cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чукотка тумул арыы
Климата тымныы, кытыл өртүгэр байҕаллар сабыдыаллара күүстээх, иһин диэкки эмискэ континен климата. Кыһына уон ыйга тиийэр.
Тыллаах улахан чыычаах
Тыллаах улахан чыычаах (Carpodacus rubicilla, Большая чечевица) — сэдэх чыычаах, орто Бүлүүгэ атыырын 1941 с. көрбүттэрэ чуолкай биллэр. Тыллаах чыычаахтар уустарыгар киирэр. Сүнньүнэн үөннэринэн, от-мас сыатынан аһылыктанар.
.kz
.kz диэн Казахстан үрдүк таhымнаах ил домена.
Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыылаах.
Улуус кииниттэн 112 км хоту диэкки сытар.
1934
1934 сыл.
Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 694 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Арыылаах — 648, Ыгыатта — 44, Мэлэкэ — 2 киһи.
Крейг Дэвид
Крейг Эшли Дэвид (Craig Ashley David) диэн Улуу Британия R&B ырыаhыта. Түөрт альбом таhаарбыта: Born To Do It, Slicker Than Your Average, The Story Goes... уонна Trust Me.
Хомолто
Хомолто диэн баҕа санаа туолбатаҕыттан хом санаа үөскээһинэ ааттанар.
Билигин куорат ыалларын үгүстэрэ биирдии эбэтэр иккилии оҕолоохтор. Иллэҥ кэмнэрэ элбээн оҕолорун көрөллөрө-истэллэрэ, маныыллара элбэх буолла. Оҕолоро ханна да сырыттаҕына куруук көрө-истэ сылдьаллар. Бу көрүү-истии эмиэ наадалаах суол эрээри үксүгэр аһара баран хаалара хомолтолоох. Аһара көрүү-истии кэтээһин, улаатан иһэр, бэйэтэ туспа өйдөөх-санаалаах буола улаатыахтаах, туспа ыал аҕата эбэтэр ийэтэ буолуохтаах эдэр киһиэхэ үгүс ыарахаттары оҥорор. Оҕо төрөппүттэрин көрдөбүллэригэр сөп түбэһэ сатаан элбэхтик сымыйалыырга күһэлиннэҕинэ аны майгына куһаҕаҥҥа уларыйан хаалыан сөп.
Сорох ураты бэйэмсэх төрөппүттэр санааларыгар улаатан иһэр оҕолоро бэйэтэ туспа санаалаах, толкуйдаах буолара сатаммат. Кинилэр бэйэлэрэ эппиттэрин курдук оҕолоро оҥорботохторуна олус өһүргэнэллэр, букатын сиэрэ суох быһыыны оҥорбуттарын курдук саныыллар, улаханнык хоргуталлар, хомойоллор.
Оҕо улаатан бэйэтин толкуйдуур өйө, салгын кута сайдан истэҕинэ тугу барытын бэйэтэ билэн-көрөн оҥороро ордук туһалаах. Оҕо өйө-санаата сайдан иһэрин бэлиэтинэн бэйэтэ толкуйдаан туспатык оҥороро элбээн иһэрэ буолар. Бэйэтэ кыайар өттүттэн саҕалаан араас дьыалалары оҥорон иһэргэ үөрэнэрэ өйө-санаата сайдарыгар ордук туһалыыр. Төрөппүттэр оҕолоро улаатан, сайдан иһэрин таба учуоттаан бэйэтэ баһылаан-көһүлээн оҥорор дьыалаларын салайан эрэ биэрэн иһэллэрэ ордук туһалыа этэ.
1. Киһи бэйэтин санаатыгар анараа киһи тугу оҥоруохтааҕын сэрэйэн, оҥорон көрүүтэ.
2. Анараа киһи тугу оҥороро.
3. Анараа киһи оҥорор быһыыта мин сэрэйэн көрүүбэр сөп түбэспэтэ мин санаам туолбатын таһааран хомолтону үөскэтэр.
Хомолто диэн атын киһи бу курдук оҥоруоҕа дии санаабытын оҥорбокко хааллаҕына эбэтэр атыннык оҥордоҕуна үөскээн тахсар санаа. (1,24). Атын киһи оҥорор быһыыта кини санаабытын курдук тахсыбатаҕына бу киһи санаата туолбакка, киниэхэ хомолто үөскүүр.
Атын киһи тугу оҥорор быһыытын эрдэттэн былааннаан көрөргө кини ол быһыыны хас да суол тус-туспа көрүҥнээхтик оҥоруон сөбүн куруук ахсааҥҥа ылыы ордук буолуо этэ. Атын киһи мин эрэ эппитим, толкуйдаабытым курдук хайаан да оҥоруохтаах диэн быһаарыы, хомолто олус ыарахан, дириҥ буоларын үөскэтэр. Мин эрэ эппитим курдук оҥоруу диэн, биир өттүттэн санаан, толкуйдаан көрдөххө, сыыһа буолан хаалыан эмиэ сөп. Биир эрэ этиини ылыныы тугу эмэ оҥорорго атын, барыстаах суолу булан ылары эмиэ суох оҥорон ночооттоох суол диэки үтүрүйүөн, ол диэки баран хаалыан сөп.
Атын киһи быһыытын сыаналыырга, кини ол быһыыны оҥороругар хас да тус-туспа суоллардааҕын хаһан баҕарар аахсыы, киһи оҥорор быһыыларыттан улаханнык хомойботу үөскэтэр. Ким эрэ оҥорбут быһыытыттан олус санаата түспэтин таһаарар.
Ханнык баҕарар быһыыны атын өттүттэн көрөн сыаналаан эмиэ оҥоруохха сөбүн хаһан да умнубатахха хомолто аҕыйыыр, кыччыыр.
Киһи оҥорор быһыытын аһара кытаанахтык, биирдик көрөн сыаналааһын киһи бэйэтэ үгүстүк хомойоругар тириэрдэр. Куруук санаа түһүүтэ, хомойуу стрескэ тириэрдэр. Манна стресс диэн наука өйдөбүлүн сахалыы кут-сүр үөрэҕин быһаарыыларыгар киллэрии эрэйиллэр. Киһи биири олус элбэхтик хос-хос хатылаан санаатаҕына, үгэс буола кубулуйан ийэ кутугар ууруллар. Бу киһи хаһан эмэ кыыһыран дуу, хайаан дуу өйө баайыллан ыллаҕына, хомойбут санааларыгар быһаччы эппиэттэри биэртэлиэн сөбө эбэтэр өйө-санаата буккуллан ылыыта стресс диэн ааттанар.
Атын киһи оҥоруохтаах быһыытын таба сыаналыырга киһи бэйэтэ, сахалыы эттэххэ «Киэҥ көҕүстээх» буолара наада. Кини өйө-санаата киэҥэ, дьон олоҕуттан элбэх, араас холобурдары билэрэ, атын киһи быһыытын таба соҕустук быһаарарыгар кыаҕы биэрэр. Бэйэ эрэ билбитигэр хааттарбакка, бэйэтин өйүнэн-санаатынан эрэ муҥурдаммакка, элбэх дьону кытта алтыһан, билсиһэн, киһи киһиэхэ сыһыана кэҥээн биэрэригэр тиийдэҕинэ дьон оҥорор быһыыларын табатык быһаарар кыахтанар.
Ийэлэр санааларыгар оҕолоро кинилэр эппиттэрин курдук оҥороллоро хайаан да наада. Кинилэр бэйэлэрин санааларыгар оҕолоругар куруук үчүгэйи эрэ оҥороллор. Оҕолоро кинилэргэ сымыйалаан кэбистэхтэринэ букатын санаалара түһэн, хомойон хаалаллар. Бу хомолто ордук улаатан иһэр оҕо бэйэтэ эмиэ туспа толкуйдардааҕын аахсыбаттан ордук дириҥиир. Бу кэмҥэ ийэ бэйэтэ улаатан иһэр эрдэҕинээҕи кэмин өйдөөн кэлэн, таба сыаналаан оҕотун быһыытын быһаардаҕына, баҕар киһи оннук улаханнык хомойоро суох да буолуон сөп. Оҕо оҥорор быһыытын төрөппүт урукку, бэйэтэ оҕо эрдэҕинээҕи быһыыларыттан ылан сыаналаатаҕына ордук таба буолар.
Төрөппүттэр оҕолоро тугу оҥорбутун сыаналыылларыгар бэйэлэрэ кыра эрдэхтэринэ тугу оҥорбуттарын таһы-быһа умнан кэбиһэллэр. Бэйэлэрэ сороҕор чараастык таҥна да сылдьыбыттарын букатын умнан оҕолорун аһара таҥыннара сатыыллар, бэргэһэтэ суох оскуолаҕа баран хааллаҕына, улахан айдаан буолар.
