cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ефимов Иван Владимирович
1820 с. Дьокуускай куоракка кыра чиновник дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата үөрэхтээх киһи эбит, ол эрээри эрдэ өлөр. Ийэтэ саха дьахтара маҥнай Иркутскай куоракка көһөр, уолун Иваны семинарияны, ол кэнниттэн Санкт-Петербурдааҕы университеты быһа барыллаан 1845 сыл эргин бүтэртэрэр. Саталлаах, мындыр өйдөөх И. В. Ефимов Сибииргэ биир бөдөҥ туус собуотун олохтуур, киэҥ сиринэн тайаан эргинэр, табаарыстыбалары тэрийэр, маҕаһыыннары аһар. Салгыы 10-тан тахса сыл устата хайа дьыалатыгар исправнигынан Енисей, Томскай, Иркутскай күбүөрүнэлэригэр үлэлиир.
Уругуай
Уругуай (Uruguay) диэн Соҕуруу Америка соҕуруулуу илинигэр баар дойду. Дьонун ахсаана 3.46 млн, олортон 1.7 млн Монтевидео киин куоракка уонна кини метрополитен зонатыгар олороллор.
Уругуай хоту Бразилиялыын уонна арҕаа Аргентиналыын кирбиилэhэр. Дойду арҕаа өттүгэр Уругуай өрүс баар, соҕуруулуу арҕаа Рио де ла Плата эстуарийа баар, соҕуруу Атлантик океан кытыла.
Дойду экономикатын сүрүн олохторунан буолаллар агрикултуура (БИО 10% уонна бүтүн экспорт улахан өттүн таhаарар) уонна ил сектор. Transparency International көрүүтүнэн, Уругуай Латин Америка дойдуларыттан ордук намыhах коррупциялаах дойду буолар.
Олохтоохторун 94.6% Эуропаттан төрүттээх дьон.
Уругуай Америкалар биир баай дойдулара.
Бэс ыйын 16
Бэс ыйын 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 167-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 168-c күнэ). Сыл бүтүө 198 күн баар.
Пирогов Николай Иванович
Пирогов Николай Иванович - аатырбыт нуучча хируура, анаатом-учуонайа.
Москубаҕа 1810 сыллаахха сэтинньи 13 (аныгы истиилиэн 25) күнүгэр байыаннай казначей дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 14 саастааҕар Москуба университетыгар киирбитэ, бүтэрэн баран хас да сыл кыраныысса таһыгар үөрэммитэ. Профессор буоларыгар Дерпт (Тарту) университетыгар бэлэми барбыта.
Анатомияҕа киһи уорганнара, тымырдара, ньиэрбэлэрэ, былчыҥнара, уҥуохтара бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара дьиҥэ хайдаҕын аан бастаан ойуулаабыт учуонай. Маны билии ыарыы организмҥа хайдах таҕанарын, сайдарын билэргэ сүрдээх туһалааҕын үрдүнэн хируурдар эппэрээһийэ кэмигэр ыарыһахха отой кыра хоромньуну аҕалалларыгар туһалаах. Кини иннинэ өлбүт киһини хайытан эрэ үөрэтэллэр этэ, оннук ньымаҕа өлүк уорганнара, ткааннара хамсаан биэрэллэр, онон топограф анатомия (наука салаата) Пирогов үлэлит бэчээттиэн иннинэ чуолкай объективнай хартыынаны өссө ыла илигэ. Ол саҕана мэдиссиинэ өссө инвазията суох (хайыппакка эрэ) ткааннары курдат көрөр ньымалара (рентген, ультразвук көмөтүнэн чинчийии уо.д.а.) суоҕа.
Пирогов өлүгү бастаан тоҥорор, онтон чараас пластиналарга эрбиир ньыманы толкуйдаабыта. Онтон ол пластиналары үөрэтэрэ, билиҥҥи көмпүүтэр томографиятын курдук хартыыналары ылара. Онтун уруһуйдаан анал үлэ таһаарбыта.
Учуонай сүдү өҥөтүнэн практическэй хирургияҕа кылаата буолар. Кини Кырыымнааҕы сэриигэ байыаннай хируурунан сулууспалаабыта. Ол саҕана наркоз сайда илик уонна үчүгэйдик тарҕана илик буолан бааһырбыт дьон улахан эппэрээһийэ кэмигэр ыарыы шогуттан үксүн өлөллөрө. Онон киһи тыыннаах хаалара хируур төһө түргэнник туттарыттан-хаптарыттан улахан тутулуктааҕа. Пирогов атах, илии ампутациятын аҕыйах сөкүүндэ иһигэр оҥорор ньымалары толкуйдаабыта.
Өссө биир сүдү өҥөтө - бааһырбыттары эрдэттэн наардааһыны киллэрбитэ. Чэпчэкитик бааһырбыттары, ыарахан баастаахтары уонна көмө оҥоһуллар кыахтарыттан ааспыт бааһырбыттары госпитальга кэлээттэрин кытта араартыыра. Бу ньыма сүүһүнэн дьон олоҕун быыһаабыта, аан дойду аармыйаларыгар барытыгар тарҕаммыта, билиҥҥээҥҥэ дылы байыаннай мэдиссиинэ сокуонун курдук туттуллар.
Пирогов Кырыым сэриитин саҕана гиипсэни аан бастаан киэҥник туттубута, онто элбэх саллааты ампутацияттан быыһаабыта.
Пирогов педагог быһыытынан эмиэ биллибитэ. Иитии боппуруостара диэн кинигэтигэр сиэр-майгы оруолун уонна төрөөбүт тыл суолтатын тоһоҕолоон көрдөрбүтэ: «Быть человеком — вот к чему должно вести воспитание», «Презрение к родному языку позорит национальное чувство».
1941 сыл
1941 сыл.
Горнай улууһун былааҕа
Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Горнай улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Былаах «Горнай улуус» олохтоох тэриллии улуустааҕы Сүбэтин 2011 сыл муус устар 26 күнүнээҕи 174 №-дээх «О флаге муниципального района „Горный улус“ Республики Саха(Якутия)» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Дьүһүнэ
Былаах — түөрт араас өҥнөөх (кыһыл, халлаан күөх, от күөх уонна маҥан) туруору балаһалардаах көнө муннуктардаах иэн буолар.
Балаһаларын кэтиттэрэ былаах устатыгар сыһыаннара: кыһыл — 20 см, халлаан күөх — 20 см, от күөх — 20 см, маҥан — 70 см.
Былаах устатын кээмэйэ — 130 см, кэтитэ — 90 см.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Лу Синь
Лу Синь (кит. трад. 魯迅, упр. 鲁迅, пиньинь: Lǔ Xùn, палл.: Лу Сюнь, диалектаахтык аахтахха - Синь; 1881 сыл балаҕан ыйын 25 — 1936 алтынньы 10 күнэ), дьиҥ аата Чжоу Шужэнь — литература сайдыытыгар уонна Кытай XX үйэ общественно-политическай олоҕугар улахан сабыдыалы оҥорбут Кытай суруйааччыта. Кытай аныгы литературатын олохтооччунан ааҕыллар. Ордук биллэр айымньылара: «А-Кью туһунан дьиҥнээхтик», «Иирээки күннүгэ».
Олоҕун олуктарыттан
1904 сыллаахха Япония Сэндай медицинскэй академиятыгар үөрэнэ киирбитэ. Онно бастакы кытай устудьуона буолбута. Ол эрэн бүтэрбэтэҕэ 1906 сыл кулун тутарыгар эмискэ үөрэҕин быраҕан кэбиспитэ. Ону кэлин маннык быһаарбыта. Биирдэ нуучча-дьоппуон сэриитин (1904-05) саҕанааҕы кытай үспүйүөннэрин дьоппуоннар өлөрөр хаартыскаларын көрбүт, онно кини билэр киһитэ баара үһү, ол өлөрүүнү атын кытайдар таах көрө кэлбиттэрин көрөн, аһыныгаһа суохтарыттан улаханнык мунчаарбыт. Дьону эттэрин-сииннэрин ыарыыттан эмтиирдээҕэр дьон кутун-сүрүн эмтиир ордук туһалаах дии санаабыт, уонна үөрэҕин быраҕан кэбиспит. Устунан суруйааччы буолардыы сананан Токиоҕа тиийэн филолог Чжан Тайян диэн киһини кытта бодоруспут, Европа уонна нуучча суруйаачыларын хас да кэпсээннэрин тылбаастаан таһааттарбыт.
