cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эчий массив
Иэнэ 5000 кв.км, Ордук үрдүк хайата 2081 м. тиийэр.
Шэньян
Шэньян (кытай. 沈阳, пиньин Shěnyáng) эбэтэр Мукден (15px маньчжур тылынан) диэн суб-провинциал куорат уонна хотугулуу илин Кытай Ляонин провинциятын киин куората.
Шэньян Кытай биир сайдыылаах индустриал киинэ, дойду хотугулуу илин регионын транспорт уонна эргиэн киинэ.
Georgian Airways
Georgian Airways (ჯორჯიან ეარვეისი), урукку аата Airzena, Грузия чааһынай авиахампаанньата. Төбө офиһа Тбилиси куоракка баар.
Сир кэмэ
Сир кэмэ (Earth Hour), Аан Дойду омуктара бары кулун тутар бэһилиэннэй субботатыгар ыытар акциалара. Ити кэмнэ хас биирдии аан дойду куоратыгар уонна дойдуларыгар, биир чаас уоту араараллар. Сылтан сыл аайы, элбэх киһи кыттар буолла.
Georgian Airways
Уструоруйата
2014 сыллаахха Москва уонна Тель-Авив куораттарга көтөрүн саҕалаабыта.
Көтөр сырдыылара
Georgian Airways билигин Грузияттан Арменияҕа, Австрияҕа, Францияҕа, Израильга, Голландияҕа уонна Россия куораттарыгар көтөр.
Флота
2015 ыам ыйын туругунан Georgian Airways флота маннык самолеттардан турар:
65
65 сыл.
Өлбүттэр
60er
Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
Үрүҥ моойдоох хаастар уустара (, Род Гуси-белошеи) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Үрүҥ моойдоох хаас.
Былыык
thumb|250px
Былыык - күөлгэ уу түгэҕэр мунньуллар сөҥүү, сапропель.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Үөһээ Бүлүү улууһун былааҕа
Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Үөһээ Бүлүү улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Былаах Үөһээ Бүлүү улууһун Сүбэтин 2006 сыл муус устар 26 күнүнээҕи 28—11 №-дээх «Об утверждении флага муниципального района „Верхневилюйский улус (район)“» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Дьүһүнэ
Былаах ортотугар сахалыы оһуор «көҕүөр ойуута» турбут. Бу ойуу улуус дьаралыгар эмиэ баар эбит. Киэргэл ойуу (орнамент) ынах, икки төбөлөөх сылгы уонна оноҕос көстүүлээх туос оһуор буолар. Былаах угун кыйа (туруору, үөһэттэн аллараа) сэттэ саха аламай таастара (муннуктарыгар туруоруллубут түөрт тэҥ өрүттээх эттиктэр, хас биирдии эттик алта өлүүгэ араарыллыбыт: кириэстии уонна икки бэйэ-бэйэлэригэр тиксэр туһааннар) ууруллубуттар.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Аммосов Иван
1995 сыллааҕы төрүөх. Чэпчэки атлетиканан дьарыктанар. Имбэлииттэр бастакы Бүтүн Арассыыйатааҕы спартакиадаларыгар 1500 м сүүрүүгэ боруонса призер. Тренерэ Андреев Дьулустаан Михайлович.
Узбекистаан
Узбекистаан (узбек. O‘zbekiston), официаллык Узбекистаан Өрөспүүбүлүкэтэ (O‘zbekiston Respublikasi) диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Казахстаанныын арҕаа уонна хоту, Кыргыстаанныын уонна Тадьикистаанныын илин, Афганистаанныын уонна Түркменистаанныын соҕуруу.
Сүрүн тыла — узбек тыла. 12 уобаластан уонна Каракалпакстан Өрөспүүбүлүкэтиттэн турар. Узбекистааҥҥа 120 куорат, 115 улахан бөһүөлэк баар. Киһитин ахсаана 27,5 мөлүйүөнтэн тахса. Узбектар — 80 %, тадьиктар — 4,9 %, нууччалар — 3,8 %, казахтар — 3,6 %, каракалпактар — 2,2 %, атын араас омуктар — 2,1 %.
Лухнев Павел Степанович
Лухнев Павел Степанович (18.01.1921, Куяда с. — 15.01.2001, Иркутскай) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Албан аат уордьанын толору кавалера.
Ильяхов Петр Николаевич
200px|thumb|right|Ильяхов Петр Николаевич Ильяхов Петр Николаевич (09.06.1938—19.05.2004) — ойууннааһыны чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Узбекистаан
Сирэ
Сирин иэнэ — 447 тыһ. км². Хотуттан соҕуруу устата — 925 км, арҕааттан илин кэтитэ — 1400 км. Ол эрэн сирин үгүс өттүн улахан туһата суох кумах куйаар, дала уонна хайалаах сирдэр ылаллар. Дьоно сэргэтэ өрүс хочолорун бата олороллор.
Лухнев Павел Степанович
Олоҕун олуктара
1921 сыллаахха тохсунньу 18 күнүгэр Куяда с. төрөөбүт. Нуучча. Түөрт кылаас үөрэхтээх. Дьокуускайга үүт заводугар плотнигынан үлэлээбит.
Ильяхов Петр Николаевич
Олоҕун олуктара
П. Н. Ильяхов — ойууннааһыны уонна хотугу сахалар духовнай культураларын чинчийбит.
Узбекистаан
Климата
Орто температурата тохсунньуга +4 кыраадыстан −8-ка дылы, от ыйыгар +22 кыраадыстан +42-гэ дылы.
Лухнев Павел Степанович
Олоҕун олуктара
1941 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускай военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1941 сыл ахсынньытыттан фроҥҥа сэриилэспит.
Сэрии кэннэ 1946 сыллаахха дойдутугар төннүбүт. Колхуоска үлэлээбит. Олоҕун бүтэһик сылларыгар Иркутскайга олорбут. 2001 сыл тохсунньу 15 күнүгэр өлбүт.
Узбекистаан
Экономиката
Кыһыл көмүс хостонор. Ниэп уонна гаас хаhаастаах. Хлопок үүннэрэн аан дойдуга атыылыыр. Орто Азия үрдүнэн соҕотох көтөр аал тутар собуоттаах. "GM Узбекистан" диэн собуотугар Daewoo уонна Chevrolet мааркалаах массыыналары хомуйан атыыга таһаарар.
Тас политика
Узбекистан аан дойдутааҕы холбоһуктаах Нациялар тэрилтэлэрэ (ЮНЕСКО, ВОЗ, ИКАО уо. д. А), Содружество тутулуга суох государстволара (биир государствоттан-төрүт омуктар), бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, ислам бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, түүр судаарыстыбаларын тэрийиигэ, аан дойдутааҕы түүрк култууратын тэрилтэлэригэр, Евразийскай экономическай Союзка уонна аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтигэр кэтээн көрөөччү буолар.
1992-1999 уонна 2006-2012 сс. Узбекистан ОДЬКБ чилиэнинэн, 1999-2005 сс. ГУАМ (билигин ГУАМ) чилиэнинэн, оттон 2006-2008 сс. Евразия чилиэнэ буолбута.
Итэҕэлэ
88% — мусулмааннар, 9% — православнайдар, 3% — араас атын конфессиялар.
Устуоруйата
Былыр Узбекистан сиригэр уотугар Грек-Бактрия, Хорезм, Согд, Парфия, Кангюй, Тохар, Кушан, Саманид, Караханид, Тимурид уо.д.а. иллэр олохсуйа сыльдьыбыттара. Кэлин, Сэбиэскэй былаас олоҕуруор дылы Бухара эмирата, Хива уонна Коканд ханааттара былааһы ылан олорбуттара.
Лээпискэ
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Сүүрээнэ түөрт улахан сиһи быһа охсор: Тэгиндьээн, Муоһучаан, Кутурҕа уонна Уус Бүлүү.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаалардаах: Буруолаах (106 км.) уонна Муоһучаан(91 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сэтинньи 26
Сэтинньи 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 330-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 331-c күнэ). Сыл бүтүө 35 күн баар.
66
66 сыл.
Өлбүттэр
60er
Корбин Блю
thumb|Корбин Блю (2010) Корбин Блю, толору аата Корбин Блю Рейверс (Corbin Bleu Reivers; 1989–) — аан дойду аатырбыт ырыаһыттарыттан биирдэстэрэ, АХШ артыыһа.
