cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Такыров Ян Тимофеевич
Республика салайар органнарын сорудаҕынан араас экспедицияларга, командировкаларга республика бары оройуоннарыгар сылдьан үлэ ресурсаларын таба туһаныы, көдьүүһүн үрдэтии боппуруостарынан элбэхтик дьарыктаммыта. Республика оҥоруулаах күүстэрин сайыннарыы, үлэ ресурсаларын көдьүүстээхтик туһаныы боппуруосгарын туһунан Бүтүн Союзтааҕы, региональнай мунньахтарга, конференпияларга элбэхтик кыттара.
Кини научнай үлэлэрин сүрүн тиэмэтинэн Саха Респубиликатыгар үлэ ресурсаларын үөскэтии уонна туһаныы. Хоту сиргэ рынок усулуобуйатыгар рабочай үлэлээх буолуутун, ону сүрүннээһин проблемалара, боппуруостара буолаллар.
Ян Тимофеевич 76 бэчээттэммит научнай үлэлээх, ол иһигэр «Саха АССР үлэтин ресурсаларын үөскэтии уонна туһаныы» (1990 с.) диэн монография автора, атын автордары кытта холбоһон 11 монографияны суруйсубута.
Кини научнай үлэтин түмүгүнэн экономическай наука доктора буолбута, киниэхэ «ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи отделениетын үтүөлээх ветеранын» аата иҥэриллибитэ, «Үлэ ветерана» медалынан, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотнай грамотатынан наҕараадаламмыта.
Дав Камерон
Биографията
Дав Камерон Сиэтлга, Уашиҥтон штакка кэлин арахсыбыт Филипп Алан Хостерман уонна Бонни Уоллес ыалыгар төрөөбүтэ. Клэр Хостерман диэн аҕастаах. Дав Бейнбридж уу арыытыгар баар Сакаи диэн орто оскуолаҕа үөрэммитэ. Аҕыс сааһыттан Bainbridge Performing Arts диэн общественнай тыйаатырга оонньоон барбыта.
15 сааһыгар аҕата өлөн хаалбыта. Инник буолан кыыс сорумдьу аатын «Дав» диэҥҥэ уларыппыт (Холууп), тоҕо диэтэххэ аҕата инник хос ааты биэрэн хаалларбыта.
Кобэлякы
Кобэлякы (Кобеляки) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 379 (2011).
Pitney Bowes
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор
USPS доҕоро буолар (кини сорох баһыыккаларын кыайбатаҕына таһарга уонна сааһылыырга көмөлөһөр)
Саха сиригэр сиэмистибэ бэйэни салайаныытын кэмэ (1918-1919 сс.)
Саха сиригэр сиэмистибэ бэйэни салайаныытын кэмэ — Саха уобалаһа Сибиир атын уобаластарын курдук Петроградка 1917 сыл сэтинньитигэр буолбут былаас уларыйыытын (бассабыыктар өрөбөлүүссүйэлэрин) ылымматаҕа, 1917 сыл бүтэһигиттэн 1919 сыл ахсынньы 15 күнүгэр Сэбиэскэй былаас олохтонуор диэри икки сыл кэриҥэ сиэмистибэ уорганнарын талынан бэйэтин бэйэтэ салайынан олорбута. 1918 сыллаахха сайын быстах кэмҥэ (балтараа ый курдук) Дьокуускайга бассабыыктар былааһы ыла сылдьыбыттара, ол эрээри хаан тохтуута суох туораан биэрбиттэрэ.
Бу иннинэ
Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэни Саха уобалаһын олохтоохторо, Дьокуускайга түмсүбүт көхтөөх дьон сүнньүнэн үөрэ көрсүбүттэрэ. Саас Саха сиригэр көскө олорбут сыылынайдар үксүлэрэ бастакы борохуотунан Дьокуускайтан барбыттара. Сүрүн былаас дуоһунастарыгар эсердэр талыллыбыттара, уобалас хамыһаарынан эсер В.Н. Соловьев буолбута. Бэс ыйын 17 күнүгэр Сибииргэ сиэмистибэ киллэриллэрин туһунан быстах кэм бырабыыталыстыбатын балаһыанньата тахсыбыта.
Саха сирин интэлигиэнсийэтин "Көҥүл" сойууһа бэс ыйыгар политическай баартыйаҕа кубулуйбута — "Саха үлэһит федералистарын сойууһа" (Якутский трудовой союз федералистов) диэн ааттаммыта уонна Арассыыйа федеральнай тутуллаах буоларын, Сибиир туспа салайылларын туруорсарга, ол иһигэр Саха сирэ аптаныамыйалаах буолуутун ситиһэргэ быһаарбыттара. Баартыйа биир сүрүн киһитэ Алексей Широких күһүн Дьокуускай уокуругун хамыһаарынан талыллыбыта. Балаҕан ыйыгар "Федералистар сойуустарын" көҕүлээһининэн сахалары түмэр Саха наассыйатын кэмитиэтэ (Нацком) тэриллибитэ, бэрэстээтэлинэн Күлүмнүүр талыллыбыта. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин Нацком да, федералистар партиялара да, "Саха аймах" сырдатар уопсастыба да ылымматахатара. Сэтинньи 12-14 күннэригэр Саха сиригэр учредительнай мунньахха быыбар буолан ааспыта, икки дьокутааты талбыттара: федералист Гавриил Ксенофонтовы, уонна эсер В.С. Панкратовы. Быыбарга кыттыбыт меньшевиктар уонна эсердар хотторбуттара. Ахсынньыга Томскайга буолбут областниктар сийиэстэрэ Сибиир областной сэбиэтин талбыта, сэбиэскэй былааһы билиммэтэҕэ. 1917 сыл бүтүүтүгэр Саха уобалаһыгар буолас уонна уйуос сиэмистибэлэригэр демократтыы быыбардар түмүктэммиттэрэ.
1918 сыл
1918 сыл тохсунньу 30 күнүгэр Саха уобалаһын сиэмистибэтин I мунньаҕа саҕаламмыта. Бу мунньах Саха уобалаһын сиэмистибэтин управатын (ситэриилээх уорганы) талбыта. Управа баһылыгынан Күлүмнүүр буолбута. Сиэмистибэ Саха сирин салайар киин тэрилтэ буолбута: олохтоох хаһаайыстыбаны, үөрэҕириини, доруобуйа харыстабылын, бэтэринээр сулууспатын уо.д.а. дьаһайыахтааҕа, бүддьүөтүн бэйэтэ нолуок хомуйан толорунуохтааҕа.
Олунньу 5 күнүгэр Күлүмнүүр этиитинэн Уобаластааҕы сэбиэт талыллыбыт. Сиэмистибэттэн В.В. Попов (Уобаластааҕы сэбиэт бэрэстээтэлэ), П.А. Бондалетов (бэрэстээтэли солбуйааччы), Нацкомтан уонна федералистар баартыйаларыттан И. Корнилов уонна Алексей Широких, Дьокуускай куоратын быраабатыттан П. Филиппов уонна Р.И. Оросин (Нацкомтан эмиэ), саллааттар сэбиэттэриттэн А. Киренскай уонна Г. Климентов, казаактар сэбиэттэриттэн В. Чепалов уонна С. Корякин, үлэһит сахалар сойуустарыттан Н. Афанасьев, дьэбириэйдэртэн И. Славин киирбиттэр.
