cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Россияҕа арыгыны утары охсуһуу
Соччо тэрээһинэ суох, аймалҕаны биитэр күүрүүнү кыайан тулуйбат дьон арыгыны иһэллэр дииллэр учуонайдар. Онуоха ким төһө намыһах таһымнааҕый да бэйэтин туругун итирдэр утахтары иһии көмөтүнэн чэпчэтэргэ ордук наадыйар. Ону-маны чэпчэкитик ылынар, хоргус, олоххо табыла суох, оҕо курдук, баар чахчыттан туоруур баҕалаах, олох кыһалҕаларыгар кыайан турууласпат, олору кыайан тулуйбат дьон да арыгыны иһиэхтэрин сөп. (1,177).
Дьон олохторо көнөн, ылар хамнастара улаатан истэҕинэ оҕолорун маанылыыр, атаахтатар санаалара эмиэ улаатар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр киэҥник туттуллубут «Барыта оҕо туһугар» диэн ыҥырыы атаах, барыта бэлэмҥэ үөрэммит оҕону улаатыннарар. Оҕону иитиини маанылааһын, атаахтатыы өттүгэр уларытыы өйдөрө-санаалара туруга, тулуура суох эдэрдэри улаатыннарыыга тириэрдэрин билигин да төрөппүттэр билэ иликтэрэ хомолтолоох.
Оҕо өйө-санаата, сүрэ кыра эрдэҕинэ үөскээн олохсуйарын өй-санаа үөрэҕин суох оҥорбут коммунистар табан сыаналаабаттара. Атаахтык иитиллибит оҕо тулуура, өсөһө тиийбэтиттэн арыгыга ылларара элбиирин аахсыбаттар этэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр арыгыны утары охсуһуу дьон олохторун, үлэлэрин барытын хабан киэҥник ыытылларын үрдүнэн арыгы иһээччилэр элбээн иһэллэрэ эдэрдэр атаахтык иитиллэллэриттэн тутулуктаах.
Арай сэбиэскэй психологтар улахан киһи өйүн-санаатын, арыгыга туохтан ылларарын табан сыаналыыр этилэр эрээри салайар былаас өттүттэн аҥардастыы бобуу-хаайыы эдэрдэр өйдөрүгэр-санааларыгар төттөрү охсууну оҥорорун аахсыбаттара.
1.	 Арыгыга тардыстыы күүһүрүүтэ, куруутун кыра-кыра да буоллар иһиэҕи баҕарыы.
2.	 Арыгы иһиигэ бэйэ хонтуруола сүтүүтэ, бэйэни кыайан туттуммакка элбэх арыгыны иһэн итирэн хаалыыга тиийии элбээһинэ.
3.	 Итириктээһин кэнниттэн нөҥүө күнүгэр «абырахтаннахха» эрэ сатанар курдук буолуу.
Бу барыта киһи арыгы кулута буолбутун туоһулуур чинчилэринэн көстөллөр. (2,9). Бу биричиинэлэр барылара өйө-санаата туруга суох, өсөһө, тулуура тиийбэт дьон арыгыһыт буолалларын быһаараллар. Оҕону өһөс, тулуурдаах буолууга үөрэтии сэбиэскэй кэмҥэ суох буолбута, оннооҕор өһөс диэн тылы куһаҕан өйдөбүллээх диэн туттубат буола сылдьыбыттара, олус былыргы кэмнэртэн ыла баар «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһоонун букатын да иһиллибэт оҥоро, бу өс хоһооно кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ-үөрэтиигэ төрүт буоларын умуннара сатаабыттара.
Сэмэй киһи арыгыһыт буолбат, кини хас биирдии хаамыытын сыаналыыр. (2,47). Бу этии киһи өйүн-санаатын күүһүнэн бары оҥорор быһыытын кыайа-хото салайынар кыахтаах буоллаҕына арыгыһыт буолбатын быһаарар.
Аҕа дойду сэриитин уонна улахан курааннар кэннилэриттэн дьон олоҕо сыыйа көнөн, ылар дохуоттара улаатан барбыта. Хомойуох иһин олох тупсуутун бэлиэтинэн арыгы иһиитэ буолбута уонна эмиэ хаалсыбакка улаатан барбыта.
Иллэҥ кэмнэрин хайдах туһалаахтык атааралларын билбэт, олоххо тугу эмэ ситиһиигэ, үлэлэригэр-хамнастарыгар, оҕолорун иитиигэ кыһаммат дьон көрү-күүлэйи батыһаннар арыгыһыттарга кубулуйаллар. (3,26). Маннык өйдөөх-санаалаах дьон кыра эрдэхтэринэ хайдах иитиллибиттэрин, көрүллүбүттэрин сэбиэскэй кэм саҕана чинчийэн үөрэппэттэр этэ.
1983 сыллаахха сылга биир киһиэхэ тиксэр алкоголь Россияҕа 20 лиитэрэҕэ тиийбитэ. Арыгы иһиитэ аһара баран дьон өйө-санаата, доруобуйата кэхтиитигэр тириэрдэр кэмэ кэлбитэ биллибитэ. 1985 сыллаахха ыам ыйыгар ССКП КК «О мерах по преодолению пьянства и алкоголизма» диэн постановленията тахсыбыта. (3,9).
Сэбиэскэй былаас кэмигэр арыгылааһыны утары бары бүттүүн охсуһа сатыыллара атын хайысханан барар этэ. Арыгы атыылааһынын хааччахтааһын, күүһүлээн аҕыйатыы, талону олохтооһун, сыанатын аһара үрдэтии үспүкүлээннээһини уонна самогону оҥостууну үөскэппитэ, дьон дьиэлэригэр саһан сылдьан арыгылааһыннара дэлэйбитэ. Дьиэлэригэр арыгылааччылар кыра оҕолорун арыгы иһэргэ үөрэтэллэрин, үтүктэргэ холобур буолан көстөллөрүн, ол кэмҥэ аахсыбаттар этэ. Арыгы иһээччилэри күүһүлээн туран ЛТП-га ыытан хаайыы арыгыны испэт буолууга үөрэтэр күүһэ кырата.
Бу сэбиэскэй кэмнээҕи автордар кэнники кэмҥэ арыгылааһыны утары охсуһуу биллэр туһаны аҕалбатаҕын бэлиэтээбиттэрэ. Кинилэр санааларыгар арыгылааһыны утары охсуһууну тосту уларытыы эрэйиллэр уонна маннык хайысхаларынан барара буоллар туһаны аҕалара элбиэ этэ диэн этэллэр:
1.	 Дьон олохторун тупсарыы, культураларын үрдэтии.
2.	 Кытаанах, үрдүк кыраадыстаах арыгылары аҕыйатыы, мөлтөх, кыра кыраадыстаах арыгылары, пиибэни дэлэтии уонна арыгы иһэр сирдэри элбэҕи арыйыы.
3.	 Оҕолорго арыгыны утарар үөрэҕи киллэрии. (4,59).
Сэбиэскэй былаас сыыһа олоҕор үөрэммит кырдьаҕас көлүөнэ дьон билигин даҕаны арыгыны аҥардастыы бобон эрэ кыайыахха сөп диэн быһаччы санааларын уларыта иликтэр. Сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэригэр арыгыны кытта охсуһуу эмиэ сөп түбэһэр. Арыгыны кытта охсуһууга бобууну-хаайыыны кэмнээн туһанан туран, оҕолору кыра эрдэхтэриттэн арыгы куһаҕанын биллэрэн, үөрэтэн, өйдөрүн-санааларын туруктаах, тулуурдаах, ол аата өһөс, кытаанах майгылаах буола улааталларын ситиһии буолар.
Россияҕа арыгыны кытта охсуһуу билигин даҕаны баран иһэр. Сэбиэскэй кэмтэн уратыта диэн бобуу, хаайыы арыыйда аҕыйаан, арыгы ханна баҕарар көҥүл атыыланара элбээн турар. Арай туспа турар аналлаах арыгы иһэр дьиэлэри тэрийэн дьон дьиэҕэ-уокка арыгылааһыннарын суох оҥоруу өссө да кыалла илик.
Билигин Россияҕа арыгыны иһии сылга биир киһиэхэ 18 лиитэрэҕэ тиийэн турар. (5,6). Бу олус элбэх, киһи доруобуйата нэһиилэ тулуйар нуормата буолар. Арыгыһыт дьон оҕолоро өйдөрө-санаалара мөлтөх буола төрүүллэрэ дакаастаммыт чахчы. Россия дьоно эстэр, симэлийэр суолга бэйэлэрэ киирэн эрэллэр.
Туһаныллыбыт литература
1.	Углов Ф.Г. Өйү-төйү албыннатан үлүгэргэ түбэһии / Ф.П.Ефимов тылб.- Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1986. – 208 с.
