cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оҕону иитии туһата
Оҕону кыра эрдэҕинэ иитии ордук улахан суолталааҕын сахалар быһаараннар, бу кэмҥэ үөскээн мунньуллар өйүн-санаатын ийэ кут диэн атыттартан биллэр уратылааҕын иһин ааттаабыттар. Өй-санаа, куттар бары биллэр уратыларын арыйан Кут-сүр үөрэҕин үөскэтэн туһаналлар.
Оҕону тулуурдаах буолууга иитиигэ “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун туһаннахха табыллар. Бу саханы саха оҥорбут өс хоһооно киһи тулуурун, туттунар күүһүн улаатыннаран сыыһа-халты туттунара, киһи быһыытын аһара барара аҕыйыырын үөскэтэрин тэҥэ, ыарахан диэн ааттанар үлэни кыайа-хото үлэлиир кыахтанарыгар, ситиһиилэри оҥороругар тириэрдэр.
Тулуура аҕыйах киһи өйө-санаата аһара барара улаатан хааларыттан сиэри, киһи быһыытын таһынан барар быһыылары оҥоруон сөп. Өйө-санаата туруга суоҕуттан киһи оҥорор быһыылара олус улахан тутулуктаахтарын маннык куһаҕан быһыылары оҥоруулар дакаастыыллар:
- Москваҕа биир киһи 2019 сыллаахха ыам ыйыгар автобуска салгына тиийбэт курдугуттан уордайан түннүгү огнетушителинэн үлтү сынньан алдьаппыт.
Аныгы психология наукатыгар мания диэн киһи куһаҕаны оҥорор майгынын ааттыыллар, онтон маньяк диэн ол оҥорбут куһаҕан быһыытын хатылаан оҥорор киһи ааттанар:
- Михаил Попков диэн милиционер 22 дьахтары өлөрөн тутуллан сууттаммыта, үйэтин тухары хаайыыга олорорго анаабыттара. Кэлин биллибитинэн өлөрбүт дьонун ахсаана 59 буолуон сөбө сабаҕаланна. М.Попков ангарскай маньяк диэн ааттанан Россияҕа бастакы миэстэни ылар буолбут.
- Новосибирскай маньяк диэн ааттанааччы Евгений Чуплинскай 19 проститутка дьахталлары өлөрбүт. 1998 сылтан 10 сыл устата дьахталлары өлөрүүнэн дьарыктаммыт. Таксист буолан олорсубут дьонун өлөртүүр эбит.
Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ куһаҕан иитиилээх оҕо куһаҕан быһыылары оҥорор кыаҕа улаатан хааларын быһаарар. Куһаҕан иитиилээх диэн кыра эрдэҕинэ атаахтык иитиллэн уонна куһаҕан быһыылары оҥороруттан куһаҕан үгэс үөскээн хаалыыта ааттанар. Куһаҕан үгэстээх киһи оҥорбут куһаҕан быһыытын хатылаан оҥорор кыаҕа аһара улаатарыттан маньяктар үөскүүллэр.
Киһи тулуура улааттаҕына эрэ киһилии быһыылары оҥорор кыахтанарын аныгы сайдыылаах, сымнаҕас олоххо өссө кытаанахтык тутуһа сылдьыы эрэйиллэр. Онтон тулуура суох буолуу куһаҕан быһыыны оҥорууга тириэрдиэн сөбө хаһан да суох буолбат. Үчүгэйи уонна куһаҕаны киһи таба арааран туһаммакка куһаҕан баҕа санаатын үгэс оҥостунан кэбистэҕинэ, онтун толорон кэбиһиэн сөбө улаатан хаалар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн, быһыыларынан иитилиннэҕинэ олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанарын сахалар тутуһаллар. (1,110).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Родионова Надежда Михайловна
Родионова Надежда Михайловна (1944 с. муус устар 11 күнэ - Кэмпэндээйи с., Сунтаар улууһа, Саха АССР - 2019 с. тохсунньу 8 күнэ) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин систиэмэтин бочуотаах бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара
1968 с. Дьокуускай куорат педагогическай училищетыгар «Начаалынай оскуолаучуутала» идэни ылан бүтэрбитэ. Сунтаар иккис нүөмэрдээх орто оскуо-латыгар начаалынай кылаасучууталынан, онтон старшай пионер баһаатайынан улэлээн, педкэлэктиип, төрөппүт общественноһын уопсай билиниитин ылбыта 1978 с. Надежда Михайловнаны, үүнэн иһэр, айымньылаахтык, 0ҕо интэриэһин тардар гына үлэлиир педагогу, оройуоннааҕы пионердар дьиэлэрин дириэктэринэн анаабыттара. Бу Дьиэ кэлин, пионерскай тэрилтэни эспиттэрин кэннэ, Оҕо дьоҕурун сайыннарар киин (ОДьСК) диэн уларытыллан ааттанан салгыы үлэлии турар. Манна араас куруһуоктар, студиялар арыллан үлэлииллэр. Родионова Н.М. туруорсуутунан оройуон салалтата Оҕо дьоҕурун сайыннарар киинигэр саҥа дьиэ тутан биэрбитинэн, үлэ өссө кэҥээбитэ, сылдьар oҕo элбээбитэ. Манна oҕo айымньытын оҥоһуктара уопсай көрдөрүүгэ туруоруллар, оройуон, өрөспүүбүлүкэ конференциялара, араас семинардар тэриллэллэр.
Аатын үйэтитии
Н.М.Родионова аата бэс ыйын 18 кунун 2022 сыллаах Сунтаар улууһун депутаттарын Сэбиэтин XVIII ыҥырыылаах мунньаҕын быһаарыытынан "Сунтаардааҕы оҕо дьоҕурун сайыннар киин" эбии үөрэхтээhин муниципальнай бюджетнай тэрилтэтигэр иҥэриллибитэ.
Футболга Америка куубага
Америка куубага хас да сылга биирдэ буолар — ыытар болдьоҕо хаста да уларыйа сылдьыбыта. 2007 сылтан 2019 сыллаахха диэри түөрт сылга биирдэ ыытыллара. Ол эрээри бу кэмҥэ эбии «Америка Үйэтээҕи куубага» 2016 сыллаахха ыытыллыбыта — аан бастаан Соҕуруу Америка таһыгар буолбута, уонна бастакы күрэхтэһии 100 сыла туолуутугар анаммыта. 2020 сыллаахха болдьоҕун уларытан, Европа чөмпүйэнээтин кытта тэҥнээн биэрэр былааннаах этилэр. Ол эрээри коронавирус пандемиятыттан сылтаан турнирдар иккиэн 2021 сылга көһөн биэрбиттэрэ.
Америка куубагар КОНМЕБОЛ бары 10 дойдута кыттар: Аргентина, Боливия, Бразилия, Венесуэла, Колумбия, Парагвай, Перу, Уругвай, Чили, Эквадор. 1993 сыллаахтан турнирга эбии икки атын сборнай ыҥырыллар — үксүн КОНКАКАФ зонатыттан. Сүүрбэ сыл иһигэр саамай элбэх ситиһиилээх Миэксикэ сборнайа.
Америка куубагын рекордсмена (1967 сыллаахха ыытыллыбыт чөмпүйэнээттэри ааҕан туран) бастакы чөмпүйүөн — 15-тэ кыайбыт Уругвай сборнайа буолар. Биир титулунан Уругвайтан Аргентина хаалан иһэр. Америка куубагын билиҥҥи хаһаайына Бразилия сборнайа 9 төгүл кыайбыта.
Призёрдар
Иҥнэри бичигинэн ыҥырыылаах хамаандалар бэлиэтэммиттэр.
Бастыҥ бомбардирдар
Турнир бүтүн устуоруйатын бастыҥ бомбардиирдарынан 17-лии гуолу киллэрбит аргентинец Норберто Мендес уонна бразилец Зизиньо буолаллар. 15-тии мээчиги уругваец Северино Варела уонна перуанец Теодоро Фернандес киллэрбиттэрэ.
Захаров Николай Семенович
200px|thumb|right|Николай Захаров — Сахаачча Захаров Николай Семенович (Сахаачча) (20.12.1948—1969) — саха аатырбыт тустууга.
