cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алишер Навои аатынан түмэл
Алишер Навои аатынан литература музейа узбек норуотун кырдьаҕас, баай, үрдүк уус-уран литературатын аан маҥнайгы саҕаланыаҕыттан, ол аата Юсуф Хаджиб саҕаттан (ХI үйэ)  Узбекистан бүгүҥҥү күннэригэр диэри, киэҥник, дириҥ ис хоһоонноохтук арыйан көрдөрөр. Манна саамай улахан миэстэни Алишер Навои олоҕун уонна үлэтин туһунан кэпсээһин, үгүс элбэх дьиҥнээх экспонаттарынан көрдөрүү ылар. Бу уһулуччулаах киһи эбит. Кини сөҕүмэр литературнай нэһилиэстибэтэ биэс үйэ тухары үчүгэй уонна чуолкай буочардаахтарынан илиинэн суруллан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн испит.
Узбек норуотун уһулуччулаах бэйээтэ, ХVI үйэ биллиилээх диэйэтэлэ Низамаддин Алишер Навои 1441 сыллаахха, олунньу ый 9 күнүгэр төрөөбүт, 1501 сыллаахха тохсунньу ый 3 күнүгэр анараа дойдуга күрэммит. Оскуолаҕа түөрт сааһыттан үөрэммит. Кини ордук сонурҕаан литератураны үөрэппит уонна уус-уран айымньыга ахсаабат күүһүнэн үйэлээх сүүс сүүрбэ тыһыынчаттан тахса строкалаах эпическэй уонна лирическэй айымньылары биэрбит. Улуу поэт айбыт үтүмэн үлэтэ киинэҕэ, музыкаҕа, живописка, скульптураҕа иҥэн ойуулаан-дьүһүннээн көрдөрүллүбүттэр.
Маннык кэрэ бэйэлээх түмэлгэ сылдьыы олус үөрүүлээх, элбэх умнуллубат өйдөбүлү хаалларар, киһини кынаттыыр, инникигэ угуйар.
Туһаныллыбыт литература
2.      П.Попов. Өрөспүүбүлүкэ тулхадыйбатын туһугар. Кыым. 2007.
3.      Владимир Степанов. Сырдык ааттара үйэлэри уҥуордуоҕа. Саха сирэ. 2002.
Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи ускуустуба института
мини
Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай ускуустуба института - Арассыыйа Красноярскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1977 с. РСФСР култуура министиэристибэтин систиэмэтигэр Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института арыллыбыт. 1978 сылтан үлэлээбит. 2000с.судаарыстыбаннай муусука уонна тыйаатыр акадьыамыйатын статуһун ылбыт. 2015 с.судаарыстыбаннай култуура института диэн аата төннүбүт. 2017 с.институкка Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай художественнай институт холбоспут. 2018 с. Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай ускуустуба института диэн ааттаммыт.
Структурата
Билиҥҥи кэмҥэ үс факультеттаах.
1. Музыкальнай факультет
2. Театральнай уонна хореографическай ускуустубалар факультеттара
3. Художественнай факультет
4. Музыкальнай кэллиэс
-Үнүстүрүмүөҥҥэ толоруу фортепиано оркестровай струнаалаах үнүстүрүмүөннэр(скрипка, альт, виолончель, контрабас) оркестровай духовой үнүстүрүмүөннэр(флейта, гобой, кларнет, фагот, валторна, саксафон, труба, тромбон, туба, ударнайдар) норуодунай үнстүрүмүөннэр(домра, балалайка, гитара, баян, аккордеон)
-Вокальнай ускуустуба академическай ыллааһын
-Музыковедение уонна композиция
-Актёрскай ускуустуба драматическай тыйаатыр уонна киинэ актёра
-Хореографическай ускуустуба бальнай үҥкүү педагога аныгы үҥкүү педагога
Андреев Иван Андреевич
Андреев Иван Андреевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Тыалыкытыттан төрүттээх. Финляндияны кытта сэриигэ 1939—1940 сылларга сылдьыбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Харьков хайысхатыгар 1941 сыл ахсынньы ыйыттан саҕалаан 1942 сыл бэс ыйыгар дылы сэриилэспит.
Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи ускуустуба института
Рейтиннэрэ
Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай ускуустуба института
1. Красноярскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ
2. Красноярскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 583-с миэстэ.
Ссылкалара
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%C2%AB%D0%A2%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B0%C2%BB http://kgii.ru/ https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A1%D0%93%D0%98%D0%98/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8
Rutube
Rutube (Рутьюб ол эбэтэр Рутуб) — арассыыйа онлайн сервиһэ хостиҥҥа уонна видео көрөргө. Бэйэ технологическай платформатын базатыгар тутулунна. Араас инструменнары хомуйар уонна видеоконтеннары таҥар. Блог араас көрүҥүн, бириинсиби өйүүр. Контены популяризациялааһын уонна монетизациялааһын бэйэтин моделларын туһанар.
Платформаҕа чааһынай, корпоративнай блоктар баар буоллулар. Ордук киэҥник биллибит формат- аралдьытар шоу, онлайн- протодьяк, ТВ- ханаал, блогтар, маастар- кылаастар, тэлэбиидэнньэлэр, киинэ уонна сериаллар.
Rutube араас категорияларга бэйэ уратытын: аралдьыйыы, юмор, спорт, киберорт, үөрэх, айан- сырыы, оҕо контенын уо. д. А.
История
Онтон 2006 сыллаахха Олег Волобоев уонна Михаил Паулкины кытта үлэҕэ киирбитэ.
2007 сылга хас да чааһынай инвестордары - венчурнай фонданы (англ.)рус. итиэннэ «Газпром-медиа» холдинг интернет- бырайыактары ырыынакка таһаарар. «Газпром- медиа» кытта кэпсэтии 2007 сыл сайыныгар саҕаламмыта.
2008 сыллаахха «Газпром- медиа» холдинг акцияларын бакыатын ылбыта. Компания 15 мөл. $ сыаналаммыта, бырайыагы оҥорооччуларга мотивировочнай өлүүлэр хааллылар.Быйыл бастакы сыһыарыы таһаарыллыбыта.
2011 сыл кулун тутарга онлайн кинотеатр бырайыага саҕаламмыта Now.ru бибилэтиэкэҕэ киириэн иннинээҕи лицензиялаах контенент, баар да, баар да барыллыбат, бэлэммит. Ону, олоңхо, КИҺИ- сүөһү барыта быһааран, түңэтэн биэрэллэр.
2011 сыл сааһыгар православнай аҕабыыт Виктор Дегтярев көҕүлээһининэн, республика генеральнай продюсерын Юрий Дегтярев көҕүлээһининэн ыыппыт видео-остинг сиэрин- туомун сибэтии сиэрин- туомун сырдатыы сиэрин- туомун тарта. Видеохностинг Россия сүрүн раввинын алгыһын ылара былааннаммыта биллэр.
В мае 2012 года в рамках запуска новой версии сайта был представлен новый логотип Rutube, разработанный американской студией Cuban Council — авторами лого социальной сети Facebook. Компания күөх корпоративнай өҥнөн аккаастаммыт (хара уонна үрүҥ варианнарга саҥа логотип хара уонна үрүҥ варианнарга оҥоһулунна), ону сэргэ аатыттан киирэр буукубаттан хаттаан көһөрүллүбэт туһугар[19]. «Газпром-медиа» холдинг саайтын редизайна уонна сайтын таһынан компания стратегиятын уларытыы уонна позициялааһын туһунан иһитиннэрдэ.
2013 С. муус устар ыйтан, быраабы араҥаччылааччылар уонна интернет- хампаанньалар бэрэстэбиитэллэрэ Интэриниэккэ пират видео- видео туһаныытын тохтоторго туһуламмыт бииргэ үлэлээһин туһунан меморандумҥа илии баттаабыттара. Өйөбүллэр ортолоругар «Мосфильм», ВГТРК, СТСХ, Российская антипиратская тэрилтэ, национальнай Медиа бөлөх, Ivi.ru, Zoomby.ru, Mail.ru бөлөҕү уо. Д. А.
