cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төрөппүт оҕотугар эрэлэ
Төрөппүт буолуу диэн киһи бэйэтэ өйдөөн-санаан туран ылынар олус улахан эппиэтинэһэ, киһи буолууну ситиһиитэ ыал буолуу кэнниттэн кэлэр. Оҕону төрөтөн, көрөн-истэн, иитэн улаатыннаран үөрэтии кэмэ сүүрбэччэ сылы ылар, онтон сиэннэр кэлэннэр олох салҕанан иһэрэ ситиһиллэр. Киһи олоҕун үгүс өттүн үлэтин-хамнаһын оҕо иитиитигэр, үөрэтиитигэр анаатаҕына табыллар. Төһө эмэ өр кэмҥэ, сүүрбэччэ сыл устата иитиллэн, көрүллэн улааппыт оҕо өйө-санаата туруга суоҕуттан, биирдэ, арыгы иһэн дуу, наркотигы боруобалаан дуу сыыһа туттубутуттан, төрөппүт уһун кэмнээх, үйэтин үгүс өттүгэр үлэлээбит үлэтэ, инникигэ баҕа санаата барыта күдэҥҥэ көтүөн сөп. Оҕото биирдэ сыыһа туттубутуттан хаайыы киһитэ эбэтэр бэйэтэ кэлиэкэ буолан хааллаҕына, төрөппүт инникигэ эрэлэ мөлтүүр, сарбыллар.
Эдэр оҕолор сыыһа туттан быстах быһыыга түбэһэллэрэ кэлин кэмҥэ элбээбитин бары истэ-билэ сылдьабыт. Сахалар оҕону сыыһа-халты туттунарыттан харыстыырга аналлаах “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн Улуу Тойон таҥара үөрэҕин элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэр” балыттаран туһаммакка сылдьаллар. Оҕо сыыһа туттан быстах быһыыга түбэһиитэ ийэ кута, ол аата кыра, бэйэтэ өссө өйдөөбөт эрдэҕинэ, хайдах иитиллибититтэн олус улахан тутулуктааҕын биһиги быһааран, Кут-сүр үөрэҕэ оҥорон дьоҥҥо барыларыгар тириэрдэбит.
Кыра эрдэҕиттэн оҕону үлэҕэ-хамнаска үөрэтии туһалаах диэни хас биирдии төрөппүт билэр. Yлэлии үөрэнии диэн бэйэтэ хаһан да сүппэт, киһи сүрүн баайа буоларын, кэлин кэмҥэ умнан сылдьабыт. Биһиги “коммунизм” кэлэрин кэтэһэн улааппыт, тыаттан куоракка көһөн киирбит, барыта сэбиэскэй былаас бэлэмигэр үөрэммит дьон төрөппүттэрбититтэн кыра чымадаантан ураты тугу да ылбатахпыт. Ол эрээри оччотооҕу төрөппүттэр элбэхтик илиинэн үлэлииллэриттэн оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ-хамнаска үөрэтэннэр билигин, бу дьонтон пиэнсийэҕэ таҕысталлар даҕаны илиилэрин араарбакка, тугу кыайалларынан үлэлии-хамсыы сылдьааччылар элбэхтэр.
Кыра эрдэҕиттэн үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлии үөрэммит киһи хаһан баҕарар, иллэҥсийэ эрэ түстэр, тугу эмэ оҥоро-тута сылдьар өйө-санаата тугу эмэ оҥоруу, тупсарыы, тутуу туһугар үлэлиир хайысхаланар. Билигин кэлэн сааһырбыт дьон, хойутаан да буоллар, төрөппүттэрэ үлэни кыайа-хото үлэлииргэ кытаанах да соҕустук тутан, көйгө оҕо оҥорон үөрэппиттэригэр улаханнык махтана саныыллар.
Үлэһит киһи саамай улахан баайа – үлэлии-хамсыы, оҥоро-тута үөрэммитэ буолар. Yлэһит киһи оҕотун кыайа-хото тутан үлэҕэ-хамнаска үөрэттэҕинэ, оҕото улааттаҕына, бэйэтэ үлэлээн-хамсаан баайы-малы мунньунан барар кыаҕа улаатара кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ буоларыттан үөскүүр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ ханнык да сыаллара, олоххо туһата суох оонньуурдарынан таах оонньуу үөрэннэхтэринэ үйэлэрин тухары ыллыыр, оонньуур дьон буола улааталлар, киэргэнэ-киэргэнэ кэрэ буола сатыыллара эбиллэр. Манна кэлэн “Кыһалҕа кыһайар” диэн этии киһи өйүгэр-санаатыгар ордук дьайыылааҕа, туһалааҕа, үөрэтэр күүһэ улахана быһаарыллар. Оҕо ханнык да кыһалҕата суох улаатыыта, барыта бэлэмҥэ үөрэниитэ улааттаҕына олоҕор, бэйэтиттэн ураты туохха да кыһаммат киһи буолан хааларын, үлэтэ-хамнаһа мөлтүүрүн төрөппүттэр умнубатахтарына табыллар.
Урут сэбиэскэй былаас эстэн эрэр кэмигэр оҕону иитиини уонна үөрэтиини дойду бэйэтин илиитигэр толору ылан барытын босхо, төрөппүттэргэ ханнык да кыһалҕата суох оҥороро. Бу бэлэмҥэ дьону үөрэтэн кэбиһии содулуттан билигин даҕаны үгүс төрөппүттэр оҕолорун өйүн-санаатын сайыннарыыга өссө да ылсыһа иликтэрэ хомолтолоох. Билигин ырыынак кэмэ кэлэн төрөппүт ылар оруола өссө үрдээн биэрэригэр тириэрдибитэ эрэ дьайан, төрөппүттэр оҕолорун туһугар бэйэлэрэ аан бастаан кыһаналларын, үчүгэй үгэстэргэ, киһи быһыылаах буолууга, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэллэрин син өйдөөн туһанан эрэллэр.
Кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ үөрэтиллибэтэх, ол аата ийэ кута чиҥ билиитэ-көрүүтэ суох оҕо быстах быһыылаах киһи буолара, кэлин улааттаҕына охсууланан тахсарын биһиги төрөппүттэрбит билбэккэ, аахайбакка эрэ сылдьаллар.
Тугу эмэ санаатар, туох эмэ өйүгэр көтөн түстэр эрэ оҥоро охсор киһи быстах быһыыны элбэхтик оҥоруон, сыыһа-халты туттунуон сөбүн быһааран “Санаабычча быһыылаах киһи” диэн сахалар былыргыттан этэллэрин билигин умнан, хаалларан сылдьабыт. Маннык быһыылаах киһи саҥаны айыыны, уратыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатыыра элбэҕиттэн уонна олорун үксүлэрэ табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны, алдьатыыны оҥорууну үксэтэн кэбиһэр уратыланар. Ол иһин сахалар санаабычча быһыылаах киһини сөбүлээбэттэр.
Айылҕа айбытынан төрөппүттэр бука бары оҕолорун харыстыыр санаалаахтар. Бу санаа биир эмэ оҕолонууттан аһара күүһүрэрэ харыстааһын аҥар өттүгэр баран, халыйан хааларын үөскэтэр. Оҕону харыстааһын аҥар өттүгэр барыыта барыттан-бары харыстыы, көмүскэһэ, эбии таҥыннара, сытыара, сынньата сатыылларыгар, ол аата көрөн-истэн харыстыыллара улаатарыгар тириэрдэр. Бу санаа төһө да үчүгэйин, оҕону сынньаппытын иһин атаах буолууга, бэлэмҥэ үөрэниигэ тириэрдэрэ ордук куһаҕан содулланан тахсар. Дьон харыстыылларыгар, көрөллөрүгэр-истэллэригэр үөрэммит оҕо, онно үөрэнэн хаалан бэйэтэ харыстаммат, үлэлээбэт, быстах быһыылаах буолара былыргыттан биллэр.
Оҕону иитиигэ итинник халыйыы биһиги аныгы төрөппүттэрбит оҕолорун хайдах харыстыыры ситэ билбэттэриттэн үөскүүр. Оҕону харыстааһын бэйэтэ эмиэ икки өрүттээҕин табан туһаммакка, билбэккэ сылдьаллара хомолтолоох:
1. Оҕону харыстааһыны кыра, кыаммат эрдэҕинэ бары оҥороллор. Ол аата кыра эрдэҕинэ көрөн-истэн харыстааһын туттуллар.