Олоҕун олуктара
1948 сыллаахха ахсынньы 20 күнүгэр Амма с. төрөөбүт.
Үөһээ протерозой
Үөһээ протерозой — эрдэтээҥҥи протерозой, палеопротерозой. Саха сиригэр ол саҕанааҕы, 600 мөлүйүөн сыл ынаараа өттүгэр олорбут элбэх килиэккэлээх харамайдар сэмнэхтэрин булаллар. Холобур биир оннук сэмнэхтэр көстүбүт сирдэринэн Сибиир платформатын хотугулуу-арҕаа өттүгэр баар Өлөөн көтөҕүүтэ (Оленекское поднятие) буолар
Саха мелодист дьахталлара
29 киһиттэн турар испииһэк Виталий Андросов 1993 сыллаахха тахсыбыт "Күөх түүл ырыалара" ырыанньыгыттан ылылынна
Бонагий (заамок)
Бонагий заамак (Château de Bonaguil) — Заамак баар сирэ арҕаалыы-соҕурууҥҥу Франция Лот-э-Гарон диэн департамэныгар турар. Бонагий Франция орто үйэлэр замоктарыттан бүтэһик тутуллубут диэн бэлиэтэнэр о.э. тутуу саҥата XIII үйэҕэ саҕаламмыт ол кэннэ бүтэһик тутуллуута XV үйэннэн түмүктэнэр. Маннык замоктар былыр сэрииннэн саба түһүүттэн көмүскэнэн тутуллаллар эбит. Фюмель (Fumel) диэн ааттаах куорат мэрията бас билэр дьаһайар заамага. Икки өттүттэн үрдүк томтор сирдэр быыстарыгар турар, аттытынан үрүйэлэр ааһаллар. Хаҥас өттүттэн 7 килэмиэтирдээх тэйиччи Лот (Lot) өрүс устар, уҥа өттүгэр Гарон (Garonne) өрүс.
363
363 сыл.
Запорожье уобалас
Запорожье уобалас (Запорізька область) — Украина субъега. Киин куората — Запорожье. Дьонун ахсаана 1 775 174 (2014).
Неустроев Егор Ильич
Неустроев Егор Ильич — Тулуйхан — саха композитора.
1046
1046 сыл.
Неустроев Егор Ильич
Айар үлэтэ
Амма улууһун өрөгөйүн ырыатын музыкатын суруйбут.
Сигэлэр
Союз композиторов Республики Саха (Якутия)
Виктория Ланд
Виктория Ланд (Victoria Land) - Антарктида уобалас Дальнай Востокка Россия уонна Россия ледникомунан, Арҕаа-УКС Ланд хааччахтаммыт. Сахалыы Виктория королевтарын аатынан ааттаммыта.
Кубрат (хаан)
мини|Кубрат хаан бэлиэтэ Кубрат хаан (Кубрат, Χουβρατις), Кробат (Кробат), Курбат, Курт (Куртъ) — уногундур диэн булҕар бииһин баһылыга.
Кубрат хаан Дуло диэн аҕа уустан төрүттээх буолуон сөп.
Чинчийээччилэр үксүлэрэ саныылларынан Кубрат хаан VIII–IX үйэлэргэ булҕар биистэрин түмпүт уонна Византия былыргы кинигэлэригэр Улуу Болҕар (Булҕар) сирэ дэнэр саҥа дойдуну тэрийбит. мини|Кубрат хаан уонна кини уолаттара. Димитар Гүдьэнов уруһуйа (1926 сыл) И. О. Гавритухин диэн археолог этэринэн Улуу Болҕар сирин хаана Кроват өлбүтүн кэннэ (641 уонна 668 сыллар ыккардыгар) болҕардар ыһыллыбыттар уонна сорохторо хазардарга бас бэриммиттэр, атыттар буоллаҕына куоппуттар. Ол эрээри бу этиллибит Кроват уонна Кубрат биир киһи буолаллара мөккүөрдээх.
Былыргы кинигэлэргэ ахтыы
Кубрат (гир. Куврат, Коврат, Кроват; былыргы эрмээннии Хубраат, Худбадр; болгардыы Курт да дииллэр) Константинопольдааҕы Никифор суруйбут "Бревиариятыгар" (быһа холоон 780–790 сыллар), Феофан Исповедник "Хронографыгар" (810 уонна 814 сыллар ыккарда), "Эрмээн географиятыгар" (680-с сыллар), "Именник" (IX үйэ бүтүүтэ) диэн Дунайдааҕы Болҕар сирин баһылыктарын испииһэгэр ахтыллар
Олоҕун туһунан
Кубрат хаан төрөөбүт уонна өлбүт сыллара чопчу биллибэттэр. хаҥас|мини|213x213пкс|[[Украина сирин Полтава уобалаһыгар баар Малая Перещепина диэн бөһүөлэк таһыгар Кубрат хаан өйдөбүнньүгэ]] 634 уонна 640 сыллар ыккардаларыгар Кубрат хаан авардар былаастарыттан босхоломмут.
Кубрат хаан өлбүтүн кэннэ Улуу Болҕар сирэ ыһыллыбыт. Номоххо этиллэринэн Улуу Болҕар сирин Кубрат хаан биэс уолаттара, чуолаан Батбайан, Котраг, Аспарух, Күбэр уонна Альцэк бэйэлэрин ыккардаларыгар үллэстибиттэр, хас биирдии бэйэтин ордуутун салайбыт. Бу ордуулар сомоҕолоһуута суох буоланнар хазардар сэриилэригэр кыайан утарсыбатахтар. 660-с сылларга хазардар Улуу Болҕар сирин сэриилээн ылбыттара. .
Кубрат хаан уолаттара
Феофан Исповедник диэн Византия историга суруйарынан Кубрат 5 уоллаах эбит.
уҥа|мини|280x280пкс|Улуу Болҕар сирэ уонна булҕардар көһүүлэрэ
Русофобиа
2022 сылтан ыла украиннар, американнар, европа омуктара, кэриэйдэр, дьоппуоннар, казахтар нууччалары абааһы көрөллөрө улааппытын көрдөрөр, Арассыыйа иһигэр нууччалары утары сыһыан сахаларга уонна кавказ омуктарга үөскээбит.
2023 Путин русофобиалыыр дьону кэһэтиэххэ наада диир, ол аата сахалары эмиэ.
Төрүөтэ
Нууччалар бэйэлэрэ буруйдаахтар - бэйэлэрин таҥара курдук сананаллар
Айыы санаа
Саха дьоно элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” албыныгар киирэннэр айыы санаа, айыы киһитэ диэн сыыһа, өй-санаа өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт этиилэри туһана сатыыллар. Санаа киһиэхэ куруук баар буоллаҕына биирдэ эмэтэ киирэн кэлэр саҥаны оҥорор санаа ай, айар диэн тылларынан этиллэрэ таба буолар. Санаа сылдьар дойдута атын, Ол эбэтэр Анараа дойду диэн ааттанар, онтон айыы диэн киһи оҥорор быһыыта, ол иһин Бу эбэтэр Орто дойдуга кэлэр быһыы буолар.
Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу киһи олоҕор биирдэ эмэтэ эрэ кыаллар, туһаны оҥорор быһыы буолар. Олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥорбут аҕыйах дьон биир эмэ патент, сертификат ылаллар, учуонай буолаллар. Атыттар бары оҥоро сатыыр саҥаны айыылара табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕан быһыылары элбэтэллэр. Билигин эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара элбээһинэ "айыы үөрэҕин" сыыһаларыттан быһаччы тутулуктаах.
Суруйааччы эбэтэр кумааҕы үлэһитэ тугу эмэ булан суруйбута саҥаны айыы буолбатах, онно бэлэмнэнии эрэ буолар, айар диэн тылынан этиллэрэ табыллар. Ким эрэ бу суруллубут курдук быһыыны үтүктэн куһаҕаҥҥа тириэрдэр саҥаны айыыны оҥордоҕуна ону-маны суруйааччы кигэн биэрээччигэ кубулуйан бииргэ сууттаныан сөп.
