cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дьулуур
Дьулуур диэн киһи туруоруммут дьаныгын ситиһэргэ күүһүн өйүн санаатын ууруута. Дьанык ситиһиитигэр баар мэһэйдэри туорааһын, ыарахаттары тулуйуу, тохтообокко дьаныһыы бу барыта дьулуур буолар.
S1mple
Алекса́ндр Оле́гович Ко́стылев (укр. Олександр Олегович Костилєв; төр. Алтынньы 2 күнэ 1997, Киев, Украйыына) — профессиональнай украйыынскай киберспортсмен, s1mple хос ааттаах. Natus Vincere диэн хамаандаҕа оонньуур. 2018 сыла бастыҥ оонньооччу Counter-Strike: Global Offensive дисциплинаҕа HLTV.org диэн сайт саныырынан. 2019 сылга бастыҥ онньоочулар испииһэктэригэр иккис миэстэни ылбыт.
Александр «s1mple» Костылев карьерата 2013 сылга саҕаламмыта. s1mple LAN DODGERS, A-Gaming, Courage Gaming диэн коллективтарга сылдьыбыта. Олунньу 1 күнүгэр 2014 сылга s1mple ESL диэн организацияттан ааҕыыга холонуу уонна буруйу- сэмэни кэһии иһин 2 сыллаах бан ылбыта. Ол түмүгэр, оонньооччу 2016 сылга диэри өйүүр официальнай турнирдарга кыайан тахсыбата.
Балаҕан ыйын ортотугар Александр "HellRaisers" диэн бастакы дьоһуннаах коллективка киирбитэ, ол гынан баран 5 ыйынан "FlipSid3 Tactics" этэҥҥэ туораан барбыта. Карьерга аан дойду бастакы улахан кыайыылааҕа матч HellRaisers уонна Fnatic оонньооччулар ахсааннара буолла. 2015 сыл от ыйыгар s1mple хамаандаттан арахсан тохтобул ылар диэн быһааран биэрдэ. Ол гынан баран, 3 хонугунан, "Evolution" коллективыгар оонньууну саҕалаабыт. Хамаанданы оонньуу сылдьан, Костылев урукку хамаандаларга көмөлөһөн. 2016 сыл тохсунньуга s1mple Team Liquid диэн хамаандаҕа кытынна уонна ESL One: Cologne 2016 күрэхтэҕиигэ иккис миэстэни ылбыт.
Атырдьах ыйын 4 күнүгэр 2016 с. Костылев Natus Vincere диэн контракт түһэрсэн, Даниил «Zеus» Тепленконы солбуйан төрөөбүт дойдутугар төннүбүтэ.
2017 сыл тохсунньу 28 күнҥэ ыраах баран, ELEAGUE Major 2018 финал чиэппэригэр Astralis хамаандатын 1-2 ахсаанынан кыайан, 5-8 миэстэни ылбыта.
2017 сыл От ыйын 19 күнҥэ Natus Vincere 1-3 ахсаанынан PGL Major Krakow 2017 турниртан 12-14 миэстэни ылан, кыайбата.
2018 сыл тохсунньу 28 күнҥэ Natus Vincere ELEAGUE Major 2018 сыллааҕы боруонса призерунан буолла, полуфиналга Faze хамаандатын 0-2.
S1mple биир интервьюгар хаһан да Natus Vincere барбат диэбитэ. Ол эрээри 2018 сыл кулун тутарга инсайдерскай дааннайынан, SК хамаандата Костылев уонна кини табаарыһын Егор Васильев хамаандатынан атыылаһыан баҕарбыта эрээри, 1 мөл. доллар сыанаттан итэҕэһэ суох оҥоһуллубатаҕа.
Балаҕан ыйын 6 күнэ 2019 с. Natus Vincere StarLadder Berlin Major 2019 NRG хамаандаҕа 0-2 хотторон 5-8 миэстэ буолбуттара.
Дьанык
Дьанык диэн инникигэ баар буолуохтаах идея эбэтэр үлэ баҕалаах түмүгэ.
Акроним
Акроним — хас да тылы кылгатан биир тылынан этии көрүҥэ, аббревиатураттан уратыта тыл курдук саҥарылларыгар сытар (аббревиатура биирдии буукуба аатынан саҥарыллар, холобур, КыГыБы, оттон акроним биир тыл курдук саҥарыллар, холобур токамак, Танах).
Радостное
Радостное (Радісне) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 618 (2011).
Табыннар (казах ууһа)
Табы́ннар — казахтар биис уустара, Кыра жус иһигэр киирсэр жетыру аймах биис ууһа.
Төрүччүтүн тутула
Уус иһигэр киирсэр аҕа уустара:
Табыннар бэйэлэрин иһигэр хас даҕаны дьоҕус дьоҕус аҕа уустарга арахсаллар. Олор истэригэр манныктар бааллар: окшылар, нуркелэр, ачибектар, мураттар, бургилар, кадырбектар, абызтар, таушаннар, туатайдар, дандалар, карамункелэр, сармантактар, жылкышылар, кожамбердылар, дауылтайдар, жиембеттэр, айдардар, текелэр, асаннар, сарайдар, лабактар, кутеттэр, каражоннор, конырдар, токалар.
Табыннар уонна монголлар
Сорох учуонайдар уонна үөрэхтээхтэр табыннары уруккута монголлары кытта ыксатык ситимнэөэ сылдьыбыт биис уустарга киллэрэллэр Ону Н. В. Бикбулатов этэринэн, хас даҕаны источник туоһулуур. Сорох үөрэхтээхтэр кинилэри монгол тавнангуттарын уонна бүрээттэр табангуттарын кытта ситимнииллэр.
ДНК Y-хромосомалара
Казах табыннарыттан С3 уонна J2a1 гаплогруппалары булбуттара. Кинилэр биир биис уустара башкир табыннарын кытта уруулуу буолара биллибитэ. Кинилэргэ R1a1a гаплогруппа баһыйар. Атыттарга C3 гаплогруппа.
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD_(%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%BE%D0%B4)
Аксиология
Аксиология диэн күндүлүгү үөрэтэр философия биир салаата.
Динар
thumb|right|300px|Динары туттар (эбэтэр туттубут) дойдулар Дина́р — араас дойдулар харчылара, үксүн араб тыллаах эбэтэр былыргы Осман империятын дойдулара (холобур, Югославияттан арахсыбыт дойдулар). «Динар» (دينار) диэн тыл денарий (Рим империятын манньыатын аатыттан) төрүттээх. Кораҥҥа ахтыллар харчылар ааттара эмиэ «динар» диэн. Кыһыл көмүс динар — араб омук дойдуларын ыккардыларыгар эргийэр валюта.
Урукку кэмҥэ «динар» диэн ааттаах валютаны туһаммыт дойдулар
thumb|300px|Манкус эбэтэр Мерсия хоруола Оффа (757—796) кыһыл көмүс динара, Аббасид халифатын (774) динарын копията. Латыын тылынан OFFA REX, арабтыы суруктардаах. (Британия түмэлэ).
Соһуччу көстүүлэр
Оҕо, киһи өйө-санаата, ийэ кута саҥаны айыылартан, олору умнубакка өйдөөн, үгэс оҥорон иҥэринэн иһиититтэн сайдан иһэр диэн кут-сүр үөрэҕэр быһаарбыппыт. Оҕо туох саҥаны, уратыны, урут билбэтин, оҥорботун оҥорбута барыта ордук күүстээхтик, хаһан да умнуллубат гына иҥэн, өйдөнөн хаалан иһэр. Ол аата саҥаны билии, айыыны оҥоруу барыта үгэскэ кубулуйан быһалыы ийэ кукка ууруллан иһэр уратылаах. Оҕо, киһи итинник уратыны, саҥаны айыыны оҥорбутун хаһан да умнубат, өйдүү сылдьар.
Бу быһаарыыны аныгы наука эмиэ бигэргэтэр. Киһи саҥаны билиитэ мэйиигэ саҥа нейроннар холбоһууларын үөскэтэрин быһаарбыттара. Итини тэҥэ оҕо 3 саастааҕар мунньуллубут өйө-санаата, тугу билбитэ мэйиитигэр туспа ууруллан сылдьарын арааран билбиттэр. Ол иһин сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ табата аныгы науканан дакаастана сылдьар чахчы буолар.
Оҕо, киһи өйө-санаата сайдыыта, ийэ кута иитиллэрэ барыта саҥаны билииттэн, олору оҥорууттан үөскүүр, ол иһин өйдөнөн хаалара ураты күүстээх, хаһан да умнуллубат.
Сорох кэмҥэ киһи өйүгэр-санаатыгар ийэ кута, ол аата умнуллубат өйдөбүллэр биирдэ көрөрү, истэри уонна оҥорору кытта үөскээннэр үгэстэргэ кубулуйаллар.