2. Ийэ кута иитиллэр кэмиттэн өйүн-санаатын сайыннарыы, сыыһа туттубатыгар, көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии, оҕо өйө-санаата аһара барарын көрөн хааччахтааһын, тугу барытын киһи, ол аата өйүн-санаатын сайыннаран бэйэ, улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэтии ааттанар.
Оҕону харыстааһын иккис өрүтүн тутуһуу киһи буолуу, киһилии быһыыланыы үөрэҕэ диэн сахалар бэйэбит таҥарабыт үөрэҕэ буолар. Оҕо өйө-санаата урутаан сайдан бэйэтин бэйэтэ харыстанар санаата үөскүүрүн ситиһии киһи буолуу диэн ааттанар. Ол аата сиэри, киһи быһыытын аһара барыма, айыыны оҥорума, сыыһа-халты туттан эдэр олоххун кылгатыма, урут оҥоруллубуту алдьатыма, харыстаа диэн өйү-санааны үөскэтэн биэрэн, оҕо бэйэтин бэйэтэ харыстаныытыгар тириэрдии буолар.
Биһиги сахалар таҥарабыт үөрэҕэ оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ ити быһаарыыны, ол аата харыстааһын иккис өрүтүн оҕо өйө-санаата киирэн иһэриттэн тутуһар уонна оҕону маннык харыстааһын кэлэр көлүөнэлэр салгыы сайдыыны ситиһии суолунан баралларын хааччыйарын быһаарар.
Киһи буолуу үөрэҕэ диэн туох барыта икки өрүттээҕин; үчүгэйдээҕин уонна куһаҕаннааҕын арааран билэн, бу өрүттэри биир-биир таба быһааран, хайа да өттүн диэки аһара барбакка, халыйан хаалбакка, икки ардыларынан, ол аата ортотунан көрөн оҥорорго үөрэнии үөрэҕэ буолар.
Таҥара үөрэҕэ диэн өйү-санааны салайан киһи буолуу суолунан сирдиир үөрэх ааттанар. Ол аата оҕо аан бастаан тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэнэрэ, оннук үгэстэри иҥэринэрэ ирдэнэр. Оҕо киһи оҥороруттан атыннык, тиэрэтик оҥордоҕуна киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу, саҥаны айыы буолан тахсар. Бу саҥаны айыыбыт бэйэтэ эмиэ икки өрүттэнэр, үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана аан бастаан биллибэт, ол иһин хайдаҕа өссө кыайан быһаарыллыбат, итини тэҥэ, табыллыбакка хаалара үксүнэн айыыны оҥоруу куһаҕаны элбэтэн кэбиһэриттэн, аны харыстаныы ирдэнэр.
Айыыны оҥорбут кэнниттэн атыттар сыана биэриилэринэн туох быһыы оҥоруллан тахсыбыта көстөн, биллэн үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллан тахсар. Дьоҥҥо туһаны аҕаллаҕына – үчүгэй, үрүҥ айыы, онтон куһаҕан буолан таҕыстаҕына – хара айыы диэн ааттанар. Үрүҥ айыы оҕолору иитиигэ, үөрэтиигэ туттуллар буоллаҕына, хара айыы хаалар, умнуллар аналланар.
Оҕо улаатан киһи буолууну, ол аата тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорору баһылыы илигинэ саҥаны айыыны оҥороро, айа сатыыра дьоҥҥо туһаны оҥороро отой аҕыйах. Хата ол оннугар сыыһа-халты буолан тахсара элбэҕинэн ордук кутталы үөскэтиэн, куһаҕаҥҥа үгүстүк тириэрдиэн сөбө быһаарыллар.
Биһиги таҥарабыт үөрэҕэ оҕону киһи быһыылаах, ол аата төрөппүтүн курдук буоларга үөрэтэр. Итини тэҥэ сахалар “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун тутустахпытына оҕолорбут төрөппүттэрин өй-санаа, тулуур, дьулуур өттүнэн баһыйдахтарына, омукпут өссө сайдан, күүһүрэн иһэригэр тириэрдэр кыахтаналлар. Билигин бу өс хоһоонун туһаныы хайаан да ирдэнэр кэмэ кэллэ.
Бары өй-санаа өйдөбүллэрин курдук итэҕэл эмиэ икки өрүттээх уонна бу өрүттэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктанан, оҕо, киһи өйө-санаата сайдыытын салайан биэрэн иһэллэр:
1. Оҕо сайдан, үүнэн, улаатан, саҥаны билэн иҥэринэн иһэр өйүн-санаатын үөрэтии таҥара үөрэҕэ, итэҕэлэ диэн буолар,
2. Инники олорон ааспыт көлүөнэлэр айыы буолбут билиилэрин итэҕэйэн ылыныы үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар. Былыргы өбүгэлэрбит билиилэрин, итэҕэллэрин, тылларын уларыппакка уһун үйэлэргэ туһана сырыттахпытына, омукпут үйэтэ уһаан иһэригэр, үрүҥ айыы итэҕэлин тутуһарбыт чахчы туһалыыр.
Олох ханнык баҕарар кэмнэригэр сыыһа-халты туттунуо, ааппытын-суолбутун түһэн биэриэ суоҕа диэн төрөппүт эрэлин оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун иитэн, үчүгэй үгэстэргэ үөрэтэн ситиһэр кыахтааҕын билинэн оҕотун иитиитигэр ылсыһыа этэ.
Төрөппүттэр оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр эрэллэрин өй-санаа, Кут-сүр, сахалыы таҥара үөрэхтэрин билэллэрэ уонна оҕолорун иитиитигэр, үөрэнэн киһи буолуу үөрэҕин баһылыырыгар, ситиһэригэр туһаналлара үөскэтэр. (3,77).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үрүҥ Айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.
2. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. –  152 с.
3. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Ефремов Семен Михайлович
Ефремов Семен Михайлович — учуутал, баартыйа үлэһитэ, Ньурба улууһун Ытык киһитэ.
1935 сыллаахха Ньурба оройуонун Кукаакы нэһилиэгэр колхозтаах кэргэнигэр тө­рөөбүтэ.
Орто үөрэҕи Марха оскуолатыгар бүтэрэн баран, 1963 сыллаахха Дьокуус­кайдааҕы государственнай университеты, 1972 сыллаахха Ха­ба­ров­скайдааҕы үрдүкү партийнай оскуоланы бутэрбитэ.
Үлэтин 1956 сыллаахха интернат воспитателинэн саҕалаабыта, Өҥөлдьө ос­куо­латыгар учууталлаабыта. Университеты бүтэрэн баран. Чукаар оскуолатыгар учуу­таллаабыта, «Знание», общество оройуоннааҕы тэрилтэтин эппиэттээх сек­ре­тара буолбута. 1965-1970 сылларга комсомол Ленинскэйдээҕи райкомун сек­ре­та­ра, онтон бастакы секретара буолбута.
1972-1978 сылларга бастаан Анаабыр райсоветын председателин солбуйааччы, он­тон ССКП Анаабырдааҕы райкомун иккис, сотору буолаат, бастакы секретарынан та­лыллан үлэлээбитэ. Ити кэнниттэн Семен Михайлович дойдутугар төннөн кэлэн, 1984-1991 сылларга райком тэрийэр отделын сэбиэдиссэйинэн, 1991-1995 сылларга улуус администраниятын кылаабынай специалиһынан, тэрийэр уонна кадры кытта үлэ­ҕэ отдел сэбиэдиссэйинэн, 1996 сылтан Ньурбатааҕы алмааһы кырыылыыр со­буот кадрга отделын инспекторынан, собуот директорын уопсай боппуруостарга сол­буйааччыннан үлэлээбитэ.
С. М. Ефремов оройуоҥҥа ыччат-комсомольскай коллективтарын олохтооһуҥҥа, «Оскуола-производство-үрдүк үөрэх», «Ыччакка механизатор үөрэ­ҕин» - диэн девизтээх хамсааһыны, үөрэнээччилэр производственнай биригээдэ­лэ­рин тэрийиигэ хайысхаллаах үлэни ыыппыта.
