cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чернобаевка
20 үйэ бүтүүтэ уонна Украина тутулуга суох буолуу
2006 сыллаахха Чернобаевкаҕа баар Херсон аэропуорда аан дойду статуһун ылбыта.
2022 С. Украинаҕа Россия хаттаан киириитэ
Эрдэ түһүмэххэ 2022 с. Украинаҕа Россия сэриинэн киирэригэр дьыл Арассыыйа сэриитэ аэропорт хонтуруолугар ылбыта. Украинскай источниктарга итэҕэйдэххэ, Россия генераллара Андрей Мордвович уонна Яков Резанцев Чернобаевка охсуу сиэрийэтин түмүгэр өлбүттэр.[1][2] Ол эрээри, мордовичев өлбүтүн туһунан Украина сайабылыанньаларын Мариупольга Мордовичев Рамзан Кадыровы кытта туһунан видеозапись тахсыбытын кэнниттэн аккаастаммыттар.Резанцевы өлөрүү, ол гынан баран, бигэргэтиллибэт.
Куорат Херсону босхолонуу бириэмэтигэор Украинскай сэриилэринэн 2022 сыл сэтинньи 11 күнүгэр босхоломмута.
Географията
Чернобаевка истиэп зонатын иһинэн Украина соҕуруу өттүгэр баар Черноморскай сидьиҥ быһыы Илиҥҥи европейскай дэхситигэр баар. Бөһүөлэк уобалас кииниттэн 10 км сиргэ сытар. Киевка дылы 414 км.
Тиэйии
Чернобылкаҕа диэри 101 №- дээх микроавтобуһунан тиийиэххэ сөп.
Демография
2001 сыллааҕы биэрэпис дааннайынан дэриэбинэҕэ 9275 киһи олороро. Тылынан Чернобаевка түҥэтии 2001 сыллаахха маннык этэ: [2]
АББА
АББА диэн 1972 c. Стокһольм к. (Швеция) тэриллибит Поп бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Agnetha Fältskog, Anni-Frid Lyngstad, Benny Andersson уонна Björn Ulvaeus.
Кэлэйии
Кэлэйии эбэтэр кэлэйээһин - негативнай туруктаах киһи эмоциятын биир көрүҥэ. Сүрүннээн киһи атын киһиттэн элбэҕи күүппүтүттэр үөскүүр. Кэлэйии хас да көрүҥҥэ арахсар уонна хас даҕаны биричиинэттэн буолуон сөп:
1. Доҕортон кэлэйии
2. Ойохтох/Эртэн кэлэйии
3. Аймахтартан кэлэйии
4. Туохха эрэ эрэммит ситуациаттан кэлэйии
5. Дойдуттан/былаастан кэлэйии
6. Эмоция кризиһэ
7. Итэҕэл кризиһэ
Кэлэйбит киһини төттөрү итэҕэтиигэ киллэрэр олус ыарахан буолар, 90% сүрүннээн табыллыбат. Дойдуттан эбэтэр былаастан кэлэйбиттэр эмиграция процеһыгар сыстыахтарын сөп эбэтэр соруйан иэстэһэн дойдуну утары үлэлиэхтэрин сөп, атын дойду былааһын киксиһиннэрэн.
Кэлэйииттэн харыстаныы - дьонтон элбэҕи күүппэт ордук. Онтон политикаҕа "хас даҕаны олоппоско" олоруу эбэтэр "нейтрал" буолар ордук.
Астраханцев Федот Васильевич
Астраханцев Федот Васильевич (1847—1914/16) — төрүт дворяннар удьуордара, I гильдиялаах атыыһыт, меценат.
Дьокуускайдааҕы уезднай училищены бүтэрбит. Канцелярист, полицейскай учаастакка секретардаабыт. Атыы-эргиэн дьыалатыгар сыстаҕас эбит. Дьокуускайга арыгы собуотун тэрийбит. Дьокуускай куоракка уонна Амма солобуодатыгар бэйэтэ бас билэр хас да маҕаһыыннаах. Сайын аайы ыытыллар атыы-эргиэн дьаарбаҥкатыгар кыттыыны ылар, Дальнай Восток эргиэмсиктэрин кытта ыкса сибээстээх буолан Охотскай муора портарыттан чэйи харыыта суох аҕалан эргинэр.
Норуот үөрэҕириитигэр кырата суох оруоллаах.1913 сыллаахха Дьокуускай куоракка ремесленнай училищены тутууга диэн 1300 солк. биэрбит. Дьокуускай куоракка олорон өлбүт уонна манна көмүллүбүт.
Домодедово (Аирпорт)
мини|уҥа мини|уҥа Домодедово интернациональнай Аирпорта — Арассыыйа иккис улахан аирпорда, Москва куоратка базаланар (Шереметьево кэнниттэн). S7 Airlines уонна Oneworld дьиэтэ буолар.
Шереметьево интернациональнай аирпорт
Шереметьево интернациональнай аирпорт эбэтэр Шереметьево омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт (Sheremetyevo International Airport), Химки куоратка баар аирпорт, Арассыыйа саамай улахан аирпорда буолар. 2019 сыллаахха 50 мөллүйүөн киһи Шереметьево нөҥүө 188 омук сиригэр көппүт, олор иһигэр 38964 сахалар.
Шереметьево Аэрофлот уонна Nordwind Airlines тэрилтэтигэр сүрүн дьиэтэ буолар.
Шереметьево Арассыыйа аирпордарыттан соҕотон трансатлантическай рейстары оҥорор: Америкаҕа, Канаадаҕа, Аргентинаҕа, Мексикаҕа.
Конвертируйданар марка
Конвертированая марка (KM, Konvertibilna marka, ) диэн Босния уонна Херцеговина валютатын биирдигэ.
1 Германия марката = 1 KM
1 Эуро ≈ 2 KM
Золотинка (Средиземье)
Золотинка (Солотуулаах, Goldberry, Златеника, Златовика, Голдберри) — Дж. Р.Р. Толкин "Властелин колец" арамаанын персонаһа, ону таһынан "Приключения Тома Бомбадила" уонна "Once Upon a Time" (нууч. "Однажды") хоһооннорго көстөр. "Өрүс кыыһа" (англ. River-woman's daughter) диэн хос ааттаах уонна уу күүһүн (стихиятын) кытта ыкса ситимнээх, Том Бомбадил кэргэнэ буолар. Кини дьиҥ ис дойдута кэргэнин киэнин курдук эмиэ кистэлэҥнээх.
Аата
Goldberry диэн аат английскайтан тылбааһа "көмүс отон" диэн. Джон Боуэрс бу аат Джеймс Джордж Фрэзер "Көмүс лабаа" чинчийиитигэр көрүллэр "көмүс отоннордоох" диэн ааттаммыт (англ. gold-berried) кельт мифологиятын омелатын кытта сибээстээх диэн сабаҕалыыр. Тыл нууччалыы тылбаастаммыт хас да көрүҥэ баар. В. Муравьёв уонна А. Кистяковскай ааты Золотинка диэн тылбаастаабыттар, оттон Александр Грузберг тылбааһыгар транслитерация туһаныллыбыт (Голдберри), ол эрэн 2000 сыллаахха тахсыбыт Е. Александрова редакциятыгар Златеника диэн барыйаан туһаныллыбыт этэ. Н. Григорьева, В. Грушецкай уонна В. Каррик, М. Каменкович тылбаастарыгар архаичнай тыл олоҕун "злат" диэни уонна отоннор ааттарын кытта ситимнээх суффикстары туһаммыттар: бастакы түгэҥҥэ - -ник ("клубника", "земляника", "черника" диэн тылларга), иккис түгэҥҥэ - -вик ("ежевика" диэн тылга).
Литературнай биографията
Солотуулаах аан бастакытын 1934 сыллаахха бэчээттэммит «Приключения Тома Бомбадила» хоһооҥҥо көстөр (көрүллүбүт барыйаан ити аатынан 1962 сыллаах хоһооннор хомуурдарыгар тахсыбыт). Атын түбэлтэлэр быыстарыгар онно Том Бомбадил Ветлянка "өрүс кыыһын" Солотуулааҕы кытта маҥнайгы көрсүһүүтүн туһунан кэпсэнэр: кыыс кинини бытыгыттан тардыалыыр, онуоха кини өрүскэ түһэр. Хоһооһ бүтүүтүгэр Бомбадил Солотуулааҕы уоран ылар уонна кинини кэргэн ылар.
