cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үйэлэри уҥуордаабыт мэҥэ бэлиэбит
Дьэ ити кэнниттэн Мандар Уус Суорун Омоллооннуун үһүс сэһэргэһиитин кэмигэр «ити туос Моҕол Ураһа курдук улуу айымньы сиик — симэһин буолан симэлийэ суохтаах этэ, кинилэр үйэлэрэ хаһан да ааһыа суохтаах… Итинник кэрэ тутуу чугаһынан хайа да омукка суоҕун билэбин, онон хайаан да сөргүтүөххэ баара. Эн, Барыыс, хайыаҥ этэй, ылсан күрүөҥ буолаарай?» диэн эппитэ Борис Федоровичка ытык киһибит кэриэһин курдук иһиллибитэ. Мандар Уус республикатын улуустарынан уһаты — туора айаннаан, туос ураһалар турбут сирдэрин көрөн — истэн, чинчийэн, мындырдаан үөрэтиитэ саҕаламмыта. Ол түмүгэр 2015 сыллаахха «Бичик» кинигэ национальнай кыһатыгар «Моҕол Ураһа» диэн кинигэ бэчээттэнэн тахсыбыттара.
Тыллар суолталарынан тигиллэрэ
Абстрактнай суолталаах тыллар киҺи өйүҺэн эрэ билэр өйдөбүллэрин бэлиэтииллэр. Оннук абстрактнай өйдөбүллэри киҺи тыл эрэ көмөтүнэн ылынар, барымта эбэтэр көстүү курдук бэйэтэ быҺаччы көрөн, билгэлээн билэр кыаҕа суох. Саха тылыгар, холобур, маннык тыллар абстрактнай суолталаахтар: олох (жизнь), үөрэх, туҺа, суолта, күүс, кыах, сана, таптал, үлэ, көмө, улахан, үчүгэй, ыраас, дириң, ыраах, үлэлээ, кыай, тулуй, тубус. ТөҺө элбэх суолталаахтарынан тыллар эмиэ икки бөлөххө арахсаллар – соҕотох уонна элбэх суолталаахтарга.
Үйэлэри уҥуордаабыт мэҥэ бэлиэбит
Бу таһаарылар билиэн — көрүөн баҕалаах киэҥ ааҕааччыга уонна саамай суолталааҕа, республикаҕа Моҕол Ураһаны тутууга кыттар иистэнньэҥнэрбитигэр үөрэх пособиетын курдук ананаллар. Ханнык баҕар улаха дьыаланы, буолаары буолан Моҕол Ураһаны оҥорон тһаарыы иилиир — саҕалыыр киһилээх буоллаҕына сатанара чуолкай. Биһиги бу күннэргэ республикатын киинигэр Дьокуускай куоракка туруохтаах туос ураһаны тигиини салайан эрэр норуот маастарын Варвара Тихоновна Васильеваны көрүстүбүт.
Тыллар суолталарынан тигиллэрэ
Соҕотох суолталаах тыл биир эрэ өйдөбүллээх, ол аата биир эрэ өйдөбүлү бэлиэтиир. Оннук тыллар тыл словарнай састаабыгар оччо элбэҕэ суох буолаллар. Саха билиңңи тылыгар, холобур, маннык тыллары соҕотох суолталаах курдук көрүөххэ сөп: сыыр, күл (зола), саа, хотон, чүмэчи, тыы, күкүр, сэмэ, кунах, игии, паас, мутук, туу, ойуур, араҕас, маңан. Элбэх суолталаах тыллар икки эбэтэр онтон үгүс өйдөбүлү бэлиэтииллэр. Тылга тыл үксэ элбэх суолталаахбуолар. Саха тылыгар омос көрөргө кыараҕас да өйдөбүллээх тыллар, холобур: дьиэ, уу, ый, түннүк, тыңырах, күлүүс, муоста, кэлгиэ, күл (смеяться) иккилии эбэтэр хастыы да суолталаахтар. Ордук үгүс суолталаах тыллар холобурдарынан элбэхтик туттар тыл диэн тылбыт буолуон сөп.
Туhаныллыбыт литэрэтиирэ
Антонов Н.К. «Саха тылын лексиката», якутск 1984с.
Депутатскай
1958 сыллаахха рабочай бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. 1989 сыллаҕы биэрэпэһинэн нэһилиэнньэтэ 13481 киһи этэ. Билигин 3103 киһи (2009 с.) олорор.Омугунан 40%-сахалар,30%-нууччалар,10%-эбээннэр,10%-украинецтар,атыттара молдованнар,дагестанецтар,осетиннар,кыргыыстар,татаардар.
Хорҕолдьуну уонна көмүһү хостуур тэрилтэлэр.
Орто уонна оҕо музыкальнай оскуолалара бааллар. Кулууп, балыыһа баар. Аэропорт. Нэдиэлэҕэ үстэ Ан-24 көтөр аал сылдьар. Баһылык Михай Анатолий Григорьевич-РФ физкультураҕа туйгуна, көҥүл тустууга ССРС маастара, солбуйааччы Таразанова Галина Николаевна. 400px|thumb|left|Депутатскай халлан куйаартан көстүүтэ
<br style="clear:both;" />
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
<br style="clear:both;" />
Тыллар суолталарынан тигиллэрэ
Туhаныллыбыт литэрэтиирэ
Афанасьев П.С. «Саха тыла. Лексикология»
Васильев Г.М. «Нууччалыы сахалыы поэтическай тылдьыт» 1976с. Дьокуускай
Үйэлэри уҥуордаабыт мэҥэ бэлиэбит
Варвара Тихоновна идэтинэн учуутал. Герцен аатынан Ленинградтааҕы педагогическай институуту бүтэрэн баран, дойдутугар Бээрийэ орто оскуолатыгар 40 — ча сыл нуучча тылын уонна литературатын учууталынан бэриниилээхтик үлэлээбит. Дьону эмтииргэ айылҕыттан бэриллибит дьоҕурдаах буолан олохтоох балыыһаҕа үс сыл сиэстэрэлээбит. СР үөрэҕириитин туйгуна, «За вклад в развитие прикладного искусства» бэлиэ хаһаайката.
Варвара Тихиновна сэрии тулаайаҕа буолан олох ыараххаттарын этинэн — хаанынан билбитин долгуйа ахтар. Аҕата Тихон Павлович Васильев сэриигэ ыҥырыллан айаннаан иһэн аара Читаҕа ыалдьан олохтон барбыт. Ийэтэ Өймөкөөнтөн төрүттээх Анна Кононовна Атласова үс оҕолоох огдообо хаалан эрэйи, кыһалҕаны эҥэриттэн тэлбит. Варавара Тихоновна иккис кылааска үөрэниэҕиттэн холкуос үлэтигэр кыттан барбыт. «Бэһис кылаастан саҕалаан оҕус сиэтэр, от охсор, мунньар буолбутум. Аҕата суох буолан, эрдэттэн үлэ бөҕөҕө эриллэн улааппытым» диэн кэпсиир. Хата, тулаайах оҕолору түмэн, Ленинградка педагогическай институтка үөрэттэрэ ыыппыттарыгар махтанар.
Варвара Тихоновна тиийиммэт — түгэммэт услуобуйаҕа улаатан эдэр эрдэҕиттэн иискэ сыстаҕас буолан улааппыт. 1995 сылтан саҕалаан оскуола оҕолорун иис — уус кистэлэҥнэригэр уһуйуута үлэлэһэн барбыт. Элбэхтик дьарыктанан, тигэн элбэх быыстапкаларга кыттар дьон буолбуттар. 2000 сыллаахха Бээрийэҕэ «Арчы» иистэнньэҥнэр түмсүүлэрин тэрийбит. Бу түмсүү тэриллиэҕиттэн, Бээрийэ далбар хотуттара бары баайар, тигэр буолбуттар.
— Баҕарар буоллаҕына, киһи барахсан сатаабата диэн суох. Матрена Петровна, Евдокия Васильевна көх — нэм буолан 1995 — 96 сс. ат киэргэлин оҥорбуппут. 2000 сылтан саҕалаан туоһунан үлэни саҕалаабыппыт. Бастаан кыраттан, ыаҕайаны тигииттэн саҕалаан баран, улахан үлэлэри ылсыбыппыт. Сүктэр кыыс маллаах иһитин оҥорбуппутун Иннокентий Тарбаахап, Августина Филиппова быыстапкаларга илдьэ сылдьыбыттара. Оруос Баай кыыһыгар тиктэрбит маллаах иһитин үтүгүннэрэн хаһы да оҥорбуппут. Онтон бииргэ «Симэх» галереяҕа турар, биир маллаах иһит Евдокия Васильевна Васильеваҕа дьиэтигэр баар, — диэн кэпсиир Варвара Тихоновна.
