cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Салгын кут сайдыыта
Олохсуйбут үгэстэри ордук тутуһар дьоҕурдаах буоланнар дьахталлар дьиэни-уоту көрүүгэ уонна оҕолору иитиигэ, үгэстэргэ үөрэтиигэ быдан ордуктар. Ыал буолуу, оҕолору үөрэтии халбаҥнаабат үгэстэрин тутуһууга дьахталлар эр дьону быдан баһыйаллар. Дьахталлар сүрүн дьарыктарынан - дьиэ-уот, оҕо-уруу көрүүтэ, үгэстэргэ үөрэтиитэ буолуохтаах диэн сахалар былыргыттан этэллэр.
Бэйэлэрин кыахтарын билинэр, күүстээх дьоҥҥо кыаттарбыттары аһынар, бырастыы гынар өйдөбүллэр баар буолаллар. «Кыахтаах киһи – холку», «Кыайбыт киһи - киэҥ көҕүстэнэр» диэн этиилэринэн сахалар киһи ити майгынын быһаараллар. Маннык өйдөбүллэр элбэхтик араас күрэхтэһиилэргэ кыттар эр дьоҥҥо бааллара биллэллэр. Дьахталларга киэҥ көҕүстээх буолуу, бырастыы гыныы диэн өйдөбүллэр олох аҕыйахтар, мин үчүгэйбин диэн санаалара улаханыттан ураты күүстээхтик ордук санааһыҥҥа ылларымтыалар.
«Атыттарга баар буоллаҕына, хайдах миэхэҕэ суох буолуохтааҕый?»- диэн өйдөбүл санааларыттан хаһан даҕаны арахсыбат. Атын дьоҥҥо тэҥнэһэ, туох эмэ уратылаах буоллаҕына, ордугургуу санааһын хас биирдиилэригэр аһара иҥмит өйдөбүл. Кинилэр итинник санааларын күүһүттэн подиумҥа тахсан бэйэлэрин баалларын-суохтарын барытын көрдөрө сатыырга ураты көхтөөхтөр. Мин атын дьахталлартан туох эмэ ордуктаах буолуохтаахпын диэн өйдөбүл эмиэ олус кытаанахтык иҥмит дьоно буолаллар.
Бэйэ-бэйэлэрин аһара үтүктүмтүөлэр, үчүгэйдик көстүөхтэрин, кинилэри талан ылыахтарын баҕаралларыттан подиумҥа тахсаллар.
Хайа эрэ дьахтарга туох эмэ ураты баар буоллаҕына, киниэхэ эмиэ өссө ураты баар буолуохтааҕын туһунан туруорсуу түгэннэрэ элбэхтэр. Араас муода уларыйыытын кинилэр баһылаан иһэллэр. Ити чааһыгар эр дьон кинилэргэ лаппа баһыттаралларын бэйэлэрэ да билинэллэр. Баһылаан иһэр эр киһи бэйэтэ талан ыларын сөбүлүүр.
Айылҕаттан аналын быһыытынан дьахтар эр киһини үчүгэйдик көрдөҕүнэ уонна аһаттаҕына-сиэттэҕинэ эрэ киниэхэ бэйэтигэр үчүгэй буолуохтааҕын билэ сылдьар. Үчүгэйдик санаата көммүт эр киһиттэн эрэ кини бэйэтин санаата көнөрүн билэр буолан, чопчу кимиэхэ туһаны оҥорорун билэр. Кини хаһан баҕарар эрэллээх көмөлөһөөччү эбэтэр көрө-истэ сылдьааччы буолар аналлааҕа быһаарыллар.
Киһи этин-сиинин уратылара өйүгэр-санаатыгар дьайаллар. Сайдыыны-үүнүүнү ситиһэн олохторугар биллэр уларыйыылары киллэртээн эрэр омуктары эр дьон сирдииллэр. Онтон олохторун булуммут, сайдыыны ситиспит, аны олохторугар улахан уларыйыылары киллэриэхтэрин баҕарбат буоллахтарына, дьахталлар баһылаан салайар кэмнэрэ кэлиэн сөп.
Былыргы сахалар киһи кутун тус-туспа араарыылара куттар кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэллэринэн чуолкайдык быһаарыллар. (2,91). Киһи уһун үйэтин тухары куруук салгын кутунан, ол аата үөрэх-билии этэринэн салаллан сылдьыбат. Биирдэ эмэ, олох араас уустук, соһуччу кэмнэригэр салгын кут көтөн, өй баайыллыыта, өй көтүүтэ тиийэн кэлэр кыахтаах. Олоххо бу кэм тиийэн кэллэҕинэ киһини буор эбэтэр ийэ куттара баһылаан салайар кэмнэрэ тиийэн кэлэн, кыра эрдэҕинэ атаахтык иитиллибитэ тардан, араас сыыһа-халты туттунуулары оҥорон кэбиһэр кыахтанар. Билигин үгүс эдэрдэр кыра эрдэхтэринэ иитиилэрэ табыллыбатаҕыттан, биирдэ итирээт даҕаны куһаҕан, сиэрэ суох быһыыны оҥоро охсон кэбиһэннэр хаайыы дьоно буолаллара элбээтэ. (3,91).
Nippon Sheet Glass
Nippon Sheet Glass — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга иккис стекло оҥорооччу уонна үһүс миэстэ түннүк оҥорооччу, төрдүс миэстэ хрусталь оҥорооччу.
Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнэ
Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнэ — сыл ахсын от ыйын 2 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Nippon Sheet Glass
Билиҥҥи кэмҥэ Nippon Sheet Glass АХШ, Бразилия, Аргентина, Египет, Дубай, Италия, Швеция дьиэлэрин түннүктэрин тааһын хааччыйарынан бастыҥ. Араас атын бас билэр тэрилтэлэр нөҥүө Кытайга, Арассыыйаҕа уонна Индияҕа тахсар.
Салгын кут сайдыыта
Төрөппүттэр, киһи быһыылаах кэлэр көлүөнэлээх буолуохтарын баҕардахтарына, оҕо өйө-санаата сайдыыта икки сүһүөхтээҕин арааран билэн, ийэ кутун кэмигэр, хаалларан кэбиспэккэ, хойутаппакка эрэ, кыра эрдэҕинэ киһилии быһыыга иитэн-үөрэтэн биэрэллэрэ ирдэнэр.
Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнэ
Бу күн 1924 сыллаахха Парижка Спорт суруналыыстарын аан дойдутааҕы ассоциацията (Международная ассоциация спортивной прессы, International Sports Press Association, AIPS) олохтоммут.
Nippon Sheet Glass
Смартфоннарга Apple, Samsung уонна Xiaomi стеклоларын оҥорор - Gorilla Glass уонна Super Retina.
Салгын кут сайдыыта
Туһаныллыбыт литература
1. Журнал «Здоровье». N 1, 1986 г.
Nippon Sheet Glass
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Салгын кут сайдыыта
Туһаныллыбыт литература
2. Г.Миллер. Сонник: Толкования 10000 снов. Москва: ООО Фирма «Издательство АСТ», 1999.- 400 с.
Nippon Sheet Glass
Sumitomo Group бизнес империяҕа холбонор.
Салгын кут сайдыыта
Туһаныллыбыт литература
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Киһи буолуу-таҥара үөрэҕэ
Киһи буолуу диэн таҥара үөрэҕин төрүтэ буолар.
Сахалар айыы туһунан билиилэрэ олус киэҥ, дириҥ төрүттээх. Былыргы олоҥхолорго, кэпсээннэргэ ахтыллар айыылар уонна абааһылар бэйэлэрин кэмнэригэр илэ олорон ааспыт дьон эбиттэрэ оҥорбут дьыалаларынан уонна ааттарынан-суолларынан сыыйа-баайа дакаастанан иһэллэр.
Саха тимирин ууһа уһааран таһаарбыт тимиринэн үҥүү-батас оҥостон дойдутун, сирин-уотун көмүскээн атын омук бухатыырын кытта охсуһуута былыргы кэмнэргэ элбэхтик буолбута биллэр. Саха тимир уустара улуу бухатыырдарын тимир сэрии сэбинэн кыайа-хото хааччыйаннар атыттарга кыаттарбакка, эстибэккэ уһун үйэни ситистилэр.
Сахалар Улуу уустара Кытай-Бахсылааны уус диэн ааттааҕа уонна бу икки аҥы арахсыбыт уустар билигин да бааллара тимири уһаарыыны уонна уһаныыны олус былыргы кэмнэргэ бу уустартан холбоспут дьон саҕалаабыттарын туоһулуур.
