cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Араб Лигата
Араб иллэрин лигата (جامعة الدول العربية) диэн Соҕуруулуу арҕаа Азия уонна Хоту Африка араб дойдуларын холбуур омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэ. 1945 c. кулун тутар 22 Каирга олохтоммута. Араб Лигатыгар билигин 22 кыттааччы уонна 4 кэтээн көрөөччү дойдулар бааллар.
Кыттааччылар
Араб Лигатыгар киирэр дойдулар:
Дакаяров Иннокентий Иннокентьевич
200px|thumb|right|Дакаяров Иннокентий Иннокентьевич Дакаяров Иннокентий Иннокентьевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-12
Ахсынньы 1—31 күннэрэ 80px|мини
Хаптал Хайа (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Хаптал Хайа Хаптал Хайа (латыынныы Mensa, Men) — көстөр көстүбэт соҕуруу полюс чугаһынааҕы сулустар бөлөхтөрө. Иэнэ 153,5 квадрат кыраадыс, 24 сулустаах, Сулус улаханнара 5m тиийбэт.
Көстөр кэмэ
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. Ахсынньыга ордук көстөр.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха киллэрбитэ. Аата Соҕуруу Африка Кейптаун куорат аттыгар баар Хаптал хайа аатынан. Лакайль манна Парижтааҕы наукалар академиятын сорудаҕынан астрономия чирчийиитин ыыппыта. 1763 сыллаахха латыынныы аат киирбитэ.
Кылырҕастаах сири холлоҕос
Кылырҕастаах сири холлоҕос — түһүлгэ ортотугар турар кымыс хаһаанар ытык сири иһит. Сирилииргэ ыт мунна тэллэйинэн, сылгы хоруончахатынан, хоруонан өҥнүүллэрин иһин бу иһити барытын «хоруолаах» диэн холбуу ааттыыллара.
Негроид арааса
Негроид арааса, саамай кыра ахсааннаах араасалартан омуктар. Уопсай ахсааннара — 1 миллиард негир омуктара. Негир 87% Африка дойдуларыгар олороллор, онтон 10% курдуга — АХШ, Канада дойдутугар. Онно бэйэтэ 80 (100) миллион негир олорор. Син элбэх негир Европа уонна Дьоппуон олороллор.
Симиирчэх
Симиирчэх — сиргэ-уокка, айаҥҥа илдьэ сылдьарга аналлаах дьоҕус сири иһит.
Миниистир (дьыалабыай оонньуу)
«Миниистир» («Ыччат – Саха сирин инновационнай стратегическай кэскилэ») – ыччакка аналлаах сылын аайы ыытыллар өрөспүүбүлүкэтээҕи дьыалабыай оонньуу. Оонньуу сүрүн сыала-соруга – ыччат кыаҕын, өйүн, көрүүтүн Саха сирин социальнай, экономическай сайдыытыгар сыһыаннаах инновационнай проектар олоххо киирэллэригэр туһаныы. Ону тэҥэ, дьылабыай оонньуу түмүгүнэн салайар кадрдар резервэлэрэ оҥоһуллаллар. 2009 cыллаахха Ил Дархан Егор Борисов этиитинэн төрүттэммитэ.
2009 сылтан 2016 сылга диэри оонньууга уопсайа 55 хамаанда, ол эбэтэр 844 киһи кыттыбыт. Ол иһигэр 142 – судаарыстыбыннай сулууспа үлэһитэ, 220 – араас тэрилтэлэртэн эдэр специалист, 128 – бизнес-эйгэттэн, 112 – муниципальнай тэриллии үлэһитэ, 9 эдэр фемер, 118 устудьуон уонна 58 оскуола үөрэнээччитэ. 2009 сылтан «Миниистир» дьыалабыай оонньуу түмүгүнэн 171 (25%) кыттыылаах араас салайар дуоһунаска анаммыта, ол иһигэр 6 киһи Өрөспүүбүлүкэ Дьаһалтатыгар салайааччынан, 15 – министиэристибэлэр салайааччыларын солбуйааччыларынан, 38 – Дьаһалта структуратыгар араас подразделениелар салайааччыларынан, 29 – бэйэни салайыныы органнарыгар үлэлииллэр, 36  бизнес-структураларга, 5  - Россия атын субъектарыгар.
Антропология
Антропология (Гириэк тыла: ἄνθρωπος anthrōpos — киhи + -λογία, -logia — санаа, үөрэтии) диэн киhини үөрэтэр үөрэх. Антропология хас да дисциплиналартан турар:
Миниистир (дьыалабыай оонньуу)
«Миниистир» өрөспүүбүлүкэтээҕи дьыалабыай оонньуу биллиилэх кыттыылаахтара – салайааччылар уонна бизнесменнэр
•	Павел Маринычев, «Алмазы Анабара» АУо генеральнай дириэктэрэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ыччатыт дьаһалтатын 1-кы ыҥырыытын бэрэссэдээтэлэ;
Антропология
АХШга археологияны антропология биир салаатынан билинэллэр.
Миниистир (дьыалабыай оонньуу)
«Миниистир» өрөспүүбүлүкэтээҕи дьыалабыай оонньуу биллиилэх кыттыылаахтара – салайааччылар уонна бизнесменнэр
•	Валерий Максимов, Канадаҕа Россия атыытын-эргиэнин бэрэссэдээтэлин солбуйаачыта;
•	Семен Винокуров – Саха Өрөспүүбүлүкэтин транспорт уонна суол хаһаайыстыбатын миниистирэ;
•	Юрий Зайцев – Саха сиригэр олох-дьаһах куттала суох буолуутун кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ;
•	Денис Белозеров – «Якутский хлебокомбинат» АУо генеральнай дириэктэрэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ыччатыт дьаһалтатын 2-с ыҥырыытын бэрэссэдээтэлэ.
Ил Дархан Егор Борисов «Миниистир» оонньууну эдэр специалистары өйөөһүн, чаҕылхай ыччаты көрдөөн булуу, өрөспүүбүлүкэ кадровай резервэтин оҥорооһун өттүгэр биир саамай эффектинэй суолунан ааттыыр.
Кыттыылаахтары талыы
Дьылабыай оонньуу кыттыылаахтарын министиэристибэлэр уонна биэдэмстибэлэр бэйэлэрин киритиэрийдэринэн талаллар. Талыы экэниэмикэ, быраап, промышленность, менеджмент, СМИ салааларынан барар. Ону таһынан, улуустарга туспа талар куонкурустар буолаллар. «МЭР» куораттааҕы дьылабыай ооньуу, «Мин - инженербин», «Эдэр Фермер» профессиональнай куонкурустар түмүктэринэн «Министр» кыттыылаахатар тахсаллар.
Ооньуу быраабылалара
«Миниистир» өрөспүүбүлүкэтээҕи дьыалабыай оонньуу кыттар хамаандалар сэрэбиэй бырахсыынан оҥоһуллаллар. Ол эрэн хамаанда салайааччытын эрдэттэн тэрийээччилэр бэйэлэрэ талыахтарын сөп. Хамаандаҕа араас эйгэттэн биирдии киһи баар буолар. Хамаандалар бастыҥ бырайыак оҥоруутугар күрэхтэһэллэр. Күрэх сорудахтара билиҥҥи кэмҥэ Саха сиригэр сытыытык турар проблемаларга сыһыаннаах булолаллар. Дьүүллүүр сүбэ хайҕабылын, сөҕүүтүн ылбыт бырайыагы Өрөспүүбүлүкэ Дьаһалтата олоххо киллэрэр.
Гоголева (Яковлева) Евдокия Константиновна
Гоголева (Яковлева) Евдокия Константиновна (1891—1971) —- Саха тыйаатырын диэйэтэлэ, Алампа кэргэнэ.