Эhэлээх арыылар
Medvyezhi Islands
Сухоностар уустара
Сухоностар уустара (, Род Сухоносы) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Хара тумустаах хаас.
Хайльбронн
Хайльбронн (Heilbronn) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 121,3 тыс.
Тырылгин Михаил Афанасьевич
200px|thumb|right|Тырылгин Михаил Афанасьевич Михаил Афанасьевич Тырылгин, мэдиссиинэ дуоктара, профессор, СӨ наука үтүөлээх диэйэтэлэ.
1938 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр Орто Халыма улууһун Иккис Мээтис нэһилиэгэр колхуостаахтар ыалыгар төрөөбүтэ.
Олоҕун олуктара уонна айар үлэтэ
Билимҥэ чинчийбит тиэмэлэтинэн буолаллар сэллиги утары охсуһуу уонна социальнай гигиена уонна доруобуйа харыстабылын тэрээһинэ. 40 наука кинигэлэрин ааптара
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Ил саайта
Петропавловскай (нэһилиэк)
400px|thumb|right|Петропавловскай нэһилиэк улуус каартатыгар 400px|thumb|right|Петропавловскай уонна Троицкай куйаартан көстүүлэрэ Петропавловскай нэһилиэк. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Петропавловскай.
Улуус кииниттэн 8 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1024 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Петропавловскай - 908 уонна Троицкай - 116 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Крейт Сюзан
200px|thumb|right|Сюзан Крейт Сюзан Крейт (Susan Alexandra Crate) — учуонай, культурологическай уонна бэлитиичэскэй экологияҕа, айылҕа харыстабылыгар, төрүт норуоттар сайдыыларыгар аналлаах элбэх кинигэ, ыстатыйа ааптара. Джордж Мэйсон университетын экологическай антропологияҕа кафедратын үлэһитэ. АХШ, Вирдьиния штата, Фэйрфакс (Fairfax) куорат.
Сюзан Крейт Арассыыйаҕа, Сибииргэ уонна Хотугу эргимтэҕэ климат уларыйыытын эмиэ үөрэтэр.
2008 - 2009 сылларга Прокопий Егоровтуун «Assessing Knowledge Unprecedented Climate Change» (судургутук — климат ураты уларыйыыларын үөрэтии, билии, кэтээн көрүү) диэн ааттаах бырайыагынан Сунтаар улууһун Элгээйи, Хоро, Толоон уонна Кутана нэһилиэктэрин кэрийэ сылдьан үлэлээбиттэрэ. Бырайыак успуонсара — «National Science Foundation (NSF)» (Наука национальнай пуондата).
Бырыы
Бырыы — убаҕас, сыстаҥнас, ньамахтаах, күөл былыыгын үрүт араҥата.
Саха тылыгар "Бырыы да бадараан" диэн сомоҕо домох баар.
Нордвик хомото
400px|thumb|right|Нордвик хомо куйаартан көстүүтэ Нордвик хомото. Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу-арҕаа муннугар баар хомо.
Биир өртүнэн Хара Тумус тумул арыы, иккис өртүнэн Нордвик тумул арыы. Материкка 37 км. киирэр.
Кэтитэ 39 км., дьириҥэ 9 м. Сыл улахан аҕаарыгар муустаах.
1739 сыллаахха Улуу Хотугу экспедиция Өлүөнэ-Хатанга этэрээтэ арыйбыта. Нордвик диэн аат скандинавия тыллырыгар Хотугу хомо диэн тьылбаастанар.
Давыдов Алексей Хрисанфович
Давыдов Алексей Хрисанфович - Абаҕа олохтооҕо, учуутал, салайааччы, краевед, улуус уонна нэһилиэк ытык олохтооҕо.
Нордвик хомото
Аан маҥнай каартаҕа киллэрбит киһиннэн буолар геодезист ''Н. Чекин''.
Сантим
thumb|right|10 сантим, Франция, 1963 с. Санти́м — бытархай харчы. Аата латыын centum («сүүс») тылыттан үөскээбит
Давыдов Алексей Хрисанфович
ССРС уонна РСФСР норуотун үөрэҕин туйгуна, ССРС сир аннынааҕы баайын чинчийии туйгуна, тыыл уонна педагогическай үлэ ветерана.
Сантим
Кылгатыллыбыт бэлиэтэ дойду-эмитент суруйуутуттан тутулуктаах: c (француз тылынан саҥарар бары дойдуларга — centime) эбэтэр s (холобур, Латвияҕа — santīms).
Нордвик хомото
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Давыдов Алексей Хрисанфович
Кини олоҕор сүгүрүйэбин.
Алексей Хрисанфович Амма Сатаҕайыттан төрүттээх. Дьиҥ сахалыы өйдөөх-санаалаах, олус судургу, сэмэй, сэргэхтыллаах, сүбэ-ама быһыытынан кэпсэтиһэ, киһи санаатын көтөҕө сылдьар нэһилиэккэ убаастанар киһи этэ. Оскуола нэһилиэк урукку олоҕун, хайдах дьон үөскээн, үлэлээн-хамсаан ааспыттарын билэ сатыыр, туспа көрүүлээх истиилээх, санаалаах, сыанабыллаах, ол гынан баран биллэ-көстө сатаабатах сэмэй киһи этэ. Өр сылларга Абаҕа орто оскуолатын директорынан үлэлээбитэ. Хаһан да киһини сэнии көрбөт, кырдьҕастары ытыктыыр, олохторун сураһа, хайдах, туох олороллорун сэҥээрэ, токкоолоһо сылдьара. Улуус, нэһилиэктэр исторяларын сиһилии билэр, ырытар идэлээҕэ. Гражданскай, Аҕа дойду улуу сэриитигэр төһө киһи суох буолбутун, Сэбиэскэй Сойуус төһөлөөх ыар сүтүктэммитин ырытан сөҕөн, дьулайан, билигин олорор олохпут хайдах оҥоһуллубутун дьоҥҥо, ыччакка өйдөтө, кэпсии сылдьар буолара. Саха Сиригэр Абаҕа нэһилиэгэр буолбут былаас былдьаһыытын, өлүүлээх-сүтүүлээх гражданскай сэрии уонна бастакы "коммуна" тэриллибитин, онтон кыра-кыра биэс холкуос тэриллибитин, нэһилиэк урукку, билиҥҥи историятын туһунан ырытан суруйан улахан үтүөнү оҥорбут киһи Алексей Хрисанфович Давыдов этэ.
Абаҕа оскуолатыгар директорынан үлэлээбит кэмигэр сайыҥҥы от үлэтин кэмигэр оскуола оҕото совхоз араас үлэтигэр кыттара элбээбитэ. Иллэҥ буоллар эрэ миэхэ сылдьан үлэни-хамнаһы сураһара. Мин олохпор туох ыарахаттар баалларын, оннооҕор "биһиэхэ тахсан дьукаахтаһан олоруон этэ" диэн хаста да анаан-минээн кэлэн этэ сылдьыбытын билиҥҥээҥҥи диэри үчүгэйдик саныыбын.
Олоҕун бүтэһик сылларыгар Абаҕа балыыһатыгар биир палатаҕа түбэһэн сыта сылдьыбыппыт. Дьэтиттэн үрүҥ ас, сүөгэй, үүт аҕалтаран биэрэрэ. Аҕыс уонуттан лаппа таҕыстар да, хаһыаты ааҕа, араадьыйаны истэ, ис-тас политиканы ырытыһа сытар сэргэх, аас-туор, байыаннай сыллары этинэн-хаанынан билбит ытык кырдьаҕас орто дойдуттан бараахтаабыта. Кини олорон ааспыт олоҕор сүгүрүйэбит.
Гаврил Михайлович Семенов, РФ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Амма улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Алексей Хрисанфовиһы кытта үлэбин саҕалаабыппыттан дьоллоохпун.