Бу өйдөбүллэри манныктарга араарыахха сөп:
1. Ынырык, ыар, соһутар көстүүлэр.
2. Хаһан да оҥорботоҕу, айыыны оҥоруу.
Киһиэхэ хаһан да умнуллубат өйдөбүллэр түргэнник үөскэһиннэрин арыыйда киэҥник ырытан көрүөхпүт:
1. Олус соһуччу хаһан да көрбөтөҕү көрүү, истии киһи өйүгэр-санаатыгар олус дириҥник хатанар, хаһан да умнуллубат өйдөбүлү үөскэтэр. Ынырык, киһи өйүгэр-санаатыгар иҥэн хаалар көстүүлэри көрүүнү сахалар “Киһи түүлүгэр киирэр ыар көстүү” диэн ааттыыллар. Түүл үөрэҕин быһаарыытынан киһи түүлүгэр көрөр бэлиэлэрэ үгэскэ, ийэ кутугар кубулуйдахтарына эрэ чуолкайдык көстөллөр.
Куһаҕан, ыар быһыыны көрүү киһиэхэ хаһан да умнуллубат гына өйдөнөн хаалыан сөп. Маннык быһыыны көрүүнү кырдьаҕастар соһуччу “Түүлгэр киирэн хаалыа” диэн сэрэтэллэрэ. Куһаҕан, ыар быһыы биирдэ көрөрү кытта өйгө-санааҕа киирэн иҥэн киһи түүлүгэр көстөр уратылаах.
Итини тэҥэ киһи олус улаханнык соһуйбута, муодарҕаабыта, куттаммыта түргэнник, биирдэ көстөөт даҕаны түүлүгэр киирэн иҥэр. Өй-санаа бу курдук түргэнник уларыйар кэмнэрдээҕэ олоххо улахан уустуктары үөскэтиэн сөп.
Куһаҕан, ынырык көстүүттэн киһи олус соһуйдаҕына, уйулҕата хамсаатаҕына өйүгэр-санаатыгар олус дириҥник, умнуллубат буола хатанан хаалар. Ол курдук хаһан да умнуллубат түүллэр бааллар.
Оҕо аан маҥнай тугу эмэ билбитэ кини өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыы буолан ордук күүскэ иҥэн ууруллар. Тоҕо диэтэххэ өйгө-санааҕа урут суох, саҥаны билии, саҥаны айыы ураты өй-санаа буолан туспа ууруллар, мэйии ситимнэригэр саҥа сибээстэри үөскэтэр, дириҥник хараллар, ол иһин өйдөнөн хаалар.
Аан маҥнай испиискэни умаппыт оҕо өйүгэр-санаатыгар бу уматыыта олус дириҥник иҥэр. Онно эбии тарбаҕын уокка салаттаҕына сааһын тухары умнубат гына өйдөөн хаалар, испиискэттэн сэрэнэрэ үөскээн олохсуйар.
Тугу барытын аан маҥнай оҥоруу киһи өйүгэр-санаатыгар ордук дириҥник өйдөнөр. Бу быһыыны сааһырбыт киһи ордук чуолкайдык билэр. Ол курдук киһи урукку олоҕуттан ону-маны өйдүү сатаатаҕына туох эмэ уһулуччулаах, биирдэ эмэтэ буолан ааспыт түбэлтэлэр, саҥаны арыйыылар, айыылар өйдөнөн хаалбыттарын ахта саныыр, умнуллубатахтарын бэлиэтиир.
Сорох ыар быһыылар киһи олоҕор биирдэ эмэтэ да буоллахтарына, хаһан да умнуллубат гына иҥэн, өйдөнөн хаалыахтарын сөп. Бу быһаарыыны элбэх киһини өлөрөр маньяктар бааллара быһаарар. Киһини өлөрүу диэн олус ыарахан, ыар саҥаны айыы буоларынан, өйгө-санааҕа умнуллубат, дириҥ бэлиэлэри хаалларарынан, киһини өлөрөн баран түбэспэтэх, тутуллубатах өлөрүөхсүт, бу ыар быһыытын өссө хатылаан оҥороро, өй-санаа хатыланар уратытынан быһаарыллар.
Ким тугу эмэ, хаһан эрэ эппитин умнубат дьон эмиэ бааллар. Бу этии суолтата уонна хайдах этиллибитэ умнуллубатыгар ордук улахан оруоллаах. “Үөҕүү умнуллубат” диэн этэллэр. Ол аата, бу этии дорҕооннорун дьайыылара киһи өйүгэр-санаатыгар ордук дириҥник хатаналларыттан умнуллубата улаатар.
Киһи өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥмит, умнуллубат буолбут өйдөбүллэр түүлгэ киирэн көстөллөрүн бары билэбит. Ол аата өй-санаа үгэс буолан иҥмитин бэлиэтинэн, түүлгэ көстүүлэри ааҕыахха сөп. Тапталлаах киһи мөссүөнэ түүлгэ киирэн көстүүтэ таптал үөскээн, олохсуйан эрэрин биллэрэр.
Улаханнык соһуйуу, олус куттаныы киһи өйүгэр-санаатыгар хаһан да умнуллубат гына хатанан хаалыахтарын, түүлгэ киирэн көстүөхтэрин сөп. Өй-санаа үөрэҕин быһаарыытынан киһи түүлүгэр уһун кэмҥэ үгэс буолбут өйдөбүллэрин, бэлиэлэри көрөр.
Киһи өйө-санаата аныгы компьютер курдук үлэлиир. Ол аата эрдэттэн ууруллубут программалары, кыра эрдэҕинэ үгэс буолбут ийэ кутун өйүн-санаатын толоро сылдьар. Ол программа сахалыы аата үгэс диэн. Хас биирдии быһыыны хос-хос хатылаан оҥордоххо үгэс үөскүүр. Киһи төһө элбэх үчүгэй үгэстэрдээх даҕаны үчүгэй быһыылаах киһи буолан үчүгэй быһыылары оҥороро элбиир.
Оҕо кыра, бэйэтэ өссө өйдөөбөт эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэр кэмигэр үгэстэргэ ордук түргэнник уонна умнубат гына үөрэнэр. Өй-санаа дьайыытын уратытынан киһи саҥа билэр быһыылара, саҥаны айыылара олус күүскэ өйдөнөн хаалар уратылаахтар.
Оҕо аан маҥнай билбитэ-көрбүтэ, ол аата айыыны оҥорбута ордук күүскэ, умнуллубат гына өйдөнөр кыахтаахтар. Оҕо өйө оннук уратылаах. Олус улаханнык соһуйуу ордук күүскэ өйдөнөр. Бу өйдөр-санаалар мунньуллан оҕо ийэ кутун үөскэтэллэр.
Эккэ-сииҥҥэ ыарыы үөскээһинэ хаһан да умнуллубат өйдөбүлү иҥэрэр. Сахалар эмискэ ыарыы буолуутун “Айыы-айа” диэн этэллэр, урут билбэт, саҥа быһыыта, айыы буоларын анаан биллэрэллэр. Киһиэхэ хамсаныылартан, ыарыылартан үөскүүр өйө-санаата буор кутун үөскэтэр. Буор кут эккэ-сииҥҥэ бэйэтигэр иҥэн сылдьар, ол иһин хаһан да умнуллубат. Киһи оҥоро үөрэммит хамсаныытын хаһан баҕарар оҥорор кыаҕа хаалан хаалбат.
Сахалар киһини оҕону соһутары, куттууру, оннооҕор кыра оҕо баарыгар улаханнык саҥарары сөбүлээбэттэр, “Кута көтүө” диэн сэрэтэллэр. Ол барыта оҕоҕо соһуччу куһаҕан үгэс; соһумтаҕай, куттаҕас буолуу үөскээн хаалбатын иһин оҥоруллар туһалаах, харыстыыр быһыы буолар. Былыргы сахалар оҕону иитиигэ “Хара харахтаахха көрдөрбөккө” кыһаналлара ити уратынан уонна бу кэмҥэ ийэ кута үөскээн эрэринэн быһаарыллар.
Саҥаны билэн, сайдан иһэр оҕо өйө-санаата, ийэ кута иитиллэрэ ураты харыстанан, сөптөөхтүк, үчүгэй быһыылары иҥэриигэ анаан нэмин билэн оҥоруллара ирдэнэр. (1,43).
Туһаныллыбыт литература
1.Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Nek
Nek — Италия биир бастыҥ биллэр ырыаһыта. Ырыатын 1991 сыллаахтан саҕалаабыта. Саха Сиригэр 2000 сыллардаахха «La vita è» (Олох диэн ...) диэн ырыата популярнай буолбута.
Миин династията
Миин династията — Кытайга монголлар Юань империяларын кэннэ үөскээбит Миин империятын салайааччылара.
