cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тыл өйү-санааны кытта тутулуга
«Ы» дорҕоон «Ыы» буола холбостоҕуна ытааһыны үөскэтэр. Ханнык баҕарар тылга «ыы» дорҕоон сыһыннаҕына бу тыл суолтата мөлтөөн, бүтүүтэ ытааһыннаах буолуохтааҕа арыллар. Холобурга, бар диэн тылга «ыы» дорҕоон сыһыннаҕына барыыны, өлүүнү биллэрэр өйдөбүллэнэр. Сыт диэн тылга «ыы» дорҕоон эбиллиитэ мөлтөөһүн, сытыы кэлэрин тэҥэ аны биилэнэн, уһуктанан ордук кутталланарын быһаарар. Ыт диэн тыл ытыы буола уларыйдаҕына алдьархайы оҥорорун таһынан ытааһыны эмиэ көрдөрөр. Ас диэн бэйэтэ үчүгэй суолталаах тылбытыгар «ыы» дорҕоон сыһыннаҕына аһыы диэҥҥэ кубулуйан букатын да буорайыыны, аспыт буорту буолбутун, аһыйбытын биллэрэр.
Бу быһаарыыбытын өссө дириҥэтэр, халбаҥнаабат гына түмүктүүр «Айыы-айа» диэн эстиини-быстыыны, мөлтөөһүнү уонна «Аһыы-аба» диэн кыһыйыы-абарыы күөдьүйүүтүн биллэрэр тыллар бааллар.
Ай диэн бэйэтэ үтүө, саҥаны арыйар икки утарыта, үчүгэй уонна куһаҕан суолталарын холбуу бииргэ илдьэ сылдьар тылга «ыы» диэн ытыыр дорҕоон сыһыннаҕына бу саҥаны айыы туох эрэ куһаҕаннаах буолан ытааһынынан бүтүөхтээҕэ чуолкайдык быһаарыллар. Уһаабыт «ыы» дорҕоон куһаҕан суолтата хаһан да уларыйбат. Бу ытыыр дорҕоон суолтата саха тыла олус былыргытын, аан маҥнайгы тыл буоларын халбаҥнаабат гына быһаарар.
Айыы диэн тыл уһаабыт «ыы» дорҕоонунан бүтэрэ хаһан даҕаны үчүгэйгэ тириэрдибэтин, үчүгэйгэ, алгыска туттуллуо суохтааҕын биллэрэр.
Саха тылыгар «р» дорҕоон ордук ыгыллан, хатыланан «рр» диэҥҥэ тиийэн хааллаҕына ырдьыгынааһыҥҥа кубулуйар. Айылҕа бары кыыллара ырдьыгыныыллар, ыгааһынтан көмүскэнэллэр. Ыт аһылыгыттан көҥөөтөҕүнэ эбэтэр маныы сытар дьиэтигэр киллэримээри ырдыгыныыр. «Р» диэн ырдьыгынааһын бар диэн өйдөбүллээх, соннук көнөтүк өйдөнөр. «Бар» диэн тылбыт «Киэр бар» диэн эбиллэн этилиннэҕинэ, «р» дорҕоон эбии хатыланан ордук күүһүрэр, кытаатар, ырдьгынааһыҥҥа кубулуйан барар. Киһиттэн тэйэн биэрэххэ эрэ табыллар кэм кэлбитэ биллэр.
«Тур-р» диэн олус күүскэ этиллэр тылга холоотоххо «Кэл» диэн тыл быдан сымнаҕас, кэлимиэххэ да син курдук. Нуучча тылыгар ырдьыгыныыр «р» дорҕооннор тыл иннигэр тураллар. Эрдэттэн ырдьыгынаан, суоһурҕаммытынан бараллар. Холобурга, рычит, рык.
Саха тылын күүһэ, иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьар. Тылы үөскэтэр дорҕооннор суолталара бу тыл суолтатыгар сөп түбэһэллэр. Холобур, «Ытыыр»,- диэн тыл ыы буукубаларын дорҕоонноро үөскэтэр суолталара бу тыл бэйэтин суолтатыгар сөп түбэһэллэр. Нуучча тылыгар ытааһын «Плач», диэн тылынан бэриллэр. Бу тыл дорҕоонноро ытааһыны кытта ханнык да тутулуктара суох.
Сахалыы «Айыы» диэн тыл суолтата өйү-санааны кытта «Ай» диэн дорҕоонунан быһаччы тутулуктаах, онтон «Грех» диэн тыл киһи өйүн-санаатын кытта ханнык да тутулуга, сыһыана суох. Нуучча тыла кэлин үөскээбит, буккуллубут, киһи өйүгэр-санаатыгар дириҥник тиийбэт тыл буолар.
Дорҕооннорун суолталара сөп түбэстэхтэринэ тыл өссө күүһүрэр. Суруйааччылар, поэттар итини табан туһаннахтарына дьон бары сөбүлээн ааҕар айымньыларын айаллар.
«Й» дорҕоон ыйан биэрэри тэҥэ халлаан ыйын холбуу көрдөрөр. Ый Сиргэ баттааһыны оҥорор. Муора уута үллүүтэ уонна түһүүтэ Ый тардыытыттан тутулуктаах. Саха дьоно Ыйы өйү-санааны төрүттүүр диэн этэллэр. Ый туолбут кэмигэр киһиэхэ түүлэ элбиир, чуолкайданар уонна бу кэмҥэ көстүбүт түүллэр үгүстүк туолаллар. «Й» дорҕоон өйү-мэйиини кытта итинник тутулуктаах.
«А» уонна «Й» дорҕооннор холбоһон «Ай» диэн өйгө-санааҕа олус суолталаах тылы үөскэтэллэр. Бу тыл өй-санаа сайдыытын быһаарар, ханнык баҕарар саҥаны айыыны бэлиэтиир, саҥаны арыйыы өйтөн-санааттан тутулуктааҕын, онтон үөскээн тахсарын быһаарар.
Ай диэн тылтан төрүттэнэр «Айыкка» диэн тыл бу айыы иккис өрүтэ куһаҕанын, ыарыылааҕын киһи барыта билэр гына көнөтүк быһаарар. «Айыкка» диэн соһуччу, урут биллибэт ыарыыттан айманар саҥа, кэһэйбит эҥин бэлиэ буолар. «Айыы-айа» диэн саҥа аллайыы сылайыыны-элэйиини, мөлтөөһүнү биллэрэр.
Хас биирдии дорҕооннор киһи өйүн-санаатын үөскэтэллэр. Бу быһаарыы ордук киһи аатын дорҕоонноро өйүн-санаатын төрүттүүллэринэн чуолкайданар. Кытаанах дорҕооннордоох ааттаах оҕо чиҥ, дьиппиэн майгылаах буола улаатар. Чыҥыс диэн ааттаах оҕо Чыныс хаан суолун солуур кыахтанарын өй-санаа, кут-сүр үөрэҕэ бигэргэтэр.
Киһиэхэ аата олус дириҥ суолталаах. Аат дорҕоонноро өйү-санааны чочуйан оҥороллор. Киһини куруук аатын кыччатан «Ваньканан» эбэтэр «Саньканан» ааттыы сырыттахха, кыра аатын курдук өйө-санаата оҕотунан хаалан хаалар, ылгын уолга кубулуйар. Иванушка дурачок буолбута куруук кыччатан ааттааһыны кытта быһаччы сибээстээх.
Сахалар киһи аатыгар олус улахан суолтаны биэрэллэр. Оҕо улаатан өйө-санаата киириитигэр улахан киһи аатын биэрэн, иҥэрэн өйүн-санаатын төрүттүүллэр. «Ааты түһэн биэримэ»,- диэн этии үчүгэй да аакка харыстабыллаахтык сыһыаннаһар наадатын быһаарар.
Айылҕаҕа «Ма» дорҕоон ынах маҕырааһынын кытта сибээстээх. Дьиэ таһыгар ынах маҕыраатаҕына, бу барахсаммыт кэллим диир, туохха эрэ наадыйдаҕа диэн дайааркалар этэллэр. Бу дорҕоонтон ордук көрдөөһүн, ас наада буолла диэн өйдөбүл үөскээн өйгө-санааҕа олохсуйар.
Саха дьонугар «Па» дорҕоон куһаҕаны, сирэри, сиргэнэри кытта сибээстээх. Өйгө-санааҕа дьайыыта эмиэ оннук. «Па-па» диэн буоллаҕына букатын мөлтөҕү биллэрэр.