2.	 Турнин Х.Х. Арыгы содула. – Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1985. – 48 с.
3.	 Сергучев И.Е. Всем миром против пьянства. – Якутск: Кн. изд-во, 1987. – 48 с.
4.	Пахомов А.К., Пахомова М.А. Тяжелые последствия и противостояние. – Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1993. – 64 с.
5.	«Кыым» хаһыат. Атырдьах ыйын 20 күнэ 2009 с.
Сыһыат
Туох эрэ
Секс парафилиалара
Секс парафилиалара (ол эбэтэр Көҕүйүү атын көрүҥнэрэ), итинник диэн дьон эбэтэр кыыл бэйэ бэйэтигэр буолбакка атыннык сексуальнай көҕүйүү турукка киирэллэрин ааттыыллар.
Холобурдар:
Жакиев Бексултан Жакиевич
Жакиев Бексултан Жакиевич — Кыргыстаан норуодунай суруйааччыта, Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин Дьоруойа, Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ 2017 сыллааҕы лауреата.
I Тыыллыма нэһилиэгэ
I Тыыллыма нэһилиэгин бастакы кинээһинэн Петр Заболоцкай буоларын 1822 сыллаах нэһилиэк иһигэр үп-харчы хомуллуутун уонна туттуллуутун туһунан суруйбут сыллааҕы отчуота баарын национальнай архыып ф39и, о-1, д-93, л-95об. докумуона туоһулуур.
Нэһилиэккэ Сүүрүк, Аһыыкай, Түгүнүүр, Дьооҕур, Улар, Утуруку, Куччаҥа, Нуурак, Сата диэн 9 аҕа уустара баара. Нэһилиэк кинээстэринэн үлэлээбиттэр эбит биллэринэн:
Секс көрүҥнэрэ
Секс көрүҥнэрэ (жаргоннай тылга Анньыһыы көрүҥнэрэ) араас буолар, дьон араас фантазиалаах буолар. Былыр былыргаттан дьон төрөөн ууһаан эрэ буотах, үчүгэй дуоһуйуу туһугар эмиэ имэҥҥэ (секска) киирэллэр.
Ол эрэн секс көрүҥэ традиционнайынан эрэ бүппэт, холобур атыыр атыыры кытта эбэтэр тыһы тыһыны кытта эмиэ сексуальнай оонньууга алтыһыан сөп. Сорох билимньиттэр (ученай) этэллэринэн итинник араас гомосексуальнай туттуу хаптыы уруккуттан баар, итинниккэ кыыллар даҕаны, дьоннор даҕаны тардыһыахтарын сөп.
Онтон сорохтор этэллэринэн билиҥҥи порнографиа индустриата дьону гомосексуальнай туттууга хаптыыга рекламалыыр дии саныыллар.
Анньыһыы сорох көрүҥнэрэ тыһыга эбэтэр атыырга эрэ буолбат, сороҕор араас сээкэйдэргэ эмиэ буолуон эмиэ сөп, холобур фетишизм. Сиһилии Секс парафилиалара.
Дайҕа
Дайҕа диэн быйаҥ (табаар уонна өҥө) күндүлүгүн харчылаах кээмэйэ. Атыылааччы атыылаһааччыга быйаҥын хас харчыга биэрэрэ. Дайҕа кээмэйэ ырыынакка хааччыйыы уонна ирдэбил дьайыытынан быһаарыллар.
Autel Robotics
Autel Robotics - Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ дроннары оҥорор тэрилтэ. Украинаҕа Кытай Арассыыйаны өйүүр курдук эрээри, Кытай параллельно Украина бу дроннары ыыта олорор диэн билиннэ.
Официал саайта: https://www.autelrobotics.com/
Дашев
Дашев (Дашів) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 943 (2013).
Далан- "Саха төрдө"
Саха итэҕэлэ
Былыргы саха үс дойду баар диирэ: Үөһээ дойду, Орто дойду, Аллараа дойду.
Үөһээ дойду- тоҕус хаттыгастаах добун маҥан халлаан- саха үҥэр- сүктэр үрдүк айыылара- таҥаралар олохторо.
Орто дойдуга- Орто туруу дьаҕыл дойдуга- дьон- аймах олороллор уонна үгүс элбэх иччилэр баалар.
Аллараа дойду - Өлүү Чөркөчүөк төрдө- абааһы дойдута. Онно эҥин араас куһаҕан абааһылар, адьарай аймаҕа дугуйданаллар.
Үөһээ дойду
Үөһээ дойду мэлдьитин сып сырдык. Киниэхэ, халлаан тоҕус хаттыгаһын тухары айыыдар- таҥаралар олороллор. Таҥаралар киһи аймах чэгиэн- чэбдик буолуон, байыалыатык, дьоллоохтук олоруон, ууһуон-тэнийиэн баҕараллар. Ол иһин киһи аймаҕы көмүскүүллэр, харысаһаллар, араҥаччылыыллар.
Орто дойду
Орто дойду мэлдьи сырдык даҕаны, мэлдьи хараҥа даҕаны буолбатах. Сырдак күнүс уонна хараҥа түүн бэйэ- бэйэлэрин солбуйсаллар. Орто дьаҕыл дойду дииллэр. Орто дойдуга дьон бииһэ олорор  олорор  уонна олус һгһс эҥин араас иччилэр бааллар. Иччилэр киһини- сүөһүнү, сири- дойдуну араҥаччылыыллар.
Аллараа дойду
Аллараа дойду куруутун бүдүк-бадык, хараҥа Онно адьарай биистэрэ- абааһылар олороллор. Кинилэр киһи аймаҕы өһүүллэр, күөмчүлүүллэр: араас дьаҥы- дьаһаҕы, ыарыыны- өлүүнү ыыталлар.
Николаевка (Одесса уобалаһа)
Николаевка (Миколаївка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 972 (2011).
Рамзан Кадыров
Рамзан Ахматович Кадыров (р. 5 Алтын 1976) — Чечня тойоно.
Бастакы Чечня сэриитин кэмигэр аҕатын кытта боевиктар кэккэлэригэр сылдьыбыта уонна 1995 с. джигадаҕа а. Кадыровы кытта сэриилэспитэ. Онтон (1996 с. вахтхабизм сабыдыалын утары турбут аҕаны кытта) федеральнай былаас өттүттэн көспүтэ.
1996 сылтан Рамзан Кадыров — аҕатын личнэй араҥаччыта. 2003 сыллаахха, Ахмат Кадыров Чечня Президенэ, куттал суох буолуутун Президент сулууспатын начальнига буолбута. Чечня ис дьыалаҕа миниистирин көмөлөһөөччүтүн дуоһунаһыгар үлэлээбитэ, Гудермес оройуонуттан чечен Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай Сэбиэтин чилиэнэ этэ.
4 марта 2006 г. Чечня Президенэ Рамзан Кадыровы аныыр туһунан Ыйаахха илии баттаабыта. Олунньу 15 күнэ 2007 С. Алу Алаханов дуоһунаһыттан уһуллубутун кэннэ Чечня бэрэсидьиэнин эбээһинэһин толорооччунан РФ Президенин ыйааҕынан анаммыта.
Тумсук
Тумсук (Proboscis) диэн харамай баһыгар баар уһун үүнүү. Тоноҕостоохторго да тоноҕостоммотохторго да баар. Тоноҕостоохтор тумсуктара уһаабыт мурун буолар. Тоноҕостоммотохтор тумсуктара айахтарын этиттэн үүнэр. Тумсук аһыырга, иһэргэ, тутарга хабарга туттуллар.
Тумсуктаах тоноҕостоохтор:
Тумсуктаах тоноҕостоммотохтор:
Фо
мини|уҥа|Фо миинэ Фо (Phở) диэн Вьетнам үгэс буолбут риис лапсатыттан оҥоһуллубут миин буолар. Улахан пиалаҕа кутуллан бэриллэр. Сүнньһнэн чэйи кытта бэриллэр. Эт миинигэр риистэн оҥоһуллубут лапса уонна кырбаныллыбыт буспут эс угаллар, ону тэҥэ араас оҕуруот аһа, специялар - чили эбэтэр чили соуһа угуллар. Сороҕор баҕа атаҕа, акула иһэ, моҕой төбөтө, куурусса атаҕа уонна да атын араас эттэр угуллуон сөп.
Эттээх фо аата фо бо, онтон кууруссалаах фо аата фо га диэн буолар
Фо Вьетнамҥа олус тарҕаммыт ас, дьон күннээҕи аһа буолар. Вьетнамтан көспүт иммиграннар атын дойдуларга аҕалбыттара.
