cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Интэриниэт
Интэриниэт устуоруйата
1996 сыллаахтан Аан дойдутааҕы ситим (WWW) "интэриниэт" диэн өйдөбүлү толору кэриэтэ солбуйар буолар уонна билэни атастаһар FTP боротокуолу трафигынан куоһарар. 1998 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр — доменнары салайар аналлаах ICANN диэн кэммиэрчэскэйэ суох тэрилтэ баар буолар.
Танда (өрүc)
Танда үрэх - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 159 км., тардыытын иэнэ 3840 км².
Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэ хаптал хайалаах сиргэ баар. Тардыытыгар 800 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн Хатанньа (70 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Малайзия
Малайзия диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Уон үс иллээх уонна үс федерал сирдээх федерация. Кураанах сирин иэнэ 330,803 км2. Олохтоохторун ахсаана 25 млн тахса. Дойду арҕаа уонна илин чааска арахсар. Кирбиилэhэр Тайлаанныын, Индонезиялыын, Сингапурдуун, Брунейдыын уонна Пилиппиннэрдиин.
Өтөн
300px|thumb|right|Өтөн thumb|  Streptopelia orientalis Өтөн (лат. Streptorelia orientalis, нуучч. восточная эбэтэр большая горлица) — холууп бииһин ууһугар киирэр көтөр. Атыырын ыйааһына 221-300 г, тыһыта - 253-290 г.
Ойуур саҕатыгар баар буолар, хонууларга, бааһыналарга аһыыр. Ыам ыйын ортотугар кэлэр. Атырдьах ыйын ортотугар эбэтэр балаҕан ыйын саҥатыгар барар.
Континент
Континент диэн улахан кураанах Сир маассата. Сиргэ сэттэ континент баар: Азия, Африка, Хоту Америка, Соҕуруу Америка, Антарктика, Эуропа уонна Аустралия.
Майа нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Улуус кииниттэн 34 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 7 713 киһи (2007 сыл).
2007 сылга дылы улуус киинэ этэ, ол гынан баран улуус сорох тэрилтэлэрэ Майаҕа хааллылар.
Абас
Абас (vagina, влагалище) дьахтар Ууһуур тиһигин тас уоргана,онно киирэллэр Мотохоно сүүһэ (лобок),Мотогоно мойтохторо (большие половые губы), Муот аан (половая щель), Моттоҕойдор (малые половые губы ), Моттойо (Клитор). Ууһуурун сиппит кыыс (дьахтар) абаһа түүлээх. Түү мотохоно сүүһүн, Мотохоно мойтоҕун тас өттүн бүрүйэр. Мотохоно мойтохторо Муот аан эркиннииллэр. Мотохоно мойтохторун икки ардыгар моттогойдор (малые половые губы) бааллар. Моттогойдортон Үҥүлүтэр (преддверие влагалища) саҕаланар. Моттоҕойдор икки ардыларыгар Моттойо (Клитор) диэн сүрүн уорган баар. Моттойо диэн дьахтар эр киһи Өбүһүгэр майгынныыр уоргана. .
Биһирэм тыл (араадьыйа биэриитэ)
"Биһирэм тыл" - саха араадьыйатыгар Михаил Петрович Алексеев-Дапсы ыытар биэриитэ. Өрөбүл аайы 09:35 ч тахсар. Биэрии, сүрүннээн, саха тылыгар сыһыаннаах. Үксүгэр тылы ырытар, дьон саҥатыгар сыыһаны ыйан биэрэр. Сороҕор биэрии хайа эмэ суруйааччыга, бэйиэккэ, туох эмэ суолталаах сабыытыйаҕа ананааччы. Биэрии араас кэмҥэ араас уһуннаах этэ. Хаста даҕаны быһа тахсар буола сылдьыбыта. Нэдиэлэ иккитэ тахса сылдьыбыта эмиэ баар этэ. Ол эрээри билигин эрдэ суруллубута эрэ тахсар.
Биэрии С. Зверев-Кыыл Уолун ырыатыттан саҕаланар. Онтон Дапсы "Нөрүөн нөргүй! "Биһирэм тыл", Дапсы" диэбитинэн биэриитин саҕалыыр.
Зиновьев Петр Петрович
Зиновьев Петр Петрович - стольник, 1687 сылтан 1691 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Кровков Матвей Осипович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Гагарин Иван Михайлович анаммыт.
Максимова Мира
thumb|250px Мира Максимова (Ушканова) (англ. Mira Maximova (Ushkanova), 1981 с. муус устар 4 күнэ, Дьокуускай),  Umira2 (ExUmira2) диэн аатынан эмиэ биллэр - поэтесса, тылбаасчыт, авторскай ырыалары фортепиано уонна акустик кавердар доҕуһуолларынан толорооччу.
Ус о5олоох ыал улахан кыыhа,  бырааттаах уонна балтылаах.
Мульткиинэ дьоруойдарын Чебурашка уонна Крокодил Гена ырыаларын үс тылынан (ааҥыл, кытай, саха) тылбаастаан уонна видео-роликтары ru:YouTube-ка уган биллибитэ.
"Человек Мира" ыстатыйаттан быһа тардыы :
Во всемирной паутине популярность непредсказуема. Изо дня в день Интернет рождает разного рода сомнительных героев – плачущего в защиту Бритни Спирз мальчика, возмущенного клиента требующего от провайдера «кайфа без разрывов», чихающего детеныша панды… Но кроме таких «звезд» однодневок, бывают явления более значительные.
Например, якутянка, живущая в Китае, Мира Максимова, которая, уже несколько лет ведет свою веб-страничку в известном видеоблоге Youtube. В своих самодельных клипах она знакомит весь мир со своей родиной, с республикой Саха. Она одна из наиболее читаемых русскоязычных ютьюберов...
Ааптарскай ырыалара
http://www.realmusic.ru/miramaximova
Айымньылара
http://www.stihi.ru/avtor/umira2
Ырыа тылбаастара
http://www.realmusic.ru/umira2_translations_and_covers
Youtube-ка тус сирэйэ
http://www.youtube.com/ExUmira2
Кулгаах
300px|thumb|right| Кулгаах — хамсыыр харамай дорҕоону ылынар уустук уоргана. Хуордалаах харамайдар үгүстэригэр кулгаах дорҕоону ылынарын таһынан эт-хаан куйаарга ылар балаһыанньатын уонна тэҥнэһигин хааччыйар. Үүтүнэн иитиллээччилэр (млекопитающие) уонна киһи истэр уоргана тас өттүттэн араакабынанан хааччахтанар.
Киһи кулгааҕа 8(1)-тэн 20000-ҕа диэри Гц түргэннээх дорҕоон долгунун билэр кыахтаах. Ол 41 миэтэрэттэн 1.7 см диэри долгун уһунугар тэҥнээх.
Тоноҕостоохтор (позвоночные) өбүгэлэрэ аан-бастааҥҥы уу харамайдарыгар (первичноводные) кулгаах тирии ураты билгэлиир уорганыттан үөскээбитэ.
Кулгаах эволюцията
Ис кулгаах (лабиринт) тоноҕостоох харамайдарга (позвоночные) тэҥнэһик уорганын быһыытынан үөскээбитэ. Киириитигэр төгүрүк уонна ньолбоҕор быһыылаах мөһөөччүктэр (круглые и овальные мешки) уонна кэлтэгэй төгүрүк ханааллар (полукружные каналы) бааллар. Миксииннэргэ (Миксины) биир ханыы ханаал, миногтарга - икки, оттон тоноҕостоохторго - үс.
Төгүрүк айахтаахтар ньолбоҕор мөһөөччүктэрэ улахана суох сиэп курдук быһыылаах, лагена диэн ааттанар. Кини тэҥнэһиги хааччыйарын тэҥэ дорҕоону истэргэ көмөлөһөр. Тоноҕостоохтор сайдыыларын түмүгэр лагена амфибиялар истэр уорганнарыгар кубулуйбута. Рептилиялар истэр уорганнара арыый улахан уонна үс ханаалга арахсыбыт. Оттон көтөрдөр лагеналара быдан хороҕор, онон кинилэр ордук чуордук истэллэр. Үүтүнэн аһылыктанааччылар ис кулгаахтара быдан уустук оҥоһуулаах, оттон лагеналара эриллэн хаалбыт улиткаҕа кубулуйар.
Тоноҕоһо суохтар истэр уорганнара
Тоноҕостоох харамайдар эрэ кулгаахтаахтар эрээри, тоноҕоһо суохтар эмиэ билэр уорган атын көрүҥүн көмөтүнэн дорҕоону билэр кыахтаахтар. Холобур, үөн-көйүүр ыраахтан кэлэр дорҕоону тимпанальнай уорган көмөтүнэн истэр. Ханнык кэргэҥҥэ (семейство) киирэринэн, кини истэр уоргана төбөтүгэр эбэтэр этин атын чааһыгар да баар буолуон сөп.
