cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сахалар төрүттэрэ - тимир уустара
Саха дьоно уоттан ордук улахан тутулуктаахтарын бэлиэтинэн кинилэр ханна да сырыттахтарына уокка ас бэрсэн аhаталлара буолар, уот иччититтэн көмө-тирэх көрдүүллэрэ, бу бэлиэ, сахалар уоту ураты ытыктыылларын бэлиэтинэн ааҕыллар. Сах диэн сахалар уот таҥараларын аата.
Чайыҥда (Сунтаар улууһа)
Чайыҥда — Сунтаар улууһун Кэмпэндээйи нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Сахалар төрүттэрэ - тимир уустара
Сахалар итэҕэллэринэн Аарыма Улуу ойуун - бу улуу Уус, тимир ууhа буолар. Кинини эмиэ ойуун курдук ханнык да абааhылар аймахтара кыайбаттар, кыhа уотун сардаҥата, уус чуолҕаннаах тимирэ харыстыылларыттан бары, куһаҕан санаалаахтар тэйэн биэрэллэр. Итэҕэлтэн төрүттээх, тутулуктаах, соҕотох бу быhаарыы былыргы сахалар төрүттэрин сүрүн дьарыктарынан тимири уhаарыы уонна тимиринэн уhаныы буоларын халбаннаабат гына дакаастыыр. Оччотооҕу кэмҥэ умайан кытыастар оһоххо кутуллубут таастан убаҕас тимири уулларан таhаарыы, атын билбэт, үөрэҕэ суох дьон өйдөрүгэр-санааларыгар ураты күүhүнэн, ойуун абылааһынынан оҥоhулларын курдук өйдөбүлү хаалларара чуолкай. Тимир уһаарааччы уус улахан аптаах, хомуһуннаах ойууҥҥа тэҥнэнэр. (8,49).
Ойуун кыырарыгар кэтэр таҥаһа ураты тигиилээх, оҥоруулаах тирии таҥас буолар. Бу таҥас анаан-минээн оҥоруллубут тимир тэриллэрдээх, араас чуорааннарынан киэргэтиллэр. Улахан ойуун толору таҥаһа үс буут ыйааһыннаах тимир оҥоруулардаах. (9,312). Ойуун ити таҥаһын тимир киэргэллэрэ былыргы ойуун бэйэтэ тимир ууһа буоларын кэрэһилээн көрдөрөллөр. Ойуун дүҥүрэ быарык диэн тутарга аналлаах улахан тимир кэриэстээх. Ойуун бу кэриэстэн тута сылдьан дүҥүрүн эргитэн иһигэр туох баарын көрөөччүлэргэ үгүстүк көрдөрөрүттэн кэриэс тимир эмиэ итэҕэл бэлиэтигэр кубулуйбут.
Былыргы сахалар атын омуктартан уратыларын туоһулуур бэлиэлэрдээхтэр. Бухатыырдара түөстэригэр иилинэр төгүрүк тимир куйахтара, ойууннарын таҥаһыгар тигиллэр төгүрүк тимирдэрэ күн диэн ааттаналлар. Дьахталлар түүлээх бэргэһэлэрин иннигэр күн диэн ааттаах үрүҥ көмүстэн оҥоруллубут төгүрүгү иилинэллэрэ. (10,111). Дьахталлар түөстэригэр кэтэр симэхтэрин үрүҥ көмүстэн оҥоруллубут төгүрүгэ эмиэ күн диэн ааттанар. Ити бэлиэлэр барылара сахалар Күн дьоно буолалларын бигэргэтэллэр.
Саха дьахталлара былыргы кэмнэргэ эр дьону кытта тэҥҥэ сэриилэһэ, куйах кэтэ сылдьыбыттарыгар сөп. Бу быһаарыыны туоһулуур көстүүнэн саха дьахталларын түөскэ кэтэр илин кэбиһэр уонна көхсүгэ кэтиллэр кэлин кэбиһэр симэхтэрэ буолар. Бу симэхтэр оҥоруулара былыргы бухатыырдар тириигэ тигиллибит кэтэн кэбиһиллэр чыллырыыт куйахтарыгар маарынныыр. Дьахталлар симэхтэригэр баар күннэрэ уонна бухатыырдар куйахтарын күнэ биир суолталаахтар. Билиҥҥи саха дьахталларын кэтэр киэргэллэрэ былыргы сэрииһит тимир куйаҕа тупсарыллан, кыччатыллан, киэргэтиллэн оҥоруллубута буолар.
Бу этиини чуолкайдыыр туһугар сахалар саамай сөбүлүүр суруйааччылара уонна сирдьиттэрэ П.А.Ойуунускай үгүс олоҥхоhуттартан истэн, хомуйан сурукка киллэрбит аатырар «Дьурулуйар Ньургун Боотур» диэн олоҥхотун ыламмыт саҥалыы ырытан көрүөхпүт.
Олоҥхо киириитигэр кэпсэнэринэн урааҥхай-саха өссө үөскүөн иннинэ улуу тимир ууһа Күөттээни баар буолбут. Кини тимиринэн уһанан сэрии сэбин оҥорон отут биэс биис ууһун барыларын хааччыйбыт. (11,14). Олоҥхоҕо кэпсэнэр Улуу Уус Бахсылааны Ньургун Боотур бухатыыр сэриигэ туттар тэриллэрин кытта куйаҕын уhанан оҥорор. (11,86-89). Кини оҥорбут куйаҕын кэтэн уонна сэриитин сэбинэн туhанан Улуу бухатыыр Ньургун Боотур атын уустар уһанан оҥорон сэбилээбит бухатыырдарын барыларын кыайар. Олоҥхоҕо кэпсэнэр бары геройдары барыларын салайааччы уонна баhылааччы, бастаан иһээччи тимир Ууhа буолара чуолкайданан тахсар.
«Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» олоҥхоҕо кэпсэнэр Улуу Уус оннооҕор бухатыыры бэйэтин уларытан тимир үҥүүгэ кубулутан оҥорор. Олоҥхо диэн сахалар тимир уустара бэйэлэрин хайҕанар уонна арбанар уус-уран тойуктара буолара быhаарыллар. Олох салгыы сайдан истэҕинэ олоҥхоҕо тимир ууһун ырыатын кэнниттэн сылгы, ынах сүөһүлээх дьон тойуктара уонна олохторун кэпсээннэрэ салҕанан эбиллэн бэриллибиттэр.
3. Уус диэн тыл бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктанан үөскээн тахсан иhэр хас даҕаны суолталарын быhаарыылара, бу тыл саха омук бастакы төрүтэ уус киһи буоларын чуолкайдык көрдөрөр. (12,35).
Уус - диэн тыл саха омук төрүт тыла. Бу тыл быhаарыыта сахаларга ураты дириҥ суолталаах. Олус былыргы кэмҥэ бу уус диэн тыл аан маҥнайгы суолтатынан биир киhини, тимир, көмүc уонна мас ууhун атын дьонтон туспа арааран бэлиэтээн көрдөрөр эбит уонна сатабыллаах, кыайар-хотор үлэһит киhи диэн эбии өйдөбүллээн биэрэр.
Бу соҕотох уус киhи кэргэннэнэн аймах-билэ дьону үөскэттэҕинэ, аны уус диэн тыл хаан-уруу аймах, бөлөх дьону көрдөрөр буолар. Онтон хаан-уруу аймахтар өссө элбээннэр киэҥ, улуу аймах-дьон буоллахтарына уонна чугастааҕы уустартан үрдээтэхтэринэ улуу уус дьоно диэн ааттаналлар. Кинилэр олорор, үлэлиир уонна баhылаабыт сирдэрэ-уоттара улуу уус сирэ диэн ааттанар.
Кэнники кэмҥэ улуу уус диэн тыллар холбоhон кылгаабыттара улуус диэн тыл буолан билигин туттулла сылдьар уонна саха дьоно уустартан төрүттээхтэрин кэрэhилээн көрдөрөр. (5,22).
Сахалар сорох төрүттэрэ Байкал күөл кытыытыгар курыканнары кытта бииргэ иккис үйэттэн саҕалаан ахсыс үйэ бүтүүтүгэр диэри олорбуттар эбит. Сахалар уустара бу кэмнээҕи олохторун академик А.П.Окладников бэйэтин үлэлэригэр толору үөрэтэн дакаастаабыта. Кини быhаарыытынан сахалар төрүттэрэ бу сиргэ олороннор ордук тимири уhаарыынан уонна уhаныынан дьарыктаммыттар. (2,71). Кэлин атын омуктарга баһыттаран, үтүрүллэн, бу хоту сирдэригэр төннөн кэлэн олохсуйбуттар.
