cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Логарифм
Логарифмнар туспа ураты свойстволаахтар, ол быһаарыыта олус киэҥник ыарахан суоттааһыннары чэпчэтэргэ туттуллар. Логарифмнар "эйгэлэригэр" киирдэххэ төгул олус чэпчэки эбиигэ, түҥэтии - көҕүрэтиигэ, онтон степэҥҥэ киллэрии уонна кореньтан таһаары - степэҥҥэ төгүлгэ уонна түҥэтиигэ уларыйар. Лаплас этэн турардаах, логарифм айааһына, "астроном үлэтин кыччатан, олоҕун икки төгүл уһатта". (Лаплас говорил, что изобретение логарифмов, «сократив труд астронома, удвоило его жизнь»).
Логарифмнар быһаарыыларын уонна таблицаларын суолтатын аан маҥнай 1614 сыллаахха шотландия математига Джон Непер таһаарбыт. Логарифмнар таблицалара атын математиктарынан кэҥэтэн туочунайдаан, тэҥҥэ научнай уонна инжинернай суоттааһыннарга үс үйэ тухары туттуллубута, калькулятордар уонна компьютердар  айыллыахтарыгар диэри.
Вещественнай логарифм
Вещественнай логарифм чыыһылата (вещественного числа) x=\log_a b быһаарыытынан бу a^x=b уравнения суоттааһына буолар. Маннык түбэлтэ a=1 буолар кыаҕа суох, тоҕо диэтэргин b \ne 1буоллаҕына уравнения суоттааһына табыллыбат, онтон b=1 маннык тугэҥҥэ ханнык баҕарар чыыһыла эппиэт буолуон сөп; ити икки тугэннэргэ логарифм эппиэтэ суох буолар. Иннэ кынана мыннк эппиэккэ клэбит, a отрицательнай уонна нуол кыайан буолар кыаҕа суох; өссө ити үрдүнэн показательнай (показательной функции) a^x функция наар положительнай буолар, ол иһин b кыайан отрицательнай буолбат. Оччоҕуна эппиэтпит маннык буолар: вещественнай логарифм \log_a b маннык усулуобуйаларга табыллар.
Элбэхтик туттулар логарифмнар:
Логарифм сүрүн тэҥнэһиилэрэ
Логарифм быһаарыытыттан тахсар тэҥнэһи: түмүк: икки вещественнай логарифмнар тэҥнэһиилэриттэн логарифмированнай этиллии тахсар. Өскөтүн, оччоҕо , сүрүн тождестваттан тахсар: b=c.
Логарифмнар, биир уонна тэҥ чыыһылалаах основаниялара
. Бу суоттааһыннар логарифм определениятыттан тахсаллар.
Төгүл, түҥэтии, степень уонна степень логарифмнара
Өскөтүн чыыһылалар отрицательнай буолра түгэннэригэр:
Төгул логарифм формулата төһө баҕар улаатар:
Логарифм основаниятын уларытыы
a основаниялаах \log_a b логарифмы c основаниялаах атын логарифмҥа уларытыахха сөп: b=c - основания уонна логарифмируемай выражения уларыйар:
Литература
Теория логарифмов
Квантовай физика
Квантовай физика — квантово-механическай уонна квантово-полевой системаны уонна хамсаналларын сокуонун үөрэтэр физика теориятын баһа.
Хорообут (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Хорообут — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хорообут нэһилиэгин киинэ.
Квантовай логика
Квантовай логика — квантовай теориятын принципын учуоттуур, араас этиилэргэ наадалаах, логика раздела.
Туой иһит
Саха туой иһитэ — чинчийээччилэр этэллэринэн сахалар туой көһүйэлэри түҥ былыргыттан XX үйэ бастакы сылларыгар диэри туттубуттар.
Былыр төрүттэрбит хайдах-туох олорбуттарын, тугунан дьарыктаммыттарын, култуураларын, историяларын үөрэтэр соруктан XIX үйэттэн биирдиилээн дьонтон саҕалаан экспедицияларга тиийэ элбэх археологическай хаһыылар барбыттар. Үгүстүк туой иһит кырамтата көстөр эбит. Саха туттубут туой иһиттэрин туһунан саха олоҕун-дьаһаҕын араас кэмҥэ үөрэппит чинчийээччилэр Маак Р. К., А. Ф. Миддендорф, Серошевскай В. Л., Подгорбунскай И. В., А. П. Окладников, И. В. Константинов, Гоголев А. И. о.д.а. үлэлэригэр булуохпутун сөп.
Саха омук туой иһитин «күөс» диир. Өссө «күөс быстыҥа», «тоҥ күөс быстыҥа» диэн кэми бэлиэтиир тыл эмиэ баар. Бу маннык этиини сахалары кытта олорор омуктар туттубаттарын уонна бу этии сахалар өссө бараан ыстаадалаах соҕуруу олорор эрдэхтэриттэн баар буолуон сөбүн туһунан В. Л. Серошевскай «Якуты» үлэтигэр суруйан турар. Күөсчүт киһи туойу хаһан да аатынан ааттаабат, «буор» диир. Ол иһин күөс оҥоһуллан бүтүөр диэри «буор» дэнэрэ. Үчүгэй туой ыыс-араҕас ньалҕаархай, минньигэс ыылаах буолар үһү. Таастаах, кумахтаах туой иһит буолбат. Үрүҥ туой араҕас туойга тиийбэт эбит. Туойу анаан-минээн күһүҥҥү үлэ үмүрүйбүтүн кэннэ хостууллара.
Хаппыт туой көһөҥөтүн мас үрдүгэр ууран үлтү сынньаллар. Онтон кэлиигэ кутан мээккэлииллэр, ол кэннэ сиидэлииллэр. Ууга үүт уонна сылгы киитин кутан оргуталлар, онно туойдарын илитэллэр. Туойга эргэ көһүйэ мэлиллибит кыырпахтарын (харыадачы) эбэтэр кумах эбэллэрэ, уһаарар саҕана иһит хайа барбатын диэн. Сороҕор мээккэлэммит туойга кураанахтыы аҥарын кэриэтин, эбэтэр 1/3 курдук харыадачы булкуйаллар. Онтон биирдэ уу куталлар. Ити кэннэ чохооччунан анал мас эбэтэр таас үөһэ уура сытан дэлби эллииллэр. Эллээн бүтээт күөһү охсубутунан бараллар. Көһүйэ омоонун илиилэринэн сыбаан таһаараллара. Сахалар туой иһит оҥороллоругар эргитэр тэрили (гончарный круг), дьэҥкир лааҕы (глазурь), уруһуйдууру (роспись) туттубатах сүрүн уратылаахтар.
Иһит быһыытын таһаарарыгар күөсчүт туойу илиитинэн кэҥэтэр. Үөһээ бүүрүгэр (иһит быһыыта алдьамматын диэн) быстах талах иини, сороҕох сиэл быаны, кэтэрдэр. Онтон төгүрүк тааһы түгэҕэр үҥкүрүтэ сылдьан тас өттүн анал маһынан табырҕатар. Холумтаҥҥа сараҕытар кэмигэр бүүрүгүн хатарыа суохтаах, ол наадатыгар сотору-сотору уунан илитэр. Сараҕыйбытын кэннэ, талах иитин устан баран, туой бүүрүк кэтэрдэр. Ити кэнниттэн ситэ куура илик иһити анал маһынан, тыҥыраҕынан, кус эбэтэр куобах көҥдөй уҥуохтарынан, тарбаҕынан дьөлүтэ баттаан араастаан мандардыыр. Ойуу куһаҕан тыынтан харыстыыр, араҥаччылыыр суолталаах. Ити кэнниттэн балтараа эбэтэр икки хонук устата лыҥкынас буолуор диэри хатараллар.
Бүтэһигэр уматыыта (обжиг) кэлэр. Сайын дьиэ таһыгар кулуһун оттон, кыһынын көмүлүөккэ уһаараллара. Көһүйэни көстүбэт гына эргиччи хаппыт маһы ууран уматаллар. Иһит үчүгэйдик кытарбытын кэннэ ураҕаска иилэн таска таһаараллар. Ити кэннэ уһаарыыта саҕаланар. Сэрэнэн иһит ортотугар дылы сылаас сиҥэ (ууга үүт эбэллэр) эбэтэр суорат куталлар уонна хобордооҕунан сабаллар. Сиҥэ оргуйан күүгэнэ таһынан тохтор. Сороҕор сиҥэни кутары кытта күөс хайа ыстанар. Табыллыбыт күөс таастыйан хаалар. Былыр улахан иһити уһаарарга сиҥэ оннугар ынах иигин эбэтэр оргуйбут кииһилэни (вареный щавель) тутталлар эбит. Ол эрэн сыта куһаҕанын иһин, сиргэнэн даҕаны, итини умнубуттар.