Тохтамыш
Тохтамыш (Токтамыш, Тахтамыш, Тотамих, өлбүт сыла 1406 ) — 1380–1395 сылларга Алтан Ордуу (Дьүчи Улууһун) хаана, 1396–1406 сылларга Түмэн (Сибиир) хаана, Чыҥыс Хаан улахан уолун Дьүчи уон үһүс оҕотун Тукай-Тимур сыдьааннарыттан биирдэстэрэ ,
Былааска кэлиитэ
Чыҥыс сыдьаана (нууч.: Чингизид) Тохтамыш аҕата Туй-Ходьа оҕлан этэ. Кини Мангышлак баһылыга уонна Урус-хаан кэмигэр сүдү күүстээх ханзады этэ. Туй-Ходьа өлөрүллүбүтүн кэннэ Тохтамыш 1376 сыллаахха Алтан Ордууттан Мавераннаһрга баар Самарканд куоракка куоппута. Ол кэмҥэ Мавераннаһр баһылыга Тимур (Тамерлан) этэ.
1377 сыллаахха Тохтамыш Тимур (Тамерлан) көмөтүнэн Алтан Ордууга сэриинэн барбыта. Бастакы кыргыһыыга төһө да Алтан Ордуу сэриитин баһылыга, Урус-хаан уола Кутлуг-Буҕа өлбүтүн иһин, Тохтамыш хотторон Тимурга куоппута. Сотору буолан баран Тохтамыш Тимуртан өссө күүстээх сэриинэн ылан саҥаттан Алтан Ордууга сэриинэн барбыт. Ол эрээри бу сырыыга Урус-хаан уолун Токтакийэни кытта кыргыһыыга хотторон эмиэ Тимурга куоппут. Урус-хаан Тимуртан сэриинэн куттаан Тохтамыһы кинилэргэ ыытарын көрдөөбүт, ол гынан баран Тимур аккаастаммыт.
Тимур аны бэйэтэ Алтан Ордууга сэриинэн барарга бэлэмнэммит. Урус-хаан өлбүтүн кэннэ Алтан Ордуу саҥа хаана Токтакийэ буолбут, онтон Тимур-Малик оҕлан. Тохтамыш аны Тимур-Малигы утары сэриинэн барбыт, ол эрээри эмиэ хотторбут уонна Тимурга куоппут. Сотору кэмҥэ Тимур-Малик оҕлан Алтан Ордуу иһигэр былааһа мөлтөөбүт, кинини утарааччы элбээбит. Тимур түгэнинэн туһанан Тохтамыһы Тимур-Малигы утары ыыппыт. Бу сырыыга Тохтамыш кыайыылаах буолбут уонна Алтан Ордуу илиҥҥи өттүгэр, ол эбэтэр Маҥан Ордууга хаан буобут. мини|1389 сыллаахха Алтан Ордуу 1378 сыл сааһыгар Тохтамыш Алтан Ордуу илиҥҥи өттүн хаана буолан Мамай баһылыктаах Алтан Ордуу арҕааҥы өттүн сэриилииргэ санаммыта. 1380 сыллаахха Тохтамыш Сарай-Бэркэ киин куораттаах бүтүн Алтан Ордууну баһылаабыт.
Тохтамыш бүтүн Алтан Ордуу хаана буолан баран нууччэ кинээстэригэр хаан буолбутун туһунан илдьиттэри ыыппыт. Нуучча кинээстэрэ татаар илдьиттэрин эйэҕэстик көрсөннөр, Тохтамышка бэлэхтэрдээх бэйэлэрин илдьиттэрин ыыппыттара уонна хаан дьаралыгын ыла кэлбиттэрэ. Арай Москва кинээһэ Дмитрий Донской эрэ хааны көрсө тиийбэтэҕэ.
Москваҕа сэрии
1382 сыллаахха Тохтамыш Москваҕа сэриинэн барбыта.
Нуучча кинээстэрэ Тохтамыш иһэрин билэннэр, бас бэринэллэрин биллэрэн хааҥҥа бэйэлэрин уолаттарын аманаакка ыыппыттара уонна Москваҕа тиийэллэригэр көмөлөспүттэрэ. Дмитрий Донской Тохтамыштан куттанан Москваттан Костомаҕа куоппута. мини|Тохтамыш Москваны төгүрүйбүт Москва олохтоохторо Тохтамыш Серпухов куораты сэриилээн ылбытын билэннэр уонна туох да көмүскэнэр кыахтара суох буолан (кинээстэрэ Дмитрий Донской Костромаҕа куоппут этэ) өрө турбуттар. 1382 сыл атырдьах ыйын 24 күнүгэр Тохтамыш Москваҕа тиийбит уонна икки күн буолан баран, атырдьах ыйын 26 күнүгэр Москва татаардарга бэриммит. Ол кэнниттэн Тохтамыш Переяславль, Владимир, Юрьев, Звенигород, Можайск уонна Москваны кытта ыаллыы сытар атын куораттары сэриилээн ылбыта.
Тохтамыш ситиһиилээх сэрии кэнниттэн Ордууга төннүбүт. Ол кэнниттэн Дмитрий Донской уола Бастакы Василий Ордууга кэлэн хаан дьаралыгын ылбыта.
Тимуру (Тамерланы) кытта сэрии
Татаардар ол кэнниттэн эмиэ хаста да нууччалар сирдэригэр сэриинэн бара сылдьыбыттара, ол эрээри ол кэмҥэ Тохтамыш сүрүн өстөөҕө Тимур (Тамерлан) буолбута. Тохтамыш Тимур арҕааҥы Ирааны баһылыыр кутталлааҕын өйдөөн 1385 сыллаахха Соҕуруу Кавказка сэриинэн барбыта уонна Тэбриз куораты халаабыта. 1390-с сылларга Тохтамыш Тимуру кытта хас да кыргыһыыга хотторбута: 1391 сыллаахха Кондурча кыргыһыытыгар уонна 1395 сыллаахха Тэрэк кыргыһыытыгар. Ол кэнниттэн Тохтамыш былааһын сүтэрбитэ уонна тохтоло суох Тимур анаабыт хааннарын кытта сэриилэспитэ. Ол кэмҥэ Тохтамыш хас да сылга Түмэн (Сибиир) хаана буола сылдьыбыта мини|Тохтамыш өлүүтэТохтамыш 1406 сыллаахха Эдигэй уонна Чөкрэни утары кыргыһыыга өлбүтэ.
Дьиэ кэргэнэ
Тохтамыш Туй-ходьи уола, Кутлуг-ходьи сиэнэ, Кунчэк хос сиэнэ, Саричи хос хос сиэнэ, Уран-Тимур хос хос хос сиэнэ, Тука-Тимур хос хос хос хос сиэнэ уонна Дьүчи хос хос хос хос хос сиэнэ этэ.
Күндүлүк
Күндүлүк диэн киһи эбэтэр түмэт күндүлүүр суолталыыр өйдөбүлэ. Күндүлүк ханнык эмэ көстүү, үгэс, майгы, идеал буолар. Үчүгэй, кырдьыктабыл, патриотизм, таптал, доҕордоһуу курдук өйдөбүллэр күндүлүк буолаллар. Күндүлүгү аксиология диэн философия салаата үөрэтэр.
Тохтамыш
Дьиэ кэргэнэ
Тохтамыш ойохторо: Тагай-бикэ, Шукр-бикэ-аҕа, Урун-бикэ этилэр
Тохтамыш аҕыс уоллаах уонна биэс кыыстаах этэ:
Fortune 500
Fortune 500 (Форчун-500) диэн планета үрдүнэн 500 саамай бөдөҥ (элбэх хапытааллаах) тэрилтэлэр испииһэктэрэ, Fortune (сурунаал) сылын ахсын үбү киллэриниилэринэн көрөн таһаарар. Сүрүннээн испииһэккэ Америка Холбоһуктаах штааттарын, Кытай, Дьоппуон, Германия тэрилтэлэрэ киирэр. Урут Саха сиринээҕи АЛРОСА киирэ сылдьыбыта.
Фортуна 500 сүрүннээн биир индекстаах - S&P 500 диэн. Ол онно ити 500 тэрилтэлэр акциялара бары биир индекска оонньоноллор.
Фортуна 500 иһигэр 500 топовай тэрилтэлэри уопсай харчыларын аахтахха планета 76% харчыта тиксэр.