1891 сыллаахха Нам улууһугар I Үөдэй нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕыс саастааҕар төрөппүттэрэ Калинкин диэн саха атыыһытыгар Марха таһыгар баар сайыымкатыгар сүөһү көрөөччүнэн үлэлии киирбиттэрэ. Оттон Дуунньаны атыыһыт Дьокуускайга дьиэтигэр илдьэ киирбит, онно бэйэлэрин кыргыттарыгар дьүөгэ оҥорон, хамнастаах дьиэ үлэһитэ оҥостубуттар.
17-18 саастааҕар Василий Никифоров уонна Өксөкүлээх Өлөксөй этиилэринэн Бирикээсчиктэр кулууптарыгар "оонньууга" кыттар буолар. Онно көмөлөһөөччүнэн, сүппүлүөрүнэн "хара бараан, көссүө баҕайы" эдэр киһи Алампа Соппуруонап буолар. Кулуупка сахалыы испэктээктэргэ барытыгар араас оруоллары толорор, "ыллыыр да этим" диэн ахтар эбит. Түөрт сыл билсэн баран 1913 сыл муус устарыгар 28 күнүгэр эдэрдэр холбоспуттар. Алампа сайын аайы Кирилэ Дабыыдап диэн балыксыкка суруксуттаан Өлүөнэ төрдүгэр түһэр эбит. 1914 сыл сайыныгар эдэр ыал борокуотунан эмиэ хоту бараллар. Булуҥ аттыгар алдьархайдаах тыалга түбэһэллэр, тимирэн эрэр баарсаттан дьону быыһаары биэс ыйдаах ыарахан сылдьар Дуунньа дэҥнэнэр, онтон сылтаан оҕото куотар. Итинник Софроновтар ааттарын ааттатар оҕолоро суох хаалаллар.
1925 сыллаахха Саха тыйаатыра аһыллыаҕыттан ыла сүрүн оруоллары толорор артыыс буолар.
1927 сыл сааһыгар кэргэниттэн Алампаттан арахсан Степан Гоголевка барар. Бу туһунан «Саха Сирэ» хаһыакка маннык суруйан тураллар : "Баҕар, киэҥ билсиилээх-көрсүүлээх киһи эмтэтэн, оҕолонуом да дии санаабыта буолуоҕа. Кэлиҥҥи кэргэнэ даҕаны 5 сыл аҕа, оҕото суох дьахтары чахчы таптаан-умсугуйан ыллаҕа."
Евдокия Константиновна иккис кэргэнэ С. Ф. Гоголев эдэр сааһыттан Саха сирин үрдүнэн киэҥник биллибит саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, бөдөҥ советскай салайааччы этэ. Ол курдук кини адьас эдэр сааһыттан юстиция, үөрэх наркомунан, Саха сирин Совнаркомун председателинэн үлэлээбитэ. Үлэлээбит хайысхаларыгар, ордук үөрэҕирии эйгэтигэр умнуллубат элбэх үтүөнү оҥорбута. Кини 1933 сыллаахха 37 сааһыгар сылдьан сүрэҕинэн Москуба куоракка өлбүтэ.
1938 сыллаахха атырдьах ыйыгар үлэтиттэн уһуллар, контреволюционнай үлэҕэ кыттыбыт диэн сэтинньи 1 күнүгэр хаайаллар. "Буржуазнай омугумсуйуу ис хоһоонноох айымньылардаах" Алампаны кытта алтыһа сылдьыбытынан, иккис кэргэнэ Гоголев С.Ф. "уҥа контреволюционнай омугумсуйар тэрилтэ чилиэнэ буоларынан", Ойуунускайдааҕы кытта билсэринэн киирэллэр. Ахсынньы ыйга буруйа дакаастамматаҕынан таһаараллар.
Бу кэнниттэн өр сылларга дьоҥҥо дьуккаах олоро сылдьыбыта. 1952 сылтан ыла уонтан тахса сыл Валентин Михайлович уонна Александра Хрисанфовна Слепцовтар диэн үтүө ыалга ийэлэрин кэриэтэ буолан олорбута. Бу кэмнэргэ тыйаатырга көстүүм сыаҕын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. 1971 сыллаахха тыйаатырдар кырдьаҕас үлэһиттэрэ 80 сааһын бэлиэтээбиттэрэ. Ол туһунан кырдьаҕас артыыс Анна Кузьмина маннык ахтар : "Сыанаҕа олорбута, кини туһунан тыйаатыр кылаабынай режиссера Ф.Ф. Потапов тыл эппитэ. Эҕэрдэлээбиппит. Туох эрэ кыра бэлэх туттарбыппыт. Онтон кини тыл эппитэ. '80 саас дьахтар киһиэхэ аҕыйаҕа суох саас. Араас үчүгэй да, ыарахан кэмнэр да бааллара. Хомолтом диэн төрөппүт оҕом суоҕа. Онтон Тойон таҥараттан биири эрэ көрдөһөбүн, ол дойдуга барарбар өр ыалдьан сыппакка эмискэ барбыт киһи диэн баҕалаахпын', - диэбитэ. Ити биһиги кинини бүтэһик көрүүбүт этэ."
Симиир
Симиир — кымыс туруорар, көҥкөлөй киирэр куолайдаах ытык сири иһит.
Nvidia
NVIDIA Corporation (NASDAQ: NVDA) — Америка компанията, сир үрдүгэр графическай тургэтэтээччи, бырассыасар уонна логика нобуордарын биирдэстэриттэн улахан оҥорооччулара. Рыынакка бу хампааньыйа оҥоһуктара маннык атыы мааркаларынан биллэр: GeForce, nForce, Quadro, Tesla, ION уонна Tegra.
Хампааньыйа 1993 сылга оҥоһуллубута. 2007 атырдьах ыйыгар корпорацияҕа 8 тыһынчаттан элбэх үлэһиттэр бааллара, 40 араас офистарга аан дойдуга үлэлииллэр.
Сүрүн дьиэлэрэ Санта-Клара куоракка, Калифорния штаатыгар баар. Хампааньыйа сүрүн конкурэннара- AMD (ATI) компания.
1993 — 1999
1993 cылга муус устар ыйыгар, Дженсен Хуанг, Крис Малаховски уонна Кертис Прэм Denny’s кафеҕа аһыы олорон хампааньыйа оҥорор сыалламмыттараа. Малаховски уонна Прэм Sun Microsystems инженерынан үлэлииллэрэ, гынан баран хампааньыйа талбыт хайысхатыгар сөбүлэспэттэр этэ, Хуанг LSI Logic интегральнай схема оҥорор хампааньыйатыгар улахан салайааччы киһи этэ. Киннэр санааларынан кэлэр кэмҥэ көмпүүтэр салаатыгар инники күөнҥэ аппаратнай суотту тургээһинэ тахысыа, ону уопсай процессордар күүстэрэ кыайбаттар. Графическай процессордар оҥоһуллулара трехмерной графикалаах көмпүүтэр оньуулар тахсыыларынан сибэстээх, ол видеокарта оҥорор хампаньыйаларга улахан барыс ахалар соруктаах этэ. Киннэр 40 тыһынча доллар капиталлаах стартааптарыгар Хуанг президент уонна сүрүн салайааччы этэ, Малаховски вице-президент долсунастаах этэ, онтон Прэм – сурун техническай салайаччы этэ. Хампаньыа аатын регистрацианаланыан иннинэ толкуйдамыта: аата iNVIDIA (лат. ымсыы быһыы).
NVIDIA фаблесс-хампааньыйа, ол аата бэйээтэ проектыыр уонна маркетингынан дьарыктанар этэ, гынан баран бэйээтэ кыайан полупроводниковой пластина уонна микросхема оҥорбот этэ. Сыл курдук ааспыта, кыттыгас хампааньыйа булаары, кини кыайан 0.5 микроннаах технологическай процесардаах микропроцессор кыайан оҥордун гынна – ол  SGS-Thomson Microelectronics хампааньыйа буолбута. 1995 ыам ыйыгар NV1 мультимедийнар картатын көрдөрбүтэ, ол карта биир PCI картаҕа 2D-графиканы обработкалыыр, 3D-графика ускоритилэ, дорҕоон картатын уонна оньуу контроллерын портун, Sega Saturn приставканы кытта бииргэ үлэлиэн сөп.
