cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хомус түмэлэ
Экспозициялара
Үһүс саала — «Дарственная коллекция Фредерика Крейна» аатынан Америка бэрэпиэссэрэ Фредерик Крейн коллекцията экспозиция буолан, дьону сөхтөрөр. Ааптар коллекциятын 1961 сылтан хомуйбут. Коллекцияҕа 595 аан дойду норуотун хомуһа түмүллүбүт. Аан дойду виртуоз-хомусчута Шишигин Спиридон Спиридонович тус коллекцията ураты миэстэни ылар. Коллекцияҕа папуастар бамбук хомустарыттан саҕалаан, казак нуоталаах хомустарыгар тиийэ — барыта 42 араас хомус туруоруллубут.
Төрдүс саала — «Хомус уонна музыка», «Хомус уонна поэзия», «Хомус уонна киинэ», истиэндэлэргэ хомус музыка эйгэтин кытта ситимэ, хомус хоһоон хонуутугар, хомус киинэ сүрүн сюжета буолуута кэпсэнэр. «Хомусотерапия» истиэндэҕэ саха норуотугар, омуктарга хомуһунан эмтэнии таһыма сырдатыллар.
Түмэл атын үлэтэ
Түмэл иһинэн хомуска оонньуу үөрэнэргэ аналлаах оскуола тэриллэн үлэлиир. Бу оскуолага араас омук хомуһун тутан-хабан, тыас-уус таһааран үөрэнэргэ кыах бэриллэр.
2011 сыл ахсынньы 21 күнүгэр "Союз-ТМА 03 М" космическай хараабылынан Чемчоев Реворий Гаврильевич — Чөмчөө Уус хомуһа Россия геройа, космонавт Олег Дмитриевич Кононенконы кытта космоска көппүтэ. Халлаан куйаарыгар 192 суукка, 18 чаас, 58 мүнүүтэ, 37 сөкүүндэ сылдьыбыта. 126,6 мөлүйүөн килэмиэтир уһуннаах айаны айаннаан, сири 2988-та эргийбитэ,
2013 сыллаахха Космос мемориальнай музейыгар космическай хомус куоппуйата бэлэхтэммитэ.
2011 сыллаахха VII Аан дойдутааҕы хомус конгреһыгар Гиннес рекорда олохтоммута. Манна 1344 хомусчут биир киһи курдук тэҥҥэ хомуска оонньоон кыттыбыта.
1993 сылтан Хомус музейа «IKOM» Аан дойдутааҕы музейдар холбоһуктарын чилиэнинэн ылыллыбыта. Түмэл 1992 сылтан омук сирдэригэр национальнай кииннэри тэрийбитэ: Кыргызтаҥҥа, Казахстаҥҥа, Америка Холбоһуктаах Штатыгар, Францияҕа, Австрияҕа, Японияҕа, Германияҕа, Швейцарияҕа, Норвегияҕа, Венгрияҕа, Италияҕа, Великобританияҕа, Аргентинаҕа. Башкирияҕа, Алтайга, Тываҕа уонна Москваҕа общественнай филиаллардаах. мини|Гиннесс рекорда
Renault Samsung Motors
Renault Samsung Motors – Соҕуруу Кэриэйэ биир улахан массыына онорон таһаарар тэрилтэтэ.
80% акциятын Renault бас билэр, Hyundai 50% чааһын, Kia Motors 5% көҥүл биржаҕа эргийэр.
Габдулла Тукай пааматынньыга
Габдулла Тукай мэҥэтэ — Татаар чулуу бэйиэтэ, литературнай кириитигэ, публициһа, түмэт диэйэтэлэ уонна тылбаасчыта Габдуллаа Тукаайга 1958 сыллаахха Казань куоракка туруоруллубут өйдөбүнньүк.
ГабдуллаТукай 1886 с.муус устар 26 күнүгэр, Кушлавыч дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. Аҕата - Мухамедгариф Мухамедгалимов(1843-1886), Казанскай губерния Казанскай уеһын Кушлавыч дэриэбинэтин олохтооҕо, 1864 сылтан төрөөбүт дэриэбинэтигэр мулла. Ийэтэ - Мэмдудэ(1864 - 1890). Аҕатынан эһэтэ - Мухаммедгалим эмиэ, мулла эбит. Ийэтинэн эһэтэ - Зинатулла Амиров(1829-1909), омуга башкир. Габдулла Тукай бырааттаах - Мухамметшариф(1873-1890) уонна балтылаах - Газиза (1877-1963).
Тукай аатынан кэккэ болуоссаттар, уулуссалар ааттаммыттара. Киин болуоссат уонна онно баар метро станцията, Старо-Татарскай солобуодаҕа, Арскай оройуон Саҥа Кырлай дэриэбинэтигэр уонна Татарстан атын куораттарыгар, дэриэбинэлэригэр уулуссалар, Уфаҕа, Шаранскай оройуоҥҥа, Башкортостаҥҥа, Йошкар-Олаҕа, Челябинскэйгэ, Алматыга, Уральскайга, Ташкеҥҥа, Нукуска, Анкараҕа уулуссалар, Стамбулга паарка уонна Тарсуска бульвар, Ижевскайга, Березовскайга уулуссалар, Димитровградка 22 нүөмэрдээхх оскуола Габдулла Тукай аатын сүгэллэр.
Казань куоракка, Пушкин уулуссатыгар Габдулла Тукай аатынан искибиэргэ, киниэхэ аналлаах пааматынньык турар. Ааптардар:Ахунов Садри Салахович, Кербель Лев Ефимович уонна Писаревскай Лев Моисеевич. Пааматынньык - боруонсаттан кутуллубут, илиитигэр арыллыбыт кинигэлээх Габдулла Тукай бүгүүрэтэ, хара өҥнөөх лабрадориттан оҥоһуллубут үрдүк постамент үрдүгэр туруоруллубут. Постамент аллараа өттө түөрт муннуктаах олбоххо турар эрээри, сыыйа, аҕыс кырыылаахха кубулуйар. Аллараа өттө татаар норуотун орнаменынан курдуу киэргэтиллибит. Постамент илин өттүгэр кириллицанан уонна арааб алпабыытынан сурук охсуллубут: "Габдулла Тукай 1886-1913". Пааматынньык 1958 с. РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин 1327 нүөмэрдээх уураҕынан арыллыбыта. 1960 с.атырдьах ыйын 30 күнүгэр, култуурунай баай бэдэрээлинэй суолталаах эбийиэгинэн биллэриллибитэ.
Омугу харыстааһын
Бары омукпутун харыстыыр, уһун үйэлиир санаабыт билигин улаатан сылдьар. Нууччалардыын холбоһон саҥалыы үөскээбиппит 300 сылын ааһаммыт билигин сайдыыны ситиһии кэмигэр киирэн олорбуппут ыраатан эрэр. Ол аата саха омук сайдыыны ситиһэн иһии кэмигэр киирэн олорор.
Биһиги быһаарыыбытынан омук үйэтин уһуна 900 сылга тиийэр уонна маннык кэмнэргэ арахсар:
1. Омук саҥалыы үөскээһинин кэмэ, 300 сылы ылыан сөп.
2. Сайдыыны ситиһии кэмэ, 300 сыл курдук кэми ылар.
3. Омук мөлтөөһүнүн кэмэ, 300 сыл устата барыан сөп.
Уһун үйэлээх омуктар олохторугар тэҥнээн көрдөххө бу быһаарыы сөп түбэһэр өрүттэрэ элбэхтэр. 1227 сыллаахха монгол-татаар омуктарга кыаттаран саҥалыы үөскээбит нууччалар 2127 сыллаахха үйэлэрин моҥуур, уларыйар кэмнэрэ кэлэр.
