cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ыам ыйа
Бу кэмҥэ саха киһитин үлэтин-хамнаһын үгэнэ. Сүөһүлэр мэччирэҥҥэ тахсаллар. Мутукча тыллыытыттан көрөн сааскы ыһыы саҕаланар. Бурдук ыһаллар, ойуур көҕөрдөҕүнэ хортуоппуй олордоллор.
Ыам ыйын күнүн-дьылын билгэтэ
Тыаллаах саас сайынын ардахтаах буолар. Хатыҥ уута элбэхтик сүүрдэҕинэ — ардах-таах сайын.
Саас ооҕуй ситимэ элбэхтик көттөҕүнэ — кураан сайын. Тымныы сайыҥҥа көтөр уйатын саас тиит күннээх өттүгэр, оттон ичигэс сайыҥҥа күлүк өттүгэр туттар.
Уһун курааҥҥа көтөрдөр уйаларын саас уу чугаһыгар тутталлар. Ыам ыйын 6-с күнүгэр тымҥыы буоллаҕына, сүөһү өссө икки нэдиэлэ кыһыҥҥылыы аһыыр.
Түөлбэ тылыгар
бииринньик; сымыыт ыйа; сынньалаҥ ыйа; тиргэ ыйа; тугут төрүүр ыйа; хаас кэлэр ыйа.
Васильева Нина Дмитриевна
200px|thumb|right|Васильева Нина Дмитриевна Васильева Нина Дмитриевна — историческай билим кандидата, РНА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх ветерана.
Олоҕун олуктара
Н.Д. Васильева — Саха Сирин норуоттарын культуураларын уонна итэҕэлин историятыгар биллибит специалист.
Самсонов Гавриил Семенович
. Самсонов Гавриил Семенович — Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара
Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Ленин аатынан колхоз агротехник оҕуруот аһын үүннэрээччитэ. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1957 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан Самсонов Гавриил Семеновичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Альбукерке
Альбукерке (Albuquerque), АХШ соҕуруулуу-арҕаа сиригэр баар куорат, Нью-Мексико штатка сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 478,9 тыһ. киһи, тас куораттарын кытта аахтахх 707 тыһ. киһи. Дойдулар иккинааҕы аэропуортаах. Атом энергиятыгар чинчийиилэр киинэ буолар.
Баар чахчы
Баар чахчы диэн хайа баҕар дьиҥнээхтии баар материя формата, кини көстүүтэ буолар. Баар чахчы баар буолуу өйдөбүлүгэр чугас.
Тоҕус былас суһуоҕу өрүү (оонньуу)
Тоҕус былас суһуоҕу өрүү - саха оонньуута.
Бөлөҕүнэн оонньууллар. 27 сүүмэх сиэли эбэтэр быаны уһуктарыттан биир үрдүктээх сиргэ ыйаан кэбиһэллэр. Бөлөх кыттыылаахтара тэйиччи тураллар, уонна чэ дииллэрин кытта биирдии-биирдии сүүрэн тиийэн ол сүүмэхтэри өрөллөр. Ханнык бөлөх түргэнник уонна үчүгэйдик, кытаанахтык өрбүтэ кыайыылаах тахсар
Мята, хонуу мятата
мини|Мята луговая, перечная (Mentha arvensis)
Мята, хонуу мятата
Мята луговая, перечная (Mentha arvensis L., M. piperita L.). Яснотковайдыҥылар (уостуҥулар) уруулуу уустар бөлөхтөрө.
Кылгас морфологията
Хонуу мятата элбэх сыллаах от үүнээйи. Силиргэхтэрэ синньигэстэр, сыылаллар, маҥаннар. Умнаһа боростуой, 10-30 см үрдүктээх, сороҕор кыһыллыҥы түүлээх. Сэбирдэхтэрэ утарыта олороллор, сымыыттыҥы синньигэстэр. Сибэккилэрэ сырдык фиолетовай эбэтэр тэтэркэйдиҥи сырдык фиолетовай өҥнөөхтөр. Аһа эриэхэчээн. Бэс ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри сибэккилиир. Перечнэй мята культурнай үүнээйи. Сэбирдэҕин олоруута,силиргэхтэрэ хонуу мятатын курдук, уратыта диэн бөдөҥ дороххой умнастаах уонна сыта арыыйда атын.
Тарҕанан үүнэр сирэ
Республика киин оройуоннарыттан соҕуруу диэки.
Туттуллар органнара
Сибэккилээх умнаһын үөһээ өттө, сэбирдэхтэриниин. Сибэккилэнэ турдаҕына, быраабыла быһыытынан хомуллар уонна күлүк сиргэ салгын охсор сиригэр куурдуллар.
Химическай састааба
Хонуу мятата үчүгэйдик үөрэтиллэ илик. Фармакопейнай перечнэй мята састаабыгар бары органнарыгар эфирдээх арыылаах: Эфиирдээх арыы сүрүн чааһынан, ментол испиирэ иккистээн ылыллыбыта буолар (40-65%). Ити эфиирдээх арыы дьэҥкир, өҥө суох эбэтэр саһархайдыҥы убаҕас, ураты сыттаах уонна аһытар, тымнытар, өр ааспат амтаннаах, сөрүүкэтэр (Макаров, 1970)
Медицинаҕа туттуллуута
Мятаҕа киирэр сүрүн чааһа ментол сүрэх, төбө мэйиитин уонна тыҥа тымырдарын кэҥэтэр дьоҕурдаах. Ментол таска туттарга, тас тымырдары кыаратар уонна ньиэрбэ түмүктэрин билэр дьоҕурдарын кыччатар (ол иһигэр ыалдьалларын эмиэ). Кини ити дьоҕурдарын медицина ҕа араастык туттуллар. Мятаны тымыры кэҥэтэр курдук стенокардияҕа (грудная жаба), сүрэххэ уонна түөс кэннигэр анньыалыыр, кэйиэлиир, тиһиигирэр ыарыытыгар иһиллэр. Ону таһынан неврозка, утуйбат буолууга, наһаа өрүкүйүүгэ тутталлар. Ментол валидол уонна Зеленин хааппылатын састаабыгар киирэр. Ментол ыарыыны уталытар уонна уоскутар эмп быһыытынан таска испиир уонна арыы суурдаһынын невралгическай ыарыыларга, спастическай мигреҥҥэ, тирии кыһыйарыгар туттуллар. Ментоловай харандааһынан мигреҥҥэ чабырҕайга соттоллор. Ментол арыыга суурдаһынын тыынар органнар үөһээ өттүлэрэ сүһүрэн, тымныйан ыалдьалларыгар уонна тумулаан ытырдарга туһаналлар. Ыраас ментолу ревматизмҥа, хотуолатарга, астмаҕа тутталлар. Мята сэбирдэхтэрэ араас ис органы эмтиир аналлаах холбодоһуктарга киирэллэр.
Мята арыыта геморрой тиһиигэ киирдэҕинэ сымнатар, уоскутар. Грибковай ыарыыларга мята сибиэһэй сэбирдэҕин ыалдьар сиргэ ууруллар. Сэбирдэхтэрин эфирдаах мятнай арыылары уонна ментолы ыларга, ону таһынан бэйэтинэн холбодоһуктары уонна көөнньөһүгү, настойкалары бэлэмнииргэ тутталлар. Бу от сэбирдэҕин ыйданыы наһаа элбэхтик кэлэригэр 20 г мятаны 500г оргуйбутунан ууга 2 ч. туруоран баран иһэллэр. Мята арыыта тиис суунар бороһуоктар, паасталар, ону таһынан пектуссин, валидол, бороментол, ментоловай испиир, харандаас, меновазин уо.д.а. састааптарыгар киирэр.
Мятаннан наьаа үлүһүйдэххэ, хаан баттааһына түһүөн сөп, ордук хаан баттааһына намыһах дьоҥҥо сэрэхтээх. Онтон мята холбоһуктарга киирбитин туттар ордук туһалаах.
Бу от сэбирдэҕин уонна сибэккитин тума быһыытынан сыыры, салааты оҥорорго, мииҥҥэ, эт, балык уонна оҕуруот аһын бүлүүдэлэригэр тутталлар. Оргуйа турар аһылыкка кутуллубат.
