cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сивцев Афанасий Егорович - Дьиибэ Бытык
Хатырык нэһилиэгэр буолбут Кыайыы ыһыаҕар «Каганович» колхуос үлэһитэ, ааттаах олоҥхоһут А. Е. Сивцев-Дьиибэ Бытык түһүлгэ арҕаа өттүгэр олорон эрэн олоҥхолообутун Модуттан төрүттээх норуот ырыаһыта Тихонов К. Н. эдэр сылдьан илэ хараҕынан көрбүт, олоҥхолуурун истибит. Кини оҕонньор сорох тиистэрэ суох этэ диэн кэпсиир. Афанасий Егорович ити күн — Кыайыы ыһыаҕар, саха бухатыырдарын кыайыылаах-хотуулаах түгэннэрин ойуулаан-дьүһүннээн хоһуйар олоҥхолорун Аҕа дойдуну көмүскүүр улууканнаах сэриигэ кыттан, советскай армия кэккэтиттэн кыайыылаах эргиллибит саха сирин албан ааттаах буойуттарыгар анаан үөрэ-көтө толорбута. Төрөппүт уолун туһунан эмиэ санаатаҕа.
А.Е.Сивцев олорбут 5,5×5,5 иэннээх дьоҕус дьиэтин 1951 сыллаахха сэрии ветерана Дмитрий Егорович Терехов-Бөллөйө диэн киһи «Каганович» колхоз сириттэн Модукка көһөрөн аҕалан олоро сылдьыбыт. Бу дьиэ билигин да баар — салҕааһыннаах, таһыттан штукатуркалаах, Мир диэн уулусса 31-гэр, стеклопакет түннүктээх турар.
А. Е. Сивцев аймахтара Нерюнгрига уонна Эдьигээккэ олороллоро биллэр.
Туус маҥан аттаах
Тойон-Доҕуһуол Бухатыыр5
Тумул хара тыа туллан-хайдан киирбитин курдук, туналҕаннаах туус маҥан аттаах Тойон Доҕуһуол бухатыырга үс кырыылаах, түөрт ончохтоох кылааннаах Кыыс Модуйа бухатыыр Күн Дьирибинэ бухатыыры илдьиттээх ыытар: кэлэн мин эргэ тахсарбар кулун буоллун диэн.
Ону Тойон Доҕуһуол үүрэн ыытар уонна атын ыҥыран ылар, Аал-кудук маһын иччититтэн сүбэлэтэр.
Аал-кудук мас иччитэ торбос сонноох эмээхсин буолан тахсан Кытай Бахсы уустарга туттар сэпкин сэбиргэлгин чочуттаран, бэйэҥ тимир хатарар уулатыгар сытан хатан кэл, эн оҥорууҥ улахан, онтон ордугу билбэппин, миэхэ иккиһин охсо-тэбэ эргийимэ диэтэ.
Маныаха ол киһи атын миинэн айаннаан үс титирик сэргэлээх Халаарык буруйун иннигэр Кытай Бахсы уустарга Хаскыйдаан Куо диэн куһаҕаннарын ыраастыырга … абааһы кыыһыгар тиийэр.
Абааһы кыыһа кэргэнинэн кэмчи, дьахтарынан намчы буолаайаҕын нохойдоон диир. Маныаха Тойон Доҕуһуол дорообо биэрэн, этэргин кэннэки сыта-тура кэпсэтиэхпит, хата мин сорукпун толоруохпар сэбэ суоҕу сэптиир, тэрилэ cyoҕy тэрийэр ааттарыгар Кытай Бахсы уустарыгар кэллим, ону баран бэрт түргэнник эт диир.
Ону ол күтүр оччону диэҕэ дьаабыланан-иирэн ытыы-соҥуу, ыллыы-туойа турда. Омунугар уокка буһа сыһыталыыр. Оһоххо охсулла-охсулла ылаан-кэпсээн дьалкыһытан Тойон Доҕуһуол илдьитин этэр. Таҥас-сэп оҥоттороругар туох да манньата суох үһү диир уонна уҥан тэнтэйэн хаалар.
Оҥоруулаах ыйаахтаах киһи буолан кинини уолларын курдук көрөн ыҥыран кыһаларыгар уһаараллар: үс түүннээх утуйбутун да уҥмутун биллэрбэккэ уһаара-уһаара таҥнар таҥаһын туттар сэбин оҥорон кээһэллэр. Букатын атын наһаа улахан киэптээх көрүҥнээх бухатыыр киһи буолан уһукта биэрдэ (батас, мээчик, батыйа, чаачар-саа, охтор, сүллүгэс).
Барарыгар тэлгэһэҕэ тахсан Кытай Бахсы мааны уустара арыаллаһан туоран бары тэҥҥэ түһэрэн алҕаан хаалаллар, түннүгүнэн-үөлэһинэн. Кутаар, түбэспиккин тэҥнэтээр дииллэр. Онно Тойон Доҕуһуол үөрэн-махтанан ыллыыр.
Ити кэнниттэн атын миинэн Илин халлаан аннын диэки дьүүллэ-дьабыта биллибэттик айаннаан түһэ турда.
Дьиэтигэр тиийэн Аал уотун, Аан дойдутун иччилэриттэн алҕаан айакка барар киһи быһыытынан көрдөһөр: ыраах охсуһа барабын, дьиэбин, малбын, баайбын, сүөһүбүн барытын харыстаан көмүскээҥ диэн.
Икки-үс төгүрүк сыл буолуом, киһи буолар кэскилбин, саха буолар алгыһым туһугар барабын, быраһаайдарыҥ диир уонна атын илин диэки хайыһыннараат кымньыылаан кэбистэ.
Айана алыс күүстээх буолан алыс ыраах тиийдэ. Ааттаах үтүө дойду ыырыгар, илгэтигэр тиийэн Күн Дьирибинэни ситэ баттаан ылла: охсуһуу-этиһии буолбатын диир буоллаххына суолтан уҥа-хаҥас өттүгүнэн туораан кулу, оттон суор-тураах аһылыга буолуоххун баҕарар буоллаххына туора тур диир.
Онуоха биирдэрэ эллиэ сэнээн үөҕэн, хаһан кэлэн тэҥнэһээри диэн кэлбиккин кэмсиннэриэм, оройгун тобулуом, адьарай маска ыйыам, сэптэ сэбиргэллэ, быата туһахта бэлэмнээҥ, хаайыахпытын диир.
Онуоха охсуһаллар. Биирдэрэ кыайан-хотон, биирдэрэ ааттаһан-көрдөһөн барда. Ону истибэккэ кэлгийэн, атыгар көтөллөөн баран илин диэки түһэ турда. Сүрдээх үгүс киһилээх, сүөһүлээх, баайдаах дойдуга ыалларга тиийэн кэллэ.
Маныаха, сэргэ төрдүгэр көрөртөн үчүгэй дьахтар тахсан, атын сыҥааҕыттан тутан туран тыл эттэ, дорообо биэрдэ: миигин үөһээ халлаантан домньут Айыы Умсуур диэн удаҕанынан анаан түһэрбиттэрэ, Күн Дьирибинэ бухатыыр кэргэнэ буолабын, дьэ киирэҥҥин хонон бар диир, улахан улааммытын охторуохпут диир.
Анараа киһи кыһаммакка ааһа турар. Онуоха Умсуур удаҕан кыраан хаалар:
үөлэһиҥ кырыарыахтын, аҕыс маҕанаҥ адаарыйыахтын, тимирэн баран дабайбат, түһэн баран күөрэйбэт буолаар, чай килиэ эҥэрдэнээр, — диир.
Маныаха киһи кыһаммакка эрэ айаннаан түһэн барбыт. Сэттэ хонон баран Кыыс Модуйа алааһын арҕаа саҕатыгар киирбит илбис туспут сирэ, куолай куллугураабыт дойдута буолбут.
Онуоха көрдөҕүнэ Кыыс Модуйа утары аттанан иһэр эбит, икки ат күөн күөннэринэн кэтиһэ түһэн баран кэннилэринэн чугуйаллар, онуоха саҥа саҥарар: илдьитим тиийдэҕинэ диэммин көрсө кэлбитим, куһаҕан эккиннэнэн кэлбиккин, мин тылбын ылын — Ытык Умсуур удаҕан эрин уҥуоҕун бэйэтигэр илдьэн биэр, эйэлээх буолуох буоллаххына инньэ гын, оттон итини ылымматаххына эргийдэхпинэ иэччэҕим эргийдин диир.
