cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын уопсастыбата
Саха сирин олохтоохторун бары араҥатыгар ытыктанар уопсастыба буола үүммүтэ. Күлүмнүүр көҕүлээһинэн уопсастыба уобаласка басакылартан биирдэстэринэн земствоны киллэриини туруорсубута.
Васильев Милентий Аввакумович
Васильев Милентий (Мелентий) Аввакумович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Тойбохой нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт. Саха Сирин республиканскай политико-просветительскай оскуолатыгар үөрэммит, 3 ыйдаах юрист куурсун бүтэрбит. Аармыйаҕа ыҥырыллыар дылы Дьокуускайга прокурор көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит.
Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. 1943 сыл тохсунньутуттан сэриилэспит.
Фроҥҥа старшай лейтенант солотун ылбыт. Кыһыл Сулус уордьанынан, «Сталинграды көмүскээһин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт. «Сталинград көмүскээччитэ» таанка холуонната тутуллуутугар 2000 солкуобайы биэрдим диэн олунньу 23 күнүгэр 1943 с. дьонугар суруйбута баар.
Барселона
мини мини мини Барселона (кат. Barcelona [bəɾsəˈɫonə], исп. Barcelona [baɾθeˈlona]) — Испания куората, Каталония автономнай уобалаһын киин куората. Франция кыраныыссатыттан 120 км тэйчиччи сытар Средиземнэй муора порда. Испания промышленноска уонна атыыга-эргиэҥҥэ бөдөҥ куората. Европаҕа айанныыр туризм хайысхатыгар улахан суолталаах куорат.
Нэһилиэнньэтэ
Нэһилиэнньэтэ — 1 617 487 киһи (INE 2016). Испанияҕа улаханынан Мадрид кэннэ иккис, оттон Европа холбоһугар онус куорат. Куорат тулатыгар 3,2 мөл кэриҥэ, Барселонаҕа бэйэтигэр 5 мөл.кэриҥэ киһи.
Бөдөҥ тэрээһиннэр
Манна 1992 сыллаахха Олимпия сайыҥҥы XXV оонньуулара ыытыллыбыттара. 2004 сыллаахха Аан дойдутааҕы культура форума ыытыллыбыта. 2010 сыллаахха Средиземноморскай холбоһук киин куоратынан буолбута, манна 43 дойду киирэр. 2013 сыллаахха ууга спорт көрүҥнэрин аан дойдутааҕы чемпионата ыытыллыбыта.
Эргэ куорат уонна готическай квартал
Лааппы квартала коммерческай уулуссаҕа (кат. Итиэннэ Принцесса уулуссатыттан (кат. Prинкеса) муораҕа диэри. Квартал раваль (Арабаль) бульвар Рамбла уонна Ронда сан Антони (кат. Ronda Sant Antoni) уонна рода Сан Пау (кат. Ronda Sant Pau).
Эргэ куорат сиригэр- уотугар аатырбыт Цитадели, Каталония уонна зоопарк уонна Барселона парламеннара бааллар.
Приморскай чаас
Өрүстэр уһун линиялара барыта 8 км. кэриҥэ (илинтэн арҕаа) устата 8 пляжейи ылаллар: Санцельня, Барселонетта, Сан Мигель, Саморостро, Новая Икария, баайааччы, Марха, Левант. Пляжтар кумах эбэтэр гравий бүрүөһүннээх. 1992 сыллааҕы Олимпийскай оонньуулар буола турдаҕына пляжтар бары стационарнай волейбол сеткалара, эрчиллэр площадкалара (воркут), Петербурга оонньуур площадкалара сөргүтүллэн, билигин олохтоох ыччакка уонна үгүс туристарга сынньалаҥ сирэ буолан тураллар. Мы пляжи пляжи представителей ЛГБТ-общества. Пляжтар бары тупсаҕай туалетнай кабинеттаахтар, аһаҕас халлаан анныгар дууһалаахтар, полиция постарынан уонна кэтээн көрөр пууннарынан тэриллэллэр.
Пляжей хаамыытынан магистраль Колцевай Набережнай[en], Б- 10 нүөмэрэ, уопсайа 20 км. (ыам ыйын 5 күнэ 1981 с. аһыллыбыта), онно барселон океанариума, айылҕа историятын музейа, верфь Драссанас (архитектура памятнига, билигин муора музейа турар, элбэх казинолар уонна гостиницалар, лагуннар уонна яхта-кулууптар тутуллубуттара. Куорат мэрията общественнай миэстэлэргэ олохтуурга скульптура художниктарыттан сакаас түһэрэр, уһун айан холобур буолуон сөп.
Барашкова Дарья Григорьевна
Барашкова Дарья Григорьевна - саха ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха араадьыйатын солииһа.
Тарас Павлович Местников тыйаатырга ыҥырбыт. 1938 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускайга тиийэн тыйаатырга үлэҕэ киирбит. Марк Жирков тэрийбит хуоругар ыллаабыт.
Арыгылааһынтан эмтэнии
= Арыгылааһын диэн тугуй = Итириктээһин ииригэ эрчиллии буолар», — диэбиттээх түҥ былыргы уйэ бөлуһуегэ Пифагор. «Иирдиҥ дуу, итириккин дуу», диэччилэр сахалар, арыгы иһэн баран туҥ- таҥ тыллаЬар киһини. Саха өһүн хоһоонугар: «Иирии икки итирии икки — ини биилэр», — дэнэр («Саха фольклора» хомуурунньук, 126 стр.).
Арыгы туһунан дьон билиитэ олус намыһах: үгүстэр уохтаах ас иһиллэр кээмэйин, киһини тоҕо итирдэрин, тоҕо алкоголик оҥорорун, бэйэлэрэ тоҕо иЬэллэрин даҕаны өйдөөбөттөр.
Ол иһин өркөн өйдөөхтөр этиилэрэ холобур быһыытынан аҕалабын.
Сирия өркөн өйдөөҕө Абуль Фарадх арыгы иһэр киһиэхэ 4 суолу бэлиэтиир: саҥардыы итирэн эрэр киһини павлин көтөргө тэҥниир — кини хамсаныыта бастаан нарын, бэйэтэ — дөбөҥ; онтон эбисийээнэҕэ маарынныыр: уөрэр-көтөр, оонньоколуур, солуута суох буолар; аны хахайга кубулуйар: бэйэтигэр эрэлэ улаатар, кууһунэн ер- тейер, киҥэ-наара холлор, тиһэҕэр сибиинньэҕэ кубулуйар, бадарааҥҥа булкуллар.
Грузиннар: «Арыгыны кытта дорооболостоххуна — өйгуттэн матаҕын», — дииллэр. Испания суруйааччыта Мигель Сервантес: «Арыгыны аһара элбэҕи испит киһи кистэлэни туппат, эрэннэрбитин толорбот», — диир.
Эмп улэһиттэрэ — врачтар, наркологтар — арыгылааһыны ыарыы — алкоголизм быһыытынан билинэллэр.Өскөтүн 1996 сыл тохсунньу ый 1 кунугэр республикатааҕы наркологическай диспансер учуотугар 15,637 киЬи турар буоллаҕына 1997 сыл ити кэмигэр хайы-сах 16 325 киЬи буолбут. Иэдээнэ баар: 1996 сылга киин куораппытыгар — Дьокуускайга — 14 саастарын ситэ илик 15-17- гэр диэри саастаах 72 алкоголик учуокка ылыллыбыт!
Ордук уһулуччу кутталаҥ— кэнники 10 сылга дьахтар арыгыһыт буолуута 5 тегул улаатта. («Забота — Арчы» хаЬыат, 24.04.97). Арыгылааһын Саха сирин үрдүнэн бүрүүкээтэ. Ол түмүгэр төһөлөөх саха ыччата ыар дьылҕаланан хаайыы, түрмэ киһитэ буолла? Төһөлөөх ыал олоҕо алдьанна? Өлүү түбэлтэтэ, оһоллонуу, күлүгээннээһин, араас куһаҕан быһыылар арыгылааһынтан тахсаллар.
