cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Куала Лумпур
Экономиката
Дойду улахан торговай-промышленнай уонна финансовай киинэ. Куоракка уонна кини таһыгар маннык предприятиялар бааллар: каучугу туһаҕа таһаарыы, пальма арыытын оҥоруу уонна атын ас бородуукта, массыынаны таҥыы, электротехническай уонна электроннай оҥоһуктар, тыа хаьаайыстыбатыгар туттуллар тэрили оҥорон таһаарыы, металл оноһуктар уонна таҥас. Куала-Лумпур таһыгар хорҕолдьун уонна таас чох хостууллар. Куоракка Банк Негара Малайзия государственнай киин банк баар уонна атын улахан банктар, фондовай (1978 с.) уонна табаарнай биржалар, государственнай тэрилтэ бырабылыанньата, государственнай уонна чааһынай страховой компания, сүрүн Малайзия ТНК филилалларын хонтуоралара, арааһынай фирмалар уонна предприятиелар. Куоракка метро уонна монорельс баар. Куала-Лумпур норуоттар икки ардыларынааҕы аэрапорта (KLIA) Сепанга оройуоҥҥа баар (1998).
Искусство уонна култуура
1986 сылтан Куала-Лумпурга икки сылга биирдэ Норуот икки ардыларынааҕы поэтическай ааҕыылар ыытыллаллар, Арассыыйа/ССРС аатыттан Белла Ахмадулина (1988), Елена Танаева (2002), Евгений Рейн (2004) кыттан кэлбиттэрэ. Үс ыйдааҕы быыстапка чэрчитинэн 2011—2012 сс. кирбиилэригэр Куала-Лумпур куорат салалтата Букит-Бинтанг оройуоҥҥа норуот икки ардыларынааҕы уус-уран United Buddy Bears бырайыак көрдөрбүттэрэ.
Үөрэҕирии
Куоракка икки университет баар (Малайя университета уонна Технологическай университет), араас научнай-чинчийэр тэрилтэлэр (дьиҥнээх каучук института, тропическай эмтээһин института уо.д.а.), Национальнай мусуой, сэбилэниилээх күүстэр мусуойа, Национальнай хартыына галереята, Архыып уонна Национальнай Малайзия библиотеката бааллар.
Спорт
Спортивнай тутуулар: 100 тыһ. Миэстэлээх стадионнаах спортивнай комплекс «Букит Джалил» (1998), "Мердека"стадион (1957, 50 тыһ. миэстэлээх), Тун Разака аатынан хоккейнай стадион (1982, 13 тыһ. миэстэлээх), «Негара» спорт дыбарыаһа (1957, 20 тыһ. миэстэлээх), норуот икки арыларынааҕы автодром Сепанг уо.д.а.
Кэрэхсэбиллээх сирдэр
Куала-Лумпур куоракка араас архитектурнай истиил көстөр. Неомавританскай истиил (моголлар архитектуралара). Тутуулар сүрүн ансамбыллара (Урукку Главпочтам, Үрдүкү суут, куораттааҕы театр дьиэтэ уонна Абдул-Самад султан дьиэтэ) Dataran Merdeka болуоссакка тураллар. Болуоссаттан чугастыы текстиль Национальнай мусуойа уонна Джамек мусульманнар таҥараларын дьиэтэ тураллар. Болуоссаттан соҕуруу диэки, Хисамуддин султан уулуссатыгар Урукку тимир суоллааҕы вокзал уонна Малайзия тимир суоллааҕы штаб-квартиралара тураллар. Тутуулар бүтүннүү XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX үйэ саҕаланыытыгар үрдэтиллибиттэр. Исламскай архитектура. Ордук киэҥник исламскай матыыптар мечеть архитектуратыгар көстөллөр: Бэдэрээссийэлии территориятын мечетэ, Национальнай мечеть, Wangsa Maju оройуонугар Усада бин Заида мечетэ. Атын кэрэхсэбиллээх сирдэр: • 5 улахан пааркалар уонна элбэх ахсааннаах сквердар; • Сүдү тыыннаах харамайдары иитэр «Zoo Negara»; • Көмүскэнэр тыытыллыбатах тыа учаастага(Bukit Nanas); • Кытай квартала; • Мусуойдаах ремесленнэй комплекс(Kompleks Kraf); • Royal Selangor фабрика туристическай киинэ; • Куорат киинигэр турар Kampung Bahru Малайзия дэриэбинэтэ; • П.Рамли аатынан кэриэстиир мусуой.
Испания
Испания (España Эспаньа) эбэтэр Испания Хоруоллуга (Reino de España) диэн соҕуруулуу-арҕаа Эуропаҕа, Иберия тумул арыытыгар баар дойду. Испанияттан соҕуруу уонна илин Орто Дойду байҕала уонна Гибралтар, хоту Франция, Андорра уонна Бискай хомото, арҕаа Атлантик океан уонна Португалия бааллар. Испания илигэр Балеар уонна Канария арыылара, уонна Хоту Африкаҕа баар Сеута уонна Мелилья диэн аутоном куораттар киирэллэр. Испания иэнэ 504,030 km² (Арҕаа Эуропаҕа улаханынан Франция кэнниттэн иккис дойду).
Тамма тимири уһаарар завода
Тамма тимири уһаарар завода. 1731 сыллаахха Дьокуускайтан 30 биэрэстэ соҕуруу диэкки Тамма үрэххэ Иккис Камчатка экспедициятын (1733 - 1743) хааччыйар сыалтан тимири уһаарар завод аһыллыбыта.
Испания
Испания дьаhалтатын көрүҥэ парламент уонна конституция монархията. Эуропа Униятын уонна NATO кыттааччыта.
Тамма тимири уһаарар завода
Хараабылларга аналлаах дьаакырдары уонна да атын туһалаах тимир малы оҥорор этэ. Сайын Өлүөнэ очуостарынтан тимирдээх буору аалынан таһар этилэр. 200 киһи үлэлээбитэ.
Испания
Политиката
Испанияҕа 50 ил бааллар:
Тамма тимири уһаарар завода
Экспедиция бүппүтүн кэннэ 1744 сыллаахха завод сабыллыбыта 1748 сыллаахха заводтан хаалбыт дьиэлэри халаан уута илдьэ барбыта.
1750 - 1760 сыллардаахха заводу сөргүтэ сатаабыттара да кыаллыбатаҕа.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. М., 2000 г.
Легантьева Татьяна Геннадьевна
Татьяна Геннадьевна Легантьева (04.06.1981) — Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа, киинэ уонна тыйаатыр артыыһа.
1557
1557 сыл.
Легантьева Татьяна Геннадьевна
Айар үлэтэ
Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
Нуучча тыйаатырыгар оруола: Күннэй – В.Федоров «Апостол государев».
Омук киинэтигэр оруоллара: аборигенка – «Сердце медведицы», режиссер Арво Ико.
Саха киинэтигэр оруоллара: «Ыаллыылар», режиссер Л.Васильева, «Кэскил», «Август», «Детсат» айар бөлөх, «Тыал баарын тухары», режиссер С.Потапов, «Атын олох», «Күрүөйэх», режиссер С.Бурнашев, «Киһи үөйбэтэх өттүттэн», режиссер А.Новиков, «Лыах», режиссер В.Семенов, «Я люблю тебя, Якутск», режиссер Р.Дорофеев, «Сарыал», режиссер С.Старкова, «Уроборос» кылгас кээмэйдээх киинэ, режиссер А.Забелин, «Кытыл», режиссер Р.Тараховскай уо.д.а.
Тукулан (өрүc)
Тукулан өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 191 км., тардыытын иэнэ 2880 км².
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сан Салвадор
Сан Салвадор (San Salvador) диэн Эл Салвадор киин уонна ордук улахан куората.
Немтинов Петр Афанасьевич
Немтинов Петр Афанасьевич - дворянин, 1715 сыл от ыйыттан 1716 сыл балаҕан ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодаларынан ананан үлэлээбит киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Ельчин Яков Агеевич олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Ракитин Иван анаммыт.