Ыал буолуу үгэстэрин олоххо тутуһа сылдьыы аймахтары, омугу харыстааһын буолар. Омук үйэтин уһуна дьонун эттэрин-сииннэрин туругуттан улахан тутулуктааҕынан ыал бөҕө эттээх-сииннээх, үлэни кыайар кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэн ахсааннарын элбэттэҕинэ омук сайдыыта ситиһиллэр.
Омук уһун үйэни ситиһэригэр анаан маннык харыстанар ньымалары туһана сырыттаҕына табыллар:
2. Сахалыы Кут-сүр, таҥара үөрэхтэрин туһаҕа киллэрии. Оҕо ийэ кутун иитии уонна үөрэтии үгэстэрин харыстааһын.
3. Ыал буолуу үйэлээх үгэстэрин олоххо киллэрии уонна туһаныы.
4. Үлэ-хамнас аныгы үйэҕэ сөп түбэһэр үгэстэрин үөскэтии.
5. Үрүҥ айыы итэҕэлин олоххо киллэрии. Былыргылар элбэх билиилэриттэн аныгы үйэҕэ сөп түбэһэр өттүлэрэ үрүҥ айыы диэн ааттаналларын талан ылан туһаныы салҕанан иһиитэ.
Саха тылын харыстааһыны тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар кыахтара баарынан оҥороллор. Билигин саха тылын харыстыырга дьахталлар ылсыһыахтара этэ, оҕолорун саҥа саҥаран эрдэхтэриттэн сахалыы саҥарарга үөрэтиини туһаныа этилэр. Ол курдук оҕо аан маҥнайгы саҥарар тылларын ийэтин үтүктэн саҥара үөрэнэрэ хаһан да уларыйбат уонна оҕо ийэ кута иитиллэр кэмигэр үөрэммит үгэстэрэ хаһан да умнуллубаттар.
Кут-сүр үөрэҕэ сахаларга эрэ баар, уһун үйэлээх омукка олус былыргы кэмҥэ үөскээн баран, бу үйэҕэ диэри ордон кэлбит. Оҕо өйө-санаата сайдыытын, эбиллэн, мунньуллан иһиитин табатык быһаарара аныгы наука билиниитинэн бигэргэтиллэн иһэр. Кут-сүр үөрэҕин тутуһар сахалар өй-санаа аһара барарыттан сиэри тутуһан харыстанар кыахтара улаатар. (1,112).
Сахалыы таҥара үөрэҕин саамай улахан туһатынан киһи буолуу үөрэҕин былыргы кэмнэртэн арыйан туһанара буолар. Оҕо улаатан иһэн киһи буолууну ситиһиитэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаныыта олоҕун киһи быһыылаахтык олороругар тириэрдэр.
Ыал диэн омук төрүтэ. Ыалтан омук сайдан, үүнэн тахсар. Ыал оҕолору төрөтөн, киһи быһыылаахтык иитэн, үлэҕэ үөрэтэн омук ахсаанын элбэтэрин тэҥэ, өйүн-санаатын сайыннарар уонна баайын элбэтэргэ аналланар.
Ыал буолуу диэн киһи айылҕаттан анала. Ол иһин аан бастаан эт-сиин көрдөбүлэ буолар. Уол уонна кыыс көрсүһэн, билсиһэн холбостохторуна эт-сиин көрдөбүлүн толорууларын саҕалыыллар. Бу быһаарыы ыал буолуу бастакы өрүтэ диэн ааттанар.
Сахалар өй-санаа үөрэҕин былыргыттан баһылааннар ыал буолуу иккис өрүтүн булан олохторугар туһана сылдьаллар. Өй-санаа киһилии быһыылаах буолуута үлэттэн саҕаланарынан үлэттэн үөскүүр энньэни уонна халыымы эбии киллэрэн биэрэннэр ыал буолуу киһилии майгынын үөскэппиттэр.
Өй-санаа ыал буолууга тутуһар көрдөбүллэрэ манныктар:
- Омук этин-сиинин уонна буор кутун харыстааһын уһун үйэни ситиһэр кыаҕын үөскэтэрин ыал буолуу үгэстэрэ хааччыйаллар.
- Ыал олоҕун таһымын сөптөөх кээмэйинэн хааччыйыы, баайы-малы табан туһанан эбиллэн иһэрин ситиһиллэр.
Эдэрдэр ыал буолууларыгар төрөппүттэрин көмөлөрүн туһанан тэрийэллэрин уонна кыыс оҕолор саастарын ситтэллэр эрэ эргэ барыыларын хойутаппаттарын туһунан Н.Никифоров “Манньыаттаах Баһылай” диэн ахтыы-сэһэнигэр суруйар. (2,79).
“Аҥардас киһи” диэн кэргэн ылбатах эр киһини эбэтэр эргэ тахсыбатах дьахтары ааттыыллара ордук эккэ-сииҥҥэ сыһыаннаах. Эт-сиин атын аҥарга баҕарар санаата эдэр эрдэҕинэ ордук күүстээх. Эр киһи туолан иһэр баҕа санаата көҕүрээн, оннугар түһэн истэҕинэ санаата туоларыттан олоҕо табыллар.
Кыыс оҕо оҥотторон төрөөтөҕүнэ эрэ этин-сиинин улахан баҕа санаата туоларыгар тириэрдэр уонна доруобай оҕону төрөтөрө эдэр эрдэҕинэ ыал буолара ордугун дакаастыыр. Ыал буолуу үгэстэрин тутустаҕына төрөппүттэрин көмөлөрүнэн үлэһит, көрсүө, сэмэй эр киһини таба талан ылар кыаҕа улаатарын туһаныыга тириэрдэр.
Өй-санаа аһара сайдыыта омугу уһун үйэлээбэт. Ону-маны саҥаны билэ-көрө сатааһын солумсаҕырыыны үөскэтэриттэн бииртэн бииргэ, атынтан атыҥҥа көтүөккэлээһин дьон туһалааҕы, улахан суолталааҕы оҥороллорун суох оҥорор, быстах быһыылары оҥоро сатааһын элбээһинэ үөскээн кэлэр.
Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн солумсах буолууну үөскэтэр тылы “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйан эдэрдэр солумсах буолууларын улаатыннаран саха дьонугар куһаҕаны оҥороллор. Эдэр ыаллар арахсыылара элбээһинэ солумсахтара улааппытыттан ордук улахан тутулуктаах.
Өй-санаа солумсаҕырыыны үөскэттэҕинэ дьон ол-бу саҥаны айыылары оҥоро сатыыллара элбээн, сыыһа-халты туттунуулары үгүстүк оҥороллор. “Айыы үөрэҕэ” ол-бу айыыны оҥоруу “үчүгэй” диэн этэрэ эдэрдэр сыыһа-халты туттуналларын элбэтэр. Сыыһа-халты туттунуу куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэҕин үлэһит дьон бары билэллэр.
Үлэни кыайа-хото үлэлээбэт буолуу атыттарга, кыахтаахтык үлэлээччилэргэ баһыттаран, барыстаах үлэттэн үтүрүттэрэн иһиигэ тириэрдэр. “Хоро салаҥ” диэн хоро омуктары сирэн ааттаабыттарын кэнниттэн хоролор симэлийэн, саха буолан хаалбыттар. Үлэни табан, сатаан үлэлээбэт омук эстиигэ, симэлийиигэ тиийэрин ити холобуртан билии ордук табыллар.
Омук уһун үйэлээх буолуутун харыстыыр ньымалартан саамай туһалаахтарынан итэҕэл икки өрүттэрин баһылааһын уонна тэҥнээн туһаныы буолар. Ол курдук таҥара итэҕэлэ аһара бардаҕына омук уларыйара түргэтиир, онтон үрүҥ айыы итэҕэлэ баһыйдаҕына, сайдан иһэр олохтон хаалан хаалыы, туоратыллыы үөскүөн сөп. Ол иһин итэҕэл икки өрүттэрэ тэҥнэһиини тутуһа сылдьаллара эрэйиллэр.