= Төһө арыгыны иһэбитий = 1996 сыл алтынньы ый 3 күнүгэр Яков Шпунт «Забота— Арчы» хаһыакка суруйбутунан, биһиги республикабытыгар 1991 сылтан аан бастаан 1995 сылга арыгылааһын арыый намтаабыт: өскөтүн 1994 сыллаахха Саха сирин олохтооҕо ортотунан 9,7 литрэ ыраас испиири испит буоллаҕына, 1995 сылга — 9,2 испит. Итини водкаҕа таһаардахха, орто статистическай киһи баһыгар 47 бытыылка водка тиксэр. Оттон ордук иһээччи категоричны ылар буоллахха (16-тан 60 сааһыгар тиийэ)— 67 бытыылка. Россияны кытта тэҥнээтэххэ, арыый да аҕыйах. Ону 14-тэн 16 лиитрэҕэ тиийэ (сылыгар таһаардахха) ыраас испиири иһэллэр, эбэтэр 81 бытыылканы.Көмүскэл механизм суох буолан водка хаанҥа киирэн баран өр кэмҥэ үрэллибэт, чаастатык иһэр киһи хааныгар өссө эбиллэн иһэр. Сотору кэминэн эт-хаан арыгыга үөрэнэн, арыгы веществолар атастаһыктарын биир тутаах буолан хаалар. Оччоҕо киһи арыгыта суох сатаммат буолар. Арыгыга ыллардаҕыҥ, алкоголик буоллаҕыҥ ол!
= Арыгылааһын содуллара араас = Билигин саамай алдьархайа — 1992 сылтан ыла саҕалаан итириктээһини кытта ситимнэнэн оһолтон, киһи өлөрүүтүттэн, бэйэҕэ тиийинииттэн өлүү ахсаана өлүү бары биричиинэтиттэн иккис миэстэҕэ тахсыбыта буолар. 1992 сыл бастакы аҥарыгар 150 киһи бэйэтигэр тиийиммитэ, 171 киһини киһи өлөрбүтэ, ол иһигэр 63 киһи итирик туруктаах сылдьан. 1997 сыл саҕаламмытын кэннэ даҕаны республика араас хаһыаттарыгар «Хомолтолоохтук өллө», «Соһумардык барда» диэн биллэриилэр олус хойуннулар. Ити үксэ итирииттэн тахсара биллэр. Ис дьыала преес-сулууспата сотору- сотору таһаарар иһитиннэриилэрэ ону бигэргэтэллэр.
Урут хроническай алкоголизм улахан дьон эрэ ыалдьаллара, аны 10 саастаах оҕоттон саҕалаан учуокка туран эрэллэрэ ынырыктаах таҥнастыыны туоһулуур. Иккис иэдээн төрдө — арыгыһыт ийэ. Саха сирин норуоттарын генофондаларын араҥаччылыыр фонда 1996 сыл таһаарбыт хомуурунньугар суруллубутунан 01.01.96 алкоголик дьахталлар ахсааннара 2144 киһиэхэ тиийбит, эбэтэр уопсай алкоголикгар 13,6 бырыһыаннара. Өскөтүн дьиэ кэргэҥҥэ аҕалара арыгыһыт буоллаҕына ийэ оҕолорун хайдах эмит дьон оҥоруоҕа, оттон ийэ арыгы иһэр буоллаҕына иэдээн: ыал-ыал аатыттан аастаҕа, оҕолор инники кэскиллэрэ быһылыннаҕа ол. Арыгыһыт аҕалаах оҕо кэлин арыгыга ылларар түгэнэ 40% буоллаҕына ийэтэ кытта иһэр буоллаҕына, икки төгүл улаатар.
Үсүһүнэн, кэлин сылларга итирик сылдьан халааһьш, уоруу, дьону массыына нан баттатан өлөрүү олус үксээтэ. Итирэн баран, дьон, оннооҕор дьахталлр быһахтаналлар, сааланаллар. Ону статистика туоһулуур: буруйу оҥоруу 90 бырыһыана итирик туруктаах дьонунан оҥоһуллар. Ордук кутталлаах балаһыанньа Ленскэй, Уус-Майа, Нам, Ньурба, Бүлүү улуустарыгар, Нерюнгри куоракка үксээтэ («Республика Саха», 03.12.96).Төрдүһүнэн, алкоголь — авария аргыһа.
Массыынаны итирик туруктаах сылдьан ыытааччы — буруйу оҥорооччу. Итирик туруктаах сылдьан массыынаны, атын да техниканы ыытыы — кутталлаах, кыбыстыылаах уонна буруйга — сэмэҕэ да тиэрдиэн сөп. Холуочук сылдьан массыынаны ыытан иһэн ГАИ-га түбэстэххинэ — 1500 солкуобайтан итэҕэһэ суох штрабы төлүөххүн, бырааба суох хаалыаххын сөп. Тиһэҕэр, арыгылааһын тугунан да кээмэйдэммэт содула — оҕону, ыччаты иитиигэ улахан буортуну оҥороро, кэскилбитин төттөрү төлкөлүүрэ буолар. Улахан дьон арыгылааһыннара, оҕолорун сыыһа иитэллэрэ ыччаты түктэри быһыыны, буруйу оҥорууга тириэрдэр. Аҥардас 1990 сылга 14 сааһыгар диэри 600 оҕо холуобунай буруйу оҥорбута. Кэлиҥҥи сылларга ити сыыппара аҕыйыахтааҕар өссө элбээн иһэр. Холобур, 1994 сылга сааһын ситэ илик одолор 165 буруйу оҥорбуттар, онтон итирик сылдьан 388 буруйу, 1995 сылга — 1269 буруйу, онтон итирэ сылдьан 440-ну. Ити 1990 сыллааҕар 2 төгүл элбэх! (Генофонд хомуурунньугуттан.)
Аны арыгылааһын кутталлаах сыстыганнаах ыарыыны тарҕатыыга киэҥ аартыгы аһар. Республикаҕа кэлин сылларга венерическэй ыарыы үксээтэ. 1992 сылтан 1995 сылга диэри гонореянан ыалдьыы 1,5 төгүл, сифилиһинэн сутуллуу 9,1 төгүл улаатта. Ити үксэ итирик сылдьан мэнээк дьахталлары кытта сылдьыһыыттан тахсара биллэр.
= Арыгылааһынтан букатын арахсыахха сөп дуо = Билигин обществоҕа, дьон-сэргэ өйүгэр-санаатыгар арыгыга икки сыһыан баар. Бастакыта: арыгы — ас, син биир килиэп, эт кэриэтэ. Оҥоһуута буоллаҕына улахан ороскуоту эрэйбэт, үрдүк барыыһы тутатына аҕалар. Онно эбии ~ арыгы государство хааһынатын халыҥатар саамай судургу уонна эрэллээх суол. Дэлэҕэ да сорох улуустар (Ньурба, Мэҥэ-Хаҥалас о.д.а.) ырыынакка сатабыллаахтык дьаһанныбыт дии санаан арыгыны кутар сыахтары тэлгэһэлэригэр тэриниэхтэрэ дуо? Иккис, итиннэ утары турар сыһыан: арыгы — наркотик бииһин ууһа, дьаат, оттон наркотикка бас бэриммит норуот кэскилэ кэхтэр, эстэр суолга үктэнэр. Биһиги Сахабыт сиригэр ити икки сыһыан утары турса иликтэр, иккиэн эйэ дэмнээхтик, тэҥ бырааптаахтык сылдьаллар. Саха омук этигэр-хааныгар арыгы сөп түбэспэт. Биһиги өбүгэлэрбит төрөөбүт-үөскээбит утахтарынан кымыс, быырпах (ынах үүтүтгэн оҥоһуллар утах), үүт ас көрүҥнэрэ буолаллар. Бэйэтин кэмигэр Максим Кирович Аммосов «Ыраас олох» обществоны саха норуотун арыгытган быыһыыр сыаллаах тэрийбитэ. Мечников үөрэҕинэн салайтаран арыгыттан аккаастанан, кымыска төннөргө ынырбыта. Кэлин Василий Протодьяконов-Кулантай кымыһы оҥорууну сайыннарарга правительство уурааҕын таһаартара сылдьыбыт да, өйөммөккө хаалбыт. Омук омук туспа иһэр утахтардаах, холобура, нууччаларга — водка, дьоппуоннарга — сакэ, венгрдэргэ — винограднай арыгы, о.д.а. Биһиги: сахалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, чукчалар, юкагирдар, долганнар арыгы дьаатын утары охсуһар иммунитеппыт (геммит) суох. Онон 40-тан үрдүк кыраадыстаах искусственнай арыгылары : водканы, рому, джины, висканы о.д.а. биһиги иһэр кыахпыт суох, иһин итинник арыгылары истэхпитинэ кыраттан да итирэбит, нөҥүө күнүгэр ыалдьабыт. Бэйэбитин хонтуруолламмакка мэнээк иһэн, итирэн буруйга сэмэҕэ тиксэбит, олохпутун огдолутабыт. Виноград 12 кыраадыстаах арыгытган, утах курдук иһэр армяннар, грузиннар, молдованнар онтон да атын омуктар ортолоругар итириксит, алкоголик ахсаана лаппа аҕыйах. Ону даҕаны ити омуктар кэлин чача оҥорор, водка иһэр буолуохтарыттан ыла арыгыһыттар баар буолбуттар. Нууччалар кэлэллэригэр (ол аата 365 сыл анараа өттүгэр) сахалар кымыһы эрэ итирдэр утах быһыытынан иһэллэрэ. Ол сурукка киирбит. Оттон кымыстан алкоголик буолбут саха төрөөн ааспыта иһиллибэт. Онон төрүт аһылыкпытыгар — кымыска төннөрбүт тоҕо сатаныа, кыаллыа суоҕай?! Онно үтүө холобурдар кэлин баар буоллулар. “Хатас” тыа хаһаайыстыбатын предприятиета (генеральнай директор Федорова Парасковья Павловна) сыллата биэ үүтүтгэн кымыс оҥорон нэһилиэнньэни өбүгэ саҕанааҕы национальнай утаҕынан күндүлүүр, үөрдэр-көтүтэр! Бу хаһаайыстыба тыһыынчанан сылгыны иитэр. Биһиги биригээдэ сылгыһытгара 5 сыл устата хас сайын аайы 50 биэни тутан ыыбыт.