1997 сыл бастыкы аҥаарыгар NVIDIA NV3 графическай процессоры көрдөрбүтэ, ол RIVA 128 диэн ааты ылбыта. RIVA 128, Direct3D холбуур буолан уонна сыаната конкуреннарытыттан кыра буолан улахан киэҥ билиини ылбыта. 1998 кулун тутарыгар өссө бытан киэҥ биллиини ылбыт NV4-RIVA TNT көрдөрбүтэ-потребительскай рыынакка бастакы 3D-ускорительаах, сатаан 2 текстураны биир хаамыга оҥорор этэ, өссө конкуреннарын 2D уонна 3D-графикалары тэнҥэ обрабатывайдыыр кыахатаах этэ уонна True color кытта үлэлиир этэ. RIVA 128 уонна RIVA TNT олус ситиһиилээх буолан NVIDIA хампааньыйаны рыынакка улахан суолталаахтарга киллэрбитэ.
1999 — б.б.
1999 сылга NVIDIA бастаан RIVA TNT2 диэн графическай ускоритель таһаарбыта, RIVA TNT күүһүрдүллүбүт версията, ити видеокартанан 3dfx позициаларыгар олус чугаһаабыт этилэр, ол хампааньыйа Glide API оньуу оҥорооччолоругар олус үрдүк балаһыанньаны ылара. Гынан баран ити сылга саамай улахан суолталаах  GeForce 256 буолбута кини бастакы графическай процессор, интегрированный блок трансформациятынан уонна геометрия освещениятын көмөтүнэн, улахан скачок оҥорбута мөлтөх центральынй процессордаах системалар эйгэтигэр. 70 мөллүөн долларга NVIDIA 3dfx акцияларын ылбыта.
2000 сыл саҥаланыытыгар графическай ускоритэл оҥорооччулар улахан аҥаардара бизнестан тахсыбыттара, уонна дискретнай графическай ускорителльар рынактарыгар икки улахан дуополия үөскээбитэ NVIDIA уонна ATI. ПК графикатын рыынагар маннык аҥаардаммыттара: NVIDIA — 31%, Intel — 26%, ATI — 17%, атын хампааньыйалар перефирияҕа хаалбыттара. Куоталаһыы түргэн технологическай инновациялары ыҥырбыта, онтон сылтаан саҥа хампааньыйа тахсыытын боппута. 2000 – 2003 сылларга NVIDIA  Xbox графическай чип хаччыйыыччыта этэ, гынан баран Microsoft консоль сыанатын кыччаатаары ATI карталарын талбыта. Ол кэннэ NVIDIA Sony кытта контракт баттаабыта, PS 3 графическай процессор хаччыйыытынан, онтон Apple настольнай көмпүүтэрдэргэ дискретнай графиканнан хаччыйбыта.
2006 сылга графическай ускоритэллэр рыынактарыгар 2 улахан түбэлтэ буолбута. ATI хампааньыйа 5,4 миллард долларга AMD хампааньыйага атыламмыта, ол Intel кытта бииргэ үлэлиһиини быспыта. Интэн сылтаан интегрированнай уонна дискретнай хаччыйыыта NVIDIA хампааньыйага көспүтэ. 2007 сылга NVIDIA CUDA диэн ааттаах программно-аппараатнай архитектура параллельнай суоттааһынын таһаарбыта.
GPU Technology Conference
2009 сылтан NVIDIA сыл аайы GPU Technology Conference (GTC) оҥорор, бастыкытын Сан-Хосе куоракка балаҕан ыйын бүтүүтүгэр алтынньы саҕаланыытыгар буолбута. Уон сыл ааспытын кэннэ конференция буолар сирдэрэ биллэ улааппыта: 2018 сылга GTC Кремниевай хочоҕо уонна Вашингтонҥа, региональнай конференциялара буоллулар Тайванҥа, Японияҕа, Европаҕа, Израильга уонна Кытайга. Урук GTC бастыҥ темата графическай процессордар сайдыыта уонна туттуута эбит буолаҕына, 2010-с сыллар ортолоруттан болҕомто машиннай үөрэхтээһинҥэ уонна ИИ туттуута буолар.
GPU Ventures Program
2009 сылга NVIDIA GPU Ventures Program диэн хаччы көрүллүүтүн программатын оҥорбута,графическай процессор уопсай суоттааһыннараын туттуутун стартаптары хаччынана хаччыйыыга. Програамма иһинэн хаампааньыйа торумунан 0,5-тэн 5 мөлүөнҥэ доллар хаччыннан хаччыйыахха видео обработкатын, НИОКР, үп уонна да атын NVIDIA технологийаларын направлениялары кытта сибэстээх.
Хампааньыйа
Сүрүн хонтуората Санта-Клара куоракка Калифорния штатыгар баар. Комплекс бастыкы тутуута «Индевор» диэн ааттаах. «Индевор» иһигэр хостор научнай фантастикаҕа сыһыаннаах аатаахтар - «Альтаир IV», «Скаро», «Скайнет», «Мордор», «Метрополис». 2018 сылга хампааньыйа «Вояджер» диэн ааттаах тутуутун оҥоро сылдьар.
Романова Лидия Николаевна
Романова Лидия Николаевна — саха бэйиэһийэтэ XX үйэ саҕаланыытыгар сайдыытын, сүнньүнэн Өксөкүлээх Өлөксөй айар үлэтин чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата.
Туралысов Георгий Михайлович
200px|thumb|right|Туралысов Георгий Михайлович Туралысов Георгий Михайлович (22.04.1903—24.11.1970) — саха тыйаатырын ойуулуур ускуустубатын төрүттээбит саха маҥнайгы үрдүк үөрэхтээх худуоһунньуга. Саха норуодунай худуоһунньуга.
Олоҕун олуктара
1903 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр Өлүөхүмэҕэ Кыыллаах Арыыга төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ уоллара биэс саастааҕар Маачаҕа көһөн олохсуйбуттара. Ол саҕана Маачанан бүлүү эҥэр дьонноро сүөһү үүрэн ааһаллара. Кинилэргэ хоноллор-сынньаналлар эбит. Тоҕус саастааҕар биир олоҥхоһут хоно сытан түүнү быһа олоҥхолуурун сөҕө-махтайа истэн, бухатыырдар охсуһа сылдьалларын оскуола тэтэрээтигэр уруһуйдаабыт. Ону учуутала, көскө сылдьар Куренев диэн киһи, таба көрөн хайҕаабыт, акварель кырааска уонна уруһуйдуур кумааҕы бэлэхтээбит, оту-маһы уруһуйдууругар сүбэлээбит.
1970 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
Скульптор (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Скульптор Скульптор (латыынныы Sculptor, Scl) — соҕуруу халлаан сулустар бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 474,8 квадрат кыраадыс иэннээх, 55 киһи хараҕа көрөр сулустардаах. Бу бөлөххө биһиги галактикабыт соҕуруу полюһа баар.
Көстөр кэмэ
Арассыыйаҕа 50° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр. Алтынньыга ордук көстөр. Денеб Кайтос сулустан соҕуруу уонна Феникс α-тыттан хоту.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. 1756 сыллаахха Никола Луи де Лакайль «Скульптор мастарыскыайа» диэн ааттаах киллэрбитэ. 1763 сыллаахха латыынныы ааттаммыта.
DNS
DNS (ааҥл. Domain Name System) диэн Интернекка баар көмпүүтэр, сервис эбэтэр хайа баҕар атын ресурс наардыыр аат системата. Интернет куйаарыгар холбонор девайс домен ааттаах. DNS ол ааты IP аадырыска утаарар. Холобур, www.example.com аат 208.77.188.166 диэн аадырыстаах.
Михайлов Куприян Васильевич
200px|thumb|right|Михайлов Куприян Васильевич Михайлов Куприян Васильевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.
Ырыалара
Бард быһыытынан спектакльга, концертарга анаан 20-чэ ырыаны айбыт.
