cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уус-уран истиилгэ хомуур суолталаах тылы туттуу
б) Биир дьиэ кэргэни түмэн көрдөрүүгэ өссө -лаах сыһыарыы туттуллар. Бу курдук үөскээбит хомуур суолталаах тыл уус-уран айымньыга үгүстүк көстөр: Саас эрдэ Дьөгүөрдээннээх үөрэн-көтөн бэйэлэрин тапталлаах уйаюрыгар – быыкаайык балаҕаннарыгар көстүлэр.  Боллoopymmaлaax дьиэлэрэ сытыары истиэнэлээх киэҥ, атыттарга холуйдахха, сырдык дьиэ (1. с. 110).
Саха тылыгар -лаах  сыһыарыыга дьүөрэ  суолталаах аах диэн  эбиискэ  баара биллэр. Бу эбиискэ уруу тиэрминин кытта ситимнэһэн, саха тылын кэпсэтии да, уус-уран да истиилигэр тэҥинэн туттуллар. Холобур: Саас эрдэ, киристиэп саҕана,  Сэмэнчик  Маайа аҕатын  аахха  дьаарбайа барбыт (5. с. 135).
в) Холбуу түһүк -лыын сыһыарыытын кытта, эмиэ диэн суолтаҕа туттуу хомуур  суолтаны  үөскэтэр. Маннык морполуогуйалыы халыып уус-уран истиилгэ хоһоонунан айымньыга  соҕотохтуу да, ханыылаһан да туттуллар:  Нууччалыын тууһурдулар,  Сахалыын саатаатылар,  Улаханныын  умсугуйдулар, Аччыгыйдыын  алдьаннылар, Кырдьаҕастыын кыдьыгырдылар,  Эдэрдиин  имэҥирдилэр, Баайдыын баҕардылар,  Дьадаҥылыын  таптаатылар, Көссүөлүүн  көҕүйдүлэр, Мэниктиин мэҥийдилэр (3. с. 194, 195).
г) Саха тылыгар холбуу-туохтуу түһүк -лары халыыба элбэх ахсаан -лар уонна туохтуу түһүк -ы сыһыарыытынан үөскээбит. Маннык үөскээбит тыл уус-уран айымньыга хомуур суолтаны бэлиэтиир: Дьиэ үрүттэри, муоста арыннары, олбуор истэри, оһох кэннилэри бүтүннүү ньэҥньийэн чүүччэйдилэр (1. с. 248).
Түмүктээн эттэххэ, саха тылын уус-уран истиилигэр хомуур суолталаах тыл араас ньыманан бэриллэр. Лиэксикэлии биирими бэлиэтиир apаҥаҕа этии ис хоһоонуттан тутулуктанан, тыл төрүт олоҕунан, хоһуласпыт уонна ханыы тыл үгүстүк туттуллар. Оттон морполуогуйалыы ньыма бөлөҕөр, сүнньүнэн, -лар, -лаах, -лыын уонна -лары сыһыарыынан үөскээбит хомуур суолталаах тыл баһыйар миэстэни ылар, итиэннэ уус-уран истиил ураты этигэн бэлиэтэ буолар.
Литэрэтиирэ
1. Амма Аччыгыйа. Сааскы кэм. – Дьокуускай: Бичик, 1994. – 360 с.
2. Афанасьев П.С. Саха билиҥҥи тыла. Лексикология. – Дьокуускай, 1996. – 191 с.
3. Кулаковскай А.Е. Ырыа-xohooн. – Дьокуускай, 1978. – 294 с.
4. Күндэ. Кыыһар туҥат. – Дьокуускай, 1979. – 295 с.
5. Неустроев Н.Д. Төрүөбүт сирбэр, тапталлаах дьоммор. – Дьокуускай: Бичик, 1995. – 336 с.
6.  Убрятова Е.И. Исследования по синтаксису якутского языка. 1 ч. Простое предложение. – М.; Л., 1950. – 304 с.
7.  Убрятова Е.И. Согласование в якутском языке // Исследования по синтаксису тюркских языков. М., 1962. – С. 101-119.
8. Убрятова Е.И. Удвоение основы слова в якутском языке // Вопросы грамматики: Сб. статей к 75-летию академика И.И. Мещанинова. – М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. – С. 211-222.
9.  Щербак А.М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков. Имя. – Л., 1977. – 190 с.
Ноҕай Ордуута
мини|400x400пкс|1549 сыллаахха Гербершнейн оҥорбут картатыгар Ноҕай Ордуута Ноҕай Ордуутар эбэтэр Маҥыт Сурда (ног. Манъыт Юрты) — XIV үйэ бүтүүтүгэр XV үйэ саҕаланыытыгар Алтан Ордуу (Дьүчи улууһа) ыһыллыбытыгар Волга уонна Урал ыккардаларыгар үөскээбит түүр тыллаах биистэр дойдулара. Ноҕай Ордуута ис сэриилэр түмүгэр XVII үйэ бастакы аҥарыгар ыһыллыбыта.
Ноҕай Ордуутун тэриллиитэ
Ноҕай Ордуута үөскүүрүгэр Эдигэй диэн ааттаах Алтан Ордуу бэклэрбэгэ улахан оруолу оонньообута. Кини бэйэтэ маҥыт биистэн төрүттээх этэ уонна 1392 сыллаахха маҥыттар баһылыктара буолбута.
XIV үйэ 90-с сылларыгар Эдигэй Алтан Ордууга былааһы былдьаһан уонна Маҥыт Сурдун күүһүрдээри Тохтамыш-хааны утары сэриини саҕалаабыта.
Эдигэй бэклэрбэк Чыҥыс Хаан сыдьаана буолбатах буолан Алтан Ордуу хаана буолар кыаҕа суох этэ, ол да буоллар кини 15 сыл устата (1396–1411) Алтан Ордууну салайан олорбута.
1412 сылтан Маҥыт Сурдун Эдигэй сыдьааннара салайбыттара.
Эдигэй Алтан Ордуу ис сэриилэрин кэмигэр Чокрэ-оҕлан диэн биир Чыҥыс Хаан сыдьаанын өйөөбүтэ. 1414 сыллаахха Эдигэй Алтан Ордуу саҥа хаанын Кэпэк-хааны былаастан туораппыт уонна Ордуу киин куоратын Сарайы сэриилээн ылбыт. Онтон ылата Эдигэй 1419 сыллаахха өлүөр диэри Алтан Ордуу бэклэрбэгэ (эбэтэр улуу эмир да дииллэр) буолбута.
Эдигэй бэклэрбэктиирин кэмигэр Маҥыт Сурда күүһүрэн Алтан Ордуу көнө хонтуруолуттан тахсар.
Бу кэмҥэ маҥыттар араас биистэри баһылааннар уонна бэйэлэригэр холбооннор билиҥҥи ноҕай омуга үөскээн саҕалаабыт.
Ноҕай Ордуута XV үйэ 40-с сылларыгар Алтан Ордуу ыһыллыытыгар кимтэн да тутулуга суох дойду буолбута (1440 с. ). мини|Ноҕай Ордуутун сирэ Ноҕай Ордуутун сирэ билиҥҥи Казахстаан хотугулуу арҕааҥы өттүгэр, Волга уонна Урал ыккардаларыгар баар этэ. Илин ноҕайдар Яик өрүһүнэн олорбуттара, соҕуруу кинилэр сирдэрэ Араалга диэри тиийэрэ, арҕаа Астрахан дойдутун сирэ саҕаланара, хотугулуу арҕаа диэки Казан дойдута баара.
Ноҕай Ордуутун киин куората
Ноҕай Ордуутун киин куората Яик өрүс кытылыгар турбут Сарайчик диэн куорат этэ.