Үтүөҕэ дьулуур посуоллара (ЮНИСЕФ)
Үтүөҕэ дьулуур посуола (Goodwill Ambassadors) — ХНТ оҕолорго ыксаллаах быһыыга көмөлөһөр пуондатын (ЮНИСЕФ) ытык сыбаанньата.
Устуоруйата
«Үтүөҕэ дьулуур посуола» тиитулу киллэрэр туһунан 1954 сыллаахха АХШ комик артыыһа Дани Кей аан бастаан киллэрбитэ.
Аан дойдуга биллэр дьоннор тугу гыналларыттан, тугу сэргииллэриттэн уонна эппиэтинэс сүгэр таһымнарыттан көрөн аан дойду, регион уонна дойду таһымнаах посуолларга арахсаллар. Соруга - биллэр дьон ааттарын туһанан оҕолор кыһалҕаларыгар болҕомто тардыы. Бу дьон, холобур утарыта турсуу, сэрии кэмигэр эйэлэһэргэ көмө буолуохтарын, оҕо бырааба күөмчүлэнэр сирдэригэр сылдьан аан дойду прессатын болҕомтотун тардыахтарын сөп.
Омолой
400px|thumb|right|Омолой нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар Омолой национальнай нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хайыр.
Улуус кииниттэн арҕаа диэкки 500 км. ыраах сытар Омолой өрүскэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 464 киһи (2007 сыл).
Попов Прокопий Владиславович
19.05.1966с.төрөөбүт.52саастаах.Сунтарга сэниэлээх 10 оҕолоох ыалга 8оҕоннон төрөөбүт.Сунтаар орто оскуолатыгар бастакы номердаахха үөрэммитэ.Туйгуннук үөрэнэн 1983с.бүтэрэн Владивостокка мед.институтка киирэн үөрэммитэ.Үөрэҕин бүтэрэн төрөөбүт дойдутугар кэлэн үлэтин сагалаабыта.Билигин да үлэлии сылдьар. Дьон бары убаастабылын ылбыт үчүгэй быраас.Кэргэннээх икки оҕолоох.Уола эмиэ аҕатын курдук бырааска үөрэнэр.Биир сиэннэммитэ быйыл.Кэргэнэ эмиэ балыыһаҕа үлэлиир.Старшай мед.сестра.
Хочо
thumb|250px
Хочо - 1) сүүрүктээх уу (өрүс, үрэх) хайа боруодаларын суурайарыттан үөскээбит устаты киэҥ хотоол; 2) ходуһа, мэччирэҥ буолуон сөптөөх өрүс, үрэх, күөл кытылын оттоох сирэ.
Өссө маны көр
Иккис Наахара нэһилиэк
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Үрүҥ хаххан
250px|thumb|left|Үрүҥ хаххан мини|Үрүҥ хаххан Үрүҥ хаххан (Длиннохвостая неясыть, ) — бөдөҥ мэкчиргэ. Уһуна (үрдүгэ) 70 см тиийэр, кынаттарын далааһына 115 см дылы буолар, биир кынатын уһуна 35-40 см кэринэ, кутуруга 30 см Үөһээ өттө — сиэрэйдиҥи үрүҥ, хараҥа хоҥор усталыы кылгас балаһалардаах. Тыһыта атыырыттан тас көрүҥүнэн уратыта суох.
Үрүҥ хаххан таас хайалаах сирдэргэ эбэтэр кырдьаҕас үрдүк мастаах ойуурдарга олорор. Саҥата улахан, ол эрээри киһиэхэ биллибэт көстүбэт олохтоох. Күһүн аһаҕас сирдэргэ элбэхтик көстөр. Күнүс үчүгэйдик көрөр, сороҕор бултуур даҕаны.
Хаһаачыйа
400px|thumb|right|Усуйаана нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар
Хаһаачыйа национальнай нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хаһаачыйа.
Улуус кииниттэн 350 км. хотугулуу- арҕаа диэкки Дьааҥы өрүскэ сытар.Революция инниттэн биллэр Хотугу эргимтэҕэ нэһилиэнньэлээх пуун.Нуучча хаһаахтара төрүттээбиттэрэ 17 үйэҕэ. Кэлин 1957 с-ха диэри улуус киинэ.Баай историялаах нэһилиэк.1960 с-тан "Усуйаана" диэн бөдөҥ сопхуос киинэ.Орто оскуола, интэринээт, оҕо саада,улуустааҕы култуура дьиэтэ,ДЭС, квартальнай котельнай, почта, атыы-эргиэн тэрилтэлэрэ үлэлии тураллар.
Нэһилиэнньэттин ахсаана 1506 киһи (2007 сыл).Омугунан үксэ сахалар, 100-кэ сахатыйбыт эбээннэр уонна аҕыйах нууччалар.Билигин сүрүн дьарыктара балыктааһын.Хас да араас бас билии формалаах балыктыыр тэрилтэлэр бааллар.Сылга уопсай баалабай бородууксуйалара 4000 цнт.тахса балык буолар. Нэһилиэккэ 2 таба ыстаадата сыһыарыллыбыта, онно 20 киһи үлэлиир. Урукку курдук булт суох.Дьокуускай куораттан уонна улуус иһинээҕи таһаҕаһы тиэйиигэ (Тумат, Хайыр, Дьүкээгир) элбэх чааһынай массыына үлэлиир. Биллиилээх олорон ааспыт уонна төрүт уус дьон олус элбэх.Ону туспа сырдатыы наада. Баһылык Лаврентьев Леонид Васильевич, солбуйааччы Томский Егор Алексеевич. 400px|thumb|left|Хаһаачыйа куйаартан көстүүтэ
Биллэр көстөр дьонноро
Григорьев Герасим Егорович, Никифоров Николай Михайлович,  Попов Николай Иннокентьевич (Күндүлүн),  Стрижев Пётр Иннокентьевич,  Санников Яков Федорович, Горохов Василий Иванович.
Григорьев Семен Егорович, реликтовай фаунаны чинчийбит биллэр саха учуонайа, Сэлии түмэлин дириэктэрэ Хаһаачыйаҕа улааппыта, оскуоланы бүтэрбитэ (Амма Болугурагр төрөөбүт).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Саха уобалаһын биэдэмэстэрэ
Саха уобалаһын биэдэмэстэрэ (Якутские областные ведомости) — Саха уобалаһын бастакы хаһыата. 1892 сыл тохсунньу 8 күнүттэн 1919 сыл ахсынньы 14 күнүгэр диэри ыйга иккитэ тахсара. Уобаласка тахсар соҕотох хаһыат этэ, олохтоох типографияҕа бэчээттэнэрэ. Нууччалыы тыллааҕа.
1558
1558 сыл.
Алын Новгород уобалаһа
История
Тэриллибитэ тохсунньу 14-кэ, 1929 сылга. 1936-с сылтан, 1990-үскэ дылы Горьковскай уобалас диэн ааттана сылдьыбыта.
География
Уобалас Илин Европатааҕы дэхси сир ортотугар сытар. Климата умеренно континентаальнай, орто температууралар: тохсунньуга -12°С, от ыйыгар +19°С.
Орүстэр уонна үрэхтэр
Олус элбэхтэр: уобаласка тоҕус тыһынчаттан тахса үрэхтэр бааллар, ол иһигэр Россия икки улахан өрүһэ - Волга, уонна кини уҥа салаата Ока.
Сир баайа
Торф, фосфориттар, тимир уруудата.
Бааһынай хаһаайстыба
Эмиэ бэрт, 2009 сылга 1,5 мөл. туонна бурдук хомуллубут.
Демография
2002-ис сыл биэрэпиһинэн, биэс саамай элбэх ахсаннах омуктар:
Хуацяо
ХУАЦЯО, Кытай дойдутуттан атын дойдуларга олохсуйа барбын дьон. Холобура: Кытай - Саха Сирэ, Кытай - АХШ, Кытай - Канада. Хуацяо ахсаана 100 миллион.
Мальдивтар
Мальдивтар, Мальдив Арыылара, официаллык Мальдивтар Республикалара диэн Индия океаныгар баар арыы дойду. 22 атоллартан уонна элбэх кыра арыылартан турар.
Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр институт чинчийээччилэрэ (тиһилик)
мини ''' Саҥа дьыллааҕы өрөбүллэргэ бу тиһиккэ киирбит учуонайдар тустарынан ыстатыйа суруйдубут. 90-ча ыстатыйа сурулунна! '''
Суруйуу түмүгүнэн үс саамай дьаныардаах, саамай көхтөөх кыттаачыга бириис биэриэхпит. Бастакы бириис - электроннай кинигэ (риидэр), иккис-үһүс миэстэҕэ - мобильнай модем. Ону таһынан кыттыбыт дьоҥҥо барыларыгар сэртипикээт уонна кырачаан бэлэх туттарыллар (Дьокуускайга олорооччулар бэйэҕит кэлэн ылаҕыт, оттон атыттар куоракка баар бэрэстэбиитэлгитин ыытыаххытын сөп, бириистэр почтанан ыытыллыбаттар).
Күрэс тохсунньу 3 күнүттэн, Дьокуускай кэминэн сарсыарда 10 чаастан саҕаламмыта уонна тохсунньу 14 күнүгэр, түүн 12 чааска (эмиэ Дьокуускай кэминэн) түмүктэннэ. Түмүгү дьаһабыл оҥоруо. Ыстатыйа ахсаана, суруйуу сиһилиитэ, истиилэ уонна ыстатыйа атрибууттарын туруоруу (холобур, викификация, ис-тас сигэлэр бааллара), киэргэтии (ойуулааҕа, салааларга арахсара) учуоттаныахтара.
Күрэс түмүктэннэ эрээри, бу Саха сирин олохтоохторугар үтүөлээх дьон туһунан ыстатыйалары өссө да суруйа туруоххут диэн эрэнэбит! Ыстатыйаны саҕалыырга кыһыл сигэлээх ааты баттаа. Суруйарга 2010 сыллаахха тахсыбыт биографическэй ыйынньыгы туһаныаххытын сөп. Ол манна эбэтэр  манна баар (хачайдаан ылан да, ситим-сиргэ бэйэтигэр да, учуонайдар тустарынан ыстатыйалары булуохха сөп). Атын да источниктары туттар, биллэн турар, көҥүллэнэр.
Күрэс туһунан сиһилии: Марафон «Чинчийээччи»
Бу тиһилик "Ученые исследователи института Гуманитарных Исследований и Проблем Малочисленных Народов Севера" диэн биобиблиографическэй ыйынньыктан ылылынна.
Семен Андреевич Попов
Попов Семен Андреевич-Сэмэн Тумат (23.02.1944) — поэт, прозаик, переводчик, суруналыыс, СП Дьокуускай уонна РФ чилиэнэ.
Ракитин Иван
Ракитин Иван - ландрат, 1716 сыл балаҕан ыйыттан 1720 сыл кулун тутарыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Немтинов Петр Афанасьевич олорбут. Ууратыллыбыт. Кини кэнниттэн бойобуоданан дворяннар Лосев Никита уонна Вытин Василий анаммыттар.
1559
1559 сыл.
Кытаанах диск
thumb|300px|Кытаанах диск схемата
Кытаанах диск, хард эбэтэр винчестер (Hard (Magnetic) Disk Drive, HDD) — магнит көмөтүнэн сабыылаах информацияны тутар тэрил.
Имигэс дискэттэн (дискеталар) уратыларыгар, НДЬМД информацията кытаанах (алюминий эбэтэр өстүөкүлэ) пластиналарга сурулла сылдьар, хромагнитнай матырыйаалынан бүрүллүбүт пластиналар, үксүгэр хрома- магнитнай дискэлэр. НДЬМД- га биир эбэтэр хас да пластинанан туһаныллар. Оробуочай режимҥэ төбөлөрө пластин ньуурун үрдүгэр салгынынан көтөн тахсан иһэн эргичийии, эргичийии түмүгэр үөскүүр. Төбөтүн уонна дискэтин икки ардыларынан ырааҕа хас да км. (аныгы дискэлэргэ 10- ча нм), оттон механическай контакта суоҕа эмиэ тэриллии сулууспатын уһун болдьоҕун хааччыйар. Төбө эргийэр дискэлэрэ тиийбэтигэр шпинелля эбэтэр дискэни таһыттан туох да куттала суох («парковочнай») зонаҕа бааллар, онно сииктээх сирэйдээх- харахтаах контакт баар.
Эмиэ намыһах дискэттэн уратыга, информацияны илдьэ сылдьааччы үксүн мунньааччыны, приводы уонна электроника блогун кытта дьүөрэлэһэр. Маннык кытаанах дискэлэр информацияны ситэтэ суох ыытааччы быһыытынан үгүстүк туһаныллаллар.
Тоҥсоҕой
300px|thumb|right|Тоҥсоҕой Тоҥсоҕой эбэтэр тиит тоҥсоҕойо (трехпалый дятел, ) - үс тарбахтаах тоҥсоҕойдор уустарыгар киирэр Саха сиригэр үөскүүр көтөр.
Кытаанах диск
2000- с сыллар иккис аҥаарыттан ордук таһаарыылаах кытаанах мунньахтар тарҕаммыттара, кэккэ тутуулартан төһө да сорохтор харайыллар сыананы үрдэппиттэрин үрдүнэн, 2010- с сыллар ортолоруттан холоотоххо, потребительскай сегемҥэ да, корпоративнай да өттүнэн киэҥник тарҕаммыттара.
Онон тиэрминнэри оҥорууга логическай дискэлэр, магнитнай дискэлэр (пластиналар) кытаанах дискэлэр баар буоланнар, айан- сырыы түмүгэр физическэй дискэлэр, сленог- блин диэн ааттаналлар. Ол биричиинэтинэн кытаанах мунньааччылар ардыгар магнитнай дискэлэр, хамсыыр- харсар үлэлэр аҕыйахтар диэн ааттыыллар.
1560
1560 сыл.
Кондратьев Аким Андреевич
Кондратьев Аким Андреевич (19.03.1931, Бастакы Бордоҥ нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 2001) — учуутал, поэт, суруналыыс.
Олоҕун олуктара
1931 сыллаахха кулун тутар 19 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Бастакы Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүт.
1956 сыллаахха Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрэн, Өлөөн улууһугар ананан, Сухана, Харыйалаах, Кирбэй начальнай оскуолаларыгар учууталлаабыт.
1960 сыллаахха Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатын салаатын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. Сунтаар оройуонугар саҥа аһыллыбыт Элгээйи аҕыс кылаастаах оскуола-интернатка завуһунан ананан үлэлээбит.
30-ча сыл иитээччинэн уонна саха тылын учууталынан үлэлээбит.
Айар үлэтэ
Оҕолорго анаан суруйбут. Бастакы хоһоонноро, очеркалара уонна литературнай ыстатыйалара өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, «Хотугу сулус» сурунаалга бэчээттэммиттэр.
Ырыа буолан ылламмыт хоһоонноро
Аким Кондратьев элбэх хоһоонноро ырыа буолан ылланаллар.
Мельбурн
thumb|300px|Мельбурн
Мельбурн (Melbourne) диэн соҕуруу Аустралия куората. Иккис миэстэни ылар Аустралияҕа дьонун ахсаанынан. Дьонун ахсаана 2008 сыллаахха - 3 974 402. Бу куорат Виктория штатын киин уонна саамай улахан куората буолар. Улахан экономически мощно сайдыбыт куорат буолар - 45% дойду экономикатын салайар. Бу куорат сылын ахсын элбэх иммиграннар олохсуйа кэлэллэр.
Белки
Бу  белоктар тыыннаах харамай уонна үүнээйи организмыгар атын органическай веществоларга тэҥнээтэххэ араас үлэни толороллор.
Сорох белоктар тыыннаах организмҥа барар араас уларыйыылары түргэтэтэллэр, холобура ас буһарыы үлэтин. Атын белоктар организм сүрүн тутулун оҥороллор. Ол курдук хас биирдии клетка тас быһыыта кинилэртэн тутулуктаах. Организм ыарыыны кытары утарылаһар күүһэ эмиэ белоктан тутулуктаах.
