cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мохначевскай Владимир Иванович
1952 с. сэтинньи 9 кунугэр. Чурапчыга төрөөбүтэ. Кини Чурапчыга ансаамбылы тэрийсибит, оло5ун айар улэ5э анаабыт, «Чороон» туллар тутаа5а. Саха Ереспуубулукэтин утуелээх артыыьа, сэдэх талааннаах мускуаан, ырыаьыт. Владимир Мохначеский кыра эрдэ5иттэн олус сэмэй, эйэ5эс майгылаах, уйан дууьаллах, эмиэ да кытаанах,харса суох санаалаах, кырдьык туьугар охсуьарын да кэрэйбэт этэ. Барыга-бары мындыра, сыстыьа5аьа: олус учугэйдик уруьуйдуура, кемус кутан, сиэдэрэй оноьуктары айан таьаарара. Чугас дьонун, до5отторун куруук кырдьыкка, сырдыкка угуйар, сирдиир буолан, бары олус итэ5эйэллэрэ. Оскуоланы бутэрэн иьэн муусуканан, гитаранан табаарыстарын кытта улуьуйэн турбут. Оскуола5а, онтон кулуупка ВИА тэринэн, «таансыга» оонньуур буолбут. Ол са5ана «хотуобай» электро-гитара, аппарута суо5а. Онуоха Владимир Мохначеский сатабылынан, салалтытынан электрогитаралары, барабааннары, аппаратура оностон ВИА быьыытынан септеех сыанабылы, сэнээриини ылбыттар. Оччолорго ССРС эстрадатын ырытыттан, ордук ВИА-лар айымньыларын кэрэхсээн истэр буоланнар кинилэртэн уерэнэ сатаабыттар. Онноо5ор, быыс-хайа5ас булан омук белехтерун кытта истэллэрэ. Ол курдук, оччолорго ССРС ыччакка суумэрдэммит тустуу хамаандатын чилиэнэ Прокопий ШестаковКубаттан улуу «Битлзтар» диискэлэрин (оригиналлары) а5алан иьитиннэрбтэ.
Дьэ итинник са5алыммыта Владимир Мохначевский муусукамодун долгуннарын кытары ере тустар,айар улэ кэрэ, олус уустук, ыарахан эйгэтигэр киириитэ. 1972 с. куьун, Сахабыт сирин эстрадатын ускуустубатын сайдыытыгар улахан суолталаах бэлиэ тугэн буолбута. Ол курдук, оччотаа5ы Култуура министиэристибэ ейебулунэн, Саха тыйаатырын иьинэн (дир. В.А. Босиков) улэлиир кэнсиэрэ-эстрада буруетэ (КЭБ) эстрада артыыьа буолуон септеех, талааннаах ыччатты суумэрдээн, «Чороон» диэн 20-чэ киьилээх айар беле5у тэрийбитэ уонна Москуба5а анал уерэххэ ыыппыта. 1972 с. «Чороон» бастакы беле5ер кыттар дьолломмуттар. Москуба5а уерэнэ сыльан «Песняры», «Веселые ребята» курдук ааттаах-суоллаах Виа-лары кытары билсибиттэр. Валерий Леонтьевы кытта бииргэ уерэммиттэр, бастакы ырыаларын дьарыгар муусуканан до5уьуоллаьан таьаарбыттар.
Владимир уерэ5эр уьулуччу кыьамньылаах, дьаныардаах этэ. Тыа о5ото кулумурдэс Москуба5а тиийэн «мэйиитэ эргийбэтэ5э».Керу-куулэйи батыспата5а, араас дьаллыкка чугаьаабата5а. Ейе-санаата барыта итэ5эли толорууга, ылсыбыт ситиьиигэ этэ. Тумугэ биллэр. «Махно» Саха сирин биир бастын мусукаана, ырыаьыта буола ууммутэ, «Чороон» белех чулуута буолбута. Оччотоо5уга куускэ сайдыбыт эстрада муусукатын таьымын бары уктэлин баьылаабыта. Олох эдэр, 20-лээх сылдьан, до5отторугар субэьит, учуутал, салайааччы, ча5ылхай холобур буолбута. «Чороон» бары келуенэлэрин ситиьиилэригэр олук уурбута. Владимир Иванович ханна да улэлээтэр, дирин ытыктабылы ылара. Дьиэтигэр-уотугар эрэллээх кэргэн, амарах а5а этэ.
Саха эстрадатыгар кэлиннинэн саханы уердэр ча5ылхай талааннаах ырыаьыттар, мусукааннар уунэн эрэллэр. Олортон угустэрин Владимир Иванович таба керен, бэйэтигэр чугаьатан, «Чороонугар» тумэн уерэппитэ уерэппитэ, дьо5урдарын арыйбыта. Кинилэр Саха Ереспуубулукэтин норуодунай, утуелээх артыыстара буоллулар, дьон-сэргэ махталын, сугуруйуутун ыллылар. Ол курдук, холобур, Екатерина, Алексей Егоровтар, Татьяна, Георгий Сергучевтар, Виталий Власов, Асколон Павлов уо.д.а «Чороон» оскуолатын, Владимир Иванович такайыытын ааспыттара. Ону таьынан угус ВИА, Рок белех уунэн тахсыытгыар Махно «Чорооно» холобур буолбута. Дьэ, ити буолар Владимир Иванович Мохначескай сирдээ5и оло5ор бутун норуотун иннигэр туохха да тэннэммэт утуетэ-енете. Владимир Мохначескай ыар ыарыыга ылларбытыарахан куннэригэр кини ттапталлаах кэргэнэ, Намтан теруттээх, СЕ утуелээх артыыьа Валентина Ивановна Чиркова кэннинэн кэхтибэт модун санаалаа5ын кердерен, Владимир туьугар ааннаабыт алдьархайы утары тугу да кэрэйбэккэ, хасрса суох утарыласпыта, охсуспута. Хомойуох иьин, Владимир Иванович Мохначеский 2016 с. атырдьах ыйын 18 кунугэр суох буолахтаабыта.
Ыстатыйа: «Кырдьыкка,сырдыкка сирдиирэ. Владимир Иванович Мохначескай – Махно тереебутэ 65 сылыгар». Ааптара: Вячеслав Романович Саввин (субэьитэ – «Чороон» ВИА бастакы беле5ун ункууьутэ ССРС култууратын туйгуна Раиса Захаровна Саввина (Николаева). «Кыым» хаьыат 2017 с. сэтинньи 9 кунэ, чэппиэр 44№ (22341).
Бадьа
Бадьа – бырааттыылартан кыра быраат (ини) кэргэнэ убайын (биитин) кэргэнигэр бадьа диэн буолар.
Туһаныллыбыт сирдэр
Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
1723
1723 сыл.
Үрүҥ сар
Үрүҥ сар (, сарыч эбэтэр зимняк) — сардар биистэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр. Этин-сиинин уһуна 51-61 см, ыйааһына 800-1300 г. Сар элиэҕэ майгынныыр гынан баран өрөҕөтүн түүтэ сырдык. Атаҕа тарбахтарыгар дылы түүнэн бүрүллүбүт.
Тарҕаныыта
Бөлөх саамай хотугу көрүҥэ, Евразия уонна Хотугу Америкаҕа полюс тула үөскүүр.
Туундараҕа уонна ойуурдаах туундараҕа олохсуйар. Чыҥырыкаанынан (кырса кутуйаҕынан, лемминг) уонна атын бытархай кыылларынан уонна көтөрдөрүнэн аһылыктанар. Соҕуруу Европаҕа, Орто уонна Киин Азияҕа, АХШ соҕуруу өттүгэр кыстыыр. Элбэх көтөр Украинаҕа кыстыыра биллэр.
Хотой
thumb|240px
Хара тойон эбэтэр хотой (, беркут) — тыҥырахтаах көтөр, улахан хотой.
Тас көстүүтэ
Атыырын кынатын уһуна 618—715 мм, ыйааһына 3450—3927 г. Тыһытын кынатын уһуна 650—741 мм, ыйааһына 3700—4400 г. Тас көстүүтүн уратыта — көтөн истэҕинэ кынатын куорсуннара тарбахтар курдук сарайа сылдьаллар.
