cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Александр III
Ыраахтааҕылаан олорбут кэмин туһунан
Контрреформа саамай сүрүн дьайыытынан олохтоох салайыныыны утарбыта буолар. Земство тойонунан дворянин эрэ буолар кыахтаммыта, земство судаарыстыбаттан тутулуктаах буолбута. Куорат бэйэни салайыныыта судаарыстыба сулууспатыгар кубулуйбута. Политикаҕа сыһыаннаах дьыалалары суут сабыылаах режимҥэ көрөр буолбута.
Устудьуоннар көҥүл санаа биир сүрүн источнига буолалларын быһыытынан 1884 сыллааҕы устаабынан университеттар автономиялара көтүллүбүтэ. Преподавателлэри Үөрэх миниистирэ эрэ бигэргэтэр бырааптаммыта. Үөрэх министиэристэбэтэ анаабыт киһитэ — попечитель — декааннары аныыр кыахтаммыта, үөрэҕи уонна устудьоннары, преподавателлэри кэтиир кыахтаммыта.
Тус олоҕо
Дьиҥэр, убайа цесаревич Николай ыалдьан өлүөр диэри, ол аата сүүрбэ сааһыгар диэри, байыаннай сулууспаҕа бэлэмнэммит. Убайа сэлликтэн өлбүтүн кэннэ, аҕата киниэхэ цесаревич аатын иҥэрэр. Балтараа сыл буолан баран 1866 сыллаахха убайыгар анаммыт кыыһы Дания принцессатын Дагмараны ойох ылбыта. Дагмара православиеҕа көһөн Мария Федоровна диэн ааттаммыта. Бастакы уоллара Николай II диэн аатынан Арассыыйа Импиэрийэтин салайбыта, тиһэх импэрээтэрэ буолбута.
Саха сиэрэ
Саха сиэрэ — саха омугун үгэскэ кубулуйбут сиэрэ.
Киһилээх
thumb Киһилээх сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-арҕаа өртүгэр баар сис.
Аадыча өрус уҥа кытылын устун төрдүн диэкки 80 км. усталаах.
Чыпчаала муора таһымыттан 1548 м. үрдүккэ тиийэр.
Үөскээһинэ
ууллаҕас хайа боруодата (магма) сир хайдыбытынан тахсан сойбута тулалыыр буора үрэллэн, суураллан аҕыйаабытыгар чорбойтолоон тахсан, ыраахтан көрдөххө, дьон субуруһан баран эрэрин курдук көрүҥнээх буолбут туруук таас бөлөҕө.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Былчархай
Былчархай — организм үлэлииригэр анаан араас эттиктэри оҥорон таһаарар уорганнар уопсай ааттара.
Оҥоһууларынан икки көрүҥҥэ арахсаллар: ис уонна тас секрециялаах былчархайдар. Тас секрециялаах былчархай синньигэс туруупкалаах буолар, онтун көмөтүнэн секретын ирдэнэр сиригэр биэрэр (холобур, Тириигэ баар көлөһүн уонна айахха баар сил былчархайдара). Бу былчархайдары экзокрин былчархай дииллэр. Ис секрециялаах былчархай оннук туруупката суох, секретын быһаччы хааҥҥа киллэрэр, бу былчархайдары эндокрин былчархай дииллэр.
Кыылларга уонна киһиэхэ саамай сүрүн оруоллаах былчархайынан мэйиигэ баар гипофиз буолар.
Варгасов Михаил Иванович
Варгасов Михаил Иванович (1895 – биллибэт) - Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа Урүҥ аармыйа подполковнига.
1895 сыллаахха Акмолинскай уобалас (Казахстан) Петропавловскай куоратыгар төрөөбүт. Кэргэннээх эбит. Рабочайдартан төрүттээх. Ыраахтааҕы армиятыгар подпоручик, Үрүҥ Армияҕа – подполковник.
Подполковник М.И. Варгасов 1922-23 сылларга Пепеляев генерал дружинатыгар холбоһон Саха сиригэр кэлбитэ. Амма Солобуодатын ылан баран Пепеляев Варгасовы Амма уонна Чурапчы икки ардыларынан ыыппыта. Варгасов сахалар кыра партизанскай этэрээттэрин хомуйан 110 саллааттаах батальон тэрийбитэ. Кини этэрээтин соруга диэн Чурапчытааҕы Курашов этэрээтэ Ракитин уонна Пепеляев этэрээттэригэр кэтэхтэриттэн саба түспэтин хааччыйыы этэ. Варгасов этэрээтэ төһө да сотору кэминэн ыһыллан хааллар бу сорудаҕы маҥнай утаа үчүгэйдик толорбута.
Пепеляев Айааҥҥа чугуйбутун кэннэ Варгасов эмиэ чугуйбута. Вострецов этэрээтэ Пепеляевы бэриннэрэригэр Варгасов посредник буолбута. Ол аата Варгасов Вострецовка көмөлөспүтэ. Ол үтүөтэ аахсыллыбыт буолуон сөп. М.И. Варгасов 1924 сыллаахха Читааҕа 5-с Армия трибуналыгар сууттанарыгар 29 саастааҕа.
Варгасов кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.
Аһылыгы наардаан аһааһын
Аһылыгы наардаан аһааһын диэн этии сахалар аһылык туһунан үөрэхтэрэ буолар.
Киһи этигэр-сиинигэр, доруобуйатыгар туох аһылыгы аһыыра олус улаханнык дьайар. Айылҕаҕа үөскүүр уонна үүнэр аһылыктар киһи этигэр-сиинигэр ордук иҥэмтэлээхтэр. Киһи уһун үйэтин тухары ханнык аһылыгы аһыырга үөрэммитэ этигэр-сиинигэр улахан оруолу ылар.
Кэнники кэмҥэ дьон аһыыр аһылыктарын үөрэтэр учуонайдар араас суол астары тус-туһунан наардаан аһаатахха, киһиэхэ ас иҥэмтэтэ уонна туһата улаатар диэн этэллэр. Кинилэр ити арыйыыларын, киһи иһэ-үөһэ аһы буһарарга аналлаах үлэлэрин дириҥник чинчийэн үөрэтэннэр олохтоохтук дакаастаан эрэллэр. Кинилэр быһаарыыларынан дьон аһыыр астарын ханнык төрүккэ олоҕурбуттарыттан көрөн маннык түөрт суол көрүҥҥэ араартыахха сөп:
1. Уулар. Манна араас көрүҥнээх убаҕас, иһиллэр астар барылара киирсэллэр уонна итилэри хайаан даҕаны аһыах төһө эмэ иннинэ, барыларын бииргэ иһэргэ сүбэлииллэр. Оччоҕуна уу бастаан киирэн киһи куртаҕын сайаан, ыраастаан саҥа аһылык киирэригэр бэлэмниир. Ууну хойутаан, аһыы олорон эбэтэр аһаан бүтэн баран истэххэ, уу куртахха киирэн аналлаах симэһининэн, силинэн буккуллан, ыстанан буһарарга бэлэмнэммит аһылыктан симэһини суурайан туһалыаҕынааҕар буортуну оҥорор. Ууну, аһыыр кэмҥэ эбэтэр аһаан баран испэккэ, хайаан да аһыах иннинэ эбэтэр аһылык быыһыгар иһэргэ сүбэлииллэр.
2. Эт уонна балык астар. Бу астары атын астары кытта буккуйбакка бэйэлэрин эрэ эбэтэр оҕуруот астарын кытта холбуу булкуйан сиэтэххэ буһарыыта табыллан туһата элбиир дииллэр.
3. Оҕуруот астара. Балары эт, балык эбэтэр бурдуктан оҥоруллубут астары кытта холбуу буккуйан эбэтэр бэйэлэрин да сиэтэххэ киһиэхэ сөптөөхтүк иҥэллэр.
4. Бурдуктан оҥоруллар астар. Маннык астары бэйэлэрин аҥардастыы эбэтэр оҕуруот астарын эрэ кытта холбуу сииргэ табыллар диэн этэллэр. Кэлин кэмҥэ бурдуктан оҥоруллар аһылыктары кыратык арыыны кытта булкуйан сиэтэххэ ордук иҥэмтэлээх буоларын быһаардылар.
