cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Олох ыарахан
Арай төрөппүт маннык олоҕо салҕанан барыыта оҕотун иитиигэ куһаҕаны оҥорор. Оҕо барыта бэлэмҥэ үөрэнэн, мааныланан, атаахтаан бэйэтэ өйүн-санаатын сайыннарбакка, тулуурун, дьулуурун дьарыктаабакка быстах санаалаах, сыыһа туттан быстах быһыыларга киирэн биэриэн сөптөөх киһиэхэ кубулуйар.
Бэйэтэ маннык олоххо үөрэммит оҕо улаатан баҕар ойох, кэргэн ыллаҕына оҕотун үөрэтэр кыаҕа өссө аҕыйах, сороҕор ончу да үөрэппэт, ол иһин бэйэтинээҕэр мөлтөх өйдөөх-санаалаах киһини иитэн улаатыннарар. Маннык улааппыт киһи оҕолонноҕуна оҕотун үөрэтэр кыаҕа букатын мөлтүүр, барытын дьаалатынан ыытар. Оҕото «Көҥүлүнэн барбыт оҕоҕо» кубулуйар, бу аймахтар эстии суолугар киирэллэр.
Сахаларга «Баай дьон тоҕус көлүөнэҕэ тиийбэккэ эстэллэр» диэн этии ити быһаарыыга олоҕурар уонна ханнык да хос өйдөбүлэ суох баай аймахтар эстэн дьадайыыларын билгэлиир.
Ас-үөл элбээһинэ киһи минньигэстэн минньигэһи элбэҕи сиирин үөскэтэр. Аһара аһааһынтан эт-сиин эбиллэн көрдөбүлэ өссө үрдээн, аһааһын элбээн иһэриттэн киһи өссө уойар-тотор.
Элбэҕи, иҥэмтэлээҕи аһыырга, сытарга-сынньанарга баҕа санаа киһи этин-сиинин баар-суох баҕата. Өйү-санааны сайыннарыы эт-сиин ити баҕатын баһыйдаҕына эрэ кыаллар. Киһи сүрэҕэ суох буолар, сытар, сынньанар баҕатын өйүн-санаатын күүһүнэн баһыйан, күүһүлээн кыайдаҕына эрэ этин-сиинин хамсатан туох эмэ үлэни-хамнаһы оҥорор кыахтанар. Эт-сиин уонна өй-санаа утарыта тутулуктарын кут-сүр үөрэҕэ эрэ табатык быһаарар.
Бары улахан таҥара үөрэхтэрэ киһи аһара аһаан кэбиһэр майгынын кытта араас ньымаларынан охсуһаллар. Сотору-сотору кэлэн иһэр элбэх постары, аһылыктан туттунар кэмнэри оҥороннор итэҕэйэр дьону күүһүлээн туран аҕыйахтык аһыырга, аһылыктан туттунар буоларга үөрэтэ сатыыллар.
Арыгы, табаах дэлэйиитэ эдэрдэр боруобалаан көрүөхтэрин баҕаларын улаатыннарар. Күүскэ сайдан иһэр өйдөөх-санаалаах эдэрдэр туох саҥаны билбиттэрин хайаан да боруобалаан көрбөтөхтөрүнэ туохтара эрэ сатаммат курдук. Билии-көрүү, боруобалаан көрүү кинилэр сүрүн сыаллара. Хайаан да боруобалаан көрөллөр. Элбэхтик боруобалыы сылдьан арыгыга, наркотикка ылларан хаалаллара элбээтэ.
Сахалар оҕо өйүн-санаатын туһалааҕы оҥоруу, тутуу диэки хайысхалаан иитиилэрин-үөрэтиилэрин сүрүн төрүттэрэ манныктар:
- Оҕо кыра эрдэҕиттэн барыта бэлэмҥэ үөрэниитин суох оҥоруу. Оҕо көрдөөтөҕүн аайы барыны-бары баар оҥорон, ылан биэрэн истэххэ, барыта бэлэмҥэ үөрэммит киһи улаатан тахсарын билэн чахчы туһалааҕы, наадалааҕы эрэ булан хааччыйыы, аһара бобууну-хаайыыны суох оҥоруллар.
Төрөппүт оҕотун өйө-санаата бу курдук сайдарын ситистэҕинэ эрэллээх кэлэр көлүөнэлээх буолар кыахтанар. Оҕо бэйэтин баҕа санаатын бэйэтэ ситиһэргэ үөрэннэҕинэ киһилии иитиилээх оҕо буола улаатар.
Киһи ханна да соҕотоҕун сылдьыбат. Куруук дьону кытта алтыһан, билсиһэн, арахсан, ону-маны быһаарсан олоҕун олорор. Дьону кытта сыһыан хардарыта эйэлээх буолууга олоҕурдаҕына дириҥ силистэнэр. Охсуһууну, этиһиини саҕалыыр сыыһа. Эйигин оҕустахтарына, куһаҕаннык эттэхтэринэ аан маҥнай тулуйуохха наада. Хайаан даҕаны. Киһиэхэ тулуур наада. Утары эппиэттээн иһэр буоллахха охсуһуу, этиһии салҕанан барар кыахтанар.
Сахаларга «Олох ыараатаҕына, омук күүһүрэр» диэн этии баар. Бу этиини көннөрү ылыннахха тиэрэ-таары өйдөбүлү биэрэр курдук. Өй-санаа уратыларын үөрэтии түмүгэр бу этиини арыыйда дириҥник быһаарар кыах баар буолла. Бу этии киһиэхэ бэйэтигэр быһаччы буолбакка оҕотугар, ол аата кэлэр көлүөнэлэргэ дьайар уратылаах. Кэлэр көлүөнэлэри үөрэтии кытааттаҕына, ыараатаҕына тулуурдара, дьулуурдара элбэх дьон улаатаннар күүскэ үлэлээн-хамсаан омуктарын күүһүрдэллэрин бу этии биллэрэр.
Саха дьоно бэйэлэрин олохторун оҕолорун тустарыгар олоробут диэн санаалаахтар. Урукку кэмҥэ ыаллар бары кэриэтэ элбэх оҕолоох уонна илиинэн үлэлиир эрдэхтэринэ бу этии хос быһаарыыга наадыйбат этэ.
Билигин олох көнөн бары барыта дэлэйэн истэҕинэ уонна ыаллар биир эмэ оҕолонор кэмнэригэр дьон ордук бэйэлэрин тустарыгар олохторун олороллор. Биир эмэ оҕолорун «Барыта оҕолор тустарыгар» диэн ыҥырыыны туһананнар, аһара көрөн-истэн, бары баҕа санаатын толорон, маанылаан, атаахтатан кэбиһэллэр.
Олох ыарааһына санаатахха куһаҕанын, эрэйдээҕин иһин тулуурдаах, дьулуурдаах кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн, улаатыннарар кыаҕы омук дьонугар барыларыгар биэрэр, ол иһин омук сайдыытыгар туһаны аҕалар. Оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ олох ыарааһынын дьайыытын манныктарга араарыахха сөп:
2. Бары барыта тиийбэтиттэн барыны-бары кэмнээн туттарга, аһара барбакка оҕону үөрэтэр.
3. Оҕону көрүүгэ-истиигэ бэйэттэн ордук көрөн-истэн маанылааһын суох буолан оҕолор атаах буола иитиллибэттэр.
4. Оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүттэригэр кыаҕа баарынан көмөлөһө, үлэлии-хамсыы үөрэнэр, эрдэлээн өйө-санаата ситэр.
Бу курдук иитиилээх эдэрдэр улаатан үлэни-хамнаһы кыайа-хото тутуулара омугу күүһүрдэр. Эдэрдэр тулуурдара эбиллэн күүскэ үлэлээн-хамсаан элбэх баайы-малы мунньуналларыгар кыахтара улаатар.
Айылҕа дьону көҥүллэринэн хаһан да ыыппат. Сылаас сайын кэлэн сытан сынньанаары гыннахха бырдахтара-үөннэрэ сытыара түспэттэр, дьөлүтэ кэйиэлээн ыарыыны тулуйарга үөрэтэн өйү-санааны эрчийэллэр. Аны сайын кэнниттэн кыыдааннаах тымныы кыһын кэлэн тоҥуу-хатыы эти-сиини, өйү-санааны эрчийэр. Сайын кэнниттэн кыһын кэлиитэ куруук хатылана турарын курдук эрчиллии эмиэ салгыы баран иһэр.
Ас-үөл дэлэйэн барыыта арыгыны арыйыыга тириэрдибитэ. Арыгы айыллыбытын кэннэ төһөлөөх элбэх киһи арыгыһыт буолан кылгас үйэлэммитэ буолла. Кыайан ааҕар кыах суох. Дьон күүстээх санаалаах, төһө арыгыны иһэллэрин кэмнээн билэр өттүлэрэ арыгыһыт буолбаккалар олох салгыы сайдан иһэр.