Оҕо аан маҥнайгыттан ийэтин, аҕатын ким диэн ааттаан ыҥырарыгар ийэтэ эрэ үөрэтэр. Дьахталлар атын омук тылын үтүктэллэриттэн оҕолоругар аҕаларын «па-па» диэн ааттатан ыҥыттаралларыттан оҕолор аҕаларын соччо ытыктаабат, аанньа ахтыбат буола улааталлар. Эр дьону оҕолоро «Па-па» диэн сирэр дорҕоонунан элбэхтик ааттыылларыттан өйдөрө-санаалара буорту буолар, үгүстэрэ арыгыга ыллараллар, кэргэннэрин оҕолору быраҕаллар, арахсан бараллар. «Па» диэн куһаҕан, сирэр, сиргэнэр өйдөбүллээх дорҕоон дьайыыта сыыйа-баайа тиийэн билигин Россия эр дьонун эстиилэригэр тириэрдэн эрэр. Эр дьон үлэлэрэ-хамнастара мөлтөөһүнэ уонна ахсааннара дьахталлардааҕар быдан аҕыйааһына өйдөрө-санаалара мөлтөөн быстах быһыыга киирэн биэрэллэриттэн, арыгыга ылларыыларыттан ордук тутулуктаах.
«Ма» уонна «Па» дорҕооннор киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыларын саха эдэр ыччаттарын туруктарын тэҥнээн көрүүнэн быһаарыахха сөп. 50-с, 60-с сыллардаахха саха оҕолоро ийэлэрин «Ийэ»,- диэн, аҕаларын «Аҕа»,- диэн ааттаан ыҥыраллара. Бу тыллар саха омук төрүт тыллара буоланнар «и» уонна «а» дорҕоонноро оҕо өйүгэр-санаатыгар ытыктыыр, сыаналыыр өйү-санааны иҥэрэллэр. Бу дорҕооннор сахалар итэҕэллэрин Иэйиэхсити уонна Айыыһыты кытта сибээстээхтэр, өйү-санааны төрүттүүр суолталаахтар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн, саҥа саҥаран эрэр кэмиттэн ыла «Ийэ», «Аҕа» диэн төрөппүттэрин ыҥыра үөрэннэҕинэ өйө-санаата туруктаах буола улаатар. Оҕолор ийэлэрин, аҕаларын ытыктыыр, тылларын истэр буола улааталларыгар, өйдөрүн-санааларын иҥэринэллэригэр бу дорҕооннор көмөлөһөллөр. Оччотооҕу кэмҥэ төрөөн улааппыт эдэрдэр бэрээдэги кэһиилэрэ, уоруулара-алдьатыылара, быстах быһыыларга түбэһиилэрэ отой да суоҕа. Kыра эрдэхтэринэ кытаанахтых, чиҥник, үтүө үгэстэргэ үөрэтиллибит, ийэлэрин, аҕаларын ытыктыыр оҕолор салгыы олохторо туруктаах буолар. Кинилэр билигин даҕаны, лаппа сааһырыахтарыгар да диэри быстах суолга киирэн биэрэн алҕас туттунуулары оҥороллоро букатын аҕыйах.
Билигин куорат сахаларын оҕолоро ийэлэрин, аҕаларын «Ма-ма», «Па-па»,- диэн ааттыырга үөрэммиттэрэ сүүрбэттэн тахса сыл буола оҕуста. Бу кэм устата эдэрдэр өйдөрө-санаалара, майгылара уларыйбыта биллэр уратыланна, ийэлэрин, аҕаларын отой ытыктаабаттар, этэр тылларын истибэттэр. Бу уратылар үөскээһиннэригэр оҕо ийэтин, аҕатын ким диэн ааттаан ыҥырара, дорҕооннор дьайыыларын табан туһаныы суоҕа ордук улахан суолталаах. Оҕо өйө-санаата сайдан иһиитин өр сыллаах кэтээн көрүүлэр түмүктэринэн маннык быһаарыылары оҥоруохха сөп.
Туруга суох өйдөөх-санаалаах, атаах, мааны, ийэлэрин, аҕаларын ытыктаабат, тылларын истибэт оҕолор салгыы олохторугар улахан эрэйгэ түбэһитэлииллэр. Ол түбэһэр быһыыларын манныктарга араартыахха сөп:
1. Өйдөрө-санаалара туруга суох, киһиргэстэр, киэптэнньэҥнэр, ол иһин атын дьону кытта сыһыаннара аһара тыҥааһыннаах, уустук, утарыта харсыһыылаах буолла.
2. Быһаҕынан, биилээҕинэн, саанан сыыһа туттуулары элбэхтик оҥороллор.
3. Арыгыһыт, наркоман буолуулара элбэх.
4. Көрдөөтөллөр эрэ барылара-бары баар буола охсоругар үөрэнэн хааланнар ханнык да үлэни кыайаллара уустугурар.
Былырыыҥҥы сыллааҕар буруйу оҥоруу 7,3 бырыһыанынан эмиэ эбиллибит диэн милиция үлэһиттэрэ дакылааттарыгар этэллэр.
«Московскай комсомолец» хаһыат 2005 сыллааҕы ыам ыйын 11 күнүнээҕи ньүөмэригэр суруйарынан былырыын Москваҕа буолбут бары баһаардартан 71 бырыһыаннара дьон уоту сэрэҕэ суох туттууларыттан уонна табаахтааһыннарыттан тахсыбыттар. Сэрэҕэ суох, тугу даҕаны аанньа ахтыбат иитиилээх эдэрдэр сыыһа-халты туттаннар уоту ыыталлара элбээбитин тэҥэ түргэн сырыылаах массыыналарынан айаннаан иһэн сыыһа тутталлара, дэҥи-оһолу таһаараллара эмиэ элбэх.
Эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруга суоҕуттан быстах быһыыга түбэһэллэрэ элбээтэ. Биирдэ кыыһыран быһа ыстаннахтарына эбэтэр арыгы истэхтэринэ туох эмэ улахан буруйу, дьон оҥорботторун, хара айыыны оҥоро охсон кэбиһэллэр. "Айыы үчүгэй" диэн сыыһа үөрэх сабыдыалынан айыыны оҥорон эдэр саастарыгар хаайыы дьонугар кубулуйаллар, саҥа саҕаланан эрэр олохторо алдьанар. Аныгы ыччаттар көрдөбүллэрэ сиэри таһынан үрдүк, бэйэлэрин кыахтарын, тугу сатаан оҥороллорун кыайан учуоттаабаттар. Төрөппүттэриттэн көрдүүргэ, ыларга, бэлэмҥэ олорорго олус үөрэнэннэр бэйэлэрэ үлэлиир, булар-талар кыахтара кыра. Бары баҕа санааларын төрөппүттэрэ толоро үөрэппиттэрэ оҕолоро атаах буола улааппыттар.
Билигин олох син оннун булан, үлэлиир дьон сөбүгэр соҕус да буоллар хамнас диэн ылаллар. Yлэ суох буолбатах, баар, көрдөөн булуохха эрэ наада. Арай үлэлиэн баҕарар дьоммут, эдэрдэрбит аҕыйахтара хомотор. Бэлэмҥэ үөрэтии сабыдыалыттан эдэрдэр ыарахан диир үлэлэрин үлэлиэхтэрин баҕарбаттар, кыратык үлэлээбитэ буолан баран элбэҕи ылыахтарын баҕара саныылларыттан буруйу барытын хамнас аҕыйаҕар түһэрэллэр.
Төрөппүттэр дорҕоон киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыытын ситэ билбэттэр. Оҕолорун үөрэтиигэ кыайан ылса иликтэр. Кэлэр көлүөнэлэрэ, оҕолоро бэйэлэрин ордук ытыктыыр, тылларын истэр, баҕа санааларын толорор дьон буола улаатыахтарын баҕарар буоллахтарына биһиги этиибитин, үөрэхпитин ылыннахтарына эрэ табыллыахтара. Айылҕа дорҕоонноро киһи мэйиитигэр оҥорор дьайыылара хаһан да уларыйбаттар, атынынан кыайан солбуллубаттар.
Сэбиэскэй былаас эстэрин саҕана олох көнө быһыытыйбытынан туһанан оҕолору аһара көрөн-истэн, атаахтатан, барыта оҕолор тустарыгар диэн этэн үөрэтии тэнийбитэ билигин да салҕанан баран иһэр.
Билиҥҥи кэмҥэ бэйэлэрэ байан-тайан, аһара кыахтаахтык олорор ыаллар олох уонна өй-санаа туһунан санааларыгар оҕустаран көрбөттөр, булуу-талыы, мунньунуу диэки өйдөрө-санаалара аҥардастыы халыйан салаллар. Баай дьон кэлэр көлүөнэлэрэ туруга суох өйдөөх-санаалаах буола улаатаннар бу аймахтар үйэлэрэ уһаабаттар диэн сахалар олох туһунан үөрэхтэрэ этэр. (1,5).