Киһи оҕотун урут бэйэтэ хайдах сылдьыбытын курдук сырытыннаран, үлэлээбитин курдук үлэлэтэн үөрэттэҕинэ бэйэтин курдук өйдөөх-санаалаах киһи оҥорор. Бэйэтиттэн сымнаҕастык, маанылаан көрдөххүтүнэ, атаах киһини иитэн улаатыннар. Оҕону кытта өй-санаа тус-туспа барыыта итинтэн саҕаланар, иитии тус-туспа суолунан баран бэйэ-бэйэҕититтэн хомойо сылдьыы элбиир. (2,25).
Туһаныллыбыт литература
1. Журнал «Крестьянка». N 7 - 8, 1992 г.
2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Доллонов Владислав Семенович
Доллонов Владислав Семенович — суруйааччы, суруналыыс.
Олоҕун олуктара
1959 сыллаахха тохсунньу 3 күнүгэр Таатта улууһугар Ытык Күөлгэ төрөөбүтэ.
1976 сыллаахха Уус-Алдан улууһугар Бороҕоҥҥо Мүрү орто оскуолатын бүтэрбитэ. Саха государственнай университетын омук тылын факультетын (1986), Москубаҕа РФ Президенин Государственнай сулууспаҕа академиятын (1997) бүтэртээбитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (2008), Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ (1998).
Софтуэр
thumb|360px|[[OpenOffice.org Writer софтуэр]]
Софтуэр (software) диэн көмпүүтэр систематыгар сорудахтары толорор көмпүүтэр программаларын, процедуралар уонна документациялар хомуурунньуктарын аата.
Информация технологията
Информация технологията (information technology, ) диэн көмпүүтэргэ олохтонор информация системаларын үөрэтии, оҥоруу, сайыннарыы, олоххо киллэрии, өйөөһүн эбэтэр салалта.
Информационнай система уонна технология салаатыгар специалистар үксүн ИТ- эбэтэр IT- специалистар (англ. Information technology).
Гений (джуниор эбэтэр юниор, мин билэр киһим техническэй директор) - бу бастакы позициям, Аля стажерскай өйдөбүллэргэ. Ол эрээри эрэллээхтик чугаһаабыт Джуналар баар буолаллар. Дьуниордар уустуга суох сорудахтары толорор билиилэрин- көрүүлэрин хомуурунньуктара.
Мидле (мидл) - бу программист эбэтэр оҥорон таһаарааччы, бэйэтин дьыалатыгар үчүгэйдик ырытыллар орто таһымнаах испэсэлиис. Сыл сурун сыалын- соругун толорон иһэр. Оннук туруктаах уонна күүстээх киһи!
Сэмэн (сенор- помидор) - биһиги төрөөбүт дойдубутугар тылбаастаан, быдан сайдыылаах, үлэлээх специалист буолар. Бэйэтин соруктарыгар дириҥник уонна эрэллээхтик ырытыллар, бырайыактыыр бөлөх иһинэн үлэлиир кыахтаах, кини күүстээх хонтуруол наадата суох, биир сорукка хас да быһаарыы баар.
Информационнай технология салаата
Информация технологиялара ыҥырыллан, компьютернай техника уонна атын үрдүк технологиялар, коммуникация үптэрин, бырагырааманан хааччыйыы уонна практическай уопуту тэрийии, бириэмэ ороскуотун, үлэ, энергияны уонна материальнай ресурсалары көдьүүстээхтик тэрийии соруктарын быһаараллар. Информационнай технологиялар хардарыта бииргэ үлэлииллэрэ уонна чаастара үксүн өҥөлөр, салалта, промышленнай производство, социальнай процесстар.
Технологическай потенциал уонна үүнүү
Гильберт уонна күрдьэх экспоненнар технологическай прогресса (бэйэтин төрүт сокуона) нэһилиэнньэ дууһатыгар бары массыына кыамтатын улаатыннарыы быһыытынан хас биирдии 14 ый аайы 1986 уонна 2007 сыллар икки ардыларыгар икки төгүл икки төгүл көҕүрүүр; нэһилиэнньэ дууһатыгар туһуламмыт информация кыах хас биирдии 34 ый аайы икки төгүл көҕүрүүр; ол эбэтэр үс сыл аайы), оттон информацияны биэрии нэһилиэнньэҕэ икки төгүл икки төгүл икки төгүл эбиллэр.
Лев Габышев
Лев Львович Габышев 1920 сыл сэтинньи 10 күнүгэр Өлүөхүмэҕэ Түбэҕэ диэн дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. Ийэтэ- Матрена Григорьевна, аҕата- Лев Егорович Габышев бурдук үүннэрэллэрэ, ынах-сүөһү иитиитиннэн дьарыктанналлара. Лев Габышев маҥнайгы хоһоонноро 1934 сыллаахха бэчээттэнэллэр, ол кэнниттэн эдэр суруйааччылар хомуурунньуктарыгар 40 кэриҥэ хоһооно тахсар.
Саха суруйааччыта Лев Габышев тылбаасчыт быһыытынан уһулуччу киһи этэ. Нууччалыы-сахалыы, сахалыы-нууччалыы холкутук тылбаастыра, икки тылынан саҥарара. Кини үлэтин түмүгэр М. Рыльскай, А. Мишкевич, К.Федин, С.Шипачев, э. Межелайтис, м. Исаковскай сахалыы саҥардыллыбыттара. Сэмэн Тумат «Дьол төрдө үлэҕэ» ыстатыйатыгар суруйан турардаах: «Бу курдук бары наукаларга күлүүс буолар, аан дойдулуун билиһиннэрэр кыахтаах нуучча тылыгар биһиги талааннаах прозаиктарбыт, драматурдарбыт айымньыларын дьиҥ-чахчы уус-ураннык тылбаастыыр саха киһитэ, оо, үгүһэ буоллар ньии! Лев Габышев нууччалыы тылга тылбаастыыра биһиги сахабыт норуота культурнай, интеллектуальнай таһыма үүммүтүн, үрдээбитин кэрэһэлиир диэтэххэ омун буолуо суоҕа» (Тумат, 1980). Саха фольклорун уонна олонхо тылбааһыгар биллэр-көстөр кылааты киллэрбит. П. А. Ойуунускай "ьурулуйар Ньургун Боотур"олонхотун тылбаастаабыта. «Хотугу сулус», «Полярная звезда» сурунаалы төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
УУс-уран айымньы тылбааһа:
Ришес Любовь Давыдовна
200px|thumb|right|Ришес Любовь Давыдовна Ришес Любовь Давыдовна (03.04.1904—1971) — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, тунгусовед.
Истэр иэйэхсит
Шумер кэмнэринээҕи оргиялаах Инанна (Аккад Иштар богинята) бутэhик Ахеменидтар саҕана, дьэ уоскуйан тёрётёёччу- кётёҕёёччу богиня буолбута. Шумер биир мифыгар кэпсэнэринэн Иштар аара тацаhын УСТА- УСТА САБЫДАХТАНАН Эрешкигаль тёрууругэр аллараа дойдуга туhэр. Онно тиийбитигэр эркиццэ (?) "КОЛ" СААЙАН КИМИ ЭРЭ (?) ЫЙААН (?) ТЭЙТЭТЭН  кэбиhэллэр. Ким билэр. Ити сюжеккэ Эрешкигаль тёрууругэр бэлэмнэнии туhунан этиллэр да буоллаҕына кёцулэ. Дэлэҕэ даҕаны, дьахтар тёрууругэр бэлэмнэнии туhунан олоцхоҕо бу курдук этиллэн эрдэҕэ:
Ришес Любовь Давыдовна
Оло5ун олуктара
Л. Д. Ришес — этнограф-тунгусовед, эбээн тылын үөрэппит биир биллиилээх учуонай. 1933—1958 сылларга Уһук Хоту сирдэринэн сылдьыбыт экспедицияларын, сыралаах үлэтин түмүктэринэн эбээн тылын лексикографиятыгар уонна диалектологиятыгар суруллубут научнай үлэлэр, нууччаттан эбээн тылыгар тылдьыт, үөрэх кинигэлэрэ буолаллар.
Истэр иэйэхсит
"Чэ эрэ, доҕоруом, тургэнник тахсаццын чаллах тёбёлёёх, икки салаалаах хатыцна быhан киллэрэццин то7оҕото саайа тардыый. Тоҕус салаалаах локуора куёх отто туурэн киллэрэн дьиэни орто холлоҕоhунан тэлгэт. хатаммыты- ас, баайыллыбыты- суёр".
Кёрёргут курдук, Истэр иэйэхсит уут укчу Иштар богиня курдук функциялаах эбит.
Үрүмчи
Үрүмчи (уйгур. ئۈرۈمچی‎ Ürümchi, кытай. 乌鲁木齐 Wūlǔmùqí) диэн Кытай Синдьээн Уйгур Аутоном Регионун киин куората, дойду хотугулуу арҕаатыгар баар.
