cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот
Өй-санаа киһи оҥорор быһыыларын салайарын сахалар “Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот” диэн өс хоһоонноро биллэрэр. Ону-маны, буолары-буолбаты була сатаан оҥоро сатааһыны акаары киһи элбэхтик оҥорорун бу өс хоһооно бэлиэтиир. Ол оҥоро сатаабыта барыта кэриэтэ туохтара эрэ табыллыбаккалар куһаҕаҥҥа кубулуйаллара элбэҕиттэн оннук оҥоро сатыыр киһини акаары диэн ааттыыллар. (1,66).
Бары өйдөөхпүт диэн сананалларыттан акаары диэнтэн өһүргэнэллэр. Биирдэ эмэтэ сыыһа-халты туттунан эбэтэр тиэтэйэн, ыксаан киһи быһыытыгар тиийбэт, акаары киһи оҥорор быһыытын оҥоро охсон баран хомойоллор, санааргыыллар, “акаары да эбиппин” диэн этинэллэр, акаарыларын билинэллэр.
Сахалар өй-санаа үөрэхтэригэр этиллэр өйдөөх уонна акаары диэн тыллар киһи оҥорор быһыылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки аҥы арахсалларын быһаарар:
1. Өйдөөх киһи оҥорор быһыылара. Киһи оҥорбут быһыыта үчүгэй, киһи быһыылаах, сиэри кэспэт уонна туһалааҕы оҥорууга аналламмыт буоллаҕына өйдөөх киһи оҥорбут быһыыта диэн быһаарыллар.
Өйдөөх киһи оҥорор быһыылара сыыһа-халты буолан тахсаллара аҕыйах, олоҕу сайыннараллар, үлэни-хамнаһы тупсараллар, үчүгэйи, туһалааҕы элбэтэллэр. Дьон бары кэриэтэ үчүгэй быһыылары оҥорон өйдөөх аатырыахтарын баҕараллар.
2. Акаары киһи оҥорор быһыылара. Киһи оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар тиийбэт эбэтэр аһара барар, сиэри кэһэр уонна кэлин дьоҥҥо буортулаах буолан таҕыстахтарына акаары, өйө-санаата ситэ тиийбэт киһи оҥорбута арыллан тахсар.
Акаары киһи өйө-санаата ыраахха тиийбэтиттэн бу оҥорор быһыытыттан туох содул үөскээн тахсыан сөбүн дириҥник ырытан быһаарбатыттан элбэх араас саҥаны айыылары, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатыыр кыахтанар. Бу оҥоро сатаабыта сыыһа-халты буолара элбэҕиттэн куһаҕан быһыылары элбэтэр. Бу быһаарыыга элбэх сыыһалардаах, өйтөн булуллубут "айыы үөрэҕин" дьайыыта киирсэр. Бу сыыһа өй-санаа дьайыытыттан билигин эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара сыл аайы эбиллэн иһэр.
Бииртэн биир саҥаттан саҥаҕа, солунтан солуҥҥа көтүөккэлээн, солумсаҕыран иһии саҕаламмыт үлэни бүтэригэр, тиһэҕэр тириэрдибэтинэн киһилии быһыы буолбатах. Сахалар ити иһин акаарыттан сэрэнэллэр уонна “Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот” диэн өс хоһооно оҥорбуттар.
Бу өс хоһоонун дьайыыта тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар правительство салайааччылара оҥорор үлэлэриттэн биллэр. Соҕуруу дойдуга олохтоох страустары аҕалан иитэн көрөргө эбии перепель сымыытын элбэҕи сиэххэ баҕаран түргэнник олоххо киллэрэ сатааһын таах хаалбыта. Бу кэмҥэ кыыл сылдьар ыттары кытта охсуһа сатааһын ити өс хоһоонугар сөп түбэһэр.
Тыһыынчанан сылларга кытаанах айылҕаҕа, кырыымчык аһылыкка үөрэммит бэйэ төрүт ынахтарын умнан, быраҕан арҕаа дойдулар улахан ынахтарын ыарахан сыанаҕа атыылаһан аҕалан баран кыайан аһаппакка хоргуталлар уонна элбэх үүтү ыла сатааһын кыаллыбакка эрэй таах хаалар. Салайааччылар саҥаны айыыны оҥоро охсор санаалара элбэҕиттэн араас буолар-буолбат үлэлэргэ республика элбэх харчытын туһата суохха ыһан барыыллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
Илим (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Илим Илим — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 113,9 квадрат кыраадыс иэннээх, 22 харахха көстөр сулустардаах.
Көстөр кэмэ
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. 23° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр. Ахсынньыга ордук көстөр.
Устуоруйата
Ол гынан баран өссө 1621 сыллаахха манна Исаак Хабрехт «Ромб» диэн ааттаах түөрт эрэ сулустаах бөлөҕү уруһуйдаабыт.
Илим ζ-та (дзетата)
Бу бөлөххө 35 уот сыл ыраах ζ Reticuli диэн ааттаах икки сулус системата баар. Интириэһиргэтэрэ диэн бу сулустар F8 спектр класстаахтар, ол аата биһиги Күммүтүгэр маарыҥныыллар.
1843
1843 сыл.
Винокуров Михаил Зиновьевич
Винокуров Михаил Зиновьевич (1894-1983) — Америка Холбоһуктаах штааттарыгар олорбут, Конгресс бибилитиэкэтигэр үлэлээбит, АХШ-ка саамай бөдөҥ нуучча архыыбын хомуйбут Саха сириттэн төрүттээх киһи (сахалыы үчүгэйдик билэр буолан, ол архыыпка сахалыы кинигэлэри эмиэ хомуйбут, Пекарскайы кытта суруйсуутугар сахалыы наһаа үчүгэй ырыаны билэбин, кыыспар утутаары ыллыыбын диэн билиммит суруга баар ). Эдэр сылдьан суруйбут хоһооннорун Михаил Таежник диэн илии баттыыр эбит. 30-с сс. саҕаларыгар Финляндияҕа тиийбит үс сахаҕа көмөлөспүтэ.
Олоҕун олуктара
Дьокуускайдааҕы духуобунай сэминээрийэ ректорын Зиновий Георгиевич Винокуров дьиэ кэргэнигэр 1895 (1994?) с. алтынньы 12 (урукку ааҕыынан балаҕан ыйын 30) күнүгэр Дьокуускайга үһүс уолунан төрөөбүт. Эһэтэ Георгий Иванович Винокуров Иркутскайдааҕы сэминээрийэни бүтэрэн баран Иннокентий аҕабыыт ыҥырыытынан Аляскаҕа баран Ново-Архангельскай таҥара дьиэтигэр благочиннайынан үлэлээбит, онно олохтоох креолканы ойох ылбыт (алеут уонна нуучча аҥаардаах), үс уолун Зиновийы, Иваны уонна Александры онно төрөппүт, кэргэнэ онно олордоҕуна өлбүт. Онтон уолаттарын илдьэ Дьокуускайга төннүбүт. Зиновий улаатан, бэйэтэ ыал буолан баран эмиэ үс уолламмыт, Дьокуускайдааҕы духуобунай сэминээрийэҕэ үөрэттэрбит.
Онон Михаил Дьокуускайга духовнай сэминээрийэни бүтэрбит (сорох источниктараг бүтэрбэтэх дэнэр ). Онтон Өлүөхүмэҕэ Нөөрүктээйи таҥаратын дьиэтигэр псаломщиктаабыт. 17 сааһыттан "Якутская окраина" хаһыакка поэмаларын бэчээттиир буолбут. Петрограадка үөрэнэр соруктаах барбыта дьалхааннаах кэм саҕаланан онто сатамматах. Социал-революционердар баартыйаларыгар киирбит. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэни өйөөбүт. Дьокуускайга төннөн баран публичнай бибилитиэкэҕэ уонна РГО Дьокуускайдааҕы салаатын түмэлигэр үлэлээбит. 1917 сыл алтынньытыгар Анастасия Якушкова диэн кыыһы ойох ылбыт.
