cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Microsoft
Microsoft Corporation диэн Америка транснациональнай көмпүүтэр технологияларынан дьарыгырар корпорацията, 1980-с сс. ортолоругар MS-DOS диэн дьиэ көмпүүтэригэр аналлаах операциялыыр системаны оҥорон биллиини ылбыта, салҕыы Microsoft Windows линияны таhааран дьиэ көмпүүтэрин операциялыыр системаларын маркеттарын булгуччу баhыйбыта.
Эуфрат
thumb|250px|Эуфрат хаартата.
Эуфрат (араб. نهر الفرات, Nahr ul-Furāt) диэн Месопотамия икки улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ, арҕаата.
Лабаа
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
1731
1731 сыл.
John Deere
John Deere (Джон Дир), АХШ саамай улахан уонна Аан Дойду саамай улахан массыына, трактор, камазтар, грузовиктары, бурдук хомуйар комбайыннары оҥорор тэрилтэ. Салалтата — Иллинойс штата.
Чаҕар
Чаҕар — дьиэҕэ илии-атах үлэһит, хамначчыт.
183
183 сыл.
YotaPhone
YotaPhone (Йотафон) — LTE смартфон буолар, Yota тэрилтэтин айымньыта.
Гастев Алексей Капитонович
Га́стев Алексей Капитонович (балаҕан ыйын 26 күнүгэр 1882 сыллаахха Суздальга төрөөбүт – муус устар 15 күнүгэр 1939 сыллаахха Коммунаровкаҕа өлбүт) – нуучча революционера, боропсойуус диэйэтэлэ, поэт уонна суруйааччы, үлэ хаамыытын уонна тэрээһинин тэрийии теоретига уонна Үлэ киин үнүстүүтүн салайааччыта. 1931 с. ВКП (б) чилиэнэ. Пролеткульт биир идеолога. Москубаҕа аатырбыт “Суруйааччылар кооперативтарын дьиэтигэр” олорбута. Суруйар ааттара – А.Зорин, И.Дозоров, А.Зарембо, А.Набегов.
Олоҕун олуктара
1901 с. РСДРП-га кыттыһан профессиональнай революционер буолар.
1903 с. Вологодскай күбүөрүнэ Усть-Сысолькайыгар (билиҥҥитэ Сыктывкар) көскө утаарыллар. Онтон бэс ыйын 10 күнүгэр 1904 сыллаахха куотан кыраныысса таһыгар Францияҕа тахсар.
1904 с. Парижка силиэсэринэн үлэлиир уонна Социальнай наукалар үрдүкү оскуолаларыгар үөрэнэр. 1904 с. сыылынайдар туһунан бастакы суруйуута бэчээттэнэр.
1905 с. Гастев Арассыыйаҕа төннөн кэлэр. Нуучча бастакы өрөбөлүүссүйэтин кэмигэр Кострома оробуочай дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллар уонна бойобуой дрижинаны салайар.
1906 с. РСДРП төрдүс сийиэһин дэлэгээтинэн талыллар.
1908 с. большевиктар кэккэлэриттэн тахсар.
1909 с. Париж ка төннөн кэлэн силиэсэрдиир. Онно олорон Оробуочайдар холбоһуктаах кулууптарын сэкирэтээринэн талыллан синикалистыы уонна кэпэрэтииптии хамсааһыннарга кыттар.
1913 с. Санкт-Петербург а кэлэн собуокка үлэлиир.
1914 с. провокатор аатыран Нарым кыраайыгар сыыскаҕа утаарыллар. Сыыскаттан күрүүр. 1914 с. Васильев диэн араспаанньаны ылынан Новониколаевскайга олохсуйар. Онтон Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэннэ Петроградка көһөр.
1917-1918 сс. Бүтүн сойуустааҕы металлист-оробуочайдар КК сэкирэтээрэ буолар. Москуба, Харьков, Николаева куораттар собуоттарын управлениетыгар үлэлиир, боропсойууһунан уонна култуурунан-тэрийэр үлэнэн дьарыктанар (Украина ускуустубатын сэбиэтигэр).
1919 с. ахсынньытыгар Новониколаевскай угротугар начаалынньыктыыр.
1921 с. Үлэ киин үнүстүүтүн тэрийэр (ЦИТ) уонна салайар. ЦИТ солбуллубат дириэктэрин быһыытынан бүтүн дойду Үлэ научнай тэрээһинин сэбиэтин (СОВНОТ) бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан үлэлиир. 1926 с. СОВНОТу салайар.
1932-1936 сс. Сойуус Үлэҕэ уонна оборуонаҕа сэбиэтин иһинэн тэриллибит Бүтүн сойуустааҕы стандартизация кэмитэтин салайар, ону тэҥэ “Вестник стандартизации” сурунаал кылаабынай эрэдээктэр булар.
1935 с. Гастев Стокгольмҥа тахса сылдьыбыт Сэбиэскэй Сойуус норуоттар икки ардыларынааҕы дэлэгээссийэтин салайар.
1938 с. балаҕан ыйын 8 күнүгэр ИДьНК уруутунан хаайыллар уонна 1939 с. муус устар 15 күнүгэр ытыллар.
А.К. Гастев аатырбыт Генри Форду кытары куруук суруйса олорбута.
Кини куруук тэрээһин систиэмэтин өрө тутар Фредерик Тейлортан уонна оҥорон таһаарыы тиэхиньикэтин тупсарыыны өрө тутар Генри Фортан уратыта диэн, Гастев болҕомтону киһи факторыгар ууруохха наада диирэ. Ол курдук кини ханнык баҕарар тэрилтэ ситиһиилээх, таһаарыылаах үлэтин сүрүн мэктиэтэ үлэһит киһиттэн тутулуктаах диирэ. Ол аата – бириэмэни таба аттарыыттан.
А.К. Гастев кэлин, 1924 сыллаахха, “Туруоруу” диэн трест быһыытынан үлэлиир идэлээх дьону бэлэмниир аахсыйалаах түмсүүнү тэрийбитэ. Бу тэрилтэ кини салайар Үлэ киин кэмитиэтин хос тэрилтэтэ этэ. “Туруоруу” сүрүннээн саҥа тэриллибит Сэбиэскэй Сойуус үөрэҕэ-хаара, билиитэ-көрүүтэ суох, хараҥа дьонун сырдатыынан, билимҥэ сыһыарыынан дьарыктанара, ону көҕүлүүрэ.
Tele2 Россия
Штаб квартирата Москва куоракка баар.
Бүтэйдээх нэһилиэгин уустара
Бүтэйдээх нэһилиэгэ Мэҥэ-Хаҥаласка уустар түөлбэлэринэн биллэр.
Нэһилиэк уустара: Тиһик толору буолбатах.
Кондаков Владимир Алексеевич
200px|thumb|right|Кондаков Владимир Алексеевич Кондаков Владимир Алексеевич — эмчит, суруйааччы, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Норуот эмчиттэрин ассоциациятын бочуоттаах бэрэсидьиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
В. А. Кондаков 1939 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр Бүлүү улууһун Дьөккөн нэһилиэгэр дьадаңы дьиэ кэргэңңэ төрөөбүтэ. Төрөөбүт нэһилиэгэр орто оскуоланы бүтэрэн, сэттэ сыл устатыгар колхоз производствотыгар үлэлээбитэ, тыа сирин хара үлэтин бары көрүңэр баҕаран туран эрчиллибитэ, онно ылбыт сатабыла кэлин олоҕор улахан өйөбүллээх буолбута. 1968 с. Владимир Алексеевич инники дьылҕатыгар улахан суолталаах көрсүһүү буолбута. Үөһээ Бүлүү аатырбыт ойууна Георгий Герасимович Герасимовтан көҥүл ылан, бэркэ кистээн эмтээһин эйгэтинэн дьарыктанан барбыта.
1967 сыллаахха Саха государственнай университетын историк идэлээх бүтэрбитэ уонна төрөөбүт улууһун Мастаах уонна Дьөккөн оскуолаларыгар директордаабыта. Сири-дойдуну, айылҕаны билэр баҕа санаатынан сирдэтэн, хоту Дьааңы улууһугар тиийэн Эңэ уонна Арыылаах оскуолаларыгар директордаабыта, учууталлаабыта. Учуутал быһыытынан оҕолорго сөбүлэппитэ, историк буолан дойду историятын кытта сибээстээн нэһилиэк биллиилээх дьоннорун үөрэппитэ, айылҕа дьиктилэрин, дьон дьикти дьылҕатын ойуулуур түгэннэри уруок быыһыгар сыһыаран кэпсиирэ. 300px|thumb|left|Кондаков В.А. кинигэтин хаҕа
Березовскай Максим Созонтович
Березовскай Максим Созонтович (1745—1777) — Украинаттан төрүттээх Арассыыйа импиэрийэтигэр операны бастакы суруйбут композитор. Сорох музыковедтар гениальнай композитор быһыытынан билинэллэр.