Токиоҕа үс сыл олорбут уонна ол кэмҥэ Кытай билимин устуоруйатын, Кытай уонна Европа литэрэтиирэтин, Кытай уопсастыбатын, итэҕэлин туһунан айымньылары суруйбута, атын омук тылларыттан уус-уран айымньылары тылбаастаабыта. Гоголь айар үлэтин үрдүктүк сыаналыыра, "Мертвые души" айымньытын кытайдыы тылбаастаабыта.
1936 сыллаахха алтынньы 19 күнүгэр сэллик ыарыыттан өлбүтэ. Өлөрүгэр икки эссены суруйан хаалларбыта: "Өлүү" уонна "Бу эмиэ олох".
Лу Синь аатынан кэлин Меркурийга кратер ааттаммыта. Шанхаайга кини аатынан пааркаҕа мавзолейга харалла сытар.
Собо
Собо эбэтэр Саха собото (, Якутский золотой карась) — орто кээмэйдээх балык. Бу көрүҥ үөдүҥэ (подвид) туспа араарыллыан иннинэ Саха сиригэр ханнык собо көрүҥэ үөскүүрэ быһаарыллыбакка сылдьыбыта. Сорох ааптарадар Саха сиригэр икки көрүҥ — көмүс уонна үрүҥ көмүс соболор — бааллар дииллэрэ, сорох ааптардар биир эрэ көрүҥ (көмүс эбэтэр үрүҥ көмүс); үһүстэр — кыһыл уонна үрүҥ көмүс соболор ыккардыларынан көрүҥ баар дииллэрэ.
Түөлбэ ааттара
Саха омугар олоҕор былыр-былыргыттан суолталаах буолан аата хара баһаан. Ол сахаҕа тарҕаммыт харыс тыл да, түөлбэ-түөлбэ бэйэтин барыллара да буолаллар. Сороҕор собо араас туругун көрдөрөр буолуон сөп. Холобур, собо оҕотун сорох сирдэргэ дыыгынай дииллэр. Тэрэкэнэ — кыра собо. Быллыкы, быычаак — собо оҕото. Бырыкы — собо кырата, собо оҕото. Быччыкы — кыра, бытархай собо. Быччыык — орто собо. Быыччыт — собо быйылгы ыамата.
Бурунди
Бурунди (Burundi) диэн Илин Африкаҕа Улуу күөллэр регионнарыгар баар кыра дойду, кирбиилэhэр Руандалыын хоту, Танзаниялыын соҕуруу уонна илин уонна Конго Демократ Республикатыныын арҕаа. Соҕуруулуу-арҕаа Танганьика күөл баар.
Бочуот знаага (уордьан)
мини|Бочуот знаага Бочуот знаага (уордьан) (Орден «Знак Почёта») — ССРС судаарыстыбаннай наҕараадата. ССРС Киин толоруулаах кэмитиэтэ (ЦИК) 1935 сыллаахха сэтинньи 25 күнүнээҕи уурааҕынан олохтообута. 1988 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр Бочуот уордьана диэн ааттаммыта.
Быһаарыылар
{{быһаарыыларreflist}
Якутуголь
«Якутуголь» диэн Арассыыйа чох компанията. Толору аата — Открытое акционерное общество «Холдинговая компания „Якутуголь“». Штаб-квартирата Нүөрүҥгүрүгэ (Саха Сирэ) баар.
Бас билээччилэрэ уонна салалтата
Компания акцияларын 100% тутааччы Мечел (2007 c. ыла).
Генеральнай директор — Игорь Хафизов.
Дьарыга
Компания үс чох хостуур сирдээх — Нүөрүҥгүрүтээҕи, Хаҥаластааҕы уонна Дьабарыкы-Хайатааҕы.
Мантан ураты, Эльгинскай чох сиригэр хостуур лицензиялаах.
Хостоммут чохтон улахан аҥара Дьоппуонҥа уонна Соҕуруу Кэриэйэҕэ экспортанар. Арассыыйа ис баhаарыгар компания чоҕун сүрүн туттааччылара — Ыраах Илин федерал уокуругун энергосистемалара, Урал уонна Сибиир металлургия тэрилтэлэрэ.
2005 с. хостооhуна — 8,97 млн т, күүтүллэр ыраас барыhа — $125 млн кэриэтэ. 2007 c. хостооhуна — 10,279 млн т, онтон 3,33 млн — энергия чоҕо.
Өҥнөөх таастар
Өҥнөөх таастар (нуучч. самоцветы) — дьэҥкир өҥнөөх киэргэлгэ, араас хомуһуннаах дьайыыларга уонна ону-маны туһалааҕы оҥорорго туттуллар күндү таастар (минерааллар).
Саха сиригэр элбэх өҥнөөх таастар көстөллөр. Ол иһигэр киирэллэр хромдиопсид, хризолит, гранаат, аметист, хайа курустаала, жаад, чароит, нефрит, агаат, сердолик, мрамор, доломит, серпентинит уоннна да элбэх атын өҥнөөх таастар.
Өҥнөөх таастары туһаларынан көрөн икки улахан бөлөххө араараллар: ювелирнай уонна ювелирно-поделочнай. Хайдах үөскээбиттэриттэн уонна туохтан туралларыттан көрөн таастар өссө элбэх бөлөхтөргө арахсаллар. Ол бөлөхтөр истэригэр араас ааттаах, тус туспа аналлаах таастар баар буолаллар. Холобур, кварцтар бөлөхтөрүгэр киирэр таастар манныктар: курустаал — өҥө суох, дьэҥкир кварц, аметист — чэриниилэ өҥнөөх дьэҥкир таас, араҕас буоллаҕына цитрин диэн ааттанар, оттон хара кварц — морион, раухтопаз - хоҥор дымчатай өҥнөөх. Бериллар тоҕус араас көрүҥҥэ арахсаллар: берилл бэйэтэ, изумруд, аквамарин, гелиодор, воробьевит, ростерит... Гранааттар сүүрбэттэн тахсалар. Арай топаазтар өҥнөрүттэн тутулуга суох бары топааз диэн ааттаналлар.
Подбельскай Вадим Николаевич (Паппиевич)
200px|thumb|right|Подбельскай Вадим Николаевич Подбельскай Вадим Николаевич (Паппиевич) (1887—25.02.1920) — Сэбиэскэй Арассыыйа почталарын уонна телеграфтарын наркома.
Саха Сиригэр билиҥҥи Мэҥэ Хаҥалас Алтаныгар, Өлөчөйгө, Суон Тииккэ төрөөбүт киһи. Сорох источниктарга алҕас Амма улууһун Алтан нэһилиэгэр 1887 с. төрөөбүт дииллэр. Амма Алтана — Үөһээ Алтан, Мэҥэ киэнэ — Аллараа Алтан. Саха Сиригэр көскө ыытыллыбыт народоволец Паппий Подбельскай уонна полицияҕа сэбилэниилээх утарсыыны оҥорбут дьахтар уоллара. Аҕата 1889 сыллаахха бырачыас кэмигэр ытыллыбыт.
Вадим Подбельскай улаатан баран бассабыык буолбут, Олунньутааҕы уонна Өктөөп өрөбөлүүссүйэлэрин, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
1920 с. субуотунньукка илиитин өлөрөн, онтон хаан сүһүүрүүтэ баран олунньу 25 күнүгэр Москубаҕа өлбүт.
Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтэ
Бүрээтийэ Өрөспүүбүлүкэтэ (Республика Бурятия; Буряад Улас) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Улан-Удэ.
