cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр доруобуйа харыстабыла
Балыыһаҕа аналлаах тутуулар хаһан тутуллубуттара: 1969 с. 107 кв.м. иэннээх амбулатория дьиэтэ 1973 с. төрүүрдьахталларга уонна оҕолору сытыаран эмтииргэ аналлаах балыыһаҕа самалык тутуу. 1978 с. Бэс Чагдаттан көһөрөн балыыһаҕа самалык дьиэ тутуллан балыыһа миэстэтэ 35 куойкаҕа тиийбитэ уонна ититэр ситим тутуллан үлэҕэ киирбит. 1984 с. молочнай куухуна тутуллубут. 1985 с. гараж 1988 с. стоматологическай кэбиниэт амбулатория дьиэтигэр сыһыары тутуллубут. Стоматолог быраас көрүллэн үлэлиир буолбут. Бастакы стоматологынан Андреева Ольга Владимировна үлэлээбитэ. Онтон Степанова Светлана Семеновна, Николаева Айталина Николавна, Птицын Роман Гаврильевич үлэлээн сылдьыбыттара. Билигин Егоров Макар Владимирович үлэлиир. Бу тутуларга барытыгар сопхуос үбүнэн, дьонунан, тиэхиникэнэн көмөлөспүт. 1995 с. САПИ үбүгэр сылгы собуота икки этээстээх дьиэлээх балыыһа коплексын тутан биэрбитэ. Балыыһаҕа клиническй лаборатория, физиотерапия, массаж, флюрорентген, стоматологическай кэбиниэт бааллара, молочнай куухуна үлэлиирэ. Кэлин үп суох диэн молочнай куухунаны уонна флюрокэбиниэти сабан кэбиспиттэрэ балыыһа миэстэтин сарбыйбыттара. Билигин баар учаастактааҕы балыыһа 3 нэһилиэк Хатыы, Маалыкай, Малдьаҕар нэһилиэнньэтин көрөр-истэр. Дьиэтэ:уота аппаратурата, оборудованията: Балыыһа дьиэтэ      624, 9 кв.м. Гараж                         96,8   « Куухуна                     49.7    « Прачка                        28,6   « Кетлер=тренажер кэплиэгэ 1 уст. Көмпүүтэр                            3  « Төлөпүөн, тэлэбиисэр, интернет Балыыһа миэстэтэ: 10 куойка, 3 оҕо куойката, 3 күнүскү стационар. 2016 с. сыллааҕы былаан: Сытыахтаах киһи ахс. Куойка күн Улахан дьон 207                3200 Оҕо               63                    960 Күнүскү       127                  1270 Поликлиникаҕа    көрүү былаана Көрүүгэ                                                     Тиис кэбиниэтэ Улахан дьоҥҥо    818                                                         190 Профилактика      423                                                         214 Суһал көмө           409                                                          32 Оҕолорго               935                                                         349 Профилактика       727                                                         467 Суһал көмө            346                                                          37 Барыта 27 ол иһиттэн бырааһа 3, орто персонал 12, алын персонал 7, атын үлэһиттэр 5.
Эмтиэкэ
Маалыкай сэлиэнньэтигэр аан бастаан 1962 с. пуун быһыытынан ыал дьиэтигэр аһыллыбыт. Онно 3 сыл фармацевт Евсеева Октябрина Григорьевна (1937 с.) үлэлээбит. 1965-1975с.с. фармацевт Андреева Алесандра Иннокентьевна амбулатория дьиэтигэр үлэлээбит. 1975-1978 с.с. Федорова Полина Антиповна (1953 с.) 99 №-дээх эмтиэкэни тэрийбит. 1989 с. Маалыкай эмтиэкэтэ Ньурбатааҕы 11 №-дээх эмтиэкэ салаата буолбут. 1978-1989 с.с. Павлова Римма Валентиновна (1953с).СӨ фармациятын туйгуна. 1989-1893 с.с. Иванова Александра Семеновна (1956 с.) Фармация бочуоттаах бэтэрээнэ. 1993-2009 с.с. Николаева Екатерина Николаевна (1966 с) «СӨ фармациятыгар үтүөлэрин иһин» бэлиэ. 2009 сылтан Егорова Мария Семеновна (1959 с.) СӨ фармациятын туйгуна.
Бырадааһап ойуун
Бырадааһап ойуун - Протасов Николай Николаевич - XIX уонна XX үйэлэр кирбиилэригэр үөскээн ааспыт, тыыннааҕар уос номоҕо буолбут дьикти дьылҕалаах киһи.
Бэйэтиттэн туох да суруллан хаалбатах эрээри кинини кытта бииргэ үөскээбит, киниэхэ хаһан эрэ кутуруксутунан сылдьыбыт Амма оройуонун Соморсун нэһилиэгин киһитэ Иванов Михаил Яковлевич (мелодист-ырыаһыт Ольга Иванова абаҕата) 1969 сыллаахха Бырадааһап ойуун биир кыырыытын магнитофоҥҥа суруттарбыта архыыпка баар.
Хотон
Хотон — сүөһү кыһын баайыллан турарыгар, кыстыырыгар анаан оҥоһуллар тутуу. Былыргы сахалар балаҕаны кытта бииргэ туталлар эбит.
Тэҥнии көр: хотон (монг.) — хас да хаһаайыстыба сүөһүлэрин кыттыһан маныырга анаан холбоһуулара; кутан, гутан (азерб.) — аҕыйах ыаллаах дьон ойдом туспа олоҕо (хутор); кутон (узб.) — сүөһү дьиэтэ; кат (индоевр., фин-угор., түүр., монг.) — олорорго аналлаах тутуу, дьиэ, бөһүөлэк, куорат, кириэппэс, сүөһү дьиэтэ, сарай; атын көрүҥнэрэ: ката (былыргы иран.) — онкучах, хаарбах дьиэ; хата (укр., слав.) — олорор сир, дьиэ; котта (санскр.) — куорат; котан (айн.) — сэлиэнньэ, дьон баар, олорор сирэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Майами-Дейд
Майами-Дейд (Miami-Dade County) диэн Майами куоратын уокуруга буолар. Дьонун ахсаана - 5 млн.
Ингушетия
Ингушетия Өрөспүүбүлүкэтэ (Нууччалыы: Республика Ингушетия; Ингуштуу: ГІалгІай Мохк) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Магас.
Географията
Ингушетия Хоту Хапхааска баар.
Кэм зоната
left|75px
Хайалар
Хапхаас хайалара.
Сир баайдара
Мармар, мас, доломит, сыбах, испиэскэ, хайыр таас, гранит, туой, эмтээх уу, күндү металлар, минераал уу, ниэп (60 млрд т тахса) уонна айылҕа гааhа.
Климата
Ингушетия климата үксэ континентал.
Астрахан уобалаhа
мини|Ставрополь кыраайын каартата Астрахан уобалаhа эбэтэр Астраханскай уобалас — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыл ахсынньы 27 күнүгэр төрүттэммитэ. Волгоград уобалаһын, Калмыкияны уонна Казахстааны кытта кыраныыссалардаах. Административнай центра - Астрахань.
Ингушетия
Дьоно
Дьон ахсаана — 530 100 киhи (2009). Дьон чиҥэ — 150 к./км² (2009), куорат олохтоохторо — 45 % (2009).
Астрахан уобалаhа
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 013 840 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 20,68 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 66,69 % (2013).
Национальнай састааба
Нууччалар кыраайга элбэх өттүн ылаллар. Иккиһинэн казаахтар олороллор. Изменение национального состава населения области по данным всероссийских и всесоюзных переписей (1926 - 2010):
Хоту
thumb|200px
Хоту — 1) сүүрүктээх уу (өрүс, үрэх) хайа боруодаларын суурайарыттан үөскээбит устаты киэҥ хотоол; 2) ходуһа, мэччирэҥ буолуон сөптөөх өрүс, үрэх, күөл кытылын оттоох сирэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Дарбасов Егор Григорьевич
Дарбасов Егор Григорьевич - региональнай экэниэмикэ институтун дириэктэрэ, СӨ Акадьыамыйатын академига, экономическай наука дуоктара, бэрэпиэссэр.