1919 сыл кыһыныгар эсердэр баартыйаларыгар баарыттан сылтаан кэргэнин кытта хаайыллыбыттар. 1920 с. кулун тутарыгар босхолоноот кэргэнин илдьэ Охуоскайынан, Камчаатканан эргийэн Японияҕа тиийбит. Онно Михаил нуучча кафедральнай собуорун хуоругар миэстэ ылбыт. Балтараа сыл буолан баран АХШ-ка көспүттэр, 1921 сыллаахха (бэйэтэ 26 саастааҕар, ойоҕо 23-тээх) олунньу 11 Эмиэрикэ кытылыгар "Теньо Мару" диэн дьоппуон хараабылынан тиксибиттэр. Онно тиийэн бастаан Питсбурга православнай таҥара дьиэтигэр псаломщигынан үлэлээбит. Онтон Нуучча таҥаратын дьиэтин мэктиэтинэн Конгресс бибилитиэктигэр славян салаатыгар 1923 сыл сэтинньи 15 күнүттэн саҕалаан ассистеннаабыт. Кини өҥөтүнэн үйэ чиэппэринэн бу бибилитиэкэ нууччалыы пуондата АХШ-ка тэҥэ суох улааппыт. Онно 33 сыл үлэлээбит, 1956 сыллаахха биэнсийэҕэ тахсыбыт. АХШ-ка библиофил уонна нуучча литератууратын библиограбын быһыытынан биллэр. 1983 с. өлбүт.
Соловки лааҕырыттан Финляндияҕа күрээбит саха дьонугар көмөлөспүтэ биллэр.
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ эмиэ Дьокуускайтан төрүттээх, Анастасия Семёновна Якушкова. Улахан кыыһа Евгения кыра сааһыгар өлбүт, 1924 с. төрөөбүт уоллара 50-с сылларга бэйэтигэр тиийинэн өлбүт. Кыра кыыстара Винокурова Елена Тидвел АХШ-ка олорор.
Кыра убайа Тихон Дьокуускайдааҕы духуобунай сэминээрийэни бүтэрэн баран кылгас кэмҥэ саалтыыр ааҕааччытынан үлэлээбит, онтон Санкт-Петербурга университекка үөрэммит. Онно эсердэр хамсааһыннарыгар кыттан хаста да хаалла сылдьыбыт, үөрэҕиттэн уһуллубут. 1925-26 сыллааҕы КЯР эспэдиисийэтин кыттыылааҕа, Саха сирин балыктарын чинчийэр ихтиолог-препартор уонна тылбаасчыт дуоһунаһыгар сылдьыбыт. Быраатын кытта суруйсаллар эбит. Пекарскай Эмиэрикэҕэ Михаил Зиновьевичка аадарыстыбтаабыт суруктарыттан көрдөххө, Тихон кыра оҕолордоох, быстар дьадаҥытык олорбут, үлэлээбит хамнаһын да сатаан аахсыбат сэмэй киһи эбит. Ленинграадка төннөн баран 1937 с. өрөбөлүүссүйэни утарар саагыбарга балыйыллан хаайыллыбыта, онно өлбүтэ.
Улахан убайа Иннокентий, кэлин архимандрит Серафим аатын ылбыта, Дьокуускайдааҕы Троица кафедральнай собуорун бүтэһик настоятелэ, 1929 сыллаахха сэтинньи 5 күнүгэр тутуллубута, "Таҥара үлэһиттэрин өрөбөлүүссүйэни утарар саагыбардарын биир салайааччытын быһыытынан" 1930 с. муус устар 12 к. ытыллыбыта.
Сивцев Василий Тарасович
200px|thumb|right|Сивцев Василий Тарасович Сивцев Василий Тарасович (22.12.1933-11.05.2019) — бэйиэт, литератураны ырытааччы, тылбаасчыт, саха норуодунай бэйиэтэ.
Олоҕун олуктара
Үөһээ Бүлүү улууһугар Боотулу сэлиэнньэҕэ 1933 сыл ахсынньы 22 күнүгэр төрөөбүт.
Дьокуускай куорат 2 №-дээх оскуолатыгар үөрэммитэ.
1959 сыллаахха Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
1985 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Үлэлээбит сирдэрэ
2019 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Айымньылаах үлэтэ
100-н тахса сонет суруйбут.
Орон таҥаһа
Орон таҥаһа - былыргы сахалар орон таҥаһын тирииттэн тигэллэрэ, кус түүтүн, кылы, оту туһаналлара.
Француз тыла
Францууз тыла, Боронсуус тыла  — французтар тыллара (Франция) официальнай тыла), Бельгия, Швейцария, Канада сорох олохтоохторун төрөөбүт тыллара (бу дойдуларга официальнай тыллартан биирдэстэрэ буолар). Француз тылынан Африка, Кариб бассейнын (Гаити уо. д. а.) дойдуларыгар, Французскай Гвианаҕа саҥараллар.
Үс Муннук (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Үс Муннук Үс Муннук (латыынныы Triangulum, Tri) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 131,8 квадрат кыраадыс иэннээх, 25 сулус көстөр.
Үс Муннукка М33 спираль халыыптаах галактика баар.
Көстөр кэмэ
Арассыыйа территориятыттан көстөр. Сэтинньигэ ордук көстөр.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Аатын үөскээһинэ биллибэт, ол гынан баран финикийдарга уонна криттарга биллэр этэ. Гириэктэр кэнники бэйэлэрин номохторугар сөп түбэһиннэрэ сатаабыттар. Деметра арыыта Сицилияны Зевс халлааҥҥа батарбыта диэн.
Француз тыла
Диакрит бэлиэлэрэ
Бу бэлиэлэр бары суруйарга булгуччулаах буолаллар. Кинилэр суохтара аббревиатуралартан ураты ,холобур: СЕЕ(Communauté Économique Européenne) биир кэлим орфографическай сыыһата буолар.
Үс Муннук (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Бөлөх Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.
Француз тыла
Диакрит бэлиэлэрэ
Сортировкаҕа бу бэлиэлэри тэйиэххэ сөп (тылтан ураты, бу бэлиэлэр көмөлөрүнэн эрэ араарыахха сөп).
.com
.com диэн эргиэн тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен. Билигин көҥүл туттуулаах.
Аан бастаан .com домен урбаан тэрилтэлэригэр анаммыта, 1990-с сыллар ортолоруттан хааччах суох буолбута. Интэриниэт хаҥаабытыгар .com домен ситим-сирдэргэ, электрон почтаҕа уонна ситимнэргэ саамай тарҕаммыт домен буолбута. Үгүс хампаанньа 1997 сылтан 2001 сыллаахха диэри бу домены бэйэлэрин ааттарыгар эбэллэрэ, кинилэри «дотком» эбэтэр «дотком хампаанньалар» диэн ааттыыллара. Оннук элбэх хампаанньа эстибит кириисиһин "Дотком хабаҕа" диэн ааттаабыттара. 2001 сыллаахха тэрилтэлэргэ анаан .biz домен баар буолбута, ол эрээри .com домен тарҕаныытын бу кыччаппатаҕа.
.coop
.coop диэн кооперативтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
Дьокуускай (өрөспүүбүлүкэ суолталаах куорат)
Өрөспүүбүлүкэ суолталаах Дьокуускай куорат — Саха Өрөспүүбүлүкэтин састаабыгар баар сир-дьаһабыл биримтэтэ. Дьаһалта киинэ - Дьокуускай.
Олохтоох бэйэни салайыныы таһымынан Дьокуускай куорат сиригэр-уотугар икки куорат уокуруга тэриллэн турар: Дьокуускай уонна Жатай.
1844
1844 сыл.
Абаҕа нэһилиэгэ (Амма улууһа)
400px|thumb|right|Абаҕа халлаан куйаартан көстүүтэ Абаҕа — хаһан төрүттэммитэ биллибэт, олох былыргыттан сахалар олохсуйбут сирдэрэ. Үһүйээннэртэн биллэринэн Хоролортон төрүттээх элбэх ахсааннаах Халаалы Хотун биис-ууһа баар эбит үһү. Онно үс биллэр бухатыыр уолаттар баар эбит: Соморсун Боотур, Абаҕа Боотур, Дьоҥку Боотур. Кинилэр тимиринэн бүрүллүбут саҥыйахтаах, тимир бэргэһэлээх, сэрии аттаах уолаттар эбитэ үһү. Нууччалар кэлбиттэрин кэннэ биис-ууһунан арахсыы сатарыйар, дьон олохсуйбут сирдэринэн суруллар буолбут. Онтон ылата сурукка Абаҕа сэлиэнньэтэ киирбит. Билигин Абаҕа Амма улууһун биир улахан нэһилиэгэ буолар. Киинэ — Абаҕа.
Историяттан
Хирург-эмчит буоларын быһыытынан дьону эмтиир уонна хортуоска уонна бурдук ыһарга үөрэтэр эбит. Үөгэйгэ кинини атаарбыттарын туһунан бэлиэ-остуолба баар.
Билигин Абаҕа оскуолата аныгылыы дуальнай үөрэҕи биэрэр агрооскуола быһыытынан биллэр.
Чолбон (бөлөх)
Чолбон — Арассыыйаҕа билиниллибит, аан дойдуга биллибит саха рок бөлөҕө.