Аһылыгы үөрэтэр наука дьоно бу курдук тус-туһунан төрүккэ олоҕурбут астары бэйэ-бэйэлэрин кытта букатын булкуйбакка эрэ аһаатахха, ас киһиэхэ ордук туһалаах уонна иҥэмтэлээх буолар диэн дакаастыыллар. Тус-туһунан төрүттээх астары киһи иһэ-үөһэ буһаран туһаҕа таһаарарыгар эмиэ тус-туһунан ферменнэри туһанар. Маннык аһааһын саҥа көрүҥүн дьон бары туһаннахтарына, сорох ис-үөс ыарыылара көҕүрүөхтэрин сөп.
Былыргы саха дьоно эттэрин, балыктарын уонна олор мииннэрин, атын аһылыктарыттан туспа арааран буһаран сииллэрин кырдьаҕастартан истэн билэбит. Кыра эрдэхпитинэ кырдьаҕас эбэбит Лөкүө ити курдук тэрийэн аһатара. Эт эбэтэр балык аһылыктары биир аһылыкка тотуохха диэри сиир этибит. Эт сиир киэһэҕэ биирдии кыра кырбас эти кытта миинин тото иһиллэрэ.
Биир көрүҥнээх аһы тотуохха диэри сиэһин холобурун кэлин ыаллар кууруссалары иитэннэр сымыыты элбэхтик сиир кэмнэриттэн булуохха сөп. Эбэбит сымыыттарын аһылыкка биирдии киһиэхэ түөртүү эбэтэр биэстии тиксэр буолуор диэри мунньан баран биирдэ буһаран тото сиэтэрэ. Оччоҕуна бу аһылык аҥардастыы сымыыты сиэһин аһылыга буолара. «Сымыыты арыылаан сиир үчүгэй»,- диэн этэрэ эрээри билбэппитигэр тэптэрэн туустаан сиэһин ордук табыллар курдук этэ.
Алаадьыны ууллубут арыыга уган, булкуйан сиэниллэрэ. Билигин бурдук астар арыыны кытта булкустахтарына ордук иҥэмтэлээхтэрэ быһаарыллыбытын кэнниттэн сахалар аһылык туһунан билиилэрэ дириҥ төрүттээҕэ быһаарыллар. Сылгы уонна ынах сүөһүлэри сахалар былыр-былыргыттан иитэн туһаналлар. Кинилэр аһыыр астара барыта бу дьиэ сүөһүлэриттэн оҥоруллан тахсар аһылыктар. Урукку кэмҥэ саха дьоно аһыйбыт үрүҥ аһы ордук элбэхтик аһыыр эбиттэр. Кинилэр сылы быһа суораты, ымдааны, тары, быыппаҕы уонна кымыһы куруук аһыы, иһэ сылдьаллара. Бу астартан ордук тэнийбит уонна элбэхтик аһаныллар астарынан суорат, ымдаан уонна тар буолалларын бэлиэтииллэр. Уһун үйэлэр тухары саха дьонун истэрэ-үөстэрэ, эттэрэ-сииннэрэ аһыйбыт үрүҥ аска үөрэнэн хаалбыттар. Билиҥҥи аһааһын науката этэринэн аһыйбыт үрүҥ аска үөскүүр араас бактериялар киһиэхэ аһылыгы буһарарыгар быһаччы көмөлөһөллөр.
Былыргы сахалар аһылыктарын биир биллэр уратытынан бары аһылыктар кэннилэриттэн аһыйбыт үрүҥ аһы, суораты, утуйуох эрэ иннинэ сиэниллэрэ буолар. Итини кырдьаҕас эбэбит Лөкүө: «Суоратта сиэн искитин үрүҥнээн»,- диэн ааттыыра. Оччоҕуна, үрүҥ ас куртахха кэнники киирэн, атын астар буһууларыгар көмөлөһөр диэн этэрэ. Билигин аһылык үөрэхтээхтэрэ үрүҥ аска үөскүүр бактериялар ас буһуутугар олус туһалаахтарын билэн, аһылыкка эбиискэ туттарга сүбэлииллэрэ бу быһаарыы олус таба буоларын бэлиэтиир.
Сахалар былыр-былыргыттан ынах арыытын уулларан дьэҥкир арыы оҥорон хаһаанан туһаналлара. Кэлин сэбиэскэй былаас кэмигэр арыыны маннык уулларан туһаныы суох буолбута. Кытайдар аһылыктарыгар билигин даҕаны ууллубут арыыны киэҥник туһаналлар уонна улахан туһалаах диэн билинэллэр.
154 саастаах Зора Агха диэн Турция олохтооҕо уһун үйэтин тухары бэрт аҕыйах араастаах аһы аһаабыт. Кини сүрүн аһылыгынан күн уотугар хатарыллыбыт хара килиэп уонна араас оҕуруот астара буолар эбиттэр. Эти уонна сымыыты олох аҕыйаҕы сиир эбит. Кини уһун үйэтин тухары үрүҥ килиэби, саахары сиэбэтэх, арыгыны да испэтэх, олус боростуой уонна биир аһылыгынан аһылыктаммыт. Бэйэтин 154 сааһыгар олус доруобай, бэйэтин кыанар, куруусчутунан үлэлээн ыарахан да таһаҕастары таһа сылдьыбыт.
Кэлин кэмҥэ дьон олохторо тупсан иһиититтэн, ол аата, аһылык арааһа элбээһиниттэн биир киһи олоҕо хайдах кылгаан иһэрин сүрэх ыарыыларын үөрэтээччи доктор Поль Уайт маннык быһаарар:
- Эр дьон 45 саастарыгар тиийиилэригэр араас аһы кыайа-хото аһааннар, уойаннар, ыйааһыннара 10 эбэтэр 15 киилэнэн эбиллэр. Онно эбии массыынанан эрэ сылдьыы уонна сытан эрэ телевизор көрүүтэ эбиллэн бу киһи сүрэх эбэтэр бүөр ыарыһах буолар. Бу кэмҥэ кини инсульт эбэтэр инфаркт буолан өлөн да хаалыан сөп. Эр дьон үйэлэрин кылгааһынын сэкириэтэ итиннэ сытар. Дьон доруобуйалара мөлтөөн барыыта хас да уонунан сыллар усталарыгар ити курдук сыыйа бэлэмнэнэн иһэр.
«Оҕус оту эрэ сиир эрээри – улахан»,- диэн этиини таба сыаналааһын эрэйиллэр. Олус уһун үйэлээх дьон үйэлэрин тухары наар биир аһылыгынан аһылыктанар эбиттэр. Киһи куртаҕа биир аһылыгы куруук буһарарга үөрэнэн, бу үлэни кыайыылаахтык оҥорор, онтон куртахха араас аһылыктар бииргэ симиллэн хааллахтарына ханнык да кыаҕа, наукаҕа чугаһатан эттэххэ, аһы буһарар ферменнэрэ тиийбэтэ чахчы. Аһылыгы наардаан аһааһын туһата итиннэ саһан сылдьар.
Бурдук ас куртахха буһуутугар арыы баар буолуута аһылык ордук иҥэмтэлээхтик иҥэрин хааччыйар. Арыылаах лэппээски, арыылаах алаадьы киһиэхэ хайа да атын астааҕар ордук иҥэмтэлээхтик иҥэллэрэ быһаарыллар.
Эт уонна балык астары бурдуктан оҥоруллар астары кытта буккуйбатахха буһуута табыллан ордук иҥэмтэлэнэр диэн этэллэр.
Саха дьоно былыр-былыргыттан сылгы, ынах сүөһүлэри иитэннэр эт аһылыкка үөрэммиттэр. Кинилэр сүөһү этин ханнык чаастара киһиэхэ ордук туһалаахтарын уонна иҥэмтэлээхтэрин быһааран аһылыктарыгар туһаналлар.
Сүөһү этиттэн көм этэ улаханнык сыаналаммат ас. Көм эккэ быччыҥтан ураты араас туһалааҕа аҕыйах. Өссө маннык эти «Хара эт» диир этэ эбэбит. Оҕо сылдьан уҥуоҕу тиниктии олоруоҕу сүрэҕэлдьээн оонньуу бара охсоору көм эти уурдараары гыннахха эбэбит бу хара эт, киһиэхэ туһата аҕыйах диэн этэрэ уонна уҥуохтааҕыттан үллэрэн биэрэ сатыырын оччолорго соччо аахайбакка аһаран иһиллэр этэ.
Урукку кэмнэргэ уҥуохтаах уонна сыалаах эт сахаларга ордук сыаналанар этэ. Киһи этэ-сиинэ аҥардас көм эккэ эрэ буолбакка уҥуох силгэлэригэр, өҥүргэстэргэ уонна силиигэ ордук наадыйар. Уҥуох силгэлэрэ уонна силиитэ киһи этигэр-сиинигэр, сүһүөхтэригэр туһалара ордук улахан.