Бу куорат XIII үйэҕэ үөскээбитэ. Алтан Ордуу кэмигэр Сарайчик куоратынан Кытайтан Кавказ диэки атыы-эргиэн суоллара ааһаллара. XIII–XIV үйэлэр Сарайчик муҥутуур сайдыытын кэмэ, ол эрээри XV үйэҕэ Тамерлан Сарайчик куораты сэриилэн ылбыта. Сарайчик Ноҕай Ордуутун киин куората буолбутугар саҥа тыыннанан сайдан саҕаламмыта. 1520 сыллаахха Сарайчик куораты каһаах хаана Касым сэриилэн ылбыта.
Ноҕай Ордуутун историята
Сурукка киирбитинэн ноҕайдар XV үйэ ортотугар Сырдарьяҕа диэри сэриинэн тиийбиттэр. Ол курдук 1446 сыллаахха Уакас-бий диэн маҥыт баһылыга Сырдарья өрүс кытылыгар турбут Узгент куораты халаабыт.
1496 сыллаахха ноҕайдар Казан дойдутун сэриилээбиттэрэ.
1520 сыллаахха каһаах хаана Касым Ноҕай Ордуутун киин куоратын Сарайчиги сэриилэн ылбыта.
1534 сыллаахха Ноҕай Ордуутугар Москваттан Данила Губин диэн аатта илдьит кэлбитэ, кини Иван Грознайга анаан Ноҕай Ордуутун туһунан информация хомуйбут.
1550-с сыллар бастакы аҥарыгар үс сыллаах кураан уонна тымныы кыһын түмүгэр сүөһү бүттүүнэ эстибитэ, ноҕайдар истэригэр кыргыһыылар саҕаламмыттара, ноҕай дьонун 80% өлбүтэ, ол иһин ноҕайдар Хотугу Кавказка көһүүлэрэ саҕаламмыта.
АФК Система
АФК Система (Ол эбэтэр ОАО "Акционерная финансовая корпорация" Система), Арассыыйа саамай улахан финансово-промышленнай уонна инвестиционнай тэрилтэтэ, биир саамай кыахтаах уонна элбэх эргинэр активтаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр планета үрдүнэн.
АФК Система бас билиитигэр элбэх сибээс уонна интернет өҥөтүн оҥорор тэрилтэлэр киирэллэр, олор ахсааннарыгар МТС. Ону таһынан тыаны кэрдэр уонна мас таһар тэрилтэлэр, олор ахсааннарыгар Segezha Group. Өссө ону таһынан элбэх лабораториалар, олор ахсааннарыгар Арассыыйа саамай улахан фармацевтическай тэрилтэтэ Биннофарм уонна Башкортостан саамай улахан нефтегазовай тэрилтэтэ Башнефть.
Мазина Инна Николаевна
Мазина Инна Николаевна (1941 с. ахсынньы 26 күнэ, Ньурба оройуона, Саха АССР) — РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
Выпускниктар ортолоругар Аан дойдутааҕы, Бүтүн Россиятааҕы Олимпиадалар хас да лауреаттара бааллар. 14 выпускник наука кандидаттарынан уонна доктордарынан буоллулар.
Кини туһунан
- Рахлеев Ф. Ф., Политехнизация прогресс пульса. [Сунтаардааҕы политехническай лицей директорын солбуйааччы Инна Николаевна Мазина туһунан] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1998. - Кулун тутар 26 күнэ-С. 1;
Оломун билбэккэ
Оломун билбэккэ эрэ ууга кииримэ диэн киһи саҥа оҥорор быһыыларыгар барыларыгар сыһыаннаах өс хоһооно эдэрдэри үөрэтиигэ хайаан да туттулуннаҕына эрэ табыллар. Бу өс хоһооно сахалар үөрэхтэринэн “Айыыны оҥорума” диэн суолталаах. (1,28). Эрдэттэн тугу эмэ оҥоруох иннинэ дириҥник ырытан, сыаналаан көрүү, бу быһыыттан туох содул үөскүүрүн билии сыыһаны-халтыны оҥорууттан харыстыыр аналлааҕын дьоҥҥо быһааран тириэрдии буолар. Ханнык баҕарар саҥаны оҥорууттан, айыыттан туох содул үөскүүрэ уу түгэҕэ көстүбэтин курдук биллибэтиттэн эрдэттэн сэрэхтээх буолуу эрэ быыһыырын бу өс хоһооно биллэрэр.
Куйаас күн сөтүөлүү охсоору тиэтэйэн иһэр оҕо кытылтан умсаары, айыыны оҥороору ыстана охсубута чычаас буолан хаалан, уу түгэҕэр охсулуннаҕына, ыарыыланнаҕына, сыыһа, атын сиринэн, дьон ыстаммат сиринэн ыстаммыппын диэн санааҕа түһүөн сөп. Бу быһыы аһара барбатаҕына, кыратык ыарыыланан баран этэҥҥэ аастаҕына, үөрэх буолан туһалыан сөп. Онтон аһара күүскэ ыстанан, улахан дэҥнэнии, эчэйии буоллаҕына, “Буолар буолбутун кэннэ” диэн этии туттуллар кэмэ тиийэн кэлэр. Оҥоруллан хаалбыт быһыы аны төттөрү барбатынан, кыайан көммөтүнэн, урукку оннугар кыайан түспэтинэн хомолтону билинии эрэ хаалар.
Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан биллибэт уратылааҕыттан ордук улахан сэрэхтээх. Төһө эмэ кэм ааспытын кэннэ, элбэхтэ боруобаланнаҕына эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан биллэн тахсар. Туһалааҕа билиннэҕинэ үчүгэй эбит диэн сыаналыыллар, үрүҥ айыы диэн ааттыыллар, онтон куһаҕан буолан таҕыстаҕына хара айыы диэн ааттанар, быраҕыллар, хаалар, умнуллар. Ордук туһалаах диэн ааттыыр саҥаны айыылара, атомнай уоту биэрэр станциялар куһаҕан өрүттэрэ саҥа арыллан иһэллэриттэн, киэҥ сири-дойдуну радиациянан сутуйалларыттан сорох дойдулар аккаастанан эрэллэр.
“Оломун билбэккэ эрэ ууга кииримэ” диэн өс хоһооно билигин правительство ыган-хаайан туттара сатыыр химичэскэй заводтарыгар быһаччы сыһыаннаах. Бары химичэскэй заводтарга кыра да буоллар абаарыйалар дьон сыыһа-халты туттуналларыттан тахса тураллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института
Устуоруйата
1983 с. Челябинскайдааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба институтун үөрэтэр-консультациялыыр, 200 киһини үөрэххэ ылар филиала буолан төрүттэммит. 1986 с.саҥа төрүттэммит үөрэх тэрилтэтигэр үс кафедра арыллыбыт :
1. Култуурунай-сырдатар үлэ кафедрата
Пор-бажын
альт=Пор-бажын кириэппэс билиҥҥи туруга|мини Пор-бажын (тув. Пор-Бажың, «туой дьиэ») — Тываҕа (Арассыыйа), Тере-Холь күөлгэ баар былыргы уйгур кириэппэһин урусхаллара.
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института
Устуоруйата
2. Общественнай наукалар кафедралара
Пор-бажын
Кириэппэһи 777 сыллаахха туппуттара чопчу биллибитэ. Ис таһа көнө 4 муннуктаах, лоп-курдук былааннаммыт, онно ортотугар киин тутуулаах уонна кириэппэс ис тулатынан араас кыра тутуулардаах эбит. Илин эркин ортотугар башнялардаах киирэр бүтэй ааннаах. Кириэппэс арҕааттан илин устата 211 м, хотуттан соҕуруу 158 м усталаах, уопсай иэнэ 3,3 гектар, истиэнэтин үрдүгэ 9,5 м тиийэ үрдүктэх. Кириэппэһи уйгурдар манихей итэҕэлгэ көһөр кэмнэригэр туппуттар. Интэн сылыктаатахха кириэппэс итэҕэл дьиэтэ буолуон сөп. 779 сыллаахха антиманихейскай переворот буолбут, ол кэннэ кириэппэс умнууга хаалбыт. Атын сабаҕалааһынынан кириэппэс буддистар храмнара, эбэтэр ыраахтааҕы көмүллэр сирэ буолуон сөп курдуктар.
