cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Брисбен
Туристарга киэҥник биллэр сир
Хотугу кытылга Брисбань куоракка Брисбань диэн ааттанар буоллаҕына, элбэх ахсааннаах «бизнес- точкалар», маҕаһыыннары, бытовой уонна цифровой техниканы, автосервистэри о. д. А киллэрэн, Соҕуруу сир сынньанар сирдэрин, ол иһигэр Соҕуруу сынньанар сирдэри туһаҕа таһаарыы буолар.:
Аквалангы кытта дьүөрэлээһин сайдыыта, ол иһигэр искусственнай уонна естественнэй рифмаларга угуллан турар.
Альберт-стритаҕа соҕурууҥҥу Альберт-паарка, Пери- хус, Альберт-стрит диэн холбоһуктаах церковь курдук биллэр пааматынньыктар бааллар.
Ужгород
Ужгород (Ужгород) диэн Украина куората. Закарпатье уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 116 304 (2013).
Анаалыстыыр химия
Анаалыстыыр химия - hэктэр уонна матырыйааллар химическай састааптарын, холбоһуктарын, арахсыыларын, дьайыыларын, хайдах быһыылаахтык үөскээбиттэрин үөрэтэр теоретическай билим.
Анаалыстыыр химия билимин сыала-соруга: анализтааһын, чинчийии ньымаларын саҥардыы, тупсарыы, олоххо практикаҕа буолар киллэрии.
Анаалыстыыр химия икки подразделенияҕа арахсар:
1. Хаачыстыбаннай - проба ханнык холбоһуктартан, эттиктэртэн, ханнык компоненнартан (атомнартан, молекулалартан, ионнартан) уонна быһаарылла илик, биллибэт састааптартан турарын үөрэтэр.
2. Количественнай (кээмэйин, ахсаанын) - пробаҕа компоненнар кээмэйдэрин быһаарар.
Хаачыстыбыннай анаалыс соруктара:
1. Араас хампаньыаннар (молекулалар, атомнар, ионнар) боруобаҕа баар буолалларын туруоруута (булуута, арыллыыта).
2. Һэктэр уонна хампаньыаннар биллибэт састааптаах боруобаҕа идентификациялара (аналогиятын сөп түбэһэр эталонугар туруоруута).
Количественнай анаалыс сыала-соруга: боруобаҕа баар хампаньыаннар содержанияларын эбэтэр концентрацияларын быһаарыыта.
Анаалыстыыр химия хаачыстыбынай уонна количественнай анаалыс көрүҥнэригэр араарыыта тустаах степеҥҥэ усулуобунай. Өскөтүн хампаньыан боруобаҕа булуллубатаҕына, кини содержанията бэриллибит чэрчиттэн кыра буолар. Анаалыстыыр боруоба састааба биллибэт буоллаҕына, бастатынан хаачыстыбынай анаалыһы ыыталлар, ол эрэ кэнниттэн количественнай кээмэйдэр саҕаланаллар. Хаачыстыбынай уонна количественнай анаалыстар химическай, инструментальнай уонна биологическай ньымаларынан оҥоһуллаллар.
Материальнай объектар састааптарын быһаарыытын элементнай анаалыс диэн ааттыыллар. Онтон химическай холбоһуу састаабын быһаарыытын молекулярнай анаалыс дииллэр. Кини туспа структурнай анаалыска арахсар, ол онно һэк атомнай тутулун чинчийэр, эмпирическай формулалары таһаарар. Органика холбоһууларын функциональнай бөлөхтөрүн анаалыһа функциональнай анаалыс дэнэр.
Бүлүүчинскэй
Бүлүүчинскэй (нучч. Вилючинск) - Камчаатка кыраайыгар баар улахан куорат, үһүс миэстэ улаханынан кыраайга. Нэһилиэнньэтэ 37 тыһ киһи, үксэ байыаннайдар. Куоратка улахан атомнай буомбаны оҥорор һобуот баар, ону таһынан ядернай крейсердэри оҥорор улахан цехтар бааллар. Байыаннай куорат быһыытынан улаханнык көмүскэнэр, НАТО радиолакациятыттан биллибэт салгын баар. Улахханнык нано сайдыбыт сирэ. Син элбэх саха уолаттара сулуусбалыыллар.
Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Бэһис Малдьаҕар нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кытыл-Дьура.
Улуус кииниттэн 216 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 514 киһи (2007 сыл).
Ольга Зайцева
Ольга Алексеевна Зайцева - биатлонистка.
Спортивнай ситиһиилэрэ:
Зайцева 2 төгүллээх эстафета олимпийскай чемпионката (2006 уонна 2010 сылларга), үс төгүл кыһыҥҥы биатлоҥҥа аан дойдутааҕы чемпионката (2005, икки төгүл 2009 сыллаахха) уонна икки төгүл сайын (2012 сыллаахха). Үрүҥ көмүс мэдээл кыһыҥҥы олимпийскай оонньууларга масс–стартка Ванкуверга (2010) уонна Сочитааҕы эстафетаҕа (2014) ылбыта. Аан дойдутааҕы кубокка тус бэйэ сүүрдүүтүгэр 13 төгүл кыайыыны ситиспитэ.
Сытин Иван Дмитриевич
Сытин Иван Дмитриевич (1851-1934) — аатырбыт кинигэ таһаараччы урбаанньыт, сырдатааччы.
Ольга Зайцева
Олоҕун олуктара
Ыам ыйын 16 күнүгэр 1978 сыллаахха Москуба куоракка төрөөбүтэ. Бастаан хайыһарынан дьарыктаммыта, 13 сааһыгар москватааҕы 43 нүөмэрдээх СДЮШОР киирбитэ. Оскуолаатааҕы биатлон хамаандатыгар кыттыылаахтар тиийбэттэрин иһин киирбитэ, ол эрээри хас да күрэхтэһии кэнниттэн бу көрүҥ кини анала буоларын билбитэ. 1993 сыллаахха Зайцева биатлон төрүтүн бүтүннүү баһылаабыта, сүүмэрдиир нуорманы толорон иккис састаапка киирбитэ. 22 саастааҕар Европа чемпионаатыгар үрүҥ көмүс мэдээли ылбыта, ол кэнниттэн сүрүн састаапка көспүтэ. Бастаан Олимпийскай оонньууларга 2002 сылаахха кыттыбыта, ол эрээри бастакы кыһыл көмүс мэтээлин Ольга аныгыс оонньууларга Туриҥҥа (4х6 км эстафетаҕа) ылбыта. Ол кэнниттэн 2005 сыллаахха аан дойду чемпионатыгар  кыһыл көмүс мэдээли (4х6 км эстафетаҕа) ылбыта, 2 үрүҥ көмүс (чугаска 7,5 км уонна булкаас эстафетаҕа)  уонна боруонса  (10 км эккирэтиигэ).
Виет пуормулалара
Бу пуормуларынан элбэх чилиэн кореньнарын сөптөөҕүн бэрибэккэлииргэ олус учугэй буолар, өссө биэриллибит кореньнарынан элбэх чилиэннээҕи айарга тутталлар.
Төҥүлү Эбэ
Эбэ уута муҥутаан турдаҕына, сүүһүнэн ааҕыллар муҥха түһэриллэр туоналааҕын уонна ол туоналар бары тус-туспа ааттаахтарын туһунан кырдьаҕастар бигэргэтэн кэпсииллэр. Биир тэҥҥэ 35-45 муҥханан түһэллэрэ, муҥутаан биир муҥхаттан 12-13 тонна собону хостууллара эбитэ үһү.
Сэгэлэй, Арђаа (Хоту) Эбэ туоналара, биллэринэн: Кытах, Абалаах, Куттаабыт, Попов Уңуођун анна, Салаа Тиит анна, Уулусса анна, Баһылай анна, Батаап Умуһађа, Батаап Эмэһэтэ, Титиик анна, Титирик Уута, Тэтиң Уута, Үөс Көлүйэ, Хомус тумса, Быччыыктаах, Ампаар Атах, Харчылаах, Маппый Уңуођун анна, Сылгыһыт, Тураң Күөл, Дыргыл, Үрдүк Аартык анна, Тиэрбэс, Хаптађас Уута, Остуолба Уута, Улахан Араңас, Аччыгый Араңас, Бэрис Умуһађа, Кэриэс Уута, Ођо уңуохтаах, Кыйаар Умуһађа, Эрбэһин Уута.
Нал (Сођуруу Эбэ) туоналара: Төңүргэс Уута, Кумах Суол, Абааһы Куттуур, Сайылык анна, Маңан Кэрэх солооһуна, Сиңнибит, Уу Түгэх, Улахан Далкы, Аччыгый Далкы, Сүрэх Тыа, Дьөгүөс Тумса,  Өтөх анна, Дүлүңнээх, Эргэлээх, Улахан Хайах Хостообут, Аччыгый Хайах Хостообут, Кыбыы анна, Саах Күөл, Хочой ойбоно.
