cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башкир судаарыстыбаннай академическай Мажит Гафури аатынан дыраамтыйаатыра
Тыйаатыр, улам, классическай литэрэтиирэ бастыҥ айымньыларын Лопе де Вега "Овечий источник", Шекспир "Отелло", Мольер "Мещанин во дворянстве", А. С. Пушкин "Борис Годунов", Гоголь "Ревизор", Шиллер "Разбойники", Карло Гоцци "Принцесса Турандот", Г. Гейне "Альмансур", А. Н. Островскай "Без вины виноватые", А. Щницлер "Зеленый попугай, или в ночь взятия Бастилии", М. Горькай "На дне", "Егор Булычев и другие", М. Джанан "Шахнамэ"(Фирдоусилыы) туруорар хайысхаҕа салаллыбыта.
1981-1996 сылларга, сүрүн режиссерунан уонна уус-уран салайааччынан Рифкат Исрафилов үлэлээбитэ. 1996-1997 сылга тыйаатыры ССРС норуодунай артыыската Г. Мубарякова салайбыта, 1997-2000 с.уус-уран салайааччынан, Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Норуодунай артыыһа А. Надрыгулов буолбута. 2000 с. кыра баһаар кэнниттэн, тыйаатыр тас көрүҥэ саҥардыллыбыта. 2001 с.олунньу 5 күнүгэр, Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ Муртаза Губайдуллович Рахимов өйөбүл наадатын өйдөөн кыһаллан-мүһэллэн туран, " Мажит Гафури аатынан Башкир судаарыстыбаннай академическай дыраамтыйаатырын туһунан" диэн укааска илии баттаабыта. 2001 с. БӨ Бэрэсидьиэнэ М. Рахимов укааһынан тыйаатыр салалтата бигэргэтиллибитэ: Генеральнай дириэктэр - БӨ култууратын миниистирин солбуйааччы Гульдар Муратова, сүрүн үлэ дириэктэрэ - Хурматулла Утяшев. Тыйаатырга хатараагынан үлэлииргэ ыҥырыллыбыт режиссердар: И. Гиляжев, Н. Абдыкадыров, Б. Манджиев, Ф. Бикчентаев, М. Рабинович, П. Шеин уонна да атыттар үлэлииллэр. 2005 сылга тыйаатыр уус-уран салайааччытынан Айрат Абушахманов буолбута.
2006 с.дириэктэр дуоһунаһыгар Арассыыйа Бочуоттаах кинематографиһа, БӨ ускуустуба үтүөлээх диэйэтэлэ, БӨ култуура үтүөлээх үлэһитэ Р. А. Исмагилов анаммыта. 2007 сыллааха, сэтинньи 8 күнүгэр тыйаатыр кыра сыаната арыллыбыта.
2012 сылтан бүгүҥҥү күҥҥэ диэри уус-уран салайааччынан билим уонна ускуустуба Петровскай академиятын чилиэнэ, кэриспэдьиэнэ, профессор, "Оренбургская лира"(2003, 2012)бириэмийэ лауреата, А. Яблочкина аатынан бириэмийэ "Эр киһи бастыҥ оруола" диэн түһүмэҕин лауреата(1995), Арассыыйа бэдэрээссийэтин литэрэтиирэҕэ уонна ускуустубаҕа аналлаах Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1995), Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Салават Юлаев аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1986), АБ(1987), БӨ (1983) үтүөлээх артыыһа О. З. Ханов үлэлии сылдьар. 2019 сыл, балаҕан ыйыгар тыйаатыр, үбүлүөйдээх, 100 сыллаах сезонун арыйбыта. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B_%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%B8 http://bashdram.ru/ https://kulturarb.ru/ru/teatry/bashkirskij-akademicheskij-teatr-dramy-im-m-gafuri
Barclays
Barclays (Барклайс эбэтэр Барклейс), Улуу Британия иккис улахан баана, Аан Дойдуга биир улахан инвестиционнай конгломерат. Кини эргитэр-урбатар ETF-тэрэ Азиаҕа, Эуропаҕа, Америкаҕа биир улахан көрдөрүүлээх. Планета үрдүнэн биир системнай баан буолар. Элбэх харчылааҕынан аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
1054
1054 сыл.
HSBC
HSBC (Эйч-Эс-Би-Си), Улуу Британия саамай улахан баана уонна Аан Дойдуга 7 миэстэ улаханынан, Аан Дойду стабильнаһыгар биир сүрүн эппиэттээччи, улахан инвестиционнай холдиҥ, 85 дойдуга 6700 филиаллардаах, ол эрэн сүрүн бизнес активтара Гонконг уонна Улуу Британияҕа тиксэр. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Аан дойдутааҕы скауттар хамсааһыннарын тэрилтэтэ
Аан дойдутааҕы скауттар хамсааһыннарын тэрилтэтэ (The World Organization of the Scout Movement, WOSM ) Скауттар аан дойдуга ордук бөдөҥ тэрилтэлэрэ. WOSM 172 тэрилтэ киирэр. These members are recognized national Scout organizations, which collectively have over 50 million participants. WOSM was established in 1922,  Куала Лумпурга (Малайзия) салайар офистаах, регистрацията Женеваҕа, Швейцария. It is the counterpart of the World Association of Girl Guides and Girl Scouts (WAGGGS).
Tefal
Tefal (Тефаль, Teflon уонна aluminium диэн тыллартан) — Францияҕа төрүттэммит аан дойду таһымнаах тэрилтэ, иһит хомуос уонна кухняҕа сыһыаннаах тэриллэри оҥорор. 1959 сыллаахха төрүттэммит. 1968 сыллаахтан ыла сүрүн акцияларын Groupe SEB атыылаһан ылбыта (ол хампаанньа Rowenta уонна Moulinex бреннэринэн биллэр).
Саха сиригэр Тефаль сүрүннээн хобордооҕунан биллэр. 1954 сыллаахха аан бастаан иһиккэ хоруо сыстыбат бүрүөһүнүн туһаммыта. Арассыыйа ырыынагар 1992 сыллаахха киирбитэ. 2009 сыллаахха Tefal 1 миллиард хобордооҕу оҥорон таһаарбытын туһунан биллэрбитэ.
Акгюль, Таха
Таха Акгюль (Taha Akgül, 1990 сыллаахха сэтинньи 22 күнэ төрөөбүт) — турок тустууга, Олмипиада чөмпүйүөнэ, аан дойду икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, Европа алта төгүллээх чөмпүйүөнэ (2012, 2013, 2014, 2017, 2018, 2019) уонна 2015 сыллааҕы Европа Оонньууларын чөмпүйүөнэ.
Биографията
1990 сыллаахха Турцияҕа Сивасе диэн сиргэ төрөөбүт.
2010 с. Сир ортото байҕал оонньууларыгар уонна ыччаттар аан дойдутааҕы чөмпүйэнээттэригэр үрүҥ көмүс призер буолбута. 2011 с. норуоттар икки ардыларынааҕы биллэр күрэхтэргэ боруонса мэтээллэри ылбыта — Стамбулга Яшара Догу мемориал турнирыгар уонна Минскэй куоракка Александр Медведь турнирыгар. 2012 с. Европа чөмпүйүөнэ буолбута, ол эрээри Лондоннааҕы Олимпиадаҕа 8-с миэстэҕэ тиксибитэ 2013 с. Европа, Универсиада уонна Сир ортото байҕал чөмпүйүөнэ буолбута, Аан дойду Куубагар, Яшар Догу мемориалыгар бастаабыта, Аан дойду чөмпүйэнээтигэр үһүс миэстэҕэ тиксибитэ. 2014 с. Яшар Догу мемориалыгар иккиһин бастаабыта, ону таһынан Аан дойду уонна Европа чөмпүйүөнэ буолбута. 2015 с. Европа Оонньууларын уонна Аан дойду чөмпүйүөнэ буолбута. 2016 с. Рио-де-Жанейро куоракка ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпия ооннууларыгар бастаабыта. 2017 с. Европа Чөмпүйэнээтигэр кыайбыта уонна Аан дойду чөмпүйэнээтигэр 2-с буолбута. 2018 с. Европа чөмпүйүөнэ буолбута. 2019 с. Европа чөмпүйэнээтигэр 6-с төгүлүн бастаабыта.
2019 сыллаахха Казахстан куоракка ыытыллыбыт Олимпиала иннинээҕи чөмпүйэнээккэ 125 кг Таха Акгюль үрүҥ көмүс мэтээли ылан, Олимпиадаҕа барар лиссиэнсийэни ылбыта.
