cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
IPhone X
iPhone X (iPhone Ten, ол эбэтэр Онус айфон) — Apple 2017 сыллаахха таһаарбыт флагман төлөпүөнэ, Apple A11 чиптаах.
2018 сыллаахха тупсарыллыбыт вариана тахсыбыта - iPhone XS.
Нестеров Василий Иванович
1960 сыллаахха балаҕан ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ.
Болденон
Болденон — синтетическай гормон, стероид буолар, анаболиктар бөлөхтөрүгэр киирэр. Дьоҥҥо уонна кыылларга быччыҥ үлүннэрэргэ, ону таһынан сыа уулларарга туттуллар.
Сыаны уулларыыта — 4 кг ыйга, нэдиэлэҕэ биирдэ уколланаҕын.
Химическай төрүөтэ нандролонҥа майгынныыр, ол эрэн ароматизация барбат, т.е. эстроген үөскэппэт.
Аһары элбэх туттууга либидо үөскээһинин баттыан сөп, ол эрэн бучча туруутугар уонна сперма үөскээһинигэр охсубат.
Тестостерон саҕа күүстээх, ол иһин тренболону эбэтэр сустанону кытта туттуллар.
Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйа соҕуруу өттүгэр, Ростов-на-Дону куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ, улахан научнай уонна эмтиир киин.
Устуоруйата
1915 с.Варшаватааҕы нуучча университетын базатыгар мэдиссиинэ факультета төрүттэммит. 1920 с.бастакы 295 быраас үөрэнэн бүтэрбиттэр. Кэлин, Хотугу Хапкаас университетын мэдиссиинэ факультета Ростовтааҕы мэдиссиинэ институтун кытта холбоспут. 1930 с. ССРС НКС уонна КСК алтынньы 13 күнүнээҕи уурааҕынан уонна Наркомпрос дьаһалынан мэдиссиинэ института төрүттэммит. 1980 с.институт, 60-тан тахса тас дойдуга каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ үтүөлэрин иһин Норуоттар доҕордоһууларын уордьанынан наҕараадаламмыт.
1994 с. Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университетын статуһа иҥэриллибит.
Петров Прокопий Андреевич
Петров Прокопий Андреевич- айылҕаттан айдарыылаах, талааннаах быраас. Өрөспүүбүлүкэ доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр ураты сатабыллаах салайааччы, тэрийээччи. Ураты бэлиэ суоллаах-иистээх биир бөдөҥ учуонай.
Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Структурата
Университетка Сыл аайы 7000 устудьуон, квалификацияны үрдэтии, эбии испэссээлинэскэ бэлэмнэнии факультетыгар 7000 истээччи, 650- тан тахса интерн, ординатор, аспиран дьарыктаналлар. 91 кафедраҕа 800 үлэһиттээх, ол иһигэр 130 наука дуоктара, бэрэпиэссэр, 500 кэриҥэ наука хандьыдаата бааллар. Университет бас билэр 860 куойкалаах, 20 анал салаалаах, 18 эмтиир-диагностыыр хос салаалаах, 17 клиническай кафедралаах мэдиссиинэ клиникалаах. Клиника үлэһиттэрэ эмтиир, үөрэтэр, консультациялыыр үлэни толороллор.
Петров Прокопий Андреевич
'Олоҕун олуктара ''' 1921 с. бэс ыйын 15 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Кэнтик нэһилиэгэр Орто Өкөөк алааска төрөөбүтэ. 1937 с. Үөһээ Бүлүү 8 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн Дьокуускайдааҕы фельдшерскэй-акушерскай оскуолаҕа үөрэммитэ. 1940 с. Абый оройуонун доруобуйа харыстабылын отделын сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээбитэ. 1943-1945 сс. Абый оройуонун Ураһалаах нэһилиэгэр фельдшерскэй пууҥҥа сэбиэдиссэйдээбитэ. 1950 с. Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй үнүстүүт лечебнэй факультетын туйгунунан үөрэнэн бүтэрбитэ. Үөрэҕин бүтэрэригэр невропатолог идэтин талбыта. 1950-1951 сс. Дьокуускай к. уобаластааҕы балыыһа неврологическай отделениятыгар ординатордаабыта. 1951-1959 сс. Бүлүү оройуонун кылаабынай бырааһынан үлэлээбитэ, Бүлүү энцефалитын чинчийэн үөрэппитэ. 1961 с. Саха судаарыстыбаннай үнүбэрсиэт медицинскэй факультетын преподавателинэн үлэлээбитэ. 1964 с. медицинскэй наука хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ. 1965 с. Саха АССР доруобуйа харыстабылын миниистиринэн ананан 19 сыл үлэлээбитэ. 1957 с. Саха АССР, 1962 c. РСФСР үтүөлээх бырааһа буолбута.
Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Рейтиннэрэ
Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета, " Национальное признание"диэн Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 49 тэрилтэ кыттыбытыттан 17-с миэстэлээх.
Петров Прокопий Андреевич
'''Наҕараадалара уонна ытык ааттара ''' «Үлэ Кыһыл Знамя», «Норуоттар доҕордоһуулара» уордьаннар кавалера хаһаайына.
Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Сигэлэр
http://rostgmu.ru/ https://vrach-profi.ru/o-nas/istoriya-sozdaniya/ https://www.unipage.net/ru/8280/rostov_state_medical_university https://rostov.ucheba.ru/uz/16953 https://univer.expert/akademicheskiye-reytingi/rejting-medicinskih-vuzov-2019/
Саха былыргы ырыата
Саха былыргы ырыата — саха омук тылынан уус-уран айымньытын көрүҥэ (жанра). Былыргы саха куруук ыллыы сылдьарын туһунан омук чинчийээччилэрэ бэлиэтээн сурукка киллэрбиттэрэ хаалбыт. Вацлав Серошевскай, холобур маннык суруйбута: "Сахалар ырыаны таптыыллар. Айанньыт саха суолларынан иһэн уонна элбэх киһилээх-сүөһүлээх сиргэ куруук ырыаны истэр. Сороҕор дьаам сүүрдээччи ыллаан киирэн барыа, сороҕор аара баран иһэр айанньыт ыллаан ааһыа, сороҕор — суол кырыытыгар мас мастыы сылдьар киһи, сороҕор — хаппыт мас сыыһа хомуйа сылдьар кыыс". Былыргы саха туох баар санаатын, үөрүүтүн, хомойуутун ырыа гынан ыллыыр, тойук оҥорон туойар. Онон ырыа кини олорбут олоҕун, билиитин-көрүүтүн, итэҕэлин, бөлүһүөпүйэтин, устуоруйатын бүтүннүүтүн көрдөрөр
Великая Михайловка
Великая Михайловка (Велика Михайлівка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 753 (2011).
IPhone XS
iPhone XS уонна улахан вариана iPhone XS Max — Apple 2018 сыллааҕы флагман төлөпүөннэрэ, iPhone X тупсарыллыбыт вариана буолар.
Материя
Материя диэн физика биир бүтүн өйдөбүлэ. Куйаарга баар маассалаах уонна сабардамнаах бары сэктэр материя буолаллар. Сэктэр атомнартан уонна атом алын өлүүскэлэртэн тураллар. Материя сүрүн туруктара - кытаанах, убаҕас, гаас, плазма. Материя атын туруктара бааллара эмиэ сабаҕаланар.
Vivo X70
Vivo X70 уонна тупсарыллыбыт вариана Vivo X70 Pro — Vivo тэрилтэ 2021 сыллаахха таһаарбыт флагман төлөпүөннэрэ. Аан Бастакы — Zeiss линзалары туттубута камераларыгар.
2022 сыллаахха тупсарыллыбыта тахсыбыта - Vivo X80.
Үрүҥ, хара айыылар
Айыы буолуу
Саха тыла олус былыргы кэмҥэ үөскээбит буолан үгүс тыллар дорҕоонноруттан тутулуктарын билигин да сүтэрбэккэ сылдьаллар. Саха тыла дорҕоонноруттан тутулуктарын биһиги «Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара» диэн үлэбититтэн булуохха сөп.
Айыы диэн өй-санаа үөскээһинин уонна киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйуутун, уларыйыылар киириилэрин быһаарар соҕотох тылбыт. Бу тылбытын сэбиэскэй былаас кэмиттэн ыла тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар буккуйууларыттан, уларыта, икки аҥы араара сатыылларыттан көмүскүүр кэммит тиийэн кэлбитин билиэхпит этэ.
