cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тыл уларыйар
Омук бэйэтэ сайдан, үлэлээн-хамсаан экономикатын оҥостубакка атын омуктан киллэриннэҕинэ, ол омук тылын үөрэтэригэр тиийэр. Саҥа омук тыллара омук бэйэтин тылларын үтүрүйэннэр, сорох тылларын солбуйаннар, холбуу туттуллан иһэллэр.
Биирдиилээн да буоллар омук тылыгар саҥа тыллар киирэн иһэллэр. Экономиката сайдыыта суох омук тыла саҥа омук үлэтин-хамнаһын, үөрэҕин тылларынан эбиллэн, туттуллубат буолан сыыйа туораан биэрэн иһэригэр тиийэр.
Саха Сиригэр саҥа омук үөскээн иһэр чинчитэ биллибитэ ыраатан эрэр. Арай бу омук саха диэн ааттаах буолара дуу эбэтэр атын, якут, сахаляр эҥин диэн ааттанара дуу, өссө чуолкайдана илик. Тыл үөрэхтээхтэрэ сахалар былыргы олохторун кэпсээннэрин остуоруйа диэн ааттыылларын саҥа булбут "устуоруйа" диэн тылга уларытаннар саха омук үйэтэ уһууругар улахан куһаҕаны оҥороллор. Ол курдук былыргытын умнубут омук эстэрин, симэлийэрин бары билэллэр.
Икки омук холбоһон саҥа омугу үөскэтэр кэмнэригэр кинилэр саҥарар тыллара эмиэ холбоһоннор буккуур тылы үөскэтэллэр.
Саҥарыллыыта боростуой тыллар манна уруттаан туһаныллар кыахтаналлар. Билигин саамай кылгас туоһу этии: «Чэ»,- диэн сахалыы төрүттээх тыл саҥа омук уопсай тыла буолара билиҥҥиттэн саарбаҕа суох буолара билиннэ. Дьон бары арыгы иһээри тиэтэйдэхтэринэ: «Чэ»,- диэн этэ охсор буоллулар.
Дьон-аймах уһун олохторун кэмигэр үгүс элбэх омуктар үөскээн, тэнийэн бараннар, эстэн, суох буола симэлийэн хаалаллар. История чахчылара бигэргэтэллэринэн, сорох омуктар бэйэлэрин төрөөбүт тылларын, итэҕэллэрин уларытаннар атын омук буолан хаалар түбэлтэлэрэ бааллар. Болгардар 7-с үйэ бүтүүтүгэр диэри Арҕааҥҥы түүрдэр каганаттарыгар киирсэр эбиттэр, онтон соҕуруу славяннар биистэрин кытта холбоһоннор славян норуота буолан хаалбыттар. Кинилэр ити холбоһууларыгар бэйэлэрин төрөөбүт тылларын сүтэрэн, уларытан кэбиспиттэр уонна атын христианскай итэҕэли ылыммыттар. (1,87). Бэйэлэрин урукку омуктарыттан болгардар диэн ааттара эрэ ордон хаалбыт.
965 сыллаахха нуучча кинээстэригэр сэриилэһэн кыаттаран баран хазардар түүр омуктара христианскай итэҕэли ылынаннар нууччалардыын холбоспуттар. Кэлин кинилэртэн сорохторо омуктарын уларытан казактар диэн ааттанар буолбуттар. (1,90).
«Тыл үөскүүрүн уонна эволюциятын үөрэтиигэ» диэн үлэтигэр филологическай наука кандидата И. Н. Новгородов омук тыла сыыйа уларыйан иһэрин бэлиэтиир. Тыл уһун кэрдиис кэм түмүгэр уларыйан-уларыйан, өйдөммөт буолар. Холобур, биһиги эрабыт ааҕыллыан тыһыынча сыл иннигэр баар буола сылдьыбыт Кытай былыргы веньянь суругун-бичигин тылын билиҥҥи Кытай дьоно өйдөөбөт буолбуттарын түмүгэр судаарыстыба бэйэтин уураахтарыгар, дьаһалларыгар ол тылы туттубат буолбут. (2,32).
Ханнык да омук уларыйан барыыта түргэнник, биир эмэ киһи үйэтигэр буола охсубата биллэр. Омук сыыйа уларыйан, атын омук буолан барыыта, саҥарар тылыттан биирдии эмэ төрүт тылы сүтэрэн эбэтэр атын омук тылынан уларытан барыыттан саҕаланан баран иһэрэ быһаарыллар. Омук төрүт тылларын биир-биир сүтэрэн, атын омук тылынан солбуйан иһиитэ, сыыйа-баайа бу омук саҥарар тылын уларытан, атын омук буолан иһиитигэр тириэрдэр. Ол түмүгэр омук бэйэтин атын омукка сыыйа кубулутан иһэр. Бу уларыйан иһии элбэх көлүөнэлэр солбуллууларыгар баран иһэр буолан биир көлүөнэ дьоҥҥо биллибэккэ хаалар.
Омук тылын саппааһын үс улахан бөлөхтөргө араарыы кэнниттэн омук бэйэтигэр ураты сыhыаннаах тылларынан бастакы бөлөх тыллар буолаллар. Ити тыллар омугу бэйэтин уонна омук дьоно бэйэ-бэйэлэригэр хардарыта сыhыаннарын арааран көрдөрөр тыллар буоланнар, бу омук уратытын, ол аата дьиҥнээх бэйэтин көрдөрөллөр уонна уратыларын быһаараллар. Бу тыллары омук бэйэтин төрүт тылларынан ааттыахха сөп. Бу тыллар уларыйыылара омугу бэйэтин уларытан, атын омук оҥорон кэбиһэллэр.
История науката билинэринэн суох буолан, сүтэн хаалбыт омуктар элбэхтэр. Ол омуктар бары суох буолан, «Тыал буолан» хаалбаккалар саҥарар тылларын уларытан атын омук буолбуттарыгар сөптөөх. Хунн омуктар Европаҕа тиийэн симэлийэн хаалбаккалар, славян омуктар буола уларыйбыттарын тыл үөрэхтээхтэрэ сотору дакаастыахтарын сөп.
Омук тылын үгүс өттө, 30 бырыһыаныттан ордуга атын омук тыла буоллаҕына, омук бэйэтэ уларыйарыгар тиийэр кэмэ кэлэр. Бу быһаарыы В. В. Радлов саха тылыгар ханнык омук тыллара холбуу киирсэ сылдьалларын аахпыт ахсааныгар олоҕурар. Ол курдук академик В. В. Радлов быһаарыытынан саха омук тылын уопсай саппааһыттан 32,5 бырыһыана түүрдүү төрүттээх, 25,9 бырыһыана — монголлуу, онтон 41,6 бырыһыана биллибэт төрүттээх тыллар эбиттэр. (3,25). Омук тыла уларыйыытыгар төрүт тыллара уруттаан уларыйар буоллахтарына омук бэйэтин уларыйыыта өссө түргэтиир.
Билигин сахалар нууччалардыын бииргэ олорбуттара түөрт сүүсчэкэ сыл буолан эрэр. Бачча кэм устата саха тылын саппааһыгар төһө нуучча тыла киирбитэ чуолкай биллибэт. Сайдыыны, үөрэҕи аҕалар тыл буолан лаппа элбээбит да буолуон сөп. Үөһээ аҕалыллыбыт сыыппаралары тэҥнээн көрдөххө, омук тылын 30 бырыһыаныттан ордуга уларыйдаҕына, омук бэйэтэ уларыйара чуолкай буолара быһаарыллар. Былыргы дьыллар мындааларыгар саха омук монгол тыллаах омуктуун холбоһон олорууларын кэнниттэн ордук сайдыылаах түүр омук тыла баһыйан түүрдүү саҥарар буолбут.
Билигин Саха Сиригэр олорор дьонтон 400-чэ тыһыынча киһи сахабын диэн суруттарар. Балартан төһө киһи бэйэтин ийэтин «Ийэ», онтон аҕатын «Аҕа» диэн ыҥырара биллибэт. 60-с, 70-с сылларга төрөөбүт оҕолор төрөппүттэрин итинник ыҥыраллара биллэр. Онтон хойуккулар үгүс өттүлэрэ төрөппүттэрин нууччалыы да ааттыыр буолуохтарын сөп.
Бэйэтин төрөппүт ийэтин — «мааманан», аҕатын — «паапанан», эһэтин — «деданан», онтон эбэтин — «бабанан» ааттыыр киһини, ханнык омук киһитэ кэллиҥ? — диэн ыйытыахха сөп. Киһибит хас саҥарар тыла үксэ нууччалыы буоллаҕына, саха омук киһитэ буолбат. Сахалар ааппыт эрэ омукпутугар хаалан хаалара чугаһаан иһэр.