Билинии
2016 с. Турцияҕа "Сыл спортсмена" ааты ылбыта
Сигэлэр
Таха Акгюль — Sports-Reference.com (англ.) саайка олимпиада статистиката Таха Акгюль — International Wrestling Database (англ.) саайка профила
Moulinex
Moulinex (Мөүҕүлинекс) — Франция иһити хомуоһу уонна кухняҕа сыһыаннаах тэриллэри оҥорор тэрилтэ, 1922 сыллаахха төрүттэммит. 2001 сылтан ыла Groupe SEB бас билиитигэр киирэр.
УКРОП
УКРОП (укр. Українське об'єднання патріотів - УКРОП) диэн Украинаҕа политика партията. Бэс ыйа 15 2015, Генадий Корбан партия салайааччыта буолбута.
JPMorgan Chase
JPMorgan Chase (ДьиПиМорган Чейз), АХШ биир сүрүн инвестиционнай тэрилтэтэ, Аан Дойду биир улахан харчы конгломерата буолар. Chase баан кини бас билиитигэр киирэр. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Буруйу оҥорууттан эмсэҕэлээбиттэри өйүүр аан дойдутааҕы күн
Буруйу оҥорууттан эмсэҕэлээбиттэри өйүүр аан дойдутааҕы күн — буруйу оҥорууттан эмсэҕэлээбит дьон интэриэстэрин өйдүүргэ, кинилэр туохха наадыйалларын билэргэ, буруйу оҥоруу содулун кыччатыыга уонна бу кыһалҕаны быһаарааччылары ситимнииргэ анаан Европа Сойууһун дойдуларыгар сылын ахсын олунньу 22 күнүгэр бэлиэтэнэр күн.
Никифорова Нина Алексеевна
Саха Республикатын оскуолаларын Үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара, Үөһээ Бүлүү улууһун, Хоро нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
1937 сыллаахха балаҕан ыйын 23 күнүгэр Орджоникидзевскай оройуон (билиҥҥитэ Хаҥалас улууһугар) Тиит Арыы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саха Государственнай университетын 1959 сыллаахха бүтэрэн баран Бүлүү улууһугар Хампа орто оскуолатыгар, Үөһээ Бүлүү улууһугар Далыр, Хоро орто оскуолаларыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. 1989 сылтан 8-11 кылаастарга нуучча тылын уонна литературатын дириҥэтэн үөрэтиини Хоро орто оскуолатыгар саҕалаабыта.
Ыалы тэрийии
Саҥа ыалы тэрийиигэ былыргы кэмнэргэ төрөппүттэр ылар оруоллара олус улахан этэ. Кинилэр оҕолоро ыал буоларыгар эрдэттэн кыһананнар аймахтара, омук ахсаана элбиирин, эттэрэ-сииннэрэ тупсарын уонна буор куттара сайдарын ситиһэр этилэр.
Тыымпы (Бүлүү улууһа)
Тыымпы — Бүлүү улууһун Бастакы Тоҕус нэһилиэгин киинэ.
Ыалы тэрийии
Былыргы кэмнэргэ олоххо улаханнык уопутурбут төрөппүттэр кэскиллээх быһаарыылара ыалы тэрийиигэ хайаан да ирдэнэрэ, төрүччү үөрэҕин туһанан саҥа аймах буола сатааччылар төрүттэрин ыраахха диэри үөрэтэллэрэ, эттэрэ-сииннэрэ уонна буор куттара төһө сайдыылааҕын ырытан баран быһаарыыны ылыналлара.
Билигин төрөппүттэр ыалы тэрийиигэ быһаарар оруолу ылалларын сэбиэскэй былаас суох оҥорбутун оннугар, былыргытыгар төнүннэрии ирдэнэр кэмэ кэллэ. Ыал буолуу былыргы үгэстэрин туһаныы эрэ дьон эттэрин-сииннэрин уонна буор куттарын тупсарарын, аймахтары, омугу сайыннарарын билэн олоххо туһаныы ирдэнэр буолла.
Сайдыылаах буор кута суох, араас ыарыылардаах кэлэр көлүөнэлээх буолуохтарын ханнык да төрөппүт баҕарбат. Саастарын сиппит эдэрдэр эттэрин-сииннэрин быстах санаатыгар оҕустаран сыыһа-халты туттунууга киирэн биэрэллэрэ хаһан баҕарар баар. Эдэрдэр улаатан иһэн быстах быһыыга түбэһиэхтэрин сөбүттэн, олоххо уопутурбут төрөппүттэр оҕолорун харыстыыр кыахтарын туһанан көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэрэ аан бастаан эрэйиллэр.
Ыалы тэрийиигэ аймахтаһан хаалыыны үөскэппэт буолууну төрөппүттэр эрэ хааччыйар кыахтаахтар. Чугас аймахтар оҕолоро ыарыһах буолан хаалара элбэҕин былыргы кэмнэргэ үөрэтэн билэннэр аймахтаһыы сокуона диэни үөскэтэн ыал буолууну тэрийиигэ туһаналлар. Сахалар чугас, биир хаан аймахтарын тоҕус көлүөнэҕэ диэри билэллэрэ, билсиһэ сылдьаллара, бу сокуону тутуһууга көмө буолар аналлаах.
Төрөппүттэр төрүччү үөрэҕин тутуһалларыттан ыраах, чугас хаан аймахтарын арааран билэллэриттэн, оҕолоро атыны талан ыларыгар улахан көмөнү оҥороллоро эрэйиллэр.
Ыал диэн кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэргэ аналлаах кыыс уонна эр киһи икки ардыларыгар сөбүлэһиини түһэрсии буолар. Сөбүлэһии диэн үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарыылар икки ардыларыгар үөскүүр тэҥнэһиини үөскэтэр үһүс өрүт ааттанар. Ол аата ыал буолуу үчүгэй да, куһаҕан да буолбакка, тэҥнэһиини тутуһан сөп түбэһиини үөскэттэҕинэ табыллар, уһун үйэлэнэр кыахтанар.
1. Уол уонна кыыс бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһиилэрэ.
2. Кыыс энньэтэ уонна уол халыыма сөп түбэһиилэрэ, тэҥнэһиилэрэ эрэйиллэр.
Ыалы тэрийиигэ эрдэттэн бэлэмнэнэр бу элбэх үлэлэри төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан көрүөхпүт:
Уолаттар өттүлэриттэн ыраах сирдэргэ анаан-минээн тиийэн көрүү, билсиһии оҥоруллара улахан туһалаах. Эргэ тахсар кыыс баара уонна энньэтэ төһө буолара эрдэттэн быһаарыллан дьон билиитигэр тахсарыттан эр дьон төһө халыымы уйунар кыахтарын суоттанан суорумньулары ыытан кыыстаах ыалга тиийэн билсиһиилэри саҕалыыллара.
Билигин дьахталлар элбэхтик туттар биирдэ көрөөт сөбүлээбитим диэн этиилэрин, оччолорго куруук кэриэтэ туһаналлара. Хантан эрэ кэлбит, күтүөттүөн баҕарбыт уолу көрдөрөөт даҕаны, сөбүлүүрүн дуу, суоҕун дуу кыыстан ыйыппытынан бараллара биллэр. Бу ыйыталаһыыга төрөппүттэр күтүөтү кытта кэпсэтэн, билсиһэн сөбүлээбиттэрэ эрдэттэн билиннэҕинэ, ыалы тэрийиини кыыс баҕа санаата быһаарар кэмэ кэлэрэ.
Кыыс оҕо күтүөтү сөбүлүүрүн биллэрдэҕинэ ыалы тэрийии үлэтэ салҕанан барара, энньэ уонна халыым төһөтө быһаарыллара, уруу хаһан буоларын кэпсэтэллэрэ.
Кыыс сөбүлээбэтэҕинэ кэпсэтии тохтууругар тиийэрэ. Арай күтүөтү төрөппүттэр сөбүлээтэхтэринэ тылларын ылыннара сатыыллара үөскээн тахсыан сөп.
2. Билигин ырыынак олоҕун кэмигэр харчы сыаната улаатан, туох барыта харчынан кэмнэнэр кыахтанна. Кыыс оҕо ыалы тэрийиигэ кылаата, энньэтин бэлэмнээһинэ улаатан истэҕинэ саҕаланар. Кыыстаах төрөппүттэр ыал маҥнайгы баайын-малын, энньэтин эрдэттэн бэлэмнииллэр, бу үлэ барыта аныгы үйэҕэ харчынан сыаналаннаҕына табыллар.
