cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Соҕуруу Сибиир хайалара
Геологическай тутуллара уонна рельефтэрэ
Бу оройуону үөскэтэр хайа боруодалара ии араас чаастарыгар иҥээһиннэнэн түүрүллүбүттэр уонна хайалар үөскүүр былыргы кэмнэригэр улаханнык өрө көтөҕүллүбүттэр:протерозой бүтүүтэ байкальскай, палеозой саҕаланыыта каледонскай, палеозой иккис аҥарыгар герцинскэй иҥээһиннэнии буолуталаабыт. онтон хайалар сыыйа үлтүрүйбүттэр, онон-манан ордубут массивтардаах үрдүк дэхси сирдэргэ кубулуйбуттар. Мезозойскай эра бүтүүтэ, кайнозойга (альпийскай хайалар үөскүүр кэмнэригэр) хайалар үрдээбиттэр эрээри, саҥа иҥээһиннэммэтэхтэр. Сир хаҕын сүүнэ улахан көһөҥөлөргө араартаабыт быһыттыылар буолбуттар. Итини сэргэ өрө көтөҕүллүүлэр, сиҥнэн түһүүлэр буолуталаабыттар. Билигин хайалар иҥээһин-көһөҥө уонна көһөҥө тутуллаахтар. Хайалар бу иилэрин бүтүннүүтүгэр орто үрдүктээх сис хайалар баһыйаллар. Олор икки ардыларынан үгүс хотооллор сыталлар. Үрдүк хайа рельебин учаастактара оччо киэҥнэрэ суох. Сотору-сотору тэҥнэниллибит ньуурдар (араас үрдүккэ өрө көтөҕүллүбүт былыргы дхэхси сирдэр тобохторо) түбэһитэлииллэр. Арҕааттан илин диэки хайалаах тус-туспа системалар биллэр уратылаахтар. Хайалар иилэрин бүтүннүүтэ үс комплекска араарыллар: Алтай-Саян, ортоку Байкал, илин Алдан Становой хайалара.
Кострома уобалаһа
Кострома уобалаһа, (Нууччалыы: Костромкая область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Кострома.
География
Кострома уобалаһа, Европатааҕы Россия ортотугар сытар. Кэтитэ хотуттан сөҕурууга - 260 км, архаатан илиҥҥэ - 420 км.
Климат
Климата умеренно континенатаальнай. Орто температуура: тохсунньуга -12°С, от ыйыгар +18°С. Халлан уута түһэрэ, сылга - 600 мм.
Демография
Уобаласка барыта 692,3 тыһ. киһи олорор (2009-үс сылга). Олортон куораттарга 67,7% (2005).
1698
1698 сыл.
30
Юлиан халандаарынан 30-с (отутус) сыл — баскыһыанньаҕа саҕаламмыт сыл. Биһиги ээрабыт 30-с сыла, бастакы тыһыынча сыл уонна бастакы үйэ 30-с сыла, 30-с сыллар бастакы сыллара.
Өлбүттэр
30er
1968 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
X Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1968 сыллаахха Франция Гренобль куоратыгар буолан ааспыттара.
Кытай (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах:
Дьиикимдэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
400px|thumb|right|Дьикимдэ нэһилиэк Ньурба улууһун каартатыгар Дьиикимдэ нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьиикимдэ.
Улуус кииниттэн 13 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 328 киһи (2010 сыл).
1939 сыллаахха төрүттэммитэ.
«Сыһах» диэн культуура киинэ.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Франк бэлиэтэ
Кылгас история
Франк валютаны франция урукку колониялара тутталлар(туттубуттара): Бурунди, Гвинеи, Джибути, Руанды, Демократической Республики Конго, Мадагаскара, Коморские острова. Франк КФА биир тэҥ валюта Западноафриканскай экономическай валютнай союз уонна Киин Африка Экономическай сообществатын.
Өйдөбул арааһа уонна бэлиэ туттааьына
Unicode стандартынан франк латинскай F буква аллараа тардыылаах, шрифт разработчиктара үс графемаҕа тутталлар:
Һанна (Канаада)
Һанна - Альберта сиригэр баар кыракый куорат, Канаада. Мантан Nickelback үөскээбитэ.
Бэс ыйын 28
Бэс ыйын 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 179-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 180-c күнэ). Сыл бүтүө 186 күн баар.
Бэлиэ күннэр
Аан дойдутааҕы Түмэт урбаанын күнэ (Social Business Day). Түмэт урбаанньыттар бастыҥ соруктара — тус бэйэ эрэ байыыта буолбакка, уопсастыба сайдыытыгар, ордук сиэрдээх буоларыгар туһуланар, тиийиммэт-түгэммэт дьоҥҥо көмөлөһүү буолар.
Илларионов Василий Васильевич
Илларионов, Василий Васильевич — олоҥхону үөрэтээччи, фольклорист, тыл үөрэҕин билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, СГУ саха билэлиэгийэтин уонна култууратын бакылтыатын 2002–2007 с.с. дэкээнэ, ХИФУ Хотугулуу–Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн фольклор хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ, СӨ билимин үтүөлээх дьайыксыта, РФ үрдүк үөрэхтээhинин бочуоттаах үлэhитэ.
Василий Илларионов 1946 сыллаахха балаҕан ыйын 8 күнүгэр Сунтаар оройуонун Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Саха үнүбэрситиэтин 1973 сыллаахха бүтэрэн баран Бүлүүтээҕи педагогика училищетыгар үлэлээбитэ. Онтон билим үлэһитин быһыытынан Гуманитарнай чинчийии үнүстүүтүгэр (Дьокуускай) улэлээбитэ. 1995 сылтан Саха государственнай университетыгар саха билэлиэгийэтин уонна култууратын бакылтыатыгар үлэлиир. 2003 сыллаахха дэкээнинэн талыллыбыта.
1981 сыллаахха Алма-Атаҕа Тыл уонна литэрэтиирэ үнүстүүтүгэр "Искусство якутских олонхосутов" диэн хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбитэ. "Сказительство в системе фольклорной традиции народа саха" диэн дуоктарскай диссэртээссийэтин Улан-Удэ куоракка (Бурятия) 1997 сыллаахха көмүскээбитэ.
Библиография
Бу үлэҕэ Нестеров Иван Иванович — Оччугуй Уйбаан олоҕун олуктара, Амма улууһун Алтан нэһилиэгин былыргыта уонна билиҥҥитэ сырдатыллар, сиэр—туом үгэстэрэ, норуот тылынан айымньытын холобурдара киирдилэр.
Кытай сахалара
Кытай сахалара диэн Кытайга олорор сахалар. Бүтүн ахсааннара 1 тыһ. курдук (кэлии туристары уонна студеннары аахпакка аата). Кытай сахалара дойду араас куораттарыгар барытыгар олороллор.
Холобур:
Таоизм
thumb|right|Тао
right|thumb|200px|Йин уонна яҥ
Таоизм эбэтэр Даоизм (кытайдыы 道教) диэн Кытай философия уонна итэҕэл төрүт үөрэҕэ. "Тао" (道) диэн тыл "суол" диэн тылбаастанар.
В Контакте
В Контакте (Мин Контаакка, Мин Ситимҥэ) — арҕаатааҕы Facebook сервис аналога, Арассыыйа биир улахан интэриниэт социальнай ситимнэриттэн биирдэстэрэ буолар, билигин (02.01.10 күн туругунан) 55 мөлүйүөн 40 тахса араас омук дойдуларыттан бэлиэтэммит дьоннордоох. Бастааҥҥы хардыытыгар бэйэтин студеннар эрэ кэпсэтэр сирин курдук көрөрө, кэнники, билигин, туох баар социальнай, саастаах, араас тыллах группалары холбуур уонна ситимниир сервис буолбута.
2009 сыллаахха Тохсунньуга бастыҥ конкуренын — «Одноклассники.ru» ситими — дьон киирээһининэн сиппитэ, онтон Муус устарга «В Контакте» саайка 14,3 мөлүйүөн баар соҕотох дьон киирбитэ, ол кэмҥэ «Однокласниктарга» 7,8 млн эрэ.
Билиҥҥи кэмҥэ 101 мөллүйүөн киһилээх буолла (Ахсынньы 6 күнүгэр 2010 сыллаахха). Саха тылынан тылбаастана турар.
