cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Омскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Рейтиннэрэ
2014 с. "Эксперт Ра" агенство ОмСМУну Тутулуга суох Судаарыстыбалар Түмсүүлэрин бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин испииһэгэр киллэрэн, "Д" рейтинговай кылааһы биэрбит. 2016 с. ARES-2016 Европатааҕы научнай-аромышленнай палата  Омскайдааҕы медуниверситетка ВВ+ рейтины биэрбит(үөрэтии хаачыстыбатын уонна выпусниктар үлэнэн хааччыллыыларын иһин). Онон, ОмСМУ европейскай стандартаах университеттар рейтиннарыгар 66-с миэстэни ылбыт уонна Арассыыйа 10 бастыҥ мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин ахсааныгар киирбит. Ону кытта, ОмСМУ Омскай куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 170-с миэстэлээх. RAEX агенство Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр сыл аайы выпусниктар билиилэрин, сатабылларын, үөрүйэхтэрин хаачыстыбатыгар рейтин оҥорор. Уопсай түмүгүнэн ОмСМУ 77-с миэстэни ылбыт, оттон, мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 13-с миэстэлээх. Рейтиҥҥэ омскай үрдүк үөрэх тэрилтэлэриттэн икки эрэ тэрилтэ киирбит. Медуниверситет үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр ARES-2020 киирбит. Рейтин Европейскай стандартары уонна элбэх параметрдаах үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин тургутуу миэтэдин туттан быһаарбыт. ОмСМУ Арассыыйа сегменыгар 88-с миэстэ, ВВВ+.
Ссылкалара
http://omsk-osma.ru/ https://web.archive.org/web/20131018001927/http://omsk-osma.ru/nauchnoe-obschestvo-molodyh-uchenyh-i-studentov-nomus/ http://clubagar.ru/ http://omsk-osma.ru/news/omgmu-zanyal-dostoynuyu-poziciyu-v-reytinge-vuzov-rossii http://omsk-osma.ru/news/omgmu-v-reytinge-ares-2020
OnePlus 10 Pro
OnePlus 10 Pro — 2022 сыллаахха тахсыбыт OnePlus флагмана. OnePlus 9 Pro салҕыыта буолар.
OnePlus 9 Pro
OnePlus 9 Pro — 2021 сыллаах тахсыбыт OnePlus флагмана.
Hasselblad
Hasselblad — Швеция тэрилтэтэ, OnePlus тэрилтэ флагман төлөпүөннэригэр камера оҥорорунан биллэр.
Макошино
Макошино (Макошине) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 404 (2011).
Анжелика Протодьяконова
1996 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр төрөөбүт. Аан бастаан оптуобуска олорор хаартыскатын түмэт-ситимнэргэ 2016 сыл алтынньытыгар тарҕаппытара. Кэлин кини уобараһын урбаан эрэкилээмэҕэ туһаммыттара. Арассыыйа түмэт-ситимнэригэр тарҕаммытын кэннэ 1 ханаалга Андрей Малахов "Пусть говорят" биэриитигэр Москубаҕа ыҥырбыттара иһиллибитэ. Ол эрээри устубуттарын кэннэ сюжет тоҕо эрэ тахсыбытаҕа.
NISSAN
NISSAN (NISSAN Corp), Дьоппуон дойдутун биир улахан тэрилтэтэ, 20-н тахса араас промышленнай уонна научнай табаардары оҥорон таһаарар тэрилтэ, олор ортолоругар араас гражданскай көтөр ааллары уонна массыыналары. Nissan массыыналара 180 дойдуга атыыланаллар, 500-н тахса массыына көрүҥүн оҥорор.
Nissan бэйэтин аннынан араас салаалардаах, ол курдук икки улахан салаалара: ru:Datsun уонна ru:Infiniti.
Vivo X80
Vivo X80 — Vivo 2022 сыллаахха айбыт уонна атыыга таһаарбыт 4 устуука флагманскай төлөпүөннэрэ.
Василий Андреевич Алексеев
Василий Алексеев – уйан тыллаах лирик поэт
Киириитэ
Сир бэрдэ, кэрэтэ
Мин дойдум Кырыкый.
Сурэхпэр бигэтэ
Бу ырыам тылын ый!
Бу хоьоон автора биьиги биир дойдулаах киэн туттар киьибит Россия суруйааччыларын союьун чилиэнэ,поэт Василий Андреевич Алексеев буолар.
Василий Алексеев оло5о.
Дүллүкү сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.
Сайын аайы дьонун кытта оттоһон, айылҕалыын ыкса алтыһан улааппыта. Иитиллибит эбэтин Ирина Никитична Прокопьеваны олус истиҥник таптыыра. Иккиэн сүрдээх иһирэх сыһыаннаахтара. Күндү киһитигэр хас да хоһоонун анаан турар.
Тахсар күнүм кэриэтэ
Таптыыр эбэм Өрүүнэ…
Эйигинниин дьоллоохтук
Эмньик сааһым ааспыта.
Дьокуускайдааҕы арыы собуотун маастардарын бэлэмниир оскуолаҕа үөрэнэн, уон алта сааһыттан үлэһит буолан, Таатта арыы собуотун маастарынан үлэтин уһун суолун са5алаабыта. Манна тапталын Тыараһа кыыһа Катя Эртюкованы көрсубутэ
Дууьатын айматан-ааттатан
Кыыс бэрдин батыьан аат ааттаан
Тапталын булбута Тааттаттан.,
Кини ыал буолан, олохтоохтук оҥостон Чөркөөххө олохсуйбута. Екатерина Ивановна киниэхэ ыллыыр айар музата буолбута. Кинилэр 5 о5олоохтор,         сиэннээхтэр.
42 сыл устата Чөркөөхтөн харыс да халбарыйбакка сөбүлүүр идэтинэн таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Үлэтигэр олус эппиэтинэстээҕэ. Бэйэтин таһымын куруук үрдэтинэрэ. Бииргэ үлэлиир дьонун сатабыллаахтык салайан, кинилэр собуоттарын бородууксуйата куруук үрдүк хаачыстыбалаах буолан, дьон биһирэбилин ылара. Василий Алексеев оҥорор арыыта Россияҕа бастыҥынан билиниллибитэ. Арыыта аар-саарга аатырбыта, уһулуччу ураты минньигэһинэн саханы эрэ буолбакка, араас омук асчыттарын болҕомтолорун тардыбыта. В.Алексеев саха ыаҕайытагар тапталлыбыт арыытын Россия президенэ Борис Ельциҥҥэ кэрэ бэлэх оҥорбуттара. Улэтэ – хамнаьа араас бириэмийэлэринэн, грамоталарынан, знактарынан, ааттарынан-суолларынан бэлиэтэммитэ. Ол курдук коммунистическай улэ ударнига, пятилеткалар ударниктара, соцкуоталаьыы хас да тогуллээх кыайыылаа5а, Тааттаа мясомолкомбинатын Бочуотун кинигэтигэр киирбитэ, СР тыатын хаьаайыстыбатын министерствотынан “Урдук категориялаах арыы онорор маастар” аата инэриллибитэ, СР тыатын хаьаайыстыбатын утуолээх улэьитэ бочуоттаах аат кини улэтин тумугун кэрэьэлииллэр.
Саха норуоднай поэта Семён Руфов биьиги биир дойдулаах поэтпыт Василий Андреевич Алексеев хоьооннорун тылын кууьун, эриэккэс кыа5ын туьунан маннык этэн турар: «Василий Алексеевы мин талааннаах лирическай поэт быьыытынан урдуктук сыаналыыбын, угус аа5ааччылара эмиэ оннук ылыналлар. Кини хоьоонноро уурбут-туппут курдук уран формалаахтар, ис иьиттэн субуллан тахсан иьэрдии хомо5ой тыллаах-остоох буолаллар.»
