cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мартин Лютер
Олоҕун олуктара
Бастаан Лютер Рим Католик сиэркэбин уларытыахха сөп диэн толкуйдуура, ол гынан баран Папство кини толкуйун ересь диэн ааттаабыта уонна 1520 сыллаахха таҥара дьиэтиттэн араарбыта уона кинилэр Лютер ыраайга барар бырааба суох диэн сурук суруйбуттара. Кини ол сыл алтынньытыгар дьону хомуйан ол кумааҕыны умаппыта уонна Сиэркэп тылын истибэтин туһунан кэпсээбитэ.
1521 сыллаахха Карл V император Вормскай рейхстакка ыҥырбыта уонна истэн баран санаатын уларыппытын туһунан ыйыппыта. Ол гынан баран кини санаатын уларпыттараҕа.
Өй-санаа икки өрүттээх
Өй-санаа икки өрүтэ айылҕа быһаччы дьайыытыттан дьон өйүгэр-санаатыгар үөскээбит.
Самаан сайын сарсыардата кэлиитигэр халлаан сырдаан, көтөрдөр, кыыллар уһуктаннар тыа, хонуу барыта чыычаахтар ырыаларынан туолар. Халлаан сырдаан барыыта саҥа күн үүммүтүн бэлиэтиир. Киһиэхэ үчүгэй кэмэ кэлиитэ, үчүгэй диэн өйдөбүлэ сырдыктан быһаччы тутулуктааҕыттан саҥа күн үүнүүтүн, сырдык буолуутун үөрэ-көтө көрсөр. Киһи аан маҥнай ыраастык, сыр¬дыктык, үчүгэйдик көстөрү санаатыгар үчүгэй диэн быһаарара ити уратыттан олук ылан сайдыбыт.
Сырдык буолла — үчүгэй кэм кэллэ. Куһаҕан хара халбарыйда, кыаттарда, үчүгэйбит эмиэ эргийдэ диэн үөрүү буолар. Күн тахсан сири-дойдуну сандаарыччы сырдатыыта үчүгэйгэ эрэли, үчүгэйи оҥорууга кыаҕы-күүһү эбэн биэрэр, хара, куһаҕан, ыарахан, хараҥа аны эргиллибэттии барбытыгар эрэли үөскэтэр. Ол эрээри хараҥа букатыннаахтык барда, суох буолла диэхпитин сотору эмиэ киэһэ буолара санаарҕатар, олоххо туох барыта эргийэн биэрэрин өйдөтөр.
Сырдык — үчүгэй уонна хараҥа — куһаҕан солбуйсан биэрэллэрэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн айылҕа икки өрүттээх тутулугун үөскэтэр. Ол иһин өйө-санаата сайдыбыт, үлэ-хамнас киһитэ сырдык кэмҥэ туттуммахтаан, оҥоро-тута охсуон, хараҥа кэми эрэллээхтик сынньанан аһарыан баҕата элбиир.
Kиһи сырдыгы үчүгэй, үтүө диэн ылынарыгар күнтэн кэлэр эньиэргийэ улахан оруолу ылар. Ол курдук тыыннаах, күөх Айылҕа барыта Күнтэн быһаччы эньиэргийэ ылан сайдар, бары тыынар-тыыннаахтар ол кэлэр эньиэргийэттэн быһаччы тутулуктаахтар.
Берестов Николай Савельевич
Берестов Николай Савельевич (09.07.1932—13.07.2010) — 1964 сыллаахтан Саха сиригэр олорбут уонна үлэлээбит композитор, саха төрүт муусукатын чинчийээччи, саха муусукатын тэриллэрин (үнүстүрүмүөннэрин) түмэлин тэрийээччи, хомуһу симфоническай оркестрга киллэрэн онно оонньуур сүрүн үнүстүрүмүөн быһыытынан аан бастаан туһаммыта. Саха сирин композитордарын сойууһун төрүттээбитэ уонна уон сыл тухары салайан үлэлэппитэ (1979-1989).
Өй-санаа икки өрүттээх
Хас биирдии киһи барыта бэйэтэ санаан, быһааран оҥорор үчүгэй диэн өйдөбүллэрэ кыра эрдэҕинэ үгэс буолан үөскүүллэр. Бу үчүгэй диэн өйдөбүл аан маҥнай киһи олорор олоҕун таһымыттан тутулуктааҕын үөрэхтээхтэр быһаарбыттар. «Бытие - определяет сознание» диэн сайдыылаах дойдулар кынаттаах этиилэрэ киһи өйүн-санаатын быһаарыыга олус табатын олохпут оҥкула уларыйыытыттан ыла биһиги эмиэ билэммит олохпутугар туһаныахпыт этэ.
Берестов Николай Савельевич
Ылыллыбыт сирэ
Биография.ру
Өй-санаа икки өрүттээх
Куһаҕаны эбэтэр үчүгэйи эрэ оҥорорго туспа аналланан төрөөбүт дьон суохтар. Киһи өйө-санаата биир мэйииттэн үөскээн, сайдан тахсан баран икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан быһыыларга арахсарын таба өйдүөхпүт этэ. Оҕолор бары кыра эрдэхтэринэ олус үчүгэйдэр. Хас биирдии ийэлэргэ оҕолоро атын оҕолортон уһулуччу үчүгэйэ хаһан да саарбахтаммат суол буолар. Ийэлэр бары «Мин оҕом ураты үчүгэй» диэн истэригэр бэйэмсэх санаалаахтар уонна «Оҕом саары чаккылаах» диэн уратытык тутан атаахтатан кэбиһэллэр. Кинилэр ити ис санааларын бэйэлэригэр кыана туттан оҕолорун өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэрэн кэбиспэттэрэ эбитэ буоллар оҕолорун салгыы олохторо быдан көнөтүк баран иһиэ этэ. Оҕо өйүгэр-санаатыгар бэйэмсэх, мин эрэ атыттартан ордукпун диэн санаа иҥиититтэн салгыы олоҕо туспа уратыланар, эбиискэ тутулуктанар. Ити курдук өй-санаа иҥмитин кэнниттэн ыар буруйу оҥорон кэбиспит оҕо ийэтигэр «Ама мин оҕом маннык ыар буруйу оҥордоҕо»,- диэн өйдөбүл хайдах да кыайан киирбэккэ эрэйдиир. Мин оҕом оҥорботоҕо буолуо диэн санаатын муҥур уһукка диэри кыайан бырахпакка ийэ элбэх эрэйи көрсөр.
Коммунизм үөрэҕэ уһун кэмҥэ сабардаан, хас киһи, оҕо барыта үчүгэй эрэ буолар диэн өйдөбүлү дьоҥҥо иҥэрэн кэбиспиттэрэ сыыһа. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута хайдах иитиллэриттэн өйө-санаата сайдар. Бэйэтэ үчүгэй оҕону хайдах да куһаҕан быһыылары оҥоруо диэн төрөппүттэрэ санааларыгар да оҕустаран көрбөттөр. Ол иһин оҕолорун куһаҕан быһыылары оҥорботугар үөрэппэт, куһаҕан быһыылар баал¬ларын туһунан букатын кэпсээбэт, биллэрбэт да буолан хаалбыттар. Сайдыылаах социализм эстэн эрэр кэмигэр үөскээбит кэнники көлүөнэ эдэр дьон майгылара мөлтөх, атаах буола улаатыылара ити үөрэх быһаччы сабыдыала буолар.
Ийэ оҕото үчүгэйэ бэрдиттэн, ама куһаҕан быһыылары оҥоруо дуо диэн санаатыттан дьон ханнык куһаҕан быһыылары оҥороллорун туһунан оҕотугар кэпсээбэт, билиһиннэрбэт. Кини быстах санаатыгар оҕото куруук кыра, куһаҕан быһыылары билбэт буоллаҕына оҥоруо суоҕун курдук. Ол иһин ханнык да куһаҕан быһыылар баалларын оҕотугар кэпсээбэт, олору оҥорботугар оҕотун үөрэппэт. Ийэ оҕотугар куһаҕан быһыылары арааран билэргэ уонна олору оҥорботугар үөрэппэтэҕиттэн оҕото «Yчүгэйи куһаҕаны кыайан араарбат» киһиэхэ кубулуйар уонна ол куһаҕан быһыылары билбэтиттэн, аны олору бэйэтэ, саҥаны айыыны оҥоро сатыыр санаатыгар оҕустаран оҥорон кэбиһэр кыахтанар. Оҕолор ханнык быһыылар куһаҕан диэн арахсалларын арааран билбэттэриттэн, төрөппүттэрэ үөрэппэттэриттэн куһаҕан быһыылары аны бэйэлэрэ оҥороллоро элбээтэ.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүтэ тугу оҥорорун кэтээн көрө сылдьар, тугу оҥорор да ону үтүктэ сатыыр, оннук үгэстэри иҥэринэр. Төрөппүт этиитэ уонна бэйэтэ оҥорон көрдөрөн биэриитэ сөп түбэстэхтэринэ, биир суолталаннахтарына эрэ оҕото кини үөрэҕин халбаҥнаабакка эрэ ылынар. Ол аата биирдэ бобон, онтон көҥүллүү охсон оҕону тулуурдаах буолууга үөрэтии, үгэс оҥорон иҥэрии кыаллыбат.
Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэр кэмигэр бэйэтэ көрөн-истэн, төрөппүттэрин үтүктэн үөрэнэр үөрэҕин быһалыы быһааран төрөппүттэр өйдөрө-санаалара оҕолоругар эрдэттэн бэриллэн иһэр диэн саныырбыт сыыһа. Ол курдук оҕо төрүүрүгэр өйө-санаата буор кут таһымынан эрэ буоларын уонна буор кута төрөппүттэриттэн бэриллэрин кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Онтон салгыы ийэтин көмөтүнэн ийэ кутун ииттинэр, улаатан иһэн үөрэҕи баһылаан салгын кутун сайыннарар.
Киһи барыта үчүгэй буолууга дьулуһар. Ситиһэ сатыыр сыаллара чугас, киһи кыаҕын иһинэн баарыттан, ситиһиини оҥорон истэҕинэ дьулуура өссө эбиллэр. Элбэх дьон өйдөрүгэр-санааларыгар үчүгэй буолуу өйүн-санаатын киллэрэн биэрии баһылаан иһээччилэртэн ирдэнэр сүрүн көрдөбүл буолар. Бу үчүгэй буолуу өйдөбүлэ дьон элбэх араҥаларын хаптаҕына, таҥара итэҕэлэ тарҕанан барыытын хааччыйыахтаах. Төһө элбэх киһи итэҕэйэр даҕаны соччонон итэҕэл күүһэ улаатан биэрэр.
Санаатыгар оҥорон көрөр эбэтэр кими эмэ үтүктэн үчүгэй буолуутун ситиһиигэ хас киһи барыта кыһанар. Ол иһин киһи бэйэтин олоҕор тугу ситистэҕинэ үчүгэй буоларын билиэ, үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаалардаах буолуо этэ. Үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаата олохсуйан олоҕун сыалыгар, таҥаратыгар кубулуйдаҕына, ол сыалын ситиһэригэр дьу¬луура эбиллэр. Ким ол сыалын хайдах гынан ситиһэрэ бэйэтин дьыа¬лата. Ол эрээри кини ити сыалын хайдах ситиһэригэр үөрэтэн, көмөлөһөн биэрии эрэйиллэр. Сыалын билэр киһи ону ситиһэригэр толору кыахтаах буолан тахсара сэрэйиллэр.
Хас киһи барыта бэйэтин олоҕун таһымыттан көрөн ханнык сыаллары ситиһэрэ улахан уратылардаах. Быстар дьадаҥы киһи үчүгэй буоларын туһугар тото аһаатаҕына уонна ханна эрэ сытар сирин булуннаҕына сөп буолар. Дьадаҥы соҕус киһи көрдөбүлэ итинтэн арыыччанан элбээн, улаатан биэрэн иһэр. Бэйэтин кыанар орто баай киһи өссө үрдүк, элбэх көрдөбүллэрдээх. Орто баай киһиэхэ бары барыта наада. Элбэҕи ситиһиэн, булуон-талыан баҕата муҥура суох барарын баайа ситэ тиийбэтэ эрэ мэһэйдиир. Аһара баай дьон баҕалара ханан да муҥурдаммат, бииртэн биир санаалара төһө тиийэринэн ыраах баран иһиэхтэрин сөп.
Билигин Аан дойдуга үөскээбит демократия үөрэҕин көрдөбүллэрэ дьон ити баҕа санааларын толоро сатааһыннарын хааччахтаабатыттан барыларыгар кэриэтэ баҕа санааларыгар сөп түбэһэллэр. Ол иһин үөрэх-билии тарҕанан истэҕин аайы дьон-норуот демократия үөрэҕин диэки тардыһыылара биллэрдик эбиллэр.
«Yчүгэй уонна куһаҕан аргыстаһан сылдьаллар», «Үчүгэй куһаҕана суох буолбат» уонна “Куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх” диэн этиилэр үчүгэй уонна куһаҕан чахчы бииргэ сылдьалларын, кэмэ кэллэҕинэ эргийэн, атастаһан биэрэллэрин туоһулууллар. Ити этиилэр үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар киһи оҥорор дьыалаларыттан хаһан да арахсыспаттарын, үөскээн тахсар төрүттэрэ биирдэрин, киһи биир мэйиитэ, өйө-санаата буоларын бигэргэтэллэр. Сахалар бу быһаарыыны былыр-былыргыттан билэн олохторугар туһаналларын айыы диэн тылбыт икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ; киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор кыаҕа хаһан баҕарар баарын биллэрэр. Итини тэҥэ ынырык уонна алдьархай диэн икки өрүттээх тылларбыт үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйар кэмигэр туттуллар уратылаахтар.
Киһи хаһан баҕарар үчүгэйи оҥоробун диэн аһара туттан кэбистэҕинэ, хайа эрэ өттүнэн куһаҕан буолан тахсар уонна аһара барыы диэн сахалыы ааттанар. Онтон ханнык баҕарар киһи оҥорор быһыыта аналлаах кээмэйи аһара бардаҕына куһаҕан быһыыга кубулуйарын бары билэбит.
Үчүгэйи оҥоруу куһаҕаҥҥа тириэрдэр биир холобурун арыгы иһиититтэн булуохха сөп. Сылдьыбатаҕа өр буолбут ыалдьыты арыгынан үөрэ-көтө күндүлээһин саҕаланан баран, бары бүттүүн итириилэринэн, содуомнарынан түмүктэнэн хаалыыта, үчүгэй куһаҕаҥҥа кубулуйуутун биллэр холобура буолуон сөп. Манна арыгылааһын саҕаланан куһаҕан быһыы үөскүүрүгэр үчүгэй ыалдьыт кэлиитэ төрүөт буолан тахсар. Бу холобур салгыытынан арыгы испэт киһиэхэ үчүгэй бырааһынньыгынан сылтанан арыгыны сыҥалааһын, иһэрдэ сатааһын үчүгэйи куһаҕаҥҥа кубулутуу холобурунан буолуон сөп.
Саха дьоно былыр-былыргыттан үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэр бэйэ-бэйэлэриттэн олус чугас сылдьалларын, сорох кэмҥэ бэйэ--бэйэлэрин солбуйсан биэрэллэрин билэллэр. Ол аата үчүгэй аһара бардаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйарын билэллэр, оҕолорун үөрэтэллэригэр ити билиилэрин өс хоһооно оҥорон туһаналлар.
«Ытыыр уонна күлэр аҕас балыстыылар», «Аһары күлэн алларастаама, аны ытыырыҥ кэлиэҕэ», «Сырдык уонна хараҥа сиэттиспитинэн сылдьаллар» диэн өс хоһоонноро аһара барыы кэнниттэн эбэтэр үчүгэй буолуу кэмэ аастаҕына куһаҕан эргийэн тиийэн кэлэрин биллэрэллэр.
Хара куһаҕан, дьон-аймах өйдөрүгэр-санааларыгар хара дьүһүн куһаҕан өйдөбүллээх. Ол курдук түүн хараҥардаҕына туох да көстүбэт буолуутуттан киһи санаата хам баттанар, кыаҕа кыччыыр. Түүн хараҥа, куһаҕан, кутталлаах. Түүн хараҥатын, кутталлааҕын Айылҕаҕа бэйэтигэр сылдьар киһи ордук арааран өйдүүр. Хара тыа быыһыгар ыас хараҥаҕа түүн дьайыыта киһиэхэ ордук биллэр, бу кэмҥэ Айылҕа киһиэхэ дьайыыта олус күүһүрэр.