Үөрэхпин бүтэрэн Амма 8 кылаастаах оскуолатыгар ананан үлэбин саҕалаары сырыттахпына РОНО-ҕа ыҥыран : "Сахалыы билбэт кореянка математик кэллэ, онон миэстэҕин атастаһаҕын дуо?" диэтилэр. Мин сөбүлэһэн ханнык оскуолаҕа миэстэ баарын ыйыталаспыппар Өнньүөс оскуолатыгар баар диэтилэр. Оччо ыраах барбаппын диэн буолумматым. Атырдьах ыйынааҕы учууталлар сүбэ мунньахтарын кэнниттэн РОНО-ҕа ыҥыран Абаҕаҕа бараҕын дуо диэбиттэригэр сөбүлэспитим. Директорыҥ бу баар диэн билиһиннэрдилэр. Алексей Хрисанфовиһы кытта онно билсиһэн Абаҕалыыр буоллум. Икки улахан чымыдааммын олорор ыалбыттан Алексей Хрисанфович бэйэтинэн аҕалан, оччотооҕу совхоз автобуһунан Абаҕалаатыбыт. Автобус маҕаһыын иннигэр тохтообутугар чымыдааннарбын туппутуна миигин бэйэтин дьиэтигэр аҕалла. Дьиэлээх хаһаайка, Марина Александровна, сүрдээх эйэҕэстик көрүстэ. Олбуордарын иһигэр кыра маҥан сыбахтаах дьиэ учуутал кыргыттар олороллор эбит. Кинилэр кэлиэхтэригэр дылы Алексей Хрисанфовичтаахха нэдиэлэ кэриҥэ олордум. Киэһэ киинэҕэ илдьэ бараллар, ол быыһыгар отонното илдьэ сырыттылар. Кинилэр оҕолорун курдук буоллум. Дьиэ иһигэр бэйэ-бэйэлэригэр сыһыан олус истиҥ, чуумпу, улахан сүпсүлгэнэ суох. Оҕолор  ыһыытаан-хаһыытаан, сүүрэн-көтөн айманаллара олох биллибэт. Дьиэ иһигэр аҕа үрдүктүк тутуллара, кини тыла ылыннарыылааҕа тута биллэр этэ. Алексей Хрисанфовиһы улахан дьиэ кэргэн аҕа баһылыгын быһыытынан билсиим итинник этэ.
Учуутал быһыытынан сүрдээх үлэһит, иллээх коллективка киирбитим. Алексей Хрисанфович директор быһыытынан олус муударай, хас биирдии учууталга олус болҕомтолоох сыһыаннаах буолара. Оскуолаҕа үлэ күөстүү оргуйара. Кабинетнай системаҕа киирии үлэтэ тэрээһиннээхтик барара. Творческай отчуоттар, семинардар былааннаахтык ыытыллаллара. Пионерскай уонна комсомольскай тэрилтэлэр үлэлэрэ оройуоҥҥа бастыҥнар кэккэлэригэр сылдьара. Оҕолору патриотическай тыыҥҥа иитии үлэтэ олус күүскэ ыытыллара. Ити үлэлэр директор быһаччы салайыытына утумнаахтык  салаллан бараллара.
Ильин Дмитрий Иванович
200px|thumb|right|Ильин Дмитрий Иванович Дмитрий Иванович Ильин (17.10.1914—04.02.1985) — саха биллиилээх муосчута.
Айымньылара
300px|thumb|left|Ильин Д. И. «Ыһыахтыы»
Ильин Д. И. айымньылар Саха Өрөспүүбүлүкэтн уус-уран бас түмэлгэ баллар
Степанова Айыллаана
Степанова Айыллаана — Саха сиригэр киэҥник биллибит төрүөҕүттэн көрбөт ырыаһыт оҕо. Ньурба улууһун Өҥөлдьө нэһилиэгэр ийэтинээн Наталья Кузьминичналыын олорор. 2010 сыллаахха «Этигэн Хомус» күрэс кыттыылааҕа.
Сигэлэр
Газета «Якутия» 16.03.2010:Птичка певчая
Давыдов Алексей Хрисанфович
Алексей Хрисанфовиһы кытта үлэбин саҕалаабыппыттан дьоллоохпун.
Алексей Хрисанфович директордаан олордоҕуна кыһыҥҥы уонна сааскы каникулларга дойдубар барар этим. Чиэппэр бүтэрин диэки директорскайга ыҥыттарара. Онно завуч Зоя Васильевналыын баар  буолаллара. "Эн оҕо буолбатаххын, үлэһит буолбут киһигин, каникулга барыма", - диэн кэпсэтии саҕаланар. Бүтэһик уһугар: "Чэ бар. Үчүгэйдик сылдьан кэл. Хойутаама." - диэн буолара. Ити иһин билиҥҥээҥҥи дылы махталлаахпын, өйөөбүттэрин, өйдөөбуттэрин иһин.
Оскуолаҕа туттуллар тэрил ыла куоракка баран кэлэрин олус кэтэһэр этибит. Улахан дьиэ кэргэн аҕата хас биирдиибитигэр кэһии аҕалбытын курдук, туох кэлбитин сыымайдыырбыт үөрүүтэ-көтүүтэ  билиҥҥэ дылы  умнуллубат. Хас предмет аайы наадалаах мал-сал, пособия кэлэрэ. Ватман, картон бөҕөтө кэлэн сарайга кыстанара  кабинет оҥостуутугар олус туһалаах этилэр.
Директор быһыытынан онус кылаастар гос экзаменнарын комиссиятын председателя буолара. Үлэ бэрэбиэркэлэнэн сыана туруорарга хас биирдии үлэни хайаан да көрөрө, мөккүөрдээх түгэҥҥэ хайаатар да оҕо диэки буолара. Бачча элбэҕи суоттаабыт оҕо хайдах кыра сыананы туруораары гынаҕыт диэн этэрэ.
40 сыл устата харыс сири халбарыйбакка анаммыт оскуолабар үлэлээтим. Элбэх дьоһун дьону кытта алтыстым. Алексей Хрисанфович курдук муударай, киэҥ билиилээх, истиҥ-эйэҕэс сыһыаннаах директоры кытта үлэбин саҕалаабыппыттан дьоллоохпун. Кини кэргэнигэр, оҕолоругар, сиэннэригэр, аҕаларыгар, эһэлэрин курдук дьоһун олоҕу, дьолу соргуну баҕарабын.
''Еремеева Валентина Андреевна, РФ үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. Балаҕан ыйа, 2016 с.''
Аҕа коллегабынан киэн туттабын.
Мин, Скрябина Софья Петровна, 1968 с. ЯГУ БГФ үөрэнэн бүтэрэн Абаҕа 8 кылаастаах оскуолатыгар биология учууталынан ананан кэлбитим, онтон ыла бу дойдуттан ханна да халбарыйбакка үлэүээн, пенсияҕа тахсан олоробун. Үлэлиирим устатыгар араас директордар үлэлээбиттэрэ: Яковлев И.А., Давыдов А.Х., Жирков И.И., Бурнашева А.Ф., Гоголев В.Е., Александрова Л.К..
Бу сыл, 1970 сыллаахха Алтантан Давыдов Алексей Хрисанфович директорынан ананан кэлбитэ. Ол күһүн үүнүү бөҕөнү ылбыппыт уонна "Үүнүү биэчэрэ" тэрийбиппит. Оҕололр үөрүү - көтүү бөҕөтө буолбуттара. Лотерея оонньотон, барытын сүүйүүлээх оҥорбуппут, үүнүүбүтүн сүүйүү аайы биэртэлээн испиппит. Мин дьиэлэригэр илдьэллэрэ буолуо дии санаабытым, үгүстэрэ сиэн, дьиэлэригэр тиийэллэригэр уостара, сирэйдэрэ тиийбиттэр. Онно 5 кылаас үөрэнээччитэ Давыдов Саша (А.Х. Давыдов уола, билигин "Cтрод" колхоз главнай инженерэ) сүбүөкүлэни сиикэйдии сиэн, уоһа кыһыл дьиэтигэр тиийбит. Мин понедельникка үчүгэй биэчэри ыыттым дии саныы-саныы үлэбэр тиийбитим. Директор ыҥыран ылла уонна "сиикэй, сууллубатах оҕуруот аһыттан оҕолор истэрэ ыалдьыан сөп, итиннэ арыый сыыһа тахсыбыт" - диэн ылыннарыылаах баҕайытык сэмэлээн эппитэ. Ол сэмэни мин билигин да өйдүүбүн - саамай сөптөөх сэмэ этэ.