Анна Нетребко
Анна Юрьевна Нетребко — опера ырыаһыта (сопрано). Российскай Федерация норуодунай артыыһа (2008).
Rutube
История
2014 сылга «Ростелеком» уонна «Газпром- Медиа»холдинг икки ардыларыгар ыытыллар акционердар структураларын уларытыы былааннанар. Билиҥҥитэ телевидение контеныгар анал идэлээх дьону кытары холбоһуохпут диэн сэрэйиллэр этэ. Zoomby.ru кинофильм ориентировкаламмыт Now.ru биир бренд анныгар. Маны федеральнай антимонопольнай сулууспа биһирээбитэ, ол эрээри «Газпром- Медиа» салалтатыгар уларытыы кэнниттэн аккаастаабыттара.
2015 сыл олунньутугар «Спутник " оҕо көрдүүр систематын партнера буолбута. Оҕолор» кырачаан кырасаабыссалартан видеозапиһы көрдөөн булаллар. Бэс ыйыгар "МаксимаТелеком»суднолар уонна оператор бииргэ үлэлээһиннэрин чэрчитинэн «метро" саайт туспа салаатыгар киирбитэ.Алтынньыга ыытыллыбыт "Кинопискоска»саҥардыллыбыт "кинописка" көстүбүтэ.Быйыл муус устар ыйга телевизор платформатыгар Смарт уонна андроид орускуотун, ону тэҥэ телевизорга анал, анал операционнай ситимнэргэ Бэригэстиир приложенияны таһаарда.
2019 сыл бүтүүтүттэн платформаҕа үлэлээбит, онно рекламата суох видеоконент көрүөххэ сөп. Континеҥҥа киирэргэ ыйытыы киириэхтээх этэ, ону сэргэ Пасс систематын нөҥүө авторизацияланыахтаах этэ.Media.
2021 сыл муус устар ыйыгар видео-остинг сөргүтүллүбүтэ. Веб- сайт веб- саайтын биэриитин - переработкалыыр структуралаах, тупсарыллыбыт навигация уонна саҥа сибэкки оҥоһуулаах толору редизайн ыытылынна. Дизайн балайда уларыйда, плеер переработкаланна уонна саҥа туһалаах функциялар баар буоллулар. Ону тэҥэ регистрацията суох видео- киинэни көрүү- истии, студия нөҥүө роликтары таһыы, тематическай пллейстары тутар, видео- ҕа комментарийдары хаалларар, монетизациялыыр кыах үөскээтэ. Кэлэр өттүгэр тыыннаахтар өлүүлэрэ биллэр, оттон үһүс кварталга табаары быһа эфиргэ уонна хачайдааһыҥҥа туһаныы биллэр.
Муус устар 1 күнүгэр 2022 сыл муус устар 1 күнүгэр веб- саайт тас көстүүтүн тупсарыы буолла, ону тэҥэ мобильнай приложенияны муус устар ый ортотугар саҥардыы биллэрилиннэ.
Муус устар ыйга министерство вузтарга Россия платформатыгар уонна ВКП бюджеттарыгар киирэн континеннарын көһөрөр туһунан сурук ыыппыта, кэлин ведомство сайаапка саҥа видеоҕа киирэн тахсарга дублирование уонна бобуу- хаайыы суох диэн чуолкайдаабыта.
Үлэҕэ хомун
Ыам ыйын 9 күнүгэр 2022 с. сайт кибератакка киирэн хас да күн устата тутуллубатах. Сайт алдьатыылаах содулларын туоратар хампаанньаҕа сайт өссө 2022 сыл кулун тутар саҥатыгар хомуллан маассабай атаакаҕа бэлэмнэммитин туһунан эппиттэрэ.
Сервис кыахтара
Ону бакыаты регистрацията суох көрөр, тематическай плленнистары тутар уонна атын туһанааччылары кытта үллэстэр кыаҕы биэрэр. Туһанааччы ханнык баҕарар контенын булгуччулаах модерацияны ааһыан сөп уонна площадка быраабылата сөп түбэспэт түбэлтэтигэр туоратыллыан сөп. Рекомендация тиһигэ сервиһинэн навигацияны судургутутуоҕа уонна туһанааччы интэриэстэригэр олоҕуран релевант видеоликтары талыы. Билиҥҥитэ төлөбүрдээх илии баттааһын формата баар, эксклюз контеныгар киириини арыйар киинэлэр, сериаллар, мультфильмнар, прямой эфирдэр уонна рейтинг шоу.
Сервис туһанааччылар бэйэлэрин ханаалларын, видео- таһаҕаһы таһыахтарын, быһа көрдөрүөхтэрин сөп. Ханнык баҕарар сервис сурутааччы бэйэтин каналын монетизациялыыр уонна манна рекламнай формалары, донаттары, төлөбүрдээх сурутууну туһанар кыахтаах. 5 тыһ. көрүү- истии кэнниттэн итинник кыах үөскүүр.
Приложение вступно на устройстве iOS, Android, Android, платформах Smart TV.
Аудиториялар
2021 сыл ахсынньытыгар видеоҕа актыыбынайдык көрөр ураты туһанааччылар ахсааннара ыйга 11,6 мөлүйүөн улааппыт уонна 17,7 мөлүйүөн тиийбит. Киирээччилэр уопсай ахсааннара ыйга 30 мөлүйүөнү куоһарда.
Туһанааччылар Rutube ахсааннара 7,7 мөлүйүөн 2022 сыл тохсунньутугар 50,1 мөлүйүөн 2022 сыл кулун тутарга диэри улаатта
Салалта бас билээччилэр
2016 сыллаахха Россия онлайн- площадкаларыгар баар легальнай контенент көмөтүнэн "Руформ" компания тэриллибитэ. » Платформа «акционердарынан» Газпром- Медиа- Холдинг " (33,3 %) уонна билиҥҥи хаһаайыттар (66,7%) буолаллар. Платформа түмүгэр цифровой эйгэҕэ контенынан атастаһыыны көҥүллүүр технологиялар киирбиттэрэ.
2020 с.» Газпром- Медиа «холдинг 100% хаһаайына буолла:» Интерфакс-ТВ «ХЭО бас билиитигэр киирэр» Газпром- Медиа «ХЭО бас билиитин регистрациялааһын буолла.
2012 сыл олунньутугар РФ саҥа генеральнай директора Александр Моисеев, кини солбуйааччытынан-Алексей Назаров анаммыта, компания сыл аҥарынан барбыта.
Критика
2021 сыл муус устар ыйыгар «аһаҕас медиа» таһаарыытын суруналыыстарыгар Путин дыбарыаһа " ХБК ролика- чинчийиитэ кыаллыбатаҕа. История самой большой приглашки» и " дела Открыто. Ким миигин өлөрөргө холонорун мин билэбин". Онуоха премьерация атын тестовай оруоллары аастылар, ол иһигэр Германияҕа Алексей Навальнай олорор Өлөксөй «Россия» сюжета (бэчээт кэнниттэн эрэ таһаарыллан хаалбыт)). Ый бүтүүтэ сервиһи туһанааччы сөбүлэһиитин усулуобуйатын кэһиигэ олоҕуран «аһаҕас медиа» оруолларын Путины сабаҕалаабыт бэрэсидьиэн уһаайбатын уонна судаарыстыба баһылыгын кыыһын Луиза Роза Розаны кытта кэккэлэһэ тутуллубут "аһаҕас медиа" оруолларын сотто.