Кириэппэс урусхалларын 1891 Минусинскай түмэл үлэһитэ Д.А. Клеменц булбут. 1957-1963 Севьян Вайнштейн салайыылаах РАН Этнология уонна антропология институт экспедицията хаһыылары оҥорбут. 1995 сыллаахха Арассыыйа салайааччытын 176 ыйааҕынан федеральнай суолталаах «Древнеуйгурская крепость „Порбажин“, VIII—IX вв. н. э.» памятник диэн ааттаммыт.
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института
Устуоруйата
1991 с. тохсунньу 18 күнүгэр Челябинскайдааҕы институт филиалын базатыгар Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института тэриллибит. 2006 с. институт ректорынан Заболотнай Евгений Борисович буолбут. 2007 с. Тюменнааҕы култуура института акадьыамыйа статуһун ылбыт. 2008 с. үрдүк үөрэх тэрилтэтэ орто профессиональнай үөрэҕи анал программанан ыытарга лицензия ылбыт. Тюменнааҕы ускуустуба кэллиэһэ холбоспут. 2009 с. ахсынньы 9 күнүгэр акадьыамыйа аата уларыйан "Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура, ускуустуба уонна социальнай технология акадьыамыйата" диэн буолбут.
Пор-бажын
2004 сыллаахха Тыва правительствота 2005-2010 сылларга культура сайдыытын программата ылыллыбыта, онно «Пор-Бажын» парк оҥоһуллуута киирбит.
2007 Бэс ыйын 1 күнүттэн МЧС салаайыылах Порт-бажынҥа археология экспедицията үлэлиир. Экспедиция үлэтигэр МЧС уонна археологтартан ураты өссө дойду араас университеттарын студеннара үлэлииллэр. Ити сыл атырдьах ыйын 13 кириэппэскэ Владимир Путин уонна Монако кинээһэ принц 2 Альбер ыалдьыттаабыттар. альт=Владимир Путин уонна 2 Альбер, 2007 с, атырдьах ыйа|мини
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института
Устуоруйата
Заболотнай Евгений Борисович ректор эрдэҕинэ, акадьыамыйа структууратыгар сервис уонна социальнай-култуурунай коммуникациялар институттара; музыка, тыйаатыр уонна хореография института; изобразительнай ускуустуба уонна музейнай технологиялар институттара; архитектура, дизайн уонна визуальнай ускуустуба института; интеллектуальнай ресурсалар уонна информационнай технологиялар институттара; региональнай социум научнай-чинчийэр института; ускуустуба кэллиэһэ; оҕо ускуустуба оскуолата;
2015 с. Тюменнааҕы архитектура, дизайн уонна визуальнай ускуустуба институтун уонна музейнай технологиялар уонна изобразительнай ускуустуба институтун кытта холбоспут.
Архитектура, дизайн уонна визуальнай ускуустуба института 2010 с. Ураллааҕы судаарыстыбаннай архитектурнай-художественнай академия (1997 с.) Тюменнааҕы филиалыгар уонна Тюменнааҕы ускуустуба кэллиэһин дизайн салаатыгар олоҕуран төрүттэммит. Билигин - дизайн, визуальнай ускуустуба уонна архитектура факультета.
2015 с. хос тэриллии түмүгэр Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института диэн аат иҥэриллибит. Акадьыамыйа састаабыгар баар институттар факультеттар буолбуттар.
Факультеттара
2. Дизайн, визуальнай ускуустуба уонна архитектура факультета
3. Социально-култуурунай технологиялар факультеттара
4. Ускуустуба кэллиэһэ
5. Оҕо ускуустуба оскуолата
Рейтиннэрэ
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай култуура института
1. Тюмень куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ
2. Тюменьскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 469-с миэстэ.
Грузин тыла
thumb|400px|Картвел тылларын тарҕаныыта
Грузин тыла дорҕооҥҥо олоҕурар грузин алпабыытынан суруктаах-бичиктээ. Саҥарар дьон ахсаана — Грузияҕа 4 мөл тахса киһи, атын дойдуларга (сүнньүнэн Арассыыйаҕа, АХШ-ка уонна Түүркийэҕэ) хас да сүүс тыһыынча.
Устуоруйаттан
476 уонна 483 сыллар ыккардыларыгар — грузин тылынан бастакы литэрэтиирэ айымньыта суруллубут — «Сибэтийэ сарыысса Шушаник эрэйдэниитэ», ааптар Яков Цуртавели.
864 — дьыла чуолкай биллэр саамай былыргы илиинэн суруллубут докумуон («Мравалтави»).
1709 — Грузяҕа тахсыбыт бастакы бэчээттэммит кинигэ («Саҥа Кэс тыл»).
1819 — бастакы хаһыат тахсар буолбут («Сакартвелос газети»).
Аныгы литэрэтиирэ тылын сайдыытыгар уһулуччу оруолу Илья Чавчавадзе, Акакий Церетели, Я. С. Гогебашвили, Важа Пшавела оонньообуттара.
Ксенофонтова Светлана Тихоновна
Ксенофонтова Светлана Тихоновна — Саха Республикатын үөрэҕириитин туйгуна, үрдүк категориялаах омук тылын учуутала, методист-учуутал.
Олоҕо, үлэтэ-хамнаһа
Светлана Тихоновна 1959 сыллаахха олунньу ый 23 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Сургуулук нэһилиэгэр Анастасия Васильевна Анисимова, Тихон Прокопьевич Петровтар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ. 1981 сыллаахха СГУ омук тылын факультетын үөрэнэн бүтэрэн баран 1№-дээх орто оскуолаҕа үлэтин саҕалаабыта. 1983—2015 сылларга Хоро орто оскуолатыгар омук тылын учууталынан үлэлиир.
Тыҥ хатыыта
Тыҥ хатыыта — халлаан сырдыан иннинээҕи кэм, түүн бүтүүтэ, сарсыарда саҕаланыыта.
Кулун Куллустуурга (773 столб.) этиллэр: « Тыҥ батыйа кылаанын курдук саҥардыы суhуйа хатан эрэр». Олоҥхоттон көстөрүнэн, тыҥ уһун синньигэс эбит. Тоокколостоххо, айылҕа көстүүтүн быhыытынан итини хайдах этиэххэ сёбуй?. Бүрүйбүт хара былыт илин саҕахтан сэгэтэн тэйиитигэр (эбэтэр саҕаҕы субу бүрүйүөн аҕай иннинэ) сёп тубэсиhэн сайыццы тахсар кун сардацата (тыгыыта) «тыц хатыыта» диэн ааттанар. Кыhын тымныыга кун кытарымтыйан кёстёр. Ити «суhуйа хатан» диэццэ сёп тубэспэт. Ол аата, «тыц хатыыта» кыhыццы кэмцэ айыл5а кёстуутун быhыытынан суох. Кённёру «олох эрдэ, халлаан сырдыан иннинэ» диэн суолта5а тутталлар эбит. Холбуон (уопсайынан) да5аны итинник ёйдуубут. Ис дьицэр, «тыц хатыыта» олох дэццэ кёстёр айыл5а кёстуутэ.
Сэдэх ыарыылар күннэрэ
Сэдэх ыарыылар күннэрэ (Орфан ыарыылар күннэрэ, Rare Disease Day) — оннук ыарыылар тустарынан билиини тарҕатаары бэлиэтэнэр. Сэдэх ыарыылары элбэх киһи билбэт буолан (ол иһигэр саҥа ыалдьыбыт ыарыһахтар бэйэлэрэ уонна быраастар), хойут биллэллэр, онон түргэнник эмтэниэх да ыарыыны баалатан кэбиһэллэр.