= Чөл олох иһин = Биһиги "айылҕа ыраахтааҕыларын” курдук сананар дьон, бу ас куһаҕанын бэркэ диэн билэбит. Ол гынан баран, туттуммакка аһаан кэбиһэн, алдьархай бөҕөнү оҥоробут. Иирэн хаалан бэйэ бэйэбитин сэймэктэһэбит, чугас дьоммутун, ойоҕу уонна оҕо ну аахсыбакка туран, эҥин араас техниканы алдьатабыт, дыбарыастары, дьиэлэри, котельнайдары, хотоннору, оннооҕор ойууру уматабыт. Ол эрэ буолуо дуо, доруобуйабытын айгыратабыт. Төрөтөр оҕобутун төҥүннэрэбит”.
Дьэ, ол иһин биһиги президеммит Михаил Ефимович Николаев 1994 сыллаахха балаҕан ыйын 2 күнүгэр 847 №- дээх Саха Республикатын Президенин ыйааҕын “О Департаменте по охране генофонда народов Республики Саха (Якутия)” таһаарар. Бу Департамент бэлэмнээһининэн Саха правительствотын 1996 сыл алтынньы ый 26 күнүнээҕи, 433 №-дээх уурааҕынан бигэргэтиллибит “1997- 2001 сылга диэри Саха (Якутия) Республикатын норуоттарын генофондаларын көмүскүүр государственнай программа ылылынна. Онно икки кэскиллээх сорук туруорулунна. Бастакыта — генофонду харыстыыр уталытыллыбат дьаһаллары олоххо киллэрэн, 2001 сылга диэри арыгылааһыны 25%-ҥҥа тиийэ аҕыйатарга.
Иккиһэ — кэскиллээх программаны оҥорон, олоххо киллэрэн, генетическэй өттүнэн, доруобай ыччат төрүүрүн, үөскүүрүн ситиһии.
Кэлиҥҥи 4-5 сылга доруобай, чөл олох иһин охсуһуу балачча кэҥээтэ, сайынна. Биирдиилээн чөл олох иһин охсуһааччылартан (Гавриил Угаровтан — кини арыгылаа- һьшы утары концепциятын “Сахаада” хаһыат 16.03.95 сыр- датан турар), “Харах аһыллыыта” (“Прозрение”) кулуупка (кини салайааччыта — педагог-психолог, гипнотизер, аан дойдутааҕы кылаастаах экстрасенс-инструктор, Довженко А.Р. ньыматынан арыгытган, наркотикган уонна табаахтан бырахтарар норуот эмчитэ Владимир Михайлович Матвеев), саха норуотун генофондун көмүскүүр государственнай Де- партаментга тиийэ үүннэ. Бу Департамент бөдөҥ улуустарга босхоломмут хамнастаах үлэһитгэрдээх. Таатта улууһугар департамент салаатын сэбиэдиссэйэ Ефимова Мария Алексеевна үгүс, араас өрүттээх үлэни ыытар. Бэйэлэрэ улуустааҕы советы тэриммиттэр, нэһилиэктэринэн чэбдик олох иһин конкурс биллэриллибит. Генофонд харыстабылын сэбиэтэ олохтоох хаһыат, телевидение кыаҕын туһанарга боччумнаахтык ылсыбыт: ыйга биирдэ тахсар “Кэскил” диэн анал телепрограммалаахтар, хаһыакка анал балаһалаахтар. Итилэри нөҥүө улуус бочуоттаах гражданнарын, биллэр-көстөр, ытыктанар дьоннорун тылларын-өстөрүн тиэрдэргэ дьулуһаллар. Ол курдук Саха республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ С.А.Никифоров “Күөх моҕой кэскили кэҕиннэрэр” диэн ыстатыйатын тула киэҥ кэпсэтии бара турар.
= Туттулубут литература = Н.Е.Васильев Аргылааһынтан арахсыахха, олоҕу оҥостуохха.1999 сыл ISBN 5-7863-0141-9
Феб уонна Афина
мини| Феб уонна Афина Феб уонна Афина – 2004 сыллаахха Греция Афины куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия Сайыҥҥы XXVIII оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта. 1968 сыллааҕы Олимпия оонньууларын Кыһыл Ягуарын курдук, бу персонажтары хаһыы түмүгүнэн көстүбүт былыргы куукула майгытынан оҥорбуттар. Былыргы гректэр куукулаларын үүт-маас оҥорбуттара – биһиги эрабыт иннинэ VII үйэҕэ сыһыаннаах.
Үһүйээн быһыытынан, Феб уонна Афина — убайдыы балыстыылар. Кинилэри Олимпия таҥарата Аполлон (Феб, Фебос эбэтэр Фивос) уонна сырдык таҥарата Афины, өркөн өй, таҥаратын аатынан ааттаабыттар. Грек Олимпия норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэтин инспектора Дэнис Освальд бэлиэтээбитинэн, бу ымыыларга «Греция былыргыта уонна аныгыта олус табыгастаахтык дьүөрэлэспит». Маҥнай утаа дьон-сэргэ дьүүллүүр сүбэ быһаарыытын ылымматахтар. Ол эрэн кэмниэ-кэнэҕэс саҥа уобарастарга үөрэммит.
Кириллин Иван Васильевич
Кириллин Иван Васильевич II (Уһун Уйбаан), (1918 с. Нөөрүктээйи (билигин Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгин сайылыга) — 1970 с.) - Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
Ол саҕана гражданскай сэрии буола турар кэмэ буолан сурукка-докумуоҥҥа киирбэтэх. Уйбаан, ийэтэ Кэтэриинэ биирдээх-иккилээх оҕо эрдэҕинэ өлбүт буолан, эһэтин аахха Василий Гаврильевичка иитиллэн, кэлин улаатан колхозтаах буолан үлэлии-хамсыы сырыттаҕына сэрии буолбут.
Аҕа дойду сэриитигэр
1943 с. атырдьах ыйын 5 күнүгэр Уйбаан аҕата Кириллин Василий Васильевичтыын биир күн бэбиэскэ тутан, Сунтарга бииргэ киирэн борохуотунан элбэх буолан Бүлүү өрүһүнэн таҥнары устан Өлүөнэ өрүһү өксөйөн Качуг диэн дэриэбинэҕэ тиийбиттэр, онтон Кяхта диэн сиргэ массыынаннан этэҥҥэ айаннаан кэлбиттэр.
Кяхтаттан хастыы да гына араартаан тус-туспа сирдэргэ ыыталаабыттар. Уйбаан атырдьах ыйын бүтэһик күнүгэр 386 запасной полка ҕа түбэһэн алтынньы ыйтан 76 стрелковай полка ҕа ручной пулеметчик буолан сулууспатын саҕалаабыт.
Бу полка састаабыгар киирсэн балаҕан ыйыгар Гоби кумах куйаарын туораан Хинганы уҥуордаан Кытайы японскай милитаристартан босхолуур походка турбуттар. Саамай ыарахана Гоби кумах куйаарын туоруур кэмнэригэр ардаҕа суох киһини дьөлө көрөр итии-куйаас күннэр турбуттар. Ууну мээнэ иһэри боболлоро, уоскун аһара хаттаҕына барбах илиттэ эрэ түһэллэрэ, кыратык иһэр уонна төбөҕө эрэ куттар көҥүллэнэрэ. Ону судургутук быһаараллара: «Кумах куйаарга элбэх ууну иһэр туһата суох, төттөрүтүн киһи ордук утатар, итиини тулуйбат буолар» - дииллэрэ.