4. Саха сиригэр бэлиэ сирдэр уустарга сыhыаннаах ааттарынан ааттаммыттара элбэхтик биллэллэр. Уус Күөлэ, Көмөрдөөх, Уус алааhа, Уус уҥуоҕа уонна да атын ааттардаах сирдэр бааллар. (13,141). Сири-дойдуну уустар ааттарынан ааттааһын тимир уустара саха дьонугар ураты ытыктанар уонна биллэр дьоннорун билигин даҕаны бэлиэтии сылдьаллар.
5. Сахалар былыргы үhүйээн кэпсээннэригэр тимир уустара ордук элбэхтик ахтыллаллар уонна саҥа сирдэргэ тиийэн олохсуйууга бастаан иhээччи эбэтэр салайааччы эбиттэр. Кинилэр киэҥ сири-дойдуну сахалар баhылыылларыгар саҥа тимир туттар тэриллэри оҥорон дьоҥҥо тарҕаталлара улахан оруолу ылбыт. (12,276).
Сахалар былыргы кэпсээннэригэр ахтыллар тимир уустара, атын туох да туспа дьарыга суох, ол аата булдунан эбэтэр сүөhү иитиитинэн дьарыктаммакка эрэ, куруук тимири уhаараллар уонна уһаналлар эбит. Бэйэлэрэ оҥорбут тэриллэрин тула олорор дьоҥҥо атыылааhынынан уонна эргиниинэн ииттинэн олорор аҕа уустара элбэхтэрин В.Серошевскай бэлиэтээбит. (4,366). Саха уустара оччотооҕу кэмнэртэн ыла тимири уһаарыыны уонна уһаныыны туспа үлэ көрүҥэр арааран дьарыктаммыттар.
6. Саха дьоно бэйэлэрэ уhааран, уhанан оҥорбут тимир сэптэригэр-сэбиргэллэригэр ытыктабыллара уонна тапталлара ордук ааспыт үйэҕэ олорбут дьоҥҥо иҥэн сылдьыбыт. Кинилэр бэйэлэрин үйэлэригэр, олохторугар-дьаhахтарыгар туттубут бары тэриллэрин олохтоох уустара оҥорбуттарын, кэлии тимир оҥоруулары кытта тэҥнээн, сыаналаан көрөр кыахтаах эбиттэр. Соҕурууттан аҕалыллыбыт тимир таҕаан сотору кэминэн уокка умайан атаҕа туллан түһэр, онтон саха ууһа оҥорбут таҕаана хаһаайка үйэтин ааһан кэлэр көлүөнэлэригэр тиийэ бэриллэр кыахтаах бөҕө эбит. Саха уустара оҥорбут тэриллэрин олохтоохтор уура сылдьан өр кэмҥэ туhаммыттара биллэр. Сүүрбэhис үйэ саҕаланыытыттан ортотугар тиийэ кэмҥэ соҕурууттан кэлэр тимир маллар ордук элбээннэр уонна тупсаннар саха уустарын оҥоруулара сыыйа үтүрүттэрэн, дьон туhаналлара лаппа аҕыйаан барбыттар.
Төһө да тула өттүттэн үтүрүйдэллэр саха дьоно былыр-былыргыттан бэйэлэрэ оҥорор тимир оҥорууларыгар тапталлара, олору олустук сыаналыыллара бэйэлэрэ оҥорон туhанар быhахтарыгар билигин даҕаны иҥэн сылдьар. Саха киhитэ тимир ууhа охсубут үчүгэй быhаҕа суох буоллаҕына, туоҕа эрэ суох, итэҕэс курдук сананара хаала илик.
7. Революция иннинээҕи сахалар ити дьарыктарын суруйааччылар Р.Маак уонна В.Серошевскай толору үөрэппиттэрэ. Кинилэр оччотооҕу кэмҥэ саха уустара ханна төһө тимири уһааралларын уонна ол тимиртэн тугу уһанан оҥороллорун барытын ааҕан-суоттаан бэлиэтээбиттэр. Бүлүү эҥэргэ тимири уһаарыынан Марха уонна Үөһээ Бүлүү улуустарыгар олорор 217 киһи дьарыктанар эбиттэр. Кинилэр 1860 сыллаахха 840 буут тимири уһааран таһаарбыттар. Онтон ити кэмҥэ Илин Хаҥалас улууһугар Хачыкаат уонна Дьөппөн нэһилиэктэрин олохтоохторо 2000 буут тимири уһаарбыттар. Бу тимирдэринэн уустар Саха сирин олохтоохторо барылара туттар тимир тэриллэрин, тоһоҕотуттан улахан иэччэхтэригэр диэри уһанан оҥорбуттар. Ити кэмҥэ улахан уустар оннооҕор нарезтаах бинтиэпкэ саалары бэйэлэрэ оҥорон атыыга таһаараллара биллэр. (14,373).
Бу тимири уһаарыынан уонна уһаныынан дьарыктанар үлэһиттэрдээх нэһилиэктэр сахалар былыр-былыргыттан мунньустан олохсуйбут түөлбэлэринэн, тимири уһаарар, уһанар кииннэринэн эбиттэр. Бу нэһилиэктэртэн саҕалаан сахалар киэҥ сиргэ тэнийэн барбыттар уонна бэйэлэрин тимиртэн уһанан оҥорууларын Саха сирин бүтүннүүтүн үрдүнэн тарҕатаннар, кэлин барыларын баһылаабыттар.
Бу мөлтөһүөр сайдыылаах былыргыттан туһаныллыбыт дьарыгы саха дьонун өйдөрүттэн кэнники кэмҥэ букатыннаахтык сүтэрэн эрэллэр. Кырдьык, коммунистар партиялара баһылаан ыытар политикатыгар кыра омук дьоно туспа оҥорон таһаарар дьарыктаахтара букатын табыллыбат суол этэ. Саха дьонун мөлтөтүүгэ биир сүрүн сыалларын, кинилэртэн оҥорон таһаарар сүрүн дьарыктарын былдьааһыны коммунистар ситиспиттэрэ, тимири уһааралларын уонна уһаналларын тохтоппуттара. Саха сирин олохтоохторун барыларын соҕурууттан аҕалыллар тимир малларынан хааччыйаннар уонна аҥардастыы сылгы, ынах көрүүтүн эрэ хааллараннар, сахалар тимири уһааралларын уонна уһаналларын букатын да умуннара сатаабыттара.
Сахалар үҥэр-сүктэр таҥаралара маҕан Күн буолар. Бу маҕан Күн сирдээҕи атылыылара, кыhа уонна оhох уоттара сахалар сүгүрүйэр уонна ытыктыыр итэҕэллэрин бэлиэлэригэр киирсэллэр. Сахалар улуу ойууннара улуу уус бэйэтинэн, үлэ киһитэ буолар. Былыргы сахалар биир баһылыыр төрүттэрэ тимир уустара буолаллара саарбаҕа суохтук дакаастанар.
Сахалар Илин Сибииргэ тарҕаналларыгар тимир сэби-сэбиргэли оҥорон олохтоох дьоҥҥо тарҕатаннар, сайдыыны, олох иннин диэки хамсааһынын ситиспиттэр. Оччотооҕу кэмнэргэ сахалар тимири уhаарары уонна тимиртэн уhанан дьоҥҥо наадалааҕы барытын оҥорору баhылааннар атын омуктарга үүнүүнү-сайдыыны аҕалар омук эбиттэр. Үгүс кыра омуктар кинилэр диэки буолбуттар, итэҕэллэрин ылыммыттар уонна тылларын үөрэппиттэр. Былыргы саха дьоно маҥнайгы промышленность төрүтүн бастакынан баhылаан Илин Сибииргэ тарҕатааччы эбиттэр, бэйэлэрэ оҥорон таһаарар тимир тэриллэринэн эргинэн атыыны-эргиэни тэниппиттэр уонна киэҥ сири-дойдуну баһылаабыттар.
Тааһы уулларан тимири уһааран уонна тимиринэн уһанан араас сэби-сэбиргэли оҥостон туһаныы, аан маҥнай бу сүҥкэн арыйыыны оҥорбут омуктар олохторугар, кинилэр сайдыыны-үүнүүнү ситиһиилэригэр олус улахан оруолу ылбыта биллэр. Сахалар кэлин 2,5 тыһыынча сыллааҕыта улуу арыйыылары оҥороннор тимири уһаарыыны уонна уһаныыны олоххо киллэрэннэр, сайдыылара салҕанан барбыт, саҥаны арыйыыларын ситиһиилээхтик туһананнар киэҥ сирдэри баһылаабыттар.