Үгүс дьон олоҕун сиэригэр сөп түбэспэт быһыылары куһаҕан быһыылар диэн ааттыыллар. Үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэр хас киһи аайы тус-туспаларын тэҥэ, хас биирдии омуктарга эмиэ тус-туспа өйдөбүллээхтэр. Үөрэх-билии тарҕаныыта дьон өйдөрө-санаалара, тугу үчүгэй эбэтэр куһаҕан дииллэрэ биир буолан барыытыгар тириэрдэр. Европаттан тарҕаммыт үөрэх-билии, онно оҥоруллубут арыгыны кытта тэҥҥэ тарҕанан барбыта. Арыгыны былыргы кэмҥэ оҥорон туһанарга үөрэммит омуктарга арыгы чахчы мааныга, үчүгэйгэ туттуллар аска кубулуйбута ыраатта. Онтон хаалыылаах, бэйэлэрэ арыгыны кыайан оҥостубат, табан туһаммат, өйдөрө-санаалара саҥа сайдан эрэр омуктарга арыгы өссө да куһаҕан өйдөбүлүн кыайан быраҕа, куһаҕан суолтата өссө да уларыйа илик.
Киһини санаата салайар. Киһи тугу оҥоруохтааҕын аан маҥнай санаатыгар оҥорон көрөр. Аан маҥнай саныыр, онтон оҥорор. Куһаҕан санаалары эмиэ элбэхтик санаатаҕына, үгэс оҥоһуннаҕына куһаҕан быһыылары оҥоруон сөп. Куһаҕан санаа, хара санаа олохсуйан, иҥэн хаалыыта киһини куһаҕан быһыылары элбэхтик оҥороругар тириэрдэриттэн үтүө санаалаах дьон сэрэниэ этилэр диэн бары таҥара үөрэхтэрэ этэллэр.
Киһи өйүттэн куһаҕан санааларын ылан бырахтаҕына, өйүн-санаатын олортон ыраастаннаҕына эрэ үчүгэй санаалары саныыр кыахтанар. «Ыар санааҕа баттатыы» диэн кыайан ыраастаммат, букатын умнуллубат гына иҥмит, үгэс буолбут куһаҕан санаалар элбээтэхтэринэ этэллэр. Киһи үчүгэй санаалары санаатаҕына эрэ куһаҕан санааларыттан ыраастанан үчүгэйи оҥорор кыахтанар. Ол иһин киһи үчүгэй дьыалалары оҥорорун туһугар санаата үчүгэй буолуохтааҕа быһаарыллар. Киһиэхэ үчүгэй санаалары өйүгэр-санаатыгар иҥэрэн, киллэрэн биэрии бары үөрэтээччилэртэн ирдэниллэр сүрүн көрдөбүлгэ кубулуйдаҕына эрэ киһи киһилии майгылаах буола иитиллиэн сөп.
Манна ордук суолталааҕынан оҕону, киһини үөрэтээччи, төрөппүт майгына хайдаҕа улахан оруолу ылара быһаарыллар, үөрэтээччилэр бэйэлэрэ тугу үчүгэй, тугу куһаҕан дииллэригэр батыһааччыларын үтүгүннэрэн үөрэтэ сылдьалларын билиэ этилэр. Итини тэҥэ көрсүө, сэмэй майгылаах киһи оҕону иитэр, үөрэтэр күүһэ улаханын билиниэхпит этэ.
Киһи олоҕор биллэр дьонун холобурдара быһаччы дьайаллар. Эһэтэ, эбэтэ, аҕата, ийэтэ оҕоҕо холобур буолан, бэйэлэринэн көрдөрөн биэрэн, батыһыннаран истэхтэринэ оҕолоро кинилэри үтүктэн, көрөн үөрэнэн иһэр. Төрөппүттэрин холобурдара оҕо ийэ кутугар уурулланнар олох туһунан өйдөбүлүн үөскэтэллэр. Ол аата бу дьон оҕолорун олох туһунан өйдөбүлэ холобур оҥостор дьонун олохторун курдук сайдан барара быһаарыллар.
Былыргы сахалар үчүгэй ааттаах-суоллаах аймахтарын, төрүттэрин кутун-сүрүн түүктүйэҕэ хаайаннар, илдьэ сылдьан таҥара оҥостор эбиттэр. Ол аата, кинилэр аатырбыт төрүттэрин олоҕун, үлэтин-хамнаһын холобур оҥостор, кэлэр көлүөнэлэригэр кэпсээн гынар, үөрэх ылынар быһыылара буолар. Аҕа баһын тосту олорбут, буор кута муҥутуурдук сайдыбыт, бэйэтин олоҕор биллэр үтүө дьыалалары оҥортообут, элбэх кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннартаабыт киһи бэйэтин кута-сүрэ күүстээх, кыахтаах буолар. Кини бэйэтин кэлэр көлүөнэлэрин араҥаччылыы, көрө-истэ сылдьарын былыргы сахалар билэннэр кэлэр көлүөнэлэрин үөрэтиигэ туһаналлар.
Эдэр киһини олоххо баар холобурунан көрдөрөн, үтүгүннэрэн үөрэтии ордук тиийимтиэ, өйдөнүмтүө. Бу үөрэҕи быһаччы быһаардахха, оҕоҕо мин курдук буол, миигин үтүгүн диэн батыһыннаран үөрэтии буолар. Арай холобур оҥостор киһи олус улахан үтүөлээҕэ, аата-суола улахана ордук тиийимтиэ буолара эмиэ аахсыллар. Бары таҥара үөрэхтэрэ үчүгэй киһини үтүгүннэрэн, батыһыннаран үөрэтэргэ аналлаахтар.
Төрөппүт бэйэтэ да оҕотугар улахан аптарытыатын, ытыктабылын түһэн биэбэтэҕинэ, оҕото бэйэтэ да батыһа сылдьар, үтүктэр, кини курдук буолуон баҕарарыттан таҥаратыгар кубулутар. Ийэ, аҕа таҥаралар үөскээбит төрүттэрэ ити баҕа санаа үөскээһинэ буолар. Төрөппүтэ үтүө дьыалаларга үөрэттэҕинэ оҕото кинини батыһар, үтүктэр, кини этиитин таҥаратын этиитигэр кубулутан толорор. Оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн иҥмит баҕара саныыр санаата кинини сирдиир, ыҥырар күүскэ кубулуйар. Оҕо улаатан иһэн ити сыалын ситиһэн төрөппүтүн курдук өйдөөх-санаалаах буола улаатар кыахтанар.
Сахалар «Олоҕу олоруу уустук» диэн этиилэрэ үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар аргыстаһан, бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан биэрэн иһэллэринэн быһаарыллар. Оҕо өйө-санаата сайыннаҕына үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн, куһаҕаны оҥорбокко үчүгэйи элбэхтик оҥордоҕуна эрэ, олох тупсан, иннин диэки сайдар кыахтанар.
Сахалыы таҥара итэҕэлэ оҕо өйө-санаата сайдыытыгар үчүгэйи куһаҕантан арааран олоҕор таба туһана үөрэнэригэр ордук улахан туһаны оҥорор кыахтааҕын оҕо иитиитигэр туһаныахпыт этэ. (1,13).
Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Орто дойду олоҕо. - Дьокуускай: 2019. - 158 с.
Евдокимов Иван Евдокимович
Евдокимов Иван Евдокимович, 1904 с. төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1947 с. кэлбит, Кемеровскай уобаласка сулууспалаабыт, чааһа биллибэт.
Күн Таас
Күн Таас диэн сис. Черскэй хайаларын систематын уһук хоту сиһэ.
Хотугу эниэтэ Дьааҥы - Индигир намталга кубулуйаллар. Манна Додомо уонна Нуучча диэн Чондоон өрүс салаалара уонна Тэҥкэли өрүс бастаахтар.
Уһуна 90 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1242 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1458
1458 сыл.
.rw
.rw диэн Руанда үрдүк таhымнаах ил домена.
Далан 11-с ыстатыйа. суруйааччы сиьилиир ньымата: ойуулааьын
Яковлев Василий Семенович "Далан" Дьыл5ам миэнэ 11-с ыстатыйа. суруйаачччы сиьилир ньымата: Ойуулаааьын
.ru
.ru диэн Арассыыйа үрдүк таhымнаах ил домена.
