cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хорхе Луис Борхес
Удьуордуур туругунан, Борхес алта уонча сааhыгар хараҕа суох буолбут. 1955-кэ, кини Ил Библиотека (Biblioteca Nacional) директора уонна Буэнос Айрес Университетын литература профессора буолбут. 1961-гэ, Prix Formentor диэн таhаарааччылар омуктар икки ардыларынааҕы бастыҥ бириистэрин ылан аан дойдуга биллибит. Кини үлэлэрэ элбэхэ Холбоhуктаах Штаттарга уонна Эуропаҕа тылбаастаммыттара уонна таhаарыллыбыттара. Борхес Женеваҕа 1986 сыллаахха өлбүт.
Дойду хатыҥаайыта
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: көппөҕөр, көнө ньуурдаах, өҥө сырдык хоҥортон хараҥа хоҥорго дылы. Туруупкалаах араҥата: кирдээхтиҥи үрүҥ Этэ: үрүҥ, өнө уларыйбат. Атаҕа: төкүнүк, уһун, көҥдөй.
Хомуллар кэмэ
От ыйа — балаҕан ыйа. Сыаналаах тэллэйдэргэ киирэр. Ардах кэннэ тута хомуллубат, оччоҕо наһаа минньигэһэ суох буолар. Элбэх бүлүүдэҕэ туттуллар.
Чаккы
Чаккы — ынах сүөһү тириититтэн эбэтэр саарыттан тигиллибит этэрбэс.
Ынтахтай
Ынтахтай - Куоллара сүүрүүгэ, былыргы киһи.
Таҥара дьиэтэ аһыллыытыгар нуучча аҕабыытгара күрэхтэһии тэрийбитгэр. Сүүрүүлэргэ Куоллара сүүрүүгэ Ынтахтай бастаабыт. Бугуһуйан бүтэһик сүүрүүтүгэр муннугунан дьиэ үрдүгэр тахсан кириэһи кууһан олорбут. Аҕабыыттар маҥнай сахалары хайҕаан баран кэлин таҥара баайын таах уорууһуктар диэн куттанан дьиэни эпсиэйдэтэ, түннүгү эрэһиэҥкэлии охсубуттара кэпсэнэр.
1967
1967 сыл.
1735
1735 сыл.
.ug
.ug диэн Уганда үрдүк таhымнаах ил домена.
Готфрид Лейбниц
Го́тфрид Ви́льгельм Ле́йбниц (Gottfried Wilhelm (von) Leibniz, МФА: ) (1646–1716) — ньиэмэс философтэ, логик, математик, механик, физик, юрист, историк, дипломат, айааччы уонна тылы чинчийээччи. Берлиннээҕи Наука академиятын төрүттээччитэ уонна бастакы бэрэсидьиэнэ, Француз Наукатын академиятын тас дойдуттан чилиэнэ.
Национальнай нэһилиэк
Саха Сиригэр билигин 42 Национальнай нэһилиэк уонна 3 көһө сылдьар нэһилиэк баар. Онно хоту норуоттар олороллор: эбэҥкилэр, эбээннэр, юкагирдар, уонна да атыттар. .
Молуку
350px|мини|Молуку провинция Молуку, эбэтэр Молукку (Maluku) — Молуку архипелаагын соҕуруу арыыларыгар баар Индонезия провинцията.
Дьаһайар киинэ — Амбон куорат, Амбон арыыга (722 км²) турар. Олохтоохторо — 1 533 506 киһи (2010).
1950 сыллаахтан 1999 сыллаахха дылы Молуку арыылара биир провинция этилэр. 1999 сыллаахха мусульмааннар олорор икки уокуруктара арахсан туспа Хотугу Молуку провинцияны олохтообуттара.
.uk
.uk диэн Холбоhуктаах Хоруоллук үрдүк таhымнаах ил домена.
Прокопьев Прокопий Яковлевич
Прокопьев Прокопий Яковлевич (Чуукаар) — саха суруйааччыта, тылбаасчыт.
Олоҕун олуктара
1941 сыллаахха Ньурба улууһугар төрөөбүт.
1975 сыллаахха А. М. Горьскай аатынан Литературнай институту бүтэрбит.
1991 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Сигэлэр
[http://www.sakhalit.com/node/189 Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Прокопьев Прокопий Яковлевич-Чуукаар]
Чакыр таас
Чакыр таас — сүүрүк охсуутугар уһуга, кырыыта суох буола мүлүрүйбүт, бытархай өрүс тааһа.
Шарль-Ксавье
Шарль Ксавье Томас де Кольмар (Charles Xavier Thomas de Colmar, 1785, Кольмар, Эльзас — 1870, Париж) — французский предприниматель, создатель первого коммерческого арифмометра.
Александров Семен Лаврентьевич
Александров Семен Лаврентьевич (13.09.1918—28.08.1986) — саха живописеһа.
1918 с. балаҕан ыйын 13 күнүгэр Амма улууһун Өнньүөс сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1941 с. Иркутскайдааҕы уус-уран училищены, 1954 с. Ленинграадтааҕы Репин аатынан Живопись, скульптура уонна архитектура институутун живописнай факультетын бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
Айымньыларын уратыта - живопиһын уонна уруһуйун үрдүк култуурата. Ордук мэтириэккэ элбэхтик үлэлээбитэ. Талаана чаҕылхайдык 60-с сылларга арыллыбыта. Киһи ис туругун өйдүүрэ уонна ону кырдьыктаахтык биэриитэ - худуоһунньук күүстээх өрүтэ буолар
Үлэлэрэ:
1986 с. атырдьах ыйын 28 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Сиикэй
Сиикэй — географияҕа: өрүс, күөл турбутун кэннэ тоҥмокко сытар муус ортотунааҕы уу.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
188
188 сыл.
Муус устар
Муус устар Григориан халандаарыгар төрдүс, сылга бастакынан лоп курдук 30 хонуктаах. Соҕуруу эҥэлэйгэ бу ый күһүнү, оттон хотугу эҥэлэйэгэ — сааһы кытта ситимнээх. Муус устар ый сахалыы аата балаҕан муус түннүгүн устан, сайыҥҥы хабах эбэтэр сүлүүдэ түннүгү олордор кэми кэрэһэлиир.
Муус устар — сону устар ый. Саас лаппа кимэн киирэр. Күн үөһэ күөрэйэр. Халлаан күп-күөҕүнэн унаарар. Ол эрээри, киэһэнэн дьыбарсыйар, түүнүн тымныйар. Дьыл оҕуһун көҥдөй көхсө, тураах кэлиитигэр, муус устар тохсус күнүгэр сууллар. Бу күннэргэ тураахтар халлаан күөх урсунунан көппөхтүүллэр. Кинилэр төттөрү-таары көтө-көтө бокуойа суох дааҕырҕастахтарына, сотору кэминэн күн-дьыл көнөр, хатааһына суох саас буолар. Оттон, саҥата-иҥэтэ суох соҥуоран сырыттахтарына, хатааһыннаах тымныы сааһы күүтэллэр. Барабыай ыраас күҥҥэ саҥата-иҥэтэ аҕыйаан ах бардаҕына, хаары дуу, ардаҕы дуу биттииллэр. Эһэ уонна моҕотой биир тыыннаахтар. Биир кэмҥэ эһэ арҕаҕыттан, моҕотой хороонуттан тахсаллар. Моҕотой хороонуттан хойутаан таҕыстаҕына, хатааһыннаах тымныы саас буолар.
Муус устарга соҕуруу кыстаабыт көтөрдөр кэлэллэр. Ый иккис аҥаарыгар сылгы чыычааҕа, сар элиэ, хоҥор хаас, хомурах туруйата, чиибистэр, ырыаһыт чыычаахтар кэлэллэр, ый бүтүүтүгэр бастакы көҕөнү көрөллөр.
Муус устар ый күнүн-дьылын билгэтэ
Өскөтүн хаар эрдэ уулуннаҕына, үчүгэй сайын үүнэр. Былыттар сырдык халлаан күөҕэ буоллах-тарына, сылаас уонна ардахтаах. Күнүһүн итии, түүнүн тымныы буоллаҕына, үчүгэй күн-дьыл үүнэр.
