cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
АЛРОСА
Историята
Алмаас хостуур сала, ССРСка, 1954 сыллаахтан ыла олохтоммута. Бастакы кимберлит эттиктээх «Зарница» туруупканы аhыллыы манна олук буолбута. 1955 сыллаахха, «МИР» уонна «Удачнай» туруупкалар булуллубуттара. Бу сылга, 15 алмаас кистэнэ сытар сирдэрэ булуллубуттара. 1957 сыллаахха, уруудалаах уонна бытархай кyндy таастаах сирдэргэ, «Якуталмаз» трест олохтоммута. Бу сылга, бастакы промышленнай алмаастар хостоммуттара. Онтон икки сыл буолаат, ССРС Аан дойду ырыынагар алмаастары атыылаан барбыта. Сyрyн сайдыы, кимберлиттээх «МИР» туруупка сyнньyнэн уонна бытархай таастаах сирдэр тула ыытыллыбыта. Бу кэмнэргэ, сyрyн рудниктар тэриллибиттэрэ, бастакы баабырыкалара тутуллубуттара, энэргиэтикэ салаата балысханнык сайдыбыта. 1960 сыллаахха, «Айхал» кимберлиттээх туруупка, онтон 1969 сыллаахха «Интернациональнай» туруупка аhыллыбыттара. 1963 сыллаахха, ССРС алмаас атыытыгар «Де Бирс»(«De Beers») корпорацияны кытары бастакы хантараактары тyhэрсибитэ. 2008 сыл, ахсынньытыгар «Еврохамыыhыйа» моноппуолуйаны утары сокуонун чэрчитинэн, «АЛРОСА» уонна «Де Бирс» икки ардыларыгар дуогабар тохтотуллубута. 2009 сылтан ыла, «АЛРОСА» алмааhы тус бэйэтэ Аан дойду ырыынагар батарар.
80-с сылларга, алмаас промышленноhа Айхалга «Юбилейнай» туруупка тула чэчирии сайдыбыта. Удачнайга алмаас кимиилээх тэтиминэн хостонон, «Удачнай» карьер Аан дойду биир саамай улахан карьера буолла.
1992 сыл олунньу 19 кyнyгэр, Арассыыйа бэрэсидьиэнин дьаhалынан, «Якуталмаз» тэрилтэлэрин тyмэн, ««Алмазы России-Саха» аахсыйалаах хампаанньа тэриллиитэ» диэн №158С уураах тахсыбыта. 1998 сыллаахха, кини «АЛРОСА АХ(Сабыылаах холбоhук) буолбута. Кэлин, 2011 сыллаахха, «АЛРОСА» аhыллыбыт аахсыйалардаах холбоhук буолбута. «АЛРОСА» аахсыйалара пуонда ырыынагар хаарчахтаммакка тахсыбыттара.
2013 сыл, алтынньы 28 кyнyгэр, хампаанньа IPO ыыппытын тyмyгэр, хампаанньа 16 бырыhыаннаах аахсыйалара(сэттэлии бырыhыан аахсыйалар - Арассыыйа Федерацията уонна Саха сирин бырабыытылыстыбата, эбиитин 2 бырыhыан – квазиказначейскай yп докумуона) атыыга бардылар. 60 бырыhыантан ордук аахсыйалары АХШ инвестордара, 24 бырыhыаны – Дьобуруоппа(20 бырыhыаннара – Великобританияттан), 14 бырыhыаны – Арассыыйа инвестордара ыллылар. Иккилии бырыhыаны «Oppenheimer Funds» уонна «Lazard » инвестициялыыр фондалар ыллылар. Уопсайа, «АЛРОСА» IPOтын тyмyгэр, 41,3 миллиард солкуобай киирдэ(1,3 миллиард АХШ доллара). 2013 сыллаахха, хампаанньаттан профильнайа суох актыыптары таhаарар барыл yлэлээн барбыта. 2013 сыллаахха, «Гостиницы АЛРОСА» тэрилтэ, онтон 2014 сыл кулун турар ыйыгар, «АЛРОСА» страховкалыыр хампаанньа атыылара биллэриллибитэ.
Бас билээччилэрэ уонна салалтата
Алтынньы 13 кyнyн туругунан, хампаанньа аахсыйаларын бас билээччилэрэ:
• Арассыйа Федерацията эбэтэр Росимущество - 43,9 %
• Саха сирин бырабыытылыстыбата – 25 %+ биир аахсыйа
• 8 Саха сирин улуустара – 8,0003%
• Атын юридическэй сирэйдэр – 23 % (Ол иhигэр « Oppenheimer Developping Markets Fund – 2,2 %).
Устааптаах хаппытаал кээмэйэ – 3 682 482 815(yс миллиард алта сyyс а5ыс уон икки млн. тyерт сyyс а5ыс уон икки тыhыынча а5ыс сyyс уон биэс солкуобай) Устааптаах хаппытаал 7.346.965.630(сэттэ миллиард yс сyyс тyерт уон алта млн. то5ус сyyс алта уон биэс тыhыынча алта сyyс отут солкуобай) 50-нуу кэппиэйкэлээх, боростуой анал ааттаах аахсыйаларга yллэриллибит.
