cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аарка
Аарка диэн көҥдөйдөөх үөһээтинэн тоҕойдуҥу быһыылаах архитектура оҥоһуута. Аарка ордук тарҕаммыт көрүҥнэрэ төгүрүк аарка уонна чоп аарка. Ааркалаах дьиэлэр үксүлэрэ элбэх кыра таастан эбэтэр кирпиичэттэн тутуллубут буолаллар. Аарка үрдүн ортотугар баар кинини тутар таас тутаах таас дэнэр. Аарка аан, аартык, түннүк үрдүнэн туруон сөп. Күргэ биир көрүҥэ аарка күргэ. Хас да кэккэлэһэр аарка аркада дэнэр. Айылҕаҕа таас, муус, мас барымталара аарка быһыыланыахтарын сөп.
Эрбэһин (Уус Алдан сирэ)
Эрбэһин - бу Уус Алдан биир маанылаах сирэ. Уруккута Дүпсүн улууһун сирэ этэ. Кэрэ айылҕалаах, бултаах-астаах, элбэх саханы саха дэппит биллэр дьоннордоох сир.
Попова Акулина Серафимовна
Попова Акулина Серафимовна — олоҥхону чинчийбит учуонай, Таатта улууһун Ытык киһитэ, бөлүһүөпүйэ билимин хандьыдаата.
Тоһоҕо
Тоһоҕо диэн сэлээппэ төбөлөөх уонна сытыы уһуктаах туттарар метал тэрил. Өтүйэнэн охсуллан маска киирэр.
Хос
Хос диэн дьиэ иһигэр баар куйаар. Хос атын хостортон ис эркиннэринэн уонна ис аанынан арахсар. Хос көрүҥнэрэ - утуйар хос, суунар хос, астанар хос, ыалдьыттатар хос.
Аан
Аан диэн тутуу эркинигэр баар иэччэхтээх кытаанах сабар ууһук. Аан тутаахтаах хатанардаах буолуон сөп. Аан эркин көҥдөйүгэр туруоруллар. Аан дьиэҕэ хоско киирэргэ тахсарга туттуллар. Көлө эмиэ ааннаах буолар.
Попов Федор Кузьмич туһунан
Ф.К.Попов сэриигэ оҥорбут хорсун быһыыта
Сахалартан бастакынан Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аатын сүкпүт Федор Кузьмич Попов 2021 сылга 100 үбүлүөйдээх сааһын туолар. Ийэ дойду уонна норуот көҥүлүн иһин уонна дьолун туһугар олохторун толук уурбут хорсун уолаттарын ытык өйдөбүнньүк мэлдьитин тыыннаах уонна үтүмэн үйэлэргэ холобур буолар. 1942 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр Сүөдэр аармыйаҕа ыҥырыллар бэбиэскэни туппута. Бастаан Молотов, кэлин Свердловскай уобалаһын Камышлов куорат таһыгар Алтайскай байыаннай лааҕырга автоматчик буоларга үөрэммитэ. 1943 сыл иккис аҥарыгар фроҥҥа тиийэр. Онно 81-с стрелковай дивизия 3-с стрелковай ротатыгар автоматчигынан сылдьар. Хас да самнарыылаах кимэн киириилэр кэннилэриттэн өстөөх Днепр уҥуор быраҕыллыбыта. 81-с дивизия Любеч сэлиэнньэтин арҕаа өттүгэр өстөөхтүүн сэриилэһиигэ хорсун быһыыны көрдөрөр. Ф.К.Попов 1943 с. алтынньы 10 күнүгэр охсуһуу толоонугар дьоруойдуу охтон Белоруссия Гомель уобалаһын Глушец дэриэбинэҕэ бырааттыы ииҥҥэ көмүллүбүт. Кэлин буойуттар кырамталарын ити уобалас Деражичи сэлиэнньэтигэр көһөрөн илдьэн көмпүттэр. Деражичига 1200-тэн тахса буойуттары кытта биир сиргэ 7 Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара, олорто биирдэстэрэ – Саха сирин чулуу уола Ф.К.Попов өйдөбүнньүктэригэр дьон-норуот сүгүрүйэр. 1944 с. тохсунньу 15 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Ыйааҕынан Ф.К.Поповка Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибитэ. Саха норуота, Баатара нэһилиэгин олохтоохторо оччолорго бэйэлэрин албан ааттаах уоллара өлбүт сураҕын ыар кутурҕанынан көрсүбүттэрэ. Федор уһулуччулаах хорсун быһыытыгар, дьоруойдуу өлүүтүгэр эппиэттээн, кини биир дойдулаахтара, II Баатара нэһилиэгин холкуостаахтара “Дьоруой саха Попов Федор Кузьмич” диэн танк оҥоһуллуутугар анаан үбү хомуйууну саҕалаабыттарын Мэҥэ Хаҥалас оройуонун бары үлэһиттэрэ иилэ хабан ылбыттара. Сотору буолаат: “Якутская АССР село Майя. Председателю Совета 2-го Батаринского наслега, собравшим 56000 рублей на строительство танка “Герой-якут Федор Кузьмич Попов”, благодарность Красной Армии и мой братский привет. Верховный главнокомандующий Сталин” – диэн ис хоһоонноох телеграмма кэлбитэ. Дьоруой биир дойдулаахтара, бүттүүн Саха сирин дьоно Федор хорсун быһыытынан киэн туттубуттара.
Ф.К.Попов аатын үйэтитии
Үөрэммит оскуолатыгар Ф.К.Попов аата 1943-1944 үөрэх дьылыгар иҥэриллибитэ. “Октябрь” холкуос Дьоруой Попов аатын сүкпүтэ. Дьокуускай, Майа, Баатара уулуссаларыгар, оскуолаларыгар Дьоруой аата иҥэриллибитэ. В.М.Новиков – Күннүк Уурастыырап “Хотугу сулус”, Леонид Попов “Ырыа буолбут олох” диэн бэйиэмэлэри, Софрон Данилов, Леонид Попов “Советскай Союз Геройа Ф.К.Попов” диэн очерк суруйбуттара, П.Тулааһынап, Илья Чаҕылхан 1944 с. Герой Попов туһунан суруйбут хоһоонноро ырыа буолан дайаннар патриоттуу санааны өссө күүһүрдүбүттэрэ. Биир дойдулаахтара РСФСР үтүөлээх, Саха АССР норуодунай артыыһа Гаврил Колесов “Саллаат санаата”, бэйиэт суруналыыс И.Сысолятин “Ох курдук оҥостон” сэһэннэри суруйбуттара. Дьоруой хаан уруу аймаҕа, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, “Саха-Азия оҕолоро” пуонда степиндиата Марфа Филатова “Убайым Сүөдэр – бар дьон сүрэҕэр” кинигэни бэчээттэппитэ. 1975 с. Дьокуускайдааҕы тэлэбиидэнньэ уонна араадьыйа кэмитиэтин үлэһиттэрэ Елена Лебедкина, Арсен Зверев Белоруссия Лоевскай оройуонун Деражичи дэриэбинэтигэр Дьоруой биир дойдулаахтара бара сылдьыбыттарын туһунан “Навечно в памяти народной” диэн документальнай киинэни устубуттара. Баатара Сыымаҕын олохтоохторо “Биһиги Сүөдэрбит” диэн уус-уран киинэ дьоруодарынан буолбуттара. Кадет кылаастаах билиҥҥи оскуола уонна музей-комплекс баар экспонаттара Ф.К.Попов, кылгас гынан баран, чаҕылхай албан ааттаах олоҕун бар дьоҥҥо, эдэр көлүөнэҕэ сэһэргии турар үрдүк аналлаахтар. Саха ньургун уола Федор Кузьмич Попов сахатын норуотун сүрэҕэр мэлдьи тыыннаах, аата-суола күннэтэ ааттанар.
862
862 сыл.
Эркин
Эркин диэн тутуу тутаах ууһуга. Эркин дьиэ иһин таһырдьаттан араарар. Дьиэ иһинээҕи эркин хостору араарар. Эркин тутуу материаллара - мас этэ, таас, кирпииччэ, бетон, болот-бетон, сэндвич-панель.