Түөлбэ тылыгар
киристиэп ыйа; куччугуй кулун тутар; сойуо ыйа; сынньалаҥ ыйа; чыычаах ыйа;
Бэлиэ күннэр
1922 - Бүтүн Арассыыйатааҕы Ситэриилээх Кэмитиэт "Об образовании Автономной Якутской Советской Социалистической Республики" дэкириэтэ тахсар.
1734
1734 сыл.
Пхеньян
Пхеньян (кэр. 평양 Пхөҥяҥ,, туруору тылбаастаатахха: "Хаптаҕай сир" эбэтэр "Эйэлээх сир") диэн Хоту Кэриэйэ киин куората. Тэдоҥ өрүс үрдүгэр сытар. 2008 сыл биэрэпиһин түмүгүнэн олохтооҕун ахсаана 3,255,388. 1946 сылаахха соҕуруу Пхенган провинцияттан арахсыбыта уонна быһа салайыллар куорат буолбута. (chikhalsi, 직할시).
Бөҕө Бүөтүр
Бөҕө Бүөтүр - Бүтэйдээххэ олорон ааспыт күүстээх киһи.
Барыыһаптар төрүттэригэр өссө Дохсун Бүөтүр диэн күүстээх киһи баар эбит. Бөҕө диэн ааттаах киһибит бүтүн үс нэһилиэги түмпүт сиргэ соҕотоҕо соһутар. Барыыһаптары аҕа ууһунан араарар Дыабан Баһылай 70-н лаппа ааһан баран сиэннэрэ кырата суох кылыыһыт дьон түспүттэрин аһары түһэн хомоторо үһү.
Күүстээх удьуору утумнаабыттарга бааллар сахаттан соҕотох ыарахан атлетикаҕа спорт маастара Михаил Скрябин, гиревой спорт маастара Руслан Корнилов, имбэлииттэр ортолоругар күрэххэ инники күөҥҥэ сылдьар Валентин Борисов.
.us
.us диэн АХШ үрдүк таhымнаах ил домена.
Ойуулаах хатыҥаайы
Ойуулаах хатыҥаайы (, Березовик розовеющий) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин бары улуустарыгар үүнэр. Маардарга уонна сииктээх хатыҥ ойуурдарга көстөр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 5-10 см, көппөҕөр, өҥө хараҥа хоҥор. Туруупкалаах араҥата: бастаан үрүҥ, онтон хоҥордуҥу Этэ: үрүҥ, кытаанах, өҥө алдьатахха кытарар. Атаҕа: төкүнүк, уһуна 9-12 см.
Хомуллар кэмэ
От ыйа — балаҕан ыйа
Кырынаас
200px|thumb|Кырынаас Кырынаас (Mustela erminea) — Солоҥдотуҥулар кэргэннэригэр киирэр тириитэ күндүтүк сыаналанар кыыл.
Тас көрүҥэ
Уһун эттээх-сииннээх, кылгас атахтаах, уһун моойдоох, үс муннуктуҥу төбөлөөх, оччо улахана суох төгүрүктүҥү кулгаахтаах кыра сиэмэх кыыл. Атыырын этин-сиинин уһуна — 17—38 см (тыһыта икки төгүл кэриҥэ кыра буолар), кутуругун уһуна 35 % кэриҥэ — 6—12 см; ыйааһына — 70-тан 260 г дылы. Муҥурга майгынныыр, ол гынан баран кинитээҕэр бөдөҥ.
Өҥө саһарга аналлаах — кыһын үп-үрүҥ, сайын тириитигэр икки өҥнөөх — үөһээ өттө хоҥордуҥу кытархай, аллараа өттө (түөһэ, иһэ, атахтарын ис өттө саһархай маҥан.
Тайҕаҕа, ойуурдаах истиэптэргэ (лесостепь), туундараҕа элбэхтик тарҕанан олорор.
Силлиэ
thumb|250px
Силлиэ — быһымахтык сэллии-сэллии күүһүрэр дохсун тыал.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Мымах
Былыргы сибиир "запискаларыгар" суруллубутунан, Мымах Красноярскай остуруогу олохтообут уонна Өлүөнэ устун айаннаабыт диэн Калашников диэн ааттаах саха архивиһын кинигэтигэр этиллибит. Страленберг санаатынан, сахалары Орто Өлүөнэҕэ Дэҥси Дархан Тегин аҕалбыт. Саха үһүйээннэригэр Мымах аата көстүбэт, ол оннугар үһүйээннэргэ барыларыгар хаһаахтар Саха сирин сэриилээн ылар кэмнэринээҕи сахалар баһылыктарынан Тыгын буолар. Мымах, Тыгын курдук, тоһуурга түбэһэн нуучча кириэппэһигэр өлөр. Үһүйээннэргэ Тыгын, Мымах курдук, бүтүн сахалар сэриилэринэн, Дьокуускай остуруогун төгүрүйүүтүнэн салайар. Воевода П.Головин өһүөнүттэн Дьокуускай остуруогар Мымаҕы аччыктатан өлөрбүт. Онон, хаайыыга Мымах аатын түһэн биэрбэтэх уонна геройдуу өлбүт. Кини нуучча челобитнайдарыгар Мымак диэн ааттаммыт, ол эрэн Петр Бекетов кини аатын Мамык диэн суруйар эбит. Тыгын уонна Нам улууһун тойоно Мымах биир киһи буолуон сөп диэн саха лингвиһа Новгородов этэрэ. Кини санаатынан, "Мымах" диэн буортуламмыт "Мамык" - баһылык, тойон. Оттон "Тыгын" диэн тылы түүрдүү "тегин" - принц - диэн тылы кытта ситимниэххэ сөп, оччоҕуна тойон Мымак диэни Тыгын Мымак диээххэ сөп.
Жанна д’Арк
Бааһынай кыыһа кыра эрдэҕиттэн сибэтиэйдэр саҥаларын истэрин кэпсиир эбит. 16 сааһын туолуута ол куоластар Франция дофиныгар (принц) Англияны утары сэриилэһэригэр көмөлөһүөхтээххин "диэбиттэр".
Жанна эр киһи таҥаһын таҥнан баран дофины кытта көрсөр уонна кинини, кини сүбэһиттэрин уонна таҥара үлэһиттэрин бэйэтин өйүүргэ күһэйэр. Француз сэриилэрин бэйэтин тула түмэр, сүргэлэрин көтөҕөр, Орлеан осаадатын суох оҥорор (1429). Онтон французтар сэриилэрэ Реймс диэн куораты босхолууллар, ол куоракка Карл VII хоруол Жанна баарыгар коронацияланар.
Бу кэннэ французтар Парииһы осаадалаабыттара сатаммат, 1430 с. Жанна бургууннарга билиэн түбэһэр, бургууннар кинини англичааннарга биэрэллэр. Карл Жаннаҕа көмөлөһөртөн аккаастанар. Руаҥҥа илдьэннэр англичааннары кытта сойуустаах француз таҥаратын үлэһиттэрэ (духовенство) Жаннаны инквизиция суутугар биэрэллэр.
Чалах былыт
Чалах былыт (Слоистые облака) чараастык хаттыгастаммыт былыт.
Валерий Меладзе
250px|мини Валерий Меладзе (дьиҥнээх аата — Вале́риан Шота́евич Мела́дзе;, Батуми, Аджарскай АССР, Грузинскай ССР, ССРС) — Арассыыйа поп-ырыаһыта,  Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа (2006) , Чэчиэн Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2008).
Валерий Шотаевич Меладзе бэс ыйын 23 күнүгэр 1965 сыллааха, Батуми куоракка (Грузинскай  ССР) инженердар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Муусука оскуолатыгар фортепиано кылааһыгар үөрэммитэ.
1983—1987 сылларга Николаевскай  хараабыл тутар институтугар үөрэммит.