2006 год
2006 сыл саҕаланыытыттан проект альфа версията үлэлээбит. Балаҕан ыйтан бета-тестирование саҕаламмыт. 2006 сыл алтынньы 1кы күнүгэр www.vkontakte.ru доменнай аата регистрацияламмыт. . Ол гынан баран арыллыытын официальнай күнүнэн 2006 сыл алтынньы 10 күнэ ааҕыллар. Ол күҥҥэ бастакы функциялара үөскээбиттэр. . Алтынньы 22 күнүгэр Санкт-Петербург госуниверситет форумуҥар биллэрии тахсыбыт - сабыылаах форум приложенията үлэтин саҕалыырын туһунан. . Ол бириэмэҕэ бырайыак сабыылаах эбит: регистрацияланарга дьон ыҥырыыта уонна дьиҥнээх аат суруллуута булгуччулаах эбит. .
Алтынньы бүтүүтүгэр регистрацяны аһаҕас оҥорбуттар. Ону оҥорго сервер улахан өттүн саҥардыахха наада буолбут. Ол бириэмэҕэ саҥа пользователлары кыттарга рекламнай хампаанньа ыытыллыбыт. Ордук актыыбнай промоутердарга бириис бэриллибит - ол курдук Apple хампаанньа оҥоһуктара: iPod видео, iPod nano, iPod shuffle.
2007 сыл
2007 сыллахха «В Контакте» популярнаһа түргэнник тарҕаммыт. Хампаанньа ааҕарынан олунньу ыйга 100 тыһынчаттан алтынньы ыга 3 мөл. дылы улааппыт. Alexa статистикатыгар ыйан "Вконтакте" "Одноклассники" сервиһын ситэн ааспыт диэн тарҕаппыт.
Сыл устата рейтинг системата, видеохостинг, араас браузердарга тулбардар, аудиозаписатар, мобильнай телефоҥҥа үлэлиир компактнай версията үлэтин саҕалаабыттар.
2008 год
«Профессиональнай контактар» диэн ааттах үрдүк төлөнөр уонна IT сфера үлэһиттэрин көрдүүр сервис үлэтин саҕалаабыт е.
Кулун тутарга аан дойду ырыынагар тахсар диэн биллэрбит, сайт WAP версиятын, уонна вкадре видеохостинг үлэтин саҕалаабыт.
Муус устар 1 күнүгэр "ностальгическай" интерфейс баар буолбут. Вконтакте иконкатын аттыгар сиэрпэ уонна молот баар буолбут, онтон араас тыллара ССРС бириэмэтигэр туттуллар тылларга улатырыллыбыттар. .
Муус устарга араас приложениялар баар буолбуттар, уонна приватность араас настройкалара баар буолбуттар.
От ыйыттан алтынньыга дылы араас приложенияны суруйарга конкурс ыытылыыбыт, хас икки нэдиэлэ аайы араас бириис бэриллибит.
Бэс ыйын 15 күнүгэр Медиа Плюс хампааньаны кытта контрагы илии баттаабыттар, ол хампаанньа баннернай рекламаны атыылыр буолбут. .
Сэтинньи 5 күнүгэр 20 мөлүйүөннээх кыттаччы регистрацияламмыт диэн биллэриллибит, группа сонуннарыгар вики разметкалары киллэрбит, "биллэриилэр" диэн саҥа разделы арыллар диэн биллэриллибит.
Бас билээччилэрэ
JPMorgan дааннайдарынан 2011 сыл атырдьах ыйын туругунан «В Контакте» сүрүн акцонердара Mail.ru Group (39,99 %), Мирилашвили дьиэ кэргэнэ (40 %), Павел Дуров (12 %), Лев Левиев (8 %). Атын дааннайдарынан Мирилашвили 42 %, онтон Левиев 6 % акциялардаах эбиттэр.
Киирсэр бырайыактара
vkontakte.ru, vk.com, durov.ru
Таас чох
Таас чох эбэтэр хостонор чох (carbō) — былыргы үүнээйилэр дьапталҕаларыттан үөскээбит хостонор оттук. 300px|right|thumb|Таас чох көһөҥөтө Таас чоҕу (хостонор чоҕу) киһи минеральнай оттуктартан бастакынан туттар буолбута. Өссө таас үйэҕэ дьон чоҕу өрүстэр кытылларыгар таас чох дьапталҕата тахсар сириттэн хомуйаллара. Маннык тахсар сирдэри билигин Саха сиригэр, холобур, Дьокуускайтан чугас Кангалаас бөһүөлэгин аттынааҕы өрүс кытылыгар көрүөххэ сөп.
Хомуйбут чохторун дьиэлэрин ититэргэ тутталлара. Ол гынан баран 3 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр Кытайга тимири уһаарарга туттан барбыттара биллэр. XX үйэ саҕаланыытыгар таас чох аан дойдуга итиини уонна энергияны биэрэр сүрүн оттук буолбута. Ол гынан баран XX үйэҕэ чэпчэкитик ылыллар уонна таҥастанар оттуктар үөдүйэннэр (ньиэп, гаас, атомнай энергия) таас чох туттуллуута улам намтаан испитэ.
Хостонор чох үөскээһинэ
300—400 мөлүйүөн сыл ынараа өттүгэр былыргы ойуурдар ууга баран, күөллэр анныларыгар түһүүлэрин түмүгэр элбэх үүнээйи кислород тиийбэт сиригэр дьапталҕаламмыта. Онон ситэ сытыйбакка торфа буолан хаалбыта. Ол торфа үөһэттэн баттааһын түмүгэр буурай чоххо кубулуйар. Оттон ол чох таас чоххо. Оттон таас чох антрациит диэн саамай сыаналанар хостонор чоххо кубулуон сөп.
Саха сирин хостонор чоҕо
Саха сирин чоҕо үксэ үрдүкү үүнээйилэр кырамталарыттан үөскээбитэ — мастартан, сэппэрээктэртэн уонна оттортон. Ол гынан баран, сорох чох күөл салахайыттан үөскээбит. Оннук чоҕу богхед диэн ааттыыллар. Саха сиригэр айылҕаҕа баар хостонор чох бары көрүҥнэрэ көстөллөр. Саамай элбэх чохтооҕунан өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттүнээҕи Элгэ, Нүөрүҥгүрү сирдэрэ, Өлүөнэ өрүс икки өттүгэр баар сирдэр (Өлүөнэ чохтоох бассейна), Алдан, Бүлүү өрүстэр тардыылара, уонна Халымаҕа Зырянка үрэх тардыыта буолаллар. Өлүөнэ чохтоох бассейныгар 1,7 триллион тонна чох баар диэн биллэр.
Быһаарыылар
• Полезные ископаемые Якутии и области их применения. В.И Фролов, В. Ф. Уаров. Якутск, Бичик, 2005
Попов Григорий Андреевич
200px|thumb|right|Попов Григорий Андреевич Попов Григорий Андреевич (26.11.1887—06.12.1942) — Саха сиригэр төрөөбүт нуучча аҕабыыта, чинчийээччитэ, уопсастыбаннай диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара
Григорий кыра эрдэҕиттэн саха оҕолорун кытта улааппыт буолан саха тылын төрөөбүт тылын курдук билэрэ. Сэттэ сааһыттан уолу аҕата ааҕарга үөрэппит, онтон Дьокуускайга репетитор наймылаһан үөрэттэрбиттэр, кэлин Мариинскай приюкка үөрэттэрэ биэрбиттэр. Онтон Абаҕаҕа начаалынай оскуолаҕа үөрэммит. 1899 сыллаахха 12 сааһыгар Дьокуускайдааҕы духовнай училищеҕа киирбит. Онно биирдии кылааска иккилии сыл хаала-хаала үөрэнэн 3 сыллаах үөрэҕи 6 сылынан бүтэрбит.
1905 с. Дьокуускайдааҕы духовнай семинария бастакы куурсугар киирбит. Манна үөрэнэр сылларыгар В. Чепаловтыын "Маяк" марксистскай куруһуокка сылдьар. Семинария уопсайыттан үүрүллэр уонна икки сыл полиция кэтэбилигэр сылдьар. 1911 с. семинарияны бүтэрэр. Дьокуускайдааҕы духовнай консисторияҕа үлэлиир, онтон харчы мунньунан баран 1913 с. Казааннааҕы духовнай академияҕа монгуол салаатыгар киирэр. 1917 с. экзээмэннэрин ситиһиилээхтик туттарар уонна бэс ыйыгар кандидатскай үлэтин көмүскээн богословия кандидаата буолар. Тиэмэтэ «История христианского просвещения якутов и других инородцев Якутской области».
