cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Домино
Хайдах оонньоноро
Аан бастаан таастары барытын умса уураллар уонна хас биирдии оонньооччу бэйэтигэр таас ылынар (икки-үс оонньооччу баар буоллаҕына сэттэлиини, 4-5 буоллахтарына - биэстиини). Таастарын утарылаһааччылар көрбөттөрүн курдук бэйэлэрин иннилэригэр уураллар. Саамай улахан дубльлаах киһи саҕалыыр (холобур, алта-алта), тааһын остуол ортотугар сирэйинэн үөһэ уурар. Иккис киһи (хаҥас өттүгэр олорооччу) онно сөп түбэһэр ахсааннаах туочукалаах тааһы салгыы уурар. Үһүс киһи ол икки таастан хайаларыгар эрэ эмиэ сөп түбэһэр тааһы ууран биэрэр. Сөп түбэһэр тааһа суох киһи баһаартан таас ылар. Баһаарга таас бүттэҕинэ хаамыытын көтүтэр уонна уочаратын кэтэһэр.
Кыайбыт оонньооччуга атыттарга хаалбыт таастарга туочукаларын ахсаана эбиллэр. Ким 100 эбэтэр 50 очкуону бастаан ылбыт ол хотор.
Ким да хаамар кыаҕа суох буолан хааллаҕына бүтэһик уурбут киһи кыайбытынан ааҕыллар, киниэхэ хаалбыт очкуолары атын дьон оскуотуттан көҕүрэтэн баран ону ааҕынар.
Домино көрүҥнэрэ
Домино өссө да элбэх ньыманан оонньонор. Холобур «Тутуу доминотун» быраабылата өссө судургу. Кыра оҕолорго барсыан сөп. Икки буоллахтарына 13-түү тааһы ылаллар, ким эрдэ ууран бүппүт ол кыайар. Үс буоллахтарына аҕыстыыны, түөрт буоллахтарына алталыы тааһы ылаллар. Хаалбыт таастар оонньооботтор.
Иванов Илья Семенович
Иванов Илья Семенович (1933–1993), Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо, РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1933 с. тохсунньу 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ
1953 с. Элгээйигэ орто оскуоланы бүтэрээтин кытта Садын оскуолатыгар ыыппыттара.
1964 с. диэри Тойбохойго, Элгээйигэ оскуола дириэктэринэн үлэлээбитэ.
Ити кэнниттэн сүүрбэттэн тахса сыл норуот үөрэҕириитин отделын салайбыта. Бу сылга оскуолаларга кабинетнай систиэмэ күүскэ киирбитэ, сүрүн предметтэри дириҥэтэн үөрэтэр кабинеттар, туристическай үлэлэр сайдыбыттара. 1975 с. Сибиир, Уһук Илин оскуолаларын дириэктэрдэрин се­минара Тойбохойго ыытыллыбыта. 1985 с. үөрэх отделларын сэбиэдиссэйдэрин семинара эмиэ Сунтаарга барбыта. Сунтаар оройуона оскуолалары саҥа үөрэх сылын бэлэмнээһиҥҥэ хаста да бастакы миэстэлэри ылаттаабыта. Yc төгүл РСФСР Көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамята Сунтаар оройуонугар туттарыллыбыта. Сунтаардааҕы 2 №-дээх оскуолаҕа Илья Семенович Иванов аатын иҥэрбиттэрэ
Аатын үйэтитии
;
2000 с. сэтинньи 28 күнүттэн Сунтаар с. киинигэр баар А. Матросов аатынан переулок Илья Иванов аатынан уларытыллыбыта.
Кини туһунан суруйуулар, кинигэлэр
1. Бессонов Г. Е., Талааннаах салайааччы. [РСФСР үөрэҕин министерствотын уонна профсоюз киин комитетын Знамяларын икки төгүл ылбыт, үөрэҕирии үлэһитэ Илья Семенович Иванов туһунан] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Ахсынньы 23 күнэ-С. 3;
2. Илья Семенович Иванов: үөрэхтээһиҥҥэ анаммыт олох. Автор: [хомуйан оҥордулар: П. С. Иванов, Н. И. Алексеев, Т. Г. Иванова, 2006
3. Филиппова Г. , "РОНО сэбиэдиссэйдэрин Аксакала". [РОНО сэбиэдиссэйэ Илья Семенович Иванов туһунан] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Алтынньы 30 күнэ-С. 3;
5. [http://ilin-yakutsk.narod.ru/2006-3/68.htm Светлана Захарова. Всегда видел в человеке личность.... Историко-географический, культурологический журнал Илин, № 3 (50) 2006]
6. Сивцев-Таппа И., Улахан олох сыдьаайа. [оройуон үөрэҕин салаатыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит Илья Семенович Иванов туһунан "Үөрэҕириигэ анаммыт олох" диэн кинигэ сүрэхтэниититтэн] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2007. - Балаҕан ыйын 27 күнэ-С. 2
Сербия динаара
Сербия динаара (српски динар, ) диэн Сербия валютатын биирдигэ.
Ладыжин
Ладыжин (Ладижин) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 22 967 (2012).
Оҥхой (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Оҥхой — Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхой нэһилиэгин киинэ.
Историята
Липпэ Атах - липпэ ол аата сахалыы торф.
Рауховка
Рауховка (Раухівка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 603 (2011).
Stratton Oakmont
Stratton Oakmont (Стреттон Окмант), брокер, биржа иһигэр киирбэт брокерынан дьарыгырбыт тэрилтэ. Аан Дойдуга элбэх дьону албыннаабытынан биллибит, биллэн туран бөх акциалары ыарахан сыанаҕа атыылаһан баран инвестордары албыннаабытынан биллибит тэрилтэ.
Бу тэрилтэ туһунан комедийно-драматическай киинэ уһуллубута 2013 сыллаахха Уолл Стрит бөрөтө диэн.
Ülker
Ülker диэн Түүркүйэ ас уонна утах оҥорор компанията. Компанияны 1944 сылга Сабри Үлкэр олохтообута. Бас салалтата Истанбулга баар. Ülker 111 дойдуга филиаллаах Түүркүйэ биир бастыҥ компанията буолар. Yıldız Holding конгломеракка киирэр.
Ülker оҥорор табаардара:
Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыаҕа
Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыаҕа диэн өс хоһооно уол оҕону иитии хайысхатын быһаарар.
Күнтэн күн аайы этэ-сиинэ улаатан, күүһүрэн иһэр оҕо өйө-санаата онтон хаалсыбакка тэҥҥэ сайдан иһэрин ситиһии өйө-санаата туруктаах буоларыгар тириэрдэр. Этэ-сиинэ улаатыытыттан өйө-санаата хаалан хаалбатаҕына эрэ киһи буолууну кэмигэр, хойутаабакка, «Отох киһиэхэ» кубулуйбакка, ситиһэр кыахтанар. Этэ-сиинэ улааппытын кэннэ өйө-санаата ситэ сайдыбакка хаалан хаалбыт оҕо «Отох киһини» үөскэтэр.
Оҕо сайдан, эбиллэн иһэр өйө-санаата элбэх саҥаны, урут туттуллубаты, биллибэти, айыыны оҥоруон баҕата олус күүстээх. Ол эрээри үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билэ илигиттэн, боростуойдук оҥоруллар куһаҕан быһыылар диэки халыйан хааларыттан сөп түбэһэр хааччахтаах буолара табыллар. Ол хааччах оҕо улаатан истэҕинэ «Көҥүлүнэн барыма», «Аһара туттума», «Айыыны оҥорума» диэн сахалыы этиллэр. Оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан истэҕинэ таба, киһилии суолунан баран иһэрин туһугар, көннөрөн, ыйан биэрии, төрөппүт бэйэтин үтүгүннэрэн үөрэтиитэ хайаан да эрэйиллэр. Аһара барар өйдөөх-санаалаах оҕону тохтото, туормастыы түһэн, «Киһи быһыытын» аһара барбатын хааччыйдахха эрэ табыллар.