Киһи атыгар сыһаран кэлбит киһитин өссө үчүгэйдик кэлгийэн кэбиһэн баран атыгар саҥара турда: Бу Күн Дьирибинэ бухатыыры үөһээ илдьэ таҕыс, быраһаай! — диир. Ата халлааны аннынан көтөн унаарыс гынан хаалар. Дьахтар эмиэ субурус гынан хаалла.
Биир киһи аҥар атаҕын сөһүргэстээн, аҥар хараҕын быһа симэн олордо. Түүн үөһүн саҕана абааһы уолун саҥатаа иһилиннэ: илин халлаан, coҕypyy халлаан уолаттарын кыайбытым, бу туох наадалаах маҕай аллааҕа кэлэн суолга туора олордуҥ. Мин анал аатым Ыар Чыыннаах Ыйыста Хара диэн буолабын. Дорообо охсуох, — диир.
Онтон Чыыстай буолакка охсуһуулаах уол этиһиилээх … хайаҕа тахсан өттүгэстээн сытта.
Маныаха Айыы киһитэ саҥа саҥарда: хаһан тылын биэрбитигэр кэллиҥ, сэп барда сэрэн диир уонна ытар. Онтукатын абааһы уола аһаран, өрө көтөн биэрэр, ону таһаҕын быһа көтөн ааһар, ону тарбаан ылан сиэбигэр уктан кээһэн баран саҥа саҥарар: ол иһин ааттаах киһи диэбиттэрэ, таптын да иин иһинэн туох да буолбат киһибин, уруккутунааҕар ордук оҥотторуом, сэп барда, сэрэн, — диир.
Охсуһан бардылар, аан дойду алдьанан барда. Ый аҥара, биир ый охсустулар.
Онтон айыы киһитэ кыайан эрдэҕинэ үөһэттэн ойуун (удаҕан) өҥөс гына түһэн Тойон Доҕуһуол бухатыыр төбөтүн оройугар дьаат буолан таҥнары сатыылыаҕым, көстүбэт оҕоҕо, күтүөппэр үрүҥ сөлөгөйү биэрдим, айаххын ат, — диир.
Абааһы уола айаҕар туһэрэн ылла, күүһүрэн барда. Онуоха үөһэттэн үҥүү кэлэн түһэн иһэрин айыы киһитэ аһаран биэрдэ уонна 60 хонуга туолуутугар айыы киһитэ кыайан сүрэхтээх-быарын Кытай Бахсы уустарыгар биэрэ турбута, саҥа саҥарбыта — махтанна.
Онтон утуйбута туомнана сытта, онуоха дьахтар киһи ытыы-соҥуу иһэр саҥата иһилиннэ: Ытык Тэмэлдьин эмээхсин сиэн-аһаан иһэр, Тойон Доҕуһуол суон тыыммын толуй, — диир.
Онуоха айыы киһитэ эккирэтэн иһэр киргил кыылы көрөн баран иттэнэ түһэн сытан саҥа саҥарда: эйигинниккэ көмөлөһүөм суоҕа, хата Ытык Тэмэлдьин айаххын ат, мин ыгар үүт сөлөгөйбүн сиэ диир. Киргил айаҕын атан биэрэрин кытта оҕо иһин уоһун тоҕо көтөн өлөрөн түһэрдэ.
Киһи эмиэ куолутунан сытта-олордо, сарсыарда кыталык саҥата иһилиннэ: … бухатыыр ойох ылаары былыт буолан батыһан иһэр.
Маныаха киһи саһыараары хайаны көтөҕөбүн диэн бэйэтэ үөдэн түгэҕэр түһэн хаалар. Итиниэхэ Айыы Умсуур үөрэр саҥата иһиллэр, кырыыр.
Киһи аҥара үнтү түһэн хаалла.
Тыас тыаһаата да абааһы тахсан кэллэ, ырыа бөҕөнү ыллаата: үөрүү бөҕөнү, сэбин-сэбиргэлин мунньан эттээн, оргутан кэбиһэн баран утуйан хаалла.
Киһи аҥара хаалан баран туран ааннары, күлүһү аһан биир үтүө дьахтары көрдө. Онуга дьахтар киһи ытыы-соҥуу турбута. Бу Тыйа Баай диэн оҕонньор аҕалаах, Тыйаналлар Баай диэн ийэлээх этим. Ону убайым эккирэтэн кэлэн баран кыаттаран хаалбыта. Мин быабын кыайан-хотон быстаргын барыбыт үчүгэйдик олоруох этибит.
Киһи дьахтар сыыбын быһа оҕуста, дьахтар ампаары аһан киирэн, икки тимир ыаҕаьы ылгым чыкыйын уган, боруобалаан өлбөт мэҥэ уутун таһааран киһитин үтүөртэ.
Киһи абааһы кыыһын таһыйан барда, биирдэстэрэ ааттаста. Биирдэстэрэ таһыйа-таһыйа ырыалаах буола сырытта: ат сылгы буолан орто дойдуга таһааран биэрдэххинэ ордоруоҕум этэ, — диэтэ. Били күтүр өксөкү буолла, киһи — мохсоҕол, дьахтар — кыталык буолан орто дойдуга тахсан кэллилэр.
Орто дойдуга эмиэ сата түспүт эбит, үөһэттэн киһи саҥата иһилиннэ: кэнэҕэски уйэҕэ бу курдук гыныма – диэтэ. Үөһэ халлаан бухатыыра Көмүс Моҕурдаан. Маныаха — миигин көмүскүүикиирбитиҥ дуо — диэтэ биһи киһибит.
Дьахтар убайа барда, оттон бэйэтэ Тоҥ Доҕуһуол ойохтонно уонна тыл эттэ, саҥа саҥарда: миигин оҕо төрүөтэ маннык аатта биэр Сүүдүрүйбэт Сүлдьүүт Бөҕө – диир.
Профессор Макаров Дмитрий Степанович суруйбутуттан:
Аммосова (Сивцева) Светлана Николаевна ахтыыта:
«Мин абаҕам Сивцев Афанасий Егорович — Дьиибэ Бытык үс бииргэ төрөөбүт уолаттартан улаханнара этэ.
Иккистэрэ Түмэппий сэрии иннинэ «Кыһыл талаһа» колхоз үлэһитэ ууга түһэн өлбүт. Саҥаһым Настаа ол кэнниттэн өр буолбатах, ыалдьан өлбүт. Кинилэр соҕотох уоллара Николай ийэтэ өлбүтүн кэннэ биһиэхэ иитиллибитэ. Хотуоккатын сүгэн биһиэхэ кэлбитин мин тоҕо эрэ олус өйдөөн хаалбыппын. Николай Тимофеевич лесной техникуму бүтэрэн Намҥа, Эдьигээн оройуонугар өр сылларга лесхозка үтүө суобастаахтык үлэлээн «Отличник лесного хозяйства» буолан, оҕолонон, 5 сиэннэнэн, бу былырыын 81 сааһыгар олохтон барбыта.
Yhүc уол мин аҕам Сивцев Николай Егорович эмиэ «Кыһыл талаһа» колхуостааҕа этэ. Ийэм (кыыс эрдэҕинэ Уваровская Матрена Ильинична) сэрии сылларыгар ыанньыксыттаан «За доблестный труд» диэн мэтээллээх этэ”.
2015 сыл, кулун тутар 24 кунэ, Дьокуускай куорат.
Самсонова (Сивцева) Татьяна Николаевна:
“Мин, Самсонова (Сивцева) Таьяна Николаевна, 1944 сыллаахха Хатырыкка төрөөбүтүм, Нам улууһугар. Аҕам Сивцев Николай Егорович, ийэм Сивцева (Уваровская) Матрена Ильинична (төрдүм Маймаҕа нэһилиэгэ диир этэ).