Василий Алексеев поэзиятын уратытынан, тылын уран кууьунэн, киьини чахчы астыннарар формаларынан уратылара буолар: рифма, аллитерация, анафора, наарынан тэн суьуохтээх устуруокалар айымньыны минньигэстик иьиллэр музыкальнай киэптээх онороллор. Манна ураты суолтаны судургу эрээри тупса5ай, атылыы формалаах тылларынан дьуорэлэьэр рифма араас коруннэрэ ылаллар. Ол иьин кини хоьооннорун тутула чэпчэки буолар. Санаатын холкутук хоьуйар, форма5а хаайтарбат, ойуулааьынын чинэтэн, чопчулаан субу харахха косто туьэр хартыына5а кубулутар.
Холобур:   Санаабар сир барыта
Сырдыы, кэнии туспутэ
Сурбун-куппун долгута
Сурэх оро мохпутэ.
Василий Алексеев поэзиятын итэ5этиилээх кууьэ поэт хоьуйар уобараьын эбэтэр тиэмэтин арыйыытыгар бэйэтин иэйиитин, дууьатын туругун хайдах баарынан, олохтон быьаччы ылан сиьилээн биэриитигэр эмиэ баар.
Сирэм куохпэр уктэнээт
Сырдыы тустум, оо, дойдум,
Уоруубуттэн, Укукээт,
Ус кутунан долгуйдум.
Ханнык ба5арар суруйааччыга айар улэтигэр ойуччу улахан бол5омтотун уурар тиэмэлэр, уобарастар баар буолаллар. Ол курдук Василий Алексеевич поэзиятыгар таптал тиэмэтэ ойуччу суолтаны, миэстэни ылар. Кини бу хоьоонноро уран тылынан олус ис киирбэхтик итиэннэ сурэ5и-быары иьинэн киирэр курдук иэйиилээхтик хоьуйуллубуттар.
«Мин бачча кырдьыахпар диэри бэрт элбэх хоьоону бэрийэн кэлбит о5онньорбун, ол гынан баран Василий Алексеев курдук тапталы энин араастык эгэлгэлээн элбэхтик, урдук талааннаахтык хоьуйбут поэты оторунэн корсо иликпин» диир Василий Алексеевы улахан литература5а киллэрбит, алгыьын анаабыт утуо до5оро, норуодунай поэт Сэмэн Руфов. Кырдьык да5аны, Василий Алексеев таптал тиэмэтигэр хоьоонноро киьиэхэ нарын иэйиини уьугуннарар, долгутар абылыыр ураты куустээхтэр.
Холобур:   Хара5ым уота хатанна
Ханыл сурэ5им долгуйда,
Хааным хамсаан ыгылынна,
Иванова Александра Дмитриевна
Олоҕун олуктара
1927 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүт.
Василий Андреевич Алексеев
Хаарыан кулумум хараарда…
Иванова Александра Дмитриевна
Олоҕун олуктара
1944 сылтан Саха театрыгар үлэлээбит.
Василий Андреевич Алексеев
Суьуохтэрим босхо барда,
Иванова Александра Дмитриевна
Айар үлэтэ
Театр сценатыгар 110-н тахса оруолу оонньообут.
Василий Андреевич Алексеев
Сурум-кутум сутуктэннэ,
Vivo X Fold
Vivo X Fold — Vivo тэрилтэ 2022 сыллааҕы флагман кинигэ төлөпүөнэ.
Василий Андреевич Алексеев
Саныыр-санаам сарбылынна,
Иванова Александра Дмитриевна
Сигэлэр
[http://www.sitc.ru/culture/teatr/teatre_s/main.php?id=1955 Саха Академический театр имени П. А. Ойунского:История]
Василий Андреевич Алексеев
Оркон ойум оьулуннэ…
Ханнык да айыы эрэйэ,
Хаайыан бобуон сэрэйбэтим,
Тапталбар эппиэт эрэйэ
Таайыах бу тылларгын тистим…
Василий Андреевич поэзиятыгар эмиэ биир ойуччу суолтаны ылар хоьооннорунан буолаллар айыл5аны хоьуйар хоьоонноро. Айыл5а бары костуутун туойар, хоьуйар, ийэ айыл5атын бастын ырыаьыта диэххэ соп. Ол «Ньургуьуннар», «Хатынчаан», «Саас ырыата», «Урун туун», «Бэс ыйын сарсыардата» о.д.а. хоьоонноругар айыл5а айгыр-силик киэргэлин, отун-маьын, сибэккитин-симэ5ин таба корон, кэрэтин булан нарыннык, ураннык хоьуйбутуттан костор. Холобура саха сирин саамай кыраьыабай сибэккитин сардаана туьунан бу курдук суруйар:
Алаас мааны кыысчаана
Аралыйар сардаана –
Тупсубутун олуьуон,
Тулам ситэн туйгунуон!
Эйигиттэн киьиэхэ
Итии суурээн кутуллар,
Тыыннаах ситим тардыллар.
Кини айыл5а уран хартыыналарынан оло5у, дьыл5аны ойуулаабыта, сыаналаабыта угус. Холобур «Тулаайах хатын» диэн хоьоонугар айыл5а уонна киьи быстыспат ситимнээхтэрин, бэйэ бэйэлэригэр майгыннаьар оруттэрин маннык суруйар:
Куьунну сарсыарда эргийдим
Кулуктээ санаабар сууланан
Дорообо, хатыным барахсан.
Дьыл5а5ын утары барбакка
Дьин-чахчы кинилиин ойоьон
Тумулга эн суурэн хаалбакка
Тулаайах тура5ын осоьон
Сэмэйдик ыл норуй мин туоспэр
Сэгэриэм уруулуу курдукпут
Со5отох да буолбут иннигэр
Сордоьон кыьыны туоруохпут.
Ити курдук Василий Алексеев лириката кини дьиннээх айыл5аттан алгыстах поэт буоларын итэ5этэр.
Эн хара5ын туунну халлаан
Сулуьунуу умайар
Сылайбакка миигин таптаан
Сырдыгынан сыдьаайар
Ойуун кырыыта Ритуал - кэйээрин
Киһи өһөс, өһөс киһи майгытын көннөрөргө былыр сахалар ойуунускайы ыҥыраллара. «Майгыта диэн биир эбэтэр икки элеменнээх «кут»: «ийэ кут» уонна «буор кут», физиологическай чаастара, ол иһин ойуун кыырыыта, оттон «салгын кут» диэн психическай бэрээдэги олохтуур, киһи бэйэтин күлүктэриттэн маппат туһугар үс элеменнэри кытта сибээстээх, онтон кычыгылыыр объект үлэҕэ киирэрэ. Бу дьон үлэлэрэ «хара ойуун», аан дойдуга «абааһылар», эбэтэр «сэттис ойууннар»ыытыллыбыттара.
Буруйдаммыт субъектан «кут» элеменнэрин ураты кистэлэҥинэн кистээн таһаарара. «Кут-сүр» диэн ааттаммыт элеменнэр ханнык да киһи тус көрүүтүгэр киллэриллэллэр, ол курдук хатан, буукубаттан, бөдөҥ кээмэйдээх. Онтон дьүлэй тыаҕа олохсуйар, улахан мас умнаһын икки ардыларыгар олохсуйар – «тобулах араҥ».