Ити күһүн директоым аны миигин хайҕаан хаһыакка суруйбут. Мин соһуйдум аҕай уонна кэллэ-кэлээт миигин билэн хайҕаата диэн. Уонна күһүн учуутал күнүгэр аан бастаан РОНО-тан, Адамов Д.Д. илии баттааһыннаах грамата ылюыппын олох умнубаппын, олус күндүтүк саныыбын. Ити хаһыакка хайҕал уонна грамота үлэлиирбэр стимул биэрбиттэрэ.
Оскуолабыт орто буолбута, сана оскуолаҕа киирбиппит (ити билигин үлэлии турар оскуола), Уһун күөл анныгар саҥа пришкольнай учаастак сирин ылюыппыт. Учаастак сирин мээрэйигэр, күрүөтүн тутуу субботнигар Алексей Хрисанфович коллектиывы кытта бэйэтэ сылдьыспыта, сүбэ-ама биэрбитэ. Ол участакка мин пенсияҕа 1989 с. тахсыахпар дылы таһаарыыллаахтык үлэлээбитим. Араас суорт үүнээйилэри олордон, үрдүк үүнүүнү ыларбыт, араас куонкурустарга кыттан республикаттан грамота, премия эмиэ ылаттаабыппыт, кабинет матриальнай базата байбыта. 1980 сыллаахха биһиги оскуолабыт базатыгар республиканскай биолого-химическай научно- практическай конференция буолбута.
Алексей Хрисанфович директордыыр кэмнэригэр кыраайы үөрэтии, патриотическай иитии, КИДовецтар үлэлэрэ күүскэ барара. Ол курдук, Абаҕа оскуолата оҕолору патриотическай иитии республиканскай туристическай маршрутугар киирэн онно ситиһиилээхтик үлэлээн, республика үөрэҕин министерствата, республиканскай туристическай бюро сылын аайы биһиги оскуолаҕа герой куортатарга, союзнай республикалар столицаларыгар путевка биэрэр буолбуттара. Ол путевканан биһиги оскуоланы бүтэрээччилэрбит (выпускниктарбыт) Советскай союз герой куораттарыгар, союзнай республикалар столицаларыгар сылдьан кэлэр кыаҕы ылбыттара. Маны барытан Давыдов А.Х. кэлэн-баран кэпсэтэн кэлэрэ.
Биһиги кылаас (9 кылаас - 1981 сыллаах) үөрэнээччилэрэ интернациональнай доҕордоһуу   күүһүнэн, сир хамсааһыныттан күл-көмөр буола үлтүрүйүү кэнниттэн саҥалыы тутуллубут Ташкент куоракка, ону сэргэ Самарканд, Бухара куораттарга ыалдьыттабыттара. Онно көрөн - истэн, сөҕөн - махтайан кэлбит ойдөбүллэрэ кинилэр өйдөрүгэр, сүрэхтэригэр сөҥпүтэ. Манна барытыгар оҕолору салайан илдьэ сылдьыбыта Захарова Мария Васильевна. Биһиги барарбытыгар Алексей Хрисанфович кэлэн атаарбыта уонна кэлэрбитигэр эмиэ бэйэтинэн кэлэн көрсүбүтэ.
Бу маршрутунан Захарова М.В. салайааччылаах туриистаан кэлбиппит оҕолорго даҕаны, бэйэбэр даҕаны улахан өйдөбүлү биэрбитэ. Онон Давыдов А.Х. уонна Захарова М.В. махталым улахан.
Үлэлээбит сылларым усталарыгар директор Алексей Хрисанфович курдук опыттаах, ирдэбиллээх аҕа коллегабын кытта алтыспыппыттан киэн туттабын. Онон мин үлэлээбит кэккэ сылларбар директор Давыдов А.Х. оруола улахан дии саныыбын.
Кылгас ахтыыны суруйда Скрябина Софья Петровна, РСФСР, ССР үөрэҕириилэрин туйгуна, "Учитель учителей" бэлиэ кавалера, "Почетный ветеран системы образования РС(Я)".
Учууталым, биир идэлээҕим, наставнигым.
Алексей Хрисанфович Давыдовы 1960 сылтан билэбин, оччолорго биһиги 6-с кылаас оҕолоро кини салалтатынанмсайыҥҥы оройуоннааҕы спартакиадаҕа күрэхтэспиппит. Онтон 1961 с. биһиги кылаас (7"б") салайааччыта буолбута. Онон 2 сыл  устата 1961-1962 үөрэх сылларыгар биһигини кытта саха тылыгар уонна литературатыгар үөрэппитэ уонна кылаас салайааччыта этэ.
Кини гимнаст буолан, сүрдээх чэпчэкитик туттар-хаптар, түргэн-тпрхпн туттуулаах, сэргэъ, сэмэй тыллаах-өстөөх, оҕо санаатын таба таайар, бэйэтин тула түмэр, биир тылы булар учуутал этэ.
Ону кини туризм куруһуогун салайан, оҕолору эт-хаан, өй-санаа өттүнэн иитэн, үгүс күрэхтэргэ кытыннаран, элбэхтик миэстэлэспит түгэннэрэ да этэллэр, баччааҥҥа дылы көрүстэхпитинэ ону санаан ааһарбыт да дакаастыыр. 5, 6, 9-11 кылаастарга саха тылыгар уонна литературатыгар Афанасьев Е.Г., 7-8 кылаастарга Алексей Хрисанфович төрөөбүт тылга үөрэтиилэрэ мин идэбин таларбар олук уурбуттара буолуо. 38 сыл устата халбаҥнаабакка ити аналбын толорон, син дьонтон итэҕэһэ суох үлэлээн: үөрэҕирии туйгуна, учууталлар учууталлара диэн ааттанан, билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олоробун.
1965 с. Амма орто оскуолатын бүтэрэн, ити сыл Саха Государственнай университетын саха тылын салаатыгар үөрэххэ киирэн, 1970 с. бүтэрэн, дойдубар Аммаҕа үлэлии кэлбитим.
Бииргэ үөрэммит уолбар Филиппов Алексейга кэргэн тахсан, үлэбитин Соморсун нэһилиэгиттэн саҕалаабыппыт.
Онтон 1976 с. аҕабытын И. Строд аатынан совхоз кылаабынай зоотехнигынан ананан Абаҕа бөһүөлэгэр көспүппүт. Ити сыл иккис уолбун оҕолонон олорбутум, 1977 үөрэх дьылыгар үлэбэр тахсыбытым.
Эдьиийбит Саломея Васильевна Кармановнаҕа тиийбиппит, онно кэккэлэһэ кэриэтэ Алексей Хрисанфовичтаах олороллоро, кини Абаҕа орто оскуолатын директора этэ, онон мин учууталым салайар коллективыгар киирэн үлэлээн барбытым. Оччолорго оройуоҥҥа да, республикаҕа да биллэр, ытыктанар дьон, учууталлар:  Кайдалоа Г.Ф., Кайдалов К.Г., Захаров К.Е., Иванова-Захарова М.В. курдук энтузиаст, идэлэригэр, дойдуларыгар бэриниилээх патриоттар бааллара, иитии-үөрэтии үлэтэ үрдүк таһымҥа турара, Саһыл-Сыһыы, гражданскай сэрии, нэһилиэк историяларын өрө тутар кэм буолан, республиканскай статустаах туристическай миэстэ буолбут этэ.
Ол иһин сааскы каникул кэмигэр республика араас муннуктарыттан делегация, оскуола оҕолоро, ыччаттар бөҕө кэлэллэрэ. Абаҕа оҕолорун эмиэ Саха сирин, Советскай союз араас куораттарын туристаан кэрийэллэрэ. 1982 с. учууталллар уонна оскуола техүлэһиттэрэ, 40 буолан, Украина 7 куораттарынан баран, күүлэйдээн кэлбиппит.
Абаҕаҕа кэлэр дьону салайан, гид курдук быһааран, кэпсээн учууталлар уонна оскуола оҕолоро илдьэ сылдьаллара. Оскуолаҕа үчүгэй музей баара. Маны барытын салайыы, түмүү оскуола директорыттан улахан тутулуктааҕа биллэр, онно Алексей Хрисанфович улахан үтүөнү оҥорбут, кэлин нэһилиэк урукку, билиҥҥи историятын туһунан ырытан, суруйан элбэҕи хаалларбыт, үтүөлээх салайааччы буолар.