Сунтаар улууһун Кэбээйи нэhилиэгэр төрөөбүт Саха АССРга колхозниктар дьиэ киэргэнигэр. Кэбээйи оскуолатыгар үөрэммит. 1955 сылга планово-экономическай факультетка үөрэнэ киирбит. Ону бүтэрэн баран 1959 сылга эдэр идэлээх үлэhит экономика отделыгар Саха филиалга СО АН СССР үлэлии киирбит. Бэйэтин научнай улэтин экономика золотодобывающих уонна алмазодобывающих промышленных отраслей үөрэтииттэн саҕалаабыт. 1968 сылтан сектор эффективности промышленного производства сэбиэдиссэйинэн улэлээбит. 1982 сылга Дарбасов докторскай диссертацияны көмүскээбит "методологические проблемы оценки эффективности региональной экономики Севера" уонна сахалартан бастакы экономика билимин доктораынан буолбут. Егор Григорьевич 47 сыл үлэлээбит ол сыллартан 43 сылы үөрэххэ анаабыт. Россия региональнай экономикатыгар уонна политикатыгар биир бөдөҥ специалиһынан ааҕыллар. Дарбасов 400 научнай улэҕэ суруйаччы буолбут. 1998 сылтан профессор Дарбасов Региональнай институтун диссертиционнай советын тэрийээччи уонна мунньаҕы салайааччы. 1993 сылтан Региональнай экономика АН РС(Я) дириэктэрэ.
Строд Иван Яковлевич
Строд Иван Яковлевич - XX үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл хамандыыр.
Аан дойду бастакы сэриитигэр кыттыбыт. Хорсунун иһин 4 Георгиевскай кириэһинэн наҕараадаламмыт, прапорщик сыбаанньатын ылбыт. 1918 сыллаахха Кыһыл аармыйаҕа бэйэтэ тылланан киирбит. Үрүҥнэри утары Сибииргэ сэриилэспит. 1918 сыл сэтинньититтэн 1919 сыл ахсынньытыгар дылы Өлүөхүмэ хаайыытыгар сыппыт. Босхолонон баран добровольческай революционнай этэрээти салайбыт. 1920 сыл алтынньытыттан Дальневосточнай өрөспүүбүлүкэ норуодунай-революционнай аармыйатын аттаах этэрээтин хамандыыра. 1921-23 сылларга батальон хамандыыра, полка хамандыырын көмөлөһөөччүтэ. Иркутскайтан Дьокуускайга дылы айанныырыгар- 2880 биэрэстэ тухары үрүҥнэри кытта элбэх кыргыһыыга кыттыбыт. Онтон А. Н. Пепеляевы урусхаллыырга кыттыспыт. "Выстрел" диэн куурсу бүтэрбит. 1927 Кыһыл аармыйаттан ыалдьан уурайбыт, Томскайга Осоавиахимҥа үлэлээбит. Үс Кыһыл Знамя уордьаннаах.
Бастакы Аан дойду сэриитигэр финляндскай полка сатыы эрэспиэскэтин этэрээтигэр сулууспалаабыта. Үс сылы быһа сэриилэһэрин тухары ,харса суох буолан, өстөөх траншеятыгар баран "тылы" тутан кэлэрэ, ыстаап кистэлэҥ докумуоннарын ылаары өстөөх тыылыгар кииртэлиирэ. Күчүмэҕэй сырыыларга хаста да бааһырбыта уонна контузияламмыта. Биирдэ эмиэ, куолутунан өстөөх билиндээһиттэн биир эписиэри соҕотоҕун тутан аҕалбытыгар Георгиевскай кириэһинэн төрдүһүн наҕараадаламмыта.
1918 с. муус устар 22 күнүгэр маҥнайгы Иркутскайдааҕы кавалерийскай дивизия байыаһа Иван Строд Забайкальеҕа Оловянай диэн сиргэ үрүҥнэри утары кырыктаах кыргыһыыга сылдьыспыта. Иркутскай куоракка Иван Строд бартыһааннар салайааччылара Сергей Лазону уонна Нестор Каландарашвилины кытта билсиспитэ. Бу дьон кини бэлиитикэлии өйүгэр-санаатыгар улахан сабыдыалы оҥорбуттара. Ахсынньы 8 күнүгэр Захаренко үрүҥ этэрээтигэр билиэн тутутуллубута. Уон биир хомуньууһу дэлби эрэйдээн, сордоон-муҥнаан тайҕаҕа өлөрбүттэрэ. Алта киһини, ол иһигэр Иван Строду, кырбаан баран Өлүөхүмэ түрмэтигэр үүрэн аҕалбыттара. Манна кини Захаров диэн кырдьаҕас бассабыыгы кытта билсибитэ. Көҥүлгэ тахсаат, Строд Захаровы кытта бииргэ өрө турууну тэрийэн, Өлүөхүмэ уокуругун колчак былааһыттан босхолообуттара. Онтон ыла Иван Строд Кыһыл Аармыйа добровольнай этэрээтин салайан, ахсынньы кыыдааннаах тымныытын ортотунан Сунтаар оройуонугар хорсун айаны айаннаан тиийбитэ уонна онно Сэбиэскэй былааһы олохтообута.
1920 с. Иван Строд күһүн Уһук Илиҥҥэ норуоту босхолуур аармыйа дивизиятыгар аттаах этэрээт хамандыыра буолбута. 1922 сыллаахха сэтинньигэ контрреволюционнай баанданы суох оҥорбуттара. Ол эрээри эйэлээх олох өр буолбатаҕа. Харбинтан японскай-американскай имперналистар Саха сиригэр генерал Пепеляев үрүҥ дурусуунатын тэрийэн ыыппыттара. 1923 сыл тохсунньуга генерал Пепеляев Амманы уонна Төҥүлүнү ыһар сыаллаах Саха сирин илиҥ улуустарыгар киирбитэ. Олунньу 17 күнүгэр генерал Пепеляев Дьокуускайга кимэн киириини саҕалыырга бирикээс биэрбитэ. Ол эрээри Петропавловскайтан Аммаҕа айаннаан иһэр И.Я.Строд хамандьыырдаах кыһыл этэрээтэ ити былаан туоларыгар мэһэй буолбута. 5 күннээх уһун сындылҕаннаах айан кэнниттэн, олунньу 13 күнүгэр стродовецтар Амматтан 18 км. сиргэ турар Саһыл Сыһыыга олохтоох саха А.Н.Карманов уһаайбатыгар тохтообуттара. Олунньу 14 күнүгэр сарсыарда эрдэ 230 киһилээх генерал Вишневскай этэрээтэ Саһыл Сыһыыга саба түспүтэ. Олунньу 15 күнүгэр күнүс 600 киһилээх үрүҥ этэрээтин төгүрүйбүттэрэ.
Үрүҥнэр ахсааннара 5 төгүл элбэҕин үрдүнэн Строд этэрээтин байыастара санааларын булгуруппатахтара. Пепеляевецтар 18 чаас устата тохтоло суох атаакалаабыттара. "Муустаах кириэппэс" байыастара геройдуу кыргыспыттара. Ити курдук гражданскай сэрии историятыгар "Муустаах осада" диэн ааттанан киирбит 18 күннээх Саһыл Сыһыы героическай оборуоната саҕаламмыта.
Ити кэмҥэ К.К.Байкалов уонна Е.И.Курашов командирдаах кыһыл этэрээттэрэ кулун тутар 2 күнүгэр Аммаҕа уонна Билиистээхэ пепеляевецтэри букатыннаахтык үлтүрүтэргэ быһаарыылаах охсууну оҥорбуттара. Кулун тутар 4 күнүгэр сарсыарда эрдэ Курашов этэрээтэ Саһыл Сыһыы геройдарын босхолообута.
Саһыл сыһыы оборонатыгар эрдээхтик уонна геройдуу охсуспутун бэлиэтээн Советскай Ийэ дойду Иван Строду кыһыл знамя орденынан иккиһин наҕараадалаабыта. Ыам ыйын 2 күнүгэр Саха автономнай республикатыга биир сылын туолуутугар митинг буолбута. И.Я.Стродка куорат үлэлээн иитиллээччилэрэ Строд-Якутскай диэн бочуоттаах ааты иҥэрэр туһунан уураах ылыммыттара. Сотору Иван Строду ЯЦИК аатынан Кыһыл көмүс знагынан наҕараалаабыттара. Иван Строду Саха сирин "Кыһыл Геройа" диэн норуот уоһуттан түһэрбэт сэһэн-номох буолбута. Бэһис армия 12 корпуһун командующайа "Саха сирин геройа" диэн кыһыл көмүһүнэн суруллубут үрүҥ көмүс саабыланы туттарбыта. Сайын 1923 с. бааһырбыта. Үтүөрэн, Строд Иркутскайынан Москваҕа үөрэнэ барбыта. Айаннаан иһэн аара Новосибирскайга байыаннай уокурук штабыгар сылдьар. онно киниэхэ Сибиир илиҥҥи өттүгэр Ангара-Ленскай оройуоҥҥа Балаганскайтан Качукка диэри үс сыл ороспуойдаан баппатах Донской үрүҥ баандатын суох гынарга саҥа бойобуой сорудах бэриллэр, Строд революция өстөөхтөрүн кытта охсуһарга мэлдьи бэлэмин быһыытынан, ити сорудаҕы үөрүүнэн ылыммыта уонна 103-с Сибирскай стрелковай полка үс батальонун хамаандалаан үс ый устата урут таба туттарбатах Донской баандатын эспитэ. И.Я. Строду бу операцияны кыайыылаахтык толорбутун иһин Бойобуой Кыһыл Знамя орденынан үһүс төгүлүн наҕараадаабыттара.