Алаһыай (хаптал хайалаах сир)
Алаһыай хаптал хайалаах сир. Индигир, Халыма, Алаһыай уонна Одьуогун өрүстэр билирдэрэ буолар.
Березовскай Максим Созонтович
Алтынньы 16 (27) күнүгэр 1745 сыллаахха Украинаҕа Глухов куоракка (билигин Украина Сумской уобалаһа) хаһаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Алаһыай (хаптал хайалаах сир)
Уһуна 300 км., орто үрдүгэ муора таһымыттан 350 м тиийэр. Ордук үрдүк чыпчаала 954 м.
Березовскай Максим Созонтович
1765—1774 сылларга Италияҕа олорбут, Болоньяҕа Мартини падреҕа үөрэммит. Арассыыйаҕа филармоническай академияны арыйар санаалаах төннүбүт. Ол эрэн өйөбүлү көрсүбэккэ эдэр сааһыгар бэйэтигэр тиийинэн өлбүт (сорохтор этэллэринэн бэйэтигэр тиийинии - үһүйээн, ол эрэн дьадаҥытык олорон элбэх кыһалҕаны көрсүбүтэ чахчы).
Алаһыай (хаптал хайалаах сир)
Төрдүгэр протерозойга үөскээбит гнейстар, сорох сиринэн гранитынан быһа охсуллубут девон уонна юра дьапталҕалара.
450 м дылы тиит мас уонна ыарҕа үүнэр. Хочолорго тэтиҥ, 600 м дылы болбукта, онтон үрдүк туундара.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Майами
thumb|left|Майами көстүүтэ
Степанов Николай Фёдорович (Илин Хаҥалас)
Степанов Николай Фёдорович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
1966
1966 сыл.
Степанов Николай Фёдорович (Илин Хаҥалас)
Илин Хаҥалас.
Майами
Майами (Miami) диэн Флорида (АХШ) улахан курорт, күүлэй, үп, мода уонна шоппинг кииннэриттэн биирдэстэрэ. Атлантик океан кытылыгар, Флорида штатын соҕуруулуу илинигэр баар. Бу куорат АХШга эрэ буолбакка, аан дойдуга барытыгар биллэр, улахан туризм киинэ. Майами-Дейд диэн уокурукка киирэр. Олохтоохторун ахсаана тула эргинниин 5,232,342 (2008). Үчүгэй инфраструктуралаах куорат буолан, манна элбэх омук олохсуйа кэлэр.
Куорат статуһун от ыйын 28 күнүгэр 1896 сыллаахха, ол кэмҥэ хас да сүүһүнэн киһи олорор эбит. 1940 сыллаахха куоракка номнуо 172 тыһыынча кэриҥэ киһи баара. 2000 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн, куоракка 362 тыһ. тахса киһи олорор эбит буоллаҕына, куорат кытыытынааҕы сирдэри кытта тэҥнээтэххэ 5,4 мөл. киһи олорор.
Майа уонна Соҕуруу Флорид киинигэр аан дойду бааннарын саамай улахан концентрацията баар, манна тэҥэ национальнай уонна аан дойду таһымнаах элбэх бөдөҥ компаниялар штаб- квартиралара бааллар.
Туризм
Туризм эмиэ Майа экономикатын дьоһун сорҕото буолар. Үп- харчы уонна бизнес- учреждениелар, пляжтар, конференциялар, фестиваллар- дьаһаллар куоракка 38 мөлүйүөнтэн тахса киһини тардаллар, сыл аайы майа- Бичик оройуоннара куорат соҕуруу өттүгэр түҥэтиллэр кулууптартан, пляжейдартан, историческай дьиэлэртэн уонна маҕаһыыннартан биирдэстэринэн биллэр. Сыллата ыытыллар дьаһаллар, Art Basel, Winter Musel, Winter Muster Musich Westval уонна Festices- Bezsion, хас сыл аайы мөлүйүөнүнэн тахсаллар.
Промышленность, наука уонна тулалыыр эйгэ
Майаҕа «ураганнары чинчийэр национальнай киинэ» уонна АХШ Соҕуруу Америкаҕа байыаннай операцияларга эппиэттиир АХШ Сэбилэниилээх күүстэрин базатын сүрүн офиһа баар. Онуоха эбии бырамыысыланнас киинэ, сүрүннээн таас боруодалары хостооһун уонна харайыы уобаластарыгар буолар. Бу производстволар куорат илин эҥэригэр, Дальнай Востокка, Аллараа Халымаҕа уонна Хиалеах чугаһыгар түмүллүбүттэрэ.
2004 с. биэрэпис көрдөрөрүнэн, ыам ыйыгар АХШ- ка орто таһымыттан намыһах дохуоттаах ыал ахсаанынан үһүс миэстэни ылбыта, оҕо эрэ иннин диэки көтөхпүтэ (бастакы миэстэ) уонна Эль- Пасо (иккис). Куорат управлениета банкротунан биллэрбитэ (2001 с.) эмиэ аҕыйах куораттартан биирдэстэрэ. Ол да буоллар, ити кэмтэн ыла ыам ыйыгар " Forbes «суруналыыһа,» Америка саамай ыраас куората «диэн ыраас салгынынан, улахан парковай зоналарынан, ыраас уунан, ыраас уулуссаларынан уонна тобоҕу переработкалыыр куорат бырагыраамалара билиннэ. 2009 сыллаахха компания аан дойду 73 куоратын үөрэппитэ уонна АХШ саамай баай куоратыттан (исследованиеҕа киллэриллибит АХШ түөрт куоратыттан), ону тэҥэ ыам ыйыгар атыылаһааччы дьоҕурун паритетын көрдөрүүтүнэн аан дойду биэс саамай баай куораттарыгар киирбитэ.
Кондаков Владимир Алексеевич
ЮНЕСКО иһинэн Киев куоракка норуот медицинатын Аан дойдутааҕы ассоциациятын норуоттар икки ардыларынааҕы Киинигэр үөрэнэн, норуот духовнай культуратын үөрэтээччи-чинчийээччи үрдүк аатын ылбыта.
Эдэрчи сааһыттан дьону эмтээһининэн дьарыктаммыт буолан, барыта 40 сыл усталаах-туоратыгар уонунан тыһыынча ыараханнык ыалдьар дьону атаҕар туруорбута. Кэнники сылларга народнай медицина уонна духовность институтун тэрийэн, саха норуотун итэҕэлин чөлүгэр түһэрэр дьоһуннаах үлэни ыыппыта.
В. А. Кондаков Саха Республикатын медицинскэй наукатын иһинэн норуот медицинатын үрдүкү институтун тэрийээччи быһыытынан, саха норуотун историятыгар аан бастаан айылҕаттан талааннаах эмчиттэри түмэн сыл ахсын семинардары тэрийэн үлэлэппитэ, саха биллиилээх учуонайдарыгар, суруйааччыларыгар лекциялары аахтарбыта. Норуот эмчиттэрэ былыргы эмтиир ньымаларын кистэлэңнэрин утумнаахтык үөрэтэн, дириң билиини уонна профессиональнай бэлэмнэниини ылбыттара.
В. А. Кондаков — Саха Республикатын Суруйааччыларын союһун чилиэнэ, биллиилээх прозаик (үс улахан роман, алта сэһэн, уонунан кэпсээннэр автордара этэ), лирик-поэт, үтүөкэннээх музыкант, сэдэх куоластаах ырыаһыт, самодеятельнай композитор.
Дон
Дон (Дуна, былыр Танаис) - Арассыыйа соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр баар өрүс. Москуба соҕуруу өттүгэр Нуучча Орто үрдэлиттэн саҕаланар, соҕуруу устар уонна Таганрог заливыгар Азов муоратыгар түһэр. Уһуна 1870 км. Орто сүүрээнигэр Цимлян водохранилищетыгар киирэр. Тардыыта өҥ буордаах уонна хойуу ойуурдардаах. Азов муоратыттан 1584 км дылы хараабыллар усталлар, дойду бөдөҥ тырааныспар тымыра.
