cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Албыҥҥа кииримиэххэ
“Аньыы” диэн куһаҕаны этэр буоллаххына, тойон, салайааччы тугу эппитин толорор эрэ киһи буола түһэҕин. Ол аата бэйэҥ кыайан үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан араарбакка, ким эрэ бу куһаҕан диэбитин хатылыырга, үтүктэргэ эрэ тиийэн хааларын саха дьоно сөбүлээбэттэр. “Аньыы” диэн тылы туһаныы диктатураны үөскэтэ сатааһын буолар. (1,37).
Сахалар уһун үйэлэрин тухары “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһаннар диктатураны үөскэппэтэхтэр, ол иһин элбэх таҥаралары билинэллэр.
Тойон, салайааччы, улахан баай киһи ыйбыт, эппит куһаҕана бэйэтэ үлэһит киһиэхэ куһаҕан диэн ааттанымыан сөп. Ол курдук сэбиэскэй былаас кэмигэр суораты уонна тары куһаҕан астар, дьадаҥылар эрэ аһыыр астара диэн сирэр дьон бааллара, ол эрээри бу астар киһи этигэр-сиинигэр ордук улахан туһалаахтарын оннооҕор аныгы наука дакаастаан билигин саҥалыы тарҕанан эрэллэр. (2,16).
Биһиги үчүгэйбит, тойотторбут, салайааччыларбыт диэн сананар дьон “үчүгэй” диэн бу баар, маны тутуһуҥ, куһаҕан диэн ол, ону быраҕыҥ, үтүктүмэҥ, ол аата бу айыы, онтон бу “аньыы” диэн этиилэрэ, көрдөрөн биэриилэрэ барылара аан маҥнай бэйэлэригэр үчүгэй буоларыгар, барыһыралларыгар туһуланар, онтон элбэхтэри албынныы сылдьалларыгар көмө буолар уонна диктатураҕа тириэрдиэн сөп.
Өй-санаа төрүт тутулуга
Өй-санаа төрүт тутулуга диэн тылга аан маҥнай үөскээбит сүрүн өйдөбүлэ ааттанар.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Сэбиэскэй былаас кэмигэр ыраахтааҕы саҕанааҕы баайдар үлэһиттэри элбэхтик үлэлэтэн баран хамнастарын ситэ төлөөбөккө, куруук иэскэ киллэрэллэрэ, үөрэҕи-билиини ситиһэллэрин хааччах-тыыллара диэн этэллэрэ. Ол барыта кырдьык этэ. Ыраахтааҕы былааһын саҕана үөрэҕэ-билиитэ суох дьоҥҥо, эһиэхэ бу да сөп буолуо, эһиги үчүгэйгит бу баар, өллөххүтүнэ ырайга тиийиэххит, онно дьэ үчүгэйдик олоруоххут диэн быһаччы албынныыллара ордук табыллар этэ.
Тыыннаах киһиэхэ этэ-сиинэ суох буолуута өлүүгэ тириэрдэр. Этэ-сиинэ өлбүт киһи өйө-санаата үөр, айыы буолан, үгэстэринэн үрэллэн тус-туспа ыһыллар, сахалар үөрэхтэринэн анараа эбэтэр Үөһээ дойдуга тиийэр. Ол өйдөртөн-санаалартан биирдиилээн үгэстэр ордон хаалбыттарын түүлбүтүгэр көрөбүт, туох өйү-санааны илдьэ сылдьалларын таба тойонноон туһанабыт.
Өй-санаа төрүт тутулуга
Саҥа ый тахсыытыгар олус кыра, аан маҥнай синньигэс дьураа эрэ курдук көстөр. Ый Сири тула эргийэригэр Күн уотун сырдатыыта уларыйан биэрэн иһэриттэн көстүүтэ сыыйа улаатан, туолар, онтон кыччаан барар.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Суруйааччыларбыт бары туох үчүгэйин, куһаҕанын араарбакка эрэ, саҥа эрэ буоллун диэн үтүктэн иһэллэринэн үчүгэйдэр. Уруккуттан саха тылыгар ханна да суох “аньыы” диэн тылы бары кэриэтэ үтүктэн суруйууларыгар ханан эрэ кыбытан аастахтарына эрэ табыллар курдук сыыһа саныыллар. Бу тыл дьайыыта сахаларга, үүнэн иһэр көлүөнэлэргэ, төһө куһаҕан охсуулаах буолуоҕун туһунан санааларыгар да оҕустарбаттар.
Өй-санаа төрүт тутулуга
Ый үүнэн истэҕинэ көстүүтэ биллэрдик улаатан төгүрүгэ туолан иһэр. Туолбут ый толору төгүрүйэн көстөр, түүн сири дьиримнэс, дьиктилээх уотунан сырдатар. Үрүҥ көмүс уотунан кутуллар ыйдаҥа сырдыгын уонна ый көстүүтүн хас күн аайы уларыйан, улаатан, кыччаан иһэрин кэтээн көрүүттэн дьон өйдөрө-санаалара сайдыыта төрүттэммитэ «ый» диэн тылынан этиллэр уонна ый, көрдөр диэн өйдөбүлү аан маҥнай үөскэппит.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Туох эмэ туһунан суруйууттан бэйэлэригэр туох эмэ туһа тахсар буоллаҕына дьон интэриэстэрэ улаатар, сонно үтүктүбүтүнэн барыахтарын сөп. Онтон ночооту, аҕалыан сөптөөх суруйууну ааҕа да сатаабаттар, аахтахтарына даҕаны сонно умна сатыыллар.
Өй-санаа төрүт тутулуга
Дьон өйө-санаата Ый туолуутуттан, дьайыыта улаатыытыттан эмиэ уларыйар, араас биллибэт көстүүлэр элбииллэр, үгүс иччилээх түүллэр бу кэмҥэ киирэллэр, киһи түүлэ ордук чаҕылхай көстүүлэнэр, үчүгэйдик өйдөнөр уонна туолара элбиир. Ый туолбут кэмигэр сорох ыарыһахтар ыарыылара бэргиир.
Ый көстүүтүн уларыйыыта 29,5 сууккаттан кыра ордук кэми ылар, Сиргэ баттааһыны оҥорор, Сир магнитын күүһүн хамнатар. Сир бэйэтин сүнньүн тула эргийэриттэн, Сир уонна Ый тардыһыыларын күүһүттэн үөскүүр баттааһынтан муоралар уонна акыйааннар таһымнара улаханнык үөһээ тахсан эбэтэр аллараа түһэн хамныыллар.
Киһи этин-сиинин туруга ыйтан эмиэ тутулуктаах. Ыйтан ордук дьахталлар ыйданыылара, ый уларыйыытын аайы кэлэн иһэринэн ордук улахан тутулуктаахтар.
Күн уота ыйы хайа өттүттэн сырдатарыттан ый сиргэ көстүүтэ уларыйан биэрэр. Бу уларыйыы 29,5 хонуктан кыра ордугунан хатыланан кэлэн иһэр. Былыргы дьон бары аан бастаан хонуктарын ахсаанын ый уларыйыытын көрөн ааҕа үөрэммиттэр.
Бары омуктар бастакы халандаардарын, күнү-ыйы бэлиэтээһиннэрин ыйы кэтээн көрүүттэн, онно сөп түбэһиннэрэн оҥостоннор туһаммыттар. Дьон өйө-санаата ыйы көрөн, ый көстүүтэ уларыйарын кэтээн көрүүттэн сайдан испитэ итинэн дакаастанар.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Туһаныллыбыт литература.
2. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. – Дьокуускай: РИМЦ, 2007. – 84 с.
Өй-санаа төрүт тутулуга
Ый Сиргэ планета буолуутун туһунан араас научнай аҥардаах гипотезалар бааллар. Олортон биир гипотеза Ый урут Күн кыра планетата эбит, ону кимнээх эрэ көһөрөн, соһон аҕаланнар Сиргэ сыһыаран кэбиспиттэр диэн этэр. Ый ыйааһына улаханынан айылҕатын быһыытынан Сиргэ кыайан көҥүлүнэн сыстыа суохтааҕа бу гипотеза төрүтүнэн буолбут.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Туһаныллыбыт литература.
3. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
Өй-санаа төрүт тутулуга
Итинтэн атын гипотезаҕа Ый Сиртэн бэйэтиттэн быһа ыстанан тахсан планета буолбут диэн этиллэр. Бу гипотеза төрүтүнэн Тиихэй акыйаан оннуттан Ый туллан тахсыбыт буолуон сөп диэн быһаарыыны ылыммыттар. Манна Ый аҥар эрэ өттүнэн Сир диэки хамсаабакка сылдьара эмиэ төрүөт буолар дииллэр.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Туһаныллыбыт литература.
4. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Өй-санаа төрүт тутулуга
Саха тыла олус былыргы, дьон саҥа өйдөрө-санаалара сайдан истэҕинэ үөскээбит төрүттэрин билигин даҕаны иҥэринэн сылдьар. Халлаан ыйа билигин даҕаны Ый диэн ааттанар. Бу саха норуота, саха тыла олус былыргы төрүттээхтэрин ханна да халбаҥнаабат гына быһаарар бэлиэ буолар.
