cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Густав Ми
Олоҕун олуктара
Ми Росток куоракка төрөөбүтэ. 1886 сыллаахтан Росток университетыгар физиканы уонна математиканы үөрэппитэ. Ону тэҥэ химияҕа, зоологияҕа, геологияҕа, минералогияҕа, астрономияҕа уонна логиканы кытта метафизика лекцияларын истибитэ. 1889 сыллаахха Хейдельберг университетыгар үөрэҕин салҕаабыта уонна 22 саастааҕар математика билимин доктора буолбута.
1897 сыллаахха кини Гөттиҥен университетыгар доцент буолбута, уонна 1902 сыллахха штата суох профессор буолбут. 1917 сыллахха Мартин Лютер Халле-Виттенберг университетыгар экспериментальнай физика профессора буолбут. 1924 сыллахха Фрайбург университетыгар профессор буолбут уонна 1935 сыллаахха пенсияҕа тахсыар дылы үлэлээбит.
Фрайбургка, нацистар былааска баар эрдэхтэринэ университетка "Фрайбург Крайс (Фрайбург төкүнүгэ)" оппозиционнай кружок олохтообут, уонна Фрайбург консульство чилиэнэ этэ.
1957 сыллахха Фрайбургка өлбүт.
Чинчийиилэрэ
Грайфвальдка сылдьар бириэмэтигэр электромагнитнай долгун тарҕаныытын чинчийбитэ. 1908 сыллаахха үлэтин Аннален де Физик диэн сурунаалга "Өлбөөркөй эйгэҕэ электромагниттар тарҕаныылара" бэчээттээбит. Ми тарҕаныыта диэн билигин даҕаны кини аатынан ааттанар. Электродинамика уонна относительность теориятыгар чинчийиилэрэ олус улахан кылааты киллэрбиттэрэ.
705
705 сыл.
Lucky Truck Rental
Lucky Truck Rental — Саҥа Йорк куорат иһинэн түргэнник сайда турар трактары ренталыыр тэрилтэ.
мини
Атын траковай бизнестар
Саайта https://luckytruckrental.com/
Ленский водник (хаһыат)
Ленский водник (Өлүөнэ ууһута) — Өлүөнэ өрүс холбоһуктаах пароходствотын хаһыата.
U-Haul
U-Haul — Америка саамай бөдөҥ трактары ренталыыр тэрилтэтэ, Канаадаҕа уонна Мексикаҕа эмиэ үлэлиир.
Ленский водник (хаһыат)
Билигин тахсар ахсаана 950, нэдилэҕэ биирдэ субуотаҕа тахсар. Биир бэчээтинэй лиис иэннээх. Сурутуутун ииндэксэ 54921. Тэрийэн таһаарааччы Өлүөнэ пароходствота (ПАО "Ленское объединенное речное пароходство").
Хоомей
Хоомей — тывалыы хабарҕа ырыатын уопсай аата (тув. Хөөмей ).
Penske
Penske Corporation (Пенске Корпорейшн) — Америка иккис улахан траковай бизнеһын тутар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 45% акциятын Mitsui Group бас билэр. Пенске Корпорейшн конгломерат буолар, кини иһигэр элбэх тэрилтэлэр киирэллэр.
Хоомей
«Хоомей» диэн тылынан тывалыы хабарҕа ырыатын барытын, ону таһынан хабарҕа ырыатын биир сүрүн истиилин ааттыыллар.
Хоомей — тывалыы хабарҕа ырыатын биэс сүрүн истиилиттэн биир ойуччу, ураты истиилэ. Тувинныы тиэхиньикэнэн түөс иһиттэн дорҕоону таһаарыыны "хоректээр" (түөһүнэн ыллыыр) диэн билим тиэрмининэн бэлиэтииллэр. Бу ускуустуба уратыта диэн, ылааччы хабарҕатынан ыллыыр кэмигэр тута икки эбэтэр үс нуотаны тэҥинэн таһаарыан сөп. Ол түмүгэр "элбэх куоластаах" соло үөскүүр.
Тывалыы хабарҕа ырыатын албастара
thumb|хоомей
Итини таһынан өссө биэс уонтан тахса араас ньыма баар. Холобур — думчуктаар (салгыны муннунан таһаарыы), даг каргыраазы (хабарҕа каргыраата), хову каргыраазы (истиэп каргыраата), буга хоомей (оҕус хоомейэ), Ойдупа ырыаһыт каргыраата.
Хабарҕа ырыата Киин Азияҕа былыр-былыргыттан тарҕаммыт көрүҥ. Элбэх норуокка-омукка көстөр. Ол иһигэр монголларга, тувиннарга, казахтарга, алтайдарга, бүрээттэргэ уонна да атыттарга баар. Номохторго кэпсэнэргэ, былыыр-былыр хабарҕа ырыатын хайа чыпчаалыгар тахсан туран уол оҕо ыллыыр үһү. Кини ырыатын истээри ыраах сиртэн, бэл, баай дьон кэлэллэр үһү.
Тыва толорооччулара хоомейы бары тус-туһунан толороллор, албастардаах, ньымалардаах буолаллар. Холобур:
Тувинныы хабарҕа ырыатын биир биллэр толорооччута Кайгал-оол Ховалыг буолар. Арҕааны көрөөччүлэр ордук Ондар Коңгар-оолу билэллэр. Казахтар ордук каргырааны ыллыыр Едиль Хусаиновы сэҥээрэллэр.
Гвинея хомото
Гвинея хомото (Gulf of Guinea, golfe de Guinée, Golfo de Guinea, Golfo da Guiné) — Атлантика Далайыгар Африкаҕа Гвинея кытылыгар өтөн киирэр хомо.
Хотугулуу-арҕаа Пальмас тумулун (Либерия) уонна Соҕуруулуу илин Лопес тумулун ыккардыларынан сиргэ өтөн киирэр. Иэнэ 1533 тыһ. км². Дириҥэ 6363 м тиийэр, аан дойдуга саамай дириҥ сирдэртэн биирдэстэрэ. Уутун сылааһа 25-27 °C; тууһа — 34-35 ‰.
Сардаана (суолталара)
Сардаана' хас да суолталаах тыл.
Өссө маны көр
Сахалыы ааттар
Великая Дымерка
Великая Дымерка (Велика Димерка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 9 606 (2012).
Улуу национальнай мунньах Правительствота
Улуу национальнай мунньах Правительствота (Büyük Millet Meclisi Hükûmeti), өссө Анкара Правительствота диэн аатынан биллэр (Ankara Hükûmeti) — Анкараҕа Туурсуйа тутулуга суох буолуутун иһин сэриитин (1919-1923) уонна Осман империята ыһыллыытын кэмигэр салайар-дьаһайар революционнай Туурсуйа уоргана. Осман султана салайбыт ыһыллан испит константинопольскай правительствоттан уратыта диэн бу правительствоны Туур национальнай хамсааһына салайара.
Быһаарыылар
<references group="" responsive="1">
Макеевка
Макеевка — Украинаҕа баар куорат, Донецк уобалаһыгар. 2014 сыллаахтан ДНР оккупациялаабыта, 2022 сыллаахха Арассыыйа оккупациялаабыта.
Макеевкаҕа мобилизованнай саллааттары ракетанан ытыы
Макеевкаҕа мобилизованнай саллааттары ракетанан ытыы — Тохсунньу 1 күнүгэр 2023 сыллаахха буолбут түбэлтэ, Украина Арассыыйа сэриитэ биир сүрүн чааһа буолар. Сүрүннээн 350–600 Арассыыйа саллааттара өлбүт диэн, сүрүннээн Саратовскай уобалас дьоно. Макеевка куоратка, урукку 19 нүөмэрдээх ПТУ дьиэтигэр.
Эбэ (суолталара)
Эбэ хас да суолталаах тыл.
Ийэ куту иитии
Ийэ куту иитии диэн оҕо кыра эрдэҕинэ ийэтэ үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэриитэ ааттанар.
Кут-сүр үөрэҕэ былыргы саха дьоно киһи өйүн-санаатын быһаарар этиилэригэр быһаччы олоҕурар. Сахалар оҕо ийэтиттэн быһалыы, үтүктэн, көрөн үөрэнэр үөрэҕин ийэ кут диэн ааттаабыттара, киһи салгыы олоҕор, өйө-санаата сайдыытыгар олус улахан суолталаах.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн ийэ кут оҕоҕо иитии көмөтүнэн кыра эрдэҕиттэн 4 эбэтэр 5 сааһыгар диэри түргэнник үөскүүр, онтон салгын кут оҕо 5 эбэтэр 6 сааһыттан ыла сайдан үүнэн барар.