• Indesit • Nokia • Volkswagen • Royal Dutch Shell • IKEA • Renault • Renault Samsung Motors • Bayer • Electronic Arts • Spin Master • Guru Studio
• Dyson • LG Electronics • Allianz • Netflix Animation • Ajinomoto • Yamaha Motor Company • Citroen • Chevron • Renault Samsung Motors • GSK • Volkswagen • Volkswagen Group • Audi • Dalmier AG • Stellantis • FCA • Groupe PSA • Reckitt-Benckiser • Coolpad • Redmi • Toys "R" Us • HP
• Adidas • Puma • Nike • Rebook • Daewoo Motors • Daewoo Electronics • Elsevier • Orange S.A • Oracle
Анимация
Анимация (латинскайтан animātiō «дьиҥнээн көрдөрүү» ← anima «кут») эбэтэр мультипликация (латинскайтан multiplicātiō «улаатыы, эбии, элбээһин» ← multī «элбэх») техническай приём хамсыы сылдьар хаартыскалар иллюзиятын кынарга (объект хамсыырын эбэтэр уларыйарын) уларыйа сылдьар кадрдарынан улахан частоталаах (уруһуйдаммыт буоллаҕына 12, уонна 30 дылы компьютерынан.
Остуоруйата
Мультипликацияҕа бастакы хардыылары Люмьер бырааттыларынан (Auguste уонна Louis Lumière) кинематограф айыахтарыгар дылы. Хамсааһыны уруйдааһын көрдөрө сатааһын өссө первобытнай эпохаҕа саҕаламмыттара, античнай кэмҥэ салҕаммыттара уонна мультипликация XIX бастакы аҥарыгар үөскээбитэ. Жозеф Плато, Симон фон Штампфер уонна да атын учёнайдар хамсааһыны көрдөрөөрү эргийэр диск ду уруһуйдардаах лента туттубуттара. Ити технология сайдарыгар хаартыска туттулубута уонна киноаппарат үөскэппитэ. Уонна кинематограф кынарга Люмьер бырааттыларыгар основа кэлбитэ.
Терминологията
«Анимация» диэн термин өссө быһа туттуллар буоллар, нуучча тылыгар, СССР да Россия бириэмэтигэр, «мультипликация» диэни өр туттар этилэр. Биллэр мультипликатор Фёдор Хитрук толкуйунан СССР кэмигэр «мультипликация» уонна «мультипликатор» диэн классическай уруһуйдаммыт мультипликация кэлиэр дылы - персонажтары илиискэ ууран кадр уруйдааһын, билигин аппликация диэн ааттанар.
Торткаралар
Торткаралар (төртқара) — Казахтар Кыра Жустарын састаабыгар киирэр Алимулалар алта биис уустарын иһигэр киирэр аҕа уустара. Аҕа ууһа бэйэтин иһигэр өссө түөрт салааҕа арахсар. Олор истэригэр Оразкелдилэр, Оразтар, Жаншукирдар, Караштар киирсэллэр.
Устуоруйалара
Еримбет акын шежиретин быһыытынан, Алимулаҕа Жаманак (Шекты), Карамашак (Торткара), Айнык (Карасакал), Уланак (Каракесек), Тегинболат (Карасакал) уонна Тойкожа (Ак кете) аҕатын уустара киирсэллэр. 1748 сыллаахха М. Тевкелев диэн үөрэхтээх, чинчийээччи бу курдук суруйбута хараллан хаалбыт: «Алчын олус күүстээх аҕа ууһа, оттон алчын икки гына арахсар. Ол эбэтэр каракисяк уонна байулы диэннэргэ. Каракисяк барыларыттан саамай күүстээхтэрэ уонна кыахтаахтара. Кини иһигэр тус туспа алта аҕа ууһа киирсэр. Олор истэригэр, чуолаан, манныктар бааллар: чекли, каракисяк, чюмекей, дюрткара, каракете, карасакал…».
Чинчийээччилэр уонна историктар Торткаралар биир уустарын орто үйлэргэ олорон ааспыт кыпчаактар "тортул" диэн этнонимнарын уонна наймааннары кытта ыкса ситимнииллэрэ.
Тарҕанан олоруулара
Торткара биис уустарын бэрэстэбиитэллэрэ Казахстан Актюбинскай уобалаһын Хромтаускай, Айтекебийскай, Иргизскай уонна Шалкарскай оройуоннарыгар, Кызылординскай уобалас арҕааҥҥы өттүгэр, ону таһынан Узбекистан Каракалпакистан өрөспүүбүлүкэтигэр уонна Арассыыйа Оренбург уобалаһыгар олороллор.
Ахсааннара
1917 сыллааҕы Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ бу норуот ахсаана барылаан ааҕыынан 50 - 60 тыһыынча киһи этэ.
В. Н. Протодьяконов
'''В.Н. Протодьяконов “Сайдыы төрдө – төрүт үгэс”'''
Василий Никитич Протодьяконов бу ыстатыйатын  “Айар тыл уоттаннын!!! Тыл илбиһэ төлөннөннүн!!!”: Кэм –  Литература – Төрүт үгэс туһунан санаалар” диэн кинигэтиттэн булан аахтым. Ааптар бу ыстатыйатыгар 9 источникка олоҕуран бэйэтин санаатын ааҕааччыларага ылы-чып тириэрдэр. В.Н. Протодьяконов бу ыстатыйатыгар ХХ үйэни, ол кэминээҕи суруйааччылары, үлэһиттэри сүөргүлээн, сэмэлээн суруйар. Хаһан баҕарар бэйэтин суруйааччы (айааччы) дэнэр киһи төрүт үгэскэ, ол эбэтэр норуот тылынан уус-уран айымньыга (фольклорга) олоҕуран саҥаны үөскэтиэхтээх диэн этэр. Саха литературатын төрүттээбит А.Е. Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөйү, А.И. Софронов – Алампаны, П.А. Ойуунускайы өрө тутара тута харахха быраҕыллар. Саха олоҕун, литературатын, историятын баһааҕырдыбыт, фольклору хаалынньаҥ оҥорон “дьаамаҕа көмө сатаабыт”дьону – Эллэйи, Күндэни, Батаакабы, Ефремовы, Канаевы, Тихоновы, Г. Эргиһи, Г.М. Васильевы, В.Т. Петрову ааттаталыыр. Кини бу дьон төрүт үгэһи суох гына сатаабыттарыттан
Бу ыстатыйа саха литературатын, историятын дириҥэтэн үөрэтэр эрэ дьоҥҥо буолбакка, билигин айа-тута сылдьар прозаиктарга, поэттарга, оскуола оҕолоругар, учууталларга олус суолталаах. Мин санаабар, ыстатыйаны, төһө да ааптар хос быһаарбытын үрдүнэн, киһи ылла да өйдүү охсубат. Ити кини дириҥ философскай ис хоһооннооҕун этэр. Саха сахалыы сайдыахтаах диэн олус сөпкө эппит дии санаатым. Ханнык баҕарар омук бэйэтин төрүт үгэстэрин умнуо суохтаах.
RTVI
Салалтата — Нью Йорк (АХШ).
Сысолятин Конон Михайлович
Сысолятин Конон Михайлович — сахалартан бастакы тырахтарыыс-мэхээньик, техника тиэрминнэрин нууччалыы-сахалыы тылдьытын бастакы ааптара, "Фордзон-Путиловец" тыраахтары үлэлэтэр ыйынньык сахалыытын тылбаасчыта.
1930 сыллаахха Саха АССР Наркомзема арыйбыт тырахтарыыстар бастакы куурустарыгар учууталынан анаммыт. 1935 сыл тохсунньу 1 күн туругунан кини аата Тыраахтар биригэдьиирдэрин уонна мэхээньиктэрин оскуолатын механика мастарыскыайын үлэһиттэрин испииһэгэр баар.
Киһиттэн таһынан
Киһиттэн таһынан диэн киһи оҥорор быһыытын таһынан барар быһыылары оҥоруу ааттанар.
Киһи айылҕатын быһыытынан араас элбэх быһыылары оҥорор аналлаах. Ол оҥорор бары быһыыларыттан кыыл быһыыларыттан уратылара, олоххо туһаны аҕалааччылара киһи быһыыта диэн ааттаналлар. (1,124).
Киһи быһыыта сиэри, киһи хаһан да аһара, таһынан барбат кыйыатын үөскэтэр. Саха дьоно сиэри тутуспат, киһиттэн таһынан барар киһиттэн сэрэнэллэр, туораталлар, алдьархай киһинэн ааттыыллар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ дьону киһи быһыытын, сиэри тутуһарга ыҥырар. (2,76).
Киһи оҥорор быһыыларыттан уратыны, туораны оҥорууну, аһара барыыны сахалар киһиттэн таһынан барыы, сиэри тутуспат буолуу диэн этэллэр. Киһиттэн таһынан быһыыланар киһини сахалар сөбүлээбэттэр, алдьархай киһи диэн сэрэнэллэр.
Биир эмэ киһи оҥорор айыыта табыллан олоххо туһалаах буолан тахсарын бары билинэллэр, олохторугар туһаналлар. Онтон дьон бары саҥаны айыылары оҥорууга туруннахтарына олортон үксүлэрэ сыыһа-халты буолан тахсаллар, онно эбии урутаан түһэ сатыыллара киирэн тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан табыллыаҕы да буорту оҥорон куһаҕаҥҥа кубулуталлар. Дьон бары айыыны оҥоро сатыыллара олоххо кыаллыбат, куһаҕаны үксэтэн алдьатыыга тириэрдэр.