Кыыс оҕо эргэ тахсар аналлаах. Кыыс оҕолоох ыаллар кыыстара сааһа туоллар эрэ эргэ барыахтааҕын билэллэриттэн энньэтин, араас таҥаһын, малын-салын эрдэттэн бэлэмнии сылдьаллара. Ыаллар төһө баайдаахтарыттан тутулуктанан кыыс энньэтэ араас буолара.
Энньэ диэн ыаллар кыыстара эргэ тахсарыгар, саҥа ыалы тэрийэригэр анаан араас баайы-малы, иһитин-хомуоһун тэрийэн, өлүүлээн биэриилэрэ ааттанарыттан саҥа ыалы тэрийиигэ кыыс энньэтин кээмэйэ улахан суолтаны ылар. Ыал төһө баайдааҕыттан тутулуктанан араас кээмэйдээх буолуон сөп.
Ыалы тэрийиигэ уол кыттыһааччы буолар, бэлэм энньэлээх кыыска кэлэн халыымын холбуур. Ол иһин бэйэтин өлүүтүн, халыымын эбии киллэрэн ыал баайын-малын элбэтэрэ уонна баайга-малга кыттыһан өйдөрө-санаалара тэҥнэһиитин олохтуура ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Уол ойох ыларыгар кыыс энньэтин саҕа кээмэйдээх халыым диэн ааттанар төлөбүрү төлүүр кыахтаннаҕына табыллар. Халыым диэн уол ситэн, үлэлээн-хамсаан, туһалааҕы оҥорон ыалы тэрийиигэ киллэрэр бэйэтин кылаата буолар. Саҥа ыалы тэрийиигэ көрдөнөр энньэ уонна халыым ыал төрүт баайа-мала буолан саҥа ыаллар олохторун тэринэллэригэр улаханнык туһалыыр аналлаахтар. (1,33).
Киһиэхэ айылҕа биэрбит аналынан ыал буолан оҕо төрөтүү буолар. Сахалар үөрэхтэринэн, бу аналын толорор туһугар оҕо киһи буолууну ситистэҕинэ, этэ-сиинэ ситтэҕинэ уонна өйө-санаата сайыннаҕына, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанан оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар сөп түбэстэхтэринэ табыллар.
Carhartt
Carhartt (Карһартт) — АХШ таҥас тигэр уонна оҥорор тэрилтэтэ, үлэҕэ аналлаахтаҥастары оҥорор.
Ыалы тэрийии
Киһи буолууну ситиһии диэн ыал буолуу кэнниттэн кэлэр өй-санаа уларыйыыта буолар. Ыал буола илик киһи аҥардас киһи диэн ааттанар уонна өйө-санаата арыыйда ситэ, оҕотун өйө-санаата өссө да хаала илигэ быһаарыллар. Киһи бу ыал буолар аналын толорорун туһугар сахалар былыр-былыргыттан кыһаналларын кэлэр көлүөнэлэр диэн холбуу этии баара биллэрэр.
Былыргы сахалар үөрэхтэринэн ыал, кэргэн буолууга баай-мал ылар оруола хайаан да аахсыллара табыллар. Кыыс энньэтэ уонна уол биэрэр халыыма тэҥ сыһа сыаналаныылара кытаанахтык ирдэнэр көрдөбүл буолар. Уол кэргэн буолар кыыс энньэтигэр тэҥнээх халыымы төлөөбөтөҕүнэ ыал буолуу тохтотуллуон да сөп. Баай-мал тэҥ буолуута “Тэҥнээҕин булунуу” диэн этиинэн  бигэргэтиллэр уонна төрүүр оҕо өйө-санаата туруктаахтык сайдарыгар улахан туһалаах оруоллааҕа быһаарыллар.
Ыал буолуу үгэстэригэр “Тэҥнээҕи булунуу” диэн үөрэҕи сахалар туһаналлар. Дьон бэйэ-бэйэлэригэр тэҥэ суохтара баай-мал төһө элбэҕиттэн улахан тутулуктаах. Элбэх баайдаахтар өйдөрө-санаалара уларыйан, бэйэмсэхтэрэ, улахамсыктара улаатан үлэһиттэри, дьадаҥылары кытта бэйэлэрин тэҥнээбэттэр.
Тэҥнээҕи булунуу диэн үөрэх дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын олохтуурунан уонна оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ киллэрэр уратыларынан сыаналанар. Биир төрөппүтэ этэрин атына хатылаан чиҥэттэҕинэ, оҕо ону баар чахчынан ылынан толорор, өйүгэр-санаатыгар иҥэринэр кыахтанар.
Тус-туспа өйдөөх-санаалаах төрөппүттэр оҕолорун атын атыннык этэн иитэ, үөрэтэ сатыылларыттан хайалара да этэрин ылыммат буолар, иҥэринэр кыаҕа аҕыйыыр. Биир төрөппүт кэмпиэти сиирин боппутун кэннэ, атына көҥүллээн кэбистэҕинэ, оҕо төрөппүттэрин тус-туспа араарара үөскээн, хайалара да этэрин истибэт кэмэ кэлиэн сөп.
Кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрө-санаалара туруктаах буола улааталларын туһугар төрөппүттэр эрдэттэн кыһанан бэйэлэригэр тэҥнээхтэрин булуна сатыылларын сахалар үөрэхтэрэ ирдиир.
Уол уонна кыыс диэн дьон икки өрүттэрэ, ыал буола иликтэринэ итинник ааттаналлар. Ыал буолуу эккэ-сииҥҥэ киллэрэр уратылара саха тылыгар иҥмиттэр. Уол дьахтары биллэҕинэ эр киһи буолар. Кыыс эр киһилиин сылдьыстаҕына дьахтар буола уларыйар.
Бука бары омукпут өссө уһун үйэлээх буолуон, сайдыыны ситиһиэн баҕарабыт. Бу баҕа санаабыт туоларын туһугар ыал буолуу былыргы үгэстэрин аныгы сокуоҥҥа киллэрэн олоххо туһанарбыт эрэйиллэр.
Ыал аймахтар ахсааннарын элбэтэн омук сайдыытын үөскэтэр. Төрүт уус ыалга төрөөн, иитиллэн, үлэлии үөрэммит оҕо аан бастаан аймахтарын сайыннарар, элбэтэр, онтон үлэни кыайа-хото үлэлээн, бэйэтин кылаатын киллэрэн омук сайдыытыгар көмөлөһөр. Үлэни сатабыллаахтык үлэлээн атыттар үтүктэллэрин, батыһалларын үөскэттэҕинэ омук дьонун ахсааннара эбиллэригэр тириэрдэр.
Саха дьоно оҕолору кэлэр көлүөнэлэринэн ааттаан кыһанан көрөллөр-истэллэр, кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ үөрэтэллэр. Оҕо өйө-санаата сайдыытын, кэмэ кэллэҕинэ уларыйыытын Кут-сүр үөрэҕэ быһаарарын олоххо туһаналлар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
2. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
TSMC
TSMC — Тайвань биир саамай улахан тэрилтэтэ, Аан Дойду саамай сүрүн процессордары оҥорооччу (планета 56%) смартфоннарга, компьютердарга. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Аан дойдутааҕы гайд уонна скаут кыргыттар ассоциациялара
Аан дойдутааҕы гайд уонна скаут кыргыттар ассоциациялара (World Association of Girl Guides and Girl Scouts, WAGGGS ) кыргыттарга анаммыт скауттар хамсааһыннарын иилиир-саҕалыыр, 152 дойдуга баар тэрилтэлэри түмэр тэрилтэ. 1928 сыллаахха Венгрияҕа аан бастаан тэриллибитэ, штаб-квартирата билигин Лондоҥҥа (Улуу Британия) баар. World Organization of the Scout Movement (WOSM) аналога. WAGGGS биэс эрэгийиэннээх. Европа ыччатын форумун толору бырааптаах чилиэнэ.
Олох кырдьыга
Олох кырдьыга көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон олохторугар саһан сылдьар. Сахалар ону былыргыттан билэн оҕолорун көрсүө, сэмэй, үлэһит буолууга иитэллэр.