Онтон сайыҥҥы кэмнэргэ от үлэтигэр, совхоз араас үлэтигэр оҕолор кыттыылара элбээбитэ. Оскуола коллектива уус-уран самодеятельноска, спортка, нэһилиэк иһинэн ыытыллар бары тэрээһиннэргэ актыыбынайдык кыттара. Сыл устата араас элбэх субботниктар буолаллара: ыанньыксыттары солбуйуу, хортуопуй хостооһуна, кыһын хортуоппуйу талыыга, кыс маһы бэлэмнээһин, онно барытыгар учууталлар, оҕолор кытталлара. Ити кэмҥэ Абаҕа орто оскуолатыгар үөрэммит оҕолортон араас идэлээх, үтүөкэн, биллиилээх да дьон таҕыстылар.
Абаҕа орто оскуолатыгар үлэлээбит кэмнэрбэр үлэҕэ сыһыаҥҥа үтүө өйдөбүлү хаалларбыт салайааччынан учууталым Алексей Хрисанфович Давыдов буолар. Оскуолаҕа көлүөнэлэр солбуһуулара баара тута биллэр этэ. Аҕа саастаах көлүөнэ учууталлар үлэлээн бүтэллэригэр баай уоппуттарын орто көлүөнэҕэ хаалларан, салгыы ити көлүөнэ биир сүбэнэн-аманан иитии, үөрэтии боппуруостарыгар үлэлииллэрэ.
Ити күн бүгүҥҥэ дылы салҕанан, оскуола үлэтэ үрдүк таһымҥа сылдьарын бэлиэтэ буолан, оскуола аата мэлдьи үчүгэй эрэ өттүнэн ааттана сылдьыа диэн эрэнэбин. Онно учууталым, биир идэлээҕим, наставнигым, директорым Алексей Хрисанфович Давыдов аата үйэтитиллэрэ сөптөөх. Кини олорбут олоҕунан киэн туттуохха, кэрэ кэпсээн буоларыгар баҕарабын.
Ахтыыны суруйдум Филиппова Анна Васильевна, старшай учуутал, СР үөрэҕириитин туйгуна, учууталлар учууталлара (1976-1982 с.с. Абаҕа орто оскуолатын учуутала).
Элбэхтик күүс-көмө, сүбэ-ама буолбута
Мин Назаров Иван Васильевич, 1967 с. Амма оройуонун Алтан орто оскуолатыгар күһүн 9 кылааска үөрэнэ тиийбитим. Оччолорго мин төрөөбүт нэһилиэкпэр Абаҕаҕа 8 кылаастаах эрэ оскуола баар этэ. Онтон Алтаҥҥа орто оскуола буолан саҥа 9 кылаас аһыллыбыта. Мин бииргэ төрөөбүт убайым Неустроев Василий Герасимовичка олоро тиийбитим. Убайым ДТ-75 тракторга тиэйэн Хотуйа үрэҕин устун син уһуннук айаннаан тиийбиппит.
Тиийэн баран саҥа үөрэнээччи быһыытынан бастаан докумуоннарбын тутан оскуола завуһугар киирбитим. Ол кэмҥэ Давыдов Алексей Хрисанфович этэ. Докумуоннарбын көрөн баран «син тыппалаах соҕус табаарыс эбит» диэбитэ уонна балаҕан ыйын 1 күнүгэр кэлэн 9 кылааска киирэн кэбиһэрбэр эппитэ. Мин оччолорго үөрэхпэр орто эрэ этим да нуучча тылыгар уонна точнай наукаларга сыаналарым лаппа үчүгэйдэр этилэр.
Онон  2 сыл үөрэнэн Алтан орто оскуолатын бастыка выпускнига буолбутум. Оччолорго мэник – тэник буоламмыт атын оройуон, нэһилиэк ыһыахтарын көрөөрү барыталаан хас да экзамены куоттарыы буолбута. Ону экзамен туттарбатах киһиэхэ хайдах аттестаат биэриэхтэрэй, арай хайдах үөрэнэн туох сыаналардаахпын көрдөрөр академическай справка биэрбиттэрэ.
Уопсайынан Алтаҥҥа үөрэнэ сылдьан көтүтүүм олус элбэх этэ. Тоҕо диэтэххэ каникул аайы Абаҕаҕа кэлэр этим. Онтон төттөрү барар олус эрэйдээх этэ. Автобус суох, эгэ такси кэлиэ дуо. Билбиппит диэн райпо таһаҕас тиэйэр грузовой массыыната. Онтубут да ыйга аҕыйах рейс оҥорор. Онон хас чиэппэр аайы 20-лии күнү хойутаан тиийэрим. Онтон дойдубар Абаҕаҕа кэлэн быстах үлэлэргэ биригэдьиир тугу соруйарынан үлэлии сырыттым.
Бу сылга аны Абаҕа оскуолата орто оскуола буолар. Директорынан Давыдов Алексей Хрисанфович ананан кэлэр. Кэлэн миигин көрсөн «Ваня үөрэххэр күүстээх этиҥ, салгыы үөрэниэҥ этэ» диир. 1972-73 кыһын оскуолаҕа оттук мас тиэйиитигэр грузчигынан ылар. Онон сарсыарда аайы путевка ыларбытыгар Алексей Хрисанфовиһы көрсөр буолбутум. Онно кини миигин кыра – кыратык үөрэнэр туһунан өй уган кэпсэтэ сырытта. Оччолорго оскуолаларга заочнай диэн үөрэҕи көҥүллээбиттэрэ. Дьэ онно миигин киллэрэн Абаҕа орто оскуолатын бастыкы выпуһун кытары государственнай экзаменнары туттардым. Экзаменнары барытын олус үчүгэйдик туттараммын аттестааппын ыллым. Дьэ онтон ылата Алексей Хрисанфович аны үөрэххэ киир диэн үүйэр-хаайар буолбута.
Онон орто «аграном», үрдүк «зооинженер» идэтин ыларбар улаханнык көмөлөспүт киһинэн Алексей Хрисанфовиһы ааҕабын. Уонна өссө батыһа сылдьан өй-санаа уган, сүбэлээн-амалаан дьоҥҥо көмөлөһөр киһи аҕыйах буолуо дии саныыбын. Алексей Хрисанфович көмөтө, сүбэтэ-амата итинэн эрэ бүппэт. Ол кэмнэргэ эдэр киһи онно-манна улдьааран кыратык бэрээдэги да кэһэр түбэлтэлэрим баар этилэр. Онно барытыгар Алексей Хрисанфович бэйэбин сүбэлээн, ханна наада сиригэр бэйэтин тылын тириэрдибитэ элбэх этэ.
Оччолорго коммунист партия дьаһайар күүһэ, норуокка оруола сүҥкэн этэ. Дьэ онон Алексей Хрисанфович агитациялаан, бэйэтэ рекомендация биэрэн 1976 с. Партия чилиэнигэр кандидат, онтон 1977 с. Чилиэн буолбутум.
Мин бу олоххо туох эмэ үчүгэйи ситиспит буоллахпына, онно күүс-көмө, сүбэ-ама булан олук охсуспут киһинэн Алексей Хрисанфович Давыдов ааттыыбын.
Иван Васильевич Назаров, СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Соморсун уонна Мээндиги нэһили эктэрин бочуоттаах гражданиннара.
Эдьээн
400px|thumb|right|Эдьээн нэһилиэк улуус каартатыгар Эдьээн национальнай нэһилиэк. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Эдьээн.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 374 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
67
67 сыл.
Өлбүттэр
60er
Кыһыҥҥы суол
400px|thumb|right|Кыһыҥҥы суол Кыһыҥҥы суол. Кыһын эрэ сырыылаах массыына суола. Эуразия уонна Эмиэрикэ хотугу өртүгэр кыһын сырыылаах суоллар.
Тоҥ өрүһү туорааһын буолуон сөп. Ситимнэри тутууга эмиэ туттуллар.
1950-с
1950-с cыллар — 1950-1959 сыллар.
Христос Толуйааччы (статуя)
Христос Толуйааччы (португаллыы O Cristo Redentor) диэн Бразилия Рио де Жанейро куоратыгар баар Исус Христос статуята. Статуя үрдүгэ 38 м, ыйааhына 635 т, Тижука тыа ил пааркатыгар баар 700 метрдаах Корковаду хайа чыпчаалыгар турар.