- Хайдах манныгый? Ас үтүөтүн эр киһибэр хатаҕалаан аһата сатыыбын, эт көмүн куду анньан биэрэбин, бэйэм уҥуоҕун тиниктиибин,- диэн дьахтар кэпсээбит.
Ону кырдьаҕас истэн баран аны эккитин атастаһан сиир буолуҥ диэн сүбэлээбит.
Билигин дьон эти аҕыйаҕы сиир буолла. Yксүгэр маҕаһыынтан аҕыйах киилэ эти атыылаһан аҕалан атын аһы кытта булкуйан сииллэр. Аҕыйах киилэ эти дьахталлар атыылаһалларыгар уҥуоҕа суоҕуттан талан ыла сатыыллар. Сыыһа аһыырбыт саҕаланыыта итиннэ саһан сылдьар. Аҕыйаҕы атыылаһарбытыгар көм этиттэн ыла сатыырбыт эппит ордук туһалаах өттүлэрин туһаммакка хаалларарбытыгар тириэрдэр. Киһи кырдьа баран истэҕинэ бэйэтин этин-сиинин туругун сатаан быһаарарга үөрэнэр. Ханнык аһылыгы хаһан аһаатахха куртахха хайдах дьайарын быһааран билэр кыахтанар. Хас киһи барыта киниэхэ ханнык аһылык ордук табылларын үөрэтэн билэ сылдьара туһалаах. «Киһи үйэтин тухары үөрэнэр» диэн этии ордук улахан өттө ханнык аһылыгы хаһан аһыыры билиигэ ананар. Сааһыран истэхпитинэ сайдан иһэр өйбүт-санаабыт көмөтүнэн куруук бэйэбит эппитин-сииммитин кэтээн көрө сылдьарбыт, туох эмэ уларыйдаҕына көннөрөн биэрэрбит ордук буолар. (1,27).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Ыйааһын (астрология)
200px|right|thumb|Ыйааһын 48px|Ыйааһын бэлиэтэ Ыйааһын — Зодиак сэттис бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 180° - 210° секторы ылар. Күн Ыйааһын сулустар бөлөхтөрүн алтынньы 31 күнүттэн сэтинньи 22 күнүгэр диэри ааһар. Астрология балаҕан ыйын 24 күнүттэн алтынньы 23 күнүгэр диэри ааҕар.
Бэлиэтэ
Ыйааһын бэлиэтэ ♎ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9806 №-дээх, 16 чыыһылалаах 264E №-дээх, HTML-кода  эбэтэр или.
Большая Чукочья
Большая Чукочья өрүс. Уһуна 758 км., тардыытын иэнэ 19800 км². Уһун Күөлгэ бастаах, Халыма намталынан устан баран Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр.
Тардыытыгар 3600 км² уопсай иэннээх 11500 күөл баар. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥастан икки бөдөҥ салаалаах Өлүөрэ (226 км.) уонна Сэмэн Үрэх (121 км.); Уҥаттан Слава Үрэҕэ (106 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саха айаҥҥа сыһыаннаах сиэрэ
Саха омуга үгэс быһыытынан айаҥҥа туттар туспа сиэрдээх.
Бу сиэр айылҕаны болҕомтоҕо уурартан, улахан алаастары, улуу үрэхтэри уонна өрүстэри, үрдүк дабааннары ытыктыыртан тахсар. Былыргы саха улахан сирдэри «Эбэ» диэн ааттыыр. Оннук сиргэ сэрэнэн, сэмэйдик туттан ааһар, олохтоох иччилэргэ бэлэх-туһах биэрэр. Төһө да тиэтэйэн испитин иһин аартыкка тохтуу түһэн ааһар, аһыттан (үрүҥ астан) уонна сылгы сиэлиттэн бэрсэр. Улаханнык саҥарбат, ботугураан кэпсэтэр.
Бараары сылдьан барар сирдэрин аатын улаханнык эппэттэр. Хаһан тиийэллэрин улаханнык саҥарбаттар.
Дьон барбытын кэннэ дьиэни харбаабаттар, сууйбаттар. Дьиэҕэ барбыт киһи сабыдыала биир хонук хаала түһүөхтээх — оччоҕо ол сабыдыал иҥэр, киһи этэҥҥэ эргийэн кэлэр кыахтанар.
Ыраах аймахха сылдьар түгэҥҥэр хайаан да кэһиилэниэхтээххин.
Дьиэҕэ кэллэх күн ким да этиһиэ, улаханнык саҥарсыа суохтаах.
Көлөлөөх киһи сатыы киһини олордуохтаах. Кураанах олбоххо көстүбэт эйгэ олорсон айанныыр дии саныыллара былыргы сахалар.
Тохтообут сиргэ бөҕү хаалларбаттар. Айаннаан иһэн тугу да (холобура түннүгүнэн) бырахпар.
Тиэхиньикэ иччилээх буолар дии саныыллар, онон айан көлөтүн куруук сууйа-сото, көрө-истэ сылдьаллар. Алдьаннаҕына үөхсүбэттэр, тэбиэлээбэттэр-охсуолаабаттар.
Балашиха
thumb|85px|Куорат былааҕа thumb|85px|Куорат дьаралыга
Күөрчэх
Күөрчэх — чөчөгөйү анал ытыгынан ытыйан хойуннарыллыбыт үрүҥ ас.
Тохсунньу 20
Тохсунньу 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 20-с күнэ. Сыл бүтүө 345 күн (ордук хонуктаах сылга 346 күн) баар.
Балашиха
Балаашиха (Балашиха) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Балашиха оройуон киинэ
Уобалас кииниттэн (Москва) 21 км сиргэ. Пехорка өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 150 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 192 837 киһи этэ, иэнэ — 38,72 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4775 киһи.
Олохтоммут сыла — 1830, 1939 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Владимир Самоделов.
Почтатын индэксэ — 143900, төлөппүөнүн куода — 495, ОКАТО куода — 46 404.
Пестерев Семен Николаевич
Пестерев Семен Николаевич (1917—1983), худуоһунньук, муосчут, Саха АССР культуратын үтүөлээх диэйэтэлэ, РСФСР Репин аатынан Ил бириэмийэтин лауреата.
Олоҕун олуктара
1917 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Чурапчы улууһун Иккис Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1937 сыллаахха Дьокуускайдааҕы түүлээх техникумун бүтэрбитэ. Казань куоракка художественнай училищеҕа үөрэнэ сылдьыбыта. 1962 сылта ССРС худуоһунньуктар Союзтарын чилиэнэ.
С. Н. Пестерев Саха Сиригэр былыргы муосчуттар югэст Рэ сайдарыгар бэйэтин сыратын биэрбитэ. Юксюн анималистика5а юлэлээбитэ. 300px|thumb|left|Пестерев С. Н. айымньыта Эбии устуоруйа, фольклор сюжетам, сценам с изображением традиционного быта и исконных занятий жителей северного края. Для творческого почерка мастера характерны: мягко проработанный объем, уравновешенность и цельность композиционного решения, обобщенность формы, обработка поверхности широкими плоскостями, декоративная условность монолитных масс.
На протяжении всей жизни С.Н. Пестерев проводил активную педагогическую деятельность. Работал методистом Дома народного творчества, школьным учителем, руководил кружком «Юный косторез» во Дворце пионеров г. Якутска. В 1960-1972 гг. преподавал резьбу по кости в Якутском художественном училище.
Награжден медалями и почетными грамотами. С 1952 г. экспонент республиканских, зональных, российских, всесоюзных, международных художественных выставок.
Произведения С.Н. Пестерева хранятся в Национальном художественном музее Республики Саха (Якутия), музеях Республики Саха (Якутия) и России, за рубежом.
Дорҕоон
Дорҕоон — энергия иһиллэр көрүҥэ. Кытаанах, убаҕас уонна гаас эттиктэр хамсааһыннара долгун буолан тарҕаныыларыттан үөскүүр.
Судургутук маннык ойуулуохха сөп. Икки эттиги (холобур күөс тимир хаппахтарын) бэйэ-бэйэтигэр оҕустахха кинилэр түргэн-түргэнник төттөрү-таары хамсыыллар (илигирииллэр, вибрация) уонна салгыны ыгаллар (салгын онтон ыгыллар уонна төттөрү тэнийэр), оччоҕо салгын баттааһына улаата-улаата кыччыыр, ол тарҕанан кулгаах барабааннай сарыытын хамсатар, оччоҕо тыас иһиллэр.