Бэлиэтээһин соруга
Сэдэх ыарыылаах олорор хайдаҕар дьон болҕомтотун тардар соруктаах, ону таһынан оннук ыарыылаах дьон диагностикаҕа, эмтэниигэ уонна көрүүгэ-истиигэ тэҥ бырааптаахтарын туһунан дьоҥҥо этээри. Тэрээһиннэр нэһилиэнньэҕэ барытыгар эрэ туһуламматтар, былаас уорганнарыгар, эми оҥорооччуларга, учуонайдарга, миэдиктэргэ эмиэ туһуланаллар.
Бэлиэтээһин устуоруйата
EURORDIS диэн сэдэх ыарыылары үөрэтэр Европа дойдуларын тэрилтэтэ сыл саамай сэдэх күнүгэр олунньу 29 күнүгэр 2008 сыллаахтан бэлиэтиир буолбута. 29-һа суох сыл 28-ска бэлиэтэнэр. Бастаан Европаҕа эрэ бэлиэтэнэр курдук тэриллибитэ эрээри, эһиилигэр 2009 сыллаахха АХШ-ка бэлиэтээбиттэрэ, оттон 2019 сыллаахха бу күҥҥэ аналлаах тэрээһиннэри сүүстэн тахса дойду ыыппыта.
Ыарыылар тустарынан статистика
Аан дойдуга алта тыһыынчаттан тахса сэдэх ыарыы баара биллэр, Сир олохтоохторун 3,5 - 5,9% бу ыарыыларынан ыалдьаллар. Сэдэх ыарыы 72% – генетика төрүөттээх, атыттара инфекция (бактери эбэтэр вирус), аллергия, тас эйгэ дьайыыта эбэтэр раак сэдэх көрүҥнэрэ буоллалар. Генетика ыарыыларыттан 70% оҕо саастан саҕаланналлар.
Сэдэх ыарыылар Арассыыйаҕа
Арассыыйа "Об основах охраны здоровья граждан Российской Федерации" диэн 2012 сылаахха тохсунньу 1 күнүгэр үлэҕэ киирбит сокуонунан, 100 тыһ. киһиэхэ 10 киһиттэн аҕыйах киһиэхэ көстөр ыарыылар сэдэх ыарыыларга киирсэллэр. 2021 сыл олунньутугар сэдэх ыарыылар испииһэктэригэр 265 ыарыы киирэр. Олор быыстарыгар зигомикоз, уос раага, носоглотка рага, күөмэй раага, куолай раага, тирии меланомата, ганглионейробластома, уҥуох уонна өҥүргэс саркомалара, лимфосаркома, Гийен-Барре синдрома, Хантер синдрома, Гунтер синдрома, Ретт синдрома, былчыҥ дистрофията, көрөр ньиэрбэ атрофията (Лебер ыарыыта), желудочковай тахикардия уо.д.а. Сыанбыл быһыытынан, Арассыыйаҕа олохтоох ахсааныттан 1,5% ыалдьар, ол аата икки мөлүйүөн кэриҥэ киһи.
Оҕо литэрэтиирэтин тылбааһа
Оҕо айымньыта араас литэрэтиирэ көрүҥүн, оскуолаҕа киириэн иннинээҕи уонна улаатан эрэр оҕолор кинигэлэрин холбуур. Оҕо литэрэтиирэтэ ускуустуба буолар. Уус-уран айымньы уонна ускуустуба (кинигэ, хартыына, муусука) оҕо майгыта-сигилитэ сайдарыгар улахан оруоллаахтар. Кинилэр оҕоҕо араас иэйиини уһугуннараллар, тулалыыр эйгэҕэ сыһыаны олохтууллар.
Оҕоҕо аналлаах айымньы уус-уран сиһилиир ньыматын арааһа улаатан эрэр оҕо иитиитигэр сүдү суолталаах. Оҕо литэрэтиирэтэ улахан тыл маастардарынан айыллыбыт. Ол эрэн, оҕолор уопсай литэрэтиирэттэн  ааҕалларын эмиэ сөбүлүүллэр. Холобура, А.С.Пушкин остуоруйаларын, И.А.Крылов үгэлэрин, А.В.Кольцов ырыаларын уо.д.а. А.М.Горький этэринэн “...оҕо литэрэтиирэтигэр айылҕа күүһэ, доруобуйа, уһун олох, эйэлээх буолуу, сайдыы ” – барыта баар буолуохтаах диэн этэр.
Омук дойдуларын оҕоҕо аналлаах айымньыларын биһиги К.И.Чуковскай, С.Я.Маршак о.д.а. суруйааччыларбыт көмөлөрүнэн билэбит. Маршак оҕо литэрэтиирэтигэр оруола улахан, кинини ордук оҕо суруйааччытынан ааҕаллар. Маршак тылбаастарын көмөтүнэн элбэх аангылыйа, шотландия айымньыларын билэбит.
Оҕо айымньытын тылбааһыгар улахан болҕомтону уурбут швед тылын үөрэхтээҕэ Гете Клингберг буолар. Учуонайдар этэллэринэн, оҕо оскуолаҕа киириэн иннинэ уус-уран айымньыны сырдык кырааскаларынан эрэ буолбакка, ис хоһоонунан эмиэ ордук интэриэһиргиир кэмэ буолар.
Тылбаасчыт оҕо айымньытын тылбаастыырыгар оҕо бу айымньыны хайдах ылынарын саныахтаах. Оҕо айымньытын тылбаастыырга хайдах иһиллэрэ ордук улахан оруоллаах. Үксүгэр кыра оҕолорго улахан киһи ааҕан биэрэр. Оҕо айымньытыгар тылбаастаммыт тиэкис уруһуйа оригиналыттан атын буолуон сөп. Оҕо литэрэтиирэтин тылбаастыырга, тылбаасчыт төһө кыалларынан оригиналыгар сөп түбэһиннэрэ сатыыр.
Оҕо айымньытын тылбааһыгар сүнньүнэн маннык ирдэбиллээх: 1) Оҕо айымньытын тылбаастыырга уобараһы хаалларыы. Оригиналга баар уобараһы хаалларыыга хас да ньыма баар. Уобараһы хаалларыы бүтүн айымньы тылбааһыттан тутулуктаах. Айымньы истиилэ тылбааһыгар уларыйар буоллаҕына уобарас эмиэ уларыйар. 2) Оҕо айымньытын тылбаастыырга истиил уратыта. Уус-уран айымньыга суругунан да, тылынан да элбэх саҥарыы туттуллар. Оҕо айымньытын идеятын, дьоруойдары чуолкайдык ойуулуохха, этиэххэ наада. Оҕолор аһаҕастык ылыналлар уонна санаарҕыыллар. 3) Оҕо литэрэтиирэтин тылбаастыырга эмоцияны сөпкө тириэрдии. Эмоцияҕа – үөрүү, хомойуу, кыыһырыы, долгуйуу, соһуйуу, оттон иэйиигэ – таптал, абааһы көрүү, убаастабыл о.д.а. киирсэр. Айымньыга ханнык эмэ киһи саҥата эмоцияны, иэйиини аҕалар. Ол иһин тылбаастыырга оригиналга баар иэйиини тылбасчыт тиэрдэ сатыахтаах. Онон, толору сөптөөх тылбааһы ыларга, айымньы ис хоһоонун үчүгэйдик өйдүөххэ, дьоҥҥо тиэрдиэххэ наада.
Кыныктар
мини|Кынык бииһин тамҕата Кынык (туркм. gynyk) — огуз-түркүмүөннэр биис уустара. Орто үйэлэрдээҕи устуоруктар айымньыларыгар ахтыллаллар. Кынык бииһин-ууһуттан Сельджукидтардинастиялара үөскээн тахсыбыт.
Төрүттэрэ-уустара
Кыныктар былыргы түркүмүөннэр (огузтар) уонна да атын түүрдэр төрүттэрэ буолбут Огуз-хантан силис-тымыр тардар түркүмүөн омук 24 биис-ууһуттан төрүттээхтэр.