Шибан улууһа
мини|Шибан улууһа XIII үйэҕэ Шибан улууһа – Алтан Ордуу биир улууһа, Бату хаан Дьүчи улууһун биистэринэн араартаабытыгар үөскээбитэ. Алтан Ордуу Улуу Кэхтиитин кэмигэр (нууч.: Великая Замятня) Шибан улууһа киин былаастан тутулуга суох буолбута.
Улуус сирэ
Шибан улууһун сирэ билиҥҥи Казахстаан илиҥҥи өттүгэр уонна Арҕаа Сибииргэ баар этэ. Арҕаа Сибииргэ Тайбуҕа сурда диэн ааттаах кэрэиттэр дойдулара үөскээбитэ. Шибан улууһун киин куората Сарайчик этэ. Шибан улууһа уонна ону тэҥэ Орда-Ежэн улууһа Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара буолаллар.
Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарын өссө Күөх Ордуу диэн ааттыллар, ол эрээри былыргы суруктарга Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдөбүллэр буккуллар буоланнар, билиҥҥи чинчийээччилэр бу икки дойду бэйэ-бэйэлэриттэн уратыларын чопчу кыайан быһаарар кыахтара суох. Арассыыйа чинчийээччилэрэ үгэс быһыытынан былыргы нуучча сурукатыргар олоҕураллар. Ол кинигэлэргэ Күөх Ордуу (Көк Орда) диэн Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара ааттанар. Б. Д. Греков, А. Ю. Якубовскай уонна Г. А. Федоров-Давыдов саныылларынан Күөх Ордуу Маҥан Ордууттан (Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара) тутулуктаах этэ, тоҕо диэтэр Маҥан Ордуу хааннара Бату убайын Орда Ежэн сыдьааннара этилэр.
Улуус баһылыктара
Абулҕази Шибан улууһун баһылыктарын уонна баһылыктаабыт сылларын суруйан хаалларбыт :
Окоемов Пётр Иванович
Окоемов Петр Иванович 1957 сыллаахха атырдьах ыйын 12 кунугэр Уус-Алдан Бэрт-Ууhун нэhилиэгэр Чирэпчигэ тɵрɵɵбʏт. Оскуоланы 1975 сыллаахха Мʏрʏ нэhилиэгэр бʏтэрбит. Оскуолаҕа ʏɵрэнэ сылдьан ʏчʏгэй тренердарга тʏбэhэн, кʏʏстээх базаны ылбыт,ол курдук Кэптэнигэ ʏɵрэнэр кэммэр Дьячковскай Григорий Константиновичкэ, Мʏрʏгэ ʏɵрэнэр кэмигэр Румянцев Василий Васильевичкэ, Слепцов Владимир Пантелеймоновичкэ эрчиллибит, кинилэр спорт эйгэтигэр угуйбуттара. Онтон сиэттэрэн 1979-1981 сылларга ЯПУ-га спорт ɵттʏнэн ʏɵрэммит, ол кэмнэ Бурляев Иван Алексеевичкэ республика старшай тренерыгар эрчиллибит. Улахан марафон (42 км 195 м) Саха сиригэр 1979 сылтан ыытылыбыта. Онно I-кы, II-с марафону убаастыыр убайа, чугас доҕоро Уус-Алдан Тандатын чулуу уола, Заболоцкай Анатолий Михайлович кыайбыта. 1980 сыллаахха II-с марафонна кыттан IV-с миэстэ буолбут. 1981 сыллаахха 30 км Республика сʏʏрʏʏгэ чемпионатыгар кыттан эмиэ IV-с буолбут. 1ч 41м 27с кɵдɵрʏʏлээх кэлэн. 1981 сыл кʏhʏн Улахан марафонна 2ч 31м 51с кɵрдɵрʏʏлээх кэлэн Чемпион ʏрдʏк аатын ылбыт. Ити сылларга Уус-Алдан хамаандата марафонна икки кубогы ылан, спорт эйгэтигэр букатыннаахтыы ɵйдɵбʏлгэ хаалбыта. Убаайдарыгар, доҕотторугар сʏʏрʏʏгэ угуйбут Улуу сʏʏрʏʏктэргэ Слепцов Владимир Пантелеймоновичкэ, Заболоцкай Анатолий Михайловичкэ махтала муңура суох. Ити сылларга Саха сирин сʏʏрʏʏтʏн сборнайыгар киирэн Улан-Удэ, Иркутскай, Омскай, Гагарино (Смолкенскай уобалас) куораттарыгар бэйэтин кыаҕынан кыттыбыт. Сʏʏрʏʏттэн менискэтин ɵлɵрɵн, операциялатан эрдэ тохтообут. Дуобакка сʏʏрэн бʏтэн баран дьарыктанан саҕалаабыт. Уус-Алдан аатыттан республика элбэх турнирдарыгар кыттан ʏрдʏк ситиhиилэри, кыайыылары аҕала сылдьыбыт. Улахан ситиhиитэ Красноярскай кыраай полуфиналын ааhан, Нижнэй - Новгородка Россия финалыгар 7-с миэстэ буолбутут, ити дьыл Волгоград куоракка I-е Всероссийские летние сельские спортивные игры кыттан I-ы миэстэ буолбут. 1996 сыллаахха Россия финалыгар 16 киhи иhигэр киирэн кыттыыны ылбыт. Финалга 8 былырыынны миэстэлэспит уонна 8 полуфиналлары ааспыт дуобаччыттар кытталлар этэ. Билигин даҕаны улууhун чиэhин наада буоллаҕына кɵмʏскʏʏ сылдьар Дуобакка ситиhиилэригэр улахан кылааттарын оройуон кʏʏстээх дуобаччыта Бурнашев Юрий Алексеевич, онтон кэлин республика старшай тренерэ Азаров Александр Гаврильевич киллэрбиттэрэ.
864
864 сыл.
Муоста
Муоста диэн хос алын ньуура. Муоста буор, таас, мас, метал буолуон сөп. Аныгы дьиэлэргэ муостаны үксүн бетонтан оҥороллор. Муоста сабыылара - хаптаһын, линолеум, паркет, декинг, ламинат, кафель.
Күөх Ордуу
Күөх Ордуу (Көк Орда) – Алтан Ордуу (Дьүчи улууһун) илиҥҥи эбэтэр атыннык эттэххэ хаҥас аҥара. Күөх Ордуу сирдэрэ билиҥҥи Казахстаан уонна Арҕаа Сибиир этэ.
Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда)
Былыргы суруктарга Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдөбүллэр буккуллар буоланнар, билиҥҥи чинчийээччилэр бу икки дойду бэйэ-бэйэлэриттэн уратыларын чопчу кыайан быһаарар кыахтара суох.
Холобур, мусульманнар суруйбут кинигэлэригэ (араабтыы, перстыы, түүрдүү) Күөх Ордуу (Көк Орда), Маҥан Ордуу (Ак Орда) уонна Дьүчи Улууһа диэн өйдөбүллэр бүтүн Алтан Ордууну да бэлиэтииллэр, Алтан Ордуу сорох улуустарын да бэлиэтииллэр, ол иһин бу үс өйдөбүл кыраныыссатын быһаарар уустук.
Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара
Арассыыйа чинчийээччилэрэ үгэс быһыытынан былыргы нуучча сурукатыргар олоҕураллар. Ол кинигэлэргэ Күөх Ордуу (Көк Орда) диэн Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара ааттанар. Б. Д. Греков, А. Ю. Якубовскай уонна Г. А. Федоров-Давыдов саныылларынан Күөх Ордуу Маҥан Ордууттан (Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара) тутулуктаах этэ, тоҕо диэтэр Маҥан Ордуу хааннара Бату убайын Орду Ичен сыдьааннара этилэр.
Нуучча суруктарыгар Күөх Ордуу Волга өрүстэн илиҥҥи кытылыттан саҕаланар. Летописьтэргэ Күөх Ордуу иккитэ ахтыллыбыт: бастакытын Тохтамыш кэмигэр сыһыаннаах («царь с востока, именем Тохтамыш, из Синие Орды») уонна иккиһин Тимур (Тамерлан) 1395 сыллаахха сэриинэн кэлэригэр.
Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара
Бастакы версияттан ураты Күөх Ордуу Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара буоларын туһунан версия баар. 1840 сыллаахха Австрия чинчийээччитэ Й. Хаммер-Пургшталь Алтан Ордуу историятын суруйбут уонна ол үлэтигэр бу версияны эппит. Кини XV үйэҕэ суруллубут «Мунтахаб ат-таварих-и Му‛ини» Му‛ин ад-Дина Натанзи диэн киһи үлэтигэр олоҕурар.
Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарын чааһа
Каһаах чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн арахсыы Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарыгар эрэ сыһыаннаах. Бу сабаҕалааһынынан Күөх Ордуу (Көк Орда) Шибан улууһа буолар.
Химия ууһуктарын тиһигэ
Химия ууһуктарын тиһигэ атом нүөмэрдэрин улаатааһыннарынан наардаммыттар.
Сабарай (суолталара)
Сабарай - хас да өйдөбүллээх тыл.
Васильева Татьяна Лукинична
Дьиэ кэргэнэ
Васильев Савва Васильевичтыын ыал буолан үс оҕолоохтор.
Фасад
Фасад (façade) диэн дьиэ инники сирэй өттө.
Фасад ууһуктара:
Нюрба сиригэр олохсуйбут кэриэйдэр
Саха сиригэр кэриэйдэр элбэх буолан бастаан өрөбөлүүссүйэ иннигэр 1912 сыллаахха Бодойбоҕо, Ленатааҕы рабочайдары ытыалааһын кэнниттэн, кэлбиттэр диэн история саһарбыт страницалара кэпсииллэр. Оччотооҕу Ыраахтааҕылаах Россия салалтата Бодойбо кылабачыйар көмүһүттэн барыс киллэрэр баҕаттан, сөбүгэр хамнаска үлэлиир кытай уонна кэриэй омуктары ыҥыртаан ылбытын туһунан этэллэр, суруйаллар.
Онтон иккис түһүмэҕинэн ааспыт үйэҕэ Халкин Гол уонна Хасан событиеларыттан  депортацияланан, маны тэҥэ 1938 -39 сс. репрессияламмыт кэриэйдэр Саха сиригэр көһөн кэлэннэр сахалары кытта ыал-күөс буоланнар олохсуйбуттар.
Үһүс түһүмэҕинэн ааспыт үйэ 90-с сылларыгар атыы-эргиэн дьыалатыгар кэлбит кэриэйдэр буолаллар.
Бастатан туран, Корея диэн тыл этимологиятын ылан көрдөххө, кыраайы үөрэтээччи, фольклорист Тумус Мэхээлэ суруйарынан, Хори диэн тылтан силис тардар диэн этэр. Ол эбэтэр, түҥ былыр Саха сиригэр нуучча кэлиэн иннинэ, быһа холоон ХI-ХII үйэлэргэ бэрт үгүс ахсааннаах Хоро омуга олорбута диэн саха үһүйээннэригэр, норуот сэһэннэригэр элбэхтик ахтыллар. Маны таһынан Саха сирин соҕуруу өттүгэр, кый ыраах бардахха Хоро сирэ саҕаланар диэн эмиэ этэллэр-суруйаллар — былыргы сэһэнньиттэр кэпсээннэриттэн саха сирин историятын үөрэтээччилэр. Маны тэҥэ киэҥ нэлэмэн Сахабыт сиригэр өрөспүүбүлүкэ араас улуустарыгар барытыгар 7 Хоро диэн нэһилиэк баара биллэр. Холобура, Сунтаарга, Үөһээ Бүлүүгэ, Өлүөхүмэҕэ, Уус Алдаҥҥа. Балартан Үөһээ Бүлүүгэ уонна Уус Алдаҥҥа 1-кы уонна 2-с Хоро баара биллэр.
Мантан көрдөххө, Саха сиригэр олохсуйбут кэриэйдэр төрүттэрэ ити ахтыллар хоролор сыдьааннара буолуохтарын сөп. Холобурга диэн эттэххэ, востоковед ученайдар этэллэринэн, кэриэй тыла син биир саха тылын курдук “алтайская языковая семья” диэн категорияҕа киирэр. Онно холоотоххо кытай тыла олох атын араҥаҕа киирэр. Манна эмиэ анаан чинчийии үлэтэ барыан наада.
Ньурба улууһугар Өҥөлдьө нэһилиэгин 120 сыллаах үбүлүөйүгэр анаан 2010 сыллаахха “Кэриэй омук дьоно Өҥөлдьөҕө” диэн ыстатыйаны сэрии уонна үлэ ветерана Н.А.Степанов суруйбута. Ону билиһиннэрэбит.
Кэриэй омук дьоно Өҥөлдьөҕө
ХХ-с үйэ 30-с сылларыгар диэри Өҥөлдьөҕө кэриэй омук дьоно олохсуйа сылдьыбыттара нэһилиэк историятыгар биир ураты бэлиэ буоларын туһунан билиһиннэриэҕи баҕарыллар. Кэриэйдэр оччотооҕу сэбиэскэй судаарыстыбаҕа гражданстволара суох буолан нэһилиэнньэ биэрэпиһигэр киллэриллибэтэхтэр. Онон төһө киһи олоро сылдьыбыта биллибэт. Арай үгүстэрэ сахалыы ааты ылыммыттар: Өндүрэй, Өлөксөй, Уйбаан, Маҥан Баттах диэн кэриэйдэр дьоҥҥо-сэргэҕэ хойукка диэри биллэллэрэ.
Аҕа көлүөнэ сэһэниттэн сылыктаан түмэ тутан көрдөххө, кэриэйдэр саха дьахтарын кэргэн ылан ыал буолан, сир-уот, уһаайба анатан, дьиэ-уот, күрүө-хаһаа туттан олорбуттар. Холобур, Өлөксөй кэриэй Соҕуруу Элгээн арыылаах күөлүн туһунан үөһэ халдьаайыга олохсуйбут. Ол иһин хойукка диэри ити сир лоскуйун “Өлөксөй кэриэй өтөҕө” дииллэрэ. Кэриэйдэр үүнээйи арааһын кыайа-хото олордон нэһилиэк олоҕор-дьаһаҕар сир оҥоһуутун культуратын киллэрбиттэрэ. Оччотооҕу дьон-сэргэ кэпсииринэн, кэриэйдэр киһиттэн эрэ ураты үлэһиттэр, күнү-быһа дьиэлэригэр-уһаайбаларыгар үлэлээн-хамсаан тахсаллара, оннооҕор мас хатырыгын мунньан кып-кыра гына кырбаан, мээккэлээн оҕуруоттарын сиригэр булкуйаллара диэн Түүллээх Өлөксөй сөҕөн кэпсиирэ. Нэһилиэк сэбиэскэй, уопсастыбаннай олоҕор, дьону-сэргэни кытта бодоруһан бэйэ дьоно буолбуттара. Кэриэйдэр бас-көс киһилэрэ Андрей кэриэй үөрэхтээх, үрдүк көнө уҥуохтаах, сырдык сэбэрэлээх киһи 1934 сыллаахха Марха нэһилиэгин пленумун чилиэнинэн талыллан үлэлээбит. Сэрии иннигэр Өндүрэй кэриэй Тэҥкэттэн кэлэн иһэн, күһүн Марха өрүһү тыынан хат дьахтары кытта туораан иһэн ууга былдьаппыттар. Кэриэйдэр мустан үс суукканы быһа көрдүү сатаабыттар да, булбатахтар. Кини улахан ууһут этэ, онон ууга былдьаныа суохтаах дииллэрэ диэн кэпсииллэрэ дьоммут. Онтон кэнники булбуттарын-булбатахтарын туһунан туох да кэпсээн суох. Онон булбатахтар быһыылаах.
Маҥан Баттах кэриэй Дьолуокка, Нууччас маарыгар Көрбөт алаас диэки барар суол аттыгар, бурдук бааһынатын баһыгар, түннүгүн алын өртүгэр диэри халыҥ сабараанньалаах туруорбах балаҕаҥҥа олорбута, саха дьахтара кэргэннээҕэ.
Биһиги оскуолаҕа бараары-кэлээри аттынан ааһарбыт, ардыгар уһаайбатын ортотунан ыллык суол устун хааман дьиэтигэр таарыйан ааһарбыт. Балаҕан ыйын бастакы декадатын саҕана дьиэтин тулата, сабараанньата маак сибэккинэн саба үүнэн турара. Онтон уһаайбатыгар үүнээйи арааһа киһи эрэ сөҕүөн курдуга, уһаайбатыгар ытыс да саҕа сир туһаныллыбакка сытара көстүбэт этэ.