Солотуулаах персонаһа эмиэ кэргэнин кытта «Властелин Колец» айымньыга киирсибит. Ыал Эргэ Тыа кытыытыгар турар, Фродо, Сэм, Пиппин уонна Мерри хас да күн сынньаммыт дьиэлэригэр олорор. Солотуулаах айылҕаны кытта ситимин харыстыыр, ордук ууну кытта ситимин: кини Бомбадил киниэхэ аҕалбыт уу сардааналарынан тулаламмыт, кини ырбаахыта "өрүс тыыннаах отторугар тыал суугунуурун кэриэтэ суугунаата", оттон кини хардыыларын тыаһа "түүҥҥү чуумпуга таастарынан сүүрэр үрүйэчээн чырылааһынын" санатар. Кини арамааҥҥа суолтата 1934 сыллаах хоһоон киэниттэн быдан улахан: кини аны "эдэркээн уонна кэрэ эльф королеватын" курдук көстүүлээх.
Солотуулаах бүтэһигин «Once Upon a Time» хоһооҥҥо көстөр, ол хоһоон, арааһа, «Властелин Колец» кэнниттэн суруллубут уонна 1965 сыллаахха бэчээттэммит. Дөлүһүөнүнэн веноктаммыт, кини көлүйэ кытылыгар турар уонна алтан оту үрэр.
Литературнай кириитикэ
Сурукка Толкин «Властелин Колец» түбэлтэлэрэ "аптаах дойдуга" буолбаттар, саамай дьиҥнээх күһүҥҥү кэм өрүстэрин кыраайыгар буолаллар диэн быһаарар. Солотуулаах бэйэтинэн маннык сирдэргэ дьыл кэмнэрин уларыйыыларын көрдөрөр. Элбэх Толкин айар үлэтин чинчийээччилэргэ Солотуулаах көстүүтэ дьикти буолар.
Гюрель Айсель
Айсель Гюрель (Aysel Gürel, 1929 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр төрөөбүтэ, Сарайкей, Денизли куорат, Турция — 2008 сыллаахха олунньу 17 күнүгэр өлбүтэ, Стамбул, Турция) — турок норуотун биллиилээх ырыа тылын айар хоһоонньута уонна артыыһа. Кини ырыаларын Турция бары биллэр ырыаһыттара толороллоро. Кини биир сүрүн уратыта диэн, арын дьонтон таҥаһынан сабынан, макияһынан кырааскатынан уонна дьикти моһуоннаах париктарынан аатырар.
Биографията
Айсель Гюрель 1929 сыллаахха Турция арҕаа өттүгэр баар Денищли диэн куоракка төрөөбүтэ. Стамбул судаарыстыбаннай университетыгар Литэрэтиирэ факультетын бүтэрбитэ. .
Swarovski
Тэрилтэ 80% акцията бэйэтэ тутар, 10% акцията көҥүл эргийэр, 5% акциятын BlackRock тутар, 5% акциятын аатырбыт промышленнай империя Mitsui Group.
Swarovski бэйэтэ Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр.
Гюрель Айсель
Биографията
2007 сыл ахсынньытыгар Стабулга Флоренс Найтингейл куораттааҕы балыыһатыгар киирбитэ. Прессэҕэ тыҥа рага буолбут диэн иһитиннэрбиттэрэ. Айсель Гюрель 2008 сыллаахха Стамбул куоракка дьарҕа буолбут бронхит ыарыытыттан 80 сааһыгар сытан ыалдьан өлбүтэ. Кинини Тешвикие мэчиэтигэр тиһэр суолугар атааран баран, Зинджирликую кылабыыһатыгар таһааран көмпүттэрэ.
Гюрель төрөппүт кыргыттара Мюжде Ар уонна Мехтап Ар Турция биллэр артыыстара буолаллар.
Кушнарев Апексим Михайлович
Кушнарев Апексим Михайлович (1837—1902/3) — I гильдиялаах атыыһыт, миллионер.
Дьокуускай уокурук Павловскай сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Сири оҥоруунан дьарыктаммыт. Үүннэрбит үүнээйитин аһын Дьокуускай куоракка киллэрэн атыылыыр. XIX үйэ 50-с сылларыттан Айаан айан суолугар сытар станцияларга, Амма солобуодатыгар килиэби таһыыга, тиэрдиигэ бэдэрээттэспит. Харчы оҥостон баран Өлүөхүмэ, Биитим көмүс хостуур бириискэлэрин этинэн хааччыйыыга ылсар. Атыытын сүрүн дохуотун күндү түүлээҕинэн эргинэн оҥорор эбит.
1881 сыллаахха I гильдиялаах атыыһыт сибидиэтэлистибэтин ылар, онон Россия хайа баҕарар муннугар тиийэн эргинэр кыахтанар. Дьокуускай куоракка бас билэр икки этээстээх таас дьиэлээҕэ, хас да маҕаһыыннааҕа, ону таһынан Москваҕа, Иркутскайга, Томскайга, Охотскайга, Айааҥҥа, Өлүөхүмэҕэ, Биитимҥэ маҕаһыыннардааҕа. Россияҕа баар 48 собуоту, атыы-эргиэн фирмаларын, эргиэмсиктэрин кытта ыкса ситимнээхтитк үлэлиирэ. 30 сыл устата тохтоло суох эргинэн миллионер буолбута, Саха сирин саамай баай дьонун ахсааныгар киирбитэ.
Вьетнам тыла
мини|Вьетнаам төрөөбүт тылынан саҥарар регионнар Вьетнаам тыла - (tiếng Việt - тьеҥ вьет), сороҕор(Việt ngữ - 越語 - вьет ҥы) - аныгы вьетнаамнар тыллара, Вьетнам ил тыла. Ону тэҥэ Камбоджаҕа, Лаоска, Таилаҥҥа, Малайзияҕа, Австралияҕа, Францияҕа, Германияҕа, АХШга, Канадаҕа уонна да атын дойдуларга тарҕаммыт. Саҥарар киһи ахсаана быһа холоон 75 мөл киһи (2005 сыл), Вьетнамҥа бэйэтигэр 72 мөл., Камбодьаҕа - 680 тыһ., (2003), Австралияҕа - 175 тыһ.(2001 биэрэпис), Францияҕа 300 тыһ. (2003), АХШга 1.1 мөл., Канаадаҕа 122 тыһ киһи(2000 биэрэпис), Германияҕа 80 тыһ.
Гоцо
мини|уҥа Го́цо - (мальт. Għawdex, ааҥыл. Gozo, итал. Gozo, др.-греч. Γαῦδον, лат. Gaudus) - диэн Мальта Архипелагыгар киирэр 67 км2 арыы. Мальта судаарыстыбатын састаабыгар иккис улахан. Сүрүн куората-Виктория (1887 сылга диэри).
Эрдэтээҥи дьыл саҕана Гоцо арыыга икки-үс тыһыынча киһи олоруон сөп этэ. Эрабыт иннинээҕи 5500 кэриҥэ сыл устата климат кураан буолан, буор алдьатыыта саҕаламмыта, бу кэнники неолит олохтоох популяцияны көдьүүстээхтик аҕыйаабыта - популяция кээмэйэ 382 эбэтэр 515 киһи этэ. Кинилэр дьиэ кэргэннэрэ (2550-2350 сс.) митохондральнай гапологка К1а уонна Y- хромосомнай гаплогу анаабыттар, дьахталларга Х2а (2900-2750 сс.) митохондральнай гапограф диэн ааттаабыттар (2530-2400 сс.) митохондриальнай бөлөххө анаммыттар (2530-2400 сылга диэри) митохондриальнай бөлөххө анаммыттар (2530-2400 сылга диэри) митохондриальнай бөлөххө анаммыттар (2530-2400 сылга диэри). э.) митохондриальнай бөлөххө Х4а1 уонна Y-хромосомнай гапологуппаны Г2а2а1а3, Уус Ха2а6 (2900-2750 сс. н. э. диэри) митохондриальнай гаплогу анаабыттар.
Рельефа
Гоцо Мальта архипелаг арыытын кэнниттэн иккис улахан арыыта буолар. Икки арыылар икки ардыларыгар ырааҕа 6 км. буолар.
Арыы ландшафын ураты бэлиэтинэ - хаптаҕай чыпчааллаах томтордор буолаллар. Арыыга өрүстэр хаппыттар дириҥ үрэхтэр урукку суоллара эрэ хаалбыттар. Арыыга ис байҕал, улахан ууну кытта таас хайалар нөҥүө тоннелынан холбоммут лагуна баар.