Кулун тутар 21 күнүгэр Оробуочайдар, саллааттар уонна бааһынайдар дьокутааттарын Сэбиэтигэр быыбар буолбут. Сэбиэт исполкомун бэрэстээтэлинэн меньшевик Н.С. Ершов буолбут.
От ыйын 1 күнүгэр А.С. Рыдзинскай этэрээтэ Дьокуускайга кэлэн сэбиэскэй былааһы олохтообут. Максим Аммосов Дьокуускайдааҕы оробуочай дьокутааттар сэбиэттэрин сэкиритээринэн уонна үөрэх наркомунан анаммыт. Бойобуой этэрээт тэриллибит, этэрээти үс киһилээх быстах кэм хамыыһыйата салайар буолбут: Александр Попов, Харитон Гладунов уонна Иван Веснин. Этэрээт 200-тэн тахса киһини хаайбыт.
Атырдьах ыйын 21 күнүгэр Сибиир бырабыыталыстыбатын Саха сиригэр боломуочунай бэрэстэбиитэлэ (полпред) поручик Михаил Гордеев этэрээтэ Дьокуускайга киирбит. Бассабыыктар куораты кыргыһыыта суох туран биэрбиттэр. Саллааттар сааларын-саадахтарын туттарбыттар. Бассабыыктар, ол иһигэр Аммосов уонна Ойуунускай, хаайыллыбыттар. 300-чэ киһи Саха сирин тас өттүгэр көскө ыытыллыбыттар.
Атырдьах ыйын 31 күнүгэр Сибиир бырабыыталыстыбата Саха уобалаһын хамыһаарынан эсер В.Н. Соловьеву анаабыт.
Сэтинньигэ Саха сиригэр Арассыыйа Үрдүкү баһылыга (Верховный правитель России) Александр Колчак былааһа тарҕаммыт. Уобалас управляющайынан эмиэ В.Н. Соловьев анаммыт. Соловьев Саха сирин сиэмистибэтин үлэтин өйөөбүт уонна улуустарга туора урдустар быраабаларын (улусные инородческие управы) сөргүппүт.
1919 сыл
Сэтинньи 14 күнүгэр кыһыллар Колчак былааһын киин куоратын Омскайы ылбыттар.
Ахсынньы 14-15 күннэрин түүнүгэр бассабыыктар уонна өрө турбут оробуочайдар уонна саллааттар Дьокуускайга былааһы былдьаабыттар. Манна сүрүн оруолу Б.С. Геллерт оонньообут.
Ахсынньы 15 күнүгэр былааһы барытын Саха сирин байыаннай өрөбөлүүссүйэ штаба бэйэтигэр ылбыт. Х. Гладунов бэйэтин бирикээһинэн Болеслав Геллерти командующайынан анаабыт. Саха уобалаһын уокуруктарыгар демократтыы талыллыбыт дьаһалталар былаастан туоратыллыбыттар, салайааччылара, чунуобунньуктара уонна сулууспалаахтара хаайыллыбыттар. Саҥа сэбиэскэй тэрилтэлэр тэриллэн барбыттар: казначейство, госбаан, почта, телеграф.
Сиэмистибэ үлэтин түмүгэ
Икки өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Арассыыйаны барытын ытыйбыт аан талҕа кэмигэр Саха сиригэр олох улаханнык огдолуйбатаҕа. Бу икки сыл тухары, холобур, улуустарга элбэх оскуола аһыллыбыта. Бэйэни салайыныы уопута 1922 сыллаахха автономияны ыларга олук буолбута.
Историческай Башкортостан
Историческай Башкортостан (Тарихи Башҡортостан; Башкирия) — 1994 сыллаахха Н. А. Мажитовтаах А. Н. Султанов башкир норуот быһыытынан сайдыбыт үөскээбит историко-географическай уобалаһын научнай бэлиэтиитигэр туһанарга сүбэлээбит тиэрминэ. И. Г. Акманова этэринэн тиэрмин аан бастаан М. К. Любавскай 1930-с сыллар үлэлэригэр киллэриллибитэ.
1917 — 20-с сыллар бүтүүлэригэр дылы “Башкурдистан“ диэн аат туһаныллыбыта даҕаны..
Билиҥҥи кэмҥэ бу сиргэ (кыраайга, дойдуга) Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтэ, Оренбургскай и Челябинскай уобаластар,Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин илин өттө, Удмуртия соҕурууҥу-илин өттө, Пермь кыраайын соҕуруу өттө, Свердловскай уобалас соҕурууҥу-арҕаа өттө, Курган уобалаһын арҕаа өттө, Самарскай уобалаһын хотугулуу-илин өттө, Саратов уобалаһын илин өттө бааллар. Историческай, этнографическай, лингвистическай уонна да атын чинчийиилэргэ онно остуоруйа араас кэмигэр башкир биистэрэ уонна башкир этноһа олохсуйбут сирин ааттыырга Историческай Башкортостан диэн тиэрмини туһаналлар.
Куһаҕан быһыылары аҕыйатыы
Куһаҕан быһыылары аҕыйатыы диэн саҥаны айыыны оҥорорго олус улахан сэрэхтээх буолуу ааттанар.
Тугу да оҥорбот киһи диэн суох. Киһи буолан баран тугу эмэни оҥорор. Бары тугу эмэ бэйэлэригэр туһалааҕы, барыһы киллэрэри кыахтара баарынан оҥоро сатыыллар. “Ай” диэн тылбыт киһи саҥаны, урут суоҕу айа сатыыр санаатын биллэрэр.
Дьон бары кэриэтэ үчүгэй дииллэрин, бэйэлэригэр туһалааҕы айа, оҥоро сатыыллара хаһан да суох буолбат. “Ай” диэн саныыр санааны биллэрэр тылбыт буоллаҕына, тугу эмэ илэтигэр оҥорон таһаардахпытына “ай” диэн тылбытыгар “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн айыы диэн тылбыт үөскүүр.
Бары кэриэтэ үчүгэй, туһалаах айыылары, үрүҥ айыылары оҥоро сатыылар, онтон аҕыйахтар эрэ уоруу курдук биллэр куһаҕан, хара айыылары оҥороллор.
Үчүгэйи оҥоро сатаабыт табыллыбатаҕына, сыыһа-халты буолара үгүһүнэн куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара куһаҕан быһыылары элбэтэр. Саҥаны айыы табыллыбата, сатаммата элбэҕиттэн үгүстүк куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалан куһаҕан быһыылары элбэтэр.
Сахалар оҕону үөрэтэргэ туһанар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ ситэ киһи буолууну баһылыы, ситиһэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илик эдэрдэр сыыһаны-халтыны оҥороллорун кыччатарынан куһаҕан быһыылары аҕыйатар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи оҥорор быһыылара икки аҥы; үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэннэргэ хаһан баҕарар арахсаллар. Дьон бары кэриэтэ үчүгэй быһыылары оҥоро сатыыллар, онтон аҕыйахтар анаан-минээн куһаҕан быһыылары оҥороллоругар эбии кыайан табыллыбатах, сыыһа-халты буолбут саҥаны айыылар бары куһаҕан быһыылары элбэтэллэр.
Кэлин кэмҥэ олоххо элбэх сыыһалардаах уонна сахаларга суох “айыы үөрэҕэ” тарҕанан эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара, бэйэлэригэр тиийинэллэрэ лаппа элбээбитэ бэлиэтэнэр. Бу уларыйыы буолбутун массыына абаарыйалара элбээһиннэрэ эмиэ биллэрэр.
Эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара эбиллэн, ынырыксыйан иһиилэриттэн дьон саллар буолбуттара ыраатта. Бары сахалыы хаһыаттарга бу быһыылар тустарынан кыралаан да буоллар син суруйар буолан эрэллэр. Дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын истэр, билэр буоллахтарына оҕолорун сэрэтэллэрэ, олору оҥорумаҥ диэн этэллэрэ эбиллэриттэн куһаҕан быһыылар аҕыйыыр кыахтаналлар.
2010 сыллаахха «Кыым» хаһыакка кулун тутар 25 күнүгэр «Ыгылыйыы ыар содула» диэн ыстатыйаҕа ыччат буруйу оҥоруута хаһааҥҥытааҕар да элбээбитин бэлиэтээтилэр. Ыччат чэпчэкитик харчыланар туһуттан киһини да өлөрөрүн кэрэйбэт буолбутуттан дьиксинэллэрэ элбээтэ.
Кэнники кэмҥэ ыччаппыт мөҕөрү-этэри, иитэр-үөрэтэр этиилэри сүгүн истибэт буолан хаалбытыттан соһуйалларын биллэрдилэр. (1,37).
«Киин куорат» хаһыакка улуустарга оҥоруллубут куһаҕан быһыылар тустарынан суруйаллар.
Киһи ханнык баҕарар; үчүгэй эбэтэр куһаҕан да быһыыны оҥоруон сөбө хаһан да хаалан хаалбат. Барыта ханнык санаалардааҕыттан эрэ тутулуктаах. Санаа ураты түргэнник уларыйар кыахтаах. Оҕо улаатан иһэн үчүгэй быһыылары оҥорорго үөрэнэн соннук үгэстэннэҕинэ, үчүгэй быһыылары элбэҕи оҥоруон сөп. Аһара атаахтатан кэбистэххэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны араарбат киһи буола улаатыан, “Көҥүлүнэн барбыт” майгыланыан, элбэх куһаҕаны оҥорор кыахтаныан сөп.
Киһи оҥорор быһыылара барылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн иккилии өрүттээхтэр. Киһи ханнык баҕарар быһыыны оҥороро үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах эбэтэр куһаҕан, буортулаах буолан тахсаллар. Оҕолор кыра эрдэхтэриттэн бу быһыы куһаҕанын билэр буоллахтарына, олору оҥорбот буола улаатар кыахтаналлар.
Билигин аныгы, билии-көрүү кэҥээбит кэмигэр эдэрдэр куһаҕан быһыылары оҥорууларын аҕыйатар сыалтан билиилэрин кэҥэтэн биэрии туһалыыр кыахтаах. Оҕо бары куһаҕан быһыылары кыра эрдэҕиттэн билэр буоллаҕына олору оҥорбот кыаҕа улаатар.
Сахалыы хаһыаттар дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын суруйбаттар, кистии сатыыллар, барыта үчүгэйи эрэ талан суруйалларыттан куһаҕан быһыылар суохтарын курдук өйдөбүлү дьоҥҥо тарҕаталлар. Ол иһин дьон оҕолорун куһаҕан быһыылары оҥорумаҥ диэн үөрэтэллэрин быраҕан сылдьаллар.
Хаһыаттар бары дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын кырдьыгынан, хайдах баарынан суруйан, дьоҥҥо билиһиннэрэн иһэллэрэ буоллар, төрөппүттэр ылсыһаннар оҕолорун куһаҕан быһыылары оҥорумаҥ диэн үөрэтэллэрэ арыыйда кытаатар, ирдэбиллээх буолар. Төрөппүттэр үөрэхтэрэ кытаатан, ирдэбиллэрэ үрдээһинэ эдэрдэр буруйу-сэмэни оҥороллоро аҕыйыырыгар тириэрдэр кыаҕа улахан.
Омук дьонун ахсааннара аҕыйаан иһиитэ оҥорор быһыыларыттан куһаҕаннара элбээбитин биллэрэр. Эдэрдэр эдэр саастарыгар сыыһа-халты туттунууларыттан өлүүлэрэ, бэйэлэригэр тиийиниилэрэ элбээһинэ омук ахсаанын аҕыйатар кыахтара улахан.
Куһаҕан быһыылары оҥорууну аҕыйатарга аналлаах үөрэҕинэн “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх буолар. Хас биирдии улаатан иһэр оҕо бу үөрэҕи тутуһа үөрэннэҕинэ сыыһаны-халтыны оҥороро аҕыйыырынан куһаҕан быһыылары оҥороро аҕыйыыр. “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх оҕо билбэт, улахан дьон оҥорбот быһыыларын оҥорбот буолууга үөрэтэр. Киһи билбэт, оҥорбот быһыылара куһаҕан буолан тахсаллара элбэҕинэн куһаҕан быһыылары элбэтэллэриттэн сахалар харыстанар ньыманы былыргыттан билэллэрин биллэрэр.
Куһаҕан быһыылар аҕыйаатахтарына эрэ үчүгэй быһыылар элбээннэр олох сайдар, тупсар кыахтанарын билэн, куһаҕан быһыылары аҕыйатарга аан бастаан кыһаныллар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутаах тутулуга үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар икки ардыларыгар тутулугу үөскэтэр. Бу икки өрүт кэмэ кэллэҕинэ эргийэн биэрэрин таба өйдөөн олоххо туһанан, аҥардастыы биир өрүтү эрэ өрө туппаттар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥы буолуу үчүгэйинэн ааҕыллар, хайҕаныллар этэ, онтон билигин ырыынак үйэтигэр баай буолуу үчүгэй аатыран сылдьар. Эдэр көлүөнэлэр үчүгэй уонна куһаҕан эргийэн биэрэр кэмнэрин билэннэр олоххо уопуттара ордук улаатта.
Аҥардастыы үчүгэй буолуу диэн олоххо биир эмэ буолуон сөп. Үчүгэйтэн үчүгэйи эккирэтии кэрэ буолууга тириэрдэр буоллаҕына, кэрэтэ диэн ханнык эрэ кыйыа, эргийэн биэрэр кэмэ тиийэн кэлбитин биллэрэр.
Куһаҕан быһыылары аҕыйатар кыах дьоҥҥо баар. Арай сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрин төрөппүттэр тутуһуохтара, оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга иитиэхтэрэ этэ.
Туһаныллыбыт литература
1. «Кыым» хаһыат. 2010 сыл кулун тутар 25 күнэ.
Б.э.и. 241 сыл
Биһиги эрабыт иннинэ 241 сыл
Днестр
Днестр (Nistru, Дністе́р translit. Dnister; Днестр) диэн Илин Европа өрүһэ. Украина уонна Молдова дойдуларын нөҥүө ааһар. Молдоваҕа Преднистровьены кытта кыраныыссанан ааҕыллар. Хара байҕалга түһэр.