Аҕам аах (аҕам убайын) Сивцев Афанасий Егорович туһунан хаһан эмэ ахтан-санаан кэпсэтэн эрэ ааһалларын өйдүүбүн. Наһаа үчүгэй куоластаах олоҥхоһут этэ диэн. Булунунан, Күһүүрүнэн сылдьан ырыаһыт аатыран дьон ахталлар диир этилэр. Куоракка сценаҕа ыллаа диэн ыҥырбыттарын буолумматаҕа, Зверевтааҕар быдан ордук ырыаһыт этэ дииллэрэ.
Хос аата «Дьиибэ Бытык» диэн этэ, ону moҕo инньэ диэбиттэрин ыйыталаспыппар «Кытархай бытыктаах этэ» диэбиттэрэ.
Даарыйа диэн кэргэннээҕэ үһү уонна мин истэрбинэн соҕотох уоллаахтара сэриигэ баран сураҕа суох сүппүт этэ. Хас сыллаах төрүөҕүн уонна ханан өлбүтүн мин билбэппин. Дьонум тыыннаахтарыгар өйдөөн сиһилии ыйыталаспакка хаалбыппын.
1932 сыллаахха төрөөбүт убайым Николай үчүгэйдик өйдүүр этэ, уолун кини аатынан Афоня диэбитэ”.
Эдьигээн сэлиэнньэтэ, муус устар 3 күнэ, 2015 сыл.
Меридиан
Меридиан (лат. meridies — 'күн оройо'; 'medius + dies') - географияҕа уонна астрономияҕа туттуллар тиэрмин.
Астрономия меридиана
Меридиан — астрономияҕа халлаан сфератын полюстарын холбуур көнө сурааһын.
Мадонна (артистка)
Мадонна Луиза Вероника Чикконе (Madonna Louise (Veronica) Ciccone, August 16, 1958 төрөөбүт) — АХШ ырыаһыта, ырыа суруйааччыта, суруйааччыта, режиссера. Бэй Ситига төрөөбүтэ, ол гынан баран үлэлии Нью Йоркка 1977 сыллаахха көспүтэ.
Олоҕун устата 300 мөл. тахса дискалары атыылаабыта, дьахтар ырыаһыттартан ордук элбэх дискалар копияларын атыылаабыт буолар. Ордук биллэр альбомнара Like a Virgin, Like a Prayer, уонна Ray of Light. Сэттэ Грэмми бириэмийэлэрин ылбыта. Мадоннаны дьон Поп королевата диэн ааттыылар. Мадонна араас киинэлэргэ уһуллубута Desperately Seeking Susan (1985) диэн киинэҕэ уһулуччулаахтык кыттыбыта диэн бэлиэтииллэр. Evita (1996) диэн киинэтэ Кыһыл көмүс глобус бириэмийэтин ылбыта.
1983—1989
1983 сыллахха бастакы "Madonna" диэн ааттаах альбомун таһаарбыт. Олус ситиһиилээх альбом боулбут. Аныгыскы альбома "Like a Virgin" (1984) АХШга 6 мөл. тахса копиянан атыыламмыт, онтон аан дойдуну эптэххэ 10 мөл. копияттан тахсар. "True Blue" альбома номнуо 25 мөл копияны атыылаабыт. Онтон "Like a Prayer" диэн альбома араас мөккүөрү таһаарбыт, тоҕо диэн Христианство тематын таарыйар этэ, ол гынан баран аан дойдуга 15 мөл тахса копия атыыламмыт. 1980-с сылларга Мадонна мода иконата этэ. Мөлүйүөүнэн эдэр дьоҥҥо икона курдук этэ.
1990—1999
1990 сыллаахха "The Immaculate Collection" хиттарын сборнигын "The Immaculate Collection" биир ордук киэҥник атыыланар альбом буолбута. 1994 сыллаах "Bedtime Stories" диэн альбома 7 мөл. копиянан атыыламмыта. Ол бириэмэҕэ Эвита киинэҕэ уһуллубута уонна ол оруолун иһин Кыһыл көмүс глобус бириэмийэтин ылбыта. 1997 сыллаах "Ray of Light" альбома биир ордук үчүгэй альбомунан биллэр уонна аан дойдуга 18 мөл копияттан элбэх атыыламмыта.
2000—2009
2000 сыллаахха "Music" диэн альбомун таһаарбыта, ол альбом аан дойдуга 15 мөл копиянан атыыламмыта. 2002 сыллаахха "Die Another Day" тахсыбыта. Музыкатын видеота биир ордук ыарахан сыаналаах килиип буолбута. Хас да дойдуга бастакы миэстэҕэ тиийбитэ. 2003 сыллаахха "American Life" диэн альбома тахсан хас да дойдуга бастакы миэстэҕэ тиийбитэ уонна 5 мөл. копиянан атыыламмыта.
Чааһынай олоҕо
Мадонна иккитэ кэргэн тахса сылдьбыта, ол гынан баран арахсыбыта. Бастаан Шон Пенн актерга кэргэн тахсыбыта уонна 1985-1989 сылларга биирдэ олорбута. Иккис кэргэнэ Гай Ричи режиссерга 2000-2008 сыллаахха бииргэ олорбуттара. Кыыстаах — Лурде уонна уоллаах Рокко диэн. Уонна өссө Малави уолун Давид Банданы уонна Мерси диэн кыыһы иитиигэ ылбыта.
Томскай (куорат)
thumb|90px|Томскай куорат гиэрбэтэ
Томскай – Сибиир куората, Томскай уобалаһын уонна Томскай оройуон киинэ. Арҕаа Сибииргэ Томь өрүс үрдүгэр турар. Бөдөҥ үөрэхтээһин, билим киинэ: 7 вуз, 15 чинчийэр институт (НИИ) бааллар. Куоракка былыргы XVIII—XX үйэлэрдээҕи мас уонна таас дьиэлэр элбэхтэр. Куоракка бэйэтигэр 574 тыһыынча киһи олорор, муниципальнай тэриллии сиригэр — 787,2 тыһыынча киһи (2019 сыл ).
Саха сиригэр сыһыана
Томскай куорат былыр-былыргыттан Саха сиригэр сабыдыаллаах этэ. Мантан сылдьар хаһаахтар Дьокуускайга кэлэн сулууспалыыллара. Ыраахтааҕы илиитигэр олохтоох дьону киллэрэллэрэ. Бастакы саха үрдүк үөрэхтээхтэриттэн үгүстэрэ бу куоракка үөрэммиттэрэ (Николай Желобцов, Иван Ефимов, Георгий Ефимов).
Билигин да саха устудьуоннара бу куоракка үөрэнэллэр. 2002 сыллаҕы Арассыыйа биэрэпиһин түмүгүнэн манна 122 сахабын дэнэр киһи олохтоох эбит.
2008
2008 сыл.
2010 сыллаахха өлбүттэр
Өссө маны көр
2010 Lists of deaths by year 2010
Айах (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах.
Розо
Розо (Roseau) диэн Доминика киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 14,847 (2001).
Таатта
Таатта үрэх — Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 414 км., тардыытын иэнэ 10200 км². Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэ хаптал хайалаах сиргэ баар. Тардыытыгар 2300 күөл баар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 5 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн Хонду (58 км.), хаҥас өртүттэн Куталаах (80 км.) уонна Хотугу Наммара (56 км.) Үрэх устун элбэх гидротехника тутуулара бааллар.
Таатта урэх экологията
Таатта урэх билинни туруга ГОСТ халыыптарыгар эппиэттиир эрээри, киhи-суеhу еттутунэн киртийии бэлиэтэнэр. Ону Тааттатаҕы Ытык-Куел маннайгы нуемэрдээх орто оскуолатын уерэнээччилэрэ чинчийэн быhаарбыттара, улуус дьаhылталарыгар ону керер-хонтуруоллуур
Халаан уута
2007 уонна 2014 сс. Таатта улахханнык ууга былдьана сылдьыбыта.
Ссылки
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Горохов Христофор Петрович
Горохов Христофор Петрович (Элгэстэй) — поэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
1938 сыллаахха тохсунньу 14 күнүгэр Дьааҥы улууһун Элгэс нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран грузчигынан, болуотунньугунан, киномеханигынан, культура дьиэтин директорынан, комсомол Райкомун сэкэрэтээринэн улэлээбитэ.