1989 сыллаахха бииргэ төрөөбүт убайынаан  «Диалог» диэн группаҕа  1993 сылга диэри ыллаабыттара.1993 сыллаахха Киевка  «Роксолана» диэн фестивальга маҥнайгы сольнай дебюта буолбута. Онтон ыла Россия шоу бизнеһыгар биллибитэ.
Караҕанды
Караҕанды (казах. Қарағанды) диэн Казахстан Караҕанды улууhун киин куората. Олохтоохторун ахсаана 446,200.
.uy
.uy диэн Уругуай үрдүк таhымнаах ил домена.
189
189 сыл.
Овчинникова Александра Яковлевна
200px|thumb|right|Овчинникова Александра Яковлевна Александра Яковлевна Овчинникова (25.10.1914—08.06.2009), 1963—1980 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская Национальная библиотека, календарь памятных дат. 2004 г.
Дьордь Гордон Байрон
Дьордь Гордон Байрон (ааҥллыы George Gordon Byron, тохсунньу 22 1788 – муус устар 19 1824) диэн Британия поэта уонна Романтицизм бэлиэ фигурата. Эуропа биир улуу поэта.
Соҕотох кыыһа Ада Лавлейс аан дойдуга бастакы программиһынан билиниллэр.
Говоров Иннокентий Степанович
Бороҕон улууһун Иккис Өлтөх нэһилиэгиттэн төрүттээх. Кини эһэтэ Михаил Говоров улуус кулубата, Степной Дума чилиэнэ буола сылдьыбыт.
И. С. Говоров 13 саастааҕытган куоракка киирэн олохсуйар. 1871 с. уобаластааҕы саламтаҕа суруксутунан улэлиир. 1876—1878 сс. Бороҕоҥҥо баран учууталлыыр, онтон 1880—1890 сс. улуус суруксутунан улэлиир. 1890 с. куоракка киирэн духовнай консисторияҕа суруксутунан, уобаластааҕы саламтаҕа тылбаасчыт уонна канцелярия үлэһитэ буолар.
1874 с. 18 саастаах И. Говоров Курбуһахтан төрүттээх 14 саастаах Пелагея Аммосованы кэргэн ылан, 50-ча сыл ыал буолан олорон, 10 оҕону атахтарыгар туруораллар.
И. С. Говоров сааһын тухары куорат уонна улуустар общественнай олохторугар көхтөөхтүк кыттара. Кини В. В. Никифоровы кытта «Сахалар сойуустара» диэн уопсастыбаны төрүттэспитэ, Киин комитетын чилиэнэ. Сүүрбэттэн тахса сыл Бороҕон улууһун бастайааннай бэрэстэбиитэлэ буолан улуус интэриэһин көмүскэспипэ. 1912 с. буолбут сахалар сийиэстэригэр көхтөөхтүк кыттыбыта, хаста да тыл эппитэ. 1916 с. ыҥырыллыбыт улуустар бэрэстэбиитэллэрин мунньахтарыгар бэрэстээтэллээбитэ. Саха сиригэр “Сырдатыы уопсастыбатын” (“Общество просвещения”) тэрийсибитэ, бу уопсастыба бастакы председателэ этэ. 1923 с."буолбут Саха сирин Сэбиэттэрин тэрийэр сийиэстэригэр СсКСК (ЯЦИК) секретарынан талыллыбыта.
И. С. Говоров Саха Сирин историятын туһунан хас да үлэни суруйбуттаах. Сахалартан биир маҥнайгы муосчут уонна ити идэни пропагандатааччы этэ.
Лукин Михаил Васильевич
Лукин Михаил Васильевич (01.12.1929—21.08.1966) — саха живописеһа, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара
1929 с. ахсынньы 1 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Иккис Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1950 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1956 с. Москубатааҕы Суриков аатынан судаарыстыбаннай уус-уран институт живописнай салаатын бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
Михаил Лукин айар үлэтэ дойду ускуустубатыгар буола турар уларйыыларга сөп түбэһэн новатордыы этэ. Худуоһунньуктар бу кэмҥэ кыра детааллары биэрэртэн, ойуулаһынтан, көстүү тас хоһоонун биэрэртэн туттунар буолбуттара. Романтика күүһүрбүтэ.
Үлэлэрэ
1966 с. атырдьах ыйын 21 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
.uz
.uz диэн Узбекистан үрдүк таhымнаах ил домена.
Чалбарыҥ
Чалбарыҥ — эһэ сыатын хоргуна.
1736
1736 сыл.
Аврора (авиакомпания)
«Аврора» — Южно-Сахалиҥҥа уонна Владивостокка бахалаах Арассыыйа Уһук Илинигэр үлэлиир хампаанньа. 2013 сыллаахха Аэрофлот бас билэр икки хампаанньаларын (Владивосток-Авиа уонна Сахалинские авиатрассы) холбообуттарыттан тахсыбыта. . Уһук Илин уонна Сибиир куораттарын холбуур уонна Кытайга, Кэриэйэҕэ уонна Дьоппуоҥҥа көтөр.
Үлэтэ
«Аврора» көтөр аал хампаанньата атын хампаанньалары кытта, ол курдук «Korean Air», «Japan Airlines» уонна «Asiana Airlines», ону тэҥэ Арассыыйа хампаанньаларын «Аэрофлот — российские авиалинии», «S7 Airlines» уонна да атыттары кытта код-шеринг уонна интерлайн сөбүлэһиилэригэр олохтонон тэҥҥэ үлэлэһэр.
2013 сыл.
2013 сыллаахха 300 тыһ пассажирдары таспыт, ол аата 2012 сылы кытта тэҥнээтэххэ 1,5%ынан элбэх. Иркутск, Новосибирск, Красноярск, Петропавловск-Камчатскай, Благовещенск, Магадан, Пусан уонна Гонконг куораттарга рейстар сылдьар буолбуттара.
2014 сыл.
2014 сыл бастакы аҥарыгар 465 636 киһи таһыллыбыт.
Былааннара
Көтөр аалларын улаатыннарыытын кэнниттэн 2018 сылга рейстарын ахсаана 534-кэ дылы уонна сырыыларын 128-ка дылы улаатыннарыахтаах, уонна 2,4 мөл пассажиры таһыахтаах. Анадырь уонна Дьокуускай куоракка сырыыларын саҕалыахтаах уонна дойду ыккардыгар сырыылара тэнийэр былааннаах.
Пудов Николай Ипполитович (Арҕаа Хаҥалас улууһа)
Пудов Николай Ипполитович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, эргиэмсик.
Засимов Наум Матвеевич
Засимов Наум Матвеевич (01.12.1928—09.11.1991) — саха живописеһа.
Айар үлэтэ
Наум Засимов айымньыларыгар бэйэтин көлүөнэтин олоҕун өйдөбүнньүк гынан хааллара сатааһын көстөр. Элбэх жанрга үлэлээбитин үрдүнэн пейзажка ордук сөбүлээн сыратын биэрбитэ.
Үлэлэрэ
Молуку питтата
275px|мини|Молуку питтата Молуку питтата (Pitta moluccensis) — питталар кэргэннэригэр киирэр көтөр көрүҥэ. Аата Молуку арыылар ааттарынан.
Тас көрүҥэ
Этин-сиинин устата 18 см тиийэр. Өрөҕөтө оранж өҥнөөх, төбөтө хоҥор, хараҕын таһымынан хараҥа дьураалаах. Көхсө от күөҕэ, дабыдала халлаан күөҕэ, кынаттара харалаах маҥаннар.
Тарҕаныыта
Айылҕаҕа тропик уонна субтропик сииктээх ойуурдарыгар олохсуйар. Уйатын сиргэ туттар. Сымыытын 14 хонук баттыыр.
Ичээлэр
Ичээлэр - Бахсы боотуртан төрүттээх Стручковтар-Ичээлэр.
Индонезия тыла
Индонезия тыла (Bahasa Indonesia) — австронезия тылларыттан биирдэстэрэ. Индонезия өрөспүүбүлүкэтин официальнай тыла (1945 сылтан). Олоххо-дьаһахха 20-чэ мөл киһи туһанар. Тылы араастатһымнаахтык билэр дьон ахсаана — 200 мөл кэриҥэ.