Биллиилээх чинчийээччи А.С. Порядин бэлиэтээбитинэн 19-с үйэ бастакы аңаарыттан уһун сыллаах курааннар түһэннэр күөл уута быста уолбута эбитэ үһү. Оччолорго арђаа Түгэх сайылыктан, илин Сиэллээх Тииккэ дылы көстөн ордуктаах сиргэ дылы ат сүүрдэллэр эбит.
1862 сылтан сађалаан өң дьыллар буолбуттар. 1885 сыллаахха элбэх уу кэлэн Эбэ уута урукку хаатыгар түспүт.
Төңүлү эбэђэ үс нэһилиэк сирэ быысаһара: арђаа баһыгар, куулатыгар Күөллэрики, Бэрдьигэстээх арђаа, сођуруу алаастарын эргин олохтоох Доллу нэһилиэгэ сурукка 1710 сыллаахтан киирбитэ. Араҥас Доллуттан 1879 сыллаахха арахсан Эбэ халдьаайытыгар, Сэгэлэйгэ хоту алаастарга, Балыктаахха уонна ол тулатыгар сирдээх туспа нэһилиэк буолбута. Дьабыыл нэһилиэгэ сурукка 1770 сыллаахха киирбит, Сэгэлэй, Нал илин баһыттан сађалаан Сылаңңа тиийэ сирдээђэ.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н. Тарабукин “Хотун Төҥүлү тула”, Дьокуускай, «Сайдам», 2007 с.
Өссө маны көр
Төҥүлү
Виет пуормулалара
Историята
Бу тэннэһиилэр Франсуа Виет үлэтигэр бааллар этэ. Ол эрээри Виет ууруктаах кэриҥнэри эрэ көрөр этэ, ол иһин уопсай көрүнүгэр пуормуланы көрдөрөр кыах суох этэ киниэхэ[1].
Чопчулааһын
Өскөтүн - элбэх чилиэн кореньнара, оччоҕуна коэфициеннара a_1,...,a_n симметричнай элбэх чилиэн кореньнарын буолаллар[2], ол эбэтэр:
Ол эбэтэр,туох баар кыаллар k кореньнан төгүллэри суумалара тэҥнэһэр (-1)^ka_k.
Өскөтүн элбэх чилиэн улахан коэффициента a_0\neq1, оччоҕуна Виет пуормулатын туттарга эрдэттэн туох баар коэффициеннары барытын a_0-га түҥэтиэххэ наада(бу элбэх чилиэн кореньнарын суолтарыгар оруол онньообот). Бу түбэлтэҕэ Виет пуормулалара туох баар коэффициэнт уонна кини самаай улахан коэффициэныгар отношенияҕа этии биэрэллэр. Өскөтүн элбэх чилиэн кореньнара целочисленнай буоллахтарына, кинилэр көҥүл чыыһыла түҥэтээччитэ буолар, ити бүтэһик Виет пуормулаттан тахсан кэлэр.
Дакаастабыл
a_0=1 диэн аахтахха, элбэх чилиэн кореньнарыгар араарыттан, дакаастабыл тэҥнэһии дьүүллээһиттэн тахсар.
Коэффициеннары биир x истиэпэҥнэ тэҥнээтэххэ(Түмсүлээһин теоремата), Виет пуормуларын ылабыт.
Куорат
300px|thumb|[[Дьокуускай (Туймаада) хото]]
Хото диэн түүр-моҕол омуктар былыр хас да аймахтыы ыаллар түмсэн олорор сирдэрин ааттыыллара. Кэккэлии атын хотолор эмиэ үөскүүллэрэ, сыыйа хотолор бэйэ бэйэлэрин кытта холбоһон бу аат куорат диэн суолталаммыта. Саха Хотон уонна кытай Хутун өстөрүн кытта биир төрүттээх.
Хала диэн тула хахха эркиннээх куораты ааттыыллар. Билигин сорох түүр тылларыгар "хала" өс куорат курдук суолталаах туттуллар.
Сытин Иван Дмитриевич
Олоҕун олуктара
Иван Дмитриевич Сытин тохсунньу 24 (олунньу 5) күнүгэр 1851 сыллаахха Кострома губерниятын Гнездниково диэн сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Аҕата — Дмитрий Герасимович Сытин, буолас суруксута. Ийэтэ — Ольга Александровна Сытина. Түөрт оҕоттон улаханнара.
12 сааһыттан Иван үлэҕэ киирэр, бастаан Нижегордскай дьаарбаҥкаҕа скорняк көмөлөһөөччүтүнэн, онтон 1866 сыллаахтан Москубаҕа Шарапов диэн атыыһыт кинигэ атыылыыр лааппытыгар. 1876 сыллаахха Сытин Евдокия Ивановна Соколованы ойох ылар, уонна ол сылыгар бастакы литография массыынатын атыылаһан литография мастарыскыайын арыйар — «Первая Образцовая типография».
Жан Нувель
Жан Нувель (Jean Nouvel) — Бранли музейын бырайыактаабыт архитектор. 250px|thumb|right|Жан Нувель thumb|250px|[[Токиоҕа тутуллубут Dentsu Building (1998)]]
1945 сыллаахха Франция соҕуруу өттугэр Фюмель диэн кыра куоракка төрөөбүт. Эколь де Боз-Ар диэн оскуолаҕа Парижка үөрэммит.
1972 с. архитектор быһыытынан үлэтин саҕалаабыт. 1991 с. Франция архитектураҕа институутун (IFA) вице-президенэ буолбут, 1993 сылтан — Америка Архитектордарын Институутун (AIA) бочуоттаах чилиэнэ.
«Atelier Jean Nouvel» диэн ааттаах бюрота аан дойдуга барытыгар үлэлиир. Нувель үлэлэрин иһигэр — музейдар, конференц-кииннэр, концертыыр зааллар, офиснай комплекстар уонна олорор дьиэлэр бааллар.
Бүтэһик сылларга бырайыактаабыт үлэлэриттэн биллэллэрэ — Картье Фондатын штаб-квартирата, парижка баар Арааптар дойдуларын институута, Лионнааҕы Опера театра, Люцернаҕа тутуллубут концертыыр заал.
Юйсянь
Юйсянь (Кытай тылыттан 魚香 эбэтэр 鱼香 тылбааһа «балык сыта») диэн биллэр Кытай куукунатын соуһа. Бастаан Сычуань куукунатыгар баар буолбут, кэлин Кытай бары регионнарыгар тарҕаммыт.
Аата туруору тылбаастаатахха балык сыта диэн буолар, ол гынан баран састаабыгар балык суох, уонна балык астарыгар эбиллибэт. Номох кэпсээнинэр бастаан балыгы кытта сииргэ буһарыллара, ол гынан баран биирдэ балык суоҕугар эккэ эбиллибит. Ол аһы бары сөбүлээн итинник ааттаммыт.
Рецеба
Юйсянь буһарыытыгар тууһаммыт чили, лук-шалот, уксус уонна чеснок туттуллар. Бары тэҥ курдук пропрорцияланан барыта бытарыйыан дылы арыыга буһарыллар. Ол кэнниттэн соус консистенциятыгар тиийэрдии уу, крахмал, саахар уонна уксус эбиллэр.
Аска туттуута
Бу соус эккэ, сибинньэ этигэр уонна куурусса этигэр эбиллэр. Сороҕор вегетерианскай астарга эбиллэр. Барбара Тропп этэринэн, бу амтан Кытай Сычуанын уонна Хунань регионнар амтаннара буолар диир.Ол иһин юйсянь эбиллибит астар ааттарыгар баар буолар. For instance:
1808
1808 сыл.
Молдова
Молдова (Moldova), официаллык Молдова Республиката (Republica Moldova) диэн Илин Эуропа дойдута. Украина уонна Румыния икки ардыларыгар баар.
Ла Пренса
Ла Пренса (La Prensa) — Аргентина күн аайы тахсар хаһыата. Испаан тылынан тахсар хаһыаттартан ордук үчүгэйинэн ааҕыллар.
Буэнос-Айреска 1869 сыллаахха олохтоммут. Х.Перон режимин саҕана бырабыыталыстыба баттыы сатаабыта эрээри киһи быраабын турууласпыта (1940-с сылларга). 1951 сыллаахха бырабыыталыстыбаттан тутулуктаммыта, онтон Перону охторбуттарын кэннэ 1956 сыллаахха тутулуга суоҕун төннөрбүтэ.
Воронеж уобалаһа
Воронеж уобалаhа эбэтэр Воронежскай уобалас — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия центральнай федеральнай уокуругар киирэр. 1934 сыл бэс ыйын 13 күнүгэр төрүттэммитэ.