Сорох үөн-көйүүр тимпанальнай уоргана аһара сэргэх, онон атын хамсыыр-харамайдартан быдан  чуор буолар. Холобур, Ormia ochracea диэн паразит сахсырҕа тыһыта. Кини тимпанальнай уоргана иһин икки өттүгэр баар. Ити уорганнара тас дьардьаманан холбоно сылдьар буоланнар, барабааннай перепонка курдук үлэлииллэр уонна тыас кэлэр сирин туһунан чопчу информацияны биэрэллэр. Бу ньыма кини сымыытын уурар дьиэ атыыр чөкчөҥөтүн ырыатын истэригэр көмөлөһөр. Сорох үөн-көйүүр реверберация  түргэнин сөкүүндэ 50 миллиард өлүүскэтин саҕа уратытын араарар. Онон тыас хайысхатын чопчу билэр кыаҕа улахан.
Тоноҕоһо суохтар(членистоногие) истэр уорганнара быдан судургу оҥоһуулаах, онон чугастан кэлэр дорҕоону эрэ истэллэр. Холобур, ооҕуйдар уонна таракааннар атахтарыгар дорҕоон хамсааһынын хабар түүлээхтэр. Гусеницалар эттэригэр эмиэ оннук дорҕоону билэр түүлээхтэр, онон тыас хайа диэкитэн кэлэрин арааран билэллэр.
Патологията
Кулгаах унуоҕун оноһуллута кэьиллиннэҕинэ киһи сүүс бырыһыан дьүлэй буолбат.
Кулгаах култуураҕа
Кулгаах быһыытын уларытыыта отопластика диэн ааттанар.
Туттуллубут литература
Ear Ухо
Кыракый хорсун тостер
Кыракый хорсун тостер (The Brave Little Toaster) — АХШ биир биллэр мультига, 1987 сыллаахха тахсыбыта. Элбэх оҕолорго үөрүүнү аҕалбыта.
1800
1800 сыл.
Төрөөбүттэр
Саха суругунан бастакы уус-уран айымньытын суруйбут Уваровскай Афанасий Яковлевич Эдьигээҥҥэ төрөөбүт.
Кировскай уобалас
Кировскай уобалаһа, (Нууччалыы: Кировская область) - Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Киров.
Илин өттүттэн Перм кыраайын кытта уонна Удмуртияны кытта, хоту өттүттэн Коми Өрөспүүбүлүкэтин уонна Архангельскай уобалаһы кытта, арҕаа өттүттэн Вологодскай, Костромской, Нижнэй Новгороды уобалаһын кытта, соҕуруу өттүттэн Марий Эл уонна Татарстааны кытта кыраныыссалардаах.
1936 сыллаахха тэриллибитэ.
РАК ЫАРЫЫ УОННА ОНУ УТАРЫ ОХСУҺУУ
РАК ҮӨСКЭЭҺИНИН БИРИЧИИНЭЛЭРЭ
Урут рак ыарыы биричиинэлэрин быһаарыыга айылҕа процестарыгар ханнык да орооһуу суох буолуутун модьуйар араас элбэх научнайа суох, реакционнай меделискай- морганистай көрүүлэр бааллара. И.П.Павлов аспыт үөрэҕэр олоҕуран биһиги учуонайдарбыт араас ыарыы үөскээһиннэрин нервнай система быһаарар диэн дакаастаабыттара. Тастын усулуобуйалар сабыдыалларыттан конна организмҥа веществолар атастаһыылара кэһиллиититтэн рак ыарыы үөскүүрүгэр усулуобуйалар тэриллэллэрэ дакаастанна. Урут этиллэрин курдук, рак киһи этин ханнык эмэ миэстэтин анал ыарыыта буолбакка, киьи этин хаанын бүтүннүүтүн киһи уопсай ыарыыта буолар. Биһиги бастаан иһэр советскай наукабыт иннин диэкки сайдыыта сотору бириэмэнэн ыарахан (куһаҕан хаачыстыбалаах) искэҥнэри урут билиниллэ илик көрүҥнэрин улааппыт, дириҥээбит да түбэлтэлэригэр эмтиир ньымалары баһылыырга толору кыаҕы биэриэ диэн эрэниэххэ сөп. ==РАК ЫАРЫЫ ЭРДЭТЭЭҔИ СҮРҮН БЭЛИЭЛЭРЭ УОННА ЭМТЭЭҺИНЭ КУРТАХ РАГА== Куртах рагынан үгүс өттугэр 40-60 диэри саастаах дьоннор ыалдьаллар. Якутскайдааҕы республиканскай онкологическай диспансер матырыйаалларынан, кэнники 3 сыллар усталарыгар куртах рагынан ыалдьан радикальнайдык операцияламмыттар ортотунан ыллахха 49 саастаахтар. Ол гынан баран, маҥан куртах рага 40-тан аллараа саастаах дьону ыарытыннарбат диэн буолбатах, онон куртах рагын билиигэ олус наһаа сэрэхтээх уонна болҕомтолоох буолуу наада. Куртах рагынан уксугэр эр дьон ыалдьаллар, кинилэр ыалдьыылара дьахталлардааҕар икки төгүл элбэх буолар. Билигин куртах рага доруобай эккэ хааҥҥа эмискэ буолбакка, өр кэм устатыгар ыарытыннарар, эмтэтиллибэтэх хроническай ыарыылар кэннилэриттэн үөскүүрэ дакаастанна. Рак үөскүүрүн бэлэмнээччи уонна ардыгар ракка кубулуйааччы хроническай ыарыыларынан, хроническай гастриттар, куртах ис салыҥнаах сараһыныттан эт үүнүүтэ, сараланыыта уонна бааһырыыта буолаллар. Куртах рагын бэлиэлэрэ арааһынай буолаллар. Ол иһин куртах рага «үгүс сирэйдээх» диэн ааты мээнэҕэ ылбатаҕа. Рак иннинээҕи өр бириэмэлээх куртах хроническай ыарыыта баһыйыытыттан, куртах рага бастаан үөскээһинигэр үгүс түбэлтэлэргэ раковай ыарыы быһыытынан билимтиэтэ суох буолааччы, ол эрээри, ити ыарыы киьи болҕомтотун манныктарынан тардыан сөп: 1.	Хас да нэдиэлэ эбэтэр хас да ый устатыгар ыарыһах бэйэтин чувствуйдааһына уларыйар, уопсайынан мөлтүүр, күүһэ өһүллэр, үлэлиир дьоҕура түргэнник намтыыр, сылайар буолар 2.	Ханнык да төрүөтэ суох, сылдьан иһэн аһыан баҕарбат буолар, ардыгар астан букатын тэйэн, аһы олох сөбүлээбэт буолар 3.	«кутах адаарыйыыта», аһаабыт аһы астыммат буолуу, куртах наһаа туолбут курдук буолуута, кини газтартан үллүүтэ, ардыгар сүрэх өлөхсүйүүтэ, хотуолааһын уонна түөһүн тылын анньынан аалан ыалдьыыта 4.	Ыарыһах бэйэтэ да билэринэн, атыттар да көрүүлэригэр туох да биричиинэтэ суох улам дьудэйиитэ, кубарыйыыта, о.д.а. хаан аҕыйааьынын бэлиэлэрэ 5.	Өй-санаа өттүнэн мөлтүүр, үөрбэт-көппөт, кинини тулалыырга барытыгар интэриэһин, үлэҕэ дьулуурун сүтэрэр, улугурар уонна ээл-дээл буолар
Кировскай уобалас
Демография
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 1 319 076 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 10,96 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74.77% (2013).
