Нюрба_сиригэр_олохсуйбут_кэриэйдэр
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ советскай норуот кыайыытынан түмүктэм- митэ 75 сыла туолуутун бэлиэтээри олорон, сэрии ыар содулларын эппитинэн-хааммытынан билбит аҕа саастаах дьон бэйэбит барҕа-махтал тылларбытын, сэрии саҕанааҕы сут-кураан сылларга кэлии кэриэйдэр уонна кытайдар элбэх киһи хор- гуйан өлүүттэн быыһаабыттарын туһунан ахтан-санаан аһаары сананным. Хонон турдахпыт аайы аҕам саастаахтар аҕыйаан иһэбит, кэриэйдэр уонна кы- тайдар саха норуотугар оҥорбут, тугунан да сатаан кэмнэммэт үтүө өҥөлөрүн кэлэр көлүөнэ дьон билиилэригэр таһаарар хайаан да наадалаах. Ол сылларга төһө кэриэй-кытай Саха сиригэр кэлэн олохсуйан олорон баран өлбүттэрин туһунан чуолкай учуот суох быһыылаах. 2017 сыллаахтан биир дойдулааҕым, республика биллиилээх комсомольскай-партийнай-советскай үлэһитэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Россия персональнай пенсионера, Ньурба улууһун уонна Таркаайы нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо Николай Федорович Федоров саҕалааһынынан уонна хомуйуутунан өйдөбүнньүк кинигэ тахсан эрэрин үөрүүнэн истэн, биир билэр кэриэйим туһунан ахтыы суруйарга холоннум. Мин аҕам 1942 сыллаахха сэриигэ барарыгар 7 саастаах тулаайах хаалбыт ыар сылларбар үтүө өйдөбүлү хаалларбыт Ким Хайн туһунан ахтан көрүүм. Кини «Кыым» колхозка хаһан кэлбитин чуолкай билбэппин. Быһа холоон санаатахха 1932-33 сылларга кэлбит буолуохтаах. Кэлэн сотору буолаат Агафья диэн тулаайах аҥаардаах, дьадаҥы ыал кыыһын кэргэн ылан олус бэртик олорбуттара. Улахан уоллара Коля, миигиттэн биир сыл балыс этэ да буоллар, тоҕо эрэ бииргэ үөрэммиппит. Кэлин юрист идэтин ылан өр сылларга судьуйанан, милиция начальнигынан үлэлии сылдьан олохтон туораабыта. Иккис уола — Кеша, өр сылларга суоппарынан үлэлээн баран, эдэрчи сылдьан өлбүт. Үһүс уол Миша кыратыгар ийэтин аймахтарыгар иитийэх бэриллэн, Сергеев Михаил Егорович диэн, Ленскэйинэн, кэлин Якутскайга Республикатааҕы ГАИ начальнигынан үлэлии сылдьан пенсияҕа тахсан соҕуруу баран олорор буолуохтаах. Кыра уоллара Федя кыайан ситэ үөрэммэтэҕэ, «Ньурба» совхоз Чаппандатааҕы отделениетын бастыҥ үлэһитэ этэ. Билигин пенсияҕа тахсан олорор буолуохтаах. Хайн кыра оҕолору мунньан оҕуруокка үлэлэтэрэ. Кэргэнэ Агафья оту-маһы булкуйан минньигэс баҕайы миин иһэрдэрэ, лэппиэскэ биэрэрэ. Тото аһаабыт оҕолор ол кэриэй олуллаҕастык саҥаран соруйарын толорорбут, өйдөөбөтөхпүтүн Коля өйдөтөрө. Аны санаатахха, өссө сэрии сылларыгар үлэ-сынньалаҥ лааҕыр- дарын ол кэриэй киһитэ тэрийбит эбит. Аны оҕоҕо сыһыана үчүгэйэ бөҕө, хаһан да оҕону мөхпөт этэ, үтүө тылынан төбөбүтүн имэрийэ-имэрийэ сүбэлиирэ. Оо, ол сут-кураан сылларга, төһөлөөх дьон хоргуйан өлүөҕүн, ити кэриэй- дэр-кытайдар кэлэннэр быыһаабыттара буолуой?! Аны кэлии кэриэйдэр, оччотооҕу эмп-том суоҕар, араас отунан-маһынан, маагынан төһө дьону эмтээбиттэрэ буолуой?! Ол саҕана, туберкулез ыарыы үгэннээн сылдьыбыт кэмигэр ыт миинин хоргунун испиири кытта булкуйан эмтииллэрин истэрбит. Ыт хоргунунан лэппиэскэбитин умунуохтаан сиэтэллэрин олус минньигэстик сиирбит. Ойуур иһигэр кыра бааһынаҕа маак олордоллор эбит этэ. Ону Коля аҕатыттан кистээн илдьэн көрдөрөрө. Маак бобуулаах быһыылаах этэ. Онтон баран тугун эрэ сиирбит, аһара минньигэс буолара. Уолаттар дьонноруттан кистээн, хара өҥнөөх маактарын «эмтэнээр» диэн биэрэллэрэ. Ону биһиги тииспит ыарыйдаҕына эмтэнэр этибит. Онон кинилэр оҕуруот аһын үүннэриинэн эрэ дьарыктаммат эбиттэр, саха дьоно доруобуй буолалларыгар эмиэ кырата суох кылаат киллэрбиттэрэ чуолкай. Ол саҕана биһиги дойдубутугар мөлтөх дьон тиийэн кэлбэт буолуохтаахтар. Кэриэйэттэн, Кытайтан сатыы, араас моһоллору туораан кэлэллэрин киһи сөҕөр эрэ. Бачча сааспар диэри биир да кытай-кэриэй киһитэ холуочук-итирик сылдьарын, кэргэнин атаҕастыырын, дьону кытта этиһэ-иирсэ сылдьарын көрбөтөҕүм, истибэтэҕим. Мин билэр кэриэйдэрим-кытайдарым оҕолоро бары бэрээдэктээх, сэмэй баҕайы буолаллара. Билигин аан дойдуга да, Саха сиригэр да, оннооҕор балыкка-ыкка, кыылга-сүөлгэ махтал бэлиэтин, араас пааматынньыктары-өйдөбүнньүктэри туталлар.