Билигин сайдыылаах омуктар наркоманнары кытта охсуһаллар. Билиҥҥитэ хайалара кыайара биллибэт, өйдөөх-санаалаах дьон сөптөөх быһаарыыны ылыныахтара диэн эрэл эрэ баар. Дьон өйдөрө-санаалара өссө бөҕөргөөтөҕүнэ, күүһүрдэҕинэ, тулуурдара өссө эбиллэн, өһөс буоллахтарына эрэ бары наркоман буолбат кыахтаналлар.
«Олох ыарахан» диэн сахалар этэллэр. Өй-санаа ордук күүстээх, ураты тулуурдаах эрэ буоллаҕына аныгы олох араас абылаҥнарын тулуйар кыахтанар. Киһи өйө-санаата көлүөнэттэн көлүөнэҕэ күүһүрэн биэрэн истэҕинэ эрэ сайдан иһэр олох абылаҥнарын тулуйар кыахтаах. Оччоҕуна эрэ өй-санаа сайдыыта салгыы баран иһэр кыахтанар. Оҕо иитиитэ бу курдук сайдан барыытын сахалар өс хоһоонноро: «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн быһаарар. Оҕо төрөппүтүн бары өттүнэн барытынан баһыйар буола эрчилиннэҕинэ, дьарыктаннаҕына уонна үлэлээтэҕинэ эрэ кинитээҕэр күүстээх санаалаах, тулуурдаах киһи буола улаатарын умнубатахха табыллар.
Олох сайдан иһиитэ экономиканы күүһүрдэр, сайыннарар. Сайдыылаах экономика аны араас күүстээх синтетическэй наркотиктары оҥорор кыахтанна. Бу наркотиктары билбэт киһи биирдэ эмэ боруобалыы оонньуу сылдьан наркоман буолан хаалар кыахтаах. Өй-санаа ордук тулуурдаах буолара эрэйиллэр. Олох маннык ыараабыт кэмигэр сахалар олохторун үөрэҕэ «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһоонунан бэриллэн Россия дьонун быыһыан сөп.
Билигин сайдыылаах диэн ааттанар Европа дойдуларыгар олох сайдыытыгар дьахтар ылар оруолун сыаналааһын илиҥҥи омуктардааҕар улахан уратыланара билиннэ. Илиҥҥи омуктарга киһи аймах, омуктар сайдыыларыгар дьахталлар ылар оруолларын манныктарга араараллар:
1. Аймах-хаан, омук ахсаанын элбэхтик төрөөн элбэтии.
2. Оҕону кыра эрдэҕиттэн иитии уонна үөрэтии.
Урукку ыраахтааҕы кэмин саҕана сахалар дьахталлар олоххо сүрүн сыалларын таба сыаналыыр эрдэхтэринэ аан бастаан кыыс оҕо ыал буолар кэскилин быһаараллара. Кыыс оҕо ыал буолар аналлааҕын кэлин сэбиэскэй былаас өйү-санааны буккуйан кэбиспитин билиҥҥи салайааччылар эмиэ салҕаан иһэллэр.
Саха дьонун өйүн-санаатын арҕаа омуктар сыыһа үөрэхтэринэн буккуйуу аҕыйах ахсааннаах омукка олус куһаҕан сабыдыаллаах. Билигин сахаларга төрүт уус ыал өйүн-санаатын тилиннэрии, аймах-хаан дьон үйэлэргэ салҕанан баран иһэр үөрэхтэрин оннун булларыы ирдэнэр. (1,45).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Одесса уобалаһа
Одесса уобалаһа (Одеська область) — Украина субъега. Киин куората — Одесса. Дьонун ахсаана 2 396 500 (2014).
Western Digital
Western Digital — АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан HDD уонна SSD оҥорор тэрилтэ көмпүүтэрдэргэ уонна ноутбуктарга. Аатырбыт Fortuna 500 компонена буолар.
Салалтата — Сан Хосе, Калифорния (АХШ).
Караканов Прокопий Иосифович
Караканов Прокопий Иосифович — Бурдук Буокай (1936—2003)— суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара
1936 сыллаахха төрөөбүт.
Сигэлэр
Прокопий Иосифович Караканов: (кэнэҕэс эн суолуҥ көстүөхтун килбиэннээх, кэскиллээх улэҕэр)/[Хомуйан онордо У. Е. Караканова]. — Дьокуускай: «Бичик», 2004. — 128 с.
Амурдааҕы судаарыстыбаннай университет
Амурдааҕы судаарыстыбаннай университет (АмСУ) — Арассыыйаҕа Благовещенскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1975 с.кулун тутар 20 күнүгэр Хабаровскайдааҕы автомобильнай дорожнай институт Благовещенскайдааҕы уопсай техническэй факультетын базатыгар олоҕуран Благовещенскайдааҕы технологическай институт арыллыбыт. 1992с. БТИ испэссээлинэһин ахсаана элбээн, профила уларыйан Благовещенскайдааҕы политехническай институт буолбут (БПИ).
1994 с.влтынньы 19 күнүгэр БПИ, Амурдааҕы судаарыстыбаннай университет статуһун ылбыт (АмСУ) 2013 с. АмСУ космическай инновационнай научнай үөрэхтээһин консорциумыгар киирбит. 2013 с. АмСУ АБ үөрэхтээһиҥҥэ уонна наукаҕа министиэристибэтин эрэгийиэн сайдыытыгар анаан үрдүк квалификациялаах каадырдары бэлэмниир бырайыактарын "Кадры для регионов" куонкуруһугар кыайыылаах буолбут. 2013 с. университет базатыгар АНА Уһук Илиннээҕи институтун филиала арыллыбыт.
2014 сылтан АмСУ Арассыыйаттан уонна Кытайтан 29 университет холбоспут техническай университеттар Ассоциацияларын үлэтигэр кыттар. 2019 с.от ыйын 5 күнүгэр, "Восточна" космодромтан кыра космическай аппарааттардаах "Метеор-М" диэн метеорологическай спутниктаах "Союз-2.1б" ракета-носитель көппүт. Кыра космическай аппараттартан биирдэстэрин - "АмурСат"("АмГУ-1") Амурдааҕы судаарыстыбаннай университет студеннара уонна преподавателлэрэ үөрэтэн, ырытан, оҥорбуттар.
Факультеттара
1. Математика уонна информатика факультета 2. Инженернай-физическай факультет 3. Норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан факультета 4. Дизайн уонна технология факультета 5. Социальнай наукалар факультеттара 6. Филология факультета 7. Экономика факультета 8. Энерргетика факультета 9. Юридическай факультет 10. Эбии үрэхтээһин факультета 11. Орто анал үөрэх факультета 12. Уопсай үөрэх лиссиэйэ(5-11 кылаастар)
Рейтиннэрэ
Университет "Теоретическая и прикладная лингвистика" диэн сурунаалы таһаарар
Сигэлэр
https://www.amursu.ru/sveden/struct/ https://moeobrazovanie.ru/amugu/?ratings https://www.amursu.ru/
Munhwa Broadcasting Corporation
Munhwa Broadcasting Corporation (MBC) — Соҕуруу Корея телекомпанията, салалтата — Сеул.
Коррика
мини|15-с Коррика. Соралузе диэн куорат аттыгар. мини|16-с Коррика 1942-с килэмиэтиригэр мини|18-с Коррика суола Коррика (Korrika - сүүрүү) — Бааскилар дойдуларыгар хас икки сыл аайы ыытыллар бааскалар тылларын өйүүргэ анаммыт эстафета. Эстафетаны бааскилар тылларын үөрэтэр AEK диэн тэрилтэ тэрийэр. Бу тэрээһин аан дойдуга тылы өйүүр тэрээһиннэртэн саамай улаханнарын ахсааныгар киирэр, 2017 сыллаахха сүүрбүт сирдэрин устата 2557 килэмиэтир буолбут,  11 хонук түүннэри-күнүстэри тохтообокко сүүрбүттэр. Коррика сүрүн соруга харчы хомуйуу буолан баран, ону таһынан бааскалар тылларын өйүүргэ, тарҕатарга сүрдээх улахан төһүү буолар.
Химия бэлиэтэ
Химия бэлиэлэрэ химия ууһуктарын, функциялыыр бөлөхтөрүн уонна холбоһуктарын бэлиэтииргэ туттуллаллар. Ууһук латыын алпабыытын биир-икки бичигинэн бэлиэтэнэр, бастакы бичигэ улахантан суруллар.