«Мөҕүллүбэт оҕо» ону-маны дьээбэни-баабаны оҥороро ордук элбэх буолар. Мөҕүү диэн сыыһаны-халтыны оҥорууну тохтотуу, бу быһыы сыыһатын биллэрии ааттанар.
«Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быһар» диэн оҕо ону-маны, саҥаны, билбэтин, дьон оҥорботторун оҥоро сатыыр майгынын этэллэр. Аргыыйдык сылдьан эрэ саҥаны, билбэтин оҥорон боруобалыы сатыыр оҕо билбэтигэр тэптэрэн, олус улахан сыыһаны оҥорон, оннооҕор сыарҕаны алдьатарын бу этии бэлиэтиир.
Оҕо иитиитигэр ордук улахан куһаҕаны сымыйаны үөрэтэр «айыы үөрэҕэ» оҥорор буолла. Тэрис оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн таһы-быһа сымыйанан этиитин төрөппүттэр итэҕэйэн оҕолорун кыра эрдэҕинэ өйүн-санаатын иитиигэ кыһаммат буола сылдьаллар. Эдэрдэр бэрээдэги кэһэллэрэ, сыыһа-халты туттуналлара элбээн иһэр. Киһи бэйэтэ эмиэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэр. Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата, куттара икки аҥылар, икки өрүтүн үөскэтэллэр. Бу быһаарыы табатын киһи курдук буолан баран кыра да өйө-санаата суохтар бааллара бигэргэтэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии, өйүн-санаатын төрүттээһин улахан суолталаах, олоҕун устата дьайар.
Сахалар уол оҕону «Аҕатын туйаҕын хатарыаҕа» диэн этэллэр. Кэлин кэмҥэ саха дьонугар бу этиини олох көнөтүк өйдөөһүн олохсуйаары гынна. Уол оҕо баар буолла даҕаны аҕатын курдук буолуохтаах диэн сыыһа өйдөбүл үөскээн эрэр.
«Аҕатын туйаҕын хатарыаҕа» диэн этии оҕо төрөөт даҕаны аҕатын курдук буолуо диэн быһаччы эппэт. Арай кини өйө-санаата аҕатын курдук буоларын туһугар аҕатын суолун, туйаҕын, ол аата кини олорбут олоҕун курдугу барытын олордоҕуна, үлэлээбитин курдук үлэлээтэҕинэ уонна өссө эбии хатарылыннаҕына эрэ кини курдук буолуохтааҕа уонна баһыйыахтааҕа ыйыллар. Сахалар тимир уустара буоланнар хатарыы диэн тыл туох өйдөбүллээҕин бу этиигэ толору туһаналлар. Оҕо аҕата иитиллибитин курдук иитилиннэҕинэ, үлэлээбитин курдук үлэлээтэҕинэ уонна өссө итиигэ-буһууга эбии хатарылыннаҕына, кытааттаҕына эрэ биирдэ кини курдук өйдөөх-санаалаах буолуохтааҕын уонна кинини баһыйыахтааҕын бу этии быһаарар.
Коммунистар салайар кэмнэригэр оҕону детсадка, онтон оскуолаҕа үөрэтии өйө-санаата сайдыытыгар толору сөп буолар диэн санааттан төрөппүттэр оҕолорун бэйэлэрэ үөрэтэллэрин быраҕан кэбиспиттэрэ. Оҕо төрөппүттэрин көрөн, үтүктэн үөрэнэр кэмэ суох буола сарбыллыбыта. Иитии-үөрэтии үлэтэ барыта олус сымнаан, үгүс оҕолор атаахтык иитиллэллэрэ элбээбитэ.
Уол оҕолор кыыс оҕолортон детсадка уонна оскуолаҕа туспа сылдьаллара, үөрэнэллэрэ эрэйиллэр. Арыычча эрдэлээн сайдар кыргыттар уол оҕолору кыра эрдэхтэринэ хам баттыыллар. Сэбиэскэй былааска дьахталлар баһылыыр курдук балаһыанньалара үөскээбитэ эдэрдэр үлэни-хамнаһы кыайбат буолууларыгар тириэрпитэ.
Оскуолаҕа уолаттары бэйэлэрэ ыал аҕата буолбут эр дьон үөрэтэллэрэ буоллар эдэрдэр олоххо бэлэмнэрэ элбэх буолуо этэ. Уол оҕолор бэйэлэрин бары өттүнэн баһыйар үөрэтээччини, салайааччыны сөбүлүүллэр, этэрин истэллэр, соннук толороллор.
Олоххо туһалаах, сайдыыны аҕалар баҕа санааны толоруу киһиттэн элбэх үлэни-хамнаһы, тулуурдаах, өһөс буолууну эрэйэр. Сахалар «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһоонноро кэлэр көлүөнэлэр бу баар көлүөнэлэрдээҕэр ордук тулуурдаах, дьулуурдаах буола улааталларын ирдиир. Бу өс хоһоонун эрэ тутуһуу омук сайдан иһиитигэр тириэрдэр кыахтаах. Сайдыыны ситиһиигэ уол оҕо аҕатын туохха барытыгар баһыйар буола сайыннаҕына, дьарыктаннаҕына, хатарылыннаҕына эрэ табылларын «Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыаҕа» диэн этии ону бигэргэтэр.
Уол оҕолор аҕаларыгар тугунан эмэ тиийбэт, мөлтөх, үлэни-хамнаһы кыайбат, сатаабат буоллахтарына, бу аймахтар мөлтөөн-ахсаан иһэллэр. Бу быһыы киэҥник тарҕаннаҕына омук барыта мөлтүүр, ахсыыр кэмэ кэлиэн сөп. Биһиэхэ билигин маннык балаһыанньа үөскээбитин кэлии үлэһиттэр элбээһиннэрэ бигэргэтэр.
Уол оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ аҕалар утумнаахтык ылсыстахтарына, бэйэлэрин холобурдарынан үлэлээн-хамсаан үтүгүннэрэн үөрэттэхтэринэ, сахалыы өйү-санааны, өс хоһооннорун тутустахтарына эрэ сайдыыны ситиһэр кыахтаах уол оҕолору улаатыннарыахтарын сөп. (1,10).
Туһаныллыбыт литература
1. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 2.05.2013.
НИМХ Кистэлэҥэ 2: Тимми көмөтө
НИМХ Кистэлэҥэ 2: Тимми көмөтө (The Secret of NIMH 2: Timmy to the Rescue) — мультик, 1998 күн сирин көрбүт. VHS нөҥүө Саха Сиригэр 1999 тахсыбыта оригинал тылынан, сахалыы уонна нууччалыы нелегальнай тылбаастаах.
Rock-a-Doodle
Rock-a-Doodle (Рок Дудл), мультик, 1991 сыллаахха күн сирин көрбүт. Шантеклер диэн ырыаһыт бөтүүк туһунан. Саха Сиригэр VHS нөҥүө нелегально сахалыы уонна нууччалыы тылбаастанан тахсыбыта, кэнники НВК Саха уонна Первай (Бастакы канал) көстүбүтэ.
Васильев Леонид Семенович
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх.
Дмитриев Нустр Михайлович
Дмитриев Нустр Михайлович — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, хапсаҕайдаһан тустууга Саха АССР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх.