Икки омук холбоһууларыттан саҥа үөскээн иһэр омук киһитэ итинник, икки омуктуу буккуур саҥалаах буолан тахсар. Саҥа омук киһитэ хайа да төрүт омуктарын итэҕэллэрин уонна үгэстэрин билиммэт буолуута бу омуктар олохторун оҥкула уларыйан барыытыгар тириэрдэр. Ити быһаарыыга олук буолар бэлиэнэн төрөөбүт тылын билбэт киһи бэйэтин омугун итэҕэлин уонна үгэстэрин билбэт.
Коммунистар бэйэлэрин коммунизмнарын итэҕэлин киллэрээрилэр атын итэҕэллэри барыларын үлтү сынньыбыттара, хампы тэпсибиттэрэ. Ол дьыалаҕа ордук кыһанан кыра омуктар итэҕэллэрин букатын суох оҥорбуттара. Онтон православнай итэҕэли фашистары кытта сэриигэ көмөлөһөр диэннэр, сэрии кэмигэр чөлүгэр түһэрбиттэрэ. Сахалар оччотооҕу салайааччылара норуот төрүт итэҕэлин кыайан көмүскээбэтэхтэрэ.
— Маама диэн тыл сахаларга туора омук тыла. Бу тыл нууччалары үтүктүү быһыытынан саха тылыгар киирэн иһэр. Манна нуучча тылын аһары хайҕааһын улахан оруолу ылара саарбаҕа суох.
— Аныгы оҕолор бары аһары «потребительскэй» укулуоннаах иитиллэн тахсар буолан иһэллэр. Кинилэргэ «маа» диэн саҥарыы дорҕооннорунан ордук чугас. Холобур: ынах маҕырааһына саха дьонноругар оруобуна итинник «көрдүүр» өйдөбүлү биэрэр саҥа дорҕооно буолар. Таһырдьа ынах маҕырааһына, ынаҕы аһатарга сөп буолбутун биллэрэр.
Саха омук олоҕун оҥкулун сүтэрэн эрэрин ити төрүт тылларын симэлитэн, сүтэрэн, атын омук тылынан солбуйан эрэрэ бэлиэтиир. Бэйэтин норуотун итэҕэлин, олоххо үгэстэрин билбэт киһи норуотун харыстыыр санаата букатын суох буолара саарбахтаммат даҕаны.
Саха тылын мөлтөөһүнэ, сахалыы итэҕэл суох буолуута, «ийэ» уонна «аҕа» диэн баар-суох тылларбытын суох буолууга үтүрүйэр. Сахалыы итэҕэли чөлүгэр түһэрэн төнүннэрии ити мөлтөөбүт тылларбытын төттөрү оннуларыгар аҕалтыыр. (4,67).
Auticon (тэрилтэ, Германия)
Auticon — ниэмэстэр фиирмалара, ИТ-консалтинг өҥөлөрүн оҥорор. Үлэҕэ аутистиическай спектрдара кэһиилээх дьону ыларынан биллибит. Бэйэтин үлэтин түмэт урбааны кытта ситимниир. Фиирма оҥорор өҥөлөрө: хаачыстыбаны хааччыйыы, куод статиическай анаалиһа, иһитиннэрии улахан кэриҥин  уонна уустук информационнай систиэмэлэри кытта үлэ.
Хампаанньа 70 үлэһиттээх, онтон икки кыммыт үһэ аутистиическай спектрдарыгар кэһиилээхтэр. Хампаанньа бас офиһа Берлинҥа баар, атын куораттарга бэрэстэбиитилистибэлэр эмиэ бааллар — Мюнхенҥа, Дюссельдорфка, Франкфуртка, Штутгартка уонна Гаамбурга Auticon 2011 сыллаахха Ananda Social венчур пуондатын көмөтүнэн тэриллибитэ, Ananda Social бөдөҥ акционерынан хаалбыт. Хампаанньаны тэрийии - Дирк Мюллер-Ремус санаата, уола ыйыллыбыт ыарыынан ыалдьар эбит. Мюллер-Ремус аутизмнаах дьону ИТ-консалтинг эйгэтигэр үлэлэтэр Бельгия Passwerk хампаанньа опытын туһаммыта. Auticon ситиһиилэрин кэннэ итинник практика аан дойдуга тарҕаммыта. 2013 сыллаахха Auticon туһанар оробуочай моделын  G8 Social Impact Investment Forum билиһиннэрбиттэрэ.
Квинарий
Квинарий (quinarius — «биэс», биэс асс) — Былыргы Римнэ бытархай үрүҥ көмүс манньыат.
Манньыат үөскээһинэ
Биһиги эрабыт иннинэ 269 сылтан, III үйэ иннинэ оҥоһуллубута.
Биһиги эрабыт иннинэ 217 сылтан сыаната 5 асс (бу мантан кини аата уонна бэлиэтэ үөскээбитэ — римскай сыыппара V эбэтэр  V ), онтон — 8 асс. Үрүн көмүс квинарий кыһыл көмүс квинарийтан уратыта буолар — кыьыл кемус квинарий манньыата 200 асс сыаналаах.
Квинарий ыйааһына 1,5 грамм уонна мээрэйэ 15 мм. Манньыатаҕа сирэй еттутугэр (аверс) император ойоҕоһуттан көстүүтэ ойууламмыт, кэлин еттугэр (реверс) — Виктория таҥара ойуута баара. Легионердар хамнастарын квинарийынан ылаллара. Саллааттар укта сылдьалларыгар табыгастаах буоллун диэн кыра мээрэйдээх эбит. Боростуой дьонно квинарий улаханнык суога, дэнник кестере.
Томас Эдисон
Томас Алва Эдисон (Thomas Alva Edison; Олунньу 11 күнэ 1847, Майлен (Milan), Огайо штат — Алтынньы 18 күнэ 1931, Вест Оранж (West Orange), Нью-Джерси штат, АХШ) — Аан дойдуга биллэр, Эмиэрикэ биир сүдү саҥаны айааччыта (изобретатель), уопсайа 1093 тэрилгэ АХШ патенын ылбыт. Саҥа оҥоһуллубут тэриллэрэ сүрүннээн электрикаттан үлэлииллэрэ. 1878 с. «Эдисон электрик лайт компани» компанияны тэрийбит. 1892 с. «Томсон-Хьюстон электрик» компанияны кытта холбоһон баран «General Electric» корпорация тэриллэр.
Уустарабыс
Алексеев Семен Григорьевич (23.12.1900—1995) — Уустарабыс, олоҥхоһут, алгысчыт, улуу муҥхаһыт, отоһут, мас ууһа.
Абрамов Николай Алексеевич
200px|thumb|right|Кынат Абрамов Николай Алексеевич — Кынат (1868—1941), биллиилээх олоҥхоһут, ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.
Уустарабыс
Олоҕун олуктара
1900 сыллаахха ахсынньы 23 күнүгэр Солоҕоон нэһилиэгэр (билиҥҥи Горнай улууһун) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Сэрии сылларыгар (1943—1944) Иркутскайдааҕы тирии собуотугар үлэлээбитэ. Эдэр эрдэҕиттэн муҥхаһытынан биллэрэ. .
Абрамов Николай Алексеевич
Олоҕун олуктара
1868 сыллаахха Илин Хаҥалас улууһун Иккис Наахара нэһилиэгэр төрөөбүт.
Уустарабыс
Олоҕун олуктара
Олоҥхоһуттар ортолоругар улааппыта, ол гынан баран кырдьар сааһыгар олоҥхоһут буолбута.
Абрамов Николай Алексеевич
Олоҕун олуктара
«Көҥүл Быырай», «Тойон Ньургун» уонна «Харалаан Мохсоҕол» олоҥхолор кини тылыттан суруллубуттар.
Уустарабыс
Олоҕун олуктара
Кинорежиссер А. Романов «Орто дойду» киинэтигэр консультаннаабыта.
Абрамов Николай Алексеевич
Олоҕун олуктара
Ону таһынан хас да остуоруйа: «Таал-Таал эмээхсин», «Бэйбэрикээн эмээхсин», «Бүүкээнниир Ыаһах». Репертуара дириҥ ис хоһоонноох уонна уус-уран ойуулаах.
Уустарабыс
Олоҕун олуктара
1995 сыллаахха өлбүтэ.