Коррика
Бу тэрээһини уонна AEK тэрилтэни бааскалар тылларын туруулаһар дьон төр;ттээбиттэрэ. Билигин бырааһынньык икки сылга биирдэ саас ыытыллар, 2017 сылга 20-с төгүлүн ыытылынна.
Тэрээһин төрүөтэ
Бааскалар тыллара уустук балаһыанньалаах. ЮНЕСКО этэринэн, бу тыл сүтэр кутталлаах. Бааскалар тыллара бу тэрээһин ыытыллар сиригэр барытыгар официальнай статустаах буолбатах. Ол эрээри бу куоталаһыыта суох үөрүүлээх эстафета бааскалар олорор сирдэринэн барытынан икки нэдиэлэ тухары ааһар.
40 сыл тухары былааска олорбут Франко диктатууратын кэмигэр бааскалар тыллара көйгөтүүгэ сылдьыбыта. Атын тылынан сатаан саҥарбат, Бааска тылынан эрэ саҥарар дьону Испания бэлииссэйэтэ эппиэккэ тардар этэ. Тыл сайдыыны харгыстыыр диэн буолара. Оскуолаҕа бааска тылынан саҥарбыт оҕону буруйдууллара, ону ааһан сороҕор таһыйаллара. Лингвистэр үгүстэрэ билиҥҥи бааскалар тыллара сүтэр туруктаммытыгар Испания уонна Франция бырабыыталыстыбалара буруйдаахтарын билинэллэр.
Тыл сүтэн эрэриттэн дьаахханан сорох дьон тыл өйүүр кистэлэҥ тэрилтэлэри тэрийэн барбыттара. Соторутааҕыта тэриллибит Бааскалар хамсааһыннара тылы сөргүтэргэ үлэлиир дьону AEK диэн тылы үөрэтэр ассоциацияҕа түмпүтэ. Диктатуура бүтээтин кытта, тыл кыһалҕатын көтөҕөргө аналлаах саамай күүстээх тэрээһининэн Коррика буолбута. Кини сүрүн идиэйэтэ дьон санаатын тылы билэр эрэ дьоҥҥо буолбакка, атын дьоҥҥо барытыгар киэҥник тиэрдии буолбута. Бастакы сүүрүү, төһө да "акаары быһыы" диэн үөхпүттэрин үрдүнэн Оньяти диэн сиртэн 1980 сыл сэтинньи 29 күнүттэн саҕаланан Бильбао куоракка ахсынньы 7 күнүгэр ситиһиилээхтик түмүктэммитэ.
Тэрийии уонна процедуралара
Коррика үксүн уон хонук устата буолар. Бастакы Коррика 1980 сыллаахха буолуоҕуттан сырыы аайы суолун уларыта сылдьар, тэрийээччилэр маршрутун бааскалар олорбут сирдэринэн барытынан ааһар гына сатыыллар. Сүүрүү отой тохтообокко түүннэри барар, тэрээһиҥҥэ ортотунан 600 000 киһи кыттар.
Бааскалар тылларын өйүүргэ анаан суол хас биирдии килэмиэтирин биир киһиэхэ эбэтэр тэрилтэҕэ атыылыыллар. Атыылаһааччы ол суол быстыҥын тухары холуонна иннигэр сүүрэр. Ол киһи бааскалар былаахтарынан (ол былааҕы икуррина диэн ааттыыллар) киэргэтиллибит мас эстафетаны аныгыскы киһиэхэ биэриэхтээх. Бастакы эстафета маһын  Remigio Mendiburu диэн киһи оҥорбут, ол мас Сан-Себастьян куорат San Telmo түмэлигэр, харалла сытар. Билигин туттуллар мастарын скульптор Juan Gorriti оҥорбут. Сырыы аайы ол мас иһигэр кистэлэҥ сурук угаллар эбит, ол суругу Коррика бүтүүтүгэр тыһыынчанан киһи туппут маһыттан ылан үөрүүлээх быһыыга-майгыга ааҕан биэрэллэр. Коррика килэмиэтирин "атыылаһар" - ол аата бааскалар тылларын өйүүр - сүрдээх хайҕаллаах көстүү быһыытынан ааҕыллар.
Маһы тутан иһэр киһи кэнниттэн былакаат тутан иһээччилэр сүүрэллэр. Бу былакаакка коррика аайы уларыйар домох (девиз) суруллар. Сүүрүү туох да эккирэтиитэ, сырсыыта суох наһаа көхтөөх, үөрүүлээх-көтүүлээх быһыыга-майгыга барар. Хас биирдии коррика туһунан ырыалаах буолар, ол ырыаны биллиилээх дьон коррикаҕа анаан суруйаллар. Бу сүүрүү буолбут кэмигэр Баски тылын өйүүргэ элбэх тэрээһиннэр ыытылыннылар, тэрээһини барытын Баски тылын акадьыамыйата өйүүр.
Буолар сыллара
Хас биирдии Коррика тэриллиэҕиттэн араас сирдэринэн ааһар (суола сырыы аайы уларыйар), бэйэтэ туспа домохтоох уонна ырыалааах.
Үтүктүү
Корриканы үтүктэн Европа дойдуларыгар элбэх майгынныыр тэрээһиннэр ыытыллар буолбуттар:
Victory Clinic
Victory Clinic — Саха Сирин саамай бөдөҥ чааһынай медицинскай клиниката, улахан сетевой балыыһалар хас даҕаны.
Саайта https://www.victory-clinic.ru/
Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ
thumb|Альфред Нобель физиологияны сэргиирэ уонна бэйэтэ лабораториялары арыйталаабыта Физиологияҕа эбэтэр мэдиссиинэҕэ Нобель бириэмийэтэ (Nobelpriset i fysiologi eller medicin) — Физиология эбэтэр мэдиссиинэ эйгэлэригэр уһулуччу ситиһиилэрин иһин сыл аайы учуонайдарга туттарыллар бириэмийэ, Швеция хоруоллугун билимин акадьыамыйата Стокгольмҥа туттарар.
Бу Альфред Нобель 1895 сыллаахха бэйэтэ олохтообут биэс Нобель бириэмийэлэриттэн биирдэстэрэ, 1901 сыллаахтан туттарыллар. Атын бириэмийэлэр: Химияҕа Нобель бириэмийэтэ, Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ, Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ уонна Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ. .
Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бастакы бириэмийэтин 1901 сыллаахха Эмиль фон Беринг диэн учуонайга сыворотка көмөтүгэн эмтиир ньыматын иһин (бастатан туран дифтерияны эмтээһиҥҥэ туттуллубта) анаабыттара. Ыраахтааҕы Россияттан икки лауреат баар: 1904 с. Иван Петрович Павлов уонна 1908 с. Илья Ильич Мечников.
Бириэмийэни Стокгольмҥа сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан ахсынньы 10 күнүгэр туттараллар (Нобель өлбүт күнэ).
Сатоси Кон
— анимацияҕа үлэлээбит дьоппуон режиссера. Madhouse устуудьуйаҕа үлэлээбитэ.
JTBC
JTBC (Joongang Tongyang Broadcasting Company) — Соҕуруу Корея телекомпанията, салалтата — Сеул.
Киев уобалас
Киев уобалаһа (Київська область) — Украина субъега. Киин куората — Киев. Дьонун ахсаана 1 725 500 (2014).
Кремний
Кремний диэн химия ууһуга, бэлиэтэ Si, атом нүөмэрэ 14. Кремний кытаанах, кэбирэх кристаллыҥы сэк, күөх-бороҥ килбэҥнээх. Металлоид уонна аҥар аһардааччы. Периодтаах таабыл 14 бөлөҕөр киирэр. Йенс Якоб Берцелиус 1823 сылга кремнийы аан-бастаан ыраас быһыытынан арааран таһааран дьүһүннээбитэ. Кремний оксидтара силикат диэн ааттаах анион кэргэнин үөскэтэллэр. Кремний ууллар температурата 1414 °C, оргуйар температурата 2355 °C. Кремний кудай куйаарыгар ахсыс ордук дэлэй ууһук буолар. Космос быылыгар, планетоидтарга, планеталарга араас быһыыларынан киэҥник тарҕаммыт. Сир хаҕа 90% силикат минералларыттан турар. Кремний Сир хаҕар абалык кэнниттэн иккис дэлэй ууһук буолар. Кремнийдаах материаллары экономика араас эйгэлэригэр туһаналлар: туой, кумах, таас, хайыр таас, керамика, фарфор, өстүөкүлэ. Карборунд курдук кремний холбоһуктарын чочуйар уонна бөҕөргөтөр компоненнар быһыытынан туһаналлар. Кремний силикон диэн биллэр синтетик полимердар олохторо буолар. Бүгүн аан дойду экономикатыгар кремний улахан сабыдыаллаах. Күүскэ ыраастаммыт ууһук кремнийы электроникаҕа туһаналлар. Смартфон уонна көмпүүтэр курдук аныгы технологиялаах тэриллэр транзистордара уонна чиптара бары кремнийтан тутулуктаахтар.