Кини Анаабыр уонна Ньурба улуустарын социальнай-экономическай сайдыы­ла­рыгар боччумнаах кылааты киллэрбитэ. Кини экономика, производство боп­пу­руос­тарын ымпыгын-чымпыгын үчүгэйдик билэрэ, үлэһит дьоҥҥо, салайар кадр­дар­га болҕомтолоохтук, харысхаллаахтык сыһыаннаһара, кинилэр уөрэх­тэнэл­лэ­ри­гэр, үүнэн-сайдан иһэллэригэр күннэтэ кыһамньытын уурара.
Семен Михайлович «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн. Килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» медалларынан, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта, «Комсомолга ак­тив­най үлэтин иһин», «Эйэ Советскай фондатын активиһа», «1973 сыллаах со­ци­а­листическай куоталаһыы кыайыылааҕа» знактарынан, партия Обкомун, Комсомол Киин уонна уобаластааҕы комитетын бочуотунай грамоталарынан бэлиэтэммитэ.
Аар Айыы Итэҕэлэ
ААР АЙЫЫ ИТЭҔЭЛЭ.
Саха норуотун историятыгар көмус бууккубанан суруллар улахан ситиһии олугун уурбут киһинэн билиҥҥи кэм Айыы Ойууна Владимир Алексеевич Кондаков буолар. Дьэ, кырдьык, бу улуу Kиһи сүдү үлэтинэн ситиһилиннэ!
Дьокуускай куораттааҕы Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2011 сыл ахсынньы 16 күнүгэр,
Сунтаардааҕы Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2012 сыл тохсунньу 13 күнүгэр,
Хатыҥ Сыһыы. Ньурба. Aap Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2О12 сыл бэсыйын 20 кунугэр тэриллибиттэрэ.
Саха Республикатын Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2014 сыл муус устар ый 17 күнүгэр Россия Федерациятын Саха Сиринээҕи юстиция министерствотынан бигэргэммитэ. Онон caxa итэҕэлэ — Aap Айыы итэҕэлэ 1696 сыллаахха бобуллан баран иккистээн норуотугар төнуннэ.
Владимир Алексеевич Аар Айыы итэҕэлин сүрүн төрүтүн, философиятын, историятын 6 чаастаах «Aap Айыы итэҕэлэ» диэн сурун үлэтигэр түмэн сурукка киллэрбитэ.
Хайа баҕарар итэҕэлгэ баарын курдук саха итэҕэлин Аар Айыы итэҕэлин Tyhyнaн сүрүн суруйуута тумуллэн 532 страницалаах «Аар Айыы итэҕэлэ» диэн кинигэ бэчээттэммитэ.
* Космологията,
* Ытык сэһэннэрэ,
* Ытык дьонноро: Aap Айыы итэҕэлин 12 Айыы ойууннара, Уhyн Ойуун баһылыктаах Айыы Боотурдара,
* Улахан Алгыс Доммнор.
* Саха төрүт итэҕэлин сиэрдэрэ—туомнара.
* Оҕону, ыччаты иитии үөрэҕэ.
* Харысхал үөрэҕэ.
* Духовнай литература: «Айыы ойууна» эзотерическай роман.
* Алгыстары чочуйан Духуобунай поэзия үрдүк чыпчаалыгар таһаарбыта:
«Аар Айыыларга айан» духуобунай поэма.
* Духовнай музыка, итэҕэл ырыата тойуга: композитор В.В.Ксенофонтовтыын айбыт «Аар Тойоҥҥо Алгыс» опера 2012 сыл күһүн туруоруллубута
Сахалар онон Үрдүк Таҥараны Үрүҥ Aap Тойону сахалыы уруйдуур—айхаллыыр музыкалаахпыт.
* Aap Айыы итэҕэлин ыытар Дьону - улахан Алгысчыттары бэлэмнээһини 1998 сылтан саҕалаабыта. Айыы ойуунун дьиҥнээх духуобунай уөрэҕин барбыт, көҥул ылбыт Aap Айыы итэҕэлин ыытар идэлээх дьон — Алгысчыттар бааллар.
Аар Айыы итэҕэлин Алгысчыта анатыылаах идэ.
Такыров Прокопий Васильевич
Такыров Прокопий Васильевич — Бүлүү оройуонун "Мастаах" сопхуос дириэктэрэ, Эдьигээн оройуоннааҕы сэбиэтин толорор кэмитиэтин бэрэстээтэлэ.
Аар Айыы Итэҕэлэ
* Аар Айыы итэҕэлин Улахан алгыстара ыытыллар Дьиэтэ — Айыы Арчыта Саха сиригэр aaн бастакынан Сунтаарга 1999 сылга тутуллан, В.А.Кондаков алҕаабыта.
Такыров Прокопий Васильевич
1932 сыл олунньу 23 күнүгэр Ньурба оройуонугар Кукаакы нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Аар Айыы Итэҕэлэ
* 2004 сыл 12 сэргэлээх Айыы Аартыга, Аар Айыыларга анал улахан алгыс ыытыллар түһүлгэтэ оҥоһуллубута. Айыы Аартыгын сэргэлэрин Айыы ойууна В.А.Кондаков бырайыагынан caxa улахан yyha Дорофей Харлампьевич Яковлев чочуйан оҥорбута.
Такыров Прокопий Васильевич
Аҕата Такыров Василий Егорович (1873 с.т.), ийэтэ Такырова Анна Денисовна (1891 с.т.) сүөһү ииттэн, хаһаайыстыба тэринэн олорбуттара, 1931 сылтан колхозтаах буолбуттара. 1939—1947 сылларга Прокопий Маалыкай ситэтэ суох орто оскуолатыгар үөрэммитэ, биир сыл «Победа» колхозка улэлээн баран, Ньурба орто оскуолатын 8-с кылааһын үөрэнэн бүтэрбитэ, онтон салгыы Ньурба бөһүалэгин культуратын дьиэтин счетоводунан, салгыы Кукаакы ааҕар балаҕанын сэбиэдиссэйинэн, үлэлээбитэ.
Аар Айыы Итэҕэлэ
Бу барыта Улуу Айыы ойууна Владимир Алексеевич Кондаков сүдү үлэтэ.
Саха омук саргыта сайдар суола—ииһэ:
Такыров Прокопий Васильевич
1951 сыл күһүнүгэр Дьокуускайдааҕы педрабфакка киирбитэ уонна 1953 сыллаахха бүтэрбитэ, ол сыл педннститукка киирэн үөрэҕин салҕаан 1957 сыллаахха Дьокуускайдааҕы государственнай университеты бүтэрэн, история учуугалын идэтин ылбыта. 1957 сыл атырдьах ыйыттан 1958 сыл муус устарга диэри Хатыы оскуолатыгар директордаабыта, онтон «Передовой отряд» колхоз комсомольскай тэрилтэтин босхоломмут секретарынан талыллыбыта, 1958 сын сэтинньи ыйыгар ЫБСЛКС Ньурба оройуонунааҕы комитетыгар инструкторынан сыҕарытыллыбыта.
Аар Айыы Итэҕэлэ
Биир итэҕэл,
Ийэ тыл аба-хомуһуна,
Такыров Прокопий Васильевич
1960 сыл тохсунньутуттан 1961 сыл алтынньыга диэри бастаан комсомол Ньурбатааҕы райкомун иккис, онтон бастакы секретарынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Итинтэн партийнай үлэҕэ барбыта: балтараа сыл партия Ньурбатааҕы райкомун партийнай үөрэхтээһинин кабинетын сэбиэдиссэйинэн үлэлээн иһэн «Хрущевскай оттепель» саҕана, түөрт Бүлүү оройуоннара холбоспут Бүлүүтээҕи колхознай-совхознай территориальнай управлениеларыгар 1962 сыл ыам ыйыттан 1963 сыл атырдьах ыйыгар диэри инспектор-тэрийээччинэн бэрт ситиһиилээхтик үлэлээбитэ, онтон салгыы 1963 сыл күһүнүгэр «Мастаах» совхоз (Бүлүү оройуона) Үгүлээттээҕи отделениетын управляющайынан анаммыта.
