cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үрүҥ айыы итэҕэлэ
Сахалар үгүс дьоҥҥо элбэх үчүгэйи оҥорбут таҥаралара «Үрүҥ Күн», «Үрүҥ Аар тойон», «Үрүҥ Айыы тойон» диэн ааттаналлар. Бу таҥаралар ааттарыттан да көстөрүнэн сайдыы, үүнүү диэки сирдиир, дьоҥҥо элбэх үчүгэйи оҥороллоругар ыҥырар таҥаралар буолаллара быһаарыллар.
Билигин сахаларга тарҕанан эрэр итэҕэл былыргы бэйэтин аатынан «Үрүҥ айыы итэҕэлэ» диэн ааттанара буоллар ордук итэҕэтиилээх буолуо этэ. Тоҕо диэн быһаардахха, кырдьаҕас сахалар бары айыы диэн тылы икки өрүттээн тутталлар. Бу тыл икки аҥы суолталааҕын саха киһитэ барыта билэр. Биир өттө үчүгэйи, онтон аҥар өттө куһаҕаны оҥорууну бэлиэтиир. Ол барыта айыы диэн тыл киһи өйүттэн-санаатыттан тутулуктааҕыттан үөскээн тахсар. Киһи барыта биир өйдөөх-санаалаах буолара билиҥҥитэ кыаллыбат суол. Сорохтор куһаҕаны билэ-билэ, өйдөрүн-санааларын барытын ууран туран оҥороллор. Ай, айыы диэн тыллар киһи өйө-санаата үчүгэй дуу, куһаҕан дуу диэки хайысхалааҕыттан улахан тутулуктаахтар. Үчүгэйгэ баҕарар итэҕэл киһи өйүн-санаатын бу икки суолтатыттан биир үчүгэйин талан ыллаҕына эрэ үгүс дьоҥҥо таба өйдөнөр.
Саха дьонун үчүгэйгэ баҕара санааһыннарын түмэр итэҕэл аата «Үрүҥ айыы итэҕэлэ» диэн буолара оруннаах. Бу дьоҥҥо барыларыгар үтүөнү баҕарар итэҕэлтэн урукку диктатордар, аҥардастыы баһылыы сылдьыбыт дьон ааттара ылыллаллара ордук буолар. Былыргы кэмҥэ сахаларга итэҕэл уонна таҥара биир өйдөбүллээх курдуктар. Былыргы үйэлэргэ сахалары таҥараны итэҕэйээччилэр диэн ааттыыллара эмиэ биллэр.
Дьон барыта кэриэтэ ханнык баҕарар дьыаланы үтүктэн оҥороллорунан сибээстээн, үтүктэргэ, батыһарга аналлаах ханнык эрэ киһи мөссүөнэ баара хайаан да наадалаах. Бары атын омуктар таҥаралара ити үтүктэр сыалы толорорго аналлаахтар. Таҥараны итэҕэйэр дьон ханнык эрэ киһини батыһан ону-маны оҥороллорун ордук сөбүлүүллэр. Үтүктэргэ аналлаах дьону олус ыраахтан буолбакка, былыргы сахалар курдук аймахтартан, чугас биллиилээх дьонтан булан ылыллар. Чугас аймах киһи үчүгэй өрүттэрин булан үтүктэр дьонугар кини бэйэтин кута-сүрэ эмиэ көмөлөһөрүн былыргы сахалар билэллэр.
«Туос түүктүйэ» таҥара диэн буолар диэбит С.И.Боло. Туос түүктүйэ таҥара буоларын А.Е.Кулаковскай эмиэ эппит. (1,5). Былыргы сахалар таҥаралара «Түүктүйэ таҥара» диэн, өлбүт үтүө киһи улахан хомуһуннаах, күүстээх кутун-сүрүн хаайан, уура сылдьан үҥэн-сүктэн көмө көрдүүргэ аналланар эбит. Былыргы сахаларга маһынан оҥоруллубут киһи курдук быһыылаах, үтүө киһи кута-сүрэ иҥэриллибит таҥарата, эмэгэтэ баара биллэр. Үтүө киһи кута-сүрэ иҥмитэ, баарын биллэриэн, чугас дьонугар чахчы көмөлөһүөн да сөбүн сахалар былыргы кэпсээннэрэ бигэргэтэллэр.
Олус былыргы кэмнэртэн Үрүҥ айыылартан кэлэр билиилэр өс хоһооннорунан этиллэн биһиэхэ тиийэн кэлбиттэр. Өс хоһооннорун суолталарын, өйдөбүллэрин таба өйдөөн туһаныы эрэйиллэр. "Күн сирэ көҥдөй, айыы аартыга аһаҕас" диэн өс хоһоонун айыы диэн тыллааҕын иһин алгыска туһаныы табыллыбат. Эстэн-быстан, барар сирэ бараммыт киһи өлөрө-тиллэрэ биллибэт кэмигэр этинэр тылларын бары этэҥҥэ олорор дьоҥҥо туһаайан этии олус улахан сыыһа.
Сахалар ордук күүскэ иччилэри итэҕэйэллэр. Киһи олоҕо барыта тулалыыр Айылҕаны кытта тулхадыйбат тутулуктааҕын саха дьоно билэллэр. Сир-дойду иччитэ Аан Алахчын хотун хайа баҕарар киһиэхэ быһаччы да көмөлөспүтэ элбэх буолуо. Иччилэргэ итэҕэйии Айылҕа күүһүгэр итэҕэйии буолар. Сахалар иччилэргэ итэҕэйиилэрэ билигин да күүстээх. (2,122).
Туһаныллыбыт литература
1. К.Д.Уткин. Саха итэҕэлигэр «Кыыс таҥара». Дьокуускай: «Ситим». ЧИФ, 1994.- 8 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Переверзин Иван Иванович
Сатай бөһүөлэккэ төрөөбүт. 1964 сылтан Ленскэй улууһугар олорор. Ньүүйэ орто оскуолатын бүтэрбитин кэннэ Хабаровскай лесотехническай техникумҥа кэтэхтэн үөрэммитэ, онтон Братск технологическай үнстүтүүтүн бүтэрбитэ. 1970 сылтан "Ленскэй" диэн совхозка үлэлиир. Онтон кэлэр сылга механизатордар курстарын ааһар. Тракториһынан, болуотунньугунан, тутуу маастарынан, лесоучасток салайааччытынан, аҕа прорабынан, улуустааҕы "Сельхозхимия" холбоһуу салайааччытынан, "Ньүүйэ" совхоз тойонунан, сельхозсалайыы салайааччытынан үлэлии сылдьыбыта. 1993 сылтан Ленскэй улуус аҕа баһылыгын солбуйааччыта.
Бастакы хоһооннорун 1968 сыллаахха "Ленскэй хомуньуус" диэн улуустааҕы хаһыакка таһаартарбыта. Ону тэҥҥэ Орто Өлүөнэ дэриэбинэлэрин туһунан ыстатыйалары уонна бэлиэлэри суруйар этэ. 1991 сыллаахха "Откровение дней" диэн бастакы хомуурунньугун таһаарар.
Марфа Петровна Куличкина
Олоҕун олуктара
Саха дьахталларыттан биир бастакынан айар үлэ умсулҕаннаах дьарыгар ылларбыт поэтесса Марфа Петровна Куличкина 1929 с. от ыйын 6 күнүгэр Мэҥэ улууһугар Доллу нэһилиэгэр Төбүрүөн диэн алааска төрөөбүтэ. Ийэтэ Александра Константиновна 1 Мөҥүрүөн нэһилиэгиттэн төрүттээх. Эрдэ тулаайах хаалан таайыгар иитиллибит. Аҕата Петр Павлович Куличкин (Бөтөкө) биир да кылаас үөрэҕэ суох эрээри айылҕаттан айдарыылаах ветеринар. Кини оҕо сааһа сэрии, кураан, сут, тулаайахсыйыы, өлүү-сүтүү ыар сыллырыгар эрэйи-кыһалҕаны билэн уйан сүрэхтээх, чараас дууһалаах лирик-поэт буолара эдэр сааһыттан биллибитэ.
Айар үлэтэ
Суруйарга оскуола эрдэхтэн холоммута. Оскуола эркин хаһыатыттан саҕалаан, оройуон, республика хаһыаттарыгар араас темаҕа заметкалары, ыстатыйалары, фельетоннары, хоһооннору бэчээттэтэрэ.
Бастакы хоһоонноро 1949 с. «Колхоз кырдьыга», «Эдэр большевик» хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ. Уопсайа икки сүүсчэкэ хоһоонуттан үс кыммыттан биирэ оройуон уонна республика хаһыаттарыгар, хаста да “Хотугу сулус” сурунаалга бэчээттэммитэ. Оччотооҕуга боростуой тыа сирин олохтооҕо аар-саарга аатырбыт поэттары быһа туһэн кинигэ таһаарар кыаҕа суох этэ. Ол иһин тыыннааҕар кинигэ таһаарбатаҕа. Арай 1991 сыллаахха Скрябин Илья Ильич сүүрэн-көтөн “Үрүҥ түүл” диэн дьоҕус кинигэни таһааттарбыта.