Абрамов Николай Алексеевич
Олоҕун олуктара
Николай Алексеевич Абрамов – Кынат 1861 с. Мэҥэ Хаҥалас (урут Илин Хаҥалас уонна Мэҥэ диэн икки тус-туһунан улуустар этэ), улууһугар 2-с Наахара нэһилиэгэр быстар дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ. Аҕата Алексей Яковлевич Абрамов, ааттыын Балыксыт Бакыныар диэн дьадаҥы киһи, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан дьиэ кэргэнин иитэн олорбут. Ийэтэ Биэрэ, Мэҥэ улууһун Алтаныттан төрүттээх Макаровтар кыыстара, Ньоҕорулла уонна Өлүөс диэн Мэҥэ Алтаныгар киэҥник биллибит ойууттар балтылара. Ийэлэрэ бэртээхэй ырыаһыт, олоҥхоһут, остуоруйаһыт уонна ааттаах күсчүт, туойтан араас иһити оҥорор идэлээх буолан, дьоҥҥо-сэргэҕэ, чугас ыалларыгар ытыктабылга сылдьар талба талааннаах эбит.
Испиэскэ
Испиэскэ, кальций гидроксиида (Гашеная известь) — химия эттигэ, күүстээх основание. Үрүҥ бороһуок, ууга мөлтөхтүк суураллар.
Мэччирэҥ
Мэччирэҥ - (нууч. пастбище) сайын сүөһү аһыыр хонуута.
Испиэскэ
Ылыллыыта
Кальций оксидын (негашёная известь) ууну кытта булкуйан ылаллар: <DIV STYLE="margin-left:3em;">CaO + H2O → Ca(OH)2</DIV>
Уустарабыс
Айар олоҕо
1986 сыллаахха Чөркөөххө ыытыллыбыт П. А. Ойуунускай күннэригэр анаммыт олоҥхоһуттар күрэхтэригэр кыттан бастаабыт.
Абрамов Николай Алексеевич
Олоҕун олуктара
Бакыныар Алаадьы Бүөтүр, Кынат Ньукулай уонна Бөллүргэй Бүөтүр диэн үс уоллаах уонна хас даҕаны кыргыттардаах эбит. Түөлбэтин дьоно ахталларынан, ийэлэрэ Биэрэ оҕолорун олоҥхолуурга, ыллыырга уһуйбут. Уолаттар чуор куоластаах, уус тыллаах дьон буола улааппыттар.
Мэччирэҥ
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Уустарабыс
Айар олоҕо
Уустарабыс 3 олоҥхону айан толорбутуттан «Күөх көҕөччөр аттаах Бэрт оҕо Дьэбириэлдьин Бэргэн», «Чөҥөчөк оҕонньор, Төҥүргэс эмээхсин» олоҥхолоро магнитофоҥҥа уһуллан, сурукка түһэриллэн бэчээттэнэн тахсыбыттар.
Абрамов Николай Алексеевич
Олоҕун олуктара
Абрамовтар, төһө да кыамматтарын-түгэммэттэрин иһин, кыһыҥҥы тымныы киэһэлэргэ остуоруйа, олоҥхо кинилэр аас-туор олохторун саататара чахчы. Оҕолор маҥнай ийэлэриттэн «Таал-таал эмээхсин», «Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин», «Мэник Мэнигийээн», «Чаачахаан-Чаачахаан», «Саһыл уонна Бөрө» уо.д.а. остуоруйалары истибиттэр. Кынат кэлин бу остуоруйаларын сурукка-бичиккэ биир дойдулаахтара учууталлар П.Т.Степанов, В.Р.Уломжинскай, Г.Наумовскай суруйан институт архыыбыгар туттарбыттара, үгүстэрэ научнай хомуурунньуктарга киллэриллэн тураллар.
Уустарабыс
Ыллаабыт олоҥхолоро
Магнитофоҥҥа уонна видеоҕа уһуллубут суруйуулар ЯНЦ архивыгар уонна Култуура министерствотын архивыгар бааллар.
Абрамов Николай Алексеевич
Олоҕун олуктара
Кынат олоҥхолуурга аан маҥнай ийэтиттэн уһуйуллубута чахчы. Олоҥхоһут анкетатыгар «Күүстээх-уохтаах Көҥүл Буурай» олоҥхону аан бастаан ийэтиттэн уһуйуллан 14-15 сааһыттан дьиэтээҕилэригэр, онтон чугас эргин олоҥхолуура биллэр. Борбуйун кыаныытыгар, 20-чэ сааһыгар, чугас нэһилиэктэргэ аата-суола биллэр-сураҕырар буолбут.
Уустарабыс
Уустарабыс сырдык аатын үйэтитии
Горнай улууһугар Өрт сэлиэнньэҕэ Уустарабыс аатынан уулусса ааттаммыт.
Абрамов Николай Алексеевич
Олоҕун олуктара
Быраата Алаадьы ойуун ахтарынан, Амма баайдарыгар хамнаска кэпсэтиһэн үлэлии киирэллэригэр оту-маһы эймэнитэр гына ыллаан-туойан, ол-бу ойуун тойугун туойан сөхтөрөллөр эбит.
М. Горькай ССРС суруйааччыларын маҥнайгы сьеһигэр норуот тылынан айымньытын хомуйарга ыҥырыы таһаарыаҕыттан, саха фольклорун хомуйууга, кэрэхсээһиҥҥэ болҕомто ууруллар. Норуот айымньытын үлэһитэ П.Н.Попов Тааттанан, Намынан, Амманан, Мэҥэ Хаҥалаһынан сылдьан советскай фольклор айымньыларын суруйан барар. Дьэ, ол сылдьан Мэҥэ Хаҥалас Наахаратыгар бүгэн олорор Н.А.Абрамов-Кынат ырыатын-тойугун сурукка- бичиккэ түһэрэр, айар үлэҕэ көҕүлүүр. Кини үтүө көмөтүнэн «Төрөөбүт дойдум», «Уот тыыннаах тыраактыр көлө» хоһуйуулара күн сирин көрөллөр. Кырдьаҕас олоҥхоһут мантан баай репертуарын суруйтарарга анаан дьарыктанар. Кыыһынаан куоракка көһөн киирэн, айымньылаах үлэҕэ оройунан түһэр. Суруйааччылар, культура үлэһиттэрэ, фольклорист хомуйааччылар кини баай репертуарын суруйтарарыгар көх-нэм буолаллар. Кынат ордук олоҥхотун сурукка-бичиккэ түһэриигэ болҕомтотун уурбут. Бэрт кылгас кэмҥэ биэс олоҥхотун суруйтарбытын киһи сөҕө саныыр.
Ол курдук олоҥхоһут биир дойдулааҕа П.Т.Степанов «Ньургун Бөҕө» диэн рукописнай тексэ 21318 хоһоонунан строкалаах олоҥхону толору суруйбута. И.Н.Васильев 18420 строкалаах «Көҥүл Буурай» олоҥхону сурукка-бичиккэ тиспит. Кынат олоҥхолоруттан бастыҥнара, кээмэйинэн да бөдөҥнөрө «Харалаан Мохсоҕол» буолар. Бу олоҥхону Г.Е.Ефремов суруйбута тексин кээмэйэ 445 лиистээх, хоһоонун строката 18420 буолбут балачча улахан олоҥхо эбит.
Бу ахтыллыбыт үс олоҥхо Н.А.Абрамов репертуарыгар бэрт бигэтик киирбиттэр. Кынат «Олоҥхоһут анкетатыгар» даҕаны, фольклористарга, дьоҥҥо даҕаны мэлдьи бу олоҥхолору өрө тутан бэлиэтээн суруйтарар, олоҥхо дьоро киэһэлэригэр толорор эбит.
Быытта куба
thumb|240px
Абрамов Николай Алексеевич
Олоҕун олуктара
Олоҥхоһут устар ууну сомоҕолуур уран тыл ууһа буолан, тута хоһуйан ыллыыр ураты дьоҕурдааҕа. Үксүн аныгы олоҕу, советскай былаас ситиһиилэрин, колхуос үлэтин-хамнаһын уустаан-ураннаан хоһуйбута.
Н.А.Абрамов – Кынат 1941 с. атырдьах ыйын маҥнайгы күннэригэр орто туруу дойдутуттан букатыннаахтык барбыта. Ол да буоллар, олоҥхоһут бэрт кылгас кэмҥэ үлүмнэтэн үлэлээн, үс толору, икки быстах олоҥхолорун, уус-уран өттүнэн сиппит-хоппут ырыаларын-тойуктарын, норуокка киэҥник биллэр остуоруйаларын суруйтаран хаалларбыта, норуот талба талааннааҕын быһыытынан аатын-суолун үйэтиппитэ. Кэлэр көлүөнэ фольклористар кини баай репертуарын үөрэтэн-чинчийэн, киэҥ суолга, наука эйгэтигэр таһаарыахтара, анаан чинчийиэхтэрэ.
