cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ыстатыйа киллэрии
О5о оhоллонуута соhуччу тахсар улахан иэдээн. Ол эрээри оhол уhулуччу кутталлаах усулуобуйа5а буолбакка, ʏксэ о5о оонньуу, ʏɵрэнэ, кɵннɵрʏ сынньана сылдьар бириэмэтигэр тахсааччы.
Оhоллонууну маннык кɵрʏҥнэргэ араарыахха сɵп:
1.      Дьиэ5э-уокка оhоллонуу (бары оhолтон 23 кэриҥин ылар )
2.      Уулусса5а оhоллонуу (13)
Дьиэ5э-уокка кырачааннар, 1-2-3 саастаах о5олор, ордук оhоллоноллор: итии ууга, итии хааhыга (ууккэ, миҥҥэ) буhаллар. Соро5ор итии ɵтʏʏгʏ, дьиэни ититэр мал, билиитэни тутан илиилэрин уокка сиэтэллэр.
Ити туохтан тахсар диэтэххэ, идэлээх, быраастар ʏɵрэтэн билбиттэригэр тирэ5ирэн эттэххэ, улахан дьон о5олорун аахайан кɵрбɵттɵрʏттэн, дьала5айдарыттан тахсар. 1-2 саастаах о5о ʏɵрʏйэ5э суох- билиитэ, ɵтʏʏк итии буолуохтаа5ын билбэт. Соро5ор остуолга ыттар, тʏннʏкэ тахсар – охтуохтаа5ын ɵйдɵɵбɵт.
Араас таас малы айа5ар угар, кыптыыйы, быhа5ы тутуута эмиэ куhа5аннык тумуктэниэн сɵп. кыра о5олор кулгаахтарыгар, муннуларыгар кыракый маллары симэллэрин сɵбʏлээччилэр. Онноо5ор 1-2 кылаас ʏɵрэнээччилэрэ сылы быhа кумаа5ыны муннуларыгар уган сытытан улахханнык ыарытыйа сылдьыбыт тʏбэлтэлэрэ эмиэ барр.
Онон олоххо-дьаhахха оhоллонуу тахсыбатын наадатыгар 3-р диэри саастаах о5олору кɵрɵɵччʏлэр (дьааhыла5а), тɵрɵппʏттэр, атын да улахан дьон, сэрэтэ, кɵрɵ-истэ сылдьыахтаахтар.
То5о оhох аана, ɵтʏʏк, биилиитэ, быhах, кыптыый «куhа5аннарын», тыытылыа суохтаахтарын ʏгʏстэ кэпсээн, кɵрдɵрɵн бобуллуохтаах- о5о ʏɵрʏйэхтэнэригэр кɵмɵбуолуохха наада. О5о ону-маны кɵрɵ-билэ сатыыр (айа5ар амсайа, илиитинэн тута), ону бобор соро5ор кыаллыбат, кини олус тʏргэн, сыыдам, тиийбитэ эрэ баар буолар. Ол иhин сʏhʏрʏɵххэ сɵптɵɵх уба5астары, бороhуоктары эҥин кини тиийбэт сиригэр тутуоххо наада.
Уулусса5а оhоллонуу массыынаны кытары сибээстээх уонна массыынаттан тутулуга суох эчэйиилэр лиэннэргэ хайдыhар. Куораттарга маннык оhол о5олор ортолоругар оhоллонууттан 20% ылар, тыа сиригэр арыый намыhах-16-18%. О5олору ордук туох алдьархайтан сэрэтиэххэ сɵбʏй? Ордук ʏгʏстʏк ʏɵрэнэн о5олор уулусса5а оhолго тʏбэhллэр, ол аата 7-14 саастаахтар.
О5о уулусса5а оонньуу тахсар. Yксʏгэр саҥа тутулла турар дьиэлэр эбэтэр кɵтʏллэн эрэр дьиэлэр о5олору ыҥырар курдуктар. Манна сабыылаах олбуор, аан суох. Абыр5ал, тимир, таас быыhыгар  «наадалаах» малы кɵрдʏʏллэр, булаллар, «буомба» оҥорон дэлби тэптэрэллэр, соро5ор таас бытыылканы хампарыта оонньууллар. Онтон ол ʏрдʏгэр тустуу, сыыллыы, «сэриилэhии» бɵ5ɵ буолар. Онон итинник дьиэлэр харабыла, кɵрʏʏтэ-истиитэ суох буолаллара о5олор араас оhоллонууларыгар (дэлби тэптэриигэ, харахтарын оhоллооhуҥҥа, умайыыга, тириини быстыыга) тиэрдэр. Соро5ор аҥардас сэрэтии ыҥырыы тыл: «Тɵрɵппʏттэр, тутулла турар дьи5э о5олоргутун ыытымаҥ!», этэргэ дылы, салгыҥҥа хаалар. Оhол тахсарыгар биир тɵрʏтʏнэн алдьаммыт тротуардар, киhи сылдьар сиригэр хаhыллыбыт ханаабалар, куhа5ан оҥоьуулаах муосталар, халтараан, мууhурбут сирдэр буолаллар.
Охсуhуу содула кырата суох миэстэни- уулусса5а оhоллонуу -12-13% ылар. Охсуhуу дириҥ силистээх. Манна о5ону кыратыттан аhыныгас, сытыары-сымна5ас буоларга ʏɵрэтии тɵрɵппʏттэртэн, дьааhыла иитээччилэриттэн, кыра кылаас учууталларыттан тутулуктаах. Охсуьууга
ʏксʏгэр, мɵлтɵх иитиилээх, тэбэнэттээх о5олор кытталлар.
Ханнык ба5арар о5о дьаьылатыгар, «герой» баар буолар: биир о5оттон оонньуурун былдьыыр, кими тʏɵскэ кэбэн ааhар, кими ытырар, охсор, ытатар. Соро5ор ɵссɵ охсуhааччыны тэптэрэн биэрээччилэр баар буолаллар: харса суох, майгылаах уол, атамаан буолсу- диэн. Маннык о5о 8-9 сааhыгар илиитэ кʏʏhʏрэн, толору кинигэлээх суумканан бииргэ ʏɵрэнэр о5отун дɵйʏтэн «доргутуутууга» тириэрдэр, дьэ оччого ким да «атамаан, харса суох» диэн ʏɵрбэт- кɵппɵт.хойутаан баран сэмэлээччи элбиир.
О5ону кɵннɵрʏ тылынан «массыынаттансэрэн», «уулуссаны мээнэ туораама» диэн ʏɵрэтииитэ5эс. Кинини кыра саастаа5ыттан кыра кылаастаргар диэри уулусса быраабылатын оонньоон (буолбут усулуобуйаларынан), ʏɵрэтиллиэхтээх.
Химическэй hэктэргэ сиэтии. Соро5ор олоххо-дьаьахха туттуллар араас аhыыбалары, уксууhу, суоданы, испиири уо.д.а. дьала5адык туттууттан уонна мээнэ ууран харайыыттан о5о улаханнык оhоллонор – айа5ын, кʏɵмэйин, куолайын, курта5ын сиэтиэн сɵп. Манна эмиэ тɵрɵппуттэр дьала5айдарыттан улахан алдьархай тахсар. Ити hэктэри дьалты тутуллуохтаах.
тɵрɵппʏттэр бол5омтолоругар
Билии кɵрдɵрɵрʏнэн о5о итиигэ буhуута сʏнньʏнэн дьиэтигэр буолар (93%).
1.     Бииригэр диэри о5олор итиигэ наар улахан дьон буруйдарынан буhаллар. Бу сааhыгар о5о барыны-бары харбаан ыла сылдьар идэлээх. 1саастаах о5оттон хара5ы араарбат ордук.
3.     Оскуола5а киириэн   иннинээ5и саастаах о5олор-3-7 саастаахтар, ɵй-санаа, күүс-кыах ɵртүнэн лаппа сайдаллар, кыанар буолаллар. Итиини-тымныыны ɵйдүүллэр, ол гынан баран бу саастарыгар бол5омтото, оттомо суох, түргэнник сылайар уратылаахтар. Хамсанара ахсымын, элбэ5ин да үрдүнэн сɵпсɵhүннэрии сайда илик.
Онон бу сааhыгар о5о оhолго ордук түбэhимтиэ. Бэйэтин кыа5ын билиммэт, үɵhэ ыттар, ыстанар, улахан саастаах до5оттруттан хаалсымаары харса суох сылдьар. Маннык саастаах о5олорго улахан дьон бол5омтолорун уураллара элбиэхтээх, сэрэтии, сэмэлээhин кэҥиэхтээх, хонтуруоллааhын күүhүрүɵхтээх. О5олор хайдах оhолломмуттарын туhунан кинигэттэн, хартыынаттан кэпсээhин о5олорго үгүстүк ыытылыахтаах.
