cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хохочой тоһуура
Шатаев этэрээтин байыастарыттан сэриигэ сылдьыбыт үс эрэ кыһыл сэрииһит баар эбит, атыттара сааны тутан да көрбөтөх эдэр дьон - оробуочайдар, Бүлүү куоратын II ступеннаах оскуолатын үөрэнээччилэрэ, Тылгыны өрөпкүөмүн сэкиритээрэ.
1922 сыл муус устар 17 күнүгэр аттаах уонна сэриилэрин сэбин сыарҕалаах акка тиэйбит бөлөх Бүлүүттэн Хампа туһаайыытынан хоҥнубут. Аара Сэптэминнээх диэн сиргэ хонон баран сарсыарда эрдэ Хохочой алааска тиийэллэр.
ПТ бичиктэрэ
ПТ — көҥүл тарҕатыллар көмпүүтэр бичиктэрэ. ПараТайп фирма оҥоруута. Саха тылын буукубаларын өйүүр.
Хохочой тоһуура
Сирин-уотун бэркэ билэр Куонаан Никииппэрэп баһылыктаах бастаанньаһыттар кыра аҥаардара (хамандыырдара сүрүн этэрээтин кытта атын сиргэ Сниткону бэйэтин маныыр), Снитко этэрээтин кэтэҕинэн эргийэн тахсан, Бүлүү диэки өттүн түөрт биэрэстэ ыраах сиринэн быһан сыппыттар эбит.
ПТ бичиктэрэ
thumb|800px|center|[[Саха Сирэ ыстатыйата, PT Sans бичик]]
Хохочой тоһуура
Этэрээт Хохочой алаас хоту өттүгэр киһи уҥуохтарын аттыгар тиийбитин кэннэ ытыалааһын саҕаланар. Бастакы ытыалааһынтан этэрээт үгүс байыастара таптаран өлөллөр эбэтэр бааһыраллар. Хаалбыттара сыарҕаҕа баайылла сылдьыбыт сэптэрин ылан ытыалаһаллар. Ол эрээри, хоттороллор.
ПТ бичиктэрэ
thumb|800px|center|Саха Сирэ ыстатыйата, PT Serif бичик
Хохочой тоһуура
Кыһыл этэрээтиттэн икки эрэ киһи тыыннаах хаалан Бүлүүгэ төннөн тиийэр (ГПУ байыаһа Н. Борисов уонна сирдьит В.С. Сивцев). Тоһуурга сылдьыбыт дьон кэпсииллэринэн, үрүҥнэр саа сэбэ, ботуруон кэмчи буолан, кыһылларга саба сырсан тахсан сүгэнэн, батаһынан-быһаҕынан түһэргэ күһэллибиттэр. Ол иһин хаан-сиин олус элбэҕэ үһү.
Сниткону Дьокуускай диэкки сэриилэспэккэ эрэ чугуйар былааннаах эрээри Бүлүүттэн көмө көрдөөбүт диэн, Оттон Бүлүү куоратын оборуонатын салайааччыларын (М.Г.Потапова, А.Г.Потапов, В.С.Синеглазова, военком Климов уо.д.а.) улахан суолтата суох хайысхаҕа, ким эрэ көрдөстө диэн, бэлэмэ суох этэрээти ыыппыттар, алҕаһаабыттар диэн сыанабыл баар. Снитко этэрээтэ Бүлүүттэн итиччэ ыраах тугу гына сылдьыбытай? Официальнай версияннан үрүҥнэр икки этэрээттэрин Бүлүүгэ чугаһаппат соруктаах сылдьыбыта диэн буолар. Ол эрээри, Снитко этэрээтэ ити кэмҥэ С. Канин уонна К. Никииппэрэп этэрээттэриттэн куота сылдьыбыта, онон дьиҥэр, кыһыл сэриилэригэр аһылык уонна аттарыгар от көрдүү сылдьыбыт соруктаах этэрээт буолуохтаах, онон Орто Бүлүү дьонун халаан, бэйэлэригэр утары туруорбут буолуохтарын сөп диэн сабаҕалааһын баар.
Хохочой тоһууругар түбэспит дьон
Аҕыс үөрэнээччи:
Хохочой алдьархайын кэриэһигэр
Хайыһарга Саха АССР спордун маастарыгар бары хандьытаат буолбуттара.
Аччыгый күүдээх
Аччыгый күүдээх (, Малая бурозубка) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах кыра күүдээх. Кыракый күүдээхтэн арыый уһун муннунан, уһун кутуругунан уонна тииһин оҥоһуутунан уратылаах уонна арыый бөдөҥ. Атын күүдээхтэртэн кыра.
Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр, Витим өрүс уонна Алдан үөһээ тардыыларыгар олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Сууккаҕа аһыыр аһылыгын ыйааһына бэйэтин ыйааһынын 2-4 төгүл куоһарар.
Саха АССР Кыһыл кинигэтигэр киллэриллибитэ. 3-с хаттыгас.
Ойуулаах муох тэллэйэ
Ойуулаах муох тэллэйэ (, Моховик пёстрый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сэбирдэхтээх уонна бэс ойуурдарга үүнэр. Аһыҥас кунуһу сөбүлүүр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: көппөҕөр, кураанах, бастаан түүлээх өнө ньуурдаах, онтон хайыта барар. Туруупкалаах араҥата: от күөхтүҥү саһархай, таарыйдахха халлаан куөҕэ буолар. Этэ: араҕас, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар, минньигэс амтаннаах. Атаҕа: синньигэс, кылгас, араҕас өҥнөөх.
Туттуллуута
Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, сибиэһэйдии сииллэр, тууһууллар.
Иннокентьев Николай Николаевич
Иннокентьев Николай Николаевич — саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
1944 с. бэс ыйын 2 күнүгэр Ньурба Чучукаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1966 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1973 с. Ленинградтааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ.
1944 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр Чуучукаан түбэтигэр дьадаҥы колхозтаахтар кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Маалыкай орто оскуолатын аҕыс кылааһын бүтэрэн баран, бэйэтэ баҕа өттүнэн Дьокуускайга кэлэн, художественнай училищеҕа ситиһиилээхтик үөрэнэн идэн ылан, Ньурбаҕа Убайаан оскуолатыгар уруһуй учууталынан үлэлиир. Онтон айымньылаахтык үлэлииргэ билии-көрүү, араас дойдулар художниктарын ньымаларын үөрэтии, элбэхтик эрчиллии, үлэлээһин наадатын өйдөөн, Ленинград куоракка тиийэн Репин аатынан художественнай академияҕа үөрэххэ киирэр. Кини бу аан дойдуга аатырбыт элбэх идэлээх художниктары үөрэтэн таһаарбыт үөрэх кыһатын бүтэриэҕиттэн 40-тан тахса сыл урут бэйэтэ үөрэммит Дьокуускайдааҕы художественнай училищетыгар тосхтоло суох күн бүгүнүгэр диэри преподавателинэн олус тахсыылаахтык үлэлии сылдьар. Бу үлэлээбит сылларыгар үөрэнээччилэр уонтан тахса выпустарын үөрэтэн, иитэн идэлээх үлэһит оҥортоото. Училищены бүтэрбит отуттан тахса үөрэнээччилэрэ дойду араас куораттарыгар идэлэрин дириҥэтэн үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, идэ ылан үлэлии сылдьаллар, сорохторо өссө да үөрэнэн бүтэ иликтэр. Кинилэртэн уонча киһи Российскай Федерация художниктарын Союһун чилиэннэрэ буоллулар.
Николай Николаевич сүрүн үлэтин тас өттүгэр үрдүк идэлээх художник быһыытынан бэрт элбэҕи оҥордо, айда. Кини бастыҥ уруһуйдара, ол иһигэр «Сайылык», «Ийэлэр» диэн хартыыналара Росияҕа тахсар «Художник» диэн сурунаалга бэчээттэммиттэрэ. Автор олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылыырын көрдөрөр биир бастыҥ «БАМ мерзловедтара» диэн хартыыната Россия художниктарын бастыҥ үлэлэрин кытта Арҕаа Берлиҥҥэ, Люксембурга аан дойдутааҕы быыстапкаҕа туруоруллубута. Автор Комсомол Киин комитетын бириэмийэтигэр тиксибитэ, хартыына «Художники Сибири и дальнего Востока» диэн кинигэҕэ киллэриллибитэ.