Арыылар биэрэктэрэ, сүрүннээн, туруору очуостар. Пляжтары оҥорор хас да кумахтаах кыра чычаас сирдэр бааллар.
Нэһилиэнньэ
Нэһилиэнньэтин ахсаана 31 446 киһи (2015), итинтэн алта тыһыынча кэриҥэ Викторияҕа олорор.
Транспорт
Мальта арыытын кытта уунан пассажирдары да, массыыналары да тиэйэр паромунан туораталлар. Суднолар Гоцо Мжарр Чиркува арыыга (30 мүнүүтэ) уонна Са- Мейсон (1 чаас 15 мүнүүтэ) икки ардыларыгар сылдьаллар.
Туризм
Гоцо арыытыгар туристическай объектар бааллар. Сүрүн курортар-Шланди, Марсальфорн, Мдьар. Кытылга устатынан 50 километрдаах ыллык баар — Gozo Coastal Walk.
Хартсфилд-Дьексон Интернешнл Аирпорт
Хартсфилд-Дьексон Интернешнл Аирпорт (Hartsfield–Jackson Atlanta International Airport) — сир шаарын үрдүнэн саамай элбэх киһини көтүтэр аэропорт буолар, Атланта куоратка базаланар.
Джан Сибель
Сибель Джан (тур. Sibel Can, төрөөбүтүнэн Сибель Джангюре, Sibel Cangüre; 1970 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция, Стамбул) — турок биллэр ырыаһыта, үҥүүһүтэ, киинэ артыыһа.
Хартсфилд-Дьексон Интернешнл Аирпорт
бу аэропортка сүрүн дьиэлээх Delta Airlines авиахампаанньа буолар.
2018 сыллаахха 15396 сахалар бу аэропорт нөҥүө 185 дойдуга көппүттэр.
Джан Сибель
Олоҕо уонна айар үлэтэ
1984 сыллаахха кини аан бастакы «Günah Bize» диэн ааттаах ырыаларын альбомун таһаарар. Альбомун Kervan Plak фирмаҕа таһаартарбыта. Диискэтин оҥороругар Сибель турция классика буолбут ырыаларын айбыт Орхан Генджебай көмөлөспүтэ.
1988 сыллаахха Сибель Джан Стамбул куоракка Максим казиноҕа тус кэнсиэрдэрин көрдөрөн саҕалыыр.
2000 сыллаахха кини İşte Türk Sanat Müziği İşte Sibel Can. диэн ааттаах саҥа альбома күн сирин көрөр.
2002 сыллаахха кини «Papatya ile Karabiber» диэн ааттаах уус уран киинэҕэ сүрүн оруолу оонньуур.
Сибель Джан 1988 сыллаахха Хакан Уралга ойох тахсыбыта, кинилэр Энгинджан уонна Мелиса диэн икки оҕоломмуттара. Ыаллар 1999 сыллаахха арахсыбыттара. Ити кэннэ сотору буолан баран Сулхи Аксютка эргэ тахсыбыта. 2001 сыллаахха Эмир диэн уоламмыттара. 2010 сыллаахха Сибель уонна Сулхи арахсыбыттара.
О'Хара Интернешнл Аирпорт
О'Хара Интернешнл Аирпорт эбэтэр сахалыыга О'Хара омуктар икки ардыларынааҕы Аирпорт (O'Hare International Airport), кыччатан О, Хара дииллэр. АХШ биир бөдөҥ аэропорда уонна Чикаго саамай улахан аэропорда буолар, сир шаарын үрдүнэн биир саамай биллэр аэропорт. Сылга 150 мөл киһини эргитэр уонна 197 омук сирин кытта сибээстиир. О, Хара аэропордуттан көтөр ааллара Саха Сирин үрдүнэн ааһаллар, оһуоба Пекиҥҥа барар рейстара (Flightradar24 көрдөрүүтэ).
Сылга ортотунан 5000 сахалар киирэн ааһаллар О, Хара нөҥүө.
Ксенофонтов Федот Алексеевич
Ксенофонтов Федот Алексеевич (1933с.) — сэһэнньит, драматург, 1997 с. Саха Республикатын суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун кэрчиктэрэ
1933 сыллаахха сэтинньи ый 14 күнүгэр Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Сэттэ кылаас кэнниттэн тыа кулуубун сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Армияҕа сулууспалаан кэлэн баран төрөөбүт колхуоһугар биригэдьииринэн үлэлээбитэ. Комсомол Дьокуускай куораттааҕы комитетыгар инструкторынан, "Дьокуускай" совхозка комсомол комитетын босхоломмут секретарынан, лесхоз директорынан, гражданскай оборона штабын начальнигынан араас сылларга үлэлээбитэ.
Лос Андьелес Интернациональнай Аирпорт
Лос Андьелес Интернациональнай Аирпорт (Los Angeles International Airport, кыччатан LAX), Лос Андьелес саамай улахан аэропорда Том Бредли (Tom Bradley) аатынан, АХШ иккис улахан салгын аана, сир шаарын үрдүнэн биир саампй бөдөҥ аирпорт буолар, күүлэйдьиттэргэ саамай бастакы/бүтэһик рейстарын толорооччу.
Эбээн суруга
Эбээн суруга – эбээн норуотун тылын суруйарга туттуллар сурук- бичик. Баар буолуоҕуттан хаста да тупсарыллыбыта, араас графическай тиһиктэри туһанан чинчийээччилэр хас да төгүл бэчээттээбиттэрэ. Бүгүҥҥү күҥҥэ эбээн суруга кириллицаҕа сигэнэн оҥоһуллубут барыйаана туттуллар. Эбээн суругун историята 3 түһүмэххэ арахсар:
Лос Андьелес Интернациональнай Аирпорт
Сүрүн дьиэлэнээччи — United Airlines.
Эбээн суруга
Эрдэтээҥи алпаабыттар
Эбээн суругар биирдиилээн тыллары маҥнай 1692 сыллаахха Николаас Витсен киллэрбитэ. XVIII үйэҕэ сорох эбээн тылын Я. И. Линденау бэчээккэ таһаарбыта, ону тэҥэ 1787-1789 сылларга тахсыбыт П. С. Паллас тэҥниир тылдьытыгар.
Лос Андьелес Интернациональнай Аирпорт
2019 сыллаахха 80-120 мөллүйүөн киһини көтүппүт уонна киллэрбит буолар, олор иһигэр 7431 сахалары USCIS миграционнай даннайынан.
Эбээн суруга
Эрдэтээҥи алпаабыттар
1840- с сылларга Камчатка уонна Алеут архиепискоба Иннокентий (Вениаминов) сорудаҕынан эбээн тылыгар таҥара дьиэтин тиэкистэрин тылбаастааһын үлэтэ саҕаламмыта. Үлэни Охотскай протоиерейа Стефан Попов салайбыта, онтон быһаччы тылбаасчытынан сэлиэнньэ баһылыга, Тауй инники пуунуттан Шелудяков анаммыта. Ол түмүгэр тылбааһы ханнык диалекка сигэнэн оҥоруу быһаарыллыбыта – ольскай саҥа. Тылбаас үлэтэ 1851—1854 сс. барбыта.
Лос Андьелес Интернациональнай Аирпорт
Ойуулаан ойуулааһын
Түөртүү кетер- олордор балаһалардаах. Саамай уһун (07Л/25Р) — 3685 миэтэрэ, саамай кылгас (06Р/24Л) - 2720 миэтэрэ. Аэропортан Хотугу Америкаҕа, Латинскай Америкаҕа, Орто Востокка, Европаҕа, Азияҕа уонна Океанияҕа рейстэри ыыталлар. Аэропорт иэнэ 14 км2.
Эбээн суруга
Эрдэтээҥи алпаабыттар
Бу тылбаасчыттар үлэлэрин бастакы түмүгэ 1858 сыллаахха Тунгус букубаара церковно-славянскай графикаҕа олоҕуран тахсыбыта. Ол букубаар алпаабытыгар маннык буукубалар киирбиттэрэ: А а, Б б, В в, Г̱ г̱, Ҥ̱ ҥ̱, Д д, Е е, И и, Ж ж, К к, Л л, М м, Н н, О о, П п, Р р, Т т, У у, Х х, Ч ч, Ш ш, С с, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Ѣ ѣ, Э э, Ю ю, Ꙗ ѧ. Кэлин бу алпаабыкка олоҕуран тылдьыт (1859, хаттаан бэчээккэ 1900 c. тахсыбыта) уонна христианской итэҕэл үөрэҕин кинигэтэ – Матфей Евангелиета (1880 c.) бэчээккэ тахсыбыттара.