Макбеттар, маргиналлар диэн бас-баттах иитиилээх, көҥүллэринэн барбыт эдэрдэрбитин билигин итинник ааттыыллар. Омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһууларыттан, үйэлээх үгэстэри умнууларыттан, төрөөбүт тылы, өй-санаа үөрэҕин үөрэппэттэн уонна аһара үөрэҕи эккирэтииттэн үлэни-хамнаһы хаалларыыттан, атаахтатартан итинник бас-баттах иитиилээх эдэрдэр элбииллэр.
Сэбиэскэй былаас оҕо төрүөҕүттэн ыла «үчүгэй киһи» буолар диэн сымыйа үөрэҕэ дьайыытыттан төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэхтэринэ ийэ куттарын ииппэккэ, аһаран кэбиһэллэриттэн, итинник иитиилээх дьон билигин элбээтилэр.
«Оҕону иитии-үөрэтии» диэн сахалар этэллэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ аан маҥнай иитиллэр. Kыра эрдэҕинэ бэйэтэ быһаарар, толкуйдуур өйө киирэ илик, ол иһин өссө киһи буола илик, оҕо диэн ааттанар. Бу кэмҥэ ханнык баҕарар дьиэ кыылын курдук аан маҥнай бэрээдэккэ үөрэтиллиэхтээх. Оҕо ийэ кутун иитиллэр. Бэрээдэккэ үөрэммэтэх оҕону «Куһаҕаннык иитиллибит» диэн этэллэр. Кыра эрдэҕинэ сыыһа иитэннэр, атаах оҕо оҥорон кэбиһэллэр.
Сахалар сайдан иһэр кут-сүр үөрэхтэрэ киһи өйө-санаата сайдан барыытыгар ийэ кут өйүн-санаатын аан бастаан сайыннарарга ыҥырар. Ийэ кут өйө-санаата, киһи төрүт өйө-санаата буолан, кини ханнык баҕарар быһыытын хонтуруоллуу сылдьар. Манна ордук оҕо кыра эрдэҕинэ бэйэтэ көрөн, улахан дьону, төрөппүттэрин батыһа сылдьан үтүктэн үөрэнэр кэмэ ылар. Бу кэмҥэ оҕо өйүгэр-санаатыгар иҥэриммит өйдөбүллэрэ хаһан да сүппэт гына кытаанахтык, дириҥник иҥэллэр. Бу өйдөбүллэр үгэс буолан, хос-хос хатыланан иҥэр үөрэх буоланнар хаһан баҕарар киһи быһыытын хонтуруоллуу сылдьаллар.
Кыра оҕо өйө-санаата төрүөҕүттэн кураанах буолар. Оҕо өйө-санаата кураанах буоларын бэлиэтинэн ханнык да кыра оҕо айылҕаттан кыбыытын кыанар буолан төрөөбөт. Кини өр кэмҥэ, хас да сыл үөрэннэҕинэ эрэ, этэҥҥэ горшокка олорор буола үөрэнэр. Оҕо бу өр кэмҥэ, элбэхтик үөрэннэҕинэ эрэ баһылыыр быһыыта кини өйө-санаата төрүүрүгэр букатын ырааһын, кураанах буоларын туоһулуур, айылҕа киниэхэ ханнык даҕаны бэлэм өйү уган биэрбэтэҕин бэлиэтээн көрдөрөр.
Кыра да өйү-санааны оҕо бэйэтэ үөрэнэн, мэйиитигэр олохсутан, иҥэрэн истэҕинэ эрэ табыллар. Дьон-аймах билэллэринэн биир эмэ киһиэхэ Айылҕа биэрэр ураты дьоҕурдара, талааннара бааллар. Талаан уонна дьоҕур эккэ-сииҥҥэ иҥэн сылдьаллар. Уус дьоҕура сатаан хамсанарыттан, онтон ырыаһыт талаана күөмэйин уратыларыттан ордук улахан тутулуктаахтар. Кыра оҕоҕо улахан киһи өйө-санаата быһаччы бэриллибитэ биллибэт. Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата эбиллэн, ситэн, төрөппүттэрин үөрэхтэрин ылынан иһэр.
Оҕо киһи саҥатын арааран истэр кэмиттэн «Оҕом үчүгэй, чээ» диэн этиини кытта улаатан иһэр. Оҕото үчүгэй диирин элбэхтик оҥордоҕуна төрөппүтэ үөрэр, хайгыыр: “Оҕом үчүгэй оҕо”,- диир. Үөрдэҕинэ, хайҕаатаҕына оҕото өссө үөрэр уонна бу оҥорбутун хос-хос хатылаан оҥорон көрдөрөр. Элбэхтик хатылааһынтан бу быһыы үгэскэ кубулуйан оҕо ийэ кутугар иҥэн умнуллубат гына өйдөнөн хаалар.
Оҕото куһаҕаны оҥордоҕуна төрөппүтэ мөҥөр, сэмэлиир: “Куһаҕан оҕо буолума”,- диир. Сыыһаны оҥордоҕуна: “Маннык оҥорума”,- диэн тохтотор, салгыы ону оҥорорун бобор. Оҕо оҥорбут быһыыта хос-хос оҥоруллан хатыланара суох буолан өйүгэр иҥэн хаалбат, умнуллан хаалар. Оҕо куһаҕаны оҥороро суох буола тохтуур кыахтанар.
Кыра оҕону үөрэтиигэ кыратык манньалаан биэриини ордук тиийимтиэ. Оҕо манньа ылаары үчүгэй быһыылары оҥороро лаппа элбиир. «Оҕом үчүгэй, сайыспат» диэн үөрэтиини кыратык манньалаан бэриллэр. Сайыспат, ытаабат оҕоҕо кыра кэмпиэт сыыһа биэрии, сайыспатын чиҥэтэн биэрэр.
Ийэтин, аҕатын этэр тылын истэригэр үөрэтии оҕону иитиигэ сүрүн көрдөбүл буолар. Ийэ сымнаҕас майгылааҕыттан, атаахтатан, манньалаан үөрэтэр, онтон аҕа туруору, көнөтүк этэн үөрэтэрэ табыллар. Аҕа тылын истибэтэххэ дьарыйыыга тиийэрэ оҕоҕо ордук тиийимтиэ. Манньалаан уонна дьарыйан үөрэтии бэйэ-бэйэлэрин толорсон, ситэрсэн биэрдэхтэринэ ордук туһалаах, тиийимтиэ буолаллар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн аһара туттууну оҥордоҕуна, ханнык эрэ, ол оҥоруллубукка сөп түбэһэр, эппиэккэ тардыллара, итинник быһыыны хатылаан оҥорботугар үөрэтэр. Кэлин оҕо өйө-санаата сайдан истэҕинэ бэйэтэ үөрэнэн, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн тугу оҥороору гыммытын толкуйдаан, куһаҕан буоллаҕына, бу сыыһа эбит диэн тохтотунарга үөрэнэрэ киһи буолууну ситиһэригэр тириэрдэр.
Оҕо тугу оҥорорун толкуйдаан, ыараҥнатан көрөргө үөрэниитэ олус уһун, барыны-бары бэйэтэ оҥорон боруобалаан көрдөҕүнэ эрэ табыллар. Олох кыра эрдэҕиттэн тугу оҥорорун быһааран, туох содул үөскүөн сөбүн билэргэ үөрэниэ этэ. Кыра оҕо бэйэтэ тугу аан маҥнай оҥорор наадалааҕын кыайан араарбат. Үчүгэйгэ үөрэтии барыта үтүгүннэрэн, көрдөрөн биэрэн үөрэтиинэн ситиһиллэр кыахтанар.
Билигин сайдыылаах дойдуларга кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар ханнык да өйү-санааны укпакка, кураанах кэриэтэ хаалларан, эбэтэр кыра эрдэҕинэ наар оонньотон эбэтэр компьютер ытыалыыр оонньууларынан толорон кэбиһии оҥоруллар буолла. Оҕо мэниктээбэтин, ону-маны оҥорботун диэн телевизоры, компьютеры холбоон биэрэн баран: «Олорон эрэ ытыалыы оонньоотун ээ, аралдьыйдын», - диэн быстах санааҕа оҕустаран элбэхтик оонньотоллор эбэтэр элбэх киһини өлөрүүлээх видик киинэлэрин үгүстүк көрдөрөллөр. Оҕо бэйэтэ санаатыгар өйдөөбөтөҕүн да иһин, маннык оонньуу эбэтэр киинэ көстүүлэрэ элбэхтэ хатыланнахтарына, кини ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан суруллан ууруллан иһэллэрэ, кэлин улааппытын кэннэ өйүн-санаатын бутуйан, сыыһа-халты тутуннарар.