Сахалыы тылбаастаммыт уус-уран айымньылар испииһэктэрэ
Маннык наардыыбыт: Айымньы - Айымньы жанра - Ааптар - Суруллубут/Тахсыбыт сыла - Тыла - Тылбаасчыт - Айымньы сахалыы аата - Тылбаастаммыт/Тахсыбыт сыла - Эбии быһаарыы
1642 сыллаах сахалар өрө туруулара
Мымах аата өрө туруу кыттааччытын быһыытынан ханна да ахтан ааһыллыбат. Мымах бастакынан суруксуттары өлөрүү туһунан саҥарбыт, ол эрэн бу быһылаан кини улууһугар буолбатаҕа. Ионова этэринэн, Мымах өрө турууга кыттартан аккаастаммыт уонна ону таһынан этэн биэрэн таҥнарбыт. Кини күргүөмнээх сэбилэниилээх өрө турууну утарара, онон өрө турааччылартан тута туораабыта. Мустубут сахалар, чуолаан бөтүҥнэр, Мымаҕы сэрии баһылыга буоларга суоһаан күһэйэллэрэ. Воеводаны осада туһунан сэрэтээри Мымах уолунаан Никалыын кулун тутар 3 күнүттэн ыла остуруокка дьону ыыталлара. Хойут кинилэр туоһулуулларынан, остуруокка киирэ сатыылларын өрө турааччылар ыыппаттар үһү. Ол иһин Мымах кыырыктыйбыт хаҥаластартан уонна бөтүҥнэртэн Модут улууһугар саһара. Кини Никалыын аманаат балаһыанньатыгар сылдьаллара. (Ионова, с. 102) Воевода Петр Головин күүһүлээһиннэрин (батталын) туһунан суруллубут атыыһыт уонна "промышленнай" дьоннор ыраахтаҕыга челобитнайдарынан быһаардахха, маннык хартыына үөскээн кэлэр. Суруксуттары өлөрүү кэнниттэн, Мымаҕы остуруокка аҕалтараары Петр Головин тыыннаах хаалбыт 40 "служилай" уонна "промышленнай" дьону кини улууһугар ыыппыт. Мымах улууһугар диэри ити дьоннор тиийбэтэхтэр. Кинилэри 700 аттаах сэрииһит көрсүбүт. Күн аҥарын тухары буолбут кыргыһыы кэнниттэн хаһаахтар бары бааһыран чугуйбуттар. Тугу да этэр кыаҕым суох, сымыйалыахпын эрэ сөп диэн пытка кэмигэр Мымах этэрэ. Головин диэки буолааччылар киниэхэ кэлэн Матвей Глебовтааҕы буруйдаа дии сатыыллара. Мымах Никалыын эрэ көрсүүү кэнниттэн эрэйдэниэхтээҕэр сымыйалаабыт. Глебовы да буруйдаабытын кэннэ сымыйалаабытын сахаларга кэпсиэ диэн Головин Мымаҕы ыыппатах. (Ионова, с. 103) Онон, оҕонньор хаайыыга араас эрэйи-муҥу көрсөрүгэр сүрдээх дьоһуннаахтык туттубут. Головин обургу Мымах уолун Никаны эмиэ аҕаларга дьаһайбыт. Кинини икки күн аһаппакка сытыарбыт, төбөтүн сүлүгэһинэн саайталаабыт. Ол кэмҥэ Мымах хайыы-үйэ кырдьыбыт. Онон 1642 сыллаах өрө туруунан уола Ника салайбыт. Кини воевода Головинныын билсэ сылдьыбыт, онон остуруокка саба түһүү иннинэ хамначчытынан эрдэттэн воеводаны сэрэппит.(Якутия в XVII веке) Ионова О.В. Из истории якутского народа: (первая половина XVII в.). – Якутск: Кн. изд-во, 1950. – 112 с. Якутия в XVII веке: (Очерки) / под редакц. С.В.Бахрушина и С.А.Токарева. – Якутск: Кн. изд-во, 1953. – 438 c.  Токарев С.А. Очерк истории якутского народа. – М.: Госуд.социал-экономич. изд-во, 1940. – 248 с.
Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Арыылаах нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыылаах.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 354 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 68 км хоту диэкки сытар. Мэлдьи сырыылаах суол.
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Демография
Демография диэн аан дойдутааҕы дьон ахсаанын, тарҕаныытын уонна тутулун билэр үөрэх. Демография дьон ахсаана, тарҕаныыта уонна тутула кэм уонна куйаар устун уларайыыларын кэтээн көрөр. Демография ити көрдөрүүлэри билэргэ дьон төрөөһүнүн, көһүүтүн, кырдьыытын уонна өлүүтүн таhымнарын кэтээн көрөр.
Демография ырыҥалааһынын туттар критерийдара: үөрэҕирии, итэҕэл, омук.
Үөрэх дисциплината быhыытынан демографияны үксүн антропология, экономика уонна социология салаалалара курдук көрүллэр.
Аччыгый Ат (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Аччыгый Ат Аччыгый Ат. (латыынныы Equuleus, Equ) — хотугу халлаан сулустар кыра бөлөхтөрө. Халлааҥҥ 71,6 квадрат кыраадыс иэннээх, 14 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйаҕа бүттүүн көстөр. Атырдьах ыйыгар ордук көстөр.
Устуоруйата
Гиппарх киллэрбитэ, Клавдий Птолемей «Альмагест» диэн каталогар «Ат Баһа» диэн ааттаах.
Гириэк номохторо Хирон кыыһын ахталлар, кини ыараханын кистээри Посейдон акка кубулуппута.
Атын номоҕунан Килар аты, Пегас быраатын, Гермес Диоскурдарга бэлэхтээбитэ.
Пеле
«Сантос» уонна «Нью-Йорк Космос» кулууптарга оонньообута. Бразилия хомуур хамаандатыгар оонньоон 92 маатчка кыттыбыта уонна 77 гуолу киллэрбитэ.
Аан дойду чөмпүйэнээттэргэ кыайыытынан рекорду олохтообута — үс титуллаах. Түөрт чөмпүйэнээт кыттыылааҕа.
Булуҥ (сэлиэнньэ, Булуҥ улууһа)
Булуҥ (Булун) — Булуҥ улууһугар баар буола сылдьыбыт сэлиэнньэ. 1957 сыллаахха суох оҥоһуллубута.
Билигин баар Күһүүр утары Булуҥ үрэх Өлүөнэҕэ түһүүтүгэр турар этэ (Өлүөнэ хаҥас кытыла). Тиксииттэн 120 км соҕуруулуу-илин турар.
1891 сыллаахха Дьокуускай уокуругар киирэр Булуҥҥа 35 киһи олорор эбит диэн сурукка киирэ сылдьар, кэлин — 15 ыал дьиэтэ (двор), 65 олохтоох баар, Михаил Архангелга анаммыт сыаркап, тыа училищета, тас урдустар быраабалара (инородческай управа) уонна хаһаас килиэп маҕаһыына баар диэн суруллубут.
Кылабыыһатыгар билигин да атыыһыт Я. Ф. Санников уҥуоҕа баар.
Эбии көр
Булуҥ нэһилиэгэ
Суаhили
Суаhили (Kiswahili) диэн суаhили омук (waswahili) тыла. 5-10 млн киhи төрөөбүт тыллара. Илин Африка үгүс дойдуларыгар lingua franca суолталаах. Түөрт дойду уонна Африка Униятын официаллык тыллара. Суахили тылыгар тылын аата Кисуаһили диэн ааттанар. Банту тыл группаларыгар киирэр.
Суахили Сомали соҕуруутуттан Кенияҕа дылы киэҥ сиргэ саҥарыллар. Төрүт тылынан 5 мөлүйүөн киһи саҥарар, уонна 55 мөл иккис тыл курдук. Илин Африка араас норуоттар икки ардыларыгар саҥарар тыллара буолар.
Суаһили тыллара
Холобур курдук сорох Суахили тыллара:
Бэйэҕэ тиийинии
Төрүөттэрэ
Уо.д.а. эгэлгэ араас төрүөт баар.