Саха тылыгар өйү-санааны быһаарар «ай» диэн тыл баар. Өйгүттэн саҥаны булан, оҥорон таһаар; кими, тугу эмэ баар гын, олохтоо диэн киэҥ өйдөбүллээх. (1,15). Бу тыл киһи саҥаны айа сатыыр өйүттэн-санаатыттан «айыы», саҥаны арыйыы оҥоруллан, чочуллан, үөскээн тахсарын чуолкайдык быһаарар. Ол аата ай диэн биһиги тугу эмэ айа, арыйа сатыырбытын баспыт иһигэр саныыр буоллахпытына, онтубутун илэтигэр оҥорон таһаардахпытына уонна киһи билбэт, оҥорбот быһыыта буоллаҕына айыы буолан тахсар, «ыы» диэн ытааһыны биллэрэр дорҕооннонор, бу саҥаны айыыбыт аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан быһаарыллыбат уратылаах. “Ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэринэн куһаҕана элбэх буолара өйдөнүллэр.
Нерон
thumb|right
Үрүҥ, хара айыылар
Айыы буолуу
Сахалар былыр-былыргыттан киһи өйө-санаата икки өрүттээҕин арааран билэллэр. Ол билиилэрэ барыта «айыы» диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тылбытыгар иҥэн, түмүллэн сылдьар. Итэҕэлгэ олоҕурбут бобууну, үгэһи кэһии, дьон сиэригэр баппат быһыылары оҥоруу эмиэ айыыны оҥоруунан ааҕыллар. (1,16). Ол аата киһи куһаҕаны оҥоруута дьон оҥорбот быһыылара буоларынан эмиэ айыы буолан тахсарын билиэ, онтон сэрэниэ, “айыы үчүгэй” диэн эппэккэ эрэ сылдьыа этибит.
Нерон
Нерон (Nerō(nis)) — Былыргы Риим импэрээтэрэ.
Үрүҥ, хара айыылар
Айыы буолуу
Дьон бэйэлэрин биир мэйиилэринэн өйдөөн-санаан туран оҥорор быһыылара икки аҥы арахсалларын «айыы» диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ, быһаарыылааҕа толору дакаастыыр. Киһи мэйиитэ үчүгэй да дьыалалары эбэтэр куһаҕаны да толкуйдаан, оҥорон таһаарар кыахтааҕын айыы диэн тылбыт соҕотох буоллаҕына эрэ табатык быһаарар. Киһи мэйиитин итинник оҥоһуулааҕын сахалар былыр-былыргыттан билэннэр «айыы» диэн өйү-санааны быһаарар тылбыт соҕотох уонна икки өрүттээх өйдөбүллээх.
Нерон
37 сыллаахха төрөөбүт, 68 сыллаахха өлбүт.
Үрүҥ, хара айыылар
Айыы буолуу
Үчүгэйи оҥоруу буоллаҕына үчүгэй, үрүҥ айыы, онтон куһаҕаны оҥоруу куһаҕан, хара айыы диэн ааттанал¬лар. Элбэх өйдөөх киһи оҥорор куһаҕан быһыылара ордук ыар, улахан содуллаахтар. Улахан уоппуттаах буруйу оҥорооччуну, уоруйаҕы, халабырдьыты булан тутуу, хаайыы улахан уустуктары үөскэтэрин, эрэйдээҕин полиция үлэһиттэрэ үчүгэйдик билэллэр.
Айыы диэн тыл биллэр уратытынан аан маҥнай оҥоруллубут айыы, саҥаны айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэт, арай барыта үчүгэй буолуон баҕарабыт. Ол эрээри төһө эрэ кэминэн бу айыыбыт хайдаҕа дьэ быһаарыллан тахсар уратылаах. Улуу Өктөөп өрө туруута кыайан салайар былааһы дьадаҥылар уонна үлэһиттэр ылбыттара куһаҕана 74 сылынан биирдэ биллэн тахсыбытыттан, үлэ-хамнас сатарыйбытыттан бу былаас эстибитэ. Төһө эмэ уһун кэмҥэ саҥаны айыыбыт үчүгэй дии сылдьыбыттара кэлин куһаҕана биллэн тахсан салайар былаас уларыйбыта.
Киһи оҥорор бары быһыыларын; үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын бэйэтэ мэйиитинэн толкуйдаан айан таһаарарын сахалар былыр-былыргыттан билэннэр «айыы» диэн ааттаабыттар, үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥоруу барылара айыыны оҥоруунан ааттаналлар. Ол аата биир мэйииттэн үөскээн, айыллан тахсаннар хайалара да айыы буолан баран салгыы үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки аҥы арахсаллар. Биһиги тылбыт үөрэхтээхтэрэ, суруйааччыларбыт, учуонайдар аһара нууччалары үтүктэллэриттэн уонна өй-санаа бу арахсыытын билбэттэриттэн билигин буккуллан, итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар саха дьонун барыларын албынныы, сымыйалыы, “айыы үчүгэй” диэн этэ, үөрэтэ сатыыллар. Итини тэҥэ бэйэлэрин сыыһаларын саптынаарылар “аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан туһаннара сатыыллар.
Дьон өйдөрө-санаалара тугу үчүгэй уонна тугу куһаҕан диэн тус--туспа араартааһыннара сөп түбэспэттэр, тус-туспалар. Үгүс дьон үлэлээн-хамнаан, тоҥон-хатан үчүгэйи, баайы-малы оҥороллор, онтон сорохтор ол баайтан-малтан босхо, талбыттарынан ылан туһаныахтарын баҕараллар. Бу дьон тугу үчүгэй, тугу куһаҕан быһыы диэн этэллэрэ букатын да утарыта турар өйдөбүллээхтэр.
Ханнык баҕарар оҥорор быһыыларын дьон бары бэйэлэрин өйдөрүнэн-санааларынан төһө эмэ өр кэмҥэ санаан, толкуйдаан, бэйэлэригэр барыстааҕын билэн баран оҥороллоруттан өй-санаа икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсыыта үөскүүр.
Оҕоҕо кыра эрдэҕинэ ханнык өй-санаа; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу иҥэриллибититтэн өйө-санаата туспа уратылардааҕын саха дьоно былыргыттан бэлиэтиил¬лэр. Аһара көрүллэн, мааныланан иитиллибит киһини «Атаахтык иитиллибит киһи» диэн туспа арааран ааттыыллар. Оҕону атаахтык иитии үлэһит дьон өйдөрүгэр-санааларыгар, олохторун сиэригэр, тугунан дьарыктаналларыгар, үлэлэригэр-хамнастарыгар сөп түбэспэккэ атын өйү-санааны бэлиэтиирин иһин итинник этэллэр.
Сахалар оҕолорун үөрэтэллэригэр ытык сирдэргэ мэниктээбэт, айдаарбат куолу уонна киһи уҥуоҕар ону-маны тыытар улахан айыы диэн этэллэр. (2,13). Былыргыттан үөскээбит үгэстэри кэһиини саха дьоно ордук сөбүлээбэттэр. Өлбүт киһи кута иҥмит малын-салын ыстахха, алдьаттахха кута айманыан, хамсыан, ол иһин дьоҥҥо биллэ сылдьыан сөп дии саныыллар. Айыыны оҥоруу диэн куһаҕаны оҥорууну этэллэр. Сахалар ойууннара киһи өйүн-санаатын олус дириҥник үөрэтэннэр куһаҕаны оҥорууну дьон билбэттэрин, туттубаттарын оҥоруу буоларын быһааран эмиэ айыы диэн ааттаабыттар.
Балтимор
Балтимор (Baltimore), Мэриленд штатын саамай улахан куората, ол эрэн киин куората буолбатах. 2021 сыл түмүгүнэн 614977 киһи олорор уонна Америка биир саамай криминальнай куората буолар (сылга 400 киһи ортотунан ытыллан өлөр).
Үрүҥ, хара айыылар
Айыы буолуу
Айылҕаҕа аһара улахан алдьатыылары оҥоруу, сири-уоту, мастары алдьатыы, айыыны оҥоруунан ааҕыллар. (3,172). Сахалар Айылҕа бары тыыннаах мастара куттаах буолалларын билэллэр. Улахан, көстүүлээх мастарга араас куттар, иччилэр олохсуйалларын иһин олору тыыппаттар. Алдьатар, буортулуур дьон бэйэлэрэ эмиэ куттаахтарын билэллэрэ буоллар Айылҕаҕа сыһыаннара үчүгэй өттүгэр уларыйыан сөп этэ.
Балтимор
74% нэһилиэнньэтэ негрдар (ол эбэтэр харалар). Үрүҥнэр (23%) уонна азиаттар (ол быыһыгар сахалар) (3%) сүрүннээн White Marsh диэн куорат кытыытыгар баар кварталга олороллор, арыый криминала суох сиргэ.