Дьарыга
thumb|220px|[[Удачная алмаас үөлэhэ]]
2013 сыл, бэс ыйын туругунан, JORC кодекс чэрчитинэн, «АЛРОСА» саппаастара 971,7 млн. карат (итинтэн чопчу бигэргэтиллибиттэринэн – 664,8 млн. карат, барылааhынынан – 308,2 млн. карат) буолаллар. Ол эбэтэр, Арассыыйа бу сырьетын саппаастарыттан 97 бырыhыана. Билигин, «АЛРОСА» сyрyнннyyр yлэтэ, Саха сиригэр уонна Архангельскай уобаласка тyмyллэр. «АЛРОСА», барыта, 22 алмаас баайдаах сиргэ yлэлиир. Производство чэрчитинэн, 9 олохтоох кимберлит эттиктээх, 13 бытархай алмаастардаах сирдэр киирэллэр. Олохтоох кимберлит эттиктээх сирдэр карьер уонна шахта ньыматынан хостоноллор. Саха сиригэр 4 хайаны байытар кэмбинээт – Мииринэй, Айхал, Удачнай, Ньурба ХБКлара бааллар.
Айхал хайаны байытар кэмбинээтэ
АХБК, 1986 сыллаахха, «Сытыкан» карьер уонна №8-дээх баабырыка олуктарыгар, сыыйа-баайы «Юбилейнай» биир модун кyyhyнэн буолуутугар тирэхтэнэн, тэриллибитэ. Билигин, АХБК производствотын базатыгар yс кимберлит эттиктээх туруупка: «Юбилейнай», «Комсомольскай» уонна «Айхал», икки алмааhы байытар баабырыка уонна технологическэй тыраанспар автобазата киирэллэр. Алмаас хостооhуна «Юбилейнай» уонна «Комсомольскай» карьердарга ыытыллар. «Айхал» туруупка «тымырыгар» сир анныттан алмаас хостуур рудник yлэлиир. Бyгyн, АХБК yрдyнэн сyрyн алмаас хостонор сирэ – «Юбилейнай» карьер. 2012 сыл тyмyгyнэн, алмаас хостооhуна 8,9 млн. карат буолла.
Удачнай хайаны байытар кэмбинээтэ
Кэнники сылларга, ХБК Удачнайтан 32 биэрэстэ тэйиччи сытар «Зарница» туруупка карьерыгар, ол эбэтэр ССРСка бастакынан аhыллыбыт алмаастаах сиргэ урууда хостоото. Саамай сyрyн карьер – «Удачнай» туруупката. Бу, алмаастаах сир карьер ньыматынан хостонор. 2016 сылга, «Удачнай» руднигын сир анныттан таhаарар уруудата – 4 млн. туонна буолуохтаах. Уруудалары байытыы №11, №12-дээх баабырыкаларга ыытыллар. Сыллата, №12-дээх баабырыка бырайыактаах таhыма – 11 мел. Алмаас саппааhын уопсай таhыма 2012 сылга 5,8 млн. карат буолбута.
Ньурба хайаны байытар кэмбинээтэ
Алмааhы байытар баабырыка Ньурба сиригэр. Накыын уруудалаах сирэ. Саха сирэ. Ньурба ХБКта 2000 сыл, кулун тутар ыйыгар Накыын уруудалаах сирин баhылыыр аналлаах тэриллибитэ. Алмаас, карьер уонна бытархай таастары хостооhун ньыматынан таhаарыллар. Ньурба ХБКтын сэргэ, Накыын уруудалаах сирин баhылааhынынан «АЛРОСА-Ньурба» тэрилтэ дьарыктанар. «АЛРОСА», бу тэрилтэ 87,25 бырыhыаннаах аахсыйатын тутан олорор. «АЛРОСА-Ньурба», «Нюрбинская» уонна «Ботуобиинская» туруупкалары баhылааhын лицензияларын тутан олорор. 2012 сыллаахха, хампаанньа, 7.955,9 тыhыынча караттаах алмааhы, 447,2 млн. АХШ долларыгар хостообута.
Самалык уонна тутулуктаах тэрилтэлэр
«АЛРОСА» алмаас тосхотор кыахтаах сирдэри тургутар, чинчийэр. Кини актыыбыгар «Верхне-Мунскай», «Солуур-Восточная» бытархай алмаастаах сир, «Заря», «Дальняя», «Майская», «Законтурная делювиальная россыпь», «Пироповый ручей» туруупкалар бааллар. Маны кытта сэргэ, «АЛРОСА» алмаастаах сирдэри тургутар-чинчийэр yлэлэри Ангола уонна Ботствана судаарыстыбаларыгар, кыттыгас тэрилтэ сиэринэн ыытар. Москуба куоракка «Бриллианты АЛРОСА» диэн ааттаах сyрyн производство самалык тэрилтэтэ yлэлиир. Кини хампаанньа тус бэйэтин алмааhы кырыылыыр тэрилтэтинэн буолар. Ырыынак уонна маркетинг салааларыгар утумнаахтык дьарыктанар. 2012 сыллаахха, «Бриллианты АЛРОСА» 160,5 млн. АХШ доллара сыаналаах бриллианнары тосхотто. «АЛРОСА» самалыктарыгар геологическэй-чинчийэр эспэдьииссийэлэр, научнай хабааннаах тэрилтэлэр, тутуу уонна автотыраанспар тэрилтэлэрэ киирэллэр. «АЛРОСА» тимир уруудата «Тимир» хампаанньата 49 бырыhыан аахсыйатын – биир аахсыйатын бас билэр. «Тимир» Нерюнгри оройуонун «Таежнай», «Дес», «Тарыннаах» уонна «Горкит» диэн сирдэрин сыныйан тургуталлар. Маны сэргэ, «АЛРОСА», Ангола сиригэр, Киин Африка устун саамай элбэх алмааhын хостуур, «Катока» урууданы хостуур холбоhук 32,8 бырыhыаннаах аахсыйатын бас билэр.