1968 с. Саха государственнай университет ИФФ бүтэрбитэ.
Аҕыс кылаастаах уонна орто оскуолалар директордарынан үлэлээбитэ.
Покровскай (Хаҥалас улууһа) оскуолатыгар учууталлыыр.
Аат тыллары наардаа уонна быһаар
ый, туман, хаар, чааскы, килиэп, таҥас
Седалищев Валерий Филиппович
1980 с-ха Үрэх Күөрэҕэ,Дьабыла (Одьулуун) нэһилиэгэр төрөөбүтэ, "Усуйаана улууһун (оройуонун)" МТ-гэр бас сир үллэрээччинэн үлэлиир.
Тыал
Тыал — салгын сүүрээнэ. Күн тыктаҕына сир сылыйан салгыны сылытар, оччоҕо сылаас салгын үөһэ тахсар, онтон сылтаан сиргэ чугас салгын баттааһына намтаатаҕына, онно кытыыттан тымныы салгын киирэр.
Арсеньев Андрей Михайлович
Арсеньев Андрей Михайлович - стольник, аҕатын Арсеньев Михаил Афанасьевичтыын 1695 сылтан 1698 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу дьон иннинэ бойобуоданан Гагарин Иван Михайлович олорбут. Кинилэр кэннилэриттэн бойобуоданан Траурнихт Дорофей Афанасьевич анаммыт.
Хинди
Хинди (हिंदी) — Индия дойдутун биир сүрүн омуга буолар, ону таһынан Пакистаҥҥа (10 млн), Афганистаҥҥа (1 млн) олороллор...
Саха Виктория
САХА ВИКТОРИЯ (Sakha Viktoria) - Саха Сирин биир бастыҥ радиостанцията, дойдуга иккис миэтэни ылар (Куйаар Дуораана кэнниттэн). Үһүс куорат бэйэтин киэнэ КИИН РАДИО буолар. Салалтата - Дьокуускай. 1997 сыллаахха тэриллибит. Икки омук тылынан эфирын биэрэр - нууччалыы уонна сахалыы тылларынан. Частотата FM 104.5 MHz
САХА ВИКТОРИЯ сүрүн сирэйэ
Иванов Иван Герасимович
Иванов Иван Герасимович (Уйбаан Нуолур) (06.03.1929, Хаҥалас нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 19.01.1999) — поэт, суруйааччы, учуутал.
Олоҕун олуктара
1929 сыллаахха кулун тутар 6 күнүгэр Сунтаар улууһугар Хаҥалас нэһилиэгэр төрөөбүт.
Сунтаар орто оскуолатыгар, Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа, Саха государственнай университетыгар үөрэммитэ. Идэтинэн саха тылын уонна литературатын учуутала.
Үлэлээбит сирдэрэ
1981 сылтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Саха суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Айар үлэтэ
1972 сыллаахха хоһооннорун бастакы кинигэтэ «Алаастан кэллим» күн сирин көрбүтэ.
Сигэлэр
[http://www.sakhalit.com/node/123 Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Иванов Иван Герасимович — Нуолур]
Саха Республикатын народнай артыыската Анастасия Варламова
Анастасия Николаевна Варламова кулун тутар 23 күнүгэр 1948 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас Баатара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Анастасия Николаевна бэйэтэ этэринии, үс үрэх тардыытыгар, улахан буор хайалар, мырааннар быыстарыгар үөскээбитэ.
Саҥардыы тыллан эрдэҕинэ эбэтэ, ийэтэ, үөрэхтээх оҥороору, Муустаах муора модьоҕотуга, ыраах Аллайыахаҕа үлэҕэ аннаммыт таайыгар кыракый Настааны биэрэн ыыппыттара. Ол үһүк дойдуга дьон ыккардыгар сыһыан, үөрэх, оскуола олоҕо быһыйар үгүс өттө нууччалыы быһыыга-майгыга барар. Онтон, үс сыл буолан баран, төрөөбүт Баатаратыгар төннүүтүгэр чобуо Настаа сахалыы билбэт, үксүн нууччалыы эрэ саҥарар буолан кэлбитэ. Баатара 8 оскуолатыгар саха сахатыгар төннөр, эрэйдээх, элбэх харах уулаах, суругу кыайбат, ааҕыыга доҕолоҥнуур үөрэҕэ саҕаламмыта. Бэдьимэҕэ ахсыс кылааһы бүтэрэн, онуһу Хорообукка 1966 сыллаахха, салгыы Дьокусскай 1 №-дээх педучилищетын 1969 сыллаахха бүтэрэн дойдутугар эргиллибитэ.
Бэдьимэҕэ үлэлиир сылларыгар Анастасия Николаевна чулуу пионер баһаатай буолбута. Кини пионердара үөрэхтэригэр үчүгэй ситиһиилэнэн, туристическай слекка бастаан оройуон, республика үрдүнэн аатырбыттара. Оттон пионер баһаатай А.Н.Варламова Саха сирин пионерскай тэрилтэтин историятыгар бастакынан ССРС Правительствотын үрдүкү сэдэх наҕараадатын "Үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээлин туппута.
1975 сыллаахха учууталлыырын тэҥэ Герой Попов аатынан совхоз комсомольскай тэрилтэтин секретарынан, кэлин парт-кабинет сэбиэдиссэйинэн улэлээбитэ. Үөрэххэ баҕата баһыйан, 1981 сыллаахха Сахагосуниверситетыгар кэтэхтэн үөрэнэн, историк идэтин ылбыта.
1975 сылтан Мэҥэ-Хаҥаласка тэрийэр үлэҕэ үлэлиир сылларыгар А.Н.Варламова Саха комсомолун историятыгар биир чаҕылхай страницаны арыйсыбыта. Ол курдук кини айар үлэһит быһыытынан тус бэйэтэ герой Попов аатынан совхоз биир ыччат-комсомольскай ферматын кытта шефтэһэн, үлэһит ыччат культурнай олоҕор улахан сэргэхсийиини таһаарбыта уонна республика үрдүнэн бачыымм көтөхпүтэ.
1979 сыллаахха Майаҕа "Кыталык" ыччат үҥкүү народнай ансаамбыла тэриллэн, аан дойду үрдүнэн өрө күөрэйэн тахсыытыгар Анастасия Николаевна үтүөтүн күн бүгүҥҥэ диэри махтанан ахталлар.
80-с сылларга Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун биир даҕаны культурнай тэрээһинэ мелодист-ырыаһыт Анастасия варламовата суох ааспат этэ - культура эстафетата, ыаллыы көмүстээх алдан улууһун кытта "Сиэрпэ уонна Өтүйэ" бырааһынньыга, хаһыат күннэрэ, араас таһымнаах фестиваллар, уус-уран самодеятельность көрүүлэрэ.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун социальнай-экономическай, общественнай, культурнай олоҕор А.Н.Варламова курдук улуус сэдэх ыччаттара бэйэлэрин сэмэй кылааттарын биллэрбиттэрэ мэлдьэх буолбатах.
Кырдьык, А.Н.Варламова - ырыа куттаах Мэҥэ-Хаҥалас киэн туттуута, кини улуус бочуоттаах гражданина.
Анастасия Валамова 1989 сыллаахха Дьокуускайга көһөн киирэн, Норуот айымньытын научнай-методическай киинигэр "Кыраһа" литературнай-музыкальнай түмсүүгэ кыттан, үгүс оройуоннарга гастролларга, көрсүһүүлэргэ барсара.
Ити сыллагра Анастасия Николаевна Саха сирин мелодистарын айар ассоциациятын тэрийсибитэ. Ассоциация ыытар араас хабааннаах үлэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыта.
1991-2000 сс. Анастасия Варламова культура уонна искусство колледжын преподавателэ. Кини колледжка "История России", "История религии", "Основы философии" курдук уустук предметтэри үөрэппитэ. Айар үлэтин кистэлэҥнэригэр студеннары уһуйан, оҕолор уонна коллегаларын тапталларын уонна махталларын ылыан ылбыта.