Аһылыга
Куобах,дьабара,таарбаҕан,андаатар,кус-хаас аһылыктаах
Ууһуура
Хотой мас лабааларыгар эбэтэр очуостарга уйа туттар. Уйаларын атыыра уонна тыһыта иккиэн көмөлөөн тала5ы, мутугу, оту уонна түүнү туттан оҥостоллор. Тыһы хотой муус устар бүтүүтэ, ыам ыйын саҕана сымыытттыыр. Биир эбэтэр икки сымыыттаах буолар. Сымыыта 78 х 55 мм, ыйааһына 130—150 г. Икки көтөр иккиэн хардарса сылдьан 43—45 күн устата баттыыллар. Хотой оҕолоро 55—60 суукка буолбутун кэннэ уйаларыттан тахсан бараллар. Сымыыттан тахсыахтарыттан ыла 75—80 суукка буолан баран эрэ дьэ үчүгэйдик көтөр буолаллар.
Хотой саха итэҕэлигэр
Саха итэҕэлигэр хотойго сүгүрүйүү баар. Сахалар хотойу ытыктаан "Тойон кыыл" эбэтэр "Тойон" диэн ааттыыллара.
Үһүйээннэр
Араас үһүйээннэр хотой туһунан кэпсииллэр. Ол курдук, "Тойон дьоло" үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн хотой биирдэ Лэприэн диэн Үөһээ Бүлүү киһитигэр өҥөтүн иһин халлаантан таас быраҕан биэрэр. Ону Лэприэн соһуйан дьонтон ыйыппытыгар "бу Тойон дьоллоох тааһа", "Тойон дьоло" диэн быһааран биэрэллэр. Ол иннинэ ол хотой Лэприэн тыһаҕаһын тутан сиэбит эбит. Ону Лэприэн кыыһыран хотойу өлөрөөрү эккирэтэр. Хотой куотар уонна Лэприэн ситэн тиийбитигэр эргиллэ түһэн киниэхэ киһи курдук бокулуоннуур. Лэприэн ону көрөн тохтуур уонна хотойу киһи курдук көрдөһөр эбит, үчүгэй кыыл эбит дии саныыр. Тыһаҕаһын этин хотойго анаан араҥас мас оҥорон ууран биэрэр. Ол кэннэ үс хонон баран хотойо төннөн кэлэн таас быраҕан биэрэр. Лэприэн кэлин байбыт, уһун үйэлэммит, ыччата элбээбит.
Сахалар хотойу өлөрбөттөр, түүтүн тэпсибэттэр эбит. Өлбүт хотойу буллахтарына араҥастаан уҥуох туталлар эбит. Хотойу өлөрбүт киһи ууһа ириэ ыарыыттан сордонон өлөр, кини ууһа быстар эбит. Алҕас өлөрбүт буоллахтарына ойууну кыырдараллар эбит. Сорох ойуун хотойу кыыран кыайбата үһү. "Хотой кыыл" үһүйээҥҥэ биир Хоро төрүттээх ойуун биир буулаабыт хотойу кыыран үүрэр. Ону дьон ол ойууну Хоролор хотой төрүттээх буоланнар кыайда диэбиттэр.
"Тойон кыыл Хаҥаластар таҥаралара" үһүйээҥҥэ маннык кэпсэнэр: Хаҥаластартар төрдө киһи биирдэ аччыктаан, сэниэтэ эстэн өлөөрү сыттаҕына халлааҥҥа хаастар көтөн ааһан испиттэрэ үһү. Эмискэ хотой кэлэн биир хааһы тэбэн түһэрэр. Ону астанан сиэн Хаҥаластартар төрдүлэрэ тыыннаах хаалбыт. Онтон ыла Хаҥаластары Хотой таҥаралаахтар диир буолбуттар.
Айыы итэҕэлэ — Хомпоруун Хотой-Айыы
Эллэй ыһыаҕын ыһарыгар Айыы таҥаралын алгыырыгар бастаан Үрүҥ Аар Тойоҥҥо, онтон Хомпоруун Хотойго кымыс айах тутар, ол кэннэ атын айыыларга. Онон айыы итэҕэлигэр Хомпоруун Хотойтон үрдүк Үрүҥ Аар Тойон эрэ баар.
Хотой саха литературатыгар уонна искусствотыгар
Хотой уобураһа литератураҕа уонна искусствоҕа эмиэ тус миэстэни ылар. Семен Данилов 1959—1960 сыллардаахха «Хотой дьоло»  поэманы суруйбут. Моисей Ефимов  1993 сыллаахха  «Хотой үҥкүүтэ» диэн хоһооннор уонна поэмалар хомуурунньуктарын таһаартарбыт. "Чолбон" бөлөх, Анатолий Бурнашев хотой тематыгар биллэр ырыалардаахтар.
А. Павлов — Дабыл. Хомпоруун Хотой. // Уххан сирэ. http://uhhan.ru/publ/61-1-0-311, (2008-09-28).
Sum 41
Sum 41 диэн 1996 сылга Канада Аякс куоратыгар тэриллибит панк-рок бөлөх. Ол бөлөххө киирэллэр: Дерик Уибли (вокал, ритм-гитара, клавишнай), Джейсон (Кон) МакКаслин (бас-гитара, бэк-вокал, Стив уонна Дерик интервьюларыгар Джейсоны дьиннээх аатынан хаһан да ааттааман диэн сэрэтэллэр), Стив Джоз (ударнай уонна бэк-вокал), Том Такер (соло-гитара, клавишнай, бэк-вокал)
Island Records диэн лейблы кытары контракт түһэрсэн баран бөлөх 5 студийнай уонна 3 концертнай альбом уонна 15 сингл таһаарбыта. Уопсайа кинилэр альбомнара 10 мөл. экземплярынан тарҕаммыта.
Амбарчик
Амбарчик. Халыма төрдүттэн чугас сытар Илин Сибиирдээҕи байҕал хомото. Устата 3 км. Кэтитэ 7 км. дьириҥэ 4 м. Алтынньыттан от ыйыгар диэри тоҥ. 1733 - 1743 сыллардаахха Улуу Хотугу экспедиция арыйбыта уонна чинчийбитэ. 1740 сыллахха Миитэрэй Лаптев хомо кытылыгар ампаар туппута ол иһин хомо аата Амбарчик диэн.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Өрөгөй ырыата
Өрөгөй ырыата — дойду эбэтэр ханнык эрэ дьон бөлөҕүн бэлиэ түгэннэргэ толоруллар ырыата. Дойду ырыата дьаралыгы уонна былааҕы (дуоҕаны) кытта дойду ытык бэлиэтэ буолар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөй ырыата М.Е. Тимофеев, С.И. Тарасов тылларыгар 2004 сыл от ыйын 15 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин 313-III нүөмэрдээх сокуонунан бигэргэтиллибитэ. Нуучча тылыгар В.Н. Федоров тылбаастаабыта. Мелодиятын К.А. Герасимов суруйбута.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөй ырыата
Саһарҕалыы ыҥыра ыллыыр.
Илинтэн арҕаа ол кустуга
Алмаас таас курдук сандаара сырдыыр.
Хос ырыата
Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута
Модун Россия киэн туттуута,
Өркөн өрөгөй тойугун туойдун,
Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!
Иккис куплета
Үллэр үөстээх Өлүөнэ Эбэ
Өлбөт мэҥэ угуттуур уулаах.
Элбэх омукка эрчим эбэр,
Или-эйэни олохтуур уохтаах.
Үһүс куплета
Ааспыт кэммит айхаллаах суола
Арчылыыр аар алгыһын биэрдэ.
Сахабыт сирэ дьоһун, дуолан
Сайдыы аартыгар түөрэҕэ түстэ.
Каратаев Василий Осипович
200px|thumb|right|Каратаев Василий Осипович Каратаев Василий Осипович (1926—1980) — олоҥхоһут.
Олоҕун олуктара
1926 сыллаахха Бүлүү улууһун Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Оҕо эрдэҕиттэн биир дойдулаах олоҥхоһуттары сэҥээрэн истэрэ. Кинилэри үтүктэн бэйэтэ биллэр олоҥхоһут буолан улааппыта.
Сэрии сылларыгар идэтийбит булчут этэ. Ол сылдьан Саҥыйах Сэмэн Сэмэнэбис диэн Бүлүү эбэҥкитин кытта билсибитэ. Олоҥхоһут быһыытынан сайдыытыгар кини улахан суолталаах этэ.
1962
1962 сыл.
Каратаев Василий Осипович
Олоҕун олуктара
Армияҕа сулууспалаан баран тутааччынан үлэлиир, уус-уран самодеятельность кыттааччы этэ.
1982 сыллаахха магнитофоҥҥа «Оҕо тулаайах», «Эрбэхтэй Бэргэн» уонна «Модун Эр Соҕотох» диэн олоҥхолору суруйар.