Эйнштейниум
Эйнштейниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Es уонна атом нүөмэрэ 99.
Калифорниум
Калифорниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Cf уонна атом нүөмэрэ 98.
Нансен пааспара
Нансен пааспара — XX үйэ бастакы аҥаарыгар баар буола сылдьыбыт киһини туоһулуур дойдулар ыккардыларынааҕы дөкүмүөн. Бэйэлэрин дойдуларыттан ханнык эмит бэлиитикэ эбэтэр экономика төрүөттээх көһөргө күһэллибит дьоннорго бэриллэр этэ. Аан бастаан бу дөкүмүөнү Нациялар Лиигалара граждааныстыбата суох дьоҥҥо биэрэр буолбута. thumb
1922 сыллаахха Наациялар Лиигаларын комиссара Норвегияттан төрүттээх Фритьоф Нансен этиитинэн олохтоммута. Аан бастаан Арассыыйаттан күрээбит дьоҥҥо бэриллибитэ, онтон пааспар ылар кыаҕа суох атын дьоҥҥо эмиэ бэриллэр буолбута. 1942 сыллаахха бу пааспары 52 судаарыстыба билиммитэ.
Нансен норуоттар ыккардыларынааҕы тэрилтэтэ бу дөкүмүөнү тарҕаппыт, дьоҥно көмөлөспүт өҥөтүн иһин 1938 сыллаахха Нобель бириэмийэтин ылбыта.
Көҥүллэх
Көҥүллэх - сылгы эбэтэр тайах түүлэри сылдьар уорҕатын тириитэ.
Цзянсу
Цзянсу улууһа, Кытай илин өттүгэр баар улуус. Дьонун ахсаана - 109 млн. Киин куората - Нанкин.
Сан Хосе (Калифорния)
Сан-Хосе (San Jose) АХШ арҕаа өттүгэр Калифорния штаакка баар куорат, Сан-Франциско соҕуруулуу-илин пригорода (куорат үөһүттэн 80 км).
Олохтоохторун ахсаана 900,2 тыһ. киһи (2004), самалык нэһилиэнньэтин кытта 1,5 мөл. киһи.
Фермиум
Фермиум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Fm уонна атом нүөмэрэ 100.
Кыырт
Кыырт диэн Саха Сирин араас муннуктарын олохтоохторо тыҥырахтаах көтөрдөр араас көрүҥнэрин ааттыыллар.
Холобур, Көҕүллээх кыырт осоедтар биистэрин уустарыгар киирэр, кусчут кыырт — лунь бииһин ууһа, улар кыырда — кыырдар биистэрин ууһа, тыытыкыны (нуучч. чеглок) эмиэ кыырт диэн ааттыыллар диэн «Птицы Якутии» кинигэ ааптара Воробьев суруйар.
Кыырдар биистэрин-уустарыгар (нуучч. Род Ястребы) киирэллэр Саха Сиригэр баар үс көрүҥ:
Тыл номохторо
Ыытар кыырт, тэбэр мохсоҕол
Өссө маны көр
Мохсоҕоллуҥулар
Кыаһыыланыы (оонньуу)
Кыаһыыланыы — саха оонньуута.
Винокурова Людмила Егоровна
200px|thumb|right|Винокурова Людмила Егоровна Винокурова Людмила Егоровна — судаарыстыба диэйэтэлэ Максим Аммосов олоҕун уонна үлэтин чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Нанкин
Нанкин (南京), Кытай илин өттүгэр сытар биир улахан куорат. Цзянсу улууһун киин куората буолар уонна саамай улахан куората. Дьонун ахсаана - 9 млн, пригороднай зонанан аахтахха - 70 млн. Нууччалыы эттэххэ "плотно заселённай" регионна киирэр.
Куруму
Куруму - кыһын ыраах айаҥҥа, булка тоҥуу хаары кэһэргэ аналлаах, тайах, таба тыһыттан тигиллэр, тобуккуттан харыс холобурдаах үрдүк остоох, курга өрө тардан бааныллар быалаах этэрбэс. Арыт эриэн эмчиирэ курдук араас өҥүнэн аттаран тигэллэр.
Бурдук
Бурдук - үүнээйи туораахтарыттан, атын да чаастарыттан мэлийэн оҥоһуллубут ас. Бурдугу, холобура сэлиэһинэйтэн, нэчимиэнтэн. Килиэп оҥорорго ордук туттуллар ингредиент. Сэлиэһинэй бурдугун араас сортдарга араараллар : бастакы, иккис уонна да атын.
Бурдук туораахтаах бурдугу, полба, оруос, гречиха, эбиэс, ячмень, просо, кукуруза, рис уонна дагусс курдук суортартан оҥоруон сөп. Сүрүн муҥханы сэлиэһинэй үүттээн таһаараллар. Килиэп астыырга наадалаах мэһэй буолар. Сэлиэһинэй килиэби астыыр бурдугу суортарга араараллар: курупчаакка, үрдүкү, бастакы, иккис, обойнайга.
История
Сэлиэһинэй сиэмэтин урукку археологическай дааннайдара быылга Суоруна таастарынан үлтүркэйдээн, эрабыт инниттэн 6000 сылга диэри биэрэллэр. Мельница Мукучуга урукку Римҥэ, онтон 1879 с. промышленнай революция кэмигэр, Лондоҥҥа паровой хамсатыылаах бастакы миэлиҥсэ баар буолбута. 1930- с сылларга Мукучуга тимир, никотиновай кислотанан, тиаминанан уонна рибофламинынан байытар буолбуттара, онтон 1940- с сыллартан ыла музыка маассабай масштабтарыгар быһаччы үлэлиир буолбуттара. 1990- с сыллартан фолиевой кислотанан байытар буолбуттара.
Бурдугу харыстааһын
Промышленнай революция эпохатыгар атыы- эргиэн харайар болдьоҕор бытааннык сыһыаннаһан бурдугу харайыы боппуруоһа сытыытык турар. Арыылаах кислоталары үөскэтэн, бурдукка тиһэн хаалбыт арыылартан бурдукка аҕалбыт этилэр. XIX үйэ бүтүүтүгэр бурдугу таңастыыр кислоталарга, ону тэҥэ бурдугу тиэммит паар эбэтэр кураанах нагревтарынан туһаныы үөскээбитэ.
Сууллар Мыраан
Сууллар Мыраан (Suullar Myraan), Саха Сиригэр баар мыраан, кыракый хайа буолар. Хотуттан соҕуруу диэки 81 км, Илинтэн Арҕаа 10 км. 99% барыта тыа. Мэҥэ-Хаҥалас улууһа бас билэр, Төхтүр бөһүөлэгиттэн 400 миэтэрэ тэйиччи уонна Томтор диэн дэриэбинэттэн 4 км тэйиччи сытар. Сууллар Мыраан анныгар Мэҥэ-Хаҥалас улуу үрэҕэ сытар - Суола.
Аньыы диэн саха тыла буолбатах
Аньыы диэн тыл саха тыла буолбатах. Бу тылы 19-с үйэҕэ нуучча аҕабыыттара православнай таҥара үөрэҕин «грех» диэн тылын сахалыы тылбаастаарылар булан кэбиспит саҥа тыллара буолар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр бары үөрэхтээхтэр «айыыны оҥоруу үчүгэй» диэн үөрэҕи өрө тутаннар айыыны оҥорууну үчүгэй эрэ курдук сыыһа санааҕа киирбиттэрэ. Онтон киһи куһаҕаны оҥоруутун нуучча аҕабыыттарын үтүктэннэр, «грех» диэн тылы тылбаастааннар «аньыы» диэн тылы туһана сатыыллар, саха дьонун барыларын албынныыллар. (1,57).
Дьон олоҕор халыйыыны үөскэппит сэбиэскэй былаас эстибитин кэннэ айыыны үчүгэй диэһин, айыы диэн тылы улаханнык, дорҕоонноохтук этии суох буолуо этэ.
Билигин даҕаны эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо; суруйааччылар, учуонайдар, нуучча тылын быһалыы үтүктээччилэр бу сыыһаны салҕаан иһэллэр. Бэйэлэрэ оҥорор, тутар үлэһиттэр киһи оҥорор быһыыта икки аҥы арахсан; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын бэйэлэрэ билэллэр.