Далан 11-с ыстатыйа. суруйааччы сиьилиир ньымата: ойуулааьын
СИР-ДОЙДУ КӨСТҮҮТЭ 1. Быйакый-сүрдээх кыра, биир уһаайбаттан ордубат, хонуу диэн дуоннаах суох, онон-манан түҥкэл-таҥхал хоннохтоох-быт- тыктаах, улаатан баран кэлэн көрдөххө, киһи кута-сүрэ сочно тохтуура суох алааһа эбит этэ. Ону ол диэбэккэ, кыра оҕо эрдэх- хэ саамай учугэй, мэлдьитин ах- тар сириҥ буолара (121). 2. Оттон Быһыттаах - ус кыра- кый көлүйэлээх от үрэх. Төһө да синньигэс буоллар, биэс-алта ыал дал, кыбыы-хаһаа, тиэргэн тэринэн, тус-туһунан буруо таһа- аран кыстыыллара. Аннынааҕы куөллэрэ быстыбат уулаахтара, үтүөкэн балыктаахтара (122). АЙЫЛҕАНЫ ОЙУУЛААҺЫН 3. Ис түрмэ камератыгар холуйдахха, Березовскай кабине- тын иһигэр күн уота күндээрэ ты- ган турара. Сэгэтиллибиттүннугунэн бырааһынньык инни-нэзҕи бэһиэлэй тыас-уус иһиллэ- рэ, сибиэһэй салгын саба охсо- ро. Ол киһи санаатын ордук ыара- тара: бачча үтүөкэн кэмҥэ, бачча дьоллоох эдэр сааска хаайыы камератыгар олорор диэн... (85). 4. Ис түрмэҕэ икки ый кэриҥэ үөҕэн-мөҕөн, дибдийэн, сүрдэ- рин-куттарын тоһуттахпыт дии санаан, бэс ыйын 5, 6 күннэри- гэр сууппут буолбута. Сайыҥҥы чэмэлкэй, үтүөкэн да күннэр ту- раллара! От-мас ситэн силигилэ- эн, көтөр-сүүрэр кэлэн, айылҕа чыычаах ырыатынан эйээрбит кэмигэр МГБ түптүрдээх түрмэ- титтэн таһааран сууттаабыттара (89). 5. Айылҕа барахсан! Сааскы айылҕа барахсан! Сааскы көҥүл айылҕа барахсан! Ама туохха тэҥ- нээх буолуой?! Муҥура суох күөх халлаан! Ол үрдүктэн үрдүк, күөхтэн күөх халлаантан күн көрөн чаҕыллас! Тула өттүҥ уһуга суох киэҥ куйаар! Ол онтон ып-ыраас салгын илгийэр, сүрэҕи-дууһаны үөрүүнэн толорор (333). 6. Педучилище турар чараҥын сааскы кэмнэрэ, килбигийбит эдэр саас тэтэрэ кыыспыт иэдэ- стэрэ, мичилийэ үөрбүт харахта- ра, эдэр хатыҥ, күөх сирэм - кэрэ да буолара... Мэлдьи таптал ар- гыстаах эдэр саас биһигэ - педучилище хатыҥ чараҥа бастакы таптал сүрэх бопторор үөрүүтүн үгүс ыччакка бэлэхтээбит сир тур- даҕыҥ! (353) 7. ДЬИЭ-УОТ КӨСТҮҮТЭ
Тордох (суолталара)
Тордох хас да өйдөбүллээх тыл.
Далан 11-с ыстатыйа. суруйааччы сиьилиир ньымата: ойуулааьын
Ис түрмэ - хаайыылаахтар уопсай түрмэлэриттэн туһунан, сэмсэ түрмэ. Кини камераларыт- тан быһа, сороҕор сир аннынааҕы холлороонунан уборнайга, амбу- латориҕа, прогулка оҥорор сир- гэ, карцерга, следователлэр ка- бинеттарыгар, ытар подваллары- гар илдьиэххэ сөп эбит. Мантан сатаан куотар кыах суох буолара (25).
.ru
Домен 1994 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр баар буолбута. Онон бу күн Рунет үөскээбит күнэ бэлиэтэнэр.
Далан 11-с ыстатыйа. суруйааччы сиьилиир ньымата: ойуулааьын
Олбуор таһыттан букатын көстүбэт, баара-суоҕа биллибэт, ньахчайбыт уһун дьиэ этэ... Та- һыттан көрдөххө төһө да кыратын иһин, балачча киһи батар биэс I уонча камералаах. Кыараҕас түннуктэрэ тимир эрэһиэҥкэ- лээҕэ. Хаайыылаахтарга таһырдъа көстүбэтин диэн хаптаһын түптүрдээҕэ («намордники»). Камера истиэнэтигэр киһи алдьап- пат модьу оҥоһуулаах орону иҥиннэрбиттэр этэ. Кичэйэн оҥоһуллубут халыҥ тимир аан- нааҕа (26). МГБ иһинээҕи түрмэтэ киһи ку- тун-сүрүн ыга баттыыр ыар тыын- наах, олус куһаҕан дойду этэ (26). 8. Суут кэнниттэн биһигини но- руот «Хара суор» («Черный ворон») диэн дэлэҕэ ааттабатах массыынатыгар угугалаан аҕалан, икки этээстээх мае түрмэ үөһээ этээһин камератыгар хаайан чып гыннаран кэбистилэр (103). Үгүс киһи күүгээнинэн ньиргий- эн олорор, модьу тимир эрэһи- эҥкэлээх, таһырдьаныкөрбөтүннэр диэн известканан биһиллибит улахан түннүктэрдэ- эх уопсай түрмэ барахсан бука- тын атын сир этэ. МГБ ис түрмэ- тигэр холоотоххо, камералыын киэҥэ, салгынныын ырааһа, түннүктүүн сырдыга - биһиги иин иһиттэн тахсыбыт курдук санам- мыппыт(104). 9. Карцер диэн түрмэ иһигэр түрмэ, баппатах хаайыылаахтары тутар сирдэрэ, цемент муостала- ах, икки миэтэрэ туоралаах, үс миэтэрэ усталаах кыракый хос эбит. Кыһын түбэспит киһи цемент муоста уорааныгар уонна аччыктаан да иэдэйииһи: сууккаҕа 300 г килиэп уонна курууска үү (116).
МГБ ДЬОНУН МЭТИРИЭТЭ 10. Эмискэ хос аана тэлэллэ түспүтэ, китель таһынан уһун хара сону дыгдаччы анньыммыт киһи (Блейдер) киирэн кэлбитэ. Дьон- ноох сиргэ киирдим диэн дороо- болоспокко, тугу да саҥарбакка хоспутугар төттерү-таары хаамы- талаан чиккэҥнээбитэ... Киһим мин иннибэр хорус гына тохтуу түһээт сиэбигэр бэлэм сылдьар лоскуй кумааҕытын ылан, сирэй- бэр аспыта (6-7). 11. Филиппов лейтенант аан бастаан туох да куһаҕана суох, куһаҕаны оҥорор санаата да суох эдэр нуучча уолун курдук көстүбүтэ. Ол гынан баран кини МГБ следственнай практикатыгар чочуллубут ньыманы туттубутун мин кэнники, дьыала бүппүтүн эрэ кэннэ сэрэйбитим (23). Түүнү быһа биири лэбэйэр сле- довательгэ салгымтыалаах быһы- ылааҕа. Филиппов сөп буола-бу- ола бэйэтиттэн бзйэтэ тэптэн, кыйаханан, оргуйан ылаттыыра, сутуругун ыга туппутунан мааты- ралыы-маатыралыы ыстанан ту- ран, миэхэ ынан кэлэрэ. Оччоҕо мин эмиэ турарым (35). 12. Березовскай маҥнай тугу да саҥарбакка ус мүнүүтэ холо- бурдаах тобулу көрөн олорбута. Онтон дуо, доҕоор, биэс мүнүүтэ устата маатыралаан субурутта! Филипповка холуйдахха, Бере¬зовскай букатын атын киһи буо- лан биэрбитэ. Ачыкылыын, хон- тоҕор муруннуун, уҥуох сула көрүҥнүүн хайдах эрэ гестаповец оруолун оонньуур мөлтөх артыыс- ка маарынныыра (61). 13. Следственнай отдел на- чальнига, көдөллүбүт суон, ула- хан полковник Немлихер одеко¬лону тарбаҕар биһэ-биһэ, киэҥ таныылаах сантаҕар муннун хас- тара. Доппуруоска үксүгэр сэнээн, үгэргээбиттии, күлүү-элэк оҥостон carapapa: - мы, славя¬не, великодушны, сперва воспи- тываем, а непокорных строго ка-раем. Ты лучше подписывай, нам дано право применять и другие средства, которые делают людей более сговорчивыми (65).
ХААЙЫЫГА ТҮБЭСПИТ ДЬОН МЭТИРИЭТЭ 14. Үһүөн баттахпыт киччэччи кыргыллыбыт, кубарыйбыт уонна көтөхтөрбүт этибит - бэйэ бэйгг- битин атыҥыраабыттыы соһуйа көрбүппүт, Иванов Миша биһй- гиттэн иккитөгүл уһуннук, түөрт ый кэриҥэ сыттар, кинини биһи- гиттэн ордук да сордоотоллор, улаханнык санаата түспэтэх, урук- куттан сытыы-хотуу көрүҥүн ыһыктыбатах этэ. (89). Оттон Федоров Афоня эрэйдэ- эх өссө кыччаабыкка-оччообукка дылы буолбут, көтөхтөрөн, чоҕу- луччу көрбүт хараҕа эрэ хаалбыт. Доҕорум харахтара... Куруутун күүтэр кутталтан олус да уларый- быттар: ыт тутаары сойуолуур ку- обаҕын харача, арай, итинник ини (89).