Киһи баҕа санаата хаһан баҕарар көҥүлүнэн барыыны үөскэтэ сатыырынан хайаан да хааччахтаннаҕына эрэ табыллар. Бу хааччаҕы сахалар арааран билэн “Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн этиини оҕо иитиитигэр туһаналлар. Итини тэҥэ сиэр уонна киһи быһыыта диэн аналлаах хааччахтары оҥорон сахалар таҥараларын үөрэҕэ аһара барар өйү-санааны кытта, аһара барыыны оҥорууну эмиэ хааччахтаан киһиэхэ туһаны оҥорор.
Ыал буолуу былыргы үгэстэрин харыстааһын, оннугар киллэрии омугу харыстааһын буоларынан олоххо киирэрэ ирдэнэр көрдөбүл буолла. (3,125).
Туһаныллыбыт литература
2. “Чолбон” сурунаал. 7 / 2018.
3. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
GSK
GSK (GlaxoSmithKline), Улуу Британия фармацевтическай уонна медицинскай империята, улахан конгломерат тэрилтэ, бизнес интириэһэ 140 омук сиригэр баар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Mitsui Group медицина эйгэтигэр холбонор.
Урут Sanofi, Bayer, Novartis, AstraZeneca киниэхэ баара, Мицуи быһаарытынан туспа барбыта (Мицуи бизнес эйгэтигэр структураларын хамсааһыныгар, оптимизация).
Сумы уобалас
Сумы уобалас (Сумська область) — Украина субъега. Киин куората — Сумы. Дьонун ахсаана 1 131 903 (2014).
Футболга Аргентина сүүмэрдэммит хамаандата
Футболга Аргентина сүүмэрдэммит хамаандата (Selección de fútbol de Argentina) футбол оонньуутугар аан дойдуга Аргентина иһин оонньуур хамаанда. Слайар тэрилтэ — Аргентина футболун ассоциацията. Ассоциация 1912 сыллаахтан ФИФА чилиэнэ, 1916 сыллаахтан — КОНМЕБОЛ.
Аргентина сүүмэрдэммит хамаандата — аан дойдуга саамай титуллаах сборнайдартан биирдэрэ: аргентиналар аан дойду чөмпүйэнээтин иккитэ (1978 уонна 1986 сыллардаахха), 14-тэ Кубке Америка куубагар уонна иккитэ Олимпиадаҕа (2004 уонна 2008 сылларга) кыайталаабыттара. Аргентина — ФИФА турнирдарын барыларын кыйабыт үс сборнайтан (Бразилия уонна Франция) биирдэстэрэ: аан дойду чөмпүйэнээтин, Олимпиада оонньууларын уонна Конфедерациялар куубактарын; ону таһынан аргентиналар, эмиэ бразилиялар уонна французтар курдук, бэйэлэрин континеннарыгар ыытыллар күрэхтэһиилэри кыайталыы сылдьыбыттара.
Аргентина хамаандата устуоруйа тухары Бразилия, Уругвай, Германия уонна Англия хамаандаларын кытта утарсыытынан эмиэ биллэр.
Сборнай хамаанда иһин саамай элбэх маатчы Хавьер Маскерано оонньообута (147 оонньуу). Сборнай бастыҥ бомбардира — Лионель Месси (70 мээчик).
2019 сыл балаҕан ыйын 19 күннээҕи туругунан ФИФА рейтинигэр сборнай 10-с миэстэни ылар.
2011 сыллаахтан сборнай хапытанаа — «Барселона» нападающайа Лионель Месси.
Бастакы хардыылар
thumb|right|210px|1902 сыл от ыйын 20 күнэ. Аргентина сборнайын футболистара бастакы матч иннинэ мини|210px|Аргентина футболга сүүмэрдэммит хамаандата (1964 с.)
Аргентина сүүмэрдэммит хамаандата бастакы оонньуутун Уругвай хамаандатын кытта 1901 сыл ыам ыйын 16 күнүгэр оонньообута уонна 3:2 хоппута. Атын версияннан оонньуу 1902 сыл от ыйын 20 күнүгэр буолбут уонна аргентиналар кыайыыларынан 6:0 счетунан түмүктэммит.
1928 сыллаахха диэри Аргентина сүүмэрдэммит хамаандата Соҕуруу Америка эрэ иһинэн оонньообута. Континентан тахсан бастакы оонньуутун Лиссабоҥҥа Португалия хамаандатын кытта оонньообута (0:0).
Хамаанда Америка куубагар
мини|180px|хаҥас| Аргентина сүүмэрдэммит хамаандата Америка куубагын 46 турнирыттан 42-гэр кыттыбыта. Перуга 1939 сыллаахха, Бразилияҕа 1949 сыллаахха, Перуга 1953 сыллаахха уонна Колумбияҕа 2001 сыллаахха кыттыбатаҕа. Аргентина титулларынан аахтахха иккис сборнай буолар (14, Уругвай сборнайыгар 15 титуллаах). 175 оонньууттан 112 кыайбыта, 31-н хотторбута уонна тэҥнэһииннэн 32-ни түмүктээбитэ.
Цебриково
Цебриково (Цебрикове) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 754 (2011).
Volkswagen Group
Volkswagen Group — Германия биир бөдөҥ конгломерата.
Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэ.
Ону таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары Volkswagen, Audi уонна Škoda
Volkswagen
Volkswagen — Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэ. Ону таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары оҥорор баайдарга уонна олигархтарга Volkswagen Group уонна Mitsui Group бренын кытта биир биллэр бренд буолар Аан Дойдуга.
Арассыыйаҕа мобилизациа (2022)
Арассыыйаҕа мобилизациа — Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар Балаҕан ыйын 21 күнүгэр 2022 сыллаахха Владимир Путин ыйааҕынан саҕаламмыта.
Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 2022 Арассыыйа Украина сирин оккупациялыырын туһунан биллэрэр, Алтынньы 1–2 күнүгэр 2022 сыллаахха тотальнай сэрии биллэрэрэ күүтүллэр. Эдэр уолаттары уонна кыргыттары омук сиригэр таһаарбат буолаллар.
Мегежекскэй (Ксенофонтов) Михаил Васильевич
Мегежекскэй (Ксенофонтов) Михаил Васильевич (1898—1929) — саха бастакы бассабыыктарыттан биирдэстэрэ, Саха сирин хомуньуус баартыйатын биллэр-көстөр диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара
1898 сыллаахха сэтинньи 21 күнүгэр I Бордоҥ нэһилиэгэр Маалыкай сэлиэнньэтигэр Баһылай Баһылайабыс уонна Екатерина Васильевна Ксенофонтовтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
Дьадаҥы ыал сүөһү ииттэн уонна аҕалара тимир ууһа буолан айахтарын булунан олорбуттара. Уончалаах Миша Маалыкайга 1909—1913 сылларга Мэгэдьэктээҕи церковнай-приходской оскуолаҕа үөрэммитэ, салгыы 1913—1915 сылларга Куочайга Мархатааҕы икки кылаастаах училищеҕа, онтон 1915—1918 сылларга Дьокуускайдааҕы учуутал сэминээрийэтигэр үөрэнэн учуутал идэтин баһылаабыта.
Саха сиригэр Гражданскай сэрии тохтотуллубутун кэннэ, 1922 сыл сайыныгар БСК(б)П губбюротун быһаарыытынан Михаил Васильевич Москваҕа илиҥҥи дойдулар үлэһиттэрин Коммунистическай университетыгар үөрэххэ барбыта — быһа иккис курска ылыллыбыта, төһө да доруобуйата айгыраабытын иһин, туйгуннук үөрэнэн университетын ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.