Лос Андьелес Интернациональнай Аирпорт
Ойуулаан ойуулааһын
Бэлэм формалаах тоҕус терминаллаах, биир эрэ аата-туом Бредли аатынан аан дойдутааҕы терминал (TBIT). Терминаллар автобустар-отуулаахтар. Терминаллар 4, 5, 6, 7 уонна 8 таһынааҕы таһаҕас тиэрминнэр икки ардыларыгар 4, 5 уонна 6 сир аннынааҕы тоннель уурулунна, оттон терминаллар икки ардыларыгар 6, 7 уонна 8 — надземнай коридордар. Тиэрминнэр икки ардыларыгар 1, 2 уонна 3 эбэтэр атын да терминаллар икки ардыларыгар пассажирдары куттала суох зонаттан хаалларыыны ирдиир уонна анааһын тиэрминин хаттаан көрүү ирдэнэр.
Эбээн суруга
Эрдэтээҥи алпаабыттар
1926 сыллаахха Камчаткатаа5ы Петропавловскай куоракка нуучча алпаабытын туһанан, «Нууччалыы-ламутскай уонна нууччалыы-корякскай тылдьыт» бэчээккэ тахсыбыта. Ону сэргэ нуучча алпаабыта эбээн суругар-бичигэр, ол эбэтэр 1930 сыллаахха Аркы оскуолатыгар учууталлаабыт Н. П. Ткачик илиинэн суруйбут букубаарыгар төрүт буолбута.
Лос Андьелес Интернациональнай Аирпорт
Ойуулаан ойуулааһын
Пассажирскай терминалларга эбии 190 000 м2 иэннээх карг- терминал уонна вертолет площадката бааллар. Манна Авиакомпания көһүүтэ көһүннэ да, аэропорт кинилэргэ хабаром буолбатаҕын үрдүнэн.
Эбээн суруга
Латыын алпаабыта
1920- с сылларга ССРС суругун-бичигин латыын алпаабытыгар уларытыы бырассыаһа саҕаламмыта.
1930 сыл муус устар ыйыгар хоту дойду норуоттарыгар алпаабыты айыы туһунан Хоту Кэмитиэтин VII пленумугар быһаарыы ылыллыбыта.
1931 сыл ыам ыйыгар РСФСР Наркомпроһа «Хоту дойду биир тэҥ туттар алпаабытын», ону кытары эбээн тылыгар кини барыйаанын эмиэ бигэргэппиттэ. Бигэргэтиллибит алпаабыт маннык көрүҥнээх этэ: А а, Ā ā, B в, Є є, D d, Ӡ ӡ, E e, Ә ә, Ә̄ ә̄, G g, H h, I i, J j, K k, L l, M m, N n, Ņ ņ, Ŋ ŋ, O o, Ō ō, P p, R r, S s, T t, U u, W w.
1932 сыллаахха бу алпаабытынан « Anŋamta torә̄n » букубаар бэчээттэммитэ, кэлин атын үөрэх, оҕоҕо аналлаах, ону тэҥэ хаһыаттарга общественно-политическэй литература уонна биирдиилээн матырыйааллар тахсыталаабыттара.
1933-1934 сс. Алпаабыт арыый уларытыллыбыт этэ уонна түмүгэр маннык көстүүнү ылбыта: Бу алпаабыт 1936 сыл бүтүүтүгэр туттуллубат буолуута бигэргэммитэ, ол да буоллар бэчээккэ 1939 сылга дылы туһанылла сылдьыбыта.
= Кириллица = 1936-1937 сылларга эбээн норуотун латыын суругар тирэнэн оҥоһуллубут алпаабыта, ССРС норуотун атын алпаабыттарын курдук, кирииллии, иһигэр нуучча буукубаларын уонна нг диграбы илдьэ сылдьар алпаабытынан солбуллубута. Ол гынан баран, 1930- с сыллар бүтүүлэригэр Магадаҥҥа тахсыбыт «Оротты правда» диэн эбээн тылынан суруллубут хаһыакка эбии ә диэн буукубаны туһаммыттара. Эбээн суругун-бичигин бигэргэтиллибит барыйааныгар 1947 сыллаахха нг диграф туттуллубат буолуута бигэргэммитэ, ол эрээри 1954 сыллаахха хаттаан сөргүтүллүбүтэ.
1953 сыллаахха Нг нг диграф Ӈ ӈ буукубанан солбуллубута, ону таһынан Ө ө уонна Ӫ ӫ буукубалар эбиллибиттэрэ. Ол эрээри (үксүн Ленинградка тахсар) үөрэх литературатыгар бу буукубалар 1960- с сыллар саҥаларыттан эрэ туһаныллар буолбуттара, оттон литератураҕа, эбээннэр олорор оройуоннарыгар өр кэмҥэ туттуллубатахтара.
«Регион аайы» эбээн суругун-бичигин эҥин араас барыйааннара үөскээбиттэрин төрүөтэ эбээн норуота улахан иэннээх сиргэ- уокка олохсуйуута, диалект уратылаһыытыгар, топографическэй шириипкэ баар ханнык эмэ литер баар буолуутугар сытар. Биир тэҥинэн Ленинградка эбэтэр Москваҕа таһаарыллыбыт начальнай оскуолаҕа үөрэнэр эрэ литература хаалбыта.
Ол курдук, Саха АССР 1960- с сыллар саҥаларыттан суруллуутунан саха суругар- бичигэр майгынныыр эбэҥки тылын олохтоох көрүҥэ үөскээбитэ. 1982 сыллаахха бу көрүҥ олохтоох былаастар быһаарыыларынан ылыллыбыта, ол гынан баран 1987 сыллаахха ууратыллыбыта, онуоха салгыы официальнайа суох (холобур, «Илкэн» хаһыакка) туһаныллыбыта. Ол көрүҥүн уратытынан Ҥ ҥ бэлиэни нуормаламмыт Ӈ ӈ оннугар туттар буолбуттара, Ҕ ҕ, Һ һ, Ү ү, Ө ө, Дь дь, Нь нь (Ү ү бэлиэ официально алпаабыкка киирбэтэҕэ, ол эрэн быраактыкаҕа туттуллар этэ), курдук эбии бэлиэлэри туһаныы уонна уһун дорҕоону икки аһаҕас дорҕоонунан бэлиэтээһин буолбута.
Магадан уобалаһыгар уонна Чукоткаҕа эбээн тылын олохтоох барыйаанын сүрүн уратытынан Ӈ ӈ оннутугар Н’ н’ бэлиэ, Ө ө оннугар О о, У у буукубалары, онтон Ӫ ӫ миэстэтигэр Ё ё буукубалары туруорар буолбуттара. 1983 сылтан Магадан уобалаһа, онтон 1993 сылтан Чукотка официальнай алпаабыкка көспүттэрэ. Онуоха Чукоткаҕа олохтоох бэчээккэ эбээн норуотун суругун-бичигин ураты бэлиэлэрэ биир тэҥник киирбэтэхтэрэ – маҥнай Ӈ ӈ, онтон Ө ө, кэлин Ӫ ӫ. Үгүс Чукотскай эбээн суругунан бэчээккэ тахсыбыт матырыйаалларга Ӄ ӄ бэлиэ баара көстөр.
Эбээн суруга-бичигэ Камчатка уобалаһыгар 1980- с сыллар бүтүүлэриттэн олохтоох бэчээккэ туһаныллыбыта. Эбээн суругун-бичигин локальнай барыйааныгар 1940- с сылларга ылыллыбыт алпаабыт туттуллубута. ХХІ үйэ саҕаланыытыгар Камчаткаҕа эбээн норуотун көрдөрөр-иһитиннэрэр эйгэ («Камчатка Оборигена» хаһыат) эбээн алпаабытын официальнай барыйааныгар көспүттэрэ.