Быытта куба
Туундараҕа уонна ойуурдаах туундараҕа олохсуйар. Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр ыккардыларыгар 8 тыһ. курдук төбөлөөх популяция көтөрдөрө Дьоппуон арыыларыгар уонна Корея тумул арыытыгар кыстыыллар. Өлүөнэ дельтатыгар олохтоох (2,3 тыһ.) Кытайга кыстыыллар.
1280
1280 сыл.
Өлбүттэр
Күн Кураан хаан өлбүт
Тыытыкы
300px|thumb|right|Кыырт Кыырт (нуучч. чеглок) — тыҥырахтаах көтөр
Гамбия
Гамбия (The Gambia) диэн Арҕаа Африка дойдута. Гамбия Арҕаа Африка ордук кыра дойдута, Сенегаллыын кирбиилэhэр, Атлантик океан кытылыгар баар. Олунньу 18 1965 Гамбия Холбоhуктаах Хоруоллуктан тутулуга суох буолбута уонна Иллэр Доҕордоhууларыгар кыттыспыта. Киин куората Бандьул.
Үтүлүк ылыы, оонньуу
Үтүлүк ылыы - былыргы саха оҕолоро оонньуур оонньуулара.
Үтүлүгү сиргэ туруораллар. Икки илиини сис туттан, илиини араарбакка эрэ, тиэрэ түһэн, үтүлүгү ытыран ылыллыахтаах. Бу күрэхтэһиини атыннык эмиэ оонньууллар. Үтүлүгү туруоран баран, оонньооччу хаҥас илиитинэн уҥа кулгааҕын эминньэҕиттэн тутар, хаҥас атаҕын, уҥа атах кэннинэн илдьэн, уллуҥаҕыттан уҥа илиитинэн тутар уонна итини төлөрүппэккэ уҥа атаҕынан кылыйа сылдьан, умса түһэн, үтүлүгү ытыран ылар.
Техас
Историятынан уонна култууратынан, Техас АХШ Соҕуруутун ирээтэ буолар. Ол гынан баран, Испан уонна Мексикан төрүттээх буоларын быhыытынан АХШ соҕуруулуу арҕаатын ирээтэ эмиэ буолуон сөп.
"Six flags over Texas" (Техас үрдүнэн алта былаах) диэн этии бу сири хас да дойдулар бас билэ сылдьыбыттарыттан үөскээбитэ. Испания Техас сирин бас билбит бастакы Эуропа дойдута этэ. Франция Техаска кылгас кэмҥэ колония тэрийэ сылдьыбыта. 1836 дылы штат сирин Мексика бас билэрэ. Бу сылга тутулуга суох Техас Республиката тэриллибитэ. 1845 Холбоhуктаах Штаттарга 28с штатынан кыттыспыта. 1861 саҥатыгар Техас Холбоhуктаах Штаттартан арахсыбыта уонна бу сыл кулун тутар 23 күнүгэр Америка Конфедерат Штаттарыгар кыттыспыта. 1870 Конгресс уурааҕынан Техас Холбоhуктаах Штаттарга төннүбүтэ.
1900-с саҥаларыгар штат сиригэр нефть булуллан экономика үлүскэн сайдыыта саҕаламмыта. Билигин Техас диверсификациялаах экономикалаах. Экономикатын бас олохторунан буолаллар үрдүк технология, биомедик чинчийии уонна үрдүк үөрэҕирии.
150
150 сыл.
Өлбүттэр
150er
РГД-33
РГД-33 – эргэ сэбиэсскэй универсаальнай илии гранаата. 1933-үс сылга, Дьяконов конструктар Рдултовскай гранаататын образец курдук ылан, бу кимии/көмүскэл РГД-33 гранаататын оҥорбут. Дьиибэтэ диэн, РГД-33 гранаата кэтэрдиллэр/уһуллар бытархайдары үөскэтэр тимир хахтаах. Хаҕа суох граната бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 15 миэтирэ, хахтаах – 30 миэтирэ. Сорох тутааҕын уонна удаарнай механиизымын детааллара 100 миэтирэҕэ тиийэ көтүөхтэрин сөп. Сэрии саҕаламмытын кэнниттэн, РГД-33 гранаатаны, производстваҕа наһаа уустуук диэннэр оҥорон бүтэрбиттэр. Кини оннугар РГ-42 ылыммыттар.
Толору хомуллубут гранаата быһыытынан бытыыккаҕа маарынныыр. Куорпуһа уонна тутааҕа ньаалбаан. Кэтэрдиллэр бытарыйар хаҕа тимир эрэһиэккэ кэрдиистэрдээх. Өҥө күөх хаки. Толоруута тротил. Саллаат гранаатаны бастаан ылан баран, тутааҕын эрийэхтээх (сатаан өһүллүбэт буолар), запаалын туспа харайыахтааххын.
Налыы
Налыы — эниэ аннынааҕы намыһах дэхси сир.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Үс тарбахтаах тоҥсоҕойдор
Үс тарбахтаах тоҥсоҕойдор - тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр биир көрүҥ - тиит тоҥсоҕойо - үөскүүр.
Тылынан тылбаас
Тылынан тылбаас - тылбаастанар иһитиннэрии (исходное сообщение) суруллубат форманан (нефиксированная форма) атын тылга бэриллибитэ.
Тылынан тылбаас суругунан тылбаастанан уратыта: Тылынан тылбааска тылбаасчыт тыл этээччини кытта тэҥҥэ, сонно тута тылбаастаан иһиэн эбэтэр иһитиннэриини, иһитиннэрии кэрчигин истэн баран тылбаастыан сөп. Онон тылынан тылбаас 2 көрүҥүн араараллар: тута ( синхронный) уонна утуу-субуу (последовательный) тылбаас. 1. Тута тылбаас - тылынан тылбаас саамай уустук көрүҥэ, үрдүк чыпчаала буолар. Тута тылбаас уратыта: Тута тылбаасчыт анал кабинаҕа олорон үлэлиир. Кини манна тыл этээччи саҥатын наушникка истэр, итиэннэ тылбааһын микрофоҥҥа этэр. Онон тылбаасчыт саҥата саҥарааччыны истэригэр, өйдүүрүгэр мэһэйдээбэт. Тута тылбааска өссө ( сибигинэйии- нашептывание) диэн көрүҥ баар: тылбаасчыт истэр киһи аттыгар олорон сибигинэйэн тылбаастыыр (наушнигы туһаныахха сөп). Тута тылбаасчыт болҕойон истэр, улахан информацияны долоҕойго тутар, сөпкө өйдүүр, тылбааһы түргэнник булар, биир тылтан атын тылга түргэнник көһөр, өр тулуйан үлэлиир уо.д.а. сатабыла (умения) барыта үрдүк таһымнаах буолара ирдэнэр.
2. Утуу-субуу тылбаас- тылбаасчыт саҥарар киһи тыл этэн бүппүтүн эбэтэр ханнык эрэ кэрчигин эппитин кэннэ тылбаастыыр. Тылбаастанар иһитиннэрии ( исходная информация) кээмэйэ араас буолуон сөп: кыра этииттэн саҕалаан 20-30 мүнүүтэ кэриҥэ уһуннаах. Тылбаас бу көрүҥэ тылбаасчыттан уһун информацияны көтүппэккэ долоҕойго тутарын эрэйэр. Манна тыл этээччи саҥатын тылбаасчыт туспа бэлиэнэн суруйуон сөп. Бу тылбаас түөрүйэтигэр кылгатан бэлиэтээһин (КБ) дэнэр. КБ- иһитиннэрии сүрүн ис хоһоонун тылбааска тирэх буолар гына кылгатан сурунуу КБ ХХ үйэ 30-с сс. саҕаламмыта, онтон ыла хас да көрүҥ оҥоһуллубута. КБ сүрүн бириинсиптэрин тылбаасчыттар Женеватааҕы оскуолалара олохтообута ( Ж.Эрбер, Ж.Ф. Розан уо.д.а.), ССРС-ка бастакынан Р.К. Миньяр- Белоручев киллэрбитэ.
КБ сүрүн ирдэбиллэрэ: Билигин КБ маннык ньыматын араараллар: лексическэй, грамматическай, структурно- композиционнай:
1. Лексическэй ньыма: 1.1 кылгатан буукубанан сурунуу: а) тылга аһаҕас дорҕоону көтүтүү б) хоһуласпыт бүтэй дорҕоону судургутуу в) киэҥник тарҕаммыт кылгатыыны туттуу г) тыл сорҕотун собуйуу ( суффикс, сыһыарыы уо.д.а.)