Аан дойдутааҕы статистика
100 000 киhиэхэ бэйэҕэ тиийинии ахсаанын дойдуларынан ылыллыбыт статистика (Аан дойдутааҕы Эт-хаан Тэрилтэтин 2007 с. тиhигэ) :
Саха Сирэ
Саха Сиригэр 2003 с. 463 бэйэҕэ тиийинии буолбут, 2004—469, 2005—459. Ордук элбэх бэйэҕэ тиийинии түгэннэрэ 2005 с. Эбээн-Бытантай, Бүлүү, Мухтуйа, Чурапчы уонна Таатта улуустарыгар буолбуттар. Ордук аҕыйах Мирнэй уонна Нүөрүҥгүрү улуустарыгар. Эр дьон дьахталлардааҕар 4,2 — 4,4 төгүл элбэхтик бэйэҕэ тиийинэн өлөллөр эбит.
Олунньу 25
Олунньу 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 56-с күнэ. Сыл бүтүө 309 күн (ордук хонуктаах сылга 310 күн) баар.
Баарыс (хаарты)
Баарыс (парус, сто одно) — хаарты оонньуутун аата. Алталыы хаартынан сүүс биир хараҕы сабыахтарыгар диэри оонньууллар.
Шуб Теодор Абрамович
200px|thumb|right|Шуб Теодор Абрамович Шуб Теодор Абрамович — филолог чинчийээччи, нуучча тылын чинчийбитэ, Русскай Устье олохтоохторугар эспэдииссийэ тэрийэн, анаан үөрэппитэ, 1943 сыл сэтинньитигэр ТЛИНЧИ дириэктэринэн ананан баран 5 сыл тухары ол дуоһунаска үлэлээбит.
Сибиэннээх сир (киинэ)
Ис хоһооно
Хараҥа Уулаах диэн түҥкүтэх дэриэбинэҕэ Дайаана (Роза Лыткина) кыыһын Сандаараны (Уйгулаана Романова) кытта көһөн кэлэр. Дэриэбинэҕэ бастакы көрсүбүт киһитэ Кээтии диэн кулууп үлэһитэ буолар, кини японскай спектакль бэлэмнии сылдьар. Кээтии саҥа кэлбит учууталга барытын көрдөрүөх, көмөлөһүх буолар. Дэриэбинэҕэ Дайааналаах иккис көрсүбүт киһилэринэн Балбаара эмээхсин буолар, кини «бу дойдуттан куот» диэн Дайаананы ытамньыйа сэрэтэр, онуоха Кээтии кинини көхсүгэ маһынан охсон ыытар. Дайаана соһуйара улаатан иһэр. Кээтии кинилэри баһылыкка аҕалар. Баһылык дьиэ биэриэм, муускун-маскын кыһын хааччайыам диэн тыл этэр, оҕолорбут үөрэммэтэхтэрэ 3 сыл буолла диир, ааҕарга-суруйарга үөрэт диир, омук тылы эрэ үөрэтимэ, наадата суох, оҕолорбут манна хааллыннар диир.
Нөҥүө күн Дайаана оскуолаҕа оҕолортон бу партаҕа тоҕо ким да олорботуй диэн ыйытар, онуоха оҕолор иннэ олорбут киһи куһаҕаҥҥа түбэһэр дииллэр, иннэ олорбут кыыс сүтэн хаалбыт үһү. Бэйэтэ да дьикти кыыс үһү, кинини наар кырбыыллар эбитэ үһү. Партаҕа “Абааһы” диэн суруктаах. Дайаана ол кыыс аатын ыйыппытыгар, Сибиэтэ диэн этэ дииллэр. Дайаана түүлүгэр абааһы дьахтары көрөр, кинилиин уун-утары остуолга олороллор, абааһы киниэхэ ас кута-кута “Сиэ!” диир. "Эн даҕаны сотору биһиги кэккэбитигэр киирсиэҕиҥ" диэн абааһы саанар.
Сарсыныгар Кээтиини булан Дайаана түүлүн кэпсиир, дьиэ туһунан ыйытар. Онуоха Кээтии барытын кэпсиир, били дьахтар оҕотун муомахтаан өлөрбүт эбит, дьиэни тулуйбатаҕа диэн ааттыыр. Кини этэринэн, ити дьиэ – алларааҥҥы дойдуга аан, онон ким эрэ ити дьиэҕэ олорботоҕуна, абааһылар тас тахсыахтарын сөп. Онон саҥа кэлбит дьоннору иннэ олордобут диэн билинэр. Таарыччы спектальга ыҥырар уонна Сандаара туһунан ыйытар, кыыстаах үһүгүн диир. Дайаана соһуйар, хайдах Кээтии кыыһын көрбөтөҕүй диэн. Кээтии мэлдьэһэр, хаһан да көрбөтөҕүм диир.
Дайаана түүлүгэр өлбүт эрин көрөр. Кини сэрэтэ кэллим диир, бу сиртэн куот диир. Түүлгэр итэҕэйдиҥ диэн бэлиэ хаалларабын диэн санныттан ыстыыр. Дайаана сарсыарда тиис суолун көрөн, куттанар уонна Балбаара эмээхсиҥҥэ сүбэлэтэ барар. Балбаара дьиэ эргэтин, куһаҕанын кэпсиир, урут кыһыллар иннэ киһи бөҕө өлөрбүттэр үһү. Ыраастаа, оһоххун аһат, алаадьылаа диэн сүбэлиир.
Сыыр үрдүгэр Сибиэтэ уҥуоҕун көмөр. Дьиэтигэр кэлэн утуйбутугар, арай били абааһы дьахтар Сандаараны муоста анныгар киллэрэр уонна хаптаччы тоһоҕолоон кэбиһэр. Дайаана биирдэ өйдөммүтэ, бэйэтэ муостаны өтүйэнэн сырбата олорор эбит. Иирэн эрэбин дии санаат, муостаны төттөрү көтүрэр. Муоста анныттан куукула баттаҕын эрэ булар. Уонна дьэ барытын өйдөөн кэлэр.
Кини манна кэлиэн иннинэ Сандааралыын сөтүөлүү сылдьыбыттара, онно Сандаара чачайан тимирбитэ. Бу тухары Дайаана соҕотох сылдьыбыт эбит. Дайаана дьиэни уматар уонна ханна эрэ бара турар.
Ксенофонтов Иван Саввич
1936 сыллаахха төрөөбүтэ (күнэ-дьыла биллибэт). И.С.Ксенофонтов туһунан "Байанай" сурунаалга 2009 сыллаахха 5-с №-гэ "Сургуулук суон сурахтаах сонордьута" диэн суруйуу тахсан турар. Булчут төрүччүтэ Е.А.Филиппов "Ыйыластар төрдүлэрэ-уустара, тымырдара-сыдьааннара" диэн 2004 сыллаахха "Бичиккэ" тахсыбыт кинигэҕэ баарын булан көрүөххүтүн сөп.
Баҕа хаата
Баҕа хаата (, беззубка) — уу түгэҕэр быһаҕаһыгар диэри былыыгынан көмүллэн сытар мүлтүгүр быһыылаах күөхтүҥү өҥнөөх моллюска.
Анри Пуанкаре
мини|Жюль Анри Пуанкаре Жюль Анри́ Пуанкаре́ (Jules Henri Poincaré; Муус устар 29 күнэ 1854, Нанси, Франция — От ыйын 17 күнэ 1912, Париж, Франция) — французскай математик, механик, физик, астроном уонна философ. Париж наукаларын академиятын салайааччыта (1906), Французскай академия (Académie française) (1908) уонна да 30 тахса аан дойду академияларын чилиэнэ, ону таьынан Петербурнскай наукалар академияларын иностраннай чилиэн-корреспондена (1895).