Дьону барыларын айыыны оҥорор “үчүгэй” диэн ыҥырыы олус улахан сыыһа, бары сыыһа-халты туттунуулары оҥороллоро элбээн алдьатыыга кубулуйарыгар тириэрдэр. (1,87). Билигин Россия дьоно оннук майгыланан быстах быһыыга, дэҥҥэ, оһолго түбэһэллэрэ биллэрдик элбээтэ.
Киһиттэн таһынан быһыылаах киһиттэн дьон сэрэнэллэр, үчүгэй да, куһаҕан да айыыны оҥорор, сыыһа-халты туттунар кыаҕа аһара элбэх. Айыыны оҥорор санаатыттан бииргэ аһыы олорон быһаҕынан анньан кэбиһиэн эбэтэр тугунан эмэнэн охсон өлөрүөн сөп.
Саха дьоно көрсүө, сэмэй буолан үлэни-хамнаһы кыайан, киһиттэн таһынан барар быһыылары оҥорбокко эрэ олохторун киһи быһыылаахтык олороллор. (3,94).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. – Дьокуускай:РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с. 3. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. –   112 с.
Каракесектэр (алимулылар)
Каракесек (қаракесек) — казах норуотун Кыра жуһугар киирсэр Алимулы биир ууһун аҕа уустара. Аҕа ууһа бэйэтин иһигэр дьоҕус дьоҕус хас даҕаны ууска арахсар. Олор ортолоругар маннык уустар бааллар: Жылкыайдар, Есиль, Тобыл, Алжан.
Устуоруйата
Аатырбыт, биллиилээх Еримбет акын шедиретигэр этиллэринэн, Алимулыларга Жаманак (Шекты), Карамашак (Торткара), Айнык (Карасакал), Уланак (Каракесек), Тегинболат (Карасакал), Тойкожа (Ак кете) диэн биис уустара, аҕа уустара киирсэллэр. 1748 сыллаахха М. Тевкелев диэн үөрэхтээх, чинчийээччи бу курдук суруйбута хараллан хаалбыт: «Алчын олус күүстээх аҕа ууһа, оттон алчын икки гына арахсар. Ол эбэтэр каракисяк уонна байулы диэннэргэ. Каракисяк барыларыттан саамай күүстээхтэрэ уонна кыахтаахтара. Кини иһигэр тус туспа алта аҕа ууһа киирсэр. Олор истэригэр, чуолаан, манныктар бааллар: чекли, каракисяк, чюмекей, дюрткара, каракете, карасакал…».
Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара.
Карасектар ДНКларын сүрүн гаплагруппата C-Y15552 гаплагруппа буолар (оттон ол гаплагруппа бүттүүн алшыннарга сөп түбэһэр).
Тарҕанан олоруулара
Каракесек бииһин ууһун бэрэстэбиитэллэрэ Казахстан Актюбинскай уобалаһыгар уонна ону таһынан Кызылординскай уобалас арҕааҥҥы өттүгэр түөлбэлээн олороллор.
Арахсыылара
Каракестек бииһин ууһа түөрт улахан аҕа ууһугар арахсар: Жылкыайдар, Есиль, Тобыл, Алжан.
Фукуока префектурата
Фукуока (福岡県 Фукуока-кэн) — Кюсю арыы хоту илинигэр баар Дьоппуон префектурата. Префектура болуоссата 4978,51 км², олохтоохторун ахсаана — 5 091 547 киһи (2014 сыл атырдьах ыйын 1 күннээҕи туругунан). Административнай киинэ — Фукуока куорат. мини|Фукуока префектуратын каартата
География
Фукуока префектурата үс өрүттэн муораҕа тахсыылаах, Сага, Оита и Кумамото диэн префектуралары кытта кыраныссалаах. Фукуока префектуратыгар икки улахан Кюсю арыы куораттара баар — портуовай куорат Фукуока уонна промышленнай куорат Китакюсю.
Административнай тыырыллыыта
Фукуока префектуратыгар 28 куорат уонна 12 уезд баар (30 бөһүөлэк уонна икки сэлиэнньэ). Префектурата саамай бөдөҥ куораттара Фукуока уонна [Китакюсю]]. Кюсю хоту өттүгэр баар кыра арыылар эмиэ префектураҕа киирэллэр.
Куораттар
Префектура куораттара:
Уокуруктар
бөһүөлэктэр уонна сэлиэнньэлэр :
Университеттара
Фукуока университета (Фукуока) Курумэ университета (Курумэ) Кюсю технологияҕа университета (Китакюсю уонна Iizuka) Кюсю университета (Фукуока уонна Касуга) Seinan Gakuin University (Fukuoka) Информатика билимин Кюсю инситутуа (Dazaifu) Kyushu Sangyo University (Фукуока) Фукуокатааҕы дьахтар университета (Фукуока) Fukuoka University of Education (Мунаката, Фукуока)
Бөдөҥ тэрээһиннэрэ уонна бэстибээллэрэ
1. Хаката Донау гавань бэстибээлэ (Hakata Dontaku Harbour Festival), Тэндьиин, Фукуока, ыам ыйын 3-4 күннэрэ 2. Хаката Гион Ямагаса (Hakata Gion Yamagasa), Кушида хыраама, Фукуока, от ыйа 3. Кокура Гион Ямагаса (Kokura Gion Yamagasa), Китакюсю, от ыйыгар 4. Тобата Гион Ямагаса (Tobata Gion Yamagasa), Китакюсю, от ыйыгар 5. Куросаки Гион Ямагаса (Kurosaki Gion Yamagasa), Китакюсю, от ыйыгар 6. Китахара Хакушу бэстибээл (Kitahara Hakushu Festival), Янагава, сэтинньи 1-3 кк
Салгын суола
Китакюсю саҥа аэропорда (New Kitakyushu airport)
Үөскээһин битигэ
Үөскээһин битигэ (בְּרֵאשִׁית; Γένεσις) диэн Танах уонна христиан Эргэ Ыйааҕын бастакы битигэ. Аан-дойду айааһынын, дьон-аймах эрдэтээҥҥи кэмин, Ыһыраайыл уонна дьэбэриэй дьоно өбүгэлэрин туһунан кэпсиир. Битик 50 бастаах уонна 1533 хоһоонноох.
Үөскээһин битигэ икки сороххо арахсар - бастааҥҥы история (1-11 бастар) уонна өбүгэ историята (12-50 бастар). Бастааҥҥы история Таҥара кимэ уонна дьон кинилиин сыһыана быһаарыллар. Таҥара үтүөнү гынан дьону айар. Онуоха дьон аньыыны оҥорбуттарын иһин Таҥара дьону эһэргэ сананар. Кырдьыксыт Нойу уонна кини дьиэ кэргэнин эрэ тыыппат. Онон Ной дьон-аймах ууһун салгыыр. Өбүгэ историята Таҥаранан талыллыбыт дьэбэриэй дьонун эрдэтээҥҥи кэмнэрин туһунан кэпсиир. Ной сыдьаана Абыраам төрөөбүт орунуттан (Ур хото) Таҥаранан бэриллибит Ханаан сиригэр тиийэн олохсуйар. Абыраам уола Ысхаак, сиэнэ Дьаакып. Дьаакып кэлин "Ыһыраайыл" диэн ааттанар. Кини биир уола Дьуоһуп дьэбэриэйдэри Египекка ыҥырар. Таҥара кинилэргэ улуу кэскили мэктиэлиир.
Кыргыс хаҕаната
Кыргыс хаҕаната (Улуу Кыргыз каганаты) – Барс-бэк хаҕан тэрийбит уонна VI–X үйэлэргэ Соҕуруу Сибииргэ баар буола сылдьыбыт былыргы кыргыстар дойдулара. Хаҕаннар Барс аҕа ууһуттан эрэ буолар кыахтаах этилэр. 840–916 сылларга Кыргыс хаҕаната муҥутуур күүһүгэр тиийбит этэ. В.В. Бартольд бу кэми "кыргызское великодержавие" диэн ааттаабыта.
История
уҥа|мини|284x284пкс|Кыргыс хаҕанатыгар анаммыт [[Кыргыстаан|Кыргыс сирин марката. 2013 сыл]] уҥа|мини|284x284пкс|Кыргыс хаҕанатыгар анаммыт [[Кыргыстаан|Кыргыс сирин марката. 2013 сыл]] уҥа|мини|284x284пкс|Кыргыс хаҕанатыгар анаммыт [[Кыргыстаан|Кыргыс сирин марката. 2013 сыл]] "Кыргыс хаҕаната" диэн өйдөбүлү аан маҥнай түүр историятын чинчийээччи академик В.В. Бартольд туттубута.