Данилов Василий Николаевич
Данилов Василий Николаевич — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара (1974 с.), ССРС студеннарын 5 төгүллээх чемпиона, ССРС норуоттарын спартакиадатын 1979 с. хамаандатын боруонса мэтээлин призера, Россия 1974 с. чемпионатын үрүҥ көмүс призера.
Хабаровскай кыраайга протестар
Хабаровскай кыраайга протестар, От ыйын 11 2020 чыыһылатыттан күн аайы буолаллар, Москваны утары. Протестар Сергей Фургал губернаторын Путин ыйааҕынан киһини өлөрүүгэ балыйбыттарын кэнниттэн.
Mint Mobile
Mint Mobile — АХШ телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 4G уонна 5G сибээс өҥөтүн биэрэр. Сотовай оператор. Арҕаа штаттарга (Калифорния, Невада, Орегон) бэйэтэ бас билэр вышкалардаах. Онтон атын штаттарга T-Mobile нөҥүө үлэлиир (вышкаларын арендалыыр).
Устуоруйата
Хампаанньа 2015 сыллахха Mint SIM диэн ааттаах олохтоммута, Ultra Mobile хампаанньа оҕо хампаанньата, ону Дэвид Гликмэн уонна Ultra Mobile төрүттээччитэ Ризван Кассим олохтообуттара.
Финам
Финам (Финансовый Аналитик Москва), Арассыыйа биир улахан брокера, Аан Дойдуга биир улахан инвестиционнай контора буолар.
Өйү-санааны буккуйуу
Өйү-санааны буккуйуу диэн табаҕы тардыы, арыгыны иһии, наркотиктары туһаныы ааттанар.
Арыгыны сатаан оҥостор буолуу олох сайдыыта иннин диэки хамнаабытын, дьон өйө-санаата өссө сайдан үрдүкү таһымҥа тахсыбытын, экономика сайдыбытын бэлиэтиир. Ааспыт икки тыһыынча сыллар усталарыгар арыгыны оҥорууну баһылаабыт омуктар Европаттан саҕалаан билиини-көрүүнү тарҕатыыны баһылаан салайбыттара.
Арыгы дьон олоҕор, ордук хотугу сир олохтоохторугар туох сыаллаах-соруктаах тарҕатыллыбытын уонна билигин ылар оруолун табатык быһаарыы ирдэнэр.
Түөрт сүүсчэкэ сыллар усталарыгар нууччалар илдьэ кэлбит кытаанах арыгыларын, водкаларын иһэ үөрэнии кэнниттэн, билигин сахалар өйдөрүгэр-санааларыгар арыгы туһунан икки араас, өссө утарыта турар өйдөбүллэр, этиилэр баар буоллулар. Ол этиилэр манныктар:
1.	Арыгы олус куһаҕан, дьоҥҥо туох да туһаны аҕалбат, ол иһин арыгыны букатын иһимиэххэ наада диэн этэллэр. Кыах баара буоллар арыгыны олох да суох оҥорбут киһи ордук буолуо этэ диэн арыгыны төрдүттэн суох оҥоро сатааччылар туруорсаллар.
2.	Арыгы дьон олоҕуттан суох буолан хаалар кыаҕа суох диэччилэр эмиэ элбэхтэр. Арыгыны сөп буоларынан көрөн сатаан иһэ үөрэнии киһи өйө-санаата сайдан, тулуурдаах буолбутун бэлиэтиир сүрүн быһаарыы буоларынан киһи олоҕор хайаан да ситиһиэхтээх көрдөбүлэ буолар.
Дьон арыгы туһунан санаалара бу курдук икки аҥы арахсыыта «Туох барыта икки өрүттээх» диэн дьон аймах сайдыыларын сокуонугар уонна сир үрдүгэр туох баар барыта иккилии өрүттээх тутулуктаахтар диэн быһаарыыга сөп түбэһэр. Бу этиини өй-санаа өйдөбүллэринэн быһаардахха киһи оҥорор бары быһыылара икки аҥы хайысхалаахтарыгар; үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар диэннэргэ арахсалларыгар арыгы туһунан быһаарыы эмиэ сөп түбэһэр.
Билигин үөскээбит арыгы туһунан өйдөбүллэр эмиэ икки өрүттээхтэр; олортон биир түргэнник, улахан эрэйэ суох толоруохха сөптөөх өттүн үчүгэй диэн ааттаан бараннар, атынын куһаҕан диэн букатын туората, суох оҥоро сатыыллар. Хайа эмэ өрүт аҥардастыы баһыйара дьон олохторун суолун ханньары тардан, сыыһа-халты хамнааһыннары таһаарарын өй-санаа, сахалыы таҥара үөрэҕин тутуспаттан аахсыбаттар. Арыгыны кытта билигин тапсыбакка, сыһыаны охсуһууга кубулуттулар.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэ этэринэн бу икки өрүттээх өйдөбүллэр хайаан даҕаны бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн, толорсон, чугасаһан биэрдэхтэринэ, икки ардыларынан, ол аата ортолорунан сөп түбэһэр быһаарыыны ылыннахха эрэ табыллар. Дьон арыгы баарын утарбакка, суох оҥоро сатаабакка эрэ арыгыны аһара испэт туһугар бары кыахтарын уурдахтарына эрэ өй-санаа сайдыытын ситиһэр кыахтаналлар.
Өй-санаа буккуллуута диэн киһи бэйэтэ тулуура, өсөһө кыратыттан араас суол өйү-санааны буккуйааччылары туһанан өйүн-санаатын буккуйуута ааттанар. Киһи өйүн-санаатын күүһүнэн, тулуурунан, өһөс санаатынан, олоххо ситиһэ сатыыр сыалын ситиһиигэ дьулуурунан арыгыны аһара иһэртэн, наркотиктары боруобалааһынтан туттунарын үөскэтиннэҕинэ олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.
Арыгы бары көрүҥнэрэ киһи аһыыр аһылыктарын салгыы сайдыыларыттан, тупсууларыттан оҥоруллаллар уонна арыгыһыт буолуу диэн өй-санаа мөлтөҕүттэн, ситэ сайдыбатаҕыттан, тулуура суоҕуттан, өһөс санаата тиийбэтиттэн ордук улахан тутулуктаах.
Сахалар үрүҥ астан оҥоруллар арыгыны «Kөөнньөрүүлээх кымыс» диэн ааттаан олус былыргы кэмнэртэн ыла туһанар буолбуттар.
Арыгыны мээрэйин билэн, кээмэйдээн испэккэ аһара иһэн кэбиһэр киһи хаалыылаах өйдөөх-санаалаах, бэйэтин быстах баҕа санаатын кыайан туттуммат киһинэн аатырыан аатырар. Дьон өйдөрө-санаалара сайдан, тупсан, күүһүрэн иһэрин арыгыны сөбүлээн, мээрэйин билэн иһэргэ үөрэниилэрэ быһаарар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьон өйдөрүн-санааларын сайыннарар, тулуурдаах буолууларын күүһүрдэр оннугар, аҥардастыы арыгыны бобуу, суох оҥоруу суолун тутуһан, эдэр ыччаттары арыгыны булууга, ону оҥорууга бары кыахтарын ууралларыгар умсары анньан биэрии оҥоруллара. Арыгы дьон олоҕор ылар оруолун табатык сыаналаабат кэм үөскээн эдэрдэр өйдөрүн-санааларын арыгыттан босхолуур, тэйитэр оннугар арыгыны бобо сатаан, нэһиилэ, күүскэ көрдөөтөххө, буллахха-таллахха көстөр күндү аска кубулутан, көөчүктээн, онон эдэрдэри ымсыырдан, кинилэри арыгыны булууга-талыыга, элбэҕи иһиигэ ыҥырыы, угуйуу буолара.