Саха тылыгар «ай» уонна «өй» диэн өйү-санааны быһаарар тыллар ый дорҕоон эрэ көмөтүнэн үөскүүллэр. Ый дорҕоон өй-санаа хамсыырын, уларыйарын быһаарар. Ыйар. Көрдөрөр. Хамсатар. «Өй» диэн тыл бары тыынар-тыыннаахтар өйдөрүн-санааларын, ийэ куттарын туругун быһаарар. Онтон «ай» диэн тыл киһи өйүн-санаатын, саҥаны айарын, салгын кута сайдыытын быһаарар буолан киһиэхэ эрэ анаан туттуллар.
Өй-санаа биир сиргэ турбат, хааттарбат, куруук хамсыы, көҕүрүү, эбиллэ, үллэ, дэбилийэ турар. Өйү-санааны быһаарар тыллар хамсааһыны биллэрэр ый дорҕоон эрэ көмөтүнэн үөскүүллэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар, суруйааччылар булан туһаннара сатыыр “аньыы” диэн тыллара “ый” дорҕооно суоҕуттан, хамсааһыны кыайан биэрбэтинэн өйү-санааны быһаарыыга кыайан барсыбат, төрүт сөп түбэспэт.
Ый хамнааһыныттан өй-санаа тутулуктарын быһаарыыга оҕо төрөөбүт күнүгэр ый туруутун эмиэ бэлиэтээн ылыы туһалаах буолуо. Манна ый саҥатыгар, үүнэригэр төрөөбүт оҕолор эттэрэ-сииннэрэ, өйдөрө-санаалара сайдыыны ордук ситиһэр кыахтаахтарын быһаарыы сотору кыаллыан сөп.
Дьон өйө-санаата сайдыыта халлаан ыйын уларыйыыларын кэтээн көрүүттэн саҕаланан сайдыбыт. Өйү-санааны быһаарар «ый» дорҕоон билигин даҕаны саха тылыгар уларыйбакка эрэ туттулла сылдьара сахалар олус былыргы омук буолалларын дакаастыыр бэлиэ буолар.
Хамсааһын ыйыыттан саҕаланар. «Ыйыы» хамсааһыҥҥа хайысха биэрэр, хамсааһыны саҕалыыр. Ый суолтата оннук. «Ыйаах» диэн ыйы аах диэн, ол аата хайаан да туолуохтаах диэн быһаарыы буолар.
Саҥа үөскээбит омуктар тыллара төрүт тутулуктарын сүтэрэннэр атын, элбэх дорҕооннордоох тылларынан байаллар, уларыйаллар. «Ый» диэн дорҕоон нууччалар суруктарыгар «Й» диэн суруллар. «И краткое» диэн ааҕыллар. Ханнык да хамсааһыны, көстүүнү бэлиэтээбэт буола уларыйан хаалбыт. Халлаан ыйын «Луна» диэн ааттыыллар. Бу икки сүһүөхтэммит тыл кэлин үөскээбит тыл буолара атын эбии дакаастабылга наадыйбат.
Саха тыла олус былыргы тутулуктарын сүтэрбэккэ, уларыйбакка билигин даҕаны сылдьарынан киэн туттуллар уонна өссө кыһанан харыстанар. (1,26).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
Үүннээх-тэһииннээх
ҮҮННЭЭХ – ТЭҺИИННЭЭХ
Сахалар оҕону иитиигэ, ийэ кута сайдарыгар олус улахан оруолу ууралларын “Тарбахтаахха таарыттарбакка, хара харахтаахха көрдөрбөккө” оҕолорун кыра эрдэҕинэ бэйэлэрэ эрэ көрөн-истэн иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ, улаатыннараллара быһаарар. Оҕону бу курдук иитии  аан маҥнай бэрээдэги тутуһарга, төрөппүттэрин курдук киһи быһыылаах буолууга үөрэтиигэ олоҕурара уонна оҕо ийэ кутун үөскэтэринэн уратыланара.
Ат көлө саха дьоно сайдыыны ситиһэллэригэр, киэҥ-куоҥ сири-дойдуну баһылыылларыгар оҥорбут сүҥкэн туһатын соччо сыаналаабакка сылдьабыт, аанньа ахтыбаппыт. Саха дьоно былыр-былыргыттан ат көлөнү көрөн-истэн, иитэн олохторун сайыннарыыга, тупсарыыга киэҥник туһаналлара.
Айылҕаҕа көҥүлүнэн кыыл курдук сылдьар аты күүһүлээн, оҕуурдаан тутан ылан көнтөс, үүн кэтэрдэн баайдахха, элбэхтик көлүйэ, миинэ үөрэтэн айааһаатахха эрэ киһи көлүнэн, үлэлэтэн туох эмэ туһаны таһаарынар кыахтанар. Оҕо улаатан иһэн эмиэ итинник хабааннаах үөрэҕи бардаҕына эрэ табылларын билигин умнубут курдукпут. Ол курдук, тугу эмэ үлэлиир хаһан баҕарар ыарахан, киһи баҕатынан, көҥүлүнэн сылдьарын курдук буолбатах, эти-сиини хамсатыахха, элбэхтэ эрчийиэххэ наадата үлэ ыараханын үөскэтэр.
Билигин эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыылары уонна элбэх сыыһа-халты туттунуулары оҥороллоро элбээбитин кэнниттэн, оҕону иитии сыыһа хайысханан баран иһэрэ билиннэ, дакаастанна.
“Айыыны оҥор” диэн эдэр оҕону үөрэтии сыыһатын сайдан иһэр “Кут-сүр үөрэҕэ” дакаастаан дьоҥҥо тириэрдэ сатыырын төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” дьайыытыттан эдэрдэр сыыһа-халты туттуналлара элбээбитин тэҥэ, саҥаны айыыны оҥоробут диэн сыыһа санааларыттан куһаҕан быһыылары оҥороллоро, арыгыга, наркотикка ыллараллара үксээтэ.
Сылгыга үүн-тэһиин кэтэрдии диэн көҥүл, талбытынан аһыы-аһыы сылдьыбытын суох оҥорор, үлэлээн, ону-маны таһан туһаны оҥороругар күһэйии, сылдьар сирин хааччахтааһын буолар.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн эмиэ итинник үөрэҕи хайаан да барыахтааҕын биллэрэн “Үүннээх-тэһииннээх” диэн этиини былыргы сахалар үөскэппиттэр уонна оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ куруук туһаналлар эбит. Ол кэмҥэ саха дьоно үчүгэй уустарынан, үлэһиттэринэн аатыраллар этэ.
Сорох сымнаҕас майгылаах, улахан киһи этэрин болҕойон истэн толорор оҕоҕо, үксүгэр кыргыттарга, итинник кытаанах хааччахтар туттуллумуохтарын сөп.
Ураты эрчимнээх уол оҕолорго үүн-тэһиин, хааччах хайаан да наада. Кыра эрдэҕиттэн бэрээдэги тутуһарга үөрэммитэ үгэс буолан иҥнэҕинэ эрэ киһи бэрээдэктээх буола улаатар кыахтанар. Аҕа кытаанах көрдөбүлэ хайаан да туолуохтааҕа, бу этии туттулла сылдьарын быһаарар уонна оҕону бэрээдэккэ, киһи быһыытын тутуһарга үөрэтиигэ туһалыыр.
Онон аныгы, демократия олоҕор дьон бэйэлэрин өйдөрүнэн-санааларынан салаллан бэрээдэги, сокуоннары уонна быраабылалары тутуһаллара сахалыы “үүннээх-тэһииннээх” диэн этиинэн толору өйдөнөр уонна ат көлөнү билэр кимҥэ барытыгар  тиийэр буола быһаарыллар.
Үүн-тэһиин аһара кытаатан хаайыыга, көҥүлү быһыыга тиийэн хаалара олус хомолтолоох. Киһи быһыытын аһара барыма диэн этии үүннээх-тэһииннээх буолууну, өй-санаа хааччаҕын быһаарар. Бэйэтэ туттунар күүһэ аҕыйах соҕус буоллаҕына, бу киһиэхэ үүнү-тэһиини туһаныы, көмөлөһөн биэрии эрэ туһаны аҕалар.
“Үүнэ-тэһиинэ суох барыы” сиэри, бэрээдэги, сокуоннары, быраабылалары кэһэн киһиттэн таһынан быһыылары оҥоруу ааттанар. Ол аата киһи оҥорор быһыыларыттан ураты, атын быһыылары, айыыны оҥоруу үүнэ-тэһиинэ суох буолууга, көҥүлүнэн барыыга тириэрдэр. Манна айыыны оҥоруу киһи билбэт, оҥорбот быһыытын оҥоруу буолан сиэри таһынан барарыттан үүнэ-тэһиинэ суох буолууну биллэрэрин таба сыаналааһын ирдэнэр.