Аар Айыы Итэҕэлэ
Үтүө сиэр—туом,
биир эйгэ,
Такыров Прокопий Васильевич
1967 сыл алтынньы 23 күнүнээҕи партия Саха Уобаластааҕы комитетын бюротун уурааҕынан (прот.№93 23.Х.67 с.) Прокопий Васильевич «Мастаах» совхоз директорынан ананар. Манна үлэлии сырыттаҕына, 1971 сыл от ыйын 14 күннээх партия обкомун бюротун уурааҕынан Хабаровскайдааҕы икки сыллаах үрдүкү партийнай оскуолаҕа ыытыллыбыта. Үөрэҕин бүтэрээтин кытта, 1973 сыл бэс ыйын 27 күнугэр Такыров Прокопий Васильевиһы үлэһиттэр депутаттарын Эдьигээн оройуоннааҕы советын ситэриилээх комитетын председателинэн талаллар. Бу улахан эппиэттээх дуоһунаска икки сыл үлэлээтин кытта, кинини өссө үрдүк дуоһунаска, - партия Эдьигээн оройуоннаады комитетын бастакы секретарынан, талаллар. Прокопий Васильевич бу үлэҕэ 1987 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр пенсияҕа тахсыар диэри үлэлээбитэ.
Аар Айыы Итэҕэлэ
биир туһаайыы
Такыров Прокопий Васильевич
Таб. Такыров П. В. оройуону салайар кэмигэр оройуон экономиката, культурата туруктаахтык сайдыбыта, үлэһиттэр, ордук табаһыттар, үлэлиир, олорор усулуобуйалара тупсубута, гражданскай авиация Хоту сир усулуобуйатыгар табыгастаахтык уонна таһаарылаахтык үлэлиир усулуобуйата баар буолта.
Аар Айыы Итэҕэлэ
биир өй-санаа,
биир сомоҕо туохха да кыайтарбат кэтит кэскиллээх биир куттаах—сүрдээхи омук.
Виктор Янукович
мини Виктор Янукович — 2010–2014-жылдары Украина президенти.
Finex
Finex - Кипр сиригэр үлэлиир Арассыыйа инвестиционнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан ETF оҥорооччу. Арассыыйа дьоно уонна Аан Дойду харчыта үллэригэр биир улахан оруоллаах тэрилтэ.
Сайта: https://finxgroup.ru/
Ускуустуба уонна култуура арктикатааҕы судаарыстыбаннай института
Түөрт факультеттаах:
Устуоруйата
2000 сыллаахха СӨ таһымыгар хас да атын үөрэх кыһаларын Дьокуускайдааҕы филиаалларыттан таҥыллан төрүттэммитэ: МХАТ оскуола-устуудьуйата, Урааллааҕы судаарыстыбаннай консерватория, Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай уус-уран институт уонна Илин Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба акадьыамыйата.
Тэрийээччи ректор култуура уонна кут-сүр сайдыытын миниистирэ, СӨ норуотун артыыһа А.С. Борисов буолбута.
2007 сыллаахха институт бэдэрээссийэ көрүүтүгэр Арассыыйа култууратын министиэристибэтигэр бэриллибитэ. Ол сыл толору тургутууну ааспыта. 2008 сыллаахха институкка С.С. Игнатьева ректорынан анаммыта.
2011 сыллааҕы туругунан институука 832 устудьуон үөрэнэр этэ. 14 билим дуоктара, 42 билим хандьыдаата үлэлииллэрэ. 19 уһуйааччы судаарыстыба ытык сыбаанньатын сүгэллэрэ.
Вячеслав Володин
Вячеслав Володин — бу эмиэ абас курдук киһи, харчы уоран сиэччи, сураҕа дьээдьэлэри кытта утуйар диэн сурах баара, биир сүрүн пүтинизм политикатын тэрийээччи, сэриини өйөөччү, аһары абаһыран эрэн, ким эрэ тыыннаахтыы тириитин сүлүөхтэрин наада! Эбэтэр аттыахтарын наада!
Көҥүл лицензиата
Көҥүл лицензиата (ол эбэтэр өссө Драйвер лицензиата, Драйв лицензиата, Көҥүл кaрточката, Права, Суоппар правата), специальнай квадратнай формалаах карточка, сүрүннээн массыына, мотоцикл уонна араас техника ыытарга көҥүл биэрэр. Паспоры кытта биир сүрүн документ буолар, киһи личноһын идентификация барарыгар.
Хас биирдии дойдуга тус туһунан һокуон баар көҥүл лицензиатын ыларга, саамай чэпчэки Мексикаҕа дьон ылар. Саамай ыарахан Дьоппуон уонна Канаада дойдутугар.
2020 сыллаахха Саха Сиригэр көҥүл ылааччылар:
Төгүлтэ (Амма улууһа)
Төгүлтэ — Амма улууһун Амма-Наахара нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Валерий Залужный
Залужный Валерий Фёдорович — Украина генерала, дойду көмүскэл миниистирэ уонна салайааччыта.
Tronsmart
Tronsmart - Кытай уонна Мексика тэрилтэтэ, 2018 сыллаахха кытаец уонна мексиканец уолаттар Дьэндьэн куоратка Tronsmart диэн стартап тэрилтэни төрүттээбиттэрэ. Билигин Аан Дойдуга түргэнник сайла турар аудиосистемалары оҥорор.
Дьэндьэн
Дьэндьэн - Гуандун сиригэр баар биир Кытай улахан куората.
Tronsmart
103 омук сиригэр көҥүл атыыланар, ол эрэн Америкаҕа Target эбэтэр Amazon эрэ нөҥүө атыыланар, көҥүл атыыга тахсыбат.
Салалтата - Мехико (Мексика), Дьэндьэн (Кытай)
Официал саайта: https://www.tronsmart.com/
А. К. Глазунов аатынан Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
А.К. Глазунов аатынан Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
мини
Устуоруйата
1967 с.от ыйын 1 күнүгэрН.А. Римскай-Корсаков аатынан Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай Ленин уордьаннаах консерватория Петрозаводскайдааҕы филиала арыллыбыт. 1991 с.балаҕан ыйын 9 күнүгэр Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория буолбут. 2003 с.ыам ыйын 13 күнүгэр Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория(институт). 2003 с.атырдьах ыйын 19 күнүгэр консерваторияҕа А. К. Глазунов аатын иҥэрбиттэр. 2011 с.ыам ыйын 26 күнүгэр Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк профессиональнай үөрэх тэрилтэтэ "А. К. Глазунов аатынан Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория(академия)"
Структурата
Факультеттара:
1. Исполнительскай факультет
Кафедралара:
-специальнай фортепиано
-струннай үнстүрүмүөннэр
-норуодунай үнстүрүмүөннэр
-духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр
-фортепиано уопсай кууруһа
-дирижирование
-музыка уонна композиция түөрүйэлэрэ
-музыка устуоруйата
-финно-угорскай норуоттар музыкалара
-вокальнай уонна тыйаатыр ускуустубалара
-гуманитарнай дисциплиналар.
Delta Airlines
DELTA Airlines (Delta Air Lines) - АХШ авиатэрилтэтэ, сир шаарыгар саамай улахан авиатэрилтэ буолар - флотун ахсаанынан уонна элбэх дьону таһарынан, ону таһынан сир шаар дойдуларын барыларын холбуурунан (Арассыыйаттан уонна Шри Ланкаттан ураты). Бары материктары бары холбуур.
Салалтата — Атланта.
А. К. Глазунов аатынан Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Структурата
1992 сылтан консерваторияҕа "Музыкальное искусство" испэссээлинэскэ аспирантура арыллыбыт. 1994 с.Арассыыйаҕа соҕотох финно-угорскай норуоттарар музыкалара диэн кафедра арыллан аан дойдуга финно-угорскай этническай култуура сүппэтин уонна научнай суолталаах буоларыгар онно сөптөөх каадырдарынан Карелия өрөспүүбүлүкэтин эрэ буолбакка, этнос быһыытынан аймахтыы норуоттаах Арассыыйа эрэгийиэннэрин эмиэ хааччыйар. 2008 сылтан, үрдүк таһымнаах орто проф.үөрэхтээһин программатынан "Инструментальное исполнительство" уонна "Хоровое дирижирование" диэн испэссээлинэстэргэ үөрэтии бара турар. 2010 с.консерваторияҕа Диссертационнай сэбиэт үлэлиир. Бу үрдүк үөрэх тэрилтэтигэр, 580-тан тахса устудьуон уонна аспиран дьарыктанар.