Айсиньгиоро Нурхачи
Нурхачи (努爾哈赤 [Nǔ'ěrhāchì] эбэтэр 努爾哈齊 [Nǔ'ěrhāqí]) (1559—1626) — аан маҥнай Да Цзинь («Улуу Көмүс»; иккис аата «Хойукку Көмүс» диэн этэ, онтон «Эрдэтээҕи Көмүс» диэн чурчыаннар дойдулара — Цзинь этэ), онтон 1636 сылтан Да Чин  («Улуу Ыраас»; кытай үгэһинэн салайар аҕа-уус Да, ол эбэтэр "Улуу" диэн сыһыарыылаах буолуохтаах, онтон урут салайан олорбут аҕа-уус Чао, ол эбэтэр "дьиэ" диэн буолуохтаах) диэн ааттаах мандьуулар империяларын тэрийээччи.
Мандьуулары түмүүтэ уонна ил тэрийиитэ
Нурхачи XV үйэҕэ кэриэйдэр ыгыыларыттан сылтаан Пэктусан (кыт. 长白山 Байтоушань) хайаларыттан Соҕурууҥҥу Маньчжурияҕа көспүт Тун диэн чурчыаннар аҕа-уустарыттан төрүттээҕэ. Нурхачи Гиочанги бэйлэ (мандь. тойон) сиэнэ уонна Такши бэйлэ уола  буоларын быһыытынан Сүксүхэ-бирэ өрүс (аныгы кыт. Суцзыхэ) хочотугар баар 6 куорат тойонноруттан (мандь. нингута бэйлэ — алта тойон) биирдэстэрэ этэ. Ол да буоллар 1115—1234 сылларга Хотугу Кытайы уонна Ис Монгол сирин баһылаан олорбут чурчыаннар Цзинь ууһун сыдьаана буоларын биллэрэ сатыыра. Онтон сылтаан Нурхачи араспаанньатын «Көмүс уус» (Айсинь Гиоро) диэбитэ. Ол курдук кини Цзинь империятын (кытай тылыттан тылбаастаатахха "Көмүс" диэн) кытта ситимнээҕин биллэрбитэ. Нурхачи ууһа Сүксүхэ-бирэ өрүһүн хочотугар баар сирдэри бас билиигэ ыла сатыыра. Кэлин бу сирдэргэ Мандьуу улууһа тэриллибитэ.
1585—1589 сылларга Нурхачи Миҥ дойдутугар олорор ыаллыы биистэри (Цзяньчжоу вэйин сирэ) бэйэтигэр бас бэриннэрэр уонна Мандьуу олохтоохторун кытта холбуур. Ол кэннэ кини Чаньбайшань биистэрин уонна Хулунь биистэрин сомоҕолоһуутун кытта сэриилэһэр. Мандьуулар сүүрбэ сыл иһигэр ыаллыы олорор биистэри утары 20ччэ сэриилээх сырыыны тэрийэллэр. Нурхачи бэйэтин туругун бигэргэтээри Пекиҥҥа Ваньли ыраахтааҕыны кытта көрсүһүүгэ барар.
1589 сыллаахха Нурхачи ван аатын ылар, онтон 1596 сылга — Цзяньчжоу дойдутун вана буолар. Киниэхэ доҕордуу сыһыаннаах илиҥҥи монгол тойонноро 1606 сылга Күндүлэн-хаан диэн ааты иҥэрэллэр. Бу кэмҥэ Нурхачи күүстээх сэриини түмэр. Бу сэриитэ "былаах" тутулунан тэриллибитэ: биэс руота (ниру) полк буолар (дьала), онтон биэс полк корпус, ол эбэтэр "былаах" (гуса) буолар. Саҥаттан саҥа биистэри уонна сирдэри баһылаан Нурхачи түөрт "былаахтанар" (1601). Аан маҥнай бу "былаахтарга" Мандьуу түмсүүтүн чурчыаннара уонна кинилэри кытта холбоспут атын биистэр эрэ бааллара.1615 сыллаахха эбии түөрт саҥа корпус тэриллэр уонна сэрии аата "аҕыс былаах" диэн буолар; корпустар былаахтарын өҥнөрүнэн арахсаллара.
1616 сыллаахха Нурхачи ыраахтааҕы аатын ылар. Хаан буолан 1234 сыллаахха монголлартан үтүрүллэн эстибит Цзинь диэн чурчыаннар дойдуларын тилиннэрэр. Бу саҥа дойду Айсинь Гурунь (мандь. Көмүс Дойду) диэн ааттанар. Онтон сылтаан Кытай үөрэхтээхтэрэ бу дойдуну Цзинь (1115—1234) империятын кытта ситимнээн Хоу Цзинь, ол эбэтэр Хойукку Цзинь диэн ааттыыллар. Нурхачи салайыытын девиһа — «Тяньмин» («Халлаан уурааҕа») буолар. Бу девиһы ылынан Нурхачи бэйэтин Халлаан Уола диэн ааттанар (ол кэминээҕи өйдөбүлүнэн, Халлаан Уола Орто Дойдуну баһылыыр көҥүллээх этэ). Мандьуу дойдутун киинэ Синцзин куорат буолар. Нурхачи көхтөөх тас политикатын уонна сэриитин түмүгэр 1619 сылга чурчыан бары биистэрэ киниэхэ бас бэринэллэр.
Мандьуу Кытайы кытта сэриитин саҕаланыыта
Кытайдары кытта сэриилэһэ сылдьан Нурхачи атын чурчыан биистэрин бас бэриннэрэр этэ. 1619—1625 сс. кини уонна кини уола Хуантайцзи (Абахай) түөрт ситиһиилээх сэрии сырыытын тэрийэллэр. 1626 с. балаҕан ыйыгар Нурхачи өлөр. Сорох чинчийээччилэр саныылларынан, Нурхачи 1626 с. олунньутугар бааһырбытыттан өлүөн сөп. Өлүөн иннинэ саҥа хаана анаабакка хаалар. Аймахтара кини ахсыс уолун Хуантайцзины (Абахайы) хаанына талаллар.
Сир олохтоохторо
Сир олохтоохторо (Earthlings), документальнай киинэ, киһи уонна Айылҕа оҕолорун сыһыаннарын көрдөрөр. Үксүн кыыллар бырааптарын көмүскүүр. 2005 сыллаахха экоактивистар уонна кыыллары көмүскээччилэр көмөлөрүнэн уһуллубут.
Дмитриев Юрий Алексеевич
Дмитриев Юрий Алексеевич — дуобакка ССРС спордун маастара.
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх.
Кырыкый (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Кырыкый — Үөһээ Бүлүү улууһун Кырыкый нэһилиэгин киинэ.
Винни Пух уонна мүөттээх мас
Винни Пух уонна мүөттээх мас (Winnie the Pooh and the Honey Tree), мультик, 1966 сыллаахха Walt Disney оҥорбут мультига. Саха Сиригэр 90 сыллардаахха VHS нөҥүө тарҕаммыта.
Жендринскай Степан Алексеевич
Жендринскай Степан Алексеевич — хапсаҕайдаһан тустууга, гиирэҕэ СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх. Балаҕаннаах оскуолатын дириэктэрэ.
Continental AG
Continental AG — Германия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр шина оҥорооччу. Sumitomo Rubber Industries бизнес империяҕа холбонор.
Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета
Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета
Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Хабаровскайдааҕы экэниэмикэ уонна быраап университета" - Арассыыйаҕа Хабаровскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1970 с.бэс ыйын 30 күнүгэр Хабаровскайдааҕы норуодунай хаһаайыстыба института(ХНХИ) арыллыбыт. 1994 с.ХНХИ, Москватааҕы судаарыстыбаннай юридическай акадьыамыйа Хабаровскайдааҕы филиала уонна Москватааҕы коммерческэй университет Хабаровскайдааҕы филиала холбоспуттарыгар Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай акадьыамыйа буолбут. 2015 с.сэтинньи 2 күнүгэр акадьыамыйа аата Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета диэҥҥэ уларыйбыт.