Н.Н.Иннокентьев – дьон портреттарын оҥоруу улахан маастара. Гаврил Винокуров портрета «Огонёк» сурунаал өҥнөөх таһаарыытыгар бэчээттэммитэ. Николай Николаевич өссө ордук умсугуйан төрөөбүт дойдутун - Күөх Ньурбатын, Марха өрүс маанылаах айылҕатын, аар-саарга аатырбыт Ленабыт Эркээни хочотун кэрэ көстүүлэрин уруһуйдаабыта киһи сүрэҕин-быарын ортотунан киирэр. Н.Н.Иннокентьев художественнай үлэлэрэ Москва куоракка уонтан тахса төгүл, Россия атын куораттарыгар уонча төгүл Бүтүн Союзтааҕы, Бүтүн Россиятааҕы быыстапкаларыгар көрдөрүллүбүттэрэ. Художник үлэлэрэ аан дойду быыстапкаларыгар эмиэ туруоруллубуттара, ол курдук Венгрияҕа Будапешт куоракка, Болгария столицатыгар Софияҕа, Югославия столицатыгар Белградка, Чехословакияҕа Кремниц, Братислава куораттарга, Арҕаа Берлиҥҥэ, Монголия столицатыгар Улан-Баторга көрдөрүллүбүттэрэ.
Николай Николаевич педагогическай уонна айар үлэтэ 2000 сыллаахха «Дружба» орденынан, 1990 сыллаахха «Саха Республикатын искусствотын үтүөлээх деятелэ» аатынан, ССРС Художественнай академиятын дипломунан бэлиэтэммитэ.
Российскай Федерация Художниктарын союһун чилиэнэ Н.Н.Иннокентьев билигин да айар үлэнэн үлүһүйэн туран дьарыктанар, итини тэҥэ тапталлаах кэргэнинээн Раида Михайловналыын үс кыыһы иитэн, үөрэтэн аҕаларын суолунан художник идэтин баһылыылларын ситистилэр. Улахан кыыс Мария, орто кыыс Ньургустаана, кыра кыыс Айталина В.И.Суриков аатынан институту бүтэрэн, үлэһит буоллулар, айар үлэ суолугар эрэллээхтик үктэнниллэр.
Айар үлэтэ
Николай Иннокентьев айымньылара буола турары кэтээн көрүүттэн тахсаллар, диэн искусствоведтар суруйаллар. Үлэтин үксэ тыа, саха олоҕун-дьаһаҕын көрдөрөр.
Үлэлэрэ
Сахарнай диабет
Сахарнай диабет — инсулин диэн гормон тиийбэккэ килиэккэлэр глюкозаны иҥэринэр кыахтара намтаан, ол түмүгэр глюкоза эргиирэ кэһиллэн, глюкоза таһыма хааҥҥа үрдүүрүн (гипергликемия) кытта ситимнээх эндокриннай тиһик ыарыыларын бөлөҕө.
Ыарыы аата ДИАБЕТ "ДИАБАЙО" грек тылыттан тахсыбыт тыл. - сүүрэр,сүүрүгүрдэр. Ыарыы сүрүн көрүҥэ элбэхтик ииктиирэ. / научнайдык поулирия дэнэр/
Сахар хааҥҥа киһиэхэ барытыгар баар,кини энергия биир көрүҥэ буолар. Хааҥҥа глюкоза нуормата аччык искэ 3,3 -5.5 ммоль / л,аһаабыт кэннэ 2 чаас буолан баран 7-8 ммоль / л буолар.
Сахарнай диабет көрүҥнэрэ
СД механзмын үөскээһинэ араас уонна уустук. Ол эрэн икки көрүҥҥэ арахсар. СД-1 тиибэ,СД - 2 тиибэ.
Иккиэн ааттара биир эрээри олох атын атын көрүҥнээх ыарыы.
Сахарнай диабет көрүҥнэрэ.
СД икки көрүҥнээх буолар.- инсулиннанар уонна инсулиннаммат.
Никулин Гавриил Федорович
Никулин Гавриил Федорович (1903 - 1967), олоҥхоһут.
Сахарнай диабет
Сахарнай диабет көрүҥнэрэ
Урут бу ыарыыдиабет 1 уонна. диабет 2 тииптээх дэнэрэ. Кинилэр ыарыы көрүҥүнэн уонна бу ыарыыны эмтиир ньымалара атын атыттар.
СД 2 куруук инсулины ылара көрүллүбэт,оттон инсулины ылар ыарыһах хааныгар саахарын куруук кэтэнэ сылдьыахтаах.
Тоҕо диэтэххэ ноор инсулины таһаарбат эбэтэр  кыраны оҥорон  таһаарар.Ол иһин организм биир кэм вещество атастаһыытын тутуһарыгар инсулины тутталлар.
Никулин Гавриил Федорович
1903 сыллаахха Элгэт улууһун (билигин Абый улууһа) Бастакы Үһээл нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Сахарнай диабет
Сахарнай диабет көрүҥнэрэ
Оттон инсулины ылбат СД 2 тиибигэр ноор үлэтэ нуорма эбэтэр үрдүк таһымҥа ноҕурууската наадалаах гормону таһаарар. Организм килиэткэлэрэ бэйэтэ таһаарар инсулиныгар бэриммэт уонна саахары хааҥҥа түһэрбэт.
Ыарыһахха саахары түһэрэр сириэстибэлэри туттулар., эбэтэр элбэх кэмҥэ аһылык эрэсиимин сөптөөхтүк тутуһарга уонна хамсаныы ноҕуруускатын
туттуллар.
Никулин Гавриил Федорович
Аҕата уонна убайа биллэр олоҥхоһуттар этилэр. 1938 сылта олоҥхону толорор буолбута.
Сахарнай диабет
Сахарнай диабет көрүҥнэрэ
Үөһээ этиллибиккэ олоҕуран биһиги гылаабынай задааччабыт - сөптөөх диагноһы туруоруу,оччотугар ыарыһах сөпкө эмтэнэригэр, кини олоҕор быһаарар көмө буолар.
Никулин Гавриил Федорович
1940 сыллаахха этнограф А.А. Саввинов кини Эр Соҕотох диэн олоҥхотун устар.
Сахарнай диабет
Инсулиннанар саахарнай диабеттаах ыарыһах биричиинэлэрэ.
Инсулиннанар уонна инсулин ылбат саахарнай диабеттаах араас биричиинэлээхтэр.
Никулин Гавриил Федорович
1943 - 1945 сыллардаахха этнограф Г.М. Васильев кини олоҥхолорун устубута.
Сахарнай диабет
Инсулиннанар саахарнай диабеттаах ыарыһах биричиинэлэрэ.
СД инсулины  ылар көрүҥэ.
куттаныы эбэтэр стресс оҕо сылдьан эбэтэр эдэр эрдэхтэринэ
сыстыганнаах инфекция,герпес,корь.
быар ыарыыта - гепатит.,эпидемическай паротит,аденовирус.
Прививкалар,оҕо сылдьан ылбыт буоллахтарына
.. .илин инники иһин өттүн өлөрбүт буоллаҕына.
Сахарнай диабет биричиинэлэрэ
2/  ноор үлэтин кэһиллиитэ,инсулины таһаарар үлэтин тохтооһуна эбэтэр бытаарыыта
Инсулины ылбат сахарнай диабет биричиинэлэрэ
Бу көрүҥ ноор инсулины таһаарар гынан баран кыра кээмэйдээх, ол иһин СД / ИНСД/ сайдан барар.
Организм бытааннык инсулиҥҥа бэринэр сыһыана мөлтүүр,оттон ноор бирикээс курдук ылынан инсулины таһаарар улаатар.Кини инсулины таһаарарыгар элбэх күүһүн туһанан резербэтин мөлтөтөр.Оччотугар  дьиҥнээх инсулиновай тутулуктаах буолар,киһи хааныгар сахара элбиир уонна СД саҕаланар.
2 типтээх СД үөскүү биричиинэтэ- инсулин килиэткэҕэ холбоһор механизмын кэһиллиитэ,өскөтүн клеткалар рецептардарын үлэлэрин кэһиллиитэ тохтуу тохтуу буоллаҕына буолар. Оччоҕо глюкоза киириитэ улаатар,ноор үлэтэ күүһүрэр. Организм клеткалара ол эрэн сөптөөх аһылыгы ылбат,киһи ол иһин аччык курдук сананар. Онон киһи аһыыра элбиир,ыйаһына уонна клеткалра улаатар,инсулиҥҥа наадыйара эмиэ.