Хаһан эмэ киһи ийэ кутун баһылааһыныгар киирдэҕинэ, оччотооҕу кэмҥэ өйдөөн хаалбыт түгэннэринэн салаллан, дьону ытыалааһыннары да оҥорон кэбиһиэн сөп. Оҕолор бэйэлэрин кыайан туттуммакка куһаҕан быһыылары оҥоруулара, кинилэр ийэ куттарын өйө-санаата үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибэтэҕин, сайдыбатаҕын туоһута. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар үчүгэйи оҥорор үгэстэр иҥэриллэн, мунньуллан ууруллубатахтарына, оҕо аан бастаан бэйэтин быстах баҕа санааларын толороругар тиийиэн сөп.
Оҕо кыра эрдэҕинэ, бэйэтин толкуйдуур өйө, салгын кута сайда илигинэ, ийэ кута кинини баһылаан салайар. Үгэс буолбут, оҥоро үөрэммит быһыыларын оҥорор. Бу кэмҥэ кини тугу көрбүтэ, истибитэ ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар суруллан ууруллан, иҥэн иһэллэр диэн биһиги быһаарыыбыт сүрүн төрүтэ буолар. Кыра оҕо телевизорга эбэтэр компьютерга элбэх киһини өлөртөөһүнү, ытыалааһыны көрбүтэ, соһуйбута, үөрбүтэ хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйан ийэ кутун өйүгэр умнуллубат гына өйдөнөн хаалан иһэллэр.
Бу өйдөнөн хаалбыт өйдөбүллэр эбэтэр үгэстэр оҕо быстах кэмҥэ олус кыыһыран дуу, соһуйан дуу, итирэн дуу, «Өйө баайыллан», “Өйө көтөн” ыллаҕына, ийэ кутуттан быһа киирэн, кинини итинник ытыалааһыннары оҥороругар күһэйэн кэбиһиэхтэрин сөп.
Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута сайдар кэмигэр тугу көрбүтэ, истибитэ хос-хос хатыланнахтарына үгэскэ кубулуйаннар кини ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар суруллан хаалаллар. Оҕо бу өйүгэр-санаатыгар ууруллан иһэр өйдөбүллэр эбэтэр үгэстэр кини төрүт өйүнэн-санаатынан ааттаналлар. Ити иһин аан бастаан ийэ оҕотугар иҥэрбит өйө-санаата ийэ кут диэн сахалыы ааттанара өй-санаа сайдыытыгар олус сөп түбэһэр.
Кини кэлин улахан киһи буолан иһэн «Өйө баайыллан» эбэтэр туохха эмэ түбэһэн «Өйө көтөн» хаалбыт кэмигэр урут төрүт өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар ууруллубут өйдөбүллэринэн туһанан салаллар. Бу быстах буолан ылар кэмнэргэ кини араас урут үөйбэтэх-ахтыбатах дьыалаларын оҥорон кэбиһиэн сөбө, билигин эдэр ыччаттарбытыгар, компьютер ытыалааһыннаах оонньууларынан дьарыктаммыттара ырааппыт Америка оҕолоругар куһаҕан өрүтэ биллэн эрэр.
Киһи атын киһиэхэ туһуламмыт куһаҕан санаата кыра, быстах санаа буоллаҕына, салгын кутун өйүгэр-санаатыгар сылдьар. Бу санаа ыараан, сотору-сотору хатыланан иһэр буоллаҕына, үгэскэ кубулуйан киһи ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар көһөн ууруллар. Киһи өйүгэр-санаатыгар өссө дириҥник иҥэн, хаһан да умнуллубат гына ууруллар. Итинник санааны өр кэмҥэ иитиэхтэммит, ууруллубут санаа, өһүөн диэн быһаараллар. Куһаҕан санаа киһи өйүгэр бу курдук уларыйыытын түмүгэр, киһи итирэн дуу, хайаан дуу «Өйө көтөн» ийэ кутун салайар кэмигэр киирэн хааллаҕына, ити ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар иҥмит куһаҕан санаатын өйдөөн кэлэн соһуччу оҥорон кэбиһэр кыахтанар.
Бу быһаарыы улахан да дьоҥҥо эмиэ сөп түбэһэр. Үгүстүк атын киһиэхэ куһаҕан санааны санааһын үгэскэ кубулуйан, хаһан эрэ киһи ийэ кутун салайар кэмигэр киирэн хааллаҕына, бу куһаҕан үгэскэ кубулуйбут быһыытын бэйэтэ оҥорон кэбиһиэн сөп. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ ханнык да куһаҕан санаалары куруук саныы сылдьыма, умнан кэбис, өйү-санааны ыраастыы сырыт уонна үчүгэй санаалары элбэхтик санаа диэн үөрэтэр.
Киһи өйө-санаата итирбит кэмигэр уларыйан, салгын кута көтөн ийэ кутун салайыытыгар киирэн хааларын эдэр дьон оҥорон кэбиһэр куһаҕан быһыылара дакаастыыллар. Биирдэ арыгы иһэн итирэн хаалбыт эдэр киһи билэр киһитин кытта тыл-тылга киирсибэккэ гынан баран быһаҕынан анньан кэбиһэрэ, бу киһи ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар куһаҕан быһыылары оҥорор туһунан өйдөбүллэр уурулла сылдьалларын көрдөрөр. Итирбит кэмигэр өйдөөбөккө, алҕас оҥорбут диэн буолбакка, уруккуттан саныы сылдьыбыт үгэс буолбут куһаҕан санаатын толорбут диэн быһаарыллара таба буолар.
Оҕо бэйэтин толкуйдуур өйө киирэн салгын кута сайдыар, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билиэр диэри элбэх өлөрсүүлэри, киһи киһини кырбааһынын, арыгылааһыннары көрбөтө ордук. Көрөр да буоллаҕына улахан, ытыктыыр киһитин быһааран, өйдөтөн биэриитэ хайаан даҕаны наада. Быһааран, өйдөтөн биэрии кэнниттэн кини ийэ кутугар чахчы олох сиэригэр сөп түбэһэр өйдөбүллэр, үчүгэйи оҥоруулар өйдөнөн, ууруллан хаалаллара буоллар кэлиҥҥи олоҕо быдан ыраас, сырдык диэки тардыһыылаах буолар.
Сахаларга былыр-былыргыттан «Киһи илиитэ барбат» диэн олохсуйбут өйдөбүл баар. Бу өйдөбүл оҕо өйүгэр-санаатыгар үөскээн олохсуйарыгар ийэ уонна аҕа бэйэлэрэ көрдөрөр холобурдара сүрүн оруолу ылаллар. Ийэ уонна аҕа бэйэлэрэ эйэлээх, охсуспат, этиспэт буоллахтарына уонна оҕолоругар бэйэлэрин холобурдарын көрдөрөн, охсуһума, киһини охсуолаама, кырбаама диэн ииттэхтэринэ, үөрэттэхтэринэ, оҕо ийэ кутугар итинник өйдөбүл үөскээн, үгэс буолан иҥэн хаалар. Ити иһин урукку кэмҥэ иитиллибит кырдьаҕас дьон хаһан даҕаны киһиэхэ илиилэрин көтөхпөттөр, дьону кырбаабаттар, куһаҕаны оҥорорго «Илиилэрэ барбат буола» кыра эрдэхтэринэ үөрэммиттэр.
Кыра эрдэхтэринэ ийэ куттарыгар тохтотор туормаһа суох буола иитиллибит, туохха эмэ баҕардахтарына ытаан, сарылаан туран ылларар оҕолор, улаатан баран улахан сэрии сэбин баһылаатахтарына, биир эмэ түбэлтэҕэ «Өйдөрө баайыллан» хааллаҕына, улахан сэриини да төлө тардан кэбиһиэхтэрин сөп. «Өйдөрө көппүт» кэмигэр ийэ куттарыгар тохтотор, «Илиилэрэ барбат» буоларга үөрэҕэ суох буоллахтарына, кинилэри туох да өй-санаа тохтоппот дьонугар кубулуйаллар. Билигин эдэр оҕолор арыгылаан баран, «Өйдөрө көппүт» кэмигэр араас ыар буруйу оҥорууларын ийэ кут итинник өйдөбүлэ олус чуолкайдык быһаарар. Биирдэ арыгы иһэн, итирэн хаалан баран ыарахан буруйу оҥоро охсон хаайыыга киирэр эдэрдэр элбээн иһэллэр.
