cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шкулев Михаил Петрович (Налимскай)
Аҕыс ыйдаах кыhынна
Айылҕаҕа кыстаабыт,
Атаҕынан аhаабыт.
1411
1411 сыл.
Creative Commons
thumb|Профессор права, известный борец с усиливающимся авторским правом, автор ряда книг и сооснователь Creative Commons [[Лоуренс Лессиг]] thumb|Сооснователь Creative Commons [[Хэл Абельсон]] thumb|Сооснователь Creative Commons [[Эрик Элдред]] thumb|Щит на испанском ресторане в Гранаде, где звучит только лицензированная на условиях лицензий Creative Commons музыка (в том числе [[свободная музыка, см. также, например, сервис Jamendo)]] Creative Commons (произносится:   или ['kɔmənz]  — «криэ́йтив ка́мэнс»  или «ко́мэнс»), сокращённо CC ( — «си-си́») — некоммерческая организация, которая создала бесплатные для использования типовые договоры — свободные и несвободные публичные лицензии, с помощью которых авторы и правообладатели могут выразить свою волю и распространять свои произведения более широко и свободно, а потребители контента более просто и легко пользоваться этими произведениями.
Таҥалайдаах чабычах
Таҥалайдаах чабычах — таҥалайдыы анньыы иилээх сабарай чабычах көрүҥэ. Олус улахан кээмэйдээх элбэх ыанньыктаах баай ыал үүт туруорар киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах туос иһитэ.
65 см тиийэр айахтаах, 30 см тиийэр үрдүктээх.
Маалтааны нэһилиэгэ
400px|thumb|right|Маалтааны нэһилиэгэ Горнай улууһун каартатыгар Маалтааны нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэптин.
Нэһилиэнньэ ахсаана 650 киһи (2007 сыл).
Улуус кииниттэн 188 км ыраах сытар арҕаа диэкки Сиинэ өрүс хаҥас салаата Мэкэлэ тардыытыгар. Мэлдьи сырыылаах суол.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. —, 2000.
Алтынньы 24
Алтынньы 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 298-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 299-c күнэ). Сыл бүтүө 67 күн баар.
Кривошапкин Герасим Афанасьевич
Кривошапкин Герасим Афанасьевич (10.03.1908—1953) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, сылгыһыт.
Олоҕун олуктара
1908 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр төрөөбүт. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1949 сыл бэс ыйын 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан Кривошапкин Герасим Афанасьевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Адамов Гавриил Николаевич
1975 сыллаахха Дьокуускайга СМУ-1 тэрилтэҕэ Социалистыы үлэ дьоруойа Михаил Сергеев биригээдэтигэр мас уһуунан (столяр-плотник) үлэлии сырыттаҕына тимир суолу турарга Бүтүн Сойуустааҕы ударнай тутуу биллэрбиттэр. Дьокуускайтан эмиэ хомсомуол этэрээтин хомуйбуттар, онно хапсан 16 киһи ахсааныгар киирэн СМУ-ттан 5 эдэр киһи барбыт. Обкомҥа ыҥыран хомсомуол путевката туттарбыттар, ыам ыйын 15 күнүгэр Политпрос дьиэтигэр үөрүүлээх быһыыга-майгыга атаарыы буолбут, ыам ыйын 21 күнүгэр Амыр уобалаһыгар аттамыттар.
Бастаан Беленькая диэн ыстаансыйа аттыгар балааккаҕа сытан үлэлээбиттэр: тутуу массыыната сылдьарыгар аналлаах суолга үрэхтэри туоруур күргэлэри туппуттар. "Наһаа доҕордуу, көхтөөх этибит. Элбэх ыалдьыт кэлэрэ — суруналыыстар, суруйааччылар, тэлэбиидэнньэ. Мунчаарар соло суоҕа."
Күһүн алтынныьга Тыындаҕа — «Москуба хомсомуола» этэрээт кэлэригэр бэлэмнэниигэ ыыппытар. 300 киһи олорор сирдэрин, вагончиктарын бэлэмнээбиттэр. Онтон сэтинньигэ кураанах сиргэ Могот диэн бөһүөлэк тутуутугар ыыппыттар. Щиттэн оҥоһуллубут дьиэлэр фундаменнарын туппуттар, уулусса буолуохтаах сирдэри маһын кэрдибиттэр, түүнүн тутуу матырыйаалын массыынаттан сүөкүүллэр эбит. Онтон олунньуга Нагорнай бөһүөлэги тутууга ыыппыттар. Бу кэннэ тимир суол просекатын кэрдиигэ сылдьыбыт. Онтон Тыындаҕа суол таҥааччы (монтер пути, тимир суолу таҥар оробуочай) үөрэҕэр ыыппыттар. Онон 1976 сыл атырдьах ыйыттан быһаччы тимир суол тутуутугар сылдьыбыт.
Чаҕылҕан (суруйааччы)
200px|thumb|right|Винокуров Илья Дорофеевич — Чаҕылҕын
Чаҕылҕан — Винокуров Илья Дорофеевич (31.07.1914—09.09.1952) — оҕолорго анаан суруйбут саха бэйиэтэ, суруйааччыта, тылбаасчыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1938).
Олоҕун олуктара
Нам улууһугар 1914 сыл от ыйын 31 күнүгэр төрөөбүт. Уон биэс саастааҕар 1929 с. сир түҥэтигин ыытар хамыыһыйаҕа суруксуттаабыт. Маассабай холбоһуктааһын саҕана Байаҕантай улууһугар батараактар кэмитиэттэрин бэрэссэдээтэлэ.
Биир кэмҥэ сымыйаннан буруйданан хаайылла (1942-43 сс.) сылдьыбыта. Онтон доруобуйата улаханнык мөлтөөн тахсыбыта. Кэлин бэрт уһуннук сэллигинэн ыалдьан, баара суоҕа 38 сааһыгар 1952 сыллаахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт. Ол саҕана Куруһаала дьиэтигэр баар ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба түмэлигэр оркестрдаах панихида буолбут. Намҥа көмө илдьэн иһэн суруйааччы Николай Габышев көрдөһүүтүнэн Тулагыга тохтоон быраһаайдаһыыны тэрийбиттэр. Намҥа эмиэ кулуупка быраһаайдаһыы тэрийбиттэр.
Айар үлэтэ
300px|thumb|right|Винокуров-Чаҕылҕан Илья Дорофеевич хаҥас олорор Үчүгэйдик уруһуйдуура, музыканы таптыыра. 1931 сылтан саҕалаан хоһооннору, ырыалары суруйбута. «Чаҕылҕан уоттара» диэн кинигэтэ 18 саастааҕар 1933 с. Күннүк Уурастыырап эрэдээксийэтинэн бэчээттэммитэ. 1935 с. иккис улахан кинигэтэ «Дабаан» тахсыбыта. 1937 с. «Хоһооннор, поэмалар» диэн үһүс кинигэтэ күн сирин көрбүтэ.
«Хайыһар» диэн 1942 сыллаахха Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр суруллубут ырыата киэҥник биллибитэ, билигин да уостан түспэт ырыаларга киирсэр. «Герой туһунан ырыа» хоһооно эмиэ норуокка биһирэммитэ. 1944 с. «Саргылаах дойдута» диэн норуот хорсун быһыытын айхаллыыр хоһоонун хомуурунньуга тахсыбыта.
Сэрии кэннинэ Чаҕылҕан поэзията «Ыраах айан» (1948) уонна «Биһиги күннэрбит ырыалара» (1952) диэн кинигэлэринэн бэчээттэммитэ.
Тылбаасчыт быһыытынан эмиэ биллэр. Нуучча уонна тас дойду поэттарын сахалыы саҥардыбыта. Олор истэригэр: А. Пушкин «Бахчисарайский фонтан», «Русалка», «Моцарт уонна Сальери» айымньылара, Т. Шевченко «Сон», «Петрусь» поэмалара, М. Лермонтов, Н. Некрасов, Гейне, Гете уонна да атын поэттар хоһоонноро.
Дзержинскэй (Москва уобалаһа)
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Дзержинскэй (Дзержинский) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 44 808 киһи этэ, иэнэ — 15,65 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2872 киһи.
Олохтоммут сыла — 1921, 1938 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1981 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Алексей Плешаков (2006 сылтан).
Почтатын индэксэ — 140090, төлөппүөнүн куода — +7 495, ОКАТО куода — 46 411.
Кэптин
Кэптин — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Маалтааны нэһилиэгин киинэ.
