cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Омскайдааҕы судаарыстыбаннай техническэй университет
Факультеттара
7. Экэниэмикэ, сервис уонна салайыы факультета
8. Элитнай үөрэх уонна магистратура факультета.
Институттара
-олоххо куттал суох буолуутун института
-байыаннай-техническэй үөрэх факультета
-дизайн, экэниэмикэ уонна сервис института
-эбии профессиональнай үөрэх института
-заочнай үөрэх института
-машиностроительнай институт
-нефтехимическай институт
-энергетическэй институт.
Рейтиннэрэ
Омскайдааҕы судаарыстыбаннай техническэй университет
1. Омскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
2. Омскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 70-с миэстэ
4. "Социальный навигатор" аан дойдутааҕы рейтинигэр 735-с миэстэ.
Ссылкалара
https://xn--c1arfsf.xn--p1ai/ https://www.omgtu.ru/ https://www.omgtu.ru/
Олох (химия)
Олох диэн аһыыбалардыын хардарсар сэктэр. Метал ууһуктартан уонна хидроксид бөлөхтөртөн тураллар.
Аррениус теорията
Швеция билимдьитэ Сванте Аррениус теорията быһаарарынан (1887 сыл), олох диэн электролиттар буолаллар. Бу электролиттар уу суурадатыгар метал катионнарын уонна ОН– хидроксид типтээх анионнары үөскэтэн диссоциациялыыллар. Метал буолбатах NH4+ катионнары эмиэ үөскэтиэхтэрин сөп.
Холобур:
Аррениус теориятынан, олох сэктэр олохтуур оксидтар хидроксидтара буолаллар диэххэ сөп, ол эбэтэр уу олохтуур оксидтарга сыстыытын бородуукталара буолаллар:
Аррениус олохторо, олохтуур оксидтар курдук, аһыыбалардыын, ангидридтардыын, амфотер оксидтардыын дьайсыстахтарына туустары үөскэтэллэр, оттон бэйэ бэйэлэрин кытта дьайсыспаттар.
Брөнстед-Лоури теорията
Брөнстед-Лоури теориятын (эбэтэр аһыыба-олох протон теорията) 1923 сылга бэйэ бэйэлэриттэн тус туспа Дания билимдьитэ Йоханнес Брөнстед уонна Англия билимдьитэ Томас Лоури толкуйдаабыттара. Бу теория быһаарарынан, олох диэн протону аһыыбаттан арааран бэйэтигэр холбуур кыахтаах молекула эбэтэр ион. Олох протону холбууругар кини көҥүл электрон пааралаах (химия ситимигэр киирбэт) атомнаах буолуохтаах. Бу курдук аһыыба протон донора буолар, аһыыба олохтуун дьайсан киниэхэ протонун биэрэр. Ордук күүстээх олохтор анионнар буолаллар.
Льюис теорията
АХШ физиохимига Гилберт Ньютон Льюис 1923 сылга биир сүрүн аһыыба-олох теориятын толкуйдаабыта. Кини аата Льюис теорията эбэтэр электрон теорията. Льюис теорията быһаарарынан, аһыыба диэн электрон паараны ылар сэк (акцептор), оттон олох электрон паараны биэрэр сэк (донор).
РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала
РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала — РСФСР ытык сыбаанната. 1940 сыл тохсунньу 11 күнүгэр РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан олохтоммута.
Устуоруйата
Аан бастаан РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун «Об установлении почетных званий РСФСР — Заслуженного учителя школы и Заслуженного врача» уурааҕынан олохтоммута.
1975 сыл кулун тутар 28 күнүгэр түөскэ кэтиллэр «РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала» бэлиэ баар буолбута.
1995 сыллаахха ахсынньы 30 күнүгэр Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕынан урукку аат оннугар «Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх учуутала» сыбаанньа баар буолбута.
Кыыл, көтөр таҥаралар үөскээһиннэрэ
Олус былыргы кэмнэргэ дьон тыалар, хайалар быыстарыгар араас кыыллары, тыҥырахтаах көтөрдөрү кытта кыттыһан кэриэтэ бултаан аһаан, таҥнан олоро сылдьыбыттар. Олус былыргы дьон хайа хаспахтарыгар олохсуйаллара дакаастаммыт чахчы.
Дьон ахсааннара аҕыйах, өйдөрө-санаалара сайда, тупса, киһилии быһыылаах буола иликтэринэ аҥардастыы бултаан эрэ аһыыр, таҥнар эбиттэр. Мас баалкыны илиилэригэр тутан көмүскэнэр, саба түһэр буолуохтарыттан ыла араас үлэ көрүҥнэрэ сыыйа сайдан испиттэр. Үлэ-хамнас сайдан иһиитэ дьон саҥаны айыылары элбэхтик оҥороллорун, бэйэлэрин айыы дьонунан ааттаналларын үөскэппитэ. Ол кэмҥэ бэйэлэрин саҥаны айыылары оҥорон олоххо киллэрэр айыы дьонунан ааттанар эрдэхтэринэ атыттары, бэйэлэригэр маарыннааччылары барыларын абааһыларынан ааттыыллара, үөхсэллэрэ, биирдэ эмэтэ көрсүһэ түстэхтэринэ өлөрсөллөрө, бэйэ-бэйэлэрин сиэһэллэрэ. Бу быһаарыы дакаастабылынан сайдыыны, сатаан саҥарыыны ситиспит дьон атыттары, бэйэлэригэр маарыннааччылары барыларын суох оҥорбуттара, имири эспиттэрэ, тыал буолбуттарга кубулуппуттара ааҕыллар.
Дьон олоххо сайдыыны ситиһэллэригэр атын бэйэлэригэр маарынныыр, киһи курдуктары барыларын эспиттэрэ, суох оҥортообуттара. Былыргы олоххо буолан ааспыты тупсарбакка, кистээбэккэ эттэххэ, кыаттарбыттары сиэн-аһаан бүтэрбиттэрэ, кыайбыттар эрэ ордон олоҕу салгыыллара. Маннык атын дьону абааһы көрөр өй-санаа дьоҥҥо олус уһун кэмҥэ баар эбитин сахалар олоҥхолоругар кэпсэнэр түбэлтэлэр дакаастыыллар. Онно кыайбыт-хоппут, өлөрбүт киһи сиэртибэтин сүрэхтээх быарын ылан сиэн кэбиһэрэ, силиитин сиирэ элбэхтик кэпсэнэр. Бу олус былыргы өй-санаа хаала илигин бэлиэтин билигин даҕаны дьону сиэччилэр биллэн тахсаллара быһаарар. Ааспыт үйэҕэ Хартманн диэн киһи Германияҕа элбэх киһини сиэбитэ биллибит буоллаҕына Россияҕа Краснодарга дьону сиэччилэр 2017 сыллаахха тутулуннулар.
Былыргы олоҥхо кэмин курдук айыы уонна абааһы диэн ааттанан икки аҥы арахсыы омукка олохсуйуута этиһиигэ, охсуһууга, онтон кэлин сэриилэһиигэ тириэрдэр кыахтаах. Дьон маннык этиһэн, үөхсэн, куһаҕаннык ааттаһан икки аҥы арахсыылара үөскүүрүттэн аныгы өйдөөх-санаалаах, үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьон айыы уонна абааһы диэн этэн арахсыыны үөскэтэ сатааччылары тохтотон өй-санаа утарыта туруутуттан харыстаныа, көмүскэниэ этилэр.
Олус былыргы олоҥхо кэмин саҕана дьон өйдөрө-санаалара ситэ сайдан киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕын өссө арааран билэ, олоххо туһана илик этилэр. Дьон айыы уонна абааһы диэн икки аҥы арахсаллара. Ахсааннара аҕыйаҕа, биирдэ эмэ көрсүстэхтэринэ бэйэ-бэйэлэрин өлөрсөллөрө, сиэһэллэрэ.