РАК ЫАРЫЫ УОННА ОНУ УТАРЫ ОХСУҺУУ
КУОЛАЙ РАГА
Куолай рагынан үксүгэр 50-нарыттан тахсыбыт дьон ылдьаллар, ол эрээри эдэр да саастаахтар ыалдьаллар түбэлтэлэрэ баар буолар. Куолай рага, син атын органнар ракторын курдук, чэгиэн, хаһан да уларыйбатах куолайга эмискэ үөскээбэт, хас да сыллар усталарыгар арааһынай ыарыыттан куолай уруккутуттан кубулуйбут, эмсэҕэлээбит миэстэтигэр ыарахан искэҥ үөскүүр. Ыарыыттан куолай бааһырар, чэрдийэ оһон кыараҕастыйар, ол кэнники куолай рагар тиэрдэр. Манна, Саха сиригэр, куолай рага сайдыытын үөдүтээччи биричиинэлэртэн биирдэстэрэ тоҥ балыгы уонна тоҥ эти олус итии хойуу чэйи кытта сиэһин буолар. Ити фактортан, итии уонна тымныы холбоһуутуттан ураты, дьон испиири тыыннаахтыы иһэр, сэбирдэх табаҕы хамсанан тардар үгэстэрин умнуохха сатаммат. Онкологическай диспансер кэтээн көрүүтүнэн, куолайдарыгар раковай бааһырыылаах бары ыарыһахтарга ыалдьыахтарын иннинэ эбэтэр ыалдьар бириэмэлэригэр, ленточнай илиистиктэр баар буолаллара билиннэ. Куолай рагын эмтээһинин тоторутааҕыта диэри олус күчүмэҕэй суолунан буолара. Куолай моой диэкки өттүгэр уонна куолай алын өттүн үс гыммыттан бииригэр аҕыйах хирурдар оҥороллоро. Түөс операциятын кэнники сыллардааҕы ситиһиилэрэ куолай рагын хирургическайдык эмтээһини, кини бары салааларыгар кыайыылаахтык ыытыы техникатын баһылыырга кыаҕы биэрдэ.
МАТКА ТӨРДҮН РАГА
Бары рагынан ыалдьар дьахталлар ахсааннарыттан матка төрдүн рагынан ыалдьыы 40% ылар, оттон дьахталлартан уонна эр дьоннор рагынан ыалдьыыларыттан барытыттан 25% кэрэҥин ылар. Якутскайдааҕы республиканскай онкологическай диспансер түмүктэринэн олохтоох нэһилиэнньэ ортотугар матка төрдүн рагынан ыалдьааччылар 15%-тан ордуга суохтар. Дьахтар половой системата рагынан ыалдьыытын намыһах бырыһыана олохтоох нэһилиэнньэ хат буолууну искусственнай тохтотуунун, атыннык эттэххэ аборт оҥорторууну, аҕыйахтык туьанарынан быһаарыллар. Онон хат буолуу нормальнай физиологията кэһиллибэт. Матка төрдүн рагынан үксүгэр 40-тан 60 сааһыгар диэри ыалдьаллар. Матка рага матка төрдүн рагынааҕар 20 төгүл кэриҥэ аҕыйахтык көрсүьүллэрин болҕомтоҕо ылан, бу брошюраҕа матка төрдүн рагын туһунан эр кэпсэниллэр. Матка төрдүн рага маҥнайгы стадиятыгар матка эрэ ыалдьыытынан буолбакка,организм уопсай бэрээдэгэ кэһиллиититтэн биллэр. Бу рак, ханнык баҕарар орган рагын курдук, организм уопсай ыарыытынан буолар. Онон матка моонньун рага бастаан саҕаланыытыгар аҕыйах, соччо биллибэт бэлиэлээх буолар, онон врачебнай чинчийэн көрүүлэринэн эрэ биллэр. Өскөтүн дьахтар уруккуттан атын хаан тахсыыларын эбэтэр куһаҕан сыттаах үрүҥ тахсыытын билиннэҕинэ түргэнник врачка –гинеколагка көрдөрүөхтээх уонна матка рагын эрдэтээҕи кэмигэр эмтиир кыах баарын өйдөөн туран, матка рага саҕаланан эрэрин эбэтэр атынын быһаартарыахтаах. Соторутааҥҥыга диэри матка төрдүн рагын эмтиир сүрүн ньыманан операциялааһын эрэ буолара, билиҥҥи бириэмэҕэ бу ыарыыга рентген уота уонна радийдар киэҥник туттуллаллара. Итинник эмтээһин ньымалара практическай онкология атын ханнык да салааларыттан ордук матка төрдүн рага кыайыылаахтык туттуллаллар. Эмтээһин ити бары ньымаларын сатабыллаахтык холбоон туттуу, а.э. операцияны сардаҥа ньымаларын кытта сатаан булкуйа туттуу, үтүөрдэргэ ордук эрэллээх эмтээһининэн буолар.
АЛЛАРАА УОС РАГА
Аллараа уос рагын иннинээҕи бэлиэлэр манныктар; уос кыһыл кытыыта кууруутуттан бэйэтин килэркэйин сутэрэр, кубархай уонна өлбөөркөй дьүһүннэнэр, аллараа уос кытаатар, улам халыҥаан барар, быһыта барымтыа буолар, хастанар, хатырар. Бу уларыйыылар кэнники улам ордук улаханнык биллэр уларыйыылар кэнники улам ордук улаханнык биллэр буолан иһэллэр. Уос кыһыл кытыыта халыҥааһынын кытта сэргэ онно үүттүҥү маҥан мэҥнэр үөскүүллэр. Аллараа уос раковай процеһын эмтээһинэ операция уонна рентген, радий сардаҥатын холбоон эмтииллэр. Ыалдьыы ордук маҥнайгы стадиятыгар итинник эмтээһининэн ыалдьааччылары сүүс бырыһыан үтүөрдэллэр.
РАГЫ СЭРЭТЭР ДЬАЬАЛЛАР УОННА ЭРДЭ БИЛИИ СУОЛТАТА
Рак ыарыыннан ыалдьыыны эрдэттэн сэрэтии дьаһала туох ханнык иннинэ организм эрдэ кырдьыытын бопсуунан буолар, ханнык баҕарар сааска физкультуранан дьарыктаныы, табаҕы тардыыны уонна арыгыны иһиини ууратыы, олус элбэҕи аһаабат буолуу уонна доруобуйаҕа туһалаах аһы аһааһын, бэйэ этин куруутун ыраастык туттууттан тутулуктаах. Организм кырдьыытын киһи хас сыл олорбута быһаарбат, ыраастык туттуу биллэр быраабылаларын кэһии түмүгэр организм туттуу биллэр быраабылаларын кэьии түмүгэр организм эрдэ кырдьар. Ол иһин доруобуйаны харыстыырга туһаайыллыбыт бары дьаһаллар ыарахан искэҥнэри сэрэтии дьаһалларынан буолаллар. Этиллибитин курдук рак бары формалара уһун бириэмэҕэ бэлэинэниллэн үөскүүллэр, рак иннинээҕи диэн ааттанар уһун хроническай ыалдьыыларга олоҕуран саҕаланар, онон киһини сөптөөх кэмигэр, эрдэттэн дьаныардаахтык эмтээһин наадалааҕа ордук чуолкайдык көстөн тахсар. Рагынан ыалдьыыны суох онорууга кыайыы сүрүн төрдө маныаха буолар.
ТУТТУЛЛУБУТ ЛИТЕРАТУРА
П.С.Миронов "рак ыарыы уонна ону утары охсуһуу"
Сахафильм (тэрилтэ)
Тэрилтэ туһунан
"Сахафильм" судаарыстыбаннай национальнай киинэ хампаанньа.
1992 с. "Северфильм" диэн айар холбоһук М.Е. Николаев ыйааҕынан тэриллибитэ. Кэлин бу тэрилтэ "Сахафильм" судаарыстыбаннай национальнай киинэ хампаанньа аатын ылбыта. Генеральнай дириэктэринэн С.Н. Сивцев-Доллу, уус-уран салайааччынан А.С. Романов буолбуттара. 2004 сыллаахха тэрилтэҕэ Кинохроника студията уонна СӨ киинэлэрин судаарыстыбаннай пуондата холбоммуттара.