Итинник оҥоһуллубут иһит 3-4 сыл туттуллара. Күөскэ элбэхтик үүтү оргуттахха бөҕөргүүр дииллэр эбит. Хас тутуннахтарын аайы ыраастаан баран хатараллар. Үс-түөрт хонукка убаҕас турдаҕына иһит «сытыйар» эбит.
Күөс хас да араастаах. Улахан үүт кыынньарар күөс, эт буһарар эрдэҕэс күөс, сүөгэй көһүйэтэ, оҕоҕо үүт оргутар боччуук диэннэр. Сорох ыаллар улахан баҕарах күөһү үлэһэн оҥортороллоро. Тутаахтаах уонна атахтаах күөс эмиэ баара.
Орто Халыма улууһа
Орто Халыма — Саха Сирин улууьа. Административнай киинэ – Орто Халыма куорат. Саха Өрөспүүбүлүкэтин кииниттэн сиринэн – 2664 км,  ууннан — 3940 км, салгынынан — 1485 км ыраах баар. Улуус баһылыга Слепцов Евгений Михайлович.
Историята
Улуус ыам ыйын 25 күнүгэр 1930 сыллаахха төрүттэммитэ.
Географията
Орто Халыма улууһа полярнай эргимтэ таьыгар, өрөспүүбүлүкэ хотугулуу-илиҥҥи өттүгэр олохтонон турар. Хоту Аллараа Халыма, арҕаа Абый, хотугулуу-арҕаа Аллайыаха улуустарын кытта, соҕуруулуу-илин Магадаан уобалаһын уонна илин Чукотскай автонмнай уокуругу кытта кэккэлэһэр. Сирин иэнэ: 125,2 тыһ. км2. Улууска дэхси сир ньуура баьыйар. Үгүс өттүгэр Халыма намтал сирэ сабардыыр. Онтон арҕаа Алаьыай платота, илин Юкагирскай хаптал хайалара бүрүйэллэр. Улуус устун Халыма уонна Алаьыай өрүстэр сүүрэллэр. Березовка, Каменка диэн улахан салаалардаахтар. Элбэх күөлэттэрдээх. Ол иһигэр Бабылыан, Балыма, Уулаах о.д.а. Улуус хотугулуу-илин өттүгэр «Халыма» айылҕа паарката баар. Ону кытары элбэх ресурснай резерваттар уонна кэтэниллэр айылҕа кэрэ сирдэрэ бааллар. Тохсунньу орто температурата: -38ºС; от ыйын орто температурата: +12ºС. Сылга ортотунан хоту 115-тэн 200 мм, онтон илин 250-тан 300 мм кэринэ соҥүү түһэр.
Демография
500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана 500px|thumb|right|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ <br style="clear:both;" /> Нэһилиэнньэ хойуута - 0,08 киһи/км2. Урбанизация. Орто-Халыма куоракка улуус 46,3% олохтоохторо олороллор. Национальнай сатааб. Березовка бөһүөлэгэр олохтоох эбээннэр олороллор.
Администрацияларынан араарыы
Улуус 10 олохтоох салалталаах, ол иһигэр 9 бөһүөлэк: «Бастакы Мээтис» Сылгы-Ыытар, «Иккис Мээтис» Сыбаатай, «Алаһыай» Арҕахтаах, «Бастакы Хаҥалас» Өлөөкө-Күөл, «Иккис Хаҥалас» Эбээх, «Сиэн күөл» Ойуһардаах, «Байды» Налимскай, Березовка, Хатыҥнаах уонна Орто Халыма куората. 01.01.2014 сылга улууска уопсайа 7535 киһи олорор. Куоракка 3486 киһи, онтон нэһилиэктэргэ 4049. 400px|thumb|right|Орто Халыма улууһун каартата
СҮРЭХ ТЫМЫРДАРЫН ЫАРЫЫТА
Сүрэх аҥаардас хааны эрэ хачайдыыр буолбатах, үөрүүттэн өрө көтүөн, хомолтоттон самнан түһүөн, кутталтан иһийиэн, ыар аһыыттан тохтоон да хаалыан сөп. Сүрэх үлэтэ киһи туругуттан, өйүттэн-санаатыттан быһаччы тутулуктаах. Олоххо буолар долгуйуулар, быһылааннар, хомолтолоох түгэннэр, үөрүү-көтүү, ытааһын соҥооһун – барыта сүрэх нөҥүө ааһаллар. Үгүс дьон ишемическая болезнь сердца, стенокардия диэн диагноһы билэллэр, истэллэр. Бу стентирование уонна шунтирование диэн ньымаларынан уустук операциялары оҥороллор. Саха сиригэр 600-чэкэ «стентирование» ньыматынан уонна АКШ – «шунтированиенан» 70-80 киһи аһаҕас сүрэххэ операцияланар. "Учуонайдар суоттааһыннарынан, киһи сүрэҕэ, харыстабыллаахтык сыһыаннастахха, 150 сыл үлэлиир кыахтаах" – диэн суруйар Петр Иванович Захаров, медицинскай наука доктора, РФ уонна СР үтүөлээх бырааһа.
Ыарыы төрүөтэ тугуй?
Сүрэх былчыҥнарын кислородунан хааччыйар тымырдар ханнык эмит салаалара кыараатаҕына, эбэтэр бүөлэннэҕинэ ыарыы үөскүүр. Кислороду хаан тарҕатар. Үксүгэр атеросклероз бляшкалара тымыр эркинигэр сыстан баран тааһыран хаалаллар, оччоҕо хаан сатаан сүүрбэт, кислород тиийбэт. Ол түмүгэр бүөлэммит тымыр зонатыгар быччыҥнар «аччыктааһыннара» (ишемия) саҕаланар. Стенокардия диэн түөс иһигэр хам тутар ыарыы курдук биллэр. Сүрүн тымыр бүөлэннэҕинэ инфаркт (быччыҥ өлүүтэ) буолар. Инфаркт сорох түгэннэргэ олус күүстээх ыарыыга (кардиогенный шок)ка тиэрдэр, оччоҕуна ыарыһах кылгас кэм иһигэр өлөн да хаалыан сөп (соһумар өлүү – внезапная смерть). Сороҕор, ордук сахаларга, инфаркт биллибэккэ хаалыан сөп. Улаханнык быһыта-хайыта тыытан ыарытыннарбакка, көннөрү тыыныҥ тиийбэт, сылайбыт курдук буолуохха сөп. Урут буолан ааспыт инфаркт чэрэ электрокардиограммаҕа көстөөччү. Атеросклероз бляшкалара киһи хааныгар холестерин курдук эттиктэр аһары үрдээһиннэриттэн үөскүүллэрин туһунан бэчээккэ да, аныгы интернет ресурсаларыгар, телевизорынан, араадьыйанан да киэҥник сырдаталлар.
Орто Халыма улууһа
Экэниимикэтэ
Тыа хаһаайыстыба – улуус нэьилиэгин олохтоохторун сүрүн дьарыга буолар. Орто Халымаҕа уопсайа 12 тыа хаһаайытыбатын кооператива, 2 хааһына тэримньи, 54 крестьянскай хаһаайыстыба уонна 500-тэн тахса көмө хаһаайыстыба баар. Суруннээн тыа хаһаайыстыбата ынах, сылгы, таба иитиитинэн, балыктааһынынан, бултааһынынан дьарыктанар. Ону кытары үүтү уонна балыгы уларытан оҥорор. 2014 сыл түмүгүнэн туора муостаах ахсаана 2005 төбөҕб тиийбит, ол иһигэр – 860 ынах сүөһү. Сыл устата 860 төбө ынах 638 ньирэйи төрөөбүт (74,2%). Улуус үрдүнэн 16 сылгы иитэр база баар. 2015 сылга барыта 4051 төбө сыспай сиэллээх баара. Онтон 1898-һа биэ. Таба иитиитигэр 1 хааһынай тэримньи, 1 кооператив уонна 2 крестьянскай хаһаайыстыба баар. 2015 сылга 2172 төбө таба баар этэ. Ол иһигэр 635 тыһы таба. Улууска 1 кыылы иитэр крестьянскай хаһаайыстыба Сыбаатай нэһилиэгэр баар. Онно кырса иитиитинэн дьарыктаналлар. 2014 сылга 64 кырса ааҕыллара, ол иһигэр 50 тыһы кырса.
СҮРЭХ ТЫМЫРДАРЫН ЫАРЫЫТА
Бу ыарыыттан хайдах харыстаныахха сөбүй?