Тыыннааҕар кини суруйбут хоһоонноругар мелодистар мелодия айан үгүс хоһооннорун ырыа гынан көтүппүттэрэ. Ол курдук В. Ноев “Күөрэгэй”, Н. Сорокин “Үрүҥ түүн”, “Үрүҥ күн”, А. Варламова “Хомпоруун хотойдор”, А. Алексеев “Киэн тутта ыллыыбыт”, В. Васильев “Өлбүттэр сүрэххэ тыыннаахтар”, Е. Белолюбскай “Күн эйэ туһугар”, Г. Шахурдина “Алгыс ырыата”, “Таптыыбын эйиигин”, А. Дмитриев-Чүмэчи “Сибэкки биэрээри” уонна да атыттар.
Ахсынньы 28 күнүгэр 1991 сыллаахха Аркадий Михайлович Алексеев музыкальнай театрга “Хагдарыйбыт ньургуһун” диэн поэтесса айымньыларыгар музыкальнай биэчэр тэрийбитэ.
2006 сыллаахха Иван Тарабукин “Сүүнэ тыл сүмэтин булларбын” диэн кинигэтэ бэчээттэммитэ. Бу хомуурунньыкка М.П. Куличкина бэчээттэнэ илин хоһоонноро киирбиттэрэ. 2015 сыллаахха Л. С. Аргунова хомуйан оҥорбут “Күөрэй дуу, күөрэгэйим” диэн үтүө киһини үйэтитэр үһүс кинигэ тахсыбыта. Марфа Куличкина хоһооннорун бэйэтэ сыанаттан ааҕара, культура эстафетатын хас да төгүллээх лауреатынан буолбута. Республикатааҕы фестиваль дипломанын аатын ыла сылдьыбыта. Культура министерствотын дипломнарынан, Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. Иллэҥ кэмигэр саахымат оонньуурун сөбүлүүрэ, совхоз иһинэн ыытыллар күрэхтэһиилэригэр өрүү бириистээх миэстэни ылара. Олохтоох библиотекаҕа, оскуолаҕа учууталынан, интернакка сэбиэдиссэйинэн, иитээччинэн үлэлээбитэ.
Поэтесса 1988 с. олунньу 22 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Пестерев Владимир Ильич
Пестерев Владимир Ильич (1952.11.04) - саха прозаига, очеркист. 1994 сылтан РФ СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ. Устуоруйа билимин кандидата. Ньуучча тылынан суруйар.
1974 сылтан бэчээттэнэн саҕалыыр. Кини очерктара уонна ыстатыйалара улуустааҕы, өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна киин хаһыаттарга, "Хотугу сулус" сурунаалга тахсыбыттара. "Летчик Отто Кальвица" диэн бастакы документальнай сэһэнин 1989 сыллаахха таһаарар. Кини сүрүн интириэһэ - биллэ илик архивнай докумуоннары булан ылан, онно олоҕуран төрөөбүт дойду устуоруйатын туһунан айымньылары суруйуу.
Шариат
Шариат, эбэтэр Шария сокуона диэн Ислам традициятыгар итэҕэл принциптара. Арааб тылыттан (شريعة) "суол" диэн тылбаастанар.
Грузиннар
Грузиннар (ქართველები) — Грузия дойдутун төрүт олохтоохторо, сүрүн омуга.
Шариат
Мусульман дойдулар сокуоннара бэйэлэрэ сокуоннаахтар даҕаны, син биир сорох өттө классическай шариакка олоҕурар. Аныгы олоххо шариат хайдах туттуллуохтааҕын мусульманнар өссө даҕаны мөккүөрдэр уонна дьүүллэһии бүтэ илик.
Марков Сергей Константинович
Олоҕун олуктара
Марков Сергей Константинович 1951 с. ахсынньы 25 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Аҕата Константин Сергеевич Марков Чурапчы оройуонун Мэлдьэхси нэһилиэгиттэн төруттээх, үлэ, тыыл бэтэрээнэ.
Сергей оҕо эрдэҕиттэн үчүгэйдик уруһуйдуура, онон, 9 кылааһы бүтэрээт, Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Училищетын 1972 c., тимиртэн, мастан, сэлии муоһуттан уус-уран оҥоһуктар маастара идэлээх бүтэрбитэ. Армияҕа сулууспалаабыта. Онтон 1976 с. Москватааҕы Строганов аатынан Үрдүкү художественнай промышленнай училищеҕа киирбитэ уонна 1981 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
1981 с. Сергей Марков Нерюнгри куоракка тиийэн Саха сирин Худфондатын мастарыскыайдарын филиалын төрүттээбитэ. Куораттар уонна бөһүөлэктэр аныгылыы уус-уран көстүүлээх, сахалыы тыннаах буолалларын туһугар араас саҥа идеялары, бырайыактары олоххо киллэртээбитэ. Кини чеканканан уус-уран үлэлэрэ “Россия эдэр сааһа”, “Төрөөбүт дойду устун” диэн бутун Россиятааҕы уонна “Сэбиэскэй Дальнай Восток” VII зонатааҕы уус-уран быыстапкаларга дьүүллүүр сүбэ саамай үрдүк сыанабылларын ылбыта.
1991 с. Сергей Марков ССРС Худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ. Россия народнай худуоһунньуга, биир дойдулааҕа Афанасий Мунхалов кини туһунан маннык этэн турардаах: “Сергей Марков – үрдүк үөрэхтээх дьиҥнээх саха тимир ууһа, тимири ыллатар талааннаах худуоһунньук этэ, өссө үүнэр-сайдар кыахтааҕа, хомойуох иһин, оһолго түбэһэн бу олохтон эрдэ барбыта... Сергей норуот уус-уран айымньытыгар - Олоҥхоҕо элбэх үчүгэй үлэлэрдээх, суруйуулардаах”. Кини өссө Москваҕа устудьуоннуур сылларыгар Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотугар улахан болҕомтотун ууран, хас да үлэни саҕалаабыта. ол курдук, 1985 сыллаахха сахалартан биир бастакынан “Ньургун Боотурга” чеканкаттан олус интириэһинэй триптиҕи оҥорон, айан таһаарбыта.
Сигэлэр
Чурапчы улууһун олоҥхоһуттара : антология/[хомуйан оҥордулар : М.А.Герасимова, Е.Н.Протодьяконова, Р.Н.Анисимов ; редкол. ; В.Н.Иванов (бас ред.), А.Н.Жирков, А.А.Кузьмина уо.д.а.]. – Дьокуускай : Алаас, 2015. – 368 с.
Ынахсыт (Ньурба улууһа)
Ынахсыт — Ньурба улууһун Хаҥалас нэһилиэгин киинэ.
Showa Hikoki Kogyo
Showa Hikoki Kogyo (Шове Һикоки Когйо Корпорейшн, 昭和飛行機工業), Дьоппуон көтөр ааллары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга кыра авиацияҕа аналлаах бөртөлүөттэри уонна көтөр ааллары оҥорунан бастыҥ буолар. Америка, Аустралиа, Бразилия, Кытай кыра авиациаларыгар монополис. Аатырбыт Fortuna 500 холбонор.
Mitsui Group империатыгар киирэр.
Окай, Мерал
Мера́л Ока́й (Meral Okay) (1959 сыл балаҕан ыйын 20 -- 2012 сыл муус устар 9 күннүгэр төрөөбүтэ) — турок артыыһа, сценариһа уонна ырыа айааччыта.
Биографията
1959 сыллаахха балаҕан ыйын 20 күнүгэр Турция Анкара куоратыгар Тюркан уонна Ата Каты дьиэ кэргэннэригэр күн сирин көрбүтэ. Мерал Окай Аныттепе лиссиэйин үөрэнэн бүтэрбитэ.
Мерал Окай кэргэнэ, эрэ өлбүтүн кэннэ Анкараттан Стамбул куоракка көһөн тиийбитэ уонна "Доброе утро" хаһыакка үлэҕэ киирбитэ. Сүрүн үлэтин таһынан, Мерал Сезен Аксу диэн туурок биллиилээх ырыаһыта дьахтар ырыаларын хоһоонун суруйара. Мерал аан бастаан суруйбут сэрийээлин аата "Вторая весна" диэн ааттааҕа. Бу сэрийээл киинэ уһуллуутугар кини бэйэтин аан бастаан продюссер быһыытынан холоон көрбүтэ. Олоҕун тиһэх күннэригэр, өлүөн иннинэ саамай бүтэһигин аан дойдуга киэҥник көстүбүт уонна тылбаастанан тарҕаммыт, Осман импиэрийэтин төрүттээбит I Үтүөкэн Сулейман олоҕун уонна кини олорбут кэмин сэһэргиир "Великолепный век" киинэ сынаарыйын суруйбута. Кини өлбүтүн кэннэ киинэ сэрийээлигэр үлэтин-хамнаһын Йылмаз Шахин диэн сценарист салҕаабыта.