Аҥардас дьахтар иитэр уол оҕото, эр киһи кытаанах көрдөбүлүн билбэтиттэн сыыһа-халты туттунан буруйу-сэмэни оҥороро элбэх буоллаҕына, аныгы кыргыттар ыар буруйу оҥороллоро элбээһинэ оҕолору иитии, үөрэтии хайысхата төрдүттэн сыыһа суолунан баран иһэрин дакаастыыр. Ол курдук, кыыс оҕолор бары ийэлээхтэриттэн кыра эрдэхтэринэ дьиэ кэргэҥҥэ иитии кэминэн баран иһэр буоллаҕына, оскуолаҕа кыыс оҕолору аһара барыыга, киһи оҥорбот быһыыларын оҥорууга “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн этэн үөрэтии тириэрдэр. Үөрэх министерствота бу үөскээбит сыыһаны көннөрөрө ирдэнэр.
Билигин сэбиэскэй былаас оҕону кыра эрдэҕинэ иитиигэ, үөрэтиигэ сыыһаларын, аһара сымнааһынын көннөрүү аныгы үөрэҕи-билиини баһылаабыт, сайдыыны ситиһиэхтэрин, омуктарын сайыннарыах-тарын, элбэтиэхтэрин баҕарар дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сахаларга оҕону иитии, үөрэтии уратылара. – Дьокуускай: 2023. – 117 с.
Категорияларынан көрдөөһүн: Үөрэх.
Руки Вверх!
Руки Вверх! — 1995 сыллаахтан төрүттэммит уонна үөскээбит Арассыыйа ырыа бөлөҕө. 1998-2006 сыллардаахха популярноһа саамай үрдүк көрдөрүүтүгэр сылдьыбыта, кини ырыалара Арассыыйаҕа, Украинаҕа, Белоруссияҕа, Казахстаҥҥа хит буола сылдьыбыттара.
Куһаҕан уолаттар (мультик)
Куһаҕан уолаттар (The Bad Guys) — АХШ мультига, 2022 сыллаахха муус устар ыйыгар тахсыбыт. Universal Pictures киинэ тэрилтэтэ оҥорбут.
Сүжета
Сүрүн геройдар Бөрө, акула, йооҕуй оҕус, эриэн үөн, Лисингтон саһыл, мармелад уу сибинньэтэ.
Өй-санаа уратыта
Өй-санаа уратыта "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиини таба туһаныыттан үөскүүр.
Коммунизм үөрэҕэ уһун кэмҥэ сабардаан, хас киһи, оҕо барыта үчүгэй эрэ буолар диэн өйдөбүлү дьоҥҥо иҥэрэн кэбистилэр. Бэйэтэ «төрүөҕүттэн үчүгэй» оҕону хайдах да куһаҕан быһыылары оҥоруо диэн төрөппүттэр санааларыгар да оҕустаран көрбөт буолуохтарыгар диэри өйдөрүн-санааларын буккуйдулар. Төрөппүттэр ол иһин оҕолорун куһаҕан быһыылары оҥорбот буоларга үөрэппэт, куһаҕан быһыылар баалларын туһунан букатын кэпсээбэт буолан хаалбыттар. Кинилэр көнө санааларыгар оҕо куһаҕан быһыылары билбэт буоллаҕына, оҥоруо суохтааҕын курдук кэрэгэй өйдөбүл иҥэн сылдьар. Сайдыылаах социализм эстэн эрэр кэмигэр үөскээбит кэнники көлүөнэ эдэр дьон майгылара мөлтөх буола улаатыылара ити үөрэх быһаччы сабыдыала буолар.
Ийэ оҕото үчүгэйэ бэрдиттэн, куһаҕан быһыылары оҥорботун диэн санаатыттан ханнык куһаҕан быһыылар баалларын оҕотугар кэпсээбэтэ, билиһиннэрбэтэ, ханнык да куһаҕан быһыылары оҥорботугар үөрэппэтэ оҕо кыра, ийэ кута иитиллэр, үөскүүр кэмигэр туһалыыр, ол кэмҥэ аналлаах. Кыра оҕо ийэ кута субу оҥорор быһыыларыттан, олор хос-хос хатыланыыларыттан үөскүүр. Бу кэмҥэ оҕо үчүгэй эрэ быһыылары оҥоро үөрэннэҕинэ үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатар кыахтанар.
Оҕо улаатан бэйэтин өйө-санаата сайдар кэмигэр, ол аата 5 эбэтэр 6 сааһыттан ыла үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ уонна олоҕор туһана үөрэнэрэ хайаан да ирдэнэр.
Ийэ оҕотугар куһаҕан быһыылары арааран билэргэ уонна олору оҥорбот буоларга үөрэппэтэҕинэ оҕото ол быһыылары үчүгэйдэртэн арааран билбэккэ, аны бэйэтэ оҥорон кэбиһэр кыахтанар. Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн үөрэппэтэхтэриттэн ханнык быһыылар куһаҕан буолалларын арааран билбэттэриттэн, куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээтэ. «Yчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билбэт дьон» үөскээтилэр. Арыгыны элбэхтик иһэ сырыттахха сотору арыгыһыт, ыарыһах буолан хаалыыга киһи тиийэрин үөрэ-көтө, ыллыы-туойа иһэ-аһыы сылдьар эдэр киһи бэйэтэ арыгыһыт буолуор диэри арааран билбэт. Наркотик эдэрдэргэ дьайыыта арыгытааҕар ордук кутталлаах, аҕыйахтык боруобалыы сылдьан ыллара охсон хаалыахтарын сөп.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн өйө-санаата олохсуйуутугар тугу эмэни оҥордоҕуна «Бу үчүгэй» диэн төрөппүттэрэ этэр уонна хайдах оҥордоххо үчүгэй буоларын быһааран биэрэн иһэллэрэ наада. Ханнык баҕарар дьыаланы «Маннык оҥор», оччоҕуна үчүгэй диэн көрдөрөн биэриилэрэ, онтон атыннык оҥордоххо куһаҕан буолар диэн тохтотуулара оҕо өйүгэр-санаатыгар үчүгэй быһыылар ордук хото иҥэн иһэллэрин төрүттүүр. Оҕоҕо үчүгэй диэн туох уратылааҕын биллэриигэ уонна тугу оҥордоххо үчүгэй оҥорулларын төрөппүтэ бэйэтэ хайдах оҥорон көрдөрөрө улахан оруолу ылар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүтэ тугу оҥорорун кэтээн көрө сылдьар. Төрөппүт этиитэ уонна бэйэтэ оҥорон көрдөрөн биэриитэ сөп түбэһэр эрэ буоллахтарына, оҕото кини үөрэҕин халбаҥнаабакка эрэ ылынар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ улахан киһи үтүгүннэрэн, батыһыннаран үөрэтиитэ ийэ кутун иитии диэн ааттанар. Үгүстүк биир быһыыны оҥоро үөрэниититтэн үгэстэр үөскээннэр өйүгэр-санаатыгар ууруллан, иҥэн иһэллэр.
Оҕо төрөппүттэрэ этэллэрин толорор буолуута кинилэр өйдөрө-санаалара, тугу үчүгэй дииллэрэ оҕолоругар бэриллэн, иҥэн иһэллэрин бигэргэтэр. Улахан баай, элбэх харчылаах дьон үчүгэй диэн санаалара бэйэлэригэр, баай дьоҥҥо эрэ сөп түбэһэр. Баай дьон бэйэлэрин тэҥнээхтэригэр холобур туттар ураты бэлиэлэрдээх буолан үлэһиттэртэн, дьадаҥылартан арахсан, туспа баран иһэллэр. Билигин Россия улахан баай дьоно Испанияҕа дуу, Америкаҕа дуу коттедж атыыластахтарына, уоппускаларыгар Багамскай арыыларга сынньаннахтарына, сыаналаах омук массыынатынан айаннаатахтарына эрэ үчүгэй буоллубут диэн санаалара туолар кэмэ кэлэн турар.
Аһара баай дьон санаалара көннөрү үлэһит дьон санааларыгар былыргы, Өктөөп революциятын иннинээҕи кэмнэргэ букатын сөп түбэспэттэр этэ. Билигин даҕаны сөп түбэһэр чинчилэрэ суох. Дьон-аймах бу икки араҥаларын олохторугар көрдөбүллэрэ сир уонна халлаан сөп түбэспэттэрин курдук ыраахтар. Россия дьадаҥы государствотыгар аһара баай дьон элбээбиттэриттэн дьадаҥылар, тиийиммэттэр, үлэһиттэр маннык балаһыанньа туохтан үөскүүрүн быһаара сатыыллара элбээтэ.
Дьадаҥы, үлэһит дьон өйдөрө-санаалара олохторуттан, олоххо сыһыаннарыттан тирэҕирэн үөскүүллэр. Саха дьонун үлэлээн иитиллээччилэрин үгүстэрэ тыа сиригэр олорон Айылҕаттан ас-таҥас булуналлар, Айылҕаны ордук сыаналыыллар, куруук Айылҕаҕа сылдьаннар ордук чугастык ылыналлар, киһини ытыктыыр, Айылҕа кыылларын, көтөрдөрүн уонна үүнээйилэрин харыстыыр өйдөбүллэрэ дириҥник иҥмиттэр.