Соҕуруу өттүттэн Украиналыын уонна Ростов уобалаһын кытта, арҕаа өттүттэн Белгород уобалаһын кытта, хоту-соҕуруу өттүттэн Курскай уобалаһын кытта, хоту өттүттэн Липецк уобалаһын уонна Тамбов уобалаһын кытта, соҕуруу-илин өттүттэн Волгоград уобалаһын кытта уонна илин өттүттэн Саратов уобалаһын кытта кыраныысслардаах.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 330 377 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 44.63 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана —66.3 % (2013).
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2004 сыллахха [http://www.abireg.ru/n_31382.html 203 млрд. солк этэ]. Киһиэхэ аахтахха Россия субъектарыттан сэттис миэстэ этэ (хас киһи аайы 172,8 тыһ солк). Структуратынан көрдөххө 16,9% промышленность, атыы-эригэн уонна тутууөттүгэр 21,6%, сибээс уонна транспорга 21,1% уонна тыа хаһаайыстыбататыгар 15,6% ылар эбит, Воронеж экономикатын кылгас характеристиката (нуучч.)
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,2% эбит, ол эбэтэр 72,8 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Воронеж уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 35 миэстэни ылан олорбут [http://statistic.su/blog/unemployment_in_russia/2012-03-27-624. Уровень безработицы в России]
Арассыыйа субъектарын кииннэрэ
Арассыыйа субъектарын кииннэринэн үксүн бөдөҥ куораттара буолаллар. Хас да субъекка (холобур, Вологодскай уонна Кемеровскай уобаластарга, Ингушетияҕа, Ханты-Манси уонна Ямал-Ненец автономиялаах уокуруктарыгар) кииннэрэ регион саамай бөдөҥ куораттарыттан атыннар.
Литография
Литогра́фия (λίθος — таас, — суруй, ойуулаа) — хаптаҕай бэчээт ньымата.
Уваровскай Афанасий Яковлевич
200px|thumb|right|Уваровскай Афанасий Яковлевич Уваровскай Афанасий Яковлевич (10.09.1800—02.10.1860) — Саха уус-уран литэрэтиирэтин бастакы хараҥаччыта.
<…> мин билигин үөрэбин таптыыр сахам тылынан маҥнайгы суругу мин суруйбуппуттан
Олоҕун олуктара
1800 с. Балаҕан ыйын 10 күнүгэр А. Я. Уваровскай Эдьигээҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата омугунан нуучча, обер-офицер, исправник, оттон ийэтэ саха этилэр.
1814 с. Дьокуускай уобаластааҕы бырабылыанньатыгар кэнсэлээрийэ үлэһитинэн киирбитэ. Үлэтин хайысхатынан Саха Сирин араас улуустарын, Лаамы байҕал кытылыгар, Үт сиригэр тиийэ кэрийбитэ.
А. Я. Уваровскай нуучча омук сайаҕас сайдам өйдөөх санаалаах чулуу бэрэстэбиитэллэрин кытары ыкса доҕордуу этэ, олор истэригэр: Н. И. Мягкий, Саха Сиригэр сыылкаҕа ыытыллыбыт декабристар, Дьокуускайга олоро сылдьыбыт нуучча поэттара Д. Давыдов уонна М. Александров. Д. Давыдов Уваровскай сюжеттарын туһанан, «Жиганская Аграфена», «Тунгус» диэн хоһооннору суруйбута.
Н. И. Мягкийи кытта М. М. Сперанскай 1822 с. оҥорбут «Устав о положении инородцев Сибири» диэн улахан суолталаах докумуонун олоххо киллэрэр туһугар дьаныардаах үлэни ыыппыттара. Сахалар «Степной дума» диэн бэйэни салайыныы органын тэрийэри ситиспиттэрэ, бу орган салайааччытынан Бороҕон улууһун кулубата Иван Мигалкин үлэлээбитэ. А. Я. Уваровскай уонна Н. И. Мягков кинилиин ыкса сибээһи тутуспуттара, күүс-көмө буолбуттара.
1830 с. декабристарга чугас, истиҥ көрүүлэрин иһин Н. И. Мягков уонна А. Я. Уваровскай үлэлэриттэн ууратыллыбыттара, сойуолааһыҥҥа түбэспиттэрэ. Ол курдук, Уваровскай 4 ый хаайыыга сыппыта, 9 сыл устата (1830—1839 сс.) сойуолааһыҥҥа түбэспитэ. 300px|thumb|right|Уваровскай ахтыылара 1839—1852 сс. А. Я. Уваровскай Санкт-Петербурга олорбута. Онно кини бастаан саха тылыгар, фольклоругар сыһыаннаах матырыйааллары хомуйбут биллиилээх айанньыты, академигы А. Ф. Миддендорфы кытта, онтон кининэн сиэттэрэн О. Н. Бетлинниин билсибитэ. Бетлингк Уваровскайы кытта билсэн, киниттэн Саха Сирин туһунан ахтыыны, саха фольклорун холобурдарын сахалыы тылынан суруйарыгар көрдөспүтэ.
Афанасий Яковлевич Бетлиҥҥа суругар маннык суруйар: «Үтүөлээх Отто Ныкалайабыс! Эн эгин ааттаах омук тылын билиэх баҕаҕыттан ааспыт кулун тутар ыйга мин олорор дьиэбэр кэлэн кэпсиэбитиҥ, эн бары саха кэпсэтэр тылын сурукка уураары гынар санааҕын. Бу эрэйбэр көмөлөс диэн, эн мийигин көрдүөбүтүҥ. Саха дойдута мин төрүөбүт сирим, Саха тыла мин төрүөбүт тылым, бу гэннэ эн үтүө туһалаах үлэҕэр мин көмөлөһүмнэ киэр диэм баара дуо?» (Саха аахсыытынан сэттинньи ый аҕыс саҥата).
«Ахтыылар» аан бастаан 1848 с. А. Ф. Миддендорф «Сибиир хоту уонна илиҥҥи өттүгэр айан» диэн кинигэтигэр сахалыы уонна немецтии тылларынан бэчээттэммиттэрэ, маны таһынан бу кинигэҕэ Уваровскай «Эр соҕотох» олоҥхото киирбитэ. Онтон ити матырыйааллар 1851 с. Санкт-Петербурга тахсыбыт О. Н. Бетлингк «Сахалар тылларын туһунан» диэн улахан үлэтигэр киирбиттэрэ.
1851 с. «Новый журнал путешествий» диэн Парижка тахсар сурунаалга Уваровскай «Ахтыыларын» быһа тардыыта французтуу тылбаастанан «Путешествие в страну якутов» диэн төбөлөөх бэчээттэнэн тахсыбыта.
1852 с. А. Я. Уваровскай төрөөбүт дойдутугар төннүбүтэ уонна Айааҥҥа эргиэн хонтуоратыгар бухгалтерынан, Дьокуускайга Земскэй суут сэтээтэлинэн үлэлээбитэ.
1856 с. тохсунньу 22 күнүгэр (олунньу 3) 54 сааһыгар 35 саастаах М.А. Соловьева диэн огдообо дьахтары ойох ылбыт. 1861 сыллаахха атырдьах ыйын 8 (20) күнүгэр алта саастаах Екатерина диэн кыыһа өлбүтүн туһунан Дьокуускай куорат Предтеченскай сыаркабын кинигэтигэр суруллубут (бэйэтэ өлбүтүн кэннэ).
1860 с. алтынньы 2 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Иэстэһии
Иэстэһии диэн иэс көрдөөһүн эбэтэр иэһи төлөтүү ааттанар.
Киһи киһиэхэ сыһыаныгар олус элбэхтик туттуллар иэс диэн өйдөбүл баар. Иэһэ суох киһи диэн суох. Оҕо саҥа төрүөҕүттэн ыла төрөппүттэригэр иэскэ киирэн улаатар, ону сахалар «Иитиллибит иэстээх» диэн этэллэр.
Бишкек
Бишке́к (Бишкек; урукку өттүгэр Пишпе́к, Фру́нзе) — Кыргыстаан киин куората, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах куорат, Чүй уобалаһын киинэ (уобалас састаабар киирбэт). Кыргыстаан саамай элбэх киһилээх куората — 1 053 900 чел. (2020).
Сылгы чыычааҕа
thumb|250px|Сылгы чыычааҕа Сылгы чыычааҕа эбэтэр сылгычыай (белая трясогузка, )
Иэстэһии
Иэс диэн кэлин төннөрөр, төлүүр мэктиэҕэ тугу эмэ эрдэттэн ылыы, булгуччу хайаан да толоруллуохтаах эбээһинэс аата. Кэлин төннөрүөм диэн кэпсэтиилээх тугу эмэни ылыы иэс ылыы диэн ааттанар. Иэс ылсыыны уонна олору төннөрсүүнү билсиһэр дьон бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар үгүстүк тутталлар.