Историята
Икки тыhыынча сыл анараа өттүгэр Үрүмчи Солко суолун хоту сырыытыгар турар суолталаах куорат этэ, бүтүн Эуразия эргиэн уонна култуура ситимнэрэ ааhаллара. Таҥ династия императора Тайзоҥ салалтатын 22-с сылыгар, 648 c., билиҥҥи Үрүмчиттэн 10 км соҕуруу, Лунтай диэн куорат тутуллубута. Лунтайга олохтоох дьаhалта уонна Солко суолун устун барар караваннартан түһээн хомуйар органнар бааллара. Сиҥ династия кэмигэр (1763) Сянлоҥ император улааппыт куораты "Диhуа" диэн ааттаабыта. 1884, Гуаҥ Ху император Синдьээҥ провинцияны тэрийбитэ уонна Диhуа кини киин куората буолбута. Кытай Дьон Республикатын дьаhалтата олохтоммутугар, олунньу 1 1954 c. куорат Үрүмчи диэн ааттаамыта. Бу аат монголлууттан "кэрэ мэччирэҥ" диэн тылбаастанар.
1989 сыл ыам ыйыгар олохтоох мусульманнар долгуйуулара буолан ааспыта. Төрүөтэ - 1987 сыллаахха "Секс үгэстэрэ" (кыт. 性风俗) диэн мусульманнар секс олохторун туһунан суруллубут кинигэ тахсыыта. Бу долгуйууларга 150-чэ киһи оһолломмут.
1992 сыл кулун тутар 5 күнүгэр, Кытай саҥа дьылын саҕана, киэһэ 7:40 теракт буолбута - 52-с № автобуска бомба эстэн, 3 киһи өлбүтэ, 23 – оһолломмут.
1997 сыл олунньу 25 күнүгэр үс маршрутнай автобус эстибитэ. Онно 9 пассажир (олортон 3 оҕо) өлбүтэ, 74 киһи оһолломмут.
2009 сыл бэс ыйын 26 күнүгэр Кытай Шаогуань куоратын (Гуаҥдуҥ провинцията) биир оонньууру оҥорор фабрикатыгар уйгуур уонна кытай үлэһиттэрин икки ардынан охсуһуу буолан, 118 киһи (улахан аҥара уйгуурдар) оһолломмута, икки уйгуур өлбүтэ. Мантан сылтаан от ыйын 5 күнүгэр Үрүмчигэ олорор кытайдар уонна уйгуурдар икки ардынан улахан хапсыһыы буолбута. Түмүгэ 197 киһи өлбүтэ (Кытай официальнай даннайдара) - олортон 134 кытайдар, 11 хуйдар, 10 уйгуур уонна 1 маньчжур, 1721 киһи оһолломмута. Уйгур Аан дойдутааҕы Конгреһа этэринэн, өлбүт киһи ахсаана - 600чэ киһи. Маны таһынан 627 массыына уоттаммыта уонна 633 дьиэ буортуламмыта. Ол күннэргэ куоракка массыына хамсааһына тохтообута, уонна хас да ый интернет уонна телефон сибээһэ быһыллыбыттара.
Демографията
2000 с. Үрүмчи олохтоохторун ахсаана 2,081,834, дьон чиҥэ 174.53 олохтоох/км². Олохтоохторун 75.3% кытайдар, 12.8% уйгурдар, 8.0% хуйдар уонна 2.3% казахтар уонна кыргызтар.
Администрацияларынан араарыы
thumb|220px|left|Үрүмчи префектурата [[синдьээҥ|Синдьээҥҥэ]] Үрүмчи 7 оройуоҥҥа уонна 1 эргиҥҥэ үллэстэр:
Географията уонна климата
Үрүмчи Кытай арҕаа өттүн ордук улахан куората. Гиннес рекордтар кинигэтигэр аан дойду океаныттан ордук ыраах куорат быhыытынан киирэр, ордук чугас байҕал кытыла 2,500 км ыраахха баар. Куорат иэнэ 10,989 км². Үрдэлэ 800 м.
Үрүмчи континентал дала климаттаах, куйаас кураанах сайыннардаах (от ыйын орто температурата 24 °C) уонна сииктээх тымныы кыhыннардаах (тохсунньу орто температурата -16 °C). Сыллааҕы орто температура 5.4 °C уонна сыллааҕы сөҥүү 273 мм.
Экономиката
thumb|left|250px|Үрүмчи киэhэлик, [[муус устар 2008]] Үрүмчи Синдьээҥ бастыҥ индустрия киинэ. Үрүмчи Карамайдыын уонна Баянголлыын Синдьээҥ бүтүн индустрия таhаарыытыттан 64.5% таhаараллар. Үрүмчи регион ордук улахан атыылаhыы киинэ, ол курдук 2007 с. туттуллар маллар бытархай атыылара ¥32.2 млрд буолбута (2006 сыллааҕар 18.24% элбэх). Тус БИО таhыма 2007 c. US$4,000.
Экономика киинин быhыытынан, Үрүмчи урбан сирэ 1990-с сс. ыла кэҥээн иhэр. Үрүмчигэ баар Жоҥшан суола (中山路) Кытай уон ордук аатырар эргиэн уулуссаларын ахсааннарыгар киирсэр уонна Синдьээҥҥэ көмпүүтэр, мобил телефон уонна электроника ордук бөдөҥ баhаара буолар.
Салгын
Үрүмчи Дивопу диэн аэропорда Кытай биэс сүрүн аэропордарыттан биирдэстэрэ. Бу аэропортан Кытай иһинээҕи куораттартан ураты Казахстан (Алматы, Астана), Россия (Новосибирскай, Москуба), Кыргызстан (Бишкек), Узбекистан (Ташкент), Азербайджан, Туркменистан, Иран уо.д.а. дойду куораттарыгар дылы рейстар бааллар.
Суол
Үрүмчи China National Highway 312 уонна China National Highway 314 суолларга турар.
Метро
2018 сыл. бүтүүтүгэр Үрүмчигэ метро Бастакы линията аһыллыбыта. Бастакы линия уһуна 27 км.
Медиа
Urumqi People's Broadcasting Station уонна Xinjiang People's Broadcasting Station радио станциялара кытай, уйгур, казах, монгол, нуучча уонна кыргыз тылларынан биэриилэрин ыыталлар.
Xinjiang Television Station (XJTV), Үрүмчигэ баар, Синдьээҥ Уйгур Аутоном Регионын сүрүн ТВ биэрии станцията. Үрүмчи куорат олохтоох телевидение станцията Urumqi Television Station (UTV) (乌鲁木齐电视台).
Таайдар
Таайдар (тай.ชาวไทย), Таиланд 91% омуга. Уопсай ахсааннара — 100 млн, олортон 70 млн Таилааҥҥа олорор. Онтон ордубута — АХШ, Канада, Арассыыйа, Германия дойдутугар олороллор.
Дорҕооннор
Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара хаһан да уларыйбат. Тыл киһиэхэ дорҕооннорунан дьайан иччитин үөскэтэр.
Слепцов Петр Алексеевич
200px|thumb|right|Слепцов Петр Алексеевич Слепцов Петр Алексеевич — Саха тылын улахан быһаарыылаах тылдьытын сүрүн эрэдээктэрэ, тыл үөрэҕин билимин дуоктара, профессор, академик, Арассыыйа уонна CӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, наука Нью-Йорктааҕы академиятын академига, ССРС НА СС үтүөлээх бэтэрээнэ, CӨ Государственнай бириэмийэтин лауреата.
Дорҕооннор
Саҥарар саҥабыт, хас биирдии тылбыт тус-туспа дорҕооннортон хомуллан үөскүүллэр уонна сахабыт төрүт тылларыгар дорҕоонноро биэрэр өйдөбүллэрэ тыл суолтатыгар сөп түбэһэллэр.
Слепцов Петр Алексеевич
Олоҕун олуктара
1929 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Үөһээ Халыма улууһугар Таала-Күөл нэһилиэгэр төрөөбүт. 1956 с. Дьокуускайдааҕы пединституту кыһыл дипломнаах бүтэрбит.
Дорҕооннор
Тыл иччитэ киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор дьайыыта ханнык дорҕооннортон хомуллан үөскээбититтэн улахан тутулуктаах. Дорҕоон дьайыытыттан киһи мэйиитигэр хамсааһыннар үөскээннэр, ол дорҕооҥҥо сөп түбэһэр үчүгэй эбэтэр куһаҕан санаалары үөскэтэллэр. Саха тыла олус былыргы кэмҥэ үөскээбит тыл буолан айылҕаҕа үөскүүр дорҕооннору кытта биир тутулуктааҕын иҥэринэн, билигин даҕаны сүтэрбэккэ сылдьар.