Психолог-Елисеева: Арахсыы-холбоһуу туһунан
Психолог-Елисеева: Арахсыы-холбоҺуу туһунан
Үйэлэри уҥуордаабыт мэҥэ бэлиэбит
«Арчы» түмсүүгэ дьарыктаммыттар үлэлэрин үтүө түмүгэ көстөн, элбэх республикатааҕы, Россиятааҕы таһымнаах быыстапкаларга ситиһиилээхтик кыттар буолбуттар. Түмсүү чилиэннэриттэн түөрт норуот маастара, сэттэ уус — уран оҥоһуктар маастара үүммүтэ элбэҕи этэр. Екатерина Васильева, Ольга Томская, Прасковья Васильева кылынан таһаарыылаахтык үлэлииллэр. Елизавета Семенева эмиэ туоһунан үлэлээн норуот маастара буолбут. Билигин бэйэлэрэ маастар кылаастары биэрэр иистэнньэҥнэр.
Психолог-Елисеева: Арахсыы-холбоһуу туһунан
Өрөспүүбүлүкэҕэ дьон уйулҕата доруобай буоларын туьугар туох үлэ ыытылларын туьунан кэпсэтээри, ыччат дьыалатын уонна дьиэ кэргэн бэлиитикэтин министиэристибэтин салаатын - Дьиэ кэргэн уонна ыччат социальнай-психологическай өйөбулун киинин салайааччы, психологическай наука хандьыдаата Наталья Елисееваҕа тиийдибит.
Үйэлэри уҥуордаабыт мэҥэ бэлиэбит
— Дьокуускайга туруохтаах Моҕол Ураһабыт бырайыагын быһыытынан 9 миэтэрэ үрдүктээх, 12 миэтэрэ ис иэннээх буолуохтаах. 2014 сылтан саҕалаан үлэлэһэн эрэбит. Билиҥҥи туругунан миигин кытта дьиэбэр кийииттэрим Елизавета Семенова, Екатерина Васильева үлэлэһэллэр. Туох да сылаалаах, түбүктээх үлэ буоларын туһунан этэ да барыллыбат. Туоскун хастыыргыттан, ыраастыыргыттан, таҥастыыргыттан саҕалаан ымпыктаах — чымпыктаах үлэ. Сарсыарда 7-тэн киэһэ 9 чааска диэри ииспитигэр олоробут. Бастаан наһаа элбэхтик сыыһар курдук этибит, сатаммата элбэх этэ. Онтон ыла үлэлиирбитигэр салама ыйыыбыт. Ситиинэн анньан тигэрбитигэр иннэ бөҕө тостор, алдьанар, туос хайдар этэ.
Психолог-Елисеева: Арахсыы-холбоһуу туһунан
Арахсыы аҕыйаан иһэр.
Үйэлэри уҥуордаабыт мэҥэ бэлиэбит
11 испэ туос (иһинээҕи көбүөрдэрэ) тигиллиэхтээҕиттэн 4 тиктибит. Барыта былыргылыы туос ураһаны оҥоруу төрүт бэрээдэгин тутуһан оҥорорго соруктанабыт. Килиэйи туттубаппыт, барыта тигиинэн барыахтаах биир да тоһоҕо туттуллуо суохтаах, барыта сылгы сиэлинэн хатан туттарыллыахтаах. 100 миэтэрэ сылгы сиэлэ өрүллэн маһын тутулуга буолуо.
Психолог-Елисеева: Арахсыы-холбоһуу туһунан
- Өрөспүүбүлүкэҕэ ыал буолуу уонна арахсыы ахсаана хайдаҕый? - Ыал 52 %-на үс ыл иһинэн арахсар. ЗАГС управлениетын кытта сөбүлэһии түһэрсибиппит, онон кинилэр холбоһуохтарын баҕарар дьону, арахсаары гыммыт ыаллары биһиэхэ концультацияҕа ыыталлар. Биһиги, психологтар, көрдөхпүтүнэ, үгүс эдэр дьон ыал буолар диэн тугун билбэккэ, өйдөрүнэн-санааларынан сиппэккэ, бэлэмэ суох холбоһоллор. Ол кэннэ кыра кыһалҕаны көрүстүлэр эрэ быһаарса да сатаабакка, арахсаллар. Дьиэ кэргэн син биир кыһалҕалары көрсөр, холобур, бастакы, үһүс, сэттис сыл кириисистэрэ бааллар. Ол иһин психологтар, иитээччилэр, социальнай эйгэ үлэһиттэрэ ыал буолуу өйдөбүлүн оҕоҕо эрдэттэн иитиэх тустаахпыт. Төрөппүт оҕотуга өй угуохтаах, ыал буоларыгар бэлэмниэхтээх. Улуус үрдүнэн хас киһи ыал буолбутун, арахсыбытын тэҥнээн көрөбүт. Биһиги филиалларбыт үлэлиир улуустарыгар арахсыы ахсаана ыал буолуутааҕар аҕыйах. Холобур, арахсар куттааллаах кэлбит ыалтан, психологы кытта үлэлэһэн баран, 75%-на арахсыбыт. - Арахсыыттан сылтаан оҕо улахан охсууну ылар. Онно тугу сүбэлиэххит этэй? - Итинник кыһалҕалааах элбэх. Үксүн оҕо ийэҕэ хаалар буолан, ийэлэр кэлэллэр. уол оҕону иитии, биллэн турар, ыарахан, оттон кыыс оҕону соҕотоҕун иитэрөсссө уустук. Кыыс оҕо эр киһини хайдах көрөрүй, хайдах ылынарый диэн мунаахсыйыы элбэх. Аҕа иитиитэ суох улааппыт кыыс сорох түгэннэри өйдөөбөт. Оҕону аҥардастыы мөҕөр сыыһа, дьоҥҥо эрэлэ сүтэр, соҕотохсуйар, онтон сылтаан комплекс үөсүөн сөп. Ол кэриэт психологка кэлиҥ, кини кыһалҕа үөскүү илигинэ быһаарар суолу булуо. Оҕо болҕомтону эрийэр
- Билигин оҕо буруйу оҥоруута эмиэ улахан кыһалҕа. - Оҕо үксүгэр буруйу атын дьону батыһан, толкуйдаабакка оҥорор. Оҕо толкуйдуу үөрэнэригэр, сокуон диэн тугун билэригэр, уйулҕата туруктаах буоларыгар үөрэтэбит. Лиэксийэлэрбит, трениннэрбит барыта онно ананаллар. Оҕо сыаллаах-соруктаах, үчүгэгэйгэ дьулуьуулаах буоллаҕына, куһаҕаҥҥа улдьаарара аҕыйыыр. Манна биһиги кини сыалыгар-соругар, бэйэтин кыаҕын арыйарыгар үлэлиибит. Ис дьыала министиэристибэтин статистикатынан, оҕо буруйу кэһиитэ кэнники сылларга аҕы!аан иһэр. Орто көрдөрүүнэн ыллахха, 2013 сыллаахха биһиги филиалларбыт баар улууустарыгар 17 оҕо буруйу кэспит буоллаҕына, 2015 сыл түмүгүнэн - 13 о5о.
Үйэлэри уҥуордаабыт мэҥэ бэлиэбит
Үлэлэһиэн баҕалаах 200 — тэн тахса киһэхэ маастар кылаас биэрдибит. Билигиҥҥи туругунан Сунтаар, Бүлүү, Горнай, Уус — Алдан, Чурапчы, Таатта, Амма улуустара үлэлэһэллэр. Кыыс хаппахчытын Бороҕоҥҥо Екатерина Колодезникова, Варвара Горохова, Татьяна Дегтярева хас да бөлөҕү салайан тиктэриэхтээхтэр. 11 наара орон баар буолуохтаах. Олорго сөрүөнэн тэлгэтиллиэхтээхтэр. Сөрүөнү Чурапчыга Валентина Кириллина салайааччылаах биригээдэ тигэр. Сунтаар Кутанатыгар Валентина Дьячковская салайааччылаах бөлөх 100 миэтэрэ быаны хатыынан дьарыктанар.
Кыыс утуйар таҥаһа тэриллиэхтээх. Ороно анал суҥ сөрүөнэн сабыллыахтаах. Сарыы сыттык, кырса суорҕан оҥоһуллуохтаах. Манна хоту оройуоннары кыттыннарбыт киһи диэн баҕалаахпыт, — Варвара Тихоновна, чуумпу, намыын куолаһынан кэпсиир.