Дьулуруйар Ньургун Боотур олоҥхого ахтыллар үс уус төрдө Кытай Бахсылааны оҕонньор - тимир ууһа. Бу тимир уустарын төрдө буолбут оҕонньор аата икки тус-туспа, билигин баар аҕа уустарын ааттара холбоспуттарыттан үөскээбитэ туспа быһаарыыга наадыйар.
Бахсы диэн олус былыргы төрүттээх тыл сахаларга киэҥник тарҕаммыт. Yрдүк халлааҥҥа Кытай Бахсы диэн уус төрдө баара биллэр. Урукку кэмҥэ «Бакши» диэн түүр-монгол тылларыгар учууталы, итэҕэли тарҕатааччыны ааттыыллара. (15,8).
Омоҕой Баай дьонугар Туймаада хочотугар олохтоох Баатылылар, Баҕарахтар, Тулагылар, Бахсылар, Байаҕантайдар киирсэллэр. Саха сиригэр Омоҕой Баай олохсуйан олордоҕуна кэнники кэлбит Эллэй Боотур тимир, мас ууһа эбит. Омоҕой Баай ууһа, Түөнэ Моҕуол диэн, син сылгы-ынах иһитин оҥорооччу буолан баран, Эллэй Боотурга тиийбэт уус этэ диэн былыргы кэпсээннэргэ ахтылларын туһунан Сэһэн Боло суруйан хаалларбыта биллэр.
Бахсы уустара Эллэй дьоно хаҥаластар кэлэн үтүрүйүөхтэригэр диэри Туймаада хочотугар тимири уһаарааччылар олохторугар олорбуттар. Олус былыргы тимири уһаарааччылар, бахсылар, соҕуруу дойдуларга тэлэһийэн саҥаны арыйан, туһаҕа таһааран, сайдыыны ситиһэн иһээччилэргэ баһыттаран, хаҥаластар кэлбиттэрин кэннэ үтүрүллэн, сыҕарыйан биэрбиттэр.
Бахсылар аҕаларын ууһун дьоно билигин даҕаны Саха сиригэр Мэҥэ уонна Чурапчы улуустарын кытыытыгар олороллор. Олус былыргы дьарыктарын умнубуттарын да иһин ааттара-суоллара Улуу тимир ууһун Кытай Бахсылааны аатыгар кубулуйан үйэлэргэ умнуллубат. Бахсы уустара тимири уһааран уонна уһанан саҥаны арыйбыт, айыыны элбэхтик оҥорбут улуу ааттарын-суоларын Бахсы Айыытын аата эмиэ харыстыыр, үйэ-саас тухары умнуллубат, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр оҥорор.
Саха – уус. Сах таҥаралаах тимир ууһа – саха киһитэ. Саха омук тимири уһааран уонна тимиринэн уһанан дьоҥҥо, хайа да омук дьонугар, олус туһалаах дьыаланы оҥороруттан быстыбат уһун үйэлэммит. Тымныы сиргэ олохтоох омуктарга саха омук тимири уһаарар уонна уһанар дьарыга бастаан иһэр, олус туһалаах дьарык. Тимир сэбэ-сэбиргэлэ суох олус тымныылаах Саха сиригэр тыыннаах буолуу уустугурар. Ол иһин олохтоох кыра омуктар саха буола уларыйыылара олус түргэнник барбытыгар сөп.
Билигин сахалар хууннары кытта бииргэ олорбуттара уонна хууннар сахалыы саҥараллара остуоруйа үөрэхтээхтэринэн дакаастана сылдьар. Тимир ууһа дьарыктаах сахалар сэриитимсийбит хууннарга олус туһалаах дьыаланы, сэрии сэбин оҥороннор уһун үйэлэргэ бииргэ сылдьыбыттар.
Монголлар саҥа сайдан, үүнэн тахсыыларыгар сахалары кытта Амурга бииргэ олорбуттарын монгол тылыгар элбэх саха тыла киирэ сылдьара дакаастыыр. Монголлар дойдуларын эмиэ сахалар курдук улуу уустарынан, улуустарынан арааралларын сурукка киллэрбиттэрэ. Хатарыылаах саабыланы, куйаҕы уонна оҕу монголлар кыайыылаах сэриилэригэр саха уустара оҥорон, уһанан биэрбиттэрэ диэн этиибитин сотору кэминэн үөрэхтээхтэр дакаастыахтарын сөп. Бу саҥа сэрии сэптэрин монголлар киэҥник туһананнар улуу кыайыылары ситиспиттэрин, билигин монголлары намтата сатааннар Европаҕа, ол аата наукаҕа билиммэккэ сылдьаллар.
Оччотооҕу кэмҥэ сахалары монголлар улаханнык ытыктыылларын бэлиэтинэн сэриилээн арҕаа диэки баран иһэннэр Байкал күөл кытыытыттан хоту көспүттэрэ быданнаабыт сахалар тобохторун булан Амур өрүскэ көһөрүүлэрэ ааҕыллыан сөп. Ол кэмҥэ монголлар бииргэ олорор сахалара Амур өрүскэ олохтоохторун иһин аймахтарын булан онно көһөрбүттэр. Байкал кытыытыттан булбут сахаларын Амурга көһөрөн илдьэн былыргы төрүттэрин кытта холбообуттар. Бу быһаарыы Л.Н.Гумилев оҥорбут орто үйэлэргэ омуктар олохсуйууларын картатыгар сөп түбэһэр. Онно баай аҕа уустара – байаҕантайдар олорбут сирдэрэ Амур биэрэктэринэн ойууланан көрдөрүллэр.
А.П.Окладников эрдэтээҕи үлэлэригэр Саха сиригэр тимири уһаарыыны Байкал күөл аттыгар олорбут биистэр аҕалбыттар диэбит эбит буоллаҕына, ол көрүүтүн 60-с сыллардаахтан уларытан тимири уһаарыыны Амуртан аҕалбыттарыгар сөп диэн этэр. (16,40-41). И.В.Константинов Усть-Миллээҕи хаһыыларга көстүбүт тимир тэриллэр Амур өрүс аттыгар көстүбүттэргэ маарынныылларын быһаарар. Саха сиригэр тимиртэн оҥоруллубут туттар тэриллэр хаһан оҥоруллубуттарын радиоуглероднай ньыманы туһанан быһаардахха биһиги эрэбит иннинэ иккис үйэттэн биэс сүүс сыллардаахха диэри кэмҥэ эбит. (17,97).
Сахалар уустара ханнык баҕарар омуктары кытта бииргэ олордохторуна сүрүн дьарыктара дьоҥҥо ордук туһалааҕыттан улаханнык ытыктанар эбиттэр. Нууччалар маҥнай кэлиилэригэр элбэх чинчийэр үлэлэригэр, хараабылларын туталларыгар туттуллар тимирдэрин барыларын уһанан оҥорбуттарын таһынан, Амур өрүс эҥэригэр буолуталаабыт элбэх сэриилэргэ казактар сахалар куйахтарын кэтэн киирсэллэр эбит.
Орто үйэлэр кэмнэригэр саха омук тимири уһаарар уонна уһанар дьарыгы баһылаан, дьоҥҥо барыларыгар олус туһалаах тэриллэри, маллары, сэптэри оҥорон олус уһун үйэлэммит. Омук салгыы сайдан иһэригэр, атын омуктары бэйэтигэр холбууругар, уһун үйэлэнэригэр олоххо ордук улахан туһалаах дьарыгынан дьарыктанара, үлэни-хамнаһы кыайара, атыттары үөрэтэрэ улахан оруолу ылара дакаастанар.
Сахалар уhун кэмҥэ атын омук батталыгар, көрүүтүгэр-истиитигэр олороннор Улуу Уус өбүгэлэрбитинэн киэн туттарбытын умуннаран кэбиhэ сыстылар. Былыргы охсуhуулаах-өлөрсүүлээх үйэлэргэ үтүө тимир уустарбыт кыайа-хото үлэлээннэр, элбэх тимири ууллараннар, уһананнар, аатырар бухатыырдарбыт көрөн-харайан көмүскээннэр баччаҕа тиийэн кэлэн олордохпут. Кинилэр суохтара эбитэ буоллар арааhынай «сараһыннар», «илээттэр», «кыргыстар», «буруттар» өбүгэлэрбитин былыр үйэҕэ сурахтара да суох гына оҥорон, «тыал буолбуттарга» кыттыһыннарбыттара ырааппыт буолуо этэ.