Билигин оҕолору иитиини буортулууллар диэн видик, телевизор уонна компьютер программаларын этэллэрэ оруннаах. Бу буорту оҥоруу хантан саҕаланан ханнык өйү-санааны буортулуура ситэ биллэ илик. Оҕо өйүгэр-санаатыгар үөскүүр «Илии барбат» буолуутун өйдөбүлүн суох оҥороруттан, араас куһаҕан быһыылары оҥорортон тохтотор быһыыта суох киһи буола улаатар. Оҕо компьютерга элбэх киһини тохтоло суох ытыалыырга үөрэнэн хаалбыта итинник ыар буруйу оҥорорго тириэрдиэн сөп. Тоҕо диэтэххэ кини ийэ кутугар дьону ытыалыыр туһунан өйдөбүл иҥэр, олохсуйар. Хаһан баҕарар, саа дуу, туох дуу булла даҕаны ытыалаан барыан сөп киһиэхэ кубулуйар. Маннык иитиллибит киһи тохтотор, сыыһаны, куһаҕаны оҥороору гыннаҕына туормастыыр майгына суох буола улаатарыттан дьону ытыалыыр ыар быһыыны оҥорор.
«Кыыһырбат киһи кыыһырбыта киһиттэн таһынан барар» диэн кырдьаҕастар этэллэр. «Хайа да киһини мээнэ кыйахалаабат баҕайы» диэн киһи киһиэхэ сыһыаныгар ханнык эрэ тохтотор быыс баарын биллэрэр этии баар. Сымнаҕаһынан да биллэр киһи, тулуйа сатаан баран тоҕо баран кыыһырыан, сыыһа-халты туттунуон сөп. Аһара кыыһырбыт киһи тугу гынарын дьүүллээн быһаарбат түгэнэ баар буолар. «Кыыһырбат киһи кыыһырбыта киһиттэн таһынан барар» диэн этии киһи бэйэтин туттунар күүһэ ханнык эрэ кэмнээҕин-кэрдиилээҕин биллэрэр. Аһара кыыһырбыт, ыгыллыбыт кэмҥэ киһи «Өйө көтөн» эбэтэр баайыллан ылар кэмэ киирэн ылыан сөп. Маннык кэм киһиэхэ киирэн кэлиитин суруйааччылар таба көрөн бэлиэтииллэр.
Аркадий сүрэҕэ мөҕүл гынна, уҥа илиитин сутуруктуу туттубутунан утары хоско ыстанан таҕыста - кини абарбыта, уордайбыта олус буолан, иннин-кэннин соччо быһаара турбата. (1,233). Өлөксөөс хараҕа хараҥара түһэр да, Симакову сырбатан кэбиспитин бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалар. (2,136). Суруйааччылар бэлиэтээбиттэрин курдук, бу олус соһуччу буолан ылар күүстээх хамсаныылар үчүгэйгэ тириэрдэр быһыылар буолбатахтар.
Киһи олоҕор биирдэ эмэтэ да буоллар куттара солбуйсан ылар кэмнэрэ тиийэн кэлэр. Киһи салгын кута көттөҕүнэ, сүрэ эмиэ көтөр. Итирбит киһи бэйэтин киһилии туттунар күүһэ, сүрэ суох буолан букатын сүөһүтүгэр түһэр. Сүр – киһи куттарын холбуу тута сылдьар сүрүн күүс буолара итинник быһаарыллар.
Кыыл булан ылан ииппит, үөрэппит оҕолоро кыайан киһилии хаампаттар, ат буолан сылдьаллар. Уһун кэмҥэ үөрэтэ сатааһын киһилии хаамарга кыайан үөрэппэт, көнөтүк туттан хаамарга үөрэнэр кэмнэрэ ааһан хаалар.
«Киһи буолабын»,- диэн санаа киһиэхэ сүрү биэрэр. Оҕо төрөппүттэрин көрөн үтүктэр күүһэ ордук элбэх буоларын бэлиэтиир быһыы буолар. Дьоно көнөтүк туттан хаама сылдьалларын көрөн оҕо, икки атаҕар туран хаама үөрэнэр. Олус хойутаан хаампакка хаалбыт оҕо, төһө да бэйэтин өйө киирбитин иһин, аны куттанан хаампат түбэлтэлэрэ бааллар. Бу быһыы үөрэҕи ылыныы кэмэ ааһан хааллаҕына олус ыараханнык көнөрүн көрдөрөр холобур буолар.
Ийэ кут өйө-санаата үөскээн киһини бэйэмсэх оҥорорун холобурун оҕолоох ийэттэн булуохха сөп. Оҕолоох ийэ олус бэйэмсэх, оҕом бэйэм киэнэ диэн өйдөбүлэ хаһан да уларыйбат. Тоҕус ыйы быһа «Бэйэм киэнэ» диэн санаабыт санаата иҥэн, ийэ кутугар олохсуйан хаалар. Икки да оҕо ийэ, ити санаатын кыайан уларыппат, иккиэннэрин көтөҕө да сылдьыан сөп. Арай үһүс оҕотун кэнниттэн ийэ бэйэмсэҕэ лаппа аҕыйыыр, суох да буолар диэххэ сөп. Улахан оҕотун кыайан көтөхпөтүттэн “Эн улахан буоллуҥ, бэйэҥ хаамп, кыралары көрүүгэ көмөлөс” диэн дьэ үөрэтэр буолар. Ити курдук үс оҕолоох ыаллар оҕолоро киһилии майгылаах буола улааталлара, улахан оҕо буола охсубут маҥнайгы оҕолоро атыттары көрөн-истэн үөрэтэриттэн быһаччы тутулуктанар.
Ийэ өйө-санаата үһүс оҕотун кэнниттэн бу курдук уларыйыыта оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ улахан туһаны аҕалар. Улахан оҕо диэн ааттаммыт оҕо бэйэтин бэйэтэ салайынара эрдэлиир, атыттары, кыралары көрөр-истэр, көмөлөһөр өйдөөх-санаалаах буола улаатар уонна кыралары эмиэ соннук үөрэтэр. Бу ыаллар кэлэр көлүөнэлэрэ туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатыыларыгар олук ити курдук ууруллар. (3,83).
Оҕону киһи быһыылаах буолууга иитии дьахталлар элбэх, үс эҥин оҕолоннохторуна эбии көрдөбүлэ суох ситиһиллиэн сөп. Арай дьон, төрөппүттэр аныгы тупсубут үөрэх-билии этэрин истэн-билэн, иҥэринэн, олору халбаҥнаабакка кытаанахтык тутуһан, толорон биир эмэ оҕолоннохторуна даҕаны, атаахтаппакка, киһи быһыылаахтык иитэллэрэ кыаллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Г.Г.Окороков, И.К.Сивцев. Саха литературата. Хрестоматия. 10 кылаас. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1981.- 280 с.
2. Николай Якутскай. Алмаас уонна таптал. Сэһэннэр. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1983.- 344 с.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Фибоначчи
thumb|right|Джованни Паганучи туруорбут Фибоначчи памятника, 1863 Леонардо Пизано Бийоло (c. 1170-1250), Фибоначчи диэн киэҥник биллэр Италия Пизатыттан сылдьар математик.,
Фибоначчи чыыһылаларын эрээттэрэ
Фибоначчины дьон Фибоначчи чыыһылаларын эрээттэрин оҥорбутунан биллэр. Ол эрээт тохтообот, ол гынан баран маннык саҕаланар:
1, 1,  2,  3,  5,  8,  13,  21,  34,  55,  89, 144, ...
Бу эрээт интириэһинэйэ диэн икки сыыппаралар эбиллиилэрэ золотой сечение буолар
Отов Егор Николаевич
Отов Егор Николаевич, «Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо», Саха Республикатын тыатын хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ.
Олоҕун кэрчиктэрэ
Отов Егор Николаевич 1931 сыллаахха Далыр Трудовойун Ойбон Күөл диэн алааһыгар төрөөбүтэ.
1958 сылтан Бүтүн Союзка производствоҕа тахсыы бачыыма саҕаламмыта. Почтаҕа начальнигынан үлэлии олордоҕуна Комсомол РК Бюротун уурааҕынан Сталин аатынан колхозка – Далырга босхоломмут комсомольскай тэрилтэ секретарынан үлэлииргэ анаабыттара.
1961 сыллаахха «Тракторист-машинист широкого профиля» идэҕэ Дьокуускай куоракка үөрэххэ ыыппыттара. Үөрэҕин кэннэ оччолорго бөдөҥсүйбүт Ленин аатынан колхозка, Хороҕо тракторнай биригээдэни салайан үлэтин саҕалаабыта.
Үөрэҕин кэнниттэн 1966 сылга диэри «Үөһээ-Бүлүү совхозка» техника бухгалтерынан үлэлээбитэ. 1966 сылтан 1974 сылга диэри Партия уурааҕынан Оҥхойунан, Маҥааһынан, Дүллүкүнэн управляющайынан ананан үлэлээбитэ. Манна үлэлээбит сыллара кылгас да буоллар, үлэлээбит суолун бэлиэтэ хаалбыта.