Оҕо өйө-санаата саҥаны билиилэриттэн мунньуллар, сайдар. Саҥаны айыыны оҥоруон баҕалаахтар дьоҥҥо хаһан баҕарар элбэхтэр. Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу биирдэ эмэтэ эрэ табыллан туһалаах буолар, онтон атыттара бары сыыһа-халты буолан тахсалларыттан куһаҕан быһыылары элбэтэллэр.
Оҕолорун харыстыыр санаалаах төрөппүттэр элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” албыннарыгар киирэн биэрбэттэр. Бу сыыһа “үөрэх” оҕону иитиигэ ордук улахан куһаҕаны оҥорор. Оҕо саҥаны айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро охсор санаатыгар оҕустаран элбэх сыыһаны-халтыны оҥорон кэбиһэригэр тириэрдэр. Сахалар “Айыы диэмэ”, "Айыыны оҥорума" диэн үөрэхтэрин төрөппүттэр туһаналлар. Оҕо улаатан иһэн ону-маны, буолары-буолбаты, айыыны оҥоро үөрэммитэ үгэс буолан иҥнэҕинэ куһаҕан майгыланан, киһилии быһыыта суох буолан хаалыан сөп.
Киһиэхэ ханнык санаа киирэрэ кыайан бобуллар кыаҕа суох. Айыы санаа диэн биирдэ эмэтэ киирэн кэлэр табыллара табыллыбата, үчүгэйэ куһаҕана биллибэт санаа ааттанар. Киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан арааран, улаханнык этэн айдаарбакка эрэ бу санааларын хааччахтыы сылдьара эрэйиллэр.
Санааны этэргэ айыы диэн тылы туттубат ордук, үчүгэй дии санаан элбэхтик ону-маны оҥоро сатааһын биирэ эмэ табыллыан сөп, онтон атыттара бары табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэллэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Румыния лиэйэ
Румыния лиэйэ (leu, ) диэн Румыния валютатын биирдигэ.
Иринцеева Евдокия Семеновна (Огдо)
Евдокия Иринцеева - Огдо — суруйааччы, суруналыыс, суруналыыстыкаҕа СӨ судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ үтүөлээх үлэһитэ.
1962 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайатыгар төрөөбүт. 1985 сыллаахха СГУ омук тылын салаатын итиэннэ 2003 сыллаахха СГУ филологияҕа факультетын (суруналыыстыка салаатын) бүтэрбит.
Өр сылларга "Кэскил" уонна "Юность Севера" хаһыаттарга бастаан кэрэспэдьиэнинэн, онтон сэбиэдиссэйинэн, 2011--2020 сс кылаабынай эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. 2021 сылтан СӨ С.А.Новгородов аатынан "АЙАР" национальнай кинигэ кыһатыгар эрэдээктэр.
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ Александр Иринцеев Иркутскай уобалас Баяндай оройуонуттан төрүттээх, СӨ Ауидиовизуальнай утумун национальнай киинигэр отдел начаалынньыга.
Сахафобиа
Сахафобиа (нууч: Сахафобия, ааҥл Sakhaphobia) - сахалартан куттаныы эбэтэр сэрэхэчийии, эбэтэр дириҥээбит форматыгар сэнээһин, туоратыы, саха тылын уонна култууратын туоратыы, олох экстрим форматыгар саханы кырбааһын/атаҕастааһын/өлөрүү.
Сахафобиа сүрүннээн нууччаларга баар.
Төлөс
Төлөс, тэлэс, толос (алтаайдыы: тӧӧлӧс, тӧлӧс) – алтаайдар, кыргыстар уонна тывалар биистэрин (сөөк) аата. Түркүттэр сыдьааннара буолаллар.
История
Былыргы түүрдэр VI–VII үйэлэргэ Алтаай сиригэр "төлис/тардуш" систиэмэтин олохтообуттар. Бу систиэмэнэн сэрии икки салааҕа арахсар: илиҥҥи салаа төлис ("аҕа"), оттон арҕааҥҥы салаа тардуш ("балыс") дэнэр. Түүр хаҕаната 630 сылга ыһыллыбытын кэннэ Чэби Хаан Алтаайга Төлөс дойдутун тэрийбит. Бу хаан Алтаайга бэйэтин кытта 30 000 боотурдаах кэлбит, олортон төлөс бииһэ үөскээбит. Төлөс дойдута XVII үйэ ортотугар диэри көҥүл этэ. Онтон 1652 с. төлөстөр, нууччалар экспанцияларыгар утарар кыахтара суох буолан, Тэлэҥит хааннарыгар бас бэриммиттэр.
Л.Н. Гумилев сабаҕалыырынан төлөстөр былыргы түүрдэр сыдьааннара буолаллар. Атын чинчийээччилэр саныылларынан төлөстөр тэлэ биистэриттэн төрүттээхтэр (динлин, гаогюй). Алтаай омугун үөрэппит Л.П. Потапов саныырынан телеуттар, тэлэҥиттэр уонна төлөстөр тэлэ биистэриттэн үөскээбиттэр.
С.П. Толстов сабаҕалыырынан Алтаай төлөстөрө Абу-л-Гази "Оҕустар төрүттэрэ" диэн кинигэтигэр суруйбут 24 оҕус-түркэмээн биистэрин кытта ситимнээх буолуохтарын сөп.
Ону тэҥэ төлөстөр өбүгэлэрэ, ол аата былыргы тэлэ биистэрэ моҕол тыллаах буолуохтарын сөбүн туһунан сабаҕалааһыннар бааллар. Холобур, Н.Я. Бичурин саныырынан былыргы динлиннэр уонна гаогюйдэр моҕол тыллаах этилэр, кинилэр аан маҥнай дили дэнэллэр эбит, онтон гаогюй динлиннэрэ диэн ааттаммыттар. А.С. Шабалов этэринэн төлөстөр өбүгэлэрэ дилилэр уонна гаогюйдэр ханнык эрэ моҕол тылынан саҥараллара.
Алтаай төлөстөрө
Билиҥҥи кэмҥэ төлөстөр алтаайдар, тэлэҥиттэр уонна телеуттар быыстарыгар киэҥник тарҕаммыт биир улахан биис (сөөк) буолаллар. Ол иһин төлөстөр бэйэлэрэ зайсан дэнэр баһылыктаахтар. Төлөстөргө аймахтыы биистэр: Көбөк, Алмат, Тэбэк, Тэти-Таас, Чаҕат, Тарык, Шакшылык.
Тыва төлөстөрө
Тыва төлөстөрө (түлүштэр) Улуг-Хэм (Торгалыг хочото), Өвүр уонна Чөөн-Хэмчик улуустарыгар (кожууннарыгар) олохсуйан олороллор.
Интэриэһинэй чахчылар
Төлөс бииһин аата Төлөс күөлүгэр (нууч.: Телецкое озеро) хаалбыт. Төлөстөр бу күөл кытылыгар 1652 с. диэри олорбут эбит. Олохтоох омуктар Төлөс күөлүн Алтын-Күөл диэн ааттыыллар.
Equinox Group
Equinox Group - АХШ лүкс фитнесс һааллары салайар тэрилтэтэ, 15 араас бреннарынан үлэлиир, 19000 фитнес һааллары Америкаҕа, Канаадаҕа, Улуу Британияҕа, Дьоппуоҥҥа, Кытайга бас билэр. Биир биллэр брена - Blink Fitness
Planet Fitness конкурена буолар
Никифоров Дмитрий Иванович (Ырыа Миитэрэй)
Никифоров Дмитрий Иванович (Ырыа Миитэрэй) — Уус-Алдан биллиилээх ырыаһыта, хомус ууһа.
1913 сыллаахха Дүпсүн улууһугар төрөөбүт. Аҕата Иван Константинович аатырбыт Күлүмнүүр улахан убайын уола, ааҕар-суруйар эбит. Ийэтэ Марфа Гоголева.
Оҕону үөрэтии
Ийэ кут иитиллэр, ол аата бэлэм, туһалаах билиилэри ийэтэ иҥэрэн биэрэр, онтон салгын кут үөрэнэр, билиини иҥэринэр. Араас элбэх үөрэхтэн оҕо үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын бэйэтэ арааран билэргэ, олоҕор туһанарга үөрэнэр. Ол иһин үөрэнии эрэйдээх.