1845
1845 сыл.
Чолбон (бөлөх)
Аан бастаан 1981—84 cc. Тумус Мэхээлэ Кэнтиккэ сэбиэттии сылдьан «Кэнтик» диэн бөлөҕү тэрийэр. Анатолий Иннокентьев — Сымпа бас-гитара, Киэсэ Халанников, Юрий Алексеев — ударнай. Онно Намтан Ылдьыын Сааска, Үөһээ Бүлүүттэн Бахлай Дьууруй, Грузин Сааска кэлэн оонньууллар. Оччотооҕуга эдэр ыччат кутун туппут ырыалар: «Дьоллоох этим диэҥ, баҕар», «Оҕо санам оонньуута», «Кэлин кэрдиис кэмнэргэ», «Элбэҕи олохтон ирдээмэ», «Таҥара бэйэтэ билэр», «Хаһан эрэ», «Соргулаах түгэн», «Санаатым бүгүн», «Тот үйэ дорҕооно», «Хаммат баҕа», «Дьон тыла иҥниэ, баҕар диэн.», «Дьоро киэһэ», «Ындыар дьыала», «Илиигин уунаар» Кэнтиккэ суруллубуттара. Тыллара барытын кэриэтэ Тумус киэннэрэ. Тумус 1979 c. хоһоон суруйан саҕалаабыт эбит.
1984-86 cc. тохтобул. 1986 c. Намҥа мусталлар. Үс бырааттыы Намолий, Саша, Гриша Ылдьыыннар киирэллэр, куолас хотон, бөлөххө Нам колхуоһун аатынан «Чолбон» диэн иҥэрэллэр.
1986-87 cc. 20 ырыаттан турар «Ый анныгар санаа» диэн альбому суруйаллар, күүскэ гастроллууллар.
1988 c. Тойук майгытыгар «Көстүүлэр», «Уһук хоту дойдуга», «Тыгын кырдьаҕас саҕаттан» диэн тойук-ырыалары оҥороллор.
1989 c. Тумус атын бөлөхтөргө рок хамсааһыны тэрийэ, муусукаҕа сахалыы майгыны тэнитэ барар. «Айталларга» тиийэн ити дьыл «Санаалар», «Тайҕа уоттара» диэн альбомнары таһаарар.
1990 c. «Чорооннорго» «Сыттыкка сытар санаа», «Дьэ буолан эрдэҕэ», «Мин эйиэхэ тийиэҕим», «Хаһан баҕарар, кэлин даҕаны» диэн композициялары оҥорор. 1992 c. «Сэргэлэргэ» тиийэн эмиэ биир композицияны оҥорор.
1993 c. Финляндия. «Чороон» уонна «Айтал» Тумус «Алаас ырыалара» муз. спектаклынан, «Маҥан ат» (Айталы)- Тумус композициятын оонньууллар. Тыйаатыртан Симон Федотов, Афанасий Федоров, Степанида Борисова кытталлар.
1994 с. «Айталы», «Чолбон» Тумус, С. Борисова, И.Дакаяров Франция-Италия аан дойдутааҕы аатырбыт театральнай фестивалга кытталлар. Айталы «Сарыал тыына» этничэскэй композицияны оонньуур.
«Чолбоннор» бу иннинэ Санкт-Петербурга, Москваҕа аатыра оонньууллар. Бары билинэллэр, аат-суол, киэп-хаап бөҕө буолар.
1995 c. «Чолбон» Гонконг-Финляндия дойдуларынан гастроллуур.
1996-97 сыллартан «Чолбон» мөлтөөн-ахсаан барар. Фонограмма үйэтэ кэлэр. Хата бу кэмҥэ Тумус, Г.Сергучев тэрийбит «Дапсытын» сахалыы тыыннаан таһаарар. «Таах саҥа», «Сарыал тына» диэн классика буолар альбомнары суруйаллар.
Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Кытаанах нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Килэҥки.
Улуус кииниттэн 45 км хоту диэкки. Нэһилиэнньэ ахсаана 506 киһи (2007 сыл).
Мэлдьи сырыылаах суол, олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ. Нэһилиэк историята: Кытаанах нэһилиэгэ аан бастаан тэриллибит сылынан 1768 сыл буолар. Нэһилиэк маҥнайгы кинээhэ Эчиктээн куоракка киирэн сурэхтэнэн, бэчээт уонна куортук ылан тахсан Кытаанах нэhилиэгин тэрийэр. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ Боотуруускай улуус сирэ табыгаһа суохтук, атын улуустары, нэһилиэктэри кытта бииргэ, ортолоругар былааһа, сорохторо онон-манан тумустаан үтэн киирэн, ардыгар нэһилиэктэр нөҥүө-маҥаа бытарыйан олорбуттара. Итинник түөрэ-таары үллэһиллэн олороро, салайарга да, экономическай-социальнай да өттүнэн сайыннарарга мэһэйдэри үөскэтэрэ. Ону дьон дьорҕоотторо, үөрэхтээх, өйдүүр өттүлэрэ дьорхойон туран, үҥсэн-харсан арахсыы боппуруоһун сытыытык туруорсубуттара. Аан бастаан Бабаҕа Сулҕаччытын олохтооҕо Баһылай Рязанскай туруорсуутунан 1911 с. Боотуруускай улуустан Амма улууһа арахсар. Онуоха Чурапчы соҕуруу өттүттэн, билиҥҥи Одьулуун сиригэр киирсэр 1 Бологур, Одьулуун, Чакыр, Сулҕаччы Бабаҕатыныын, ону таһынан Эмис, Амма сүнньүгэр олорор нэһилиэктэр бары, Амма улууһугар арахсан барбыттар. Онтон 1913 с. Вонифатий Слепцов уонна Феофан Оросин уолаттара дьүккүһэннэр, Болтоҥоттон илин, Таатта сүнньүгэр олорор нэһилиэктэр урукку Байаҕантай улууһугар киирсэр, Ытык-Күөлтэн хоту Алданҥа диэри уонна Амма сүнньүгэр олорор нэһилиэктэри холбоон Таатта улууһа диэн ааттанан арахсыбыттар. Боотуруускай улуус, улуустарынан хайдыһыан инниттэн, иһинээҕи нэһилиэктэр хайдыһыылара барбыта. Ол курдук былыр улууска Хатылы биир кэлим улахан нэһилиэк эбит буоллаҕына сыыйа бу нэһилиэк арахсыталаан тус-туспа нэһилиэктэр үөскээбиттэрэ. Бастаан, 1-кы Хатылы диэн ааттанан Кытаанах нэһилиэгэ туспа барар. Онтон Болтоҥо арахсан, 2-с Хатылы диэн буолар. Төрүт Хатылы 3-с Хатылы нэһилиэгэ аатырар. Кинилэр кэннилэриттэн аны 4 Хатылы - Чэппиэдэй арахсар. Ити арахсарыгар Маҥнайгы Хатылы нэhилиэгэр түөрт а5а уустаах эбит. 1. Улахан а5а ууhа 2. Орто а5а ууhа 3. Со5уруу а5а ууhа 4. Захаровтар а5а уустара. Өтөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ маҥнайгы Хатылы нэһилиэгэ улууска саамай улаханынан элбэх киһилээҕинэн биллэрэ. 1914 сыллаахха нэһилиэк быраабатын суруксута Савва Семёнович Собакин бэйэтин дьиэтин сиэртибэлээн оскуола арыйтарбыта. Нэһилиэк кинээстэрэ:
1. Эчиктээн Хабарчинов-(1768-1793)
2. Эйэҕэс суруксут-(1793-1827)
3. Дмитрий Башарин-(1827-1856)
4. Ванифатий Дьячковский-(1856-1860)
7. Прокопий Коркин-(1864-1867)
8. Ванифатий Дьячковский-(1867-1870)-иккистээн
9. Василий Собакин-(1870-1894)
10. Александр Чепалов-(1894-1896)
11. Иван Никонов-(1896-1900)
12. Василий Собакин-(1900-1908)-иккистээн
13. Илья Башарин-(1908-1913)
14. Гаврил Захаров-(1913-1917)
1923 сыллаахха улуус Ревкомун быһаарыытынан маҥнайгы Хатылыны Кытаанах нэһилиэгэ диэн уларыппыттара. 1930-34 сс. нэһилиэккэ колхуостар тэриллибиттэрэ.Уопсайа биэс колхуос тэриллибитэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Gmail
Google Apps
Google Apps диэн Google 2006 сыллахха оҥорбут сервиһа. Араас хампаанньа системнай администратордарыгар үлэһиттэригэр домен иһигэр почта оҥорор.