Күлүмэн
мини
Күлүмэн (нууччалыыта слепень) - икки кынаттаахтар аймахтарыгар киирэр бөдөҥ сахсырҕалар кэргэннэрэ. Ойуурга, истиэптэргэ, кумах куйаардарга баар буолаллар. Үксүн өрүс, үрэх, күөл кытылларыгар сөбүлээн үөскүүллэр. Аан дойдуга 200 ууска киирэр 4400 кэриҥэ күлүмэн көрүҥэ баара ойууламмыт. Урукку Сэбиэскэй Сойуус иһинэн 200-чэ көрүҥ баара ааҕыллыбыт. Былыргы күлүмэннэри олигоцен саҕанааҕы хаһыылартан саҕалаан булаллар.
Ахсынньы 25
Ахсынньы 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 359-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 360-c күнэ). Сыл бүтүө 6 күн баар.
Культурнай революция
Советскай Россия общество культуратын, идеологиятын уларытар, үөрэхтээhини киэҥ араҥаҕа тарҕатар политиката. Аан бастаан ликбезтэр тэриллибиттэрэ, үѳрэх кыhалара арыллыбыттара: оскуолалар, учууталлары бэлэмниир курстар, училищелар.
Өй-санаа хааччаҕа
Өй-санаа хааччаҕа диэн киһи быһыыта, сиэр уонна таҥара үөрэҕэ ааттаналлар.
Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ киһини санаата салайарын быһаарар. Итини бигэргэтэргэ «Аан дойдуну санаа тутан турар» диэн этии баар. Киһи быһыытын ханнык санаалара үгэс буолбуттара быһаарар. «Санаабычча быһыыланар» диэн этии киһи быһыыта санаатыттан тутулуктааҕын ордук чуолкайдаан биэрэр уонна киһи санаатар эрэ оҥорон иһэрэ быстах быһыыга кубулуйара элбэҕиттэн киһилии быһыы буолбатын биллэрэр.
Санаа олус ураты. Киһи санаата баһын иһигэр баппат, таһынан таһымныыр, ханна баҕарар тиийэр, туохтан да иҥнибэт. Санаа төһө күүстээҕэ, кыахтааҕа билигин да кыайан биллибэт, ол иһин санаа кыайан үөрэтиллэ илик.
Өй-санаа көҥүлүнэн бардаҕына аһара барар кыаҕа улаатар, ол иһин аналлаах хааччахтардаах буоллаҕына эрэ табыллар. «Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат», «Yүнэ-тэһиинэ суох барыы сатаммат» диэн сахалар үөрэхтэрэ этэрин таба өйдөөммүт өй-санаа хааччахтарын оҕону иитиигэ туһаныахпыт этэ.
Бары таҥара үөрэхтэрэ өйү-санааны хааччахтыыллар, аһара барбатын ситиһэллэр. Сорох тоталитарнай таҥара үөрэхтэрэ киһи бэйэтин кыратык, мөлтөхтүк сананан таҥараттан кыратын хайаан да билинэрин модьуйаллар. Ол иһин таҥараҕа бокулуоннааһыны, үҥүүнү, тоҥхойууну аан бастакынан оҥоттороллор.
Сахалар таҥаралара киһини бэйэтин намтаппакка, мөлтөххүн диэн бокулуоннаппакка, үҥтэрбэккэ эрэ өй-санаа аһара барбатын төбөнү төҥкөтөн ылыынан, умсары көрүүнэн, ол аата «Өрө көрүүнү» намтатан хааччахтыыр. Аныгы сайдыылаах, демократия сокуоннарын тутуһар дьон өйүгэр-санаатыгар сахалар таҥараларын үөрэҕин хааччахтара ордук сөп түбэһэллэриттэн сайдар, тарҕанар кыаҕа улаатар.
Өй-санаа хааччахтаннаҕына, аһара барбатаҕына эрэ айылҕаны харыстыыр кыахтанар. Аһара баран саҥаттан-саҥаны арыйан, айыыны оҥорон иһэр өй-санаа айылҕаны алдьатара, буорту оҥороро улаатан иһэр. Саҥаттан-саҥаны, үчүгэйтэн үчүгэйи эккирэтии, бииртэн бииргэ солумсаҕырыы барыта айылҕаҕа буортуну оҥорууну элбэтэр. Айылҕа сирин баайын саппааһа, күөх үүнээйилэрэ, тииттэрэ уонна тыынар-тыыннаахтара аҕыйаан иһэллэр. Харыстыыр санаа ордук элбээтэҕинэ, сир баайын хостуу охсоору күөх үүнээйилэри алдьатыы, суох оҥоруу тохтоотоҕуна, чөлүгэр түһэрии үлэлэрэ ыытылыннахтарына эрэ, айылҕа уларыйыыта бытаарарыттан, уһуннук биир тэҥник турарын ситиһии кыаллар.
Оҕо саҥа улаатан истэҕинэ маҥнайгы хааччаҕын төрөппүттэрэ оҥордохторуна эрэ табыллар. Саҥа хааман истэҕинэ күрүө иһигэр угаллар, улаатан истэҕинэ туспа хоско хаайаллар, «Тыытыма», «Чыычый» диэн эмиэ этэннэр, хааччах ханан баарын биллэрэллэр.
Оҕо кыра буолан тугу оҥорорун өйдөөн-дьүүллээн билбэт эрдэҕинэ «Аһара барыма» диэн быһаччы хааччах оҥоруллар. Аһара мэниктээмэ, аһара ытаама, аһара күлүмэ, алдьатыма, ыһыма диэн хааччахтар өйү-санааны хааччахтаан киһи быһыытын аһара барбакка үөрэтэллэр, соннук үгэһи үөскэтэннэр оҕо өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар иҥэрэллэр.
«Айыыны оҥорума» диэн этии өйө-санаата саҥа сайдан иһэр оҕону үөрэтиигэ туттуллар өй-санаа сүрүн хааччаҕа буолар. Оҕо саҥаны оҥороро, айара хааччаҕа суох аһара бардаҕына, улаатан иһэн ону-маны барытын, ол иһигэр үчүгэйи биири эмэ онтон, куһаҕаны элбэхтик оҥоруон сөп. Ол барыта үчүгэйи оҥоруу эрэйдээҕиттэн, үлэлээҕиттэн, онтон куһаҕаны оҥоруу боростуойунан, судургутунан, оҕо интэриэһин аан маҥнай тардарынан толору быһаарыллар. Холобурга, оҕо испиискэнэн оонньуура ордук кутталлаах, уоту уматар аһара интэриэһинэй эрээри сыыһа туттан дьиэни уоттуон сөбүттэн сэрэнии ирдэнэр. Испиискэни кистэнэр, «Тыытыма» диэн кытаанахтык этиллэр. Аны быһаҕы ыллаҕына, быһар, дьөлүтэ кэйэр эмиэ интэриэһинэй, барыны-бары дьөлүтэ кэйиэн сөп. Аны илиитин, тарбаҕын быһыннаҕына биир иэдээн.
Оҕону киһи билбэтин оҥорботугар үөрэтиэххэ, ол аата мээнэ туһата суох саҥаны айарын, айыыны оҥорорун хааччахтыахха наадата итинник быһаарыллар. Аан маҥнайгыттан тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэнэрин ситиһиэххэ, ол аата киһи буолуутугар, барыны-бары киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэнэн баран салгыы сайдан, саҥаны айыыны оҥордоҕуна, туһалаах, үчүгэй саҥаны айыы буолар кыаҕа улаатар.
Таҥара үөрэҕэ оҕо өйө-санаата аһара барбатын хааччахтаан киһи быһыытын тутуһарын хааччыйар. Бу хааччах оҕо кыра эрдэҕинэ ордук кытаанахтык тутуһуллара ордук. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута үөскээн олохсуйар кэмигэр, бу хааччахтары кытаанахтык тутуһа үөрэннэҕинэ, бу үөрэҕэ ийэ кутугар иҥнэҕинэ, үйэтин тухары тутуһа сылдьар, киһи быһыылаах киһиэхэ кубулуйан олоҕун киһи быһыылаахтык олороро кыаллыа этэ.
Ийэ кукка ууруллубут үчүгэй үгэстэр киһини үйэтин тухары салайалларын кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Төрөппүттэр оҕолорун иитэллэригэр-үөрэтэллэригэр кут-сүр үөрэҕин бу быһаарыытын кытаанахтык тутустахтарына, кыра эрдэҕинэ атаахтаппакка, ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥорууга ииттэхтэринэ, оҕобут сыыһа-халты, аһара туттан онно-манна түбэһиэ диэн санаарҕаабакка сылдьыахтарын сөп.
