cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чарлз Дикенс
Ордук биллэр арамааннара: «Посмертные записки Пиквикского клуба», «Оливер Твист», «Николас Никльби», «Дэвид Копперфилд», «Холодный дом», «Повесть о двух городах», «Наш общий друг», «Тайна Эдвина Друда».
Сотников Вячеслав ПЗС-17
1. Тылбаас, биллэрин курдук, үс сүрүн принципкэ олоҕурар:
1) тиэкис тылын, биирдии этиитин буолбакка, бүтүн ис хоһоонун тылбаастанар;
2) этиигэ туох баарын барытын тылыттан тылыгар буолбакка, өйдүүргэ наадалаах, суолталаах өттүн урут тылбаастанар (ключевая информация);
3) тылбаас тыла-өһө (тыл систиэмэтэ, литературнай нуормата, истиилэ) омук тылын бэйэтин үөрүйэҕэр сөп түбэһэр.
УУС – олоҥхо, хоһоон, ырыа, таабырын, өс хоһооно, о.д.а.;
ПС – политика, экономика, общественнай олох, төрүт культуура, сиэр-майгы, тыл туһунан, о.д.а. тиэмэҕэ суруйуу;
НС – энциклопедия, монография, учебник, ыстатыйа, о.д.а.;
КС – эдэр-кырдьаҕас дьон кэпсэтиитэ, телефонунан кэпсэтии, о.д.а.
Того
Того диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр дойдулара Гана арҕаа, Бенин илин уонна Буркина Фасо хоту. Соҕуруу Гуинея хомото баар. Киин куората Ломэ. Иэнэ 57,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 6,100,000. Олохтоохтор сүрүннээн агрикултууранан дьарыктаналлар.
Сотников Вячеслав ПЗС-17
3. Тылбаас ирдэбилэ аадырыһыттан, ааҕааччы таһымыттан көрөн уларыйыан сөп, чэпчэтэн Т (адаптированный П), кылгатан Т (сокращенный П), быһа тардан Т (отрывок), реферат, аннотация баар буолар.
Того
Того Францияттан 1960 сыллаахха тутулуга суох буолбута. 1967 с. Гнассиҥбе Эйадема президент буолбута. Эйадема Африка историятыгар ордук уhуннук салайбыт басхан эбит, 38 сыл 2005 өлүөр дылы. 2005 кини уола Фауре Гнассиҥбе президеҥҥа талыллыбыта.
Сотников Вячеслав ПЗС-17
3. Тч үлэлиир кэмигэр мэлдьи бу кэрчиги (единицы П): тылы, халыыбы, тыл ситимин, этиини хайдах тылбаастыахха диэн боппуруос турар. Тылбаас ньымата түөрт сүрүн бөлөххө арахсар (Комиссаров, 150 с.):
1) миэстэ уларытыы (перестановка): иди сюда – манна кэл; я скажу тебе – мин эйиэхэ этиэм; указ Президента – Президент ыйааҕа;
2) солбук (замена, преобразование, трансформация):
б) морфологическай солбук (тыл халыыбын: падеһын, ахсаанын, сирэйин, о.д.а.), уларытыы: много дней – элбэх күн; ноги болят – атаҕым ыалдьар; стучит в дверь – ааны тоҥсуйар;
в) синтаксическай солбук (тыл ситимин, этии чилиэнин, этии тиибин уларытыы, этиини араарыы эбэтэр холбооһун): золотая осень – көмүс күһүн; встал и пошел – туран барда; мне нездоровится – мин ыарытыйабын;
3) тылы эбии (добавление): богиня – хотун таҥара; твой Миша – эн доҕоруҥ Миша; ищет себя – бэйэтин суолун-ииһин көрдөнөр;
4) тылы көҕүрэтии (опущение): дай свой адрес – аадырыскын аҕал; жил много лет – өр олорбута; говорит на русском языке – нууччалыы саҥарар.
Бу түөрт бөлөх иһигэр эмиэ элбэх араас көрүҥнээх, ол барыта тылбааска мэлдьи алтыһа сылдьар.
4. Тылбаас үөрэҕэр а) соҕотох дьүөрэлэһии (единичные соответствия); б) араастык дьүөрэлэһии (множественные соответствия) диэн араараллар. Араастык дьүөрэлэһии элбэх төрүөттээх: а) тыл үөрүйэҕин сэргэ туруору тылбаас киирэр; б) литературнай нуорманы сэргэ нуорма тас өттүгэр сылдьар тыл, халыып туттуллар; в) тылбаас тиэкис араас истииллээх буолар.
Тч таһыма төһө дьүөрэлэһиини булан, хайдах сатаан туттарыттан көстөр.
5. Араас омук тылын ордук уопсай уонна суолталаах бэлиэтинэн көрөн (сходства и различия наиболее общих и наиболее важных свойств языков), тус-туспа бөдөҥ тиипкэ араараллар (типологическая характеристика языков).
Оннук араарыыга саха уонна нуучча тыла тус-туспа тиипкэ киирэллэр: СТ – агглютинативнай (сыһыарыы биир эрэ суолталаах, тылга салгыы эбиллэн иһэр); НТ – флективнэй (сыһыарыы хас да суолталаах, тылга эбиллэн испэт, солбуйсар).
6. Икки тылы тэҥнээн үөрэтэргэ араас төрүөт (подход) баар:
- тыл олоххо туттуллар үөрүйэҕин, аналын (социальные функции), эйгэтин (сфера употребления) тэҥнииллэр, маны функциональная типология диэн ааттыыллар.
Тылбааһы оҥорорго тыл тутула эрэ буолбакка, тыл туттуллар нуормата, үөрүйэҕэ, эйэтэ олус улахан суолталаах, ол структурно-функциональный подход диэн ааттанар.
7. Ханнык да тыл олоххо баар сыһыаны көрдөрөр (кодовое отражение объективной реальности, объективных отношений). Онон ханнык баҕарар тылга биир грамматическай халыыптары булуохха сөп: биир/элбэх ахсаан, 1/2/3 сирэй, ааспыт/билиҥҥи/кэлэр кэм, о.д.а. Тыл тутулун таһыма үрдээн истэҕин ахсын, ордук синтаксиска маарыннаһар көстүү элбиир (языковые универсалии).
8. Нууччалыы-сахалыы тылбааска, бастатан туран, бу икки тыл тутулун тэҥнээн көрөбүт (структурная характеристика):
а) лексика: синоним, антоним, омоним; биир, элбэх, көспүт суолталаах тыл; эргэрбит, саҥа тыл; төрүт, үөскээбит, киирии, сомоҕо тыл – баар;
б) тылы үөскэтэр ньыма: суффикс (аффикс), холбуу тыл – баар; приставка – СТ суох;
в) саҥа чааһа, халыыба: аат тыл, даҕааһын, ахсаан аат, солбуйар аат, туохтуур, аат туохтуур, сыһыат туохтуур, сыһыат, ситим тыл, эбиискэ, сыһыан тыл, саҥа аллайыы – баар; предлог – СТ суох, дьөһүөл – НТ суох;
г) синтаксис: этии чилиэнэ, БУЧ, АОЧ; туһулуу, кыбытык тыл уо. этии; 1, 2 састааптаах этии, судургу, холбуу этии, ТХЭ, БХЭ, сирэй саҥа – барыта баар.
Онон, 1) н-с. тылын тутула маарыннаһара элбэх: а) языковые универсалии көстөр; б) нуучча тылын сахалыы туруору тылбааһа (калька) киирэр;
2) н-с. тылын туттуллар үөрүйэҕин (функциональная характеристика) туспата олус элбэх, ол сороҕо литературнай нуорманы кэһэр алҕас буолар; сороҕо истиил бэлиэтэ буолуон сөп. «Нууччалыы-сахалыы тылбаас» предмет бу икки тыл туттуллар үөрүйэҕин тиэмэнэн тэҥнээн ырытар аналлаах.
Практикум: 4 сем. – СС (иһитиннэрэр матырыйаал) тылбааһа. 5 сем. – ДьС тылбааһа. 6 сем. – НС тылбааһа. 7 сем. – ПС тылбааһа. 8 сем. – УУС тылбаас.
Черневцы
Черневцы (Чернівці) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 935 (2011).
Банкомаат
Банкомаат диэн баан счетуттан харчыны ылар тэрил.
Үксүнэн банкоматтар баан аттыгар, маҕаһыыннарга, торговай центрдарга уонна аһыыр сирдэргэ баар буолааччылар.