1.2 Аббревиация - тыл эбэтэр тыл ситимин маҥнайгы буукубатынан кылгатан сурунуу: а) дорҕоонунан б) сүһүөҕүнэн г) икки ньыманнан ( смешанными) 1.3. Ахсаан ааты туттуу: а) ахсаан аат б) күн в) дьыл г) ый аата
1.4. Символынан бэлиэтээһин а) ыйар бэлиэ б) ыйытыы бэлиэтэ в) күүһүрдүү бэлиэтэ г) тэҥнэһии бэлиэтэ
2. Грамматическай ньыма тыл халыыбын ( буолбат халыып, тэҥнэбил, кэм, род, ахсаан) бэлиэтииргэ туһаныллар: 2.1. элбэх ахсаан 2.2. тардыы ситимэ 2.3. туохтуур сирэйдэниитэ 2.4. сөбүлэһии бэлиэтэ
3. Структурно- композиционнай ньыма: 3.1. КБ үөһэттэн аллара суруйуу; 3.2. логическай сыһыаны бэлиэтээһин
Кэлиҥҥи кэмҥэ тылынан тылбаас өссө биир көрүҥэ ордук тэнийдэ- көрөн туран тылбаас. Манна тылбаасчыт иһитиннэрии суруллубут форматын эрдэттэн эбэтэр үлэлиэн эрэ иннинэ көрөр. Тылбаасчыттан ирдэнэр сатабыл:
Тылынан тылбаас бары көрүҥэр тылбаасчыттан ирдэнэр сатабыл: Тылынан тылбаас бары көрүҥэ тылбаасчыт тылы үрдүк таһымнаахтык билэрин эрэ буолбакка, өй-санаа (психическэй), эт-хаан (физическэй) өттүнэн тулуурдаах, тирэхтээх буоларын эрэйэр.
Дьордь Уокер Буш
Дьордь Уокер Буш (George Walker Bush) диэн АХШ 43-с президенэ (2001-2009). Тохсунньу 20 к. 2001 с. президент буолуон иннинэ кини Техас штат түөрт уон алтыс губернатора этэ (1995 сылтан).
1709
1709 сыл.
Туох буолбута
Грузияҕа бастакы бэчээттэммит кинигэ («Саҥа Кэс тыл») тахсыбыт.
Уус-уран түмэл
Уус-уран түмэл - уус-уран айымньылары бар-дьоҥҥо көрдөрөр, киһи-аймах уонна биирдиилээн омуктар уус-уран сайдыыларын үөрэтэр тэрилтэ, түмэл сүрүн көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ.
Саха сиригэр бу хайысханан Габышев аатынан уус-уран ускуустуба түмэлэ үлэлиир.
1271
1271 сыл.
Ларионов Владимир Петрович
Владимир Петрович Ларионов (10.02.1938, Лоомтука, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа —04.03.2004, Новосибирскай) — саха биллиилээх учуонайа, сахаттан бастакы Россия билимнэрин Академиятын академига (1997), техническэй билимнэр доктордара, профессор. Хоту дойду физико-техническэй кыһалҕаларын Институтун директора (1986—2004).
Олоҕун олуктара
1938 сыл олунньу 10 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Лоомтукаҕа бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Лоомтука сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэммит. 1956 сыллаахха Майа орто оскуолатын кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбит.
1962 сыллаахха Н. Э. Бауман аатынан Москватааҕы үрдүкү техническэй университеты кыһыл дипломунан бүтэрбит.
1962 сылтан ССРС билимнэрин Академията Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдаҕы филиалыгар үлэлээбит.
1967 сыллаахха «Хрупкие разрушения сварных соединений в условиях Северо-Востока СССР» тиэмэҕэ кандидат диссертациятын көмүскээбит.
1968 сылтан — лаборатория сэбиэдиссэйэ.
1971 сылтан РБА СС директор солбуйааччытынан үлэлээбит; 1986 сылтан 2004 сылга дылы — Институт директора.
1983 сыллаахха «Технология сварки низколегированных сталей для конструкций в северном исполнении» тиэмэҕэ техническэй билимнэр доктордарын диссертациятын көмүскээбит; профессор.
1984 сылтан — Саха государственнай университетыгар машиноведение кафедратын сэбиэдиссэйэ.
1988 с. — ССРС билимнэрин Академията Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдаҕы филиалын директорын солбуйааччыта.
1989 с. — ССРС норуодунай депутатынан талыллыбыт.
1990 с. — ССРС билимнэрин Академиятын чилиэн-корреспондена.
2004 сыл кулун тутар 4 күнүгэр өлбүт.
Тоҥсоҕойдор кэргэннэрэ
Тоҥсоҕойдор кэргэннэрэ - тоҥсоҕойдуҥулар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ киирэр биэс уус бэрэстэбиитэллэрэ бааллар:
152
152 сыл.
Өлбүттэр
150er
Чоповичи
Чоповичи (Чоповичі) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 016 (2012).
Кырачаан кутуйах
Кырачаан кутуйах (, Мышь-малютка) - Кырачаан кутуйахтар уустарыгар киирэр Саха сиригэр соҕотох көрүҥ.
Өссө маны көр
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Тирана
Тирана (Tiranë) диэн Албания киин уонна ордук улахан куората. 1614 с. тэриллибитэ уонна 1920 с. киин куорат буолбута.
Бурнашев Иннокентий Иванович
1868 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Эдэр сааһыгар биллиилээх олоҥхоһуттары истэр этэ.
Бэйэтин үөрэтээччитинэн Захаров Т. В. — Чээбийи, аатырбыт Амма олоҥхоһутун ааттыыр этэ.
10 олоҥхону билэрэ, 20 остуоруйаны, 30 номоҕу. Фолльклорист Эргис Г. У. 1934 сыллаахха Дыырай бухатыыр олоҥхотун суруйан ылбыта.
1710
1710 сыл.
1273
1273 сыл.
Намтал
Намтал — киэҥ намыһах дойду. Так как: нам (монг.) — намыһах; намгазар (монг.) — намтал; навтар, навтгар (халха-монг.) — намыһах, үрдүгэ суох сир; набтар, намтар (бур.) — эмиэ итинник; напта (эбэҥк.) — дэхси сир, намыһах сир.
Рованиеми
Ро́ваниеми (Rovaniemi, инари-саамск. Ruávinjargâ, с.-саамск. Roavvenjárga эбэтэр Roavenjárga уонна колтта-саамск. Ruäˊvnjargg ) — Финляндия куората уонна муниципалитета,  Лаппи провинция киинэ.
2006 году Рованиемитээҕи тыа муниципалитетын кытта холбообут кэннэ Рованиеми  Финляндия дьонун ахсаанынан 12-с куоратынан уонна сирин иэнинэн Европа саамай улахан куората буолбут.
Рованиеми куорат икки бөдөҥ хотугу өрүс быһа охсуһуутугар — Оунасйоки уонна Кемийоки, Хотугу эргимтэтттэн 8 км соҕуруу сытар. Хельсинкигэ диэри — 800 км, Санкт-Петербурга диэри — 1025 км.
уҥа|мини|Рованиеми дьаралыга[[1930—2005]]
Нэһилиэнньэтэ
Нэһилиэнньэтэ —
мини|Деревня Санта-Клауса (Йоулупукки)
Тыл үөрүйэҕэ
Тыл үөрүйэҕэ(узус) - омук тылын үйэлээх үгэһэ
Саха тылын үөрүйэҕэ
Хайа да омук саҥарар тыл "суруллубатах сокуона", ол аата туох дабыраабылата суох, омук саҥара үөрэммит үөрүйэҕэ (узус, речевой обычай) баар буолар. Тыл уратыта, кэрэтэ, этигэнэ ол узуска сылдьар. Узус сүнньүнэн тыл ситимигэр, этиигэ, сомоҕо тылга көстөр: араас омук биир суолталаах тылы араастык туттар, биир өйдөбүлү атын-атыннык этэр. Холобур: нууччалыы открой рот, открой глаза дэнэр, оттон саха айаххын ат, хараххын ас диир, хараххын ат диир олуона. Саха салгын сиибин диир, нуучча дышу свежим воздухом диир, ем воздух диэбэт. Нууччалыы сахсырҕа дьиэ үрдүгэр олорор, сымыыт буспут диэн, англичанин, сахсырҕа дьиэ үрдүгэр турар, сымыыт оргуйбут диир эбит Тыл үөрүйэҕин киһи кыра эрдэҕиттэн истэн билэн улаатар, хайдах саҥарарын толкуйдуу турбат. Ол иһин "төрөөбүт тыл", "ийэ тыл" диэн ааттанар. Узус тылдьыкка кыайан көстүбэт, онон атын омук тылын үөрүйэҕин ол дьону кытта олордоххо эрэ баһылыахха сөп. Тылы кыайан билбэт киһи туох ханнык иннинэ узуһу кэһэр, атын омук тылын тылбаастаан саҥарар. Онон тыла дьадаҥы, истэргэ туора буолар. Тыл үөрүйэҕэ умнуллан бардаҕына, кэрэтэ, ураты бэлиэтэ, "кырааската", "сыта-сымара" сүтэн, тылбаас тылга кубулуйар.
