cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баһылай Алааһа (Чурапчы улууһа)
Историята
Уруккута Сулҕаччы нэһилиэгин сирэ (Сулҕаччы Бабаҕата). 1930 сыллаахха Одьулуун нэһилиэгэр холбоспута. 1935 сылтан Орджоникидзе аатынан колхоз киинэ буолбута. Кулууп, балыыһа, маҕаһыын, арыы астыыр собуот, колхоз кыстык хотоно. Боруолга сайылык хотоно, ыаллар олорор дьиэлэрэ, электричество, телефон, араадьыйа баара. Бөдөҥсүтүүнэн кэлин Ленин аатынан колхоз учаастага, Карл Маркс аатынан совхоз сылгы иитэр базата буолуталыы сылдьыбыта. Оскуола суоҕунан уонна бөдөҥсүтүүттэн сылтаан, нэһилиэнньэтэ, сыыйа, Дьабыылаҕа, Мындаҕаайыга уонна Үрэх-Күөрэҕэ көспүтэ. Билигин ким да олорбот. Биир да дьиэ суох. Кэнники өрт уота сиэн өтөхтөр оннулара да суох буолбут. Урукку турбут сирэ билигин ходуһа. Хоту күүс өттүнэн көһүүгэ барбыт Орджоникидзе аатынан колхоз холхуостаахтарын кэриэһигэр өйдөбүнньүк турар. Ынах маҕыраабат, атыыр оҕус айаатаабат, оҕо саҥата чуопчаарбат, чыычаах да ыллаабат. Уу-чуумпу. Биирдэ эмит сылгы кистиирэ иһиллэр. Ортотунан Чурапчы — Мындаҕаайы республиканскай суолталаах суол ааһар.
Нэми билэн туттунуу
Нэми билэн туттунуу диэн сыыһа-халты туттубат, алдьатыыны оҥорбот буолуу ааттанар.
Оҕо улаатан иһэн барыны-бары билэ-көрө, таба оҥоро үөрэнэ илигиттэн сыыһаны-халтыны оҥорор бырааптаах. Ол иһин “Оҕо курдук” диэн улаатан да баран сыыһа-халты туттунара элбэх киһини этэллэр. Оҕо киһи буолуор, тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор, ол аата киһи буолууну ситиһиэр диэри үөрэннэҕинэ, элбэхтик боруобалаан көрдөҕүнэ, сыыстаҕына уонна олорун көннөрдөҕүнэ эрэ таба оҥоро үөрэнэрэ кыаллар. Оҕо өссө киһи буолууну ситиһэ илигиттэн оҕо диэн ааттанар.
Эрдэлээн улахан киһи буолууну ситиһии диэн өйдөбүл баар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн элбэхтик үлэлээтэҕинэ, үлэлии үөрэннэҕинэ, эрэйи-кыһалҕаны биллэҕинэ өйө-санаата эрдэлээн сайдан улахан киһи буолууну эрдэ, сааһын ситэ илигинэ баһылыыр кыахтанар. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кэмин оҕолоро, ыарахан эдэр саастара дьайан, кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ эриллэннэр, эрдэлээн улахан киһи буолууну ситиспиттэрэ, күүскэ үлэлээн-хамсаан сэрии содулун кылгас кэмҥэ суох оҥорбуттара.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэр “Нэми билэн туттунуу” диэн этии баар. Бу этии дириҥ суолтатын бэйэлэрэ оҥорор, тутар дьон ордук билэллэр, олохторугар туһаналлар. Биирдэ сыыһа туттунуу киһи өр кэмҥэ оҥорбутун, туһалааҕы айбытын барытын суох оҥорон кэбиһиэн сөбүттэн нэми билии, нэмин билэн туттунуу эрэ харыстыыр, көмүскүүр кыахтаах.
Нэм диэн сөп түбэһэр кээмэйи булуу ааттанар. Туохха барытыгар, кыраны да, улаханы да оҥорууга сөп түбэһии хайаан да наада. Нэм “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн ортокуну, сөп түбэһиини булан ылыыга аналланар. Киһи оҥорор быһыыларын барыларын аһара туттубакка, үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар икки ардыларынан, ортотунан, нэмин билэн туттунара эрэйиллэр. Кыра гаайканы аһара күүскэ эрийэн резьбатын быһа тардан кэбиһии туһаны оҥорордооҕор улахан алдьатыы буолан тахсар.
Дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта уһуннук билсистэхтэринэ, үлэлээтэхтэринэ майгыларын уратыларын билсэллэр. Нэмнэрин билсибиттэр диэн этии бэйэ-бэйэлэрин бары кыахтарын, күүстэрин, мөлтөх өрүттэрин билэллэрин холбуу ылан биллэрэр.
Нэми билэн туттуу диэн аһара туттубат, сэрэхтээх буолуу ааттанар. Көрсүө, сэмэй киһи нэми билэн туттар кыаҕа улахан. Киһи күүһэ, ыйааһына элбэҕиттэн аһара хамсаннаҕына, тутуннаҕына тугу барытын алдьатыан, буорту оҥоруон сөп. Ол иһин тугу барытын оҥорорго, хамсанарга ханнык эрэ, онно сөп түбэһэр мээрэйи аһара барбат буолуу, өйдөөх-санаалаах дьонтон хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Бу көрдөбүлү толоруу нэми, сэрэхтээх буолууну үөскэтэр. Буспут дьэдьэни хомуйа сылдьан аһара ыга тутан кэбиһии илдьи тутууга тириэрдэринэн дьэдьэни хомуйууга күүһү нэмин билэн туһаныы эрэйиллэр.
Сахалар бары эйэлээх, түмсүүлээх буолуохпутун баҕарабыт. Нэми билии, тутуһуу эйэлээх буолуубутугар ордук улаханнык туһалыа этэ. Эйэ олус намчы, харысхаллаах, көмүскэллээх сыһыаны эрэйэр. Ол иһин эйэ-нэм диэн этиибитин куруук туһаннахпытына, урукку оннугар түһэрдэхпитинэ, “эйэ-дэм” диэн тыл үөрэхтээхтэрин этиилэрин аны туттубатахпытына эрэ, эйэлээх буолуубут кэлэр кыахтааҕын билиэхпит, онно кыһаныахпыт, тыл үөрэхтээхтэрэ оҥоро сылдьар сыыһаларын, буккууру киллэриилэрин көннөрүөхпүт.
Киһи оҥорор быһыыларыгар барыларыгар, тугу барытын оҥорууга, тутууга нэмин билэн туттунуу баар буоллаҕына эрэ табыллар. Үлэлии үөрэнэ илик эдэр киһи биирдэ буор хаһан абыраары күрдьэх угун тосту олуйан кэбиһэрэ, кини туһалааҕы оҥорорунааҕар алдьатыыны оҥоро охсорун быһааран биэрэр. Киһи нэмин билэн, харыстаан туттуннаҕына эрэ алдьатыыны оҥорбокко, туох эмэ туһалааҕы оҥорор кыахтанар.
Киһи ханнык баҕарар оҥорор быһыыларыгар нэмин билэн туттунуута харыстааһыны оҥорорун биллэрэр. Эмискэ тураары остуолу тоҕо көтөр киһини бары сөбүлээбэппит, бэрээдэккэ үөрэммэтэх, холус хамсаныылаах киһи диэн ааттыыбыт, кыайан сэрэнэн хамсамматыттан сэрэнэрбит улаатар.
Нэмий диэн сыыйа-баайа баттааһыны улаатыннар, күүһүрдэн биэр диэн өйдөбүллээх, киһи оҥорор быһыыларын сыыйа күүһүрдэригэр ыҥырар сүрүн тылбыт буолар. Бу тылы туһаныы аһара барыыны суох оҥорорго аналланар. Аһара барыы, сыыһа туттуу эмискэ хамсаныыттан тутулуга улахан буоллаҕына, нэмий диэн хамсаныыны сыыйа күүһүрдэри эрэйэр, ол иһин киһини сыыһа туттууттан харыстыыр аналлаах.