Географията
Бүрээтийэ соҕуруулуу илин Сибииргэ, Баай Күөл илин кытылыгар баар.
Кэм зоната
left|75px
Бүрээтийэ Иркутскай кэм зонатыгар (IRKT/IRKST) сытар. UTC уларыйыыта +0800 (IRKT)/+0900 (IRKST).
Өрүстэр
Сүрүн өрүстэрэ:
Хайалар
Республика сирин 80% тахсата хайалаах сир.
Сир баайдара
Кыһыл көмүс, вольфрам, сыыҥка, ураниум уо.д.а.
Дьоно
Дьонун ахсаана — 960 тыh. к. (2007). Дьон чиҥэ — 2,73 к/км² (2007), куорат олохтоохторо — 55,1 % (2007).
Омуктар
2002 туругунан, республика омуктара:
Администрациянан араарыыта
Бүрээтийэҕэ 6 куорат, 21 административнай оройуон, 29 бөһүөлэк уонна 614 сэлиэнньэ баар.
Историята
Нууччалар билиҥҥи Бүрээтийэ сиригэр XVII саҥатыгар кэлбиттэр. 1923, Бүрээт-Монгол автоном сэбиэт социалист республиката тэриллибитэ.
Политиката
Бүрээтийэ дьаhалтатын баhылыга президент, кинини Арассыыйа президена түөрт сылга аныыр.
Республика парламенын аата Дьон Хурала диэн, түөрт сылга талыллар.
Бүрээтийэ конституцията олунньу 22, 1994 ылыныллыбыта.
Экономиката
Оҥоруулар: сэлиэhинэй, оҕуруот аhа, хортуопуй, мас, тирии, графит уонна текстиль. Балыктааhын, булт, күндү түүлээх, хой уонна сүөһү иитиитэ, хостооhун.
Сайылык (эркээйи сир)
300px|thumb|right|Абый улууһун эркээйи сирдэрэ Сайылык (эркээйи сир), Абый улууһугар баар уонна 24 600 га иэннээх.
Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтэ
Туризм
Баай Күөл туризм биир кэрэхсэбиллээх сирэ, чуолаан сайынын.
Сайылык (эркээйи сир)
1980 сыл атырдьах ыйын 13 күнүгэр Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин 364 №-дээх уурааҕынан резерват быһыытынан тэриллибитэ уонна 1997 сыл сэтинньи 27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствота 515 №-дээх уурааҕынан эркээйи сиргэ кубулуппута.
Кыыллар
Тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, тииҥ, нэтээгэ, мохотой, куобах, андаатар.
Көтөрдөр
куба, кыталык.
Мэйии сүрүн ыарыылара
мини Бу ыарыылар төрүтүнэн мэйии сосудтарын атеросклерозтара уонна гипертоническай ыарыылар буолаллар. Апоплексияннан ыалдьыбыт ыарыhах эмискэ охтон туhэр уонна өйун сүтэрэр: гипертоническай ыарыhахтарга хааннарын баттааhына үрдүүр, ардыгар мэйиигэ хаан туруута түргэнник ыарытыннарбат, кэккэ ыарыылар ыарытыннаралла: төбө ырыыта, төбө эргийиитэ, хотуолааһын, хараҕа туманныыта, гемипрестезия, саҥата сатарыйыыта. Улахан хаан туруутугар киhи коматаознай турукка киирэр. Сирэйэ дарбайар, цианотическай өҥнөнөр, тыын ылыытыгар иэдэстэрэ дарбайаллар, тыын ара дириҥ. Зрачога кэминэн хаалар, эбэтэр улаатар. Сорох түбэлтэҕэ анизокория эмиэ буолар, зрачога хаан турбут сирин диэкки кэҥиир. Сырдыкка зрачогун реакцията мөлтөх, эбэтэр олох суох буолар. Хаан туруута үксүгэр капсул ис өттун диэкки буоларынан ыалдьааччы лабаалара, сирэйин уонна тылын аннынааҕы ньиэрбэтэ параличтаммыта көстөр. Чжэнь - цзю терапия ыарыы бэргээбит кэмигэр туттуллаллар.
Мэйии сосудтарын тромбоһа
Тромбоз сайдыытыгар көмөлөhөллөр хаан сүүрүгүрүүтүн бытаарыыта, хаан баттааhынын намыhааhына. Клиническэй симптомнара бытааннык сайдаллар. Тромбоз ардыгар утуйа сыттахха буолар. Сарсыарда ыарыhах уhуктан баран параличтаабытын билэр. Тромбозка өйу улаханнык сүтэриллибэт, былчыҥ туонуhа намтаабат. Тробозка Чжэнь-цзю терапия функциялары чөлугэр түhэрэр дьаhалы ыытааhынынан буолар. Острай кэмигэр бары миэрэни миэстэтээҕи хаанын хааччыйыыны улаатыннарар (местного кровоснабжения) уонна сүрэх үлэтин стимуляциялааhын соругар турар. Цзю туттуллар маннык точкаларга бай-хуэй, цянь-дии, шэнь-тин, тоу-вэй, тянь-чун. Параличтаммыт лабаалар функцияларын чөлүгэр түhэрэргэ көрүн маннык разделы: мэйиигэ хан турбутун кэннэ чөлүгэр түһэрэр кэмҥэ эмтээһин диэни. Мэйиигэ хаан турбутунааҕар тромбоһу эмтээһин түмүгэр мөлтөх. Тромбоз продромальнай кэмҥэ чэчэгэйгэ баар точкалары моой кэтэх өттунээҕи ньуурун, көҕүс үөһэ чааһын, биил, үрдүкү уонна алыҥҥы лабаалар улахан сүһүөхтэрин таһыгар баар точкалары кытта дьүөрэлэрэһиннэриэхтээх.
Мэйии сосудтарын эмболията
Мэйии сосудтарын эмболията эндокордитка, сүрэх порогар, аорта атероматознай ыалдьааһыныгар, кини аневризматыгар, үөскүүр. Эмболия эмискэччи буолааччы. Бөдөҥ сосудтар эмболияларыгар өй сүтүөн сөп. Эмболияҕа параличтаммыт лабаалар функциялара бытааннык чөлүгэр түһэллэр, мэйиигэ хаан турбуттааҕар.
Мэйии сосудтарыгар хаан эргиирэ бытаарааһына
Мэйии сосудтарыгар хаан эргиирэ бытаардаҕына эмискэ киһи сирэйэ кубарыйар, тымныы көлөһүн тахсар, туймаарыйан барар, эбэтэр өйүн сүтэрэр. Ити уҥааһын туруга. Киһи ханна бардаҕына, мэйии сосудтарыгар хаан эргиирэ бытаардаҕына киһи иҥиирдэрэ тардыллар. Невростения, куруутун хроническай куртах-оһоҕос ыарыылара, сүрэх ыарыыта, психическай долгуйуу, операция эбэтэр тииһи ылааһын мэйии сосудтарыгар хаан эргиирин бытаардыан сөп. Ити тубэлтэҕэ ыарыһах уҥсэргиир тургэнник сылайарыгар, төбө ыарааһыныгар, кулгааҕар тыас баар буолуутугар, көрөрө мөлтөөһүнүгэр, өйдөөһүнэ мөлтөөһүнүгэр, утуйбат эбэтэр утуктаабыт курдук буолуутугар. Балаһыанньа уларыйдаҕына түргэнник мэйиитэ эргийэр, хараҕа туманнанар, коллаптоиднай туруктанар. Өйү сутэриигэ уонна коллапска чжэнь-цзю терапия туһунан көруҥ. Кыра хаан барыытыгар тарбах чжэнин маннык точкаларга туттан ыарыһахха сотору өй киллэриэххэ сеп. Өйү сутэрээһиҥҥэ уонна коллапска ыарыһахха хаан кутуллуохтаах. Мэйии сосудтарыгар хаан эргиирэ бытаардаҕына чжэнь-цзю терапия сүрүн соругунан уопсай бөҕөргөтүү дьайыытын оҥоруллуохтаах.