Никифоров Дмитрий Иванович (Ырыа Миитэрэй)
Сэттэ кылаас үөрэхтээх, эбии учууталлар куурустарын бүтэрэн Найахыга учууталлаабыт. 1939 сыллаахха Сивцева Елена Яковлевналыын холбоспуттар, үс оҕоломмуттар.
1977 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр ыалдьан өлбүт.
Оҕону үөрэтии
Үөрэҕи элбэхтик хатылаан үөрэнии билиини үөскэтэр. Салгын кут билиилэртэн үөскүүр. Улаатан эрэр оҕо салгын кута сайдан, умнубат буолара улаатан санаатын кыайан салайар кыахтаннаҕына, олоххо туһалаах үөрэҕи ылынар кыаҕа улаатар.
Билиилэр өссө чиҥээтэхтэринэ, элбэхтэ хатыланнахтарына хаһан эрэ үгэскэ кубулуйуохтарын сөп. Оччоҕуна ийэ кукка уларыйаллар, умнуллубат турукка тиийэннэр, киһи араас саҥа хамсаныылары оҥорор кыахтаныан сөп.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:
1. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута үгэстэринэн иитиллэр.
2. 5 эбэтэр 6 сааһыттан салгын кута үөрэнэриттэн сайдар.
Икки өрүттэнии хардары-таары дьайыылары оҥороллоруттан хайаларын да хаалларан кэбиһии кыаллыбат. Аныгы үйэҕэ үөрэх оҥорор туһатын, өйү-санааны сайыннарарын төрөппүттэр билэннэр, оҕолорун үөрэтэ сатыыллара эбилиннэ.
Үөрэтии төһө да эбиллибитин иһин оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллэрин хаалларан кэбиһии табыллыбат, өйө-санаата халыйыытын, араас туһата суох үгэстэринэн син-биир туоларын үөскэтэр. Биһиэхэ билигин үөрэх аһара эбиллиитин түмүгүнэн оҕо ийэ кутун иитиини хаалларан кэбиспиттэриттэн, оҕолор өйдөрө-санаалара атаахтатыынан иитиллэн туруга суох буолан хаалара өссө улаатан иһэр.
Оҕо үлэҕэ үөрэнэригэр кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ буолан үгэстэри үөскэтинэрэ туһалыыр. Онтон улаатан иһэн салгын кута сайдан истэҕинэ үлэҕэ үөрэнэр. Үлэҕэ үөрэнии хамсаныылары оҥорууттан тутулуктааҕынан киһи буор кута төһө сайдыылааҕыттан быһаччы тутуллар. Сайдыылаах буор кут хамсаныылары оҥорууну табан салайарынан үлэҕэ үөрэнии түргэтиир кыахтанар.
Үөрэх уонна үлэ киһи өйө-санаата сайдыытын икки өрүттэрэ буоланнар икки аҥы хайысхалаахтар, икки өрүтү үөскэтэллэр:
1. Үлэ хамсаныылара киһи сэрэхтээхтик, нэмин билэн хамсанарын, буор кутун үөскэтэллэр уонна кэлэр көлүөнэлэргэ утумнааһын нөҥүө бэриллэн иһэллэр.
2. Үөрэх өйү аҥардастыы сайыннарарынан киһиэхэ бэйэтигэр эрэ туһалыыр, кэлэр көлүөнэтигэр бэриллибэккэ хаалан хаалар. Салгын кут үөрүйэхтэри үөскэппэтэҕинэ киһи өллөҕүнэ үрэллэн, ыһыллан хааларыттан кэлэр көлүөнэлэргэ туһата аҕыйыыр.
Аһара баран үөрэҕи өрө тутуу, арбааһын үлэни хаалларыыны үөскэтэн сэбиэскэй былаас эстиитигэр тириэрдибитэ. Аныгы, ырыынак олоҕор үөрэҕи аһара өрө тутары тохтотуу эрэйиллэр. Ол курдук омугу үлэ эрэ сайыннарара, үйэтин уһатара Кут-сүр үөрэҕинэн чуолкайдык быһаарыллар кыахтанна.
Үөрэҕи ситиһии киһиэхэ бэйэтигэр эрэ табылыннаҕына туһалыыр, барыһы, элбэх хамнаһы ситиһиини, чэпчэки үлэни биэриэн сөп. Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар ыгыы-хаайыы күүһүнэн аһара күүскэ үлэлээн элбэхтик эрэйдэммит дьадаҥы дьоҥҥо үөрэх чэпчэки үлэни, элбэх хамнаһы биэрэрэ ордук улахан суолталаммыта сөп.
Сэбиэскэй былаас эстиитин иннинэ “Бары үрдүк үөрэхтээх буолуҥ” диэн ыҥырыыны туһанан дьону албыннааһын өссө улааппыта. Оҕолору барыларын үрдүк үөрэхтиир туһугар партия кыһаммыта дьон өйүн-санаатын чэпчэки үлэни көрдөөһүн диэки салайбыта.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн ахсааны билэргэ, кинигэни ааҕарга, суруйарга үөрэтии олоххо киирбитэ. Бу үөрэхтэр төһө да улахан дьоҥҥо туһалаахтарын иһин кыра оҕоҕо туох да туһалара суох, эрдэлээн хаалар дьарыктарга киирсэллэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ бэрээдэккэ, киһи быһыытын тутуһа үөрэннэҕинэ, ол үөрэҕэ үгэс буолан ийэ кутугар иҥэриттэн улаатан да баран олору тутуһа сылдьара уурайбат. Улахан киһи этэрин истэр, толорор буолууга кыра эрдэҕинэ иитэр, үөрэтэр судургу, ол курдук үөрэҕи хос-хос хатылаан үгэс оҥорон иҥэрдэххэ умнуллубат буолара улаатар.
1. Үчүгэй оҕо төрөппүтэ этэрин истэр, соннук толорор. Төрөппүтэ этэрин истэр, толорор оҕо кини курдук буолууну түргэнник ситиһэр кыаҕа улаатар.
2. Куһаҕан оҕо төрөппүтэ этэрин истибэт, толорбот буола улаатар. Ол иһин үөрэҕи да ылынара, үлэни да үлэлиирэ кыаллыбат киһиэхэ кубулуйар. Бэйэлэрэ үөрэҕэ суох төрөппүттэр оҕолорун үөрэхтээх киһи оҥороору атаахтанан кэбиһэллэрэ аһара баран сылдьарыттан үлэлиэхтэрин баҕалаахтар билигин аҕыйахтар.
Үлэһит дьон оҕолоро кыра эрдэҕиттэн кыра балтыларын, бырааттарын көрө-истэ, көмөлөһө үөрэниитэ үгэс буолан иҥэриттэн куруук итинник майгыланан хаалара биллэр. Үлэлии үөрэнэн, ону үгэс оҥостунан кэбиспиттэрэ тардарыттан үйэлэрин тухары кыайалла-рынан үлэлии сылдьаллар.
“Бил баһыттан сытыйар” диэн өс хоһооно баай, биллиилээх буолуу сытыйыыга тириэрдэрин быһаарара ордук улахан суолталаах. Баайдар оҕону иитэллэрэ атаахтатыы өттүгэр халыйарыттан кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрө-санаалара туруга суох буолара үөскээн, сыыһа-халты туттунууга киирэн биэрэллэрин элбэтэр.
Киһи сыыһа-халты туттунара элбээтэҕинэ тугу оҥорорун барытын куһаҕаҥҥа кубулутар кыахтаах. Ол иһин оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарга үөрэнэрэ ирдэнэр.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Үрүҥү уонна хараны араарыы” диэн аналлаах үөрэҕи оҥорон оҕолору, эдэрдэри үөрэтэр. Бу үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоххо туһаныы үөрэҕин баһылааһынтан оҕо салгыы олоҕо барыта тутуллар, өйө-санаата “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун тутуһан сайдара ситиһиллэр. Кэмэ кэллэҕинэ үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэрэ кэлэриттэн өй-санаа эмиэ уларыйдаҕына табыллара уонна бу тосту уларыйыы улахан уустуктары үөскэтиэн сөбүттэн икки өрүттээх буолууну тутуһуу өйү-санааны харыстыыр аналлаах.