Кырдьык уонна сымыйа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэннэр дьон олоххо сыһыаннарын үөскэтэллэр. Олоххо сайдыыны дьон өйө-санаата сайдыытынааҕар, билиитэ-көрүүтэ кэҥиэҕинээҕэр түргэнник ситиһэ сатааһын сымыйалааһыны үөскэтэр. Төһө эрэ кэминэн сымыйалааһын арыллан кырдьык кыайара өс хоһооннорунан этиллэр.
Кырдьык кытаанах, ханна да халбаҥнаппат, хаһан эрэ син-биир тиийэн кэлэрин сахалар билэн “Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат”, “Кырдьык хаһан да кыайа турар” диэн өс хоһоонорун оҥорор туһаналлар. (1,61). Киһи сыыһа-халты туттунуутун көннөрө, тупсара сатыырынан кырдьык истэргэ кытаанах, сороҕор ыарахан да буолуон сөп.
Олох салгыы баран истэҕинэ көрсүө, сэмэй дьон оҕолорун көрсүө, сэмэй, үлэһит буолууга иитэннэр, үөрэтэннэр үлэһиттэр ахсааннарын элбэтэллэр, кыайа-хото үлэлээн олоҕу тупсараллар, сайыннараллар. Үлэ сэрэхтээх хамсаныылара эрэ киһи этин-сиинин уонна өйүн-санаатын бииргэ холбоон сайыннараллар.
Сыыһа-халты, аһара туттубаттарыттан, сиэри кэспэттэриттэн, быстах быһыыга түбэспэттэриттэн, ыал буолуу үйэлээх үгэстэрин тутуһалларыттан уонна тулуурдара улаханыттан көрсүө, сэмэй дьон ахсааннара эбиллэн иһэр, уһун үйэни ситиһэр кыахтаналлар. Көрсүө, сэмэй, сиэри тутуһар эрэ дьон уһун үйэни ситиһэллэр.
BCS Financial Group
BCS Financial Group — Арассыыйа биир улахан финансовай активтары салайар тэрилтэтэ, биллэр "БКС Мир Инвестиций" диэн брокер тэрилин төрүттээччи.
Олох кырдьыга
Саха дьоно сайдыахтарын, ахсааннара эбиллэн иһэрин баҕараллар. Омук ахсаанын көрсүө, сэмэй дьон элбэтэллэр. Көрсүө, сэмэй дьон олох ыарахаттарын тулуйалларыттан үлэни-хамнаһы кыайаннар олоҕу, омугу сайыннараллар. (2,72).
BCS Financial Group
Салалтата — Новосибирск.
BCS Financial Group
Олох кырдьыга
“Айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн ыҥырыылар улаатан иһэр оҕолор өйдөрүн-санааларын харыстаабаттар, ол-бу, буолар-буолбат айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттуналларын үксэтэллэр, быстах быһыыга киирэн биэриилэрин, арыгыга, наркотикка ылларыыларын, айыы буола сатаан эдэр олохторун кылгатыыларын, бэйэлэригэр тиийиниилэрин элбэтэллэр. (4,42).
Олох салгыы баран истэҕинэ “айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн этээччилэр биир эмэ оҕолорун киһи быһыылаах буолууга кыайан ииппэккэлэр эдэр эрдэхтэринэ быстах быһыыга түбэһэллэрэ элбээн ахсааннара аҕыйаан, симэлийэн бараллар.
Үөрэх министерствота элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” тутуһан оҕолор сыыһа-халты туттунууларын үксэтэр, төрөппүттэр баар-суох оҕолорун киһи быһыытын аһара барыылары оҥороллоругар үтүрүйэр, быстах быһыыга киирэн биэрэллэрин элбэтэр.
Саха сирин правительствота “айыы үчүгэй” диэн сыыһа санааҕа оҕустаран араас саҥаны айыылары киллэрэ сатаан элбэх буортуну оҥоруохтарын сөптөөх химическэй заводтары, аһара улахан сибиинньэ иитэр комплексы туттара сатыыр.
Олоххо кырдьыгы булан ылыы уустук. Төрөппүттэр оҕолорун харыстыыр санаалара күүһүрдэҕинэ олох кырдьыгын булаллар. Бу Саха сиригэр үөскээбит өй-санаа халыйыыта көннөҕүнэ эрэ сайдыы, үлэ-хамнас тупсуута саҕаланар.
Туһаныллыбыт литература
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
2. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. -100 с.
3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
4. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. – Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.
Дружба (куорат)
Дружба (Дружба) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 5 150 (2011).
Һанна (ТВ сериал)
Һанна, сериал, Amazon уонна HD Videobox платформаларга көстөр сериал, драма уонна триллер көстүүлээх. Лицензиата Prime Video диэн Amazon төрүкү төрүт платформатыгар көстөр.
Критика
CIA авторитетын түһэрэр диэн CIA Amazon тэрилтэҕэ бобор туһунан сурук ыыппыт этэ, ол эрэн АХШ демократия буолан сим биир 2019 сыллаахха Аан Дойду экраннарыгар таҕыста.
Манньыат
Манньыат — тимиртэн кутан оҥоһуллар харчы. thumb|200px|Б.э.инн. VI үйэтээҕи [[Лидия (судаарыстыба)|Лидия манньыата (трите)]]
Былыр алтан, үрүҥ көмүс эбэтэр кыһыл көмүс буолар эбит, билигин үксүн никель сплавтарыттан оҥоһуллар.
Siemens
Siemens — Германия биир сүрүн тэрилтэтэ, энергетическай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ техника уонна тутууга сыһыаннаах маллары оҥорор тэрилтэ. Siemens акциятын 75% бэйэтэ тутар, 25% акцията Robert Bosch GmbH харчы империата бас билэр, 4% акциятын Mitsui Group японскай харчы империята бас билэр финансово-индустриа конгломерата, сир шаарыгар биир бөдөҥ уонна биллэр тэрилтэ. Кини бизнес бөлөҕөр уонна сегменнара 1100 тэрилтэлэри холбуур, 854 бизнес эйгэҕэ үлэлиир. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр. 18 омук дойдуларыгар Siemens филиаллаах, олор ахсааннарыгар Enel тэрилтэни бас билэр.
Siemens Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Electrolux
Electrolux уонна Electrolux for Ben and Holly Little Kingdom — Швеция элбэх профильга бастаан иһэр тэрилтэтэ, лампаттан саҕалаан медицинскай техникаларга тиийэ оҥорор эмиэ биир бастыҥ. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Gaston Group, Mitsui Group уонна BlackRock бизнес салаатыгар холбонор турукка.
Дьону кэтиир киин салалта
Дьону кэтиир киин салалта (ол эбэтэр Central Intelligence Agency, кыччатыллыбыта, эбэтэр сахалыы кыччатыллыбыта ККС), ол эбэтэр кэтиир киин салалта. АХШ дойдутун уонна Аан Дойду үрдүнэн саамай күүстээх тэрилтэ, Федеральнай былаас агентствота. Сүрүн эбээһинэһэ Америка тас өттүн кэтээн көрөөһүн, дьоннору кэтээн көрөөһүн уонна информациа хомуйааһын.
Салалтата - Лэнгли (АХШ).
Сүрүн саайта: https://www.cia.gov/ru
Чэбдик
Чэбдик (доруобуйа) диэн киһи туох да ыарыыта эчэйиитэ суоҕа, эт-хаан, сүр, түмэт бары өттүлэринэн үчүгэй соргулаах туруга. Чэбдик буоларга сөптөөх кэмнээх эрчиллии, аһааһын, утуйуу ирдэнэр. Табахтааһын, арыгылааһын, стресс чэбдиккэ куһаҕан дьайыылаахтар. Чэбдик туругар атын төрүөттэр эмиэ дьайаллар - олохтоох түмэккэ чэбдик харыстабылын таһыма, тула эйгэ киртийиитэ, удьуор ыарыылара. Чэбдик харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ чэбдик харыстабылынан одон таһымыгар дьарыктанар.
Чэбдик аан дойдутааҕы күнэ муус устар 7, Сүр чэбдик аан дойдутааҕы күнэ алтынньы 10.
Ваби-саби
Ва́би-са́би (侘び寂び, «сэмэй судургу»; ваби — судургу уонна саби — эргэ, уҕарыйбыт соҕотохсуйуу) Дьоппуон эстетикатыгар улахан суолталаах өйдөбүл. «Ваби» сэмэй, судургу, өлбөөркөй, ол гынан баран эрчимнээх өйдөбүлү биэрэр. «Саби» былыргыны уонна дьиҥи кытта ситимнээх.