Факультеттара
2. Норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан факультета
3. Салайыы уонна технология факультета
4. Юридическай факультет
Норуоттар ыккарыларынааҕы сыһыан факультета 1993 с. "Мировая экономика" уонна "Коммерция" диэн испэссээлинэстэргэ олоҕуран арыллыбыт. 2019 с. Салайыы уонна технология диэн саҥа факультет арыллыбыт. 2013 с." Менеджер" факультет "Салайыы" факультета диэн ааттанар буолбут. Салайар салаа профильнай предметтара бары бу факультекка киирбиттэр: -производственнай менеджмент -норуоттар ыккардыларынааҕы менеджмент -персоналы салайыы -гостиничнай хаһаайыстыба уонна туризм менеджмента -судаарыстыбаннай уонна муниципальнай салайыы -кризиһи утары салайыы
Торгово-технологическай факультет 1994 с. Москватааҕы коммерческай университет Хабаровскайдааҕы филиалын базатыгар төрүттэммит. 2011 сылтан факультет аата уларыйан Торгово-технологическай факультет диэн буолбут. Хабаровскай кыраайга университет үрдүк үөрэхтээн барыта 7500-тэн тахса товароведы, технологы, экономиһы, бухгалтеры уонна коммерсааны бэлэмнээн таһаарбыт.
Рейтиннэрэ
Хабаровскайдааҕы экэниэмикэ уонна быраап университета
1. Хабаровскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 4-с миэстэ
2.Хабаровскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 399-с миэстэ.
2017 с. МИА "Россия сегодня" таһаарар "востребованность вуза" наассыйалыы рейтиҥҥэ ХСУЭП 23-с миэстэ.
Ссылкалара
Категоря:Хабаровскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ
Эрмээн драма
Эрмээн драма (դրամ, ) диэн эрмээн валютатын биирдигэ. Харчы диэн суолталаах, былыргы гириэк драхма диэн манньыатыттан ааттаммыт.
Назаров Иван Тимофеевич
Назаров Иван Тимофеевич (1926-2012), Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо, РСФСР үтүөлээх учуутала, Саха АССР үтүөлээх учуутала, ССРС норуотун үөрэҕириитин туйгуна, РФ норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1926 с. тохсунньу 19 күнүгэр Сунтаар улууһун Кутана нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Кини туьунан
1.     Алексеева Е., Бастыҥ салайааччы; Мэлдьи инники күөҥҥэ; Учууталым, наставнигым. [Учууталлар учууталлара РСФСР, САССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, ССРС норуотун үөрэҕириитин туйгуна Иван Тимофеевич Назаров 80 сааһыгар анаан ахтыылар] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2006. - Олунньу 2 күнэ-С. 2;
2.     Петров С.Т., Кинилиин алтыспыт дьоллоохпун. [Россия уонна СР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Россия, ССРС үөрэҕириитин туйгуна Назаров Иван Тимофеевич төрөөбүтэ 70 сааһын туолла] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1996. - Тохсунньу 18 күнэ-С.3;
3.     Россия уонна СР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Россия, ССРС үөрэҕириитин туйгуна Назаров Иван Тимофеевич үөрэҕирии эйгэтигэр үлэлээбитэ 50 уонна төрөөбүтэ 70 сааһын туолла. [олоҕун кэрчиктэрэ] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1996. - Тохсунньу 18 күнэ-С.3;
4.     Степанова К. Х., Суолдьут сулус буолбута. [Россия уонна СР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Россия, ССРС үөрэҕириитин туйгуна Назаров Иван Тимофеевич төрөөбүтэ 70 сааһын туолла] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1996. - Тохсунньу 18 күнэ-С.3;
Литин
Литин (Літин) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 751 (2011).
Родионов Николай Николаевич (1886-1937)
Родионов Николай Николаевич (1886-1937) — Колчак Сибииргэ былааһын кэмигэр Благовещенскай куорат кулубата буола сылдьыбыт Өлүөхүмэттэн төрүттээх киһи, 1903 сыллаахтан бырабыыталыстыбаны утары аахсыйаларга кыттарын иһин полиция аһаҕас кэтэбилигэр сылдьыбыт, Күлүмнүүрдүүн алтыспыт.
Дьокуускайга Реальнай училищеҕа үөрэммит. Кинини бэйэтин билэр Ираида Клиорина суруйарынан, ол үөрэнэ сылдьан Игорь Будилевич диэн көскө сылдьар өрөбөлүссүйүнүөрү кытта билсэн кини дьайыытыгар киирбит. Полиция кэтэбилигэр киирбититтэн сылтаан училищеттан үүрүллүбүт. Өлүөхүмэҕэ төннөн тиийэн дьаамсыктар забастовкаларын тэрийбит. 1906 сыллаахха Күлүмнүүрдүүн бырабыыталыстыбаны утары аахсыйаорга кыттыбыт. Өлүөхүмэҕэ олорор кэмигэр сыылынайдар Саха уобалаһыттан күүрүүллэригэр көмөлөһөр эбит.
Клиорина ахтарынан, кинилэр Благовещенскайга олороллорун саҕана (Харбинтан 1917 сыл ахсынньытыгар көспүттэр) куорат баһылыган олорбут: "'Ну, а в Благовещенске тогда был 'Городским головой' дядя Коля, Николай Николаевич Родионов... Наши семьи сдружились потому, что Н.Н. Родионов был тоже якутянином, родом из Олекминска...'"
1924 сыллаахха Читааҕа Күлүмнүүрдүүн Халыма туһунан мөккүспүтүн Клиорина ойуулуур: Күлүмнүүр (ол саҕана Саха сирин Москубатааҕы постпредствотын үлэһитэ) Саха Өрөспүүбүлүкэтин сирдэрин уонна экэниэмикэтин сайдыытын турууласпыт, Алдан көмүһүн хостууру, уонна Чуумпу далайга Айаан пуордун нөҥүө тахсары, оттон Родионов Дальревком аатыттан Халыманы Саха АССР-тан хайытан ылары туруорсубут, Дьокуускайтан сатаан салаллыа суоҕа диэн матыыптаан. Клиорина суруйарынан, ол да буоллар М.К. Аммосов кэлин Родионову Саха сиригэр үлэлии ыҥырбыт (оҕо эрдэҕиттэн 1905-06 сыллартан билэр буолан диир). Онно Н.Н. Захаренко (Клиорина таайа) салалтатынан САССР госпланын сэкиритээринэн үлэлээбит. Аммосовтыын чугаһыспыта бэрт буолан 1928 сыллаахха кинини батыһан Казахстааҥҥа барбыт.
Сураҕынан 1934 сыллаахха хаайыллыбыт (Клиорина сабаҕалыырынан, Карлагка сыппыт). Кэлин Караганда куоракка олоро сылдьыбыт. 1937 с. кулун тутар 19 күнүгэр иккистээн хаайыллыбыт, 1937 с. сэтинньи 1 күнүгэр ытыллыбыт. Донской манастыыр сиригэр көмүллүбүт.
Елисеев Виктор Борисович
Елисеев Виктор Борисович — хапсаҕайга СР спордун маастара. Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх.
Сабри Үлкэр
Сабри Үлкэр (Sabri Ülker) диэн Түүркүйэ кондитера уонна урбаанньыта. Ülker компания олохтооччута.