"Сахафильм" арыллыаҕыттан араас жанрга сүүсчэкэ киинэ уһулунна. Аан маҥнайгы толору метражтаах киинэ - "Хара мааска" (реж. Н. Аржаков, 2002) - "Сокуон уонна уопсастыба" диэн 6-с Москубатааҕы детектив киинэ фестивалыгар «Бастыҥ детектив киинэ» ааты ылбыта (Москуба к., 2004 с.), ону таһынан Италияттан, Францияттан, Испанияттан, Кореяттан кэлбит 150 киинэттэн 6 бастыҥ иһигэр киирбитэ. «Оҕонньор» диэн киинэ (реж. Н. Аржаков, 2003 с.) СНГ уонна Прибалтика омуктарын кинематографияларын VIII Форумугар кыттыбыта (2004). «Оҕонньор» (реж. Н. Аржаков, 2003 с.), «Оҕо куйуурдуу турара» (реж. А.Борисов, 2003 с.) 2004 сыллаахха Владивостокка ааспыт «Меридианы Тихого» диэн Азия уонна Тихэй океан омуктарын икки ардыларыннааҕы фестивалга көстүбүттэрэ. «Ильмень үрдүнэн туруйалар» диэн Улуу Кыайыы 60 сылыгар анаммыт Саха сириттэн сылдьар саллааттар туһунан киинэ СӨ Президенин Штыров В.А. махталын ылбыта (ыам ыйа, 2005 с.). Бу киинэ Саха сиригэр эрэ буолбакка, Москуба, Санкт-Петербург, Старая Русса, Страссбург (Франция) куораттарга ситиһиилээхтик көрдөрүллэн, дьон-сэргэ биһирэбилин ылбыта. Сэтинньи 16 күнүгэр СӨ Президенин ыйааҕынан, «Ильмень үрдүнэн туруйалар» киинэ айар бөлөҕө (сценарий ааптара Неймохов Е.П., хартыына дириэктэрэ С.Н. Сивцев-Доллу, туруорааччы режиссер Н. Аржаков, устааччы Аммосов И.И.) П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата буолбута. "Сахафильм" айар бөлөҕө "Чыҥыс Хаан ыйааҕынан" (реж. А. Борисов, 2009 с.) диэн улахан бырайыакка кыттыбыта. Киинэ сүрүн устааччыта "Сахафильм" оператора Юрий Бережнов этэ. 2010 с. СӨ Президенин уонна СӨ салалтатын сакааһынан "Сахафильм" Аҕа дойду сэриитигэр кыттыбыт саха снайпердарын туһунан уус-уран киинэ устар. «Снайпер саха» (Н. Аржаков) 2010 с. Кыайыы күнүгэр тахсар, бу киинэттэн саҕалаан «Сахафильм» «Мосфильми» кытары үлэлэһэр буолар. Никита Аржаков сэрии тематыгар үлэлэрэ элбэх наҕыраадалардаах, Россия кинокритиктэрин хайҕалларын ылаллар. Маны таһынан, «Аанчык» диэн кииэнэ 2011 с. «Nuits Polaires 2011» - «Үрүҥ түүннэр 2011» диэн Парижка ааспыт фестивлга Жюри биһирэбилин (фестивал 3 анал бирииһиттэн биирдэстэрэ) ылбыта. «Снайпер саха» 2011 с. бэс ыйын 26 күнүгэр Киинэ дьиэтигэр буолбут 33-с Москубатааҕы омуктар икки ардыларынааҕы киинэ фестивалыгар Россия бастыҥ киинэлэрин кытта көстүбүтэ. Онтон 2012 с. ыам ыйын 16 күнүгэр, Монте-Карлотааҕы 7-с аһымал киинэ фестивалыгар Никита Аржаков  «Снайпер саха» үлэтин иһин «Бастыҥ режиссер» диэн ааты ылбыта биллибитэ, онтон киинэ бэйэтэ -  «Бастыҥ уус-уран кубулуйуу» диэн ааты. «Сахафильм» Саха сиригэр киинэни устар уонна оҥорон таһаарар тэрилтэлэртэн сүрүннэрэ. Манна элбэх биллэр режиссердар, оператордар, сценаристар үлэлииллэр.
Мэҥэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Мэҥэ нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Балыктаах.
Маайаттан 72 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 949 киһи (2007 сыл).
Исландия кроната
Исландия кроната диэн Исландиятын валютатын биирдигэ.
Хордоҕой (Сунтаар улууһа)
Хордоҕой — Сунтаар улууһун Бүлүүчээн нэһилиэгин киинэ.
Географията
Бүлүү өрүс хаҥас кытылыгар, Сунтаар бөһүөлэгиттэн 160 км хотугулуу-арҕаа сытар. Муора таһымыттан 152 м үрдүк.
1890 сыллаахха олохтоммут. Урут Бүлүүчээн совхоз киин уһаайбата этэ, олохтоохтор ынах-сүөһү, сылгы иитиитинэн, хортуоппуй үүннэриитинэн дьарыктаналлар. Культура дьиэтэ, орто оскуола, почта бааллар.
Хара баттах
300px|thumb|right|Хара баттах thumb|Chroicocephalus ridibundus мини|Larus ridibundus Хара баттах эбэтэр Күөл хоптото (Larus ridibundus, обыкновенная чайка, озёрная чайка)
Порт-о-Пренс
Порт-о-Пренс (Port-au-Prince) диэн Хаити киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 704,776 (2003).
2010 c. тохсунньу 12 буолбут сир хамсааhына куораты алдьархайдык алдьатта, дьиэлэр уонна да атын тутуулар улахан өттүлэрэ сууллубуттар. Хаити дьаhалтата тыhыынчанан киhи өлбүтүн туhунан этэр, өлбүттэр ахсааннара 100 тыh. тахса буолуон сөп.
Лесбиянка
Лесбиянка — дьахтар дьахтары умсугуйуута.
лесбянка дьахталлар
Өрүс
thumb|[[Өлүөнэ өрүс]]
Өрүс — айылҕа оҥорбут куруук баар сүнньүнэн уста сытар уу сүүрүгэ. Уутун өрүс тардыыта (бассейна) диэн ааттанар сиртэн сир аннынан уонна үрдүнэн кэлэр сүүрээннэртэн ылар. Байҕалга, күөлгэ эбэтэр атын өрүскэ түhэр, сорох өрүстэр ардыгар (сыл кэмиттэн тутулуктаах) ханна да түспэккэ симэлийэн хаалаллар.
Өрүстэр икки улахан бөлөххө хайдаллар: хайа Ө-тэрэ түргэн сүүрүктээх, кыараҕас буолан баран дириҥ хочолоох, уһаты быһыыта олох тэҥэ суох буолаллар; дэхси сир Ө-рэ бытаан сүүрүктээхтэр, сиппит хочолоохтор.
Өссө маны көр
Гидрографическай ситим (Гидрографическая сеть)
Гидрометрия
Өрүс уутун сырыыта (Режим реки)
Ылыллыбыт сирэ
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] — Маҥнайгы тахсыыта. — Дьокуускай: «Бичик», 1993. — 112 с. — ISBN 5-7696-0229-5
Ирлааннар
Ирлааннар (Muintir na hÉireann, na hÉireannaigh, na Gaeil), Ирландия сүрүн олохтооҕо буолар. Ынырык элбэх Ирлаан омуга, бэйэтин дойдутугар олорбот - 93%. Ол курдук 93% Ирландияттан атын сиргэ олохсуйан олороллор, ол курдук АХШ (35-50 млн), Великобритания (20 млн), Бразилия (20 млн) уонна өссө 200 араас омук дойдуларыгар, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ эмиэ киирэр.
Гагарин Иван Михайлович
Гагарин Иван Михайлович - стольник, кинээс, 1691 сылтан 1695 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Питтсбург
300px|thumb|right|Питтсбург Пи́ттсбург (англ. Pittsburgh) — иккис улахан куорат буолар штатка, Пенсильвания, АХШ. Улахан промышленно-сайдыбыт куорат. Бу куоратка Балаҕан ыйыгар 2009 сыллаахха G20 форума буолан ааспыта, ол онно олохтоох саха кыыһа Сардаана Николаева ынырык актуальнай ыйытыыны Дмитрий Медведевкэ биэрбитэ.
Марпыама
Тыл олоҕор сыһыарыылар бэйэ-бэйэлэригэр субуруччу холбонон эбиллэн иһэллэр. Онон маннык тыл тутула хас эмэ өлүүскэлээх буолан тахсар: тыл төрдө (олоҕо) уонна тус-туспа сыһыарыылара. Тыл ити өлүүскэлэрин марпыамалара диэн ааттанар.
Марпыама - тыл суолталаах саамай кыра өлүүскэтэ. Дьиҥэ, тылга саамай кыра өлүүскэ дорҕоон буолуон сөп курдук. Ол эрээри дорҕоон тыл тутулун быһаарар ханнык да тус суолтата суох, оттон сыһыарыы, холобур, саа: тылга -лар элбэх ахсааны көрдөрөр суолталаах, -лаах - "туохтаах" диэн суолтаны эбэр, -м саа миэнэ буоларын көрдөрөр тардыы сыһыарыыта.
Марпыама - морполуогуйа үөрэҕин тутаах өйдөбүлэ. Марпыамалар аналларынан, туттуллууларынан, атын марпыамаларга сыһыаннарынан, суолталарынан тус-туспалар, араастык наарданаллар. Марпыамаларын тутулунан саха тыла түүр тыла буолар. Ону таһынан бэйэтэ туспа көрүҥнээх айылҕалааҕын туоһулууллар.