Омук сайдыытын, тылын-өһүн, үлэтин-хамнаһын орто баайыы үлэһит дьон оҥороллор. Yлэһит дьон элбэхтэр. Yлэһит дьон оҕолорун киһи буолуу, киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу өйүгэр-санаатыгар үөрэтэллэр. Бу үөрэх сахалар төрүт үөрэхтэрэ, итэҕэллэрэ буолар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Оруосабай мэчиэт
Оруосабай мэчиэт
Оруосабай мэчиэт(Казань)(тат. Ал мэчет; Онус собуорунай, Татаар кылабыыһатын таһыгар, Намыһах бухаарскай, Өт күөҕэ өҥнөөх) - Казаҥҥа, Саҥа Татаарыскай солобуодаҕа турар мэчиэт. 1906 с. I гильдиялаах атыыһыт Мухаммед-Садык Галикеев үбүлээн туттарбыт мэчиэтэ. 1931 сыллаахха сабыллыбыт. Архитектора биллибэт. Истиэнэтин өҥүнэн ааттаммыт. Мажит Гафури аатынан уулуссаҕа 67 нүөмэрдээх дьиэ. 1998 сылтан, урукку мэчиэт дьиэтэ, Ислам ылыллыбыта 1000 сылынан диэн медресеҕа бэриллибит.Арассыыйа бэдэрээссийэтин, норуот култууратын баайын эрэгийиэнээлинэй суолталаах эбийиэгэ. Татаар өрөспүүблкэтин ЦИК уурааҕынан, 1931 сыл, бэй ыйын 22 күнүттэн мэчиэт сабыллыбыта. Мэчиэт дьиэтэ профилакторий буолбута. Икки эрээт(двусветный) түннүктэрдээх сааланы, аҥаардаан икки этээстээх гыммыттара, арочнай түннүктэри түөрт муннуктаах оҥорбуттара. Минарет үөһээ цилииндирэ уонна шатера көтүрүллүбүттэрэ. 1991 с. Татарскай ССР Миниистирдэрин Кабинетын от ыйын 31 күнүнээҕи 337 нүөмэрдээх уурааҕынан мэчиэт култуура пааматынньыга диэн ааты ылбыта. 2000 с. чөлүгэр түһэриллибит. Мэчиэт үрдүк истиэнэлээх саалалаах уонна хотугу өттүгэр сыһыары тутуллубут сиргэ турар минареттаах. Икки эрээт түннүктэрдээх, түөрт муннуктаах дьиэ, түөрт скаттаах сарайдаах. Киирэр аана, хотугу өттүгэр, минарает аллараатыгар. Антресольнай саала, икки эрээт түннүктэринэн сырдатыллар. Дьиэ түөрт муннуктардаах аллараа олоҕор вестибюль баар. Киниэхэ арҕаа уонна илин өттүттэн икки тутуу сыста тураллар, бииригэр - минаретка тахсар винтовой уонна икки эрээт түннүктэрдээх саалаҕа тахсар кирилиэстэр бааллар. Иккиһэ - үлэлиир дьон сылдьар ааннара. Түөрт кырыылаах олбохтон тахсыбыт аҕыс кырыылаах ярустаах. Ярус эргиччи барар балконнаах. Бүтэһик ярус, сиэдэрэй сталактитовай карнизтаах, конус моһуоннаах үрдүк шатердаах, аллараа өттүгэр тимиртэн иэҕэн оҥоһуллубут эргиччи барар кытыылаах. Мэчиэт дьиэтин илин, кэлин өттүлэрэ, ойоҕосторо эклектика истиилинэн, илиҥҥи матыыптаах элэмиэннэринэн киэргэтиллибиттэр. Ш. Марджани иһитиннэрбитинэн, урут, Оруосабай мэчиэт оннугар, 1808 с.атыыһыт М.А.Апанаев үбүнэн тутуллубут Намыһах мэчиэт дьиэтэ турбут. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_(%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8C) https://tonkosti.ru/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%D0%B2_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8
Пружаны
Пружаны (Пружаны) диэн Беларусь Брэст уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 19 032 (2009).
Pinterest
Pinterest (Пинтерест), АХШ социальнай ситим буолар. 2013 сыл түмүгүнэн АХШка уонна Дьоппуон дойдуларыгар 3 миэстэ ылбыт дьон браузер через киирэринэн (бастакы Facebook буолар, иккис MySpace) уонна Аан Дойдуга эмиэ 3 миэстэ дьон туттарынан (Facebook, WhatsApp кэнниттэн).
Салалтата — Сан Франсиско.
Лиманское
Лиманское (Лиманське) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 385 (2018).
ФБХ
ФБХ (Федерал былааһы харыстааччы), улахан федеральнай тэрилтэ. Сүрүн дьону репрессийалыыр тэрилтэ Аан Дойдуга.
Химияҕа Нобель бириэмийэтэ
thumb|right|250px|[[Вант-Гофф, Якоб Хендрик|Якоб Хендрик Вант-Гофф (1852—1911) Химияҕа бастакы Нобель бириэмийэтин лауреата. Суурадаһыннарга химия динамикатын уонна осмос баттааһынын сокуоннарын арыйбытын иһин ылбыта]] Химияҕа Нобель бириэмийэтэ (Nobelpriset i kemi) Швед хоруоллугун билимҥэ акадьыамыйата сылга биирдэ аныыр бириэмийэтэ. Бу Альфред Нобель 1895 сыллаахха бэйэтэ олохтообут биэс Нобель бириэмийэлэриттэн биирдэстэрэ, 1901 сыллаахтан туттарыллар. Атын бириэмийэлэр: Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ, Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ, Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ уонна Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ.
Бастакы химияҕа Нобель бириэмийэтэ Нидерланд учуонайыгар Якоб Хендрик Вант-Гоффка 1901 сыллаахха туттарыллыбыта. Бу наҕарааданы Нобель Пуондата дьаһайар. Бу бириэмийэни Стокгольмҥа сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан ахсынньы 10 күнүгэр туттараллар (Нобель өлбүт күнэ). .
Химияҕа Нобель бириэмийэтин лауреата көмүс мэтээли, туох иһин  ылбытын туһунан суруктаах туоһу суругу уонна харчынан бириэмийэни тутар. Кээмэйэ Нобель пуондатын дохуотуттан тутулуктаах.
Лауреаттар
25 лауреат органическай химияҕа ситиһиилэрин иһин бириэмийэни ылбыттара — химия атын салааларыттан саамай элбэх. Икки лауреакка — ньиэмэс учуонайдарыгар Рихард Кунҥа (1938) уонна Адольф Бутенандтка (1939) — бырабыыталыстыбалара бириэмийэни ылалларын көҥүллээбэтэҕэ. Кэлин мэтээлин уонна туоһу суругун туппуттара, ол эрээри харчылара тиксибэтэҕэ.
Икки бириэмийэни ылбыт соҕотох химик баар — Фредерик Сенгер (1958 уонна 1980 сыллардаахха). Өссө икки киһи Нобель бириэмийэтин атын салааҕа ылбыттара — Мария Кюри (физикаҕа 1903 сыллаахха уонна химияҕа 1911 сыллаахха) уонна Лайнус Полинг (химияҕа 1954 сыллаахха уонна Эйэ бириэмийэтин 1962 сыллаахха). 187 лауреаттан (2021 сыл туругунан) сэттэтэ — дьахтар.
Химияҕа Нобель бириэмийэтэ аҕыста туттарыллыбатаҕа: 1916, 1917, 1919, 1924, 1933 уонна 1940—1942 сыллардаахха.
Херсон уобалаһа
Херсон уобалас (Херсонська область) — Украина субъега. Киин куората — Херсон. Дьонун ахсаана 1 072 500 (2014).
Анна Политковскайа
thumb|240px|Анна Политковскайа Анна Политковскайа (Анна Политковская, Anna Politkovskaya) (1958–2006), Арассыыйа биир биллэр журналиһа, көҥүл тыл иһин охсуһааччы, демократия иһин туруулаһааччы. Арассыыйа көҥүл буоларын иһин охсуһааччы куһаҕан дьонтон. Чечняҕа дьону пыткалыылларын суруйааччы.
Дьиҥнээҕи суруйарын иһин уонна Владимир Путины кириитикэлээбитин иһин, кинини лифткэ дьиэтигэр ытан өлөрбүттэрэ. Анна оҕолоро этэллэринэн Арассыына ФБХ дьонноро өлөрбүттэрэ.
