cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Куһаҕаны санаама
Улахан дьон бэйэлэрэ улаатан иһэн хайдах үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран олоххо туһана үөрэммиттэрин, сыыһа-халты туттубуттарын букатын умнан, аҥардастыы үчүгэй эрэ санаалардаах, үчүгэйи эрэ оҥорор курдук сананар кэмнэрэ сааһыран истэхтэринэ кэлиитэ өй-санаа үөрэҕэр уустуктары киллэрэр. Оҕо улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн олоҕор таба туһана үөрэннэҕинэ эрэ киһи быһыылаах буола улаатарын, киһи буолууну ситиһэрин, көрсүө, сэмэй майгыланарын төрөппүттэр өссө да таба өйдөөн туһана иликтэр.
Үлэ уонна үөрэх киһи оҥорор быһыыларын икки өрүтүн үөскэтэллэр. Үөрэх үчүгэй диэн бары айхаллааннар үлэни куһаҕан диэҥҥэ тириэрдэн кэбиспиттэриттэн билигин үлэлиэхтэрин баҕалаахтар аҕыйаатылар.
Санаа киһи бэйэтин өйүнэн үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн ылынарыттан икки аҥы арахсар. Киһи санаата икки өрүттээх диэн этиллэр. Бу икки өрүттэрэ “ай” диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тылга иҥэн сылдьар. Киһи тугу айбыта, оҥорбута барыта үчүгэй диэн буолбакка, үгүс өттө куһаҕан буолан тахсарын сахалар таҥараларын үөрэҕэ быһааран, айыы диэн тыл куһаҕан өттө баһыйар өйдөбүллээх.
Ис санаа, кэтэх санаа диэн киһи атын дьоҥҥо биллэрбэт, кистэлэҥ санаалара буолаллар. Бу кистэлэҥ санаалары атын киһи билбэт, кимиэхэ да кэпсээбэт, бэйэтэ эрэ билэр, ол иһин үчүгэй да, куһаҕан да буолуохтарын сөп. Араас куһаҕан да санаалардаах киһи үчүгэйгэ кубулуйан, үчүгэйдик көстө сылдьарын арааран билии уустук.
Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ “Атын киһиэхэ куһаҕаны санаама, бэйэҕэр тиийиэҕэ” диэн үөрэтэр. Куһаҕан санаа элбэхтэ хос-хос хатыланан, олохсуйан, үгэскэ кубулуйан хааллаҕына, киһи бэйэтэ ол санаатын оҥорон кэбиһиэн сөбүн биллэрэн бу өй-санаа үөрэҕэ киһини сэрэтэр сыаллаах. Куһаҕан санаа туһунан суруйууну “Киһи буолуу” диэн үлэттэн булуллар. (2,39).
Сорох дьон бэйэлэрин аһара үчүгэй курдук сананалларыттан куһаҕан санаалара суох курдук этинэллэр. Ханнык баҕарар санаа олус түргэниттэн, киирэ охсон баран тахсан, умнуллан хааларыттан, ол санааны суох диэһин сымыйалааһын буолар. Араас санаа барыта киһиэхэ киирэн тахсара баа буолбатах, кыайан хааччахтаммат. Ханнык баҕарар эр киһи үчүгэй дьахтары көрдөҕүнэ араас санаалар киирэн ааһаллара кыайан бобуллубат.
Куһаҕан санааларыттан кыайан ыраастаммат, олорун мунньуна, үгэс оҥостуна сылдьар киһи үтүө, үчүгэй санаалаах буолара аҕыйах буолар. Куһаҕан санаалара баһыйарыттан, куһаҕан майгына улаатыан, үгэскэ кубулуйуон сөп. Үгэс түргэнник уларыйа охсубат. Куһаҕан санаалара, үгэстэрэ дьайан куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэрэ киирэн кэлиэн сөп.
Таҥараны итэҕэйэр буолуу куһаҕан санаалартан ыраастаныыга, умнууга, суох оҥорууга тириэрдэринэн дьоҥҥо олус туһалаах. Куруук куһаҕан санаалартан ыраастана, умна сырыттахха куһаҕан санаалар аҕыйааһыннара, көҕүрээһиннэрэ тахсарыттан үчүгэй санаалар элбииллэрин таҥара үөрэҕэ үөскэтэр аналлаах.
Үчүгэй уонна куһаҕан хаһан да суох буолбаттар, арай хайалара эрэ лаппа аҕыйыахтарын сөп. Ол барыта Сир икки өттүттэн ханна да халбаҥнаабат тутулуктааҕыттан, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэриттэн күн уонна түүн, сырдык уонна хараҥа солбуйсан биэриилэриттэн үөскүүр уонна хаһан да уларыйбат.
Киһи буолуу биир сүрүн уратытынан иэс хайдах төлөнөрүн быһаарыы буолар. Үчүгэйи оҥоруу хайаан да үчүгэйинэн төлөнөр буоллаҕына, куһаҕаны оҥоруу куһаҕанынан төлөнөрө сыыһа, халыйыыны үөскэтэр, өй-санаа сайдыытыгар, тупсуутугар, киһи быһыытыгар сөп түбэспэт. Куһаҕаны аҕыйатар быһыынан куһаҕан куһаҕанынан төлөммөтө буолар. Оччоҕуна эрэ куһаҕан аҕыйыыр кыахтанарын киһи буолуу үөрэҕэ кытаанахтык тутуһар.
Киһи айылҕатын, өйө-санаата сайдыытын быһыытынан саҥаны, урукку кэмҥэ суоҕу, ол аата айыыны куруук оҥоро сатыыр. Бу оҥорбут саҥаны айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана аан маҥнай биллибэт уратылаах. Саҥаны айыы кутталлааҕа, сэрэхтээҕэ ити биллибэтигэр саһан сылдьар. Тиэтэйбит, урутаан түһэр санаатыгар баһыттаран киһи ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро охсон кэбиһэн баран онто сыыһа буолан хааларыттан элбэхтик эрэйдэнэр, куһаҕаны элбэтэн кэбиһэр.
Үчүгэй буолуо диэн быстах санааттан саҥаттан саҥаны, урут биллибэти, суоҕу булан оҥоро сатааһын үксүлэрэ табыллыбаттар, куһаҕан буолан тахсаллар. Өссө бэйэ тиэтэйэрэ, ыксыыра, онно эбии тиэтэтэн, «айыы үчүгэй» диэн этэн биэрээччилэр баалларыттан эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара элбээтилэр.
Саҥаны айыыны оҥоро сатыыр правительство саха сиригэр хаһан да тутуллубатах химическэй заводтары туттараары дьирээ бөҕөлөр. Барыта үчүгэй буолуо, барыс киириэ диэн олохтоох дьону барыларын албынныыр санаалаахтар. Бары саҥаҕа сэрэхтээхтик сыһыаннаһар, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи билэр көрсүө, сэмэй саха дьоно бу айылҕаны буортулааһыҥҥа тириэрдэр саҥаны айыыны утарсаллар, химическэй заводтары өрүс кытыытыгар оҥорууну тохтотоллор.
Бэйэтэ үлэни-хамнаһы ситэ билбэт, сатаабат киһи оҕотун үлэлииргэ, хамсыырга иитэр, үөрэтэр кыаҕа суох. Оҕону иитиини дьаалатынан ыытан кэбиһэргэ тиийэр. Төрөппүт оруолун үрдэтии, эбиискэ үөрэтэн, такайан биэрии сайдыылаах дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар. Оҕо улаатан, киһи буолууну баһылааһыныгар төрөппүт оруола улахан, сахалыы таҥара үөрэҕин туһанар.
Европа 2008 сыл чемпионата Конул тустуу Иккис кун
КіІµл тустууга Европа кµрэхтэґиитин иккис кµнэ.
Куһаҕаны санаама
Улаатан эрэр оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ сахалыы таҥара үөрэҕэ улахан оруолаах. Өй-санаа үөрэҕин баһылаабыт, олоххо уопутурбут бэйэлэрэ аҕа баһылык, тойон, ийэ хотун буолууга тиийбит дьон бэйэлэрэ баһылаабыт иитэр, үөрэтэр ньымаларыттан эдэрдэргэ бэрсэллэр.