Ол курдук, мэлдьи уонна сир аайы эбээн тылын литературнай өттүттэн ыытар-үөрэтэр оскуола үөрэхтээһинин таһынан эбээн суругун-бичигин уонна таба суруйуутун 4 региональнай барыйаана баар буолбут:
Быһаарыылар
2. Тунгус букубаара https://vivaldi.nlr.ru/bx000010240/view/#page=
3. "Оротты правда" https://www.magadanmuseum.ru/
4. "Единый северный алфавит" https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B0%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82
5. "Абориген Камчатки" газета
Eurowings
Eurowings — Германия бюджетнай авиахампаанньата, Lufthansa бөлөххө киирэр.
Майами (Аирпорт)
MIA эбэтэр Майами Интернационал Аирпорт (Miami International Airport), Майами сүрүн аэропорта, Аан Дойдуга биир биллэр аэропорт буолар.
2018 сыллаахха 965 сахалар көтөн ааспыттар.
Тиэкис сахалыыттан нуучча тылбаас
Тезис
Сахалар барахсаттар оҕолорун ыал гынан тэрийэллэригэр сүүһүнэн сүөһүнэн энньэлээн, сулуулаан саха ынаҕын тэниппиттэр. Ынаҕы аан бастаан сахалар дьиэтиппиттэр эбит.
Сыала: Оҥхойго аҕалыллыбыт саха ынахтарын, Хороҕо Николашкин Николай Викторовичка баар соҕотох саха ынаҕын уратытын чинчийии, булкаастаах ынахтары кытта тэҥнээн көрүү.
Соруктара:
1.                    Саха ынаҕын туһунан билии, үөрэтии.
2.                    Оҥхойго саха ынахтарын көрөр-истэр Давытвтор санааларын хомуйуу.
3.                    Саха ынаҕын уратыларын чинчийии.
4.                    Саха ынаҕын биһиги ынахтарбытын кытта тэҥнээн көрүү, барыыстарын суоттааһын.
5.                    Нэһилиэнньэҕэ үлэ түмүгүн билириһиннэрии, өйдөтүү үлэтин ыытыы, пособие бэлэмнээһин.
Сабаҕалааһына: Саха ынаҕа-саха төрүт дьарыгын, тылын-өһүн, культуратын иҥэринэ сылдьар эриэккэс көстүү. Саха алаастан тэйдэҕинэ саха омук омук быһыытынан эстэр, кэхтэр куттала тирээн кэлиэ.
Тоҕоостооҕо: сүтэ сыспыт, үгүс үчүгэй өрүттэрдээх саха ынаҕын дэлэтии бириэмэ ирдэбилэ буолла. Бу кэскиллээх дьыалаҕа кыттыһарбыт хайаан да наада. Төрөөбүт нэһилиэкпэр иитиллэ турар саха ынахтарын чинчийэрбит буоллар туһалаах буолуо этэ.
Сонуна: Саха ынаҕа ордугун өйдөөн элбэтэргэ ылсарбыт буоллар өбүгэ махтала муҥура суох буолуо этэ.
Саха омуга Уһук Хоту сир тыйыс усулуобуйатыгар саха боруода ынах сүөһүнү иитэн, киһи аймах цивилизациятын байыппытынан киэн туттабыт.Саха ынаҕа норуот үгүс үйэлэр усталарыгар Хоту сир тымныы усулуобуйатыгар ыыппыт селекциялыыр үлэтин түмүгэр үөскээбитэ. Билигин 2013с. алтынньы 1 күнүнээҕи туругунан, баара-суоҕа 1440 төбө, ол иһигэр 512 ынах ордон хаалла. Онтон билиҥҥи туругунан, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 700 төбө саха ынаҕа баара биллэр. Уталытыллыбакка быыһыыр дьаһаллар ылыллыбатахтарына, саханы саха гыммыт ытык сүөһүбүтүн сүтэрэр кутталлаахпыт.
Биһиги сүөһүбүт киин Азияттан төрүттээҕин, үөскүүрүгэр туран монгол уонна зебутуҥу сүөһү булкуспута диэн этиэххэ сөп.
Саха ынаҕын тас көрүҥүн уратыта
Саха ынаҕын төбөтө кылгас, ыйааһына чэпчэки. Кэтит сүүстээх, сирэйин уҥуоҕа көнө, кэтэҕин уҥуоҕа суох. Мунна барыларын киэнэ хара, үгүс ынах кэлтэгэй ый курдук муостаах. Кылгас атахтаах, уһун эрээри синньигэс түөстээх, барыта орун-оннугар олорор киппэ, симии эттээх-сииннээх. Саха ынаҕа араас дьүһүннээх. Хара, кугас, маҥан, уот кугас, кыһыл, эриэн, бэл, леопард курдук эбир өҥнөөх буолар. Төбөтүгэр эбэтэр атахтарыгар маҥаннаах. Хап-хара дьүһүннээх сүөһү эмиэ баар буолар. Саха ынаҕын ньирэйэ төрүүрүгэр кугас өҥнөөх буолар, кэлин, улаатан истэҕин аайы, дьүһүнэ уларыйар.
«Сардаана» передачаҕа Диана Васильевна Чомчоева ыалдьыттаабыта уонна саха ынаҕын туһунан кэпсээбитэ. Кинилэр саха ынаҕын ииттибиттэрэ балай эмэ буолбут. Саха ынаҕын кытта алтыһар үчүгэйи эрэ биэрэр эбит, хайдах да хайҕыан булбат. Сайынын үүтүн сыата 12-14% тиийэр диир, 10л үүттэн 1,5л сүөгэйи ылыахха сөп үһү. Этигэр, үүтүгэр омега бааллар, ол иһин радиацияны эмтиир свойствалаах. Ону биһиги практически туһанан дакаастаатыбыт диэн кэпсээтэ. Саха ынахтара уратылара диэн сүрдээх сымнаҕастар, киһини өйдүүллэр диир. Үчүгэйдик аһатыахха, таптыахха эрэ наада. Олимпиецтары иитэн таһаарыахпытын баҕарар буоллахпытына саха ынаҕын ииттиэхтээхпит диэн түмүктээбитэ.
1.                    Уҥуохтарынан кыралар, атахтара кылгас, муостара уһун, сытыы;
2.                    Бары кэриэтэ хара эриэн дьүһүннээхтэр, хойуу, көп түүлээхтэр;
3.                    Бор сүөһүлэр, сириксэннэрэ суохтар, төһөнү баҕарар тугу биэрэргинэн сииллэр, эбии аһылыкка наадыйбаттар;
4.                    Тымныыны тулуйумтуолар;
5.                    Майгылара сымнаҕастар, имэрийтэрэллэрин сөбүлүүллэр;
6.                    Оҕомсохтор;
7.                    Көрүүтэ судургу;
8.                    Үүттэрэ күҥҥэ 3-4 киилэ, ол оннугар хойуу, эмтээх. Эбии аһатар буоллар, үүттэрэ лаппа эбиллэр, сыата үрдүүр чинчилээх
Саха ынахтарын булкаастаах ынахтарын кээмэйдэрин, күҥҥэ төһө үүтү ыаталларын, үүттэрин сыатын, аһылыктарын нуорматын тэҥнээн көрдүбүт. Тэҥнээһин көрдөрөрүнэн кээмэйдэрэ лаппа кырата, үүттэрин сыата үрдүгэ, аһылыктарын нормата кырата дакаастанна.
Хоро нэһилиэгин опыттаах бэтэрэнээрэ Николашкин Николай Викторовичка Эбээн-Бытантайыттан Горнай улууһун Маҥараһыгар аҕалыллыбыт саха ынахтарын биир тыһы оҕото подарок быһыытынан тиксибит. Былырыын бургунас этэ, уулаах, көрүҥүнэн намыһах, ол гынан баран бөкүнүк, киппэ, маҥан эриэн, саадьаҕай. Николай Викторович бэлиэтииринэн бу саха ынаҕа аһылыга лаппа кыра, сааҕа аҕыйах, туберкулез, бруцеллез, лейкоз, атахсыт ыарыыларга ылларбат, тымныыны тулуйумтуо эбит.
Үүттэрин сыанатын араастаһыыта: 118800-117600=1200солк. (биһиги ынахпыт үүтүн барыыһа).
Саха ынаҕын этэ -120кг*550солк.=66000солк.
Симментаал ынаҕын этэ-150кг*450солк.=67500солк.
Эт сыанатын араастаһыыта: 67500-66000=1500солк. (биһиги ынахпыт этин барыыһа).
Биһиги ынахпыт эбии аһылыга (комбикорм) суох сатаммат- 2куул(2000солк.)