Дорҕоон аралдьыһыытын тылы үөскэтэр ньыма быһыытынан туттууну татаар тылын үөрэхтээхтэрэ бэлиэтииллэр. Бу суолунан биир төрүттээх, биир этиллиилээх эбэтэр суруллуулаах тылы туспатытаары ханнык эмэ дорҕоону аралдьыһыннараллар. Тылга биир төрүттээх эрээри, туспа этиллиилэнэн ураты суолталаммыт тыл балачча көстөр. Маны сэргэ саха бэйэтин тылыгар дьүөрэ этиллиилээх киирии тыл баар буолар, олору сурукка туспатык суруйуу үгэһэ туттуллар. Маннык ньыманан тыл суолтатын олохсутууну эмиэ дорҕоон ньыматынан үөскэтии диэххэ сөп.
Саха тылыгар дорҕоон аралдьыһыытынан үөскээбит эбэтэр саҥа тыл курдук өйдөнүөн сөп ханыылаах маннык тыллары ааттыахха сөп: онтон — оттон, ол диэн ыйар солбуйар ааттан үөскээн баран суолталара маҥнай түөлбэ тылыгар аралдьыспыт. Кэлин литэрэтиирэ тылыгар ол олохсутуллубут: остуоруйа — устуоруйа. Бу нууччаттан киирии история диэн тылы маҥнай «сказка» суолтаҕа, кэлин төрүт суолтатыгар туттар буоллулар: сонун-солун. Бу тыл литэрэтиирэ тылыгар кыайан олохсутулла илик. Дьиҥэр, түөлбэ тылыгар сонун "свежий, новый"диэн өйдөнөр, оттон солун «новость» диэн буолар. Маннык олохсутуллуон сөп: кын-гын. Бу тылы «оҥор» диэн суолталаах биир төрүттээх курдук өйдөнөр. Ол гынан баран эр киһи дьахтары кытта таптаһалларын бэлиэтииргэ кын суолтатын олохсуппуттар.
Сорох түбэлтэлэргэ биирдик кын эрэ көрүҥүнэн тутталлар. Баҕар, бу төрүт туспа төрүттээх тылы биирдик этэр буолуохтарын сөп: айылҕа — айылгы.
Сахалыы саҥаҕа бу суолталара туспа тылы үгүс дьон араарбат, айылҕа диэн туттар. Дьиҥэр, айылҕа «природа» тылын икки суолтатыгар о5устаран, бу тыллары солбуннара туттар үгэс үөскээбит быһыылаах: өттүк-өртүк. Бу биир төрүттээх тылы түөлбэ тылыгар араас суолтаҕа тутталлар.
Ол курдук өттүк киһи тааһын, атыннык атаҕын таас аннынааҕы уҥуоҕун ааттыырга туттуллар. Онтон өртүк диэн сүөһүнү хайаан аһатар мэччирэҥи ааттыыллар. Күөл уһун атаҕын быһан хааччах оҥорон киһи өттүгэр ханыылаан үөскэппит тыллара буолар. Бис-биис диэн биирдик этиллэр туспатык суруллар тылы бу бөлөххө киллэриэххэ сөп. Бис диэн нууччаттан киирии, тыйаатырга артыыс толоруутун биһирээн «браво» диэн суолталаах хаһыытыыр тыл, дьиҥэр, биис диэн этиллэр. Ону араараары бис диэн суруйабыт. Биис «уус», «төрүт», «омук» диэн суолталаах нууччалыы «племя», «род», диэн өйдөбүллээх тыл. Маннык туспатыйар тылларга өссө киириэхтэрин сөп: айыы-аньыы-аJыы"творение-грех-божество" суолтаҕа. Тайах-таJах"палка-лось" суолтаҕа. Маныаха майгынныыр суолтаҕа бу күн — бүгүн, ол кэннэ-уонна, сарсын эрдэ- сарсыарда о.д.а.биир төрүттээх тыллар туспа ис хоһооннонон туттуллуулара эмиэ киирсиэхтэрин сөп.
Дорҕоон частотаата
Дорҕоон намыһах (гитара, эр киһи модьу куолаһа) уонна үрдүк (флейта, синньигэс дьахтар саҥата) буолар. Эттик хамсааһына төһөнөн түргэн да оччонон таһаарар дорҕооно үрдүк. Маны частота дииллэр. Частотааны Герц (Гц) диэн биирдэминэн кээмэйдииллэр. Биир сөкүүндэҕэ хаста хамсыыр да оччо герцтаах частота диэн ааттанар. Киһи кулгааҕа холобур 16 герцтан 20 000 герцка дылы тыаһы арааран истэр.
Таһырдьа сууйуу
Тыас иһиллиитэ эбэтэр тыас- Уус таһым намтааһына-хото киирэр тыас- уус таһым намтааһына. Тулалыыр конструкциялары уларытыы кээмэйэ децеллэргэ көстөр. Тутуу матырыйаалларын оҥорууга уонна технологическай нуормалар тутуһуллууларыттан тутулуктаах. Дьиэлэрин- уоттарын тупсарар уонна көҥүллүүр таһымҥа таһаарар нуормалар 23.103.2003 СНП, санитарнай- экологическай ирдэбиллэринэн буолаллар. Ол аата кинилэр тутуспаттар объегы үлэҕэ киллэриигэ көҥүллэри туоратыыга, туһаныыга бобуу, ыстарааптары уонна итэҕэстэри туоратыыга туһуламмыт атын дьаһаллары туоратыыга төрүөт буолар.
Тиэрмини оңоруу тиэрмини оңоруу тиэрмини оңоруу синонимынан ааҕыллар. Бүгүҥҥү күҥҥэ дьиэ тыаһыттан көмүскэниигэ сыһыаннаах, тыас- Уус иһиллибэт кэмигэр массыыналар тыастарыттан харыстанар туһунан кэпсэтиигэ үгүстүк туһаныллар.
Дорҕоон түргэнэ
Дорҕоон салгыҥҥа түргэнэ 1224 км/ч кэриҥэ, ол эрэн тымныыга уонна салгын баттааһына намтаатаҕына бу сыыппара эмиэ кыччыыр.
Орто дойду олоҕо
Орто дойду олоҕо диэн киһи буолан олох олоруу ааттанар.
Күн, Сир, планеталар уонна Kосмос куйаара барылара олус күүстээх тэҥнэһии балаһыанньатыгар тутуллан сылдьаллар. Дьон науканы уонна тиэхиникэни сайыннарыылара бу уһун үйэлэргэ, быдан дьылларга үөскээбит тэҥнэһиини хамсаппатыгар, алдьаппатыгар өйдөөх-санаалаах өттүлэрэ баҕараллар.
Олус былыргы кэмнэргэ сахалар халлааны, сири-дойдуну барыларын икки дойдуга; ол уонна бу дойду диэннэргэ араараллар этэ. Кэлин нууччалар кэлбиттэрин кэннэ, өй-санаа өссө сайдыытын ситиһэн үс дойдуга араарар буолбуттара:
Бу үлэҕэ сири-дойдуну бу курдук үс аҥы араарыы киһи өйүн-санаатын кытта тутулуктааҕа быһаарыллар. Киһи туох оҥорор быһыылара барылара үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэр икки ардыларынан, ортотунан түбэһэн бардахтарына эрэ табылларын, оччоҕо эрэ дьон Сир үрдүгэр үөскээн турар тэҥнэһии балаһыанньатын хамсаппаттар. Сахалар бу тэҥнэһии баарын былыр-былыргыттан билэн дьон бэйэлэрэ олорор сирдэрин Орто дойду диэн ааттаабыттар уонна бу эрэ дойдуга киһи тыыннаах, эттээх-сииннээх уонна киһи буолууну ситиһэн олоҕун олорор кыахтааҕын билинэллэр.
Дьон өйдөрүгэр-санааларыгар үөскүүр үчүгэй уонна куһаҕан быһыылары быһаараарылар былыргы сахалар Үөһээ, Орто уонна Аллараа дойдулары айбыттар. Билигин даҕаны бу үөрэх эрэ киһи өйүн-санаатын табатык быһаарар. Сахалар оҕолорун үөрэтэр этиилэрэ: «Аһара барыма», «Айыыны оҥорума»,- диэннэр хайа да өттүгэр, үөһээ да, аллараа да диэки халыйбакка ортотунан, киһи быһыылаахтык, киһи быһыытын аһара барбакка эрэ бары дьыалалары оҥорор буол диэн үөрэтэр өйдөбүллээхтэр.