Бишкек
Орто үйэлэр саҕаттан Ала-Мүдүн уонна Ала-Арча үрэхтэр тардыыларынан түүр тылаах көс омуктар олохсуйбуттар. Кэлин бу сири Коканд хааннара сэриилэн ылан кириэппэс туппуттар, ол урусхалламмытын кэннэ нуучча аармыйата турбут. Тулатыгар нуучча бааһынайдара олохсуйбуттар.
Иэстэһии
Айылҕа төрүт сокуонунан бары-барыта тэҥнэһиигэ турара буолар. Иэс ылыы диэн уруккуттан үөскээн турар тэҥнэһиини аҥар өртүн, бэйэ диэки сыҕарытыы, тардыныы, хамнатыы ааттанар. Иэс төлөммөккө хаалыыта, ол аата саҥа үөскээбит аҥар өттүн диэки хамнааһын кэлтэйдии хаалан хаалара хайдах да табыллыбат быһыыга киирсэр. Иэс төлөнүүтэ аҥар өттүн диэки хамнаабыт тэҥнэһиини оннугар түһэрэн биэриигэ аналланар.
Бишкек
Куорат Кыргыстаан хоту өттүгэр Чүй хочотугар муора таһымыттан 700-900 м үрдүктээх сиргэ, Тянь-Шань хайаларын тэллэҕэр турар. Куорат кииниттэнКазахстаан быыһыгар диэри 25 км. Турксиб тимир суолун салаата куоракка кэлэр. Куорат сирин иэнэ 127 км²
Иэстэһии
Иэс ылан баран төннөрбөт киһиэхэ, салгыы иэс биэрэ туруу улахан уустуктары үөскэтэр, иэс аһара элбээһинин таһаарар, ол иһин сотору тохтууругар тиийэр уонна хардары хамнааһыны, иэстэбили үөскэтиэн сөп.
Бишкек
Куорат аата хайдах үөскээбитэ
Пишпек диэн Коканд кириэппэһин оннугар 1878 сыллахха нуучча сэлиэнньэтэ баар буолбут. Онтон 1926 сыллаахха сэбиэскэй байыаннай М.В. Фрунзе аата иҥэриллибит. Кыргыыс тылын дорҕоонун тутулугар олоҕуран кыргыыстыы "Пурунзе" диэн ааттыыллара.
Иэстэһии
«Иэс баайыы» диэн кимиэхэ эрэ эрдэттэн иэс биэрэн иэскэ киллэрии аата. Эдэр, кэскиллээх киһиэхэ элбэх иэһи биэрэн, иэскэ киллэрэн кэбистэххэ кэлин, бу киһи иэһин санаан, кыра кыралаан төннөрүөн, элбэх туһаны оҥоруон сөбүн таба сыаналааһын буолар. Үөрэнэ сылдьар, тугу эрэ ситиһэ сатыыр киһиэхэ тугунан эмэ көмөлөһүү иэс баайыы буолан умнуллубат аналланар.
Бишкек
Куорат аата хайдах үөскээбитэ
Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыбытын кэннэ куорат аатын Бишкек диэҥҥэ уларыппыттара. Кыргыыс тылыгар "бишкек" диэн кымыһы ытыйар ытык аата.
Үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн биир кыргыыс хат дьахтара ытыгын сүтэрэн көрдүү сырыттаҕына төрүүр кэмэ кэлбит. Ол иһин онно төрөөбүт уолу Бишкек диэн ааттаабыттар. Кэлин уол улаатан баатыр буолан дьоһуннаах олоҕу олорон ааспыт. Ала-Мүдүн үрэх үрдүгэр көмүллүбүт. Бишкек уҥуоҕа диэн манна өр сылларга турбут, XVII—XVIII үйэтээҕи айанньыттар көрөллөрө эбитэ үһү.
Иэстэһии
«Иитиллибит иэстээх» диэн оҕо төрөппүттэригэр иэһэ ааттанар. Кыһыл оҕо хаһан улаатыар, үөрэниэр, үлэһит буолуор диэри аһатан-сиэтэн, таҥыннаран, көрүү-истии иитиллибит иэһи үөскэтэр. Оҕону киһилии быһыыга үөрэтиигэ оҕо төрөппүттэригэр иэһин билэрэ, ону сыаналыыра хайаан да ирдэнэр тутаах көрдөбүлгэ киирсэр. Оҕону кыра эрдэҕиттэн киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга иитии, үөрэтии бастаан иһэрэ өйө-санаата туруктаахтык сайдарыгар тириэрдэрин төрөппүттэр туһаналлар.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн кырдьыы эмиэ кэлэрин, кырдьаҕас киһиэхэ көмө наада буоларын билэ улаатара иитиллибит иэһин таба сыаналыырыгар тириэрдэр. Оҕо ийэтин уонна аҕатын таһынан эбэлэрин уонна эһэлэрин билэрэ, бииргэ сылдьара, көмөлөһөрө олоҕу табатык сыаналыырыгар үөрэтэр күүһэ улахан.
Бишкек
Сирэ-уота, айылҕата.
Орто сыллааҕы температурата +11,3 °C. Сылга 450 мм сөҥүү түһэр. сайыҥҥы орто температурата 25 °C, кыһыҥҥыта -2 °. Ол эрэн сайынын 40 °C кыырадыска диэри итийэр, кыһын −30 °C буолуон эмиэ сөп. Ордук тымныы кыһыҥҥы ый — тохсунньу (-2,6 °С), куйаас  — от ыйа (+24,9 °C). Ыйдааҕы салгын сиигэ сайын ортотунан 44 % бэс, от ыйдарыгар, 74 % кулун тутарга, сылга ортотунан — 60 %. Куорат иһинэн хайаттан түһэр Ала-Арча уонна Ала-Мүдүн үрэхтэр устан ааһаллар, куорат хоту өттүнэн Улахан Чүй ханаала устар.
Иэстэһии
Оҕо улаатан үөрэҕи бүтэрэн үлэһит буолан төрөппүттэригэр көмөлөһөр кэмэ тиийэн кэлэр. Олох олоруу уустугунан оҕо иитэн улаатыннарбыттарын, улахан киһи оҥорбуттарын иһин төрөппүттэригэр улахан иэстээҕин билэ улаатара ордук. Элбэх оҕолонон, көрөн-истэн улаатыннарбыт киһи элбэх ылар иэстэнэр. Оҕолорун киһи быһыылаах, үлэһит дьон гына ииппит, үөрэппит кырдьаҕас: «Кырдьар сааспар оҕолорум көрүөхтэрэ» диэн эрэллээх буоларын тэҥэ, сааһыран, үлэни-хамнаһы кыайбат кэмэ кэллэҕинэ, оҕолорун кэрийэн сынньана сылдьара кырдьык баар суол.
Бишкек
Килиимэтэ
Сыллааҕы орто температурата +11,3 °C. Сылга 450 мм сөҥүү түһэр. Сайыҥҥы температура ортотунан 25 °C курдук, кыһыҥҥыта −2 °C курдук. Ол эрэн сайынын 40 °C куйааһырар, кыһын −30 °C тиийиэн сөп.
Иэстэһии
Сахалар «Элбэх оҕолоох буолуу үчүгэй» диэн этэллэрэ итинник дакаастанар. Киһи эдэр, кыанар эрдэҕинэ элбэхтик үлэлээн-хамсаан элбэх оҕону ииттэҕинэ, улаатыннардаҕына элбэх ылар иэстэннэҕинэ, кырдьар, мөлтүүр сааһыгар оҕолоро көмө тирэх буоланнар олоҕун сынньалаҥнык түмүктүүр кыахтанар. Арай оҕолорун бэйэтин, төрөппүттэрин ытыктыырга, үлэлэрин-хамнастарын сыаналыырга, үлэни-хамнаһы кыайа-хото тутар гына иитэрэ-үөрэтэрэ онно көмө буолар.
Бишкек
Нэһилиэнньэтэ
Куорат 4 оройуоҥҥа арахсар. 2009 сыллаҕы биэрэпис түмүгүнэн киһитин ахсаана :
Иэстэһии
«Иэс төлөнүөхтээх» диэн этии иэс хайаан да кэмиттэн хойутаабакка эрэ төлөнүөхтээҕин биллэрэр. Иэс ылан баран төлөөбөт буолууттан иэстэһии үөскээн тахсыан сөп.
Бишкек
Нэһилиэнньэтэ
Нэһилиэнньэтэ — 2020 сыл тохсунньу 1 күнүгэр 1053,9 тыһ.(куруук олорооччута), 1070,2 тыһ. (дьиҥнээҕэ). уҥа|мини|175x175пкс|Deutsches Haus (Ньиэмэс дьиэтэ). 1989 Фрунзе куоракка 13 619 ньиэмэс олорбут. Дойду атын уобаластарыттан дьон көһөн кэлиитэ элбэх буолан Бишкек киһитин ахсаана балысханнык улаатар, ону таһынан кыргыыстарга оҕо төрөөһүнэ эмиэ элбэх.