Дьон өйө-санаата өссө сайдан, тупсан истэҕинэ уонна арыгыны элбэхтик иһэн итирэрэ, өйө көтөрө биллибитин кэннэ киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ арыллыбыта. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны бэйэтэ оҥороро быһаарыллыбытын кэнниттэн үчүгэй киһи таҥара, Христос үөскээн олоххо киирбитэ. Дьон үчүгэйи оҥорор, үчүгэй киһи буолар баҕа санааламмыттара, өйдөрө-санаалара тупсан үчүгэй киһи буолууну, үчүгэй киһилии быһыыланыыны ситиһэр кыахтаммыттара.
Бастакы таҥаралар – кыыл, көтөр таҥаралар буолаллар. Үгэс буолбут баҕа санаа таҥараны үөскэтэр. Олус былыргы кэмнэргэ дьон кыыллар, тыҥырахтаах көтөрдөр булду кыайа-хото бултаан аһылыктарын булуналларын ымсыыра, баҕара көрөр санааларыгар олор курдук кыахтаахтык бултаары баҕа санааны үөскэтинэннэр кыыл, көтөр таҥараламмыттар.
Дьон өйдөрө-санаалара саҥа сайдан истэҕинэ бары бултаан аһыыр, таҥнар таҥастарын булунар эбиттэр. Баҕа санааларынан кыахтаах булчут кыыллар, көтөрдөр буоланнар бастакы таҥараларыгар кубулуйбуттар.
Тыҥырахтаах, сиэмэх көтөрдөртөн улаханнара, кыахтаахтара хотой буолар. Хаҥалас таҥаратынан тойон кыыл буолар. (1,23). Сахаларга Хотой таҥаралаах хаҥаластар тойон ууһунан ааттаналлар, былыр-былыргыттан баһылыыр уус эбиттэр.
Якутские роды связывали свои родословные с неизменным культом определенных зверей и птиц. Главным тотемом древних предков якутов было небесное божество Хомпоруун Хотой. (2,163).
Хоро төрүттээхтэр ытык көтөрдөрө – суор. Былыр хоро төрдө киһи уота суох буолан быстаран өлөөрү сыттаҕына, суор кыалыктаах хататы түһэрэн биэртэ үһү. (1,24).
Бөрө кыыл таҥараҕа тэҥнэһэ сылдьыбыта эмиэ биллэр. Түүрдэр бэйэлэрин төрүттэринэн бөрөнү ааҕыналлара. Сахаларга Бөрө Бөтүҥнэр (Бөрөлөөхтөр) диэн халыҥ аймах дьон нуучча кэлиитигэр олорбуттара үһү. (3,250).
Саха дьоно элбэх араас кыыллар, көтөрдөр таҥаралаахтарын туһунан былыргыны суруйааччылар бэлиэтээбиттэрин А.А.Борисов булан суруйар. (4,33). Ханнык таҥара үөскээһинэ киһиэхэ туох баҕа санаа үөскүүрүттэн, үгэс буоларыттан тутулуктанар. Киһи үгэс буолбут баҕа санаатын, таҥаратын ситиһээри дьулуһарыттан олоҕор ситиһиилэри оҥорор, уларытыылары киллэрэр. Үчүгэй киһи буолар баҕа санааланнаҕына ол баҕа санаатын ситиһэр кыахтанар.
Кыыл, көтөр таҥаралар дьон өйө-санаата саҥа сайдан кыахтаахтык бултуурга баҕа санаалары үөскэтинэллэриттэн тирэх ылан үөскээн сайдыбыттар. Билигин сайдыылаах, үлэ-хамнас, үөрэх-билии сайдыбыт үйэтигэр бу былыргы таҥаралар дьоҥҥо туох да туһалара суохтарынан хаалларыллыахтара, умнуллуохтара этэ.
Былыргы хаалбыт кыыл, көтөр таҥаралар билигин умнулла иликтэрэ дьон тус-туспа арахсыыларын күөртүүллэр, олус былыргы төрүттэрэ тус-туспаларын умуннарбаттар, өйдөтө сылдьаллар. Туһата суох буолбут, хаалбыт, былыргы таҥаралары умнуу, хаалларыы дьон эйэлээх буолууларын ордук сайыннарар, тупсарар, бииргэ түмсүүлэрин, сомоҕолоһууларын олохтуур кыахтаах.
Олус уһун үйэлээх сахаларгэ эйэлээх буолуу үөскүүрүн араас элбэх кыыл, көтөр таҥаралары тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар арбааннар, була сатаан хас ый аатыгар сыбыы сатааннар мэһэйдииллэр. Итини тэҥэ эйэ-нэм диэн эйэбитин үөскэтэр, харыстыыр холбуу этиибитин туоратан “эйэ-дэм” диэн этиини киллэрэн эйэлээх буолуубут үөскүүрүн, сомоҕолоһорбутун хааччахтыы сатыыллар. (5,111).
Саха омук сайдыан баҕарар. Сайдыыны ситиһэн иһэр, икки, үс омук тылын баһылыыр омукка тыл үөрэхтээхтэрэ уонна суруйааччылар туһалара аҕыйах, киирии тыллары тылбаастыы сатааннар сайдыы түргэнник киириитин атахтыыллар, ол-бу саҥа тыллары булбута буолан уонна ньаамырҕаан саҥара сатаан төрүт тылларбытын уларыта сатыыллар. Үлэһиттэр, оҥорон таһаарааччылар бу албыҥҥа киирэн биэрбэттэр.
Сайдыыны ситиһии былыргы олох хаалбыт үгэстэрин умуннахха, хааллардахха эрэ ситиһиллэр. Ыраахтааҕы баарын саҕана саха дьоно ахсаан өттүнэн 5 төгүл эбиллибиттэрэ. Биир да тыл үөрэхтээҕэ суох этэ даҕаны саха тыла сайдан испитэ, бары кэлии нууччалар сахалыы билэллэрэ.
Уһун үйэлэргэ сайдан, уларыйан, тохтоон хаалбакка иннин диэки баран иһэр олохтон хаалбыт, туһаларыттан тахсыбыт таҥаралары хаалларыы, умнуу сайдан иһэр саха дьонуттан ирдэнэр көрдөбүл буолар. Сайдан иһэр олохтон хаалбыты сөхсүтэ, хаттаан олоххо киллэрэ сатааһын омук бэйэтэ сайдыыттан хаалан хаалыытыгар тириэрдэрин үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьон билэллэр.
=Туһаныллыбыт литература.=
1. Бравина Р.И. Олох. Дьылҕа. Өлүү. – Дьокуускай: Бичик, 2006. -208 с.
2. Уткин К.Д. Сборник трудов: в 16 кн. – Якутск: Бичик, 2004. – Кн. 9: Религиозные и философские воззрения коренных народов Якутии. – 2010. – 216 с.
3. Боло С.И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену. – Якутск: Нац.кн. изд-во “Бичик”, 1994. – 352 с.
5. Каженкин И.И. “Харыстас” таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2015. – 128 с.
Тумул (суолталара)
Тумул хас да суолталаах тыл.
Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета
Орлеллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета
Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета - Арассыыйаҕа Орел куоракка баар судаарыстыбаннай университет - үрдүк үөрэх тэрилтэтэ
Устуоруйата
Бастаан, сэбиэскэй эргиэн Заочнай институтун Киин Бэдэрээлинэй уокурук устудьуоннарыгар үөрэхтэрин тэрийэргэ көмөлөһөр учебнай-консультационнай пуунун быһыытынан арыллыбыт.
Кэлин, сэбиэскэй эргиэн Заочнай институтун Орел куораттааҕы факультетыгар кубулуйбут. 1985 с. "Сэбиэскэй эргиэн Заочнай институтун Ореллааҕы филиала";.- Москватааҕы коммерческэй институт Ореллааҕы филиала;.-Ореллааҕы коммерческэй институт;.-Судаарыстыбаннай үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтиир "Ореллааҕы суудаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн института";.-Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтиир "Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн института";.-"Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета"диэн буолбут.