2000-2001 сс. Анастасия Николаевна саха ырыатын инники кэскилин туһугар дууһалыын ыалдьан, тус бэйэтэ сүүрэн-көтөн, онуоха дьоҥҥо-сэргэҕэ авторитета улаханнык көмөлөһөн, туох баар айар, тэрийэр уопутун туһанан, үөһэ былаастар өйөөн, өр сыллаах баҕа санаата олоххо киирбитэ - СР ырыа айааччыларын союһа - мелодистар союзтара тэриллибитэ. Анастасия Николаевна союз бастакы председателинэн талыллыбыта. Салайааччы быһыытынан саҕалаан эрэр ырыа айааччыларга сүбэ-ама биэрбитэ, өйөбүл буолбута үгүс. Улуустарга тахсыталаабыта. Кини ыччаты олус сөбүлүүрэ, киниэхэ эрэнэрэ. "Ыччат буоллаҕа дии - норуот кэскилэ, норуот сарсыҥҥыта. Ыччакка олус болҕомтолоохтук, чараастык сыһыаннаһыахтаахпыт", - диирэ.
Саха улуу ырыаһыттарын үйэтитэн, "Ахтан-санаан ааһыаҕыҥ" теелвизионнай циклга Екатерина Захарова, Илья Перевалов, Валерий Ноев айар үлэлэрин сырдаппыта. Кыайыы 60 сылыгар анаан "Ырыаһыт-фронтовиктар" телевидениенэн биэриини оҥорбута.
Анастасия Николаевна Үөрэх министерствотын кытта "Биһик ырыата" диэн ырыаһыт оҕолор конкурстарын көҕүлээбитэ, ол күрэс түмүгүнэн икки хомуурунньугу таһаартарбыта.
Уганда
Уганда Республиката диэн Илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Кения илин, Судан хоту, Конго Демократ Республиката арҕаа, Руанда соҕуруулуу илин уонна Танзания соҕуруу. Соҕуруу Виктория күөл баар. Киин куорат Кампала.
Саха Республикатын народнай артыыската Анастасия Варламова
Кини биир улахан үтүөтүнэн Санкт-Петербург Саха Республикатын радиофондатыттан ылан "Умнуллубат куоластар" диэн үс компакт диискэни бэлмнээһинэ буолар.
Анастасия Варламова "Төннө туруом алааспар" (1992), "Мин дьолум - ырыа" (1998), "Эдьиий Марыына" (2000), "Ырыа туһунан санаалар" (2005) кинигэлэр автордара. К.Д.Уткин "Кэс тыл", "Кымыс иһиитин сиэрэ-туома" кинигэлэрин сахалыыттан нууччалыы тылбаастаабыта.
Анал музыкальнай үөрэҕэ суох да буоллар, А.Варламова бастакы ырыаларын бэйэтин тылыгар 1972 сыллаахтан айан барбыта.
Уопсайа 70-ча үрдүк гражданскай, патриотическай дуорааннаах Ийэ дойду, төрөөбүт норуотун дьылҕатын туһунан чиэһинэй ырыаларын хайа да саха киһитэ долгуйбакка эрэ истибэт - оччо кинилэр ураты тыыннаахтар(энергетикалаахтар).
Республика культуратын сайдыытыгар үтүөлэрин, ырыа искусствотыгар киллэрбит тус кылаатын уонна үгүс сыллаах айымньылаах үлэтин иһин Саха Республикатын Президенэ В.А.Штыров Ыйааҕынан Анастасия Варламоваҕа "Саха Республикатын народнай артыыһа" үрдүк аат иҥэриллибитэ уонна туттарыллыбыта.
Туһаныллыбыт литература: "Саха алааһын иэйэхситэ" Кинигэни хомуйан оҥордулар: Ф.С.Тумусов, э.н.д., профессор, Ил Түмэн депутата, бырайыак автора З.Е.Тумусова, суруналыыстар Л.Д.Ноговицына, Е.Н.Баишева. Дьокуускай, 2007 с.
Новгород уобалаһа
Новгород уобалаһа, (Нууччалыы: Новгородская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Великай Новгород.
1944-үс сылга от ыйын 6 күнүгэр тэриллибит.
Демография
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 625 855 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 11,48 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 70,51% (2013).
Национальнай састааба
2002 уонна 2010 сыллардаах биэрэпис көрдөрүүлэрэ.
Мэлдьэхси нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Мэлдьэхси нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Суола.
Майаттан 28 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 515 киһи (2007 сыл).
Мэлдьэхси - Мэҥэ улууһун биир улахан ууһа, билигин нэһилиэгэ. Болотой Орхонтон Мэҥнээх Мэлдьэхси төрөөбүтэ үһү диэн кэпсэнэр. Онтон тэнийэн-ууһаан Суола үрэх тардыытынан, Эһэлээх арыынан, билиҥҥи Тулагы-Киллэм сирдэринэн тарҕаан олордохторуна, 1710 сыллаах сири үллэриигэ I Мэлдьэхси (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мэлдьэхси, Хорообут, Дьаҥхаады нэһилиэктэрэ), II Мэлдьэхси (билиҥҥи Чурапчы улууһун нэһилиэгэ), III Мэлдьэхси (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас Томторо) диэннэргэ араараллар. Онон Мэҥэ улууһун биир бөдөҥ, күүстээх аҕа ууһа бытарыйар.
Дедюкин Василий Георгиевич
Дедюкин Василий Георгиевич — поэт, 1991 сылтан суруйааччылар союзтарын чилиэнэ.
1940 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Верхоянскай куоракка учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. СГУ историко-филологическай факультетын саха салаатын бүтэрбитэ. Отуттан тахса сыл саха тылын уонна литературатын учууталын быһыытынан үлэлээбитэ. Дьааҥы бочуоттаах гражданина, Саха омук Конгреһын Координационнай Киинин чилиэнэ.
Кинигэлэрэ: Айылҕам алгыһа (1967), Кынаттарым (1975), Звезды мои (1982), "Быйаҥ хаар" (1990)...
Улуу Тойон таҥара туһунан
Улуу тойон таҥара сахалар өйдөрүн-санааларын тулуурдаах буолууга үөрэтэн бөҕөргөтөр аналлаах.
Сахаларга өй-санаа үөрэҕэ дьон-аймах саҥа сайдан, киһи кыыллартан, сүөһүлэртэн бэйэтин туспа араарынар кэмиттэн ыла үөскээбитигэр сөп. Бу кэмҥэ сахаларга киһи диэн тыл үөскээбит уонна киһини сүөһүттэн уратытын, өйө-санаата элбэҕин, сайдыыны ситиһэр, киһилии быһыыланар кыахтааҕын биллэрэр ураты, cүдү тыл буолбут. Итини тэҥэ киһини үс куттаах диэн атыттартан туспа араарыы өй-санаа үөскээбит төрүттэриттэн ыла үс аҥы арахсарын быһаарыы, сахалар өй-санаа үөрэҕин аан маҥнайгынан саҕалаабыттарын уонна олохторугар туһаммыттарын туоһулуур.
Сахалар ойууннара былыр-былыргыттан түүлү үөрэтэн өй-санаа, таҥара үөрэҕин айбыттар. Оҕо, киһи өйө-санаата сайдыытын уратыларын түүлү чинчийэн үөрэтэн, арыйан сахалар былыргы билиилэригэр тэҥнээн көрдөххө ураты сөп түбэһэр. Итини тэҥэ сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ киһи олоҕун уһуна, киһи быһыылаахтык олоҕун олороро, өйө-санаата туруктаах буоларыттан быһаччы тутулуктааҕа аналлаах графикка сөп түбэһэрэ, бу үөрэх олус табатын, дьоҥҥо туһата улаханын быһаарар. Өй-санаа сайдыытын графигын «Үрүҥ Айыы буолуу» үлэттэн булан көрүөххэ сөп. (1,39).
Оҕо өйө-санаата сайдыытын уратыларын билии, хас оҕо өйө-санаата тус-туспаларын олоххо, үөрэтиигэ таба туһаныы икки таҥара үөскээһинигэр тириэрдибит:
1. Үрүҥ Аар Тойон таҥара. Оҕо өйө-санаата сайдан истэҕинэ бэйэтэ үтүктэн, батыһан үөрэнэр, баҕа санаатын үөскэтинэр, билиини иҥэринэр кыаҕа Үрүҥ Аар Тойон таҥара үөрэҕэр киирэр.