Одун хаан чахчы баар буола сылдьыбыт Модун хаан аата буолара остуоруйа сөп түбэһиилэринэн дакаастанан эрэр. Чыҥыс хаан Чингис хаан сахалыы аата буолара быһаарыллыбыта ыраатта. Атын айыылар ааттара остуоруйа докумуоннарынан сыыйа-баайа бигэргэтиллэн иһэллэр.
Айыы диэн тыл олус дириҥ өйдөбүллээх уонна элбэх суолталардаах буолан мээнэ туттуллубат, сэрэхтээх, ыарахан тыл. Бу тыл «Ай» диэн төрүттээх, өйү-санааны быһаарар, ол иһин суолталара өй-санаа өйдөбүллэринэн эрэ табатык быһаарыллаллар.
Түүллэри үөрэтии — өйү-санааны үөрэтэр. Киһи мэйиитигэр ханнык өй-санаа, куттар үөскээбиттэриттэн уонна иҥэн сылдьалларыттан түүл көстүүлэрэ уратыланаллар, киһи бэйэтин туспа сылдьар куттарын эмиэ түүлүгэр көрөр, сорох кэмнэргэ куттара бэйэ-бэйэлэрин кытта сөбүлэспэттэр. (1,19).
«Айыы үөрэҕин» сыыһаларын туһунан киэҥник арыйан "Үрүҥ Айыы буолуу" үлэҕэ суруллар. (2,60). Таҥара уонна айыы итэҕэл икки өрүттэрэ буолаллар. Айыы буолуу диэн былыргылар билиилэрин туһаныы буоллаҕына, таҥара диэн оҕону киһи буолууга үөрэтии буолар. Оҕо өйө-санаата сайдан киһи буолууну ситистэҕинэ олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.
Өй-санаа сайдан, олох тупсан истэҕинэ үөрэх-билии, араас саҥаны арыйыылар кырдьык эбиллэн иһэллэр. Саҥа үөрэҕи арыйары ким да бопсубат, арай бу үөрэх уруккуттан баар үөрэҕи токуруппата, атыннык эргитэн таһаарбата ирдэнэр.
Сахаларга былыр-былыргыттан таҥара баара биллэр. Таҥара диэн ааттанар. Куруук туттуллар тыл. Атын омуктар эмиэ билэллэр. Кинилэр таҥараны "тенгрианство" диэн аатынан билинэллэр. Саҥа таҥара үөскүүрэ өй-санаа уларыйарыттан тутулуктаах. Нууччалар таҥаралара Христос сахалар таҥараларыттан үөскээн сайдыбыт.
Олох үөрэҕин билигин даҕаны сурукка ситэн киллэрэ иликпитинэн туһананнар таҥаралара суох диэн балыйан, баттаан этэллэр. Сахалыы өй-санаа үөрэҕин былыргы ыраахтааҕы батталыттан саҕалаан большевиктар, коммунистар уһун кэмҥэ олус күүскэ буккуйаннар таҥара үөрэҕэ букатын суоҕун курдук санааҕа киллэрэ сатыыллар.
Таҥара үөрэҕин саха киһитэ барыта билэр. «Yтүө санаалаах киһи буола улаат» диэн үтүө баҕа санааны оҕолорбутугар иҥэрэн, төрөппүтүн көрдөрөн, батыһыннаран, үтүгүннэрэн, кут-сүр үөрэҕин туһанан кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун киһилии быһыыларга иитэн улаатыннараллар. Таҥара «Киһи» диэн ааттаах. Бука бары оҕолору «Киһи буол», «Хаһан бу улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буолаҕын», «Киһи оҥорорун курдук онор» диэн үтүө киһи быһыытын үтүгүннэрэн үөрэтэллэр, киһи буолар баҕа санааны кыра эрдэҕиттэн иҥэрэллэр, «Yчүгэй киһи» буоларыгар ис сүрэхтэн баҕараллар, «Yчүгэй киһи буол» диэн күн аайы этэн баҕа санааларын тириэрдэллэр. Киһи буолуу баҕа санаатын оҕоҕо иҥэрэр буолан таҥара үөрэҕин аата «Киһи буолуу» диэн ааттанар.
Киһи буолууга саха киһитэ барыта дьулуһар, оҕолоро киһи быһыылаахтык олохторун олоруохтарын баҕарар. Оҕоҕо, киһиэхэ үчүгэй киһи буолууга дьулуһар баҕа санааны үөскэтии, иҥэрии аата таҥара диэн ааттанар. (3,56).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Түүллэри тойоннооһун. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 112 с.
2.Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
3. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Захаров Федот Федотович
Захаров Федот Федотович (1929-2005) — кэпсээнньит суруйааччы, Боотуруускай улуус сахаларын төрүттэрин туһунан кинигэни суруйбут киһи.
1929 сыллаахха II Игидэй нэһилиэгэр төрөөбүт. Кинномеханиктар куурустарын бүтэрэн баран Ньурба уонна Чурапчы улуустарыгар уонча сыл үлэлээбит. Онтон киэһээҥҥи оскуоланы бүтэрэн баран 1963 сыллаахха Киевтээҕи авиация институтугар үөрэххэ киирбит. Дьокуускайдааҕы авиатэрилтэҕэ үлэлээбитэ.
Бастакы "Үс хатыҥ" диэн кэпсээнэ 1977 сыллаахха "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэммитэ.
Людингхаузен
Людингхаузен  —  Хотугу Рейн-Вестфалия сир Германия куората.
Мюнстер дьаһалтатын уокуругар киирэр. Косфельд оройуоҥҥа киирэр. Олохтоохторун ахсаана 24 195 киһи (2010). Иэнэ 140,31 км². Олохтоох салайыныы куода — 05 5 58 024.
Куорат икки оройоуҥҥа арахсар.
Кэрэхсиир сирдэриттэн ууга турар 3 заамактаах: Вишеринг, Вольфсберг уонна Людингхаузен.
Саха Сиригэр 2021 сыллаахха тыа баһаардара
Саха Сиригэр тыа баһаара 2021 сыллаахха (forest fires in Yakutia in 2021), 82 сыл устата буолбатах улахан баһаардар, сүрүннээн 496 араас кыра уонна улахан тыа баһаардара, Саха Сирин тыатын уматан бүтэрэн эрэллэр. Сүрүн баһаар Горнай уонна Кэбээйи улуустарын сис тыаларыгар буолар.
Баһаар буруота бэс ыйыттан от ыйыгар дылы Дьокуускайга, Мэҥэ Хаҥаласка уонна да атын улуустарга тарҕаналлар, сүрүннээн 200 тахса нэһилиэктэри таарыйар. Дьон буруонан тыынан сүрэхтэрэ ишемическай ыарыынан ыалдьар, тыҥалара эмиэ бүттэ (искэн ыарыы буолуон сөп тыҥа).
Сүрүн биричиинэлэрин буолаллар:
Сиһилии тыа умайыыта.
Тыа умайыыта
Тыа умайыыта (wildfire, өссө биллэринэн Тыа баһаара), тыа уотка былдьаныыта, сүрүннээн икки биричиинэттэн буолар:
1. Чаҕылхантан эбэтэр метеориттан. 2. Дьон буруйуттан эбэтэр соруйан уоттааһынтан.
Тыа баһаара биосфераҕа уонна атмосфераҕа улахан хоромньу оҥорор, үксүн хаһан да көммөт алдьатыыны оҥорор. Олохтоох экосистеманы алдьатыан сөп.
Каср ал-Йахуд
мини Каср ал-Йахуд (Арааб тыла: قصر اليهود; ону тэҥэ Кассер аль-Йахуд/Йехуд уо.д.а..; Лит. «Дьэбириэйдэр заамоктара», Hebrew: קאסר אל יהוד) — Иордаан өрүс кытылыгар баар сир, үһүйээннэр этэллэринэн бу сир эргин Исус Киристиэһи Иоанн Креститель сүрэхтээбит, ону тэҥэ дьэбириэйдэр Иордааны манан туораабыттар диэн ааҕыллар уонна Ылдьаа бороруок халлааҥҥа көппүт сирин быһыытынан биллэр. Бу сири Палестина уонна Израиль былдьаһаллар, Иордаан арҕаа кытылын билигин Израиль салайар, Каср ал-Йахуд сирин Туризм министиэристиэбэтэ салайар, Израиль наассыйа пааркатын иһигэр киирэр.