Ыһыы-тоҕуу, алдьатыы, аһара туттунуу киһилии майгы буолбатаҕа быһаарыллыбыта олус ырааппыт. Ыспат-тохпот, ыскайдаабат буолуу киһилии майгыга киирсэр уонна харыстааһын диэн ааттанар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн бу майгы аһара барбатаҕына кэччэгэй, харам диэн куһаҕан майгыга кубулуйбатаҕына, олоххо туһаны аҕалара элбэх. Нэми билэн туттунар киһи ыспат-тохпот, алдьаппат кыаҕа улаатарыттан оҥорор, тутар күүһэ улаатар.
Айылҕаҕа сыһыаҥҥа ыксааһын, тиэтэйии кэлин улахан содуллаах буолуохтарын сөп. Бүлүү өрүскэ быһыты тутууга тиэтэйэн, айыыны оҥоро охсоору ыксаан ууга тимириэхтээх маһын-отун ыраастаабакка эрэ, улахан быһыты тута охсон элбэх ууну мунньубуттара билигин сытыйан, фенол (phenol) диэн дьааты тарҕатар, өрүс уутун уһун кэмҥэ буортулуур. Бу тиэтэйэн, ыксаан айыыны оҥоро охсуу куһаҕан содула буолар.
Өй-санаа уларыйбакка эрэ өр кэмҥэ кыайан турбат, үчүгэйэ уонна куһаҕана эргийэн кэлэн, солбуйсан биэрэн иһэллэр. Өй-санаа үөрэҕинэн дьарыктанааччылар маннык кэм кэлиитин арааран билэн, өй-санаа үөрэхтэригэр уларыйыылары, эбиилэри, тупсарыылары кэмигэр киллэрэн биэрэллэрэ ирдэнэр.
Өйө-санаата туруга суох киһи оҥорор быһыыларыттан, сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн куһаҕаны оҥоруута элбээн тахсарын сахалар былыр-былыргыттан арааран билэн «Атах анныттан алдьархай, илии анныттан илдьиркэй тахсар» диэн этэллэр. Бу аата киһи бэйэтэ илиитинэн тутан-хабан алдьархайы оҥороро элбиирин, алдьатара үксүүрүн дьоҥҥо быһааран биэрии буолар. Ол иһин сыыһа-халты, аһара туттубат буолууга үөрэнии, киһи буолууну ситиһии хас биирдии киһилии быһыылаах киһиттэн ирдэнэр көрдөбүлгэ киирсэр. Оҕо улаатан иһэн киһи буолууну ситиһэрин сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҥорор.
Үлэлии-хамсыы сылдьар киһи сыыһа туттара улахан содуллаах буолуон сөп. Мас кэрдээччи сүгэнэн биирдэ сыыһа охсон атаҕын дэҥнээн кэбистэҕинэ өр кэмҥэ эрэйдэнэр, оҥорон испит үлэтэ тохтуур.
Сэбиэскэй былаас сыыһа өйүгэр-санаатыгар үөрэнэммит оҕо төрөөтөр эрэ «үчүгэй киһи» буолар диэн алҕас санааҕа иитиллибиппитин билигин даҕаны оччотооҕу учууталларбыт, учуонайдарбыт салҕаан иһэллэр. Арай куһаҕан, буруйу оҥорор дьон хантан кэлэн, кимтэн төрөөн баар буолалларын кыайан быһаарбакка эрэйдэнэллэр. Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии быһыыга иитиллибэтэх, атаахтыы сылдьыбыт оҕо улааттаҕына сыыһа-халты туттунара, аһара барара элбэх буолан хаалар. Оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии ордук улахан суолталааҕын итэҕэйэбит, оҕону иитиигэ кут-сүр үөрэҕин туһанабыт, көрсүө, сэмэй буолууга иитэбит. Нэми билэн туттунуу диэн киһини харыстааһын, кини сыыһа-халты, аһара туттунарын суох оҥоруу уонна “Харыстас” таҥара үөрэҕэр киирсэр биир тутаах көрдөбүл буолар. (1,36).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. -128 с.
Анемподистов Василий Елисеевич
Анемподистов Василий Елисеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1911 сыллаахха Хадаар нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
1944 сыллаахха олунньу 5 күнүгэр сэрии хонуутугар өлбүт. Белоруссияҕа Никитиха дэриэбинэҕэ (Витебскай уобалас, Шумилинскай оройуон) көмүллүбүт.
Кыһыл Ойуун
Былатыан Ойуунускай, Саха поэттарын 1920-с сыллардааҕы бастакы хомуорунньуктара («Ырыа-хоһоон», 1922 c., «Кыһыл хоһоон», 1925 с. уонна 1926 с.), Ойуунускай бэйэтин кинигэлэрэ («Ырыа-хоһоон», 1923 с. уонна 1925 с., 1937 с. бэлэмнээбит хомуорунньуга) «Интернационалынан» саҕаланар.
.an
.an диэн Недерланд Антиллара үрдүк таhымнаах ил домена.
Апросимов Ефрем Ильич
Апросимов Ефрем Ильич - ССРС бастакы байыаннай баллистистическай ракеталарын уонна куйаар аргыһын оҥорооччу инженер-конструктор.
<!-- Якутянин, герой войны Ефрем Апросимов принимал непосредственное участие в производстве и запуске самых первых военных баллистических ракет дальнего радиуса действия, а также искусственных спутников Земли типа «Молния», «Радуга», «Экран» и «Космос», предназначенных для передачи сигналов радио и телевидения.
1234Ефрем Апросимов — наш земляк, которого по праву можно назвать соратником таких великих советских конструкторов, как Сергей Королев, Михаил Решетнев. При жизни его имя было засекречено, как и имена многих других инженеров и разработчиков.
В своем интервью газете «Якутия» один из трех конструкторов-ядерщиков, проработавший в закрытом Красноярске-26 Василий Ефимов, вспоминал: «Илья Васильев, чуть старше меня, вскоре после моего прибытия уехал в Якутию, работал в Вычислительном центре МВД Якутии. Леонид Николаев трудился на горнохимическом комбинате и с семьей в 1982 году тоже уехал на родину. Сейчас он директор ювелирного завода.
А третьим моим земляком был ранее работавший заместителем руководителя одного из ключевых отделов нашего предприятия Ефрем Ильич Апросимов из села Кюпцы Усть-Майского района. К тому времени он уже был заслуженным ветераном и проработал на предприятии больше 20 лет. К сожалению, об этом прекрасном человеке и большом инженере-конструкторе в республике мало что знают, хотя он заслуживает гораздо большего. Но есть одна специфика космической тематики: о его работе и достижениях никто не написал – все они были под грифом «совершенно секретно». Ефрем Ильич познакомил нас с супругой и семьей, и мы, насколько позволяла работа, встречались и устраивали совместные праздники».
В легендарном городе Ефрем Ильич работал ведущим инженером. Неоднократно бывал на Байконуре, являлся главным специалистом, затем ведущим экспертом по новым спутникам связи в своем производственном объединении.
До того, как стать разработчиком спутников, стал первым выпускником-специалистом по космической радиосвязи и телемеханике Таганрогского радиотехнического института. Ранее, в 1943 году, добровольно ушел на войну. Вернулся с орденом Славы и орденом Отечественной войны, тремя медалями «За боевые заслуги», «За победу над Германией» и «За победу над Японией».
Ефрем Ильич родился в январе 1922 года на участке Тумул Кюпского наслега Усть-Майского района в многодетной семье, шестнадцатым, последним ребенком. Скончался в 1992 году, прожив интересную жизнь, полную героических свершений.-->
Скрябин Иван Николаевич-Ньылба
Скрябин Иван Николаевич-Ньылба - Гражданскай сэриигэ үрүҥнэр этэрээттэрин кыттыылааҕа (хамандыыра?).
Мэҥэ улууһун 2-с Мөҥүрүөн нэһилиэгин киһитэ.
.ao
.ao диэн Ангола үрдүк таhымнаах ил домена.
Үрэх Күөрэ (Чурапчы улууһа)
Үрэх Күөрэ — Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр баар нэһилиэнньэлээх пуун.
Историята
Нууччалар бастаан кэлэн баран Үрэх Күөлэ диэни сыыһа истэннэр Үрэх Күөрэ диэн кэбиспиттэр. Онтон ыла инньэ диэн ааттаммыт.