Таҥха Хаан
Таҥха Хаан - итэҕэл быһыытынан, Таҥха дьылҕа таҥарата буолар. Кини сиргэ түһүүтүн былыр кыһыҥҥы күн туруутун кытта сибээстииллэрэ. Ити быһа барыллаан ахсынньы 22—23-с күнүгэр бэлиэтэнэр. Кини Билгэ Хаанныын бииргэ кэлэр уонна олунньу ый 18-с күнүгэр диэри сылдьар. Билгэ Хаан уонна Таҥха сэттис халлаан Үрдүк Айыылара буолаллар.
Таҥха Хаан киһи айылҕа ханнык эргииригэр түбэһэ төрөөбүтүнэн сыһыаран, кини дьылҕатын быһаарар. Онон Таҥха киһи таайар, сэрэйэр күүстэрин кытта сибээстээх. Айыы үөрэҕэ этэринэн, Таҥха киһи дьылҕатын билгэлиир ньымалары түмэр. Онуоха киһи күн, дьыл, үгэс эргииригэр түбэһэ төрөөһүнэ улахан суолталаах.
Дьылҕа, Таҥха, Билгэ айыылар киһи инники дьылҕатын, сайдыытын билэн-көрөн таҥхалыыллар, билгэлииллэр. Билгэ, Таҥха, Дьылҕа билии араас таһымын көрдөрөллөр.
Билгэһит билгэлэргэ (тугу эрэ этэр көстүүлэргэ) болҕомто уурар, билгэлэри таба көрөр, кинилэргэ олоҕуран тойоннуур. Кини өтө этэр идэлээх, тыла оттомноох, учуонайы кытта чугас.
Таҥхаһыт (эмчит, поэт, суруйааччы буолуон сөп) бити билэр, туох буолуон сэрэйэр. Кини ити билиитин киһи итэҕэйэр гына чопчулаан эппэт, быһаччы этэр эбэтэр уоба-растаан кэпсиир.
Дьылҕаһыт (өтө көрөөччү, сэһэнньит, ойуун уо.д.а.) туох буолуоҕун көрөр дьоҕурдаах. Кини ол көрүүтүн көстүү курдук кэпсиэн сөп эбэтэр санаа хаамыытынан бигэргэтэр.
Атабаска
Бу тыл хас өйдөбүллээх
Мүрү нэһилиэгин өрөгөйүн ырыата
«Сарыал тахсар саргы сирэ» — Уус-Алдан улууһун Мүрү нэһилиэгин өрөгөйүн ырыата, нэһилиэк ытык бэлиэтэ.
2010 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр Мүрү нэһилиэгин Сүбэтин Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Ырыа ааптардара
Ырыа тылын Галина Иванова — Айтыына суруйбут, музыкатын — Василий Парников.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
1972 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
XI Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1972 сыллаахха Дьоппуон Саппоро куоратыгар буолан ааспыттара.
Космачёв Михаил Михайлович
Космачёв Михаил Михайлович (15.10.1920 —23.12.1944) — гвардия старшай сержана, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).
Олоҕун олуктара
1920 сыллаахха Чернецкое дэриэбинэҕэ (билиҥҥи Ленинград уобалаһа, Волховскай оройуон) төрөөбүт.
Хабаровскай кыраай сахалара
Хабаровскай кыраай сахалара диэн Арассыыйа Хабаровскай кыраайын сиригэр олорор сахалар. Хабаровскай кыраайга 3-6 тыһ. саха олорор. Саха омугун олохсуйбут төрүт сирэ.
Космачёв Михаил Михайлович
Олоҕун олуктара
1939 сылтан Саха Сиригэр Алдаҥҥа олорбут. Сэттэ кылааһы бүтэрбит. Алдаҥҥа Якокут электростанцияҕа слесарь-монтажнигынан үлэлээбит.
1942 сыллаахха муус устарга Алдан оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Танк механик-ыытааччытын идэтигэр үөрэммит.
1943 сыл саас фроҥҥа барбыт. Воронежскай-Касторненскай операцияҕа, Курск тоҕойун кыргыһыытыгар, Украинаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт.
1944 сыл сайын Румынияҕа Ясско-Кишиневскай операция кыргыһыыларыгар хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит.
1944 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Соколаш (Ипельски-Соколец, Словакия) нэһилиэнньэлээх пуун аттыгар 22-с гвардейскай танковай бригада экипаһа, ол иһигэр Космачёв, сураҕа суох сүппүт. Атын көрдөрүүлэринэн, өстөөх снаряда танкатыгар түбэһэн, умайан өлбүт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия старшай сержаныгар Космачёв Михаил Михайловичка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Сэтинньи 17
Сэтинньи 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 321-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 322-c күнэ). Сыл бүтүө 44 күн баар.
31
31 сыл.
Өлбүттэр
30er
Кулан
Кулан — барыылаах-кэлиилээх, дьалхааннаах, хорсун киһи. Эн курдук кулан ороспуой... АС.ТА I.278
("Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт" Дьокуускай, Бичик, 2004 с.)
Үөдэй нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Үөдэй нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үөдэй.
Улуус кииниттэн 77 км хотугулуу-илин диэкки.
1939 сыллаахха төрүттэммитэ.
Осама бен Ладен
Усама бен Мохаммед бен Авад Ладен (1957 сыл кулун тутар 10 күнүгэр Саудовскай Арабия Рияд куоратыгар төрөөбүт, 2011 сыл ыам ыйын 2 күнүгэр Пакистан Абботтабад куоратыгар өлбүтэ) — Ал-Каида террористическай организациятын тойоно этэ, ол организация сир үрдүнэн элбэх киһини өлөрбүтэ. Ҋемеҥҥа баар олус баай Ладен дьиэ кэргэниттэн төрүтээх.
АХШ-ка Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрин былааннааһынаабын билиммитэ. Ол туһунан кэпсиир видеотын тэлэбиидэнньэ тарҕаппыта.
1699
1699 сыл.
Эһэлээх арыылар
thumb|right 400px|thumb|right|Эһэлээх арыылар куйаартан көстүүлэрэ
Эһэлээх арыылар диэн Халыма өрүс төрдүттэн чугас Илин Сибиирдээҕи байҕалга сытар алта арыы:
Сыырдаах (Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ)
Сыырдаах — Тулагы-Киллэм нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Эһэлээх арыылар
Крестовскай (саамай улаханнара), Леонтьев, Четырёхстолбовой, Пушкарёв, Лысов уонна Андреев.
Алтынньы 2
Алтынньы 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 275-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 276-c күнэ). Сыл бүтүө 90 күн баар.
Эһэлээх арыылар
Крестовскай арыыга икки хайа баар. Хотугу уонна илиҥҥи кытыллара очуостаахтар, арҕааҥҥы кытыла намыһах, таастаах. Арыы соҕурууҥҥу өртүгэр соҕотох үрүйэ баар.
Арыыга намыһах от уонна лабыкта үүнэр. Хотугу арҕаа кытылыгар даркы баар (ууннан устан кэлбит мас). Кыыллартан табалар уонна кутуйах баар; материктан эһэлэр, бөрөлөр уонна саһыл киирэллэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Саха сирин хаһыаттара
Манна Саха сиригэр араас кэмҥэ тахса сылдьыбыт периодическэй таһаарыылар испииһэктэрэ көстөр.
32
32 сыл.
Өлбүттэр
30er
Мыреев Егор Иванович
Мыреев Егор Иванович (1920, Бэтинчэ, Ленскэй улууһа, Саха уобалаһа — 10.02.1942) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, 213-с СП (56-с СД) бэргэн ытааччыта. Кыдыйбыт өстөөх саллааттарын ахсаана, бигэргэтиллибитинэн, — 65. Старшай сержант.
Олоҕун олуктара
1920 сыллаахха Бэтинчэҕэ төрөөбүт. 1937 сыллаахха толорута суох орто оскуоланы бүтэрбит. Оскуола кэнниттэн Дьокуускайга рыбнай техникумҥа үөрэххэ киирбит. Техникумҥа үөрэнэ сылдьан, доҕотторун сүбэлэринэн, Саха театр иһинэн студияҕа дьарыктаммыт. 1940 сыл сайыныгар театр салалтата Егор Мыреевы А. Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы театральнай институтка үөрэттэрэ ыыппыт. Ленинградка 1940 сыл күһүнүгэр тиийэн, Е. К. Лепковскаяҕа, А. И. Авербухха, Л. Ф. Макаровка о. д. а. үөрэммит.
1941 сыл от ыйыгар Ленинград уобалаһын Дзержинскэй оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. От ыйын 12 күнүттэн Порхов-Псков туһайыы диэки, Пулково анныгар кыргыһыыларга кыттыбыт. Бэргэн ытааччылар ыккардыларыгар куоталаһыы хамсааһынын биир саҕалааччылара буолбута. Бөлөх тэрийэн бэргэн ытааччылары үөрэппит.