Рейтиннэрэ
Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория:
1. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 419-с миэстэ. 2. Карелия үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 2-с миэстэ. 3. Петрозаводскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 2-с миэстэ
Ссылкалара
http://glazunovcons.ru/conservatory/history https://www.culture.ru/institutes/38013/petrozavodskaya-gosudarstvennaya-konservatoriya-imeni-a-k-glazunova https://web.archive.org/web/20071212235223/http://conservatory.ru/node/281/ https://web.archive.org/web/20071212235223/http://conservatory.ru/node/281/ http://glazunovcons.ru/
Байбал Ксенофонтов
Павел Васильевич Ксенофонтов
Конфедералистар
Конфедералистар (Конфедералисты) — Павел Ксенофонтов салайан сылдьар партията этэ. Саха Сирин стаатуһун союһунай өрөспүүбүлүкэҕэ диэри үрдэтэ сатаабыттара. 1927–1928 сыллардаахха Конфедералистар өрө туруулара (Восстание Конфедералистов) буолар. 300 тахса киһи кыттыбыта.
Киэн туттар дьоммут — учуонайдар
Киэн туттар дьоммут — учуонайдар — Ньурба дьоно-сэргэтэ, ол иһигэр Маалыкай тубэтин олохтоохторо советскай кэм саҕатган билиигэ-көрүүгэ тардыһыылара олус күүстээх этэ. Оччотооҕу түҥкэтэх, ыраах сытар үрэх бастарыттан оронон тахсан, үгүс элбэх дьон үрдүк үөрэхтэнэн, саҥа олох сайдарын түргэтэтиспиттэрэ. Үөрэх, билии-көрүү олоххо наадатын дириҥник билэр, бэйэлэрин дьонноро-сэргэлэрэ үөрэхтээх, сайдыылаах дьон буолалларыгар эттэринэн-хааннарынан ыалдьан, дууһаларынан бэринэн, баҕаран, үлэлиир салайааччылар, учууталлар суолталара олус улахан этэ.
Чупахивка
Чупахивка (Чупахівка) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 385 (2016).
Киэн туттар дьоммут — учуонайдар
Маалыкай ситэтэ суох орто, кэлин орто оскуолатыгар үөрэммит дьонтон учуонайдар элбэхтэр. Билиҥҥи Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүт, үөскээбит учуонайдары эрэ киллэрдибит. Арай Семенов Василий Алексеевич-Күүстээх Бааска Хатыыга төрөобүт. Ол гынан баран кини төрүттэрэ Маалыкайдар эбит, аны Хатыыга төрөөбүт эрэ, Маалыкайга улааппыт, үөрэммит, учууталлаабыт, бүтэһигэр бэйэтин «дойдубар Маалыкайга илдьэн көмеөрүҥ» диэн кэриэһин эппит. онон Маалыкайга көмүллүбүтэ.
Бу биһиги Бордоҥмут нэһилиэгэр төрөебүт араас идэлээх учуонайдар, республика, оройуон экономиката, дьонун-сэргэтин олоҕо тупсарыгар киллэрсибит кылааттарынан биһиги киэн туттар кыахтаахпыт. Кинилэри кытта биһиги билсиһиэҕиҥ.
Эт-сиин уратылара
Айылҕаҕа туох барыта икки өттүттэн тутулуктанан сайдаллар. Самаан сайын кэнниттэн кырыалаах кыһын тиийэн кэлэрэ хаһан да уларыйбатыттан икки өрүттээх буолуу куруук баар буола турар. Айылҕа бу икки өрүттээх, итиинэн уонна тымныынан дьайыылара эти-сиини ыарыылары тулуйарга эрчийэ, дьарыктыы сылдьаллар.
1. Этэ-сиинэ. Сүрүн чааһа.
2. Өйө-санаата. Өй-санаа үс кукка уонна сүргэ арахсар. (1,78).
Киһи бу икки тус-туспа өрүттэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын араарбакка, ханнык эрэ сөп түбэһэр тэҥнэһиини үөскэтэн тутуһа сырыттахтарына эрэ киһи буолан сылдьыы, олох олоруу табыллар. Өй-санаа, салгын кут көтөн, этин-сиинин быраҕан, айыы буолан хааллаҕына, киһи өйө-санаата сайдыыны ситиһэр өрүтэ көҕүрээн, кыыл таһымыгар түһэн хаалара, сахалыы “сүөһүтүгэр түспүт” диэн ааттанар. Арыгы иһиититтэн өй көтөрө араарыллан биллибитин кэнниттэн киһи бэйэтэ үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэрэ быһаарыллан олоххо киирбит.
Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата сайдан, тупсан иһиилэрэ эмиэ икки өрүккэ арахсаллар:
1. Киһитийии. Эт-сиин киһи курдук көрүҥнээх буолууну ситиһиитэ.
2. Киһи буолуу. Өй-санаа сайдан, тупсан киһилии быһыыланыыны ситиһиитэ киһи буолуу диэн ааттанар. (2,56).
Татаардар (этноним)
Татаардар — аныгы татаардар, Кырыым татаардара уонна да сорох атын түүр омуктар бэйэлэрин тус ааттара. Волго-уральскай татаардар XVI үйэҕэ бу "татаардар" диэн тус ааты хайыы-үйэ туһаммыттара биллэр.
«Татаардар» диэн тиэрмин биһиги эрабыт 6-8 үйэлэригэр түүр уонна монгол омуктарыгар үөскээбитэ. «Татаардар» диэн тыл үгүс үйэтээҕи остуоруйатыгар этноним, политоним, соционим, конфессионим пуунсуйаларын субу-субу ылынара уонна сүтэрэрэ.
Эт-сиин уратылара
Хайа хаспахтарыттан көстөр араас былыргы уруһуйдарга кыыллар уонна киһи холбоспуттарыттан үөскээбит мутаннар бааллара чахчы буола сылдьыбыты көрдөрөллөр. Киһи этэ-сиинэ тупсан киһитийиини ситиһиитэ олус уһун кэмнэргэ буолбута сөп.
Эт-сиин кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһиитэ удьуордааһын диэн ааттанар. Киһи тас көрүҥэ, этин-сиинин уратылара, үчүгэйэ уонна куһаҕана барылара кэлэр көлүөнэлэригэр удьуордааһынынан бэриллэн иһэллэр. Ол иһин ыал буолууга атын аҥары таба талан ылыы уонна сөбүлэһии аан бастаан туттуллара табыллар.
“Удьуордаан туран уустар” диэн эттэхтэринэ, бу аймах дьон бары төрүттэриттэн удьуордаан ылбыт уһанар дьоҕурдаахтарын, уустарын бэлиэтээн этэллэр. Уус буолуу диэн уһанар үөрүйэхтэри, буор куту иҥэринии, уһанарга туһалыыр уустук, нэмин билэр хамсаныылары табан оҥоруу ааттанар.
Ууска үөрэнии олус уһун кэми, кырата уонча сылы ыларын бэлиэтээн суруйаллар. Араас үлэҕэ үөрэнииттэн ууска үөрэнии уһун кэми ылара анаан-минээн бэлиэтэнэр. Ууска үөрэниигэ төрүттэртэн бэриллэр буор кут улаханнык туһалыырын сахалар билэллэр.
Эт-сиин эргэрэн барыытыгар араас бодоҥноро, эмтэммэт ыарыылара элбииллэр. Ону быһааран аныгы наукаҕа киһи геннэригэр араас мутациялар үөскүүллэр диэн этэллэр.
Ыал буолуу былыргы үгэстэрэ киһи этэ-сиинэ сайдарын, тупсарын, күүһүрэн иһэрин үөскэтэллэриттэн сайдан иһэр санаалаах омук олору тутуһа сылдьара ирдэнэр көрдөбүл буолар. Сэбиэскэй былаас буолуор диэри сахалар бу үгэстэри халбаҥнаабакка эрэ тутуһа сылдьалларыттан ахсааннара эбиллэрэ уонна эр дьон күүһүрэн, кыаҕыран иһэллэрэ.