Билигин сахалар улаханнык ытыктыыр уонна киэн туттар өбүгэлэрин кэриэстииллэр уонна кинилэр курдук күүскэ үлэлээн-хамсаан саҥа олоҕу, промышленность үйэтин Саха сиригэр сайыннарарга бары күүстэрин уураллар. (18,22).
Туһаныллыбыт литература
1. Н.Д.Архипов. Древние культуры Якутии. Якутск: Кн. изд-во, 1989.- 192 с.
2. А.П.Окладников. Исторический путь народов Якутии. Якутск: Якутское гос. изд-во, 1943.- 94 с.
3. Якутия. Хроника. Факты. События. 1632 - 1917 гг. Сост. А.А.Калашников. Якутск: «Бичик», 2000.- 480 с.
4. В.Л.Серошевский. Якуты. Опыт этнографического исследования. 2-е изд., Москва, 1993.- 736 с.
5. А.А.Борисов. Якутские улусы в эпоху Тыгына. Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1997.- 160 с.
6. Г.В.Ксенофонтов. Шаманизм. Избранные труды. ( Публи-кации 1928 - 1929 гг.) Якутск: Творческо-производственная фирма «Север- Юг», 1992.- 318 с.
7. К.Д.Уткин. Черная металлургия якутов второй половины 19-го начала 20-го вв. Якутск: Кн. изд-во, 1992.- 88 с.
8. Курууппа ойуун көрүүлэрэ. Дьокуускай: «Бичик» нац.кн. кыһата, 1993.- 56 с.
9. И.А.Худяков. Краткое описание Верхоянского округа. Ленинград: Изд-во «Наука», 1969.- 440 с.
10. Ф.Ф.Васильев. Военное дело якутов. Якутск: Нац.кн.изд-во «Бичик», 1995.- 224 с.
11. Нюргун Боотур Стремительный. Якутский героический эпос олонхо. Воссоздал на основе народных сказаний Платон Ойунский. Якутск: Кн. изд-во, 1975.- 432 с.
12. Г.В.Ксенофонтов. Ураангхай - сахалар. Том 1, 2-я книга. Якутск: Нац.кн.изд-во Респубики Саха (Якутия), 1992.- 320 с.
13. Багдарыын Сүлбэ. Аал уоту оттунан. Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1992.- 192 с.
14. Р.К.Маак. Вилюйский округ. 2-е изд., Москва: «Яна», 1994.- 592 с.
15. «Орто дойду сонуннара» хаһыат. Муус устар 27 күнэ 2006 сыл.
16. Гоголев А.И. Этническая история народов Якутии. (до начала 20-го века). Монография.-Якутск: Изд-во ЯГУ, 2004.- 104 с.
17. Константинов И.В. Ранний железный век Якутии.- Новосибирск: 1978.
18. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
Ориенталистар аан дойдутааҕы кэҥгириэстэрэ
Ориенталистар аан дойдутааҕы кэҥгириэстэрэ (International Congress of Orientalists) — Парижка 1873 сыллаахха көҕүлэммит ориенталист учуонайдар (лингвистэр, филологтар, археологтар уо.д.а.) мунньахтара.
Мунньаҕы тэрийии өйүгүн ааптара Японияны чинчийбит этнолог учуонай Леон де Рони (1837–1914). Бастакы мунньах Парижка 1873 сыллаахха балаҕан ыйын 1-11 күннэригэр Сорбоннаҕа буолбута.
Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Устуоруйата
1987 с.муус устар 2 күнүгэр Пермскэй судаарыстыбаннай мэдиссиинэ институтун Кировтааҕы филиала арыллыбыта. Бастаан, икки факультеттаах эбит. 1993 с.бастакы быраастар үөрэнэн тахсыбыттар. 1994 с. ыам ыйыгар Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института төрүттэммит. 1996 с.социальнай үлэ факультета арыллыбыт. 1999 с. институт 8-с выпуһун таһаарбытыгар АБ доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин судаарыстыбаннай аттестация хамыыһыйатын быһаарыытынан Кировтааҕы мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут. 2001 с.сиэстэрэ үөрэҕин, экэниэмикэ уонна товароведение факультеттара арыллыбыттар. 2009 с.стоматологическай факультет арыллыбыт, 2013 с.клиническай психология уонна мэдиссиинискэй биохимия диэн испэсээлинэстэргэ үөрэххэ ылыы саҕаламмыт.
Рейтиннэрэ
2015 с.Бүттүүн Арассыыйа " Сто лучших товаров" конкуруһун лауреата, "Лучшие вузы России-2015" конкурус лауреата. 2016 с.үөрэх хаачыстыбатыгар "Социальный навигатор" бырайыакка, академия Арассыыйа бастыҥ үөрэх тэрилтэлэрин Топ-10 рейтинигэр киирбит.
2016 с. сэтинньи 7 күнүгэр Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университетын статуһун ылбыт.
Факультеттара
1. Лечебнай факультет(1987 с.арыллыбыт) 2. Педиатрическай факультет(1987 с.) 3. Стоматологическай факультет(2009 с.) 4. Социально-экэнэмиичэскэй факультет(2013 с.) 5. Социальнай үлэ факультета(1996 с.) 6. Экспертиза уонна товароведение факультета(2001 с.) 7. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета(2001 с.)
Университет бэйэтэ клиникалаах, онно терапевтическай уонна неврологическай профильлаах 100 куойкалаах стационардаах, ону кытта консультативнай-диагностическай салаалаах. Университет клиниката уонна поликлиниката саҥа оборудованиенан толору хааччыллыылаахтар.
1996с.от ыйыгар Коми Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыга Ю.А.Спиридонов укааһынан Сыктывкар куоракка Кировтааҕы мединститут лечебнай факультетын филиала арыллыбыт.Филиал, 2014 с.от ыйыгар Сыктывкардааҕы университет факультета буолбут.
Ссылкалара
http://www.kirovgma.ru/ https://russiaedu.ru/vuz/43/kirovgma/ https://www.syktsu.ru/edu/if/mi/history/
Кытай бичигэ
Кытай бичигэр уонунан тыыһынача суруллар иероглифтар бааллар, ол гынан баран чинчийилэр түмүктэринэн билиҥҥи олоххо түөрт тыыһынча иероглиф киэҥник туттуллар. Билигин даҕаны Дьоппуон уонна Кэриэй тылларгыр Кытай бичигэ элбэхтик туттуллар. Ол курдук Дьоппуоҥҥа үөрэхтээх киһи төһө Кытай бичигин билэринэн быһаарыллар. Кэриэйэҕэ Кэриэй тылынан көнөтүк сатаан этиллибэт буоллаҕына Кытай бичигинэн быһаарыллыан сөп. 1446 сыл иннинэ Кэрийэ тумулугар Кытай бичигэ эрэ туттуллар этэ.
Кытай суругун иероглиф сурук эбэтэр идеография суруга дииллэр. Алпабыыттаах суруктан уратыта - бары бэлиэлэригэр ханнык эрэ суолта бэриллэр (фонема эрэ буолбатах), онон бэлилэрин ахсаана наһаа элбэх (уонунан тыһыынча).
Кытай суругар хас биирдии иероглиф биир сүһүөхтээх. Иероглифтар уопсай ахсааннара 80 тыһ. тахса, олортон улахан аҥара былыргы кытай литературатыгар эрэ тутуллар. Билиҥҥи кэмҥэ кытай суруга икки көрүҥнээх - үгэс (Кытай Дьон Республиката) уонна судургу (Тайвань, Гонконг уо.д.а.). Кытай иероглиф логограмма буолар, ол эбэтэр тыас оннугар тылы бэлиэтиир. Урукку Кытай иероглифтар пиктографика этэ - ол аата уруһуй этэ, билигин оннук пиктографика бичиккэ аҕыйах.
Кытай бичигэ Илин Азия культуратыгар улахан сабыдыалы оҥорбуттара. Кытай бичигин абстрактнай искусствонан ааҕыахха сөп, тоҕо диэн иероглифтар линиялартан уонна точкалартан тутуллаллар. Кытай бичигин кыраһыабайдык суруйар искусство каллиграфия диэн ааттанар.