Бикипиэдьийэ тыл испииһэгэ
Бикипиэдьийэ - босхо элбэх тыллаах онлайн-энциклопедия Вик с. олоҕуран аһаҕас түмүк кодом, редакциялыыр уонна өйүүр редактордар обществолара-добровольецтар обществолара олохтоммут, олохтоммут ... хайдах курдук английскай энциклопедия. Сотору ис хоһооно суох таһаарыылар оҥоһулуннулар: немецкэй и каталон таһаарыыта айыллыбыттар быһа холоон Кулун тутар 16 күнэ, французскай таһаарыы кулун тутар 23 күнүгэр тэриллибитэ, <cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFNoisette2010">Noisette, Thierry (24 September 2010). "Wikipédia en français dépasse le million d'articles" [French Wikipedia exceeds one million articles]. ZDNet France (in French). Red Ventures. Retrieved 21 December 2020. Wikipédia, l'encyclopédie collaborative libre, fêtera ses dix ans en janvier 2011, et a débuté le 23 mars 2001 en version française, mais dès ce jeudi 23 septembre, à neuf ans et demi exactement, la Wikipédia francophone a enregistré officiellement le cap du million d'articles. (Wikipedia, the free collaborative encyclopedia, will celebrate its tenth anniversary in January 2011. It started on March 23, 2001 in its French version, but as of this Thursday, September 23, at exactly nine and a half years old, the French-language Wikipedia has officially reached the one million article mark.) а? швед таһаарыы ыам ыйын 23 күнүгэр тэриллибитэ. Билиҥҥи туругунан September 2023 Бикипиэдьийэ ыстатыйалара ыйыллыбыттар изданиях, изданиях  билигин көхтөөх уонна көхтөөх  сабылынна.
Тыл комитета Мета-Вика бэлиитикэни саҥа оҥорон таһаарыы политикатын салайар Викимедиа бырайыактара. Ирдэбилгэ сөп түбэһэр туһугар тыл дьиҥнээх кодтаах буолуохтаах ISO 639, будет "достаточно" и имеет "достатное количество свободно владеющих пользователей".
Руслана
right|thumb|Руслана (2008) Руслана Степановна Лыжичко (1973 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр төрөөбүт, ) Украина биллэр поп ырыаһыта, композитора, продюсера, дирижера уонна үҥкүүһүтэ. Украина Львов куоратыгар төрөөбүтэ. 2004 сыллаахха Стамбул куоракка ааспыт Евровидение ырыа конкурсун кыайбытынан биллибитэ.
Монгуол бичигэ
Монгуол бичигэ (монг. ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠪᠢᠴᠢᠭ᠌, монгол бичиг) — монгуол суруктарыттан биирдэстэрэ, XIII үйэ саҕаланыытыттан саҕалаан күн бүгүҥҥэ диэри туттулла сылдьар монгуол суруктарыттан саамай былыргы. Монгуол бичигинэн суруллан хаалбыт саамай былыргы өйдөбүнньүгүнэн Чыҥыс Хаан мэҥэ тааһа буолар (1224/1225 сыл).
Былыр Монгуол сиригэр, Ньуучча сиригэр уонна Кытайга олорор монгуол тыллаах омуктар сүрүн суруктара этэ. Бу сурукка олоҕуран хас да саҥа сурук үөскээбитэ, холобур, тодо-бичик (калмыктар суруктара), вагиндра (бүрээттэр суруктара) уонна мандьуу суруга (бу суругу Кытайы баһылаан олорбут Чиннэр киэҥник туттубуттара)
Төрүтэ
Номоххо этиллэринэн монгуол бичигин 1204 сыллаахха уйҕуур суруксута Тататунга Чыҥыс Хааҥҥа билиэн түбэспитин кэннэ айбыт. Бу номох монгуоллар уйҕуурдартан суруктарын ылбыттарын бигэргэтэр. Уйҕуурдар монгуолларга Бурхан-Бахсы үөрэҕин уонна былыргы уйҕуур суругун биэрбиттэрэ, ол иһин монгуол бичигэ монгуоллуу уйҕуур суруга диэн (уйгуржин бичиг).
Атын номоҕунан Чыҥыс Хаан монгуол саамай былыргы саҥарар тылыгар олоҕуран сурук айарга ыйаах таһаарбыт үһү, бу сурук көмөтүнэн Чыҥыс Хаан араас араастык саҥарар биистэри сомоҕолообут. Бу сурукка тыл былыргы көрүҥүнэн суруллар, холобур, баатыр диэн монгуол бичигинэн баҕатур диэн, онтон билиҥҥи монгуол тылыгар баатар диэн.
Монгол бичигин атын суруктартан сүрүн уратыта диэн үөһээттэн аллараа суруллар. Сорох чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан бу кытай бичигин дьайыыта буолуон сөп, ол гынан баран ол кэмҥэ Орто Аасыйаҕа суруйуу араас ньыматын туһанар эбиттэр, онон аҥардас Кытай дьайыыта диир сыыһа.
1587 сыллаахха Аюши-гуши диэн үөрэхтээх Бурхан-Бахсы үөрэҕин каноннарын тылбаастаары монгуол бичигин уларытан биэрэр уонна санскрит, тибет уонна кытай сорох дорҕооннорун бэлиэтиир эбии бэлиэлэри айар. Саҥа бэлиэлэр галиг диэн ааттаммыттара.
Былыр былыргыттан монгуол бичигинэн Монгол сиригэр уонна Ис Монгол сиригэр олорор омуктар суруйаллара. Ону таһынан бу сурук Юань уонна Чин улуустарыгар, Дьуҥгаар уонна Калмык хааннарын дойдуларыгар, Тываҕа (кирилл суругар көһүөхтэригэр диэри) туттуллар этэ.
Ньуучча сиригэр бу суругу калмыктар уонна бүрээттэр туталлара. XIX үйэ саҕаланыытыттан саҕалаан Арассыыйа импиэрийэтигэр бүрээттэри монгуол бичигинэн үөрэтэллэрэ.
Билиҥҥи туруга
thumb|400x400px|Ис Монгуол сиригэр (Кытай) үс тыллаах сурук Билигин монгуол бичигэ Кытайга монгуол уонна эбэҥки тылларыгар туттуллар, Ис Монгол сиригэр бу суругу туһаныы булгуччулаах (тас биллэриилэр барыта кытай уонна монгуол бичигинэн буолуохтаах). Монгол сиригэр 1941 сылтан туттуллубат (кирилл суругар көспүттэрэ).
ССРС ыһыллыбытын кэннэ сорох дьон монгуол бичигэр төннүү туһунан санаа эппитэ, ол гынан баран бу санаа олоххо киирэрэ аһары ыарахан буолан тарҕамматаҕа. Ол да буоллар, 1990-1995 сылларга Монгол сирин орто оскуолаларыгар монгуол бичигинэн үөрэтии киирэ сылдьыбыта. Билигин монгуол бичигэ официальнай таһымнаах эрээри киэҥник тарҕана илик, бэлиэлэргэ, бэчээттэргэ уонна киэргэл быһыытынан туттуллар.
Тутула
left|thumb|164x164px|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ "Монгол" thumb|300x300px Үөһээттэн аллараа, хаҥастан уҥа суруллар. Бэлиэлэр үс көрүҥнээхтэр (тыл баһа, ортото, бүтүүтэ). Сорох түгэннэргэ дьүөрэлэспит дорҕооннору суруйар эбии ньымалар бааллар.
Сурукка сорох дорҕооннор биир бэлиэнэн бэлиэтэнэллэр: аһаҕас дорҕооннор (о/у, ө/ү, уонна тыл бүтүүтүгэр а/э), бүтэй дорҕооннор (т/д, к/г). Сорох тас бэлиэлэр үгэс быһыытынан суруллубаттар (н дорҕоону бэлиэтиир нохто бүтэй дорҕооннор иннилэригэр уонна тыл бүтүүтүгэр суруллубат).
Холобурдар
thumb|352x352px|Монгол бичигинэн Бикипиэдьийэ сүрүн сирэйэ хайдах буолуон сөбө ᠸᠢᠺᠢᠫᠡᠳᠢᠶᠠ᠂ ᠴᠢᠯᠦᠭᠡᠲᠦ ᠨᠡᠪᠲᠡᠷᠬᠡᠢ ᠲᠤᠯᠢ ᠪᠢᠴᠢᠭ᠌ ᠪᠤᠯᠠᠢ᠃
Тодо-бичик
1648 сыллаахха ойрат бахсыта Зайа-Пандита сурук уонна саҥарар тылы чугаһатаары айбыт суруга. Бу суругунан калмыктарт 1924 сыллаахха диэри суруйар этилэр, онтон кирилл суругар көспүттэрэ. Билигин Кытайга олорор ойраттар туһаналлар.