Түүл дьоҥҥо туһата
Айылҕаҕа киһи олоҕо биир тэҥник, долгуйбакка устан иһэр буолбатах, ол оннугар киһиэхэ үчүгэй буолар кэмнэрэ уонна мөлтүүр-ахсыыр түгэннэрэ хардары-таары солбуһан биэрэн иһэллэр. Бу кэмнэргэ кини өйүн-санаатын уонна доруобуйатын туруга эмиэ улаханнык уларыйар. Маннык киһи олоҕор уларыйар кэмнэр кэлэллэрин саха дьоно былыргыттан билэллэрин: «Уол оҕото биир күн ат уорҕатыгар, онтон нөҥүө күнүгэр ат өрөҕөтүгэр буолар», - диэн этиилэрэ да туоһулуур.
Аллараа Саксонийа
thumb|200px
Түүл дьоҥҥо туһата
Киһиэхэ бэйэтигэр үчүгэй буолуу, табыллыы эбэтэр мөлтөөһүн кэмнэрэ кэлиилэрэ түүлүгэр араас тус-туһунан бэлиэлэринэн көстөн биллэллэр. Итинник киһи олоҕун кэрдиис кэмигэр туох эмэ уларыйыы тахсаары гыммытын эрдэттэн түһээн билэн таба туһанарга бэйэтэ сыыйа үөрэнэр. Сарсыардаттан санаата көммүт киһини: «Үчүгэй атаххынан турбут курдуккун»,- диэн билэр дьонноро үөрэ көрсөллөр. Маны туоһулуурдуу, түүн түһээн үчүгэй түүлү көрбүт киһи сарсыардаттан өрө көтөҕүллүүлээх санаалаах, кыайыы-хотуу, ситиһии эҥэрдээх уһуктан туран кэлэр. Бу кэнниттэн хас да күн устата киниэхэ күүһэ-уоҕа эбиллэн, өйө-санаата чэбдигирэн, тугу оҥорбута барыта табыллан, тупсан иһэрэ бу киһи санаатын ордук өрө көтөҕөр, кыайыыга кынаттыыр. Киһи олоҕор, айылҕаттан айдарыылаах тугу эмэни ситиһэр, олоҕун таһымыгар уларыйыыны киллэрэргэ аналлаах бэлиэ кэмнэрэ тиийэн кэлэллэр. Маннык өрө көтөҕүллүү, үчүгэй буолуу кэмигэр кыайыыны-хотууну, булууну-талыыны оҥордоххо ордук табыллан, тупсан, ситиһиилэнэн иһэр. Бу кэмҥэ ордук күүскэ үлэлии-хамсыы түһэн, туттумахтаан хаалыахха син курдук.
Аллараа Саксонийа
Аллараа Саксонийа (Niedersachsen), Германия хотугу сирин аата, киин куората - Ганновэр. Өссө атын улахан куораттара - Бремен (Брэмэн) уонна Гамбург (Һамбург). Нэһилиэнньэтэ 9 мөллүйүөн.
Түүл дьоҥҥо туһата
Киһи олоҕор буолаары турар соһуччу түбэлтэлэр, киһи өйүгэр-санаатыгар төһө эмэ эрдэттэн киирэллэр уонна түүллэригэр араас бэлиэлэринэн көстөллөр. Массыына абаарыйатыгар түбэһээри гыммыт киһи хайаттан таастарга сууллан түһүүтэ, эчэйээри, ыалдьаары гыммыт киһи үөһээттэн охтуута уонна да атыттар түүлгэ көстөллөр. Маннык бэлиэлэри эрдэттэн түһээн биллэххэ сэрэнэ соҕус сылдьан, халымыр соҕустук аһаран кэбиһиэххэ сөп курдук.
Түүлү үөрэтэн, үчүгэй буолар уонна мөлтүүр кэмнэр кэлэн иһэллэрин барыллаан билиэххэ сөп. Итилэри баһылааһын билигин соҕотох киһи бэйэтэ быһаарар күүһэ улааппыт, атыы-эргиэн кэҥээбит, сыыһа-халты туттуу бэйэҕиттэн улахан тутулуктаах буолбут кэмигэр биллэрдик туһалыыр. Ону кытта түүлгэ көстөр бэлиэлэр суолталарын билии киһи бэйэтин доруобуйатын туругун куруук кэтии сылдьарыгар, олоҕор тахсыахтаах эмискэ уларыйыылары билгэлээн, олору көрсөргө эрдэттэн бэлэмнэнэригэр туһалаах буолар.
Киһи түүлэ киһиэхэ бэйэтигэр эрэ сыһыаннаах. Түүлгэ көстөр бэлиэлэр киһи доруобуйатын туругун аан бастаан киһиэхэ бэйэтигэр биллэрэллэр. Бэйэтин түүллэрин ырытан билэ сылдьар киһи доруобуйатыгар туох уларыйыы тахсан эрэрин эрдэттэн сабаҕалаан билэр кыахтанар.
Айыы киһитэ
Айыы киһитэ – Саха итэђэлин быһыытынан киһи барыта айыы киһитэ дэнэрэ. Инньэ гынан атын омуктарга кытары киһилии сыһыан баара. Сахалар оччолорго сүөһүлээх буолан балачча кыанан олороллоро. Ойууру кэрийэ сылдьар булчут омуктар быһыннахтарына, сахаларга кэлэн өйөбүл ылаллара. Сорохтор устунан олохсуйан сахатыйан хаалаллара. Оттон хоту сирдэргэ тиийбиттэр табанан сылдьары, бултууру баһылаан онноођу омуктары кытары булкуһан сахатыталлара. Манна айыы киһитэ диэн өйдөбүл баара улаханнык көмөлөспүтэ.
Түүл дьоҥҥо туһата
Ыарыы киирэн иһэрэ киһи түүлүгэр төһө эмэ эрдэттэн биллэрин дьоннор былыргыттан билэллэр. Ити кэннэ маннык түүллэр хос-хос хатыланан көстүүлэрэ ыарыы киирбитин чуолкайдаан биэрэллэр. Бу ыарыы туһунан түүллэр үксүгэр кутталлаах көстүүлээхтэр, куһаҕаннар уонна киһини соһутар түгэннэрдээх буолаллар.
Чэрэндэй
Чэрэндэй үрэх. Өлүөнэ хаҥас салаата. Уһуна 236 км., тардыытын иэнэ 2910 км².
Түүл дьоҥҥо туһата
Түүл хайдах көрүҥнээҕиттэн уонна онно киһи туга ордук көстөрүттэн көрөн ханнык ыарыы киирэн иһэрин быһаарыахха сөп. Түүлгэ көстөр бэлиэлэринэн ыарыы киһиэхэ бэйэтигэр биллиэн төһө эмэ, сороҕор бүтүн биир ый инниттэн билиэххэ сөп эбит. Сорох ыарыылар киһиэхэ бэйэтигэр биллибэккэ эрэ өр кэм устата сыыйа сайда, тэнийэ сылдьаллар. Ыарыы араас бэлиэлэрэ киһи түүлүгэр киирэн көстөллөрүн ыалдьыбыт дьоннор бэлиэтииллэр.
Айыы киһитэ
Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Мордьоноохоп
Алексей Петрович Васильев (Мордьоноохоп) (1906-1947 сс.) — сахаҕа биллибит күүстээх киһи, хапсаҕайга САССР спордун маастара.
Ортону үрдүнэн уҥуохтаах, толору эттээх-сииннээх, 130 киилэ ыйааһыннаах саха бухатыыра. Дьон ахтыыларыттан көрдөххө, сыгынньах көрүҥэ боруонсаттан кутуллубут курдуга, утарылаһааччыларыттан ордук көрүҥнээҕэ үһү. Оччотооҕуга, дьоҥҥо тэҥэ суох күүстээҕин, быһыйын туһунан сурах-кэпсээн хас да оройуоҥҥа тарҕаммыта. Ол саҕана нэһилиэктэр күүстээх да, быһый да киһилэринэн күрэхтэһэр кэмнэрэ этэ. Улууска аатырар киһи туһунан, ким төһө кэпсиир дьоҕурунан сэһэннэрэ тарҕанара. А. П. Васильев дьон кэпсээнигэр-сэһэнигэр киирбит, нэһилиэк (билигин Далыр нэһилиэгэ) киэн туттар киһитэ этэ.