Kиһи олоҕун биир сүрүн сыалынан өйүн-санаатын сайыннарыы буолара “Киһи үйэтин тухары үөрэнэр” диэн сахалыы өс хоһоонунан этиллэр. Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ өйүн-санаатын лаппа сайыннаран, тулуурдаах, өһөс буолан, этин-сиинин араас баҕа санааларын уодьуганнаан, салайа үөрэммит киһи арыгыны элбэҕи иһэн арыгыһыт буолуо суоҕа диэн быһаарар. Арыгыны кэмнээн иһэр киһи өйө-санаата ордук күүскэ сайдыбытыттан, тулуура күүһүрбүтүттэн этин-сиинин аһыыр, иһэр баҕатын баһыйан, хам тутан тохтотор кыахтанар.
Олох сайдан истэҕинэ араас абылаҥнара ордук элбээн иһэллэр. Арыгы диэн аһылык өйү-санааны уонна эти-сиини холбуу ылан сыыйа буккуйар буоллаҕына, билигин тэнийэн иһэр наркотик өйү-санааны ордук түргэнник уонна күүскэ буккуйар кыахтаах. Дьон аймах өссө күүстээх тулуурдаах, өссө өһөс буоллахтарына эрэ, өйдөрө-санаалара наркотиктан буккуллубат, туруктаах буоларын ситиһэр кыахтаахтар. Дьон аймах сахалар өс хоһооннорун: «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс»,- диэни кытаанахтык, халбаҥнаабакка эрэ тутуһарга үөрэннэхтэринэ эрэ кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрө-санаалара туруктаах, тулуурдаах буоларын ситиһэллэр.
Kэлэн иһэр кэмнэргэ дьон-аймахха олус ыарахан кэмнэр кэлэн иһэллэр. Наркотиктар аһара тарҕаныылара дьон өйдөрө-санаалара туруга суох буолуутун үөскэтэн, араас сыыһа-халты туттунууларга киирэн биэриилэрин элбэтиэхтэрин сөп.
Бу билигин олорор көлүөнэ дьон бары бэйэмсэх, бэйэ иннин эрэ көрүнүү, чэпчэкитик олоҕу олоруу өйүгэр-санаатыгар оҕустадылар. Кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын туһугар кыһамматтар, аҥардастыы аһатыынан уонна олоххо туһата суох оонньотуунан дьарыктыыллар, аһара маанылаан, атаахтатан кэбиһэллэр. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн сахалыы өс хоһоонун олоххо, кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ, үөрэтиигэ хайаан да туттуллуохтаах. Оҕо төрөппүттэриттэн бары хаачыстыбалара ордук, өссө үлэһит, өссө тулуурдаах, дьулуурдаах, ол аата өссө өһөс буола улааттаҕына эрэ, тугу эмэ ордугу ситиһэр кыахтанар.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрин баһылааһын уонна ону олоххо, кэлэр көлүөнэни иитиигэ-үөрэтиигэ киэҥник туһанар буолуу эрэ дьон-аймаҕы өй-санаа туруга суох буолуутуттан быыһыыр, өйү-санааны буккуйууттан харыстыыр кыахтаах.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарыыга киһи өйө-санаата эмиэ сөп түбэһэн икки аҥы буоларын былыргы сахалар билэннэр олохторугар тутталлара. Айыы диэн өйү-санааны быһаарар тылбыт икки өрүттээх өйдөбүллээх. Куһаҕаны, дьон олоҕор сөп түбэспэт быһыылары оҥоруу – куһаҕан, хара айыы, онтон үчүгэйи дьоҥҥо туһалааҕы оҥоруу - үчүгэй, үрүҥ айыы диэн ааттанарын хайаан да тутустахпытына өй-санаа туруктаахтык, икки өрүтүн тутуһан сайдар кыахтанар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэйи, үрүҥ айыыны элбэхтик оҥорорго үөрэннэҕинэ, олору үгэс оҥостон иҥэриннэҕинэ эрэ, дьоҥҥо туһалааҕы, үйэлээҕи оҥороро элбэх буолар. (1,16).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №242. 26.02.2015.
Бырдакаров Валерий Афанасьевич
Бырдакаров Валерий Афанасьевич — хапсаҕайга СР спордун маастара, ветерана. САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үөһээ Бүлүү улууһун, Ороһу нэһилиэгин бочуоттаах гражданина, II-с ыҥырыылаах Улуус мунньаҕын депутата.
Даалы (Уус-Алдан улууһа)
Даалы — Уус-Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Boost Mobile
Boost Mobile - АХШ тэрилтэтэ, телекоммуникационнай тэрилтэ. 4G, 5G сибээс өҥөтүн тарҕатар.
Таҥараһыт
Таҥараһыт диэн сахалыы таҥара үөрэҕин билинэр, олоҕор туһанар киһи ааттанар.
Былыргы кэмнэргэ дьон түүллэрин таба тойоннуу үөрэниилэриттэн өйдөр-санаалар үгэстэргэ, бэлиэлэргэ кубулуйан бараннар тус-туспа арахсалларын, сылдьалларын быһаарбыттар. Өй-санаа бу уратыларын быһаарыыларын киһи өйө-санаата сайдарыгар туһалыырга аналлаах таҥара үөрэҕин олохтуурга туһаммыттар.
Оҕоҕо, киһиэхэ өй-санаата сайдан, тупсан иһиитин туһанан олору ситиһэргэ аналлаах баҕа санаалары үөскэтэн биэриини таҥара үөрэҕэ оҥорор. Киһи олоххо ситиһэ сатыыр, онно дьулуһар баҕа санаалаах буолуута олоҕор ситиһиилэри оҥороругар тириэрдэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн атаахтык иитиллэн олоҕор ситиһэ сатыыр сыаллары кыайан булумматаҕына, төрөппүттэрин бэлэмнэригэр үөрэнэн хзааллаҕына арыгыһыт, наркоман буолууга салаллан хаалыан сөп. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону көрсүө, сэмэй, киһилии майгылаах, үлэни-хамнаһы кыайар буолууга иитэрэ, үөрэтэрэ олоҕор ситиһиилэри оҥорорун үөскэтэр. Таҥ, хомуй диэн саха тылыттан былыргы аардар баһылыыр эрдэхтэринэ таҥара үөрэҕэ үөскээбит. Сахаларга Үрүҥ Аар тойон бастакы, үрдүкү таҥара буолара бастакы киһи таҥараны сахалар айбыттарын биллэрэр. Таҥара диэн тыл “таҥ” уонна “аар” диэн тыллар холбоспуттарыттан үөскээбитэ итини бигэргэтэр.
Таҥара үөрэҕэ диэн сахалар төрүт үөрэхтэрэ, билиилэрэ буолар. Бу үөрэх сахалар үөрэхтэрэ буолара оҕо улаатан иһэн хайаан да киһи буолууну ситиһэрэ, киһилии быһыыланан, киһи быһыылаахтык олоҕун олороро дакаастыыр. Бу киһи олоҕор ситиһэр сыаллара, баҕа санаалара сахалыы таҥара үөрэҕин төрүттэрэ буолаллар.
Сахалар киһи туһунан билиилэрин Уткин К.Д. хомуйан бэчээттэппитэ. Кини бу улахан үлэтиттэн сахалар киһи туһунан билиилэрэ олус дириҥэ биллэр. (1,326).
Сахалыы таҥара үөрэҕин итэҕэйэр, олоҕор туһанар киһи таҥараһыт диэн ааттанар. Былыргы сахалар тыл дорҕоонноро киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор дьайыыларын таба туһанан саҥа тыллары оҥороллоруттан бу тылы бэйэтинэн ылыныллар.
Киһи аан маҥнай таҥара киһиэхэ туох туһалааҕын биллэҕинэ, итэҕэйдэҕинэ итэҕэлэ угуйар күүстээх, бигэ тирэхтээх буолар. Киһи олоҕо бүтэр, быстар кэмэ син-биир кэлэр. Аныгы наука да онно кыайан көмөлөспөт. Киһи барыта кэлэр көлүөнэлэрин үөскэтэн олоҕун салҕааччылары салгыы хаалларан иһиэн баҕарар.