Үлэлии, үлэҕэ баттата сылдьар ийэтэ оҕотун үчүгэй үгэстэргэ үөрэтэрэ аҕыйах. Оҕо уонун аастаҕына эрэ туох эмэ үчүгэй үгэстэр үөскээннэр үчүгэй майгылаах, көрсүө, сэмэй киһиэхэ кубулуйан барар. Оҕо иитиитигэр, өйө-санаата сайдыытыгар, үтүө үгэстэрэ үөскээһинигэр оскуола ылар оруола син-биир үрдүгэ быһаарыллар.
Куһаҕан санаа куһаҕан быһыыга кубулуйара өссө да олус ыраах. Биирдэ эмэтэ санаан ааһыы кырата бэрт буолан күүһэ аҕыйах, сотору умнуллан хаалыан сөп. Элбэхтэ хос-хос хатылаан санаатахха, санаа умнуллубат гына өйгө-санааҕа хатанар, өссө хатыланнаҕына, күүһүрдэҕинэ, үгэскэ кубулуйдаҕына санаа киһини бэйэтин салайар кыахтанар. Куһаҕан быһыылары оҥорбот туһугар, киһи олору саныыра отой аҕыйах буолара ирдэнэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо тириэрдэ сатыыр.
Куһаҕан быһыы диэн тугуй? Дьон үксэ билэр, сөбүлээбэт, туһата суох, буортулаах, ночоокко тириэрдэр быһыыларын куһаҕан быһыы диэн ааттыыллар. Бу быһыылары оҥорор киһи куһаҕан быһыылаах диэн ааттанар, куһаҕан санаалара үгэскэ кубулуйбуттарын биллэрэр.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ оҕо кыра, ийэ кута үөскүүр кэмигэр үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторон, үчүгэй үгэстэри иҥэрэргэ төрөппүттэри ыҥырар. Куһаҕан санаа куһаҕан быһыыга кубулуйуор диэри киһи өйүнэн-санаатынан хонтуруолу, бэрэбиэркэни, ыйааһыннаан, тэҥнээн көрүүнү куруук аастаҕына, лаппа аҕыйыыр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ иитиллибит ийэ кута улаатан баран оҥорор бары быһыытын хонтуруоллуур. Оҕо үчүгэй үгэстэрдээх буола улааттаҕына куһаҕан быһыылары оҥороро аҕыйыыр кыахтанар.
Киһи оҥорор быһыытыгар ханнык эрэ наадалаах диэн өрүт баһыйыыта куһаҕан санаа оҥоруллар кыаҕын улаатыннарыан сөп. Холобурга уорууну ылыахха. Киһи туохха эмэ, түргэнник көстөргө олус наадыйан, байа охсоорго баҕа санаата биир кэмҥэ баһыйдаҕына уорууну, куһаҕан быһыыны оҥорор кыаҕа улаатан хаалыан сөп.
Эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыыларын аҕыйатар туһугар бары дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын оҕолор билэр буолууларын үөскэтии туһалаах буолар. Саха сирин сахалыы хаһыаттара дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын суруйбакка кистии-саба сатыылларыттан, тыа сирин оҕолоро олору билбэттэриттэн, куоракка киирдэхтэринэ бэрээдэги кэһэллэрэ, куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээтэ.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэ олус элбэх үчүгэй быһыылары барыларын билэ сатыырынааҕар, отой аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары оҕо арааран билэрэ быдан судургу уонна билии кытаанах, чиҥ буолар уратылааҕын бигэргэтэр. Куһаҕан быһыылар аҕыйыылларыгар дьон бары, ордук эдэрдэр ол куһаҕан быһыылары билэллэрэ тириэрдэр. (3,97).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
2. “Туймаада уоттара”. №24-48.
3. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Удьаа
Удьаа өрүс - Анаабыр уҥа салата. Уһуна 455 км, тардыытын иэнэ 15700 кв.км.
Баһа Хотугу Сибиир хаптал хайалаах сир илиҥҥи кытыытыгар баар.
Сүүрүгэ үксүнэн Хотугу Сибиир намталынан устар.
Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ.
Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн Чөмпө Үрэҕэ (129 км.), Удьаакаан (104 км.), хаҥас өртүттэн Чымара (168 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сахалыы хоһоону ырытыы
сахалыы хоһоону ырытыы
Чувашия
мини|Чувашия каартата Чувашия Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Судаарыстыбаннай тыллара - нуучча уонна чуваш тыллара. Киин куората - Чебоксаар.
Географията
Чуваш Өрөспүүбүлүкэтэ Илин-Европа намталын илин өттүгэр, үксэ Волга уҥа кытылыгар, Сура уонна Свияга салааларын ыккардыгар сытар. Территорията — 18,3 тыһ. кв. км.
Арҕаа Нижнэй Новгород уобалаһын, хоту Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтин, илин Татарстаанныын уонна Мордовиялыын, соҕуруу Ульяновскай уобаластыын быысаһар.
3
Өлбүттэр
0er
Чувашия
Килиимэтэ
Чувашия сымнаһыар континент килиимэттээх, ойуурдаах куйаар уонна ойуур айылҕа зоналарыгар киирэр. Орто элбэх сыллааҕы салгынын температуурата тохсунньуга -13°С буолар; от ыйыгар +19°С. Сөҥүү сыллааҕы орто таһыма — 530—570 мм.
Устуоруйата
1925 — Чуваш автономиялаах уобалаһа өрөспүүбүлүкэ статуһун ылбыт - Чуваш АССР үөскээбит. Чувашияны өрөспүүбүлүкэ гыналларыгар хас да барылы сыымайдаабыттара биллэр. Ол курдук ол саҕана Симбирскай билигин Ульяновскай куоракка кииннээн саҥа өрөспүүбүлүкэ оҥорор былаан баара. Ол эрээри, чувааштар бэйэлэрин этиилэрин улахаҥҥа уурбатахтара, чувааштар түөлбэлээн олорор кыра сирдэрин Казаан күбүөрүнэтиттэн эбэн биэрбиттэрэ эрээри, сорох сирдэрин төттөрүтүн атын күбүөрүнэлэргэ быһан биэрбиттэрэ, оттон Симбирскэй тула сир билигин Ульяновскай уобалас буолан сытар.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга1 243 431 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 67.79 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 59.81% (2013).
Национальнай састааба
2002 сыллаах биэрэпис түмүгүнэн республика территориятыгар 106 национальность баар эбит, онтон чуваштар үс гыммыт иккитин, онтон нууччалар чиэппэртэн элбэх элбэх эбит:
2002 сыллаах биэрэпис түмүгүнэн атын национальностары эптэххэ маннык буолар эбит :
ВГТРК
ВГТРК Бүтүн Арассыыйатааҕы Судаарыстыбынна Телевидение уонна Радио хампаанньата (БАСТРХ) Арассыййа сорох телеканалларын түмэр хампаанньа. Бу хампаанньа иһигэр Россия 1, Россия 2, Россия К, Россия 24, Карусель, Моя планета уонна да атын канааллар киирэллэр. БАСТРХ сүрүн канаала Россия 1 буолар.
Балаҕан ыйын 28
Балаҕан ыйын 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 271-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 272-c күнэ). Сыл бүтүө 94 күн баар.
Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Хадан нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Агдаары.
Улуус кииниттэн 25 км соҕуруулуу-арҕаа Бүлүү өрүс үрдүгэр уҥа кытылга турар. 1931 сыллаахха олохтоммут.
Сибиир харыйата
thumb|Сибиир харыйата Сибиир харыйата — хараҥа инньэлээх Саха Сирин ойуурдарын улахан суолталаах көрүҥэ.
Ареала
Ойуур хотугу кыраныыссатын Гмелин тиитин кытта бэйэлэринэн оҥороллор. Илин кыраныыссата хотуттан Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылынан Эдьигээн бөһүөлэгэр дылы барар, онтон уҥа кытылыгар тахсар.
Харысхаллар
«Ийэ көҕүөр» — дьиэ кэргэҥҥэ, тэрилтэҕэ уйгуну-быйаҥы түстүүр оһуор-киэргэл.