Олоҕун тухарын муспут баайын дуолун, нэһилиэстибэтин Мерал өлөрүн саҕана бүүс бүтүннү аһымал пуондатыгар бэлэхтээбитэ.
Тус олоҕо
Мерал Окай 1984 сыллаахха Яман Окай диэн Турцияҕа эмиэ биллэр тыйаатыр уонна киинэ артыыһыгар ойох тахсыбыта. Ол эрээри эрэ 1993 сыллаахха рак, искэн ыарыыттан олоҕо быстыбыта.
Кини туһунан өйдөбүл
Мерал Окай өлбүтүн кэннэ «Великолепный век» киинэ сэрийээлин бары сиэрийэлэрэ «Мерал Окайга ананаллар…» диэн суруктаах көстөр буолбуттара. Ону таһынан «В чем вина Фатмагюль» диэн киинэ сэрийэлин 70-с сиэрийэтиттэн саҕалаан эмиэ «Мерай Окайга ананар. Эн ырыаларыҥ биһигини кытта мэлдьи хаалыахтара» диэн сурук тахсар буолбута.
Тимофеева Евдокия Герасимовна
Тимофеева Евдокия Герасимовна — Норуот эмчитэ. Ньурба улууһугар Хорула Дэлбиргэ диэн сиргэ саха боростуой ыалыгар 1938 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата Тимофеев Герасим Николаевич, ийэтэ Семенова Федора Кирилловна диэн дьоннор этилэр. Дьэбдьиэй Акана анараа өттүгэр «Чкалов» колхозка улааппыта. Арыылаах диэн сиргэ олоро сылдьыбыттара. Ийэтэ сэттэ саастааҕар өлбүтэ. Икки кыыс хаалбыта. Аҕалара уонна эбэлэрэ (аҕаларын ийэтэ, төрдө Сата) иитэн киһи-хара оҥорбуттара.
Дьэбдьиэй 15 саастааҕыттан колхозка үлэлээбитэ, дьоно тиийиммэт буоланнар оскуолаҕа үөрэттэрбэтэхтэрэ. Ньурба улууһун Үөдэйиттэн төрүттээх Андреев Трофим Никифоровичка кэргэн тахсан 3 уол, 4 кыыс оҕоломмуттара.
1991 сыллаахтан Уйбаан Ороһуунускай сүбэтин ылынан кыралаан эмтээн барбыт. Саха Республикатын Норуотун эмчиттэрин ассоциациятыгар чилиэнинэн киирбитэ.
Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхойугар олорон ыам ыйын 19 күнүгэр 2007 сыллаахха өлбүтэ.
Дьокуускайга 1986 сыллаахха буолбут дьалхаан
Дьокуускайга 1986 сыллаахха буолбут дьалхаан — ССРС-ка 1986 сыллаахха кулун тутар — муус устар ыйдарыгар буолбут Саха ил университетын устудьуоннарын дьалхаана.
Дьалхаан хаамыыта
Кулун тутар 28, 29 уонна 31 күннэригэр Дьокуускайга университет аттыгар баар Теплай күөлгэ баар катокка нуучча уонна саха ыччаттара охсуспуттар. Обком уонна горком национальнай конфликт буолбатах диэн санаан улахан болҕомтону уурбатахтар. Муус устар 1 күнүгэр устудьуоннар улахан бөлөхтөрө мустубут, кинилэргэ Ис дьыала миниистирин солбуйааччыта В. Е. Дедиков кэпсэтэ кэлбит. Мустубут дьон буруйдаахтарга миэрэ ылары ирдээбиттэр. Дедиков сарсыныгар киэһэ 7 чааска ылыллыбыт миэрэлэри барытын кэпсиэх буолан эрэннэрбит. Ол гынан баран былаас да, университет салайааччылара да, бу быһылааҥҥа улахан болҕомтону уурбатахтарын түмүгэр, муус устар 2 күнүгэр дьалхаан кыттыылаахтарын кытта ким да көрсүбэтэх. Мантан сылтаан, кыыһырбыт дьон тоҕуоруһан куорат киинин диэки барбыт.
Обкуом дьиэтин аттыгар политиктар уонна ис дьыала үлэһиттэрэ көрсөннөр, устудьуоннары университекка нэһиилэ төннөрбүттэр. Дьон университекка тиийэллэригэр бөлөх ахсаана 700—800 киһиэхэ диэри улааппыт. Баран иһэр дьон иһиттэн «Саха сирэ — сахаларга!» уонна «Оржанканы суох гыныахпыт!» диэн хаһыылар иһиллибиттэр. Университет аттыгар Телегин диэн милиция үлэһитин кырбаабыттар.
Киэһэ 21 чааска СГУ аактабай саалатыгар дьон бөҕө мустубут. Манна СГУ устудьуоннарыгар атын үрдүк үөрэх кыһаларын устудьуоннара эмиэ холбоспуттар. 24 киһи тыл эппит, сүнньүнэн маннык санаа этиллибит: саха эдэр дьонун милиция көмүскээбэт, нуучча ыччата куоракка саха ыччатын куруук кырбыыр, милиция онно тугу да гыммат, — диэн.
Дьалхаан түмүгүнэн Саха сирин обкуома уонна горкуома дьон санаатын билбэккэ үлэлиирэ, араас омуктар ыккардыларыгар бииргэ олорор иитиинэн дьарыктаммата көстүбүтэ. Дьалхаан түмүгүнэн 100-тэн тахса киһи тутуллан, дьыалаҕа эриллибит, онтон 6 киһини сууттаабыттар, барыларын сүнньүнэн түөртүү сылга хаайыыга ыыппыттар.
Mitsui O.S.K. Lines
Mitsui O.S.K. Lines — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан таһаҕас тиэйэр тэрилтэ.
Кытайтан - Америкаҕа, Дьоппуонтан - Европаҕа, Кытайтан - Европаҕа таһаҕас таһар көтөр аал уонна устар аал нөҥүө.
2021 сыл түмүгүнэн планета 37% атыы эргиэн таһаҕастарын төттөрү таары 180 омук сиригэр таспыт.
Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр.
Mitsui Group империяҕа сыһыаннаах.
Бурут-бурят
Бурят диэн омуктар ааттара сахалыы бурут диэн тылтан үөскээбит.
Олох иннин диэки баран, сайдан истэҕинэ икки омук дьоно эйэлээхтик бииргэ олорууларыттан саҥа, буккаас хааннаах омук үөскээн, ахсааннара эбиллэн, тэнийэн тахсар кыахтанар.
Остуоруйаҕа биллэр кэмҥэ саҥа үөскээбит омугунан бурят омук буолар. Нууччалар кэлиилэригэр омуктарын аатын булуна илик буоланнар брат эҥин диэн ааттыы сылдьыбыттара. Бу омук үөскээһинигэр сахалар сыһыаннара ураты чугас. Бурят диэн омук аата ханнык тылтан үөскээбитэ билигин улахан мөккүөргэ сылдьар. Бары быһаара сатааччылар тус-туспа өйдөбүллээх тыллартан бэйэлэрин туһаларыгар эргитэн таһаара сатыыллар.
Б.Барадин бурут диэн тыл бурят диэҥҥэ уларыйыытын быһаарбыта сөптөөх уонна сахалыы бурут диэн тыл саҥа омук үөскээһинигэр, саҥарар тылыгар ылар оруола ордук үрдүк эбит.
Саха тылыгар «бурут» диэн тыл соччо үчүгэй, киһилии өйдөбүлэ суох, үксүгэр аанньа ахтыбат буолууга, холоон көрүүгэ ананар тыл. (3,163). Ити тыл куһаҕан өйдөбүлэ сахалар буряттары кытта кыайан тапсан бииргэ олорботохторун көрдөрөр. Хотугу сирдэр олохтоохторун чинчийээччи В. И. Иохельсон сахалар Байкал күөл аттыттан кэлбиттэрин уонна кинилэри буряттар хоту диэки үтүрүйбүттэрин эмиэ бигэргэтэр. (2,69).
Тыл туһунан үлэни барытын тылдьыттан саҕалаан, онтон тирэх ылан сайыннардахха олохтоох, тирэхтээх буолар. Саха тыла олус былыргы тыл буолан дорҕооннорунан тутулуктарын билигин да илдьэ сылдьарын туһаныахха сөп.