Олоҕун олуктара
Сабри Үлкэр 1920 сылга Кырыым Корбек суртугар кырыым татаар ыалыгар төрөөбүтэ. 1929 сылга дьонун кытта Түүркүйэҕэ көспүтэ. Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Султанахмет экономика уонна коммерция академиятын (билигин Мармара университета) бүтэрбитэ. 1944 сылга Ülker компанияны олохтообута. Убайыныын Асимныын 100 м2 иэннээх бэкээрнэ ыланнар бэчиэнньэ буһаран саҕалаабыттара. 1974 сылга Ülker бэчиэнньэтэ аан дойдутааҕы таһымҥа тахсыбыта. 1989 сылга Ülker компания Yıldız Holding конгломерат буолбута. Сабри Үлкэр аһымал, түмэт, билим, үөрэх эйгэлэригэр араас оҥкуллары тэрийэн үбүлүүрэ. 2012 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр 92 сааһыгар сырдык тыына быстыбыта.
Дьиэ кэргэнэ
Ойоҕо Гүзиде Иман (1924-2010). Үс оҕолоохторо - Али Үлкэр (эрдэ өлбүтэ), Ахсен Өзокур, Мурат Үлкэр.
Көппөх
Көппөх, Көппөхтүҥүлэр эбэтэр Бриофиттар (Bryophyta, Мхи, Моховидные) — үрдүкү үүнээйилэр салаалара, 700 кэриҥэ ууска киирэр 10-ча тыһыынча көрүҥнээх (общее число всех мохообразных, включая Печёночные мхи и Антоцеротовые мхи, составляет около видов ). Үксүн бытархай 50 мм уһаабат үүнээйилэр; арай ууга үүнэр көппөх уонна эпититтэр уһун буолаллар.
Dodge
Dodge (Додж), АХШ массыына оҥорор тэрилтэтэ, араас легковойтан саҕалаан, джиптарга тиийэ оҥорор. 100% акцията уонна бас бэринэр тэрилтэтэ Крайслер тэрилтэтин бөлөҕө буолар.
Ол аннынан чэпчэки массыыналар, пикаптар, коммерческай массыыналар үлэлииллэр. Компания 1900 сыллаахха автомобильнай комплектары үлэҕэ киллэриигэ дотж тэриллибитэ. 1914 сыллаахха массыыналарын ыытыы саҕаламмыта. Хампаанньа 1928 с.Thewrds корпорация атыыламмыта, 1997 сылтан 2008 сылга диэри омук тылын састаабыгар киирбитэ, оттон билигин Fiат- Chrest компания сорҕото буолар. Саҥа логотипаҕа Рам мааркалаах «Dodd» диэн суруктаах: эргэ логотип (баһа толсторга) билигин Рам мааркалаах массыынаҕа туһаныллар.
Dodge Charger — хампаанньа оҥорон таһаарар массыыната улаханнык айгырыыр. Кини айар идеята 1964 с.335 күүстээх хамсатыылаах двигателинэн сэбилэммит «быччыҥнар» диэн эпикээссийэ оҥоһуллубутун кытта үөскээбитэ. Модель олус тигистэ, тоҕо диэтэххэ, массыына атын американскай оҥорооччулар эмиэ маннык моделлары оҥорорго быһаардылар. Концепт Чуорка (1965 с.) Диоднай блогу төрдүгэр олоҕуран, автомобиль серияҕа барбыт.
Dodge Journey — Үөһээ Бүлүү кроссовера, выпускаем FLC 2008 сылтан. Автомобиль 2007 сыллаахха Франкфурга автосалоҥҥа бэриллибитэ. Бастаан Америка ырыынагар барара былааннаммыта эрээри, атын рыноктарга баар Fiatemonт курдук буолбута.
Түбэ саҥата
Түбэ саҥата (Говор) — түөлбэ тылын (диалект) биир көрүҥэ, омук тылын саамай кыра биирдэмэ. Биир ханнык эрэ түбэҕэ олорор дьон дьоҕус бөлөҕөр алтыһар тыл быһыытынан туттуллар. Түбэ саҥата тыл сүрүн сорҕотуттан грамматикатынан уратыласпат, үксүн дорҕоону саҥарар ньыматынан уратылаах буолар. Саха тылыгар, холобур аакайдыыр түбэ тылларын бөлөҕө баар.
Кырсаада
мини|уҥа Кырсаада эбэтэр Сарыада (Trollius asiaticus, Купа́льница азиа́тская, огонёк азиа́тский — кэрэ саһархай сибэккилээх элбэх сыллаах от үүнээйи, Кырсаадалар уустарыгар, кэргэннэригэр киирэр.
Былыр сахалар Алтан төбөлөөх от диэн ааттыы сылдьыбыттарын туһунан Анненков Ботаникатын тылдьытыгар (1878) баар
Дьадид хамсааһына
мини|Дьадид хамсааһынын төрүттээччи [[Гаспринскай, Исмаил|Исмаил Гаспринскай (1872 сыл)]] Дьадид хамсааһына (جديد jadīd "саҥа", جديدية jadīdiyya "саҥардыы" диэн тылтан; кырыым тат.: Usul-i Cedid, Җәдитчелек, Йәдитселек, Jadidchilik) – XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX саҕаланыытыгар Арассыыйа империятыгар тарҕаммыт исламы саҥардыы (модернизация) туһугар хамсааһын. Дьадид хамсааһынын утары уларыйыылары утарар, былыргы өрө тутар кадим хамсааһына үөскээбитэ. Дьадид хамсааһынын төрүттээччитэ Кырыым татаарын сырдатааччыта уонна политига Исмаил Гаспринскай буолар.
Аат
"Дьадид" диэн тыл "усул-и дьадид" (саҥа ньыма) диэн этиигэ аан маҥнай 1898 сыллаахха татаардар мэдрэсэлэрин саҥардыы кэмигэр туттуллубута. Саҥа ньымалары эдэр учууталлар ("мугаллим" арабтыы معلم mu'allem диэнтэн) үөрэхтээһиҥҥэ киллэрбиттэрэ. Ол эрээри Оренбургдааҕы мусульманнар салалталара "саҥа ньымалары" өйөөччүлэри, кинилэр арааб тылынан буолбакка татаардыы үөрэтэллэрин, математика уонна география курдук "европалыы" уроктары киллэрбиттэрин утарбыттара.
Төрүттэр
Арассыыйа империятыгар нэһилиэнньэ омугунан буолбакка, итэҕэлинэн арахсар этилэр. Ол иһин мусульманнар омуктарыттан тутулуга суох биир бөлөх курдук этилэр уонна кинилэри дьаһайар биир тэрилтэ баар этэ – Оренбургдааҕы духуобунай салалта. XIX үйэҕэ Арассыыйа сайдыыта мусульманнарга улахан кыһалҕаны туруорбута: бүтүн дойдуну кытта тэҥҥэ сайдыы, эбэтэр уларыйыылары утарсыы, былыргы олоҕу-дьаһаҕы тутуһуу. Бу курдук мусульманнар быыстарыгар дьадид ("саҥа") уонна кадим ("былыргы") өйөөччүлэригэр арахсыы саҕаламмыта. Ону таһынан түүр тыллаах мусульманнарга Осман империята холобур буолбута. Онно дьадид хамсааһына түүр сомоҕолоһуутун (пантүркизм) идеяларын өйүүр этэ.
История
Дьадид хамсааһынын төрүттээччитэ Кырыым татаара сырдатааччы уонна политик Исмаил Гаспринскай этэ. Кини 1883 сыллаахха "Тардьуман" ("Тылбаасчыт") диэн сурунаалы Кырыым татаардыы уонна нууччалыы таһааран саҕалаабыта. Ону таһынан Исмаил Гаспринскай ол сыл Бахчисарайга саҥа ньымаларынан үөрэтэр оскуоланы арыйбыта. Гаспринскай дьахталлар үөрэхтээһиннэригэр улахан болҕомто уурара.