15. Ол иемецкэй полицай Мотылицкай Дизн белорус уҥуоҕунан биһигиттэн үрдук, ол гынан баран олус дьарамай, көмүскэтин тугэҕэр түспүт сүүрэ- лэс харахтаах, олорбут-турбут түргэн түгтунуулаах, үрдэр антах, өҕүрүйдэр бэттэх, хайдах эрэ олус чэпчэки өйдөөх-санаалаах киһиэхэ дылыта. Иккис полицай Серафим Хамицевич намыһах, лэс курдук унгуохтаах, үксүн ми- чээрдии сылдьар, сүрдээх холку, дьиҥнээх белорус бааһынайа этэ (,56-57). 16. Сорокин Иван Николаевич саас ортолоох. ыраас хааннаах, бытык сэбириччи үүммүт нуучча киһитэ (115). Кулаак уола буолан, үөрэх диэни үөрэммэтэх... Ол эрээри дьиҥнээх нууччалыы, «здравай» өйдөөх, олох ыардара киһилии майгытын-сигилитин ал- дьаппатах киһилэрэ этэ. Кинини ол дойдуга көрсүбүт кэдирги да кэмэлдьилээх дьон бары убаас- тыыллара (132).
КИҺИ ИС ТУРУГА 17. Хаайыыга олорор киһи ка¬мера күлүүһүч халыгырас тыаһын истээт, уйулҕата көтөр. «Отбой» кэнниттэн сайта оҥостон сытар- гын кытта дежуркаҕа телефон тырылыы түстэр эрэ, надзирател- лэр ыстаарсайдара татаар киһи- тэ Асадуллин көрүдүерүнэн тиэ- тэл бөҕөнөн хааман лиһигирэйэн кэлэрэ. Оо, оччоҕо саҥа нуктуох курдук буолбут сүрэҕиҥ дьыргына түһэрэ. Баҕарбатаргын да, таҥнан хачыгырайбытынан бара-ҕын, баскын ньыкыппытынан,илииЫн кэннигэр туппутунан I<sa- мераттан тахсаҕын. (44). 18. Мин харахпар субу баарга дылы: сарсыарда, тымныы биэс уон кыраадыска чугаһыыр, туман. Туох баар таҥаспыт сыыһын ыга- бобо таҥныбыт сүүһүнэн хаайы- ылаахтар үлзҕэ тахсаары, развод¬ка вахта таһыгар тэпсэҥнэһэбит. Надзирателлэр, конвоирдар хат-хат ааҕаллар, күргүйдээ- һин, маатыра. Киһи киһиэхэ кэпсээбэт куһа- ҕан быһыы (255).
ОХСУҺУУ 19. Сэрииттэн күрээн алта сыл гыаҕа дугуйдаммыт Зинокуров Егор - Күүстээх Дьөгүөр арай биирдэ кырдь- ы к т а м м ы т ы н көрбүппүт. Тимофей Новик, белорус уола, биһиэхэ киирэн иһэн, суолугар турар Дьөгүөрү үтүрүйдэ. Өйдөөбөккө турар киһи онуоха тэмтэрис гынна. Тимофей күүһүнэн кыайардыы туттан, сэ- нээбиттии күллэ. Дьөгүөрбүт си- рэйэ соҕотохто дьзбидис гына түстэ, харахтара атыннык уогган- нылар да, уолу харбаан ылан, этэ- эстээх наара кытыытыгар көхсүнэн ыга аста. Новик ыарый- да, «ыыт!» диэтэ. Дьөгүөр ыбылы туппутун ыһыктыа суох көрүҥнэ- эх. Биһиги, көрөн турар сахалар, ыстанан тиийэн, киһибитигэр иилистэн нэһиилэ араардыбыт. Дьөгүөр бууһурҕаччы тыыммахта- ан баран, тохтоон эмиэ уруккуту- нан буолла (253).
20. Совпель Васька диэн caha- аннаах власовецтан Миша кут- таммат уол буолан биэрдэ: сону- ок ортотугар чыыстай буолакка көрүстүлэр. Анараа киһи биир- биэс тыла суох кубалда курдук сутуругун тэлэкэччитэн аҕалан охсон саайда. Миша төҥкөс гына аһаран биэрдэ да, атахха тэбэн кууһуннарда... Дьоммут олоьгхо бухатыырдарын курдук дуолан охсуһууну охсуһан имитиһэн бар- дылар... Совпель били төбөҕүн быһа тардыам диэнэ кыаллыба- та, уола тэбис-тэҥҥэ охсуста. Өссө сыста түһэн хатыйан, чуут охтортуу сыста... (292).
Бу быһа тардыылары ааҕа олорон, тһи манныгы саныыр: Далан бу кинигэтигэр олоҥ- хо, ырыа-хоһоон курдук сири- дойдуну ойуулуур сиэдэрэй хартыына суох. Автор үөскээ- бит сирз күндүтүн да иһин, туох да омуна-төлөнө суох, ба- ары баарынан көрдөрөр (1, 2). Айылҕа көстүүтэ куруук дама¬ны герой ис туругун арыйар - күндэзрэ тыгар күн, сайа ох- сор салгын, бырааһынкьык тыаһа-ууһа, чыычаах эйээрэр ырыата автор алдьархайын весе дириҥэтэн биэрэр ньыма буолбут (3, 4). Оттон көҥүлгэ тахсыбыт күн эбэтэр эдэр саас «бастакы тап- талын сүрэх бопторор үөрүүтэ» син биир муҥура суох күөх хал- лаан, үрдүктэн үрдүк үрүҥ күн, уһуга биллибэт киэҥ куйаар тэҥэ буолан көстөр (5, 6).
Ол оннугар хаайыы дьиэтэ- уота букатын атын: ис турмэ хараҥа холлороонун, ньахчай- быт дьиэтин, тимир эрэһиэҥ- кэтин, халыҥхалҕанын, карцер цемент муостатын автор соруй- ан ымпыгар-чымпыгар тиийэ ойуулуур. Ол үлүгэргэ тэҥнээн, суруйаач- чы син биир тимир эрэһиэҥкэлэ- эх, известкалаах түннүктээх уоп- сай түрмэ «барахсан сырдыгын, ырааһын, киэҥин» сөҕөрө - туе^ па эҕэлээх эти и буолара өйдөнөр (7, 8, 9). Айымньыга улахан миэстэни, биллэн турар, дьон мэтириэтэ ылар. Ол барыта эмиэ атын- атын тылынан таҥыллар. МГБ «тойотторун» мэтириэттэ- рэ хатыламмакка, хартыына биир-биир эбиллэн, тыл-өс улам- улам ыараан иһэрэ мунньуллан, биир бөлөх-мэтириэт буолан тах- сыбыта Далан сонун ньымата ди- эххэ сөп (10, 11, 12, 13). Оттон репрессия сиэртибэлэ- рэ: сытыы-хотууыһык- тыбатах Миша, өссө кыччаабыт- оччообут Афоня, ха~ рахтаах полицай, лэс курдук ун-уохтаах бааһынай - бары киһи хараҕар көстөн кэлэр тус-туспа дьон. Талааннаах суруйааччы дьон тас көрүҥүн ойуулааһынынан му- нурдаммат, аҕыйах тылынан ки- нилэр майгыларын, характерда- рын эмиэ арыйар: Миша санаата түспэтэх, Афоня чоҕулуччу көрбүт, белорус мичээрдии сыл- дьар, нуучча киһитэ «здрэвэй өйдөөх» (14, 15, 16).