Сахалар айыы диэн тыллара бэйэтэ киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин биллэрэн икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ хаһан да уларыйыа суоҕа. (2,32). «Аньыы» диэн тыл сахаларга былыр-былыргыттан суох тыл. "Аньыы" диэн тылы булан тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
Лыахтар
Сайын  ойуур,   хонуу  сибэккитигэр араас өҥнөөх лыахтар тэлээрэ көтөллөр. Аан дойдуга сабаҕалаан лыах 50 ты һыынча араас көрүҥэ баар. Олортон 20 тыһыынчата күнүскүлэр, онтон атыттара — түүҥҥүлэр. Саха сирин энтомолог  учуонайдара күнүскү лыах (үрүмэччи) биэс көрүҥүн булан тураллар.
Биир саамай кыраһыабай үрүмэччи — Ынах лыах (Аполлон Эверсмана). Атыы-ра чаҕылхай араҕас, тыһыла-ра үп-үрүҥ улахан кыһыл бээтинэлэринэн киэргэтилли-бит кынаттаахтар. Хайалаах туундараҕа уонна Алдан, Сун-таар хайаларыгар үөскүүр, сэбирдэҕинэн аһылыктанар. Долохунаһыт   (Боярышница). Бу буортулааччы. Кини гусе-ницата сугун  угун  алдьатар, боярышник сэппэрээгин сиир. Ол иһин  боярышница  (доло-хунаһыт) дэнэр. Долохунаһыт ооҕуй ситиминэн эриллэн, хол-буу тутуллубут мас сэбирдэхтэ-ригэр кыстыыр. Сэппэрээк тө-бөтүгэр  сытар   хаар   кинини тымныыттан харыстыыр.
Маар Дьэргэлдьээнэтэ (Перламутровка сфагновая) дьэ-бэрэ, намыһах сиргэ уонна туундараҕа үөскүүр. Отону-нан аһылыктанар.
Илин-Сибиир Сахаайата (Апол-лон Восточно-Сибирская). Бу дьик-ти лыах Саха сиригэр саас атын үрүмэччилэртэн урут уһуктар. Ки-нини Дьокуускай куорат таһыгар көрүөххэ сөп.
Саха сирин эндемик лыахтара
Эндемик — Саха сиригэр эрэ баар лыахтар. Аммосов тэлээрбэтэ (Парусник Аммосова). Сунтаар хайатын тэллэҕэр үөскүүр. Аммосов энеиһэ (Энеис Аммосова). Мэҥэ-Хаҥаласка Хаптаҕай нэһилиэгэр көрүөххэ сөп. Саха кыымата (Голубянка якутская). Туймаада, Эркээни хочолоругар үөскүүр.
Лыахтар биис уустара (семейство)
''Насекомые Якутии. Бабочки.'' кинигэттэн ылылынна. Быычыкайкаан симэхситтэр Долгунчалар Дьиҥнээх симхситтэр Дьэҥкирдьэлэр Кэрэчээнэлэр Көҕүллээйилэр Кээмэйдьиттэр Лаппаҕар кынаттаах уоттаайылар Павлин харахтар Саллааскылар Сирдьигинэлэр Сиэрнэ кынат симхситтэр Сиэрпэ кынаттар Сылгы лыахтара Туналыҥсалар Түлүрбэлэр Түрдэстэлэр Түүлээйиктэр Уус кыымнара Хаппахчылаах симэхситтэр Харакааннар Чочуйуустар Эһэйдээнэлэр
Уу-хонуу харамайдара
thumb|right
Уу-хонуу харамайдара (Amphibia, земноводные).
Уу-хонуу харамайдара түөрт атахтаахтар, сыгынньах тириилээхтэр. Маарга, нүөл ойуурга, күөлгэ, сыһыыга олох-суйаллар. Тириилэрэ бэйэтиттэн салыҥы таһаарар. Ол иһин мэлдьи инчэҕэй буолаллар. Бу харамайдар икки эйгэни кытта (ууну, хонууну) ыкса ситимнээхтик олохсуйбуттар. Уу, хонуу харамайдара 2 тыһыынча кэриҥэ көрүҥнээхтэрэ биллэр.
Үгүстэрэ итии уонна сииктээх климаттаах дойдуларга үөскүүллэр. Уу-хонуу харамайдара балык кэриэтэ искэхтэн тахсаллар. Саха сиригэр алчахтар үс көрүҥнэрэ баар: бороҥ баҕа, суптугур тумустаах баҕа, оттон кутуруктаахтартан — түөрт тарбахтаах тыймыыт.
Суптугур тумустаах баҕа дойдубут соҕуруу эрэ өттүгэр уонна Алдан өрүс сүнньүнэн баар.
Уу-хонуу харамайдарын биир көрүҥэ тыймыыт буолар. Кини устата 12–13 см тиийэр. Кэлин атаҕа 4-түү тарбахтаах. Тымныыны олус тулуйумтуо. Нуул, икки кыраадыс тымныыга тоҥмот, бултуур-алтыыр. Күн уотун сөбүлээбэт. Итиигэ, сырдыкка өлөр.
Баҕа, тыймыыт айылҕаҕа уонна киһиэхэ элбэх туһалаах: тыа хаһаайыстыбатыгар буортуну оҥорооччуну, киһиэхэ-сүөһүгэ араас ыарыыны тарҕатар үөнү-көйүүрү суох оҥорор.
Amphibian земноводные
Көһүйэ
Көһүйэ — күөстэнэр кыра туой иһит, кыра күөс.
Эрдэҕэс көһүйэ — кыра кээмэйдээх көһүйэ (боччуктан эрэ улахан). Ыалдьыт көһүйэтэ — биир киһи тото аһыырыгар сөп буолар аһы буһарар истээх көһүйэ.
Көөчүк
Көөчүк диэн оҕоҕо ымсыырдыыны туһанан баҕа санааны үөскэтии ааттанар.
Сахаларга олус дириҥ суолталаах көөчүк диэн тыл баар. Бу тыл дьайыыта туолбут ыйтан тутулуктаах уонна ый туолбут кэмигэр олус күүһүрэр. Ону маннык былыргы үгэс баара бигэргэтэр.
Киһи сирэйигэр, илиитигэр үөн тахсара олус куһаҕан. Илиигэ таҕыстаҕына хайыта баран, хаанныран эрэйдиир. Бу үөнү туолбут ыйга көөчүктээн көрдөрөн баран «Көөчүк, көөчүк, эйиэхэ маннык суох» диэн эттэххэ, төһө эмэ кэминэн үөн суох буолан хаалар.
Улаатан эрэр оҕо дьоно арыгыны үрүүмкэҕэ кутта-кутта охсуһуннаран тыаһата-тыаһата истэхтэринэ, үөрдэхтэринэ-көттөхтөрүнэ оҕо онно ымсыырар, арыгы исиһиэн баҕара саныыр, хаһан улаатарын кэтэһэрэ күүһүрэр. Оҕо көөчүк дьайыытыттан ордук түргэнник куһаҕан, арыгыны иһэр үгэскэ үөрэнэ охсон хаалыан сөп. Көөчүк диэн киһини, оҕону ымсыырдыы, үтүгүннэрии майгына буолар.
Оҕо ымсыыран, арыгы иһэр баҕа санааны үөскэтинэн кэбиһэрин киниэхэ анаан кыратык бэрсэр буолуу суох оҥорор. Арыгы амтана куһаҕаныттан оҕо амсайа да барбат, «Бу ас куһаҕан эбит» диэн өйө-санаата олохсуйан ымсыырар санаатын баһыйар. Былыргы сахалар оҕолоругар арыгы кутан бэрсэн, санаатын дуйдаан биэрэн, улааттаҕына арыгы иһэргэ үгэһэ суох буоларын үөскэтэллэр этэ. Билигин арыгыһыттары төрөппүттэрэ дьиэлэригэр арыгылаан, онон көөчүктээн иитэн, үөрэтэн улаатыннаран баран, хантан кэлэн эдэрдэр арыгыһыт буолан хаалаллар диэн мунаахсыйаллар. (1,16).