Далыр нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Далыр нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Далыр.
Христос Толуйааччы (статуя)
Рио уонна бүтүн Бразилия биллэр бэлиэтэ.
1950-с
Сэрии кэнниттэн дойдулар экэниэмикэлэрэ чөлүгэр түһүүтэ. "Тымныы сэрии", атомнай сэрии сэбэ.
Далыр нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Улуус кииниттэн 75 км хоту диэкки сытар
Нэһилиэнньэтин ахсаана 931 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Далыр — 816, Быччагдаан — 101 уонна Кулуһуннаах — 14 киһи.
1861 сыллаахха чочуобуна тутуллубута. 1879 сыллаахха кини оннугар Далырдааҕы Иннокентьевскай таҥара дьиэтэ тутуллубута. 1880 с. муус устар 20 күнүгэр Дьокуускай уонна Бүлүү епискоба Дионисий кэлэн сибэтии гыммыт. Далыр приходугар 1913 с. I уонна III Үөдүгэй нэһилиэктэрэ, Мэйик, Нам, Кырыкый, I уонна II Хоро нэһилиэктэрэ, II Боотулуу нэһилиэгэ киирэллэр эбит. Онно 1913 с. 4 049 олохтоох баара диэн Национальнай архыып 226-с фондатыгар харалла сытар таҥара дьиэтин дөкүмүөннэрэ туоһулууллар.
1911—1912 сылларга Бүлүү өрүс хаҥас өттүнээҕи нэһилиэктэрэ Арҕаа Бүлүү (сороҕор Үөдүгэй диэн ааттанар) улууһа буола сылдьыбыттара. Ол улуус киинэ Далыр этэ.
Буулка маска үүммэт
Буулка маска үүммэт (Булки не растут на деревьях) — чааһынай үөрэхтээһин бырайыага, түмэт урбаан бириинсиптэринэн үлэлиир. 2011 сылтан саҕалаан Москубаҕа генераальнай дириэктэр Мария Иванова баһылыктаах үлэлиир. Оҕолорго уонна эрдэҕэс оҕолорго анаан идэҕэ хайысханы булуу куурустарын ыытар.
Остуоруйата
Бырайыак 2011 сыллаахха Нижний Новгород Н. А. Добролюбов аатынан судаарыстыбаннай лингвиистика үнүбүрсүтүөтүн бүтэрбит Мария Иванова салалтатынан үөскээбит. Ити иннэ Иванова чааөынай оҕо уһуйаанын тэрийиинэн дьарыктаммыта уонна кыра AdComm интэриниэккэ маркетинг агентствотын салайбыта.
Биизинэс-былаанын быһыытынан бырайыага икки тутуллаах: интер-көхтөөх онлайн-портал уонна маастар-кылаастары ыытар, оффлайн үлэлииргэр кыаҕы биэрэр партнердар хампаанньалара. Аһаҕас интэриниэт-саайт үөрэх тутулун интегратора, онно оҕо туохха үөрэниэн, ким буолуон баҕарарын эбэтэр тугу тутууга кыттыан баҕарарын уонна бэйэтин бириэмэтин туохха аныырын талыан сөп: учууталы кытта видео-уруоктар, биктэриинэ ыйытыыларыгар эппиэттэр, роботы хомуйуу, уруһуй о.д.а. Оффлайн өттүгэр оҕо, анал куурустарга кыттан, тэрилтэлэргэ стажировканы баран,  бэйэтин ханнык эмэ идэҕэ тургутан көрүөн сөп. «Буулкалар мас үрдүгэр үүммэттэр» тэрилтэ аудиторията - 7-16 саастаах оҕолор уонна эдэр дьон төрөппүттэрин кытары, сүрүннээн дьиэлэригэр үөрэнэр оҕолор.
Бырайыак 2011 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр, тэрилтэ  IpPro хампаанньа ыыппыт «Оранжерея проектов» стартаптар куонкурустарыгар кыайыытыттан саҕалаан, үлэлээбитэ.
Иванова урбаанньыттарга аналлаах тэрээһиннэргэ кыттыбыта, презентаациялары оҥорбута, сотору кэминэн биир санаалаахтарын кытта хамаанда тэриммитэ - саҕалыыр кэмигэр 16 киһилээх модельердарга аналлаах кууруһу хомуйбута. 2012 сыл күһүнүн диэки үөрэх бырагырааммата номнул 12 толору куурустаах этэ, ол быыһыгар режиссердар, актердар, хаартыскаҕа түһэрии, архитектуура уо.д.а. Тэрилтэ ЗИЛ Култууратын дыбарыаһыгар хостору арендалаабыта, 2013 сылга биэс кууруһу ыыппыта (хас биирдии куурус 10-15 дьарыктаах), үөрэнээччилэр 15-тии киһинэн бөлөхтөргө арахсыбыттара, дьарыктар нэдиэлэҕэ биирдэ буолаллара, биир дьарык сыаната 1000 солкуомай.
Кыргыттар
Кыргыттар диэн өссө дьахтар буола илик кыыс оҕолор ааттаналлар.
Кэлин кэмҥэ бука бары саха тыла олус былыргы төрүттээҕэ билиннэ, ол иһин былыргыттан иҥэн сылдьар дорҕооннорун уларыппакка, харах харатын курдук харыстанар.
«Кыр» диэн кыра таас, таас иһит аны абырахтаммат гына алдьанар, үлтүрүйэр куһаҕан тыаһыттан үөскээбит олус былыргы тыл буолар. Бу тылтан саҕаланан үөскээбит тыллар бары алдьаныы, бытарыйыы өйүн-санаатын иҥэринэн сылдьаллар. Кыргыттар олоххо сэрэхтээх буолуулара уолаттардааҕар былаһыччы ордук буолуохтааҕын сахабыт тыла биһиэхэ тириэрдэ сатыыр.
Оскуолаҕа, кыра кылаастарга үөрэнэ сылдьар оҕолортон кыргыттар ураты бэрээдэктээхтэринэн биллэллэр, учууталлар эппиттэрин олус чуолкайдык толороллор, куруук хайҕаналлар. Учууталлар бары кыыс оҕолору бэрээдэктээх буолууга холобур туттаннар, уол оҕолор туһалааҕы да оҥорор санааларын, үөрэх кэмигэр хам баттыыллар.
Оскуолаҕа уол оҕолору кыргыттартан туспа үөрэтэллэр. Уол оҕолору аҕа буолбут эр дьон бэйэлэрэ улааппыт холобурдарынан туһанан эрэ үөрэтэллэрэ табыллар. Кыратык сыыһа-халты туттунууну улаатан эрэр уолаттар хайаан да оҥороллорун уонна ону эр киһи, бэйэтэ улаатан иһэн сыыһа-халты туттубут холобурунан туһанан табатык сыаналыыра уол өйө-санаата сайдыытыгар туһата улахан. Арыычча сытыы-хотуу, бастаан иһэр уолаттар бэйэлэрин лаппа баһыйар эр дьону эрэ холобур оҥостоллор, этэр тылларын ылыналлар, толороллор.
Кыыс оҕолор ийэлэрин үтүктэн кини курдук буола улаатар кыахтара улахан. Кэлин кэмҥэ кыргыттар ыар буруйу оҥоруулара, куһаҕан дьаллыктарга ылларыылара элбээһинэ билиҥҥи кэмҥэ оҕону иитии-үөрэтии хайысхата төрдүттэн сыыһатын, өй-санаа үөрэҕин тосту тупсарыы, уларытыы, элбэх сыыһылардаах "айыы үөрэҕин" хаалларыы, тохтотуу ирдэнэр. Билигин биһиэхэ, Россия дьонугар ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы олоххо төннүү сыыйа-баайа баран иһэр. Кыыс оҕо кэргэн тахсыытыгар урукку олох сыаннастарын туһаныы кэргэн, ыал олоҕо туруктаах буолуутун үөскэтэр.
От ыйын 8
От ыйын 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 189-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 190-c күнэ). Сыл бүтүө 176 күн баар.