Төгүрүк быһыылаах «Түөрт өттүгүттэн көмүскүүр харысхал» сир ийэ түөрт хайысхатын, уйгуну-быйаҥы тосхойор үрүҥ күнү, өҥү-илгэни кэрэһэлиир күөх үүнээйини бэлиэтээн көрдөрөр. Дьаҥтан-дьаһахтан харыстыыр, алаһа дьиэҕэ эйэни, тапталы, дьолу түстүүр.
«Биэс харах» харысхал
Ытык уонна күүстээх харысхал. Хара дьайтан, куһаҕан тыынтан, сэттэн-сэлээнтэн, киһини быһа этэр тылтан харыстыыр.
Куба (сулустар бөлөхтөрө)
Арассыыйа территориятыттан сайын ордук көстөр.
«Хотугу Кириэс» астеризм
Бөлөх халыыбын быһаарар Хотугу Кириэс диэн астеризм α (Денеб), β (Альбирео), γ (Садр), δ уонна ε (Гиенах) сулустардаах.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Көтөр" диэн ааттаах киирбитэ. Былыргы гириэктэр номохторунан Куба — Леданы эккирэтэр Зевс.
Бүрээттэр
Бүрээттэр (Бур. Буряад, Буриад) диэн Арассыыйа (Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтэ), АХШ, Монголия уонна Кытай сүрүн омуга буолар, ону таһынан элбэх Бурятия республикатыттан көһөн барбыттар, элбэх омук сирдэригэр олороллор, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ эмиэ киирэр.
Россия К
Россия К
ВГТРК хампаанньа иһигэр киирэр телеканаал. Бу каналга Арассыыйа уонна Аан дойду культууратын сонуннара, биллиилээх опернай ырыаһыттар кэнсиэртэрэ, интеллектуальнай викториналар, литература туһунан биэриилэр көстөллөр.
Филиппов Гаврил Гаврильевич
250px|thumb|right|Филиппов Гаврил Гаврильевич Филиппов Гаврил Гаврильевич билэлиэгийэ билимин доктора, профессор, РФ педагогическай уонна социальнай билимнэрин академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, CӨ билимин үтүөлээх үлэһитэ.
1944 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр Бүлүүгэ Тылгыны нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1962 с. Үгүлээт орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1962 с. үөрэммит оскуолатыгар математика уонна физкультура учуутала, интернат иитээччитэ.
1963-1966 сс. Сэбиэскэй Армияҕа сулууспалаабыта. 1966-1968 сс. «Мастаах» сопхуос оробуочайа, Коммунистическай үлэ ударнига.
1968-1973 сс. СГУ саха тылын уонна литэрэтиирэтин идэтин кыһыл дипломнаах бүтэрбитэ.
1973-1974 с. Новосибирскай ГУ проф. Е.И.Убрятова салалтатынан научнай тиэмэтин анаппыта, экзамен туттарбыта. 1974 с. Тылгыны 8-с кыл, оскуолатыгар саха тылын учууталынан уонна үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн анаммыта. 1974 с. бүтүүтэ СГУ саха тылын уонна литэрэтиирэтин хаапыдыратыгар аҕа преподаватель быһыытынан үлэҕэ киирбитэ. 1991 с. хаапыдыра сэбиэдиссэйэ.
1992-2003 сс. саха билэлиэгийэтин уонна култууратын саҥа тэриллибит бакылтыатын декана. 2003 сылтан саха тылын хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ.
1987 с. билэлиэгийэ билимин кандидата.
1999 с. билэлиэгийэ билимин доктора.
1991 с. — дассыан, 2000 с. — профессор аатын ылбыта. 2002	с. CӨ НА «Билимҥэ ситиһиилэрин иһин» бэлиэлээх.
2003	с. РФ педагогическай уонна социальнай билимнэрин академиятын дьиҥнээх чилиэнэ. 2005 с. CӨ билимин үтүөлээх үлэһитэ.
200-тэн тахса билимҥэ үлэлээх, ол иһигэр 20-чэ үөрэх кинигэтэ, брошюрата.
Кыра Куонамка
Уһуна 457 км., тардыытын иэнэ 24800 кв.км. Баһа Хотугу Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар. Анаабыр хаптал хайалаах сир кытыытынан устар.
Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ. Тардыытыгар 2100 күөл баар.
Бөдөҥ салаалар: уҥа өртүттэн — Усумун (223 км.), Дьилиндэ (217 км.), Маспакы (198 км.)
Сорох сылларга аал сырыыта Дьилиндэҕэ сэлиэнньэҕэ дылы.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, Якутск, 1980 г.
Ый
Ый диэн Сир соҕотох уонна Күн систематын улаханынан бэhис аргыhа.
Сайа
200px|thumb|right|Сайа|сигэ=Special:FilePath/Михалева.gif Сайа — Михалёва Наталья Владимировна (1964 төр.) — бэйиэт, прозаик уонна суруналыыс. Cаха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун уонна суруйааччылар Норуоттар икки ардыларынааҕы сообществоларын чилиэнэ (1994), Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ (2006)
Олоҕун олуктара
Сунтаар Түбэйигэр ыам ыйын 9 күнүгэр 1964 сыллаахха төрөөбүт. 1985 с. Хабаровскайдааҕы култуура институтун бүтэрбит. Сунтаар улууһун култуураҕа салаатыгар, улуус телевидениетигэр үлэлээбитэ. Билигин «Саха» НКИХ эрэдээктэрэ уонна ыытааччыта.
Айар үлэтэ
Хоһоонноро уонна кэпсээннэрэ 1987 сылтан бэчээттэнэллэр.
1998-99 сс "Сунтаар сулуһа" улуустааҕы хаһыаты салайан таһаара сылдьыбыта
Саха телевидениетигэр биэриилэр, элбэх документальнай киинэлэр, уочаркалар ааптардара.
2012-15 сс "Сылаас дьиэ" сурунаалы тэрийэн таһаарбыта.
Библиография
Тыллыы: хоһооннор. – Дьокуускай: Ситим, 1994. – 79 с.
Бүгүн түүн: кэпсээннэр, хоһооннор. – Дьокуускай: Бичик, 2000. – 173 с.
Күөх ньургуһун: [сэһэн]. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 124, [2] с.
Эрэнэ сүрэхпин аһабын: [хоһооннор] – Дьокуускай \: Бичик, 2012. – 125, [3] с.
Эрэн миэхэ: [хоһооннор]. – Дьокуускай : CMYK-Мастер, 2014. – 114 с.
Попутные ветры: [стихи] / пер. с якут. Евгения Каминского. – Якутск: Салама, 2014. – 112, [2] с.
"Кэпсиэ" кэннэ аһаҕастык: [ахтыылар, ыстатыйалар] -- Дьокуускай: Бичик, 2017. – 254 с.
"Тыыннаах тылбаас": [нуучча тылыттан сахалыы тылбаастаммыт хоһооннор] -- Дьокуускай: Көмүөл, 2018. -- 161 с.
"Алтан сэргэм": [хоһооннор] -- Дьокуускай: Көмүөл, 2019. - 574 с. "УЙГУР" (сэһэн, кэпсээн, эссе) -- Дьокуускай: Айар, 2021. - 158 с.
Бэйэтин айар үлэтин таһынан элбэх кыраайы, төрүт култуураны үөрэтиигэ кинигэлэри, биллэр-көстөр уонна истиҥник саныыр дьонун туһунан ахтыылар хомуурунньуктарын бэрийэн, көрөн-истэн таһаарар. Олортон ордук суолталаахтара: “На рубеже двух эпох” (М.Н. Тимофеев-Терешкин айар, чинчийэр үлэтигэр, олоҕор аналлаах), "И в снег, и в ветер..." (А.К. Акимов 60 сааһыгар аналлаах), “Түбэй нэһилиэгэ”, “Олоҥхо өрөгөйө – саха саргыта”, “Алтан аарык тойуга”, «Куйаар далай түһүлгэ», "Күөрэгэй ырыата", "Кулууп уола Болуодьа" о.д.а.
Олоҕун уонна айар үлэтин туһунан:
Саха поэзиятын күөх ньургуһуна: (Наталья Михалева-Сайа поэзиятыгар бэлиэтээһиннэр): ыстатыйалар хомуурунньуктара /М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федер. ун-т, Саха лит. каф.; [хомуйан оҥордулар: В. Семенова, М. Степанова]. – Дьокуускай: Бичик, 2014. – 137,[2] с.