Ваби-саби өйдөбүлү тылынан быһаарар уустук, ол гынан баран бу эстетика ситэритэ суох уонна быстах кэрэни ойуулуур. Ваби-саби өйдөбүл дьоппуоннар эстетиканы хайдах өйдүүллэрин, кэрэни туохха көрөллөрүн уонна искусство оҥоһуктара дьиҥнээх, төрүт уонна чорбоҕо суох буолалларын тириэрдэр.
"Ваби" уонна "саби" тыллары тус туспа ырыттахха соҕотохсуйуу уонна иччитэхсийии санааларын буолуохха сөп. Дзэн олоҕу көрүүтүгэр бу үчүгэй санаалар, тоҕо диэтэххэ киһи үпкэ-харчыга баайыллан бүтэн судургутук олорор буолар. Ол гынан баран, Дзэн философията этэринэн киһи тыл көмөтүнэн дьиҥнээх өйдөөһүнү булбат, ол иһин ваби-сабины тыла суох ньымаларынан өйдүөххэ сөп.
Дьоппуон култууратыгар ваби-саби
Үгүс дьоппуон искусствотыгар бүтэһик тыһыынча сыл иһигэр Дзэн философията дьайбыта. Оннук искусстволар ваби-саби эстетикатын холобурдара буолуохтарын сөп. Аллараа ситэритэ суох тиһик:
Цүрих
Цүрих - Швейцарияҕа баар биир улахан куорат.
Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Ярославль куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ(ЯСМУ).
Устуоруйата
ССРС НКС 1943 с.ыам ыйын 22 күнүнээҕи уурааҕынан Ярославль куоракка Белоруссияттан эвакуацияламмыт Минскэйдээҕи уонна Витебскайдааҕы мэдиссиинэ институттаргар олоҕуран тэриллибит мэдиссиинэ института үлэтин саҕалаабыт. 1944 с.сайын институт реэвакуацияламмытын кэннэ, атырдьах ыйын 15 күнүгэр тахсыбыт НКС уурааҕынан көспүт институт базатыгар Ярославль мэдиссиинэ института тэриллибит. 1994 с. институт Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут. 2014 с.сэтинньигэ Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университетын статуһун ылбыт.
Структуралара
Университекка 3800 устудьуон, интерн, ординатор, аспиран ол иһигэр 25 тас дойдуттан киирбит 110 устудьуон үөрэнэллэр. 59 кафедраҕа 600 преподаватель үлэлиир. Ол иһигэр 100 мэдиссиинэ наукатын дуоктара, 330-тан тахса мэдиссиинэ наукатын хандьыдаата, 1 АНА акадьыамыга, 1 АНА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, АБ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, АБ үрдүкү оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ, АБ үтүөлээх быраастара, АБ доруобуйа харысталын үтүөлээх үлэһиттэрэ бааллар.
Рейтиннэрэ
ЯСМА Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 2168 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 275-с миэстэ. Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 69 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 22-с миэстэ. Ярославскай уобалас үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 26 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 2-с миэстэ. Ярославскай уобалас мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 1 миэстэ.
Ссылкалара
https://web.archive.org/web/20110912001105/http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.763/index.php http://ymanet.ru/ https://vuzopedia.ru/vuz/3294 https://moeobrazovanie.ru/yma/?ratings
Алын тутул
Алын тутул (инфраструктура) диэн тутумтаны үлэлэтэр ситимнээх тутуллар уонна барымталар хомуурдарын бүтүн аата. Алын тутул дойду, хото, түөлбэ экономиката, тэрилтэлэрэ, дьиэ кэргэттэрэ бэйэ бэйэлэрин кытта дьайсыыларыгар, эргиэн-өҥө үлэтигэр, олох кэрэхтэрин хааччыйааһыҥҥа тутаах суолталаах. Алын тутул барымталара түмэт уонна кэтэх бас билиилээх буолаллар. Алын тутул сорох барымталара - суол, тимир суол, күргэ, туннель, уулааһын, канализация, чаҕыл ситим, телекоммуникация.
Чай (Бүлүү улууһа)
Чай — Бүлүү улууһун Бороҕон нэһилиэгин киинэ.
Тутумта
Тутумта (система) диэн бэйэ бэйэлэрин кытта ситимнээх биир бүтүн буолар баһаам ууһук бөлөҕө. Тутумта ураты быыстардаах, тутуллаах, функциялаах, соруктаах, майгылаах, ситимнэһиилээх. Тутумтаны чинчийэр билимнэр: тутумта үөрэҕэ, тутумталар теорията, тутумта ыралааһына, кибернетика уо.д.а.
Акутагава Рюноскэ
Акутага́ва Рюно́скэ  ( дьоп. 芥川 龍之介 Акутагава Рю:носукэ<sup class="noprint" style="color:#00e; font:bold 80% sans-serif; text-decoration:none; padding-left:.1em">? ,  1892 кулун тутар 1 – 1927 от ыйын 24 )  — дьоппуон суруйааччыта, аныгы дьоппуон литературатын классига. Акутагава Ясуси (1925–1989) диэн композитор уонна Акутагава Хироси диэн драматург аҕата. Кэпсээннэринэн уонна новеллаларынан биллэр. 1935 сыллаахха Дьоппуон сиригэр Акутагава Рюноскэ литератураҕа бириэмийэтэ олохтоммута.
Олоҕо уонна айар үлэтэ
Акутагава Рюноскэ үүтүнэн атыылыыр орто баайдаах Ниихара Тосидзо диэн урбаанньыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Луо сылыгар, Луо күнүгэр, Луо чааһыгар төрөөбүт буолан Рюноскэ диэн ааттаммыта (аатын бастакы бичигэ, 龍, "луо" диэн суолталаах). Рюноскэ төрүүрүгэр ийэтэ номнуо 30-таах, аҕата 40-наах этэ, дьоппуоннарга бу куһаҕан билгэ. Рюноскэ 10 ыйдааҕар ийэтэ иирээкилэр дьиэлэригэр бэйэтигэр тиийинэн өлөр, ол кэнниттэн кинини оҕото суох таайа Акутагава Митиаки иитэ ылар, ол иһин Рюноскэ таайын араспаанньатын ылар. Таайа былыргы интеллигентнай дьиэ кэргэнтэн төрүттээх буолан (өбүгэлэрэ суруйааччылар уонна үөрэхтээхтэр) былыргы сиэри-туому, үгэһи барытын тутуһара.
1913 сыллаахха Акутагава Токио үнүбүрсүөтүн тыл факультетын ааҥыл литературатын салаатыгар үөрэххэ киирэр. Бу үөрэнэ сылдьан доҕотторун кытта «Синситё» («Саҥа сүүрээн») диэн сурунаалы таһаарар. Бу сурунаалга «Оҕонньор» диэн бастакы кэпсээнэ тахсар (1914). Кини айар үлэтэ аан маҥнайгыттан киэҥник биллибитэ. Саамай биллэр кэпсээннэрэ дьоппуон орто үйэтээҕи олоҕун туһунан: «Расёмон аана» (1915), «Мурун» (1916), «Аллараа Дойду муҥа-соро» (1918) уо.д.а. Эдэр сырыттаҕына Сосэки Нацумэ уонна Огай Мори курдук Мэйдзи кэмин суруйааччылара күүскэ дьайбыттара. Ону таһынан Европа литературатыттан Мопассан, Франс, Стриндберг уонна Достоевскай дьайыылара күүстээҕэ. Акутагава Европа, ол иһинэн ньуучча литературатын үчүгэйдик билэрэ. «Бататовай хааһы» диэн кэпсээнин суруйарыгар Гоголь «Шинель» кэпсээнэ көҕүлээбитэ, «Мурун» кэпсээнин — Гоголь «Муруна», онтон «Сад» диэн кэпсээнин — Чехов «Вишнёвый сад» пьесата. «Вальдшнеп» диэн кэпсээнигэр (1921) сүрүн геройдара — ньуучча суруйааччылара Лев Толстой уонна Иван Тургенев. left|thumb|1919 сыллаах хаартыска. Акутагава Рюноскэ хаҥастан иккис, хаҥас диэки — Кан Кикути 1916 сылтан Акутагава Байҕал механик училищетыгар ааҥыл тылын үөрэтэр. 1919 с. «Осака майнити симбун» хаһыакка үлэҕэ киирэр. 1921 сыллаахха анал корреспондент буолан түөрт ыйга Кытайга барар. Кытайга баран төттөрүтүн сылайан кэлэр, түүн кыайан утуйбат буолар уонна ньиэрбэтин үлэтэ кэһиллэр. Бу ыарыы ийэтиттэн бэриллибит. Ол да буоллар бу кэмҥэ кини саамай үчүгэй айымньыларын суруйар, олортон биирдэстэрэ «Иһириккэ» (1922).