Көөчүк "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттээх дьайыылаах:
1. Үчүгэйи, саҥаны, туһалааҕы оҥорууну үтүктүүгэ, батыһыыга тириэртэҕинэ үчүгэй диэн ааттанар.
Оҕо өйө-санаата сайдан иһэринэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарга үөрэнэрэ эрэйиллэр. Бу үөрэх сахалыы "Үрүҥү, хараны араарыы диэн ааттанар уонна "Тоҕус айыыны оҥорума" диэн сахалыы таҥара үөрэҕэр киирсэр. (2,47).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №252. 7.05.2015.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Менделевиум
Менделевиум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Md уонна атом нүөмэрэ 101.
Мыраан
Мыраан эбэтэр быраан, сороҕор мураан — намыһах хайа, сис.
1) өрүс, үрэх хочотун кэрискэлиир үрдүк буор сыкаһа; 2) үрдүк дэхси сири эбэтэр үрдэли эҥэрдиир буор хайа. Ордук биллэр мыраанынан уус-уран айымньыларга киирбит Чочур Мыраан буолар.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Трофимов Василий Григорьевич
Трофимов Василий Григорьевич (26.04.1920—23.04.1988) — алмааһы хочтооччу экскаваторщиктар биригэдьиирдэрэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1964 сыл тохсунньу 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан Трофимов Василий Григорьевичка Социалистическай Үлэ Дьоруойун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Нобелиум
Нобелиум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ No уонна атом нүөмэрэ 102.
Ала боруллуо
300px|thumb|right|Ала боруллуо Ала боруллуо (белоплечий орлан, ) — боруллуолартан саамай улахан тыҥырахтаах көтөр.
Сотото уонна кутуруга маҥаннар. Кутуругар 14 урууллуур куорсуннаах. Тумса араҕас. Тыһыта уонна атыыра майгынныыллар.
Сүнньүнэн улахан балыгынан, көтөрдөрүнэн, куобаҕынан, эдэр түлүөннэринэн уонна өлүктэринэн аһылыктанар. Уйатын маска, сэдэхтик таас очуостарга мутуктартан, лабаалартан, хатырыктан туттар. Уйатыгар икки маҥан өннөөх сымыыттаах буолар. 35 суукка баттыыллар. 70—75-с сууккаларыгар оҕолоро көтөллөр.
Аан дойду Кыһыл кинигэтигэр, ССРС Кыһыл кинигэтигэр — III категорияҕа, РФ Кыһыл кинигэтигэр — III категорияҕа киирэр.
Көһүө
Көһүө (коньюнктивит, ) — харах халтаһатын салыҥнаах бүрүөтэ сүһүрэн ыалдьыыта.
Олунньу 5
Олунньу 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 36-с күнэ. Сыл бүтүө 329 күн (ордук хонуктаах сылга 330 күн) баар.
Ииччики
Ииччики эбэтэр ииччикэ - ууну кэһэргэ анаан саппыйаанынан тигэр этэрбэстэрэ. Мандар Уус этэринэн маны тигэр үөрүйэх нууччалартан киирбит. Сахалар уу, сиик өппөт гына түнэннэн эмиэ тигэллэрэ.
Атах тэпсии (оонньуу)
Атах тэпсии - саха оонньуута.
Бастаан оонньооччулар уол-кыыс буолан ханыыларын булаллар. Ол маннык оҥоһуллар: кыыстаах уол көхсүлэринэн сыста тураллар, онтон ыытааччы "Күн таҕыста!" диирин кытта тэҥҥэ хайыһыахтаахтар, бииргэ хайыстахтарына ханыыларын булбут аатыраллар, тус-туспа хайыстахтарына салгыы ханыы көрдүүллэр.
5-7 ханыыласпыт уоллаах кыыс утарыта туран илиилэрин ханыыларын санныларыгар ууран тураллар. Онтон ыытааччы "чэ" диэтэҕинэ уҥа атахтарыттан саҕалаан бэйэ-бэйэлэрин атахтарын ис өттүн сыһыары тыастаахтык сыбырҕаччы тэпсэн киирэн бараллар. Атахтарын бокутуохтаахтар уонна сиринэн сыбырҕаччы ыытыахтаахтар. Ким ону сатаабатах, ол туоруур. Уһуннук тэпсибиттэр кыайыылаах тахсаллар.
Кыайыылаахтары күн диэки хайыһыннараллар уонна тула туран сарын-сарынтан ылан эргийэ сылдьаллар, битийбэхтииллэр, биир киһи "Күн таҕыста!" диир, бары ону үстэ хатылыыллар
Лоренсиум
Лоренсиум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Lr уонна атом нүөмэрэ 103.
Тымныынан эти-сиини эрчийии
Тымныыга сылдьа үөрэнии, тымныынан эрчиллии улахан суолталааҕын дьон былыргыттан билэллэр этэ. Тымныыга сылдьа үөрэнэн, буспут-хаппыт дьон атыттар курдук кыратык дьагдьайа, тыалга үрдэрэ түстэллэр эрэ тымныйан ыалдьыбытынан барбаттар, муустаах ууга да түстэхтэринэ уһуннук тыыннаах сылдьаллар, оттон үөрүйэҕэ суох дьон чаас аҥарыттан ордубакка эрэ тоҥон өлөллөр.
Хотугу сир олохтоохторо, ол иһигэр былыргы сахалар төрөөбүтүнэн оҕолорун хаарынан сууйаллара, эбэҥкилэр уонна остяктар хаарга уган ылаллара диэн нуучча академига И.Р.Тарханов суруйан турардаах. Оҕо кыра эрдэҕиттэн тымныынан эрчиллэ үөрэнэрэ ордук тиийимтиэ, туһата элбэх буоларын олохтоохтор былыргыттан билэн туһаналлар эбит.
Тымныыга үөрэнии холобурун уонна улахан тулуурдаахтарын Саха сирин булчуттара уонна балыксыттара көрдөрөллөр. Кинилэр ханнык да тымныыга уһун кэмнэр усталарыгар балаакканан сиргэ хоно сылдьаллар, бултарын тэрилин иитиилэрэ, бултарын араарыылара, балыктарын тэрилин туруоруулара, муҥхаларын хостооһуннара, илимнэрин көрүүлэрэ барыта сыгынньах илиилэринэн оҥоруллар, ол иһин уһун күнү быһа муустаах ууну булкуйан тахсаллар. Айылҕаҕа ити курдук сылдьыы кинилэр улахан эрчиллиилээхтэрин, тулуурдаахтарын көрдөрөр.
Эти-сиини тымныыны тулуйарга эрчийэргэ аналлаах туочукалар киһи сирэйигэр уонна илиитигэр бааллар. Киһи мөлтөөтөҕүнэ, ыалдьаары гыннаҕына аан маҥнай мунна бүөлэнэр.
Мурун бүөлэниитэ киһи ис күүһүн-уоҕун сүүрээнэ бүөлэниитин, кыайан хамнаабат, сүүрүгүрбэт буолуутун биллэрэр.
Киһи мөлтүүр. Сирэйгэ, моонньуга, илиигэ баар туочукалары баттыалаан имитэн биэрии мурун ыраастаныытыгар, чөллөрүйүүтүгэр тириэрдэр. Бу аҕыйах мүнүүтэлээх үлэни киһи сөп-сөп оҥоро сырыттаҕына ис сүүрээннэрэ, күүһэ-уоҕа хааттаран хаалбакка ыарыыга кыаттарбат.
Киһи ис күүһүн, эньиэргийэтин аата уох диэн. Yчүстүк холбуу этиинэн күүс-уох диэн бэриллэр.
Уоҕа тахсыбыт. Күүһэ мөлтөөбүт.
Уохтаах, ол аата күүстээх.