Василий Андреевич Алексеев
Махтанабын эйиэхэ
Миэхэ аргыс буолбуккар
Ойуун кырыыта Ритуал - кэйээрин
Тобулгах, араас кээмэйдээх, 20-30 см 2 миэтэрэттэн, Саха сирин киин оройуоннарыгар 1920 с. диэри Дьүлэй ойуурдарга, Таежнай үрэхтэр икки ардыларыгар эбэтэр ойуурга баар былыргы кылабыыһаларга чугас көрсүөххэ сөп этэ. Тобулгах – киһи мас чулуута
Василий Андреевич Алексеев
Ырабын тустээн уйэлэргэ
Ойуун кырыыта Ритуал - кэйээрин
Михаил Носов Саха таҥаһыгар ордук суостаах: «саамай тыйыс формата карательный мероприятия – «кэлэҕин», - диэн кэпсиир. XIX үйэ бүтүүтэ Саха сирин биллэр- көстөр олоҥхоһуттара уонна аҕа баһылыктара хардарыта көмөлөсүһүүлэриттэн биирдэстэрэ буоларын, о.Д. А. Маннык түгэннэргэ ойуун нэһилиэнньэлээх сириттэн тэйиччи сиргэ мистерияны оҥорор. Сирэй- харах анньан, сирэйдээн- харахтаан, сирэйдээн- харахтаан баран, бэрт элбэх маһы ойутан ылан «кэрэх» ох саанан ытан өлөрбүт. Сонно тута " абааһылар «диэн сиэртибэлэммит сүөһү (харамай), сүрэх уонна быар куустан түспүтэ.
Кэйээрин - дууһа өлөр ритуала.
Василий Андреевич Алексеев
Ырыабар тыллыбыккар
Василий Алексеев биьигин ыйаабыт дойдутун Кырыкыйы олус ахтар, кундутук саныыр этэ. Торообут дойдутун дьонугар истин санаатын, дойдутун айыл5атын кэрэтин, алаастарын ахтыл5анын биир дойдулаахтарыгар анаабыт хоьоонноро туоьулууллар.
Биирдэ эмэ
Биьирэмнээн биирдээм
Бахымахха биьикпэр
Баар-суох диир кунду сирбэр,
Ахтыл5аммын таьаара,
Анаан-минээн
Тиийбит киьи,
Тиийбит киьи.
Кини тоьо да ыраах сырыттар биир дойдулаахтарын туьугар мэлдьи ыалдьа, долгуйа сылдьара.
Кырыкыйдар, суолгутун-иискитин
Ходуьа сиргитин эбинин
Хорууну холлоохтук силэйин,
Хотону оссо да кэнэтин,
Сыьыыга сыспайы сиэллэрин
Сыа-арыы аскытын дэлэтин.
Маннык торообут дойдутугар анаабыт хоьооннорунан буолаллар: «Укукээт», «Мин ахтабын Кырыкый дьонун», «Ахтыл5ан», «Биьиэхэ Кырыкыйга», «Кырыкый сирэ быраьаай», «Бахымахпар» о.д.а.
Васлилий Алексеев иккис торообут дойдутунан буолар – Таатта. Манна талыы талба Таатта5а кини оло5ун улахан анарын олорбута. Тааттаа киниэхэ эрэллээх кэргэни,  учугэйкээн о5олору – сиэннэри, байылыат оло5у эрэ бэлэхтээбит буолбатах. Киниэхэ бу утуокэн сир иккис улуу бэлэ5инэн, айар дьалынын оссо куускэ уьугуннаран, ону салгыы сайыннаран, элбэх бэртээхэй хоьоону, поэманы айдарбыта буолар. Олор истэригэр Таатта сирин-дойдутун, дьонун-сэргэтин туьунан суустэн тахса истин тыллаах нарын – намчы, уран хоьооннору, поэмалары айбыта. До5отторун, саха поэттарын ортотугар Таатта тойуксута, Чоркоох Баьылайа диэн ааттанар буолбута.
Тааттам – санам сааскыта
Мин оло5ум саьар5ата,
Ыраас ырам эгэлгэтэ,
Ыйдаах кунум кэрэкэтэ!
Саппа5ырбыт санаабын
Сайа охсон сай5аа эрэ,
Эмиэ этэ турабын:
Эйигинниин олох кэрэ!
Иккис дойдутунан буолбут сиригэр анаабыт хоьооннорун тыллара уйэлэргэ дьон торообут торут сирдэригэр тапталларын кэрэьэлиэхтэрэ турда5а.
Тумук.
Уйан куттаах ураты нарын иэйиилээх лирик поэтпыт Василий Андреевич Алексеев поэзията кинини ахтарбыт, саныырбыт тухары, кини хоьооннорун умсугуйан туран аа5арбыт тухары уйэлэргэ сутэн симэлийэн хаалыа суо5а диэн туран бу улэбин кини тылларынан тумуктуохпун ба5арабын:
Алааспыттан куус ылан
Айар имэн уьуктар,
Ыраас хаары ытыьан
Ыйданалыын ыллаьар.
Алааспытын ордоруох, со5урууну да анны
Сирэн талан соьутуох.
Оьор, молтуур куннэргэ,
Ойотторо туруохпут,
Адьас кунтэн суттэххэ
Алаас тыала буолуохпут.
Datsun
Datsun — Дьоппуон дойдутун массыына оҥорор тэрилтэтэ. 100% бас бэринэр NISSAN тэрилтэтигэр уонна салаата буолар. Датсум араас кыра легковой массыыналары Индияҕа анаан оҥорор.
SARS-CoV-2
SARS-CoV-2 (ол эбэтэр Severe acute respiratory syndrome-related) - коронавирус көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ, аймахтыы бетакоронавирус бөлөхтөрүттэн биирдэстэрэ. Биир сыаптан тутуллан туран, РНК (Рибонуклеиднай) тутуллаах саҥа вирус көрүҥэ. Бастаан Ухань куоратка 2019 сыллаахха булбуттара.
Бу SARS-CoV-2 вирустан сылтаан COVID-19 ыарыы көбөр, онон сибээстээн 2020 сылтан Аан Дойдуга Пандемия COVID-19 уонна Улуу карантин дьоҥҥо уонна кыылларга бара турар.
Атасевер Вильдан
Вильда́н Атасеве́р (Vildan Atasever, 1981 сыллаахха от ыйын 26 күнүгэр төрөөбүт, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Бурса куорат) — турок омугун биир саамай биллэр киинэ уонна тэлэбиидэнньэ артыыһа.
Биографията
Вильдан Атасевер 1981 сыллаахха от ыйын 26 күнүгэр Турция Бурса куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Кини дьиэ кэргэнигэр бэһис оҕонон төрөөбүт. Вильдан Атасевер орто үөрэҕи Стамбул куоракка ылбыта. 13 сааһыгар сылдьан Вильдан «Победители театра» диэн тыйаатыры таптааччылар бөлөхтөрүгэр чилиэн быһыытынан киирбитэ.
Тус олоҕо
2010 сылаахха Вильдан иккиһин Исмаил Хаджиоглу диэн эмиэ артыыс киһиэхэ эргэ барбыта;
Ол гынан баран олохторо эми уһаабатаҕа. 2015 сыллаахха тохсунньу 21 күнүгэр суутунан арахсыбыттара.
28. 04. 2019 сыллаахха Вильдан үһүс төгүлүн төхтөрүйэн Эркан Акдемирга ойох тахсыбыта. билигин бииргэ олороллор.
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80,_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D0%BD
https://www.kinopoisk.ru/name/762852/
Inkscape
Inkscape , Linux системаларга көҥүл тарҕанар программа, GNU лицензиатынан. Графическай программа, үрдүк хаачыстыбалаах редактор.
Infiniti
Infiniti (Infiniti Corp, Инфинити Мотор), Дьоппуон дойдутун биир бөдөҥ массыына оҥорор тэрилтэтэ буолар. Билиҥҥи бириэмэҕэ люксовой класс эрэ массыыналары оҥорор.
Nissan тэрилтэтэ атыылаһан ылбыта, онтон ыла Ниссан салаата буолар.
Сууллуу (киинэ, 2022)
Сууллуу (Fall) — АХШ киинэтэ, Атырдьах ыйын 12 күнүгэр 2022 сыллаахха официально тахсыбыта. Хотя пиратскай версията Zona ый иннинэ тахсыбыта.
Бивер арыыта
Бивер арыыта (Beaver Island) — арыы, улахан Улуу Күөллэр системаларыгар баар. Административно Мичиган штатыгар холбонор, Канаада чугас.
Дьон үксэ тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар.