Университет састаабыгар 6 факультет, 12 кафедра, орто профессиональнай үөрэх салаата бааллар.
Факультеттара
2. Информационнай технологиялар уонна системнай анализ факультета
3. Бизнес уонна реклама факультета
4. Аһылык технологиятын факультета
5. Магистратура уонна үрдүк квалификациялаах каадырдары бэлэмниир факультет
6. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи уонна эбии үөрэхтээһин факультета.
Рейтиннэрэ
Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета
1. Орел куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 4-с миэстэ
2. Орловскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 4-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 313-с миэстэ.
Ссылкалара
https://orelgiet.ru/ https://orel.ucheba.ru/uz/1879 https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%93%D0%A3%D0%AD%D0%A2
Фосагро
Фосагро — Арассыыйа саамай улахан фосфорнай биллиргэх уонна минеральнай биллиргэх оҥорор тэрилтэтэ, 40% Арассыыйа рыногын хааччыйар уонна 37% планета рыногын хааччыйар, онон сибээстээн Аан Дойдуга биир саамай улахан биллиргэх оҥорор тэрилтэтэ. Атыылыыр сирэ үксэ Америка уонна Кытай. Компания Москваҕа төбө офистаах, Россия уонна оҕо хампаанньата Мурманскай уобаласка баар Мурманскай уобаласка баар уонна апатит боруодатын хостуур компанияны "Апатит" киирэр. Компания Европаҕа фосфаттарга олоҕуран уоҕурдууну ордук улахан оҥорон таһаарааччы буолар.
Фосагро Саха Сиригэр
2013 сыллаахха Мэҥэ Хаҥаласка һобуот тутар былаанын дьон утаран туттарбатахтара.
Саха Сирэ уонна АХШ сыһыана
Саха Сирэ уонна АХШ сыһыана (Relations between the Republic of Sakha and the United States of America, өссө биллэринэн ) — АХШ уонна Саха Сирэ 1992–1994 сыллардаахха бэлэмнээбит программалара, ол эрэн олоххо киирбэккэ хаалбыт юридическай документ. Бу документ туһунан өйдөбүлү 2002 сыллаахха Владимир Путин сотторбута, Арассыыйа хайдыыта буолуо диэн. 2004–2008 сыллардаахха Америка уонна атын Арассыыйа регионнара быстыбыта Москва уурааҕынан. 2012 сыллаахха Саха Сирин конституциятыттан "суверинитет" диэн тылы соппуттара.
Сигэлэр
Ол эрэн Саха Сирэ уонна АХШ сыһыана төттөрү саҕаланыан сөп, кэнники Украина Арассыыйа сэриитин түмүгэр.
Аввакумов Еремей Кузьмич
Аввакумов Еремей Кузьмич, (1934 с., балаҕан ыйын 10 күнэ, Элгээйи нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа – 2012 с.) РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ултууратын үтүөлээх үлэһитэ, Сунтаар оройуонун, Элгээйи нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Орто оскуола кэнниттэн Бүлүү педагогическай училищетын бүтэрэн, учуутал идэтин ылбыта. 1956 сылтан баай ис хоһоонноох үлэтин биографията саҕаламмыта. Комсомол, партия органнарыгар өр сылларга эппиэттээх дуоһунастарга үлэлээбитэ. Эмиэ бэрт уһун кэмҥэ Элгээйи орто оскуолатыгар үүнэр көлүөнэни үөрэтиигэ-иитиигэ үгүс сыратын, сатабылын биэрэн үлэлээбитэ.
1987-1989 сс. Элгээйи нэһилиэгин Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлэ, сэттэ ыҥырыыга нэһилиэк Сэбиэтин дьокутаатынан быыбардаммыта.
1989 с. төрөөбүт төрүт түөлбэтин бүгүҥҥү уонна үүнэр көлүөнэ ыччаттарыгар анаан «Туойдаах алаас» диэн ааттаах историческай-краеведческай Түмэли уһун сылларга эриһэн тэрийбитэ. Манна Элгээйи нэһилиэгэ эрэ буолбакка, оройуон хотугулуу-илиҥҥи нэһилиэктэрин уруккулара уонна билиҥҥилэрэ киэҥник сырдатыллар, ураты баай ис хоһоонноох матырыйааллар түмүллэн тураллар. Элгээйи нэһилиэгин уруккутун, билиҥҥитин, Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларынааҕы олох туһунан хас да дьоһуннаах кинигэлэр ааптардара.
Наҕараадалара, ытык ааттара
- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ
- Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо
- Элгээйи нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо
Кини туһунан
- Аввакумов Еремей Кузьмич. [о педагоге-краеведе, Эльгяйский наслег (Сунтарский улус)] - :, //Энциклопедия культуры и искусства Якутии. . - 2011. - Кн. 1-С. 5
Сыт
Сыт диэн сыты, сытары, сытыйары биллэрэр саха төрүт тыла.
Саха тылын иччилээх дииллэр. Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьар. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит саха тылын үөскэтэр дорҕооннорго дириҥ өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьалларыттан тыл иччилэнэр. Тыл дорҕооннорун мэйиигэ дьайыыларыттан онно сөп түбэһэр өй-санаа үөскүүр.
“Ы” дорҕоон сахаларга саамай ыарахан дорҕоон. Бары ыарахан тыллар “ы” дорҕоонтон саҕаланаллар. Ыы, ыар, ынчык, ыарыы у.д.а.
Уһуннук сытыыттан сытыйыы, сыт үөскээн тахсара саха тыла өйтөн-санааттан улахан тутулуктааҕын биллэрэр. Сытыйыы диэн уларыйыы тыыннаах эт-сиин атын көрүҥҥэ кубулуйуута ааттанар.
Туһаныллыбыт литература
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
Raytheon Company
Raytheon Company (Рэйтеон), АХШ биир бөдөҥ байыаннай тэрилтэтэ, байыаннай армияҕа сыһыаннаах сэрии сэптэрин барытын оҥорор.
Нэнси Рейган
Nancy Reagan (1921–2016) — бастакы ледита, Ronald Reagan ойоҕо.
Тохсунньу От ыйын 61921 сыллаахха Иллинойс штаатыгар Чикаго куоракка төрөөбүт.
Алев Алатлы
Алев Алатлы (төр. 1944, Менемен) — турок экономиһа, Турция XX үйэтээҕи бөлүһүөгэ, колумнист уонна суруйааччы.
Олоҕун кэпсээнэ
1944 сыллаахха Менемен куоракка офицер дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата посольствоҕа байыаннай атташе буолан, оҕо сааһа Японияҕа ааспыт. Японияҕа эмиэрикэ оскуолатын бүтэрбит, ол кэннэ кини дьиэ кэргэнэ Турцияҕа төннөн, онно олохсуйбуттар. Кини 1963 сыллаахха Ближневосточнай технический университеты бакалавр истиэпэннээх түмүктээбит.
Кэлин философияны эмиэ анаан үөрэппит. АХШ Нью-Гэмпшир штатыгар Дартмут колледжыгар үөрэнэ сылдьыбыт. Кини докторскай диссертацията философия уонна итэҕэл историятыгар анаммыт.
1974 сыллаахха Турцияҕа төннөн кэлбит. Стамбул университетыгар преподаватель быһыытынан уонна государственнай былааннааһын тэрилтэтигэр экономиһынан үлэлээбит.
Беркли Калифорнийскай университетын психолингвистичесай бырайыагар кыттан, турок оҕолоро тылы хайдах үөрэтэллэрин чинчийбит. «Cumhuriyet» хаһыаты кытары «Bizim İngilizce» сурунал күн сирин көрөрүгэр көмөлөспүт.
Айар үлэтэ
1982 сыллаахтан анаан-минээн айымньы, кинигэ суруйуутунан дьарыктанар. Алев бастакы кинигэтэ «Aydın Despotizmi…» (Өй деспотизма) философскай чинчийии.