Саха тылын кылгас быһаарыылаах тылдьытыгар «бурут» диэн тыл хас да биллэр суолталаах. Олортон биирдэһигэр быһаарар оруоллаах эмиэ бэриллэр. Бурут хорҕолдьун — үрүҥ хорҕолдьун диэн быһаарыллар. (4,38). Yрүҥ хорҕолдьун диэн буккаастаах хорҕолдьун, ол иһин бурут диэн ааттанар.
Сахалар буряттары былыр-былыргыттан буруттар диэн ааттыыллар. Сахалыы «Бурут», «Буруттаата» диэн тыллар быһаарыылара таба саҥарбат, буккуйан саҥарар диэн биллэр өйдөбүллээх. «Буруттаама» диэн этии буккуйан саҥарыма диэн өйдөнөр.
Ыыс-бурут диэн этии араас куһаҕан, биллибэт тылларынан үөҕүүнү, хос ааттааһыны биллэрэр.
Буруттаата диэн тылы суруйааччы Михаил Догордуров «Кэпсээннэр уонна сэһэннэр» диэн үлэтигэр буккуйан саҥарар диэн өйдөбүллээн туһанара бу тыл суолтатын табатык быһаарар. (3,15).
Саҥа омук икки кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар үөскээн сайдан тахсарыттан хара маҥнайгыттан икки омук тылын буккуйа туттарга, холбуу саҥарарга үөрэнэллэр. Икки омук тылын, өйүн-санаатын тэҥҥэ баһылааһын саҥа үөскээн эрэр омук өйүн-санаатын күүскэ сайыннаран сыыйа-баайа атыттары, төрүт омуктарын баһылыыр, салайар оруолун үрдэтэр.
Саҥа үөскүүр омук дьоно икки омук тылын холбуу туттан саҥарыыларыттан уонна бэйэлэрэ хайа да омук тылыгар суох саҥа тыллары үөскэтэн туһаналларыттан буккуйа саҥара, ол аата буруттуу саҥара үөрэнэн хаалаллар.
Сахалар өйдөбүллэринэн саҥа омук аан маҥнай икки омук тылын буккуйан саҥарар, ол иһин буруттуу саҥарар «бурут» омук буолар. Кэлин омук сайдан бэйэтин туспа арааран билинэр кэмигэр саҥарар тыллара эмиэ икки омук тылыттан холбонон оннун булан, омуктарын аатын бэйэлэрэ саҥалыы булуналлар. Манна холбоспут омуктартан хайа өрүттэрэ баһыйан барыыта сайдыыны ситиһииттэн, үлэни-хамнаһы, сири-уоту баһылааһыннарыттан быһаччы тутулуктанар.
Нууччалар арҕааттан хоту диэкинэн кэлэн иһэн буряттар ааттарын сахалартан истэн билэннэр бурут — быраат диэн маҥнай ааттыыллар. Кэлин бу аат уларыйан бурят диэнинэн омук аата буолан иҥэн олохсуйан хаалбыт.
Саха тыла былыргы кэмнэргэ олус киэҥник тарҕана сылдьыбыт. Саҥа омуктар Аан дойду бары муннуктарыгар үөскүүллэриттэн Бурут диэн ааты сир-дойду аайы билэллэр. Брут диэн ааттаах остуоруйаҕа биллэр киһи Рим императорын Цезары өлөрөн турар. Брут диэн сурукка киирбит аат Бурут диэн буолара олус сөптөөх. Саҥа үөскээн эрэр буккуйан саҥарар омук киһитэ урукку өйдөөх-санаалаах киһини өлөрүүтэ олох иннин диэки сайдыытын түргэтэтиэн сөбө биллэр уонна икки хас омук тылынан буккуйан саҥарар саҥа омук үөскээн олох сайдан, иннин диэки баран иһэрин быһааран биллэрэр.
Саҥа омук үөскээһинэ, үүнэн, сайдан тахсыыта олох иннин диэки хамсааһынын оҥорон, сыҕарыйан иһэрин быһаарар. Хас саҥа үйэ үүнэн кэлэн истэҕин аайытын саҥа омуктар үөскээн тахсан ахсааннара эбиллэн иһэллэр. Саҥа омук үөскээһинэ омуктар олохторугар улахан уларыйыылары, хамсааһыннары үөскэтэрин уонна ол уларыйыыларга киһи-аймах өйдөөх-санаалаах буолан эрдэттэн бэлэмнэниэхтээҕин, ылыныахтааҕын биллэрэр.
Олус уһун үйэлээх саха омуга бэйэтин олоҥхолоругар уустаан-ураннаан хоһуйар, үс саха үөскээһинэ диэн ааттыыр кэмнэрэ саҥа, үһүс омук үөскээһинин уонна кырдьаҕас омуктары кытта сир былдьаһан, үтүрүссэн, тапсыбакка этиһии, охсуһуу кэмнэрэ кэлэллэрин ойуулаан көрдөрөр.
Маннык кэм сахалар Байҕал күөл аттыгар хоролордуун бииргэ олорон буккуйан саҥарар буруттары, буряттары үөскэппиттэрин, онтон бу омуктар ахсааннара элбээн, аны бэйэлэрин баһыйан, үтүрүйэн хоту диэки, Өлүөнэ өрүс баһыгар сыҕарыппыттарын саҕана буола сылдьыбыт. Бу быһаарыы сахалар уонна хоролор сорохторо Байкал күөл таһыттан хоту диэки сыҕарыйан кэлбиттэрин биир дакаастабыла буолар. (5,76).
Рыкунов Николай Михайлович
Рыкунов Николай Михайлович (1936.11.23 - 1995.04.08) - хоһоонньут. 1985 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Нам улууһун Бастакы Хомустаах нэһилиэгэр 1936 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр төрөөбүтэ. Оскуоланы бүтэрэн баран Сэбиэскэй Сэриигэ сулууспалыыр. 1959 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэр, 1964 сыллаахха СГУ устуоруйа-тыл факультетын саха салаатын бүтэрэр. Мэҥэ Хаҥаласка Дьабыыл оскуолатыгар үөрэтээччинэн үлэлиир. 1965 сылтан Нам улуустааҕы хаһыатыгар үлэлиир, онтон редактор солбуйааччыта буолар, түмүгэр редактордыыр.
1995 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр өлбүтэ.
Айар үлэтэ
Кини хоһоонноро аан маҥнай 1954 сыллаахха "Эдэр коммунист" хаһыакка тахсыбыттара. 1962 сыллаахха "Хатыҥ ырыата" диэн бастакы хомуурунньуга тахсар. Н. Рыкунов "Дьол сулуһа", "Кэбиһиилээх оттор", "Стойбище стихов" уо.д.а. хомуурунньуктар ааптара.
1982 сыллаахха "Лыжный след" диэн ньууччалыы тылынан хомуурунньуга тахсар (С. Кузнецова тылбааһа). Хоһоонньут БАМ туһунан хоһооннордоох, поэмалары да суруйара.
Аатын үйэтитии
Нам улууһун бибилэтиэкэтэ бэйиэт аатын сүгэр.
Якутский мамонт
Саха мамонта
Саха сиригэр аан дойдуга аатырар мамонт, түү носорог, бизоннар, овцебыктар, хайа хаспаҕын уонна да атын кыыллар- сүөллэр бааллар эбит.
Соҕуруу слоннарга бастакы уларыйыылаах бэрэстэбиитэлинэн степной мамонт (холка үрдүгэ 5 м диэри) этэ. Степной мамонт эрдэтээҥи кэм саҕана өссө да тымныы дьону кытары, кыһын соҕуруу, оттон сайын — хоту диэки сыҕарыйан охсо сатыыра. Истиэп мамонт салаата-хазар мамонт-түү мамонт таҥнары түһүүтэ буолла. Улуу нуучча чинчийээччи уонна аныгы тыллары в. Е. Гутт саныырынан, «мамонт» диэн тыл эстонскай «маммут» (сир аннынааҕы крот) диэн тыл ордук чугас. Мамонт популяцията 1 — 2 мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр үөскээбитэ. Бу гиганнары сайыннарыы схемата плейстен бүтүүтэ (100 — 10 тыһыынча сыл анараа өттүгэр) тиийэн кэллэ. Саха сирин территориятыгар Индигир уонна Халыма өрүстэр икки ардыларыгар 49 тыһыынча сыл анараа өттүгэр олорор мамонт Черепаниха булуллубута. Бу Саха сирин территориятыгар саамай былыргы мамонт буолар.