Ноор икки төгүл ноҕуруускаланар,глюкозанан сүһүрбүт клеткаларын толорор үлэни оҥорор,оччоҕо киһи аччыктаабыт курдук буолан элбэхтик аһыыр,саҥа клеткалары оҥорорго элбэх инсулины туһанар,оттон хааҥҥа сахара үрдүүр,ону хонтуруоллуур  туох да суох.
Клеткалар аччык буоллахтарына киһи аһыыра элбиир,төһөнөн аһыыр да оччонон сахара хааныгар элбиир.
Оччотугар 2 типтээх СД / ИНСД/ уойуу сүрүн сайдыыта буолар.
Кыра уойууга 1 уонна 2 степэҥҥэ СД ыалдьыы 2 уонна 5 төгүл улаатар.Оттон улахан уойууга 3-4 степэҥҥэ 10-30. төгүл улаатар.
Маннык ыарыһаҕы эмтииргэ кыра калорийдаах диета сөп уонна аһыырын туттунуу.
Уойуу эрэ буолбакка атын фактордар эмиэ ыарыы үөскээһинигэр сыһыаннаахтар
• гипертоническая болезнь;
• атеросклероз сосудов;
• ишемическая болезнь сердца;
• острый и хронический панкреатит;
• эндокринные заболевания;
206
206 сыл.
Сахалар
Сахалар (якуты) диэн түүр тыллаах омук, Саха Сирин төрүт олохтоохторо. Саха тыла түүр тылларын бөлөҕөр киирэр. 2010 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн 500 тыһ. кэриҥэ киһи сахабын дэммит. Бу дьон үксэ Саха Сиригэр, уонна Иркутскай, Магадан уобаластарыгар, Хабаровскай уонна Красноярскай кыраайдарга, Таймыырга уонна Эбэҥки аутоном уокуругар олороллор. Сахалар Саха Сирин олохтоохторун 51 % буолаллар, уонна бу көрдөрүүнэн өрөспүүбүлүкэҕэ саамай элбэх ахсаннаах омуктар буолаллар.
Сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн сахалар Байкал күөл аттыттан Өлүөнэ, Бүлүү, Алдан өрүстэр кытылларыгар XII үйэ ҕэ көһөн кэлбиттэрэ. Сахалар былыр-былыргыттан сылгы, сүөһү иитэллэрэ, атыынан-эргиэнинэн дьарыктаналлара, бэйэлэрэ туспа Таҥара үөрэхтээхтэрэ, сэрии, сэп сэбиргэл туомун тутуһаллара, тимир уһаараллара. Сибииргэ уонна хотугулуу-илин Азияҕа култуура сайдарыгар сабыдыаллара улахан этэ.
Тас сахалар
Тас сахалар диэн Саха Республикатын таhыгар олорор сахалар.
Хафиз
Хадьа Шамсуддин Муhаммад Хафизи Ширази, Хафиз диэн аатынан ордук биллэр, аатырбыт перс лирик поэта.
Львов
Львов (Львів) диэн Украина куората. Львовскай уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 728 660 (2013).
Ай - икки өрүттээх тыл
Ай - икки өрүттээх тыл буолара хаһан да уларыйбат.
Омук тыла төһө аҕыйах дорҕоонноох даҕаны соччонон былыргы, урут үөскээбит тыл буолар диэн үөрэхтээхтэр дакаастаабыттара ыраатта. Дорҕооннорго дорҕоон эбиллэн саҥа тыллар үөскүүллэр. Дьон аан маҥнайгы саҥара үөрэммит тыллара биирдии, иккилии дорҕооннордоох тыллар эбиттэр.
Сахалыы «уу» диэн тыл биир эрэ дорҕоонноох аан маҥнайгы үөскээбит тыл. Сахалар кэннилэриттэн үөскээбит түүрдэр ууну «су» дииллэр, онтон кэлин үөскээбит нууччалар ууну «вода» дииллэр. Омуктар хаһан үөскээбиттэрин тылларын дорҕоонноро эбиллэн иһиититтэн быһаарыыны итинник оҥоруллар.
Саха тыла олус былыргы кэмнэргэ киһи өйө-санаата саҥа сайдан эрдэҕинэ үөскээбит тыл буоларынан өйү-санааны кытта дорҕооннорунан тутулуктарын сүтэрбэккэ сылдьар. Саха тыла дорҕооннорун кытта тутулуктарын өйү-санааны быһаарар тылларыттан булан ылыахха сөп. Сахаларга өй-санаа киһи икки; ийэ уонна салгын куттарыгар үөскүүрүнэн икки аҥы; «өй» уонна «ай» диэн тылларынан бэриллэллэр.
«Ө» дорҕоон эти-сиини кытта тутулуктаах. Бу дорҕоонтон өл, өс, өлүү, өбүгэ диэн быһаччы эти-сиини кытта сибээстээх тыллар үөскүүллэр.
Бу «ө» уонна «а» дорҕооннорго «й» диэн өй-санаа хамсааһынын, уларыйарын, куруук халлаан ыйын курдук эбиллэрин уонна көҕүрүүрүн биллэрэр дорҕоон эбиллэн «өй» уонна «ай» диэн өйү-санааны быһаарар тыллар үөскүүллэр. «Й» дорҕоон эбиллиитэ эрэ бу тыллары өйү-санааны быһаарар, хамсааһыны биллэрэр суолталыыр.
«Өй» диэн тыл эт-сиин өйүн-санаатын быһаарар уонна ханнык баҕарар; улахан да, кыра да кыылларга уонна көтөрдөргө барыларыгар баарын биллэрэр. Өйдөөх да ат эбэтэр өйдөөх ыт диэн этиилэри куруук тутталлар. Бары тыынар-тыыннаахтарга өй баарынан, сыыйа сайдарынан итилэргэ ийэ кут үөскүүрүн уонна өйүн-санаатын туругун быһаарар.
«Ай» диэн саҥаны, урут суоҕу айары бэлиэтиир тыл киһиэхэ, кини өйүгэр-санаатыгар эрэ быһаччы сыһыаннаһар, киһиэхэ эрэ саҥаны айар өй-санаа баарын, салгын кут сайдарын биллэрэр.
«Ай» диэн тыл саха тылыгар киһи өйүн-санаатын сайдыытын, саҥаны оҥорор күүһүн баһаарар суос-соҕотох, биир эрэ тыл былыр-былыргыттан баар. Киһи төбөтө, мэйиитэ биирдэрин курдук, бу тыл соҕотох буоллаҕына эрэ ханнык баҕарар; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу өй-санаа киһи төбөтүгэр, мэйиитигэр үөскүүрүн табатык быһаарар.
«Ай» диэн тылтан аҥар, куһаҕаны оҥорор өрүтүн ылан быраҕан кэбиһии хайдах да табыллыбат. Киһи туох баар быһыытын барытын; үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын соҕотох мэйиитинэн ырытан, оҥорон таһаарарын холбуу быһаарарынан, бу тыл биир эрэ буолара табыллар. Өйү-санааны быһаарар тыл икки буолара хайдах да табыллыбат, киһи мэйиитэ биирин курдук биир эрэ буоллаҕына өй-санаа уларыйарын, эргийэн биэрэрин табатык быһаарар. Айылҕаҕа «Туох барыта икки өрүттээх» тутулуктааҕыттан өй-санаа эмиэ икки аҥы арахсар.
Аһара үчүгэйбин, үчүгэйи эрэ оҥоробун диэн кэпсиир киһини сахалар итэҕэйбэттэр. Хас киһи барыта араас санаалары; үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны даҕаны санаан ылара кыайан бобуллубат, хаайыллыбат. Киһи ханнык баҕарар быһыыны; үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор кыаҕа хаһан да хаалбат. Арай, оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии быһыыга-майгыга иитиллибит, оннук үгэстэрдээх, өйө-санаата тулуурдаах, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араартаан билэргэ үөрэннэҕинэ эрэ, үчүгэйи оҥороро элбиэн сөп.
Тыл киһи өйүгэр-санаатыгар дорҕооннорун охсууларынан дьайан уларыйыылары киллэрэр. Бу дьайыы тыл иччитэ диэн ааттанар. Элбэхтик «ыы» дорҕоону саҥарар киһи сотору ытыаҕа диэн эттэххэ улахан сыыһа буолбат. Оҕо «ыы» диэн ытаабыта буола оонньоотоҕуна кырдьаҕас эбэбит Лөкүө, бу оҕо сотору ытаары гыммыт быһыылаах диэн сэрэтэрэ өр буолбакка, эбиэттэн киэһэҕэ ситэ тиийбэккэ эрэ кэлэр этэ.