Иккис кинигэтэ 1985 сыллаахха күн сирин көрөр. «Yaseminler Tüter mi Hala?» диэн уус-уран арамаан. Бу айымньыга дьиҥнээхтии буола сылдьыбыт түгэннэр грек киприоткатын олоҕуттан киирбиттэр. Кини кипр православнай Апостол Андрей манастыырыгар сүрэхтэммит. Иккитэ кэргэн тахса сылдьыбыт, бастакы кэргэнэ мусульман-турок, иккиһэ — православнай итэҕэллээх грек киһитэ. Кини биэс оҕотун тулаайах хаалларан 32 сааһыгар өлбүт.
1987 сыллаахха «İşkenceci» арамаанын суруйан бүтэрэр. Бу арамаан түөрт кэлин суруллубут арамааннарга киирии курдук буолбута, «Viva la Muerte! — Yaşasın Ölüm!» (1992), «Nuke Türkiye!» (Nuke Turkey (1993), «Valla, Kurda Yedirdin Beni!» (1993) уонна «O.K. Musti! Türkiye Tamamdır» (1994).
1995 сыллаахха Алев «Kadere Karşı Koy A.Ş.» арамаана бэчээттэнэр.
1999 сыллаахха «Eylül 98» (балаҕан ыйа 1998) бастакы хоһооннорун хомуурунньуга бэчээттэнэр.
Кэлин «Kabus» (Кошмар, 1999) уонна «Rüya» (Ыра, 2000) арамааннары суруйар уонна холбоон «Кот Шрёдингера» диэн аатынан бэчээттэтэр.
2002 сыллаахтан «Zaman» хаһыакка тустаах колонканы үлэлэтэр. 2003 сыллаахха хаһыакка суруйбут ыстатыйалара «Şimdi Değilse, Ne zaman?» (Билигин буолбатаҕына хаһан?) диэн ааттанан туспа кинигэнэн бэчээттэнэллэр. 2008 сыл олунньу ыйыгар тюрбан кэтэр дьахталлар туһунан суруйуутун хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ бэчээккэ ыыппатаҕа биллэр, онно сүрүн төрүөтүнэн «ааҕааччы манныкка бэлэмэ суох» диэн быһаарыллар.
Яковлев Илья Ильич
Яковлев Илья Ильич (1920 с., атырдьах ыйын 2 күнэ, Кыыллаах нэһилиэгэ, Өлүөхүмэ оройуона, Саха АССР – 1974 с. алтынньы 6 күнэ) — Кыһыл Сулус уордьана кавалера, старшай лейтенант, Саха АССР үтүөлээх учуутала
Олоҕун олуктара
1920 сыллааха Өлүөхүмэ оройуонун Кыыллаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1940 сыл тохсунньутугар Саха сирин комсомола финскэй сэриигэ кыттарга 150 киһилээх хайыһардьыттар комсомольскай батальоннарын ыыппыта. Ол батальон састаабыгар Дьокуускайдааҕы пединститут оробуочай факультетын 3-с куурсун студена Яковлев И.И. киллэриллибитэ. Новосибирскай куоракка хайыһардьыттар батальоннарыттан элбэх доброволец Кыһыл Аармыйа уонна Байыаннай Салгын Флотун байыаннай училищетыгар сүүмэрдэнэн ылыллыбыттара. Илья Ильич Новосибирскайдааҕы пехотнай училищеҕа түбэспитэ. 1941 сыл бэс ыйыгар үөрэҕин бүтэрэн, Арҕааҥҥы фронт резервэтигэр ыытыллыбыта. Яковлев И.И. саппаас стрелковай биригээдэ офицерын быһыытынан элбэх байыаннай эшелоннары фроҥҥа арыаллаабыта: бастаан Наро-Фоминскай куорат оройуонугар – латышскай стрелковай дивизияҕа, онтон Волховскай фроҥҥа – 3-с гвардейскай стрелковай корпуска, үһүһүн Старая Русса куорат оройуонугар – 74-с муора пехотатын биригээдэтигэр. Лейтенат Яковлев И.И. командование быһаарыытынан муора пехотатын биригээдэтин дьаһалыгар хаалларыллан, 74-с разведрота хамандьыырынан анаммыта. 1942 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр биһиги оборонабыт түмүгэр дьоһун суолталаах баһылыыр үрдэли өстөөхтөртөн сэриилээн ылыыга бааһырбыта. Соторунан хабыр кыргыһыыларга аҕыйаабыт 74-с муора пехотатын биригээдэтэ сынньалаҥҥа уонна уларытан тэриллиигэ Ивановскай уобалас Шуя куоратыгар тааһаарыллыбыта. Манна биригээдэ саҥа күүстэри, бойобуой техниканы ылан, 292-с стрелковай дивизияҕа уларытан тэриллибитэ. Дивизия 1942 сыл балаҕан ыйыгар Волгаҕа Сталинград оройуонугар туһаайыытынан тахсыбыт фашистары утары быраҕыллыбыта. 380-с туспа мотострелковай разведрота хамандьыыра Яковлев И.И. өстөөх куйахтаах күүстэрин утары хаан тохтуулаах, кырыктаах хабыр киирсиигэ кыттыбыта. 1942 сыл балаҕан ыйын 209 күнүгэр Яковлев И.И. Кузьмичи станция оройуонугар ыараханнык бааһырбыта уонна тыылга көһөрүллүбүтэ.
1944 сыллаахха лейтенант Яковлев И.И. аармыйаттан босхоломмута уонна төрөөбүт-үөскээбит Сахатын сиригэр эргиллэн кэлбитэ. Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэриэҕиттэн норуот үөрэҕириитин салаатыгар эҥкилэ суох үлэлээбитэ. Сиэйэ орто оскуолатын дириэктэринэн, Сунтаар интернат оскуолатын завуһунан үлэлээбитэ. Саха АССР үтүөлээх учуутала бочуоттаах аата иҥэриллибитэ. Сэрии уонна үлэ бэтэрээнэ Яковлев И.И. 1974 сыл алтынньы 6 күнүгэр олохтон туораабыта
Хомустаах (суолталара)
Хомустаах хас да суолталаах тыл.
Саха Сирэ уонна Арассыыйа сыһыана
Саха Сирэ уонна Арассыыйа сыһыана — хаһан да тэҥнээх буолбатахтара, алдьархайлаах хаан тохтуулаах, баттабыллаах сыһыан буолбуттара, Саха Сирэ уонна Арассыыйа сэриитэ, сахалары геноцидтааһын кэмнэрэ, Чурапчы көһүүтэ, Сталин репрессийалара, Аччыктааһын кэмэ.
Саха Сирэ бэйэтин халлаанын, тыатын, сирин, хостонор баайын бас билбэт. Хостонор баай харчыта барыта Москваҕа бара турар, онтон Саха Сирэ өссө униженно көрдүөхтээх Өлүөнэ өрүс муостата тутулларыгар.
Кистэлэҥ ыйытык этэринэн 78% сахалар уонна 45% саха сиригэр олорор нууччалар Саха Сирэ туспа дойду буоларын наһаа кэтэһэллэр.
Органикаламмат холбоһуктар
Органикаламмат холбоһуктар диэн харыалыктаах уулук дьардьамата (С-H ситимэ) суох химия холбоһуктара. Кинилэри органикаламмат химия үөрэтэр.