Киһи өйө-санаата үгэстэринэн салаллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ үөрэтэн, бу үгэстэри өйүгэр-санаатыгар иҥэрэн кэбиһии үчүгэй быһыылаах киһи буолууга тириэрдэринэн хайаан да туһаныллыа этэ.
Дьоҥҥо Айылҕа оҥорор сүрүн хааччахтара эмиэ бааллар. Бу хааччахтары хайаан да тутустахха эрэ Сир үрдүгэр олох салгыы сайдар кыахтанарын үөрэҕи-билиини баһылаан уонна Айылҕа уларыйыылара түргэтээннэр биллэр буолла:
1. Салгыны, сири-дойдуну уонна ууну киртиппэт буолуу.
2. Күөх үүнээйилэри, мастары харыстааһын.
3. Yөннэри, кыыллары уонна көтөрдөрү харыстааһын.
Билигин дьон-аймах күүстээх тиэхиникэлэри айан туһанар буолбуттарын кэнниттэн киһи уонна Айылҕа сыһыаннара харыстааһыҥҥа олоҕуран сайыннахтарына эрэ Сиргэ олох салгыы сайдар кыахтааҕын син билэн, харыстыыр санаа уһуктан, дьон аймахха барыларыгар тарҕанан эрэр.
Айылҕа уһун үйэлэргэ, былыргы дьыллар мындааларыттан ыла үөскээбит бэйэтин туругун көмүскэнэр ураты күүстээх. Ол күүһэ сэт сокуоннарыгар олоҕураллар. Айылҕа икки өттүттэн кытаанах тутулуктааҕыттан ханнык баҕарар хамсааһын үөскээтэҕинэ утары, хардары хамсааһыны эмиэ үөскэтэн таһаарар.
Айылҕаҕа уһун үйэлэргэ үөскээн турар тэҥнэһии балаһыанньатын хамсатыы сэт үөскүүрүгэр тириэрдэр. Хайа эрэ диэки аһара барыыттан үөскүүр хамсааһын, бу буола турар хамсааһыҥҥа утары хайысхалаах, ол иһин сэти үөскэтэр. Сэт диэн дьон, киһи оҥорбут быһыытыгар, дьайыытыгар утары хайысхалаах хайаан да үөскүүр хамсааһыны ааттыыбыт.
Сир тэҥнэнии балаһыанньатыгар тутуллан турара ханнык эрэ уһун үйэлэргэ тохтообокко биир тэҥник хамсыы турар улахан маятнигы санатар. Ханна эрэ улахан аһара барыыттан, бу тэҥнэһэн турар маятник аҥар өттүгэр аһара барар, хамсааһына улаатар. Оччоҕуна аны аҥар өттүгэр хардары хамсааһыныгар эмиэ аһара барыы үөскүүр. Бу аһара барыыттан үөскүүр хардары хамсааһын сэти үөскэтэрин сахалар былыр үйэҕэ быһаараннар олохторун үөрэҕэр киллэрбиттэр.
Өй-санаа хардары-таары маятник курдук хамсааһынын Россия холобурунан быһаарыахха сөп. Россияҕа өй-санаа сайдыыта билигин да оннун була илик. Сэбиэскэй былаас кэмигэр ыраахтааҕы былааһа уонна православнай таҥара дьиэтэ дьон өйүн-санаатын аһара хам баттаан, муҥкук, хоргус дьону үөскэтэн сайдыыны ситиһэллэрин хааччахтыыр диир кэмнэрэ баара эрээри, ол кэмҥэ Россия эмиэ түргэн тэтиминэн сайдан испитэ.
Улуу Өктөөп революцията дьон өйүн-санаатын босхолоон, көҥүл ыытан, сайыннаран, сири дууһа ахсаанынан түҥэппиттэрин кэнниттэн Россия үлэһит дьонун сайдыылара күүһүрбүтэ, бэйэлэрэ байан-тайан барбыттара. Көҥүл санаалаах дьону салайарга, дьаһайарга уустугуттан уонна кэлэн иһэр улуу сэриигэ бэлэмнэниигэ оҕустаран барыларын холбоһуктааһыҥҥа, биир өйгө-санааҕа ыган туран, бары баайдарын-малларын холбоон киллэрбиттэрэ. Бу холбоһуктааһын уонна коммунистар былаастара дьон өйүн-санаатын аһара хааччахтаан, бары биир киһи курдук буолар өйү-санааны киллэрэн олорбуттара эрээри уһаабатахтара. Перестройка кэнниттэн дьон коммунистар кытаанах хааччахтарыттан төлө барбыт санааларыттан, аны аҥар өттүгэр, бары тус-туспа барыы диэки аһара барыыны оҥордулар. Билигин бу аһара барыыны тохтотон, аны барыларын холбооһун диэки хайысхалаах үлэ барар эрэр. Россияҕа өй-санаа билигин да оннун була илик, икки өттүгэр халбаҥныы турар.
Өй-санаа хайа эрэ өттүгэр аһара барыыта сэт үөскээһинигэр тириэрдэр. Олох сайдыытыгар сөп түбэспэт саҥаны айыыны оҥорбут большевиктар, коммунистар күүстэринэн холбоһуктааһыны тэрийээри уонна саҥа, өйө-санаата хааччаҕа суох, ханнык да таҥараны, киһи быһыыта диэни билиммэт, элбэх саҥаны айыылары оҥорор дьону дэбдэтэн, тэптэрэн биэриилэриттэн аһара барыы үөскээбитэ. Бу аһара барыы түмүгүнэн туох да буруйа суох сүүһүнэн тыһыынча киһини сымыйанан, балыйан буруйдааһыннарыттан суорума суолламмыттара, лааҕырдар быыллара буолбуттара.
Сайдыылаах «социализм» кэмигэр эдэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын аһара атаахтатыыттан, эһиги эрэ бааргыт, саҥаны айыыны оҥороргут үчүгэй диэн киһиргэтииттэн, барыта оҕолор тустарыгар диэн маанылааһынтан туруга суох өйдөөх-санаалаах буола улаатыыларыгар тиийбиттэрэ сэти үөскэтэн үгүстэр арыгыга ылларыылара тэнийбитэ.
Билигин «Перестройка» хамсааһынын кыайыытын кэнниттэн биһиги эрэ уратыбыт, үчүгэйбит, баайбыт, саҥаны айыыны элбэхтик оҥоробут диэн өйү-санааны саха оҕолоругар тарҕатыы, иҥэрии, сэбиэскэй былаас үөрэҕин салгыы ыытыллар. Бу быһыы сэтэ саҥа кэлэн иһэр. Эдэрдэр элбэх буруйу-сэмэни оҥороллоро элбээн иһэр.
Ким эрэ элбэхтик куһаҕан быһыыны, дьону албыннааһыны оҥордоҕуна кэлин тиһэҕэр сэтэ туолуон сөбүн саха киһитэ барыта билэр. Биирдэ албыннаан туһаммыт киһи иккистээн, үһүстээн албынныырыттан туттумматыттан биллэн хаалыан сөбө улаатарын тэҥэ, кэлиэхтээх эппиэтэ эмиэ улаатар. Оҥоруллубут куһаҕан быһыыга, албыҥҥа эппиэтэ хайаан да кэлэн утары хамсааһын син-биир үөскүөхтээх.
Киһи кыра, "Айылҕа оҕотунан" ааҕынар. Киһи кыратын билинэн, олорор сирин айылҕатын сыаналаан, тэҥнэһиини хамсаппакка, эйэ-нэмнээхтик олоҕу олорорго дьулуһара эбитэ буоллар ситиһиэн сөп этэ. Айылҕаны буорту оҥорбокко, харыстаан, көрөн-истэн көннөрөн, уһун үйэлэргэ уларыйбакка турарын ситистэххэ эрэ, Сир ийэ долгуйбакка уһуннук, биир тэҥник турар кыахтаныа этэ.
Киһи барыта уһуннук, дьоллоохтук олорон оҕо төрөтөн, дьиэ туттан кэлэр көлүөнэлэрэ салгыы олоруохтарын, сайдан, элбээн иһиэхтэрин баҕарар. Сир ийэ уһун үйэлэргэ уларыйбакка, субу баарын курдук, турарыгар киһи барыта баҕарар. Бу баҕа санаа туоларын туһугар дьон-сэргэ аналлаах өй-санаа хааччахтарын; киһи быһыытын, сиэри, таҥараны, ол аата сокуоннары, бэрээдэги хайаан да тутуһа сырыттахтарына эрэ табыллар. (1,107).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
Алмаас
300px|thumb|right|Алмаас Алмаас — саамай кытаанах күндү таас, «таастар ыраахтааҕылара». Химия формулата С. Кытаанаҕа Моос шкалаатынан саамай үрдүк (10,0), корунд кытаанаҕыттан 100 төгүл кытаанах.