Үрүҥ, хара айыылар
Айыы буолуу
Дьон иннигэр хараҥа буруйу, халыҥ айыыны оҥостуу биир тэҥ өйдөбүллээхтэр. (4,307). Киһи оҥорор куһаҕан быһыылара, буруйдара барылара хара айыы буолаллар. (5,86). Сахалар былыр-былыргыттан дьон олоҕор, сиэригэр, майгыныгар сөп түбэспэт куһаҕан быһыылары айыыны оҥоруунан ааҕаллар. Үгүс дьон оҥорбот, билбэт быһыыларын оҥоруу айыыны оҥоруу буолар. Айыыны оҥоруу олохсуйбут сиэри кэһэр, таһынан барар быһыы буолар, ол иһин сахалар сөбүлээбэттэр.
Балтимор
Балтиморга төһө да алдьархай криминалын үрдүнэн, Аан Дойдуга аатырбыт Дьон Хопкинс Университета базаланан олорор.
Үрүҥ, хара айыылар
Айыы буолуу
Саха дьоно ханнык баҕарар саҥаны айыыны, дьоҥҥо урут биллибэти оҥорууну айыыны оҥоруунан ааҕаллар. Ол курдук былыр-былыргыттан киһи бэйэтин өйүнэн туох саҥаны арыйбытын барытын дьону утары, кинилэри баһылыырга анаан туттар этэ. Билигин даҕаны араас наукалар саҥаны арыйыылара бары быһаччы киһини бэйэтин буолбатаҕына, Айылҕаны утары хайысхалаахтар. Дьон бары саҥаны арыйыыларын үгүс өттүн сэрии сэбин оҥостуутугар, дьону хайдах элбэхтик өлөртүүргэ аныыллар. Ол иһин саха дьоно былыргыттан ханнык баҕарар саҥаны арыйыыларга аан маҥнайгыттан сэрэхтээхтик сыһыаннаһаллар, «Айыы буолуо» диэн этэллэр. Онтон кэлин ити саҥаны арыйыы дьоҥҥо үчүгэйэ чахчы биллэр буола дакаастаннаҕына эрэ үчүгэйи оҥоруу, үрүҥ айыы диэн ааттанар, элбэхтик туттуллар кыахтанар.
Балтимор
2015 сыллаахха Балтиморга үрүҥнэр уонна негрдар диэн расовай этническай конфликт тахсыбыта.
Үрүҥ, хара айыылар
Айыы буолуу
Саҥаны айыыны ханнык да кыыллар уонна көтөрдөр оҥорботтор, киһи эрэ оҥорор. Киһи өйдөөх-санаалаах, салгын кута сайдар буолан, бэйэтэ толкуйдаан таһаа¬ран саҥаны арыйыыны булан, айыыны оҥорор. Сахалар киһи бу саҥаны арыйыытын хайдах көрүҥнээхтик туһанарыттан, дьоҥҥо үчүгэйи дуу, куһаҕаны дуу оҥороруттан көрөн икки аҥы, ханна да халбаҥнаабат чуолкайдык тус-туспа арааран ааттыыллар:
- Үчүгэйи айыы - үрүҥ айыы буолар.
- Куһаҕаны айыы - хара айыы диэн ааттанар.
Киһи тугу оҥорорун толкуйдаан оҥорор буолан, туох оҥорбута барыта атын дьоҥҥо хайдах өйдөнөрүттэн көрөн, куһаҕан эбэтэр үчүгэй диэннэргэ арахсаллар. Куһаҕан уонна үчүгэй диэн үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар уһун кэм устата олохсуйан хаалбыт, былыргыттан үгэскэ кубулуйбут өйдөбүллэр буолаллар.
Былыргы эбэтэр олус да былыргыта суох кэмнэргэ ханнык баҕарар саҥаны арыйыылары дьон үйэлэригэр биирдэ эмэтэ оҥороллоро биллэр. Сахалар былыр айыы диэн тылы үөскэтэллэрин саҕана саҥаны арыйыы диэн биирдэ эмэтэ оҥоруллар быһыы буолуон сөп. Саҥаны арыйыылар ити билигин эрэ элбээн тураллар, киһи - аймах өйдөрө-санаалара сайдан истэхтэрин аайы саҥаны арыйаллара кырдьык эбиллэн иһэр. Ол да буоллар үгүс саҥаны арыйыылар дьон олоҕор туһалаах да буоллахтарына айылҕаҕа буортуну оҥороллоро быдан элбэх.
Дьон бары бэйэлэрэ тутан-хабан туох саҥаны арыйбыттарын барытын бэйэлэрин туһаларыгар туһана сатыыллар. Былыргы кэмҥэ экономикаҕа саҥаны арыйдахтарына, онтуларын сайыннаран сэрии сэбин оҥостон атын омуктары, кинилэр сирдэрин сэриилээн ыларга туһаналлар этэ. Туох саҥаны оҥорбуттарын барытын аан бастаан дьону утарарга анаан туһаналлар. Оннооҕор академик А.Д. Сахаров саҥаны арыйыытын водороднай буомбаны оҥорууга туһаммыта. Маҥнайгы гааһынан үлэлиир тимири быһары айбыт киһи харчылаах сиэйпэни дьөлө быспыт. Уорууну, куһаҕаны оҥорбут. Киһи итинник быһыытын, бэйэлэрин үйэлэригэр элбэх саҥаны арыйыылары оҥорон туһананнар сахалар билэллэр эбит. Ол иһин былыргы сахалар туох баҕарар саҥаны арыйыыттан сэрэнэн «Айыыны оҥоруу» диэн ааттыыллар. Ханнык баҕарар «Айыыны оҥоруу» дьоҥҥо куһаҕаны оҥорор, кинилэр олохторугар уларыйыылары киллэрэр, үгэстэрин, сиэрдэрин уларытарга тириэрдэр, олохторун оҥкулун уларытар. Ол иһин ханнык баҕарар саҥаны арыйыы дьоҥҥо куһаҕаны оҥорууга тэҥнэнэр буолара сөп. Ордук саҥа улаатан, тугу барытын билиэн-көрүөн баҕара саныыр эдэр киһи үгүс дьон билбэтин, саҥаны, айыыны оҥорор кыахтаах, онтуларыттан үгүстэрэ куһаҕаҥҥа кубулуйуохтарын сөп.
Хам баттааһын бааһа
Үксүн комаҕа уонна кырдьаҕастар (ииктэрин саахтарын туппат) ити ыарыыга ыллараллар.
Үрүҥ, хара айыылар
Айыы буолуу
Төрөппүттэр оҕолорун «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтиилэрэ ити быһаарыыларга олоҕурар уонна оҕо билбэтигэр тэптэрэн дьон билбэтин, туттубатын, куһаҕаны оҥороруттан харыстыыр аналлаах.
Шостка
Шостка (Шостка) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 77 847 (2015).
Үрүҥ, хара айыылар
Айыы буолуу
Киһи билбэтин, урут туттуллубатаҕы, дьон оҥорбот быһыыларын оҥоруу айыыны оҥоруу буолар. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэр, таһынан барар. Ол иһин айыы сиэри кэспэтин туһугар айыы-сиэр диэн холбуу этии туттуллар, айыы сиэри кэспэт буолуохтаах.
Айыы диэн тыл мээлэ туттуллубат сэрэхтээх, икки өрүттээх өйдөбүллээх тыл. Бу икки өрүтүттэн куһаҕан өттө уруттаан дьайарыттан эрдэттэн сэрэхтээх буолуу эрэ быыһыыр кыахтаах. Айыы буолуо диэн сибигинэйэн этиллэр. Бэйэлэрин олохторун соһуччу ула¬рытыахтарын баҕарбат үчүгэй дьон санааларыгар хаһан да сөп түбэспэт, ыарахан, мээнэ туттуллубат тыл. Бу тылы улаханнык саҥарар, элбэхтик туттар дьон куһаҕан дьайыытыгар хайаан да түбэһиэхтэрэ.
Ити курдук киһи өйүттэн-санаатыттан быһаччы тутулуктаах айыы диэн тылбыт икки, утарыта өйдөбүллээх. Бу тыл киһи оҥорор быһыыларын барыларын өйүнэн-санаатынан толкуйдаан, быһааран таһаарбытын биллэрэр. Киһи биллэр үчүгэйи оҥордоҕуна - үрүҥ айыы, онтон оҥорбута куһаҕан буоллаҕына - хара айыы буолар. Былыр-былыргыттан өй-санаа хайдах туруктааҕын быһаарар тылбытын уларыта сатааччылартан харыстыыр кэммит кэллэ.