Туһаныллыбыт сирдэр
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
Түүл дьоҥҥо туһата
Киһиэхэ ханна ыарыы олохсуйан эрэр сиринэн түүлүгэр бааһырыы эбэтэр эчэйии буолуон сөп. Биир түүлгэ ким эрэ курунан синньигэс биилин хаһыытыар диэри ыга тардар, онтон иккис түүлүгэр куһаҕан киһи ойоҕоһун быыһынан быһаҕынан саайбытыттан соһуйан уһуктар. Маннык түүллэр кэннилэриттэн көрдөрүнэ сылдьыбыта кырдьык үөһэ ыалдьара биллэн тахсыбыт.
Үгүс ыарыылар киирэн иһэр бэлиэлэрин түүл бэлиэлэрин тойоннооһуннартан булан ылан туһаналлар.
Ыарыы киирээри гыммытын билгэлиир түүллэр хаста даҕаны хатыланан көһүннэхтэринэ, киһи аан-маҥнай бэйэтин көрүнэн, бэрэбиэркэлэнэн көрөрө ордук буолуоҕа. Кыра да ыарыыны эрдэттэн билэн сэрэтии, түргэнник эмтэнэн үтүөрэргэ олус туһалыырын дьоннор бары билэллэр.
Түүлү дьоннор былыр-былыргыттан инники олохторо хайдах баран иһэрин билгэлээһиҥҥэ туһаналларын Л.Н.Гумилев «Хунны в Китае» диэн үлэтигэр бэлиэтиир. Былыргы кэмҥэ түүллээх-биттээх, ону-маны билэр-көрөр киһи сэрии дьонун салайааччытыгар баар-суох сүбэһит буолан, бу дьон бөлөҕүн инники сайдыытыгар улахан оруолу ыларын ахтар. Оччотооҕу ыарахан иннэ-кэннэ биллибэт үйэҕэ кыратык да буоллар кэлэн иһэр уустук быһыыны-майгыны билгэлээн билии олус туһалааҕа. Ити иһин түүр омук ойууннара анаан-минээн түһээн көрөн билгэлээһининэн дьарыктаналларын учуонай Н.А.Алексеев «Шаманизм тюркоязычных народов Сибири» диэн үлэтигэр ахтар.
Чэрэндэй
Өлүөнэ хаптал хайалаах сиригэр бастаах уонна сүүрээннээх. Тардыытыгар 100 тахса күөл баар.
Түүл дьоҥҥо туһата
Түүл киһи олоҕун биир быстыбат салаата, өйүн-санаатын ситимин биир тутаах көрүҥэ буолара дакаастанар уонна былыргыттан дьон олохторун сайдыытыгар улахан оруолу ылбыта бэлиэтэнэр.
Биһиги көлүөнэлэр сэбиэскэй, өй-санаа үөрэҕин суох оҥоруу кэмигэр улааппыппыт. Урукку сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэҕин суох оҥоро сатаабыттара сыыһата билигин биллэн, сыыйа көнөн, өй-санаа үөрэхтэрэ тарҕанан эрэллэр.
Чэрэндэй
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара хаҥас өртүттэн Нуучча Таныыта (50 км.) уонна Онкуучах Үрэх (41 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Түүл дьоҥҥо туһата
Тапталлаахтар бэйэ-бэйэлэрин түһээн элбэхтик көрөллөр. «Таптыыртан харах арахпат» диэн этии тапталлаахтар үгүстүк сөбүлүү көрсөллөрүн быһааран биэрэр. Таптыыр киһини түһээн көрөр буолуу тапталлаах көрүҥүн үгүстүк санаан көрө сылдьыыттан үгэс буолан өйгө-санааҕа иҥэн эрэрин биллэрэр.
Түүлү үөрэтии киһи куттара тус-туспа сылдьалларын, түүлгэ тус-туспа арахсан көстөллөрүн, атын-атыннык тойонноноллорун быһаарар.
Түүлгэ киһи үгэс буолбут өйдөбүллэри илэ курдук көрөр. Холобурга, түүлгэ буукубалары көрдөҕүнэ солуннары истиэ, суруйдаҕына – эрэй-буруй эбиллиэ, онтон үөрэттэххэ – баай-мал эбиллиэ, олох көнөн барыыта буолуо диэн түүл үөрэҕэ быһаарар.
Түүл бу быһаарыыларын өссө дириҥник ырыттахпытына, былыр, сурук-бичик саҥа саҕаланан эрдэҕинэ дьон иэстэрин-күүстэрин суругунан бэлиэтээн ыган-түүрэн ылаллара суруктан эрэй-буруй эбиллэрин курдук умнуллубат өйдөбүлү хаалларбыт. Онтон үөрэтии уонна көрүү өйдөбүллэрэ көнөлөр, хайдах көрүҥнээхтэринэн суолталара быһаарыллар.
Омук киһитин көрдөххө өйдөспөт киһини кытта көрсүөххэ сөп. Омук киһитэ сахалыы билбэтиттэн, биһиги омуктуу билбэппит эбилиннэҕинэ өйдөспөт буолуу үөскүүр.
Сэбиэскэй былаас оҥорбут олус улахан, өр кэмҥэ кыайан көммөт сыыһатынан, бу былаас саҥаны айыыны оҥорон, урут суох олоҕу саҕалаары, өй-санаа саҥа үөрэҕин олоххо киллэрээри, өй-санаа урукку үөрэхтэрин суох оҥоро сатаабытыгар буолар. Өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорууттан, хааччахтааһынтан, бу былаас кэмигэр дьон өйдөрүн-санааларын ыраастаабаттарыттан, куһаҕан санааларын умнубаттарыттан өйдөрө-санаалара куһаҕан санааларынан туолуута үөскээн олохсуйбут. Аҥардастыы үөрэҕи эрэ өрө тутан, тугу да умнубат киһи үчүгэй, үөрэҕи ылар кыахтанар диэн өйү-санааны аҥар өттүн диэки халытыыттан дьон тугу даҕаны, куһаҕаны эмиэ умнубат буолуулара аһара сайдыбыта. Ол барыта дьон өйдөрө-санаалара куһаҕан санааларынан туоларыттан куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбииригэр тириэрдибитэ. Бу быһыы арыгыһыттар элбээһиннэриттэн уонна арыгы иһэн баран олус куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээһининэн чуолкайдык дакаастанар.
Түүл диэн киһи өйүн-санаатын биир тутаах салаата буоларын, олоххо хайаан да туһалыырын эбэбит билэр, бэйэтэ олоҕор туһанара уонна дьоҥҥо түүллэрин тойоннуур этэ. Миигиттэн эмиэ «Тугу түһээтиҥ» диэн ыйытар этэ да оччолорго соччо түүл диэни арааран түһээбэт этим, биирдэ эмэ түһээтэхпинэ даҕаны үксүгэр өйдөөбөккө хааларым. Арай куруук үөһээттэн аллараа түһэн куугунуурум, олус өр көтөр курдук уһуннук түһэрим, уһукта сатыырым.
Киһи түүлүн ыйыытынан оҥорор быһыылара эмиэ уларыйыыларын түүллэри хомуйуу, үөрэтии бигэргэтэр. Хас биирдии киһи тугу түһүүрүгэр ордук улахан суолтаны биэрэн инники олоҕун туһунан саныыра, өйүн-санаатын тупсарара туһалааҕын өйдөтүөхпүт этэ. (1,40).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Түүл Үөһээ дойду өйө-санаата. – Дьокуускай: Бичик, 2014. – 160 с.
Дьааргы Доодуол
Дьааргы Доодуол диэн кыргыс үйэ киһитэ. Олус кытыгыраһа кэпсэнэр. Биирдэ Моорук сиригэр нууччаны көрсө биэрбит. Хаһааҕа сүгэнэн төбөтүн сиигинэн түһэрбитин аһаран биэрэн баран эккирэппит этэрээттэн тииттэн-тииккэ тииҥ курдук түһэн куотан хаалбыт.
Ершов Андрей Петрович
Андре́й Петро́вич Ершо́в - ССРС наукаларын академига, программист.