1924 сыл күһүнүгэр дойдутугар кэлэн Дьокуускайдааҕы советскай-партийнай оскуола үөрэҕин чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Сотору буолаат кинини эппиэттээх партийнай, государственнай дуоһунастарга анаан үлэлэтэн барбыттара — партия уобаластааҕы тэрилтэтин бюротун чилиэнинэн, Саха АССР 4-6 ыҥырыылаах быыбардарыгар Киин ситэриилээх Комитетын чилиэнинэн, ССРС төрдүс ыҥырыылаах Киин ситэриилээх Комитетын чилиэнинэн талыллыбыта. Ити сылларга Михаил Мегежекскэй киэҥ мастаабтаах тэрийэр талаана толору арыллыбыта.
Саамай чиэһинэй, принципиальнай, сөптөөх бэлэмнээх партия эрэллээх кадрын Михаил Васильевиһы уобаластааҕы партийнай тэрилтэ хонтуруолунай комиссиятын председателинэн талан үлэлэппиттэрэ.
1926 сыл олунньу 2-13 күннэригэр үлэлээбит Советтар Бүтүн Саха сиринээҕи съезтэригэр М. В. Мегежекскэй Саха АССР Киин ситэриилээх комитетын чилиэнинэн талыллыбыта уонна ити сыл муус устар 15 күнүгэр САССР КСК президиумун чилиэнинэн уонна эппиэттээх секретарынан талыллыбыта. Салгыы партия Саха уобаластааҕы комитетын бюротун рекомендациятынан 1926 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр, бу бириэмэҕэ дылы үлэлээн олорбут П. А. Ойуунскай соҕуруу эмтэнэ барарынан, М. В. Мегежекскэй Саха АССР Киин Ситэриилээх Комитетын председателин дуоһунаһыгар быыбардаммыта, кини бу олус үрдүк эппиэттээх дуоһунаска 1927 сыл кулун тутарга дылы ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.
1927 сыл олунньу 17 күнүгэр Советтар бүтүн Саха сиринээҕи съездтэрин чаҕылхай киирии тылынан Дьокуускай куоракка Саха АССР КСК председателэ М. В. Мегежекскэй арыйбыта, кини бу съездкэ САКСК (ЯЦИК) чилиэнинэн хос быыбардаммыта уонна ССРС КСК (ЦИК) национальностарын Советын чилиэнигэр кандидатурата туруоруллубута. 1928 сыл алтынньытыгар М. В. Мегежекскэй Саха АССР КСК-ын председателин солбуйааччынан уонна тэрийэр отделын сэбиэдиссэйин эбээһинэһин толорооччунан быыбардаммыта.
Ыарахан ыарыыттан 1929 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр отут эрэ сааһыгар сылдьан сырдык тыына быстыбыта.
Ахтыылар
Кинини киһи, табаарыс, доҕор быһыытынан биир бириэмэҕэ үлэлээбит, саҥа олоҕу тутууга тэҥҥэ охсуспут коллегата саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, кэлин В. И. Ленин орденынан наҕараадаламмыт, учуонай буолбут, экономическай наука кандидата, биир дойдулааҕа Николай Николаевич Захаренко 1978 с. тахсыбыт «Первые большевики Якутии» диэн бэртээхэй кинигэтигэр маннык характеристикалаан суруйбута: "«Среди основного ядра первых большевиков Якутии Михаил Васильевич Мегежекский выделялся своей яркой индивидуальностью и самобытностью… Был очень общительным, когда он появлялся, вокруг него всегда собиралось много народа. Несомненно, он обладал талантом рассказчика и пользовался немалым успехом. Его любили за добродушие, хороший нрав, отзывчивость и готовность прийти на помощь товарищу. Вместе с тем это был на редкость серьезный, вдумчивый человек, могущий авторитетно поспорить по самому трудному вопросу теории или практики. К нему тянулась молодежь, и он пользовался большим и заслуженным авторитетом»."
Аатын үйэтитии
Кини үтүө аатын үйэтитэр сыалтан Саха АССР КСК-тын уонна Норуот комиссардарын Советын экстреннай мунньахтара төрөөбүт Ньурбатын оройуонун кини аатынан уларытан Мэгэдьэк оройуона диэн ааттаабыта, кини аата уобаластааҕы советскай-партийнай оскуолаҕа иҥэриллибитэ. Личноска сүгүрүйүү сылларыгар «норуот өстөөҕө» эбит диэн дьарылык сыһыаран өлбүтэ уонча сыл ааспытын кэннэ, урут иҥэрбит ааттарын сотон умнууга ыыппыттара. Сол эрэн дьиҥнээх кырдьык чөлүгэр түспүтэ — 1957 сыллаахха Михаил Васильевич Мегежекскэй сырдык аата тиллэн, норуотугар төннүбүтэ. Билигин кини аатын Маалыкай уопсай орто үөрэхтээһинин оскуолата сүгэр, Ньурба куорат уонна Маалыкай бөһүөлэгин уулуссалара кини аатынан ааттаналлар. Саха республикатын биир бөдөҥ, биллиилээх политическай государственнай деятелэ М. В. Мегежекскэй төрөөбүтэ 100 сааһын туоларынан сибээстээн 12 нүөмэрдээх Удачнайдааҕы ГОК 12 нүөмэрдээх фабрикатыгар булуллубут 57,47 караттаах бөдөҥ алмаас «Михаил Мегежекскэй» диэн ааттаммыта. Саха норуота бэйэтин чулуу дьоннорун умнубат.
Көтөрдөөх (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Көтөрдөөх — Үөһээ Бүлүү улууһун Боотулу нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Заводскэ
Заводскэ (Заводське) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 600.
Audi
Audi AG — Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэ. Ону таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары оҥорор баайдарга уонна олигархтарга Volkswagen Group, Mitsui Group уонна Volkswagen бренын кытта биир биллэр бренд буолар Аан Дойдуга.
Полтава уобалаһа
Полтава уобалаһа (Полтавська область) — Украина субъега. Киин куората — Полтава. Дьонун ахсаана 1 457 223 (2014).
Dalmier AG
Dalmier AG — Германия биир бөдөҥ конгломерата. Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэ. Ону таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары Mercedes-Benz
Тимир суол транспорта
Тимир суол транспорта диэн тимир суол ситимнэринэн айаннааччылары уонна таһаҕаһы таһар транспорт көрүҥэ. Тимир суол транспорта иллэрдээҕи эргиэн уонна экономика үүнүүтүн биир тутаах сороҕо буолар.
Dialogue Social Enterprise
Dialogue Social Enterprise GmbH (DSE; ) — кырдьаҕас уонна инбэлиит дьонугар анаммыт түмэт урбаан ниэмэс хампаанньата. Хампаанньа инбэлииттэр билиилэрин көмөтүнэн семинардары уонна трениҥнары ыытар. .
<span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">Тэрилтэ
Dialogue Social Enterprise GmbH  хампаанньаны 2008 сыллаахха Андреас Хайнеке уонна кини кэргэнэ Орна Коэн тэрийбиттэрэ. Хампаанньа ол кэмҥэ кинилэргэ баар бырайыактары барытын биир түмсүүгэ түмпүтэ. Кэлин саҥа хайысхаларга да үлэлиир буолбуттара.
Хампаанньаны Андреас Хайнеке салайар.
Хампаанньа киинэ Гамбург куоракка (Ньиэмэс сирэ) баар.
Хампаанньа Manpower Inc, Ашок Пуондатын, Шваб Түмэт урбаан Пуондатын, Bain & Company, McKinsey & Company, Lovells Corporate уонна Springer and Jacoby Group курдук тэрилтэлэри кытта тэҥҥэ үлэлиир.
Дьарыга
Dialogue Social Enterprise GmbH хампаанньа инбэлииттэр уонна көннөрү дьон икки ардыларыгар баар мэһэйи суох оҥорорго уонна инбэлииттэр көннөрү олоххо туһанар дьоҕурдарын доруобай дьоҥҥо тириэрдэр туһугар үлэлиир.