Сахалыы таҥара үөрэҕин тутуспакка оҕону ииттэххэ, үөрэттэххэ өйө-санаата сайдыыта атаахтатыы, маанылааһын өттүгэр халыйан хаалан атаах буолууга кубулуйар. (2,27).
Иитиитэ табыллыбатах атаах оҕо кэлэр көлүөнэлэри кыайан салгыы хаалларбатын былыргы Омоҕой уонна Эллэй туһунан кэпсээҥҥэ атаах кыыс бэйэтигэр тиийинэн өлөрө биллэрэр. Сахалыы таҥара үөрэҕин итэҕэйэр, олоҕор туһанар киһи оҕотун бэйэтин үтүгүннэрэн тугу барытын бэйэтэ оҥорорун курдук оҥорорго, үчүгэйи уонна куһаҕаны табан араарарга иитэр, үөрэтэр. Оҕото улаатан иһэн киһи буолууну кэмигэр ситиһэр кыаҕа улаатар.
Таҥаралар сайдан үөскээн иһиилэрэ оҕо, киһи өйө-санаата сайдан, тупсан иһиитигэр сөп түбэһэр. Оҕо улаатан иһэн улахан киһи буолууну ситиһэн баран өссө үчүгэй киһи буолууга дьулуһара баҕа санаата салгыы сайдан иһэрин үөскэтэр. Киһи сөп эрэ буолууну сөбүлээбэккэ салгыы сайдан, оҥорор быһыылара тупсан тугу барытын үчүгэйдик, үчүгэй көстүүлээхтик оҥорууга дьулуһуута үчүгэй киһи таҥараны, Христоһу үөскэппитэ.
Аныгы үөрэхтэммит дьон бэйэлэрин “үчүгэй” курдук сананыылара улаатыытыттан үчүгэй киһи кэнниттэн кэрэ киһи буолууга дьулуһуу кэлиэҕэ диэн сыыһа санааҕа киирэн эрэллэр. Үчүгэй кэнниттэн кэлэр кэрэ диэн тыл үчүгэй бүтүүтүн, кэрэх диэн уларыйбат буолуу кэлиитин бэлиэтиир. (3,114). Омук сорох дьоно кэрэ буолууга дьулустахтарына, оннук баҕа санааланнахтарына үлэни-хамнаһы кыайбаттар элбээннэр, кэлиилэр баһылаан барыылара саҕаланар.
“Куһаҕаннаах үчүгэй куустуспутунан сылдьаллар” диэн өс хоһооно үчүгэй кэнниттэн куһаҕан эргийэн кэлэрин биллэрэр. (4,76). Бу өс хоһооно сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун билэн олохторугар туһаналларын биллэрэр. Бу этии өй-санаа сайдыыта кэмэ кэллэҕинэ бүтүүтүгэр, муҥурун булан эргийэн биэрэрэ кэлэригэр сөп түбэһэр. Аан дойдуга дьон ахсааннара элбээн араас элбэх омуктарга арахсан олохторун олороллор, омуктарын кыахтара баарынан харыстыы, көмүскүү, уһун үйэлии сатыыллар. Уһун үйэлэр тухары сорох омуктар кыахтаахтары кытта кыттыһан бииргэ олоро сатыыр буоллахтарына, сорохтор күүһүрдэхтэринэ, кыаҕырдахтарына туспа бара сатыыр кэмнээхтэр.
Омук үйэтин бүтүүтэ кэрэ киһи буола сатааһын үөскүүр. Кэрэ киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьар. Омукка кэрэ киһи буолууга дьулуһуу сайыннаҕына үлэни-хамнаһы кыайбат буолуу үөскээһиниттэн омук атын омукка баһыттаран симэлийэрэ тиийэн кэлэр кыахтанар.
Омук уһун үйэни ситиһэрэ көрсүө, сэмэй, үлэни-хамнаһы кыайар, үчүгэй ааттаах-суоллаах, атын кэккэлэһэ олорор омуктартан тугунан да хаалан хаалбат, үгүстэртэн ордор буоллаҕына эрэ кыаллар. Атыттартан хаалан хаалбат буолууну ситиһэргэ омукка бэйэтин таҥаратын үөрэҕэ баара туһалыыр. Таҥара үөрэҕэ үлэһиттэр үөрэхтэрэ. Оҕону сыыһа-халты туттунума, көрсүө, сэмэй буол диэн иитэр, үөрэтэр. Көрсүө, сэмэй буолуу диэн сахалар олохторун тутаах үөрэҕэ буолар. Бу үөрэх араас көрдөбүллэрэ өс хоһооннорунан этиллэллэр. “Көрсүө киһи өйө байҕал дириҥин, халлаан үрдүгүн курдук”, “Көрсүө-сэмэй быһыы киһини киэргэтэр”, “Сир түннүгэ” диэн өс хоһоонноро көрсүө, сэмэй киһи өйүн-санаатын уратыларын дьоҥҥо тириэрдэллэр. (4,63). “Айыы диэмэ”, “айыыны оҥорума” диэн үөрэх сахалыы таҥараны итэҕэйэр киһи олоҕор тутта, туттуна сылдьар быһыытын үөскэтэр. Таҥараһыт киһи бу этиилэр киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор куһаҕан дьайыыларын чопчу билэн бэйэтэ итилэри оҥорбот буолара үөскүүрэ ирдэнэр.
“Айыы диэмэ” диэн үөрэх куһаҕан өйдөбүллээх тыллары элбэхтик, улаханнык саҥарыма диэн быһаччы өйдөбүллээх. “Ыы” диэн ытааһын дорҕооно хаһан баҕарар куһаҕан дьайыылаах. Айыы диэн тыл биир эрэ үчүгэйдээх, онтон атыттара бары куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр. Айыы диэн тылы ордук улаатан иһэр оҕолор туттубаттара ирдэнэр.
“Айыыны оҥорума” диэн үөрэх дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорума диэн быһаччы өйдөбүллээх. Үчүгэй, туһаны оҥорор айыыны оҥоруу олус элбэх үлэттэн, сыраттан, эрэйтэн уһун кэмҥэ ситиһиллэр быһыы буолар. Аҕыйах ахсааннаах үчүгэй, туһалаах айыыны оҥоруу биир эмэ киһиэхэ кыаллар. Айыыны оҥоро сатааһын туга эмэ табыллыбатаҕына, сатамматаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйа охсорун үлэһиттэр, оҥорон, тутан таһаарааччылар билэллэр. Дьон бары айыыны оҥоро сатааһыннара олус элбэх куһаҕаны оҥоруулары үөскэтэн, куһаҕан быһыылары элбэтэрин сахалар былыр үйэҕэ быһааран олоххо туһаналлар.
Сахалыы таҥараны, ол аата өй-санаа үөрэҕин итэҕэйэр киһи өйүн-санаатын куһаҕан санааларыттан куруук ыраастана сылдьара үчүгэй санаалара элбиириттэн үгүс үчүгэй быһыылары оҥорор кыаҕын улаатыннарар. (5,47).
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ таҥара үөрэҕэ сөп түбэһэр. Таҥара үөрэҕин биир өрүтэ үчүгэй санаалары, үгэстэри элбэтэн үчүгэй быһыылары үксэтэр буоллаҕына, иккис өрүтэ таҥара үөрэҕин көрдөбүллэрин тутуспат киһи таҥара накааһыгар түбэһэрин биллэрэр. Таҥара накааһыгар түбэспит киһи кэлэр көлүөнэлэрэ суох хаалан, бу аймахтар эстэр дьылҕаланаллар, онтон омук барыта түбэстэҕинэ уларыйар, симэлийэр суолга киирэн хаалар.