Психолог-Елисеева: Арахсыы-холбоһуу туһунан
-Суицид ахсаана хайда5ый? - Саха сиринээҕи Статистика уорганын дааннайын көрдөххө,2013 сылтан 4 сыл иһигэр 38,9 %-нан кыччаабыт диэн ырыттыбыт. Итинник кы7ал5алааах би7иэхэ кэлбит дьону ылан көрдөххө, бэйэни тиийиниигэ тиэрдэр икки хайысха баар. Маҥнайгынан, "эмоциональная нестабильность" диэн. Ити ордук о5олорго көстөр. Оҕо сатаан иэнийиитин хонтуруоллаабат, хомойдоҕуна наһаа хомойор, үөрдэҕинэ аһара үөрэр. Учуонайдар ырытан көрбүттэринэн, ити киһи олус элбэх информация ыларыттан тахсар. Тэлэбиисэртэн, көмпүүтэртэн, интэриниэттэн наһаа элбэх туһатаа суох информация киирэн, киһи үйү ону ситэри ырыппат, сыппыыр. Иккиһинэн, кыһалҕаны көрсөн баран, быһаарыахтаарын баҕарбаттар. Быһаарыам, кыайаым диэн толкуй суох. Биир интэриэһинэй түгэни бэлиэтиэм этэ, төрүүрүгэр эпэрээссийэ нөҥүө ылыллыбыт оҕо уйулҕата кэбирэх буолар. Ол иһин оннук оҕону ордук болҕомтолоохтук иитиэххэ наада. Кини арыллар, кистэлэҥнэрин кэпсиир киһилээх буоллаҕына, суицид сүрүн төрүөтэ сүтэр. Кыһалҕалаах аһаҕастык кэпсэтэн, сөптөөх суолу булар. Оттон эрэнэр, чугас киһитэ суох дьон итэҕэйии төлөппүөнүэр эрийиэхтэрин сөп.
Үйэлэри уҥуордаабыт мэҥэ бэлиэбит
Бу күннэргэ Варвара Тихоновна Моҕол Ураһаны тутуу боппуруостарын быһаарсаары Дьокуускайга өр буолла. Бу сүүнэ үлэни үбүлээһин дьоһуннаахтык быһаарылла илигэ бырайыак сэниэлээхтик хамсыырын мэһэйдиир эбит. "Үбүлээһинэ быһаарылла илик буолан, дьону босхо кэриэтэ үлэлэтэ сылдьабын. Сахалыы эмтиибин. Холобур, сылгы сиэлин сылгыһыттартан «эмтиэм» диэн кэпсэтиинэн ыла сылдьабын. Варвара Тихоновна ол быыһыгар Өлөөҥҥө көппүтэ. «Онно туос суох, тоҕо бараҕын диэччилэр бааллар. Үлэ баһаам буоллаҕа, холобур хаппахчыны тэриийигэ кыттыахтарын сөп. Бэйэлэрэ кыттыахтарын баҕаралларын биллэрбиттэригэр баран эрэбин» диэбитэ.
Моҕол Ураһа туутун республикабыт салалтата, Ил Дархаммыт биһирии, өйүү ылыммыта. Мандар Уус альбомугар киирии тылы Ил Дархаммыт Егор Борисов сурайарыгар, «Онон бу саха дьонун материальнай культуратын биир чыпчаал айымньыта буолуохтаах улуу тутуубутун көмөлөөн ылсаммыт сүһүөҕэр туруорарбыт атын омук дьонун материальнай культураларын чулуу ыйымньыктарын биир тэҥ таһымҥа турар сүдү тутуулаах этибит» диэн бэлиэтээн эппитэ.
Варвара Тихоновна саха дьоно истиилэригэр сырдык санааларын тумэ тутан олорбут Моҕол Ураһалара куту — сүрү ыраастанар, үрдүк айыыларга сүгүрүйэр, күүһү — уоҕу иҥэринэр ытык сирдэринэн буолуо этэ диэн ыратын кынат оҥостон этэр.
Куоскатыҥылар кэргэннэрэ
Куоскатыҥылар кэргэннэрэ (, Семейство Кошачьи) Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэр. Саха сиригэр 2 ууска киирэр 2 көрүҥ баар.
Атырдьах ыйа
right|thumb|Атырдьах ыйа Très riches heures du duc de Berry Атырдьах ыйа - 8-с ый. Былыр 4-с ый эбит. Аата этэрин курдук сүнньүнэн бу ыйга от кээһэллэр.
Атырдьах ыйыгар сайыҥҥы куйаас мөлтүүр, түүнүн лаппа сөрүүкүүр. Ылдьыын, Ыспааһаптар ардахтарын кэнниттэн күн соччо күүскэ сырайбат, түүнүн хаһыҥ түс-пэтэҕин да иһин, биллэрдик тымныйар. Быһата, ыи иккис аҥаарыттан күһүн тыына биллэн барар.
Хамсыыр харамай олоҕор атырдьах ыйа эмиэ эгэлгэ кэм. Соҕуруу дойдуга кыстыыр көтөрдөр үөрдүүллэр, ыраах суолга бэлэмнэнэллэр, оҕолорун хайдах көтөргө, аһылыктарын булунарга үөрэтэллэр. Кыс-тааччылар даҕаны түбүктэрэ үгүс. Күн сыр-дыгын тухары кыһыҥҥы олохторун хааччынан, ас хаһаанан сыбыытаһаллар.
Атырдьах ыйын тиһэх күннэрэ хаһыҥ доҕуһуолланаллар, күн төһө да кылгаатар, ардыгар куйаас буолар. Ханныгын да иһин, атырдьах ыйа сайыҥҥы ый буоллаҕа.
Атырдьах ыйын күнүн-дьылын билгэтэ
Ынах тыла уу түөлбэтигэр уста сыддьарын, биитэр уу аннынааҕы үүнээйи умнаһыгар сыылларын көрдөххүнэ, куйаас түһэр. Оттон ынах тыла түөлбэ уутун үрдүгэр баар үүнээйи умнаһыгар ыттыбыт, биитэр уу урсунутар таҥнары ыйанан турар буоллаҕына, сотору ардах кэлэр бэлиэтэ. Чыычаах үөрүн саҥата иһийдэҕинэ, ол кэннэ хойуу от сэбирдэҕэр састаҕына, сотору кэминэн ардаҕы күүт.
Куоскалар уустара
Куоскалар уустара (, Род Кошки) — Куоскатыҥылар кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ бэдэр баар.
Төҥүлү (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Төҥүлү — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Төҥүлү нэһилиэгин киинэ.
Андрей Аршавин
мини|«Зенит» хамаанда5а Андре́й Серге́евич Арша́вин (1981 сыллаахха ыам ыйын 29 күнүгэр Ленинград куоракка төрөөбүтэ) — нуучча чулуу футболиhа, урукку Арассыыйа хомуур хамаандатын капитана. 2008 сыллаахха Россия спордун заслуженнай маастарын нуорматын толорбута. Хас да төгүллээх дойду саамай уһулуччу футболиһа. 2009 сыл ахсынньы 5 кунугэр «Клуб 100 российских бомбардиров» киирбитэ.
"Зенит", "Арсенал", "Кубань", "Кайрат" футбол талыллыбыт хамаандаларыгар ситиьиилээхтик онньообута. Ол сылдьан 2008 сыллаахха Европа футболга чемпионатын кэнниттэн, Европа суумэрдэммит сборнайыгар киирбитэ. Андрей Аршавин Арассыыйа хомуур хамаандатыгар 74 матч кыттыылаа5а. 17 гол киллэрбитэ, 20 гол киллэриигэ көмөлөспүтэ. 34 матчы кыайбыта, 22 тэҥнэһиилээх, 15 хотторбута.
Потапов Христофор Илларионович
Потапов Христофор Илларионович — Табалаах нэһилиэгин ытык кырдьаҕаһа, Табалаахха колхуос табатын уонна саһыл иитиитин саҕалаабыт киһи, холкуостаах, сопхуос үлэһитэ.
1940 сыллаахха Аграфена Ильинична диэн саҥа ыал буолбут кэргэнин кытта оччотооҕу «Сырдатыы» холкуос салалтата саҥа тэриллэр үлэҕэ таба иитиитигэр анаабыта.