Енисей кыргыстара VI—VII үйэлэр тыа омуктарын кытта элтэбэр диэн баһылыктаах былыргы түүрдэр хаҕанаттарын кытыыларыгар туспа кыра улуус тэрийбиттэрэ. VIII үйэ саҕаланыытыгар Барс-бэк диэн кыргыстар баһылыктара көҥүл туһугар түүрдэри утары сэриини саҕалаабыт уонна бэйэтэ хаҕан буола сатаабыт.
Кыргыстар 840 сыллаахха уйгуурдары кытта сэриилэһэн баран Уйгуур хаҕанатын суох гыммыттар, ол сэрии түмүгэр Тыва уонна Моҕол сирин баһылаабыттар. Кыргыстар куоппут уйгуурдары эккирэтэн Иртыш уонна Амур өрүстэргэ, Илиҥҥи Түркистаҥҥа тиийбиттэр. Академик В.В. Бартольд бу кэми "кыргызское великодержавие" диэн ааттаабыта.
Енисей кыргыстара сэриилэһэннэр Арҕааҥҥы Сибиир соҕуруу өттүгэр диэри тиийбиттэрэ. Кинилэртэн куотан былыргы угордар-мадьярдар Урал хайаларыттан арҕаа диэки көспүттэр.
80 сыл буолан баран Кыргыс хаҕаната Моҕол сириттэн барбыт. Ол кэмҥэ Енисей кыргыстара сүрүннээн Енисей, Иртыш өрүстэринэн уонна Алтаайга олорбуттара.
Култууралара
Сэрииһиттэр "таҥараттан айдарыылаах хаҕаҥҥа" сулууспалыыр ытык иэстээхтэр диэн сананаллара. Хаҕанат баһылыга хаҕан диэн ааттанар. Хаҕан кэргэнэ катун (хотун) дэнэр. Дьон хаҕаны сирдээҕи Таҥара (Тэнгри), катуну Умай (сир айыыта) диэн өйдүүллэрэ.
Кыргыстар былыргы түүрдэр курдук руна суруктаах этилэр. Бу сурук Согд сириттэн кэлбит буолуохтаах уонна муҥур уһугар арамейскай төрүттээх буолар.
Дьон үксэ биир сиргэ олорор уонна ону-маны үүннэрэр этэ, холобур, бурдук. Сорох источниктар туоһулуулларынан былыргы кыргыстар куораттардаах этилэр, ол эрээри маны бигэргэтэр археологическэй даннайдар суохтар. Кыргыстар Илиҥҥи Түркистаны, Афганистаны, Орто Азияны, Кытайы уонна Тибиэти кытта атыы-эргиэн ситимнээх этилэр.
Сэрии дьыалата
Хаҕан үрдүкү былааһа сэрии күүһүгэр олоҕорор этэ. Сэрии уон тыһыынчалаах (түмэн) уокуруктарга арахсара. Кыргыстар аттаах сэрииһити алып диэн ааттыыллара, кини сэриитин сэбэ: үҥүү, кылыс, ох саа, сүгэ. Сэрии сангуннар (генераллар) салайаллара. Сэрии атын сололоро — бэк, тархан, тутук, дьархан уо.д.а. Сэрии дьонун ахсаана 100 000 киһиэхи тиийэрэ: олортон 30000 талыллыбыт кыргыс сэрииһиттэрэ, 70000 сэрииһит кыштымнартан, ол аата кыргыстарга бэриммит омуктартан
Хорасан
Хораса́н (перс. خراسان‎ — Xorâsân — күн хантан тахсар сирэ) — Илиҥҥи Ираҥҥа баар былыргы уобалас аата. «Хорасан» диэн аатынан өссө Сасанидтар саҕаттан биллэр. Аан дойдуга шафран уонна барбарис үүнэр дойдутунан аатырар. Ону таһынан манна олус үчүгэй, бастыҥ хаачыстыбалаах көбүөрдэри тигэллэр. Бу манна Фирдоуси, Омар Хайям уонна Имам Реза гробницалара бааллар.
Сирин-уотун тыырыыы
Хорасан диэн Иран саамай киэҥ, улахан сирдээх-уоттаах уобалаһын 2004 сыллаахха балаҕан ыйын 29 күнүгэр үс аҥы араарбыттарын түмүгэр Хотугу Хорасан, Соҕурууҥу Хорасан уонна Хорасан Резави диэн баар буолбуттара. ХотугуХорасан, киин куората: Боджнурд, атын куораттара: Ширван, Джаджарм, Мейнх уонна Самлаган, Эсфарэйен. Соҕуурууҥу Хорасан, киин куората: Бирдженд, атын куораттара: Сараян, Нахбандан, Сарбишех Хорасан Резави, киин куората: Мешхед, атын куораттара: Гоучан, Даргаз, Ченаран, Сарахс, Фариман, Торбате-Джам, Тэйбад, Фердоус, Гэйен, Хаф уонна Раштхар, Кашмар, Бардаскан, Нишапур, Сабзевар, Гонабад, Калат, Бошруех уонна Халиль Абад.
Хорасан устуоруйата
Улуу Хорасан урут хаһан эрэ билиҥҥи Ираҥҥа, Таджикистаҥҥа, Узбекистаҥҥа, Туркменияҕа сыстар сири-уоту бас билэрэ. XIV—XV үйэлэргэ Хорасан наука уонна искусство киининэн аатырара. Манна (сүнньүнэн Герата куорака) Лутфи, Джами, Алишер Навои, Фегани Баба, султан Хусейн Байкара диэн ааттаах-суоллаах поэттар олорон ааспыттара.
В.Н. Леонтьев “Саха художественнай литературатын, кини сайдыытын туһунан”
Бу ыстатыйа 1927 сыллаахха “Чолбон” сурунаал 5-6 нүөмэрдэригэр бэчээттэммит. Ол эрээри, В.Н. Протодьяконов хрестоматиятыттан булан аахтым. Ыстатыйаҕа саха литературата төрүттэммит кэмиттэн саҕалаан Саха Сиригэр Сэбиэскэй былаас олохтонуутугар дылы кэми хабан көрдөрөр. Саха суругунан литературатын 1900 сыллааха А.Е. Кулаковскай “Байанай алгыһа” диэн ырыаны суруйан саҕалаабыта диир. Ол гынан баран, Василий Никанорович Леонтьев саха литературата төрүттэммит сылынан 1913-1914 сс. этэр. Тоҕо диэтэххэ, бу кэмнэргэ литература бары көрүҥэр (поэзия, проза, драма) суруйар этилэр, саха литературатын куорматын төрүттээбиттэр уонна бу айымньылар тута бэчээккэ тахсан испиттэр эбит.
Ыстатыйа сүрүн сыала-соруга, мин өйдөөбүппүнэн, “Саха литературатыгар саҥа олоҕу хайдах көрдөрүөххэ сөбүй?” – диэн. В.Н. Леонтьев саҥа олоххо төрөөн-үөскээн улааппыт эрэ киһи ону көрдөрөр кыахтаах диэн этэр. Уонна ону хайдах көрдөрөргө, киһини хайдах ойуулуурга, холобурдары аҕалан үөрэтэр. Киһини уопсай ылан ойуулаамаҥ, холобур хомуньуус туһунан суруйар буоллаххытына, кинини уруйдаан-айхаллаан, аҥардас үчүгэй эрэ өттүн ойуулаабакка, икки өттүттэн ойуулааҥ. Кинилэр эмиэ син киһи курдук хомойоллор, хараасталлар, кыыһыраллар, куттаналлар. Биир өттүнэн ааптар ити кэминээҕи критиктэри сэмэлиир: “Ону критик алыс баһааҕырпакка эрэ ыйан баран үчүгэй өттүн эмиэ быһаарыахтаах. Оччоҕо эрэ литературабытын саҥа олох диэки салайыахпыт” [142]. Ол гынан баран, аны иккис өттүттэн ылан көрдөххө, “эргэ суруйааччылар” (ааптар тылын тутуннум) саҥа олоҕу сатаан хоһуйуохтара суоҕа диэн этэрэ, ааҕарга олуона соҕус. Ол гынан баран кини Софроновтан, Неустроевтан кэтэһэбит диир.
Саха литературатын сайдыытын икки өттүттэн көрөр: 1) тас өттүттэн уонна 2) ис майгынын. Биһиги суруйааччыларбыт 1917 сыллаахха дылы төрүт сүрүн литературанан ааҕыллан, саха хайдах баарынан көрдөрөр (реализм, самобытность). Оттон атын омук суруйааччыларын үтүктүү да баар булоллаҕына. Сэрэнэн, сахаҕа майгынныыры эрэ үтүетэллэрэ диэн этэр.