1905 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Исмаил Гаспринскай уонна дьадид хамсааһынын өйөөччүлэрэ Иттифак ал-Муслимин (اتفاق المسلمين: Мусульманнар холбоһуктара) диэн баартыйаны тэрийбиттэрэ уонна 150 дьокутааттаах бастакы мунньаҕы Алын Новгорокка ыыппыттара. Бу дьокутааттар Кырыымтан, Соҕуруу Кавказтан, Уралтан, Түркистантан уонна Сибииртэн мустубуттара. Иттифак ал-Муслимин баартыйа дьокутааттара Гос. Думаҕа хас да миэстэлээх этилэр. Бу баартыйа көхтөөх кыттааччыларыттан маннык дьону ахтыахха сөп: узбек төрүттээх, Самарканд куорат аныгылыы санаалаах итэҕэллээҕэ (муфтий) Маһмуд-ходьа Бэһбудин ; Петербургдааҕы имам, 1912 сыллаахха Кораны татаар тылыгар тылбаастаабыт Муса Бигеев; Сибиир татаардарын итэҕэллээҕэ (имам), шииттэр уонна сунниттэр утарсыыларын тохтото сатаабыт Абдурашид Ибрагимов. мини|Түркистан автономиятын былааҕа 1908 сыллаахха Осман империятыгар буолбут "Эдэр түүрдэр" өрөбөлүүссүйэлэрэ дьадид хамсааһыныгар саҥа күүс биэрбитэ. 1908 сыллаахха дьадидтар Оренбург куоракка "Шура" (شورا, Сүбэ) диэн сурунаалы таһааран саҕалаабыттара. 1917 сыллаахха Арассыыйа империята ыһыллыбытыгар Ташкент сиригэр Шура-и-Ислам (Ислам Сүбэтэ), оттон Кокандка Түркистан автономията тэриллибиттэрэ.
Дьадид хамсааһынын дьоно Сэбиэскэй былааска араастык сыһыаннаспыттара. Сорохторо Сэбиэскэй былааһы өйөөбүттэрэ уонна социалистыы өрөспүүбүлүкэлэри тэрийэргэ кыттыспыттара (Файзулла Ходьаев, Абдурауф Фитрат, Садриддин Айни, Мирзо Муһиддин Мансуров, Мадьид Кадыри), онтон атыттара Сэбиэскэй былааһы утарбыттара уонна басмач хамсааһыныгар кыттыбыттара (Усман Ходьа).
Политическай көрүүлэрэ
Дьадид хамсааһыныгар Европатааҕы политическай санаалар, ордук конституционнай көрүүлэр уонна Осман империятыгар тарҕаммыт "Эдэр түүрдэр" хамсааһын күүскэ дьайбыттара. Дьадидтар парламентаризмы өйүүр этилэр, кинилэр санааларыгар бу систиэмэ ислам ытык кинигэтигэр Кораҥҥа "шура" (сүбэ) диэн өйдөбүл буолан сылдьар. Дьахталлар талар кыахтаналларын өйүүр этилэрэ. Дьадидтар аан маҥнай Конституциялаах ыраахтааҕы былааһын (нууч.: Конституционная монархия) өйүүллэрэ, ол эрээри 1917 сылтан ылата кинилэр ордук өрөспүүбүлүкэ тутулун өйүүр буолбуттара.
Кавказка
Кавказка дьадид хамсааһыныгар олоҕуран Азербайдьаан "Мусават" баартыйата тэриллибитэ. 1917 сыллаах өрөбөлүүссүйэ кэннэ бу баартыйа Азербайдьааны салайбыта. Дагестааҥҥа дьадид идеяларын тарҕатааччы Нухай Батырмурзаев диэн ааттаах түүр тыллаах кумык киһитэ буолбута.
Казахстаҥҥа
Арассыыйа империятын кэмигэр билиҥҥи Казахстаан сирин духуобунай киинэ Оренбург куорат этэ. Манна 1891 сыллаахха дьадидтыы Хусаиния диэн мэдрэсэ (оскуола) аһыллыбыта. Бу мэдрэсэҕэ "Каһаах тылын үөрэтии уопсастыбата" тэриллибитэ.
Барык түөлбэ
Барык түөлбэ (The Twilight Zone) диэн АХШ телесериала. Айааччыта Род Серлинг. Антология тутуллаах, ол эбэтэр эпизодтара бэйэ бэйэлэрин кытта быһа ситимнэрэ суох, тус туспа ис хоһоонноохтор уонна персонажтардаахтар. CBS ханаалга 1959-1964 сылларга 5 сезоннаах көрдөрүллүбүтэ. Хас биирдии эпизодка геройдар өйдөммөт дьикти долгутуулаах түбэлтэлэри кытта алтыһаллар. Үксүгэр соһуччу түмүктээх уонна сигилилээх буолар. Бу "Барык түөлбэҕэ киирии" диэн ааттанар. Сериал жанра сүрүннээн билим ыра эрээри, фэнтези уонна хоррор өрүттэрэ эмиэ бааллар. Барык түөлбэ бары кэмнэрдээҕи биир улуу телесериал быһыытынан киинэ критиктарыттан уонна көрөөччүлэртэн киэҥ билиниилээх. Америкаҕа уонна атын дойдуларга телевидение-киинэ эйгэтин сайдыытыгар улахан сабыдыаллаах.
TV Guide сурунаал 1997 сылга "100 Greatest Episodes of All Time" тиһилигэр "To Serve Man" (режиссера Ричард Л. Бейр) уонна "It's a Good Life" (режиссера Джеймс Шелдон) эпизодтары 11 уонна 31 оруннаабыта. Род Серлинг бэйэтэ "The Invaders" (режиссера Дуглас Хейз) уонна "Time Enough at Last" (режиссера Джон Брам) эпизодтар ордук сөбүлүүллэрим диэбитэ.
Салҕааһына
1983 сылга Барык түөлбэ: Киинэ тахсыбыта.
Кардашевскай Александр Иннокентьевич
Кардашевскай Александр Иннокентьевич көҥүл тустууга ССРС спордун маастарыгар кандидат, хапсаҕайга Саха АССР спордун маастара.
Муоһа-туйаҕа туллубут
Муоһа-туйаҕа туллубут диэн өс хоһооно сыыһа-халты туттунууттан киһи бэйэтэ кэһэйэрин биллэрэр.
Кардашевскай Александр Иннокентьевич
Ылыллыбыт сирэ
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
Форест Лаун
Форест Лаун - Глендейл куоратка баар Голливуд сулустарын уонна кини аймахтарын көмүргэл сирэ.
Муоһа-туйаҕа туллубут
Киһиэхэ хойутаан, кэһэйбитин кэнниттэн биирдэ өйдөнүү, өй дьэ киирэрин, көрсүө, сэмэй майгыланарын бэлиэтээн «Муоһа-туйаҕа туллубут» диэн өс хоһооно оҥорон кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ, үөрэтиигэ сахалар туһаналлар.
Эдэр киһи эрчимнээх, барыан-кэлиэн баҕата элбэх, тугу эмэ уратыны, саҥаны айыыны оҥоро охсон үчүгэйи оҥостунуон баҕата баһаам. Кини элбэх баҕа санаатын толоро охсоору ыксыырыттан, тиэтэйэриттэн сыыһа-халты, аһара туттунара элбиирин уонна онтуларыттан кэһэйэрин биллэрэн «Муоһа-туйаҕа туллубут» диэн өс хоһоонун үөскэппиттэр.