1974 сыллаахха дьиэ кэргэнинээн Хороҕо көспүттэрэ. Ордук таһаарыылаах үлэтэ манна саҕаламмыта. Хороҕо ынах-сүөһү биригэдьииринэн ананан үлэтин саҕалаабыта.
Өр сылларга сыралаах үлэтэ хайҕанан Партия Уобаластааҕы Комитетын Почетнай грамотатынан, Саха Республикатын Почетнай Грамотатынан, Профсоюз обкомун Почетнай Грамотатынан, Партия РК Почетнай Грамотатынан, Райсовет Почетнай Грамотатынан, Махтал Суруктарынан наҕараадаламмыта.
Төрүччү үөрэҕэ
Төрүччү үөрэҕэ диэн төрүттэри, өбүгэлэри, төрөппүттэри үөрэтии ааттанар.
«Кут-сүр үөрэҕэ» сахалар киһи өйүн-санаатын дириҥник билэллэрин уонна олохторугар киэҥник туһана сылдьыбыттарын дакаастыыр. Киһи өйүн-санаатын үс кукка араарыы үөрэх-билии өйгө-санааҕа хайдах киирэрин уонна ханнык уларыйыыны баран, үгэскэ кубулуйан умнуллубат курдук уурулларын, онтон кэлин тиһэҕэр буор куту үөскэтэн, эти-сиини үөрүйэх оҥорон, уларытан кэлэр көлүөнэлэргэ салгыы бэриллэр кыахтанарын быһаарар.
Оҕо төрөппүттэриттэн этин-сиинин быһаччы утумнууруттан эти-сиини хамсатар аналлаах буор кутун, үөрүйэхтэрин эмиэ ылынар. Оҕо төрөппүттэриттэн кинилэр үйэлэрин тухары үөрэтэн иҥэриммит үөрүйэхтэрин, буор куттарын илдьэ төрүүр. Дьон сааһыран баран оҕолоннохторуна оҕолоро өйдөөх, үлэлии-хамсыы үөрүйэх буолара сайдыбыт буор куту иҥэринэн төрүүрүнэн быһаарыллар.
Сахалар өй-санаа, кут-сүр үөрэхтэрэ киһи кэлэр көлүөнэлэригэр буор кутун салгыы биэрэн иһэр кыахтааҕын этэр. Бу үөрэҕи биллэххэ, олоххо туһаннахха кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруктаах, эттэрэ-сииннэрэ бөҕө-таҕа, доруобай, үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлиир кыахтаах буола төрүүллэрэ ситиһиллэр, омук салгыы сайдар.
Елабугатааҕы Казань Богородицатын манастыыра
Елабугатааҕы Казань Богородицатын манастыыра.
Елабугатааҕы Казань Богородицатын манастыыра - Нуучча православнай сыаркабын Казанскай епархиятын үлэлии турар дьахтар манастыыра. Татарстан Елабуга куоратыгар, кырдьаҕас куорат чэрчитигэр, Горькай аатынан уулуссаҕа турар. 1856 с.дьахтар общинатын быһыытынан төрүттэммит. Манастыыр аатын 1868 с. ылбыт. 1920 с.(Татарскай АССР төрүттэммит)диэри Елабуга Вятскай губернияҕа, ол аата, Вятскай епархияҕа киирэр этэ. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ, Елабуга манастыыра, епархия улахан манастыыра этэ(1900 с. - 273 монахинялары кытта послушницалар олорбуттара). Манастыырга оскуола, ону таһынан, золотошвейнай уонна живописнай мастарыскыайдар бааллара. Манастыырга сүрүннээн көмөлөһөөччү И.И.Стахеев, манастыыр туһатыгар, 1856-1868 сс., мөлүйүөнтэн тахса солкуобайы биэрбитэ. Ити ураты улахан көмө үбүлээһининэн манастыырга: түөрт муннуктаах кирпииччэ аҕырааданнан төгүрүтүллүбүт 4 хараам, колокуонньа уонна 6 улахан олорор уонна хаһаайыстыбаннай куорпустар тутуллубуттара. Хараам өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн үрэйиллибитэ. 2007 сылтан бүтүннүү чөлүгэр түһэрии саҕаламмыта. 2012 с. алтынньы 31 күнүгэр хараамы Казань уонна Татарстан митрополита Анастасий сибэтии гыммыта.1918 с. манастыырга репрессиялар саҕаламмыттара. 1928 с. сабыллыбыта. 1995 сылтан саҥаттан тэриллибитэ. 1998 с.диэри Казанскай епархияҕа соҕотох дьахтар манастыыра этэ. 2000 сыл саҕаланыытыгар манастыырга 20 монахиня уонна настоятельница - игуменья Вера(Шевченко) бааллара. Манастыырга икки хараам: дьоҕус - великомученица Варвара(1887) киэнэ, уонна улахан - Казань Богородицатын иконатын аатыгар, урусхалламмыт оннугар тутуллубут. Манастыырга чөлүгэр түһэрии уонна реставрациялааһын үлэтэ бара турар. 2019 с. манастыыр иһигэр "Дом Веры" диэн ааттаах түмэл арыллыбыта. Онно, манастыыр олоҕун барытын туһунан кэпсэнэр. Ити иннинэ, манастыыр, "Сохранение исторической памяти" диэн номинацияҕа бэрэсидьиэн гранын ылбыт. Гран харчытыгар түмэл арыллыбыт уонна 2018 с.манастыыр арыллыбыта 150 сылын бэлиэтиир тэрээһиннэргэ туттуллубут. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8C https://m.vk.com/monastirelabuga
Неаполь
Неаполь (Napoli) — Италия соҕуруу уһугар сытар улахан куорат.
Төрүччү үөрэҕэ
Араас эмтэммэт ыарыылар киһи буор кутугар уурулланнар кэлэр көлүөнэлэргэ салгыы бэриллэр кыахтаналлар. Ыраах төрүттэригэр ханнык эмэ төбө ыарыылаахтар, кылгас үйэлээхтэр, быстахтык быһыыланааччылар, дьадаҥылар баар буоллахтарына, былыргы сахалар улаханнык сэрэнэн, бу аймахтары кытта ыал буолартан туттуналлара.
Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥоруута уонна арҕааҥҥы үөрэҕи өрө тутуута сахалар былыргы билиилэрин суох оҥорууга тириэрдэ сыспыта. Билигин ырыынак кэмэ син кэлэн туруктаах өйдөөх-санаалаах, үлэһит дьон кыайалларынан үлэлээн-хамсаан тугу эмэ туһалааҕы оҥостуналлара сыаналанар буолан иһэр. Былыргыттан, хас эмэ көлүөнэлэр усталарыгар кыайыылаах, таһаарыылаах үлэһит, оҕолорун, кэлэр көлүөнэлэрин олохторун үөрэҕэр үөрэтэр дьону «Төрүт уус ыал» диэн ааттыыллара халлаантан ылыы буолбатах. Киһиэхэ буор кут хас да көлүөнэлэр усталарыгар сайдан мунньуллар уонна кэлэр көлүөнэлэргэ салгыы бэриллэн иһэр. Аймахтар сайдыылаах буор куттарын харыстыыллар, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэрин ситиһэллэр.
Үлэҕэ-хамнаска сүрэҕэ суох буолуу эмиэ төрүттэри үөрэтиинэн арыллан тахсар. Урукку ыраахтааҕы салайар кэмигэр Россияҕа ырыынак сокуоннара тутуһуллар этилэр. Ким үчүгэйдик үлэлиир син туох эмэ баайдаах-маллаах, сирдээх-дойдулаах буолара.
Быстар дьадаҥылар, туох да баайдара суох хамначчыттар өрө туруу көмөтүнэн салайар былааһы ылан, барыны бары баһылаан олорбуттара 90-тан тахса сыл буолбутун кэнниттэн Россия дьоно ахсааннара аҕыйаан иһэрин тэҥэ, туох баар үлэ-хамнас барыта сатарыйан, оҥорон-тутан таһаарыы суох буолан, бэлэми, сир баайын эрэ хостооһун, олору туһаныы үлэлэрин эрэ кыайар, сайдыыта суох буор куттаах эдэр дьон үөскээтилэр.
Төрүччү үөрэҕин туһаммат буолуу дьон-аймах өйдөрө-санаалара уонна эттэрэ-сииннэрэ мөлтүүрүгэр тириэрдэр. Таптал, сөбүлүү көрүү аҥардастыы эт-сиин баҕата буоларынан өй-санаа тутаах көрдөбүллэрин аахсыбат, халыйыылары үөскэтэр, олоххо араас уустук балаһыанньалар үөскүүллэригэр тириэрдэр кыахтаах:
1. Таптал аймахтыы буолары аахсыбат.