Киһи этин-сиинин тупсарарга аналлаах былыргы үгэстэр өс хоһоонноро буолан сылдьаллар.
“Уруу ырааҕа, уу чугаһа үчүгэй” диэн өс хоһооно ыраах сирдэртэн ойох ыллахха эбэтэр эргэ таҕыстахха төрүүр оҕолор эттэрэ-сииннэрэ тупсан араас ыарыыларга ыллараллара аҕыйыырын быһаарар.
Киһи сайдан, тупсан иһиитэ киһитийиини ситиспитэ быданнаабыт. Араас киһи курдук көрүҥнээхтэр баар буола сылдьыбыттара бары эстибиттэр, симэлийбиттэр. Ол барыта былыргы кэмнэргэ сайдыыны ситиспит киһи атыттары барыларын бултаан, идэһэ оҥостон бүтэрбититтэн тутулуктанар. Олоҥхо кэмигэр кыаттарбыт киһини сүрэҕин уонна быарын сонно тута сииллэрэ кэпсэнэр.
Киһи өйө-санаата сайдыыта, тупсуута сиэри тутуһууну ситиһииттэн саҕаланан киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны үөскэппит. Киһи буолар баҕа санаа киһи таҥараны үөскэтэн киһилии өйү-санааны дьоҥҥо барыларыгар тарҕаппыт.
Сахалар “Эт киһи элэйэр, сыа киһи сылайар” диэн этиилэрэ киһи көннөрү сылайарын таһынан этэ-сиинэ элэйэрин биллэрэр. Омук үйэтэ уһааһына дьонун эттэрэ-сииннэрэ бөҕөтүттэн, ууһуур кыахтара мөлтөөбөтүттэн, аҕыйаабатыттан быһаччы тутулуктанар.
Эт-сиин айылҕаҕа үөскүүр эттиктэртэн хомуллан үөскүүр уонна кэлэр көлүөнэлэргэ соннук бэриллэн иһэр. Эт-сиин кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһиитэ удьуордааһын диэн ааттанар.
Элбэх аймахтар холбоһон омугу үөскэтэллэр. Аймахтыылара чугаһаан хаалбыт аймахтар кыыс оҕолоноллоро элбээн хааларын кырдьаҕастар бэлиэтииллэр. Эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөбүт аймахтарга уол оҕолор төрүүллэрэ быста аҕыйыыр.
Уол оҕо төрүүрэ эр киһиттэн быһаччы тутулуктааҕын аныгы медицинэ науката бигэргэтэр. Күүстээх, кыахтаах эр киһи уол оҕолору төрөтөр кыаҕа улаатар. Эр дьоно мөлтөөбүт омук атыттар баһыйыыларыттан эстэр, симэлийэр турукка киирэр.
Омук мөлтөөбүтэ, сайдыбат кэмҥэ киирбитэ күүстээх, кыахтаах эр дьоно аҕыйахтарыттан биллэр. Бу быһаарыыны чуолкайдык  дакаастыыр спорт көрүҥүнэн билигин көҥүл тустуу буолар. Бу тустууга киһи күүһэ уонна хамсаныылары түргэнник оҥорор кыаҕа, дьоҕура, буор кута бииргэ холбоон быһаарыллар кыахтаналлар. Күүстээх тустууктара суох буолбуттара ырааппыт нууччалар билигин мөлтөөбүт, уларыйан эрэр омукка киирсэллэр.
Эр дьон мөлтөөн аҕыйаатахтарына элбээн хаалбыт дьахталлар атын омук дьонугар эргэ тахсаллара үксээн, омук ахсаана өссө аҕыйаан атын омукка уларыйан барыыта кэлиэн сөп.
Ыал буолуу былыргы үгэстэрин кытаанахтык тутуһар мусульманнар Аан дойду үрдүнэн сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэллэрин тэҥэ, эр дьонун күүстэрэ-кыахтара мөлтөөн хаалбат.
Православнай таҥара үөрэҕэ эр киһи биир кэргэннээх буолуохтаах диэн этиитин тутуһан уонна сайдыылаах диэн ааттанар, эстэн эрэр Европа дойдуларын үтүктэн нууччаларга биир, икки оҕолонуу олоххо киирбитэ омук ахсаана аҕыйыырын үөскэтэр.
Дьахтар эдэригэр, сааһын ситтэр эрэ төрөтөр оҕолоро доруобай буолаллара үксүүр. Бастакы оҕото төбөтүгэр трамбалаах буоларын наукаҕа быһаарбыттара, иккис оҕо эмиэ туга эрэ табыллыбат, онтон үһүс оҕо табыллан төрүүрэ биллибит. Биир эмэ оҕолоох буолуу омугу эстиигэ тириэрдэрэ итинник дакаастанар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. –     128 с.
2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
3. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Булҕардар
Булҕардар, болҕардар (Bulgares, Βoύλγαρoι) – IV үйэҕэ Хара муора уонна Кавказ хоту өттүгэр олорбут түүр тыллаах биистэр. Булҕардар сороҕолоро VII үйэ иккис аҥарыгар Дунай өрүс анараа өттүгэр көспүттэр уонна Болгарияны төрүттээбиттэр. Атын булҕардар Поволжьеҕа, билиҥҥи Татарстан сиригэ олохсуйбуттар.
Булҕардар балкардар, башкирдар, болгардар, гагаузтар, карачаевтар, татаардар, ноҕайдар уонна чуваштар историяларыгар сыһыаннаахтар. Булҕардар ааттара Болгария диэн дойду аатыгар хаалбыт. Аныгы чинчийээччилэр протоболгардар, праболгардар, былыргы болгардар диэн ааттары да тутталлар.
Ааттара
"Болҕар"/"Булҕар" диэн аакка ханнык дорҕоон, чуолаан "о" эбэтэр "у" иһиллэрэ араас тыллар дорҕооннорун тутулуттан тутулуктаах. Булҕардар бэйэлэрин тылларыгар "б" бүтэй дорҕоон кэннэ кэлэр аһаҕас дорҕоон "о" уонна "у" ыккардыгар иһиллэр этэ. Маннык дорҕоон татаар уонна башкир тылыгар баар. Славянныы болгар тылыгар "о" эбэтэр "у" оннугар "ъ" буукуба суруллар. "Булҕар" ааты гириэктэр "у" буукубанан суруйар этилэр, оттон нууччалар "о"нан суруйаллара.
Абу Хамид ал-Гарнати диэн арааб тыллаах айанньыта 1135 уонна 1150 сылларга Волга Булҕариятыгар сылдьыбыта. Кини этэринэн ол сылдьан "Булҕар историята" диэн кинигэни аахпыт, онно "булҕар" аат дьиҥнээҕэ түүрдүү балар "өйдөөх" диэн суруллубут үһү.
Бэрнат Мункачи диэн венгр чинчийээччитэ сабаҕалыырынан "булҕар" аат суолтата "биэс угор" диэн. Д. М. Данлоп диэн чинчийээччи этэринэн башкирдар ааттара былыр beshgur, bashgur, ол эбэтэр "биэс угор" диэн этэ. Булҕар тылыгар түүрдүү "ш" дорҕоон "л" дорҕооҥҥо уларыйбыт, ол аата башкир уонна булҕар диэн ааттар тэҥнэр уонна биир төрүттээхтэр.
А. П. Новосельцев диэн нуучча историга сабаҕалыырынан "булҕар" аат икки тылтан үөскээбит: бастакыта түүрдүү "булга" ("булкуй") уонна иккиһэ "гар" ("угор"), ол аата "булҕар" аат "булкуспут угордар" диэн суолталаах.
Төрдүлэрэ уонна тыллара
1990-с сылларга Болгария историктара булҕардар илиҥҥи Ираан омуга буоларын туһунан теорияны тарҕаппыттар. Бу теориянан былыргы булҕардар Ираан тыллаах этилэр уонна Гиндукуш хайаларын диэки олорбуттар. Бу сир аата перстыы "Балх" диэн, гириэктэр буоллаҕына "Бактрия" дииллэр.
Онно эбии былыргы эрмээн кинигэлэригэр булҕардар булхи диэн сурулла сылдьаллар. Булхи аат Балх диэн сир аатыгар майгынныыр.