Сүрэх тымырдарын ыарыыта улам «эдэримсийэн» иһэр. Урукку өртүгэр ордук элбэхтик эр дьон 45 – рин ааспыт дьон ыалдьар эбит буоллахтарына, билигин отутун да туола да илик ыарыһахха түбэһиэххэ сөп. Кистэл буолбатах, биһиги сахалар, олус тулуурдаахпыт, эмчит хараҕын далыгар муҥутуур ыксаатахпытына эрэ тиийэр майгылаахпыт. Тэрилтэнэн, сааһынан көрөн ыытыллар диспансеризацияны сыл ахсын көтүппэккэ барыахха наада. Онно хаан аналиһын, кардиограмма, хаан баттааһынын көрдөрүүлэринэн уонна эмчит кэпсэтэн, иһиллээн көрөн, сүрэх үлэтин кэһиллиитин талбыт булар. Салгыы дириҥиэх кэриҥнээх, эбэтэр кутталлаах ыарыы баар буоллаҕына, куоракка Республикатааҕы кардиодиспансерга ыыталлар. Манна чопчу диагноз туруоруллан, ыарыһах эминэн эмтэнэрин дуу, операцияланарын дуу, соҕуруу федеральнай клиникаларга барарын дуу быһаараллар. Биллэн турар, ханнык баҕарар ыарыыттан, сүрэх да ыарыытыттан харыстаныыга, бастатан туран чөл олоҕу тутуһуу киирэр. Арыгылааһын, табахтааһын онтон да атын куһаҕан дьаллыктар – сүрэх-тымыр бастакы өстөөхтөрө.
Орто Халыма улууһа
Култуура
Улууска култуураны уонна өскүүстүбэни "Орто Халыматааҕы култура упураблыанньата" муниципальнай хааһынай тэрилтэ салайар. Орто Халымаҕа 9 араас нэһилиэккэ уонна куоракка 10 кулууп, 4 краеведческай музей, 12 билибэтиэкэ баар.
Тыраанспар
Улуус киинигэр, Орто Халыма куоракка сайын котор аалынан эрэ, онтон кыһын кыһыҥҥы суолунан тиийиэххэ сөп. Сайын, күһүн ууннан таһаҕас, чох-мас таһаллар. •	Орто Халыма аэрапорда; •	Орто Халыма – Березовка, Орто Халыма – Налимскай – Сыбаатай – Эбээх, Орто Халыма – Арҕахтаах, Орто Халыма – Өлөөкө Күөл, Орто Халыма – Сылгы-Ыытар – Ойуһардаах, Орто Халыма – Хатыҥнаах маршруттарынан кыһыҥҥы суол; •	Халыма өрүс бириистэнэ.
Турмалиин
thumb|right|Турмалиин
Турмалиин — силикаат көрүҥэ, састаабыгар алюминий, бор, марганец уонна магний киирэллэр. Өҥнөрө араас буолар, араас оттеноктара тус туспа ааттаахтар. Рубин курдук кыһыл таастары рубеллит эбэтэр малиновай шерл дииллэр, хараҥа малина уонна лиловай-кыһыл таастары сибирит дииллэр, от күөхтүҥү турмалиин — верделит, халлаан күөх — индиголит. Саһарахайдыҥы хоҥор таастары дравит дииллэр. Сэдэхтик көстөр өҥө суох таастары ахроит дииллэр. Хара турмалиин шерл диэн ааттанар. Бразилияҕа хостонор чаҕылхай от уонна халлаан күөҕэ таастары параиба дииллэр.
Сыаната
Наһаа үрдүк буолбатах. Биир караата 20-50 дуоллар. Саамай сыаналаах роза өҥнөөх, кыһыл уонна от күөҕэ турмалииннар. Параиба сыаната 4-6 тыһыынча дуолларга тиийэр, сороҕор 20 тыһыынча кытта буолар.
Түүлдьүт
Түүлдьүт — дьон түһээбит түүллэрин тойоннуур, ол аата тобулан тылбаастыыр киһи буолар. Саха майгытын сиэринэн туора киһи түүлүн тубэспиччэ дьүүллүүр табыгаһа суох уонна сэрэхтээх. Түүлү дьоһуннаах түүлдьүккэ эбэтэр киһи бэйэтэ бэркэ эрэнэр итэҕэйэр киһитигэр кэпсиэхтээх.
Хаптаҕай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Хаптаҕай — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хаптаҕай нэһилиэгин киинэ.
Ромео уонна Джульетта
«Роме́о уонна Джулье́тта» (Romeo and Juliet) — Уильям Шекспир трагедията, английскай тылынан суруллубут, Верона диэн куоракка өстүһэр Монтекки уонна Капулетти уустартан сылдьар бэйэ бэйэлэрин таптыыр эдэр уол уонна кыыс туһунан айымньы.
Уринотерапия
Уринотерапия диэн иигинэн эмтэнээһин. Дьон былыр-былыргыттан иик улахан эмтээҕин билэллэрэ. Ол билиилэрин суола-ииһэ народнай медицинаҕа ордон кэлбит. Тибет ламалара бэйэлэрин доруобуйаларын бөҕөргөтөөрү ииктэрин элбэхтик иһэллэрэ биллэр. Былыргы Греция муударай өйдөөхтөрө бааһырбыттары эмтииргэ ииги туһаналлара. Цыганнарга иик эмтиир свойстволааҕа үгүс үйэлэргэ биллэр.
Ромео уонна Джульетта
Кырдьык остуоруйа буолара биллибэт, ол эрээри итальянскай историческай бэлиэлэрэ, ол бэриэмэ олоҕун матыыптара бу Верона куорат тапталга ылларбыт эдэр олохтоохторун туһунан кэпсээн дьиҥнээх буолуон сөп диэн санатар.
Аан дойдуга биллибит айыы, бу матыыптарынан элбэх киинэ, пьеса, балет туруоруллубута. Билигин даҕаны киэҥ биллиилээх уонна элбэх киһи таптаан ааҕар.
Уринотерапия
Иигинэн эмтэниини Джон Армстронг аан бастаан бэйэтиттэн саҕалаабыта. Аан дойду маҥнайгы сэриитин сылларыгар врачтар кинини сэллигинэн ыалдьыбыт диэн диагнозтаабыттара.
Аан тыл
Сир шарын бары норуоттарын народнай эмчиттэрин опыттара көрдөрөрүнэн, эт-хаан бэйэтэ оҥорон таһаарар дэгиттэр үчүгэй эминэн иик (урина эбэтэр urina) буолар.
Биһиги дойдубутугар научнай уринотерапияны төрүттээччинэн профессор А. А. Замков буолар. Кини бу үйэ 30-с сылларыгар Москваҕа уринотерапия научнай-чинчийэр буолбута. Бу бэртээхэй талааннаах врач туһунан биһиги билиибит олус татым, ол эрээри кини былыргы эмчиттэр, йогтар үлэлэрин кичэллээхтик үөрэппитэ, нуучча народнай уонна Тибет медициналарын, XVII–XIX үйэлэрдээҕин кичэллээхтик үөрэппитэ. Кини ииги бэрт өрдөөҕүттэн оһоллонууга, биигэ быстыыга, харах ыалдьыытыгар, ас буһарар органнар үлэлэрэ кэһиллиитигэр туһаммыттар эбит диэн түмүккэ кэлбитэ. Урина эти-хааны бөҕөргөтөр, сөтөлү тохтотор, тымныйыыттан түргэнник өрүһүйэр, нервэни уоскутар, лиистиги суох гынар. Кини хат дьахтар иигиттэн гравидан диэн эми оҥорбута. Ону киһиэхэ килилэрдэххэ настроение көтөҕүллэр, өй-санаа дьэҥкэрэр, аҕылааһын уонна сүрэх түргэнник тэбиитэ аҕыйыыр. Профессор А. А. Замков бэйэтин научнай үлэлэригэр гравидан соһумар өлүүттэн быыһыан, киһи үйэтин уһатыан, кырдьыыны бытаардыан сөбүн ыйбыта. Оҕо рахиттааһына, гормоннар кэһиллилэрэ, эр киһи ууһатар органнарын мөлтөөһүннэрэ, нервнай система айгырааһына иигинэн эмтээтэххэ кыайтараллара көстүбүтэ.
Онон уринотерапия историятын кылгастык ырытыыттан былыр-былыргыттан аан дойду норуоттара ханнык баҕарар ыарыыны эмтииргэ уринаны киэҥник туттубуттар эбит диэн түмүктүөххэ сөп.