Христофор Илларионович ол туһунан маннык кэпсээбит: "«Дойдубут төһө да Табалаах аатырдар, оччолорго олохтоох эбээннэр Лебедевтар, Атласовтар табаларыттан ураты уопсай бас билиигэ таба суоҕа. Ол иһин „Сырдатыы“ холкуос Саккырыыр оройуонуттан таба атыылааһын, боруулаахтык табаларын кытта холбоон, таба ыстаадата тэриммитэ. Онно биһигини кытта кэлин биллэр механизатор буолбут „Үлэ Кыһыл Знамята“ ордены ылбыт Афанасий Николаевич Слепцов, бырааттыы Афанасий, Иван Эверстовтар, Василий Юмшанов (Ханайбан уола) үлэлэспитэ. Сүрдээх иллээхтик, көхтөөхтүк үлэлээбиппит. Сэрии бириэмэтэ буолан, ас-таҥас олус татым этэ. Ыйга нуорманан 1,5 кг бурдук, 0,5 кг арыы, 0,5 кг саахар биэрэллэрэ. Таба өлүүтүн-сүтүүтүн иһин кытаанах ирдэбил баара. Оччолорго сууттанар, хаайыылар да түргэн буолара. Бөрө, эһэ оччолорго да элбэҕэ. Саа-саадах, хапкаан, дьаат диэн суоҕун кэриэтэ этэ. Ол иһин табаһыт табатын кыһыннары-сайыннары, түүннэри-күннэри кэтээн-манаан сырыттаҕына эрэ сатанара. Эмп, сибээс туһунан өйго да суоҕа. Эдэр-чэгиэн эрдэххэ киһи кыра ыарыыны аахсыбат, ыарахантан толлубат буолара. Ити курдук 5 сыл табаһыттарбыт. Бастакы оҕобут онно төрөөбүтэ»."
Кырдьаҕас Потаповтар уонна сэрии сылларыгар кинилэри кытта таба иитиитигэр үлэлээбиттэр үлэлэрэ «1941 — 1945 сс. Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн бэлиэтэммитэ. Ити ыстаадаттан төрүттэнэн Табалаахха таба иитиитэ күүскэ сайдыбыта, сопхуос кыаҕырбыт кэмигэр 3 ыстааданан 4000 — 5000 табаҕа тиийэ сылдьыбыта. Билигин 1000 таба эрэ хаалбытын Христофор Илларионович хомойон кэпсиир.
Саһыл фермата муҥутаан сыллааҕы төрүөхтүүн 1000-ҕа тиийтэлии сылдьыбыта. Саһыл иитиитигэр Потаповтар кэнники дьиэ кэргэнинэн үлэлээбиттэрэ. Саһылы иитиигэ, саһылтан төрүөх ылыыга үрдүк ситиһиилэммиттэрэ. Саха АССР Верховнай Сэбиэтин, Министэрдэр Сэбиэттэрин, партия райкомун Бочуотунай грамоталарынан, сыаналаах бириистэринэн, сынньанар, күүлэйдиир путевкаларынан, коммунистическай үлэ ударнигын, пятилетка кыайыылааҕын ааттарынан кинилэр үлэлэрэ бэлиэтэммитэ. Кинилэр кэннилэриттэн үлэлэрин салҕааччылар Варвара Семеновна Григорьева, Мария Гаврильевна Слепцова, «Үлэ Кыһыл Знамята» орденнаах Мария Васильевна Гатилова, Юрий Афанасьевич Потапов саһыл иитиитин маастардара, оройуон чемпионнара буолбуттара.
Туһаныллыбыт сирдэр
Талыы-талба Табалаах. Үөһээ Дьааҥы улууһа. Нэһилиэк киэн туттар дьоно. 60 сыл бииргэ
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-04
Муус устар 1—30 күннэрэ 100px|thumb|right|Крафт И.И.
Афанасьев Николай Егорович
Афанасьев Николай Егорович - саха омугун үөрэҕириитигэр улахан өҥөлөөх киһи, В. В. Никифоровы уонна С. А. Новгородовы кытта бииргэ үлэлээбит Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, үөрэҕирии наркомун солбуйааччыта.
1907 сыл от ыйыттан «Якутский край» сахалыы сыһыарыылаах хаһыат тахсыбыта. Афанасьев издатель быһыытынан бигэргэтиллибитэ. С. Ф. Михалевич "Из плена" диэн хоһоонун бэчээттээбиттэрин иһин буруйданан, суруйааччы, хаһыат эрэдээктэрэ С. А. Корякин уонна издатель Н. Е. Афанасьев тутуллубуттара уонна иккилии сыл хаайыыга угуллубуттара, хаһыат сабыллыбыта. Ол гынан баран Афанасьев сотору кэминэн босхоломмута уонна 1908 сыллаахха саҥа тахсар "Якутская жизнь" хаһыат салайыытыгар (редакциятыгар) киирбитэ.
1914 сыллаахха Николай Егоровичка саха начальнай кылаастарыгар сахалыы суругу-бичиги үөрэтии туһунан санаа киирэр. Сахалыы букубаар наада буолар. Ол букубаары оҥорорго кини Всеволод Михайлович Ионову көрдөһөр. Ионов көскө сылдьан бэйэтэ оҥорбут букубаарынан сахалыы үөрэтэ сылдьыбыттааҕа. Балтараа сыл буолан баран Ионовтан букубаар рукопиһын туталлар. Афанасьев бастаан начальнай училищалар инспектордарыгар бу букубаары көҥүллүүргэ көрдөһөр, онтон аккаас ылан баран архиерейга таҥара дьиэтин үбүнэн букубаары бэчээттииргэ уонна таҥара приходарын оскуолаларыгар тарҕатар туһунан этии киллэрэр. Архиерей тута сэҥээрэр уонна сотору кэминэн сөбүлэҥин биэрэр. Ол гынан баран Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ буолан хаалан барыта саҥаттан барар.
Бирикээсчиктэр уопсастыбаларын кулуубугар сахалар I сийиэстэрэ буолар. Онно Ионов букубаарын таһаарыы туһунан этиини В. В. Никифоров киллэрэр. Сийиэс букубаары С. А. Новгородов транскрипциятынан бэчээттииргэ уонна саха оскуолаларыгар сахалыы сурукка-бичиккэ үөрэтии туһунан уураах таһаарар. Афанасьев С. А. Новгородову Ионов кинигэтин уларытарга көҕүлүүр. Киэһэ аайы үлэлэрин кэннэ босхо үлэ саҕаланар. Аан тылын иккиэн суруйаллар. Фонетикатын Новгородов оҥорор,уоннааҕытын Афанасьев.
Үлэлиир кэмнэригэр хаста да бөрүкүтэ, туһата суох үлэнэн дьарыктанаҕыт диэн санааны истэллэр. Үбү ол да буоллар Саха Сирин уобаластааҕы зиэмистибэтэ сахалар I сийииэстэрин быһаарыытынан биэрэр.
Кинигэ тахсыбытын кэннэ, олох атын иккис букубаары таһаарар үлэ саҕаланар. Үс ыйынан букубаар уонна хрестоматия бүтэллэр.
1924 с. С. А. Новгородов өлбүтүн кэннэ Афанасьев табаарыһын үлэтин бэйэтэ салҕыыр. Саҥа учебниктары уонна пособиелары таһаарар бөлөҕү салайар. Кини салайыытынан 26 үлэ суруллар уонна бэчээккэ тахсар: букубаардар, хрестоматия, нуучча тылын учебниктара, эбэҥки букубаара, программалар уо. д. а.
Сүүрбэһис сыллар саҥаларыгар Н. Е. Афанасьев Саха АССР үөрэҕирии наркомун солбуйааччыта буола сылдьыбыта, педтехникумҥа преподавателлээбитэ, оскуолалар инспектордара буола сылдьыбыта, норуот үөрэхтээһинин салаатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ. Талааннаах методист уонна нуучча тылын үөрэтиигэ новатор быһыытынан биллибитэ.
Каталан тыла
Каталан тыла (català) эбэтэр валенсия тыла (valencià) диэн Инд-Эуропа тыла, Роман бөлөҕүгэр киирэр.
Багдарыын Сүлбэ
Иванов Михаил Спиридонович (Багдарыын Сүлбэ) — топонимист, биллиилээх кыраайы үөрэтээччи.
Олоҕун олуктара
Багдарыын Сүлбэ кэрэхсиир эйгэтэ киэҥ: саха оҕотун саҥатын түмэн хас да кинигэни суруйбута, Саха Сиригэр репрессия аҕалбыт алдьархайын киэҥник арыйар икки кинигэлээх, Саха Сирин топонимикатыгар үгүс научнай уонна научно-популярнай кинигэлэри суруйбута.
Бөдөҥ куоскалар уустара
Бөдөҥ куоскалар уустара (, Род Большие кошки) — Куоскатыҥылар кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ баабыр баар.
Васильев Александр Ильич
Васильев Александр Ильич - маҥнайгы курс устудьуона. 2000 Бала5ан ыйын 12 кунугэр Чурапчы улууьугар торообут. 2007 сыллаахха Чурапчы улууьун Чакыр дэриэбинэтигэр Эрилик Эристиин аатынан оскуола5а маннайгы кылааска киирбит онтон Чурапчы улууьун 1 Харбалаах Болот Боотур аатынан оскуола5а иккис кылааска сыл анара уорэнэн баран Сылан дэриэбинэтин Улахан Куол учаастагар иккис кылааьы бутэрбитэ ол кэннэ куьун эмиэ Чакыр оскуолатыгар уорэнэн иьэн кыьыныгар Дириннэ Доосо аатынан АГРО оскуола5а киирэн баран онно бутэрэр. История, общество БКЭ-лэрин туттаран Максим Кирович Аммосов аатынан Хотугулуу Илинни Федеральнай Университета туттарсар уонна хайдах эрэ танара комотунэн уорэххэ киирэр. Ол кэнниттэн киирэн баран сурдээх элбэх кыыьы бэлиэтии корор, ол гынан баран биир да кыыьа Александр Ильичы бэлиэтии корбот, онтон сылтаан уол сурэгэ ыалдьар, ол ыарыытын аьардаары аьыы утахтары иьэн бэйэтин уоскутунар буолбута. Билигин син онтон мантан тардыьан нэьиилэ уорэнэн сылдьар уонна олох хайдах эмит туох баар кууьунэн, бутэрэн идэлээх учуутал буолуохтаах.