Тулээх мамонт
Түү мамонт-муус оҥоһук саамай экзотичнай харамай, символа буолар. Холуоска дьиҥнээх исполковниктар 3,5 м тиийбиттэр уонна 4- 6 тонна ыйааһыннаахтар. Мамонт тымныытыттан санныгар, алдьархайдарыгар уонна өттүлэригэр миэтэрэ уһуннаах хойуу уһун түү арыыны, ону таһынан 9 см. 12-13 тыһыынча сыл анараа өттүгэр мамоннар хотугу Евразияҕа уонна өнүкүлээх Хоту Америкаҕа олороллор. Климат сылыйыаҕыттан мамонт — туундара-истиэп уйата кыччаата. Мамоннар хоту уонна кэнники 9-10 тыһыынча сыл Евразия Арктика кытылын кыйа кууруссаҕа олорон, билигин үксүн муора кытылыгар уу ылбыт. Кэнники мамоннар өстөөх арыытыгар олорбуттара, онно 3500 сыл анараа өттүгэр өлбүт. Мамоннар үүнээйилэргэ сыһыаннаахтар, сүрүннээн оттук үүнээйилэринэн (үүнээйи, оһоҕос, араас үүнээйилэр), кыра сэппэрээктэринэн (карлик Хатыҥ, талах, муох уонна муох), сүүрэр үүнэн аһылыктаналлар.
Мамонт сүтүүтүн биир биричиинэтэ
Мамонт фаунатын бэрэстэбиитэллэрин сүтэриитин төрүөтүн быһаарарга элбэх араас гипотезалар, ол иһигэр космическай радиация, инфекционнай ыарыылар, аан дойдутааҕы Потап, айылҕа катакализмнара туруоруллубуттара. Билигин учуонайдар үксүлэрэ климат кирбиитигэр түргэнник сылыйыы уонна голоцен кирбиитигэр охсор. 10 тыһыынча сыл анараа өттүгэр сир үрдүгэр экологическай иэдээн үөскээбитэ: отой эмискэ «сылыйыы» саҕаламмыта, ледниктары туорааһын уонна өр сыллаах тоҥон кэлбит болуоссаттары сарбыйыы саҕаламмыта. Саха сирин сиригэр- уотугар кыһыҥҥы уонна соҕурууҥҥу Тоҥуулаах кыраныысса уларыйыыта суох хаалбыта, бүтүн климат уонна муус усулуобуйата аныгы кэм сымнаҕас этэ. Тымныы климакка олорор үөрүйэх дьон мамонт сылыйыыта, баҕар, физиологическай атастаһыыта уларыйдаҕына, инфекционнай ыарыыларга бигэтик туруктааҕын чинчийээччилэр бэлиэтииллэр.
Мамонт историятын туһунан
Саха сирин сиригэр- уотугар, бүтүн Россия курдук мамонт уҥуоҕа уруккуттан булуллубута. Маннык находкалар тустарынан бастакы иһитиннэриини Амстердам бургомист Витсен 1692 сыллаахха «Хотугулуу- Илиҥҥи Сибиир устун айаннааһын туһунан бэлиэтээһиннэригэр»иһитиннэрдэ. Аҕыйах хонуктааҕыта, 1704 сыллаахха Сибиир мамонтарын туһунан Сибиир мамонтарын туһунан бирикээһинэн Петр И. Сибииртэн Кытайга айанныырга бирикээстээбитэ. Чуолаан, Сибииргэ олохтоох дьон өрүстэр уонна күөл кытылларыгар мамонт бүтүн туундаратын булбуттарын туһунан бэрт интэриэһинэй сведениелэри хомуйда. 1720 сыллаахха Петр Улуу губернатор Сибиир губернатора А. М. Черкасскайы мамонт " алдьамматах дьардьамата» көрдөөбүтүн туһунан уус- уран ыйааҕа туттарбыта. Саха сирин сиригэр- уотугар мамонт аан дойдуга уонна атын сиртэн хостонор баайдаах харамайдар тобохторо 80 %- нын чугаһыыр.
Адамс Мамонта
Миэстэтигэр тахсан дьиикэй кыыллары уонна ыттары холбоон мамонт уҥуоҕа көстүбүтэ. Тирии бүрүөһүнэ мамонт төбөтүгэр хатан, кулгааҕа куурбут, мэйиитэ куурбут ойоҕоһугар, сыппыт ойоҕоһугар — хойуу уһун түүлээх тирии. Бэйэтин харыстаммат күүһүнэн зоолог, уҥуоҕа Петербурга тиэрдиллибитэ. Ол курдук, 1808 сыллаахха аан дойдуга аан бастаан мамонт Адамс толору уҥуоҕа көрүлүннэ. Кини билигин Дима курдук, Санкт- Петербург К. Зоологическай институт музейын экспозициятыгарэкспонаттыыр.
Адамс Мамонта. Санкт- Петербург куоратыгар турар
Кэлин бу бэртээхэй булуу "мамонт Адамс» аатын ылбыта. Аан дойду билиниини ылбыт сенсационнай булумньулартан биирдэстэрэ Березовскай мамонт умуруоруллубута. Кини көмөтө 1900 сыллаахха Березовка кытылыгар (Р. Халыма уҥа салаата) булчут С. Тарабукин булуллубута. Мамонт төбөтө буорунан бүрүллүбүт, онон-манан бөрө тэбиллибит. Петербург Наукаларын академията саха сиригэр мамонт уһулуччулаах булуутун туһунан иһитиннэриини ылан баран, бытаарыыта суох зоолог О. Ф. Герцтыын салайан экспедицияны тэрийдэ. Тоҥ граннары хаһыы түмүгэр мамонт толору умуруорулунна. Березовскай мамонт олус улахан научнай суолталаах, тоҕо диэтэххэ, аан бастаан чинчийээччилэр илиилэригэр киирбитэ. Уокка былдьаммыт от тобоҕо, ротовай муостаҕа көстүбүт, мамонт өлүүтэ сыл бүтүүтэ сабаҕаланар. Березовскай мамонт чинчийиитин түмүгүнэн хас да туом бэчээттэммит
Мамонт Хатыҥ кылабыыһата
1970 сыллаахха Индигир өрүс хаҥас кытылыгар (Аллайыаха улууһун п. Чокурдахов аатынан хотугулуу- арҕаа 90 км сиргэ) 160- ча тыһыынча сыл анараа өттүгэр 13 тыһыынча кэриҥэ мамонт баар этэ. Аттыгар былыргы булчуттар олорор дьиэлэрэ баар. Ахсаанынан уонна хаачыстыбатынан мамонт торбосторун оңоруу — аан дойдуга саамай улахан кылабыыһата. Ол мөлтөөбүт уонна хаарга түбэспит харамайдар маассабай сууларын туоһулуур.
Мамонт хаһыытыгар. Саха сирэ
1977 сыллаахха Халыма өрүс бассейныгар мамонт 7- 8 ыйдаах оҕото баара. Мамонт оҕотун булбут кыһамньыларыгар кыһамньылаах көстүү этэ (ол курдук кини биир күлүүс аата ааттаммыта): кини ойоҕоһугар курутуйан туран, харахтаах, сабыылаах харахтаах, кыратык хоботтоох сытара
Болҕомто
Киһиэхэ өйө-санаата ыһыллыбакка, биир сыалга түмүллэрэ ситиһиини оҥороругар тириэрдэр. Болҕомто диэн атын суолтата суох санаалары хаалларан өйү-санааны биир сыалга түмүү ааттанар.
Болҕомтолоох буолуу хас биирдии киһиттэн ирдэнэр өй-санаа көрдөбүлэ. Туһааннаах дьыалаҕа санаабытын хатаатахпытына, ол диэки салайдахпытына, болҕомтобутун уурабыт. Төһө өр кэмҥэ санаабытын уларыппаппыт, атыҥҥа аралдьыйан хаалбаппыт болҕомтобут төһө улаханын быһаарар.
“Олоро түс, мэниктээмэ”, “Киһи этэрин болҕойон иһит” диэн этиилэр болҕомтолоох буолууга үөрэтэллэр, оҕо өйө-санаата ыһылларын, атыҥҥа аралдьыйан хааларын тохтотоллор.
Болҕомтолоох оҕо үөрэҕи ылымтыа. Өйө-санаата атыҥҥа, туһата суохха аралдьыйарын тохтотор уонна биир сыалга түмэр кыахтааҕыттан үөрэҕи ылынара улаатар. Кыра эрдэҕинэ улахан киһи этэрин табан истибэт дьалбаа, мэник оҕо улаатан боччумуран, өйүн туһалааҕы оҥоруу диэки салайдаҕына, хайысхалаатаҕына эрэ үөрэҕи ылынан, ситиһиини оҥорор кыахтанар.
Учуутал, үөрэтэр киһи этэрин оҕо болҕойон истэри ситистэҕинэ үөрэнэр, билиини иҥэринэр кыаҕа улаатар. Кылааска бэрээдэги кыайан туппат эбэтэр оҕолору кэпсээнинэн сэҥээрдэн, болҕойон истэллэрин ситиспэт үчуутал чиҥ билиини биэрэр кыаҕа суох. “Чуумпуруҥ, истэргэ бэлэмнэниҥ” диэн этии оҕолор болҕомтолорун хатыыры үөскэтэр, ол аата өйү-санааны үөрэх-билии киирэригэр бэлэмнээһини оҥорор.