Белок диэн киһи уонна кыыл аһылыгын биир сүрүн көрүҥэ. Организм  бэйэтэ аминокислотаны оҥорбот, онон кинилэр аһылыгы кытары киирэллэр. Кини эккэ, балыкка, ууккэ - элбэх, онтон оҕуруот аһыгар, отоннорго аҕыйах. Организмҥа аһылыгы кытары киирбит белоктар ас буһарар органнарга аминокислоталарга арахсаллар. Ол аминокислоталар сорохторуттан организм бэйэтин белогун оҥорор, ордуга салгыы үрэллэр уонна кыра энергияны таһаарар.
1958 сыллаахха Фредерику Сенгер инсулин  диэн белок оҥоһуутун быһааран химия билимин  Нобель бириэмийэтин  ылбыта. 1950 сыллар бүтүүлэригэр Макс Перуц и Джон Кендрю  рентген сардаҥаларын туһанан уустук  оҥоһуулаах гемоглобин уонна миоглобин белоктары оҥорбуттара. Ол ситиһиилэрин иһин 1962 сыллаахха   Нобель бириэмийэтин  ылбыттара.
История изучения
1728 сыллаахха итальянец  Якопо Бартоломео Беккари белогу маҥан бурдуктан ылбыта. XVIII үйэҕэ француз Антуан де Фуркруа уонна атын учуонайдар үөрэтиилэрин түмүгүнэн белогу  туспа оҥоһуулаах тыыннаах организмҥа баар вещество диэн быһаарбыттара. Белоктары ититтэххэ  уонна кислота дьайдаҕына оҥоһуулара үрэллэр. Оччотооҕу кэмҥэ альбумин диэн сымыыт белога, фибрин диэн хаан белога уонна глютен диэн бурдук белога   үөрэтиллибиттэрэ.
Номнуо XIX үйэ саҥатыгар  белок аминокислоталартан турарын ууну кытары холбоон билбиттэрэ. Сорох  аминокислоталар, ол курдук  глицин уонна  лейцин үөрэтиллибиттэрэ. Голландия учуонайа Геррит Мульдер белок оҥоһуутун ырытыы түмүгэр маннык сабаҕалааһыны оҥорбута: бары белоктар оҥоһуулара майгыннаһар тутуллаах. 1836 сыллаахха  Мульдер  бастакы белок моделын оҥорбута. Кини  хаста да чинчийэн боростуой белок оҥоһуута  C40H62N10O12 диэн түмүккэ кэлбитэ. Ону  «протеин» (Pr) диэн ааттаабыта (грек тылыттан протос — бастакы). «Протеин» диэн тылы  өссө  швед учуонайа Якоб Берцелиус туттубута. Мульдер  этэринэн хас биирдии белок састаабыгар сера уонна фосфор киирэллэр. Ол курдук фибрин  оҥоһуутун  маннык 10PrSP суруйбута. Мульдер белок  састаабыгар киирэр лейцин диэн аминокислота   молекулатын ыйааһынын 131 дальтон диэн быһаарбыта.
XIX үйэ бүтүүтүгэр белок састаабыгар киирэр үгүс аминокислоталар үөрэтиллибиттэрэ. 1880-сыллар  нуучча учёнайа  А. Я. Данилевскай белок састаабыгар  пептиднай сибээс (CO—NH) баар диэн быһаарбыта 1894 сыллаахха  ньиэмэс  Альбрехт Коссель үөрэҕэр белок сүрүн тутула  пептиднай сибээһинэн холбоһо сылдьар аминокислоталар буолаллар диэн быһаарбыта. Кини бастакынан аминокислоталар хайдах холбонон сыталларын быһаарбыта.
Ол гынан баран белок организмҥа сүрүн үлэни толорорун 1926 сыллаахха  американец  Джеймс Самнер дакаастыар дылы ылымматахтара. Кини уреаза диэн фермент  белок буоларын дакаастаабыта  (кэлин Нобель бириэмийэтин ылбыта).
Белогу арааран ылыы уустуга үөрэтиини атахтыыра. Бастаан куурусса сымыытын, хаан белогун  ас буһарар ферменнар белоктарын сүөһүттэн ылан  үөрэппиттэрэ. 1950 сыллар бүтүүлэригэр Armour Hot Dog Co хампаанньа оҕус нооруттан киилэ курдук ас буһарар рибонуклеазаны арааран ылбыта элбэх чинчийиилэргэ туттуллубута.
1933 сыллаахха  Уильямом Астбери  белок иккис тутулугар аминокислоталар тобохторо водород сибээһинэн холбоһоллорун дакаастаабыта. Ол гынан баран белок иккис тутулун быһаарбыт учуонайынан Лайнус Полинг буолар.
Кэлин  Уолтер Каузман  учуонай Кай  Линнерстрём-Ланг үлэлэригэр тирэҕирэн ууга суураллыбат белок үһүс тутулун арыйыыга бэйэтин кылаатын киллэрбитэ. 1955 сыллаахха  Фредерик Сенгер  инсулин диэн белок састаабыгар аминокислоталар хайдах холбоһон туралларын, сорох саахардар курдук салаалардаах буолбакка көнө оҥоһуулаахтарын дакаастаабыта. 1972 сыллаахха Сэбиэскэй Россия учуонайдара аан бастакынан аспартатаминотрансфераз диэн белок  аминокислоталара хайдах холбоһон туралларын быһаарбыттара.
Бастакы белок халыыбын оҥоһуута  рентген сарданаларын көмөтүнэн 1950-1960 сыллардаахха, онтон   ядернай  магнитнай  резонанс  көмөтүнэн 1980-с сылларга биллибитэ. 2012  сыллаахха белок туһунан  үөрэтиигэ 87 000 араас белок  көруҥэ  баара биллэр.
XXI үйэҕэ белогу үөрэтии саҥа таһымҥа таҕыста. Ол курдук туспа арааран ылыллыбыт белоктары эрэ үөрэппэккэ,   биирдии клеткалар, тканнар уонна организм  белоктарын ахсаана уларыйыытын,  кинилэр оҥоһуллан тахсыбыттарын кэннэ көрүннэрин үөрэтэллэр. Ол билим протеомика дэнэр.
Биоинформатика ньымаларын көмөтүнэн  белок оҥоһуутун рентгенын ааҕыынан эрэ муҥурдаммакка,   аминокислоталар хайдах холбонон сыталларын өтө көрөр буолбуттара.
Билигин  компьютернай программалар көмөлөрүнэн уустук оҥоһуулаах белковай комплекстар криоэлектроннай микроскопияларын уонна  белковай доменнар оҥоһууларын халыыбын хас биирдии атомыгар дылы өтө көреллөр.
Киин процессор
thumb|250px|[[PGA керамика куорпустаах Intel 80486DX2 микропроцессор]]
Киин процессор (Central Processing Unit, CPU) диэн көмпүүтэр ааҕан суоттууругар аналлаах тэрил. Сүрүннээн кремний олоҕор миллиардынан анал технологиянан үүннэрэллибит транзистордартан (аныгы транзистор кээмэйэ 45 нм) турар. CPU үксэ туспа кыра чип гына оҥоhуллаллар. Ол иhин кинилэр микропроцессор диэн ааттаналлар. Процессордар өйгө тутар тэрилгэ баар программаны толороллор, ол иһин процессар сайалар ыйыылар толорор массыына. Процессор сүрүн туттулар характеристикалара үлэлиир түргэнэ, туһанар электричествата, оҥорумтуота, литографическай процеһа уонна архитектурата буолар.
Киргил
thumb|right|Киргил Киргил (нуучч. черный дятел)
Ракитное
Ракитное (Рокитне) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 11 371 (2014).
Дыканька
Дыканька (Диканька) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 824 (2013).
Стасов Павел Михайлович
Павел Михайлович Стасов (16.08.1936, Чаппанда нэһилиэгэ, Ньурба улууһа, Саха АССР) – Саха Сиригэр спортивнай ох сааны киллэрбит уонна сайыннарбыт киһи.