Холбуу тыллар
Саха тылыгар икки эбэтэр хас да тылы ситимнээн барымтаны, өйдөбүлү ааттааһын эмиэ туттуллар. Холобур: баҕа батаһа, кэҕэ кулгааҕа, сылгы чыычааҕа, ынах тыла, харах харата, хос тыл, быһах эрбии, түмүк тыл, ис хоһоон, абааһы көр, илиитэ баттаа.Маннык ситимнэр лексическэй биирим быһыытанан паараласпыт тылларга марынныыллар: эмиэ иккилии (сороор хас да) тыл холбоһон биири бэлиэтиир. Ол гынан баран тутулларынан атыттар: пааралаһар тыллар холуһаллар, оттон холбуу аат буолар тыллар этиигэ курдук ситимнэһэллэр. Ол гынан баран этиигэ тыллар бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимнэһэллэригэр холбуу лексическэй суолталамматтар, тус суолталарынан туттуллаллар, онон туспа лексема буолаллара уурайбат. Оттон холбуу ааттарга ситимнэһэр тыллар холбуу лексическэй суолталаналлар, биирдиилэрин тус суолтата ол саҥа холбуу суолтаҕа төрүт элемент эрэ курдук хаалар. Холобур, баҕа батаһа диэн ситим үүнээйи биир туспа көрүҥүн бэлиэтиир. Ол өйдөбүл ис хоһоонугар баҕа да, батас да диэн тыллар тус өйдөбүллэрэ киирсибэттэр, ити үүнээйи тоҕо итинник ааттаммытын быһаарарга эрэ көмөлөһүөхтэрин сөп. Ол гынан баран куруук итинник буолбат. Үгүс ситимнэргэ холбоһор тыллар тус суолталарын сүтэрбэт буолуулара эмиэ баар. Ордук ол туох эмэ биир уус (урулуу барымталар) араастарын араартаан ааттааһыҥҥа көстөр. Оннук түбэлтэҕэ уус өйдөбүлүн ( нууч. родовое понятие) бэлиэтиир суолталанар. Холобур, уулаах отон, хоҥор хаас, үрүҥ эһэ, уу суола уо.д.а. Маннык ситимнэргэ биирдиилээн тылларын өйдөбүллэрэ толору сүппэттэр, ол гынан баран ситим холбуу суолтатын иһинэн өйдөнөллөр, онтон араарыллыбаттар.
Икки эбэтэр хас да тыл биир өйдөбүлү бэлиэтиир холбуу суолталаммыт ситимэ холбуу тыл дэнэр. Холбуу тыллар барымтаны эбэтэр өйдөбүлү ааттыыр аналлаахтар. Холбуу тыллар эмиэ паараласпыт тыллар курдук лексическэй биирим быһыытынан тус-туһунан компоненнарга арахсыбаттар. Сүрүн аналларынан көннөрү тыллартан туох да уратылара суох, син биир туохха эмэ быһаччы аат буолаллар. Үөскүүр майгыларынан нуучча тылын уустук тылларын (сложное слово) кытта тэҥниэххэ сөп. Нуучча тылыгар уустук тыллар икки тус-туһунан суолталаах төрүттэр силлиһиилэринэн (водолаз, севооборот, землепользование) үөскүүллэрин курдук холбуу тылларга эмиэ иккилии эбэтэр хастыы да тус-туһунан тыллар ситимнэһэн холбоһоллор.
Этиигэ холбуу тыл компоненнарын арахсыбакка холбуу биир чилиэн буолар. Холобур: Итиннэ сылгы чыычааҕа уйа туттубут. (сылгы чыычааҕа – туһаан). Холбуу тыллар ордук үгүстүк сыстыы уонна тардыы, ол кэнниттэн салайыы ситимнэринэн үөскүүллэр.
Холобур :
Саҥа частарынан ыллахха холбуу тыллар аат тылга уонна туохтуурга үгүстэр. Онуоха холбуу ааттар, сүүньунэн, ураты ситимнэринэн биирдиилээн үөскүүллэр. Оттон туохтуурга оннук биирдиилээн үөскээбит холбуу тыл аҕыйах ( хол., абааһы көр, илиитэ баттаа, кимэн киир, көхсүгун этит, киэн тутун, илин былдьас; аҕыньыта төллөр, этэ салаһар уо.д.а.). Ол оннугар холбуу туохтуурдар биир киэбинэн (хайа эмэ биир суол ситиминэн ) үөскээһиннэрэ элбэх. Билигин биллэринэн онно манныктары ыйыталыахха сөп: Сыһыат эбэтэр сыһыат туохтууртус суолталаах туохтууру кытта ситимэ холбуу тылбуолуута: хайа тарт, дьөлө ас, тосту тут, түҥнэри көт, хампы баттаа, тоҕо бырах, быһа оҕус, үлтү сыс, саба түс, тырыта тыыт, төлө тэп, көҥү үктээ, төлө ыстан, тэһэ ыстаа, туура тарт, бүөлүү ас, илдьи тут, тиэрэ көт, тосту баттаа, быһа бырах, төлө оҕус, илдьи сыс, бүөлүү түс, түөрэ тэп, батары үктээ, быһа ыстан уо.д.а.
Маннык ситимнэргэ холбуу лексическэй суолта үөскүүр. Холобур, Бу оҕо кинигэни хайа тарта диэтэххэ, буолбут хайааһыны хайа уонна тарта диэн тыллар иккиэн холбоон эрэ этэллэр. Онуоха хайааһын сүрүн ис хоһоонун сыһыат биэрэр (оҕо кинигэни хайыппыт), оттон туохтуур, төттөрүтүн,хайааһын ньыматын эрэ этэр (оҕо тардан хайыппыт ). Бу ситимнэр биирдиилээн лексическэй үөскээһиннэртэн (хол., абааһы көр) уратыларынан компоненнара тус суолталарын сүтэрбэккэ, бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн, биир суол хайааһыны бэлиэтииллэр.
Бу көрүллүбүт холбуу суолталанар ситимнэргэ барыта 15 туохтуур (ас, баттаа, бырах, көт, оҕус, сот, сыс, тарт, тут, түс, тыыт, тэп, үктээ, ыстан, ыстаа) 40-тан тахса сыһыаты кытта ситимнэһэн туттуллаллара биллэр.
Ааттар буол уонна гын көмө туохтуурдары кытта ситимнэһиилэринэн холбуу туохтуурдар үөскүүллэр: үлэһит буол, көмө буол, кытаанах буол, тэҥ буол, хас да буол, ахсыс буол, маннык буол; үлэһит гын, көмө гын, кытаанах гын, тэҥ гын, хас да гын,ахсыс гын, маннык гын.
Тыаһы үтүктэр уонна дьүһүннүүр тыллар гын уонна диэ көмө туохтуурдары кытта ситимнэһиилэрин аттаһык (аналитическай) тыаһы үтүктэр уонна дьүһүннүүр туохтуурдар үөскүүллэр: лис гын, лиһир-лаһыр гын, ньаах диэ, ньаах-ньуук диэ; хорос гын, кэдэс гын, ньолох-илэх гын.
Бу да ситимнэргэ гын, диэ көмө туохтуурдар аналлара син биир инники бөлөх туохтуурдара курдук. Холбуу даҕааһыннар уонна сыһыаттар эмиэ бааллар: аһаҕас эттээх, иллэрээ күн, иллэрээ сыл уо.д.а.
Туhаныллыбыт литэрэтиирэ:
Антонов Н.К. «Саха тылын лексиката», якутск 1984с.
Афанасьев П.С. «Саха тыла. Лексикология»
Васильев Г.М. «Нууччалыы сахалыы поэтическай тылдьыт» 1976с. Дьокуускай
Харитонов Л.Н. «Нууччалыы-сахалыы тылдьыт», якутск 1968-1970с..
Павловскай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Павловскай — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Нөөрүктээйи нэһилиэгин киинэ.