Комаҕа түһэр бириэмэтэ
Чжэнь-цзю терапия аан бастатаһына түһүүтүгэр көмөлөһөр, хаан барыытын тохтотор, тыынааһынын чөлүгэр түһэр, хаан эргиирин тупсарар, хаан тургэнник оборуллуутугар көмөлөһөр. Иҥнэлээһин оноһуллар цау-сань-ли, сань-инь-цзяо, цюань-чжун, сы-ду, лео-цюе, хэ-гу точкаларга, ититээһин шэнь-цюе, гуань-юань точкалар үрдүлэринэн. Ыалдьааччыны өйө суох туругуттан таһаарарга сорунарга уонна ыйыстар функциятын чөлүгэр түһэрэргэ иҥнэлээһин күүрдэр ньыма 2 варианынан маннык точкаларга туттуллар: жэнь-чжунь, хэ-гу, мэнь-лин, бай-хуэй, чэн-цзян, цзя-чэ, тянь-жун, шан-ян, сань-цзянь, шао-шан, чжун-чун, шао-цау, чэн-цзян кыратык хаан ыытарга ши-сюань, кунь-луань, шэнь-май, инь-бай, да-дунь, точкалары туттуллар, эбэтэр атах тарбахтарын точкаларыгар. Күүрдээһиҥҥэ эппиэттиир реакциятын чуолкайдыырга тарбаҕынан чжэни туттуллар.
Чөлүгэр түһэр кэм
Сүрүн соругунан буолар гемиплегияны эмтээһин уонна хаан баттааһыныгар тосту уларыйыы барыытын бопсуу. Күүрдэр ньыма 2 варианын ыалдьар өттүгэр иҥнэлээһин уонна ититээһин цзянэ-юй, цзянь-цзин, цзянь-вай-шу, бин-фэн, синь-шэ, тянь-цзун, шоу-сань-ли, пянь-ли, ян-си, хэ-гу, нао-хуэй, тянь-цзин, сы-ду, вай-гуан, ин-чи, чжун-чжу, чжи-чжэн, ян-лао, хоу-си, шао-хай, тун-ли, хуань-тяо, би-гуань, фу-ту, лян-цю, фэн-ши, цзю-ян-гуань, хэ-ди, ян-лин-цюань, инь-лин-цюань, ли-цзи, сюань-чжун, цзе-си, шан-цю, цю-сюй, синь-цзянь, хэ-ян, фэй-ин, фу-лю точкаларга ыытыллар.
Инсульт продормальнай кэмэ
Ыарыһахха мэйиитигэр хаан туруутугар продормальнай симптомнар уөскүүллэр ыалдьыыччы сытыахтыых (хамсаабакка)  уонна иҥнэлээһин, ититээһин маннык токаларга оҥоһуллуохтаах: цзу-сянь-ли, цюй-чи, нэй-гуань, сжэнь-чжун, сань-инь-цзяою. Мэйиилэригэр хаан турбут ыарыһахтарга сирэйдэрин уонна тыл аннынааҕы ньиэрбэлэригэр параличтарыгар күүрдэр ньыма 2 вариаҥҥа ыалдьар өттүгэр маннык точкаларга оноһуллар: ди-цян, цзя-чэ, сы-бай, ся-гуань, жэнь-чжун. Апоплексияҕа тохтотор ньыма 2 вариана хэ-гу, тянь-жуи, цзя-чэ. Фэн-фу, я-мэнь точкаларга туттуллар, күүрдэр ньыма 1 вариана цзинь-юй-э точкаҕа туттуллар.
Туһаныллыбыт литература
Яковлев С.С "Иҥнэннэн эмтээһин"
Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Саха тылын култуурата
Саха тылын култуурата — ийэ дорҕоону харыстааһын. Бу тиэрмини маннык быһаарбыт киһиннэн биллиилээх лингвист, саха тыла ыраас, туруктаах буоларыгар элбэх сыратын биэрбит Алексеев Михаил Петрович - Дапсы - буолар.
Көрүҥ үөдүҥэ
Көрүҥ үөдүҥэ (, подвид) — көрүҥ иһигэр киирэр таксон единицата. Биологияҕа туттуллар. Бу сахалыы тиэрмини биология науукатын дуоктара Гавриил Угаров киллэрбитэ
Никольскай (Нам улууһа)
Никольскай — Нам улууһун Никольскай нэһилиэгин киинэ.
Кубалаҥ чаччыгыныар
Кубалаҥ чаччыгыныар (Оливковый дрозд, ) — Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр чыычаах.
Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр үөскүүр. Сэдэх көрүҥ.
Наркотик
Наркотик (ναρκωτικός — утутар, баттыыр, акаа-макаа оҥорор) — метаболизмҥа кыттар эттиктэри бэйэтинэн солбуйар кыахтаах, онтон сылтаан организмы тутулуктаах турукка киллэрэр, наркоманияҕа тириэрдэр эттик. Наркотик диэн тиэрмин үс критерийгэ эппиэттиир.
Куурусса
Куурусса (Gallus gallus domesticus) диэн дьиэ көтөрө. Араас сирдэргэ этэ уонна сымыытта аска туттуллар.
Атыыр кууруссаны бөтүүк диэн ааттыыллар. Эдэр кууруссаны чоппууска диэн ааттыыллар. Атын көтөрдөр курдук куурусса сымыттыыр. Сымыыттан чоппууска тахсар.
Сымыыттара
thumb|200px|Куурусса сымыыта Куурусса сымыытын дьон уруккуттан сиир. Үкcүгэр сарсыарда сииллэр. Сымыыт араас көрүҥнэринэн астаныан сөп.
Бэс ыйын 17
Бэс ыйын 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 168-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 169-c күнэ). Сыл бүтүө 197 күн баар.
Дезоморфин
Дезоморфин (пермонид) - нарко анальгетик. Морфииннааҕар хас да төгүл активнай уонна сүһүрдүүлээх.
Дезоморфин – морфин структууратын биир көрүҥэ буолар. Аан бастаан морфиины солбуйар эттиктэри көрдүү сылдьан синтезтаабыттар.
Дьон олоҕо 2 эрэ сыл буолар. Дезоморфины туттар дьон ис иһиттэн сытыйаллар, бүтэһигэр өлөллөр.
Желобцов Николай Евграфович
Николай Евграфович Желобцов (27.11.1889—1921) — техническэй хайысхаҕа саха бастакы инженера.
Олоҕун олуктара
1889 сыллаахха сэтинньи 27 күнүгэр Бороҕон улууһун Өлтөх нэһилиэгэр төрөөбүт. «Маяк» диэн куруһуогу тэрийсэн, силиэстийэҕэ эриллэн, эрэй бөҕөнү көрөр. Дьыала тохтообутун кэннэ Томскайга баран үрдүк үөрэххэ үөрэнэ сылдьан Санкт-Петербурга тиийэн хайа институтугар салгыы Германияҕа Лейпциг куоракка тиийэн үөрэҕин бүтэрэр. Итиннэ кини тимир суол инженерин идэтин ылбыт быһыылаах. 1917 сыллаах сайын Н. Е. Желобцов кэргэннээх, икки оҕолоох Дьокуускайга тиийэн кэлэр, 1921 сыл саҥатыгар «Советскай былааһы утары саагыбары» тэрийдэ диэн Ньукуола таҥаратын дьиэтин таһыгар ытыллар. Техническэй хайысхаҕа саха бастакы инженерин олоҕо ити курдук түргэнник, хомолтолоохтук түмүктэнэр.
Кини саха национальнай интеллигенциятын уһулуччулаах бэрэстэбиитэллэриттэн биирдэстэрэ Гавриил Васильевич Ксенофонтовы кытта реальнай училищеҕа бииргэ үөрэммиттэр, «Маяк» диэн кистэлэҥ куруһуокка тэҥҥэ сылдьыбыттар, кэлин да билсэллэр эбит. Маны таһынан, Н. Е. Желобцов саха норуотугар умнуллубат өҥөлөөх дьонтон биирдэстэрэ, сырдык өйү-санааны саҕааччы, бастакы драматург, суруналыыс, учуонай, общественнай диэйэтэл Василий Васильевич Никифоровы — Күлүмнүүрү кытта ыкса сибээстээҕэ.
Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Олох
Олох диэн тыыннаах организмнар тыына суох эттиктэртэн эбэтэр өлбүт организмнартан атыннара. Тыыннаах организмнар үүнэллэр уонна ууhууллар.
thumb|left|250px|An aerial photo of microbial mats around the [[Grand Prismatic Spring of Yellowstone National Park.]]
Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
'''П. А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ''' — Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бириэмийэтэ. 1966 сыллаахха олохтоммут. Литератуура, ускуустуба уонна архитектуура уһулуччу айымньыларын иһин ананар.
Лауреааттар
1. Мунхалов Афанасий Петрович. 1966 сыл от ыйын 7 күнэ.
Чурапчылары көһөрүү
Чурапчылары көһөрүү (Чурапчы трагедията) — Чурапчы колхуостарын Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр хоту балыктааһыҥҥа күүс өттүнэн көһөрүү. .
Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
Лауреааттар
3. Христофорова Наталья Иннокентьевна. 1968 сыл от ыйын 15 күнэ.
Ротари Интернешнл
Ротари Интернэшнл (Rotary International) — Аан дойдутааҕы государствоттан тутулуга суох ассоциация. Ротари-кулууптар бэйэлэрин политикаттан, итэҕэлтэн тутулуга суох көмө оҥорор организациянан ааҕыналлар. Ханнык баҕар дойдуга нацияттан, расатыттан, итэҕэлиттэн уонна политикаҕа сыһыаныттан аһаҕас кулууп. Rotary International этэринэн Аан дойду үрдүнжэн 33000 кулуупка 1,2 мөл киһи кыттыыны ылар.
Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
Лауреааттар
4. Попов Алексей Андреевич. 1968 сыл от ыйын 15 күнэ.
Ротари Интернешнл
Ротари сүрүн девиһа: «Сулууспалааһын бэйэбинээҕэр үрдүк» (Service above self), иккис девиһинэн: «Ордуктан ордук сулууспалыыр киһи, элбэхтэн элбэҕи ылар» (They benefit most, who serve best).
Чурапчылары көһөрүү
Чурапчылары көһөрүү историятын үйэтитии
2013 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр Чурапчы улууһун дьаһалтатыгар Чурапчылары көһөрүү туһунан үс кинигэ тахсыыта бэлиэтэммит. «Алдьархай ааннаабыт кэмнэрэ» уонна «Оонньооботох оҕо саас» кинигэлэри Чурапчы улууһун уонна Хатылы нэһилиэгин Ытык олохтооҕо, Хатылыга баар чурапчылары көһөрүүлэригэр анаммыт түмэл директора Дмитрий Чечебутов суруйбут. Үһүс кинигэ «Умнуллубатын, хатыламматын!» ааптара — РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, учууталлар учууталлара, Сылан нэһилиэгин Ытык олохтооҕо Клара Макарова. Ааптардар кинигэлэр суруллууларын историятын туһунан, кылгастык ис хоһооннорун билиһиннэрбиттэр.
Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
Лауреааттар
5. Васильев Сергей Степанович. 1969 сыл от ыйын 2 күнэ.
Ротари Интернешнл
Историята
Кулууп бастакы отделениета 1905 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр АХШ-ка, Чикаго куоракка аһыллыбыт Пол Харрис диэн адвокат уонна кини 3 доҕоро буолан тэрийбиттэр. «Ротари» диэн аат кулууп чилиэнин офиһыттан атын чилиэн офиһыгар көһө сылдьан мунньахтыылларын иһин иҥэриллибит. Бастакы клуб аата «Клуб Чикаго №1».
Чурапчылары көһөрүү
Чурапчылары көһөрүү историятын үйэтитии
Сиһилии нууччалыы салааҕа Чурапчы улууһун туһунан ыстатыйаҕа көр. Онно аналлаах туспа сирэйи итэҕэтиилээх источниктара суох диэн сотон кэбиспиттэрэ ru:Чурапчинская_трагедия (эбэтэр манна сотуу сурунаалын көр).
Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
Лауреааттар
6. Сивцев Дмитрий Кононович (Суорун Омоллон). 1970 сыл муус устар 29 күнэ.
Ротари Интернешнл
Историята
1910 с. Пол Харрис клуб президенынан талыллыбыт. Ону тэҥэ икки девизтарын тыллара баар буолбут.
Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
Лауреааттар
7. Васильев Валериан Романович. 1971 сыл ыам ыйын 14 күнэ.
8. Ильина Анегина Егоровна. 1972 сыл муус устар 19 күнэ.
Ротари Интернешнл
Историята
Россияҕа бастакы Ротари клубтар Москваҕа уонна Санкт-Петербурга 1990 с. оччотооҕу дойду президенэ Михаил Горбачев өйөбүлүнэн арыллыбыттар. Билигин дойду үрдүнэн 90 кулууп баар, Нарьян-Маартан Краснодарга дылы, Санкт-Петербургтан Камчаткаҕа дылы.
Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
Лауреааттар
9. Баишев Геннадий Семенович. 1972 сыл муус устар 19 күнэ.
Ротари Интернешнл
Ротари клубка чилиэн буолуута
«Ротари» клуб чилиэннэрэ ротарианецтар диэн ааттаналлар. Докумуоннартан сылтаатахха, клуб сүрүн сыала-соруга професиионаллары уонна урбаанньыттары түмэн гуманитарнай проектары оҥоруу, професионаллар эйгэлэригэр үрдүк этика стандартын тутуһууну сайыннарыы уонна Аан дойду үрдүнэн эйэни олохтооһун.
Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
Лауреааттар
10. Яковлева Варвара Николаевна (Ая Яковлева). 1974 сыл ыам ыйын 12 күнэ.
Ротари Интернешнл
Ротари клубка чилиэн буолуута
«Ротари» сиэрэ кулуубка саҥа чилиэннэри ылыытын чуолкайдык быһаарар. Ротарианец, саҥа кандидаты кытта билсиһиннэрээччи (Сүбэһит), членство улаатарын туһугар уонна Ротари сайдыытыгар улахан оруолу оонньуур. Кандидатураны Ротари-кулууп Сэкирэтээрин кытта билсиһиннэрэртэн ураты Сүбэһит эбиитин өссө оҥоруохтаах:
Анаабыр улууһун өрөгөйүн ырыата
«Анаабыр улууһун гимнэ» — Анаабыр улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.
Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
Лауреааттар
11. Боескоров Гавриил Ксенофонтович. 1974 сыл ыам ыйын 12 күнэ.
Анаабыр улууһун өрөгөйүн ырыата
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
Лауреааттар
12. Державин Владимир Васильевич. 1976 сыл муус устар ыйа.
13. Курилов Семен Николаевич. 1978 сыл муус устар 29 күнэ.
14. Саввинов Дмитрий Иванович. 1978 сыл муус устар 29 күнэ.
15. Берестов Николай Савельевич. 1980 сыл ыам ыйын 13 күнэ.
Олбутцева Елена Дмитриевна
200px|thumb|left|Олбутцева Елена Дмитриевна Олбутцева Елена Дмитриевна (13.07.1940—2005) — мелодист.
Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
Лауреааттар
16. Степанов Иван Прокопьевич. 1980 сыл ыам ыйын 13 күнэ.
17. Мординов Николай Егорович (Амма Аччыгыйа). 1982 сыл от ыйын 6 күнэ.
Олбутцева Елена Дмитриевна
Олоҕун олуктара
2005 сыллаахха күн сириттэн барбыта.
Айар үлэтэ
1970 сыллаахха «Биһик ырыата» диэн Вера Нанова тылларыгар бастакы ырыатын айбыта. Олбутцева Е. Д. барыта 70-н тахса ырыалаах.
Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
Лауреааттар
18. Слепцов Иннокентий Алексеевич. 1982 сыл от ыйын 6 күнэ.