1942 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Ижорскай завод көмүскээһинигэр Колпино куорат таһыгар өлбүт.
Өлбүтүн кэннэ, 1942 сыл олунньу 22 күнүнээҕи бирикээһинэн, Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт (наҕараада лииһигэр олоҕуран, Ленин уордьаныгар түһэриллибит).
1976 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
XII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1976 сыллаахха Аустрия Иннсбрук куоратыгар буолан ааспыттара.
Баат
Баат — дүлүҥ тыы. Балыксыт оҕонньор Баатын курдук, Балтаҕар уллуҥахтаах. СВ.КЭ. 44
Навахо
Наваахо (Navajo, бэйэлэрин Diné эбэтэр Naabeehó дэнэллэр) - Хотугу Америка саамай элбэх ахсааннаах олохтоох омуга. thumb|right|150px|[[Manuelito, Наваахалар баһылыктара]]Тыллара атабааскалар тылларын бөлөҕөр киирэр.
Баат
(«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» — Дьок. Бичик, 2004 с.)
Бордоҥ (Ньурба нэһилиэгэ)
400px|thumb|right|Бордоҥ нэһилиэгэ Ньурба улууһун хаартатыгар Бордоҥ нэһилиэк — Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маалыкай.
Навахо
Ахсааннара 300048 киһи.
Туойдаах Чыпчаал
Туойдаах Чыпчаал. Эльгэ хаптал хайаларыттан биирдэстэрэ. Индигир салаата Эльгэ баһыгар турар.
Бордоҥ (Ньурба нэһилиэгэ)
Улуус кииниттэн 98 км арҕаа диэкки Марха өрүс үрдүгэр турар.
Туойдаах Чыпчаал
Муора таһымыттан 1590 м. үрдүктээх.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бордоҥ (Ньурба нэһилиэгэ)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1918 киһи (2010 сыл).
Нэһилиэк устуоруйата
Саха биллиилээх этнограба Г. В. Ксенофонтов «Урааҥхай сахалар» диэн үлэтигэр суруйбутунан, Бүлүү өрүс сүнньүгэр бастакы саха Түүлээх дүҥүрдээх Түлүөн ойуун Туймаадаттан тахсан, нууччалар кэлиэхтэрин лаппа иннигэр Ньурба эбэтигэр олохсуйбут. Кини Сиинэ өрүс хочотугар олохтоох Бордоҥ аҕатын ууһун киһитэ, Тыгын Дархан күтүөтэ эбитэ үһү. Кини удьуордарыттан дьаһаах хомуйаары, В.Шахов 1635—1636 сыллардаахха Ньурба эбэтигэр Бордоҥ дьонун аан бастаан сурукка киллэрбит. Оччолорго Бүлүү сүнньүгэр сахалар киэҥник түөлбэлээн олорор сирдэрэ: Кэбээйи, Үөдүгэй уонна Бордоҥ эрэ бааллар эбит. XVII үйэ бүтүүтүн диэки Ньурба эбэтин тула олорбут Түлүөн ойуун удьуордарыгар тыл тылга киирсибэт быһыы-майгы үөскээри гыммытыгар, уола Дьалаҕай Килээн Дьаарын кинээс диэки буолан, уонна Добуну уолаттара Хатыы Баатыр, Тэрээппэ буоланнар Мэгэдьэк түбэтигэр көһөн тахсыбыттар.
Бары биир аймах Бордоҥ дьоно: Дьалаҕай Килээн билиҥҥи Маалыкайтан соҕуруу диэки биир көстөөх Ыылаах диэн сиргэ, Хатыы Баатыр уонна Тэрээппэ Мэгэдьэк эбэтин тула олохсуйбуттар. Ити кэмҥэ бу эргин атын саха дьоно бааллара биллибэт. Олохтоох тоҥустар булду батыһан тэскилээн биэрбиттэр.
Онон кинилэртэн ууһаан саҥа Бордоҥ буолаһа (нэһилиэгэ) XVIII үйэҕэ 1771 сыллаахха үөскээн тахсыбыт. Ити кэмҥэ Мэгэдьэк түбэтэ бүтүннүү Бордоҥ буолаһыгар киирэр эбит (кэлин Мэгэдьэк, Кукаакы, I—II Малдьаҕар буолбут нэһилиэктэр сирдэрэ-уоттара).
1776 сыллаахха Мэгэдьэк түбэтигэр аан бастаан сири кылаастарынан түҥэтии оҥоһуллубут. Ити бириэмэҕэ I Бордоҥ буолаһыгар Маалыкай эргин сирдэр: Дьаарын, Куорбаты, Түргэн, Маар үрэх, Күөх Күөл, Хайыр, Улахан Күөл, Күҥкүй, Нөөлбүтэ (Малдьаҕар сирэ), о.д.а. сирдэр түҥэтиллибиттэр. Оттон билиҥҥитэ Хатыы түбэтин сирдэрэ — Мэгэдьэк эбэтин эргин сирдэр: Бэрэ, Бордуолаах, Балаҕаннаах, билиҥҥитэ Ньурбачаан сирдэрэ: Нимискиэннээх, Тоҥус күөлэ II Бордоҥ буолаһын сирдэрэ түҥэтиллибиттэр.
XIX үйэ бүтүүтүгэр Маалыкайга Иннокентьевскай таҥара дьиэтэ үлэҕэ киирбит. Итиннэ аһыллыбыт церковно-приходской оскуолаҕа саха бастакы революционердара Степан Васильев, Михаил Мегежекскэй, о.д.а. үөрэнэ бастакы үөрэхтээх дьоннорунан буолбуттара.
XIX үйэ бүтүүтүгэр буоластары, нэһилиэктэри бытарытыы ыытыллыбыт — 1890 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгиттэн хайдан Малдьаҕар нэһилиэгэ, онтон Кукаакы нэһилиэгэ үөскээбиттэр. Онон XIX үйэ бүтүүтүгэр Мэгэдьэк түбэтэ, урукку I Бордоҥ буолаһа, 5 нэһилиэк буолбут: I Бордоҥ, Мэгэдьэк, I Малдьаҕар, II Малдьаҕар уонна Кукаакы нэһилиэктэрэ.
1916 сыллаахха Марха улууһуттан арахсан, Ньурба улууһун аан бастаан үөскэтиигэ Мэгэдьэк нэһилиэктэрэ бары Ньурба улууһугар киирбиттэр. Ньурба дьиҥнээх төрүттэрэ, Бордоҥнор, бу тэриллиигэ киирэллэрэ табыгастаах эбит.
Максимов Петр Семенович
200px|thumb|right|Максимов Петр Семенович Максимов Петр Семенович — философия билимнэрин кандидата, Россия суруйааччыларын Түмсүүтүн чилиэнэ (1995).
Бордоҥ (Ньурба нэһилиэгэ)
Нэһилиэк устуоруйата
ХХ үйэ ортотугар РСФСР Үрдүкү Советын 1954 сыл бэс ыйын 14 күнүнээҕи Ыйааҕар сөп түбэһиннэрэн, Ньурба оройуоннарын нэһилиэктэрин бөдөҥсүйүүлэригэр I Бордоҥ уонна Кукаакы нэһилиэктэрэ холбоһоннор Бордоҥ нэһилиэгэ буолбуттара.
Күн бүгүн Бордоҥ нэһилиэгэ Ньурба улууһугар нэһилиэнньэтин ахсаанынан, сиринэн-уотунан даҕаны Октябрьскай нэһилиэк (Антоновка) кэнниттэн иккис улахан нэһилиэк буолар. Бордоҥ нэһилиэгин киинэ — Маалыкай бөһүөлэгэ, улуус кииниттэн, Ньурба куораттан, хотугулуу-арҕаа Марха өрүс хаҥас кытылыгар сиринэн 98 км, оттон Дьокуускай куораттан 1250 км ыраах сытар.
2015 сыл саҕаланыытыгар Маалыкай бөһүөлэгэр 2010 киһи, ол иһигэр 700-чэ оскуолаҕа киирэ илик саастаах оҕо, уопсайа 900-чэ эдэр ыччат олорор. Итинтэн 140-ча ыччат Дьокуускай уонна киин куораттар араас үөрэхтэрин тэрилтэлэригэр үөрэнэ сылдьаллар, уонтан тахса оҕо армияҕа сулууспалыыр. 100 оҕо оскуолаҕа киириэн иннинээҕи тэрилтэлэргэ (детсадтарга, детясляларга) сылдьар.