3. Аймахтарга урукку биллибэт ыарыылар баалларын таптал билэ да сатаабат.
Бу балаһыанньалары сыаналаатахпытына дьиҥнээх олоххо аҥардастыы тапталынан эрэ салаллан олоҕу олоруу чахчы кыаллыбат, үчүгэйгэ тириэрдибэт. Ыал буолуу эмиэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэринэн, тапталы тэҥинэн баайтан-малтан тутулуктааҕа улахан өрүтүн ылар буоллаҕына, аныгы олоххо аҥардас тапталынан эрэ салайтарыы халыйыыны үөскэтэрэ быһаарыллар.
Киһи буолуу диэн аан бастаан өй-санаа сайдыытыттан тутулуктаах үөрэх. Бу үөрэх сүрүн көрдөбүлүнэн оҕо улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран, араас элбэх баҕа санааларын салайан, киһи быһыытын аһара барбатыгар күһэйиитэ, хааччахтааһына, сиэри тутуһарга үөрэниитэ буолар. Таптал аан бастаан эт-сиин баҕа санаата буоларынан, өйө-санаата сайдыбыт киһи таптал үөскэтэр халыйыыларын өйүн-санаатын күүһүн туһанан суох оҥордоҕуна эрэ, киһи быһыытыгар сөп түбэһэр, дьоҥҥо туһалаах өрүтэ арыллар.
Ыал буолан олоҕу олоруу уопутуттан ылыннахха таптал сотору кэминэн ааһарынан ытыктаһыы, убаастабыл, сөбүлээһин үгэс буолбуттара эрэ ордон хааланнар дьон уһуннук, олохторун устата ыал буолан олороллоро кыаллар.
«Уу чугаһа, уруу ырааҕа ордук» диэн этиини халбаҥнаабакка эрэ тутуһар буолуу кэргэнниилэр аймахтыы буолуулара ыраатан иһэрин хааччыйар кыахтаах. Бу этиини тутуспатах кэргэнниилэр оҕолоро өйүнэн ыарыһах буолан хаалара, кинилэри хойутаан да буоллар санаарҕыылларыгар, олохторо табыллыбатыгар тириэрдэр. (1,246).
«Таптаатым да тайахтаахха тахсыам, сөбүлээтим да сүгэһэрдээххэ сүктүөм» диэн сорох дьахталлар баҕа санаалара сахалар олох туһунан үөрэхтэригэр сөп түбэспэт. Бу сөп түбэспэт буолууну төрүччү үөрэҕэ толору дакаастыыр. Аҥардас тайахтаах эрэ, дьадаҥы киһи аныгы дьахтар бары көрдөбүллэрин кыайан толорор кыаҕа суоҕа бииргэ олох олоруу олус уустугурарыгар, кыаллыбатыгар да тириэрдэр.
Кэргэн, ыал буолууга төрүччү үөрэҕин хайаан да тутуһуу эрэйиллэр көрдөбүл буолар. Төрөппүттэр, эһэлэр, эбэлэр олоххо ылыммыт үөрэхтэрин, билиилэрин сөптөөхтүк туһанан оҕолоругар, сиэннэригэр төрүччү үөрэҕин иҥэрэннэр, кэлэр көлүөнэлэрэ салгыы сайдалларыгар туһаналлар.
Аймахтары үөрэтии, кинилэр олохторун, доруобуйаларын, үлэлэрин-хамнастарын, өйдөрүн-санааларын ырытыы төрүччү үөрэҕэ диэн ааттанар. Бу үөрэҕи хас биирдии киһи билэрэ уонна олоҕор туһанара кэлэр көлүөнэлэр сайдыыларыгар туһата улахан. Төрүччү үөрэҕэ уонна сахалар «Кут-сүр үөрэхтэрэ» биир ситимнээхтэр. Киһи оҥорор быһыыларыттан өй-санаа үөскээн ийэ, буор кукка кубулуйан кэлин бэйэтин салайар кыахтанарын сахалар үөрэхтэрэ дакаастыыр.
Оҕо төрөппүтүн көрөн, үтүктэн үөрэнэрэ үгүс. Төрөппүттэр хайдах быһыылары оҥороллоруттан, атын дьоҥҥо, үлэҕэ хайдах сыһыаннаһалларыттан оҕолоро хайдах быһыылаах буола улаатара быһаарыллар. Төрөппүттэри үөрэтии оҕолоро хайдах быһыылаахтарын, олоххо хайдах сыһыаннаһалларын толору арыйан быһаарар.
Саҥа ыал буолууга төрүччү үөрэҕин туһаныы суолтата өссө улаатар. Чугас аймахтарыгар быстахтык быһыыланар, араас эмтэммэт ыарыылардаах дьону кытта эдэрдэр олохторун холбууллара чахчы сыыһа. Араас эмтэммэт ыарыылаахтар, быстах быһыылаахтар, дьадаҥылар сайдыбакка, элбээбэккэ, көҕүрээн истэхтэринэ үтүө, үчүгэй санаалаахтар, доруобайдар, үлэһиттэр элбиир кыахтара улаатар, омук сайдыыны ситиһэр. (2,16).
Быстах быһыылары туруга суох өйдөөх-санаалаах, тулуурдара тиийбэт, бэйэлэрин кыана туттубат дьон оҥороллор. Быстах быһыылары аҕыйатыы дьон өйдөрө-санаалара бөҕөргөөн, тулуурдара элбээн иһэрин бэлиэтиир көстүү буолар. Кэлэр көлүөнэлэрин туһугар дьиҥнээхтик кыһанар төрөппүттэр төрүччү үөрэҕин билэн, туһана сылдьаллар.
Сэбиэскэй былаас дьоҥҥо оҥорбут биир олус куһаҕан быһыытынан төрүччү үөрэҕин умуннарыыта, “былыргы хаалынньаҥ үөрэх” диэн туоратыыта буолар. Эдэрдэр бэйэлэрэ таптыы түстэллэр эрэ холбоһо, ыал буола охсууларын тарҕатан, тэнитэн уонна дьадаҥы, туох да баайдара-маллара суох, үлэни кыайа-хото үлэлээбэт дьадаҥы дьону өрө тутан Россия дьонун барыларын генофондаларын буорту оҥорбуттара кут-сүр үөрэҕинэн дакаастанар. Билигин Россияҕа дьон буруйу оҥоруулара элбээһинэ, үлэһит дьон аҕыйааһыннара эт-сиин мөлтөөһүнүттэн, ордук буор куттара мөлтөөһүнүттэн быһаччы тутулуктаах.
Туһаныллыбыт литература
1. Багдарыын Сүлбэ. Нөрүөн нөргүй буолуохтун! – Дьокуускай: “Бичик” нац. кинигэ кыһата, 1995. – 272 с.
2. "Туймаада" хаһыат. №132. 20.12.2012.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. -156 с.
Энньэ уонна халыым туһалара
Оҕо улаатан киһи буолууну ситиспитин туоһутунан ыал буолуута ааҕыллар. Ыал буолуу киһи араас баҕа санаатын элбэх өттүнэн толорорунан икки өрүттэнэн тахсар:
1. Ыал буолуу эт-сиин баҕа санаатын толорор.
2. Кыыс энньэтэ уонна уол халыыма холбоһоннор ыалга баай-мал мунньуллан иһэрин үөскэтэннэр байыыны ситиһэр санааларын толороллоругар тирэх буолаллар. (11,33).
Ыал буолуу аан бастаан дьон эттэрин-сииннэрин көрдөбүлүн, баҕа санаатын толорор, онтон үлэ баайы-малы үөскэтэринэн, энньэ уонна халыым эбиискэ киириитэ ыал буолууга киһилии быһыыланыыны киллэрэн биэрэр аналлаахтар.
Энньэ уонна халыым ыал буолуу иккис өрүтүн, үлэни сайыннарыыны уонна киһилии быһыылаах буолууну үөскэтэллэриттэн сайдан иһэр омук дьоно хайаан да тутуһа сылдьаллара ирдэнэр.
Энньэ диэн сахаларга былыр-былыргыттан баар, туттулла сылдьар тыл. Халыым диэн тыл ыал буолуу үгэстэригэр тупсарыы киириитин биллэрэр аналлаах түүрдэр тыллара. Былыргы кэмнэргэ сахалар сулуу диэн олус киэҥ, элбэх өйдөбүллээх тылы туһаналлара билигин таба өйдөммөккө уустуктары үөскэтиэн сөп.