Тааһы тырыта суруйдахха үөскүүр кычыгырыыр тыаһы хайа да киһи тулуйан истибэт, куйахата күүрэр. «Кыы» диэн олус куһаҕан, киһи хаһан да үөрэммэт ыарахан тыаһа. «Ыы» диэн ытааһын дорҕооно киһи истэригэр саамай куһаҕан дорҕооҥҥо киирсэр. Хайа баҕарар тылга «ыы» сыһыарыы сыһыннаҕына куһаҕан өттө улаатар. Холобурга, «ас» диэн баар-суох үчүгэй, тоторор, баҕабытын ханнарар тылбытыгар «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн «аһыы» буолан хааллаҕына, бу хаарыан аспыт буорту буолан куһаҕаҥҥа кубулуйара кэлэр. Аһыыны ким да сөбүлээбэт. Аһыйдаҕына ас буорту буолар. Бары «ыы» дорҕоонунан бүтэр тыллар ыарахан, куһаҕан өйдөбүллээх тылларын дакаастаан суруйан «Тыл иччитэ» диэн үлэбитигэр билиһиннэрбиппит. (1,16).
Айыы диэн тыл үчүгэй тыл буолбатах уонна сахалыы саҥарар дьоҥҥо хаһан даҕаны үчүгэй тыл буолуо суоҕа диэн бигэргэтиэхпитин сөп. Бу тылы элбэхтик туттубат буоллахпытына эрэ өйбүт-санаабыт туруктаах буолуута үөскүөҕэ, оҕолорбутун киһи быһыылаах буолууга иитэр-үөрэтэр кыахтанабыт. Саха тылын төрүт тутулуга оннук. Куһаҕан дорҕооннор куһаҕан тылы, куһаҕан дьайыылаах тылы үөскэтэллэр. Бу тыллары сэрэхтээхтик туттуохха наада, улаханнык саҥарымыахха, дьону “Айыы буолуҥ” диэн алҕаамыахха, тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьарын умнумуохха, уһугуннарымыахха.
Сахалар куһаҕан тылы элбэхтик туттума уонна улаханнык саҥарыма диэн үөрэтэллэр, «Айыы диэмэ» диэн этэллэр.
Тылбыт үөрэхтээхтэрэ уонна сорох суруйааччыларбыт даҕаны аһара нууччалары үтүктэннэр төрүт тылбытын уларытаары, ханнык эрэ саҥа, сахаларга букатын да суох «аньыы» диэн тылы булан киллэрээри дьулуһаллар, өйбүтүн-санаабытын букатын буккуйаары оҥостоллор. Кинилэр айбыт үөрэхтэрин сыыһаларын арыйан «Айыы үөрэҕин алҕастара» диэн үлэҕэ «Чолбон» сурунаалга бэчээттэммитэ. (2,70). Итэҕэл үөрэҕэ ханнык да сыыһата, токурутуута, онтон-мантан була сатаан эбиниитэ суох буолуохтаах, уһун үйэлэргэ дьон олоҕун уопутун мунньубутун уларыппакка эрэ туһанара эрэйиллэр.
Киһи оҥорбот быһыылара диэн улахан айыылар, хара айыылар буолаллар уонна киһи олоҕун соҕотохто уларытар, эргитэ тутар кыахтаахтарыттан олус улахан сэрэхтээх буолууну ирдииллэр. Холобурга, оҕо саҥа айыыны оҥорон урут хаһан да киирбэтэх чараас мууһугар киирдэҕинэ ууга түһүөн сөп. Бэйэтин уонна төрөппүттэрин олохторо тосту уларыйан хааларыгар тириэрдэр. Үөһээ ыттан баран сыыһа туттан дөлбү түстэҕинэ эмиэ оннук. Маннык улахан айыылар киһи оҥорбот быһыылара диэн ааттаналлар, дьоҥҥо, ордук оҕолорго олус кутталлаахтар.
Сахалар киһи өйө-санаата маннык икки аҥы уратылааҕын былыр үйэҕэ арааран билэн олохторугар тутталлар. Ону баара сүүрбэһис үйэҕэ таҥараны, айыыны билиммэт коммунистар буккуйан кэбиспиттэрин билигин кэлэн тылбыт үөрэхтээхтэрэ уонна оччотооҕу учуонайдар, учууталлар салҕаан иһэллэрэ ордук хомолтолоох.
Эр дьон мөлтөөтүлэр диэн билигин бары билинэллэр, бары арыгыһыттар, үлэни-хамнаһы кыайбаттар, бэлэмҥэ эрэ бэрт буоллулар дииллэрэ элбэх. Куруук аанньа ахтыллыбат, куһаҕаннык этиллэ сылдьар дьонтон туох да үчүгэй тахсыбат «Па» дорҕоон хаһан баҕарар куһаҕан дьайыыта тиийэ турар.
Сахабыт тылын үөрэппитэ буола сылдьан буккууру киллэрэ сатыыр икки сирэйдээх тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар, аһара нууччалары үтүктэннэр өйбүт-санаабыт үөрэҕин, таҥарабыт итэҕэлин, тылын, өйүн-санаатын тутулуктарын буккуйа сатыыллар. Ол эрээри таҥараны билинээччилэр, итэҕэйэн олохторугар туһанааччылар үлэһиттэр, уустар, оҥорон-тутан таһаарааччылар буолаллар уонна элбэх ахсааннаахтар.
Айыыны оҥоруу куһаҕанын үлэһит дьон ордук билэллэр. Үлэҕэ-хамнаска сылдьан биир сыыһа туттунуу эбэтэр саҥаны айбыта буола сатааһын табыллыбатаҕына, киһи олоҕун төрдүттэн уларытан, таҥнары эргитэн кэбиһэр кыахтааҕын таба сыаналыыллар. Айыыны оҥоруу киһи билбэт, оҥорбот быһыыта буоларынан үгүс өттө куһаҕан быһыыга киирсэрин кырдьаҕас үлэһиттэр бары кэриэтэ билэллэр.
Таҥара үөрэҕэ көрсүө, сэмэй дьону иитэн-үөрэтэн улаатыннарарга аналлаах. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн оҕону үөрэтэр. Бэйэтэ көрсүө, сэмэй киһи оҕолорун киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга, көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтэр кыаҕа улахан. Олох араас түгэннэригэр сыыһа-халты туттуммат, тулуурдаах, үлэһит дьон оҕолорун киһи быһыылаахтык үөрэтэннэр омугу элбэтэллэр уонна сайыннараллар. (3,6).
Туһаныллыбыт литература
1. “Киин куорат” хаһыат. Балаҕан ыйын 21 күнэ 2006 с.
2. «Чолбон» сурунаал. 8 / 2006 с.
3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Хара өҥ
Хара өҥ.
Аҕалар күннэрэ
Саха Сирин бастакы Президена М.Е. Николаев 1999 сыл олунньу 15 күнүнээҕи 685 №-дээх «Аҕалар күннэрин олохтооһун туһунан» Ыйааҕыгар олоҕуран, муус устар бастакы өрөбүлэ Аҕалар күннэринэн биллэриллибитэ.
Бу бырааһынньык олохтонуута дьиэ кэргэн уонна уопсастыба иннигэр аҕа суолтатын үрдэтии, кини дьиэ кэргэн олоҕор, тускутугар уонна үүнэр кэнчээри ыччакка дьоһунун, сүдү оруоллааҕын туоһута буолар.
Аҕалар күннэрин кэрэһилээн, Саха Республикатын Вице-президенын 2002 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи 30—ВП №-дээх Дьаһалынан «Ытык аҕа» Бэлиэ олохтоммута. Бу Бэлиэнэн хас сыл аайы, муус устарга, үс элбэх оҕолоох аҕалар кэнчээри ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ ситиһиилэрин, дьиэ кэргэн тутулун бөҕөргөтүүтүн уонна аҕа оруолун уопсастыбаҕа үрдэтиитин иһин наҕараадаланаллар.
Саха тыла
Саха тыла диэн сахалар тыллара, түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай тыла. Саха тылынан өрөспүүбүлүкэҕэ олохтоох эбээннэр, эбэҥкилэр, дьүкээгирдэр кэпсэтэллэр, сорох олохтоох нууччалар билэллэр. Маны таһынан саха тылын түөлбэ барылын быһыытынан долгааннар тыллара билиниллэр. 2010 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Арассыыяҕа саҥарар киһи ахсаана 450140 эбит.