Туттарга баан биэрбит дебетовай эбэтэр кредитнай карточка баар буолуохтаах. ПИН нүөмэрин киллэрэн баран счеткуттан харчыны уһулуоххун сөп.
Кэриэктэр
Кэриэктэр (кереки, бэйэлэрин анкалгакку — байҕал кытылын дьоно — диэн ааттыыллар эбит) — Чукоткаҕа олоро сылдьыбыт чукотка-камчаатка бөлөҕөр киирэр тылынан саҥарар хотугу палеоазиат омуктара. Билигин да сыдьааннара бааллар эрээри (2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн 4 киһи кэриэкпин диэбит ), тыллара өлүктүйбүт.
XX үйэҕэ Чукотка аптаныамыйалаах уокуругун Беринг оройуонугар Мейныпильгыно, Хатырка уонна Беринговскай диэн нэһилиэнньэлээх пууннарыгар чукчалары кытта булкуһан олорбуттара.
Тыллара кэрээк тылыгар чугас, сорох чинчийээччилэр кэрээк түөлбэ тыла дииллэр этэ. Лиэксикэтигэр эскимос тыла эмиэ көстөр. Аан бастаан тылы ойуулааһыны сэбиэскэй чинчийээччи П. Я. Скорик 1954—1956 сылларга сылдьан хомуйбут бэйэтин матырыйаалыгар олоҕуран оҥорбута. Хас да тиэкиһи суруйан хаалларбыта.
Онтон кэриэктэри Чукоткаҕа төрөөбүт-үөскээбит Владилен Леонтьев диэн сэбиэскэй этнограф 1970-с сыллардаахха үөрэппитэ, кырдьаҕастары кытта кэпсэппитэ, былыр олоро сылдьыбыт сирдэрин чинчийбитэ. 1971 сыллаахха аҕыс саҥа тиэкиһи суруйбута.
Төрүт дьарыктара
Кэриэктэр балыктыыллара, байҕал кыылын бултууллара, табалыыллара уонна чубукулууллара, ону таһынан сиэнэр үүнээйи (отон) хомуйаллара. Ыт көлөлөөхтөрө (наарталара уонна көлүйэр ньымалара чукотка-кэрээк ньымата). Соҕуруу кэриэктэр таба иитэллэрэ. Балыгы элбэх гына хаһааналлара.
Байҕал кыылын атараннан (этнографияҕа анал тиэрмин баар «керекская спица»), ох сааннан бултууллара, кэлин уоттаах сааннан бултуур буолбуттара. 1970-с сылларга диэри байҕал кыылын уонна эһэни бултуурга аналлаах дубинканы (кэлюунэн) туһаналлара, онтуктарын төбөтө моржа аһыыта, биитэр тимир буолара, чинчийээччилэр бу сэби Хотугу Америка индеецтэрин томагавкаларын былыргы торумугар чугаһаталлар.
Кыһынын 1-3 улахан холомоҕо олороллоро, хас холомо аайы хас да ыал кыстыыра. Сааһын сайылыкка көһөллөрө, онно анаан сиэр-туом толороллоро. Ойууннаахтара; ойуун кыырар таҥастааҕа. Олорор сирдэрин аттыгар кэрэх сирдэр бааллара — киит сыҥааҕа батары анньылыбт моржа чөмчөкөтүн уҥуохтарын эҥин булаллар.
Болкулуордара кэрээк, ительмен уонна чукча болкулуордарыгар чугас; Куки (Кутхе) диэн суор туһунан остуоруйалаахтар.
Порядин Афанасий Семенович
200px|thumb|right|Порядин Афанасий Семенович Порядин Афанасий Семенович (1870—1956), саха фольклорын хомуйааччы.
Олоҕун олуктара
1870 сыллаахха Мэҥэ улууһун Моорук нэһилиэгэр (билигин Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) төрөөбүтэ.
Дьокуускайга миссионердар оскуолатыгар үөрэнэн испитэ. Нэһилиэгэр суруксуттаабыта. Мэҥэ салалтатыгар быыбардаммыт кулуба этэ.
Сэбиэскэй кэмҥэ колхуостаах. 1925 сылтан саха кэпсээннэрин, таабырыннарын, остуоруйаларын, олоҥхолорун суруйбута.
Сорох суруйбут матырыйааллара архивка сытар.
Сурунаал
Сурунаал (journal — дневник, күннүк, jour — күн) — кэмиттэн кэмигэр элбэх экземплярынан биллэрэр-иһитиннэрэр соруктаах тахсар бэчээттэнэр кумааҕы тэтэрээт.
Сурунааллар көрүҥнэрэ
Сурунааллар эмиэ хаһыаттар курдук маннык бөлөхтөргө арахсаллар:
Хоту Африка
right|thumb|350px|Хоту Африка
Хоту Африка диэн Африка хоту региона, соҕуруу өттүгэр Саhааранан чэрчиктэнэр. Холбоһуктаах Нациялар быhаарыыларынан Хоту Африкаҕа сэттэ дойду уонна территория баар:
270-с
270-c cыллар.
Иэрэс
Иэрэс (αἵρεσις, ересь) - таҥара дьиэтин догмааттарын утарар санаа, доктрина. Христианствоҕа иэрэстэр II үйэттэн саҕалаан элбээбиттэрэ. Эрдэтээҥи иэрэстэргэ арианство, монофизитство, пелагианство уонна донатизм киирэллэр. XII-XIII үйэлэргэ иэрэһи кытта инквизиция охсуһар буолбута. XVI үйэҕэ протестааннар Реформациялара Арҕаа христианствоны араарбытын кэннэ иэрэс суолтата түспүтэ.
Иэрэс иудаизмҥа, буддизмҥа, индуизмҥа уонна ислаамҥа эмиэ баар.
Чардырҕай
Чардырҕай — кыра чаччыгыныардар уустарыгар киирэр кыра чаччыгыныар. Бу уустан Саха сиригэр соҕотох көстөр.
280-с
280-c cыллар.
Куторалар уустара
Куторалар уустара (, Род Куторы) — Күүдээхтэр кэргэннэригэр киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар кырачаан кыыллар.
Ласс Петр Альбертович
Ласс Петр Альбертович - саха живописеһа.
Куторалар уустара
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ баар: уу күүдээҕэ.
Өссө маны көр
Бурозубкалар уустара
Ласс Петр Альбертович
1936 с. муус устар 7 күнүгэр Красноярскай кыраай Уяр станциятыгар төрөөбүтэ.
1962 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1972 с. Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай педагогика институтун уус-уран-графика салаатын бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
Айылҕа уонна кини кэрэ көстүүлэрин ойуулуур худуоһунньук.
Эрэл уоттара
Эрэл уоттара — ментальнай ыарыылаах инбэлииттэргэ үлэ биэрэр Брянск бырайыага . Бырайыагы Ольга Пискунова тэрийбит.
Мал склаадын быһыытынан Брянск администрацията "Инбээлит оҕолор ийэлэрин ассоциацияларыгар" бэлэхтээбит дьиэтин туттубуттара, ону таһынан икки атын Ольга Пискунова бырайыагар. Чүмэчилэри оҥорорго алюминиевай иһит туттуллубута.
Оҥоһуктар
2012 балаҕан ыйыгар бырайыак ууга олоҕурбут гелевай чүмэчилэри, ону таһынан киһиэхэ куһаҕаны оҥорбот мыылалары  таһаарар этэ. Бырайыакка 19 киһи үлэлиир этэ, олортон 16та инбэлиит. Мыыланы биир эрэ киһи оҥорор этэ<span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">. Бырайыакка инбэлиит дьахталларра инбэлиит оҕолор ийэлэрэр үлэлииллэр, ону тэҥҥэ оҕолорор бу дьиэҕэ көмпүүтэри туттарга үөрэнэллэр. Ольга Пискунова этэринэн биир ый иһигэр бырайыак 15 солкуобайдаах 1000 чүмэчини оҥорор этэ <span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">.
Оҥоһуктары атыылыыр ньымалара
Оҥоһуктар араас эргиэнэ суох акцияларга тарҕанар этэ (СПИДтан уонна наркотиктан өлбүт дьон күнүгэр, Ыам ыйын 9 к., Афганистаҥҥа өлбүт дьон күнүгэр), ону таһынан Москва, Ростов уонна Волгоград тэрилтэлэригэр оптовай атыынан тарҕанар этэ. Өлөрбүт харчыларын аҥара "Түмэт оҕолор дьиэлэригэр" барар этэ.