1962
Туох буолбута
Сыл саҥатыгар ССКП КК идеологияҕа сэкиритээрэ Михаил Суслов саха литэрэтиирэтигэр үөскээбит уустук балаһыанньаны үөрэтэ 7 киһилээх хамыыһыйаны Дьокуускайга ыыппыт. Бу хамыыһыйа үлэтин түмүгэр 1952 сыл олунньу 6 күнүгэр тахсыбыт Саха сирин обкуомун уурааҕа олоҕо суоҕун быһаарбыта, Георгий Башарин кэнсиэпсийэтин өйөөбүтэ. Онон обкуом олунньу 16 күнүгэр мунньахтаан Семен Борисов алҕаһын көннөрөргө уураахтаабыта.
Лос Андьелес
Лос Андьелес (Los Angeles) диэн Калифорния ордук улахан куората. АХШ иккис улахан куората. Кылгатан L.A. дэнэр. Куорат олохтоохторун ахсаана 3.8 млн, иэнэ 1,290.6 км2. Лос Андьелес метрополия зонатыгар 12.9 млн киhи олорор, 224 тылынан саҥараллар.
Лос Андьелеhы балаҕан ыйын 4 1781 Испания губернатора Фелипе де Неве тэрийбитэ. 1821 Мексика чааhа буолбута. 1848 бүппүт Мексика-Америка сэриитин түмүгүнэн, Лос Андьелес уонна Калифорния Холбоhуктаах Штаттарга киирбиттэрэ.
Лос Андьелес аан дойду биир эргиэн, аралдьыйыы, култуура, масс медиа, мода, үөрэх, технология уонна үөрэҕирии киинэ буолар. Холбоhуктаах Штаттар экономикаларын сүрүн күүс сирдэриттэн биирдэстэрэ. Aан дойдуга аатырар киинэ, видео оонньуу, телевидение уонна музыка индустриялара бааллар.
Кот д'Ивуар
Кот д'Ивуар (Côte d'Ivoire) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр дойдулара: Либериялыын уонна Гвинеялыын арҕаа, Малилыын уонна Буркина Фасолыын хоту, Ганалыын илин. Гвинея хомотун уонна Атлантик океан кытылларыгар турар. Иэнэ 322,462 км2, олохтоохторун ахсаана 18 мөлүйүөн 373 060 киһи (2008).
Кот д'Ивуар ил тэриллиитинэн күүстээх Президент салалталаах республика. Киин куората Ямуссукро. Дойду 19 региоҥҥа уонна 58 департамеҥҥа арахсар. Кот д'Ивуар экономиката сүрүннээн тыа хаһаайыстыбатыгар олоҕурар.
Философия
Философия диэн баар буолуу, билии, кырдьык, суут-сокуон, чахчылааҕа, өй уонна тыл курдук өйдөбүллэр бүтүн проблемаларын чинчийэр үөрэх. Философия диэн грек тыла: φιλοσοφία (philosophía) — билиигэ таптал.
Философия салаалара
Философия бас билиллэр салаалара. Үгүс академическай субъектар (үөрэхтэр) тус философиялаахтар, холобур үөрэх философията, математика философията уонна история философията. Онтон таhынан, сорох академическай субъектар философия чинчийэр эйгэтин чинчийэллэр. Олор ахсааннарыгар киирэллэр психология, антропология уонна айылҕа үөрэхтэрэ.
Обулахов Николай Семенович
Обулахов Николай Семенович — үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина, "Үлэ Кыһыл Знамята" орден кавалера, "Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар килбиэннэх үлэтин иһин" мэтээл кавалера.
1929 сыллаахха Үөһээ Бүлуу оройуонугар Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Тыымпыга начальнай оскуоланы бүтэрэн баран, сэрии сылларыгар тулаайах буолан үөрэммэтэҕэ, колхозка үлэлииргэ күһэллибитэ. 1949-1950 сс. Намҥа МТС-ка үөрэнэн тракторист идэтин ылбыта.
Ноевтар (Мэҥэ Хаҥалас, Бүтэйдээх)
Ноевтар - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээх ыаллара.
Үөһээ Алтан Биэкэнэ быысаһар сиригэр олорбуттар. Ноев хатыҥнааҕа, Ноев чараҥа диэн сирдэр бааллар. Улуу күөлгэ ЭМИЭ олорбуттар. Жюлевтардыын, Ложкиннардыын, Пономаревтардыын төрүттэрэ биир, Тыҥырахтыыр Боотур удьуордара. Саамай элбэх оҕолоох Кууһума Ноев кэргэнэ Маайа Барыыһаба.
Уолаттар бары Дыабаҥ Баһылай сиэннэрэ. Үөрэхтээх өттүлэрэ Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын бутэрбитгэр. Холбоһуктааһын кэмигэр Ноев Трофим Кузьмич уонна Ноев Гаврил Трофимович "Коммунар" колхозка кяирбиггэр- Ноев Торопуун (1894 с.т.) аҕата Кууһума, эЬэтэ Өндөрөй Ноевтар. Ол иннинээҕи Сегелинов 18-с үйэ киһитэ.
Торопуун Биэкэнэҕэ Партизан Васильев аатынан колхоһу тэрийбитэ уонна салайбыта. Ийэтин удьуордаан нууччалыы хааннаах кыра киһи үчүгэйдик ьилыыра, уһанара үһү. Ол оннугар инитэ Хабырылла Ноев улахан унуохгаах, аҕыйах саҥалаах киһи эбит. Торопуун армияҕа үлэ фронугар сылдьыбыт. Кэргэнэ Марфа Михайловна Ноева уот кураан сылларыгар хорсуннук колхуоска йрэссэдээтэллээбит. Торопуун Ноев сэрии кэннитгэн кырдьыар диэри Биэкэнэҕэ олорбут. Саҥа дэриэбинэ тутуутугар үксүн үлэлээбит. Кырдьан баран Алтаҥҥа аймахтарын эҥэрдэспитэ. Бииргэ төрөөбүттэрэ үс уол сэриигэ сылдьыбытгар. Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбит Иннокентий Кузьмич Ноев өссө финскэй сэриигэ кыттыбыт. Лейтенант И.К.Ноев Ленинград анныгар өлбүт. Бутэйдээххэ үөрэммит, учууталлаабыт Валерий Кузьмич Ноев 1943 с. Ростовскай уобаласка өлбүт. Петр Кузьмич Ноев 1945 с. Польшаҕа өлбүт.
Терцччц А.С.Шишигин тпылытптпан сурулунна.
169
169 сыл.
Өлбүттэр
160er
Соҕуруу Георгия уонна Соҕуруу Сэндуич арыылара
Соҕуруу Георгия уонна Соҕуруу Сэндуич арыылара (ааҥллыы South Georgia and the South Sandwich Islands) диэн Атлантик океан соҕуруу өттүгэр баар Британ байҕал уҥуордааҕы сирэ. Бүтүн иэнэ 3,903 км2.
Бии
Өссө маны көр
Ини
Уруулар ааттара
Туһаныллыбыт сирдэр
Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
1724
1724 сыл.
Үөрэх
Үөрэх диэн тула эйгэни, аан дойдуну чинчийии нөҥүө билии-көрүү. Тула эйгэҕэ баар эттиктэр хайдах үлэлииллэрин быhаарар гына, үөрэхчиттэр салайыллар үөрэх методтарын туттан информация ылаллар.
ЙЦУКЕН
"Йцукен" диэн сүрүн раскладка нууча тыла анаан кылаабыйатуураҕа.
Typewriter
Used on typewriters before personal computers. Available in Microsoft Windows as a legacy layout.
Татар
Нууччалаах буукубалара уонна эбииликтэрэ символлара набордаагын тэҥҥэ ыгыынан уонна тутуунан клавиашата (уҥа ) уонна баттаһыҥҥа буукабата. Ити раскладка сөптөөх эмиэ туркмен уонна калмык иһин тыллара.
Кыргыз
Кыргыз буукубалара набордаагын тэҥҥэ ыгыынан уонна тутуунан клавиашата (уҥа ) уонна баттааһыҥҥа буукубата.
Абразия
Абра́зия  (Abrasio — кыһыйыы, кыһыйан ылыы) — долгун охсуутуттан үрэх, өрүс, күөл, байҕал, далай кытыллара алдьаныыта. thumb|Балтика байҕала. Польша
Ылыллыбыт сирэ
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Федоров Дмитрий Самсонович
200px|thumb|right|Миитэрэй Таас Федоров Дмитрий Самсонович — Миитэрэй Таас (06.09.1914—03.05.1951) — бэйиэт, прозаик, ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.