Батарыы
Алмааhы батарыы ньымата бриллианынан уонна кyндy таастаах киэргэллэринэн эргинэр хампаанньалары кытары уhун болдьохтоох атыыга тирэнэн ыытыллар. Маннык атыы-тутуу «АЛРОСА» эргиэнин 60 бырыhыанын ылар. Маны таhынан, «АЛРОСА» алмаастаах сырьену конкурс ньыматынан(аукционнар уонна тендердар) ыытар. Маны сэргэ, биир тyhyмэх конкурса суох атыы-тутуу ыытыллар. «АЛРОСА» батарыынан дьарыктанар тэрилтэлэрэ Аан дойду алмааhын кииннэригэр – АХШка, Бельгия, ХАЭ, Кытай, Великобритания, Израиль судаарыстыбаларыгар бааллар.
«АЛРОСА» атыытын-тутуутун бэлиитикитэ Арассыыйа Федеральнай монопуолуйаны утары сулууспа(ФАС) тэрилтэни кытары биир кyдьyс yлэлээх. Манна, yлэ, тустаах балаhыанньа чэрчитинэн ыытыллар. Сyрyн ирдэбил – алмаастаах сырьены ылар сиэрдээх усулуобуйа бары атыылаhааччыларга тиксиэхтээх. Атыыга-тутууга, биир ирдэбил, ньыма, бэрээдэк туттуллуохтаахтар.
2012 сыллаахха, «АЛРОСА» «Laurelton Diamonds Inc» диэн Бельгия хампаанньатын кытары уhун болдьоххо хантараак тyhэристэ. Бу, Бельгия хампаанньата, «TiffanyEndCo» диэн американскай ювелирнай хампаанньа аатыгар, бриллиант атыылаhар. Yс сыл болдьохтоох тyhэрсиллибит атыы-эргиэн дуогабарын сиэринэн, «TiffaniEndCo» хас сыл ахсын, 60 млн. АХШ долларыгар, алмаас сырьетын атыылаhарга соруктанар.
2013 сыл, ыам ыйыгар, «АЛРОСА» уонна «Sothby,s» Туор(Аукцион) Дьиэтэ бииргэ yлэлииргэ меморандум тyhэристилэр. Бу усулуобуйатынан, «АЛРОСА» «Sotheby,s» аукционнарыгар «Бриллианты АЛРОСА» «преимиум» кылаастаах улахан кээмэйдээх бирилийээннэрин уонна ювелирнай киэргэллэри атыылыыр кыахтанна. Атыыга туруоруллар кyндy таастар Америка Геммологическай институтун(GLA) сэртипикээтинэн бигэргэтиини барыахтара. «АЛРОСА» Кимберлийскэй хамсааhын соруктарын уонна ирдэбиллэрин толорорго, Арассыыйа судаарыстыбаннай органнарын кытта, тиhигин быспакка yлэлэhэр.
«АЛРОСА» юридическэй сирэйдэргэ уонна биирдиилээн урбаанньыттарга алмаас сырьетын биэрбэт биричиинэлэрэ манныктар  :
• Кинилэр, Кимберлийскэй yлэ хаамыытыгар, официальнай боломуочуйалаах судаарыстыба гражданина буолбатахтарына;
• Кимберлийскэй yлэ хаамыытын сиэринэн, Аан дойду алмаастары сэртиппикээттээhин бэрээдэгин тутуспат буоллахтарына;
• Нолуок, таможня уонна да атын сокуон ирдэбилин тутуспат тyгэннэригэр;
• Тэрилтэлэрэ, монкуруут, хаттаан тэриллии уонна эстии усулуобуйатыгар сылдьар тyгэнигэр;
• Тустаах интэриэстээхтэр, бэйэлэрин туhунан, сымыйа информациялары биэрэр буоллахтарына.
Yлэ хаамыыта
2012 сыллаахха, «АЛРОСА» хампаанньа тэрилтэлэрэ, 34,4 млн. карат алмаас хостоотулар. 2012 сылга, «АЛРОСА» алмаас хостооhунун быhаччы сыаната    4 610,7 млн. АХШ доллара буолла. Сыл тyмyгyнэн, «АЛРОСА» алмааhы атыылааhына – 4 450, 1 млн. АХШ доллара, бирилийээни батарыы - 160,6 млн. АХШ доллара буоларын ситистэ. 2013 сыллаахха, алмаас хостооhуна 7 бырыhыан улаатан, 36,9 млн. карат буолла. Алмаас атыыта 38 млн. каратка тиийдэ. 2014 сыл тyмyгyнэн алмаас хостооhуна 36 млн. карат, атыыта – 38 млн. карат(2 млн. карат саппаастарын батарыыны киллэрэн туран) буолла.
МСФО-нан, 2012 сыл устата, хампаанньа ыраас барыыhа 33,634 млрд. солкуобайга тиийдэ, ол эбэтэр инники сыл барыhын чиэппэр курдугунан куоhарда. Yп киириитэ - 150,880 млрд. солк буолла, ол эбэтэр 2011 сылы кытары холоотоххо 10 бырыhыанынан yрдyк.
РБСУнан, хампаанньа дохуота 2012 сыл тyмyгyнэн 39. 657 млрд. солк. буолла уонна 34,3% инники сылтан улаатта. Онон, барыыс 10 бырыhыан улаатан 129, 478 млрд солк. буолла.