Суруйуута
Нуучча уонна английскай суруйууттар олус атын буолар, ол курдук ааҕыыта олус атын буолар. Ол курдук 房(дьиэ)=户+方. 房 диэн фигураттан сабыдыаллаах ааҕыллыылаах иероглиф буолар. 户 диэн суруллуутугар туттуллар уонна 方 ааҕыллыытыгар туттуллар. 户 диэн аан буолар, 房 диэн аан аттыгар турар киһи буолар. 方 ааҕыллыыта фаҥ бастакы тоҥҥа буолар, 房 ааҕыллыыта эмиэ фаҥ буолар, ол гынан баран иккис туонунан ааҕыллар.
Kawasaki Heavy Industries
Kawasaki Heavy Industries (Кавасаки Хьүви Индастриз), Дьоппуон биир биллэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ үрдүк технологиянан двигательлары, байыаннай, IT быһаарылаары оҥорор конгломерат, ону таһынан элитнай мотоцикллары уонна мотовездеходтары.
Кавасаки Индастриз сүрүн запчастары уонна компоненнары NASAҕа оҥорор. Ону таһынан бэйэтэ куйаары үөрэтэр лабораториялаах. Салалтата — Кобе (Дьоппуон).
Кавасаки Индастриз тэрилтэ аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, онно сүрүн оруолу оонньуур.
Акциялара көҥүл эргийэр, ол эрэн сүрүн тутааччылар:
The Insider
The Insider (Бу Инсайдер), көҥүл журналистар араас ирдээһин ыытар тэриллэрэ буолар, интернет журнал курдук көстөр.
Толоон (Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа)
Толоон — Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Оҕону харыстааһын
Бука бары төрөппүттэр оҕолорун көрөр-истэр, харыстыыр санаалара элбэх, барыттан бары харыстыы, көмүскүү сатыыллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ көрөрө-истэрэ элбэҕин дьон бары билэллэр. (1,76).
Ийэлэр харыстыы сатааһыннара сынньатыыга, халыҥнык таҥыннарыыга, тымныыга сырытыннарбакка халыйан хаалыыта оҕо доруобуйата мөлтүүрүгэр тириэрдэрин билиэ этилэр. Оҕону сылайыа диэн харыстааһын “Оҕом сынньан, сыта түс” диэн этиилэринэн доҕуһуолланнаҕына оҕо үлэҕэ-хамнаска сүрэҕэ суох буолуута үөскүөн сөп. Туох да эбии үлэтэ суох куорат мааны ыалларын оҕолоро аһара харыстааһыҥҥа, көрүүгэ-истиигэ түбэһэн атаах буола улааталлара, үлэни үлэлээбэттэрэ элбээтэ.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн харыстааһын эмиэ икки өрүттэнэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ харыстааһын биир өрүтүнэн көрөн-истэн төрөппүттэр харыстааһыннара, онтон аҥар өрүтэ, өйө-санаата сайдан иһэр оҕо үөрэнэн, билэн-көрөн бэйэтин бэйэтэ харыстаныыта буолар.
Оҕо улаатан истэҕинэ көрүү-истии, харыстааһын төрөппүттэр өттүлэриттэн аҕыйаан биэрэн иһэрэ, онтон бэйэтэ бэйэтин харыстана үөрэниитэ элбээн иһэрэ табыллар. Бары араас быстах суоллартан, сыыһа-халты туттунуулартан харыстанар ньымалары оҕо бэйэтэ үөрэтэн баһылаатаҕына, биллэҕинэ эрэ олоҕу олорор кыахтанарын төрөппүттэр билиэ этилэр. Бу билиини оҕо төһө эрдэттэн баһылыыр даҕаны туһата улаатан биэрэр. Манна ордук улахан суолтаны тиритииттэн уонна тоҥон, тымныйан ыалдьыыттан харыстаныы ылар буолла. Оҕону аһара халыҥнык таҥыннарыы хайаан да тиритэригэр тириэрдэринэн, олору устан кэбиһэн эбэтэр тириппититтэн, инчэҕэй таҥаһа тымныынан хаарыйарыттан тымныйан ыалдьаллара элбээтэ.
Оҕону уоттан харыстааһын диэн билигин уустугуран турар. Араас уматар тэриллэр аһара сайдыбыттара оҕо илиитигэр түбэстэллэр эрэ уматыллар кыахтаахтара харыстаныы күүрүрэн биэрэригэр тириэрдэр. Уоту уматар тэриллэр аан бастаан оҕо кыра эрдэҕинэ тиийбэт сиригэр, үөһээ ууруллар, онтон улаатан истэҕинэ бэйэтин боруобалатан үөрэттэххэ, сэрэттэххэ, бобууну-хаайыыны туһаннахха эрэ табыллар.
Билигин массыыналар элбээннэр оҕо таһырдьа сылдьар кэмиттэн ыла суол быраабылаларын билэрэ, тутуһара хайаан да ирдэнэр тутаах көрдөбүлгэ кубулуйда. Бу быраабылалары оҕо төһө кыратыттан ыла тутуһа үөрэнэр даҕаны, бу быһыыта үгэс буолан иҥэриттэн толорор, тутуһар кыаҕа улаатар.
Сахаларга “Атах анныттан алдьархай, илии анныттан илдьиркэй” диэн өс хоһооно баар. Бу өс хоһооно оҕо, киһи бэйэтэ оҥорор быһыыларыгар сыыһа-халты туттунарыттан куһаҕаны оҥороро элбиирин быһаарарын таба өйдөөн оҕону иитиигэ туһаныллар.
Оҕону харыстааһын диэн сыыһа-халты туттубатыгар үөрэтии буоларын “айыы үчүгэй” диэн этэр дьон билбэттэр. Оҕо сайдан иһэн өйө-санаата киһи билбэтин, оҥорботун оҥорон иһии диэки хайысхалааҕынан тугу барытын, дьон оҥорботторун ордук элбэҕи булан оҥорон иһиэн сөп. Ол иһин оҕону аан маҥнай тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго ийэ кутун иитиллэр, онтон салгыы салгын кутун үөрэтиллэр.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕо аан маҥнай тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥороругар иитэр, үөрэтэр, улаатан истэҕинэ киһи буолууну ситиһиннэрэр аналлаах. Киһи буолуу баҕа санаата үгэс буолан оҕоҕо иҥнэҕинэ киһилии майгылаах киһиэхэ кубулуйарын, сыыһа-халты туттунара аҕыйыырын билиэ этибит.
Аныгы наука киһи өйө-санаата олорор олоҕуттан тутулуктанан сайдарын билинэр. “Психологическая наука утверждает, что формирование поведения человека обусловливается не врожден-ными свойствами нервной системы, которые сами изменяются под влиянием жизненних воздействий, а реальными условиями его жизни и деятельности”. (1,17).
Аһара түргэнник массыынанан айаннааһын абаарыйаҕа түбэһиини элбэтэр. Аһара түргэнник айаннааһыҥҥа “айыыны оҥор”, ол аата “суол быраабылатын тутуһума” диэн үөрэх тириэрдэр. Бу сыыһа үөрэҕи киһи быһыылаах дьон тохтотуохтара этэ. Сэрэхтээхтик, суол быраабылаларын тутуһан айаннаа диэн этиини киһи буолуу, киһилии быһыыланыы үөрэҕэ дьоҥҥо тарҕатар.
Айыыны оҥорор оҕо чараас, ситэ тоҥо илик мууска киирдэҕинэ, оҕолорун харыстыыр төрөппүттэр муус ситэ тоҥо илигинэ онно кииримэ, айыыны оҥорума диэн үөрэтэллэр.
Оҕону харыстааһын уратыларын төрөппүттэр билиэ этилэр. Биир эмэ оҕо сыыһа-халты туттунууттан быстах быһыыга түбэһиитэ ордук ыар, хомолтолоох. Ыаллар баар-суох оҕолорун сыыһа иитэн өйүн-санаатын халыйыыга тириэрдэр “айыы үөрэҕин” тарҕатар дьону билэн туоратыахтара этэ.
Оҕону кыра эрдэҕинэ көрөн-истэн харыстааһыны биһиги төрөппүттэрбит кыайа-хото оҥороллор, арай аһара баран хаалбаттара буоллар диэн баҕа санаалаахпыт. Онтон улаатан эрэр оҕону харыстааһын диэн бэйэтин бэйэтэ харыстанарыгар, хайдах харыс-танары биллэрии, көрдөрөн биэрии, үөрэтии буоларын таба өйдөөн оҕону үөрэтиигэ туһаныахпыт этэ.