Иэстэһии
Иэстэһии бэйэтэ икки өрүттээх. Бастакытынан, иэс ылан баран төннөрбөт киһиттэн иэстэһии үөскүүр. Иккиһинэн, иэстэһии – иэс ылыам этэ диэн көрдөһүү аата. Иэс көрдүү сылдьабын, иэстэһэбин диэн эмиэ этиллэр.
Бишкек
Пишпек
1825 сыллаахха Мадали-хаан ыйааҕынан Пишпек диэн Коканд кириэппэһэ олохтоммута. Чүй хочотугар саамай улахан байыаннай гарнизон манна баара. Көс олохтоохтоор кыстыктарыттан сайылыктарыгар тахсар суоллара уонна Иссык-Куль, Семиречье суоллара манан ааһар этилэр.
Иэстэһии
Иэһин төлөөбөт киһиттэн иэстэһии ирдэбилгэ кубулуйдаҕына дьон олоҕор, бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар сыһыаҥҥа элбэх уустуктары киллэриэн сөп. Элбэх иэһи төлөөбөт буолуу иэстэһии аһара барыытын үөскэтэр кыахтаах. Туох барыта аһара барара куһаҕаҥҥа кубулуйарын курдук иэстэһии аһара, сиэри таһынан баран хаалыыта куһаҕаҥҥа, өһүөҥҥэ тириэрдиэн сөп.
Бишкек
Пишпек
1868 сыллаахха суолу кыйа Пенза, Самара, Воронеж, Тамбов күбүөрүнэлэриттэн кэлбит нуучча бааһынайдара Пишпек сэлиэнньэтин олохтообуттар. Олорго кэлин Ташкентан, Намангантан уо.д.а. Узбекистан куораттарыттан кэлбит узбек эргиэмсиктэрэ холбоспуттара. 1878 сыллаахха Пишпеккэ 58 ыал, 182 киһи олорбут. Олортон 9 нуучча ыала, 48 узбек, 1 татаар.
1878 сыл мууст устар 29 күнүгэр Пишпек уезд киинэ уонна куорат буолбута. Куорат үөскээбитэ итинтэн ааҕыллар.
1924 муус устар 24 күнүгэр Чехословакияттан «Интергельпо» кооператив көһөн кэлэн тутуу ыытыаҕыттан куорат аныгылыы дьүһүннэммитэ.
Иэстэһии
Киһи кыаҕа кыратын, сыыһа-халты, аһара туттунар кыахтааҕын «Киһи диэн, киһи буоллаҕа» диэн этии баара быһаарар. Киһи буолуу диэн аналлаах кээмэйи, сиэри тутуһан, киһи быһыытын аһара, таһынан барбакка эрэ сырыттахха кыаллар дьыала буолар.
Бишкек
Пишпек
1924 сыл алтынньытыттан куорат Хара-Кыргыыс автономиялаах уобалаһын, онтон 1925 сыл ыам ыйыттан Кыргыыс автономиядаах уобалаһын киининэн буолбута.
Иэстэһии
«Кыыһырбат киһи кыыһырбыта киһиттэн таһынан» диэн этии киһи тулуура, туттунар күүһэ, ол аата өсөһө ханнык эрэ кээмэйинэн бүтэрин, ардыгар, кыайан тиийбэккэ хааллаҕына кыыһырбыта аһара баран, аны куһаҕаны оҥоруон сөбүн биллэрэр. Иэстэһии хаһан даҕаны киһи быһыытын аһара барбата ирдэнэр.
Бишкек
Фрунзе
1926 ыам ыйын 12 күнүттэн куорат Фрунзе диэн буолбута. Михаил Фрунзе диэн Сэбиэскэй Армия салайааччыларыттан биирдэстэрэ бу куоракка төрөөбүтэ. 1936 сылтан Фрунзе куорат Кыргыыс Сэбиэскэй сэссийэлистиичэскэй өрөспүүбүлүкэтин киининэн буолбута.
1938 сыллаахха Фрунзеҕа 3 оройуона тэриллибитэ: Пролетарскай, Бастакыы Маай уонна Свердлов. 1962 сыллаахха Пролетарскай оройуона Ленин оройуона буолбута. 1974 сыллахха Өктөөп оройуона тэриллибитэ.
Иэстэһии
Ханнык баҕарар иэс бэйэтигэр сөптөөх төлөбүрдээх буоларын «Өҥө өҥөнөн, үтүө үтүөнэн төлөнүөхтээх» диэн өс хоһооно быһаарар. Бу олус дириҥ суолталаах өс хоһооно киһи быһыыта тус-туспаларын уонна иэс төлөнүүтэ эмиэ икки өрүттээҕин арыйар. Өҥө хаһан баҕарар сөп түбэһэр өҥөнөн куруук төлөнөр буоллаҕына, киһи оҥорор быһыыларыттан үтүө быһыы эрэ үтүөнэн төлөнүөхтээх, онтон куһаҕаны оҥоруу куһаҕанынан төлөнөрө киһилии быһыы буолбатах. Манна оҥоруллубут куһаҕан быһыы бары өттүнэн барытынан дириҥник ырытыллан быһаарыллара киһилии быһыылаах дьонтон хайаан да ирдэнэр. Соруйан, куһаҕаны санаан оҥоруллубатах куһаҕан быһыы, сыыһа туттуу улахан содула суох аастаҕына кэпсэтиинэн, сөбүлэһиинэн быһаарыллара, бырастыы буолара «Кыахтаах киһи киэҥ көҕүстээх» диэн этииттэн биллэр.
Бишкек
Бишкек
Кыргыыс ССӨ Үрдүкү Сэбиэтин 1991 с. олунньу 5 күнүнээҕи быһаарыытынан куорат аатын Бишкек диэҥҥэ уларыппыттара. 2005 сыл кулун тутар 23 күнүгэр уонна 2010 сыл муус устар 7 күнүгэр куорат өрөбөлүүссүйэ дьалҕааныгар оҕустарбыта.
Иэстэһии
Иэс төлөнүүтүгэр итинник араастаһыы баара киһилии өй-санаа сайдыытын биир тутаах көрүҥэ буолар. Киһилии өйүнэн-санаанан салайтарыы диэн, бу оҥоруллубут куһаҕан быһыыны ырытан, тэҥнээн, ыйааһыннаан көрөн баран хардары, куһаҕан быһыыны оҥорбокко туттунуу, атын быһаарыыны ылыныы ааттанар.
Бишкек
Бишкек
ССРС саҕана куоракка элбэх промышленнай тэрилтэлэр бааллара үксүлэрэ сабыллан тураллар. Куоракка урукку Сойуус үрдүнэн саамай улаханынан биллибит "Дордой" ырыынак үлэлиир.
Иэстэһии
Оҕону киһи буолуу, киһи быһыылаах буолуу үөрэҕэр сахалар таҥараларын үөрэҕэ үчүгэй быһыылаах киһини, төрөппүтү үтүгүннэрэн үөрэтэр. Киһи буолуу үөрэҕэр «Тулуурдаах буолуу» диэн анал үөрэх баар. Бу үөрэҕи тутустахха оҕо тулуура элбээн киһилии быһыылары оҥорор кыахтанара үгүс туһалаах үлэни-хамнаһы оҥороругар кыах биэрэр.
Ийэ дойдуга иэс диэн дойдуга төлөнүөхтээх иэс аата. Бу иэс бары иэстэртэн ордук киэҥ өйдөбүллээх. Киһи төрөөбүт сиригэр, дойдутугар улааппытын иһин эмиэ иэскэ киирэрин биллэрэр. Бу иэс киһи өйүгэр-санаатыгар төрөөбүт дьиэтэ, оонньообут тэлгэһэтэ буолан хаһан да умнуллубат гына ууруллан сылдьар. (2,15). Киһи үйэтин тухары бу күндү өйдөбүллэрэ уларыйбаттарыгар баҕарара, харыстыыра төрөөбүт дойдуга иэс хаһан баҕарар баарын биллэрэр.
Олоҕун салҕааччыны төрөтөн, иитэн, улаатыннаран киһи оҥоруу диэн хас биирдии киһи омугун туһугар оҥоруохтаах иэһэ буолар. Бу иэһи толорор туһугар саха киһитэ оҕотун төрөөбүт тылыгар, таҥаратын, үрүҥ айыытын итэҕэлигэр, олоҕун үөрэҕэр үөрэтэрэ ирдэнэр. Онтон оҕо ити көрдөбүллэри барыларын билэрэ, үөрэтэрэ, толороро омугун туһугар иэһин төлөөн иһэринэн ааҕыллар.