ХааннааҺын
Киирии
Былыр-былыргыттан норуокка хааннаан эмтээһин ньымалара туттуллара. Саха эмчиттэрэ бу ньыманан араас ыарыыны элбэхтик эмтииллэрэ. Үгүс сыллаах опыт, ыарыы бөҕө кыһарҕана саҥа ньымалары көрдүүргэ куһэйэллэрэ. Инньэ гынан мындыр, дьо5урдаах эмчиттэри хааннаан эмтээһиҥҥэ сирдээн а5албыттара. Былыр маҥнай дэнтэн-оһолтон хаан туруутун, хайытан, хойдубут хаанын сүүрдэн, эмтииллэрэ. (Ыарыһах чэгиэн хаана кэллэ5инэ, эмчит .тохтотон, буойан кэбиһэрэ). Кэлин ыарыһах чэлкэхтээх хойдубут куһа5ан хаанын сүөһү эбэтэр көтөр уһун көҥдөй уҥуо5унан оборон эмтиир буолбуттара. Өссө кэлин уҥуоҕу суоһу муоһунан солбуйбуттара. Суоһу муоһунан оҥоһуллубут хаанныыр тэрил икки араастаах буолар. Бастакыта, муос төрһүт өттүн — ыарыһахха туруорар өттүн быһаҕынан кыһан, игиинэн аалан, кичэйэн нарыланар. Онтон ол муоһу истэри-тастары үчүгэйдик кыһанан ыраастанар үөһээ өттүн — төбөтүн дьөлүллэр. Дьөлө5өһе кыра буолар. Хаанныыр сири аналлаах тэрилинэн бэрт кыратык быһан баран, муоһу ылан, ол бааһын саба ууран туран, били кыра дьөлөҕөһүүнэн оборон олордуллар уонна түргэнник бүөлэниллэр. Иккиһэ- ити дьөлөҕөскө сарыы эминньэх тигиллэр. Киһи хаана эмчит айаҕар киирбэтин диэн. Хаанныыр сиргэ ити эминньэхтээх муоһу эмиэ оборон олордон баран, үргүлдьү эминньэҕинэн муос дьөлөһөҕүн бүөлүү анньан кэбиһэллэр. Маннык муостарынан бэрт хойукка диэри хааннаабыттара, билигин да соро5ор тутталлар. Бу тэрили хаанныыр муос диэн ааттыыллар. Сорох хаанньыттар муоһу дьөлбөккө иһин арыынан сотон эбэтэр туос сарыытын муос иһигэр кутан баран, ону уматан олордоллоро. Кэлин, испиир үөдүйбүтүн кэннэ, испииринэн сотор буолбуттара. Билиңңи кэмңэ үксүн медицинскэй бааңкаларынан хаанныыллар. Бу муостааҕар ордук. Бастакытынан, төһө хаан кэлэрин көрөн олороҕун. Иккиһинэн, айаххынан оборбоккун, испииринэн уматан, туруораҕын.
Урут хаанньыт хаанныыр сирин аналлаах кыра быһаҕынан эбэтэр кырачаан сүгэ курдук тэрилинэн быһара. Ити тэриллэрин үчүгэй эмчит ыраастык тутара, туттуон иннинэ уотунан ыраастыра. Билигин да ити аналлаах тэриллэри тутуохха сөп. Туттуохха сөп хирургичекай скальпели. Билиңңи хаанньыт, биллэн турар, хаанныыр тэриллэрин анал суурадаһынан, испииринэн үчүгэйдик ыраастыахтаах. Ити булгуччулаах ирдэбил.
Хааннааһын быраабылата. Ханнааһын бобуута.
Хааннааһын — сүрдээх сэрэхтээх эмтээһин. Билиңңи кэмңэ СПИД, сыстыганнаах гепатит, сифилис уо.д.а. тар5аммыт кэмнэригэр өссө ордук олус сэрэхтээх буолууну ирдиир, онон оччо туттуллубата да сөп.
Хааннааһын биир сүрүн ирдэбилэ — хаанньыт хааннааһын ньыматын учугэйдик баһылаабыт, киһи ис-тас оңоһуутун (анатомиятын), эмтэнэр точкалары,  хааннанар, хааннаммат сирдэри, ыарыылары, дьыл ханнык кэмигэр хаанныыры-хааннаабаты, күн-дьыл туругуттан, планеталар хайдах туралларыттан көрөн хаанныыры уонна атын ханнык бобуулар баалларын билэр итиэннэ опору эңкилэ суох тутуһан эмтиир киһи буолуохтаах.
Ханнык сүрүн бобуулар баалларый?
Хааннаммат:
1.      Кыһыңңы тымныы, сайыңңы итии ыйдарга.
3.      Дьыл кэмнэрэ солбуйсар кэмнэригэр.
4.      Халлаан ыйа туолан турар кэмигэр.
5.      Планеталар алтыЬар кэмнэригэр.
6.      Ыарахан уонна ыйдана сылдьар дьахталлары.
7.      Быара ыалдьар, а5ыйах хааннаах, кыайан аһаабат-сиэбэт, кырдьаҕас, олус уһуннук ыалдьыбыт дьоннору, кыра оҕолору.
8.      Үөһэ эппит курдук, СПИД, гепатит, сифилис курдук, онтон да атын сыстыганнаах ыарыылаах дьоннору.
9.      Хаана барар, сөтөллөөх, гемофилиялаах, сурэх-тымыр ыарыылаах дьоннору.
Хаанньыт былыргы хаан буойар, тохтотор тыллары билэр уонна сатаан туттар эрэ буоллаҕына, манан дьарыктаныахтаах, бу эйгэҕэ киириэхтээх. Хааннаммыт бааһы сатаан эмтээһин, сэтэриппэккэ оһоруу — биир булгуччулаах ирдэбил. Оһоллонон эбэтэр ыалдьан, хаана барар киһиэхэ көмелөһөр ньымалары эмиэ  хаанньыт билиэхтээх. Хааннааһын — бу түң былыргы эмтээһин, дьэ ол иһин хаанныырга бары түң  былыргы ирдэбиллэр бары тутуһуллуохтаахтар. Ону тутуспат — улахан алҕас.
Маны таһынан билиңңи хаанньыт аныгылыы рефлексогеннай точкалары, зоналары, меридианнары үчүгэйдик үөрэтиэхтээх, билиэхтээх. Билиңңи рефлексотерапевтардыы Янь уонна Инь системалары үчүгэйдик билиэхтээх, хааннааһыңңа олор ис сокуоннарын эмиэ учуоттуохтаах.
Хаанньыт сэрэнэн хааннанар уонна бобуулаах точкалары адьаһын чуолкай билиэхтээх. Тымырдары быһартан, улахан хорук тымырдар тастарыгар муос олордортон улаханнык сэрэниэхтээх. Хаанныырга төһөҕө да дириңник быһыллыбат.
Хааннааһын көрүңнэрэ
1. БыҺан, оборторон хааннааһын
Бу ньыманан хаан турбутун эмтииллэр. Холобура, хаан баттааһыннаах, төбөлөрүгэр оһоллоох дьон куруутун төбөлөрө ыалдьан эрэйдэнэллэр. Кинилэр төбөлөрүн тутан көрдөххө, дып- дыгдаңнас буолар. Хаан турбутун биллэххэ, ханан хааннаныах сирин булан баран, ол сиринэн батта5ын киччэччи кырыйыллар, хоруйуллар. Ол эрэ кэннэ муос эбэтэр бааңка олордон, хааннанар. Төһө уһуннук хаанныыры хаанньыт ис дууһатынан билиэхтээх. Биллэн турар, хаанныах иннигэр хааннанар киһи хаана төһө түргэнник бөлүөҕэрин уонна атын да доруобуйатын чуолкай билэр наадалаах.
Маннык ньыманан оһолтон хаан турбут, испит миэстэлэриттэн хаанныыллар. Маннык хааннаабатахха, хаан турбута куруук ыалдьа сылдьар ааспат-арахпат дьарҕаҕа кубулуйуон сөп. Өскөтүн тыын орган, хорук тымыр таһыгар хаан турбут буолла5ына, ыраахтан тартаран хааннанар. Ыраахтан тартаран хааннааһын бэйэтэ эмиэ кистэлэңнэрдээх. Ньиэрбэни бата сүһүрэн, иһэн тахсыыны итинник ньыманан хааннаан эмтииллэр.