Муос уонна туйах диэн кыыллар бастаан иһэр, бэйэ-бэйэлэрин кытта быһаарсалларыгар, көмүскэнэллэригэр туттар сүрүн чаастара. Бу этии, дьоҥҥо сыһыаннаатахха, бастаан, инники баран иһэр, ону-маны саҥаны айыыны оҥорор эр киһини бэлиэтээн этиллэр. Бу этии аан бастаан уолаттары, эр дьону харыстыырга, сыыһа-халты туттумматтарын үөскэтэргэ аналлааҕа быһаарыллар.
Уолаттарбыт улаатан баран ахсааннара биллэрдик аҕыйыыр, пиэнсийэлэрин сааһыгар этэҥҥэ тиийэр эр дьон кырдьык аҕыйахтар. Сахалар олохторун үөрэҕин «Айыыны оҥорума», «Муоһа-туйаҕа туллубут» диэн этиилэрэ аан маҥнай урут түһэ сатыыр уол оҕолору харыстыырга, өй киллэрэргэ аналлааҕын умнан, сэбиэскэй былаас тобохторугар; суруйааччыларга, тыл үөрэхтээхтэригэр балыттаран сылдьартан, өй-санаа үөрэҕин аахайбаттан уолаттар сыыһа-халты туттуналлара, быстах быһыыга түбэһэллэрэ элбээтэ. Кинилэр “айыы үчүгэй” диэн сыыһа этиилэрин төрөппүттэр итэҕэйэн оҕолорун иитиини бас-баттах, көҥүллэринэн ыыталлара буруйу оҥорооччулары элбэтэр.
Ийэлэр уонна аҕалар мааны бэйэлээх, кыахтаах, доруобай уол оҕолоро, кырдьар сааспытыгар көрүө-харайыа диэн баар-суох эрэллэрэ, биирдэ ханнык эрэ хампаанньаҕа түбэһэн, айыыны оҥорон, арыгыны аһара иһэн кэбиспититтэн, кыыһырбытын омунугар ыар буруйу оҥоро охсон хаайыы киһитэ буоларыттан хомойон эрэ хаалаахтыыллар. Тугу эмэ киһи оҥорботун, билбэтин оҥороору, ол аата саҥаны айаары, айыыны оҥороору сыыһа-халты туттунан дэҥҥэ-оһолго түбэһээччилэр ордук элбэхтэр. Дэҥҥэ-оһолго түбэһии, ыарыы буолуу, мөлтөөһүн «Муоһа-туйаҕа туллубут» диэн этиинэн бэриллэр. Бу этии аһара барара аҕыйаан көрсүө, сэмэй буолбут киһини биллэрэр.
Төрөппүттэр бэйэлэрэ баар-суох оҕолорун төһө да атаахтаппыттарын, маанылаабыттарын иһин куһаҕан быһыыны, дьон оҥорбот, киһи билбэт быһыыларын оҥор диэн үөрэппэттэр. Оччоҕуна ким оҕону маннык быһыылары оҥор диэн этэрий, үөрэтэрий? «Айыыны оҥор», «киһи айыы буолуохтаах» диэн үөрэх оҕону киһи оҥорбот, билбэт быһыыларын оҥорон ис диэн өй уган, киксэрэн, тэптэрэн биэрэр. Оҕону айыыны оҥор, "бэйэҥ айыы буол" диэн этии, үөрэтии, оҕо киһи билбэт, оҥорбот быһыыларын элбэхтик оҥороругар төрүөт буолан тахсар. Эдэр оҕолор арыгыны иһиилэрэ, табааҕы тардыылара, наркотикка убаныылара, бэйэлэригэр тиийиниилэрэ «айыы үчүгэй», «Үөһээ дойду үчүгэй» диэн үөрэхтэн ордук элбиир.
Көрсүө, сэмэй киһи диэн хаһан да аһара туттубат, сыыһаны-халтыны оҥорбот, бэрээдэги тутуһар киһи буолар. «Муоһа-туйаҕа туллубут» диэн өрөпөөннөнөрө, өрө барара тохтообут, өйө-санаата оннун дьэ булбут, туохтан эрэ кэһэйэн баран көрсүө, сэмэй майгыламмыт киһини этэллэр.
Эдэр сэнэх эрдэххэ «Муора тобугунан, халлаан хабаҕатынан» буола киэптии сылдьыбыт киһи «Муоһа, туйаҕа тулуннаҕына», ол аата кэһэйдэҕинэ көрсүө, сэмэй, ол аата урутаан түһэн испэт, аһара барбат киһиэхэ дьэ кубулуйар кыахтанар. «Муос, туйах туллуута» киһи доруобуйатыгар, этигэр-сиинигэр туох да сабыдыала суох ааспатынан, бу киһи мөлтөөтөҕүнэ, бытаардаҕына, кыаҕа-күүһэ аҕыйаатаҕына эрэ көрсүөтүгэр, сэмэйигэр түһэрэ быһаарыллар.
«Муоһа, туйаҕа туллубут» диэн этии киһи улахан ыарыы кэнниттэн өйдөммүтүн, өйө-санаата тупсубутун биллэрэргэ ордук сөп түбэһэр. Бу этии үгүстүк аһара туттунар киһини биллэрэр уратылаах. Муос инники киириини, бастаан иһиини биллэрэр. Эдэр киһи кыанар эрдэҕинэ аһара бара сылдьыбатын туһугар кыра эрдэҕиттэн сахалар үөрэхтэрин тутуһан көрсүө, сэмэй буолууга иитиллэрэ, үөрэтиллэрэ эрэйиллэр. Сыыһа-халты туттуу, доруобуйа мөлтөөһүнэ суох буолан элбэх туһалаах дьыалалары оҥорор, үйэтэ уһуур.
Киһи олоҕор, оҥорор быһыыларыгар аһара барыы, аһара туттуу сиэри аһара барыыга тириэрдэр. Муос-туйах туллан түспүттэрин кэнниттэн көрсүө, сэмэй буолуу дьэ тиийэн кэлэр кыахтанар. Арай «Муоһа-туйаҕа туллубутун» кэнниттэн бу киһи киһи аҥара, инбэлиит буолан хааллаҕына, көрсүө, сэмэй буолан дьоҥҥо дьэ туһалааҕы оҥороро кэлбитин кэннэ кыаҕа-күүһэ суох буолан хааллаҕына туох үчүгэйэ кэлиэй? Хойутаан хомойорго эрэ тиийиллэр.
Тугу да аахсыбакка, туохтан да туттуммакка, сиэри-туому кэһэбин диэн тохтообокко тоҕо түһэн баран иһэр киһини «Оруо маһы ортотунан» диэн этэллэр. Маннык киһи атын дьону кытта сыһыана эмиэ «Оруо маһы ортотунан» буолар кыахтааҕа, бу киһиттэн сэрэхтээх буолары биллэрэр. «Оруо маһы ортотунан» тоҕута түһэн сылдьар киһи сотору кэминэн «Муоһа-туйаҕа туллуон», хойутаан да буоллар көрсүө, сэмэй майгыланыан сөп.
Олоҕу, үлэни-хамнаһы табатык өйдүүрүттэн көрсүө, сэмэй киһи элбэх туһалаах дьыалалары оҥорор кыахтанар. Сахалар таҥаралара «Таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн этэр уонна көрсүө, сэмэй буолууга оҕону кыра эрдэҕиттэн, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн ыла үөрэтэргэ аналланар. Саха дьонун олохторун үөрэҕинэн оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитии, үөрэтии буолар. (1,8).
Туһаныллыбыт литература.
1. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 22.05.2013.
Кардашевскай Николай Сергеевич
Кардашевскай Николай Сергеевич — гиирэҕэ СӨ спордун маастара.