В.Н. Леонтьев бастакы литературнай критиктэр истэригэр киирсэр. Онон бу кэмҥэ маннык критическэй ыстатыйалар барыта саҥалыы көрүү буолара саарбаҕа суох. Мин санаабар, В.Н. Леонтьев сүрүннээн сөпкө суруйар, ол гынан баран эмиэ да саха литературата төрүттэммитэ уонча сыл буолла диир уонна Кулаковскайдааҕы эргэ суруйааччылар диирэ уонна биһиги саха суругунан литературата 1900 сыллаахтан саҕаламмыт диэн диэн өйдүүр буолан, ааҕарга олуона соҕус.
Арыгыны тэйитии
Арыгыны тэйитии диэн улаатан эрэр оҕолортон арыгы иһээччилэри, арыгыһыттары туспа араарыы, тус-туспа дьиэлэргэ сылдьыыларын тэрийии ааттанар. Арыгы иһэр туспа дьиэлэри тэрийии кыра оҕолор арыгы иһээччилэри кытта сылдьалларын, көрөллөрүн, үтүктэллэрин суох оҥорон оҕоҕо арыгы иһэргэ үгэс үөскүүрүн суох оҥорор.
Сахалар кытаанах арыгыны нууччалар кэлиэхтэриттэн ыла билэннэр иһэргэ үөрэнэн барбыттара биллэр. Нууччалары кытта хайдах эйэлээхтик билсиспиттэрин туһунан суруйбаттар эрээри, нуучча норуотун былыргыттан олохсуйбут үгэһинэн ыалдьыты арыгынан күндүлээһин буолар. Кытаанах арыгыны үйэлэригэр испэтэх саха дьоно арыгынан дэлэччи хатаҕалааһыны хас эмэ үйэлэргэ син тулуйан, үөрэнэн бу кэмҥэ тиийэн кэллилэр. Арыгы дьон өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥмититтэн соҕотохто ылан быраҕа охсон кэбиһии хаһан да кыаттарбат. Былаас күүһүн туһанан арыгыны суох оҥоруу эбэтэр бобуу эмиэ кыаттарбатын «перестройка» кэмин иннинээҕи букатыннаахтык бобуу холобура үгүстэри итэҕэппитэ. Үгүс дьон арыгыны букатын суох оҥорууну, элбэх киһи быраабын күөмчүлүүрүн быһыытынан, табыгаһа суоҕунан ааҕаллар.
Арыгыны утары охсуһууга государство былаас күүһүн туһанан аһара эмискэ, кытаанах быһаарыныылары ылыныыта үгүстэргэ табатык өйдөммөт быһыы буолар. Арыгыны бэйэтин суох оҥорбокко, аһара хааччахтааһыны киллэрбэккэ эрэ, арыгы иһээччилэри бэйэлэрин арыгы испэт дьонтон тэйитии ньыматын туттуллар.
Туспа турар аналлаах арыгы иһэр элбэх дьиэлэри тэрийии кэнниттэн, ити дьиэлэртэн атын сирдэргэ, общественнай миэстэлэргэ бэрээдэгэ суох арыгы иһээччилэри былаас күүһүн туһанан бэрээдэккэ ыҥырыллар. Итинник бобуу, хааччахтааһын баар буолуутун арыгы иһэр дьон бэйэлэрэ да өйдүүллэр уонна тутуһаллар. Арыгы иһэр кэмҥэ элбэх астаах, бэрээдэктээх сиргэ олоро түһэн аһааһын итирбэт, аһара испэт буолууга улаханнык көмөлөһөрүн таһынан бэйэтэ үчүгэй майгыга ыҥырар холобурунан буоларын эмиэ туһаныллар.
Уулуссаҕа уонна общественнай миэстэлэргэ эдэр дьон арыгы иһэллэрэ кыра, улаатан эрэр оҕолорго олус куһаҕан холобур буолар. Оҕолор бэйэлэрин улааппыт, бастаан иһээччилэрин ити холобурдарын көрөннөр баҕа санааларын ону толоруу диэки салайдахтарына, улааттылар даҕаны үтүктүбүтүнэн бараллара ханнык да саарбаҕа суох. Кыра оҕолор улаата түһэн, бэйэлэрин толкуйдуур өйдөрө-санаалара сайдан, бөҕөргүөр диэри арыгыһыттары, арыгыны элбэҕи иһиини, итириини соччо көрбөтөхтөрүнэ даҕаны бэйэлэригэр ордук буолар. Арыгы испит киһи үөрэрэ-көтөрө, ыллыыра-туойара кыра оҕо өйүгэр олох маннык, арыгылаах буоллаҕына ордук үчүгэй эбит диэн өйдөбүлү иҥэрэр, оннук үгэһи үөскэтэр буолан куһаҕана улаатар, куруук дьайа сылдьар сабыдыалланар.
Арыгы иһиитин туспа араарыыны оҥордоххо саҥа улаатан иһэр оҕолорго уулуссаҕа уонна общественнай миэстэлэргэ арыгы иһэн куһаҕан холобуру көрдөрүү суох буолар. Бу былааны тутустахха кэлэр көлүөнэ эдэр ыччаттар арыгы иһиититтэн сыыйа тэйэн бараллар. Манна ордук улахан туһаны, ити арыгы иһэр дьиэлэр соччо үчүгэйэ суох сурахтара оҥорор. Куһаҕан сурахтар уонна холобурдар дьону ордук түргэнник ол сирдэртэн тэйитиэ этилэр. Төрөппүттэрин уонна арыгы испэт дьон көмөлөрүнэн улаатан иһэр оҕолор итинник, соччо үчүгэйэ суох миэстэлэртэн тэйиччи туттуна сылдьарга үөрэнэн хаалыахтара.
Маннык туспа турар аналлаах аһыыр, арыгы, пиибэ иһэр дьиэлэри тэрийэн арыгы иһээччилэри, атын арыгы испэт дьонтон уонна саҥа улаатан эрэр оҕолортон тэйитэн, арааран биэрдэххэ сыыйа-баайа кэлэн иһэр көлүөнэлэр арыгыттан арахсан, тэйэн баралларын ситиһиэххэ сөп. Арыгыны иһэри бэрээдэктииргэ эйэлээх ньыманы, арыгыны тэйитиини эрэ туттан, арыгыһыттар аҕыйаан баралларыгар оҥкул ууруохха сөп.
Бу саҥа тэриллэр арыгы иһэр уонна аһыыр дьиэлэри былыргы куһаҕан сурахтаммыт кабаахтары кытта тэҥнээһин улахан сыыһа. Ханнык да буолбутун иһин биир үйэттэн ордук кэм аастаҕа, дьон-сэргэ өйө-санаата арыыйда сайынна, үөрэҕи-билиини баһылаатылар. Билигин атын үйэ, урукку курдук арыгы иһиитигэр үөрэнэ сатыыр буолбакка арыгыны испэт буолууга үөрэнэр кэм.
Арыгы иһээччилэр саһан олорон иһэр сирдэрэ олорор дьиэлэрэ буолар. Дьиэтигэр арыгылыыр аҕа уол оҕото, аҕатын үтүктэн, кини курдук эмиэ арыгыны иһэргэ үөрэнэн хаалыан сөбө олус куһаҕан. Арыгыны иһии үгэһэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн салгыы баран уонна эбиллэн иһэрэ олохсуйан хаалбытын туспа турар аналлаах арыгы иһэр дьиэлэри тэрийэн суох оҥоруллар. Бу дьиэлэри тэрийии арыгыны иһэр буолуу салгыы баран, эдэр көлүөнэлэргэ бэриллэр сибээһин быһан, арыгыһыттар аҕыйаан барыыларыгар дьэ тириэрдиэн сөп.
Куорат уулуссаларыгар, араас дьоннор сынньанар общественнай миэстэлэригэр арыгыны, пиибэни иһии олус тэнийбитин үтүө санаалаах дьон бэлиэтииллэрэ элбээтэ. Ордук бырааһынньыктар кэмнэригэр общественнай миэстэлэргэ, кыра оҕолор оонньуур, сынньанар сирдэригэр эдэр ыччаттар арыгыны, пиибэни элбэхтик иһэллэрин бэлиэтииллэр. Арыгы иһэргэ улахан проблемалар баалларын дьон үксэ билэллэр.
Уулуссаҕа, общественнай миэстэлэргэ арыгыны иһиини тохтотуохха. Бу этиигэ бары сөбүлэһэллэр. Кыра оҕолор арыгы иһэр дьону көрөн үтүктэллэрэ куһаҕан үгэһи иҥэринэн хаалалларыгар тириэрдэрин тохтотуу эрэйиллэр. Арыгы иһэр дьоҥҥо элбэх ахсааннаах аналлаах дьиэлэри оҥордоххо эрэ, бу үтүө баҕа санаа олоххо киирэрэ кыаллыан сөп.