19. Гермогенов Георгий Устинович. 1982 сыл от ыйын 6 күнэ.
20. Потапов Иннокентий Афанасьевич. 1984 сыл ыам ыйын 11 күнэ.
21. Соловьев Василий Сергеевич (Болот Боотур). 1986 сыл муус устар 28 күнэ.
22. Антонов Валентин Дмитриевич. 1986 сыл муус устар 28 күнэ.
23. Борисова Степанида Ильинична. 1988 сыл ыам ыйын 25 күнэ.
24. Упхолова Юнона Михайловна. 1988 сыл ыам ыйын 25 күнэ.
25. Ермолаев Рафаэль Дмитриевич (Баҕатаайыскай). 1990 сыл ыам ыйын 22 күнэ.
26. Кац Валерий Геннадьевич. 1990 сыл ыам ыйын 22 күнэ.
28. Протодьяконов Василий Андреевич. 1992 сыл сэтинньи 14 күнэ.
29. Мординов Авксентий Егорович. 1993 сыл алтынньы 30 күнэ.
30. Яковлев Василий Семенович (Далан). 1993 сыл алтынньы 30 күнэ.
31. Ефимов Федор Петрович. 1993 сыл алтынньы 31 күнэ.
32. Кривошапко Галина Михайловна. 1994 сыл сэтинньи 8 күнэ.
33. Босиков Василий Афанасьевич. 1995 сыл сэтинньи 10 күнэ.
34. Федосеев Иван Егорович (Доосо). 1995 сыл сэтинньи 10 күнэ.
35. Спиридонов Иван Григорьевич. 1995 сыл сэтинньи 11 күнэ.
36. Корякин Климент Кириллович. 1995 сыл сэтинньи 11 күнэ.
37. Габышев Михаил Прокопьевич. 1995 сыл сэтинньи 11 күнэ.
38. Павлов Иван Михайлович 1995 сыл сэтинньи 11 күнэ.
39. Колесов Гаврил Гаврильевич. 1995 сыл сэтинньи 10 күнэ.
40. Попова Марина Константиновна. 1998 сыл сэтинньи 27 күнэ.
41. Аммосов Айаал Александрович. 2000 сыл балаҕан ыйын 22 күнэ.
42. Кузнецов Александр Иванович. 2000 сыл балаҕан ыйын 22 күнэ.
43. Федоров Владимир Николаевич. 2000 сыл балаҕан ыйын 22 күнэ.
44. Попов Семен Андреевич (Тумат). 2000 сыл балаҕан ыйын 22 күнэ.
45. Пахомов Эдуард Иннокентьевич. 2001 сыл муус устар 21 күнэ.
46. Абрамова Оксана Ивановна. 2001 сыл сэтинньи 14 күнэ.
47. Кустуров Дмитрий Васильевич. 2002 сыл тохсунньу 4 күнэ.
48. Босиков Николай Афанасьевич. 2002 сыл тохсунньу 10 күнэ.
49. Тарасов Савва Иванович. 2002 сыл сэтинньи 11 күнэ.
50. Захаров Петр Алексеевич. 2003 сыл алтынньы 20 күнэ.
51. Посельская Наталья Семеновна. 2003 сыл алтынньы 20 күнэ.
52. Неустроев Борис Федорович. 2003 сыл алтынньы 20 күнэ.
53. Ойунская Сардана Платоновна. 2004 сыл сэтинньи 18 күнэ.
54. Степанов Захар Константинович. 2005 сыл сэтинньи 16 күнэ.
55. Неймохов Егор Петрович. 2005 сыл сэтинньи 16 күнэ.
56. Аржаков Никита Иннокентьевич. 2005 сыл сэтинньи 16 күнэ.
57. Аммосов Иннокентий Иванович. 2005 сыл сэтинньи 16 күнэ.
58. Сивцев Степан Николаевич. 2005 сыл сэтинньи 16 күнэ.
59. Иванов Василий Николаевич. 2005 сыл ахсынньы 19 күнэ.
60. Захарова Агафья Еремеевна. 2005 сыл ахсынньы 19 күнэ.
61. Избекова Евдокия Игнатьевна. 2005 сыл ахсынньы 19 күнэ.
62. Протодьяконова Елена Николаевна. 2005 сыл ахсынньы 19 күнэ.
63. Горохов Семен Николаевич. 2006 сыл сэтинньи 10 күнэ.
65. Федоров Виктор Михайлович. 2007 сыл сэтинньи 9 күнэ.
66. Винокуров Николай Егорович (Урсун). 2008 сыл ахсынньы 5 күнэ, №1206.
67. Алексеев Эрнст Александрович. 2009 сэтинньи 20 күнэ, №1675.
68. Потапов Николай Ильич. 2010 сыл сэтинньи 17 күнэ, №354.
70. Степанов Ефим Николаевич. 2011 сыл муус устар 16 күнэ, №590.
71. Протодьяконов Василий Никитич. 2011 сыл муус устар 16 күнэ, №590.
73. Чусовская Валентина Александровна. 2011 сыл муус устар 16 күнэ, №590.
74. Харитонов Павел Николаевич (Ойуку). 2012 сыл ахсынньы 4 күнэ, №1752.
75. Лугинов Николай Алексеевич. 2013 сыл сэтинньи 8 күнэ, №2295.
76. Чикачев Андрей Васильевич. 2013 сыл сэтинньи 8 күнэ, №2295.
78. Слепцов Петр Алексеевич. 2015 сыл ахсынньы 10 күнэ, №838.
79. Окорокова Варвара Борисовна. 2016 сыл муус устар 21 күнэ, №1091.
80. Николаев Анатолий Павлович. 2017 сыл муус устар 20 күнэ, №1849.
81. Абдылдаев Шаршеналы. 2017 сыл бэс ыйын 20 күнэ, №1971.
82. Жакиев Бексултан Жакиевич. 2017 сыл бэс ыйын 20 күнэ, №1971.
83. Сидоров Олег Гаврильевич. 2018 сыл сэтинньи 7 күнэ, №158.
Туһаныллыбыт сирдэр
https://www.sakha.gov.ru/laureati-gosudarstvennoy-premii-respubliki-saha-kutiya-imeni-paoyunskogo
Уус (биология)
Уус (, род) — биология систематикатын сүрүн таксон биирдигэ. Кэргэн иһигэр киирэр. Бу сахалыы тиэрмини биология науукатын дуоктара Гавриил Угаров чопчулаабыта
Бороҥ чаччыгыныар
Саха сирин соҕуруулуу өттүгэр Алдан өрүс орто тардыытыгар дылы үөскүүр. Сэдэх көрүҥ.
Аргунов Иван Александрович
Аргунов Иван Александрович (24.12.1922, Игидэй нэһилиэгэ, Таатта улууһа, Саха АССР — 27.10.1988) — социолог-учуонай, суруналыыс, история билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара
И. А. Аргунов — якутоведение бастакы чинчийээччитинэн биллэр, 40-н тахса билим үлэтин суруйбут. Маны таһынан партия киин комитетын бэчээккэ уоргана «Советская Россия» хаһыакка үлэлии сылдьан бүтүн дойдуга биллэр ыстатыйалары суруйбут үрдүк таһымнаах суруналыыс этэ.
Кыыс энньэтэ
Кыыс энньэтэ — эргэ барар (сүктэр) кыыс илдьэ барар сүөһүтэ, үбэ (үбүнэн биэрии хойутуу үөскээбитэ), симэҕэ, таҥаһа-саба энньэ диэн ааттанар.
Холобура, кийиит дьахтар: «Бу энньэбэр илдьэ кэлбит симэҕим» — диэн сөп. Аны ёссё биир тугэн: Оруоhун баай тёhё да ылгын буоллар кёйгё кыыhын, Ёксёкулээххэ биэрэн ыытарыгар, энньэтин суёhунэн- убунэн биэрбэтэ5э, ол оннугар толору симээн ыыппыта диэн буолар. Ол аата, кыыс аҕата төһө энньэни биэрэрэ-биэрбэтэ бэйэтин көҥүлэ эбит.