Анна Политковскайа бэйэтэ Нью Йорк куоратка төрөөбүтэ, 1958 сыллаахха. 2006 сыллаахха ытан өлөрөллөр Москубаҕа.
Гуидак
Гуидак (Panopea generosa уонна уруу көрүҥнэрэ) — двустворчатай моллюск көрүҥэр киирсэр уонна Hiatellidae дьиэ-кэргэниттэн сыльдар. Бу бөдөҥ (1,5 кг диэри ыйааһыннаах) организмнар олус уһун сифоннаахтар (1 м диэри) уонна син кыра (20 см диэри) кэбирэх араакыбыналаахтар. Саамай улахан хаһар моллюсканнан ааҕыллар. «Geoducк» («gweduck») индеецтартан кэлбит тыл, «дириҥник хаһар» диэн суолталаах.
Ас астааhын
Моллюск этэ кытаанах соҕус. Сороҕор США-ҕа бэлэмнииллэр, ол гынан баран сүрүн туhанааччыларынан – Япония уонна Кытай буолар. Японияҕа «мирукуи» диэн ааттыыллар(Tresus keenae «дьиҥнээх» мирукуи биирдэстэрин солбуйааччыта) уонна сиикэйдии сииллэр (сашими көрүҥэр).
Алын Австрия
Алын Австрия  — Австрия хотугулуу-илин сирэ. Олохтоохторун ахсаана 1,546 мөл киһи (Австрия сирдэриттэн 2-с миэстэ ; 2001 с. дааннайынан). Сирин иэнэ 19 178 км² (1 миэстэ).
Алын Австрия киинэ Санкт-Пёльтен куорат, олохтоохторун ахсаана 50 тыһ. киһи. Санкт-Пёльтен Венаттан арҕаа 60 км сиргэ Трайзен өрүс үрдүгэр турар.
Дьаһалтанан тыырыллыы
right|thumb|250x250px|Алын Австрия дьаһалтанан тыырыллыыта
Фламинго
мини Фламинго (Phoenicoperus) - фламингообразнайдар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Тас көрүҥ
Фламинго уһун атахтаах, имигэс моонньуттан, тириитэ кылбаҥныыр. Кинилэр ураты уратыларынан тумус туттар тэрилэ, ол көмөтүнэн ууттан эбэтэр биитэр суураллан бултууллара буолар. Атах тарбахтара уулла сылдьар перонканан ситимнээхтэр. Тэтэркэй эбэтэр кыһыл кыраасканан ас-үөлү ылар кыһыл веществолары эбэллэр. Фламинго зоопаркаларыгар операция ураты көрүҥүн сүтэрбэт, аһыыр аһыгар араас ис хоһоонноох хартыыналар эбиллэллэр: кытаанах моркуоп, минньигэс бүөк уонна, кылаабынайа, бытархай ракообразнайдар.
Олорор сир
Фламинго Африкаҕа, Кавказка (Азербайджан), Соҕуруулуу-Илин уонна Киин Азия, ону тэҥэ Соҕуруу уонна Киин Америкаҕа тарҕаммыта.
Тэтэркэй эбэтэр көннөрү, фламинго холуонньалара Испания соҕуруу өттүгэр, Францияҕа уонна Сардинияҕа бааллар. Бу ыал саамай бөдөҥ уонна тарҕаммыт көрүҥэ. Кини үүнүүтэ 130 см тиийэр уонна эргэ олох бары континеннарыгар көстөр.
Фламинго кыра күөллэр кытылларынан эбэтэр лааҕырдарынан улахан холуонньаларга олороллор. Көс- холуонньа холуонньата сотору- сотору сүүһүнэн тыһыынча уратыны ааҕаллар. Ол эрээри браконьердааһын уонна уйулҕаны урусхаллааһын аан дойду популяциятын сарбыйыыга тириэртэ. Фламинганы илдьэ бараллар, сүрүннээн, олохторун олохсуйаллар, хотугу популяциялары Роза фламинг көппөттөр.
Ол эрээри, кыыл- сүөл атын да көрүҥнэрэ эрэ тыыннаах хаалар айылҕалаах усулуобуйалаах буолуон сөп. Холобур, наһаа туустаах эбэтэр щелочнай күөллэргэ көрсүһэллэр. Бу улахан туустаах күөллэргэ (Артемия курдук), үрдүк сололоох туустан балыгы олорботтор. Ракалар фламинг сүрүн аһа буолаллар. Ордук үрдүк күөллэргэ эмиэ көрсүөхтэрин сөп. Ону таһынан олус улахан температураны таһаара сатыыллар.
Иилиир- саҕалыыр эйгэтин усулуобуйатыгар быһыт тириитэ кыччыыр. Тулалыыр эйгэҕэ патогеннай микробильмнар сайдаллар, оннооҕор тириини тыытар кыах үөскүүр. Көтөрдөр аһыыр сирдэриттэн чугас ыраас ууларга, утахтарга, туус суунарга аналлаах.
Аһааһын
Фламинго аһа кыра ракообразнай, личностар, чиэрбэлэр, моллюскалар уонна уулаах сирдэр диэн буолар. Кинилэр тэтэркэй өҥүнэн кыракый кыһыл үрэхтэртэн буолар, онно каротинид баар[3]. Кинилэр бултааһын хас да көрүҥэ эрэ идэтийэллэр, ол иһин кинилэргэ көмөлөһөр клюс формаларын харахтаабаттар. Сүөһү аһылыгын көрдөөн, Үөһээ Бүлүүттэн Аллараа баар курдук. Үөһээ Бүлүүгэ төбөтүн тутан олорор, ордук баай планкалаах. Айахпар уу киирэн, тумсун сабан баран, көтөр аал баһыгар турар цедилка нөҥүө ууну анньар, оттон ас-үөл барыта сабыллар. Ас- үөл бары түһүмэҕэ олус түргэнник салҕанар.
Фламинг айылҕалаах өстөөхтөрүнэн сэбирдэхтэр, бөрөлөр, шакаллар уонна улахан көтөр кынаттаах адьырҕа адьырҕа, Орлан уонна сокололар буолаллар, үксүн колониялары кытта кэккэлэһэ олороллор. Сороҕор атын сиэмэх дьон эмиэ саба түһэллэр.
Ууһааһын
Биитэр бииртэн үстүү (үксүгэр биир) улахан сымыыт киирэр. Фламингра үрдүк (60 см диэри) эбэтэр кирдээх, ракушкалаах мас уорҕаларыттан үүнэр. Чыычаахтар үчүгэй сайдыылаах, көхтөөх буолан, аҕыйах хонон баран уйатын хааллараллар. Төрөппүттэр эдэр чыычаахтары үүтүнэн аһаталлар, маннык кыраасканы тоҕо сүөгэйдииллэрий[4]. Бу ас улахан көтөр аһылыгар уонна үүтүнэн иитээччилэргэ анал тимирдэринэн бэриллэр. Кини көтөрдөрө икки ый устата аһылыктаналлар, оттон оҕолор тумсун үүнэн тахсыар диэри, бэйэлэрэ ууну фильтрдуур кыахтарыгар кубулуйаллар. Икки аҥар ыйдаах эдэр дьон улахан көтөр кынаттарыгар тиийэллэр.
Биир атах туруута
Икки өттүттэн сүрдээх табыгаһа суох уонна ыарахан позициялаах курдук, фламинтан букатын да кыһамматтар. Анал физиологическай оҥоһук-атах буккуллан, быччыҥнара да үрдүнэн уунумтуо буолар.
Хатан хаалбыт буоллаҕына, лабаалартан охтон түһэрбэт. Чыычаах лабаатын тэбэн баран, садка кэлэн атахтарын токурутан, иҥиирдэрин тоҥсуйан, атахтарын тарбахтарын токурутан, лабаатын ыга тутан тураллар.
Классификация
Норуоттар икки ардыларынааҕы орнитологтар союзтара фламинга үс аныгы көрүҥ үөскүүр
Aurus
thumb|280px|Бэрэсидьиэн уһун баазалаах лимузина [[Aurus Senat|Aurus Senat Limousine (41231SB)]] thumb|280px|Минивэн [[Aurus Arsenal (4125)]] thumb|280px|Седан [[Aurus Senat (4123)]] Aurus (А́урус, Au — «көмүс» и rus — Russia диэн тылы кылгатыы) — үрдүк хаачыстыбалаах представительскай кылаастаах массыыналар бөлөхтөрө.
Хабарҕа ырыата
уҥа|мини|250x250пкс|Үһүс тыас халбаҥнааһынын графига (O3) уонна бэһис (O5) обертон. F — базовай чаас.