Түмүк
Иигинэн эмтэнэр киһи тус-бэйэтин уратыларын, үгэстэрин, кэмэлдьилэрин, кыаҕын хайаан да болҕомтолоохтук үөрэтэн билинэрэ, онтуларын учуоттанара наадалаах. Бу эмтэниигэ киһи бэйэтигэр врач буолуохтаах.
Уринотерапиянан эмтэнии саҕаланыа түөртэн итэҕэһэ суох хонук инниттэн бары атын эмтэри, процедуралары ылыы тохтотуллуохтаах. Иигинэн эмтэнэр кэмҥэ атын эми уонна арыгыны иһии букатын көҥүллэммэт.
Тон-ыйпогам
«Биһиги дойдубут былыргы эмтээһинигэр сыһыаннааҕы барытын Тон-ыйпогамтан буолуохха сөп», — диир Сеул университетын философитын профессора Хванг Кьеонгсик Бу ЮНЕСКО тиһигэр киирбит медицинааҕа аналлаах аан бастакы кинигэ.
Тон-ыйпогам — былыргы кэриэй култууратын сорҕото. Эмчиттэргэ туһалааҕын ааһан кини былыргы XVII үйэтээҕи Илин Азия философиятын сиэркилэтэ буолар. Бу философия олоҕо — эти-сиини чэгиэн хаалларар туһугар энергия араас көрүҥнэрин сөпкө дьүөрэлээһин.
Кулун тутар 15
Кулун тутар 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 74-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 75-c күнэ). Сыл бүтүө 291 күн баар.
Дьороно (эркээйи сир)
300px|thumb|right|Хаҥалас улууһун эркээйи сирдэрэ Дьороно, эркээйи сир.
Заказник Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин 456 №-дээх уурааҕынан 1969 сыл ахсынньы 4 күнүгэр тэриллибитэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 515 №-дээх уурааҕынан 1997 сыл сэтинньи 27 күнүгэр эркээйи сир буолбута.
Иэнэ 61 500 га. Хаҥалас улууһугар Покровскайтан 30 км хоту сытар.
Эркээйи сир сыала:
Геоботаника өттүнэн Киин Саха сирин бэс буккаастаах тииттээх тайҕа Алдан - Өлүөнэ уокуругар киирэр. Флората 300—400 көрүҥнээх.
Кыыллар: тайах, туртас, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, сиэгэн, нэтээгэ, тииҥ, бурундук, дьабара, куобах, андаатар.
Библия уонна Эллайада
Г.В. Ксенофонтов «Сахаларга былыргы бостууктар Библиялара» диэн архыыпка сытар үлэтигэр Эллэйада матыыптара Библия сэhэннэрин кытары олус дьүөрэлэhэллэрин көрдөрбүтэ.
Ол курдук еврей Иакова Эллэй курдук кырдьаҕас уонна хараҕа суох аҕалаах. Онтон чугас аймахтарын кытта мөккүhэр, быраата Исав аҕата киниэхэ үчүгэй сыhыаннааҕын иhин өлөрөөрү гынар. Ол иhин Эллэй курдук Иаков дойдутуттан күрүүр. Син биир Эллэйгэ аҕата Татаар-тайма Омоҕойу ыйан ыыппытын курдук, Иаков ийэтэ-аҕата Лаван диэн баай киhини булаҕын дииллэр, ол киhи кыргыттарыттан кэргэнин таларын эмиэ этэллэр. Онтон Иаков Лаван олорор сиригэр кэлэр, онно кинини холуодьас аттыгар бу киhи кыргыттара көрсөллөр. Онтон Иаков Эллэй курдук баай Лаванҥа бостуук буолар. Лаван Омоҕой курдук икки кыыстаах, онтон биирэ Рахиль кырасаабысса, Лия мөкү соҕус уонна Омоҕой биир кыыhын курдук хараҕынан мөлтөх. Өссө Рахиль оҕолонор кыаҕа суох, онтон Лия төрүөҕэ элбэх, онон кинилэр Омоҕой кыргыттарын курдуктар. Омоҕой баай кэрэ кыыhа бэйэтигэр тиийинэр, кыраhыабай Рахиль эдэригэр Иаков дойдутугар төннүөн иннинэ өлбүтүн курдук. Иаков уонна Эллэй бэйэлэрин баай сурдьуларын сүөhүтүн, малын баhылаан дэлби байаллар. Бу тэҥнээhин түмүгэр, Г.В.Ксенофонтов Библия Иаков туhунан кэпсээнэ уонна Эллэй туhунан саха номоҕо биирдэр диэн санааҕа кэлэн турар.
Балыктаах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Балыктаах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мэҥэ нэһилиэгин киинэ.
Одьуогун күөл (эркээйи сир)
300px|thumb|right|Абый улууһун эркээйи сирдэрэ Одьуогун күөл, эркээйи сир.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 95 №-дээх уурааҕынан 1996 сыл кулун тутар 6 күнүгэр тэриллибитэ.
Абый уонна Аллайыаха улуустар чэрлэригэр баар. Иэнэ 241 250 га.
Кыыллар
тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, сиэгэн, тииҥ, куобах, андаатар.
Көтөрдөр
кречет, орлан-белохвост, малый лебедь, клоктун уонна писькулька.
Одьуогун күөл ихтиофауната, майаҕас Индигир өрүстэн үөһүнэн киириитин уонна тахсыытын харыстааһын.
Неймохов Михаил Дмитриевич
Неймохов Михаил Дмитриевич (төр. 1918) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Томпо улууһугар Мэҥэ-Алдан нэһилиэгэр төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыл кулун тутарыттан сэриилэспит. 145-с стрелковай дивизия 403-с стрелковай полкатын 2-с батальонун ытааччыта.
Кыһыл Сулус уордьаннаах, элбэх бойобуой мэтээллэрдээх. Сэриилэһиитин Москуба анныттан саҕалаан баран Германияҕа түмүктээбит. Вязьма уонна Гжатскай куораттар ыккардыларыгар атаака кэмигэр бааһыран баран Фрунзе куоракка эмтэммит, онтон Алма-Атаҕа младшай хамандыырдар үөрэхтэригэр үөрэммит. 1944 с. тохсунньу 21 күнүгэр, Витебскай куораттан суруйбут суругар, Кыһыл Сулус уордьаны ыллым — «мантан справка ылан ыытыам, ол справканан баран нолуоктан, түһүүттэн-тардыыттан босхолонуохтааххыт» диэбит. Кэлин Томпо улууһугар олорбут.
Toyota Corona
Toyota Corona - орто кээмэйдээх массыына, 1957-2002 сылларга тахса сылдьыбыта. 1988-1992 сылларга "Toyota Corona Wagon" эрэ диэн универсал куорабын көрүнэ тахса сылдьыбыта, 2001 сылга Corona диэн көрүнэ оноһуллан бүппүтэ.
1 көлүөнэ
Toyota Corona 1957 сылга маҥнайгы массыыната тахсыбыта. Кэлиҥҥи приводтаах седан, мотуорун киэҥэ 0,9 эбэтэр 1 лиитэрэ.
2 көлүөнэ
Хайыы-үйэҕэ 1960 иккис «Корона» оҥоһуллааһына саҕаламмыта, седан, универсал уонна пикап куораптарын оҥорбуттара. Мотуорун арааһа быдан элбээбитэ — 1.0, 1.5 эбэтэр 1.9 литэрэ баара, уонна да аптамаат тиэрдэр хоруобката баар буолбута. Америка Штаттарыгар экспорт саҕаламмыта улахан түбэлтэ буолбута.
3 көлүөнэ
Toyota Corona үһүс көлүөнэтэ, 1964 сылга тахсыбыт, седан, хэтчбек, купе, универсал уонна пикап куораптардаах буолбута. Бу модель Дьоппуон дойдутугар эрэ буолбакка, өссө Корея5а, Австралияҕа уонна Саҥа Зеландияҕа оноһуллубута.
4 көлүөнэ
1970 сылга төрдүс көлүөнэ тахсыыта саҕаламмыта. Седан, купе уонна универсал куораптаах. 1,5-2 литрдээх, 1-кэккэлээх, 4-цилиндирдээх мотуордаах оҥоһуллубут.
5 көлүөнэ
Бэһис көлүөнэ массыыналара 1973-сылтан 1979 сылга дылы тахсыбыттара.
6 көлүөнэ
Алтыс Toyota Corona 1978 сылга бастыҥ аан дойдуга тахсыбыта. Седан, купе, лифтбек уонна универсал куораптаах уонна 1,6-2,4 л киэҥ мотуордаах тахсыбыта.