Дивиденнэргэ анаан, 8 175,1 миллиард солкуобай туhаайылынна.
Далянь
thumb|200px|Далянь аныгы киинэ thumb|200px|Далянь панорамата, [[атырдьах ыйа 2008]] thumb|200px|Далянь [[Кытай|Кытайга]]
Далянь (Дальний, Ыраах, кытай. 大连) диэн дьоннорунан ааттаммыт Кытай биир ордук сайдыылаах пуорт куораттарыттан биирдэстэрэ буолар. Кини Кытай экономикатын биир улахан киинэ. Манна Кытай 5 бастыҥ аэропордарыттан биирдэстэрэ баар. Далянь куорат Ляонин улууhугар баар.
Дьонун ахсаана - 8 мөл. (2009)
Дьылабыай Далянь
200px
Далянь - планета үрдүнэн биир улахан курортнай центр буолар. Пляж 900 км уһуннаах.
17
17 сыл.
Өлбүттэр
10er
Березень (реабилитациялыыр киин)
“Березень” инбэлииттэр социальнай реабилитацияларын киинэ – инбэлииттэри үөрэтэргэ уонна кинилэргэ үлэ миэстэтин булан биэрэргэ аналлаах Туулатааҕы эрэгийиэннээҕи уопсастыбаннай тэрилтэ.
Устуоруйата
Бу киини 1992 сыллаахха инбэлииттэр бэйэлэрин үптэригэр кыттыһан туппуттара, оттон 1997 сыллаахха тэрилтэ билиҥҥи аатын ылыммыта. Киин сүрүн тэрийээччитэ – Елена Костяновская. Кини оҕо эрдэҕиттэн инбэлиит. 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар үлэлиир сиригэр каадыры сарбыйыыга түбэһэн баран, кэргэнин кытары атах таҥаһын тигэр уонна өрөмүөннүүр дьоҕус тэрилтэ тэриммитэ. Ол гынан баран 2000 сыллар саҕаланыыларыгар бэйэтэ даҕаны нэһиилэ эстэр-эстибэт икки ардынан олорбут тэрилтэни олорор дьиэлэриттэнр таһаараары ыксаталлар. Ол курдук Костяновскаялаах 2005 сыллаахха үстэ сууттаһан кыайтараллар, ол гынан баран кэлин тиһэҕэр, суут киини дьиэттэн таһаарбат гына уураах таһааран, салгыы үлэлээн бараллар.
2009 сыллаахха диэри киин Мяснова оройуонугар баара-суоҕа биир эрэ тэрилтэлээҕэ. Оттон 2007-2009 сыллардаахтан кинилэр сайдан, 1999 сыллаахха Владимир Путин көҕүлээһининэн тэриллибит “Национальнай аһымал пуондатын” куонкуруһугар икки төгүллээн кыайан, сайдан киирэн барбыттара. Кэлин даҕаны бу пуондаттан киин хас да төгүл гран быһыытынан кэккэ көмөнү ылбыта: 2007 сыллаахха – 650 тыһыынча солкуобай, 2008 сыллаахха – 640 тыһыынча солкуобай, 2009 сыллаахха – 500 тыһыынча солкуобай, 2011 сыллаахха – 743,5 тыһыынча солкуобай.
Опочка
Опо́чка диэн Псков уобалаһыгар баар кыра куорат, Опоческай оройуон киинэ. 1777 сыллаахха куорат буолбут.
Дьонун ахсаана 12876 киһи (тохсунньу 1, 2009).
Березень (реабилитациялыыр киин)
Киин үлэтэ-хамнаһа
Билигин Туула куоракка киин иһинэн 3 араас комплекс өҥөнү (күннээҕи олох-дьаһах эйгэтигэр) оҥороллор. Ол курдук бастакы салаалара 2009 сыллаахха Тула куорат саамай элбэх киһилээх түөлбэтигэр – Пролетарскай уокурукка аһыллыбата. Бу салаа арылларыгар гран быһыытынан сүҥкэн кылаатын “Биһиги кэскилбит” пуонда киллэрбитэ. Ол курдук киин хас биирдии комплексын иһинэн баттах кырыйар солуоннар, атах таҥаһын тигэр уонна өрөмүөннүүр, итиэннэ таҥас тигэр уонна өрөмүөннүүр мастарыскыайдар, фото-устуудьуйа, химчиска үлэлииллэр. Киин үлэһиттэрин баһыйар үгүс өттө дьоруобуйаларыгар хааччахтах дьон. Кинилэр орто саастара 25-40. Ол аата – саамай күөгэйэр күннэригэр сылдьар, үлэлир кыахтаах эдэр дьон буоллар.
Киин доруобуйаларынан хааччахтаах дьоҥҥо өҥө араас көрүҥүгэр чэпчэтии көрөр.
Опочка
Псков куораттан 130 км сиргэ турар.
Историята
1414 сыллааха Псков олохтоохторо Великая диэн өрүскэ кириэппэс туппуттар — Опочка диэн ааттаабыттар.
Пётр I укааһынан куорат Ингерманландия губерниятыгар 1708 сыллаахха киирбит. Онтон 1727 сыллаахха Новгород губернията тэриллиитигэр кини Псковтааҕы провинциятыгар киирбит.
Тугу көрүөххэ сөбүй
В городе сохранились древние здания, представляющие историческую ценность. Так же известен Опочетский вал — остатки средневековых укреплений.