Хабарҕа ырыата — хабарҕа уонна күөмэй көмөтүнэн ылланар ырыа тиэхиньикэтэ. Сүрүннээн, Сибиир, Монгуол, Тибиэт уонна Түүр норуоттарын төрүт буолбут муусукаларыгар көстөр. Хабарҕа ырыатын кэмигэр ырыаһыт биирдэ икки тыаһы таһаарар: сүрүн уонна обертон.
Толоруу
Хабарҕа ырыата сүрүн туонтан (намыһах частоталаах "күүгүнээһин") уонна үрдүк куоластан турар буолар (үксүгэр 4 — 13 обертоннар туттуллаллар).
Обертоннар ордук айах, күөмэй уонна хабарҕа көмөтүнэн тыаһы күүһүртэххэ иһиллэр буолаллар. Ол көмөтүнэн ырыаһыт хас даҕаны туону тэҥинэн таһаарар
Хайысхалара
Хабарҕа ырыата, сүрүннээн, түүрдэр (тываларга, тофалардарга, алтайдарга, башкирдарга, хакаастарга, сахаларга, казахтарга, кыргыыстарга), монгуол (монголларга, бүрээттэргэ, калмыктарга) уонна тоҥус-маньчжур (эбэҥкилэргэ) норуоттарын култуураларыгар көстөр. Алтаайдарга уонна хакаастарга кай уонна хай диэн истииллэр тарҕаммыттар. Олору, бастатан туран, улахан кээмэйдээх эпоһы толороллоругар туһаналлар. Башкирдар хабарҕаларын ырыата узляу дэнэр. Сахалар «хабарҕа ырыата» дииллэр. Саха хабарҕатын ырыата тувиннар «каргырааларын» кытта атылыы буолар.
Тувинныы хабарҕа ырыата хоректээр диэн ньыманан толоруллар. Монголия ҕа уонна Тыва ҕа хабарҕа ырыатын үксүгэр хоомей дииллэр.
Тибет омутара хабарҕа ырыатын будда кононнарын ааҕарга туһаналлар. Оннон хабарҕа ырыатын анаан үөрэтэр үөрэх кыһалара баар буолаллар. Олортон биир саамай биллэллэрэ - Гьюме (Гьюдмед) уонна Гьюто манастыырдар.
Хабарҕа ырыата өссө Соҕурууҥҥу Африка коса норуотугар баара. Кинилэр хабарҕа ырыатын umngqokolo дииллэр. Ону сэргэ Канада инуиттара эмиэ ыллыыллар, (katajjaq[en] или Iirngaaq ) дииллэр. Ити икки омукка хабарҕа ырыатын, сүрүннээн, дьахталлар толороллор.
Европаҕа хабарҕа ырыатын Сардиния арыытын бостууктара толороллор.
Муравьев-Апостол Матвей Иванович
Муравьев-Апостол Матвей Иванович — декабрист, "Союз спасения" төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, "Союз Благоденствия" олохтоох быраабатын уонна соҕурууҥҥу декабристар түмсүүлэрин чилиэнэ.
Amnesty International
Amnesty International — Улуу Британия коммерческай буолбатах тэриллии, уопсастыбаннай дьон түмсүүтэ. Сүрүн сыала соруга — дьон быраабын көмүскээһин, көҥүл тылы уонна демократия тарҕатааһын.
Салалтата — Лондон, улахан филиаллара — Нью Йорк, Токио, Париж, Варшава.
2014 кыһыҥҥы Паралимпия Оонньуулара
300px|справа|2014 кыһыҥҥы Паралимпия Оонньууларын логотииба The 2014 кыһыҥҥы Паралимпия Оонньуулара, уон биирис Кыһыҥҥы Паралимпия Оонньуулара, киэҥник Сочига 2014 сыллаах Паралимпия Оонньуулара - улахан аан дойдутааҕы элбэх көрүҥнэргэ инбэлииттэргэ спорт күрэҕэ, Аан дойдутааҕы Паралимпия Комитета ыытар. 2014 сыл кулун тутар 7-16 күннэригэр Россия Сочи куоратыгар ааспыта. 45 дойдулартан кыттааччылар кыттыбыттара. 5 спорт керүҥүгэр 72 медаль комплектара сүүйүллүбүттэрэ. Сноуборд кыһыҥҥы Паралимпиадаҕа бастакытын тахсыбыта.
Куораты быһаарыыта
2001 сыллаахтан Аан дойдутааҕы Олимпия комитета уонна Аан дойдутааҕы Паралимпия комитета сөбүлэһиитинэн Олимпиада ыытыллар куоратыгар Паралимпиада буолуохтаах. 2007 сыл от ыйын 4 күнүгэр Гватемала куоракка Аан дойдутааҕы Олимпия комитета 119-с сессиятыгар куоластааһын түмүгүнэн Сочи куората 2014 Олимпиаданы уонна Паралимпиаданы ыытар быраабы сүүйбүтэ.
Ыытыллар миэстэлэрэ
Урукку Паралимпиада курдук 2014 сыл Кыһыҥҥы Паралимпиадата Олимпиадаҕа тутуллуубут ареналары уонна стадионнары туттар, Сочи Олимпия пааркатыгар, уонна Красная Полянаҕа баар сирдэри. Арассыыйаҕа сылдьарга тоҕоостооҕо сир аҕыйаҕын да буоллар, уонна 1980 сылга Паралимпиаданы ыытарга аккаас биэриллибитэ, тоҕо диэн "ССРСка инбэлиит суох" диэн этиллибитин да иһин, стадионнар, ареналар 2014 сыл тохсунньутугар бэрибиэркэ кэнниттэн Паралимпия комитета стадионнар, ареналар уонна атын сирдэр Паралимпия оонньууларыгар бэлэм диэн мэктиэлиирин иһитиннэрбитэ.
Сочи Олимпийскай паарката (Биэрэктээҕи кластер)
Сочи Олимпийскай паарката Хара муора Имеритин намтаһыыныытыгар тутуллубута, Абхазия кыраныыссатыттан 4 километр ыраах сытар. Оонньуулары ыытыллар ареналара чугас-чугас тураллар. Паралимпиадаҕа туттуллар ареналар уонна стадионнар:
Кыттар дойдулар
{|class="wikitable collapsible" style="width:100%;" ! Кыттар дойдулар (скобкаҕа спортсменнар ахсааннара)
Бразилия, Турция уонна Узбекистан Кыһыҥҥы Паралимпия Оонньууларыгар бастакытын кыттыбыттара.
Соҕуруу Африка, Ванкуверга ааспыт кыһыҥҥы Паралимпия Оонньууларыгар кыттытыбыта да, Сочи Паралимпия оонньууларыгар спортсменнары ыыппатаҕа, ол аата Африка хантыныана кыһыҥҥы Паралимпия оонньууларыгар кыттыбата.
Оонньуу талисманнара
2011 сыл олунньу 7 күнүгэр Олимпия уонна Паралимпия оонньууларын талисманнарын уруһуйдарын кылгас тиһигин көрдөрбүттэрэ. Ол аата Олимпия уонна Паралимпия оонньууларын бииргэ көрдөрбүттэрин үһүс төгүлүн этэ. Лучик уонна Снежинка диэн быһаарыллыбыта Лучик уонна Снежинка атын-атын планеталартан кэлбиттэр. Лучик наар сылаас планетаттан кэлбит, онтон Снежинка наар тымныы планетаттан кэлбит.
Паралимпия уотун эстафетата
2014 сылтан саҕалаан эстафета буолуохтаах куоратынан Британия Сток-Мандевиль куората кыттар буолбута. .
Паралимпия оонньууларын эстафетатын маршрута: : Назрань
Арыллыытын церемонията
Мууһу алдьатыы диэн ааттааммыт арыллыытын церемониятан Фишт стадиоҥҥа кулун тутар 7 күнүгэр ааспыта. Тыыһынчаттан тахса артыыс кыттыбыта, уонна 2500 волонтер кыттыбыта. Россия былааҕын Валерий Редкозубов тутан ааспыта. .
Оонньуулар партнердара
Паралимпия Оонньууларын партнердарынан Олимпия оонньууларын партнердара буолбуттара.
{|
TotalEnergies
TotalEnergies (Тоталь Энерджи, Тоталь Энергүөс), Франция саамай бөдөҥ ниэп уонна гаас хостооччу, уонна саамай бөдөҥ электроэнергия оҥорор тэрилтэтэ. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
2014 кыһыҥҥы Паралимпия Оонньуулара
Өссө маны көр
2014 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
TotalEnergies
Салалтата — Париж.
Sanofi
Sanofi (Санофи), Франция саамай улахан фармациа тэрилтэтэ, Аан Дойдуга сүрүн ультракаин оҥорооччу уонна саахар диабетын эмин оҥорооччу.