Силээн
Силээн — кэтит, дириҥэ суох, икки өрүс тардыытын курдары холбуур былыргы уу суола, киэҥ толоон, мара сир.
Сороҕор от үрэҕи ааттыыллар, эбэтэр үрэх кытылын бата барар намыһах ырааһыйаны.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Бээрийэ нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Бээрийэ нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бээрийэ.
Улуус кииниттэн 77 км хотугулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 301 киһи (2007 сыл).
Борисов Егор Афанасьевич
Его́р Афана́сьевич Бори́сов — судаарыстыба уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ (2010 сыл бэс ыйын 17-ис күнүттэн), Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана (2014 сыл балаҕан ыйын 27-ис күнүттэн - 2018 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр диэри).
Леоне
Леоне (Sierra Leonean leone) — Сьерра Леоне национальнай валютата,  100 цент 1 леоҥҥа тэҥнээх. Туттууга олунньу 4 күнүттэн 1964 сыллааха киирбитэ. Билиҥҥи кэмҥэ 1000, 2000, 5000, 10 000 номиналлаах леоннар, 10, 50, 100, 500 номиналлаах бытархай харчы туттуллар. Сьерра-Леоне Арҕаа Африкаҕа Атлантическай акыйаан кытыытыгар сытар дойду.
Алтын
Үс харчы — нуучча харчытын номинала, бастаан алты́н эбэтэр алты́нник (алты — «шесть») диэн ааттанара.
Маар хатыҥаайыта
Маар хатыҥаайыта (, Березовик болотный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Алтын
Алтын
thumb|180 px|Солкуобай, алтын бэлиэлэрэ уонна харчы [[Алтан|алтанынан манньыат оҥорор аакка (XVIII үйэ бастакы чиэппэрэ)]]
Маар хатыҥаайыта
Саха сирин бары улуустарыгар үүнэр. Булкаас уонна хатыҥ ойуурдарга көстөр.
Алтын
Алтын
XV үйэҕэ алтын 6 московскай эбэтэр 6 новгородскай харчыга тэҥнэһэрэ. «Алтынник» диэн суруктаах бастакы алтан манньыат 1954 сыллаахха тахсыбыта, 1704 сылтан (1726 сылга дылы) — үрүҥ көмүс алтын. 1841 сылтан 1916 сылга дылы алтан уонна үрүҥ көмүс алтыннар быһыллыбыттара.
Маар хатыҥаайыта
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: көппөҕөр. Туруупкалаах араҥата: үрүҥ Этэ: сымнаҕас, уулаах. Атаҕа: синньигэс.
Хомуллар кэмэ
От ыйа — балаҕан ыйа
Алтын
Алтын
Манньыат аата, И. Г. Спасскай уо. д. а. нуучча манньыатын эргиирин чинчийээччилэрэ суруйууларынан, түүр алты тылыттан төрүттээх. Кыһыл көмүс Орда харчытын систематыгар алтын «6 сыаналаах харчы» диэн суолталаах — татаар тылынан «алты тиен».
Алтын быһыллыытын историята
Дьиҥнээх харчы быһыытынан алтын аан бастаан 1654 сыллаахха Алексей Михайлович кэмигэр алтантан быһыллыбыта.
1704 сыллаахха Пётр I кэмигэр алтынниктары үрүҥ көмүстэн быһыы саҕаламмыта, 1718 сылга дылы быһыллыбыттара.
1839 сыллаахха Николай I ыраахтааҕы кэмигэр 3 номиналлаах алтынник манньыат саҥалыы алтантан быһыллыбыта. Бу манньыат Роммия империятыгар, кэлин ССРС-ка киэҥник тарҕаммыт алтан манньыат буолбута.
1924 сыллаахха ССРС-ка алтантан бытархай харчылары (ол иһигэр 3 харчыны) быһыы саҕаламмыта. 1926 сылтан 1991 сылга дылы бу номинал кытаанах араҕас өҥнөөх алтан алюминийы кытта холбоһугуттан оҥоһуллара.
1991 сыл кэнниттэн Россияҕа 3 сыаналаах манньыаттары быспатахтара.
Мыреева Татьяна Ивановна
200px|thumb|right|Мыреева Татьяна Ивановна Татьяна Ивановна Мыреева — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.
Айар үлэтэ
Саха театрыгар бастакыннан Джульеттаны оонньообут (1955). Иккис ситиһиитэ — 1956 сыллаахха Суорун Омоллоон «Күкүр ууһугар» Күннэй оруолун толоруута буолбута. Үчүгэй куоластаах буолан М. Н. Жирков уонна Г. Литинскэй «Ньургун Боотур» олоҥхолоругар бастакынан Кыыс Кыскыйдаан партиятын толорбута (1957). 1961 сыллаахха Г. Григорян «Сир симэҕэ» опереттатыгар Татыйык партиятын толорбута.
Т. И. Мыреева ситиһиилээхтик Зербинетта («Плутни Скапена» Ж. Б. Мольер), Сыгый Кырынаастыыр (И. Избеков, 1962), Айыы Куо («Кыһыл Ойуун» П. Ойуунускай, 1964), Дездемона («Отелло» В. Шекспир, 1965), Аттене («Пуночка тундры» И. Бочкарев, 1971), Балбаара («Ини-бии» С. Ефремов, 1975), Мылгун ойоҕо («Хаарыан хампа күөх кытылым» Ч. Айтматов, 1982), Шин («Добрый человек из Сычуани» Б. Брехт, 1986), Иэйэхсит («Бүдүрүйбүт», Алампа, 1987). 2003 сыллаахха Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» Даарыйа эмээхсини оонньообута.
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ
мини|справа|Кустодиев Большевик  уруһуйа Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ диэн Арассыыйаҕа Владимир Ильич Ленин уонна Лев Троцкай салайыылаах Большевиктар өрөбөлүүссүйэтин ааттыыллар. Быстах парабыытылстыбаны түҥнэһиллибиттэрэ. Өрөбөлүүссүйэ 1917 сыл сэтинньи 7 күнүгэр (Юлиан халандаарынан алтынньы 25 күнүгэр) саҕаламмыта.
Дьиҥэр, улахан утарсыыны көрсүбэтэҕэ. Өрө туруу эрдэттэн быланнанммыта уонна алтынньы 25 күнүгэр саҕаламмыт II Сэбиэттэр съезтарыгар бэлэмнэммитэ. Өрөбөлүүссүйэ биир күн иһигэр 18 киһи хаайылламмыта уонна икки киһи өлбүтэ. Большевиктар телеграфы, төлөпүөн пууннарын, тимир суол станциятын уонна хаһыаттары ылбыттара.
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ атын дойдуларга атын өрөбөлүүссүйэлэри ыытарга холобур буолбута, ол курдук Венгрияҕа, 1918–1919 сыллаах Германияҕа уонна 1925–27 сылларга Кытайга.
Бүөтүр Попов
Бүөтүр Попов - баай Поповтартан күүстээхтэрэ. Нэһилиэгэр кинээстээбит, Манчаарыттан сэрэнэн харабыл вышкалаах ампаар туттубут киһи. Хамначчыта Ичээлиин холоһор эбит. Биирдэ ууга түһэн өлбүт тыйы ампаар үрдүгэр быраҕа оонньообуттар. Ампаар чарапчыта мэһэйдээн эрэ тириэрдибэтэх. Сибиэһэй симиллибит баҕаналары атынан сүүрдэн иһэн ытыһын кырыытынан охсоро үһү. Онно аппайбыт остоолболору иккистээн симтэрэр эбит. Кырдьар сааһыгар бөкчөгөр буолбут, оҕото суох.
Өбрүөпэ Сойууһа
Өбрүөпэ Сойууһа (ӨС) диэн 28 Өбрүөпэ иллэрин политика уонна экономика холбоhуктара. 1992 олунньутугар ылыллыбыт Маастрихт Үлэҕинэн тэриллибитэ (1993 сэтинньитигэр чахчылаах буолбута). 500 млн олорооччулардаах, ЭУ номинал брутто аан дойду оҥоhугун 30% (16.8 трлн $) таhаарар.