Туһаныллыбыт литература
1. Уткин К.Д. Сахаларга киһи өйдөбүлэ. Илиҥҥи, арҕааҥҥы философскай көрүүлэргэ алтыһыннаран. – Дьокуускай: “Бичик” нац. кинигэ кыһата, 1997. – 320 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
3. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: 2016. – 148 с.
4. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
5. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
Оһайо штатыгар тимир суолга саахал тахсыыта (2023)
мини Оһайо штатыгар тимир суолга саахал тахсыыта (2023) — Америкаҕа олунньу ыйын 3 күнүгэр биир саамай улахан техногеннай катастрофа тахсыыта. 200 км радиус барыта дьон олорбот сирэ буолла. Сүрүннээн винилхлорид тохтубут уонна умайбыт.
Universal Music Group
Universal Music Group — АХШ саамай бөдөҥ ырыа лейблларын оҥорор тэрилтэ. Бу тэрилтэни сүрүннээн Tencent (Кытай) - 30%, Vivendi (Франция) - 25%, Universal Pictures (АХШ) - 30% бас билэллэр.
Андьэла Дэвис
Андьэла Дэвис эбэтэр Анджела Дэвис (Angela Davis, 1944–), Америка коммунистическая партиятын кыттыылааҕа. Алдьархайдаах дьахтар Лолита Леброн (Lolita Lebrón) курдук.
Cricket Wireless
Cricket Wireless — АХШ тэрилтэтэ, телекоммуникационнай тэрилтэ, 4G уонна 5G сибээс өҥөтүн тарҕатар. AT&T сотовай оператор вышкаларын арендалыыр.
Pop rock
мини|"The Beatles" - британскай рок группата Поп-рок (pop rock) — 1970-с сс. саҥаларыгар биллибит популяр музыка жанра, поп-музыка уонна рок-музыка элэмиэннэрин холбуур.
Жанр стилистикэтэ
Ырыалар мелодияларынан өйүгэр хатанар боростуой структуралар, музыкальнай этиилэринэн (поптан) хатыланаллар, ол гынан баран сүрүн инструменнар, ударнай уонна эрчимнээх мелодия (роктан) туһаналлар. Ыарахан буолуу араас, фактическай инструментальнай попсаттан олус «ыарахан» композицияларга тиийэ буолбакка, убатыллыбыт поп-мелодияларынан суулуур кыахтаах. Онон үгүс бөлөххө рок оонньуулларын, сорохторо төттөрүтүн, поп-рок оонньооботторун бэлиэтиир тоҕоостоох.
Историята
"Поп-рок" диэн термин аан бастаан The Grass Ruckett & The Union Gap, The Bucking Ahaps курдук «Битлз» уонна кинилэр утумнааччыларыгар туһаммыта. Сёрф-рок ардыгар поп-рок диэн өйдөбүлү үөскэтэллэр; бу туһаныы анахронизм буолар, тоҕо диэтэххэ 1960-с сс. серф-музыка уонна рок музыка араас жанрдарынан ааҕыллыбыттар.
Кунанбаев Акылбай Абайулы
Акылбай Абайулы Кунанбаев — казах норуотун бэйиэтэ, Абай улахан уола.
ССРС төрүттэммитэ 50 сылын көрсө саха уонна казах литературатын сибээстэһиилэрэ сылтан сыл ахсын кэҥээн испитин туһунан «Хотугу сулус» сурунаалга маннык ыстатыйа баар: “Өссө 1927 сыллаахха Саха народнай поэта Эллэй Казахстаҥҥа сылдьан, бэйэтин хас да бэртээхэй хоһооннорун айбыта. 1934-1935сс, саха биллиилээх суруйааччыта Эрилик Эристиин Казахстаҥҥа айар үлэ командировкатыгар  сылдьыбыта уонна казах олоҕуттан «Революция уолаттара» диэн сэһэнин суруйбута.
Кэнники сылларга Казахстаҥҥа саха суруйааччылара: Амма Аччыгыйа, Күннүк Уурастыырап, Суорун Омоллоон, Эллэй, Семен Данилов, В Протодьяконов, Иван Гоголев, Моисей Ефимов, В.Гольдеров  о.д.а. сылдьыбыттара. Хас да сыллааҕыта Казахстаҥҥа саха суруйааччыларын кэпсээннэрин хомуурунньуга бэчээттэнэн тахсыбыта.
Саха суруйааччылара бэйэлэрин төрөөбүт тылларыгар Абай, Мухтар, Ауэзов, Джамбул, Сабит Муканов о.д.а. айымньыларын тылбаастаабыттара. Джамбул талыллыбыт айымньыларын хомуурунньуга сахалыы таҕыста.
1970 сыллаахха Казахстан комсомолун лауреата поэт Туманбай Молдагалиев Саха сиригэр кэлэ сылдьыбыта. Кини Саха сирин туһунан бэртээхэй хоһооннору суруйбута.
Акылбай Абайулы Кунанбаев – Эһэтэ Кунанбай ииппит-үөрэппит. Акылбай 1861 сыллаахха Абайскай оройуоҥҥа төрөөбүт, 43 саастааҕар 1904 сыллаахха бу олохтон букатыннаахтык барбыт. Акылбай оҕо эрдэҕиттэн туохха барытыгар дьоҕурдаах буола улааппыт. Ол курдук кини домбраҕа, скрипкаҕа оонньоон музыкаҕа улахан айар дьоҕурун көрдөрбүт,  талааннааҕын биллэрбит. Медресеҕэ үөрэммит. Нуучча уонна Европа араас дойдуларын литературатын үөрэппит. Ол курдук Акылбай Кунанбаев аангылыйа омук  суруйааччыта Г.Р.Хаггарт “Копи царя Соломона” арамаанын сабыдыалынан  «Зулус» диэн поэманы суруйбута билигин сороҕо эрэ хараллан сытар. Онтон да атын икки «Жаррах», «Дагестан» диэн сүппүт поэмалара Кавказка буолан ааспыт оччотооҕу быһылааннары көрдөрөллөрө. Кини айымньыларыттан билигин аҕыйах ахсааннаах истиҥ иэйиилээх хоһоонноро эрэ хаалан кини айар үлэтин билигин да кэрэхсэтэллэр.
Маны таһынан, бэйэтин биир дойдулаах биллиилээх дьонун С.Торайгыров, А.Кунанбаев, Д.Джабаев, М. Сералин, М.Ауэзов айар үлэлэрин, олохторун дириҥник хорутан чинчийбит, үөрэппит үтүөлээх.
Туһаныллыбыт литература:
1.       ССРС 50 сылын көрсө. Хотугу сулус. 1972.
2.      Интэриниэт ситимиттэн.
Русгидро
Русгидро, Арассыыйа энергетическай тэрилтэтэ, үгүс гидростанциялары дойду иһигэр бас билэр.
Салалтата — Красноярскай куоратка.
Маркова Анфиса Иннокентьевна
Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Иннокентий Иванович 1942 сыллаахха Москва оборонатыгар охтубута. Анфиса Сунтаар орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэн, «Оскуола-производство-үрдүк үөрэх» диэн девиһинэн салайтаран, икки сыл ыанньыксыттаабыта, онтон Саха государственнай университетыгар биолого-географическай факультекка үөрэнэ киирэн, биолог идэтин ылбыта. Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта. 1992 сылтан Сунтаардааҕы политехничэскай лицей-интэринээккэ көһөрүллүбүтэ. 40-ча сыл учууталынан үлэлээбитин устатыгар Анфиса Иннокентьевна оройуоҥҥа биир уопуттаах, үрдүк квалификациялаах педагог быһыытынан киэҥник биллибитэ. Политехническай лицейи бүтэрбит оҕолор үрдүк уонна орто үөрэх заведениеларыгар киирэллэрэ, мэлдьи үрдүк – 92-95 быраһыаны ылаллара, ити оройуоҥҥа бастыҥ көрдөрүү буолар. Лицей кыһыл, үрүҥ көмүс медалистарын ахсаанынан оройуоҥҥа да, өрөспүүбүлүкэҕэ да тэҥнээҕэ суоҕа. Манна барытыгар педколлектив, ол иһигэр бастыҥ педагог Анфиса Иннокентьевна киллэрбит кылаата уһулуччу үрдүк.