Хинган хайаларын туораан окопа хастан кимэн киирэргэ бэлэм сыттахтарына аны ардах бөҕө түһэн окопалара уу буолан эрэйдээбит. Кинилэр полкаларын соруктара диэн иккис эшалонунан сэриигэ киирии. Ол аата бастакы эшалоҥҥа өстөөх улахан утарсыыны, сүтүгү таһаардаҕына көмөҕө сэриинэн тоҕо анньан киириэхтээх эбиттэр.
Бу бастакы эшалоҥҥа Арҕаа сэриигэ элбэхтик кыргыһыыга киирсибит үөрүйэх сэрииһиттэр бааллар эбит. Онтон биһиги дьоммутун сэриигэ улахан үөрүйэҕэ суох дьон таах элбэх сүтүгү көрсүөхтэрэ диэн харыстыыр эбиттэр.
Онтон салгыы 1945 с. ахсынньы ыйыгар бу полкаҕа сулууспалаабыт, саҥа сылтан салгыы 239 отдельнай артиллерийскай дивизия ҕа сулууспалаабыт. 1946 с. ыам ыйыттан демобилизацияланыар дылы лаборанынан сулууспалаабыт.
Наҕараадалара
Иван Васильевич наҕараадалара хомойуох иһин билигин биирэ да хаалбатах. «За победу над Японией» И.В.Сталин төбөлөөх мэтээллэр, кэлин өлүөн иннинээҕи «Кыайыы 20 сыла» мэтээллэрдээҕэ биллэр.
Сэрии кэнниттэн
Демобилизацияланан кэлэн колхоһугар Ньөрүктээйигэ үлэлээбит. Кэргэннэнэн ыал буолан алта оҕоломмуттар. 1957 сылтан саҥа тэриллибит «Элгээйи» совхоз Сиэйэтээҕи отделениятыгар рабочайынан үтүө суобастаахтык 1970 с. дылы (өлүөр дылы) үлэлээбит, элбэх махтал грамоталар, дипломнар туоһулууллар.
Алдан (өрүс)
Алдан өрүс диэн Өлүөнэ өрүс уҥа салаата, уһуна 2273 км, тэнийэн сытар иэнэ 729 тыһ. км², салаалартан уһуннара буолар уонна өрүс уутун 30% сүүрдүүтэ Алдаҥҥа тиксэр.
География
Алдан өрүс Становой сис хайа хоту өртүттэн саҕатын ылар. Өрүс үөһэ өттүгэр элбэх таас боруоктаах, алын өттүгэр хас да үөскэ арахсар. Улахан салаалартан: уҥа - Төмтөөн, Учур, Маайа, Ааллаах Үүн; хаҥас - Амма, Нуотара уонна Таатта. Өрүс 10 км уһун салааларын ахсаана 275. Тэнийэн сытар иэнигэр Алдан өрүс 114 тыһ. тахса уу сүүрүгүрэр салаалардаах уонна 51 тыһ. тахса күөллэрдээх.
Гидрология
Алдан өрүс сыллааҕы уутун ороскуота 5060 м³/сек. Халаан уута ыам ыйтан от ыйыгар дылы бэлиэтэнэр, уу таһыма 7 - 10 м. дылы үрдүүр, ороскуота - 30—48 тыһ. м³/сек. Муус туруута алтынньы ыйтан ыам ыйыгар дылы.
Хаһаайыстабата туһаныы
Алдан өрүскэ хатыыс балык элбэхтик тарҕаммыт. Борокуоттар Томмот куоракка дылы сылдьаллар, борокуот сүрүн тиксэр сирэ: Томмот, Уус-Майа, Хаандыга. Алдан өрүс кытылыгар кыһыл көмүс, таас чох, сүлүүдэ, уран сытар сирдэрэ биллэр.
Алдан өрүс салааларыгар ГЭС каскада тутуллуохтаах. 400px|thumb|left|Алдан өрүс Өлүөнэҕэ түһэр сирэ
Габышев Василий Никитич
Габышев Василий Никитич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1913 сыллаахха Кириэстээх дэриэбинэҕэ Өлүөхүмэ оройуонугар төрөөбүт. Сэрии иннинэ Өлүөхүмэ оройкуомугар БСК(б)П инструкторынан үлэлээбит.
Кыһыл аармыйаҕа 1941 сыллаахха от ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Бүтэһик байыаннай чааһа — 524-с стрелковай полк.
«Бараабин диэн куоракка баарбын... Саха собус соҕотохпун... киһи тэһийбэт, олус куһаҕан, аһылыкпыт орто, хаччы суох, хаччылаах киһи үчүгэйдик сылдьар... Түүн да күнүс да буоллар төннүөм, уол оҕо дьоллоох диэн былыргы өс да хоһооно баар диэн этэллэр ээ» диэн 1943 сыл муус устар 23 күнүгэр суруйбут эбит.
1942 (эбэтэр суругунан көрдөххө ол сыл тыыннаах быһыылаах, онон 1943 буолуон сөп) сыллаахха сураҕа суох сүппүт.
.bd
.bd диэн Баҥладеш үрдүк таhымнаах ил домена.
.bg
.bg диэн Болгария үрдүк таhымнаах ил домена.
Пастер Луи
Пастер Луи (1822 сыл ахсынньы 27 — 1895 сыл балаҕан ыйын 28) — Франция микробиолога уонна химига. Луи Пастер кэргэнинээн Мариялыын бактериялар элбэх ыарыы төрүөтэ буолалларын дакаастаабыттара уонна араас ыарыылартан быһыыны айбыттара, ордук биллибит быһыылара - иириини утары быһыы. Химияҕэ эмиэ элбэх арыйыылардаахтар, ордук биллэр арыйыылара - кристаллар ассиметрияларын туһунан. Ону тэҥэ Пастер үүтү уһуннук харайар ньыманы арыйбыта. Ол ньыма аата билигин пастеризация диэн ааттанар.
Кэнники үлэлэрэ — куурусса холератын чинчийии. Ол үлэтин бириэмэтигэр Пастер бактерия культурата буорту буолбутун билбит уонна кууруссалары номнуо сатаан сыһыарбат буолбут.
Олоҕун олуктара
Луи Пастер 1822 сыл ахсынньы 27 күнүгэр Дол куоракка Жура региоҥҥа дьадаҥы тирииһит дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Арбуа куоракка улааппыт.Үөрэҕи биир үчүгэй оскуолаҕа — Эколь Нормаль Сюперир ылбыта, кыратык Дижон лицейыгар физика профессорынан үлэлээн баран Страсбург университетыгар химия профессора буолбута, онно сылдьан кэргэнин Мари Лораны кытта 1849 сыллаахха көрсүбүт.
Луи уонна Мария 1849 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр кэргэннии буолбуттар. Биэс оҕоломмуттарыттан үһэ тиибинэн ыалдьан өлбүттэр. Бу бэйэтин тус олоҕор буолбут алдьархайтан сылтаан Пастер ыарыыны утары охсуһар эми буларга үлэлээбит.
Пастеризация
Пастериза́ция — убаҕаһы 60 °C кыраадыска дылы 60 мүнүүтэ сылытар процесс буолар. . XIX үйэ ортотугар Луи Пастер аһы уһуннук харайарга санаа киллэрбитэ. Ол процесс устатыгар микроорганизм төрөөбүт формалара өлөллөр, ол гынан баран баар споралар хаалаллар, ол иһин үчүгэй усулуобуйа баар буоллаҕына эмиэ сайдан бараллар. Ол иһин пастеризованнай үүтү уонна пиибэни тымныы сиргэ туталлар. Пастеризация түмүгэр ас сыаннаһа улаханнык уларыйбат, амтана уонна битэмииннэрэ, ферменнара чөл хаалаллар. .
Өлүүтэ
Луи Пастер сүрэҕэ тохтооон Марне-ла-Кокет сиргэ 1895 сыллаахха өлбүт.
Манхэттэн бырайыак
мини|250px|Бастакы атомнай буомбаны тургутан эһии. «[[Тринити (буомба)|Тринити», Аламогордо полигон, 1945, от ыйын 16 ]] «Манхеттен бырайыак» (Manhattan Project) — АХШ атомнай буомбаны оҥорорго анаан тэрийбит бырагыраамматын аата. 1943 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр саҕаламмыта. Бу иннинэ чинчийии 1939 сылтан «Ураан кэмитиэтэ» (S-1 Uranium Committee), диэн бырайыагынан ыытыллар этэ. Бырайыакка АХШ, Улуу Британия, Германия уонна Канаада учуонайдара кыттыбыттара.
Бырайыагы физик Роберт Оппенгеймер уонна генерал Лесли Гровс салайбыттара.