Чочуллан кырыыламмыт алмааһы бриллиант диэн ааттыыллар. 300px|thumb|left|Алмаастан оҥоһуллубут бриллиант Көстөр сирдэрэ: Аустралия, Ангола, Бразилия, Конго, Индия, Венесуэла, Индонезия, Намибия, Канада, Танзания, Соҕуруу Африка уонна Саха сирэ. Ураалга эмиэ көстөр. Алмааһы үксүн кимберлиит туруупкатыттан — ол аата Сир түгэҕиттэн тахсыбыт кимберлит лаавата тоҥон кытаатан таас буолбутуттан — булаллар.
Туһайыы
Ону тэҥэ квантовай компьютерга, часовой уонна ядернай промышленноска туттуллаллар.
Алмаас хостооһунугар микроэлектриктэр сайдыылара олус кэскиллээх. Үрдүк термо- уонна радиационнай стойкалаах бэлэм оҥоһуктар номнуо бааллар. Итиэннэ алмааһы кырыылыыр элемент быһыытынан, ордук күүстээх уонна үрдүк күүрүүлээх электроникаҕа туһаныы кэскиллээх. Алмааска олоҕуран полупроводниковай прибордары оҥорон таһаарыыга быраабыла курдук, алмаас эбии пленкалара туһаныллаллар. Ол курдук, н- типовой сайылыктары, фосфордары, н- тииптээх алмааһы хостооһуҥҥа сыһыаннаах. Улахан кэтирээһинтэн алмаас светодиодтара ультрафиолетовай уобаласка үлэлииллэр. Ону таһынан алмаас подложкатын подложка быһыытынан туһанарга кэскиллээх, холобур, кременевой подложка оннугар заряд тутааччылары тардыыны аччатар туһугар.
2004 с. ИФВД- ҕа аан бастаан 2-5 Км. (температураттан тутулуктаах) көһө сылдьар алмаас синтезтээбиттэрэ. Алмаас хостоммут поликристалл холобурун көрдөрбүтэ, кэлин Японияҕа 4-12 К. билиҥҥитэ алмаас туругун таһынан турукка көһө сылдьар алмаас пленкалара наука өттүттэн эрэ интэриэһи үөскэтэллэр.
Ротшилд
Араспаанньалара Анхель Мозес Бауэр (Майер Амшель Ротшильд аҕата) диэн ювелир мастерскойун эмблематын тас көрүҥүттэн тахсар. Ол эмблема тас көстүүтүгэр кыһыл куйахха кыһыл көмүс Рим хотойо уруһуйдаммыт эбит. Сотору кэминэн ювелир мастерскойун "Кыһыл куйах" диэн ааттыыр буолбуттар. Кэлин уола мастерской аатын араспаанньа оҥостубут - "Кыһыл куйах" эбэтэр "Rotschield".
Династия төрүттээччитэ Майер Амшель Ротшильд (1744—1812) буолар, Франкфурт-на-Майне куоракка банк төрүттэбит. Кини үлэтин 5 уолаттара салҕаабыттара: Амшель Майер, Соломон Майер, Натан Майер, Карл (Кальман) Майер, Якоб (Джеймс) Майер. Ини-биилэр 5 араас куоракка ( Франкфурт-на-Майне, Вена, Лондон, Неаполь, Париж) биэс бааны хонтуруоллаабыттар. Билиҥҥи кэмҥэ Ротшильд икки эрэ салаата хаалбыт — Англияттан Натан удьуордара уонна Францияттан Якоб (Джеймс) салаата. Атын салаалар өлөн быстыбыттар (Амшель Майер оҕото суох өлбүт, неапольлааҕы салаа 1901 с. эр өттүнэн быстыбыт, дьахтар өттүнэн 1935 с., австриятааҕы салаа эр киһи өттүнэн 1980 с. быстыбыт, дьахтар өттүнэн билигин да баар).
1412
1412 сыл.
Чекановскай Александр Лаврентьевич
200px|thumb|right|Чекановскай Александр Лаврентьевич Чекановскай А.Л. 1833 сыллаахха олунньу 13 күнүгэр төрөөбүт, нуучча геолога, палеонтолог, Сибиири чинчийээччи.
Быраас дипломун Киевтааҕы университекка үөрэнэн ылбыт, онтон айылҕаны үөрэтэр салааҕа (естественное отделение) Тарту университетыгар киирбит. 1863-1864 сыллардааҕы Поляктар бастаанньаларыгар кыттыытын иһин тутуллар, хаайыыттан күрээһинин иһин 6 сылга Сибиир хаатыргаҕа ыытыллар. Сатыы Киевтан Тобольскайга баран иһэн энтомолгическэй коллекцияны хомуйар. Братскай остуруогар кинини Ф. Шмидт булан Иркутскайга Арассыыйа географиятын уопсастыбатые Сиббирдээҕи салаатыгар үлэҕэ көһөрөр. Манна үлэлиир кэмигэр Чекановскай геологияҕа сыһыаннаах чиничийиилэри ыытар - Иркутскай губерния соҕуруу өттүн чинчийэр, Байкаал таһыгар Приморскай хребеты уонна Онот үрдэлин туһунан суруйар.
1873-1875 сс. Аллараа Тунгуска таһын үөрэтэр, бу сир туһунан бастакыннан дьиҥнээх геология сибидиэнньэлэрин хомуйар. Өлөөн өрүһү, Өлүөнэ аллараа сүүрээнин уонна кинилэр ыккардыларынааҕы хайаны суруйар. Экспедиция сүрүн түмүгэ - Орто Сибиирдээҕи хаптал хайаны арыйыы уонна Аллараа Тунгусканы 1,9 тыһ. км тухары ойуулааһын. Бу өрүскэ Чекановскай таас чоҕу уонна графиты булар. Чекановскай сылдьыбыт сирин уопсай уһуна 27 тыһ. км буолбут. Кини оҥорбут сүүс биэрэстэ масштаабтаах каарталара (Өлүөнэ, Өлөөн, Аллараа Тунгуска өрүстэр) өр сылларга Орто Сибииргэ соҕотох этилэр.
1875 с. амнистияламмыта. Петербурга бэйэтин географияҕа, геологияҕа уонна палеонтологияҕа хомуйбут матырыйаалларын ырыппыта. Ботаникаҕа уонна зоологияҕа хомуурдара хас да учуонай үлэлэригэр ырытыллыбыттара. Чекановскай аатынан Өлүөнэ уонна Өлөөн өрүстэр ыккардыларынааҕы хайа (кряж) уонна сорох хостонор үүнээйилэр ааттаммыттара.
Өлбүт сыла - 1876.
Сылгы чабычаҕа
Сылгы чабычаҕа эбэтэр саар чабычах — олус кэрэ тигииллээх, ойуулаах улахан кээмэйдээх ыһыахтарга, малааһыҥҥа, урууга түһүлгэ ортотугар турар киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах туос иһит.
1413
1413 сыл.
Сүүр
Сүүр - уу мууһун ойбонтон эбэтэр чардааттан хостуурга уонна балыгы баһарга аналлаах сиидэлээх күрдьэх курдук уһун уктаах тэрил.
Эсперанто
Эсперантоны билээччилэр ахсааннара 100,000 - 2 млн кэриэтэ, биир тыhыынча кэриэтэ киhиэхэ эсперанто төрөөбүт тыллара.
Классификацията
Оҥоhуу тыл буоларын быhыытынан, эсперанто хайа да омук тылыныын урууласпат. Фонологията, грамматиката, тылдьыта уонна семантиката арҕаа индо-эуропа тылларыгар олохтонор. Фонематын тутула уонна семантикатын улахан өттө славян гиэнэ, тылдьыта сүрүннээн роман тылларыттан уонна кыратык герман тылларыттан ылыллыбыт. Прагматикатыгар уонна тыл атын аспектарыгар нуучча, поляк, ниэмэс уонна француз тылларын дьайыылара баар.
Типологиятынан, эсперанто сылтахтаахтардаах уонна көҥүл прагматик өс быhыылаах, ол эбэтэр субъект-туохтуур-объект курдук быhыылаах. Даҕааһын ааттар көҥүл аат тыл иннинэ эбэтэр кэнниттэн туруохтарын сөп. Саҥа өстөр аффиксынан уонна суффиксынан үөскүүллэр.