Хаарта
мини|справа|300px|[[Сир хаартата]]
География хаартата — математика төрүтүгэр олоҕуран, хаптаҕай ньуурга Сир үрдүгэр баар объектары уонна көстүүлэри кыччатан, түмэн көрдөрүү. Хаарта территорияны хабарынан аан дойду, континеннар, иллэр, уо.д.а.; ис хоһоонунан уопсай уонна тематическай; аналынан научнай-ыйынньык, үөрэнэр, туристскай; масштабынан бөдөҥ, орто, кыра масштабтаах диэннэргэ арахсар. География хаартата туттуллар эйгэлэрэ киэҥ: геологияттан медицинаҕа, үөрэхтэн хонтуруолга тиийэ билиигэ-көрүүгэ, былааҥҥа-бырайыакка барыларыгар туттуллаллар. Ол эрээри айылҕа уонна дьон-сэргэ араас көстүүлэрин сир үрдүгэр тарҕаныыларын, хардарыта дьүөрэлэһиилэрин уонна сыһыаннарын көрдөрөр буолан, хаарта былыр-былыргыттан географияҕа үөрэтии саҕаланыытын уонна түмүгүн, кини сүрүн тылын быһыытынан туттуллар. География хаартанан «саҥарар» буолан, өй-санаа уонна практика атын эйгэлэригэр дьайар.
Томпо улууһа
Томпо улууһа — Саха Сирэ улууһа.
Киинэ — Хаандыга бөһүөлэк. Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1931 сыл ыам ыйын 20 күнэ. Сирин иэнэ — 135,8 тыһ. кв. км. Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 449 км; уунан — 642 км; салгынынан — 370 км. 2002 сыллааҕы сурутуу көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 15 275 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 5 280 киһи (34,57%); нууччалар — 7 387 киһи (48,36%); украйыыннар — 850 киһи(5,56)%, эбээннэр — 829 киһи (5,43%); татаардар — 167 киһи (1,09%), эбэҥкилэр — 86 киһи (0,56%); атыттар — 676 киһи (4,43%). Улуус киһитин ахсаана 2007 сылга 14 281 киһи.
Улуус Саха Сирин илин өттүгэр тайаан сытар. Сирин ньуура араас. Сыл устата 200—250 мм сөҥүү түһэр. Сүрүн өрүстэрэ — Томпо, Алдан. Улуус иһигэр эриэккэс сир — былыр-былыргыттан ураты баай флоралаах Лэкэ Хайата баар.
Күн бүгүн улууска 9 муниципальнай тэриллии баар, ол иһигэр 2-тэ куораттыы тииптээх. Куораттыы тииптээх бөһүөлэктэргэ 9,2 тыһ. киһи, тыаларыгар 6,1 тыһ. киһи олорор. Тополинай сэлиэнньэтигэр, сүрүннээн, эбээннэр олороллор.
Улууска хорҕолдьун, алтан, сибиниэс, сурьма, молибден, кыһыл уонна үрүҥ көмүс, таас чох, о. д. а. туһалаах баай арааһа баар. Федор Шарыпов кыһыл көмүстээх руднигын туһунан сибидиэнньэлэр өссө 1743—1745 сс. биллибиттэрэ.
Улууска промышленность күүскэ сайдар. Экономикатыгар сүрүн миэстэни чоҕу хостооһун ьлар. Тыа хаһаайыстыбата промышленноһы кытары тэҥҥэ сайдар. Олохтоохтор тыа хаһаайыстыбатынан: сылгы, ынах сүөһүнү, табаны, килиэккэлээх кыылы иитиинэн, кылааннаах түүлээҕи бултааһынынан, оҕуруот аһын үүннэриинэн дьарыктаналлар.
Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Томпо улууһун каартата
Неймохов Егор Петрович
200px|thumb|right|Неймохов Егор Петрович Неймохов Егор Петрович (30.03.1950—25.06.2011) — саха народнай суруйааччыта.
Айар үлэтэ
Айымньылара 1975 сылтан бэчээттэммиттэрэ. Бастакы кинигэтэ, Д. Эверстовы кытта кыттыһан суруйуута, «Жизнь, посвященная борьбе» 1980 сыллаахха күн сирин көрбүт. Егор Неймохов хас да киэҥник биллибит киинэлэр сценарийдарын суруйбута — «Хара Мааска», «Ильмень күөл үрдүгэр туруйалар», о.д.а. Сорох айымньыларынан тыйаатырдар испэктээкиллэри туруорбуттара: «Хапсыһыы», «Сайсары күөлгэ түбэлтэ» — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар, о. д. а.
Айымньыларын геройдара — сүнньүнэн аныгы дьоннор, артыыстар, ырыаһыттар, суруйааччылар, спортсменнар, суут-прокуратура үлэһиттэрэ уонна саха ыччаттара.
Киэҥ биһирэбили ылбыт айымньыта — «Схватка» (1983) сэһэн.
Кини сценарийынан «Черная маска» уонна «Журавли над Ильменем» диэн киинэлэр уһуллубуттар.
Нууччалыы, атын да омуктар тылларыгар тылбаастаммыт айымньылардаах. Саха тылыгар нуучча суруйааччыта Ю. Сергеев «Царская охота» кинигэтин тылбаастаабыт.
Суорун Омоллоон
200px|thumb|right|Сивцев Дмитрий Кононович — Суорун Омоллоон
Суорун Омоллоон (Дмитрий Кононович Сивцев) (14.09.1906—25.06.2005) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта, Социалистическай Үлэ Геройа (1991).
Аатын суолтата
Суорун – дьоһуннаахтык, кытаанах, дьулуурдаах, соргулаах.
Олоҕун олуктара
«Сордоох суха», «Аанчык», о. д. а. кэпсээннэрэ — классическай айымньылар.
Саха драматургиятыгар сүрүн үтүөтэ-өҥөтө «Күкүр Уус», «Айаал», «Сайсары», «Күн күөрэйиэн иннинэ» драмалара. Бу айымньыларга саха үгүс көлүөнэ артыыстара иитиллэн тахсыбыттара.
Суорун Омоллоон сахалыы опера, балет сайдалларыгар олук уктээбитэ. Ол курдук кини — саха бастакы «Ньургун Боотур» оператын уонна «Сир симэҕэ» балетын либреттоларын ааптара. Итини таhынан, «Лоокуут уонна Ньургуhун», «Кыhыл Ойуун», «Умуллубат төлөн» опералар, «Хотойдор хоту көтөллөр», «Күн-Куо», «Дьол тааhа» балеттар либреттоларын суруйар.
Кини драматург, прозаик уонна поэт быһыытынан биллэр.
Оҕо суруйааччытын быһыытынан «Чөөчө» уонна «Чүөчээски» курдук киэҥник биһирэммит кэпсээнинэн айымньылардаах. Саха остуоруйаларын, фольклорун оҕолорго тиэрдээччи, бэртээхэй учебниктары айан, ыччаты иитиһээччи.
1932 сыллаахха Суорун Омоллоон Дьокуускайдааҕы кинигэ издательствотыгар учебниктары тэрийэр авторскай бөлөххө үлэлээбитэ. Кинилэргэ үөрэх уонна үөрэтэр-методическай характердаах 40-тан тахса кинигэ бэчээттэммитэ.
1938 с. ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Чөркөөхтөөҕү политсыылка түмэлин тэрийбитэ. Саха Сирэ нуучча государствотыгар холбоспут кэмин көрдөрөр «Доҕордоһуу» түмэлин уонна Ытык Күөлгэ Хадаайытааҕы түмэли туттарда.
1990-с сылларга Саха сиригэр Таҥара дьиэлэрин чөлүгэр түһэриигэ улахан кыллаты киллэрбитин иһин Нуучча православнай церковь анал бэлиэлэринэн наҕараадаламмыт.
Биир саамай улахан тиһэх үлэтэ – 2004 сыллаахха түмүктэмммит "Саҥа Кэс Тыл" итэҕэл кинигэтин литературнай редакцията этэ.
Сахалыы
Т. 1. Драматическай айымньылар. - 560 с. Т. 2. Хоһоонунан айымньылар, кэпсээннэр, ыстатыйалар, ахтыылар. - 496 с.
Т. 1. Драмалар, либреттолар. -576 с. Т. 2. Хоһоонунан айымньылар, кэпсээннэр, опера, балет либреттолара, ыстатыйалар. - 704 с.
- 59 с; М Учпедгиз, 1936. - 43 с.
Оччугуй хара баттах
300px|thumb|right|Оччугуй хара баттах Оччугуй хара баттах эбэтэр Кыра хопто (, малая чайка) — уу көтөрө, саамай кыра хопто. Хоптолор уустарыгар киирэр. Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр.
Уу үөннэринэн аһылыктанар.
Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
300px|thumb|right|Мөгүрүөн нэһилиэк Мэҥэ-Хаҥалас улууһун каартатыгар Мөҥүрүөн нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Матта.
Майаттан 85 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 546 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Матта - 538 уонна Көрдүгэн - 8 киһи.
Киһи быһыылаах киһи
Киһи быһыылаах киһи диэн оҥорор быһыылара киһи быһыытын, сиэри таһынан барбатаҕына ааттанар.