Ол туһугар эҥин араас түмэллэри, көрүлтэлэри (быыстапкалары) уонна семинардары тэрийэллэр, ыыталлар.
Хампаанньа сүрүн бырайыактара : Ону таһынан тэрилтэ кэлиилэр (миграннар) уонна хаайыыттан тахсыбыт дьон билиилэрин ылыы бырайыактарын оҥорор.
Хампаанньа лицензияларын атыылаан харчы оҥорор. Ылбыт харчыларынан DSE оросхуоттарын сабаллар уонна сайдарга ыыталлар.
2010 сыллаахха хампаанньа 5,5 мөл доллар харчылаах этэ.
Баҕа санаа үөскээһинэ
Баҕа санаа үөскээһинэ оҕоҕо инникигэ сирдиир, ыҥырар күүскэ, таҥараҕа кубулуйар.
Сахалар оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ туттар тыллара оҕоҕо баҕа санааны үөскэтэллэр. Ол курдук: «Оҕом үчүгэй оҕо буол эрэ»,- диэн ытаабыт оҕону уоскутарга этиллэр тыллар үчүгэй оҕо буолар баҕа санааны оҕоҕо тириэрдэллэр. Оҕо ытаабатаҕына үчүгэй оҕо, онтон үчүгэй киһи буоларын билэн улаатар.
Исламы ылыныы 1000 сылынан мэчиэт
Исламы ылыныы 1000 сылынан мэчиэт.
Баҕа санаа үөскээһинэ
Кыра да оҕоҕо үөрбүт сирэйи көрдөрдөххө үтүктэн үөрбүтүнэн барар. Киниэхэ көрсүһүүттэн үөрэр үгэс олохсуйар. «Yөрбүт киһи – үчүгэй киһи» диэн үөрэтии үчүгэй киһи хайдах көрүҥнээх буоларын быһаарар.
Исламы ылыныы 1000 сылынан мэчиэт
Закабаннай мэчиэт, Исламы ылыныы 1000 сылынан мэчиэт, Үбүлүөйүнэй мэчиэт(тат. Кабан арты мэчетэ) - Казань историческай мэчиэттэриттэн биирдэстэрэ. Закабаннай мэчиэт, Кабан күөл илин кытылыгар турар. Мэчиэттэри, мусульманнар үҥүөхтэрин иннинэ суунар ууларын дөбөҥнүк буллуннар диэн, төһө кыалларынан ыраас уулаах сирдэр аттыларыгар тутарга кыһаналлара. Кытылга, дьон уу ылан суунаат да мэчиэккэ намаас ааҕа бардын диэн анаан мас болуоттары бэлэмнииллэрэ. Волгатааҕы Булгария хана Алмуш, б.э. 922 с. исламы судаарыстыбаннай итэҕэл быһыытынан ылыммыта, 1922 сыллаахха 1000 сыла буолбут. Исламы ылыныы, мусульманнарга олус улахан суолталаах дьайыы этэ. Үбүлүөйгэ, хас да сыл инниттэн бэлэмнэнии барбыта. 1914 сылтан Закабаннай мэчиэт тутуута саҕаламмыта. Биллэрин курдук, Кабан күөл уонна Булак боротуоха куораты быыстаан икки чааска - нуучча уонна татаар өттүлэригэр араараллара. Ол быыстан арҕаа диэки татаардар, илин диэки нууччалар олохсуйаллара. Закабаннай мэчиэт илин диэки, нууччалар олохсуйар өттүлэригэр тутуллубута. Закабаннай мэчиэт комплексын тутууларын архитектор Евгений Печников бырайыактаабыта. Мэчиэт икки этээстээх, икки саалалаах этэ:эр дьон саалата бастакы этээскэ, дьахталлар саалалара иккис этээскэ Мэчиэккэ киирэр ааннар, эр дьоҥҥо уонна дьахталларга туһунан этилэр. Мэчиэт үс дьаарыстаах ханна да суох минареттаах. Үс дьаарыс - татаардар уонна булгардар олохторун үс кэмин көрдөрөрө:исламы ылыныахтарын иннинээҕи кэми, орто үйэлэри уонна аныгы кэми. Мэчиэт дьон сиэртибэлээбит үбүгэр тутуллубута. Бастакы Аан дойду сэриититтэн үтүрүттэрэн мэчиэт туөуута тохтообута. Медресе дьиэтэ эрэ тутуллубута. 1922 с. мусульманнар делегациялара Москваҕа, национальностар дьыалаларын наркомунан үлэлиир Сталиҥҥа барбыттара. Мэчиэт тутуутугар көҥүлү Сталин биэрбитэ. Ол сыл, Казань исламы ылыныы 1000 сыла буолбутун бэлиэтээбитэ. Мэчиэт арыллан баран, биир нэдиэлэ үлэлээбитин кэннэ сабан кэбиспиттэрэ. Минаретыгар кыһыл өҥнөөх сэбиэскэй былаах баар буолбута, мэчиэт дьиэтигэр рскуола, оҕо саада, ДОСААФ үлэлээбиттэрэ. 1990 с.мэчиэти мусульманнарга төннөрбүттэрэ. Эмиэ, Исламы ылыныы 1000 с.ааттаах медресе үлэлээбитэ, ону кытта, дьахталларга уонна оҕолорго өрөбүллээҕи оскуола, киэһээҥҥи куурустар баар буолбуттара. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C https://www.kazan-guide.ru/zakabannaya-mechet/
Баҕа санаа үөскээһинэ
«Куруук кыыһыра сылдьыма»,- диэн быһаарыы куһаҕан киһи уһуннук кыыһырарын биллэрэр. Элбэхтик кыыһырар буолуу куһаҕан майгыга киирсэр.
«Хаһан улахан киһи өйө киирэр»,- диэн этии улахан киһи чахчы өйдөөҕүн быһаарар уонна улахан киһи буолууга ыҥырар, оннук баҕа санааны үөскэтэр. Оҕо бу баҕа санаатын ситиһээри киһи буолуу үөрэҕин баһылыыр.
«Оҕону кытта аахсыма», «Оҕо сыыһан-сыыһан үөрэнэр»,- диэн быһаарыы үөрэнии чахчы ыараханын уонна уһунун биллэрэр. Оҕо улаатыар, улахан киһи буолуор диэри боруобалыыр, сыыһаны элбэхтик оҥорор кыахтааҕын быһаарар.
Үчүгэйи баҕарар, киһилии майгылаах саха дьонун олоххо сыһыаннара былыргы өбүгэлэриттэн салҕанан, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн салгыы баран иһэр. Киһилии киһи олоҕун устата тиит олордон, дьиэ туттан, оҕо төрөтөн бэйэтин олоҕун салҕааччыны хаалларан иһиэхтээх диэн этэллэр. Оҕо төрөппүттэрэ ити этиини толорор буоллахтарына, оҕолорун баҕа санаата эмиэ итинник буолар. Олох үөрүйэхтэрэ, үгэстэрэ оҕоҕо төрөппүттэриттэн быһаччы бэриллэн иһиилэрин «Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр» диэн ааттыыллар.
Уһуннук олорбут, миккиллибит төрөппүт бэйэтин олоҕор билбит-көрбүт бары билиилэрин оҕотугар биэрэн, иҥэрэн үөрэтэн иһэр буоллаҕына эрэ былыргы үөрүйэхтэр уонна үгэстэр симэлийэн хаалбакка эдэр көлүөнэлэргэ бэриллэн, кинилэр баҕа санааларыгар кубулуйар кыахтаахтар. Бу өй-санаа бэриллэр ситимэ быстыыта кэлэр көлүөнэ эдэр дьон төрөппүттэрин олохторун билбэт, үлэлэрин-хамнастарын сыаналаабаттарын үөскэтэр.