Дьадаҥы, үлэһит дьон үчүгэй диэн өйдөбүллэрэ бэйэлэрин олохторуттан үөскээн тахсар. Туох баары барытын сөбүлээн көрөн, кээмэйдээн, аһара барбат гына туттуу, бу дьон сүрүн уратылара буолар. Айылҕаҕа бары барыта олус күүстээх тэҥнэһии сокуонугар олоҕуран тутуллан туралларын үлэһит дьон билэллэр уонна олохторугар туһаналлар. Бу тэҥнэһии сокуона хайа да өттүгэр аһара барыма диэни дьоҥҥо өйдөтө сатыыр. Айылҕаҕа былыр-былыргыттан үөскээн турар тэҥнэһии балаһыанньата хайа да өрүт, үчүгэй да, куһаҕан да, үтүө да, мөкү да хайалара даҕаны аһара барбаттарыттан тутулуктаах. Дьадаҥы, үлэһит дьон олохторун сиэрэ, ханнык да балаһыанньаҕа аһара барбаттара Айылҕа сүрүн көрдөбүлүгэр сөп түбэһэр.
Үлэһит дьон уһун үйэлээхтэр, кинилэр аймахтара хаһан да эстэн, симэлийэн, быстан хаалбаттар. Оҕолорун иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ эмиэ аһара туттума, аһара барыма диэн өйдөбүлгэ олоҕурарыттан, бэрээдэктээх, көрсүө, сэмэй, үлэни-хамнаһы, олоҕу сыаналыыр, тулуурдаах, дьулуурдаах көлүөнэлэри улаатыннараллар, эдэр көлүөнэлэрэ элбээн, байан-тайан иһэллэрин ситиһэллэриттэн аймахтара тэнийэн, кэҥээн, киэҥ сирдэри баһылыыллар.
Баай дьон туох баары барытын дэлэччи, ыһа-тоҕо, тэпсэ сылдьан туттарга кыра эрдэхтэриттэн үөрэнэллэр. Баайдар ахсааннара аҕыйаҕыттан өйдөрө-санаалара буорту буолан эстэн-быстан да хаалыылара элбэх ахсааннаах үлэһит дьону соччо санаарҕаппат. Баай киһи олохтон туораан биэрэн, хата иллэҥ миэстэ көстөн таҕыстаҕына, алларааттан, ортоку баайыылаах дьонтон үөһээ, байыы диэки тахсан биэрэн иһии салҕанан баран иһэр. Сайдыыны ситиһии дьадаҥыттан, үлэһиттэн байыы диэки өрө тахсар.
Баай уонна дьадаҥы дьону биир өйгө-санааҕа киллэрии кинилэр баайдарын тэҥнээтэххэ эрэ ситиһиллиэн сөп курдук этэ да, дьон бары кыайан тэҥнэспэттэриттэн кыаллыбата билиннэ. Сайдыылаах государстволарга үлэһит дьон ылар хамнастара үрдүгүттэн элбэх ахсааннаах орто баайдары үөскэтэллэр. Элбэх ахсааннаах орто баай дьон бааллара, аһара баай уонна дьадаҥы, бу икки утарыта турааччылары тэҥнээн биэрэр өрүтүнэн кырдьык да буолуохтарын сөп. Арай биһиги олус хаалыылаах дойдубутугар, бу саҥа араҥа, орто баай дьон үөскээн, биллэр-көстөр миэстэни ылыылара олус уһун кэми ылыан сөп.
Үчүгэй буолуу өйө-санаата элбэх дьоҥҥо маарыннаатаҕына бу дьон биир санааланыылара үөскүүр. Элбэх ахсааннаах үлэһит дьон санаалара биир буолуута, холбоһуута Улуу Өктөөп революциятын оҥорорго тириэрдибитэ. Үлэһит дьон бэйэлэрин партияларын салайыытынан уһун үйэлэр тухары баттаабыт-атаҕастаабыт аһара баай дьону барыларын туораппыттара. Ол алдьархайдаах революция саҕаланыытыгар ыраахтааҕы курдук аһара байбыт дьон элбэх ахсааннаах үлэһиттэр сөптөөх көрдөбүллэрин ылымматтара, киһинэн да аахпаттара, үлэлэригэр сөптөөх чэпчэтиилэри оҥорботторо тириэрдибитин остуоруйа үөрэҕэ бигэргэтэрин билигин кэлэн умуннара сатааһынтан Россияҕа дьон олоҕо туруга суох буолла.
Киһи барыта үчүгэй буолууга, баҕа санаата туолуутугар дьулуһар. Ситиһэ сатыыр үчүгэйгэ ыҥырар сыаллара чугас, кыаҕын иһинэн баар буоллахтарына, олору ситиһэн иһэриттэн киһи дьулуура өссө эбиллэр, сыалын сиппититтэн дьоллонор.
Элбэх дьон өйдөрүгэр-санааларыгар үчүгэй буолуу өйүн-санаатын киллэрэн биэрии баһылаан иһээччилэртэн ирдэнэр биир сүрүн көрдөбүл буолар. Бу үчүгэй буолуу өйдөбүлэ дьон элбэх араҥаларын хаптаҕына, өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэстэҕинэ итэҕэл буолан тарҕанан барыыта үөскүөхтээх. Төһө элбэх киһи итэҕэйэр даҕаны соччонон итэҕэл күүһэ улаатан биэрэр.
Үлэ-хамнас сайдыыта уонна олохторо тупсуута дьон өйдөрүн-санааларын салгыы сайыннаран 2,5 тыһыынча сыллаахтан ыла дьон үчүгэй киһи буолар баҕа санааны өйдөрүгэр-санааларыгар үөскэтинэр, кинини үтүктэр буолуохтарыттан ыла үчүгэй киһи таҥараҕа кубулуйбут. Аан маҥнай улахан киһи буолуу баҕа санаатыттан улахан киһи, Будда, онтон үчүгэй киһи буолар санааттан Христос таҥара үөскээбиттэр.
Санаатыгар оҥорон көрөр эбэтэр кими эмэ үтүктэн үчүгэй буолуутун ситиһиигэ хас киһи барыта кыһанар. Киһи бэйэтин олоҕор тугу ситистэҕинэ үчүгэй буоларын эрдэттэн билэрэ наада. Киһиэхэ бу билиитэ олохсуйан баҕа санаатыгар кубулуйдаҕына, ол сыалын ситиһэригэр дьулуура түмүллэр. Кини ити сыалын хайдах ситиһэригэр ыйан, үөрэтэн, көмөлөһөн биэрии эрэйиллэр. Сыалын билэр киһи, ону ситиһэригэр толору кыахтаах буолан тахсара быһаарыллар.
Хас киһи барыта бэйэтин олоҕун таһымыттан көрөн ханнык сыаллары ситиһэрэ улахан уратылардаах. Быстар дьадаҥы киһи үчүгэй буоларын туһугар тото аһыаҕын уонна ханна эрэ сытыаҕын наада. Дьадаҥы соҕус киһи көрдөбүлэ итинтэн арыыччанан элбээн, улаатан биэрэн иһэр. Бэйэтин кыанар орто баайдаах киһи өссө үрдүк, элбэх көрдөбүллэрдээх. Орто баай киһиэхэ бары барыта наада. Элбэҕи ситиһиэн, булуон-талыан баҕата муҥура суоҕун баайа ситэ тиийбэтэ эрэ мэһэйдиир. Аһара баай дьон баҕалара ханан да муҥурдаммат, санаалара төһө тиийэринэн киэҥник хабарыттан билигин космоска күүлэйдээн киирэр буоллулар.
Билигин Аан дойдуга үөскээбит демократия үөрэҕин көрдөбүллэрэ дьон ити үчүгэйгэ, олохторун тупсарыыга баҕарар санааларын толоро сатааһыннарын соччо боппотторуттан барыларыгар кэриэтэ сөп түбэһэллэр. Үөрэх-билии тарҕанан истэҕин аайы дьон-норуот демократия диэки тардыһыылара биллэрдик эбиллэр.
«Үчүгэй уонна куһаҕан аргыстаһан сылдьаллар» уонна «Үчүгэй куһаҕана суох буолбат» диэн этиилэр үчүгэй уонна куһаҕан чахчы бииргэ сылдьалларын, бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктаахтарын, кэмэ кэллэҕинэ эргийэн, уларыйан биэрэллэрин туоһулууллар. Ити этиилэр үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар киһи оҥорор дьыалаларыттан хаһан да арахсыспаттарын, үөскээн тахсар төрүттэрэ биирдэрин, киһи өйө-санаата буоларын бигэргэтэллэр. Киһи хаһан баҕарар үчүгэйи оҥоробун диэн аһара туттан кэбистэҕинэ, хайа эрэ өттүнэн куһаҕан буолан тахсар уонна «аһара барыы» диэн сахалыы ааттанар. Киһи ханнык баҕарар быһыыта, тугу оҥороро хаһан да ханнык эрэ кээмэйи, сиэри, аһара барыа суохтаахтар.