Васильев Карл Иннокентьевич
Васильев Карл Иннокентьевич — экономическай наука кандидата, 1954 сыл­лаах­ха Ньурба оройуонугар 1 Бордоҥ нэһилиэгин Маалыкай сэлиэнньэтигэр сулуус­палаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Маалыкай орто оскуолатын, онтон Иркутс­кай­даа­ҕы тыа хайаайыстыбатын институтун 1976 сыллаахха бүтэрэн, экономист-плановик идэтин ылбыта. Кини Тыа хаһаайыстыбатын министерствотыгар контролер экономииһынан үлэтин саҕалаабыта. Ити кэмтэн саҕалаан сүүрбэттэн тахса сыл устатыгар хаһаайыстыбаннай, производственнай салааларга араас дуоһунаска улэлээн улахан уопуттаах салайар үлэһит кэккэтигэр киирдэ.
Кэлиҥҥи уонтан тахса сылга «Саха Республикатын күндү металларга уонна таастарга комитетын» — государственнай унитарнай предприятиетын генеральнай директорынан үлэлии сылдьар. Бу кэрдиис кэмҥэ республика үлэһиттэрэ саҥа экономическай сыһыаннаһыыларга — рынокка киирии эппиэттээх кэмигэр, үбү-харчыны түмэр, ол үбү көдъүүстээхтик туһаныыны хааччыйар аналлаах тэрилтэ сүһүөҕэр турда, үрдүк квалификалиялаах кадрдарынан хааччылынна. Республика экономиката сайдыытыгар биир улахан быһаарар суолталаах олох саҥа структураны тэрийиигэ К. И. Васильев өҥөтө улахан.
Кини саҕалааһынынан уонна быһаччы кыттыытынан Комитет иһинэн республика валютнай фондата тэриллибитэ, Саха сирин күндү баайа: көмүс, алмаас, бриллиант оҥоһуктар хараллар хранилищелара үлэлиир буолта.
Кэккэ сылларга К. И. Васильев «Де Бирс» уонна «АЛРОСА» акционернай компания холбоһуктаах Кэтээн көрөр сэбиэтин чилиэнинэн үлэлээтэ уонна Россия, Саха сирин алмаас-бриллиант комплексын сайдыытыгар бэйэтин сэмэй кылаатын киллэрдэ. Саха сирин интэриэһин көмүскээһиҥҥэ туруулаһан үлэлэстэ.
К. И. Васильев 2002 сыл ахсынньы ый 29 күнүгэр Табаҕатааҕы быыбардыыр уокуруктан Ил Түмэн депутатынан талыллан үлэлэбитэ. Кини быыбар иннинээҕи программатыгар «Эйигинниин бииргэ Туймаада уонна Эркээни хочолорун Саха Республикатын «визитнэй карточкатынан» 5 сыл иһинэн оноруохпут» диэн туран, элбэх тутууну ыыттарарга эрэннэрбитэ, онто туоларын иһин сыраланан үлэлээбитэ.
К. И. Васильев үлэтэ «Норуот хайаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ» бочуоттаах аатынан бэлиэтэммитэ.
Электрокар
Электрокар эбэтэр Электромобил (өссө биллэринэн Уотунан барар массыына), электрокардар диэн аккумуляторынан айанныыр массыыналары ааттыыллар. Билиҥҥи кэмҥэ Америкаҕа, Францияҕа, Германияҕа, Кытайга электрокар атыылаһар быдан чэпчэки, бензинынан барар массыыналартан, тоҕо диэтэххэ айылҕаны харыстаан субсидиалар үлэлииллэр.
2020 сыллаахха 2% массыына эрэ электрокар эбит Аан Дойдуга, ол эрэн Германияҕа, Кытайга, Америкаҕа, Дьоппуоҥҥа 15% электрокар буолар.
2035 сыллаахха Аан Дойду 40-60% электрокар буолуохтаах.
Оҥорон таһаарыы уонна туһаныы
2004 сыллаахха АХШ- ка 55 852 электромобиль тутуллубута. Ону таһынан АХШ- ка самодельнай электромобиль элбэх. Электромобиль массыынатын кэмпилиэктэрин набордара маҕаһыыннарга атыыланаллар. Электрическэй транспоры оҥорор аан дойду лидерэ — Кытайга. 2014 сыллаахха Кытайга 75 тыһыынча электромобиль атыыламмыта, ол аата аан дойду рыногын 25 %- на.
Итини таһынан дьоҕус электромобилизациялаах конструкциялары (электрокардары, электропогрузчиктары уо. д. А) вокзалларга, сыахтарга уонна улахан маҕаһыыннарга таһаҕаһы тиэйиигэ киэҥник туттуллар. Бу түбэлтэҕэ туох баар итэҕэстэр, батареялар, маасса үрдүк сыаналара, ордук кыра эрдэхтэр, ордук буортулаах түбүктэр, тыас- Уус суох буоланнар, сабыллыбыт дьон олорор дьиэлэригэр үлэ принципиальнай суолталаах. Итинник массыыналар электромобилга бэйэлэрэ туһаналлар уратыларыттан тахсыбаттар.
Электромобиль маассабай оҥорон таһаарыытын тохтотор сүрүн фактор, -- үрдүк сыаналаах уонна кыра сүүрүүттэн тахсар кыра ирдэбил. Электромобиль киэҥник тарҕаныыта аккумулятордар уонна кинилэр үрдүк сыаналарын кыатанар диэн санаа баар. Бу проблемалары туоратарга үгүс автобустар аккумулятордары оҥорооччулары кытта холбоһуктаах тэрилтэлэри тэрийдилэр. Холобур, " Sanyo Electric, Nessan Motor с. NECORATORO о. д. А.
П. А. Серебряков аатынан Волгоградтааҕы консерватория
Муниципальнай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ"П. А. Серебряков аатынанн Волгоградтааҕы консерватория" - Арассыыйаҕа Волгоград куоракка баар ускуустуба үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
Волгоградтааҕы консерватория, 1911 с.тохсунньу 6 күнүгэр Царицын куоракка арыллыбыт музыкальнай кылаастартан устуоруйата саҕаланар. Музыкальнай кылаастар үс испэссээлинэскэ үөрэтэллэрэ:скрипка, виолончель уонна фортепиано. 1917 с.музыкальнай училище буолбут. 1923 сылтан 1936 сылга диэри үөрэх тэрилтэтэ Сталинградтааҕы музыкальнай техникум диэн ааттана сылдьыбыт. 1930 с.училище үлэтэ тохтообут уонна 1957 с.саҕаламмыт. 1961 с.куорат аата уларыйбытынан тэрилтэ аата эмиэ уларыйбыт - Волгоградтааҕы музыкальнай училище. 1963 с. Волгоградтааҕы ускуустуба училищета. 1989 с.училище выпуснигын ССРС норуодунай артыыһын П. А. Серебряков аата иҥэриллибит. 1994 с. П. А. Серебряков аатынан Волгоградтааҕы үрдүк муниципальнай ускуустуба училищета диэҥҥэ аатын уларыппыттар. 1996 с.орто испэссээлинэй уонна үрдүкү профессиональнай диэн икки таһымнаах үөрэхтээһинин хаалларан туран, П. А. Серебряков аатынан Волгоградтааҕы муниципальнай ускуустуба института диэн ааттаммыт. 2013 с. саҥа аата - П. А. Серебряков аатынан Волгоградтааҕы консерватория.