а) кыралар бɵлɵхтɵрɵ 7-11 саастаах о5олор;
б) ортолор бɵлɵхтɵрɵ 11-14 саастаахтар;
в) улахаттар бɵлɵхтɵрɵ 14-16 саастаахтар;
кыра саастаах оскуола о5ото олус ону-маны кɵрүүн-билиэн ба5арар, сытыы, түргэн (үксүн сүүрүүнэн сылдьар). Бэйэтин сатаан кыатаммат, үксүн бэрээдэгэ суох. Олоххо үрүйэ5э кыра. Онон тэбэнэттээх быhыылары ɵр толкуйдуу барбакка, оҥорбутун да ɵйдɵɵбɵккɵ хаалар. Холобур, испиискэни уматан табаарыгар быра5ыан сɵп, эбэтэр түбэспит сиригэр мээнэ быра5ар.
Ол иhин о5ону бу сааhыгар кытаанах санаалаах хаачыстыбаны, сааhылаан, ситимнээн толкуйдуурга (маннык быhыыттан туох тахсыан сɵбүйдиэн) үɵрэтии буолар. Уокка, ууга оhоллонуу туhунан чугас билэр дьонноро оhолломмуттарын туhунан кэпсиэххэ сɵп.
тɵрɵппүттэр, иитээччилэр, эдьиийдэр, убайдар ханнык ба5арар оhолтон о5ону эмтиирдээ5эр сэрэтэр чэпчэки кыаллымтыа буоларын ɵйдүɵхтээтэр.
Маныыһыт суумката
мини|Маныыһыт суумката астаах уонна сибэккилээх '''Маныыһыт суумка. (нуч. Пастушья сумка; лат. Capsella bursa – pastoris (L.)) - Хаппыстыҥылар уруулуу уустар бөлөхтөрө.'''
Кылгас морфологията.
10-30 см үрдүктээх, биир сыллаах от үүнээйи. Силиһин таһынааҕы сэбирдэхтэрэ куорсуннуу адаархайдар, умнаһын сэбирдэхтэрэ кыралар, умнаһын кууһан олороллор. Сибэккилэрэ киистэлиилэр, сиэмэлэннэхтэринэ уһаан адаархай буолаллар. Эминньэхтэрэ бытархайдар, маҥаннар, 2-3 мм уһуннаахтар. Астара таҥнары үс муннуктуу формалаахтар, 5-8 мм уһуннаахтар, ойоҕосторуттан ыга хаптаччы тутуллубуттар. Бэс ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри сибэккилиир.
Үүнэр сирэ.
Бааһына, оҕуруот кытыылара, оһорбо сирдэр, киһи олорор сирин таһа.
Тарҕанан үүнэр сирэ.
Сир оҥоһуутунан, оҕуоруот аһын ыһан дьарыктанар республика киин уонна соҕуруу оройуоннара.
Туттуллар органнара.
Ото, сибэккилии турдаҕына хомуйуллар.
Химическэй састааба.
Отугар гиссопин рамногликозид, дубильнай веществолар, холин, ацетилхолин, тирамин, инозит, органическай кислоталар (фумаровай, яблочнай, виннай уонна бурсовай), эфирдээх арыы, сапониннар, 200 мг/% диэри С битэмиин, каротин, А, В_2, К битэмииннэр, флавоноидтар, фитонцидтар, стероидтар, бурсин алкалоид бааллар эбит. Сиэмэлэригэр 25% диэри сыалаах уонна аллилгорчичнай арыылардаах. Олохтоох бостуук суумкатын химиическэй аналиһа суох.
Медицинаҕа туттуллуута.
Научнай медицинаҕа бостуук суумкатын препараттарын хаан тохтотор эмп быһыытынан, бүөр, тыҥа уонна маатка хааннара барыытыгар тутталллар. Бу препараттар маатка тардарын күүһүрдэр эрэ буолбакка, өссө тас тымырдарын синньэтэр дьоҕурдаахтар.Бостуук суумката государственнай фармакопея IX-c таһаарыытыгар киллэриллибит үүнээйи. Бу үүнээйини хаан тохтоторго былыргыттан тутталлар эбит. Маныыһыт суумкатын көөнньөһүгэ ордук мааткаттан уонна да атын органнартан хаан барараын тохтотор күүстээх дьайыылаах. Маныыһыт суумката хатарар дьоҕурдааҕын иһин, оһоҕос дьарҕа аалан сүһүрэн ыалдьарыгар сиэн оһоҕос, куртах сүһүрэн бааһырыытыгар, ардыгар быар, үөс ыарыыларыгар уонна хойуулук убууругар тутталлар. Бу от көөнньөһүгүн хабах ыарыытыгар, геморройга уонна сүрэх көбөрүгэр эмиэ туһаналлар. Уопсайынан маныыһыт суумкатын препараттара ииктэтэр, микробу өлөрөр, үөс таһаарар, ыарыыны намтатар, сүһүрүүнү хаптатар, баас оһорор уо.д.а. дьайыылардаах. Народнай медицинаҕа бу үүнээйини хаан баттааһына үрдүүрүгэр, өлөрүү бааска, мурунтан хаан барыытыгар, ириҥэлээх сүһүрүү бааска туһаналлар. Маныыһыт суумкатын сааһырбыт дьахталлар климакстыыр кэмнэрин иннинэ, мааткаларыттан хаан барыытыгар (өр буола-буола, тохтоон баран, уһуннук ыйданыыларыгар) 20 г оту 0,5 л ууга көөнньөрөн тутталлар. Маныыһыт суумката атын эмтээх үүнээйилэр курдук тустаах холбодоһукка киирдэҕинэ эмтиир дьоҕура ордук ккүһүрэр. Маныыһыт суумката ыарахан дьахталларга көҥүллэммэт.
Литература.
Басыгысова Анна Петровна 2004 НКИ "Бичик" 2004 "Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ"
Балыктаах
Балыктаах өрүс. Олгуйдаах арыыга баар өрүс. Уһуна 205 км., тардыытын иэнэ 4110 км². Илин Сибиирдээҕи байҕал Смирницкай хомотугар түһэр.
Тардыытыгар 150 күөл баар. Балаҕан ыйыттан от ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: уҥаттан Туора Үрэх (63 км.), Дьириҥ (69 км.); хаҥастан Тихая (53 км.) уонна Кустаах Үрэх (83 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бабаарына
Бабаарына - түөртэн элбэх муннуктаах, эркиннээх тутуу.
Федотов Николай Алексеевич
Федотов Николай Алексеевич — Торбаза (1927—2008) — Саха АССР спордун маастара, Иккис Наахара нэһилиэгин бочуоттаах гражданина, «Хохочой — Дьокуускай — Майа» хаһыйарынан десант кыттыылааҕа.
Н. А. Федотов 1927 сыллаахха алтынньы 14 күнүгэр Тиэлигигэ Тамма үрэх тардыытыгар, дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Тулаайах хаалан, оҕо сааһыттан колхоз хара үлэтигэр улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлээн буспута-хаппыта. 1947 сыллаахха Наахара оскуолатын сэттис кылааһын бүтэрбитэ.
1950 сыллаахха саас Мэҥэ-Хаҥалас военкомата трахома ыарыылаах призывниктары Майаҕа ыҥыртаан киллэрэн эмтэппитэ. Онно Николай Алексеевич эмиэ баара. Военкомат призывниктары кытта үлэлэһэр офицера тренер Сивцев Егор Павловичка хайыһарга ГТО нуорматын тутарыгар дьаһайбыта. Онно Николай Федотов хайа да оҕоттон таһыччы үчүгэйдик сүүрэрин көрөн, Егор Павлович военкомат администрациятын хаһаайыстыбаннай отделын начальнигар, Петров Гаврил Гаврильевичка эппит. Кини дьаһалынан оройуоннааҕы күрэхтэһиигэ кыттар хамаанда тэриллибит. Онно Николай Федотовы чилиэнинэн ылбыттар.
Оччолорго Лазарь Сергучев, 1949 сыллаах республика хайыһарга күрэхтэһиитигэр 50 км сиргэ чемпион буолан, аатыра сылдьар кэмэ этэ. 1950 сыллаахха оройуон күрэхтэһиитэ икки күн буолбута. Маҥнайгы күн 10 км сиргэ Николай Федотов бу өрөспүүбүлүкэ чемпионун куотан кэлиитэ көрөөччүлэри соһуппута. Николай быанан бааллар, мас торуоскалаах мас хайыһардааҕа, ынах этэрбэстээҕэ. Оттон Сергучев буоллаҕына, тимир креплениелаах тупсаҕай хайыһардааҕа. Сарсыныгар 18 км сиргэ Федотов син биир бастаабыта.