Неизвестнай Эрнст Иосифович
Неизвестнай Эрнст Иосифович (1925), ССРС-ка уонна АХШ-ка олорбут скульптор. Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, десантнай рота хамандыыра, "Кыһыл Сулус" уордьан кавалера.
Берлини ылыы кэмигэр сиһин тоноҕоһугар бааһыран икки сыл баттыктаах сылдьыбыта эрээри, ол кэнниттэн Ригаҕа уонна Москубаҕа үөрэнэр кэмнэригэр 14 сыл куруусчутунан, каменщигынан, литейщигынан үлэлээбитэ. Бастакы скульптураларын металлоломтан оҥорбута. Валютаны көҥүлэ суох атыылаабытын иһин уонна үспүйүөннээтиҥ диэн КГБ-лар хаста да тута, кырбаан эчэтэ сылдьыбыттара. Быыстапкаҕа турбут үлэлэрин Хрущев кириитикэлээбитэ (сэбиэскэй дьон сирэйдэрин алдьатан көрдөрөҕүн диэн буруйдаабыта). 1976 сыллаахха Швейцарияны нөҥүөлээн АХШ-ка көспүтэ, онно үлэлээн аатырбыта, скульптуралара аан дойду үрдүнэн тураллар. Перестройка кэмигэр Магадааҥҥа ГУЛАГ сиэртибэлэригэр, Калмыкияҕа күүстэринэн көһөрүллүбүт дьоҥҥо мэҥэлэри айбыта. Сылын ахсын Арассыыйаҕа туттарыллар "Тэффи" бириэмийэ статуэтката — кини үлэтэ.
2016 сыллаахха атырдьах ыйын 9 күнүгэр АХШ-ка дьиэтигэр өлбүтэ.
Любовь Соболь
мини Любовь Соболь (Любовь Эдуардовна Соболь), Балаҕан ыйын 13 күнүгэр 1987 сыллаахха Москуба куоратка төрөөбүтэ, политическай активист дьахтар, Путин былааһын кириитикэлээччи, Лукашенко бвлааһын абааһы көрөөччү, Өлөксөй Навальнай доҕоро буолар. Госдума депутаттара харчы уоралларын билбит буолар. ФБК биир бастыҥ үлэһитэ.
Кинини Путин өлөрүөх буолбутун иһин, атырдьах ыйын 7 күнүгэр 2021 сыллаахха Арассыыйаттан куоппута.
Сахамедстрах
Сахамедстрах (Sakha Health Insurance) — Саха Сирин саамай бөдөҥ доруобуйа харысхал сфератыгар үлэлиир тэрилтэ.
мини
Саайта https://sakhamedstrakh.ru/
Mnet
Mnet (Music Network) — Соҕуруу Корея кабельнай телеканал.
Blumhouse Productions
Blumhouse Productions — Америка киинэ уонна мультик уһулар тэрилтэтэ, 2000 сыллаахха төрүттэммит тэрилтэтэ. Тэрилтэ сүрүннээн кыра бүджеттээх киинэлэри устарынан биллэр, онтуктара элбэх харчыны оҥорорунан биллэр.
HDD
HDD (Hard Disc Drive), кытаанах сиэркилэ курдук төгүрүк тимиртэн турар көмпүүтэр мэйиитэ. Билигин аныгылыыта SSD дэнэр.
Жёсткий диск
Приднестровье солкуобайа
Приднестровье солкуобайа (приднестровский рубль, придністровський рубль, ) диэн Приднестровье валютатын биирдигэ.
Эбээннэр сийиэстэрэ
Эбээннэр сийиэстэрэ — эбээн омук мунньаҕа.
Арассыыйа эбээннэрин Бастакы сийиэһэ 2006 сыллаахха Дьокуускайга буолбут.
Иккис сийиэс 2006 сыллаахха муус устар 3-6 күннэригэр Дьокуускайга буолбут. Дэлэгээттэр СӨ министиэристибэлэрин салайааччыларын кытта көрсүспүттэр. Муус устар 5 күнүгэр бу сийиэс иһинэн СӨ эбээннэрин II сийиэһэ буолбут, манна СӨ бэрэсидьиэнэ Вячеслав Штыров эҕэрдэ тылы эппит.
Үһүс сийиэс 2010 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Саһыр сэлиэнньэҕэ буолбут.
Atomic Monster Productions
Atomic Monster Productions — Америка абааһылаах киинэлэри уонна фэнтези киинэлэри устар тэрилтэтэ, 2014 сыллаахха төрүттэммит.
Эбээннэр сийиэстэрэ
Төрдүс сийиэс 2014 сыллаахха ахсынньы 10-11 күннэригэр Хабаровскайга буолбут
Бэһис сийиэс 2018 сыллаахха муус устар 20-22 күннэригэр Магадааҥҥа буолбут.
Atomic Monster Productions
Салалтата — Лос Андьелес, АХШ.
Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна
thumb|px300|right|Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна (23.11.1932–2003) — саха биллиилээх ырыаһыта, ырыа айааччыта, уопсастыбаннай диэйэтэл.
Олоҕун олуктара
1932 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр Амма оройуонун Соморсун нэһилиэгэр төрөөбүт.
Уопсатыбаннай үлэтэ
Амма өрүс уутун Чурапчыга хачайдыыр бырайыагы утаран Киин Телевидение эпииригэр тахсан бүтүн сойуус үрдүнэн ыҥырыы таһаарбыта.
Arirang TV
Arirang TV — Соҕуруу Корея телекомпанията, салалтата — Сеул.
Былыргы түүрдэр
Былыргы түүрдэр — Киин Азияҕа Түүр хаҕанатын тэрийбит омук. Былыргы түүрдэр олохтоох Алтаай дьоно уонна кэлии Ашина аҕа ууһун булкуһуутуттан үөскээбиттэр.
Ааттара
Былыргы түүрдэри уонна билиҥҥи түүр тыллаах омуктары араарар гына чинчийээччилэр араас-араас терминнери тутта сатыыллар. Холобур, Улахан Нууччалыы Энциклопедияҕа (БРЭ) былыргы түүрдэри "собственно тюрки" диэн ааттыыллар.
Аатырбыт чинчийээччи Л.Н. Гумилев түркүт (нууч.: тюркют) диэн тылы туттар: түрк диэн түүрдэр бэйэлэрин ааттанар ааттара, -үт диэн моҕол тылыгар элбэх ахсаан сыһыарыыта.
Кытайдар былыргы түүрдэри кыт. 突厥 (пиньинь: tūjué) диэн ааттыыллара, ол иһин сорох нуучча чинчийээччилэрэ "тюрк-тюгю" эбэтэр "тугю" (Н.Я. Бичурин "тукюе" диир) диэн ааттары тутталлар.
Сорох чинчийээччилэр буоллаҕына былыргы түүр тылынан суруллубут суруктарга олоҕуран "кёк тюрк" (көк түрк) диэн ааты ылыналлар. Бу ааты былыргы түүдэр бэйэлэрин ааттанар ааттара дииллэр уонна "күөх түүрдэр" эбэтэр "халлаан түүрдэрэ" диэн тылбаастыыллар.
Археологтар буоллаҕына ордук "Алтаай-теле түүрдэрэ" диэн аатын тутталлар.
Түрк (былыргы түүр.: Türük, 突厥, пиньинь: Tūjué, орто кыт.: tʰuot-küot, грек.: Τούρκοις) диэн аат бастыкытын VI-с үйэҕэ туттуллубута биллэр. Ол курдук кытай суруктарыгар 542 сыллаахха түүрдэри ахталлар. Европаҕа буоллаҕына түүрдэр туһунан бастыкытын Менандр уонна Феофан диэн Византия историктара суруйаллар. Ышбара хаҕан (581–587 сс.) Кытай ыраахтааҕытыгар суругар бэйэтин "түүрдэр улуу хаҕаннара" дэнэр.
Шадрин Григорий Абрамович
Шадрин Григорий Абрамович Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр Айда түбэтигэр Ыылаах диэн алааска орто сэниэ дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Былыргы түүрдэр
Ааттара
Араас былыргы суруктарга түүрдэр ааттара маннык суруллан хаалбыт: Согд тылынан — twrk, орто перстии — turk, араабтыы — trk (арааб.: ترك), Сирия тылынан – turkaye, гректии – τoύpκoç, санскриттии – turuška, Тибет тылынан — drug, drugu, Хотан тылынан – ttûrka, tturki.