Оттон Уйбаан кэриэй Соҕуруу элгээн үрдүгэр, ойуур иһигэр, уһун синньигэс бааһына ортотун уҥуоргу өттүгэр эмиэ туруорбах саха балаҕаныгар саха дьахтара кэргэннээх ыал буолан олороро.
Күһүөрү сайын Элгээн аһыллыбытыгар биһиги сүөһүлэрбитин үүрэн оторго киллэрэрбит. Таарыйа Уйбаан кэриэй уһаайбатыгар, дьиэтигэр сылдьарбыт, эмиэ үүнээйи арааһа үүнэн турарын сөҕө көрөрбүт.
Биирдэ Элгээҥҥэ сүөһүлэрбитин уулатан төннөн иһэн эмиэ таарыйдыбыт. Мин дьиэ иһигэр көтөн түспүтүм, кэриэйдэр мустан дьиэни тулалыы наара ороннорго истиэнэҕэ өйөнөн сытан уһун баҕайы туруупкалары оборо-оборо табаахтыы сыталлара, дьиэ иһэ барыта күөх буруо, кэриэй тылынан саҥа-иҥэ бөҕө, мин соһуйан саллан таһырдьа ыстаммытым. Итини Түүллээх Өлөксөйгө кэпсээбиппэр, сөп буола-буола маагы тардаллар диэбитэ.
Өссө кыра сылдьан сайылыкпыт таһынан Уйбаан кэриэй олоҕун диэкиттэн икки кэриэй эбэ диэки ааһалларын муодарҕыы көрөрүм. Кинилэр сахалар курдук сэргэстэһэ хаамсыбаттар этэ. Бастакы кэриэй сис туттан баран аргыһыттан 20-чэ хаамыы инники уонна кэпсэтэ иһэр буолаллар.
1940 сыллаахха күһүөрү сайын Өҥөлдьөҕө оройуон кииниттэн аттаах дьоннор тахсаннар кэриэйдэри барыларын имири хомуйан Ньурбаҕа киллэрбиттэрэ.
Ону дьоннорум сыр-мыр кэпсэтэллэриттэн иһиттэххэ, аан дойдуга балаһыанньа ыараан, сэрии буолар куттала улаатан, ол иһин хомуйдахтара дэһэллэрин өйдөөн хаалбыппын.
Н..А.Степанов.
Аны Ньурба куоратын архыыбыгар кэриэйдэр тустарынан суруллубут хаһаайыстыбаннай кинигэттэн көрдөххө маннык.
I Запись Мархинского наслега по хозяйственной книге за 1937 (Бу Өҥөлдьө нэһилиэгэ).
2. Мария – жена, 1910 г.р.
3. Василий – сын,14.V.1937 г.р.
Көрөрбүт курдук, кэриэй омуктан биир эрэ ыал биэрэпискэ хабыллыбыт. Онтон атыттар, үөһэ суруллубутун курдук, гражданстволара суох буолан биэрэпискэ хабыллыбатахтар.
Дьаархан нэһилиэгиттэн суруллубут кэриэйдэр.
Дьаархаҥҥа сэрии сылларыгар
Алексей Пегу, 1877 с.т., кэриэй (архыыпка суруллубутунан). Кини туһунан син балачча ахтыы баар. Холобур, тыыл, үлэ бэтэрээнэ, СӨ бочуоттаах бэтэрээнэ Капиталина Егоровна Акимова Дьаархаҥҥа сэрии сылларыгар маннык бэлиэтээн суруйар:
Ньохчо кэриэй туһунан Прокопий Плотников суруйуутунан маннык ахтыы эмиэ баар:
“Ол эрэн киһи киһиэхэ сыһыана улаханнык сатарыйбатаҕа, аймамматаҕа. Дьон бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэр этилэр. Холобур,Томтор холкуос олордор хаппыыстатын, хортуоскатын бааһынатын Ньохчо кэриэй (үчүгэй аата – Чой) диэн киһи харайара.
Кини куруук ыраастаабыта, хомуйбута буола сылдьан,оҕолор чугаһаан кэллэхтэринэ, хортуоска, луук эҥин илиитин таһынан тарыйан биэрээччи. Ону куруук саныырбыт. Киһи киһиэхэ көмөлөһүөхтээх диэн өйдөбүл ол сыллар оҕолоругар барыларыгар кытаанахтык иҥмит быһыылаах. Холобур, сэрии сылларыгар уонна ол сыллар кэннилэригэр холкуоһунай интэринээт баар этэ. Ол интэринээккэ барытын быт ыһан кэбиспитин ыстааннарбытын, ырбаахыларбытын таһырдьа тымныыга таһааттаран тоҥорторор оҕо баар этэ. Кини – Си-Он-Мий (Муорсуй) Миша, сахатыйбыт кэриэй, Марха холкуос чилиэнин уола. Ити тэрийэр-дьаһайар дьоҕура кэлин 1970-1980 сылларга дьоҥҥо биллибитэ. Манна таарыччы эттэххэ, ол саҕана кытай, кэриэй үгүс этэ. Сэрии иннинэ Мархаҕа кытайдар, кэриэйдэр холкуостара баара. Кэлин кэпсииллэринэн, барыларын кэриэтэ дойдуларыгар ыыталаабыттар (“Ньурба сэрии сылларыгар, 1941-1945”, 79-80 стр.)
Кэргэним туһунан ахтыы
Мэҥэдьэк нэһилиэгиттэн Анна Григорьевна Скобелева кэргэнин туһунан ахтыытыгар кэриэйдэр тустарынан маннык этиллэр:
“Киргиэлэй үлэ фронуттан кэлэн эмтэнэн, сынньанан баран холкуос араас хара үлэтигэр үлэлээбитэ. Сайын кэриэйдэри кытта үлэлэспитин туһунан кэпсиирэ. Кэриэйдэр Ньурбаҕа кэлбиттэрин Уһун Дьуона хас да кэриэйи таһаарбыт. Сим Андрей оскуолаҕа үөрэнэр кыыстаах,хатыҥыр баҕайы эмээхсиннээх,иккис кэриэй обургу, сүүрэ сылдьар эмээхсиннээх,көтөххө сылдьар уол оҕолоох этилэр.Биир кырдьаҕас кэриэй кэлэн баран сотору соҕус өлөөрү гынным, онон дойдубар барыыһыбын диэн барбыта.. Кэриэйдэр үүнээйилэрэ наһаа өлгөмнүк үүнэрэ. Араас оҕуруот аһын: эриэппэни, турунуопуһу, моркуобу, хортуосканы, табаҕы ыспыттара. Табахтара наһаа өлгөмнүк үүммүтүн, сэбирдэҕэ улаханын сөҕөрө. Дьоннор үксүлэрэ табахсыт буолбуттара, хата, мин тардыбатаҕым диирэ. Маак диэннэрин буола уҥуоругар кыраны бэйэлэригэр эрэ анаан үүннэрэллэр, онтуларын кимиэхэ да тыыттырбаттар. Хаһан, хайдах хомуйан, оҥостон тутталларын кимиэхэ да көрдөрбөттөрө үһү. Эгэ киһиэхэ бэрсиэхтэрэ дуо, суох буоллаҕа дии. Кэриэйдэр хамнас аахсыахтарыгар диэри абаансанан аһаан олорбуттар. Онтон дохуот бөҕө аахсыбыттар. Кэриэйдэр бары барбыттарын кэннэ Сим Андрей эрэ хаалан үлэлээбитэ. Киниэхэ оҕонньоттору, дьахталлары, обургу оҕолору көмөлөһүннэрбиттэрэ. Онно мин хортуоска олордооһунугар уонна хомууругар үлэлээбитим. Олордорбутугар дьаамаҕа үөһэттэн бырахтахпытына наһаа кыыһырара, бэйэтин тылынан саҥа бөҕө буолара. Бэйэтэ имэрийэн-томоруйан, сэрэнэн олордор, ону оҕонньоттор олох сөбүлээччилэрэ суох.
Анна Григорьевна Скобелева кэпсээниттэн сурукка тистэ кыыһа Матрена Григорьевна Анисимова (“Ньурба сэрии сылларыгар. 1941-1945”, 166 стр.),                                                                   2014 сыл, алтынньы 10 күнэ.