Ити сыл 1950 сыллаахха республиканскай күрэхтэһиигэ кыттан 30 км сиргэ 2 миэстэ, 50 км сиргэ 1 миэстэ буолбута. Хайыһардьыт нууччалар даҕаны, көрөөччүлэр даҕаны сөҕүүлэрин-махтайыыларын биллэрэн: «Ай-да, торбаза!» — дэспиттэрэ. Онтон ыла Николай Федотовка ити Торбаза диэн аат иҥэн хаалбыта. Мэҥэ-Хаҥалас спордун историятыгар Николай Алексеевич Федотов — Торбаза курдук үрдүк ситиһиилээх хайыһардьыт суох. Кини Саха сирин чемпионатыгар көрдөрүүлэрэ: Ити курдук, республика хайыһарга финальнай күрэхтэһиилэригэр тыа, үрэх баһын булчут уола Николай Федотов түөрт сыл устата иннин кимиэхэ даҕаны биэрбэтэҕэ, оччотооҕуга республикаҕа аатыра сылдьар хайыһардьыттары тулуталаабатаҕа. Н. А. Федотов 40-н тахса сыл ойуур хаһаайыстыбатыгар леснигынан үлэлээбитэ.
Эдэр эрдэҕиттэн отоһутунан, норуот эмчитинэн биллибитэ. Эмтээх оттору хомуйан, араас дьарҕа ыарыылары эмтээн, дьонун-сэргэтин махталын ылара. Ону таһынан айылҕа уларыйыыларын олоҕун тиһэх күннэригэр диэри кэтээн көрбүтэ.
2008 сыллаахха өлбүтэ.
Ислам Саха Сиригэр
Саха Сирин бастакы мусулмааннарынан Өрөбөлүүссүйэ иннинэ кэлэн олохсуйбут татаардар уонна башкорттар буолаллар. 1913 c. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ икки мусулмаан үҥэр дьиэтэ уонна икки нуучча-татаар оскуолата үлэлииллэр эбит.
Перестройка кэннинээҕи кэмҥэ, ол эбэтэр 1994-1996 cc., бастакы мусулмаан итэҕэл тэрилтэлэрэ Дьокуускай уонна Нүөрүҥгүрү куораттарга тэриллибиттэр.
2005 c. Дьокуускайга мэчиэт арыллыбыт. Кини Арассыыйа саамай хоту мэчиэтэ буолар.
Нүөрүҥгүрү мусулмааннара «Ислам в Якутии» диэн кыра тираастаах хаhыаты таhаараллар.
Саха мусулмааннара
Саха дьоно ислам итэҕэлин 1980-с cc. бүтүүлэриттэн саҕалаан ылынар буолбуттар. Саха мусулмааннарын ахсааннара чопчу биллибэт, 300 киhи диэн сыыппара этиллэр. Саха мусулмааннара исламҥа шафиитскай уонна ханафитскай мазхаабтары батыһаллар. Суфизм накшбандыыйа оскуолатыттан "сухбаат" (сохбет) диэн үгэс олохтоохтук киирбит	. 2012 с. сахалыы тылынан "Билсиҥ Ислам" диэн кыра кээмэйдээх ислам итэҕэлин төрүөттэрин таарыйар кинигэ тахсыбыта. Билигин саха мусулмааннарын түмэр тэрилтэ суох
BASIC
right|thumb|300px|[[Atari BASIC диэн эрдэтээҥҥи BASIC тыл скриншота]] right|thumb|300px|Үс аныгы Basic араастара: [[Mono (софтуэр)|Mono Basic, Open Office Basic уонна Gambas]]
BASIC (Beginner's All-purpose Symbolic Instruction Code) диэн үрдүк таhымнаах программалааhын тылларын ыала. 1964 с., Дартмут колледжыгар (Нью Хэмпшир, АХШ) Дьон Дьордь Кемень уонна Томас Юдьин Куртц айбыттара, студеннары көмпүүтэргэ үлэлииргэ үөрэтэр соруктаах. BASIC уонна кини араастара 1970-с сс. бүтүүлэригэр - 1980 сс. микрокөмпүүтэрдэргэ киэҥник туттуллар буолбуттара. Тыл күн бүгүҥҥээҥҥи дылы киэҥ туттуулаах, киниттэн араас диалектар уонна саҥа тыллар сайдан тахсыбыттара (олор ахсааннарыгар Microsoft Visual Basic). 2006 туругунан, .NET платформа айааччыларын 59% Visual Basic тылы тутталлар эбит.
BASIC аҕыс принциптара:
Атенс
Атенс (Athens) эбэтэр Афины диэн АХШ Огайо штаатыгар баар дьоҕус куорат, дьонун ахсаана 30 тыс. (2009).
Алтынньы 13
Алтынньы 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 286-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 287-c күнэ). Сыл бүтүө 79 күн баар.
Белолюбскай Иннокентий Лонгинович
Арҕаа Хаҥалас улууһун III Маалтааны нэһилиэгэр 1898 сыллаахха төрөөбүтэ. 1921-22 сылларга повстанчествоҕа сылдьыбыт.
Кини Ксенофонтов хамсааһынын иннинэ биир үчүгэйэ суох быһыыны оҥорбут: 1927 с. балаҕан ыйыгар Главсуут бэрэссэдээтэлэ Кузьмиҥҥа: «сэрэн, эйиэхэ дьон саба түһээри сылдьаллар – дьиэҕэр олор, ханна да барыма», - диэн. Ол кимнээх Кузьмиҥҥа саба түһээри сылдьалларын С.М. Михайлов – Чемаикинскай, Е.Е. Старостин – Урдус Кулуба Уола, К.А. Стручков – Илиитэ Суох Көстүүн уо.д.а. повстанчествоҕа урут сылдьыбыт дьоннору ааттаталаабыт.
Сабарай
Сабарай диэн түптүр биир көрүҥэ. Сабарай быһыытынан сфера үөһээ аҥарыгар маарынныыр. Сабарай түҥ былыргыттан баар архитектура ууһуга. Сабарайдары үксүн итэҕэл дьиэлэрин, түмэн дьиэлэрин, стадионнар үрдүлэригэр туталлар.
Кыһалҕа кыһайар
Кыһалҕа кыһайар диэн сахалар олох үөрэҕин этэллэр.
Айылҕа дьайыытын дьон кыайан уларытар кыахтара суоҕунан бу дьайыылартан быыһанар, харыстанар суоллары эрдэттэн булуна сылдьаллара эбитэ буоллар, кыратык хаарыттарыа этилэр. Дьиэлэрин-уоттарын уу ылбат үрдүк сирин буолан оҥордохторуна ууттан эрэйдэнии суох буолар.
Улахан куйаастар кэмнэригэр баһаардар барар кутталлара биллэрдик улаатарыттан дьон сэрэхтээх буолуулара эрэ быыһыыр кыахтаах. Билиҥҥи сайдыылаах, сибээс, тиэхиникэ сайдыбыт кэмигэр тыаҕа барбыт баһаардартан үгүс элбэх дэриэбинэлэр дьиэлэрэ барылара умайан хаалыылара салайыы мөлтөҕүттэн сэрэхтээх буолуу диэн өйдөбүл умнууга хаалбытын биллэрэллэр.
Оҕолору бас-баттах, «айыы үчүгэй» диэн иитииттэн, үөрэтииттэн уоттан сэрэхтээх буолуу билигин букатын сүттэ. Эдэрдэри «айыы үчүгэй» диэн үөрэтии киһи билбэтин, оҥорботун, айыыны оҥоро сатыылларын элбэтэриттэн, уоту туһаныыга сыыһа-халты тутталларын үксэтэр. Салайааччылар өттүлэриттэн оннооҕор урукку кэмҥэ оҥоруллубут баһаарга туттуллар аналлаах уу мунньуллар күөллэрин куурдуу, уу кутар улахан иһиттэрин туһата суох туруоруу, баһаарынай харабыллары суох оҥортооһун, аҕыйатыы таһаарылла турар.
«Олох ыараатаҕына, омук күүһүрэр» диэн этии быһаччы дакаастабылын ыар, сэрии кэннинээҕи кэми уонна ол кэм оҕолорун майгыларын үөрэтииттэн булуу ордук табыллар. Оҕону саамай сөптөөхтүк, таба үөрэтэр кэм сэрии кэннинээҕи кэмҥэ кэлэн ааспыт. Биһиэхэ 45-70 сылларга төрөөбүт оҕолор онно сөп түбэһэллэр. Оччотооҕу кэмҥэ олох кыһалҕатыттан кыра эрдэхтэринэ ийэ куттара сөпкө иитиллибит оҕолор улаатан баран быстах быһыыга түбэһэллэрэ, сыыһа-халты туттуналлара биллэр аҕыйах. Бу кэмҥэ төрөөбүт, иитиллибит оҕолор билигин сааһырбыттарын, бары пенсияҕэ тахсыбыттарын кэннэ ахсааннара элбэх, олохторун кыһалҕатыттан кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ-хамнаска эриллэн үлэни кыайаллар, эрэйи билэн, көрсүө, сэмэй майгыламмыттар, киһи быһыылаахтык олороллор, оҕолорун эмиэ көрсүө, сэмэй майгыга, үлэҕэ үөрэппиттэр.