Ольга Пискунова этэринэн оҥорор мыылалара  «Гербалайф» уонна «ТианДе» хампаанньаларга барар этэ.
Наҕараадалар
Бырайыак "2012 сыллааҕа түмэт урбаанньыта" диэн күрэс лаурета буолбута. "Инники кэскилбит" пуондаттан 450 тых солк ылбыта.
Чахыла
Чахыла (глаукома) — харах ис баттааһына үрдүүр ыарыыта.
290-с
290-c cыллар.
Өлтөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Өлтөх нэһилиэгэ. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэйдиҥэ.
Улуус кииниттэн 51 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1002 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Бэйдиҥэ — 626 уонна Арыылаах — 376 киһи.
Орегон
Орегон (Oregon) диэн АХШ хотугулуу арҕаа штата. Орегон территорията 1848 тэриллибитэ. Холбоhуктаах Штаттарга 33с штатынан олунньу 14, 1859 кыттыспыта. Орегон Чуумпу океан кытылыгар баар, кинилиин кирбиилэhэллэр Уашиҥтон хоту, Калифорния соҕуруу, Невада соҕуруулуу илин уонна Айдаhо илин. Киин куорат Сэлем.
1971 сыл
1971 сыл.
Реформация
Реформация ((die) Reformation, (the) Reformation) — протестааннар XVI үйэҕэ туспа таҥара дьиэтэ (сыаркап) төрүттээн католицизмтан арахсыылара.
1517 с. Мартин Лютер 95 тезиһын Виттенберг таҥаратын дьиэтин ааныгар ыйаабытыттан саҕаланар диэн ааҕыллар. Сотору кэминэн Хотугу Европаҕа протестантизм баһыйар итэҕэл буолбута. Испания уонна Италия эрэ католик дойдуларынан хаалбыттара.
Порядин Прокопий Филиппович
Порядин Прокопий Филиппович (1838—1884) — бастакы саха-нуучча тылдьытын ааптара.
Олоҕун олуктара
1838 сыллаахха Мэҥэ улууһун Моорук нэһилиэгэр (билигин Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) төрөөбүтэ.
Нуучча география уопсастыбатын этнография отделын чилиэнэ этэ.
1877 сыллаахха 7 051 тыллаах сахалыы-нууччалыы тылдьыты бүтэрбитэ, ол гынан баран бэчээккэ тахсыбатаҕа.
Э. К. Пекарскай «Словарь якутского языка» диэн үлэтигэр Порядин тылдьытыгар 2 710 сигэнии баар.
1884 сыллаахха Петербург куоракка өлбүтэ.
Аһыҥас саһархай
Кураайы бэс уонна ардыгар харыйа, булкаас ойуурдарга Саха сиригэр барытыгар үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: кыра, 8 см дылы, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө араҕастыҥы буурай, дьэстиҥи кыһыл, оранжевайдыҥы хоҥор. Сииктээххэ сыстаҥанас салыҥнаах, курааҥҥа килэбэчийэр. Туруупкалаах араҥата: кытархай Атаҕа: кытаанах, 8 см уһуннаах, көнө эбэтэр токур.
Хомуллар кэмэ
От ыйа – балаҕан ыйа.
Туттуллуута
Сибиэһэйдии сиэнэр, тууһанар, маринуйданар. Хатарыллыбыт, ньыһыллыбыт тэллэйи биэрэс оннугар тума быһыытынан эмиэ тутталлар.
ITunes Store
iTunes Store — Apple хампаанньаттан ырыалары, видеоны уонна араас оонььулары атыылыыр онлайн-маҕаһыын. Хампаанньа оҥорбут тэриллэригэр оонньонуллуон сөп.
Маҕаһыын презентацията 2003 сыл муус устар 28 күнүгэр ааспыта, онно хампааньа тойоно Стив Джобс сүрэхтээбитэ.
Историята
iPod плеер атыыта үчүгэйдик барарын иһиттэн Apple хампаанньа музыканы атыылылыыр бэйэтин маҕаһыынын арыйарга бэлэмнээбитэ. 2003 сыл муус устар 28 күнүгэр Сан-Франциско куоратыгар iTunes Store маҕаһыыны көрдөрбүтэ. Ол иннинэ уһун бириэмэ устатыгар музыка индустриятын гиганнарын кытары дуогабардаспыта. Маҕаһыыҥҥа ырыалар альбомунан буолбакка ырыаларынан атыыланарга модьуһан ситиспитэ. Оннук ньыма ырыаны суруйар хампаанньаларга наһаа сөбүлээбэтэхтэрэ, тоҕо диэн дьон икки-үс ырыаны истиэхтэрин баҕараннар бүтүн альбому атыылаһаллар. Ол гынан баран Стив Джобс ону : "пиратство уонна интернет альбом идеятын суох оҥорбуттар. Пиратствоны кытары биирдии ырыаны атыылаабатахха охсуһар кыах суох диэн" утарсыбыта. Джобс iTunes маҕаһыын пока Mac компьютер туһанааччылара эрэ атыылаһар кыахтаныахтара диэн эрэннэрбитэ, онтуката рыноктан 5% эрэ этэ. Музыкальнай хампаанньалар маннык кутталлаах хардыыны оҥорорго быһаарбыттар, тоҕо диэн пиратствоттан сүтэр харчы улааттар улаатан эрэр эбит.
Биһиги 80% ырыалары уарар дьоннор бэйэлэрин санааларынан уораллар дии санаабаппыт - кинилэргэ талыы суох. Ол иһин биһиги легальнай альтернатива оҥорорго быһаарбыппыт. Оччоҕуна бары сүүйүөхтэрэ - ырыаны суруйар хампаанньалар, ырыаһыттар, Apple, уонна туттар дьон эмиэ - тоҕо диэн кинилэр туйгуй сервиһы ылыахтара, ол сервис уорартан быыһыыр
iTunes Store салайаччыта Эдди Кью маҕаһыын арыллыан иннинэ биир мөлүҋүөнү 6 ый устата атыылыахпыт диэн билгэлээбит, ол гынан баран 6 күн устата биир мөлүйүөн ырыаны атыылаабытттар. Apple хампаанньата чуолкайдык саҥа рынокка киирбит, уонна 2011 сыллахха номнуо 15 миллиардтааҕы ырыаны атыылабыттар. Билигин маҕаһыын нөҥүө киинэлэр, телепередачалар, кинигэлэр, уонна да атын медиаконтент атыыланар. Конкуреннар майгынныр сервистары оҥорбуттара ситиһиитэ суох үлэлии сылдьаллар.
iTunes Россияҕа
2012 сыл ахсынньы ыйыттан iTunes store Россияҕа үлэтин саҕалаабыта. Бастакы күнүгэр араас Россияҕа оҥоһуллубут контена баарынан сөхтөппүтэ.
Лэппириэн уус
Уоьээ-Булуу улуус. Лэппириэн уус. Кинини уус Миитэрэй ииппит.