Будда
мини|Будда статуйата, Лантау арыыта, Гонг Конг Будда диэн Буддизмҥа олус айыы киһини ааттыылар. Санскрит тылыттан тылбаастаатахха "сырдатыллыбыт" диэн буолар. Бастакы Будда төрөөбүт ааты Сидхарта Гаутама диэн этэ. Кини буддизм диэн итэҕэли саҕалаабыта. Сорох дьон бэйэлэрин Будда диэн ааттыыллар. Ол дьон "сырдатыыны" булбуттар диэн этэллэр.
Монгуол импиэрийэтэ
Монгуол импиэрийэтэ (Монголын эзэнт гүрэн; ; Yeke Mongɣol ulus — «Улуу Монгуол улууһа») — XIII-XIV үйэлэргэ Чингисхан уонна кини сыдьааннара сэриилээһиннэрин түмүгэр баар буола сылдьыбыт дойду, аан дойду устуоруйатыгар саамай киэҥ сирдэринэн тайаан сыппыта. Кирбиилэрэ Илин Европаттан Дьоппуон байҕалыгар, уонна Новгородтан Соҕуруулуу-Илин Азияҕа диэри этэ (иэнин сабардама  эбэтэр  ).
Будда
Буддизм саҕаланыытыгар Будданан Сидхарта Гаутама диэн киһини ааттыыллар. Кэлин хас да Будда баар буолуон сөп диэн өйдөөһүн тарҕатыллыбыта.
Монгуол импиэрийэтэ
Муҥутаан сайдыбыт кэмигэр импиэрийэҕэ Киин Азия, Соҕуруу Сибиир, Илин Европа, Ближнэй Восток, Кытай уонна Тибиэт киирэллэрэ. XIII үйэ иккис аҥаарыгар импиэрийэ ыһыллыыта саҕаламмыта, 1269 сыллаахха улуустар хааннара (бары Чингисхан сыдьааннара) тус туһунан дойдулар баһылыктарын быһыытынан бэйэ бэйэлэрин билиммиттэрэ, (Хубулайтан уратылар, кини импиэрийэ киинин салайара). Улуу Монголия ордук бөдөҥ үлтүркэйинэн Юань импиэрийэ, Джучи улууһа (Алтан Ордуу), Хулагуидтар судаарыстыбалара (Ильханат) уонна Чагатай улууһа буолбуттара. Улуу хаан Хубилай, Юань импиэрийэ ыраахтааҕытынан буолбута (1271), киин куоратын Хаанбалыкка (Аныгы Пекин) көһөрбүтэ, уонна улуустары барытын салайара. XIV үйэ саҕалыныытыгар тутулуга суох судаарыстыбалар конфедерацияларын быһыытынан импиэрийэ сөргүтүллүбүтэ.
Будда
Будданы эҥкилэ суох киһини ааттыыллар, билигин 36 эҥкилэ суох Будда баар. Будда сорох статуя\ларыгар ону көрдөрөөччүлэр.
Монгуол импиэрийэтэ
1368 сыллаахха Юань импиэрийэ суох буолбута, онон Монгуол импиэрийэтэ эмиэ тохтообута.
Будда
Буддистар Будда сырдталлыбытын, ол аата кини хайдах бу олоххо олорон аныгыскы олоххо хайдах бэлэмнэнэргэ уонна олорору билэрэ диэн итэҕэйэллэр. Кини хаһан даҕаны хомойбот, соһуйбат киһи буолар диэн итэҕэйэллэр. Атын дьону кытары хаһан да мөккүспэт, уонна буолан дьиҥи эрэ этэр диэн.
Түтүк тиистээхтэр
Түтүк тиистээхтэр (Orycteropodidae) диэн Afrotheria кладаҕа киирэр Tubulidentata аймах соҕотох кэргэнэ. Билигин кэргэҥҥэ тыыннаах биир Orycteropus уус уонна биир Түтүк тиис көрүҥ баар.
Өй-санаа сайдыытын бэлиэлэрэ
Өй-санаа сайдыытын бэлиэлэрэ диэн омук тылыгар саҥа өйдөбүллээх тыллар киирэн иһиилэрэ ааттанар.
Өй-санаа сайдан, уларыйан истэҕинэ саҥа өйдөбүллэр үөскээн иһэллэр. Өй-санаа сайдыытын тэҥэ тыл эмиэ сайдар, саҥа, урут суох тылларынан эбиллэр. Өй-санаа сайдан, тупсан иһиитэ олус былыргы кэмнэртэн саҕалаан сахабыт тылыгар киирэн этиллэн сылдьар.
Киһи оҥорор быһыылара барылара «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэллэр, хаһан баҕарар үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥоруу диэн икки аҥы арахсаллар, хаһан баҕарар бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан биэрэр кыахтаахтар. Өй-санаа сайдан, уларыйан иһиитэ сахабыт тылыгар маннык тылларынан бэриллэр:
1. Үрүҥ уонна хара. Маннык арахсыы күнүс уонна түүн уратыларын билинииттэн олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит. Үрүҥ күн, сырдык, сылаас үчүгэйэ, онтон хара, хараҥа түүн куһаҕана бу тылларынан бэриллэр. Үрүҥ күн үчүгэйэ, сырдыга, сылааһа Күн таҥараны үөскэппит.
Киһи айылҕаттан тутулугун быһыытынан сырдык кэмҥэ сылдьар аналлаах. Сырдык, үрүҥ дьүһүн үчүгэй ааттаныыта киһи хараҕын оҥоһуутуттан тутулуктаах, үчүгэйдик көстөрү үчүгэй диэн быһаарар. Олус былыргы кэмнэргэ киһи хараҕын оҥоһуутунан хараҥа буоллар эрэ аанньа көрбөт буолан хаалыыта куһаҕан, ыарахан кэм кэлиитигэр, ханна эрэ хахха сири булан саһарыгар тириэрдэр этэ.
Ыйытыкка Нью-Йорк штатын Сент-Лоренс Университетын (en:St. Lawrence University) 120 устудьуона кыттыыны ылбыт. Онуоха түүнүн кинигэ иннигэр олорон дьарыктаммат устудьуоннар орто академическай бааллара 3,1 тэҥнэспит. Оттон экзамен иннинэ утуйбакка бэлэмнэнэр устудьуоннар сыаналара ортотунан 2,9 буолбут. АХШ-ка анал сыана систиэмэтэ 0-тан 4-кэ диэри сыаналанар.
«Сыаналарын уратыта улахана суох, ол эрэн сарсыарда 4 чааска үчүгэйдик толкуйдуубун диир дьон улаханнык сыыстараллар,»- диэн психология профессора Памела Течер быһаарар. (1,2). Бу быһаарыы дьон өйө-санаата олус былыргы кэмнэртэн ыла уларыйа илигин биллэрэр.
2. Сөп уонна сыыһа. Киһи өйө-санаата саҥа сайдан, үлэни-хамнаһы оҥорор буолан истэҕинэ табаны уонна сыыһаны оҥороро арахсыбыттарын, арааран билэр буолбуттарын кэннэ бу, сөп уонна сыыһа диэн тыллар үөскээн туттуллан барбыттар.
Сөп диэн тыл сөп түбэһэри, табыллары биллэрэр. Сөбү оҥоруу ортоку эрэ буоларын сөбүгэр диэн тыл биллэрэр. Сөбү оҥоруу кыайан үчүгэй буолбат, табылыннаҕына ортону эрэ үрдүнэн буолуон сөп.
Сөптөөх диэн тыл сөп буолары быһаарар.
Сөбүлээһин диэн сөп түбэһэриттэн атыны көрдөөһүнү тохтотуу аата.
Сөбүлээбэт диэн сөп түбэспэт буолууну биллэрэр. Киһи өйө-санаата сайдан истэҕинэ аҥардас сөбү эрэ кытта олорор кыаҕа суох буолар. Киниэхэ сөптөн улахан, үчүгэй наада буолар кэмэ кэлэр.
Сыыһа диэн тылбыт “сыы” диэн түргэни биллэрэр тыастан үөскээбит. Тиэтэйии, ыксааһын, түргэнник оҥоро сатааһын сыыһа-халты буолан хаалаллара элбэҕин биллэрэр. Киһи оҥорор быһыыларын тиэтэйбэккэ, ыксаабакка оҥороругар бу тылбыт ыҥырар.
Сахалыы сөп уонна сыыһа диэн тыллар киһи оҥорор быһыыларын быһаччы быһаарар буоллахтарына, киһи киһиэхэ хайдах сыһыаннаһарын толору кыайан арыйбаттар. Бу тыллар ордук киһи бэйэтэ тугу оҥороругар быһаччы сыһыаннаахтар.