1924-25 сс. саха чулуу дьонуттан биирдэстэрэ М. Артемьев Майда өрүс эргин өрө туруну көҕүлээбитэ. Атыыһыт Ю.Галибаров, А.Новгородов, эбэҥкилэр баайдара П. Карамзин көмөтүнэн холуобунай буруйдаахтартан уонна олохтоох эбэҥкилэртэн үрүҥ этэрээттэр үөскээбиттэрэ. Былааска саҥа куттал суоһаабытын билэн, Строд бэйэтин баҕатынан Саха бырабыыталыстыбатыгар "үрүҥ баанданы" эһэргэ бэлэмин биллэрэр. Дьокуускайга кэлээт Саха АССР Амма-Нельнан сэриитин фроҥҥа аттаммыта. Үрүҥнэр нэһилиэнньэ өйөөбүтүн билэн уонна Строд этэрээтэ эккирэтэн иһэриттэн, 1925 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр Сулҕаччы дэриэбинэтигэр сааларын-сэптэрин ууран бэриммиттэрэ.
И.Я.Строд 1925-26сс. үһүс интернационал аатынан үрдүк тактическай стрелковай оскуола толору курсун үөрэнэн бүтэрбитэ. И.Строд үгүс байыаннай мемуарнай айымньылар автордарынан буолар. Оччотооҕу кэмҥэ кини кинигэлэргэ ыччаты байыаннай - патриотическай иитиигэ уһулуччу суолтаны ылбыттара. Дойдуга киэҥ далааһыннаах репрессия саҕана 1937 сыллаахха олунньу 4 күнүгэр тутуллан хаайыллыбыта. Кинини РСФСР холуобунай кодексын 58-8,58-11 ыстатыйаларынан ("Сэбиэскэй былааһы утары террористическэй тэриллиигэ кыттыы") буруйдааннар 1937 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр сууттаабыттара уонна ол күн ытыллыбыта. 1957 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр реабилитацияламмыта.
Үлтүркэй сиик тэллэйэ
Үлтүркэй сиик тэллэйэ (, Сыроежка ломкая) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сэбирдэхтээх уонна инньэлээх ойуурдарга Саха сиригэр тарҕанан үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 2-7 см. Хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. Тириитэ үчүгэйдик арахсар, розатыҥы-кыһыл, хоҥордуҥу-кыһыл. Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ. Этэ: тостумтуо, үрүҥ, аһыы сыттаах. Өҥө уларыйбат, үүтэ суох.
Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Тууһууллар.
Будапешт
Будапешт (мадь. Budapest) диэн Мадьаар Сирин киин уонна ордук улахан куората. 2008 с. олохтоох ахсаана 1 702 297 киhи (агломерацияҕа 2 451 418). Дунай өрүс кытылларыгар турар.
Инфаркт
Киирии чааhа
Сайдыылаах олохпут араас содула, күннэтэ ылар охсуубут, аҕыйахтык хамсанарбыт бырыта сурэхпитигэр дьайар. Кэнники кэмҥэ инфарктыыр киhи ахсаана элбээн иhэр… Сүрэх тымырдара кыарыырын эбэтэр бүѳлэнэрин түмүгэр үѳскүүр ыарыылары ишемия диэн ааттыыллар. Бу ыарыылар хас да кѳрүҥҥэ арахсаллар, ол курдук стенокордия, инфаркт миокарда, инфаркт кэнниттэн хаалар уларыйыылар, сүрэх үлэтин ритмэ кэhиллиитэ, эмискэ соhуччу ѳлүү. Сүрэх тымырдара кыарыылларын түмүгэр хаан сүүрүүтэ мѳлтүүр, кислород үѳскээhинэ намтыыр. Оччоҕуна сүрэх былчыҥын ханнык эмэ учаастага аhыттан матан, ѳлѳн барар. Стенокардия дуу, инфаркт дуу буолуута тѳhѳ бириэмэҕэ сүрэх былчыҥа маннык усулуобуйаҕа киирбититтэн тутулуктаах. Бу уларыйыылары электрокардиограмма, анализтар кѳмѳлѳрунэн быhаарабыт.
Ыарыыны кѳбѳтѳр дьайыылар
Бу ыарыылар түргэнник, эмискэ сайдалларыгар тѳрүѳт буолар тас эйгэттэн дьайар биричиинэлэр бааллар. Ол курдук: билиҥҥи сайдыылаах олохпут содуллара, араас стрессовай ситуациялар, ѳр олорон үлэлээhин түмүгэр аҕыйахтык хамсаныы, элбэҕи мээнэ, кээмэйэ суох аhааhын содулугар уойааhын, хааммыт састаабыгар холестерин диэн вещество элбээhинэ, хаан баттааhынынан үрдүгэ, табах тааhын, аргы лааhын уо.д.а.
Инфаркт кѳрүҥэ
Инфаркт диэн ыарыы араас кѳрүҥүнэн киhи киhиэхэ тус-туhунан биллиэн сѳп:
- асматическай кѳрүҥ- тыыҥҥын бобон, салгын тиийбэт буолар, аҕылатар.
- аритмическай кѳрүҥ- сүрэххит «айаххынан тахсыах айылаах» бүллүгүрээн, тэбиитэ кэhиллэн, бобута тутар, тыыҥҥын хаайар.
- церебральный кѳрүҥ- ордук кырдьаҕас саастаах дьон эмискэ ѳйдѳрүн сүтэрэн охтуохтарын сѳп.
- ангинознай кѳрүҥ- бу олус ыарыылаах элбэхтик кѳстѳр ыарыы. Эмискэ «сытыы быhаҕынан анньар», «итийэр, түѳhүҥ иhэ аhыйар», хам тутар ыарыыта уҥа эбэтэр икки илиигэр, лаппаахыҥ икки ардыгар, аллараа сыҥааххар, искэр биэриэн сѳп. Тымныы кѳлѳhүн сарт түhэр, тыыҥҥын бобор, аҕылатар, «ѳлѳн эрэбин» диэн куттал үѳскүүр.
Сүрүҥ чааhа
Инфаркт диэн ыарыыттан мүлчү кѳтүѳххэ уонна киниттэн харыстаныахха сѳп. Бу маны мин тоhоҕолоон эдэр, үлэлэрин үгэнигэр сылдьар дьоҥҥо этиэхпин баҕарабын. Онтон инфарктаабыт дьоҥҥо бу ыарыы хатыламматын туhугар охсуhуохха сѳп. Санаан кѳруҥ, инфаркт, инсульт киhини босхоҥ оҥорбот, илиигин-атаххын хасмсаабат гына тимир ороҥҥо хам кэлгийбэт эбээт! Ыалдьыбыт дьон үксүлэрэ бэйэлэрин урукку улэлэригэр тѳннѳн, киhиттэн итэҕэhэ суох сылдьаллар. Бастатан туран, сүрэххит ыалдьарыгар тѳрүѳт буолбут биричиинэлэри ѳйдүѳхтээххит, ону хаhан да хатылаабат туhугар охсуhуохтааххыт. Ол биричиинэни уонна ону утары охсуhар ньымалары хайаан да булуоҥ дии саныыбын. Онтон быраас сүбэлэрин, анаабыт эмтэрин хайаан да булгуччулаахтык тутуhарыҥ эрэйиллэр. Балыыhаттан тахсыар диэри ыарыhах ыарыытыгар сѳптѳѳх эмтиир гимнастика комплексын үѳрэтэр, ону ситимин быспакка дьиэтигэр эмиэ салҕаан, онтон ѳссѳ кэҥэтэн-эбэн, кардиолог- быраас кэтээн кѳрүүтүгэр киирэр. Бу комплекс- хамсаныылар туох да хара баhаам элбэхтэр.
Танзания
Танзания Холбоhуктаах Республиката (суаhили: Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) диэн Илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Кения уонна Уганда хоту, Руанда, Бурунди уонна Конго Демократ Республиката арҕаа, Замбия, Малауи уонна Мозамбик соҕуруу. Илин Индия океана баар.