Структурата
Билиҥҥи кэмҥэ, консерватория үс факультеттаах
1. Үрдүк үөрэх факультета
Кафедралара:
-фортепианоҕа оонньуу
-духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэргэ оонньуу
-норуодунай үнстүрүмүөннэргэ оонньуу
-вокальнай ускуустуба
-дирижирование
-эстраднай-джазовай музыка
-музыка устуоруйатын уонна түөрүйэтин
2. Орто үөрэх факультета
Предметнай-цикловой комиссиялара:
-"фортепиано"
-"уструуналаах, смычоктаах үнстүрүмүөннэр"
-"духовой, ударнай үнстүрүмүөннэр"
-"норуодунай үнстүрүмүөннэр"
-"вокальнай ускуустуба"
-"хоровой дирижирование"
-"эстрада музыкальнай ускуустубата"
-"музыка түөрүйэтэ"
-"уопсай фортепиано"
-"социальнай-гуманитарнай дисциплиналар"
-"живопись"
3. Эбии профессиональнай үөрэх факультета
-квалификацияны үрдэтии
-хоровой студия
-оҕолорго уонна улахан дьоҥҥо аналлаах ускуустуба уобалаһыгар уопсай сайыннарыы программаларыгар эбии үөрэтии.
Рейтиннэрэ
П. А. Серебряков аатынан Волгоградтааҕы консерватория
1. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 588-с миэстэ.
2. Волгоград уобалаһын үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 28-с миэстэ.
3. Водгоград куорат үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 19-с миэстэ.
Ссылкалара
http://www.serebryakovka.ru/ https://web.archive.org/web/20150416033205/http://edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.1345/index.php https://vuzopedia.ru/vuz/3025 https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%9F-%D0%90-%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D1%80%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0
298
298 сыл
Алтан (Амма улууһа)
Алтан — Амма улууһун Алтан нэһилиэгин киинэ.
Cathay Pacific
Cathay Pacific — Гонконг флагман көтөр ааллары көтүтэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар. Swire Group конгломератка киирэр.
Western Union
Western Union — АХШ харчы эргитэр уонна таһар тэрилтэтэ, 184 омук сиригэр үлэлиир. 2022 сылтан ыла Арассыыйаҕа үлэтин тохтотто.
Лжедмитрий I
Лжедмитрий I, бастаан бэйэтин Дмитрий Иванович сарыабыс, кэлин ыраахтааҕы дэммит, омук дойдуларын кытта алтыһарыгар Император Димитрий (лат. Demetrius Imperator, XVI үйэ, Москуба — 1606, ыам ыйын 27, Москуба) — 1905 сыл бэс ыйын 1 (11) күнүттэн 1606 сыл ыам ыйын 17 (27) күнүгэр диэри нуучча ыраахтааҕыта. Историографияҕа олохсуйбут санааннан — Уордаах Уйбаан өлөр өлүүттэн быыһаммыт уолунан сымыйаннан ааттаммыт киһи. Хас да оннук киһиттэн бастакылара.
Горишни Плавни
Горишни Плавни (Горішні Плавні) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 52 167 (2016).
Кырыым татаардарын былааҕа
мини|Крым татаардарын былааҕа. Крым татаардарын былааҕа кини официальнай былааҕа буолбатаҕын да иһин, кини официальнай былааҕа буолар. Былаах түүр норуотун биир биллэр им бэлиэлэрэ буолар.
Жэрдь (Десна түһэр)
мини|уҥа Жэрдь (Жердь) диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 21 км, тардыытын иэнэ 121 км². Десна (Соҕуруу Буг) түһэр.
Обутова Тамара Александровна
Обутова Тамара Александровна — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.
1982 сыллаахха атырдьах ыйын 24 күнүгэр Томпо улууһун Хаандыга бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
Дьокуускайга 31-с оскуола тыйаатыр устуудьуйатыгар дьарыктаммыта. 2002 сыллаахха М. Щепкин аатынан үрдүкү театральнай училищены бүтэрбитэ.
2002 сыллаахтан Саха академическай тыйаатырыгар үлэлиир уонна Дьокуускай оскуоларыгар тыйаатыр куруһуоктарын ыытар. Аһымал аахсыйаларын тэрийэр уонна көхтөөхтүк кыттар.
2013 сыллаахха С.А. Герасимов аатынан кинематоргафия университетыгар «исполнительный продюсер идэтигэр үрдэтиммитэ.
В 2015 году была представлена на номинацию «Лучшая женская роль» XXII Международного фестиваля «Созвездие» наравне с известными актрисами как Дария Мороз, Мария Кожевникова, Александра Бортич, Евгения Симонова.
Дорҕоонноох киинэ
Дорҕоонноох киинэ диэн ойуута суруллубут дорҕоонноох (саҥа, музыка, тыас, дорҕоон эффектара) киинэ. Бастакы дорҕоонноох киинэни Парижка 1900 сылга көрдөрбүттэрэ. Ол эрэн ол кэмнээҕи ойуу уонна дорҕоон дьүөрэлээһинин технологиялара уонна фонограммалар үлэлэрин уратыктара мөлтөх буоланнар, киинэ оҥоруутун сыаната ыарахан буолан, дорҕоонноох киинэ 1920-с сылларга дылы улаханнык сайдыбатаҕа. 1925 сылга дорҕоону граммофон диискэтигэр суруйан киинэ ойуутун кытта дьүөрэлиир Vitaphone технология үөскээн дорҕоонноох киинэ сайдыыта барбыта. Маҥнайгы дорҕоонноох киинэлэри "саҥарар хартыыналар" (talking pictures, talkies) диэн ааттыыллара. Кинилэр алыс кылгас усталаах этилэр. 1927 сыл алтынньы 6 күнүгэр Джаз ырыаһыта (The Jazz Singer) диэн маҥнайгы уһун толору дорҕоонноох киинэ тахсыбыта. 1930-с сыллар саҕаланыыларыгар дорҕоонноох киинэлэр Холливудка күргүөмнүк уһуллар буолбуттара уонна мантан сылтаан Америка киинэ индустрията аан дойдуга бастаабыта.
Саҥата суох киинэ
Саҥата суох киинэ диэн дьон саҥата уонна дорҕооно суох уһуллубут киинэ. Маҥнайгы киинэ камералара дорҕоону суруйар кыахтара суоҕа. Саҥата суох киинэ актердара кэпсэтэллэрэ иһиллибэт буолан кинилэр сирэйдэринэн эттэринэн сүһүөхтэринэн хамсаналлара тутталлара-хапталлара (мимика уонна жест) улахан ураты суолталааҕа. Киинэ сюжетын быһаарыыларын уонна геройдар этиилэрин титр суруктарынан көрдөрөллөрө. Киинэ театрыгар саҥата суох киинэ көрдөрөллөрүгэр үксүн музыка оонньотоллоро. Кыра театрдарга биир пианино эбэтэр орган оонньуура, онтон улахан театрдарга ардыгар бүтүн оркестр да оонньуура. Саҥата суох киинэ эрата 1880-1920-с сыллар буолаллар. 1920-с сылларга киинэ ойуутун уонна дорҕоону дьүөрэлэтэр технологиялары айаннар, дорҕоонноох киинэ үөскээн, саҥата суох киинэ чэчириир кэмэ сыыйа бүппүтэ.
724
724 сыл
Егоров Владимир Николаевич
Егоров Владимир Николаевич — педагогическай наука кандидата, доцент, Аан дой­дутааҕы педагогическай үөрэхтээһин наукатын академиятын член-кор­рес­пон­де­на, Ньурба оройуонун Кукаакы нэһилиэгэр 1950 сыл ыам ыйын 12 күнүгэр колхоз­таах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1968 сыллаахха Маалыкай орто оскуолатын бүтэрэн ба­ран, икки сыл совхозка механизаторынан улэлээбитэ. Кини 1970 сыллаахха конку­руһу ааһан Дьокуускайдааҕы государственнай университет физико-математическай факультетыгар үөрэнэ киирбитэ уонна университеты ситиһиилэхтик үөрэнэн 1975 сыллаахха бүтэрбитэ, «физика преподавателэ» идэни ылбыта.