Сүрүн ситиһиилэрэ
Топология төрүттэниитэ. Дифференциальнай уравнениялар качественнай теорията. Автоморфнай функциялар теорията. Небеснай механика саҥа, уһулуччу көдьүүстээх ньымалары оҥорон таьаарыы. Относительность теориятын математическай төрүттэрин үөскэтии, ону таьынан бүтүн физическэй көстүүлэр относительностарын принцибин түмүктээһинэ. Лобачевскай геометриятын көрдөрөн үөрэтэр халыыба.
Наукаҕа кылаата
Пуанкаре математическай деятельноһа междисциплинарнай майгылаах буолан, 30 тахса сыл иьигэр математика бары өрүттэригэр фундаментальнай улэлэри хаалларбыта. Париж наукаларын академията Пуанкаре үлэлэрин 11 томна бэчээттээн таһаарбыта (1916–1956).
Пуанкаре айар улэлэрин үксүлэригэр дьоһуннаах түмүктэрдээх. Научнай наследиетыгар "чистай метематикага" бөдөҥ ситиһиилэрдээх эрээри практическай суолталаах улэлэлэрин түмүктэрэ ордук суолталаахтар. Бүтэһик 15–20 сыллаагы улэлэрин түмүктэригэр ордук көстөр. Ол да буоллар Пуанкаре арыйыыылара уопсай майгыннаах этилэр уонна кэнники кэминэн ситиьиилээхтик атын наука уобаластарыгар туттуллубуттара.
Пуанкаре айар метода проблема интуитивнай моделын онорооһунугар тирэҕирэр: бастаан соруктары өйүэр суоттуур онтон биирдэ сурунар. Кини уһулуччу өйдөөх этэ уонна кинигэни уонна кэпсэтиилэри хайдах буолбутун курдук үүт түһэрэн кэпсиирэ. Ону тэҥэ кини биир проблемаҕа өр тохтоон олорбот - өйө эппиэт булбут диэн салҕыы атын проблемаҕа көһөрө. Бэйэтин методын Пуанкаре «Математическое творчество» диэн дакылаатыгар сиһилии кэпсээбитэ (парижское Психологическое общество, 1908).
Топология
Топология предметин Феликс Клейн «Эрлангенскай программатыгар» (1872) быьаарбыт эрээри наука быьыытынан фундамент курдук сиһилии ханнык баҕар кээмэйдээх пространствоҕа Пуанкаре оҥорбута. Бу тиэмэҕэ бастакы ыстатыйаата 1894 сыллаахха тахсыбыта, дьон сэҥээрбит буолан, 1899–1902 сылларга эбии 5 үлэни таьаарбыта. Бүтэһик ыстатыйаатыгар аатырбыт Пуанкаре гипотезата баара.
Геометрияҕа чинчийиилэрэ Пуанкарены абстрактнай топологическай гомотопия уонна гомология быһаарбыттара. Ону тэҥэ Пуанкаре бастакынан комбинаторнай тополия сүрүн өйдөбүллэрин уонна инварианнарын киллэрбитэ, холобура, Бетти чыыһылата, фундаментальнай группа,хас баҕар кырыылаах, оройдоох уонна өттүктээх фигуралары холбуур формуланы таһаарбыта (Эйлер — Пуанкаре формулата), кээмэй интуитивнай өйдөбүлүн бастакынан таһаарбытта.
Быһах (сулустар бөлөхтөрө)
Көстөр кэмэ
Арассыыйа соҕуруу өттүгэр көстөр. 40° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр. Ахсынньыга ордук көстөр.
Устуоруйа
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль аата суох 1754 сыллаахха киллэрбитэ, 1756 сыллаахха «Гравёр тэрилэ» диэн аатааммыта. 1763 Лакайль лаатыынныы ааттаабыта.
Митология
Митология (μυθολογία «номох») диэн былыргы номохтор, сэhэннэр, кэпсээннэр хомуурунньуктара. Митология диэн өссө кинилэри үөрэтиини ааттыыллар.
Борисова Маргарита Михайловна
200px|thumb|right|Борисова Маргарита Михайловна Борисова Маргарита Михайловна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1995)
Саха норуодунай суруйааччыта
Саха сирин норуодунай суруйааччылара уонна бэйиэттэрэ
1.	29.11.1964 Кулачиков Серафим Романович-Эллэй;
2.	08.01.1966 Мординов Николай Егорович-Амма Аччыгыйа;
3.	14.09.1966 Сивцев Дмитрий Кононович-Суорун Омоллоон;
4.	09.05.1967 Новиков Владимир Михайлович-Күннүк Уурастыырап;
5.	20.03.1977 Данилов Семен Петрович;
6.	20.04.1982 Данилов Софрон Петрович;
7.	19.10.1988 Золотарев Николай Гаврилович-Николай Якутскай;
8.	11.08.1989 Попов Леонид Андреевич;
9.	17.01.1990 Гоголев Иван Михайлович-Кындыл;
12.	14.10.1993 Яковлев Василий Семенович-Далан;
14.	06.08.1997 Ефимов Моисей Дмитриевич;
15.	14.08.1998 Лугинов Николай Алексеевич;
16.	31.05.2001 Ермолаев Рафаэль Дмитриевич-Баҕатаайыскай;
17.	10.10.2002 Харлампьева Наталья Ивановна;
18.	10.10.2002 Руфов Семен Титович;
20.	05.06.2006 Неймохов Егор Петрович;
21.	23.04.2008 Тимофеев Михаил Елисеевич;
23.	17.06.2014 Попов Семен Андреевич-Тумат;
24.	17.06.2014 Мигалкин Иван Васильевич;
25.	29.11.2018 Васильев Василий Егорович-Харысхал;
26.	18.12.2019 Харитонов Павел Николаевич-Ойуку.
Дьэдьэн
200px|thumb|right|Дьэдьэн Дьэдьэн (лат. Fragária) — ойуурга, алаас саҕатыгар, хойуу от быыһыгар үүнэр кыра, кыһыл, ньулуу амтаннаах отон. Саха Cиригэр киин уонна Бүлүү бөлөх улуустарыгар ордук тарҕаммыт. Сайын Бөтүрүөп күнүн кэнниттэн хомуйан саҕалыыллар.
Этимология
«Земленик» диэн нуучча аата былыргаттан «Землица» диэн баар, ону аата сир үрдүгэр ыйанан турар. Ботаническай описание үүнээйилэри аҕабыыт, быраас, Ботаническай сады көрүү 1553 сыллаахха саҕаламмыта. Кини икки үүнээйини ойуулаабыта уонна аһыллыытыгар «frada» (благоухающий) диэн ааттаабыта.
Тарҕаныыта
Бу көлүөнэлэр бэрэстэбиитэллэрэ, арааһа, үһүс үйэҕэ үөскээн Евразияҕа уонна Америкаҕа тарҕаммыттара буолуо. Ордук былыргы дипломиднай көрүҥнэринэн Ф.ves, F. VIII уонна да атыттар циркумполярнай происшествия (Жуковскай П. М., 1971) буолаллар. Уопсайынан, төрүт уонна бастакы тетропоиднай көрүҥнэр үөскээбиттэрин Илин Азия ааҕыллар. Кэлин араас көрүҥнэри тарҕатыы буолла, кинилэр Европаҕа уонна Америкаҕа тиийиилэрэ.
Арааб тыла
Арааб тыла диэн семит тылларыттан биирдэстэрэ. Аныгы арааб тыла 27 хос тылларга арахсар.
Арааб тыла Ислам дойдуларын тылларыгар улаханнык дьайбыта. Орто үйэлэргэ Эуропа тылларыгар дьайбыта, сүрүннээн үөрэх, математика уонна философия эйгэлэригэр. Ол иhин үгүс Эуропа тылларыгар арабтыыттан киириилэр элбэхтэр.
Арааб тыла бэйэтэ былыр былыргыттан атын тыллартан дьайыылаах, бастатан туран гириэктииттэн, перстыыттан уонна санскриттан. Аныгы арааб тылыгар Эуропа тылларыттан элбэх киирии баар.