Саха тылын статуһа
Академик П.А. Слепцов судаарыстыбаннай тыл өйдөбүлүн маннык быһаарар:
Саха алпабыыта
Саха тылын остуоруйатыгар 4 түһүмэҕи араарар:
Саҥа түүрдээх алпабыыта (Яҥалиф)
Кирилл алпабыыта (билигиҥҥи)
Дорҕооннор
Сахалыы саҥаҕа 8 кылгас, 8 уһун аһаҕас дорҕооннор уонна 4 дьуптуон этиллэрэ. Маны таһынан 19 бүтэй дорҕооннордоохпут: б, г, ҕ, д, дь, й, к, л, м, н, ҥ, нь, п, р, с, һ, т, х, ч. Аҕыйах тылга мурун й (ҋ) дорҕооно этиллэр (куйаас, тыйыс, ийэ). Мурун й сурукка бэлиэтэммэт, ону арыт й, арыт нь дорҕоон солбуйар.
Нууччалыы этиллэр тыллары суруйарга в, ж, з, ф, ц, ш, щ, е, ё, ю, я буукубалар туттуллар.
Аһаҕас дорҕооннор
Аһаҕас дорҕооннору саҥа органнара хайдах, ханна хамсаан үөскэтэриттэн көрөн хас да бөлөххө араарыллар.
Хас да аһаҕас дорҕоон холбоһугуттан үөскээбит уустук аһаҕас дорҕоону дьуптуон дэнэр. Сахалыы саҥаҕа 4 дьуптуон баар: ыа, иэ, үө, уо.
Хос быһаарыы: Дьуптуон суруларын курдук икки аһаҕас холбоһугуттан эрэ үөскүүр буолбатах. Ону кини былыргы көрүҥүн кытта тэҥнээн өйдүөххэ сөп: таҕ > тыа, оҕлан > уолан, төрт > түөрт, беш > биэс, бол > буол, баҕ > быа.
Сахалыы саҥа дорҕоонун анаан үөрэппит Н.Д. Дьячковскай дьуптуон хас да аһаҕас холбоһугуттан турар уустук дорҕоон диир, үө ү-ү-ө-е-э, уо у-у-о-а-а, ыа ы-ы-а-а, иэ и-и-е-э.
Көстөрүн курдук, уос дьупуонугар уос киэҥ аһаҕастарынааҕар, айах аһаҕастара баһыйар (уа, үэ), ол иһин тылга үө кэннэ э, уо кэннэ а турар буолбут: үөрэх, үөтэлээ, куорат, туораа.
Саха тылыгар аһаҕас дорҕоону кылгастык эбэтэр уһуннук тардан этэртэн тыл суолтата уларыйар: бар - баар, быс - быыс, кир - киир, о.д.а. Маннык аһаҕастары уһун уонна кылгас аһаҕастар дэнэр. Дьуптуон этиллиитэ уһун аһаҕаска чугас. Онон уһун аһаҕаска киллэриэххэ сөп.
Уһун аһаҕастар: аа, ыы, ии, ээ, үү, өө, уу, оо, ыа, иэ, үө, уо.
Кылгас аһаҕастар: а, ы, и, э, ү, ө, у, о.
1743
1743 сыл.
Саха тыла
Аһаҕас дорҕооннор
үү, ии, ыы, уу,
Киэҥ аһаҕастар:
өө, ээ, аа, оо.
Сахалыы саҥаҕа ордук кыараҕаһа уһун кыараҕас аһаҕас дорҕоон, оттон ордук киэҥэ уһун киэҥ аһаҕас дорҕоон буолар.
Аһаҕас дорҕоон уос кыттарыттан-кыттыбатыттан көрөн икки бөлөххө арахсар. Уос хамсаан үөскэтэр аһаҕастарын уос аһаҕас дорҕоонноро, оттон уос кыттыбат аһаҕастарын айах аһаҕас дорҕоонноро дэнэр.
Уос аһаҕастар: ү, үү, ө, өө, у, уу, о, оо, үө, уо.
Сахалыы саҥа биир улахан бэлиэ уратыта аһаҕас дорҕоон айах көҥдөйүн илин эбэтэр кэлин өттүгэр үөскүүрүнэн туспатыйара буолар.
Илин аһаҕас үөскүүрүгэр тыл илин өттө өрө көтөҕүллэр, оттон кэлин аһаҕас үөскүүрүгэр тыл ортотуттан кэлин өттө көтөҕүллэр.
Илин аһаҕастар: и, ии, э, ээ, ү, үү, ө, өө, иэ, үө.
Кэлин аһаҕастар: ы, ыы, а, аа, у, уу, о, оо, ыа, уо.
Аһаҕас дорҕоон дьүөрэлэһэр сокуон
Саха тылыгар биир тылга түбэһээрэй аһаҕас дорҕооннор түбэһиспэттэр. Аһаҕас дорҕооннор доргуйар сиринэн наардаһан биир тылга дьүөрэлэһэллэр.
Уо, үө дьуптуоннар кэннинээҕи кэккэ сүһүөххэ кэллэр аһаҕас дорҕоон, дьуптуон кыараҕас аһаҕас дорҕоонун кытта дьүөрэлэһэр.
Биир сүһүөхтээх, бүтэй дорҕоонунан бүтэр тылга саҥа тылы үөскэтэр сыһыарыы сыһыннаҕына – дьуптуон кылгыыр. Дьуптуоннартан уо, иэ, үө, дьуптуоннар кыргыыллар.
Саха тылыгар аҕыйах эрэ тыл кэннигэр икки бүтэй дорҕоон турар, холобуур, булт, бэрт, кыырт, түөрт, сүүрт у.д.а. онон, бүтэй дорҕоонунан бүтэр тылга бүтэй эрэ дорҕоон биитэр сөп түбэспэт бүтэй дорҕоон бастакылаах сыһыарыы сыстар буоллаҕына, кинилэр икки ардыларыгар кыараҕас аһаҕас дорҕоон кыбытык киирэр.
Икки биитэр элбэх сүһүөхтээх тылга аһаҕас дорҕооннох сыһыарыы киирэр буоллаҕына – сорох тылтан кыараҕас аһаҕас дорҕоон сүтэн хаалар.
Бүтэй дорҕооннор
Бүтэй дорҕоону саҥарарга салгын тахсан иһэн ханнык эмэ мэһэйи көссөр, оттон аһаҕас дорҕоон саҥарылларыгар салгын мэһэйдэммэт.
Саха тылыгар сурукка 20 бүтэй дорҕоон баар.
Сорох бүтэй дорҕоону саҥарарга саҥаны оҥорор силгэлэр атан биэрэллэр, оно ньиргиэр тахсыбакка салгын эрэ тахсар.
Ньиргиэрэ суох салгынынан эрэ тахсар бүтэй дорҕооннору ньиргийбэт бүтэй дорҕоон дэнэр. Холобур, к дииргэ тыл төрдүн диэккиннэн таҥалайга сыстар, ону салгын кэлэн ньиргиэрэ суох төлө тэбэн тахсар.
Сорох бүтэй дорҕооннору саҥарарга, саҥа силгэтэ ыпсан дорҕоон ньиргиэрдэнэр тахсар. Холбур, д саҥарылларыгар саҥа силгэтэ ыпсан салгын ньиргиэрдэнэр, ол салгын тыл төбөтүнэн үөһээ тиистэргэ сыстыбытын төлө көтөн тахсар.
Саҥарылларыгар ньиргиэрдэнэр бүтэй дорҕоону ньиргиэрдээх бүтэй дорҕоон дэнэр. Саха тылыгар 6 ньиргиэрдээх бүтэй дорҕоон баар. Ньиргийбэт бүтэй дорҕооннор: к, т, с, п, х, ч. Ньиргиэрдээх бүтэй дорҕооннор: г, д, һ, б, ҕ, дь, м, н, нь, ҥ, л, р, й.
Морфология
Тыл төрүт суолтатынан, хайдах уларыйарынан, этиигэ туттулларынан атын тылтан уратылаах буолар. Итиннэ олоҕуран тыллары тус-туспа бөлөххө араараллар. Ону саҥа чааһа диэн ааттанар. Холобур, барамайы бэлиэтиир саҥа чааһа аат тыл буолар, оттон хайааһыны туохтуур көрдөрөр.