Шадрин Григорий Абрамович
Маалыкай сэлиэнньэтигэр аһыллыбыт Мэгэдьэктээҕи церковнай-приходской оскуоланы бүтэрэн баран Куочайдааҕы икки кылаастаах норуодунай училищены ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, оскуолаҕа учууталлыыр быраабы ылбыта уонна дойдутугар Маалыкайга тахсан саҥа аһыллыбыт норуодунай оскуолаҕа директорынан үлэтин саҕалаабыта, онтон 1916 сылтан Аммосовка бөһүөлэгэр (Ньурба улууһугар) начальнай оскуола учууталынан – сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Активнай позициялаах, үөрэхтээх үлэһит эдэр киһини советскай үлэҕэ өрө таһаарбыттара – Ньурба улууһун управатын секретарынан, онтон салгыы милиция Ньурбатааҕы уонна Бүлүүтээҕи учаастактарын комиссарынан үлэлэппиттэрэ. 1922-1927 сылларга Мэгэдьэк, Малдьаҕар оскуолаларын учууталынан – сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ, 1927 сыллаахха Ньурба улууһун Советын исполкомун председателинэн талыллыбыта.
Былыргы түүрдэр
Ааттара
Ону таһынан Византиятааҕы суруктарга түүрдэри "скиф" (Σκύθαι) диэн ааттыыллара биллэр. Оттон пехлеви суруктарыгар (орто перс тылынан) түүрдэри "тур" диэн былыргы Туран олохтоохторун кытта булкуйар этилэр.
Былыргы түүрдэр уонна Ашина аҕа ууһун туһунан
Былыргы кытайдар суруйбуттарынан түүрдэр хууннартан төрүттээхтэр.
Алтайга Ашина аҕа ууһун тула "түрк" диэн ааттаах биистэр холбоһуктара үөскүүр. Бу кэмҥэ былыргы түүрдэр жуань-жуань диэн омуктан тутулуктаах этилэр
Үгүс чинчийээччилэр, холобур, Х.В. Хауссиг, А.Н. Бернштам, Ю.А. Зуев, Д.Г. Савинов, С.П. Гущин, Рон-Таш , Р.Н. Фрай, Финдли , В.У. Махпиров сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһа сака-усунь төрүттээх. Картер Финдли этэринэн "Ашина" аҕа ууһун аата Орто Азиятааҕы Ираанныы төрүттээх тылларга "күөх" диэн суолталаах.
SSD
SSD (Solid State Drive), михросхематтан уонна микроскопическай плататтан турар көҥүл уоттаах көмпүүтэр өйө буолар. Билиҥҥи кэмҥэ киэҥник туттуллар.
Тэҥнээҕи булунуу
Сахалар уһун, киэҥ, дириҥ өйдөөхтөрө-санаалаахтара эдэрдэри холбоон ыал буолууну тэрийэр үйэлээх үгэстэриттэн биллэр. Ыал буолууга “Тэҥнээҕи булунуу” диэн аналлаах этии баара билигин, дьон баайдарга уонна дьадаҥыларга арахсыбыттарын кэннэ сөптөөх быһаарыыны, табан өйдөөһүнү уонна туһаныыны эрэйэр буолла.
Кэргэнниилэр бэйэ-бэйэлэригэр ытыктаһан сыһыаннаһыылара, убаастаһаллара этэр тылларыгар, туттар быһыыларыгар ханан эрэ биллэрин оҕолоро улаатан иһэн таба туһаныан сөп. Хайалара эрэ атынын аанньа ахтыбата, “Кини билбэт” диэн этиитэ оҕолорун өйүгэр-санаатыгар дьөлө хатанан, оҕото киниэхэ сыһыанын тосту уларытан кэбиһиэн сөп.
Кэргэнниилэр тэҥнээх, ол аата тэҥ соҕус үөрэхтээхтэрэ, үлэһиттэрэ, баайдаахтара, бэйэ-бэйэлэрин ытыктаһыылара оҕолоро туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатарыгар олук, тирэх буолар. Сахалар олохторун үөрэхтэригэр кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара сайдыыта бастакы оруолу ыларыттан ыал буолууга “Тэҥнээҕи булунуу” диэн үөрэҕи туһана сылдьаллар.
Ийэ уонна аҕа биир тылы булунан оҕолорун киһи буолууга биирдик этэн ииттэхтэринэ, үөрэттэхтэринэ, оҕолоро “Туох барыта икки өрүттээх”; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах диэн этиилэри тутуһар, олоххо үөскээн турар тэҥнэһиини хамсаппат, көрсүө, сэмэй киһи буола улаатар кыахтанар.
“Тэҥнээҕин булунан” диэн этии ыал буолууга уонна оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ олус улахан суолталааҕын таба өйдөөн ырыынак олоҕун кэмигэр туһана сырыттахпытына табыллар. Кэргэнниилэр бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһэллэрэ, ытыктаһаллара, тэҥнээхтик туттуналлара саҥа улаатан, өйө-санаата сайдан бэйэлэрин солбуйуохтаах оҕолорун иитиигэ дьайыыта ураты күүстээх.
Ийэ уонна аҕа тэҥнээхтик туттуналлара, бэйэ-бэйэлэрин ытыктаһаллара оҕолоро “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини кыра эрдэҕиттэн билэ, тутуһа үөрэнэрин үөскэтэн, өйө-санаата туруктаахтык сайдарыгар тириэрдэр. Хайалара эрэ аһара баһыйара ыал олоҕор диктатураны киллэрэн оҕо иитиитин халытыан сөп.
Ийэ хаһан баҕарар сымнаҕас, оҕотун атаахтатара, таптыырын араастаан биллэрэрэ элбэх. Ону-маны минньигэһи сиэтэринэн, маанытык, халыҥнык таҥыннара сатыырынан, сынньатара, сытыарара элбэҕинэн аҕаны лаппа баһыйар. Ол иһин аҥардас ийэ уол оҕону аһара атаахтатан кэбиһэр кыаҕа улаатан хаалар.
Оҕону бэрээдэккэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэтии диэн туһааннаах кэмигэр ыгыыны, көрдөбүлү кытаатыннаран биэрдэххэ эрэ ситиһиллэр кыахтаахтарын умнубатахха табыллар. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ оҕону бэрээдэккэ, үлэҕэ үөрэтиигэ туттулуннаҕына сыыһа-халты туттунуу аҕыйыыра ситиһиллэр.
“Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн этиини таба өйдөөн, оҕо сыыһа-халты тутуннаҕына көннөрөн, эбиискэ үөрэтэн биэриини туһаныы хайаан да эрэйиллэр.
Үлэ эрэйдээх, ыарахан, улахан тулуурдаах, өһөс буоллахха эрэ үлэ-хамнас кыаттарар. Аҕа чиҥ, кытаанах көрдөбүллээҕинэн, бэрээдэги тутуһуннарар, ыарахан үлэни үлэлэтэр кыахтааҕынан уонна бэйэтин батыһыннаран, үтүгүннэрэн биэрэринэн уол оҕону иитиигэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиигэ туһата улахана биллэр.
Ийэ уонна аҕа бэйэ-бэйэлэрин кытта тэҥнээхтик, убаастаһан сыһыаннаһыылара, хайалара эрэ эппитин атына чиҥэтэн, хатылаан биэрдэҕинэ, ханнык баҕарар быһаарыы оҕоҕо дириҥник иҥэр уонна соннук толоруллар кыахтанарын туһана сылдьыы ирдэнэр. Оҕо минньигэс кэмпиэти элбэҕи сиирин ийэтэ боппутун кэннэ аҕатыгар тиийэн: “Ылан кулу”,- диэн көрдөөтөҕүнэ, аҕата оҕотугар үчүгэйи оҥорор курдук санаатыттан ылан биэрдэҕинэ, оҕо ийэтэ эппитин аанньа ахтыбат, истибэт, толорбот буола улаатыан сөп.
Саха дьоно оҕолоро ыал буоларыгар олус улахан болҕомтолорун уураллара. Оҕолоро ыал буоларыгар бэйэтин тэҥнээҕин булунарыгар кыахтара баарынан көмөлөһөллөрө уонна сахалар былыргы үгэстэрин туһаналлара. Ыал буолуу сүрүн сыала, соруга манныктар:
1. Доруобай эттээх-сииннээх, буор кута сайдыбыт, үлэни кыайар кыахтаах, киэҥ ычалаах кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии.
2. Кыыс энньэтиттэн уонна уол халыымыттан холбоон саҕаламмыт ыал баайа-мала салгыы эбиллэн иһэрин ситиһии.