Оҕо сааһа, эдэр сааһа
Ершов А.П. Москуба куоракка 1931 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. Уол оҕо төрүт удьуор интеллигеннэр дьиэ кэргэнигэр улааппыт. Аҕата - химическэй промышленность үлэһитэ, ийэтэ - библиотекарь. 1937 с. дьиэ кэргэнинээн Рубежной куоракка көһөр. Алта сыл олорон баран, Кемерово куоракка көһөллөр. Хойутуу иккис уол оҕо төрүүр. 1949 с. орто оскуоланы туйгуннук бутэрбит. Ол кэннэ МГУ-га физико-техническэй факультекка киирбит. Ол эрэн 1 сыл буолан баран механико-математическай салааҕа көспүт. 4 курска циклы алгоритмныыр методика туһунан курсовой үлэтин ситиһиилээхтик туттарбыт. 1950 с. ССРС бастакы электроннай суоттуур массыына оҥоһуллубут уонна эдэр учуонай суоттатыы программатын оҥоруу ньымаларын үөрэтэр салаанан умсугуйбут. 3 сыл буолан баран устудьуоннуу сылдьан туочунай механика уонна суоттуур техника институтугар үлэлээн саҕалаабыт.
Новосибирскай куоракка көһүү
1957 с. эдэр учуонай наука академиятын саҥа сибиирискэй салаатыгар үлэҕэ киирии этиитин ылбыт. Бастаан Андрей Петрович математика институтугар программалааһын салаатын арыйарга үлэлээбит. Ол эрэн Москубаҕа баар үлэтин бырахпатах. 1960 с. Новосибирскай куоракка коһорго санаммыт. 1964 с. суоттуур киин бэйэтэ туспа институт буолбут, Андрей Петрович сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Андрей Ершов көмөтүнэн Новосибирскайдааҕы академическай куорат кибернетикаҕа бастыҥ киин буолбут. Ершов программалааһыҥҥа күүстээх оскуоланы арыйбыт. Бу салаа ол кэмҥэ эдэр учуонайдар болҕомтолорун тардыбыт. 1968 с. транслятордары тутуу ньымаларын туһунан докторскай диссертация көмүскээбит. Икки сыл буолан баран наука академиятыгар математика өттүгэр корреспонденынан талбыттар, 1984 с. - академигынан.
Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)
Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха Сирэ). thumb|right|150px|[[«Сиэрпэ уонна Балта» мэтээл — Социалистыы Үлэ Дьоруойдарыгар туттарыллар этэ]]
Ершов Андрей Петрович
Программалааһын тыллара
Андрей Петрович программалааһын тылларыгар уонна систиэмэлэригэр улахан суолтаны уурар этэ. Альфа диэн тылы оҥорууга кыттыбыт. Алгибр (Альфа-гибриднай) модифицированнай тылы айбыт. Кини бэриллибит тылтан атын тылга көһөрөр аналлааҕа. Программа перфокартаҕа эбэтэр перфолентаҕа бэриллэр. 1970-1974сс. Альфа-6 диэн тылы оҥорбут. Аныгыскы хардыыта дэгиттэр программалыыр Бета процессоры оҥоруу буолар. Бу процессор программа свойствотын ырыҥалыыры сатыыр уонна киирэр тылы, оптимизируйдуур транслятордары оҥорор. Ершов оҥорбут программалааһын тыллара аныгы трансляциялааһын ньымаларыгар төрүт буолбуттар.
Научнай үлэлэрэ
1955 сылтан 1988 сылга дылы 200-тэн тахса программалааһын уонна ыкса сибээстээх дьиссипилиинэлэр туһунан кинигэ уонна ыстатыйа бэчээккэ тахсар. Андрей Ершов научнай популярнай сурунаал "Квант" редакциялыыр сүбэ чилиэнэ этэ. Уһулуччулаах советскай чинчийээччи кылаата норуоттар ыккардыларынааҕы бөлөххө биһирэммит. 1965 с. суоттуур техника холбоһугун, муҥутуур кырдьаҕас уонна улахан түмсүү чилиэнэ буолбут. 9 сыл буолан баран британскай түмсүү бочуоттаах чилиэнэ буолбут.
Информатикаҕа кылаата
Учуонай программалааһын сайдыытыгар улаханнык сабыдыаллаабыт. «Информатика» тиэрмин биһиги дойдубутугар кини көҕүлээһининэн баар буолбут. Информатика туһунан үлэтигэр саҥа наука сыалын-соругун чопчулаабыт. 1960-с сс. бүтүүтүгэр бэйэ дойдуга программалааһын салааҕа тутаах киһи буолбут. Бэйэтин өҥөтүгэр хас да орден уонна мэтээл ылбыт.
Архыыба уонна библиотеката
Ершов дэҥҥэ көстөр архыыбыгар 500-тэн тахса кини олоҕун суолун уонна ССРС-ка информатика сайдыытын көрдөрөр докумуон хаалара баар. Онно кини лекцияларын конспега, курсовойун уонна дипломнайын суругун харата, дэҥҥэ көстөр Альфа-трансляторы оҥоруу саппыыскалара, коллегаларын кытта суруйсуулара, мунньах боротокуоллара, кыраныысса таһыгар программалааһыҥҥа аналлаах араас командировкаларга сылдьан суруйбут суруктара бааллар. Илиинэн суруллубут ыстатыйалар, монографиялар, үлэлэрин былаана, дьиссипилиинэни кэспит дьон быһаарыы суруктара бааллар. Уопсайынан бу матырыйааллар ол бириэмэ саҕанааҕы атмосфераны үөскэтэллэр. Баар соҕотох Ершов олоҕун тухары хомуйбут библиотекатыгар 30 тыһыынча кинигэ, сурунаал, конференциялар үлэлэрэ, ыстатыйалар бааллар. Андрей Петрович библиотеката кыраныысса таһыгар сылдьыбытын кэннэ эбиллэ турбут. Омук табаарыстарын кытта Андрей кинигэ атастаһара. Киниэхэ норуоттар ыккардыларынааҕы сурунааллары ыыталлара. Ершов өлбүтүн кэннэ кини салҕааччылара туох баар кинигэлэри, сурунааллары, докумуоннары информатика систиэмэтин институтугар биэрбиттэр, Ершов аатынан мемориальнай библиотека арыллыбыт.
Тус олоҕо
Устудьуоннуу сылдьан көхтөөх олоҕу тутуһара, спордунан дьарыктанара. 21 саастааҕар биир курска уорэнэр кыыһын Нина Михайловна Степанованы кэргэн ылар. 1953 с. Василий уол оҕолоноллор. Ол эрэн эдэр ыал тус-туспа уопсайга олорбуттар. Уолаттар уонна кыргыттар уопсайдара туспа дьиэҕэ турбуттар. Андрей аспирантуураҕа киирбитин эрэ кэннэ туспа хостоммуттар. Нина үөрэҕин бүтэрэн баран, МГУ-га программиһынан үлэлээбит. Ол кэннэ үрдүкү лаборанынан математика институтугар үлэлээбит. 1959 с. Анна кыыс оҕоломмуттар. Ершов поэзиянан, гитараҕа оонньуунан умсугуйар, ыллыыр, хоһоон айар этэ. Р.Киплинг хоһоонун английскайтан нууччалыыга тылбаастыыра. 57 сааһыгар ыарахан ыарыыттан өлөр.
Брусилов
Брусилов (Брусилів) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 973 (2012).
184
184 сыл.
1732
1732 сыл.
Тигрис
Тигрис диэн Месопотамия икки улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ, илинэ. Соҕуруулуу-илин Түркийэ хайаларыттан Ирак устун сүүрэр.
Сөкү
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Higer
Higer (Хайгер), Кытай автобус уонна массыына оҥорон таһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга автобус оҥорорунан иккис улахан уонна Кытай бастакы тэрилтэтэ. Аан Дойду биир сүрүн туристическай уонна оскуола автобустара буолар.
Официальнай саайтара: http://www.higer.com.cn/index/
Богдо сирэ
Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Чаҕылҕан (айылҕа көстүүтэ)
Чаҕылҕан — этиҥ этиэн иннинэ халлааҥҥа олус кылгас кэмҥэ сурааһын курдук буолан көстөр уот чаҕыла, күлүмэ.
Молотков Георгий Михайлович (Бүлүү уокуруга)
Молотков Георгий Михайлович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Бүлүү уокуруга.
Дьахтар
Дьахтар — оҕо төрөтөн, эмиийдээн ийэ буолар оҥоһуулаах сааһын сиппит киhи. Кэпсэтиигэ бу тылы өссө арыый атын дэгэттээх тутталлар — эр киһи кэргэнэ, ойоҕо. Дьахтар аймах - киһи аймах оҕо төрөтөр дьоҕурдаах аҥаара (кыргыттары, дьахталлары, эмээхситтэри барыларын холбуу этэргэ).