Дьон уһун сылларга бииргэ олорон муспут баайдарыттан-малларыттан тутулуктаныылара ыал олоҕо туруктаах буоларын улаатыннарар. Былыргы кэмҥэ кыра оҕолору быалаһар эрдэхтэринэ кэпсэтиини чиҥэтэн бэриллэр 5 таба ахсаана саастарын ситиэхтэригэр диэри лаппа элбээн хаалара кэпсэтии уларыйа охсубатын үөскэтэрэ.
Халыым диэн атыы курдук буолара диэн сэбиэскэй былаас албына этэ. Энньэни уонна халыымы туһанан саҥа ыаллар баайдарын-малларын тэҥнээһин, өйдөрө-санаалара тэҥнэһиитин аан бастаан үөскэтэрэ. Кыыстаах дьон кыыс энньэтин хомуйан, бэлэмнээн эрдэттэн сыанатын быһаараллара күтүөт кэлэн талан ыларыгар туһалыыра. Ыаллар кыыстара энньэтигэр төһө тэриирдээх буоларын сыаналаан ойох ылар уол сылгынан эбэтэр ынаҕынан халыымын төлүүрүн ирдииллэрэ.
Энньэ – былыргы баай ыал кыыһыгар чаастаан баай биэриитэ ааттанар. Эргэ тахсар кыыс өлүүтүн-чааһын; сири, киһини, сүөһүнү, малы, ураһаны төрүөбүттэриттэн илдьэ барар. Ону энньэ-сэтии диэн ааттыыллара. (1,196).
Кыыс эргэ тахсарыгар ыраас кыыһынан буоларын былыргы сахалар кытаанахтык ирдииллэр этэ. С.И.Боло суруйарынан: “Дьахтар хоруоҥкалаах, тыаһыырдаах (кыабакалаах) боруок, холумтан охсунардаах сарыы, түнэ эбэтэр убаһа көхсө тураҕас сыайалаах буолара үһү. (1,87).
Сыппа сыалыйа иннинэн быалаах, онто иҥиир сабынан тигиллэр, эрин кытта хоонньоһоругар итинник таҥнар. Ону ийэтэ эрэ көрөр, сыппа тигиитэ көтүллүбүт буоллаҕына, кыыһа уурайан, дьахтар аатын ылара үһү. (2,57).
Кыыс ситтэр эрэ эргэ тахсар аналыттан кыыстаах төрөппүттэр энньэтин улаатан истэҕинэ бэлэмнии, мунньуна сылдьаллара. Кыыс оҕо энньэтин кээмэйэ эрдэттэн биллэн дьон билиитигэр тахсара ситиһиллэр. Бу энньэ диэн кыыс дьоно төһө баайдарыттан тутулуктанан араас кээмэйдээх буолуон сөп. Энньэ кээмэйэ улахана кыыс тас көрүҥэр биллэр эбиискэ буолан эбиллэн эргэ тахсыыга улаханнык көмөлөһөр аналланар.
Сахаларга “Ыал ийэтинэн” диэн этии баар. Ыалы тэрийиигэ кыыс оҕо ылар оруола олус улахан. Төрүүр оҕо этэ-сиинэ уонна өйө-санаата сайдыыта дьахтартан улахан тутулуктаах. Ол иһин сахалар аналлаах ыал буолуу үгэстэрин туһаналлар.
Уол киллэрэр халыыма кыыс энньэтигэр тэҥнээх буолара ыал буолааччылар баай-мал өттүнэн тэҥнэһиилэрин үөскэтэн өйдөрүн-санааларын кытта тэҥниир аналлаах. Төрөппүттэр бэйэ-бэйэлэригэр тэҥнээхтик, ытыктабыллаахтык сыһыаннаһыылара оҕолорун иитэллэригэр атаахтатыы өттүгэр халыйыыны үөскэтэн кэбиһэллэрин тохтотууга уонна оҕо “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини кыра эрдэҕиттэн тутуһа үөрэнэригэр аналланар.
Ыал буолуу диэн кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии саҕаланыыта ааттанар. Эрдэттэн баайдара-маллара бэлэмнэнэрин, хомулларын кыыс энньэтэ баара биллэрэр. Энньэ диэн кыыс ыалы тэрийиигэ киллэрэр кылаата, бэйэтин баайа-мала буолар. Ол иһин уол киллэрэр халыыма кыыс энньэтигэр тэҥнээх буолара ирдэнэр. Уол халыымы төлүүрэ ыалы үлэлээн хааччыйар кыахтааҕын биллэрэр. Энньэ уонна халыым кээмэйдэрэ тэҥ буолуута төрөппүттэр өйдөрө-санаалара тэҥнэһиитин үөскэтэн оҕо иитиитэ туруктанарыгар, икки өрүттэнэригэр туһалыыр уратылаах.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьон бары кэриэтэ баайдара-маллара аҕыйах, дьадаҥы эрдэхтэринэ, үлэлиир, оҥорор кыахтарынан эрэ араараллара. Билигин ырыынак кэмигэр дьон сорохторо байан-тайан истэхтэринэ, баай-мал ылар оруола улаатан, үрдээн биэрэр. Саҥа ыалы тэрийиигэ энньэ уонна халыым туттуллан, ылар оруоллара ордук улаатара ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Кыыс энньэтин кытта уол халыыма тэҥнэһиилэрэ ыал буолааччылар икки ардыларыгар баай уонна мал тэҥнэһиитин үөскэтэннэр “Тэҥнээҕи булунуу” диэн үөрэххэ сөп түбэһэллэр. Баай-мал тэҥ буолара өй-санаа тэҥнэһиитин үөскэтэн ыал олоҕо туруктанарын тэҥэ, оҕолору иитиигэ, үөрэтиигэ тэҥнээх дьайыыны оҥороллоругар тириэрдэр.
Энньэ уонна халыым бааллара ыалы тэрийэр эр киһи уонна дьахтар баайдарын уонна өйдөрүн-санааларын тэҥнээн биэрэн оҕолорун иитэллэригэр, үөрэтэллэригэр тэҥнэһиини үөскэтэр. (3,62).
Туһаныллыбыт литература
1. Боло С.И. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. – Якутск: Нац.кн. изд-во “Бичик”, 1994. – 352 с.
2. Федоров Г.Е., Егоров Н.Ф. Сэргэ төрдүгэр сэһэн. – Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1991. – 160 с.
3. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Кристина Тимановскайа
Кристина Тимановскайа (Крысціна Сяргееўна Ціманоўская), Бөлөрүүс Республикатын биллэр спортсменката, чэпчэки сүүрүүк, Сэтинньи 19 күнүгэр 1996 сыллаахха төрөөбүтэ. Неаполь куоратка буолбут сүүрүү чемпионатын кыайыылааҕа.
Атырдьах ыйын 1 күнүгэр 2021 сыллаахха Токио олимпиада 2021 Дьоппуоҥҥа сылдьан Александр Лукашенко кириитикэлээн уонна олимпийскай комитеты кириитикэлээн айдаан таһаарбыта. Дьоппуон полицийаларыттан көмө көрдөөбүтэ, Минскэй куоратка ыытыман диэн. Дьоппуоннар Австрияҕа уонна Германияҕа ыҥырыы ыыппыттара политическай куотуу көрүүтүнэн. Атырдьах ыйын 3 күнүгэр Польша Кристинаны ылабын диэбитэ.
Александр Лукашенко Кристинаны таҥнарыахсыт диэбитэ, өлөрүөх өһөрүөх буолбута. Ити кэнниттэн, Кристина оҕонньоро оҕотун илдьэ Украинаҕа куоппута. Кристина ийэлээх аҕатыгар Бөлөрүүс КГБлара кэлбиттэрэ биллэр.
Ол күн Александр Лукашенко ыйааҕынан КГБлар Украинаҕа олорор политическай активиһы Виталий Шишову өлөрбүттэрэ.
Одон
Одон диэн геометрия эттигэ, сфера иһигэр баар куйаар. Одон сабыылаах уонна аһаҕас буолар. Сабыылаах одоҥҥо сфераны быһыылыыр чэрчи чоптор киирэллэр, аһаҕас одоҥҥо кинилэр киирбэттэр. Одон кииниттэн ньууругар баар чопко дылы барар кэрчик радиус дэнэр. Одон киинин нөҥүө баран ньууругар баар икки чобу холбуур кэрчик диаметр дэнэр.
Бестинова Мария Васильевна
Бестинова Мария Васильевна — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, РФ уопсай Үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ.
Олоҕун кэрчиктэрэ
1954 сыллаахха Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕыс кылаас кэннэ ЯПУ-2 үөрэнэн бүтэрэн баран Хороҕо оҕо саадыгар иитээччинэн үлэлээбитэ. 1982 сыллаахха СГУ историческай факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Ити кэмтэн Хоро орто оскуолатыгар история учууталынан үлэлиир.