Түннүк
Түннүк диэн дьиэ эркинигэр уонна түптүрүгэр баар көҥдөй. Түннүк дьиэ иһигэр сырдыгы уонна салгыны киллэрэр. Түннүгү үксүн өстүөкүлэлииллэр. Көлө эмиэ түннүктээх буолар.
Нюрба сиригэр олохсуйбут кэриэйдэр
Үөдэй нэһилиэгиттэн Мария Пудовна Николаева кэриэйдэр тустарынан маннык ахтар:
“Cэрии сылларыгар хантан кэлбит кэриэй, кытай дьоно эбиттэрэ буолла. Бу дьон хара сарсыардаттан ыкса киэһэ буолуор диэри бааһыналарга оҕуруот аһын үүннэрэллэрэ: хортуоппуй, хаппыыста, моркуоп, турнепс, эриэппэ, табах. Оҕуруокка оскуола оҕолорун уу кутарга,сыыс оту үргүүргэ көмөлөһүннэрбиттэр. Көлөһүн күнүн ким хайдах үлэлээбитинэн көрөн бэрсэллэр эбит. Ким А-Си (1895) диэн кэриэй киһитэ саха дьахтарын Ким Мария Ефимовнаны (1913) кэргэн ылан эбэ тумулугар Ноонокоптор өтөхтөрүгэр олорбуттар. Оҕолоро –Ким Анна (1937), Ким Саня (1942). Бу дьон көмөтүнэн оҕуруот аһын үүннэрэн, хааһы оҥостон сиэн элбэх киһи абыраммыт.
(“Ньурба сэрии сылларыгар.1941-1945”, 301 стр).
Мин эһэм туһунан Антоновкаттан Варвара Васильевна Илларионова “Үтүөкэн дьон өҥөлөрүнэн” ахтыытыгар маннык суруйар:
“1942-1943 сс. бурдук олох үүммэтэҕэ, ол сыл нэһилиэктэргэ аччыктааһын бөҕө, лэппиэскэҕэ турнепс булкуйаллар этэ. Окон –Пахомов Прокопий уҥуор умайбыт ойуурга турнепс бөҕө олорторбута. Онно Кэлэҕэй Дьөгүөр, Духов кыыһа Сүөкүлэ буолан икки оҕуһунан сири тиэрдэрэрбит, турнепсы тэһитэ олордорбут. Антоновкаҕа Сэмэн кэриэй (бу мин эһэм) – Дохсун Семенович Гуди аҕата, Миисэ Кытай – Василий Михайлович Михайлов аҕата, Хаан кэриэй – Федора Хаан кэргэнэ, Чачыр Кэриэй Омуоһабыс, Таанньа аҕата. Хаанаха аҕата Хаан кэриэй. Итилэр сорохторо Антоновкалар,сорохторо “Сталин” холкуостар (“Ньурба сэрии сылларыгар”, 320 стр.)
Хомуйан оҥордо Хе Ди Гу Семен сиэнэ Седалищев Григорий Иванович, Ньурба куората.
Рассказывают архивные документы
I. Запись Мархинского наслега по хозяйственной книге за 1937 г. (Өҥөлдьө нэһилиэгэ).
Мария, жена, 1910 г.р.
II.Таркаинский наслег, артель”Красная тропа”, записано 1.Х -1940 г.
1.Им Кырнери 1869 г.р. кореец, огородник (умер).
2. Же Дигу Семён,1890 г.р. 1 кл.
Александрова Александра, 1904 г.р., жена.
Алгу Гаврил, сын, 1936 г.р.
Чён же, сын, 1938 г.р. (умер).
Александрова Мария, дочь, 1940 г.р.
3. Федоров Санги, 1894 г.р.1 кл. кореец, огородник.
Матрена, жена 1902 г.р.
Николай, 1932 г.р.
Нуня, 1934 г.р.
Василий, 1937 г.р.
4. Ким Сидоровна Пон-До, 1899 г.р., кореец, огородник.
Марфа, жена, 1913 г.р.
Ким Ур-Ган, 1938 г.р.
Ким Имҥэҥэ, 1940 г.р.
Ирина ,1948 г.р.
III. Джарханский наслег, записано в 1950-е годы.
1.     Алексей Пэ-Ун-Чан, 1877 г.р.
Анна Алексеевна, дочь,1933 г.р.
Пэ-Чу
3. Михаил Чой, 1881 г.р.кореец.
4.Алексей Пегу, 1877 г.р., кореец.
Пегу
Чой Кисеньэ, дочь, 1932 г.р.
Чой Суня, Похомо, дочь, 1933 г.р., дочь, 1936 г.р.
Чой Һынами, дочь, 1940 г.р.
Чой, 1903 г.р.
Һе-Чоҥсуни Мария, жена, 1880 г.р.
Матвеева Александра, жена, сын, 1934 г.р.
Семенов Иван, сын, 1942.г.р.
7. Фёдор Пак, 1881 г.р.,кореец,1кл.
Афанасьева Александра, жена,1903 г.р.
Пак Мансу, сын, 1931 г.р., 1 кл.
8. Ким Николай, 1888 г.р., кореец.
Николаева Анисья, жена, 1907 г.р.
Мария, дочь, 1935 г.р.
Дуня, дочь, 1935 г.р.
Туттарар
Туттарар диэн барамайдары бэйэ бэйэлэрин кытта бииргэ холбуур тэрил. Конструкция чаастарын ситимниир чаастара: болталар, гайкалар, винталар, шуруппалар, саморабтар, саморабеллар, суобастар, шайдалар, штифталар, шпилькалар уо. д. А. Кириэппэс быһыытынан бырамыысыланнас сорох көрүҥнэрэ — араас номенклатураттан оҥоһуктар, стандартизированнай быраабыла курдук туттуллуохтарын сөп.
Нюрба сиригэр олохсуйбут кэриэйдэр
Шура дочь.1941.
9. кореец.
Туттарар
Фундаментнай болт-кытаанах оҥоһук-биир төбө, анал оҥоһук, анкернай болт принцибинэн тутуу конструкцияларын уонна оборудованиеларын бөҕөргөтөргө аналлаах акылаат иһигэр акылаат иһигэр түһэрэр. Акылааты тутуу бары тииптэригэр, стандартнай дьиэттэн дамбаҕа уонна атомнай электростанцияларга тиийэ туһаналлар. Бөҕөстөр бигэ, судургута суох уонна тиһигин быспакка эрэ эрэллээх сүрэхтэри хааччыйаллар.
Нюрба сиригэр олохсуйбут кэриэйдэр
Андреева Квисена (Ким-сунь), Василий Хой, 1895 г.р., кореец.
Туттарар
Туттарар тэриллэр:
Нюрба сиригэр олохсуйбут кэриэйдэр
Дочь, 1934г.
11. Шандар И.Н, 1865 г.р., кореец (переселился).
12. Сой Михаил, 1886 г.р., кореец.
Санникова Прасковья, жена, 1893 г.р.
Сой Люба, дочь, 1927 г.р., 1 кл.
Сой Синя, дочь, 1928 г.р.
Сой Мария, дочь, 3 кл.
13. Һаан Ууneoй, 1887 г.р., кореец.
Докторова Харат, жена, 1913 г.р.
Һаан Орuoһа, дочь, 1934 г.
Һаан Поила, дочь 1936 г.р.
Ирваньева Һолуок, сын, 1925 г.р.
14.Ча Ин Слу, 1896 г.р., кореец.
Алексеева Матрена, жена, 1902 г.р.
Алексеева Евдокия, дочь, 1937 г.р.
Алексеев Декабрь, сын, 1940 г.р., живёт в Вилюйске.
IV. Омолдонский наслег, члены колхоза “Путь Ленина”.
Дата выступления 1939 г., 1940-1942 гг.
Пахомова Анна Николаевна, жена, 1904 г.р.
Пахомова Ирина Семеновна, дочь, 1934 г.р.
Пахомов Измин Семенович, сын, 1937 г.р.
Ким Николай, глава, 1879 г.р., кореец.
Капитонова Мария Николаевна, дочь, 1930 г.р., II кл.
Ким Петр Николаевич, сын, 1934.г.р.
Ким Мария Николаевна, дочь, 1938.г.р.
1. Феодор, кореец.
2. Тен-Мин-Зуй Михаил, 73 года, кореец-колхозник.