Бу сыаллары төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан көрүөхпүт:
1. Кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэргэ сахалар “Төрүт-уус ыал оҕото” диэн быһаарыыны аан маҥнайгыттан, оҕолоро өссө билсиһиэхтэрин инниттэн ыла туһаналлар. Ыал буолууга аан маҥнай оҕолор төрөппүттэрэ, аймахтара бары өттүнэн ырытыыга; төрүччүлэрин үөрэтиигэ, ычаларын быһаарыыга, үлэлэрин, ситиһиилэрин ааҕыыга түбэһэллэрэ эрэйиллэр. Ол барыта үлэни кыайар кыахтаах, доруобай оҕолору төрөтүүгэ аналланалларын иһин төрөппүттэр бары туһаныахтара этэ.
Кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруктанарыгар икки төрөппүт этиилэрэ, үөрэтиилэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктанан, биирдэрэ эппитин атына хайаан да бигэргэттэҕинэ, чиҥэттэҕинэ эрэ, оҕо өйүгэр-санаатыгар дириҥник хатанан толоруллар кыахтанарын былыргы сахалар билэллэрин уонна олохторугар туһана сылдьалларын “Тэҥнээҕи булунуу” диэн этиилэрэ бигэргэтэр.
Баски омук
Баски омук эбэтэр баск омук (Euskaldunak, (los) vascos, Basques, Basques  or ;) — Баски дойдута диэн ааттанар (Euskadi) Испания хоту уонна Франция соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр тайаан сытар сиргэ былыргыттан олохсуйбут омук. Литэрэтиирэлии тыллара Euskara Batua диэн ааттанар (гипускоан түөлбэ тылыгар 1980 сыллаахтан олоҕурар).
Тэҥнээҕи булунуу
Төрөппүттэр бэйэ-бэйэлэрин өйдөһүүлэрэ, хардары-таары көмөлөһүүлэрэ оҕолорун иитэллэригэр биллэн тахсар. Хайа эрэ төрөппүт атынын аанньа ахтыбатын тугунан эмэ оҕотугар биллэрдэҕинэ, оҕото эмиэ кинини аанньа ахтыбат буола улаатар. Ийэ оҕотугар: “Аҕаҥ билбэт, сатаабат”,- диэтэҕинэ, оҕото аҕатын тугу да сатаабат эбит диэн быһалыы өйдүөн, соннук ылынан кэбиспитэ олохсуйан хаалыан сөп.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа сүрүн тутулугун оҕо кыра эрдэҕиттэн билэ, олоҕор туһана үөрэнэрин икки төрөппүттэрэ икки өттүттэн тэҥҥэ дьайыыларыттан ситиһэр кыаҕа улаатар. Бу этии оҕо “Үрүҥү, хараны арааран” олоҕор таба туһана үөрэнэригэр улахан туһаны оҥорор. Ол курдук киһи бэйэтигэр туһалааҕы үчүгэй диирэ хаһан да уларыйбатыттан, элбэхтэр үчүгэй диэн быһаарбыттара эрэ таба буолан сыаналанар.
Олоххо киһи билиитэ тус-туһунан буолара элбэх. Тыл үөрэҕин баһылаабыт киһи дьиҥнээх олоххо тиийдэҕинэ, истибитэ-билбитэ соччо туһата да суох буолуохтарын сөп. Оскуола үөрэҕин математикатын үгүс формулаларын элбэхтэр олохторугар букатын да туһаммакка эрэ олохторун олороллор. Үрдүк үөрэҕи да бүтэрбит киһи олоххо туһалаах билиилэри, үлэни-хамнаһы син-биир бэйэтэ тутан-хабан үөрэттэҕинэ эрэ табыллара быдан элбэх.
Үлэ биир көрүҥэр баһыйыы, атыныгар баһыттарыы тэҥнэһиини эмиэ үөскэтэр. Манна ордук дьиэ ис үлэтигэр дьахтар баһыйа тутан салайдаҕына, тас үлэлэргэ, ону-маны булууга-талыыга киэҥ сирдэринэн сылдьар кыахтаах эр киһи баһылыыра ордук эбэтэр хардары-таары буолуон эмиэ сөп.
Ыал буолууга “Тэҥнээҕи булунуу” диэн этиини арыыйда дириҥник быһааран, ырыттахпытына маннык тус-туспа өйдөбүллэртэн хомуллара араарыллан тахсар:
1. Тас көрүҥ тэҥнэһиитэ.
2. Баай-мал тэҥнэһиитэ өй-санаа тэҥнэһиитин үөскэтэр. Биир олохтоох ыаллар оҕолоро ыал буолан холбоһуулара өйдөрө-санаалара тэҥнэһэрин үөскэтэриттэн туруктаах өйдөөх-санаалаах оҕолору иитэн, үөрэтэн улаатыннараллара табыллар.
Бу өйдөбүллэри арыыйда дириҥник ырытыахпыт:
1. Таптал, ыал буолуу сөбүлүү көрүүттэн саҕаланар. Ол иһин тас көрүҥ баһылаан иһэрин курдук сыыһа өйдөбүл билигин үөскээн сылдьара аһара баран кэрэ буола сатааһыҥҥа тиийэн эрэр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр сөбүлээһин тапталга кубулуйдаҕына ыал буоларга сөп буолар диэн сыыһа, дьону сүөһү таһымыгар түһэрэр итэҕэс быһаарыыны олоххо киллэрэн ханна эрэ көрсүһэ түспүт сирдэригэр ыал буола охсоллоро.
Былыргы кэмҥэ сөбүлээһин кэнниттэн эбии ыал буолуу үгэстэрэ туттулуннахтарына эрэ саҥа ыал үөскүүрэ. Хас киһиэхэ барыларыгар төрөппүтүн сөбүлүү көрүүтүттэн үөскээн тахсар үчүгэй диэн саныыр тас көстүүтэ иҥэн сылдьар. Ийэтин ордук сөбүлүүр уол оҕо, киниэхэ маарынныыр көрүҥнээх кыыһы булан кэргэн ылара элбэх. Төрөппүттэр тас көрүҥнэрэ оҕолоругар үчүгэй көрүҥ маннык буолар диэн санаатын кыра эрдэҕиттэн үөскэтэллэр, төрүттүүллэр.
Баай-мал өйү-санааны үөскэтэр. Биир тэҥ баайдаах ыаллар өйдөрө-санаалара биир тэҥ, маарынныыр буолара саарбаҕа суох. Кэргэнниилэр өйдөрө-санаалара тэҥ, олоҕу, үлэни-хамнаһы биирдик өйдөөн сыаналаатахтарына уонна ону оҕолоругар үөрэттэхтэринэ өйдөрө-санаалара туруктаахтык, кинилэри үтүктэн сайдарын ситиһэллэр. Ол курдук ийэтэ бу үлэ ыарахан, куһаҕан диэн эттэҕинэ, оҕото аҕатын үлэтин сирэр, сыаналаабат буола улаатыан сөп.
“Тэҥнээҕи булунуу” диэн ыал буолууга сүрүн көрдөбүл, сахалар олохторун үөрэҕэ буолар. Баай ыал уолларыгар кэргэн тахсыбыт дьадаҥы кыыс дьиэ үлэһитэ буолуон сөбө улаатарын курдук, дьадаҥы уол баай ыал кыыһын ыллаҕына, саҥа аймахтара анныларынан саныыллара хаалан хаалбат.
Бу өйгө-санааҕа үөскүүр уратылары сахалар былыргыттан арааран билэн “Тэҥнээҕи булунуу” диэн ыал буолууну тэрийэргэ аналлаах этиини үөскэппиттэрин эдэрдэр, саҥа ыалы тэрийээччилэр туһаннахтарына табыллар.
Кэргэнниилэр бэйэ-бэйэлэригэр тэҥнээхтэрэ, ол аата тэҥ соҕус үөрэхтээхтэрэ, баайдаахтара, маарынныыр үлэлээхтэрэ, бэйэ-бэйэлэрин өйдөһүүлэрин, ытыктаһыыларын үөскэтэринэн оҕолоро, кэлэр көлүөнэлэрэ туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатарыгар олук, тирэх буолар. (1,68).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Medicare
Medicare (сахалыы Медикер) — АХШ федеральнай программата, +65 саастаах дьон босхо медицинаны уонна босхо көмө көрүү истии тугунн хааччыйар программа.
Medicaid ханнык эрэ өттүнэн майгынныыр.
Белая Церковь
Белая Церковь (Біла Церква) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 211 200 (2014).
Турнин Лука Николаевич
Турнин Лука Николаевич (1917-1989) — аатырбыт хомусчут, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Үлэ кыһыл знамя уордьанын кавалера, мелодист, артыыс, үҥкүүһүт, саха төрүт култууратын пропагандиһа.