Саха дьоно оҕолорго олох үөрэхтэрин тэҥэ, сахалыы тылы, үгэстэри уонна итэҕэли үөрэтэллэрин сэбиэскэй былаас утарсар этэ. Ити үөрэхтэр умнууга хаала сыспыттара эрээри кэлин кэмҥэ төһө эмэ көнөн үөрэнии салҕанан барар. Олох үөрэҕин билиигэ эбии саха омук буолуу диэн көрдөбүл киирэн иһэр. Бу көрдөбүл саха омуга олус былыргы төрүттээх омук буолуутун билиниититтэн күүһүрэн биэрэр. Бэйэ сиригэр-уотугар аҕыйах ахсааннаах омук буолан үтүрүллүү ордук улахан хомолтону үөскэтэр.
Билигин үгүс саха дьоно тугу оҥордоххо саха омукка туһалаах буолуой диэн санааҕа оҕустарар буоллулар. Кинилэр баҕа санаалара хайдах гыннахха саха омук сайдан, чэчирээн тахсыаҕай диэн боппуруоһу быһаарыыга элбэхтик үлэлиир буолла.
Саха омугу харыстыырга турумматахха атын ким да харыстыа суоҕа диэни бары билэр буоллулар. Большевиктар, коммунистар баһылаан-көһүлээн, дьаһайан кыра омуктары барыларын харыстаабыттарын түмүгэр саха дьоно биир мөлүйүөн курдук киһини сүтэрбиттэр эбит. (1,94). Yйэ аҥарыттан ордук кэм устата сахалар ахсааннара биир да киһинэн эбиллибэтэх. Сахалар ахсааннара эбиллибэтиттэн хата сорохтор улаханнык хомойумуохтарын сөп. Киэҥ-куоҥ, элбэх сир баайдаах дойду босхолонон, кураанахсыйан иһэрэ, сир аннынааҕы баайын тоҕо хаһан, харса-хабыра суох таһан ыларга ордук табыллар.
Саха дьонугар итэҕэл туһаны аҕалыа диэн этэллэр.
Итэҕэл кырдьык омуктар түмсүүлэригэр олус улаханнык туһалыыр. Былыргы улахан итэҕэллэр аан маҥнай үөскүүллэригэр улахан сэриилэр көмөлөспүттэрэ. Атын дойдулары сэриилээн ылан итэҕэли тарҕатыыга эмиэ сэриилэр туһалаабыттара. Билигин олох көнөн, улахан сэриилэр уурайаннар, билии-көрүү кэҥээн турдаҕына сайдыахтаах саҥа итэҕэл атыттартан ураты буолуохтаах. Итэҕэл үчүгэйгэ ыҥырар эрэ буоллаҕына омук сайдыытыгар туһалыыр. Бу итэҕэл саха дьонугар үчүгэйгэ, үтүөҕэ тардыһар баҕа санааны үөскэтэрэ наада. Дьон баҕа санааларын ситиһээри элбэх кыайыылары оҥороллоругар кыахтарын үрдэтэр буолан итэҕэл ордук сахаларга наада буолла.
Бу итэҕэл омуктар сайдан-үүнэн бараннар, кэхтэр-мөлтүүр кэмнэрин таба учуоттуур буолуохтаах. Төттөрү баран атын омуктартан арахсыы, туспа олоруу, тылы-өһү араарыы диэки ыҥырар итэҕэл кэлин тиһэҕэр улахан буортуну оҥоруон сөп. Аҕыйаан эрэр ахсааннаах омук дьоно бэйэлэрэ эрэ туспа арахсан бардахтарына бэрт сотору кэминэн «Аймахтаһыыга» оҕустаран дьэ букатын сүтэр суолга киирэн хаалыахтарын сөп.
Айылҕа ити сокуонун хайа да омук кыайан кэспитэ суох курдук. Сир үрдүгэр олорор бары кырдьыбыт омуктар сайдыыттан хааланнар, ахсааннара аҕыйаан кытыы, хаардаах, тымныы эбэтэр хайалардаах сирдэргэ үтүрүллэн олороллор. Сир-дойду үтүө, ордук туһалаах өттүлэрин кыахтаах, сайдыылаах норуоттар ылбыттар.
Сир үрдүгэр дьон-норуот ахсааннара эбиллэннэр аһара баран хаалыах курдуктар. Сиргэ үүнэр ас-үөл саппааһа ситэ тиийбэтиттэн бу балаһыанньа ыараан иһиэх чинчилээх. Сайдыылаах норуоттар, бэйэлэрэ ахсааннара элбэх буолан дьон аһара элбээбэттэригэр ордук кыһанар курдуктар. Хас биирдии ыаллар аҕыйах оҕолоох буолууларыгар ыҥыраллар. Бу ыҥырыы аҕыйах ахсааннаах норуоттарга киэҥник тарҕаммата буоллар ордук этэ.
Кэнники кэмҥэ аҕыйах оҕолоох дьон элбээн хаалыылара үгүс дьон санаатын быһаарааччылар аны кинилэр буолалларыгар тириэртэ. Бука бары түмсэн биир эбэтэр икки оҕону үчүгэйдик көрүөххэ диэн ыҥыраллар. Билигин саха сиригэр оҕолоох дьахталлартан 28 бырыһыаннара эрэ суох аҥардас дьахталлар буоллулар. Оҕону үчүгэйдик көрүөххэ диэн ыҥырыыларын кытта бэйэлэрин эмиэ үчүгэйдик көрдөрүөхтэрин баҕара саныыллар. Бу ийэлэр оҕолоро улааттахтарына биир баҕа санааларынан кимиэхэ эмэ бэйэбитин көрдөрүөххэ диэн буолара букатын да саарбахтаммат. Итинник баҕа санаалар үөскээһиннэрэ омук сайдан иһиитигэр букатын көмөлөспөттөр. (2,19).
Туһаныллыбыт литература.
1. У.А.Винокурова. Сказ о народе саха. Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1994.- 144 с.
2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Павлова Анна Петровна
Павлова Анна Петровна, бэс ыйын 10 күнүгэр 1939 сылаахха  Сунтаар оройуонун Үөһээ Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саха АССР үтүөлээх учуутала, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүблүкэтин учууталларын учууталлара, «Саха-Азия» пуонда стипендиата. Сунтаардааҕы 1-кы №-дээх оскуолаҕа уонна Сунтаардааҕы политехническэй лицейга химия учуутала.
Олоҕун олуктара
Бэс ыйын 10 күнүгэр 1939 сылаахха  Сунтаар оройуонун Үөһээ Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1958 с. Тойбохой орто оскуолатын бүтэрбитэ. Салгыы 6 сыл иитээччинэн уонна учууталынан үлэлээбитэ. 1969 с. СГУ биология-география факультетын бүтэрэн, Сунтаар бастакы нүөмэрдээх оскуолатыгар дириэктэри солбуйааччынан үлэлээбитэ. 1993 сылтан Сунтаардааҕы политехническэй лицейгэ химия учууталынан көһөрүллүбүтэ. Анна Петровна бастаан үлэлиэҕиттэн уруок тэрээһинигэр ураты суолтаны биэрэрэ, хас биирдии уруокка уһулуччу кичэйэн бэлэмнэнэрэ. Программалаах матырыйаалы наука-техника билиҥҥи ситиһиилэрин кытары ыкса сибээстиирэ, үөрэнээччилэр интэриэстэрин үрдэтэргэ, дириҥэтэн үөрэтиигэ ыҥырара. 1984 сылтан Анна Петровна СГУ устудьуоннарыгар бэйэтин предметигэр актыыбынай практиканы салайбыта. 1-кы №-дээх оскуолаҕа уонна лицейгэ естественнэй наукалар кафедраларын салайбыта.