Чо Михаил Александрович, сын, 1939 г.р.
3. Ван Ю Тен Александр, кореец, 20.V.1941 г. выехал в Вилюйск.
4. Юн-Са-Сени, 72 лет, кореец, инвалид II гр., 8.V.1941 г.
5. Ли-Лу-Чай Андрей, 1883 г.р., кореец,1943-1944г.г.
6. Чан-Ли-Сай Александр, 1887 г.р., кореец, член колхоза “Красный Октябрь”, 1943-44 гг.
Алексеева Мария, жена, 1898 г.р.
Чон-Ли-Чай Мария, дочь, 1941 г.р, кореянка.
7. Чак-Тэн-Хан-Си Василий, 1895 г.р., кореец, колхозник, 1943 г.
Сын, Ли Ник
Сын Ли Петр Николаевич, 1923 г.р.
Ли Петр Николаевич – участник Великой Отечественной войны. Имел много ранений, был инвалидом войны. Награжден орденом “Красной звезды”, орденом Кутузова. Служил в звании старшего лейтенанта.
9. Колхоз имени “Красный Октябрь”, 1941-43 гг.
Хочь Сергей, 1879, г.р., кореец.
Молукова Анна Андреевна, 1910 г.р.
Хочь Кым-Ча Сергеевна, дочь, 1944 г.р., 10.VI.1946 г. уехали в Якутске.
10.Тен-Мин-Зун Михаил, 1869 г.р. кореец, огородник.
Павлова Евдокия Васильевна, жена, 1914 г.р.
Чой Михаил, сын, 1928 г.р., 4 кл.
11.Колхоз имени “Красный Октябрь” 1. I.1941 г.
Чо Михаил Александрович, 1928 г.р., кореец.
Иванова Федора Александровна, сестра, 1924 г.р., 7 кл.
Иванова Александра, сестра, 1929 г.р., 4 кл.
Сельхоз-артель “Ворошилов”, 1935 г.
12. Цой-То Пюни Феодор, 1879 г.р., кореец.
Антонова Дария Антоновна, жена, 1884 г.р.
Антонов Прокопий Гов., сын, 1921 г.р.
С/х артель “Ворошилов”.
13. Ли Сергей, 1878 г.р.
Ли Николай, сын, 1945 г.р.
14. Хан Сергей, 1885 г.р., кореец.
Иванова Анна Афанасьевна, жена, 1906 г.р.
Хан Николай, сын, 1938 г.р. кореец.
15. Ким Николай, кореец, инвалид II гр., запись 1945 г.
Михайлова Матрена Ал., жена, 1921 г.р. (замуж вышла 1945 г).
Тимофеев Иван Иннокенть, 1918 г.р., 5 кл.
Матвеева Александра, жена, 1903 г.р.
Һе-Ди-Гу Тосуни, сын, 1937 г.р.
Һе-Ди-Гу Мария, дочь, 1944г.р.
Подготовила Седалищева Мария Семеновна
Ньурба кэриэйдэрин уонна кытайдарын туһунан
Марфусалова Эльвира Игоревна, Ньукулай кэриэй хос сиэнэ
ОСТАВИЛ ДОБРУЮ ПАМЯТЬ
В 1929 году наш дедушка Ким Ха Ир (15.12.1888—23.03.1964 гг.) приехал из Се- верной Кореи, провинции Хамген-Пукто, уезда Менчхон, когда ему было 41 год. В Северной Корее осталась его семья. За все время он переписывался с ними, остались фотографии его родных. До последних дней дедушка поддерживал связь с ними. Часто отправлял им даже посылки. Родители рассказывали нам, что один раз отправил часы и расчески. До сих пор сохранились некоторые семейные фо- тографии его родных. Вначале жил и трудился в Верхневилюйском районе, село Аранастах, в колхозе имени Фрунзе. Потом он переехал в село Далыр Верхневилюйского района. Взял в жены Сергееву Агафью. Родили 4-х сыновей: Николай, Иннокентий, Михаил и Федор. После рождения первого сына Николая в 1936 году, переехали в Нюрбинский район. В начале жили в Большом Дэлгэрэ Бястяхского наслега. Тут родились остальные трое сыновей. В 1948 году, когда младшему сыну Федору было 3 года, после тяжелой болезни умирает жена Агафья. Детей помогает расти и воспитывать бабушка, мать Агафьи. Она внука Михаила записывает под свою фамилию и забирает к себе на воспитание. Через 2 года после смерти бабушки Агафьи, дедушка женится на Анне Васильевой. Она растит и воспитывает всех тро- их сыновей. Наш отец, Иннокентий Хаирич, всегда тепло вспоминал про бабушку Анну, что она была очень трудолюбивой, заботливой мамой и женой. Воспитала всех сыновей как своих родных, даже нянчилась с нами. Как и многие корейцы, наш дедушка занимался земледелием, сажал много овощей. Благодаря этому во время Великой Отечественной войны семья не голодала и спасла односельчан от голода. В книге Клары Васильевой «Илгэлээх ардах» ему посвящается целая глава «Хаайын Кэриэй», где отмечается, что он выращивал лук, капусту, репу, морковь, свеклу. Был членом колхоза. Вся деревня училась у него выращивать овощи, и за это многие ему были благодарны. Осенью овощи даже сдавал в интернат. Также, в книге воспоминаний «Чаппанда. Ньурба улууhа» (В документах и ма- териалах, 2011г.) отмечено, что за успешную работу 22 июня 1949 года дедушка был в списке людей, удостоившихся чести «покушать лепешки» от председателя колхоза. Такой документ прилагается в книге. Есть подобная информация в другом источник — в 2005 году в местной газете «Нюрба» было написано, что дедушка в 1942 году приехал в Бестях. «Спас много людей от голода во время войны. Выращивал капусту, картошку, турнепс, морковь. Каждое лето ему помогали 10-15 детей школьного возраста. Осенью каждой семье раздавал по 2 мешка картошки, 1 мешок капусты и раздавал всем та- бак. Весной, когда людям нечего было есть, опять раздавал по 1 мешку картошки и капусту, тем самым спас нас от голода», — вспоминает член колхоза «Кыым» Мария Федотовна Петрова, жительница Салтаны. После его смерти люди долго еще вспоминали, помнили, скучали про «Хаайы- на». Ему были благодарны все члены колхоза «Кыым» и «Октябрь толоно». Нам очень приятно читать такие добрые слова воспоминаний про нашего дедушки.
Ким Ия Иннокентьевна, внучка Ким Ха Ир
Бырааттыы норуоттарга МАХТАЛ буолуохтун!
Онон мин этиилээхпин: Якутскай куорат биир кэрэ-бэлиэ сиригэр кэриэйдэргэ-кы- тайдарга өйдөбүнньүктэ туруоруоҕуҥ! Ол буолуо, Саха норуотун — улуу Кэриэй уонна Кытай норуоттарыгар махтала!
Ким Федор Хайрич, Ким Ха Ир кыра уола, 2016 с.