Ырыыныак олоҕун кыһарыйыыта элбэх ахсааннаах үлэһиттэр өйдөрүн-санааларын сыыйа-баайа көннөрөн, оҕолорун үлэлииргэ-хамсыырга үөрэтэллэрэ эбиллэн иһэр. Олохпут уларыйыыта эйэлээхтик, сыыйа-баайа баран иһэринэн, урукку, сэбиэскэй кэмнээҕи үөрэҕи тутуһааччылар, оччотооҕу кэм маанылаабыт араас учуонайдарын, суруйааччыларын «айыы үчүгэй» диэн сыыһа өйдөрүн-санааларын дьон бэйэлэрин өйдөрүнэн-билиилэринэн арааран билэн, туттубат буолуулара үөскүө этэ.
Улааппыт, бэйэтэ өйүн-санаатын ситэн эрэр оҕоҕо, улахан да киһиэхэ ону-маны ыган-хаайан оҥотторо, биллэрэ сатааһын утарсыыны, сөбүлээбэт буолууну үөскэтиэн сөп. Арыгыны аһара бобуу, суох оҥоро сатааһын эдэрдэр утарсар, утары оҥорор санааларын күүһүрдэринэн үчүгэйи ситиһэ сатааһыны ордук улахан куһаҕаҥҥа кубулутуон сөп.
Аҕыйах ахсааннаах омуктар киһи өйүн-санаатын уратыларын таба туһанар, омуктарын күүһүрдэр кыахтаахтар. Ыган-хаайан сахалыы саҥарары бобон, нууччалыы эрэ саҥарда сатааһын, төттөрү түмүктэри биэрэр кыаҕын туһаныы эрэйиллэр. Оҕолору оскуолаҕа сахалыы үөрэтэллэрэ аҕыйаҕыттан, төрөппүттэр бэйэлэрэ оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн сахалыы эрэ саҥардан иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ олохсуйан барыыта сахалар элбииллэригэр, тылларын, үгэстэрин оҕолор кыра, ийэ куттара иитиллэр кэмигэр иҥэрэр кыахтаналлара өйдөрө-санаалара туруктаах буолуутугар тириэрдэр.
Сэбиэскэй былаас кэмиттэн репрессия күүһүттэн аһара баһыттаран, сабырыттаран олорууну билинэн, үөрэҕи-билиини нууччалартан эрэ ылынартан төрөөбүт тылы үөрэтэргэ төрөппүттэр соччо кыһаммат буолан хаалыылара элбии сылдьыбыта. Үгүстэр оҕолорун нууччалыы эрэ билэргэ, саҥарарга үөрэтиилэрэ уопсай биир тыллаах сэбиэскэй норуоту үөскэтэ сатаабыттарыттан уонна биир тылы үөрэтии үөрэҕи-билиини чэпчэтэр курдук, сыыһа санааттан тэнийбитэ. Сайдыыны билиниибит ханньары баран билигин Россия күүһүрүүтэ кыра омуктары үтүрүйүүнэн, баайтан-малтан туоратыынан ситиһиллэр кэмҥэ кэллэ. Саха араадьыйатын сахалыы биэриилэрин, детсадтарга, оскуолаларга сахалыы үөрэтиини аҕыйатан иһии, сахалары эстиигэ тириэрдэр кыахтааҕыттан, бэйэлэрин омуктарын төһө кыахтара баарынан көмүскүү, харыстыы сатыылларын үөскэтиитэ, кыһалҕа кыһарыйарыгар кубулуйда. Маннык балаһыанньа үөскээһиниттэн саха омугу харыстыыр кыах биир эрэ баар. Ол төрөппүттэр оҕолоро саҥа саҥаран эрдэҕиттэн саҕалаан оскуолаҕа киириэн иннинэ сахалыы саҥарарга, үгэстэргэ үөрэтэн кэбиһэллэригэр олоҕурар.
Бу кэмҥэ оҕо өйө-санаата ордук күүскэ сайдарынан, ийэ кута үөскүүрүнэн ылыммыт үөрэҕэ үйэтин тухары дьайа сылдьарынан ордук улахан туһалаах. Бары төрөппүттэр ылсан туран дьарыктаннахтарына ситиһэр кыахтара улаатар.
Үөһээттэн кэлэр ыгыынан-хаайыынан, кыһалҕа кыһайыытынан туһанан оҕолору кыра эрдэхтэринэ сахалыы өйгө-санааҕа, киһилии быһыылаах, майгылаах буола улааталларыгар үөрэтии олоххо киирэрэ ордук табыллар.
Физикэ сокуонун быһыытынан ханнык баҕарар баттааһын утары өттүттэн хардары баттааһыны үөскэтэр. Саха тылын аҕыйатыы, туттуллууттан туората сатааһын сахалар, төрөппүттэр ордук ылсыһан туран оҕолорун саҥа саҥаран эрдэхтэриттэн, аан маҥнайгы саҥарар тылларыттан саҕалаан сахалыы үөрэтэ сатааһыннарын тарҕаттаҕына, туһаны аҕалара элбиир. Ырыынак олоҕо салгыы сайдан баран истэҕинэ, ордук тулуурдаахтар, дьулуурдаахтар, оҥорон таһаарар үлэни-хамнаһы кыайааччылар баһылааһыннара сайыннаҕына, сахалыы өй-санаа оннун булар.
Кыһалҕа кыһайыытын тулуйарга, кыайан аһарынарга киһиэхэ тулуурдаах, дьулуурдаах буолуута ордук күүстээҕэ, өйө-санаата туруктааҕа, өсөһө, ыһылла сылдьыбата эрэйиллэр. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ киһиэхэ ити күүстэри биэрэр кыаҕын төрөппүттэр табан туһаныылара үөрэх-билии сайдыбыт кэмигэр ханнык да уустуктары үөскэппэт. (2,88).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
2. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
Akon
Аляун Бадара Эйкон Тиам (Aliaune Badara Akon Thiam), Akon диэн сцена аатынан ордук биллэр, АХШ R&B ырыаhыта уонна ырыа суруйааччыта, музыка продюсера, эргиэмсигэ уонна филантроба. Дьоно Сенегалтан төрүттээхтэр. Akon биллиитэ 2004 "Locked Up” диэн сингла (Trouble диэн дебютнай альбомыгар киирэр) тахсыбытын кэнниттэн саҕаланар. Konvicted диэн иккис альбомын "Smack That" диэн сингла киниэхэ Grammy Award номинациятын аҕалар. Akon бэйэтэ тэрийбит икки рекорд лейбллаах, Konvict Muzik уонна Kon Live Distribution.
Алып
Алып — киһи санаатын, иэйиитин сүүйэр, баһылыыр күүс, эбэтэр аптаах суолталаах туом нөҥүө туох эрэ соругу ситиһии.
Аныгы дьон үксүн алыбы билимтэн уонна итэҕэлтэн араараллар, туһунан көрөллөр. Алып көрүҥнэрэ: сэрэбэй (таҥха), астрология, кэйээрин, алгыс, алхимия, медиумнаааһын уонна некромантия.
Улар отоно
Улар отоно (, Воронец красноплодный) — элбэх сыллаах от үүнээйи. Үрдүгэ 20—40 см, сэбирдэхтэрэ бөдөҥнөр. Уга кыра түүлэрдээх. Сибэккитэ үрүҥ, кыра, киистэҕэ хомуллубуттар. Аһа — кыһыл, сүмэһиннээх отон.
Оквил
Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх:
Алаһыай (нэһилиэк)
400px|thumb|right|Алаһыай нэһилиэк Орто Халыма улууһун каартатыгар Алаһыай нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арҕахтаах.
Андаҕар
Андаҕар — ураты түбэлтэҕэ этиллэр кэһиллибэт бигэ тыл, кытаанах халбаҥнаабат эрэннэрии. Аан дархан андаҕар — ордук кытаанах андаҕар.