“Иккиттэн биирэ таба буолуо” диэн этии киһи оҥорор быһыытын быһаарыыга хаһан баҕарар туттуллар. Киһи тугу эмэни оҥорбута барыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан икки аҥы арахсан тахсаллара хаһан да уларыйбат.
“Үрүҥү, хараны кыайан араарбат” диэн этии үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоххо туһаныы эрэйдээҕин, үлэлээҕин, элбэх билиини-көрүүнү эрэйэрин биллэрэр. Оҕо аан бастаан куһаҕан диэни арааран биллэҕинэ уонна олору оҥорботоҕуна үчүгэйи оҥороро элбиирин үөскэтээри сахалар “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этиини туһанан оҕолорун үөрэтэллэр. Тоҕус эрэ ахсааннаах дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын арааран билии үчүгэйи уонна куһаҕаны олоххо таба арааран туһаныыны чэпчэтэр уонна оҕо киһи буолууну ситиһэригэр тириэрдэр.
“Айыы үчүгэй” диэн тыл үөрэхтээхтэрэ уонна үөрэх министерствота оҕолору сыыһа хайысханы тутуһан үөрэтэллэриттэн, айыыны оҥоро сатаан наркотиктары боруобалаан көрө сылдьаннар наркоман буолан хаалааччылар элбээн иһэллэр.
Бу оҕолору үөрэтиигэ перестройка кэнниттэн киирэн хаалбыт улахан алҕас көннөҕүнэ эрэ эдэрдэр наркоман буолан эрэйдэнэллэрэ аҕыйыыр кыахтанар, ол иһин элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” тохтоттоххо эрэ табыллар кэмэ кэлбитин төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ.
Оҕо улаатан истэҕинэ, салгын кута үөскүүр, сайдар кэмиттэн үөрэтиллэрэ саҕаланар. Ол аата туох эмэ саҥаны элбэхтэ хатылаан билиигэ кубулутан өйгө-санааҕа иҥэриниитэ үөрэнии диэн ааттанар. (1,110).
Арассыыйа күнэ
thumb|250px| [[Борис Ельцин уонна Владимир Путин 2001 сыллаахха Арассыыйа күнүгэр]] Арассыыйа күнэ (День России) бэс ыйын 12 күнүгэр Арассыыйаҕа бэлиэтэнэр национальнай бырааһынньык. 1992 сыллаахтан сыл аайы бэлиэтэнэр. 1990 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын народнай дьокутааттарын сийиэһитэ суверенитет Декларациятын ылбыта.
Чернигов уобалаһа
Чернигов уобалас (Чернігівська область) — Украина субъега. Киин куората — Чернигов. Дьонун ахсаана 1 065 826 (2014).
1010
1010 сыл.
Temu (тэрилтэ)
Temu (Тему) - онлайн маҕаһыын, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Сүрүннээн Америкаҕа, Аустралияҕа, Кытайга, Индияҕа, Германияҕа, Бразилияҕа үлэлиир. Аатырбыт Pinduoduo тэрилтэ бас билэр.
Маҕаһыын официал саайта: https://www.temu.com/
Романов Иван Михайлович
Романов Иван Михайлович (04.12.1909—1978)
Байкааллааҕы судаарыстыбаннай университет
мини
Байкааллааҕы судаарыстыбаннай университет - Арассыыйаҕа Иркутскай куоракка баар үрдүк ;үөрэх тэрилтэтэ. Толору аата - бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай үниверситет"
Устуоруйата
1894 с. куораттааҕы Александро-Мариинскай учуулуссатын дьиэтин тутуу саҕаламмыт. 1930 с. НКС уурааҕынан учуулусса дьиэтигэр Сибиирдээҕи финансовай-экэнэмиичэскэй институт тэриллибит. . Сэрии кэнниттэн, бу тэрилтэ, үрдүк квалификациялаах финансовай-экэнэмиичэскэй уонна инженернай-экэнэмиичэскэй профиллаах испэссэлиистэри эрэгийиэн бары үлэтин сүрүн салааларыыгар бэлэмниир буолбут. 1947 с. плановай-экэнэмиичэскэй факультет арыллыбыт. 1940 сылтан аспирантура тэриллибит. 1953 с.инженернэй-экэнэмиичэскэй факультет төрүттэммит. Забайкальеҕа 1957 с.институт Читатааҕы филиала арыллыбыт. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үөрэхтээһиҥҥэ уонна наукаҕа министиэристибэтин 2015 с.алтынньы 29 күнүгэр тахсыбыт 1252 нүөмэрдээх бирикээһинэн "Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета аата уларыйан бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай университет" диэн буолбут. Университет билигин эрэгийиэннэр ыккардыларынааҕы үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи, үрдүк үөрэххэ, үрдүк үөрэх кэннинээҕи бары таһымнары хабан туран үөрэхтиир-научнай комплекс.
Структурата
-факультеттар уонна кафедралар
-судаарыстыба уонна быраап института
-аан дойду экэниэмикэтин уонна норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан института
-култуура, социальнай коммуникация уонна информ.технология института
-үп-харчы уонна салалта института
-норуодунай хаһаайыстыба института
-норуоттар ыккардыларынааҕы факультет
Подразделениелара уонна филиаллара:
-Читинскэй институт(1958)
-Усть-Илимскайдааҕы филиал
Рейтиннэрэ
Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай университет
1. Иркутскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ.
2. Иркутскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 130-с миэстэ.
4. Арассыыйа юридическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2020 топ-15 киирэр.
Pinduoduo
Pinduoduo - Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ (Amazon уонна AliExpress тэҥэ) маркетплейс буолар уонна Кытайга, Тайваньҥа, Гонкоҥҥа, Америкаҕа, Индияҕа, Канаадаҕа улахан ритейл бизнес тутааччы.
Салалтата - Шанхай
2022 сыл
2022 сыл
Туох буолбута
Холобоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрэ 2022 сылы биирдиилээн киһи балыктыыр уонна аквакултуура сылынан биллэрбитэ.
Apple Vision Pro
Apple Vision Pro - Apple өйдөөх ачыкыта, Аан Дойдуга бэс ыйын 5 күнүгэр 2023 сыллаахха тахсыбыта. Сыаната 3500$ буолар.
Огурдар
Оҕустары кытта бутуйума.
Уйгуурдары кытта бутуйума.Угордары кытта бутуйума. уҥа|мини|250x250пкс|Гунн имерията, 450 сыл уҥа|мини|250x250пкс|Огур норуоттарын тарҕаныыта -- авардар, булгардар, хазардар, гунн тобохторо, 650 с. Огурдар (огур бииһин ууһун омуктара) — Киин Азияҕа олоро сылдьыбыт, ол гынан баран олох эрдэ Европаҕа көһөн барбыт былыргы түүрдэр иннинээҕи (пратюрских) биис уустарын сорохторо.
Устуоруйалара
мини|250x250пкс|Булгардар 6-7 үү тарҕаныылара мини|250x250пкс|Хазар хаҕанатын үүнүүтэ уонна баһылаһына, 7-9 үү Үөрэхтээхтэр сабаҕалыылларынан, огурдар былыргы түүрдэр иннинээҕи бии уустарыттан эрдэ арахсыбыт буолуохатарын сөп. Огурдар оччолорго түүрдэр биир саамай улахан бөлөхтөрүттэн -- оҕустартан биһиги эрэбыт иннинэ бастакы тыһыынча сыллар ортолоругар арахсыбыттар диэн түөрүйэ баар
Огурдар былыргы түүрдэр иннинээҕи биис уустартан арахсан барыахтарыттан, пратүүрдэр тыллара арахсан барбыт, ол курдук, түүр тыллара уонна огур (булгар) тылларын бөлөҕө диэн үөскээбит.
Огурдар былыргы түүрдэр иннилэринэ аан бастакынан арҕаа диэки улахан көһүүлэри (миграциялары) саҕалаабыттар.
VI үйэҕэ Европаҕа авардар (обрдар) үөскээбиттэр уонна Авар хаҕанаатын тэрийбиттэр. .