Мандьуу суруга
1599 сыллаахха мандьуулар ыраахтааҕыларын Нурхачи ыйааҕынан монгуол бичигин мандьуу тылыгар сөп түбэһиннэрэн уларытан биэрэллэр. 1632 сыллаахха бу суругу иккистээн уларыталлар (тас бэлиэлэри эбэллэр: нохтолору уонна төгүрүктэри эбэллэр)
Вагиндра
Бу суругу 1905 сыллаахха бүрээт бахсыта Агван Доржи (1850—1938) айар.
Галиг
Тибет тылыттан уонна санскриттан киирбит дорҕооннору бэлиэтиир эбии бэлиэлэр.
Монгол бичигэ Юникодка
Юникод тайааһына U+1800 — U+18AF. Бу иһигэр монгуол бичигин буукубалара, сыыппаралара уонна сурук бэлиэлэрэ, тодо-бичик, сибин уонна мандьуу суруга, ону таһынан санскрит уонна тибет тылыттан киирбит дорҕооннору тириэрдэр бэлиэлэр киирэллэр.
Клавиатура
Монгольская клава.png
Домбра
мини|Казаах домбрата Домбра өссө Домбура эбэтэр тамбура диэн аатыыллар (домбыра dombira) казахтарга, узбектарга, туркменнарга,, башкирдарга уонна ногайдарга туттуллар уһун грифтэрдээх устурууналаах инструмент. Домбра хомус уонна дутар инструменнары кытта уопсай көстүүлээх уһун синньигэс моойторук уонна уһатыллыбыт корпус көрүҥэ. Бу сүнньүнэн биллэр инструмент түүр уонна Иран норуоттарыгар ону тэҥэ Казахстааҥҥа, Узбекистааҥҥа, Таджикистааҥҥа, Туркменистааҥҥа, Афганистааҥҥа уонна Пакистан курдук киин Азия дойдуларыгар тарҕаммыт.
Араас көрүҥнэрэ
Домбра араас регионнарга кыра уратылаах. Казах домбрата ладалаах, онно илиитинэн эбэтэр хас биирдии струнаны арааран ылан араас инструмент сүрүн ньуурун дьөлө анньан оонньууллар. Оттон устурууна үгэс курдук, иҥииртэн оҥоһуллар, аныгы домбралар нейлон сүүрүгүн туһаныы оҥоһуллаллар. Биир биллэр домбра оонньооччутат Казах музыкальнай культуратын сайыннарыыга улахан сабыдыаллаах Казахстаҥҥа уонна кыраныысса таһыгар биллэр Казахстан народнай музыкант уонна композитор Курмангазы Сагырбайылы этэ, кини "Адай" диэн ааттаах музыкальнай композицията Казахстааҥҥа уонна атын дойдуларга биллэр.
2012 сылга электродомбра айбыттара.
Туркестаннар уонна бадахашанскай домбралар лаадата суохтар сүнньүнэн тутовай или абрикосовай мастан биир кэлимиттэн быһыллар. Домбраны охсуунан инструменынан охсуу тыаһыан оонньууллар. Аныгы домбра нейлон былыргы кэмҥэ кыыл оһоҕоһуттан оҥоһуллара. Кини ханнык эрэ лааҕынан сабыллыбат, атын түүр инструменнарыгар майгынныыр кыратык киэргэтиллэр.
Оннук инструмент Волга татаардарыгар уонна башкирдарга баар. Толорооччу бары струналары тэбис-тэҥҥэ охсор. Үөһээ сүүрүк синньигэс бурдоннай туону, алын струналарынан мелодияны толорор. Домбра сольнай да, ансамбльга да туһаныллар инструмент буолар. хаҥас|мини|Домбраҕа оонньуу мини|Эсперантоҕа суруллубут домбра диаграма.
Диапазона уонна таблатурата
Элбэх норуот уонна региональнай настройкалар баар буоланнар, академическай концерттарга туттуллар саамай тарҕаммыт Казаах домбрата буолар. орто|1000x1000пкс Домбралар араас классификациялаахтар, холобур, ырыа ыллыырна 8-9 лаадалах домбралар бааллар. Күскэ (казах традиционнай ырыата) аналлаах домбралар 20-тэн тахса лаадалаахтар.
Тас сигэлэр
Домбраҕа күй
Домбраҕа хайдах оонньоноро
Тан династия
мини Тан династия, эбэтэр Тан импиэрийэ (618, бэс ыйын 18 — 907, бэс ыйын 4, 唐朝, Танчао) — Ли Юань олохтообут кытай импиэрийэтэ. Кини уола Ли Шиминь ыраахтааҕы бааһынайдар өрө турууларын хам баттаан баран сайдыы бэлиитикэтин ыыппыта. Таан саҕана Кытай чэлгийэ сайдыбыта, бу кэмҥэ дойду муҥутуур кыаҕын ыла сылдьыбыта, аан дойду атын дойдуларын сайдыытынан куоһарар этэ.
Ли (李) ууһа Суй импиэрийэтэ ыһыллыытыгар былааһы ылбыта. Династия кылгас кэмҥэ быста сылдьыбытттаах, У Цзэтянь диэн дьахтар ыраахтааҕы Чжоу импиэрийэтин олохтуу сылдьыбыта. VII уоннаи VIII үйэлэрдээҕи икки биэрэпискэ олоҕуран олохтоохтор ахсааннарын 50 мөл. кэриҥэ киһи диэххэ сөп. IX үйэҕэ төһө да мөлтөөтөр, импиэрийэ олохтоохторун ахсаана быһа барыллаан 80 мөл. киһи буолбут.
Сайдыы кэмэ Ань Лушань өрө туруутунан түмүктэммитэ (755—763). Эпоха иккис аҥаарыгар онон киин былаас мөлтөөбүтэ, дойду сайдыыта бытаарбыта. Кини иннинээҕи Суй импиэрийэ курдук, Тан импиэрийэ судаарыстыбаннай сулууспаҕа учуонайдары ылара, онно эксээмэн ааһаллара. Кытай култуурата Тан эпохатыгар күүскэ сайдыбыта; кытай поэзията билигин ааҕылларынан бу кэмҥэ саамай үрдүк чыпчаалга тахса сылдьыбыта. Кытай икки ордук биллэр бэйиэтэ Ли Бо уонна Ду Фу бу эпоха кэмигэр олорбуттара. Ону тэҥэ биллэр худуоһунньуктар Хань Гань, Чжан Сюань уонна Чжоу Фан эмиэ бу кэмҥэ олорбуттара. Учуонайдар устуоруйаҕа элбэх үлэлэри суруйбуттара, ону таһынан энциклопедиялары уонна географияҕа үлэлэри.
Григоре Делия
Делия Григоре (цыг. Deliya Grigore 1972 сыл, олунньу 7 күнэ, Галац) — румын уонна сыгаан суруйааччыта, анал идэлээх тыл үөрэхтээҕэ, академик, сыгааннар бырааптарын туруулаһааччы.
Гепатиты утары охсуһуу күнэ
Гепатиты утары охсуһуу күнэ — сылын ахсын от ыйын 28 күнүгэр бэлиэтэнэр, сыстыганнаах гепатит (A, B, C, D уонна E) туһунан дьон билэллэригэр, харыстаналларыгар туһуланар. Аан дойдуга мөлүйүөнүнэн киһи ыалдьар, сыл аайы сыстыганнаах гепатиттартан сылтаан 1,34 мөлүйүөн киһи өлөр. Гепатит диэн быар ыарыыта. Сорох дойдуларга гепатит B быар цирроһун саамай элбэх төрүөтүнэн буолар, ону таһынан бу ыарыттан сылтаан киһи быар раагынан (гепатокарцинома) ыалдьыан сөп.
Григоре Делия
Олоҕун кэрчиктэрэ
Делия Григоре Галацка төрөөбүтэ. Кини румын хомуньуустуу режимин кэмигэр улааппыта. Оччолорго сыгааннары туспа этническэй бөлөх быһыытынан билиммэттэр этэ. Кинилэри румын уопсастыбатыгар киирэн суураллан хаалыахтаах туора омук элэмиэннэрин эрэ курдук көрөллөрө. Ити саҕана Григоре Делия төрөппүттэрэ уонна дьиэ кэргэнэ үтүргэҥҥэ түбэспэт туһугар сыгаан буолалларын кистииллэрэ.