Органикаламмат холбоһуктар кылаастара
Уустук сэктэр химия саҥнарынан маннык арахсаллар:
Харыалыктаах органикаламмат холбоһуктар
Бу холбоһуктар харыалыктаах эрээрилэр органикаламмат химия эйгэтигэр киирэллэр:
Константинова Анна Дмитриевна
Константинова Анна Дмитриевна (1956 с., сэтинньи 16 күнэ, Сардаҥа нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха АССР), РФ үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1956 с. сэтинньи 16 күнүгэр Сунтаар улууһун Сардаҥа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Сунтаар улууһун үөрэҕин тиһигэр 1982 с. Саха государственнай университетын биолого- географическай факультетын бүтэриэҕиттэн үлэлиир. Анна Дмитриевна Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар биология уонна химия учууталынан, А.П.Павлов аатынан Сунтаар1 №- дээх орто оскуолатыгар научнай- методическай үлэҕэ директоры солбуйааччынан, Сунтаардааҕы  уолаттар педагогическай гимназияларыгар завуһунан үлэлээбитэ.
Билигин Сунтаар гимназиятыгар химия учууталынан үлэлиир. Анна Дмитриевна педагогическай уопутун улуустааҕы уонна республика таһымнаах семинардарга, курстарга тарҕатар, эдэр коллегаларга аһаҕас уруоктары биэрэр.
Наҕараадалара, ытык ааттара
- РФ үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ.
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
- РФ үөрэҕин уонна наукатын министерствотыттан бочуоттаах грамота.
- Учууталлар династияларын бэрэстэбиитэлэ.
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ.
Казахфильм
Шакен Айманов аатынан «Казахфильм» — Казахстан уус-уран уонна документальнай киинэлэрин студията. (Алма-Ата).
«Казахфильм» киностудия — Казахстан саамай улахан киностудията. «Казахфильма» бу кэмҥэ сүрүн дьарыга — сценарий уонна араас проект суруйуу, уус-уран уонна документальнай киинэлэри устуу, Казахстан режиссердарын киинэлэрин прокатка таhаарыы.
NRG Energy
NRG Energy - Техас (АХШ) штатын саамай улахан энергетическай тэрилтэтэ, 11 штат олохтоохторун уотунан уонна сылааһынан хааччыйар, 35 тыал электростанциаларын бас билэр, 2 атомнай станциалары, 578 чоҕунан үлэлиир котельнайдары уонна энергическай тутуллары, 8 гидро тутуулары. Ол түмүгэр биир улахан энергетическай тэрилтэ буолар.
Акциялара улаата турар, саха дьонноро бу тэрилтэ акциятын атыылаһалларыгар уонна инвестициялыылларыгар сүбэлэһэр.
Ыһыраайыл уон икки бииһэ
Дьуоһуп икки уоллааҕа Эфраим уонна Манасия. Дьаакып кинилэри икки биис төрүттээччилэринэн анаабыта. Ол иһин Дьуоһуп аатынан биис Ыһыраайыл биистэрин тиһилигэр суох. Кини оннугар уолаттарын Эфраим уонна Манасия биистэрэ бааллар. Леви удьуордара Таҥара дьоно буолбуттарын иһин кинилэр биистэрэ тиһиликкэ ураты оруннаах.
Биистэр сирдэрэ
Ыһыраайыл сиригэр хас биирдии биис өлбүгэ сирдэммитэ.
Арыгыны бобуу арыгыһыттары элбэтэр
Дьон-аймах уһун үйэлэр тухары арыгыны кытта охсуһан тахсаллар. Үгүс сайдыылаах омуктар арыгыны бэйэлэрэ сатаан оҥороллоро быданнаабытыттан, кэмнээн иһэргэ үөрэммиттэрэ ырааппыт, онтон сорохторго, хоту диэки олохтоохторго тиэллэн кэлэр арыгы саҥа тэнийэн, тарҕанан эрэрэ уустуктары үөскэтэр.
Билиҥҥи кэмҥэ хотугу сиргэ олорор дьон арыгыга ылларан арыгыһыт буолуулара олус үксээтэ. Дьон-норуот үтүө санаалаах өттүлэрэ арыгыны хайдах кыайар туһунан толкуйдаабыттара ыраатта. Арыгыны кытта охсуһуу дьыалатыгар элбэх уопуттаах, арыгынан былыр-былыргыттан дьарыктанар, оҥостор омуктар үөрэхтэрин быһаччы ылыныы ордук буолар. Төһөнөн арыгы арааһа элбиир даҕаны, арыгыны сөбүн көрөн, кэмнээн иһэр, аһара испэт дьон эмиэ элбээн иһэллэр. Арай арыгыны аһара испэт буолууга үөрэнии олус бытааннык, хас да киһи үйэтин устата барарыттан биир киһи үйэтигэр кыаллыбат курдук көстөр.
Kуруук аптаах остуоруйалары истэ үөрэммит оҕолор улааппыттара олоҕу, ол остуоруйаларга курдук түргэнник, “Этэн баран эҕирийиэх иннинэ” уларыта, тупсара охсуохтарын чахчы баҕараллар. Арыгыны аһара барбакка культурнайдык, бэрээдэктээхтик иһэ үөрэнии Россия дьонун санааларыгар бытаана бэрдиттэн кыаллыбат. Дьону олус түргэнник, субу киэһэттэн ыла арыгыны испэт оҥоро охсоору, салайар былаас өттүттэн арыгыны бобо, суох оҥоро сатыыллара төттөрү өттүгэр эргийэн тахсар.
Россия дьонун үгүс өттүлэрэ дьахталлар. Дьахталлартан дьиэ-уот көрүүтэ, ыал олоҕо быһаччы тутулуктаах. Оҕо көрө таарыйа дьиэни-уоту көрөллөр, ас астыыллар. Эр киһи көрүүтэ-истиитэ эмиэ кинилэргэ сүктэриллэр.
Үлэлээн кэлэн баран оһоҕун аттыгар ас астыы турар дьахтар туох баҕа санаалардааҕыттан олох тутаах боппуруостара эмиэ тутулуктаналлар. Элбэх ахсааннаах дьахталлар санаалара быһаарыыны ылынар куоластааһыҥҥа дьайыылара улаатта. Эрэ эбэтэр улахан оҕолоро үлэлэриттэн эбэтэр хантан эмэ итирэн кэлиилэрэ ийэ өйүн-санаатын аймыыллар.
Эр киһи дьахтарга туох сабыдыаллааҕын киһи барыта билэр. Ас буһаран баран дьахтар кэтэһэр. Дьонун тото-хана аһатыа, сынньатыа этэ, эрэ бу киэһэ итирбэккэ кэлэрэ буоллар дьахтар бары баҕа санаалара туолар кыахтаналлар. Эр киһи бу киэһэ итирбэккэ кэлэрин туһугар арыгы суох буола охсоро ордук табыллар. Арыгыһыт буолбут эр дьонноох дьахталлар бары арыгыны бобо охсуу, суох оҥоруу иһин туруналлара итинтэн тутулуктаах.
Арыгыны бобуу, суох оҥоруу быстах, бу киэһээҥҥи эрэ санаа. Бу санаа субу киэһэ үчүгэй буоларын саныыр дьахталларга бастакы миэстэни ыларыттан бобо охсон кэбиһээччилэр элбэхтэр. Маннык быстах өй-санаа государство политикатыгар киириитэ былааһы дьахталлар, кырдьык да, кухааркалар ылбыттарын көстүүтэ буолар. Ханнык да омук олох сайдыытын кэрдиис кэмнэрин ааһа көтөн, «үөһээнэн» барбыта суох. Урут «социализм» кэмин саҕана кыра сайдыылаах Россия омуктара түргэнник сайда, үөрэнэ охсон, капитализмы аһара көтөн, быһалыы баран социализмҥа тиийдибит диэн этэллэрэ сыыһата биллэн таҕыста.
Билигин кэлэн билбитэ, капитализмы аһара көтүү кыаллыбатах. Арай саҥа капитализмҥа киирэ сатааһын саҕаланна. Сайдыылаах социализм кэмин олорон ааспыппыт диэбиттэрэ, ханнык эрэ байыаннай коммунизм эбит. Итинник ыарахан олоххо олоро сылдьыы сүрүн туоһутунан уонна барыта бобууга-хаайыыга үөрэнэн хаалыы бэлиэтинэн демократия олоҕо кыратык кэлбитигэр, дьэ көҥүл босхо барбыт курдук сананартан, арыгы иһиитэ уонна араас буруйу-сэмэни оҥоруу элбээтэ.