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ
Ийэ тылбыт этигэн кэрэтэ. Анал таһаарыы 7№ - Дьокуускай: Бичик,2002. - 48с. Петрова Т.И.// Саха тылын үөрүйэҕэ. - С.40.
Степанов Платон Афанасьевич – Ламутскай
200px|thumb|right|Степанов Платон Афанасьевич – Ламутскай Степанов Платон Афанасьевич — Ламутскай (13.11.1920—25.12.1986) — эбээн бэйиэтэ, суруйааччыта, фольклорун хомуйааччыта, учуутал. САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара
Кэргэнэ Евдокия Дмитриевналыын 10 оҕону төрөтөн, иитэн таһаарбыттара.
Айар үлэтэ
Айымньылара 1939 сылтан бэчээттэнэллэр, эбээн начальнай оскуолатын үөрэҕин кинигэлэригэр киллэриллибиттэр.
Оскуолаҕа үлэтин саҕалыыр кэмигэр эбээннии кинигэлэр суох буолан, сахалыы, нууччалыы айымньылары бэйэтэ тылбаастаан оҕолору үөрэтэрэ. Ол сылдьан бастакы эбээннии хоһооннорун суруйбута.
Айар үлэтин сүрүн тиэмэтэ — хоту дойду кэрэ айылҕата, дьоно-сэргэтэ. Хоһоонноро музыка доҕуһуолланан эбээн тылынан ылланаллар. Эбээн поэта Василий Кейметинов — Баргачан куорсуннаах «убайын» уонна учууталын Платон аки диэн ытык аат биэрбит, кини туһунан ахтыыта : ''«Платон Афанасьевич Степанов чахчы норуотун төлкөтүнэн төлкөлөнөн олорон ааспыт киһи буолар. Тыллыын-өстүүн, өйдүүн-санаалыын, оннооҕор  күлүүтэ-оонньуута дьиҥнээх  эбээн бу  сылдьар дэтэр этэ. Былатыаны кытта кэпсэппит киһи аччык сылдьан эмискэ сибиэһэй, сүмэһиннээх  эти  хабыалыы  түспүт  курдук  санааччы  уонна  астынааччы — диэн  кырдьаҕастар  саҥарсалларын өйдүүбүн».'' Сахалыы тылынан хас да хоһоон хомуурунньугун бэчээттэппитэ: «Хомурах устун» (1970), «Һээдьэ дьиэрэйэр» (1975), «Күнү батыстым» (1984) о. д. а.
Оҕолорго анаан «Эбээн остуоруйаларын», кэпсээннэр хомуурунньуктарын бэчээттэппит.
Эбээн литературата сайдыытыгар сүҥкэн өҥөлөөх, кини сахпыт дьыалатын эбээн суруйааччылара Андрей Кривошапкин, Василий Кейметинов — Баргачан, Д. Едукин, В. Белолюбская — Аркук, о. д. а. салгыыллар.
Шапиро Петр Александрович
Петр Александрович Шапиро – түмэт урбаанньыт, “Забота” диэн кырдьаҕас уонна кыаммат буолбут аҕам саастаах дьону көрөр-харайар, эмтиир-томтур пансионаттар ситимнэрин тэрийээччилэртэн уонна дириэктэрдэриттэн биирдэстэрэ (http://www.pansion-zabota.ru).
Итини таһынан Петр Шапиро “Мир старшего поколения” диэн аҕам саастаах уонна кырдьаҕас-кыаммат дьону көрөр-харайар, эмтиир-томтуур, олохторун-дьаһахтарын тупсарар хайысхалаах кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ бырабылыанньатын чилиэнэ буолар.
Петр Шапиро Москуба куоракка төрөөбүт. Кини 1997 сыллаахха Москубатааҕы судаарыстыбаннай Аһаҕас үнүбэрсиэти инженер идэлээх бүтэрбитэ.
Шапиро үөрэҕин бүтэрэн баран 1998 сыллаахха “ЭнергоРемСтрой” диэн дьиэни-уоту тутар чааһынай хампаанньаҕа кылаабынай инженеринэн ананан үлэлээбитэ. Кини Москуба куоракка Подмосковьеҕва социальнай суолталаах хас даҕаны улахан эбийиэктэри тутууга, оҥорон таһаарыыга үлэлэспитэ.
Оттон 2006 сыллаахтан 2009 сыллаахха диэри потранажнай сулууспаҕа салайааччы быһыытынан үлэлээбитэ.
Петр Шапиро 2010 сыллаахха ахсынньы 27 күнүгэр “Забота” диэн хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыбаны тэриммитэ. Бу уопсастыба иһигэр кырдьаҕас дьону көрөр-харайар, кинилэргэ мэдэссиинискэй уонна сонотуорунай өҥөнү оҥорор 10 анал дьиэ киирэр. Манна бэйэлэрин сатаан көрүнэн буолан баран дьон син биир болҕомтотун эрэйэр да, букатын сытар да кырдьаҕас дьон киирэн көрдөрүнэллэр, сынньанан тахсаллар. Эбиитин альцгеймер ыарыытынан ыалдьааччылар эмтэнэллэр.
Петр Шапиро кэргэнэ суох, 15 саастаах кыыс оҕолоох.
Кобан
Кобан (小判) — японскай ньолбоҕор кыһыл көмүс манньыат Эдо эпохатын саҕанааҕы, обан диэн манньыат уон гыммыт бииригэр тэҥнэһэр.
Аан бастаан Кэйтё эра кыһыл көмүс кобана биир рё кыһыл көмүстээх этэ, ол иһин кобан номинала 1 рё.
Тас дойдулары кытта эргиэн
Япония экономиката XIX уйэ ортотугар дылы ристэн тутулуктаа5а. Рис стандартнай кээмэйэ коку этэ, коку биир киьи сылы быьа сиир кээмэйигэр тэннэьэрэ. Нолуогу рииьинэн телууллэрэ. 1550-с сыллардаахха Япония5а кэлбит португалецтор рис оннугар кыьыл кемуьунэн телеьеллерун ордороллоро, онон ол кэмнэ 3 кокуга тэннэьэр кобан Япония тас атыыларын сүрүн харчытынан буолбута.
Сорох даймёлар тус бэйэлэрин кобаннарын онорбуттара, кыьыл кемускэ атын металлары эбэр буоланнар сыаната кыра эбит.
Мэйдзи реставрациятын кэннэ 1868 сыллаахха Япония5а сана харчы реформата киирбитэ, урукку харчылар обан, кобан, итибубан уонна да атыттар оборуоттан тахсыбыттара. .
Культураҕа
Дьоппуон ес хоьоонугар 猫に小判 («нэко ни кобан», нууччалыы «червонец для кошки») библияттан «метать жемчуг (бисер) перед свиньями». Бу ес хоһооно покемоннар биир геройа Мяут имиджыгар кестер.
Прокопьев Семен Иванович
Прокопьев Семен Иванович — саха сэдэх дьылҕалаах дьонноруттан биирдэстэрэ. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр хорсун быһыыытын уонна батальону табыгастаахтык салайбытын иһин Богдан Хмельницкэй орден III степенинэн наҕараадаламмыт, Верховнай Кылаабынай Командующай И. В. Сталин Махтал суругун туппут, Аҕа дойду сэриитин I уонна II степеннээх орденнарынан, Кыһыл Сулус орденынан, уопсайа 21 мэтээлинэн наҕараадаламмыт киһи.
Алексеев Иннокентий Егорович
Иннокентий Егорович Алексеев, киэҥник биллэр аата Кеша Алексеев — Саха сиригэр Гражданскай сэрии дьоруойа. Кеша Алексеев 1922 сыллаахха Чурапчы, Амма, Никольскай, Төхтүр, Покровскай сэриилэригэр аатыран, Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыта.
Прокопьев Семен Иванович
1922 сыллаахха, билиҥҥи Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгин Буотама үрэҕин үрдүгэр олохтоох Иван Федорович, Дария Дмитриевна Прокопьевтар диэн ыалга төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүттэр төрдүө эбиттэр. "Дьоммут сарсыарда эрдэттэн ыкса киэһээҥҥэ диэри колхоз үлэтит-тэн ордубакка умса-төннө түһэллэрэ" - диэн ахтар бэтэрээн.