Биһиги тылбыт олус былыргы, дьон саҥа өйдөрө-санаалара сайдан, киһи буолан, киһилии быһыыланан эрэр кэмнэриттэн ыла үөскээн олоҕун булбут тыл буолар. Ол иһин ураты билии биһиги тылбытыгар иҥэн сылдьар. Бу билии сүрүн дакаастабылынан саха тылыгар киһини эрэ атыттартан барыларыттан, ол аата бары тыынар-тыыннаахтартан; кыыллартан, көтөрдөртөн, балыктартан, араас маллартан туспа арааран, сайдыыны ситиһэр өйдөөҕүн-санаалааҕын, салгын кута сайдарын ураты бэлиэтээн «ким», «кимий?» диэн ыҥырыллар, «кини» диэн ааттанар, онтон атыттар бары; «ол», «бу», «туох», «тугуй?» диэн ааттаналлар, соннук ыҥырыллаллар. Өй-санаа бу курдук арахсыытын билии, киһиэхэ эрэ салгын кута, өйө-санаата түргэнник сайдарын быһааран таба туһанар буолуу, киһи атын тыынар-тыыннаахтартан бэйэтин ойуччу, ордук үрдүктүк туттарыгар аналлаах уонна киһи атыттары, кыралары өссө аһынар, харыстыыр, көмүскүүр санаатын улаатыннар.
Слепцов Петр Алексеевич
Олоҕун олуктара
1963с. аспирантураны бүтэрбитэ, онтон ыла ТЛИНЧИ (ИГИ) научнай сотруднига, отделын сэбиэдиссэйэ.
Дорҕооннор
Киһи өйө-санаата сайдыытын туспа арааран аналлаах тылларынан бэлиэтээһин саха тыла киһи өйө-санаата саҥа сайдан, киһилии быһыыланар, кыбыстар, кэмсинэр, суобастанар буолан эрдэҕинэ үөскээбитин быһаарар. Өй-санаа сайдыыта былыргы олохтон, кыыллар, көтөрдөр өйдөрүттэн-санааларыттан тирэх ылан сайдан, өрө тахсыыта киһи буолууга ыҥырар «Киһи таҥара» үөскээһинигэр тириэрдибитэ. Киһи таҥаралаах буолуу өй-санаа сайдыытыгар ылар оруолун, тутулуктарын үөрэтиини сахалар оччотооҕу кэмнэртэн ыла дириҥник баһылаабыттарын биллэрэр. Үчүгэй киһи буолуу баҕа санаата оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн иҥнэҕинэ, улаатан баран ол баҕа санаатын ситиһэн үчүгэй киһи буолар кыахтанарын сахалар былыргы кэмнэртэн ыла туһаналлар.
Дорҕоон киһи мэйиитигэр, ийэ кутугар быһаччы дьайар суолталаах. Дорҕоон эбэтэр тыас киһиэхэ дьайыыта хаһан да уларыйбат. Өскүөкүлэни кыһыйар, кычыгырыыр тыас киһиэхэ олус куһаҕаннык иһиллэр, киһи хаһан да үөрэммэт куһаҕан тыаһа. Оҕо «ыы» диэн ытыыр саҥата киһи истэригэр биир саамай куһаҕан, тулуйбат дорҕооно. Киһи «ыы» диэн ытыыр саҥаны истээт ыксыыр, тэһииркиир, уйулҕата хамсыыр, көмөлөһө охсор баҕата киирэр.
Слепцов Петр Алексеевич
Олоҕун олуктара
1990 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин доктора.
CP президенигэр Тыл бэлиитикэтин сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
Дорҕооннор
Дорҕоон киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор ити ураты дьайыыларыгар олоҕуран хас биирдии тылбыт дорҕоонноро туох суолталаахтарын, өйбүтүгэр-санаабытыгар оҥорор уларыйыыларын ырытыахпыт:
«А» - дорҕоон өй-санаа баарын быһаарар. Аанньа истибэтиттэн дуу, тоҕо дуу аҥардастыы «аа» диэн саҥаран иһэр киһи өйө-санаата аҕыйах, аҥала соҕус буолара быһаарыллар. Аҥала соҕуһа биллэр Аҥаа Моҕус аата онно сөп түбэһэр.
Олус былыргы, аан бастакы тыллар биирдии эрэ сүһүөхтээхтэрин үөрэхтээхтэр дакаастаан тураллар. Биһиги сахалар киһи өйүн-санаатын, саҥаны айарын быһаарар соҕотох «ай» диэн тылбыт биир эрэ сүһүөхтээх, икки эрэ дорҕоонноох.
«А» диэн өй-санаа баарын уонна «й» диэн өй-санаа куруук хамсыы, эбиллэ-көҕүрүү, уларыйа турарын быһаарар дорҕооннор холбоһоннор бу «ай» диэн тылы үөскэтэллэр. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн, бу ай диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээх, биир өрүтэ үчүгэйи санааһын буоллаҕына, атына куһаҕаны санааһыны быһаарар. Ол аата киһи биир мэйиилээҕиттэн туох баар оҥорор быһыыта барыта, оҥорон таһаарбытын кэнниттэн биирдэ биллэн, арыллан үчүгэйгэ эбэтэр куһаҕаҥҥа тус-туспа арахсалларын бу ай диэн тылбыт соҕотоҕо табатык быһаарар.
«Ай» диэн тыл Сир үрдүгэр баар тыынар-тыыннаахтартан киһиэхэ эрэ сыһыаннаах. Киһи эрэ өйө-санаата, салгын кута сайдарынан саҥаны айыыны кини эрэ оҥорор кыахтааҕын арааран, чопчулаан быһаарар.
Киһи тугу барытын оҥороругар аан маҥнай санаатыгар оҥорон ырытан көрөрүн быһыытынан «ай» диэн тыл киһи санаатыгар сыһыаннаах. Тугу барытын аан маҥнай санаабытыгар оҥорон көрөбүт, айабыт. Бу санаабытыгар оҥорон көрбүппүтүн илэтигэр оҥорон таһаардахпытына, «ай» диэн тылбытыгар «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн айыы, саҥаны айыы буолан тахсар, дьоҥҥо биллэр. Тылбыт санааттан оҥорон таһаарыыга уларыйар. Ол кэнниттэн биирдэ эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллэн, тус-туспа араарыллар кыахтанар.
«А» уонна «р» дорҕооннор холбоспуттарыттан «ар» диэн тыл үөскээн тахсар. «Ар» диэн тыл маннык өйү-санааны биэрэр дорҕооннортон хомуллан үөскээбит:
Р – «ыр» дорҕоон. Бу дорҕоон ырдьыгыныыр, кыыһырар, тэйитэр аналлаах. Хоһуланан «рр» диэҥҥэ тиийэн хааллаҕына ордук күүһүрэр, ырдьыгынааһыҥҥа быһаччы кубулуйар. "Р" дорҕоону тылыгар элбэхтик туттар киһи кыыһырымтаҕай буолар.
Ар – ардыргыыр, араарар, ыһар, үрэйэр, алдьатар тыл. Ар-бур буоллулар диибит. Ар – ытырыам, тэйэ оҕус диэн өйдөбүллээх. Ыт «Ар-ар» диэн үрэр. Бу тылтан арбах, аргыар, араллаан диэн куһаҕан суолталаах тыллар үөскүүллэр.
Саха тылыгар элбэх дорҕооннор айылҕаҕа үөскүүр тыастарга, дорҕооннорго сөп түбэһэллэр. Бу үлэҕэ тыл киһиэхэ биэрэр өйдөбүлэ дорҕооннорун охсууларыттан, ол аата хайдах саҥарыллалларыттан, иһиллэллэриттэн олус улахан тутулуктаахтара уонна соннук өйү-санааны киһиэхэ үөскэтэллэра арыйыллар.
Киһи истэригэр ис киирбэх, үчүгэй дорҕооннордоох уонна өйдөбүллээх тыллартан хомуйан алгыһы үөскэтэн туһаналлар.
Хас биирдии дорҕоон киһи мэйиитигэр дьайан хамсааһыны, санаалары үөскэтэн өйө-санаата уларыйыытыгар тириэрдэр. Мэйиигэ субу хамсааһыннарга сөп түбэһэр санаалар үөскүүллэр.
И – дорҕоон өй-санаа туругун быһаарар.
Иир - өй-санаа хамсааһына, буккуллуута, туруга суох буолуута.
Иит – иитэн бэлэмнээ, өйү-санааны биэр, бэрис.
Иин – умуһах, дьаама, тимирии, аллараа түһүү, мөлтөөһүн.
Иис – тугу эмэ тигии, иистэнии, холбоһуу.
Ил – эйэ, илгэ.