Степан Васильев аатынан сылгы собуотугар 770 төбө Мэгэдьэк боруодатын сылгыта иитиллэн турар. Нэһилиэккэ биирдиилээн уонна тэрээһиннээх хаһаайыстыбаларга 1280-ча ынах сүөһү уонна 670-ча сылгы баар. Кэнники бириэмэҕэ нэһилиэнньэ ынах сүөһүнү, сылгыны иитэр традиционнай дьарыгыттан ураты промышленноска сыстан үлэлэһэн эрэрэ улахан кэрэхсэбиллээх. Бордоҥ нэһилиэгин территориятыгар арыллыбыт Накыын алмаас рудалаах хонуута геологическай өттүнэн олус улахан кэскиллээх регионунан ааҕыллар. Накыыҥҥа 2003 сыл атырдьах ыйыгар үлэҕэ киирбит Россияҕа уонна аан дойдуга биллибит 16-с нүөмэрдээх хайа-байытар фабрикатыгар Бордоҥ нэһилиэгин ыччаттара ситиһиилээхтик үлэлии сылдьаллар.
Нэһилиэк сайдарын, чөллөөх буоларын туһугар, нэһилиэнньэ олоҕун, үлэтин дьүөрэлээн, инникитин көрөн дьулуурдаахтык үлэлиир сөптөөх тэрилтэлэр, коллективтар бааллар. Кинилэр үлэлэрин сүрүннүүр, тэрийэр балачча уопутурбут салайааччылар баар буоллулар.
Ол курдук кэнники уон сылга Бордоҥ муниципальнай тэриллии баһылыктарын эдэр, эрчимнээх кадрдар Евсеева М. П., Тихонов В. Г. үлэлээн аастылар, билигин бу улахан эппиэттээх үлэҕэ эмиэ балачча уопутурбут, идэтинэн учуутал Петрова Н. С. ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар. Кинилэр аҕа көлүөнэ салайар үлэһиттэрэ нэһилиэк сайдарын туһугар тутуспут туһаайыыларын салгыахтарыгар уонна сайыннарыахтарыгар саарбахтааһын суох. Мантан аллараа Бордоҥ нэһилиэгин саҥа көлүөнэтин аатырбыт-суолурбут дьоннорун олохторун, үлэлэрин туһунан информация бэриллэр.
1980 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
XIII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1980 сыллаахха АХШ Лэйк Плэсид куоратыгар буолан ааспыттара.
Odyssey Dawn байыаннай эпэрээссийэ
Operation Odyssey Dawn («Одиссея саҕаланыыта» эбэтэр «Одиссей. Саҕаланыы») — АХШ сэбилэниилээх күүстэрэ Лиибийэҕэ тэрийэн ыыппыт байыаннай эпэрээссийэлэрэ. 1973 сыллааҕы ХНТ Совбеһын резолюциятыгар олоҕурбута. Ол резолюцияҕа эйэлээх олохтоохтору көмүскүүр миэрэлэри, ол иһигэр сэбилэниилээх күүстэри туһанан (оккупациялаабакка эрэ), ылар туһунан суруллар.
Ыытыллыбыт кэмэ — 2011 сыл кулун тутар 19 күнүттэн 31 күнүгэр диэри. Буолбут сирэ: Лиибийэ. Түмүгэ: НАТО сэриилэрэ толору кыайыыны ситиспиттэр. Лиибийэ ВВС уонна ПВО сэриилэрэ олоччу кэриэтэ суох оҥоһуллубуттар.
Сэрии
Сэрии кулун тутар 19 күнүгэр 2011 сыллаахха саҕаламмыта. Сэриини Франция саҕалаабыта. Лэбийэ байыаннайдара Французстар көтөр аалларын охторбуттара. Ону Французстары көмүскэһэн АХШ уонна Англия Лэбийэҕэ сэриини биллэрэллэр. АХШ үтүктэн Канаада Лэбийэҕэ сэриини биллэрэллэр. Кэнники Бельгия, Недерланд, Норвегия, Дания эмиэ Лэбийэҕэ сэриини биллэрэллэр. Италия уонна Германия Францияҕа көмө оҥороллор.
Кулун тутар 31 күнүгэр НАТО «Сойуустаах көмүскээччи» эпэрээссийэтэ саҕаламмытынан сибээстээн тохтообута.
Guerra civile libica
Туртас
Сибииргэ үөскүүр туртаһы сорох ааптардар Европа туртаһыттан туспа көрүҥҥэ араараллар — Сибиир туртаһа (Capreólus pygárgus). Сибиир туртаһа хромосоматын набора Европа туртаһыттан атына дакаастаммыта, кинитээҕэр бөдөҥ буолар. Ол гынан баран морфологията, иммунохимиятын көрдөрүүлэрэ атылыылар.
Тэрээк
Тэрээк — дьоҕус, чараас, тэттик. Тэрээк сүгэ, тэрээк илим.
1947 сыл
1947 сыл.
Элбэхтэр
Былыргы кэмнэргэ государстволары аҕыйах ахсааннаах баайдар, сэриини бас билээччилэр салайар, баһылыыр-көһүлүүр этилэр. Аҕыйах ахсааннаах баайдар аҥардастыы баһылаан салайар кэмнэригэр бары бүттүүн куоластааһыны ыыппаттара, түргэнник аһара байар туһугар кыһананнар элбэх ахсааннаах үлэһиттэри күүскэ үлэлэтэннэр барыларын дьадаҥыларга кубулуталлара.
Нуучча норуота ыраахтааҕы уонна хос моонньохторун уһун үйэлээх батталларын тулуйа сатаан баран, муҥур уһуктарыгар тиийэн Улуу Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ туруутун ситиһиилээхтик оҥорон, кыайан-хотон уһун үйэлэргэ мунньуллубут иэстэрин ситиспиттэрэ, бары баайдары уонна православнай таҥара дьиэтин кэһэппиттэрэ.
Элбэхтэр, үлэһиттэр, дьадаҥылар былааһы ылыылара, элбэхтэргэ күүскэ үлэлиир кыаҕы биэрэн Сэбиэскэй Сойуус түргэнник сайдыбыта. Улахан сэриини кыайыы кэнниттэн салайар былаас үлэһиттэргэ үчүгэйи, араас чэпчэтиилэри оҥоро сатааһына аһара баран, барыларын үлэлэтэ сатааһыннара мөлтөх үлэһиттэргэ тэҥнэһиигэ тириэрдэн, үлэни-хамнаһы сыыйа сатарытан, Сойуус экономиката быста дьадайыытын үөскэтэн, сэбиэскэй былаас эстэригэр тириэрдибитэ. Олус уһуннук уларыйбакка олорбут былаас ыгааһын күүһүнэн эйэлээхтик уларыйбыта.
Аан дойду олоҕун элбэхтэр бары бүттүүн куоластааһыны туһанан салайыыларыгар сыыйа тириэрдэн иһэллэр. Билигин сайдыылаах дойдуларга демократия сокуоннара элбэхтэр өйдөрүн-санааларын тутуһаллар уонна этиллибит кэм иһинэн салайар былаас төрдүттэн уларыйарын ситиһэллэр. Кэмиттэн-кэмигэр кэлэн иһэр бары бүттүүн куоластааһыҥҥа хайа партия элбэх куолаһы ылан баһыйбыт государствоны быһаччы салайар кыахтанар. Олоххо салайар былаас уларыйыытыттан кэмиттэн кэмигэр сөптөөх уларыйыылар киирэн иһэллэрин ситиһэллэр.
Демократия сокуоннарын элбэхтэр куолаһынан кыайан оҥороллор. Куоластааһыҥҥа кыаттарбыт аҕыйахтар бас бэринэллэригэр, элбэхтэр этиилэрин ыйыллыбыт кэм иһигэр толороллоругар эрэ тиийэллэр.
Дьон ахсааннара элбээн истэхтэрин аайы бэйэ-бэйэлэрин үтүктэллэрэ күүһүрэр. Куһаҕаны үтүктэллэрэ элбээтэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбиир. Элбэх киһи сабыдыала «Влияние толпы» диэн ааттанан наукаҕа кытта биллэр. Бу быһаарыы биир эмэ киһи атыттары, элбэхтэри батыһан, үтүктэн, үчүгэйин, куһаҕанын ситэ билэн араарбакка эрэ холбуу барсан хаалыытын чуолкайдыыр. Элбэхтэри үтүктүүгэ «Все побежали и я побежал» диэн этии дьайыыта ураты сөп буолан тахсар.