Шаймуратов Минигали Мингазович
Минигали́ Минга́зович Шаймура́тов (Миңлеғәли Минһажетдин улы Шайморатов; тат. Миңлегали Минһажетдин Минһаҗ улы Шайморатов; 27 атырдьах ыйа, Уфа губерниятын Уфа уеһын Биштяки́ дэриэбинэтигэр төрөөбүт, — билигин Башкортостан Кармаскали оройуонун Шаймура́тово дэр. —, Украина ССР, Ворошиловградскай уобалас, ) — сэбиэскэй военачальник, Аҕа дойду Улуу сэриитин  кэмигэр 112-с Башкир кавалерийскай дивизиятын (1943 сыл олнунньу 14 күнүттэн — 16-с гвардейскай кавалерийскай дивизия) хамандыыра. Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (30.03.2020, өлбүтүн кэннэ). Генерал-майор (10.11.1942).
Уфа уеһын Биштяки дэриэбинэтигэр төрөөбүт
Эдэр коммунист (хаһыат)
«Эдэр коммунист» — Саха АССР ыччакка аналлаах хаһыата.
1958 сыллаахха "Молодой коммунист" хаһыаты икки тус туспа хаһыакка араарыы түмүгэр тэриллибитэ. Бастакы эрэдээктэринэн Иван Спиридонов анаммыта. Сотору буолан баран кинини баартыйа үлэтигэр ылбыттара, онон иккис эрээктэринэн Степан Охлопков буолбута, кини эмиэ биир сыл буолан баран Уус-Алдаҥҥа колхуос бэрэстээтэлинэн талыллан барбыта. Үһүс эрэдээктэр Дмитрий Пухов буолбута (1960 сыл кулун тутар 13 күнүгэр). Кини эмиэ сотору 1961 балаҕан ыйыгар Үөһээ Дьааҥы оройуонугар баартыйа үлэтигэр ыыппыттара.
Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Бахсы нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Толоон.
Олохтоохтор ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитинэн дьарыктаналлар.
Дүөлү
Бу эмтээх уулаах күөл туһунан «Вокруг света» сурунаал суруйа сылдьыбыттаах.
Чарли Чаплин
Чарльз Спенсер Чаплин (Charles Spencer Chaplin) (Муус устар 16, 1889 – Ахсынньы 25, 1977), ордук Чарли Чаплин (Charlie Chaplin) диэн биллэр, Англия комедия актера уонна киинэ режиссера, Оскар бириэмийэ икки төгүллээх кыайыылааҕа. Чарли Чаплин бастыҥ биллиилээх актёрдартан биирдэстэрэ буолар, АХШ киинэтин "классик Холливуд" эратынааҕы уһулуччулаах киинэ оҥорооччута, композитора уонна музыкана. Саҥата суох киинэ кэмигэр биллиини ылбыта. United Artists киинэ студиятын тэрийсээччитэ (1919).
Keystone Studios
1914
Essanay Studios
<li> His Regeneration (камео) <li> Work <li> A Woman <li> The Bank <li> Shanghaied <li> A Night in the Show <li> Burlesque on Carmen </ol> 1916 <li> Police </ol> 1918 <li>Triple Trouble </ol>
Mutual Film Corporation
1916 <li> The Floorwalker <li> The Fireman <li> The Vagabond <li> One A.M. <li> The Count <li> The Pawnshop <li> Behind the Screen <li> The Rink </ol> 1917 <li> Easy Street <li> The Cure <li> The Immigrant <li> The Adventurer</ol>
United Artists
1923 <li> A Woman of Paris (камео)</ol> 1925 <li> The Gold Rush* </ol> 1928 <li> The Circus </ol> 1931 <li> City Lights </ol> 1936 <li> Modern Times </ol> 1940 <li> The Great Dictator </ol> 1942 <li> The Gold Rush </ol> 1947 <li> Monsieur Verdoux </ol> 1952 <li> Limelight </ol>
Хойукку үлэлэрэ
1957 <li> A King in New York </ol> 1959 <li> The Chaplin Revue </ol> 1967 <li> A Countess from Hong Kong (камео)</ol>
Атын үлэлэрэ
<li> The Nut (кулун тутар 6, 1921) (камео) <li> ''Felix in Hollywood (1923) (анимация камео)</ol> <li> Souls for Sale (кулун тутар 27, 1923) (камео) <li> A Woman of the Sea (1926) <li> Show People (сэтинньи 11, 1928) (камео) <li> The Freak (1960-70-стар) (оҥоhуллубатах)
Грипп
Грипп оҕолорго тарҕанар вирус ыарыыта, улахан дьоҥҥо ол курдук киэҥник тарҕатыллыбатах. Киһи эрэ буолбакка атын кыыллар уонна чыычаахтар эмиэ ыалдьыахтарын сөп. Араас-араас вирустартар тутулуктааҕын иһин киһи хаста да ыалдьыан сөп.
Тарҕаныыта уонна симптомнара
Киһи грипынан атын киһиттэн олус чэпчэкитик ыалдьыан сөп. Ыалдьыбыт киһи сөтөлүн уонна ытырдыытын нөҥүө тарҕанар. Симптомнара сөтөл, ытырдыы, эт ыалдьар уонна температура, сороҕор дьон хотуолуур уонна сыптарынныыр. Атын кутталлаах ыарыыларга - пневмонияҕа дылы тиэрдиээн сөп, ол иһин оҕолорго уонна кырдьаҕас дьоҥҥо олус кутталлаах буолар
Билигин грипп утары эмп суох, ол гынан баран вируһу кытта охсуһар эмтэри тутталлар, оччоҕо киһи оннук уһуннук ыалдьыбат.
Грипп сезона күһүн саҕаланар уонна сааска дылы буолар. Элбэх киһи ыарыйдаҕына эмидемия диэн ааттанар.
Грипп вируһугар уларытыылар
Сыл аайы киһиттэн киһиэхэ тарҕанарыгар кыракыйдык уларыйар, оннук вируһу киһи ыалдьыан сөп.
Сорох вирустар дьоҥҥо кыыллартан тарҕанар. Ол курдук чыычаах гриппа киһиэхэ кууруссаттан тарҕанар. Оннук грипп олус ыараханнык ааһар, ол гынан баран атын дьоҥҥо ордук кэминэн тарҕаммат.
Биир киһиэхэ эбэтэр кыылга вирус икки штамма биирдэ баар буоллаҕына вирус уларыйыан сөп. Ол вирустар генетическай информацияны атастаһаллар оччоҕуна саҥа вирус көрүҥэ үөскүүр. Кыыл вируһа оннук уларыйдаҕына киһиттэн киһиэхэ олус киэҥник тарҕаныан сөп уонна олус ыараханнык ааһар уонна киһини өлөрөр,
Саҥа вирустар үксүгэр пандемияны үөскэтэр, ол иһин учуонайдар билигин чыычаах гриппын олус болҕомтолоохтук чинчийэ сатыыллар - ол вирус уон ыалдьыбыт киһиттэн алтаны өлөрөр. Киһиэхэ тарҕанар буоллаҕына улахан проблеманы үөскэтиэн сөп.
Гоголев Степан Филиппович
Гоголев Степан Филиппович (21.12.1896—1933) — саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, бөдөҥ советскай салайааччы.
Олоҕун олуктара
1896 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр Орто Бүлүү улууһун Дьөккөнүгэр төрөөбүтэ.
Орто Бүлүү начаалынай училищетын, онтон Бүлүүтээҕи үрдүкү училищены бүтэрбитэ. Дьокуускайга учуутал сэминээрийэтин бүтэрбитэ. 1917 сыллаахха Бүлүү уеһын ун толорор бюротун чилиэнэ буолбута. 1918 сыл от ыйыттан атырдьах ыйыгар дылы уезд дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. 1918 сыл атырдьах ыйыттан 1919 сыл кулун тутарыгар дылы хаайыыга сыппыта. Онтон 1919 сыл атырдьах ыйыттан нөҥүө сыл ыам ыйыгар дылы төрөөбүт дойдутугар Дьөккөҥҥө земскэй оскуола учууталынан үлэлээбитэ.