1948 сыллаахха Москубаҕа тиийэн аан маҥнайгынан хомустаабыта. Кини 27 киһилээх ансаамбыл тэрийбитэ. Тыаһатар хомустарын бэйэтэ оҥорор этэ. 1957 сыллаахха ансамбылынан тиийэн Москубаҕа Чайковскай аатынан саалаҕа хомустаабыттара. Ол Саха Сирэ Российскай государство састаабыгар киирбитэ 325 бэлиэтиир бырааһынньыга этэ.
Колорадо Сприҥс
Колорадо Сприҥс (ааҥл: Colorado Springs, исп: Kolorado Springs, сахалыы тылбааска Колорадо чыпчааллара эбэтэр Сааскы Колорадо кэмэ) - Колорадо штатыгар баар биир ортоку соҕус куорат (кыра да буолбатах, улахан да буолбатах). Дьонун ахсаана 370 тыыһынча киһи (Дьокуускай саҕаччы).
Колорадо Сприҥс куоратка NORAD халлаан көмүскэл системата баар, ону таһынан элбэх орто уонна үрдүк үөрэх кыһалара бааллар. Куорат олохтоохторо спордунан дьарыгыраллар, ол иһин куоратка элбэх спортзаллар, фитнес заллар бааллар, эбиитин спортка сыһыаннаах үөрэхтэр бааллар, холобура Колорадо колледьа.
Бу куоратка 95 саха киһитэ олорор.
CVS Pharmacy
CVS Pharmacy — АХШ саамай бөдөҥ аптеката буолар, дойду үрдүнэн 10000 точкалаах бары штаттарга. Аатырбыт CVS Health бөлөҕөр киирэр. Fortuna 500 компоненыгар холбонор.
СКБ Контур
СКБ Контур - Арассыыйа компьютерга программа суруйар тэрилтэтэ, хас даҕаны эйгэҕэ үлэлиир уонна араас брендынан. Салалтата - Екатеринбург.
Ола оройуона
1926 сыл тохсунньу 4 күнүгэр тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 8601 (2021).
Ивано-Франковскай уобалас
Ивано-Франковскай уобалас (Івано-Франківська область) — Украина субъега. Киин куората — Ивано-Франковскай. Дьонун ахсаана 1 382 100 (2014).
Хомус тардыыга Гиннес рекорда
Хомус тардыыга Гиннес рекорда - 2011 сылаахха 20 араас дойду 1344 хомусчута бииргэ хомустаан Гиннес рекордун олохтообуттара.
2011 сыллаахха бэс ыйыгар Дьокуускай куоракка 1344 виртуоз хомусчут сэттэ мүнүүтэ  тэбис-тэҥник хомус тардан рекорду олохтообуттара.
Армань
Армань диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар бөһүөлэк. Армань өрүс тамаҕар турар. 1717 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 821 (2021). Олаттан ырааҕа 54 км.
Баскилар тыллара
Баскилар тыла (Euskara) — Испания хоту, Франция соҕуруулуу-арҕаа сирдэригэр (Баскилар сирдэрэ диэн ааттанар) былыргыттан олорор баски омук тыла. Бу тыл атын тыллары кытта уруурҕаспат изолят тылынан ааҕыллар. Литэрэтиирэлии тыллара Euskara Batua диэн ааттанар (гипускоан түөлбэ тылыгар 1980 сыллаахтан олоҕурар).
Ксенофонтов Василий Васильевич
Ксенофонтов Василий Васильевич, саха. 1905 сыллаахха Маалыкайга төрөөбүтэ, ситэтэ суох үрдүк үөрэхтээх. Салайар, партийнай, хаһаайыстыбаннай үлэлэргэ үлэлээбитэ, гражданскай сэрии партизана. Москва куорат оройуонун военкоматынан 1941 с. от ыйын 16 күнүгэр армияҕа ыҥырыллыбыта.
Маалыкайга төрөөбүт биһиги биир дойдулаахпыт саха бастакы революци­онер­дарыттан биирдэстэрэ Михаил Васильевич Ксенофонтов (Мегежекскэй) бииргэ төрөөбүт быраата Василий Ксенофонтов. Аҕа дойду сэриитигэр дьиҥ-чахчы геройдуу быһыыны көрдөрбүгэ. Кини сэрии саҕаланаатын кытта Москва куоракка I Московскай медицинскэй институкка студенныы сылдьан, баҕа өттүнэн, тылланан 1941 сыл от ыйын 16 күнүгэр 49 Армия 2 №-дээх автобронетанковай көһө сылдьар ремоннуур базатын ротатын политругунан байыаннай комиссарынан ылылыллыбыта, салгыы эвакуационнай приемник политругунан, онтон 10-с гвардейскай армия 78 №-дээх танковай биригээдэтин ротатын командирынан сулууспалаабыта, капитан званиетын ылбыта. 1942 сыл от ыйын 18 күнүгэр Московскай—Киевскэй тимир суол Тихоново-Пустынь диэн разъеһыгар өстөөх буомбалааһыныгар түбэһэн эмсэҕэлээбит 208 №-дээх арҕаанны полк 275 бааһырбыт буойуннарын уонна командирдарын олохторун көмүскээһиҥҥэ В. В. Ксенофонтов хамаандалыыр ротата геройдуу, хорсун быһыыны көрдөрбүтэ — саллааттар уонна командирдар тыыннаах хаалалларын хааччыйбыта.
Бу уһулуччулаах хорсун быһыы иһин Василий Ксенофонтов Бойобуой Кыһыл Знамя орденынан наҕараадаламмыта. Хомойуох иһин, кини 1944 сыл сэтинньи 23 күнүгэр өстөөх төгүрүктээһинигэр түбэһэн, хабыр хапсыһыыга танкаҕа умайан өлбүтэ.
Кини көмүс уҥуоҕа Литва сиригэр Владеки оройуонугар Клайпеда куорат таһыгар көтөҕүллүбүтэ. Саха норуотун биир чаҕылхай уолун, бронетанковай сэриилэр капитаннарын Василий Васильевич Ксенофонтовы байыаннайдык чиэстээн көмпүттэрэ.
Василий Ксенофонтов биир дойдулаахтара Бордоҥ, Кукаакы нэһилиэгин хорсун буойуннара Москва анныгар, Ленинград, Сталинград хайысхаларынан, Новгородскай, Курскай уобаластарга, Крым тумул арыытыгар, Арҕаа Европа дойдуларыгар, гитлеровскай Германия төрүт сиригэр-уотугар тиийэ олохторун толук ууран, бэйэлэрин харыстамакка геройдуу охсуспуттара, сорохторо онно сырдык тыыннара быстыбыга, сураҕа суох сүппүттэрэ, көмүс уҥуохтара да көтөҕүллүбэтэҕэ… Ол эрэн кинилэр Ийэ дойдуларын, тапталлаах норуоттарын, дьоннорун. оҕолорун, урууларын иннигэр андаҕар биэрбит иэстэрин чиэстээхтик толорбуттара.
Салгын сэбилэниилээх күүстэрин күнэ
Салгын сэбилэниилээх күүстэрин күнэ — Арассыыйа Федерациятын Салгын сэбилэниилээх күүстэрин бэлиэ күннэрэ. Сылын ахсын атырдьах ыйын 12 күнүгэр бэлиэтэнэр. 2006 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр тахсыбыт № 549 бэрэсидьиэн ыйааҕынан бэлиэтэнэр.
1912 сыллаахха атырдьах ыйын 12 күнүгэр Арассыыйа Генштаабын Сүрүн управллениетын иһинэн салгыҥҥа көтөр (воздухоплавательнай) чаас аһыллыбыт эбит, онон бу күнү байыаннай авиация төрүттэммит күнүнэн ааҕаллар
Nokia
Nokia (Nokia Oyj) — Финляндия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр телекоммуникационнай тэриллэри оҥорор тэрилтэ диэн аан дойду ордук улахан Fortuna 500 конгломерата. Аан дойду хас да индустриятыгар бастаан иhэр. Конгломеракка Nokia Tyres, Nokia Networks уонна Nokia Technologies
Сүрүн Nokia рыноктара: Кытай, АХШ, Германия уонна Индия. 2013 сылтан ыла Франция уонна Арассыыйа рыноктарын атаакалаан киирэр.
Сахалар итэҕэллэрэ
Сахалар итэҕэллэрэ "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өттүттэн тутулуктаах.
Сибиир, Алтай олохтоохторо түүрдэр былыр-былыргыттан, Христос таҥара үөскүөҕүн быдан инниттэн халлаан таҥаратыгар үҥэллэрин уонна таҥаралаахтарын бэлиэтин тэҥ салаалаах кириэстээхтэрин түүр омуктар былыргыларын үөрэтээччи Мурат Аджи бэлиэтиир. (1,17).