Киһи барыта биирдэ арыгы иһэригэр биирдии бытыылка арыгыны ылан соҕотохто иһэн кэбиспэт. Сорох киһи биир эмэ үрүүмкэ арыгыны иһиэн баҕардаҕына, атын дьону эмиэ көҕүлүүрүгэр тиийэр. Норуот ол иһин «үс буолан кыттыһан иһиэххэ», диэн этиини үөскэппит эбит. Биир бытыылка арыгы элбэх дьон арыгылыырын саҕалыыр, онтон арыгыны аҥардас бытыылкаларынан эрэ атыылааһын үгүс элбэх киһи арыгыны иһэллэригэр тириэрдэр. Маннык элбэх дьон кыттыһан арыгылыырын суох оҥорор туһугар арыгыны үрүүмкэнэн атыылыыр сирдэри, арыгы иһэр дьиэлэри элбэхтик тэрийэн үлэлэттэххэ, бу дьыала көнөр суолга киириэ этэ.
Арыгы иһиэн баҕарбыт биир киһи аналлаах, чугас турар аһыыр уонна арыгы иһэр дьиэҕэ киирэн, атын дьону аймаабакка эрэ, сөп буолуор диэри бэйэтэ иһиэн сөп. Бу киһи ол аналлаах дьиэҕэ киирэн арыгы истэҕинэ атын арыгы испэт дьону: кэргэттэрин уонна кыра оҕолору эрэйдиирэ, куһаҕан үгэскэ оҕотун үөрэтэрэ букатын суох буолуо этэ.
Арыгыны кытта охсуһууга элбэх санаалар этиллэллэр. Ордук баһыйар өттүн «былыргылыы», коммунистардыы, күүс өттүнэн бобо охсон кэбиһэр санаа ылар. Көннөрү, көнөтүк толкуйдаатахха туох да олус үтүөкэн санаа курдук. Бобо охсон кэбиһии биһиги ортобутуттан арыгыны утары охсуһааччылар үгүс өттүлэрэ кырдьаҕастар уонна дьахталлар буолалларын бэлиэтиир. Ыл да, бобо охсон кэбиһии букатын табыллыбатын өйдүүр кэм син кэлэн эрэр буолуон сөп этэ. Сөп түбэспэт санаалаах дьону барыларын сүөһү курдук үүрэ-хаайа сылдьыы тохтуур кэмэ эмиэ кэллэ. Арыгы суох буоллаҕына иһээччилэр, атын арыгыны солбуйааччылары буланнар уонна оҥостоннор син-биир испитинэн, итирбитинэн бараллара эмиэ даккаастанан турар чахчы буолар.
Кырдьаҕастар уонна дьахталлар наркоманнар диэн дьон баалларын уонна сылтан сыл аайы элбээн иһэллэрин соччо билэ иликтэр. Бу арыгытааҕар ордук күүстээх эмп эдэрдэр өйдөрүн-санааларын кылгас кэмҥэ күүскэ буортулуур кыахтаах. Арыгы суох буолуута эбэтэр сыаната үрдээһинэ эдэрдэри, аны ол, наркоманнар диэки үтүрүйэрэ эмиэ билиннэ, дакаастанна. (1,16).
Арыгыны боппокко эрэ, өссө киэҥник атыылыы туран, дьон өйдөрүттэн-санааларыттан тэйитии эрэ туһалаах буолуо. Кыра, саҥа улаатан эрэр оҕолору арыгыһыт буолуу үгэстэригэр үөрэтимиэххэ, арыгыһыттары кытта кыттыһыннарымыахха, тус-туспа араартыахха, тус-туспа дьиэлэргэ сылдьалларыгар үөрэтиэххэ. Арыгыны кыра оҕолортон тэйитэр туһугар, туспа турар аналлаах арыгы иһэр дьиэлэри элбэхтик тэрийэн, арыгы иһээччилэри онно олохтуохха.
Арыгыны иһэр дьиэлэри элбэҕи тэрийии кэнниттэн, дьон бырааптарын күөмчүлээбэккэ эрэ, былаас күүһүн туһанан уулуссаҕа, общественнай миэстэлэргэ арыгыны, пиибэни иһэ сылдьааччылары бэрээдэккэ ыҥырыахха дьэ сөп буолар. Арыгыны аналлаах дьиэҕэ эрэ иһэр кыаҕы дьоҥҥо биэрии сөбүлээн көрөн иһэ үөрэнэллэригэр көмөлөһөр кыаҕа улахан. (2,91).
Туһаныллыбыт литература.
1. "Туймаада" хаһыат. №256. 4.06.2015.
2. Каженкин И.И. Өй көтүүтэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2018. - 152 с.
Сергеевка (Одесса уобалаһа)
Сергеевка (Сергіївка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 275 (2011).
Nickelodeon Movies
Nickelodeon Movies - АХШ киинэ уонна мультик устар тэрилтэтэ, аймахтыы телеканалын кытта Nickelodeon уонна Paramount Pictures медия студияны кытта Sony конгломерат бас билиитигэр киирэр, Америкатааҕы бизнес эйгэтигэр.
Рахлеева Мария Афанасьевна
1945 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Таатта улууһугар төрөөбүтэ.
Владимир Кара-Мурза
Владимир Кара-Мурза (1981–) — Арассыыйа биир биллэр оппозиционнай көрүүлээх политига, 2022 сылтан ыла Владимир Путин ыйааҕынан хаайыыга сытар. Украинаҕа буола турар сэриини утарарынан биллэр.
Paramount Pictures
Paramount Pictures - Нью Йорк куоратка баар улахан мультик уонна киинэ устар тэрилтэ, аатырбыт Sony, Paramount Global курдук медиаимпериалар хам тутуутугар киирэр. Аан Дойдуга биир бөдөҥ уонна киинэлэрэ успехтаах буолан капитализациата үрдүк.
Мухаммад Шах (Бруней)
Мухаммад Шах — Бруней бастакы султаана уонна Бруней-Даруссалам султанааты төрүттээччи, 1363—1402  эбэтэр 1405—1415 сыллардаахха салайбыта.
Олоҕо
1363 сыллаахха исламы ылыныаҕыттан, Бруней бастакы мусульман салайааччыта буолбута. Ислам итэҕэлин ылыныан иннинэ Аванг Алак Бетатар диэн ааттааҕа.
Кини 1402 эбэтэр 1415 сыллаахха өлбүтэ
Тасбаҕа ниндзалар: мутаннар айдааннара
Тасбаҕа ниндзалар: мутаннар айдааннара - Nickelodeon Movies айымньыта, Атырдьах ыйын 1 күнүгэр 2023 сыллаахха Аан Дойдуга тахсыбыта.
Сүжета
Тасбаҕалар мутаннары кытта киирсиилэрэ...
Янцзы
Янцзы Кытай уонна Азия ордук уһун өрүһэ, уһутунан аан дойдуга үһүс (Нил уонна Амазонка кэнниттэн).Кытай цивилизациятын төрөөбүт сиринэн ааҕыллар.
Уһуна 6,300 километр уонна Кытай арҕаа провинцияларыттан Илин Кытай байҕалыгар дылы барар.
Көрбөттөр күннэрэ
ВОЗ бу киһи төрөөбүт күнүгэр көрбөттөр күннэрин бэлиэтииргэ уураахтаабыт.
Арассыыйаҕа 280 тыһыынча бастакы уонна иккис группалаах көрбөт инбэлииттэр бааллар.
SoFi
SoFi - АХШ харчы стартап тэрилтэтэ, онлайн брокер уонна банк буолар. Аан Дойдуга биир түргэнник капитализациата үрдүүр. 2011 сыллаахха Сан Францискаҕа төрүттэммитэ.
Venmo
Venmo - Америка төлөбүр системата, 2009 сыллаахха төрүттэммит. Билиҥҥи кэмҥэ 45 омук сиригэр үлэлиир. Нолуогтан куотаргар сөптөөх инструмент американнарга, Venmo нөҥүө харчы быраҕыы налоговай сервиска көстүбэт.
Серпневое
Серпневое (Серпневе) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 786 (2011).
Citibank
Citibank (Citibank International), сир шаарын үрдүнэн биир саамай тутаах уонна баай харчылаах баана буолар, 204 араас омук дойдуларыгар үлэлиир (Арассыыйаҕа уонна Саха Сиригэр Ситибанк Рус диэн филиаллаах). Уопсай глобальнай капитала 2 трлн долларов тэҥнэһэр.
Citibank 56 дойдуларга саамай улахан баанынан биллэр, олор ахсааннарыгар Арассыыйаҕа уонна Америкаҕа. Аан Дойдуга системнай бааннар ахсааннарыгар киирэр.
Citibank бэйэтэ Citigroup диэн улахан харчы конгломератыгар киирэр.
Тутонг
Тутонг — (малайск.Daerah TutongDaerah Tutong) — Бруней киинигэр баар 4 уокуруктан (даералартан) биирдэстэрэ.