Бу теорияны өйөөччүлэр этэллэринэн булҕардар аан маҥнай ханнык эрэ илиҥҥи Ираан тыллаах этилэр, онтон түүр тылын ылыммыттар. Бу теория Болгарияттан ураты ханна да тарҕамматах.
IV үйэ
уҥа|мини|300x300пкс|650 сыллаахха булҕардар сирдэрэ Булҕардар тустарынан бастакы ахтыы аата суох 354 сыллааҕы латыын хронографыгар баар. Ол кинигэҕэ Хара муора хотугу өттүгэр олорор биистэр быыстарыгар вулгардар (Vulgares) ахтыллыбыттар.
Ол кэннэ V үйэҕэ эрмээн историга Мовсэс Хорэнаци суруйбутунан булҕардар Бастакы Аршак кэмигэр (Аршакид Ираан, ол эбэтэр Парфия ыраахтааҕыта) Эрмээн сиригэ олохсуйбуттар.
Бастакы Аршак II үйэ бастакы аҥарыгар баһылыктаабыт, булҕардар ол кэмҥэ бааллара саарбах. Ол иһин чинчийээччилэр саныылларынан Мовсэс Хорэнаци суруйуута сыыһа буолуохтаах.
Булҕардар уонна гуннар
Эрдэтээҕи орто үйэлэр историктара булҕардары гуннары кытта булкуйаллар. Холобур, VI үйэтээҕэ олоро сылдьыбыт Захарий Ритор "Церковь историята" диэн үлэтигэр Кавказтан хоту диэки олорор биистэри барыларын гуннар диир.
Булҕардар Дунайга. V—VI үйэлэр
Булҕардар Дунай өрүс диэки V үйэҕэ көспүттэр. Константин Манассий хроникатыгар (XII үйэ) суруллубутунан булҕардар Дунайга 475 сыллаахха көспүттэр.
Бу кэмҥэ кинилэр көс биистэрэ этилэр уонна Византия империятыгар сэриинэн бараллара.
558 сыллаахха булҕардар Забэрҕан диэн баһылыктаах Македония сиригэр тиийбиттэр, онтон Константинопольу сэриилээбиттэр, ол эрээри кыайан ылбатахтар.
Ефремово (Амма улууһа)
Ефремово — Амма улууһун Амма-Наахара нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Билигин саха дьонугар уһун кэмҥэ туоратыллан, умнулла сыспыт былыргы итэҕэллэрин сөхсүтүү, оннун булларыы, саҥардан, тупсаран, сайыннаран биэрии үлэлэрэ салгыы баран иһэллэр. Үгүс дьон санааларыгар саха дьоно хаһан даҕаны биир тылы булуммат, бары тус-туспа бара сылдьар өйдөөх-санаалаах дьон курдуктар. Бу дьону барыларын биир итэҕэлгэ киллэрии билиҥҥи демократия үйэтигэр хаһан даҕаны кыаллыа суох курдук. Биир эрэ итэҕэли өрө тутан, биһиги эрэ итэҕэлбит атын итэҕэллэртэн барыларыттан таба, ордук диэһин бэйэтэ улахан диктатура, атыттары күүһүлээһин, сабардааһын көрүҥэр кубулуйар. Ол курдук билигин баар улахан таҥаралар олус күүстээх диктатура, атыннык саныыр дьону барыларын күүс өттүнэн туоратыы, баттааһын түмүгэр үөскээн бөҕөргөөбүттэрэ.
Саха дьонугар атын омуктар итэҕэллэрин соҥнуу уонна саҥа үөрэҕи айдыбыт дии сатааччылар эмиэ бааллар. Таҥара, итэҕэл омукка ханнык кэмҥэ үөскүүллэрин ситэ бил¬бэт буолуу итинник өйгө-санааҕа тириэрдэр. Биһиги инники үлэлэрбитигэр 2 тыһыынча сыллааҕыта үөскээбит христианскай итэҕэл төрүттэрэ сахалар кут-сүр уонна таҥараларын үөрэхтэриттэн үөскээн сайдыбыттарын быһаарбыппыт. Онтон мусульманскай итэҕэл өссө хойутуу, арабтар үөскээн сайдыыларын, киэҥ сирдэри сэриилээн ылыыларын кэмигэр тарҕаммыт итэҕэл буолар. Бу итэҕэллэр төрүттэрэ барылара оччотооҕу үөрэҕэ-билиитэ суох киһи санаатын салайан тойотторго, сэриилээн кыайбыт дьоҥҥо бас бэриннэрэн биэриигэ олоҕураллар. Ол иһин ити итэҕэллэр атыттары олус күүстээх диктатура, хам баттааһын, туоратыы күүһүнэн үөскээбиттэрэ уонна тэнийбиттэрэ.
Саха сиригэр кэлин уонча сыл устата барбыт итэҕэли сөхсүтүү, саҥа итэҕэли арыйыы үлэлэрэ биллэр ситиһиилэрэ суохтар. Ол барыта айыы, айыы буолуу өйдөбүллэрин таба сыаналаабаттан, киһи оҥорор үчүгэй уонна куһаҕан быһыыларын араарыыга сөптөөх хайысха суоҕуттан таҕыста. Биһиги бу боппуруоска өй-санаа, кут-сүр үөрэх төрүттэригэр тирэҕирэр эппиэттэри инники быһаарыыларбытыгар биэрдибит.
«Айыы» диэн саха тыла мэйииттэн, өйтөн-санааттан саҥаны арыйыы үөскүүрүн быһаарар. Бу тыл «Ай» диэнтэн төрүттэн үөскээбит. «Ай» диэн тыл урукку өттүгэр дьон билбэттэрин, саҥаны арыйыыны, ол аата айыыны киһи мэйиитинэн үгүстүк толкуйдаан, өйүнэн-санаатынан оҥорон, чочуйан таһаарарын, үөскэтэрин чуолкайдык быһаарар. Айыы диэн саҥаны арыйыы, туспа, ураты өй-санаа буолар. Бу тыл икки өрүттээх – биирэ үчүгэйгэ туһалыыр саҥаны арыйыы, онтон атына куһаҕаны оҥорууга анаан сананы арыйыы диэҥҥэ арахсаллар.
Бэйэтэ икки өйдөбүллээх, икки суолталаах тылы аҥардастыы үчүгэй эрэ өттүгэр анаан туттуу куһаҕаны оҥорор, өйгө-санааҕа буккууру киллэрэр, ол иһин өй-санаа туруга суох буолар. Куһаҕан быһыы үчүгэйи оҥорордооҕор төһөнөн эмэ чэпчэки, боростуой ол иһин уруттаан оҥоруллар, дьайар, өй-санаа куһаҕан быһыылар диэки салаллар кыахтанар.
Суруйааччылар билбэттэр
Суруйааччылар өй-санаа төрүттэрин билбэттэр уонна ол билбэттэринэн элбэх дьону албынныыллар.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Айыы диэн тылы таба быһааран, табатык өйдөөн туһаныы оҕо өйө-санаата сайдыытыгар ордук суолталаах. Ол курдук оҕо өйө-санаата күүскэ сайдар кэмигэр инники түһэн, дьон билбэттэрин, оҥорботторун, уратыны элбэҕи оҥорон кэбиһиэн сөп. Саҥа сайдан иһэр оҕо өйө-санаата күн аайы саҥаны билэн иһиитэ барыта киниэхэ саҥаны арыйыылар буолан иһэллэр. Бу быһаарыы киһи быһыытын уонна айыы уратыларын эмиэ чуолкайдыыр. Ол курдук оҕо төрөппүттэрин, ол аата, киһини үтүктэн кини оҥорор быһыыларын оҥорор буолуута киһи буолуу, киһилии быһыыланыы диэн ааттанар. Онтон айыы диэн урут дьон оҥорботохторо, билбэттэрэ, олохторугар туттубаттара, куһаҕан диэн ааттыыллара, барылара саҥаны оҥоруу, арыйыы буолан оҕо оҥорботугар киһилии быһыылаах дьон баҕараллар.