ЕС бары кыттааччы иллэрин сокуоннарын системаларын биир стандартаан соҕотох баhаар тэрийбитэ, кини Түөрт Көҥүлү мэктиэлиир. Кини бүтүн эргиэн, агрикултуура, балыктааhын уонна регионнааҕы сайдыы политикаларын өйүүр. Уон алта кыттааччы дойду эуро диэн бүтүн валютаны ылыммыттара. ЭУ сүүрбэ биир дойдута NATO кыттааччылара. ЭУ Шенген Сөбүлэhиитигэр кыттыылаах дойдуларын (ол ахсааныгар ЭУ'тыгар киирбэт дойдулар) икки ардыларыгар пааспор контролын эhиитигэр улахан оруолу оонньообута.
ЕС омуктар икки ардыларынааҕы дьаhалта уонна супранационализм булкаас систематынан үлэлиир. Сүрүн институттара уонна органнара: Эуропа Комиссията, Эуропа Парламена, Эуропа Холбоhугун Сүбэтэ, Эуропа Сүбэтэ, Эуропа Кырдьыктабыл Суута уонна Эуропа Киин Баана. ЭУ олорооччулара Парламены хас биэс сыл аайы талаллар.
Билиҥҥи ЭУ 1951 алта дойду тэрийбит Эуропа чох уонна ыстаал холбоhуттан уонна 1957 Ром Үлэҕиттэн төрүөттээх. Онтон ыла холбоhук саҥа дойдулар киниэхэ кыттыhаннар улааппыт уонна саҥа политика эйгэлэрэ уонна институттар эбиллибиттэр.
Кыттааччы иллэр
Эуропа Холбоhуга 28 тутулуга суох суверен дойдулартан турар:
Кыттааччы буолууга официаллык кандидат дойдулар Хорватия, Македония уонна Түркийэ. Исландия, Албания, Босния уонна Херцеговина, Монтенегро уонна Сербия кандидат буолар кыахтаахтар. Эуропа Комиссията Косованы кандидат буолар кыахтаах дойдулар тиhиктэригэр киллэрбитэ, ол гынан баран кыттааччы иллэртэн сорохторо кинини, Сербияттан туспа, тутулуга суох дойду быhыытынан билинэ иликтэр.
Ньурба оройуонун Бордоҥ нэhилиэгэ Маалыкай сэлиэнньэтэ
Саха бикипиэдьийэҕэ Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэ. Административнай киинэ – Маалыкай сэлиэнньэтэ. Ньурба оройуонун хотугулуу-арҕаа өттүгэр сытар. Хоту диэки Өлөөн улууһун, соуруу Сунтаар улууһун, арҕаа Мэҥэдьэк, илин Малдьаҕар уонна Ньурбачаан нэһидиэктэрин кытта быысаһар. Тайаан сытар сирин уопсай иэнэ 1975,5387 тыһ. га Тыа хаһаайыстыбатыгар туһаныллар сирэ 5491 га. Ол иһиттэн: Т/х тэрилтэлэрэ ылар сирдэрэ 1116 га, ходуһата 594, бааһыната 63 га, мэччирэҥэ 459 га. бааһынай хаһ.202 га, о.и. ходуһата 182 га, бааһыната 20 га. Гражданнар сирдэрэ 1315,45 га. о.и. ходуһата 1315 га, сайылык 0,45 га. Атын тэрилтэлэр сирдэрэ 107 га. Түҥэтиллэ илик сир 2751 га. Нэһилиэнньэлэх пууннар ылар сирдэрэ 1415 га Бырамыыссаланас 57 га Ойуур ылар сирэ 1926191 га Уу ылар сирэ 12092 га Саппаас сир 30141 га Маалыкай 25 уулуссалаах. Нэһилиэнньэ ахсаана 2015 киһи, хаһаайыстыбата – 532 ыал. 30 араас тэрилтэ, 2 кооператив, 11 бааһынай хаһ.44 бэйэ дьыалатынан дьарыктаначчы үлэлииллэр. Маны таһынан 9 уопсастыбаннай тэрилтэ, 9 түөлбэ бааллар. Нэһилиэнньэ сүрүн дьарыга - сылгы-сүөһү иитиитэ, бултааһын, урбаан. Нэһилиэк бас билэр суола 57,67 км. Бөртөлүөт түһэр былаһаакката. Сайын Марха өрүһүнэн Ньурбаттан “Заря” нэдиэлэҕэ 4 сырыыны оҥорор. Салгынынан күһүн, сайын 3 сырыы бөртөлүөтүнэн оҥоһуллар.
Нэһилиэнньэ Маалыкай Тохсунньу 1 к. 2016 сыл (киһи) Көрүҥнэрэ	Тохсунньу 1 к. Хамсаабакка олорор дьон ахсаана	2 015 Эр киһи	1 014 Дьахтар	1 001 Оҕо ахсаана	584 О.и. алтатыгар дылы	214 7-17 дылы	370 Сыл устата төрөөтө	16 Сыл устата өллө	10 О.и. бииригэр дылы 	0 Кэлбит дьон	5 Барбыт дьон	5 Үлэлиир кыахтаах, үлэлиир сааһыгар	942 Норуот хаһ-гар үлэлииллэр	403 Экэниэмикэ судаарыстыбаннай сиэктэригэр Үлэлиир саастаах ыччат күнүскү үөрэххэ	141 Кэтэх хаһаайыстыбанан дьарыктанааччылар	227 Учуокка турбут үлэтэ суохтар	19 Пиэнсийэлээхтэр ахсааннара	418 О.и. үлэлиирэ	101 Пиэнсийэ орто кээмэйэ солк. 15 607 Инбэлииттэр ахсааннара	146 О.и. үлэлиирэ	9 Ыал ахсаана	542 О.и. кыаммат ыал	149 Онно киһи ахсаана	447 Сыл бүтэһигэр олоруу алын кээмэйигэр тиийбэт дохуоттаах ыал ахсаана	265 Тыыл бэтэрээнэ 23
Сэриигэ ыҥырыллыбыт                                                                                        201 Эргиллибит                                                                                                             102 Сэриигэ охтубут                                                                                                      52 Сураҕа суох сүппүт                                                                                                 47 Эйэлээх кэмҥэ сэриигэ кыттыбыт бэтэрээн                                                            4
Үлэлээхтэр ахсааннара Маалыкай 1.01.	1916					 	 	 	 	 	Киһи ахсаана тэрилтэлэргэ	Бэйэ дьыалалаахтар уонна дьоҥҥо үлэлээччилэр	Кэтэх хаһ. Дуогабар быһыытынан	Барыта Нэһилиэккэ үлэлээччи	403	55	227	4	689 Ол иһигэр: Тыа хаһ. Ойуур хаһ. 19	11		4	34 Тыа хаһ. өҥө оҥоруу 	17	11		4	32 Ойуур хаһ. өҥө оҥоруу. 2				2 Сир баайын хостооһун	31				31 Халыыс хостооһун	31				31 Электроэнергияны оҥоруу, ону тириэрдии	2				2 Эргиэн, тиэхиникэни атыылааһынтан ураты	18				18 18				18 Тыраанспар, сибээс	4				4 сибээс	4				4 Үп эргииригэр	7				7 Судаарыст салайыыга, куттал суох буолуутугар, соц. харалтаҕа	17				17 Олохтоох салайаныыга	13				13 Эдэр ыччаты салайыыга	1				1 Судаарыст өҥөтө полиция	3полиция				3 Үөрэхтээһин	142				142 Доруобуйа харыстабыла, соц. өҥө	39				39 Ветеринарнай. өҥө	9				9 Социальн.өҥө	1				1 Коммунальн, социальн, анал өҥөлөрү оҥоруу. 124	44			168 Туттуллубут ууну, бөҕү суох оҥоруу. 41				41 Уопсастыбаннай тэрилтэлэр үлэлэрэ	18				18 Сынньалаҥы,култуураны, успуорду тэрийэр тэрилтэлэр үлэлэрэ. 54				54 Анал өҥөнү оҥоруу	10мпч+1водопост	44			55 Кэтэх хаһ-ҕа үлэлээһин			227		227
Бордоҥ нэһилиэгин норуодунай дьокутааттарын сэбиэтин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэллэрэ. 1926-1929 с.с. Иванов Семен Федорович I (1910-1951) 1929-1930 с.с. Иванов Семен Федорович II (1912-1973) 1931-1935 с.с. 1935-1939 с.с. 1939-1942 с.с. Иванов Семен Федорович II (1912-1973) 1943-1947 с.с. Ефремов Николай Афанасьевич (1900-1978) 1947-1952 с.с. Ксенофонтов Иван Семенович 1952-1954 с.с. Габышев Яков Степанович (1929-1970) 1954-1956 с.с. Даянов Андрей Иванович (1932-1982) 1956-1958 с.с. Иванов Семен Федорович II (1912-1973) 1958-1963 с.с. Ефремов Илья Гаврильевич (1923) 1963-1969 с.с. Ксенофонтов Иван Семенович 1969-1974 с.с. Аммосов Иван Егорович (1932-1993) 1974-1978 с.с. Егоров Александр Иванович (1930-1991) 1978-1987 с.с. Аммосов Иван Егорович (1932-1993) 1987-1990 с.с. Петров Николай Семенович (1934- 2007) 1990-1994 с.с. Прокопьев Меркурий Михайлович (1952-1994)
Бордоҥ нэһилиэгин сэбиэтин баһылыктара.