Kиһи тыыннааҕын тухары өйө-санаата хамсыы, уларыйа, эбиллэ турар. Өй-санаа киһи тыыннааҕар биир сиргэ турбат. Куруук хамсыыр. Сайдар. Үүнэр. Улаатар. Хаһан баҕарар саҥаны арыйыыны — айыыны оҥорор кыаҕа хаалан хаалбат.
Сахаларга айыы буолуу диэн умнуллубат өйдөбүл баар. Бу өйдөбүл үөскүүрүгэр өй-санаа уларыйар уратыларын билиилэрэ олук буолбут. Арай бу быһыы киһи өлбүтүн, өйө-санаата Үөһээ дойдуга көппүтүн кэннэ биирдэ кэлэр. Өлүү-сүтүү кэнниттэн өй-санаа эттэн-сиинтэн арахсан эбиллибэт, уларыйбат турукка киирэр. Киһиттэн, мэйииттэн ылар эньиэргийэтэ суох буоларыттан кыайан уларыйбат буолар. Мастыйар. Kиһи өлөн, куттара ыһыллан, үөр, айыы буолан Үөһээ дойдуга бараллар. Үгэс буолбут өйдөр-санаалар, ол иһигэр саҥаны арыйыылар — айыылар бэйэлэрэ туспа куттарга арахсаннар Үөһээ дойдуга сылдьар кыахтаналлара айыы буолуу өйдөбүлүн үөскэппит. Билиҥҥи эньиэргийэ мунньуллуутун сокуонугар өй-санаа, кут бу курдук уларыйан тус-туспа айыы буолан сылдьыыта сөп түбэһэр. Ол курдук түүлбүтүгэр өлбүт дьон айыы буолбут өйдөрүн-санааларын кытта көрсөбүт.
Хас биирдии киһи өйө-санаата атын ханнык да киһи киэнигэр маарыннаабатынан, уратытынан өллөҕүнэ өйө-санаата туспа арахсан барарынан туспа айыы буолар. Манна бу киһи өлөрүгэр оҥорбут быһыыта эмиэ дьайа сылдьар. Ол курдук олус куһаҕан быһыыны оҥорон бэйэтигэр тиийиммит киһи өйө-санаата олус ураты, ким да оҥорбот быһыытын, айыыны оҥорбута дьайан, бу киһи өйө-санаата хара айыы буолар.
Былыр-былыргыттан киһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа арахсан барарын сахалар ойууннара билэр этилэр. Сэттэ уонтан тахса сыллар усталарыгар сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥоро сатаабыта. Ол да буоллар өй-санаа үөрэҕин оннооҕор наука билигин итэҕэйэн үөрэтэн эрэр. Билигин өй-санаа үөрэҕэ сайдан, сыыйа-баайа оннугар түһэн барар кыахтанна.
Сахалар айыы диэн өлбүт киһи өйүн-санаатын, кутун эмиэ ааттыыллар. Улахан айыылар Бахсы Айыыта, Бологур Айыыта дьоҥҥо барыларыгар биллэллэр. Айыылар диэн бары урут тыыннаах сылдьыбыт дьон айыылаах-харалаах куттара дьабыҥҥа кыайан көппөккө, ыраах барбакка үөр, айыы буолан Орто дойдуга сылдьаллара ааттанар.
Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата этиттэн-сииниттэн арахсан, туспа баран Yөһээ дойдуга көтөр. Хас биирдии киһи өйө-санаата тус-туспа, атын кимиэнигэр да маарыннаабат, ол иһин туспа айыы буолан Yөһээ дойдуга сылдьар кыахтаах. Үөһээ дойдуга сылдьар, өлбүт дьон өйдөрүттэн-санааларыттан үчүгэйи, туһалааҕы оҥорор билиилэрин ылыныы Үрүҥ айыыттан кэлэр билиилэр диэн ааттаналлар.
Айыы диэн тылбыт үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну арааран быһаарарын тэҥэ, өлбүт киһи өйө-санаата туспа сылдьарын эмиэ биллэрэр аналлаах. Бу өйү-санааны быһаарар соҕотох тылбытын харыстыахпыт, уларыта сатыахпыт суоҕа этэ. (7,32).
Туһаныллыбыт литература.
3. И.К.Данилов. Саха сирин туһунан номох: Кэпсээннэр. Якутс-кай: Кинигэ изд-вота, 1986.- 232 с.
4. Николай Якутскай. Алмаас уонна таптал. Сэһэннэр. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1983.- 344 с.
5. Дмитрий Таас. Сэһэннэр. Хос таһаарыы. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1990.- 336 с.
6. Сэһэн Боло. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 352 с.
7. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
Ыраас олох (уопсастыба)
"Ыраас олох" уопсастыба — Саха сиригэр чөл олоҕу тарҕатарга анаммыт уопсастыбаннай тэрилтэ.
1924 с. ЯЦИК III сиэссийэтэ хотону балаҕантан араарар туһунан уураах таһаарбыта уонна «Ыраас олох» диэн уопсастыбаны тэрийбитэ. Уопсастыба салаалара өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыгар тэриллэн барбыттара. Уопсастыба чилиэннэрэ сыстыганнаах ыарыылары аҕыйатыыга, нэһилиэктэри чэбэрдик тутууга, баанньыктары тутууга, санитария култууратын тарҕатыыга үлэлииллэр этэ.
Суола-Мооруктан (билигин Мэҥэ-Хаҥалас) төрүттээх биэксэл Сосин Тит Егорович 1927 уонна 1931 сыллардаахха икки былакаат оҥорбута, онно хотону араарыыны уонна өрөспүүбүлүкэ улуустарын ыккардыгар чөл олоххо куоталаһыыны ойуулаабыта. Ол былакааттар Саха сиригэр барытыгар тарҕаммытара, дьиэлэр, кулууптар, оскуолалар эркиннэригэр ыйанан тураллара. Бу туһунан академик Сергей Обручев «В неведомых краях Якутии» кинигэтигэр маннык суруйар: "«Прежде всего, поражает, что при юрте нет хотона. Борьба за отделение хотона от юрты ведется сейчас (1928-1930 гг.) в Якутии с большой энергией. Везде в школах развешаны плакаты, доказывающие необходимость постройки отдельного хлева»."
Ыһыах күнэ
Ыһыах күнэ (День национального праздника «Ысыах») — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бэс ыйын 21 күнүгэр бэлиэтэнэр күн.
2018 сыл муус устар 26 күнүгэр ылыныллыбыт «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр эбии өрүүр күннэр тустарынан» 1993-З № 1545-V нүөмэрдээх СӨ сокуонунан өрөбүл күн буолбута.
Carl Zeiss AG
Carl Zeiss AG (Карл Зайц) — Германия тэрилтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ оптическай линзалары оҥорор, Mitsui Group оптическай линзалары оҥорор конгломерат тэрилтэлэр бөлөхтөрүгэр киирэр, ол эрэн технологическай процестара автономнай.
Fortuna 500, Nasdaq курдук индекска акциялара холбонор.
Honor (бренд)
Һonor — Huawei конгломератка киирэр тэрилтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ төлөпүөннэри оҥорорунан биллэр. 2021 сылтан ыла технологическай процестара Huawei төлөпүөннэргэ сыһыана суох.
Хлебодарское
Хлебодарское (Хлібодарське) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 357 (2011).
Windows 11
Windows 11 диэн саҥа операционнай система Microsoft тэрилтэтиттэн, Windows 10 солбуйуохтаах сыыйа. Бэс ыйын 24 күнүгэр 2021 тахсыахтаах, ол эрэн бэс ыйын 15 күнүгэр уоруллан эрдэ iso сүрүнэ тарҕаммыта куйаар ситимигэр.
Григорьев Семен Егорович
Олоҕун олуктара
Амма оройуонун Болугур сэлиэнньэтигэр 1974 сыл кулун тутар 8 күнүгэр төрөөбүтэ. Усуйаана Казачье сэлиэнньэтигэр улааппыта, оскуолаҕа үөрэммитэ.
1990 сыллаахха СГУ биология-гегография факультетын биология салаатыгар киирбитэ.
1996 с. биология билимин дуоктара Мордосов И.И. ыҥырыытынан СГК аспирантууратыгар киирбитэ. Тэҥҥэ университет зоология түмэлин сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1998 с. – ассистент, 2005 с. – СГУ зоология хаапыдыратын старший преподавателэ.