2.      Хааннааһын иккис көрүңэ — бу, быһан баран, хааны оботторбокко сүүрдэн хааннааһын. Маннык ньыма уруттааһыңңа, баас сүһүрэн ыалдьыытыгар, иһэн тахсыыга туттуллар. Саха эмчиттэрэ бу ньыманан эмтээн, сүһүрбүт, буортуйбут хааны таһаарабыт диэн быһаараллар. Хаан сүүрдүүтүн, үчүгэй чэгиэн хаан кэллэ5инэ, тохтотоллор.
3.      Сүллэрдээн хааннааһын
Бу ойуун эмтиир ньымаларыттан биирдэстэрэ. Маннык эмтииргэ олус сэдэхтик көстөр сүллэрдьит дьоҕура, айылҕаттан анала наада. Онон маннык көрүңү  баһылаабыт сүллэрдьит ойуун эрэ хаанныан сөп.
Олус сэрэхтээх, киһи олоҕор  кутталлаах хааннааһын.
1)      Хорук тымыры хааннааһын. Былыргы сорох эмчиттэр сүһүрүүгэ, тымыр бүөлэниитигэр хаанныыллара суон иннэлии оңоһуулаах тэрилинэн. Бу былыр-былыргыттан мөккүөргэ сылдьар хааннааһын. Сорох саха эмчиттэрэ бу хааннааһыны, киһи чэгиэн хаана барар, киһи олоҕор кутталлаах диэн, утараллара. Билигин да утараллар. Саха улуу эмчитэ Н.А.Васильев эмиэ утарара.
2)      Сахаларга тыл аннын быһан хааннааһын эмиэ баара. Маннык хаанныыр дьон сорохторо итинэн сэллиги, сорохторо «хаан туолуутун», хаан баттааһынын, сорохторо уруттааһыны эмтиибит диэн быһаараллара. Үгүс саха эмчиттэрэ маннык хааннааһыны утараллар. Кырдьык, итинник хааннаан, сэллиги, хаан баттааһынын эмтиибит диэһин туохха да олоҕурбат. Маннык хааннааһыны киһи ылыммат.
Бу этиллибиттэн да ураты атын ньымаларынан хаанныахха сөп. Хааннааһын олус сэрэхтээх эмтээһин буоларын өссө төгүл чиңэтэн этэбин. Билигин сорох «эмчиттэр» дьону харса суох хаанныылларын истэн, бэркиһиибин уонна итини букатыннаахтык утарабын. Утарабын мээнэ тугу да билбэккэ үлүбээй хааннаан эмтээһини. Эппитим курдук, билиңңи кэмңэ хааннааһынынан үлүһүйэр табыллыбат. Хаанныыр да буоллахха, бэрт сэдэхтик, ону да үксүн эмтиир тэрилтэлэргэ, хирурдары кытта кыттыһан, хаанныыр буоллар, ордук туһалаах буолуох этэ.
Хаан буойар ньымалартан
Былыргы сахалар, син биир атын омуктар курдук, хааны тыл этэн тохтотоллоро. Ол тылларын саха эмчиттэрэ туора киһиэхэ атастаһыкка (ол аата, урут билбэт хаан буойар саңа тылларыгар атастаһан) эрээтэн биэрэллэрэ. Эбэтэр эмчит, букатын кырыйдаҕына, кимиэхэ эмит этэн хаалларар. Бу былыргы эмтээһинтэн биһиэхэ тиийэн кэлбит ньыма. Хаан буойар тыллары дьоңңо мээнэ этиллибэт, сатаабат эрээри киһи барыта тутта сатыыра табыллыбат.
Иккис ньыма.
Олус дириңэ суох кыра оһол бааһыттан хаан барыытыгар бохсурҕан оту бааска саба тутан баайаллар. Хааны үчүгэйдик тохтотор уонна сыгынньах бааһы эмтиир эмп диэн өссө хатарыллыбыт эбэтэр бэйэтэ хаппыт хонуу үрүң тэллэйэ-бур5аат буолар. Сорох сирдэргэ бурҕааты таңара сааҕа диэн ааттыыллар. Холобура, киһи илиитин биигэ быстан баран, ону бурҕаатынан тута саба баайан кэбистэҕинэ, хаан кэлиитэ тохтуур, баас түргэнник оһор. Бурҕаат, бааска киирэн, кыра тымырдары бобо тардан хааны тохтотор уонна бааһы бэрт түргэнник оһорор.
Үһүс ньыма. ,
Дэлби туһэн, доргуйан, хаана барар киһини хамсаппакка сытыараллар, доргуйбут миэстэтигэр тымныыны тутуллар, уоскутуллар, тылынан, ап-хомуһун көмөтүнэн нухарытыллар. Оһолломмут киһи хаана барарын организма, этэ-хаана утарсар күүһүн улаатыннарыллар. Тыл уонна ап-хомуһун көмөтүнэн хааны буойуллуохтаах.
Төрдус ньыма.
Тас тымыр быстан, хаан барыытыгар былыргы эмчиттэр ол бааһы, тыл этэн баран, эрбэхтэринэн эбэтэр сөмүйэлэринэн саба баттаан кэбиһэллэрэ. Туох эмэ уһулуччулаах эмтээх оттоох буоллахтарына, ону эмиэ тутталлар. Сорох эмчиттэр куобах тириитин, кэриэрдэн баран, саба баайаллар. Сорохтор хаан кэлэр сирин бобо баайаллар уонна сотору-сотору сүөрэн сынньаталлар.
Оттон хаанньыт быспыт сириттэн чэгиэн хаан кэлиитигэр, хайда5ыттан көрөн, араас ньыманы туттуор сөп. Ол гынан баран хааны тылынан тохтотон баран, аныгылыы антиселтикалаах бааччаҕынан баайар ордук.
Былыргы саха эмчиттэрэ хаан барыытыттан харыстаныыга манныгы субэлииллэрэ:
2. Бааһа оһо илик киһиэхэ итии, олус тымныы, аһыы, эргэрбит, ахтыйбыт астары сиэтэр сатаммат диэн.
3. Отунан оңоһуллубут эмтэри, сойутан баран, иһэрдэргэ.
5.Кыаллар буоллаҕына, улаханнык хаана барбыт киһиэхэ эдэр сүөһүнү өлөрөн хаанын иһэрдэргэ.
6. Хаана барбыт киһини, өр кэмңэ сытыаран, ыаммытынан үүтүнэн, сүөһү хаанынан, үчүгэй астарынан аһатарга.
Тутуллубут литература
В.А. Кондаков "Добун халлаан быыһын сэгэтэн" маңнайгы чааһа
Апартеид
Апартеид (Африкаанс тылыгар «туспа») — Соҕуруу Африкаҕа политическай уонна социальнай система, онно маҥан дьон аҕыйах да эрээри, дойдуну барытын салайан олороллоро. 1948 сыллаахтан 1994 сылга дылы туттуллара Апартеид систематыгар Соҕуруу Африка дьоно бары тус-туспа арахсан олороллоро. Расалары булкуйдаспат курдук сокуоннар тахсаллар этэ. Апартеид Соҕуруу Африкаҕа 1994 сыллаахха бобуллубута. Апартеид бириэмэтигэр бүтэһик президен Фредерик Вильям де Клерк этэ. . Ол кэнниттэн Нельсон Мандела бастакы хара президент буолбута. . Иккиэн Нобель эйэ бирииһинэн наҕараадаламмыттара. . Билигин апартеид диэн майгынныыр системалар тустарынан этиллиэн сөп.
Хайдах үлэлиирэ
Апартеид бииэмэтигэр сокуон быһыытынан дьоннор бары расовай группаларынан арахсаллара. Ол системанан маҥан буолбатах дьон бырааптара быһыллара. Ол сокуонунан харалары сорох сирдэргэ киллэриллибэт курдук этэ. Хара дьон үлэлиир буоллахтарына специальнай пропусктаах сылдьыахтаах этилэр. Булкаастаах сирдэри дьонун атын сиргэ көһөрөллөрө. Сорох сокуон быһыытынан атын расалаах киһини кытта кэргэн буолбат этэ, хара дьон маҥан дьон олорор сирдэрин атыылаһар кыахтар суоҕа.
Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэтэ Соҕуруу Африка правительствота оҥорбут апартеид политикатын кытта сөбүлэспэтэҕэ. . Соҕуруу Африкаҕа, араас сирдэригэр утарыһыы хамсаныылара баар буолбутттара, ол курдук Шаревиль куоракка 1960 сыллаахха. уонна Совето куоракка 1976 сыллаххат. Совето утарылыһыыта оскуолаҕа Африкаанс тылынан сорох предметтары биэрэр буолбуттар. Хара дьон үксэ ол тылы сөбүлээбэттэрэ, тоҕо диэн ол тыл правительсвто тыла этэ.
Сыала-соруга
Апартеид сыала диэн дьоннорун тус-туспа олордон кыра норуот курдук олордоро. Ол гынан баран правительство онно харчы барыаҕын баҕарбатаҕа уонна Соҕуруу Африка улахан өттүн баай өттүн маҥан дьоҥҥо хаалларыан баҕарара. Онно хара дьону үлэлэтиэн баҕарара, ол гынан баран аттыгар хара дьону олордуон баҕарбата.
Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Төлөй нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дириҥ.
Улуус кииниттэн 20 км арҕаа диэкки сытар. Нэһилиэнньэ ахсаана 447 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
.aq
.aq диэн Антарктика үрдүк таhымнаах ил домена.
Аргунов Филипп Осипович
Аргунов Филипп Осипович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1910 сыллаахха II Моорук нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. алтынньы 9 күнүгэр ыҥырыллыбыт. 1941 сыл ахсынньы 10 күнүгэр өлбүт. Туула уобалаһыгар, Бобрики куоракка көмүллүбүтэ.
Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
350px|thumb|right|Хадаар нэһилиэгин Уорҕа сэлиэнньэтэ куйаартан көстүүтэ Хадаар нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үрүҥ Күөл.
Степанова Наталия Степановна
Степанова Наталия Степановна - архыып үлэһитэ, чинчийээччи, суруналыыс, СӨ култууратын уонна СӨ архыып дьыалатыгар туйгуннара.
Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Улууһун кииниттэн 40 км соҕуруу диэкки сытар.
Степанова Наталия Степановна
1960 сыллаахха Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Иркутскайдааҕы омук тылын үнүстүүтүн бүтэрбитэ. Москубатааҕы архивоведение, документоведение үнүстүүтүгэр идэни үрдэтэр куурустарга үөрэммитэ. 1990 сылтан СӨ Национальнай архыыбыгар үлэлиир. Сүүстэн тахса кыраайы үөрэтэр, устуоруйа чахчыларын киэҥ эйгэҕэ таһаарар хабааннаах ыстатыыйалар ааптардара. 21 кинигэни хомуйан таһаарсыбыт.
2002 сылтан уопсастыбаннай эрэдээктэр быһыытынан Саха араадьыйатыгар "Архыып докумуоннара" биэриини оҥорон таһаарар уонна ыытар.
Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 614 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Үрүҥ Күөл — 564, Уорҕа — 50 киһи.
Канаадаҕа иммиграциа
Канаадаҕа иммиграциа (immigration to Canada, immigration au Canada) — дьон Канадаҕа постоянно олорорго көһөр процеһа. Көспүт дьонтон, ол гынан баран бары буолбатах Канада гражданнара буолаллар.
Канада — иммигран дойдута. Канада сайдыылаах, сэриитэ суох, конфлига суох дойду репутацията иммиграцияны улаатыннарар.
2006 сыллаахха Канадаҕа 236 756 иммигрант кэлбит. Саамай элбэх иммигрант кэлбит дойдулара: Кытай 28 896, Индия 28 520, Филиппиннар (19 718), Пакистан (9808), АХШ (8750), Великобритания (7324), Иран (7195), СоҕурууКорея (5909 ), Колумбия (5382) и Шри-Ланка (4068),. Ол кэнниттэн Франция (4026) и Марокко (4025), с Румыния, Россия уонна  Алжир иһэр. .
1976 сыллаахха Эммиграция сокуона ылыллыбыта. 2002 сыллахха Эммиграция сокуона уона Беженецтар харысхал сокуона ылыллыбыта.
2010 сыл саҕаланыытыгар Канада нэһлиэнньэтж 34 мөл. киһи эбит. 2006 сыл биэрэпиһэ нэһилиэнньэ 2001 сылга тэҕҥнээтэххэ ахсаана 5,4% улааппытын көдөрбүт. . Нэһииэнньэ ахсаана үгүс өттө иммиграцияттан улаатар.
Этническай өтүүттэн көрдөххө Канада олус эҥин араас дьон олорор. 2001 сыллаах пиэрэпис түмүгэр 100 тыыһынчалаах норуоттар 34 этническай группа баар эбит. Саамай улахан этническай группа - Канада дьонноро 39,4% ылаллар эбит, тоҕо диэтэххэ колонизация бириэмиэтигэр көспүт дьон бэйэлэрин канадецтарынан ааҕаллар.Ол кэнниттэн следуют те, кто называет себя англичаннар  (34,4 %), французтар (25,7 %), ниэмэс дьоно (3,6 %), итальянецтар (2,8 %), украинецтар (1,7 %), аборигенами (индейцецтар уонна эскимостар 1,5 %), кытай дьоно (1,4 %), голландецтар (1,4 %), поляктар (0,9 %).
Нэһилиэнньэҕэ иммиграннар ахсааннара
left|thumb|400px
Осипов-Иноземцев Памфил Васильевич
Осипов-Иноземцев Памфил Васильевич (1887-1933) - учуутал, "Якутское земство" хаһыакка Күлүмнүүрдүүн эрэдээктэрдээбит саха биир чаҕылхай киһитэ.
Ньурба улууһун Куочай нэһилиэгиттэн төрүттээх, Сиэйэ церковнай-приходскай оскуолатын учуутала, «Терешкинскай» 1 кылаастаах норуот училищетын сэбиэдиссэйэ, Бүлүү уокуругун бастакы земскэй мунньаҕа Саха уобалаһын земскэй мунньаҕар дэлэгээтинэн ыыппыт. Дьокуускайга кэлэн Саха уобалаһын земскэй быраабатын, Уобалас Сэбиэтин исполкомун чилиэнинэн талыллыбыт. Ол аата билиҥҥинэн правительство чилиэнэ. 1917 с. Саха Уобалаһынааҕы чрезвычайнай земскэй мунньах сэкирэтээрэ.
Ойоҕо саха биллиилээх революция иннинээҕи интеллигенин Иннокентий Степанович Говоров (1856-1925) кыыһа Варвара Иннокентьевна (1944 с. өлбүт). Варвара Иннокентьевна Иноземцев өлбүтүн кэнниттэн Кулаковскай Роман Федоровичка (1889-1939) эргэ тахсан хас да кыыһы, биир уолу төрөппүт. Уола чаҕылхай киһи тахсан иһэн Аҕа дойду сэриитэ саҕаланыытыгар ууга түһэн өлбүт.
.as
.as диэн Америка Самоата үрдүк таhымнаах ил домена.
Төрөөбүт күн уратыта
Төрөөбүт күн уратыта диэн этии киһи төрөөбүт күнүттэн тутулуктанан эньиэргийэтэ уларыйарын биллэрэр.
Киһи этин-сиинин туруга, күүһэ-уоҕа, өйө-санаата сыл устата хас күн, ый аайы уларыйан биэрэн иһэллэр. Ордук төрөөбүт күнүн кэнниттэн этэ-сиинэ эрчимирэн, күүһэ-уоҕа эбиллэн, өйө-санаата сытыырхайан ылар кэмнэрдээҕин спортсменнар билэллэр.
Теннисистка Ирина Дементьева төрөөбүт күнүгэр олус тахсыылаахтык оонньоон уруккуттан араа-бараа оонньуур киһитин эрэллээхтик кыайбыта. Кини бу оонньуутугар олус аҕыйах сыыһалары оҥорон уонна үчүгэйдик таба подачалаан кыайыыны ситиспитэ.