«Иһириккэ» кэпсээн тахсыбытын кэннэ Акутагава айар үлэтин майгыта уларыйар, ол түмүгэр айымньыларыгар күннээҕи олох туһунан суруйар буолар, суруйар ньымата буоллаҕына кылгас уонна дьэҥкэ буолар («Мандариннар», «Вагонетка» уо.д.а.). 1920-с сылларга Акутагава автобиографическай үлэлэри суруйан көрөр («Ол кэмҥэ бэйэм туспунан»).
Олоҕун бүтэһик сылларыгар Акутагава ньиэрбэтэ ыарахан ыарыыга ылларбыта. Бэйэҕэ тиийинии туһунан элбэхтэ толкуйдуура. Ол туһунан «Акаары олоҕо», «Тиистэрдээх көлөһө» уонна «Урукку доҕорбор сурук» кэпсээннэргэ суруллар. Акутагава Рюноскэ 1927 сыл от ыйын 24 күнүгэр аһары элбэх вероналы иһэн бэйэтигэр тиийинэн өлөр.
1960-с сылтан саҕалаан Акутагава айымньылара ССРС уонна Ньуучча сиригэр киэҥник бэчээттэнэллэр.
2015  балаҕан ыйын 25 күнүгэр Мэндэҥэҕэ баар кратер Акутагава аатынан ааттанар.
Ууһук
Ууһук (элемент) диэн туох эрэ бүтүн үллэстибэт сороҕо, тутумта эбэтэр баһаам сороҕо.
Ойох
Ойох — эр киһини кытта кэргэннии олорор, ыал буолбут дьахтар.
Сорох түөлбэ тылларыгар ойоҕу көс диэн ааттыыллар эбит
Донецк дьон республиката
thumb| thumb| ДДР (Донецк Дьон Республиката, Донецкая Народная Республика), Донбасс сиригэр Арассыыйа көмөтүнэн уонна үбүлээһинэн, ону таһынан Украинаны утары сэрии ыытыллар түмүгүнэн үөскээбит террористическай территориалар буолаллар.
Олунньу 22 күнүгэр 2022 Арассыыйа ДНР туспа көҥүл судаарыстыба курдук билиммитэ.
Ол курдук ЛНР эмиэ итинник статус ылбыта.
Яшар Догу
Яшар Догу (Yaşar Doğu, 1913—1961) — туурак тустууга, аан дойду, Европа уонна Олимпиада чөмпүйүөнэ. Омуга — убых.
Яшар Догу эмиэ атын тустууктар курдук, грек-рим да тустуутунан, көҥүл да тустуунан утумнаахтык дьарыктаммыта. Ол гынан баран, кини ордук көҥүл тустууга ситиһиилэммитэ. 1946 уонна 1949 сыллардаахха Европа, 1948 сыллаахха - Олимпиада, 1951 сыллаахха - аан дойду чөмпүйүөнэ буолбута. Тустуутун түмүктээн баран өр кэм устата дойду национальнай сүүмэрдиир хамаандатын тириэньэрин быһыытынан үлэлээбитэ.
1955 сыллаахха Швеция ҕа ыытыллыбыт аан дойду чөмпүйэнээтигэр тириэньэр быһыытынан кытта сылдьан, эмискэ сүрэҕэ ыалдьан (инфаркт) балыыһаҕа киирбитэ. 1961 сыллаахха иккистээн инфарктаан баран, өлбүтэ.
Экосистема
Экосистема (οἶκος, «дьиэ»), Айылҕа биир сүрүн эргиирин ааттыыллар. Хас биирдии сир, алаас, күөл, дойду бары экосистема үөскэтэллэр. Хас биирдии кыыл харамай экосистема чааһа буолар. Киһи экосистема чааһа буолбат, онон айылҕа механизымын алдьатыан сөп.
Яшар Догу
Кэриэс
Стамбул куоракка сыл аайы Яшар Догу кэриэһигэр көҥүл тустууга норуоттар икки ардыларынааҕы күрэх ыытыллар.
Бэлиэтээһиннэр
Журнал «Эхо Кавказа». №3, 1993. с. 11 Мемориал Яшара Догу
Эбэ (Бүлүү улууһа)
Эбэ — Бүлүү улууһун Дьөккөн нэһилиэгин киинэ.
ABS-CBN
ABS-CBN диэн Пилипиин телекомпанията. 1946 сыллаахха Джеймс Линденберг тэрийбитэ.
Эр
Эр — дьахтары кытта кэргэннии олорор, ыал буолбут эр киһи.
Сивас конгреһа
мини|200x200пкс|Сивас конгреһыгар биллэр националистар. Хаҥастан уҥа: Музаффер Кылыч, Рауф (Орбай), Бекир Сами (Кундух), [[Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемаль (Ататюрк), Рушен Эшреф Унайдын, Джемиль Джахит (Тойдемир), Джеват Аббас (Гюрер)]] Сивас конгреһа (Sivas Kongresi) — 1919 сыллаахха балаҕан ыйын 4-11 күннэригэр Туурсуйа киин-илин өттүгэр турар Сивас диэн куоракка биир нэдиэлэ устата буолбут Турок национальнай хамсаныытын чилиэннэрин мунньаҕа. Онно Осман империятын бары анатолийскай провинцияларыттан делегаттара баара, дьиҥинэ оччолорго төрүттэммэтэхтэрин да иһин. Конгресс кэмигэр судаарыстыба киин куората (Стамбул), ону тэҥэ элбэх провинциялар куораттара уонна уобаластара сомоҕолоспут судаарыстыбалар хонтуруолларыгар баар этилэр. Сивас конгреһа Туурсуйа тутулуга суох иһин сэриитин биир биллэр түбэлтэтэ буолар
Тина Төрнер
Тина Төрнер (Tina Turner) диэн АХШ ырыаһыта, ырыа суруйааччыта, актриса. Төрөөбүт аата Анна Мэй Буллок (Anna Mae Bullock). Ыллыыр муусука жанрдара рок, ритм энд блюз, соул, поп, рок-н-ролл. "Рок-н-ролл хотуна" диэн титуллаах.
Тина Төрнер карьерата 1957 сыллаахха Kings of Rhythm бөлөххө саҕаламмыта. Бөлөх лидерыгар Айк Төрнерга эргэ тахсыбыта. Тина маҥнайгы "Boxtop" диэн ырыатын ыллыырыгар Little Ann диэн ааттаммыта. 1960 сыллаахха "A Fool in Love" диэн хит ырыаҕа Тина Төрнер аатынан дебюттаабыта. Тина уонна Айк дуэт быһыытынан алыс аатырбыттара. Бииргэ элбэх хиттары таһаарбыттара, олор ахсааннарыгар "It's Gonna Work Out Fine", "River Deep – Mountain High", "Proud Mary", "Nutbush City Limits". 1976 сылга дуэттара эстибитэ. 1980 сылларга Тина Төрнер соло ырыаһыт быһыытынан ситиһиилээх карьерата саҕаламмыта, бу муусука историятын биир улуу төннүүтэ буолар дииллэр. 1984 сыллааҕы Private Dancer альбома мульти-платинум статустаах буолбута. Бу альбом бастыҥ хита "What's Love Got to Do with It" Грэмми бириэмийэ Grammy Award for Record of the Year биһирэбилин ылбыта уонна Billboard Hot 100 чартка бастаабыта. Бу кэннэ "Better Be Good to Me", "Private Dancer", "We Don't Need Another Hero (Thunderdome)", "Typical Male", "The Best", "I Don't Wanna Fight", "GoldenEye" курдук аатырбыт ырыалары таһаарбыта. Тина Төрнер актриса быһыытынан Tommy (1975) уонна Mad Max Beyond Thunderdome (1985) киинэлэргэ оонньообута. Тина Төрнер 2009 сыллаахха Tina!: 50th Anniversary Tour диэн ааттаах турунан карьератын түмүктээбитэ.