АҔАТЫН СУОЛЛААБЫТА
Биhиги ийэбит Иванова Федора Александровна Ньурба улууһугар олорбута. Наһаа сымнаҕас-сайаҕас майгылаах, үтүө санаалаах этэ. Аҕалара Ку Си Ми Александр 1882 сыллаах төрүөх, Сан-Дин куоракка төрөөбүт, киэҥник биллэр киһи эбит. 1930 сыллаахтан партия чилиэнэ, колхозтаах, кооперация үлэһитэ, «Чокуура» колхоз чилиэнэ, Хорулаҕа, Үөдэйгэ, Мархаҕа олорбута. Атыы-эргиэн тэрилтэтин салайааччыта, улаханнык ытыктанар киһи эбит. Ку Си Ми үс оҕону хаалларбыт. Уола Мэхээлэ (Чо Мэхээлэ) Антоновка сэлиэнньэтигэр олорбута. Чо Михаил Александрович «Ньурба» совхозка производство бастыҥа этэ, 5 оҕоломмута, кыра кыыһа Александра (Шура) Кундээдэҕэ олохсуйбута, медсестра, балыыһаҕа өр сылларга үлэлээбитэ, 4 оҕоломмута. Оҕолор бары да үөрэххэ сыстыгас эбиттэр, ол эрээри, сэттэ эрэ кылаас үөрэхтэммиттэр — олорбут кэмнэрин содулунан. Аҕабыт Чо Михаил Александрович, ийэбит Игнатьева Анастасия Михайловна, улахан уоллара Михаил. 1960 с Арай улахан кыыһа Федора (биһиги ийэбит) Иркутскай куоракка бухгалатердар үөрэхтэрин ситиһиилээхтик бүтэрэн Ньурбаҕа Лесхоз тэрилтэтигэр билиитин- көрүүтүн уурбута, 25 сыл кылаабынай бухгалтерынан үлэ- лээбитэ. Ол 60-с сылларга билиитинэн-көрүүтүнэн элбэх киһини сөхтөрөр этэ. Үс оҕоломмута бары үрдүк үөрэхтэммиттэрэ, үрдүк таһымнаах үлэҕэ үлэлээбиттэрэ. Улахан уола Николай — Новосибирскайдааҕы консерваторияны бүтэрэн, Дьокуускай куоракка Культпросвет училищетыгар преподавателынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ, элбэх саха ыччатын музыка, культура эйгэтигэр уһуйбута. Икки кыыстаах : Анна Санкт-Петербурга художественнай Академияны бүтэрэн Намнааҕы пединститутка уруһуйга студеннары билиигэ- көрүүгэ үөрэтэр преподава- тель, кыра кыыс Надежда ырыа, культура эйгэтигэр студеннары үөрэтэр. Валентина «үрүҥ халааттаах аанньал» буолбута, биэс оҕоломмута, кэнники сылларга Мэҥэ –Хаҥалас Павловскай сэлиэнньэтигэр ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Ыалдьан, олохтон эрдэ туораабыта. Үс уоллаах — Саша, Виктор, Михаил тыа хаһаайысты- батын үлэһиттэрэ, икки кыыс — Надя, Федора Дьокуускайдааҕы медучилищены бүтэрэн лаборант идэтин баһылаан үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Хаҥастан: аҕабыт эдьийэ Федора, турар: аҕабыт Чо Михаил Мин, Римма, учуутал идэтин баһылаабытым, Магадааннаҕы пединституту бүтэрэн, Дьокуускай куоракка 5 № оскуолаҕа учууталынан ситиһиилээхтик үлэлии- хамсыы сылдьабын. Кэргэним Чирков Иннокентий Егорович « СӨ тыатын хаһаайыстыбатын туй- гуна», үс оҕолоохпут — икки уол үлэһиттэр, кыра уол 10-с кылаас үөрэнээччитэ.
Чиркова Римма Константиновна, кыыһа « Үлэ бэтэрээнэ», «СӨ үөрэҕириигэ туйгуна», Куорат иһинэн ыытыллыбыт «Самый, самый Классный» диэн кылаас салайааччыларыгар ыытыллыбыт күрэх кыайыылааҕа
Докумуоннар кэпсииллэр
Ку Си Ми Александр 1882 с. Сан-Дин (Сан Син) куоракка Кореяҕа төрөөбүт. Онно үөрэхтэнэн, Киль-Чу куоракка тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаммыт. 1907с. дьоппуон армиятыгар бородуукта биэрэртэн аккаастаммытын иһин, дьоппуон полициятынан буруйдаммыт. Биир киһиэхэ аналлаах хаамыраҕа олорбут. Босхолонон баран араас куораттарга олоро сылдьыбыт. Ити кэмнэргэ кини Цой- Кун-Сами дэнэр эбит. 1920-ис сылларга Элгээйигэ кэлэн (Син-Чо-Си, Хан-Ча-Син диэн кэриэйдэри билэр эбит) Ершов Иван диэн баай киһиэхэ үлэлээбит. Эһэбит Элгээйигэ үс сыл, Антоновкаҕа биир сыл, Мархаҕа үс сыл, Үөдэйгэ икки аҥар сыл, Бэс Чагдаҕа балтараа сыл, I-кы Хаҥаласка биэс аҥар сыл олор- бут. Мархаҕа НАСПО председателинэн үлэлии сылдьан, 1930 с. партияҕа киирбит. Ол кэмҥэ Кирилл Иванов, партком секретара, аатын Ку-Си-Мин диэҥҥэ уларыт- тарбыт. 1938 сыллаахха донуоһунан дьыалаҕа тардыллыбыт, репрессияламмыт. 1989 сыл кулун тутар 31-гэр реабилитацияламмыт.
Римма Константиновна Чиркова, үлэ бэтэрээнэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна
ДЬОНТОН ИТЭҔЭС ОЛОҔУ ОЛОРБОТОҔО
Мин аҕам, Чо Михаил Александрович (Иванов) 1927 с. күн сирин көрбүтэ. Иванова — ийэтин фамилията, Чо — ииппит аҕатын фамилията. Дьиҥнээх аҕата — Ку Си Ми Александр. Аҕата репрессияланарыгар кини 10 саастаах этэ. Аҕабытын Чо диэн кэриэй иитэ ылбыт, балыстаах эдьиийин атын кэриэй киһитигэр иитиигэ биэрбиттэр. Аҕабыт ийэтин да, аҕатын да тустарынан кэпсээбэт этэ. Кыра эрдэхтэ- ринэ «кимиэхэ да, тугу да дьоҥҥут тустарынан кэпсээмэҥ, хаайыахтара» диэн куттууллар эбит. Аҕабыт көрдөһүүтүнэн, эһэбит реабилитацияламмытын туһунан су- рук кэлбитэ. Ону кулуупка аҕабытыгар туттарбыттарын олус соһуйан истибиппит, онно эрэ итинник эһэлээхпит туһунан саҥа билбиппит. Кэлин Мархаҕа музейга тахса сылдьан эһэбит туһунан туоһуласпыппытыгар, музей үлэһитэ Васильев Г.В. стендэҕэ хаартыскатын ыйа-ыйа: «Эһиги эһэҕит олус өйдөөх, элбэх омук тылын билэр, үлэһит, үтүө майгылаах киһи үһү. Араас тэрийэр, салайар үлэлэргэ сылдьы- быт. Тутан илдьэллэригэр Марха поспотун бэрэсэдээтэлинэн улэлии сылдьыбыт. Үрдүк, көнө уҥуохтаах, дьоннор кини кыһыл хаатыҥкалааҕын өйдүүллэр үһү». Аҕабыт улаатан сэттэ кылааһы бүтэрбит, салҕыы үөрэммэтэх. Эдэр сааһыгар колхозка учуотчугунан, биригэдьииринэн үлэлээбит. Совхоз буолбутугар, үөрэх- тээх-идэлээх үлэһиттэр кэлбиттэригэр аҕабыт пенсияҕа тахсыар диэри фермаҕа бостуугунан, субан сүөһү көрүүтүгэр үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Үчүгэй үлэ- тинэн элбэх наҕараадалаах, «Пятилетка ударнига» бэлиэлэрдээх, элбэх фонда хаһаайына. Пенсияҕа тахсаат сиэннэрин көрсөн оҕолоругар өйөбүл буолта. Улахан сиэнэ армияттан кэлэр күнүгэр олус долгуйбута, үөрбүтэ. Күнүс ат сыарҕатыгар туран айаннатан маҕаһыыҥҥа барбыта, онно эмискэ тымыра быстан, олохтон 67 сааһы- гар туораабыта. Аҕабыт олус бүгүрү, үтүө майгылаах этэ. Оҕуруотчут бэрдэ. Бааһына кытыы- тыгар күрүөлээх-хаһаалаах сиргэ моркуоп, хаппыыста, луук, чеснок о.д.а кыра оҕуруот астарын ыһан олордоро, бэйэтэ көрөрө-харайара, ураһаай бөҕөтүн хо- муйара. Дьиэ иһигэр мииммитин, соркуойбутун буһарара, чэйбитин кини кутара, харчыны тутара, маҕаһыыҥҥа сылдьара. Ийэбит теплицанан дьарыгырара, иистэнэрэ. Сүөһүлээх этилэр. Иккиэн хотонноругар сылдьаллара. Биһигини кыра эрдэхпититтэн үлэҕэ-хамнаска сыһыаран улаатыннартаабыттара, онон кэлин да ыал буолан баран, бэйэбит ынах-сүөһү тутан олорбуппут. Төрөппүттэрбит биэс оҕону (Михаил, Александр, Николай, Нина, Иза) төрөтөн, улаатыннаран, барыбытын үрдүк үөрэхтэтэлээн, элбэх сиэни, хос сиэни көрсөн орто дойдутааҕы олохторун чиэстээхтик олорон аастылар. Дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүө сыһыаннара дьон өйдөбүлүгэр өргө дылы хааллаҕа… Антоновка дэриэбинэтигэр элбэх кэриэйдэр олоро сылдьыбыттара. Кинилэр оруоллара сэрии сут сылларыгар сүҥкэн улахан. Ол курдук, оҕуруот аһа олордон, атыттары үөрэтэн, элбэх киһини хоргуйууттан быһаабыттара. Биһиги ордук Хочтары кытары билсэрбит. Хоч Григорий Андреевич математика учуутала этэ, Кини өр сылларга Антоновка оскуолатыгар олус таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Эдьиийэ Нина Андреевна эмиэ учуутал, атын сиргэ олороро, быраата Семен Андреевич, наука доктора, соҕуруу дойдуга олороро.