1989 сыллаахха буолан ааспыт румын өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн, Делия сыгаан буоларын аһаҕастык билиммитэ уонна төрөөбүт омугун тылын саҥаттан үөрэппитэ. 1990 сыллаахха Бухрест куоракка Зоя Космодемьянская аатынан орто оскуоланы бүтэрбитэ. Оттон 1992 сыллаахха Бухарест куорат судаарыстыбаннай университетыгар санскрит тылын уонна былыргы Индия цивилизациятын уонна култууратын кууруһун ааспыта.
Гепатиты утары охсуһуу күнэ
Гепатиты утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ аан дойдуга ВОЗ көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр 11 күнтэн биирдэстэрэ: Чөл турук аан дойдутааҕы күнэ, Шагас ыарыытын аан дойдутааҕы күнэ, Хаан дуонарын күнэ, Кумахыны утары охсуһуу күнэ, Иммунизация аан дойдутааҕы нэдиэлэтэ, Сэллиги утары охсуһуу күнэ, Табаҕа суох күн, Пациеннар куттала суох буолууларын аан дойдутааҕы күнэ, Микробтары утары эмтэр тустарынан билии нэдиэлэтэ уонна СПИД-ы кытта охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ.
MGM Television
MGM Television — киинэ устар студия уонна оннук же ааттаах телевидение канаала, аатырбыт Metro Goldwyn Mayer медия конгломератка киирэр, Sony бас билиитигэр. 1959 сыллаахтан үлэлиир.
Григоре Делия
Олоҕун кэрчиктэрэ
Билигин кини Бухарест университетыгар Омук тылларын уонна литэрэтиирэлэрин факультетыгар үлэлиир. Сыгааннар бырааптарын көмүскүүпр.
Айымньылара
2010 сыллаахха кини уон хоһоонун «Babel.ro. Tineri poeţi minoritari» антологиятыгар бэчээттэбиттэр.
Universal Pictures
Universal Pictures (Үниверсал Пикчерс) эбэтэр Universal Studios, АХШ биир сүрүн киинэ уонна мультик оҥорор тэрилтэтэ, саамай былыргы студия Голливуд сиригэр. 2004 сылтан ыла NBCUniversal аатырбыт медиаконгломератка бас бэринэр.
American Broadcasting Company
American Broadcasting Company (ABC), АХШ биир улахан телевидения тэрилтэтэ, хас даҕаны канааллары уонна радиостанциалары бас билэр, олор ахсааннарыгар итинник же ааттаах ABC сонун кэпсиир канаалын бас билэр. 1996 сылтан ыла ABC тэрилтэ Walt Disney конгломератка бас билинэр.
Эдьиий
Эдьиий (сорох түөлбэлэргэ эдьий) — аҕа саастаах дьахтар аймах, көннөрү кэпсэтиигэ үксүн бииргэ төрөөбүт аҕа саастаах кыыһы/дьахтары ааттыыллар. Сороҕор дьон дириҥник ытыктыыр дьахталларын маннык харыс аатынан, эбэтэр ааттарыгар эбэн биэрэн ааттыыллар (холобур, Эдьиий Марыына).
Сорох түөлбэлэргэ эдьиий диэн кииринньэҥ ийэни ааттыыллар.
Тааһаҕар (Бүлүү улууһа)
Тааһаҕар — Бүлүү улууһун Тааһаҕар нэһилиэгин киинэ.
Донецк уобалас
Донецк уобалас (Донецька область) — Украина субъега. Киин куората — Донецк. Дьонун ахсаана 4 343 900 (2014).
Rowenta
Rowenta (Ровента) — Германия тэрилтэтэ, сүрүннээн дьахталларга уонна дьиэҕэ аналлаах сээкэйдэри оҥорор, холобура үтүүк игин. Groupe SEB конгломератка киирэр.
Groupe SEB
Groupe SEB — Франция тимир уһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Кини бас билиитигэр элбэх тэрилтэлэр киирэллэр, холобура Rowenta, Tefal, Moulinex, Lagostina, Krups уонна да атыттар.
Салалтата — Дижон (Lyon, Франция).
Сырбай Мауленов. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
'''Сырбай Мауленов. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)'''
Казахскай ССР суруйааччыларын сойууһун ыҥырыытынан Казахстаҥҥа Саха литературатын күннэригэр Саха суруйааччыларыттан эдэриттэн кырдьаҕаһыгар тиийэ 28 кыттааччы ыалдьыттаатылар. Бырааттыы республикаҕа бу Күннэри ыытыы – биһиги Сахабыт сиригэр улахан культурнай событиенан буолбута. Барыах иннигэр биһиги икки хаһыаппыт буолаары турар Күннэри киэҥник сырдаппыттара, казах прозаиктарын, поэттарын айымньыларын тылбаастаан ситимин быспакка бэчээттээбиттэрэ. Балаҕан ыйын 15 күнүгэр сарсыарда биһиги делегациябытын аан бастаан Казахстан Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын бастакы сэкирэтээрэ Джубан Мулдагалиев приемнаабыт. Ол кэнниттэн В.И.Ленин пааматынньыгар уонна 28 гвардеец-панфиловец ааттарынан пааркаҕа, Албан Аат мемориалыгар сибэккилэри ууруу буолбут. Онтон делегация Казахстан Коммунистическай партиятын Киин Комитетын сэкирэтээрэ Камалиденов З.К. приемугар сылдьыбыттар. Таб Камалиденов Казахскай ССР экономикатын уонна культуратын туһунан сиһилии кэпсээтэ, оттон Саха сирин туһунан билиһиннэриини биһиги делегациябыт салайааччыта Софрон Данилов оҥорбут. Куорат киинигэр улахан кинигэ баһаара тэриллибит, саха поэттара тыл эппиттэр, хоһооннорун аахпыттар, мустубут дьон саха прозаиктарын итиэннэ  поэттарын казахтыы тылбаастанан сабыс-саҥа тахсыбыт «Өлүөнэ долгуннара» уонна «Тыа суугуна» диэн ааттаммыт бэртээхэй кинигэлэри хамаҕатык атыыласпыттар. Киэһэтигэр толору дьонноох Опера уонна балет Абай аатынан государственнай академическай театрыгар Казахстаҥҥа Саха литературатын күннэрин аһыллыытын үөрүүлээх мунньаҕа буолбут.
Мантан салгыы оччотооҕу Казахстаҥҥа Саха суруйааччыларын Күннэригэр үөрүүлээх мунньахха тыл эппит казах норуота киэн туттар суруйааччытын Сырбай Мауленов туһунан интернет ситимиттэн тугу билбиппин үллэстиэм.
Сырбай Мауленов 1922 сыллаахха балаҕан ыйын 17 күнүгэр Кустанайскай уобалас Джангильдинскэй оройуон Тургай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. С.Мауленов казах норуотун бэйээтэ уонна суруйааччыта. Орто оскуоланы бүтэрэн баран, Кызылорда куоракка баар педагогическай институт филологическай факультетыгар үөрэммитэ. Кызылорда куоракка олорон айымньылаах үлэтин саҕалаабыта.
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттыылааҕа. Бэйэтин кэминээҕи үөлээннээхтэрин Евгений Винокуров, Кайсын Кулиев, Касым Аманжолов, Сергей Наровчатов,Юрий Левитанскай, Борис Слуцкай курдук сэрии иэдээннээх чахчыларын, алдьархайын биир бастакынан сырдатыыттан бойобуой суола саҕаламмыта. С.Мауленов үөрэхтээх, өй-санаа өттүнэн толору сиппит буолан байыаннай чааһыгар политругунан талыллыбыта.
Эйэлээх олоххо айар үлэнэн ситиһиилээхтик дьарыктанан, 1990 сылтан Казахскай ССР народнай суруйааччытын үрдүк аатын ылбыта, олоҕун тухары үгүс уордьаннарынан, мэтээллэринэн наҕараадаламмыта, төрөөбүт норуотун махталын, ытыктабылын ылбыта, сырдык аата үйэтийэр, кэриэстэнэр.
Сырбай Мауленов 1993 сыллаахха  бу олохтон букатыннаахтык барбыта.
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература:
1.      С.П.Данилов. Сүгүрүйэбит эйиэхэ, Казах сирэ! Хотугу сулус. 1981.