Сорох сиргэ дьахтары "йахтар", "майтал", "хотука" дииллэр эбит.
Христианство
Христиан дьахтарга эр киһи бас бэриниэхтээх. Эргэрбит кэс тылга көрөллөр эрээри, ийэ үрдүк суолтата уонна киниэхэ дириҥ ытыктабыл. Ийэҕэ убаастааһын аҕа буоларыгар ытыктааһынтан, ийэҕэ ытыктабылтан, ардыгар ордук ыарахан содуллаах буолуон сөп. Дьахтар христианствоны тарҕатыы дьыалатыгар сүҥкэн суолталааҕа биллэр. Ону тэҥэ дьахтар аҕабыыт сыарҕатыгар туттар кыаҕа суох, ол гынан баран, билигин ити быраабыла сорох динациятыгар хаттаан көрүллүбүт.
Ислам
Шариат эр дьон уонна дьахталлар эбээһинэстэригэр улахан уратыны көрөр. Араб аан дойдуга дьахтар эрин истиэхтээх, эр киһитинээҕэр кырата суох бырааптаах. Сороҕор кини статуһа кулут балаһыанньатыгар тиийэ түһэр. Онуоха исламҥа дьахтар үлэлиир эбээһинэһэ суох, дьахтар кэргэнин попечителлэригэр баар, оттон арахсар түгэнигэр махр тиксэр.
Дьахталлар дискриминациялара
Дьахталлар үлэлиир дискриминациялара эмиэ баар. Кини туруору сегацияҕа («өстүөкүлэ үрдүгэ» диэн ааттанар), дьахталларга үрдүк хамнастаах идэлэргэ уонна профессиональнай эйгэҕэ сыыһа- халты туттууга мэһэйдэри үөскэтэллэригэр мэһэйдэри үөскэтиэхтэрин сөп.
2013 с. аан дойду үрдүнэн 774 мөлүйүөн грамотнайа суох дьахталлар. Үксэ оскуолаҕа киирэ илик оҕолор уонна ыччаттар.
Кыһыл тэтиҥээйи
Кыһыл тэтиҥээйи (, осиновик красный, красноголовик) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин соҕуруу, киин уонна арҕаа улуустарыгар үүнэр. Сииктээх сэбирдэхтээх уонна булкаас ойуурдарга көстөр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: көппөҕөр, ньуолах түүлээх ньуурдаах, өҥө бастаан кыһыл, онтон хараҥа кыһыл. Туруупкалаах араҥата: үрүҥ, онтон кирдээх үрүҥ. Этэ: үрүҥ, алдьаттахха бастаан халлаан куөҕэ буолар, онтон хараҥа чэриниилэ өҥнөнөр. Атаҕа: төкүнүк, уһун, үрүҥ өҥнөөх.
Хомуллар кэмэ
От ыйа – балаҕан ыйа, бастакы хаһыҥ түһүөр дылы. Саамай иҥэмтэлээх тэллэйдэртэн биирдэстэрэ.
Долгунов Василий Софронович
200px|thumb|right|Долгунов Василий Софронович Долгунов Василий Софронович — учуутал, педагогика билимнэрин доктора.
Брэмэн
thumb|250px
Брэмэн (Bremen), Германия биир улахан туризм уонна күүлэй киинэ буолар, Аллараа Саксонийа сиригэр баар, туспа бэйэтэ федеральнай сир буолар. Аванпорт куораттаах - Брэмэрһаффен.
Араҕас тэтиҥээйи
Морфологията
Сэлээппэтэ араҕас, күрэҥ араҕас, тэтэркэй араҕас, томтоҕор, атаҕа холбоһор өттө оҥкуллаҕас, сороҕор кытыытынан сэлээппэтин хаҕа намылыйа сылдьар буолар. Ситтэҕинэ кэтитэ 25 см тиийэр.
Сэлээппэтин алын өттө: туруупката капроновай губкаҕа маарынныыр, хайаҕастара иннинэн тэһитэ кэйбит курдук кып-кыралар, өҥө бастаан үрүҥ, ситтэҕинэ кирдээх үрүҥ.
Хайа туттахха этэ кытаанах, үрүҥ, салгыҥҥа сотору буолан баран тэтэрэр, ол кэнниттэн көҕөрөн, онтон харааран хаалар. Сыта да, амтана да суох.
Габышев Лев Михайлович
Габышев Лев Михайлович (01.04.1923—25.11.1975) — саха живописеһа, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Араҕас тэтиҥээйи
Морфологията
Споратын өҥө бороҥҥуҥу.
Үүнэр кэмэ
бэс ыйы ттан күһүн хойукка диэри баар буолар.
Габышев Лев Михайлович
Олоҕун олуктара
1944—1947 сс. Москубатааҕы судаарыстыбаннай уус-уран институт живописнай салаатыгар үөрэммитэ.
Араҕас тэтиҥээйи
Аска туттуу
Бэрт үчүгэй амтаннаах, иккис категорияҕа киирэр тэллэй. Сибиэһэйдии даҕаны (буһаран, ыһаарылаан, миин оҥорон), хатаран, маринуйдаан да баран сиэниллэр. Хатарар, маринуйдуур кыах суох буоллаҕына, сороҕор, тууһууллар. Астыырга өҥө уларыйар. Атын маарыннаһар сүлүһүннээх даҕаны, сиэммэт даҕаны тэллэйэ суох.
Габышев Лев Михайлович
Айар үлэтэ
Айар үлэтин сүнньэ — пейзаж. Холобур, «Өлүөнэ дуола» (1947) хартыынатыгар күһүҥҥү ыраас салгын, өрүс ньуура көстөллөр.
Араҕас тэтиҥээйи
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 25 см тиийэр, көппөҕөр, көнө ньуурдаах, өҥө араҕас, кытархайдыҥы араҕас. Туруупкалаах араҥата: үрүҥ. Этэ: үрүҥ, кытаанах, алдьаттахха хараарар. Атаҕа: модьу-таҕа, көҥдөй; үрүҥ өҥнөөх, хара сурааһыннардаах
Dongfeng
Dongfeng (Донг Фен), Кытай саамай улахан массыына, трактор, автобус уонна грузовик оҥорор тэрилтэтэ уонна Аан Дойду 3 улахан массыына онорор тэрилтэтэ (Toyota уонна GM кэнниттэн).
Габышев Лев Михайлович
Айар үлэтэ
1952 сыллаахтан Лев Габышев Саха Сиринээҕи уус-уран искусство түмэлин салайбыта. Аҕата профессор М. Ф. Габышев мунньубут Арҕаа Европа маастардарын айымньыларын кэлиэксийэтин Саха Сиригэр бэлэхтээн хаалларбыт сүдү өҥөлөөх.
1975 с. сэтинньи 25 күнүгэр өлбүтэ. Москубаҕа көмүллүбутэ.
Аахтый
Таҥара дьиэтин тутуутугар иккилии оҕус соһор сүүнэ улахан бэрэбинэлэри бэлэмнииллэрэ. Сыарҕаҕа тиэйиигэ, сүөкээһиҥҥэ Аахтай диэн ааттаах күүстээх киһи аҥардастыы аатырбыта ахтыллар.
185
185 сыл.
Нигер
Нигер (Niger) диэн Арҕаа Африка ордук улахан дойдута, Нигер өрүс аатынан ааттаммыт. Кирбиилэhэр Нигериялыын уонна Бенинныын соҕуруу, Буркина Фасолыын уонна Малилыын арҕаа, Алжирдыын уонна Лиибийэлиин хоту уонна Чадтыын илин. Иэнэ 1,270,000 км². Олохтоохторун ахсаана 13,300,000. Киин куората Ниамей. Нигер аан дойду ордук дьадаҥы уонна хаалынньаҥ дойдуларыттан биирдэстэрэ. Территориятын 80% Саhаара кумах куйаар ылар. Нигер экономикатын тутула агрикултуура уонна урудаа матырыйаалларын (сүрүннээн ураниум) экспортааhын.
Брэмэрһаффен
Брэмэрһаффен (Bremerhaven) — Германия дойдутугар баар кыракый куорат, Брэмэн аванпорта буолар. Аллараа Саксонийа сиригэр баар. Германия 51% балык бултааһынын хаарчыйар куорат. Улахан аэропорт баар.