Үчүгэйи оҥоруу куһаҕаҥҥа тириэрдэр биир холобурун арыгы иһиититтэн булуохха сөп. Сылдьыбатаҕа өр буолбут ыалдьыты арыгынан үөрэ-көтө күндүлээһин саҕаланан баран, бары бүттүүн итириилэринэн түмүктэнэн хаалыыта, үчүгэй куһаҕаҥҥа кубулуйуутугар биллэр холобур буолуон сөп. Манна арыгылааһын саҕаланан куһаҕан быһыы үөскээһинигэр үчүгэй ыалдьыт кэлиитэ төрүөт буолара ордук хомолтолоох. Бу холобур салгыытынан арыгы испэт киһиэхэ үчүгэй, үөрүүлээх бырааһынньыгынан сылтанан арыгыны сыҥалааһын, үрүүмкэлэри толоро-толоро охсуһуннаран иһии үчүгэйи куһаҕаҥҥа кубулутуу холобурунан эмиэ буолуон сөп.
Оҕолорун үөрэтэллэригэр ити билиилэрин өс хоһооно оҥорон туһаналлар. Субу туһааннаах кэмҥэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билии уонна олоххо таба туһаныы диэн хас киһи барыта билэр хайаан да тутуһуохтаах көрдөбүлэ буолар.
«Ытыыр уонна күлэр аҕас балыстыылар», «Аһары күлэн алларастаама, аны ытыырыҥ кэлиэҕэ», «Сырдык уонна хараҥа сиэттиспитинэн сылдьаллар» диэн өс хоһоонноро аһара барыы кэнниттэн эбэтэр үчүгэй буолуу кэмэ аастаҕына куһаҕан тиийэн кэлэрин эбэтэр куһаҕан буолуу кэнниттэн үчүгэй эмиэ кэлэрин чопчу бэлиэтииллэр.
Хара куһаҕан, дьон-аймах өйдөрүгэр-санааларыгар хара дьүһүн куһаҕан өйдөбүллээх. Түүн хараҥарыыта киһи санаатын баттатыытын, туох да көстүбэт буолуутун үөскэтэр. Түүн хараҥа, куһаҕан, кутталлаах. Түүн хараҥатын, кутталлааҕын Айылҕаҕа бэйэтигэр сылдьар киһи ордук арааран өйдүүр. Хара тыа быыһыгар ыас хараҥаҕа түүн дьайыыта киһиэхэ ордук биллэр, бу кэмҥэ Айылҕа киһиэхэ дьайыыта күүһүрэр.
Үгүс дьон олоҕун сиэригэр сөп түбэспэт быһыылары куһаҕан быһыылар диэн ааттыыллар. Үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэр хас киһи аайы тус-туспаларын тэҥэ хас биирдии омуктарга эмиэ тус-туспа өйдөбүллээхтэр. Үөрэх-билии тарҕаныыта дьон өйдөрө-санаалара, тугу үчүгэй эбэтэр куһаҕан дииллэрэ биир буолан барыытыгар тириэрдэр. Европаттан тарҕаммыт үөрэх-билии, онно оҥоруллубут арыгыны кытта тэҥҥэ тарҕанан барбыта. Арыгыны былыргы кэмнэртэн ыла оҥорон туһанарга үөрэммит омуктарга билигин кэлэн чахчы мааныга, үчүгэйгэ туттуллар ас буолбута ыраатта. Онтон хаалыылаах, бэйэлэрэ арыгыны оҥостубат омуктарга арыгы өссө да куһаҕан өйдөбүлүн кыайан быраҕа илик. Арыгыны бэйэлэрэ оҥостон, уһун үйэлэргэ сөбүлээн көрөн иһэргэ үөрэнэ илик омуктарга арыгыһыттар аҕыйыыллара өссө да ыраах.
Аһара баай уонна быстар дьадаҥы дьон үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэрэ тус-туспаларын ааһан үгүс утарыта турар өрүттэрдээхтэр. Аһара баайдар харчылара элбэҕиттэн ханнык баҕарар баҕа санааларын толорор кыахтаахтар. Бу дьон бары баҕаларын толорор кыахтаахтара, оҕолорун, эдэр көлүөнэлэрин иитэн-үөрэтэн улаатыннарыыларыгар улахан уустуктары оҥороллор. Оҕолоро улаатан иһэннэр ханнык баҕарар баҕаларын, ол иһигэр аан бастаан быстах баҕа санааларын толорорго үөрэниилэрэ, өйдөрө-санаалара үлэһит дьон оҕолоруттан букатын уратыланарыгар тириэрдэр. Баай дьон оҕолорун өйдөрө-санаалара быстах баҕа санааларын, бэйэлэрин эттэрин-сииннэрин баҕаларын урут-бастаан толоруу диэки салаллар. Ити быһыы тэнийэн иһэрин бэлиэтинэн билигин сайдыылаах дэнэр дойдуларбытыгар баай дьон эдэр ыччаттара наркотиктары элбэхтик туһаналларыгар уонна секскэ убаныыларыгар тириэрдэн эрэр. Баай эдэр дьон туһалааҕынан дьарыктамматтарыттан иллэҥ кэмнэрэ, харчылара элбэҕиттэн, наркотиктары элбэхтик булан туһанар уонна быстах баҕаларын ханнарар кыахтаахтар. Сотору үөрэнэн, ылларан хаалан наркоман буолан бараллара элбээтэ. Элбэх харчылаах дьон наркотиктары туһаналларыттан атыыланар сыаналара куруук үрдээн иһэллэр.
Дьадаҥы дьон оҕолоро кыра эрдэхтэриттэн үлэлии үөрэннэхтэринэ, айылҕа итиитигэр буһан, тымныытыгар тоҥон эрчилиннэхтэринэ бэйэлэрин быстах баҕаларын кыана туттар тулуурдаах уонна дьулуурдаах, өһөс майгылаах, бөҕө доруобуйалаах дьон буола улааталлар. Бэйэлэрин быстах баҕаларын кыана туттар кыахтаах, тулуурдаах дьон арыгыга да ылларбаттар, наркоман да буолумуохтарын сөп.
Дьон үчүгэйи уонна куһаҕаны биирдик өйдөөн араарыылара, биир санааланыыларыгар тириэрдэр. Биир санаалаах дьон биир сыалы ситиһэргэ туруналларыгар, бары кыахтарын ууран түмсэллэригэр толору кыахтаахтар. Кинилэр бары бииргэ түмсэннэр куһаҕан быһыылары оҥорбокко, үчүгэйи элбэхтик оҥорон бардахтарына Сир үрдүгэр үтүө, үрүҥ, үчүгэй санаа баһыйан, баһылаан барыан сөп.
Киһини санаата салайар. Киһи тугу оҥоруохтааҕын аан маҥнай санаатыгар оҥорон көрөр, сыаналыыр. Аан маҥнай саныыр, быһаарынар, өйүгэр боруобалаан көрөр, онтон оҥорор. Куһаҕан санаалары элбэхтик санаан үгэс оҥоһуннаҕына, куһаҕан быһыылар иҥэн, олохсуйан хаалыахтарын сөп. Куһаҕан санаа, хара санаа олохсуйан, иҥэн хаалыыта киһи куһаҕан быһыылары өйө-санаата уларыйар кэмигэр оҥорон кэбиһэригэр тириэрдиэн сөп.
Киһи өйүттэн куһаҕан санааларын ылан бырахтаҕына эрэ үчүгэй санаалары саныыр кыахтанар. Ханнык баҕарар таҥара үөрэхтэрэ итэҕэйэр дьону куһаҕан санааларыттан ыраастана, олору умнан, хааллара сылдьалларын ирдииллэр. Куһаҕан санаалартан ыраастаныы куһаҕан быһыылары аҕыйатар кыаҕын дьон бары туһаналлара эрэйиллэр.
«Ыар санааҕа баттатыы» диэн кыайан ыраастаммат, мунньуллубут куһаҕан санаалары этэллэр. Киһи үчүгэй санаалары элбэхтик санаатаҕына, үгэс гынан иҥэриннэҕинэ эрэ куһаҕан санааларыттан ыраастанан үчүгэйи оҥорор кыахтанар. Үчүгэй дьыалалары, быһыылары оҥорорун наадатыгар санаата үчүгэй буолуохтааҕа быһаарыллар. Оҕону кыра эрдэҕинэ куһаҕаны оҥорботугар үөрэтэн, үчүгэй санаалары өйүгэр-санаатыгар иҥэрэн, киллэрэн биэрии бары үөрэтээччилэртэн ирдэниллэр сүрүн көрдөбүлгэ кубулуйдаҕына эрэ оҕо киһилии майгылаах буола улаатыан сөп. Оҕо ханнык үгэстэри иҥэринэр даҕаны майгына соннук буола улаатар.
Төрөппүттэр, үөрэтээччилэр бэйэлэрэ тугу үчүгэй, тугу куһаҕан дииллэригэр батыһааччыларын үөрэтэ сылдьаллар. Ордук суолталааҕынан оҕону, киһини үөрэтээччи майгына улахан оруолу ылара быһаарыллар.