Арыгыны иһии үөрэҕин кыайан баһылаабакка эрэ сайдыыны ситиһии диэн этии букатын оруна суох. Эмиэ олох хаамыытын көтөн, үөһээнэн барыыга ыҥырыыга тэҥнэһэр. Сайдыылаах киһи арыгыны аһара испэт буоллаҕына, аһара иһэн итирэ-кутура сылдьыы кырдьык да ыраах хаалан иһэри көрдөрөр.
Сахалар аҕыйах ахсааннаах омуктар. Арыгыһыт буолар дьылҕалаах оҕолору иитэн улаатыннарыы, сотору эстэр суолга тириэрдэр. Оҕону кыра эрдэҕинэ кытаанахтык, чиҥник, тулуурдаах, өһөс буолууга кыайан ииппэтэххэ, үөрэппэтэххэ аан маҥнай биир эмэ оҕолоох аймахтар эстэн, суох буолан барыахтара, онтон салгыы омукпут эстэр, симэлийэр турукка киириэн сөп.
Арыгыһыт кэргэттэрдээх дьон ордук туруулаһан туран арыгыны бопторо, суох оҥотторо сатыыллара эмиэ өйдөнөр. Кинилэр бу күннээҕи быстах санааларыгар арыгы суох буоллаҕына, кэргэннэрэ арыгылыа суоҕун курдук саныыллар. Түргэнник, бу киэһэттэн саҕалаан арыгыны испэттэрин туһугар арыгыны суох оҥотторо сатыыллар. Ити быһыы субу кэмигэр төһө да үчүгэй курдугун, биир эмэ киһи арыгылыырын суох оҥорорун иһин дьоҥҥо барыларыгар сөп түбэспэт, ордук эдэрдэргэ төттөрү дьайыыны оҥорор.
Маннык бобо охсон кэбиһии киһи олоҕо биир дьиэнэн бүтэрэ эбитэ буоллар баҕар үчүгэй түмүктэрдэниэн сөп этэ. Ону баара улаатан иһэр оҕо баҕа санаата ханна бобуулаах баарын булуу диэки уруттаан салаллара ордук улахан уустуктары үөскэтэр. Арыгыны бобуу, суох оҥоруу улаатан эрэр оҕолор өйдөрүгэр-санааларыгар халыйыыны үөскэтэр. Арыгыны бобуохха диир дьахтар улаатан эрэр оҕолорбор арыгыны бобуу ордук улахан охсууну оҥорор дии санаабат. Кини арыгыны бобуу оҕолорун өйдөрүн-санааларын ордук улаханнык буорту оҥорорун биллэҕинэ, итэҕэйдэҕинэ эрэ, арыгыны бобор кырдьык куһаҕан эбит диэн өйгө-санааҕа дьэ киириэн сөп.
Бу үлэҕэ арыгыны бобуу улаатан эрэр оҕолор өйдөрүгэр-санааларыгар оҥорор охсуута биир эмэ улахан киһи арыгы испитинээҕэр ордук улахан куһаҕаны оҥорор диэн быһаарар. Билигин арыгыны кытта охсуһуу хайдах баран иһэриттэн быһаардахха, саха дьонун өйдөрө-санаалара өссө да ситэ сайда илигэ быһаарыллар. Ити сайда илигин үгүстэр арыгыны бобуу диэки санаалара халыйара чуолкайдык быһаарар.
Арыгыны оҥоруу олохторун сыала, ас-таҥас булунар үлэлэрэ-хамнастара буолбут, былыр-былыргыттан арыгы оҥоруутунан дьарыктанар омуктар арыгыны сөбүн көрөн иһэр буолууга олус өр кэмҥэ сыыйа үөрэммиттэр. Атын ханнык да ньыма, бобуу даҕаны, арыгыны сөбүн көрөн иһэргэ үөрэппэт. Дьон-аймах элбэхтик истэхтэринэ, эттэрэ-хааннара арыгыга үөрэннэхтэринэ, онтон өйдөрө-санаалара, тулуурдара улааттаҕына эрэ арыгыны аһара испэт буоларга үөрэнэллэр.
Б.Н.Ельцин «Исповедь на заданную тему» диэн үлэтигэр арыгыны бобуу кэнниттэн үөскээн тахсыбыт содуллар дьоҥҥо ордук ыар буолбуттарын бэлиэтиир уонна арыгыны бобуу-хаайыы туох да туһаны аҕалбатаҕын билинэр.
Оҕо улаатан өйө-санаата сайдан иһиитэ төрөппүттэрэ хайдах үөрэтэллэриттэн ураты тутулуктаах диэни киһи барыта билэр. Саха дьоно оҕону иитиигэ төрөппүттэр ордук улахан сабыдыаллаахтарын Октябрьскай революция иннинэ ордук күүскэ туһаналлара, бэйэлэрин төрүттэрин ыраахха диэри билэллэрэ уонна оҕолорун үөрэтэллэригэр кинилэр үтүө холобурдарынан туһаналлара. Оҕо улаатан истэҕинэ өйө-санаата төрөппүттэрин курдук буолуохтааҕын норуот өһүн хоһооно: «Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыаҕа»,- диэн этэрэ ордук тоһоҕолоон бэлиэтиир. Бу өс хоһооно, иннибитигэр олорон ааспыт үгүс көлүөнэ дьон баһылаабыт үөрэхтэрэ, аҕыйах тылынан бэриллэн, кэнэҕэски көлүөнэлэртэн көлүөнэлэргэ үөрэх буолан бэриллэн иһиэхтээҕин көрдөрөр. Оҕону үөрэтиигэ төрөппүттэр ураты улахан сабыдыаллара баарын киһи улаатан истэҕинэ сыыйа билэн иһэр. Кыра оҕо өйүгэр төрөппүттэрин этиилэрэ барыта баар кырдьык курдук ылыллар, хайдах баарынан көнөтүк өйдөнүллэр уонна кэнники атын өйдөбүл киирэн уларытыар диэри төрүт уларыйбакка өйдөнө, дьайа сылдьаллар.
Туох эмэ туһунан ийэ уонна аҕа иккиэн биир өйдөбүллээх, көрдөбүллээх буоллахтарына уонна оҕолорун иккиэн биирдик этэн үөрэттэхтэринэ эбэтэр эбэ эппитин ийэтэ чиҥэтэн биэрдэҕинэ, бу өйдөбүл оҕо санаатыгар халбаҥнаабат кытаанах өйдөбүлүнэн ааҕыллар уонна соннук толоруллар буолар. Оҕо ханнык баҕарар үөрэҕи ылынарыгар аҕата туох эмэ диэн этэн үөрэппитин ийэтэ бу сөп диэн эбэтэр ийэтэ эппитин аҕата бигэргэтэрэ хайаан да ирдэнэр.
Ийэ уонна аҕа оҕону үөрэтэр көрдөбүллэрэ иккиэн тус-туспа, биирдэрэ боппутун атына көҥүллээн истэҕинэ оҕолоро хайалара да эппиттэрин истибэт уонна толорбот буоларга үөрэнэр. Оҕо өйүн-санаатын бу сайдыытын уратытын сахалар билэллэринэн «Тулаайах оҕо» диэн өйдөбүл баара бигэргэтэр.
Кыра эрдэҕинэ олус атаахтатан, аһара мааныланан иитиллибит оҕо өйө-санаата барыта бэлэмҥэ үөрэнии диэки салаллыылаах буолар. Бу курдук иитиилээх оҕо олоҕор ыарахаттары көрүстэҕинэ бэйэтигэр чэпчэки өттүнээҕи суолун батыһарыгар тиийэр. Арыгыга ылларыылара, олохторугар табыллыбаттара, араас очурдарга оҕустарыылара элбээн тахсар. Эдэр киһи итинник, чэпчэки суолу тутуһуутун суруйааччылар бэйэлэрин айымньыларыгар элбэхтик бэлиэтииллэр. (1,83).