Бу таблицалартан көстөрүнэн саха ынаҕа биһиги ынахтарбытыттан икки төгүл кыра оту сиир эбит,сааҕа аҕыйах, ол иһин көрүүтэ чэпчэки. Сылга отугар барыыһа 6000солк. тахсар. Үүтү биэрэрэ кыра, ол оннугар сыата үрдүк буолан сыанатыгар таһаардахха тэҥ сыһа тахсар. Этэ төһө да кыратын иһин минньигэс, сыалаах, миинэ барымтыа буолан үрдүк сыанаҕа турар(1кг-550солк.). Тэҥнээн көрдөххө биир сүөһү этин атыытын сыаната араа-бараа тахсар.Аны ыарыыга ылларбат буолан бэтэринээр өҥөтүгэр ороскуота суох. Оччоҕо саха ынаҕын иитэр барыыстаах диэн түмүккэ кэлэбит. Кини уопсай барыыһа 7300солк. Окко барыыспыт-6000солк., уотурбаҕа барыыс-2000солк.,бэтэринээр өҥөтүгэр барыыс-2000солк., үүккэ, эккэ ньочооппут-1200+1500=2700солк.
1.        Литератураны ааҕан саха ынаҕын туһунан элбэҕи биллибит.
3.        Саха ынаҕа төһө үүтү, эти биэрэрин, төһө отунан кыстыырын биһиги ынахтарбытын кытта тэҥнээн көрөн суоттаан син биир барыыстааҕын дакаастаатыбыт.
4.        Саха ынаҕа-өбүгэ бэлэҕэ диэн этиини кытта толору сөбүлэһэбит.
5.        Атын да нэһилиэктэр атыылаһан саха ынаҕын улууска, республикаҕа дэлэтэр кэскиллээх үлэҕэ кыттыһалларын ситиһии, өйдөтүү үлэтин ыытыы.
6.        Үлэбит түмүгүнэн пособие бэлэмнээтибит.
Сүбэлэр.
1.        Билигин ,ордук атын улуустарга, эдэр ыаллар “Саҥа саҕалыыр фермер”программатынан сүөһү иитиитигэр ылсан үлэлэһэн эрэллэрэ хайҕаллаах. Биһиги да улуустан эдэрдэр бу программаҕа ылсан үлэлэһэллэрэ буоллар тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар төһүү күүс буолуо этэ.
2.        Биһиги диэки оҕолор сүөһүгэ сыста сатаабаттар, төрөппүттэр да көҕүлээбэттэр, от да үлэтигэр көмөлөһүннэрэр ыал аҕыйаата, ол иһин урукку курдук эт-хаан өттүнэн кыанар оҕо биллэ аҕыйаата. Оҕону кыра эрдэҕиттэн төрүт дьарыкка сыһыарар үчүгэйтэн атыны аҕалбатын өйдүөх кэриҥнээхпит.
3.        Диана Васильевна Чомчоева сүбэлииринэн чулуу спортсменнарбытын саха ынаҕын үүтүнэн аһатары боруобалыахха.
4.        Билиҥҥи кэмҥэ сибиэһэй аһынан аһааһын саамай тыын боппуруос буолла. Онон тыа сиригэр олорорбутун туһанан хас биирдии ыал хайаан да сүөһү, ол иһигэр сэдэх, ытык, туһалаах, барыстаах саха ынаҕын, ииттэрэ хайаан да наадалаах.
Михаил васильевич гурьев
Михаил Васильевич Гурьев — үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Дьанхаады нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо 1935 сыллаахха Таатта улууһугар төрөөбүтэ. Эрдэ тулаайах хаалан оҕо сааһа сэрии кэмнэригэр ааспыта. Кэлин үлэһит буолан Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Герой Попов аатынан совхозка өр сылларга тутуу биригэдьииринэн, прорабынан үлэлээбитэ. Үс нэһилиэккэ улахан тутуулары ыыппыта. Хоһоон суруйуутунан утумнаахтык дьарыктанан, үгүс үлэтэ биһирэбил ылбыта. "Таммахтар" улуус суруйууларын түмсүүтүн чилиэнэ. Элбэх хоһооно кинигэ буолан күн сирин көрдүлэр уонна ырыа буоланнар бар дьон хайҕабылын ыллылар. Михаил Васильевич билигин айар үлэтин үгэнигэр сылдьар, салгыы суруйар улахан былааннардаах. Түөрт кинигэ ааптара, кини хоһоонноругар Степан Сергучев, Аскалон Павлов, Тамерлан Иванов, Виктор Иванов, Николай Афанасьев, Прокопий Федоров ырыалардаахтар.
Франкфурт Аирпорт
Франкфурт Аирпорт (Flughafen Frankfurt Main, Frankfurt Airport) — Германия саамай улахан аэропорда уонна сир шаарыгар биир саамай улахан аэропорт буолар. 3 км Франкфурт куораттан тэйиччи сытар.
Lufthansa, Condor, Eurowings, American Airlines дьиэлэнэр сирдэрэ.
Русава (өрүс)
Русава (Русава) — диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 78 км, тардыытын иэнэ 991 км². Днестр түһэр.
Салаалар: Корытна, Томашпилька.
Bain Capital
Bain Capital - АХШ тэрилтэтэ, улахан инвестиционнай уонна венчурнай тэрилтэ. 15 сыл иһигэр 105 млрд доллары 85 араас тэрилтэлэргэ 108 омук сиригэр харчы укпут. Сүрүн төрүттээччи - Митт Ромни.
Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Салалтата - Бостон
Һитроу
Һитроу Интернешнл Аирпорт (Heathrow International Airport, эбэтэр Һитроу омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт), Улуу Британия саамай улахан аирпорда, сир шаарын үрдүнэн биир саамай улахан буолар. Сыл аайы 80-110 мөл киһи көтөр уонна түһэр. 221 омук сирин уонна 700 аэропордарын кытта сибээстиир. Сүрүн рейса Лондон (Һитроу) — Саҥа Йорк (JFK).
2019 сыллаахха аэропорт нөҥүө 16385 сахалар көппүттэр.
Tommy Hilfiger
Tommy Hilfiger (сахалыы аата Томми Һилфиҕер эбэтэр Томми Һилфайҕер) - АХШ таҥаһы тигэр уонна айар тэрилтэ, биир премиум класс эйгэҕэ лидер. 2022 сыл түмүгүнэн 50-80 млрд доллар эргинэр, 109 омук сиригэр атыыланар. Төрүттээччи биллэр модельер - Томми Һилфиҕер.
Шоуду Аирпорт
Шоуду Аирпорт (北京首都国际机场, Beijing Capital International Airport) — Пекин аэропорда, сир шаарын үрдүнэн иккис улахан аэропорт буолар дьону таһарынан. Схипхол курдук глобальнай аирпортар бөлөхтөрүгэр холбонор.
Дорук Бельгин
Бельгин Дорук (1936 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр төрөөбүтэ — 1995 сыллаахха кулун тутар 26 күнүгэр өлбүтэ) — турок норуотун киинэҕэ уһуллар артыыһа.
Биографията
Бельгин Дорук 1936 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр Анкара куоракка баай ыалга төрөөбүтэ.
1961 сыллаахха «Küçük Hanımefendi» киинэҕэ оонньообута. Бу киинэ тахсаатын кытта улаханнык аатырбыт, дьон сэргэ олус сэҥээрбитэ. Ол иһин устааччылар киинэни салгыы сиэрийэ оҥорон барбыттара.
Дорук инньэ 1972 сыллааха диэри киинэҕэ уһуллубутаю Олоҕун устатын тухары барыта холбоон 80 -тан тахса киинэҕэ артыыс быһыытынан кыттыбыта.
Кини 1995 сыллаахха кулун тутар 26 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Тус олоҕо
1954 сыллаахха режиссер Фарука Кенчаҕа ойох тахсыбыта, 1955 сыллаахха оҕоломмуттара. 1958 сыллаахха арахсыбыттара.
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BA,_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D0%BD
https://www.kinopoisk.ru/name/520212/
KLM
KLM — Недерланд авиахампаанньата, сир шаарын үрдүнэн саамай бастакы уонна саамай кырдьаҕас авиахампаанньа. 1919 сыллаахха төрүттэммит. Билиҥҥитэ сир шаарыгар биир улахан авиахампаанньа. Сүрүн дьиэтэ — Схипхол.
Кыһыл (өҥ)
thumb|250px|[[Отон буһарааччы гиппеаструм сибэккитигэр]]
Кыһыл (red; красный) — өҥ. RGB системаҕа үс сүрүҥ өҥтөн биирдэстэрэ.