Илгийэр – тарҕанар, биллэр.
Ис – киһи сүрүн чааһа. Сахалар билиилэринэн киһи бэйэтин кистэлэҥ, кимиэхэ да биллэрбэт санаалара ис санаа диэн ааттаналлар.
Иһиирии – иһиирэр тыаһы таһаарыы. «Иһииримэ» диир сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ. Иһиирии салгыны хамсатар, эрийэр, соһуччу уларыйыыны үөскэтэр.
О - дорҕоон олоҕу уонна олох салҕанан иһиитин кытта быһаччы сыһыаннаах. О дорҕоонтон үөскүүр тыллар; ол, обот, олох, оҕо, ойуун, омук.
Саха тылыгар «ө» дорҕоонтон саҕаланар тыллар эти-сиини кытта биир тутулуктаахтар. Холобур, өй, өс, өһөс, өһүөн, өбүгэ, өлүү. Бу тыллар эккэ-сииҥҥэ үөскүүр өйү, ийэ куту, уһуннук дьайар өй хайысхатын уонна эт-сиин туругун быһаараллар.
Бу тыл бары тыынар-тыыннаахтарга барыларыгар үөскүүр өйү-санааны биллэрэр. Өй мэйиибитигэр үөскүүрүттэн эт-сиин биир чааһын курдук ааҕыллар. Өй дириҥ, уһуннук умнуллубат өйү-санааны биллэрэр уонна сахалыы ийэ кут диэн ааттанар.
Өйдөөх диэн тыл өй, ол аата ийэ кут тыынар-тыыннаахтарга барыларыгар кэриэтэ баарын биллэрэр. Өйдөөх ыт, өйдөөх да ат диэн улахан кыыллар өйдөрүн-санааларын быһаарабыт.
«Ы» - ыарахан дорҕоон. Бу дорҕоонтон ыар, ынчык, ынырык диэн тыллар үөскүүллэр. «Ы» дорҕоон «ыы» буола холбоһон уһаатахтарына ытааһыны үөскэтэллэр. Ханнык баҕарар тыл бүтүүтүгэр «ыы» дорҕоон сыһыннаҕына, бу тыл суолтата мөлтөөн, бүтүүтэ ытааһыннаах буолуохтааҕа арыллар. Барыы, сырыы, ыарыы, ыгыы, аһыы, айыы бары куһаҕан суолталара элбэх тыллар.
Биһиги баспыт иһигэр саныыр санаабыт ай диэн тылынан бэриллэн куһаҕана эбэтэр үчүгэйэ соччо биллибэт, кыайан араарыллыбат эбит буоллаҕына, ол саҥаны айбыппытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына, “ыы” диэн ытааһыны биллэрэр сыһыарыы эбиллэн айыы диэн буолан тахсан куһаҕана улааппытын, эбиллибитин биллэрэр. Айыы диэн тыл алгыска туттуллубат.
Чиҥ, кытаанах дорҕоон хаһан баҕарар чиҥник, дьиппиэнник иһиллэр, өйү-санааны чиҥэтэр, сахсайбытын суох оҥорор, оннун булларар. Саха тылыгар «ҥ» дорҕоон тылы, өйү-санааны күүһүрдэргэ анаан туттуллар. Бу дорҕоон тыл ыгар, толотторор, чиҥэтэр, хамаандалыыр, күүһүн эбэн биэрэр дорҕоон буолар. Барыҥ, толоруҥ, оҥоруҥ, туруҥ, кэннинэн кэхтимэҥ диэн тыллар бары күүһүрдэр, кытаатыннарар, бу этии хайаан да толоруллуохтааҕын биллэрэр өйдөбүллээхтэр.
«Нь» дорҕоон тыл иннигэр турдаҕына намтатар, ньаачатар, ньахчатар, ньаматар, сүнньүнэн кыччатар, онтон тыл бүтүүтүгэр сымнатар, минньитэр суолталаах. Холобур, ньамах, ньамай, ньаалаҕай, барыанньа, манньа. Ньаамырҕаан саҥарыы албынныы сатыырга элбэхтик туттуллар.
«Нь» диэн дорҕоон киһи өйүгэр-санаатыгар ханан да сыһыана суох, ханнык да хамсааһыны үөскэппэт дорҕоон. Тылбыт үөрэхтээхтэрэ «аньыы» диэн урут сахаларга букатын суох тылы булан киһи куһаҕаны оҥорор өйүн-санаатын туспа араара сатыыллара өй-санаа өйдөбүллэринэн олус улахан сыыһа. Бу тыл өйгө-санааҕа сөп түбэспэт, сахаларга суох тыл буолар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр Улуу Өктөөп революциятын, саҥаны айыыны оҥоруубут үчүгэй диэн сыыһа үөрэхтэрин сабынаарылар булан кэбиспит тыллара буолар. Аныгы өй-санаа көммүт үйэтигэр бу сыыһаны хайаан да көннөрдөххө табыллар.
Улуу Өктөөп революциятын кэнниттэн саҥалыы сайдыбыт дьадаҥы суруйааччылар көмөлөрүнэн нууччаларга ийэни «мама» диэн, онтон аҕаны «папа» диэн ааттааһын Сэбиэскэй Сойууска барытыгар тэнийбитэ.
Арҕааҥҥы омуктар саҥарар саҥаларын нууччалар сайдыыны ситиһии курдук санааннар быһалыы үтүктүүлэрэ өйдөрүн-санааларын буорту оҥорон, эр дьонноро быста мөлтөөннөр билигин сыл аайы ахсааннара аҕыйаан иһэр. Атын омук саҥарар саҥатын быһаччы үтүктүүттэн киирбит дорҕооннор саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар эмиэ сөп түбэспэттэр, буортулууллар. Бу куһаҕан суолталаах дорҕооннор дьайыыларыттан оҕолор ийэлэрин, аҕаларын аанньа ахтыбат, тылларын истибэт буола улааталларыгар тиийэллэр, буруйу, сыыһаны-халтыны оҥороллоро элбээтэ.
«Ма» - айылҕаҕа ынах маҥырыыр дорҕооно. Баары биллэрэр суолталаах дорҕоон. Оҕоҕо улаатымсыйыыны, бэлэмҥэ үөрэниини, ийэни аанньа ахтыбат, ас таһааччы эрэ курдук санааһыны үөскэтэр.
«Па», «пахай», «пыы» – бары куһаҕаны, сирбиппитин, сиргэммиппитин биллэрэр тылларбыт. Бу тыллартан ордук «па» дорҕоонтон саҕаланар тыллары элбэхтик сирэргэ анаан туттабыт.
Сахалар сиримсэх, сиргэмсэх дьон. «Па» дорҕоон сиргэниини үөскэтэрэ улахан буортулаах. Сирдилэр даҕаны отой көнөллөрө уустук. Саха дьонун сириксэннэрэ, талымастара ордук аһыыр аһылыктарыттан биллэр. Сирдилэр да сиэбэттэр. Сахалар былыр-былыргыттан аһыыр астарыгар ханнык да атын туспа, ураты булкааһы туттубаттар. Айылҕаҕа үүнэр үүнээйилэртэн, үөскүүр кыыллартан уонна көтөрдөртөн сахалар аһылыктара өссө талымастаан хомуллар. Саха киһитэ сиэбэт астарынан бары үөннэр, тыҥырахтаах көтөрдөр уонна кыра кыыллар буолаллар.
«Па» – дорҕоон сирэр, сиргэнэр дорҕоон. «Па» диэн буолла да куһаҕан, киһи сиргэнэр, кэлэйэр. Оҕолор улааттахтарына аҕаларын анньа ахтыбаттара, этэр тылын истибэттэрэ, бу дорҕоонтон олус улахан тутулуктаах. Бу дорҕоон дьайыытыттан эр дьоммут мөлтөөн иһэллэр, оҕолорун иитиитигэр, үөрэтиитигэр кыһанан ылсыбаттар.
«Ма», «па» дорҕооннор куһаҕан дьайыылара нууччаларга урутаан тиийбитин билигин эр дьонноро олус мөлтөөбүттэриттэн, үгүстэрэ арыгыга түргэнник ылларалларыттан, эдэр уолаттара элбэхтик быстах быһыыга түбэһэллэриттэн ахсааннара биллэрдик аҕыйаан эрэр.
Саха дьонугар эмиэ сэрэнэргэ сөптөөх кэм кэллэ эрээри, биһиги төрөппүттэрбит сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар, суруйааччылар албыннарыгар киирэн сылдьалларыттан уонна най баран кыһаммакка, оҕолорун өйдөрүн-санааларын туруктаах оҥорор туһунан санаабакка, биһиэхэ бу куһаҕан дорҕооннор дьайыылара эмиэ кэлэн иһэриттэн сэрэммэккэ, бу дьону үтүктүбүттэрин курдук үтүктэ сылдьаллар. Омук эйэлээх буоларыгар, бэйэтин билинэригэр дорҕоон суолтатын таба туһаннаҕына эрэ табыллар. Куһаҕан дорҕооннордоох тыл куһаҕан санаалары үөскэтэрин ситэ билэн олохпутугар туһана иликпититтэн эдэрдэрбит өйдөрө-санаалара туруга суох буолуута үөскээн, быстах быһыыга түбэһэллэрэ элбээтэ.