VII үйэҕэ ордук булҕардар киэҥник тэнийбиттэр. Ол гынан баран, кинилэри өтөр арҕаа диэри хазардар үтэйбиттэр. Кинилэр кэлин Хазар хаҕанатын тэрийбиттэр.
Кэлин тиһэҕэр көһө сылдьыбыт пратүүр-огурдар сыыһа баайа атын омуктары кытта суураллан симэлийэн хаалбыттар уонна Европаҕа олохсуйбуттар (Подунавьеҕа, Подоньеҕа, Причерноморьеҕа, Поволжьеҕа).
Огурдар уоннаи Угралар
Сорох үөрэхтээхтэр түүрдэргэ сыһыана суоха Угралар ааттарын мадьярдар нөҥүө Оргудартан ылбыттар диэн сабаҕалыыллар.
Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ
мини|[[Путин 2008 сыллаахха Биллибэт саллаат өйдөбнньүгэр венок уурар.]]
' Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ' ('День защитника Отечества) — Беларуська, Кыргыстаанҥа, Россияҕа, Таджикистанҥа, Украинаҕа  хас сылын аайы олунньу 23 күнүгэр бэлиэтэнэр бырааһынньык.
1922 сылтан ССРС ити дата сыллата үгэс курдук «Кыһыл армия күнэ», 1946 сылтан «Советскай армия күнэ», 1949-1991 сс. — «Советскай армия уонна Байыаннай- муора флотун күнэ»диэн бэлиэтэммитэ. Олунньу 23 күнүгэр байыаннай сулууспалаахтартан ураты сэбиэскэй гражданнарга барыларыгар рабочай күн буолбута.
Советскай Союз эстибитин кэннэ Россияҕа " Аҕа дойду көмүскээччитин күнэ «диэн бэлиэтэнэр уонна Россия байыаннай албан аатын күнүнэн, ону тэҥэ кэккэ дойдуларга тутулуга суох государстволар (СНГ) бэлиэтэнэр. Аҕа дойду көмүскэлин күнэ- дьыла-эр дьон, ийэ дойду көмүскэлигэр кыттыбыт дьахталлар бырааһынньыктара.
Россияҕа
Официальнай версиянан Россия Аармыйатыгар сулууспалыыр уонна сулууспалаабыт дьону өрө тутарга бырааһынньыктанар, ол гынан баран киэҥник эр дьон бырааһынньыгын курдук ааҕыллар.
Бырааһынньыкка парад ааһар уонна бэтэрээннэри ветераннары айхаллааһын буолар, эр дьоннорго (кэргэннэригэр, аҕаларыгар уонна уоллагыгар) кыра бэлэхтэри биэрэллэр.
Беларусь солкуобайа
Беларусь солкуобайа (беларускі рубель, ) диэн Беларусь валютатын биирдигэ.
Черновцы уобалаһа
Черновцы уобалаһа (Чернівецька область) — Украина субъега. Киин куората — Черновцы. Дьонун ахсаана 908 540 (2014).
Калян минарет
Калян Минарет, биир аата Бухара минарета (Minorai Kalon; — Улахан минарет) — Бухара куорат (Узбекистан) историческай киинигэр баар бээтинсэтээҕи мэчиэт минарета. Минареты, 1127 с. куорат иһинээҕи тутууларынан дьарыктанарынан биллибит караханид Арслан хаан (1102-1130) туттарбыт. Калян Минарет Бухара куорат ураты бэлиэтэ буолар;
мини
Саамай үрдүк тутуу уонна куорат кырдьаҕас архитектурнай пааматынньыктарыттан биирдэстэрэ; Илиҥҥи мусульманскай эйгэ итинник киэптээх тутууларыттан саамай биллиилээхтэрэ. Орто үйэлэргэ тутуллубут бу минарет, Калян мэчиэти, Мири Араб уонна эмир Алим-хан медреселарын кытта биир архитектурнай ансаамбыл буолар уонна Бухара историческай киинин атын пааматынньыктарын кытта ЮНЕСКО аан дойду үрдүнэн харыстанар эбийиэктэрин испииһэгэр киллэриллибит.
Калян минарет соборнай мечеть аттыгар, караханид(бастакы мусульманскай династия) Арслан-хан кэмигэр маастар-зодчай уста Бако салалтатынан тутуллубут. Бастаан утаа, үөһээ чыпчаалыгар мас банаардааҕа. Тутуллан бүтэн баран, өтөр буолаат, биллибэт төрүөтүнэн сууллубута. 1127 с. хаттаан тутарга быһаарбыттара. Уста Бако тэбиэн үүтүгэр мэһиллибит кирпииччэттэн(27×27×5) минарет акылаатын оҥорбута.
Икки сыл ааһыыта, акылаат таас курдук кытааппытын кэннэ, минареты барытын уокка хатарыллыбыт, олус бөҕө кирпииччэттэн туппута. Калян минарет модьу-таҕа, төбөтүн диэки синньиир, үөһээ өттө цилиндрическэй моһуоннаах, 16 аһаҕас аркалардаах ротонда-банаарынан бүтэр кирпииччэттэн тутуллубут башня. Минарет үрдүгэ - 46,5 м. Аллараа өттүн кэтитин кээмэйэ 9,7 миэтэрэ. Аллараа өттө уон кырыылаах, 185 см.үрдүктээх олбоххо тирэнэр. Сир аннынааҕы чааһа 13 миэтэрэттэн тахса дириҥнээх. Сөпкө суоттанан ууруллубут акылаат үс сиринэн саһархай известняктан турар "курдаах". Үөһээ өттүн кэтитин кээмэйэ, банаар саҕаланар сиринэн(32 м.үрдүккэ)6 миэтэрэҕэ тэҥнэһэр. Банаар үрүт уонна алын өттүлэрэ сталактиттартан оҥоһуллубут карнизтарынан түмүктэнэр. Минарет бээтинсэтээҕи мечеть соҕуруулуу-илин муннугар турар уонна кини сарайын кытта, сиртэн 5 миэтэрэ үрдүккэ, арочнай муостанан холбоһор. Минарет истиэнэтэ бүтүннүү, уокка хатарыллыбыт уонна бирюзовай өҥнөөх глазурованнай кирпииччэлэртэн таҥыллыбыт геометрическай уонна да атын оһуордарынан киэргэтиллибит. Ону таһынан, истиэнэҕэ, устуоруйаҕа уонна итэҕэлгэ сыһыаннаах куфическай тиэкистэр суруллубуттар.
Минареты Калян-Сүдү улахан диэн ааттаабыттара. Бэйэтин кэмигэр, минарет, хас да соругу толороро: мэчиэт башнята буолан киниттэн азанчилар азаны (мусульманнары үҥэргэ (намазка) ыҥырыы) ыллыыллара; Сэрии кэмигэр кэтээн көрөр башня; Куорат таһыттан ыраахтан көстөр маяк; 1920 с.Кыһыл Армия Бухараны устуурмалаабытын түмүгэр, артиллерийскай сэнэрээттэн банаар аҥаара алдьаммыта. Ону, сотору кэминэн, үөһээҥҥи карниз икки яруһуттан уратыны чөлүгэр түһэрбиттэрэ. Онтон ыла, үөһэ карниз үс эрэ ярус сталактиттартан турар. Онон, үрдүгэ кыччаабыта минарет уопсай көстүүтүгэр охсуулаах буолбута биллэр. 1924 с. минарет эркиннэрин сорох өттө уонна мукарнасыта(куупала) чөллөрүгэр түһэриллибиттэрэ. 1960 с.уста Очил Бобомуродов минарет сир аннынааҕы чааһын(акылаатын уонна олбоҕун) өрөмүөннээбитэ уонна бөҕөргөппүтэ. 1997 с.Бухара төрүттэммитэ 2500 сылын көрсө минареты бастыҥ маастардар капитальнайдык реконструкциялаабыттара уонна чөлүгэр түһэрэр үлэлэри ыыппыттара. Онтон салгыы сылларга, минареты чөлүгэр түһэрии үлэлэрэ ,кыратык да буоллар, ыытыллыбыттара. Калян минарет, 9 үйэ кэриэтэ турар. https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/bukhara/kalyan-minaret.htm https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/bukhara/kalyan-minaret.htm https://www.orexca.com/rus/uzbekistan/bukhara/minaret_kalyan.htm http://www.marcopolo.uz/ru/attraction/487
Сигэлэр
https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/bukhara/kalyan-minaret.htm http://www.marcopolo.uz/ru/attraction/487 https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BD
2021 сыл
2021 сыл
Иккис Мөҥүрүөн нэһилиэгэ
Иккис Мөҥүрүөн нэһилиэгэ — Мэҥэҕэ баар буола сылдьыбыт нэһилиэк.