Саха дьоно салгыы сайдан үөрэҕи-билиини баһылаан иһэр кыахтара улаатта. Сахалыы кут-сүр үөрэҕэ сайдан иһэр. Kэлэр көлүөнэлэри иитии-үөрэтии туруктаах, сахалыы кут-сүр үөрэҕиттэн тирэх ыллаҕына эрэ, кинилэр киһилии быһыылаах буола улаатаннар омугу салгыы сайыннарар кыахтаналлар.
«Кут-сүр үөрэҕэ» диэн үлэҕэ киһи этэ-сиинэ уонна куттара, өйө-санаата тус-туспа көрүҥнэрин уонна олох ханнык кэмнэригэр киһини хайа кута салайарын быһаарыллар. (1,91). Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарыытынан оҕо өйө-санаата, ийэ кута саҥа улаатан иһиэҕиттэн, киһини таба көрөр буолуоҕуттан ыла сайдан барар. Өй-санаа ити курдук эрдэттэн сайдыыта оҕону кыра эрдэҕинэ иитии-үөрэтии олус улахан суолталааҕын быһаарар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун өйүн-санаатын иитии, бу киһи салгыы олоҕун хайысхатын, өйүн-санаатын туругун быһаарарын кут-сүр үөрэҕэ бигэргэтэр.
Билигин сахалар сайдан иһэр дьулуурдаах өйдөрө-санаалара былыргы таҥараларын итэҕэлин оннугар түһэрэргэ ыҥырар. Итэҕэл баар буолуута кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрө-санаалара туруктаах, былыргы кэмнэртэн ыла оннун булбут төрүт өйдөбүллэрдээх уонна үгэстэрдээх буола улаатыыларыгар тириэрдэр. Кинилэр кэлэр көлүөнэлэрин иитиигэ-үөрэтиигэ үчүгэйгэ, үчүгэй киһи буолууга ыҥырар таҥара итэҕэлин туһата улаханын билинэн эрэллэр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр сахалар олохторун үөрэҕин иҥэринэн илдьэ сылдьыбыт өй-санаа тутулуктарын билэр ойууннарын суох оҥоруу кут-сүр үөрэҕин сайдыытын тохтотон кэбиспитэ. Билигин дьон-аймах олохторун сайдыылара уустук балаһыанньаҕа киирэн истэҕинэ хас биирдии киһи өйө-санаата туруктаах буолуутун ситиһии олус туһалааҕа билиннэ. Билигин Аан дойду сайдыылаах омуктара ядернай уонна термоядернай сэрии сэптэрин аһара элбэҕи оҥостон кэбиһэннэр Сирбит саара дэлби тэбээри турар улахан буорахтаах буочукаҕа кубулуйбутугар, дьон-аймах дьэ санааҕа ыллардылар. Бу мунньуллубут олус күүстээх сэрии сэбин сөптөөхтүк көрөн-харайан, сыыһа туттан төлө туппат туһугар улахан туруктаах өйдөөх-санаалаах дьон наадалара биллэн таҕыста.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
2. "Туймаада" хаһыат. №265. 6.08.2015.
Апиа
Апиа (Apia) диэн Самоа киин уонна ордук улахан куората.
Усуйаана
400px|thumb|right|Усуйаана нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар Дьааҥы өрүс кытылыгар турар Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Усуйаана.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 316 киһи (2007 сыл), үксэ сахалар, аҕыйах сахатыйбыт эбээн,нуучча төрүттээх дьон баар.
Сүрүн дьарыктара балыктааһын, хас да араас формалаах тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ бааллар (Усуйаана сиригэр 4000 цнт. тахса балык соҕотуопкаланар).
Ону тэҥэ таба иитиитэ (1 ыстаада сыһыарыллыбыта нэһилиэккэ), булт ( 1 «Куоҕастаах» община кырсалыыр) баар.
Биирдилээн дьон сылгы, ынах, сибиинньэ ииттэллэр. Нэһилиэккэ ситэтэ суох орто оскуола, оҕо саада, почта, ДЭС, культура дьиэтэ үлэлииллэр.
Баһылык — Барабанскай Гавриил Гавриилович.
Нэһилиэк киэн туттар дьоно
400px|thumb|left|Усуйаана куйаартан көстүүтэ
Өссө маны көр
М.М. Геденштром Саҥа Сибиир арыыларга экспедицията (1808—1810)
Скорпион (астрология)
Скорпион — Зодиак ахсыс бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 210° - 240° секторы ылар. Күн Скорпион сулустар бөлөхтөрүн сэтинньи 23 күнүттэн сэтинньи 29 күнүгэр диэри ааһар. Астрология алтынньы 24 күнүттэн сэтинньи 22 күнүгэр диэри ааҕар.
Бэлиэтэ
Скорпион бэлиэтэ ♏ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп), Юникодка 9807 №-дээх, 16 чыыһылалаахха 264F №-дээх. HTML-кода  эбэтэр.
Былыргы Эгиипэт
Былыргы Эгиипэт - Нил өрүс кытылыгар 5000 сыл ынараа өттүттэн 25 үйэ тухары сайдыбыт дойду, Аан дойду бөдөҥ цивилизацияларыттан биирдэстэрэ.
Былыргы Эгиипэт устуоруйатын үс кэмҥэ араараллар: Былыргы саарыстыба, Орто саарыстыба уонна Саҥа саарыстыба. Биһиги эрабыт иннинэ 31 сыллаахха Эгиипэти Риим сэриилээн ылбыта.
Итэҕэллэрэ
Элбэх таҥаралаахтара. Ордук Күн таҥаратыгар (Ра) уонна өлбүттэр саарыстыбаларын таҥаратыгар (Осирис) үҥүү-сүктүү тарҕаммыт этэ. Ыраахтааҕыларын фараоннары таҥара тэҥэ туталлар этэ.
Сүрүн айыылара
Тростниктан атах таҥаһа, оҥочо, быа, суруйарга анаан папирус оҥороллоро. Иероглибынан суруллубут тиэкистэрэ билигин да бааллар. Сылы 365 күҥҥэ эмиэ кинилэр бастаан араарар буолбуттара. Тутууга туттуллар инженернай билиилэр үрдүк таһымнаах этэ, сүҥкэн улахан пирамидаалары хайдах туппуттарын кистэлэҥин барытын билигин да таайа иликтэр.
Курундьа
Курундьа сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-арҕаа өртүгэр сытар сис.
Олдьо салаата Нэннэли уонна Дьааҥы салаата Туостаах икки ардыларынан баар уонна кинилэр билирдэринэн буолар.
Устата 80 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1919 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Күөрчэх ойуун
Күөрчэх ойуун - ортотунан үүттээн кииҥҥэ олордуллубут угунан эргитиллэр төгүрүк хаптаһын оонньуур.
Мандарин
Мандарин диэн фрукта арааһа. Апельсиҥҥа сыһаннах гынан баран бытархай уонна ыраастыыга чэпчэки.
Үтэн-анньан көрүү
Үтэн-анньан көрүү диэн киһи ис, кистэлэҥ санаатын билэ-көрө сатааһын ааттанар.
Дьон бары тас көрүҥнэринэн бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттар, өйдөрө-санаалара, майгылара, тулуурдара, дьулуурдара эмиэ тус-туспалар. Киһи хаһан баҕарар атын дьону кытта бииргэ алтыһар, үлэлиир, бииргэ олорор кэмнэрэ элбэхтэр. Киһи киһини кытта арыыйда дириҥник билсиһиэн баҕарара хаһан даҕаны хаалан хаалбат.
«Киһини үчүгэйдик билэргэ буут тууһу сиэххэ наада» диэн этии дьоҥҥо баар. Бу этиини тутустахха бииргэ сылдьыы икки сылтан ордук уһууругар тиийэр кыахтанар. Киһини өйүн-санаатын туругун түргэнник билиэхтэрин баҕардахтарына ханнык эрэ үтэн-анньан көрүүнү туһаныахтарын сөп. Киһи ханнык баҕарар үтэн-анньан көрүүнү тулуйар кыахтаах, онно киирэн биэрбэт буоллаҕына, олоҕу олорор, дьону кытта тапсар, биир тылы булунар кыаҕа улаханын биллэрэр. Киһи тас көрүҥүттэн, саҥатыттан-иҥэтиттэн, туттар быһыытыттан туох-ханнык ис санаалааҕын барытын быһааран билии соччо кыаллыбат. Тас көрүҥ киһи тас таҥаһын курдук, өйүн-санаатын быһаарыыга сыыһа, итэҕэс өйдөбүлү биэрэрин дьон быһаарбыттара ыраатта. Киһи ис санаатын быһаарыыга анаан хас даҕаны ньымалары сахалар тутталлар:
1.	Кэпсэтии.