7 көлүөнэ
Corona сэттис көлүөнэтэ 1982-сылтан 1987 сылга дылы собуот кэмбиэйэригэр турбута. Америка Штаттарыгар бу модели хайыы-уйэҕэ Toyota Camry солбуйбута. Сэттис Corona, инники хамсатыылаах. Бу массыына иннинээги көлүөнэ массыыналарын кытта бииргэ тахсыбыта. Европа ырыынагыгар Carina II диэн ааттаммыта.
9 көлүөнэ
Европа ырыынагыгар Carina E диэн ааттаммыта уонна Великобританиҕа тахсыбыта. Мотуора уларыйбатах. Хаҥас урууллаах (Великобританияҕа - уруула уҥа). Биэс ааннаах хэтчбэк (лифтбек), седан, уонна универсал (вагон) куораптаах тахсыбыта.
1998 сылга Дьоппуон дойдуутугар кинини Toyota Avensis диэн массыына солбуйбута.
Ону кытта 2003-2004 сылларга Англияҕа аҕыйах сериялаах Toyota Carina E Limited диэн баай көстүүлээх массыына тахса сылдьыбыта. Туох баар табыгас барыта киирбитэ, иhэ бархат таҥаһынан сыһыарыллыбыт, күүстээх уоттаах-күөстээх, кириэһилэлэрин сылытар оһохтоох, хром сабыылаах уонна да атын кэрэлээх этэ.
Мотуора туора сытааччы, 4-цилиндрдээх, Lean Burn 1,6 л 16V (99 ат күүстээх.), 1,6 л 16V (107 ат күүстээх.), 1,6 л 16V (115 ат күүстээх.), 1,8 л 16V (121 ат күүстээх.), 2,0 л 16V (133 ат күүстээх.), 2,0 л 16V (157 ат күүстээх.)
10 көлүөнэ
1996-2001 сылларга тахсыбыт массыына дьоппуон эрэ норуотугар атыыламмыта. Атын дойдуулар рынактарыгар бу модель Avensis диэн моделинан уларыйбыта.
Мотуора T190 (1992 — 1997): Toyota Corona (115 ат күүстээх.) — 1.6 л. Toyota Corona (125 ат күүстээх.) — 1.8 л. Toyota Corona (135 ат күүстээх.) — 2.0 л. Toyota Corona (140 ат күүстээх.) — 2.0 л. Toyota Corona (73 ат күүстээх.) — 2.0 л.D
11 көлүөнэ
Корона диэн ааты туттубат буолбуттара. Аныгыскы моделлар сиин биир седан, лифтбэк уонна универсал куораптаах тахсыбыттара.
Мотуора T210 (1996 — 2001): Toyota Corona (105 ат күүстээх.) — 1.6 л. Toyota Corona (115 ат күүстээх.) — 1.8 л. Toyota Corona (135 ат күүстээх.) — 2.0 л. Toyota Corona (140 ат күүстээх.) — 2.0 л. Toyota Corona (145 ат күүстээх.) — 2.0 л. Toyota Corona (88 ат күүстээх.) — 2.0 л. DT Toyota Corona (94 ат күүстээх.) — 2.0 л. DT
Быһаарыы
Корона олоҕугар, биир бириэмэ, универсал Caldina олоро сылдьыбыта. 2001 сыл түмүгүгэр, коронаны Toyota Premio солбуйбута, үгэс быһыытынан, дьоппуон норуотугар эрэ атыыламмыта. Мотуору көрдөххө, Corona типичнэй бэйэтин кылааһыгар сөп түбэһэр мотуорунан сылдьыбыта, ол 1.6, 1.8, 2.0 литрдээх бензин уонна 2.0 уонна 2.2 л. дизель.
Хаҥалас улууһа
Хаҥалас улууһа. Нэһилиэнньэтэ 34 876 киһи.
Устуоруйата
Хаҥаластар ааттара 1632 сыллаахха хаһаактар кэлбиттэриттэн сурукка ахтыллар. 1860 сыллаахха Хаҥалас улууһа икки улууска арахсыбыта: Арҕаа Хаҥалас уонна Илин Хаҥалас. Билиҥҥи кыраныыссатынан 1930 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр үөскээбитэ, аата 1937 сыллаахха диэри Арҕаа Хаҥалас этэ, онтон манна көскө олорбут Серго Орджоникидзе аатын ылбыта. Урукку аата 1992 сыллаахха төннүбүтэ.
Демография
2007 сылга киһитин ахсаана улуус 34 876 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн киһитин ахсаана 35 201 киһи этэ, омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 20 955 киһи (59,53%), нууччалар — 11 745 киһи (33,37%), украиннар — 497 киһи (1,41%), эбэҥкилэр — 370 киһи (1,05%), эбээннэр — 234 киһи (0,66%) уонна атын омуктар — 1 400 киһи (3,98%).
500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
Таламус
Таламус (thalamus, латинское произношение: талямус; от θάλαμος — «бугор») — область головного мозга, отвечающая за перераспределение информации от органов чувств, за исключением обоняния, к коре головного мозга. Эта информация (импульсы) поступает в ядра таламуса. Сами ядра состоят из серого вещества, которое образовано нейронами. Каждое ядро представляет собой скопление нейронов. Ядра разделяет белое вещество.
Бүтэйдээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Бүтэйдээх — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх нэһилиэгин киинэ.
Никифоров Антон Григорьевич
Никифоров Антон Григорьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы пединституукка үөрэммит, бүтэрбэккэ 4-с куурустан барбыт. Аармыйаҕа 1942 с. атырдьах ыйыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт.
Ефрейтор Никифоров 1943 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр өлбүт. Смоленскай уобаласка, Дорогобужскай оройуон Алексино дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.
Степанов Юрий Павлович
Степанов Юрий Степанович (1949с.) – Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын, социальнай сулууспа туйгуна. Талааннаах хирург, Республиканскай Реабилитационнай киин директора.
Үөрэҕэ
10 кылааһы Кириэстээх оскуолатын бүтэрэн баран «Кириэстээх» совхозка рабочайынан үлэлээбитэ. Онтон 1968 с. Иркутскайдааҕы медицинскэй институтсанитарно-гинекологическэй факультетыгар туттарсан үөрэнэ киирбитэ. Үһүс курска хирург буолар баҕаттан (Иркутскайга лечебнэй факультекка көһөрбөтөхтөрүн иһин) Саха государственнай университетын медицинскэй факультетыгар көспүтэ. Оччотооҕу Республиканскай онкологическай диспансер кылаабынай бырааһа Местников Иван Иванович кыхтаахтык үөрэммит, үлэҕэ дьулуурдаах эдэр киһини хирурунан үлэҕэ ылбыта. Кини киһи ис органнарыгар уустук операциялары ситиһиилээхтик оҥорон дьон-сэргэ билиниитин ылбыта. Хирург-онколог уус тук идэтин баһылаабыта. Ити кэмҥэ Юрий Павлович туһунан «көмүс тарбахтаах», «чэпчэки илиилээх», диэн үтүө сурах тарҕаммыта. 1984-1986 сс. Москва куоракка клиническэй ординатураҕа үөрэммитэ. Онтон кэлээт, Республиканскай онкологическэй диспансер кылаабынай бырааһын эмтиир чааһыгар солбуйааччыннан анаммыта. 1989 сыллаахтан 1992 сылга диэри Доруобуйа харыстабылын министерствотын штаты таһынан кылаабыный хирурунан үлэлээбитэ. Президент М.Николаев Кииҥҥэ мөлүйүөн доллары анаабытыгар «Отто Бокк» фирматын кытта иккис контракт оҥостон дьахталларга уонна оҕолорго протез оҥорор аппараттары аҕалан туруорбуттара. 1995 с. сэтинньи ыйга үс мэндиэмэннээх, 25 куойкалаах Реабилитационнай киин буолар. 1992-2011 с. инбэлииттэр уонна ветераннар Республиканскай реабилитационнай киинин директорынан үлэлээбитэ.
Сигэлэр
П. Ильяхов – Хамса «Степанов Ю.П – талааннаах хирург, сатабыллаах салайааччы», Дьокуускай: Бичик, 2001 - 144 с.
Максимов Алексей Прокопьевич
Максимов Алексей Прокопьевич – Аҕа дойду Улуу сэрии кыттыылааҕа, Доллу нэһилиэгин Горькай аатынан колхуоһун бэрэстээтэлэ.
Сэрии кэмигэр
От ыйын 1942 с. А.П. Максимов армияҕа ыҥырыллыбыта. 1943 сыллаахха олуннньу Сталинград куораты босхолооһунҥа сэриилэьэ сылдьан ыараханнык бааьыран, уьуннук госпитальга эмтэнэн, ыам ыйыгар демобилизацияланан дойдутутугар теннубутэ.