5.Чаттай 	2.Көдьөй	3. Эҥэнтэй	4.Быһырыа Дьарааһын 5.Чаттай 1. Лоһойох оҕолоро: 1. Сөдүөт 2. Маайа 3. Аабыса 4. Киргиэлэй 5. Моолуку Мэхээлэ 6. Даарыйа 7. Ньаадьас Силип 8. Дарба Уйбаан. Лоһойох бастакы оҕото Васильев Сөдүөт оҕолоро: 1. Харлампий 2. Харычыаҥка Анна 3. Маруся 1. Васильев Харлампий Федотович оҕолоро: 1. Федотова Надя - өлбүтэ, оҕото суох 2. Федотов Лазарь Харлампьевич – 2 уол, 2 кыыс (Уоьээ Халымаҕа: Альберт, Лазарь, Елена, Людмила) 3. Федотов Владимир Харламьевич – 1 кыыс, 2 уол (Кристина, Володоя, Борис) 4. Борбуев Олег – 5 оҕолоох (Спиридон, Люция, Владик, Ангел, Олеана, Саша, Григориетта) 2. Васильева Аана-Харычыаҥка оҕолоро: 1. Семенова Мария – 1 кыыс (ииппит) 2. Семенов Федя – 2 оҕолоох. 3. Васильева Мария Федотовна оҕолоро: 1. Афанасаьева Света – 4 оҕолоох (Вася, Маша, Туйаара, Миша) 2. Афанасьев Кеша 3. Афанасьев Василий Николаевич 4. Афанасьев Николай Николаевич – 3 уоллаах (Коля, Ефим, Антон) 5. Афанасьева Татьяна Николаевна – 2 оҕолоох (Даша, Наташа)
Лоһойох иккис оҕото Маайа 3 оҕолоох: 1. Павла Федотовна 2. Мария Федотовна 3. Екатерина Федотовна 1. Павла Федотовна оҕолоро: 1. Кыыс - өлбүт 2. Михайлов Виктор Данилович – 2 кыыстаах (Катя, Аня) 3. Михайлова Мария Даниловна – 1 уолллаах 2. Мария Федотовна – 5 оҕолоох 3. Екатерина Федотовна – 7 оҕолоох
Лоһойох үһүс оҕото Аабыса оҕолоро: 1. Фокина Матрена 2. Фокин Иван 1. Фокина Матрена – оҕото суох 2. Фокин Иван 7 оҕолоох: 1. Фокина Дуня – 4 оҕо (Вася, Хаарчаана, Тася, Тина) 2. Фокин Иван 10 оҕолоох (Гоша – 1 кыыс, Даша – 1 уол, Гриша – 2 уол, Сеня, Мотя, Роза, Женя, Любомир, Маша, Ваня) 3. Фокина Маайа 2 оҕолоох: 1. Күннэй 2. Болот 4. Фокин Николай 4 оҕолоох: Айта, Гоша, Ариан, Сайдам 5. Фокин Андрей 7 оҕолоох: Андрей, Алена, Тася, Ларик, Вика, Антон, Анфиса 6. Фокина Мотя 3 оҕолоох: Айсен, Володя, Дора
Лоһойох бэһис оҕото Моолуку Мэхээлэ 2 уолллаах 1. Баһылай, 2. Роман) 1. Ефремов Василий Михайлович оҕолоро: 1. Ефремова Люция – 3 3 оҕолоох (Мичил – 1 оҕо, Маша – 2 оҕо) 2. Ефремова Светлана 3. Ефремова Валя 4. Ефремов Василий 3 оҕолоох (Уля, Айсен, Саша) 5. Ефремов Александр 6. Ефремов Михаил 2. Ефремов Раман Михайлович 4 оҕолоох: 1. Катя – 5 оҕолоох 2. Гриша 3. Рома 4. Паша
Лоһойох алтыс оҕото Даарыйа 2 кыыстаах: 1. Мария 2. Дуунньа 1. Мария оҕолоро: 1. Анджелла – 3 оҕолоох 2. Марфа Тобукова 3. Тобукова Акулина Захаровна - (Денис, Петя) 4. Петя – оҕо эрдэҕинэ өлбүтэ 2. Петрова Евдокия оҕолоро: 1. Гоша - өлбүт 2. Евсеева Тоня 3. Евсеев Иван (Гоша, Вика, Ньургу) 4. Евсеева Люда – 1 кыыстаах 5. Евсеев вася – 1 уоллаах 6. Иннокентьева Даша Петровна – 1 уоллаах
Лоһойох сэттис оҕото Ньаадьас Силип уол, кыыс оҕолордоох, £лүөхүмэҕэ бааллар.
Лоһойох ахсыс оҕото Дарба Уйбаан уола Тобохов Андрей 2 оҕолоох.
Лэппириэн иккис оҕото Көдьөй 7 оҕолоох: 1. Сэргэй 2. Силип 3. Маайа 4. Көөҥсөө 5. Мээччээ 6. Хоочуу 7. Кэппиэй £лөксөөндүрэ 1. Көдьөй Сэргэйэ 3 оҕолоох: 1. Варлам – 2 оҕолоох 2. Ефремов Дмитрий Сергеевич 8 оҕолоох: 1. Валера - өлбүт 2. Маайа 3. Вася - өлбүт 4. Надя – 4 оҕолоох 5. Яша 6. Тима 7. Проня 8. Маша 9. Шура 10. Дима 3. Ефремова Анна Сергеевна - өлбүт
Көдьөй иккис оҕото Силип – Ефремов Филипп 8 оҕолоох: 1. Ефремова Мария Филипповна
Павлов Николай Афанасьевич
Павлов Николай Афанасьевич - саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Саха хомсомуолун бириэмийэтин лауреата.
1941 с. от ыйын 6 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Өлөчөйгө төрөөбүтэ.
1964 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1976 с. Москубатааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
Николай Павлов ускуустубата ханнык баҕарар киһиэхэ чугаһын, реализм бириинсибин тутуһарыттан буолбакка, үтүө санаа уонна сырдык илгийэр курдунан быһаараллар. Сюжеттаах ханнык эрэ тиэмэҕэ анаммыт үлэлэрэ элбэхтэр. Тыа үлэһит киһитин күннээҕи кыһалҕалара ойууланаллар. Онтуката туох эрэ уратылаах буолар. Айымньытын сорҕотун пейзажтар ылаллар. Бу үлэлэрин уратыта — чуумпуруу.
Үлэлэрэ
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ — Римма Семеновна Гаврильева, биллиилээх искусствовед, саха таҥаһын чинчийээччи.
Күүдээхтэр уустара
Бурозубкалар уустара (, Род Бурозубки) — Күүдээхтэр кэргэннэригэр киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар кырачаан кыыллар.
Саха сиригэр бу ууска 7 көрүҥ баар: орто күүдээх, бөдөҥ тиистээх күүдээх, тэҥ тиистээх күүдээх, аччыгый күүдээх, кыракый күүдээх, хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх, уһун тумус.
Бронха астмата
Ыарыы сүрүн биллиитэ:
Тыын хаайтарыытын туох баҕар үөскэтиэн сөп: автотранспортка хатан сыт, үүнээйи куоппаһын эҕирийии, тымныйыы, тустаах аһылыгы аһааһын эбэтэр иһээһин, химиическэй састааптары эккинэн таарыйыы, сууйар средстволар, дьиэ кыылларын кытта биир хоско олоруу, дьиэ хомуйа, ремоннуу сылдьан быылы эҕирийии, кыра физическэй активность. Приступ саҕаланыан иннинэ киһи ытырдар, сөтөллөр, ринит чинчитэ уонна эт ымынаҕа үөскүүр. Элбэх ыарыһах ыарыылара бэргээн эрэрин сэрэйэн номнуо эрдэттэн бэлэмнэнэр кыахтаахтар.
Эмтээһин:
Бронха астмата хроническай ыарыы буоларынан приступ түргэниттэн тутулуктаах,  аллергияны үөскэтиэн сөптөөх аллергеннартан куотунуу терапияҕа төрүт түгэн буолар, элиминационнай диетаны уонна табыгастаах үлэни тутуһуу. Эбэтэр аллергены билэр кыах баар буоллаҕына, оччоҕуна эт сиин билэрин намтатар туһугар специфическэй гипосенсибилизирующай терапия көмөлөһөр.
Тыын хаайтарыытын утары аэрозоль быһыылаах бета-адреномиметиканы тутталлар, тоҕо диэтэр бронха быыстарын түргэнник улаатыннараары уонна сил үчүгэйдик кэллин диэн. Балар орципреналин, сальбутамол уонна гидробромид фентероллара. Хас биир түгэҥҥэ биирдэм доза көрүллэр. Оннук курдук м-холинолитиктар бөлөхтөрүн препарааттара – ипратропия бромиидын аэрозоля уонна фенотероллуун албастара.
Бронха астматын ыарыһахтарыгар ксантиновай производнайдара ордук биллэллэр. Тыын хаайтарыытын утары пролонгированнай дьайыылаах таблеткалары аныыллар. Бронха астматын эмтииргэ, бүтэһик сылларга тучнай клеткалар дегрануляцияларын мэһэйдиир препараттар үчүгэй эффектэри көрдөрөллөр. Олор кетотифен, натрий кромогликаата уонна кальций ионнарын антагонистара.