Дьиэлэригэр-уоттарыгар төрөппүттэр арыгыга хайдах сыһыаннаһаллар даҕаны оҕолоро эмиэ кинилэри көрөн үүт-үкчү оннук сыһыаннаһарга улаатан иһэн үөрэнэ сылдьар. Арыгыны кэмнээн, сөбүлээн көрөн бырааһынньыктарга эрэ иһэр дьон оҕолоро арыгыны эмиэ оннук иһэргэ кыра эрдэхтэриттэн үөрэнэн хаалаллар. Kэлин бу үөрэх оҕо өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар үгэс буолан умнуллубаттык ууруллар. Оҕо улаатан, сайдан иһиитигэр арыгы хайдах өйдөбүллээх кини өйүгэр аан маҥнай киирэн хатанарыттан уонна киниэхэ улаатан истэҕинэ улахан дьон ханнык холобуру биэрэллэриттэн арыгыга сыһыана үөскүүр. Бу сыһыан өр кэмҥэ уларыйбатаҕына сыыйа олохсуйан, үгэскэ кубулуйан хаалар. Кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ үөрэппиттэрин курдук арыгыга сыһыаннаһыы, атын туораттан баттааһын, ыгыы тахсыбата эбитэ буоллар оҕо улааппытын да кэннэ салгыы баран иһэр.
Ону баара туораттан соһуччу уларыйыы киириитэ, ол аата үөһээттэн быһа дьаһайан арыгыны бобуу эмискэ кэлэн, арыгы суолтатын тосту уларытар. Бу бобуу салайар үлэһиттэртэн быһа тахсар уонна атын, үлэһит дьону барыларын аанньа ахтыбат быһыыга олоҕуран оҥоруллар. Ити аанньа ахтыбат быһыыларын «Эһиги доруобуйаҕытыгар үчүгэйи оҥоробут»,- диэн, туһалааҕы оҥорор сыалынан сабыналлар. Маннык бобуу кэнниттэн арыгы туһунан өйдөбүл дьон өйдөрүгэр-санааларыгар тосту уларыйыылары киллэртиир. Ол уларыйыылары маннык араартаан наардыахха сөп:
1. Арыгыны бобуу дьон барыларын өйдөрүн-санааларын арыгыга умсары анньар.
2. Дьон сиэрдэрин-майгыларын алдьатар.
3. Улахан арыгыһыттары элбэтэр.
Бу ааттаммыт уларыйыылар туохтан уонна хайдах үөскээн тахсалларын дириҥник хасыһан быһаарыллар:
1. Арыгы арааһа дьон олохторугар адьас ыксары киирбитэ киһиэхэ барыларыгар биллэр. Кырдьыгы кистээбэккэ эттэххэ, арыгыны кыра кыралаан да буоллар киһи үксэ иһэр, кымыс эмиэ арыгылаах. Үөрүү-көтүү үксүүрүгэр арыгы ордук көмөлөһөр буолан, дьон сынньалаҥнара, араас көрсүһүүлэрэ, бырааһынньыктара, арыгыта суох букатын табыллыбат буолан тураллар. Арыгы дьон өйдөрүгэр-санааларыгар бочуокка, убаастабылга туттуллар «мааны» ас буолбута эмиэ ыраатта, ону тэҥэ бочуоттаах ыалдьыттары күндүлүүргэ уонна ытыктыыр дьонугар кэһии быһыытынан туттарга эмиэ аналланар. Уопсайынан ылан эттэххэ, аныгы дьон олохторугар биир бочуоттанар аска киирсэр. Дьон өйүгэр-санаатыгар арыгы биирдэ баар эбэтэр биирдэ суох буолан хаалыыта олус күүскэ дьайар биричиинэ буолар.
Маннык олус суолталаах аһы бобуу, суох оҥоруу дьон үксүлэрэ, аны ити аһы көрдүүллэрин, булалларын-талалларын үөскэтэр, саамай күннээҕи туһалаах солуннарынан, бу арыгыны хантан эрэ, чэпчэкитик булуу буолар. Элбэҕи, арыгы араас көрүҥүн онтон-мантан булбут киһи, ураты киһи, ыарахан мэһэйдэри туоратар кыахтаах «оһуобай киһи» буолар. Оннук суолталаах кыайыылары ситиспит киһи улаатан эрэр, бэйэлэрэ туох эмэ уратылааҕы, айыыны оҥоруохтарын саныыр эдэрдэр санааларыгар букатын «герой» аатырар. Бу киһи хайҕанар, «убаастабыллаах» киһиэхэ тэҥнэнэр. Итини тэҥэ «өҥнөөх» дьон хантан эрэ арыгы булбуттара, элбэҕи испиттэрэ кэпсээҥҥэ сылдьар солуҥҥа кубулуйар.
Бу курдук улахан дьон олус түбүгүрүүлэрэ оҕолору да быһа ааспат. Улахан дьон санааларын, кинилэр тугу көрдүүллэрин оҕолоруттан кистиир кыахтара суох, ол иһин оҕолоро эмиэ улааттахтарына кыайыыларын-хотууларын, ситиһиилэрин бэлиэтинэн эмиэ бу арыгыны булуу уонна элбэхтик иһии буоларыгар тиийэр. Бу быһаарыы ордук дьэҥкэтик улаатан иһэр уол оҕолорго дьайара биллэр. Оскуолаҕа кыргыттары кытта бииргэ үөрэнэр уонна эт-хаан өттүнэн сайдыылара хойутаан иһэр уолаттар түргэнник улаата охсубуттарын биллэрээрилэр хайаан да табаахтыыллар уонна арыгы иһэллэр. Бу кэмҥэ арыгыны бобуу кэлэн хаалыыта кинилэр булуу-талыы өттүгэр төһө дьоҕурдаахтарын барытын арыгыны булууга уонна иһиигэ аныылларыгар күһэйэр. Арыгыны хантан эрэ булан-талан аҕалбыт уол оҕото хайҕанар, кэпсээҥҥэ киирэр, кэрэхсэнэр киһи буолар. Кинилэр арыгы иһиитигэр үөрэнэн хаалыылара саҕаланар.
Арыгыны бобуу, суох оҥоруу үгүс дьон оҕолордуун, кыратык уонна элбэхтик иһэр дьоннуун бука барыларын өйдөрө-санаалара арыгыга умсары анньылларын итинник үөскэтэр.
2. Саха киһитэ арыгыны кыайан испэт, куруук аһара иһэн кэбиһэр, итирдэр эрэ киһиргиир уонна киэптиир диэн өйдөбүлү киин бэчээккэ тарҕаталлар. Итирик киһи маннык быһыылара, өйүн-санаатын уларыйыылара арыгыны бобууттан үөскээн тахсаллара ордук элбэх. Арыгыны уһуннук бобуу кэнниттэн ким эрэ арыгы буллаҕына түргэнник уонна элбэҕи иһэ охсуохха диэн санааттан туох да сокууската суох үгүһү иһэргэ күһэллэр. Кытаанах арыгыны маннык эмискэ иһэн кэбиһии хайа да киһиэхэ үчүгэйи аҕалбатын бары билэбит. Итирии, айдаан барыта эмискэ, элбэҕи иһииттэн төрүттэнэн тахсара элбэх.