«Сөбү кытта сылдьар», – диэн этии соччо быһаарыыта суох киһи сылдьарын бэлиэтиир. Kуруук сөбүлэһэн иһэр буолуу бас бэринии аата. Сөбү кытта сылдьыы олоххо тардыһыы мөлтөҕүн биллэрэр.
3. Үтүө уонна мөкү. Дьон оҥорор быһыылара тупсан үтүөнү оҥорор дьон баар буолбуттарын кэннэ маннык икки аҥы арахсыы үөскээбит.
Аан маҥнай сөп түбэһии үөскээбитин кэнниттэн салгыы сайдыыны биллэрэр үтүө диэн тыл үөскээбит. Дьон оҥорор быһыылара тупсан истэҕинэ, дьон бэйэлэрэ эмиэ тупсан испиттэр. Үтүө уонна мөкү диэн киһини бэйэтин, хайдаҕын быһаарар саҥа тыллар үөскээбиттэр. Бу тыллар ордук тас көрүҥү, көстүүнү быһаараллар.
4. Үчүгэй уонна куһаҕан. Дьон өйдөрө-санаалара өссө тупсан үчүгэй киһи буолуу, үчүгэйи оҥоруу диэки тардыстар баҕа санааны үөскэтинэр кэмнэриттэн ыла маннык арахсыы баар буолбут. Икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр дьон үчүгэй киһи буолууга дьулуһаннар үчүгэй киһи таҥараны Христоһу айбыттар.
Өй-санаа тупсан иһиитэ киһи оҥорор быһыылара эмиэ тупсалларыгар тириэрдэр. Kиһи киһиэхэ сыһыанын, хайдах саныырын быһаарар кэлин кэмҥэ киирбит тылларынан үчүгэй уонна куһаҕан диэн тыллар буолаллар. Бу тыллар былыргы кэмнэргэ омук омукка сыһыаннарыттан үөскээн тахсыбыттар быһыылаах. А.И.Эверстов суруйарынан былыр маннык ааттаах омуктар баар буола сылдьыбыттар. Саха дьоно бу омуктары кытта ханнык сыһыаны олохтообуттарын бу тыллар суолталара көрдөрөллөр. Сахалар Кушанскай царствоттан хоту диэки үтүрүллүбүт буоллахтарына, үчүгэйдэри кытта уһуннук бииргэ олорбуттар. Үчүгэй уонна куһаҕан хаһан баҕарар биир тутулуктаах сылдьаллар, сайдаллар, «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэллэр. Үчүгэй күүһүрэн, улаатан истэҕинэ куһаҕан эмиэ күүһүрэр, улаатар. Бу тутулук хаһан да уларыйбатын дьон өйдөөх-санаалаах буоланнар куруук тутуһа сылдьыахтара этэ.
Үчүгэй уонна куһаҕан диэн киһи оҥорор быһыыларын хайдахтарын быһаарыы ааттанар. Киһи оҥорор быһыыларыттан көрөн, атыттар сыаналааннар үчүгэй дуу, куһаҕан дуу киһитин быһаараллар. Үчүгэй быһыылары оҥорор киһи үчүгэй быһыылаах диэн ааттанар.
Үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйан биэрэр кэмнээҕин билэн аһара үчүгэй буолууттан сэрэниллэр. Сэбиэскэй былаас саҕана бары салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн өҥнөр эбит буоллахтарына, билигин ырыынак кэмигэр дьадаҥы буолуу куһаҕаҥҥа кубулуйда.
Билигин киһи өйүн-санаатын үөрэтии сайдыбытынан дьон оҥорор быһыылара тупсан, үчүгэйи оҥороллоро эмиэ элбээн иһэллэр.
Киһи элбэх араас үчүгэйи оҥорор быһыылара аһара элбэхтэриттэн оҕо киһи оҥорор быһыыларыттан аҕыйах ахсааннаах куһаҕаннарын урутаан билэн оҥорбот буоларга үөрэнэрэ өйө-санаата икки өрүтү тэҥҥэ билэригэр тириэрдэр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ бу быһаарыыны тутуһар.
Куһаҕан быһыылары билэр киһи олору оҥорбот буолар кыахтанарын туһанарга сахалар таҥараларын үөрэҕэ көмөлөһөр. «Тоҕус айыыны оҥорума» диэн үөрэх куһаҕан быһыылары оҕо биллэҕинэ, олору оҥороро аҕыйыырын туһанар.
Өй-санаа сайдан, тупсан иһиитэ үчүгэй элбээн иһэригэр тириэрдэр. Үтүө киһи баар буолбутун кэнниттэн үчүгэй диэн сайдыыны, тупсууну бэлиэтиир тыл үөскээн оннун булуммут. Ол кэнниттэн салгыы тубустаҕына үчүгэйтэн үчүгэй тиийэн кэлэр.
BlackRock
BlackRock (БлэкРок, ол эбэтэр Хара Учуос), Америка саамай улахан уонна планета үрдүнэн биир саамай улахан инвестиционнай тэрилтэ, уопсай харчыта 12 триллион долларга тэҥнэһэр (ол эбэтэр Арассыыйа бүджетын түөттэ-биэстэ холбообут саҕа). БлэкРок сүрүннээн 230 араас дойдуларга инвестиционнай фондалардаах, 47 дойдуларга дьон пенсионнай уурууларын үлүннэрэр.
Африка дьахтарын күнэ
Африка дьахтарын күнэ — Африка дьахталларын кыһалҕаларыгар болҕомто тардаары сылын ахсын от ыйын 31 күнүгэр сүрүннээнн Африка дойдуларыгар бэлиэтэнэр.
Өй-санаа сайдыытын бэлиэлэрэ
Үчүгэйтэн үчүгэй кэнниттэн кэрэ диэн кэлэрин бары билэллэр, үгүстэр кэрэ буола сатыыллар. Кэрэ диэн кэнниттэн кэрэттэн кэрэ кэллэҕинэ үчүгэй бүтүүтэ, ол аата эргийэн биэриитэ кэлэр. Кэрэтэ диэн тылбыт ханнык эрэ кыйыаны, бүтүүнү биллэрэр. Л.И.Брежнев кэмигэр сайдыылаах диэн ааттанар “социализмы” тута сатаан баран сэбиэскэй былаас эстибитэ.
BlackRock
БлэкРок тэрилтэ Аан Дойдуга биир саамай улахан баай тэрилтэ буоларын быһыытынан империя статустаах, улахан конгломерат буолар. Кини сир шаара харчыта элбииригэр уонна уопсайынан АХШ байарыгар улахан оруоллаах.
Африка дьахтарын күнэ
1962 сыллаахха Дар-эс-Саламҥа буолбут Африка дьахталларын кэмпириэнсийэтигэр олохтоммута. Бу мунньахха Африка 18 дойдутун бэрэстэбиитэллэрэ кыттыбыттара уонна Бүттүүн Африка дьахталларын тэрилтэтин Pan African Women's Organization (PAWO) олохтообуттара.
Өй-санаа сайдыытын бэлиэлэрэ
Кэрэ диэн тыл салгыытынан кэрэх диэн уларыйбат тутукка киириини биллэрэр тыл баар. Бу тыл кэрэтэ диэн этилиннэҕинэ туох эрэ кыйыатын, кытыытын, бүтүүтүн биллэрэр уратылаах. Дьон бары кэрэ буола сатаатахтарына тосту уларыйыы кэлэр кэмэ биллэн тахсар. Билигин кэрэ буола сатааһын элбээн иһэр.
BlackRock
БлэкРок бэйэтэ Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Fortuna 500 иһигэр киирэр тэрилтэлэр акцияларын 10-32% дылы бас билэр, барыларын, сорохторун ETF курдук оҥорор.
Өй-санаа сайдыытын бэлиэлэрэ
Сир үрдүгэр туох барыта эргийэн, саҥаныы үөскээн кэлэрин үөрэҕи билиини баһылаабыт дьон билэллэр. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии икки өрүт хардары-таары солбуйсан биэрэллэрин биллэрэр. Кэрэттэн кэрэ кэнниттэн үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйыыта кэлиэхтээҕин билэн аһара кэрэ буола сатыыртан туттунуллар. (2,114).
BlackRock
Салалтата — Саҥа Йорк, АХШ.
Өй-санаа сайдыытын бэлиэлэрэ
Туһаныллыбыт литература
1. «Киин куорат», ахсынньы 20 күнэ 2007 с. с. 2. «Түүҥҥү ааҕыы туһата кыра».