Догдоҥо (Бөкө) сиригэр Сотоҕо аһыллыбыт Быдай оскуолата.
Аралдьытыы
Аралдьытыы диэн кыра оҕону иитиигэ туттуллар ньыма. Куһаҕаны оҥорорун тохтотууга туһалыыр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ тугу оҥорбутун өйдөөбөт диэни бары билэллэр уонна сорохтор бу кэмҥэ оҕону албынныы да сылдьыахха сөп диэн сыыһа саныыллар. “Хаппыыста быыһыттан булбуппут” диэн этии ити албынныыр санааттан үөскээбит.
Сахалар үөрэхтэрэ кыра да оҕону албыннаама, киниэхэ хаһан да сымыйалаама диэн үөрэтэллэр. Ол барыта оҕо кыра эрдэҕинэ тугу оҥорбута барыта өйүгэр-санаатыгар ууруллан иһэринэн, ийэ кута үөскүүрүнэн дакаастанар. Сымыйалааһын хаһан баҕарар, хойутаан, оҕо улааппытын да кэннэ арыллан тахсыыта төрөппүтүн итэҕэйбэтин үөскэтиэн сөп.
Оҕо саҥа улаатан иһэн туох өйүгэр көтөн түһэрин үчүгэйин, куһаҕанын араарбакка эрэ барытын оҥорон иһэр кыахтаах. Ийэтин баттаҕын бобута тута-тута тардыалыан сөп. Куһаҕан быһыылары оҥоро үөрэнэн хаалбатын туһугар иитээччи, төрөппүт көрө сылдьан куһаҕаны оҥорорун кытта тохтотон, атыҥҥа, үчүгэйи оҥорууга аралдьытан биэрэн иһэрэ хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Сахалар кыра оҕону көрүүгэ аралдьытыы, саататыы диэн тыллары үгүстүк тутталлар. Бу тыллар оҕо өйүн-санаатын уратыларын бэлиэтээн хайдах үөрэтэр ордук туһалааҕын быһаараллар. Биир оонньууртан салҕан, быраҕаттаан бардаҕына атыны, саҥаны эбэтэр урут бырахпытын ылан биэрэн истэххэ, аралдьыйан, салгыы оонньуу олоруон сөп. Оҕо олорор миэстэтин уларытан биэрии эмиэ аралдьытыыга киирсэр.
Аралдьытыы диэн санааны аралдьытыы, атыҥҥа көһөрүү, атыны санааһын. Куһаҕаны үгүстүк санааһынтан санааны аралдьытыы туһата олус улахан. Туохтан эмэ санаарҕаатахха туох эмэ үчүгэйи, туһалааҕы баҕара санааһыҥҥа көһөрүү санаа аралдьыйыытын, санаарҕабыл умнуллуутун үөскэтэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ санаата мөлтөх, тугу субу көрбүтүн тутаары сарбаҥныыр эрэ кыахтаах. Тугу эмэ оҥорорун санаатыгар туппакка эрэ оҥорор. Тугу оҥорбутун бэйэтэ умнан иһэр, арай быччыҥнара хайдах хамсаабыттарын өйдөөн хаалан соннук хамсаныыны хатылаан оҥоруон сөп. Хайдах хамсанарыттан буор кута сайдан иһэр.
Быччыҥнар хайдах хамсаабыттарын умнубакка өйдөөн хаалан буор куту үөскэтэр кыахтаахтара оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр үчүгэй быһыылары эрэ оҥороро ордугун, үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатар кыахтанарын быһаарар. Киһини охсуолуу, тэбиэлии үөрэммит кыра оҕо улаатан, итирэн өйө көттөҕүнэ сутуругунан түһэ сылдьар буолара биллэр. Кыра оҕо ийэ кута иитиллэр кэмигэр куһаҕан быһыылары оҥорбокко үөрэннэҕинэ, куһаҕан үгэстэрэ суоҕуттан, куһаҕан быһыылары оҥороро аҕыйах буолар кыахтанар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥороруттан аан бастаан аралдьытыы, атынынан солбуйуу эрэ быыһыыр кыахтаах. Холобурга, оонньуу олорор оонньууруттан салҕан быраҕаттанан бардаҕына, атын, ураты оонньууру ылан биэрдэххэ, онон салгыы оонньуу түһүөн сөп эбэтэр миэстэтин уларытан биэриэххэ, кыратык көтөҕөн, аралдьытан да ылыахха. Оҕо барыта көтөхтөрө түһэн ыларын хаһан баҕарар сөбүлүүр.
Оҕо өйө-санаата саҥаны билэн иһэр уратытынан саҥа оонньуурунан оонньуурун ордук сөбүлүүр. Оҕо сайдан иһэр өйө-санаата саҥаттан-саҥаны билиигэ-көрүүгэ аһара наадыйар, ол билиилэртэн ийэ кута сайдар. Улаатан иһэн үөрэҕи, билиини ылыныыта этэ-сиинэ сайдан иһиитин кытта тэҥҥэ, хаалсыбакка барсан иһэрэ ордук. Оҕо кыра эрдэҕинэ аһара элбэх оонньуур туһата суох, буортулаах да буолуон сөп. Саҥаттан-саҥа, үчүгэйтэн үчүгэй, аһара элбэх оонньуур бииртэн-биир кэлэ турара ыла-ыла быраҕан иһэр өйүн-санаатын аһара сайыннаран оҕоҕо харыстыыр, көмүскүүр санаатын суох оҥоруон сөп.
Кыра оҕо бэйэтэ өйдүүр кыаҕа сайда, салгын кута баһылаан салайар буола илигинэ субу оҥорбутун умнан кэбиһэрэ элбэх. Куһаҕаны оҥорон кэбиспитин кэнниттэн тута тохтотон атыҥҥа, үчүгэйи оҥорууга аралдьытан биэрдэххэ, куһаҕаны оҥорбута элбэхтэ хатылаабатаҕына умнуллан, хаалан иһэр кыахтанар.
Ону-маны көөчүктээн, ымсыырдан баран, ылан биэрэ-биэрэ былдьаан, былдьаһыннара үөрэтэн кэбиһии ордук эрэйгэ тириэрдиэн сөп. Оҕо сөбүлүү көрбүтүн барытын ылан иһэргэ үөрэнэрэ кэлин төрөппүккэ аһара улахан ыарахаттары үөскэтиэн сөп. Атыҥҥа аралдьытан биэрии оҕо былдьасыһар санаатын суох оҥорор. (1,15).
Оҕо хаһан баҕарар сыыһа-халты туттунара, иһити муостаҕа түһэрэрэ элбэх. Маҥнайгы аһыыр иһитэ муостаҕа түстэҕинэ да алдьаммат буолара ордук.
Римскай-Корсаков Николай Андреевич
250px|thumb|Римскай-Корсаков мэтириэтэ, Валентин Серов уруһуйа, 1898
Аралдьытыы
Улаатан иһэр оҕо санаата аралдьыйан иһэрэ элбэх. Аһара аралдьыйыы боччумнаах буолууну суох оҥороро кэлин, улаатан истэҕинэ куһаҕан буолуон сөп. Олус элбэх санаалар киириилэриттэн бииртэн бииргэ көтөн иһии, барыны-бары боруобалыы сатааһын элбиир.
Римскай-Корсаков Николай Андреевич
Римскай-Корсаков Николай Андреевич, диэн Арассыыйа композитора. Бэйэтин кэмигэр биир улуу композитар этэ уонна атын композитордарга улахан сабыдыалы оҥорбута. Арассыыйа атын композитордарын курдук ойоҕос дьарыгырааччы этэ, дьиҥ үлэтэ флотка баара.