Саха поэзиятын алгыстаах Айыы Куота: Варвара Окорокова (Наталья Михалева-Сайа поэзиятын уонна олоҕун ырытыы): монография / Дьокуускай: М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федер. ун-т изд. Дьиэтэ, 2019. 203 с.
Периодика бэчээтигэр:
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тахсар хаһыаттарга, сурунаалларга бэчээттэнэрин таһынан, Москваҕа “Общеписательскай литературнай хаһыакка”, "Литера" электроннай сурунаалга, Санкт-Петербурга “Звезда”, “Невский альманах”, “Молодой Петербург” сурунаалларга, Уфаҕа "Башкортостан кызы" сурунаалга, Кыргыстаҥҥа "Жетиген", "Ала Тоо" сурунаалларга айымньылара бэчээттэммитэ.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
"СӨ култууратын туйгуна", 1995 с.
Юрий Чертов аатынан суруналыыстар Бириэмийэлэрэ, 2011 с
Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, 2014 с.
Түбэй нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, 2014 с.
Чурапчы улууһун Алаҕар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо 2021 с.
СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, 2014 с.
"Кинолетопись Якутии" анал бириэмийэтэ, 2016 с.
СӨ Айар Сойуустарын Ассоциациятын Алампа аатынан уопсастыбаннай Бириэмийэтэ 2020 с.
Суруналыыстарга бэриллэр Николай Кондаков Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Бириэмийэтэ 2021 с.
"Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта" 2021 с.
4
4 сыл.
Католик Таҥара дьиэтэ
Католик Таҥара дьиэтэ (атын аата Ром Католик Таҥара дьиэтэ) диэн аан дойду ордук улахан христиан таҥара дьиэтэ. Биир миллиард кыттааччылардаах, ол эбэтэр бары христианнар аҥардарын кэриҥэ.
Таҥара дьиэтин сирдээҕи үрдүкү салайааччыта Папа (билигин Папа Бенедикт XVI).
Амыдаев Николай Данилович
200px|thumb|right|Амыдаев Николай Данилович Амыдаев Николай Данилович — худуоһунньук, муосчут.
Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар 1932 с. от ыйын 10 күнүгэр төрөөбүт. 1965 с. Дьокуускайдааҕы художественнай училище прикладной салаатын бүтэрбит, «Муоһу уус ураннык кыһыы» диэн идэни ылбыт. 1977 с. ССРС худуоһунньуктарын сойууһугар ылыллыбыт.
300px|thumb|left|Амыдаев Н. Д. выставкатын афишата 1960-с сылларга «Кто кого?» (1965), «Дети Севера» (1966), «Якутский танец» (1963) диэн оҥоһуктары айбыт. Кэлин хоту дьонун олоҕун көрдөрөр «Оленеводы» (1974), «Сээдьэ» (1975), «Установка тордоха» (1978), «Строится ураса» (1980) уо.д.а. айбыт.
Декортивнай композициялары оҥорорунан биллэр: «Пекарский в гостях у якутов» (1982), «Ыһыах» (1985). Маһынан остуол оонньууларын оҥорбута саха омугун оонньууларын холобура буолаллар — «Дуобат» (1974), «Сонор» (1999).
300px|thumb|right|Амыдаев Н. Д. үлэлэриттэн биирдэстэрэ 1962 сылтан өрөспүүбулүкэ, зона, бөдөҥ бүтүн Арассыыйатааҕы уонна Сойуустааҕы уус-уран быыстапкаларга кыттыбыта. Кини айымньылара элбэх атын дойдуларга көрдөрүллүбүттэрэ (Канада, Румыния, Монголия, Франция, Германия). Тус быыстапкалара Дьокуускайга 1983, 1993, 2003 сс. буолутаалаабыттара.
СӨ үөрэҕириитин туйгуна, талааннаах уһуйааччы, 1967—1987 сс. Уус-уран училищеҕа преподавателлээбитэ. «За трудовую доблесть» мэтээлинэн наҕараадаламмыта (1986).
Кини айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музейыгар, Саха сирин уонна Арассыыйа музейдарыгар харалла сыталлар. Сорох үлэлэрин Арассыыйа култууратын министиэристибэтэ, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһа уонна биирдиилээн араас омук сириттэн дьон атыыласпыттара.
Өлүөхүмэ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Өлүөхүмэ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Токур тумус
Токур тумус (Обыкновенная пищуха, ) — Токур тумустар уустарыгар киирэр уһун токур тумустаах чыычаах.
Атыыра уонна тыһыта майгыннаһаллар. Аллараа өттө үрүҥ, үөһээ өттө кытархайдыҥы-хоҥор. Саха Сиригэр олохсуйара биллибэт, Ленскэй улууска 1977 сыллаахха көрбүттэр.
Сахалыы киинэлэр
Сахалыы киинэлэр (Sakha Films, Якутские фильмы), бу сирэйгэ сахалыы киинэлэри оҥорон таһаарар тэрилтэлэри уонна уопсай киинэлэр тиһиктэрэ бааллар.
Столбы (Нам улууһа)
Столбы — Нам улууһун Хатырык нэһилиэгин киинэ.
Убрятова Елизавета Ивановна
250px|thumb|righ|Убрятова Елизавета Ивановна Елизавета Ивановна Убрятова (27.10.1907—04.03.1990) — филология билимин доктора, профессор, Саха Сирин билимин үтүөлээх үлэһитэ (1956), Тыва Республикатын билимин үтүөлээх үлэһитэ (1977), тюрколог, саха тылын уонна атын түүр тылларын грамматикатын уонна диалектарын специалииһэ.
Оло5ун олуктара
Е.И. Убрятова саха диалектологиятын уонна саха тылыгар синтаксис үөрэтиитин төрүттээччинэн буолбута (Сибирский тюркологический сборник. —Новосибирск, 1976). Е.И. Убрятова 100-н тахса научнай үлэлэри суруйбута, тюрколог уонна монголист идэлээх учуонайдар быыстарыгар аата биллибит учуонай.
Советскай уул. (Майа с.)
Советскай уулусса Майа сэлиэнньэтигэр баар уулусса, Майа уһун уулуссаларыттан биирдэстэрэ. Арҕаа уулусса балыыһнан бүтэр, илин өттүгэр Восточнай уулуссанан бүтэр. Уулусса Районнай Совет аатынан ааттаммыта.Билигин, райцентр Аллараа Бэстээххэ көhөн, Райсовет бу уулуссаҕа суох буолбута. Советскайга киин балыыһа, 2 этээстээх уопсай дьиэлэр кварталлара, типография, лицей, Майа администрацията уонна чааһынай дьиэлэр бааллар.
Эбээн-Бытантай национальнай улууhун киниигэтэ
«Эбээн-Бытантай улууhун фольклора, культурата, историята (Эвено-Бытантайский улус, история, культура, фольклор)» кинигэ
Бу кинигэҕэ Эбээн-Бытантай улууhун устуоруйатын, сүрүн тугэннэрэ, экономикатын уонна култууратын сайдыыта ырытыныллар. Эбээн-Бытантай айылҕатын, килиимэтин усулуобуйалара, топонимиката, бу кыраай этно-култуурунай уратылара. Норуот айымньыта, нэhилиэктэр остуоруйалара, биллиилээх дьоннор олохторо, улэлэрэ хамнастара уонна улуус диннастиялара.
Сиэрийэ сүрүн эрэдээксийэлиир коллегията «Ороспуублукэ Саха(Дьокуускай) улуустара» Ю. С. Куриянов, Ф. В. Габышева, А. Н. Алексеев, Е. П. Антонов,А. А. Борисов, С. И. Боякова, А. В. Егоров у.д.а.
Таhарааччы: С. И. Боякова
Уустуйа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Уустуйа нэһилиэк (Устье). Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уустуйа.
Географията
Улуус кииниттэн 5 км илин диэкки Кэмпэндээйи үрэх төрдүгэр турар.
Нэһилиэк олохтоохторо
Нэһилиэнньэтин ахсаана 368 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэк историята
Уустуйа нэһилиэгэ 2003 сыл от ыйыгар, Кэмпэндээйи нэһилиэгиттэн араарыллан, тэриллибит.