Бары спортсменнары кэтээн көрүү түмүгүнэн төрөөбүт күннэрин кэнниттэн ордук таһаарыылаахтык, үрдүк күүрүүлээхтик оонньуулларын быһаарбыттар.
В. И. Шапошникова диэн чинчийээччи 2000 тахса спортка оҥоруллубут ситиһиилэри спортсменнар төрөөбүт күннэригэр тэҥнээн үөрэппит. Итини тэҥэ, кини 1000 тахса кыра оҕолор куорунан уонна күөмэй ыарыытынан элбэхтик ыалдьар кэмнэрин ааҕан тэҥнээбит. Кини быһаарыытынан спортка саамай намыһах көрдөрүүлэр уонна оҕолор элбэхтик ыалдьар кэмнэрэ киһи төрөөбүт күнүттэн иккис уонна уон иккис ыйдарыгар түбэспиттэр.
Киһи төрөөбүт күнүттэн иккис уонна уон иккис ыйдара олус сэрэхтээх, доруобуйаны көрүнэ сылдьар, аһара ноҕуруускаламмат кэмнэринэн ааҕыллаллар. Былыргы эм-том аҕыйах кэмигэр дьон улаханнык ыалдьыылара уонна өлүүлэрэ бу ыйдарга ордук элбэхтик түбэһэллэр эбит. Ол иһин бу ыйдарга киһи олоҕо биир тэҥник, ол аата соһуччу уларыйан эти-сиини, өйү-санааны аһара долгуппакка эрэ баран иһэрэ ордук.
Маннык эккэ-сииҥҥэ буолан ааһар уларыйыылары киһи эдэр, сэнэх эрдэҕинэ аахайбакка аһарарын иһин, кэлин сааһыран истэҕинэ билэр буолан барар. Чинчийээччилэр ааҕан-суоттаан таһаарыыларынан спортсменнар саамай үрдүк ситиһиилэрин уонна оҕолор олох аҕыйахтык ыалдьар кэмнэрэ төрөөбүт күннэриттэн бастакы, онус уонна уон биирис ыйдарга буолбуттар. Бу ыйдарга киһи күүһэ-кыаҕа эбиллэн биэрэн үрдүк ситиһиилэри оҥорор кыаҕа лаппа эбиллэр.
Киһи этин-сиинин туруга хас сыл аайы, төрөөбүт күнүттэн эһиил төрөөбүт күнүгэр диэри хатыланан иһэр. Эт-сиин туруга сорох кэмҥэ эбиллэн, күүһүнэн кэлэрин кэнниттэн мөлтүүр, ахсыыр, сылайар кэмнэрэ кэлэллэр. Киһи эньиэргийэтин уларыйыыта төрөөбүт күнүттэн тутулуктанан кэмиттэн-кэмигэр эбиллэр, көҕүрүүр улахан долгуннары санаталлар.
Чинчийээччи бу кэтээн көрүүлэрин графикка түммүт. (1,22). Бу график үрдээн тахсыыта эньиэргийэ, күүс-уох элбээбитин, онтон аллараа диэки түһүүтэ эньиэргийэ аҕыйаан, эт-сиин мөлтөөн сылдьарын көрдөрөр.
Киһи маннык күүһэ-кыаҕа эбиллэн уонна мөлтөөн биэриитэ долгун курдук хамныыра үөрэххэ экзаменнары туттарыыга уонна күрэхтэһиилэргэ ордук биллэр. Бу кэмҥэ сорох киһи кыахтаах, күүһүрэр кэмэ түбэстэҕинэ экзаменнары, зачеттары соччо ыарырҕаппакка эрэ туттартаатаҕына, күрэхтэһиигэ кыайыылары ситистэҕинэ, сорох мөлтөөбүт кэмэ түбэһэр ыйыгар киһи элбэхтик эрэйдэниэн, уруккутунааҕар мөлтөх түмүктэри көрдөрүөн сөп.
Бу графигынан туһанан киһи эньиэргийэтэ ыйдарынан уларыйан, күүһүрэн эбэтэр мөлтөөн биэриитин табатык сыаналаан туох эмэ эппиэттээх дьыалалары оҥорор кэми салайан биэрэн киһи күүһүрэр-уоҕурар кэмигэр түбэһиннэрии дьыала ордук ситиһиилээх буоларыгар олук уурар.
Төрөөбүт күн хайдах ааһар даҕаны сыл барыта соннук ааһар диэн санаа дириҥ төрүттээҕин бу эньиэргийэ уларыйыытын графига дакаастыыр. Ол иһин хас киһи барыта төрөөбүт күннэригэр санаалара көнөн, тото-хана аһаан атаарыахтарын баҕараллара сөптөөх.
Е.Колодко төрөөбүт күнүн кэнниттэн спорта биллэр улахан ситиһиини оҥорбута.
Саахымакка М.Карлсен төрөөбүт күнүгэр кыайыыны ситиһэн Аан дойду чемпионунан буолбута.
Төрөөбүт күн уратытын, киһи өйүгэр-санаатыгар, күүһүгэр-кыаҕар дьайыытын аныгы спортсменнар, тренердэр күрэстэһээччилэри талан киллэриигэ туһаннахтарына ситиһиилэрэ элбиир.
Туһаныллыбыт литература
1. Журнал «Крестьянка» N 4, 1993.
Кастрис
Кастрис (Castries) диэн Сент Лусия киин куората. Олохтоохторун ахсаана 10,634, агломерацияҕа 37,963 (2001-05-12).
.ar
.ar диэн Аргентина үрдүк таhымнаах ил домена.
Баишев Василий Иосифович
Баишев Василий Иосифович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1915 сыллаахха Дьабыыл нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Сэрии иннигэр Киров аатынан колхуоска бухгалтерынан үлэлээбит. Аармыйаҕа 1942 сыллаахха балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Украинскай фроҥҥа кыргыспыт. Кыргыһыы хонуутугар 1943 сыллаахха өлбүт.
Рядовой Василий Баишев өлбүт күнэ, сирэ быһаарыллыбатах.
Нидерлаан тыла
Нидерлаан тыла (de Nederlandse taal, het Nederlands, Нидерла́ндский язы́к) — нидерлааннар уонна фламандецтар тыллара, герман тылларыгар (арҕаа герман тылларын подгруппата) киирэр.
Нидерлаан тылын сороҕор голландскай эбэтэр фламандскай дииллэр. Дьиҥэр ити нидерлаан тылын диалегын бөлөхтөрүн ааттара. Голландия диэн Нидерлаанда уобалаһа, Фландрия — Бельгия уобалаһа.
Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.
Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Хатылы нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маҥнайгы Харбала.
Улуус кииниттэн 9 км илин диэкки «Халыма» суолунан.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 749 киһи (2007 сыл).
Нэhилиэк дьаhалтатын баhылыга - Атласова Ульяна Николаевна
Сигэлэр
Якутская АССР. Словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Дириҥ (Хоптоҕо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)
Дириҥ — Чурапчы улууһун Хоптоҕо нэһилиэгин киинэ.
Риверсайд
Риверсайд (Riverside):
Алдан улууһа
Алдан улууhа диэн Саха Республикатын улууhа. Улуус киинэ Алдан куорат.
Демография
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 47831 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1905 киһи (3,86%), нууччалар — 38868 киһи (78,77%), украйыыннар — 2712 киһи (5,50%),  эбэҥкилэр - 2028 киһи (4,11%), татаардар — 635 киһи (1,29%) уонна атын омуктар — 3198 киһи (6,47%).
Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Алдан улууһун каартата (бөһүөлэктэргэ уонна нэһилиэктэргэ киирбэтэх территория өҥө суох)
Айылҕата
Улуус сиригэр Суннаҕын-Силигир уонна Үөһээ Амма диэн ааттаах харыстанар эркээйи сирдэр бааллар.
.at
.at диэн Аустрия үрдүк таhымнаах ил домена.