Сүрүн үлэтин таһынан Маркова А.И. общественнай олоххо актыыбнайдык кыттара, олохтоох Сэбиэт дьокутаата этэ.
Кини туһунан
Мазина И. Н., Ведущий биолог улуса. [об учителе биологии в Сунтарском политехническом лицее Анфисе Иннокентьевне Марковой] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1995. - Кулун тутар 11 күнэ-С. 2;
Степанова Р., Эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһар. [Сунтаардааҕы политехническай лицей биологияҕа учуутала Маркова Анфиса Иннокентьевна кылаас салайааччытынан үлэлээбитэ 25 сыла] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1995. - Кулун тутар 11 күнэ-С. 2;
Тимофеева М., Ийэ барахсан бүөбэйинэн. [Сунтаардааҕы политехническай лицей биологияҕа учуутала Маркова Анфиса Иннокентьевна туһунан] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1995. - Кулун тутар 11 күнэ-С. 5;
H2O Wireless
H2O Wireless — АХШ сотовай оператора, 4G сибээс өҥөтүн тарҕатар. 5G суох. AT&T вышкаларын арендалыыр.
Кубандык көрүдүөрэ
Кубандык/Оренбург көрүдүөрэ (Кувандыкский/Оренбургский коридор, Ҡыуандыҡ/Ырымбур коридоры, Қуандық/Орынбор дәлізі) диэн Оренбург уобалаһын Гай уонна Кубандык оройуоннарын бэлиэтиир геополитика термина. Кубандык көрүдүөрэ Башкортостаны уонна Казахстаны бэйэ бэйэлэриттэн араарар. Бу термины АХШ политолога Пол Гобл 2013 сылга билим туһаныытыгар киллэрбитэ. Гобл санаатынан Башкортостан Казахстанныын кыраньыыссаластахтарына Москва Сибииртэн арахсар кутталланар уонна Башкортостан тутулуга суох ил буолар кыахтанар. Башкортостаны кытта Итил-Ураал атын биэс республикалара эмиэ босхолонор tesacai кыахтаналлар. 2019 сылга Көҥүл Итил-Ураал хотоһут хамсааһына Гай уонна Кубандык оройуоннарын Башкортостан Республикатын иһилигэр төннөрөр кэрэх диэн республика баһылыгар Радий Хабировка ыҥырыыны таһаарбыта.
Юнипро
Юнипро (Unipro), Арассыыйа биир улахан энергетическай тэрилтэтэ.
Старостин Семен Тимофеевич
Старостин Семен Тимофеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Амма оройуонун Абаҕа нэһилиэгэр Бойуот диэн хочоҕо 1911 сыллаахха төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүт 4 уолтан кыралара. Убайа Сэмэн сэриигэ баран өлбүт, биир убайа Николай аҥаар илиитэ суох эргиллибит.
1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду сэриитигэр бастаан Харьков туһаайыытыгар (1942 сыл кулун тутарыгар) сэриилэспит, ыам ыйын 15 күнүгэр бааһыран Саратов куоракка госпитальга эмтэммит. Онтон атырдьах ыйыгар Сталинград хайысхатыгар сэриилэспит, балаҕан ыйын бүтүүтүгэр илиитигэр ыараханнык бааһырбыт. Молотовскай уобалас Усолье диэн госпиталыгар эмтэммит, дойдутугар 1943 с. эргиллибит.
Албан аат III истиэпэннээх уордьанынан, мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.
1970 сыллаахха суолдьут оҕолорго суруйбут суругар кэргэннээхпин, 6 оҕолоохпун диэн суруйбут.
Сарсыардааҥҥы аһылык түмсүүтэ
Сарсыардааҥҥы аһылык түмсүүтэ (The Breakfast Club) — 80 сыллардаахха уһуллубут АХШ киинэтэ, эдэр дьон проблемаларынан көрдөрөр драма буолар. A&M Records тэрилтэ устубут.
Амир Тимур түмэлэ
Амир Тимур түмэлэ
Киһитийии
Киһитийии диэн киһи этин-сиинин тупсуута, киһилии көрүҥнээх буолуута ааттанар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ киһи бэйэтэ эмиэ сөп түбэһэр. Этэ-сиинэ бастакы өрүтэ буоллаҕына, иккис өрүтэ өйө-санаата буолар. Уһун үйэлэргэ үлэ көмөтүнэн араас кыыллар киһилии көрүҥнээх буола уларыйыыларыттан киһитийии үөскээбитэ. Бу кэмҥэ киһи өйө-санаата сайдан киһи буолууну ситиһэр кыахтаммыта. Киһилии майгы диэн уонунан тыһыынчанан сылларга кыыллыы майгыттан сайдан, тупсан үөскээбит үчүгэй, эйэни үөскэтэр, үлэни-хамнаһы сайыннарар өй-санаа, майгы буолар.
Кыыллыы көрүҥ уһун үйэлэргэ тупсан, сайдан иһиитэ аан маҥнай киһитийиини, ол аата киһи курдук көрүҥнээх буолууну үөскэтэр, онтон салгыы сайыннаҕына, этэ-сиинэ өссө тубустаҕына уонна өйө-санаата тупсан эйэлээх буолууну билиннэҕинэ, оҥорор быһыылара тубустаҕына киһилии быһыылаах киһи үөскээн сайдар. Билигин киһи өйө-санаата сайдыыта киһитийии таһымын быдан ааһан турар. Дьон эттэрэ-сииннэрэ сайдыыта, тас көрүҥнэрэ тупсуута сайдыылаах дойдуларга үчүгэйи аһара баран кэрэ диэн быһаарыыга тиийэн эрэр. Онтон өйө-санаата сайдыыта үчүгэй киһи таҥаралар көмөлөрүнэн үчүгэй киһи буолуу таһымын ситиһэн сылдьаллар.
Киһи буолуу, киһилии быһыыланыы эйэни үөскэтэр майгы буолар. Эйэҕэ сэрэхтээх, кыһамньылаах, харыстабыллаах сыһыан наада буоларын киһилии майгы үөскэтэр. Эйэҕэ сыһыан уратыларын сахалыы эйэ-нэм диэн этии биллэрэр. (1,39).
Сахалар киһи буолуу үөрэҕин оҕону үөрэтиигэ туһаналлар. Киһи буолуу диэн эттэххэ киһилии көрүҥнээх буолан баран киһилии майгылаах, быһыылаах диэн өйдөбүллэнэр. Оҕо улаатан иһэр өйө-санаата киһи буолууну ситиһэрэ өйө-санаата сайдыытыгар, тупсуутугар, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанарыгар, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥороругар сөп түбэһэр. Киһи буолуу сүрүн сыалынан куһаҕан санаалартан ыраастаныы, умнуу, хаалларыы буоларын куруук туһана сылдьыахпыт этэ. (2,56).
Киһи сирдээҕи, Орто дойдутааҕы олоҕо киһи буолууну ситиһэн киһи быһыылаахтык олоҕу олоруунан бүтэр. Киһи өллөҕүнэ, өйө-санаата туспа баран Үөһээ дойдуга ыһылыннаҕына биирдэ айыы буолар. Айыы диэн тыл тыыннаах дьоҥҥо анаан этиигэ туттуллубат. (3,71). Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар айыы диэн тылы элбэхтик этэллэрэ, алгыска туһана сатыыллара сахалыы өй-санаа үөрэҕин букатын билбэттэрин биллэрэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Тыл – санааны салайар. – Дьокуускай: Триада, 2003.- 76.