2.	Баайы биэрии эбэтэр салайааччы, тойон оҥоруу.
3.	Итирдэн көрүү.
Бу быһаарыылары биир-биир ыламмыт арыыйда дириҥник ырытыллар:
Киһи өс киирбэх, быстах быһыыга киирэн биэриэн сөбүн билээри араас үгэргээн, күлэн этиилэри туһаналлар. Бэрэбинэни суорарга саҥа үөрэнэн эрэр уолу, аҕыйаҕы суорбутун бэлиэтээн «Ыраастык, кылбаччы суорар» дииллэрин таба өйдөөн, хайҕаныы курдук сананымыахха сөп. 2.	Баай киһи өйүн-санаатын тосту уларытарын сахалар былыр-былыргыттан билэллэр уонна олохторугар туһаналлар. Соһуччу байбыт киһи мин бэрпин, үчүгэйбин диэн санаата аһара барарыттан дьону кытта сыһыана тосту уларыйыан, улаханнык сананара аһара улаатыан сөп. Баайы сатаан туһаммат киһи элбэх да соҕуһу сотору кэминэн сиик курдук симэлитэн кэбиһиэн сөп. Тойон, салайааччы буолуу эмиэ өйү-санааны тосту уларытан, мин бэрпин диэн этиигэ тириэртэҕинэ, үлэ-хамнас сатарахсыйан барыыта саҕаланыан сөп.
3.	Итирии өй-санаа тосту уларыйыытыгар тириэрдэр. Итирдэххэ үөрэх-билии, салгын кут көтөн хаалыытыттан киһини салайыыны ийэ кута быһаччы ылар, баһылыыр. Киһини итирдэн көрүү диэн өй-санаа туругун быһаарыыга олус туһалаах ньыманан ааҕыллар. Киһи итирдэҕинэ салгын кута көтөрүттэн ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар киирэрэ, кини кистэлэҥ, бэйэтэ да билбэт, хос санааларын таһааран, биллэрэн кэбиһэр кыахтанар. Кыра эрдэҕинэ атаахтык иитиллибит, аһара мааныламмыт киһи итирдэҕинэ аһара барыылары, туттуулары оҥорор кыахтааҕа биллэн хааларыттан, бу киһиттэн сэрэниэххэ сөбүн быһаарар.
Үтэн-анньан көрүү диэн көннөрү туттуллар ньымалартан арыыйда ураты, атын, түргэнник киһи өйүн-санаатын арыйарга туһалыыр аналлаахтар. Үтэн-анньан көрөн киһи олоххо туһалаах хаачыстыбаларын билиэххэ сөп:
1.	Тулуурун быһаарыы. Киһи тулуурдаах буоллаҕына олоҕун киһи быһыылаахтык олорор, үлэҕэ-хамнаска ситиһиини оҥорор кыаҕа улаатар.
2. Өйүн-санаатын туругун быһаарыы, ийэ кута хайдах иитиллибитин арыйыы. Киһиэхэ ийэ кута хайдах иитиллибитэ сыыһа-халты туттубат буолуутун үөскэтэринэн быстах быһыыга киирэн биэрбэтин үөскэтэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
Бастакы Мээтис
400px|thumb|right|Бастакы Мээтис нэһилиэк Орто Халыма улууһун каартатыгар Бастакы Мээтис нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сылгы Ыытар.
Улуус кииниттэн 97 хотугулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 561 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Айыы суолун уратыта
Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар сахалыы өй-санаа үөрэҕин, тутулуктарын букатын билбэттэригэр тэптэрэн “айыы суола” диэн этиини алгыстарыгар туһана сатаан алгыстарын сымыйаҕа кубулуталлар. Алгыс тыллара биир да була сатаан сымыйалааһына суох буолаллара ирдэнэр.
Киһи өйө-санаата “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өттүттэн тутулуктаах:
1. Тыыннаах киһи өйө-санаата.
2. Өлбүт дьоннор өйдөрө-санаалара.
Сахалар олус былыргы кэмнэргэ өй-санаа бу икки аҥы арахсыытын, тус-туспа дойдуларга сылдьалларын арааран билэн бу уонна ол эбэтэр анараа дойдулар диэн ааттаабыттар. Бу дойдуга тыыннаах киһи өйө-санаата сылдьар буоллаҕына, ол эбэтэр анараа дойдуларга өлбүт дьон өйдөрө-санаалара сылдьаллар.
Өй-санаа бу икки өрүтэ туох уратылаахтарын дириҥник ырытыллар:
1. Тыыннаах киһи диэн Орто дойдуга олорор инчэҕэй эттээх-сииннээх, өйдөөх-санаалаах; араас майгылаах, үс куттаах киһи ааттанар. Тыыннаах буолуу эт-сиин тутаах көрдөбүлэ буоллаҕына, майгы араастара уонна үс кута өй-санаа уратылара буолаллар. (1,76).
Эт-сиин тыыннаах эрэ киһиэхэ баар айылҕаттан тутулуктаах сүрүн чааһа буолар. “Илэ дуу, түүл дуу диэн буккуллан ыллахха көм эккиттэн кымаахтаан көрөр буол” диэн сахалар үөрэхтэрэ этэр. “Этин ыалдьар буоллаҕына бу дойдуга сылдьар буолуоҥ” диэн этии быһаарыыта эттээх-сииннээх киһи бу дойдуга эрэ сылдьарын биллэрэр.
Тыыннаах киһи эрэ өйө-санаата этиттэн-сииниттэн эньиэргийэ ыларынан сайдар, саҥа үөрэхтэри, билиилэри иҥэринэр, уларыйар кыахтаах.
2. Былыр үйэҕэ өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга айыы буолан сылдьалларын саха киһитэ барыта билэр. Кинилэр тыыннаах эрдэхтэринэ оҥорбут дьыалалара, олохторун үөрэхтэрэ айыы суола диэн ааттанар.
Үөһээ дойдуга үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорбут дьон өйдөрө-санаалара бары уларыйбат турукка киирэн сылдьалларыттан араас үчүгэй, үрүҥ да, куһаҕан, хара да айыылар бааллар. Ол иһин айыылар билиилэриттэн үчүгэйин, үрүҥүн, аныгы сайдыылаах улаханнык уларыйбыт, тупсубут олоххо сөп түбэһэрин эрэ талан ылан, үрүҥ айыы диэн ааттаан оҕолору үөрэтэргэ туһаныллара хайаан да ирдэнэр.
Билигин сайдыылаах олоххо айыы суолун тутуһуу өссө сайдан иһэр олохтон хаалан хаалыыны үөскэтиэн сөп. Бары саҥа кэлэн иһэр билиилэри хос сахалыы тылбаастаан, саҥа тыллары үөскэтэн туһана сатааһын сайдыыттан хаалыыга тириэрдэр. Ол иһин сайдыыны ситиһиэн баҕарар омук айыы суолун аһара тутуспата, кэһэрэ, саҥалыы оҥороро ирдэнэр.
Саха дьоно кэс тыл диэн этиилэрэ урукку, олохтон хаалбыт үгэстэри кэс, атыннык, саҥалыы оҥор диэн өйдөбүллээх. (2,110).
Айыы суола – өлүү суола. Бу этии дакаастабыллара манныктар:
2. Өлбүт дьону үтүктүү үчүгэйгэ тириэрдибэт. Бэйэлэригэр тиийиммит дьон аймахтара эмиэ бэйэлэригэр тиийинэр кутталлара улаатан хаалар.
3. Айыылар диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга сылдьаллара ааттанар. Бахсы айыыта, Болугур айыыта былыргы кэмнэргэ олорон ааспыт, өлбүт дьон өйдөрө-санаалара буолаллар. Айыылары аһара элбэхтэ ахтыы үчүгэйгэ тириэрдибэт, эрдэлээн өлүүгэ тириэрдиэн сөп.