Иччилэргэ үҥүү
Киһи бэйэтин аһара күүстээх курдук сананыытын үөскэппит коммунистар-материалистар билигин бэйэлэрэ мөлтөөн-ахсаан иһэллэр. Кинилэр элбэх ахсааннаах үлэһит дьон тулуурдаах, дьулуурдаах үлэлэригэр, үтүөнү баҕарар санааларыгар өй-санаа, кут-сүр үөрэҕин билинэн холбообуттара эбитэ буоллар итэҕэллэрэ күүстээх, Айылҕаттан тутулуктаах буолуо этэ, үлэни-хамнаһы кыайа-хото тутууларыттан эстиигэ тиийиэ суоҕа этилэр. Билигин мөлтөөн-ахсаан, эстэн бараннар Айылҕаттан тутулуктаахтарын син билинэн эрэллэр.
Коммунистар салайан олорбут кэмнэригэр хайа баҕарар кытаанах санаалаах коммунистан: «Иччи баарын итэҕэйэҕин дуо?»- диэн ыйыттахха ханнык да эппиэти кыайан биэрбэт этэ. Бэйэлэрэ эмиэ түүлү көрөллөрүттэн түүл Айылҕаттан тутулуктааҕын билэллэрэ, онно-манна, тыаҕа-хонууга сылдьаннар иччилэр тустарынан эмиэ истэллэрэ, түбэһэ түһэн көрөөччүлэр да бааллара. Арай материалистар үөрэхтэрэ түүллэри, иччилэри итэҕэйимэҥ диэн олус кытаанахтык этэриттэн тугу көрбүттэрин-истибиттэрин кыайан быһаарбаккалар улаханнык эрэйдэнэллэр этэ.
Киһи бэйэтэ мөлтөөтөҕүнэ, дьадайдаҕына, ыарыйдаҕына, тугу эмэни кыайбатаҕына, ким кыахтаахтан көмө көрдүүр санаата киирэр.
Айылҕа кыаҕын-күүһүн итэҕэйдэҕинэ сүгүрүйэр, мөлтөҕүн билинэн Айылҕаттан көмө көрдөһөргө тиийэр.
Сиргэ дьайар иччилэртэн саамай күүстээх иччи - Күн иччитэ буолар. Сахалар Күн иччитин Аламай Маҕан Күн Таҥарам диэн ааттыыллар. Сир үрдүгэр туох баара барыта Kүнтэн тутулуктаах, кини кыаҕын иһинэн буолар. Күн иччититтэн киһи салгын кута тутулуктаах. Күн иччитэ быһаччы киһи салгын кутугар дьайар. Күнтэн кэлэр сырдык уонна араас эньиэргийэлэр бары киһи бу өйүгэр-санаатыгар быһаччы дьайаллар. Күнтэн кэлэр сырдыктан киһи үчүгэйи-үрүҥү уонна куһаҕаны-хараны араарар өйдөбүлэ үөскээн олохсуйар. Үтүө санаа Kүнтэн, халлаантан кэлэр диэн өйдөбүлтэн саха дьонугар Kүн таҥараҕа кубулуйбут.
Киһиэхэ бэйэтигэр ийэ кутугар быһаччы дьайар иччинэн Сир-дойду иччитэ Аан Алахчын хотун буолар. Киһи ийэ кутун өйө-санаата бу иччиттэн быһаччы тутулуктаах. Тыынар салгына, иһэр уута, аһыыр аһылыга уонна тулалыыр көстүүтэ барыта кини өйүн-санаатын оҥкулун оҥороллор, ийэ кутун төрүттүүллэр.
Киһи этэ-сиинэ, доруобуйата, буор кута Ахтар Айыыһыттан тутуллар. Ахтар Айыыһыт киһини хаһан баҕарар көрө-истэ сылдьар. Сөбүлүүр киһитин ол-бу быстах түбэлтэлэргэ түбэһээри гыннаҕына быыһаан ылыан сөп. Өбүгэлэр, төрөппүттэр – айыыһыттар буор куттара киһиэхэ бэриллэн сылдьаллар уонна хаан аймах дьоҥҥо барыларыгар дьайаллар. Бу хаан аймах дьон буор куттара барыларыгар биирдэр, хас биирдии аймах киһиэхэ бэриллэн сылдьаллар. Киһи буор кута этин-сиинин кытта куруук бииргэ сылдьар буолан Ахтар Айыыһыт итилэргэ холбуу дьайар.
Киһи иччилэртэн, куттартан көмө, тирэх, өйөбүл көрдүүр. Ол көрдөһүү - үҥүү диэн ааттанар. Ханнык баҕарар куттартан, айыылартан аатын-суолун толору ааттаан, бэйэни билиһиннэрэн баран тугу көрдөһөрү этиллэр. Төһө элбэх айыылары ааттаан, суоллаан көрдөһүллэр даҕаны, көрдөһүү туоларыгар эрэл элбиир. Kүүстээх, кыахтаах ойуун киһи кута аймах дьонугар көмөлөспүт түбэлтэлэрэ дьоҥҥо биллэллэр. Үҥүү маннык көрүҥнээх буолуон сөп:
- Сир-дойдум иччитэ Аан Алахчын Хотунум ыалларбын, аймахтарбын, доҕотторбун көмүскэс уонна харыстаа. Дьоллоох доруобай буоллуннар, кыайыыга-хотууга дьулуурдара элбээтин, майгылара, санаалара тубустун.
- Ахтар Айыыһытым араҥаччылаа эбэтэр көмүскээ уонна харыстаа.
Иччилэртэн көрдөһүү эбэтэр үҥүү диэн бэйэ өйүн санаатын иччи күүстээх санаатынан толоруу, кинилэртэн күүс-күдэх ылыныы, өйү-санааны бөҕөргөтүү буолар.
Таҥараттан көрдөһүү иччилэртэн үҥэн көрдөһүүттэн букатын атын. Таҥара диэн киһи бэйэтин үтүө, үчүгэй санааларын түмсүүлэрэ, баҕа санаата буолар. Киһи бэйэтин өйүн-санаатын куһаҕан санааларыттан ыраастааһынынан уонна үтүө, үчүгэй санааларынан толоруутунан ситиһиллэр. Маннык көрүҥнээх буолуохтарын сөп:
- Аламай Маҕан Күн Таҥарам сахам дьонун санааларын тупсар. Саргылаах, үтүө санаалардаах, дьоллоох-соргулаах, иллээх-эйэлээх, баай-талым олохтоох буолууну ситистиннэр.
Таҥараттан көрдөһүү диэн бэйэ куһаҕан, мөлтөх санааларыттан ыраастаныы, олортон өйү-санааны быыһааһын, сыыһалары көннөрүү, ол кэнниттэн үчүгэй, сырдык, күүстээх санааларынан толорон биэрии, үчүгэй санаалары куруук санааһын, олору харыстааһын, иҥэринии, үчүгэй үгэстэри үөскэтинии буолар.
Үөһээ дойду өйө-санаата хантан эрэ ылан дуу, булан биэрэн дуу хаһан да көмөлөспөт. Таҥараттан көрдөһөргө «кулу», «биэр» диэн тыллар туттуллумуохтарын сөп. Таҥара, иччилэр киһи бэйэтин өйүн-санаатын бөҕөргөтөн, санаатын күүһүрдэн, дьулуурун эбэн биэрэллэр. Таҥараттан, иччилэртэн күүс, көмө ылар туһугар бэйэ куһаҕан, быстах санааларын ыраастанан, олортон быыһанан, үтүө, үчүгэй санааларынан толорон биэрэрэ ордук туһалаах. Киһи санаата ыраастанарын, күүһүрэрин, кыаҕырарын атын дьоҥҥо, бэйэ дьонугар үчүгэйи баҕаран эрэ ситиһиллэр.
Таҥараны кытта сыһыаны толору быһаарарынан «На бога надейся, а сам не площай» диэн этии буолар. Бу этии сүрүн өйдөбүлүнэн баҕа санааны таҥара өйүнэн-санаатынан күүһүрдэн баран, ону толорорго бэйэ кыһанар.
Үөһээ дойду көмөтө баара киһи түүллэригэр көстөн биллэр. Киһи түүлүгэр көстүбүт куһаҕан киһини эбэтэр кыылы кыайыыта киниэхэ кыайыы, ситиһии кэлиитин түстүүр. Сорох түүлгэ киһи үөһээ ыттар, эрэйдэнэн син ситиһэр. Түүлгэ маннык кыайыылар киһи бэйэтин санаатын күүһүрдэн, кыайыыны ситиһэригэр тириэрдэллэр.