Кынык бииһин-ууһа түркүмүөннэри кытта ситимнээҕин, кинилэртэн силис-сыдьаан тардарын Худагуидтар сулаарыстыбаларын биллиилээх судаарыстыбаннай диэйэтэлэ уонна устуоруга Фазлаллах Рашид ад-Дин "Джами ат-таварих» үлэтин «Легенды об Огуз-хане. Племенное деление туркмен» баһыгар ахтар:  "«(Огуз сыдьааннара) Кини, аллараа суруллубутун курдук, алта уоллааҕа: кинилэр хас биирдиилэрэ түөрдүү уоллаахтара...ДЕНГИЗ-ХАН – Йигдер, Йиве, Бюкдюз, Кынык». "Ол туһунан өссө хивин хана уонна устуоруга Абу-ль-Гази "Родословная туркмен» айымньытыгар суруйар: "«Тенгиз-хан улахан уолун аата — Игдир, иккиһэ [уола] — Бyкдyз, үсүһэ — Ава, төрдүһэ — Кынык.» "Арассыыйа уонна Сэбиэскэй Сойуус биллиилээх устуоруга уонна илин дойдулары үөрэтээччитэ В.Бартольд суруйарынан, Сельджукидтар салайар династиялара кынык бииһиттэн төрүттээхтэр."«Сельджуктар судаарыстыбалара Караханидтартан быдан тэриллиилээхтэр этэ. Кинилэр бары бэйэлэрин аҥаардас огузтартан уонна түркүмүөннэртэн эрэ буолбакка, огузтар 24 аҕа уустарын сыдьаана буолар кынык бииһин ууһуттан төрүттээхпит эмиэ дииллэрэ (ол туһунан Махмуд Кашгарскайга эмиэ ахтыллар)» "
Хорватия куната
Хорватия куната (Кuna, ) диэн Хорватия валютатын биирдигэ.
Сылбах
Сылбах — тыаҕа, хонууга уу аҕалан эбэтэр киһи охторон күөрэ-лаҥкы чөмөхтөбүт маһа.
Бороҕон (Уус-Алдан улууһа)
Олохтоох дьоно
5222 киьи(2007 сыл)
Булкаан
Булкаан (Вулкан) диэн лава (итии, убаҕас буолбут таас) тахсар хайатын ааттыыллар. Вулканнар улахан аҥара төбөтүгэр кратердаах буолаллар. Вулкан эстэр буоллаҕына активнай вулкан диэн ааттыыллар. Эстэригэр лава таһынан паар, сиэрэ гаас быһыытынан уонна алдьаммыт таастар тахсаллар. Ону барытын магма диэн диэн ааттыыллар. Магма вулкантан сороҕор түргэнник, сороҕор бытааннык тахсар.
Российскай Федерация вулканнарын улахан өттө Камчатка уонна Курил арыыларыгар баар, ол иһигэр планета вулканнарын уопсай ахсаанын 8,3 %- на киирэр.
Вулканнар сиртэн атын да планеталарга эмиэ бааллар. Ол курдук Марс планетатыгар Олимпус Монс баар.
Вулканнар араастара
Лава уонна атын вулкантан тахсар матырыйаллар араас-араас көрүҥнээх буолаллар. Олору иккигэ араалааччылар:
Хахха вулкан
Бу вулкан көрүҥэ лаватыгар кремнезем аҕыйах баарыгар үөскүүр.
Хахха вулканнар эстибэккэ кыра-кыралаан тахсыбыт лава тахсар сиригэр араҥа кэнниттэн атын араҥа үөскүүр. Лава олус убаҕаһын иһин киэҥник тарҕанар. Ол иһин үөһэ буолбакка киэҥник тарҕанар, онно лава сойор. Ол курдук, холобурунан Гавайига баар Мауна Кеа вулкана буолар, турар сиринэн ааҕар буоллахха ордук киэҥник тарҕаммыт вулкан буолар.
Стратовулканнар
thumb|[[Фудзи хайата, диэн Дьоппуоҥҥа баар активнай вулкан, тиһэх 1707-08 сылларга эстэ сылдьыбыта]] thumb|[[Тавурур, Папуа Новая Гвинея аттыгар баар стратовулканю]]
Стратовулкан диэн биллэр вулкан көрүҥэ - үрдүк уонна конус формалаах.
Вулканнар үөскээһинэ
thumb|right|Вулкан чаастара: 1. Улахан магма тутуллар сирэ 2. Сир 3. Үөлэһэ 4. Базата 5. Боруога 6. Кыра Үөлэһэ 7. Вулкантан тахсар күл 8. Фланг 9. Вулкантан тахсар лава араҥалара 10. Күөмэйэ 11. Иитиллибит иһэн тахсыы 12. Лава устуута 13. Тахсар сирэ 14. Кратер 15. Күл былыта Икки сүнньү процеһа ааһар.
Вулканнар тектоническай платолар хамсаатахтарына үөскүүллэр. Көрсүстэхтэриэ биир плато континент платотын анныгар барар. Ону субдукция диэн ааттыыллар. Ол кэнниттэн ууллар уонна магма баттааһынын улааттыннарар, уонна сир харыһыгар эстэр.
Иккис процесс тектоническай плато аһаҕас сир үрдүгэр таҕыстаҕына үөскүүр. Ол аһаҕас сир уруккутун курдук үлэлиир уонна сиргэ эстиэр дылы үлэлиир.
Биннофарм
COVID-19 ыарыыттан вакцина оҥоро сылдьара биллэр. Сүрүн конкуреннара Moderna уонна Pfizer.
Кочнев Николай Иннокентьевич
Бүлүү уокуругар Аммосовка сэлиэнньэҕэ (билигин Ньурба улууһун сирэ) 1905 сыллаахха төрөөбүтэ. Өр кэмҥэ үөрэх салаатыгар үлэлээбитэ.
бастакы ырыалара "Тапталлаах куоратым Дьокуускай" уонна "Комбайнер кыыс ырыата". Салгыы оҕолорго аналлаах ыралары суруйбута. "Туймаада эҕэрдэтэ" диэн балалайкаҕа анаан сахалыы ырыалар хомуурунньуктарын 1963 с. таһаарбыта.
"Бочуот знаага" уордьан кавалера.
1970 сыллаахха өлбүтэ.
Segezha Group
Segezha Group (Сегежа Групп), Арассыыйа биир бөдөҥ мас элбиир, араас пиломатериаллары оҥорор тэрилтэтэ. 100% акциатын АФК Система бас билэр.
ССРС хайдыыта
ССРС Хайдыыта эбэтэр ССРС ыһыллыыта (өссө биллэринэн Распад СССР), ССРС биир дойду буолан бүтэн 18 туспа туспа дойдуларга арахсар, хайдыытын процеһын ааттыыллар.
ССРС хайдыытын сүрүн биричиинэтинэн буолаллар:
Ити биричиинэлэр бары түбүллэн ССРС эстэр процеһын салҕаабыттара.
ССРС кэнниттэн сыыйа ыһыллыы салҕааһына баран испитин Чечня сэриитэ тохтоппута. Саха Сирэ эмиэ туспа дойду буолан бара сыспыта.
Никифор Семенов
Никифор Семенов (1962—2000 сс.) — сахалыы рок музыка хайысхатын биир бөдөҥ бэрэстэбиитэлэ. 1962 с. Ньурба улууһун Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2000 с. Дьокуускайга өлбүтэ.
Шышакы
Шышакы (Шишаки) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 652 (2013).
Органикаламмат химия
Органикаламмат химия диэн химия биир салаата. Кини химия ууһуктарын уонна органикаламмат холбоһуктары үөрэтэр.