Алексеев Иннокентий Егорович
1903 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр Илин Хаҥалас улууһун I Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Егор Николаевич Алексеев, ийэтэ Парасковья Константиновна Алексеева сүөһү иитиитинэн, Өлүөхүмэҕэ эт тиэйиинэн, дьаам сүүрдүүнэн дьарыктаналлар эбит. 1916 сыллаахха I Хаптаҕайга сыаркап приходун оскуолатын бүтэрбит. Онтон тута Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа үөрэнэ киирбит, 1919 сыллаахха түөрт кылааһы бүтэрбит. 1919—1920 үөрэх сылыгар иккис ступеҥҥа үөрэнэн иһэн РЛКСМ кэккэтигэр киирбит (1920 сэтинньитэ), үөрэҕин быраҕан дойдутугар улууска барбыт, онно "коммуна дуу, артыал дуу, табаарыстыба дуу тэрийэр былааннаах этим да сатамматаҕа" диэн автобиографиятыгар суруйар.
1921 сыллаахха хомсомуол куурустарыгар үөрэммит, онтон эмиэ улууһугар хомсомуол инструкторынан төннүбүт. Таарыйа сэбиэккэ быыбар тэрийэр инструктордаабыт. Онтон Коробейников утары сэриилэһэр чаастарга бэйэтин баҕатынан барбыт. 1921 сыллаахтан 1922 сыл ыам ыйыгар диэри кыргыһыыларга кыттыбыт, бэйэтэ ахтарынан маннык машрутунан сылдьыбыт Дьокуускай—Мата—Сулҕаччы—Чурапчы—Дьокуускай— Марха— Киллэм—Дьокуускай—Амма—Дьокуускай—Киллэм. Киллэм аттынааҕы кыргыһыыга уҥа атаҕар бааһырбыт.
Кэлин Г. В. Плеханов аатынан Москубатааҕы норуот хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн кэлэн баран, республикаҕа салайар үлэлэргэ, эппиэттээх дуоһунастарга үлэлии сылдьан эмискэ ыаддьан, 1930 сыл атырдьах ыйын 25 күнүгэр, баара-суоҕа 27 сааһыгар, өлөн олохтон туораабыта.
Уола Леонард 1929 сыллаахха Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Кэргэнэ Лариса Филологовна уолун Леонарды илдьэ 1930 сыллаахха Москваҕа көспүтэ. Кини идэтинэн артыыс этэ. Билигин Леонард Алексеев Москубаҕа олорор.
Кини кэпсээниттэн: «Мин аҕам өлөрүгэр 9 ыйдаах эбиппин. Онон кинини өйдөөбөппүн. Ийэм кэпсээнинэн, хаартыскаларынан, докумуоннарынан билэбин. 1930 сыллаахтан Москваҕа олоробун. Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар ийэм Ленинградка С. М. Киров аатынан опера уонна балет театрыгар, онтон кэлин Москваҕа Улахан театрга үлэлээбитэ. Сэрии кэмигэр хаста да фроҥҥа баран, театр уонна Советскай Армия сибээстэрин бөҕөргөтүү үлэтигэр кыттыыны ылбыта. Киниэхэ 1944 сыллаахха Белорусскай ССР народнай артыыһын үрдүк аата иҥэриллибитэ. Лариса Филологовна лаппа сааһыран баран, 1998 сыл олунньу 19 күнүгэр, 90 сааһыгар сыддьан, ыалдьан өлбүтэ.»
Байанай
Байанай (Баай Байанай) — хара тыа иччитэ.
151
151 сыл.
Байанай
Тыа, ойуур көтөрүн-сүүрэрин олоччу бас билэр, улахан иччи. Кини дьонтон кэһиини-тутууну эрэнимтиэ. Кыраҕа даҕаны олус үөрүнньэҥ, бэрт сайаҕас, эйэҕэс, сайдам майгылаах. Кини үөрдэҕинэ-көттөҕүнэ, санаата көнньүөрдэҕинэ, булчукка олус дьэллэм.
151
Өлбүттэр
150er
Франкфурт
thumb|250px
Бурнашев, Николай Петрович
Бурнашев Николай Петрович — Боодоҕос (1846—1950), олоҥхоһут.
Франкфурт
Франкфурт (Frankfurt), официальнайдык Франкфурт Майн өрүскэ (Frankfurt am Main), Германия дойдутугар биир улахан куорат уонна Гессен сирин саамай улахан куората. Билигин Фракфуртка - Европа уонна Аан Дойдуга биллэр баанкалара, корпорациялара представительстволара бааллар. Улахан промышленнай куорат - Аан Дойду 8% табаара оҥоһуллар. Нэhилиэнньэтэ 1 000 000 киhи. Биир саамай улахан мода уонна шопинг центра. Аан Дойду биир бастыҥ аэропорда баар. Манна элбэх Саха олорор.
Байанай
Булчуттар Баай Байанайы ытыктыыллар. Булт сиэрин-майгытын тутуһаллар. Байанай халлааны хабарҕатынан, муораны тобугунан сылдьары, күннээх халлааҥҥа быһахтанары сөбүлээбэт. Оннук киһиэхэ булдун чугаһаппат, күрэтэр, куоттарар.
Франкфурт
Куорат элбэх аныгы үрдүк дьиэлэринэн биллэр. Сыл аайы араас конференциялар буолаллар.
Франкфурт аан дойду «альфа- города»ааҕыллар уонна коммерция, культура, үөрэх, туризм уонна транспорт узела буолар. Манна Эуропа киин баана, Германия федеральнай баана, Франкфурт Дьаарханнара уонна Франкфурт Дьаарханнара бааллар. Франкфурт аэропорда (нем. Fllenkfurt am man/Rheин- man-Fllen)-аан дойдутааҕы аэропортартан биирдэстэрэ, оттон киин вокзал (нем. Иэгэйкfurt Hauptbahn) уонна Франкфурт автомобильнай сүөрүү (нем. Frankfurler Kreuz) — континентальнай Европа биир саамай улахан транспортнай магистрала. Франкфурт-«аан дойду двадцатка альфа-городов мира»диэн ааттаах Германия куораттарыттан биирдэстэрэ. Франкфуртка Америка армиятын штаб- квартирата Германияҕа баара, оттон куорат иккис аан дойду сэриитин бүппүтүн кэннэ Америка оккупациятын зонатыгар (нем. Besatzungszone).
Компания чинчийиитинэн, Франкфурт Германия иккис куората уонна олох сыанатын таһымынан аан дойдуга иккис куората буолар.
2011 сыллаахха Франкфурт-на-Майаҕа Германия «криминальнай киин куората» билиниллибитэ. Ол эрээри, статистика көрдөрөрүнэн, статистика көрдөрүүтүнэн Франкфурт аэропорда булбут контрабандата киллэриллибитин учуоттуур наада.
Германияҕа Франкфурт диэн икки куорат баар: Франкфурт-на-Майне (земле Гессен) уонна Франкфурт-на-Одер (Бранденбург). Германияҕа күннээҕи тылларга Франкфурт-Майаҕа диэн өйдөбүллэр.
Обзор
Франкфурт Германия үп- харчы киинэ столетия тухары баар уонна улахан бааннары уонна брокерскай конторы түмэр миэстэ буолар. Франкфур экэниэмикэтэ «үс Кытайга» — үп, тырааныспар уонна дьаарбаҥка үлэлэригэр тирэҕирэр. Франкфурт — Германияҕа уонна аан дойду экономикатыгар саамай улахан биржа. Франкфурка Эуропа киин Баана (нем. Эурозоннар дойдуларын үп- харчы политикатын уонна Германия федеральнай Баана (нем. Deutsche Bundesbank). 300- чэкэ национальнай уонна омук бааннара Франкфурт бэрэстэбиитэлистибэлээхтэр, немец бааннарын штаб- квартираларын киллэрэн туран.
Франкфурт сүҥкэн транспорт инфраструктуратын бас билэр, оттон куорат аан дойдутааҕы аэропорда Европа транспортнай хабааттарыттан биирдэстэрэ буолар. "Дьобуруопа сүрэҕэ» аэропорда уонна транспорт табыгастаах туруга салгын, тимир суол уонна массыына аэропорда ордук кэрэхсэбиллээх.
Франкфурт Гет университета киэн туттар культурнай уонна научнай киин, элбэх музейдар уонна икки улахан Ботаническай сад-тропическай сад (нем. Palmen) уонна Ботаническай сад Университета (нем. Botanischer Garten).
Франкфурт Европа сойууһун үс куоратыттан биирдэстэрэ буолар. Уон үс небоскребы кытта (150 миэтэрэ үрдүктээх дьиэ) 2016 сыл саҕаланыыта туругунан, Франкфурт Париж кэнниттэн үһүс миэстэҕэ (куорат таһыгар турар куорат таһыгар) уонна Лондонтан 16- лыы миэтэрэ үрдүктээх. Франкфуртка Германияҕа Коммерцанк дьиэлэрэ, Франкфурт быыстапкалара (нем. (Кустурм) уонна да атын элбэх.