Торговай знак туһунан мөккүөр
Англияҕа "Gmail" диэн аат Google хампааньа олохтонун иннинэ баар этэ, ол иһин Англияҕа "Gmail" "googlemail.com"  оннугар туттар буолбут.
2009 сыллаахха быһаарсыы кэнниттэн Англия учуотунай саапыстарга төттөрү Gmail диэн туттарга төннүбүт
.gov
.gov диэн АХШ дьаhалта тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
Туймаада уоттара (хаһыат)
Туймаада уоттара — бар-дьоҥҥо аналлаах көҥүл хаһыат.
2009 сыллаахха Яковлев Александр Петрович тэрийиитинэн, 600 экземпляр тиражтаах тахсан саҕалаабыта. 2012 сыл бэс ыйынааҕы туругунан 6245 тиражтаах.
Готовцев Иван Павлович
Готовцев Иван Павлович (1915-1982) — РСФСР уонна САССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, кыраайы үөрэтээччи.
1915 сыллаахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр Байаҕантай улууһун I Байаҕантай нэһилиэгэр (билигин Уус-Алдан улууһун сирэ) төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы учуутал институутун 1949 с. бүтэрбит. Үйэтин тухары учууталлаабыт, саабыстаабыт, оскуола дириэктэрдээбит. 1949 с. - Танда сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үлэлээбит, манна Г. И. Петровскай аатынан устуоруйа-өрөбөлүүссүйэ түмэлин тэрийбит.
1982 сыллаахха өлбүт.
Хаппырыас
thumb|250px мини
Хаппырыастар уустара (род Черемуха) 20-чэ көрүҥнээх, Хотугу полушариеҕа үүнэллэр. Сибииргэ Көннөрү хаппырыас эрэ үүнэр.
Атласов Бустенгин Гаврильевич
Атласов Бустенгин Гаврильевич — Өймөкөөн улууһуттан төрүттээх биир дойдулаахпыт, Арассыыйа үтүөлээх геолога, Үлэ Кыһыл Знамята уордьан кавалера, Государственнай бириэмийэ лауреата, Чукоткаҕа 40-тан тахса сыл устата геологынан үлэлээбит. Манчаары сылдьыбыт сирдэринэн Нерчинскэйгэ сылдьан турардаах.
1846
1846 сыл.
Ацетилсалициловай кислота
Ацетилсалициловай кислота — ыарыыны уонна температураны аччатарга туттуллар эмп. Аптекаҕа турар олус тарҕаммыт торговай маркатын аата Аспирин
Наһаа элбэҕи истэххэ бүөргэ охсуон сөп. Оҕолорго элбэҕи биэрдэххэ быардара буорту буолуон сөп, ону тэҥэ эмис буолуохтарын сөп.
Клавдий Птолемей
200px|thumb|right|Клавдий Птолемей Кла́вдий Птолеме́й (Κλαύδιος Πτολεμαῖος, 87 — 165 сыллар) — былыргы гириэк астронома, математик, муусука теорега уонна географ.
127 — 151 сыллардаахха Александрия куоракка олорбута, манна кини астрономия чинчийиитин ыыппыта.
.info
.info диэн информационнай сайтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен. Билигин көҥүл туттуулаах.
Кус олоҕо
мини Кус олоҕо (, Вахта трехлистная) — от үүнээйи.
Күөл кытыытыгар, кутаҕа, үрэххэ, уулаах бадарааҥҥа, сороҕор ууга хойуутук үүнэр. Үрүҥ өҥнөөх сибэккилэрэ умнас төбөтүгэр дьөрбөлүү үүнэллэр.
Бэс ыйыгар сибэккилэнэр.
Эмкэ туһаныы
Сибэккилэнэр кэмигэр сэбирдэҕин хомуйан күлүк сиргэ чараастык тэлгэтэн уураллар, сотору-сотору эргитэн, сахсатыллар.
Телевизор уонна компьютер оҕо иитиитигэр буортулара
Кэнники кэмҥэ сайдыылаах дойдуларга, Америкаҕа оскуола оҕолоро араас сэрии сэптэринэн элбэх киһини, бииргэ үөрэнэр оҕолорун кытта учууталларын эмиэ ытыалаан кэбиһэр түбэлтэлэрэ тахсыталыыр буоллулар. Улаатан иһэр оҕолор маннык майгылара уларыйан ылыытын психиатрдар кыайан быһаара иликтэр. Арай оҕо бу курдук түктэри быһыыны оҥоруута сахалар кут-сүр үөрэхтэринэн эрэ быһаарыллар.
Билиҥҥи кэмҥэ кыра оҕо өйө-санаата сайдыытын, ийэ кута үөскээһинин ситэ билбэт буолуу, кэлэр көлүөнэ дьону иитэн-үөрэтэн улаатыннарарга улахан уустуктары оҥорор. Сайдыылаах омук дьонугар компьютер олоххо киирбитин кэнниттэн саҥа көлүөнэ дьон үөскээн улааттылар, кнопканы баттыалаан компьютерга оонньоон, араас кыыллары, дьону элбэхтик ытыалыы үөрэммит саҥа көлүөнэ иитиллэн таҕыста.
Сахалар сайдан иһэр кут-сүр үөрэхтэрэ киһи өйө-санаата сайдан барыытыгар ийэ кут өйүн-санаатын аан бастаан сайыннарарга ыҥырар. Ийэ кут өйүн-санаатын сайдыыта киһи төрүт өйө-санаата буолан, кини ханнык баҕарар быһыытын олоҕун ханнык баҕарар кэмигэр хонтуруоллуу, көннөрөн биэрэ сылдьар. Төрүт өйү-санааны, ийэ куту үчүгэй үгэстэргэ үөрэтэн, оҕо олоҕун устата үтүө быһыылары оҥорор буолуутугар салайан биэриини оҥоруллуохтааҕын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарар.
Идельгин Степан Иванович
Идельгин Степан Иванович (1823—1892) — Ыадалгын кинээс — Өлүөхүмэ II гильдиялаах атыыһыта, бочуоттаах инородец.
Телевизор уонна компьютер оҕо иитиитигэр буортулара
Сахаларга былыр-былыргыттан «Киһи илиитэ барбат» диэн олохсуйбут өйдөбүл баар. Бу өйдөбүл оҕо өйүгэр-санаатыгар үөскээн олохсуйарыгар ийэ уонна аҕа бэйэлэрэ көрдөрөр холобурдара сүрүн оруолу ылаллар. Ийэ уонна аҕа бэйэлэрэ эйэлээх, охсуспат, этиспэт буоллахтарына уонна оҕолоругар бэйэлэрин холобурдарын көрдөрөн, охсуһума, киһини кырбаама диэн үөрэттэхтэринэ, оҕо ийэ кутугар итинник өйдөбүл үөскээн үгэс буолан иҥэн хаалар. Урукку кэмҥэ иитиллибит кырдьаҕас дьон хаһан даҕаны киһиэхэ илиилэрин көтөхпөттөр, куһаҕаны оҥорорго «Илиилэрэ барбат буола» үөрэммиттэр эбит.
Идельгин Степан Иванович
1856 — инороднай Управа быыбарынайа. 12 сыл I Нөөрүктээйи нэһилиэгин старостата. 4 сыл устата улуус кулубатын дуоһунаһыгар хандьыдаат, 6 сыл устата улуус кулубатынан талыллыбыта.
Телевизор уонна компьютер оҕо иитиитигэр буортулара
Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута сайдар кэмигэр тугу көрбүтэ, истибитэ хос-хос хатыланнахтарына үгэскэ кубулуйаннар кини ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар суруллан хаалаллар. Оҕо бу өйүгэр-санаатыгар ууруллан иһэр өйдөбүллэр эбэтэр үгэстэр кини төрүт өйүнэн-санаатынан аатталлар. Аан бастаан ийэ оҕотугар иҥэрбит өйө-санаата ийэ кут диэн ааттанар. Кини кэлин улахан киһи буолан иһэн «Өйө баайыллан» эбэтэр туохха эмэ түбэһэн «Өйө көтөн» хаалбыт кэмигэр урут төрүт өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар ууруллубут өйдөбүллэринэн туһанан салаллар. Бу быстах буолан ылар кэмнэргэ кини араас урут үөйбэтэх-ахтыбатах дьыалаларын оҥорон кэбиһиэн сөбө билигин Америка оҕолоругар биллэн эрэр.