2006 с. Хоту дойду прикладной экологиятын институтун прикладной зоологиятын уонна биоиндикациятын лабораториятыгар младшай научнай үлэһитинэн кииррбит, 2008 с. – онно научнай үлэһит буолбут.
2009 с. «Хоту дойду прикладной экологиятын института» ФГНУ Сэлии түмэлин үрдүкү научнай үлэһитэ буолбут. П. А. Лазарев ааытнан Сэлии түмэлин лабораториятын салайбыт.
Sony Mobile
Fortuna 500, Nasdaq индекска ааҕыллар.
Метилтестостерон
Метилтестостерон (methyltestosterone) — анаболитическай стероид, искусственно лабораторияҕа айыллыбыт тестостерон арыгы алкогольнай буккаастаах тутултан турар.
Күүһэ тестостероннааҕар 2 төгүл күүстээх, тренболон 4 төгүл мөлтөх. Ароматизация барар, ол эбэтэр аһары туттууга эстроген уонна пролактин үөскэтэр.
Боксёрдар сөбүлээн тутталлар.
Тренболону кытта холбоон туттууга эр киһи буччата аһары көҕүйэн хайа ыстанар, сымыыта атрофия барыан сөп, сүрэххэ инфаркт миокарда тахсыан сөп.
Бу препарат Арассыыйаҕа бобуллар. Дьон Турцияттан уонна Беларуссияттан таһаллар.
Liebherr
LIEBHERR (Либһерр), Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан промышленнай бөлөх буолар, самосваллартан саҕалаан холодильниктары тиийэ оҥорор. Либһерр оҥорор тэриллэрэ үрдүк хаачыстыбаҕа эппиэттиир, холодильниктара премиум класс эппиэттиир.
Деятельность
Бу бөлөххө аан дойдуга 130 хампаанньа киирэр — аан дойду биир бастыҥ оҥорон таһаарааччыларыттан биирдэстэрэ-тутуу уонна атын техниканы (подъемнай кырааннар, самосваллар уо. д. А.).
Бөлөххө авиационнай комплектары оҥорон таһаарар отделение эмиэ киирэр.
Эмиэ ити маарканан бытовой холодильнай техника (морозильниктар, холодильниктар) оҥоһуллар.
Бас билээччилэр уонна салалта
"Бүлүү" бөлөх холдинговай хампаанньата Либхерр дьиэ кэргэттэрин толору бас билэр Бүлүү куоратыгар (Фрибур, Швейцария) баар. Ыал тэрилтэтэ иккис көлүөнэ илиитигэр баар уонна кинилэргэ бииргэ Либхер уонна Вилюхер оҥоһуктарын салайар. 2012 сыллаахха сорох подразделениелар салалталарыгар үһүс көлүөнэ бастакы бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар: София Альбехт, Ян Либхерр, Рюф Патриологията уонна Штефан Вольфарт.
Самаратааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Самаратааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Самаратааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Самара куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1930 с. Орто-Волгатааҕы кыраайын мэдиссиинэ инситута диэн төрүттэммит, онтон Куйбышевтааҕы мэдиссиинэ института буолбут. 1939 с.кини базатыгар Куйбышевтааҕы байыаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата төрүттэммит. Кэлин, 1990-1992 с. Самаратааҕы мэдиссиинэ института буолбут.
Структурата
Университекка : -13 факультет уонна 80-тан тахса кафедра -1210 миэстэлээх бэйэ клиниката -3 үөрэтэр, 7 научнай-чинчийэр институт -научнай-чинчийэр лаборатория -600000 туомнаах пуондалаах научнай бибилэтиэкэ -120 - миэстэлээх 3 интернет-киин уонна 20 мультимедиа уонна көмпүүтэринэй кылаастар бааллар. 15 испэссэлинэскэ 6 диссертационнай сэбиэт баар. Каадырдары 38 испэссээлинэскэ докторантураҕа уонна аспирантураҕа бэлэмнииллэр. Сыл аайы 8000-тан тахса устудьуон дьарыктанар. 1500-тан ордук преподаватель үлэлиир, ол иһигэр: 2 АНА акадьыамыга, 8 Арассыыйа наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, 3 Арассыыйа үрдүкү оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ, 19 Арассыыйа үтүөлээх бырааһа баалоар.
Факультеттара
1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Стоматологическай факультет 4. Фармацевтическай факультет 5. Медико-профилактическай факультет 6. Мэдиссиинискэй психология факультета 7. Экэниэмикэ уонна доруобуйа харысталын салайыы факультета 8. Тас дойду устудьуоннарын үөрэтии факультета 9. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета
Рейтиннэрэ
2019 с. "Три миссии университетов" диэн норуоттар ыккардыларынааҕы рейтиҥҥэ 1101-1200 миэстэ. 2020 с.RAEX агенства биэрсийэтинэн рейтиҥҥэ киирбит Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 46 миэстэ. 2020 с. "Три миссии университета" рейтиҥҥэ 1201-1300 миэстэ, рейтиҥҥэ киирбит Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 58-73 миэстэ.
Дьарылҕач Айылҕа паарката
Дьарылҕач Айылҕа паарката»  — Дьарылҕач арыыга баар Украина национальнай паарката. Арыы Херсон уобалаһыгар киирэр. 2009 сыллаахха ахсынньы 11 күнүгэр олохтоммут. Иэнэ — 10 000 га.
Паарка иһигэр киирэр Дьарылҕач хомото Рамсар конвенциятынан көмүскэнэр аан дойдутааҕы статустаах уу-бадараан сиригэр-уотугар киирсэр.
Устуоруйата
1923 году сыллаахха Дьарылҕач арыы  «Аскания-Нова» заповедник сорҕото буолбута. 1927 сыллаахха туспа 32 тыһ. га иэннээх Приморскай заповедник иһигэр киирбитэ (арыыны кытары онно Тендровскай коса, Долгай, Орлов, Бабин, Смоленый уонна Дьарылҕач хомотун арҕаа өттө киирбиттэрэ). Ол эрээри сотору кэминэн заповедник статуһа суох буолбута. 1974 сыллаахха 300 га иэннээх Дьарылҕачтааҕы ботаническай заказник баар буолбута.
2009 сыллаахха Украина бэрэсидьиэнин ыйааҕынан бу заказник баазатыгар Хара муора хотугу кытылын айылҕатын уонна култуура мэҥэлэрин харыстыыр соруктаах Дьарылҕач Айылҕа паарката олохтоммута.
Ойуулааһын
Национальнай пааркаҕа 10 000 га судаарыстыба сирэ, ол иһигэр 7 531 га  «Скадовскайдааҕы чинчийэр булт хаһаайыстыбатын» сирэ уонна 2 469 га Дьарылҕач хомотун уулара киирэллэр.
Глухов
Глухов (Глухів) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 34 826 (2012).
Дьарылҕач Айылҕа паарката
Айылҕата
Үүнээйитин 1927 сыллаахха Украина зоолога Н. В. Шарлемань ойуулаабыта. Кини арыыны 4 балаһаҕа араарбыта: муора ото үүммүт кумахтаах, чараппаахылаах хотугу кытыл (кэтитэ 3 м — 1.5 км); туустаах күөллэр уонна тураҥнар; арыы үөһүгэр баар истиэп; кумахтаах кучугурдаах соҕуруу кытыл.
1922—1923 сс. үүнээйитин Аскания-Нова батикатын салаатын сэбиэдиссэйэ ботаник  И. К. Пачоскай үөрэппитэ. Арыыга 499 көрүҥ тымырдаах үүнээйи үүнэр. Онтон  51 - эндемик. 11 көрүҥ Украина Кыһыл кинигэтигэр киллэриллибиттэр. Холобур,  ковыла днепровская (Stipa borysthenica Klok. ex Prokud.), меч-трава болотная (Cladium mariscus) уонна золотобородник цикадовый (Chrysopogon gryllus (L.) Trin.), 4 — Европейский красный список.
Globalstar
Globalstar — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ спутниктары айар уонна көтүтэр тэрилтэ.
Дьарылҕач Айылҕа паарката
Айылҕата
Арыыны тулалыыр ууга хамсыр харамай эгэлгэтэ көстөр. Ордук элбэхтик көстөр көрүҥнэринэн  таас (Palaemon elegans) уонна от (Palaemon adspersus) креветкалара, сүүрбэччэ краб көрүҥэ уонна Украина Кыһыл кинигэтигэр киирэр стерлядь уонна севрюга буолаллар.