Герман Мелвилл
Герман Мелвилл (1819 сыл атырдьах ыйын 1 – 1891 сыл балаҕан ыйын 28) Америка романиһа, кылгас история суруйааччыта, эссеист уонна поэт. Ордук биллэр айамньыта - Моби Дик.
Хоҥор Биэ (Нам улууһа)
Хоҥор Биэ — Нам улууһун Салбаҥ нэһилиэгин киинэ.
Михалев Виктор Михайлович
Михалев Виктор Михайлович — история билимнэрин кандидата.
12
12 сыл.
Төрөөбүттэр
Атырдьах ыйын 31 — Рим императора Гай Юлий Германик (Калигула)
Өлбүттэр
10er
Габон
Габон (Gabon) диэн Орто Африка арҕаа өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр арҕаа Гуинея хомотунуун, Экуатор Гуинеятыныын хотугулуу арҕаа, Камеруннуун хоту уонна Конго Республикатыныын илин уонна соҕуруу. Иэнэ 270,000 km², олохтоохторун ахсаана 1,500,000. Киин уонна ордук улахан куората Либревиль.
Индигиир (өрүс)
Индигиир өрүс. Саха сирин хотугулуу-илин диэки биир улахан өрүһэ буолар. Уһуна 1726 км., тардыытын иэнэ 360 000 км².
Баһа Ханкаан сис эниэтигэр Хаастаах уонна Тарыҥ Үрэх холбоһууларыттан саҕаланар. Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр.
Үөһээ сүүрээнэ Өймөкөөн үрдэлинэн устар. Черскэй хайаларын кыараҕас хочонон быһа охсор. Бу сиргэ таас харгы дэлэй.
Муома өрүс түһүөн иннинэ Муома Силээннээх намталга киирэр. Төрдүттэн 130 км. сиртэн 5500 км² иэннээх дельтата саҕаланар.
Уус Ньараҕа уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 428 м³ тэҥнэһэр, ордук улаатар кэмигэр 10600 м³ тиийэр. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри, аллараа сүүрээнигэр бэс ыйын саҥатыгар диэри тоҥ.
Тардыытыгар 125000 өрүс уонна үрэх, 80000 күөл бааллар. Сүрүн салааларынан буолаллар: уҥа Силээннээх, Уйаандьы; хаҥас Ньара, Муома, Бадьаариха.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Пирогаловай
Пирогаллол-трехатомный фенол,представляющий с собой бесцветные блестящие игольчатые кристаллы.Оегко окисляется.
Боотулу
Bootuluu
Кугас моойдоох чаччыгыныар
thumb|Кугас моойдоох чаччыгыныар
Саха сиригэр Өлүөхүмэ улууһугар Намана үрэххэ көрбүттэр. Витим хаптал хайатыгар үөскүүрэ биллэр.
13
13 сыл.
Өлбүттэр
10er
Арассыыйа архыыптарын күнэ
Архыыптар күннэрэ (нуучч. День архивов) — Арассыыйа архыыбын үлэһиттэрин идэтийбит бырааһынньыктара. Кулун тутар 10 күнүгэр бэлиэтэнэр. Федеральнай архыып сулууспатын Коллегиятын быһаарыытынан 2002 сыл кулун тутар 5 күнүгэр олохтоммут.
Устуоруйата
Бэлиэтэнэр күнүнэн 1720 сыл олунньу 28 күнэ (саҥа истиилинэн кулун тутар 10) талыллыбыт. Бу күн Бүөтүр I аан бастакы судаарыстыбаннай аахха илии баттаабыт — «Генеральный регламент или Устав». Бу дөкүмүөн или салайыы олоҕун оҥорбут, ил тэрилтэлэригэр архыыптары оҥортуурга дьаһайбыт.
Урут (2002 сыллаахха дылы?) архыып үлэһиттэрэ бэс ыйын 1 күнүгэр идэтийбит күннэрин ылаллара. 1918 сыллаахха бу күн Норуот хамыһаардарын сэбиэтэ (СНК) декрет ылыммыт: «О реорганизайии и централизации архивного дела в РСФСР».
Жирков Марк Николаевич
200px|thumb|right|Жирков Марк Николаевич Жирков Марк Николаевич (08.04.1892—17.04.1951) — саха бастакы идэтийбит композитора, Саха государственнай национальнай хуорун тэрийээччи, фольклору хомуйааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл.
Айымньылара
Саха драматын театрын спектаакылларын музыкатын айбыта: Олоҥхоҕо олоҕуран аан бастакы саха музыкальнай драматын Суорун Омоллоон либреттотыгар Г.И. Литинскэйдиин бастакы саха операларын «Ньургун Боотур» (1947), «Сыгый Кырынаастыыр» (1947) * «Сир симэҕэ» остуоруйа-балеты (Дьокуускай, 1947) суруйбут. Саха поэттарын тылларыгар (Г. Лобачевтуун уонна да атыттардыын) хас да ырыаны суруйбут: Саха норуотун ырыаларын үөрэппитэ, сурунан ылара уонна обработкалаан таһаарар этэ.
Гаврил Иванович Макаров
Макаровтар оччотооҕу киэбинэн олох бары сиэрин-туомун тутуһан олорбуттара. Дьону мунньан олоҥхолотуу, кыһыҥҥы уһун киэһэлэргэ остуоруйаалааһын бу дьиэ кэргэн олоҕун аргыһа этэ.
Үөрэх-билии наадатын өйдүүр төрөппүттэр уолчааны оскуолаҕа биэрбиттэрэ. Ганя ситиһиилээхтик, умсугуйан туран үөрэммитэ. Учууталларыттан хайҕанара. Ол эрээри уолчаан ити дьоло уһаабатаҕа. Маҥнай утаа Гражданскай сэрии буолан тбыһыы-майгы уларыйыыта мэһэйдээбитэ. Онтон 1924 сыллаахха аҕата Иван Афанасьевич сэллик ыарыыттан өлбүтэ. Иитэр-аһатар киһилэрэ суох хаалбыт ийэлээх уолу аҕаларын инилэрэ Иван уонна Егор Макаровтар бэйэлэригэр сыһыаран олордубуттара.
Сүүрбэ сааһын да туола илик Гаврил Иванович 1937 сыл күһүнүгэр саха бастакы лингвист-учуонайа С.А. Новгородов аатынан Чурапчытааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Кини Түөйэлээхэп диэн псевдонимынан хас да хоһоону өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар таһаартарбыт кэмэ этэ.
Тылбаас туһунан уопсай өйдөбүл Өксөкүлээх Өлөксөй М.Ю. Лермонтов "Демонын" тылбаастаан "Якутская жизнь" хаһыакка бэчээттэппитэ. А.С. Пушкин прозатын сабыдыалынан хас да новеллалары суруйбута, ону ааһан, 1926 сыллаахха "Борис Годуновтан" түөрт оонньууну тылбаастаабыта.
Саха литературатын саҕалааччылар А.Е. Кулаковскай, Н.Д. Неустроев, А.И. Софронов уус-уран литератураны төрүттээһиҥҥэ тылбааһы оҥоруу наадатын ыйбыттарын, кинилэр биэрбит сүбэлэрин-амаларын этигэр-хааныгар иҥэриммит Г.И. Макаров - Дьуон Дьаҥылы өссө киэҥ соругу бэйэтин иннигэр туруоруммута уонна "Евгений Онегин" курдук нуучча олоҕун энциклопедиятынан ааҕыллыбыт А.С. Пушкин сүдү суолталаах айымньытын сахалыы саҥардыы сыралаах үлэтигэр туруммута. Хоһоонунан роман хас биирдии строфата - сүнньүнэн туспа лоскуй, хоһоон иһигэр хоһоон курдук. Улахан буукуба - женскэй рифма, үһүс - мужской. Бастакы строфа тиэмэни этэр, иккис - сайыннарар, үһүс - кульминация, икки бүтэһик - кылгас быһа биэрэр сытыы афористическай түмүк. Итини барытын тылбаасчыт халбаҥнаабакка тутуспута киһини сөхтөрөр.