Kим барыта тымныыга үөрэниэн сөбүн, улахан кыахтааҕын «моржалар» эбэтэр кыһыҥҥы сөтүөлээччилэр бэйэлэринэн көрдөрөн дакаастыыллар. Кинилэр тымныыга үөрэнэр кэмнэригэр, физиолог врачтар көрдөрөллөрүнэн, кислороду иҥэриниилэрэ алта төгүлгэ тиийэ улаатар. Ити кислород быччыҥнар итиини таһааралларыгар түүрүтэ тардыаланалларыгар уонна титирииллэригэр, ону таһынан соруйан хамсааһыҥҥа, эти имитиниигэ ороскуоттанар. Титирээһин саҕаланыыта уонна уһуннук барыыта муустаах ууга төһө уһуннук харбааһынтан тутулуктаах. Киһи этин итиитэ биир мүнүүтэ моржалааһын кэнниттэн намтаан барар. Уһуннук харбыыр кэмҥэ 34 кыраадыска диэри түһэр. Онтон температура чөлүгэр түһүүтэ 30 мүнүүтэ устатыгар тиийэр. Сүрэх тэбиитин түргэнэ муустаах ууга түспүт кэннэ 30 сөкүүндэ иһигэр 71-тэн 60-ҥа тиийэ бытаарар.
Тымныыга эрчиллии сабыдыалынан организм итиини оҥорон таһаарыыта улаатар, ону таһынан итии ордук кэмчилээһиннээхтик «босхо аһыйыынан» таһаарыллар, тирии кырыы каппиллярдара кэҥээн, төһө да итиини сүтэрии элбээбитин үрдүнэн тоҥууттан, үлүйүүттэн харыстыыллар.
Тыа сирин олохтоохторо куоракка олорор дьоннооҕор быдан аҕыйахтык тымныйан ыалдьаллар. Кинилэр куруук айылҕаҕа, дьиэ таһыгар сылдьыылара, тымныыга үлэлээһиннэрэ доруобуйаларын тупсарар, бөҕөргөтөр.
Киһи олоҕун устата куруук тымныынан эрчиллэ сылдьара айылҕа тутаах көрдөбүлэ буолар. Тымныынан эрчиллибэт буолуу, мэлдьи сылааска сылдьыы, киһи олоҕор сөп түбэспэт майгы, дьон доруобуйаларын мөлтөтөр, кэбирэтэр, ыарыыларга утарылаһар кыахтарын, иммунитеттарын суох оҥорор, үйэлэрин кылгатар быһыынан ааҕыллар. Yөрэ-үөрэ, хайгыы-хайгыы ыалдьыы, онтон ыарыһах буолуу суолунан бара туруу холобурун куруук сылаас, толору хааччыллыылаах дьиэлэргэ сынньалаҥнык олорууну, сытыыны ааҕыахха сөп. Улахан үлэһит киһи элбэхтик кэлэн-баран син таһырдьа тымныыга сылдьар буоллаҕына оҕото олох аҕыйахтык таһырдьа сылдьарыттан доруобуйата мөлтөөн ыарыыларга ылларан иһэрэ элбиир.
1958-59 сыллардаахха физиологтар киин Австралия олохтоохторо кыһын 5 эбэтэр 0 кыраадыска таһырдьа туох да таҥаһа суох сиргэ кулуһуннар быыстарыгар утуйалларын уонна эттэрин итиитэ 15 кыраадыс, лабааларыгар арыт 10 кыраадыска диэри намтыырын бэлиэтээбиттэрэ. Итинник намыһах температураҕа үөрүйэҕэ суох дьон улаханнык ыалдьыах этилэр, онтон австралиецтар, ыалдьар да, тоҥор да диэни билиммэт буолуохтарыгар диэри эрчиллибит дьон эбиттэр.
Итинник тулууру кинилэр олохторун сиэринэн, таҥастара суоҕунан, аччыктыыры тулуйа үөрэммиттэринэн, тымныыга адаптацияланыыларыгар тириилэрин капиллярдара синньээн, итиини сүтэриилэрэ аҕыйаан уонна эттэрин тас итиитэ намтыыр буолан ситиспиттэр.
Тымныыны тулуйууга киһи бэйэтин өйүн-санаатын үөрэтиитэ, бэйэтигэр бөҕө, күүстээх санааны ылыныыта уонна бэйэтин кистэлэҥ күүстэрин туһаныыта арыт сөҕүмэр түмүктэри биэрэр.
Тымныыны уонна атын ыарахаттары кытта геройдуу хапсыһыыга аналлаах ыстатыйаны, «Комсомольскай правда» хаһыат 1977 сыллаахха олунньуга, эдэр коммунист, летчик Ю.Козловскай волятын тэҥнэбилэ суох күүһүн туһунан, суруйбута. Саҥа самолету боруобалаан көтүтүү кэмигэр саахалланыы тахсыбыта. Ю.Козловскай сууллан эрэр самолетуттан катапультанан Сибирь тайҕатын үрдүгэр быраҕыллыбыта. Сиргэ түһүүтүгэр сытыы таас үөрбэлэргэ түбэһэн, икки атаҕын тоһуппута. 25-30 кыраадыстаах тымныы бүрүүкээн турара, хаар суоҕа. Иэдээннээх ыарыыны, тымныыны, утатыыны, аччыктааһыны уонна сылайыыны барытын тулуйан, үс аҥар суукка устата, вертолет булан ылыар диэри сыыллыбыта. Госпитальга киириитигэр этин тас сылааһа 33,2 кыраадыс, хаанын 2,5 литри сүтэрбит, икки атаҕын үлүппүт этэ.
Олоҕор көрсүбүт бу ыарахаттары барытын туораан, тулуйан, Юрий тыыннаах хаалбыта. Кини сыалын уонна иэһин толорор туһугар туруоруммут күүстээх санаата тыыннаах хааларыгар кыаҕы биэрбитэ.
Киһи волята, күүстээх, өһөс санаата диэн тугуй? Ити киһи бэйэтэ куруутун билиммэт, ол эрээри олус улахан күүстээх бэйэни итэҕэтэр санааны ылыныы, самовнушение буолар.
Атах сыгынньах сылдьыы, атаҕы тымныынан эрчилиннэрэн буһарыы--хатарыы ыарыыны тулуйумтуо буолууга туһалааҕын ааспыт үйэҕэ немец үөрэхтээҕэ С.Кнейп бэлиэтээбитэ. Кини бэйэтин кэмигэр харса-хабыра суох лозуннары таһаартаабыта: «Атах таҥаһын бастыҥа - атах сыгынньах буолуу», «Хас биирдии атах сыгынньах хаамыы - биир мүнүүтэнэн ордук олоруу», о.д.а. Кини ити этиилэригэр олоҕуран, билигин сорох Арҕаа дойдуларга атах сыгынньах контрастнай суолларынан хаамыы диэн дьарык киэҥник практикаланар, туттуллар.
Киһи уллуҥаҕа этин-хаанын биир туспа уратылаах сорҕотунан буолар. Киниэхэ бэрт элбэх итиини-тымныыны, сытыыны-сыппаҕы, сымнаҕаһы-кытаанаҕы, ыарыыны билэр нервэ утахтарын уһуктара - рецептордара бааллар. Академик И.Р.Тарханов эппитин курдук, атаҕы куруук сылааска үөрэтэн, искусственнайдык уйадытыыбыт түмүгэр сылааһы-тымныыны кыратык билэр чаастарбыт тымныйыыны аҥара билигэстэр, ол иһин тымныйан ыарыыны тулуйарбыт мөлтөөтө.
Билиҥҥи дьон таҥаһа үксүгэр синтетическэй матырыйааллартан тигиллэннэр, статическай ток эмиэ олус мунньустар, онон кэмигэр атах сыгынньах сылдьан сиргэ токтары быраҕар туһалаах.
Киһи этэ-хаана элбэх мөлүйүөнүнэн сыллар усталарыгар эволюционнай сайдыытын кэмигэр бары ис органнар тирии тас ньуурун кытта рефлекторнай сибээстэһиилэрэ олохтоммута. Киһи атахтарын кытта быһаччы рефлекторнай силбэһиилээх органнарынан тыынар органнар буолаллар. Атаҕы тымныыга үөрэтии, тулуйумтуо оҥоруу киһи тыынар органнарын ыарыыларыттан сэрэтэр суолталаах. (1,55-61).