Хатанга
Хатанга биитэр Хаатыҥка. (Нууччалыы: Хатанга) Сэлиэнньэ, Красноярскай кыраайга, Хатанга оройуонун киинэ.
2006 сылга диэри Таймыыр (долгааннар уонна ненецтар) автономиялаах уокуруктарыгар киирэр этэ.
Хатанга өрүскэ турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 3 тыһ. киһи. Оройуоҥҥа үксүн долгааннар олороллор, Новая диэн сэлиэнньэҕэ нганасаннар.
Хатанга эбэҥкилии «элбэх уу» диэн тылбаастанар. Аэропорт, 2006 сылга сабыллыбыта сертификат суох буолан.
Нуучча таҥаратын дьэтэ.
Дарбасов Гаврил Афанасьевич
Дарбасов Гаврил Афанасьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1912 сыллаахха Мэҥэ Алдан нэһилиэгэр Томпо оройуонугар төрөөбүтэ. 1934 с. Дьокуускайдааҕы учуутал техникумугар үөрэммит. 1934—1935 үөрэх сылыгар Ытык Күөлгэ көрдөрүүлээх оскуолаҕа учууталынан ананан, 3 сыл үлэлээн баран, Кириэс Халдьаайыга эмиэ 3 сыл үлэлээбит. Математиканы, физиканы, химияны үөрэтэрэ. 1940—1941 сс. үөрэх дьылыгар Чычымах оскуолатыгар ананан кэлэн биир сыл үлэлээт, 1941 с. бастакы ыҥырыыга Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1944 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр өллө диэн биллэриитэ кэлбитэ.
«Коммунист» хаһыат 1943 сыллааҕы олунньу 24 нүөмэригэр «Таатта пионердарыгар, комсомолецтарыгар уонна бары үөрэнээччилэригэр» диэн ааттаах суруга тахсыбыта. Онно кини суруйбут: «Бу билиҥҥи күннэр историяҕа кыһыл көмүс буукубанан суруллан киириэхтэрэ». Сурукка 260 чаас, 2688 полевой почта диэн аадырыһа ыйыллыбыт.
Улахан Күөл (Чурапчы улууһа)
Улахан Күөл — Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Олли
мини|Олимпиада аһыллыыта Олли Кукабаара, Сид Кус-мурун, Милли Ехидна – 2000 сыллаахха Австралия Сидней куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XVII оонньууларын үс ымыы та.
Суолтата
2000 сыллааҕы Олимпия оонньууларын тэрийээччилэр үс бэлиэни толкуйдаабыттар: Олли Кукабаара, Сид Кус-мурун уонна Милли Ехидна. Бу кыллар Австралияҕа эрэ үөскүүллэр. Үһүөн холбоон олимпиятааҕы доҕордоһууну көрдөрөллөр. Ону таһынан үөскүүр сирдэринэн үс эйгэни көрдөрөллөр: Сир, Уу уонна Салгын. Бу кыыллар үс буолуулара маны таһынан Үһүс тыһыынча сылга киирэри кытта ситимнээх.
.bh
.bh диэн Баhрейн үрдүк таhымнаах ил домена.
Ляхов кыра арыыта
400px|thumb|right|Ляхов кыра уонна улахан арыылара халлаан куйаарыттан көстүүлэрэ Кыра Ляхов арыыта. Ляхов арыыларыттан биирдэстэрэ.
Уһуна 45 км. Үрдүгэ муора таһымыттан 43 м. тиийэр. Иэнэ 1325 кв.км. 44 км уһуннаах Кубалаах Үрэх баар.
1712 сыллаахха казак Меркурий Вагин арыйбыта. 1780 сыллаахха Этэрикээн арыыта диэн ааттаабыттара, ол гынан баран Екатерина II ыраахтааҕы уурааҕынан ити арыы Кыра Ляхов арыыта диэн ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Олли
Майгылара
Хас биирдии ымыы бэйэтэ ааттааҕын таһынан ураты майгылаах. Кус-муруну Сид (Syd, Сидней диэнтэн бастакы сүһүөҕэ) диэн ааттаабыттар. Австралия айылҕатын бэлиэтэ буолбут кыыл күүһү, сэниэни уонна кыайыыга дьулуһууну көрдөрөр. Австралиятааҕы Олли хохотуун-зимородок (Olly — «олимпиада» диэнтэн кылгатыы), олимпия тыынын илдьэ сылдьар, атыттартан олус көрдөөҕүнэн, дэлэйинэн уонна аламаҕайынан уратылаах. Ехидна Милли диэн ааттаммыт (Millie — millenium диэн тылы кылгатыыттан) Үһүс тыһыынча саҕаланыытын бэлиэтигэр. Кини олоххо сырдык сарсыҥҥыны көрүүнэн, үлэһитинэн уонна кэскилгэ дьулуһуунан биллэр. Ону таһынан, Милли – информация уонна технология, буолбут чахчылар уонна сыыппаралар сүрүн уобарастарынан буолбут.
"Утары ымыы"
Пол Ньюэл диэн карикатура худуоһунньуга Оонньуулар историяларыгар аан бастаан «утары ымыы» толкуйдаабыт. Оннук уобараһынан Фэтсоу диэн ааттаах вомбат буолбут. Бу кыыл Олимпия сайыҥҥы оонньууларын ымыыларыгар утары турар күүс буолбут.
Охотскай
400px|thumb|right|Охотскай куйаартан көстүүтэ Охотскай (Охуоскай, Охотск) бөһүөлэк, Хабаровскай кыраай Охотскай оройуонун киинэ. Урут Саха уйуоһун (кэлин уобалаһын) састаабыгар киирэр этэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4,9 тыһ. киһи (2008 сыл).
Хабаровскайтан 1677 км хоту диэкки Лаамы байҕал кытылыгар Охота үрэх төрдүгэр турар.
Саха өрөспүүбүлүкэтээҕи музыка үнүстүрүмүөннэрин оҥорор мастарыскыай
Саха өрөспүүбүлүкэтээҕи музыка үнүстүрүмүөннэрин оҥорор мастарыскыай (автономнай государственнай тэрилтэ) — Горнай улууһун Бэрдьигэстээх нэһилиэгэр баар мастарыскыай.
Саха музыкальнай үнүстүрүмүөннэрин оҥоруунан дьарыктанар. Смычковай, струннай, ударнай, шумовой уонна духовой үнүстүрүмүөннэри (барыта 37 аат) оҥорор.
Салайааччы — дириэктэр Пахомов Петр Степанович, норуот уус-уран маастара.
Ситим-сирэ: http://musicmaster.gornai.ru
Бичик (тэрилтэ)
'''С.А. Новгородов аатынан Бичик кинигэ кыһата Аахсыйалаах Уопсастыба''' (Акционерное Общество "Национальная издательская компания "Бичик" им. С.А. Новгородова") — Саха сирин бөдөҥ кинигэ кыһата. Урукку аата Саха сиринээҕи кинигэ кыһата (Якутское книжное издательство).
Устуоруйата
1926 сыллаахха тэриллибитэ, үлэтин аҕыйах кэминэн саҕалаабыта. 1932 сыллаахтан хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар литэрэтиирэлэрин бэчээттиир буолбута. Билигин саха бастакы лингвииһэ Новгородов Семен Андреевич аатын сүгэр. Кинигэ кыһата күн сирин көрөрүгэр бастакы олугу саха литературатын төрүттээччилэр Былатыан Ойуунускай, Амма Аччыгыйа, Эллэй, Күннүк Уурастыырап уурбуттара. Манна саҥа саҕалаан эрэр эдэр уонна номнуо норуот биһирэбилин ылбыт суруйааччылар айымньылара бэчээттэнэн тахсыбыта.
Дойду үрдүнэн уларыта тутуу кэмигэр 1992с. Национальнай кинигэ кыһата тэриллибитэ. Күн бүгүн «Бичик« үтүө үгэстэри салҕаан, Сахабыт сирин норуоттарын литературата, культурата, науката, үөрэҕириитэ сайдарын туһугар күүскэ ылсан үлэлиир.