Идельгин Степан Иванович
1840-50 сылларга Өлүөхүмэ, Битиим бириискэлэрин олохтоох аһынан-таҥаһынан хааччыйбыта. Эргиэнэ ордук Кыыллаах арыы дьаарбаҥкаларыгар сайдыбыта. Тыаны солоон буолалары, сонуоктары оҥорор, бурдук ыһан өлгөм үүнүүнү ылара, күөллэри хорон, балыктаан Өлүөхүмэ куоратыгар эргинэрэ. Күөллэр оннуларын оттоон ылалларыгар сунтаардарга түүлүүрэ. Күһүн аайы Бодойбоҕо сүөһү хомуйан үүрдэрэн илдьэрэ, төннөллөрүгэр араас табаары тиэйэн аҕалан лааппыларыгар атыылыыра. Түүлээҕи хомуйан барыыстаахтык эргинэрэ. Соҕотох 1869—1870 сс. Ыадалгын көмүс бириискэлэригэр 24 тыһ. буут таһаҕаһы тиэрдибитэ сурукка киирбит.
Ыадалгын соҕотох уола өлөн, нэһилиэнньигэ суох хаалбыта. Онон аккыырай Дионисий сүбэтинэн баайын-дуолун үтүө сабыдыаллаах дьыалаларга сиэртибэлииргэ быһаарыммыта.
1873 сыллааҕы сут дьылга Өлүөхүмэ уокуругун дьаамын бааһынайдарыгар 1050 солкуобайдаах бурдук биэрбитэ, куорат балыыһатыгар 1000 солкуобайы, приход училищетыгар 605 солкуобайы биэрбитэ. II Нөөрүктээйигэ туттарбыт балыыһата билигин да турар дииллэр.
Телевизор уонна компьютер оҕо иитиитигэр буортулара
Билигин эдэр оҕолор арыгылаан баран, «Өйдөрө көппүт» кэмигэр араас буруйу оҥорууларын ийэ кут итинник өйдөбүлэ олус чуолкайдык быһаарар. Биирдэ арыгы иһэн, итирэн хаалан ыарахан буру¬йу оҥоро охсон хаайыыга киирбит эдэр дьон элбээн иһэллэр.
Билигин сайдыылаах дойдуларга кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар ханнык да өйү-санааны укпакка, кураанах кэриэтэ хаалларан, эбэтэр кыра эрдэҕинэ наар оонньотон эбэтэр компьютер ытыалыыр оонньууларынан толорон кэбиһии оҥоруллар буолла. Оҕо мэниктээбэтин, ону-маны куһаҕаны оҥорботун эбэтэр мээнэ барбатын диэн компьютеры холбоон биэрэн баран: «Олорон эрэ ытыалыы оонньоотун ээ, аралдьыйдын», - диэн быстах санааҕа оҕустаран элбэхтик оонньотоллор эбэтэр элбэх киһини өлөрсүүлээх-өһөрүүлээх араас боевиктары, триллердэри үгүстүк көрдөрөллөр. Оҕо бэйэтэ өйдөөбөтөҕүн да иһин маннык оонньуу эбэтэр киинэ көстүүлэрэ кини ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар суруллан ууруллан хаалаллара оннук үгэһи үөскэтэн олус куһаҕан, сиэри таһынан быһыылары оҥороругар тириэрдиэхтэрин сөп.
Телевизорынан көстөр киинэлэр, видиктэр оҕолору куһаҕаҥҥа үтүгүннэрэллэрин, киһи кыыллыы инстинктэрин көбүтэллэрин В.А.Кондаков бэлиэтиир. (1,88). Дьиэтигэр сөптөөх иитиини ылбатах, ырааҕы, дириҥи өйдөөбөт оҕо ити арыгылааһын, охсуһуу, өлөрсүү көстүүлэриттэн кыайан өйүн-санаатын көмүскэммэт, үтүктэн батыһарыгар эрэ күһэллэр.
Оҕо бэйэтин толкуйдуур өйө киирэн салгын кута сайдыар диэри элбэх өлөрсүүлэри, киһи киһини кырбааһынын, арыгылааһыны көрбөтө ордук буолуон сөп эбэтэр сөбүлүүр, убаастыыр киһитэ куһаҕаны, үчүгэйи хайдах араарарга быһааран, өйдөтөн биэрэн истэҕинэ эрэ оҕо ийэ кутугар чахчы олох сиэригэр сөп түбэһэр өйдөбүллэр иҥэн хаалан иһэллэр. Олох уустук боппуруостарын оҕоҕо быһааран, өйдөтөн биэрии хайаан да наада уонна бу быһааран биэрии аан маҥнай оҥоруллара ирдэнэр. Kини өйүгэр-санаатыгар олох сиэригэр сөп түбэһэр өйдөбүллэр, үчүгэйи оҥоруулар өйдөнөн, ууруллан хаалаллара буоллар кэлиҥҥи олоҕо быдан ыраас, сырдык диэки тардыһыылаах буоларыгар олук ууруллар.
Билигин оҕолору иитиини видик сэриилэрэ уонна компьютер ытыалыыр программалара буортулууллар диэн этэллэрэ оруннаах буолан тахсар. Бу буорту оҥоруу хантан саҕаланан, ханнык өйү-санааны буортулуура ситэ биллэ илик. Арай оҕо куруук компьютер оонньуутунан ытыалыыра уонна видик ытыалааһыннаах киинэлэрин көрүүтэ үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар иҥэн хаалар. Бу иҥэн хаалбыт ытыалыыр өйдөбүллэр оҕо өйүгэр «Илии барбат» буолуутун өйдөбүлүн суох оҥорор буоланнар араас куһаҕан быһыылары оҥорортон туттунар быһыыта суох киһи буола улаатар. Оҕо компьютерга элбэх киһини тохтоло суох ытыалыырга үөрэнэн хаалбыта үгэс буолан кинини итинниккэ маарынныыр буруйу оҥорорго тириэрдиэн сөп.
Маннык тугу оҥороругар тохтотор майгына суох киһи ыксаан, ыгылыйан «Өйө баайыллан» хааллаҕына, тугу да оҥорортон, билэр дьонун да ытыалыыртан туттумматын Америка оҕолоро билэр оҕолорун уонна учууталларын кытта ытыалыыр буолбуттара көрдөрөр. Дьону ытыалыырыгар оҕо кыра эрдэҕинэ компьютер оонньуутугар элбэх киһини ытыалыы оонньообута олук буолара ханнык да саарбаҕа суох. Бу курдук иитиилээх саҥа көлүөнэ дьон үөскээн, элбээн иһэллэрэ үтүө санаалаах дьону санаарҕатар буолла.
Сир үрдүгэр дьон-аймах олоҕо ити курдук иитиилээх эдэр көлүөнэлэртэн олус улахан тутулуктаах буолара чугаһаан иһэр. (2,19).
Туһаныллыбыт литература
1. Кондаков В .А. Санаа уонна тыл ис кистэлэҥ күүстэрэ. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1998.- 128 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. -128 с.
Ушницкай Платон Афанасьевич
Ушницкай Платон Афанасьевич (1881—1940) — саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, учуутал.
1896 с. Дүпсүннээҕи Маслов аатынан оскуоланы бүтэрэр. 1901 с. Дьокуускайдааҕы духовнай семинарияны бүтэрэр. Бороҕон улууһугар учууталлыыр. 1902 с. Дүпсүҥҥэ көһөрүллэр. Онтон Казааннааҕы учуутал семинариятыгар үөрэнэр.
Кэргэнэ Анна Павловна Өлүөхүмэ бааһынайа, 8 оҕолоохтор эбит. Сиэннэриттэн биирдэстэрэ — Саргы Куо — Саргылаана Гольдерова суруйааччы.
.int
.int диэн омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэргэ аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
1847
1847 сыл.
Ле Корбюзье
Ле Корбюзье (Le Corbusier) (Алтынньы 6, 1887 – Атырдьах ыйын 27, 1965), дьиҥнээх аата Шарль Эдуард Жаннере-Гри (Charles-Édouard Jeanneret-Gris), диэн Швейцарияттан төрүттээх Франция архитектора. Модерн архитектура уонна омуктар икки ардыларынааҕы истиил саҕалааччыларыттан биирдэстэрэ буоларынан биллэр. Кини идэлэрэ: аныгы үрдүк дизайн үөрэтээччитэ, куорат былааннааччыта, ойуулааччы, скульптор уонна суруйааччы.
Скрябин Михаил Архипович
Скрябин Михаил Архипович (28.12.1946—06.05.2011) — театр уонна киинэ артыыһа.