Биир эмэ киһи туһалааҕы булан таба эттэҕинэ даҕаны, элбэхтэр сабырыйа тутууларыттан биллибэккэ хаалыан сөбүн «Баран иһэр караван ыт үрэригэр кыһаммат» диэн этии биллэрэр. Элбэхтэр аһара баһыйдахтарына биир эмэ киһи таба, сөптөөҕү этэрэ иһиллибэккэ, аахайыллыбакка хаалар. Элбэхтэр хаһыыларын ньиргиэриттэн биир эмэ кыра саҥа иһиллибэккэ хам баттанан хаалан хаалар кыахтанар.
Бегичев Улахан арыыта
400px|thumb|right|Бегичев Улахан уонна кыра арыылара куйаартан көстүүлэрэ Бегичев Улахан арыыта — Лаптевтар байҕалларыгар Хаатанга хомо төрдүгэр сытар. Саха сиригэр киирэр. Устата 61 км, кэтитэ 57 км, иэнэ 1800 км² кэриҥэ, үрдүгэ 201 м тиийэр. Үксүтэ Туундара үүнээйитэ. Кыыллартан кырса, таба, ууга муора кыыллара. Арыыны Бегичев Н. А. арыйбыта.
Элбэхтэр
Дьоҥҥо элбэхтэр уонна аҕыйахтар диэн арахсыы дьон өйдөрө-санаалара уратыларыттан, сөп түбэспэттэриттэн «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ эмиэ сөп түбэһэр.
Бегичев Улахан арыыта
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Элбэхтэр
Элбэх ахсааннаахтар баһыйа тутууларыттан, былааһы ылыыларыттан тугу эмэ, бу үчүгэй диэн быһаардахтарына уонна аҕыйах ахсааннаах туспа, сөп түбэспэт өйү-санааны, бу куһаҕан диэн ааттаан кэбистэхтэринэ, бары үчүгэйи баҕарааччылар, ол куһаҕан ааттааҕы хам тэпсэн, суох оҥорон кэбиһиэхтэрин сөп. Билигин 2016 сыллаахха Россияҕа өй-санаа сайдыыта ити турукка киирэн сылдьар. Элбэхтэр баҕа санаалара олоххо сыыһа буоларын сүүрбэһис үйэҕэ Германияҕа фашистар былааһы бары бүттүүн куоластааһыҥҥа кыайан ылбыттара уонна улахан сэриини саҕалаабыттара биллэрэр.
Туох эмэ улахан суолталааҕы быһаарыыга элбэхтэри батыспатахтар, сөбүлэспэтэхтэр туора баран арахсыыга, тэйиигэ тиийиэхтэрин сөп. Элбэхтэр сабыдыалларынан туһанан аҕыйахтары букатын да биллибэт, иһиллибэт оҥорор кыахтаахтар. Арай демократия сокуоннарын уонна «Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар этиилэрин тутуһуу эрэ олох таба суолунан, икки аҥы барар хайысхалар икки ардыларынан, ортотунан баран иһэрэ табыллар.
Дьон бары туох эмэ саҥаны солуну, элбэх киһи өйүгэр-санаатыгар сөп түбэспити ордук үтүктэллэр, элбэхтэр туох эмэ солуну буллахтарына бары ол диэки салаллаллар уонна батыһан барар кыахтаахтар. Бэйэ-бэйэлэрин үтүктэр, батыһар күүстэрэ кинилэри биир сир диэки баралларыгар тириэрдэр. Элбэхтэри салайыыга элбэх киһи сөбүлүүр быһыытын булуу туһата улахана итинник быһаарыллар. Экономиката кыайан сайдыбат Россияҕа Крымы холбооһун нууччалар урукку Сэбиэскэй Сойууһу төннөрө сатыыр санааларыгар сөп түбэһэн бары кэриэтэ биир санааланыыларын үөскэппитэ.
«Баран иһэр караван ыт үрэригэр кыһаммат» диэн этии элбэхтэр хаһан баҕарар баһыйар оруолу ыланнар баҕарбыт сирдэрин диэки бэйэлэрэ дьаалаларынан бара туралларын биллэрэр. Бу этии ис дьиҥэ олус ыарахан уонна дириҥ өйдөбүллээҕин «Туох барыта икки өрүттээҕин» билэр дьон таба өйдөөн билиҥҥи, сайдыылаах олоххо туһаныыга сөптөөх көннөрүүлэри киллэрэн биэрэллэрэ ирдэнэр. Элбэхтэр быһаарыылара барыта таба буолбатын олохтон ылыллыбыт холобурдар дакаастыыллар. Дьон олохторугар төһө да үөрэхтэммиттэрин, өйдөрө-санаалара сайдыбытын иһин элбэхтэр сабыдыаллара быдан улахан уонна сыыһа хайысханы тутустахтарына улахан куһаҕаны оҥороллор. Былыргыттан үөрэҕи-билиини баһылаабыт немец омук ааспыт үйэҕэ улаханнык сананыыта улаатан уонна Аан дойдуну баһылыыр санаата киирэн, атыттары барыларын суох оҥорон симэлитэн, ыраастаан кэбиһээри бары кыаҕын уурбута, өйүн-санаатын, үөрэҕин, билиитин онно туһана сатаабыта фашизмы үөскэппитэ.
Россия аҥардастыы сырьену эрэ атыылыыр государствоҕа кубулуйуута уонна православнай таҥара үөрэҕэ көмөнү көрдүүрэ нуучча омук күүһүрдүүгэ наадыйара кэлбитин биллэрэр. Салайааччылар бары кыахтарын ууран нууччалары күүһүрдэ сатааһыннара кэлин кэмҥэ эбиллэн иһэр, сэрии сэбин оҥостуу аһара баран элбээтэ.
Элбэхтэри эккирэтии, аҥардастыы үтүктэ сатааһын олоххо сыыһа хайысхаҕа тириэрдэр. Аҥардас биир өрүт хаһан да таба буолбат. Айылҕаҕа аҥар өттүн диэки барыы суох, табыллыбат, барыта эргийэн кэлэриттэн аһара барыы диэн суох буолара табыллар. Иккис өрүтү хаһан баҕарар арааран билэн, сыаналаан олоххо туһана сылдьыы ирдэнэр. Уһун үйэлээх сахалар үөрэхтэригэр «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиллэрин олоххо таба туһанар буолуу хаһан да хаалан хаалбат.
Үгүстэри үтүктүбэт буолуу атын хайысханы тутуһууга, арахсыыга тириэрдэрин, төһө да куһаҕан курдугун иһин, өй-санаа уратыларыгар, сайдыыны киллэрэр кыаҕыгар сөп түбэһэр. «Иккиттэн биирэ таба буолуо» диэн этиигэ сөп түбэһэринэн биир өрүтэ сыыһа буолан хааллаҕына, атына таба буолуон сөбө хаһан да уларыйбат. Ураты тулуурдаах, дьулуурдаах аҕыйахтар олоххо туһаны аҕалар уларыйыылары киллэрэр саҥаны, үрүҥ айыылары оҥорон туһаҕа таһаарар кыахтаахтар. Элбэхтэр аҕыйахтар этиилэрин истэн, ылыннахтарына эрэ олох табыллар, сайдар, икки өрүтүн тутуһар кыахтанар. Аҕыйахтар этиилэрин элбэхтэр истиилэригэр хааччаҕа суох таһаарыыны демократия сокуоннара ирдиирин дьон бары толордохторуна аҥар өттүгэр халыйыы суох буолар.
Элбэхтэр баран иһэр хайысхаларын быһаарыы улахан уустуга суох. Кинилэр үчүгэй диэн быһаарыылара бэйэлэригэр үчүгэйи оҥороро элбэҕиттэн чэпчэки өттүн диэки салаллаллар. Айылҕаҕа уу аллараа диэки сүүрэн түһэринэн, үөһээттэн аллараа диэки барыы элбэхтэр баран иһэр хайысхаларын быһаарар. Элбэхтэр баран иһэр суоллара сыыһа, айылҕаны алдьатыы өттүгэр баран иһэллэр.
Олоххо уларыйыылары, саҥаны, тупсарыыны киллэриини биир эмэ киһи, аҕыйахтар саҕалыыллар уонна ону элбэхтэр ылан, үтүктэн туһаналлара бары сайдыыны ситиһэллэригэр тириэрдэр. Олоххо киирбит уларыйыы төһө эмэ кэминэн эмиэ уларыйар, эргийэн кэлэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
1984 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
XIV Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1984 сыллаахха Югославия Сараево куоратыгар буолан ааспыттара.