Салалтата - Париж
Сүрүн акционердара: Total (39%), L'Oreal (12%), Blackrock (3%). Ордубут акциалара көҥүл эргийэр.
Кашкайдар
Кашкайдар (бэйэлэрин ааттаналлара – qaşqaylar, б.а. — qaşqay, азерб. qaşqaylar, перс. قشقایی‎) – Ирааннааҕы Фарс, Хузестан уонна соҕуруу Исфахан сирдэригэр олорор түүр тыллаах көс биистэрэ. Ирааннааҕы азербайдьаан омугун шахсэвэн диэн бииһин кытта биир төрүттээхтэр. Сорох чинчийээччилэр саныылларынан кашкайдар азербайдьаан тылыгар чугас кашкай тылынан саҥараллар, атыттар этэллэринэн кашкайдар тыллара азербайдьаан тылын диалега эрэ.
Төрүттэрэ уонна ааттара
XIX-с уонна XX-с үйэ бастакы аҥарыгар Эуропа уонна нуучча чинчийээччилэрэ кашкайдар төрүттэрин туһунан араас сабаҕалааһыннары эппиттэрэ. Бу сабаҕалааһыннар сүрүннээн араас кашкай биистэрэ бэйэлэрэ эппит көрүүлэргэ олоҕурар этилэр.
Холобур, В.В. Бартольд уонна XIX үйэтээҕи Ираан сорох чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан кашкайдар халач диэн оҕус бииһиттэн арахсан XI үйэҕэ Ираан киин сирдэригэр олохсуйбуттар. Бу сабаҕалааһыны кашкайдар ахсааннарыгар халач диэн биис баара бигэргэтиэн сөп.
Пьер Оберлинг диэн Америкатааҕы историк сабаҕалыырынан кашкайдар төрүт сирдэрэ Ирааннааҕы Азербайдьаан буолар. Бу чинчийээччи этэринэн кашкайдар биистэрин ааттара Азербайдьаан сирдэрин ааттарын кытта ситимнээхтэр, холобур диэн эттэххэ: Муганлу, Ак-Койунлу, Кара-Койунлу, Бэйгдэли уонна Мусэллу. Ону таһынан П. Оберлинг бэлиэтээбитинэн кашкайдар Тэбриз сирин дойду дииллэр эбит.
Тыллара
Кашкайдар бэйэлэрин тылларын түрки диэн ааттыыллар.
Планк Макс
Планк Макс Карл Эрнст Людвиг (муус устар 23, 1858 Киль — алтынньы 4, 1947,  Гөттиҥен) — Германияттан сылдьар физик. Кини квантовай механиканы арыйбыта уонна ол иһин Нобель бирииһин ылбыта.
Олоҕо
Планк эргэ, интеллигентнай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Кини хос эһэтэ Гөттиҥен университетын теологиятын профессора этэ, аҕата Киль университетыгар юриспруденция профессора этэ, тас убайа судьуйанан үлэлиирэ.
Планк Кильга Дьулиус Вильгельм Планк уонна кини иккис кэргэнигэр Эмма Патцик дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Сүрэхтииллэргигэр Маркс диэн ааттаммыта, ол гынан баран кылгатан Макс диэни туттар этэ. Ол гынан баран, 10 саастааҕар аатын уларыппыта уонна олоҕун бүтэриэр дылы Макс буолан сылдьыбыта.
Дьиэ кэргэҥҥэ алтыс оҕо этэ, ол гынан баран бастакы икки оҕо ийэтин бастакы кэргэниттэн этилэр. Бастакы өйдүүрүттэн кинни Пруссия уонна Австрия армията Киль куоракка киириилэрин өйдүүр эт. 1867 сыллаахха Мюнхеҥҥа көспүттэр, уонна Планк гимназияҕа киирбит, онно кини учууталын Херманн Мюллеры көрсүбүт, ол учуутал эдэр оҕону астрономияҕа уонна механикаҕа уонна бэйэтин предметын - математиканы үөрэппит. Мюллертан энергия хаалар бастакы сокуонун киниттэн үөрэппит. Планк эрдэ, 17 саастааҕар оскуоланы бүтэрбит.
Сиэр-өй-санаа хааччаҕа
Сиэр диэн өй-санаа аһара барбат хааччаҕа ааттанар.
Сахалар сиэр диэн тылы элбэхтик тутталлар. Бу тыл киһи тугу оҥорорун, майгынын быһыытын уонна өйүн-санаатын барытын быһаарар. Бу тыл кэнники нуучча сокуон диэн тылыгар үтүрүттэрэн уонна сахалыы олох үөрэҕин умнуу түмүгэр аанньа тутуллубат буолан сылдьар.
Сахалыы итэҕэли сайыннарыы саха дьонун олохторун сиэр көрдөбүллэригэр киллэрэн биэрииттэн саҕаланар. Ханна да суруллубатах да буоллар сахалар олохторо сиэр быһыытынан баран иһэр. Сиэр — сахалар олохторуттан үөскэтэн таһаарбыт үгэстэрэ, таҥараларын сокуона, өйдөрүн-санааларын хааччаҕа буолар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ улахан да киһи айыыны оҥорорун бобор, ханнык баҕарар саҥаны айыы сиэри иһинэн, сиэри кэспэтэ табыллар. «Киһи быһыыта» диэн этии киһи хаһан даҕаны киһи оҥорор быһыыларыттан атыннык, тиэрэтик оҥорботун хааччыйарга аналланар.
Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта сиэр диэн тылы маннык быһаарар. Сиэр – Дьон туохха эмэ тутуһар майгылара эбэтэр үгэс оҥостубут үөрүйэхтэрэ. Сиэри тутуспат буолуу «Сиэрэ суох, сиэри таһынан, сиэргэ баппат» диэн этиилэринэн быһаарыллар.
«Сиэрдээх киһи» диэн этии сиэри тутуһар, үчүгэй үгэстэргэ үөрэммит киһини быһаарар. (1,404).
Ханнык баҕарар таҥара үөрэхтэрэ өйү-санааны хааччахтыыллар, аһара барарын тохтотоллор. Саха норуотун таҥаратын үөрэҕэ киһи өйүн-санаатын хааччахтыыра — сиэр диэн ааттанар. Киһи хаһан баҕарар, олоҕун ханнык баҕарар кэмнэригэр сиэри кэһиэ, сиэри таһынан быһыыланыа суохтаах. Киһи өйө-санаата, бары оҥорор дьыалалара барылара сиэри иһинэн буолуохтаахтар. Олоххо үөскээбит былыр-былыргыттан тутуһуллар үгэстэри кэспэтэ, аһара барбата ирдэнэр.
«Киһини санаата салайар» диэн этии киһи аан маҥнай саныырын онтон оҥорорун быһаарар. Киһи ханнык санаалары куруук саныыр даҕаны соннук үгэс үөскээн киһини бэйэтин салайар. Санаа бэйэтэ күүстээх, эньиэргийэлээх. Санаа хос-хос хатыланнаҕына мунньуллар, умнуллубат буолар. Мунньулуннаҕына күүһүрэр, үгэскэ кубулуйар. Онтон үгэстэртэн кут үөскүүр. Өй-санаа сайдыыта итинник салҕанан баран иһэр.
Киһини мунньуллубут, үгэскэ кубулуйбут санаалара салайаллар. «Киһини санаата салайар» диэн сахалар этиилэрэ итинник дакаастанар. Yчүгэй үгэстэртэн хомуллан сиэр үөскүүр.
Урукку биһиги иннибитинэ олохторун олорон ааспыт көлүөнэлэр үөрэхтэрэ үгэс буолан кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэллэр. Арай бу үгэстэр кэлэр көлүөнэлэргэ хайдах бэриллэн иһэллэрин быһаарыыга: «Оҕо ханнык баҕарар билиитин- көрүүтүн барытын бэйэтэ үөрэтэр, билэр»,- диэн этии таба. Оҕону туохха да үөрэппэтэххэ, оонньото эрэ сырыттахха ханнык да туһалаах билии баһыгар суох буолар. Yөрэнэр кыахтаах эрээри үөрэммэккэ хаалбыт дьон элбэхтэр.
Ыаллары кытта эйэлээх сыһыаны олохтооһун, бэйэ-бэйэҕэ хардары-таары көмөлөһүү, кэһиини ылсыы-бэрсии барыта сиэри тутуһара эрэйиллэр.
Сиэр диэн киһи куруук тутта сылдьар быһыыта, саҥарар саҥата, дьону кытта сыһыана буолар.