Ох сааҕа киириитэ
4-СМУ 1962 с. Дьокуускай куорат гиревой спордун талыллыбыт хамаандататын кытта Сибиир уонна Дальнай Восток норуоттарын Спартакиадатыгар Кызыл диэн куоракка күрэхтэһиигэ айаннаабыта. 60 киилэҕэ дылы 18 кыттааччылартан 2 миэстэ буолбута. Онно ох саанан кегляны ытыы курэхтэһиитигэр Саха сирин хамаандатыттан кыттааччылар суох буоланнар, кини бэйэтэ кыттыбыта. 60 уонна 40 миэтэрэҕэ 18 кыттааччылартан 2 миэстэни ылбыта. Ох саа курэхтэһиитигэр кыттан баран Павел Михайлович ити спордун көрүҥүн улаханнык сэргээбитэ, уонна Саха сиригэр сайыннарарга быһаарыммыта.
1962 с.– 1964 сылга дылы Дьокуускай куоракка ох сааҕа общественнай тренеринэн үлэлээбитэ. 10 киһини дьарыктыы сылдьыбыта. Үөрэнээччилэр сыл аайы буолар Сибиир уонна Дальный Восток Спартакиадытыгар кыттарга бэлэмнии сылдьыбыта. Спартакиадаҕа 4 киһи кыттыан сөбө (2 дьахтар уонна 2 эр киһи). Инвентарьтан 10 германскаай ох саа баара, ол ох сааларга 12 оноҕос көрүллэрэ. 1964 с. көһөрүүнэн Чурапчы нэһилиэгэр СМУ-га үлэлии барбыта. Онно үлээлии сырыттаҕына Чурапчыга ох саа тренеринэн ыҥырбыттарыгар сөбүлэспитэ. 1964 с. – 1966 сылга дылы Чурапчы нэһилиэгэр ох сааҕа общественнай тренеринэн үлэлээбитэ. Республика улуустарын үрдүнэн ох сааны пропагандалаан семинаардары ыытара. Ол кэннэ 9 сиргэ ох саа секцията аһыллыбыта (Дьокуускай куоракка, Татта, Уус-Алдан, Майа нэһилиэгэр, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Ньюрба, Сунтаар улууһугар) 1966 с. көһөрүүнэн Чурапчы нэһилиэгэр спортивнай сэбиэт кэ спорт инструкторынан үлээбитэ. Хос толоруунан ДСО “Урожай” интернат оскуолатыгар ох саа тренеринэн 1967 сылга дылы үлэлээбитэ. 1967-1996 сылга дылы ЧРССШИ им. Д.П. Коркин тренер-препоодаватель штата көрүллэн, онно үлэлээбитэ.
СССР чемпионатыгар 4 кыттыбыт. Бастыкы курэхтэһиитигэр 1966 сылга Таллин куоратыгар Саха сирин хамаандатыттан кыттан 64 кыттааччыттан 37 миэстэ буолбут. Ол бириэмэҕэ кини мас оноҕосторунан ытара (курэхтэһэрэ), оноҕос төбөтө бойобуой ботуруонтан оҥоһуллара. Онтон 1967, 1968, 1969 сылларга Россия хамаандатын сборнайыттан кыттыбыта. Россия хамаандатын аатыттан ытар буолбутун кэннэ, киниэхэ американскай алюминиевай оноҕостору биэрэр буолбуттара. Кини олус үөрэрэ инник оноҕостору биэрэллэригэр, ону куһаҕана диэн ол оноҕосторо киниэхэ сөп түбэспэттэрэ, уһун этилэр. Оноҕостортон ураты өссө английскай оҥоһуулаах спортивнай ох саа биэрэллэрэ. Кини онтон олус үөрэрэ. Ох саатын күүһэ 23 киилэҕэ тиийэрэ, ону кини гиревик буолан улаханнык ыараппат этэ. 1967 сылга Украина дойдутун Харьков диэн куоратыгар матчевай көрсүһүүгэ ССРС спордун маастарын нуорматын толорбута. Саамай биллилээх уонна улахан спортивнай көрдөрүүлэр ох саа ытыытыгар 1972 сылтан 1983 сылга дылы буолбуттара. 1972 сыллаахха РСФСР хамаандатын сборнайыгар 8 киһиттэн (4 дьахтар уонна 4 эр киһи) 5 киһитэ Дьокуускай охчуттара этилэр, кинилэр бары Павел Михайлович иитиллээччилэрэ этэ. 1972 сыллаахха ССРС чемпионатыгар РСФСР сборнай хамаандата18 хамаандаттан 4 миэстэ буолбута. Кинилэртэн ураты өссө маннык хамаандалар кыттыбыттара: союзнай республика сборнай хамаандата, Москва уонна Ленинград, Эстония, Молдавия, Литва, Латвия, Украина, Казахстан, Узбекистан, Киргизия уо. д. а. Ити курэхтэһии кэнниттэн Павел Михайловиһы Болгарияҕа государственнай тренеринэн ыҥыра сатаабыттара. Туох баар услуобуйаны оҥоруохпут дии сатаабыттара даҕаны, Саха сирин патриота буолан уонна улахан баҕатынан ох саанан ытыыны ханна эрэ ыраах баҕайы Болгарияҕа буолбакка, бэйэтин төрөөбүт республикатын сайыннарыан баҕарар буолан аккастаабыта. Ол бириэмэҕэ тренердэр быыстарыгар туох баар спорт көрүҥэр олимпийскай цикл түмүгүнэн социалистическай күрэхтэһии ыыталлар. Онно спортивнай ситиһиилэринэн 1972 сылтан 1976 сылга дылы Павел Михайлович Саха сирин тренердэрин истэригэр социалистическай курэхтэһии кыайылааҕынан тахсыбыта. Кини кэниттэн иккис миэстэни Дмитрий Петрович Коркин (05.09.1924 - 22.02.1984) - Кытаанах нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха АССР) Саха Сиригэр тустуу сайдыытыгар сүҥкэн өҥөнү киллэрбит киһи буолбута. 1983 сыллаахха Павел Михайлович иитиллээччилэрэ 11 кылаас үөрэнээччитэ Попов Саша уонна Сергеева Марианна Арассыыйа Чемпионатыгар эр дьон уонна дьахталлар икки ардыларыгар кыайылаахтарынан тахсыбыттара. Үлэтин тухары спортивнай оскуолатыгар сүүрбэ биэстэн тахса Арассыыйа спордун маастарын, сэттэ уонтан тахса Арассыыйа спордун кандидатын маастарын таһарталаабыта. Кинилэр Европа Кубогын, түөрт аан дойду турниирын, сүүрбэ түөрт ДСО “Урожай”, “Спартак” уонна Арассыыйа, икки ССРС сэбилэниилээх күүстэр, сүүрбэ сэттэ бүтүн Союзтааҕы турнир уонна Сибиир, сүүс сүүрбэттэн тахса Саха сирин кыайылаахтара буолаллар.
Алроса авиахампанньа
«АЛРОСА авиахампанньа» — Саха Сиригэр үлэлиир дьону уонна малы таһар авиакомпания. Мирнай уонна Удачнай куораттарга базалардаах. Регулярнай уонна чартернай рейстары оҥорору тэҥэ Мирнай, Полярнай, Айхал, Витим, Ленскай, Өлөөн уонна Сааскылаах аэропортар оператор хампаанньа буолар.
«АЛРОСА авиахампанньа» сабыылаах акциялаах хампааньа урут Мирнайдааҕы көтөр предприятиета төрүтүгэр тэриллибитэ. 2013 сыл тохсунньу 1 күнүттэн туспа юридическай сирэй быһыытынан үлэлиир. .
Көтөр аалын флота
thumb|right|220px|Алроса Ту-154М
Авиапаркатын сааһа - 30-ттан тахса (Россияҕа биир ордук кырдьаҕас буолар)
Көтөр ситимэ
thumb|right|220px|Алроса хампаанньа Ил-76 Домодедово аэропуордугар
1561
1561 сыл.