Арыыга 600 тахса киһи олорор, олор иһигэр 3 сахалар олороллор.
Розинская Полина Константиновна
200px|thumb|right|Розинская Полина Константиновна Розинская Полина Константиновна (28.08.1912—2010) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин музыкальнай культуратын биллиилээх концертмейстерэ, тас дойдулар, нуучча, сэбиэскэй уонна саха музыкальнай классикаларын тарҕатааччы, педагог, Саха АССР норуодунай артыыһа (1972).
Олоҕун олуктара
2008 сыллаахха оҕолоругар Израильга көспүтэ.
2010 сыллаахха өлбүтэ.
Саха сиригэр оҕо спордун бастакы хардыылара
Ааптар: Кэрээкин Бүөтүр Уйбаанабыс СӨ Национальнай архыыбын докумуоннары туһаныыга начальнига
Источнига: http://archivesakha.ru/wp-content/uploads/2019/01/Дети-спорт.pdf
Малая Девица
Малая Девица (Мала Дівиця) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 165 (2011).
COVID-19
COVID-19 (ол эбэтэр COrona VIrus Disease 2019) — ыарахан респираторнай ыарыы, киһи уонна кыыл тыынар уорганнарын дьаҥныыр инфекция. COVID-19 киһи уонна кыыл бронхатын, тыҥатын уонна атын органнарын бастатан туран алдьатар, устунан "тыҥа сытыйыытыгар, некроз" тириэрдиэн сөп (пневмония), ол эбэтэр саҥа коронавируһанан ыалдьыбыт кыыл эбэтэр киһи өлөр кутталга киирэр. Бу саҥа ыарыыга COVID-19 кыыллар даҕаны, дьон даҕаны иммунитета суох.
Бу COVID-19 инфекцианы 2019 сыллаахха бастаан Ухань куоратка булбуттара. Бу ыарыынан сибээстээн Аан Дойдуга Улуу карантин бара турар (236 араас омук дойдуларыгар, 97% планета олохтооҕо уонна 100% кыыллар зоопаркаларыгар), Пандемия COVID-19.
COVID-19 ыарыыны көбүтэр саҥа коронавирус штамма SARS-CoV-2.
COVID 19 ыалдьыбыттар
Сиһилии: https://www.bbc.com/russian/news-52184310 (COVID 19 обнаружили у львов и тигров в зоопарке Нью Йорка, заразились от людей)
https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5ea5ce5b9a79472b08cfb79c (в Нидерландах заразились от людей новым коронавирусом норки)
клиническай көрдөрүүтэ
Киһи эбэтэр кыыл COVID-19 сыстар түгэнигэр бастакы симптомнар 6 хонугунан биирдэ биллэллэр, сороҕор инкубационнай период 21 хонук барыан сөп. Ол бириэмэҕэ ыарыһах симптомнара суох доруобайбын диэн сананыан сөп, атын дьонҥо уонна кыылларга ыарыыны тарҕатыан сөп.
Симптомнарын кэнниттэн 70% ыарыһахха альвеолалар тыҥаҕа алдьанан бараллар. Устунан пневмония стадията саҥаланар. Ыарахан респираторнай дистресс синдром саҥаланар, киһи олоҕуттан (өлөр) туоруур куттала үөскүүр.
Коронавирус тыҥаны алдьатан сиэн баран дальше атын уорганнарга барар, үксүн тымыр нөҥүө сүрэххэ, мэйиигэ, быарга. Ол түмүгэр ол уорганнар эмиэ алдьанан бараллар, коронавирус клеткаларын сиир, онно төрүүр ууһуур. Киһи өлөр куттала 85% тиийэр.
Кыыл эбэтэр киһи иммуннай системата COVID-19 тохтотоору эмискэ вируһу утары күүстээх сэрии биллэрэр, билимҥигэ биллэрин курдук цитокин шторма (Гиперцитокинемия). Ол түмүгэр организм вируһу кытта туох баарынан охсуһар түмүгэр организм бары энергиятын барыыр, төттөрүтүн организм бэйэтин алдьатар процеһа саҕаланар. Киһи өлөр кутталын 99% тириэрдэр, тоҕо диэтэххэ организм коронавируһу өлөрө сатаан температуратын эмискэ 39°C-47°C таһаарар, ол түмүгэр вирус өлөр. Ол эрэн организм клеткалара эмиэ өлөллөр, үксүн төттөрү көммөт алдьаныыны сүрэх уонна быар ылар. Цитокин шторматын кэнниттэн дьон өлөр эбэтэр инбэлиит буолар.
Профилактика
Вакцинаны оҥоруу ыытыллар, 2020 сыл балаҕан ыйынааҕы туругунан, түөрт вакциналаах-кандидаттар тустарынан дааннайдар бэчээттэммиттэрэ, олортон биирдэстэрэ Россияҕа оҥоһуллубута. Үс вакцина аденовирус-векторнай, биир — мРНК-вакцина буолаллар. Ол эрээри маассабай вакцинация саҕаланыан иннинэ бары вакциналар куттала суох буолууларын уонна киэҥ хабааннаах клиническэй боруобалааһыҥҥа көдьүүстээҕин көрдөрүөхтээхтэр.
Индивидуальнай профилактика
Доруобуйа харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (ВОЗ) СУТУЛЛУУТУН сарбыйыыга уопсай рекомендацияны биэрдэ.:
Төһө да сөптөөх усулуобуйаҕа вирус араас ньуурунан хаалыан сөп эрээри, көннөрү гипохлитрия уонна водороду перекись курдук средстволартан итэҕэһэ суох сууһарыллар.
Арыгыны иһии вирусу кыдыйыы, айах тутуутун дезинфекциятын хааччыйбат, ол гынан баран организмҥа иммунитарнай системаҕа алдьатыыны көрдөрөр. Арыгыны иһии мөлтүүр уонна инфекционнай ыарыылары утары харыстыыр дьоҕурун намтатар. Ону тэҥэ арыгыны иһии сытыы дистресс- синдрому сайыннарыы буолар.
эмптэнии
Эмп бу саҥа ыарыыга суох. Эмптээһин көрүллүбэт. Өскөтүн кыыл эбэтэр киһи пневмониялыыр түгэнигэр ИВЛ (тыҥаны үрдэрии аппараты) холбуохтарын сөп.
Sky City
Sky City (кытайдыы 天空城市) диэн Кытай Чанша хототугар тутуллуохтаах халлаан кирбээччи дьиэ. Былаанынан 220 этээстээх буолуохтаах. Билигин тутуута тохтоон турар. Аан дойду биир улахан халлаан кирбээччитэ буолуохтаах этэ.
Өй уонна ай
Саха дьонун олус былыргы төрүттээх кут-сүр үөрэхтэригэр киһи үс куттаах диэн чуолкайдык этиллэр:
Бу куттартан буор кут диэн быччыҥнар хамсааһыннарыттан эккэ-сииҥҥэ, хас биирдии быччыҥнарга үөскүүр, эти-сиини кытта биир ситимнээх өй-санаа буолар. Онтон ийэ уонна салгын куттар диэн киһи өйө-санаата, мэйиитэ үөскэтэн таһаарар, кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, тупсан биэрэр өйүгэр-санаатыгар киирсэллэр.
Ийэ кут өйө-санаата эккэ-сииҥҥэ ордук чугас, быһаччы салайыыга кыттыһар кыахтаах буолан сахалыы өй диэн тылынан этиллэн бэриллэр. Ө дорҕоонтон үөскүүр тыллар бары эти-сиини кытта быһаччы сибээстээхтэр. Өй, өл, өбүгэ, өс диэн тыллар эти-сиини кытта тутулуктара улахан.
Салгын кут киһи таһыттан, үөрэҕи ылыныытыттан киирэр өйүн-санаатын ордук быһаарарынан уонна саҥаны киллэрэр, оҥорор кыахтааҕынан ай диэн тылынан этиллэр уонна дьоҥҥо эрэ сайдар, баар буолар улахан уратылаах.