Суруга
Эсперанто уларытыллыбыт латин алпабыытынан суруктанар. Алпабыыт 28 буукубалаах: a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z
Фонологията
Эсперантоҕа 22 бүтэй дорҕоон, 5 аhаҕас дорҕоон уонна 6 дифтоҥ баар.
Ыра
Ыра — олоххо инники кэлиэхтээҕи биттэнии.
Өссө маны көр
Ыра санаа
Саха баайдарын испииһэгэ
Манна Саха сирин 2017 сыл иннинээҕи баайдарын уонна атыыһыттарын толорута суох испииһэгэ көстөр.
Абрамова Светлана Васильевна
Абрамова Светлана Васильевна — СӨ суверенитеты ыларыгар дьон оруолун, СӨ омугунан састаабын, өрөспүүбүлүкэҕэ урбаан үөскээһинин уонна быыбардары чинчийбит учуонай, социология билимин хандьыдаата.
Быычыкайкаан симэхситтэр
Быычыкайкаан симэхситтэр (, Крохотки-моли) — лыах бииһин ууһа. Кыра лыахтар. Илин кынаттара ланцет курдук, үрүҥ эбэтэр сиэрэй буолар. Гусеницалара олохторун тухары мина иһигэр улааталлар. Сир үрдүнэн барытынан тарҕаммыттар.
Саха сиригэр үөрэтиллэ иликтэр. Биир көрүҥэ баара биллэр: Долохуна симэхситэ.
Туус туһата суох
Туус диэн ас амтанын тупсарыыга эбиллэр натрий тууһа ааттанар.
Сахалар тууһу олус былыргыттан билэллэрэ сөп. «Туус» диэн тылы сахалар туттубуттара ырааппыт.
Ф.Ф.Захаров «Омоҕой баай» диэн былыргы кэмнээҕи олох туһунан үлэтигэр сахалар хоту сиргэ көһөн кэлиэхтэрин инниттэн ыла тууһу билэллэрин, аһылыгы тупсарарга анаан тутталларын уонна дьон бэйэлэрин икки ардыларыгар атыыга, эргиэҥҥэ туһаналларын бэлиэтиир. Кини суруйарынан хоту сир олохтоохторо тууһу хостоон атыыга-эргиэҥҥэ туһаналлар эбит.
Билиҥҥи кэмҥэ туус аһылык амтанын тупсарарыттан дьон бары астарын туустаан сииргэ үөрэнэн хаалбыттар. Туус аһылык өр кэмҥэ сытыйан, буорту буолбатын хааччыйарын учуоттаан ордук элбэхтик аһы хаһаанарга туһаналлар. Куруук сибиэһэй аһылыгы сиир кыаллыбатыттан өр кэмҥэ ууруллубут, хаһааныллыбыт олус туустаах аһылыктары дьон эмиэ сииргэ күһэллэллэр.
Хайа баҕарар киһиэхэ: «Бу дьаат, маны эн сии сырыт»,- дии-дии тууһу биэрдэххэ олус улаханнык өһүргэниэн, хоргутуон сөп. Өссө тыыннаах киһиэхэ дьааты сиэтэн букатын буоратаары гыналлар дии саныаҕа. Химия үөрэҕиттэн билэр натрийбыт олус аһыы щелочь буолар. Онтон хлору ыллахха букатын күүстээх дьааттаах гаас. Бу веществолар холбоһоннор киһи сиир тууһун үөскэтэллэр.
Туус – аһылык буолбатах, аһыы буолан амтаны эрэ тупсарааччы. Киһи этигэр-сиинигэр туус туох да туһаны аҕалбат диэн этээччилэр кэлин син элбээн эрэллэр. Тууска ханнык да витаминнар уонна органическай, киһи этигэр-сиинигэр туһалаах эттиктэр суохтар. Туус киһи бүөрүгэр, үөһүгэр, хабаҕар, сүрэҕэр, хаан сүүрэр тымырдарыгар олус куһаҕан сабыдыалы оҥорор диир П.Брэгг.
Туус сүрэххэ ордук куһаҕаны оҥорорун быһаарбыттар. Киһи санаатын тымырдарын эмиэ күүрдэр. Туус киһи этигэр-сиинигэр олус туһалаах кальцийи суурайан таһаарар. Киһи айаҕын аһытан силин үлэтин уларытар, булкуйар, сили убатар. Ас буһарыытын буортулуур.
Олус былыргы кэмнэргэ дьон тууһу олох да сиэбэттэр эбит. Билигин эскимостар тууһу төрүт да сиэбэттэр эрээри онтон туохтара да итэҕэстийбэттэр. Аны тууһу элбэҕи сиэтэхтэринэ дьиэ кыыллара, сибиинньэ эҥин өлөллөрө биллэр. Дьон-аймах тууһу сииргэ үөрэниилэрэ тыһыынча сыллааҕыта олоххо сыыһа киирэн киирэн хаалбыт үгэс эбит диэн быһаарыахпытын сөп.
Дьон тоҕо тууһу сииргэ үөрэммиттэрин биохимик Бунге маннык быһаарар. Сиртэн, хонууттан натрий тууһа суураллан көҕүрээн иһиитэ үүнээйилэргэ натрий аҕыйыырыгар тириэрдибит. Аҕыйаабыт натрийы оннугар түһэрэн биэрээрилэр дьон ити тууһу буланнар туһанар буолбуттар.
Сир үрдүгэр баар бары неорганическай эттиктэр киһи этигэр-сиинигэр быһаччы киирэн кыайан туһалаабаттар диир П.Брэгг. Киһи тууһу айаҕар угарын кытта тууһу сиэһин куһаҕана, туһата суоҕа сонно биллэр. Айахха туус киирэрин кытта олус күүскэ киһи сыраана сүүрэн, бу тууһу суурайан таһаара сатыыр. Киһи ис уорганнарыттан тууһу сиэһинтэн ордук күүскэ эрэйдэнээччи бүөр буолар. Бүөр кыайан суурайан таһаарбатах туустара киһи сүһүөхтэрин уутугар мунньулланнар, сүһүөхтэр кыайан хамсаабат буолан иһэллэр. Туус киһи этигэр элбэх ууну тутарынан атах үллэн хаалыытын эмиэ үөскэтэр.
Туус элбэҕиттэн киһи хаанын баттааһына үрдээһинэ уонна сүрэх түргэнник тэбиэлиирэ тутулуктааҕа быһаарыллыбыт. Уойбут дьон үксүгэр хааннарын баттааһына үрдүк буолара биллэр.
Туус тыынар тыыннаахтарга уонна киһиэхэ хайаан да наада буолар диэн этиини быһаарарынан кыыллар төһө эмэ ыраах сиртэн кэлэннэр тураҥы булан сииллэрин ааҕаллар. Маннык сирдэри булан Брэгг чинчийэ сылдьыбыта киһи сиир тууһа онно суох буолар эбит. Тураҥҥа арай атын туһалаах эттиктэр баалларын кини быһаарбыт.
Ынах сүөһүгэ элбэх тууһу сиэтэллэриттэн ууну элбэхтик иһэннэр үүттэрэ элбиир. Бу ньыма ынах сүөһү үүтэ элбэх туустаах буоларын үөскэтэр диир Брэгг. Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн олус туустаах үүтүнэн аһатыы кинилэр олус суон, этиргэн буола улааталларыгар тириэрдэр курдук. Тууһу элбэхтик сииртэн Америка дьоно сүрэхтэрэ ыалдьара элбээһинэ быһаччы сибээстээх.
Киһи тириттэҕинэ көлөһүнүн кытта элбэх туус тахсар. Көлөһүн туустаах буолар. Сорох үөрэхтээхтэр бу итии кэмҥэ көлөһүнү кытта көҕүрээбит тууһу оннугар түһэрэн биэрэн иһэххэ наада диэн этэллэр. Сорох сирдэргэ олус куйаас кэмҥэ үлэһиттэргэ аналлаах туус таблеткаларын биэрэллэрин П.Брэгг улахан сыыһанан ааҕар. Бу этиитин дакаастаары П.Брэгг Калифорнияҕа баар «Өлүү хонуутун» саамай куйаас кэмҥэ түбэһиннэрэн туоруурга былааннаммыт.