Олоҕун олуктара
1946 сыллаахха Хаҥалас оройуонун Иккис Дьөппөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1974 сыллаахха Маалай Тыйаатыр М. С. Щепкин аатынан училищетын Үһүс саха устуудьуйатын бүтэрбитэ (М. Гладков куууруһа). Ньурба тыйаатырыгар 18 сыл үлэлээбитэ, онно 40 тахса оруолу оонньообута. 1992 сыллаахтар — Саха тыйаатырын артыыһа (20 оруол).
Саха Сирин кинематографистарын сойууһун чилиэнэ. Балабанов «Кочегар» киинэтигэр сүрүн оруолун иһин Арассыыйа киноведтарын уонна кинокритиктарын гильдиятын «Үрүҥ слон» бириэмийэтигэр номинацияламмыта.
2011 сыллаахха ыам ыйын 6 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Оҕо өйө-санаата үөскээһинэ
Саха дьонун олохторун биир сүрүн сыалынан ыал буолан кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарыы буолар. Оҕо саҥа төрүөҕүттэн ыла улаатан киһи буолуор диэри олоҕор буолар уларыйыыларын саха дьоно олус таба бэлиэтээн тус-туспа кэрдиис кэмнэргэ араараллар.
Сахалар оҕо саҥа төрүүрүн кытта кыһыл оҕо диэн ааттыыллар. Бу ааты дьүһүнэ олус кыһыл буоларын бэлиэтии көрөн иҥэрбиттэр. Оҕо бу кэмҥэ олох кыамматын уонна көрүүтэ элбэҕин бэлиэтээн «Кыһыл оҕо көрүүтэ» - диэн арааран бэлиэтииллэр. Оҕо кыра бэйэтэ кыаммат, төрөппүттэрин көрүүлэригэр-харайыыларыгар ордук наадыйар кэмигэр «Кыһыл оҕо» диэн ааттанар.
Киһи саҥа төрөөбүтүн кэнниттэн улаатан бэйэтин кыанар, бэйэтэ көрүнэр буолуор диэри оҕо диэн буолар. Оҕо буолуу эмиэ кэмэ кэлэн истэҕинэ уларыйан кыра оҕо, обургу оҕо, онтон улахан оҕо диэннэргэ араарыллар. Оҕо улаатан, уларыйан иһиитэ өйө-санаата эмиэ эбиллэн улахан дьон оҥорор бары дьыалаларын сатыыр, «Улахан киһи» буолан иһиитин бэлиэтиир.
Кыра оҕо диэн арааран ааттааһын оҕо бэйэтин толкуйдуур өйө, салгын кута сайда илигинэ ааттанар. Бу кэм сүрүн уратытынан оҕо тугу гыммытын, оҥорбутун үксүн умнан, бэйэтэ өйүгэр тутан өйдөөбөккө хаалар.
Обургу оҕо буолуу өй-санаа эбиллэн иһиитин бэлиэтиир. Оҕо сарсын тугу оҥоруохтааҕын умнубакка өйдүүр, бэйэтэ быһаарынан быстах дьыалаларын оҥорор буолуута өйө-санаата эбиллибитин биллэрэр.
Оҕо өйө-санаата олус түргэнник сайдар кэмэ улахан оҕо буолуунан ааҕыллар. Төрөппүт оҕотун өйүгэр-санаатыгар улахан киһи буолууга дьулуһар өйү-санааны иҥэрдэҕинэ, эрэллээх көлүөнэлээх киһи буолар. Бу кэмҥэ оҕоҕо «Улахан киһи» буолуу өйдөбүлүн, төрөппүтүн курдук буолуу өйүн-санаатын иҥэрии ирдэнэр. Төрөппүт түһэн биэрбэтэҕинэ оҕото кинини баҕа санаатын киһитигэр, таҥаратыгар кубулутар кэмэ оҕо улаатан эрэр кэмэ буолар. Бу кэмҥэ оҕо төрөппүтүн курдук буолуон баҕара саныыра олус күүстээх.
Сахалар оҕо диэн тылы кыыллар оҕолоругар анаан эмиэ тутталлар. Арай бу оҕолору эһэ оҕото, ыт оҕото, кус оҕото диэн хайа кыыл оҕото буолалларын арааран этэллэр. Бары оҕолору биирдик ааттааһын өй-санаа өйдөбүллэригэр олоҕурар. Кыра оҕолор өйдөрө-санаалара тэҥ буолуута итинник тылынан тэҥнэбилинэн эмиэ быһаарыллар.
«Оҕону кытта аахсыма»,- диэн этии баара оҕо өйө-санаата ситэ илигин, улахан киһи өйүгэр-санаатыгар өссө тиийбэт буоларын араарар этии буолар. Бу этии оҕо сыыһаны оҥорор бырааптааҕын, үөрэнэр кэмэ уһунун, сыыһан-сыыһан кэнники дьэ таба оҥорор буола үөрэнэрин быһаарар. Сыыһаны оҥорбут оҕону олус наһаа ыкпакка, үөрэнэр кыаҕын сүтэрбэт буолуутун намтаппакка бу этии эмиэ туһалыыр.
Оҕо олус уһуннук үөрэнэрин, хас биирдии үөрэҕэ үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥнэҕинэ эрэ туһалаах буоларын кэлин кэмҥэ материалистар баһылааннар, ситэ аахсыбат буолуу үөскээтэ. Оҕо ахсааны билэр, ааҕары, суруйары сатыыр, «Бар», «Kэл» диэн атын омук тылларын билэр буоллар эрэ улахан үөрэхтээх курдук сананар буолуутун үөскэтии билиилэрэ кэлтэй буолан хаалыытын таһаарар. Киһи киһиэхэ сыһыанын, дьон олохторун үөрэтии букатын хаалан хаалла. Үлэҕэ-хамнаска туһа киһитэ оҥорон үөрэтии отой да мөлтөөтө.
«Оҕо курдук буолума»,- диэн оҕо сыыһаны оҥорор, үөрэнэр бырааптааҕын бэлиэтиир этиитин тэҥэ, оҕо улаатан улахан киһи буолуохтааҕын, оҕо буолан бүтүөхтээҕин быһаарар. Биһиги бу үлэбитигэр оҕо буолуу кэмэ чуолкай бүтүүтүн пааспары ылар кэминэн буолбакка, этэ¬-сиинэ ситиитинэн быһаарабыт. Кыыс оҕо ийэ, уол оҕо аҕа буолар дьоҕурдара ситтэҕинэ оҕо буолан бүтүөхтээхтэр. Бу кэм кэлиитин ийэ, аҕа билэ-көрө сылдьаннар, мантан салгыы оҕоҕо улахан киһилии сыһыаны олохтууллара ирдэнэр.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан оҕо ийэ кута, кыра, бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ, төрөппүттэрин үтүктэн үөрэнэр кэмигэр үгэс буолан үөскүүр. Оҕону кыра, бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ, былдьаһыннара, сайыһыннара, охсорго, тэбэргэ үөрэтии – куһаҕаҥҥа үөрэтии буолар. Бу кэмтэн ыла оҕо үчүгэйи оҥоруу – «Чээ», куһаҕаны оҥоруу –«Па» буоларын билэн араарар буолар. Оҕо оҥорор куһаҕан быһыылара ийэ кутугар иҥэн, ууруллан хаалбыттара, кэлин улаатан баран ийэ кутун салайар кэмигэр киирэн хааллаҕына, куһаҕан, сыыһа быһыылары оҥороругар тириэрдиэхтэрин сөп.
Саха дьонун оҕо туһунан этиилэрэ кини уһуннук иитилиннэҕинэ уонна үөрэннэҕинэ эрэ киһи буола сайдарын быһаараллар. Кини өссө дьиҥнээх киһи буолара, улахан киһилии өйдөнөрө-санааланара бу өйү-санааны үөрэнэн ситистэҕинэ, бэйэтэ быһаарынан киһилии быһыылары оҥорор буоллаҕына эрэ кэлэр.
Улаатан өйө киирэн иһэр оҕону сахалар киһи быһыылаах, киһи буолан иһэр диэн бэлиэтээн этэллэр. Оҕо улаатан, өйө-санаата барыта киһилии, киһи быһыытын тутуһар буоллаҕына эрэ, дьэ киһи, улахан киһи буолар. Оҕо киһи буолууга үөрэниитэ олус уһун кэми ылара итинэн быһаарыллар. Улаатан, өйө-санаата эбиллэн, бэйэтин тутта-хапта сылдьара төрөппүттэрин курдук буолан, бэйэтэ быһаарынан улахан дьон дьыалаларын оҥорор буолан барар. Быһалыы эттэххэ, улаатан, дьэ киһитийэн, киһи быһыылаах буолан, киһилии майгыннанан иһэр. Сөп-сөп да буоллар киһилии быһыыланар, үчүгэйи оҥорор, төрөппүттэригэр көмөлөһөр буолуута, өйө-санаата эбиллэн иһэрин бэлиэтиир.