Оҕо кыра эрдэҕинэ көрөн-истэн харыстааһын инники иһэр, онтон улаатан, өйө-санаата сайдан истэҕинэ бэйэтин бэйэтэ харыстанара эбиллэн биэриэ этэ. Бу уларыйыы кэлэрин төрөппүттэр арааран билэн оҕолорун үөрэтиигэ туһаныа этилэр. (2,106).
Туһаныллыбыт литература.
1. Н.Д.Неустроев. Этнопедагогика народов Севера: Учебное пособие по спецкурсу для подготовки учителей школ коренных народов Севера. – Якутск: ИПКРО, 1999. – 140 с.
2. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Сүөкээһин
Сүөкээһин (өссө сахалыыга Эйакуляция, нууччалыыга Эякуляция, норуотка Түһэрии эбэтэр сүмэһин түһэрии), эр киһи секс кэмигэр эбэтэр атын оргазм, көҕүйүү кэмигэр буччатыттан үрүҥ сүмэһин түһүүтэ ааттанар.
Үрүҥ сүмэһини — сперма дииллэр, сүөкээһин иннинэ эр киһиттэн — быччахай сүмэһинэ тахсар, сороҕор ынырык элбэх буолуон сөп.
Volvo
Volvo (Вольво) - Швеция араас көрүҥнээх массыыналары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 2008 сылтан ыла Geely тэрилтэтэ Volvo 30% өлүгүн бас билэр.
Неустроев Николай Дмитриевич
Неустроев Николай Дмитриевич — СГУ уһуйааччыта, педагогика билимин дуоктара, профессор, РФ уонна СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, РФ үрдүк үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, РФ педагогика уонна социальнай билимнэрин Акадьыамыйатын чилиэнэ, билим оскуолатын төрүттээччитэ, СӨ Учууталларын учуутала, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна Бэдьимэ нэһилиэгин ытык киһитэ.
1943 сыллаахха алтынньы 17 (атырдьах ыйын 15?) күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оруйуонун Маҥнайгы Баатара нэһилиэгэр төрөөбүт.
Дашт-и-Кыпчак
уҥа|мини|300x300пкс|Дашт-и-Кыпчак XIII үйэ саҥатыгар мини|300x300пкс|ХІІ үйэҕэ Азия каартата Дашт-и-Кыпчак, эбэтэр Половец истиэбэ, Кыпчак истиэбэ ( [dašt-i qipčāq], тадьииктии Дашти Қипчоқ ‘кыпчак истиэбэ’, Кырыым татаардыы Deşt-i Qıpçaq , Дашт-и-Кыпчак, Қыпшақ даласы, Дәште Ҡыпсаҡ; Дәште Кыпчак, Däşte Qıpçaq; Dashti Qipchoq, Дашти Қипчоқ; кумыктыы Дешт Къыпчакъ ) – Евразияҕа былыргы кэмҥэ туттуллубут Дунайтан Иртыш өрүскэ уонна Балхаш күөлгэ диэри сытар сири бэлиэтиир аат.
XI–XVI үйэтээҕи перстии уонна араабтыы суруллубут былыргы кинигэлэргэ кыпчактары Кибчак, Хихчак, Киччак, Кепчак, Хифчак да диэн ааттыыр этилэр.
Дашт-и-Кыпчак, ол эбэтэр атыннык эттэххэ Половец истиэбэ билиҥҥи Кытай, Казахстаан, Арассыыйа, Украина, Молдавия уонна Румыния сирдэринэн тэнийбит этэ.
Арахсыыта
'''Дашт-и-Кыпчак үгэс быһыытынан икки аҥы арахсар: илиҥҥи (Алтаайтан Каспийга диэри) уонна арҕааҥы (Капсийтан Дунайга диэри). Дашт-и-Кыпчак арҕааҥы өттүн былыргы нуучча суруксуттара Половец истиэбэ (нууччалыы Половецкая степь) диэн ааттыыллара, бу сири Византия үөрэхтээхтэрэ Комания диэн ааттаабыттара.'''
Кырыым хааннара бэйэлэрин дойдуларын Дашт-и-Кыпчак диэн ааттыыллара .
XVI–XVIII үйэлэргэ Орто Азия суруксуттара Дашт-и-Кыпчак диэн ааттынан илиҥҥи Дашт-и-Кыпчак сирин, ол эбэтэр билиҥҥи Казахстаан сирин ааттыыллара .
Тиэкиһи истиилинэн ырытыы
Тиэкиһи истиилинэн ырытыы (Стилистический анализ текста)
Тиэкиһи истиилинэн толору ырытыы тосхоло:
-aahын, -ыы, -ааччы, -тык сыһыарыынан үөскээбит тыл; көспүт суолталаах (ааттыйбыт) тыл; туһулуу, сыһыан тыл, эбиискэ, сана аллайыы көстөр/ көстүбэт; туохтуур көрүҥүн арааһа, киэбэ, кэмин арааһа, атынтан туһаайыытын; буолуохтаах хайааһын киэбэ туттуллар уратыта элбэх ахсаан халыыба; аат туохтуур; үлүбүөй туохтуур; сыһыат туохтуур о.д.а. Этии чилиэнэ бэриллиитэ: Этии тиибэ: тиэкиhи чааска, пууҥҥа, хос пууҥҥа араарыы;
Кечуа тыла
Ке́чуа (өссө кечва, кичуа, кичва) (Qhichwa simi — «хайа хочолорун тыла», Runasimi — «киһи тыла») — Соҕуруу Америкаҕа олохтоох кечуа омук тыла, кечуа тылларын бөлөҕөр киирэр. Соҕуруу уонна Хоту Америкалар индеецтарын тылларыттан саамай элбэх саҥаарааччылаах. Европалар кэлиэхтэрин иннинэ бастаан Чинча судаарыстыба онтон иинкалар Тауантинсуйу судаарыстыбаларын (XII−XVI үйэлэр) тыла буола сылдьыбыт. Иинкалар саҕанааҕы суруллубут суруктар бааллар. Билигин кечуа тылынан Соҕуруу Америкаҕа 12,8 мөлүйүөн кэриҥэ киһи саҥарар. Ону таһынан лингва-франка быһыытынан Амазонияҕа туттуллар. Эквадорга уонна Аргентинаҕа, сороҕор Боливияҕа «кичуа» (Quichua, Kichwa) диэн барыла туттуллар.
Билиҥҥи литэрэтиирэ тыла латыын алпаабытын испаанныы барылын туһанар. Оскуолаларга туттуллар, ол эрэн элбэҕэ суохтук.
SIL классификациятыгар кечуа араас түөлбэ тыллара туһунан тыллар курдук көрүллэллэр. Куско куоракка баар Кечуа тылын улахан акалемията кечуа тылларын биир тыл курдук көрөр.
Mack Trucks
Mack Trucks (Мак Тракс эбэтэр Мэк Трэкс) - Хоту Кэролайн штатын ыарахан ыйааһыннаах таһаҕас тиэйэр массыыналары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ.
2001 сылтан ыла Volvo (ол эбэтэр кининэ бас билэр Geely конгломератка) бөлөххө киирэр.
Салалтата - Гринсборо (АХШ)
Дьүүллэбил
Дьүүллэбил диэн дьүүллүүр биилик хайдах дьайыахтааҕын туһунан өйдөбүл. Хас биирдии киһи тэҥнээхтик уонна кырдьыктабыллаахтык дьүүллэниэхтээх. Ким тугу гыммытын иһин онтукатыгар хоруйдуохтаах уонна онно сөптөөх дьайабылы ылыахтаах. Бу дьүүллэбил хайдах буолуохтааҕын муҥутуур (идеаллаах) баҕа санаата. Дьүүллэбил баар буоларын туһугар илгэ ылыллыбыт төрүн дьайыытынан дьүүллэр үлэлиллэр.
Дьүүллэбил бастакы теорияларын Былыргы Греция философтара Платон уонна Аристотель суруйбуттара. Платон Ил диэн үлэтигэр, Аристотель Никомах этиката диэн үлэтигэр.
Орто үйэлэргэ дьүүллэбил Таҥара ыйааҕынан баар диэн санаа баһыйар этэ. 17 үйэҕэ Джон Локк дьүүллэбил айылҕа төрүнүттэн үөскүүр диэбитэ. Түмэт сөбүлэҥин теорията быһаарарынан, дьүүллэбил дьон бары бэйэ бэйэлэрин кытта сөбүлэһиилэриттэн үөскээбитэ. 19 үйэтээҕи утилитаризм философтара (биирдэстэрэ Джон Стюарт Милл) быһаарыыларынан, дьүүллэбил элбэх киһиэхэ барыстаах табыгастаах буолуу ирдэбилиттэн үөскээбитэ.