Айымньылара
Маҥнайгы хоһоонноро 1934 сыллаахха бэчээттэммиттэрэ. Сэрии кэмигэр очеркалара тахсаллар.
Миннеаполис
Миннеаполис (Minneapolis) — АХШ хоту өттүгэр баар куорат, Миннесота штатын киин куората буолар. Дьон уонна олохтоох ахсаана - 390 000 киhи (2013), олортон 35% мусульмаан буолар (үксэ сомалилар). Сахалар эмиэ бааллар. Куорат Forbes дьорнал рейтиныгар АХШ саамай үчүгэй уонна олорорго комфортнай куораттарга киллэрэр.
Чээкэ уҥуохтар
Чээкэ уҥуохтар (The Lovely Bones), АХШ, Англия, Саҥа Зеландия көмөлөөн оҥорбут драма киинэлэрэ. Киинэ сүрүн героинята - Сюзи Салмон (Сирша Ронан), уонна Марк Уолберг, Рэйчел Вайс.
Слепцов Афанасий Спиридонович
Слепцов Афанасий Спиридонович — сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, Нам улууһун Бөтүҥэр бастакы миэлиҥсэни туттарбыт, бурдугу элбэхтик ыһан байбыт киһи.
Нэчимиэни уонна сэлиэһинэйи ыһарга аттакылартан үөрэммит. Сылгыны, ынаҕы да элбэҕи тутар эбит.
Улахан уола Тараах (Тараас) Слепцов Томскайга университекка үөрэнэ сылдьан дойдутугар кэлэн куорат олоҕор көхтөөхтүк кыттар, Саха омук уопсастыба баһылыыр-көһүлүүр чилиэнэ буолар. 1921 сыллаахха өрөбөлүүссүйэни утарар саагыбарга кытынна диэн Е. М. Егасовтааҕы кытта ытыллар.
А. С. Слепцов иккис уола Баһылай уонна кыыһа Маарыйа Аҕа дойду сэриитин кыттыылаахтара. Баһылай 1944 сыллаахха полковник чыыннаах өлбүт, Мария — сержант, Берлины ылыыга кыттыспыт, Рейхстаг эркинигэр аатын суруйбут.
Өссө биир кыыһа Елизавета Афанасьевна — Алампа бастакы таптала.
Тылбаас көрүҥэ
Тылбаас араастара
Тылбаасчыт билиитэ, тылын баайа, кыһамньыта, опыта, талаана быһаарар.
Тылбаас көрүҥэ
а) суругунан тылбаас, тылынан тылбаас, массыынанан тылбаас (чааска 500 стр. тылбаастыыр, онно программа, обработка наада); б) бириэмэтинэн: тута тылбаас (синхронный), утуу-субуу тылбаас (послөдовательный); в) усулуобуйатынан: тылбаасчыт көрөн турар/ көрөр уонна истэр/ истэр эрэ; Хаста көрөруй эбэтэр истэрий (биирдэ/элбэхтик); Тылбааһын этэн биэрэр эбэтэр бэйэтэ суруйар; Уларытар, чочуйар бириэмэ баар/ суох буолар; Тута тылбаас кэрчигэ улахан/ кыра буолуон сөп; " Зрительноө/слуховое восприятие, многократное / однократное восприятие, нөограничөнное/ ограниченное время, простое/ сложное запоминание, письмөнное / устное оформление, многоразовое с исправлөниями/ одноразовое оформление" ( Миньяр-Бөлоручөв). г) тиэкис арааһынан: научнай-төхническай литература; общественнай-политическай литература; уус-уран айымньы, о.и. проза, хоһоон, ырыа; авторыттан, айымньытыттан эмиэ тутулуктаах, х-р, Толстой оҕолорго суруйуута уонна "Анна Карөнина" тылбааһа тус-туспа.
Дорообо! (тэрилтэ)
ООО ДОЦ «Дорообо» (ООО ДОЦ "Здравствуй!") — ДЦП уонна атын ыарыылаах оҕолору социализациялыыр, эмтиир уонна эччийэр чааһынай оҕо киинэ. 2012 сыллаахха Евгения Белова диэн урбаанньыт Долгопрудный куоракка тэрийбит. Бүтүн Россия түмэт урбааныгар «Инники кэскилбит», «Үтүө ис көҕо», «Мин урбаанньыппын» уо.д.а. күрэстэр лауреата.
Остуоруйата
Киини Москватааҕы сервис государственнай университетын уонна М.В. Ломоносов аатынан МГУ бүтэрбит Евгения Белова Долгопруднай куоракка 2011 сыл ахсынньытыгар тэрийэн саҕалаабыта. Киини тэрийэр иһин Евгения кэргэнин кытта дьиэтин, массыынатын атыылаабыта, кредит ылбыта, иккис оҕото төрөөбүтүгэр бэриллибит харчыны туттубута. 2012 сыл кулун тутарыгар кэргэнниилэр «"Дорообо" диэн оҕону эмтиир киин» диэн тэрилтэни тэрийбиттэрэ уонна Наталия Рыбакова диэн И.М. Сеченев аатынан Москва медицинскай академиятын бырааһын кытары сиһилии бизнес-былаан оҥорбуттара.
2012 сыл балаҕан ыйыгар киин официальнайдык аһыллыбыта. Бизнес сайдарыгар "Инники кэскилбит" диэн түмэт урбааныгар күрэскэ кыайбыттара сүрдээхтик көмөлөспүтэ. Бастакы балтараа сыл иһигэр тыһынчаттан тахса оҕо эмтэнэ сылдьабыта.
2014 сыл саас Евгения Белова бүтүн Россиятааҕы "Үтүө ис көҕө" диэн премия кыайыылааҕа буолбута, ону таһынан "Мин урбаанньыппын" диэн видеороликтар күрэстэригэр кыайбыта.
Үлэтэ
«Дорообо!» киин хас да улахан сааллардаах, бу саалларга күн аайы оҕолор дьарыктаналлар. Ону таһынан кииҥҥэ бассейн, сауна, туус көҥүһэ, фитобар, массаж уонна психология хосторо бааллар. Оҕолору кытта анал үөрэхтээх дьон дьарыктанар.
Кииҥҥэ Долгопруднайтан эрэ буолбакка, Москваттан, Можайскайтан, Яхроматтан, Икшиттан, Лобниттан уонна чугастыы атын куораттардан сылдьан эмтэнэллэр.
170
170 сыл.
Ини
Ини - икки бииргэ төрөөбүттэртэн (ини-биилэртэн, бырааттыылартан) балыһын (сааһынан кыратын) ааттыыллар.
Өссө маны көр
Бии
Туһаныллыбыт сирдэр
Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
Храамнар хочолоро (Сицилия)
Храамнар хочолоро — Сицилия Агридже́нто провинциятыгар (итал. Provincia di Agrigento) баар хочо, манна былыр Акрагас диэн куорат турбут, онно бу сири аатырдыбыт элбэх храамнар уонна собуордар бааллар эбит.
Умсан
thumb|240px
Умсан, эбэтэр балыксыт (Pandion haliaetus, скопа) — умсаннар кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ тыҥырахтаах көтөр.
Этин-сиинин уһуна 55—58 см, кынатын далааһына 145—170 см. Уһун кынаттарын төбөтө өҕүллүүлээх буолар. Тыһыта ыйааһынынан 20% ыарахан, кынатын далааһынынан 5-10% улахан буолар. Сиппит көтөр атыырын ыйааһына1200—1600 г, тыһыта — 1600—2000 г.
Умсан 4 подвидтаах:
left|130px|thumb|Умсан хаһыыта
Лех Качыньски
thumb|200px|Лех Качыньски
Лех Александер Качыньски (Lech Aleksander Kaczyński; 1949 бэс ыйын 18 — 2010 муус устар 10), 2005-2010 сыллардаахха Польша Республикатын президенэ, Быраап уонна кырдьык партия политига. Президент буолуон иннинэ Варшава баhылыга этэ (2002-2005). Ярослав Качыньски диэн игирэлии ини-биилээх, кини Польша урукку премьер-миниистирэ, Быраап уонна кырдьык партия билиҥҥи салайааччыта.
2010 сыл муус устар 10 күнүгэр Качыньски көтөн испит көтөр аала (Польша салгын күүстэрин Ту-154) Арассыыйа Смоленскай куоратын чугаhыгар сууллубут. Качыньски, кини ойоҕо Мария Качыньска уонна бортка баар атын 95 киhи (87 пассажир, 8 экипаж) бары өлбүттэр. Качыньски уонна кинилиин өлбүт Польша үрдүк сололоох делегацията Катынь кыргыытын 70 сылын бэлиэтээhинигэр кыттыыны ылыахтаах этилэр.