2. Улуу Тойон таҥара. Оҕо кыра эрдэҕинэ төрөппүтэ маннык оҥор диэн көрдөрөн биэриитин үтүктэн үөрэнэн, оннук үгэстэри иҥэриниитэ уонна бэйэтэ сыыһа-халты, аһара тутуннаҕына кэһэйиитэ, этигэр-сиинигэр ыарыы үөскээһинэ өйүн-санаатын уларытыыта Улуу Тойон таҥара үөрэҕэр киирсэр.
Бу икки таҥаралар үөскээһиннэрэ оҕолор өйдөрө-санаалара сайдыыта икки аҥы арахсалларыттан, баҕа санааттан үөскүүр өй-санаа көрдөбүллэрин толоруу уонна тутуһуу икки аҥы уратыларыттан тутулуктааҕын сахалар былыр үйэҕэ арааран билэн олохторугар туһана сылдьыбыттарын биллэрэр. Олоххо өй-санаа сайдыытын таба суолунан салайан биэриигэ, үчүгэй үгэстэри үөскэтиниигэ аһара барар өйдөөх-санаалаах эдэрдэри үөрэтиигэ Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ улахан туһалааҕын сахалар олус былыргы кэмнэртэн ыла билэннэр туһаналлар. Бу таҥара үөрэҕэ эдэрдэри үөрэтиигэ ордук туһалааҕын билинэн Улуутуйар Улуу Тойон таҥара диэн ытыктаан ааттыыр эбиттэр.
Билигин Улуу Тойон таҥара туһунан билиилэри былыргыны суруйааччылар үлэлэриттэн ылан билэр кыахтаахпыт. Сахалар олохторун, үлэлэрин-хамнастарын, итэҕэллэрин бэйэтин кэмигэр дириҥник үөрэппит В.Л.Серошевскай «Якуты» диэн улахан үлэтигэр Улуу Тойон таҥара туһунан маннык суруйар:
- Айыы Тойон олох бэйэтэ буоллаҕына, олох биир чааһа, бары тыынар-тыыннаахха сыһыаннаах өрүтэ Улуу Тойон баһылааһынынан туспа өйдөбүлгэ арахсар.
Улуу Тойон Айыы Тойоҥҥо утары турбат, өстөөҕө буолбатах, ол гынан баран утары барары сөбүлээбэт, кытаанах майгылаах, кыыһырымтаҕай, үһүс халлаан арҕаа өттүгэр олорор.
Кини ордук сир дьонугар чугас, дьон олохторун интэриэһиргиир, ол гынан баран олох үчүгэйэ барыта Айыы Тойоҥҥо сыһыаннаһар буоллаҕына, Улуу Тойоҥҥо олох эрэйэ, буруйа, ыарахана, кытаанаҕа сыһыаннаах. (2,631).
Саха тылын, олохторун үөрэҕин сурукка киллэрбит үтүөлээх киһинэн Э.К.Пекарскай буолар. Кини үс туомнаах «Словарь якутского языка» диэн үлэтигэр Улуутуйар Улуу Тойон таҥара туһунан бу курдук суруйан хаалларбыт:
- Улуутуйар Улуу Тойон Үөһээ дойдуга олохтоох, куһаҕан санаалаахтар баһылыктара. Улуутуйар Улуу Тойон этиҥи түһэрээччи, дьоҥҥо уоту, иккис куту, сүрү биэрбит, хара ойууннары үөскэппит таҥара, ол да буоллар кытаанахтык дьарыйааччы эбит. (3,ст.3007).
Сахалар итэҕэллэрин уратыларын дириҥник үөрэппит В.Ф.Трощанскай «Эволюция черной веры (шаманства) у якутов» диэн үлэтигэр православнай таҥара үөрэҕин сабыдыалынан сахалар итэҕэллэрэ уларыйан иһиитин арыйар. Киһи өйө-санаата сайдыыта икки өрүттээҕиттэн сахаларга икки таҥара; Үрүҥ Айыы Тойон уонна Улуу Тойон баалларын быһаарбыт. (4,155). Киһиэхэ уоту, сүрү, өйү уонна ойууннары биэрбит Улуу Тойон дьон куһаҕан санааларын этиҥи, чаҕылҕаны түһэрэн ыраастыырын тэҥэ, куһаҕаны оҥордоххо кэһэтэрин былыргы үөрэхтээх эмиэ бэлиэтээбит. (4,68). А.Е.Кулаковскай сахалар итэҕэллэрин туһунан элбэх үлэлэрин холбоон кэлин бэчээттээн таһаарбыттара. Кини үлэтигэр Улуу Тойон майгына кытаанаҕын, кэһэтэрин иһин абааһыларга киллэрэ сылдьыбыттара сыыһатын бэлиэтиир. Кыыһырдаҕына этиҥи түһэрэр, ойууннары араҥаччылааччы Улуу тойоҥҥо аналлаах бырааһынньыктар күһүн буолаллар эбит. (5,18).
Сахалар киһи таҥаралара иккиэлэрин; Үрүҥ Аар Тойон уонна Улуутуйар Улуу Суорун Тойон диэн ааттаналларын Сэһэн Боло эмиэ бэлиэтээн суруйбут. (6,306). Былыргы, ыраахтааҕы саҕанааҕы кэмҥэ сахалар оҕо өйө-санаата сайдыытын билэн, таба сыаналаан оҕолорун иитэр, үөрэтэр кэмнэригэр бэрээдэги кэһии, ыар буруйдары оҥоруу олох кэриэтэ суох эбиттэр. Билигин олох сатараабыт, эдэрдэр бэрээдэги тутуһаллара, үлэлииллэрэ-хамсыыллара мөлтөөбүт кэмигэр былыргылар билиилэрин таба өйдөөн, ылынан оҕолору иитиигэ Улуутуйар Улуу Тойон таҥара дьарыйар, үөрэтэр күүһүн төрөппүттэр бары туһаннахтарына табыллар.
Сэбиэскэй былаас сымнаҕас, барыта кэриэтэ бэлэм олоҕор өр кэмҥэ олороммут аһара барар майгылаах оҕону, ордук уолаттары кыра эрдэхтэринэ иитиигэ кытаанахтык көрүү-истии, дьарыйыы диэн ньымалар эмиэ туттуллуохтарын сөбүн умнан, хаалларан кэбиспиппит. Ол иһин оҕолору иитии, үөрэтии аҥардастыы атаахтатыы, манньалааһын, киһиргэтии өттүгэр уларыйыытыттан билигин кэлэн эдэрдэрбит, уолаттарбыт ыар буруйу-сэмэни оҥороллорун тэҥэ, сыыһа-халты туттуналлара, быстахтык быһыыланаллара элбэҕиттэн эдэр олохторун буортулууллара, кылгаталлара элбээтэ.
Өй-санаа үөрэҕин аҥар өттө айыы итэҕэлиттэн, сахалар кут-сүр үөрэхтэриттэн тирэнэн, ол аата омук урукку олоҕуттан, билиилэриттэн уонна атын өттө, оҕо бэйэтин өйө-санаата сайдыытыттан, саҥаны билиититтэн хомуллан, таҥыллан, мунньуллуутуттан үөскээбитин таҥ, таҥар, диэн тылбытыттан үөскэтэн таҥара үөрэҕэ диэн сахалыы ааттааһын олоххо киирэн таҥара үөрэҕэ киэҥник тарҕаммыт. Оҕо майгынын уратыларыттан; сымнаҕаһыттан, намыыныттан дуу эбэтэр кытаанаҕыттан, хардааччытыттан дуу тутулуктанан өй-санаа, үөрэх дьайыыта тиийиитэ эмиэ икки аҥы арахсаллар:
1. Сымнаҕас майгылаах оҕо бэйэтэ үтүктэн, батыһан үөрэниитэ биирдэ эмэтэ аҕыйах манньанан чиҥэтэн бэриллэрэ сөп буолар.
2. Кытаанах, аһара барар майгылаах кыра оҕо куһаҕан быһыыны, сыыһа-халты туттунуулары оҥорон этин-сиинин дэҥнээн ыарыыны билэрин, бэрээдэккэ үөрэтэр көрдөбүл кытаанаҕа эрэ хаайан тохтоторунан, баһыйа тутуу, сабырыйыы эбэтэр чыпчархай туһата эрэ суох оҥорор кыахтаахтар.