Туһаныллыбыт сирдэр
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
Кардашевскай Аскалон Иннокентьевич
Кардашевскай Аскалон Иннокентьевич — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, хапсаҕайга СӨ спордун маастара.
Туһаныллыбыт сирдэр
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
Түмэт технологиятын теплицата
Түмэт технологиятын теплицата — түмэт урбааныгар общественнай үөрэтэр проект. Ситимҥэ бу аадырыска баар: http://te-st.ru/
Үлэтэ
«Түмэт технологиятын теплицата» 2002 сыллаахха олунньуга төрүттэммитэ. Төрүттээччи - веб-дизайнер, география наукатын кандидата Алексей Сидоренко. Аан бастаан тэриллэригэр теплица соругун маннык быһаарбыттар: туһалаах үлэни оҥорор эрээри, веб-дизайнеры наймылаһар кыаҕа суох дьоҥҥо көмөлөһүү. « „Теплица“ Ситим кыаҕын кэммиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэргэ көрдөрүөхтээх» - диэбит интервьюга төрүттээччи.
AmBAR урбаан ассоциацията «Түмэт технологиятын теплицатын» 2013 сыллаахха түмэт урбаанын бырайыактарыттан үс ордук ситиһиилээхтэрин ахсааныгар киллэрбит
Мин Тывабын
"Мин Тывабын" (Мен Тыва мен) — 2011 сылаахтан ыла Тыва республикатын өрөгөйүн ырыата.
Миллиардер
Миллиардер — аан дойду саамай баай дьонуттан биирдэстэрэ. Баайын-дуолун уопсай кээмэйэ АХШ 1 миллиард дуолларыттан ордук сыаналаах буоллаҕына маннык ааттанар. Бастакы миллиардерынан АХШ Стандарт Ойл хампаанньатын төрүттээччи Джон Рокфеллер балаҕан ыйын 29 күнүгэр 1916 сыллаахха буолбута.
Билигин аан дойду саамай баай уон дьонун тиһигэр киирэллэр: Карлос Слим Элу — Мексика; Билл Гейтс — АХШ; Амансио Ортега — Испания; Уоррен Баффет — АХШ; Лоуренс Элисон — АХШ; Чарльз Кох — АХШ; Дэвид Кох — АХШ; Ли Кашин — Гонконг; Лилиан Беттанкур — Франция; Бернар Арно — Франция.
Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет
Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет
Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет - Арассыыйаҕа Омскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Омскай куоракка тэриллиэҕиттэн университет статустаах бастакы үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1973 с. ССРС Миниистирдэрин сэбиэтэ Омскай куоракка судаарыстыбаннай университеты олохтуур туһунан уураах таһаарбыт. 1974 с.саҥа үрдүк үөрэх тэрилтэтэ ОмСУ арыллыбыт. ОмСУ бакалавриакка 60, специалитетка уонна магистратураҕа 30-тан тахса хайысханан каадырдар профессиональнай бэлэмнэрин ыытар. Университекка 12 факультет, 2 институт, 6 үөрэх киинэ, университет профессиональнай кэллиэһэ, Ф. М. Достоевскай айар үлэтинүөрэтэр киин, Лингвистика киинэ, выпусниктар ассоциациялара, археология уонна этнография түмэлэ, 70-тан тахса кафедра, 20 учебнай лаборатория, научнай библиотека бааллар. Сыл аайы 2000 испэссээлииһи бэлэмнэюн таһаарар. 100 кэриҥэ бэрэпиэссэр, наука дуоктара, 300-тэн тахса наука хандьыдаата үөрэтэллэр.
Структурата
1. Математика уонна информ.технология института
2. Физическай факультет
Саввинов Василий Макарович
Саввинов Василий Макарович — кіІµл тустууга СР спордун маастарыгар кандидат. Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет
Структурата
3. Химическай факультет
4. Историческай факультет
6. Экэниэмикэ факультета.
7. Юридическай факультет
8. Култуура уонна ускуустуба факультета
9. Психология факультета
10. Теология, философия уонна аан дойду култууратын факультета
11. Көмпүүтэр наукатын факультета
12. Омук тылын факультета
13. Физическэй култуура, реабилитация уонна успуорт факультета
14. Орто профессиональнай үөрэх уонна үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета.
6 үөрэнэр киин:
-квалификацияны үрдэтэр факультет
-дыалабыай үөрэх киинэ
-тас дойдуттан кэлэр устудьуоннары бэлэмниир киин
-профориентация уонна үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии киинэ
-"Секрет-Информ" квалификацияны үрдэтэр киин
-эргиччи уонна аһаҕас үөрэх киинэ.
Рейтиннэрэ
Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет
1. Омскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ
2. Омскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ
3. Арассыыйа бары үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 140-с миэстэ
Ссылкалара
https://omsu.ru/ https://vuzopedia.ru/vuz/2231 https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%9E%D0%BC%D0%93%D0%A3
Анисимов Виталий Михайлович
Анисимов Виталий Михайлович, (1931 с. муус устар 4 күнэ Сиэйэ нэһилиэгэ Сунтаар оройуона Саха АССР – 2009 с.), педагогическай наука доктора, учуонай, Российскай Федерация үтүөлээх учуутала, педагогическай наука доктора, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
1931 с. муус устар 4 күнүгэр Сунтаар оройуонун Сиэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Орто оскуоланы бүтэрэн баран, 1950 с. оскуола интернатыгар иитээччинэн үлэлээбитэ. 1951-1955 сс. Дьокуускайдааҕы педагогическай институкка нуучча тылын салаатыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин бүтэрэн, Сунтаардааҕы райОНО инспекторынан, Сунтаар орто оскуолатыгар дириэктэринэн ананан үлэлээбитэ. Салгыы иккис идэҕэ – саха тылын отделениетыгар үөрэнэр. Узбекистааҥҥа узбек тыллаах оскуолаҕа, Киргизияҕа национальнай оскуолаларга эмиэ нуучча тылын учууталынан үлэлиир. Онно үлэлии сылдьан, педагогическай наука кандидатын степенин көмүскээбитэ. Киниэхэ Киргизия норуотун үөрэҕириитин туйгуна аат иҥэрбиттэрэ.
1968 с. Саха сиригэр ыҥырыллан, национальнай оскуолалар институттарыгар научнай сотруднигынан үлэлиир. Бу сылларга саха оскуолатыгар нуучча тылын үөрэтэр учебниктары оҥорон бэчээккэ таһаарар, элбэх научнай ыстатыйалары суруйан, дьоһуннаах научнай сурунаалларга бэчээттэтэр. Виталий Михайлович учууталлар учууталлара, педагогическай уонна социальнай наукалар академиктара, Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ этэ
Кини туһунан
1.     Анисимов Виталий Михайлович. биобиблиографический справочник к 70-летию со дня рождения - Якутск: Издательство ЯГУ, 2002 (Ученые ЯГУ)
2.     Анисимов Виталий Михайлович - :, // Профессора Якутского государственного университета. - 2001. - C. 27-29-;
3.     Винокурова М. Е., Анисимов Виталий Михайлович. [воспоминания об отличнике народного образования РС (Я), Учителе учителей РС (Я), заслуженном учителе школы РФ] - :, //Бастакы үктэл. . - 2009. - N3 (15)-С. 3-4;
Суруйуулара, кинигэлэрэ
1.      Анисимов, Виталий Михайлович. Книга для чтения на русском языке в 3 классе якутской школы : учебник / В. М. Анисимов, Т. И. Петрова ; художник Р. Р. Киренский. - Изд. 5-е, перераб. . - Якутск : Книжное издательство, 1983. - 133 с.