Алаһыай (нэһилиэк)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 560 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Муҥурдаах ыарыыта
300px|thumb|right|Муҥурдаах Муҥурдаах ыарыыта (нуучч. Аппендицит) — муҥур (аппендикс) ыарыыта. Муҥур диэн функцията соччо чуолкайдана илик, биир эрэ өттүнэн суон очоҕоско аһыллар бүтэй орган, кини киһи иһин уҥа өттүгэр баар буолар. Араас төрүөттэн сылтаан муҥур сытыйар, онтон эмтээбэтэххэ тэстэн ис органнарын сүһүрдэн тарҕанар, перитонит саҕаланар. Муҥур ыарыыта хирургия ыарыыларыгар биир саамай элбэхтик көстөр уонна эппэрээсийэ төрүөтүнэн буолар ыарыы. Былыр, медицина улаханнык сайда илигинэ, улахан кутталлаах ыарыы этэ, ыалдьыбыт дьон өлөр бырыһыана үрдүк этэ. Билигин билии элбээн, диагностика уонна хирургия технологията сайданнар дьон бу ыарыыттан өлөр бырыһыана букатын кыччаата. Реджинальд Фитц диэн быраас бастаан аппендициты 1886 сыллаахха быһаарбыт. Ис ыарыылартан биир олус тарҕаммыт ыарыы буолар.
Майкл Фелпс
Майкл Фред Фелпс 1985 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр Мэрилэнд штат Балтимор куоратыгар төрөөбүт АХШ устууга спортсмена. Афинаҕа буолбут 2004 сыллааҕы Олимпия оонньууларыгар аҕыс мэтээли кыайбыта, онтон алтата кыһыл көмүс этэ. Александр Дитятин 1980 ылбыт рекордын кытта тэҥнэспитэ. 2008 сыллаахха Пекиҥҥа буолбут Олимпия оонньууларыгар аҕыс кыһыл көмүс мэтээли ылбыта.. Уопсайынан билигин 28 Олимпия оонньууларын мэтээллэрдээх, ол рекорд буолар.
Сабарай (илии)
Сабарай — киһи илиитин (бэгэччэгиттэн тарбахтарын төбөлөрүгэр диэри) салбаҕа эбэтэр көтөр атаҕын тарбахтара.
Köhler's Medizinal-Pflanzen
Köhler’s Medizinal-Pflanzen («Көлер эмтээх үүнээйилэрэ») — эмтээх үүнээйилэр ойуулаах уонна кылгас кэпсээннээх атластара, XIX үйэ биллэр ыйынньыктарыттан биирдэстэрэ.
Штыров Вячеслав Анатольевич
Вячеслав Анатольевич Штыров Саха Өрөспүүбүлүкэтинн иккис Бэрэсидьиэнэ (2002 сыл тохсунньу 27 күнүттэн 2010 сыл ыам ыйын 31 күнүгэр диэри).
Олоҕо
1953 сыл ыам ыйын 23 күнүгэр Томпо улууһун Хаандыга нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата — Штыров Анатолий Тихонович - ВМФ разведкатын начальнигын бастакы заместитела, контр-адмирал, кэнники маринист суруйааччы.
1975 сыллахха Дальневосточнай политехническай институту инженер-тутааччы идэтин бүтэрбит. Экономика наукатын кандидаата.
Үөрэҕи бүтэрбитин кэнниттэн ССРС Минэнерго "Гокстрой" тутуу управлениетыгар үлэҕэ ыытыллыбыт. Ол кэмтэн Штыров үлэтин биографията Саха сирин кытта сибээстээх.
1975 сылтан 1986 сылга дылы мастерынан, прорабынан, 3 № дээх тутуу учаастагын на тойонунан, главнай инженер заместителынан, "Гокстрой" начальнигын заместителынан үлэлээбит.
1986 сыллаахха "Алмазэнергострой" тойоноун заместителынан анаммыт, ону тэҥэ "Вилюйгэсстрой" главнай инженер бастакы заместителынан анаммыт.
1986—1988 сылларга — ССКП Саха сирин обкомун тутуу отделын тойонун заместитела. 1988 сылтан 1991 сылга дылы — ЦК КПСС общественнай наукаларын академиятын аспираана. Кандидатскай дисертацияны көмүскээбит.
1991 сыллаахха Саха Сирин тутуу уонна инвестиция миниистра. Бу сылга Саха ССР президенын быыбарыгар Николаев Михаил Ефимович вице-президен быһыытынан кыттан 1991 сыл ахсынньы 20 күнүгэр Саха сирин вице-президена буолбута. 1992 сылтан 1994 сыл ахсынньытыгар дылы Саха сирин вице-президенын уонна Правительство Председателын быһыытынан үдэлээбит.
1996 сылтан 2002 сылга дылы — "АЛРОСА" президена.
1997 сыл ахсынньытыттан 2002 сыл тохсунньутугар дылы Анабаар улууһуттан Ил Түмэҥҥэ депутат.
1998 сыл Кулун тутар 13 күнүгэр «АЛРОСА» Кэтиин сэбиэтин быһаарыытынан «АЛРОСА» хампааньа правлениятын председателынан талыллыбыт. 2000 сыл алтынньыттан Россия Правительствотын предпринимательство сэбиэтин чилиэнэ. Алмаас уонна бриллиан комплесын боппуруостарын комиссиятын чилиэнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин 2002 сыллааҕы талыыларыгар тохсунньу 13 туругунан 59.2% куолаhы ылан кыайбыта, иккис буолбут кандидат Федот Тумусов 34,6% ылбыта. 2002 сыл тохсунньу 27 күнүгэр президент үлэтин саҕалаабыт.
2006 сыл Ахсынньы 7 күнүгэр РФ Президенын Путин быһаарыытынан Саха Сирин президенын өссө 5 сылга уһаппыт.
2007 сыл ыам ыйын 22 күнүгэр "Биир ньыгыл Россия" партияҕа киирбит. .
2010 сыл ыам ыйын 31 күнүгэр Россия президена Д.А. Медведев бэйэтэ баҕатынан уурайар сайабылыанньатыгар илии баттаабыт.
Дьиэ кэргэнэ
Ойоҕо - Лидия Ивановна, икки оҕолооох - Юлия уонна Татьяна
Ап
Ап — итэҕэл быһыытынан айылҕаҕа уонна киһиэхэ сабыдыаллыыр кистэлэҥ күүстээх дьиктилээх албас, хомуһун.
Баарт
Баарт — киһи табыллыыта, тоҕооһуута, тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ табыллыы.
Сабарай (иһит)
Сабарай — үрдүк соҕус улахан чабычах.
Ураһа
альт=|мини|Ураһа Ураһа - чумчугур эркиннээх тутуу. Уһун ураҕастары туруортаан баран туоһунан, хатырыгынан, кырыс буорунан бүрүйэллэрэ. Үксүн күһүн-саас, сайын олороллор. Кырыһынан бүрүллүбүккэ кыһын да олоруохха сөп.
Ураһа киэҥиттэн тутулуктаах хаста көрүҥүн араараллар.
Сахалар уон тоҕсус үйэ бүтүүтүгэр, ураһаны сайынны дьиэ быһыытынан оҥорон бүппүттэрэ. Билиҥни кэмнэ ураһаны Ыһыахха чэпчэтэҥ оҥороллор.альт=|мини|Томмот тимир суол вокзалын куполлара ураһаҕа майгыннатан оҥоһуллубут.
Быһаарыылар
альт=|мини|Ураһа ис көрүҥэ
Саҥа үрэх
Дьааҥы - Индигир намтал хотугу уһугар баар Үрүҥ Хаастаах диэн үрдэлгэ бастаах. Тардыытыгар 1000 күөл баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥастан биир бөдөҥ Чахма (56 км.) диэн салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
C (программалааhын тыла)
C ордук биллиилээх программалааhын тылларыттан биирдэстэрэ буолар. Араас софтуэр платформаларыгар киэҥник туттуллар. C атын биллэр программалааhын тылларыгар улахан дьайыылаах, бастатан туран C++.
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит уу-хонуу харамайдарын тиһигэ
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр (2000 с.) киирбит сэдэх ахсааннаах уу-хонуу харамайдарын үс көрүҥнэрин тиһигэ.
Аан дойдутааҕы кинигэ уонна ааптар быраабын күнэ
мини|293x293пкс|Кинигэҕэ өйдөбүнньүк, Берлин Аан дойдутааҕы кинигэ уонна ааптар быраабын күнэ (ХНТ атын тылларынан: аҥ.  World Book and Copyright Day, араб. اليوم العالمي للكتاب وحقوق المؤلف, ‎исп. Día Mundial del Libro y del Derecho de Autor,  кыт.  世界图书与版权日, фр. Journée mondiale du livre et du droit d'auteur ) — сылын ахсын Муус устар 23 күнүгэр,  1996 сыллаахтан бэлиэтэнэр. 28-й сессии ЮНЕСКО 28-с сиэссиэйэтигэр Сэтинньи 15 күнүгэр 1995 сыллаахха быһаарыныы ылыммыта (резолюция № 3.18).