Куттартан саҕалаан саха тылын өйгө-санааҕа сыһыаннаах икки тыла ырытыллар. Киһи олус былыргы кэмнэргэ аан маҥнай саҥара үөрэнэригэр биирдии дорҕоону таһааран туһана үөрэммит. Кэлин элбэх дорҕооннор холбоһоннор атын, элбэх дорҕооннордоох тыллары үөскэтэн барбыттар. Элбэх дорҕооннордоох тыллары таба туһаныыга, саҥарыыга киһи күөмэйэ эмиэ өйүн-санаатын кытта сайдан, тупсан испитэ быһаарыллар. Элбэх омук тылларын хос акцена суох саҥарыы киһи күөмэйэ, буор кута ордук сайдыылааҕын быһаарар.
«Ө» дорҕоон уонна ыйар, хамсааһыны, хайысханы көрдөрөр «й» дорҕоон холбостохторуна өй диэн тыл үөскүүр. Өй мэйиигэ үөскүүр буолан эт-сиин биир чааһын курдук ааҕыллар. Өйдөөх диэн этии өй тыынар-тыыннаахтарга барыларыгар кэриэтэ баарын быһаарар. Өйдөөх ыт, өйдөөх да ат диэн кыыллар өйдөрүн быһаарыыга хаһан баҕарар туттуллар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн өй эмиэ икки өрүттээх. Өйдөөх уонна киһилии өйдөөх диэннэргэ арахсар. Өйдөөх диэн бары тыынар-тыыннаахтарга барыларыгар сыһыаннаһар буоллаҕына, киһилии өйдөөх диэн этии өй хайысхата киһилии суолунан, киһи быһыылаахтык баран иһэрин уонна киһиэхэ эрэ баарын быһаарар.
Өй диэн ийэ кут өйө-санаата. Эттэн-сиинтэн тутулуга улахан, үгэстэри үөскэттэҕинэ эти-сиини быһаччы салайыыга кыттыһар. Бары улахан, кыра кыылларга, көтөрдөргө уонна балыктарга, ол аата тыынар-тыыннаахтарга барыларыгар баар, сыыйа-баайа, бытааннык, үгэстэр үөскээһиннэриттэн сайдан, эбиллэн иһэр өй-санаа буолар.
Сэбиэскэй былаас өй-санаа, таҥара үөрэҕин суох оҥорбутуттан сылтаан төрүт өйдөбүллэр, тыл өссө да кыайан чуолкайдана иликтэр. Итини тэҥэ сэбиэскэй былаас тобохторо, анаан-минээн туорайдаһар, буккуйар дьон баалларыттан өй-санаа, таҥара үөрэҕэ билигин да оннун була илик.
Баспыт иһигэр аан маҥнай санаа үөскүүр. Санааҕа туох эмэ саҥаны айыллар, элбэхтик толкуйданар, ырытыллар. Ай диэн тыл санааҕа сыһыаннаах. Бу тыл ол иһин үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана ситэри кыайан быһаарыллыбат, аан маҥнай биллибэт, өссө да оҥорулла илик, санааҕа эрэ сылдьар куһаҕан да быһыы куһаҕан диэҥҥэ киирсибэтинэн, бу тыл куһаҕана суох курдук ылыныллар, соннук туттуллар. Санаа ханнык да буолбутун иһин кыайан буруйданар кыаҕа суох. Санаа эрэ буоллаҕа дии. Биирдэ эмэтэ куһаҕаны да санаабыт кэннэ умнуллан, суох буолан хаалыан эмиэ сөп.
Арай субу санаабыт санаабытын тута бааччы олоххо киллэрэн тугу эмэни илэтигэр оҥордоххо, бу оҥорбут быһыыны дьон сыаналааннар, санаа хайдаҕа дьэ биллэн, чуолкайданан, туох эрэ ураты буоллаҕына, саҥаны айыы буолан тахсан кэлэр кыахтанар. Бу саҥаны айыы дьоҥҥо туох эмэ туһалаах, үчүгэйи оҥорууга аналлаах буоллаҕына – үчүгэй, үрүҥ айыы, онтон буортулаах, куһаҕан буолан таҕыстаҕына – куһаҕан, хара айыы буолан хаалар уратылаах.
Өй-санаа маннык уларыйар кэмнэрдээҕин саха дьоно олус былыргы кэмнэргэ арыйан туһаналларыттан айыы диэн тыл соҕотох уонна икки, утарыта өйдөбүллээх. Айыы маннык уратытын сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэрэ уонна киһи оҥорор быһыыларын араастара; үчүгэйэ уонна куһаҕана кэлин биллэн тахсара чуолкайдаан биэрэллэр.
Саҥаны айыы, туох эмэ уратыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу сахалыы айыы диэн ааттанар. Бу тыл «ыы» диэн ытааһын сыһыарыылаах буолуута бу быһыы куһаҕан өттө баһыйарын быһаарар. Саҥаны айыы диэн олус сэрэхтээх, кутталлаах быһыы буоларын тыл бэйэтэ биллэрэр.
Ай диэн тыл салгын кут өйүн-санаатын быһаарар. Саҥаны айыы дьоҥҥо эрэ сайдарын, дьон эрэ оҥороллорун чуолкайдыыр. Киһи атын кыыллартан, көтөрдөртөн биллэр уратытынан саҥаны айан, айыыны оҥорон олоҕун түргэнник тупсарынан иһэрин биллэрэр.
Бу икки аҥы тыллар олус былыргы кэмнэргэ, дьон өйө-санаата саҥа сайдан эрдэхтэринэ үөскээбиттэрэ саха тыла олус былыргы төрүттээҕин уонна сахалар өй-санаа улатыларын, куттар тус-туспаларын былыргыттан билэлэрин, олохторугар туһаналларын дакаастыыллар.
Баар-суох өйү-санааны быһаарар тыллары харыстааһын, уларыта сатаабат ирдэнэр. (1,20).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
Ryanair
Раман Пратасевичы 2021 сыллаахха туппуттарынан сибээстээх.