Оҕо төрүөҕүттэн ыла төрөппүттэриттэн саҕалаан дойдутугар, омугар элбэх иэскэ киирэн уһун үйэтин тухары кыаҕа баарынан ол иэстэрин төлөөтөҕүнэ олоҕун сыалын ситиһэр уонна кэлэр көлүөнэлэрэ кини үлэлэрин салҕыыр кыахтаналлар. (3,109).
Туһаныллыбыт литература
1. И.И.Каженкин. Киһи буолуу. Дьокуускай: Издательский дом «Якутия», 2005.- 80 с.
3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Бишкек
Тимир суола
мини| Бишкек-2 тимир суол ыстаансыйата Куоракка 3 тимир суол ыстаансыйата баар: Пишпек, Бишкек уона Ала-Мүдүн. Таһаҕас уонна дьон үксэ Казахстаан нөҥүө Россия куораттарын диэки салаллар. Дойду иһинэн аҕыйах маршрут баар.
Элэктэриичэстибэ көлө
Куоракка троллейбустар ситимнэрэ баар. мини|223x223пкс|Троллейбус Кыра кыамталаах метро уонна куорат иһинээҕи поезд суолун тутуу барыллара баар.
Массыына көлө
Дьону таһар көлө сүрүн көрүҥнэрэ: автобустар, маршрутнай такси уонна такси.
Кыра массыына ахсаана 2000 сылтан 2011 сылга диэри 3 төгүл элбээбит. мини|267x267пкс|Арҕаа (Саҥа) автовокзал Иссык-Куль хайысханан, ордук сайын, сырыы элбиир. Поеһынан Балыкчы куоракка тийиэххэ сөп.
Билим уонна үөрэхтээһин
альт=|мини|259x259пкс|Жусуп Баласаҕын аатынан Кыргыыс национальнай үниверситетэ альт=|мини|258x258пкс|Исхак Раззаков аатынан Кыргыыс судаарыстыбаннай техническэй университетэ Бишкек дойдуга билим-үөрэхтээһин киинэ буолар. Саамай кырдьаҕастара уонна улаханнара 1925 сыллаахха тэриллибит Кыргыыс национальнай университетэ буолар. 2018 сыллааҕы ааҕыынан куоракка 45 үрдүк үөрэх тэрилтэтэ баар эбит, олортон 22 судаарыстыба киэнэ, 23 - кэтэх.
Театрдар
- Ч. Айтматов аатынан академическэй нуучча драма театра.
Сапожников Владимир Васильевич
Сапожников Владимир Васильевич (14.06.1914—23.03.1982) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944), бомбардировщикка сулууспалаабыт лүөччүк.
Бишкек
Театрдар
- Т. Абдумомунов аатынан кыргыыс национальнай академическэй драма театра.
- А. Малдыбаев аатынан национальнай опера уонна балет театра.
Сапожников Владимир Васильевич
Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха бэс ыйын 14 күнүгэр Дьокуускайга рабочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Сэттэ кылааһы, ФЗУ бүтэрбит. Воронежтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтугар үөрэммит.
Бишкек
Театрдар
- А. Умуралиев аатынан Бишкек куорат академическэй театра.
- М. Жангазиев аатына судаарыстыбаннай куукула театра.
Сапожников Владимир Васильевич
Олоҕун олуктара
Аҕа дойду Улуу сэриитин 1941 сыл бэс ыйыттан кыттыбыт. 1942 сыл ыам ыйыгар биир бастакыннан саҥа Ли-2 сөмүлүөтү үөрэппитэ, сэрии бүтүөр диэри онно сулуспалаабыта. Курскай тоҕойугар сэриигэ кыттыбыт. 1944 с. дылы 360 бойобуой көтүүнү оҥорбут.
Бишкек
Театрдар
- "Тунгуч" ыччат театра.
Сапожников Владимир Васильевич
Олоҕун олуктара
63-с авиация аармыйатыгар сулууспалаабыт. Сэрии кэмигэр майор.
Бишкек
Түмэллэр
- Кыргыстаан история судаарыстыбаннай түмэлэ.
Сапожников Владимир Васильевич
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл атырдьах ыйын 19 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин майор Сапожников Владимир Васильевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Бишкек
Түмэллэр
- Т. Садыков аатынан национальнай ойуулуур-дьүһүннүүр академия түмэлэ.
Сапожников Владимир Васильевич
Олоҕун олуктара
Сэрии кэнниттэн В. В. Сапожников салгыы ВВС-ка сулууспалаабыт. 1957 сылтан Сапожников подполковник сыбаанньалаах саппааска барбыт.
Бишкек
Түмэллэр
- Билим национальнай академиятын Биология-кырыс институтун зоология түмэлэ.
Сапожников Владимир Васильевич
Олоҕун олуктара
Куйбышев куоракка (1991 сылтан — Самаара) олорбут, үлэлээбит. 1982 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр өлбүт. Самаараҕа «Рубежное» кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Бишкек
Түмэллэр
- Билим национальнай академиятын археология түмэлэ.
- Минералогия түмэлэ.
Сапожников Владимир Васильевич
Аатын үйэтитии
Дьоруой аатынан Дьокуускай куорат Новопортовской микрорайон переулога ааттаммыта.
Бишкек
Түмэллэр
- Хайа уонна хайа технологияларын институтун геолгия түмэлэ.
Бойлохов Николай Иванович
Бойлохов Николай Иванович (10.03.1929—11.06.1988) — саха биллиилээх мелодиһа.
Бишкек
Түмэллэр
- И.Раззаков өйдөбүнньүк түмэл-дьиэтэ.
Бойлохов Николай Иванович
Олоҕун олуктара
1929 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Дүллүкү нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Бишкек
Түмэллэр
- Аалы Токомбаев аатынан өйдөбүнньүк түмэл-дьиэ.
- Семен Чуйков аатынан өйдөбүнньүк түмэл-дьиэ.
Бойлохов Николай Иванович
Олоҕун олуктара
1946 сыллаахха Далыр сэттэ кылаастаах оскуолатын, онтон Үөһээ Бүлүүгэ киирэн, орто оскуола ахсыс кылааһын бутэрбит.
Бишкек
Түмэллэр
- Ольга Мануйлова аатынан өйдөбүнньүк түмэл-дьиэ.
Киинэ театрдара
Куоракка «Киргизфильм» киностудия баар.
Бойлохов Николай Иванович
Олоҕун олуктара
1950—1953 сс. Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт, кэлээт икки сыл телеграфка үлэлээбит.
Бишкек
Ислам
Бишкеккэ 50 мечеть баар.
Бойлохов Николай Иванович
Олоҕун олуктара
1954—1955 сс. комсомол ыҥырыытынан Кэнтиккэ библиотека сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
Бишкек
Ислам
Турция уонна Иордания үбүлээһининэн 20 тыһ. киһини батарар Киин мечеть тутуллубута.
Христианство
мини|175x175пкс|собуор Нуучча таҥаратын дьиэтэ 4 храмнаах. Старообрядческай, древлеправославнай, протестаннар общиналара баар.
Бойлохов Николай Иванович
Олоҕун олуктара
Дьокуускайдааҕы музыка училищетыгар түөрүйэ-композиция кылааһыгар Грант Григоряҥҥа үөрэммитэ. Ыарахан ыарыыттан 1988 сыл бэс ыйын 11 күнүгэр күн сириттэн барбыт.
Бишкек
Кэрэ-бэлиэ сирдэр
уҥа|мини|«Соҕуруу аартык» паарка
Бойлохов Николай Иванович
Айар үлэтэ
1957 сыллаахха Якутскайдааҕы музыкальнай училищеҕа Григорян Грант Арамович дьоҕурдаах оҕолору түмэн үөрэтээри теоретическай-композиторскай салааны туруорсан астарбыта. Бу сабыс-саҥа аһыллыбыт салааҕа композитор талааннаах саха ыччатын муспута: Денис Данилов, Ольга Иванова, Мария Константинова, Тимофей Стручков о. д. а. үөрэммиттэрэ. Николай Бойлохов композиторскай салааҕа үөрэнэ киирбитэ.
Н. И. Бойлохов учуутала уонна доҕоро Г. А. Григорян үтүөкэннээх педагог, кэрэ дууһалаах сэмэй киһи, саха норуотун музыкальнай культуратыгар хаьан да умнуллубат бэлиэ суолу хаалларбыт бөдөҥ композитор этэ.
Бишкек
Спорт
«Дордой» футбол кулууба баар.