Михайлова Александра Николаевна
Михайлова Александра Николаевна (1932 с, муус устар 15 күнэ, Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2010 с.), нуучча тылын уонна литературатын учуутала, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Дьаархан нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
Михайлова Александра Николаевна 1932 сыллаахха Сунтаар оройуонун Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Сунтаар орто оскуолатын интернатыгар олорон 10 кылааһы бүтэрэн баран Дьаархан, Кириэстээх оскуолаларыгар үлэлээбитэ. 1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы государственнай университекка нуучча тылын салаатыгар кэтэхтэн үөрэнэр. 1959 сыллаахха СГУ-ну бүтэрэн, үөрэммит, үлэлээбит оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан, завуһунан пенсияҕа тахсыар диэри бэриниилээхтик үлэлээбитэ. Кини үөрэтэр кэмигэр элбэх факультативтар үлэлииллэрэ, ол куруһуоктарга элбэх оҕо нуучча тылыгар уһуйуллубуттара, дьаныардаахтык дьарыктаммыттара.
Учууталларын утумнаан, кини элбэх үөрэнээччилэрэ нуучча тылын учууталын идэтин талбыттара. Нуучча тылын учуутала буоларга төһүү күүс буолбут, олук уурбут киһинэн учууталлара Александра Николаевна Михайлова буоларын, кини бэйэтин предметин толору баһылаабыт, табыгастаах методиканы тутуһан, хас биирдии оҕоҕо тус сыһыан олохтоон ( индивидуальный подход) үөрэтэрин үөрэнээччилэрэ ахталлар. Ону таһынан сатабыллаах иитээччи, күүстээх организатор, активнай общественник быһыытынан ытыктыылларын нэһилиэгин үрдүк наҕараадатын - "Дьаархан нэһилиэгин бочуоттаах гражданина" аатын иҥэриитэ туоһулуур.
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм (ССФКУТ) - Арассыыйаҕа Смоленскай куоракка баар судаарыстыбаннай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1929 с. Смоленскайдааҕы физическэй култуура техникума; 1950 с. Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура института; 2005 с. Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата; Акадьыамыйаҕа 600-тэн тахса успуорт маастара, МКСМ уонна успуорт үтүөлээх маастара үөрэммит. Үгүс выпускниктара аан дойдуга биллиилээх дьон буолбуттар.
Бэс ыйын 22 күнүгэр 1941 сыллаахха, техникум преподавателэ, успуорт маастара Иван Шкодин сэрии бастакы күнүгэр спортивнай хаамыыга 3 км олохтообут аан дойдутааҕы рекорда, киһи санаатын модун күүһүн, дьулуурун, уоҕун уонна кыаҕын туоһулуур сүҥкэн суолталаах, ураты көстүү буолар.
Акадьыамыйаны бүтэрбиттэртэн 75-тэн тахса киһи АБ үтүөлээх тренера буолбуттар.
Структурата
Акадьыамыйа структуратыгар киирэллэр:
1. Физическэй култуура уонна успуорт факультета. Икки салаалаах.
2. Физическэй култуура уонна чөл туруктуур технологиялар факультета
3. Заочнай үөрэх факультета
4. Эбии үөрэх факультета
-19 кафедра;
-Учебнай-методическай отдел;
-Үөрэх хаачыстыбатын отдела;
-Практика уонна үлэнэн хааччыйыы отдела.
Акадьыамыйаҕа 2000-тан тахса устудьуон, аспиран уонна истээччи дьарыктанар. 170-тан тахса преподаватель үлэлиир, ол иһигэр бэрэпиэссэрдэр, наука дуоктардара, наука хандьыдааттара бааллар. Акадьыамыйаҕа 15 испэссээлинэскэ үөрэтэллэр.
Рейтиннэрэ
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата
1. Смоленскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ
2. Смоленскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 324-с миэстэ.
Бородино
Бородино (Бородіно) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 661 (2011).
Мариуполь блокадата
Мариуполь блокадата — Арассыыйа Украина сэриитэ биир тутаах чааһа буолар, ол түмүгэр Мариуполь куорат практически сири кытта тэҥнэнэр. Азовсталь тула өлөрсүү бөҕөтө буолар.
Акрон Групп
Акрон Групп (Acron Group), Арассыыйа биир саамай улахан минеральнай биллиргэх оҥорор тэрилтэтэ, кини оҥорбут биллиргэхтэрэ (удобрениялара) 35% Арассыыйа рыногын уонна 12% Аан Дойду рыногын хааччыйар. Салалтата — Москуба.
Мариуполь блокадата
Блокадата кэмигэр 70 тыыһынча киһи өлбүт буолуон сөп.
Акрон Групп
Сүрүн конкурена Фосагро, CF Industries, China BlueChemical, Mosaic уонна да атыттар.
Арассыыйа хайдыыта
Арассыыйаҕа 23 национальнай республикалар бааллар, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ. 23 республикалар бары туспа барыахтарын баҕараллар.
Ону таһынан, сүрүннээн нууччалар олорор уобаластара эмиэ арахсыахтарын баҕараллар, холобура Приморье, Хабаровскай кыраай, Иркутскай уобалас, Урал регионнара.
Дьиктитэ диэн, Иркутскай уобалас Саха Сирин иннинэ ССРС эстибитин кэннэ "суверенитет" конституциятыгар ылыммыта.
Ванга этэринэн Арассыыйа ыһыллыыта 18 от ыйын 2036 сыллаахха буолуохтаах.
Аскиз (сэлиэнньэ)
Аски́з (Асхыс) — сэлиэнньэ, Хакаас өрөспүүбүлүкэтин Аскиз оройуонун административнай киинэ Аскиз нэһилиэктээҕи сэбиэтин киин. Өрөспүүбүлүкэ биир саамай кырдьаҕас нэһилиэнньэлээх пууна, хакаастар түөлбэлээн олорор сирдэрэ.
Турар сир
Чертыковская уонна Аскиз диэн саамай чугас сытар тимир суол ыстаансыйаларыгар диэри: 0,5 уонна 7 км буолаллар. Олортон саамай чугас сытааччыта Раздольная тимир суол ыстаансыйата буолар. Онно Абакан — Бискамжа түргэн сырыылаах электро пуойас тохтоон ааһар.
Устуоруйат
Аскиз — Хакасиия биир саамай былыргы уонна дириҥ силистээ мутуктаах, устуоруйалаах сэлиэнньэтэ буолар. Манна өссө 1771 сыллаахха биир бастакынан Аскиз үрэх төрдүгэр мас таҥара дьиэтэ оҥоһуллубута.
Нэһилиэнньэлээх пуун сыыйа баайа улаатан испитэ уонна кэлин тиһэҕэр, 1858 сыллаахха, Саҕайдааҕы истиэп дууматын киинэ буола кубулуйбута. 1858 сылааҕы ааҕынан, ол кииҥҥэ 40 ыал олбуора баара, нэҥилиэнньэтин ахсаана 221 киһи этэ.
Нэһилиэнньэтэ
Хаһаайыстыбатын ахсаана: 2514. Нэһилиэнньэтэ 7 127 человек (01.01.2004).
Хакаастар (66 %), нууччалар (33 %), ниэмэстэр, украиннар, татаардар уо.д.а.
Ытарҕа
Ытарҕа — кулгаах эминньэҕэр иилиллэр киэргэл.
Оҕуруо ытарҕа
XVIII үйэ бүтүөр диэри сахаларга оҕуруо ытарҕа ыйытыы бэлиэтин курдук дьүһүннээҕэ. Былыргы көмүүлэргэ барытыгар кэриэтэ дьахтарыттан эр киһититтэн тутулуга суох көстөр. Аллараа ыйана сылдьар чаҥ биитэр үрүҥ көмүс үөскэ төгүрүк биитэр хаптаҕайдыҥы дьүһүннээх фарфор оҕуруолар олордуллубут буолаллар, ардыгар муостан биитэр тирииттэн оҥоһуллубут оҕуруо көстөр. Былыргы көмүүлэргэ үс эрэ өҥ туттуллар: халлаан күөҕэ, үрүҥ уонна хара. Орто үйэ айанньыттара суруйалларынан «сахалар үрүҥ, халлаан күөх уонна хара оҕуруону көрдүүллэр, бүрээттэр — кыһылы, тоҥустар — от күөҕү». Бу арааһа туох эрэ суолталааҕа буолуо диэн сабаҕалыыллар. Сахалар сүөһү иитэллэрин быһыытынан үрүҥ өҥү былыргы саха үүт аһы — үрүҥ аһы — кытта дьүөрэлиир. Сүөһү иитээччилэр култуураларыгар үүт Үөһээ дойду си-бэлиэтин быһыытынан ааҕыллар. Үрүҥ өҥ — дьиҥи, кэрэни, ытык ырааһы бэлиэтиир өҥ. Онон баай-тот олоҕу, дьолу-соргуну, ырааһы, ытык төрүт ууһу, үтүө санааны кытта дьүөрэлэһэр.