Улуу Тойон таҥара сахалар таҥаралара, ол аата киһи өйүн-санаатын үөрэтиибит хомуллубута, муннуллубута буолар. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарыыга сөп түбэһэн киһи өйө-санаата эмиэ икки аҥы арахсарынан өй-санаа үөрэҕэ икки тутулуктанара, икки таҥара баар буолара табыллар.
Өй-санаа үөрэҕин көннөрүү, сахалыы таҥара үөрэҕин олоххо киллэрии уонна оҕо иитиитигэр быһаччы туһаныы хас биирдии саха киһитин, төрөппүтүн олоҕун сыала, соруга буоларын таба өйдөөн, олоххо туһанар кэм кэллэ. (7,6).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үрүҥ Айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ. 2006. –    88 с.
3. Э.К.Пекарский. Словарь якутского языка. Т. III. Петроград: Типография императорской Академии наук. – 1917.
4. В.Ф.Трощанский. Эволюция черной веры (шаманства) у якутов. – Казань. Типо-липография Императорского Университета, 1903. – 185 с.
5. А.Е.Кулаковский. Научные труды. – Якутск: Кн. изд-во, 1979. – 484 с.
7. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
Тыыраахы
Тыыраахы эбэтэр ачаах кутурук, кыптыый кутурук (речная крачка, ) — өрүстэргэ, күөллэргэ олохсуйар көтөр. Тыыраахылар уустарыгар киирэр.
Өҥө үрүҥ, хара баттахтаах, кутуруга кыптыый курдук. Тумса сайын, саас кыһыл, сороҕор хара буолуон сөп. Атахтара кылгас буоланнар содьороҥноон хаамар.
Европаҕа (уһук хотуттан ураты), Сибииргэ, Орто Азияҕа, Киин Азия уонна Монголия сорох сирдэригэр уонна Хотугу Африкаҕа, Хотугу Америка илин өттүгэр тарҕаммыт көрүҥ.
Холуонньаларынан таас очуостарга эбэтэр кумахха уйаланар. Атыырдаах тыһы олохторун тухары бииргэ сылдьаллар (моногамия). Уу үрдүнэн көтө сылдьан кыра балыктары уонна уу үөннэрин умсан бултаһаллар.
Киниэхэ чугас уонна тас көстүүтүнэн майгынныыр көрүҥ — хотугу эбэтэр токок тыыраахы (полярная крачка). Бу көтөр хотугу полярнай эргимтэ таһыгар уйаланар (сорох ааптардар суруйалларынан ареалын соҕуруу кыраныыссата Дьокуускайга тиийэр). Ыйааһына көннөрү тыыраахытааҕар кыра буолар, ол оннугар кутуруга уһун.
Россия
Рѡсі́ꙗ 𐍂𐌿𐍃𐌰𐌻𐌰𐌽𐌳 Bi'éé' łichii'i' bikéyah Ruush ரஷ்யா رۇسىيە Әрәсә Russia
Кулгаахтаах мэкчиргэ
300px|thumb|right|Кулгаахтаах мэкчиргэ Кулгаахтаах мэкчиргэ (нуучч. ушастая сова)
Йоруба
Йоруба (йор. Ìran Yorùbá, Ọmọ Odùduwà, эбэтэр Ọmọ Káàárọ̀-oòjíire) — Африка биир сүрүн омуга, Нигерия сүрүн омуга
Траурнихт Дорофей Афанасьевич
Траурнихт Дорофей Афанасьевич - стольник, 1698 - 1705 сс. уонна 1709 - 1712 сс. Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу киһи иннинэ бойобуодаларынан Арсеньев Михаил Афанасьевич уолунаан Арсеньев Андрей Михайловичтыын олорбуттар. Иккитэ бойобуодалаабыт буолан быыһыгар Шишкин Юрий Федорович уолунаан Михаиллыын олорбуттар. Кини кэнниттэн бойобуоданан Ельчин Яков Агеевич анаммыт.
Куйаар Дуораана
КУЙААР ДУОРААНА (Kuyaar Duoraana) - Саха Сирэ саамай улахан радиостанцията буолар, салалтата - Дьокуускай. Саҥарар тыла - сахалыы уонна нууччалыы. Саха Сириттэн ураты Красноярскай кыраайга уонна Иркутскай уобаласка эмиэ хабар. Интернет нөҥүө 2009 сылтан эмиэ эфирга тахсар. Омук сиригэр олорор сахалар онон Сахалыы радионы истэр кыахтаммыттара. Частотата 107.1.
Немешаево
Немешаево (Немішаєве) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 7 340 (2014).
Свеса
Свеса (Свеса) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 758.
Моорук нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Моорук нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Суола.
Маайаттан 50 км хотугулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 506 киһи (2007 сыл).
"Коммунизм" колхоз (Марха улууhа)
"Коммунизм" колхоз (Марха улууhа) — 1935 сыллаахха Ефимов уонна Аржаков аатынан ТСОЗ-тар холбоһоннор "Коммунизм" колхуос буолбуттара.
Довбыш
Довбыш (Довбиш) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 496 (2012).
Киин радио
Билэ:KIIN-logo.jpg
КИИН РАДИО (KIIN RADIO) ол эбэтэр "Киин куорат радиота" - Саха Сирин FM-долгуҥҥа тахсар радиостанцияларыттан биирдэстэрэ. Хабар сирэ Дьокуускай куорат, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа уонна Нам улууһуа(103.6 FM долгуҥҥа). Салалтата Дьокуускайга баар, CTB бөлөххө киирэр.
Барашков Сэмэн Петрович
200px|thumb|right|Барашков Сэмэн Петрович Барашков Сэмэн Петрович (1876—22.02.1921) — эргинээччи, меценат.
Арҕаа Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэк олохтооҕо.
Нэһилиэгэр бурдук ыһар уонна ынах-сүөһүну, сылгыны, сибиинньэни иитэр этэ. Бириискэлэргэ тиийэн эргинэр этэ.
Нэһилиэгэр оскуоланы уонна балыыһаны тутан биэрбитэ. 1916 сыллаахха И. А. Тимофеевы кытта улахан оскуола дьиэтин турарга соруммута, дьиэни электричествонан уонна мебелинэн хааччыйыах буолбута.
Ону таһынан Дьокуускайга икки мэндиэмэннээх дьадаҥылэр оҕолорун пансионын тутуох буолбута. Ити тутуулары 1920 сыллаахха бүтэрэргэ соруммута.
1912 сылга станиславскай лиэнтэҕэ үрүҥ көмүс мэдээлинэн наҕараадаламмыта. 1910—1912 сыллардаахха кини дьэтигэр учууталынан А. Е. Кулаковскай үлэлээбитэ.
1921 сыл олунньу 22 күнүгэр 35 киһи иһигэр «сэбиэскэй былааһы утары барбытын иһин» ытан өлөрбүттэрэ.
Сигэлэр
«Энциклопедия Якутии». — М., 2000.
Тохсунньу
right|thumb|Тохсунньу [[Très Riches Heures du Duc de Berry]]
Тохсунньу — сыл бастакы ыйа, кыһын оройо, тымныы өрегөйө. Ый саҕаланыытыгар, үгэс курдук, күнү уһатардыы былытырар үгэстээх. Тохсунньуга тоҥсоҕой маһы тору-латар, тураҕас сылгы күн уотугар туорайдыыр диэччилэр.
Күнү-дьылы билгэлээччилэр тохсунньу ыйы от ыйыгар сөп түбэһиннэрэллэр. Тох-сунньуга тымныйдаҕына, от ыйыгар кураан буолар. Оттон хаардаах, былыттаах буол-лаҕына, ардахтаах ыйы күүтэллэр.
Былыргы сахалар ый үргэли кытта алтыһыытын кэтээн көрөөччүлэр. Үчүгэй дьыл буоларыгар алтынньы 14, сэтинньи 12, ах-сынньы 11, тохсунньу 9, олунньу 7, кулун тутар 4, ыам ыйын 1 күннэригэр алтыһар. Оттон кураан дьыл кэлэригэр хойутаан алтыһар.