Коньсковоля
thumb| гиэрбэтэ thumb|200px|left| Польша каартатыгар (Końskowola, МФА : [kɔɲskɔ'vɔla]) — Польша дэриэбинэтэ, Люблинскай воеводствоҕа баар cкай гмина киинэ. Курувка диэн өрүс үрдүгэр турар. Нэһилиэнньэтэ 2 188 кэриҥэ киһи (2004).
Московская Александра Александровна
Александра Александровна Московская — нуучча экэнэмииһэ, Түмэт урбаан уонна түмэт инновация киинин дириэктэрэ, Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын Менеджмеҥҥэ факультетын Киһи ресурсатын управлениетын хаапыдыратын дассыана. Арассыыйаҕа биир бастакынан түмэт урбаанын туһунан билим үлэтин суруйбута, дириҥник ырытан чинчийбитэ.
Биографията
Александра Московская 1988 сыллаахха М.В. Ломоносов аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрсиэт Экэниэмикэҕэ факульетын «политическай экэниэмийэ» идэлээх бүтэрбитэ.
1994 с. Нуучча билимҥэ акадьыамыйатын Экэниэмикэҕэ үнүстүүтүгэр «Экономика и культура: содержание и механизмы взаимодействия» диэн тиэмэҕэ билим хандьыдаатын истиэпэнин көмсүскээбитэ.
2006 с. «Диалог» IREX бырагыраама көмөтүнэн социальнай өҥөнү оҥорор кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэр хардарыта үлэлэригэр анаан SocPolitika.ru диэн информационнай порталы төрүттээбитэ. Кэлин бу порталтан силис тардан Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын иһинэн Түмэт урбаан уонна түмэт инновация киинэ арыллыбыта. Бу киини Александра Московская бэйэтэ салайбыта. Кини сайын аайы Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын иһинэн сайыҥҥы анал лааҕыры тэрийэн түмэт урбааҥҥа аналлаах куурустары үөрэтэр.
Түмэт урбаанын үөрэтии.
2011 сыллаахха А.Московская эрэдээксийэтинэн нууччалыы тыланан аан бастаан түмэт урбааҥҥа анаммыт «Социальное предпринимательство в России и в мире: практика и исследования» диэн монография бэчээттэнэн тахсыбыта.
Ньиэрбэ тиһигэ
Ньиэрбэ тиhигэ эбэтэр нервнэй система — араас бэйэ-бэйэлэрин кытта сибээстээх нервнэй тутуллар холбуу ылыллыбыттара (морфологическай уонна функциональнай) эндокриннай тиhиги кытта эт-хааммыт бары тиhиктэрин хааччыйар, эт-хааммыт ис-тас күүрдүүгэ, дьайыыга хардарыытын эмиэ хаачыйар. Ньиэрбэ тиhигэ интегративнай тиhик курдук үлэлиир, эт-хаамыт араас тиhиктэрин сибээстиир.
Ньиэрбэ тиhигин уопсай өйдөбүлэ
Ньиэрбэ тиhигэ эгэлгэтэ кини уратыттан тахсар:
Онтогенез
Билиҥҥи кэмҥэ нервнэй система онтогенез иhигэр сайдыытын туhунан биир тэҥ балаһыанньа суох. Сүрүн быһаарыыга турар сорук үөскэх эрдэҕинээҕи клеткалартан ылыллар тканы сыаналыыр дьылҕалааһыныгар буолар. Саамай перспективнэйинэн мозаичнай уонна регуляционнай модель буолар. Ол да буоллар хайалара да нервнэй система сайдыытын толорутук быhаарар кыахтара суох.
Нейронаукалар
Нервнэй система туhунан аныгы наука элбэх научнай дьиссипилиинэлэри холбуур: нейроанатомия, неврология уонна нейрофизиология, нервнэй системаны үөрэтиигэ сүдү суолталаах, сыаналаах кылааты молекулярнай биология уонна генетика, химия, кибернетика уонна да атын наукалар киллэрэллэр. Маннык нервнэй системаны үөрэтэр междисциплинарнай сыһыан нейронаука (neuroscience) диэн ааттанар, нуучалыы научнай литература «нейробиология» диэн тиэрмини туттар. Нейронаука биир тутаах сыалынан туспа нейроннар, нейроннай ситимнэр процесстара хайдах ааhарын быhаарыы буолар: өйдөөһүн процеһа, иэнийии, билии. Нервнэй системаны үөрэтии араас таһымнаах тэрийиилээх буолар, молекулярнай таһымтан саҕалаан, билиини, айымньылаах дьоҕуру, социальнай быһыыны, майгыны үөрэтиигэ дылы.
Кэрэхсэбиллээх, интэриэһинэй чахчылар
Хэрриет Коул (1853–1888, Harriet Cole) диэн американка 35 сааhыгар туберкулез ыарыытан өлбүт уонна бэйэтин этин наука туhугар кэриэс анаабыт. Филадельфия Ханнеман медицинскэй кооледжын патологоанатома Руфус Б. Уивер (Rufus B[enjamin] Weaver) 5 ый устатыгар Хэрриет нервэтин лоп-бааччы таһаарбыт, тарҕата уурбут уонна иҥиннэрбит. Оннооҕор хараҕын нервэлэригэр сыста сылдьар харах шар быһыылаах эттигин оннугар хаалларбыт.
Неврологическай кэhии
Неврологическай кэһии диэн киин уонна периферическэй нервнэй тиhик ыарыылара, атыннык эттэххэ, мэйии, киһи сүнньүн, мэйии хаппаҕын нервэтин, периферическэй нервэлэр, нервнэй корешоктар, вегетативнай нервнэй тиhиктэр, нервнэй былчыҥ түмүктэрин ыарыылыра. Ити кэһиилэр эпилепсияны, Альцгеймер ыарыытын уонна деменцияны, мэйии тымырын ыарыытын, ону кытта инсульт, мигрень уонна да атын төбө ыарыыларын көрүҥнэрин, рассеяннай склероһу, Паркинсон ыарыытын, нейроинфекциялары, мэйии искэҥин, нервнэй тиhик оһолтон буолбут кэһиилэрин уонна ситэтэ суох аһааһынтан буолбут неврологическай кэһиилэри холбууллар.
Ларионов Кирилл Николаевич (Илин Хаҥалас улууһа)
Ларионов Кирилл Николаевич - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, Илин Хаҥалас улууһун кулубата.
Илин Хаҥалас улууһа.
Крылов Евграф Михайлович
Крылов Евграф Михайлович (21.03.1915—22.04.1974) — саха живописеһа.
Олоҕун олуктара
1915 с. кулун тутар 21 күнүгэр Бороҕон улууһун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1947 с. Москубатааҕы уус-уран училищетын В. Н. Бакшеевка үөрэнэн бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
Пейзаж маастара Ефграф Крылов тас эйгэни, айылҕаны атыннык, бэйэтэ туспа көрөр дьоҕурдааҕа. Холобур, «Туундара ырыата» (1963) хартыынатыгар сааскы туундара олоххо тардыһыытын, саҥа илгэн эрэр сылааһы, күн сырдыгын уонна худуоһунньук айылҕа кэрэтин салгыбакка астынарын көрдөрөр.
1974 с. муус устар 22 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Церетели Зураб Константинович
Церетели Зураб Константинович (ზურაბ წერეთელი; 1934, тохсунньу 4 Тбилиси, ССРС) — Сэбиэскэй Сойуус уонна Арассыыйа живописеһа, скульптора, дизайнера, педагог, профессор. 1997 сыллаахтан Арассыыйа художестватын академиятын бэрэсидьиэнэ.
Зураб Церетели тохсунньу ый 4 күнүгэр 1934 сыллаахха Тбилиси куоракка төрөөбүтэ. Омугунан грузин.Ийэтинэн убайа Георгий Нижарадзе уруһуйдьут этэ уонна уолга элбэх сабыдыалы биэрбитэ. Тбилиси куорат художественнай академиятын уруьуй (живопись) салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.1964 сыллаахха Франция5а баран үөрэммитэ уонна Пабло Пикассоны, Марк Шагалы кытта алтыспыта.Үөрэҕин кэннэ скульптура, монумент оҥорорунан дьарыктанар.Улахан биллэр үлэлэринэн Петр I пааматынньыга Москуба куоракка, Христос спаситель храма буолаллар.1997 сылтан Россия художественнай академиятын президена.