Хаһан баҕарар саамай ыара- хан сорук хайааһыны, хамсааһы- ны ойуулааһын буолар. Далан үрдүк маастарыстыбата, дьэ, манна көстөр диэххэ наада. Күүстээх Дьөгүөр туттубутун- хаптыбытын кэпсииргэ биир да тылы эбэр-көҕүрэтэр сатаныа суох курдук. Экспрессия киэ- нэ кытаанаҕа: соҕотохто дьэби- дис гына түстэ, харахтара атыннык уоттанна, харбаан ылла, ыга аста, бууһурҕаччы тыыммахтаата! Саха тыла диэн бу маннык этэ эбээт! (19) Иккис да тубэлтэ итинтэн итэ- ҕэс буолбатах: биир-биэс тыла суох, сутуругун тэлэкэччитэн аҕалан, охсон саайда, аһара би- эрдз, тэбэн кууһуннарда, охсуһан имитиһэн бардылар (20). Биллэн турар, 500-чэ сирэйдэ- эх кинигэҕэ киирбит ойуулааһын манан буппэт, ону интэриэстээх киһи бэйэтэ булан ааҕыа диэн эрэнэбин. Ыстатыйам бүтэһигэр эттэхпи-нэ, бастакыта, «Дьылҕам миэнэ»кинигэтигэр саха народнай суруй-аччыта Далан дириҥ өйү-санааны этэрин таһынан, уус-уран ойуулуур ньыманы таба туттар талба талаана көстөр; иккиһэ, биһиги ийэ тылбыт куһаҕан, кыаҕакыра буолбатах, тылбаас ыары-ытыгар ылларбыт дьон, бэйэбитсатаан саҥарар сэниэтэ суохпутбыһыылаах... (Бүтэһигэ бэчээттэниэ)
Аллайыаха улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Аллайыаха улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
1459
1459 сыл.
Попов Кирилл Егорович
Олоҕун олуктара
1917 сыллаахха тохсунньу (сорох дааннайынан олунньу) 12 күнүгэр Нөөрүктээйи сэлиэнньэтигэр (билигин Лиэнскэй улуус) элбэх оҕолоох кэргэҥҥэ төрөөбүт. Уон иккис оҕо эбит.
1933 сыллаахха Якутлес трест Туруктатааҕы мас кэрдэр учаастагар үлэтин саҕалаабыт. 1937 сыллаахтан мас тиэйээччилэр биригэдьиирдэрэ буолбут.
1941 сыл атырдьах ыйыттан Кыһыл аармыйа. 1941 сыл сэтинньитигэр хомуньуус баартыйа кэккэтигэр киирбит.
Сэтинньигэ диэри Иркутскай уобалас Мальта ыстаансыйатыгар 486-с стрелковай саппаас полкаҕа сулууспалаабыт. Сэтинньиттэн 188-с стрелковай дивизия 523-с полкатыгар разведчик-автоматчиктар роталарыгар. Ахсынньыттан полката Волховскай фроҥҥа. Старай Русса анныгар буолбут кыргыһыыларга бааһыран 4 ыйтан ордук №3458 эвакогоспитальга эмтэммит. Онтон Калинин фронун 31-с пограничнай полкатыгар сулууспалаабыт. Кенигсберг кириэппэһи ылыыга кыттыбыт. Кыһыл Сулус уордьанынан уонна бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.
1945 алтынньытыттан 1947 сэтинньитигэр диэри 95-с пограничнай этэрээккэ сулууспалаабыт. Старшина сыбаанньалаах демобилизацияланан баран дойдутугар төннүбүт.
Бастаан Турукта онтон Нүүйэ ойуур учаастактарыгар начаалынньыктаабыт. Красноярскайга идэтин үрдэтиммит. Төннөн кэлэн үлэҕэ саҥа ньымалары киллэрбит: ат оннугар тыраахтары күүскэ туһанарга үөрэппит, урукку ыарахан ыйааһыннаах "Баян" диэр эрбии оннугар илдьэ сылдьарга ордук табыгастаах "Дружбалары" ылларбыт. Масчыттарга анаан олорор дьиэ туттарбыт, онон Нүүйэҕэ масчыттар микрорайоннара баар буолбут. Кини көҕүлээһинэн Нүүйэҕэ бибилэтиэкэлээх, ааҕар хостоох култуура дьиэтэ тутуллубут.
1953 сыллаахха Ленскэй райпромкомбинатын дириэктэринэн анаммыт. Онно олордоҕуна "баай төрүттээҕин кистээбит" диэн буруйдаан баартыйаттан усталлар, үлэтиттэн уураталлар.
Онтон Өлүөхүмэҕэ көспүт, онно 4 сыл үлэлээн Жедай лесопуунун инники күөҥҥэ таһаарбыт. Ону көрөн ол саҕана хаалыылаах Дабаан лесопуунугар ыыппыттар. 1960 с. Үөһээ Өлүөнэ леспромхоһугар, онтон Жедай уонна Өлүөхүмэ лесопууннарын салайар.
1972 сыллаахтан Өлүөхүмэ леспромхоһун дириэктэрэ.
Эбии маны көр
Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)
Сигэлэр
Герои Социалистического Труда Якутской АССР: биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987 — С. 120—121.
Остеопатия
Остеопатия (ὀστέον — кость + — болезнь, заболевание) - ыарыы бастакыннан көбөтөр дьайыыннан остеопатическай дисфункцияны көрөр альтернайтивнай мэдиссиинэ систиэмэтэ.
Ойуулаан ойуулааһын
Остеопатия автора Э. Стил остеопатия философиятын, кини доруобуйатыгар биир кэлим, натуралистическай уонна доруобуйаҕа буортулааҕын, ол төрүөтүнэн ханнык баҕарар итэҕэстэр баалларын, сатабыллаах илиилэринэн «сөпкө» туттараллар.
Остеопатия бэйэтин флотикатыгар чугас, чугастааҕы миссури штатыгар Айова дьиэ кэргэнинэн Балмер буолан олороро. Иккиэн ханнык баҕарар ыарыыны диагностированнай уонна эмтиир (эрэ) илиитинэн уратыланаллар, оҕолор икки ардыларыгар уратылаахтар: уҥуох «уҥа", оттон сымнаҕас эттиктэр массаастаан эттэрин- сииннэрин массаастыыллар, «этигэр- сиинигэр»илдьэллэр.
Арассыыйаҕа сэрэтии профилактика, диагностика, эмтээһин уонна социальнай дисфункциялар содулларын туоратыыга, доруобуйаны кэһиини киллэрэр, айылҕа кыаҕын чөлүгэр түһэриигэ туһуламмыт холистическай мануальнай система быһыытынан быһаарылынна.
Львов Степан Николаевич
Аҕа дойду Улуу сэрии кыттыылаахтара Львов Степан Николаевич, 1915 с. төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. кэлбит, Белгородскай уобаласка сулууспалаабыт, чааһа биллибэт, 1973 с.өлбүт.
Остеопатия
Ойуулаан ойуулааһын
Практика тосту уларыйыыта структурнай- функциональнай сибээһи биэс моделыгар олоҕурбут.
АХШ- ка 2000- кэ ыйытыы ыытыллыбыта, ону тохтотор ньымалары 6-20 %- нан туһаналларын көрдөрбүтэ. Америка тобохторо оеопатическай ньымалары кыра өлүүскэлээх уопсай медицинскэй практиканы холбуур, соатическай итэҕэстэргэ туһаналлар. Кинилэртэн уратыларыгар Россияҕа ыарыһахтары эмтииргэ холоноллор.
Остеопат
Остеопат идэтин бигэргэтии туһунан бирикээс 2012 сыл ахсынньы ый 20-с күнүгэр Российскай Федерация доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин иһинэн тахсыбыта.
Бу идэ биһиги дойдубутугар соторутааҕыта үлэлээн эрэр уонна түргэнник сайдан, тэнийэн, ситиһиилээхтик эмтиир буолан дьон болҕомтотун сэҥээрдэр буолла.
Организм ыарыыны утары охсуһар
Остеопатическай ньымаҕа илиинэн сымнаҕастык үлэлээн, киһи организма бэйэтэ ыарыыны утары охсуһар күүһүн тилиннэрэр, күүһүрдэр, доруобуйаны көннөрөр бэйэтэ туспа философиялаах. Ол ис хоһооно тугуй диэн ыйытыыга:
1. Ол аата, организм биир бүтүн сибээстээх систиэмэ, бары уорганнар, илииҥ-атаҕын, төбөҥ анатомията тугу оҥороро барыта биир ситимнээх (функцията).
2. "Структура управляет функцией, а функция управляет структурой". Холобур, биир тоноҕоһун сыыһа турар буоллаҕына, тоноҕос эрэ ыалдьар буолбатах, быччыҥыҥ күүрэр уонна атын тоноҕос хамсыырыгар эмиэ дьайар. Салгыы атын уорганнары эмиэ ыарыыга тиэрдэр. Эбэтэр биир уорган күүскэ үлэлиир буоллаҕына формата уларыйыан сөп уонна аттынааҕы уорганнарга эмиэ куһаҕан өттүнэн дьайар.
3. Олох - бу хамсаныы. Биһиги эппитигэр-хааммытыгар барыта хамсыыр: хаан, лимфа, тыҥа, үөс тардар, ис уорганнарыҥ, сүрэх уо.д.а.