Улахан киһи курдук этэ-сиинэ ситтэҕинэ, өй-санаа киирдэҕинэ, улахан киһи, майгына майгыннаннаҕына – киһилии киһи дьэ биирдэ буолар. Сахалар өйдөбүллэринэн киһилии киһи буолуу диэни оҕо олус өр кэмҥэ үөрэнэн, бэйэтэ улахан киһи буолар кэмигэр биирдэ ситиһэр. Киһи буолуу диэн оҕо бэйэтин үйэтигэр хайаан да ситиһиэхтээх кирбиитэ. Бу кирбиини ситиһии оҕо өйүгэр-санаатыгар улаханнык биллэр кыайыыта буолар.
«Отох киһи отутугар диэри өйдөммөт» - диэн этии сорох киһи оҕотун өйүттэн-санаатыттан олус хойутаан тахсарын, улахан киһи өйө-санаата, ол аата, тугу эмэни быһаарыыны ылынара кыаллыбатын, ханнык да дьыаланы оҥордоҕуна киһи оҥорбутугар маарыннаабатын биллэрэр. Маннык киһи өйө-санаата «Оҕотунан сылдьар» диэн эбиискэ быһаарыылаах буолар.
Оҕо төрүөҕүттэн аналын быһыытынан олус уһун кэмҥэ, улахан киһи буолуор диэри үөрэнэн ситиһэр ситиһиитинэн, олоҕун сыалынан киһи буолуу, киһилии майгыланыы буолар. Киһи буолууну оҕо төрөппүттэрин көрөн быһаччы үтүктэн, кинилэр курдук буолар баҕа санааланан, тугу оҥорорун барытын кинилэр курдук оҥорон ситиһэр. Итинтэн салгыы киһи уһун үйэтин тухары киһилии майгынын сүтэрбэккэ олоҕун олоруута киһи кыайыыта, ситиһиитэ буолуохтаах. Киһи тыыннааҕын тухары киһилии быһыытын сүтэрбэккэ олоҕун олоруута - кини дьоло буолар.
Kырдьаҕас киһини анараа дойдуга атаарыыга: «Олоҕун киһи быһыылаахтык, дьоһуннаахтык, дьоллоохтук олордо...»- диэн этэллэр.
Саха дьоно билигин иитии-үөрэтии үлэтэ мөлтөөн, эдэр көлүөнэ дьон бэрээдэктэрэ куһаҕан буолан иһэрин бэлиэтииллэр. Эдэрдэр ордук элбэхтик сыыһа-халты туттаннар олох араас очурдарыгар оҕустарар буолуулара төрөппүттэри санаарҕатара үксээтэ.
Сахалар былыргыттан оҕо хайдах иитиллибититтэн майгыта улаханнык уларыйарын арааран бэлиэтиир «Атаах оҕо», «Тулаайах оҕо» диэн этиилэрдээхтэр. Бу этиилэри быданнааҕы кэмнэртэн оҕо өйө-санаата хайдах, ханнык көрүҥнээхтик сайдан баран иһэрин саха дьонун билиэхтэрин көрүөхтэрин баҕалаах өттүлэрэ дьарык оҥостон үөрэтэн быһаарбыттар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кута иитиллэн, үтүө үгэстэргэ үөрэнэн өйө-санаата туруктаах буолуутун бу этиилэр бэлиэтииллэр. Оҕо атаах буола иитиллиитин уратыларын сахалар олохторун үөрэҕэ чуолкайдык арааран бэлиэтиир.
Материалист учуонайдар кыра оҕо өйө-санаата төрүүрүгэр кураанах буолар диэн этэллэр. Кинилэр этиилэрин Мао Цзэдун бигэргэтэн: «Норуот өйө диэн ыраас кумааҕы буолар. Онно ханнык баҕарар иероглибы суруйуохха сөп» - диэн эппитэ биллэр. Бу этии иитии-үөрэтии көмөтүнэн дьоҥҥо ханнык баҕарар өйү-санааны иҥэриэххэ сөбүн туоһулуур.
Психолог үөрэхтээх Рон Хаббард оҕо төрүүрүгэр өйүгэр-санаатыгар сорох өйдөбүллэр баар буолаллар диир. Ол өйдөбүллэргэ оҕо туннелынан, холлороонунан нэһиилэ баран иһэрин тэҥэ, атын ыарыылар өйдөбүллэрэ эмиэ киирсэллэр диэн быһаарар. Итинник этиини соҕотох Рон Хаббард оҥорбута диэтэххэ итэҕэс буолуо. Юрий Росциус «По неутоплении сжечь» диэн ыстатыйатын ырытыыга, кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар төрүүр кэмигэр буолбут түбэлтэлэр өйдөбүллэрэ эмиэ баар буолаллара бэлиэтэнэр. (1,57).
Биһиги үөрэхпит ити үөрэхтээхтэр этиилэригэр олоҕурар уонна оҕо өйө төрүөҕүн инниттэн ыла сайдан барар диэн быһаарар. Оҕо төрүүрүгэр уонна кэнники билбит ыарыылара өйүгэр-санаатыгар мунньуллан иһэллэр диэн этии оҕо мэйиитэ, өйө-санаата төрүөҕүн иннинэ сайдарын билинэр. Төрүүрүгэр билбит ыарыылара кини өйүгэр, буор кутугар суруллан хаалаллара кырдьык буолуон сөп. Операция, кесарево быһыы оҥорон ороон ылыллыбыт оҕолор өйдөрүгэр эмискэ, ханнык да кэтэһиитэ суох олус сырдык буола түһүүтэ иҥэн хаалар. Бу оҕолор улаатан иһэн ордук тэһийимтиэтэ, тулуура суох буолуулара бэлиэтэнэр.
Оҕо төрүөн инниттэн ыарыыны арааран билэр, туга эмэ табыллыбатаҕына хамсыыр, мөхсөр. Төрөөбүтүн кэнниттэн ыарыы буоллар эрэ ытаан биллэрэр буолар. Арыыйда улаатан иһэн инчэҕэй буолуута куһаҕан буоларын эмиэ арааран билэргэ үөрэнэ охсор. Инчэттэр эрэ, эмиэ ыалдьар курдук ытаабытынан барарга үөрэнэр.
Кыра оҕо туттунар кыаҕа суох буолан сотору-сотору таҥаһын инчэтэн кэбиһэн иһэрэ өйө-санаата сайдан барыытыгар көмөлөһөр. Инчэйбит таҥаһын уларытан биэрэн истэххэ, сотору ыраас, кураанах таҥаска үөрэнэ охсор. Таҥаһа инчэйбитэ тымныынан хаарыйарын төрүт сөбүлээбэт буолар, абааһы көрөр, мөхсөр, онтон ытаан барар. Манна сорох кэр-дьэбэр дьон оҕолорун таҥаһын уларытан биэрэн испэт буоллахтарына, оҕолоро инчэҕэй да таҥаска сытарга үөрэнэн хаалбыт буолар. Таҥаһын инчэтэн иһэрин ийэтэ сөбүлээбэккэ сабыччы көрдөҕүнэ эбэтэр: «Эмиэ ...» -диэн ким эмэ сөбүлээбэттик эттэҕинэ куһаҕаны, сыыһаны оҥорбутун өйдүүр. Буруйдаах курдук туттар. Кураанах таҥаска уларыттахха күлэр-үөрэр, санаата көнөр.
Оҕо сотору хараҕа сырдыыр, ийэтин таба көрөн билэр буолар. Атын дьонтон арааран билэр буолуута өйө-санаата түргэнник сайдан иһэрин бэлиэтиир. Ийэтэ мичээрдээтэҕинэ мичээрдиир, үөрдэҕинэ үөрэр, күллэҕинэ күлэр. Ийэтин көрүҥүттэн көрөн үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолбутун арааран билэргэ үөрэнэр. Үчүгэй буолуутугар эппиэттиирэ - үөрүүтэ буолар. Ийэтэ кыыһырбыт курдук туттан сабыччы көрдөҕүнэ, хомойор, санаата түһэр, тугу эрэ куһаҕаны, табыллыбаты оҥордум диэн өйдүү охсор. Ити кур¬дук оҕо ийэтин көрүҥүттэн көрөн үчүгэйи дуу, куһаҕаны дуу оҥорбутун өйдүүр буолан иһэрэ эбиллэр. Ийэ уонна оҕотун икки ардыларыгар саҥата суох, көрүҥүттэн көрөн өйдөһүү баар буолан олохсуйар.