Тина Төрнер бары кэмнэрдээҕи биир уһулуччулаах артыыс буолар. Альбомнарын 100 мөлүйүөнтэн тахса копията атыыламмыта. 12 Грэмми бириэмийэ ылбыта. Rolling Stone сурунаал сирэйигэр ойуута тахсыбыт аан бастакы хара артыыс уонна дьахтар буолар. Rolling Stone Тина Төрнеры бары кэмнэрдээҕи 100 бастыҥ артыыс уонна 100 бастыҥ ырыаһыт тиһиктэригэр киллэрбитэ. Тина Төрнер Hollywood Walk of Fame аллеятыгар сулустаах, Rock and Roll Hall of Fame саалатыгар иккитэ тиһиктэммитэ (1991 уонна 2001 сылларга).
Тус олоҕо
Анна Мэй Буллок 1939 сыл сэтинньи 26 күнүгэр Теннесси штатын Браунсвилл хототугар төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэн үһүс кыра кыыһа. Аҕата Флойд Ричард Буллок (Floyd Richard Bullock), ийэтэ Зелма Присилла (Zelma Priscilla). Бииргэ төрөөбүт эдьиийдэрэ Эвелин Хуанита Көри (Evelyn Juanita Currie) уонна Руби Элин Буллок (Ruby Alline Bullock).
Тина Төрнер икки оҕолооҕо: бастакыта Крейг Реймонд Төрнер (1958—2018), саксофонист Реймонд Хилл уола; иккиһэ Рональд Ренелл Төрнер (1960-2022), Айк Төрнер уола. 2013 сылга Эрвин Бахха эргэ тахсыбыта.
Тина Төрнер 1994 сылга Швейцарияҕа дьиэ ылан онно олохсуйбута. 2013 сылга Швейцария куомуннааҕа буолбута уонна Америка куомунуттан тахсыбыта. 2023 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр Швейцария Күснахт хототугар уһуннук ыалдьан баран күн сириттэн бараахтаабыта.
Тутул
Тутул диэн барымта эбэтэр тутумта иһигэр киирэр ситимнээх ууһуктар олохтооһуннара уонна тэрээһиннэрэ. Баар тутуллар холобурдара - киһи оҥорбут тутуулара уонна тэриллэрэ; айылҕа тутулларын холобурдара - тыыннаахтар, минераллар, сэктэр. Билии тутулларын холобурдара - бэриллибит тутуллар информатикаҕа уонна музыка форматыгар.
Турсунай Оразбаева. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
'''Турсунай Оразбаева. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)'''
Бу биһиги сайдыылаах кэммитигэр ааспыт 2019 сыллаахха сайын от ыйын саҥатыгар Казахстан киин куоратыгар Нур-Султаҥҥа «Евразия киин куораттарын суруйааччылара» диэн аныгылыы норуоттар икки ардыларынааҕы форум буолан ааста. Бу форумҥа саха суруйааччыларыттан сайдыы суолугар олус наадалааҕы кыраҕы хараҕынан өтө көрөр талааннаах, кыра сааһыттан дьоҕурдаах үгүһү эрэнэр уолбут, «Боотур холото» хоһоон хомуурунньугун ааптара эдэр поэт Гаврил Андросов кыттыбыт. Уонна бэйэтин инникини анааран көрөр дьҕурунан толкуйдаабыт толкуйун, санаабыт өйдөөх санаатын түмэн «Олжас олохтоох сэрэтиитэ эбэтэр Казахстан туһунан тыл аҥара» диэн кылгас ыстатыйата «Чолбон» сурунаал бастакы сирэйигэр бэчээттэммит. Мин үлэлэрбэр наар урукку ааһан хаалбыт сэбиэскэй кэмнээҕи Казахстан туһунан син удумаҕалаппыт эбит буоллахпына, бу Гаврил Андросов билиҥҥи Казахстан, казахтар туһунан суруйбута лаппа сонун, сэргэх билии буолла. Ыстатыйатын киириитин казах сирин-уотун георграфическай балаһыанньатын ойуулааһынынан, сирин баайын,  балысханнык сайдыбыт олоҕун-дьаһаҕын аныгы хараҕынан көрөн саҕалаабыт. Дьэ уонна бу икки түүр тыллаах, култууралаах омуктар майгыннаһарбытын өссө төгүл тоһоҕолоон бэлиэтиир. Гаврил Андросов ыстатыйатын сүрүн санаата казах поэта уонна публициһа Олжас Сулейменов: «Күн бүгүн литература уопсастыба сайдыытыгар көмө буолар кыаҕын сүтэрдэ. Судаарыстыба литературата суох экономика, политика, култуура да сатамматтарын дьэ өйдөөн эрэр. Онтон оннук дойдулар кэскиллэрэ туманынан бүрүллэр»,- диэн бэлиэтээн эппитин санатар, бастакы нүөмэрдээх кыһалҕа быһыытынан туруорар уонна улуу казах норуотун өркөн өйдөөх поэта Олжас Сулейменов эппит санаатын өрөспүүбүлүкэбит бас-көс дьонугар туһулаан,  болҕомтолорун тардар санаатын этэр. Бу кыһалҕаны уруккуттан биһиги Ытык саастаах дьоммут эрдэттэн өйдөөн, көрөн “Норуоттар доҕордоһуулара – литературалар доҕордоһуулара” диэн алтыһыыны, хардарыта байытыһыыны киллэрдэхтэрэ.
Ол доҕордуу сыһыан, алтыһыы биир холобурунан казах норуотун айар талааннаах суруйааччыта, саха норуотун доҕоро Турсунай Оразбаева буолар. Турсунай Оразбаева – Казах норуотун биллиилээх поэтессата, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Аан дойду Суруйааччыларын Сойууһун түмсүүтүн сэкирэтээринэн үлэлээбитэ. Турсунай Соҕуруу Казахстан уобалаһыгар Кайнар-булак совхозка үлэлээн иитиллэр дьиэ кэргэҥҥэ 1950 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. 1972 сыллаахха Аль-Фараби аатынан Казах Судаарыстыбаннай университет журналистикаҕа факультетын бүтэрбитэ. 1991 сыл М.Горькай аатынан Литературнай институт Үрдүкү литературнай курсугар үөрэммитэ.
Саха сиригэр 1983 сыллаахха саха сэбиэскэй литературатын төрүттээбит П.А.Ойуунускай төрөөбүтэ 90 сылыгар Казахстантан делегация ыҥырыллан кыттыбыта. Казах суруйааччылара Платон Алексееыич Ойуунускай балаҕанын аттыгар өйдөбүнньүк сэргэ туруорбуттара. Манна Саха народнай суруйааччыта Суорун Омоллоон «кыыһа» Турсунай Оразбаева ыҥырыылаах ыалдьыт быһыытынан  Ойуунускайга анаан «Мин кэллим Тааттаҕа» ырыатын бэлэх ууммута. Турсунай чиэһигэр норуоттар доҕордоһууларын холобурун көрдөрөр, саамай көстүүлээх кыраһыабай миэстэҕэ «Турсунай» диэн беседка туруоруллубута.
Турсунай Оразбаева саха литературатын, ырыаларын-хоһооннорун тарҕатааччы быһыытынан киэҥник биллибитэ. Кини «Сардана - Асиягуль», «Я приехала в Татту», «Якутия – Любовь моя» диэн хоһоонноругар Саха сиригэр тапталын, Хоту дойду үлэһит дьонугар убаастабылын,  ытыктабылын, Ытык сирдэргэ сүгүрүйүүтүн хоһуйбута.
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература
1. Д.К.Сивцев. Татта – родина П.А.Ойунского. Национальное книжное издательство «Бичик», 1993.
2. Гаврил Андросов. «Олжас олохтоох сэрэтиитэ эбэтэр Казахстан туһунан тыл аҥара». Чолбон. 2019. № 8.
3. О.Макарова. Поэзия алааһыгар дьоһун уолан киирэн иһэр... Чолбон. 2007. № 8.
Түүл
Түүл (somnus), организм туруга, сэргэхсийии туругун кытта биир сүрүн турук буолар. Киһи, кыыл, үөн, көтөрдөр эмиэ түүл туругар киирэллэр, ол эбэтэр түүһүүллэр. Утуйуу кэмигэр түүл үөскүүр.
Түүл көрбүт киһи түүһээтим диир. Түүлү тойоннуур кинигэ — түүлдьүт.