Учуутал кэпсиир кэмигэр атыны санаан, хараҕа мичиҥнии олорор кыыстан: “Туох туһунан кэпсээтим”,- диэн ыйыттаҕына: “Өйдөөн истибэккэ хааллым”,- диэн эппиэттиэн, атыны саныы олорбутун билиниэн сөп. Биһиги уол уонна кыыс оҕолору тус-туспа үөрэтии ордук диэн этиибит ити быһаарыыга олоҕурар.
Атын араас санаалары булан саныы сырыттахха саҥа санаалар киһи өйүгэр-санаатыгар киирэллэрэ кыаллыбат. Yчүгэй, минньигэс санаалартан аралдьыйан үлэ-хамнас, эрэйдэнии туһунан санаалары санаталааһын киһиэхэ олус эрэйдээхтик кыаллар.
Ханнык баҕарар туһалаах дьыаланы оҥоруу ыарахан, эрэйдээх. Ону-маны ырыҥалаан дириҥник ырытан быһаарыы мэйииттэн элбэх эрэйи, үлэни эрэйэр. Мэйии үлэтэ буккуллан, ыһыллан хаалыыта дьыала эмиэ ыһылларыгар, хааларыгар тириэрдэр.
Киһи бары билэр-көрөр уорганнарынан тус-туспа информацияны биир кэмҥэ ылынар кыахтаах. Ол курдук, кулгааҕынан истэр кэмҥэ, хараҕынан көрүү уонна араас амтаннары билии биир кэмҥэ кыаллар кыахтаахтар. Онтон телевизоры көрө олорон кинигэ ааҕыы уонна кэпсэтии кэмэ кэллэҕинэ хайа эрэ улахан суолтата суох билии киһи өйүгэр түспэккэ хаалан хаалыан сөп. Хас да информация бииргэ холбоһон мэйиигэ киирэн өйдөнөн хаалыылара ыарахан, үксүгэр буккуллан, хааһыланан хаалаллар. Мэйиигэ киирэр үөрэхтэр, билиилэр бэйэ-бэйэлэригэр мэһэйдэспэттэрэ, үтүрүссүбэттэрэ иҥэр кыахтарын улаатыннарар. Элбэх хааһы курдук киирэр билиилэртэн өй-санаа талан ылан биир эмэ ордук суолталаахтара диэбитин урутаан иҥэринэн, өйдөөн хаалар, онтон атыттара мэһэйдэтэн өйдөммөккө хаалыахтарын сөп.
Киһи баһын иһэ, мэйиитэ араас санааларынан туолан сылдьар. Манна олоххо туһалаах санаа аҕыйаатаҕына мэйии син-биир кураанахсыйбат, соччо туһата суох эбэтэр буортулаах да санааларынан туолар кыахтаах. Чуумпуруу, болҕойуу диэн өй-санаа бэлэмнэнэн, дьиппинийэн эбэтэр ыраастанан саҥа билии киириитигэр босхолоон миэстэ биэрэр быһыыта буолар.
Ити курдук болҕомто өйгө-санааҕа быһаччы сыһыаннаах буоллаҕына боччум диэн эт-сиин туругун быһаарар. Боччум диэн тыл улаханы, астыгы, киһи санаата туоларын биллэрэрин тэҥэ, хамсаныылар сыыһа-халты буолан хаалбаттарын үөскэтэр.
Боччумнаах диэн тыл бэйэтин билинэр, сыаналанар, тугу барытын олохтоохтук, оттомноохтук толкуйдаан баран быһаарынар, быстахтык быһыыламмат киһини быһаарар. Боччумнаах киһи эт-сиин уонна өй-санаа туругун табатык туһанар кыаҕа улахан.
Киһи айылҕаттан тутулугун быһыытынан сырдык кэмҥэ сылдьар аналлаах. Ол курдук, олус былыргы кэмнэргэ киһи хараҕын оҥоһуутунан хараҥардар эрэ аанньа көрбөт буолан хаалыыта ханна эрэ хахха сири булан саһарыгар тириэрдэр этэ.
Эккэ-сииҥҥэ хараҥа дьайыыта киһи утуйуон баҕатын үөскэтэр. Утуйуу хараҥа кэмҥэ ордук табыллар. Утуйдахха эт-сиин сынньанар, сылаатын таһаарар, онтон өй-санаа дьаарыстанар, оннун булунар.
Түүҥҥэ диэри олорон уруоктарыгар бэлэмнэнэр устудьуоннар атын устудьуоннардааҕар мөлтөх сыананы ылаллар. АХШ-ка ыытыллыбыт чинчийии түмүгэр, түүнүн үчүгэйдик сынньанар устудьуоннар экзамеҥҥа ылар сыаналара биллэр үрдүк буолан тахсыбыт.
Ыйытыкка Нью-Йорк штатын Сент-Лоренс Университетын 120 устудьуона кыттыыны ылбыт. Онуоха түүнүн кинигэ иннигэр олорон дьарыктаммат устудьуоннар орто академическай бааллара 3,1 тэҥнэспит. Оттон экзамен иннинэ утуйбакка бэлэмнэнэр устудьуоннар сыаналара ортотунан 2,9 буолбут. АХШ-ка анал сыана систиэмэтэ 0-тан 4-кэ диэри сыаналанар.
“Сыаналарын уратыта улахана суох, ол эрэн сарсыарда 4 чааска үчүгэйдик толкуйдуубун диир дьон улаханнык сыыстараллар”,- диэн психология профессора Памела Течер быһаарар. (1,2).
Эт-сиин уонна өй-санаа тус-туспа уратыларын билэн олоххо туһаныы “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэппит. Киһи өйө-санаата сайдарынан бу икки өрүттэри тэҥнээн, хайалара да аһара барбаттарын ситистэҕинэ киһи быһыылаахтык олоҕун олороро кыаллар кыахтанар.
Онон айылҕа анаабыт кэмигэр эти-сиини сынньаппакка, өйү-санааны дьаарыстаппакка өр кэмҥэ сылдьыы киһи олоҕор буортуну эрэ оҥоруон сөп. (2,65).
Туһаныллыбыт литература.
1. “Киин куорат”, ахсынньы 20 күнэ 2007 с. с. 2.
2. Каженкин И.И. Сахаларга оҕону иитии, үөрэтии уратылара. – Дьокуускай: 2023. – 117 с.
Категорияларынан көрдөөһүн: Үөрэх.
Linux Mint
Linux Mint (Линукс Минт, Линукс Мята, сахалыы жаргона Минньигэс Линукс), операционнай система, ПК уонна ноутбук, сорох планшеттар уонна телефоннар тутталлар. Кэнники араас Виндоустарга альтернатива буолар.
Лазарев Дмитрий Петрович
Олоҕун олуктара
Лазарев Дмитрий Петрович 1910 сыллаахха Чурапчы улууһун Хоптоҕо нэһилиэгэр дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ. 1932-1933 сылларга Алданнааҕы горнай техникумҥа үөрэнэ сылдьан каникулун кэмигэр Москва куоракка тиийэн 1933-1937 сылларга Москватааҕы бэчээт техникумугар киэһээҥҥи отделениятыгар киирэн 4 сыл үөрэнэн бүтэрбитэ. Сэттис кылааһы бүтэрэн баран, Хадаарга уонна Дьокуускайга кинигэ маҕаһыыныгар атыылааччынан үлэлээбитэ. Онтон Алданнааҕы хайа техникумун бүтэрбитэ. 1933 сыллаахха Москватааҕы редакционнай-издательскай техникумҥа үөрэнэ киирбитэ уонна күнүһүн корректордаабыт. 1937-1933 сс. “Якутгосиздат” Москватааҕы отделениетыгар техническэй редакторынан үлэлээбитэ. П.А.Ойуунускай 6 томнаах кинигэтин бэлэмнээһиҥҥэ кыттыыны ылбыта. Бу кинигэлэр оттискалара таҥыллан бэчээккэ бэлэмнэниллибитэ, ол эрээри Ойуунускай репрессияламмытынан бу үлэ Дьокуускайтан дьаһал кэлэн тохтотуллубута. Онтон 1939-1940 сс. “Кыым” хаһыат редакциятыгар выпускающайынан үлэлээбит. Ити кэнниттэн дойдутугар Дириҥ, Төлөй оскуолаларыгар нуучча тылын учууталынан үлэлээбитэ. Кэбээйи оройуонугар Сииттэ начальнай оскуолатыгар директордаабыта.