Оҕуруо өҥө тус-туспатык наардаммыт буолар эрээри, үксүн үрүҥ оҕуруо хара оҕуруолар ыккардыларыгар угуллар. Оҕуруо ахсаана эмиэ куруук биир буолар: биир оҕуруоҕа 7 эбэтэр 9, ардыгар 3 эбэтэр 5.
Быһаарыылар
Earring
Либан лирата
Либан лирата (Либан фунта) (ليرة لبناني, ) диэн Либан валютатын биирдигэ.
Fidelity Investments
Fidelity Investments (Фиделити Инвестментс) — АХШ биир бөдөҥ харчыны үлүннэрэр (инвестируйдуур) тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациатынан. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. Уопсай салайар актива 11 триллион доллар, бэйэтин кэш харчыта 2 триллион доллар.
Fidelity Investments бас билиитигэр CostCo киирэр.
Fidelity Investments бэйэтин 13% өлүүтүн Mitsui Group бас билэр. Атын миноритарий акционердарга Chase, Wells Fargo, Sumitomo Group, Mitsubishi буолаллар 1% өлүүлээхтэр.
Fidelity Investments Fortuna 500 киирэр уонна онно холбонор тэрилтэлэри Fidelity 500 Index курдук оонньотор уонна ETF быһыытынан оонньотор.
Франциска Урсула Радзивилл (Радзивилова)
Франци́ска Урсу́ла Радзиви́лл (Franciszka Urszula Radziwiłłowa, Францішка Уршуля Радзівіл; 1705, олунньу 13, Чарторийскай — 1753, ыам ыйын 23) — суруйааччы уонна драматург, Вишневецкэйдэр уустарын тиһэх удьуора, Польшаҕа уонна Белоруссияҕа бастакы дьахтар суруйааччы.
Олоҕун олуктара
Краков каштелянын, Вильно бойобуодатын, Краков бойобуодатын, Пинскэй старостатын кинээс Януш Антоний Вишневецкэй (1678—1741) уонна кини ойоҕо Теофила Лещинскайа (1680—1757, хоруол подчашийин, Подлясскай бойобуодатын, Ковельскай уонна Каменецкай старостатын Вацлав кыыһа) соҕотох оҕолоро.
Дьиэтигэр үрдүк таһымнаах үөрэҕи ылбыт: хас да Европа тылын, аан дойду литэрэтиирэтин үчүгэйдик билэр эбит, хоһоон суруйар эбит. Вишневецкэйдэр дьиэлэригэр айар-тутар эйгэ баара биллэр: Франциска аҕата талааннаах тыл этээччи уонна литератор эбит, духуобунай трактааттары, панегириктары уонна итэҕэл ырыаларын суруйара биллэр. Черторыйскайга кини салайан олордоҕуна капелла баар эбит, оттон княжна абаҕата, Михал Серваций Вишневецкэй тыйаатырдаах эбит уонна онно, сабаҕалааһын быһыытынан, бэйэтэ пьеса суруйар эбит.
Поэзия
Франтишка Урсула Радзивилл 80-ча араас уһуннаах хоһоон (драманы аахпатахха) ааптара - түөрт устуруокалаахтан сүүс биэс уон устуруокалаахха тиийэ. Жанра уонна уобарастара былыргы гириэк поэзиятыгар олоҕурара (Цицерон, Овидий, Сенека), Арҕаа Европа (бастатан туран Франция) XVII үйэтээҕи поэзияҕа оскуолатыгар тирэнэрэ (Франсуа Молербо, Жан Лабрюер).
Азовсталь
Азовсталь (укр. Metalurgійний Kомбінат Азовсталь) ПФТС: AZST, Мариуполь куоратка баар улахан тимир уһаарар уонна дойдуга биир улахан сталепокатнай тэрилтэтэ этэ.
«Азовсталь» Завод Украинаҕа Арассыыйа саба түһэригэр Марууполь осадатын биир саамай бэлиэ пуунунан буолла. Собуокка ядернай атааканы тулуйар туннеллар уонна бункердар бааллара ол иһин позицияны көмүскүүр олус табыгастаах сир буолбутаа. Арассыыйа сэриитэ Маруупольга барбытыгар Украинскай сэриилэр Азовсталь диэки саһа барбыттара уонна муус устар бүтүүтэ куоракка Украинскай утарсыы бүтэһик түһүмэҕэ буолбута. Бу миэстэҕэ Азовсталь, кульминация кэнниттэн хаалбыт көмүскээччилэри капитуляциялааһын буолбута.
Бункер Рой
Сандьит Рой (англ.  Sanjit Roy ), ордук биллэр аата Бункер Рой (англ.  Bunker Roy ; төр. 1945 сыл атырдьах ыйын 2 к.) — Индия түмэт урбаанньыта, менеджер, түмэт үлэһитэ уонна үөрэтээччи; Barefoot College тэрийээччитэ  ; спортсмен, 1965, 1968 уонна 1971 сыллаах сковш чемпионатын кыттыылааҕа.
2008 сыллаахха The Guardian эппитинэн Рой-профессор айылҕаны быыһыан сөптөөх 50 экологтартан биирдэстэрэ. Time сурунаал 2010  сылга Ройу Аан Дойду 100 саамай ааттаах дьон тиһигэр кииллэрбитэ.
Олоҕо
Сандьит Рой 1945 сыллаахха атырдьах ыйын 2 күнүгэр Арҕаа Бенгалияҕа баар Бунпур куоракка баай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт.
1956-1962 сылларга Уттаракханд диэн Индия ыстаатын киинигэр баар The Doon School оскуолаҕа үөрэммитэ, 1962 сылтан 1967 сылга дылы Дели Университетын иһинэн баар St. Stephen’s College диэн колледжка үөрэммит.
Сотору буолан баран хампаанньа нүөлсүтүүнэн буолбакка тыа сирэ бэйэтэ бэйэтин хааччыйыытын уонна тирэхтээх буоларын туһугар дьарыктанар. Рой тэрилтэтэ тыа дьонун эмчит, үөрэтээччи, инженер, дизайнер, тутааччы уонна тиис эмтээччитин үөрэҕэр үөрэтэр эбит. right|thumb|250x250px|Бункер Рой (уҥа) 2008 сыл алтынньы 25 к. 1984 сыллаахха Индия саҥа салайааччыта Радьив Ганди Бункер Ройу Былааннааһын Хамыыһыйатыгар сүбэһит үлэтигэр ыҥырар. Бу үлэлии сылдьан Рой чааһынай тэрилтэлэргэ анаммыт  «быһыы-майгы сиэрин» оҥорорго сүбэлиир. Ону таһынан кини бырабыытылстыба, салайааччылар эбэтэр баартыйалар араҥаччылыыр өҥнөөх бөлөхтөрү үөһээ таһаарар көҕүлээһиннэри утары буолар.
2010 сыллаахха Time этэринэн Рой 3 млн тахса киһини күн күүһүгэр сыһыаннаах инженер, үөрэтээччи, акушерка, тигээччи уонна эмчит үөрэҕэр үөрэттэрбит.