Кыргыттар
Кыыс оҕо олоҕун сыалынан аан маҥнай кэргэн тахсыы, эр киһини утумнуур оҕону төрөтүү буолар. Кыыс этэ-сиинэ ситэн истэҕинэ, этин-сиинин баҕа санаата олус элбэҕиттэн кэргэн тахсыы, ыалы тэрийии кини баҕа санаатыгар ордук сөп түбэһэр. Аныгы, сайдыылаах диир олохпутугар кыыс оҕолор баҕа санааларын сыаналаабаттан, аахсыбаттан, өр сыллаах үөрэҕи сыҥалааһынтан, эр дьону кытта быстах сылдьыһаллара элбээн араас ыарыыларга сысталлара үксээтэ, сааһыран баран доруобай оҕолору төрөтөллөрө аҕыйаата.
Былыргы кэмнэргэ саастарын сиппит, энньэлэрин хомуйан мунньубут кыргыттар кэргэн ылар эр киһи тиийэн кэлэрин кэтэһэллэрэ. Ол-бу араас бити, билгэни, таҥханы туһанан хайдах киһи кэлэрин билэ-көрө сатыыллара. Ол кэмнэргэ кыыс оҕо кэргэн тахсарыгар төрөппүттэр ылар, быһаарсар, төрүччү үөрэҕин туһанар оруоллара олус үрдүк этэ. Үгүстэр кэргэн ылалларыгар төрөппүттэрин этиилэрин ылыналлара, ол кэмҥэ араас улахан ыарыылар даҕаны сахалары кыайан аҕыйаппатахтара, хата элбээн, доруобуйалара тупсан иһэрэ.
Сорох, бэйэлэрин аһара билиммиттэр, баайдар, байар-тайар туһугар кыыс оҕолорун санаатын, баҕатын хам баттаан сөбүлээбэт киһитигэр кэргэн биэрэр түбэлтэлэрэ биир эмэ да буоллар бааллар. Бу быһыылары олус уратыларынан туһанан кэпсээннэргэ киирбиттэрин, сэбиэскэй былаас токурутан, оччотооҕу кэмҥэ барыта оннук эбит диэн өйдөбүлү үөскэппитэ. Баайдар ахсааннара оччолорго да аҕыйахтарынан, бу өйдөбүл сыыһата быһаарыллар.
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада уоттара" №15. 14.07.2010.
Кубалар уустара
Кубалар уустара (, Род Лебеди) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 2 көрүҥ киирэр: Куба, Быытта куба.
Консепсьон
left|120px right|240px left|240px right|320px
Консепсьон (Concepcíon) диэн Чили уонна бүтүн Соҕуруу Америка. Олохтоохторун ахсаана 216,061 уонна иэнэ 221,6 км2.
Ксенофонтов Павел Васильевич
200px|thumb|right|Ксенофонтов Павел Васильевич уҥа өртүгэр турар Павел Васильевич Ксенофонтов — уһулучулаах саха уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, саха омугун быраабын туруулаһааччы, 1927-1928 сыллардааҕы конфедералиистар хамсааһыннарын салайааччыта.
Арҕаа Хаҥалас улууһун Тиит Арыытыгар 1890 сыллаахха ыам ыйыгар төрөөбүтэ. Москубатааҕы государственнай университет юридическай факультетын 1917 сыл иннинэ бүтэрэн Москубаҕа адвокатынан үлэлиир. 1922 сыллаахха Харбиинынан сылдьан баран Дьокуускайга кэлэн Үп министиэристибэтигэр 1927 сыллаахха дылы үлэлиир. Бу кэмҥэ Саха автономиялаах Өрөспүүбүлүкэтин стаатуһун сойуус өрөспүүбүлүкэтигэр дылы үрдэтиини, ССРС Национальнастарын Сэбиэтигэр сахалар баар буолалларын, олохтоох былаас уорганнара ордук кыаҕыралларын туруорса сатыыр. Ол сатамматын өйдөөн саалаах-саадахтаах демонстрацияны оҥорорго күһэллэр. 1927 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр «Саҥа сахалар омуктарын сэбиэскэй социалистыы конфедералиистар баартыйалара» («Младо-якутская национальная советская социалистическая партия конфедералистов») диэн ааттаах баартыйа тэрийэр.
Алтынньыга-сэтинньигэ Ксенофонтов, Артемьев уонна Михайлов салайааччылаах өрө турааччылар Арҕаа Хаҥалас улууһун барытын уонна Илин Хаҥалас улууһун сорҕотун ылаллар. 1927 сыл ахсынньытыгар Ксенофонтов дьоно биэс улууска бааллара, 750 кэриҥэ киһилээхтэрэ.
Ахсынньы 4 күнүгэр Мытаахха, Бор алааһыгар конфедералистар баартыйаларын Киин кэмитиэтэ талыллыбыта. Ксенофонтов генеральнай сэкирэтээр буолбута.
Ташкент
Ташкент диэн Узбекистан киин куората. Олохтоохторун ахсаана официаллык 2.5 млн киhи (2020 с.). "Ташкент" диэн аат "Таас куорат" диэн тылбаастанар.
Avatar
Avatar (Аватар) диэн Америка киинэтэ, аан дойдуга улаханнык биллибит киинэ буолар.
Данелия Георгий Николаевич
300px|мини|Георгий Данелия Георгий Николаевич Данелия (1930, атырдьах ыйын 25 күнэ, Тбилиси - 2019 ) - ССРС норуодунай артыыһа (1989), киинэ режиссера, сценариһа. «Золотой Овен» бириэмийэ лауреата (1994). ССРС Государственнай бириэмийэтин (1978), бырааттыы Васильевтар ааттарынан (1981), РСФСР Государственнай бириэмийэлэрин лауреаттара (1996).
Төрөппүттэрэ
Аҕата— Николай Дмитриевич Данелия (1902—1981) — тимир суол инженерэ, биригэдьиирэ, шахта начальнига, инженер-путеец, был бригадиром, начальником шахты, ССРС уонна Москва куорат  "Метрострой" тэрилтэтин кылаабынай инженерэ, генарал-майор. Ийэтэ — Мария Ивановна Анджапаридзе (1905—1980) — «Мосфильм» киинэ студиятыгар ассистенннаабыта, иккис режиссер быһыытынан үлэлээбитэ; кылгас кээмэйдээх хас да киинэни уһулбута. Бастакы степеннээх Сталин бириэмийэтин Лауреата (1950).
Дьиэ кэргэнэ
Бастакы кэргэнэ — Ирина Гинзбург (1951-1956 сылларга бииргэ олорбуттара); Кыргыттара — Светлана Данелия, Нина Данелия Иккис кэргэнэ— актриса Любовь Соколова (1957-1984 сылларга бииргэ олорбуттара); Уола— Николай Соколов-Данелия (1959—1985), режиссёр, поэт, художник. Сиэннэрэ — Маргарита Данелия, Алёна Данелия Үһүс кэргэнэ — Галина Данелия.
Юзеф Пилсудскай
thumb|250px
Ю́зеф Кле́менс Гиня́тович Косьче́ша Пилсу́дскай (Józef Klemens Piłsudski, ахсынньы 5, 1867 — ыам ыйын 12, 1935) — Польша судаарыстыбаннай уонна политическэй диэйэтэлэ, сөргүтүтүллүбүт Польша бастакы баһылыга, польша аармыйатын төрүттээччи; Польша мааршала; хос ааттара — Komendant (Комендант), Marszałek (Маршал), Dziadek (Эһээ).
Олоҕун олуктара
thumb|left|Пилсудскай оскуолаа үөрэнэр сылларыгар Ахсынньы 5 1867 сыллаахха Вильна анныгар Зулов куоракка (Zułów, Zalavas) (Феликс Дзержинскай төрөөбүт сириттэн аҕыйах килэмиэтирдээх сиргэ) төрөөбүт.
1885 с. Харьковтааҕы университет медицинэтин салаатыгар үөрэнэ киирэн баран устудьуоннар хамнааһыннарыгар кыттан 1886 с. үүрүллубүтэ.
1887 сыл кулун тутарыгар Александр III ыраахтааҕыны өлөрө сатааһыҥҥа кыттыгастааҕын иһин Сибииргэ 5 сылга көскө ыытыллыбыта.
68
Өлбүттэр
60er
Юзеф Пилсудскай
Судаарыстыба баһылыга буолуута
1918 сыл сэтинньи 11 күнүгэр Регент сэбиэтэ Пилсудскайы Судаарыстыба быстах кэминээҕи Начаалынньыгынан анаабыта. Сэтинньи 22 күнүгэр Пилсудскай Варшаваҕа социалист Е. Морачевскай баһылыктаах бырабыыталыстыба таҥмыта. 1919 сыл тохсунньутугар Учредительнай сейм Пилсудскайы сүрдээх киэҥ боломуочуйалаах Судаарыстыба Начаалынньыгынан билиммитэ.