Бойлохов Николай Иванович
Айар үлэтэ
Музыкальнай училищеҕа үөрэнэ сылдьан, Николай Иванович доҕоро Иван Бубякинныын Г. А. Григорян редакциялааһынынан «Ыччат ыллыыр» диэн ырыа хомуурунньугун бэлэмнээн таһаарбыттара. Онтон 1959 сыллаахха Гаврил Сыромятниковтыын хомуйан «Ырыалар» диэн хомуурунньугу таһаартарбыттара. 1983 сыллаахха табаарыһа Г. Д. Новгородовтыын кыттыһан «Кырачааннар ыллыыллар» диэн кыра саастаах оҕолорго анаан ырыа кинигэтин бэчээттэппиттэрэ. Бу хомуурунньукка Николай Иванович 36 ырыата киирбитэ.
60-с сылларга оройуон культурнай олоҕор биир бэлиэ түгэнинэн Степан Дадаскинов «Уот туһунан тойук» диэн ораториятын туруоруу буолбута. Музыкатын Г. Никифоров, Г. Кысылбаиков, Н. Бойлохов уонна С. Гоголев куолаан суруйбуттара. Ораторияны туруора Дьокуускайтан балетмейстер К. В. Посельская анаан-минээн кэлбитэ уонна оройуон талааннаах ыччаттарын мунньан 40-н тахса хонукка бэлэмнээбитэ. Бу, Бүлүү ГЭҺин тутааччыларыгар анаммыт оратория, III республикатааҕы фестивальга бастакы миэстэни ылбыта. Н. И. Бойлохов үөрэҕин кэнниттэн оҕо музыкальнай оскуолатыгар өр сыл үлэлээбитэ. 1961—1965 сылларга оскуолаҕа директордаабыта.
1967 сыллаахтан оройуоннааҕы Норуот айымньытын дьиэтин директорынан үлэлээбитэ уонна үгүс өрүттээх үлэни ыыппыта.
Киин куорат
Киин куорат — дойду, провинция, регион эбэтэр штат бас суолталаах куората. Сороҕор киин куорат туспа административнай единица быһыытынан буолар, холобур Москва Арассыыйа киин куората буоларын таһынан бэйэтэ эмиэ туспа федерация субъега буолар. Аустрияҕа Вена куорат эмиэ туспа Сир (ниэм. Land) диэн стаатустаах.
1809
1809 сыл.
Билэ (көмпүүтэр)
Билэ (файл, file — паапка, скоросшиватель) — ааҕар-суоттуур техникаҕа туттуллар концепция: ааҕар-суоттуур систиэмэ ханнык эрэ ресурсатын туһанар кыах биэрэр уонна хас да бэлиэлэрдээх өйдөбүл:
Информатикаҕа маннык быһаарыллар: билэ — диэн диискэҕэ ууруллар, тас өй (память) ханнык эрэ уобалаһын ылар наардаммыт дааннайдар бөлөхтөрө. Билэ улахана кини иһигэр баар билии (информация) иэниттэн тутулуктаах. Билэлэри систематизациялыырга кинилэри катаалогтарга түмэллэр.
Иммиграция
Иммиграция (immigration — атын дойдуга олохсуйа барыы), ханнык эмит дойду дьонноро эбэтэр омуктара, бэйэлэрин дойдуларыттан араас биричиинэттэн атын дойдуга олохсуйа барыахтарын сөп. Холобур:
Дьоннор арыый баай эбэтэр олох баай дойдуга олохсуйа бараллар, үчүгэй олоҕу була
Иммиграннар бу дойдуларга
Ити дойдуларга сыл аайы 20 миллион араас омуктар (Үксэ Кытайдар) ити дойдуларга олохсуйа бараллар уонна Permanent Resident буолаллар.
Green Card
Бу сылын ахсын аайы АХШ правительствотынан ыытыллар лотерея оонньуу, сыл аайы дойду 1 миллион иммиграннары олордо ылар.
Дьон сэргэ олороругар саамай табыгастаах дойдулар
Freedom House этэринэн дьон олороругар табыгастаах дойдулар 14-тэр. Олор бары Арҕааҥҥы дойдуларга киирэллэр.
Аустралиаҕа иммиграциа
Аустралиа - аан дойду биир саамай динамично сайда турар дойдута, айылҕата баайынан уонна араастарынан, экономиката сайдыылааҕынан, криминал суоҕунан, дьон иитиитэ ордугунан биллэр дойду буолан - Аан Дойду эдэр ыччата барыта онно тардыһар буолла.
Нөмүгү нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
400px|thumb|right|Нөмүгү нэһилиэк куйаартан көстүүтэ Нөмүгү нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ой.
Балык чиэрбэтэ
Балык чиэрбэтэ (Ардах чиэрбэтэ), чиэрбэ, буорга олорор. 500 көрүҥэ баар. Билиҥҥи кыыллар уонна киһи халыҥ оһоҕосторун төрүттээччи 670 миллион сыл аннараа өттүгэр эволюция через.
Нөмүгү нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Улуус кииниттэн 7 км хоту диэкки Дьокуускайдыыр суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 2 448 киһи (2007 сыл).
Дьокуускайтан 70 км.
Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгин тэрилтэлэрэ
Олох-дьаһах хаһаайыстыбата
Ыһыллыы иннинэ туох баар нэүилиэк тэрилтэлэрин сопхуос көрөн олорбут. Онтон 1992 с.диэки дьаһалта тэриллибитин кэннэ социальнай тэрилтэлэри көрүү дьаһалтаҕа көспүт. Онон туспа салайааччы көрүллэр буолбут. 1992-1995 с.с. Петров Юрий Тимофеевич (1943 с.) 1993 с. Олох-дьаһах хаһаайыстыбата хозрасчетнай тэрилтэ буолбут. 1995-2002 с.с. Такыров Владимир Николаевич (1945 с.) 2003 с. Олох-дьаһах унитарнай тэрилтэтэ буолбутугар Ньурбатааҕы филиал Маалыкайдааҕы учаастага диэн ааттаммыт. 2001-2008 с.с. Васильев Олег Егорович (1960 с.) 2008 с. билиҥҥэ дылы Саввинов Григорий Фролович (1973 с.) ОДьХ билигин 4 хочуоллаах. Оскуола, «Мичил», «Сардаҥа» оҕо тэрилтэлэрэ, балыыһа. Оскуола хочуола сылытар тэрилтэлэрэ: оскуола, культура дьиэтэ, дьаһалта, бибилитиэкэ, кыамматтар 2 этээстээх дьиэлэрэ, кэрэ эйгэтин оскуолатын икки дьиэтэ, спортсаала, түмэл, сылгы собуотун маҕаһыына. 16 чааһынай ыал уонна 8 кыбартыыралаах олорор дьиэ. Тас турба уһуна 1612 п.м. «Сардаҥа» ситимигэр почта холбонон турар. Аварийнай дизелнэй э/с -3 уст.
Сбербанк
1974 с. дылы сбербанк агентскай сберкасса диэн почта иһинэн үлэлээбит. Туох баар докумуону почта начальнига толорбут. 1974 с муус устартан Ньурбатааҕы сбербаан 5038/05 нүөмэрдээх Маалыкайдааҕы филиала    диэн ааттанан туспа үлэһиттэммит 1974 с муус устар ыйтан Духова Изобелла Егоравна 1949 с Маалыкайга төрөөбүт үлэһитинэн киирэн 2000 сылга дылы үлэлээбит. Ол саҕана 1500 килийиэн баар эбит. 2001 с тохсунньуттан 2009 муус устар Иванова Любовь Ивановна 19 с. Маалыкайга төрөөбүт улэһит буолбут. 2009 муус устартан Инокентьева Анна Николаевна үлэлиир.
«Бордоҥ» кредиттиир кээпэрэтиип
2007 с тохсунньу 17к. тэриллибитэ 210 пайщиктаах Салайааччылар: 2007-2014 с.с. Иванов Николай Дмитриевич. 2014 сылтан Иванов Иосиф Семенович (1954 с.) Булҕаахтыр Никифорова Александра Григориева 2010 с пайщиктаах ахсаана 304 бэриллибит заем 286.үбэ 4900 т.с. Пайщиктаахтар ылбыт кредиттэрин кыайан төлөөбөтөхтөрүнэн кэлин балаһыанньата мөлтөөн сылдьар.
Уматыгынан хааччыйар тэрилтэ
Сэбиэскэй былаас тохтообутун кэннэ кэтэх тиэхиника элбээбитэ. Уматыгынан хааччынар сыалтан дьаһалта «Саханефтигааһы» кытта дуогабардаһан 1992 с КАЗС-164 диэн заправочнай ыстаансыйаны туттарбыта. 1992-2006 сс. Нутчин Карл Алексеевич. 2006 с билиҥҥэ дылы Нутчин Владимир Карлович үлэлиир. Тэрилтэҕэ 4 үлэһит баар. КАЗС-164 2 тиэхиникэҕэ кутар колуонналаах, 200 куб уматык киирэр 2 систиэринэлээх, дьиэлээх, 1 көмпүүтэрдээх.