Тыыннаах, эттээх-сииннээх буолан Орто дойдуга олорор дьону айыы суолугар, өлүүгэ-сүтүүгэ сахалар ыҥырбаттар. Айыы диэн улаханнык саҥарыллыбат, куһаҕан өрүтэ элбэх, сэрэхтээх тыл. Куһаҕан дьайыыта биллэн эрэриттэн эдэрдэр оҥорор буруйдара, куһаҕан быһыылара эбиллэн иһэллэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.
Пятилетка
Советскай союз 5 сыллаҕы сайдыытыын былаана. Маҥнайгы пятилетка 1929 сыллаахха ылыллыбыта. Сүрүн хайысхаларынан коллективизация, культурнай революция уонна индустриализация буолбуттара.
Кладкин Василий Михайлович
Олоҕун олуктара
Тыа хаһаайыстыбатыгар үрдүк ситиһиилэрин иһин ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1990 сыл атырдьах ыйын 27 күнүнээҕи Ыйааҕынан Кладкин Василий Михайловичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Күөрэ
Күөрэ - ойуур иһигэр сытар, от-мас охтубут чычаас уулаах сир.
Саха сиринээҕи алын анал үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ
Саха сиринээҕи алын анал үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ.
Алтынньы 16
Алтынньы 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 289-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 290-c күнэ). Сыл бүтүө 76 күн баар.
Вагнер Рихард
Рихард Вагнер (1813-1883) - ниэмэс композитора.
«Нибелунг биһилэҕэ» диэн ааттаах түөрт операттан турар цикла ордук биллэр.
Платонов Иван Иванович
Платонов Иван Иванович (1893—1946) — Иккис Наахара нэһилиэгин маҥнайгы учуутала. Платонов Иван Иванович 1893 сыллаахха тохсунньу 30 кунугэр Иккис Наахара нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Саха АССР-га төрөөбүтэ. Аҕата — Платонов Иван Еремеевич, ийэтэ Платонова Акулина Николаевна.
Үөрэҕин бүтэрээт Лөгөй нэһилиэгэр учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта. Онно биир сыл үлэлээт 1911 сыллаахха төрөөбүт нэһилиэгэр үлэлии кэлбитэ. 18 саастаах Иван Иванович кэлээт да төрөөбүт нэһилиэгин оҕолорун үөрэтиигэ, улахан дьону үөрэхтээһиҥҥэ, нэһилиэнньэни өй-санаа өттүнэн иитиигэ актыыбынайдык кыттан барбыта. 1916 сыллаахха диэри үлэлээн баран, Тыыллыма оскуолатыгар ананан барбыта. 1921 сыллаахха дойдутугар эргиллэн кэлэн эмиэ учууталлаан барбыта.
1921 сылтан 1927 сылга диэри 2-с Наахара оскуолатыгар үлэлиир. Кини үлэлиир кэмнэригэр оскуола түөрт кылаастаах буолар уонна оҕолор олорор пансионаттара аһыллар. Онно оҕолор бэлэм аһылыкка олорон үөрэнэллэр. Кыахтаах эрэ дьон оҕолоро буолбакка, ким ба5алаах үөрэнэр кыахтаммыта. Иван Иванович 4 кылааһы (I—IV) соҕотоҕун үөрэтэрэ уонна элбэх кылааһы соҕото5ун уерэтии ньыматын билбит, үчүгэй бэлэмнээх учуутал этэ диэн, үөрэммит оҕолоро ахталлара. Иван Иванович биһиги оскуолабытыгар 11 сыл үлэлээбит. Ити үлэлиир сылларыгар оскуола эрэ үлэтигэр буолбакка, нэһилиэк олоҕор көхтөөхтүк кыттан, дьону өй-санаа өттүнэн иитиигэ, улахан дьону үөрэхтээһиҥҥэ, саҥа былаас уонна олох туһунан өйдөтүү улэҕэ сыралаахтык улэлэспитэ. Кинини нэһилиэнньэ өйүүрэ уонна убаастыыра. Тапталлаах кэргэнинээн, Иульяна Дмитриевна Борисова-Платонова, Манньыаттаах сиэнинээн, уонтан тахса сыл дьоллоохтук олорон, үс кыыс оҕоломмуттара: Калисфена — историк, Кыыдаана — филолог, Сата — историк. Калисфена Ивановна — историк, оҕо суруйааччыта, Кыдаана Ивановна — филологическай наука доктора, профессор, Сата Ивановна — филологическай наука доктора, профессор. Күтүөтэ Башарин Георгий Прокопьевич — историческай наука доктора, профессор, сиэнэ Башарин Карл Георгиевич — медицинскэй наука доктора, профессор Иван Иванович Платонов 1946 сыллаахха балаҕан ыйын 28 күнүгэр өлбүтэ.
Шаньдун
Шаньдун (山东, Shāndōng) — Кытай норуодунай өрөспүүбүлүкэтин провинцията.
Ефремов Степан Павлович
200px|thumb|left|Ефремов Степан Павлович Ефремов Степан Павлович (06.01.1905—24.03.1983) — драматург, Россия суруйааччыларын Түмсүүлэрин чилиэнэ (1937), суруйааччылар Бүтүн Союзтааҕы V съезтэрин делегата.
Олоҕун олуктара
С. П. Ефремов 20-н тахса пьесаны суруйбута. Айымньылара республика араас театрдарыгар оонньоммуттара.
Литератураҕа кэлиитэ
С. П. Ефремов бэйэтэ илиитинэн суруйан хаалларбыт автобиографиятыттан көрдөххө, кини литератураҕа кэлиитэ 20-с сыллардаахха буолбут. Бастаан самодеятельность кыттыылаахтарын «народнай театрдарыгар» кыра оруоллары оонньуур буолуоҕуттан са5аламмыт. Ити кэм бэйэтэ С. Ефремов саха бастакы көлүөнэ суруйааччыларын кытары литература5а тэҥҥэ киирэригэр бэрт бэлиэ суолу хаалларбыт. Драматург бастакы ситиһиитэ «Үлэһит түүлэ» (1924) пьесатыттан саҕаламмыта. Бастакы пьесатын Арҕаа Хаҥалас үөрэнээччилэрин күүһүнэн туруораллар. Ол кэнниттэн «Тээтэ» (1925), «Эстибит эргэ, сандаарбыт саҥа» (1926) суруллаллар. Эдэр драматург ити айымньыларынан Саха Сиригэр буолан ааспыт оччотооҕу революционнай – агитационнай олох ис хоһоонуттан туораабакка чахчылаахтык суруйбута.
Гражданскай сэрии кэминээҕи олоҕо
1919 сыллаахха уол ийэлээх аҕата арахсаннар, тыа5а көһөн тахсаллар. Өктөм икки кылаастаах оскуолатыгар үөрэҕин салгыыр. Соҕотох ийэтинээн тииммэт-түгэммэт олохтононнор, бэрт эрэйинэн-кыһалҕанан олорбуттара. 1921 сыллаахха улууска бастаан тэриллибит комсомольскай тэрилтэҕэ баҕа өттүнэн киирэр уонна кыһыл дружинаҕа суруттарар.
Драматург олоҕун кэлин сылларыгар кини Өктөмнөөҕү сылларын «олоҕун сөптөөх үчүгэй ыллыкка киллэрбитин» туһунан суруйбута. Коробейников баандата эстибитин кэннэ, Степан Ефремов куоракка киирэн үөрэнэ сырыттаҕына, аны 1923 сыллаахха Пепеляев генералы утары тэриллибит ка суруттарар. Курашовтаах Байкаловы кытары сибээһи хорсуннук толорбуттар ортолоругар кини аата эмиэ ааттаммыта уонна бэлэхтээбит анал суруктаах берданкатынан наҕараадаланар. Ити курдук кини тус бэйэтин олоҕунан уонна илиитигэр саа-саадах тутан «эргэни эсиһэр, саҥаны сандаардыһар».
Саха Сиригэр пепеляевщина кэнниттэн С. Ефремов үөрэҕин педтехникумна салҕыыр. Оччолорго педтехникум саха ыччатын культурнай киинэ этэ. «Сайдыы» диэн литературнай – сырдатар бөлөхтөөҕө. Бу түмүү биир көхтөөх кыттыылаа5а Степан Ефремов буолбута. «Сайдыы» кэлин «Кыһыл сулус» диэн ааттанан обкомол салайыытыгар киирбитэ. Бу куруһуогу П. Ойуунускай, А. Ф. Бояров, А. А. Күндэ салайбыттара. Онно Тыаһыт, Эллэй, Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон, Абаҕыыныскай, Сергей Васильев, Николай Заболоцкай, Күн Дьирибинэ бааллара. Куоракка тэриллибит бу литературнай киин бөлөх түмүүтэ эдэр талааннаах уолу айар суолга букатыннаахтык үктэннэрбитэ.