Бункер Рой Barefoot College үөрэҕин тарҕатар уонна Аан Дойду үрдүнэн, ол иһигэр Ньуучча сиригэр, майгынныыр бырайыактарга үбү көрдүүргэ көмөлөһөр.
Наҕараадалар уонна премиялар
Бункер Рой элбэх наҕараада уонна премия хаһаайына, холобур:
Тус олоҕо
1970 сылтан Аруна кэргэннээх (, төр. Дьайарам — ; төр. 1946 сыл бэс ыйын 26 к.).
Рабиндранат Тагор үлэлэрин сөбүлээн ааҕар.
Саадыгар түүҥҥү чыычаахтар ыллыылларын, Дьоан Баэз уонна Радьастаан норуот ырыаларын сөбүлээн истэр.
Facebook-ка, Twitter-га уонна да атын ситим сирдэргэ олорбот.
Быһаарыылар
<div class="references-small " id="cx216" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;" data-source="216" data-cx-state="source" data-cx-weight="2051" contenteditable="true" data-cx-draft="true">
Балыктаах (суолталара)
Балыктаах хас да суолталаах тыл.
Сөптөөх Сектор
Сөптөөх Сектор өйөөһүнэ Украинаҕа 2014 сыллаахха 32% дьон өйүүрэ, 2022 сыллаахха 86% дьон өйүүр.
Абыраам итэҕэллэрэ
Абыраам итэҕэллэрэ диэн Абыраам дьэбэриэй аҕа баһылыгын Таҥаратын билинэр итэҕэллэр, ол эбэтэр иудаизм, христианизм, ислам. Бу итэҕэллэр ытык суруйуулара (Тора, Биибилийэ, Коран) маны бигэргэтэллэр. Ыһыраайыл уон икки бииһэ Абыраамтан кини уолун Ысхаак уонна сиэнин Дьаакып нөҥүө төрүттээхтэр. Бу биистэр Ханаан сиригэр кэлэннэр дьэбэриэй омук үөскээбитэ.
Рональд Рейган
Ronald Wilson Reagan (атырдьах ыйын Олунньу 6, 1911 – Бэс ыйын 5, 2004) диэн АХШ 40-c президенэ. 1981 сылтан 1989 сылга дылы президенынан үлэлээбитэ. Президент буолуон иннинэ, Калифорния штатын губернатора уонна киинэ уонна араадьыйа актера этэ.
1988 сыллаахха Рональд Рейган ССРС-ка ыалдьыттыы сылдьыбыта.
Саха сиригэр уус-уран тылбаас устуоруйата
Хайа баҕарар омук туспа литэрэтиирэлэнэригэр, литэрэтиирэлии тыла атаҕар турарыгар тылбаас, чуолаан, уус-уран тылбаас сүдү суолталаммыта көстөр. Литэрэтиирэ, литэрэтиирэлии тыл диэн өйдөбүллэр куруук хамсыы, уларыйа, сайда тураллар. Ол хамсааһын, сайдыы былаһын тухары тылбаас сэргэстэһэ сылдьар, арахсыспат аргыс буолар.
Уус-уран истиил бары истиилтэн бэйэтэ туспа миэстэлээх, уратылаах – кини ааҕааччыга дьайар күүстээх, иитэр, үөрэтэр кыахтаах уонна ааҕааччы ыраас санаатын, иэйиитин уһугуннарар. Литэрэтиирэ уус-уран ньыманан айыллыбыт араас уобарас нөҥүө бүтүн аан дойдуну ис туругунан ылыннарар. Бу эстетика кэрэни эрэ буолбакка, олох мөкү өттүн эмиэ көрдөрөр. Литэрэтиирэ ааҕааччы өйүн-санаатын байытар, олоххо баар араас эгэлгэ көстүүнү, ыараханы атын хараҕынан көрөргө үөрэтэр. Онтон суруйааччы үйэлэргэ мунньуллубут тыл баайын туһанан, ону өссө эбии тупсаран айымньы оҥорон таһаарар.
Уус-уран тылбааһы оҥорор тылбаасчыт төрөөбүт дойдутун устуоруйатын, үгэстэрин, итэҕэлин эндэппэккэ билиэхтээх, тылбаастыыр айымньытын аахпыт буолуохтаах, туруору тылбаастан тэйбит, ити ньыманы туһана сатаабат, үрдүк таһымнаах, чахчы туйгун хаачыстыбалаах тылбааһы оҥорорго кыһаллар үрдүк маастарыстыбалаах тылбаасчыт буолуохтаах.
Саха Сиригэр уус-уран тылбаас революция кэнниттэн күүскэ сайдыбыта, сэрии иннигэр-кэннигэр олус үрдүк таһымнаах уус-уран тылбаастар тахсыбыттара. Бу үлэ аҥаардас сахалыы уус-уран литература сайдыытыгар эрэ буолбакка, саха литературнай тыла тарҕанарыгар уонна ыччат нуучча улуу литературатыгар сыстарыгар сүүнэ төһүү буолбута.
1930-1940 сс. тылбаастаммыт, оччотооҕу ыччат умсугуйан аахпыт прозаҕа үтүмэн тылбаас тахсыбыта: А.С. Пушкин кэпсээннэрэ, сэһэннэрэ, А. Гайдар “Оскуолата”, М. Шолохов “Тиэриллибит кырыс” романа (1 чааһа), Н. Островскай “Ыстаал хайдах хатарыллыбыта”. Ити кэмтэн күн бүгүнүгэр диэри кэми ылан көрөр буоллахха, прозаҕа үгүс айымньы тылбаастанна.
XX үйэ иккис аҥаарыгар, ордук 60-с сс. ортолоруттан нууччаттан сахалыы уус-уран тылбаас саҥа таһымҥа тахсан барбыта. Саха Сирин суруйааччыларын сойууһун өр кэмҥэ салайбыт С.П. Данилов ити үлэни иилээн-саҕалаан тэрийбитэ. Кини сыралаах үлэтин түмүгэр нуучча да, атын да омук литэрэтиирэтэ тылбаастаммыта. Бүтүн дойду үрдүнэн барбыт Литэрэтиирэлэр доҕордоһуулара – норуоттар доҕордоһуулара хамсааһын нөҥүө саха литэрэтиирэтэ саҥа айымньыларынан байбыта.
Омскайдааҕы судаарыстыбаннай техническэй университет
Омскайдааҕы судаарыстыбаннай техническэй университет
Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ " Омскайдааҕы судаарыстыбаннай техническэй университет"(ОмСТУ) - Арассыыйа Омскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1942 с. Омскайдааҕы машиностроительнай институт арыллыбыт. 1963 с. Омскайдааҕы машиностроительнай институт РСФСР үрдүк уонна анал орто үөрэх министиэристибэтин 470 нүөмэрдээх бирикээһинэн хос тэриллэн, Омскайдааҕы политехническай институт буолбут. 1993 с. АБ үрдүк үөрэх Судаарыстыбаннай хамыыһыйатын 55 нүөмэрдээх бирикээһинэн" Омскайдааҕы судаарыстыбаннай техническэй университет" буолбут. Университетка билигин 15000 устудьуон күнүскү, киэһээҥҥи уонна заочнай салааларга үөрэнэллэр. Университет штатыгар 1600 кэриҥэ үлэһиттээх ол иһигэр 800-тэнтахса преподаватель баар. Ону кытта университекка Омскай куоракка иккис улахан бибилэтиэкэ баар 2016 с.үөрэхтээһин уонна наука министиэристибэтэ таһаарбыт 223 нүөмэрдээх бирикээһинэн Омскайдааҕы судаарыстыбаннай техническэй университет уонна Омскайдааҕы дизайн уонна технология университетын базаларыгар эрэгийиэн опорнай университета тэриллибит.
Факультеттара
1. Гуманитарнай үөрэх факультета
2. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета
3. Информационнай технологиялар уонна компьютернай систиэмэлэр факультеттара
4. Радиотехническай факультет
6.Тырааныспар, ньиэп уонна гаас факультета