Мүрү нэһилиэгин гербэтэ
Дьүһүнэ
Гербэ — төгүрүк быһыылаах щит.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
33
33 сыл.
Өлбүттэр
30er
Дьаархан нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Дьаархан нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьаархан.
Улуус кииниттэн 39 км хотугулуу-илин диэкки Марха өрүс үрдүгэр турар.
1941 сыллаахха төрүттэммитэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 408 киһи (2010 сыл). «Аартык» диэн культура киинэ, норуот куукула театра.
Сигэлэр
400px|thumb|left|Дьаархан нэһилиэгэ куйаартан көстүүтэ
Капитоновка
Капитоновка — Тулагы-Киллэм нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Мексика
Мексика Холбоhуктаах Штаттара (исп. Estados Unidos Mexicanos), кылгастык Мексика (México) диэн Хотугу Америка дойдута. Мексикаттан хоту Америка Холбоhуктаах Штаттара, соҕуруу уонна арҕаа Чуумпу океан, соҕуруулуу-илин Гуатемала, Белиз уонна Кариб байҕала уонна илин Мексика хомото бааллар. Мексика 31 штаттан уонна биир федеральнай уокуруктан турар федеральнай конституционнай республика. Киинэ Мехико (аан дойду саамай дьонноох куората).
Сэтинньи 20 күнүгэр дойдуга Өрөбөлүүссүйэ күнүн бэлиэтииллэр.
Кэһии
Кэһии диэн киһиэхэ тугу эмэ туһалааҕы биэрэн иэскэ киллэрии, уларытыылары оҥорорго үтүрүйүү ааттанар.
Киһи киһиэхэ олус ытыктабыллаахтык, сымнаҕастык, бэйэ-бэйэлэрин сыаналаһан, өйөһөн сыһыаннаһалларын саха дьоно сөбүлүүллэр. Ити сыһыаны тупсарыыга, санааларын көтөҕүүгэ туттуллар биир үгэстэринэн кэһии бэрсиитэ уонна ылсыыта буолар.
Сахаларга былыр-былыргыттан хардары-таары кэһии бэрсиһэр үгэс баар. Бу үгэс туһунан В.Ф.Трощанскай маннык суруйар: «Сахалар кэһии ылалларын уонна биэрэллэрин олус сөбүлүүллэр. Кэһии биэрэр киһи хаһан эрэ биэрбитинээҕэр ордук кэһиини ылыам диэн бигэтик сананарыттан үөрэр, онтон ылар киһи бэйэтэ кэһии ыларыттан, кинини сыаналыылларыттан үөрэр». (1,93).
Былыргы киһи бу суруйуутуттан кэһии хас да сүрүн суолталара арыллан тахсаллар:
1. Кэһии ылар киһи кэһиилээх үчүгэйдик саныырыттан, кинини сыаналыырыттан үөрэр, санаата көтөҕүллэр.
2. Бэйэтэ кэһиилээх киһи биэрбит кэһиим хаһан эмэ төннүө диэн эрэнэ саныырыттан хардары үөрэр. Кэһии аҕалбыт киһи анараа дьонун ытыктыырын, сыаналыырын илэ биллэрэр.
3. Киһи бэйэтин хайдах сананарын кэһиилээҕэ дуу, кэһиитэ суоҕа дуу эмиэ биллэрэр. Киһи бэйэтин олоҕор, баайыгар сөп түбэһэр кэһиилэннэҕинэ, санаата табыллар, көнөр. Бэйэтин сөптөөхтүк сыаналанар кыахтанар.
Саха дьонун кэһии бэрсэр үтүө үгэстэрин ыраахтааҕы кэмин саҕанааҕы салайааччылар улаханнык туһанан аһара байбыттар.
Жадовскай воевода баайын хайдах мунньуммутун силиэстийэлиир хамыыһыйа ыйыппытыгар маннык хоруйдаабыт: «Такие пожитки и деньги 3100 рублей я получил от якуцких обывателей и приезжих купцов, которые сносили мне за честь на царские ангелы, и господские праздники, и на мои именины, тако ж и на приезд мой, и на рождения детей моих, и на крестины». (2,69).
Былыргы кэмҥэ улахан салайааччыттан, тойон киһиттэн олохтоохтор олус улахан тутулуктаахтарынан туһанан элбэх кэһиини мунньунар кыахтанар эбит. Кэһии ылыахтарын баҕарар салайааччылар кыра да дьыала оҥорулларын барытын улахан кэһиитэ суох табыллыбатыгар, кыаллыбатыгар тириэрдэн кэбиспиттэр. Революция кэнниттэн үлэһит дьон былааһы бэйэлэрин илиилэригэр ылан баран тойоҥҥо кэһии биэриини «Бэрик биэриитинэн» ааттаан букатыннаахтык суох гыммыттара. Билиҥҥи да кэмҥэ салайааччы киһи бэйэтин үлэтин эбээһинэһин, эбии санаа көтөҕөр көмөтө, кэһиитэ суох оҥорорун олох көрдөбүллэрэ син-биир ирдииллэр.
Биирдиилээн дьон, аймахтыылар, ыаллыылар бэйэ-бэйэлэригэр хардары-таары кэһии биэрсиилэрэ да ылсыылара да саха дьонугар олус тэнийбит былыргы үгэс буолар. Аймахтыылар бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарыгар кэһии суолтата үрдүгүн В.А.Протодьяконов «Киһини итэҕэйэр буоллахха» диэн кэпсээнигэр бу курдук арыйар.
Аҕата ботуоҥкатын сүөрэн:
Бэс ыйын 29
Бэс ыйын 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 180-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 181-c күнэ). Сыл бүтүө 185 күн баар.
Кэһии
Kэһии биэрэр уонна ылсар үгэс билигин даҕаны аймахтыылар икки ардыларыгар тутуһулла сылдьар. Бу үтүө үгэс дириҥ суолтатын арыйан дьон билиитигэр таһаарыы киһи киһиэхэ сыһыаннарыгар үчүгэй өттүгэр хамсааһыны таһаарар.
Былыргы дьон «Киһиэхэ кыра да наада» дииллэр. Ол кыралара диэн киһиэхэ үчүгэй санааны киллэрэн биэрии буолар. Хайдах эмэ гынан киһи санаатын көтөҕүүнү ситиһии бэйэтэ туспа кыайыыны оҥорууга тэҥнэнэр. Кэһии киһи санаатын көтөҕөр уратылааҕын саха дьоно былыргыттан арааран билэн бэйэлэрин олохторугар олус киэҥник тутталлар.
Киһи хайа эмэ ыалга ыалдьыттыы тиийиитэ кинилэр олохторугар биллэр уратылары киллэрэр. Бу үөскүүр ураты санаалары тэҥнээн биэриигэ кэһии ылар оруола олус үрдүк. Ким эмэ ханна эрэ ыалдьыттыы бардаҕына, бэйэтин кыаҕыттан көрүнэн, туох эмэ кэһиилээх барара ордук. Тыаҕа тахсыыга туттуллар кэһиинэн куорат сир солун астара, арыгылара, кыра табаардара да буолаллар. Куоракка киириигэ тыа сирин ордук иҥэмтэлээх астара олус сыаналанар кэһиинэн ааҕыллаллар.
Ыалга кэһиилээх тиийии сылдьар ыалы улаханнык ытыктааһын, сыаналааһын бэлиэтэ буоларын саха дьоно былыргыттан билэллэр.
Ыраах сиртэн айаннаан кэлэр дьон кэһиилээх сылдьаллара биллэр. Айаҥҥа, араас оһоллор элбэхтик буолар сирдэригэр сылдьар кэмҥэ, киһи атын дьон үчүгэйи баҕаралларыгар ордук наадыйар. Ыраах айаҥҥа сылдьар киһи атын дьон санааларыттан, быһыыларыттан олус улахан тутулуктанар. Дьон үчүгэйи баҕара санааһыннара хаһан баҕарар киһиэхэ туһалаах буолар, көмөлөһөр. Бу быһаарыыга кэлэн кэһии кистэлэҥ суолтата ордук арыллан тахсар. Дьон үчүгэйи баҕара саныылларын ситиһиигэ кэһии ылар оруола олус үрдүк.