Университеты бүтэрэн оскуолаҕа физика учууталынан, республика сорох ос­куо­лаларын учууталларын техническэй хайысхалаах методическай холбуһуктарын са­лайааччытынан үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ Красноярскай кыраай эбэҥки уокуругун кыт­та сибээһи олохтуур, онно кадрдары бэлэмнииргэ көмөлөһүү наадата үөскээ­битэ. Онон сибээстээн кэргэннии учуутал Егоровтар хоту сиргэ ыытыллыбыттара. Он­но Н.​ В. Егоров орто оскуола директорынан улэлээбитэ. Кини 30 сыл устатыгар но­руот үөрэҕириитигэр үлэлээн кэллэ, онтон уон сылыгар Эбэҥки уокуругар үлэ­лээтэ. Киниэхэ үөрэммит элбэх киһи салалтаҕа, наукаҕа тахсыылаахтык үлэлии сылдьаллар. В. Н. Егоров 1997 сылтан науканан дьарыктанар. Кыра комплектаах ос­куо­ла­лар проблемаларын туһунан тиэмэҕэ 1999 сыллаахха диссертацияны көмүскээн пе­да­гогическай наука кандидата буолбута.
Кини научнай үлэлэрин сүрүн хайысхатынан Хоту дойду усулуобуйатыгар үлэ­лиир кыра комплектаах оскуолалар, көһө сылдьан үөрэтэр оскуолалар ураты­ла­ра, проблемалара. Хоту дойду олохтоох омуктарын оҕолорун үөрэнэр усулуо­буй­аларан тэрийии, үөрэххэ чэпчэкитик киирэллэрин хааччыйыы курдук практическай суолталаах боппуруостара буолаллар.
Кини научнай үлэтин таһынан элбэх үлэни толорор. Саха Государственнай педагогическай академиятын кафедратын уонна отделениетын олохтооһуҥҥа элбэхтик үлэлэспитэ. Владимир Николаевич СГУ педагогическай институтун комиссиятын чилиэнэ, кандидатскай үлэни бэлэмниир дьону салайар, сүбэлиир. Кини элбэх научнай-практическай конференциялар үлэлэригэр кыттар. Ол курдук 2003 сыллаахха Хабаровскай куоракка буолбут Бүтүн Россиятааҕы научнай практическай конференцияҕа «Национальное образование: реалии и перспективы» диэн тиэмэҕэ дакылаат онорбута.
В. Н. Егоров үлэтэ үрдүктүк сыаналанан, Аан дойдутааҕы педагогическай үөрэхтээһин наукаларын академиятын член-корреспондена буолбута.
Саха уонна киргиз суруйааччыларын доҕордоһуулара. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Саха уонна киргиз суруйааччыларын доҕордоһуулара. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Киргизскэй ССР уонна РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, педагогическай наука кандидата В.М.Анисимов Киргизияҕа үлэлии сылдьан оҕонньоттору кытта түбэһэ түһэн кэпсэттэҕинэ куруук Максим Аммосов туһунан сураһар эбит да, билэр киһини көрсүбэтэх. Сол эрэн биирдэ «ол дьыалаҕа» буруйдана сылдьыбыт Шарафутдин Сарымсаков диэн узбек оҕонньорун кытта көрсүбүт. Коммунист оҕонньор киниэхэ маннык кэпсээбит: «Мин табаарыс Аммосов туһунан истэр этим. Ол эрэн биһиги кинини Олмосов диэн ааттыырбыт. «Олмос» диэн биһиэхэ саамай кытаанах таас ааттанар. Ол гынан баран Олмосов дьылҕатын билбэппин». В.М.Анисимов ону истэн баран: «Дьикти эбит! Олмос диэн сахалыы алмаас ээ. Саха норуотун чулуу уолун аата Киргизияҕа алиааһы санатара билигин алмаастаах Саха сирэ чэлгийэ сайда турдаҕына – хайдахтаах символическай өйдөбүлүй!?»- диэн санаабыт.
“Максим Аммосов Киргизияҕа кылгас кэмҥэ бэрт күүрээннээхтик үлэлээбит. Революция бэриниилээх саллаатын чаҕылхай мөссүөнэ кинини билбит-көрбүт дьон санааларыгар уонунан сылларга өлбөөрбөккө сылдьара саныахха кэрэ, саныахха модун. Максим Аммосов туһунан ахтыллар өйдөбүллэр норуоттар доҕордоһууларын үрдүк тыынын бэлиэтэ буолаллар ,”- диэн В.М.Анисимов бэлиэтиир.
Василий Федотович Гольдеров – Ороһу Уола оскуолаҕа учууталлаабыта, бэчээт эргимтэтигэр үлэлээбитэ. Суруйааччы буолбут В.Е.Васильев-Харысхалы, Дмитрий Наумовы, Семен Капитоновы бэйэтин үөрэнээччилэринэн ааҕынар. Уон кинигэ ааптара.
Жолон Мамытов хоһооннорун саха суруйааччылара И.Федосеев уонна Макар Хара тылбаастаабыттарын киллэрэбин. ***
Киэбирэ соҕус скептик этэр:
- Киһи күлүөх ирбэт тоҥу үөрэтэр
Тэрилтэлэр түмсэн мунньахтыыллар,
Ол онтон муус ириэх курдук саныыллар.
Арай мин сээн дэтэн,
Аймаһыйдым бииртэн:
Ирбэт тоҥноох дойду кыыһын
Сүрэҕи абылыыр мичээриттэн,
Сирилийэр уоттаах көрүүтүттэн,
Сибиньиэс буолан уулуннум,
Сирбин-халлааммын умуннум!
Хаһан сойорбун,
Хайдах, туох буоларбын
Ким да билбэт, оо, абатын!
И.Федосеев тылбааһа. Күннээҕи олохтон Мин санаан кэлэбин Эйиэхэ тапталбын,
Эн тускар тугу да кэрэйэ барбаппын,
Эрэлбин барытын мин түмэ тардаммын
Аилтан айан киэҥ суолугар тахсарбын.
Мин санаан кэлэбин ойуур тыа чэл күөҕүн,
Ыттанан-кустанан сааланар кэм көҕүн,
Күөгэйэр күөх дыргыл сытынан тыынарбын,
Таас хайам эниэтин таҥнары сыыйарбын.
Мин санаан кэлэбин итии хаан сүүрэрин
Ол онтон дууһабар күүс-күдэх киирэрин,
Кытыаста саһар күн сарыалын санатар
Төлөннөөх иэйии мин сүрэхпин уматар.
Эрэнэр, көһүтэр эйэҕэс ийэбин;
Эмиэ да ардыгар сонньуйан ылабын,
Итирдэр утаҕы иһиэ суох буолабын.
Саныыбын ардыгар эрэлбит туолбутун
Киһи бэл сулуска да көтөр буолбутун
Оҕо күн сырдыгар төрөөбүт үөрүүтүн,
Оттон мин олоҕум биир күнэ бүтүүтүн.