Ыарахан формалаах бронха астматын эмтииргэ гормональный терапияны туһаналлар, ыарыһахтартан түөрт гыммыт биирдэрэ глюкокортикостероидтарга наадыйар, 15-20 мг Преднизолу сарсыарда антациднай препарааттары кытта иһэллэр, олор куртах салыҥын көмүскүүллэр. Стационарнай услуобуйаҕа гормональнай препарааттар инъекция көрүҥүнэн ананыахтарын сөп. Бронха астматын эмтиир уратыта диэн, эмтээх препарааттарга кыра эффектээх дозаны туһаныахха уонна дозировка түһүүтүн ситиһиэххэ наада. Сили ордук аҕалар препарааттарынан хаахтаахтатар уонна муколитическай препарааттар биллэллэр. Ону таһынан тэҥҥэ үөскүүр ыарыылары эмиэ бэйэтин кэмигэр эмтиэхэ наада — хроническай бронхиты, бронхопневмонияны, оччоҕо антибактериальнай препараттары иһии туруоруллар.
Чаччаа
Чаччаа — кыра-кыра лэппиэскэ курдук гына хатарыллыбыт үрүмэ.
Вакуленчук
Вакуленчук (Вакуленчук) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 017 (2011).
Геометрия
thumb|[[Үс муннук |Үс муннуктар холобурдара: 1 — тэҥ өрүттэрдээх, 2 — көнө муннуктардаах, 3 — сыппах муннуктаах]]
Геометрия (γεωμετρία; γεω/гео = сир, μετρία/метрия = кээмэй) диэн кээмэй, быhыы, фигуралар холоонноох турууларын уонна куйаар майгыларын үөрэтэр математика салаата.
Былыргыттан сайдыбыт Эклид классическай элементарнай геометрията "кэрчик" уонна "эргимтэ" диэн сүрүн өйдөбүллэргэ (объектарга) олоҕурар. Кэрчиктэртэн тураллар "үс муннуктар", "параллелограммнар", "трапециялар" уонна да атын геометрия үөрэтэр объектара. Кинилэр уонна төгүрүктэр тустарынан саҥаттан саҥа теоремалары математиктар 2500 сыл устата арыйдылар уонна кинилэр дьиҥнэрин аксиомаларга уонна быhаарыыларга олоҕуран көрдөрдүлэр.
Соторутааҕыта бу классическай геометрияны байытан, кэрчиктэртэн эбэтэр эргимтэлэртэн турар "траекториялардаах" эккирэтии процестарын үөрэтии саҕаланна. Бу Эклид классическай элементарнай геометриятыгар эрэ олоҕурар саҥа Эккирэтии элементарнай геометриятын cайдыытыгар саха математиктара элбэхтик үлэлэhэллэр (Г.В.Томский, Элементарная геoметрия преследования. - Paris, Editions du JIPTO, 2005).
Геометрия предмета
Геометрия бэйэ- бэйэлэрин кытта сыһыаран, сыһыаран, сыһыаран " ортоку«,» иһигэр «уонна онтон салгыы; тел. тэҥнээһин туһунан өйдөбүллэр, ону таһынан тел. геометрическай эт- хаан уларыппат,» линия киэҥ«,» туох эрэ уһуна суох буолар «дии санаабыттар. Муҥур уһуга суох, эстракцияны, муҥура суох кээмэйин кытары муҥура суох сыһыаны олохтуур. Геометрическай фигуралары туруоруу, кээмэйдэрэ уонна уларыта тутуу киэҥ сыһыанынан быһаарыллар.
Дьиҥнээх предметтэри, геометриялары чинчийэн баран, атын предметтэри аралдьытан, ыйааһын, сибэкки курдук, хардарыта туруулаһан көрөр. Ити олохтоох объектар икки ардыларыгар баараҕай объектар уонна биир уустаах объектар дьүүлгэ тахсалларыгар, киэҥ сирдээх- уоттаах объектар икки ардыларыгар киэҥ сыһыаннаһыылартан туоруурга кыаҕы биэрэр. Чуолаан, геометрия икки ардыларынан ырааҕы ырыта көрөр.
Windows Vista
Windows Vista диэн Microsoft тус көмпүүтэрдэргэ анаан оҥорбут операциялыыр системата.
Оҥоруу
От ыйын 22, 2005 с. биллэриллиэн иннинэ Longhorn диэн код ааттаах этэ. Сэтинньи 8 к. 2006 с. оҥоһуллан бүппүтэ; ол кэнниттэн кэлэр үс ый устата көмпүүтэр техникатын уонна софтун оҥорооччуларга, бизнес клиеннарга уонна бытарытан атыылааччыларга көрдөрүллүбүтэ. Тохсунньу 30 к. 2007 с. аан дойду үрдүнэн <span style="color:black;font-weight:normal; text-decoration:none!important; background:none!important; text-decoration:none;">loan modification таhаарыллыбыта уонна Microsoft сайтыттан атыылаhан ылыахха сөп буолбута. Windows Vista кини иннинээҕитэ, Windows XP, тахсааhынын кэнниттэн биэс сыл буолан баран тахсыбыта. Бу Microsoft Windows системалар тахсааhыннарын икки ардыларынааҕы кэмнэриттэн ордук уhун кэм буолар.
Саҥа уонна тупсарыллыбыт тэриллэр
Windows Vista элбэх уларыйыылаах уонна саҥа тэриллэрдээх: Windows Aero диэн көннөрүллүбүт графика туттааччы интерфейса уонна визуальнай истиил, тупсарыллыбыт көрдөбүл, саҥа мультимедиа оҥоруу ньымалара (холобур, Windows DVD Maker), кубулутуллубут ситим, аудио, бэчээт уонна дисплей хос-системалара. Vista онтон таhынан дьиэ ситимин көмпүүтэрдэрин бэйэ бэйэлэриниин сыстыыларын, P2P технологияны туттан көмпүүтэр девайстардыын билэлэринэн уонна сыыппара медиаларынан бырахсыытын чэпчэтэ сатыыр. Windows Vista'ҕа .NET Framework 3.0 версията турар, ол софту оҥорооччуларга сыhыарыылары суруйууларын балаччатык судургу оҥоруо (Windows API'дыын тэҥнээтэххэ).
Сэмэлээhин
Windows XP'ны уонна ол иннинэ тахсыбыт Windows ууhун системаларын бастыҥ кэбирэх өттүлэринэн буортулуур программаларга, вирустарга уонна буфер туолууларыгар ылларыылара буолар дииллэрэ. Ол иhин Microsoft бастатан туран Windows Vista көмүскэлин туhунан кыhанар уонна ол кэбирэхтэри аччатар сүрүн сыаллаах. Vista саҥа тэриллэрэ уонна бөҕөргөтүллүбүт көмүскэлэ үрдүктүк <span style="color:black;font-weight:normal; text-decoration:none!important; background:none!important; text-decoration:none;">custom shot glasses сыаналаммыттарын да үрдүнэн, син биир бэрт элбэхтик сэмэлэнэр. Ол сэмэлэртэн бастыҥнара: үрдүк система көрдөбүллэрэ, гарантиятын кэмэ кылгаhа, көмүскэллээх сыыппара медианы төгүллүүрү мэhэйдиир саҥа технологиялары киллэриитэ (Digital rights management), бэйэтиттэн эрдэ тахсыбыт техникалыын уонна софтуун иирсээнэ, User Account Control диэн компоненын сыыhа-халты үлэтэ.
Робеспьер
Максимилиан Робеспьер (Maximilien François Marie Isidore de Robespierre, Максимилиан Франсуа Мари Исидор де Робеспьер; 1758, Аррас – 1794, Париж), үөлээннэхтэригэр Атыыламмат (L'Incorruptible) эбэтэр Иирээки Гиена (өстөөхтөрүгэр) ааттарынан биллибит Улуу Французскай Өрөбөлүүссүйэ салайааччыларыттан биирдэстэрэ, якобинецтар баһылыктара.
1789 сыллаахтан Түмэн 1792 сыллаахтан Конвент чилиэнэ. 1793 сыллаахха өрөбөлүүссүйэ бырабыыталыстыбатын салайар кэмигэр Людовик XVI хоруолу уонна кини ойоҕун Мария Антуанеттаны өлөрүүгэ кыттыспыта, өрөбөлүүссүйэ трибуналын тэрийсибитэ, жирондистар, эбертистар уонна дантонистар баһылыктарын өлөртөрбүтэ. 1793 сыллаахха Уопсастыбаны быыһыыр кэмитиэти баһылаабыта уонна тугунан да хааччахтаммат былааһы ылбыта, өстөөхтөрүн утары террор ыыппыта. 1794 сыл от ыйын 27 күнүгэр (9 термидорга) былаастан туоратыллыбыта уонна нөҥүө күнүгэр суута суох баһа быһыллыбыта.