Лосев Никита
Лосев Никита - дворянин, 1720 сыл кулун тутарыттан ол сыл ыам ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан Василий Вытинныын ананан сулууспалаабыт киһи.
Кинилэр иннинэ бойобуоданан Ракитин Иван олорбут, тоҕо эрэ ууратыллыбыт, ол кэнниттэн бу дьон бэрт кылгас кэмэ былааһы ылан олорбуттар. Ыам ыйыгар лейб-гвардия капитан-порутчига Измайлов Михаил Петрович бойобуоданан ананан кэлбит.
Лосев Дьокуускайга өлбүт.
Тверь уобалаһа
Тверь уобалаhа эбэтэр Тверьской уобалас (Нууччалыы: Тверская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Киин федеральнай уокуругар киирэр. 1935 сыл тохсунньу 29 күнүгэр төрүттэммитэ.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 334 061  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 15,84 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74.85% (2013).
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 264,3 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,7% эбит, ол эбэтэр 40,8 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Тверь уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 75 миэстэни ылан олорбут.
Кастриоти, Доника
Доника Кастриоти (Andronika (Donika) Kastrioti, төрөөбүтүнэн Arianiti-Muzaka; 1428–1506) — албаан дворянката, Албания национальнай дьоруойа Скандербег ойоҕо.
Биографията
1428 сыллаахха Влера куорат таһынааҕы Канина кириэппэскэ Георгий Арианити уонна кини бастакы ойоҕо Мария Музаки дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
1451 сыллаахха муус устар 21 күнүгэр Георгий Кастриотига (Скандербекка) ойох тахсыбыт. Кинилэр ыал буолбуттарын түмүгэр икки улахан, биллиилээх аймах доҕордуу сыһыаннара бөҕөргөөбүт, ону сэргэ православия таҥаратын дьиэтэ Фиери куораттан аҕыйах биэрэстэлээх сиргэ турар Ardenica Monastery  манастыырга дьайар кыаҕа улааппыт. Доника бииргэ төрөөбүт балта Ангелина Сербия салайааччыта, өлбүтүн кэннэ Сербиятааҕы православнай таҥара дьиэтигэр сибэтиэйгэ тэҥнэммит Стефан Бранкович ойоҕо этэ.
Осман импиэрийэтэ Албанияны сэриилээн ылбытын кэннэ, Кастриотилар Италияҕа көспүттэрэ. Онно тиийэн Неаполитания королевствотыгар дворян титулун ылбыттара. Ону сэргэ кинилэргэ Галатинатааҕы Сан-Пьетроҕа феодаллыы сир, оттон Лечче провинция Солетотугар -- община биэрбиттэрэ. Кинилэр суос-соҕотох уоллара Гьон Кастриоти II Лазар Бранкович диэн Серб деспотиятын салайааччытын кыыһын Ирен Бранкович Палеологу ойох ылбыта.
Доника Кастриоти 1505 сыллаахха (сорох чахчыларынан 1506 сыллаахха) Испанияҕа өлбүтэ. Билигин Албания хас да куоратыгар кини аатын сүгэр уулуссалар бааллар.
Уйаанддьы (нэһилиэк)
400px|thumb|right|Уйаандьы нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар Уйаандьы национальнай нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уйаандьы.
Улуус кииниттэн 60 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 127 киһи (2007 сыл). Омугунан үксэ сахалыы тыллаах эбээннэр. 8 кылаастаах малокомплектнай оскуола,култуура дьиэтэ бааллар. Нэһилиэнньэ сүрүн дьарыга урут кыыл табаны бултааһын этэ. Билигин ол суох.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Дьокуускай (аэропорт)
300px|thumb|right|Дьокуускай аэропода куйаартан
Платон Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт — Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин куоратын Дьокуускай аэропорда. «Туймаада» диэн официал буолбатах ааттаах.
Муора таһымыттан 99 м. үрдүк, икки балаһалаах, сүрүнэ 3400 м. усталаах, иккиһэ 2500 м. усталаах (үлэлээбэт), бүрүллүүлэрэ цементобетон. IATA кода — YKS. Бастакы кылаастаах аэродромнаах, көтөр аал бары тииптэрин ылар кыхтаах: Ил-62, Ил-76, Ил-86, Ил-96, Ту-154, A310, A319, Боинг 737, Боинг 757-200, Боинг 747, Боинг 777-300, DC-10, ону таһынан вертолеттар бары тииптэри.
2012 сыл бэс ыйын 29 күнүгэр 17,5 тыһ. кв. м. иэннээх саҥа терминал арыллыбыта. Комфорт уонна куттал суох буолуутун мээрэйигэр "С" класс международнай ирдэбиллэригэр эппиэттиир буолбут. Дьону аһарыытын кыаҕа чааска 700 пасскажирга дылы улааппыт. 3 телескопическай траптаах, 4 эскалатордаах уонна 6 лифтаах буолбут. Саҥа терминалга таһаҕаһы ылар зона баар, бизнес-кылааһынан көтөр пассажирдарга туспа зал баар. Аһыллыытыгар Россия транспорын миниистирэ Александр Нерадько «Билиҥҥи күҥҥэ дойдуга бу олох үчүгэй аэропорт буолла, Уһук Илин уонна Россия масштабын транспорын схематыгар биир сүдү суолталаах»" диэн эппит.
Аан дойду саҥа авиация техникатын тыйыс тымныы усулуобуйаҕа тургутар аэропорт.
Аэропорду туһанар хампанньалар уонна көтөр куораттара
300px|thumb|left|Дьокуускай аэропорт вокзаала
Санто Доминго
Санто Доминго (Santo Domingo) диэн Доминика Республикатын киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана тула эргининиин 2,253,437 (2006).
Ф
Ф - Саха алпабыытын 29-с буукубата.
1562
1562 сыл.
Мадрид
Мадрид (Madrid) диэн Испания киин уонна ордук улахан куората. Эуропа Униятын куораттарыттан олохтоох ахсаанынан үһүс миэстэҕэ баар, Лондон уонна Берлин кэннилэриттэн.
Хотугу омуктар суругунан утумнарын сиэктэрэ (Национальнай бибилитиэкэ)
Хотугу омуктар суругунан утумнарын сиэктэрэ (Сектор документального наследия народов Севера) - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилитиэкэтин иһинэн үлэлиир, Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар литэрэтиирэлэригэр аналлаах салаа.
1975 сыллаахха муус устар 14 күнүгэр Саха АССР култуураҕа министиэристибэтин Коллегиятын быһаарыытынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Пушкин аатынан ноуучунай бибилитиэкэтин иһинэн тэриллибитэ. Пуондатын олоҕунан Г.М. Василевич бибилитиэкэтин кинигэлэрэ буолбуттара, барыта аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар тылларынан 43 кинигэ этэ. Кэлин ССРС Ленин аатынан судаарыстыбаннай бибилитиэкэтэ, Архангельскайдааҕы, Красноярскайдааҕы, Магадааннааҕы бибилитиэкэлэр көмө оҥорбуттара.
Билигин сиэктэр аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар нууччалыы, сахалыы, эбэҥкилии, эбээннии, дьүкээгиирдии, чукчалыы, долгаанныы тылларынан тахсыбыт кинигэлэрин мунньар.
Култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ
Култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ — Дьокуускайга култуура үлэһиттэрин бэлэмниир орто анал үөрэх кыһата.
Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Нөөрүктээйи нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Павловскай.
Култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ
Саха АССР обкуомун быһаарыытынан 1937 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр САССР Наркомпрос 25 нүөмэрдээх «8 ыйдаах Уобаластааҕы сэбиэскэй-партийнай оскуоланы 2 сыллаах Культпросвет оскуолаҕа кубулутуу» диэн бирикээһэ тахсар, үөрэх кыһата бу күнтэн тэриллибитинэн ааҕыллар.
Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Маайаттан 44 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 2 072 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Павловскай — 2 017 уонна Хомустаах — 55 киһи.