Түүлү киһи уонна кыыллар көрөллөр, холобура ыттар уонна куоскалар. Холобура урут олохторугар буолбут түгэннэри көрүөхтэрин сөп эбэтэр фэнтези эйгэтигэр сылдьыахтарын сөп. Сороҕор түүл киһини сэрэтиэн сөп, холобура куһаҕан буолаары кыммытын. Ону түүлдьүт көмөтүнэн таайаллар.
Түүл кэмигэр киһи мэйиитэ үлэлиир, ол эрэн атын органнар үлэлэрин толору тохтотоллор. Мэйии үлэтэ диэн түүл кэмигэр күнүһүн ылбыт информациалары үллэрэр.
Утуйуу олох итэҕэһэ эбэтэр утуйуу суоҕун кэриэтэ. Биир киһи утуйарын эбэтэр өйдүүрүн түмүгэр үөскүөн сөп. Утуйуу өссө депрессивнай турукка киирэригэр эмиэ дьайар.
Психонализыште омо кончымаш тушто элгӧргӧ кумыл дене да оптыман келыштарымаш-влак коклаште кӧргӧ конфликтым ужын ончыктымым (социал нормо, правил да чарымаш) коклаште ончыктымым ончат. Омым кусарымаш тиде конфликтым иземдымашке ятырын виктаралтын. Психофоналитике-влак айдемын кумылжым тудын шуктен толмо формыштыжо ончыктат.
GMA Network
GMA Network диэн Пилипиин телекомпанията. 1950 сыллаахха Роберт Стюарт тэрийбитэ.
Микки-Маус
мини мини мини мини мини мини мини мини мини мини мини мини мини мини мини мини мини мини Микки-Маус (Mickey Mouse) 1928. Walt Disney Company. Минни-Маус (Minnie Mouse). Вигглс (The Wiggles). Тополино (Topolino).
TV Azteca
TV Azteca диэн Мексика телекомпанията. 1993 сыллаахха Рикардо Салинас Пльего тэрийбитэ.
Марыйа Калесникова
Марыйа Калесникова (Марыя Аляксандраўна Калеснікава, Мария Колесникова, Maria Kalesnikava), 24 муус устар, 1982 с төрөөбүтэ Минскэй куоратка. Биллэр флейтист, ырыаһыт, учуутал, оппозиционер, политическай хаайыылаах.
Виктор Бабарико штабын координатора, устунан Виктор хаайыыга барбытын кэннэ, Светлана Тихановскаяны кытта тэҥҥэ Лукашенканы утары барбыттара.
Луганск Дьон Республиката
thumb| thumb| ЛНР (Луганск Дьон Республиката, Луганская Народная Республика), Донбасс сиригэр Арассыыйа көмөтүнэн уонна үбүлээһинэн, ону таһынан Украинаны утары сэрии ыытыллар түмүгүнэн үөскээбит террористическай территориалар буолаллар.
Олунньу 22 күнүгэр 2022 Арассыыйа ЛНР туспа көҥүл судаарыстыба курдук билиммитэ.
Lyca mobile
Lyca Mobile (Лайка Мобайл), Улуу Британия виртуал сотовой оператора, 34 омук сиригэр үлэлиир, сүрүннээн Америкаҕа, Канаадаҕа, Украинаҕа, Ирландияҕа, Казахстаҥҥа, Аустралияҕа уонна Улуу Британияҕа бэйэтигэр. Аан Дойдуга саамай бөдөҥ виртуал оператор буолар. Бэйэтин Lyca диэн экосистематын сайыннара сатыыр.
Салалтата — Лондон.
Эрдоган, Чингисхан
Опан Владимирович Сат, (1987 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт) — Арассыыйа успуордун үтүөлээх маастара (көҥүл тустуу), Европа үс төгүллээх чөмпүйүөнэ.
Биографията
Сат Опан 1987 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр Туваҕа Чадан диэн кыра куоракка төрөөбүтэ. Кини олох кыра эрдэҕиттэн көҥүл тустуунан утумнаахтык дьарыктаммыта. Бастакы тириэньэрэ В.Х. Тулуш диэн киһи этэ. С.Опаны билигин даҕаны кини дьарыктыы сылдьар. Ону таһынан Сат Опаны Красноярскай тириэньэрэ И.А. Матиев эрчийэр. Онон кини Красноярскай кыраай уонна Тува өрөспүүбүлүкэтин ааттарыттан тустубута. 2014 сыллаахха гражданствотын уларытан, Турция өрөспүүбүлүкэтигэр көспүтэ, аатын уларытан Чингисхан Эрдоган буолбут.
Арассыыйа чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера (4) - 2009, 2010, 2011, 2012. Европа чөмпүйүөнэ (3) - 2010, 2011, 2013. Рамзан Кадыров Куубагын боруонса призера (1) - 2010. Аан дойду Куубагын хаһаайына (1) - 2010 Иван Ярыгин Гран-при Куубагын хаһаайына (2) - 2011, 2013. Иван Ярыгин Гран-при Куубагын үрүҥ көмүс призера - 2012. Юниордарга Европа чөмпүйүөнэ - 2005, 2006, ФИЛА Кэнтиниэннэр икки ардыларынааҕы куубагын хаһаайына. Европа нацияларын Куубагын хаһаайына.
Үөрэҕэ
2009 сыллаахха Туватааҕы судаарыстыбаннай университеты бүтэрбитэ.
TV5
TV5 диэн Пилипиин телекомпанията. 1960 сыллаахха Чино Росес тэрийбитэ.
Донецк таас чох бассейна
Донецк таас чох бассейна (Донецький вугільний басейн) — Украина Илин өттүгэр баар географическай территория, айылҕаттан элбэх таас чох хостонуллар сирэ. Дьоҥҥо сэргэ сүрүннээн — Донбасс сирэ диэн биллэр.
Ширяево
Ширяево (Ширяєве) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 13 455 (2011).
Донецк таас чох бассейна
Билиҥҥи кэмҥэ Донбасска сэрии түмүгэр ЛНР уонна ДНР үөскээбиттэрэ.
Борис Немцов
Борис Немцов (Boris Nemtsov, 1959–2015), Арассыыйа биллэр политик киһитэ, биллэр активист, публицист, оппозиционер Владимир Путин былааһын утарар, Арассыыйа көҥүл уонна демократия буоларын туһугар охсуһааччы, суруйааччы. Алтынньы 9 күнүгэр 1959 сыллаахха Сочи куоратка төрөөбүтэ.
Кини оҕото Жанна Немцова түргэнник Путины буруйдаабыта, РБК канаалтан уурайаат Германияҕа көспүтэ (этэринэн кинини эмиэ өлөрүөхпүт диэн телефонунан эрийбиттэр).
Telemundo
Telemundo диэн АХШ телекомпанията. 1954 сыллаахха Анхель Рамос тэрийбитэ.
Коумуфлиаж
Коумуфлиаж (Камуфляж, camouflage) диэн байыаннайдар, скинхедтэр, охсуһууктар, булчуттар уонна фетишистар сөбүлээн кэтэр таҥастара. Коумуфлиаж цифра уонна бээтинэ диэн көрүҥнэргэ арахсар.
Коумуфлиажы кытта берцы бассар уонна халыҥ тирии сон (эбэтэр Bask пуховик биитэр бомбер соно).
Камуфляж
Эр киһи
thumb|200px|[[Микеланджело оҥорбут Давид скульптуурата, арҕааҥы цивилизацияҕа эр киһи тас көстүүтүн идеалларыттан биирдэстэрэ]] Эр киһи — киһи-аймах атыыр өттө (иккис өттө дьахтар дэнэр), улахан эр киһини уолтан арааран эмиэ эр киһи дииллэр.
Эр киһини атыннык ааттааһын
13-15 сааһыгар дылы эр киһини уол диэн ааттыыллар. Сиппит-хоппут уолу уолан дииллэр, онтон улааттаҕына эр киһи буолар. Эр киһи ойох ыллаҕына ойоҕор эр (кэргэн) буолар. Эр киһи оҕолоругар аҕа, сиэннэригэр эһэ буолар. Кырдьыбыт эр киһини оҕонньор дииллэр.
Уоррен Баффетт
Уоррен Баффетт (Warren Edward Buffett), АХШ инвестора, саамай чулуу инвестор. Оҕо эрдэҕиттэн 11 сааһыттан акциалары уонна облигациалары эргинэр. Билиҥҥи кэмҥэ биир саамай баай киһи.
Олорор сирэ — Омаха, Небраска (АХШ).
Кини инвестордардыыр уонна инвестиционнай тэрилтэтэ — Berkshire Hathaway.