Күөх муох тэллэйэ
Күөх муох тэллэйэ (, Моховик зеленый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сэбирдэхтээх уонна бэс ойуурдарга үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 12-15 см тиийэр, көппөҕөр, кураанах, көнө ньуурдаах. Туруупкалаах араҥата: саһархай, кэлин от куөхтүҥү. Этэ: сырдык араҕас, көпсөркөй соҕус, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар. Атаҕа: кытаанах, 12 см тиийэр уһуннаах.
Туттуута
Саһархай тэллэйдэртэн питательноһа намыһах. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Спортинг
Спортинг — сааннан көтөр сыаллары ытыы.
Бу Саха Сиригэр саҥа тэнийэн, сайдан эрэр спорт көрүҥэ. Бултаан-алтаан айахпытын ииттэр дьылҕаланан, аар тайҕанан, киэҥ нэлэмэн туундаранан ыырдаммыт айылҕа оҕолоро буоларбытынан, саанан бэргэнник ытыы хааммытыгар баар буоллаҕа.
Спортинг федерациятын президенинэн, бу көрүҥү иилээн-саҕалаан тэрийбит, И.К.Макаров буолар. Аҕыйах сыл иһигэр республика чемпионата, уонтан тахса республика турнира ыытылынна. Бастыҥ ытааччылар Айаал Макаров, Иван Макаров «С» категорияҕа Россияҕа миэстэлэһэн, аан дойду чемпионаттарыгар кыттыбыттара хайҕаллаах суол. «Даймонд-парк» базатыгар ыытьгллыбыт курэхтэһиилэргэ Дьокуускай, Мэҥэ-Хаҥалас, Чурапчы, Уус-Алдан, Нам, Хаҥалас, Бүлүү, Сунтаар, Ньурба, Орто Халыма кытаанах илиилээх, кыраҕы харахтаах ытааччылара кыттыбыттара. Ордук үчүгэй бэлэмнээх хамаандаларынан «Мясной двор» (А. Макаров, Нь. Бястинов, С. Петров), «Булчут» (Ф.Борисов, Г. Барашков, Н. Додо-хов), «Рекорд» (И. Макаров, Ю. Куприянов, Я.Ефимов) буолаллар.
Сиэтл
Сиэтл (Seattle) диэн АХШ Уашиҥтон штатын ордук улахан куората. Аан дойдуга биир ордук сайдыбыт куорат. Манна Boeing фабрикалара бааллар. Улахан порт. Олохтоохторун ахсаана 2 000 000.
Орто күүдээх
Орто күүдээх (, средняя бурозубка) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах кырачаан кутуйах.
Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ олохсуйар, туундара улахан аҥаарыгар кытта баар. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл.
Саха Сиригэр нуучча тылын күнэ
Сэтинньи 19 күнэ — Саха Сиригэр нуучча тылын күнэ.
Саха Сирин бастакы Президена М.Е. Николаев 2001 сыл атырдьах ыйын 20 күнүнээҕи 1466 №-дээх «М.В. Ломоносов 300 сааһыгар бэлэмнэнии туһунан» Ыйааҕыгар олоҕуран, М.В. Ломоносов төрөөбүт күнэ — сэтинньи 19 күнэ — Саха Сиригэр нуучча тылын күнүнэн биллэриллибитэ.
Чаччыына
Чаччыына (наслежный старшина) — Арассыыйа импиэрийэтигэр Саха уобалаһыгар нэһилиэк кинээһин көмөлөһөөччүтэ, быыбарынан талыллар этэ.
Irc
IRC (англ. омуктуута Internet Relay Chat — ретранслируемый интернэт кэпсэтии типа) — сервиснай дьоннору кытта сурук нонуо дьиннэх буола турар бириэмэ5э кэпсэтэр тэрил. Кини 1988 сыллаахха фин устудьуонунан Ярко Ойкариненом (Jarkko Oikarinen) оноьуллубута.
Бөлөҕүнэн кэпсэтэргэ анаан оҥоһуллубутун үрдүнэн, тус киһини кытары эрэ эмиэ кэпсэтиэххэ сөп, ону таһынан атын даҕаны информацияны ыытыһыахха сөп (холобур, файллары)
IRC улэтигэр тырааныспар быһыытынан TCP боротокуолу туттар, ону таһынан TLS криптографияны туттуон сөп.
Өнөр нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Эһэлээх.
Улуус кииниттэн 35 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 613 киһи (2007 сыл).
Болгария
Болгария (бол. България), официаллык Болгария Республиката (Република България) диэн Балканнарга баар дойду. Биэс дойдулуун кирбиилэhэр: Румыниялыын хоту, Сербиялыын уонна Македония Республикатыныын арҕаа, уонна Грециялыын уонна Түркийэлиин соҕуруу. Илин Хара байҕал баар.
Болгария Эуропа Униятын (2007 сылтан) уонна NATO (2004 сылтан) кыттыылаахтара. Олохтоохторун ахсаана 7.6 млн кэриҥэ.
Киин Куората София. Государственнай тыл-болгарскай. Харчы кээмэйэ — болгарскай хаҥас.
Дойду болгарин норуоттарын этнонимынан ааттаммыта.
Илин өттүгэр хара муора диэн баар. Кирбиилэһэллэр Грецияны уонна Турцияны кытта соҕуруу, Сербияны уонна Хотугу Македонияны кытта — арҕаа уонна Румынияны кытта — хоту. Уһуна 2245 км., итинтэн 1181 км. кэтитэ, 686 км. өрүстэр (итинтэн 470 км. Дунайынан) уонна 378 км. хара муора устун. Уһук илин географическай точкалар икки ардыларыгар саамай улахан ырааҕа-520 км. арҕааттан илин уонна хоту 330 км. соҕуруу.
Парламент республика президени кытта. 2016 сыллаахха Болгария Президенэ биэс сылга болдьохтоон Румен Радев талыллыбыта, кэлин 2021 сылга иккистээн талыллыбыта.
Административнай дьыаланан дойду 28 уобаласка арахсар, кинилэр 265 общинаҕа арахсаллар.
Конституция быһыытынан Болгария сырдык государство буолар. Нэһилиэнньэ чааһа (78 % кэриҥэ) православиены билинэр.
Сайдыылаах тыа хаһаайыстыбатын кытта индустриальнай дойду буолар. Экономика биир сүрүн салааларынан туризм уонна өҥө эйгэтэ буолаллар. Дойду демографическай кризиһин тургутан көрөр уонна олоҕун тупсарар 73- с миэстэни ылар.
По данным МВФ, ВВП кээмэйэ ППС за 2018 году составил $159,681 млрд ($22 700 на человека).
ХНТ чилиэнэ 1955 сылтан, 1975 сылтан ОБСЕ, 1992 сылтан, Европа Сэбиэтин 1992 сылтан, 1996 сылтан, НАТО 2004 сылтан уонна ЕС с
Болгарияны кытта сирэйдэрин холбуур бырааптаахтар, кинилэр бэйэ бырааптарын уонна эбээһинэстэрин холбуур бырааптаахтар. Болгария бэйэтин гражданнарыгар эбии омук гражданствотыгар көмөлөһөр. Россия гражданнара болгарскай гражданствоны ылбыт буолан, иккилии гражданство туһунан дуогабар түһэрсиллибэттэр. Сорох дойдулар элбэх ахсааннаах гражданнары көҥүллээбэттэр. Холобур, болгарскай уонна японскай гражданствоны туппут дьон Япония Юстициятын министерствотыгар 22 сылга диэри, ханнык гражданствоны оннунан хаалларарга дьулуһуохтаахтар.
Туризм
Туризм Болгарияҕа дойду ВВП- гар баар. Туристар үксүлэрэ сайылыкка, эбэтэр сезонунан сөп түбэһиннэрэн сылдьаллар. Болгарияҕа туризмы сайыннарыы кэскилэ үөрүүлээх, дойду культурнай уонна айылҕалаах сирдэрдээх. 2015 с. хаһыат Болгария курортарын Европаҕа саамай чэпчэки диэн ааттаабыта. Тутаах болгарскай курортарга бородуукта корзина Италия, Испания уонна Турция курортарыгар маарынныыр чэпчэки. Ону таһынан Болгарияҕа икки эрэ туристическай ыйы - алтынньы уонна сэтинньи ыйдарга. Черноморскай кулун тутар — бу хайы — үйэҕэ сибэккилээх эрэллээх саас, бэс ыйыгар хара муораҕа балаҕан ыйыгар диэри сөтүөлүүллэр. Хайа- байытар сезон ахсынньы ыйга саҕаланар уонна олунньуга диэри салҕанар.