1990-1994 гг. Васильев Револий Иннокентьевич, 1956 1994-1998 гг. Алексеев Николай Григорьевич (1945-1998) 1998-2005 гг. Евсеева Мария Петровна 09.11.1956 2005-2012 гг. Тихонов Василий Гаврильевич, 1952 с. 2012-2013 гг. Николаев Аркадий Иванович, 28.06.1962 2013 сылтан Петрова Наталия Семеновна, 05.05.1965 Бордоҥ нэһилиэгин дьокутааттарын сэбиэтэ. 2002 сылтан «Бордоҥ нэһилиэгэ» МТ нэһилиэктээҕи сэбиэтэ талыллан үлэлиир 2002 дьаһалта дьиэтигэр үлэлиир, 15 дьокутаат. Бэрэссэдээтэллэрэ: 2002-2007 с.с. Иванов Иосиф Семенович (1954 с.) 2007-2012 с.с. Иванов Иосиф Семенович (1954 с.) 2012-2013 с.с. Степанов Прокопий Юрьевич (1983 с.) 2013 сылтан Карманова Сардана Васильевна (1975 с.) 2002 сылтан көмпүүтэр баар.
«Бордоҥ нэһилиэгэ» МТ дьокутааттарын сэбиэтэ (3-с ыҥырыылаах)
№ 	Дьокутаат А.А.А.А. Төрөөбүт сыл	Үөрэҕэ Үлэлиир тэрилтэтэ. Тугу үлэлиирэ 1	Васильева Оксана Инн. 1965	үрдүк	 "Мичил" оҕо уһуйаана	сэбиэдиссэй 2	Бурцева Елена Василь. 1976	үрдүк	М.В.Мегежегскэй аатынан т/х хайысхалаах орто оскуола	учуутал 3	Григорьева Федора Пр. 1970	Орто анал	Арассыыйа пуочтатын Ньурбатааҕы дьаһалтатын Маалыкайдааҕы салаата	салайааччы 4	Егорова Елена Егоровна	1965	Орто	"Мичил" оҕо уһуйаана 5	Егоров Михаил Прокопьевич	1954	 Орто анал	пенсионер 6	Ефремова Людмила Софроновна	1955	үрдүк	 М.В.Мегежегскэй аатынан т/х хайысхалаах орто оскуола учуутал 7	Карманова Сардана Васильевна	1975	үрдүк 	 Маалыкайдааҕы ветлечебница	салайааччы 8	Кириллина Марианна Петровна	1978	Ситэтэ суох үрдүк	“Айар киин” норуот айымньытын дьиэтэ 	методиһа 9	Михайлова Ольга Валерьевна	1984	высшее	 "Сардана" оҕо уһуйаана иитээччи 10	Николаева Мария Васильевна	1978	Орто анал 	 "Мичил" оҕо уһуйаана Иитээччи көмөлөһөөч. 11	Николаев Николай Наумович	1936	үрдүк	Учаастактааҕы балыыһа кылаабынай бырааһа. 12	Семенова Татьяна Прокопьевна	1974	үрдүк	М.В.Мегежегскэй аатынан т/х хайысхалаах орто оскуола	Кииннэммит бухгалтерия бухгаалтыра 13	Спиридонова Зоя Ивановна	1972	Орто анал 	М.В.Мегежегскэй аатынан т/х хайысхалаах орто оскуола	учуутал 14	Шараборина Августина Васильева	1978
Нэһилиэк историята
Саха сирин хотугулуу-арҕаа сытар күөх Ньурба улууһун биир уһук дэриэбинэтэ – маанылаах Маалыкай, быйаҥнаах буордаах Бордоҥ нэһилиэгэ буолар. 1854 сылга Ричард Карлович Маак «Вилюйский округ» диэн кинигэтигэр Маалыкайга 72 киһи баар этэ диэн бэлиэтээбит. Педагогическай наука кандидата Герасим Васильев 2001 сыл кулун тутар 21 күнүгэр «Ньурба» хаһыакка суруйбутунан Бордоҥ нэһилиэгин историята сурукка киирбитинэн 1771 сылтан саҕаланар. 1822 сылга биһиги нэһилиэкпит «1-кы Бордоҥ» дэнэрэ. Төрүттэр тустарынан үһүйээннэр, кэпсээннэр ортолоругар маннык сэһэннэр бааллар: Түҥ былыргыта саха омук төрдө буолбут Омоҕой баай кыра кыыһа Эбэлэй Чыҥаа кэргэнэ Эллэйдиин суос соҕотох Сатаҕа-Көлө диэн уолларыгар Ньурба күөлүгэр олорбут Ньырбакаан, тоҥустартан ордон хаалбыт, соҕотох Ньырбачаан диэн кыыһа Туймаада хочотугар күрээн тиийэн, киниэхэ одьулуун ойох буолар уонна үс уол оҕону төрөтөр: Быркыҥаа Боотур, Тойук Булгудах, Босхоҥ Бэлгэтии. Уолаттар аҕаларын төрөппүт уола Тыгыны кытары тапсыбакка ийэлэрин төрүт дойдутугар Ньурбаҕа кэлэн олохсуйбуттар. Быркыҥаа үс уолу төрөппүт: Торбуох, Таркаайы, Омолдоон. Омолдоон үс ойохтонор. Бастакы ойоҕуттан тоҕус, икки одьулуун ойоҕуттан иккилии уолланар. Иккис одьулуун ойоҕуттан төрөөбүт уолаттар Кыраһа, Лахсыыр кырыыба сиргэ Кукаакы түбэтигэр тахсан олохсуйбуттар. Кукаакы нэһилиэгин дьоно Омолдооннор дэнэллэр. Түүлээх түҥүрдээх Түлүөн ойуун уола Тииҥ Бас Хантаҕар Быгый Кэтириэй диэн уола сэттэ уолу төрөппүт: Дьэгин, Дьаарын, Сиэллээх Өһүргэ, Тирэх о.д.а. Онон кэлин бастакы Бордоҥ нэһилиэгин аҕа уустарын ааттара Кукча, Асхар, Мэнэ, Дьаарын буолбуттар. Ньурба бордоҥноро, кукаакылара түҥ былыр үйэлэр уҥуордарыгар Өлүөнэ Эбэ хотун маанылаах Туймаадатыгар кэлэн олохсуйбут улуу Эллэйтэн уонна Түүлээх түҥүрдээх Түлүөн ойуунтан төрүттэнэн-уустанан, силис-мутук тардан, күн бүгүҥҥэ диэри тэнийэ үүнэ-үөскүү олордохпут. Нэһилиэк ыстаарысталарынан үлэлээн сылдьыбыттар: 1860 с. Сэмэн Васильев (1818 с. төр.) 1865 с. Афанасий Федоров (1827 с. төр) 1983 с. Афанасий Федоров (1827 с. төр) 1896 с. Николай Попов (1870 с.) 1909 с. Георгий Александров 1913-1916 с.с. Абраам Шадрин. ”Бордоҥ” кинигэ 543-546 стр.