Олус куйаас, күнүскү кыраадыс 41-тэн 54-кэ диэри сылыйбыт. Бу хонуу туорааһына 48 километр. Айаннааччылар икки бөлөх буолан тус-туспа өйүөлээх айаннаабыттар. 10 эдэр спортсменнар уу, ас ылыммыттарын тэҥэ элбэх туустаах таблеткалары ылбыттар. Онтон Брэгг иһэр уу эрэ ылыммыт. Кини өссө бу туорааһын кэмигэр аһаабакка эрэ сылдьар санааламмыт.
Куйаас кэмҥэ туустаах ууну испит уолаттар бары кыайан туораабакка аара охтубуттар. Брэгг тууһа суох ууну иһэ-иһэ өссө кэлбит сиринэн төттөрү барбыт. Инньэ гынан олус куйаас да кэмҥэ киһиэхэ туус букатын да наадата суох буоларын бэйэтин холобурунан дакаастаабыт.
Наука үөрэтэн быһаарбытынан киһи үөрэннэҕинэ көлөһүнүн кытта туус тахсыбат туругар тиийэр. Киһи этэ-сиинэ туус аҕыйаҕар үөрэнэн аны тууһу көҕүрэппэт буоларга үөрэнэр.
Киһиэхэ наадыйарыгар сөптөөх натрий оҕуруот астарыгар, эккэ уонна балыкка баар буолар. Урукку кэмнэргэ сахалар, эт, балык уонна үрүҥ астарынан аһыыр эрдэхтэринэ, тууска наадыйбаттар эбит. Америка индеецтэрэ европеецтэр кэлиэхтэригэр диэри тууһу туһамматахтар. Индеецтэр эттэрэ-сииннэрэ олус доруобай, сайдыылаах эбиттэрин Колумб уонна да атын чинчийээччилэр бары таба көрөн бэлиэтээбиттэр. Кэлин индеецтэр мөлтөөһүннэрэ тууһу, атын аһылыгы сииргэ уонна арыгыны иһэ үөрэниилэриттэн саҕаламмытын П.Брэгг бэлиэтиир.
Брэгг Аан дойдуну барытын кэрийэн үгүс тууһу сиэбэт омуктары көрсөн кэпсэппит. Бу дьон бары хааннарын баттааһына нуорматыгар сылдьар уонна сүрэх, бүөр ыарыыларынан ыалдьыбаттарын быһаарбыт.
Медицина науката киһи биир күҥҥэ төһө тууһу сиэн сөбүн кыайан быһаара илик. Ортотунан 0,5 эбэтэр 1 грамм тууһу сиэххэ сөп дииллэр. Итиччэ тууһу киһи этэ-сиинэ суурайан таһаарар кыахтаах эбит. Билигин Америка дьоно ортотунан ити нуорманы 15 эбэтэр 30 төгүл аһара элбэх тууһу сииллэр.
Кэлин кэмҥэ аһыыр ас барыта аһара элбэх туустаах буолла. Тууһаммыт оҕуруот астара, ветчиналар, бэконнар, тушонкалар, балыктар, сибиинньэ сыалара бары аһара туустаахтар.
«Киһи олоҕун уһатыан баҕарар буоллаҕына, кылгаппата ордук буолуо этэ»,- диир П.Брэгг. Кини быһаарыытынан киһи Айылҕаттан бэриллибит олоҕун уһуна 120 сылтан ордук буолуохтаах. Дьон үйэлэрэ сити кэмҥэ кыайан тиийбэтин үгүс өттө тугу аһыылларыттан уонна хайдах олороллоруттан эрэ тутулуктаах диэн быһаарар П.Брэгг.
П.Брэгг биэс уонтан тахса сыл устата аһаабакка сылдьыыны үөрэппит. Кини түөрт хонукка аһаабакка сырыттахха эккэ-сииҥҥэ мунньуллубут ордук туустар тахсаллар диэн этэр. Бу түөрт хонук устата кини аҥардастыы дистиллированнай эбэтэр муус уутун эрэ иһэн сылдьар. Аһаабакка сылдьар кэмҥэ ууну төһөнү баҕарар, сөп буоларынан иһэ сылдьыахха наада диэн кини сүбэлиир.
Киһи иһиттэн туустар иигин, көлөһүнүн кытта тахсаллар. Туустар суураллан таҕыстахтарына киһи бүөрэ ордук ыраастанар. Аһаабакка сылдьан эти-сиини ыраастаныы кэнниттэн тууһу букатын да сиэбэтэххэ доруобуйа тупсуон эрэ сөп.
Аһаабакка сылдьыы кэмигэр киһи ас буһарарыгар туттар эньиэргийэтин этин-сиинин ыраастыырга туһанар диир П.Брэгг. Аһаабакка сылдьыы кэнниттэн эт-сиин араас туустартан эҥин ыраастанан киһи эдэригэр түһэр кыахтанар.
Аһыыр остуолга туус турар буоларын Брэгг отой сөбүлээбэт. Кини этэринэн сиргэ үүнэр астар бэйэлэрэ сөп буолар туустаахтар.
Билигин ханнык баҕарар аһылыкка туус кыра да буоллар баар. Ол туустары таһааран иһэр наадаҕа хас нэдиэлэ аайы биирдии күн аһаабакка сылдьыахха сөп. П.Брэгг үйэтин тухары тууһу сиэбэккэ сылдьыбыт. Ас амтанын тупсарар наадаҕа Айылҕа аһыы үүнээйилэрин, луугу, чесногу эҥин туһанарга кини ыҥырар. Kиһи олоҕо бэйэтиттэн, кини өйүттэн-санаатыттан быһаччы тутулуктаах. Ханнык аһылыгы сиири быһаарыыга үөрэх-билии көмөтүнэн сайдыбыт, элбэхтик эрчийииттэн күүһүрбүт өй-санаа бастаан, салайан иһэрэ ордук буолуо этэ. Минньигэс эрэ буолбакка, эккэ-сииҥҥэ ордук туһалаах аһылыгы сиир буоллахха доруобуйа тупсан кырдьык даҕаны уһуннук олорору ситиһиэххэ сөп. (1,41).
Арҕааҥҥы дойдулар иһэр ууга кыратык туус кутан амтанын тупсараллара элбэх дьону быһаччы албыннааһын буолар. Сахалар туустаммыт ууну испэттэр, муус уутун эрэ иһэллэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Трапезникова Наталья Спиридоновна
200px|thumb|right|Трапезникова Наталья Спиридоновна Трапезникова Наталья Спиридоновна, биллиилээх ырыаһыт, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Кылыс от
Кылыс от (Cárex) — кылыс оттуҥулар (Cyperaceae) кэргэннэригэр киирэр элбэх сыллаах оттор уустара, араас классификациянан ууска 1500 көрүҥтэн 2000   көрүҥҥэ дылы үүнээйи киирэр. Туох баар килиимэт зонатыгар үүнэр гынан баран, саамай тарҕаммыт сирдэрэ - Хотугу полушарие сымнаһыар килиимэттээх сирдэрэ.
Уһун синньигэс кырыылаах сэбирдэхтээх ууга үүнэр соппоҥ от.
Трапезникова Наталья Спиридоновна
1947 сыл сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүтэ.
1972 сыллаахха Москубаҕа буолбут Бүтүн Арассыыйатааҕы норуот ырыатын толорооччулар күрэстэригэр лауреат буолбута, 1973 сыллаахха Берлиннээҕи Х Аан дойду ыччатын фестиваалыгар идэтийбит норуот ырыатын толорооччуларга лауреат аатын ылбыта. 1973 сыллаахха Саха АССР үтүөлээх артыыһын аата иҥэриллибитэ.
2014 сыллаахха бэс ыйын 24 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
1414
1414 сыл.
Ырба
Ырба — төбөтүгэр уһуктаах ачаахтаах тимирдээх оноҕос, айа оноҕоһо.
Гранаада (суолталара)
Гранаада :
1415
1415 сыл.
Шишлянников Михаил Осипович
Шишлянников Михаил Осипович — Социалистическай Үлэ Геройа, драгер.
Олоҕун олуктара
Үрдүк ситиһиилэрин иһин ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1957 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан Шишлянников Михаил Осиповичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Эр киһи өйө-санаата мөлтөөһүнэ
Эр киһи өйө-санаата мөлтөөһүнэ кыра эрдэҕинэ атаахтык иитииттэн уонна дьахталлары аһара арбыыртан үөскүүр.
Билигин сорох эр дьон кыра кыргыттарга, уолаттарга саба түһэллэрэ, өлөртүүллэрэ элбээтэ диэн хаһыаттарга, телевизорга кэпсииллэр, суруйаллар. Улахан биллэр салайааччыларга тиийэ, кыыһырбыт уохтарыттан бу дьону ытыалаан иһиэххэ диэн этэллэрэ эмиэ иһиллэр.