Черноморскай байҕал кытылыгар-пляж туризмын хайысхата. Болгария Илин Европа Социалистическай дойдуларыгар биир саамай улахан курорт этэ. 1990- с сылларга салаа эстэн, билигин өрө көтөҕүллүү көстөр. Туристар сүрүн маассалара Арҕаа уонна Илин Европа, Скандинавия, Германия, Россия, Украина уонна Великобритания дойдуларыттан кэлэллэр.
Ордук биллэр хара муора курортара: Албена, көмүс кумах, Ривьер, Св. Константин уонна Елена, Обзор, күн Биэрэгэ, Созол, Елена, Сибэтиэй былаас.
Балоно (СПА) курортара: Велинград, Сандански, Хисар, Павел баанньык, Чатенскай баанньык, О. Д. А.
Хайа курорда: Банско, Боровец, Пампоро, Витоша. Хайа- байҕал курортарыгар, хара муора таһымынан, гостиница базатын уонна хайа инфраструктуратын көхтөөхтүк саҥардыы барар. Саҥа трассалар тутуллаллар, аныгы подъезниктар (холобур, Dopelmyer) туруоруллаллар. Курортар трасса уопсай уһуна кыра, орто уонна намыһах уустуктардааҕар ордук нүөлсүтүллүбүт салааларынан намыһах. 2008 сыл кулун тутарга Бан- Эуропа турнира эр дьоҥҥо түргэн тэтимнээхтик ыытыллыбыта.
Лезгинка
Лезгинка — Дагестааннар национальнай үҥкүүлэрэ. Бүтүн Хапхааска тарҕаммыт, ол даҕаны атын атын омуктар араастык хамсанан үҥкүлүүллэр.
Киһи аһыыр куолаҕайа
Киһи аһыыр куолаҕайа, эбэтэр киһи ис куолаҕайа, киһи маҥалайа -
Лезгинка
Лезгинка — түргэн, күрэхтэһэр үҥкүү, үҥкүлэччилэр бэйэлэрин сымсаҕайдарын уонна сылайбаттарын көрдөрөллөр.
Киһи аһыыр куолаҕайа
Айах
тыынар тыыннаах аһыыр-сиир уонна тыынар сүрүн чааһа. Айах иһигэр тиис уонна тыл баар. Тас оҥоһуута арааһынай оҥоһуулаах буолуон сөп. Айах сүрүн соруга аһы илдьиритии уонна силинэн хааччайыы.
Куолай
айа5ы уонна муруну холбуур киһи ис сүһуө5э. Үөрэ-дьүөрэ уһун синньигэс көндөйгө холонор, устатынан 11-12 тарбах буолар.
Куртах
хаҥас ойо5о с уҥуох анныгар баар көндөй эттэн турар. Киһи аһаабыт аһа буһар сирэ. Кураанах куртах кэриҥэ лиитэрэ аҥара. Саамай улааппыта 3,4 лиитэрэ буолуон сөп.
Куртах аһы буһарар сүрүн оруола:
Синньигэс оһоҕос
куртах уонна суон оһо5ос икки ардыгар баар сүрүн суол. Куртах ситэ буһарбатах аһын буһарар, саамай наадалаах элэмиэннэри оборор.
Суон оһоҕос
синньигэс оһо5ос кэнниттэн кэлэр көндөй туруупка. Кини соруга ордубут тобох ууну, аһы оборуу.
Көнө оһоҕос
киһи ис куола5айын түмүктүүр чааһа. Ол аата иҥэримтэтэ уонна туһата суох аһы таһаарар.
Ноор
Ас буһарар систиэмэ органа. Улахан былчархай - организм үлэлииригэр наадалаах ураты веществолары оҥорон таһаарар.
Ас буһарыыта
Аc буһарыы диэн киһи аһы буһарар уорганнарын көмөтүнэн механическай уонна химическэй бытарытыыны ааһан, эккэ-хааҥҥа иҥиитэ буолар.
Бастакытынан, ас айахха киирэн тиис, тыл, сил, фэрмэн көмөтүнэн илдьирийэр, кыра чаастарга арахсар. Ол кэннэ быстах-быстах ас чаастара куолай нөҥүө куртахха тиийэллэр. Ас салҕыы куртах сүлүһүнүн кытта буккуллан салҕыы илдьирийэр. Ол кэннэ синньигэс оһоҕос наадалаах, иҥэримтэлээх элэмиэннэри оборон килиэткэ нөҥүө хааҥҥа илдьэр. Хаан салҕыы хаан эргииринэн туох баар кэлиэткэни, тириини, ол таһынан быары хааччыйар. Онтон суон оһоҕос ситэри буспатах астары, ордубут ууну дьар көмөтүнэн илдьирэтэр уонна салҕыы көнө оһоҕоско аһар. Көнө оһоҕос куһаҕан эттиги истиэнэтигэр баар
былчыҥынан таһырдьа таһаарар.
Дьалай
Дьөгүөр Тарабукин-Дьалай - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕиттэн төрүттээх киһи, Өрөбөлүүссүйэ иннинэ куоракка хаарты дьиэтин тутан олорбута.
Охсуһуулаах буолан бэрээдэги бэйэтэ көрөрө эбитэ үһү. Уола Көстөкүүн Тарабукин (Аабычай) улаханынан, күүстээҕинэн биллибит. Аньыыһын Сиидэрэп куоракка олорор эдьиийигэр дьиэлэнэн курууска эҥин үлэлииригэр куруук нууччалардыын охсуһар идэлээх эбит. Үчүгэйдик охсуспут сылыгар үлэм таһаарыылаах буолара диир эбит. Кэлин улаханнык кырбанан бөкчөгөр буолбут.
Ох саа
left|200px|Кэрээктэр охчуттараОх саа - оноҕоһунан, оҕунан ытарга аналлаах саа. Сэриигэ уонна булка туттуллар. Билигин күрэххэ эмиэ тутталлар.
Сахалар Орто азия омуктарыттан атын ох саалаахтар эбит. Оҕу оҥороллоругар хатыҥ уонна тиит маһын тутталлар эбит. Ол мастарын хатыыс кутунан силим оҥорон силимниилэр эбит. Бүтүннү оҥоһуллан бэлэм буолбутун кэннэ тас өттүн бүтүннүү туоһунан бүрүйэллэр, сиик тардыбатын диэн.
Ох саа ортото, тутар сирэ тутаах дэнэр, иэҕиллэн токуруйар сирэ чаачар дэнэр, төттөрү токуруйар сирдэрэ кураах диэн дэниллэр, уонна ону нөҥүө муос дэнэр. Ох саа быата кирис диэн дэнэр.
Ох саа киһи төһө күүстээх соччоннон кытаанах гыналлар эбит. Онон күүстээх киһи оҕо ордук күүскэ тэбэр эбит. Күүстээх охтон ытар киһини "Күүстээх эрбэхтээх" дииллэр эбит. Холобура, үүнэн турар тиит маһы дьөлө ытар дьон бааллар эбит.
Бэгэччэхтэрин кирис охсоруттан харыстаан оҕу тутар илии улахан тарбаҕар дапсы диэн муостан оҥоһуллубут тэрили кэтэллэр эбит.
Ох сааннан ытарга икки ньыма баара биллэр, биирэ ыйар тарбаҕынан уонна эрбэҕинэн оҕу кыбытан ыталлар, биирэ ыйар уонна ортоку тарбаҕынан кириһи тиэрэ тутан (спортивнай ытааччылар туталларын курдук гынан баран тиэрэ) ыталлар эбит. Иккис ньыманан ытарга оноҕоско, оххо кирис киирэр олугун биир өттө уһун буолар, ытаргар тарбаххынан туора эһэн кэбиспэт гына.
Ону таһынан ох сааннан кыҥаан ытарга холо диэн тэрили тутталлар эбит. холо бэлэнчигэ туттарыллар кэрдиистээх чараас мас. Бултуур булдуҥ ырааҕыттан көрөн холо кэрдииһинэн ыйдаран ох сааҥ туһаайыытын туруораҕын. Холобура бинтиэпкэҕэ миэтирэтин туруорар курдук. Ох сааны куонньалыкка илдьэ сылдьаллар эбит. Куонньалык икки аҥаардаах, аллараа өттүгэр ох саа угуллар, үөһээ өттүн ардахха эбэтэр ууралларыгар кэтэрдэллэр.