Нэһилиэк ураты сирдэрэ:
«Алаас ааттаах, дойду сурахтаах» дииллэринии киэн туттабыт: үгүс сиртэн хостонор баайдаах, араас балыгынан күндүлүүр Марха эбэбитинэн, бултаах-астаах аар тайҕабытынан, күлүмүрдэс аламаас таас баайдаах Накыыммытынан, саха омугу омук гыммыт мэнэдьэкпит сылгытынан, аатырбыт соболоох Сугдьаар күөлбүтүнэн, чэрдээх илиилээх биир дойдулаахтарбытынан, ырыа-үлэ аргыстаах көлүөнэбитинэн. Марха өрүс Уһуна 1181 км., уопсай иэнэ 99 тыһыынча кв.м. Сүрүннээн хаар уонна самыыр эргииринэн уутун толорунар. Сыл устата алларанан 150 суукка, өрө 208 суукка тонор. Мархаҕа хаҥас өттүнэн Ханньыйа үрэх түһэр, уҥа - Моркуоку өрүс уута киирэр, Марха Бүлүү өрүскэ түһэр. Марха өрүс бассейныгар көмүс, аламаас уонна базальт баара биллэр. Маны таһынан кыраһыабай айылҕалаах, балыгынан баай буолан дьон-сэргэ ытыктабылын ылар.
Накыын сирэ Марха өрүс ханас биэрэгэр аламаас баайдаах Накыын сирэ дьон-сэргэ болҕомтотун тардар дойдуга улахан суолталаах сир быһыытынан биллэр. Накыын уонна Ханньыйа үрэхтэр икки ардыларыгар, Маалыкайтан 150 км. тэйиччи сытар. Накыын сирэ аламааһынан эрэ буолбакка булдунан баай сир буолан биһиги төрүттэрбит бултуур сирдэрэ буолара. Билигин манна алмааһы хостуур вахтовай бөһүөлэк 2000 сылтан тутуллан үлэлиир. «Нюрбинская» уонна «Ботуобинская» кимберлитовай трубкаларга үлэ-хамнас барар.
Сүгдьээр күөл Сүгдьээр – Саха сирин арҕаа өттүн улахан күөллэриттэн биирдэстэрэ буолар. Маалыкайтан 150 км. тэйиччи сытар. Күөл 8 км. усталаах, 5 км туоралаах, 24,9 тыһыынча кв.м. иэннээх. Куөл уута саамай дириҥ сиринэн 2 миэтирэҕэ эрэ тиийэр. Күөл уута хайалартан киирэр. Чугас кыра-кыра күөллэрдээх (комплекс озер). Атын күөллэртэн уратыта өссө бөдөҥ соботунан, дьикти састааптаах сапропелынан баай. Ураты айылҕалаах кэрэ миэстэ буоларын быһыытынан, 1994 сылтан республиканскай суолталаах ураты харыстанар айылҕа территориятынан билиниллэн Эркээйи сир статуһа инэриллибитэ.
Мондоку Мондоку Маалыкайтан 5 биэрэстэлээх киһи кута-сүрэ тохтуур үчүгэй айылҕалаах, араас мас буодьулаах, кыраһыабай хатыҥ арыылардаах Мондоку диэн кыракый күөллээх сир. Аттыгар Тойон уйата алааска саха сирин чулуу революционера Степан Васильевич Васильев төрөөбүтэ. Билигин Мондокуга Маалыкай орто сокуолатын иһинэн «Кымыс» духуобунай-чэбдигирдэр киин быһыытынан сайыҥҥы лааҕыр базата үлэлиир.
Киэн туттар дьоммут.
Степан Васильевич Васильев (1896-1943) – биллиилээх государственнай, общественнай-политическай уонна профсоюзнай деятель, рабочай депутаттар Сэбиэттэрин президиумун сэкэрэтээрэ, Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ, партия Киин Комитетын Киин хонтуруоллуур комиссиятын аппаратыгар тиийэ үлэлээбитэ. Кини аатын кытта дойдуга, Саха сиригэр көмүс уонна да атын сиртэн хостонор кунду таастар промышленностарын сайдыылара быһаччы сибээстээхтэр.
Михаил Васильевич Мегежекскэй – (1898-1929) биллиилээх государственнай, общественнай-политическай деятель, Саха АССР Киин ситэриилээх комитетын бэрэссэдээтэлэ, актыыбынай бассабыык, өрөбөлүүссүйэҕэ буспут-хаппыт ленинец, Саха сиригэр комсомольскай ячейкалар тэриллэллэрин салайсыбыт чулуу уолаттарбытыттан биирдэстэрэ.
Анастасия Петровна Данилова (1916-1993) – общественнай-политическай деятель, талааннаах салайааччы, эрэллээх үлэһит, ыччат наставнига, РСФСР Υрдүкү Сэбиэтин депутата, Президиумун бэрэссэдээтэлэ, Саха АССР Υрдүкү Сэбиэтин депутата, сэкэрэтээрэ, партия обкуомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа сэкэрэтээрэ, Саха Республикатын дьахталларын хамсааһынын тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ. Υлэ Кыһыл знамята уонна Бочуот знага орденнарынан наҕараадаламмыта.
Николай Иванович Прокопьев (1918-1995) – идэтинэн учуутал, преподаватель, Сойуус суолталаах персональнай пенсионер, тыа хаһаайыстыбатын үлэтин уһулуччулаах төрүттээччи, Степан Васильев аатынан холкуоһу, онтон дойдуга биллэр сопхуоһу тэрийэн ССРС БСНХ быыстапкатын 1 степеннээх дипломунан, ВЦСПС бочуотунай грамотатынан наҕараадаланарын ситиспитэ, мэҥэдьэк боруодата үөскээн тахсарыгар олук уурбут салайааччы. Ленин, Υлэ Кыһыл Знамятын уордьаннар кавалердара, ССРС Үрдүкү сэбиэтин дьокутаата, Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын уонна Ньурба улууһун Бочуотун кинигэлэригэр киирбитэ.
Андрей Дмитриевич Кириллин –(1935-2013) «АЛРОСА» АК бастакы президенэ, Кэтээн көрөр Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, экономическай билим хандьытаата, техническэй билим дуоктара, СР билимнэрин Академияларын, Россия естественнэй уонна хайа билимнэринн Академияларын, айылҕа уонна уопсастыба дойдулар икки ардыларынаҕы Академиятын, Бизнес уонна салайыы Аан дойдутааҕы Академиятын академиктара. Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Российскай Федерация үтүөлээх экономиһа. Кини биографията, үлэтэ «2000 интеллектуалы 21 века» (Кембридж, Англия) Норуоттар икки ардыларынааҕы биографическэй справочникка киллэриллибитэ.
Герой ийэлэр.
Саввинова Елена Петровна 1908-1988 с. Васильева Мария Афанасьевна 1930 с. Иванова Елизавета Степановна 1932 с. Алексеева Анна Федотовна 1924 с. Иванова Елена Семеновна 1925-1998 с.с. Кириллина Саргылаана Николаевна 1949 с. Никифорова Анна Иннокентьевна 1935-2009 с.с. Павлова Татьяна Андреевна 1934 с. Саввинова Изабелла Андреевна 1931-2014 с.с. Семянова Елена Васильевна 1935-2005 с.с. Софронова Елена Даниловна 1943 с. Спиридонова Евдокия Семеновна 1935 с. Платонова Мария Ивановна 1928-1995 с.с. Прокопьева Мария Дмитриевна 1937-1999 с.с. Иванова Елена Семеновна 1932-2000 с.с.