Киһи олоҕор биллэр дьонун холобурдара быһаччы дьайаллар. Эһэтэ, эбэтэ, аҕата, ийэтэ оҕоҕо холобур буолан, бэйэлэринэн көрдөрөн биэрэн истэхтэринэ оҕолоро кинилэри үтүктэн, көрөн үөрэнэн иһэр. Быраас оҕото быраас, тутааччы оҕото тутааччы буолуута үтүктэн үөрэнии биир тутаах холобура буолар. Төрөппүттэрэ көрдөрөр холобурдара оҕо кыра эрдэҕинэ өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар уурулланнар олох туһунан өйдөбүлүн үөскэтэллэр. Бу дьон оҕолорун олох туһунан өйдөбүлэ холобур оҥостор дьонун олохторун үтүктэн, ол курдук буолан барара быһаарыллар.
Былыргы сахалар үчүгэй ааттаах-суоллаах аймахтарын, төрүттэрин кутун-сүрүн түүктүйэҕэ хаайаннар, илдьэ сылдьан таҥара оҥостор эбиттэр. Кинилэр аатырбыт төрүттэрин олоҕун холобур оҥостор, кэлэр көлүөнэлэригэр кэпсээн гынар, үөрэх ылынар быһыылара буолар. Аҕа баһын тосту олорбут, бэйэтин олоҕор биллэр үтүө дьыалалары оҥортообут, элбэх кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннартаабыт киһи бэйэтин кута күүһүрэр, кыаҕырар. Кини бэйэтин олоҕун үөрэҕинэн, уопутунан кэлэр көлүөнэлэрин араҥаччылыы, көрө-истэ сылдьарын былыргы сахалар билэннэр кэлэр көлүөнэлэрин үөрэтиигэ туһаналлар. Бу быһаарыы сахалар кут-сүр үөрэхтэрин буор кут диэн өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр. Биир хаан аймахтар буор куттара барыларыгар биир буолара аймахтар сибээстэрин, бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын үөскэтэр.
Эдэр киһини олоххо уопуттаах, бу баар киһи холобурунан көрдөрөн үөрэтии ордук тиийимтиэ, өйдөнүмтүө. Бу үөрэҕи быһаччы быһаардахха, оҕоҕо мин курдук киһи буол, миигин үтүгүн диэн үөрэтии буолар. Арай холобур оҥостор киһи олус улахан үтүөлээҕэ, аата-суола улахана ордук тиийимтиэ буолара эмиэ аахсыллар. Бары таҥара үөрэхтэрэ оҕону үтүгүннэрэн, батыһыннаран үөрэтэргэ аналлаахтар.
Төрөппүтүн оҕото хаһан баҕарар үтүктэр, батыһар. «Яблоко от яблони надалеко падает» диэн этии итини быһаарар. Төрөппүтэ түһэн биэрбэтэҕинэ оҕото бэйэтэ да батыһа сылдьар, кини курдук буолар баҕа санааны үөскэтинэр. Төрөппүтэ үтүө, үлэһит киһи буоллаҕына, оҕото кинини батыһар, үтүктэр таҥаратыгар кубулутар, кини курдук буолуон баҕаран, баҕа санаатын ситиһэр кыаҕа улаатар. Ол кини баҕара саныыр санаата кинини сирдиириттэн, ыҥырарыттан төрөппүтүн курдук буолууну ситиһэр кыахтанар. Оҕо улаатан иһэн ити сыалын ситиһэн төрөппүтүн курдук өйдөөх-санаалаах буола улаатар.
Оҕону үөрэтии аан маҥнай төрөппүт өйүттэн-санаатыттан, кини туохха уонна хайдах үөрэммититтэн быһаччы тутулуктаах. Оҕотун киһилии майгыга, үлэни-хамнаһы кыайарга-хоторго үөрэтиэн баҕарар киһи, аан маҥнай бэйэтэ үлэлээн-хамсаан көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэрэн иһэрэ хайаан да ирдэнэр тутаах көрдөбүл буолар.
Баай уонна дьадаҥы, үлэһит дьон өйдөрө-санаалара олохторо тус-туспаларын курдук тус-туспалар. Аһара баай уонна быстар дьадаҥы дьон өйдөрө-санаалара букатын да утарыта турар өйдөбүллэрэ элбэхтэр. Yлэһиттэр аһара баай дьон этиилэрин, үөрэхтэрин лаппа үчүгэйдик сиидэлээн, ырытан баран бэйэлэригэр туһалаах өрүттэрин эрэ ылыналлар. (1,76).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
International Geographical Union
International Geographical Union (IGU, ол эбэтэр Наассыйалар ыккардыларынааҕы географтар түмсүүлэрэ), Сир үрдүнэн киэҥник биллэр норуоттар ыккардыларынааҕы тэрилтэ. Үксүн ХНТ толору бас билэр салаата. Тэрилтэ салаалара 180 судаарыстыбаҕа бааллар уонна география билимэ сайдарыгар чопчу сүрүн оруолу оонньууллар. IGU бас билиитигэр 200-тэн тахса глобал уопсастыбаннай хамсааhыннар бааллар 180 омук сиригэр, олор ахсааннарыгар Арассыыйа географтарын түмсүүтэ, 1956 сылтан ыла.
Штаб-квартира - Антверпен (Недерланд). Манна бастаан 1871 сыллаахха мунньах буолбута.
Айан таhаарар
Араас билим география ТВ канааллара, холобура Discovery, Nat Geo Wild, National Geographic, Моя Планета игин. Оҕолорго анаан араас билим кинигэлэрэ бааллар.
Егоров Прокопий Петрович
Егоров Прокопий Петрович 1913 сыллаахха төрөөбүтэ. 1942 сыллаахха Кэбээйигэ үлэлии сылдьан, дьонун кытта да быраһаайдаспакка эрэ сэриигэ ыӊырыллан барбыт. Кини Урал аттыгар Троицкай куоракка үөрэнэн баран, 1943 сылтан Смоленскай уобаластан саҕалаан, Москва, Курскай дуга уонна Украина сирдэригэр тиийэ сылдьыбыт байыас.
Ол курдук, түүҥҥү хапсыһыыга, ыстыыгынан кэйгэлэһиигэ хаста да кыттыбыт. Биир сырыытыгар кыргыһыы хонуутугар бааһыран, өйүн сүтэрэн сыттаҕына, эдэркээн нуучча кыыһа шинелигэр соһон таһааран тыыннаах ордубутун туһунан кэпсиирэ үһү. “Хайдах тыыннаахпын билэн, өлө сытар дьон быыһыттан хостоон таһаарбыта буолуой?!” – диэн саллара. Сэрии ыар тыынын туһунан Прокопий Петрович маннык кэпсиирэ үһү: “Биир да былыта суох ыраас халлааҥҥа күнү көрдөрбөт гына үлтү буомбалааһын, артиллериянан ытыалааһын, буруо-тараа ынырыга... Биир үлтү тэптэрии буора сиргэ түһэ илигинэ, иккис үлтү тэбии буолар. Ол курдук барыта силлиһэн, холоруктанан олороро. Сир ийэ үрдүгэр сыттахха, айаас аты миинэ сылдьар курдук өрүтэ быраҕаттыыр, дьигиһийэр буолара...”
Бу алдьархайдаах сэриини этинэн-хаанынан даҕайсан билэн, 1944 сыллаахха хаҥас атаҕын тобугунан бааһыран, араас госпиталларга эмтэнэн баран, Борокуоппай дойдутугар эргиллэр. Кэргэнинээн Прасковьялыын 5 оҕону төрөтөн, иитэн улаатыннарбыттара. Маҕаһыыҥҥа атыылааччынан, Жданов аатынан колхозка сүөһү үлэтигэр, совхоз буолбутун кэннэ кэргэнинээн “Быраҥаатталаах” кыылы иитэр ферматыгар өр кэм устата үлэлээн үрдүк көрдөрүүлэри ситиспиттэрэ. Бу эбэ кырылас кумахтаах кытылларын, бэс чагдаларын ис сүрэхтэриттэн таптаан уһуннук олорбуттара. Борокуоппай дьиэтэ, итии үүттээх чэйэ, дэлэгэй аһылыга, сылаас оһоҕо бииргэ төрөөбүттэригэр уонна сылдьар ыалдьыкка, хонор хоноһоҕо күндү буолара. Көрдөөх-нардаах кэпсээннэрэ киһини эрэ барытын курдары тардара, умсугутара. Маны таһынан, хас даҕаны бэйэтэ суруйбут тэтэрээт тухары кэпсээннэрдээҕэ. Үөрэхтээҕэ буоллар суруйааччы буолар талааннааҕа. Сэриигэ сылдьыбыт бэлиэтэ – Албан аат III степэннээх орденнааҕа, элбэх мэтээллээҕэ. “В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылын көрсө Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл кини эҥкилэ суох үлэтин туоһулуура, оройуон уонна республика элбэх ахсааннаах бочуотунай грамоталардааҕа.