2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Денис Мичилович Наумов
Денис Мичилович Наумов (Маҕан Туфля диэн хос ааттаах) - 1996-2023 сылларга олорон ааспыт бу сиргэ! Саха Сиригэр киэҥник биллибит акаары уонна блогер, аһары Пукин Билээт Билээтэвич былааһын өйөөн, өйө санаата барыта Z буукуба буолан акаары пропагандаҕа ылларан 2023 сыллаахха өлөөхтөөбүтэ. Кини өлбүтүнэн атын саха ыччатыгар "мин курдук акаары буолуман" диэн өйдөбүлү хаалларан ыччакка толкуй биэрдэ!
Инстаграм сирэйэ: https://instagram.com/_urban_202
Джордж Вашингтон
thumb|Бэрэсидьиэн Джордж Вашингтон мэтириэтэ Джордж Вашингтон (George Washington) (1732 сыл олунньу 22   — 1799 сыл ахсынньы 14) Америка Холбоһуктаах Штаттарын бастакы бэрэсидиэнэ (1789—1797 сылларга), Америка тутулуга суох буолуу сэриитин бириэмэтигэр үрдүкү байыаннай хамандыыр, уонна Америка Холбоһуктаах Штаттарын олохтообут Аҕалартан биирдэстэрэ.
Олоҕун олуктара
Ийэтэ Мэри Бэлл, аҕата Августин Вашингтон диэн ааттаахтара. Кинилиэр Вирджиния штатыгар кулуттаах плантациялаахтара. Джордж аттыгар баар Фредериксбургка үөрэммитэ, олоҕун сорох бириэмэтигэр дьиэҕэ үөрэммитэ. Аҕата 11 саастааҕар өлбүтэ, ол кэнниттэн тастын убайа Лоренс ылан ииппитэ. Ийэтэ соҕотоҕон иитэр кыаҕа суоҕа.
Тутулуга суох буолуу сэриитин иннинэ
Аҕатын курдук фермер буолбута. Улахан плантацията Вернон хайа диэн ааттанара. Кини фермертан ураты өссө сири кээмэйдээччинэн үлэлиирэ. Вашингтон кыра эрдэҕиттэн саллаат буолуон баҕарара. Францияны кытта сэриигэ уонна индеецтары кытта сэриигэ кыттыбыта. 23 саастааҕар Виржиния штат саллааттарын салайар полковник буолбута. Кинилэр индеецтары кытта сэриилэһэрэ. 1759 сыллаахха Марта Кустис диэн огдообо дьахтары кэргэн ылбыта. Оҕоломмотоҕо.
Тутулуга суох буолуу иһин сэрии
left|thumb|Лафайетка баар Вашингтон бюста Британия правительствота ылыммыт сокуоннарын кытта охсуһарга хомуллубут Бастакы Континент Конгреһыгар ыытыллыбыт делегат этэ. Иккис Континет Конгреһынан Континет аармыйатын салайааччытынан талыллыбыта. Вашингтон 1775 сыллаахтан сэрии бүтүөр дылы 1783 сыллаахха дылы хамаандалаабыта. Лонг Айленд иһин кыргыһыы кэнниттэн хотторон баран Нью Джерси штаты нөҥүө куоппут Вашингтон дьоннорун Делавер өрүскэ аҕалан Ороһуоспа күнүгэр Британия сэрииһиттэригэр саба түспүт. Оннук, Вашингтон Британия сэрииһиттэриттэн аҕыйах дьонноох, уонна оружиелаах кыра кыргаһыылары хоппут.
Уопсайынан көрдөххо, Вашингтон кыргыһыылартан улахан аҥаарыгар хотторбутун да иһин армиятын харыстыыра. Франция флотун көмөтүнэн Йорктаун, Вирджиния штатыгар сэрии сүрүн кыргыһыытыгар Британия сэрииһиттэрин 1871 сыллаахха бэриннэрбитэ. Эйэ туһунан илии баттааһын Парижка 1783 сыллаахха ааспыта.
Сэрии кэнниттэн
Тутулуга суох буолуу сэрии бүппүтүн кэннэ Вашингтон дойду хоруойа буолбут. Киниэхэ диктатор буолуон сөптөөх былааһы ылынарга ыйыппыттар. Ол гынан баран кини дьон соһуйуоҕар дьиэтигэр Вернон хайатыгар барбыт. Кини колониялар күүстээх былаас баар буолуон баҕарара, ол гынан баран салайартан сылайбат. Уонна өссө кини АХШ тиран салайааччылаах буолуоҕун баҕарбата.
Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ
мини|Өрөспүүбүлүкэлэр Арассыыйа каартатыгар Арассыыйа Федерацията 83 субъектан турар, онтон 21-э өрөспүүбүлүкэ буолаллар:
Джордж Вашингтон
Бэрэсидьиэнниир кэмэ
1789 сыллаахха Вашингтон күрэҕэ суох Президент буолбута. АХШ бастакы бэрэсидьиэнэ этэ. Кини былаас туруутугар көмөлөспүтэ. Кини ханнык да партияҕа киирбэтэҕин да буоллар Федералистары кытта сөбүлэһэрэ. Кинини иккистээн бэрэсидьиэнинэн талбыттара. Иккис срогун кэнниттэн үһүс срокка барарга аккаастаммыта.
Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ
Конституцияҕа
Арассыыйаҕа киирэр өрөспүүбүлүкэлэр атын субъектарыттан уратылара бастатан туран омук судаарыстыбалыы тэрээһинэ буолалларыгар сытар (атыттар — сиринэн судаарыстыбалыы тэрээһиннэр).
Джордж Вашингтон
Бэрэсидьиэнниир кэмэ
Вашингтон бырастыылаһар этиитигэр дойду араас политика партияларыгар арахсарыттан тохтоппута, уонна атын дойдуларга буолар сэриилэргэ кыттыыны ылары суох оҥорорго ыҥырбыта. Атын дойдулар дьыаларыгар кыттыыны ылбат политика АХШ политикатыгар сүүс сылтан тахса тутуллубута. Кини политика партияларыгар арахсыыларга ыҥырыыта иһиллибэтэҕэ, тоҕо диэн ол бириэмэҕэ номнуо политика партиялара күүстээх этилэр.
Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ
Конституцияҕа
Конституция 5-с ыстатыйатыгар өрөспүүбүлүкэлэр судаарыстыба бырааптаахтар. На практике это не означает, что они являются носителями государственного суверенитета. Однако, в отличие от прочих субъектов федерации, принимают собственные конституции и имеют право устанавливать свои государственные языки. Другие субъекты такого права не имеют (см. ст. 68 Конституции Российской Федерации).
Джордж Вашингтон
Пенсияҕа тахсыыта
Вашингтон дьиэтигэр 1797 сыллаахха төннүбүтэ. 1799 сыл ахсынньы 14 күнүгэр пневмонияттан дьиэтигэр өлбүтэ. Билигин АХWга биир ордук өйдүнүллэр киһинэн ааҕыллар — АХШ киин куората Вашингтон уонна Вашингтон штата, кини аатын сүгэллэр. Кини өссө биир дуоллардааҕы харчыга уонна 25 центтааҕы маньыатаҕа уруһуйдаммыт.
Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ
Устуоруйата
Аныгы өрөспүүбүлүкэлэр үгүстэрэ сэбиэскэй кэмҥэ автономиялаах өрөспүүлүкэлэр этилэр, сорохторо автономиялаах уобаластар этилэр. АССР в республики происходило одновременно с "парадом суверенитетов" союзных республик.
Джефф Безос
Дже́ффри Престон «Джефф» Бе́зос (Jeffrey Preston «Jeff» Bezos; төр. тохсунньу 12 кунэгэр 1964 сылга, Альбруке, Нью-Мексико, США) - Эмиэрикэ урбаанньыта, Amazon.com интэрниэт-маҕаһыын төрүттээччитэ уонна тойоно, Blue Origin аэрокосмическай компания төрүтээччитэ уонна бас билээччитэ, уонна бэчээттиир дьиэ The Washington Post бас билээччитэ. 2018 сылга саамай баай киһи Forbes версиятынан буолбута, бастакы строчкаҕа $150,7 млрд. бас билиилээх турбута. Балаҕан ыйын 2020 сылга $200,2 млрд. бас билиилээх.
Биография
Джефф туөрт саастаах эрдэҕинэ, ийэтэ кубинскай иммигранҥа Мигель Безос-младшийга кэргэн тахсыбыта. Мигель уолу иитии ылбыта.
Джефф 1986 сылга Пристонский университеты электроинженерияҕа уонна компьютерный наукаҕа научнай степеньнаах олус үчүгэйдик бутэрбитэ. 1994-үс сыл иннинэ бэйэтин специальнаһынан Уолл-Стритка арааһынай дуоһунастаах улэлээбитэ. Аан-дойдутааҕы атыы ситиминэрин оҥоһуутунан дьарыктаммыта.Ол кэнниттэн D. E. Shaw & Co холбуһуктаах тэрилтэ вице-президенинэн улэлээбитэ, сайын 1994 сыллаахха ити улэтиттэн уурайбыта.