Саха тылыгар маннык саҥа чаастара бааллар: аат тыл, даҕааһын аат, ахсаан аат, солбуйар аат, туохтуур (тус туохтуур, аат туохтуур, сыһыат-туохтуур), сыһыат, эбиискэ, дьөһүөл, сыһыан тал, ситим тыл, саҥа аллайыы.
Аат тыл
Биһигини тулалыыр араас барамайы, тыынар тыыннааҕы, айылҕа көстүүтүн, хайааһын, аатын бэлиэтиир уонна ким? туох? диэн ыйытыыга хоруйдуур тыл аат тыл дэнэр.
Саха тылыгар киһини эрэ бэлиэтиир аат тылга ким? диэн ыйытыы турар. Онтон атын аат тыл барыта туох? диэн ыйытыыга хоруйдуур.
Араас барамайы суолтатынан бөлөхтөөн ааттыыр тыл уопсай тыл дэнэр. Холобур: киһи, ынах, өрүс, күөл.
Аат тыл морфологическай бэлиэтэ: ыйытыыта, арааһа, суолтата, ахсаана, түһүк, тардыылаах.
Аат тыл үөскүүр ньымата Тус-туспа аат тыл паараластаҕына ордук киэҥ суолтаны биэрэр. Бу саха тылын биир бэлиэ уратыта, олус этигэн ньымата буолар.
Икки толору суолталаах эбэтэр биирэ толору суолталаах, биирэ туспа туттуллубат аат тыл пааралаһыан сөп. Холобур: сир-дойду, аат-суол, саҥа-иҥэ.
Паараласпыт аат тыл куруук биир ахсааҥҥа турар, иккиэн тэҥҥэ уларыйар, сурукка дефиһинэн холбонор. Холобур: ''киһи-сүөһү мустубут. Эллэй киһитэ-сүөһүтэ элбээн испит''.
Аат тыл атын аат тылтан уонна туохтууртан -һыт, -чаан, -чык, -ааһын, -ыы, -ааччы, о.д.а. сыһыарыынан үөскүүр. -ааһын сыһыарыы аһаҕас дорҕоонноох тыл олоҕор, -ыы сыһыарыы бүтэй дорҕоонноох тыл олоҕор эбиллэр: хомуй - хомуйуу, өйдөө - өйдөөһүн.
Хос быһыарыы: Билигин этиигэ араас саҥа чааһын туһаан оҥорор түбэлтэ тарҕанан эрэр. Ол үксэ дьыла тылыгар сөп.
Саха тылын сиэринэн оннук тыл этиигэ быһаарыы буолар. Холобур: Эйигин элбэхтэр билэллэр. - Эйигин элбэх киһи билэр.
Аат тыл ахсаана
Аат тыл биир уонна элбэх ахсааннаах: ат - аттар, сулус - сулустар. Биир ахсааҥҥа турар аат тыл маннык суолталаах: бу барамай аата буолар: бу ынах (атын барамай, холобур, ат, ыт буолбатах), манна блокнот (кинигэ, тэтэрээт буолбатах) баар эбит; барамай чопчу биир буоларын бэлиэтиир: ат, ыт, кинигэ, сулус. Элбэх ахсааҥҥа турар аат тыл барамай элбэҕин бэлиэтиир: аттар, ыттар, кинигэлэр, сулустар. Барамай 2, 3, 4, 5 эҥин эрэ буоллаҕына, биир ахсаан халыыпатын туттуохха сөп: икки, ат, түөрт кинигэ, биэс сулус. Элбэх ахсаан халыыпата -лар сыһыараа арааһынан үөскүүр:
Быраабылаттан туоруур тыллар: тойон - тойоттор, хотун - хотуттар, эмээхсин - эмээхситтэр, барахсан - барахсаттар, улахан - улахаттар''; доҕор - доҕоттор, дьахтар - дьахталлар, оҕонньор - оҕонньоттор
Саха тыла бэрт үгүс түбэлтэҕэ элбэх ахсаан суолтатын биир ахсаан халыыпынан биэрэр араас ньымалаах.
Саха тылыгар элбэх ахсаан суолтатын биэрэр ньыма арааһа: ахсаан аат + б.а., "биир буолбатах" суолтатын тыл + б.а., пааралаһын аат тыл, айылҕаттан элбэх, айылҕа көстүүтэ, кэлимсэ барамай, хомуур өйдөбүл ("барыта"), сыһыарыыта суох туохтуу түһүк.
Хос быһаарыы: Кэпсэтии тылыгар, уус-уран айымньыга автор барамай элбэх диэн чорботуон баҕарар буоллаҕына (ол аата стилистическэй суолтаҕа), элбэх ахсааны туттуон сөп: эмискэ кустар бөҕө кэлэн түстүлэр (кус бөҕө түстэ), хонууга араас сибэккилэр үүммүттэр (араас сибэкки үүммүт), сайыны быһа түспүт ардахтар дьону сүгүн оттоппотулар (ардах дьону оттоппото).
Оннук чорботор наада суох сиригэр (холобур, дьыала, наука тылыгар) литературнай нуорма быһыытынан биир ахсаан халыыпата туттуллар.
Аат тыл түһүгэ
Саха тылыгар аҕыс сүрүн түһүк бааллар (төрүт, араары, сыһыарыы, туохтуу, таһаарыы, туттуу, холбуу, тэҥнии)
Тардыылаах аат тыл
Барамай кимиэнэ, туох киэнэ буоларын көрдөрөр аат тыл тардыылаах аат тыл дэнэр.
Тардыылаах аат тыл маннык суолталаах: бас билиини бэлиэтиир: мин ытым, оскуола массыыната; барамай чааһын бэлиэтиир: кинигэ ойуута, от силиһэ; барамай аналын, идэтин көрдөрөр: ат сыарҕата, оскуола директора; биир бөлөххө киирэри бэлиэтиир: саха дьоно, мин дойдум.
Тардыылаах аат тылга маҥнай элбэх ахсаан сыһыарыыта, онтон тардыы сыһыарыыта эбиллэр.
Тардыылаах аат 3-с сирэйин халыыпатын тэҥнээн көрүҥ: оҕо кинигэлэрэ - биир элбэхтээҕэ (хас да кинигэ) оҕолор кинигэлэрэ - элбэх биирдээҕэ (биир кинигэ) оҕолор кинигэлэрэ - элбэх элбэхтээҕэ (хас да кинигэ)
Биир тардыылаах аат тыл түөрт ахсааҥҥа, үс сирэйгэ падеһынан уларыйар. Көннөрү аат тыл курдук этии араас чилиэнэ буолар.
Даҕааһын аат
Барамай бэлиэтин көрдөрөр уонна ''ханнык? хайа? хайдах? ханнааҕы? хаһааҥҥы? туохтаах?'' диэн ыйытыыга хоруйдуур саҥа чаһа даҕааһын аат дэнэр. Барамай бэлиэтэ диэн хаачыстыбата (үчүгэй, итии, сырдык); быһыыта (төгүрүк, ньолбоҕор, суон); кээмэйэ (улахан, кэтит, бөдөҥ); өҥө (күөх, саһархай, ала), о.д.а. буолар.
Даҕааһан аат арааһа: төрүт, үөскээбит, киирии, ааттыйбыт
Даҕааһын аат уларыйбат, этиигэ быһаарыы буолар. Холобур: күүстээх киһи, күүстээх киһиттэн, күүстээх дьон.
Этиигэ кэпсиирэ буоллаҕына, кэпсиирэ сыһыарыытын ылынар. Холобур: Эн күүстээххин, биһиги эмиэ күүстээхпит.
Даҕааһын аат бэйэтэ быһаарар тыллаах буолуон сөп: олус кэрэ айылҕа, наһаа суон тиит, ураты интэриэһинэй кинигэ. Ааттыйбыт даҕааһын элбэх ахсаан уонна тардыы сыһыарыытын ылар, падеһынан уларыйар кыахтаах. Этиигэ туһаан, кэпсиирэ, толору буолуон сөп. Холобуур: Күүстээхтэр кыайыахтара. Ким? - ''күүстээхтэр. Күүстээххин дьэ биллибит''. Тугу билибит? - ''күүстээххин. Күүстээҕи күүстээх баһыйар''. Кими быһыйар? - ''күүстээҕи. Уол чахчы күүстээх эбит''. Хайдах эбитий? - күүстээх эбит.
Сорох даҕааһын аат тылга толору көспүт: кырдьаҕас, ыраахтааҕы, өстөөх, муҥурдаах, бэлиэлээх, о.д.а.