Санааттан санаалар көтүтэн бараллар
Күөх саадка оҕолор ол оонньуу сылдьаллар
Онно баар лаабыска олоро түһэбин
Уонна бу хоһооммун суруйан эрэбин.
Киргиз омук поэта Жолон Мамытов бу хоһоонноругар таптал курдук биир саамай тутаах, өспөт-сүппэт тиэмэни тумнубат. Манна барыта баар: кыыска, ийэҕэ, оҕоҕо, олоххо, айылҕаҕа таптал. Билиҥҥи олох сиэр-майгы өртүнэн төрүттэрин туһунан санаалар дирбиэнэ-дарбаана суох хоһоон буолан тахсаллар.
Тылбаасчыттарбыт саха бастыҥ бэйээттэрэ Иван Федосеев, Макар Хара бэйэлэрэ төрөөбүт дойдуга, ийэҕэ, кэргэҥҥэ тапталларын туойбут ахан дьоммут буоллахтара. Биллиилээх бэйээт, суруйааччы, тылбаасчыт, кириитик, П.А.Ойуунускай аатынан С.Р.Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата И.Е.Федосеев – Доосо сахалыы тыллаах барыта кэрэхсиир чаҕылхай айымньылары айан хаалларбыта. Иван Федосеев хоһоонноругар суруллубут ырыалары саха дьоно уостарытан түһэрбэттэр. Казах поэтессата Турсунай Оразбаева кини ырыаларын сахалыы, казахтыы домбраҕа оонньуу-оонньуу Кахах сиригэр ыллаабытын киэн тутта истэбит, билэбит.
Кинилэр айымньылара араас тиэмэни сырдатан тиэрдиигэ уус-ураннарынан, поэтическай булумньуларынан ордук чорбойоллор, саха дьонугар киэҥник биллэллэр, ааттара ааттанар. Маннык тылбаас саха литературатыгар элбэх, саха суруйааччыларыттан тылбааска холоммотох суруйааччы суох буолуохтаах. Тылбаастан суруйааччы айар үлэтэ байар, кэскиллээх бастыҥ үөскүүрүн мындырдык таба таайар дьоҕура сайдар. Биһиги хас биирдии суруйааччыбыт айар үлэтигэр хаһан баҕарар, ханна баҕарар норуоттар доҕордоһууларын инники күөҥҥэ тутар сыал-сорук туруорунан айбыта-туппута.
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература
1.	 Доҕотторбут айымньылара. 1971 с «Хотугу сулус» 8 №-рэ, 67-69 стр.
2.	В.М.Анисимов. Чаҕылхай олох түгэннэрэ. Хотугу сулус. 1987.
3.	Урсун. Ырыа тиийимтиэ тылынан. Хотугу сулус. 1987 . № 12.
Говерла
Говерла хайата (Cyrillic: Говерла, Hoverla; Hóvár; Hovârla; Goverla, Howerla) 2061 миэтирэлээх Украинаҕа ордук улахан хайа, Карпаат хайаларыттан биирдэстэрэ.
Буор кут 1
Буор кут (былыргылар билиилэрэ)
Буор кут диэн киһи этин-сиинин көрөр-истэр, харыстыыр өй-санаа буолар. Киһи өйүттэн-санаатыттан, атын куттарыттан туспа арааран ылбыт буор куппут өйүн-санаатын төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан көрүөхпүт. Улахан хомуһуннаах ойууннарбыт суох буолан хаалыылара бу үөрэхпит сайдыытын улаханнык бытаарта эрээри кыайан симэлитэн кэбиспэтэ.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ олус   былыргы үөрэх. Бу үөрэхтэн туох өйдөбүллэр  ордоннор  баччаҕа тиийэ  кэлбиттэрин мустахпы-тына,  киһи  үс  куттааҕын саха киһитэ барыта билэр. Ол быстах-остох ордон хаалбыт өйдөбүллэртэн буор кут туһунан быһаарыылары туспа арааран мустахпытына манныктар:
Буор кут  сир  информациятын илдьэ сылдьар. Ийэ кут киһиэхэ космостан киирэр  уонна  айылҕа саамай дириҥ  күүстэрин  кытта  сибээстээх. Салгын кут  айылҕа түргэнник буола турар уларыйыыларын ылар. (1,24).
Сахалар этэринэн киһи «Айылҕа оҕото» буолар. Бу быһаарыы киһи этэ-сиинэ айылҕаттан улахан тутулуктааҕын билинэр. Буор куту ийэ кут үөскэтэр. Буор кут эти-сиини оҥорор күүс. (2,124).
Курууппа ойуун - Яковлев Н.Н. саха итэҕэлин туһунан кэпсээнигэр буор кут киһи этиттэн-сииниттэн арахсан барарын бэлиэтиир. Бу бар¬быт буор куту ойуун ол дойдуттан таһаарар. Буор кут бардаҕына киһи ыалдьар. (3,32). Киһи өллөҕүнэ буор кута сир-халлаан ыккардыгар көтөн хаалар диэн өйдөбүл баара. Ол иһин тыал-хаар, ардах, самыыр буолаары гыннаҕына, өлбүт киһи түүлгэ киирэр дииллэр. (1,51).
Сахалар өйдөбүллэринэн кут диэн тыл киһи тыыннаах буолар олоҕун төрүтэ. Буор кут – киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ, сири кытта сир буолан хаалар. (4,98).
Киһи Айылҕа оҕото буоларынан тыыннаах буолан олох олоруон баҕарар уонна ол иһин бэйэтин этин-сиинин харыстыыр аналлаах. Киһи бэйэтин этин-сиинин харыстанарыгар аналлаах оҥоһуутунан хайа баҕарар этигэр куһаҕан буоллаҕына, ол онно ыарыы үөскээн өйүгэр-санаатыгар биллэр. Ол аата киһи этин-сиинин ханнык эмэ чааһын туохха эмэ дэҥнээтэҕинэ эбэтэр бааһыртаҕына, онтон үөскээбит ыарыы өйүгэр-санаатыгар тиийэ тарҕанар. Бу ыарыы төһө күүстээх буолара төһө улахан эчэйии, бааһырыы буолбутуттан быһаччы тутулуктанар. Маннык соһуччу ыарыыттан киһи аан маҥнайгы көмүскэнэр хамсаныытынан ыалдьыбыт өттүн түргэнник сыҕарыта охсон биэрии эбэтэр бүтүн бэйэтэ куота көтөн быыһаныыта буолар. Ыарыы буоллаҕына бу хамсаныылары киһи олус түргэнник оҥоро охсубутун бэйэтэ өйдөөбөккө да хаалар.
Ыарыы сүүрээнэ куһаҕаныттан киһи бэйэтэ аны итинник ыарыы хаттаан хатыламматыгар дьулуһар, ол иһин ыарыы өссө буолбатын наада-тыгар быстах, түргэн хамсаныылары тугу да толкуйдуу турбакка эрэ оҥоро охсор. Бу ыарыы уонна онтон көмүскэнэр хамсаныылар хаһан, туохтан уонна ханнык кэмҥэ буолбуттара киһи этин-сиинин өйүгэр¬-санаатыгар суруллан, мунньуллан ууруллан иһэллэр. Ол мунньуллан, ууруллан иһиилэрэ, аны хаһан эмэ итинник ыарыы буоллаҕына уонна урут оҥоруллубут хамсаныылар ыарыы суох буоларыгар туһалаабыт эбит буоллахтарына, киһи этин-сиинин өйүттэн-санаатыттан олус түргэнник ылан ол хамсаныылары үтүктэн, бу сырыыга эмиэ ол курдук оҥороругар туһалыыр эбиттэр. Киһи этигэр үөскээбит ити ыарыылар өйүгэр-санаатыгар суруллан, ууруллан иһэллэрин психолог Рон Хаббард бигэргэтэр. (5,53).