Суруйааччылар билбэттэр
Сорох суруйааччылар тыл суолтатын, өйдөбүлүн ситэ билбэттэр, биир үлэлэригэр биир өйдөбүллээх тылы тус-туспатык суруйаллар. Холобурга, Алексей Бродников «Көмүскэ уута» диэн романыгар айыы-хара уонна аньыы-хара диэн тыллары биир суолтаҕа хаста да туһанар. Суруйааччыларга ханнык эрэ саҥа тылы булуу, ону сурукка киллэрэ охсуу урутаан иһэр курдук. - Айка, Айуу – айа, - диэн суруйар Наталья Кычкина. Бу туох өйдөбүллээх саҥа тылларый? Айыкка, айыы диэн тылбытын араастаан уларытан, минньитэн, тупсара сатаан суруйар. Бу саҥа тыллары суруйбутуттан ыарыы, сылайыы саҥаны билии, айыы буолара уларыйан хаалбат ээ.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Саха тыла олус былыргы тыл. Бу тыл бэйэтэ даҕаны киһи өйүн-санаатын быһаарыыны, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорор быһыытын олус табатык бэлиэтиир. Ол иһин куһаҕаны, хара быһыыны, айыыны оҥорума диэн этэллэр. Киһи урут дьон оҥорботох, бил¬бэт, ханнык баҕарар быһыыны оҥоруута өйүттэн-санаатыттан оҥоруллан, айыллан тахсар буолан «Айыы» диэн ааттанар. Онтон бу оҥоруллар быһыы хайдаҕыттан, үчүгэйиттэн эбэтэр куһаҕаныттан тутулуктанан үчүгэй, үрүҥ айыы эбэтэр куһаҕан буоллаҕына – куһаҕан, хара айыы диэн араарыллан ааттанар.
Суруйааччылар билбэттэр
Киһи урут оҥорботоҕун оҥорон, ол аата айыыны оҥордоҕуна сыыһа-халты туттунан этин-сиинин дэҥнээтэҕинэ эбэтэр сылайдаҕына этигэр-сиинигэр ыарыы үөскүүр, урут билбэт ыарыыта буоллаҕына, аны айыы буолар. Бу ыарыы айыы, айыы-айа диэн былыргыттан ааттанар этэ. Тыл суолтатын, өйдөбүлүн билбэт аата уларыта сатаабат ордук буолуо этэ.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Саха дьоно оҕолорун «Хаһан даҕаны айыыны оҥорума» диэн үөрэтэллэр. Бу этии киһи ханнык баҕарар оҥорор дьыалаларыгар барыларыгар сыһыан¬наах. Куһаҕаны да, үчүгэйи да оҥоруу барыта «Ай» диэн өйү-санаа¬ны быһаарар тылынан бэриллэр уонна «Айыы» диэн тылы үөскэтэр. Үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥоруу дьоҥҥо хайдах дьайара аан маҥнай кыайан быһаарыллыбат, биллибэт. Ол иһин сахалар ханнык да «Айыыны оҥорума» диэн этэллэр.
Суруйааччылар билбэттэр
Өй-санаа уратылара киһи олорор олоҕуттан тутулуктаахтарын бары үөрэхтээхтэр билинэллэр. Киһи үлэтин-хамнаһын уратылара өй-санаа тус-туспа буолуутун үөскэтэллэр. Илиитинэн оҥорон, тутан үлэлиир киһи өй-санаа уратыларын, айыыны оҥоруу куһаҕанын ордук дириҥник билэр. Үлэлии сылдьар киһи биирдэ сыыһа-халты тутуннаҕына дэҥнэниэн эбэтэр кырата оҥорбута табыллымыан, куһаҕан буолан хаалыан сөп.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Саха тыла олус былыргы тыл буолан киһи өйүн-санаатын ордук та-батык быһаарар. Айыы диэн тыл киһи оҥорор саҥаны арыйар быһыыларын барыларын, үчүгэйин, куһаҕанын барытын быһаарар. Саха дьоно бэрт соторутааҕы¬та айыы диэн тылы куһаҕаны бэлиэтииргэ ордук тутталлара. Биһиги эбэлэрбит «Айыыны оҥорумаҥ», «Айыы диэмэҥ» диэн үөрэтэллэрэ. 1994 сыллаахха тахсыбыт Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытыгар бу айыы диэн тыл былыргы өйдөбүлүн, үчүгэй да, куһаҕан да быһыыны, иккиэннэрин быһаарарын иҥэринэн сылдьар. Бу тылбыт олох уонна өй-санаа ордук уустуктарын, иккилии өрүттээхтэрин быһаарар, ол иһин өйү-санааны быһаарар баар-суох тылбытын харыстыырбыт наада.
Суруйааччылар билбэттэр
Үлэ бэйэтэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки аҥы арахсар. Илии үлэтэ уонна өй үлэтэ диэн икки аҥы арахсаллар. Өй үлэтинэн дьарыктанааччы уруучуканы эрэ тутарыттан сыыһа-халты туттунуу диэни ситэ билбэтиттэн айыы куһаҕана элбэҕин арааран билбэт. Сурукка – бичиккэ өй үлэтинэн дьарыктанааччылар элбэхтэринэн билигин айыыны “үчүгэй” курдук санааччылар элбэхтэр.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Билигин өй-санаа, кут-сүр үөрэҕэ сайдан иһэллэр. Киһи оҥорор бары быһыылара кини өйүттэн-санаатыттан, мэйиититтэн, куттарыттан тутулуктаах буолара быһаарыллан иһэр. Киһи биир мэйиитинэн толкуй¬даан куһаҕаны эбэтэр үчүгэйи оҥорон кэбиһэрэ ханна да ырытыллыбат чуолкай буолара быһаарыллар, итини тэҥэ сайдан иһэр оҕо өйө-санаата урут-бастаан дөбөҥнүк, улахан эрэйэ суохтук оҥоруллар быһыылар диэки салаллар. Онтон куһаҕаны оҥоруу, алдьатыы үчүгэйи, туһалааҕы оҥорордооҕор хаһан баҕарар чэпчэки, боростуой, ол иһин оҕо өйө-санаата ситэ сайда илигинэ саҥаны арыйара хааччахтанара эрэ табыллар.
Суруйааччылар билбэттэр
Бэйэлэрэ тутан-хабан үлэлээбэт, оҥорон таһаарбат, сылаас сиргэ олорор дьон, тыл үөрэхтээхтэрэ үлэ, бэйэлэрэ тутан-хабан оҥорор дьону үчүгэйгэ, үлэҕэ үөрэтэр кыахтара суох. Тугу эмэ оҥороллоро кумааҕыга эрэ буоларынан туох бастарыгар көтөн түспүтүн барытын суруйуохтарын сөп. Бу дьон илэ олохтон арахсыбыттар, тэйбиттэрэ ырааппыт.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Түүллэри үөрэтии киһи өйө-санаата - куттара тус-туспа буолалларын арыйда. Бу куттар ийэ уонна салгын куттар диэн ааттаналлар уонна «иитиллэр-үөрэтиллэр» диэн сахалыы тылларынан араарыллан быһаарыллаллар. Ол аата ийэ кут иитиллэр, онтон салгын кут үөрэнэр. Киһи оҥорор бары быһыылара уонна өйө-санаата икки куттарын кытта курдук эмиэ икки аҥы арахсаллар.
Суруйааччылар билбэттэр
Үлэттэн тэйии уонча сылтан ортоҕуна киһи ол үлэттэн тэйэн, таһымыттан хаалан, хайдах үлэлэнэрин сатаабат буолуута үөскүүр. Биһиги үлэһит дьоммутун үөрэтэ сатааччылар, бу үлэ туһунан билиилэрэ букатын хаалан хаалбыт, үлэттэн тэйбит дьон.
Пуштуннар
Пуштуннар (эбэтэр Паштуннар биитэр афганнар, پښتانه), омук, Афганистаан төрүт уонна сүрүн омуга (66%), ону таһынан Афганистантан көһөн барбыт эмиграннар Пакистанҥа олороллор (25%). Сир шаарын үрдүнэн быһа холоон 70-90 мөллүйүөн пуштун олорор.
Суруйааччылар билбэттэр
Аныгы суруйааччы дьон өйүн-санаатын салайааччы, билээччи буолбатах.
Пуштуннар
Саҥарар тыллара — пушту тыла (Афганистаҥҥа), английскай (Пакистаҥҥа, Индияҕа), Хинди (Индияҕа).