Шубин Константин Николаевич - Полярнай
Константин Николаевич Шубин 1932 сыллаахха сэтинньи 1-кы кунугэр Анаабыр оройуонугар сулууспалаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбутэ. Омугунан долган. Кини оҕо эрдэҕиттэн бултуу, балыктыы үөрэммитэ, ыстаадаҕа сылдьыбыта. 1947 сыллаахха Сааскылаах сэттэ кылаастаах оскуолатын бутэрэн баран, хас да сыл оччотооҕу “Табаһыт кыһата» диэн холкуоска таба ыстаадатаыгар бостууктаабыта. 1950-1953 сылларга Дьокуускайдааҕы сэбиэскэй- партийнай оскуолаҕа үөрэммитэ. Онтон 1958 сылга диэри Анаабырга «Ленинизм знамята» диэн оройуон хаьыатын эппиэттээх сэкирэтээринэн, ССКП райкомун инструкторынан улэлээбитэ. 1955 сылтан ити хаһыакка бастакы хоһооннорун Константин Полярнай диэн псевдонимынан бэчээттэппитэ. 1958-1963 сылларга Нарьян-Мар куоракка уорэнэн, зоотехник идэтин ылан, дойдутугар кэлэн «Анаабыр» сопхуоска Сааскылаах отделениетыгар управляющайдаабыта. 1970 сыллаахха Дьокуускайдааҕы госуниверситет тыа хаьаайыстыбатын факультетын ветеринарнай отделениетын ситиһиилээхтик уорэнэн бутэрбитэ. Университекка уөрэнэр кэмигэр хоһооннорун нууччалыы суруйар буола сылдьыбыт. Онно киниэхэ субэһит, сэҥээрээччи, консультант буолбут доцент Николай Федорович Щекаловка хойукка диэри махтана саныыр эбит. Уөрэҕин бутэрэн баран «Анаабыр» сопхуоска кэлэн, ветеринарнай бырааһынан улэлээн эрдэ5инэ, 1972 сыллаахха оройуон Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан – Тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыгынан анаабыттар. Манна 1977 сылга диэри улэлээн баран, «Булуҥ» сопхуоска кылаабынай ветеринарнай бырааһынан 1982 сылга диэри ситиһиилээхтик улэлиир. Ол кэнниттэн «Приморскай» сопхуос дириэктэринэн ананар. Үлэлиир кэмигэр табаһыттар, булчуттар уонна балыксыттар олохторун-дьаһахтарын, өйдөрун-санааларын, туох кыһалҕалаахтарын ис дьинин билэр-көрөр, олохторун чэпчэтэр-тупсарар туһугар кыһаллар, туруорсар уонна ону ситиһэр. Ол иһин буолуо, кини үгүс аймньылара хотугу сир олохтоох үлэһит дьонугар, киһини угуйар-умсугутар айылҕатыгар ананар. Билэр дьонугар, таптыыр кэргэнигэр, оҕолоругар киһилии эйэҕэс сыһыанын көрдөрөр хоһооннор ааҕааччы уйулҕатын таарыйаллар. Кэлиҥҥи уларыта тутуу, ырыынак ыар тыына таба иитэн, бултаан-алтаан уонна балыктаан, онон аһаан- маҥнан, иитиллэн олорооччу Хоту дойду аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттарын дьылҕаларыгар тосту уларыйыыны киллэрээри турарын өйдөөн, элбэх, субу тута быһаарыллыбат сытыы боппуруостары туруорар, инникини сылыктаан көрө-таайа сатыыр. 1984 сыллаахха Күһүүргэ олорор дьиэлэрэ уокка былдьанан, эдэр сылдьан суруйбут хоһоонноруттан, аҕата сурукка киллэрбит бэлиэтээһиннэриттэн илии соттон хаалбыта. Кэлиҥҥи хоһооннорун, торут хаана тарда, Константин Дулгаан диэн аатынан суруйар буолбута. Кини хоһоон айарын таһынан, элбэх хомоҕой уус тыллаах-өстөөх, дириҥ ис хоһоонноох ахтыылары суруйан хаалларбыта. Ол ахтыылара уонна былыргы олохтон номохторо, оҕолоругар суруктара кэлин да ааҕааччы дьүүлүгэр тахсыахтара. Шубин К.Н. аймньыларыттан сороҕо «Ырыанан айанныыбын», «Өбугэлэр суолларынан» уонна «Кэрчиктэр» диэн кинигэлэргэ тиһиллэн, Анаабыр уонна Булуҥ улуустарын оройуоннааҕы хаһыаттарын күүһүнэн, уруулар-аймахтар үбүлээһиннэринэн аҕыйах ахсаанынан бэчээккэ тахсыбыта.
Вальпурга түүнэ
Вальпурга түүнэ — өлгөм үүнүүгэ анаммыт Европа былыргы олохтоохторун бырааһынньыга. Муус устар 30 күнүттэн ыам ыйын 1 күнүгэр буолар түүн бэлиэтэнэр. Бу түүн кэнниттэн саас кэлбит диэн буолар эбит.
Чанша
Чанша — Кытайга баар бөдөҥ куорат, Хунань провинция киинэ. Сянцзян өрүс үрдүгэр турар.
Вальпурга түүнэ
Вальбурга диэн манаах дьахтар Англияттан Германияҕа 748 сыллаахха манастыыр тэрийэ көһөн кэлбит. Дьон кинини наһаа ытыктыыр эбит. Сибэтиэй аатын иҥэрбиттэр. Орто үйэлэргэ Германияҕа уонна Скандинавия дойдуларыгар дьон санаатыгар бу түүн ведьмалар мустан бырааһынньыктыыр кэмнэрэ.
Чанша
Устуоруйатыттан
Чанша бөдөҥ киин быһыытынан өссө Чу уонна Цинь ыраахтааҕылар саҕаттан биллэр. Билиҥҥи археологтар бу куораты Мавандуй көмүүтүнэн билэллэр (Арҕаа Хань, б.э.инн. 209 — б.э. 9 сыллара).
Чаншаҕа Мао Цзэдун бэлиитик быһыытынан саҕалаабыта.
Zona
Сүбэ
Zona уонна Zetflix туттар дьон VPN тутталлара көҥүллэнэр уонна ирдэнэр, пиратскай киинэ көрөллөрүн иһин штрафтаммат курдук. Саамай ордук VPN Surfshark буолар (QIWI кошелёк нөҥүө төлүүгүн). Эбэтэр босхо үчүгэй VPN Lantern.
Samsung Electronics
Samsung Electronics (Самсон Электроникс), Соҕуруу Корея улахан электроника, чиптары, программалары, ырыа истэр тэриллэри, аудиосистемалары, телевизордары уонна видеосистемалары, мобильнай телефоннары уонна смартфоннары оҥорон таһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ буолар.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Mitsui Group тэрилтэ бизнес эйгэтигэр холбонор, ол эрэн бэйэтэ Samsung Group бизнес процестарга үлэлиир.
Бэйэтэ Samsung Group уонна Mitsui Group бизнес империаларга бас бэринэр эрээри, Самсон Электроникс бэйэтэ империя курдук. Кини бизнес эйгэтэ 190 омук сиригэр бары сфераны ылар.
Motorola
Motorola (Моторола Инкорпорейтед), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ телекоммуникация тэриллэрин оҥорорунан биллэр. Lenovo конгломератка холбонор.
Б.э.и. 551
Биһиги эрабыт иннинэ 551 сыл —
Lantern
Lantern (Лантерн, эбэтэр Фонаар диэн тылбаастанар) — аатырбыт VPN сервис буолар, интернет ситимҥэ цензура утары охсуһар тэрил.
Раман Пратасевич
Раман Дмитриевич Пратасевич (Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч), ыам ыйын 5 күнүгэр 1995 сыллаахха төрөөбүт, Беларусь дойдутун биир биллэр киһитэ, Александр Лукашенко өстөөҕө, былааһы кириитикэлээччи, оппозиционер, активист, NEXTA уонна NEXTA Life диэн оппозиционнай төрүттээх Telegram каналлары төрүттээччи.
2010 сылтан ыла Александр Лукашенко былааһын кириитикэлиир, ол иһин былаас уурааҕынан 2014 сылтан ыла кинини баттыыллар, үөрэҕиттэн уонна үлэтиттэн үүрэллэр. 2018 кинини утары уголовнай дьыала тэрийэллэр. 2019 сыллаахха Польшаҕа куотар, 2020 сыллаахха онно Польшаттан көмө ылар уонна көмүскэл - политическай куотуу төрдө.
2021 сыллаахха ыам ыйын 24 күнүгэр, Александр Лукашенко уурааҕынан (сураҕа Владимир Путин сүбэтинэн) Атина - Вильнүс рейсынан көтөрүн билэннэр, Ryanair көтөр аалы Минскай куоратка түһэрэллэр. Көтөр аалга буомба баар диэн. Пассажирдары бэрэбиэркэ кэнниттэн ыыталлар, ол эрэн Раман Пратасевичы туталлар. Киниэхэ дьыала тэрийэллэр, былааһы утары барбытын иһин террорист дииллэр уонна полиция үлэһиттэрин утары дьон абааһы көрдүннэр диэн үлэлиир диэн этэллэр. Киниэхэ өлөр ыйаах туттуллуон сөп эбэтэр элбэх сылга хаайыыга барыан сөп.
QIWI
QIWI диэн интернет кошелек буолар. Биир Арассыыйа биллэр төлөбүр системата.