ХНТ ситим-сиригэр этиллэринэн, бу күнү таларга муус устар 23 күнүгэр 1616 сыллаахха  Мигель де Сервантес, Уильям Шекспир (дьиҥэр бэйиэт уонна драматуур юлиан халандаарынан аахтахха 23-скэ өлбүтэ, ол аата григориан халандаарынан — 10 хонук хойут өлбүт ), Инка Гарсиласо де ла Вега өлбүт күннэрин кэриэстээн талбыттар.
Быһаарыылар
<references group="" responsive="1">
Огайо
thumb|200px
Огайо (Ohio), Хотугулуу-Илин Киин штааттарын бөлөхтөрүгэр (East North Central States) киирэр АХШ хоту өттугэр сытар штаата. Иэнэ 106,8 тыһ. км². Олохтоохторун ахсаана 11,45 мөл киһи (2004). Киинэ — Колумбус. Улахан куораттара: Кливленд, Цинциннати, Толидо, Акрон, Дэйтон, Йонгстаун. 2022 сылга 40 киһи сүппүт үһү. ООН конгреһыгар атомнай буомбаны түһэриэх буолбуттар үһү. Бу штаат кутталлаах баҕайы эбит.
Галибаров Юсуп Гайнуллинович
Галибаров Юсуп Гайнуллинович (олоҕун сыллара биллибэт) — Саха сиригэр Гражданскай сэрии саҕана үрүҥ бастаанньыттары тэрийсибит атыыһыт.
Галибаров Ю. Г. кимтэн-хантан төрүттээҕэ, хаһан төрөөбүтэ биллибэт. В. И. Пестерев «Амга в вихре гражданской» кинигэтигэр суруллубутунан кини 1904 сыллаахха ыраахтааҕы аармыйатыгар сулууспалаан баран эргиэнинэн-атыынан дьарыгырбыт. Алдан-Маайа улууһугар эргиммит, онно олорор нэһилиэнньэҕэ олус улахан сабыдыалламмыт. Байбыт-кыаҕырбыт.
1921 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускайтан күрээбит военспец-офицердар кинини бэйэлэрин диэки тардыбыттар. Инньэ гынан Ю. Г. Галибаров үрүҥ повстанчествоны Саха сиригэр тэрийбит дьонтон биирдэстэринэн буолан тахсыбыта. Повстанчество кэнниттэн пепеляевщина да кинини тумнубатаҕа сэрэйиллэр.
Ю. Г. Галибаров омугунан татаар этэ. Сахатыйбыт татаар эбит буолуохтаах. Ааспыт ХХ үйэҕэ, 1982 сыллаахха Амматтан сылдьар биир 60-ча саастаах киһи сэһэнинэн Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии иннинэ Галибаровы биир Бэс Татаар диэн киһи арыгылаан баран кыыһырсан быһаҕынан анньан өлөрбүт. Ол Бэс Татаар уруккута кыһыл партизан эбит. Ол иһин буруйу-сэмэни ылбатах. Бу сэһэн кырдьык буоллаҕына, оччолорго урут сэбиэскэйи утарса сылдьыбыт дьоҥҥо сыһыан олус хаҕыс уонна кырыктаах эбит дииргэ сөптөөх.
Ю. Г. Галибаров олоҕун туһунан сиһилии сэһэн суох. Ол эрээри кини бэйэтин кэмигэр киэҥник биллэ-көстө сылдьыбыт киһи эбит.
Хараҥаччы ото
thumb|250px
Хараҥаччы ото, улахан хараҥаччы ото.
Хараҥаччы ото, улахан хараҥаччы ото. (нууч. Чистотел большой), (лат. Chelidonium majus L.). Мактыҥылар уруулуу уустар бөлөхтөрө.
Кылгас морфологията.
Хараҥаччы ото кылгас силиргэхтээх, салаалаах сүрүн силистээх элбэх сыллаах от үүнээйи. Бары органнарыгар кытарымтыйар саһархай өҥнөөх үүтүҥү симэһиннээх. Умнаһа салаалаах, 30-60 см үрдүктээх, абына-табына түүдээх. Сэбирдэхтэрэ уочаратынан олороллор, бөдөҥнөр, эриллэҕэс салбахха маарынныырдыы хайытыллыбыттар. Сибэккитэ зонтиктыҥы. Хоруоната 8-16 мм уһуннаах чаҕылхай араҕас өҥнөөх түөрт эминьэхтээх. Аһа сручоктуҥу хоруопкачаан. Ыам ыйа бүтүүтүттэн күһүҥҥэ диэри сибэккилиир.
Зоология
Зоология — хамсыыр харамайдары үөрэтэр билим салаата: кинилэр оҥоһууларын, олохторун, олорор сирдэрин, аһыыр ньымаларын, ууһааһыннарын уонна айылҕаҕа да, киһи эйгэтигэр да быһыыларын-майгыларын.
Кыыллар саарыстыбалара наһаа киэҥ уонна уустук. Онон зоология хас да туһунан салаалартан турар, холобур, энтомология үөнү-көйүүрү анаан үөрэтэр, ихтиология - балыктары, герпетология - амфибиялары уонна сыылааччылары. Зоология сорох салаалара кыыл-сүөл оҥоһуутун (анатомия), уорганнара хайдах үлэлииллэрин (физиология), төрүөхтэрин иннинэ хайдах сайдалларын (эмбриология) үөрэтэллэр. Онтон холобур, зоогеография кыыллар Сир үрдүгэр тарҕаныыларын үөрэтэр. Этология диэн билим кыыллар айылҕаҕа быһыыларын-майгыларын анаан үөрэтэр. Экология - кыыллар уонна үүнээйилэр тас эйгэни кытта ситимнэрин, бэйэ-бэйэлэригэр дьайыыларын үөрэтэр. Палеонтология былыр сүппүт кыылы-сүөлү, кинилэр таастыйан хаалбыт өлүктэрин чинчийэр.
Зоологиянан дьарыктанар учуонайдар - зоологтар - сорохторо кэбиниэккэ олорон үлэлииллэр, сорохторо лабораторияларга уопут туруораллар, түмэллэргэ, зоопаркаларга эбэтэр айылҕаҕа тахсан үлэлииллэр.
Байды
Улуус кииниттэн 18 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 471 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Күндэйэ (нууччалыы аата Кюндяя), урукку аата Чакыр,Сунтаар улууһун нэһилиэгэ. Улуус кииниттэн Сунтаартан, Бүлүү өрүс нөҥүө 38 км ыраах сытар. Аттынан Мирнэй—Дьокуускай Бүлүү федеральнай суола ааһар (8 км). Сүрүннээн 3 түбэттэн Күндэйэ (Арыы), Элгээн, Харыйалаах турар. Билигин дьон үксэ Күндэйэҕэ бэйэтигэр олорор. Орто оскуола, оҕо саада,культура дьиэтэ, балыыһа, почта, аҕыйах тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар чааһынай тэрилтэлэр, атыы-эргиэн тэрилтэлэрэ бааллар. Нэһилиэнньэтэ 805 киһи (2007 с. туругунан). Омугунан бары сахалар.
Харыйалаах түбэтэ
Былыргы аата Кокуора. 1906 сыллаахха Хоро нэһилиэгиттэн арахсан туспа Кокуора нэһилиэгэ буолбута. 1-кы кинээс Андрей Петрович Кокорин-Каакас. Кини 1916 с. чааһынай дьиэтин сиэртибэлээн 1 кылаастаах училищены астарбыта. Онно уонтан тахса оҕо үөрэммитэ. Бастакы учуутал Монастырев Матвей Васильевич диэн нуучча дуогабарынан үлэлээбит. Кини кэнниттэн Попов Иван Петрович — Баанча диэн олохтоох нуучча учууталлаабыт. 1922 с. үп суох буолан оскуола сабыллыбыт. Бу үөрэммит оҕолортон Кокорин (Трофимов) Кирилл Алексеевич оройуоҥҥа, республикаҕа биллэр салайааччы, Михайлов Михаил Прокопьевич Өлүөхүмэҕэ милииссийэ начальнига буолбуттара. 1937 с. «Кыһыл Харыйа» холкуос тэриллибитэ. Ол дьыл миэлиҥсэ тутуллубута уонна 1955 с. дылы үлэлээбитэ. 1938 с. кулууп баар буолбута. 1948 с. Хомустаахха саҥа бөһүөлэк тутуллубута. 1950с. «Кыһыл Харыйа» Калинин аатынан (Элгээн) холкуостуун холбоспута.
Кокуора сирин аҕа уустара
1875 с. Туулуурга Бүөтүр Кокуорун чочуобуна туттарбыта уонна уолун Андрей аатын иҥэрбитэ (1-гы кинээс).
