Нюрба_сиригэр_олохсуйбут_кэриэйдэр
Маргарита Нестеровна Аргунова, Пегу А.А. кыыһа Киһи барахсан бу Орто дойдуга, хайа да омук буоларыттан тутулуга суох, үтүө аатын кэнэҕэски ыччаттарыгар ааттатаары, ыраас сырдык өйдөбүлү хааллараары, ыал буолан дьиэ-уот тэринэн, оҕо төрөтөн, үлэ бөҕөнү үлэлээн, олох олорон ааһар буоллаҕа. Биһиги эһэбит Ким Сон-До — Ньукулай кэриэй сэрии саҕана, оччотооҕуга эдэр, бэйэтин кыанар киһи, көмүсчүттэр этэрээттэрин кытта кэлсэн баран, кыра- ныысса сабыллан, устунан Саха сиригэр олохсуйан хаалбыт кэриэйдэртэн биирдэстэрэ буолар. Кини 1890 сыллаахха Сеул куоратыгар Кандонгу оройуонугар күн сирин көрбүт. Бу омуктар сахаларга туора көрүллүбэтэхтэрэ. Ол курдук, холку, сэмэй, киһиттэн ураты дьулуурдаах үлэһит, сиргэ олус уйаннык, уратытык сыһыан- наһар дьон эбиттэр. Ол да иһин, мындыр сахалар, бу дьон улуу үлэһиттэрин билинэн, аһы-үөлү дэлэттиннэр диэн араас оройуоннар холкуостарынан олохсута тарҕаппыттар. Бу кэриэйдэр сэрии сут-кураан сылларыгар төһөлөөх дьону хоргуйууттан, аччыктааһынтан өрүһүй- бүттэрэ буолуой! Биһиги эһэбит Ньурба оройуонун Хатыҥ Сыһыытын Кубалаах диэн үтүөкэн дойдутугар, эдэркээн саха кыыһын Анньыыһыйаны — Нико- лаева Анисия Федотовнаны дьонуттан көҥүллэтэн кэргэн ылан олохсуйбута. Кэлин Бодоҕунан, Ньурбачаанынан олоро сылдьан баран, Хатыҥ Сыһыыга олохсуйбуттара. Оччотооҕу холкуостаахтар ахтыыларыттан киллэрэбит: «Ким Сон-До (Ньукулай кэриэй) «Саҥа күүс» холкуоска киирэн Кубалаахха олорбуттара. Холкуоска оҕуруотчуттар биригээдэлэрин кэриэйдэр тэрийбиттэрэ. Ньукулай Кэриэй биригээдэтэ сүрүннээн хортуосканы, хаппыыстаны, турнепсы олордуунан дьарыгырбыта. Биригээдэтигэр оскуола обургу оҕолоро үлэлэспиттэрэ. Үлэлэтэр оҕолоро олус кичэллээхтик үлэлииллэрин, кирээдэҕэ сыыс от ончу хаалбатын курдук ылгыылларын ирдиирэ. Хортуосканы бастаан почватыгар көбүтүү оҥорон, сыыс отун ылҕатан баран, иккис, үһүс эргииргэ көмтөрөрө. Оҕолор, үүнээйи рассадатын саас эрдэттэн кичэйэн көрөн, хаппыыстаны үөннээннэр олус бырыынчык үлэлэри толороллоро. Турнепсы хаппыыстаттан итэҕэһэ суох көрөн-харайан үчүгэй дохуоту ылаллара. Көлөһүн күннэрин, үүнээйинэн дохуот үллэстэн, сэрии аас-туор сылларыгар улахан материальнай көмөлтө, иккис килиэп тэҥэ күндү ас буолтара. Ол курдук лэппиэскэ састааба 1/3 хортуоска, турнепс, иэдьэгэй холбоһуктан оҥоһуллара. 1943 сыллаахха «Коллективист», «Саҥа күүс» холкуостар оҕуруот аһыгар олус үрдүк үүнүүнү ылбыттара. Бу маныаха обургу оҕолору салайан үлэлэппит кэриэйдэр оруоллара улахана. Биир да биригэдьиир кэриэйдэртэн Советскай гражданстволара суох буолан, сэрии сылларыгар килбиэннээх үлэлэрин иһин медалынан наҕараадаламматахтара хомолтолоох». Ити дьон ахтыытын ааҕан, биһиги сиэннэрэ, эһэбитинэн киэн туттуубут өссө улаатар. Эбэбитин кытта, Анисия Федотовналыын, 30-тан тахса сыл олус эйэлээхтик, дьоһуннаахтык олорон 2 уол оҕоҕо, 4 кыыска күн сирин көрдөрбүттэрэ. Улахан кыыс Мария 5 оҕолоох, Евдокия — 9, Александра — 6, Николай — 3, Мару- ся — 4, Михаил — 2 оҕолоохтор. Дьоммут кэпсииллэринэн, эбэлээх эһэбит саха дьонун сиэринэн, күнү быһа үлэлээн тахсаллара. «Аҕабыт дьиэҕэ-уокка олус сэмэй, саҥата суох, сарсыарда бороҥуй эрдэҕиттэн киэһэ им сүтүөр диэри оҕуруокка үлэлиирэ. Кыһын аны подвалга хортуоскаҕа оһох оттон, ону сытытымаары бүөбэйдиирэ. Эбиискэҕэ ийэбит, кэлин оҕолор улаатаммыт ынах сүөһү көрсөн, аһатан-сиэтэн улаатыннарбыттара. Аҕабытын биһиги таптал аатынан Тээтэ диэн ааттыырбыт. Үлэ кэнниттэн Тээтэбит бэйэтин бааһынатыгар эмиэ араас оҕуруот аһын олордоро, онтун харайара. Ириис курууппаны ордорон сөбүлээн сиирэ, хортуосканы оһох плитатыгар бүтүннүү буһаран баран хахтыы уурара, пэлэмиэн оҥороро, саныырга-ахтарга наһаа да минньигэс буолара кини астаабыт аһылыга… Оҕолор аҕабытыттан мөҕүлүллүбүппүтүн, улаханнык саҥарыллыбыппытын олох өйдөөбөппүт. Аҕабыт кырдьан баран дойдубун кыайан көрбөт буоллум диэн ытамньыйан ылара… Ол саҕана Ньурбаҕа Ким Ха Ин диэн кэриэй олорто. Кини Корея сурунаа- лын суруттаран ылара. Аҕабыт ол кэриэйдиин доҕордоһон суруммут сурунаалларын аҕалан таптыы ааҕар-көрөр этэ. Дойдутун ахтылҕанын онон таһаарара. Үөһээ Бүлүүттэн Ким Антон диэн табаарыһа кэлэн барара. Иккиэн дьоллонон, кэриэйдии кэпсэтэн, астынан тарҕаһаллара». Эһэбит 1973 сыллаахха ыалдьан күн сириттэн барбыт. 6 оҕотуттан 30-ча си- эннэммитэ, билигин 70-тан тахса хос сиэннээх, 60-тан тахса хос-хос сиэннэрдээх. Өссө кэлиэхтэрэ турдаҕа… Онон эбэлээх эһэбит иккиэйэх бэйэлэрэ итиччэ элбэх ыччаттанан, көмүс ааттара үйэттэн үйэҕэ ааттаныа, хойутун хойут ыччаттара кэрэ кэпсээн гына кэпсиэхтэрэ, хоһооҥҥо хоһуйуохтара. Кинилэри хаһан да умнубаппыт, кэриэйтэн сыдьааннаахпытынан биһиги киэн туттабыт!