Айар үлэтэ
1941 сыллаахха Саха АССР Министрдэрин Сэбиэтин иһинэн Тыл уонна литература институтугар олоҥхо тиэкистэрин хомуйан суруйар үлэҕэ ылыллан, муус устар ыйтан Хайахсыт олоҥхоһута И.Г.Теплоухов-Тимофеев “Иэйэхсит сиэнэ эриэн эриэн таба аттаах Эрэбил Бэргэн” олоҥхотун суруйан саҕалаабыта. Ол эрээри бу сыл бэс ыйыгар Аҕа дойду сэриитэ саҕаланан юу үлэ тохтотуллубута. 1945 сыл салгыы суруйан ССРС Сибиирдээҕи академияларын Дьокуускайдааҕы архыыбын фондатыгар от ыйыгар туттарбыта.
Наҕараадалара
Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Ерошенко Василий Яковлевич
Василий Яковлевич Ерошенко (31 ахсынньы 1889 (12 тохсунньу 1890) Обуховка солобуода, Старооскольскай уезд, Курскай губерния, Арассыыйа империята —, сонно) — эсперантист суруйааччы, суруйааччы-символист, бэйиэт, музыкант, педагог, айымньыныларын эсперанто уонна японскай тылларынан суруйара.
Биография
Бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Оҕо эрдэҕинэ көрбөт буолбута. 1899-1908 сс. Москубаҕа хараҕа суохтар оскуолаларыгар үөрэммитэ, онтон хараҕа суохтар оркестрдарыгар оонньообута. Анна Шарапованы кытта көрсүһүү талааннаах эдэр киһиэхэ саҥа кэскиллэри арыйар. эсперанто тылын үөрэтэн баран кини 1912 с. Англияҕа барбыт, онно хараҕа суохтар институттарыгар үөрэммит. Онтон 1914 сыллаахха, Япония ҕа баран Токиоҕа Хараҕа суохтар оскуолаларыгар үөрэммит.
Япония ҕа биллиилээх литератордары, журналистары, революционердары кытта чугасаһар. Чуолаан кини доҕотторуттан биирдэстэрэ Япония драматура Акита Удзяку этэ. Япония тылын үөрэтэн баран Япония сурунаалларыгар бэйэлэрин остуоруйаларын уонна очеркаларын бэчээттэппитэ. Агнес Александердыын көрсүһүү түмүгэр Бахай итэҕэлин " сэргиир уонна Бахаулла "Кистэлэҥ Тыллары" аан бастаан эсперантоҕа тылбаастаабыта.
1916-1919 сс. Сиама, Бирма, Индия олорор уонна үлэлиир. 1919 с. Японияҕа төннүбүтэ. онтон 1921 с. бассабыыктааһыҥҥа уорбаланан дойдуттан үүрүллэр. Владивостокка тиийэн гражданскай сэрии буола турар буолан, салгыы ханна да барьат. 1921-1923 сс. Кытайга олорор уонна үлэлиир. Пекин университетыгар эсперанто тылын устудьуоннарга үөрэтэр, бу кэмҥэ кытай суруйааччыларын кытта ыкса алтыһар, Кытай литературатын классигын Лу Сини кытта ыкса доҕордоспут. Лу Синь Ерошенко айымньыларын кытай тылыгар тылбаастаан таһаарар этэ. 1923 с. Кытайтан Германияҕа тиийбит, онно Нюрнберга буолбут эсперантистар конгресстарыгар кыттыбыт. 1924-1929 сс. Москваҕа олорбут.
1929-1930 сс. Чукоткаҕа сылдьыбыт. Онтон 1935 сылга диэри Алын Новгородка уонна Москваҕа олорор уонна үлэлиир. 1935 с. Мары куоракка Туркменияҕа бастакы хараҕа суохтарга аналлаах оскуола олохтообут, онно 10 сыл олорбут. 1946-1948 сс.Москубаҕа хараҕа суох оҕолор оскуолаларыгар учууталлыыр. 1949-1951 сс. Ташкеҥҥа олорор уонна үлэлиир. 1952 сыллаахха өлөрдүү ыарыһах ракета дойдутугар Обуховкаҕа төннөн кэлэн тиһэх кинигэтин суруйар.
Суруйааччы архыыптара араас кэмҥэ уонна араас быһыыга-майгыга суох гыныллыбыттара. Ерошенко Японияҕа уонна Кытайга олорон суруйбут уонна суруйааччыны аатырдыбыт айымньылара ССРС-ка 1962 сылга диэри тылбаастамматахтара. Б. Акунин бэлиэтээбитинэн "Василий Ерошенконы төрөөбүт дойдутугар умнубуттара, билбэтэхтэрэ даҕаны диэххэ сөп»..
Ерошенко кэриэһигэр
Ерошенко дьылҕатын туһунан «Аан дойдуну көрбүт киһи» диэн уус-уран сэһэни А. Харьковскай (1978) суруйбута; кини туһунан Эдуард Пашнев «Күн — кини сирдьитэ» (1971), Надежда Гордиенко- Андрианова «Запалив я у серці вогонь» (1973, 1977), А. Поляковскай «Хараҕа суох пилигрим» (2000) кинигэлэрэ тахсыбыттара.
Ерошенко төрөөбүт дьиэтэ Эргэ Оскол куоракка көһөрүллэн турар (8 Март уул, 98 нүөмэрдээх дьиэтэ). Дьиэ билиҥҥи хаһаайыттара атыылыыртан батыммыттарынан, Обуховка былаастара суруйааччы төрөөбүт сэлиэнньэтигэр үкчү оннук дьиэни туппуттара. , онно 1990 с. Ерошенко литературнай- мемориальнай түмэлэ баар. .
Эргэ Оскол куорат хотугулуу-илиҥҥи өттүгэр кини аатынан уулусса ааттаммыта.
Семенов Иннокентий Федотович
Семенов Иннокентий Федотович (1929.02.27) - драматург, прозаик. РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1982 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Сунтаар улууһун Кириэстээҕэр төрөөбүтэ. Уон сыллаах оскуоланы бүтэрэн баран икки сыллаах Дьокуускайдааҕы юридическай оскуолаҕа үөрэнэ киирэр. Булуҥҥа уонна Намҥа прокуратураҕа, Нам улуус сүбэтин култуура салаатын инспекторынан, "Эдэр коммунист" хаһыат литүлэһитинэн үлэлээбитэ.
Бүтүн Холбоһук юридическай кэтэх үнстүтүүтүн бүтэрэн баран хас да сыл устата Саха АССР Үрдүк Сүбэтин Президиумугар юрист консультант буолан үлэлээбитэ. 1964 сыллаахха үөрэтээччи идэтигэр көһөр. Сунтаар улууһугар сүүрбэттэн тахса сыл үөрэтээччинэн үлэлиир. 1987-1989 сс. Саха радиокомитетыгар литературнай редактор буолар. 1991-1994 сс. Саха суруйааччыларын сойууһун салалтатын литературнай консультана буолар.
"Икки пьеса" диэн бастакы кинигэтин 1969 сыллаахха таһаарар. Өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга уонна "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэнэр. Өрөспүүбүлүкэ тыйаатардарыгар уонтан тахса пьесата уонна драмата туруоруллубуттара.
Күн таҥара
Дьон үчүгэй киһи буола улаатар баҕа санааларыттан үөскээбит киһи таҥаралар билигин Аан дойдуга сайдан, баһылаан сылдьаллар. Дьон бары кэриэтэ үчүгэй киһи буола улаатар баҕа санааларын ситиһэр кыахтаммыттарыттан аны саҥа, Күн таҥара дьоҥҥо наада буолла. Ол курдук билигин айылҕа уларыйан иһэрэ түргэтээн харыстыыр санаалаах дьон элбээн иһэллэр. (2,8).
Сахалар таҥара туһунан билиилэрэ олус былыргы, саха тыла саҥа үөскээн эрдэҕиттэн ыла тэнийэн, тарҕаммытыгар сөп. Ол курдук таҥ диэн төрүт сахалыы тылбыт. Быһаарыылаах кылгас тылдьыкка сурулларынан таҥ диэн тыл икки араас суолталаах:
- туох эмэ оҥоһугу, массыынаны чаастарын холботолоон үлэлиир, туттуллар гына оҥор;
- тугу эмэ аттаран таһаар, ай. (3,473).
Өй-санаа үөрэҕэ былыр-былыргыттан сахалыы тылынан таҥара үөрэҕэ диэн ааттаныыта бэйэтэ туспа быһаарыыга наадыйар.