Айылҕа күүстэригэр итэҕэйэр буолуу, сири-дойдуну ытыктааһын өйдөбүлүн иҥэрэр. Айылҕа киртийиитэ дьон олоҕор биллэр уларыйыылары киллэрэн иһэрэ дьон өйдөрө-санаалара туруга суох буолууларын үөскэтэр. Манна биллэр уларыйыылар үчүгэй өттүгэр тахсыбатахтарына дьон тыыннаах сылдьалларын туһугар улахан эрэйдэри көрсөр кэмнэрэ кэлэн хаалыан сөп. Кэлэр көлүөнэ дьон сахалар үөрэхтэрин, «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһоонун тутуһан ордук дьулуурдарын, тулуурдарын эбэллэрэ эрэйиллэр кэмэ кэлэн иһэр.
Таҥара туһата диэн киһи өйүн-санаатын күүһүрдүү, үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕарар санааларынан толорон биэрии, соннук үгэстэри үөскэтии буолар. (1,16).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №140,141. 28.02.2013.
Аҥардас киһи
Сахалар оҕо этэ-сиинэ улаатан, өйө-санаата сайдан киһи буолууну ситиһиитин биллэр бэлиэтинэн ыал буолуутун ааҕаллар. Ыал буолуу киһи этин-сиинин баҕатын ханнаран, өйө-санаата сайдыытын өссө үрдүк таһымҥа таһаарара, инники диэки сирдиирэ, олох тупсуутун ситиһэр баҕа санаалары үөскэтэрэ быһаарыллар.
Ыал буолуу киһи этигэр-сиинигэр уонна өйүгэр-санаатыгар киллэрэр уратыларын сахалар үөрэтэн билбиттэрэ ырааппыт. Киһи кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр санаата ыал буоларыгар күһэйэн олоҕун инники сыалын ситиһэригэр тириэрдэр. Ыал буолбатах киһини туспа арааран, өйүгэр-санаатыгар итэҕэс, халыйыы баарын биллэрэн “Аҥардас киһи” диэн ааттаабыттар. Ол аата аҥардас киһи диэн өйө-санаата туруга суох, киһи аҥара эрэ буолара быһаарыллар.
Иччилэргэ үҥүү
Туһаныллыбыт литература
2. "Туймаада" хаһыат. №294. 03.03.2016.
Аҥардас киһи
Ыал буолуу эт-сиин баҕа санаатын толорон киһи өйө-санаата тупсарын, үчүгэй туһунан элбэхтик саныырын үөскэтэр. Элбэх үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй быһыылары оҥороро үксүүрүн сахалар өй-санаа, таҥараларын үөрэҕэ быһааран дьоҥҥо тириэрдэр.
Кыыс оҕо сааһын ситтэр, 16 сааһын туоллар эрэ баҕа санаата эргэ тахсыы диэки уларыйар. Ону сахалар тутуһаннар бу кэмҥэ эргэ биэрэллэр. Ыраас кыыс оҕо эр киһи сайдыылаах этин-сиинин, буор кутун кэлэр көлүөнэлэригэр биэрэр кыахтанарын билигин, саха омук сайдыыны ситиһэр кэмигэр хайаан да тутуһуу ирдэнэр. Бу умнуллан хаала сыспыт былыргылар билиилэрин олоххо хаттаан киллэриигэ үрүҥ айыы итэҕэлин тутуһааччылар күүскэ ылсыһар кыахтаахтар.
Эр киһи сааһыран истэҕинэ буор кута сайдан иһэриттан үлэни-хамнаһы баһылаан баран ойох ылара сайдыылаах буор куттаах оҕону төрөтөр кыаҕын улаатыннарар, онтон кыыс оҕо сааһын ситтэр эрэ  эргэ тахсан эр киһи буор кутун оҕотугар иҥэрэрэ эрэйиллэр.
Ыал буолуу оҕо улаатан киһи буолууну ситиһэрин үөскэтэр. Сахалар бу бэлиэ кэм өйгө-санааҕа киллэрэр уратытын арааран билэн “Киһи буолуу” диэн оҕо өйүн-санаатын иитэр, үөрэтэр үөрэҕи олохтообуттар. Ыал буолуу кэнниттэн киһи этин-сиинин баҕа санаата туолуута үөскүүрүттэн өйүн-санаатын туруга бөҕөргүүр, олоҕор саҥа ситиһиилэри оҥорор, тупсарыылары киллэрэр кыаҕа улаатарын тэҥэ, киһи буолуу үөрэҕин ситиспитэ бэлиэтэнэр. Ол аата киһи буолууну ситиһии диэн киһи ыал буоллаҕына ситиһиллэр бэлиэ кэм буолар.
- Кэргэнэ суох киһи “Аҥардас киһи” диэн ааттанар. Ол аата киһи аҥара эрэ диэн өйдөбүллээх. Этэ-сиинэ төһө да баарын иһин, өйө-санаата итэҕэстээх, аҥара эрэ буолар. Кэргэнэ суох киһиэхэ этин-сиинин баҕата туолбатыттан, хаатыйаланан сылдьарыттан өйүгэр-санаатыгар улахан итэҕэс үөскүүрүн сахалар былыр-былыргыттан билэн тылларыгар киллэрбиттэр. Уол уонна кыыс сөбүлэһэн ыалы үөскэттэхтэринэ эттэрин-сииннэрин баҕа санаата туоларыттан киһи буолууну ситиһэллэрэ кыаллар. Өссө атын туһалаах санаалары үөскэтинэннэр киһилии быһыылары оҥорор кыахтара улаатар.
- “Муҥур куруҥах киһи”, “Муҥур буруо, муус оһох” диэн этиилэринэн аҥардас киһи олоҕо улахан итэҕэстэрдээҕэ, элбэх баҕа санаата кыайан туолбата арыллар. Ол итэҕэстэр өйгө-санааҕа уһун кэмҥэ дьайыылара өй-санаа уларыйыытыгар, хайа эрэ диэки халыйыытыгар тириэрдиэн сөп. Бу этии аҥардас киһи үйэтэ бэйэтинэн бүтэн, быстан хааларын биллэрэрэ ордук хомолтолоох суолталаах.
Омук олоҕор араас хамсааһыннар үөскээн тахсыылара өй-санаа туругуттан улахан тутулуктаах. Дьон ыал буолуулара аҕыйааһына, ыаллар арахсыылара элбээһинэ аҥардас сылдьааччылары үксэтэн туруга суох өйдөөхтөр-санаалаахтар элбииллэрин үөскэтэрэ омук эстиитигэр тириэрдиэхтэрин сөп.
Кэргэнниилэр арахсыылара өйдөрүгэр-санааларыгар олус улахан охсууну оҥорор. Дьон сыһыаннарыгар “Атырдьах маһыныы арахсыы” диэн тиийэн кэллэҕинэ “Үөдэн да түһэҕэр түс” диэн этии үөскээн тахсарыгар тириэрдиэн сөп. Арахсыбыт ыаллар оҕолоро “Тулаайах оҕоҕо” кубулуйарыттан өйө-санаата улаханнык буорту буолан атаахтааһын диэки халыйан хаалыан сөп.
“Аҥардас киһи” бэйэмсэх санаата улаатар. Туох булбута барыта бэйэтигэр эрэ аналланарыттан, бэйэтин эрэ билиитинэн туһанарыттан үрдүктүк туттунара эбиллэн иһэр. Ол уларыйыыны бэлиэтээн “Сааһырбыт киһи ыал буолара уустук” диэн этэллэр. Ону тэҥэ аҥардас, эттэрин-сииннэрин баҕата туолбатах дьон элбээһиннэрэ араас хамсааһыннар үөскээһиннэригэр тириэрдиэн сөп.
Ыал буолуу диэн атын киһини кытта сөбүлэһиини, холбоһууну, кини туһугар олоҕу олорууну, баҕа санаатын толорууга кыһаныыны үөскэтэриттэн киһи бэйэмсэх өйүн-санаатын улаханнык уларытарын, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһарын эрэйэр. Аныгы атаахтык иитиллэр эдэрдэр ыал буолаат арахсалларын төрүтэ итиннэ, бэйэмсэхтэрэ улааппытыгар саһан сылдьар. Атаах оҕо бэйэмсэҕэ улаханыттан, бэйэтиттэн атын кимиэхэ даҕаны үчүгэйи оҥорор санаата суоҕуттан уонна олору ыгааһын күүһүнэн оҥордоҕуна даҕаны халы-мааргытык тахсарыттан ыаллар арахсыылара элбиир.