Сиэр сүрүн көрдөбүлүнэн өй-санаа эмиэ сиэри иһинэн, таһынан барбат буолуохтаах. Сиэри таһынан санаалары элбэхтик санаталыыр эмиэ куһаҕан. Санаалартан үгэс үөскээн киһини бэйэтин салайар, оҥорор быһыытын уларытар.
Сиэр диэн тыл үчүгэй эрэ өйдөбүллээх. Сиэр киһи тугу оҥорорун, бэйэтин быһыытын, майгынын кээмэйдиир буолан киһи быһыылаах буолууну бэлиэтиир. Сиэр ханна да аһара халбаҥнаппат сокуон буолар. Бу сокуону хаһан даҕаны аһара барыллыа суохтаах. Сиэри таһынан барыы киһи быһыытыгар сөп түбэспэт. Сиэри халбаҥнаабакка тутуһуу киһи буолууга тириэрдэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн олох үгэстэрин, сиэри тутуһарга үөрэннэҕинэ эрэ киһи буолууну ситиһэр.
Киһи майгына диэн хамсаныылары оҥорор куттартан ураты өйө-санаата ааттанар. Сиэрдээх майгы диэн киһи майгына сиэри таһынан барбатаҕына этиллэр. Сиэри тутуһар майгы, үчүгэй майгы, сиэр-майгы диэн холбуу этиллэр. Майгы сиэргэ бас бэринэр, сиэр иһинэн буоллаҕына эрэ табыллар.
Өй-санаа салгын кут үлэтэ, тугу толкуйдаан таһаарара барыта сахалыы «ай» диэн төрүттээх «айыы» диэн тылынан бэриллэр. Киһи өйүттэн-санаатыттан чочуллан оҥоруллан, быһаарыллан тахсар буолан айыы эмиэ араастаах. Улахан, кыра, үчүгэй, куһаҕан айыылар бааллар. Бу айыы эмиэ сиэр иһигэр киирдэҕинэ эрэ табыллар. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэр. Сиэри таһынан барбат айыы сиэрдээх айыы эбэтэр айыы-сиэр диэн буолар. Айыы эмиэ сиэр иһигэр киирдэҕинэ, сиэргэ сөп түбэстэҕинэ эрэ үчүгэй, үрүҥ өйдөбүллэнэр, дьоҥҥо туһаны аҕалар. Айыы-сиэр диэн этии үчүгэйгэ эрэ туттуллар.
Киһи оҥорор араас элбэх быһыылара барылара сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри таһынан барбатахтарына эрэ киһилии быһыы, сиэрдээх быһыы буолаллар. Сиэр диэн сахалар олохторугар хаһан да кэспэт кыйыалара, таҥараларын сокуона буолар. Киһи оҥорор туох баар быһыылара, киһи араас майгына барыта уонна өйө-санаата тугу айара сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри аһара барыа суохтаахтар. Итини тэҥэ киһи олоҕо барыта сиэр иһинэн баран, сиэрдээх олох буолара киһи буолууну кытта сибээстээх. Саха дьонугар олох сиэрэ диэн өйдөбүл үөскээбит. Олох сиэрин тутуһар киһи киһилии киһи буолар.
Сиэр-майгы эмиэ олох хаамыытыттан, сайдыытыттан кэмиттэн-кэмигэр уларыйан биэрэн иһэрин саха дьоно былыргыттан билэннэр сиэр атын таҥаралар үөрэхтэрин курдук ханнык да биллэр хааччаҕа суох. Дьон бары билинэр буолуулара сиэри уларытар.
Манна сөптөөх, үчүгэй уларыйыылары дьон бэйэлэрэ өйдөрүн-санааларын күүһүнэн киллэрэн биэрэн иһэллэрэ эрэйиллэр. Наука сайдыыта уонна дьон үгүстэрэ билиниилэрэ сиэри уларытар. Билигин сайдыылаах дойдулар сокуоннары оҥорор мунньахтара былыргы сахалар сиэри быһаарыыларыгар олоҕуран үлэлииллэр, хайа өрүт баһыйар даҕаны сиэр ол диэки сыыйа сыҕарыйар, уларыйар. Сиэри тутуһуу диэн олоххо үөскүүр икки өрүттэн ортотун тутуһуу ааттанар.
Сиэр - биһиги сахалар таҥарабыт сокуона. Таҥара өйү-санааны хааччахтыыр кыйыата. Сиэр хаһан да кэһиллибэт, арай олох хаамыытыттан тутулуктанан сыыйа уларыйар эрэ.
Өй-санаа ханнык да хааччаҕа суох сайдан иһэр диэн этии сыыһа, өй-санаа сайдыытыгар сөп түбэспэт. Оҕо кыра эрдэҕинэ «Куһаҕаны оҥорума», «Аһара барыма», онтон улаатан истэҕинэ «Айыыны, билбэккин оҥорума», онтон улааппытын кэннэ «Киһи быһыытын кэһимэ», «Сиэри тутус» диэн хааччахтары хайаан да тутустаҕына эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олороро табыллар.
Сиэр диэн тыл хаһан үөскээн туттуллар буолбута чуолкайа биллибэт. Арай нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн сахаларга баара биллэр, нууччалартан киирии тыл буолбатах. Сахалар олус былыргы кэмнэртэн, нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн, өй-санаа үөрэҕин баһылаан туһанар бэйэлэрэ таҥаралаах эбиттэрэ быһаарыллар уонна дакаастанар. (2,35).
Туһаныллыбыт литература.
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
2. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Гаоцзюй
Гаоцзюй (былыргы кыт.: 高車 ,   高车  , пиньинь:  Gāojū, Gaoche — "үрдүк тэлиэгэлэр" диэн суолталаах), Тэлэ (鐵勒) да дииллэр — Киин Азияҕа олорбут хуннартан төрүттээх былыргы көс омуга.
Гаоцзюйдэр 490 сыллаахха Юэбань дойдутун сэриилээн кыайаннар Илиҥҥи Казахстаан сиригэр бэйэлэрин дойдуларын тэрийбиттэрэ. Бу дойду икки аҥы арахсар этэ: хотугу уонна соҕурууҥу. Сотору буолан баран соҕурууҥу '''Гаоцзюй жужан диэн атын көс бииһигэр хотторон бас бэриммитэ. Хотугу Гаоцзюй өссө 45 сылга уһаан баран 540 сылга жужаннартан хотторбута уонна кинилэргэ бас бэриммитэ.'''
Гаоцзюйдэр түүр тыллаах былыргы уйгуур омугун өбүгэлэрэ буолаллар .
Төрдө
Былыргы Кытай историктара гаоцзюйдар динлиннэри кытта ситимнээхтэрин билэр этилэр, ол эрээри чуолаан ханнык омуктан төрүттээхтэрин билбэт этилэр. Кинилэр санааларыгар г'аоцзюйдэр чи-ди'' диэн омуктан үөскээбит буолуохтарын сөп. Ол туһунан аатырбыт түрколог Н. Я. Бичурин (Иакинф) суруйан турар'''.
Үгэстэрэ
Гаоцзюйдэр көс омуга этилэр. Үгэстэрэ жужаннар киэннэригэр майгынныыр, ол эрээри үрдүк көлүөһэлээх тэлиэгэлээх этилэр, ол иһин "үрдүк тэлиэгэлэр" – "гаоцзюй" ( 高車 ) диэн ааттаммыттар.
Өлбүт дьону сиргэ көмөллөр. Ииҥҥэ ох саа, кылыс, үҥүү угаллар.
Гаоцзюйдэр аҕа уустара
12 аҕа ууһа баар этэ:
Бүөр күөл
Бүөр Күөл (Büör küöl), Уус Алдан улууһугар баар биир улахан күөл, сүрүннээн акваторията Мүрү алааһа кытыытыгар сытар. Уолан Гимназия айылҕаҕа экстрим күрэх ыытар сирэ.
Мүрү алааһа
Мүрү алааһа (Алас Мюрю, Mürü alaaha), сир уонна куйаар үрдүнэн саамай улахан алаас буолар. Уус Алдан сиригэр баар улахан географическай обьект буолар. Мүрү алааһыгар оннук же ааттаах Мүрү күөлэ баар, ону таһынан Бүөр күөл баар кытыытыгар. Мүрү алааһыгар элбэх дьон олорор, ол курдук улуус киинэ Бороҕон, Мындаба у.д.а.
Атах анныттан алдьархай
Сахалар өй-санаа үөрэҕинэн дириҥник дьарыктананнар киһи бэйэтэ оҥорор быһыыларынан бэйэтигэр куһаҕаны оҥостунар кыаҕа улаханын арыйбыттар. Бу билиилэрин «Атах анныттан алдьархай, илии анныттан илдьиркэй» диэн өс хоһооно оҥорон кэлэр көлүөнэлэрин иитиигэ быһаччы туһаналлар.