2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
3. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.
Васильев Эдуард Львович
Васильев Эдуард Львович, (1944 с. Бүлүүчээн с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун үөрэҕириитин бэтэрээнэ, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
1944 с. Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүүчээн орто оскуолатын бүтэрэн, производствоҕа үлэлээбитэ. 1964 с. Ленинград куоракка пединститут математика отделениетын бүтэрбитэ уонна Бүлүүчээн орто оскуолатыгар математика учууталынан ананан үлэлии кэлбитэ. Учууталлыыр үлэтин таһынан комсомольскай тэрилтэ сэкирэтээринэн, профком бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
1978 с. үүнэн, опытыран иһэр учууталы Арыылаах оскуолатыгар дириэктэринэн ыыппыттара. Манна үс сыл ситиһиилээхтик үлэлээн баран, Бүлүүчээн нэһилиэгин Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлинэн быыбарданар, онтон 4 сыл буолан баран, Бүлүүчээн оскуолатын дириэктэринэн ананар.
1987 с. Бүлүүчээн сопхуос Бүлүүчээннээҕи отделениетын управляющайынан, салҕыы сүөһү аһылыгын бэлэмниир сыах начальнигынан ананар. Сопхуоһу ыһыахтарыгар диэри «Бүлүүчээн» сопхуос дириэктэринэн үлэлии олорбута, кэлин оскуолатыгар учууталынан үлэлии төннүбүтэ.
Эдуард Львович оройуон норуотун үөрэҕириитин үлэһиттэриттэн биир уопуттаахтара. Маны таһынан, тыа сирин уратыларын ымпыгын-чымпыгын үчүгэйдик билэр буолан, элбэх сылларга хаһаайыстыба, олох-дьаһах салайааччытынан үлэлээбитэ да туоһулуур.
Сүрүн үлэлэрин таһынан, Васильев Э.Л. «Билии» общество активнай чилиэнэ, лектор, элбэх төгүл народнай дьокутаатынан быыбардаммыта. Социалистическай куоталаһыы, хас да пятилеткалар кыайыылааҕа
Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института
Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института - Арассыыйаҕа Татарстан Казань куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
Үрдүк үөрэх тэрилтэтэ 1969 с.Н. К. Крупская аатынан Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай култуура университетын филиала буолан төрүттэммит. 1974 с.хос тэриллэн - Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура университета буолбут. 1981с. Казаннааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института диэн ааттаммыт. 1995 с.култуура уонна ускуустуба акадьыамыйата диэн ааты биэрбиттэр эрээри. 2002 с.от ыйын 4 күнүгэр Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба университета, онтон, 2015 сыллаахтан Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института буолбут.
Структурата
1. Социальнай-гуманитарнай факультет. 1976 с.култуурунай-сырдатар үлэ факультетын быһыытынан тэриллибит. 1999 с. - социальнай-култуурунай деятельность факультета. 2016 сылтан социальнай-гуманитарнай факультет. Икки кафедралаах.
2. Театральнай факультет Түөрт кафедралаах. Учуобунай тыйаатырдаах, айар лабораториялаах,
3. Художественнай култуура уонна изоускуустуба факультета 1999с.арыллыбыт. Үс кафедралаах
4. Музыкальнай ускуустуба факультета Устудьуоннары култуура, ускуустуба уонна наука диэйэтэллэрин салалталарынан толоруу үлэтигэр уһуйар. Биэс кафедралаах
5. Хореографическай ускуустуба факультета 2006 с.тэриллибит. Түөрт кафедралаах
6. Туризм, реклама уонна култууралар ыккардыларынааҕы алтыһыы факультета
7.Кинематография уонна телевидение факультета 2010 с.төрүттэммит. Икки кафедралаах.
8. Заочнай үөрэх факультета 1969 с.салаа быһыытынан төрүттэммит. 2002 с.факультет буолбут.
Рейтиннэрэ
Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института
1. Казань куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 11-с миэстэ
2. Татарстан үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 13-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 465-с миэстэ.
Сигэлэрэ
https://moeobrazovanie.ru/kznguki/?specs
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%93%D0%98%D0%9A-%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B
Хью Джекман
Хью Майкл Джекман (Hugh Michael Jackman; 1968 сылалтынньы 12 күнүгэр төрөөбүт)- уус- уран актер, ырыаһыт уонна продюсер. Киэҥ билиилээх оруолунан суперер-мутант туһунан «Икс Дьоннор» киинэҕэ Росомаха оруолун толорбута.
Кини актерскай дьоҕурун чыпчаалынан - «Пленица» (2013) детективнай триллерга билиниллибитэ. Атын киинэлэргэ эмиэ киэҥник биллэр, ол быыһыгар «Кейт уонна Лео», «Пароль Рыба-меч», «Ван Хельсинг», «Фонтан», «Престиж», «Тыыннаах ыстаал», «Киэр хайыллыбыт», «Чаппи аатынан Робот», «Австралия" уонна «Улуу шоумен».
«Оскар» (2013), BAFTA (2013) уонна «Көмүс глобус» (2002, 2018) бириэмийэлэр номинана, «Көмүс глобус» (2013), театр бириэмийэтэ «Тони» (2004, 2012), телевизионнай бириэмийэ «Эмми» (2005) уонна музыкальнай бириэмийэ «Грэмми» (2019) бириэмийэлэр хаһаайына. «Оскар» бириэмийэтигэр кыайыы буолар түбэлтэтигэр Хью Джекмаг EGOT кинилэр телевидение, Звукозапись, киинэ уонна театр уобаластарыгар биллэр ситиһиилээх статустаах дьон бөлөҕөр киирэр буолар. Австралия орденын компаньона (2019).
Конников Иван Павлович
Конников Иван Павлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар 1941 сыллаахха сэриилэспит.
Иванов Иван Кузьмич
Иванов Иван Кузьмич (1933 с. Бордоҥ нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), үлэ бэтэрээнэ.
Йоханнесбург
Куорат дьаhайар сирэ олох улахан. Йоханнесбургка на соҕуруулуу-арҕаа Соуэто диэн куорат чугаhаан турар, ол куоакка атын дойдуттан көhөн кэлбит дьоннор баhаамнар.
Цыпандин Ион Павлович
мини Цыпандин Ион Павлович 1924 с. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Араҥас нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1941 с. Төҥүлү орто оскуолатын 8-с кылааһын бүтэрбит сайыныгар Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмыт. Аҕата ыалдьан олохтон туораабыт, онон ситэ үөрэмэккэ ыал улахан оҕото Дьуона эрдэ холкуос үлэтигэр умса түспүт, кадровай булчутунан үлэлээбит. 1943 с. ыам ыйыгар Ион сэриигэ ыҥырыллыбыт. Аармыйаттан 1947 с. кэлээт, дойдутугар тахсан дьонун көрсөөт, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайсыстыбатын техникумугар үөрэнэ киирбит. Иону Томпоҕо сельхозуправлениеҕа үлэҕэ ыыппыттар. 1950 с. Төҥүлүгэ племрассадник тэриллэн, онно ыҥыран ылбыттар. Бастаан рядовой үлэтинэн сылдьыбыт, кэлин уһун сылларга племстанция начаалынньыгынан үлэлээбит. Бастаан илин эҥээр улуустар сүөһүлэрин боруодатын тупсарыыга дьаныһан үлэлээн, кэлин 1971 сылтан куоракка киирэн саҥа тэриллибит госплемобъединениены салайан ситиһиилээхтик үлэлээн өрөспүүбүлүкэ, ССРС үтүөлээх зоотехнига буолбут. Сөбүлүүр идэтинэн олус бэриниилээхтик үлэлээбит, олоҕун тухары төһө кыайарынан сайыннарбыт.
мини
Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ
Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