Сигэлэр
Польша президенын саайта
Өлүү
thumb|270px|Өлүү диэн тугуй? Чэчик, бас умуоҕа уонна кумах чаhыта көрдөрөллөр [[олох|Олоҕу, Өлүүнү уонна Кэми.]] thumb|Сэриигэ өлүү: саллаат өлүгэ. Питерсбург, Вирдьиния, 1865, [[Америка Олохтоох Сэриитэ.]]
Макаров Гаврил Георгиевич
Гавриил Георгиевич Макаров, Саха АССР наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, историческай наука кандидаата, профессор.
Өлүү
Өлүү диэн тыынаах организм функцияларын үлэтэ букатын бүтүүтэ.
Макаров Гаврил Георгиевич
1936-1938 сс. Г.Г. Макаров Дьокуускайга педагогика рабфаагыгар үөрэммит; 1938-1940 сс. - Педагогическэй институт история салаатыгар үөрэммит. 1945 с. - бүтэрбит.
1949 с. ахсынньытыгар A.M. Панкратова академик салайааччылаах кандидатскай диссертациятын көмүскээбит, тиэмэтэ «Образование Якутской АССР».
1956 с. Саха госудаарственнай университета аһыллыаҕыттан өлүөр дылы бастаан марксизм-ленинизм кафедратыгар доценынан, онтон 1957-1958 сс. ССКП историятын кафедратын сэбиэдиссэйинэн, 1958 сылтан — ол кафедраҕа доценынан үлэлээбит. 1977–1989 сс. — ССРС историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ. 1983 с. ВАК Президиума ССРС кафедратын профессорын сыбаанньатын иҥэрбитэ. 1999 сылтан профессор-консультант дуоһунаһыгар үлэлээбитэ.
Үлэлэрэ
Г.Г. Макаров - 200 научнай-чинчийэр уонна научно-популярнай үлэ ааптара. Бу үлэлэригэр аан бастаан П.А. Ойуунускай, М.К. Аммосов, И.Н. Барахов уонна да атыттар оруоллара арыллар. Сүрүн үлэлэрэ: «Образование Якутской АССР», «Байкалов — герой гражданской войны», «Октябрь в Якутии» икки чаастаах, «Северо-Восток России в 1918-1921 гг», «Северо-Восток России в 1921-1922 гг.».
Наҕараадалара
Г.Г. Макаров үрдүк судаарыстыбаннай наҕараадаларга тиксибитэ: «Саха АССР науукатын үтүөлээх диэйэтэлэ» (1984), «1941–1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр үлэҕэ килбиэнин иһин», «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В.И. Ленина» мэтээллэринэн, САССР уонна РСФСР Үрдүкү Сэбиэттэрин Президиумнарын Бочуоттаах граматаларынан. Нам уонна Чурапчы улуустарын бочуоттаах гражданина.
Юнона
thumb|200px|Юнона Соспита, Ватикан
Юно́на (Iuno) — Былыргы Риимҥэ таҥара, Юпитер ойоҕо, кэргэннии буолуу, төрөөһүн, ийэ буолуу, дьахталлар таҥаралара.
Юнона гириэктэр Гера таҥараларын кытта тэҥнэнэр. Ойууларга Юнона куруук таҥастаах, сирэйэ, моонньун сорҕото уонна илиилэрэ эрэ көстөллөр. Үрдүк уҥуохтаах, түспэтийбит хамсаныылаах, уһун хойуу баттахтаах хотун-хаан дьахтар курдук ойууланар. Миифтэргэ куруук мындыр буолуу уонна ускуустуба таҥаратын Минерваны кытта сүбэлэһэр. Иккис сүбэһитэ «хараҥа» таҥара Церера.
Таҥара сүрүн бэлиэлэрэ — суорҕан, диадема, павлин уонна кэҕэ. Сииги кытта дьүөрэлииллэр. Ирида, кустук таҥарата кини чаҕара.
Кулун тутар 1 күнүгэр киниэхэ аналлаах матроналия диэн малааһын тэрийэллэрэ.
Юнона аатынан бэс ыйын (июнь) ааттаабыттар.
Сирша Ронан
Сирша Ронан (Saoirse Una Ronan), Ирландия актрисата. Хас да киинэҕэ оонньообута. Биир улахан оруола - Чээкэ уҥуохтар диэн киинэҕэ.
Саҥас
Саҥас – убай кэргэнэ этиллэр.
Өссө маны көр
Уруулар ааттара
Туһаныллыбыт сирдэр
Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
Орто Азия
Арҕааттан илин — Каспий байҕалтан арҕаа Кытайга дылы, хотуттан соҕуруу — соҕуруу Россияттан хоту Пакистаҥҥа дылы сытар. Былыр Орто Азияҕа көс омуктар олороллоро уонна Солко суола ааhара. Бу регион Эуропа, Арҕаа, Соҕуруу уонна Илин Азия икки ардыларыгар сытар буолан араас омуктар уонна культуралар дьайыылара былыр былыргыттан баара.
Билигин Орто Азияҕа биэс дойду баар: Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Түркменистан уонна Тадьикистан. Сороҕор манна Афганистаны, Монголияны уонна Кытай арҕаа провинцияларын (Ис Монголия, Синдьээҥ уонна Тибет) киллэрэллэр. 400px|мини|Орто Азия 326px|мини|Орто Азия Аан дойдуга
171
171 сыл.
Каменный Брод
Каменный Брод (Кам'яний Брід) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 607 (2012).
Сүрэх инфаркта
мини Сурэх инфаркта – клиническэй быhыы ишемическай сурэх ыарыытын биир көруҥэ. Сурэх тымыра буолэнэн, хаан сууруутэ кэhиллэр, атеросклеротическай бляшка уоскуур. Онтон сылтаан сурэх былчыҥа олор, некроз сайдар.
Сүрэх инфарктын көрүҥнэрэ
1.Сайдыы кэрдииhинэн:
- олус сытыы кэмэ (сурэх инфаркта са5алана илигинэ 6 чаас иннинэ)
- сытыы кэмэ (сурэх инфаркта са5алана илигинэ 12-14 кун иннинэ)
- чэрдийэр кэмэ (икки ыйтан ордук)
2. Анатомия кэhиитинэн:
- Трансмуральнай
- интрамуральнай мини - субэндокардиальнай
- субэпикардиальнай
3. Кэрин, кэhиитинэн:
- Кыра кордугэннээх
Сүрэх инфарктын биричиинэлэрэ
Сурэх инфарктын биричиинэтэ сурэ5и хаанынан хааччыйар тымырдар буолэниилэрэ эбэтэр биллэр гына кыарааhыннара буолар. Сурэх соломо уутун курдук бэрт синньигэс тымырдарынан хаанынан хааччыллаллар. Дьон аhалыгар сыа-арыы олуутэ урдээн, киhи организма сиэммит арыытын кыайан умаппат, ордорунар буолбут. Ордубут сыа-арыы хааны хойуннаран, хоргун курдук уста сылдьан, тымыр ис буруоhунугэр, туох эрэ алдьаныы-кээhэнии баарыгар иhирдьэ киирэн, инэн-сыстан хаалар. Ол сыстыбыт сыа5а, хаанна уста сылдьар сыа таммахтара сыстаннар тымыры кыараталлар, эбэтэр буолээн кэбиhэллэр. Бу сыа уксэ холестерин диэн эттиктэн турар ол иhин атеросклероз уонна холестерин диэн тыллар быстыспат сибээстээхтэр, холестерин суох буолла5ына атеросклероз сайдар кыа5а суох. Онон атеросклероз диэн тымыр сыанан сабыллыыта-буолэниитэ ааттанар.
Инфаркт төрүөтэ
1. Табахтааhын
3. Тымырга хаан баттааhынын урдээhинэ (гипертония)
4. Сиппит саас
5. Уойуу
6. Санаа тууйуллуута
7. Хаанна холестерин урдээhинэ
8. Ревмокардит
9. Саахарынай диабет
Сүрэх инфарктын сэрэтии
Мэйии тымыра кыараары гыммыт диэн кимнээх сэрэниэхтэрин собуй:
1. Эмискэ эбэтэр уhуннук тоболоро ыалдьар дьон;
2. Куруук тобо эбэтэр кулгаах куугунуур, эмискэ харах харанаран ылар, сэниэ эстэр буолла5ына;
3. Туох да биричиинэтэ суох мэйии эргийэр буолла5ына;
5. Туох да торуотэ суох илии, эбэтэр атах утуйан молтоон хаалар, тылын булдьуйан ылар буолла5ына.