Кэлбитин кэннэ
1944 с. Горькай аатынан колхуос үлэҕэ үрдүк көрдөрүүлэрин түмүгүнэн социалистическай куоталаҺыыга бастаан Саха АССР Совнарком көhө сылдьар Кыhыл Знамятын ылбытта. Колхуоhа салайан олорбут 13 тахса сылларын усталаах-туоратыгар колхоз кыаҕырар, уунэр-сайдар. 1959 с. сааhыран өлөр.
Никитин Борис Владимирович
Никитин Борис Владимирович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Сэрии иннинэ Дьокуускайга үлэлээбит. Сэрии кэмигэр авиационнай чааска сулууспалаабыт. Сэрии хонуутугар охтубут. 1943 сыл тохсунньу 17 күнүгэр суруйбут суругуттан көрдөххө Ильмень күөл таһыгар сылдьыбыт. Ниэмэс тылыттан тылбаасчыт эбит, Ставрополь куоракка үөрэнэн баран передовойга кэллим диэбит. 609 п/п, 100-с чаас.
Хочо (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Хочо — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Иккис Наахара нэһилиэгин киинэ.
Никифоров Исай Прокопьевич
Никифоров Исай Прокопьевич (01.05.1915, Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ, Хаҥалас улууһа, Саха уобалаһа — 03.09.1976) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Айар үлэтэ
1939 сыллаахха биир бөдөҥ айымньыта — «Ыстапаан» диэн сэһэнэ — күн сирин көрбүт. Бу сэһэнэ үксүн ааптар олоҕор олоҕуран суруллубут.
Исай Никифоров айар үлэтигэр байыаннай тема сүҥкэн оруннаах. Сэһэннэрин сүрүн геройдара — сэбиэскэй хамандыырдар образтара. «Олох иһин охсуһуу» сэһэнигэр сыылкаҕа кэлбит бассабыыктар дьадаҥы сахалар өйдөрүгэр-санааларыгар сабыдыаллара кэпсэммит.
Н. Заболоцкайы кытта «Тарабукиннар дьиэ кэргэннэрэрэ» диэн пьеса суруйбут.
Кулун тутар 17
Кулун тутар 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 76-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 77-c күнэ). Сыл бүтүө 289 күн баар.
Бэлиэ күннэр
День эвакуации(округ Саффолк, Массачусетс) День Святого Патрика, государственный праздник в Ирландии,Монтсерратеиканадской провинцииНьюфаундленди Лабрадор, широко распространен в русскоязычном мире и в меньшей степени в других частях мира.
Никифоров Семен Дмитриевич
Никифоров Семен Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1921 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүт. Сэрии иннинэ Дьокуускайдааҕы автотранспортнай техникум тутуу салаатыгар үөрэммит. Аармыйаҕа үһүс кууруһу бүтэрэн баран 1941 с. Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сержант Никифоров Карелия фронугар сулууспалаабыт.
1944 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр ыараханнык бааһыран өлбүт. Бүтэһик сулууспата: 7-с Аармыйа, 32-с ОЛБ. Көмүллүбүт сирэ: Карелия, Пряжинскай оройуон, Колатсельга сэлиэнньэ.
Арбита
200px|thumb|right|Иван Арбита Иван Арбита (Слепцов Иван Егорович) (29.12.1913—13.07.1943) — XX үйэ бастакы аҥаарыгар олорон, айан-тутан ааспыт саха бэйиэтэ, тылбаасчыта.
Олоҕо
Кини 1913 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар, Тараҕай нэһилиэгэр дьадаҥы дьоҥҥо төрөөбүтэ. Оскуолаҕа уон биир сааһыгар киирэн, 1935 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учуутал техникумун бүтэрбитэ. Саҥа аһыллыбыт институкка сылга тиийбэт кэмҥэ үөрэммитэ. Кэлин үөрэҕин быраҕан, аҥардас ааҕар, суруйар дьарыктаммыта. Ол сылдьан быстах кэмнэргэ учууталлаабыта, хаһыакка, кинигэ кыһатыгар үлэлэтэлээбитэ. Арбита айымньылара уонна Пушкинтан, Лермонтовтан, Маяковскайтан, атын да поэттартан, суруйааччылартан элбэх үтүөкэн тылбаастара биһиги литературабытыгар өлбөт-сүппэт кылаат буолуохтара. Кини литературнай нэһилиэстибэтин бэчээттээн таһаарыы аайааччыларга улахан интэриэстээх буолара саарбаҕа суох. 1942 сыллаахха кинини Сэбиэскэй былаас утары охсуһар диэн сууттаабыттара уонна ытыыга уурбуттара.
Олоҕун уонна айар үлэтин туһунан
Поэт Иван Арбита аата саха национальнай литературатын историятыгар бэрт бэлиэ, көстүүлээх миэстэни ылар. Сэрии иннинээҕи сылларга бу күлүмүрдэс талааннаах поэт үлэтэ биһиги поэзиябыт историческай опытын иитин-саҕатын биллэрдик кэҥэппитэ. Арбита поэтическай оскуолата ураты киэҥ. Кини улахан билиилээх, культуралаах поэт этэ. Бэйэтэ этэринэн, араас омук араас поэттарыттан, суруйааччыларыттан хааччаҕа суох үөрэнэн, саҥаны буларга, айарга дьулуһара. Ол курдук Берне, Гете, Пушкин, Лермонтов, Маяковскай, Тычина, Брюсов, Блок, Есенин, Хлебников — араас поэттар тэҥинэн үөрэтээччи быһыытынан кини оскуолатыгар сылдьар курдуктар. Кырдьык да, Арбита ураты дьаныардаахтык саҥаны көрдүү, опыт энчэрэ, боруобалыы сатаабыт поэт. Кини улуу новатор Владимир Маяковскай: «Поэзия быыстала суох хас сырыы аайы билбэт сиргэ айан буолар», — диэбитин олус сөбүлүүр буолара. Ол иһин Арбита хас суруйдаҕын ахсын саҥаттан саҥаны этиэн, олоҕу араас өттүнэн эргитэн көрүөн, үөрүүтүн-өрөгөйүн эмиэ, хомолтотун-кутурҕанын эмиэ, кэлэн да турар кэми, кэнэҕэски да кэскили — барытын толкуйдаан, сылыктаан, бөлөнүөктээн көрүөн баҕарара. Кини, биллэн турар, форманан эрэ муҥурдаммат. Кылаабынайа, киһи дьылҕатын, общество олоҕун уустук өрүттэрин ирэн-тоҥон этээри, поэт эгэлгэ саҥа обраһы, идеяны көрдүүрэ. Онуоха сөптөөх имигэс, киэҥ, дэлэгэй формаҕа кыһанара. Кинини саха хоһоонун форматын талбытынан эрийбит, иэхпит поэт диэххэ сеп. Хоһоон дорҕоонун, мелодикатын, этигэнин, ритмикатын араастаан холоон көрөрө, боруобалыыра. Хоһооннорго тыл сөптөөх миэстэтин хайаан да булларар дьиҥнээх маастар этэ. Сахалыы хоһоон техникатын сайыннарарга элбэх кэрэхсэбиллээх опыты оҥорбута.
Иван Арбита поэзията ис хоһоонунан бэрт баай: Кини лириката араас матыыптаах, өҥнөөх-дьүһүннээх диэххэ сеп. Киниэхэ барыттан баар. Туох да кыһалҕата суох күн көрүн, айылҕа кэрэтин, олох үөрүүтүн, тапталы ыллыыр-туойар анакреонтическай хоһооннор киниэхэ таһымнаах суохтар. Ол үксэ кини айар үлэтин эрдэтээҕи кэмигэр характернайдар. Оттон бириэмэ туһунан, кэлэр кэскил, киһи дьылҕдатын, олох долгуннаах муоратын туһунан бөлөнүөктүүр санаалар (раздумья) киниэхэ сүрүн миэстэни ылаллар. Устар олох уонна история улахан боппуруостарын араас өттүнэн уонна ыарахан уустук утарсыыларынан поэт дириҥник ылан көрөргө куруутун холоноро. Мантан кини санаата, баҕар, үрдүө-түһүө, баҕар, сырдыа-хараастыа. Ол гынан баран, хаһан да самныбат. Куруутун ерөгөйдуур күүстээх, сырдык ыралаах.
Ол эрээри Арбита, олох уонна история ыардарыттан төһө да дириҥник санаарҕаабытын иһин, кини хайа да күн пессимизм былааһыгар бэриммэтэҕэ. «Хаһыытыыр күлүк» күҥҥэ хаһан да бүөлээбэтин булгу итэҕэйэрэ. Ол иһин: «Ол хара күлүктэн мэлдьи мин сырдык сардаҥабын», — диэн кини төһө да саарбаҕалаабытын, мунчаарбытын иһин, кэлэр кэрэ кэми кэтэһэрэ, дьолу туой ыраланара.