Аэропорт
Аэропорт (нем. Fllfankft aman) куорат кииниттэн 12 км. ыраах сытар, түөрт көтөр- түһэр балаһалаах уонна «нон- Стп»режимҥэ 265 хайысхалаах. Франкфурт аэропорда аан дойду уон бөдөҥ аэропорда киирэр уонна Европаҕа таһаҕаһы тиэйии сүрүн пуунунан буолар. Аэропорт компанияҕа Кондор (нем. Кондор) уонна немецкэй авиацияны былаахтыырга сүрүн хабааттыы-Люфтганз (нем. Lufthansa). Таһаҕаһы таһыыга таһаҕаһы таһыы, кинини Европа аэропорда, Лондон Хитро кэнниттэн (англ. Londo Helrow Aирrow) уонна Париж Шарля де Голля (фр. L'aéroport de Paris-Charles-de-Gaulle). 2009 сыллаахха аэропорт пассажир- сүүрээнэ 50,9 мөлүйүөн киһи этэ. Куораттан аэропорка диэри массыынаҕа, автобуска, электричекаҕа тиийиэххэ сөп. Аэропорт икки тимир суол станциялаах — региональнай сибээс уонна Дальнай Восток суоллара. Региональнай иһитиннэриилэргэ (куорат аттынааҕы электричка) айанныырыгар С8 уонна С9 маршруттарга-кылаабынай вокзал (нем. Frankfurt (Maин) Hbf), Оффенбах Остал (нем. Отсевenbach Ost) эбэтэр Ханау (нем. Hanau). Куоракка диэри электричествоҕа 10-15 мүнүүтэ сылдьар.
Германияҕа баар аэропорт — Франкфурт-Хан, ол эрээри Хан уонна Лутцхаузен куораттарын икки ардыларыгар 125 км. баар. Бу иннинэ аэропорт массыынаҕа эбэтэр автобуска эрэ тиийиэххэ сөп. Кылаабынай вокзалтан чаас аайы автобустар Франкфурт-Хан (суолга — 1 чаас 45 мүнүүтэ) айанныыллар. 2007 сыллаахха Рязань курдук бөдөҥ компанияларга базовай учуот буолар аэропорт өҥөтүнэн 4 мөл. кэриҥэ киһи туһаммыта.
Аэропорт соҕуруулуу- илин өттүгэр Франкфурт, Эгельсбах куорат таһыгар (нем. Egelsbach) аэропорт Франкфурт-Эгельсбах (нем. Fllabankut-Fllsbach) чааһынай уонна спортивнай авиацияҕа сыһыаннаах.
Франкфурт Франкфурт Аирпорт салалтата.
Суол
Куорат киинигэр сырыы үксүгэр массыына сырыыта олус уустугурар. Куорат иһигэр сорох территориялар, ордук Хайаҕа чугаһыыр сатыы дьон эрэ буолаллар, массыынанан сырыы бобуллар.
Франкфурт Германия автобустарын систематын транспортнай хаба буолар. Улахан суол сүнньэ (нем. Frankfurler Kreuz) а3опорт аттыгар турар (Кельн- Вюрцбург) уонна А5 (Базель- Ганнер). Күннээҕи сүпсүлгэҥҥэ 335 тыһ. автомобиль сууккаҕа саамай улахан таһаҕас европейскай сүөрүү буолар. А66 автобус ыйанан турар Франкфурт (нем. Wisbadен) арҕаа уонна Фульдтан (нем. Fulda) илин. А661 автобус Соҕуруу өттүгэр Дармштадтан саҕаланар (нем. Даркыат илин өртүттэн баар уонна бад- Хомбурга (нем. Bad Homburg).
Тимир суол иһитиннэриитэ
Сүрүн вокзал Франкфурт (нем. Иэгэйкfurt Hauptbahn) — Германия улахан тимир суол станцията. Мюнхен уонна Гамбург кылаабынай вокзалын кытта вокзал 450 тыһ. кэриҥэ пассажиры күн аайы көрөр уонна кинилэри кытта бастакы миэстэни үллэстэр. Вокзал куорат дьыалабыай киинин (нем. Bankenviiel) уонна Франкфурт дьаарбаҥкатын ыытар миэстэтиттэн ырааҕа суох. Ыраах айанныыр (Internctonc, INTERCO) уонна куорат таһынааҕы сырыы поезд поезд курдук көрөр. Вокзал нөҥүө куорат таһынааҕы электричестволар (S- Bahn), икки метро (У- Бахн), хас да трамвай уонна автобус сырыыта ааһар. Куорат кытыытынааҕы уонна куорат маршруттара оройуон-Майа-Феркербунд биир кэлим ситимигэр холбоммуттара (нем. Rheин-Mai-Verкehrsverbund, RMV) - аан дойдуга транспорт ситимин иккис улахан кээмэйинэн буолар.
Аэропорт Дальнай Востоктааҕы суол станцията (нем. Иэгэйэр Кельн- Франкфурт салааларынан сүрүн тимир суол магистралларын кытта ситимниир. Пригороднай сибээс станцията (нем. Flakfurt (Maин) Flly Clegionalbahnten Regionalbhnf) куорат таһынааҕы уулуссалар поездтарын (S8, S9) көрөр.
Үһүс улахан вокзал Франкфурт (нем. Südbahn) заксенхаузен оройуонугар баар.
Бурнашев, Николай Петрович
1846 сыллаахха Сыҥаах нэһилиэгэр (билигин Уус-Алдан улуус Лөгөй нэһилиэгэ) төрөөбүтэ.
Эдэр сыыһыттан олоҥхоһутунан биллибитэ. Ырыаһыт идэтин ийэтиттэн ылбыта.
Кыыс Дьэбилийэ олоҥхо кини репертуарыттан суруллубута.
Мохсоҕол
300px|thumb|right|Мохсоҕол Мохсоҕол (нуучч. сокол-сапсан ) — тыҥырахтаах көтөр. Саха Сирин барытыгар (Хотугу муустаах байҕал арыыларыгар тиийэ) үөскүүр. Сэдэхтик көстөр, ахсаана улам аҕыйаан иһэр, ДДТ дьааты туттуу кэнниттэн аҕыйаабыта дииллэр.
ССРС, РСФСР, РФ, Саха АССР Кыһыл кинигэлэригэр II категорияҕа киирэр.
Тыл номохторо
Ыытар кыырт, тэбэр мохсоҕол
Абааһы чыычаахтара
Абааһы чыычаахтара - көтөрдөр уустара. Саха сиригэр бу уустан биир көрүҥ - Абааһы чыычааҕа - үөскүүр.
1711
1711 сыл.
Maxthon
Maxthon (урукку аата MyIE2, сахалыы тылбааһа «Мокустуон былыт көрдөрөөччү») - босхо веб-браузер (көрдөрөөччү). Оҥорооччута - Maxthon Asia Ltd. диэн кытай хамаанньата. Microsoft Windows, Mac OS, Android, iOS платформаларга баар.
Бүтэһик 4.1.0.3000 версията 2013 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр тахсыбыта.
Көрдөрөөччү туһунан
Көрдөрөөччү бастакы версияларыгар Trident (Internet Explorer) диэн мотуор туттуллар үһү. Ол кэмнэргэ элбэх ситим-сир (сайт) Internet Explorer-га эрэ үлэлиир этэ, оттон ол көрдөрөөччү кыаҕа аҕыйах этэ. Maxthon буоллар атын көрдөрөөччүлэргэ көстүбэт ситим-сирдэри сөпкө көрдөрөр, уонна кыаҕа быдан элбэх.
Үһүс версияттан саҕалаан WebKit мотуор туттуллар, ол гынан баран Былыргы эрэһиим диэн пуунсуйаннан туһанан Trident туттуохха сөп. Maxthon 3.0 Internet Explorer-га эрэ үлэлиир ситим-сирдэри аптамаатынан быһаарар.
Төрдүс версияттан «Былыт көрдөрөөччү» (Cloud Browser) диэн иккис ааттаах. Туһанааччы кыбытыктара, сиэссийэлэрэ, көрдөрөөччү сурунаала уонна туруоруулара синхронизацияланыахтарын сөп. Туһанааччы билэлэрин Былыкка ыытыан син, онтон атын оҥоһууттан (холобур, төлөпүөнтэн эбэтэр планшеттан) ол билэни хачайдыан сөп. Ол иһинэн, Былытынан атын дьоннорго сигэлэри, тексты уонна нүөмэри ыытыахха сөп.
Ньамах
Ньамах — сүүрүгэ суох эбэтэр биллэр-биллибэт сүүрүктээх ууга уста сылдьан үүнэ, сытыйа сытар бытархай уу үүнээйитэ мунньуллубута, күөх салахай хойуу араҥата.
Өссө маны көр
Ньалбах