Дасин Аирпорт
Дасин Аирпорт (北京大兴国际机场, Beijing Daxing International Airport), Пекин куорат саҥа аэропорда, 2019 сыллаахха тутуллан киирбитэ. Былаан быһыытынан сир шаарыгар саамай элбэх киһини таһыахтаах — 300 мөл (2030 сыллаахха). 2021 сылтан ыла Схипхол уонна JFK тэҥэ глобальнай аэропортарга киирэр.
Шарль де Голь Аирпорт
Шарль де Голь Аирпорт (Aéroport de Paris-Charles-de-Gaulle, Charles de Gaulle Airport), Париж саамай улахан аэропорда. Аан Дойдуга биир улахан. Схипхол курдук глобальнай значениялаах.
Sony BMG
Sony BMG - Германия, АХШ, Дьоппуон, Канаада, Улуу Британия дойдуларыгар ырыа устар, ыллатар, тупсарар, араас лейбл оҥорооччу, элбэх биллэр Аан Дойду ырыаһыттарын таһаараччы уонна эргитээччи этэ, Sony Music 2012 сыллахха акцияларын BMG хампаанньаттан атыыласпыта, Аан Дойдуга 38% ырыа индустриятын бас билэр Дьоппуон тэрилтэтэ.
Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар.
Томскайдааҕы национальнай чинчийэр судаарыстыбаннай университет
Устуоруйата
Сибииргэ университеты арыйыы туһунан санаа, бастаан, 1803 с. Томскайга университет баар буолар төрүөтүнэн Арассыыйа импиэрийэтин Судаарыстыбаннай Сүбэтин 4 факультеттаах(историко-филологическай, физико-математическай, юридическай уонна медицинскэй) унивеситеты арыйыы туһунан 1878 с. ыам ыйын 16 (28) күнүгэр таһаарбыт уурааҕа буолбута.
Бырабыыталыстыба ити бырайыагын нуучча улахан промышленниктара өйөөбүттэрэ, бастакынан П.Г. Демидов 100000 солк.сиэртибэлээбитэ. Улахан төлөбүрдэри А.М. Сибиряков, З.М. Цибульскай киллэрбиттэрэ. Томскайдааҕы Городской Думаттан, Москва, Барнаул, Бийск, Кяхта атыыһыттарыттан уонна Барнаул, Бийск, Семипалатинскай, Минусинскай куораттар уопсастыбаларыттан бөдөҥ сууммалар киирбиттэрэ. Кэлин даҕаны, Томскай куорат атыыһыттара университетка харчынан көмөнү көхтөөхтүк оҥорбуттара. Ол курдук Кухтериннар Москваҕа баар баар адвокаттарын 25 сыллаах үлэтин бэлиэтээри, университетка, кини аатынан 6000 солк. стипендия пуондатын олохтообуттара. Университет дьиэтин бырайыагын Петербург архитектураҕа академига Бруни А. К. оҥорбут, оттон Томскай архитектора Наранович П. П. бырайыагы олоххо киллэрбит.
1880 с. Томскайга Сибиирдээҕи университет дьиэтин туттарарга тутуу кэмитиэтин чилиэнинэн Флоринскай В. М. ананан үлэлии кэлбитэ. Кини 1885 с. 1898 с.диэри Арҕаа-Сибиирдээҕи үөрэх уокуругун попечитэлинэн, Университет төрүттэнэр үлэтин уопсай салайааччытынан үлэлээбитэ.
Университет тутуута 1880 с. атырдьах ыйын 26 күнүгэр саҕаламмыта уонна 1888 сыл от ыйын 22 күнүгэр, соҕотох медицинскэй факультеттаах арыллыбыта. Бастакы салайааччы - Догель А.С. Университет медицинскэй факультета 1930 сыллаахха Томскайдааҕы медицинскэй институт буолбута. Университет бастакы профессордарынан буолбуттара: Гезехкс Н. А.(физика; бастакы ректор), Леман Э. А. (фармокология), Залесскай С. И.(химия), Коржинскай С. И.(ботаника), Великай В. Н., Зайцев А. М.(геология), Кащенко Н.Ф.(зоология), Малиев Н. М.(анатомия), Догель А. С.(гистология).
Саҥа устуоруйата
Гражданскай сэрии сылларыгар эвакуацияҕа кэлэн Пермскай уонна Казанскай университеттар элбэх проффессордара кэлэн үлэлээбиттэрэ. 1920-ис сыллар саҕаланыыларыгар Университет государственнай диэн статуһу ылбыта. Юридическай факультет 1920 с. общественнай наукалар факультеттара диэҥҥэ уларытыллыбыта, киниэхэ кэлин историко-филологическай факультет холбоммута. 1922 с. общественнай наукалар факультеттара сабыллыбыта. 1940 сылга диэри Университет гуманитарнай наукалар специалистарын бэлэмнээбэт этэ.
Университетка 1934 с., оччотооҕу кэм үгэһинэн, ТГУга 1904 с.юрфакка үөрэнэ сылдьыбыт Валериан Куйбышев аата иҥэриллибитэ. 1957 с.диэри ТГУ уонна Томскайдааҕы чинчийэр институттар базаларыгар ССРС наукаларын Академиятын Арҕаа Сибиирдээҕи салаата үлэлээбитэ. 1930 сылтан музейдар уонна лабараториялар сыаналаах пуондалара, сыалай факультеттар тиһигин быспакка Арҕаа Сибиир саҥа төрүттэнэр киин куоратыгар пролетарскай судаарыстыба элитатын саҥа систиэмэтин төрүттүүр сыаллаах көһөрүллүбүттэрэ.
1937 с.сталинщина кэмигэр, НКВД үлэһиттэрэ ТГУ үлэһиттэрин бөлөҕүн терроризмҥа күтүрүүр балыырдаах дьыаланы тэрийбиттэрэ. Кинилэри, киһини өлөрөргө аналлаах тыаһа суох үлэлиир, ыраахтан ытар кураре дьаатынан биһиллибит инньэлээх тэрили оҥорбуккут диэн уорбалаабыттара. Ол эрээри, Сталин кэмигэр, ТГУга элбэх биллиилээх дьон, эмиэ, үлэлээбиттэрэ. 1947-1955 сс. байыаннай кафедраны биллиилээх комдив генерал-мойуор Иван Антюфеев салайбыта. Ол да буоллар, 1944 сылга ( Томскай уобалас төрүттэнэр кэмигэр, оттон ССРСка университеттар уобалас киинин биир сүрүн чааһа этилэр) Сибиир үрдүк үөрэхтээһиҥҥэ бастыҥ(революция иннигэр) тэрилтэлэрэ научнай уонна да атын кыахтара чөлүнэн хаалалларын ситиспиттэрэ. Аҕа дойду сэриитин сылларыгар ТГУ үлэтин хайысхата биллэрдик уларыйбыта.
1941 сыл алтынньы ыйыгар ТГУ сүрүн корпуһугар Загорскайдааҕы оптико-механическай собуот олохсуйбута. Собуот бэрт түргэнник үлэтин саҕалаабыта уонна 1943 с. диэри бородууксуйатын таһаара турбута. Томскай учуонайдара хорсуннук турунан Верховнай Главнокомандующай аатыгар ТГУ сириттэн ити собуоту таһаарарга уонна университеты - ханнык баҕарар судаарыстыба сүрүн тэрилтэтин быһыытынан, чөлүгэр түһэрэргэ үлэни саҕалыырга көрдөһөн суруйбуттарын түмүгэр эрэ ТГУ быыһаммыта. Бэйэтин научнай уонна үөрэхтээһиҥҥэ үлэлэрин эмиэ саҕалаабыта уонна салҕаабыта.
1944-1955 сс. ТГУ дойду саҥа көмүскэнэр систиэмэтин оҥоһуутугар бастыҥ чинчийэр кииннэриттэн биирдэстэрэ, бүттүүн экэниэмикэ уонна тыа хаһаайыстыбатын бырайыактарын научнай төрүөттэрин оҥоһууга бастыҥнара этэ. 1963 сылтан ТГУ Томскайдааҕы Академгородогу төрүттүүргэ(1970) төһүү күүс буолбута.
1967 с.университет Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан, оттон, 1980 с. - Октябрьскай Өрөбөлүүссүйэ уордьанынан наҕараадаламмыта.