Билигин дьон сынньалаҥнык, сылаастык сылдьалларын түмүгэр эттэрэ-сииннэрэ олус мөлтөөтө. Кыһыны быһа тымныйан ыалдьартан ордубаттар. П.Иванов тымныы уунан куттарга үөрэтиитин биир эмэ киһи тутуһар. Күн аайы тымныынан эрчиллэ сылдьарга бары усулуобуйа барыларыгар баарын да иһин сүрээлдьээн дьарыктамматтар, төрөппүттэр кыра эрдэхтэринэ тымныы уунан эрчиллэ сылдьарга үөрэппэтэхтэрэ онно улаханнык мэһэйдиир. Халлаан тымныы кэмигэр туох эмэ кыра дьыала үүрэн кылгас-кылгастык чараас таҥастаах таһырдьа тахса сылдьан иһэр буоллар халлаан тымныыта бэйэтэ даҕаны эрчийиэ этэ. Тыа сирин олохтоохторо доруобуйалара бөҕөтө элбэхтик таһырдьа сылдьалларыттан быһаччы тутулуктаах. Барыта сүрэҕэ суохтан, эт-сиин сылааска сытар, сылдьар баҕатын кыайа тутан салайбат буоратан иһэр.
Атаҕы тымныыны тулуйарга күн аайы тымныы уунан кутан эбэтэр ууга уган сыыйа үөрэтиэххэ сөп. Өр кэмҥэ үөрэнэн, эрчиллэн муустаах ууну кэһэ сылдьар буолуохха сөп. Сайын атах сыгынньаҕын сылдьан баран күһүн халлаан лаппа тымныйыар диэри чараас атах таҥаһынан сылдьыы кыһын дьиэҕэ тымныы уунан эрчийиигэ көһөн биэриитэ атах куруук, сылы быһа тымныынан дьарыктана сылдьарыгар кыах биэрэр.
Саха сирин тымныыта, тымныы салгын киһини бэйэтэ эрчийэ сылдьар. Сылаас дьиэҕэ саһан сыппакка таһырдьа тымныыга элбэхтик сылдьыы тымныыны тулуйарга үөрэтэр, арай аһара сылаастык таҥнымыахха эрэ наада. Саха үлэһит дьоно кыра эрдэхтэриттэн тымныыга мэлдьи сылдьаннар тымныыны тулуйа үөрүйэхтэр, доруобуйалара бөҕөлөр, бары ыараханы тулуйумтуолар, тулуурдаахтар. Онтон куорат олохтоохторо сылаас дьиэлэргэ, барыта бэлэмҥэ олоро, сыта үөрэнэннэр, кэлин кэмҥэ доруобуйалара мөлтөөбүтүн тэҥэ майгылара эмиэ биллэрдик уларыйда.
Бэйэлэрэ мөлтөх доруобуйалаах, эттэрин-сииннэрин эрчийэ үөрүйэҕэ суох төрөппүттэр оҕолоро өссө мөлтөөн, ордук сылааска сыта үөрэнэн иһэллэр. Yөрэҕи-билиини баһылаабыт төрөппүттэр кэлэр көлүөнэлэрэ сайдан, эбиллэн, доруобуйалара тупсан иһиэҕин баҕардахтарына эттэрин-сииннэрин эрчийиигэ бары кыахтарын ууруохтара, тымныы салгынынан, тымныы уунан утумнаахтык эрчиллэ үөрэнэллэрин ситиһиэхтэрэ диэн эрэл баар. (2,68).
Туһаныллыбыт литература
1. Н.А.Агаджанян, П.А.Петров. Биһиги эппит-хааммыт сорох кистэ¬лэҥ күүстэрин туһунан. - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1984. - 80 с.
2. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Эбээн-Бытантай улууһа
Эбээн-Бытантай улууһа — кыра уонна саамай эдэр историялаах улуус, кэлин, перестройка кэмигэр тэриллибитэ. Саха сирин улууһа. Киинэ — Баатаҕай-Алыыта.
Демография
[[Ойуу:Эвено-Бытантайский1.png|500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана Хос быһаарыы:
¹ 1939 уонна 1959 сыллааҕы биэрэпискэ Саккырыыр улууһун нэһилиэнньэтэ көстөр.
² 1970 уонна 1979 сыллааҕы биэрэпискэ Үөһээ Дьааҥы улууһуттан кэнники Эбээн-Бытантай улууска барбыт нэһилиэктэр нэһилиэнньэлэрин суммалара көстөр.]] 500px|thumb|right|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ
Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Эбээн-Бытантай улууһун каартата
Холуоһа
Холуоһа - ыраах айаҥҥа этэрбэс таһынан кэтэргэ анаан үксүгэр таба, ыт тириитинэн тигиллэр атах таҥаһа, этэрбэс.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык дьоно
Мэҥэ-Хаҥалас Ытык дьоно (Почетные граждане Мегино-Кангаласского улуса)
Тиһилик
1985:
1986:
1987:
1988:
1989:
1990
1991:
1992:
1993:
1994:
1995:
1996:
1997:
1998:
1999:
2000:
2001:
2002:
2003:
2004:
2005:
2006:
2007:
2008:
2009:
2010:
2012:
2013:
2014:
2015:
2016:
2017:
2018:
Өссө маны көр
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ
Сигэлэр
https://mr-megino-kangalasskij.sakha.gov.ru/pochetnye-grazhdane-izvestnye-ljudi-rajona/pochetnye-grazhdane-megino-kangalasskogo-ulusa
Харылыыр
300px|thumb|right|Харылыыр
Харылыыр (Кречет, ) — улахан мохсоҕол.
Өҥө маҥантан хараҥа бороҥҥо дылы араас буолар. Сотото араҕас. Тыһыта уонна атыыра майгынныыллар.
Туундараҕа уонна ойуурдаах туундараҕа олохсуйар. Сүнньүнэн орто уонна кыра көтөрдөрүнэн, дэҥҥэ кутуйахтарынан аһылыктанар. Уйатын таас очуостарга, маска мутуктартан, лабаалартан туттар. Уйатыгар 3-5 кытархай өҥнөөх кугас бээтинэлэрдээх сымыыттаах буолар. 28-30 суукка баттыыллар. 46-50-с сууккаларыгар оҕолоро көтөллөр.
ССРС Кыһыл кинигэтигэр — III категорияҕа, РФ Кыһыл кинигэтигэр — III категорияҕа, Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр I категорияҕа киирэр.
Триас
Триас периода эбэтэр триас — геохронологияннан геология периода, мезозой маҥнайгы этаба, пермь периодын кэнниттэн буолбута уонна юра периодын иннинэн буолбута. Саҕаланыыта 251 мөл. сыл нөҥүө, бүтүүтэ 200 мөл. сыл нөҥүө, устата 50 мөл. сыл. Ф.Альберти 1834 сыллаахха киллэрбитэ. Аата Эуропа илин өртүгэр баар хапталҕанннарыгар баар тобохторуттар уонна үс хапталҕаҥҥа бытарыйар: эриэн кумах, хаалаахтар испиэскэлээх таастарыгар уонна кейпер.
Геология түгэннэрэ
thumb|Склероторакс — Эрдэ триас лабиринтодонта thumb|Мастодонзавр — улахан орто триас лабиринтодонта Триаска уу түөлбэтэ күүскэ кыччыыр, куйаар ландшафтара сайдаллар.
Күн-дьыл
Күн-дьыл сылыйарын аайы иһинээҕи байҕаллар куураллар. Хаалбыт байҕалларга туус таһыма үрдүүр.
Үүнээйилэр
Сиэмэннэн тарҕанар папоротниктар туорууллар. Мутукчалаахтар баһылыыллар.
Кыыллар
Рептилиялар, ихтиозаврдар, плакодоннар, склерозаврдар.
Ат сүүрдүүтэ (оонньуу)
Ат сүүрдүүтэ - саха оҕолоро сайын оонньуур оонньуулара.
Хас биирдии оонньооччу икки 60-ча см уһуннаах бөкүнүк мастаах буолар. Биир маһын 5 м кэриҥэ ыраахха туора ууран баран иккис маһын төбөтүттэн таҥнары тутан туран биэтэҥнэтэр уонна сытар маһыгар быраҕар. Таптаҕына, сытар мас тэйэн иннин диэки сыҕарыйар. Оҕолор итинник хардарыта быраҕаллар, ким маһа биэтэккэ эрдэ тиийбит ол кыайар
Кээччи
Кээччи нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кээччи.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 414 киһи, ол иһинэн Кээччи — 391, Төгүөн — 10, Кэлийэр — 7 уонна Олом — 6 киһи (2007 сыл). Кээччи сэлиэнньэ улуус кииниттэн арҕаа диэкки 25 км.