Егорова Федора Петровна
Федора Петровна Егорова (кулун тутар 14 1934—2004) — Саха сирин бастакы идэтийбит дьахтар-суруналыыһа, "Кыым" хаһыат тутаах эрэдээктэрэ, Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Көмүс бөрүө» бириэмийэ лауреаата, СӨ бэчээтин туйгуна.
1934 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Кэбээйи улууһугар Иккис Лүүччүн нэһилиэгин Аһахтааччы учаастагар булчут Бүөчүккэ Бүөтүр (Егоров Бүөтүр) уонна Даарыйа дьиэ кэргэннэригэр сэттис кыра оҕонон төрөөбүтэ.
Мастаах оскуолатыгар уонна Сангаар орто оскуолатыгар үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрбитэ уонна 1957—1958 сылларга Сунтаарга Тойбохойго учууталлаабыта, пионер баһаатайдаабыта.
1958 сыллаахха Москубаҕа Хомсомуол КК оскуолатыгар кууруска ыыппыттара.
1962 сыллаахха Ломоносов аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай университеккэ үөрэнэ киирбитэ. Суруналыыстыка факультетын бүтэрэн 1967 сылтан өрөспүүбүлүкэ оччотооҕуга сүрүн сахалыы хаһыатыгар "Кыымҥа" үлэтин саҕалаабыта. "Кыымы" кытта 36 сыл үлэлээбитэ.
Уларыта тутуу кэмигэр 1993 сыллаахха хаһыаты саппыттарын утарбыта. Федора Петровна «Кыым» Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна норуотун историятын летопиһа, үгүс көлүөнэ саха интеллигенциятын чулуу бэрэстэбиитэллэрин иитэн таһаарбыт улахан историческай суолталаах хаһыат буоларын өйдүүрэ.Устуоруйалаах хаһыат сүтүө суохтааҕын чуолкай өйдөөбүтэ уонна дьаныарынан "Кыымы" хос арыйбыта. Ол кэнниттэн тоҕус сыл тухары, хара өлүөр дылы тутаах эрдээктэрдээбитэ.
2004 сыллаахха Федора Петровна суох буолбута.
Үлэтин суолтата
Федора Петровна саха журналистиката сайдыытыгар биллэр-көстөр кылааты киллэрбитэ. Кини П.А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай театрын үлэтин күүскэ сырдаппыта, театр сулустаах чыпчаалга дабайарыгар төһүү буолбата. Элбэх культура, искусство деятеллэрэ үүнэллэригэр суолларын арыйбыта. Кини хабан суруйбут темата культуранан эрэ муҥурдаммата. Сиэр-майгы тематыттан саҕалаан, үөрэххэ тийэринэн көмөлөһөрө.
Аржаков Степан Максимович
200px|thumb|right|Аржаков Степан Максимович Степан Максимович Аржако́в (сэтинньи 10, 1899 — кулун тутар 5, 1942) ил, политика уонна хаһаайыстыба диэйэтэлэ. Саха Сиригэр Сэбиэскэй былааһы олохтооччулартан биирдэстэрэ, Саха Сирин автономиятын оҥорсубут киһи, Саха Сирин ун бэрэссэдээтэлэ.
Олоҕун олуктара
Бүлүү куоракка сэтинньи 10 күнүгэр 1899 сыллаахха төрөөбүт. Аҕата Максим Ильич Аржаков уус идэлээх, дьадаҥы киһи эбит, Бүлүү куораттан икки көстөөх Уотту диэн сиргэ Уйбаан Харытыанап диэн баай хаһаакка от оттоон сайылыыр үгэстээх эбит. Уол төрүүрүгэр, ыарахан ойоҕун хаалларан бэдэрээккэ Алдан диэки баран сүтэн хаалбыт. Уол онон Уотту Тыымпытыгар төрөөбүт. Оҕото улааттарыгар ийэтэ Бүлүү куоракка көһөн киирбит. Онно "ииппит аҕата" диэн аатырыбыт Гаврил Михайлович Кондаков көмөлөһөн, Бүлүү приходун училищетыгар үөрэммит. Бүлүүгэ начаалынай училищены бүтэрбит.
Степан Аржаков оҕо сааһын туһунан кинини кытта церковно-приходскай оскуолаҕа уонна Бүлүү начальнай училищетыгар бииргэ үөрэммит Жиркова Дора Самуиловна ахтыытыттан : ''Степа бастыҥ үөрэнээччилэр ахсааннарыгар сылдьара. Туйгун үөрэҕин, көнө-сэмэй быһыытын иһин мэлдьи грамота ылара. Дьиэ кэргэнэ, Аржаковтар, дьадаҥытык олороллоро. Ийэтэ уолунан киэн туттарара: уола элбэхтик аҕара, үчүгэйдик үөрэнэрэ, төрөппүттэригэр көмө буолара.'' 1915 сыллаахха Дьокуускайга учуутал сэминээрийэтин үөрэнэ киирбит. Семинарияҕа үөрэнэр сылларыгар М. К. Аммосовы, С. В. Васильевы, И. Н. Бараховы, П. А. Ойуунускайы о. д. а. кытта билсиспит, мунньахтарга-миитиннэргэ сылдьар буолбут.
Кэлин Я. М. Свердлов аатынан Коммунист университетыгар уонна А. И. Рыков аатынан промышленность-экономика институтугар үөрэммитэ.
Москубаҕа ка үлэлии сылдьыбыт, Ойуунускайдыын уонна да атыттары кытта «Декларация прав и обязанностей трудящихся Якутской АССР» суруйбута. Бу дөкүмүөн сүдү политическэй уонна правовой суолталаах этэ.
ХVI уонна ХVII Бүтүн Арассыыйатааҕы, IV уонна VIII Бүтүн Сойуустааҕы Сэбиэттэр сийиэстэрин дэлэгээтинэн талылла сылдьыбыта. ССРС Киин кэмитиэтинээҕи Омуктар (национальностар) Сэбиэттэрин сэттис ыҥырыылаах састаабын чилиэнэ, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бастакы ыҥырыытын дьокутаата. Саха АССР Киин толорор кэмитиэтин I—VIII ыҥырыыларын чилиэнэ, Саха сирин обкомун бюротын чилиэнэ,  XIII сийиэһин, Сибиир кыраайдааҕы партия I кэмпириэнсийэтин (1924) дэлэгээтэ.
Аржаков С. М. 1939 сымыйанан буруйданан репрессияҕа түбэспитэ. 1939 сыл олунньу 5 күнүгэр тутуллубута. 1940 сыллаахха муус устар, ыам ыйдарыгар «сүүрбэ биэс киһи процеһыгар» эриллибитэ. Өлөрүллэргэ ууруллан, баран ыам ыйын 17 күннээҕи ССРС -тын Особай сүбэ мунньаҕын Уурааҕынан бириигибэрэ сымнатыллан, аҕыс сылга лааҕырга ыытыллыбыта. Ол гынан баран, дьыалатын хат көрөн баран, 1942 сыл кулун тутар 5 күнүгэр сэриитин Дальстрой-дааҕы байыаннай трибунаала Аржакову ытан өлөрөргө уурбута. Бириигэбэр тута толоруллубута.
1956 сыл кулун тутар 31 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү суутун Президиумун быһаарыытынан буруйа суоҕа мэктиэлэммитэ.
Аатын үйэтитии
Тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр С.М. Аржаков аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бириэмийэтэ олохтоммута. С. М. Аржаков аата теплоходка, Дьокуускай куорат, Бүлүү куорат уонна Бүлүү улууһун Чинэкэ сэлиэнньэтин уулуссаларыгар иҥэриллибитэ. Бүлүүгэ уонна Чинэкэҕэ С.М. Аржаков өйдөбүнньүктэрэ туруоруллубуттара. Кини сырдык кэриэһигэр Дьокуускайга стела оҥоһуллубута.
Быһаарыылар
4. А.А. Калашников, Н.Н. Малышева, М.М. Степанов «Степан Максимович Аржаков». Дьокуускай: изд.: «Бичик», 2009 – с.1-158; 5.Аржаков Степан Максимович // ЯСИА энциклопедията: регионнааҕы электроннай энциклопедия. 2016. Электроннай аадырыһа: http://www.ysia.ru/spravka/?=479
Сигэлэр
Газета «Якутия» 06.11.2009:В благодарной памяти народа саха
1936
1936 сыл.