Бэлиэ сирдэр
Аттаах тумул - Элгээн түбэтиттэн сэриигэ барбыт 33 буойуннарга, тыыл бэтэрээннэригэр, сэрии сылын оҕолоругар аналлаах өйдөбүнньүк мэҥэ бэлиэтэ турар сирэ.
Туулур (Харыйалаах) — таҥара чочуобуната, маҥнайгы оскуола, Кокуора нэһилиэгин быраабата турбут сирдэрэ. Харыйалаах буойуттарыгар аналлаах өйдөбүнньүк.
Хаххан
мини 250px|thumb|left|Хаххан Хаххан эбэтэр куйбаҥкы (бородатая неясыть, Strix nebulosa) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, хахханнар уустарыгар киирэр бөдөҥ (кынатын далааһына 1,5 м тиийэр) тыҥырахтаах көтөр.
300px|мини|Өлүөхүмэ өрүскэ. 2013 сыл ыам ыйын ортото Этин-сиинин уһуна — 65 см кэриҥэ (80 см тиийэр), ыйааһына 0,7-1,2 кг. Кынатын далааһына 1,5 м тиийэр. Төбөтө улахан. Харахтара араҕастар, хараҥа тиэрбэстэрдээхтэр. Тумсун анныгар хара түүлээх. Хабарҕатыгар үрүҥ саҕа курдуктаах. Кынатын аллараа өттө эриэн.
Арассыыйа дэхси сирдэрин, Сибиир уонна Уһук Илин инньэлээх мастаах ойуурдарыгар олохтоох.
Үксүн күнүһүн бултуур. Булда кыра кэрбээччилэр, сороҕор тииҥнэр.
Уйа туттубат, атын көтөрдөр уйаларыгар олохсуйар диэн суруйаллар. 2-4 үрүҥ өҥнөөх сымыыттаах буолар.
Никифоров Василий Давыдович
Никифоров Василий Давыдович (1931—2007) — РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, саппаас майора, кыраайы үөрэтээччи, Иккис Наахара, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Василий Давыдович Наахара 7 кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. 1962 с. СГУ историческай факультетын бүтэрэн баран учуутал үлэтин Наахара 8 кылаастаах оскуолатыгар саҕалаабыта. 1964—1982 сылга диэри Наахара орто оскуолатыгар учууталынан, военругунан, саабыһынан, дириэктэринэн 19 сыл үлэлээбитэ.
1978—1982 сылларга НВП военругунан үлэлээбитэ. Бу кэмҥэ оскуолаҕа байыаннай патриотическай иитиигэ пед.коллектив уонна төрөппүттэр элбэх үлэни ыыппыттара. Оччотооҕу көрдөбүлгэ эппиэттиир сөптөөх оборудованиелаах кабинет, строевой площадка, ытар тир, караульнай помещение сороҕо, мэһэйдээх площадкалар, оружейка оҥоһуллубуттара. Оскуолаҕа «Бойобуой уолаттар» кулууптара, стрелковай кружок үлэлииллэрэ. Юнармеецтар «Орленок», «Зарница» байыаннай- патриотическай оонньуларга көхтөөхтүк кытталлара уонна оройуоҥҥа 3 сыл субуруччу бастаан көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамяны «За отличную военную подготовку молодежи» үйэ-саас тухары илдьэ хаалбыттара. Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспалыы барааччылары атаарыы уонна сулууспаттан кэллэхтэринэ көрсүһүүлэр ыытыллаллара. Албан аат уруоктара, памятниктары шефтэһии, юнармеецтары, ордук призывниктар ГТО нуормаларын ситиһиилээхтик туттаралларын ситиһэллэрэ. Сулууспалыы сылдьар отпускниктар байыаннай чаастарын кытта суруйсуу тэриллэрэ. Үгүс выпускниктар үчүгэйдик сулууспалыылларын туһунан махтал суруктар кэлэллэрэ, олору оскуола үөрэнээччилэригэр линейка кэмигэр иһитиннэрэллэрэ. 1979 сыллаахха оскуола ити үлэтин үрдүктүк сыаналаан учууталлар атырдьах ыйдааҕы сүбэ мунньахтарыгар Наахара оскуолата Советскай сэбилэниилээх күүстэр уонна ЫБСЛКС 60 сыллара туолуутун көрсө Байыаннай — патриотическай үлэни тэрийиигэ активнайдык кыттыбытын уонна ситиһиитин иһин ССРС үөрэҕин Министерствотын, ЫБСЛКС КК, ССРС ДОСААФ КК дипломнарынан наҕараадаламмыта.
Василий Давыдович үгүс сыратын биэрэн чинчийбит үлэлэрэ «Наахара нэһилиэгин историята (1631—1996)», «2 Наахара нэһилиэгин Хочо бөһүөлэгин олохтоохторун төрүттэрэ-уустара», «Наахара орто оскуолатын историята (1900—1996 сс.)». Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын туһунан үгүс материал хомуллубута. Наахара буойуннарын ааттарын, көмүллүбүт сирдэрин чуолкайдыырга эдэр пионердар уонна комсомолецтар киэн өрүттээх чинчийэр үлэни ыыппыытара. Василий Давыдович төрүттээбит музейыгар 1990—2001 сс. 11 сыл үлэлээбитэ.
2007 сыллаахха өлбүтэ.
Халадаай
Халадаай — түөһүттэн ыла туспа быһыллан оҥоһуллубут кэҥээн түһэр гына тигиллибит ырбаахы.
Хонуу бочугураһа
200px|thumb|right|Хонуу бачугураһа Хонуу бочугураһа (лат. Coturnix coturnix, нуучч. Перепел) — Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр эрэ баар сэдэх көтөр. Сунтаар, Ленскэй уонна Өлүөхүмэ улуустарыгар көстөр. Мас көтөрдөрүттэн кыстыкка соҕуруу барар соҕотох көтөр.
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр — III категория.
Иванов Павел Никандрович
Иванов Павел Никандрович (30.08.1906—28.10.2002) — Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара
1906 сыллаахха атырдьах ыйын 30 күнүгэр Несь с. (билигин — Архангельскай уобалас Ненецкэй национальнай уокуругун Канино-Тиманскай оройуонугар) төрөөбүт.
1954 сыл ахсынньытыгар П. Н. Ивановы Өлүөнэтээҕи өрүс пароходствотын начальнигынан ананар.
Сэттэ сыл (1958—1965 сс.) көрдөрүүлэринэн Өлүөнэтээҕи өрүс пароходствота «Үлэ Кыһыл Знамятын» уордьанынан наҕараадаламмыта. Өрүс транспорын сайдыытын былаанын сэттэ сыллааҕы сорудахтарын болдьоҕун иннинэ толоруутун, үрдүк ситиһиилэрин иһин ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл балаҕан ыйын 14 күнүнээҕи Ыйааҕынан Иванов Павел Никандровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт. П. Н. Иванов Өлүөнэтээҕи өрүс пароходствотын 1969 сыллаахха дылы салайбыт. 1969 сыллаахха пенсияҕа тахсан, Саха Сириттэн барбыт. Ростов-на-Дону куоракка олорбута. 2002 сыл алтынньы 28 күнүгэр өлбүт. Ростов-на-Дону Хоту кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Илбис
Илбис — былыргы сахаларга, саха итэҕэлигэр сэрии, охсуһуу, хаан тохтуутун иччитэ.
Кланура
Кланура - "Куйаар дуораана" радиостанция ыытаччыта.
Усуйаана улууһун Силээннээх нэһилиэгиттэн төрүттээх.
IP аадырыс
IP аадырыс (айпи-аадырыс, Internet Protocol Address диэн кылгатыллыбыта) — IP боротокуолугар көмпүүтэр ситимин түмүгүн аадырыһа.
Горохов Василий Алексеевич
Василий Алексеевич Горохов — Усуйаана улууһун Силээннээх нэһилиэк кулубата. 1958 сыл тохсунньу 21 Сайылык сэлиэнньэҕэ төрөөбүт.
СГУну 1980 сыллаахха бүтэрбит, идэтинэн физик. 1988 сылтан 1990 сылга диэри Силээннээх совхоз киин уһаайбатын салайааччытынан үлэлээбитэ. 1990—1992 сылга диэри орто оскуола дириэктэрэ. Силээннээх оскуолатыгар учууталлаабыта, дириэктирдээбитэ.80-нус сыллар бүтүүлэриттэн нэһилиэгин салайар. Усуйаана улууһун Силээннээх нэһилиэгин баһылыга, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Биир ньыгыл Россия» партия актыыбынай чилиэнэ, улуус мунньаҕын депутата.
Ичээн
Ичээн — былыргы сахаларга көннөрү дьон көрбөтүн-истибэтин көрөр-истэр (холобура, көтөр-сүүрэр кэпсэтиитин) уонна онон инники туох буоларын билгэлиир киһи.