Атын сэлиэнньэлэр Бүүрүк үрэҕинэн 90—120 км ыраах сыталлар. Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ, Бүүрүк үрэҕинэн — сылгы иитиитэ.
2001 сыл ыал ыйын 18 дылы Төгүөн диэн туспа нэһилиэк баар этэ, ол территорията барыта Кээччигэ киирбитэ.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000. 400px|thumb|left|Кээччи сэлиэнньэ. Өлүөхүмэ агрофирма нэһилиэнньэттэн үүт тутар пууна
IBM
Ай-Би-Эм (IBM, International Business Machines, Интернешнл бизнес машинс) — АХШ электроннай корпорацията, көмпүүтэри уонна бырагырааммалары оҥорор аан дойду саамай бөдөҥ хампаанньаларыттан биирдэстэрэ, аан дойду информационнай ситимнэрин провайдера. Штаб-квартирата Армонке куоракка баар (Нью-Йорк штаат).
Тэрилтэ 1911 сыллаахха тэриллибит, билиҥҥи аатын 1924 сылтан сүгэр. 1950-с сыллар ортолоруттан IBM көмпүүтэр эйгэтигэр бастакы балаһыанньаны ылбыта. 1981 сыллаахха бастакы персонаал көмпүүтэрин айбыта. 1980-с сыллар ортолоругар IBM аан дойду электроннай-ааҕар массыыналырн 60% оҥорон таһаарар этэ.
XIX үйэ бүтүүтүгэр ниэмэс иммиграна Герман Холлерит АХШ Биэрэпиһин бюротугар үлэлии сылдьан статиистика учуотун дьөлөҕөстөрдөөх каарточкаларын көмөтүнэн ыытарга этии киллэрбитэ. Кини айбыт электрическэй массыыната табыллан үлэлээбитэ, онон  1896 сыллаахха Холлерит  Tabulating Machine Co диэн тэрилтэни арыйбыта.
1911 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр икки атын фирманы кытта силлэһэн Computing Tabulating Recording (CTR) диэн ааттаммыта. Сотору кэминэн Вашингтон, Детройт, Торонто уонна Дейтон куораттарга кини филиаллара аһыллыбыттара.
1914 сыллаахха CTR генеральнай менеджерынан Томас Уотсон-старший буолбут, бу киһи хампаанньа 1920-1940-с сайдыытын кытта ыкса ситимнээх. 1919 сылга году тэрилтэ оборуота 2 мөл. дуолларга тэҥнэспит. CTR массыыналара Европаҕа, Соҕуруу Америкаҕа, Азияҕа уонна Австралияҕа атыыланар буолан, 1924 сыллаахха CTR аатын International Business Machines (IBM) диэҥнэ уларыппыта, ол аата «Аан дойдутааҕы бизнес-массыналар».
Көөчүктээһин
Көөчүктээһин диэн кыра оҕоҕо тугу эмэ көрбөтөҕүн, билбэтин, саҥаны көрдөрөн баран биэрбэт буолуу ааттанар.
«Оҕоҕо биэрбэт аата көөчүктээмэ» диэн кырдьаҕас Лөкүө эбэ этэрэ. Тугу эмэ солуну, билбэтин, саҥаны көрдөрдөххө оҕо ону ылар, көрөр санаата улахан буолар. Былдьаһан, ытаан барыан сөп. Көөчүктээн баран биэрбэтэххэ оҕо уоран, ким да көрбөтүгэр ыларга үөрэнэн хаалыан сөп.
Көөчүктээһин диэн оҕоҕо тугу эмэ билбэтин, саҥаны көрдөрөн, ону булууга баҕа санааны үөскэтии, күөдьүтүү ааттанар. Аныгы рекламалар көөчүктээһин араас көрүҥнэрэ буолаллар. Дьон саҥаны, солуну көрөн-истэн баран олору булунууга туруналларын үөскэтэринэн реклама, көөчүктээһин туһата олус улахан.
Көөчүктээһин «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттээх дьайыылаах:
1. Үчүгэйи, олоххо туһалааҕы оҥорууну үтүктүү, батыһыы.
2. Олоххо туһата суоҕу, буортулааҕы, куһаҕаны үтүктүү, тарҕатыы.
Киһи өйө-санаата үчүгэйи оҥорууну батыһан сайдарынан бары дойдулар дьон куһаҕаны оҥороллорун аҕыйатар санааларыттан олору көөчүктүүрү бобо, хаайа сатыыллар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны оҕо кыра эрдэҕиттэн таба арааран туһанарга иитиллэрэ, үөрэтиллэрэ төрөппүттэриттэн тутулуга улахан.
Семен Посельскай
Семен Семен Посельскай - 1987 сыллаахха муус устар 15 кунугэр тереебутэ. Таатта улууhун гимназиятын бутэрбитэ. СР култууратын туйгуна. "Эргиэн" уерэх бырайыагын продюсера. Социальнай ситимнэ аккауна: instagram. com/semen.poselskiy
Виннипег
Vinipego (Manitobo) ვინიპეგი Winnipeg, Manitoba Winnipeg, Manitoba Вінніпег (місто) Winnipeg
Элиэ
Элиэ (коршун, Milvus_migrans) — күрэҥ дьүһүннээх тыҥырахтаах көтөр. Уһуна 70 см тиийэр. Кутуруга үс муннуктуу кэтириир, кытыы куорсуннара уһун буоланнар ортото оҥойон көстөр.
Элбэхтик тарҕаммыт көрүҥ. Эуразияҕа, Африкаҕа уонна Аустралияҕа баар.
Өс хоһоонноро
Элийбити элиэ сиир, быралыйбыты бырдах сиир.
Баһарҕас
Баһарҕас - сарыы, атын да тирии буолар, кылгас остоох, сайыҥҥы этэрбэс.
Спиридонов Матвей Яковлевич
Спиридонов Матвей Яковлевич (26.11.1912—1993) — "Якутзолото" холбоһук начаалынньыга, Социалистыы Үлэ Дьоруойа, горняк.
Олоҕун олуктара
1912 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр Калууга күбүөрүнэтигэр Вавыкино дэриэбинэҕэ төрөөбүт. Иркутскайдааҕа хайа-металлургия институтун бүтэрбит. 1939-1945 сылларга Саха АССР-га НКВД Дальстройун тутаах инженерынан үлэлээбит. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл ыам ыйын 20 күнүнээҕи Ыйааҕынан Спиридонов Матвей Яковлевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Назаров Николай Семенович
Назаров Николай Семенович — Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кыттыылааҕа, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1925 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1942 с. Молотов аатынан колхозка государствоҕа туттарар балык биригээдэтигэр үлэһит буолбута. 1943—1947 сс. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кыттыылааҕа. Сэрииттэн эргиллэн кэлэн, Сталин аатынан колхозка, кэлин Ленин аатынан совхозка араас салайар үлэҕэ үлэлээбитэ. I Тыыллыма нэһилиэгин Сэбиэтин секретара, биригэдьиир, управляющай, колхоз солбуйааччы председателэ курдук эппиэтинэстээх дуоһунастарга үлэлээбитэ. Аҕа дойду сэриитин II степеннээх орденын, «Хорсунун иһин», «Германияны Кыайыы иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
Малдьаҕар (Өлүөхүмэ)
500px|thumb|right|Малдьаҕар нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
Малдьаҕар нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үҥкүр. Улуус кииниттэн 7 км.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1110 киһи (2007 сыл). Ол иһигэр Үҥкүр — 1068, Түбэ — 32, Кураанда — 10 киһи.
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ, бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии.
Кураандаҕа Өлүөхүмэ агрофирма консерваны оҥорор завода үлэлиир. Завод оҥоһуктара — тушенка, оҕуруот аһыттан салааттар.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000. 400px|thumb|left|Кураанда сэлиэнньэ көстүүтэ. Консерваны оҥорор завод буруолуур
Тобук тардыһыыта (оонньуу)
Тобук тардыһыыта — саха оонньуута.