Егорова Анна Ивановна
300px|thumb|right|Егорова Анна Ивановна Анна Ивановна Егорова (28.11.1915—31.08.1995) — саха биллиилээх ырыаһыта, ырыа айааччы, саха оператын бастакы үөрэхтээх режиссера.
Олоҕун олуктара
Сэтинньи 28 күнугэр 1915 с. Байаҕантай (билигин Таатта) улууһун Уолба наһилиэгэр төрөөбүт. Эрдэ тулаайах хаалбыт. Сэттэ кылаастаах оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан Т. П. Местников салалтатынан художественнай самодеятельноска кыттар эбит. Оскуола кэнниттэн улууһугар телефонисткалаабыт, онтон почта начальнигынан үлэлээбит.
1934 с. Дьокуускай куоракка көспүт. Онно кинини саха бастакы мелодиһа Ф. Г. Корнилов таба көрөн 1935 с. саҥа тэриллэн эрэр Саха араадьыйатын ырыаһыттарын бөлөҕөр ыҥырбыт.
Ахсынньы 1 күнүгэр 1936 сылга ол кэмҥэ саха музыкальнай драматическай театрын дириэктэринэн буолбут Т. П. Местников Егорованы бэйэтин театрыгар хор артыыһынан ылбыт. Хору тэрийээччи бастакы саха композитора М. Н. Жирков этэ.
Манна норуодунай артыыстар П. И. Васильевы, Т. П. Местниковы, П. М. Решетниковы кытта алтыспыта, драма спектаакылларга ырыалаах оруоллары толорон сценическэй маастарыстыба оскуолатын ааспыта.
Артыыска тута кэриҥэ сольнай тахсыылары көҥүллээбиттэрэ. Онно кини бэйэтин ырыаларын ыллыыра. Ол ырыалар киэҥник биллибиттэрэ уонна билигин да норуокка ылланаллар: «Арахсыы», «Билинии» (П. Тулааһынап тыллара), «Доҕоруом, дуораччы туойуохха» (Софрон Данилов тыллара), «Остуол ырыата» (Чаҕылҕан тыллара), «Комсомол» (Эллэй тыллара), «Сардаҥалаах аартыгынан» (Макаар Хара тыллара), уонна да атыттар.
1938 сыллаахха П. Ойуунускай «Туйаарыма Куо» драматыгар А. И. Егорова бастаан Айыы Умсуур удаҕан оруолун, онтон сүрүн Туйаарыма Куо оруолун толорбута.
1939 сыллаахха Москваҕа А. И. Егорова уонна Е. А. Захарова аан бастаан грампластинкаҕа сахалыы ырыалары суруттарбыттара.
А. И. Егорова «Ньургун Боотур» бастакы сахалыы операҕа (М. Жирков, Г. Литинскэй, Суорун Омоллоон либреттота) ыллаабыта. Манна кини Туйаарыма Куо партиятын бастакы толорооччуннан буолбута. Опера премьерата өрөспүүбүлүкэ 25 сыллаах юбилейыгар 1947 с. буолбута.
1948 сыллаахха Казань куоракка РСФСР композитордарын Сойууһун Пленумугар Т. П. Местниковтыын М. Н. Жирков музыкатыгар сахалыы ыллаан улахан биһирэбили ылбыттара.
1955—1959 сыллардаахха А. И. Егорова Саха араадьыйатын солисткатынан үлэлээбитэ. Бу сылларга пленкаҕа элбэх норуот уонна араас ааптардар ырыаларын суруйбута.
Айар үлэтин чыпчаалынан Москубаҕа 1957 с. саха литературатын уонна искусствотын ситиһиилэрин көрдөрөр Биэчэрдэргэ кыттыыта буолбута. Станиславскай уонна Немирович-Данченко ааттарынан Музыкальнай театр сценатыгар Туйаарыма Куо партиятын толорбута. Бүтэһик түмүктүүр киэһэҕэ Улахан театр филиалын сценатыгар Г. Григорян суруйбут «Северная праздничная» ораторияттан Ийэ партиятын толорбута (Суорун Омоллоон либреттота).
1960—1963 сыллардаахха А. И. Егорова Римскэй-Корсаков аатынан Лениградтааҕы консерваторияҕа опернай режиссура факультетыгар үөрэммитэ.
1964 бэс ыйыгар Нуучча литературатын күннэригэр Саха Сирин музыкальнай театрын историятыгар бастакыннан П. Чайковскай суруйбут «Евгений Онегин» классическай оператын туруорбута. 1966 с. — С. Рахманинов суруйбут биир аакталаах «Алеко» оператын, 1967 с. – Дж. Верди «Травиататын» туруорбута. Бу сылларга 1963 с. туруоруллубут У. Гаджибеков «Аршин мал ала» көрдөөх музыкальнай комедията эмиэ көрдөрүллэрэ.
А. И. Егорова «Галька» диэн ааттаах С. Монюшко оператын туруорарга, Г. Григорян «Сир Симэҕэ» опереттатын саҥаттан туруорарга көмөлөспүтэ. Онно Хара Мотуо оруолун бэйэтэ ыллаабыта. 1965 сыллаахха А. И. Егорова театр музыкальнай чааһын салайбыта.
А. Егорова Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талылла сылдьыбыта. Аата Бочуоттаах кинигэтигэр суруллубута.
1983 сыллаахха А. И. Егорова сынньалаҥҥа барбыта.
Атырдьах ыйын 31 күнүгэр 1995 сыллаахха өлбүтэ.
Кэкэ-букалар уустара
Кэкэ-букалар уустара (Род Поползни, ) — Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха Cиригэр бу уус биир эрэ көрүҥэ баар: Кэкэ-бука.
Остеопороз
Остеопороз
Остеопороз диэн ыарыыга киьи уҥуоҕар кыра-кыра көҥдөй дьөлөҕөстөр үөскүүллэр ("поры"). Уҥуох көмуруө эбэтэр, "гуупка" курдук буолар. Оччоҕо кыратык да оҕуттахха, уҥуҕоун тостор.
Алтынньы 20 кунэ- Остеопорозтан сэрэнии күнэ.
Сэрэтии
Хомойуох иьин, дьон остеопороз диэн тугун, туох содуллааҕын үчүгэйдик өйдүү иликтэр, - диир Виктор Владимирович, - Аан дойдутааҕы доруобуйа харыстабылын тэрилтэтин (ВОЗ) дааннайынан, бу суостаах ыарыы сүрэх-тымыр, онкология, саахардаах диабет кэнниттэн төрдус миэстэҕэ турар. Эмчиттэр остеопороһу өссө куускэ тэнийиэ дииллэр.
Ол төрүөтэ- бу ыарыы киһини биллибэккэ эрэ кэрбиирэ, киһи туга да быһыта тутан ыалдьыбата. Быһата, киһи "ол уҥуохпар туох эрэ уларыйыы бара турара буолуо" диэн сэрэйбэт даганы. Ыарыы бэйэтин биллэрэрин саҕана эмтэнэр хойутуон да сөп. Остеопороз эмкэ ыараханнык бэринэр.
Оҕо эрдэхтэн хамсана, эти-сиини, быччыҥы эрчийэ сылдьар, уҥуох сайдарыгар  наадалаах элэмиэннэри сөбүгэр ылар, аһыыр аска болҕомто уурар буолахха, остеопороз тумнар. Оннук гымматахха, киһи уҥуоҕуттан кальций, фосфор суураллан, уҥуоҕа кэбирээн барар.
Арассыыйаҕа 50 сааьын ааспыт 14 мөлуйүөн киьи остеопорозтаан эрэйдэнэр. 20 мөлуйүөн киһи уҥуоҕар туох эрэ кэһиллиилээх. Ол- хас 5-с эр киьи уона 3-с дьахтар.
Саамай куттала остеопороз бэйэтэ буолбатах. Иэдээнэ- кини содолугар. Уҥуох тостуута.