Даҕааһын аат аат тылга сыстар: ''хайдах кинигэ? - саҥа кинигэ, туохтуурга сыстар тыл даҕааһын буолбат: Хайдах хаамар? - саҥа хаамар''.
Даҕааһын аат атын саҥа чааһыттан уонна даҕааһынтан араас ньыманан үөскүүр: Сыһыарыынан (ааттартан, туохтууртан), аттарыынан.
Барамай бэлиэтин күүһүрдэн, кыччатан көрдөрүү: сыһыарыы, күүһүрдэр эбиискэ, пааралаһан, хатыланар олох, аттарыы халыып.
Даҕааһын ааты саҥарар саҥаҕа туттуу
Даҕааһын аат кэпсэтии да тылыгар, уус-уран айымньыга да бэрт киэҥник туттуллар. Барамай бэлиэтин көрдөрөр буолан, тылы-өһү олус байытар, киэргэтэр. Саха тылыгар араас бэйэлээх синоним, антоним суолталаах даҕааһын олус элбэх. Ол ордук олоҥхо баай-тылым тылыгар толору көстөр. Даҕааһыны көспүт суолтаҕа туттар түбэлтэ эмиэ элбэх буолар: тимир күрдьэх - ''тимир сүрэх. Кыһыл тылынан кыныттынар''.
Кэнники кэмҥэ нуучча тылын сабыдыалынан даҕааһын ааты аат туохтуур үтүрүйэн эрэр: сабыылаах түннүк - сабыллыбыт түннүк. Онтон сылтаан тыл, биир халыыпка киирэн, иинэр-хатар, этигэн күүһэ мөлтүүр.
Даҕааһын ааты таба суруйуу
Даҕааһын аат ааттан маннык кэлин сыһыарыыларынан үөскүүр:
Аат туохтааҕын быһаарар даҕааһын ааты -лаах (-таах, -наах, -даах) кэлин сыһыарыыларынан үөскүүр
Аат тугу ордук таптыырын быһаарар даҕааһын ааты -мсах (-мсох, -мсөх, -мсэх) кэлин сыһыарыыннан үөскүүр.
Аат хаһааҥҥытын быһаарар даҕааһын ааты -ээҥҥи, -кы (-гы, -ҥы), -дөөҕү кэлин сыһыарыыларынан үөскүүр.
Аат ханнааҕытын быһаарар даҕааһын ааты -тааҕы (-дааҕы, -нааҕы, -лааҕы) у.д.а. кэлин сыһыарыыларынан үөскүүр.
Аат хайдаҕын быһаарар даҕааһын ааты маннык кэлин сыһыарыыларынан үөскүүр.
а) -лыы (у.д.а.)
б) -ҕэс, -гэс
в) -тук
Даҕааһын аат туохтууртан маннык кэлин сыһыарыыларынан үөскүүр:
Аат тугу гынымтыатын быһаарар даҕааһын аат туохтууртан -мтыа, -мтүө, -мтуо; -гэс, -гас, -ган, кэлин сыһыарыыларынан үөскүүр.
Аат хайдаҕын быһаарар даҕааһын аат туохтууртан маннык кэлин сыһыарааларынан үөскүүр:
а) -ыык (-үүк, -уук, -иик)
б) -кэй, -ҕай
в) -гэс, -ҕас, -аҕас
г) -ааччы
д) -ньэҥ
дь) -х кэлин сыһыарыыларыннан
3. Даҕааһын аат даҕааһын ааттан үөскүүрэ.
Холуур, тэҥниир суолталаан ааты быһаарар даҕааһын аат даҕааһын ааттан маннык кэлин сыһыарыыларынан үөскүүр:
б) -с
Нууччалыы суруллар даҕааһын аат
- биир эмэ кэлин аһаҕас дорҕоон (-ай)
- наар илин аһаҕас дорҕоон (-эй)
- охсуулаах сүһүөххэ (-ой)
Ахсаан аат
Барамай ахсаанын, кэриччи ааҕарга хаһыс буоларын бэлиэтиир уонна ''хас? төһө? хаһыс?'' диэн ыйытыыга хоруйдуур саҥа чааһа ахсаан аат дэнэр.
Ахсаан аат аат тылга сыстыбакка турдаҕына чааһыла дэнэр: ''үс, сэттэ, тоҕус'. Сэттэни үскэ төгүллэ''. Ахсаан аат түһүгүнэн уларыйар: үс, үстэ, үскэ, үһү, үһүнэн, үстэн, үстүүн, үстээҕэр. Уустук ахсаан аат онно бүтэһик эрэ тыла уларыйар: уон үс, уон үскэ, уон үһүнэн.
Ахсаан аат аат тыл суолтатын ылыан сөп. Оччоҕо тардыы уонна кэпсиирэ сыһыарыытын ылар.
Ахсаан аат этиигэ ханнык баҕарар чилиэн буолар.
Ахсаан аат маннык араастаах: тутулунан (судургу, уустук, паараласпыт), суолтатынан (төһө, кэрискэ, үллэһик, барыллааһын, бытархай) эбэтэр араастаах: төһө, кэрискэ, хомуур (1)=ыа; 2) =ыан), Хааччахтыыр (=ыайах), Улаатыннарар (=та), үллэһик (=лыы < =лаа + =ыы,),  үллэһик-Улаатыннарар (=лыы + =та), барыйдыыр (=ча), барыйдыыр-Улаатыннарар (=ча + =та), барыйдыыр-үллэһик (=ча + =лыы), барыйдыыр-үллэһик-улаатыннарар (=ча+=лыы+=та), бас билии сыһыарыылаах ахсаан ааттар (=лаах)
Былыргы кэрискэ ахсаан ааттар ыйдар ааттарыгар эрэ хаалбыттар, ол билигин ый аата буолан тус аат курдук өйдөнөр. (бэһинньи, алтынньи, сэтинньи, ахсынньи, тохсунньу, олунньу)
Ахсаан ааты таба суруйуу уонна туттуу
Ахсаан аат кэнниттэн аат тыл биир ахсааҥҥа турар: икки харах, түөрт атах, сэттэ кыталык, тоҕус туруйа, уон биэс улуус, сүүс киһи. Паараласпыт ахсаан аат дефистээх суруллар, аат тыл эмиэ биир ахсааҥҥа турар: икки-үс сылынан, бэһис-алтыс чыыһылаҕа, сэтинньи сэттис-ахсыс күнүгэр. Хос быһаарыы: Маннык түбэлтэҕэ предмет элбэх буолара ахсаан ааттан биллэр, онон -лар сыһыарыы эбиллэрэ наадата суох, хос-хос этии буолар диэн Е.И.Убрятова бэлиэтиир. Барыллааһын ахсаан аакка -чч- - суруллар: суурбэччэ, отучча, ол эрээри суусчэ Тыһыынча, мөлүйүөн диэн ахсаан аат сахалыы суруллар, онтон үрдүк кэриҥнээх киирии ахсаан аат нууччалыы суруллар: миллиард.
Ахсаан ааттан төрүттээх тыл арыт атын саҥа чааһа буолар: - даҕааһын аат: сэттэлээх оҕо, уоннаах харчы; - сыһыат (хаһан? хайдах? ыйытыыга хоруйдуур): биирдэ, бииргэ, биир-биир, иккиһин, үсүһүн, биирдии-биирдии; - туохтуур: иккистээ, үһүстээ; - ситим тыл (да-да диэн курдук): күлэр икки, ытыыр икки аҕас-балыс; - тиэкис ис хоһоонун сааһылыыр кыбытык тыл: иккиһэ, үсүһэ; иккиһинэн, үсүһүнэн.
Ахсаан ааты саҥа чааһынан ырытыы бэрээдэгэ
Ыйытыыта, олоҕо:
1. Тутула (судургу, уустук, паараспыт).
2. Арааһа (төһө, кэрискэ, барыллааһын, бытархай, үллэһик).
3. Суолтата (сирэй суолта, ааттыйбыт).
4. Тардыыта, сирэйэ (ааттыйбыт ахсаан аакка).
5. Түһүгэ.
6. Ханнык этии чилиэнэ буолара (туһаан, кэпсиирэ, быһаарыы, толоруу, сиһилии).
Солбуйар аат
Аат тыл, даҕааһын аат уонна ахсаан аат оннугар туттуллар саҥа чааһа солбуйар аат дэнэр.
Солбуйар аат биир чопчу суолтата суох, ханнык тылы солбуйарыттан тутулуктанан уларыйан иһэр.