Outlook.com
Outlook.com, электроннай почта компанията. Аан-дойдуга саамай биир улаханнара. Кини абоненнара 2008 сыллаахха — 780 000 000 киhиэхэ тэннэспит. Кун аайы дьонун ахсаана улаата турар — 100 000 киhинэн. Эhиги эмиэ онно эбиллиэххитин ба5арар буоллаххытына манна регистрацияланын — www.MSN.ru — нууччалыы версията. Сахалыы версия — www.MSN.ykt.ru (IP проблематыттан аhыллымыан сёп). Ангийскай версията — www.MSN.com (АХШ). HOTMAIL — биир Майкрософт компаниятыгар киирэр, ол кынан баран бэйэтин туспа корпорация курдук аа5ынар.
Конкуреннара
Google, Yahoo, Mail.Ru, Mail.Com, Canada.Com.
Улуус дьонноро
Улуус дьонноро, (нууччалыы: Улусные люди). Нууччалар XVII үйэтинээҕи докумуоннарыгар маннык сахалар босхо дьоннорун (баайдартан, тойоннортон уонна кулуттартан ураты) ааттыыр этилэр.
Улуус дьонноруттан кыахтаахтары «лутчие люди» эбэтэр «лутчие мужики» диэн ааттыыр этилэр, онтон дьадаҥылары «худые людишки» диэн ааттыыллара.
Иик
мини|186x186пкс|Ииктээх иһит Иик (urina) — киһи, кыыл-сүөл бүөрүн көмөтүнэн үөскэтэр убаҕаһа, экскремен көрүҥэ.
Иик киһи-сүөһү бүөрүгэр хаан фильтырданарын, этигэр-сиинигэр баар уута мустарын уонна секреция түмүгэр үөскүүр. Бүөргэ үөскээбит иик анал тымыр устун хабахха киирэр. Ол кэннэ эмиэ анал тымырдарынан таһырдьа тахсар.
Норвегия
Норвегия (нор. Norge (bokmål) эбэтэр Noreg (nynorsk)) диэн Скандинавия дойдута. Швециялыын, Финляндиялыын уонна Россиялыын кирбиилэhэр.
Орёл уобалаһа
География
Орёл уобалаһа, Европатааҕы Россия ортотугар сытар.
История
Өссө XII-с үйэ летописьтарыгар Мценскай,Новосильскай уонна Кромы куораттар ахтыллыбыттар. Оччолорго билиҥҥи уобалас сирэ Чернигов княжествотыгар киирэ сылдьыбыт. XV—XVI үйэлэргэ Улуу Литва Княжестватын иһигэр. Уобалас тэриллибитэ балаҕан ыйын 27 күнүгэр, 1937 сылга.
Демография
Уобалас олохтоохторун ахсаана, Россия Госкомстатын көрдөрүүтүнэн, 775 936 киһи (2013). Нэһилиэнньэ хойуута — 31.48 киһи/км² (2013). Куорат олохтоохторо —  513 665 киһи (65,75 %). Орёл уобалаһа депопулирующай регион, ол аата нэһилиэнньэтин ахсаана сыл сылтан аччаан иһэр.
Олохтоохтор ахсааннара уларыйыыта
Барыта уонна куорат олохтоохторо (кинилэрөлүүлэрэ) биэрэпистэр түмүктэринэн :
1563
1563 сыл.
Х
Х - Саха алпабыытын 30-с буукубата.
Прибылых Евдокия Иннокентьевна
альт=|мини Прибылых Евдокия Иннокентьевна — өрөспүүбүлүкэ биллиилээх ыанньыксыта, коммунистическай үлэ ударнига.
Евдокия Иннокентьевна Прибылых Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Төҥүлү нэһилиэгэр 1925 сыллаахха дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Толорута суох орто үөрэхтээх. Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии саҕаланар сылыгар саҥардыы хороччу улаатан эрэр кыыс фермаҕа сүөһү көрөөччүнэн анаммыта. Оччотооҕу көлүөнэ дьон аас-туор олоҕу тус бэйэлэринэн билбиттэрэ.
Евдокия Иннокентьевна 1948 сыллаахха ыанньыксытынан анаммыта, онтон ыла үйэ чиэппэрин устатыгар биир да сыл тохтобула суох үлэлээбитэ. Кини ыанньыксыт үлэтин хара маннайгыттан сөбүлээбитэ, ол иһин колхоһун, оройуонун бастыҥ ыанньыксыттарын опытын сэргэҕэлээн үөрэппитэ уонна үлэтигэр туһаммыта. Билиитэ кэҥээн, опыта байан истэҕин аайы үлэтин көрдөрүүтэ улам үрдээн испитэ. 1955 сыллаахха сүөһү үлэһиттэрин соц. Куоталаһыытыгар бастаан, Бүтүн Союзтааҕы тыа хааһаайыстыбатын быыстапкатыгар кыттан кыһыл көмүс медалынан уонна Саха АССР Советын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. Бу Евдокия Иннокентьевна бастакы улахан ситииһиитэ уонна үөрүүтэ этэ. Семилетка сылларыгар кини улаханнык өрө көтөҕүллэн үлэлээбитэ. Ыанньыксты дьулуурдаах үлэтин партия, правительство үрдүктүк сыаналаабыта. ССРС Верховнай Советын Президиумун 1966 сыллаахха кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан Прибылых Евдокия Иннокентьевна сүөһү иитиитигэр ситиспит кыайыыларын иһин Үлэ Кыһыл Знамята орденынан наҕараадаламмыта.
1971 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун үлэлээн иитиллээччилэрэ бастыҥ ыанньыксыттарын Саха АССР Верховнай Советын депутатынан быыбардаабыттара.
Бүтүн Союзтааҕы соц. Куоталаһыыга үрдүк көрдөрүүнү ситиспитин иһин ССРС Верховнай Советын Президиумун 1973 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнүнээҕи ыйааҕынан Евдокия Иннокентьевна Ленинын орденынан наҕараадаламмыта.
Евдокия Иннокентьевна – туйгун ыанньыксыт, активнай общественник, аҕыс оҕолоох амарах ийэ этэ.
Евдокия Иннокентьевна 1997 сыллааха 72 сааһыгар күн сириттэн барбыта.
Бэс тоҥсоҕойо
300px|thumb|right|Бэс тоҥсоҕойо
Бэс тоҥсоҕойо (большой пёстрый дятел, ) - эриэн тоҥсоҕойдор уустарыгар киирэр Саха сиригэр үөскүүр көтөр.
Охлопков Василий Егорович
Охлопков Василий Егорович — сүүрүк, Саха Сирин рекордсмена, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, устуоруйа билимин хандьыдаата, спорт бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара
Томпо улууһугар Кириэс-Халдьаайыга 1931 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕата Охлопков Егор Дмитриевич - Суодаах Дьөгүөр, кытыгыраһынан биллэр эбит да, онтун кистиир идэлээҕэ дииллэр. Аҕатын бииргэ төрөөбүтэ Миитэрэй атырдьах ыйыгар, оттоон бүтүү саҕана куобаҕы эккирэтэн быһа тэбэн өлөрөрө үһү. Суодаах убайа аармыйаҕа ыҥырыллан баараары мустан олордохторуна дойдутугар Уолба алааһыгар сайыҥҥы эмньик убаһалары арахсыбакка эккирэтэ сылдьан дэйбииринэн охсуталаан көрдөрбүтүн туһунан үөлэннэҕэ Василий Петрович Винокуров кэпсээбитин П. Дарбасов суруйбута. Бырааттыы Баһылай уонна Миитэрэй сэрииттэн эргиллибэтэхтэрэ.
Дьокуускайга педагогика институутугар үөрэнэ сылдьан 1948 сылтан 1959 сылга дылы Саха өрөспүүбүлүкэтин сүүрүүгэ рекордарын араас дистанцияларга барыта холбоон 47 төгүл олохтообута.
Ц
Ц - Саха алпабыытын 31-с буукубата.
Ч
Ч - Саха алпабыытын 32-с буукубата.
Вытин Василий
Вытин Василий - дворянин, 1720 сыл кулун тутарыттан ол сыл ыам ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан Лосев Никиталыын ананан сулууспалаабыт киһи.