Экономиката
Тэрилтэлэрэ:
Саха сирин балыктара
Саха сирин балыктара
Саха сиригэр балыктар Лаптевтар уонна Илин Сибиирдээҕи байҕалларга уонна ис ууларга (300 тыһыынчаттан тахса өрүс, үрэх, 709 тыһыынча биир гааттан улахан иэннээх күөл, Бүлүү уу харайар сирэ). Байҕаллааҕы промысловай балыктааһын билигин суох, олохтоох суолталаах балыктааһын араас ууларга ыытыллар.
Билигин Саха сирин балыктара 93 көрүҥтэн уонна көрүҥ үөдүҥүттэн тураллар. Олортон тууһа суох ууга сылдьааччылара ааһар балыктары кытта аахтахха 2 кылааска, 8 этэрээккэ, 15 кэргэҥҥэ, 28 ууска киирэр 42 көрүҥ (олортон көрүҥ үөдүҥүнэн — 12) буолар. Өлүөнэ ууларыгар 38, Дьааҥы — 31, Халыма — 30, Индигир — 29, Анаабыр — 26, Алаһыай — 22 көрүҥ уонна көрүҥ үөдүҥэ үөскүүр.
Коуну Коала Парк
КОУНУ КОАЛА ПАРК (Cohuna Koala Park) диэн Арҕаа Аустралия сиригэр баар улахан заповедник буолар. Манна элбэх кыыллар бааллар! Ону таһынан манна коала диэн ааттаах эндемик кыыл баар. Бу кыылы оҕолор тыытан көрүөхтэрин сөп. Манна элбэх Саха туристара сылдьаллар.
Cohuna Koala Park Cүрүн сирэйэ
Илин Европа кэмэ
Илин Европа кэмэ (Eastern European Time, EET) - UTC+2 кэм курун өссө биир аата. Бу кэми сорох Европа, Хотугу Африка уонна Чугас Илин дойдулара тутталлар. Олортон үксүлэрэ сайын эбии Илин Европа сайыҥҥы кэмин тутталлар UTC+3.
География
Төгүрүк сылы быһа сайыҥҥы кэмҥэ көспөккө бу кэминэн Ливия эрэ олорор.
Бу дойдулар Илин Европа кэмин кыһын тутталлар (алтынньы бүтэһик баскыһыанньатын 1:00 UTC чааһыттан кулун тутар бүтэһик баскыһыанньатын 1:00 UTC чааһыгар дылы):
Виноба Бхаве
Виноба Бхаве (Винаяк Нарахари Бхаве; 1895 сыллахха балаҕан ыйын 11 күнүгэр төрөөбүтэ, 1982 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр өлбүтэ) – Индия бөлүһүөгэ, религиовед-учуонай, бэлиитик, Индияҕа “Бэлэх сир” диэн улахан хамсааһыны төрүттээбит киһи.
Виноба Бхаве брахман дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1916 сыллаахха кини аатырбыт Махатма Ганди үөрэнээччитэ буолбута. 1920-с уонна 1930-с сыллардаахха британия холуонньалаан олоруутун утарар аахсыйаларга кыттан хас да төгүл хаайылла сылдьыбыта. 1940 сыллаахха Индия Аан дойду икки сэриитигэр кыттарын утаран эмиэ хаайыллыбыта уонна түөрт сыл буолан баран 1944 сыллаахха босхоломмута.
Виноба Бхаве 1948 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр Махатма Гандины өлөрбүттэрин кэнниттэн гандистар биир бас-көс суолталаах, улахан аптарытыаттаах киһилэрэ буолбута. Кини хас да төгүллээн “Сири – бааһынайдарга” аахсыйаны тэрийбитэ, сири сиэрдээхтик үллэрии хамсааһыннарыгар кыттыбыта.
Виноба Бхаве хаан-сиин тохторун өлөрдүү абааһы көрөр, сөбүлээбэт буолан, хаан-тохтуута, күүһүнэн өттөйүүтэ суох утары туруулары тэрийэрэ. Ол курдук кини 1979 сыллахха соруйан хоргуйарын (голодовка) туһунан биллэрэн, федеральнай бырабыыталыстыбаны ынаҕы өлөрбөт туһунан (Зокон “О запрещении убоя коров”) сокуон ылынарыгар күһэйбитэ.
1953 сыллаахха кини “Bhoodan Yajna” үлэтэ бэчээттэммитэ.
Бразилия
Бразилия (Португаллыы: Brasil), официаллык Бразилия Федератив Республиката (Португаллыы: República Federativa do Brasil) диэн Соҕуруу Америка иэнинэн ордук улахан уонна киһитин ахсаанынан элбэх дьонноох дойду. Аан дойду үрдүнэн ордук элбэх португал тылынан саҥарааччы баар.
Бразилия илин өттүгэр Атлантик океан баар. Дойдулуун кирбиилэhэллэр Венесуэла, Суринам, Гайана уонна Француз Гуианата хоту; Колумбия хотугулуу арҕаа; Боливия уонна Перу арҕаа; Аргентина уонна Парагуай соҕуруулуу арҕаа уонна Уругуай соҕуруу. Бразилия Атлантик океаҥҥа хас да архипелагтаах.
Бразилия 1500 с. ыла Португалия колонията этэ. 1822 с. көҥүл Бразилия империята буолбута, 1889 сылтан бүгүҥҥээҥҥи дылы республика. Бикамераллык система (билигин Конгресс) 1824 с. ылыллыбыт бастакы конституцияттан ыла баар. Конституциянан Бразилия 26 иллэр, федерал эргин уонна муниципалитеттар унияларыттан турар федерал республика.
Бразилия экономиката аан дойду биржаларын маркеттарын көрдөрүүлэринэн онус уонна атыылаhар кыаҕынан тохсус миэстэҕэ турар. Бразилия Холбоhуктаах Нациялар, Соҕуруу Америка нацияларын униятын уонна Португал тыллаах дойдулар түмсүүлэрин кыттааччылара.
Хаҥалас улууһун өрөгөйүн ырыата
«Хаҥалас улууһун өрөгөйүн ырыата» — Хаҥалас улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.
Сигэлэр
Официальный сайт Хангаласского улуса
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит көтөрдөр тиһиктэрэ
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр (2000 с.) киирбит сүтэн эрэр, кэбирэх уонна сэдэх ахсааннаах, дэҥ көстөр, ахсааннара чуолкайдамматах көтөрдөр 68 көрүҥнэрин тиһигэ.
Конго
Конго:
18
18 сыл.
Өлбүттэр
10er
Ырыаһыт чаччыгыныар
thumb|Ырыаһыт чаччыгыныар
Ырыаһыт чаччыгыныар (Певчий дрозд, ) — Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр өрүөстээх чаччыгыныарга майгынныыр кыра чаччыгыныар.
Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр үөскүүр. Ареаала Өлүөнэ өрүс тардыытынан Өлүөхүмэ куоракка дылы тиийэр. Сэдэхтик көстөр көрүҥ.
Сергей Зверев
мини Модьу бичикСергей Зверев (толороу: Сергей Анатольевич Зверев), Төрөөбүт күнэ 21 от ыйа 1963. (45 саастаах). Төрөөбүт куората Култук, Иркутскай уобалас. Арассыыйа саамай моднай парикмахера, ырыаһыта буолар. Кини Алла Пугачёва уонна Ксения Собчак лиичнэй парикмахера, визажиhа буолар. Кини сир шарын үрдүнэн Король Гламура диэн ааты сүгэр.
Күрэҥ Ат (Нам улууһа)
Күрэҥ Ат — Нам улууһун Искра нэһилиэгин киинэ.
Нэс туёрт утугэн
утугэн диэн тыл- ёйдёбул "уТуГЭН ЫРААХ" диэн тылтан- ёйдёбултэн уёскээбитэ. (Тёhё да "етуген" эцин диэццэ ситимнээтэллэр.) Ити элбэх омукка баар ёйдёбул. Холобура, Шумерга "Нингишзида- прислужник "ДАЛЕКОЙ ЗЕМЛИ" диэн баара. (Санаан да кёрдёххё: былыр киhи ёллё5унэ- "барда" диэн саха эрэ эппэтэх буолуохтаах). Былыр Иран аттынаа5ы кёс омуктарга мэцэ таастары (билигин "оленние камни" диэн ааттанар) ойуулааhын культурата тэнийэ сылдьыбыта. Нингишзида символа уонна  мэцэ таастар "олень" ойуулара аhары диэн маарыннаhаллар. Холбуон (уопсайынан), Нингишзида символа Вавилонтан  Ахеменидтар са5ана Иран аттынаа5ы кёс омуктарга киирэн, киниэхэ утугуннэрэн (билигин "оленние камни" дэнэр) мэцэ таастар "олень" ойууларыгар кубулуйбут буолуон эмиэ сёп. "Оленние камни" мэцэ тааска ойууламмыт "круг" уонна "олень" туох ёйдёбуллээхтэрэй? уёhээ этиллибитин курдук "олень"- Нингишзида диэн суолталаах буолуон сёп. Онтон "круг" фигураны санатар "куhэцэ " диэн ёйдёбул баара. Ёксёкулээххэ:  "куhэцэ- часть шаманского костюма- металлическая пластинка. По старинному поверью, если во время камлания порвется шнур от куhэцэ, то шаман должен умереть неминуемо тут же на месте". Онтон Сэhэн Боло5о: "Куhэцэ диэн атахха кэтэр бооhулук(?) уллуцах тимирэ: кыргыс дьоно ити куйахтарын туура о5устардахтарына, эбэтэр куйахтаа5ы ёлёрдёхтёрунэ "куhэцэ быстыыта, кун туллара" кэлэрэ."
Новгородов Семен Трофимович
Новгородов Семён Трофимович (1893-1926) — XX үйэ саҕаланыытыгар Саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Дьааҥы улууһун киһитэ.
1893 сыллаахха Дьуһаал нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Трофим Афанасьевич Новгородов, ийэтэ наталья Дмитриевна Шергина (Арҕаа Хаҥаластан төрүттээх, сэниэ ыал кыыһа). Элбэх оҕолоохтор. Эрдэ өлбүттэр. Оҕолор Лаврентий Афанасьевич диэн абаҕаларыгар (убайдарыгар?) иитиллибиттэр. Олохторо Умсан күөлгэ. Аҕата Трофим күтүөтүгэр Абыйтан сылдьар Ыбырыан атыыһыкка (Спиридон Ефимов) үлэлиирэ.
Семен Трофимович Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбитэ. Кузьма Гавриловтыын, лингвист Сэмэн Новгородовтуун билсэрэ. 1912 сыллааҕы туора урдустар (сахалар) сийиэстэрин кыттыылааҕа.
1918 с. Үөһээ Дьааҥыга уокурук сийиэһин Василий, Павел, Лаврентий диэн бииргэ төрөөбүттэринээн уонна бырааттара Иннокентий Ефимовтыын тэрийбиттэр. Ол сийиэскэ Семен КОБ (Комитет общественной безопасности) бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. Атырдьах ыйыгар, Колчак былааһа Саха сиригэр олохсуйбутугар, Дьааны КОБ-ун салалтата Дьокуускайга уобаластааҕы Сэбиэт аатыгар эҕэрдэ телеграмма ыыппыт, бассабыык былааһа эстибитинэн эҕэрдэлээбит.
1922 с. С.Т. Новгородов этэрээтэ Ат Баһа диэн сиргэ кыһыллар хамандыырдарын, Дьааҥы бастакы хомуньууһун Михаил Лаврентьевич Новгородовы (Семен тастыҥ быраата, иитиллибит аҕатын уола) тутан ылан муҥнаан өлөрбүттэр диэн буруйдууллар эбит. Ол эрээри ол саҕана Семен бэйэтэ да, инитэ (биитэ?) Павел да, кинилэри кытта этэрээккэ сылдьыбыт атын тастыҥ бырааттара Афанасий Спиридонович Ефимов да этэрээккэ суох буолан биэрбит кэмнэрэ этэ. С.Т. Новгородов этэрээтин тобоҕо 1922 с. балаҕан ыйыгар Дьааҥы куоратын ылар соруктаах кыһыллар Панкратов хамандыырдаах этэрээттэрэ иһэрин истэн баран, 33 акка хааһына түүлээҕин ындыылаан баран, Өймөкөөн диэки күрүүллэр, Дьокуускайдыыр суолга тоһуур оҥорон, саҥа былаас бэрэстэбиитэллэрин өлөртүүллэр.
1923 с. сааһыгар Новгородов бөлөҕө букатыннаахтык эстэр, бэйэтэ сыл бүтэһигэр бэринэр, амнистияланар.
1925 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Семен Новгородов салайааччылаах сэбилэниилээх бөлөх соһуччу Булуҥу ылбыта. Уокурук 5 салайааччытын сууттаан, ол иһигэр Илья Винокуровы, ытарга уурбуттара. Ол эрэээри олохтоохтор туруорсууларынан хаайыллыбыт дьону барытын босхолуурга күһэллибиттэрэ. Босхоломмут дьон тута кистэлэҥ этэрээт тэринэн 14-с сууккаларыгар былаастарын төннөрбүттэрэ. Бастаанньаһыттар икки салайааччылара Михайлов уонна Слепцов ытыалаһыыга өлбүттэрэ, атыттарын, эмиэ олохтоохтор туруорсууларынан, сааларын-сэптэрин былдьаан баран, дьиэлэригэр ыыппыттара. Бастаанньаһыттар сүрүн салайааччылара С. Т. Новгородов эмиэ көҥүл ыытыллыбыта уонна дойдутугар Верхоянскайга тиийбитэ, онно 1926 сыллаахха өлбүтэ. Өлүүтүн туһунан икки сабаҕалааһын баар, бастакыта — 33 сааһыгар ыалдьан өлбүт, иккиһэ ОГПУ-лар тутаары гыммыттарыгар утарыласпыт, тута ытыллыбыт.
Бэс ыйын 20
Бэс ыйын 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 171-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 172-c күнэ). Сыл бүтүө 194 күн баар.
Камерун
Камерун Өрөспүүбүлүкэтэ (ааҥл. Republic of Cameroon, француз. République du Cameroun) диэн Орто Африка арҕаатыгар баар дойду. Кирбиилэhэр Нигериялыын хоту, Чадтыын хотугулуу илин, Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтыныын илин, Экуатор Гуинеятыныын, Габоннуун уонна Конго Өрөспүүбүлүкэтыныын соҕуруу. Камерун Бонни хомотун, Гуинея хомотун уонна Атлантик океан кытылларыгар турар. Дойду иhигэр геология уонна култуура өттүлэринэн араастардаах буолан "Кыра Африка" диэн ааттанар. Айылҕа араастара диэн сөтүөлүүр кытыллар, кумах куйаардар, хайалар, ардахтаах тыалар уонна саванналар. Дойду ордук үрдүк чыпчаала Камерун хайа соҕуруулуу арҕаа баар. Ордук улахан куораттар Дуала, Яунде уонна Гаруа. Камеруҥҥа 200 тахса омуктар уонна тыл бөлөхтөрө бааллар. Дойду макоса уонна бикутси диэн төрүт музыка көрүҥнэринэн уонна бэрт ситиhиилээх футбол ил хамаандатынан биллэр. Ил тылларынан буолаллар ааҥл уонна француз тыллара.
Хорҕолдьун
Хорҕолдьун (Stannum; Sn бэлиэлээх ) — Менделеев табылыыссатын бэһис периодын төрдүс бөлөҕүн сүрүн подгруппатын элэмиэнэ, атом нүөмэрэ 50. Чэпчики тимирдэр бөлөхтөрүгэр киирсэр. Нормальнай усулуобуйаҕа хорҕолдьун — пластичнай, кэбэҕэстик таптанар уонна тургэнник ууллар кылабачыгас үрүҥ көмүстүҥү тимир. Хорҕолдьун икки аллотропическэй модификациялаах: 13,2 °С кыраадыстан аллара α-хорҕолдьун (серое олово) - кубическай эрэһиэккэлээх алмаас көрүҥнээх, выше 13,2 °С кыраадыстан үрдүккэ β-хорҕолдьун (үрүҥ хорҕолдьун) - тетрагональнай кристаал эрэһиэккэлээх.
19
19 сыл.