Дуранова Зоя Алексеевна
Дуранова Зоя Алексеевна
Норуот эмчитэ, көрбүөччүтэ, арчылаах алгысчыта, билгэhитэ, былыты көтүтэн аламай күнү көрдөрөр айылҕаттан айдарыылаах сүдү киҺи.
Олоҕун олуктара
1954 сыллаахха олунньу 17 күнүгэр түүн аара суолга, сир ортотугар, айаннаан иһэн ийэтэ ат сыарҕатыгар 5,5 ыйдаах оҕону төрөппүт. Ийэтэ Жиркова Ульяна Константиновна колхоз, совхоз чулуу үлэһитэ, сэрии, тыыл огдообото. 82 сааһыгар олохтон туораабыта. Ийэтин аҕата Жирков Константин Филиппович (Уһун Көстөкүүн диэн этэ) уҥуоҕунан 2м 5см эбит. Зоя Алексеевна ийэтэ ол иһин саха дьахтарыгар уһун уҥуохтааҕа. Эһээтэ отоһут, тимир ууһа эбит. Эбээтэ Спиридонова Марфа. Аҕата Данилов Алексей Иванович 1905 сыллаахха Нам улууһун Улуу Сыһыытын, I Хомустааҕар төрөөбүтэ. Наһаа үчүгэй, сытыары майгылаах, нууччалыы хааннаах киһи этэ. Аҕата аймахтарын туһунан соччо-бачча кэпсээбэт эбит. Кини эмиэ ураты киһи эбитэ үһү. Бэйэтин кыанар, сүрдээх киппэ эттээҕэ-сииннээҕэ. Мас тардыһыытыгар, атах оонньуутугар кими да иннигэр түһэрбэтэ, тустан бэйэтиттэн улахан уҥуохтаах, күүстээх киһини дэлби быраҕан кыайбыта дииллэр. Ону таһынан, байанайдаах булчут, мас ууһун бастыҥа эбит.
Аҕата бултаан, куобахха туһах иитэн аҕалан, ол тириитин иһигэр уган, инчэҕэйгэ сытыаран, көмүлүөк оһох кэннигэр биһиккэ ыйаан сытыарбыт. Биһигэ туоһунан тигиллибит, иһигэр эҥин араас учугэй, сымнаҕас, имиллибит тириилээх, сылгы сиэлинэн хатыллыбыт быалаах эбит. Аһатан бүтэн баран күн аайы аал уоттарыттан аһата-аһата алгыы-алгыы көрдөһөллөрө үһү. Арай ол олордохторуна, хантан да кэлбитэ биллибэт, биир ырааҕынан аймахтара удаҕан эмээхсин балаҕан ортотугар биирдэ баар буола түспүт. Таҥаһын, кыаһаанын барытын кэтэ сылдьара дииллэрэ. Ол киирэн баран, маннык диэн саҥалаах буолбут:"Ити оһох кэннигэр сытар илиэһийи аҕалыҥ эрэ". Онуоха хап-сабар, били оһох кэннигэр сытар, туох дьылҕалаах буолара биллибэт, кыра киһини аҕалан төгүрүк остуолга сытыарбыттар.
Дьэ туран, кырдьаҕас эдьиийдэрэ, удаҕан эмээхсин, били кыра эрэйдээҕи ытыһыгар көтөҕөн ылбыт. Үөһэ тыынан баран, үстэ өрө уһуутаабыт. Ол кэннэ аал уотугар айыы дьөһөгөй оҕотун сиэлин бэлэх ыыппыт. Ол кэннэ хоргуннаах алаадьытынан аһаппыт уонна кутуран дьиһигийэн барбыт. Кутура сылдьан били кырачаанын аал уокка үстэ сирэйинэн чугаһата сылдьыбыт. Бэрт уһуннук ойуоккалаан, эккирээн баран охтон түспүт үһү. Ол түһэн истэҕинэ оҕону хаба тардан ылбыттар.
Ол кэнниттэн өйдөнөн баран:"Бу орто дойдуга анаан кэлбит эбит, ураты киһини ыыппыттар, мантан тахсыа кыыс оҕо бэрдэ, дьахтар киэнэ кылааннааҕа, аан дойдуга аата ааттаныаҕа, оҕо уруу, сиэн бөҕө буолуо, киһи төрдө буолуо",-диэбитэ эбитэ үһү. Аһаан бүтэн баран, тахсаары туран эппит:"Кыыскыт киһи төрдө буолуо, онон хараххыт харатын курдук харысхтааҥ",-диэн баран, кэннин да хайыспакка тахсан барбыта дииллэр.
Зоя Алексеевна 1 кылааска оскуолаҕа (Ойуун Ууһугар) ол эбэтэр билиҥҥи аата Күөрэлээххэ үөрэнэ киирбит. Кылааһыгар саамай кыра уҥуохтаах буолан, бутэһик оҕонон турара, ол иһин "Кырачаан Зоя" диэн оҕолор да, улахан дьон да таптаан ааттыыллара.
Оскуоланы бүтэрэн баран колхозка, совхозка үлэ бөҕөтүн үлэлээн, үчүгэй ньирэй көрөөччү буолан хаһыакка тахсан хайҕанан турардаах. Ол кэннэ эдэр сааһыгар оҕолорун аҕаларыгар, Чурапчы улууһун Кындал учаастагар, тулаайах уолга, Дуранов Максим Максимовичка, кэргэн тахсыбыт. Онно баран 4 оҕону төрөппүтүттэн, биир уол оҕото төҥнүбүт. Улахан уола Алеша Горнайга Бэс Күөлүгэр олорор, бултуурун-алтыырын сөбүлүүр, туохха барытыгар сыстаҕас, уус. Кыыһа Корякина Айталина дь оҕо ийэтэ, дизайнер, эмиэ айылҕаттан талааннаах. Кыра уола Максим 2 оҕо аҕата. Идэтинэн быраас, билигин норуот эмчитин быһыытынан биллэр. Зоя Алексеевна оҕолорун соҕотоҕун үлэлээн иитэлээбитэ, ол саҕынааҕы ыарахан күннэри этинэн-хаанынан билбитэ.
Ол сылдьан 1987 сылтан эмчит буолан (3төгүл эттэтэн, эрэй бөҕөтүн көрсүбүт). Кэнники сааһыран баран Үөһээ Бүлүү улууһун Кырыкый нэһилиэгэр кэргэн тахсан олорор. Кэргэнэ Федоров Анатолий Степанович - хаһаайын быһыытынан дьоһуннааҕа, булчут ааттааҕа, сымнаҕас майгылаах, орто үөрэхтээх сүрдээх үчүгэй киһи. Бииргэ олорбуттара 10 сыл буолла.
2008 сылтан бу нэһилиэгэр олохтоох Сэбиэт депутатынан талыллан үлэлии-хамсыы сылдьар. "Нэһилиэкпин олус сөбүлээн олоробун, дьоммор ытыктатыам, көмөлөһүөм"- диэн, тылын этэр.
Туохтан саҕаламмытай...
(Зоя Дуранова кэпсээнэ)
-Куоска илин атаҕын тоһуппут этэ, үлтүрүйбүт, тыаһа таарыйдахха иһиллэр. Аһынным аҕай уонна үс мас сыыһын ыламмын ыга тутан кэбистим. Сотору буолаат, куоскам сүүрэ сылдьар, бэйэм да соһуйдум...
Уинстон Черчилль
thumb|справа|Черчилль кыайыы бэлиэтин -V - көрдөрөр thumb|right|Черчилль байыаннай форматыгар, 1895 thumb|Эдэр Уинстон Черчилль АХШга лекция истиитигэр, 1900
Сэр Уинстон Леонарод Спенсер-Черчилль (1874 сэтинньи 30 – 1965 тохсунньу 24) - английскай политик. Кини Холбоһуктаах Хоруоллук премьер-миниистиринэн иккитэ буола сылдьыбыта, бастакытын Аан дойду иккис сэриитин бириэмэтигэр, уоннна 1950-с сылларга.