Ефимова Людмила Степановна
Ефимова Людмила Степановна — филология билимин доктора, профессор. 1956 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр Сунтаар улууһун Маар-күөл сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1971 с. Маар-күөллээҕи аҕыс кылаастаах оскуоланы уонна 1973 с. Элгээйи орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1976 сыллаахха Москва куоракка ЦК ВЛКСМ Хомсомуол үрдүкү оскуолатыгар туттарсан киирбитэ уонна 1980 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. История учуутала уонна ыччаты иитиигэ методист квалификациятын ылынан ол сыл дойдутугар эргиллэн кэлбитэ.
Дрокия
Дрокия (Drochia) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 20 300 (2013).
Бааттаах (2015 киинэ)
Бааттаах (The Revenant) диэн 2015 сыллаах Америка киинэтэ.
Режиссер Алехандро Дь. Инньариту. Суруйааччылар Алехандро Дь. Инньариту уонна Марк Л. Смитһ. Майкл Панки кэпсээнинэн The Revenant: A Novel of Revenge суруллубут.
Киинэ 1823 сыллаахха Монтана уонна Соҕуруу Дакота штаттарга, Хью Глэс диэн саҥа сири олохтооччу уонна түүлээҕи атыылыыр киһини кытта дьиҥнээхтии буолбут түбэлтэннэн уһуллубут. Сүрүн оруолу толорооччулар Леонардо ДиКаприо уонна Том Харди.
Toray Industries
Toray Industries (Торай Индастриз) — Дьоппуон индустрияҕа сыһыаннаах табаартары оҥорор тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга саамай бөдөҥ пластик, полимер, нефтехимия оҥорор тэрилтэ (75% Аан Дойду рыногар).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Nasdaq индекска эмиэ ааҕыллар.
Toray Industries бэйэтэ конгломерат курдук буолар, кини бас билиитигэр 82 промышленнай тэрилтэлэр 164 омук сиригэр үлэлииллэр.
Lenovo
Lenovo (Леново Групп Лимитед, кытайдыы бэйэтин аата 联想集团有限公司) — Кытай элбэх бизнес эйгэҕэ баһылаан иһэр тэрилтэтэ, улахан конгломерат. Ноутбук, смартфон, электроника уонна аудиосистемаларга биир бастыҥ көрдөрүүлээх Аан Дойдуга.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Леново иһигэр аатырбыт американскай Motorola киирэр.
Леново тэрилтэни бас билээччилэр:
Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета — Арассыыйа Оренбург куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1944 с. Чкаловтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института диэн аатынан төрүттэммит.
1995 с. Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
2014 с.алтынньы 31 күнүгэр 693 нүөмэрдээх бирикээһинэн Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университа буолбут.
Билигин университекка 9 факультет баар. 2014 с.7 үөрэх куорпуһугар уонна 26 клиническэй базаҕа - 3502 устудьуон, 3958 курсант-быраас, 96 аспирант, 598 интерн уонна клинич.ординатор, 121 үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии кууруһун истээччи бааллар. Кинилэри 567 педагог, ол иһигэр: 97 наука дуоктара, 55 бэрэпиэссэр, 297 наука хандьыдаата үөрэтэллэр.
Структуратыгар 12 мэдиссиинэ уонна биология испэссээлинэстэргэ суруллар дуоктар уонна хандьыдаат диссертацияларын көмүскүүргэ 4 диссертация сэбиэтэ бааллар.
Социальнай базата:
Рейтиннэрэ
Рейтиҥҥэ Арассыыйаттан 9 үрдүк үөрэх тэрилтэтэ киирбититтэн ОрСМУ - 4-с миэстэҕэ турар. ОрСМУ Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 346-с, Оренбур уобалаһын үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с, Оренбур куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с миэстэлэрдээх.
Үрүҥ көмүс
thumb|Кутуу үрүҥ көмүс Үрүҥ көмүс (химия символа - Ag) диэн химия элемена. Химияҕа, үрүҥ көмүс нүөмэрэ 47, переходнай металл. Кини атомарнай массата 107.86 a.m.u. Символа Ag, Латыын тыла argentum -үрүҥ көмүс.
Физическай свойствалара
Үрүҥ көмүс сымнаҕас металл. Дьон былыргыттан күндү металл курдук туттара - харчы уонна ювелирнай оҥоһуктары оҥорого туттуллара. Кытаанах буоларыгар сороҕор кыһыл көмүһү эбэтэр атын металлары кытта булкуллан туттуллааччы. Өҥө - халаан күөхтүҥү- маҥан. Сырдыгы көһүнэр. Электрическай уоту олус үчүгэйдик атаарар. Олус имигэс ол иһин араас проводтарга оҥорорго туттуллар. Маньыаталара уонна слитоктары араас сиргэ атыылаһыахха сөп.
Химическай свойствалара
thumb|Үрүҥ көмүс айылҕаҕа Реактивнай буолбатах, Кислота улахан аҥаарын кытта холбоспот.
ZTE
ZTE (ZTE Corporation), Кытай тэрилтэтэ, билиҥҥи туругунан 5 (биэс) саамай улахан смартфон уонна планшет оҥорон таhаарарынан биллэр Аан Дойдуга. Сүрүн ZTE рыноктара: Кытай, АХШ, Германия уонна Индия. 2013 сылтан ыла Франция уонна Арассыыйа рыноктарын атаакалаан киирэр.
Галина Семеновна Попова
Попова Галина Семеновна-Санаайа - профессор, педагогическай билим хандьыдаата, СӨ норуот үөрэҕириитин туйгуна, СӨ үрдүк идэтийбит үөрэҕирии туйгуна, СӨ култууратын туйгуна, Муома улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун 1 Тыыллыма нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-илиҥҥи Федеральнай Университет Арассыыйа Федерациятын Хотугулуу-илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн Культурология хаапыдыратын доцена.
1949 с. сэтинньи 28 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун 2-с Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1969-1974 сс. СГУ физико-математическай факультетыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин бүтэрээт, Дьокуускай куорат 26-с нүөмэрдээх оскуолатыгар учууталынан анаммыта. 1975 сыллаахтан муома улууһугар учууталынан, методиһынан, оскуола дириэктэрин солбуйааччытынан үлэлээбитэ. 2001 сыллаахтан Дьокуускай куоракка М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-илиҥҥи Федеральнай Университет Арассыыйа Федерациятын Хотугулуу-илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүн Культурология хаапыдыратын доценынан үлэлиир.
Уйгуур Турфан дойдута
мини|1000 сыллаахха Уйгуур Турфан дойдута Уйгуур Турфан дойдута (идыкут), Уйгуур Идыкуттар дойдулара, Уйгуур Хочо дойдута — Илиҥҥи Түркистаан хотугу өттүгэр баар буола сылдьыбыт Орто үйэтээҕи түүр феодал дойдута. Бу дойду Уйгуур хаҕанатын ыһыллыытын түмүгэр үөскээбит. Уйгуур Турфан дойдута бэйэтин сирин кэҥэтэр туһугар сэриилэспэтэх, эйэлээх олоҕу тутуспут уонна атын омуктар дьыалаларыгар орооспотох сайдыылаах уонна үрдүк култууралаах былыргы уйгуурдар дойдулара этэ.
Тэриллиитэ
Илиҥҥи Түркистаан 840-с сылга ыһыллыбыт Уйгуур хаҕанатын сирэ этэ. Хаҕанат кыргыстар сэриилэрин түмүгэр ыһыллыбытын кэннэ уйгуурдар билиҥҥи Моҕол сириттэн Илиҥҥи Түркистааҥҥа көспүттэр уонна бу дойду араас сирдэригэр, холобур, Турфаҥҥа, Кумулга, Карашарга, Хочоҕо, Илигэ, Кашгарга уонна Ганьсуга олохсуйбуттар. Уйгуурдар Ганьсу сиригэр икки дойдуну тэрийбиттэр: Турфаҥҥа кииннээх Идыкут уонна Дунхуаҥҥа кииннээх Ганьсу дойдуларын.
Уйгуур идыкутун төрүттээччи Баку Чин диэн баһылык буолар. Кини мөлтөөбүт Тибиэт сорох сирдэрин бэйэтин дойдутугар холбообут.