Ыарыы сибикитэ
1. Туос диэки ыарыы биллэрэ (15 мунуутэттэн элбэх эбэтэр биир чааска дылы уhуон соп);
2. Эмтэнээччи иhэ, илиитэ, куомэйэ, туоhэ ыалдьар;
3. А5ылааhын, сотоллооhун;
4. Эмискэ сурэх тохтоон хаалыан соп.
Инфаркт ыарыытыттан хайдах харыстаныахха?
1.40 сааhын ааспыт киьи эбэтэр 50 сааhын ааспыт дьахтар хайаан да сурэх инфарктын «бэриэтчиктэрин» билиэхтээх.
3. ЧOЛ олоххо тардыha сатааhын.
5. Элбэхтик хамсанааhын, сатыы хаамааhын, сарсыарда зарядка онорооhун.
6. Инфаркт сурун бэлиэлэрин билэ уорэниэхтээхпит.
Сутаковтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)
Сутаковтар - Биэкэнэҕэ Көмөр тамаҕа диэн сиргэ олорбуттар. Дьөгүөр Сутаков - Көмөр. Икки уол, икки кыыс оҕолоох оҕонньор. Кыргыттара Бөтүгүттэҕэ, Тараҕайга кэргэн тахсан барбытгар. Улахан уол Тообур Бүөтүр тустан кими да тулуппат, анньыыны астаҕына ким да ситэн баспат гына түргэнник барар кыанар киһи эбит.
Тообур хаастааҕа диэн сир баар. Тообур биирдэ туналгы маҥан кубаны бултаабыт. Ол кэннэ ыалдьан 9 сыл суорҕаҥҥа, тэллэххэ сыппыт. Өлөрүгэр бу булдун буруйдуу сытан бараахтаабыт. Бэйэтин Биэкэнэтиттэн ылбыт Ааныска диэн Махсыым Стручков кыыһа кэргэннээҕэ Махсыым диэн уолунаан огдообо хаалбыт Ааныска Мэхээлэ Тиэхэнэпкэ-Чоохуга кэргэн тахса сылдьыбыта. Өрүскэ от сии киирэн сылдьан Томторго Махсыым Тиэхэнэпкэ кэргэн тахсыбыт. Уола Петр Максимович Тихонов билигин ийэ олоҥхоһутунан киэҥник биллэр.
Көмөр кыра уола Байбал Дьөгүөрэбис Сутаков (1907 с.т.). Кыра үөрэхтээх. "Коммунар" колхозка киирэн үлэлээбит. Сахалыы аата Адаам диэн. Арҕаа хорсуннук сэриилэспит. "Хорсунун иһин" мэтээлэ кэлин кэлбит. 1946 с. эргиллибит, икки тиҥилэҕэ суох киһи кэлээт дьону кытта тэҥнэ үлэлээн барбыт. 1948 с. Евдокия Афанасьевна Семенованы кэргэн ылбыт. Аҕатын аатынан Дьөгүөр диэн Сутаковтары салҕыахтаах уол төрөөн өлбүт. Кэргэнэ Дьэбдьиэй бу үһүс ыал буолуута. Маҥнайгы кэргэниттэн оҕолоро Аполлон Семенович Стручков уонна Сөдүөрэ Гоголева буолаллар. Иккис кэргэнитгэн уола Уйбаан Стручков Байбал кыыһа Елизавета Павловна Бүтэйдээххэ Чыычаахсьптар диэн улахан ыал ийэтэ, эбэтэ. Кыра кыыс Маайа Кайзер диэн ньиэмэс кэргэннээр, Нижнэй Тагилга олороллор. Байбал биир уһун сылгы этэрбэстээх да буоллар, Кубалаах үрэҕэр күһүҥҥү тымныы ууну кэһэн араанньата бэргээн 1961 с. эрдэ өлбүт.
К.К. Родионов Төрүччү А.С.Шишигин кэпсээниттэн сурулунна.
Корякина Ольга Николаевна
200px|thumb|right|Умсуура Ольга Николаевна Корякина — Умсуура — поэтесса. Арассыыйа суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.
Ларионов Михаил Прохорович - Биэс уола
Ларионов Михаил Прохорович - Биэс уола (Бэс уола, Биэс уол), Илин Хаҥалас, Хаптаҕайга Олом Күөлүгэр олохтоох биллэр-көстөр атыыһыт.
1922 с. Дьокуускайга Набережнай уулуссаҕа (билиҥҥитэ Чернышевскай уул.) турар, кини сиэдэрэй оҥоһуулаах дьиэтэ-уота уокка былдьаммыта. М.П. Ларионов 1896 с. Саха сирин депугациятыгар киирсэн, Николай II коронациятыгар бара сылдьыбыта.
Отутус сыллардаахха кулаактааһыҥҥа түбэһэн баран, Амма Наахаратыгар аймахтарыгар тахсан олорон өлбүтэ. Кур Күрүө диэн сиргэ баар көмүллүбүт сиригэр тугул-лубут олус кэрэ көстүүлээх мэҥэтин өрт уота сиэбит.
Чааппара
Чааппара — көҕөн арааһа. Дьүһүнэ бороҥ, баттаҕа кугастыҥы, чанчыктарынан күөх өҥнөөх, үрүҥ моойьоруктаах, кэтэҕэр уһун сиэллээх.
Сивцев Степан Егорович
Сивцев Степан Егорович - Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа, Өлүөхүмэ баайа.
1726
1726 сыл.
172
172 сыл.
1963
1963 сыл.
Сивцев Степан Ефимович
Сивцев Степан Ефимович - Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Николаев Лазарь Федотович
1900 с. Бастакы Боотулуу нэһилиэгэр бэһис оҕоннон төрөөбүт. 1923 с. олунньу 11 күнүгэр II Күүлэттэн төрүттээх Мария Васильевнаны кытта ыал буолбуттар. Оҕолоро суох. 1927 с. Лазарь Федотович эдьиийэ Мавра өлбүтүгэр кини кыыһын 3 саастаах Дадасова Варвара Андреевнаны ииттэр.
1935-1960 сс. Боотулуу наспотыгар сурксутунан, онтон бухгалтерынан үлэлиир. 1958 сылтан ииппит кыыһын Варвара улахан уолун Артомону ииттэ ылар. Ол уол эһэтин аатын араспаанньа оҥостон Лазарев Артомон Васильевич диэн ааты ылар.
1975 с. сааһыгар өлбүтэ.
Отор
Отор — күһүн кыстыкка көһүөх иннинэ олорор сир. Былыргы сахалар кыстыктаах, сайылыктаах уонна отордоох буолаллар эбит. Бастакы суолтатынан күһүҥҥү мэччирэҥ эбэтэр ходуһаҕа кэбиһиилээх оттору күрүөлээбит кэннэ сүөһүнү кэнчээригэ мэччитии буолуон сөп. Кэлин сорох сирдэргэ арыый уларыйан күһүн сүөһүнү аһатар хааччах суолталаммыт. Кыргыыс тылыгар баар отор диэн тыл ыраах баар кыһыҥҥы мэччирэҥ диэн суолталаах эбит.
Өссө маны көр
Отор балаҕан
От
thumb|250px
От (трава, сено) — кыылга, сүөһүгэ аһылык буолар сүмэһиннээх, сороҕор эмтээх, сүлүһүннээх даҕаны намыһах, сымнаҕас, имигэс үүнээйи.
История
Кылгас оттоох газоннар Европа XVIII үйэҕэ баай- дуол символа буолбут, 1800- с сылларга Америкаҕа эмиэ итинник албын ааты ылбыттар. Дьиэлэр тулалыыр кураанах учаастактарыгар от- мас тэлгэнэ сытара, онно саҥа көмө тутуулар тутуулара кэҥээн, буору, үөнү- көйүүрү, буору- сыыһы алдьаппакка, саппаҕырбыт үүнээйилэртэн өрүһүйэрэ былааннанар. Баай сири бас билээччилэр дьиэ- уот кэҥииригэр, ону тэҥэ чэпчэки сыалга туһаныллар сири туһаҕа таһаарарга, холобур, оонньууларга, бырааһынньыктарга эбэтэр спортивнай площадкалары олохтуурга атын дьону наймылаһан көҥүллүүр кыахтаахтарын көрдөрдүлэр. ХХ үйэ ортотугар гаһы оттуур массыыналар уонна пестицидалар киэҥник тарҕаммыттара уонна АХШ- гар чааһынай дьиэ номнуо орто дохуоттаах дьоҥҥо табыллыы бэлиэтэ буолар. Билигин АХШ- гар партийнай газоннар (гаһы туһаҕа таһаарыы уонна куорат таһынааҕы ландшафт, куорат уонна куорат таһынааҕы ландшафтарын учуоттууллар, ороскуоттарын уонна экологическай проблемаларын быһаараллар.