Оҕо улаатан иһэн баар-суох баҕа санаатынан «Улахан киһи» буола охсуу, улаатыы буолар. Бу баҕа санаатын дьайыытыгар төрөппүттэрэ үчүгэй быһыылары оҥорор үчүгэй киһи буол диэн үөрэхтэрэ эбилиннэҕинэ киһи быһыылаах, үчүгэй киһи буола улаатар кыахтанар.
Саха дьонун оҕолорун үөрэтэр үчүгэй киһилэринэн былыр-былыргыттан хайа эрэ төрөппүт эбэтэр чугас аймах киһи буолар. Төрөппүтү үтүктүү, кини курдук буола сатааһын, кинилэри таҥара оҥостуу саха оҕолоругар тарҕаммыт. Ийэ, аҕа таҥара үөскээһинэ онтон тутулуктаах. Төрөппүт оруола үрдээн биэриитэ ити өйдөбүл өссө улаатан, чиҥээн биэриитигэр тириэрдэн иһиэн сөп. Күүстээх куттаах-сүрдээх киһи өйүн-санаатын, үөрэҕин үрүҥ айыы, таҥара оҥостон кэлэр көлүөнэлэри иитэргэ-үөрэтэргэ эмиэ туһаналлар.
Сахаларга үчүгэй киһи хайдах буолуохтааҕа эмиэ биллэр. Үчүгэй киһи куһаҕан быһыылары, хара айыыны оҥоруо суохтаах, куруук үчүгэй быһыылары оҥорор үчүгэй, үтүө санаалардаах, дьоҥҥо үчүгэйи баҕарар буолуохтаах. Үчүгэй санааны үгэс оҥостон иҥэринии таҥараны үөскэтэр. Ол аата үгэс буолбут өй-санаа таҥара диэн буолар.
Дьон бары үчүгэйи, туһалааҕы оҥоруохтарын баҕараллар. Уһун үйэлэрин тухары үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥороннор үчүгэй быһыылар олус, киһи ааҕан сиппэтинэн элбэхтэр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары оҕо арааран билэрэ быдан ордугун, оччоҕо билии дириҥ буоларын быһааран киһи олоҕун устата өйүн-санаатын харыстаан тоҕус айыыны оҥоруо суохтаах диэн этэр.
Ол айыылар манныктар:
Оҕо кыра эрдэҕиттэн бу аҕыйах ахсааннаах куһаҕан, хара айыылары оҥорбот буоларга үөрэннэҕинэ ийэ кута оннук иитиллэн үйэтин тухары бу быһыылары оҥороро аҕыйах, бэйэтин туттунар күүһэ элбэх буола улаатар.
Киһи буолан баран кыра эмэ мөлтөх өрүттэрдээх буолууну дьон бырастыы гыналлар. Арай бу мөлтөх өрүттэр киһи быһыытын, сиэрин аһара барбат буолаллара ирдэниллэр. Кыратык сыыһа-халты туттуу «Киһи буолан баран»,- диэн быһаарар этиилээх буолар. Хаһан да, кыратык да сыыһаны-халтыны, кыра айыыны оҥорбот тыыннаах киһи диэн суох. Киһи буоллахха, кыра, улахан суолтата суох, сиэри кэспэт, киһи быһыытыттан таһынан барбатах кыра алҕастары, саҥаны арыйыылары, айыыны оҥоруу киһиэхэ көҥүллэнэр. Киһи өйдөөх-мэйиилээх буоларынан айыыны оҥорбот буолара эмиэ табыллыбат.
Дьон саҥаны арыйаннар олоххо киллэрэн иһэллэр. Киһи айыыны оҥороро эмиэ көҥүллэнэр. Ол эрээри ол айыы сиэри таһынан барбатаҕына эрэ олоххо туһаны аҕалар, сиэри таһынан бардаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйар. Сиэри аһара барбат, сиэри иһинэн айыы аата айыы-сиэр диэн буолар.
Айыы диэн киһи билбэт буолан оҥорбот быһыыта ааттанар. Айыыны оҥорбот дьон элбэхтэр. Кинилэр бары киһилии быһыылаах дьон диэн буолаллар. Дьоҥҥо туһалаах айыыны оҥорор, саҥаны арыйар киһи диэн отой аҕыйах, биир эмэ буолар, онтон киһи быһыылаах дьон олус элбэхтэр, ол иһин дьон үксүлэрэ киһилии быһыылаах буолууга дьулуһаллар.
Сахалар олохторун, таҥараларын үөрэҕэр элбэхтик туттуллар «Киһи быһыыта» диэн өйдөбүл, аналлаах кыйыа, хайа да өттүгэр, үчүгэй да, куһаҕан да өттүлэригэр киһи уһун олоҕун устата туораабатын, ол аата аһара барбатын хааччыйар аналлаах. Киһи олоҕун устата киһи быһыытын кэспэккэ, айыыны оҥорбокко олоҕун олордоҕуна, киһи быһыылаахтык, олоҕун сиэрдээхтик олордо диэн этэллэр. Үчүгэй киһи буолууга дьулуһар, киһи быһыылаах дьон итэҕэллэрэ таҥара итэҕэлэ диэн ааттанар.
«Киһиттэн таһынан» диэн этии киһи быһыытыттан ураты, сөп түбэспэт быһыылары оҥоруу ааттанар. Киһиттэн таһынан быһыылар үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэттэр. Холобур, концерт кэмигэр айдаарар эбэтэр бырааһынньыкка итирэр киһини дьон сөбүлэээбэттэр, туората көрөллөр.
Сиэр диэн сахалар олохторун сокуона буолар. «Сиэри кэһимэ», «Сиэри таһынан барыма» дииллэр. Киһилии быһыыны аһара барыма диэн буолар. Киһи олоҕо сиэри тутуһан, сиэри иһинэн буолуохтаах. Айыыны оҥорор киһи дьон билбэт быһыыларын оҥорор буолан сиэри кэһэр.
Билигин өй-санаа, кут-сүр үөрэҕэ сайдан иһэллэр. Киһи оҥорор бары быһыылара кини өйүттэн-санаатыттан, мэйиититтэн, куттарыттан тутулуктаахтара быһаарыллан иһэр. Киһи биир мэйиитинэн толкуйдаан куһаҕаны эбэтэр үчүгэйи оҥорон кэбиһэрэ ханна да ырытыллыбат чуолкай буолара быһаарыллар, ол иһин өй-санаа үөрэҕин буккуйуу таһаарыллыа суохтаах.
Кут-сүр үөрэҕэ билинэринэн киһи оҥорор быһыылара икки аҥы арахсаллар. Киһи оҥорор бары дьыалалара барылара үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥоруу диэн буолаллар. Үчүгэйи оҥоруу — үрүҥ айыыны оҥоруу буолар, онтон куһаҕаны оҥоруу — хара айыыны оҥоруу диэн сахалыы ааттанар.
Хара айыыны оҥоро охсон киһи быһыытын сүтэрбэт туһугар оҕо кыра эрдэҕиттэн үтүө үгэстэргэ үөрэнэн ийэ кута иитиллэрэ ирдэнэр. Тулуура суох киһи олоҕор олус куһаҕан, сиэргэ-баппат сыыһалары оҥоро охсон кэбиһэрэ ыраахтан буолбатах. Киһиэхэ олус күүстээх тулуур, өһөс, күүстээх санаа наада. Киһи олоҕун устата дьарыктанан күүстээх санаалаах буолууну ситиһиэхтээх. Күүстээх санаа тулуурдаах, өһөс буолууттан үөскүүр. Тымныыны-итиини, араас ыарахаттары, айылҕа хааны сиир үөннэрин тулуйар буола үөрэнииттэн киһиэхэ күүстээх санаа үөскээн олохсуйар. Онтон чэпчэки олоҕу тутуһуу, барыта бэлэмҥэ үөрэнии олох чэпчэкитин курдук санаалары үөскэтэн эдэр киһини сыыһа туттунууларга үтүрүйүөн сөп.
Киһи быһыытын өйүн-санаатын тутуһан олох олоруу киһи олоҕун сүрүн сыала. Киһи олоҕун устатын тухары киһи быһыытын суолуттан сыыһа-халты туттан туораабакка, киһи быһыылаахтык сылдьыыта кини сүрүн кыайыыта, өйө-санаата туруктаах буолуутун көрдөрөр бэлиэтэ буолар. (1,76).
Арсеньев Михаил Афанасьевич
Арсеньев Михаил Афанасьевич - стольник, уолун Арсеньев Андрей Михайловичтыын 1695 сылтан 1698 сылга дылы Саха сирин бойобуодаларынан ананан үлэлээбит киһи.