Анна Петровна үөрэтэн таһаарбыт оҕолоруттан 34 киһи биолог-химик үөрэҕин ылбыттара, кинилэртэн 17 химия учууталлара. Лицейгэ үөрэтэн таһаартаабыт оҕолоруттан үрдүк үөрэх заведениеларыгар киирбиттэрэ: мединститукка 39, биолог идэтигэр 11, химик идэтигэр 14, химик-технолог идэтигэр 14. Анна Петровна үөрэтэр предметигэр кэнники 10 сыл устатыгар үөрэҕин ситиспэтэх оҕо диэн суоҕа, оҕо 80-90% «4», «5» сыаналарга үөрэниилэрэ ситиһиллибитэ.
Павлова А.П. старшай учуутал, учууталлар учууталлара, «Саха-Азия» пуонда стипендиата, Сорос стипендиата, оройуон чулуу үлэһитэ.
Ровно уобалас
Ровно уобалас (Рівненська область) — Украина субъега. Киин куората — Ровно. Дьонун ахсаана 1 159 114 (2014).
В. Я. Горин аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
В. Я. Горин аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет - Арассыыйа Белгород куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Тыа хаһаайыстыбатын үөрэтэр-научнай киин буолар.
Устуоруйата
1956 с. наука ситиһиилэрин уонна передовой уопуту эрэгийиэҥҥэ тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар кэлэптииптэргэ киллэрэргэ уонна тарҕатарга научнай-методическэй тэрийэр киин буолбут уобаластааҕы тыа хаһаайыстыбатын уопутунай ыстаансыйата тэриллибит. 1971 с. Киин черноземнай зона животноводствотын научнай-чинчийэр уонна бырайыактыыр-технологическай института диэн буолбута. 1977 с. Воронежтааҕы тыа хаһаайыстыбытын институтун филиала төрүттэммит. 1978 с.ахсынньы 4 күнүгэр Киин черноземнай зона животноводствотын научнай-чинчийэр уонна бырайыактыыр-технологическай института уонна Воронежтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун филиала холбоспуттар.
1994 с. Белгородтааҕы тыа хаһаайыстыбатын института акадьыамыйа статуһун ылбыт.
2011 с.акадьыамыйаҕа В. Я. Горин аата иҥэриллибит.
2014 с.балаҕан ыйын 15 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин 357 нүөмэрдээх "О переименовании ФГБОУ ВПО и их филиалов" бирикээһинэн В.Я. Горин аатынан Белгородтааҕы тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйата университет буолбут.
Структурата
Факультеттара
1. Агрономическай факультет
2. Технологическай факультет
Кулуһуннаах (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Кулуһуннаах — Үөһээ Бүлүү улууһун Далыр нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
В. Я. Горин аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
Структурата
4. Экэнэмиичэскэй факультет
5. Инженернай факультет
6. Орто профессиональнай үөрэх факультета
7. Заочнай профессиональнай үөрэх факультета
Рейтиннэрэ
1.Майскай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ. 2. Белгородскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 15-тэн 4-с миэстэ. 3. Арассыыйа бары үрдүк үөрэх тэрилтэлэтрин рейтинигэр 2168-тан 228-с миэстэ. 4. Аграрнай уонна агроинженернай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр: Уобаласка 1 миэстэ. Арассыыйаҕа 104-тэн 15-с миэстэ
5. Экэнэмиичэскэй үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр Уобаласка 7-тэн 1 миэстэ. Арассыыйаҕа 1095-тэн 97-с миэстэ.
Ссылкалара
http://web.archive.org/web/20141129012551/http://belive.ru/2014/09/belgorodskaya-selskoxozyajstvennaya-akademiya-stala-universitetom/ http://www.bsaa.edu.ru/about/index.php https://moeobrazovanie.ru/belgsha/?ratings
Stellantis
Stellantis Holding N.V. – АХШ, Франция, Италия, Дьоппуон уонна Недерланд биир бөдөҥ конгломерата. Аан Дойдуга биллэр маркалар киирэллэр, холобура Abarth, Alfa Romeo, Chrysler, Citroen, Dodge, DS, Fiat, Jeep, Lancia, Maserati, Mopar, Opel, Peugeot, Ram уонна Vauxhall.
Тимир суол станцията
Тимир суол станцията диэн суксурҕа тохтуур сирэ. Манна айаннааччылар олорсоллор-тахсаллар, таһаҕастары тиэйэллэр-сүөкүүллэр. Тимир суол станциятыгар платформа, вокзал дьиэтэ, билет атыылыыр пуун, күүтэр хос бааллар. Станция тимир суола биир хайысхалаах буоллаҕына кини аастарардаах буолар.
Czech Airlines
Czech Airlines (Чех Эирлайнс), Чехия национальнай авиакомпанията. Төбө штаб-квартирата Прага Вацлав Хавел аэпуордугар баар. ČSA аан дойдуга реактивнай самолеттары туттубут иккис авиахампаанньа этэ. Билигин араспысаанньа, чартер уонна таһаҕас таһар рейстардаах.
Рельс
Рельс диэн анал быһыылаах ыстаал өһүө. Рельс шпалаҕа ууруллан тимир суол хайысхата буолар. Рельсанан тимир суол көлөлөрө, краннар, шахта уонна карьер анал көлөлөрө сылдьаллар.
Маай (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Маай — Үөһээ Бүлүү улууһун Мэйик нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
FCA
Fiat Chrysler Automobiles N.V. (FCA) — Улуу Британия уонна Недерланд биир бөдөҥ конгломерата. Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэтэ. Ону компонеҥҥа холбонор, Elsevier, Stellantis, Groupe PSA, Mitsui Group уонна BlackRock таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары Abarth, Alfa Romeo, Chrysler, Dodge, Fiat, Jeep, Lancia, Maserati уонна Ram.
Шпала
Шпала диэн рельс тирэҕэ. Шпала буруус эбэтэр тимир-бетон оҥоһук буолар. Шпалалары тимир суолу бөҕөргөтөр баллаас араҥатын үрдүгэр уураллар. Шпалалар рельс батталын аллараа баар баллаас араҥатыгар ыытаннар рельсалар кинилэр устун суксурҕа бардаҕына хамнаабаттар.
Баҕа санаа туолуута
Оҕо кыра эрдэҕинэ баар-суох баҕа санаатынан төрөппүттэрин курдук буолуу буолар. Kөрөн, үтүктэн үөрэнэн иһэр. Улаатан истэҕинэ, өйө-санаата эбиллэн баҕа санаата үрдээн, эбиллэн биэрэр. Улахан киһи буола охсор баҕа санаата өйүн-санаатын, билиитин-көрүүтүн элбэтэригэр тириэрдэр. Киһи олоҕор баҕа санаата сирдиир, ыҥырар, угуйар.
Киһи олоҕун сыала киниэхэ баҕа санаата буолан сылдьар. Сорох киһи бу баҕа санаатын олус түргэнник, улахан эрэйэ суох ситиһиэн, онтон атыттар үйэлэрин тухары ситиһэ сатаан баран кыайымыахтарын, баҕа санаалара хаһан да туолбат ыра санаалар буолан хаалыахтарын сөп. Киһи саныыр санаатын ситиһиитэ, олоҕун сыалын толорон иһиитигэр тэҥнэнэр. Ханнык баҕа санаалардаах буолар даҕаны соннук дьыалалары оҥорор. Оҕоҕо үчүгэй, киһилии, сырдык, сайдыы диэки тардыһыылаах баҕа санаалары иҥэрэн биэрии бары төрөппүттэртэн уонна иитээччилэртэн ирдэнэр сүрүн көрдөбүл буолар.
Баҕа санааны толоруу, ситиһии икки араастаах:
Бу быһаарыы киһи кыаҕар олоҕурар. Сахалыы «Кыах» диэн киһи күүһэ-уоҕа, бэйэтэ тутан-хабан оҥорор дьоҕура ааҕыллар.
