Маалыкай_(Ньурба_улууһа)
Накыын туһунан уонна халыыс хостооһунугар нэһилиэк дьоно кыттыыта
Бастаан халыыһы 1949 с. атырдьах ыйын 7 к. Сунтаар Кириэстээҕин чугаһыгар булбуттар. Онтон аҕыйах хонон баран «Соколинай диэн » диэн өрүс хомотуттан көстүбүт. Онон Бүлүү өрүс тардыытыгар халыыс баара биллибит. 1950 с. Амакинскай диэн халыыһы көрдүүр экспедицияны тэрийэн Ньурбаҕа олохтообуттар. Мантан ылата көрдүүр үлэ-хамнас киэҥник тэриллибит. Биллэрин курдук Марха өрүс үөһээ өттүгэр 1954 с. Мирнэй труупката көстөн тааһы хостооһун саҕаламмыта. Онтон Марха орто тардыытыгар үлэ бөҕө барбыт да таас көстүбэтэх, ол иһин бу сиргэ хостооһуну 1957-1971 с. тохтотото сылдьыбыттар. Онтон 1971 с. Марха орто сүүрүгэр ол аата ити Накыын, Ханньыйа үрэхтэр тардыыларыгар көрдөөһүнү салҕаабыттар. Амакинскай экспедиция Накыынскай партията халыыһы көрдүү сатаабыт да булбатах .Ол эрээри таас баар сиригэр чугаһаабыттар ол аата таас көрдөнөр сирин лаппа кыччаппыттар. Ол түмүгэр Ботуобунскай экспедиция 1994 с. сааһыгар Дьахтар үрэҕэ диэн Накыын үрэх тардыытыгар булар. 80-с сылларга Маалыкайтан Иванов Вильям Васильевич ити түбэҕэ геолог быһыытынан үлэлээн сылдьыбытын туһунан биллиилээх геолог Федоров Петр Титович суруйбут. 50-с сылларга Амакинскай экспедиция уонна Ленинградтан тэриллэн кэлбит экспедициялар Бордоҥ сирин барытын кэриэтэ чинчийбиттэр. Ол саҕанааҕы холкуостар кииннээн олорор дэриэбинэлэригэр Маалыкайга, Чуучукааҥҥа Эҥээрдэккэ, Улахан Күөлгэ, Маайга элбэхтик сылдьыбыттар, хоммуттар-өрөөбүттэр. Оччотооҕу холкуостар экспедиция үлэһиттэригэр этинэн, арыынан уонна атынан, табанан элбэхтик көмөлөспүттэр. Ону тэҥэ элбэх киһи сирдьитинэн уонна буор хаһыытыгар үлэлээбиттэр. Маайга кыра сөмөлүөт түһэр сирин оҥорон ас-таҥас көтүтэн аҕалаллар эбит. Марха сүнньүн устун Дымок, Подпоржнай, озернай диэн дьиэлэрдээх базаларын туттубуттар. Экспедиция дьоно бары кэлии дьон эрээри олохтоохторго үчүгэйдик сыһыаннаспыттар. Хардарыта-таары ылсыбыттар-бэрсибиттэр. Халыыһы көрдөөһүҥҥэ олохтоохтортон үлэлээбиттэр: 1954-1956 Васильев Николай Васильевич (1929-2002) 129–с экспедицияҕа онтон Мирнэйгэ колонковай дьөлө үүттээһиҥҥэ үлэлээбит. 1653-1957 Андреев Николай Игнатьевич.(1928) сууйууга онтон сирдьитинэн уонна таһаҕас таһыыга үлэлээбит. Семенов Иннокентий Николаевич (Боһуй) (1924-2000) ити Николай Игнатьевиһы кытта сылдьыбыт. 1945-1955 с.с. Андреев Александр Игнатьевич үлэлээбит. (1927-2008) 1949 с. Иркутскай уобаласка, Красноярскай кыраайга топографтарга табаһытынан сылдьыбыт, Файнштейны, Лариса Попугаеваны кытта үлэлээбит, Ю. И. Хабарлин «Мир» труупканы көрдөөһүнүгэр сылдьыбыт. 1954-1957 с.с. Андреев Михаил Саввич (1926-2008) 129-с экспедиция Эҥээрдэктээҕи партиятыгар таас таһыытытыгар буор хаһыытыгар үлэлээбит 1954-1956 с.