Борокуопай дьонугар-сэргэтигэр аламаҕай майгыта, дьулуурдаах үлэтэ оҕолоругар, сиэннэригэр уонна аймахтарыгар үтүө холобур буолар.
Сэт - сэлээн
Дьон-аймах уһун кэмнээх олохторун сайдыыта үгүс киһи үчүгэйи, дьоҥҥо туһалаах үлэни-хамнаһы оҥордохторуна олохторо көнөн, сайдан-үүнэн барар, онтон үгүстэр куһаҕаны оҥоруулара элбээн хааллаҕына дьон олоҕо кэхтэр, кэннинэн төннөр. Дьон майгылара куһаҕаны оҥоруу диэки салаллыытын сахалар сэт-сэлээн туолуута диэн ааттыыллар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан киһи куһаҕан быһыылары элбэҕи оҥордоҕуна сэтэ туоларын билэллэр. (1,13). Уһун кэмҥэ айыыны-таҥараны итэҕэйбэт «коммунизм» итэҕэлэ бүрүүкээбит кэмигэр кут-сүр үөрэҕэ бобуулаах этэ. Бу кэм сабыдыалынан билиҥҥи көлүөнэ дьон сэт үөрэҕин букатыннаахтык умнан кэбистилэр. Саха дьонугар билигин сэт-сэлээн туолуута диэн өйдөбүл эрэ хаалан сылдьар.
Сэт куһаҕан быһыылартан үөскүүрүн сахалар эмиэ билэллэр. Ордук ыарахан, куһаҕан, сэттээх-сэлээннээх быһыылары элбэҕи оҥордоххо сэт-сэлээн туолуута буолуохтаах.
Олус дьадаҥы киһи бэйэтин олоҕун сирэр, үчүгэй олоххо ымсыырар, тардыһар. Ордук оҕото үчүгэй олохтоох буолуон баҕарар. Россия дьонугар «коммунизм» ыра санаата киириитигэр ити өй-санаа улахан оруолу ылбыт. Дьон барыта олус дьадайаннар бэйэлэрин оҕолорун кыайан ииппэттэриттэн революция хамсааһына ордук улахан далааһыннаммыта быһаарыллар. Революция кыайыытын кэнниттэн дьадаҥы дьон баҕа санааларын олус түргэнник ситиһэ сатааннар, бэйэлэрин оҕолоро атын, «үчүгэй» олоххо олоруохтара диэннэр, кыра оҕолорун бэйэлэрин урукку олохторун үгэстэригэр уонна үөрүйэхтэригэр үтүгүннэрэн үөрэтэллэрин бырахпыттара. Бары оҕолорун үөрэхтээх киһи оҥоро охсоорулар, сороҕор сүрэҕэлдьээтэҕинэ: «Сүөһү көрөөччү буолуоҥ»,- диэн хомуруйар тылы тутталлара. Олус дьадаҥы дойдуга киһи барыта үрдүк үөрэхтээх буолара төһө эмэ эрдэтин иһин итинник ыҥырыы билигин да оҥорулла турар.
Октябрьскай революция былыргыттан олохсуйбут олох сиэрин үлтүрүтэн, былыргы үгэстэри уонна үөрүйэхтэри суох оҥорбутуттан кэлэр көлүөнэлэргэ сэт-сэлээн олохсуйбут буолуон сөбө хас да көлүөнэ дьон үөскээн олорон ааспыттарын кэнниттэн биллэн эрэр. Аҕыйах сыл иһинэн «коммунизмы» тута охсоору саҥа олоҕу тутууну, саҥалыы сиэри-туому тутуһууну саҕалаабыт дьон оҕолорун киһилии майгыга, үчүгэй үгэстэргэ үөрэтэллэрэ аҕыйаан испит. «Коммунизм» дьонун иитэн-үөрэтэн таһаара охсоору, эдэр дьону барыларын үөрэхтииргэ туруммуттара. Хаалыылаах экономикалаах, сүрүн үлэлэрин үксүн илиилэринэн үлэлиир дьоҥҥо аһара үөрэхтээһин туһалыаҕынааҕар, төттөрү буолан таҕыста. Ол түмүгэр ыарахан үлэни үлэлиэхтэрин баҕарбат, үрүҥ, чэпчэки үлэни көрдүү сылдьар, баар олоххо соччо туһата суох "үөрэхтээх" дьон элбээтилэр.
Үөрэхтээһин төһө да үчүгэйин иһин, киһи салгын кутун бастаан сайыннарар. Киһи өйө-санаата сайдан барыытыгар оҕо аан маҥнай төрөппүттэрин үтүктэн үгэстэргэ үөрэнэрэ оруннаах этэ, ол аата, аан маҥнай оҕо ийэ кутун сайыннарыллыахтаах. Үчүгэй үгэстэргэ үөрэтииттэн оҕо ийэ кута сайдан бэрээдэктээх, өйө-санаата туруктаах буола улаатар.
Дьон олоҕун оҥкулун алдьатыы, сиэрин-туомун суох оҥоруу сэт суола арыллыытыгар тириэрдэн эрэр. Революция кэмигэр олус харса-хабыра суох барыы, эйэлээхтик олорор дьону өлөртөөһүннэр, киһи киһиэхэ кырыктаах буолуута бу сэт-сэлээн туолан барыытыгар ордук улахан оруолу ылбыттар.
«Коммунизм» идеята Россия дьадаҥы дьонугар киириититтэн, дьон олоҕун сиэрин, оҥкулун түҥнэри эргитииттэн, олохсуйбут үгэстэри уонна үөрүйэхтэри умнууттан, тутуспаттан Россия дьонугар сэт-сэлээн туолара кэлбит. Революция кэнниттэн үс көлүөнэ дьон олохторо ааһыытыгар сэт дьайыыта биллэн эдэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруга суох буолуута үөскээтэ. Үгүс эдэрдэр олоххо оннуларын булбаттар, эрэйгэ тэбиллэллэрэ элбээтэ.
Былыргылар сэт туһунан өйдөбүллэригэр маннык этиилэр баалларын Багдарыын Сүлбэ булан бэлиэтээбит.
Төрүү илик оҕолору быалаһыы дьылҕа хаантан көрдөһөн, алгыс тыл этэн, андаҕар андаҕайан оҥоһулларынан, арай оҕолортон биирдэһэ өлөр эрэ түбэлтэтигэр, Дьылҕа хаан ылымматах буоллаҕа буолан, сэтэ-сэлээнэ суох хаалыахтаах. Өскө хайа эмэ өттүттэн көтүллэр түбэлтэтигэр сэттээх-сэлээннээх - ол аата: өлүүнэн-сүтүүнэн, эстиинэн-быстыынан хайаан да иэстэбиллээх буолуохтааҕа үһү уонна быалаһыылаахтар атын кэргэннэнэллэрэ сатаммат, кэргэннэнэр түбэлтэлэригэр дьаһыыкка (көрсүү), оттон оҕолоннохторуна оҕолоро дьаһыыкка оҕо ааттанан, сааһын тухары күлүүгэ-элэккэ, үөҕүүгэ сылдьар киһи буолуохтаах эбит. (2,188).
Төрөппүттэр «Бэйэм эрэ үчүгэй буолуум» диэн бэйэлэрин тустарыгар аһара кыһаныылара кэлэр көлүөнэлэрин, оҕолорун өйдөрүн-санааларын буорту оҥорор. Маннык өй-санаа көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн муҥуругар тиийиитэ сэт-сэлээн туолуута диэн ааттанар. Бу аймах дьон ситимнэрэ быстыыта, аймахтарын-хааннарын салгыыр киһилэрэ суох буолуутунан түмүктэнэр.
Сахаларга «Баай дьон тоҕус көлүөнэ иһинэн дьадайаллар» диэн олохсуйбут өйдөбүл баар. (3,46). Маннык өйдөбүл атын сайдыылаах омуктарга эмиэ баарын улахан суруйааччылар таба көрөн бэлиэтииллэр. Артур Конан Дойль баай дьон көлүөнэттэн көлүөнэҕэ дьадайаннар эстиигэ тиийэллэрин холобурун суруйар. (4,205). Бу өйдөбүл үөскээһинигэр баай дьон бэйэлэрин оҕолорун үлэҕэ-хамнаска үөрэппэккэлэр, куруук бэлэмҥэ, сынньалаҥнык күүлэйдэтэ сырытыннараннар, кэлэр көлүөнэлэрэ букатын мөлтөх дьон буолан тахсаннар баайдарын-малларын ыһан-тоҕон бүтэрэллэрин бэлиэтээһиннэрэ олук буолар.
Е.Д.Андросов саха биллэр баайдара Оруоһуттар олохторун уһун кэмҥэ үөрэтэн баран төрдүс көлүөнэлэриттэн саҕалаан мөлтөөн, дьадайан барбыттарын бэлиэтиир. (5,110).