Болугур Айыытын харыстыахха
Болугур Айыытын харыстыахха диэн ыҥырыы айыы диэн бэйэтэ икки өрүттээх тылбытын уларыппакка ананар.
Сахалар итэҕэллэрэ
Христос таҥара үөрэҕэ Сибиир олохтоохторун итэҕэллэриттэн элбэх өрүттэрин холбуу иҥэринэн сылдьарын үөрэтиини Г.В.Ксенофонтов саҕалаабыта. Маҥнайгы Христос таҥараны итэҕэйээччилэр түмсүүлэрин өлбүт дьоннорун ахта-саныыр кэмнэригэр түбэһиннэрэн оҥороллорун былыргы историктар бэлиэтииллэр эбит. Ол кэмнэргэ Италияҕа похороннай ассоциациялар диэн ааттаах элбэх дьон түмсүүлэрэ бааллара историктарынан бэлиэтэммит. (2,132,133).
Болугур Айыытын харыстыахха
Саха дьоно былыр-былыргыттан бэйэлэрэ айыы буолбатахтарын билинэн айыы аймахтарынан ааттаналлар. Бу ааттаныы дакаастабылынан билигин баар, сааһырбыт дьон хайа эрэ өлбүт аймахтарын, эһэлэрин, эбэлэрин өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга баран айыы буолан сылдьаллара, түүллэригэр көстөллөрө буолар. Үөһээ дойдуга сылдьар өлбүт дьон өйдөрө-санаалара, айыылар аймахтара сиргэ, Орто дойдуга олороллоро бигэргэтиллэр.
Сахалар итэҕэллэрэ
Айыы, айыылаах уонна таҥара, таҥаралаах диэн тыллары сахалар былыр-былыргыттан, нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн куруук тутталлар. Бу итэҕэл тыллара. Бу тыллар сахалар былыр-былыргыттан итэҕэллээхтэрин, таҥаралаахтарын биллэрэллэр. Омук тутта сылдьар тылыгар быдан үйэтээҕитэ киирбит уонна туттулла сылдьар өйдөбүл кини өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥмит. Саха омук олоҕун билбэт, үөрэппэт дьон урукку сэбиэскэй былаас саҕана саха дьонун олохторун үөрэҕэ суох, онон үөрэтии да наадата суох диэн этэллэрэ. Yгүс арҕааҥҥы үөрэҕи тутуһааччылар билигин билэ-билэ соруйан буккуйаллар, сыыһа суолунан салайаллар. Итэҕэл өссө да оннун була илик курдук эрээри дьон өйүгэр-санаатыгар, ийэ куттарыгар олус дириҥник иҥэн сылдьар.
Болугур Айыытын харыстыахха
Айыылар киһи түүлүгэр киирэн сорох ыксаллаах түгэннэр кэлэн иһэллэрин биллэрэллэрин тэҥэ, сороҕор түүлгэ киирэн эмтии, көмөлөһө сатыыллара чахчы. Айыылары харыстааһын диэн киһи уҥуоҕун тыыппат, алдьаппат, бэйэтин улаханнык ааттаан ыҥырбат, киһи уҥуоҕар мунньустан, айдааран үргүппэт буолуу ааттанар.
Сахалар итэҕэллэрэ
Сахалар итэҕэллэрин оннун булларан, сурукка киллэрэн кэлэр көлүөнэлэрин үөрэтиэхтэрин баҕарар санаалара күнтэн-күн күүһүрэн иһэр.
Болугур Айыытын харыстыахха
Улахан баай ыаллар кыыстара, бэйэтигэр тиийинэн өлбүт Сыҥалаабыт Лыгый диэн эдэр дьахтар кэлин олус улахан үөр, айыы буолбута биллэр. Дьон өй-санаа үөрэҕин билэр, олохторугар туһанар эрдэхтэриттэн, былыргыттан Болугур Айыыта диэн ааттыыллара биһиэхэ тиийэн кэлбит.
Сахалар итэҕэллэрэ
Саха дьоно куруук кэриэтэ итэҕэл икки өрүтүн холбуу этэн: «Айыылаах-таҥаралаах», «Айыым-таҥарам»,- диэн туһаналлар. Бу тыллар төһө да бииргэ этиллэн туттулунналлар өйдөбүллэрэ уонна тутулуктара тус-туспалар, итэҕэл икки өрүтүн быһаараллар.
Болугур Айыытын харыстыахха
Киһи тыыннаах, эттээх-сииннээх Орто дойдуга киһи буолан олоҕун биирдэ эрэ олорор. Киһи бэйэтигэр тиийиниитэ олус улахан, сиэри таһынан барар ыар, хара айыытын оҥостуута буолар. Бу быһыы хаһан да уларыйбат, куһаҕан, ыар, быһыы буолар. Бэйэҕэ тиийиниини сахалар киһи хаһан да оҥорбот, сиэри таһынан барар ыар быһыытынан, хара айыыны оҥоруунан ааҕаллар.
Сахалар итэҕэллэрэ
Итэҕэл өй-санаа төрүтэ буолар. Киһи баҕа санаата, тугу эмэ итэҕэйэрэ итэҕэли үөскэтэр. Өй-санаа барыта икки өрүттээҕин курдук итэҕэл эмиэ икки өрүттээх, икки өттүттэн кытаанах тутулуктаах:
Болугур Айыытын харыстыахха
Айыы буолуу диэн киһи өллөҕүнэ биирдэ кэлэр өй-санаа тосту уларыйыыта, тус-туспа ыһыллыыта буолар уонна киһи буолан бүтүүнү биллэрэр. Киһи буолан бүтүү, өлүү олус ыар быһыы буоларынан айыы диэн тыл элбэхтик туттуллубата, улаханнык саҥарыллыбата ирдэнэр.
Бэйэҕэ тиийинии диэн кыаттарыы, тулуура суох буолуу, киһи оҥорор быһыытын, сиэри аһара барыы, олох ыараханын тулуйбакка олохтон бэйэ баҕатынан туорааһын, бэринии, ыар, хара айыыны оҥоруу буолар. Баай ыал мааны, атаах, аһара көҥүлүнэн сылдьан улааппыт кыыстара ыал буолан олоҕу олорууну тулуйбакка бэйэтигэр тиийиммитэ, кэлин улахан үөр, айыы буолбутун Болугур Айыыта диэн ааттаабыттара биһиэхэ тиийэ кэлбит.
Сахалар итэҕэллэрэ
2.	Таҥара итэҕэлэ.
Болугур Айыытын харыстыахха
Сымыйаны үөрэтэр «айыы үөрэҕэ» Болугур Айыыта оҥорбут ыар быһыытын быһаарыыга кэлэн син иҥиннэ. Айыы диэн тылы үчүгэй эрэ оҥоро сатааччылар кыайан быһаарбат кыахха киирдилэр. Сыҥалаабыт Лыгый киһи оҥорбот ыар, олус куһаҕан быһыытын, бэйэҕэ тиийиниини, хара айыыны оҥорон өйө-санаата үөр буолбута, Болугур Айыыта диэн аатырбыта хаһан да уларыйбат.
Сахалар итэҕэллэрэ
Итэҕэл бу икки өрүттэрэ киһи өйө-санаата сайдыытын тутулуктарын быһаараллар. Таҥараҕа итэҕэл, киһилии баҕа санаа, киһилии, сиэрдээх саҥаны айыылары оҥорон олох иннин диэки сайдарын хааччыйар, онтон Yрүҥ айыыларга итэҕэйии киһи урукку олох уоппуттарын туһалаах өрүттэрин бэйэтин олоҕор туһаныахтааҕын быһаарар.
Болугур Айыытын харыстыахха
Болугур Айыыта олус ыар, куһаҕан быһыыны оҥорон айыы буолбутун уларытыы, тупсарыы кыаллыбат. Куһаҕаны оҥоруу эмиэ айыы диэн ааттанара, киһи оҥорбот быһыыта буолара хаһан да уларыйбат. Киһи өйүттэн-санаатыттан оҥоруллан тахсар ураты быһыы буолара хаалан хаалбат. Киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕын бу айыы диэн тылбыт икки өрүттээх өйдөбүлүн илдьэ сырыттаҕына эрэ табатык быһаарар кыахтанар.
Сахалар итэҕэллэрэ
Итэҕэл бу икки өрүттэрин төһө кыайарбытынан дириҥник быһаардахпытына:
Болугур Айыытын харыстыахха
Сахаларга айыы диэн тыл икки утарыта өйдөбүлү, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу иҥэринэн сылдьарынан, өй-санаа ити уратытын билэртэн, олоххо быһаччы туһана сылдьартан киэн туттуу, атын омуктартан улахан уратыбытын билинии буолар.