Чай талах
Чай талах (Salix polaris, полярная ива) — туундараҕа үүнэр талах.
Хайыр
Хайыр - мүлтүркэй өрүс тааһа эбэтэр дэриэспэ таас мунньуллубута. Т.к.: хайир (был. түүр.) — кумах, көпсөркөй сир; каир (түүр.) — кумах, кумах үктэллээх чычаас уу, ууга сис кумах; хайр, хайраг (монг.) — чаар, мүлтүркэй өрүс тааһа; хайрга (бур., монг.) — бөдөҥ мүлтүркэй өрүс тааһа.
Өссө маны көр
Омолой нэһилиэк
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Ванкувер
Ванкувер (Vancouver) диэн Канада куората, Британия Колумбиятын соҕуруулуу арҕаатыгар баар. Дьордь Ванкувер диэн британ айанньытын аатынан ааттаммыта.
Өльдэнбург
thumb|240px
Ванкувер
Ванкувер олохтоохторун ахсаана 578,041, Ванкувер Метро олохтоохторун ахсаана 2,116,581. Элбэх омук олорор. "Чохороон" диэн сахалар диаспората үлэлиир.
Өльдэнбург
Өльдэнбург - Аллараа Саксонийа сиригэр баар кыракый куорат буолар. Германия биир улахан промышленнай региона буолар.
Ванкувер
Ванкувер турар сиригэр дьон аан бастаан 1860-с сс. Фрейзер өрүскэ кыhыл көмүс булуллубутун кэннитэн кэлэн олохсуйбуттара. 1887 Канада Чуумпу океаннааҕы тимир суола тутуллубутун кэннэ куорат улааппыта. Ванкувер порда 1920-с сс. Панама ханаала тутуллан бүппүтүгэр омуктар икки ардыларынааҕы суолталаммыта.
Ванкувер экономикатын төрүкү сайдыбыт сектордарынан буолаллар мас, сир хаhыы, балыктааhын уонна агрикултуура. Онтон таhынан сервис уонна туризм индустриялара сайдаллар.
Ванкувер аан дойду ордук олохтоох куораттарыттан бастыҥ үс ахсааҥҥа киирсэр. 2008 сылга Mercer Human Resource Consulting кэтээн көрүүтүнэн, аан дойду куораттарыттан олох таhымынан төрдүс миэстэҕэ баар.
Михаил Фёдорович (ыраахтааҕы)
Михаил Фёдорович — 1613—1645 сылларга нуучча ыраахтааҕыта, Романовтар династияларын бастакы бэрэстэбиитэлэ. Бу ыраахтааҕы саҕана Саха сирэ Арассыыйаҕа холбоммута.
Аҕата патриарх Филарет. Бөрөстүөлгэ Арассыыйаҕа бэрт уустук кэм ааһыыта Земскэй Собуор талыытынан олорбута.
Дойдуну Европаҕа чугаһаппыт, байыаннай реформаны оҥорбут, Сибиири бигэтик баһылаабыт, тас дойдулары кытта сыһыаны тупсарбыт өҥөлөөх.
Төрүччүтэ
1596 сыллаахха от ыйын 22 күнүгэр төрөөбүтэ. Былыргы боярдартан төрүттээх. Бастакы биллэр өбүгэтэ Андрей Иванович (хос аата Кобыла - биэ), летопись кэпсииринэн 1347 сыллаахха Владимир уонна Москуба Улуу кинээһигэр Семен Иванович Гордайга сулууспалыыр эбит. Аҕата Фёдор Никитич (манаахтыыр аата Филарет), ийэтэ Ксения Ивановна (манаахтыыр аата Марфа).
Ыраахтааҕы буолуута
Михаил бастаан Клин куоракка олорор, онтон Москубаҕа көһөр, онно нуучча сэриилэрин осаадатыгар түбэһэр, онтон 1612 с. босхолонон баран Костромаатааҕы вотчинатыгар ийэтин Ксения Ивановнаны кытта дэриэбинэҕэ олорор. Манна олордохторуна 1613 сыл кулун тутар 13 (23) күнүгэр Земскэй собуор 16 саастаах Михаилы ыраахтааҕынан талар. Собуор посуоллара Костромааҕа кэлэн кулун тутар 14 (24) күнүгэр Ипатьевскай манастыырга Земскэй собуор быһаарыытын биллэрэллэр.
Аҕата патриарх Филарет 1632 сыллаахха өлүөр дылы уолун кытта тэҥҥэ судаарыстыбаны дьаһайан олорор, иккиэннэрин Улуу государь диэн суруйаллар.
187
187 сыл.
Анатомия
Анатомия диэн организм структуратын үөрэтэр биология салаата.
.ua
.ua диэн Украина үрдүк таhымнаах ил домена.
Сиик (айылҕа көстүүтэ)
thumb|250px
Сиик (роса) — дьыл ичигэс кэмигэр түүн тымныйдаҕына, окко, сиргэ, араас эттиктэргэ уу паара эбэтэр туман сөҥөн уу таммаҕыгар кубулуйан олорон хаалара. Маннык көстүүнү сиик түспүт диэн ааттыыллар.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Лучанскай Григорий Эммануилович
Григорий Эммануилович Лучанскай – (олунньу 8 күнүгэр 1945 сыллаахха Ташкент куоракка төрөөбүт) – норуоттар икки ардыларынааҕы таһымнаах урбаанньыт, түмэт урбаанньы. “Нордекс” диэн Австрия хас даҕаны хампаанньатын бөлөҕүн төрүттээччи, Бырамыысыланнаһынан уонна урбаанынан дьарыктанааччылар норуоттар икки ардыларынаҕы кэнгириэстэрин вице-бэрэсидьиэнэ, Арассыыйатааҕы “Инвестициялаах бырайыактар уонна бырагыраамалар кииннэрин” бэрэсидьиэнэ, Арассыыйа Дьэбириэйдэрин Бүрүсүдьүүмүн чилиэнэ.
Григорий Лучанскай аҕата Эммануил Эммануилович Лучанскай идэтинэн байыаннай быраас этэ. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 1949 сыллаахха өлбүтэ. Ийэтэ – Берта Григорьевна Владимирская – 1950-1960 сыллардаахха инбэлииттэр артыалларыгар үлэлээбитэ, экэнэмиис идэлээҕэ. 1975 сыллаахха өлбүтэ. Лучанскай билигин Арассыыйанан уонна Австриянан көһө сылдьан олорор. Үс төрөппүт кыыстаах уонна уол оҕолоох.
Григорий Лучанскай 1963-1968 сыллардаахха Ыстаал уонна тимир Москубатааҕы үнүстүүтүгэр үөрэнэн “металлург-инженер” идэтин баһылаабыта.
1968-1973 сыллардаахха Орджоникидзе аатынан Москубатааҕы салайыы үнүстүүтүгэр үөрэммитэ. Оннон үөрэнэн “тутууну тэрийэр экэнэмиис” буолан тахсыбыта.
1974-1978 сыллардаахха эмиэ үөһэ ахтыллыбыт үнүстүүккэ аспирантураҕа үөрэммитэ уонна кэлин экэниэмикэ билимин дуоктара, Информатизация норуоттар икки ардыларынаҕы акадьыамыйатын акадьыамыга буолбута.
Итини таһынан Григорий Лучанскай Москуба куорат бырабыыталыстыбатын көҕүлээһининэн Москуба куоракка хаан плазматыттан араас препараттары ыларга уонна ону үөрэтэргэ туһуламмыт тэрилтэни тута сылдьар, үлэҕэ киллэргэргэ бэлэмнэнэр.
Хорхе Луис Борхес
Хорхе Франсиско Исидоро Луис Борхес (Jorge Francisco Isidoro Luis Borges, атырдьах ыйын 24 1899 – бэс ыйын 14 1986) диэн Аргентина суруйааччыта, Буэнос Айреска төрөөбүтэ. 1914 с., дьонун кытта Швейцарияҕа көспүт, онно оскуоланы бүтэрбит уонна Испанияҕа бара сылдьыбыт. Аргентинаҕа 1921 с. төннөн баран, Борхес поэмаларын уонна эсселарын сюрреалист литература сурунаалларыгар таhаарыытын саҕалаабыт. Онтон ураты кини библиотекар уонна лектор идэлэрдээх эбит. Борхес испан уонна ааҥл тылларын билэрэ. Перон режимын кэмигэр политика сойуолааhыныгар түбэhэ сылдьыбыт.