1994 сыл бутуутэ Нью-Йорктан Сиэтыл куоратка тиийэ айанныы сылдьан Amazon.com интернет-маҕаһыыны төрүттээбитэ. Бастакы инвестицията $300 тыс. эрэ этэ. Интернет-маҕаһыынын сайта 1995 сыл от ыйын 16 күнүгэр холбоммута, ол даҕаны кэмҥэ сайта ситэтэ оҥоһуллубахха сылдьара. Безос этэринэн конкуреннар иннилэригэр түһээри итинк гыммыта. 1997 сылга холбуһуктаах тэрилтэтэ IPO тахсыбыта. 1999 сылга Time диэн эмиэрикээнискэй сурунаалга этэринэн сыл бастыҥ киһитин аатын ылбыта.
Сэтинньи 24 күнүгэр 2017 сылга $100,3 млрд бас билиилээх аан дойдуга саамай баай киһитинэн ааҕыллыбыта
Тохсунньу 9 кунугэр 2019 сылга Безос 25 сыл олорбут ойоҕун кытта арахсарын туһунан биллэрбитэ. Ол сыл муус устар ыйга сокуон быһыытынан арахсыбыттара. Арахсыбыт ойоҕо 4 % акциятын (19,7 млн) ылбыта.
Тыл үөрэхтээхтэрэ сэти үөскэттилэр
Саха дьоно былыр-былыргыттан куһаҕаны оҥорор быһыылартан сэт үөскээн тахсарын билэллэр. Ол иһин өй-санаа, таҥара үөрэҕин тутуһаннар сэти үөскэппэккэ кыһаналлар.
Киһи өйө-санаата аһара барар уратылаах. Ону бэлиэтээн ыра санаа диэн баар буолбут. Элбэхтик ыра санааҕа оҕустара сылдьыы киһилии быһыыны оҥорууга тириэрдибэт. Ол иһин өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ киһини харыстаан өйө-санаата аһара барарын тохтото, хааччахтыы, сиэри тутуһуннаран киһи быһыытыгар киллэрэ сатыыллар.
Элбэх сыыһалардаах, албын “айыы үөрэҕэ” саха дьонун өйдөрүн-санааларын “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэн, оннук үөрэтэн киһи быһыытын аһара барааччылар элбииллэригэр тириэрдэн куһаҕан быһыылары оҥорооччулары үксэттэ.
Эдэрдэр өйдөрө-санаалара хайа диэки салаллыытыттан быһааран тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорбут “айыыларын үөрэҕэ” дьоҥҥо оҥорор куһаҕаннарын арааран билэр кыах баар буолла.
Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар дьону албыннаан, була сатаан оҥорбут “айыыларын үөрэҕин” сыыһаларын, албыннарын биһиги арыйан “Чолбон” сурунаалга 2006 сыллаахха суруйбуппут. (1,70).
“Айыы үөрэҕэ”, “айыы үчүгэй” диэн этэр үөрэх дьон айыыны, ол аата уратыны, урут билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатыыр санааларын аһара ыытар, улаатыннарар. Аһара барбыт өйдөөх-санаалаах киһи ону-маны, ол-буну, була сатаан оҥоро сатыыра табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэн кэбиһэллэрэ сэти үөскэтэр.
Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар оҥорбут куһаҕан өттүгэр халыйыылара манныктар:
2. Өлбүт киһи өйө-санаата туспа баран Үөһээ дойдуга айыы буолан тахсар. Айыылар Үөһээ дойдуга олохтоохтор. Бу айыылар ыҥырар, угуйар күүстэриттэн оҕолор айыы буола сатыыллара улаатан бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбээтэ.
3. Уһуннук үөрэтэр оскуоланы эдэр дьахталлар үөрэнэн бүтэрэллэр. Улаатан эрэр кыргыттар айыыны, уратыны оҥорор санаалара элбээбититтэн, ханнык эрэ кыайар айыыларын оҥоро сатааннар кыыстарын харыстаабаттара үөскээтэ. Дьахталлар элбэхтэри кытта сылдьыһалларыттан эр дьон буор куттарын буккуйаннар күүстээх, кыахтаах уолаттар төрөөбөт буоллулар.
5. Ыал кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр, иитэр, үөрэтэр аналлаах. Айыыны, уратыны оҥорор санаалара үксээбититтэн, солумсахтара улааппытыттан, эр уонна ойох сыһыаннарын сөптөөхтүк сыаналаабаттарыттан  эдэр ыаллар арахсыылара элбээн иһэр.
6. Тыл үөрэхтээхтэрэ саха төрөппүттэрин быһаччы албыннаан оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн сымыйанан этэллэриттэн төрөппүттэр оҕо иитиитигэр аанньа кыһаммат буолан оҕолорун атаахтатан кэбиһэллэрэ элбээтэ.
7. Солумсах санаа улаатыыта дьон атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн иһиилэрин элбэтэн уонна чэпчэки үлэни көрдүү сатыылларыттан, уһуннук үлэлэнэр үлэлэр кыайан үлэлэммэт буолуулара үөскээтэ. Солун диэн солумсах буолууну үөскэтэр тылы "сонун" диэн сахаларга суох тылы булан солбуйаннар дьон солумсах буолуулара улаатта. Тыа сириттэн эдэрдэр барыылара ол-бу туһата суох үөрэхтэри эккирэтэ сатыылларыттан элбээн иһэр.
8. Эйэ-нэм диэн эйэни харыстыырга ананар этиини уларытан эйэ-"дэм" диэн этиини туттуохха диэн этэннэр дьон киһиргиир, дэбдэйэр санааларын улаатыннаран эйэбит олохтонорун суох оҥороллор.
9. Сахалар былыргы олохторун кэпсээннэрэ остуоруйа диэн ааттаналлар. Бу остуоруйа диэн тылы "устуоруйа" диэн саҥа булбут, сахаларга суох тылынан солбуйаннар былыргы олохторун кэпсээнин умуннарара сатыыллар. Уһун үйэлээх сахалары саҥа үөскүүр омук курдук көрдөрө сатыыллар.
10. Бу сыыһа үөрэх дьайыытыттан дьон айыыны оҥоро сатыыр санаалара улаатан массыынанан айаннаан иһэн уратыны, дьон оҥорботторун, айыыны оҥороору суол быраабылаларын тутуспаттарыттан уонна түргэнник айанныылларыттан абаарыйалар тахса тураллар.
11. Айыы диэн киһи оҥорор быһыытын быһаарар икки өрүттээх өйдөбүллээх тылы "үчүгэй" эрэ оҥороору, онтон куһаҕанын "аньыы" диэн сахаларга суох тылынан ааттаары оҥостоллор. Киһи оҥорор быһыыта хаһан баҕарар икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын бу дьон билбэттэр.
Динозавр
right|thumb|Тиранозавр уонна киһи улаханын тэҥнээһин Динозавр, диэн Арозавр рептилията буолар, Мезозой эратыгар биир ордук тарҕаммыт кыыл этэ. Учуонайдар 500 тахса араастары булбуттар. Динозаврдар уҥуохтара бары континеннарга булуллубуттара уонна сотору сотору булуулар тахсаллар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ сэти үөскэттилэр
11. “Айыы үчүгэй” диэн этии дьон айыыны оҥоро сатыыр санааларын улаатыннарарыттан уратыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун, ол аата айыыны бары оҥоро сатыыллара үөскээн сайынна. Антисептиги иһии диэн киһи оҥорбот быһыытын оҥоруу, олус улахан саҥаны айыы буолар. Бу саҥаны айыыны оҥороору дьон антисептиги иһэн кэбиспиттэрэ олус улахан содулланан элбэх өлүү-сүтүү таҕыста, ону бүтүн Россия барыта биллэ. Элбэх дьон биирдэ өлүүлэрэ сэти үөскэтэр.