Аралдьытыы
Куһаҕан санаалартан ыраастаныыга аралдьыйыы туһата улахан. Атынынан дьарыктаныы саҥа интэриэһи үөскэтэн санааны уларытан, атын санаалар киирэллэригэр тириэрдэрэ иҥэн хаалбыт куһаҕан санаалары үтүрүйэн уларытыан сөп.
Римскай-Корсаков Николай Андреевич
Римскай-Корсаков Новгород аттыгар 1844 сыл кулун тутар 18 күнүгэр төрөөбүтэ уонна 1908 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр Лыбенскай (Санкт-Петербург аттыгар баар куорат) аттыгар өлбүтэ. Ордук биллэр үлэлэрэ - опералар, оркестра музыката уонна ырыалар. Оркестра музыкатын суруйарга биир чулуу композитар этэ уонна оркестр тэрээһинин туһунан улахан үлэни суруйбута. Сказкалар уонна легендалар тустарынан музыканы айарын таптыыра. Ордук биллэр айамньылара - Шахерезада. Ону тэҥэ Модест Мусоргскай бүтэрбэтэх үлэлэрин салҕаабыта.
Аралдьытыы
Киһи олоҕор араас туһалаах дьарыктардаах буолуута куһаҕан санааларга оҕустарарыттан, куһаҕан быһыыга киирэн биэрэриттэн көмүскэл, харыстабыл буолар кыахтаахтар. Турунан туран үлэлии-хамсыы сырыттаҕына, билэр да киһитэ арыгыта иһэ барыах диэтэҕинэ, оҥоро сылдьар үлэтин быраҕан барар кыаҕа кыччыыр.
Римскай-Корсаков Николай Андреевич
Early years
Римскай-Корсаков 1844 сыллаахха төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнигэр эр дьон улахан өттө Россия флотугар сулууспалыыллара. Кыра эрдэҕиттэн музыкаҕа дьоҕурун көрдөрбүтэ. Ырыалары наар ыллыы, истибит ырыатын ноталара суох тута пианоҕа ооннььуура. Алта саастааҕар пианонан дьарыктарнарын саҕалаабыта. Глинка Царь олоҕо диэн операта улахан өйдөбүлү хааллаарбыта. Ол гынан баран син биир флотка сулууспалыан баҕарара, ол иһин 1862 сыллаахха Флот училищетыгар киирбитэ.
Аралдьытыы
Киһи өйө-санаата сайдыыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэриттэн аһара аҥар өттүн, аралдьыйыы диэки баран хаалара куһаҕаҥҥа, боччума суох буолууга тириэрдиэн сөбүттэн оҕо улаатан истэҕинэ сэрэниэххэ, аһара ыытымыахха.
Римскай-Корсаков Николай Андреевич
Early years
Флот училищетыгар даҕаны пианонан дьарыктанарын салҕаабыта. Чулуу пиано онньооччута буолбатын даҕаны араас опералартан чаастары пианоҕа оонньуурун сөбүлүүрэ. Олус биллэр композитордары кытары билсиспитэ, ол курдук Балакиревы, Мусоргскайы кытта билсиспитэ. Балакирев кини композицияларын туһунан сүбэ биэрбитэ. Симфонияны суруйарын саҕалаабыта да, икки аҥаар сылга муораҕа ыытыллыбыта. Алмаас диэн ааттаах хараабылга сулууспалаабыта. Хараабыл араас дойдуларга сылдьыбыта - Балтикаттан Нью-Йоркаҕа дылы, Рио де Жанейроттан Средиземнай муоранан. Кэлбитин кэнниттэн Балакирев симфониятын суруйарын бүтэрэр курдук көрдөспүтэ.
<!-- ===Career and musical work=== Rimsky-Korsakov now worked about two or three hours a day for the navy. He spent the rest of the time composing or visiting friends. He met more composers, including Borodin and Dargomïzhsky, and he composed songs and piano music, although he was not good enough to play the piano to audiences. However, his friends realized that he was very good at writing for orchestras and he was asked to orchestrate several pieces. Dargomïzhsky, who was dying, had not yet orchestrated his opera The Stone Guest, so he asked Rimsky-Korsakov to do it.
Although he had not had any formal musical education he was offered a job as professor of composition at the Petersburg Conservatory. In 1872 he married a girl called Nadezhda. She was a beautiful woman and an excellent pianist, and she helped him a lot, especially in making piano arrangements of his orchestral music.
He wrote three symphonies and an opera The Maid of Pskov, but in 1897 he stopped composing for several years. He spent his time inspecting naval bands and studied in great detail how musical instruments worked. Then, in 1880 he produced a new opera May Night. It was performed in the Mariinsky Theatre. One of the main parts was sung by Fyodor Stravinsky, who was the father of Igor Stravinsky. Rimsky-Korsakov had by now become really interested in Russian folktunes and fairy tales. His next opera was Snow Maiden. Then his friend Mussorgsky died, leaving lots of compositions unfinished. Rimsky-Korsakov spent a lot of time preparing them for publication. He made changes to some of Mussorgsky’s harmonies so that it suited his Romantic tastes. Nowadays many people think that Mussorgsky’s versions are better and that Rimsky-Korsakov had not understood properly what Mussorgsky had been trying to do. He also completed and orchestrated Borodin’s opera Prince Igor after Borodin died. He composed two very popular orchestral works: Spanish Capriccio (1887) and Sheherazade (1888). After this he hardly ever wrote any music which was just for orchestra, he concentrated instead on writing operas, e.g. The Tsar's Bride (1899).
Later years
He became even more interested in opera after Karl Muck had conducted Richard Wagner’s Ring Cycle four times in St Petersburg, but Wagner’s music did not influence his own style. However, he also had lots of worries, particularly about the health of some members of his family. He started to become depressed and worried about losing his ability to compose. He became more relaxed after he moved to a new home in the country. He composed the operas Christmas Eve and Sadko. He wrote many beautiful songs and made changes to some of his earlier music. He also wrote an autobiography.
His music
Rimsky-Korsakov is best known in the west for a few orchestral works, especially: Scheherazade, Spanish Capriccio and Easter Festival overture. The way he arranges the music for the different instruments of the orchestra is brilliant (for example: in Scheherazade his use of the trombones for the evil Sultan, the violin for the beautiful Scheherazade, or the bassoon for the beggar. His operas are also full of wonderful effects and brilliant writing for the singers, but are often hard to translate well into other languages. One of his most famous piano works is "The Flight Of The Bumblebee". -->
Котировка
Котировка (coter — сыананы быһыы) —
1) фондовай биржаҕа сыаналаах кумааҕы (акция, облигация) кууруһун олохтооһун;
2) тас дойдулар валюталарын кууруһун олохтооһун (валютнай биржаҕа эбэтэр Киин Баан быспыт сыанатынан).
Аралдьытыы
Оҕо ийэ кута иитиллэр кэмигэр куһаҕан быһыылары оҥоро үөрэнэн хааларыттан аралдьытыы, үчүгэй быһыылары оҥоруу диэки салайан биэрии ордук туһалаах. Иитээччи, төрөппүт оҕо кыра эрдэҕинэ көрөрүн-истэрин таһынан, сиэри-туому тутуһарыгар, бэрээдэктээх буолуутугар иитиигэ, үөрэтиигэ эппиэтинэһэ ордук улахан. (2,92).
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Кэмбридж принцессата Шарлотта
Кэмбридж принцессата Шарлотта (Charlotte Elizabeth Diana, 2015 сыл ыам ыйын 2 күнүгэр) Принц Уилььям уонна Катерина герцогинятын кыыстара, Чарльз, Уэльс принцын уонна Уэльс принцессатын Диана сиэннэрэ, Иккис Елизавета харалыаба кэнниттэн троҥҥа тахсарга төрдүс киһи буолар.
Төрөөһүнүн биллэриитэ
2015 сыл муус устар 9 күнүгэр оҕо Лондоҥҥа төрүүрэ биллибитэ, ол балыыһаҥа убайа, аҕата уонна абаҕата төрөөбүттэрэ.