Оҕо Айылҕаттан аналын быһыытынан кыра эрдэҕинэ ордук сэрэнэр. Тугун эмэ эчэттэҕинэ, онтон ыарыы буоллаҕына, ол онтуттан ордук сэрэнэр буолар. Сууллан түһэн кэтэҕин өлөрдөҕүнэ, аны кэтэҕинэн түспэккэ, маҥнай олоро түһэргэ дьулуһар. Алҕас итии чаанньыкка тарбаҕын төбөтүн хаарыйдаҕына, аны хаһан даҕаны итии тэриллэри сэрэммэккэ эрэ туппат буолар. Аан маҥнай «Чыы» диэн тарбаҕынан кэйиэлээн көрөн баран тутарга үөрэнэ охсор. Хатыылаах кактуһу алҕас тарбаҕынан таарыйдаҕына, аны билбэт үүнээйитин сэрэммэккэ эрэ тыыппат буолар. Ити барыта кыра оҕо этэ-сиинэ ыалдьарыттан ордук түргэнник уонна өр кэмҥэ умнубат гына үөрэнэр дьоҕурдааҕын бэлиэтиир.
Былыргыттан олохсуйбут үгэстэргэ үөрэтии оҕо кыра эрдэҕиттэн саҕаланан баран иһэрэ ордук туһалаах буолуохтаах. Ол курдук биилээҕи, быһаҕы, сүгэни сэрэнэн туттарга үөрэтии оҕо быһаҕы тутар буолуоҕуттан ыла саҕаланан барара наада. Быһаҕы, биилээҕи сэрэнэн туттарга, киһиэхэ уһугунан анньан бэриллибэт диэн үгэскэ үөрэммит оҕо үйэтин тухары быһахтан, биилээхтэн сэрэхтээх буолуоҕа, сыыһа туттан дэҥи-оһолу таһаарымыан сөп.
Улахан да киһи тарбаҕын төбөтүн итиигэ хаарыйдаҕына соҕотохто, тугу да толкуйдаабакка эрэ сулбу тардан ылар. Олус түргэн, эмискэ хамсаныыны оҥоро охсубутун өйдөөбөккө да хаалар. Бу түгэҥҥэ куттал киһи этигэр-сиинигэр быһаччы суоһуур буолан хамсаныы, буор кут өйүттэн-санаатыттан бэлэм үөрэтиллибит хамсаныыны ыла охсон оҥо-руллар. Kиһи бу курдук судургу, ыарыыттан көмүскэнэр хамсаныылары оҥороругар буор кута быһаччы дьаһайар. Киһи биирдэ эмэтэ «Өйө көтөн ылар» кэмигэр толкуйдуур өйө арахсан хааларын уонна бу кэмҥэ киһини быһаччы быһаарар өйө салайарын психолог Рон Хаббард эмиэ быһаарбыта. (5,76).
Буор кут диэн былыргы сахалыы өйдөбүлгэ киһи этэ-сиинэ киирсибэт. Бу өйдөбүлгэ киһиттэн бэйэтиттэн, этиттэн-сииниттэн арахсан туспа баран хаалар уонна сорох кэмҥэ ыалдьар туспа өй-санаа, кут киирэрэ бэлиэтэнэр. Киһи этигэр-сиинигэр быһаччы сыһыаннаах араас ыарыылар тустарынан өйдөбүллэр уонна бу ыарыылартан көмүскэнэргэ аналлаах хамсаныылар бу буор кукка холбуу киирсэн, туспа өй-санаа буолан мунньуллан иһэллэр. Киһи бэйэтин уһун үйэтигэр араас элбэх быстах ыарыылар уонна ол ыарыылартан хайдах харыстанар туһунан өйдөбүллэр элбээн, мунньуллан, буор кут өйө-санаата эмиэ дириҥээн, күүһүрэн иһэр. Онон буор кут диэн өйдөбүлгэ киһи этиттэн-сииниттэн ураты, ол эрээри бу эти-сиини харыстыыр, көрөр-истэр, көмүскүүргэ аналлаах быһаччы хамсаныылары оҥорор өй-санаа мунньустуута киирэр. Ити иһин буор кут сахалыы өйдөбүлэ төһө эмэ кэҥээн бэйэтэ эмиэ туспа өйдөөх-санаалаах буолан тахсар.
Арҕааҥҥы учуонайдар быһаарыыларынан киһиэхэ инстинкт диэн баар. Ол аата киһи толкуйдаабакка эрэ оҥорор хамсаныыларын ааттыыллар. Манна кыра оҕо тыыннаах буолаары эмиий эмэр хамсаныытын кытта киллэрэллэр. Бу өйдөбүл сахалар буор кут диэн быһаарыыларыгар сөп түбэһэр. Буор куту кытта ийэ кут куруук бииргэ сылдьаллар. Киһи үгүс ыарыылара буор уонна ийэ куттартан быһаччы тутулуктаахтарын сахалар бэлиэтииллэр.
Kиһи этэ-сиинэ айылҕаттан олус уустук оҥоһуулаах, бэйэ-бэйэлэриттэн ураты тутулуктардаах организм буолар. Бу организмы чаһы курдук үлэлэтэргэ салайар, тэҥнээн биэрэн иһэр күүстэр дьайаллар. Бу күүстэр – киһи санаата буолаллар. Эти-сиини салайар күүстэр – ис санаа диэн ааттаналлар. Ол аата киһи этэ-сиинэ ыалдьарын үгүс өттө бу организматын салайар үлэтэ кэһиллиитинэн, биир тэҥник бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктаах үлэлэрэ табыллыбат буолуутунан быһаарыллар.
Кут диэн тыл сахалыы кутуу, мунньуу диэн өйдөбүллээх. Ол аата сахалыы кут диэн өйдөбүл өй-санаа мунньустубут көрүҥэ буоларын быһаарар. Буор кут диэн өй-санаа араас ыарыылар тустарынан өйдөбүллэр уонна ол ыарыылартан көмүскэнэр хамсаныылар мунньустубут көрүҥнэрэ буолар. Манна киһи ханнык эмэ хамсаныыны оҥороругар элбэх өй-санаа мунньустуута наада буоларын эбэн биэриэххэ наада. Ол курдук билигин оҥорон туһанан эрэр роботтара тарбахтарын хамсаталларыгар улахан күүстээх компьютер өйө ситэн тиийбэт диэн этэллэр. Киһи уһун олоҕун устата буор кут сайдан өйө-санаата дириҥээн иһэр. Ол курдук киһи араас ыарыылара уонна олортон көмүскэниитэ, харыстаныыта эмиэ эбиллэн иһэллэр. Кэнники буор кут өссө сайыннаҕына бэйэтэ киһи этин-сиинин, ис уорганнарын хамсааһыннарын эмиэ дьаһайара кыаллыан сөп. Киһи этэ-сиинэ ыалдьара буор кута ыал-дьарыттан тутулуктаах буолара итинник эмиэ быһаарыллар. (6,80).