Маны таһынан, сыһыарыыларга Арбита автобиографиятын, Архыып Абаҕыыныскай киниэхэ биэрбит характеристикатын, аҕыйах ахтыылары, о. д. а. матырыйааллары бэчээттиири уонна архивын матырыйаалларыгар олоҕуран кыралаан хос быһаарыылары оҥорору (итилэр барылара И. Арбита «Муҥурданыы» диэн иккис кинигэтигэр киирдилэр) наадалааҕынан аахтыбыт. Арбита үчүгэй уруһуйдьут быһыытынан эмиэ биллэрэ, бэйэтин автопортретын оҥорбутун художник Борис Васильев куоппуйалаабытын бу кинигэҕэ таһаарабыт: Уоһа-тииһэ уһуктаах, Уоттаах чолбон харахтаах, Арбаллыбыт баттахтаах Арбита диэн буолуохтаах, — диэн ити мэтириэти көрөн олорон этиэххэ оруннаах быһыылаах.
Тиһэҕэр, поэт архива биһиэхэ тиксэригэр саха учуонайдара — филологическай наука доктордара Н. В. Емельянов уонна В. Т. Петров биллэр-көстөр биһирэмнээх оруолламмыттарын бэлиэтиэххэ наада. Этээччилэр: киһи санаата да тиийбэт ырааҕар баар умуллубут сулустар уоттарын сырдык сардаҥалара мэлдьи айанныы сылдьаллар диэн. Иван Арбита поэзиятын сырдыга биһиэхэ диэри кэллэ! Күндү ааҕааччылар, бу кинигэлэри ааҕан баран, олус сырдык сардаҥалары сүрэххитигэр бигээн, өйгүтүгэр-санаабытыгар иҥэриниэххит уонна ааспыт аргыардаах кэмҥэ биир ааттаах киһибит олорон барбытын итэҕэйиэххит диэн эрэнэбит. Ааттаах поэт Арбита Аны өлбөт үөстэннэ — Хаарыан талаан айбыта Хаттаан бугун тилиннэ!
«Саха Сирин литератора» Ассоциация председателэ
Иван Арбита – тылбаасчыт
Аатырбыт поэт Иван Арбита, бэйэтэ хоһоон суруйарын таһынан, нуучча, атын да омуктар улуу поэттарын айымньыларын биһирээн, кэрэхсээн сахалыы тылбаастаабыт киһинэн буолар.
Кимнээх, ханнык айымньыларын тылбаастаабытый диир буоллахха, элбэхтэн аҕыйаҕы ааттыахха сөп. Аҕа дойду Улуу сэриитин маҥнайгы күннэригэр В.Лебедев-Кумач “Ытык сэрии” диэн аатырбыт ырыатын, В.Гусев “Народтар сэриигэ киирэллэр” диэн хоһоонун тылбаастаан “Кыымҥа” бэчээттэппитэ. Поэттартан ордук хото А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, В.В.Маяковскай, В.Брюсов, Г.Гейне о.д.а. айымньыларын сахалыы саҥардыбыта. Арбита көҕүлээһининэн, хомуйан оҥоруутунан 1941 сыллаахха Саха сиринээҕи кинигэ издательствота М.Лермонтов трагическай өлүүтэ 100 сылыгар кини “Хоһооннор, поэмалар” кинигэтин бэчээттээбитэ. Кэлин, 1966 сыллаахха хаттаан бэчээттэммитигэр барыта 49 тылбаас киирбититтэн – уон тылбаас автора Иван Арбита.
·       Вурдалак Хоһооннор: кыра саастаах оскуола оҕолоругар. Дьокуускай 1976;
·       Гейне Г. Гимн; Силезия ткачтара (Кутурҕан санньыар санаабыын). ХС № 1-2, 1941;
·       Гусев В. Народтар сэриигэ киирэллэр (хоһоон). Атырдьах ыйын 20 к., 1941, Кыым;
·       Демьян Беднай Партизаннар, инники диэки! Кыым 1941 балаҕан ыйын 21 к.;
·       Зиновский, Петрашкевич Маасканы саралыахха (пьеса) Якутск: ЯКГИЗ 1939;
·       Лебедев-Кумач Ытык сэрии (хоьоон) Кыым 1941 сэтинньи 7 к.;
·       Лермонтов М.Ю. Былыттар (хоһоон) эдэр бассабыык 1939 алтынньы 14 к., Туохтан, Күн ХС № 3 1940, Диэмэн.Илиҥҥи дойду номоҕо. Бастакы аҥара. Бэс ыйын 21 к. 1935 Кыым, Мөккүөр, Терек бэлэхтэрэ, Үс пальма. ХС № 1, 1940, Хоһооннор поэмалар (тылбаас хомуурунньуга). Иһинээҕитэ: Баҕа санаа, Былыттар, Баллада, Туохтан, Күн, Мөккүөр, Дууп сэбирдэҕэ төрөөбүт лабаатыттан арахпат, Үс пальма, Соҕотоҕун тахсабын суол устун, Терек бэлэхтэрэ. 1966 кинигэ изд-та;
·       Маршак С. Тымныы уонна тымныычаан: Саҥа дьыллааҕы остуоруйа. Кыым 1942 № 1 тохсунньу 1 к.;
·       Маяковскай В.В. Биһиги маршпыт. Кыым 1940 муус устар 14 к., Көмүскэли күүһүрт (Бэлэмнэн! Тур! Тут!). Кыым 1941 атырдьах ыйын 10 к., Кыайтарбат орудие. Кыым 1939 муус устар 14 к., Советскай паспорт туһунан хоһоон. Эдэр бассабыык 1939 муус устар 14 к., Табыллыбыт хоһооннор, поэмалар. Иһинээҕитэ: Биһиги маршпыт, Үчүгэй, Чаҕылҕан ырыа, Кыайтарбат орудие, Советскай паспорт туһунан хоһоон. Якутск: ЯКГИЗ 1940, Искусство армиятыгар 2-с №–дээх приказ ХС №2 1940, Хоһооннор (уус-уран литература № 3 1939) Иһинээҕитэ: Мунньаҕынан иирбиттэр, Бүллэтиэн, Чаҕылҕан ырыа;
·       Пушкин А.С. Талыллыбыт лирика. Дьокуускай: Бичик 1999. Иһинээҕитэ: Кынчаал, Былыт, Кыһыҥҥы киэһэ, Талисман, Муораҕа, Кыһыҥҥы суол, Чаадаевка, Миэхэ кэрэ кыыс ыллаама, Сибииргэ, Хара саал, Аквилон, Абааһылар, Натааһаҕа, Түүн кыайан утуйбакка олорон суруйбутум, Түүҥҥү сиккиир аргыый бигиир, Памятник туруоруннум;
·       Пушкин А.С. Талыллыбыт лирика. Якутскай: Госиздат, 1940. Иһинээҕитэ: Натааһаҕа, Студеннар пирдэрэ, Городок, Мечтатель, Уһуктуу, Анакреон фиала, Арахсыы, Погреб, Делия, Леда, Көҥүл ода, Чаадаевка, Хара саал, Бахчисарай двореһын фонтааныгар, Кынчаал, Адельга, Муораҕа, Түүҥҥү сиккиир, Аквилон, Кыһыҥҥы киэһэ, Кыһыҥҥы суол, Сибииргэ, Еврей дьиэтигэр лампада, Талисман, Соловей, Арион, Көмүскээ миигин талисман..., Суор суорга көтөн кэлэр, Куһаҕан бит, Сибэкки, Миэхэ, кэрэ кыыс, ыллаама, Түбэлтэ түҥ – таҥ олоҕо, Анчаар, Кавказ, Сиҥнии, Мин истим таптыыр Мерим, Абааһылар, Түүн кыайан утуйбакка олорон суруйбутум, Ой дуораана, Былыт, Саныырым: сүрэхпэр дьэ аны, Памятник туруоруннум кэхтибэт кэс тылтан, Соловей уонна роза, Бурдалак, Аракчеевка;
·       Сатылзанов Т. Дьол, Баҕа санаа. ХС № 5-6 1940;
·        Стальский С. Майаак. Кыым 1939 ахсынньы 22 к.;
Пушкин уонна Арбита
Нуучча саҥа литературата Пушкинтан саҕаламмыта.
Я памятник себе воздвиг нерукотворный,
К нему не зарастет народная тропа...
Слух обо мне пройдет по всей Руси великой.