Сыыһа-халты туттунууну киһи хаһан баҕарар оҥорон кэбиһэр кыаҕа хаһан да хаалан хаалбат. Бу быһыыны нууччалар «От сумы и от тюрьмы не зарекайся» диэн өс хоһооно оҥорон туһаналлар. Бу өс хоһооно киһи сыыһа туттуом суоҕа, үчүгэйи эрэ оҥоробун диэн этинэрэ олоҕо суоҕун, ким барыта дьадайыан сөбүн курдук сыыһа-халты туттан, куһаҕан быһыыны оҥорон түрмэҕэ хаһан баҕарар түбэһэр кыахтааҕын биллэрэр. (1,49).
Оҕо ону-маны оҥоро сатыыр санаата элбэҕиттэн, үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билэ илигиттэн, үчүгэйи оҥоробун диэн сыыһа санаатыттан, куһаҕан айыыны оҥорон кэбиһиэн сөп. Оҕо испиискэнэн, зажигалканан оонньоон уоту ыытан кэбиһиэн сөбүттэн бары төрөппүттэр сэрэнэ сатыыллар. Оҕо киһиргиириттэн, тиэтэйэриттэн, ыксыырыттан сыыһа-халты туттунууну оҥорор кыаҕа улаатарын "Киһиргээмэ" диэн этэн тохтотоллор.
Сахаларга «Атах анныттан алдьархай, илии анныттан илдьиркэй» диэн өс хоһооно киһи оҥорор быһыытын быһаарар. Бу өс хоһооно оҕо, киһи бэйэтэ оҥорор быһыыларыгар сыыһа-халты туттунарыттан куһаҕаны оҥороро элбиирин быһаарар.
Улаатан эрэр оҕону харыстааһын диэн бэйэтэ сыыһа-халты туттунан кэбиһэриттэн харыстааһын буолар. «Айыы үчүгэй», «айыыны оҥорон ис» диэн оҕону үөрэтии оҕону харыстаабат, тиэтэтэн, ыксатан сыыһа-халты туттунууга үтүрүйүү буолар. Айыыны оҥоруу диэн киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу буоларыттан, сиэри кэһэриттэн, сыыһа-халты буолан хаалара элбэҕинэн саҥа улаатан, үчүгэйи уонна куһаҕаны саҥа билэн арааран туһанар буолан эрэр оҕону үөрэтиигэ букатын сөп түбэспэт. Сахалар ону былыргы кэмнэртэн ыла билэн оҕону иитиигэ «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэллэр. (2,28). Бу быһаарыы тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорбут "айыыларын үөрэҕин" олус улахан сыыһатын биллэрэр.
Оҕону харыстааһын диэн сыыһа-халты туттубатыгар үөрэтии буоларын «айыы үчүгэй» диэн этэр дьон билбэттэр. Оҕо сайдан иһэн өйө-санаата киһи билбэтин, оҥорботун оҥорон иһии диэки хайысхалааҕынан тугу барытын, дьон оҥорботторун ордук элбэҕи булан оҥорон иһиэн сөп. Оҕону аан маҥнай тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго иитиллэр, үөрэтиллэр, киһи буолар, киһилии быһыыланар баҕа санааны иҥэриллэр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕо аан маҥнай тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥороругар иитэр, үөрэтэр. Оннук үгэс оҕоҕо иҥнэҕинэ киһилии майгылаах киһиэхэ кубулуйар. Киһи буолууну баһылаабыт, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэр улахан киһи саҥаны айыыны оҥордоҕуна даҕаны, сиэри кэспэт, аһара барбат үрүҥ айыы буолан дьоҥҥо туһаны аҕалара элбиир. (3,39).
Киһи сыыһа-халты туттунара оттомо суоҕуттан, тиэтэйэриттэн уонна киһиргээһиниттэн ордук улаатарын, эбиллэрин иһин сахалар таҥараларын үөрэҕэ, онтон сэрэтэ сатаан оттомо суох буолума, киһиргээмэ диэн үөрэтэр.
Оҕо олус мэниктээн, киһиргээн бардаҕына хараҕа кытта сүүрэлээн, тугу да дьүүллээн-дьүһүннээн, таба көрбөт буолан, дьэргэччи көрдөҕүнэ, сыыһа-халты туттунара элбиириттэн хайаан да харыстыахха, тохтотуохха, атыҥҥа аралдьытан туһаны оҥоруохха. «Аһара мэниктээмэ», «Киһиргээмэ» диэн этии, тохтото, олордо түһүү мэниктиир, киһиргиир өй-санаа аһара барарын хааччахтыыр, оҕо өйө-санаата ыһылларын суох оҥорон оҕону харыстыырга аналлаах.
Интэринээккэ олорор оҕолорго киһиргэтии, тэптэрэн биэрии улахан оҕолортон баар буолааччы. «Мин киһим кыайыаҕа» диэн кыра уолаттары тэптэрии, киһиргэтэн биэрии кэнниттэн сутуругунан киирсиилэр көрү-күлүүнү сорохторго үөскэтэллэрэ, киирсээччилэргэ туох да үчүгэйи аҕалбат этэ. Арай бу киирсиилэр ханнык эмэ эрчиллии буолан олоххо оннуну булунууга көмөлөспүттэр.
Улахан киһи сыыһа-халты туттунара тиэтэйэриттэн, ыксыырыттан, сөптөөх быһаарыыны ылымматаҕыттан үөскүүр. Сыыһа-халты туттубат туһугар сахалар «Нэми билэн туттунуу» диэн аналлаах үөрэҕи оҥорбуттарын үлэ-хамнас дьоно туһана сылдьаллар. Билигин бу үөрэҕи оннугар түһэрэн бары уолаттары иитиигэ туһаныллар.
Киһи уһун олоҕун устата адьас сыыһа-халты туттунуом суоҕа диэн этинэрэ сыыһатын дьон бары билэллэр. Сыыһа-халты туттунуу, киһи быһыытын аһара барыы араас быстах быһыыларга түбэһиини элбэтэр. Билигин хаайыыга сытар эдэрдэр үксүлэрэ биирдэ арыгыны элбэҕи иһэн кэбиспиттэриттэн аһара туттунууну, буруйу оҥоро охсон түбэспиттэр.
Үлэлиир-хамсыыр, тугу эмэ оҥорор киһи сыыһа-халты, аһара туттунарыттан харысхаллаах, көмүскэллээх буоллаҕына табыллар. Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн киһини үйэтин тухары кыра эрдэҕинэ киһилии быһыыга иитиллибит ийэ кута харыстыыр, араҥаччылыыр, сыыһа-халты хамсанарын аҕыйатар. (4,83).
Улаатан иһэн ханнык да хааччаҕы, бобууну-хаайыыны билбэтэх оҕо өйө-санаата «Көҥүлүнэн барыы» өйүгэр-санаатыгар иитиллэр. Көҥүлүнэн барыыны суох оҥорууга көмөлөһөөччү Улуу Тойон таҥара буолар. Бу таҥараны көҥүлүнэн барыахтарын баҕалаахтар соччо сөбүлээбэттэр эрээри, олохторугар сыыһа-халты туттунууга түбэһэн баран биирдэ хомойоллор. Арыгы иһэн баран аһара түргэнник массыынанан айаннаан абаарыйаҕа түбэһии кэнниттэн, «Оо, арыгы испэтэҕим буоллар» диэн хомолто кэлэрэ хойутаабыт кэмсиниини биллэрэр.
Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ киһи быһыытын таһынан туттунар, аһара барар киһини «Аһара барыма», «Айыыны оҥорума» диэн этэн үөрэтэ сатыыллар. Аһара барыы куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэх, онтон айыыны оҥоруу диэн сиэри кэһии, киһи быһыытын таһынан барыы буолар. Билигин үгүс эдэрдэр аһара барар майгыламмыттарын, охсуһаллара, этиһэллэрэ, өлөрсөллөрө элбээбитин бука бары бэлиэтииллэр. Араас буолар буолбат саҥаны айа, айыыны оҥоро сатааннар эдэрдэр сыыһа-халты туттуналлара үксүүрүттэн куһаҕан быһыылары элбэтэллэр.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ «Таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн киһи бэйэтин олоҕун сыыһа-халты туттунан бэйэтэ кылгатан кэбиспэтин үөскэтэр уонна «Атах анныттан алдьархай, илии анныттан илдьиркэй» диэн өс хоһоонун дьон бары билэллэрин, олохторугар туһаналларын ирдиир.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
2. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
3. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор РС(Я)", 2015. - 128 с.
4. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.