«Дэ» диэн дорҕоон дэбдэтэр, киһиргэтэр, өндөҥнөтөр, ону тэҥэ дэмниир, ол аата үрэйэр, алдьатар, ыһыллыыны киллэрэр дорҕоон. Тылбыт үөрэхтээхтэрэ сэбиэскэй, сахалары суох оҥоро сатааһын кэмиттэн ыла бу дорҕоону анаан-минээн эйэ диэн баар суох эйэбитин элбэтэр, харыстыыр тылбытыгар холбуу сыһыараннар эйэбитин дэмнииллэр, ол аата алдьаныыга, үрэллиигэ ыыталлар.
«Дэм» диэн тыл алдьаныыны бэргэтэр суолтата төһө эмэ 1994 уонна 2008 сыллаахха тахсыбыт тылдьыттарга табатык киллэриллибитин үрдүнэн сэбиэскэй былаас тобохторо, тылбыт үөрэхтээхтэрэ син-биир «эйэ-дэм» диэн суруйарга ыйаллар, эйэбитин алдьаныыга, үрэллиигэ аналлыылларын уларыппакка сылдьаллар.
Бассабыыктар, коммунистар өй-санаа үөрэҕин сиргэ-буорга тэпсэн суох оҥорбуттара, сэбиэскэй былаас сахалары суох оҥоро, симэлитэ сатаабыта өссө да кыайан көнө, тылбыт буккулла илик кэмигэр төннө илик. Сэбиэскэй былаас кэмигэр улааппыт төрөппүттэр өй-санаа үөрэҕэр үөрэммэккэ хаалбыттарыттан оҕолорун өйүн-санаатын харыстыыр үөрэҕи итэҕэйэн, ылынан оҕолорун өссө да үөрэтэ иликтэр. Онно эбии тыл үөрэхтээхтэрэ тиэтэйэн, саҥа итэҕэл үөрэҕин арыйбыт, саҥалыы оҥорбут аатыраарылар "айыы үөрэҕин" айан саха дьонун барыларын албыннаан улахан буккууру киллэрэн сылдьалларын арааран билэн туората сатыыбыт.
Оҕо аан бастакы тылларын саҥарарыгар ийэтэ ылар оруола, бэйэтин үтүгүннэрэн үөрэтэр кыаҕа, олус улаханын быһаарбыппыт. Оҕотун аҕатын ийэлэрэ аанньа ахтыбатыттан, сыаналаабатыттан оҕотугар аҕатын «па-па» диэн букатын куһаҕан дорҕоонноох тылынан ааттыырга, атыттары үтүктэр санаатыттан, үөрэтэн кэбиһэрэ өйүн-санаатын буорту оҥорор. «Па» диэн куһаҕан дорҕоонтон үөскүүр тыллары оҕоҕо абааһы көрөр, сирэр, сөбүлээбэт өй-санаа оҕо төрүт өйүгэр-санаатыгар, буор кутугар олохсуйан сылдьарынан, аҕатын аанньа ахтыбат, сирэр, кини этэр тылын истибэт буола улаатар. Оҕото аанньа ахтыбатыттан санаата түһэн эр киһи арыгыны элбэхтик иһэн арыгыһыт буолара, кэргэниттэн арахсара кэлин кэмҥэ элбээн иһэр.
Өй-санаа үөрэҕэ туоратыллыбыта өр буолбутунан дорҕоон дьайыыта итинник өйү-санааны оҕоҕо иҥэрэрин саҥа билэн дьоҥҥо тириэрдэ сатыыбыт. Yчүгэй, сөп түбэһэр дорҕооннордоох тыллар алгыһы, онтон куһаҕан дьайыылаах дорҕооннордоох тыллар кырыыһы үөскэтэллэрин умнубатахпытына табыллыа этэ. Олоҥхолорго абааһылар ырыаларын куһаҕан, хардьыгынас куолаһынан толороллоро дорҕоон дьайыытын билэллэрин биллэрэр. Өй-санаа үөрэҕин сыыһата хас да көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэннэ биирдэ биллэр. Коммунистар үөрэхтэрэ сыыһатын үс көлүөнэ дьон уларыйбытын, бэйэлэрэ букатын мөлтөөбүттэрин, эстибиттэрин кэнниттэн биирдэ биллибит. «Па» дорҕоон куһаҕан дьайыыта аан бастаан эрдэлээн иһэр сайдыылаах, түүрдэртэн төрүттээх нууччалары хаарыйда. Куһаҕан дорҕооннор дьайыыларыттан эр дьоннорун букатын мөлтөтөн, өйдөрүн-санааларын туруга суох оҥорон, ахсааннарын аҕыйатан баран, нуучча норуотун ахсаана тоҕо аҕыйаан иһэриттэн үрдүкү салайааччылара дьэ кэлэн санааргыыр буоллулар. Өй-санаа үөрэҕин дьайыыта хойутаан биллэр.
Саха дьахталлара, эр дьоно, төрөппүттэрэ куһаҕан суолталаах дьайыылаах дорҕоонноох тылларынан бэйэлэрин ыҥыттарбаттар, ааттамматтар. Оҕо кыра, саҥа саҥаран эрдэҕинэ сахалыы саҥарарга үөрэтэллэр. Сахалыы ийэ уонна аҕа диэн оҕолоругар ааттаталлар, оҕолоро ордук ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллар, этэр тылларын боччумнаахтык истэллэр, өйдөрө-санаалара туруктаах буолар. (2,5).
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2013. - 108 с.
Санаайа
Попова Галина Семеновна - Санаайа (1949) - этнопедагог, педагогика билимин кандидата, ХИФУ дассыана, ХИФУ культурология5а кафедратын профессора, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, I Тыыллыма нэһилиэгин, Муома улууһун Ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара
1949 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1974 с. Саха госуниверситетын физико-математическай факультетын бүтэрэн, физика учууталын идэтин ылбыта.
1974 сылтан 27 сыл устата Муома улууһугар үөрэх тэрилтэлэригэр үлэлээбитэ: физика, математика учуутала; улуустааҕы үөрэх салаатын методиһа; оскуола дириэктэрин наукаҕа солбуйааччыта, этнопедагогика кэбиниэтин сэбиэдиссэйэ; «Кыыс Куо», педагогика, оонньуу технологията предмет учуутала.
2001 - 02 сс. үөрэх дьылыттан ыла СГУ саха филологиятын уонна культууратын факультетыгар Культурология кафедратын доцена, 2007 с-н профессора.
1998 с. «Саха дьоно оҕотун дьиэҕэ иитэр үйэлээх үгэһэ (Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу улуустарыгар)» диэн тиэмэҕэ кандидаат диссертациятын көмүскээбитэ.
Бу тиэмэҕэ иҥэн-тоҥон киирэн, үөрэх программаларын суруйар, Муомаҕа, Абыйга, Мэҥэ-Хаҥалас икки нэһилиэгэр, о.д.а. сирдэргэ эксперименниир үлэни ыыппыта, «Хомуһун» диэн оҕо-ыччат уһуйаан-студиятын салайар, Дьокуускай куоракка «Айыы кыһата» диэн сахалыы үөрэтэр оскуоланы тэрийсэн, оҕолору үөрэппитэ.
Г.С.Попова-Санаайа аата республикаҕа киэҥник биллэр: Оскуола оҕотун олоҥхоҕо уһуйуу. Дьокуускай куоракка саха оҕотун төрөөбүт тылынан үөрэтии. Сахалыы хайысхалаах «Айыы кыһата» оскуола концепцията, Авторскай куурус, сэминээр. "Ийэ тыл" көҥүл түмсүү. Элбэх конференция, куонкурус - барытыгар кини көхтөөхтүк кыттар.
Гастрит
Гастрит(gastritis, γαστήρ (gaster) «куртах»)-салыҥнаах сарыы сүһүрүү уларыйыыта)-бу өр ааһар ыарыы, куртах салыҥнаах сарыытыгар сүһүрүү процеһынан характеристикаланар, чөлүгэр түһэрии кэһиитинэн ааһар, ону кытта эпителиальнай клетка хатыыта уонна фибрознай тканы солбуйуута. Ыарыы улаатан истэҕинэ куртах сүрүн пуунсуйатын кэһиитигэр салайар уонна секреторнай пуунсуйага.