С. Ефремов, салгыы үөрэнэн, 1929 сыллаахха Иркутскай рабфагын бүтэрэр уонна дойдутугар кэлэн Чурапчыга ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн, оройуоннааҕы үөрэх салаатын сэбиэдиссэйинэн улэлиир. Манна олорон 1934 сыллаахха, кистээн, «Ини-бии» драманы суруйар.
С. Ефремов бастакы айымньылара аҥардас революционнай-агитационнай эбит буоллахтарына, айар үлэтин иккис кэрдиис кэмигэр, гражданскай сэрии тематыгар эргиллэн суруйбут айымньытынан сиппит-хоппут драматург – суруйааччы ааттаппыта. Онуоха гражданскай охсуһууну бэйэтэ ортотунан ааспыт олоҕо, охсуһууну этинэн-хаанынан билбитэ, общество бүттүүнэ икки лааҕырга хайдыбыт үйэтин, оччотооҕу кэм кылаассабай өйүн-санаатын күүскэ ыйылыннаран, уус-ураннык, ситэри түмүллүбүт характердарынан таба арыйарыгар көмөлөспүтэ.
«Ини-бии»
«Ини-биигэ» критиктар урут биир эрэ хайысханы көрөллөрө. Ол аата, драма сүрүн геройа кылаас өстөөҕөр хайдах сыпыаннаһыыларын уонна ол конфлигын автор төһө сөпкө, дириҥник быһаарарынан. Ити оччотооҕуга, коммунистическай идеология бүтүннүү сабардаан олордоҕуна, советскай суруйааччылартан, критиктэртэн социалистическай реализм сүрүн ирдэбилэ буолара. Атыннык саныыр, суруйар сатаммат кэмэ этэ. «Ини-бии» автора даҕаны итинтэн туоруур кыаҕа суоҕун билэрэ. Билигин «Ини-биигэ» хат эргиллэн, сирийэн ааҕар буоллахха, норуот дьиҥнээх санаата-оноото, Николай-убай быраатын кытары көрсүһэр сыанатын тылларыттан иһиллэргэ дылы. «Николай (аа-дьуо) «Сыыһаҕын көннөр»… Кэбис, мин сыыһам, мин алҕаһым олус улахан. Кырдьык даҕаны, мин санаам, мин сүрэҕим кэнники бириэмэҕэ тоҕо эрэ олус долгуйан эрэр, хайыта тыыттарар буолан эрэбин, урут итэҕэйэр дьоннорум, доҕотторум мин харахпар тоҕо эрэ итэҕэллэрин сүтэрэн эрэллэр… Тоҕо эрэ бу хамсааһын биһиги диэки үчүгэйин көрдөрүмээри гынна. Тоҕо эрэ мин суобаһым, туох эрэ кирдээх курдук, кутуруйталаан ылар буолан эрэр… ол да буоллар, ханнык эрэ көстүбэт быа бииргэ үөскээбит эйгэбиттэн, бииргэ үөскээбит… Эн эрэйдэнэ сытаргын көрө-көрө, ийэм эрэйдээх сордонорун саныы-саныы, мин сүрэҕим ытырбахтыыр…». Кылаассабай охсуһуу уотун ортотугар биирдэ баар буолан хаалбыт убай маныаха бэйэтин даҕаны олоҕун, омугун даҕаны дьылҕатын бэрт дириҥник ыарарҕатан көрөрө көстөр.
Быраата Михаил буолла5ына, убайыгар «…эн биһикки суолбут икки аҥы! (Кытаанахтык). Ол эрээри, санаам туолбакка өлүөм буоллаҕа. Быыпсай кулуба эһигини анныбар уктубатым, ол эрээри мин табаарыстарым эһигини тобоҕолуохтара!». Бу, биллэн турар, олоҕу билбэтэх, бэйэтин сатаан туттунар да, норуот да дьиҥнээх санаата буолбатах. Манна бэл «аа-дьуо», «кытаанахтык» автор ремаркалара даҕаны онуоха үгүһү этэр курдук.
Java
Java диэн Дьэймс Гослиҥ (Sun Microsystems) 1995 с. айбыт программалааhын тыла.
Кварц
300px|thumb|right|Кварц көрүҥэ Кварц — биһиги планетабытыгар саамай тарҕаммыт таастартан биирдэстэрэ. Химия формулата SiO2. Кремний оксида. Ол аата дьэҥкир аҥаардаах кумах уонна бытыылка өстүөкүлэтэ эмиэ кварц диэн ааттаныан сөп. Кварц састаабар киирэр саамай тарҕаммыт булкаастарынан тимир уонна алюминий холбоһуктара буолаллар.
Судургу састааптаах эрээри кварц тас форматынан уонна өҥүнэн эҥин араас эгэлгэ көрүҥнэрдээх буолар. Ювелир уустар кварц араас кристаалларын туһаналлар. Дьэҥкир кварц кристааллара хайа курустаала диэн ааттаналлар. Саһархай кристааллары цитрин диэн ааттыыллар. Үүт өҥнөөх, розовай уонна сырдык халаан күөҕэ таастар эмиэ көстөллөр. Иһигэр буруолаах курдук көрүҥнэр эмиэ бааллар. Хара өҥнөөх кварц кристаалын морион дииллэр.
Аметистыҥы кварц диэни минералогтар ойуччу тутан бэлиэтиллэр. Бу аата этэрин курдук фиолет өҥнөөх кварц. Дьиҥнээх аметистан уратыта — курдат көстүбэт. Иккис уратыта — үрүҥ төгүрүк сурааһыннардаах буолар. Аметист-кварцы Бразилияҕа, Мадагаскарга уонна Африка соҕуруу өттүгэр хостууллар. Өссө биир хостуур сирдэрэ Таджикистааҥҥа баар. Олохтоохтор бу тааһы Тамерлан тааһа диэн ааттыллар.
Бу тааһынан үксүн оҕуруо уонна иҥин араас фигуркалары оҥороллор. Санкт-Петербурга Эрмитаажка аметист кварцтан оҥоһуллубут столешница харалла сытар.
Fortran
Fortran (урут FORTRAN) диэн процедуралаах императив программалааhын тыла. Бастакы реализацияламмыт үрдүк таhымнаах программалааhын тыла. 1954-1957 сс. IBM корпорация программалааччыларын бөлөхтөрүнэн (салайааччылара Дьон Бэкус) айыллыбыта, үөрэх уонна инженерия эйгэлэригэр туттууга анаан.
Fortran аат The IBM Mathematical Formula Translating System (формула тылбаастыыр система) диэнтэн кылгатыы буолар.
Историята
1953 с. бүтүүтүгэр, Дьон Бэкус IBM 704 мейнфрейм көмпүүтэргэ аналлаах тылы айар санаатын IBM салайааччыларыгар эппит, ол кэмҥэ IBM 704 туттуллар ассемблер тыллааҕар ордук туhалаах буоларын гына. Бэкус FORTRAN'ы айар хамаандатыгар киирбит программалааччылар: Ричард Голдберг, Шелдон Бэст, Харлан Херрик, Питер Шеридан, Рой Натт, Роберт Нельсон, Ирвиҥ Циллер, Луис Хэбт уонна Дэвид Сэйр.
The IBM Mathematical Formula Translating System айааhына 1954 с. ортотугар түмүктэммит. FORTRAN бастакы салалтата 1956 алтынньытыгар баар буолбут, бастакы кэмпилээтэрэ 1957 муус устарыгар тахсыбыт.
1960 дылы, FORTRAN IBM 709, 650, 1620 уонна 7090 көмпүүтэрдэргэ аналлаах версиялара тахсыбыттар. Тыл биллиитэ улаатыытын кытары, көмпүүтэр оҥорооччулара массыыналарыгар FORTRAN кэмпилээтэрдэрин туруорар буолбуттар. Ол курдук FORTRAN элбэх көмпүүтэр архитектураларыгар өйөбүллээх уонна киэҥник туттуллар аан бастакы программалааhын тыла буолар.
Аметист
300px|thumb|right|Аметист Аметист — кварц көрүҥэ. Уратыта — фиолет өҥнөөх, онто хараҥа пурпуртан роза өҥүгэр тиийэ буолуон сөп. Айылҕаҕа аметистар кристаал уонна друза быһыытынан көстөллөр.