Тимофеева Нина Михайловна, Герой Н.Н. Чусовской аатынан нтоновка орто оскуолатын учуутала, үлэ бэтэрээнэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, «Учууталлар учууталлара» бэлиэ хаһаайката
«КИҺИ ҮЧҮГЭЙИ ЫРАЛАНЫАХТААХ» ДИЭН САНААЛААҔА
Саввинов Игорь Николаевич, үлэ ветерана, Государственнай гражданскай сулууспа 2-с кылаастаах референэ, Саха республикатааҕы охотобщество бочуоттаах чилиэнэ
ЭҺЭБИТ ЛИ ПЕН МУИ-ЛИ СЕРГЕЙ ТУҺУНАН ИҺИРЭХТИК
Сигэлэр
http://yakutians.com/nurba-siriger-silis-tardan/
Кирилиэс
Кирилиэс диэн туруору (үөһээ-аллараа) сылдьарга аналлаах тутуу ууһуга. Кирилиэс үктэллэртэн турар.
AMD
AMD (Advanced Micro Devices, ол эбэтэр сахалыы тылбааска "Аныгы тэтимнээх тэрил"), Америка тэрилтэтэ, планета үрдүнэн биир сүрүн процессор оҥорооччу уонна графика түргэтээччи.
Сүрүн конкуреннара Intel уонна Nvidia.
Үктэл
Үктэл диэн кирилиэс ууһуга. Киһи кирилиэһинэн сылдьарыгар үктэлгэ үктэнэн тахсар-түһэр. Үктэл сүрүн материаллара - таас, мас, метал.
Тунис (куорат)
Тунис (تونس, Tunis) диэн Тунис киин уонна ордук улахан куората. Дьонун ахсаана 728 453 (2004).
Hasee
Hasee, Кытай биир улахан ноутбук уонна көмпүүтэр оҥорор тэрилтэтэ.
Саввинов Илья Ильич
Саввинов Илья Ильич — "Хоро" ПО бырабылыанньатын Председателэ. «Үөһээ Бүлүү» совхозка биригэдьииринэн, отдел кадр, спорт инструктор, совхоз комсомольскай тэрилтэтин сэкэритээринэн, управляющайынан үлэлээбитэ. Кини салайар тэрилтэтин үгүс үлэһиттэрэ ССРС, РФ кооперациятын туйгуннара, о.д.а. үрдүк наҕараадалаах үлэһиттэр үгүстэр. Тэрилтэ экономическай күрэхтэһиигэ Россияҕа үгүстүк миэстэлэһэр, «Холбос» систематыгар бастыҥ көрдөрүүлээх. Ол курдук 2006 сыл түмүгүнэн Россияҕа II-с миэстэ, 2007 сыл аҥарын түмүгүнэн бастакы миэстэ буоларын ситиспитэ.
Тайбуҕа сурда
Тайбуҕа сурда (нууччалыы Тайбугин юрт, Тайбугинская страна дииллэр) – XIII үйэ саҕаланыытыгар Арҕааҥы Сибииргэ Алтан Ордуу Күөх Ордуутун (илиҥҥи аҥара) иһигэр үөскээбит татаардар дойдулара. Академик Г. Ф. Миллер сабаҕалыырынан Сибиир ханствота 1220 сыллаахха тэриллибит Тайбуҕа сурдуттан үөскээбит. Тайбуҕа сурдун Алтан Ордуу атын улуустарыттан уратыта диэн кини автономиялаах сир этэ.
Тайбуҕа сурдун киин куората маҥнай Чинги-Тура, онтон кэлин Кашлык куорат этэ. 1359 сылтан ылатан Тайбуҕа сурда Сибиир ханствотын сороҕото буолбута, ол эрээри XVI үйэҕэ Ермак сэриитин кэнниттэн Ноҕай Ордуутугар холбоспута.
Бу сурт аата номоххо киирбит Тайбуҕа диэн киһиттэн саҕаламмыт.
Тайбуҕа сурдун туһунан бастакы ахтыылар
Иртыш өрүс хочолоругар баар буола сылдьыбыт Тайбуҕа сурда Утэмиш-хадьи диэн ааттаах киһи суруйбут "Чингиз-намэ" айымньытыгар ахтыллар. Бу айымньы 1558 сыллаахха суруллубута.
Ол кэнниттэн 1586 сыллаахха Урмамэт диэн ааттаах Касимов хаан Москваҕа суругар «Тайбугинская страна» диэн ахтыбыт.
Онтон 1597 сыллаахха Сибиир ханствотын баһылыга Кучум Москваҕа ыыппыт суругар Тайбуҕа сурда хас да улуустаах диэн суруйбут.
Тайбуҕа мурзалара (баһылыктара)
Дамир Исхаков диэн татаар чинчийээччитэ Тайбуҕа кинээстэрин сололорун Алтан Ордуу бэклэрбэк солотугар тэҥнээх диир. Бэклэрбэк диэн Алтан Ордууга хаан кэнниттэн иккис киһи этэ.
Кирпииччэ
Кирпииччэ диэн таастааһын үлэтигэр туттуллар тутуу материала. Кирпииччэнэн дьиэ эркинин уонна муоста хаҕын туталлар. Кирпииччэни туойу уматан оҥороллор. Кирпииччэлэри бэйэ бэйэлэрин кытта таастыйарынан ыпсараллар. Уматыллыбатах туойунан оҥоруллубут кирпииччэ саман дэнэр.
Таастааһын
Таастааһын диэн тутуу үлэтин биир көрүҥэ. Кирпииччэлэри эбэтэр таастары таастыйарынан бииргэ холбоон дьиэ туталлар. Таастааһын үлэһитэ таасчыт дэнэр.
Таастааһын материаллара:
Таастыйар
Таастыйар диэн таастааһын үлэтигэр туттуллар суурадаһын (пааста). Таастыйар кирпииччэлэр таастар быыстарын толорон хам тутан кинилэри холбуур. Таастыйар сыыйа оҥоһуу таас буолар.
Таастыйар иһилигэ:
Ибсен Генрик
thumb| И́бсен Генрик (Хенрик) Юхан (Henrik Johan Ibsen; кулун тутар 20 күнүгэр 1828 с. төрөөбүт, — ыам ыйын 23 күнүгэр 1906 с. өлбүт) — норвегия драматура, европаҕа «саҥа драма» сүүрээни олохтооччу; поэт уонна публицист. Ибсен өр кэм кыраныысса таһыгар олорбута: Римҥэ, Дрездеҥҥэ, Мюнхенҥҥа. Аан дойдуга аатырбыт пьесалара «Бранд» (Brand, 1865) уонна «Пер Гюнт» (Peer Gynt, 1867) буолаллар.
Даль Владимир Иванович
Даль Владимир Иванович — быраас, нуучча суруйааччыта, фольклор хомуйаччыта, аатырбыт лексикограф, «Тыыннаах нуучча тылын быһаарыылаах тылдьытын» ааптара.
Владимир Даль Арассыыйа импиэрийэтин Екатеринославтааҕы наместничествотыгар Луганскай собуот диэн бөһүөлэккэ (билигин Луганскай) 1801 сыл сэтинньи 10 (22) күнүгэр хайа биэдэмистибэтин лиэкэрин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Иван Матвеевич Даль, ийэтэ Юлия Христофоровна, төрүүрүгэр Фрейтаг.