Николай Николаевич Окоемов
Николай Николаевич Окоемов — биир бастакы ревком, хорсун партизан, улахан партийнай, советскай үлэҺит этэ. Кини бэйэтэ дьикти эйэҕэс майгылаах, туспа имигэс стиллээх үлэһит этэ. Киһини астыннарар, киһиэхэ ытыктанар салайааччы, үтүө доҕор быһыытынан биллэрэ.
1913 сыллаахха Якутскайга киирэн эрэй бѳҕѳнѳн, кордоһүү-ааттаһыы муҥунан нэһиилэ икки кылаастаах миссионерскай оскуолаҕа ылыллыбыта. Үчүгэйдик үөрэммитэ.
Бүргэс сиэпкэ батыа дуо - оччолорго буолар политическай сабыытыйалар сабыдыаллара кини өйүгэр-сүрэҕэр сырдыгы киллэрэрэ. Сытыы тылланара-өстөнөрө. Таҥара үөрэҕиттэн аккаастанан элбэхтик сэмэлэммитэ. Ити 1916-1918 сыллардаахха этэ. 1918 сыллаахха муус устар ыйга, "үөрэнээччилэр забастовкаларын тэрийсибитин иһин" диэн Николай Николаевич оскуолаттан уһуллубута.
Дьокуускайга, ити 1918 сыллаахха буолуталаабыт политическай сабыытыйаларга кыттыыны ылбыта. Оччолорго үлэҕэ, олоххо улахан ыйааһыннаах, хара үлэһиттэр союзтарыгар чилиэнинэн киирбитэ.
Дойдутугар, Бороҕоҥҥо тахсан, бастаан бэйэтин нэһилиэгэр Курбуһахха нэһилиэк ревкомугар суруксуттаабыта. Онтон 1920-1921 сылларга волревкомна талыллан үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ Бороҕоҥҥо бастакы партийнай, бастакы комсомольскай ячейкалар, тэриллибиттэрэ. Онно Н.Д. Мигалкины кытта кини биир актыыбынай тэрийээччи этэ.
Балаҕан ыйа
right|thumb|Бала5ан ыйа Très riches heures du duc de Berry Балаҕан ыйа - 9 ый.
Түөлбэ тылыгар
атыыр сүүлэр ыйа; бэһинньи; көппөх тоҥор ыйа; кыһыл ый; оноҕос ыйа; отор ыйа; сир тоҥор ыйа; сэмээнэп ыйа; таба сүүлэр ыйа; түүн хараарар ыйа.
Саамнар тыллара
Са́амнар тыллара — Скандинавияҕа, Финляндияҕа уонна Арассыыйа Кольскай тумул арыытыгар олорор саамнар саҥарар хас да бэйэлэригэр майгыннаһар тыллар бөлөхтөрө.
Ураал тылларын Финн-угор тылларыгар киирэллэр.
Норвегия хоту өттүгэр (27 тыһ. кэриҥэ киһи саҥарар), Швеция (17 тыһ. кэриҥэ киһи), Финляндия (4 тыһ. кэриҥэ киһи), уонна Кольскай тумул арыыга Арассыыйаҕа (2002 с. биэрэпиһинэн 787 киһи) тарҕаммыт тыл. Ол гынан баран Арассыыйаҕа саамнар ахсааннара 2 тыһ. кэриҥэ киһи эбит.
Кулун тутар 12
Кулун тутар 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 71-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 72-c күнэ). Сыл бүтүө 294 күн баар.
Лапландия
Лапла́ндия (саам. Sápmi, Sámeednam, Lappi, Lappland уонна Lapland) — былыргыттан саамнар (лопарьдар, лапландецтар) олорор сирдэрэ. Хотугу Европаҕа баар. Лапландия хаһан да биир судаарыстыба буолбатах этэ. Билигин 4 судаарыстыба сирдэригэр баар: Норвегия, Швеция, Финляндия уонна Арассыыйа (Кольскай тумул арыы).
Марков Алексей Иванович
Аармыйаҕа 1941 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ленинград фронугар сэриилэһэ сылдьан 1943 сыллаахха сураҕа суох сүппүт. Нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлигэр Константин Прокопьевич Далбаевка уонна колхуос бэрэссэдээтэлигэр Пестерева Варвара Осиповнаҕа 1942 с. от ыйын 11 күнүгэр суруйбут суруга «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммит. Суругар оҕотун Гошаны сураспыт, олохтоох аадырыһым суох буолан суругу туппаппын диэбит. Кэргэттэрбэр көмө оҥорорго кыһаныҥ диэн көрдөспүт, оҕобун туох кыалларынан үөрэттэриҥ, үчүгэй киһи буоларыгар көмөлөһүҥ диэбит.
1915 сыллаахха төрөөбүт. Чурапчы улууһа, Мэлдьэхсин нэһилиэгэ<?>. Бүтэһик сулууспатын аадырыһа: п/п 37673. 1943 сыл сэтинньитигэр сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Ирдээ
Ирдээ диэн кими, тугу эмэ суолунан батыһан көрдөө, эккирэт, кимтэн эмэ тугу эмэни иэстээ эбэтэр төлөбүрдэ көрдөө диэн киэҥ өйдөбүллээх. (1,200). Бу тыл ир диэн тылтан саҕаланыыта суола сойо илигинэ, өссө ириэнэх эрдэҕинэ, куһаҕан быһыы оҥорулларын кытта ирдээһин ордук табылларын көрдөрөр.
Ленскэй улууһа
Ленскэй улууһа — Саха Сирэ улууһа.
Ирдээ
Ирдэбил диэн ким, туох эмэ тугу эмэ толорорун, тутуһарын модьуйуу, буруйу оҥорон баран күрээбит, саспыт киһини көрдөөһүн, эппиэккэ тардыы ааттанар. Өй-санаа сымнаҕас курдук көрдөбүллэрин аанньа ахтыбат, тутуспат, толорбот буолуу кэнниттэн ирдэбил, күүс дьайыыта үөскээн тахсар. Бу быһаарыы сахаларга суут-сокуон дьайыыта олус былыргы кэмнэргэ үөскээбитин тылларыгар киирбитин биллэрэр.
Ленскэй улууһа
Демография
2007 сылга киһитин ахсаана улуус 38166 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн киһитин ахсаана 38669 киһи этэ, омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 3944 киһи (10,20%), нууччалар — 30162 киһи (78,00%), украиннар — 1472 киһи (3,81%), татаардар — 512 киһи (1,32%) уонна атын омуктар — 2579 киһи (6,67%).
500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана 500px|thumb|right|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ
Ирдээ
Ирдэбил диэн эт-сиин, күүс дьайыыта. Ким да сыыһа-халты туттунуом суоҕа диэн эрдэттэн этинэр кыаҕа суох. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ көрдөбүл уонна ирдэбил сөп түбэһэллэриттэн көрдөбүл туолбатаҕына ирдэбил тиийэн кэлэр. Киһи сыыһа-халты тутунуутун кэнниттэн туохтан эмэ кэһэйэрэ, туга эрэ табыллыбата ирдэбил тиийэн кэлбитин биллэрэр. Бу кэмҥэ ирдэбил ыстарааптан саҕаланан баран киһини уһуннук хаайыыга угууга тиийиэн сөп.
Ирдэбиллээх диэн салайааччыны, тойону эттэхтэринэ эппитин, соруйбутун толотторор кыахтаах киһини этэллэр. Ирдэбиллээх салайааччы үлэ-хамнас тэрилтэтин сайыннарыан сөп, онтон ирдэбиллээх төрөппүттэр оҕолоро бэрээдэктээх, үлэни-хамнаһы кыайар буола улаатар кыахтаналлар.
Өй-санаа уонна күүс кэмэ кэллэҕинэ бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан биэрэллэр. Өй-санаа мөлтөх. Өй-санаа бэйэтэ күүһэ суоҕуттан, кыайбатыттан күүһү көмөлөһүннэрдэҕинэ эрэ табыллар, туох эмэ үлэ оҥоруллар кыахтанар, күүс көмөтүнэн хамсааһыны үөскэтэн сайдыыны ситиһии кыаллар. Өй-санаа сымнаҕас курдук көрдөбүллэрин толорбот буолуу сымыйалааһын, албыннааһын хаһан эрэ син-биир арыллан ирдэбили үөскэтэн таһаарарын биллэрэр. Элбэх дьону албыннааһын төһө улаханыттан тутулуктанан ирдэбилэ олус улахан буолуон сөп.
Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” төрөппүттэри албыннаан оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн сымыйанан этэрэ сэти үөскэтэр. Оҕолор кыра эрдэхтэриттэн ийэ куттара үчүгэй үгэстэргэ иитиллибэккэлэр улаатан иһэн бэрээдэги кэһэллэрэ, буруйу-сэмэни оҥороллоро эбиллэн иһэр. (2,12).
Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үөрэҕэ” диэн эрбэхтэн эмэн оҥоруллубут сымыйа үөрэхтэрэ “айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн этэрэ улаатан иһэр оҕолор ханнык эрэ айыыны оҥоро охсоору ыксыылларыттан, тиэтэйэллэриттэн сыыһа-халты туттуналлара элбээн куһаҕан быһыыны үксэтэллэр, айыы буолаары бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбиир. (3,18).
Сахалар оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ билигин үөрэх министерствота “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэххэ халыйбытыттан хаалан сылдьар. Албын үөрэх сабыдыалынан айыыны оҥоро сатаан быстах быһыыга, былаҕайга биир эмэ оҕолорун былдьаппыт төрөппүттэр ирдэбиллэрэ албынныы сылдьааччылары хайаан да ситиһэн кэһэтиэҕэ.
Дьоҥҥо куһаҕаннык сыһыаннаһар, үөхсэр, охсуһар киһини туоратан, ыстарааптаан баран хаайыахтарын сөп. Өссө улахан куһаҕаны оҥоруу ирдэбил кытаатан, хаайыы уһаан биэриитигэр тириэрдэн иһэр. Киһини өлөрүү саамай кытаанах ирдэбилгэ түбэһэрэ “Өлөрсүбүтү өлөрөн кэбиһиллэр” диэн өбүгэ үгэһинэн этиллэр.
Киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан салаллан олох тутаах көрдөбүллэрин, дьон бииргэ, эйэлээхтик олорууларын үгэстэрин толорбот, киһи быһыытын аһара барар, сиэри тутуспат буоллаҕына общество, дьон бөлөҕүн аатыттан ирдэбил үөскээн тахсар. Билигин аныгы сайдыылаах олоххо ирдэбил көрдөбүллэрэ бары административнай, уголовнай сокуоннарга киирэн суруллан сылдьаллар. Олоххо көрдөбүлү толорбот киһи сокуон этиитинэн онно сөптөөх ирдэбилгэ түбэһэр.
Государство диэн күүһүнэн тутуллан олорор общество — дьон улахан бөлөҕө ааттанар. Государство сокуоннары, көрдөбүллэри олохтуур. Сымнаҕас курдук ааттанар өй-санаа көрдөбүлүн толорбот, тутуспат буолуу ирдэбили үөскэтэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
2. Баппаҕай Д.М. Киһитийии. – Дьокуускай: Бичик, 2012. – 160 с.
3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Степановка (Сумы уобалас)
Степановка (Степанівка) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 543 (2016).
Михайлов Пуд Кузьмич
Михайлов Пуд Кузьмич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Бүтэһик сулууспата: 219-с СП, красноармеец. 1942 сыл муус устар 9 күнүгэр ыараханнык бааһыран 979-с госпитальга муус устар 24 күнүгэр өлбүт. Волховскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Саха Сирин комсомолецтарыгар Ленинград фронуттан суруйбут суруга Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар.
Таарбаҕаннар уустара
Таарбаҕаннар уустара (, Род Сурки) — бу Тииҥниҥилэр кэргэннэригэр киирэр ууска Саха сиригэр биир көрүҥ үөскүүр - Таарбаҕан.
Эркээйи сирдэр
Эркээйи сирдэр (ресурсные резерваты), Саха Сиригэр Ытык кэрэ сирдэр тиһиктэригэр киирэр 78 араҥаччыланар сирдэр (территориялар).
Молчанов В.А.
'''Молчанов В. А.''' — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Псков уобалаһыттан төрүттээх, сэрии иннинэ Дьокуускайга үлэлээбит. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумугар 1942 сыл от ыйын 15 күнүгэр ыыппыт суругар «своим избирателям Коасноармейского избирательного округа г. Якутска» диэбит. Бастаан Арҕаа Фронт штаабыгар, онтон стрелковай дивизия штаабыгар штааб начаалынньыгынан, онтон эмиэ аармыйа штаабыгар сулууспалыы сылдьабын диэбит. Москуба оборуонатыгар кыттыбытын суруйбут, билигин Сталинграады көмүскүүбүн диэбит. «С товарищеским приветом депутат В. А. Молчанов» диэн илии баттаабыт. Аадырыһа 805 п/п, 5-с чаас.
Терны
Терны (Терни) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 067 (2016).
Табаҕа (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Табаҕа — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Тараҕай нэһилиэгин киинэ.
Кулун тутар 13
Кулун тутар 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 72-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 73-c күнэ). Сыл бүтүө 293 күн баар.
Моҕотой
thumb|230px
Улуу түөлбэлэр
Улуу түөлбэлэр (охраняемые ландшафты), Саха Cиригэр Ытык кэрэ сирдэр тиһиктэригэр киирэр араҥаччыланар сирдэр (территориялар).
Моҕотой
Моҕотой (, Бурундук) — бу Моҕотойдор уустарыгар киирэр Саха сиригэр соҕотох көрүҥ.
Таарбаҕан
Таарбаҕан, чаамык (, Черношапочный сурок) — бу Таарбаҕаннар уустарыгар киирэр соҕотох көрүҥ.
Моҕотойдор уустара
Моҕотойдор уустара (, Род Бурундуки) — бу Тииҥниҥилэр кэргэннэригэр киирэр ууска Саха сиригэр соҕотох көрүҥ үөскүүр — моҕотой.
Таарбаҕан
Андаатар га майгынныыр түүлээх сир кыыла.
Мордовской Федор Павлович
1916 сыллаахха Тыараһа нэһилиэгэр Таатта улууһугар төрөөбүт. 1929—1930 сс. Кытаанах алын сүһүөх оскуолатыгар үөрэммит. 1931 с. Чөркөөх алын сүһүөх оскуолатыгар 3—4 кылаастары бүтэрбит. Ол кэннэ ФЗУ-га үөрэммит.
1936—1938 сс. пединститут физико-математическай факультетыгар үөрэммит. Онтон Чөркөөх оскуолатыгар дириэктэрдээбит. 1939 с. тохсунньу ыйтан Таатта райкомун БСК(б)П пропаганда уонна агитация салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
Аармыйаҕа Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха балаҕан ыйын 8 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар хорсуннук охсуһа сылдьан бааһыран өлбүт. Ийэтигэр Сөдүөччүйэҕэ, саҥаһыгар Татьянаҕа уонна балтыгар Вераҕа суруйбут суруга Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар.
Бүтэһик сулууспата: 230-с Сталинскай СД, красноармеец. Көмүллүбүт сирэ: Сталинскай уобалас, Сталино.
Галкин Иван Алексеевич
Иван Алексеевич Галкин — хаһаах атамаана, Өлүөнэ остуруогун (билигин Дьокуускай куорат) өрүс уҥа кытылыгар көһөрбүт киһи.
Саха сиригэр кэлиэн иннинэ
Иван Галкин аҕата Ермаагы кытта Сибииргэ кэлбит хаһаак эбит. Иван сулууспатын кинини кытта саҕалаабыта. 1618 сыллаахха Енисейдааҕы остуруок тутуутугар ыытыллыбыт. 1629 сыллаахха сын боярский аатын иҥэрбиттэр уонна атамаанынан анаан Илим өрүскэ 33 киhилээх этэрээти биэрэн ыыппыттар. Өлүөнэ буолагын (волок) таhыгар Илим уонна Кута өрүстэр ыккардыларыгар ууну чинчийбит уонна ол эргин онно симиэбийэ туруорбут. Онтукатын кэлин кэҥэтэн, 1647 сылтан Илим остуруога диэн ааттыыр буолбуттара. Илим остуруога кэлин нууччалар улахан тохтоон ааһар сирдэрэ буолбута, кэлин туспа Илим бойобуодустубатын киинигэр кубулуйбута.
1629 бүтүүтүгэр наартаннан буолак нөҥүө үөһээ Өлүөнэҕэ тиийэн Кутаа таhыгар баар пост хаһаахтарын бэйэтин дьонунан солбуйбута. 1630-1631 сыллар кыстыктарыгар онно баар Бугор туппут симиэбийэтин остуруок гыммыта («зделал городком, башню поставил»). Ол кыhын Сота уонна Каян кинээстэри утары бохуокка сылдьыбыт. Сота кинээhи сырсыы түмүгэр сэриигэ 10 хаhаак өлбүт, ол гынан баран кыайыыны-хотууну хаhаактар ситиспиттэр. Төннөн иhэн этэрээт төгүрүтүүгэ түбэһэн 5 хонук устата сэриилэспиттэр. Ол да буоллар биир да киһилэрин хаалларбакка да, өлөттөрбөккө да, дьиэлэригэр төннүбүттэр.