Гастрит формалара
Сытыы гастрит түргэнник сайдар  ахсааннаах чааһынан ол эбэтэр күнүнэн Helicobacter pylori сутулуутун түмүгүнэн буолар, ол эбэтэр атын дьай, ону кытта химическэй веществолары иһии, куртах салыҥнаах сарыытыгар куһаҕаннык дьайар. Агрессивнай веществолар дьайыыларыттан Куртах бааһа үөскүр.
Хроническай гастрит
Сытыы гастриттан хроническай буоларыгар ыары рецидива көмөлүр, некачественнай эмтэнии, куртах салыҥнаах сарыытыгар куһаҕан фактордар дьайыылара. Хроническай гастрит өр бириэмэҕэ бэйэтин биллэрбэт. Хроническай гастрит төрүөтэ, буолуохтарын сөп:
Хроническай гастритка куртах салыҥнаах бүрүөтэ улаханнык уонна киэҥник ыалдьар, сытыы гастриттааҕар. Хроническай гастрит характернай уратыта холбуур ткань, замещающай ткан улаатыыта куртах салыҥнаах сарыытыгар.
Уһун бириэмэҕэыары бэйэтин биллэрбэт. Ыарыы сайдарыгар күһүрүү уонна ремиссия буолар. Күһүрүү кэмигэр ыары тииһигирэр, өлөхсүйүү, кырках. Ону кытта оһоҕоско ас перевариваниетын кэһиитэ үөскүр.
Инфекция Helicobacter pylori, куртахха паразиттыр, салыҥ саҥардыы процеһын кэһэр. Эргэ клеткалар өлөллөрүгэр, саҥалар сатаан үөскээбэттэр. Куртах салыҥнаах сарыытыгар сыыйа деградациялыр.
Суруйда Прокопьева Милада студентка МИ ЛД-104-1
Санаайа
Олоҕун олуктара
Республикатааҕы араадьыйаҕа төрүт культуура, оҕону сахалыы иитии туһунан "Төрүт түһүлгэ" биэриини ыытар, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар бэчээттэнэр.
1.	Төрүт үгэс сайдар тосхоло. Мүрү. "Мюрюнская заря", 1997-44с 2.	Национальнай оскуола концепцията: культурологическай ырытыы.Дьокуускай, 2003-38с 3.	Төгүрүк сыл түһүлгэтэ. Дьокуускай: СГУ издательствота, 2003-83с 4.	Ис хоһоон. Дьокуускай: СГУ издательствота, 2004-172с 5.	Муҥха олоҥхото.Дьокуускай: Бичик, 2010-184с 6.	Триединство в духовной культуре этноса (на примере саха) : монография /Г.С.Попова-Санаайа под научным редактированием Е.П.Борзовой/ СПб: Астерион, 2010-346с 7.	Локальные традиции эпоса олоҥхо (на примере Мегинского улуса). Якутск: "ДаниАлмас", 2013. - 144 с.
Наҕараадалара
- СР үөрэҕириитин, профессиональнай үөрэхтээһинин, култууратын Туйгуна.
- Муома улууһун бочуоттаах гражданина.
- Лоомтука (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) нэhилиэгин бочуоттаах гражданина
Куокуну нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Куокуну нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Куокуну.
Улуус кииниттэн 111 км арҕаа диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 582 киһи (2007 сыл).
Ырай
Ырай диэн сымыйа, өйтөн булуллубут, дьадаҥы, өлөн эрэр дьону албынныырга аналланар дойду ааттанар.
Саха сиригэр нууччалар кэлээт даҕаны христианскай, православнай итэҕэллэрин тарҕаппытынан барбыттара. Христианскай православнай таҥара үөрэҕин билбиппит 400-чэ сыллар буолан эрэллэр. Нууччалар православнай өй-санаа үөрэҕин “буох” үөрэҕэ диэн ааттыылларын таба өйдөөн сахалыы таҥара үөрэҕиттэн туспа араарыа этибит. Ол курдук нууччалар үөрэхтэрэ сурукка киирэн саалтыырга, библияҕэ суруллан сылдьаллар, онтон сахалар таҥараларын үөрэҕин саҥа суруйан эрэбит.
Сахалар былыр-былыргыттан өй-санаа үөрэҕин таҥара үөрэҕэ диэн ааттыылларыттан “буох” үөрэҕин таҥара үөрэҕэ диэн ааттаан иҥэрэн кэбиспиттэр. Ол да буоллар “буох” үөрэҕин таҥара үөрэҕин кытта буккуйуу табыллыбат, үгүс өрүттэрэ сөп түбэспэттэр. “Буох” үөрэҕин нууччалар арҕааттан илдьэ кэлбиттэриттэн былыргы таҥара, тенгрианство үөрэҕиттэн улаханнык уларыйбыт. Былыргы таҥараһыттар икки тарбахтарын холбуу тутан үҥэр эбит буоллахтарына, аныгы сайдыбыт “буох” үөрэҕэр үс тарбахтарын холбуу тутан үҥэллэр.
Таҥара үөрэҕэ диэн сахалар былыр-былыргыттан бэйэбит үөрэхпит. Таҥ, таҥар диэн тылларбыт өй-санаа тус-туспа үгэстэртэн хомулларын быһааралларынан бу үөрэхпит таҥара диэн ааттаммыт.
“Буох” уонна таҥара үөрэхтэрэ оҕо төрүөҕүттэн ыла иитэн, үөрэтэн, сайыннаран үчүгэй киһини иитэн улаатыннарарга биир өрүттэрэ сөп түбэһэллэр, онтон үрүҥ айыылартан кэлэр, ылынар билиилэрэ тус-туһунаннар, нуучча уонна саха диэн тус-туспа омуктары айыылар үөскэтэллэр.
Билигин сахалар таҥараларын үөрэҕин чинчийэн үөрэтии кэнниттэн атын таҥаралар үөрэхтэрин кытта тэҥнээн көрүү кыаллар буолла. Сахалар таҥараларын үөрэҕин сүрүн салаата киһи буолуу үөрэҕэ улахан киһи уонна үчүгэй киһи буолуу үөрэхтэрин быдан иннинэ үөскээбитэ быһаарылынна.
Киһи кыаҕа кыра. Араас элбэх баҕа санааларын барыларын толорор кыаҕа суох. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи баҕа санаалара икки аҥы арахсаллар:
1. Баҕа санаа. Баҕа санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан, күүһүнэн олоҕун устата кыайан толорор баҕа санааларын этэллэр.
2. Ыра санаа. Киһи кыайан толорбот, олоххо кыайан киллэрбэт араас элбэх баҕа санаалара ыра санаа диэн ааттаналлар.
Сахалар киһи санаатын уратыларын дириҥник үөрэппиттэр. Баҕа санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан толорор санаалара, онтон ыра санаа диэн киһи хаһан да туолбат араас санааларын ааттыыллар. Ыра санаа мунньустар сирэ, дойдута Ырай диэн ааттанан Христос таҥара үөрэҕэр киирэн сылдьар. Бу быһаарыы Христос таҥара үөрэҕэ сахалар таҥара үөрэхтэриттэн үөскээбитин быһаарар.
Сахалар ыра санаа диэн этиилэриттэн Христос таҥара үөрэҕэр Ырай дойдута үөскээбит. Бу дойдуга киһи өллөҕүнэ куттара тиийэллэр, баҕа санаалара дьэ туолаллар диэн христианскай таҥара итэҕэлэ итэҕэйэр дьону барыларын албынныыр.
Дьадаҥы, бэйэлэрэ кыаммат, кыахтара суох дьон ордук элбэх ыра санааларга оҕустараллар. Бу быһаарыыны сахалар “Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хоһоонноро чуолкайдыыр. Аһыыр аһылыктара тиийбэт дьадаҥылар бэйэтэ буһарар көһүйэни айан аччыктыыр санааларын уоскуталларын аптаах остуоруйа диэн ааттыыбыт.
Санаа үгэскэ кубулуйбутун бэлиэтин түүлү үөрэтииттэн булан ылабыт. Киһи түүлүгэр үгэс буолбут санааларын, атын үгэстэри субу баар курдук көрөр кыахтаах. Куруук саныыр ыра санааларын киһи түүлүгэр курдук көрүөн сөп.
Билигин өлбүт киһи өйө-санаата хайдах үрэллэн ыһыллара биллэр буолла. Өлбүт киһи сүрэ күүһүн сүтэрэриттэн куттара үрэллэн, үөр буолан ыһыллаллар. Үгэс буолбут ураты өй-санаа айыы буолан Үөһээ дойдуга тахсан туспа сылдьар кыахтанар. Өлбүт киһи куттара маннык үрэллэн ыһыллаллар:
1. Салгын кута үс хонугунан ыһыллар. Үс хонук иһинэн киһи тилиннэҕинэ өйө-санаата оннугар түһүөн сөп. Өлбүт киһини үс хоннорон, баҕар тиллиэ диэн кэтэһэ түһэн баран көмөллөр.