Холокост
Холокост, сороҕор Шоа (השואה) — диэн ааттанар, Нацистскай Германия Аан Дойду иккис сэриитигэр дьону өлөрөр бириэмэтигэр буолбута. Быһа холоон алта мөлүйүон дьэбириэйдэри өлөрбүттэрэ,   ол курдук араас биричиинэнэн өлөрбүттэрэ эмиэ киириллэр, ол курдук цыганнар, гомосексуаллар, Иегова итэҕэйэччилэрэ). Элбэх өттө геттоҕа ууруллубуттара, концентрационнай лааҕырдарга өлэлэтиллибиттэрэ уонна ол кэнниттэн газовай каамераҕа өлөрүллүбүттэрэ.
Тоҕо дьэбириэйдэри өлөрбүттэрэй
Европаҕа дьэбириэдэр утары абааһы көрөллөрө урут уруккаттан баар этэ Элбэх киһи дьэбириэйдэр бары наһаа баайдар, дьоҥҥо сыһыаннара куһаҕан уонна атын омуктары кытта сатаан олорботтор диэн толкуйдууллара. Маннык боростуой идеялар Германияҕа 1800-с сылларга олус популярнай этэ уонна атын дойдуларга эмиэ. Гитлер Австрияҕа ол бириэмэҕэ төрөөбүтэ уонна ол идеялары ылбыта, уонна экономическай проблемалары уонна Германия уонна Австрия Аан дойду бастакы сэриитигэр хотторуутугар дьэбириэйдэри буруйдуура. Элбэх дьон ону кытта сөбүлэһэрэ, уонна нацистары өйүүрдэрэ.
Өлүүлэр
Бу аллараа суруллубут сыыппаралар толорутук биллибэттэр, тоҕо диэн үксүгэр ким да ханна да суруйбат этэ. Элбэх учуонайдар сөбүлэспит сыыппаралар маннык:
Дьэбириэйдэр Давид сулуһун көстөр сиргэ кэтэ сылдьыахтаах этилэр, Саба түһэннэр поеһынан концентрационнай лааҕырдарга ыытыллыбыттара. Дьэбириэйдэр үксүлэрэ Польшаттан уонна ССРС сириттэн сылдьаллар этэ.
Мөлүйүөнүнэн дьэбириэйдэри газовай каамераларга өлөрөллөрө, сорохтору тыыннаахтыы уматаллара, уонна мээнээх ытан өлөрөллөрө.
Атын өттүттэн дьон баара, дьэбириэйдэри саһыарар уонна Холокост утары охсуһар
Холокост аккастааһына
Сорох дьоннор Холокост төрүт да буолбатаҕа диэн этэллэр, эбэтэр сыыһа суруллубут диэн этэллэр. Маны Холокост аккастааһына диэн биллэр. . Европа дойдуларын үксүгэр Холокост буолбатаҕа диир сокуону кэһии буолар. .
Үргэл
Бу тыл хас да суолталаах
Мүрү нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Мүрү нэһилиэгэ. Нэһилиэк киинэ — Бороҕон.
Дьокуускайтан 124 км хотугулуу-илин диэки Мүрү алааска сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 7 006 киһи (2007 сыл), Мүрү алааһын нэһилиэнньэтэ — 8 235 киһи (2007 сыл).
.aw
.aw диэн Аруба үрдүк таhымнаах ил домена.
Биибилийэ
thumb|330px|[[Гутенберг биибилийэтэ.]] Биибилийэ диэн иудаизм уонна христианизм сүрүн ытык суруйууларын хомуурунньуктара. Биибилийэ элбэх битиктэртэн турар. Кинилэр Эргэ уонна Саҥа Ыйаахтарга арахсаллар. Эргэ Ыйаах битиктэрэ былыргы иврит тылынан суруллубуттара. Саҥа Ыйаах битиктэрэ былыргы грек тылынан суруллубуттара.
.ax
.ax диэн Аланд үрдүк таhымнаах ил домена.
Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Хайахсыт нэһилиэк (урукку аата Иккис Хайахсыт). Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Туора Күөл.
Улуус кииниттэн 47 км. соҕуруу диэкки сытар, Таатта үрэх баһыгар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 580 киһи (сыл).
1990 сыллардаахха манна Өлүөнэттэн уу ситимэ тутуллан түмүктэммитэ. Сайын уу Тааттаҕа кутуллар.
Устуоруйата
Боотурускай улууска 2-с Хайахсыт нэһилиэгэ 1835 сыллаахха баар буолбут.
Эбии маны көр
Бастакы Хайахсыт
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Иззи
Иззи (Izzy) — 1996 сыллаахха АХШ Атланта куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXVI оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта.
Хайдах баар буолбута
Бу ымыыны тэрийээччилэр компьютер көмөтүнэн оҥорорго быһаарыммыттар. Ханнык да харамайга майгыннаабат дьикти буолан тахсыбыт. Маҥнайгы көрүҥэ айаҕа да, мунна да суох, атах сыгынньах эбит. Өр кэмҥэ ити бастакы оҥоһугу ситэриигэ элбэх киһи үлэлээбит. Ол түмүгүнэн улахан айахтаах, Олимпия оонньууларын тиэрбэстэрин илдьэ сылдьар кутуруктаах, үрүҥ тарабах үтүлүктээх уонна бачыыҥкалаах буолан тахсыбыт. Кэлин тииһэ суох гыммыттар, ол оннугар хараҕар сулус быһыылаах чоҕулу эбэн биэрбиттэр.
Ким да ханнык да харамайга майгыннаппатаҕын иһин кинини тэрийээччилэр Иззи, ол аата англия тылыттан What is it? диэн этии («Тугуй бу?») кылгатыытынан ааттаабыттар.
Бу ымыы Олимпия оонньууларын ханнык да кэмнээҕэр табыллыбатаҕынан ааҕыллар.
Уһун Күөл (Чурапчы улууһа)
Уһун Күөл — Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгин киинэ.
Иисус Христос
thumb|left|Исус мозаикаҕа. [[Sant'Apollinare Nuovo базиликата, Равенна, Италия.]] Исус Назареттааҕы эбэтэр Иисус Христос (Ἰησοῦς Χριστός) (7-2 б.э.и. Бэтлэhэм, Иудея — 26-36 Голгота, Иудея) диэн Христианизм сүрүн киhитэ уонна христианнар үгүстэрэ итэҕэйэринэн, Таҥара уола уонна сирэйдэниитэ.
Ислаамҥа Корааҥҥа Иса диэн ааттанар уонна көрбүөччүнэн ааҕыллар. Сорох атын да итэҕэллэргэ тутаах суолталаах киhинэн ааҕыллар.
Аатын суолтата
Иисус — былыргы дьэбириэйдэр ישוע (Йешу́а) диэн ааттарын былыргы гириэк тылынан суруллуутун Ιησούς билиҥҥи нуучча сыаркаба итинник ааттыыр. Йешуа диэн аат יהושע [Йеhошу́а] диэнтэн кылгатыллыбыта (икки олохтоох — «Йеhова» уонна «Быыһаныы»). Патриарх Ньыыкан реформатын иннигэр нууччалыы биир «и» буукубалаах суруллар эбит: «Iсус». Ньыыкан гириэк барылыгар чугаһатан «Iисус» диэбит.
Йеһошуа — былыргы дьэбириэйдэргэ тарҕаммыт аат. Дьэбириэйдэргэ сирдэрин төннөрөргө төһүү буолбут киһи, Моисей үөрэнээччитэ Йехошу́а бин Нун (барыллаан б.э. инн. XV—XIV үйэлэргэ олорбут) диэн ааттаах этэ, синод нууччалыы тылбааһынан Иисус Навин.
Христос — христианнар көрөллөрүнэн Иисус оруолун көрдөрөр хос аат. диэн гириэк аата ивриттэн משׁיח (Маши́ах) арамей тылыттан משיחא (Меши́ха) диэн тыллар тылбаастара. Суолтата «таҥара талыыта» (помазанник, мессия).
.az
.az диэн Азербайдьан үрдүк таhымнаах ил домена.
Айаан харыйата
Айаан харыйата  — харыйа көрүҥэ, Саха сирин соҕуруу өттүгэр үүнэр. Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт Сибиир харыйатыттан уратыта — инньэтэ хаптаҕай, өҕүллүбүт, лабааҕа веер курдук үүнэр. Инньэтин үөһээ өттө хараҥа от күөҕэ, кылабачыгас, аллараа өттө сырдык икки дьураалаах, онон мас халлаан күөхтүҥү өҥнөнөн көстөр.