Билиҥҥитэ
«Бичик» бэчээттээн таһаарар кинигэтэ бастыҥнар ахсааннарыгар киирэн, тэрилтэ үлэтин түмүгэ Саха сиригэр эрэ буолбакка бүтүн Россия үрдүнэн уонна омук сиригэр үрдүктүк сыаналанан, барҕа биһирэбили ылан, араас сылларга үгүс бириэмийэ лауреата, дипломана албан аатын ылбыта. Билигин даҕаны «Бичик» үтүө сураҕа сири сиксигинэн аар саарга аатыра турар. iPhone, iPad гаджеттарыгар «Бичик» электроннай кинигэ таһаарда
Аныгы олоҕу кытта тэҥҥэ хаамар, гаджетынан туһанар дьоҥҥо «Бичик» кыһа электроннай кинигэни таһаарда. Билигин аан дойдуга саамай биллибит Apple хампаанньатын iPhone төлөпүөннээх, iPad планшеттаах дьон AppStore киирэн, электроннай кинигэ хачайдыыр кыахтаннылар. Бастакы сонун бырайыагынан ити платформаҕа «Биэбэйчээннэрим» диэн оҕолорго аналлаах кинигэ таҕыста. Оҕо сенсоры тарбаҕынан баттаатаҕына, анимационнай ойуу көстөр, диктор ис киирбэх куолаһа хоһоон ааҕан биэрэр. Электроннай кинигэ остуоруйа кэпсиир, оҕону дьарыктыыр, аралдьытар, саататар нээньэни да солбуйар. Бастакы туһанааччылар бу саҥа сүүрээни үрдүктүк сыаналаатылар, баара-суоҕа биир ый иһигэр 1000 кэриҥэ киһи гаджетыгар электроннай кинигэни хачайдаан ылла. AppStore баар электроннай кинигэ бастаан утаа босхо хачайданар, онон, кытаатыҥ, киириҥ, ааҕыҥ, сэргээҥ, сыаналааҥ! Инникитин Android платформаҕа смартфоннарга барыларыгар электроннай кинигэни киллэрэр былаан баар, оччоҕо PlayMarket киирэн, ким баҕарар сахалыы электроннай кинигэлэри ааҕар кыахтаныа.
Куурулла
'''Куурулла, бырыы, сибиир кууруллата. Сущеница топяная. Астратыҥылар уруулуу уустар бөлөхтөрө'''
Кылгас морфологията
Куурулла биир сыллаах синньигэс уонна кылгас киин силистээх от уунээйи. Умнаhа 5-10см урдуктээх. Алларааттан ыла тайаан сарайбыт лабаалардаах, сиэрэйдини эбэтэр мананныны төртөйбүт эбэтэр боолдьохтуҥу түүлээх. Сэбирдэхтэрэ синньигэстэр. Сибэккилэрэ сырдык саhархайдар. Чааскыларын оннугар баттахтаах кө5үл о5ото баар. Астара сиэмэчээннэр, чэпчэкитик түһэр кө5үл о5олоохтор. Бэс ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри сибэккилиир.
Үүнэр сирэ
Инчэ5эй туойдуну буордаах бадараанныны онхой сирдэр, күөл, үрэх кытыылара, талахтар аннылара. Бырыы кууруллата сэдэхтик көстөр.
Тар5анан үүнэр сирэ
Бүлүү сүнньүн устун уонна Сиинэ үрэх батыытыгар көстөр, онтон Сибиир кууруллата бырыы киэнинээ5эр арыый бөдөҥ уонна республика бары оройуоннарыгар баар.
Химическэй састааба
Отугар 4% диэри дубильнай веществолаах, 30мг/% чугаьыыр каротиннаах, 0,05% эфирдээх арыылаах, 18% диэри сымалалаах, С, К, В1 битэмииннэрдээх, флавоноидтардаах, алкалоидтардаах, фитосистериннэрдээх, сыалаах арыылаах, кырааскалыыр веществолардаах уонна элбэх микроэлименнэрдээх (Fe, Cu, Al, Cr уонна Mn). Куурулла химическэй састааба ситэ үерэтиллибэтэх. саха сирин кууруллатын химическэй састаабын олох чинчийэ иликтэр.
Медицина5а туттуллуута
Куурулла официальнай медицинанан 1935с. ыла биьирэнэр, Государственнай фармакопея Х-с таьаарыытыгар киллэриллибит. Кууруллаттан оноьуллубут препараттар хаан баттааhынын кыратык түьэрэллэр, нервнэй системаны уоскуталлар, уокка сиэппит бааска туьалыыр уонна саахары аччатар дьайыылаахтар. Куурулла хаан баттааьынын туьэрэр уонна сүhүрүүнү утарсарын таhынан уоскутар, куурдар, хойуннарар, аллергияны, диабеты утарсар дьайыылардаах. Клиника5а кэтээн көрбуттэринэн куурулла препараттар синюха препараттарын кытта холбоспуттара куртах уонна сиэн оhо5ос (12-типерсная кишка) сүьүрэн бааhырыыларын эмтииргэ үчүгэй түмүгү биэрбиттэр. Онон куурулланы иьэргэ хаан баттааьына урдээн ыалдьарын I, II стадияларыгар, куртах, синньигэс оhо5ос төрдө уонна оhо5ос атын салаалара сүhүрэн бааhыран ыалдьалларыгар, ньиэрбэлэрэ күүрэн, куттанан аанньа утуйбат буолан до5уhуолланар буоллахтарына аныыллар. Куурулла көөнньөhүгүн, оргутуллубут эбэтэр таблеткатын аьаан баран иьиллэр. Хаан баттааьына үрдүүрүн эмтииргэ куурулланы иhэри таhынан атахха 33-35 С ичигэстээх ванна оноhуннахха ордук дьайыыланар. Таска куурулланы иринэлээх елеруу бааhы, уокка буьуhууну, суhурэн бааhырыыны уонна маатка эрозиятын эмтииргэ тутталлар. Кууруллаттан маас оноьуллунна5ына ордук туьалаах буолар. 1чааьа бороhуок 10 чааьа ынах арыыта уонна мүөт эбэтэр мас арыытыгар, вазелинна буьаран аллергиялаан бааьырыыга тутталлар. Куурулла арыыга экстрагын кытта дьөлүьүөн экстрагын холбоммута ордук үчүгэйдик дьайар.
Туһаныллыбыт литература
Саха сирин эмкэ уонна аска туттуллар туһалаах үүнээйилэрин хомуйуу туьунан. А.В. Сергеев, М.У Прокопьева. Якутскай - 1957
Тыынар органнар ыарыылара
Орви - дьаҥ-дьаһах ыарыыта
Ыарыы сибикитэ: ыарыһах төбөтө ыалдьар, кыраадыһа тахсыан сөп, аһааҕырар, сүһүөхтэрэ былчыҥнара нүөлүйэн ыалдьаллар, муннун уута сүүрэр, ытырдар уонна мунна кыһыйар. Күөмэйэ ыалдьар, сөтөллөр, куолаһа уларыйар, сибигинэйэн саҥарар. 3-5 хонугунан ыарыыта ааһар, эмтэммэтэҕинэ сыыстаран атын ыарыыгар кубулуйуон сөп. Холобур: бронхит, гайморит, отит.
Иьиллэр эмтэр: жаропонижающие и противовоспалительные антигриппин, кислота (аспирин, трамбоцин АСС, упсарин-упса, фервекс) парацетамол.
Противовирусные препараты: арбидол, Ремантадин, Тиларон, Анаферон.
Противокашлевые средства: бутамирит (синекод), гвайфензин (колдрекс, бронхо, туссин).
Сосудосуживающие (тымыры кыаратар эмтэр): галазолин, оксиметазомин, тетразолин.
Ангина - бэлэс былчархайын ыарыыта
Бэлэс былчархайа бактерия эбэтэр вирус дьайыытыттан сүһүрэн ириҥэрэн ыалдьар.
Ыары сибикитэ: ыарыһах күөмэйэ ыалдьар, температурата тахсар, төбөтө ыалдьар, сүһүөхтэрэ кыйыктан ыалдьаллар, сыҥааҕын анныгар баар былчархайдар улааталлар уонна ыалдьаллар. Ангина сыыстаран атын ыарыыга кубулуйара кутталлаах, ол (менингит), мэйии бүрүөтүн сүһүрүүтэ эбэтэр сепсис хаан сүһүрүүтэ хаанынан ыарыы тарҕаныыта. Уһуннук эмтэммэтэҕинэ хроническай тонзилликка кубулуйар, ол бүөр ыарыытыгар, ревмотизмҥа уонна сүрэх ыарыытыгар тириэрдиэн сөп. Ыарыһах бырааска көрдөрөн кини аналиһынан эмтэниэхтээх. Ангина сыстыганнаах ыарыы, онон ыарыһах туспа иһиккэ аһыахтаах, сытан эрэ эмтэниэхтээх.