Холобур: ''Макаар ыксаата, ыксаан чуолҕаҥҥа тиийэн ыйытта. - Хайа, бу мин этим ханнаный? - Эн кимҥиний? Макаар - мин, эн.'' ''Бүгүн ылааҥы күн буолла. Маннык күн хайыһардыыр олус үчүгэй. Бэҕэһээ тымныы күн этэ. 'Маннык күн киһи дьиэттэн тахсыбат''. Ылааҥы, тымныы - маннык. ''Буурҕа түһэн, биэс хонукка хаайтардыбыт. Урут бачча хаайтарбат буоларбыт''. Биэс - бачча.
Солбуйар аат этии ханнык баҕарар чилиэнэ буолар.
Солбуйар аат арааһа элбэх, олус киэҥник туттуллар саҥа чааһа.
Солбуйар ааты саҥарар саҥаҕа туттуу
Сирэй солбуйар ааты сөпкө туттуу
Эн уонна мин иккиэн диэн суолтаҕа эн биһикки солбуйар ааты тутталлар. Эн солбуйар ааты уус-уран айымньыга тыыммат барымайга туһаайыахха сөп. Билигин соҕотох киһиэхэ Эһиги диэн туһаайар үгэс тарҕанан эрэр.
Кэпсэтии тылыгар, уус-уран айымньыга сүһүөх тэҥниир наадаҕа миэхэҕэ, эйиэхэҕэ, биһи, эһи диэн халыыпаны тутталлар. Ол литературнай нуормаҕа киирбэт.
Кини диэн сирэй солбуйар аат урут киһини эрэ бэлиэтиир этэ. Билигин наука, дьыала тылыгар тыыммат барымайы бэлиэтииргэ эмиэ туттар буоллулар. Оттон кэпсэтии тылыгар, уус-уран айымньыга ону тумнар наада. Сэһэргиир стильгэ кини солбуйар ааты иккис этиигэ көтүтэр үгэс баар. Кэпсэтии тылыгар урут сэниир, үгэргиир-хоһоргуур суолтаҕа миигинньик, эйигинньик, кининньик солбуйар ааты туттар этилэр.
Атын солбуйар ааты сөпкө туттуу
Саха тылыгар ким диэн солбуйар аат киһини эрэ бэлиэтиир. Билигин нуучча тылын үтүктэн, атын хамсыыр харамайы эмиэ ким диир буоллулар. Ол литературнай нуорматтан туорааһын буолар.
Уус-уран литератураҕа, кэпсэтии тылыгар туох-ханнык, төһө-хачча, хайдах-туох, о.д.а. кэҥэтэр суолталаах паараласпыт ыйытар солбуйар ааты тутталлар.
Кэпсэтии тылыгар бу, ити, итинник ыйар солбуйар ааты субу, сити, ситинник диэн туттар үгэс баар.
Ханнык, хас биирди диэн солбуйар аат оннугар кэпсэтии тылыгап атын синонимы туттуохха сөп:
ханнык - хайдах, туох, хайа;
хас биирдии - бары, барыта, ахсын аайы, ким баҕарар, ким барыта;
Бэйэ диэн солбуйар аат суолтатын саха тылыгар тардыы сыһыарыыта ылар, ол иһин үгүс этиигэ бэйэ диэн тыл хос-хос этии буолар: ''Мин (бэйэм) бырааппар көмөлөһөбүн. Оҕонньор (бэйэтин) кэпсээнин саҕалаата. Эн (бэйэҥ) дойдугар хаһан сылдьыбыккыный''? Ол оннугар бэйэ солбуйар аат этиигэ тугу эрэ чорботон, тоһоҕолоон этэр стилистическэй суолталаах буолар.
Барыта диэн түмүктүүр солбуйао аат тыл атын тылы кытта биир ахсааҥҥа ситимнэһэр: бары үөрэнээччилэр билэллэр - үөрэнээччи барыта билэр.
Сахалар тустарынан номохтор
Ол курдук Сэһэн Боло Омоҕой уонна Эллэй кэлиэн иннинэ саха, сахалар диэн уhун, ньолбоҕор сирэйдээх, синньигэс бииллээх, өттүгэ суох төрүт олохтоох уус дьоно бааллара диэн сэhэни суруйан хаалларбыт. Эмиэ балыктаан уонна бултаан аhаан олорбуттара ахтыллар. Онон бу сахалар сортоллору кытары маарынныыр өрүттээхтэрин бэлиэтиир тоҕоостоох. Олус элбэх ахсааннаахтара дэнэр. Хантан кэлбиттэрэ, ханна сүппүттэрэ олох сэhэн буолбат эбит. Сорох былыргы сэhэннэргэ саха төрүттэрэ соҕурууттан кэлиилэригэр, тоҥустары сэргэ сахалар диэн төрүт омук олорбута диэн кэпсэнэр. Тоҥустар халыҥ омук эбиттэр, сахалар кыра, мөлтөх уус дьоно буолаллара диэн кэпсээн буолар. Омоҕой дьонун кытта, өр кэм бииргэ олорон иhэн симэлийэн сүппүттэрэ кэпсэнэр. Эллэй соҕурууттан кэлэригэр олохтоох “ураанхай саха” омугу көрсүбүтэ диэн буолар. Омоҕой дьоно Өлүөнэҕэ кэлэн баран, урааҥхай кыргыттарын кэргэн ылан “саха ураанхай” диэн аатырбыттара диэн эмиэ баар. Хаҥалас улууhун кытыытыгар аҕыйах киhилээх туспа Сакаитская диэн буолас XVII үйэҕэ баара бэлиэтэммит. Онон саха төрүттэрэ кэлиэхтэрин иннинэ туспа саха диэн ааттаах, туора омук баар буола сылдьыбыт буолуон сөп курдук. Үс саха удьуора, түөрт саха төрдө диэн мээнэ этиллибэт буолуохтаах. Саха омук үөскээhинигэр тус-туспа сиртэн төрүттээх саха диэн ааттаах үс туспа омук кыттыспыт буолуон эмиэ син.
Скрябин Сольскай Васильевич
Скрябин Сольскай Васильевич — сибээс бэтэрээнэ, Саһаан Баһылай уола.
Прометей
Прометей — былыргы гириэктэр үһүйээннэригэр титааннартан биирдэстэрэ, уот таҥарата. Үһүйээн быһыытынан Прометей уоту таҥаралартан уоран дьоҥҥо бэлэхтээбит. Ону иэстэһэн Зевс Пандораны айан дьоҥҥо биэрэр, онто аан дойду туох баар куһаҕанын босхо ыытар.
Скрябин Сольскай Васильевич
1934 сыллаахха бэс ыйын 11 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр төрөөбүт. Дьонноро Сатаҕайга 1935 сыллаахха көспүттэр.
Прометей
Атын барылынан Зевс Прометейы очуос тааска сыабынан баайар уонна хотойу ыытан быарын тоҥсуттарар, Прометей бааһа түүн аайы оһон иһэр, хотой күн аайы кэлэн быарын тоҥсуйан сордуур.
Скрябин Сольскай Васильевич
Ытык кырдьаҕастарбыт ахтыыларыттан. Үлэ, сэрии ветерана К. А. Яковлев.
Быһаарыылар
.
207
207 сыл.
Васильев Эдуард Иосифович
Васильев Эдуард Иосифович — саха живописеһа,
Олоҕун олуктара
1943 с. тохсунньу 12 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
1963 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1975 с. Ленинградтааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ.
1977 с. — Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
Искусство уонна культура Арктическай государственнай институт живописька кафедратын доцена.
Айар үлэтэ
Эдуард Васильев айымньылара чуолкай пластическай тутуллаахтар. Худуоһунньук бэйэтэ "абстрактнай реализм" хайысхатын тутуһабын дэнэр эбит. Үлэлэрэ
Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгин бэйэни салайыныыта
Бордоҥ нэһилиэгин дьокутааттарын сэбиэтэ
2002 сылтан «Бордоҥ нэһилиэгэ» МТ нэһилиэктээҕи сэбиэтэ талыллан үлэлиир 2002 дьаһалта дьиэтигэр үлэлиир, 15 дьокутаат. Бэрэссэдээтэллэрэ: 2002 сылтан көмпүүтэр баар.
Сиинэ
Сиинэ өрүс - Өлүөнэ хаҥас салаата. Уһуна 597 км., тардыытын иэнэ 30900 км³. Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар.