cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Буор кут 1
Туһаныллыбыт литература.
1. Саха төрүт культурата. 11 чааһа. Саха республикатын үөрэҕин министерствота. Учууталга көмө. Дьокуускай: 1992.- 80 с.
2. Афанасьев Л.А. Айыы үөрэҕэ. Дьокуускай: «Ситим» КиФ, 1993.- 184 с.
3. Курууппа ойуун көрүүлэрэ. Дьокуускай: «Бичик» Нац. кинигэ кыһата, 1993.- 56 с.
4. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. / П.С.Афанасьев ре-дакциятынан - Дьокуускай: «Бичик» нац. Кинигэ  кыһата, 1994.- 264 с.
5. Л.Рон Хаббард. Дианетика. Современная наука душевного здо¬ровья. Учебник по дианетике. / Пер. с англ. под общей ред.
6. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Чапчылҕан (Амма улууһа)
Чапчылҕан — Амма улууһун Чапчылҕан нэһилиэгин киинэ.
Эмиграция
Эмиграция (emigration) — дьон сэрииттэн, политическай, экономическай бириичинэнэн төрөөбүт дойдуларыттан атын дойдуга олохсуйа куоталлар диэн.
Тоҕус оҕо Литтл Роктан
Тоҕус оҕо Литтл Роктан (эбэтэр Тоҕус Литтл Рокка, Little Rock Nine), аатырбыт тоҕус хара тириилээх оҕолор, Арканзас штатыттан төрүттээх Литтл Рок куоратка олорбут. 1957 сыллаахха үрүҥ тириилээхтэр хара тириилээхтэр диэн колледжка киирбэтиннэр диэн туоратаннар айдаан таһаарбыттара.
Киирэллэригэр Америка национальнай гвардиялара көмөлөһөннөр үөрэммиттэрэ.
Сүрүн үөрэнээччилэр:
Бу оҕолор үрүҥнэри кытта үөрэммиттэрин иһин Ku Klux Klan (Куклуксклан) хаста даҕаны өлөрө сатаабыттара.
Маркова Татьяна Афанасьевна
Олоҕун олуктара
Маркова (Фомина) Татьяна Афанасьевна 1956 сыллаахха Чурапчы оройуонун Мындаҕаайы сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1984 сылтан РФ уонна Саха сирин Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, СР Суруналыыстарын сойууһун “Кыһыл көмүс бөрүө” (1990, 2000 сс.) бириэмийэтин лауреата, СР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Суруналыыстыкаҕа СР Государственнай бириэмийэтин лауреата (2009 с.)
Айар үлэтэ
Суруналыыс Татьяна Маркова улуустарынан ыытыллар Олоҥхо ыһыахтарын бэлэмнэнии үлэлэриттэн саҕалаан, нэһилиэктэргэ отделын айар экспедицияларын тэрийэн, сыллата “Саха сирэ” хаһыакка киэҥ хабааннаахтык сырдатар.
2015 сыллаахха Чурапчыга ыытыллыбыт IX Олоҥхо ыһыаҕар анал рубрикаҕа үлэлээбитэ. “Мин Олоҥхо дойдутун оҕотобун”, “Муҥха олоҥхото”, “Уруйдан, Улуу олоҥхо!” фестиваллар, куонкурустар тустарынан матырыйааллар киэҥ ааҕааччыга кэмигэр тириэрдиллибиттэрэ.
Сигэлэр
Чурапчы улууһун олоҥхоһуттара. Антология. Дьокуускай.Алаас, 2015.
Прокопьев Валерий Николаевич
Прокопьев Валерий Николаевич — 1950 сыллаахха балаҕан ыйын 12 күнүгэр Николай Иванович, Анна Никифоровна Прокопьевтар дьиэ кэргэннэригэр Бордоҥ нэһилиэгэр Маалыкай бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
Аҕалаах ийэтэ иккиэн биллиилээх учууталлар этилэр. Кэлин аҕата Николай Иванович колхознай-совхознай тутул ветерана, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин депутата, Ленин орденын кавалера буолбута. Ийэтэ Анна Никифоровна норуот үөрэҕириитин туйгуна, педагогическай үлэ, тыыл ветерана, Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо буолбута.
Валерий Николаевич Прокопьевтар кыракый уоллара.
Ефимов Федор Петрович
Ефимов Федор Петрович - Арассыыйа уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата, сэрии бэтэрээнэ, суруналыыс.
Олоҕун олуктара
1915 сыллаахха алтынньы 12 күнүгэр Чурапчы улууһугар I Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кини икки сыл учууталлаан баран, 55 сыл устата саха сиринээҕи кинигэ издательствотыгар тохтоло суох үлэлээбитэ.
Федор Петрович XX-с үйэ спордун лауреата. Кини саахымат оонньуутугар Саха Республикатын 5 төгүллээх чемпиона (1940, 1948, 1950, 1952, 1953 гг.).
Айар үлэтэ
Президент М. Николаев 1993 с. алтынньы 31 күннээҕи ыйааҕынан Ф.П. Ефимовка П.А. Ойуунускай айымньыларын бастакы толорору хомуурунньугун томнарын быыһааһыҥҥа 1938-1955 сыллардааҕы политическай репрессиялар уонна сонордооһуннар быһыыларыгар-майгыларыгар оҥорбут гражданскай хорсун быһыытын иһин Саха Республикатын П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэтин анаабыта уонна Ойуунускай бириэмийэтин аатын лауреатын аатын иҥэрбитэ.
Федор Петрович Москва куоракка Саха Республикатын типографиятыгар биир дойдулааҕа Д.П. Лазаревы кытта үлэлээбитэ, онно П.А. Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотун бэчээккэ бэлэмнээбиттэрэ, уонна 7 тому дойдутугар аҕалан 17 сыл кистээн сылдьыбыта. Бу курдук хорсун, уус-уран литератураҕа бэриниилээх киһилээх буоламмыт П.А. Ойуунускай литературнай нэһилиэстибэтэ норуотугар тиийбитэ уонна бу үтүө холобур сыаналаммыта, онон саха биир бастыҥ олоҥхото күн бүгүн аар-саарга аатырар, аан дойду норуоттарын чулуу айымньыта буолан ЮНЕСКО-ҕа киирэн тылбаастанар кыахтанна.
Сигэлэр
Чурапчы улууһун олоҥхоһуттара. Антология. Дьокуускай.Алаас, 2015
UnionPay
UnionPay (Иньлянь), Кытай харчы эргитэр уонна таһар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан төлөбүр системата. 184 омук сиригэр үлэлиир.
UnionPay тэрилтэни сүрүн бас билээччилэр:
Уопсайа 200 акционердаах.
Литтл Рок
Литтл Рок (Little Rock), Арканзас штатын саамай улахан уонна киин куората. Дьонун ахсаана 670 тыыһынча киһи (2021). Сүрүннээн 74 сахалар олохсуйан олорор куората буолар, ол эбэтэр 0,001% Америка сахаларыттан. Сүрүн дьоно куоратка үрүҥнэр (45%), афроамериканнар (30%). Ордубут дьоно сүрүннээн кытайдар. Уруккута үрүҥнэр баһылаан олорбут куораттара буолар, манна Куклуксклан салалтата баара (билигин да баар дииллэр).
Куоратка сүрүннээн Тоҕустар айдааннарынан биллэр, 1957 сыллаахха буолбут, расовай сегрегацийа кэмигэр.
Газпром
thumb|Москваҕа Газпром төбө офиһа
Толору аата — «Газпром» аһаҕас акциялаах уопсыстыба. Төбө офиһа Москва куоракка баар.
Салалта
Директордар сэбиэттэригэр маннык дьон киирэр: :
Саппаастара
DeGolyer & MacNaughton суоттааһынын түмүгүнэн 2005 сыл бүтүүтүгэр дакаастаммыт гаас саппааһа 20,7 трлн м³, гаас конденсаата — 690,5 млн т, ниэп)— 299,5 млн т. баар этэ. 2011 сылга «Газпром» хампаанньата аан дойду гаас саппааһыныттан 18,3 % тутан олороро. 2007 сыллаххха 16.5% этэ. 2011 сыл түмүгүнэн гаас разведка үлэлэрин түмүгүнэн 720 млрд кубометр улааппыта.
Хостооһун
2011 сыллаахха «Газпром» 513 млрд кубометр гааһы хостообут, онтон 2010 сыллаахха — 508,6 млрд м3, 2009 сыллаахха — 461,5 млрд м3, 2008 сыллаахха — 549,7 млрд м3. Гаас конденсаатын хостооһун 2010 сыллаахха 11,3 млн т эбит, 2009 сыллаахха — 10,1 млн т, 2008 сыллаахха — 10,9 млн т.
Транспорт инфраструктурата
«Газпром» Россия биир курдук гаас хааччыйар систематын тутан олорор, онно: 156,9 тыһ км магистрал газопровод уонна отвод, 6,1 тыһ км конденсатопродуктопроводтар, 268 компрессорнай станциялар, 24 сир анныгар гааһы харайар объектар уонна 6 гааһы уонна гаас конденсаатын кубулутар комплекстар бааллар. .
United Artists
United Artists Corporation (эргиэн аата United Artists Digital Studios) диэн АХШ киинэ компанията. Салалтата Беверли Хиллс, Калифорния. Компанияны 1919 сыл олунньу 5 күнүгэр Дэвид Уорк Гриффит, Чарли Чаплин, Мэри Пикфорд уонна Дуглас Фэрбенкс олохтообуттара. Кинилэр баай киинэ магнаттара актердары аһары дьаһайалларын сөбүлээбэккэлэр, бэйэлэрэ баҕарбыттарынан көҥүллүк киинэ оҥорон атыылыыр студияланаары United Artists тэрийэргэ санаммыттара. 1930-с сылларга United Artists нөҥүө Уолт Дисней уонна Орсон Уэллс режиссердар, Дэвид Селзник, Сэмюэл Голдвин, Александр Корда, Вальтер Вангер продюсердар бэйэлэрин киинэлэрин таһаараллара. 1961 сылга Уэст Сайд остуоруйата диэн United Artists бастыҥ ситиһиилээх хайҕабыллаах киинэтэ тахсыбыта. Кини 11 Оскар уонна 3 Көмүс глобус бириэмийэлэрин ылбыта. United Artists таһаарбыт биллиилээх киинэ сериялара: Бондиана, Кытархай Пантера, Сердьо Леоне спагетти вестернара, Рокки. 1967 сылга Transamerica инвестициялыыр компания United Artists акцияларын 98% ылбыта. 1980 сылтан United Artists MGM бас билиитигэр баар.
Пырятын
Пырятын (Пирятин) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 146 (2016).
Mitsubishi UFJ Financial Group
Mitsubishi UFJ Financial Group - Дьоппуон биир бөдөҥ баана уонна Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациатынан, уопсай салайар актива - 9 триллион доллар (тэҥнээтэххэ Арассыыйа сыллааҕы барыһа 3 триллион доллар). Аатырбыт - Mitsubishi конгломератка холбонор.
Fortuna 500 компонеҥҥа оонньонор
2011 сылтан сир шаар глобальнай бааннар испииһэктэригэр киирэр
Иэс баайыы
Иэс баайыы диэн иэскэ киллэрии, иэс биэрии ааттанар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан хардары-таары иэс ылсан, бэрсэн, ону төлөһөн бэйэ-бэйэлэрин кытта сөптөөх, ытыктаһар сыһыаны олохтуур эбиттэр. Иэс ылсыы уонна бэрсии киһи буолуу биир сүрүн салаатынан ааҕылларынан киһи быһыытын тутуһууга тириэрдэр. Кыыллар уонна көтөрдөр хаһан да иэс диэн бэрсибиттэрэ биллибэт.
Иэскэ киллэрии элбэх өрүттээҕин туһана сылдьыллар:
1. Кэһии биэрии.
Ку Клукс Клан
Куклуксклан (биитэр Ku Klux Klan эбэтэр Ку Клукс Клан, кыччатан ), АХШ үрүҥ дьонун националистическай уонна шовинистическай фашисткай тэриллиитэ, сүрүннээн 1843-1932 сылларга үлэлии сылдьыбыта. Оччотооҕу кэмнэргэ киннэр негрдары, лесбиянкалары, гейдэри, католиктары өлөртүүллэрэ. Ол эрэн сүрүн өстөөхтөрө республиканскай уонна кэнники демократическай партия үлэһиттэрэ буолбуттара (онно үлэлиир үрүҥнэр кытта).
Иэс баайыы
2. Тугу эмэ иэс биэрии.
Ку Клукс Клан
Билиҥҥи кэмҥэ бу тэриллии суох, ол эрэн сорох экстремистическай өйдөөх санаалаах дьон сир шаарын араас муннугар филиал аһаллар. Сүрүннээн сорох тэриллии Арканзас штатка ким да билбэт сис тыаҕа базаланан дииллэр.
Иэс баайыы
3. Оҕону улаатыннарыы.
4. Көмөлөһүү.
Иэскэ киллэрии өрүттэрин биир-биир ылан дириҥэтэн ырытыллар:
1. Бары кэһии ылалларын сөбүлүүллэр. Сахалар былыр-былыргыттан хардары-таары кэһии бэрсиһэр үтүө үгэһи үөскэтэн туһаналлар. Бэйэтэ кэһиилээх кэлбит киһиэхэ хардары кэһии биэрэн ыытыы былыргыттан олохсуйбут. Кэһиини ылыы киһини хаһан эрэ төлөнүөхтээх, ол аата хардары кэһии бэриллиэхтээх иэһигэр киллэрэр.
Сахаларга кэһиини ылсыы, бэрсии диэн былыр-былыргыттан туттулла сылдьар үгэс киһи киһини сыаналыыр, бэйэтигэр тэҥниир өйдөбүлүн үөскэтэр. Кэһиини биэрии иэскэ киллэрии диэн буоларын бары билэллэр. Кэһиини ылар киһи хаһан эрэ төлүүргэ иэскэ киирэр, хардары туох эмэ кэһиини биэрдэҕинэ эрэ табыллар. (1,60).
2. Иэс биэриигэ бары барыта туттуллар. Ордук элбэхтик харчыны иэс биэрии тарҕанна. Аныгы кэмҥэ баантан кредити ылыы уһун кэмнээх иэскэ киирии буолар. Дьиэ ылаары ипотекаҕа киирдэххэ иэһи уһун кэмҥэ бэйэ кыаҕар сөп түбэһэринэн төлүүр кыахтаныллар. Кредиттэрин кэмигэр кыайан төлөөбөккө куота, саһа сатыыр дьон эмиэ бааллар.
Иэһэ суох киһи суох. Дьон бары кэриэтэ бэйэ-бэйэлэригэр эбэтэр атын ханна эрэ иэстээх сылдьаллар. Аныгы кредит харчы биэрии сайдыбыта иэстээх дьону аһара элбэттэ.
Дьон үксэ иэс ылыынан туһанар. Иэс кэмигэр төлөнөрө үчүгэй. Төлөммөккө хаалбыт иэс иҥэн хаалар куһаҕан санааны үөскэтэр. Бу куһаҕан санаа үгэскэ кубулуйдаҕына хаһан баҕарар дьайыыта тиийэн араас куһаҕан хамсааһыннары, быһыылары оҥорууга төрүөт буолар.
3. Оҕо төрөппүтүгэр иитиллибит иэстэнэр. Төрөппүт оҕотун иитиитэ, улаатыннарыыта киниэхэ, эдэр киһиэхэ иэс баайыыта буолар. Оҕо төрөппүтүн олоҕун салгыыр киһи буолар. Оҕо баар буоллаҕына эрэ олох салҕанан иһэр кыахтанар. Оҕо улаатан бэйэтэ үлэһит, туспа ыал буолуор диэри улаатыннарбыт, аһаппыт, таҥыннарбыт, үөрэппит төрөппүттэригэр улахан иэскэ киирэр.
Төрөппүт оҕону иитиигэ кыһанара, таба, киһилии суолунан салайара хайаан да толоруллуохтаах ирдэбил буолар. Оҕо иитиитэ табыллыбатаҕына, атаахтатыыга кубулуйдаҕына, “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэҥҥэ тиийэн хааллаҕына төрөппүт үтүө баҕа санааларын оҕо толорумуон сөп, иэстээҕин туһунан өйдөбүлэ суох буола улаатар.
4. Киһиэхэ тугунан эмэ көмөлөһүү иэс баайыыта, иэскэ киллэрии буолар. Эдэр киһиэхэ үөрэнэригэр, үлэ булунарыгар эҥин элбэхтик көмөлөһөн, иэс баайан кэбиһии диэн сахаларга олохсуйбут үгэс баар. Улаатан үлэһит киһи буоллаҕына, иэһин саныаҕа диэн баҕа санааттан итинник уһун кэмнээх быһаарыныыны ылыналлар.
Эдэр ыалларга дьиэ туттуналларыгар, булуналларыгар тугунан эмэ көмөлөһүү кыра да буоллар иэс баайыыта буолар.
Ханнык баҕарар иэс төлөнөрө ирдэнэр. Иэс төлөнүүтүн сокуона кытаанах уонна киһи быһыытыттан тутулуктаах биллэр уратылардаах. Үчүгэй үчүгэйинэн төлөнөрө хаһан баҕарар ирдэнэр буоллаҕына, куһаҕан куһаҕанынан төлөнөрүн сайдан иһэр өйдөөх-санаалаах, киһилии быһыылаах киһи оҥорбот быһыыта буолар.
Киһи оҥорор куһаҕан быһыылара аҕыйыылларыгар тириэрдэр бу тутаах көрдөбүлү тутуһа сылдьаллар. Ону тэҥэ киһи куһаҕан санаалара мунньулуннахтарына, үгэскэ кубулуйдахтарына сыыһа-халты туттунуутун үөскэтиэхтэрин сөбүн кут-сүр үөрэҕэ быһаарар.
Иэһи төлөөбөт буолуу өһүөнү үөскэтэр. Иэһи төлөтүү уонна иэс көрдөөһүн иэстэһии диэн ааттанар. “Үтүөнү киһиэхэ оҥорор төлөбүрдээх, куһаҕаны оҥорор иэстэбиллээх” диэн этии киһи оҥорор быһыыларыгар эппиэт уратыларын, тус-туспаларын быһаарар.
Бу үөскээн тахсар иэстэбил биллэр уратылаах. “Үтүөнү оҥоруу үтүөнэн төлөнөр” буоллаҕына, “куһаҕаны оҥоруу куһаҕанынан” төлөнөрө киһилии быһыы буолбатах. Киһи өйүн-санаатын уонна оҥорор быһыытын уратытынан бэйэтэ оҥоруон баҕарбатар даҕаны сыыһа-халты туттунан куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ ордук элбэх. Киһи куһаҕаны оҥордоҕуна куһаҕанынан төлөөһүн элбэхтик сыыһа буолан тахсар кыахтанар. Сахалар дьон өйүн санаатын дириҥник үөрэппиттэрин бэлиэтинэн куһаҕан куһаҕанынан төлөнөрүн киһилии быһыынан аахпаттара биллэрэр.
Бииргэ, кыттыһан үлэлээн тугу эмэни булан баран онтуларын сатаан, табан үллэстибэккэ айдаарса, этиһэ сылдьар дьон билигин баар буоллулар. Манна салайааччы киһи бэйэтин туһугар элбэҕи быһа анньан ыла сатыыра эбэтэр атыттары барыларын үлэлэрин түмүгүттэн матарара хаһан да оспот дириҥ хомолтону үөскэтэр.
Маннык быһыы туга да суох, хааман хаалбыт дьоҥҥо иэс баайыы буолар. Баайыллыбыт иэс хаһан баҕарар төлөнүөхтээх. Иэс баайыы өһү-сааһы, умнуллубат өһүөнү үөскэтэрин иэс ылар дьон умнубаттар.
Төлөммөтөх иэс куһаҕан санаа мунньуллуутун, эбиллэн иһиитин үөскэтэрэ кэлин куһаҕан быһыыга тириэрдиэн сөп. Иэстэн сылтанан куһаҕан санаалара мунньуллубут киһи сыыһа-халты туттунара элбиир.
Бука бары куһаҕан быһыылар аҕыйыахтарын, суох да буолуохтарын баҕараллар. Үчүгэй быһыылар элбииллэрин туһугар куһаҕаны оҥоруу куһаҕанынан төлөнөрө суох буоллаҕына эрэ табыллар. Куһаҕан куһаҕанынан төлөнүүтэ куһаҕан быһыылар аҕыйыылларын үөскэппэтиттэн, ордук элбэтэринэн уонна ыаратарынан киһилии быһыылаах дьон туһамматтар.
Иэскэ киллэрии, иэс биэрии сахалыы иэс баайыыта диэн ааттанар. Арахсыбат турукка киириитэ бэлиэтэнэр. Бу аатын курдук иэс төлөнүөр диэри арахсыбакка, хам баайыллыбыт курдук барсан иһэрин биллэрэр.
Иэстээх дьон хаһан баҕардахтарына көрсүһүөхтэрин сөп. Иэһин кыайан төлөөбөт киһи араас биричиинэлэринэн бу көрсүһүүттэн куота көтө, саһа сылдьыан сөп. Куота көтө, саһа сылдьар киһи «Кутуйах хороонун кэҥэтэр» диэн этиигэ сөп түбэһэр. Куотан, саһа сылдьар киһини итинник этэллэр.
Куотуу, саһа сылдьыы араас элбэх биричиинэлэрдээх буолар. Элбэх биэрэр иэстээх, олорун кыайан төлүүр кыаҕа суох киһи «Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар» диэн этиигэ сөп түбэһэр курдук, хайдах эрэ иэһин төлүүрүн уталыта, уһата түһэр сыалтан көрсүһүүттэн куота көтөн биэрэ, булларбакка саһан сылдьа түһэр.
Кыаттарар, хотторор хаһан баҕарар хомолтолоох, өссө ночооттоох да буолар. Ханнык эмэ күрэхтэһиигэ, илин былдьаһыыга кыаттарар, хотторор киһи куота сылдьара эмиэ сөп. Саахымат оонньуутугар кыаттарар киһи кыайар киһитэ оонньуохха диэтэҕинэ солото суох буолан хаалара биллэр суол.
Киһи хайа эрэ киһиэхэ наадыйан көрдөөтөҕүнэ баар буола охсон биэрэр киһини “Үчүгэй киһи” диэн ааттанар. Наадыйбыт кэмҥэ суох, солото суох буолан хаалар киһи эмиэ баар буолар.
Иэс хаалыма диэн эйиэхэ хайдах гыммыттарай да, оннук хардарыы, хардатын биэрии ааттанар.
Иэһи ситиһии диэн урут куһаҕаны оҥорбутун өһүөмньүлээн, хардатын эмиэ куһаҕаны оҥоруу, куһаҕаны куһаҕанынан төлөөһүн ааттанар. Иэһи ситиһии диэн киһилии быһыылаах дьон хаһан да оҥорбот куһаҕан быһыылара буолар.
Киһи киһиэхэ сыһыаныгар иэс диэн хаһан баҕарар баар буолар быһыы. Иэс ылыллар, бэриллэр, иэс төлөнөр. Киһи иэстэн ханна да кыайан куоппат, хаһан баҕарар иэскэ киирэр, иэстээх сылдьар. Иэһи төлөһөн эрэ аҕыйатыллар, суох оҥоруллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Данилов Иннокентий Федорович
Данилов Иннокентий Федорович - 1943 сыл ыам ыйын маҥнайгы күнүгэр Бордоҥ нэһилиэгэр Тойон Уйалаахха колхозтаах кэргэнигэр терөөбүтэ.
1970 сыллаахха Дьокуускайдааҕы государственнай университеты бүтэрэн физик учуутал идэтин ылбыта. Кини бастаан Маалыкай орто оскуолатын 1961 сыллаахха бүтэрэн баран, Иркутскайдааҕы педагогическай институкка киирбитэ, онтон бастакы курсу бүтэрээтин кытта армияҕа ынырыллыбыта, сулууспатын кэнниттэн үөрэҕин Дьокуускайга салҕаабыта.
1970—1974 сылларга Хатыы аҕыс кылаастаах оскуолатыгар бастаан завуһунан, онтон директорынан үлэлээбитэ. 1974—1978 сылларга ЫБСЛКС Ньурба оройуоннааҕы комитетын бастакы секретарынан талыллан үлэлээбитэ. Ити сылларга комсомол тэрилтэтэ тэрээһин-политическай өттүнэн салгыы бөҕергөөбүтэ, авторитета үрдээбитэ, комсомол чилиэннэрин докумуоннарын саҥаҕа уларытыы тэрээһиннээхтик ыытыллыбыта. 168 бастын комсомолецтар уонна 207 эдэр пионердар ССКП XXV съеһигэр рапорка илии баттыыр чиэскэ тиксибиттэрэ, 1200 орто оскуоланы бүтэрбиттэр комсомол путевкатынан совхозтарга производствоҕа барбыттара, бу сылларга комсомол оройуоннааҕы тэрилтэтэ ЫБСЛКС Киин Комитетын көһө сылдьар Кыһыл Знамятынан наҕараадаламмыта.
1979—1991 сылларга Иннокентий Федорович партия Ньурба оройуонунааҕы комитетын пропагандаҕа, агитацияҕа отделын сэбиэдиссэйинэн, райком секретарынан, райком партийнай комиссиятын председателинэн үлэлээбитэ.
1991—1995 сылларга Сүлэ оскуолатын директорынан үлэлээбтэ уонна бу оскуола 1992 сыллаахха республикаҕа бастакынан сири оҥоруунан дьарыктанар, экономическай хайысхалаах статустаах буоларын ситиспитэ. Кэнники сылларга Иннокентий Федорович бу оскуолатыгар социальнай педагог уонна Сүлэ нэһилиэгин администрациятыгар специалист быһыытынан тахсыылаахтык үлэлээтэ.
И. Ф. Данилов «Үлэҕэ килбиэнин иһин» медалынан, Эйэ Советскай фондатын Бочуотунай медалынан наҕараадаламмыта, «Комсомолга активнай үлэтин иһин», «РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна» знакторынан, ССКП уобаластааҕы комитетын, Комсомол Киин уонна уобатастааҕы комитеттарын, республика үөрэҕин министерствотын, республика Киин быыбардыыр комиссиятын бочуотунай грамотатарынан бэлиэтэммитэ.
Данилов И. Ф. партия уонна комсомол райкомнарын бюротун чилиэнинэн, олохтоох Советыгар уонна Ньурба поссоветын, Ньурба улууһун райсоветын депутатынан, ЫБСЛКС обкомун чилиэнинэн талылла сылдьыбыта.
Кини Ньурба улууһун уонна Сүлэ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
Михайловка (Амма улууһа)
Михайловка — Амма улууһун Соморсун нэһилиэгин киинэ.
Ниэгыр
Кэнники дьон култуурата үрдээн негыр диэн тылы афрриканнар диэҥҥэ көһөрөллөр, тоҕо диэтэххэ негыр диэн тыл үөҕүү тыл курдукка сөп түбэһэр эбэтэр күлүү элэк өйдөбүлгэ.
Чернобыль
Чернобыль сороҕор Чорнобыль (IPA ; Чорнобиль, ; Чернобыль,, Polish Czarnobyl) Киев уобалаһын хоту өттүгэр баар Чернобыль отчужденнай зонатыгар баар сабыллыбыт куорат. Беларусь кыраныыссатыгар чугас турар. Чернобыль оройуонун киин куората
1986 Чернобыль саахалын кэнниттэн олохтоохтору куораттан эвакуациялаабыттара. Чернобыль атом электростанцията куораттан 14.5 километрга сытар. Атом электростанцията Чернобыль диэн аттаммытын да иһин электростанция уонна үлэһиттэрэ Припять диэн куоракка бааллара.
Саахал буолбутун кэнниттэн администрация Иваньков уобалаһыгар көһөрүллүбүтэ. Билигин куоракка дьон олорботун да иһин куоракка аҕыйах киһи олорор. Чернобыль атом электростанциятын үлэһиттэрэ эмиэ Чернобыль куоракка наар олороллор. Эвакуация иннинэ куоракка 14000 киһи олорор этэ. Дьон олохтоохторун көһөрөргө Славутич куорат тутуллубута.
Көмүскэлгэ эрэнии
Көмүскэлгэ эрэнии (right of asylum), Аан Дойдуга билиниллэр һокуон, хас биирдии дойду ол һокуону билиниэхтээх.
Киһи аймах историятыгар хорҕойор бырааба икки биис ууһа этэ: 1) ис- тас өттүнэн хорҕойуу уонна көмүскэнии; 2) тас дойдуттан, эбэтэр аан дойду быраабыгар олоҕуран, куоттарар киһиттэн.
Кобыльня (өрүс)
Кобыльня (Кобильня) — диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 24 км, тардыытын иэнэ 308 км². Десна түһэр (бассейна Соҕуруу Буурҕа).
Көмүскэлгэ эрэнии
Аныгылыы аан дойду бырааба икки көрүҥэ: территориальнай (государство территориятыгар) уонна дипломатическай (омук судаарыстыбатын территориятыгар). Латинскай Америка кэккэ государстволара бэйэлэрин территорияларыгар 1928 с. Гаванскай конвенцияҕа олоҕуран дипломатическай хорҕойууну биэрэр.
Кобыльня (өрүс)
Салаалар: Хомушня.
Көмүскэлгэ эрэнии
Сүрүн докуменнар:
Ити үс докуменнар Аан Дойду таһымыгар үлэлииллэр уонна үридически (юридически) бары дойдуларга үлэлииллэр.
Сыала соруга:
Һалли Бейли
Һалли Бейли - америка актрисата уонна ырыаһыта, кулун тутар 27 күнүгэр 2000 сыллаахха Атлантаҕа төрөөбүтэ.
Кыра Мэрмэйд (киинэ, 2023)
Кыра Мэрмэйд эбэтэр Кыра Мөрмэйд (The Little Mermaid, ааҕыллыытынан Зе Литл Мөрмэйд ааҥллыы уонна Зе Литл Мэрмэйд американныы) - АХШ фэнтези мүзикл киинэтэ, ыам ыйын 2023 сыллаахха Walt Disney оҥоһуутунан тахсыбыта Аан Дойдутааҕы прокатка. Киинэ 1989 мультик киинэҕэ кубулуута буолар.
Electronic Arts
Electronic Arts — АХШ гейминг оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс миэстэ улаханынан. EA Dice оонньуу оҥорор конгломератка киирэр.
Fox Corporation
Fox Corporation (Фокс Корпорейшн) - АХШ биир бөдөҥ медияконгломерата, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Руперт Мөрдок салайар.
Эрнст Александрович Алексеев
'''П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай премиятын лауреата - Алексеев Эрнст Алексеевич.'''
1946 с. балаҕан ыйын 15 Ньурба улууһун Куочайыгар төрөөбүтэ. 1964 с. ЯГУ ИТФ геологияны үөрэтэр отделениятыгар үөрэнэ киирбитэ. 1968-1976 сылларга маһынан тутуунан дьарыгырар, 1976-1996 сыллардаахха Таатта улууһун Туора-Күөл оскуолатыгар учууталлыыр.
1983 г. ЯГУ математиканы үөрэтэр салаатын бүтэрбитэ. "Юный резчик" куруһуокка салайааччынан үлэлиир. Хас да сыл өбүгэлэр оонньуурдарын, прикладной искусстваны үөрэппитэ киниэхэ дьэҥҥэ көстөр национальнай сувенир "Талах ынах", талахтан миэбэл "Талах олоппос" технологияларын айарга көмөлөһор. Кини бэйэтин уонна үөрэнээччилэрин үлэлэрэ 45 Республикатааҕы, международнай выставкаларга Францияҕа, Монголияҕа, Бурятияҕа көстүбүттэрэ. Кини үөрэппит дьоно хаста да прикладной искусства өттүнэн маҥнайгы миэстэлэри республиканскай быыстапкаларга ылбыттара. Эрнст Александрович Международнай көһөрүүлээх "Красота пространства" быыстапка кыттыылааҕа.
Кини мастан оҥоһуллубут архитектурно-мемориальнай комплекс автора буолар, биирдэстэрэ олоҥхоһут Табахырап гиэнэ буолар. Суотту "Дружба народов" музейыгар биллиилээх олоҥхоһуттарга ананан турар былыргы надмогильниктар ансамбылы айбыт киһи буолар. Пааматынньыктара барыта паспортизированнайдар уонна культура памятнигын каталогугар киирэн тураллар. "Олоҥхо оонньууларыгар" анаан "Хадаайы" музейыгар Ытык-Күөлгэ кини салайыытынынан, бэйэтин архитектуратынан Саха Сиригэр уникальнай "Олоҥхо балаҕана" уонна "Моҕол ураһа" тутуллар.
Бу этиллибит үлэлэрэ барыта "Өркөн өйүнэн, кыраҕы хараҕынан" (ЧИП "Ситим", 1995 с.), "Саха талахтан, мастан үлэлэрэ" (изд-во "Бичик", 1999 с.) сырдатыллыбыта уонна иллюстрацияламмыта. Бүтэһик кинигэтэ - автор материальнай культура оттунэн фундаментальнай улэтэ, сахалар маьынан тутуутун зодчествота, учуонайдартан уонна өрөспүүбүлүкэ искусствоведтарыттан үрдүк сыананы ылбыта.
Алексеев Эрнст Александрович - РФ уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин архитектордарын Сойууһун чилиэнэ, РФ культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай маастара, "Дети Саха-Азия" фондун стипендиата, РФ творческай уорэтиитин Акадаемиятын академига, ЯГИТИ архитектура кафедратын доцена, Татта улууһун бочуоттаах олохтооҕо. "Гражданская доблесть" знагынан наҕараадаламмыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин сэтинньи 20 кунун 2009 с. 1675 нүөмэрдээх ыйааҕынан Алексеев Эрнст Александровичка П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай премията 2009 сылга чөлгө түһүү архитектура нэһилиэстибэтин уонна үгэс буолбут прикладной искусстваҕа сүрүн вкладын иһин, сахалыы мас зодчествотун холбоһук үлэлэрин оҥорбутун, мас тутууга архитектурнай новация, уонна хас да сыллааҕы көдьүстээх үлэтин уонна педагогическай деятельнаьынан лауреат буолбута.
Сакен Сейфуллин
Сакен Сейфуллин (дьиҥнээх аата Садуакас Сейфоллаевич Сейфуллин) — суруйааччы, бэйиэт, казах билиҥҥи литературатын төрүттээччи, судаарыстыбаннай диэйэтэл, бассабыыктар хомуньуус баартыйаларын чилиэнэ. Казахстан Суруйааччыларын Сойууһун бастакы төрүттээччитэ. Казахскай  АССР совнаркомун бастакы салайааччыларыттан биирдэстэрэ.
1980 сыллаахха Казахскай ССР суруйааччыларын сойууһун ыҥырыытынан Казахстаҥҥа Саха литературатын күннэригэр Саха суруйааччыларыттан эдэриттэн кырдьаҕаһыгар тиийэ 28 кыттааччы ыалдьыттаатылар. Бырааттыы республикаҕа бу Күннэри ыытыы – биһиги Сахабыт сиригэр улахан культурнай событиенан буолбута. Барыах иннигэр биһиги икки хаһыаппыт буолаары турар Күннэри киэҥник сырдаппыттара, казах прозаиктарын, поэттарын айымньыларын тылбаастаан ситимин быспакка бэчээттээбиттэрэ. Балаҕан ыйын 15 күнүгэр сарсыарда биһиги делегациябытын аан бастаан Казахстан Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын бастакы сэкирэтээрэ Джубан Мулдагалиев приемнаабыт. Ол кэнниттэн В.И.Ленин пааматынньыгар уонна 28 гвардеец-панфиловец ааттарынан пааркаҕа, Албан Аат мемориалыгар сибэккилэри ууруу буолбут. Онтон делегация Казахстан Коммунистическай партиятын Киин Комитетын сэкирэтээрэ Камалиденов З.К. приемугар сылдьыбыттар. Таб Камалиденов Казахскай ССР экономикатын уонна культуратын туһунан сиһилии кэпсээтэ, оттон Саха сирин туһунан билиһиннэриини биһиги делегациябыт салайааччыта Софрон Данилов оҥорбут. Куорат киинигэр улахан кинигэ баһаара тэриллибит, саха поэттара тыл эппиттэр, хоһооннорун аахпыттар, мустубут дьон саха прозаиктарын итиэннэ  поэттарын казахтыы тылбаастанан сабыс-саҥа тахсыбыт «Өлүөнэ долгуннара» уонна «Тыа суугуна» диэн ааттаммыт бэртээхэй кинигэлэри хамаҕатык атыыласпыттар. Киэһэтигэр толору дьонноох Опера уонна балет Абай аатынан государственнай академическай театрыгар Казахстаҥҥа Саха литературатын күннэрин аһыллыытын үөрүүлээх мунньаҕа буолбут.
Бу ХХ үйэ бүтүүтүгэр түүр тыллаах омуктар суруйааччылара бииргэ алтыһан үлэлээһиннэрэ, хардарыта литератураларын байытыһыылара үтүө үгэскэ кубулуйан таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрин билигин аныгы олохпутугар сыһыаран толкуйдаатахпытына сөпкө да дьаһаммыт эбиттэр диэн өйдүүбүт. Салгыы өссө үрдүк таһымнаахтык бырайыактаан үлэлиэхтэрин баҕарабыт.
Сакен Сейфуллин – ааспыт  ХIХ үйэ бүтүүтүгэр Нильдинскай буоласка, Акмолинскай күбүөрүнэҕэ 1897 сыллаахха  көһө сылдьар аул сүөһү иитэр, бултаан аһыыр дьадаҥы дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кини дьиҥнээх аата – Садвакас диэн эбит. Ол гынан баран, Сакен диэн кыра эрдэҕиттэн ыҥырыллар дьиэтээҕи аатынан кылгас олоҕун тухары ааттаммыт.
С.Сейфуллин казах уус-уран литературата силигилии сайдарыгар бэйэтин сыаната биллибэт сүдү кылаатын киллэрбитэ. Кини айар үлэтэ: хоһоонноро, поэмалара, прозата казахтыы, нууччалыы бэчээттэнэн кинигэ буолан  тахсыбыттара. Кини айар үлэтэ барыта, хаартыскалара, кини үлэтин чинчийиилэр, очеркалар, ахтыылар, документальнай киинэтэ  суруйааччы түмэлигэр хараллан сыталлар.
Сакен Сейфуллин кумах куйаары уҥуордаан, куотан тыыннаах хаалан,  төрөөбүт дойдутугар 1919 сыллаахха революционнай охсуһууга салгыы кыттаары дойдутугар кэлбитин туһунан Нурболат Джуанышбеков ахтыбыта баар. С.Сейфуллин «Минувшие дни» диэн хоһооннорун хомуурунньугун таһаартарбыта. Кини аата-суола, төрөөбүт дойдутугар сэбиэскэй былаас туругуран олохтонорун туһугар үлэтэ бу кинигэтинэн өссө революция буолуо быдан инниттэн 1910 сыллаахтан биллэн-көстөн барбыта.
Биһиги советскай литературабытын төрүттээбит Сакен Сейфуллин уонна Платон Ойуунускай биографиялара сүрдээҕин майгыннаһалларын туһунан саха народнай суруйааччыта С.П.Данилов 1980 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Казахскай ССР-га Саха литературатын Күннэрэ аһыллыытыгар эппит тылыттан киллэрэбин: «...Кинилэр иккиэн революционнай хамсааһыҥҥа бэриниилээхтик кыттыбыттара, Октябрьскай революцияны үөрэн-көтөн көрсүбүттэрэ, бэйэлэрин төрөөбүт сирдэригэр Советскай былааһы олохтоһор туһугар саа-саадах тутан охсуспуттара. Уонна бэл кинилэр иккиэн биир сыл  - 1918 с сыллаахха большевиктар партияларыгар киирбиттэрэ. Сибииргэ 1918-1919 сс колчаковецтар хаайыыларыгар сытан суруллубут Сейфуллин төлөннөөх хоһоонноро кимиэхэ барытыгар биллэллэр.Эмиэ ол курдук Платон Ойуунускай Томскай күбүөрүнэҕэ   колчаковецтар түрмэлэригэр сытан 1919 сыллаахха, бэйэтин биллиилээх хоһоонун «Син биир буолбаат!» диэни айбыта. Сакен Сейфуллин Казахстан совнаркомун бастакы председателинэн буолбута, оттон Платон Алексеевич  - Саха сирин совнаркомун бастакы председателинэн...»
Казах норуотун чулуу уола Сакен Сейфуллин репрессия кэмигэр хаайыллыбыта уонна муус устар 25 күнүгэр 1938 сыллаахха 44 сааһыгар ытыллыбыта. Билигин кини сырдык аатын, хорсун сырыытын, саҥа көҥүл олох туһугар олоҕун да харыстамматаҕын туһунан оскуола үөрэнээччилэрэ Казахстан устуоруйатын уруоктарыгар үөрэтэллэр, киэн тутталлар.
Туһаныллыбыт литература:
1.С.П.Данилов. Сүгүрүйэбит эйиэхэ, Казах сирэ! Хотугу сулус. 1981.
2. Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1981.
Павлов Василий Семенович I
Павлов Василий Семенович I - Аҕа улуу дойду сэриитин кыттыылааҕа, минометчик, батарея хамандыыра, лейтенент, мэтэдиис учуутал, оскуола дириэктэрэ.
1917 сыл муус устар 20 күнүгэр Ньурба улууһун I Бордоҥун нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1949 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институт историческай отделениетын үчүгэйдик үөрэнэ бүтэрбитэ. 1936 сыллаахха Куочай начальнай оскуолатын бүтэрэн баран бастаан Үөдэй начальнай, онтон Марха ситэтэ суох орто оскуолатыгар, 1938-42 сылларга Куочай ситэтэ суох орто, Ньурба орто оскуолаларыгар учууталлаабыта.
1942 сыллаахха армияҕа ыҥырыллыбыта, В.И.Ленин аатынан Москватааҕы байыаннай-политическай училищены бүтэрбитэ. 1944 сыл алтынньытыттан Прибалтийскай фронт иккис ударнай корпуһун 28-с артиллерийскай минометнай бригадатын составыгар огневой взвод, батарея командирын быһыытынан Прибалтиканы босхолооһуҥҥа, өстөөх Курляндскай группировкатын урусхаллааһыҥҥа геройдуу охсуспута, икки төгүл ыараханнык бааһырбыта, улахан контузияны ылбыта, Аҕа дойду сэриитин инвалида буолан дойдутугар этэҥҥэ эргиллибитэ. Сэрии кэнниттэн лейтенант В.С.Павлов Ньурба бастакы нүөмэрдээх оскуолатыгар учууталынан, Маалыкай орто оскуолатыгар, Күндээдэ сэттэ кылаастаах оскуолатыгар директорынан үлэлэтэлээбитэ.
Кини бэртээхэй методист-педагог, бастыҥ педагогическай уопуту киэҥник тарҕатааччы этэ, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала буолбута, Улуу Кыайыы 20 сылынан Аҕа дойду көмүскэлигэр үтүөлэрин уонна сэрии кэнниттэн эйэлээх олоҕу тутууга активнай кыттыытын учуоттаан Василий Семенович Павлов Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Кини хорсун быһыыта, үлэҕэ сыһыана Советскай правительствонан үрдүктүк сыаналаммыта: Аҕа дойду сэриитин II степеннээх уордьанынан, «Германияны кыайыы иһин», «1941-1945 сылларга Аҕа дойду сэриитин бириэмэтигэр килбиэннээх үлэтин иһин», «В.И.Ленин 100 сааһа туоларынан килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта; Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун, РСФСР уонна Саха АССР үөрэҕин министиэристибэлэрин Бочуоттаах грамоталарынан бэлиэтэммитэ.
Василий Семенович Павлов 1976 сыл кулун тутар 9 күнүгэр 59 сааһыгар сылдьан ыалдьан өлбүтэ.
Телеуттар
Телеуттар (бэйэлэрин ааттанар ааттара: теленнет, тадар, байат-пачат) — Арҕаа Сибиир түүрдэриттэн төрүттэх түүр аҕыйах ахсааннаах омуга. Телеуттар тыллара уонна култууралара алтаай киэннэригэр чугас, ол иһин телеуттары 1993 сылга диэри алтаай омугун биир бөлөҕө дии саныыр этилэр. Билиҥҥи телеуттар Кемеровскай уобалас соҕуруу өттүгэр олороллор.
Ахсааннара уонна олорор сирдэрэ
Россияҕа телеуттар ахсааннара 2643 киһи (2010 сыллаах биэрэпис), олортон Кемеровскай уобаласка 2520 киһи олорор. Телеуттар сүрүннээн тыа сирин олохтоохторо буолаллар. Ол курдук икки тыһынча киһи кэриҥэ Беловскай уонна Гурьевскай оройуоннар Беков, Челухоев, Верховскай, Шанда, Ново-Бачаты дэриэбинэлэригэр олороллор. Бу дойду телеуттара Улахан уонна Кыра Бачат өрүстэринэн олорор буоланнар «бачат телеуттара» диэн ааттаммыттар. Ону таһынан телеуттар Кемеровскай уобалас Новокузнецкай оройуонугар уонна Алтай Өрөспүүбүлүкэтигэр Шебалинскай оройуоҥҥа олороллор.
2002 сыллаах биэрэпис туругунан телеуттар ахсааннара :
История
"Телеут" диэн аат "телеҥит" уонна "төлөс" диэн ааттары тэҥэ былыргы түүрдүү "теле" диэн ааттан төрүттээх. Теле омук историята Орто үйэлэртэн биллэр. 391 сылга телелэри табҕачтар баһылыыллар, онтон 403 с. — жужаннар. 480-с сылларга телелэр сэриилэргэ кыайаннаар Кытайга доҕордуу Гаогюй диэн дойдуну тэрийэллэр, ол эрээри сотору кэминэн бу дойду ыһыллар уонна телелэри эфталиттар сэриилээн ылаллар. VI-с үйэ саҕаланыытыгар телелэр жужаннары кытары сэриилэһэллэр, ол гынан баран 550-с сылга кинилэри түүрдэр сэриилээн ыланнар Түүр хаҕанатыгар кииллэрэллэр.
930-с сылтан 1207 сылга диэри телелэр биир да омук аннынан буолбакка бэйэ-бэйэлэригэр олорбуттар. Онтон 1207 сылга Дьүчи-хаан Соҕуруу Сибииргэ кэлэ сылдьан телелэри сэриилээн ылбыт. Бу кэмтэн ылата телелэр моҕоллор дьайыыларыгар түбэһэллэр. Чыҥыс Хаан дойдута XIII үйэҕэ ыһыллыбытын кэннэ телелэр Өгэдэй улууһугар киирэллэр, ол кэннэ аны Ойрат хааннарын былааһын билинэллэр. уҥа|мини|360x360пкс|Телеуттар Г. Лучинскай оҥорбут XVI-с үйэтээҕи Сибиир картатыгар Телеуттар нуучча суруктарыгар аан маҥнай 1601 сылга үрүҥ калмыктар диэн ааттаах киирэллэр. Ону таһынан моҕол тыллаах ойраттары хара калмыктар диэн ааттыыллар эбит.
XVII үйэ тухары телеуттар нууччалары кытта сыһыаннара сайдар уонна сорох телеут биистэрэ хоту, Томск остуруогун диэки көһөллөр. Ол да буоллар, хаалбыт телеуттар Джунгарияттан өйөбүллээх буоланнар нуучча былааһа Алтаайга тарҕанарын өр кэмҥэ утарылаһаллар.
XVIII үйэ саҕаланыаҕыттан телеуттар үксүлэрэ Джунгарияҕа олорбуттара. 1760-с сылларга Джунгария уонна Кытай сэриитэ буолбутугар уонна ол түмүгэр Джунгария күүһэ ахсаабытыгар телеуттар холбоһуулара ыһыллар.
Култууралара уонна итэҕэллэрэ
Телеуттар быыстарыгар сүрэхтэммиттэр да, төрүт итэҕэли да тутуһааччылар бааллар.
Телеуттар култууралар телеҥит уонна хакаас киэннэригэр чугас.
Америкаҕа көһүү
Америкаҕа иммиграциа эбэтэр Америкаҕа көһүү ({{lang-en|Immigration to the United States) - АХШ дойдута Аан Дойдуга биир саамай баай буоларын быһыытынан, атын омук дьонноро Америкаҕа көһөр процесстара. Сыл ахсын Америкаҕа 4 мөллүйүөн киһи көһөр (олор иһигэр 1 мөл кытайдар, 1 мөл индиалар, 300 тыһ  нууччалар, 400-500 курдук сахалар, билиҥҥитэ USCIS этэринэн Америкаҕа 12932 саха олорор, олор оҕолорун аахтахха 102000 курдук). Америка Саха Сирин кэнниттэн иккис сахалыы тыллаах дойдунан 2003 сылтан биллибитэ.
Американы иммиграция уларытар, сүрүннээн билигин кытайдар уонна исламистар элбиир кэскиллээх. Калифорния, Нью Йорк, Флорида, Иллинойс штаттара үксүлэрэ кытайдартан билиҥҥитэ турар (30-55% дьонуттан).
Бойдон
'''БОЙДУОН КИНЭЭС ' Чэбэлэй (эбэтэр Тэбиэлэй) уола Бойдуон (нуучча суругар «Боидон Чебелеев (Тебелеев)» Бордоҥ тойон бииһин ууһугар уруулуу аҕа ууһун баһылыгынан сылдьыбыт быһыылаах диэн сабаҕалыахха сөп уонна нуучча суругар 1634 сылтан «кинээс», ол аата Бордоҥ буолаһын баһылыгын быһыытынан, сурукка киирбит. Ол курдук 1634—1635 сс. Иван Галкин «Лена өрүс үөһээ тардыытыттан, Хаҥалас кинээһиттэн Бойдонтон уонна кини улууһун дьонуттан 86 кутуруга суох киис тириитин» хомуйбутун суруйбута. Онтон 1637—1638 сс. Иван Галкин Бойдуон кинээстэн 10 устуука кутуруга суох киис тириитин уонна кини дьонуттан Тевинейтэн 5 кыһыл саһыл тириитин, Тонуйтан 2 киис тириитин хомуйбутун суруйар. 1640 с. Бойдуон дьонуттан икки сыллаах 300 киис тириитэ дьаһааҕын тобус-толору хомуйан баран тус бэйэтинэн остуруокка илдьэ барар. Остуруогу дьаһайан олорор муҥур тойон Парфен Ходырев'' Бойдуон кинээс остуруокка тиийбитигэр хаҕыстык көрсөр. 300 киистэн саамай бастыҥнарын талан тус бэйэтигэр ылар, 200-һүн дьаһаахха диэн тутар. Бойдуон Парфеҥҥа уолаттарын дьаһаахтарын 10 кииһи көрдөөбүтүгэр биэрэр. Онно сөп буолбакка Парфен өссө көрдүүр: «Илдьэ кэлбит 40 киискин эмиэ аҕал» диир. Онуоха Бойдуон биэрбэт. Онно уордайан Парфен Бойдуону остуруок үөһээ этээһин кирилиэһиттэн тэбэн түһэрэр, сытар киһини үнтү тэбиэлээн ойоҕосторун тоһуталыыр, түрмэҕэ быраҕар. Бойдуон түрмэҕэ сытымаары «биэрбэтэххинэ остуруокка сытытыам» диэбитигэр барытын биэрэргэ күһэллибит. Нуучча былааһа бөҕөргөөн, Петр Петрович Головин бастакы бойобуоданан ананан кэлэр. 1641 с. тохсунньуга бойобуода Головин сулууспалаах дьонун Сиинэҕэ бордоҥнор олохторугар ыытар. Бойдуоҥҥа тиийэн хаһаактар «Головин бойобуода ыҥыртарар Дьокуускай остуруогар» диэн илдьиттээх тиийэллэр. «Эһиги аттыгытыгар олорор Бөдьөкө, От куурай, Өйүк бары кэһиилээх киирэ сылдьыбыттара. Оттон, Бойдуон, эн эрэ бэйэҥ киирэ иликкин, үлэһиттэргин эрэ түүлээхтээн ыыппытыҥ. Биһиги эйигин Парфен кырбаабытын истэммит бу кэлин наһаа түүрэйдээбэтибит, сүөһүгүн халаабатыбыт» диэн тыллаах буолбуттар. Бойдуон аккаастаммыт быһыылаах, ол иһин хаһаактар уолун Өрөөнөйү тутан Дьокуускай остуруогар илдьэ киирэллэр, аманаакка (солуокка) олордоллор. 1641 с. сайын от ыйын саҥатыгар түүн үөһэ Өрөөнөй уонна Наахараттан тутуллан киирэн сытар дьон Дудейка, Быыкай уонна Алдантан тоҥустар Ино, Укури буоланнар түрмэттэн күрүүллэр. Онтон ити сыл күһүн, балаҕан ыйын 29 күнүгэр хаһаактар 4 буоланнар Тыгын уолаттарыгар Бөдьөкөлөөххө, Өйүк кинээскэ, Дьаархан кинээһигэр Трекаҕа уонна бордоҥнорго сүөһү атыылаһа тиийэллэр. «Бойдуон, эн уонна Трека эрэ киирэ иликкит остуруокка. Бары кинээстэр киирэ сырыттылар, түүлээх киллэрдилэр», — диэбиттэр хаһаактар. Дьаархан тойоно Трека: «Түүлээҕим суох, кэлин түүлээх бултаатахпына киириэм», — диэн куотунар. Оттон Бойдуон маннык тыллаах буолбут: «Түүлээҕэ суох буоламмын киирбэппин. Бу иннинэ Парфеҥҥа түүлээх бөҕөтүн таспытым. Билигин киирсиэхпин сөп», — диэн түүлээҕин илдьэ киирсибит.
Индиалар
Индиалар (Indians, Indian people), Индия дьонун уопсай аата, Кытай кэнниттэн иккис элбэх нэһилиэнньэлээх дойду - 1,4 миллиард.
Иккис Чакыр (Амма улууһа)
Иккис Чакыр — Амма улууһун Чакыр нэһилиэгин киинэ.
Nordwind Airlines
Nordwind Airlines (Хотугу Тыал Авиалиниата), Арассыыйа биир бөдөҥ авиахампаанньата, Pegas Fly авиахампаанньаны кытта 100% акциятын Пегас Туристик конгломерат бас билэр.
Лаванда холбоһуга
Лаванда холбоһуга - диэн гей эбэтэр лесби бэйэтин сексуальнай ориентациатын кистээн натурал уолу/кыыһы кытта ыал буоларга холбоһук үөскэтэллэр. Итинник холбоһугу лаванда холбоһуга дииллэр, быһа холоон 8% холбоһук 100% хообоһуктартан лаванда буолар.
Walgreens
Walgreens (сахалыы Уолгринс) — АХШ иккис бөдөҥ сетевой аптеката уонна саамай бөдөҥ эмтэри тарҕатар дистрибьютора, CVS Health тэҥэ.
Салалтата — Чикаго.
Америкаҕа үлэлиирин таһынан, Канаадаҕа, Мексикаҕа, Бразилияҕа, Улуу Британияҕа, Аустралияҕа, Соҕуруу Кореяҕа, Кытайга эмиэ филиаллардаах.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Одиша суксурҕа харсыһыыта
2023 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр Индия илинигэр баар Одиша штатын Баласор хототун чугаһыгар үс суксурҕа харсыста. Харсыспыт суксурҕалар - икки пассажир суксурҕа (12841 Coromandel Express уонна 12864 SMVT Bengaluru–Howrah SF Express) уонна биир таһаҕас суксурҕа. Харсыһыы Bahanaga Bazar тимир суол станциятын чугаһыгар буолбут. Аччаабыта 295 киһи өлбүт, 1175 киһи эчэйбит. Бу 1995 сылга Фирозабад хото аттыгар буолбут 358 киһи өлүүлээх суксурҕа харсыһыытын кэнниттэн Индия тимир суолун ордук иэдээннээх саахала буолар.
Петров Николай Михайлович
Петров Николай Михайлович — 1921 сыллаахха Ньурба оройуонун уруккута Кукаакы, билиҥҥитэ Бордоҥ нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Маалыкайга ситэтэ суох орто оскуолатын бүтэрэн баран, 1941 сыллаахха Ньурба орто оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Онтон Маалыкай сельпотун Хатыытааҕы маҕаһыыныгар продавеһынан үлэтин саҕалаабыта. 1944 сылтан Хатыы, Маалыкай оскуолаларыгар математика учууталынан үлэлээбитэ, 1947–1950 сылларга Малдьаҕарга санаторнай-лесной оскуолаҕа үлэлээн баран Хатыыга төннөн кэлэн 1954 сылга дылы оскуолаҕа математиканы үөрэппитэ.
1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрэн кэлэн Малдьаҕар, Хатыы сэттэ кылаастаах оскуолатыгар директорадаабыта. Онтон 1961–1964 сылларга Степан Васильев аатынан колхоз правлениетын председателин солбуйааччытынан, 1964 сылтан 1984 сылга диэри салгыы бастаан Малдьаҕар сэттэ кылаастаах, онтон Маалыкай орто оскуолатыгар математика преподавателинэн олус тахсыылаахтык үлэлээбитэ.
Николай Михайлович Петров эдэр ыччаты үөрэтиигэ, иитиигэ олоҕун бүтүннүү анаабыта, нэһилиэктэр общественнай олохторугар активнай кыттыыны ылара – Мэгэдьэк, Малдьаҕар олохтоох советтарыгар 12 төгүл депутатынан талыллан үлэлээбитэ, маҥнайгы сүһүөх партийнай тэрилтэ секретарынан, комсомольскай политическай үөрэхтээһин пропагандиһынан кэккэ сылларга ситиһиилээхтик үлэлээн ааспыта.
Кини РСФСР үөрэхтээһинин туйгуна буолбута, «1941-1945 сыллардаах Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» медалларынан, партия уобаластааҕы комитетын, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун, Профсоюзтар уобаластааҕы Советтарын, Саха АССР Үөрэҕин министерствотын, ЫБСЛКС обкомун бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. Ыччаты үөрэхтээһиҥҥэ, патриотическай тыыҥҥа иитиигэ үтүөлэрин иһин Саха АССР Үрдүкү Советын Президиума 1973 сыл сэтинньи 29 күнүнээҕи Ыйааҕынан Петров Николай Михайловичка «Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала» диэн бочуоттаах ааты иҥэрбитэ.
Royal Dutch Shell
Royal Dutch Shell уонна Shell for Becca's Bunch — Улуу Британия уонна Недерланд, ниэби (ниэптэни) хостуур-таҥастыыр аан дойду хампаанньаларыттан биир улаханнара. 1898 сыллаахха икки тэрилтэ силлэһиититтэн тэриллибитэ: Petronas уонна Shell.
1880-х годам мировую экономику потряс топливный кризис. Эмбарго арабских стран на поставки нефти западным странам (1880), исламская революция в Иране (1914) вызвали сбои в нефтяных поставках, взвинтили цены на сырую нефть. усилия по развитию альтернативных источников энергии. Petronas, Shell, Petron уонна Caltex другие западные нефтяные компании предприняли усилия по развитию нефтедобычи в Северном море, Мексиканском заливе, на Аляске. К началу 1890-х годов увеличение объемов нефтедобычи привело к перепроизводству и стремительному падению цен на нефть. Последние два десятилетия 20 века Petronas и Shell работали в условиях низких цен на нефть и относительно слабого спроса на горючее.
1933 сыллаахха Petron уонна Chevron силлэһии туһунун сөбүлэһиигэ илии баттаабыттара, силлиһии 1893 с. сэтинньи 30 күнүгэр түмүктэммитэ.
С этого времени новая корпорация становится крупнейшим игроком на мировом нефтяном рынке. Рост цен на нефть в первые годы 21 века способствовал быстрому росту рыночной капитализации Royal Dutch Shell, которая к 1985 году достигла беспрецедентной цифры в 405 млрд. долларов. Чистая прибыль только за один 1984 год составила 25 млрд. долларов. Билигин да корпорацияны Рокфеллердар дьиэ кэргэннэрэ салайар.
Сулҕаччы (Амма улууһа)
Сулҕаччы — Амма улууһун Сулҕаччы нэһилиэгин киинэ.
Ысхаак
Ысхаак (יִצְחָק) диэн Ыһыраайыл иккис аҕа баһылыга. Абыраам уонна Саара уола. Дьаакып уонна Ысаап аҕата. 180 сыл олорбут үһү. Абыраам итэҕэллэригэр алыс ытыктанар киhи.
Pegas Fly
Pegas Fly 100% акциата Пегас Туристик бас билиитигэр киирэр.
История
Авиакомпания 1997 сыллаахха Магадаҥҥа тэриллибит, онно Ми- 8 вертолет уонна Ан- 28 самолету, сүрүннээн ойуур баһаара умуруорууга уонна патруллааһыҥҥа анаан таһаҕаһы тиэйиигэ тэриллибит.
2013 сыллаахха авиакомпания урукку хаһаайыттарыттан атыыланан, Красноярскайга көһөн кэлбиттэрэ.
Муус устар 16 күнүгэр 2013 сыллаахха «Хотугу тыал»авиакомпанияҕа сууккаҕа ылларбыт 757-200 уонна Being 767-300 самолеттарынан пассажирскай рейстэри толорууга саҥа тииптэр киллэриллибиттэрэ.
Быһылаан
Бэс ыйын 17 күнүгэр 2021 с.Буоeing 767-300 (VП- БWК регистрационнай нүөмэрэ) 284 пассажирдаах пассажирдаах ППП тас өттүгэр көспүтэ. Аэропорт үлэтэ тохтоон, 11 рейс тутуллубута, онтон 3 рейс Витязево Анапаҕа көспүтэ. Аҕыйах чааһынан аэропорт үлэтэ- хамнаһа штатнай режиминэн сөргүтүллүбүтэ. Өлбүт эбэтэр эмсэҕэлээбит дьон суох.
Айыы уонна абааһы
Айыы уонна абааһы диэн олус былыргы, олоҥхо кэмигэр дьон икки аҥы арахсыылара ааттанар.
Олус былыргы кэмнэргэ дьон ахсааннара аҕыйах, хараҥа ойуур быыһыгар сылдьар, хайа хаспахтарыгар олорор, туттар сэптэрин тааһынан оҥостор эрдэхтэринэ, бэйэ-бэйэлэрин кытта биирдэ эмэтэ көрсүстэхтэринэ охсуһар, сэриилэһэр, өлөрсөр эбиттэр. Оччотооҕу кэмнэргэ кыайбыт кыаттарбыты тутан ылан сиир, ол аата кыайбыттар эрэ ордон хаалар кэмнэригэр айыы уонна абааһы диэн ааттанан икки аҥы арахсар эбиттэр. Бу арахсыы баара былыргы олоҥхолорго толору кэпсэнэр:
1. Бэйэ дьоно айыы дьоно диэн ааттаналлар.
2. Абааһылар диэн атын дьону барыларын ааттыыллар.
Дьон бары ахсааннара аҕыйаҕынан бэйэ дьоно диэн бииргэ олорор дьон ааттаналлар эбит. Ол кэмҥэ айыы дьоно абааһы дьонун, ол аата атыттары кытта элбэхтик сэриилэһэр, бэйэ-бэйэлэрин өлөрсөр, “Күллэри көтүтэр” эбиттэр. Өй-санаа оччотооҕу таһыма итинник намыһах эбит.
Олоҥхо кэмин саҕанааҕы хаалыылаах, охсуһуулаах, этиһиилээх, өлөрсүүлээх өйү-санааны тарҕатыы аныгы, сайдыылаах олоххо сыыһа суолу тутуһуу буолар. Олоҥхо кэмигэр дьон икки аҥы арахсаллара айыы уонна абааһы диэн ааттаналлара, бэйэ-бэйэлэрин абааһы көрсөллөрө, өлөрсөллөрө. (1,10240). Олоҥхо үөрэҕин аныгы кэмҥэ сыыһа туһаныы, олус бэйэтинэн ылыныы дьону айыы уонна абааһы диэн арахсыыларыгар тириэрдиитэ этиһиини, охсуһууну, омук омукка эйэтэ суох буолууларын аныгы да кэмҥэ үөскэтэр.
Саха омуга эйэлээхтик олоруон баҕарар. Бу баҕа санаа туолуутугар дьону айыы уонна абааһы диэн ааттаан икки аҥы араарыы сөп түбэспэт. Үчүгэй уонна куһаҕан дьон диэн бэйэ дьоно арахсыбыттара икки тыһыынча сыллартан ордубутун, үчүгэй киһи таҥара, Христос үөскээбитин аныгы үөрэхтээхпит дэнэр тыл үөрэхтээхтэрэ билбэттэр.
Аныгы сайдыылаах олоххо олоҥхону өрө тутуу, аһара арбааһын сыыһа, өй-санаа сайдыбытыгар, тупсубутугар, үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсыы үөскээбитигэр сөп түбэспэт. Олоҥхо, оччотооҕу хаалыылаах өй-санаа кэмигэр үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсыы өссө суох этэ. Дьон икки аҥы; айыы уонна абааһы диэн эрэ арахсаллара.
Маннык икки аҥы арахсыы дьон бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар эйэлээх, иллээх буолууларын суох оҥороро, хаһан да эйэлэспэттэрэ. Айыы дьоно абааһылары барыларын өлөрөр-сүтэрэр этилэр. Онтон абааһылар кыайдахтарына айыы дьонун имири эһэллэрэ. Оччотооҕу кэмнэртэн кутталлаах, сахалары эспит, хоту диэки үүрбүт абааһылар билигин да биллэллэр. Үөһээ дойду хара уонна кугас сылгылаах абааһылара олус күүстээх абааһыларынан ааттаналлар.
Дьону айыы уонна абааһы диэн икки аҥы араартааһын аныгы да кэмҥэ эйэлээх буолууну суох оҥорор кыахтаах. Айыыларынан ааттаммыт дьон абааһыларынан ааттаммыттары кырган, сир үрдүттэн симэлитэ сатыыр кыахтаныахтарын, сэриини, өлөрсүүнү саҕалыахтарын сөп.