Билиҥҥи кэмҥэ
2019 сыл муус устар ыйдааҕы туругунан ТГУга 23000 устудьуон, 800 аспирант уонна докторант, кинилэр истэригэр, 39 тас дойдуттан 2200 омук устудьуона үөрэнэр 15 факультет уонна 5 институт бааллар. ТГУ ректора - Галажинскай Эдуард Владимирович.
Университет киэн туттуутунан кини Научнай библиотеката(4 мөл.экз.сэдэх кинигэлэр түмэллэрэ) уонна Сибиирдээҕи ботаническай сад буолаллар. ТГУга 100-чэкэ АНА, АМНА уонна тас дойдулар наукаларын академияларын чилиэннэрэ, 250 Судаарыстыбаннай бириэмийэлэр лауреаттара, 3 Нобелевскай бириэмийэ лауреаттара(Анри Дюпан, И. П. Павлов, Н. Н. Семенов) үөрэммиттэр уонна үлэлээбиттэр.
ТГУга, 2007 с. олунньу 16 күнүгэр, оччотооҕуга, Тутулуга суох Судаарыстыбалар Түмсүүлэрин уонна Илиҥҥи Европа дойдуларыгар саамай күүстээх СКИФ Сибериа диэн суперкомпьютер туруоруллубута. Арассыыйаҕа үрдүк үөрэҕи уларытыыга уонна үрдүк үөрэхтээһин бастыҥ тэрилтэлэрин систиэмэтин киллэрэргэ, Томскайдааҕы судаарыстыбаннай университет национальнай чинчийиигэ правительственнай статуһу(НИУ) уонна аан дойду биллиилээх учуонайдарын кытта үлэлииргэ кыаҕы  ылбыта. 2010 сылтан ТГУга, элбэх учуонайдар-биир дойдулаахтарбыт, билигин Канадаҕа, АХШ, Бразилияҕа, Австралияҕа, Израильга, Великобританияҕа, Францияҕа, Испанияҕа, Италияҕа, Германияҕа, Финляндияҕа, Украинаҕа, Казахстаҥҥа, КНРга, Кореяҕа, Японияҕа, Сингапурга уо.д.а. дойдуларга үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр уонна лабораторияларыгар үлэлии сылдьааччылар, ону кытта, элбэх тас дойдулар бастыҥ учуонайдара кэлэн дакылааттарын ааҕаллар.
Ол курдук, чопчулаатахха, 2011 сылтан Терри Каллаган, 2007 с. Хотугу Евразия экологическай уонна климатическай уларыйыыларын үөрэтиигэ кылаатын иһин Нобелевскай бириэмийэ лауреата буолбут, Абиску диэн шведтэр арктическай научнай станцияларын салайааччыта, Шеффилдтааҕы университет профессора ыҥырыллан кэлэн лекция ааҕар буолбут.
Ситиһиилэрэ
2013 сыл сайыныгар ТГУ, бастыҥ университет аатын ылар иһин бүттүүн наассыйа күрэҕэр кыайбыт. 2014 с. Университетка "Эксперт РА" агенство рейтинг "В" кылааһын - университеты бүтэрбиттэр олус үрдүк бэлэмнээхтэрин туоһулуур кылааһы иҥэрбит. Тутулуга суох Судаарыстыбалар Түмсүүлэрин дойдуларыгар "А" - ураты үрдүк таһымнаах кылааһы   МГУ эрэ ылбыт.
2014 сыл бэс ыйыгар ТГУ уонна Великобритания национальнай физическай лабораторията биэс сыл устата бииргэ үлэлииргэ дуогабар түһэрсибиттэр. 2016 сылга ТГУ, 24 сыл устата бастакынан, CERN диэн улахан бырайыакка, Арассыыйаттан куоластыыр бырааптаах кыттааччы буолбут. 2017 сылга ТГУ Europlanet диэн, планетология уобалаһыгар чинчийиинэн дьарыктанар учуонайдарга көмөлөһөр соруктаах, космоһы чинчийии норуоттар ыккардыларынааҕы консорциумыгар киирбитэ. 2018 сылга Quacquarelli Symonds агенство, академическай уопсастыба саамай аптарытыаттаах рейтиннэриттэн биирдэстэрин - аан дойду бастыҥ университеттарын рейтинин QS World University Ranking 2019 киэҥ эйгэҕэ билиһиннэрбитэ. Онно ТГУ 300-бастыҥ иһигэр, 277-ис позицияны ылан киирбитэ.
2020 сылга Quacquarelli Symonds биэрсийэтинэн ТГУ 268-ыс миэстэҕэ тахсыбыт уонна ити рейтиҥҥэ киирсибит Арассыыйа университеттарын ортолоругар төрдүс буолбут. Ол эрээри, Times Higher Education(THE) биэрсийэтинэн ТГУ, өссө даҕаны, 501(600) миэстэҕэ турар. 2020 сылга Times Higher Education аан дойду саамай национальнай университеттарын рейтинин таһаарбыта. Онно, ТГУ 103-үс миэстэни ылбыт. Бу рейтиҥҥэ кыттыбыт Арассыыйа университеттарын ортотугар бастакы миэстэни ылбыт.
Структурата
ТГУ факультеттара:
Тэфкилев, Кутлы-Муһаммад Батыргэрэй уола
мини|Кутлы-Муһаммад Батыргэрэй уола Тэфкилев Кутлы-Муһаммад Батыргэрэй уола Тэфкилев (Qotlımөxəmmət Batırgərəy uğlı Təfkilev, Котлымөхәммәт Батыргәрәй улы Тәфкилев; нууччаалыы: Кутлу-Мухаммед Батыргиреевич Тевкелев; 1850 — 1917 сыл кэнниттэн) — аатырбыт Тэфкилев аҕа ууһуттан төрүттээх татаар мурзата, мусульман общественнай деятелэ, баай бааһынай, полковник.
Олоҕо
'''Кутлы-Муһаммад Батыргэрэй уола Тэфкилев Батыргэрэй Тэфкилев дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кини ийэтэ Умма-Гульсум (төрөөбүт сыла биллибэт, 1905 сыллаахха өлбүтэ) этэ . Санкт-Петербуркка баар Паженскай корпуһу үөрэнэн бүтэрбитэ. 1870–1885 сылларга Казачай лейб-гвардияҕа сулууспалаабыт. 1877–1878 сыллаахха нуучча-турок сэриитигэр кыттыылаах, Плевна кыргыһыытыгар кыргыспыт. Полковник буолан отставкаҕа барбыта . 1885 сылтан Вятка губерниятын Елабуга уеһыгар гласнай, 1889 сылтан ылата хаста да Уфа куорат дууматыгар дьокутаатынан талыллыбыта. Бэлэбэй уеһын дворяннарын баһылыга (1905–1910, 1914–1917 сылларга). Мировой судьуйа буола сылдьыбыт. 1905 сыллаахха мусульманнар тэрийбит "Иттифак ал-Муслимин" диэн баартыйаҕа киирбитэ. Онтон Уфатааҕы Конституционно-демократическэй баартыйа чилиэнэ.''' хаҥас|мини|350x350пкс|Арассыыйа империятын II ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дума мусульман дьокутааттара. Тураллар: [[Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу|Маһмудов М., Тевкелев К., Зейналов З., Бадамшин Г.; олороллор: Кощегулов Ш., Хасанов М., Усманов Х., Атласов Х., Мусин Г.]] 1906 сыл кулун тутар 26 күнүгэр Арассыыйа империятын Бастакы ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Думаҕа Уфа губерниятыттан дьокутаатынан талаллыбыта. Конституционно-демократическэй уонна мусульманскай бөлөхтөргө (фракцияларга) киирбитэ. Кутлы-Муһаммад Батыргэрэй уола Тэфкилев Судаарыстыбаннай Думаны ыһар кэмнэригэр Кырыымҥы эмтэнэ сылдьыбыт.
Андросов Николай Егорович
Андросов Николай Егорович (27.02.1936, Уудьа с., Анаабыр улууһа — 2006) — Анаабыр улууһун баһылыга (1990—2002 сс.). Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001).
Тэфкилев, Кутлы-Муһаммад Батыргэрэй уола
Олоҕо
1907 сыл олунньу 6 күнүгэр Арассыыйа империятын Иккис ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Думаҕа Уфа губерниятыттан дьокутаатынан талаллыбыта. Бу сырыыга Мусульманскай бөлөххө (фракцияҕа) эрэ киирбитэ.