Саха сиригэр тиийиитэ
1630 сааhыгар струугтары туттан баран Өлүөнэннэн аллара түһэр. Сахалар олорор сирдэрин булан күүһүнэн дьаһаах төлөтөр. Галкин ол са5ана биллэриитэ маннык: сахалар «скотны и копны и людны и доспешны и воисты». Ол сахаларыттан Аллан өрүскэ элбэх киhи олорорун истэр, аны онно устар. Амма Аллаҥҥа түһэр сириттэн быhа холоон 400 биэрэстэни өксөйөр. Ол айана биир ый курдук буолар. Алланнар «под государеву руку» барартан аккаастаналлар, ол иhин Галкин, буоларын курдук күүһүнэн өттөйөн ол дьон дьахталларын уонна оҕолорун аманаат ылан бэринэргэ күһэйэр. Инньэ гынан Арассыыйаҕа өссө хас да сири эбэн төннөр. Төннөн баран аан бастакыннан Өлүөнэ туhунан суруйар, Кутаа өрүстэн Бүлүүгэ дылы 2 тыһ. биэрэстэ курдук сир туһунан кэпсиир, эбии алта уҥа улахан салааларын (Киренга, Чая, Чичуй (Чуя), Витим («а поперек... с версту»), Өлүөхүмэ (Олоохуна) («шириною версты с полторы и больше»), Аллан («поперек версты с две»), уонна үс хаҥас салааларын (Ичера, Пеледуй, Бүлүү) суруйбут. Бу бохуот түмүгэр Москубаҕа 716 солк. («по московской оценке») үп киллэрбит - оччотооҕуга бу сүдү улахан харчы. Галкин кэлин Дьааҥы, Индигиир, Халыма, Тунгуска уонна Иркут өрүстэргэ эспэдииссийэлэри тэрийэр уонна кыттар (XVII үйэ 30 - 40-с сыллара).
Былааһы ылыыта
1633 сыллаахха балаҕан ыйын 21 күнүгэр атаман Иван Галкин  12 служилай дьонун кытта Өлүөнэ остуруогун бирикээсчигин  Парфен Ходыревы "насильством" былаастан туоратар. Тута Бахсы кинээhэ Тусергэ сиригэр сэриинэн барар. Бу кинээс дьаhаах төлүүртэн аккаастанан олорор эбит. Улахан утарылаhыы кэнниттэн элбэх киhини аманаат ылан Тусергэ дьаhааҕы төлүүргэ күһэллэр. Ол кэннэ Өйүк мэҥэ сахаларын самнарар. Ол гынан баран ыарахан балаhыанньа үөскүүр. 1634 сыл саҕатыгар Галкин дьоно күүһүлээн уонна уоран-талаан улуустары утары туруораллар. 1633 с. Намнар сэриигэ бэлэмнэнэллэрин истэн бэйэтэ утары барар. 50 киhилээх этэрээт ол да буоллар хотторон остуруокка төннөр. Сахалар ситэн кэлэн тохсунньу 9 күнүгэр остуруогу төгүрүйэллэр, олунньу 28 дылы оннук олороллор. Бу күн бороҕоннор уонна хаҥаластар тыл тылларыгар киирсибэккэ баран хаалаллар. Тута Галкин Бөтүҥ улууhугар ыар ыалдыт буолан тиийбит. Ыам ыйын 9 күнүгэр 1634 с. "якольских князцей Бурдуя и Семена Улта" курээри сылдьалларын тохтотор.
1634 с. сулууспалаах дьон Постник Иванов уонна Аникей Никитин "ходили в новую землю вверх по Вилюе реке на сторонную реку Туню к новым тунгуским людям" уонна увалагир, сологон, калтагир аҕа уустарыттан аманаатары  ылаллар. Бу сылга Федор Чуркин этэрээтэ Аллаҥҥа тиийэн "середь Катулинского роду" остуруок туттар.
Күүһүнэн өттөйөн Галкин олохтоохтору утары туруорар. Парфен Ходырев суруйар: "стало тем якуцким князцам и их улусным людям изгоня велика". Ол үрдүнэн Галкин мангазея хаhаахтарын утары барар. 1635 с. енисей воеводата А.Племянников ыраахтааҕыга Галкин этэрээтэ Степан Кортыов этэрэтигэр саба тустэ диэн биллэрбит. 4 киhи өлбүт.
Остуруогу көһөрүү
Өлүөнэ осутуогун бирикээсчигинэн олорон Галкин Бекетов туппут остуруогун атын сиргэ көһөрбүт. 1638 сыллаахха Галкин оҕуруоҕа, туттар сэпкэ-сэбиргэлгэ атастаhан 1162 кииhи, 11 киис сону, 65 саhылы, 2 саhыл сону ылбыт. Харчынан 1250 кииhи атыылаhан Галкин уопсайа судаарыстыба 1500 кииhи булбут. 1645 с. Дьокуускай остуруогар атыылаhан ылбыт дьүкээгир кыыhын ("девку" Катоя) кириэстииргэ бирикээстээбит. Ол туhунан иеромонах Порфирийга "память" ыытыллыбыт.
Байкал
1648 сыллаахха байаар уола Галкин этэрэттээх Енисей остуруогуттан тахсан Байкаалы хоту өттүттэн эргийэн Баргузин өрүскэ түспүт. Сайын ол өрүһү өксөйөн 40-ча биэрэстэлээх сиргэ хайа үрэҕэ түһэр сиригэр (кэлин Бааннай диэн ааттаммыт) остуруок тутуутун саҕалаабыт. Ол остуруок Байкал "кэннигэр" нууччалар бастакы тирэх пууннарынан буолбут. Галкин хаһаахтарын кытта нууччалартан бастакы уһун устууну оҥорбут киһиннэн ааҕаыллар. Кини билиҥҥи Култуктан билиҥҥи Нижнеангарскайга дылы устубут. киһилээх этэрээт баарыстаах эрдинэр хараабылларынан устубут. Бу экспедиция суолтата: 1) үчүгэй хараабыллаах эрэ киһи устар уута эбит диэн билии, 2) Ангарааттан Байкал "кэннигэр" хараабылынан устар суолу арыйыы. 1648 сыллаахха бу суолунан баран байаар уола Иван Похабов Монголияны булбута. Остуруок туттаран баран баргузин остуруогун бастакы кулубата Галкин хаһаахтарын сорҕотун Селенга уонна Уда өрүстэринэн ыыталаабыт: "для государства ясачного сбору и для прииску новых землиц", "для приводу к государевой милости местных народов, для розыска "золотые и серебряные руды". 1649 сыллаахха остуруокка аҕыйах киһини хаалларан баран Яков Похабов салайааччылаах этэрээти Витим өрүс уонна Буженей күөлгэ ыытар. Бэйэтэ буоллаҕына Еравин күөллэригэр барар. Бу сырыы түмүгэр дьаһаах хомуйар сирдэр улаханнык хаҥыыллар. Галкин Баргузин остуруогар икки сыл олорбут кэмигэр улахан хаһаайыстыба тэриммит эбит: 40 четь оруос (эбэтэр чиэппэр - бурдук кээмэйэ, быһа холоон 6 буут), 27 четь эбиэс, 4 четь нэчимиэн уонна 1 четь сэлиэһинэй ыһар эбит.
Кэлин Галкин Баргузин остуруогар бирикээсчигинэн хаста да буола сылдьыбыта биллэр. 1650 сыллаахха Василий Колесников солбуйбута. 1652 с. енисей атамаана Иван Галкин, Байкаалтан Үөһээ Ципаҕа тахсан Баунтовскай остуруогу тутар. 1660-с сс. Енисейскайга сулууспалаах дьон испииһэгэр баар эбит.
Сибииргэ уолаттара - Андрей, Осип, Никифор эмиэ сулууспалаабыттара.
Муома улууһа
Муома улууһа — Саха Сирэ улууһа.
Демография
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 4738 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 3290 киһи (70,01%), эбээннэр — 781 киһи (16,62%), нууччалар — 429 киһи (9,13%), эбэҥкилэр — 42 киһи (0,89%), украйыыннар — 38 киһи (0,81%), дьүкээбиллэр - 16 киһи (0,34%) уонна атын омуктар — 103 киһи (2,19%).
500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана 500px|thumb|right|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ <br style="clear:both;" />
Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Муома улууһун каартата <br style="clear:both;" />
Логарифм
альт=|мини|250x250пкс|Двоичнай логарифм графига Логарифм диэн чыыһыланы хаһыс степеҥҥэ үрдэтэн бэриллибит чыыһыланы ылыахха сөбүн көрдөрөөччү. Ол эбэтэр x=\log_a b тэннэһэр маннык суоттааһыҥҥа a^x=b.Холобур:, тоҕо диэтэргин 2^3 = 8.
Логарифм суоттааһына логарифми́рование диэн ааттанар. Чыыһылалр a, b уксугэр вещественнэй буолаллар, ол кынан баран оссо комплекснай логарифмнар теориялар эмиэ баар.