2. Киһи бэйэтин санаатыгар, оҥорон көрөн, урукку баҕа санаатын намтатан, туолбут курдук санааһына. Киһи санаата ханна баҕарар тиийэринэн туһанан, киһи ханнык баҕарар баҕа санаатын туолбут, ситиспит курдук сананыыта, кини баҕатын толорон уоскуппут курдук буолан санаатын сымнатар. Киһи баҕа санаатын бэйэтин санаатыгар эрэ толоруута диэн ааттанар.
Киһи киһи буолбутун быһаарар бэлиэнэн ханнык баҕа санаалардааҕа буолар. Киһилии баҕа санаалардаах киһи – киһи буолар. Киһи баҕа санаалара киһи быһыытын иһинэн, сиэри кэспэт буолуохтарын наада. Бэйэтин кыаҕын иһинэн баҕа санаалардаах киһи – киһи буолар уонна баҕа санаатын толорон дьолу ситиһэр кыахтанар. Баҕа санаа киһи кыаҕын иһинэн буоллаҕына эрэ киһи ону толорон дьолу ситиһэр.
Дьол эмиэ киһи бары быһыыларын, баҕа санаатын курдук икки сүрүн араастардаах. Бу араастар бэйэ бэйэлэрин кытта холбуу ситимнэһэн хаалбыттарын да иһин сүрүн бэлиэлэринэн арахсаллар:
- Быстах дьол. Быстах баҕа санаа туолуута астыныыны, дуоһуйууну, быстах кэмнээх дьолу аҕалар. Астыныы, дуоһуйуу өйдөбүлэ ордук эти-сиини кытта сибээстээх. Спордунан дьарыктаныы төһө да эти-сиини сылаппытын иһин киһини кыайыылары оҥорорго тириэрдэр буолан астыныыны, дуоһуйууну биэрэр. Үлэ эмиэ итинник. Kүүстээх үлэ кэнниттэн киһи үлэлээн оҥорбутуттан улаханнык астынар, дуоһуйар.
Астыныы ордук эккэ-сииҥҥэ сыһыаннаһар өйдөбүл. Астан-үөлтэн киһи аан маҥнай астынар, онтон дуоһуйар. Астык ас диэн чахчы үчүгэй ас ааттанар.
- Дьол. Баҕа санаа туолуута киһиэхэ дьолу аҕалар. Кыра  баҕа   санаа   туоллаҕына - кыра дьол ситиһиллэр. Улахан баҕа санаа туолуута улахан дьол кэлиитигэр тириэрдэр.
Дьоллоох буолуу диэн киһи баҕа санаатын ситиһэн санаата туолан дуоһуйуутун аата. Ханнык эмэ баҕа санаа, уруккуттан саныы сылдьыбыт былаан туолуута киһиэхэ санаатын толорон дьоллоох буолуу санаатын аҕалан, дуоһуйууну үөскэтэр. (1,25).
Баҕа санаа аһара баран ыра санааҕа кубулуйан хаалбатын киһилии өй-санаа эрэ ситиһэр кыахтаах. Ханнык баҕарар баҕа санаа киһи оҥорор кыаҕын иһинэн буоллаҕына эрэ киһи толорор кыахтаах. Киһилии өй-санаа киһи бэйэтин кыаҕын билинэрин, кыаҕын таһынан, аһара барбатын хааччыйар хааччах буолар уонна сахалыы киһи быһыыта диэн ааттанар.
Иевлев Егор Григорьевич
Иевлев Егор Григорьевич, 1922 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр Хочо улууһун Арыылаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Педагогическэй үлэ бэтэрээнэ, Улуу Аҕа дойду сэриитин уордьанын I истиэпэнин кавалера, Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Иевлевтэр педагогическэй династияларын төрүттээчитэ.
Олоҕун олуктара
1938 с. Тойбохойго сэттэ кылааһы үөрэнэн бүтэрбитэ. Биир сыл нэһилиэк сэбиэтигэр сэкэритээрдээн баран, Тойбохойго ахсыс кылааһы бүтэрбитэ, онтон Сунтаарга киирэн оскуоланы бүтэрэн баран, учууталлар куурустарыгар үөрэнэ киирбитэ. Сэрии суостаах сыллара саҕаланан, үөрэҕин бүтэрбэккэ, 1942 с. Ийэ дойдутун көмүскэлигэр ыҥырыллыбыта. Бастаан Иркутскай уобаласка Мальта станцияҕа 586-с саппаас стрелковай полкаҕа байыаннай бэлэмнэниини ааспыта. Онтон 1943 с. тохсунньутугар арҕаа сэриилэһэ аттаммыта. Бастаан Москва анныгар Волоколамский оройуонугар 153-с стрелковай биригээдэҕэ түбэспитэ. Олунньу ый 20 күнүттэн күннэри-түүннэри туох баар бойобуой тэриллэрин сүгэн, хайыһарынан балтараа суукка кэриҥэ айаннаан фроҥҥа тиийбиттэрэ.Миинэ бытархайа атаҕар түһэн ыараханнык бааһырбыта. Москва, Киров куораттар госпиталларыгар эмтэммитэ, салҕыы фроҥҥа сылдьыбыта. 1946 с. ыам ыйыгар дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. Кэлээт, Дьаархан оскуолатыгар учууталлаабыта. Бүлүү педтехникумун бүтэрбитэ. 1949-1951 сс. Аллыҥа оскуолатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ. Онтон салгыы үөрэнэн, педагогическай институту бүтэрбитэ. 1953 сылтан Арыы­лаах оскуолатыгар завуһунан, дириэктэринэн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри үлэлээбитэ.
В.Г.Шухов аатынан Белгородтааҕы технологическай университет
В. Г. Шухов аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
В. Г. Шухов аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет(В.Г.Шухов аатынан БСТУ) - Арассыыйаҕа Белгород куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1954 с. ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин 797 нүөмэрдээх уурааҕынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай технологическай тутуу матырыйаалын института арыллыбыт. 1970 сылтан институт дьиэлэрин тутуута саҕаламмыт. 1979 с. институкка И. А. Гришманов(тутуу матырыйаалларын промышленноһын миниистирэ) аатын биэрбиттэр. Ити кэмҥэ 4 факультекка 5000 устудьуон үөрэнэрэ.
1994 с. муус устар ыйга институт Белгородтааҕы судаарыстыбаннай технологическай тутуу матырыйаалын акадьыамыйата буолбут.
2003 с.кулун тутар ыйга акадьыамыйа университет статуһун ылбыта уонна киниэхэ В. Г. Шухов аата иҥэриллибитэ. 2011 с.университет икки таһымнаах ситимнээх үрдүк профессиональнай үөрэхтээһиҥҥэ көспүтэ. Устудьуон уопсай ахсаана 25000 буолбута. 2017 с. Арассыыйа 33 тирэх университеттарын ахсааныгар киирбит. 2017 с.университетка үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин ыккардынааҕы "Опорные университеты - драйверы развития регионов" диэн форум буолбут.
Структурата
1. Архитектурнай институт 2. Инженернай-строительнай институт 3. Энергетика, информ.технология уонна салайар системалан институттара 4. Технологическай оборудование уонна машиностроение института 5. Химико-технологическай институт 6. Экэниэмикэ уонна менеджмент института 7. Транспортнай-технологическай институт 8. Магистратура института 9. Заочнай үөрэх института
Филиаллара
1. Новороссийскайдааҕы филиал 2. Губкинскай филиал 3. Хотугу Капкаастааҕы филиал
Рейтиннэрэ
Белгородтааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
1. Арассыыйа бастыҥ вузтара RAEX-100 2020с.рейтинэ 52-с миэстэ.