1920 сыллаахха буоластааҕы өрөбөлүүссүйэ кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллар, 1920—1921 сылларга норуот үөрэҕириитин участковай инструкторынан үлэлиир. Онтон 1922 сыллаахха дылы норуот үөрэҕириитин Губерниятааҕы салаатын сэбиэдиссэйэ буолар. Бу кэмҥэ ону тэҥэ политпросвет сэбиэдиссэйинэн уонна Биирдэһиллибит үлэ (Единэй трудовой) оскуолатыгар инструкторынан үлэлиир.
1922—1923 сылларга Саха АССР Ис дьыалатын ун солбуйааччыта. Онтон МГУ-га үөрэнэ киирэр, юридическэй факультет суут салаатын 3 куурсун бүтэрэр. Устудьуоннуу сылдьан ССРС норуоттарын Киин кинигэ кыһатын саха сиэксийэтигэр редколлегия чилиэнэ эбит. 1926 сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр Саха Сирин юстициятын комиссара уонна борокуруора буолар.
1927 сыл сааһыгар суруйааччы Алампа кэргэнэ Евдокия Яковлева бастакы эриттэн арахсан Гоголевка ойох буолар.
1929 сыл күһүнүгэр Москубаҕа Саха бырабыыталыстыбатын бэрэстэбиитэлинэн үлэлии сылдьыбыта биллэр
1930 сыл атырдьах ыйын 2 күнүттэн 1931 сыл алтынньы 1 күнүгэр дылы үөрэҕирии уонна доруобуйа унан ананан үлэлиир. Бу кэмҥэ саха тылын транскрипциятын уонна тиэрминнэрин хамыыһыйатын, Саха АССР Конституциятын хамыыһыйатын чилиэнэ эбит. 1931 сыллаахха бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан буолар. Бу кэмҥэ Саха Сиригэр үрдүк үөрэхтээһин баар буоларыгар үлэлэһэр.
Үлэлээбит хайысхаларыгар, ордук үөрэҕирии эйгэтигэр, умнуллубат элбэх үтүөнү оҥорбута.
Кини 1933 сыллаахха 37 сааһыгар сылдьан сүрэҕинэн Москуба куоракка өлбүтэ. Огдооботун Евдокияны 1938 сыллаахха хаайа сылдьыбыттара, буруйдааһыннарыттан биирдэстэрэ өлбүт эрэ Гоголев "уҥа контреволюционнай омугумсуйар тэрилтэ чилиэнэ буоларынан" диэн этэ. Дьахтары, хата, "буруйа дакаастамматыҕынан" сотору кэминэн хаайыыттан таһаарбыттар.
Суор (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Суор Суор, (латыынныы Corvus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Кыыс уонна Гидра бөлөхтөр ыккардыларынан баар. Ордук улахан сулуһа 2,6m улаханнаах. кулун тутар - муус устар ыйдарга ордук көстөр. Орто кэтирээһннэргэ уонна соҕуруу көстөр.
Устуоруйата
Былыргыттан биллэр бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Суор — Аполлон артибут көтөрө.
Мэрилин Монро
Мэрилин Монро (Marilyn Monroe) (Бэс ыйын 1, 1926 – Атырдьах ыйын 5, 1962), төрөөбүт аата Норма Дьин Мортенсон (Norma Jeane Mortenson), диэн Америка актрисата, ырыаhыта, моделэ уонна секс симбола.
Ырыалара
1948 1953 1954 1956 1959 1960
Табаар
Табаар диэн ырыынак экономикатыгар атыыланар мал уонна өҥө буолар.
Баан
Баан диэн үп тэрилтэтэ. Баан депозиттары (харчы уурууларын) ылар уонна кинилэри эргитэр. Ол аата баан ууруллубут депозиттан харчы уурааччыга бырыhыаннары төлүүр, депозиттар баан үбүлээhин операцияларыгар туттуллаллар. Бааннар үп баhаардарын биир суолталаах оонньооччулара буолаллар.
Табаар
Табаар тутар-хабар (материаллаах) уонна туппат-хаппат буолуон сөп. Туппат-хаппат табаар, холобура, өҥө буолар - ол курдук, туризм агенсиятын өҥөлөрө, бухгалтерия өҥөтө туппат-хаппат табаар буолар. Ырыынак экономикатыгар бары табаардары өҥө эрэ уонна мал буолар курдук арахсаллар.
Баан
Банк-коммерческай сирэй:
Инньэлик
Инньэлик — инньэ хаатын уктар хаппар. Былыр кыра кыыл, көтөр сототун унуоҕун аалан, ыраастаан баран, көҥдөйүгэр кыаны симэллэрэ уонна иннэлэрин онно анньаллара. Ол кэннэ инньэлик диэн көрүөхтэн кэрэ ойуулаах, салбырҕастардаах кыракый хаппары тиктэн, саптарын, инньэлэрин онно укталлара. Инньэ хаатын — «туруйа сотото», «күөгү симэх» диэн курдуктары көҥдөй гына алтанынан, үрүҥ көмүһүнэн эмиэ оҥостоллоро.
Баан
Бааны салайыы
Баан салайар үлэтин- хамнаһын быһаччы салайар коллегиальнай уоргана буолар, ол иһигэр баан саамай улахан акционердарын (кыттааччылар) бэрэстэбиитэллэрэ киирэллэр.
Баан ороскуота
Хас биирдии коммерческай тэрилтэ дохуот да, ороскуотун да, бааннартан ураты тутулуга суох. Баан ороскуотун бырыһыанынан, нолуоктарынан, билиҥҥи үлэ- хамнас уонна сайдыы ороскуотун, бонустары уонна дивиденнэри төлөөһүҥҥэ ороскуоту, ону таһынан ороскуоту кыччатыыга тиэрдиэн сөп.
Баан кыһалҕатыгар туһанааччылар бу кылааттарын баантан кредит ылыы курдук көрүөхтэрин сөп. Итинник кредити системалаахтык туһаныы баан ис иэһин улаатыннарыыга тириэрдэр уонна кредитнэй тэрилтэ дефолтарыгар тириэрдиэн сөп.
Колодезников Сергей Константинович
Колодезников Сергей Константинович — история билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
1962 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр Уус Алдан улууһун Танда сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
1988 сыллаахха Саха государственнай университетын историяҕа салаатын бүтэрбит.
1979—1981 сс. — Герой Егоров аатынан совхоз үлэһитэ.
1981—1983 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
1988—1991 сс. — ССРС НА Хотугу Салаатын Саха Сиринээҕи Билимин Киинин историяҕа, тылга, литератураҕа институтун старшай лаборана.
1994 с. — СГУ уһуйааччыта.
1996 сыллаахха «Картина мира в традиционном мировоззрении якутов» диэн тиэмэҕэ история билимнэрин кандидатыгар диссертациятын көмүскээбит.
Этнограф быһыытынан маннык ыстатыйалардаах: К соотношению терминов шаманизм и шаманство (на якутском материале) (2-ой Международный конгресс "Шаманизм": Генезис. Реконструкция. Мировоззрение. — Якутск, 1992);
Үрдүк таhымнаах домен
Үрдүк таhымнаах домен (ааҥл. Top-level domain) диэн домен аат бүтэhик ирээтэ. Холобур, www.example.com диэн домен аакка үрдүк таhымнаах доменынан буолар com. Үгүс үрдүк таhымнаах доменнарынан ICANN диэн тэрилтэ салайар.
Хаппар
Хаппар — араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах курга баана эбэтэр сүгэ сылдьыллар дьоҕус, кыра суумка.
Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
350px|thumb|right|Болтоҥо нэһилиэк куйаартан көстүүтэ Болтоҥо нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иккис Харбала.
Улуус кииниттэн 17 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 680 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Иккис Харбала — 618, Кындал — 62. «Халыма» суолга турар.
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
Кривошапкин Николай Дмитриевич-Уот Субуруускай -- революционер, кыhыл бартыhаан