Улаатан эрэр оҕолор өйдөбүллэригэр арыгы суолтата тосту уларыйар, көннөрү бырааһынньыкка, санааны көтөҕөөрү үөрэ-көтө иһиллэр астан, букатын ураты, төттөрү суолталанар. Арыгыны бобуулаах бириэмэтигэр хайдах эрэ, хантан эрэ булан-талан испит киһи, атын дьон кыайбатахтарын кыайбыт, туох эрэ уратылаах «оһуобай» кыайыыны ситиспит «герой» киһиэхэ тэҥнэнэр буолан тахсар. Оҕолор баар суох баҕа санаалара ити киһи курдук буола улаатыы диэки салалларыгар тиийэр. Аны туран маннык «герой», арыгыны ити курдук эрэйдэнэн, кыайан-хотон, булан-талан иһиитин кэнниттэн хайдах да өҥнүбэтэҕинэ, киэптээбэтэҕинэ уонна содуомнаабатаҕына букатын да табыллыбат балаһыанньата үөскээн тахсар.
Кыра эрдэхтэриттэн аһара бобууга, көрүүгэ-истиигэ үөрэммит оҕолор улаатан да баран олохтоох өйдөрүн кыайан булбаттар, көрүү-истии куруук эрэйиллэр. Аһара бобууга сылдьыбыт оҕолор бу бобууттан босхолонор курдук санаан уонна кыайыыны-хотууну мин да оҥоруохпун сөп эбит диэннэр арыгыны элбэхтик иһэннэр, аны арыгыга ыллараннар, арыгыһыт буолаллара түргэтиир.
Аһара бобон үөрэтии оҕо өйүн-санаатын хааччахтыыр, бэйэтэ төбөтүнэн толкуйдуурун уонна сөптөөх быһаарыыны ылынарын кыайан сайыннарбат. Бу киһи улаатан да баран бэйэтэ тугу да кыайан быһаарбат, атын киһи этэрин ураты истэ, үтүктэ сылдьарга үөрэнэн хаалар. Маннык үөрэппит киһилэрэ улаатан баран төрөппүттэрин кытта сөпсөспөт буолара үгүс уонна дөбөҥнүк арыгыга ылларымтыа буолар.
3. Арыгы суох буолуута, сыаната ыарааһына дьон үксэ атын арыгыны солбуйааччылары: бырааганы, сомогуону араас ас саппааһыттан барытыттан: хортуоппуйтан, бурдуктан, саахартан уонна да атыттартан оҥороллоругар тириэрдэр. Аныгы үөрэҕи-билиини, тиэхиникэни баһылаабыт дьону, аны арыгыны суох оҥорон кыайан хааччахтыыр кыах суох. Бу бэйэ оҥорор арыгылара соччо үчүгэй хаачыстыбалара суоҕуттан иһэр дьон доруобуйаларыгар улахан буортуну оҥороллор, аны маннык арыгылары элбэхтик иһии түргэнник арыгыһыт буолууга тириэрдэрэ эмиэ билиннэ.
Арыгыны бобуу ордук эдэр дьон өйдөрүгэр-санааларыгар арыгы туһунан төттөрү өйдөбүлү үөскэтэр. Кинилэр эдэр эрчимнэрин, өйдөрүн-санааларын, кыахтарын аны арыгыны солбуйааччылары булар туһугар уурдахтарына олору ситиһиэхтэрин сөп. Атын дьоҥҥо туһалаах үлэнэн-хамнаһынан дьарыктаналларын оннугар араас арыгыны солбуйааччылары оҥостоллор уонна туһаммытынан, эргиммитинэн барыахтарын сөп. Бу ааспыт арыгыны утары охсуһуу, бобуу күүстээх хампаанньатын кэнниттэн бүтүн Россия үрдүнэн араас суол токсикоманнар уонна наркоманнар олус элбээбиттэрэ бэлиэтэнэр. Медицина науката бигэргэтэринэн бу дьаллыктар киһи доруобуйатыгар арыгытааҕар хас эмэ төгүлүнэн куһаҕаннык дьайаллар.
Психолог Рон Хаббард дьон өйдөрүн-санааларын өр кэмнэ үөрэтиитин түмүгэр оҥорбут быһаарыытынан элбэхтик өйдөрө көтүөр диэри арыгылыыр дьон сотору кэминэн өйдөрө-санаалара уларыйан барар. Элбэхтик итирэр киһи өйө-санаата уларыйан иһиитэ кини өйө суох буолан ылар кэмигэр атын тулалыыр дьон хайдах сыһыаннаһалларыттан уонна тугу саҥаралларыттан улахан тутулуктааҕын дакаастыыр. Ити сыһыаннаһыылартан уонна дьон саҥатыттан итирэн өйө көтөн сылдьар киһи салгыы олоҕор, тутта сылдьар быһыытыгар, туох быһаарыныыны салгыы ылынарыгар улахан уларыйыылар киирэллэрин бэлиэтиир.
Куһаҕан хаачыстыбалаах арыгыны солбуйааччылары иһии эбэтэр үгүстүк итириэххэ диэри арыгылааһын дьон өйдөрө-санаалара уларыйан, мөлтөөн, түргэнник арыгыһыт буолан баралларыгар тириэрдэр.
Ханнык баҕарар киһи бэйэтин олоҕор сыаллаах-соруктаах, бу олоҕун хайдах эмэ гынан тупсарар иһин кыһанар уонна төһө кыалларынан уһуннук, дьоллоохтук олоруон баҕарар. Олохтоох дьон үгүстэрэ арыгыга ылларыылара, кинилэр өйдөрө-санаалара мөлтөөбүтүн уонна үлэлэрэ-хамнастара сатарахсыйан сөптөөх дохуоту биэрбэтиттэн олорор олохторун тупсарар, көннөрөр кыахтара суох буолбутун көрдөрөр. Кинилэр бэйэлэрин олохторун сыалын, үчүгэйдик, дьоһуннаахтык олоҕу олорууларын ситиһэллэригэр бэйэлэрэ кыайан көннөрбөт мэһэйдэрэ баалларын туоһулуур бэлиэнэн буолар.
Арыгыны элбэхтик иһиини кытта охсуһууну, арыгыны бэйэтин кытта буолбакка, арыгыһыт буолуу биричиинэлэрин суох оҥорорго анаан ыытыллар.
Аан маҥнайгынан арыгыны утары охсуһууга олус туһалаах ньыманан, арыгы тула тахсар бары айдааны намыратыы буолар. Дьон арыгыны көрдүүллэрин, хантан эрэ булан үөрэллэрин суох оҥорон, арыгы арааһа мэлдьи маҕаһыыннарга баар буолуутун хааччыйыы уонна сыаналара аһара үрдээбэтин ситиһии буолар. Арыгы иһиэн баҕарбыт биир эмэ киһи бииргэ олорор дьонун барыларын аймаабакка, кыра оҕолорун ымсыырдан, үтүгүннэрбэккэ эрэ туспа турар арыгы иһэр аналлаах дьиэҕэ сылдьар буоллаҕына, арыгы туһунан айдаан сыыйа суох буолар.
Арыгыһыт буолуу биричиинэлэрин булаттаан суох оҥорон истэхпитинэ сотору кэминэн, көлүөнэлэр солбуйсан истэхтэринэ, арыгыһыттар симэлийэн суох буолан барыахтара. Оттон төһө элбэхтик арыгы туһунан кэпсээн, айдаан үөскүүр даҕаны дьон, ордук эдэр өттүлэрэ, соччонон арыгыга интэриэстэрэ улаатан уонна күүһүрэн барар. Соччо наадата суох арыгы туһунан кэпсэтиилэртэн эдэр ыччаттары араҥаччылыахха, арыгыны бобон кинилэр интэриэстэрин көбүтүмүөххэ.
Дьон бэйэлэрэ үчүгэй хаачыстыбалаах арыгыны сөптөөхтүк, кэмнээн көрөн иһэргэ үөрэнэллэрин туһугар арыгы арааһа маҕаһыыннарга куруук баар буоларын ситиһиэххэ. Билиҥҥиттэн бу курдук дьаһаныы кэлэн иһэр көлүөнэлэри арыгы дьайыытыттан араҥаччылааһын, кинилэр өйдөрүн-санааларын арыгыны булууга уонна иһиигэ буолбакка, атын туһалаах дьыалалары оҥорууга салайыы буолуо этэ. (2,16).