Диета: элбэх витаминнаах ордук С уонна В битэмииннээх аһы аһыахтаах, элбэх сибиэһэй утаҕы иһиэхтээх, лимоннаах, малиналаах чэйи, сылаас үүтү иһиэхтээх. Айаҕын сайҕаныахтаах, туустаах, содалаах уунан. Сельдерей, ромашка уутунан борнай кислоа, перекись водорода ууутунан күөмэйгэ ыстарар эмтэр, антибиотиктар гексетецин (гексорал), аэрозоль амбазон, грамицедин (грамедин).
иһиллэр эмтэр: обезболивающие жаропонижающие, противовоспалительные. Ацетилсалициловая кислота (аспирин), метализан (анальгин, баралгин, парацетамол).
Антибиотики: азитралицин (сумамед), ампициллин, кларитромицин (биноклар, клабакс, клацид криксан, фромилид), рокситромицин (рулид, рулицин), цесфаликсин, ципрофлоксацин (сифлокс, акваципро).
Бронхит - архах сөтөлө
Острый бронхит - бу ыарыы вирус уонна бактерия. Ыарыыга ылларарга көмөлөһөр тымныйыы, табахтааһын, арыглааһын, мурун ыарыылара, түөс клеткатын уҥуоҕун уларыйыыта. Хроническай бронхит - бу эмтэммэтэх бронхит, сөтөлүнэн биллэр, үс ый тухары ааспакка сөтөллүөн сөп.
Ыарыы сибикитэ: острый бронхит ыарыы муннун уута сүүрүүтүттэн саҕаланар, күөмэйэ ыальар, сөтөллөр, сөтөлө силэ суох. Кыратык температурата тахсар, эмтэммэтэҕинэ улаханнык ылларан иһэр, күүскэ сөтөллөр, тыына кылгыыр, аҕылыыр. Сөтөлүн силэ хойуу ириҥэ курдук буолар. Острый бронхит 4-7 күнүнэн ааһар, эмтэммэтэҕинэ хроническай бронхит буолар. Хас сарсыарда аайы сөтөллөр, сөтөлө астаах. Силин дьүһүнэ маҥан дьэҥкир, онтон хойуу ириҥэ курдук дьүһүннээх. Сөтөллөрө улам элбээн иьэр, аҕылыыр, ордук тымныыга таҕыстазына бэргиир. Хроническай бронхит эмтэммэтэзинэ атын ыарыыга кубулуйуон сөп. Холобур: бронхоэктаз, бронхиальная астма.
Иһиллэр эмтэр: отхаркивающие и разжижающие лекарства, сөтөлү хоннорор, сили убатар эмтэр. Алтея корни (настой, сироп, эстракт), ацетилцистеин (АЦЦ, флуимуцил), амброксол (амбросан, амброгексал, амбробене, лазолван, медовент, хамескол), бромгексан.
Сөтөлтен эмтэр: бутамират (синекод), гвайфензин (колдрекс, бронха, туссин), преноксидиазин (либексин, глауцидин).
Ыарыы кыайтарыа суох буоллаҕына быраас антибиотик аныыр. Народнай медицина эмтэрэ редькаттан ортотун быһан ылан баран саахар эбэтэр мүөт кутан баран түүнүн сөрүүн сиргэ ууруллар. Онтон тахсыбыт убаҕаһын 1 остолобуой ложка күҥҥэ үстэ иһиллэр.
Эриэппэ лугу сууйан баран тымныы уунан куталлар уонна 50-70 гр. сахары кутан баран 30мүнүүтэ кыра уокка буһараллар, сойбутун кэннэ суукка устата иһэллэр.
Корень алтея лекарственного 2 ч.л. биир ыстакаан итии ууга кутан баран 15-20 мүнүүтэ туруроруллар онтон 1 столовай ложка куҥҥэ 3-4 иһиллэр. Түөһүн уҥуоҕун сибиинньэ ис сыатын эбэтэр хаас сыатынан уҥуохтуур уонна сылаастык таҥыннараллар. Онтон ! ыстакаан итии мүөттээх үүтү эбэтэр малиналаах үүтү иһэллэр.
Пневмония - сэбиргэхтэтэтэн ыарыы
Ыарыһах титириир сөтөлө ааспат, тыҥата кэйэн ыалдьар. Тыҥата ыалдьыбытын рентген көмөтүнэн билэллэр. Тыҥа ыарыытыгар тириэрдэр пневмо, стафило, уонна стрептококк микробтар сорох вирустар миклоплазма, грибы уо. д. а.
Ыарыы сибикитэ: ыарыы эмискэччи сытыытык киирэр, температурата 39-40 тиийэр, титириир. Сөтөлө маҥнай силэ суох, онтон силэ хойдор, дьэбин курдук дьүһүннээх, онтон силэ ириҥэ курдук от күөх дьүһүннээх буолар. Сөтөллүннэҕинэ тыҥата ыарыы баар өттүнэн ыалдьар.
Сэниэтэ эстэр, түүнүн олус тиритэр.Төбөтө ыалдьар, мэйиитэ эргийэр, аҕылыыр, сүрэҕэ өлөхсүйэр, хотуолуур. Эмтэммэтэҕинэ атын ыарыыларга кубулуйуон сөп, ириҥэлээх уу үөскүүр.
Плеврит, эмпиема, тыҥа салыҥнаах бүрүөт;гэр ириҥэ көйөр эбэтэр тыҥатыгар ириҥэлээх баас үөскүүр. Бу маннык ыарыы сибикилэрэ баар буоллахтарына бырааһы дьиэҕэ ыҥырыллыахтаах. Быраас көрөн (пневмония) биргэхтэппит диэтэҕинэ (стационарга) сытар балыыһаҕа ыытан эмтэниэхтээх. сытан эрэн эмтэнэригэр элбэх витаминнаах аһы С уонна А витамин күҥҥэ 1,5-2 утаҕы, онно киирэллэр морс, дьөлүһүөн уута, лимоннаах чэй уонна компот, сыата суох миин, үүт эбэтэр паарга буспут эт, куурусса балык.
Иһиллэр эмтэр: азитромицин (сумамед, хемомицин), амоксиклав, амоксицилин(амосин), кларитромицин (кларомин, клацит), левофлаксацин (таваник), рокситромицин (рулид).
Сили хоннорор уонна убатар эмтэр: алтея корни (настой, сироп, экстракт), ацетилцистеин (АЦЦ), флунмуцил (амброксол, амброксан, амбробене, лазолван, медовент, халексол), бромгексин (бронхасан, салвин), бутамират (синекод), гвайфензин (колдрекс, бронхо, гексин), преноксидиазин (либексин, глауцин).
Туберкулез
Тыҥа сэллигэ, хроническай сыстыганнаах ыары, тыҥаҕа гранулема уонна каверна үөскүүр. Ыарыыны үөскэтээччи бактерия, палочка коха, ол тыҥаны ыарытар, ону таһынан сүөһү сэллигэ баар, ол тыҥаттан ураты органнары ыарытар. Ыарыы сыстар сэллигинэн ыалдьар киһиттэн, уонна сүөһүттэн, ордук ынахтан.
Ыарыы сибикитэ: тыҥа түбүркүлүөһэ. Ыарыһах түүнүн уонна сарсыардатын тоҥор уонна тиритэр, сүрэҕэ күүскэ уонна түргэнник тэбэр. Сөтөллөр, силэ суох, эбэтэр силэ кыһыл сырдык хааннаах. Силэ тыҥатыттан кэлиэн өп, биир чайнай луоскаттан хас да миллилитр буолуон сөп. Тыынарыгар уонна сөтөллөрүгэр түөһэ ыалдьар. Ыарыһах ырар уонна дьүдьэйэр.
Туһаныллыбыт литература
Respiratory disease
Үргэл, астеризм
Үргэл (Плея́ды), өссө Мессье M45 эттигэ диэнинэн биллэр — Оҕус бөлөххө киирэр сулус ыһыллаҕас бөлөхтөһүүтэ; Сиргэ саамай чугас уонна киһи хараҕыгар көстөр сулус бөлөхтөһүүлэриттэн биирдэстэрэ.
Аһыллыыта
Үргэл кыһын хотугу полушарийаҕа, сайын соҕуруу полушарийаҕа үчүгэйдик көстөр (Антарктида уонна кини таһыттан ураты). Бу эттик былыр былыргыттан аан дойду элбэх култуураларыгар биллэр этэ.
Кэрэхсэтэр уратылара
Үргэлгэ ырааҕын кээмэйдээһин Вселеннай улаханын быһаарарга сүрүн кээмэй буолар.
Үргэл араас култуураларга
Көннөрү хараҕынан көстөр буолан элбэх аан дойду култуураларыгар туһунан миэстэни ылар эттик буолар.