1696 сыллаахха ойууннаһыны бобор ыйах таһаарбыт. Улахан ойууннары хаайыыга олордор уонна таҥастарын былдьыыр буолбуттар
Наруто
thumb|Наруто манга бастакы томун таhа
Наруто (ナルト, NARUTO) диэн Дьоппуон манга уонна биир ааттаах аниме сериала. Айааччыта уонна ойуулааччыта Масаши Кишимото. Айымньы ис хоhоонун сүрүн дьоруойа Наруто Узумаки диэн дьоҕурдаах ниндзя уола. Кини бэйэтин дэриэбинэтин басхана уонна ордук күүстээх ниндзя ууhа буолуон баҕа санаалаах (бу титул аата «хокаге»).
Манга бастакы баhа 1999 c. Shueisha диэн таhаарааччы компания Shonen Jump сурунаалын 43-с нүөмэригэр тахсыбыта. Билигин манга 47 томнаах уонна салгыы тахса турар. «Наруто» мангатынан Aniplex уонна Studio Pierrot компаниялар биир ааттаах аниме сериалы оҥорбуттара. Дьоппуоҥҥа кини TV Tokyo уонна Animax ТВ канаалларга 2002 с. алтынньы 3 к. саҕалаан көрдөрүллэр.
OVA
«Наруто» биричиинэлэринэн аҕыс OVA тэриллибит. Олортон бастакытынан, «түөрт клистическай алтан холуннарыыны көрдөөһүн» (яп. Туох да көҥүлэ суох, көҥүл- босхо кырбыы- кырбыы, кырбыы- кырбыы сылдьабыт:Б: сагас), Нарато Конохамар, үһүс сиэнэ, сиэннэрэ, ким баҕарар баҕатын толорор. Скрытый Водопад дэриэбинэҕэ туох да харса суох хапсыһыы диэн ааттанан иккис, " геройум!» (яп. 滝隠れの死闘　オレが英雄だってばよ！ Ол курдук, ситэ- хото: — ор ГАИ эйю: даттээй!), Какаси Хатакаси салалтатынан эдэр ниндззтар ыаллыы дэриэбинэ баһылыгын дьиэтигэр арыаллыыллар. Бу оһуордар премьердара «Shonen Dump " сурунаал ыытыллар 2003 уонна 2004 сыллардааҕы Jump Fesa фестивалларыгар ыытыллыбыттара; кэлин бастакы уонна иккис түһүмэхтэр DVD- ка таһаарылыннылар. Үһүс, «Куйаар дуораана» (яп. Туох да киэҥ- куоҥ саалаҕа суугунуур ходуһалары тэһиинниир, суунар- тараанар уон устуука усталаах мультфильмы оҥорор. Кини табаарыстара эбэтэр бэйэтин сыыһаларын- халтыларын мэһэйдиир буолан, спортивнай күрэхтэһиилэргэ кыттар. Бу оһуокай сиэрийэҕэ хас да сөкүүндэ көстөрө да буоллар, өлбүттэр- сүппүттэр, тыыннаах да кэмнэригэр олорон ааспыт кэмнэригэр, сүрүннээн, туалеттарга тураллара кэрэхсэбиллээх. «Башкортостан "улахан спортивнай фестиваль" анимационнай киинэни кытта сэргэ таҕыста, американскай бэчээккэ аан бастакынан коллекциялаах бэчээккэ тахсыбыта. "Дьэ, хайдах эрэ хапсыһыы: дзенин гэнинов, улахан бойцов турнир» (яп. ついに激突！上忍VS下忍！！無差別大乱戦大会開催！！ Гэкитоцу! Дзе:нин тай гэнин!! Мусабцу дайрансэн тайкай кайсай!!), сылгыга тэрийбит ниндзя икки ардыларыгар саҥа күрэхтэһии туһунан кэпсэнэр. Бу таым дискэтэ Naruto оонньууларын японскай таһаарыы таымыгар: Черскэй 3рэх 2. Бэһис ОТВА "суолу көһөрүү" (яп. - Маҥнай маҥнайгынан рок:дзу, «The cassrods») ким- Кимэн, 2009 сыл күһүнүгэр, Сааскылаахха 7 №- дээх хамаандаҕа табаарыстарын кытта үөрэммитим. Алтыс «Джин и три желания» диэн ааттаах, сэттис киинэни кытта тахсыбыт гэнин аптаах лаампаны баһылааһын туһунан кэпсэнэр. Сэттис оһуокай-музыкальнай эбии ферма, Доҕордоһуу уонна Сааскылаанна кэпсээннэрин уонна кинилэр инники кыргыһыыларын туһунан кэпсэнэр сериал. Кэнники, ахсыс оһуохайдьыт Гаарын баар тунин аатынан экзамеҥҥа Нарато уонна Конохамар кыргыһыыларын туһунан кэпсиир.
Словаак тыла
Словаак тыла (словак. slovenčina) — славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Бу тыл Индо-Европа тыл ууһугар киирэр.
Словакия официальнай тыла буолар.
Латиницанан суруллар.
Сивцев Афанасий Егорович - Дьиибэ Бытык
Көрүҥ быһыытынан араарар буоллахха, саха норуотун баар-суох сүдү, бастыҥ айымньытынан биһиги олоҥхобутун ааттыыбыт. Олоҥхо (эпос) бөдөҥүнэн, тыла-өһө баайынан, маанытынан, ис хоһооно киэҥинэн, дириҥинэн, сырдыкка, кырдьыкка, кэскилгэ тардыылааҕынан даҕаны барыбытын сөхтөрөр.
Олоҥхо түҥ өбүгэлэрбит саҕаттан норуот уус-уран баайа буолар буолан сүтэн хаалбакка аныгы кэмҥэ диэри тиийэн кэлбит айымньы. Кини үксүгэр уустаан-ураннаан ааспыт кэми, сири-уоту, айылҕаны, дьону-сэргэни, олоҕу-дьаһаҕы көрдөрөр, тиһэҕэр сырдык санаалаах норуот хорсун-хоодуот бухатыыра (геройа) хараҥа санаалаах өстөөхтөрүн хайдах кыайарынан ойууланан түмүктэнэр. Ол иһин олоҥхобутун нууччалыы «якутский героический эпос олонхо» диэн ааттыыллар. Олоҥхоһуттар бары даҕаны дьоҕурдаах дьон буолаллар эрээри билигин кинилэри эмиэ араараллар. Айааччыларга, тупсарааччыларга уонна үтүктэн эрэ толорооччуларга. Ол иһин сорохтору «ийэ олоҥхоһут» диэн ааттыыллар. Ону таһынан хас биирдии олоҥхо ис хоһоонунан, кээмэйинэн, толорооччутун дьоҕурунан эмиэ ураты буолар.
Нам улууһугар, атын улуустарбытыгар курдук, үйэлэр усталарыгар ахсаана биллибэт элбэх олоҥхоһут баар буола сылдьыбытын туһунан сэрэйэн көрөбүт. Билигин 60-ча эрэ олоҥхоһут аатын билэбит. Олортон даҕаны сорохторун толору ааттара уонна чопчу ханнык олоҥхону толорбуттара биһиэхэ тиийбэтэх. Кэлиҥҥи кэмнээҕи олоҥхоһуттар тустарынан син сиһилии соҕус билиилээхпит. Кинилэр ахсааннарыгар Хатырык нэһилиэгиттэн төрүттээх Афанасий Сивцев-Дьиибэ Бытык диэн олоҥхоһут баар.
Афанасий Егорович (Георгиевич1) Сивцев-Дьиибэ Бытык2 бэйэтэ этэринэн 1882 сыллаахха, онтон төрөппүттэрэ таҥара дьиэтин кинигэтигэр киллэртэрбиттэринэн 1890***3 сыллаахха Нам улууһун Хатырык нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кини Хахтуга уола Хантаха диэн, 1686 сыллаахха төрөөбүт Хатырык нэһилиэгин киһититтэн төрүттээх.
Афоня кэрэ куоластаах этэ. Кыра эрдҕиттэн уолчаан эбэтин (аҕатын ийэтэ) Новгородова Евдокия Ивановна (1838 с.т.) ыллыыр ырыаларын уонна кэлбит олоҥхоһуттары сөбүлээн истэрэ, тугу өйдөөн хаалбытынан үтүктэ сатыыра. Ону көрөн Нам Түбэтигэр олорор күтүөтэ, олоҥхоһут Яков Пестряков, уолу олоҥхолуурга төһө табылларынан үөрэтэ сатаабыта. Ити курдук, Хатырык нэһилиэгин дьадаҥы ыалын оҕото Афоня, оскуолаҕа үөрэммэтэр даҕаны, кыра эрдэҕиттэн олоҥхо уонна ырыа-тойук эйгэлэригэр киллэриллэн, абылаҥнарыгар ылларан, дьоҕурдаах дьону үтүктэн, дорҕоон кистэлэҥин баһылаан, тылын-өһун чочуйан Хатырык нэһилиэгин дьонун сэҥээриилэригэр уйдаран, улам ыллаан уонна олоҥхолоон барбыта.