Аан дойдутааҕы Джаз күнэ
Джаз күнэ — Аан дойдуга бастаан 2012 сыллаахха ЮНЕСКО көҕүлээһининэн бэлиэтэммит. Онтон ыла сылын ахсын муус устар 4 күнүгэр ылыллар.
Джазка импровизация улахан суолталаах буолан көҥүл тыын уонна айар кут иҥпит муусукатынан биллэр. АХШ-ка Африкаттан төрүттээх дьон үөскэппиттэрэ, джаз дойдутунан АХШ Саҥа Орлеан куората ааҕыллар. "Африка үгэстэригэр олоҕуран, Европа муусукатын айымньыларыгар тирэнэн үөскээбит, джаз кэлин атын култууралары кытта алтыһан эгэлгэ көрүҥнэммитэ, кыраныыссалры нөҥүөлээн дьону түмпүтэ" диэн ЮНЕСКО салайааччыта Ирина Бокова эппиттээх.
Лена Белкина
Лена Белкина — опера ырыаһыта (меццо-сопрано).
Быччахай сүмэһинэ
Быччахай сүмэһинэ (Преэйакулят), өҥө суох, курдат көстөр сүмэһин, эр киһи буччатыттан көҕүйүү эбэтэр секс кэмигэр тахсар, үөскүүр.
Эр дьон араастаах, сорохторго үөскээбэт, сорохторго ысьааннара туруусуктара ибис инчэҕэй буолар. Айылҕаттан төһөнөн элбэх да — эр киһи доруобуйата үчүгэй, тестостерон көрдөрүүтэ үчүгэй диэн буолар.
Сүрүннээн халыҥ ыстааҥҥа (баата игин курдукка) тахсара үөскүүрэ элбиир.
Дойдулар ардыларынааҕы хоруупсуйаны утары охсуһуу күнэ
Дойдулар ардыларынааҕы хоруупсуйаны утары охсуһуу күнэ — сыл аайы ахсынньы 9 күнүгэр Холбоһуктаах наасыыйалар тэрилтэлэрин быһаарытынан бэлиэтэнэр. Бу күн 2003 сыллаахха Миэксикэҕэ хоруупсуйаны утары Конвенция ылыныллыбыта.
Бу күн соруга хоруупсуйа суолтатын дириҥэтэн өйдүүргэ уонна Конвенция сэрэтэр уонна охсуһар суолтатын оруолун көрдөрүү.
Эйикээр (Сунтаар улууһа)
Эйикээр — Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Винокуров Петр Васильевич
Винокуров Петр Васильевич — устуорук, кыраайы үөрэтээччи, түмэлдьит (музеевед), устуоруйа билимин хандьыдаата.
Урум тыла
Урум тыла (гириэк-татаар тыла, урум тылынан: урум тили эбэтэр урум дили) – Приазовьеҕа олорор түүр тыллаах гириэк урум омугун төрөөбүт тыла. Урумнар сүрүннээн Украина Донецк уонна Запорожскай уобаластарыгар олороллор. Грецияҕа да аҕыйах ахсааннаах урум диаспората баар.
Винокуров Петр Васильевич
Кэбээйи улууһуттан төрүттээх.
Урум тыла
Тыл туһунан
Урум тыла Кырыым татаардарын тылларыгар чугас уонна майгынныыр. Урум тыла X үйэ ортотугар Илиҥҥи Европаҕа, Дашт-и Кыпчак диэн киэҥ сиргэ олохсуйбут половецтар тылларыттан үөскээбит буолуон сөп. Сорох чинчийээччилэр урум тылын туспа тыл дии саныыллар, сорохтор Кырыым татаардарын тылын биир диалега дииллэр.
Урум тыла үчүгэйдик үөрэтиллэ илик буолан бу тыл диалектарын туһунан биир кэлим санаа суох. С. Н. Муратов урум тылын үс диалекка араарар :
Винокуров Петр Васильевич
1974 с. СГУ историческай салаатын бүтэрэн Ем. Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр музейга үлэлии киирбит. 1996 с. "Саха сиригэр түмэллэр үөскээһиннэрэ уонна сайдыылара (80-с сс. ортолоруттан 1980 с. диэри)" (Становление и развитие музейного дела в Якутии (середина 80-х годов – 1980 г.) диэн тиэмэҕэ хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбит.
Урум тыла
Тыл туһунан
А. Н. Гаркавец буоллаҕына урум тылын түөрт диалекка араарар :
Сурук-бичик
Урум тылынан аҕыйах тиэкистэр гириэк алпабыытынан суруллан хаалбыттар. 1920–1930 сылларга урум сэлиэнньэлэригэр латыын алпабыыттаах Кырыым татаардарын тылын үөрэтэр этилэр. Билиҥҥи кэмҥэ кирилл суруга туһаныллар, ол гынан баран биир кэлим уонна официальнайдык бигэргэммит көрүҥэ суох, ол иһин араас-араас көрүҥнээх алпабыыттар бааллар. Александр Гаркавец диэн кыпчак тылларын чинчийээччитэ бэйэтин үлэлэригэр маннык алпабыыты туһанар : 2008 сыллаахха Киевкэ тахсыбыт урум тылын үөрэтэр кинигэҕэ маннык алпабыыт туһаныллыбыт :
Сир күнэ
мини|1972 сыллаахха Сири куйаартан түһэрии Сир күнэ (Earth Day, День Земли) - Сир нарын уонна кэбирэх эйгэтигэр болҕомто тардарга анаммыт күн.
Сааскы Күн туруутун кэмигэр уонна кэлин, ХНТ быһаарыытынан, муус устар 22 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Аан бастаан 1970 сыллаахха АХШ устудьуоннара сенатор Гейлорд Нельсон көҕүлээһининэн бэлиэтээбиттэрэ. АХШ-ка сүрдээх көхтөөхтүк бэлиэтэнэр буолбута, бу күн дьайыытынан хас да айылҕаны харыстыыр сокуоннар ылыныллыбыттара.
Сир күнүн бэлиэтээһин 20 сылыгар ССРС, АХШ уонна Кытай альпинистара Эверестка тахсыбыттара.
2009 сыллаахха ХНТ Генарльнай ассамблеята Аан дойдутааҕы Ийэ-сир күнэ диэни олохтообута (№ A/RES/63/278 резолюция).
Карнозин
Ол эрэн туораттан карнозины эбии истэххэ быччыҥ аһары үллүөн сөп (бодибилдинг) уонна бучча туруута аһары күүһүрүөн сөп, онон сүрэххэ кутталлаах буолуон сөп.
Карнозин сүрүннээн таблетка курдук аптекаҕа атыыланар эбэтэр C4 Energy утахха концентрированнай курдук холбонор.
South China Morning Post
South China Morning Post (SCMP) диэн Хоҥ Коҥ аангыл тылынан күн ахсын тахсар хаһыата. Өрөбүллээҕи Sunday Morning Post диэн таһаарыылаах. Бас билээччитэ Alibaba Group. 1903 сылга Цэ Цан-тай (Tse Tsan-tai) уонна Альфред Каннингэм (Alfred Cunningham) төрүттээбиттэрэ. Бас редактора 2016 сылтан ыла Тэмми Там (Tammy Tam). 2016 сыллааҕы орто тирааһа 100,000. 2019 сылга Хоҥ Коҥ кытай университета ыйытыытынан SCMP Хоҥ Коҥ ордук дьон эрэниилээх хаһыата буолар.
Cellucor
Cellucor (Селлүкор), АХШ тэрилтэтэ, карнозинтан энергетиктары оҥорон атыылыыр киһи буччатын уонна быччыҥын күүһүрдэр. Бодибилдиҥҥа уонна ММА спортка туттуллар. Боростуой дьон иһэригэр бобуллар.
Утахтара C4 Energy дэнэр.
Нөөрүктээйи (Сунтаар улууһа)
Нөөрүктээйи — Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Кыыс оҕолору харыстааһын
Кыыс оҕолору харыстааһын диэн омук күүһүн-кыаҕын, буор кутун харыстааһын буолар.
Омук сайдыыта кэлэр көлүөнэлэри үөскэтииттэн уонна иитииттэн, үөрэтииттэн ордук улахан тутулуктааҕын билигин ситэн аахсыбаттар. Биир эмэ оҕону төрөтөн баран кыайан киһилии быһыылаах буолууга ииппэккэ, үөрэппэккэ, атаахтатан, киһиргэтэн кэбиһэртэн быстахтык быһыыланан, сыыһа-халты туттунан олохторун кылгатаннар, көрүүтэ-истиитэ суох хаалар кырдьаҕастар элбээтилэр.