Бу хоһоону сүүс сыл буолан баран, Иван Арбита, Георгий Васильев тылбаастааннар саха ааҕааччылара бэйэлэрин төрөөбүт тылларынан ааҕар кыахтаммыттара.
1937 с. дойду үрдүнэн Пушкин өлбүтэ 100 сыла киэҥник бэлиэтэммитэ. Иван Слепцов тылбаастарын түмэн 1940 сыллаахха Пушкин “Талыллыбыт лирикатын” бэчээттэппитэ. Кинигэҕэ поэт араас кэмҥэ суруйбут 47 хоһоонун тылбааһа киирбитэ.
Саха поэзиятыгар Иван Арбита 30-с сылларга талааннаах тылбаасчыт, ураты куоластаах поэт быһыытынан биллибитэ. Үгүһү ааҕара, суруйара, нууччалыыттан сахалыы 200-чэкэ тылбааһы оҥорбутуттан биһиэхэ аҥара – 96 айымньы ордон тиийэн кэллэ, олортон 50% улуу Пушкин айымньылара ылаллар. Тылбаастаммыты жанрдарынан көрөр буоллахха: баллада – “Суор суорга көтөн кэлэр”, “Хара саал”; ода – “Көҥүл”, “Кынчаал”; элегическэй хоһоон – “Натааһаҕа”, “Арахсыы” о.д.а. Көрүҥнэри өссө бытарытан (чуолкайдаан) биэрдэххэ: анабыл – “Адельга”; сурук ыытыы (послание) – “Сибииргэ”; эпиграмма – “Аракчеевка”; романс – “Талисман”, “Көмүскээ миигин, талисман”, “Түүҥҥү сиккиир”; кантата – “Леда”; арҕааҥҥы славяннар ырыалара – “Соловей”, “Вурдалак”. Уопсайа 1884 поэтическай строканы тылбаастаабытыттан саамай улахан кээмэйдээхтэринэн буолаллар: “Городок” – 487 строка, “Студеннар пирдэрэ” – 100 строка, “Көҥүл” – 96 строка, “Арахсыы” – 95 строка уонна “Мечтатель” – 80 строка.
Арбита айымньы тас формата кини ис хоһоонун кытта быстыспат ситимин билэр буолан олус харастабыллаахтык сыһыаннаһар, уларыппакка хайдах баарынан тылбаастыырга дьулуһар. Ити ордук строфалаах хоһооннорго сыһыаннаах. Арбита төһө да оригиналы муҥутуурдук үтүгүннэрдэр даҕаны сахалыы хоһоон уратытын умнубат, сахаҕа кэрэтик иһиллэр, өйдөнөр гына оҥорор: дорҕоон дьүөрэлэһиитэ, аллитерация тылбааһы киэргэтэр, тупсарар. “Ой дуораана” хоһооҥҥо халыҥ – халлаантан – халдьаайы – ханна – хардаҥ тыллар туруору аллитерацияны үөскэтэллэр.
Иван Арбита Пушкины умсугуйан аахпыта, дьаныһан тылбаастаабыта уонна киниттэн үөрэммитэ “Вакхическай частушкалар”, “Хомолто Хотун”, “Анакреоннуу” хоһоонноруттан көстөр.
Лермонтов уонна Арбита
Кэм быстыбат, бириэмэ салҕанан бара турар. Оннук уһуга-улаҕата көстүбэт “пространствоҕа” киһи олоҕо, дьылҕата, история майгынныырдык хатыланыан сөп эбит. Лермонтов суруйбут-айбыт кэмэ – XIX үйэ 30-с сыллара. Бу – декабристар бастаанньаларын хам баттыыр реакция кэмэ. Онтон ыла 100 сыл ааспыта. ХХ үйэ 30-с сыллара – Иван Арбита айар үлэтин чыпчаала – дойдуга репрессия үгэннээн бара турар кэмэ этэ. Биир үйэнэн быысаһан икки поэт олоххо буолар көстүүнү утаран, ыытыллар политиканы астыммакка бырачыастаабыттара айымньыларыгар көстөр.
Арбита Лермонтовы ааҕан, тылбаастаан элбэххэ үөрэммитэ. Кинини киһи, поэт, учуутал быһыытынан ытыктыырын, киниэхэ сүгүрүйэрин анабыл хоһооно туоһулуур (“Өлүөнэ сарсыардата”, ыам ыйын 8 күнэ, 1997 сыл). Бу аҕыйах строфаҕа Лермонтов уобараһа толору арыллар, поэт бүтүн олоҕо сырдатыллар. Анабыл хоһоонунан эдэр поэт Арбита элбэҕи эппитэ. “Тилиннэ, дөссө да тиллиэҕэ” диэн Лермонтов аата үгүс үйэлэргэ ааттана туруоҕун бэлиэтээбитэ.
Тылбаастар нөҥүө Лермонтовы уу-сахалыы ылынабыт. Оннук санаатын ууран, сахалыы хоһоон форматыгар киллэрэн, саха хоһоонун бары национальнай уратытын тутуһан тылбаастаабыт. Хас биирдии хоһоон тематын дириҥник өйдөөн, тылын-өһүн табан, ис хоһоонун уларыппакка, этэр ис санаатын (идеятын), тас форматын оригиналтан итэҕэһэ суох биэрэн классическай айымньылары айбыт эбит. Арбита тылбаасчыт быһыытынан хас биирдии тылга, уус-уран формаҕа үрдүк ирдэбиллээҕэ – айымньы ис хоһоонун, тематын таба арыйарыгар улахан кыаҕы биэрэр. Тыллар, этиилэр бэйэ-бэйэлэриттэн сиэттиһэн тахсан иһэллэр, чэпчэкитик ааҕыллар, өйдөнөр гына ситэрэн суруйар.
1) Айымньы ис хоһоонун толору биэрэн туран тематын муҥутуурдук арыйар;
2) Хоһоон рифматын кэспэккэ, сүһүөх ахсаанын төһө кыалларынан биирдик суруйан тас форматын тутуһар;
3) Тыллары олус табатык, бэргэнник солбуйар;
4) Дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин сокуонунан салайтаран ханыылыы, дьүөрэлии тыллары мындырдык туттар;
5) Хатыланар, быһаарар тылларга болҕомтолоохтук сыһыаннаһар;
6) Сахалыы хоһоон биир бэлиэ уратытын – сытыары уонна туруору аллитерацияны сөбүлээн туһанар;
7) Лермонтовы үчүгэйдик билэр буолан, кини стилин, айымньы уратытын ааҕааччыга тириэрдэр. Манна нуучча тылын толору баһылаабыта эмиэ көстөр.
Иван Арбитаттан эдэр тылбаасчыттар үгүскэ үөрэниэхтэрин сөп.
Маяковскай уонна Арбита
Саха литературатын сайдыытыгар В.В.Маяковскай поэзията улахан сабыдыаллаах. В.Маяковскай айымньыларын сахалыы үгүс суруйааччы тылбаастаабыта. Биирдиилээн тылбаастары “Кыһыл ыллык”, “Чолбон”, “Хотугу сулус” сурунааллартан, “Кыым”, “Эдэр большевик” о.д.а. хаһыаттартан булуохха сөп. Ону таһынан Маяковскайтан тылбаастар 1940 сыллаахха тахсыбыт “Талыллыбыт хоһооннор, поэмалар” уонна 1957 сыллаахха тахсыбыт “Хоһооннор, поэмалар” кинигэлэргэ киирэ сылдьаллар.
В.Маяковскайы тылбаастааһыҥҥа С.Р.Кулачиков - Эллэй, А.Г.Кудрин - Абаҕыыныскай, И.Д.Винокуров - Чаҕылҕан, Г.М.Васильев, Г.Ноговицын, Леонид Попов, Семен Данилов үлэлээбиттэрэ. Сахалартан аан бастакынан Маяковскайы тылбаастаабыт киһинэн саха народнай суруйааччыта, биллиилээх драматург Суорун Омоллоон буолар. Кини 1933 сыллаахха “Хаҥас марш” (“Левый марш”) хоһоону тылбаастаан “Кыһыл ыллык” сурунаал маҥнайгы нүөмэригэр бэчээттэппитэ. Кэлин бу хоһоону атын поэттар хас да төгүл тылбаастаабыттара.
Иван Арбита Маяковскай айымньыларын сүнньүнэн 1939-1940 сс. тылбаастаабыта. Аан бастаан “Кыым” хаһыакка уонна “Уус-уран литература” диэн хомуурунньукка бэчээттэммиттэрэ: “Чаҕылҕан ырыа”, “Бүллэтиэн”, “Мунньаҕынан иирбиттэр”, “Кыайтарбат орудие”, “Советскай паспорт туһунан хоһоон”.