Кэтэх хаһаай. 948                          396                              615                394 Крестьянск. хаһаай. 131                            46                              232                151 Сылгы собуота                                       21                              12                             606                 318 ООО Мондоку                                         4                                1                               13                      4 Кустук произв.кээпэр. 13                              6                              Барыта:                                       1117                           461                              1466             967
Атын көрүҥнэр ахсааннара
Сибиинньэ                                                14 Көтөр                                                         22
Хонуу үлэтэ
Чалкы
Чалкы — харах халтаһатыгар тахсар быдьырхай.
Ньурба оройуонун Бордоҥ нэhилиэгэ Маалыкай сэлиэнньэтэ
Охсулунна га    кэбиһилиннэ тн.
Кэтэх хаһ. 1113                  1500 Крест. хаһ. 260                    102 Сылгы собуота                                      520                     410 ООО Мондоку                                        45                       30 Барыта:                                        1968                    2042
Оҕуруот  аһа
Иэнэ га         Баалабай үнүү  ц.
Хортуоппуй                              10,2              956 Хаппыыста                                 0,4               78,9 Сүбүөкүлэ                                  0,23              35 Моркуоп                                     0,1                18,6 Пөмүдүөр                                   0.3                 32 Атын көрүҥнэр                          0.5                 51 Сабыылаах оҕуруот аһа кв.м.2500                280 Нэһилиэккэ баар тиэхиникэ.
Степан Васильев аатынан сылгы собуота.
Хаһаайыстыбаны салайбыт дириэктэрдэр. Прокопьев Николай Иванович (15.04.1918с.- 23.09.1995 с.) 1959-1967 с.с. Степан Васильев аатынан холкуос бэрэссэдээтэлэ. 1967—1973 с.с. Степан Васильев аатынан сопхуос дириэктэрэ. 1980-1989 с.с. Степан Васильев аатынан сопхуос юриһа.
Наҕараадалара. «Аҕа дойдуну көмүскүүр  Улуу сэриигэ 1941-1945 сс. Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл. «За трудовое отличие» мэтээл 06.12.1956 с. Почетная грамота Минпросвещения РСФСР – 27.12.1961 с. Знак «Отличник соцсоревнования сельского хозяйства РСФСР» 08.04.1965 с. Ленин уордьана 22.03.1966 с. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуотунай Грамотата 16.04.1968 с. «В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылын бэлиэтээн килбиэннээх үлэтин иһин» 16.04.1970 с. Үлэ Кыһыл Знамята уордьан 1971 с. «Кыайыы 30 сыла» мэтээл 25.04.1975 с. «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл. 31.05.1979 с. Саха АССР Ленинскэйдээҕи быыбардыыр уокуруктан сэттис ыҥырыылаах ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата 1966 с. «Кыайыы 50 сыла» мэтээл 1995 с. Таһааттарбыт кинигэлэрэ: «Уроки литературного чтения» диэн методикаҕа аналлаах пособие. «Идэтийии суолунан» 1966 с. «Олорон ааспыт олоҕум» 1999 с. Евсеев Иван Васильевич 28.04.1934-16.03.2012 с. 1959 с. Свердловскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын үнстүтүүтүн бүтэрбит, ветериарнай быраас. 1667 с. кэтэхтэн СГУ-ну бүтэрбит, зоотехник. 1964-1967 сс. Степан Васильев аатынан холкуоска солбуйааччы бэрэссэдээтэл, кылаабынай зоотехник. 1967-1970 с.с. Степан Васильев аатынан сопхуос кылаабынай эоотехнига, дириэктэри солбуйааччы. 1973-1989 сс. Степан Васильев аатынан сопхуос дириэктэрэ. 1989 с. пиэнсийэҕэ тахсан баран сылгы собуотугар диспетчер.
Наҕараадалара. Саха АССР үтүөлээх ветвраһа Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин бочуоттаах үлэһитэ Ньурба улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Антонов Нестер Климович 15.08.1937-02.03.2001. 1967 с. СГУ-ну бүтэрбит 1967 с. Степан Васильев аатынан сопхуос ыстаарсай прораба. 1989-2001 сс. Степан Васильев аатынан сопхуос онтон сылгы собуотун дириэктэрэ.
Наҕараадалара.
2001-2003 с.с. Григорьев Моисей Семенович (1955-2016) 2003-2006 с.с. Дмитриев Сергей Гаврильевич 2006-2007 с.с.Степанов Николай Прокопьевич 2007-2009 с.с.Васильев Юрий Николаевич (1963) 2009-2010 с.с. Иванов Николай Васильевич (1978) 2010 Иванов Егор Егорович 2014 сылтан  Казаков Иннокентий Александрович (1983) үлэлии сылдьар. Хаһаайыстыба үлэтигэр үрдүк көрдөрүүлэри ситиспит үлэһиттэр.
Егоров Афанасий Гаврильевич 1934-2002 1959-1969 с.с. сылгыһыт, 1963-1967 с.с. Саха АССР ҮС дьокутаата, 1966 с. «Бочуот знага» уордьан. Михайлов Николай Евтропьевич 1933-2002 1962-1981 с.с. сылгыһыт, 1963 с. Саха АССР ҮС Бочуотунай Грамотата, 1964 с. Саха АССР үтүөлээх сылгыһыта, 1964 с. НХСБ боруонса мэтээлэ. Петров Семен Александрович 1930-1994 1958-1970 с.с. сылгыһыт 1964 с. Саха АССР ҮС Бочуотунай Грамотата, НХСБ кыһыл көмүс мэтээлэ, 1966 с. Үлэ Кыһыл Знамята уордьан. Кириллин Афанасий Васильевич 1929 с. 1960-1970 с.с. сылгыһыт.1970 с.»Бочуот Знага » уордьан, 1993 с «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл. Платонов Петр Васильевич 1922-1998 1966 с. Саха АССР үтүөлээх сылгыһыта. Афанасьев Семен Николаевич 1934-1978 1950-1978 с.с. сылгыһыт. Саха АССР ҮС Бочуотунай Грамотата, 1964 с. соцкуоталаһыы кыайыылааҕа. Николаев Александр Анатольевич 1966 с 1998 с. СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. Аржаков Семен Иннокентьевич 1932-1991 Сүөһү иитиитигэр үлэлээбит.1969 с. Саха АССР ҮС Бочуотунай Грамотата. 1977 с. «Бочуот знага» уордьан, НХСБ мэтээллэрэ: 1975 с. боруонса, 1977 үрүҥ көмүс, 1978 с. кыһыл көмүс. Ефимова Мария Дмитриевна 1938 с. Ыанньыксыт, ньирэй көрөөччү. НХСБ мэтээллэрэ: 1975 с. боруонса, 1977 үрүҥ көмүс, 1973 с. соцкуоталаһыы кыайыылааҕа. Махатырова Александра Ивановна 1931-2015 Ыанньыксыт. 1968 с. Саха АССР үтүөлээх ыанньыксыта. «Отличник соцсоревнлвания сельского хозяйства» диэн бэлиэ. Павлов Иван Николаевич 1927-1999 Ыччат сүөһүнү көрөөччү. 1958 с. НХСБ кыһыл көмүс мэтээл «Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ 1941-1945 с.с. килбиэннээх үлэтин иһин » мэтээл. Александрова Александра Николаевна 1935-2007 Ньирэй көрөөччү. 1975 с. НХСБ боруонса мэтээлэ. Такыров Иван Васильевич 1930-2013 Үүт биригээдэтин биригэдьиирэ. «Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ 1941-1945 с.с. килбиэннээх үлэтин иһин », 1973 с. «Үлэҕэ килбиэнин иһин » мэтээллэр, « Соцкуоталаһыы кыайыылааҕа» икки бэлиэтэ, «Отличник соцсоревнования » бэлиэ. Егоров Анатолий Иванович 1935-2004 Суоппар. Улуус, сопхуос чөмпүйүөн суоппара. 1986 с. «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл. Иннокентьев Спиридон Иннокентьевич 1883 – 1959 Тимир ууһа.Сопхуостан аан бастакынан 1954 с. »Үлэ Кыһыл Знамята » уордьанынан наҕараадаламмыт. Никифорова Клавдия Иннокентьевна 1940-2001 «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан -197 Сопхуоска техническай сайдыы.