Икки оонньооччу олоппоско утары олороллор. Биирэ иккиһин тобугун кыпчыйар, иккиһэ тобуктарын араара сатыыр. Тобуктарын ыккарда сутурук саҕа буоллбут буоллаҕына бастакы киһи кыайтарбытынан ааҕыллар, отнон оннуларын атастаһаллар. Бу сырыыга хотторбут киһи кыайдаҕына хайалара кыайыар диэри салгыы оонньууллар
Сакраменто
Сакраменто:
Сылгы чыычаахтарын ууһа
Сылгы чыычаахтарын ууһа — сылгычыайдыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаахтар уустара.
Ойуулааһын
Атын сылгычыайдыҥылартан уратылара аҕыйах. Уһун синньигэс кутуруктаахтар, онтуларын икки ортоку куорсуна арыычча уһуннар. 1-кы мааховай куорсуна 2-тэн уонна 3-тэн кылгас; кэнники тарбаҕын тыҥыраҕа оччо-бачча токура суох, тарбаҕынааҕар кылгас. left|thumb
Солянка
500px|thumb|right|Солянка нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Солянка нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Солянка.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 408 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 26 км илин диэкки Өлүөнэ хаҥас кытылыгар турар.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Хардааччы
300px|thumb|right|Хардааччы thumb| Falco columbarius Хардааччы (Дербник, ) — мохсоҕоллор биистэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр.
Решетникова Аиза Петровна
200px|thumb|right|Решетникова Аиза Петровна Решетникова Аиза Петровна, пианист, биллиилээх муусука диэйэтэлэ, Дьокуускайга баар Муусука түмэлин дириэктэрэ, Арассыыйа үтүөлээх артыыһа.
Айар үлэтэ
1970—1980 сылларга телевидениеҕа уонна радиоҕа биэрии цикллара Ити биэриилэргэ саха композитордарын фортепиано муусуката толору оонньоммута. Ол иһигэр:
Концертмейстер быһыытынан А. Ильина, М. Лобанов, А. Таразанов, А. Ипполитова, Н. Чигирева, П. Неустроев, В. Павлов уо.д.а артыыстары кытта программа туруорбута
1989—1990 сылларга Саха филармониятыгар лектордыыр, ону таһынан АХШка Гарвард уонна Джорджтаун университеттарыгар лекцияны аахпыта. 1989 сыллаахха Саха норуоттарын муусукатын уонна фольклорын музейын тэрийэр.
Верди Дьузеппе
thumb|right|Дьузеппе Верди thumb|200px|подпись Джузе́ппе Фортуни́но Франче́ско Ве́рди (итал. Giuseppe Fortunino Francesco Verdi, алтынньы 10, 1813, Ронколе, Буссето куорат таһа, Италия — тохсунньу 27, 1901, Милан) — Италия композитора, Италия оператын оскуолатын тутаах киһитэ. Кини опералара («Риголетто», «Травиата», «Аида») аан дойду саамай үчүгэй опернай тыйаатырдарыгар туруоруллалалар.
DOSBox
DOSBox — эргэ DOS (дисковай операционнай систиэмэ) эмулятора. Билиҥҥи көмпүүтэрдэргэ сыыһатык эбэтэр ончу үлэлээбэт оонньуулары сүүрдэргэ туттуллар. Эмулятор аһаҕас куодтаах буолан Linux, FreeBSD, Windows, Mac OS X, iOS, OS/2, BeOS, KolibriOS, Symbian OS, Android операционнай систиэмэлэргэ баар. Бүтэһик версията — 0.74, 2010 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр тахсыбыт. Босхо программа, GNU GPL лицензияннан тарҕанар. Суруллубут программируйдуур тыла — C уонна C++.
Кыаҕа
thumb|DOSBox
Туруоруу
Эмуляцияланар систиэмэ түргэнэ көмпүүтэртэн уонна специааль файлга суруллар туруоруулартан тутулуктаах. Хамаандалартан DOSBoxʼка COMMAND.COM интерпретатор сорох хамаандалара үлэлиир. Ол быыһыгар Z: диискаҕа сорох специааль .COM-программалар бааллар:
Кээнчэ
Кээнчэ — этэрбэс иһинэн кэтиллэр тирии таҥас.
Өссө маны көр
Категория:Атах таҥаһа
Моркуока
Моркуока өрүс - Марха өрүс уҥа салаата. Уһуна 841 км., тардыытын иэнэ 32400 км².
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар Быйыттах күөлгэ баар. Үөһэ олус өҕүллэҕэс.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Атаралаан сүүрүү (оонньуу)
Атаралаан сүүрүү - саха оонньуута.
Моркуока
Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салааларынан буолаллар: Таҥхай (131 км.) уонна Моркуока Мархарата (179 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Атаралаан сүүрүү (оонньуу)
Сырсыакалаһыы көрүҥэ. Сүүрээчилэр хаҥас атахтарын иннилэрин диэки, уҥа атахтарын кэннилэрин диэки ууран баран тэбис-тэҥҥэ тирэнэн ойуоккалаан сүүрүөхтээхтэр
Кара байҕал
Кара байҕал — Хоту океан сорҕото. Чэрчитэ соҕурууттан Еуразия, арҕааттан Саҥа сир арыылар, хотуттан Франц-Иосиф сирэ, илинтэн Хотугу Сир.
Байҕал сүрүннээн шельфка сытар, элбэх арыылардаах. Дьириҥэ 30—100 м; ордук дьириҥ сир 600 м. тиийэр. Иэнэ 883 000 км².
Байҕалга улахан өрүстэр түһэллэр: Обь, Енисей ол иһин уу тууһа намыһах.
Кара байҕал олус тымныы уулаах, сайын даҕаны улахан өрүстэр төрдүлэригэр эрэ 0°С арыый үрдүк. Туманнаах уонна силлиэлээх күн дэлэй. Сыл улахан аҥарын муустаах.
Балыга элбэх: сиг, голец, камбала уонна да атыттар.
Сүрүн муора порда — Диксон. Кара байҕалынан Хотугу муора суола ааһар.
Дмитров
thumb|85px|Куорат былааҕа thumb|left|Куораттар Борисоглебскай манастыыр
Дмитров (Дмитров) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Дмитров оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 65 км сиргэ. Яхрома өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 62 869 киһи этэ, иэнэ — 26 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2418,04 киһи.
Олохтоммут сыла — 1154.
Төлөппүөнүн куода — +7 49622, ОКАТО куода — 46 615.
Ыксаллаах кэм
Киһи олоҕор биирдэ эмэтэ олус ыксаллаах, чыпчылҕан түгэнэ таба быһаарыыны ылынар уонна ураты түргэнник хамсанан ол быһаарыыны олоххо киллэрэр кэм тиийэн кэлэн ааһар. Соһуччу, олус ыксаллаах кэмҥэ түбэһэн ылыы ураты эппиэтинэһи үөскэтэр. Бу кэмҥэ киһи хайдах туттубутуттан, хамсаммытыттан салгыы олоҕо барыта тутулуктанар.
Сааскы бадарааннаах суолга томторго тахсыыга биир колея устун утары иһэр массыынаны көрсө түһэн баран суолпар массыынатын уруулун олус түргэнник эрийэ тута охсон утары иһэр массыынаттан бэйэтин массыыната туоруу охсон биэрэрин ситиһэн абаарыйаны, харсыһыыны мүлчү түспүтэ салгыы суоллардыырыгар бөҕө тирэх буолбута.
Ыксаллаах кэмҥэ түргэнник хамсаныыны киһи этин-сиинин эрчийэн, буор кутун утумнаахтык дьарыктаан эрэ ситиһиэн сөп.
Дьарыктаах, эрчиллиилээх киһи санаата өссө күүһүрэн, ордук түргэнник хамсанары ситиһэр кыахтанар.
Киһи ыксаллаах кэмҥэ түбэстэҕинэ олус, ураты түргэнник хамсаннаҕына табыллар. Бу балаһыанньаҕа өйдөрүн сүтэрбэтэх, быыһанар санааларын ханан даҕаны мөлтөппөтөх дьон санааларыгар бириэмэ уһаан биэрэн быыһанар кыахха киирэн хаалаллара биллэр.