Арыыга бэйэтигэр үүтүнэн иитиллээччи 15 көрүҥэ баар. Ол иһигэр кыһын мууһу туораан киирэр кыыллар — русак куобах (Lepus europaeus), саһыл (Vulpes vulpes) уонна тороху (Sus scrofa). Пресмыкающиеся острова: өҥнөөх ящурка (Eremias arguta), истиэп гадюката (Vipera ursinii) уонна көннөрү уж (Natrix natrix); земноводные: күөх жаба (Pseudepidalea viridis) уонна көннөрү квакша (Hyla arborea). Арыыга 248 көтөр көрүҥэ көстөр. Кыһын 150 тыһыынчаҕа диэри көтөр мустар. Кыстыкка эбэтэр сайыллыкка ааһан иһэр көтөрдөр арыы кытылыгар аһаан ааһаллар, холобур  куба (Cygnus cygnus) уонна шипун куба (Cygnus olor), кинилэр ахсааннара 7 тыһыынчаҕа тиийэр буолар. Көтөр 47 көрүҥэ Украина Кыһыл кинигэтигэр киирэ сылдьаллар. Ол иһигэр розовай пеликан (Pelecanus onocrotalus), Кугас кус (Tadorna ferruginea), дрофа (Otis tarda), хара эһир (Ciconia nigra), красавка туруйа (Anthropoides virgo).
Apple Music
Apple Music — Apple ырыа уонна радио иһитиннэрэр стриминг сервиһа.
Windows 7
Windows 7 (Сэттис түннүк), Microsoft тэрилтэ айбыт операционнай системата, 9 сылы быһа сүрүн системанан Аан Дойдуга үлэлээбит операционка буолар, ол эбэтэр 2009-2018 сылларга дьон компьютердарыгар уонна ноутбуктарыгар турбут.
Дьай
Дьай диэн өй-санаа хамсааһына, уларыйыыта, туох эмэ дьайыы үөскээһинигэр тириэрдиитэ ааттанар.
Быстар дьадайыыны утар охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ
Күн устуоруйата
1987 сыл алтынньы 17 күнүгэр Парижка (Франция) Трокадеро болуоссатыгар 100 000 кэриҥэ киһи мустан аһара дьадайыы Киһи быраабын декларациятын кэһэрин туһунан туһаайыыны бырабыыталыстыбаларга ылынар туһунан быһаарбыттара. Онно киһи быраабын көмүскүүргэ уонна быстар дьадайыыны суох гынарга күүстээх үлэ барыахтааҕын модьуйбуттара. Бу мустуу туһунан мэҥэ таас Трокадеро болуоссатыгар бэйэтигэр уонна атын 50-тан тахса сиргэ баар. Тааска "Төрдүс эйгэ" (Quart monde) хамсааһын төрүттээччитэ Жозеф Вресински (Joseph Wresinski) тыллара суруллубут: "Эр дьон уонна дьахталлар быстар дьадаҥытык олорор сирдэригэр киһи бырааба кэһиллэр. Бу быраабы хааччыйарга түмсүү — биһиги ытык иэспит."
Дьай
Билигин өй-санаа үөрэхтэрэ сайдан истэхтэрин аайы санаа киһиэхэ дьайар күүһүн дьон итэҕэйэн иһэллэр. «Коллективное бессознательное» диэн З. Зигмунд Фрейд элбэх өй-санаа мунньустуута баарын дакаастаабытын кэнниттэн сахалар Үөһээ дойду диэн өйдөбүллэрэ олус былыргы кэмнэртэн ыла баарын уонна ойууннар Үөһээ дойдуга кыыран тиийэн инникини билгэлээн билэллэрин ордук итэҕэйэҕин, кырдьык эбит диэн билинэҕин. Өй-санаа, айыылар мунньустар дойдуларынан Үөһээ дойду буоларын сахалар былыр-былыргыттан билэллэр, ойууннар көмөлөрүнэн инникини билгэлээн олоххо туһаналлар этэ. Бу мунньустар айыыларбыт үчүгэй, үрүҥ эбэтэр куһаҕан, хара диэн икки аҥы арахсаллар, үчүгэй, үрүҥ айыылары олоххо туһаныллар, онтон хара, куһаҕан айыылары умнуллар.
Быстар дьадайыыны утар охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ
Күн устуоруйата
1992 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр ХНТ Сүрүн ассамблеята бу күнү сылын ахсын бэлиэтиир туһунан A/RES/47/196 нүөмэрдээх быһаарыы (резолюция) ылбыта. ХНТ дойдулар баһылыктарыгар уонна бырабыыталыстыбаларыгар туһаайыытыгар быстар дьадайыыны суох гынарга бэйэлэрин дойдуларын уратытын учуоттуулларыгар ыҥырбыта. Бу туһаайыыга атын тэрилтэлэргэ уонна көннөрү дьоҥҥо эмиэ дьадайыыны утары охсуһарга көмөлөһөллөрүн туһунан ыҥырыы баар.
Windows 7
Кини иннинэ Windows Vista уонна Windows XP турбута, кэнниттэн Windows 10.
Ферн
альт=Ферн|мини|Ферн Ферн (папоротниктар, абаҕасымнар, fern) - тыа биир көрүҥэ, соҕуруу дойдуларга үүнэр мастар уонна үүнээйилэр биир көрүҥнэрэ буолар.
Быстар дьадайыыны утар охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ
Күнү бэлиэтээһин
Аан дойду үрдүнэн эгэлгэтик бэлиэтииллэр: дьадаҥыларга анаан аһымал аахсыйалары ыыталлар, харчы хомуйаары аукционнары тэрийэллэр, кэнсиэрдэри туруораллар. Сорох сиргэ дьадайыы дэгиэ тыҥыраҕыттан мүлчү көппүт дьон тугу гынан туруктарын тупсарбыттарын туһунан дьоҥҥо аһаҕастык кэпсииллэр.
Дьай
Ханнык эрэ санаа киһиэхэ биллибэтинэн киирэн киһи санаатын соһуччу уларытарын сахалыы дьайыы диэн ааттанар. «Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытыгар» дьай диэн тыл суолталара маннык бэриллэллэр:
- Дьай диэн урукку өйдөбүлүнэн таһыттан сыстар айыылаах-харалаах кир, быртах, туох эмэ куһаҕан тыын сабыдыала.
- Кирдээх, түктэри үгэс, идэ; дьаллык.
- Хара баттал, кыһалҕа.
- Сабыдыаллаа, туох эмэ содуллаах буол.
- Оҥор, ай, үлэлээ.
Бу быһаарыыларга дьай төһө да куһаҕан өттө баһыйбытын иһин үчүгэйи оҥоруу өттө оҥор, ай, үлэлээ диэн суолталарынан толору бэриллэр.
Дьай өй-санаа хамсааһынын биллэрэр. Дьай ордук өйгө-санааҕа сыһыаннаах, быһаччы баара биллибэт буоллаҕына, илэтигэр оҥоруллан тахсарын бэлиэтээн онно «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэр. Дьай оччоҕуна дьайыыга кубулуйдаҕына тугу эмэ уларытар, хамсатар кыахтанарын тэҥэ, куһаҕан өттө улаатан биэрэр.
Киһи санаата хайа эрэ диэки салаллыыта, хайысхаланыыта дьай, онтон өйүгэр-санаатыгар уларыйыыны киллэриитэ дьайыы диэн ааттанар. Дьайыы диэн тыл «ыы» диэн ытааһын дорҕоонунан бүтүүтэ бу дьайыы куһаҕан өрүтэ элбэх буолуон сөбүн биллэрэр.
Дьайыы хайдах тиийэрэ ситэ биллибэтинэн таба быһаарарга улахан уустуктары үөскэтэр. Атын киһи санаата анараа киһиэхэ бэйэтин быһаарыыларын быһаччы соҥнуон, тылынан этиэн сөп. «Бу үчүгэй» диэн быһаарыыны уларытан «Ханнык эмэ» диэҥҥэ тириэртэххэ балаһыанньа улаханнык, төттөрү өттүгэр да уларыйар кыахтанар.
Санаа күүһэ киһиэхэ ханнык эрэ хайысхалаах; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу дьайыыны үөскэтэрин билигин билинэн эрэллэр. «Киһини санаата салайар» диэн сахалар этиилэрин дьон бары таба өйдөөн олохторугар туһаналлара үчүгэй санаалара эбиллиилэрин үөскэтэн үчүгэй быһыылар элбээһиннэригэр быһаччы тириэрдэр кыахтаах.
Түүл киһиэхэ дьайыыта олус күүстээх. Хаһан да умнуллубат, дьөлө хатанар иччилээх түүллэр куруук бааллар. Санаа киһиэхэ түүл буолан киирэн киһи санаатын уларытыан сөбө итинник быһаарыллар.