Динозавр
Динозаврдар-таксоническай, морфологическай уонна экологическай өттүнэн араас бөлөхтөр. Сиртэн хостонор кэрэһиттэри туһанан палеонтологтар 900- тэн тахса араас биис уустарын уонна 1000- тэн тахса ньиэп динозаврдарын булбуттар. Динозаврдар хас биирдии континеҥҥа, аныгылыы көрүҥҥэ (көтөрдөргө), сиртэн хостонор баайдаах сирдэргэ көстөллөр. 10 800- тэн тахса аныгы көрүҥнээх көтөрдөр араас бөлөхтөрүттэн биирдэстэрэ буолаллар. 1970- с сыллартан ыла ыытыллыбыт чинчийиилэр улахан өттүлэрэ нептица динозаврдара, көтөрдөр курдук, веществоны үрдэтиигэ элбэх үөрүйэхтээх уонна социальнай хардарыта сыһыаннаһыыларга үөрэммиттэрин көрдөрдүлэр. Динозаврдар экологтар элбэҕи ыланнар, аһылык араас тииптэрин баһылаабыттар. Бары динозаврдар-сымыыттыыр кыыллар, ону таһынан уйаны тутар дьоҕур көтөрдөр курдук уонна үгүс көтөрдөр динозаврдарынан арахсар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ сэти үөскэттилэр
Өй-санаа үөрэҕэр “айыы үөрэҕин” куһаҕан дьайыытыттан маннык халыйыы үөскээбититтэн дьон оҥорор куһаҕан быһыылара элбээтэ. Бу өй-санаа халыйыыта сэти үөскэппитин дьон бары биллэхтэринэ уонна сэрэннэхтэринэ табыллар. Үлэни сатабыллаахтык үлэлээһин уонна көрсүө, сэмэй майгылаах буолуу омугу сайыннарар.
Динозавр
Динозавр өбүгэлэрэ икки тобугунан айанныылларын да иһин, түөрт ньиэп динозаврдара түөртүү сылдьыбыттара, сорохторо бу позициялары уларытар кыахтаммыттара. Муос уонна тараах курдук уустук демонстрационнай структуралар бары бөлөхтөр бааллара, оттон сорох бэрэстэбиитэллэрэ уҥуох броня, шип курдук модификациялары сайыннарбыттара. Аныгы көтөрдөр, быраабыла курдук, көтөргө наадалаах кээмэйдэр хааччахтарыттан элбэх докторскай диозаврдар, ол иһигэр көтөрдөр да, улахан кээмэйдэрин-рекордсменнар бу былааҥҥа баар саамай бөдөҥ титанозаврдар бөлөхтөрө баар этилэр. Ол да буоллар, ньиэп динозаврдара бары сүдү кээмэйдээх, сүдү көстүү буолар, улахан уонна бөҕө уҥуохтарын алдьатыар диэри сорҕолоро алдьаныахтааҕар, кыра сүөһү уҥуоҕун кытта үктэниэхтээҕэр быдан кырата буолуо.
Тыл үөрэхтээхтэрэ сэти үөскэттилэр
Саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар сэти үөскэппит “айыы үөрэҕин" хаалларыы, тохтотуу эрэйиллэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. "Чолбон" сурунаал. 8 / 2006.
Динозавр
ХІХ үйэ саҥатыгар аан дойду үрдүнэн музейдар сүрүн кэрэхсэбиллээх сирдэрэ буолбуттара, оттон динозаврдар былдьаммат араҥатыгар кубулуйбуттара. Сорох бөлөхтөр бэрэстэбиитэллэрэ улахан кээмэйдэрин, ону таһынан тарҕаммыт дьулаан уонна фантастическай уобарастары бестселлердэргэ уонна киинэлэргэ тиһигин быспакка көрдөрүүнү хааччыйбыттара. Ол кыылга өрүү общественнай интэриэс палеонтология средстволарыгар улахан суолталаах үбүлээһиҥҥэ тиэрдибитэ уонна саҥа арыйыылар маассабай информация средстволарыгар өрүү сырдатыллаллар.
Динозаврдар араастара
Динозаврдар атын кыыллартан уҥуохтарыгар 21 уратылаахтар. Ол уопсай характеристикалара ('синапоморфиология' диэн аттаналлар) учуонайдар динозаврдар биир төрүттээхтэр диэн толкуйдууллар.
The Vanguard Group
The Vanguard Group (Вангуард Групп), АХШ биир саамай улахан инвестиционнай тэрилтэтэ, уопсайа 4 триллион харчылаах тэрилтэ. Аан Дойдуга улаханынан иккис миэстэ (BlackRock инвестиционнай бөлөх кэнниттэн) уонна Аан Дойдуга 500 саамай улахан баай тот харчылаах тэрилтэлэр иһигэр киирэр, аатырбыт Fortuna 500 элитнай клуб кыттыылааҕа.
Салалтата — Уэлли Фордь (Пенсильваниа, АХШ).
Вангуард Групп тэрилтэтэ сүрүннээн инвестицианнан дьарыгырар. Ол курдук АХШ, Канаада, Аустралиа, Африка, Кытай, Индия, Дьоппуон, Германия, Франция дьонун пенсионнай харчыларын эргитэр. Ону таһынан Норвегия уонна Саудовскай Аравия дьон ууруу фондатын эргитэр. Эбии Арассыыйаҕа, Саха Сиригэр, Кытайга, Америкаҕа улахан айылҕа баайын хостуур уонна баан тэрилтэлэрин 15% акцияларын бас билэр. Уопсайынан Вангуард бөлөх тэрилтэтэ 190 араас дойдуларга инники кэскиллээх проектарга кыттар.
Александровка (Одесса уобалаһа)
Александровка (Олександрівка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 953 (2011).
Байҕал сэлиилэрэ
Байҕал сэлиилэрэ (Mirounga) диэн түлүөннэр кэргэннэрин ууһа. Ордук улахан түлүөннэр буолаллар. Уус икки көрүҥнээх - хоту байҕал сэлиитэ уонна соҕуруу байҕал сэлиитэ.
Террикон
Террикон эбэтэр терриконик (Terri - хайа боруодатын чөмөҕө) — сир баайын, холобур таас чоҕу, хостуулларыгар мэһэйдиир туһата суох тааһы, эбэтэр кытаанах эттиги умаппыттарын кэннэ хаалбыт күлү чөмөхтүү куппуттара.
Терриконнар быыл, канцероген источниктара буолалларынан уонна сири туһаҕа таһаарар соруктаах рекультивацияланыахтаахтар. Ону таһынан бөдөҥ терриконнар хелиотроп бактериялар уонна салгын кислорода дьайыыларын түмүгэр бэйэлэрэ умайан кэлэр түгэннэрэ көстөр. Бу биллэн турар олохтоох экология туругар дьайар.
Түтүк тиис
Түтүк тиис (Orycteropus afer) диэн Африкаҕа тарҕаммыт кыыл. Түтүк тиистээхтэр кэргэннэрин соҕотох тыыннаах көрүҥэ. Орто кээмэйдээх, хороонньут, түүҥҥү кыыл. Тас көстүүтүнэн кымырдаҕасчыкка майгынныыр эрээри кинилиин аймахтаспат. Түтүк тиис уонна кымырдаҕасчыт иккиэн кымырдаҕастары термиттары сиир кыыллар курдук сайдыыны бараннар тас көстүүлэринэн майгыннаһар буолбуттар (конвергент эволюция). Түтүк тиис Afrotheria клада кыыла буолар. Кини аймахтара сэлиилэр, ламантиннар, даманнар.
Политология
Политология эбэтэр политика билимэ (Political science) диэн политиканы үөрэтэр түмэт билим.
Политология салаалара:
Соҕуруу байҕал сэлиитэ
Соҕуруу байҕал сэлиитэ (Mirounga leonina) диэн түлүөннэр кэргэннэрин байҕал сэлии ууһун кыыла. Ордук улахан түлүөн буолар. Атыыр муҥутуур уһуна 5,8 м, ыйааһына 3700 кг. Антарктика тула тарҕанан олорор.
Петровка (Одесса уобалаһа)
Петровка (Петрівка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 647 (2011).
Казахстаан бэлиэ күннэрэ
Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэнэр күннэр
Эргэ Ыйаах
Эргэ Ыйаах диэн христиан Биибилийэтин бастакы сороҕо. Былыргы дьэбэриэйдэр Танах диэн ытык суруйууларыгар олоҕурар. Христиан биибилийэтин иккис сороҕо Саҥа Ыйаах дэнэр. Эргэ Ыйаах битиктэрин элбэх үйэлэр тухары араас айымньыһыттар суруйбуттара.
Христианнар Эргэ Ыйааҕы төрүкү түөрт үллэскэ араараллар:
Эргэ Ыйаах сиэригэр (канонугар) киирэр битиктэр ахсааннара, кэккэлэрэ, ааттара Христиан итэҕэлин араас салааларыгар уратылаахтар. Көнөһүт уонна Илин Көнөһүт Таҥара дьиэлэрин сиэрдэрэ 49 битиктээхтэр, Католик Таҥара дьиэтин сиэрэ 46 битиктээх, Өрөһүт Таҥара дьиэлэрин үгүс сиэрдэрэ 39 битиктээхтэр.