«Дьон санаата кылгас» диэн этиини ситэ ырытан олоххо туһана иликпит. «Тоттор эрэ тойон оҕото» диэн этии киһи санаата кырдьык кылгаһын, аһаатар эрэ урут аччыктаабытын умна охсон кэбиһэрин биллэрэр.
Биһиги тоҕо, бу күөгэйэр күнүгэр сылдьар эр киһи тоҕо маннык сиэрэ суох быһыыны оҥорор кыахтанарын быһаарарга өйбүтүн-санаабытын түммэккэ, ыраахтан ырыта сатаабакка, түргэнник ытыалыы охсорго тиийэбитий? Эр дьон эттэрин-сииннэрин баҕатын ханнарыахтаах дьахталлар билигин төһө эмэ элбээн, «Кыыс оҕо кыыкынайдааҕар элбэх» диэн этиигэ сөп түбэһэр буолбут кэмигэр кэлэн олоробут эрээри, сорох эр дьоммут итинник сиэрэ суох быһыыны оҥороллоро тоҕо элбээтэ?
Атаах диэн тыл кыра оҕону иитии табыллыбатаҕын, «Куһаҕан иитиилээххэ» кубулуйбутун, өйө-санаата туспа уратылардаах, этин-сиинин баҕатын кыайан туттуммат буола улааппытын быһаарар. Атаах буола улаатыы уратылара манныктар:
Карикатура айдаана 2005 уонна 2006 сыллардаахха
Карикатура айдаана 2005 уонна 2006 сыллардаахха - Улахан Аан Дойдутааҕы айдаан, мусулмааннар уонна христианнар утары туруулара. Ити айдаан Данияттан төрүттэммитэ, кэлин тиһэҕэр 36 Эуропа дойдуларын уонна 76 мусулмаан дойдуларын, 12 Арассыыйа республикаларын (олор ахсааннарыгар Саха Сирэ), Латыын Американы, Хоту Америка дойдуларын барытын холбуур улахан планетарнай скандал буолар. Ити скандал билигин да бүтэ илик, араас кыра кыра "стычкалар" буола тураллар.
Эр киһи өйө-санаата мөлтөөһүнэ
2. Оҕону атаахтатан барыта бэлэмҥэ үөрэтииттэн тулуурдаах буолуута сайдыбакка бэйэтин тохтотунар күүһэ суоҕуттан аһара барыылары, сыыһа-халты туттунуулары оҥорор кыаҕа улаатар.
Карикатура айдаана 2005 уонна 2006 сыллардаахха
Айдаан остуоруйата
Ити айдаан Муһаммеды үөҕэрдик Даниялар хаһыаттарыгар таһаарбыттара, онтон 12 мусулмаан дойдулара Данияҕа бойкот оҥороллор, онтон Дания диэки Норвегия буолар. Онтон Эуропа дойдулара барыта. Эуропа диэки өссө Саха Сирэ 2007 сыллаахха буолар, ол түмүгэр хас да "зачинчиктар" ууратыллаллар. Татарстан Саха Сирин кытта сибээһин быһа сыһар. Айдаан кэнники 230 сыдаарыстыбаны барытын хабар, ол түмүгүнэн Иккис Аан Дойду сэриитин ситэр, элбэх дойдуну хабарынан. Кэнники ол айдаан Германияны, Францияны улаханнык ылар. Айдаан бүтэһигэр хас да киһи өлүүлээх буолар 32 омук дойдуларыгар уонна 61 тыыһынча рааньынайдаах буолар. Олох бүтэһигэр Владимир Путин "зачинчик" диэн Александр Литвиненко этэр, ол кэнниттэн кинини өлөрөллөр.
Эр киһи өйө-санаата мөлтөөһүнэ
3. Атаах оҕо ураты бэйэмсэх буола улаатарыттан атыттар баҕа санааларын букатын аахсыбат буола улаатар.
4. Кыра эрдэҕиттэн үлэлии, оҥоро-тута үөрэммэтэҕэ таайан ханнык да уһуннук үлэлэнэр үлэни кыайан үлэлээбэт кыахтанар.
«Атаах киһи арыгыһыт буолар» диэн сахаларга этии баар. Арыгы баар буолуоҕуттан үөскээбит олус былыргы этии буолуон сөп эрээри, өй-санаа тутулуктарын билигин олус табатык быһаарара арылынна.
Билигин сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан оҕону кыра эрдэҕинэ аһара атаахтатан, маанылаан, «Эн эрэ бааргын, үчүгэйгин» диэн өссө киһиргэтэн үөрэттэххэ быстах баҕа санааларын кыайан салайыммат, туттунан тохтотуммат, этин-сиинин баҕатын кыамматыттан ыар буруйдары оҥорор кыаҕа улаатар, арыгы иһэр баҕатын кыайан туттумматыттан арыгыһыт буолуон, үлэни-хамнаһы сөбүлээбэтиттэн бичтии сылдьыан сөп киһиэхэ кубулуйар. Итиннэ эбэн айыы үчүгэй, айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун элбэхтик оҥор диэн сыыһа үөрэтии эбиллиитэ араас буолары-буолбаты, суолтата, туһата суоҕу, ол аата куһаҕаны оҥороро элбииригэр тириэрдэр.
Киһи буолуу диэн тугуй? Киһи өйдөөх-санаалаах, туох баар быһыытын барытын өйдөөн-санаан эрдэттэн быһаарынан, туох содул үөскүүрүн билэн баран оҥороруттан киһи буолар. Атын кыыллартан, көтөрдөртөн уратыта итиннэ саһан сылдьар. Кини бары быһыыларын дьон-аймах уһун үйэлэргэ олохсуппут үгэстэрин, үөрэхтэрин тутуһан оҥорор. Киһи курдук, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор.
Оҕону аһара маанылаан, бары баҕатын барытын толорон улаатыннардахха барыга-бары бэлэмҥэ үөрэммит, үлэни-хамнаһы кыайбат, сытарын-сынньанарын, минньигэстик аһыырын сөбүлүүр киһи буола улаатар уонна этин-сиинин баҕатын кыайан тохтотуммакка урут бастаан олорун толорор кыахтанар.
Омук олоҕун устата оҕону иитэр үөрэҕэ эмиэ уларыйар кэмнэрдээҕэ өй-санаа уларыйыытыгар тириэрдэр. Омук кырдьан эстэр, симэлийэр кэмэ кэлиитигэр дьон олохторо көммүтүнэн туһананнар, оҕолорун атаахтык иитэннэр өйө-санаата туруга суох оҥороллоро элбиир. Эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруга суох буола улааттахтарына элбэхтик быстах быһыыларга, сыыһа-халты туттунууларга түбэһэннэр эдэр олохторо быстара элбиириттэн омук эр дьонун ахсаана аҕыйаан атын омукка уларыйыы, баһыттарыы кэмэ кэлэр кыахтанар.
Атаах буола иитии аан маҥнай уол оҕолору хаарыйар. Ыал барыта уол оҕолоох буолуохтарын олуһун баҕараллар уонна ол баҕа санаалара туолбут үөрүүтүгэр соҕотох уолларын аһара көрөн-истэн, маанылаан, аны аһара атаахтатан кэбиһэллэр. Дьон бары сахалар таҥараларын үөрэҕин ылынан «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини толоро үөрэннэхтэринэ уол оҕолорун иитиитэ кытаатан, чиҥээн, тупсан биэрэриттэн омук сайдыыта саҕаланыан сөп.
Оҕолор бары тус-туспа майгылаахтар, уратылаахтар. Сорох оҕо улахан киһи этэрин тутатына ылынан өйүгэр хатаан иһэр уонна соннук толорор буоллаҕына, атын оҕо дьалбаа, мэник соҕус, кулгааҕынан истибитэ тахсан иһэр, киһи эппитин сотору умнан, хаалларан кэбиһэр. Оҕону иитии, үөрэтии тус-туспа хайысхалааҕын, эмиэ икки өрүттээҕин сахалар таҥараларын үөрэҕэ быһаарар. Үчүгэй, туһалаах быһыыны оҕо сатаан оҥорорго өр кэмҥэ үөрэнэр, өссө боруобалаан, оҥорон көрөн баһылыыра эмиэ наада. Ситэн үөрэммэтэх эдэрдэр «Бас-баттах быһыылаах», сыыһа-халты туттунуохтарын сөптөөх дьон буола улаатыахтарын сөп.