Баһаары утары үлэлиир сулаарыстыба этэрээтэ
Ылбыт учаастага 2400 кв.м. Гараж 156 кв.м. Үлэһитэ 9 Баһаарынай массыына Урал АЦ- 40, көмпүүтэр – 1, факса – 1, рация – 4, тэлэбиисэр – 1, суотабай төлөпүөн 9. 1984-1985 с.с. диэки сопхуос баһаарынай массыына атыыласпыт, ону бастаан Алексеев Иван Николаевич үлэлэппит. 1998 с. баһаарынай чаас тэриллибит. 2001-2004 с.с.тохтотулла сылдьыбыт. 2004 с. муус устар 1 к. иккиһин муниципальнай баһаарынай чаас тэриллибит. Онно салайааччыларынан үлэлээбиттэр: 1998-1999 с.с. Матвеев Владимир Дмитриевич (1964 с.) 1999-2000с.с.Слепцов Геннадий Андреевич (1957-2002) 2000-2001 с.с. Саввинов Алексей Алексеевич.(1959-2005) 2004-2009 с.с. Егоров Михаил Прокопьевич (1654 с.) 2009 с. билиҥҥэ дылы Кириллин Афанасий Евгеньевич (1983 с.) үлэлиир.
Ньурба оройуонун электрическэй ситимин Маалыкайдааҕы пууна
Бүлүү ГЭ-һин уота кэлбитигэр 1977 с. Маалыкайга 35/10 квт кыамталаах подстанция тутуллубута. Урукку сопхуос дизельнэй станциятын дьиэтин подстанция таһыгар аҕалбыттара. Манна үлэлээбиттэрэ: 1977-1990 с.с. Моякунов Валентин Константинович 1977- 1995 с.с. Иннокентьев Иннокентий Софронович (1942) 1990-2006 с.с. Петров Юрий Николаевич (1958 с.) 2006 Иванов Герман Иванович (1977 с.) 1998 с. Матвеев Краснослав Дмитриевич (1971 с.)
Гидрометео сулууспа
1936 с. тэриллибит. Федерация тэрилтэтэ. Докумуоҥҥа киирэр аата: Федеративное государственное управление по мониторингу окружающей среды и гидрологии. Тэрилтэҕэ 3 репер, Марха биэрэгэр 31 сыбаайа, тыал түргэнин, сөҥүүлэри кэмниир, салгын төмпөрөтүүрэтин кэмниир, Марха өрүс уутун таһымын кэмниир тэриллэр бааллар .Марха өрүс уутун биохимическай, радиометрическай анаалыстарга анаан уу пробата ылыллан кииҥҥэ ыытыллар. 2016 с. Марха өрүс уутун таһымын кэмниир спутниковай уу прибора, күн батареята , аккумулятор туруоруллубут. 1983-1999 с.с. Львов Федор Антонович (1953-2016) 1999- 2002 с.с. Платонов Кирилл Гаврильевич (1963) 2002-2004 с.с. Егоров Михаил Прокопьевич (1954) 2004 сылтан Васильев Николай Николаевич (1966) үлэлиир.
Игнатьев Виктор Георгиевич
Виктор Георгиевич Игнатьев Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Төҥүлү сэлиэнньэтигэр от ыйын 10 күнүгэр 1957 сыллааха төрөөбүт. 1974 сыллаахха Төҥүлү орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1975-1977 сылларага Советскай Армия кэккэтигэр сулууспатын кэнниттэн Дьокуускайдаагы государственнай университет медицинскай лечебнай факультетыгар киирэн үөрэнэр уонна быраас идэтин ылан уерэгин 1985 сыл бутэрэр. Интернатуратын хирургия өттүнэн барбыт. Ол кэннэ Республиканскай клиническай балыыһа проктологическай, хирургическай отделенияларга хирурунан үлэлээбит. 1991 сыллаахха клиническай ординатураны бутэрбит, Республиканскай клиническай балыыһа суһал көмө хирургическай отделениятын салайбыт. 2001 сылтан 2004 сылга диэри Республиканскай суһал көмө киинигэр кылаабынай быраас солбуйааччытынан улэлээбит. 1993 сыллааха профессор Э. В. Луцевич салайааччылаах "Энтеральная детоксикация в комплексном лечении острой клинической непроходимости" диэн темага Н. А. Семашко аатынан ММСИ диссертационнай сэбиэтигэр медицинскай наука кандидатын диссертисациятын көмүскээбит. Онтон 1999 сыллаахха "Травмы живота мирного времени. Диагностика и хирургическая тактика" тиэмэнэн медицинскай наука докторын диссертациятын көмүскээн 2002 сылга профессор ученай званиетын ылбыт. Медицинскай институтка 1993 сылтан үлэлиир. Билиҥҥи кэмҥэ Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет уопсай хирургия, травматология, ортопедия уонна катастрофа медицинатын кафедратын салайааччыта.
Виктор Георгиевич Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет медицинскай институтун учуонай уонна диссертационнай сэбиэтин чилиэнэ. Уопсайа 125 научнай үлэ ааптара. Быһаччы кини салайыытынан 2 докторскай уонна 5 кандидатскай диссертация көмүскэммиттэрэ.
Дойду
Дойду диэн политика географиятыгар уонна омуктар ыккардыларынааҕы алтыһыыга сыhыаннаах политика эттик (ил суверенитеттаах эбэтэр атын ил былааһын анныгар олорор туспа сир, территория). Бу өйдөбүл ил, нация уонна дьаhалта диэн тылларга сороҕор синоним курдук туттуллар.
географияҕа: 1) түөлбэ сир; 2) сылгы-ынах сүөһүлээх саха дьоно олохсуйбут сирэ.
Боодуут ойоҕо Балбаара
Боодуут ойоҕо Балбаара (Варвара Анисимовна Дедюкина) - Тааттаҕа тиис эмчитин быһыытынан биллибит дьахтар, Боодуут ойуун ойоҕо. Боодуут ойуун бэйэтин эмтиир, отоһулуур идэтиттэн кэргэнигэр Варвара Анисимовна Дедюкинаҕа, тиис ыарыытын эмтиир кистэлэҥин этэн, биэрэн барбыт эбит.
Варвара Анисимовна эмиэ Баайаҕа Мөҥүрүөнүгэр төрөөбүт, аакка-ахтыыга киирбит үтүө дьүһүннээх,үтүө мөрсүөннээх дьиҥ-чахчы кэрэ дьахтар эбитэ үһү. Ону баара Боодуут ойуун обургу бэйэтиттэн сүүрбэччэ-отучча сыл балыс кыыһы абылаан ойох ылбыта диэн кэпсииллэрэ. Кинилэр Власий уонна Татьяна диэн икки оҕону төрөтөннөр, киһи-хара оҥорбуттара. Варвара Анисимовна эрин, Боодуут ойууну, таҥара кырыыһынан өлөрбүттэрин кэннэ икки оҕотун илдьэ Хара-Алдаҥҥа көспүтэ. Уола Власий кэлин нэһилиэгин тас өттүгэр тиийэ ыҥырыыга, мааныга сылдьар ааттаах ырыаһыт, олоҥхоһут киһи буолбута. Варвара Анисимовна ханнык да бэйэлээх улахан тиис тииһигин, ыарыытын эмтээн тута тохтоторо диэн кэпсииллэрэ. Кини бу тииһи эмтиир суос-соҕотох ньыматынан, олус иччилээх-илбистээх, сиэллээх-кутуруктаах намылхай соҕус алгыс тыллара эбитэ үһү. Ол алгыс тылларын өс номоҕун, хоһоонун кистэлэҥнэрин кырдьан баран, адьас өлөрүн чугаһыгар, Уус-Таатта киһитигэр Ньылаах Лөгөнтөй уолугар Дьабахан Бүөтүргэ эрэ этэн өлбүт.
Поликарпов Егор Михайлович
Поликарпов Егор Михайлович — саха биллиилээх мелодиһа.
Олоҕун олуктара
1941 сыл бэс ыйыгар Ньурба оройуонун Акана нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Айар үлэтэ
100-н тахса ырыаны айбыт.
Дьиэ кэргэнэ
Бииргэ төрөөбүт балта Поликарпова Евдокия Михайловна — саха тылын үөрэтии мэтиэдикэтигэр бөдөҥ учуонай, педагогика билимин дуоктара,
Богемия
thumb|200px|Богемия былыргы былааҕа thumb|200px|Богемия Чех өрөспүүбүлүкэтигэр thumb|200px|Богемия [[дьаралык|дьаралыга]] Богемия (Čechy, Böhmen, Boiohaemum, Bohemia, бойдар дойдулара) — Киин Эуропа былыргы уобалаһа, билиҥҥи Чехия сирэ.
Билигин Богемия Моравияны уонна Чех Силезиятын кытта Чехия састаабыгар киирэр.
1775
1775 сыл.