3. Буор кута түөрт уон хонугунан ыһыллар, бытанар. Өлбүттээхтэр 40 хонук устата бултуу сылдьыбаттарын бу кэм устата кини кута дойдутун кэрийэ сылдьарынан быһаарыллар.
Өлөн эрэр киһи куттара үрэллэн ыһылла иликтэринэ тыыннаах эрдэҕинээҕи баҕа санаатын илэ курдук көрүөн сөп. Өлө сыһан баран үс хонук иһинэн үтүөрбүттэр баҕа санааларын курдук дойдуну көрбүттэрин кэпсээбиттэрин элбэҕи суруйаллар.
Ыра санаа үгэс буолбута киһи хараҕар илэ көстөрө православнай таҥара үөрэҕэр Ырай диэн ааттанан киирэ сылдьар. Бу быһаарыы Христос таҥара үөрэҕэ сахалар үөрэхтэриттэн үөскээн салгыы сайдыбытын чуолкайдык дакаастыыр. Бу Ырайга, баҕа санаатын дойдутугар киһи өллөҕүнэ өйө-санаата тиийэр диэн православнай таҥара үөрэҕэ дьадаҥы дьону билигин да албынныыр.
Ыраахтааҕы баарын саҕана православнай таҥара үлэһиттэрэ аһара байбыттарга киирсэннэр итэҕэйээччилэри; дьадаҥылары, үлэһиттэри быһаччы албыннаары Ырай дойдутун айбыттар. Дьадаҥы киһи кыайан туолбат баҕа санаалара аһара элбэҕиттэн ыра санаалара үгүстэр. Ол иһин “Баҕа санааҕыт өлбүккүт кэннэ туолуоҕа” диэн этэр “буох” үөрэҕин албыныгар киирэн биэрэллэр. Киһи этэ-сиинэ өлөрүн кытта өйө-санаата түргэнник, үс хонук устата суох буола, уларыйа охсубат уратытын туһанан итинник албынныыллар. Бу албыҥҥа православнай “буох” үөрэҕин итэҕэйээччилэр билигин да киирэн биэрэ сылдьаллар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэр Ырай диэн дьадаҥы дьону албынныыр сымыйа дойду суох. Куруук ыра санаатыгар ыллара сылдьар киһи ол санаата үгэс буолан хааллаҕына онтун илэ курдук көрүөн сөп диэн сахалыы өй-санаа үөрэҕэ быһаарар. (1,141).
Чечня
Чечня субъектов диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Хотугу Кавказ федеральнай уокуругар киирэр. Киин куората - Грознай куорат.
Во время Второй чеченской войны (1999-2009 гг.) Ахмат Кадыров и его сын Рамзан Кадыров предали свой народ и перешли на сторону Москва. Сейчас на территории Чечни господствует диктаторский режим Рамзан Кадыров, полностью подчиненный Кремлю.
Надина Эльпис
Надина Эльпис, Саха Сирин биллэр ырыаһыта.
Алгоритм
thumb|right|[[Блок-схема алгоритмнары ойуулан көрдөрөр.]]
Алгоритм диэн бэриллибит инструкциянан сорудаҕыы анаммыт кэм устата утум-ситим толоруу.
Куртах бааһа
Куртах бааһа (ulcus gastrica) — куртах салыҥнаах бүрүөтүн ойдом олохтоох дьиэкэ, солянай кислота көмөтүнэн үөскүр, пепсин уонна үөс бу учаастакка трофическай кэһиилэри үөскэтэр. Секреция кислотата куртахха үксүн улааппат.
Polandball
thumb|right|150px|[[Кыттааччы:Russavia/Polandball|Russavia кыттааччы көрүүтүнэн Саха countryball маннык]]Polandball (поланд-бол), эбэтэр Сountryball (кантри-бол) — диэн дойдулар былаахтара дьон курдук көрдөөхтүк ойууламмыттарын ааттыыллар. Бу кантри-болларга олоҕуран дойдулары, омуктары күлүү гынар комикстары уруһуйдууллар.
Биллэн турар маны туһанан сороҕор соччо бөрүкүтэ суох ойуулар тахсаллар да буоллар, бу көстүү аан дойдуга тарҕаммыт төрүөтэ бастатан туран маннык - баар итэҕэстэри күлүү гыныы.
Аан бастаан Польша былааҕа ойууламмыт. Кэлин элбэх поляк интэриниэтчиттэрэ бу "былаах-киһини" туһанан комикстары уруһуйдаабыттара. Кинилэри күлүү гынан атын омук интэриниэтчиттэрэ эмиэ уруһуйдуур буолбуттара арааһа поляктары күөртээн биэрбит, сомоҕолообут быһыылаах. Салгыы Польшаҕа, Германияҕа уонна да атын дойдуларга биллэр интэриниэт-мем буолбута.
Үөскээһинэ
Krautchan.net диэн ниэмэстэр имиджбордалара, онно араас английскайдыы саҥарар дьон киирэллэр эбит. Үөскүүр кэмигэр "Фалько" диэн никтаах киһи 2009 сыл балаҕан ыйыгар айбыт.
Лаптев Харитон Прокопьевич
Лаптев Харитон Прокофьевич — Хотугу Азияны чинчийбит киһи.
1718 сыллаахха флот гардемаринынан сулууспаҕа киирбит. 1737 с. улахан хотугу эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт, ол эспэдииссийэ Үрүҥ байҕалтан Халыма өрүскэ дылы Хотугу Муустаах байҕал кытылын ойуулаабыт.
1739 с. бэс ыйын 9 күнүгэр Дьокуускайтан тахсыбыт, 21-с чыыһылаҕа байҕалга тиийэн кытылынан арҕаа устубут. Хатанга уоһугар кыстаабыт. 1740 сыл от ыйын 12 күнүгэр дубель-шлюпкатынан салгыы арҕаа барбыт. Уһун сыралаах айан кэннитттэн биир ыйынан байҕалга тахсыбыт, онно хараабылын мууска хам астаран муус устун нэһиилэ тыаны булбуттар. Бэрт эрэйинэн былырыын кыстаабыт сирдэригэр төннүбүттэр. Таймыыр тумул арыытын байҕал өттүттэн ойуулуур табыллыбакка, Лаптев сиринэн сылдьан ойуулуурга быһаарыммыт. Онон 3 ытынан сылдьар эспэдииссийэни тэрийбит. Бэйэтэ Таймыыр өрүс байҕалга түһэр сириттэн илин уонна арҕаа сирдэри ойуулаабыт. 1742 с. өссө биирдэ Таймыыр өрүскэ тиийэ сылдьыбыт ол гынан баран аһылыктара бүтэн Туруханскайга төннүбүт, онтон отчуотун илдьэ Санкт-Петербурга барбыт.
Кини уонна кини тастыҥ убайын Миитэрэй Лаптев ааттарынан Лаптевтар байҕаллара ааттаммыта.
Тарасов Тарас Лукич
200px|thumb|right|Тарасов Тарас Лукич Тарасов Тарас Лукич — өр сылларга Саха араадьыйатын салайбыт суруналыыс, билигин Тускул диэн аатынан халлаан туругун билгэлиир. Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.
Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ (Семейство Воробьиные, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Дьиҥнээх барабыайдар уустара.
Кириэс-Кытыл (Нам улууһа)
Кириэс-Кытыл — Нам улууһун Хамаҕатта нэһилиэгин киинэ.
Слепцов Спартак Иванович
Слепцов Спартак Иванович — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара
Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгэр 1935 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр колхозтаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт.
1944 с. Эдьигээн орто оскуолатыгар киирбит.
1954—1957 сс. — Дьокуускайдааҕы культурнай сырдатар оскуолаҕа кулууп салаатыгар үөрэммит. Бүтэрэн баран, Бүлүү оройуонун Культуратын дьиэтигэр уус-уран салайааччынан, онтон үс сыл Үөһээ Бүлүүтээҕи көһө сылдьар драма театрыгар артыыстаабыт.
1961—1966 сс. — ГИТИС режиссер факультетын устудьуона.
1966 с. тохсунньутуттан 1968 с. атырдьах ыйыгар дылы Саха АССР культуратын министиэристибэтин аппаратыгар старшай инспектордаабыт. Бу сылдьан Саха государственнай музыкальнай драма театрын сыанатыгар икки спектаклы туруорбут: М. Эверстова-Обутова «Күөрэгэйин» уонна Л. Леонов «Нашествие».
1968 с. — Ньурба государственнай көһө сылдьар театрын сүрүн режиссера.
Ньурба театрыгар 40-тан тахса элбэх аактаах, 20 биир аактаах пьесалары туруорбута.