Федоров Петр Никифорович
Федоров Петр Никифорович — Хоро Бүөтүр — Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ (1983), Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1992)
Олоҕо, айар үлэтэ
Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аан бастаан «Бэлэм буол» хаһыакка маҥнайгы заметката тахсыбыта. 1975 сыллаахха «Эдэр коммунист», «Сахаада» хаһыат эрэдээксийэлэригэр литсотруднигынан, отдел сэбиэдиссэйинэн, телевидение уонна радио кэмитиэтигэр, «Чуораанчык» сурунаалга редакторынан үлэлээбитэ.
Самсонов Юрий Дмитриевич
Самсонов Юрий Дмитриевич (1944–), суруналыыс.
Олоҕун устуоруйата
Юрий кыра кылааска Үөһээ Бүлүүгэ И.Н. Барахов аатынан оскуолаҕа үөрэммитэ. Онтон Хоро оскуолатыгар сэттиһи бүтэрэн баран Үөһээ Бүлүүгэ киэһээҥи оскуолаҕа үлэлии-үлэлии үөрэнэн онуһу бүтэрбитэ.
Хороҕо үөрэнэр сылларыгар хоһооннору, кыра кэпсээннэри суруйара. Оччотооҕу саха тылын учууталлара Валерий Чиряев, Афанасий Бойтунов оҕолору суруйарга үөрэтэллэрэ. Бииргэ үөскээбит табаарыһа Вася Васильевтыын түүннэри олорон суруйар этилэр. «Бэлэм Буол» хаһыакка суруйаллара. Вася Васильев кэскиллээх суруналыыс буолан иһэн эдэр сааһыгар ыалдьан олохтон туораабыта. Юра эдэр сааһын доҕотторо Уйбаан Ороһуунускай, Коля Павлов, Петя Федоров-Хоринскай бииргэ түмсэн кэпсэтэллэрэ, кинигэни ырыталлара.
Оскуоланы бүтэрэн баран Мииринэйгэ баран милииссийэнэн үлэлии сылдьыбыта. Хараҕа мөлтөх буолан эрдэ аармыйаҕа ыыппатахтара. 25 сааһыгар баҕа өттүнэн тылланан барбыта. Икки сыл Читаҕа үчүгэйдик сулууспалаан сержант званиелаах кэлбитэ. Кэлээт тутуу биригээдэтигэр үлэлээбитэ. Хороҕо кулуубу, ыаллар олорор уопсайдарын туппуттара.
Онтон оскуолаҕа кочегарынан өр сылларга үлэлээбитэ. Кини хаһыаты, кинигэни сүрдээх элбэхтик ааҕара. Ханнык баҕарар бэлиэ күннэри, улуу дьоннор төрөөбүт күннэрин билэр, дьонннорун хаһан төрөөбүттэрин, онтон да атын сыыппаралары ыйыттахха билэр буолара. Саха суруйааччыларын туһунан араас литературалары хасыһан хаһыаттарга таһаартарара.
Сфера
Сфера (σφαῖρα - Одон) диэн геометрия барамайа. Сфера эргимтэ үс кээмэйдээх холото буолар. Сфера үс кээмэйдээх куйаарга баар чоптор оруннара буолар, кинилэр бары биир бэриллибит чоптон тэҥ ыраахха бааллар. Бу бэриллибит чоп сфера киинэ дэнэр.
Надаар (фотограф)
Надаар (дьиҥнээх аата — Гаспар Феликс Турнашон, ; 1820 сыл муус устар 6 күнэ — 1910 сыл кулун тутар 21 күнэ) — аатырбыт француз фотограба, карикатурииһа, романииһа уонна воздухоплавателэ.
Виталий Шишов
Виталий Шишов (бөл: Віталь Васільевіч Шышоў), Бөлөрүүс политическай активиһа, Александр Лукашенко былааһын кириитикэлээччи, абааһы көрөөччү. Украинаҕа олорор беларустарга "Дом беларусов" диэн офистааҕа. Александр Лукашенко уонна Владимир Путин ыйааҕынан КГБлар атырдьах ыйын 3 күнүгэр 2021 сыллаахха пыткалаан уонна ыйаан өлөрбүттэрэ.
Захаров Андрей Иванович
Захаров Андрей Иванович (18.08.1912—29.12.1997) — биллиилээх саха бэлиитигэ, 1943 сыллаахтан ВКП(б) Саха Сиринээҕи обкомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа сэкиритээрэ. Кэлин тыа хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччытынан үлэлээбитэ, РСФСР уонна Саха АССР Үрдүкү Сэбиэттэрин дьокутаатынан хаста да талылла сылдьыбыта.
Тыл өйү-санааны кытта тутулуга
Омук тыла төһөнөн былыргы даҕаны өйү-санааны кытта тутулуга ордук күүстээх, кытаанах. Тылы үөскэтэр дорҕооннор Айылҕаҕа үөскүүр араас тыастан-уустан быһаччы үөскээбиттэр, ол тыаһы-ууһу, дорҕооннору үтүктэллэр. Саха тыла олус былыргы тыл буолан айылҕаны кытта дорҕооннорунан тутулуктарын билигин да иҥэрэн илдьэ сылдьар.
Айылҕаҕа аан маҥнай араас тыастар, дорҕооннор баар буолбуттарын ким да утарбат. Ханнык баҕарар тыл тус-туспа дорҕооннортон хомуллан үөскүүр. Хас биирдии дорҕооннору тус-туспа буукубаларынан бэлиэтээн тыллары суруйабыт.
Дорҕооннор киһи мэйиитигэр араас хамсааһыннары үөскэтэллэр. Тылы үөскэтэр дорҕооннор киһи мэйиитигэр оҥорор хамсааһыннара, доргутуулара киһиэхэ араас санаалары үөскэтэллэрин, ол иһин өйү-санааны кытта быһаччы тутулуктаахтар.
Дьон бары музыка алыптаах тыастарыгар ылларан санаалара көтөҕүллэр, күүһүрэр кэмигэр киирэллэрин билэллэр. Киһиэхэ музыка алыптаах дорҕоонноругар куустаран араас санаалар киирэллэр. Сорох музыка өрө күүрүүлээх, кыайыыга-хотууга ыҥырар, соннук санаалары үөскэтэр, атыттар нуһараҥ, сынньалаҥ, дуоһуйуу санааларын киллэрэллэр. Музыка дорҕонноруттан араас санаалар үөскүүллэр. Онтон хас да дорҕооннортон тыл хомуллар. Хас биирдии дорҕооннор киһи мэйиитигэр бу дорҕооннорго сөп түбэһэр санаалары үөскэтэллэр. Ол иһин тыл иччилээх диэн этиллэр.
Ханнык баҕарар үтүө тыллары араастаан эҕэлээн «Куһаҕаннык иһиллэр» гына этиэххэ сөп. «Кытаанах, дьиппиэн саҥа» атын киһиэхэ ордук тиийимтиэ, ылыннарыылаах буолар, онтон «Сымнаҕастык эттэххэ» баҕар кыһанымыахха да сөп курдук.
Кыра оҕо ытаан бэбээрэр саҥата истэргэ олус ыарахан, куһаҕан, хайа да киһи тулуйан истибэт, өйө-санаата айманар, тэһииркиир, ыксыыр, уһуннук иһиттэххэ олорбот да турбат да кэмҥэ киирэр. Бу киһи өйүгэр-санаатыгар саамай күүскэ дьайар дорҕоон. Ытыыр саҥаны иһиттэххэ киһиэхэ көрө-истэ, көмөлөһө, көмүскүү барар санаа үөскүүр.
Оҕо ытыыр саҥата кыра эрдэҕинэ «Ээ» диэнтэн улааттаҕына «Ыы» диэҥҥэ уларыйар. «Ээ» диэн дорҕооннортон киһи мэйиитигэр үөскүүр хамсааһыннар көмүскүүр, харыстыыр, көмөлөһөр санаалары үөскэтэллэр. Холобур, эйэ, эбэ, эһэ, эм уонна да атыттар.
Айылҕа кыылларыттан куобах эмиэ ытыыр. Ыксаатаҕына, ыгылыннаҕына оҕо курдук ытаан тоҕо барар. Бу айылҕаҕа сотору-сотору аһара элбэхтик үөскээн хаалан букатын суох буола сыһыар диэри эстэргэ тиийэр кыыл кыра оҕо курдук ытаан бэбээрэрэ мээнэҕэ буолбатах. Дьон-аймах куобах ытыырын истэн, долгуйан, санааҕа түһэн олох туһунан толкуйдуулларын үөскэтэр аналлаах.