Омук олоҕор туруга суох өйдөөхтөр-санаалаахтар элбээтэхтэринэ “Муостаах муостааҕы көрсүөҕэ” диэн этии олоххо киирэриттэн араас, буолар-буолбат, ол-бу, ураты баҕа санааларын толоро сатааччылар элбиэхтэрин уонна салайар былааһы сөбүлээбэттэрин биллэрэр хамсааһыннары үөскэтэллэрэ кэлиэн сөп. Дьон олоҕо туруктаах буолуутун үөскэтэр салайар былаас ыал буолуу туһатын билэн, кыыс оҕолор ыраас кыыстарынан эргэ баралларын, анаан-минээн тэрийэрэ эрэйиллэр көрдөбүл буолар.
Бу көрдөбүл туолуута улахан уустугу оҥорбот. Төрөппүт кыыс оҕотун кыра эрдэҕиттэн харыстаан, энньэтин бэлэмнээн, сааһа ситтэр эрэ сөптөөх эр киһини булан эргэ биэрэрэ эрэйиллэр. Омук сайдыыны ситиһэрин туһугар дьахталлар оҕо төрөтүүтүнэн уонна иитиитинэн дьарыктаналлара быдан улахан туһалаах.
Ыал буолуу киһи инники олоҕор ананар кэскиллээх санаалары киллэрэн, элбэтэн өссө ситиһиилэри оҥорорун үөскэтэр, оҕо улаатан иһэн өйө-санаата үрдээн иһэр таһымын, киһи быһыылаах буолууну ситиһэн иһэрин биллэрэр. Киһи ыал буоллаҕына тапталы билэн, аһынар, харыстыыр, көмөлөһөр санаата биллэрдик улаатан өйө-санаата тупсарын иһин киһиэхэ ыал буолуу кэлэр кэмин аһаран кэбиспэтэххэ туһата улаатар.
“Дьахтар үйэтэ кылгас” диэн этии дьахтар оҕо төрөтөр кэмэ кылгаһын биллэрэр. Бу олоххо туһалаах этиини тутуһан дьахталлар эргэ тахсалларын хойутатыахтара суоҕа этэ. Ол курдук дьахтар хойутаан баран оҕолоноро ыарыһах оҕону төрөтөрүн элбэтэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Игорь сэриитин кэпсээнэ
page=1|thumb|right|230px|Титульный лист [[s:Слово о полку Игореве|первого издания (1800)]] thumb|right|230px|Титульный лист издания [[Academia (1934) в палехском оформлении]]
Славян норуотун хоһоон матыыптара араа-бараа сыталлар, олус бөдөҥ орто сыллардааҕы эпостар кытта биир тэҥнээх художественнай уонна литературнай сыаналаах буолар.
Игорь сэриитин кэпсээнэ опера буолбута, Александр Бородин нуучча оператын классикатыгар кубулуппута. Игорь Кинээһэ диэн ааттаах бастаан 1890 сыллаахха сценаҕа көрдөрүллүбүтэ.
Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
250px
Устуоруйата
1944 с.бэс ыйын 28 күнүгэр ССРС доруобуйа харысталын наркомун 403 нүөмэрдээх бирикээһинэн, көһөрүллүбүт Киевтааҕы мэдиссиинэ институтун базатыгар олоҕуран Челябинскайдааҕы мэдиссиинэ института төрүттэммитэ. 1995 с. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин судаарыстыбаннай Кэмитиэтин бэс ыйын 26 күнүнээҕи 953 нүөмэрдээх уонна Арассыыйа доруобуйа харысталын министиэристибэтин от ыйын 20 күнүнээҕи 209 нүөмэрдээх бирикээстринэн Челябинскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
250px
Рособрнадзор 2012 с.алтынньы 9 күнүнээҕи бирикээһинэн акадьыамыйа Челябинскайдааҕы судаарыстыбаннай университет статуһун ылбыт.
Структурата
Ректор - И. А. Волчегорскай -Факультеттара: 1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Клиническай психология уонна социальнай үлэ факультета 4. Медико-профилактическай факультет 5. Стоматологическай факультет 6. Фармацевтическай факультет -Эбии проф.үөрэх института -научнай-чинчийэр лаборатория Киинэ -иммунология НЧИ -научнай бибилэтиэкэ -анатомия түмэлэ -бэчээттээн таһаарар Киин -мэдисиинэ үлэтин үөрүйэҕин, сатабылын баһылыыр Киин -аккредитациялыыр Киин -симуляционнай Киин -55 кафедра
Университекка 687 преподаватель үлэлиир. Ол иһигэр, 155 наука дуоктара, 362 наука хандьыдаата, 2 АНА акадьыамыга, 1 АНА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, 7 АБ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, 20 АБ үтүөлээх бырааһа баар.
Рейтиннэрэ
СУСМУ Челябинскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ. Челябинскай уобалас рдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 12-с миэстэ. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2168-тан 433-с миэстэ. Мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 69-тан 35-с миэстэ.
Ссылкалара
http://www.chelsma.ru/ https://vuzopedia.ru/vuz/2120 https://moeobrazovanie.ru/chelsma/
Башкир судаарыстыбаннай академическай Мажит Гафури аатынан дыраамтыйаатыра
Башкир судаарыстыбаннай академическай Мажит Гафури аатынан дыраамтыйаатыра - Башкортостан норуодунай бэйээтин Мажит Гафури аатын сүгэр,Уфа куоракка баар дыраамтыйаатыр.
Дөкүмүөн туоһулуурунан, тыйаатыр, 1919 с.ахсынньы ый 4 күнүгэр, Стерлитамак куоракка тэриллибит,  Башкир 1-кы судаарыстыбаннай тыйаатыра диэн ааттаммыт. Бастакы уус-уран салайааччынан уонна дириэктэринэн В. Г. Муртазин-Иманскай буолбут.
Тыйаатыр, өр кэм устата, "Сайяр", "Нур", "Ширкэт", И. Кудашев-Ашказарскай тэрийбит "Фажига вэ мосэккин исламия" диэн идэтийбит уонна идэтийбит аҥардаах сценическэй холбоһуктартан хомуллубут. Бастакы сылларга тыйаатыр репертуарыгар маннык айымньылар киирэллэр этэ: А. Инан (Ф. Сулейманов) "Салават-батыр" уонна "Акшан-батыр"(1920 с.туруоруллубут), Ф. Туйкин "Витязы Отчизны"(1920), М. Бурангулов "Ашкадар" уонна "Алпамыша", Д. Юлтый "Махтымкулы" уонна "Карагул", Х. Ибрагимов "Башмачки"(1922) уонна "Зульхабира";
Тыйаатыр бастакы труппатыгар А. Абзелилов, С. Валиев-Сульва, М. Гайнисламова-Казаккулова, Г. Гумерская, И. Зайни, М. Иманская, Г. Карамышев, Х. Сабитов, Ф. Самитова, Е. Шляхтина-Сыртланова, Р. Урмацева, Г. Ушанов, З.уонна Р. Якуповтар, худуоһунньук Сабит Якшибаев, муз. салайааччы - композитор, драматург уонна артыыс Х. К. Ибрагимов киирбиттэрэ.
1922 с.тыйаатыр кэллэктиибэ Уфа куоракка көһөрүллүбүтэ, онно Уфатааҕы судаарыстыбаннай бастыҥ көрдөрүүлээх тыйаатыр татаар бөлөҕүн кытта холбоспута уонна Башкир судаарыстыбаннай дыраамтыйаатыра диэн ааттаммыта. 1935 сыллаахха, тыйаатырга, академическай диэн сыбаанньаны биэрбиттэрэ.
Отутус уонна түөрт уонус сылларга, тыйаатырга Инан, Юлтый уонна Муртазин-Иманскай "Салават и Пугачев", Муртазин-Иманскай "Салават", Х. Габитов "Ынйыкай и Юлдыкай", Бураншгулов "Башкирская свадьба", "Невестка Шаура", М. Гафури "Черноликие", С. Мифтахов "Зимагоры", Б. Бикбай "Карлугас" диэн, башкир норуотун устуоруйатын туһунан испэктээхтэр туруоруллубуттара. Ону кытта репертуарга дойдуга өрөбөлүүссүйэ олохтоммутун, үлэ дьонун туһунан кэпсиир испэктээхтэр баар буолбуттара.