Кинилэр иннинэ бойобуоданан Ракитин Иван олорбут, тоҕо эрэ ууратыллыбыт, ол кэнниттэн бу дьон бэрт кылгас кэмэ былааһы ылан олорбуттар. Ыам ыйыгар лейб-гвардия капитан-порутчига Измайлов Михаил Петрович бойобуоданан ананан кэлбит.
Вытин Дьокуускайга өлбүт.
Ороссолуода нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Рассолода нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ороссолуода.
Маайаттан 47 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.
Сигэлэр
400px|thumb|left|Ороссолуода куйаартан көстүүтэ
Тегусигалпа
Тегусигалпа (Tegucigalpa) диэн Хондурас киин уонна ордук улахан куората.
Иванова Ксенья Гаврильевна
Араас сиргэ, кэмҥэ киhи-аймах, олорор үйэтин тухары, элбэхтэ сэриилэhэн кэллэ. Ол эрэн сир үрдүнэн Аҕа дойду сэриитин сылларыгар курдук элбэх өлүүлээх-сүтүүлээх, урусхаллаах, сордоох-муҥнаах кэмнэри киhи-аймах историята билбэт буолуохтаах. Сэрии төлөнө 6 сыл тухары 61 судаарыстыба 1 млрд 700 мөлүйуөн киhини түмэ тардыбыта. Ону таhынан 50 мөлүйүөн дьон олоҕун быспыта.
Сэрии бүппүтүн да кэннэ илии ыарахан үлэтигэр үлэлээбитэ. 1949 сыллаахха, дойдутугар Тойбохойго эргиллэн сельпо остолобуойугар икки сыл үлэлиир, ол кэннэ 1976 сыллаахха бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар дылы, 25 сыл устата биэкэринэн үлэлээбитэ.
Ол курдук икки эрэ биэкэр буолан үлэлииллэрэ. Сельпо председателинэн оччолорго Осипов Николай үлэлиирэ. Силиппиэн диэн оҕонньор бурдугу Сунтаартан таhара. Суол суоҕар, бырыы да, бадараан кэмигэр куөлтэн оҕуhнан икки мас буочукаҕа, тэлиэгэҕэ тиэнэн уу баhаллара. Бу оҕустара күрүөhүт буолан бурдук оҕуруотун түҥнэри көтөн, алдьатан, биэкэрдэр мөҕүллэллэрэ, сэмэҕэ тардылаллара.
Энньэ
Энньэ - кыыс сүктэн кэлэригэр илдьэ кэлэр бэйэтэ бас билэр баайа-дуола.
Барыта сэттэ көрүҥтэн турар: Энньэни тэрийиигэ кыыс чугас уруута-аймаҕа барыта кыттар. Энньэ кээмэйэ кутуллубут халыымтан кырата суох буолуохтаах.
Терезино
Терезино (Терезине) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 653 (2011).
1564
1564 сыл.
1565
1565 сыл.
Ш
Ш - Саха алпабыытын 33-с буукубата.
Козэльщына
Козэльщына (Козельщина) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 805 (2013).
Yahoo!
'''Yahoo! Inc.''' диэн Америка корпорацията. Интернет сервистарынан дьарыктанар.
Парников Карл Карлович
Парников Карл Карлович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Парников Карл Карлович 1910 сыллаахха төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт 3 этилэр: кини ыал улахан оҕото эбит, онтон быраата, балта. Онтон 1941 сыллаахха хос эһэм Парников Карл сэриигэ барарыгар хос эбэм 2 оҕолоох уонна үһүс о5отун оҕолоноору хаалбыт. Хос эһэм 1941 сыллаахха бастакы хомуурга барбыт. Бастаан Иркутскай куоракка кавалерийскай куурустарга үөрэммит, онтон Ленинградскай фроҥҥа тиийбит. Кэлин 3-с Белорусскай фроҥҥа сэриилэспит. Ол сылдьан Кенинсберг, Прага куораттары босхолуурга кыттыбыт. Онтон Берлиҥҥэ тиийбит уонна кыайыы параадыгар кыттыбыт. Сэриигэ хаста да бааһырыы ылбыт: өттүгүн уӊуоҕун оскуолкаҕа үлтү тэптэрэн уӊа атаҕа арыый кылгас буолбут, эбиитин өссө контузияламмыт. Хос эһэм сэрииттэн күһүн 1945 сыллаахха төннөн кэлбит. Хорсунун иһин элбэх мэтээллээх, орденнаах эбит.
Сэрии кэнниттэн хос эһэм эбэбинээн колхозтарга үлэлээбит. Сайынын от оҕустарар, кыһынын Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһарга сылдьыбыт. Ол сылларга бастыҥ от оҕустарааччы аатын ылан, „Кыым“ хаһыакка тахсыбыт. Кэнники сылларга тутууга улэлээбит. Ол саҕана саҥа начаалынай оскуоланы, спортсаалатын уонна элбэх олорор дьиэлэрин тутуспут. Баайбыт аттара республика рекордсменнара буолбуттара. Кэнники мин эһэм аҕатын туйаҕын хатаран сылгыһытынан өр сылларга үлэлээбитэ. Хос эһэм Наахара нэһилиэгэ сайдарыгар элбэх өҥөлөөх киһи буолар, сүрдээх элэккэй, сымнаҕас майгылаах киһи эбитэ үһү. Улэтигэр эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһара дииллэрэ. Кини аатын ааттатар, олоҕун салгыыр 19 сиэннээх, 24 хос сиэннээх.
Бельцы
Бельцы (Bălţi) — Молдова биир бөдөҥ куората (Кишинёв уонна Тирасполь кэнниттэн).
Олохтоох дьоно
Дьонун ахсаана — 149 200 киһи (2012).
Щ
Щ - Саха алпабыытын 34-с буукубата.
Измайлов Михаил Петрович
Измайлов Михаил Петрович - лейб-гвардия капитан-порутчига, 1720 сыл ыам ыйыттан 1724 сыл атырдьах ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Лосев Никита уонна Вытин Василий быстах кэмҥэ олорбуттар. Измайлов Иркутскайга провинция бойобуодатынан ананан барбыт. Кини кэнниттэн Трифонов Степан бойобуоданан анаммыт.
Халыым
Халыым - ыал олох баайын дьахтар аймахха тиксэрэр сүрүн майгы. Эр киһи ойох ыларыгар дьахтар төрөппүттэригэр анаммыт баайы-дуолу кутан биэриэхтээх. Халыым кутулларыгар бас билии уларыйар. Биир киһиттэн биир киһиэхэ көһөр. Кийиит дьоно кутуллубут халыымтан итэҕэһэ суох баайы-дуолу оннун-туойун булларан баран кыыстарыгар энньэ баай диэн ааттаан сүктэн барарыгар биэрэллэр.
Тулааһынап Пантелеймон Яковлевич
200px|thumb|right|Тулааһынап Пантелеймон Яковлевич Пантелеймон Тулааһынап (Туласынов Пантелеймон Яковлевич) (1916—1949) — саха бэйиэтэ, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1938).
Айар үлэтэ
Пантелеймон Тулааһынап хоһоонноро үөлээннээхтэрин айымньыларыттан ураты истиҥ иэйиилээхтэр, киһи тулалыыр эйгэтин, ис санаатын арыйаллар. Поэт норуотун олоҕун, хорсун сэбиэскэй ыччатын долгуйан туран уонна күүрээннээхтик хоһуйбута. Дойдутун олоҕор буолар уларыйыыларга, хамсааһыннарга чуордук хоһоонун тылларынан хардарара, үлэҕэ килбиэннээх, хорсун быһыылаах норуотун хоһуйбута. Ордук сэрии кэминээҕи лирикатыгар сытыытык, чахчылаахтык оччотооҕу кэм хоһуйуллубут. «Фроҥҥа атаарыы», «Ытаама, ийэкээм, ытаама», «Фронтовик доҕорбор» хоһоонноругар, «Герой Попов кэриэһигэр» поэматыгар сэрии кэминээҕи олох чахчыта, сэрии ыар кэмнэрэ көстөллөр.