Г.И. Макаров А.С. Пушкин хоһоонунан романын тылбаастат, А.Т. Твардовскай аатырбыт поэматын "Василий Теркины" сахалыы саҥардыыга дьүккүөрдээхтик ылсыбыта.
Тылбаасчыттар Дьуон Дьаҥылы уонна Күн Дьирибинэ ис сүрэхтэриттэн бэринэн туран үлэлээбиттэрэ. Тылбааска бэриниилээх буолуу - бу улахан өйдөбүл.
Швейцер Александр Давыдович
Швейцер Александр Давыдович — (1923—2002) тыл билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, аатырбыт лингвист, уһуйааччы уонна ааҥыл тылын тылбаасчыта.
Аҕа дойдутааҕы тылбаас түөрүйэтин, тута тылбаас сэбиэскэй оскуолатын төрүттэспит дьонтон биирдэстэрэ. А. Д. Швейцер тута тылбаасчыттар икки ардыларынааҕы түмсүүлэрин маҥнайгы көлүөнэтигэр киирсэр. Кини омук тыллаах Байыаннай үнүстүүткэ уһуйааччынан, ол кэнниттэн, Москубатааҕы омук тылын Судаарыстыбаннай Педогогическай үнүстүүтүгэр өр кэмҥэ үлэлээбитэ, онно тылынан тылбаас хаапыдыратын салайара. Кэнники сылларга Арассыыйатааҕы билим акадьыамыйатын (РАН)Тыл үөрэҕин үнүстүүтүгэр билимҥэ сүрүн үлэһитинэн үлэлээбитэ.
Монографиялара:
Ааҥыл тыла
Ааҥыл тыла (the English language, аҥылычааннар тыллара) диэн ииндийэ-европа тылларын герман салаатын арҕаа бөлөҕөр киирэр тыл. Билиҥҥи туругунан аан дойдуга ордук улахан суолтаны ылар тыл. Элбэх түөлбэ тыллаах.
Ааҥыл Сиригэр орто үйэлэргэ герман биистэрэ көһөн кэлиилэригэр үөскээбитэ. Сыыйа Улуу Британия омуктарын үксүлэрин төрөөбүт тыллара буолбута, кэлин импиэрийэ кэҥиирин кытта аан дойдуга тарҕаммыта. Холбоhуктаах Хоруоллук, Холбоhуктаах Штааттар, Канаада, Австралия, Саҥа Зеландия, Ирландия уонна Кариб регионун сорох дойдутун бастыҥ тыла. Аан дойду элбэх дойдутугар (бастатан туран Доҕордоhуу дойдуларыгар) уонна араас омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэригэр иккис уонна официаллык тыллара.
Грамматика английскай тыл грамматиката диэн английскай тыл грамматическай тутула уонна ол грамматическай тутулун научнай чинчийиитэ. Саха тылын грамматикатын предметтэрэ английскай тыл морфологията уонна синтаксиһа буолаллар.
Английскай тыл грамматическай тутула үйэттэн ыла балачча уларыйыылар таҕыстылар: флективнай синтетическэй былыргы күүһүнэн аналитическай буолбут. Бу уонна да атын уларыйыылар английскай тыл историятын чинчийэллэр уонна английскай тыл историческай грамматикатын араараллар. Бу ыстатыйаҕа билиҥҥи английскай тыл сүрүн грамматиката көрүллэр.
Аналитическай чертардаах. Уларыйыы систиэмэтэ толору сүтэн эрэр, сорох солбуйар солбуйар ааттарга баар. Туохтуурдары холбуур системата ордук аналитическай формаларынан көрүллэр, онтон синтетическэй формаларынан кенуллэнэр (иккилэрэ билиҥҥи кэмҥэ уонна биир буолан ааспыт), аналитическай туохтуурдар ис хоЬооннорун кытта ситимниир буолан, аналитическай туохтуурдары кытта туттуллаллар. Быһаарыы инники быһаарыллыбыт уонна морфологическай көрдөрүүлэргэ сөп түбэспэт. Биллибэт уонна тустаах артыыстар бааллар.
Тарҕаныыта
54 дойдуга судаарыстыба тылын быһыытынан билиниллэр — Улуу Британияҕа, АХШ (отут биир штаакка), Австралияҕа, Ирландияҕа (ирландия тылын кытта), Канаадаҕа (боронсуус тылыныын) уонна Маальтаҕа (мальта тылын кытта), Саҥа Зеландияҕа (маори уонна илии тылларын кытта). Официальнай тыл быһыытынан Азия (Индия, Пакистан уо.д.а.) уонна Африка (сүнньүнэн Британия импиэрийэтин урукку холуонньалара) сорох судаарыстыбаларыгар туттуллар.
Суруга-бичигэ
Суруга-бичигэ VII үйэттэн латыын буукубаларыгар олоҕурар. Аныгы алпаабытыгар 26 буукуба баар.
Энтероколикка
Энтероколит-острые и хронические заболевания пищеварительного тракта, характеризующиеся воспалением слизистой оболочки тонкого и толстого кишечника.
Charity Shop
Charity Shop — Арассыыйа үтүөнү оҥорор маҕаһыына, биллэр брендар туттуллубут таҥастарын кыра сыанаҕа атыылыыр. Маҕаһыын түмэт урбаан тэрилтэтэ буолар, дохуота «Вверх» киин түмэт бырагырааммаларын толоруутугар аһардыллар. Үтүөнүт оҥоруутун таһынан, маҕаһыын биир соруга - ретейл эйгэтигэр оҕо дьиэлэригэр иитиллэн тахсааччы оҕолорго уонна сервис идэтигэр кэллиэстэри бүтэрээччилэргэ трениннэри ыытыы.
Кэнсиэпсийэтэ
Маҕаһыын үтүөнү оҥорор маҕаһыыннар charity shop схемаларынан үлэлиир, ол аата түмэт урбаан технологиятынан (атыыттан киирбит харчы үтүөнү оҥорор тэрилтэлэргэ аһардыллар уонна түмэт бырагырааммаларыгар туһаныллар) үлэлиир. Маннык маҕаһыыннар Улуу Британияҕа уонна Эмиэрикэ Холбоһуктаах Ыстааттарыгар киэҥник тарҕаммыт. Улуу Британия маҕаһыынара үлэлиир схемаларыттан уратыта, эмиэрикэ маҕаһыыннара ону таһынан социализациянан уонна олоххо көмүскэлэ суох нэһилиэнньэ кыһалҕалаах араҥаларыгар көмө оҥороллор, холобур, Хотугу Эмиэрикэҕэ үлэлиир Goodwill бырайыак. Charity Shop маҕаһыыҥҥа бу модель төрүт буолбут.
Табаар атыытыттан киирбит дохуот маҕаһыын арендатын уонна үлэһиттэр хамнастарын төлүүргэ барар, ордубут үп үтүө дьыаланы оҥорууга аһардыллар.
Маҕаһыын биллэр ыарахан сыаналаах брендар туттуллубут таҥастарын атыылааһыҥҥа идэтийэр, холобур Karen Millen, Pinko, D&G, Ralph Lauren, Laurel уо.д.а. . Маҕаһыын таҥастан ураты химиотерапияны ааспыт дьахталларга аналлаах «Голова»диэн бырайыак баска кэтэр таҥаһын атыылыыр. Ону кытта тулаайах кыыс оҕолор оҥорбут араас киэргэллэрэ атыыланар, киэргэлтэн киирбит харчы (комиссията суох) оҕолорго төннөр.
Иннервация
Иннервация (innervation, in — иһигэр, иһилдьэ уонна nervus — ниэрбэ) — киһи ис органнарын уонна тканнарын ниэрбэлэринэн хааччыйыы, ол ниэрбэлэр киин ниэрбинэй системаны кытары холбоһоллор.
Хатыыс
Хатыыс (, Сибирский осётр) — бөдөҥ балык.