с. Лаврентьев Семен Сергеевич (1913-1991) 129-с экспедиция Эҥээрдэктээҕи партиятыгар таас таһыытытыгар, Илиҥҥи геофизическэй экспедицияҕа болуотунньугунан, «Гипрозолото» диэн Москватааҕы экспедицияҕа төрдүс разрядтаах забойщигынан үлэлээбит. Төкүнүүкэп Егор Егорович (1901-1976) Маай холкуос бэрэссэдээтэлинэн 1935-1953 с.с. үлэлии сылдьан экспедицияларга көлөнөн, аһынан, таҥаһынан көмөлөспүт. 1952-1954 с.с. Ефремов Елисей Васильевич (1924-2007) 129–с экспедицияҕа Эҥээрдэгинэн, Кэнэликээнинэн мас кэрдиитигэр, таһыытыгар онтон да атын үлэлэргэ сылдьыбыт. Кинини кытта Иванов Семен Николаевич (Тииҥэй) сылдьыбыт. Андреев С.П, Еремеева А.И. о.д.а. кыттыбыттар. Онон нэһилиэк дьоно халыыс бырымыыссаланнаһа сайдарыгар кылааттара кырата суох. («Алмаас-Ҥурба- Орто Марха» кинигэттэн) 1994 с кулун тутар 29 к. Накыыҥҥа халыыстаах туруупка көстүбүтэ, ону Ботуобуйа туруупката диэн ааттаабыттара. 1996 с. сааһыары көстөбүт туруупканы Ньурба туруупката диэбиттэр. 1999 с. кулун тутар 31 к. көстүбүт туруупканы Марха туруупката диэбиттэр. 1996 с. ахсынньы 20 к. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бирисидиэнэ М.Е.Николаев ыйааҕынан  улуус кыттыылаах  Ньурбаҕа регистрацияламмыт АЛРОСА-НЬУРБА акционернай уопсастыба тэриллибит. 1999 с. атырдьах ыйын 12 к. Накыыҥҥа бастакы экспрементальнай –модульнай баабырыка үлэҕэ киирбит. 2003 с. халыыһы сууйар 16 №-дээх баабырыка үлэтин саҕалаабыт. Бу баараҕай тутуу үрдүгэ 9 этээстээх дьиэ саҕа, кэтитэ 90-тан, уһуна 100 тахса м. Манна биир бириэмэҕэ 800 тахса киһи олорор бары өттүнэн хааччыллыбыт баахтабай бөһүөлэк тутуллубута. Накыын халыыһын хостооһунугар нэһилиэк дьоно аан бастааҥҥыттан үлэлэспиттэрэ. Бастаан ойуур солооһунугар сылдьыбыттар.2000 с. И.М.Егоров Маалыкайтан биригээдэ тэрийэн Накыыҥҥа таһаарбыт. Биригээдэ салайааччытынан сопхуоска тутууга үлэлээбит Ушканов Владимир Афанасьевич анаммыт. Бу биригээдэ элбэх олорор дьиэлэри, ыскылааттары, 16 №-дээх баабырыка тутуутугар, онтон да атын үлэлэргэ үлэлээбиттэрэ. Биригээдэ бастаан 10 киһилээх тахсыбыт, кэлин атын да нэһилиэктэр дьоннорун холбонон 25 буолан үлэлээбиттэр. 2007 с. дылы Маалыкайтан 80 киһи үлэлээбит. Манна мэхэнизээтэрдэр эмиэ үлэлээбиттэрэ, үлэлии сылдьаллар. Билигин суоппардар Данилов А.М., Гуляев В.Г.,Яковлев Д.М. улахан массыыналарга, тырахтарыыс Соловьев Г.С.өрөмүннүүр мастарыскыайга үлэлииллэр. Улахан бульдозерга Ушканов Ф.А. үлэлээн сылдьыбыта. Билигин 31 киһи Накыыҥҥа үлэлии сылдьаллар. Сопхуоска, сылгы собуотугар прорабынан үлэлээбит Николаев Иван Петрович бастакы мас остулубуой бырайыагын оҥорбута, ону Маалыкай уолаттара туппуттара. “Ньурбалар Накыыҥҥа алмаас объектарын тутуутугар” диэн кинигэттэн