Тенгрианство диэн үөрэх сахалыы таҥара, таҥара үөрэҕэ диэнтэн үөскээн тахсыбыта чуолкай. Ол курдук нууччалар аан маҥнай бэйэлэрин православнай таҥараларын үөрэҕин сахаларга тарҕатаары “бог” диэн ааттааҥ диэн төһө эмэ этэ, ыга-хаайа сатаабыттарын иһин, сахалар өй-санаа үөрэҕэ таҥара үөрэҕэ диэн ааттанарын былыр-былыргыттан билэллэриттэн таҥара диэн ааттыылларын уларыппатахтар, саҥа киирэр нууччалар “богтарын” үөрэҕин сахалыы тылынан таҥара үөрэҕэ диэн ааттаабыттар. Бу быһаарыы дакаастабылынан сахаларга Буох Диэхсин диэн ааттаах киһи баар буола сылдьыбыта сурукка киирбитэ буолар. Бу киһибит сахаларга нууччалар “богтарын” “Буох диэн” этиҥ диэн элбэхтэ этэ сатаабытын, күлүү гынан хос ааттаан кэбиспиттэрэ иҥэн хаалбыт.
Таҥара диэн тылбыт ким эрэ хомуйара, таҥара, холбуура диэн быһаччы өйдөбүллээх. Түүллэри үөрэтии түмүгүнэн хас биирдии туспа үгэс буолбут өйдөбүл бэйэтэ туспа сылдьар кыаҕа быһаарыллыбытын кэннэ, элбэх үгэстэртэн өй-санаа хомуллан, таҥыллан үөскүүрэ билиннэ. Таҥара диэн өй-санаа үөрэҕэ уһун үйэлэргэ элбэх көлүөнэлэр үөрэхтэриттэн, билиилэриттэн, үгэстэриттэн хомуллан, таҥыллан үөскээбитин таҥара диэн аата биллэрэр. Сахалар былыргы таҥаралара элбэхтэр эрээри аныгы киһи сайдыытыгар киһи таҥараттан уратылара туһалара аҕыйах. Билигин дьоҥҥо туһалыылларынан элбэх ахсааннаах киһи таҥара үөрэхтэрэ биллэллэр.
Санаа олус кыра, умнуллан, суох буолан хаалар дии саныыр сыыһа. Санаа мунньулуннаҕына, хатыланнаҕына күүһүрэр, үгэскэ кубулуйдаҕына умнуллубат, киһини бэйэтин салайар кыахтанар. Үгүс үгэстэртэн хомуллан, таҥыллан киһиэхэ кута үөскүүр. Өй-санаа биир бөлөҕө үгэс, бэйэтэ туспа сылдьар кыахтанара түүлгэ көрөн араарыллар.
Кут диэн киһи этин сиинин быһаччы хамсатарга аналлаах өй-санаа түмсүүтэ ааттанар. Сахалар киһиэхэ үс кут баарын уонна бу куттар бэйэ-бэйэлэригэр хайдах сыһыаннаһалларын быһааран билэн тылларыгар киллэрбиттэр. Куттар тустарынан биһиги “Кут-сүр үөрэҕэ” үлэбититтэн билсиэххэ сөп. (4,75).
Өй-санаа бу куттар курдук хомуллан, таҥыллан үөскүүрүн сахалар билэннэр таҥара диэн баҕа санаа мунньуллуутун, үгэс буолуутун ааттаабыттар. Таҥара диэн мунньуллубут, таҥыллыбыт, өссө күүһүрбүт, үгэс буолбут өй-санаа буолара быһаарыллар.
Таҥара диэн сахалар өй-санаа туһунан үөрэхтэрэ. Саха тылынан таба этиллэр, суолтата уонна өйдөбүлэ эмиэ сөп түбэһэр. Таҥара үөрэҕэ баар буолуута оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран билэригэр, олоҕор туһанарыгар аан маҥнай улахан дьону үтүктэн үөрэнэрэ туһата улаханын биллэрэр. Оҕо үтүө, үчүгэй быһыылары оҥорууну улахан дьонтон ылынан, олору үгэс оҥостунан ийэ кутугар иҥэринэн, иитинэн улаатара уонна үчүгэй санаалары санаан салгын кутун, өйүн-санаатын киһилии суолунан сайыннарарыгар таҥара үөрэҕэ көмөлөһөр.
Былыр-былыргыттан дьон өйө-санаата сыыйа-баайа сайдан, үүнэн, үрдүкү сайдыыны ситиһэн иһэр бэлиэлэринэн өй-санаа үөрэҕэ кэмиттэн кэмигэр, сайдан, үүнэн, тупсан иһиититтэн аата, сыала уларыйан биэрэрин таҥара аата кэмиттэн-кэмигэр уларыйан иһэрэ биллэрэр. Олус былыргы кэмнэргэ дьон саҥа сайдан истэхтэринэ, бултаан эрэ аһыыр эрдэхтэринэ таҥаралара араас улахан кыыллар, көтөрдөр буолар эбит буоллахтарына, кэлин өй-санаа сайдан, тупсан иһиитэ үчүгэй киһи таҥара баар буоларыгар билигин тириэрдибитин Будда, Христос уонна Аллах диэн ааттарынан элбэх дьон билинэллэр.
Өй-санаа сайдан истэҕинэ ситиһэ сатыыр баҕа санаа уларыйарынан дьон таҥаралара эмиэ уларыйан биэрэн, саҥа таҥаралар үөскээн испиттэр. Сахалар бэйэлэригэр холбоспут атын омуктары ыкпатах, бэйэлэрин өй-санаа үөрэхтэрин эрэ ордорон атыттарга соҥнуу сатаабатахтарын бэлиэтээн элбэх таҥаралаах буолбуттар.
Сахалыы киһи таҥара үөрэҕэр киирсэллэр:
1. Киһи буолуу үөрэҕэ. Бу үөрэх оҕо кыра эрдэҕиттэн улаатан киһи буолууну ситиһиэр диэри туһалыыр.
2. Киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу. Киһи буолууну ситиспит оҕо хаһан да аһара барбакка, аһара туттубакка өлүөҕэр диэри тутуһа сылдьар үөрэҕэ.
Оҕо улаатан өйө-санаата, туттунар быһыыта сайдан иһиитэ улахан киһи оҥорор быһыыларын үчүгэйдик, тупсаҕайдык оҥоро үөрэнэриттэн быһаччы тутулуктаах. Бу, улахан киһи оҥорор бары быһыыларын үчүгэйдик, табатык оҥоро үөрэннэҕинэ, оннук үгэстэр үөскээтэхтэринэ, үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатыан сөп. Улахан киһи оҥорор быһыыларын оҕо табатык оҥоро үөрэниитэ, көрсүө, сэмэй буолуута киниттэн ирдэнэр тутаах көрдөбүл буолар.
Сахаларга киһи буолуу үөрэҕэ сайдыыта ити өй-санаа уларыйыытыттан тутулуктаах. Оҕо үтүктэр, батыһар киһитэ үчүгэй быһыылаах киһи буоллаҕына, бэйэтэ кинини үтүктэн үчүгэй майгылаах, быһыылаах буола улаатар кыахтанар. Оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ үчүгэй киһи таҥара, баҕа санаа киһитэ баара ордук туһалааҕа биллэр, киһи баҕа санаатын толороору олоҕу олороруттан үчүгэй быһыылары элбэҕи оҥорор. (5,56).
Сахаларга олох үөрэҕэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн айылҕа тутаах сокуонугар сөп түбэһэр. Сахалар бары бу этиини тутуһаллар. Киһи өйө-санаата, мэйиитэ биир буоларынан, онтон оҥорор быһыылара икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан диэннэргэ арахсалларыттан өйү-санааны быһаарар ай диэн тылбыт соҕотох уонна икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллэрин холбуу иҥэринэн сылдьар.
Бас иһигэр саныыр санаа ай диэн тылынан этиллэр буоллаҕына, ол санааны илэтигэр оҥорон таһаардахха “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн айыы диэҥҥэ уларыйан, куһаҕан өттө улааппытын биллэрэр. Киһи бэйэтэ оҥорор быһыыларыттан ордук улахан сэрэхтээх буолуохтааҕа быһаарыллар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ киһи өйө-санаата сайдыытыгар ордук сөп түбэһэрин икки тус-туспа киһи таҥара баара биллэрэр. Сымнаҕас майгылаахтар таҥаралара Үрүҥ Аар тойон буоллаҕына, кытаанах майгылаахтар, эр дьон таҥаралара Улуутуйар Улуу тойон буолар. Кырыалаах кыһыннаах саха сиригэр кытаанах санааны иҥэрэр Улуу тойон таҥара эрэ дьон олоҕу сайыннаралларыгар кыах биэрэр. Бу таҥараны умнуу тыа сирин ыарахан үлэлэрин кыайар кыахтаах дьону аҕыйатта.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини быһаччы тутуһар сахалар Күн таҥараларын үөрэҕэ сайдан, тупсан иһэр, демократия үөрэҕин тутуһар сайдыылаах дьон-аймах таҥаралара буолар кэмэ кэлэн иһэр.