Инфаркт
Түмүк
Хас биирдии киhи бэйэтин доруобуйатын тупсаран, үѳhэ этиллибит тас эйгэттэн дьайар биричиинэлэри туоратан, бэйэ – бэйэбитигэр харысхаллаахтык сыhыаннаhан, ѳйѳhѳн-ѳйдѳhѳн олордохпутуна сүрэх ыарыыларынан ыалдьарбыт аҕыйыа. Эн доруобуйаҥ – бэйэҥ илииҥ иhигэр!
Танзания
Танзания Холбоhуктаах Республиката 26 мкоаттан (улуустан) турар унитар республика. 1996 с. ыла дойду киин куората Додома, ордук улахан куората уонна эргиэн киинэ Дар эс Салаам.
Инфаркт
Туhаммыт литература
• Хаhыат « Саха сирэ»
Танзания
Этимология
«Танзания» топонима бу дойду састаабыгар киирбит икки холуонньа аата тэрилиннэ: -Танганьтан уонна Занзибартан, оттон бүтэр-үгэс быһыытынан дойдулар ааттарыттан. Танцияҕа икки киин куорат: административнай киинэ дар- эс историческай киин куората, оттон сокуону таһаарар-Додома, бырабыыталыстыба 1970- с сылларга сүрүн органнары көһөрбүтэ.
География
Дойду улахан өттө киэҥ нэлэмэн площадкалар ылаллар. Индия Океан кытылын кыйа биэрэк кытыыта тайаан сытар.
Дойду территорията Африка бөдөҥ күөллэрин сорҕото баар: Хоманьика күөлэ (ол аата Байкал арҕаа уонна Ньээс соҕуруу өттүгэр.
Танзанияҕа Африка саамай үрдүк хайата — стратовулк Килиманджаро (5895 м) турар.
Тардыытын уһуна 3402 км., онтон Моҕотой — 451 км, тардыытын кытта-769 км, Малави — 475 км, Мозамбиктаах — 756 км, рудалаах — 217 км, Угда — 396 км уонна Замбиялаах — 338 км.
Климат
Турзани климата субкваториальный. Хоту икки сезон (кулун тутар — ыам уонна балаҕан ыйа-сэтинньи), соҕуруу — биир (сэтинньи — муус устар).
Занзибар архипелаг арыыларыгар, күн ортото +28- тан 30- гар диэри, байҕал бириистэрэ күн- дьыл олус үчүгэй. Индия океаныгар уу температурата 24-26 км. Дойду киин өттүгэр (муора таһымыттан 1200-1700 м) орто температура 22-25 м. буолар, түүн сөрүүн буолуон сөп.
Забавушка (түмэл)
«Забавушка» оҕолорго аналлаах норуот оонньуурдарын музейа — Москубаҕа баар норуот оонньуурдарын интерактивнай оҕолорго аналлаах музейа.
Музей пуондата оҕолорго уонна кинилэр тутталларыгар аналлаах. Оҕолор музей экспонааттарынан оонньууллара көҥүллэнэр. Музей соругунан Арассыыйа норуотун оонньуурдарын кытта билиһиннэрии уонна тарҕатыы буолар. Музейга дьарыктаныы төлөбүрдээх, онон ороскуоттара сабыллар. Музейга сылдьар сүрүн бөлөхтөр - үксүн оскуола иннинээҕи саастаах уонна оскуола алын кылаастарыгар үөрэнэр оҕолор.
Тэрилтэ судаарыстыба көмөтүн уонна бэрэсидьиэн граанын  ылбатаҕа.
Остуоруйата
Бастаан 1998 сыллаахха музей «Традиция» диэн ааттаах норуот ускуустубатын таптааччылар уопсастыбаларын быһыытынан тэриллибитэ, уопсастыбаны тэрийээччинэн уонна салайааччынан Алексей Санкин буолбута. 2002 сыллаахха балаҕан ыйын 5 күнүгэр уопсастыба «Норуот оонньуурдарын төннүүтэ» диэн ааттаах үтүө санаа аакциятын ыыппыта. 2002 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр өссө биир быыстапка үлэтин саҕалаабыта, ол быыстапкаҕа Арассыыйа 15 эрэгийиэниттэн 20 промысел кыттыбыта. . 27 июня 2002 года выставка уже официально работала.
1990-с сыллар бүтүүлэригэр тэрилтэ оҕолорго эрэ аналлаах быыстапкалары тэрийиинэн уонна семинаардарынан дьарыктаммыта, музейга араас спонсордар көмөлөспүттэрэ (ол иһигэр Сорос пуондата)ю Ол кэннэ музей дьиэ арендалаабыта уонна ороскуотун бэйэтэ толунар буолбута.
2012 сыллаахха балаҕан ыйын 3 күнүгэр музей «Возрождение традиций» диэн быыстапканы ыыппыта, быыстапкаҕа хас биирдии экспонаатын тутан-хабан көрүөххэ сөп этэ, оҕолорго биирдии кырааскаламматах оонньууру туттарбыттара, ол оонньууру музей дьиэтигэр кырааскалыахха сөбө.
Бурбон
Францияҕа 1589-1792, 1814-48 сылларга, Испанияҕа 1700-1868, 1870-73, 1874-1931 сылларга уонна 1975 сылтан билиҥҥээҥҥэ дылы, Неапольга уонна Сицилияҕа 1735-1861 сылларга ыраахтааҕылаабыттара.
Бу дьиэ ордук биллибит хоруоллара Генрих IV, Людовик XIII, Людовик XIV, Людовик XV, Людовик XVI, Филипп V.
Тиэтэйимэ, ыксаама
Тиэтэйимэ, ыксаама диэн киһи оҥорор быһыыларыгар сэрэхтээх буоларыгар ыҥырыы ааттанар.
Оҕо улаата охсоору тиэтэйэр, ыксыыр. Төһө улааппытын күн аайы кэмнээн көрөр, кэтэһэр кыахтаах. Өйө-санаата аһара сайдаары ыксатар, баҕа санаата халлаан куйаарынан сындыыстыы көтөр, сири сиксигинэн тилийэ сүүрэр. Баһын иһэ барыта араас баҕа санааларынан туолан, таһынан бараары таһымныыр.
Улаатан эрэр оҕо барыга бары улахан дьону кытта кыттыһа охсоору, кинилэр курдук буолаары, табах тардаары, арыгы иһээри, көҥүлүнэн, талбытынан кимиэхэ да дакылааттаабакка, ыйыппакка сылдьаары ордук тиэтэйэр.
Оҕо өйө-санаата тулуурдаах буолуутугар «Тиэтэйимэ, ыксаама» диэн этии үөрэтэр, уоскутар, «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии киһиэхэ бэйэтигэр эмиэ сыһыаннааҕын биллэрэр. Оҕо этэ-сиинэ ситэ илигинэ өйө-санаата төһө да кинигэ билиитин билбитин иһин, ол билиилэрин туһанар кыаҕа суох. Олох үөрэҕэр үөрэнии кэмин иннинэ кыайан кэлбэт. «Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх» диэн этиини тутуһарга, толорорго, тулуурдаах буолууга үөрэнэргэ эрэ тиийиллэрин оҕо кыра эрдэҕиттэн билэрэ ордук. “Улаата түс, оччоҕуна билиэҕиҥ” диэн этии оҕо тулуурдаах буолуута сайдарыгар эмиэ туһалыыр.
Тыа оҕото улаата охсон, саалана, кустуу, куобахтыы охсоору олус тиэтэйэр, сааны көтөҕөлөөн көрөн хаһан кыайар буоларын кэтэһэр, улаата охсон хаһан саа саҕа буоларын манаһар.
Кыра эрдэххэ күн уһуна, каникул кэлэн биэрбэтэ, үөрэх дьыла бүтэн быстыбата олус кэтэһиилээх, кыһыҥҥы улахан тымныылар ааһалларын, саас кэлэрин оҕолор ордук күүтэллэр.
Оҕо тиэтэйэриттэн, оҥоро охсоору ыксыырыттан сыыһа туттара олус элбэх. Оҕону, кинини тиэтэтимиэххэ, ыгымыахха наада. Ону-маны оҥороругар аан маҥнай элбэхтик толкуйдаан, ырытан, санаатыгар оҥорон көрөн, субу оҥорор быһыытыттан туох содул үөскээн тахсарын быһааран баран оҥороро ордугун билэрэ туһалаах.