Газоннарга сааныы
Газка харамайдар олохторун- дьаһахтарын бородуукталара химическэй уматыктан көөнньөрөн, от бүрүөһүнүн алдьаталлар.
Тутуу уобалаһыгар бэрт элбэх итэҕэстэр, газ тула бордюр таастара суох буолан, тулалыыр асфалы оҥоруу, сатыы дьон сылдьар суолларын сатаан сууйууга эбэтэр кыһарыйыыга кыһарыйыыга тириэрдэллэр.
Гаһы оҥоруу
Гаһы оҥоруу хас да ньымата баар:
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Либерия
Либерия (Liberia) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр дойдулара Сьерра Леоне, Гуинея уонна Кот д'Ивуар. Атлантик океан кытылыгар турар. Олохтоохторун ахсаана 3,489,072 (2008), иэнэ 111,369 км2 (2008).
Либерияны 1847 сыллаахха Америкаттан кэлбит көҥүл ыытыллыбыт кулуттар тэрийбиттэрэ. Дойду киин куората, Монровия, АХШ бэhис президенын Дьэймс Монро аатынан ааттаммыта.
Beaujolais nouveau
Божоле нуво (Beaujolais nouveau — саҥа божоле) диэн Франция Божоле улууһугар гаме виноградтан оҥоhуллар кыhыл арыгы. Сэтинньи ый төрдүс чэппиэригэр үөрүүлээхтик фестивальга иһэн саҕалыыллар.
Beaujolais
Харчы
Харчы диэн мал уонна араас өҥө (сервис) иһин төлүүр тэрил. Аан дойдуга араас харчы арааһа баар, ол курдук хас дойду кэриҥэ бэйэтин харчылаах, ол курдук АХШ доллара, эбэтэр Британия фунт стерлингов
Харчы историята
Харчы диэн араас маллары атыылаһар тэрил буолар. Эргиэн идеята олус эргэ, ол бириэмэҕэ дьон бастаан атастаһар этэ, тугу наадыйалларын атастаһаллара. Бэйэтигэр баарыттан сороҕун атастаһан олороро. Ону билигин бартер диэн билэбит. Атын маллар, ол курдук бытархай буолар гына баар маллар туттуллубуттара, ол курдук ювелирнай оҥоһуктар уонна специялар.
Харчыны кытта уларыттахына буорту буолбат, уонна ханна баҕар илдьэ сылдьыахха сөп эбит. Бастакы харчыны бэчээттээбит дойдунан Лидия буолар, биһиги эрабыт 650 сыл иннинэ, билиҥҥи Турция сиригэр тура сылдьыбыта. Араас улахан сыаналаах күндү металлартан оҥоһуллубут уонна хахай уруһуйдаах эбит. Онтон Грецияҕа уонна Средиземнай муора аттытыгар сытар дойдуларга тарҕаммыт. Манньыаталары биир ыйааһыннах уонна кээмэйдээх оҥоруллар эбит.
ЮНЕСКО
ЮНЕСКО (Холбоһуктаах Наассыйалар үөрэххэ, билимҥэ уонна култуураҕа тэрилтэлэрэ) (UNESCO; United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization) - ХНТ аналлаах салаата. Сүрүҥ сыала-соруга - аан дойдуга эйэни уонна куттал суох буолуутун үөрэх, билим уонна култуура сайдыытын көмөтүнэн хааччыйар соруктаах тэриллибитэ. Дойдулар үөрэҕэ суох буолууну утары охсуһууларын, босхо үөрэхтээһини өйүүр, санаа уонна билии атастаһар киин курдук үлэлиир. Бу организация 1945 сыл сэтинньи 16 күнүгэр тэриллибитэ, штаб-квартирата Париж куоратыгар Францияҕа баар. Билиҥҥитэ организацияҕа 195 судаарыстыба чилиэн быһыытынан, 2 судаарыстыба кэтээн-көрөөччү быһыытынан бааллар, ону кытары тас бэлиитикэлэрин бэйэлэрэ билиммэт 10 территория ассоциированнай чилиэн быһыытынан киирэллэр.
Харчы
Харчы историята
Харчы туттууга ордуга олус түргэнник биллибит, ол курдук бытарытарга чэпчэки буолбут, холобура биир киһи ынах аҥара сыаналаах бурдугу атыылаһыан баҕардаҕына ынаҕы өлөрүөн баҕарбата биллэр. Ол курдук ынаҕы атыылаатаҕына уонна бурдугу ынах аҥаара сыаналаах атыылаһар кыахтаммыт. (хаччы диэн тыл хантан уескээбитий?)
Кэриэс этии
Кэриэс этии диэн өлөөрү гыммыт киһи баҕа санаатын тириэрдиитэ буолар.
ЮНЕСКО
1948 сылтан ыла организация "Курьер ЮНЕСКО" диэн сурунаалы 10 тылынан таһаарар. Бу сурунаалы онлайн босхо булуохха сөп.
Кэриэс этии
Киһи бэйэтэ өлбүт төрөппүтүн көрөр буоллаҕына, кини хайдах көрүҥнээх көстөрө олус улахан оруолу ылар. Төрөппүт киһи көрүҥэ мөлтөөн көһүннэҕинэ, ханнык эрэ дьыалаҕа табыллыбат буолуу тахсыан эбэтэр эн оҥорор дьыалаларгын кини сөбүлээбэтин бэлиэтэ буолуон сөп. Киһи ханна да сырыттаҕына, төрөппүттэрин куттара көрө - истэ сылдьалларын түүл ити көстүүлэрэ толору дакаастыыллар.
ЮНЕСКО
1984 с. АХШ бу тэрилтэттэн тахса сылдьыбыта, төттөрү 2002 сыллаахха киирбитэ. Великобритания уонна Сингапур 1985 с. тахсыбыттара. Великобритания төттөрү 1997 с. киирбитэ.
Харчы
Харчы араастара
Араас бириэмэҕэ араас мал харчы быһыытынан туттулла сылдьбыт:
Кэриэс этии
Оҕо кыра эрдэҕинэ киһи сирэйин олус сирийэн көрөр. Үөрбүт сирэйи көрдөҕүнэ - үөрэр, онтон сирэйгин куһаҕаннык тутуннуҥ даҕаны оҕо мөлтүүр, санаата түһэр, букатын ытаан тоҕо барыан сөп буолар. Киһи сирэйин көрүҥэ оҕоҕо олус күүскэ дьайар. Бу кэмҥэ кини ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар сылдьар буолан, төрөппүтүн сирэйин көстүүтэ кини салгыы хайдах быһыыланарын быһаарар. Түүл киһи ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар киирдэҕинэ көстөр буолан сирэй хайдах көрүҥнээҕэ олус улаханнык дьайар.
Киһи олоҕо төрөппүттэрин кытта биир ситиминэн баайылла сылдьалларын ити курдук быһааран бараммыт салгыы кэриэс этиини быһаарарбыт ордук оруннаах буолар. Төрөппүт киһи бэйэтин кэннигэр хаалар ыччаттарыгар анаан кэриэс этиитэ хайаан да ылыныллыахтааҕын уонна толоруллуохтааҕын түүл ити көстүүлэрэ эмиэ дакаастыыллар. Киһи хаһан баҕарар түүлү көрөрүн быһыытынан бэйэтин төрөппүтүн хайаан да түһээн көрүөн сөп.
Харчы
Харчы араастара
Металларга кубулуйар харчы араас сыалларга туттулуон сөп уонна бэйэтэ сыаналаах буолуон сөп. Ол харчы көмүскэ уларытыллыан сөп.
Кэриэс этии
Кэриэс этиитэ туолбат буоллаҕына төрөппүтүн куһаҕан, санаата түспүт көрүҥэ сотору-сотору түүлүгэр көстүөн сөбө, бу киһиэхэ толорботох кэриэс этиитин өйдөтүөн сөп.
Харчы
Харчы араастара
Уларыйбат харчы диэн көмүс буолбат харчы. Уларыйылларын-уларыйбатын былаас биллэрэр.