4. Артерия уонна ньиэрбэ үчүгэйдик үлэлиэхтээх.
6. Киһи о рганизма бэйэтэ бэйэтин үтүөрдэр систиэмэ. Остеопат быраас онно көмө буолар.
Ньымалар
Билигин остеопатия сайдар, саҥа ньымалары булан иһэр, мэдиссиинэ наукатын саҥа кэскиллээх салаата. Билигин кини ньымаларын реанимацияҕа кытта тутталлар, ол эбэтэр комаҕа сытар ыарыһахтарга, төбөҕө хаан туруутугар, тыҥа улаханнык тымныйыытыгар (пневмония). Ол ньымалар традиционнай мэдиссиинэни кытары дьүөрэлэһэн, ыарыһах түргэнник үтүөрэригэр кыах биэрэллэр. Бу эмтиир ньыма эрэ буолбатах, ыарыыны сэрэтэр ньымаҕа эмиэ киирсэр. Организм үтүөрэр кыаҕын, иммунитеты үрдэтэр, нууччалыы эттэххэ, нетравматичнай, антистрессовай миэтэт.
Туһаныллыбыт литература
Михайлов Г.Ф. - Дьулҕан "Тымыр ыарыылара: Гипертония. Атеросклероз. Инсульт.". Компания "Дани-Алмас", 2017.-80 с.
Шалом (хаhыат)
Шалом (Şalom) (Иврит:"ירושלים", Саха тыла:"Эйэ") диэн Түркийэҕэ тахсар дьэбэриэй нэдиэлэтээҕи хаhыата. «Şalom» аат Шалом диэн дьэбэриэй тылын түрктүү саҥарыыта буолар. Хаhыаты 1947 c. алтынньы 29 к. түрк дьэбэриэй журналиhа Аврам Лейон олохтообута. Истанбулга бэчээттэнэр. Ладино тылынан биир сирэйиттэн ураты, хаhыат түрк тылынан тахсар. Таhаарааччыта Иво Молинас. Сүрүн редактора Якуп Барокас. Тирааhа 5,000.
1460
1460 сыл.
Брагина Дарья Григорьевна
200px|thumb|right|Брагина Дарья Григорьевна Брагина Дарья Григорьевна — устуоруйа билимин дуоктара.
Олоҕун олуктара
Д. Г. Брагина этносоциологияҕа, политологияҕа специалист быһыытынан биллэр.
Саввинов Афанасий Николаевич
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1949 сыл бэс ыйын 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан Саввинов Афанасий Николаевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Андрей И (Хорошев, Андрей Фёдорович)
300px|thumb|right|И Андрей Федорович Андрей И (дьиҥнээх аата Андрей Фёдорович Хорошев) — артыыс, режиссер, сценарист.
ТВга үлэлэрэ
300px|thumb|right|Андрей И биэриитин рекламата
Горнай улууһун олоҥхоһуттара, саха фольклорун толорооччулара
АЛЕКСЕЕВ СЕМЕН ГРИГОРЬЕВИЧ-УУСТАРАБЫС (1900-1995 сс.)
Семен Григорьевич Алексеев-Уус Уола Уустарабыс 1900 с. Ороһуоспа тымныытын угэнигэр сүөһү иитиитинэн дьарыктана дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ.
Кини олоҥхоһут, алыптаах остуоруйаһыт, сээркээн сэһэнньит, сытыы тыллаах чабырҕахсыт, алгысчыт быһыытынан биллэр.
Саха бастакы кинорежиссера А.С. Романов «Орто дойду» диэн киинэтигэр уһуллубута. Фольклористар П.Е. Ефремов, П.Н. Дмитриев, В.В. Илларионов кинини кытта көрсөн, репертуарын магнитофоҥҥа устан хаалларбыттара. Республикатааҕы араадьыйа фондатыгар олоҥхолоро уһуллан харалла сыталлар. Семен Григорьевич-Уустарабыс «Күөх Көҕөччөр аттаах Бэрт оҕо Дьэбириэлдьин Бэргэн», «Чөҥөчөк оҕонньор, Төҥүргэс эмээхсин», «Бадьайа Бухатыыр, Тэриэппинэ Бэргэн» олоҥхолору айан, ыллаан, толорон хаалларбыта.
НИКОЛАЙ МИХАЙЛОВИЧ ТАРАСОВ ИЙЭ ОЛОҤХОҺУТ (1928-2002 сс.)
Тарасов Николай Михайлович 1928 с. Горнай улууһун Маалтааны нэһилиэгин Тоҥуулаах учаастагар төрөөбүтэ. Алгысчыт, тойуксут, оһуокай тылын этээччи.
Улуустааҕы куонкурустар, фестиваллар кыайыылаахтара. 1990 с. Ыла олоҥхоһут быһыытынан биллибитэ. Олоҥхоҕо анаммыт научнай-практическай конференциялар кыттыылаахтара.
2006 с. Горнай улууһа 75 сылын туолуутун көрсө «Горнай улууһа» муниципальнай оройуон дьаһалтатын уонна аймахтарын көмөлөрүнэн «Бүдүрүйбэт Нүһэр Бөҕө» олоҥхо кинигэтэ тахсыбыта, кинигэҕэ барыта 4 олоҥхо киирбитэ: «Бүдүрүйбэт Нүһэр Бөҕө», «Күн Эрили», «Дуулаҕа Баатыр», «Ала Туйгун». Кинигэҕэ алгыстара, тойуктара, ахтыылар суруллубуттара.
Николай Михайлович «Күн Эрили» олоҥхото «Солли Тутти» студияҕа уһуллубута, «Бүдүрүйбэт Нүһэр Бөҕө» олоҥхото Япония Тиба университетын докторана Ямасита Мунэхиса тэрийиитинэн дьоппуон тылыгар тылбаастаммыта, атын омук эпическэй айымньыларын кытта тэҥнии тутуллубута.
ЕГОРОВ МИХАИЛ СПИРИДОНОВИЧ (1925-2005 сс.)
Михаил Спиридонович Егоров 1925 с. Арҕаа Хаҥалас улууһугар Ньурбаҕанчына нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
1940 с. Солоҕон нэһилиэгин Өрт 7 кылаастаах оскуолатын уөрэнэн бүтэрбитэ. Улуус культурата сайдыытыгар бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри 45 сыл устата үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Михаил Спиридонович салайар Оройуоннааҕы культура дьиэтэ Бүтүн Союз уонна республика үрдүнэн ыытыллыбыт көрүүгэ «Культура бастыҥ дьиэтэ» уонна «Туйгун үлэлээх кулууб» ааттары ылбыта. 1981-1996 сс. «Эрчим» АКБ сэбиэдиссэйинэн ананан улэлээбитэ. Кэлин сылларга оҕолору фольклорга уһуйууга дьаныардаахтык үлэлэспитэ. Михаил Спиридонович айымньылаах үлэтэ сыаналанан РСФСР, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Үлэ Кыһыл Знамята уордьан кавалера, Горнай оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо буолбута.
Норуот ырыаларын, тойуктарын толорооччу, Бэрдьигэстээх народнай театрын артыыһа, алгысчыт.
СЛЕПЦОВА ЕВДОКИЯ ВАСИЛЬЕВНА
1931 с. олунньу 27 күнүгэр Бүлүү оройуонугар Баппаҕаайы нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. Маҥаны нэһилиэгэр олорор, пенсионерка. Уус-уран самодеятельность актыыбынай кыттыылааҕа, сцена ветерана, Улуус фестивалын, көрүүтүн лауреата, дипломана. Тойугу, оһуокайы кэрэхсээн толорор. Аман өс тыллаах алгысчыт.
ЗАХАРОВ ИВАН СПИРИДОНОВИЧ (1938-2000 сс.)
Захаров Иван Спиридонович 1938 с. олунньу ый 27 күнүгэр Солоҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Иван Спиридонович оҕо сааһыттан сахалыы ырыаны, тойугу толоро үөрэммитэ. Республикатааҕы бастакы фольклор фестивалын лауреата, улуус уус-уран самодеятельноһын хас да төгүллээх лауреата, дипломана. Идэтинэн тутааччы.