Пугач бэстилиэти оҥосто охсон баран боруобалыыр ытыытыгар туруупката хайа баран хаалан сирэйин буорахха сиэппит оҕо билбэтиттэн, тиэтэйбититтэн, ханнык эрэ туруупканы булан туһаммытыттан улаханнык дэҥнэммэтэҕэр үөрүөн сөп. Билбэтиттэн, саҥаны айан, айыыны оҥорон, онтун боруобалыы охсоору алдьархайга түбэһэ сыспыта хата этэҥҥэ ааспытыттан үөрэр.
Оҕо тугу оҥороругар куруук ыксыыр, тиэтэйэр, оҥоро-тута, улаата охсуон баҕата баһаам, таһынан таһымныыр. «Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс» диэн этэн үөрэтии саҥа ону-маны оҥоро үөрэнэн эрэр оҕоҕо ордук сыһыаннаах. Бу этии ону-маны оҥорууга тиэтэйбэт, ыксаабат, ыгылыйбат буолууга ыҥырар. Оҕо улаата охсор баҕа санаатыттан улахан дьон курдук көстөөрү табаах тардыыга, арыгыны иһиигэ кыахтаннар эрэ кыттыспытынан барарын бу этии тохтото, өйдөннөрө сатыыр.
Оҕо оҥоро-тута, бүтэрэ, ситиһэ охсоору ыксаабыт, тиэтэйбит санаатыгар «Чэ, маннык табыллыыһы» диэн быһа, ойута охсубута сыыһа буолан хааллаҕына, куһаҕаҥҥа кубулуйар. Тиэтэйэн, ыксаан оҥоруллубут дьыала сыыһа-халты буолара элбэх. Саһааны сабыта быраҕаттаан куһаҕаннык дьаарыстаатахха ситэ үрдээбэккэ эрэ сууллан хаалара, тиэтэйбэккэ үлэлииргэ туһалаах үөрэх буолар.
Киһи бары оҥорор дьыалаларыгар ыксыыра сыыһа, табыллыбат. Тоһоҕо күрүөнү синньигэс маһынан тутан салыбыратан түргэнник бүтэрэн кэбистэххэ үс-түөрт сылынан эмэҕирэн, онон-манан охтуталаан барыан сөп. Төһө да үлэтэ-хамнаһа элбэҕин иһин үс мастаах үүт күрүөнү тутан дьэргэтэн кэбистэххэ сүүс сыл холкутук туран элбэх туһаны аҕалар. Туох барыта табыллыбатаҕына, кыаллыбатаҕына, туга эрэ сатамматаҕына сонно тута куһаҕаҥҥа кубулуйар уратылааҕын үлэһит, бэйэлэрэ тутан-хабан оҥорор дьон ордук билэллэр. Олоххо, үлэҕэ-хамнаска сылдьан биир сыыһа-халты туттуу оҕо, эдэр киһи олоҕун төрдүттэн уларытан кэбиһиэн сөбүн төрөппүттэр өйдөөн оҕону иитиигэ «Тиэтэйимэ, ыксаама» диэн саха дьонун олохторун үөрэҕин туһаналлара ордук этэ. «От сумы и от тюрьмы не зарекайся» диэн этиини киһиэхэ, үчүгэйбит диэн сананааччыларга, бэйэлэригэр, букатын сыһыана суох курдук саныыллар. Билигин эдэр уолаттар сыыһа-халты туттунан хаайыыга түбэһэллэрэ элбээбитин кэнниттэн, хойутаан да буоллар син өйдөнөннөр оҕону иитиигэ хаһан уонна ханнык сыыһалары, итэҕэстэри оҥорбуттарын ырытан, толкуйданан көрөр буоллулар.
Тиэтэйии, тиийэ охсуу ордук массыынаны ыытарга биллэр. Оҕо хаһан баҕарар тиэтэйэр, тугунан эмэ, туох эмэ тиэхиникэнэн түргэнник, кыаҕа баарынан барыыны боруобалаан көрбөтөх оҕо диэн суох. Кыра тэлиэскэнэн намыһах эниэттэн түспэхтээн баран, мыынар санаата киирэн үрдүк сыырга тиийэн аллараа түһүнэн кэбиһэн сирэйин-хараҕын хаппыт буорга тоҕо түспүт оҕо, сэрэхтээх буолууга эрэйдэнэн, кэһэйэн үөрэммитин да иһин түргэнник айанныыр баҕа санаата син-биир хаалан, сүтэн хаалбат.
Сокуон быһыытынан суоппардыырга, массыынаны ыытарга, ол аата түргэнник айанныыр, кутталлаах тиэхиникэни салайарга быраабы биэрии оҕо 18 сааһын туолбутун кэннэ биирдэ бэриллэр. Бу быһыы аныгы дьон санааларыгар хойутаан биэрии курдугун да иһин оҕо өйө-санаата сайдыытыгар сөп түбэһэр, олоххо уопутуран, үтүө үгэстэри иҥэриммитин кэннэ кутталлаах тиэхиникэни салайарын көҥүллүүрэ чахчы сөп.
Оҕо өйө-санаата сиппитин, киһи буолууну ситиспитин, тугу барытын толкуйдаан, ырытан, туох содул үөскүүрүн быһааран баран оҥорор буолбутун кэнниттэн биирдэ түргэнник айанныыр, кутталлаах тэрили ыытарга быраап бэриллэр.
«Ыт ыксаан-ыксаан икки хараҕа суох оҕону төрөтөр» диэн этии тиэтэйэн, ыксаан туран оҥоруллубут дьыала туга эрэ табыллыбакка сатамматын, туһата суохха кубулуйарын быһаарар. Икки хараҕа суох ыт кимиэхэ да наадата суох. Сатамматах, табыллыбатах дьыала туһата суох хааларынан куһаҕаҥҥа кубулуйарын иһин итинник эппиттэр.
Оҕону тиэтэтэр куһаҕан. «Айыыны оҥор» диэн этии оҕону тиэтэтэр, дьон билбэттэрин, урут оҥорботторун оҥоро охсоору оҕо ыксаан сыыһа-халты туттунуон сөп балаһыанньатын үөскэтэр уонна элбэтэр. Олоххо ситэ уопутура илик, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн таба туһанарга үөрэнэ илик оҕо, биирдэ сыыһа туттан улахан алдьархайга түбэһиэн сөп.
Оҕо өйө-санаата улахан дьонтон уратытын, ийэ кута үөскээн иитиллэ илигин төрөппүттэр билэн оҕолорун үөрэтэллэригэр "Айыыны оҥорума", «Тиэтэйимэ, ыксаама» диэн үөрэҕи тутталлара ордук улахан туһаны аҕалар. Оҕо субу оҥороору турар дьыалатын өссө ырытан, толкуйдаан баран оҥороругар сүбэлээһин, тиэтэйбэккэ хайдах оҥороругар көрдөрөн биэрии сыыһа туттууттан, алҕаһы оҥорууттан харыстыырга аналланар.
Киһи быһыылаах киһи сыыһа туттунартан көмүскэллээх буолуута, туттунар, аһара барбат майгына оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар иҥэриллэр. Оҕону аһара барбат, бэйэтин туттунан тохтотунар буоларыгар кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэр кэмигэр үөрэтии умнуллубатынан туһата улаатар. Кыра эрдэҕинэ олус мааны, атаах уол улаатан, арыгы истэҕинэ охсуһара, аһара туттара киирэрэ, хаайыыга хаста да түбэһэригэр тириэрдибитэ.
Сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэхтэрэ оҕо өйүн-санаатын харыстыырга, сыыһаны-халтыны оҥороруттан көмүскүүргэ аналланар. Төрөппүттэр, кэлэр көлүөнэлэрин туһугар кыһанар буоллахтарына былыргы өбүгэлэрбит үтүө, туһалаах үөрэхтэрин туһаныахтара этэ.
«Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх» диэн этии кэлээри бэлэмнэммит кэмэ кэллэҕинэ хайаан да кэлиэҕэ диэни өйдөтөр. Бу этии ордук улаатан иһэр оҕоҕо сыһыаннаах. Оҕо улаатан этэ-сиинэ ситэн истэҕин аайытын өйө-санаата хаалан да хаалбакка, аһара да барбакка, тэҥҥэ сайдан иһэрин хааччыйдахха өй-санаа туруктаах буолуута үөскээн олоххо ордук ситиһиилэнэр, элбэх туһалаах дьыалалары оҥорор.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта этэ-сиинэ улаатан иһиититтэн хойутаан, хаалан да хаалбакка уонна аһара баран кэмин иннинэ уруттаабакка тэҥнэһиини тутуһан истэҕинэ туруктаах өй-санаа үөскүүр. Оҕо өйө-санаата сайдыыта уонна этэ-сиинэ ситиитэ «Кэмин-кэрдиитин» тутуһан истэҕинэ табыллар. Бу быһаарыы эмиэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэр уонна хайа-хайалара аһара барыылара куһаҕаҥҥа тириэрдиэхтэрин сөбүттэн сэрэтэр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр коммунистар олус тиэтэйэн дьон өйүн-санаатын түргэнник көннөрө, тупсара охсоору араас репрессиялары ыыппыттара, көһөрүүлэри, көскө ыытыылары туһаммыттара. 1980 сыллаахха коммунизмы тутуохпут диэн албыннаабыттара сотору арыллан дьон итэҕэлин букатыннаахтык сүтэрбиттэрэ. Өй-санаа үөрэҕин, уларыйыыларын билбэт дьон итинник түргэнник сайдыыны ситиһэ сатаабыттара, кэлин албыннааһыҥҥа быһаччы кубулуйбута бэйэлэрэ эстиилэригэр тириэрдибитэ.
Олох хаамыытын ыган тиэтэтии, өйү-санааны быһалыы баран сайыннарыы кыайан табыллыбатын сэбиэскэй былаас эстиитэ дакаастыыр. Быһалыы баран, капитализмы ааһа көтөн социализмҥа быһа тиийии хаалыылаах өйдөөх-санаалаах, саҥа байыаннай коммунизмтан эрэ төлөрүйбүт Россия дьонугар ыараханнык дьайар. Баай-мал үллэстиитин кыра сэриилэригэр билигин даҕаны элбэх киһи өлө турар.
Өй-санаа сайдыыта төһө эмэ уһун кэми ыларын билигин үөрэхтээхтэр кыайан таба суоттаан билиһиннэрэ иликтэр. Арай сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ билинэринэн дьон өйө-санаата үс көлүөнэ солбулуннаҕына уларыйар.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта, этэ-сиинэ ситиитэ, киһи буолууну баһылааһына 25 сылы, үйэ чиэппэрин ылар. Кинини кыра эрдэҕинэ төрөппүтэ бэйэтин олоҕун үөрэҕэр баһылаан-көһүлээн, салайан үөрэтэн кэбиһэриттэн, ийэ кутун иитэринэн төрөппүтүн курдук өйдөөх-санаалаах буола улаатара биллэр.
Олоххо уларытыыны киллэрэр туһалаах санаа оҕо улааппытын, өйө-санаата сиппитин, киһи буолууну ситиспитин кэнниттэн киирдэҕинэ туһата улахан, табыллара элбэх буолар. Бэйэтэ 25 сааһын лаппа ааспыт киһи олоххо киирбит уларыйыыны таба өйдүүр кыахтанар. Кини оҕотун үөрэтиитигэр урукку бэйэтин үөрэппиттэрин курдук үөрэтиини туһанара, оҕото олоххо үөскээбит уларыйыыны ылыммакка, уруккулуу өйгө-санааҕа иитиллэригэр тириэрдиэн сөп.
Улаатан, өйө-санаата сиппит киһи бэйэтин оҕотун уларыйбыт олох үөрэхтэригэр үөрэтэр кыахтанар. Билигин баар дьон сиэннэрэ саҥа олох уларыйыыларыгар кыра эрдэхтэриттэн үөрэнэн улааталлар. Бу быһаарыыны тутустахпытына сахалар дьон өйө-санаата уларыйыытыгар үс көлүөнэ дьон олохторо сөп буолар диэн этиилэрэ чахчы таба буолар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Тернополь
Тернополь (Тернопіль) диэн Украина куората. Тернополь уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 217 086 (2013).
Чаар
Чаар - уунан устан айанныыры мэһэйдиир чычаас сир, уу аннынааҕы кумах арҕас, кумах арыы.
Өссө маны көр
Харгы
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Эссо
thumb|300px|right|Вид на Эссо
Эссо - дэриэбинэ, Быстринскай оройуон киинэ, Камчаатка кыраайа. Кыраай кииниттэн 639 км тэйиччи сытар, хайалар быыстарыгар, элбэх тыалар баалар. Нэһилиэнньэтэ 2 700 киһи (2009).
Туризм Саха сиригэр
Туризм Саха сиригэр
Туризм Саха сиригэр сайдар төрүөтэ
Арассыыйа γрдγнэн Саха сирэ былыргыттан киэҥ иэннээђинэн биллэр. Дойдубут кэрэ айылҕата, сиртэн хостонор баайа Аан Дойду хараҕын далыгар киирбитэ ыраатта. Саха сиригэр хатыламмат дьикти, кэрэ кѳстγγлээх, харыстанар, ытыктанар сир элбэх. Бу маннык сирдэр дьон биhирэбилин ылан, киэҥ сиргэ биллэн сылын аайы сылдьааччы ахсаана элбиир.
Туризм Саха сиригэр сайдан иhэрэ бэлиэтэнэр. Ыраах омук дойдуларыттан ыалдьыттар ахсааннара эмиэ кыралаан улаатар. Кинилэр ахсааннара өссө элбиирин туһугар, өрөспүүбүлүкэҕэ киһини тардар бырайыактары таһынан үчүгэй суол-иис уонна табыгастаах инфраструктура бааллара ирдэнэр.
Туристар сэргиир сирдэрэ
Саха сиригэр туризм суолталаах сирдэринэн Өлγѳнэ остуолбалара, Булуус, Кγрγлγγр, Киhилээх Хайа, Харама Хайата, Сиинэ хайалара, тукулааннар уо.д.а буолаллар. Бу маннык сирдэргэ дьон кγγс, сэниэ эбинэн, ыраастанан, алгыс этэн бириэмэлэрин туhалаахтык атаарар, сынньанар. Дойдубут хатыламмат, кэрэ кѳстγγлээх сирдэрин туhунан кылгастык кэпсиир буоллахха маннык.
Булуус уута – айылђа бэлэђэ. Дьγγктэ уута бестяхскэй водоноснай террасаттан устан, ыраастанан кэлэр. Бу уу доруобуйађа туhалаађа дакаастанан, γѳрэтиллэн турар. Тустаах γлэhиттэр сир анныттан кэлэр уу ырааhын, араас минералларынан баайын бэлиэтииллэр. Амтанынан да, дьэҥкиринэн да кыhыҥҥы муус уутугар майгынныыр. Онон турист куттаммакка куйааска утађын тѳhѳ бађар ханнарар. Маны таhынан хайа хаспађар киирэн γрγйэ муус тымныы уутугар сѳрγγкээн сѳтγѳлγѳххэ сѳп.
Булуус – айылђа сокуоннарыгар бас бэриммэтэх дьикти кѳстγγлээх ирбэт тоҥ. Сайыҥҥы куйаас кγн, сир–дойду кγѳђγнэн бγрγнэн турар кэмигэр бу сир хас биирдии киhи кутун–сγрγн тохтотор, харађын абылыыр, интириэhиргэтэр.
Киhилээх хайа – айылђа уустаан–ураннаан, чочуйан оҥорбут сэдэх кѳстγγтэ. Саха сирин Верхоянскай улууhугар баар. Манна туристар Аан дойду бары муннуктарыттан кэлэн сынньанан бараллар. Олохтоохтор эмиэ сөбүлээн сылдьаллар. Киhилээх хайатын үрдүгэ 1070 миэтэрэ, уhуна 25 километр, очуостар орто үрдүктэрэ 25-30 миэтэрэ.
Киhилээххэ сылдьыбыт киhи арчы, эниэргийэ ылар. Күүстээх эниэргийэлээх буоллаххына үлэӊ-хамнаhыӊ табыллар, кыайыы-хотуу киhини арыаллыыр. Сорох дьон эмтэнэн ыарыылара ааhан хаалар. Ону таhынан киhи бэйэтэ эмиэ уларыйар: холкутуйар, уоскуйар, олођу кѳрγγтэ тупсар. Хайа анныттан сγγрγгγрдэр уу киhи доруобуйатыгар туhалаађа, эмтиир дьайыылаађа биллэр.
Киhилээх хайатын сүдү очуостарын киhи кѳрѳн сɵђѳр–махтайар. Бу Ытык Сир кγγстээх энергетикалаађынан биллэр. Манна туристар сахалыы сиэри-туому тутуhан арчыланаллар, кэрэ айылҕаттан күүс-уох ылаллар.