Оҕо үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорбутун билэр буоларыгар сотору-сотору инчэтэн кэбиһэрэ улахан оруолу ылар. Ийэтин, эбэтин көрүҥнэриттэн, быһыыларыттан инчэттэҕинэ куһаҕаны оҥорбутун өйдүүр, инчэҕэй тымныынан хаарыйар буолан бэйэтигэр да куһаҕан. Кыһана сатыыр, тулуйа сатыыр, өйө-санаата бөҕөргүүр. Төһө эмэ өр эрэйдэнэн син чохчойо үөрэнэр. Дьоно хайҕаатахтарына кыһанара ордук эбиллэр. Икки өттүттэн бу курдук кыһананнар, элбэхтик үлэлээннэр сотору буолан баран куһаҕаны, инчэҕэйи кыайаллар. Оҕо үөрэнэн, бэйэтин быстах баҕара санааһынын кыана туттунар буола өйүн-санаатын үөрэтэр. Кини улаатан истэҕинэ бэйэтин ханнык баҕарар быстах баҕатын өйүн-санаатын күүһүнэн кыайа тутан туттунар киһи буолан тахсарыгар олук ууруллар. Ол маҥнайгы бэлиэтинэн оҕо бэйэтин тутунар кыаҕа улаатан, бириэмэтэ кэллэҕинэ горшокка олорору баһылыыра буолар.
Маннык быһаарыы кэнниттэн билигин тарҕанан эрэр памперс куһаҕан өрүтүн арыйыллар. Бу сайдыылаах дойду дьонун саҥаны арыйыылара ийэ, оҕо көрөөччү үлэтин чэпчэтэргэ аналлаах. Kэтэрдэн кэбистэххэ оҕо төһө да инчэттэр даҕаны хата кураанах сылдьар. Оҕо көрөөччүгэ кырдьык улахан абыралы аҕалыах курдук. Ол эрээри бу памперс оҕоҕо бэйэтигэр куһаҕаны, инчэҕэйи оҥордум диэн өйдөбүлүн суох оҥорор. Памперсынан куруук туһанар оҕоҕо инчэттэхпинэ куһаҕаны оҥоробун диэн өйдөбүлэ суох буолан, ханнык да куһаҕаны үчүгэйтэн араарбат, бэйэтин быстах баҕа санааларын кыайан кыана туттубат буолуутун үөскэтэр. Итиннэ эбии сорох медицина үлэһиттэрэ памперс оҕону кураанах сырытыннарара сабыдыаллаан оҕо кыбыытын кыаммат буоларыгар тириэрдиэн сөп диэн эмиэ этэллэр.
Ханнык баҕарар ийэ, оҕотугар үчүгэйи баҕарар. Кини бэйэтэ быстах кэмҥэ, оҕото тулуйан сылдьар буола үөрэниэр эрэ диэри, эбиискэ үлэни, таҥас уларытан биэриитин тулуйуон сөп. Ийэ хаһан баҕарар бэйэтэ сынньалаҥнык сылдьаары, оҕотун уһун кэмнээх эрэйгэ тэбиэн букатын баҕарыа суоҕа. Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар, бэйэтин кыаҕын билинэр буолуутугар быстах баҕатын кыана туттар буола үөрэниитэ олус улахан оруолу ылар.
Оҕо өйө-санаата, тугу үчүгэй эбэтэр куһаҕан диирэ, бэйэтин быстах баҕа санаатын салайар буолуута ийэтин көмөтүнэн сайдан баран иһэр. Оҕо өйүн-санаатын сайдыытын ийэтэ, кинини көрөр-истэр киһитэ оҥорор. Оҕо кыратыгар, биэс-алта сааһыгар диэри сайдыытын ийэтиттэн ылар өйө-санаата, ийэ кута диэн буолар. Былыргы сахалар бу өйү-санааны киһи ийэ кута диэн ааттыыллара олус таба.
Kыра эрдэҕинэ оҕо үөрэммит үөрэҕэ үйэтин тухары халбаҥнаабакка эрэ сылдьар. Оҕо горшокка олорор буолууну ситиһиитэ үйэтин тухары умнуллубат. Оҕо аан маҥнай киһи буолаары үөрэммит үөрэҕэ бэйэтин кыана туттар буолан таҥаһын инчэппэтэ буолар. Бу үөрэҕи оҕо ийэтин, көрөр-истэр киһитин кытта көмөлөөн оҥорор эбиттэр. Бу кыайыыларын кинилэр күүстэрин холбоон төһө уһун кэмҥэ ситиһэллэрэ бэйэ-бэйэлэрин хайдах өйдөһөллөрүттэн быһаччы тутулуктанар.
Ийэтин көмөтүнэн баһылаабыт өйдөбүллэрэ хос-хос хатылананнар үгэскэ кубулуйаннар өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар ууруллан, мунньуллан иһэллэр. Манна оҕо төрөппүттэригэр уонна атын дьоҥҥо хайдах сыһыаннаһарга үөрэниитэ эмиэ үгэс буоланнар ийэ кутугар мунньуллаллар. Ийэ кут өйүгэр-санаатыгар мунньуллубут өй-санаа хаһан да умнуллубат гына иҥэр. Киһи горшокка олорор үөрэҕи кыра эрдэҕинэ баһылаабыта үйэтин тухары умнуллубат, куруук туһалыы сылдьар.
Саха оҕото төрөппүттэрин итэҕэйэр уонна ытыктыыр буола үөрэнэригэр кинилэри аан маҥнай саҥарыаҕыттан ыла ким диэн ааттаан ыҥырара улахан оруолу ылар. Сахалар ийэ уонна аҕа диэн тыллара былыргыттан билиҥҥэ диэри сахалары араҥаччылыы сылдьар Иэйиэхсит уонна Айыыһыт таҥаралартан тутулуктаах тыллар буолаллар. Оҕо ийэтин «Ийэ», онтон аҕатын «Аҕа» диэн ааттаан ыҥырар буолуута төрөппүттэрин ордук дириҥник ытыктыырыгар, тылларын истэр буолуутугар тириэрдэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Журнал «Техника молодежи» N 1, 1988 г.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Паустовскай Константин Георгиевич
Суруйааччыга аналлаах хас да түмэл Арассыыйа араас куораттарыгар уонна Украина Киев уобалаһыгар баар Пилипча дэриэбинэҕэ үлэлииллэр. Уонча куоракка кини аатынан уулуссалар бааллар. Хас да кэпсээнинэн мульт киинэлэр, биир киинэ, биир кылгас метражтаах киинэ уонна биир телесериал уһуллубуттара.
"К.Г. Паустовский. Материалы и сообщения" научнай хомуурунньуктар 2002 - 2007 сылларга түөртэ тахса сылдьыбыттара. К.Г. Паустовскай айымньыларын тылдьыта бастакы 3 туома 2004 сыллаахха тахсыбыт. "Мир Паустовского" диэн сурунаал 1-29 нүөмэрдэрэ 1992-2011 сылларга тахсыбыттара.
Коран
Коран (араб. القرآن ‎al-qur’ān) диэн Ислам сүрүн ытык суруйуута. Бастакы Коран арабтыы суруллубута. Коран Таҥара этиитэ буолар уонна мусулмаан сиэрин-туомун наардыыр уонна дьаhайар.
Мусулманнар итэҕэллэринэн, Коран ис хоhоонун Муhаммедка Хабырыыл аанньал 610—632 сс. тириэрдибитэ. Муhаммед Кораны тылынан бэйэтин батыhааччыларыгар кэпсээбитэ. 633 с. Коран текста суруллубута. 653 с. биир халыыптаммыта, түҥэтиллибитэ уонна киэҥник оҥоhуллан тарҕаныллыыта саҕаламмыта. thumb|left|Коран.
Кинигэ ис тутула
Коран тиэкиһэ 114 бастартан турар, бас сура дэнэр. Суралар меккатааҕыларга уонна мединатааҕыларга арахсаллар, хайа сиргэ үөскээбиттэриттэн (көстүбүттэриттэн). Мусулмааннар итэҕэллэринэн, суралар ааттарын Муhаммедка Таҥара ааттаабыта. Бары суралар, тохсустан ураты, «Ордук аhыныгас, ордук аhымаллаах, Таҥара аатынан…» (بسم الله الرحمن الرحيم bismi-llāhi ar-raḥmāni ar-raḥīmi) диэн этииттэн саҕаланаллар.
Олунньу 28
Олунньу 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 59-с күнэ. Сыл бүтүө 306 күн (ордук хонуктаах сылга 307 күн) баар.