Бястинов Гаврил Михайлович
Бястинов Гаврил Михайлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Карлебизе сэлиэнньэ (Германия, Бранденбург (Brandenburg) сирэ) кытыытыгар көмүллүбүт.
Михаил боппосов
Михаил Боппосов
Боппосов Михаил — Таатта улууһун Уолба нэҺилиэгин олохтооҕо. Кини интернет ситимигэр күүстээхтик биллибит дьыалата диэн балбааҕынан иҥин-араас скульптура оҥорорунан киэҥник биллбит киһи. Билигин пенсионер ыраатта совхозка механигынан уонна тырахтарыыһынан үлэлээбитэ.
Бастакы үлэлэрэ
Бастакытын 2011 сыллаахха балбааҕынан танка оҥорон холонор.
Үлэлэрэ
Аны хас сыл аахсын Михаил Боппосов Саҥа Дьыл кэлэр символун балбааҕынан оҥорон таһаарар:
Миопия (ырааҕы мөлтөхтүк көрүү)
Ыарыы өйдөбүлэ
Миопия (харалҕана, ырааҕы көрбөтө) – бу харах ыарыыта, ырааҕы мөлтөхтүк көрүү, ол эрээри чугаһы быдан үчүгэйдик көрөөһүн буолар. Киһи көрөр ойуута харах сетчаткатыгар буолбакка иннигэр буолар. Ол иһин дьоннор ачыкы,линза кэтэллэр. Бу ыарыы сыыйа-баайы сайдан иһэр, эмтээбэтэххэ киһи көрбөт буолуон сөп. Ордук миопия сайдааһына харах мөкүнүгэ олус түргэнник улаатарыттан буолар, ол иһин о5олорго 7 саастарыттан 18 саастарыгар дылы биллэр, онтон улааттахтарын аайы сайдан иһэр. мини|241x241пкс
Ыарыы төрүөтэ
Маны таһынан дьиҥ харалҕан уонна албын харалҕан диэннэргэ арахсар.
Ыарыы истиэпэнэ
Үрдүк миопия −15, −20, −30 D дылы тахсыан сөп.
Диагностика
Харах бырааһа эбии маннык ньыманан чинчийэр:
Сэрэтии
Ону таһынан аскар элбэх фрукта уонна оҕуруот аһын киллэр. Ретиноллаах (витамин А) и аскорбиновай аһыылаах: черника, моркуоп, шпинат, банан, цитрусовайдар, моонньоҕон, облепиха, сарбанньах уо.д.а.
Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
350px|thumb|right|Дириҥ сэлиэнньэ куйаартан көстүүтэ Хоптоҕо нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дириҥ.
Улуус кииниттэн 25 км соҕуруу диэкки сытар. Мэлдьи сырыылаах суол.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1200 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Дириҥ — 1146, Улахан Эбэ — 54 киһи.
Сигэлэр
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Гуатемала (куорат)
Гуатемала (толору аата, La Nueva Guatemala de la Asunción; кылгастык Guatemala эбэтэр Guate) диэн Гуатемала Республикатын киин уонна ордук улахан куората. Гуатемала департаменын киин куората. Орто Америка уонна Кариб ордук улахан куората.
Саа
right|thumb|300px|Буруоҥка уостаах чокуур саа Саа — гладкоствольнай эбэтэр комбинированнай, икки илиигинэн тутар уонна сарыҥҥар прикладын анньан баран ытар сэп. Саалар арахсаллар гладкоствольнайдарга (үксэ билигин булт саалара), нарезнойдарга (бинтэпкэлэр) уонна пневматическайдарга ("воздушкалар"). Билигиҥҥи кэмҥэ, «саа» диэн тылынан дьоннор гладкоствольнай, доруоп саалары өйдүүллэр.
Былыргы саалар оҥоһуулара
Саа чаастара: тимир уос, саа маһа (приклада эмиэ), сомуог уонна чуумпур.
Биир миэтир курдук уһуннаах уостар, бүтүүтүгэр кыратык кэҥииллэр, сорох саалар онноҕор боруоҥкалаах буолаччылар, доруобу кутар дөбөн буоллун диэн. Калибрдара 10,71-н 26,72 мм диэри буолаллар.
Сомуогтара фитильнай эбэтэр чокуур.
Саа маһын орех мастан быһан оҥороллор.
Тимир чуумпурун уос анныгар баар хайаҕаска кистииллэр.
История
Бастакы саалар XIV-с үйэ ортотугар баар буолбуттара. XIX-с үйэҕэ нарезной ытар сэп тарҕаммытын кэнниттэн, гладкоствольнай саалар армиялар сэбилиниилэртэн сүтэн хаалбыттара.
Ол даҕаны, АХШ армията Бастакы Аан Дойду сэриитигэр, Винчестер модель 1897 помповай сааны ситиһиилэхтик туттубуттара. Траншея сэриитигэр, чугас (50 м) бөдөҥ доруобунан ытар саа көннөрү бинтиэпкэттэҕэр ордугун булбуттара.
Булт саалара
Сахалар түҥ былыргыттан бултаан-алтаан айахтарын ииттэн кэллэхтэрэ. Онон да буоллаҕа буолуо, булт тэрилин-тээбиринин харыстаан, кичэллик сыһыаннаһаллара. Үчүгэй, үтүө уус оҥорон биэрбит саатын-саадаҕын харыстаан, өр кэмҥэ илдьэ сылдьан, көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ тиэрдэллэрэ. Биллэн турар, көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ бэриллэр саа-саадах үчүгэй, тупсаҕай оҥоһуулаах эрэ буоллаҕына өр туттуллар. Үгүс дьон биһирэбилин ылбыт саа араастара: Түмүк быһыытынан эттэххэ, хайа баҕарар сааны таларга, аҥардас кини характарыыстыкатын эрэ көрөн талбакка, оннук сааны туттан нэмин билбит киһиттэн сүбэ ылар тоҕоостоох, туһалаах буолуо.
Ляхов арыылара
400px|мини|справа|Ляхов арыылара куйаартан көстүүлэрэ Ляхов арыылара — Лаптевтар уонна Илин Сибиирдээҕи байҕаллары араарар Саҥа Сибиир арыыларыттан соҕурууҥҥу түөрт арыы: Уопсай иэннэрэ 6650 кв. км. Саҥа Сибиир арыыларыттан Санников силбэһиитэ араарар, онтон материктан Миитэрэй Лаптев силбэһиитэ.
Кыра термокарст күөл дэлэй. Казак Меркурий Вагин 1712 сыллаахха арыйбыта. 1770 сыллаахха мамонт уҥуоҕунан эргинэр атыыһыт Уйбаан Ляхов аатын иҥэрбиттэрэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
.ba
.ba диэн Босния уонна Херцеговина үрдүк таhымнаах ил домена.
Нассау
Нассау:
Уруулар ааттара
Туһаныллыбыт сир
Б.Н.Попов «Ыал быһаарыылаах тылдьыта» (Саха сирэ» хаһыат, 03.10.2002 с).
.bb
.bb диэн Барбадос үрдүк таhымнаах ил домена.
.be
.be диэн Бельгия үрдүк таhымнаах ил домена.
Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Улуус кииниттэн 59 км соҕуруу диэки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 560 киһи (2007 сыл). Мэлдьи сырыылаах суол.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Бэрэ (Чурапчы улууһа)
Бэрэ — Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
.bf
.bf диэн Буркина Фасо үрдүк таhымнаах ил домена.
Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын уопсастыбата
Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын уопсастыбата (Якутское сельскохозяйственное общество, ЯСХО) — Саха сиригэр XX үйэ саҥатыгар баар буола сылдьыбыт, тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга туһуламмыт, саҥа сатабыллаах бааһынайы иитэн таһаарар соруктаах уопсастыба. Хамсааһыны оччотооҕу Саха сирин интэлигиэннэрэ Күлүмнүүр, Дмитриев С. Я., Климовскай С. А., Афанасьев М. А., Михалевич С.Ф, Слепцов В. Я. уо.д.а. көҕүлээбиттэрэ.