Өлγѳнэ ѳрγс уҥа хочотун эниэтигэр аатырбыт Өлγѳнэ туруук хайалара дьэндэйэн тураллар. Өлүөнэ тайылҕаннаах туруук хайалара кытылы кыйа 4 көс устата хас да үрэҕи туораан Лэбидьэ хайаларыгар тиийэ тайыыллар. Бу улуу хайалар γрдγктэрэ 200–300 миэтирэђэ тиийэ уhуннаах. Манна Буотама хайалара, дьикти кэрэ Сиинэ кыртастара эмиэ киирэллэр. Өрγс кытылыгар турар таас хайаларга былыргы дьон уруhуйдарын кѳрγѳххэ сѳп.
540 мөлүйүөн сыллар анараа өттүлэригэр Алдантан Анаабырга диэри дьалкыйа сыппыт муора түгэҕиттэн, былыргы үйэтинээҕи улуу байҕал харамайдарын уҥуоҕун иҥэриммит таастар өрө сүгүллэн тахсан өрүһү кыйа кэккэлээбиттэр. Ол таастары ардах-хаар, тыал быһыта сынньан туруук гына чочуйбут. Ити кэннэ, манна үөскээбит тыынар-тыыннаах саҥа көрүҥнэрэ Сир иэнин тилийэ тарҕаммыттар. Ол туруук таастар Сир ийэҕэ тыынар-тыыннаах үөскээһинин ырылыччы көрдөрөр буоланнар, бу ытык сири ЮНЕСКО ахсыс киритиэрийинэн, ол эбэтэр, Сир үөскээһинин уонна сиргэ олох сайдыытын чинчийэр билимҥэ суолтатын өрө тутан, Аан дойду харыстанар, сүдү баайынан билиммитэ.
1994 сыллаахха Өлүөнэ турууктарыгар айылҕа паарката тэриллибитэ. Билигин манна үлэ-хамнас күөстүү оргуйар. Бу паарка сиригэр-уотугар Дириҥ үрэхтээҕи былыргы дьон олохсуйбут археологиятын пааматынньыга киирэр. Ону сэргэ, манна муус үйэ саҕана олоро сылдьыбыт Хотугу Америка бизоннара төннөн кэлэн мэччийэллэр, ахсааннара сүүскэ тиийэ.
Улуу Өлүөнэ эбэни, кини кыталыктаах кырдалларын, кэрэ туруук хайаларын хас биирдии киhи долгуйа, киэн тутта, астына кѳрѳр, сүгүрүйэр. Ол иһин улуу Өлүөнэ модун үөһүн ийэ киин дойду оҥостон саха барахсан былыргы дьыллар мындааларыттан күн бүгүҥҥэ диэри туруук хайалары кытта тэҥҥэ олох охсууларын уйан кэллэҕэ.
Сахабыт сирин баайа – айылҕата. Ханнык да бэйэлээх кэрэ, итии дойду халлаанын анныгар Саха сирин айылҕатын курдук кэрэ, тыытыллыбатах айылҕа, сγрэђи–быары сылаанньытар ыраас салгын суох. Биһиги айылҕабыт: улуу хайалара, киэҥ алаастара, халыҥ сис тыалара, кγн уотугар дьиримнии оонньуур күөллэрэ, үрэхтэрэ, өрүстэрэ – ханна да хатыламмат.
Биhиги, Саха сирин олохтоохторо, сγдγ баайбытын - кэрэ бэйэлээх айылђабытын кѳр–кγлγγ, сынньалаҥ сирэ эрэ курдук саныырбыт, ыhа–тођо, бађарбыппытын алдьата сылдьарбыт хомолтолоох быhыы. Айылђабытын харыстыахтаахпыт, араҥаччылыахтаахпыт, сγдγ кγγhγгэр сγгγрγйγѳхтээхпит. Оччоҕо эрэ киһи аймах айылҕаны кытта дьүөрэлээхтик олорон, саҥалыы сайдар уонна олоҕу салгыыр кыахтаах.
Туhаныллыбыт литература
1.	Туризм в Якутии / Учебное пособие. – Якутскай – 2010. -70с. 2.	Кыым хаhыат / Өрөгөйдөөх Өлүөнэ туруук хайалара Аан дойду дьонун харысхалыгар киирдэ. – от ыйын 16 кγнэ 2012 сыллаађы таhаарыы.
Уйгурдаах
Уйгурдаах (эбэтэр Уйгурдаан, Уйгуурдаанап Хабырылла), Слепцов Гаврил Николаевич - Үөһээ Дьааҥыга XX үйэ саҥатыгар үөскүү сылдьыбыт ойуун. Күүстээх гипнозтаах киһи.
1909 сыллаахха Үөһээ-Дьааҥы улууһун Сартаҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. Сэбиэскэй былаас кэмигэр куолаһын быһа сылдьыбыттар. Онтон ойууннууртан аккаастанан, гражданскай быраабын төннөрбүттэр, ликбезка сылдьан бэлиэтэнэр, ааҕар буолбут. Онтон кооперативка сыарҕа агена буолан ыраах олорор табаһыттарга ас-таҥас тиэрдээччинэн үлэлээбит. Түүлээх хомуйар эбит. Онтон Сартаҥҥа кооператив лааппытыгар сэбиэдиссэйдээбит. Ол кэннэ маҕаһыына арастараатаҕа түбэһэн 4 сыл хаайыыга олоро сылдьыбыта биллэр. Уйгуурдаанап Таатта кыыhа Арыпыана, Балбаара уонна Быар кыыhа Мааса диэн үс кэргэннэнэ сылдьыбыт. Арыпыананы кытта өр олорор. Онтон 15-16 саастаах Балбаара диэн кыыс оҕону кэргэн ылар. Ол кыыс сэрии саҕана олус  аччык-эрэйдээх олоххо олорон, арахсан барар. Уйгуурдаанап букатын кырдьарын саҕана Мааса диэн сааһырбыт дьахтары кэргэн ылар. Уйгурдаах сураҕа, сэрии саҕана дуу, кэнниттэн дуу ѳлбvт. Кинини тѳрѳѳбvт-vѳскээбит сиригэр, Сартаҥ үрэҕэр Арыылаахха кистээбиттэр.
Захаров Петр Алексеевич
Захаров Петр Алексеевич — скульптор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга.
Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Төрдүс
Төрдүс период, эбэтэр Антропоген — геология периода, Сир остуоруйатын билиҥҥи этааба, кайнозойу түмүктүүр. 1,8–1,6 мөллүйүөн сыл ынараа өттүгэр саҕаламмыта.
Бу билигин араарыллар геология периодтарыттан ордук кылгас период, ол гынан баран бу кэмҥэ сир билиҥҥи туруга халыыптаммыта уонна киһи-аймах сайдыытыгар улахан сабыдыаллаах түгэннэр буолбуттара: мууһуруу периода уонна киһи үөскээһинэ.
Кэмин устата наһаа кылгас буолан палеонтологияҕа туттулар сааһы холоонноон быһаарар ньыма туттуллубат, онон саҥа ньымалар туттуллар буолбуттара: абсолютнай сааһы быһаарар радиокарбон уонна калий-аргон изотоптарын анаалыстыыр ньымалар. Геологияҕа туспа хайысха үөскээбитэ Төрдүс период геологията.
Төрдүс период плейстоцеҥҥа уонна голоцеҥҥа арахсар.
Софокл
Софокл (гректыы Σοφοκλῆς, 496 б.э.и. - 406 б.э.и.) диэн Классик Греция биллиилээх үс трагедияhыттарыттан биирдэстэрэ (икки атын Эсхилос уонна Эурипидес). Суда диэн X үйэтээҕи энциклопедия билиитинэн, Софокл олоҕун тухары 123 пьеса суруйбут, ол гынан баран олортон сэттэтэ эрэ бүгүҥҥээҥҥи дылы этэҥҥэ тиийбит: Аякс, Антигон, Трахиниай, Эдипус Хоруол, Электра, Филоктет уонна Эдипус Колонус.
Түһүк (тыл)
Түһүк — сорох омук тылларыгар хайааһын барамайга туһуланыытын нөҥүө барамайдар сыһыаннарын көрдөрөр, хайааһын аат тылга ситимин бэлиэтиир, сыһыарыы көмөтүнэн көстөр тыл (үксүгэр аат) халыыба. Флекциялаах уонна агглютинациялаах тылларга баар буолар. Түһүгэ суох омук тылларыгар тыл этиигэ суолтата атын ньыманнан бэлиэтэнэр, холобур, этии тутулунан, предлог уонна послелог көмөтүнэн.