Саха Сирин дьоно
Саха Сирин дьонун ахсаана 950 тыh. киhи (2009).
Омуктар
2002 сыллааҕы сурутуу көрдөрүүлэринэн
Моҕойдор
Моҕойдор эбэтэр эриэн үөннэр - атаҕа суох бэрт сылбырҕатык сыыллар кыыллар. Хитиин хахтаах буолаллар. Аан дойдуга 2800 кэриҥэ моҕой көрүҥэ баар. Кинилэр бары сиэмэх кыыллар.
Атаҕа да суох буоллар моҕойдор сиринэн бэрт түргэнник сыыллаллар. Сорох моҕойдор өрөҕөлөрүгэр хамсанарга аналлаах өйөнөр хахтаах буолаллар, онтуларын туһанан маска да ыттыахтарын сөп. Ол эрэн моҕойдор элбэхтик хамсаабаттар, бултуур эбэтэр куотар эрэ кэмнэригэр сыыллаллар. Моҕой булдун сыт көмөтүнэн билэр, онно аналлаах сыты билэр сенсордар тылыгар бааллар. Сорох моҕойдор булду хам тутан өлөрөллөр, сорохтор тыыннаахтыы ыйысталлар. Хам тутааччылары удаав диэн ааттыыллар, удаавтар ахсааннарыгар боа, питоннар уонна саамай бөдөҥ моҕой анаконда (устата 10 м тиийэр) киирэллэр. Сүлүһүннээх моҕойдор (холобур кобралар уонна гадюкалар) бултарын этигэр дьааты аналлаах тиистэринэн куталлар (испириис инньэтигэр майгынныыр).
Бары моҕойдор булду бүтүннүү ыйысталлар, тоҕо диэтэххэ ыстыыр тиистэрэ суох. Сыҥаахтарын оҥоһуута айахтарын наһаа киэҥник атарга аналлаах оҥоһуулаах, онон бэйэлэриттэн хас да төгүл бөдөҥ кыылы ыйыстыахтарын сөп, түөстэрин уҥуоҕа суох буолан ойоҕос уҕуохтара аһылыгы аһарарга эмиэ кэҥээн биэрэллэр. Биир кыылы ыйыһыннаҕына моҕой икки-үс нэдиэлэ аһаабакка сылдьыан сөп.
Андреев Ефрем Николаевич
Андреев Ефрем Николаевич — доруобуйа харыстабылын уонна медицина науукатын салайааччыта, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх бырааһа, ССРС доруобуйатын харыстабылын туйгуна.
1909 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун 2-с Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Николай Андреев 1918 с. өлбүт. Ийэтэ Агафия Гаврильевна Андреева 1941 с. өлбүт. Үс уолтан биирдэстэрэ, бииргэ төрөөбүттэрэ Терентий уонна Тарас холкуостаахтар. 1922 с. нэһилиэк оскуолатыгар киирбит, интэринээккэ олорбут. Сэттэ кылааһы бүтэрэн баран 1927 с. Дьокуускайдааҕы медтехникумҥа киирбит, 1931 с. туйгуннук бүтэрбит. Хомсомуол путевкатынан Иркутскайдааҕы мединститукка киирбит, 1937 с. бүтэрбит. Үөрэҕин бүтэрэн баран икки сыл институукка хомсомуол кэмитиэтин салайбыт (ординатураҕа сылдьан). Иркутскай горсоветын дьокутаатынан талылла сылдьыбыт.
1939 с. ЯФАШ дириэктэринэн анаммыт. 1940 с. Совнарком быһаарыытынан Москубаҕа Киин Сэллик институтугар аспирантураҕа киирбит. Онно сылдьан сэлликтээн 1941 с. уурайбыт, 5 ый эмтэммит. Онтон Дьокуускайга "Красная Якутия" диэн сэллик санаторийыгар кылаабынай бырааһынан 1943 сыллаахха диэри үлэлээбит. 1944 с. Доруобуйа харыстабылын наркомун солбуйааччытынан, онтон биир сылынан ССКП обкуомун доруобуйа харыстабылын отделын сэбиэдиссэйинэн анаммыт, 1948 с. диэри үлэлээбит, онтон дьаһал отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччытынан 1950 сыллаахха диэри үлэлээбит.
1950 сыллаахтан ССРС Мэдиссиинэҕэ акадьыамыйатын Сэллик институтун Саха сиринээҕи филиалын дириэктэрэ.
Фтизиатрия институутун Саха сиринээҕи филиалын төрүттэниэҕиттэн дириэктэрдээбитэ, сэллик ыарыы олохтоох уратыларын үөрэтэр үлэни салайбыта уонна бэйэтэ чинчийбитэ.
1954 с. "Сэллик уонна Саха АССР-га сэллиги утары охсуһуу" диэн мэдиссиинэ билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэтин көмүскээбит.
Кэргэнэ: Попова Екатерина Ильинична, Сунтаар аҕабыытын кыыһа, учуутал. 1955 с. суруйбут автобиографиятыгар үс оҕолоохпун диэбит: Люция (устудьуон), Владимир уонна Зинаида (оскуола үөрэнээччилэрэ).
Көрбүөччү
Көрбүөччү — инникини эрдэттэн билэр дьоҕурдаах киһи.
Төгүрүк чиэрбэ
Төгүрүк чиэрбэлэр эбэтэр нематодалар (roundworm, Nematoda) Protostomia диэн таксоҥҥа киирэр харамайдар кэлимнэрэ (тииптэрэ).
= Дьиң төгүрүк чиэрбэ кылааһа (NEMATODA) =
1)	Аскарида
2)	Анкилостома (Кривоголовка), Некатор
3)	Острица
4)	Власоглав
5)	Трихинелла
6)	Ришта
7)	Микрофилярия
= Тас көрүҥүн характеристиката =
Эттигэ сигимиэнэ суох, бэрэбинэ курдук формалаах, туора быһылыннаҕына төгүрүк формалаах. Бастаан төгүрүк чиэрбэҕэ ис көндөйө сайдыбыта биллэр (ол иннинээңңилэргэ суох этэ) ол иһигэр ис органнара баалллар.
= Ас буһарар систиэмэтэ = Айах, хабарҕа, куолай, ортоку уонна кэлин оһоҕоһо, эмэһэтэ.
= Таһаарар систиэмэтэ = Протонефридийэтин көрүңэ уларыйбыт: икки эбэтэр биир клеткаттан уонна икки канаалтан турар.
= Ньиэрбэ систиэмэтэ = Ньиэрбэ умнаһа ортогон курдук, ол аата ньиэрбэ систиэмэта туора уонна уһаты сытан эрэһээнки курдук буолар.
= Ууһатар орган систиэмэтэ = Төгүрүк чиэрбэни үксүн тыһы атыыр диэн араараллар.
= Хаан эргиирин уонна тыынар систиэмэлэрэ = Хаан эргиирин систиэмэтэ суох. Тирии нөңүө тыыналлар.
1) Класс Nematoda (Нематоды)
2)Класс Gastrotricha (Брюхоресничные)
3)Класс Gordicea (Волосатики)
4)Класс Kinorinchi (Киноринхи)
Төгүрүк чиэрбэҕэ баар буолбутугар маннык органнар сайдыылара охсор
Иһигэр уулаах бастакы ис көндөйө, гидроскелет оруолун толорор, паразит эттигэ уунарыгар көмөлөһөр. -бастаан кэлин оһоҕоһо сайдыбыт, ол баар буолан аһа биир направленияҕа барар буолбут. -тыһы атыыр төгүрүк чиэрбэлэргэ бастаан сайдыбыт.
Медициинэҕэ суолтата Nematoda кылааһа маннык төгүрүк чиэрбэлэргэ арахсар
= Геогельминты =
Көрүңнэрэ, киһиэхэ уонна кыылга паразиттыыыллар, сымыыта эбэтэр личинката тас эйгэҕэ сайдар, личинка сайдарыгар температура, сиик, давления, салгын тийиитэ оруолу оонньуур. Чиэрбэ холобурунан аскариданы, власоглавы ааҕаллар.
= Биогельминты =
Бу көрүңнэр личииңкэлэрэ со5отох эбэтэр хас да хаһаайыннаах буолаллар. Холобур, трихинелла, ришта. Сайдыыта хас бирдии стадия5а сайдарыгар 4 лииңкэлиир.(ол эбэтэр ха5ын быра5ан уларыйар ньымата) Личиинкэ хаһаайын иһигэр киирэн баран органтан органна көһө сылдьан паразитттыыр, ол гынан баран острица, власоглав көһүүтэ суох паразиттыахтарын соп.
= Көрүң ыарыылара =
Ascaris lumbricoides(Аскарида человеческая)-аскаридоз
Enterobius vermicularis(Острица)-энтеробиоз