Остеопороз бэлиэтэ
Десинтометр диэн аныгы ультразвугунан чинчийэн уҥуох кытаанаҕын бэрэбиэркэлиир аппарат баар. Хомойуох иьин, биһиэхэ ол агыйах, улуустарга отой да суох. Онон эрэнгиэнинэн быһаарыахха сөп. Аны туран, эрэнгиэн уҥуох кэьиллиитэ 30% буолбутун кэннэ биирдэ көрөр. Остеопороһу  туох бэлиэнэн сирдэтиэххэ сөбуй: 1) Урукку көнө уҥуох быһыы-таһаа уларыйдаҕына. 2) Сис ыарыыта. Буут, сото, бэрбээкэй уҥуоҕа ыарыйдаҕына. 3) Киһи сылайар, ногуруусканы тулуйбат. 4) Баттах эрдэ маҥхайара, атагын иҥиирэ тардар, сурэгэ куускэ тэбэн кэлэр, пародонтозтуур, тыҥырага тостумтуо буоллаҕына. 5) Сиһин тоҥоҕоһо «грыжалаах».
Бу бэлиэлэртэн биирэ эмэ баар буоллаҕына, киьи хайаан даҕаны бырааска тиийиэн наада.
Уҥуох тостуута
Саамай ыарахан тостуу- өттук уҥуоҕун (тазобедренная кость) тостуута. Киһи өр кэмҥэ кыаммат ыарыhахха кубулуйар. Оннук тостуулаах 24% инбэлиит буолаллар. 19% эрэ урукку ологор төннөр. Сорохторо олөллөр- остеопорозтан буолбакка, атын ыарыыттан. Киьи уҥуоҕун тоhутан баран, сэрэнэн сылдьыахтаах, бэйэтин харастаныахтаах.
Остеопороз киинэ
Уулуссаҕа кэнники кэмҥэ ыарахханнык хаамар, торуоскалаах дьон элбээбитэ харахха быраҕыллар. Дьиӊинэн бу аhара кырдьаӄас дьон буолбатахтар, 60-нарын, 70-нарын нөҥүөлээбит дьон.
Бу дьон хана баралларын, тугу гыналларын билбэттэр, балыыhаӄа уочарат бөӄө, исписэлиис тиийбэт. Онон бу, кырдьык, кыайтарбат улахан кыhалҕа буолаары гынна диэн, «уҥуох хаттаан тостуутун сэрэтии» бырагырааманы олоххо киллэлрэн эрэллэрин В.Епанов эттэ.
Силин Александр Семёнович
Силин Александр Семёнович (төр. 21.09.1914, Маҕан, Саха уобалаһа - 07.09.2018) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха балаҕан ыйын 21 күнүгэр Маҕаҥҥа төрөөбүт. 1924 сыллаахха тулаайах хаалан, кыра быраатын кытта «Коммунист» оҕо дьиэтигэр иитиллибит.
1931 сылтан Мархаҕа «Прогресс» тыа хаһаайыстыбатын артыалыгар үлэлээбит. Трактористар куурустарын бүтэрэн баран, 1935 сылга дылы Дьокуускайдааҕы МТС-ка үлэлээбит.
1935 сыллаахха Дьокуускайдааҕы үп техникумугар 9 ыйдаах кууруска үөрэххэ киирбит. Бүтэрээт, Мэҥэ-Хаҥалас уонна Өлүөхүмэ улуустарыгар бухгалтерынан үлэлээбит.
1944 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллан Илиҥҥи фроҥҥа сулууспалаабыт. ССРС Японияны утары кыргыһыыларыгыр кыттыбыт.
Аармыйа кэнниттэн 1946 сыллаахха Саха АССР үбүн министерствотыгар ревизорынан үлэлээбит.
1949—1969 сс. — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин аппаратыгар үлэлээбит.
1969—1986 сс. — «Стройремонт» трест материальнай-техническэй хааччыйыытын салалтатын начальнига.
Александр Семёнович билигин Дьокуускайга олорор.
Өй-санаа арахсыыта
Өй-санаа арахсыыта киһи ийэ уонна салгын куттара тус-туспаларыттан үөскүүр. Өй диэн ийэ кут үгэс буолбут өйө, онтон санаа диэн салгын кут санаата ааттаналлар.
Сахалар киһи өйө-санаата икки өрүттээҕин билэн, икки аҥы араарар буоланнар киһи уонна сүөһү диэн тыллары сороҕор холбуу киһи-сүөһү диэн тутталлар. Саха дьоно этэллэринэн киһи өйүн аҥар өттө киһилии өй-санаа - манна аныгы үөрэх этэринэн салайтарыы, дьону үтүктэн үөрэнии, үөрэҕи-билиини баһылааһын киирсэллэр, онтон атын өттүгэр, сүөһүлүү өй-санаа - манна киһи көннөрү тыыннаах буолуу иһин олоҕун олоруута, бэйэтин этин-сиинин баҕатын толоруута, харыстаныыта киирсэр эбиттэр.
Киһилии өйү-санааны урукку олох уоппуттара уонна аныгы үөрэх холбоһоннор үөскэтэн таһаараллар. Бу киһилии өй-санаа киһи саҥалыы өйүн-санаатын өттө буолар. Киһи күннээҕи олоҕор, аныгы үөрэх этиитинэн уонна атын дьону үтүктэн, киһилии өйүнэн-санаанан салайтаран олороруута киһилии олох, киһи быһыыта диэн ааттанар.
Саха дьоно киһи аҥар өттүн быһаарарга «киһи» диэн тылы бэйэтин тутталлар. Кинилэр этэллэринэн киһи аҥар өттө - дьиҥнээх киһи бэйэтэ буолар. Маны быһаарыыга «киһилии оҥор», «киһилии быһыылан», «киһи курдук буол» диэн этиилэр туттуллаллар. Онтон ити этиилэр барылара киһи майгынын, өйүн-санаатын быһаарар этиилэр. Ити аата киһи аҥар өттө - киһилии өй-санаа өттө. Киһилии өйү-санааны урукку олох уоппуттара уонна аныгы үөрэх холбоһоннор үөскэтэн таһаараллар. Бу киһилии өй-санаа киһи саҥалыы өйүн-санаатын быһаарар. Ону тэҥэ, «улахан киһи курдук буол» диэн этии өй-санаа төһө үөрэҕи ылынан истэх аайы эбиллэн иһиитин эмиэ бэлиэтиир. «Киһилии быһыылаах» диэн этии киһи күннээҕи олоҕор, аныгы үөрэх этиитинэн уонна атын, «киһилии быһыылаах» дьону үтүктэн, киһилии өйүнэн-санаанан салайтаран, киһи оҥорор быһыыларын оҥорон олорорун чуолкайдыыр.
Саха суруйааччылара, Николай Якутскай, Дмитрий Таас, Далан киһи майгына икки өрүттээҕин таба туһананнар бэйэлэрин үлэлэрэ дьоҥҥо ордук тиийимтиэлэр. Кинилэр ити үлэлэригэр киһи элбэхтик үлэлээтэҕинэ, үөрэннэҕинэ эрэ киһилии майгылаах киһи буола улаатарын арааран бэлиэтииллэр.
И.С.Портнягин «Кто он, человек солнечного улуса айыы» диэн үлэтигэр «киһилии киһи» өйүн-санаатын толору арыйар. Кини сахалар киһилии киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннарыыга, оҕо кыра эрдэҕиттэн бары кыахтарын барытын ууралларын бэлиэтиир. Кини ити үлэтигэр киһи өйө-санаата эмиэ икки аҥы утарыта турар өрүттэрдээҕин ыйар. (1,9-10).
Сахалар сүөһү диэн бары улахан кээмэйдээх, тыынар-тыыннаах эрээри, өйө-санаата суох харамайдары ааттыыллар. Ол иһигэр сорох киһи биирдэ эмэ киирсэн ылар кэмнэрдээх. Суруйааччы Г.В.Баишев - Алтан Сарын үөрэх сырдыгыттан маппыт киһи «сүөһү» курдук буоларын быһаарар. (2,79). Киһи биир эмэ кэмҥэ өйө-санаата тиийбэтэҕинэ эбэтэр төрүт суох буола итирдэҕинэ дьиҥнээх «сүөһүгэ» тэҥнэнэр. Сүөһү диэн, киһи өйүн-санаатын аҥар өттүн туспа арааран бэлиэтииргэ туттуллар тыл буолар. Көннөрү тыыннаах буолуу, олоҕу таах олоруу уонна ууһааһын иһин охсуһуу өттө - киһи быстах баҕа санааларын толорор иһин олоруута кини сүөһүлүү өйүн-санаатын өттө буолар.