Кэриэс этии
Өлөөрү сытар киһи бэстилиэнэй баҕа санаатын, кэриэс этиитин бэйэтин оҕолоро, ыччаттара толоруулара кини өйүн-санаатын, кутун баҕата туоларыгар тириэрдэр буолан санаата уоскуйар. Баҕа санаата туоллаҕына кини кута уоскуйан, көрүҥэ тупсан оҕолорун түүлүгэр үчүгэй көрүҥнээх көһүннэҕинэ кинилэр үтүө баҕа санаалара туолуон сөп.
Кэриэс этии уратыларын туһунан маннык холобурдартан билиэххэ сөп.
Мас арыыта
Мас арыыта — үүнээйиттэн ылыллар арыы, триглицерид.
Кэриэс этии
Кэргэнэ өлүөн биир күн иннинэ Ленаҕа эппит:
- Кэриэспин толоруом диэ... – нэһиилэ ыган-ыган саҥарбыт.
Мас арыыта
Арыы көрүҥнэрэ
Мас арыыта, үксүн үүнээйи аһыттан уонна сиэмэтиттэн ылыллар, триглицеридтар уонна жирнай кислотаалар булкаастара буолар. Мас арыыта үксүн көннөрү температуураҕа убаҕас буолар. Ыраастамматах (рафинацияны ааспатах) арыы ылыллыбыт үүнээйитин амтана амтаннаах уонна сыта сыттаах буолар.
Кэриэс этии
- Толоруом.
Мас арыыта
Мас арыытын көрүҥнэрэ
Мас арыытын туохха туттулларынан техническэй уонна пищевой арыыларга араараллар.
Кэриэс этии
- Кэргэн эрэ тахсымаар. Ким да мин курдук күүскэ таптыа, харыстыа, аһыныа суоҕа. Хомото сылдьыахтара. Хомотуохтарын баҕарбаппын ол иһин бэйэбэр ыҥыран ылыаҕым,- диэн нэһиилэ эппит.
Мас арыыта
Аска туттуллар арыы
Остуолга туттуллар арыылар: подсолнух, олива, соя, лүөн, маак, буук, эриэхэ, хартыыһа, кунжут, араахис арыылара.
Кэриэс этии
- Эн кэргэн тахсыа суох буолбутуҥ. Саҥа кэргэниҥ эйигин атаҕастыыр, хомотор. Түүлүн кэнниттэн Лена бастакы кэргэнигэр аны кимиэхэ да эргэ тахсыам суоҕа диэн эрэннэрбитин санаан ааста. Биэс сыл кэнниттэн Лена саҥа кэргэнэ муостаттан охтон үлтү түстэ. Бу кэнниттэн бастакы кэргэнэ түүлүгэр киирэн эмиэ сэрэппит.
Мас арыыта
Аска туттуллар арыы
Сорох мас арыылара национальнай ас астааһыҥҥа улахан суолталаахтар. Холобур грецкэй эриэхэ арыыта средиземноморскай дойдулар астарыгар киэҥник туттуллар.
Кэриэс этии
Сахалар итэҕэллэринэн өлөөрү сытар киһиэхэ тугу эмэ эрэннэрэн баран толорбот буолуу хайдах да табыллыбат. Эрэннэрбити хайаан да толоруллуохтаах. Ол барыта сахалар ойууннара былыр-былыргыттан киһи өйө-санаата өлбүтүн да кэннэ ханна сылдьарын, туох санаалааҕын кытта билэллэригэр олоҕурар.
Мас арыыта
Техническэй арыылар
Парфюмерно-косметическай промышленнаска, биологическай оттук оҥоруутугар, араас лаахтары, кырааскалары уонна пропиткалары оҥорорго туттуллар.
Кэриэс этии
Арай өлөөрү гыммыт киһи баҕатын толорорго ханнык да кыах суох буоллаҕына эрэннэримиэххэ сөп курдук.
Мас арыыта
Мас арыытын туһаныы
Мас арыытын сүрүн туттуллар эйгэтэ — аска, морох арыылар (холобур рапс, тунг, кокос арыылара) элбэхтик техническэй сыалга туттулаллар.
174
174 сыл.
Санскрит транслитерациятын аан дойдутааҕы алпаабыта
Санскрит транслитерациятын аан дойдутааҕы алпаабыта (IAST, International Alphabet of Sanskrit Transliteration) — диакритика бэлиэлэрдээх латыын алпаабытын көмөтүнэн санскритынан суруйууну хааччыйар билим стандаарта. IAST 1894 сыллаахха Женеваҕа буолбут Аан дойду Ориенталистарын Кэҥгириэһигэр ылыныллыбыт стандаарка олоҕурар.
Кэриэс этии
Биир эдэр дьахтар ийэтэ өлөөрү сытан кыыһыгар эппит:
- Эргэ тахсаргар тиэтэйимэ, ылаллар эрэ диэн тахсыма.
- Тахса охсор киһим да суох.
- Ол киһи сотору көрсүөҕэ. Мин кини аатын кытта билэбин. Киниэхэ тахсаар,- диэн баран аатын кытта этэн биэрбит.
Оннук ааттаах киһини Ольга билбэт эбит. Арай ийэтэ өлбүтүн биир сыла туолуутугар кылабыыһаҕа сылдьан баран төннөн иһэн метроҕа көрсөн билсиспит. Киһитэ аатын эппитэ сөп түбэспититтэн олус соһуйдар даҕаны бу киһини олус сөбүлээн кэргэн тахсыбыт.
Өлөөрү сытар киһи кэриэс этиитигэр сахалар олус итэҕэллээхтик, ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллар, кыахтара баарынан толороллор. (1,38).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Түүл Үөһээ дойду өйө-санаата. – Дьокуускай: Бичик, 2014. – 160 с.
Чааркаан
Чааркаан — түүлээххэ, кыра булка мэҥиэ ууруллан иитиллэр булт сэбэ. Талахтан оҥоһуллар. Чаастара: чаачар, кирис, балтыһах, элбэрээк, тыҥкырай уонна чааркаан тыла.
Лепта
thumb|200пкс|Лепта, 1869 thumb|200пкс|Лепта, 1869
Ле́пта (λεπτόν, λεπτό) — Былыргы Греция харчыта, билиҥҥи кэм харчыта. Аат λεπτός төрүттээх, «кыра», «чараас».
2002 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Греция официальнай валютатынан драхманы солбуйбут евро буолбута, онтон лепта евроцентынан солбуллубута. .
Лепта бэлиэтэ грек бичигэ «лямбда» — Λ.
Нуучча тылыгар баар «внести свою лепту» диэн этии евангелиеттан төрүттээх; тылыттан тылыгар түһэрдэххэ нууччалыы «внести свои пять копеек» диэн.
Недерланд Антииллара
Недерланд Антииллара (Недерланныы: ) диэн Аччыгый Антиллар ирээтэ, Кариб байҕалыгар баар икки арыы бөлөхтөрүттэн турар: Курасао уонна Бонер, Венесуэла кытылыттан чугас бааллар, уонна Синт Эустатиус, Саба уонна Синт Маартен. Бу арыылар Недерланд Хоруоллугун аутоном региона буолаллар.
слева|250px|обрамить|Недерланд Антилларын хаартата
Ыт ымыы
Ыт ымыы — ыты ымыы гыныы. Холобур, наар өлө турар ођолоох ыал, кэлин ођо төрөөтөђүнэ, ыт аатынан хос ааттыыллара, биһиккэ эбэтэр биһик аттыгар ыт ођотун сытыараллара.
Каланхоэ
Каланхоэ (Kalanchoe spp.) — Толстянковай семействатын суккулентнай үүнээйи уруута. Икки сүүстээх тахса араас көруҥ баар, тропическай Южнай Африка уонна Юго-Восточнай Азия, Южнай Америка тропиктарыгар үүнэллэр. Чугас уруутунан Бриофиллюм (Bryophyllum) удьуортан сороҕор Каланхоэ удьуоргэ холбонор. Сорох көруҥнэрэ киэҥник биллэр диьэ үүнээйитэ.
Ис хоьооно
1. Биологическай суруйуу
2. Ыарыылар уонна буортулааччыллар
3. Көрүҥнэрэ
4. Литература
Биологическай суруйуу
Сыҕынньах эбитэр аллараа түспүт суккулентнай үүнээйилэр аҕыйах сантиметыртар 3-4 миэтэрэ кинилэр истэригэр эпифиты уонна лианы бааллар. Үгүс араас үүнэйилэргэ сэбирдэхтэригэр уонна үүнэллэригэр бүөр үөскүүр, итинтэн саҥа үүнээйи үүнэр. Билигин ити үүнээйилэр Бриофиллюм урууга холбоһоллор. Онтон билигин үс секция Каланхое биир курдук көрүллэр.