ВАСИЛЬЕВ ГРИГОРИЙ ИННОКЕНТЬЕВИЧ
Григорий Иннокентьевич Васильев-Бырылатар Киргиэлэй 1931 с. Бүлүү оройуонугар Баппаҕаайы нэһилиэгэр Илбэҥэ бөһүөлэгэр тохсунньуга, Кириһиэнньэ саҕана төрөөбүтэ. Оһуокайы оҕо эрдэҕиттэн тапталан толорооччу, норуот таптыыр «Моотуона», «Даайа», «Тугуй бэрдэй кэрэтэй» уо.д.а. көрдөөх ырыалары толорор. Горнай улууһун Бэрдьигэстээх нэһилиэгэр олорор. Самодеятельность актыыбынай кыттыылааҕа, улуус, республика ыһыахтарыгар, оһуокай куонкурсугар кыттааччы. Григорий Иннокентьевич 2009 с. Уус-Алдан оройуонугар ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар Оһуокай уонна Дэгэрэҥ ырыа күрэҕэр кыттан, анал номинацияҕа тиксэн, сыаналаах бирииһинэн наҕараадаламмыта. Бүлүү улууһугар ыытыллыбыт Манчаары спартакиадатыгар оһуокай күрэҕэр «Улуу Кыайыы тойуксута» анал аакка тиксибитэ. Билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор.
КУБАРОВ АФАНАСИЙ АЛЕКСАНДРОВИЧ
1925 с. Маалтааны нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кыра эрдэҕиттэн ырыаны-тойугу ис-сүрэҕиттэн кэрэхсиирэ. Кэлин уус-уран самодеятельноска кыттан талааннаах хомусчут, кырыымпаһыт, тойуксут уонна оһуокай этээччи быһыытынан биллибитэ.
Афанасий Александрович сахалыы эмтиир үтүө дьоҕура оройуоҥҥа эрэ буолбакка, республикаҕа биллэн дьон-сэргэ махталын ылар.
МАРИЯ ВАСИЛЬЕВНА, ВАСИЛИЙ АВКСЕНТЬЕВИЧ МОХНАЧЕВСКАЙДАР НОРУОТ МААСТАРДАРА, САХА РЕСПУБЛИКАТЫН КУЛЬТУРАТЫН ҮТҮӨЛЭЭХ ҮЛЭҺИТТЭРЭ
Мария Васильевна 1930 с. билиҥҥи Горнай улууһун Бэрдьигэстээх нэһилиэгин Маай учаастагар, Василий Авксентьевич 1931 с. Чурапчы Чыаппаратыгар төрөөбүттэрэ. Идэлэринэн иккиэн худуоһунньуктар, иккиэн уус-уран самодеятельность актыыбынай кыттыылаахтара. Бэрдьигэстээх народнай театрын артыыстара, сцена ветераннара, саха национальнай инструменнарын оҥорууга норуот маастардара. Мария Васильевна айылҕаттан анаппыт импровизатор-хомусчут. 1972 с. саха музыкальнай тэриллэрин оҥорууну саҕалаабыттара. Кинилэр оҥорбут бастакы сахалыы национальнай инструменнарынан республикаҕа бастакы саха национальнай инструменнарын ансамбла тэриллэн, 1977 с. Магадан куоракка ыытыллыбыт I Бүтүн Союзтааҕы норуоттар айар үлэлэрин фестивалыгар «Кылыһах» саха народнай ансамбылыгар оонньообуттара. 1982 с. Ульяновскай, Москва куораттарга ыытыллыбыт Саха сирин культуратын уонна искусствотын Күннэригэр, 1985 с. Монголия Народнай Республикатыгар РСФСР литературатын уонна искусствотын күннэригэр музыкальнай инструменнар быыстапкаларыгар кыттыбыттара. Василий Авксентьевич туруорсуутунан 1995 с. республикатааҕы музыкальнай инструменнары оҥорор мастарыскыай арыллыбыта. 2004 с. Республикатааҕы музыкальнай инструменнары оҥорор мастарыскыайга Мария Васильевна, Василий Авксентьевич Мохначевскайдар ааттара иҥэриллибитэ.
ЕФРЕМОВА ВАРВАРА ГРИГОРЬЕВНА – ХОМУСЧУТ ИМПРОВИЗАТОР
Ефремова Варвара Григорьевна 1929 с. төрөөбүтэ. 10 саастааҕыттан хомуска тыаһатарын, ырыа ыллыырын саҕалаабыт. Хомуска бэйэтэ сылдьан эрэ эдьийэ Марфаны кытта тыаһата үөрэммит.
АНДРЕЕВА ВАРВАРА НИКОЛАЕВНА
Варвара Николаевна 1927 с. Одуну нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Варварв Николаевна кыра оҕо эрдэҕиттэн чабырҕахтыырын сөбүлүүрэ. Кини ханнык баҕарар чабырҕаҕы уустаан-ураннаан, ойуулаан-дьүһүннээн көрдөрөн, көрөөччүгэ тиийэр гына итэҕэтиилээхтик ааҕан, көрөөччү биһирэбилин ылар.
Варвара Николаевна кылынан өрүүгэ Норуот маастара.
= Ылыллыбыт сирэ = Горный улус. История, культура, фольклор – 2010г. (Улусы Республика Саха (Якутия). [гл. редкол. серии: А.С. Николаев и др.]) – 342-350 сирэй;
Комраков Герман Никандрович
200px|thumb|right|Комраков Герман Никандрович Комраков Герман Никандрович, композитор, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Тордох (таҥас)
Тордох — ыыһаммыт сарыы. Холобур тордох сон диэн баар буолар.
Комраков Герман Никандрович
Ылыллыбыт сирэ
Биография.ру
1461
1461 сыл.
Михайлов Семен Васильевич
Михайлов Семен Васильевич, 1901 с. төрүөх, 1944 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. кэлбит, Читинскэй уобаласка сулууспалаабыт, чааһа биллибэт, 1983 с өлбүт. Категория дьон алпаабытынанАҕа дойду Улуу сэрии кыттыылаахтара
1463
1463 сыл.
1462
1462 сыл.
Б. э. инн. I үйэ
Биһиги эрабыт иннинэ I үйэ
Кыыллаах
Даппарай сэлиэнньэ өрүс уҥа кытылыгар турар уонна нэһилиэк манна көһөн эрэр. Ол халаан уутун сабыдыала. Сылтан сыл аайы арыы саас ууга барар буолбута.
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү. Мэччирэҥнэрэ уонна оттуур сирдэрэ арыыга бааллар, ол иһин нэһилиэнньэ соччо көһүөн баҕарбат.
Чахчылар
1969 — Кыыллаах Арыыттан халаан кэмигэр дьону таһаара сылдьыбыт Ми-2 бөртөлүөт лүөччүктэр буруйдарыттан сылтаан саахалламмыт, 25 киһи өлбүт. Лүөччүктэр иккиэн тыыннаах уонна биир пассажир хаалбыттар. Экипаж хамандыыра силиэстийэ кэмигэр суукка диэри тиийбэккэ эрэ биллибэт төрүөттэн өлбүт, иккиһин (штурманы) сууттаан өлөрөргө уурбуттар, ол эрээри кэлин 8 сыл хаайыынан солбуйбуттар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Даҕааһын аат
Даҕааһын аат — саҥа чааһа. Бирэдьимиэт, көстүү бэлиэтин көрдөрөр уонна ''ханнык? хайа? хайдах? ханнааҕы? хаһааҥҥы? туохтаах?'' диэн ыйытыыга хоруйдуур саҥа чааһа даҕааһын аат дэнэр. Бирэдьимиэт бэлиэтэ диэн
Даҕааһын аат арааһа
Даҕааһын аат уларыйбат, этиигэ быһаарыы буолар. Холобур: күүстээх киһи, күүстээх киһиттэн, күүстээх дьон.
Этиигэ кэпсиирэ буоллаҕына, кэпсиирэ сыһыарыытын ылынар. Холобур: Эн күүстээххин, биһиги эмиэ күүстээхпит.
Даҕааһын аат бэйэтэ быһаарар тыллаах буолуон сөп: олус кэрэ айылҕа, наһаа суон тиит, ураты интэриэһинэй кинигэ. Ааттыйбыт даҕааһын элбэх ахсаан уонна тардыы сыһыарыытын ылар, падьыаһынан уларыйар кыахтаах. Этиигэ туһаан, кэпсиирэ, толоруу буолуон сөп. Холобур: Күүстээхтэр кыайыахтара. Ким? — күүстээхтэр. Күүстээххин дьэ биллибит. Тугу биллибит? — күүстээххин. Күүстээҕи күүстээх баһыйар. Кими баһыйар? — күүстээҕи. Уол чахчы күүстээх эбит. Хайдах эбитий? — күүстээх эбит. Сорох даҕааһын аат тылга толору көспүт: кырдьаҕас (старик), ыраахтааҕы (царь), өстөөх (враг), муҥурдаах (аппендицит), бэлиэлээх (кырынаас), о.д.а.
Даҕааһын аат үөскүүр ньымата
Даҕааһын аат атын саҥа чааһыттан уонна даҕааһынтан араас ньыманан үөскүүр.