Киһи бэйэтин этин-сиинин харыстанар, көрөр-истэр уонна бэйэтигэр туһалааҕы оҥостор өйө-санаата киһилии өйүттэн, салгын кутуттан туспа буолара быһаарыллар.
Аныгы үөрэхтээхтэр быһаарыыларынан киһи өйө-санаата икки өрүттээҕэ бигэргэтиллэн эрэр. Психолог Рон Хаббард үөрэтиитинэн киһи Айылҕаттан айыллыаҕыттан икки тус-туһунан өйдөөх-санаалаах буолар эбит. Бу икки өй-санаа киһи олоҕун араас балаһыанньаларыттан көрөн бэйэ-бэйэлэрин хардарыта солбуйсан биэрэллэр. Бу курдук киһиэхэ икки тус-туһунан өй-санаа баара киһи бу сирдээҕи олоҕун сиэригэр ордук сөп түбэһэр. (3,57-65).
Киһи өйүн-санаатын бу курдук икки аҥы арааран быһаарыы олус таба буоларын улахан дьон бары билэллэр. Бу быһыыны ордук чуолкайдык арыгы иһэн «өйө көтө» сылдьыбыт киһи арааран билэр. Кини итирэн өйө көтөн хаалбытын кэннэ тугу саҥарбытын, тугу гыммытын бэйэтэ букатын да өйдөөбөт. Өйө көтөн баран сылдьар кэмэ ханнык эрэ атын кэмҥэ сылдьыбыт курдук эбэтэр өйдөммөт, суох курдук буолар. Ол эрээри көрбүт-билбит дьон кэпсээннэринэн кини хайдах сылдьыбытын кэлин сыаналаан көрдөҕүнэ, ханнык өйүнэн-санаанан салайтаран сылдьыбыта быһаарыллар. Бу кэмҥэ киһи эрдэттэн тугу эмэ оҥоруом диэн иһигэр олохсуйбут былааннаах буоллаҕына, табылла түстэр эрэ онтун оҥорон кэбиспит буолар. Киһи бу итирбит кэмигэр олохсуйбут, үгэс буолбут өйдөбүллэринэн салаллан сылдьара быһаарыллар.
Үгүс кырдьаҕастар арыгы иһэн итирдэхтэринэ хата дьэ үчүгэй майгылара киирэрин ити быһаарыы эмиэ чуолкайдыыр. Билиҥҥи кырдьаҕастар, сэрии кэмин оҕолоро үчүгэй майгыга кыра эрдэхтэринэ чиҥник үөрэтиллибиттэрин итирдэхтэринэ даҕаны майгылара алдьаммата, киһилии быһыыларын сүтэрбэттэрэ быһаарар.
Өй-санаа итинник икки өрүттээх буолуутун сахалар салгын уонна ийэ кут диэн өйдөбүллэрэ толору быһаарар. Бу икки өй-санаа киһини хардары-таары салайан биэрэр кэмнээхтэр. Салгын уонна ийэ кут диэн өйдөбүллэр үөрэҕи-билиини ылынарга аналлаахтар киһи өссө биир өйө-санаата буор кут буолар. Буор кут хамсаныылартан уонна эт-сиин күүрүүтүттэн үөскүүр, эти-сиини быһаччы хамсатар өй-санаа.
Өй-санаа уонна эт-сиин арахсыыларын, тус-туспа өйүнэн-санаанан салаллалларын киһи салҕалыырыттан арааран билиэххэ сөп. Илиитэ салҕалыыр киһи онтун тохтотоору бары кыаҕын, өйүн-санаатын ууран сорох кэмҥэ салҕалыырын тохтотон кэбиһэр кыахтаах буолуон сөп. Салҕалааһын үгүстүк арыгыны аһара иһииттэн үөскүүр буолан салҕа буолбут арыгыһыттары кэтээн көрүөххэ сөп. Арыгылаах үрүүмкэтин дьалкытан тоҕумаары бары кыаҕын ууран салҕалыырын тохтото сатыыр киһини көрөн өй-санаа салайар кыаҕа бүтэрэ чугаһаабытын быһаарыахха сөп.
Салҕалааһын диэн киһи өйүнэн-санаатынан, салгын кутунан кыайан быһаччы салайбат эккэ-сииҥҥэ бэйэтигэр үөскүүр хамсаныылар буолаллар. Ол иһин салҕалааһыны өй-санаа быһаччы дьаһайан кыайан салайбат, тохтотор кыаҕа суох.
Киһи өйө-санаата, куттара олус уустук, бииртэн-бииргэ бэриллэн иһэр, бэйэ-бэйэлэриттэн саҕанан барар уонна солбуһан биэрэр тутулуктаах оҥоһуулаахтар уонна олору кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. (4,42).
Туһаныллыбыт литература
1. Илин сурунаал. 1999. 1-2 N-рэ.
2. Г.В.Баишев - Алтан Сарын. Тоҕус этиҥ тойуга. Дьокуускай: «Бичик» нац, кинигэ кыһата, 1998.- 384 с.
3. Л. Рон Хаббард. Дианетика. Современная наука душевного здодорья: Учебник по дианетике / Пер.с англ. под общей ред. М.И.Никитина /.- Москва: Воскресенье, Нью Эра Пабликейшнс Груп ( Совмест¬ное издание ). 1993.- 576 с.
4. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Шива
thumb|250px|Шива статуята [[Бангалорга]]
Шива (Санскрит: शिव) диэн индуизм биир сүрүн таҥарата уонна Тримурти биир дьүһүнэ. Индуизм шайвизм үгэhигэр үрдүкү Таҥара буолар.
Форман Милош
Ми́лош Фо́рман (Miloš Forman; дьиҥнээх аата: Ян Томаш Форман, Jan Tomáš Forman, Часлав, Чехословакия) — чиэх уонна Америка киинэ режиссера уонна сценарииһэ.
«Оскар» бириэмийэ икки төгүллээх лауреата, ол иһигэр режиссер быһыытынан. Маннык аатырбыт киинэлэри туруорбута: «Кэҕэ уйатын үрдүнэн көтөн иһэн», «Амадей», «Вальмон» и другие.
Олоҕо
Чехословакия Часлав куоратыгар төрөөбүт. Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр аҕата бобуулаах кинигэни тарҕаппытын иһин нациистар тутана Бухенвальд лааҕырыгар өлөрбүттэрэ. Ийэтэ Освенцимҥэ өлбүтэ. Бэйэтин туһунан суруйбут «Тиэрэ эргийии» (Turnaround) диэн кинигэтигэр Форман дьиҥнээх аҕам дьэбириэй архитектора Отто Кон (1887—1965) эбит диэн суруйар, ол киһи 1940-с сылларга АХШ-ка көспүт эбит.
Форман Подебради интэринээтигэр кэлин Чиэхийэ бастакы бэрэсидьиэнэ буолбут Вацлав Гавеллыын уонна Машиновтары кытта үөрэммит. Аан дойдуга бастаан «Хара Пётр» (1963) диэн киинэтинэн билолибитэ, ол киинэтэ Локарноҕа буолар киинэ бэстибээлигэр көстүбүтэ. Сытыы сатииралаах «Бал пожарных» («Горит, моя барышня», 1967) киинэтэ Прага сааһын өтө көрүү курдук буолбута. Сэбиэскэй сэриилэр Чехословакияҕа 1968 сыллаахха киирбиттэриттэн сылтаан АХШ-ка көспүтэ.
Яна Брейхова диэн чиэх актрисатын ойох ыла сылдьыбыта. Милош Форман абаҕата (төрөппүт аҕатын бииргэ төрөөбүтэ) — архитектор Карл Кон (1894—1979). Аҕатынан бииргэ төрөөбүтэ — Джозеф Кон (Joseph J. Kohn, род. 1932) Америка математига.
Эмиграция
Америкаҕа бастакы киинэлэрэ — «Отрыв» (1971; Гран-при Кааннааҕы киинэ бэстибээлэ) уонна «Баттах» (1979).