860-с сыллар бүтүүлэригэр уонна 870-с сыллар саҕаланыыларыгар Баку Чин Кучар уйгуур дойдутун холбообут.
Харахаан дойдута уонна уйгуурдар
Турфан уйгуурдарын итэҕэлэ буддизм этэ, оттон ыаллыы олорор омуктар үксүлэрэ мусульман этилэр, ол иһин итэҕэлтэн сылтаан элбэх мөккүөр үөскээбит. Сатук Боҕра-хаан диэн ааттаах Харахаан баһылыга Хочоҕо баар Будда дьиэлэрин алдьаппытын иһин Уйгуур Турфан дойдута Харахаан дойдутун кытта өстөһүүтэ саҕаламмыт.
Маһмуд Кашгари "Диван луҕат ат-Турк" диэн айымньытыгар суруйбутунан мусульманнар уйгуур-буддистарга өстөһөн кинилэри утары сэриини саҕалаабыттар. Бу ахтыллыбыт айымньыга уйгуур-буддистар уонна харахаан-мусульманнар кыргыһыыларын туһунан араас хоһооннор бааллар.
Моҕол сэриитэ
1207 сыллаахха Уйгуур идыкута Чыҥыс Хааҥҥа бас бэринэр уонна Моҕол дойдутугар холбоһор. Кэлин, Моҕол дойдута ыһыллыбытыгарм Уйгуур идыкута Чаҕатай улууһун сороҕото буолбут. 1346 сыллаахха Чаҕатай улууһу ыһыллыбытыгар Уйгуур идыкута көҥүл уонна кимтэн да тутулуга суох буолбут.
Кэхтиитэ
XIV үйэҕэ Хизр-Ходьа-хаан диэн ааттаах Моҕолистаан баһылыга Хочо уонна Турфан уйгуур-буддистарын сэриилээн күүһүнэн ислам итэҕэлин ыллаттарбыт. 1368 сыллаахха Моҕолистаан дойдута Уйгуур идыкутун сэриилээн ылбыт.
ХААН Банк
ХААН Банк — Монголия саамай бөдөҥ чааһынай баана, 1991 сыллаахха төрүттэммит. Дойдуга 559 отделениялардаах. Western Union нөҥүө Bank of America харчы бырахсар уонна доҕордоһор.
Салалтата — Улаан Баатар.
ZTE Grant S
ZTE Grant S, ZTE тэрилтэ биир биллэр флагман смартфона уонна техническай характеристикатынан Samsung Galaxy S4 конкурена буолар. Аан Дойдуга 2013 сыллаахха Самсунг Гэлэкси С4 уонна Айфон 5 кытта тэҥҥэ атыыга лидерскай позициалаах.
Хошимин
Хошимин (Thành phố Hồ Chí Minh, Ho Chi Minh City, урукку аата Сайгон) - Вьетнам саамай элбэх нэһилиэнньэлээх куората. Дойду соҕуруу өртүгэр Меконг өрүһүн дельтатын таһыгар турар. 1955-1975 сылларга Соҕуруу Вьетнам киин куората Сайгон этэ. Билиҥҥитэ Хошимин - Вьетнам финансовай киинэ буолар.
Buc Ee's
Buc Ee'S (Бак Эс), Техас штатын саамай улахан АЗС инфраструктурнай тэрилтэтэ. Сир шаарын үрдүнэн биир саамай улахан заправочнай станциалардаах, биир заправкаҕа 300-тэн тахса массыыналары тэҥҥэ заправкалыыр терминаллаах. Тэрилтэ бэйэтэ улахан суол кытыытыгар турар АЗС эрэ буолбакка, араас рестораннары, кафелары бас билэр. Бэйэтэ баан буолбатах эрээри, кредитнай карта наар заправкалатар дьоҥҥо биэрэр.
Сүрүн саайта https://buc-ees.com/
Golomt Bank
Golomt Bank (Голомт Банк) - 1995 сыллаахха төрүттэммит Моҕол Уус дойдутун чааһынай баана.
Парафиевка
Парафиевка (Парафіївка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 557 (2011).
Леова
Леова (Leova) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 10 800 (2013).
Дархан (куорат)
Дархан диэн Моҕол Уус үһүс улахан куората, дьонун ахсаана 85000 киһи (2022).
Нефтебаза (Ньурба улууһа)
Нефтебаза — Ньурба улууһун Өктөөбүр нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Хас Банк
ХасБанк — Монголия 2001 сыллаахха төрүттэммит чааһынай баана, дойду 30% дьоно туттар.
Hal Holbrook
Harold Rowe Holbrook (1925–2021) — АХШ биир саамай үрдүк сыаналаах актера, режиссер, продюсер, сценарий суруйааччы.
Хас Банк
Салалтата — Улан Батор.
Александр Владимирович Сусоев
Александр Владимирович Сусоев — политик, уопсастыбаннай диэйэтэл, уһуйааччы.
1984 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
2006-2008 сс. СГУ устудьуоннарын тутуу этэрээттэрин ыстаабын салайааччыта, М.К.Аммосов аатынан Саха Государственнай Университетын үөрэх таһынан үлэ салайыытын тутаах исписэлииһэ.
2008-2019 сс. М.К.Аммосов аатынан СГУ/ХИФУ устудьуоннарын идэлээх сойууһун бэрэссэдээтэлэ
2019 сыл балаҕан ыйын 20 күнүттэн СӨ Ил Дарханын 751 нүөмэрдээх ыйааҕынан СӨ ыччакка уонна социальнай бодоруһууга Миниистирин бастакы солбуйааччыта.
Наҕараадалара:
- СӨ ыччат бэлиитикэтин туйгуна
- Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин махтал суруга
- Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин өйдөбүнньүк мэтээлэ
- "Дьокуускай куорат ыччакка бэлиитикэтигэр кылаатын иһин" туйгун бэлиэ
- "Звезда ССО" Арассыыйа устудьуоннарын этэрээттэрин туйгун бэлиэтэ
Бирикээсчиктэр кулууптара (Дьокуускай)
Бирикээсчиктэр кулууптара — Дьокуускай куоракка XX үйэ саҕаланыытыгар баар буола сылдьыбыт мустар сир, манна пьесалары туруораллара, сахалыы бастакы испэктээх манна турбута, манна саха бастакы үөрэхтээхтэрэ мусталлара.
1917 сыллааҕы түбэлтэлэр
1917 сыллаахха Арассыыйаҕа Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ буолбутун кэннэ Дьокуускайга Бирикээсчиктэр кулууптара өрөбөлүүссүйэ оҥорооччулар "ыстааптара" буолбута. Кулун тутар 3 күнэ буолар түүнүгэр (аныгы ааҕыыннан кулун тутар 16 күнэ) полиция ыраахтааҕыга эрэллээх хаалар уонна митиннэри бобор туһунан биллэриилэри ыйаабыта. Ол үрдүнэн бастакы митинг кулун тутар 3 (16) күнүгэр Уопсастыбаннай мунньах саалатыгар буолбута, 500-чэ киһи кыттыбыта. Ол митинг кэнниттэн Бирикээсчиктэр кулууптарыгар испэктээк буола турдаҕына митинг дэлэгээтэ Е. Ярославскай кэлбитэ уонна онно мустубут дьон ортотугар куорат баһылыга П. А. Юшмановка былааһы норуокка биэрэрин модьуйбута.
Кулун тутар 4 (17) күнэ буолар түүнүгэр мустан бастакы өрөпкүөм нелегальнай мунньаҕын ыыппыттара. Онно мустубут бассабыыктар, меньшевиктэр уонна эсердэр куорат гарнизонун саллааттарын бэйэлэрин өттүлэригэр тардар, сэрии сэбин булунар туһунан, телеграф дьиэтин ылар туһунан эҥин быһаарсыбыттара. Ону таһынан Куттал суох буолуутун кэмитиэтин тэрийэргэ быһаарбыттара.