Ох сааны оҥороллоругар ох саа кыһыаҕа диэн тэрили тутталлар эбит. Ох сааны оҥорор туһунан уустар бааллар эбит, холобур үчүгэй ох сааҕа сылгы үөрүн биэрэллэр эбит.
Атын чугастааҕы омуктарга быһаҕы, батаһы кытта тэҥҥэ саха ох саата эмиэ атыылана сылдьыбыт буолуохтаах.
Достоевскай Федор Михайлович
Достоевскай Федор Михайлович — XIX үйэ ортотугар олорбут нуучча мындыр киһитэ, бөлөһүөк, суруйааччы быһыытынан аан дойдуга киэҥник биллэр. Ордук биллэр романнара Буруй уонна буруйдааhын уонна Карамазов ини биилэр. Литератураҕа үлэлэригэр XIX үйэтээҕи Арассыыйа киhитин уйулҕата, олоххо, атын дьоҥҥо сыһыана көрдөрүллэр.
1821 с. Москубаҕа төрөөбүт.
Петрашевскай дьыалатыгар эриллэн 1849 сыл ахсынньы 22 күнүгэр суутунан ытан өлөрүүгэ уураахтаммыта. Бу дьыалаҕа кыттыгастаах дьону өлөрөр курдук сыаҥка оҥорбуттара, бүтэһиккэ эрэ өлөрүллүү хаатырҕаннан солбулларын биллэрбиттэрэ. Биир Григорьев диэн сууттанааччы маны тулуйбакка иирэн хаалбыта.
Владимирский централ (ырыа)
Владимир хаайыыта (нуучч. "Владимирский централ") - Михаил Круг суруйбут ырыата, нуучча шансуоныгыр киирсэр.
Ис хоһооно
Хаайыга түбэспит эрэйдээх санааларын туһунан. Блатнуой тыллар ырыа хоһоонугар аҕыйахтар.
Хос ырыата маҥнайгытыгар маннык эбит - "Владимир хаайыыта, Саша Севернай, Тверьтан этааптанан…". Ону, ол Саша Севернай (уоруйах, Круг атаһа) билэн баран бырачыастаабыт, ол иһин Круг "саша севернайы" "хотугу тыалга" уларыппыт.
Годунов Борис
thumb|200ox
Борис Годунов (1587–1598) — сылларга Арассыыйа дьиҥнээх салайааччыта, 1598 сыл олунньу 17 күнүттэн 1605 сыл муус устар 13 дылы нуучча ыраахтааҕыта.
Төрүччүтэ
Үһүйээн быһыытынан Годуновтар уустара Чиэт диэн татаар кинээһиттэн төрдүлээхтэр. Бу Чиэт Иван I Калита ыраахтааҕы кэмигэр Руська тиийбит.
Чааччахаан
Бороҥ муох тэллэйэ эбэтэр Чааччахаан (, Моховик зеленый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Бэс уонна бэһи кытта булкаастаах кумахтаах сирдээх ойуурдарга үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 5-15 см тиийэр, көнө ньуурдаах сииктээххэ салахайдаах. Туруупкалаах араҥата: хоҥордуҥу табах өҥнөөх. Этэ: саһархайдыҥы, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар. Атаҕа: кылгас, аллараннан синньиир.
Туттуллуута
Сибиэһэйдии сииллэр. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар. Иҥэмтэлээх тэллэйдэртэн биирдэстэрэ.
Gentleman
GENTLEMAN (신사), PSY биир ырыата. 13 апрельга 2013 сыллаахха тахсыбыта. Тахсаат сразу Саха Сирин уонна Аан Дойду интернетын тоҕо тэптэрдэ, 2 күн иһигэр 45 миллион көрүү ылла YouTube международнай видео хостинна.
Helicobacter pylori
Helicobacter pylori (Хеликоба́ктер пило́ри) - киһи куртаҕын уонна сиэн оһоҕоһун ис субатыгар үөскүүр бактерия, куртах бааһырыытын төрүөтэ. right|thumb|250px|H. pylori оҥоһуута уонна кээмэйэ
1972
1972 сыл.
201
201 сыл.
Нам улууһун гимназията
Нам улууһун гимназията 1994 сыллаахха тэриллибитэ.
Гимназия директора Попов Валерий Николаевич буолар.
Арыллыаҕыттан Нам улууһун гимназията икки салааннан оҕолору үөрэтэр: политехническай уонна гуманитарнай.
Захарова Раиса Яковлевна
Захарова Раиса Яковлевна (06.04.1954—05.01.2013) — саха норуодунай артыыһа, ырыаһыт.
Айар үлэтэ
2009 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр Өксөкүлээх аатынан культура Киинигэр «Сааскы сырдык иэйиилэрим» диэн айар киэһэтэ буолбута.
Ыллаабыт ырыалара
==== Раиса Захарова туһунан суруйуулартан ==== ''Кини куолаһа сааскы сүүрүк курдук ыраас, киэҥ, холку уонна киһи дууһатын таарыйар сүрдээх ис киирбэх кэрэ тембрдаах. Сахалыы ырыа колоритын табан, ураты тыыннаан, киһи барыта ис дууһатыттан дуоһуйа истэр гына толорон, дьон уйулҕатын хамсатар дьоһуннаах ырыаһыт.'' Ырыа айааччы Данил Санников «Кэрэчээнэ» диэн (И. Ороһуунускай тылларыгар) биир бастакы ырыатын Раиса Захарова ыллаабыта. Онтон ыла Данил Санников элбэх ырыаларын көрөөччү-истээччи киэҥ эйгэтигэр таһаарбыт («Күндү ийэм барахсан», «Таптал киэһэтэ» (С. Кустуктаанап), «Эһиэкэй» (И. Гоголев), «Ньургуһун» (Н. Артемьев) о. д. а.). ''Раиса Захарова ыллыырын 70 сыллар ортолорун диэки истибитим. Оччолортон Раиса күүстээх куоластаах, кыраһыабай тембрдээх этэ, музыканы, ырыаны олус үчүгэйдик истэрэ. Ыллыырыгар хайдах эрэ, ис-иһиттэн иэйэн туран ыллыыра, ол иһин истээччи Раиса сценаҕа тахсарын ытыс тыаһынан көрсөр буолбута. Ыллыыр дьоҕура Бэрдьигэстээххэ үлэлии сырыттаҕына ордук аһыллыбыта.'' ''Эдьиэй Марыына (Марина Попова) кэнниттэн саха бастыҥ ырыаһыттарыттан Раиса Захарованы ааттыахха сөп этэ. Билиҥҥи кэмҥэ сахалыы ырыалары ситэрэн-хоторон, эйээритэн, кылыһахтаан, ис хоһоонун чуолкайдык дьоҥҥо тиэрдэринэн кини тэҥнээҕэ суох. Аны, тыла чуолкайын көрүөҥ этэ! Истээччигэ хайа баҕарар ырыаны үчүгэй сэһэн курдук тиэрдэр. Ити ырыаһыт биир саамай дьоһуннаах ситиһиитинэн буолар уонна итинник талаан чахчы айдарыылаах эрэ дьоҥҥо бэриллэр. <…> Саха ырыата кини ыллаатаҕына эбии сайдар, тупсар дии саныыбын. Ол туоһутунан саха норуота кинини киэҥник, дириҥник билиниитэ буолар.'' ''Через пение Раисы Захаровой ощущаешь природу северного края, самобытную жизнь северян и интересный, своеобразный колорит песен якутского народа. Красивый тембр ее голоса делает еще краше любую песню. Побывав много раз в Якутии, я заметила, что не все современные певицы владеют национальным певческим мастерством. У Раисы это, видимо, от природы. Я б ее назвала воистину народной певицей. За каждое достояние якутского народа я искренне радуюсь, поэтому очень горжусь прекрасной певицей Раисой Захаровой, ее талантом! В ее репертуаре подобраны очень красивые песни, они так созвучны с ее голосом. Хочется вновь и вновь слушать.''
Невада
Невада (Nevada) диэн АХШ арҕаа штата. Киин куората Карсон Сити уонна ордук улахан куората Лас Вегас.
Слепцов Иннокентий Васильевич
Иннокентий Васильевич Слепцов — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, атаҕар олус кыанарынан биллибит киһи, "Куоллара кынаттаах кылыыһыта".