Буруйу-сэмэни оҥорбот туһугар тугу оҥордоххо буруй, куһаҕан быһыы буоларын оҕо кыра эрдэҕиттэн билэргэ үөрэнэрэ ордук туһалаах. Билии туһата дьэ биллэр. Атаахтык иитиллибит эдэрдэр «Үчүгэйи, куһаҕаны арааран билбэт» буолууларыттан буруйу-сэмэни элбэхтик оҥорор кыахтаналлар.
Улаатан иһэр эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруктаах, быстах быһыыга киирэн биэрбэттэрин сахалар Улуу Тойон таҥараларын үөрэҕэ оҕону кыра эрдэҕинэ аһара атаахтатары суох оҥорон хааччыйарын билэн олоххо туһанар кэм кэллэ. (1,113).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
1416
1416 сыл.
Тохсунньу 25
Тохсунньу 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 25-с күнэ. Сыл бүтүө 340 күн (ордук хонуктаах сылга 341 күн) баар.
Мытаах нэһилиэгэ
400px|thumb|right|Мытаах нэһилиэгэ Горнай улууһун каартатыгар Мытаах нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьиикимдэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 639 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 27 км. соҕуруу диэкки Матта үрэҕинэн сытар.
Мэлдьи сырыылаах суол.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Сэксэ
Сэксэ (Чурапчыга Сөксө дииллэр диэн сибидиэнньэ баар) — үөл мас лабаата тэлгэтиллибитэ, холобур, сиргэ хонорго анаан. Өлүөхүмэ, Мухтуйа (Лиэнскэй) эргин тыалтан, ардахтан хахханы, кэлтэгэй отууну сэксэ дииллэр, Ньурба эргин эмиэ быстахха тутуллубут сэдэмдьи отууну сэксэ дииллэрэ иһиллэр.
Туос ымыйа
Туос ымыйа — сүрдээх улахан истээх, кэтит, туруору эркиннээх, сиэдэрэй тигиилээх, арыт сиэл баайыылаах, арыт алтан кылырҕастаах (ытарҕалаах), арыт оҕуруо салбырҕастаах кымыс кутар туос иһит (сылгы чабычаҕын биир көрүҥэ).
Кэрэтик ойууланан-бичиктэнэн, ойуулаах туос хаппахтанан баай сүктэр кыыс солкотун, күндү таҥаһын угар иһитэ буолбут. Түү таҥас, солко манна харалла сытан буорту буолбат, үөн-көйүүр үөскээбэт. Маллаах иһит улахан көрүҥэ.
Копакабана
мини|Copacabana Копакаба́на (Copacabana) — пляж уонна оннук ааттаах Рио-де-Жанейро куорат биир түөлбэтэ.
Копакобана Гуанабара хомоҕо киириигэ, куорат кииниттэн соҕуруу диэки бардахха сытар. Устата — 4 км. Кытыла — Авенида Атлантика. Уруту кытылга турбут балыксыттар дэриэбинэлэрин аатынан ааттаммыт. Оттон дэриэбинэ бэйэтин кэмигэр Боливия Копакабана куоратын аатынан ааттаммыта.
Кирилэ Дабыыдап (Спиридонов Кирилл Давыдович)
Кирилэ Дабыыдап - Спиридонов Кирилл Давыдович - балыгынан эргиммит саха атыыһыта, саха бастакы уһулуччулаах суруйааччыларыттан биирдэстэрэ Алампа олоҕор улахан дьайыылаах киһи, мэссэнээт.
Туос маллаах иһит
Туос маллаах иһит — төгүрүк хаппахтаах (арыт ньолбоҕор), туруору эркиннээх, талаҕынан, оҕуруонан, сүлүүдэнэн ойуулаах иһит, маллаах иһит көрүҥэ. Иис тэрилин, бытархай маллары, таҥас кырадаһынын хаалыыр мааны иһит. 18—-26 см кэтиттээх, 18—20 см үрдүктээх буолар.
Кирилэ Дабыыдап (Спиридонов Кирилл Давыдович)
Кирилэ Дабыыдап Уус Алдан Баатаҕайын киһитэ. Хоту балыгынан эргинэн балачча кыахтаахтык олорбут. Биир кыыһа Балапаат Силэпсиэп кэргэнэ. Саха бастакы үөрэхтээхтэрин түмпүт, өйөөбүт киһи.
Ырбыы
Ырбыы — саас муус барыыта кытыл ыксатынан дьирбиилии дьуххарбыт уу.
1417
1417 сыл.
1418
1418 сыл.
Чооруос
250px|thumb|Чооруос Чооруос (чечётка, Acanthis flammea) — Саха сиригэр кытсытыыр бороҥ өҥнөөх төбөтүгэр кыһыллаах саха фольклоругар элбэхтик ахтыллар кыра чыычаах. Чооруостар уустарыгар киирэр. Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ үөскүүр, туундара сорох сирдэригэр эрэ көстүбэт. Олохтоох көтөр, ол аата кыстыкка соҕуруу барбат. Ол гынан баран сороҕор элбэх буолан көһөр түгэннэрэ көстөр. Сайын сүнньүнэн үөннэринэн, кыһын мас сыатынан аһылыктанар.
Өссө маны көр
Хаар чооруоһа
Ытарча
Ытарча — уһанарга тимири ытыттарар сэп, эбэтэр оһохтон күөһү таһаарарга туттуллар сэп.
Чубуку (астрология)
48px|left|Чубуку бэлиэтэ 200px|right|thumb|Чубуку
Чубуку — Зодиак онус бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 270° - 300° секторы ылар. Күн Чубуку сулустар бөлөхтөрүн тохсунньу 18 күнүттэн олунньу 15 күнүгэр диэри ааһар. Астрология ахсынньы 22 күнүттэн тохсунньу 20 күнүгэр диэри ааҕар.
Бэлиэтэ
Чубуку бэлиэтэ ♑ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9809 №-дээх, 16 чыыһылалаахха 2651 №-дээх. HTML-кода  эбэтэр.
Алтынньы 25
Алтынньы 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 299-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 300-c күнэ). Сыл бүтүө 66 күн баар.
Саина
Екатерина Саввинова–Саина — Саха сирин үтүөлээх артыыһа. "Здравствуй, Якутск" (1997) ырыатынан киэҥ биһирэбили ылбыта.
Олоҕун олуктара
1971 с. от ыйын 17 күнүгэр Булуҥ улууһун Күһүр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ ансаамбыл дирижера, аҕата саксафоҥҥа, кларнетка оонньуур муусука учуутала.
Айар үлэтэ
Саха эстрадатыгар 15 сыл тухары 4 альбом, 2 видеоклип уонна документальнай киинэ таһаарбыта. Репертуарыгар 20 араас омук тылынан 200-чэкэ ырыалардаах (сахалыы, нууччалыы, эбээннии, эбэҥкилии, долганныы, чукоткалыы, юкагирдыы, дьоппуоннуу, бүрээттии, монгуоллуу, казахтыы, кэриэйдии, украинскайдыы, английскайдыы, францзускайдыы, хиндилыы, болгарскайдыы, итальянскайдыы, испанскайдыы, грузинскайдыы). Фортепианаҕа, хомуска уонна да атын саха инструменнарыгар оонньуур.
Охчут (астрология)
48px|left|Охчут бэлиэтэ 200px|right|thumb|Охчут
Охчут — Зодиак тохсус бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 240° - 270° секторы ылар. Күн Охчут сулустар бөлөхтөрүн ахсынньы 18 күнүттэн тохсунньу 17 күнүгэр диэри ааһар. Астрология сэтинньи 24 күнүттэн ахсынньы 21 күнүгэр диэри ааҕар.
Бэлиэтэ
Охчут бэлиэтэ ♐ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9808 №-дээх, 16 чыыһылалаах 2650 №-дээх, HTML-кода  эбэтэр или.
Антуан Арно (аҕа)
Антуан Арно́ (Antoine Arnauld (père); 1560 — ахсынньы 29, 1619) — Франция публициһа, байыаннай уонна судаарыстыбаннай өҥөлөрдөөх былыргы Оверн дьиэ кэргэниттэн төрүттээх.
Генрих IV хоруолу көмүскэспит уонна Париж университетын иезуиттартан 1594 сыллаахха көмүскээбит киһи буолан уордьан өстөөҕө этэ. Иезуиттар кинини өлүөр диэри сойуоласпыттара.
Уола эмиэ Антуан Арно диэн ааттаах — биллиилээх бөлөһүөк.