Хардары-таары кэһии бэрсиитэ олус былыргыттан олохсуйбут. Кэһиини ылыы бэйэтэ биир ураты өйдөбүллээх. Ол уратыта иэскэ киириини бэлиэтиирэ буолар. Бу кэһиини ылан баран аны хаһан эмэ төттөрү кэһии биэриллиэхтээх диэн өйдөнөр. Кэһии бэрсэр үгэс кэккэлэһэ олорор ыаллары ытыктааһыҥҥа, сыаналааһыҥҥа олоҕурар. Былыргы кэмнэргэ сахаларга ыаллар, аймахтар бары дьыалаларын бииргэ түмсэн, санааларын холбоон оҥостоллорун ордук чуолкайдаан бэлиэтиир үгэс кэһии бэрсиитэ буолар.
Сылдьыбатаҕа сылтан ордубут киһи ыалга ыалдьыттыы эбэтэр хоно кэллэҕинэ кыра да буоллар, туох эмэ кэһиилээх кэлэн, бэйэтин биллэрэрэ ордук. Кэһии кыра да буоллар бу кэлбит ыаллары төһө ытыктыыры, сыаналыыры биллэрэр бэлиэ буоларын умнубатахха ыаллар санаалара көнөрө, тупсара сылдьар киһиэхэ ураты туһалаах.
Олус эстибэтэх, быстыбатах, бэйэтин кыанар, умнаһыттыы илик киһи бэйэтэ кэһиитэ суох ыалга кэлэриттэн санааргыыр. Бэйэтин санаатыгар сөп түбэһэр кэһиилээх киһи санаата туолар, дуоһуйар. Кэһии төһөтө, элбэҕэ, киһи олоҕуттан, бэйэтин хайдах сананарыттан быһаччы тутулуктааҕын бэлиэтиир. Ким хайдах кэһиилээҕиттэн бэйэтин хайдах сананара быһаарыллар. Бу кэһии хайдаҕа киһи кэлбит ыалларын төһө ытыктыырын, сыаналыырын көрдөрөр бэлиэ буолара ордук улаханнык биллэр.
Саха ыалларыгар кэһии түҥэтиитин суолтата ордук ыаллар идэһэлэрин өлөрдөхтөрүнэ биллэн тахсар. Манна биир эмэ ыал быйыл идэһэтэ суох буолан хааллаҕына, ыалларын идэһэлэриттэн амсайар дьоллоноллоро ханнык да саарбаҕа суох буолар. Тула олорор ыаллар бары идэһэлэннэхтэринэ, хардары-таары бэрсиһэннэр бары идэһэлэрин эттэриттэн амсайар кыахтаналлар.
Туох туһалаах барыта кэһиигэ барсыан сөп. Сорох түгэҥҥэ хаһыат, сурунаал эмиэ кэһиинэн ааҕыллар кэмнээхтэр эбит. (4,222). Кэһии буолар аһылыктан былыргы кэмҥэ ордук сылгы ойоҕоһо сыаналанар этэ. Билигин кэһиигэ сөп буолуох айылаах туох барыта хас маҕаһыын, киоска аайы толору анньыллан тураллар. Ырыынак кэмэ көмөлөһөн туох эмэ кэһиини булууга баҕа санаа эрэ баара наада буолар кэмэ кэлбитэ ыраатта.
Умнулла сыспыт үтүө үгэһи аһара барбакка эрэ бэйэ-бэйэҕэ сыһыаны тупсарыыга туттар буолуу дьон санааларыгар биллэр үчүгэйи киллэрэр. Санаата көммүт киһиттэн ордук сылаас сыһыан үөскээн тахсара хайа баҕарар саха киһитигэр туһалаах буолар. (5,60).
Туһаныллыбыт литература
1. В.Ф.Трощанский. Наброски о якутах Якутского округа. Под ред. и прим-ми Э.К.Пекарского. Казань: Типография Императорского Университета, 1911.- 144 с.
2. В.Ф.Иванов. Русские письменные источники по истории Якутии 18 - начала 19 в.- Новосибирск: Наука. Сиб. отд-ние. 1991.- 213 с.
3. В.А.Протодьяконов. Киһини итэҕэйэр буоллахха: Сэһэннэр.- Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1982.- 296 с.
4. Г.Г.Окороков, И.К.Сивцев. Саха литературата. Хрестоматия. 10.
5. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Кукуул
Кукуул — утуйар мөһөөк, түөлбэ тыл. Сэниэ ылаатын, таба кукуулга киирэн утуйдулар Р. Б. УК. 153.
(«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» — Дьокуускай. Бичик, 2004 с.)
Сахалар XVII үйэҕэ утарсыылара
Маны таһынан биирдиилээн сулууспалаах дьону (служилые люди) өлөрүү Бүлүү, Дьааҥы, Битиим өрүстэр тардыыларыгар уо.д.а. сирдэргэ буолуталыыллара.
Дьулурҕан, хаһыат
Устуоруйата
1999 с. оччотооҕу «Республика бүттүүнэ — Вся республика» хаһыат (кыл. редактор Г. А. Бочкарева) спорка сыһыаннаах «Дьулурҕан» диэн балаһата аан бастаан бэчээттэммитэ.
2000 с. редакция салалтатын көҕүлээһининэн хаһыат спорка, чөл олоххо уонна туризмҥа анаан түөрт балаһанан анал сыһыарыы таһаарар буолбута. 2002 с. «Республика бүттүүнэ — Вся республика» хаһыат тохтотуллан, «Саха сирэ» хаһыакка (кыл. редактор Н. И. Харлампьева) сыһыарыы быһыытынан киирбитэ. Хаһыат уратыта диэн, тастан кэлбит сурукка, авторга болҕомто ууруу, төһө кыалларынан, кинилэр үлэлэрин киэҥ эйгэҕэ таһаарыы буолар. Редакция элбэх куонкуруһу, викторинаны тэрийэр. Футболу, хоккейы, көҥүл тустууну, дуобаты таптааччыларга араас сыаналаах бирииһи туттаран, хаһыат тэрийэр дьоҕурдааҕын, ааҕааччылары кытта араас ньыманан сибээстэһэрин көрдөрдө.
Хаһыаты хара тахсыаҕыттан Россия суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ Петр Павлов редактор быһыытынан үлэлэтэн кэллэ. Араас кэмҥэ корреспонденынан Геннадий Бечеряков (1999—2004 сс), Сергей Муксунов (2005—2007 сс.) үлэлии сылдьыбыттара.
Permanent resident
Permanent resident (permanent residency — вид на жительство), куруук олохтоох диэн тылбаастанар, ханнык эрэ дойдуга анал көҥүлү ылан уһун кэмҥэ олорор гынан баран, ол дойду гражданствотын/подданствотын ылбатах киһи.
Быраабыла курдук, дойдуга көҥүл барыыга быраабы биэрэр докумуон уонна онно киирии болдьох устатыгар олох тохтоло суох олорорго көҥүл сылдьар докумуон буолар. Оттон сорох дойдуларга хапытааллар киирэр уонна көс визтэр гражданнарыгар мэлдьи олорор дьон ылар наадатыттан босхоломмот.
Быстах кэмҥэ олорор дьиэ кэргэҥҥэ көһүү (эбэтэр ПМЖ) быстах кэмҥэ олорор регидент статуһун ылыы, ону тэҥэ ПМЖ диэн ааттанар 5 сылынан (ЕС- га киирэр үгүс дойдуларга) үөскээн тахсар. Ол да буоллар, сорох дойдуларга (Бельгия, Венгрия) дойдуга быстах кэмҥэ олоруу үс сылынан чэпчэки буолар кыахтаах. Швейцарияҕа бастайааннай олохтооҕун статуһугар (Permit C) көһүү 10 сыл кэнниттэн быстах кэмҥэ олорор (Permit Б) буолуон сөп.
Арассыыйаҕа биир кэлим уонна быстах кэмҥэ олорор сири- уоту араарыы суох. Россияҕа ханнык баҕарар көрүҥ болдьохтоох, болдьохтоох буолар эрээри, ону сыл аайы бигэргэтиэххэ наада.
Маннык статус Аустралия уонна Канаада дойдутугар бэриллэр. Икки сыл (эбэтэр 4 сыл) дойдуга олордоххо, ханна да тахсыбакка, оччо5о эн автоматически гражданин буола5ын. Ити Канаада5а (3 сыл) уонна Аустралия5а (4 сыл).
Россияҕа, омук гражданиныгар бэриллибит видеокамераҕа эбэтэр гражданствота суох киһи кини личноһын туоһулуур.
Россияҕа быстах кэмҥэ (срочный с 1 ноября 2019 года) диэн болдьохтоох дьайыы биэс сылтан ордук уһатыллан, сыллата бигэргэтиллиэхтээх.