ХХ-с үйэ саҕаланыытыгар эдэркээн Афоня Сивцев диэн уол олоҥхолуурун биир дойдулааҕа, киниттэн 7 сылынан балыс уол, чугас олорор Аммосовтар ыал сэргэх оҕото Максим 12 сааһыгар диэри сөбүлээн истэрэ эбит. Онон сылыктаатахха Сивцев Афоня кэлин саха улууканнаах политическай-государственнай деятелэ буола үүммүт Максим Кирович Аммосов олоҥхо эйгэтигэр киирэригэр, олоҥхону сөбүлүүрүгэр, саха норуотун киэн туттар айымньытын курдук көрөрүгэр олук уурсубут киһи буолар эбит. Кэлин, М. К. Аммосов үөлээннээхтэрин кытта бэйэтэ төрүттээбит республикатын салайааччыта буолан баран, уус-уран айымньыга улахан дьоҕурдаах доҕорун П. А. Слепцову-Ойуунускайы кытта, олоҥхо саха норуотун олоҕор сүҥкэн суолталааҕын сөпкө өйдөөн, советскай кэмҥэ олоҥхону норуот бастыҥ айымньытын курдук көрөн сайыннара сатаабыта. Ити баҕа санаата ситэ кыаллыбатаҕа, ол саҕанааҕы сэбиэскэй былаас үрдүкү салалтатын быһаарыытынан 1928 сыллаахтан ылата Москваҕа ыҥырыллан үлэлээбитэ, дойдутугар кэлэр бырааба 10 сылга быстыбыта.
Онтон дойдутугар хаалбыт доҕоро П. Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону сурукка-бичиккэ түһэрбитэ, олоҥхоһуттары төһө кыайарынан өйөөбүтэ.
Олоҥхоҕо чугас буолан Максим Кирович 1937 сыллаахха Киргизия республикатын салайа олорон киргиз омук “Манаас” диэн эпоһын (аймахтыы киргиз омук «олоҥхотун») репрессияҕа түбэһиэр диэри олохтуу, сайыннара сатаабыта, төһө кыайарынан көмүскэспитэ. А. Е. Сивцев 1909 сыллаахха, 19 састаах эдэр олоҥхоһут Хатырыгын нэһилиэгиттэн көһөн, дьонун кытта хоту баран Булуҥҥа, Верхоянскайга, Аллайыахаҕа уонна Анаабырга олоро, үлэлии сылдьыбыта. Төрөөбүт сиригэр 20-тэн тахса сыл буолан баран эргиллибитэ. Ити кэм устата улаханнык олоҥхолооботох буолан тохтуу сылдьыбыт курдук бэлиэтэппит этэ. Саха сирин хоту өттүгэр олорор олоҥхоһуттар хайдах олоҥхолуулларын биирдэ эмэ түбэһэн истэр эбит уонна сорох олоҥхолору олус сөбүлээн, өйдөөн хаалбыт.
1937 сыллаахха, хотуттан эргиллэн кэлэн Хатырыгын сиригэр олордоҕуна, П. А. Ойуунускай Нам улууһугар тахса сылдьан Сивцев Афанасий Егорович олоҥхолуурун истэн сөбүлээбит уонна бэйэтин кытта илдьэ барбыт. Ити сылдьан, А.Е.Сивцев Платон Алексеевич көҕулээһининэн тэриллибит күрэххэ кыттар уонна үс биллиилээх олоҥхоһуту кыайан бастакы миэстэни ылар. Бу олоҥхоһуттары кыайыыта А. Е. Сивцев-Дьиибэ Бытык бөдөҥ, күүстээх олоҥхоһут буоларын кэрэһэлиир. П. А. Ойуунускай курдук олоҥхону сиһилии билэр киһи Афанасий Сивцевы бэйэтин кытта илдьэ сылдьан олоҥхолотон олус сөбүлээбит уонна Дьиибэ Бытыкка махтанан, үтүө өйдөбүнньук буоллун диэн патефон бэлэхтээбит. 1937 сыллаахха патефон диэн тэрил аҕыйах буолан олус бөдөҥ бэлэх ахсааныгар киирэр эбит. Итинэн сылыктаатахха 1935 сыллаахха тыл уонна культура научнай-чинчийэр институтун тэрийбит П. А. Ойуунускай олоҥхоһут Дьиибэ Бытыгы олус үрдүктүк бэлиэтээбит.
1941 сыллаахха Дьиибэ Бытык 51 саастааҕа. Сэрии саҕаланыан иннинэ, муус устар 4 күнүгэр саха фольклорун чинчийээччи Г. М. Васильев Нам оройуонугар тахса сылдьан суруйбутунан көрдөххө, Афанасий Егорович ити кэмнээҕи туһанар айымньыларыгар үс олоҥхо уонна үс ырыа баар эбит. Ол иһигэр, улахан олоҥхо — «Туналҕаннаах туус маҥан аттаах Тойон Доҕуһуол бухатыыр» (Булуҥ кырдьаҕас олоҥхоһутуттан Курутуу Баһылайтан истибит эбит), уһаттахха 4 чаастан уһуур обургу соҕус «Иирээннээх кутурааннаах Игирэ Хара» олоҥхо (Уус-Дьааҥы кырдьаҕас олоҥхоһутуттан Көҕүрүйэ Уоһуктан истибит) уонна бэйэтэ айбыт «Оҕо Одьунаас Бөҕө» диэн аныгылыы сир дойду былдьаһыытын туһунан олоҥхото. Ыллыыр ырыаларыгар, А. Е. Кулаковскай Булуҥҥа суруйбутуттан ааҕа олорорун истибититтэн — «Тилигирээмэ турбут ырыата» (Ойуун көрүүлэммит), Нам оройуонун Белоусов диэн улахан ырыаһытыттан истибит «Борокуот ырыата» уонна Хатырык нэһилиэгин олохтооҕуттан, Василий Поповтан истибит «Мачайар Баһылай» диэн ырыалардааҕа суруллубут.
Сэрии ыар сылларыгар А. Е. Сивцев-Дьиибэ Бытык дьон санаатын көтөҕөр инниттэн, сырдык күүс-санаа кыайа-хото өрөгөйдүүрүнэн түмүктэнэр саха айымньытын – олоҥхону — биир дойдулаахтарыгар төһө кыаҕа баарынан ыллаан-туойан иһитиннэрэр буолбута. Эбиитин, урут истибит олоҥхолоруттан өйүгэр хатаабытын бэйэтэ сайыннаран, уларытан «өстөөхтөрү кыайар-хотор бухатыырдаах» олоҥхотун ахсаана өссө элбээбитэ. Бу кини аҕа дойдутун көмүскүүр сэриигэ ситиһиллибит норуотун улуу кыайыытыгар киллэрсибит бэйэтин сэмэй кылаата буолар. Ол туоһутунан, саха фольклорун чинчийээччи Мария Васильевна Мордовская советскай армия кыайыытын өрөгөйдүү хаамтарбыт 1945 сыл сайыныгар (от ыйын 25 күнүгэр) Дьиибэ Бытык айымньыларын сурукка туһэрбитэ буолар. Онно А. Е. Сивцев сөбүлээн толорор айымньыларыгар (эбиллии киирэн) барыта 7 олоҥхо, 5 ырыа баар буолбут. Ол иһигэр саҥа олоҥхолоро: «Элий Хаара бухатыыр» (Көҕүрүйэ Уоһуктан истибит), «Уйунаас Бөҕө бухатыыр» (Курутуу Баһылайтан истибит), «Хаан Дьалаах бухатыыр» (күтүөтүттэн Яков Пестряковтан истибит олоҥхото), «Эр соҕотах» уонна «Үрүҥ Уолан». Эбии 3 саҥа уһун ырыалары ыллыыр буолбут: «Остуолба турбут ырыата» (Ойуун түүлүттэн), «Остуол ырыата» уонна киһини-сүөһуну хоһуйан, бэйэтэ өйүттэн ылан таһаарар олус уһун ырыата.
1945 сыллаахха, Улуу Кыайыы ситиһиллибит сылыгар Афанасий Егорович Сивцев- Дьиибэ Бытык 55 сааһыгар үктэммитэ. Ити кэмҥэ Кыһыл Талаһаҕа иккис кэргэнинээн Дарьялыын иккиэн эрэ олороллоро.