Сэт туолуута элбэх айыылаах-харалаах киһи бэйэтин оҕотун үчүгэй киһи гына, киһилии киһи тахсар гына кыайан үөрэппэтиттэн тутулуктанар. Элбэх куһаҕан быһыылары оҥорон бэйэтин майгына мөлтөөбүт киһи оҕотун кыайан үчүгэй майгылаах буоларга үөрэппэт. Кыра оҕо төрөппүтүн көрөн, үтүктэн, кини курдук буолаары, сирэйиттэн көрөн төрөппүтүн ис майгынын ылынан улаатан иһэр. Төһө да кистии сатаабытын иһин оҕо төрөппүтүн син-биир үтүктэрин былыргы дьон билэннэр «Яблоко от яблони далеко не падает» диэн өс хоһооно оҥорбуттар. Бу өс хоһооно үчүгэй майгылаах, үлэһит аҕаны уонна ийэни өйдөтөрүн таһынан куһаҕан майгылаах дьон эмиэ аҕа уонна ийэ буолуохтарын сөбүн утарбат.
Маннык көлүөнэттэн көлүөнэҕэ салҕанан барар куһаҕан майгы өссө куһаҕан буолан иһэр. Куһаҕантан өссө куһаҕан үөскээн иһэринэн бу аймах дьон олохторо салгыы баран иһэрэ өссө ыарыырын сэт үөрэҕэ бэлиэтиир. (6,111).
Туһаныллыбыт литература
1. «Илин» сурунаал. 1997. 1-2 N-рэ.
2. Багдарыын Сүлбэ. Ыал ийэтинэн. Дьокуускай: «Бичик» нацио-нальнай кинигэ кыһата, 1994.- 240 с.
3. В.Ф.Трощанский. Наброски о якутах якутского округа. Под ред. и с прим. Э.К.Пекарского. Казань: Типография Императорского Уни-верситета, 1911.- 144 с.
5. Е.Д.Андросов. Оруоһуттар. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 2000.- 288 с.
6. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Эфраим бииһэ
Эфраим бииһэ (שֵׁבֶט אֶפְרַיִם) диэн биир Ыһыраайыл бииһэ. Дьуоһуп кыра уолуттан Эфраимтан төрүттээхтэр. Манасия бииһин кытта Дьуоһуп дьиэтэ буолаллар. Биир сүппүт биис буолар.
Ханаан сирин үллэстиитигэр Эфраим бииһэ орто ордук баай быйаҥ сири ылбыта. Бу сир дьураата Иордан өрүстэн Сир ортотунааҕы байҕалга дылы сытара, Иерусалимтан хоту. Эфраимнар дохсун күүстээх биис буоланнар Иуда бииһин кытта атааннаһаллара, бэрт былдьаһаллара, туспа буола сатыыллара. Эфраим бииһэ Ыһыраайыл историятыгар уонна бүтүн дьылҕатыгар улахан суолталаах. Моисей кэннинээҕи дьэбэриэйдэр аҕа баһылыктара Дьүөһүйэ Эфраим удьуора этэ. Улуу көрбүөччү уонна дьүүлдьүт Самуил эмиэ Эфраим удьуора буолар. Соломон хаан өлбүтүн кэннэ кини илэ икки хаанылыкка хайдыбытыгар саҥа тэриллибит Хоту Ыһыраайыл хаанылыгар эфраимнар ордук улахан биилик күүстэммиттэрэ. Кинилэр бэйэлэрин киһилэрин Иеробоамы хаанынан талбыттара, хаанылык киининэн Самария хототун анаабыттара.
Аҕа таҥара
Аҕа таҥара оҕо аҕатын курдук буолар баҕа санааны иҥэринэн улахан киһи буоларыгар көмөлөһөр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрин, улахан дьон тугу оҥороллорун үтүктэн, батыһан үөрэнэр. Кинилэри үтүктэн хаамар, хайдах саҥаралларын үтүктэн саҥара үөрэнэр. Дьиэлэригэр сахалыы саҥарар төрөппүттэр оҕолорун сахалыы саҥарарга үөрэтэр кыахтаналлар.
Аҕа уонна ийэ таҥаралар оҕо иитиитин икки өрүтүн үөскэтэллэр, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэллэриттэн оҕо кыра эрдэҕиттэн ити быһаарыыны тутуһарыгар үөрэтэллэр. Аҕа аан бастаан үлэҕэ-хамнаска үөрэтиини баһылыыр буоллаҕына, ийэтэ оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитэн бэрээдэктээх, киһилии быһыылаах буолууга үөрэтэр күүһэ улахан.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ төрөппүттэргэ туһата аһара улахан, оҕону иитиигэ таба суолу ыйан биэрэр. Өй-санаа төрүттэрин оҕоҕо иҥэрэн биэриини төрөппүт эрэ ситиһиилээхтик оҥорор кыахтааҕыттан таҥара үөрэҕин туһанааччылар, тарҕатааччылар буолаллар. Өй-санаа тутулуктарын быһаарар аҕа, ийэ таҥаралар олус былыргы кэмнэргэ үөскээн олоххо киирбиттэр.
Оҕо улаатан истэҕинэ өйө-санаата эбиллэн, уларыйан иһэрин аҕа уонна ийэ таҥаралар бааллара быһаарар. “Оҕо таҥарата – төрөппүтэ” диэн этии хаһан даҕаны уларыйбат. Оҕолоро кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрин куруук батыһа, үтүктэ, кини курдук буола сатыылларыттан, оннук баҕа санааны үөскэтинэллэриттэн улаатан истэхтэринэ баҕа санааларын киһилэригэр, киһи таҥараларыгар кубулуйаллар.
«Оҕом, мин курдук буол», «тугу барытын мин оҥорорум курдук оҥор» диэн этэн үөрэтии төрөппүтү оҕо таҥаратыгар кубулутар, улахан киһи курдук буолар баҕа санааны иҥэрэр, тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго, сыыһа-халты туттубакка үөрэтэр. Оҕо төрөппүттэрин этэллэрин истэриттэн, соннук толороруттан төрөппүтүн курдук майгылаах, быһыылаах буола улаатара быһаарыллар.
Оҕо төрөппүтүн хаһан баҕарар, ким да буолбутун, улаханын, элбэҕи сатыырын иһин үтүктэр, кини курдук, улахан киһи буолар баҕа санаата хаһан баҕарар олохсуйар. Оҕотун киһи быһыылаах буолууга үөрэтиэн баҕарар төрөппүт бэйэтин быстах баҕа санааларын быраҕан оҕотугар үтүө, үчүгэй эрэ өттүнэн көстө, биллэ сатыыра, үчүгэй быһыылары оҥотторо үөрэтэрэ оҕоҕо үчүгэй үгэстэри үөскэтэринэн туһата улаатар.
Кыра уол оҕо аҕатын баҕа санаатын киһитигэр кубулутан таҥара оҥостор. Аҕа оонньуурга, бэрээдэги тутуһарга, ону-маны оҥорорго, үлэҕэ-хамнаска иитэр-үөрэтэр, дьарыктанар буоллаҕына, оҕотун таҥаратыгар быһаччы кубулуйар. Оҕо баҕа санаатын киһитэ, үтүктэр, батыһар, кини курдук буола сатыыр киһитэ – таҥарата, төрөппүтэ, аҕата буолар.
Аҕа үөрэҕэ сахалыы “Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыаҕа” диэн өс хоһоонунан бэриллэр. Оҕо аҕата олорбут олоҕун салгыахтааҕын уонна өссө хатарыллан баһыйыахтааҕын биллэрэр. (1,10).
Үлэҕэ үөрэтии эрэйдээх, оҕоттон ураты тулуурдаах буолууну ирдиир. Үлэҕэ сылдьан сыыһа-халты туттунуу, атыннык, уратытык, айыыны оҥоро сатааһын үгүстүк табыллыбат, куһаҕан буолара элбэх. Аҕа “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи тутуһуннара үөрэттэҕинэ оҕото сыыһаны-халтыны оҥорон быстах быһыыга түбэһэрэ аҕыйыыр. Аҕа эппитин хайаан да толоруу оҕоттон ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Хайаан да туолуохтааҕы, оҥоруллуохтааҕы оҥорор буолуу үтүктэн үөрэтиинэн ситиһиллэр уонна үтүктэргэ аналлаах таҥараны үөскэтэр. Оҕо улаатан истэҕинэ үтүктэн үөрэнэр киһитэ, таҥарата, аҕата хайаан да баара өйө-санаата туруктаахтык сайдарыгар тириэрдэр.
Киһи уһун үйэтин тухары дьон урут оҥорбуттарын курдук оҥоро сылдьара ордук элбэх. Дьон оҥороллорун курдук оҥоруу киһи буолууну, киһи быһыылаах буолууну үөскэтэр. Оҕо улаатан иһэн тугу барытын улахан киһи, төрөппүтэ оҥорорун курдук оҥорор буолуута киһи буолууну ситиһиитигэр тириэрдэр. Оҕо аҕата оҥорорун курдук оҥорууга дьулуһуута, соннук оҥоруута, кини курдук буола сатааһына аҕатын таҥаратыгар кубулутар.