Дьахталлар олоххо аналларынан кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии, иитии, үөрэтии буоларын былыргы сахалар билэн олоххо туһаналлар, дьиэ иһинээҕи үлэлэринэн дьарыктаннарар этилэр. Дьахталлар бу аналларын умнубут, хаалларбыт, сайдыылаахпыт диэн ааттанар Европа дойдуларын дьоно ахсааннара аҕыйаан, кэлиилэр баһылааһыннарыгар сыыйа киирэн эрэллэрин истэ-билэ сылдьабыт эрээри, үтүктэр санаа хаала илик.
Дьон бары эттэрин-сииннэрин харыстаатахтарына, көрдөхтөрүнэ-иһиттэхтэринэ эрэ уһун үйэни ситиһэр кыахтаналларын билэллэр. Оҕону харыстааһын диэн көрсүө-сэмэй буолууга иитии, үөрэтии буолар. Аныгы дьахталлар эр дьону үтүктэ сатыылларыттан билигин харыстаналлара аҕыйаан иһэр.
Дьахталлары харыстааһын диэн кыыс оҕолору харыстааһынтан, көрүүттэн-истииттэн, улааттаҕына кэргэнигэр ыраас кыыһынан тиксэрин ситиһииттэн саҕаланарын былыргы сахалар билэллэрэ, олохторугар быһаччы туһаналлар этэ. Кыыс оҕолорун “Хара харахтаахха көрдөрбөккө” иитэн, улаатыннаран кэргэнигэр ыраас кыыһынан туттараллара. Былыргы сахалар кыыс оҕону көрүүлэрин-истиилэрин уратытынан эргэ тахсыар диэри атын эр киһилиин сылдьыспатын кытаанахтык ирдииллэрэ.
Ыраас кыыс оҕо эрэ эр киһини утумнуур, ол аата киниттэн бэриллибит буор куттаах оҕону төрөтөр кыахтааҕын аныгы наука билиммэккэ сылдьан баран, билигин үөрэтэн эрэр. Былыргы сахалар бу үөрэҕи билэллэрэ уонна олохторугар быһаччы туһаналлара, кэргэн тахсар кыыс оҕо ыраас кыыһынан кэргэнигэр тиксэрин эдэр эрдэҕинэ кэргэн биэрэн ситиһэллэр этэ.
Гончаровское
Гончаровское (Гончарівське) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 312 (2011).
Кыыс оҕолору харыстааһын
Билигин оскуола үөрэҕэ аһара уһаан 11 сылга тиийбитэ кыыс оҕолору харыстааһыҥҥа, кыыстарынан эргэ тахсыыларыгар улахан буортуну оҥорор. Аныгы сайдыылаах, “айыыны элбэхтик оҥор” диэн сыыһа үөрэххэ иитиллэр кыыс оҕо, эр дьону боруобалаан көрбөккө эрэ, оскуоланы бүтэриигэ тиийбэтэ кырдьык буолла. Оскуоланы эдэр дьахталлар үөрэнэн бүтэрэллэриттэн эр дьон утумнарын, буор куттарын харыстааһын суох буолла.
“Төрүт уус ыал оҕото” диэн өйдөөх, үлэҕэ-хамнаска сыһыамах, сайдыылаах буор куттаах оҕону төрөтүүгэ сыһыаннаах этии билигин хаалан сылдьар. Эдэр эрдэҕинэ атын эр киһилиин элбэхтик сылдьыспыт кыыс эр киһини утумнуур оҕону кыайан төрөппөтүн билигин телегония науката үөрэтэ сылдьар. Былыргы сахалар кыыс оҕону харыстааһыннара диэн кэргэн таҕыстаҕына кэргэнигэр бэйэтин утумнуур оҕону төрөтөрүгэр аналланара, ол аата эр киһиттэн бэриллибит буор куттаах оҕо төрүүрэ. Дьахтар бэйэтигэр маарынныыр оҕону хайа баҕарар эр киһиттэн төрөтөр кыахтаах буоллаҕына, эр киһи бэйэтин утумнуур оҕону, ыраас кыыс оҕоттон эбэтэр бэйэтин дьахтарыттан эрэ төрөтөр кыахтаах. Эр дьон бэйэлэрин утумнуур оҕолонуохтарын баҕарар буоллахтарына ыраас кыыс оҕону кэргэн ылыа уонна кыыс оҕолору харыстааһыҥҥа ылсыһыа этилэр.
Билигин статистика ааҕарынан Россияҕа эр дьон орто саастара биэс уон аҕыс сылынан бүтэр буоллаҕына, дьахталлар орто саастара сэттэ уон үскэ тиийэрэ биллэр. Дьахталлар 55 саастарыгар пенсияҕэ тахсар буоллахтарына, эр дьон 60 саастарыгар биирдэ тахсаллар, үгүстэр пенсия ылар саастарыгар олох да тиийбэттэр. Эт-сиин тутулуктарын үөрэтии түмүгүнэн дьахталлар төрөөбөт буолбут кэмнэриттэн ыла өйдөрө-санаалара дьэ көнөрүттэн араас туһалаах үлэлэргэ таһаарыылаахтык, эр дьонтон итэҕэһэ суох үлэлиэхтэрин сөп. Сэбиэскэй былаас оҥорбут үтүөтэ, дьахталлар эр дьоннооҕор эрдэ пенсияҕэ тахсыылара эт-сиин көрдөбүллэригэр сөп түбэспэт.
Сэбиэскэй былаас дьахталларга үчүгэй курдук көстөөрү араас элбэх көмөлөрү биэртэлээн кэбиспитэ омуктар сайдыыларыгар, ахсааннара элбииригэр мэһэйи оҥорор. Арҕааҥҥы омуктары үтүктэн биир эмэ оҕолоох буолуу аҕыйах ахсааннаах омугу эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэрэ саарбаҕа суох. Европа олохтоох омуктара ахсааннара эбиллибэт буолбута ыраатан эрэриттэн кэлии омуктар баһылааһыннарыгар киирэн эрэллэрин истэ-билэ сылдьаллар эрээри кыһамматтар.
Эдэр, төрүүр кыахтаах дьахталлары ыарахан үлэттэн харыстааһын суолтата сүттэ. Тэҥ буолууну сыыһа саныылларыттан аныгы дьахталлар эр дьонтон туохха да хаалсымаары дьулуһаллара эттэрин-сииннэрин уратыларыгар сөп түбэспэт. Дьахтар эдэр сааһыгар харыстанар, оҕолонор аналлаах, онтон төрөөбөт буоллаҕына, бары үлэлэри үлэлиэн дьэ сөп буолар, эр дьону кытта этин-сиинин туруга ол кэмтэн ыла тэҥнэһэр.
Билигин сорох эр дьон кыра кыргыттарга саба түһэллэрэ элбээбититтэн кинилэри харыстыыр санаа дьоҥҥо барыларыгар тарҕанна. Оннооҕор Государственнай думаҕа киллэрэн саҥа сокуон ылынан эрэллэр. Бу үтүө санаа туһалаах буоларын туһугар салгыы баран кыргыттары барыларын кэргэн тахсыахтарыгар диэри харыстааһыҥҥа кубулуйара уонна оскуолаҕа үөрэтии уолаттартан туспа уонна кылгас эбитэ буоллар омук сайдыытыгар, ахсаана эбиллэригэр туһаны оҥороро улахан буолар.
Өй-санаа үөрэҕэ халыйыыттан тахсан, урукку көрсүө, сэмэй буолуу үөрэҕэ тарҕанар. “Айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн үөрэх кыргыттар кыыстарын харыстаабат, хайа эрэ түбэһэ түспүт эр киһилэригэр биэрэ охсоллорун, айыыны оҥоро сатыылларын үөскэтэр.
Кыыс оҕолору харыстааһын диэн омук сайдан, үүнэн, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тупсан иһэрин бэлиэтэ. Сайдыылаах буор куттаах оҕону сааһырбыт, олоххо уопутурбут, үөрүйэхтэри үөскэтиммит эр киһи төрөтөр кыаҕа улаатарынан эдэр кыыс сааһырбыт эр киһиттэн уол оҕону төрөттөҕүнэ сайдыылаах буор куттаах буолуон сөбүн туһаныллар.