Тиһилигэ
Эргэ Ыйаах битиктэрин ис хоһооннорунан маннык үллэрэллэр:
Поисеев Иннокентий Иннокентьевич
Поисеев Иннокентий Иннокентьевич — саха учуонайа, экономика билимнэрин доктора, М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай укниверситет профессора.
Олоҕун олуктара
1963 сыллаахха Москватааҕы сири олохтооһун инженердэрин институтун бүтэрбит.
Сигэлэр
Поисеев Иннокентий Иннокентьевич
Алтан ньиирэй
Алтан ньиирэй (עֵגֶל הַזָּהָב) диэн Таҥараттан тэйбит дьэбэриэйдэр сүгүрүйбүт эмэгэттэрэ.
Барыы битигэ кэпсииринэн, Моисей Синай хайаҕа уон ыйыгы ыла тахсан баран түөрт уон хонукка сүтэн хаалбыт. Дьон кини төннүбэт буолла диэн долгуйан Ааронтан "биһигини батыһыннарар таҥараны оҥорон биэр" диэн көрдөспүттэр. Аарон дьонун уоскутаары барыларыттан алтан (кыһыл көмүс) ытарҕалары уонна киэргэллэри хомуйан ылан уулларан олортон Алтан ньиирэйи оҥорбут. Дьэбэриэйдэр ньиирэйгэ үҥэн барбыттар. Моисей хайаттан түһэн кэлэн дьоно эмэгэккэ үҥэллэрин көрөн ынырыктык уордайан Таҥара биэрбит Арыныы тахтайдарын алдьаппыт уонна Алтан ньиирэйи уокка бырахпыт. Алтан ньиирэйгэ Леви бииһэ эрэ сүгүрүйбэтэх. Моисей ыҥырбыт - ким Тойоммут диэки буолааччы миэхэ кэлиҥ. Леви уолаттара Моисей тула мустубуттар. Моисей кинилэргэ эппит: Ыһыраайыл Таҥарата маннык диэтэ - хас биирдиигит кылыһын буутугар тутан сурт халҕатыттан халҕатыгар диэри уонна төттөрү хааман хас биирдиигит ини-биитин, атаһын, дьукааҕын кыргыахтаах. Леви уолаттара Моисей эппитинэн гыммыттар. Ол күн үс мыҥ кэриҥэ киһи кыргыллан охтубут.
Алтан ньиирэйи Апис диэн Былыргы Египет оҕус таҥаратын кытта ситимнииллэр. Билигин Алтан ньиирэй баай уонна иҥсэ бэлиэтэ буолар.
Песо
Пе́со (peso — чопчу тылбааһа «ыйааһын», пенсум — «ыйааһыннаммыт») — Испания уонна кини колонияларын орто үйэтинээҕи үрүҥ көмүс манньыата, ону таһынан — кэккэ дойдулар (Испания урукку колонияларын)  харчылара: Аргентина, Доминикан Республиката, Колумбия, Куба, Мексика, Филиппины, Чили, Уругвай. Ааспыт кэмнэр харчылара: Боливия (1963—1987), Гватемала (1925 cыл иннинээҕи), Гвинея-Бисау (1997 сыл иннинээҕи), Гондурас (1926 сыл иннинээҕи), Коста-Рика (1897 сыл иннинээҕи), Никарагуа (1912 сыл иннинээҕи), Парагвай (1943 сыл иннинээҕи), Сальвадор (1925 сыл иннинээҕи).
Үксүн 1 песо = 100 сентавоҕа тэҥнэһэр, Уругвайга уонна Чилигэ 100 сентесимо, Филиппиныга (1967 сылтан) — 100 сентимо. Итини кытта мараведи диэн бытархай манньыат баара, 1/700 песоҕа (эбэтэр кастельяноҕа) тэҥнэһэр.
История
Песо — үрүҥ көмүс манньыат, бастаан 1497 сыллаахха быһыллыбыта, талеры батыһан уонна кини иннинээҕи кастельяно оннугар. XIX үйэҕэ дылы Латинскай Америкаҕа 8 реалга тэҥнэһэрэ. XVI үйэҕэ песоны балысханнык 11 манньыат оҥорор сирдэргэ Америка рудниктарыттан хостонор үрүҥ көмүһүнэн таптайбыттар. 1537—1888 сылларга 3 млрд ордук мексиканскай песоны оҥорбуттар, онтон сорҕото Европа манньыат оҥорор сирдэригэр матырыйаал буолбут. Песо бүттүүн Америкаҕа сүрүн харчы буолбута, Хоту Америкаҕа — испанскай (мексиканскай) доллар уонна Америка долларын холуйуу быһыытынан, Бразилияҕа — патакан быһыытынан. 1868 сыллаахха Испанияҕа песо песетанан солбуллубута.
Патака Макао, бэлиэтэ (圓) — португал тыллаах Макао харчыта, песоны кытта тэҥ суолталаах.
Exo
Exo (엑소; EXO) — Соҕуруу Кэриэйэ уонна Кытай төрүттээх ыллыыр уолаттар 12 киһилээх бөлөхтөрө. 2012 сыллаахха Сеулга тэриллибитэ. Икки саб-группага үллэһиллибит: "ЭКСО-K уонна ЭКСО-М, кэриэй, кытай уонна дьоппуон тылларынан ыллыыллар. Кэлин альбомнара да ситиһиилээх буоланнар, Корея Forbes 2014 сылтан 2018 сылга диэри саамай сабыдыаллаах артыыстарынан буолбуттара . Кинилэри сэргэ "аан дойдуга саамай улахан бойбендинэн» диэн араас таһаарыылар, талааннаах автордар уонна продюсердар айбыт ырыаларын уонна талааннарын чочуйан суруйбут ырыалара этэ.
2014 сыл ыам ыйыгар Крис бөлөхтөн бараары, хампаанньаны утары көрдөспүтэ. Бу ирдэбил алтынньыга Лухан биэс ый хойутаан ыытта. 2015 сыл муус устар ыйыгар Тао үлэтин тохтоото уонна атырдьах ыйыгар агентствоны утары ирдэбили биэрдэ. Үс кыттааччы баран тоҕус киһи састааптарыгар салҕаабыттара. 2016 сыл от ыйыгар Крис уонна Лухан көрдөөһүн туһунан биллибит: кинилэр 2022 сылга диэри хантараактары атыылыыллар уонна С. М. Корея уонна Япония тас дойдуларыгар биэриэхтэрэ — кинилэр билиҥҥи Кытай агентстволарыгар — « кинилэр компанияларын кытта дохуот үллэстиэхтэрэ»
2014 сылтан бөлөх хас да тылынан музыканы салгыы онорор уонна толорор эрэ бөлөх курдук буолар. Урут бөлөх икки бөлөххө арахсыбыт уон икки кыттааччыны: ЭКСО-K уонна ЭКСО-М. ЭКСО-K уонна ЭКСО-M Корея уонна Кытай тылларыгар музыканы толорбуттара 2014 с. үһүс мини-альбомун тахсыар диэри. Крис, Лухан уонна Тао суут ирдиир фонугар 2014 уонна 2015 сылларга барбыттарын кэннэ, бөлөх хаалбыт тоҕус кыттааччыны кытары салгыы айаннаабыта. 2016 сыллаахха Чен, Сюмин уонна Бэкхен ЭКСО-CBX диэн подргруппаны тэрийбиттэрэ. Кыттааччылар бары араас уобаластарга музыка, киинэ уонна телевидение курдук сольнай карьеры өйүүллэр.
Хоту байҕал сэлиитэ
Хоту байҕал сэлиитэ (Mirounga angustirostris) диэн түлүөннэр кэргэннэрин байҕал сэлии ууһун кыыла. Атыыр уһуна 4—5 м, ыйааһына 1,2—2,3 т. Тыһы уһуна 2,5—3,6 м, ыйааһына 400—900 кг. Атыыр тумсугун уһуна 30 см. Кальмардары, уҥуохтаах балыктары, хахтаахтары, скаттары, акулалары сиир. Хоту байҕал сэлиилэрэ Хоту Америка арҕаа кытылын устун Аляскаттан Алын Калифорнияҕа дылы тарҕанан бааллар. Хоту байҕал сэлиитин сыата күндүлэнэр буолан 19 үйэҕэ күүскэ бултанан букатын эстэ сыспыта.
Аптарытыат
Аптарытыат диэн түмэккэ ытыктабыл нөҥүө бэриллэр биилик уонна сабыдыал күүһэ.
Социология уонна политология билимнэрэ быһааралларынан, аптарытыат диэн киһи (эбэтэр бөлөх) атын дьону төрүн күүһүнэн дьаһайар кыаҕа уонна биилик төрүтэ.