Ороһуоспаҕа (Сибээккэҕэ), былыргы итэҕэл этэринэн, сүллүүкүттэр оһох оттооччу-лара тахсаллар. Бу кэмтэн Кириһиэнньэҕэ диэри тымныйар. Сүллүүкүттэр оҕолоохторо эргэ Саҥа дьылга (Баһылайапка) тахсаллар.
Сүллүүкүн таҕыстаҕына бит-билгэ дэлэйэр. Бу кэмҥэ түһээбит түүл иччилээх, тойоннооһуна дьиҥнээх буолар, биттэммит бит олоххо киирэр диэн этэллэр.
Тохсунньу ый күнүн-дьылын билгэтэ
Тохсунньу ыйга сааһы уонна сайыны билгэлииллэр. Тымныы буоллаҕына, сөрүүн буолар. Сьглаас буоллаҕына, сайын куйаас буолар. Тохсунньу ыйы от ыйа батыһар. Тибии түстэҕинэ, от ыйыгар сөрүүнү күүтэллэр.
Тохсунньу ый бастакы күнүгэр чолбон сулустардыын атахтастаҕына, тыаллаах күн буолар. Күүстээх тыал түстэҕинэ, от ыйыгар хаһыҥныыр.
Ый бүтүүтэ сис былыт кэллэҕинэ, хаар түстэҕинэ, тымныы уҕарыыр. Ой дуораана түстэҕинэ, тымныы сатыылыыр, оттон ой дуораана сүттэҕинэ — на-мырыыр. Мастар халыҥ хаары сүгэһэрдэннэхтэринэ, халаан уута кэлэр. Күүстээх тыал түстэҕинэ, от ыйыгар хаһыҥныыр.
2009
2009 сыл.
Амстердам
Амстердам (недер. Amsterdam) диэн Недерланд киин уонна ордук улахан куората. Дойду хоту өттүгэр баар Хоту Холланд диэн провинцияҕа киирэр. Олохтоох ахсаана 747,290 киhи (метрополитен зонатыгар 6.7 млн).
2020 сыл от ыйыгар Амстердам нэһилиэнньэтэ 869 709 киһи, куорат аттынааҕы (куорат уокуруга) — 2,4 мөл. киһи (2013 сыл тохсунньутааҕы туругунан). Амстердам-агломерация сорҕото, Европаҕа 6- с, улахан кээмэйдээх агломерация буолар.
Куорат аата икки тылтан тахсыбыт: «Амстел» — өрүс уонна «дамба» - «дамба». XII үйэҕэ Киргизия Амстердам көмүһүн хостооһунугар аан дойду биир улахан суолталаах портарыттан уонна бөдөҥ эргиэн киинэ буолбута.
Куорат араас култуураны түмэр сирэ буолар-2009 сыл муус устарыгар манна 177 национальностар бэрэстэбиитэллэрэ олорбуттара.
Недерландия үп- харчы уонна культурнай киин куората буолар. Манна аан дойду саамай улахан компанияларыттан 7- тэ 500- чэкэ аан дойду бөдөҥ компанияларыттан, холобур, межевание уонна межевание кыттыгастарыттан турар. Маны сэргэ куорат киинигэр аан дойдуга саамай аҕа биржа баар.
Амстердамҥа Гринпис сүрүн офиһа турар.
Үтүөкэннээх үлэлэр элбэхтэр: Рейксмюум, таас чох музейа, Амстельга Эрмитаж, кыһыл фонарей (Де Валлен) квартала сыл аайы 4,2 мөлүйүөн турист тардыллар.Архитектура уонна кэрэхсэбиллээх.
История киинэ Амстердам орто үйэтээҕи тутуулар: сиэркэп, олорор уонна атыы- эргиэн дьиэлэрэ. Ханааллар улахан уонна салаалаах ситимнэриттэн элбэх тутуулар (канаалга дьиэ см.) маассабай мас сэбирдэхтэргэ тутуһаллар; сотору кэминэн сорохтор бэлэмнэнэллэр, дьиэлэрэ- уоттара алдьанан- кээһэнэн, алдьанан " үҥкүүлээн» эрэллэр. Сорох фасадтарга туора быһыллыбыт баллкалары көрсүөххэ сөп. Бу балкалар тиһиктэрин уонна ханааттарын көмөтүнэн муора уонна өрүс судноларын борттарыттан таһаҕаһы таһарга туһаналлара. Фронт скульптурнай декората үксүн лэппиэскэни эбэтэр квадратнай форманы кытта дьүөрэлэһэн, хаһаайын урууларын көрдөрөр киэргэллэри (инструменнары, булочниктары, балыксыттары, портнай уо. д. А.).
Еврей норуотун историятын туһунан Амстердамҥа урукку «улахан синагога» баар Еврейскэй историческай музей кэпсиир.
Биһиги кэммитигэр диэри үчүгэй туруктанан харалла сытар Амстердам башнята, Схрейсторен уонна Монтелбанстор башняларын интэриэһиргииллэр уонна 1488 сыллаахха тутуллубут ыйааһыннаах палаталар дьиэлэрэ.
Аныгы архитектурнай кэрэ- бэлиэ сирдэргэ Тушинскай (билигин кинотеатр) 1921 с. тутуллубут экономическай театр сыһыаннаах.
Амстердамҥа каналларга «плавучих домов»элбэхтэр. Быраабыла курдук, бу «Уикэнд- хоумс», ол эбэтэр, хаһаайыттар өрөбүллэргэ эбэтэр бырааһынньыктарга эрэ кэлэллэр дьиэлэр. Амстердам чэпчэки наркотигы эмтээһин көмөтүнэн, анал тэрилтэлэргэ эрэ - «кофеопах», ону тэҥэ кыһыл фонарей Де Вален кварталын көмөтүнэн, витрина анныгар кыбартыыра кыбартаалыгар кыбартыыра кыбартаалыгар көрдөрөллөрө улахан.
Амстердамҥа зоопарк — улахан зоопарк баар. Зоопаркаҕа 750- тан тахса сүөһү уонна 300- тэн тахса үүнээйи көрүҥэ баар.
Шишкин Юрий Федорович
Шишкин Юрий Федорович - стольник, уолун Михаиллыын 1705 сылтан 1709 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу дьон иннинэ уонна кэннинэ бойобуоданан Траурнихт Дорофей Афанасьевич олорбут.
1551
1551 сыл.
Сиир туус
Сиир туус (хлордаах натрий), туттуллар аата “натрий тууһа”, ”ас тууһа”, ”таас туус”-ас бородууксуйата. Тас көруҥүнэн өҥө суох кристаллартан турар. Айылҕаттан ылыллыбыт муора тууһа минеральнай туус булкуспут буолан сиэрэй уонна кугас өҥнөөх. Оҥорон таһаардахха араас көруҥнээх буолар: бөдөҥ уонна мэлиллибит бытархай, ыраас, дьуоттаах, нитритнай уо.д.а.Төһө ырааһыттан көрөн маннык суортарга арахсар: экстра, урдук, бастакы, иккис.
Хостонор ньымата
Самоосадочнай туус- бэйэтэ сеҥер туус. Бу тууһу муора уута көттөҕүнэ, ”туус курулгэниттэн“ ылыллар.
Садочнай туус-туустаах куеллэртэн эбэтэр туустаах хаспахтан хостонор. Бу туус сеп тубэьэр климаттаах сиртэн сылаас кэмнэ хостонор, хаптагай көруҥнээх бассейнтан садочнай рапа уута көттөҕунэ. Тымныы климаттаах дойдуга тоҥоруу ньымата туттуллар.
Выварочнай (оргутуллубут) тууһу туустаах суурадаһыны оргутан уутун көтүтэн ылаллар. Ол аата сири дьөлөн сир анныгар айылҕа бэйэтэ уескэппит ороһуолу оботторон, эбэтэр буур скважинатыгар ууну хачайдаан тууьу таьаараллар.
Биологическай оруола
Туус киһи олоҕор, атын да тыынар тыыннахха олус наадалаах. Тууска хлор иона сүрүн матырыйаал буолар, куртах суогар туустаах кислотаны таһаарар улахан суолталаах.