Түһүк саныыр санааны этэргэ көмөлөһөр. Ааттары түһүктээн, кырамаатыка араас суолтатын (хайааччыны, барымтаны, сиһилиири, быраарары, хайааччы кимин-тугун) биэрбэт. Түһүк аат тыл саҥаҕа (тылга) оруолун, атын тылы кытта сыһыаннаһан суолтата уларыйыытын бэлиэтиир. Онон этиини оҥорорго улахан оруоллаах. Тугу туох соруктаах этэрбитинэн көрөн, тылы туһааннаах түһүккэ туруорабыт. Холобур, АЛААС диэн аат тылы уларытан араас суолталаах этиини оҥоруохпутун сөп: АЛААСКА бардыбыт. АЛААСТАН бардыбыт. АЛААҺЫНАН бардыбыт.
Түһүктэр тиһиликтэрэ
Манна араас омук тылларыгар баар түһүктэр тиһиликтэрэ (испииһэктэрэ) көстөр. Сорох түһүктэр сорох омук тылларыгар бэйэ-бэйэлэрин кытта сөп түбэсиһиэхтэрин сөп (суолталарынан уонна/эбэтэр морфологияларынан).
Варна (индуизм)
Варна - индуизмҥа уопсастыба түөрт сүрүн кылааска арахсыыта. Ригведаҕа этиллэринэн брахманнар, кшатрийдар, вайшьялар уонна шудралар Праджапати айаҕыттан, илиилэриттэн, бууттарыттан уонна уллуҥнарыттан оҥоһуллубуттар. Хас биирдии варна дьоно тус-туспа эбээһинэстээхтэр (үксүн түөрүйэҕэ эрэ тутуһуллар): брахманнар үөрэтэллэр уонна сүбэ биэрэллэр, кшатрийдар - көмүскүүллэр, вайшьялар - сири таҥастыыллар, шудралар - өҥө оҥороллор. Бэһис кылааһынан панкама буолар, манна тыытыллыбаттар (неприкасаемые) уонна тиһиликтэн тахсан хаалбыт биис уустара киирсэллэр.
Ростов уобалаһа
Ростов уобалаhа эбэтэр Ростовскай уобалас — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1937 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрүттэммитэ. Илин өттүттэн Волгоград уобалаһын, хоту өттүттэн Воронеж уобалаһын, соҕуруу өттүттэн Ставрополь уонна Краснодаар кыраайдарын кытта уонна арҕаа өттүттэн Украинаны кытта кыраныыссалардаах. Административнай центра - Ростов на Дону.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 4 254 613 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 42,14 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 67,65 % (2013).
Камчатка кыраайа
Камчаатка кыраайа - Арассыыйа улахан сирдэриттэн биирдэстэрэ, дойду уһук илин өттүгэр Камчаатка тумул арыытыгар тайаан сытар. Киин куората - Петропавловск Камчатскай куорат.
Камчаатка Магадан уобалаһын и Чукотканы кытта харбыылаһар.
Айылҕата
Улахан өрүстэрэ: - Камчатка (уһуна 758 км), Пенжина (713 км), Таловка (458 км), Вывенка (395 км), Пахача (293 км), Апука (296 км), Укэлайат (288 км). Күөллэрэ: Таловское (44 км²), Паланское (28 км²).
Сис хайалара: - Ортоку (протяженность около 900 км), Илиҥҥи, Ветвейский, Пенжинский, Пахачинский, Олүторский и др. Үрдүгэ: х. Хувхойтун (2613 м), г. Ледяная (2562 м), г. Острая (2552 м), г. Шишель (2531 м), сопка Тылеле (2234 м). Элбэх вулкаан хайалардаах.
Сир хамсыыр сиригэр сытар, ордук күүстээх сир хамсааһыыннара: Тыата 41% ылар. Элбэх үчүгэй айылҕалаах сир
Халлаан туруга
Кыһынын -22, -24 °C буолар, сайынын + 12,+17 °C буолар. Сыллааҕы уу төбүгэ 300-тэн 700-кэ дылы мм түһэр.
Харабылланар сирдэрэ
Харабылланар сирдэр: - Корякский заповедник, ол онно Говена уонна Парапольский дол (327 тыс. га) киирэр.
Айылҕа пааматнига: - Гэйзер хочото.
Нэһилиэнньэтэ
Камчаатка сиригэр 343 539 чел. олорор (2009). биир километрга 0,73 киһи./км² тиксэр
Омугунан арахсыы:
Нэһилиэнньэлээх сирдэр
Камчаатка сиригэр 3 куорат, 29 бөһүөлэк, 56 дэриэбинэ баар
Экономиката
Экономикатыгар балыктааһын, сир баайдарын хостооһун улахан миэстэни ылаллар, туризм сайдан эрэр.
Бараах
thumb|250px|Бараах
Дьулус биитэр Эһэ барааҕа (, турухтан) — дьоҕус бадараан көтөрө, Доталаан бүт. Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрин Бараахтар уустарыгар киирэр. Сураҕа локс уьу. Анаар харахтаах, то5о диэтэххэ изанаги туттубута.
Евразия хоту өттүгэр оттоох ууларга, куталарга уйаланар. Арҕаа уонна Соҕуруу Европаҕа, Африкаҕа Сахаараттан соҕуруу, Соҕуруу Азияҕа уонна Австралияҕа кыстыыр. . Көтөрүгэр бөдөҥ үөрүнэн сылдьар, кытсыыр сиригэр хас да тыһыынчаҕа тиийэр холуонньалардаах буолар. Монотииптээх көрүҥ, чугас көрүҥнэр — чоруут уонна сытыы кутуруктаах песочник.
Бараах көрүҥнэрэ сахалыы кинигэлэргэ
Кырбас бараах — кыра, чооруостан эрэ обургу бараах, уорҕата кугастыҥы, өрөҕөтө үрүҥ. Уу барааҕа — уларыйа сылдьар кэрэ дьүһүннээх бараах, таба барааҕа — бадарааҥҥа түһэр бараах, ынах барааҕа — дэбигис көтөн барбат сымнаҕас, нэс бараах.
1999 сыл
1999 сыл.
Атырдьах ыйа
Ый саҕаланыытыгар Владимир Путин Саха сиригэр Михаил Николаев ыҥырыытынан сылдьыбыт.
Colgate-Palmolive
Colgate-Palmolive Company диэн АХШ тэрилтэтэ буолар, 1990 сыллаахтан ыла аан-дойдуга оҥорон таһаарбыт табаарын 210 дойдуга атылыыр буолла. Штаб-квартирата- Нью-Йорк, АХШ.
Устуоруйата
thumb|left|160 px|1922 сыллааҕы Палмолив мыыла рекламата 1806 сыллаахха Уильям Колгейд диэн киһи олохтообута.
Боломос
Боломос — сырдык бороҥ. Пекарскай тылдьытыгар боломос өҥнөөх сүөһү, боломос буолбут от (скотина темно-белой, светло-серой масти, посеревшее сено) диэн холобурдар бааллар.
Лоокуут
thumb|250px
Чай
thumb|250px
Лоокуут
Лоокуут эбэтэр лооҥуут (, большой улит) — бадараан көтөрө, улахан чөкчөҥө. Тумса кыратык үөһэ өҕүллүүлээх. Атаҕа хараҥа, уһун, көтөрүгэр кутуругуттан уһун. Кэлин өттө уонна кынатын анна үрүҥ, атын өттө бороҥ дьүһүннээх буолар.
Атыыра кынатын уһуна 178-194 мм, ыйааһына - 155-180 г. Тыһыта кынатын уһуна - 181-195 мм, ыйааһына - 148-195 г.
Чай
Чай — өрүскэ, үрэххэ, күөл кытылыгар түбэһэр бытархай хайыр таас, бытархай дэриэспэ таас, бөдөҥ кумах, кыра таас булкаастаах кырылас кумах.
Лоокуут
Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр, ареалын хотугу кирбиитэ 65-с кэтирээһининэн ааһар.
Чай
Тэҥнии көр: сай, сайр, чай (түүр., монг.) — таастаах сир, таастаах хонуу, чычаас уу, кураанах уу сүнньэ; сай (афг.) — үрэх; чай (иран.) — өрүс.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Гермогенов Николай Петрович
Гермогенов Николай Петрович (Бырыкынай) — социальнай харыстабыл бэтэрээнэ, Хаҥалас уонна Усуйаана улуустарын общественнай диэйэтэлэ.
Чалбах
thumb|250px
Чалбах — ардах, хаар уута сир үрдүгэр баһыллан сытара.
Тэҥнии көр: шалбак (бур.) — сир үрдүгэр уу баһыллыбыта.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
Захарова Екатерина Афанасьевна
Захарова Екатерина Афанасьевна — ырыаһыт, саха бастакы үөрэхтээх ырыалары айааччылартан биирдэстэрэ, норуокка таптаан "Саха күөрэгэйэ" диэн ааттыыллара.