ургэл. Былыргы саха сайыццы ёттугэр кун хаамыытыттан кёрён кун тёhёлёёбутун билэрэ. Онтон кыhыццы- сааскы ёттугэр киэhээцци- тууццу кэми ургэлинэн сирдэтэрэ. Ис дьицэр киирдэххэ, чаhыы диэн тэрил киэцник дэлэйиэр дылы кыhыццы киэhэни- тууну ургэл сулуhунан быhаарар буолуллара.Кырдьа5астар ый уонна ургэл алтыhыыларынан кёрён куну-дьылы билгэлииллэрэ. "Чолбон уонна ургэл бэйэ-бэйэлэригэр дьулустахтарына тыал-куус кэлэр",- дииллэрэ эрэ чопчу ёйгё хатанан хаалаахтаабыт. Аны туран, Чачыгыр Таас ойуун ургэл сулус аhары улааппытыгар (чугаhаабытыгар эбитэ дуу) онно ыттан, кэрдэн а5ыйатан Орто дойду оло5ун хабараан тыйыс тымныыттан ёруhуйбуттээх. Холбуон (уопсайынан) былыр ургэл ХАЛЛААН ТУРУГАР УЛАХАННЫК ДЬАЙАР сулус диэн ёйдёбул баара билигин барыта умнууга хаалла.---Аны кэпсээнтэн кэпсээн. "Тиргэ ыйа" диэн баара дииллэр. Аатыттан таайдахха, Сайыццы кэмцэ сыhыаннаах. Кёруё5уц: май-(дьиц) муус устар ыйа. июнь-(дьиц) ыам ыйа. июль-от ыйа. август-атырдьах ыйа. сентябрь-бала5ан ыйа. Кёрёргут курдук "тиргэ ыйа" ханна да кыбыллар кыа5а суох. Арай, "тиргэ кэмэ" диэн эрэ баар буолуон сёп курдук. Ону таhынан, ёссё, биир тугэни кёруё5уц: 1 олук// Ахеменидтар са5ана Ирацца (Авеста5а) ТИШТРЙА диэн ааттаах сулус божествота баара. Киниттэн арда5ы туhэрэригэр кёрдёhён туом толорор этилэр. 2 олук// Эбэ мууhа устан бутэр. Халлаан сылыйар. Аны от хамсыы-хамсыы уунэрин туhугар кэмигэр ардаата5ына сатанар.Санаан кёруёцуц: уёhээ этиллибитин курдук, ургэл халлаан туругар улаханнык дьайар сулус диэн ёйдёбул баара. Дьэ, киниттэн ("Тиштрйа" саха5а "Тиргэ ыйа" диэн буолан хаалбыт быhыылаах) ёбугэбит арда5ы кёрдёhёрё буолаарай?.
.bi
.bi диэн Бурунди үрдүк таhымнаах ил домена.
Нассау (Баhамалар)
Нассау диэн Баhамалар киин уонна ордук улахан куората, эргиэн киинэ. Олохтоохторун ахсаана 260,000 (2008), Баhамалар олохтоохторун (330,000) 80%. Манна Lynden Pindling International Airport диэн дойду сүрүн аэропорда баар.
Дехтерев Егор Иванович
Кимэ чуолкай биллибэт. Саха сирин архыыбыгар "Дойдум иннигэр" диэн хоһоонноох 1942 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр суруйбут суруга харалла сытар. Отделение хамандыыра, комсомолец, сержант диэн илии баттаабыт.
ВЯОНУ
Саха уобалаһын норуотун быстах кэмҥэ салайыы (СУНБКС) (Временное Якутское областное народное управление), кылгатан ВЯОНУ — 1922 сыллаахха Саха сирин ыстаатыһын үрдэтээри уонна кыһыл былааска утаран тэриллибит Саха сирин хос бырабыыталыстыбата. Сүрүн тэрийээччи, ВЯОНУ бэрэссэдээтэлэ — Ефимов Георгий Семенович.
.bj
.bj диэн Бенин үрдүк таhымнаах ил домена.
Атаах
Атаах диэн кыра эрдэҕинэ иитиитэ табыллыбатах, аһара көрүллүбүт, бэлэмҥэ үөрэммит оҕо ааттанар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан оҕо хайдах иитиллибититтэн тутулуктанан майгыта уратылардаах буола улаатарын билэллэр. Итинник уратытык, туспатык иитиллибит оҕо майгытын туспа арааран «Атаах оҕо» (эбэтэр «Атаах кыыс») диэн бэлиэтээн этэллэр.
Бу үлэҕэ «Атаах оҕо» майгына, өйө-санаата туох уратылардаах буолара быһаарыллар. Аан маҥнай «Атаах оҕо» диэн майгы көрүҥэ хантан үөскээн кэлэрин булан ылыы ирдэнэр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр баай дьон оҕолоро атаах буола иитиллэллэр диэн үөрэтии баар этэ, элбэхтик суруйаллара, кэпсииллэрэ. Баай дьон оҕолоро бардам майгылаах, арыгыһыт, хааттыһыт буола улааталлара кырдьык. Былыргы кэмҥэ баай дьон оҕолорун дьадаҥы ыалга биэрэн ииттэрэллэрэ эмиэ баар буолара. «Социализм» кэмин саҕана сорох салайааччылары улааппыт оҕолоро улаханнык эрэйдээн, карьераларын атахтаабыттара биллэр. Бу кэмҥэ дьон бары тэҥник, баайдык сананыылара оҕолорун иитиилэригэр үгүстүк маанылыы сатыылларын үөскэтэн кэбиспитэ олоххо баар суол.
Кэргэнниилэр оҕо төрөттөхтөрүнэ, маҥнайгы оҕолоро кинилэргэ күннэрин курдук буолар. Көрөн-истэн, биэбэйдээн улаатыннараллар. Биир оҕолоох буолан хааллахтарына оҕолоро кырдьык маанытык иитиллэр. Эрэнэллэрэ, күүтэллэрэ кини эрэ. Улаатан биэрбэккэ эрэйдиир. Бары баҕатын барытын кыахтара тиийэринэн толоро сатыыллар. Кокуукка курдук таҥыннаран бараннар «Эн үчүгэйгин, эн бэккин, эйиэхэ эрэ баар» диэн киһиргэтэн кэбистэхтэринэ, киһилэрэ кырдьык мин эрэ баарбын дии санаан, атаах буолара чахчы.
Оҕо өйүгэр-санаатыгар үөрдүү, киһиргэтии олус күүскэ иҥэр. Саха дьоно киһиргэтии кэмнээх буолуохтаах диэн этэллэр. Аһара киһиргэтии, хайҕааһын киһини быһа этии буолар. Kиһи киһиргээтэҕинэ, дэбдэйдэҕинэ сыыһа туттара, алҕас сыаналыыра элбиир.
Тугу эмэ үчүгэйи оҥорбутуттан атыттар үөрдэхтэринэ оҕо онтукатын хатылаан оҥор да оҥор буолар. Онтон эбии киһиргэтэн «уу-дьугудьук, уу-дьугудьук» диэтэххэ букатын туох сатыырын барытын көрдөрбүтүнэн, араастаан хамсаммытынан барар. Үчүгэйи оҥордоҕуна үөрүү, онтон куһаҕаны оҥордоҕуна хомуруйуу буоллаҕына оҕо өйүгэр-санаатыгар үөрүүнү оҥорбута элбэхтэ хатыланар буолан үгэскэ кубулуйан өйүгэр умнуллубат гына ууруллан хаалар. Оҕо бэйэтэ үчүгэйи оҥороро эбиллэн, үчүгэй үгэс өйүгэр-санаатыгар иҥэр. Куһаҕаны оҥороро тохтотуллан хаалан өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥмэккэ умнуллан хаалан иһэр.
Дьон оҕолорун бэйэлэрэ кыра эрдэхтэринэ көрүллүбүттэринээҕэр үчүгэйдик көрөллөрө-истэллэрэ билигин баар суол. Дойду олоҕун сайдыыта кэлин кэмҥэ түргэнник тупсан иһэр буолан таҥнар таҥас, аһылык эмиэ тупсан биэрэн иһэллэр. Ас-үөл чааһа өссө тупсар. Оҕолор төрөппүттэринээҕэр лаппа үчүгэйдик көрүллэллэрэ син курдук. Дьонтон ураты, үчүгэйдик көрүллүүнү сахалыы маанылааһын диэн ааттыыллар.
Киһи майгынын, өйүн-санаатын уратыларын суруйааччылар ордук билэллэр. Михаил Соров суруйарынан мааныланан иитиллии атаахтык иитиллии буолар. (1,3). Оҕону аһара маанылаан, атын оҕоттон арааран аанньа үлэлэппэккэ сынньатан иитии атаах оҕону иитэн улаатыннарар.