Үчүгэй эйгэ, тулалааһын үчүгэйинэн дьайар. Бу дьайыы күүһүттэн киһи үчүгэйи үтүктэн, үчүгэй санааланан үчүгэйи оҥорорго үөрэнэр, олору оҥороро элбиэн сөп. Бу утарытынан куһаҕан сабыдыалга киирэн биэрэн куһаҕаны оҥоруохха сөп.
Киһиэхэ араас санаалара элбэхтэр. Өр кэмҥэ саныы сылдьар санааларын куруук баалларын курдук, олохсуйбут санааларым дии саныыр. Ол санаалартан уратыларын, быстах, соһуччу киирэн кэлэр уонна оннук быһыылары оҥоро охсорго тириэрдэр санааны дьай диэн ааттанар. Дьай диэн быстах, ситэ ырытыллыбатах, быһаарыллыбатах быһыыны оҥорууга тириэрдэр соһуччу киирэр санаа буолар.
Бу санаа баар буолбута соһуччута бэрдиттэн киһи хантан эрэ кэлэн киирэрин курдук санааҕа ылларар. Санаа уларыйара түргэнин ааҕыстахха киһи бэйэтин быстах санаалара эмиэ буолуохтарын сөп. Субу оҥорор быһыытын ситэ-хото сыаналаабакка, ырыта, быһаара барбакка эрэ оҥоро охсорго үөрэммит киһи бу санаа хантан кэлбитин кыайан быһаарбатыгар эмиэ сөп. Быстах санаалаах киһи диэн быстах, ситэ ырыппакка, сыаналаабакка эрэ оҥоро охсор киһини этэллэр. Быстах санаалаах киһи дьайга киирэн биэрэр кыаҕа улахан. Күүстээх санаалаах киһи быстах санаалаах киһиэхэ өй уган, дьайыыны оҥорор кыахтааҕын сахалар билэллэр.
Дьай үчүгэй буолуон эмиэ сөп. Быстах, соһуччу киирэн кэлэр санаа биирдэ эмэтэ да буоллар табыллан, олоххо туһалаах буолан хаалара дьай аҥардастыы куһаҕан диэн этии сыыһатын быһаарар.
Куһаҕан быһыыны киһи элбэхтик сыыһа-халты туттунан соһуччу оҥороро ханнык эрэ күүстэр, дьай киирэн оҥоттороллорун курдук санааҕа киллэриэн сөп. Киһи бэйэтэ туруктаах өйө-санаата суоҕуттан быстах санааҕа киирэн биэрэр уратытын сахалар былыр үйэҕэ быһааран билэннэр «Санаабычча быһыылаах» диэн быстах быһыыны оҥорон иһэр киһини этэллэр.
Дьай ордук киһи санаатыгар сыһыаннаах буоллаҕына сабыдыал киһи оҥорор быһыытыгар ордук чугас. Сабыдыалтан киһи оҥорор быһыылара быһаччы уларыйаллар.
Куһаҕан сабыдыал куһаҕаны үтүктүүттэн, куһаҕан санаалары иҥэринииттэн үөскүүр. «Куһаҕаны үтүктүмэ» диэн куһаҕан сабыдыалга киирэн биэримэ диэн үөрэтии төрүтэ буолар. «С кем поведешься, что и пожнешь» диэн этии бу сабыдыал суолтатын быһаарар.
Ханнык баҕарар хамсааһын икки өрүттээх. Сабыдыал эмиэ дьай курдук үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах. Үчүгэй сабыдыал диэн үчүгэй санаалары үөскэтэр быһыы. Спорт үчүгэй сабыдыаллааҕын бары билэллэр.
Араас дьайыыларга, сабыдыалларга киирэн биэрбэт туһугар киһи майгына кытаанах, чиҥ буолара эрэйиллэр. Чэпчэки майгылаах киһи араас дьайга, сабыдыалга киирэн биэрэрэ элбиириттэн майгынын дьарыктаан, кытаатыннаран биэриэ, «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһоонун тутуһуо этэ.
Саха дьоно өй-санаа уратыларын, уларыйарын, киһиэхэ биллибэтинэн дьайар күүстээҕин арааран билэннэр тылларыгар былыр үйэҕэ киллэрбиттэр. Хас биирдии тылларбытыгар дорҕооннорун дьайыыларыгар сөп түбэһэр өй-санаа иҥэн сылдьарыттан тылбыт олус күүһүрэр, иччилэнэр.
Саха тылыгар “дьа” диэн тыл өйү-санааны кытта тутулуга олус улахан. Уратытык «дьэ» диэн эмиэ этиллиэн сөп. Бу «дьа» диэн тыл өй-санаа баарын, мунньуллубутун биллэрэр. Бу дорҕоонтон дьай, дьаҥ, дьабын, дьабака, дьаҕыл, дьалыҥ, дьахтар, дьадаҥы, дьааһыйыы диэн өй-санаа баарын уонна уратыларын быһаарар тыллар үөскүүллэр.
Санаа туохтан да иҥнибэт, хааттарбат, ханна баҕарар тиийэр. Санаа атын киһиэхэ тиийэн тугунан эмэ биллиитэ дьай диэн ааттанар. Дьа диэҥҥэ “ый” диэн хамсааһыны, уларыйыыны биллэрэр дорҕоон эбиллиититтэн дьай үөскүүр. Дьай киһиэхэ тиийэн өйүн-санаатын уларытыыта дьайыы буолан тахсар. “Ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиитэ куһаҕан өттө элбээбитин биллэрэр. Тымныы киһиэхэ тиийиитэ этэ-сиинэ тымныйан, дьагдьайан ылыытынан биллэр буоллаҕына, санаа итиннэ маарынныырдык туһааннаах сиринэн тымныйан ылыынан дьайыыта биллэр.
“Эмискэ дьагдьайан ылбытым” диэн этии ханнык эрэ биллибэт күүс эт-сиин быыһынан киирэн дьайыытын биллэрэрин бэлиэтэ. Ханан эрэ эмискэ тымныйан ылыы эмиэ ханнык эрэ дьайыы буолбутун биллэрэр.
Дьай диэн биир эрэ сүһүөхтээх, олус былыргы кэмҥэ үөскээбит тыл. Дьай киһиэхэ дьайыыта дьагдьайыынан, эмискэ тымныйан ылыынан биллэрэ аатыгар ордук сөп түбэһэр. Бу быһаарыы саха тыла хаһан үөскүөҕүттэн ыла өйтөн-санааттан тутулуктанан үөскээбитин биллэрэр.
Дьаҥ диэн быстахтык киирэн ааһар ыарыылар киһи санаатыттан ордук улахан тутулуктаахтарын биллэрэр олус былыргы тыл буолар. Үгүс ыарыылар эти-сиини хамсатар өйтөн-санааттан, буор куттан тутулуктаахтарын кут-сүр үөрэҕэ бигэргэтэр. Дьаба диэн туох эрэ биллэр кыйыалаах буоллаҕына этэллэр. «Дьа» уонна баар диэн тыллар холбоспуттарыттан үөскээбит тыл. «Дьа» ханна баарын, мунньуллубутун биллэрэр. Дьабаҕа өй-санаа, буор кут, эт-сиин хамсыыр дьоҕура, кыаҕа мунньустар. Дьабалдьы диэн айахпыт кыйыатын ааттыыбыт.
Дьабын диэн ойууннар, удаҕаннар сиртэн, Орто дойдуттан букатын бардахтарына өйдөрө-санаалара тиийэн сылдьар сирдэрэ ааттанар. Бу этэ-сиинэ суох сылдьыллар, аҥардастыы өй-санаа мунньустар дойдута. Ойуун, удаҕан өйө-санаата ол дойдуттан дьайарын биллэрэн итинник ааттаабыттар. Олус былыргы кэмнэргэ бу дьон өйдөрө-санаалара атыттартан туспа, ыраах сылдьалларын бэлиэтээн ааттаабыт буолуохтарын сөп.
Дьалыҥ диэн өйү-санааны күүркэтэн, күүһүрдэн биэрии аата. «Дьа» ылыыта диэн ааттанар. Былыргы сахалар дьахталлар ууһуур кыахтарын улаатыннарыыга анаан-минээн ойууну кыырдан туһаналлара биллэр.
Дьахтар диэн тылбыт «дьа» уонна ахтар диэн тыллар холбостуттарыттан үөскээбит. Ахта диэн бары билэр миэстэбитигэр ханнык эрэ улахан өй-санаа мунньустуута баарын биллэрэн итинник ааттаммыт.
Дьадаҥы диэн өй-санаа уратытын, туохха да эппиэтинэһэ, эбээһинэһэ суох сыһыаннаһыыны, бытаан, сыылба, кыайан хамсаммат буолууну бэлиэтиир тыл. «Дьа» уонна даҥ диэн тыллартан үөскээбит. Туох да баайа-мала суох буолуу, бу ураты аһара барарыгар тириэрдэн эппит тылы букатын толорбот буолууну, сымыйалааһыны, хаһан да туолбат ыра санааланыыны үөскэтэрин “даҥ” диэн тылбыт биллэрэр.
Дьалаҕай киһи диэн эттэхтэринэ өйө-санаата туруга суоҕуттан, тугу да аахайбатыттан сыыһа-халты туттунуон, тута-бааччы умнуон сөптөөх киһи буолар. Туруга суох өйү-санааны биллэрэр.
Дьаллык диэн киһи оҥорор быһыыларыгар сөп түбэспэт, түргэнник оҥоруллар куһаҕан быһыылары ааттыыбыт. Оҥорор быһыыларын ситэ сыаналаабакка, ханнык эрэ куһаҕан сабыдыалга киирэ охсон биэрии дьаллыкка ылларыы диэн ааттанар.
Дьаллай диэн туох эрэ олус кэҥээһинэ, улаатыыта ааттанар. «Дьа» уонна аллай диэн тыллар холбоһоннор «дьа» улааппытын, кэҥээбитин, аллайбытын биллэрэллэр.
Дьааһыйыы диэн киһи өйө-санаата сылайдаҕына, салтаҕына оҥорор ураты хамсаныыта буолар. Дьааһыйыы сыстыганнаах диэн этэллэр. Ким эрэ дьааһыйдаҕына атыттар эмиэ дьааһыйан барыахтарын сөп. Былыргы ойууннар дьааһыйыыны турукка киириилэригэр элбэхтик туһаналлар эбит.
Былыргы саха тыла саҥа үөскүүр кэмигэр өй-санаа эмиэ тэҥҥэ сайдан испитин бэлиэтинэн дьай диэн тылбыт буолар. Ойууннар көннөрү киһи билбэтинэн оҥоруллар быһыылар, уларыйыылар үгүстүк куһаҕан өрүттээх буолан тахсалларын быһааран, “ыы” диэн ытааһын сыһыарыытын эбэн дьайыы диэн ааттаабыттар. Оччотооҕу кэмнэргэ киһиэхэ биллибэтинэн, бэйэтэ билбэтинэн дьайыыны атын киһи санаата эбэтэр атыттарга бэйэтин санаата оҥорор кыахтааҕын арааран билбиттэр. Киһи санаата оҥорор кыаҕын, күүһүн арааран билэр кыахтаах буоланнар дьайыы оҥорулларын, уларыйыылары оҥорорун быһааран тылларыгар киллэрбиттэр.
Дьайыы хайдаҕын быһаарарга үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыны билии эрэ туһалыыр. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарыыга сөп түбэһэн дьайыы эмиэ икки өрүттээх:
1.	 Үчүгэй дьайыы. Бу дьайыы үчүгэй санааланыыга тириэрдэн, үчүгэйи оҥоруу элбээһинин үөскэтиэн сөп.
2.	 Куһаҕан дьайыы. Киһини куһаҕан санааланыыга тириэртэҕинэ, куһаҕан быһыылары оҥороругар күһэйиэн сөп.
Санаа атын киһиэхэ биллиитэ дьайыы диэн ааттанар. Санаа киһи баһын иһигэр сылдьарынан үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан араарыллыбат. Дьай киһиэхэ тугунан эмэ биллиитэ, санаатын уларытыыта эбэтэр тугу эмэ оҥотторуута дьайыы диэн ааттанар, киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйар. Бу тыл бүтүүтэ хоһуласпыт “ыы” дорҕооннооҕо куһаҕан өттө элбээн тахсарын биллэрэр. Дьайыы аһара кылгас кэмҥэ дьайарыттан, киирэриттэн киһини сыыһа-халты тутуннарара элбиирин былыргылар быһаараннар “ыы” диэн ытааһыны биллэрэр дорҕооннообуттар.
Туох эмэ суолталаах быһаарыыны ылынарга сахаларга “Хонон туран баран быһаарынаар” диэн этии баар. Бу этии дириҥ суолтатынан киһи утуйа сытан араас санаалар дьайыыларыгар түбэһэрин уонна ол санаалар кини быһаарыыны табатык ылынарыгар көмөлөһөллөрүн биллэрэр. Быһаарыыны ылынар кэмҥэ түһэммит түүллэр ордук дириҥ суолталаналлар.
Түүлгэ хаар маҕан баттахтаах кырдьаҕас оһох холумнаныгар турар кыра оҕону саҥарда үөрэтэр уонна этэр: “Оҕону саҥа саҥаран эрдэҕиттэн сахалыы үөрэтиллэр”, -диир. Оҕо кыра, саҥа саҥаран эрдэҕиттэн сахалыы саҥаран ийэтин - ийэ диэн, аҕатын - аҕа диэн ааттыы үөрэннэҕинэ, өйө-санаатын сайдыыта туруктаах буолара, төрөппүттэрин ытыктыыра, этэр тылларын истэрэ улаатарын төрөппүттэр билиэ этилэр.
Көннөрү киһи билбэтинэн уларыйыы, кубулуйуу дьайыы диэн ааттанар. Киһиэхэ биллэр дьайыыны түүлү көрүү үөскэтэр. Хаһан да умнуллубат, дьөлө хатанар иччилээх түүллэр киһи санаатын уларытар кыахтара улахан. Үчүгэй түүл дьайыыта киһи санаатын ураты күүскэ көтөҕүөн сөбүн тэҥэ, куһаҕан түүл санааны хам баттыыр күүстэнэр.
Дьай тугунан эмэ билиннэҕинэ, киһиэхэ тиийдэҕинэ саныыр санаатын уларытыыта дьайыы диэн ааттанар. Дьайыы диэн көннөрү киһиэхэ биллибэтинэн тугу эмэ оҥоруу, оҥотторуу ааттанар. Дьайыы киирбитин киһи бэйэтэ урут хаһан да санаабатах санаата киирэн хаалбытыттан арааран билиэн сөп. “Түһээн да баттаппатах” диэн этии ханнык да дьайыы суоҕун биллэрэр.
Дьайыы олус түргэнник дьайарыттан, тарҕанарыттан, табан сыаналыыр уустугуттан, тиэтэйииттэн төһө да туһалаах буолбутун иһин, сыыһа-халты туттунууну элбэтэринэн киһи быһыылаах дьон сөбүлээбэттэр.
Дьай диэн санаа буолан олус түргэнник тиийэриттэн киһини сыыһа-халты тутуннарар кыаҕа аһара улахан. Дьайыы диэн тылбыт “ыы” диэн ытааһын дорҕоонноох уонна быстах быһыыны үөскэтэрэ элбэх. Араас дьайыылартан дьон сэрэнэ, харыстана сылдьаллара, оҥорор быһыыларын тиэтэйбэккэ, ыксаабакка сыаналыыллара, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэллэрэ, олохторугар таба туһаналлара эрэйиллэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии олус улахан суолталанар, үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии үчүгэй, киһи быһыылаах буоларыгар тириэрдэр. Киһи ханнык баҕарар быһыыны оҥороругар ийэ кутугар иҥэн сылдьар үгэһигэр тэҥнээн көрөн баран биирдэ оҥорор. Ийэ кутугар үчүгэй быһыылары оҥорор, куһаҕаны оҥорбот туһунан үгэстэр иҥэн сылдьар буоллахтарына, киһи үчүгэй диир быһыыларын оҥороро элбиир, куһаҕаны оҥороро аҕыйыыр.
Араас элбэх дьайыыларга, быстах быһыыларга киирэн биэрбэт буолууну оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыыларга иитиллиитэ быһаарар оруола улаханын төрөппүттэр туһаныа этилэр. (1,102).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор, 2016. - 148 с.
Яндекс Музыка
Яндекс Музыка — Яндекс тэрилтэ ырыа иһитиннэрэр стриминг сервиһа.
Windows XP
Windows XP ол эбэтэр кодовай тыла Whistler - операционнай система, Microsoft 2001-2008(09) сылларга үлэлэппит операционката. Былыргыга саамай крутой аатырбыт операционка этэ.
Кини иннинэ Windows 98, кэнниттэн Windows Vista уонна Windows 7.