1671
1671 сыл.
Парасимпатическай ниэрбинэй систиэмэ
Парасимпатическай ниэрбинэй систиэмэ — автономнай ниэрбинэй систиэмэ сороҕо, симпатическай ниэрбинэй систиэмэни кытар сибэстээх уонна утары пуунсуйалаах, гомеостаһы өйүүр.
Коала
thumb|250px|Коала Коала диэн Аустралия дойдутугар баар эндемик кыыл буолар. Бу кыыл кыһыл кинигэ ыйынньыгар киирбит. Кини көрүҥ быһыытынан сүтэн эрэр диэннэр, дойду үрдүнэн 200 араас пааркалар уонна заповедниктар баар буолбуттара, олортон биир улаханнара Перт куоракка баар — Коуну Коала Парк диэн буолар.
Кыра чаччыгыныар
Кыра чаччыгыныар (Малый дрозд, ) — Кыра чаччыгыныардар уустарыгар киирэр чыычаах.
Саха сиригэр Халыма алын тардыытыгар олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар.
1672
1672 сыл.
20
20 сыл.
Өлбүттэр
20er
Слепцов Семен Николаевич
Слепцов Семён Николаевич (1890-1950) XX үйэ саҕаланыытыгар саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
Дьааҥы куоратыгар 1890 с. төрөөбүтэ. 1900 с. Дьокуускайга реальнай училищеҕа киирэн, биир эрэ сыл үөрэммитэ.
Дойдутугар төннөн кэлэн баран, олохтоох былааһы утары тыллаһар буолан, исправник Кочаровскай иккитэ хаайа сылдьыбыт. Колчак былааһын кэмигэр эмиэ буруйданан хаайылла сылдьыбыт. 1920 с. Колчак былааһа эстибитин кэннэ С.Н. Слепцов уездтааҕы Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн талыллар. 1922 с. үрүҥнэр этэрээттэрэ Дьааҥы куоратын төгүрүйэллэр. Түүн, хараҥаны туһанан, кыһыл этэрээтэ, 13 киһи, төгүрүктээһинтэн куотан, Эндыбал руднигынан Бүлүүгэ түһэллэр. Бүлүүгэ тиийэн, С.Н. Слепцов табаарыстарын кытта Бүлүү куоратын көмүскэлигэр кыттар. Дьааҥы куората үрүҥнэртэн босхоломмутун кэннэ дойдутугар төннөр.
1929-30 сылларга буолбут Булуҥ уонна Анаабыр кыргыһыыларыгар кыттар. Кыһыллар этэрээттэрин аһынан-үөлүнэн, көленөн хааччыйыыга үлэлэһэр.
1930 сылтан наар райпотребсоюз тэрилтэлэригэр үлэлээбитэ. Семен Николаевич I950 сыллаахха Дьааҥы куоратыгар өлбүтэ.
Борисов Михаил Егорович
Борисов Михаил Егорович - XX үйэ саҕаланыытыгар Мэҥэ улууһун уопсастыбаннай диэйэтэлэ.
Мэҥэ улууһун, Дьабыл нэһилиэгин киһитэ. Улуус суруксута. Кэнники улууска биллэр тойон буолбут. Мэҥэ улууһун кулубата Егор Михайлович Борисов уола.
Трихомонаднай
Трихомонада (Trichomonas vaginalis) — паразитическое простейшее, который является возбудителем венерического заболевания трихомониоз.
Маак Бүлүүтээҕи экспедицията (1854 — 1855 сс.)
Маак Бүлүүтээҕи экспедицията. Бүлүү уокуругар кыһыл көмүс, тимир уонна туус баарын туһунан сурах тиийбитнэн сибээстээн тэриллибит экспедиция.
Экспедиция састаабыгар киирбиттэрэ Маак Р.К., Зондгаген А.К., Фурман М. уонна Павловскай А.П.
Бүлүү өрүс алын тардыытын каартаҕа түһэрэн баран, Бүлүү куораттан Марха өрүс баһыгар баар Таас диэн сиргэ барбыт.
Манна экспедиция арахсар. Маак уонна Зондгаген Өлөөҥҥө бараллар, онтон Павловскай уонна Фурман Марханнан уонна Ыгыаттанан Сунтаар диэкки барбыттар. Сунтаарга көрсүһөхтээх этилэр.
Маак метеорологияны чинчийбитэ, геологияҕа сыһыаннаах холобурдары хомуйбута. Зонгаген сылдыбыт сирдэри каартаһа туһэрбитэ, барыта 52 каартаны оҥорбута.
Экспедиция матарыйаалара 30 сыл буолан баран "Вилюйский округ Якутской области" диэн кинигэхэ тахсыбыттара.
Азия дойдуларын тиһилигэ
Бу Азия тутулуга суох уонна тутулуктаах дойдуларын тиһилигэ.
Икки континеҥҥа сытар дойдулар
Европа уонна Азия кирбиилэрин Кум Маныч хотоолунан ыытар түгэҥҥэ - бүүс-бүтүннүү Азияҕа, оттон Улахан Хапхааһынан ыытар түгэҥҥэ - сорҕолоро Европаҕа, маннык дойдулар сыталлар:
Конвергенционнай
Конвергенционнай (Конверге́нция, convergo «чугаһатабын») — чугаһатыы, холбуу, компромисс; дивергенция утарыта. Араас өйдөбуллээх.
Билл Гейтс
Генри Уильям Гейтс III (Henry Williams Gates III), ордук биллэр аата Билл Гейтс (Bill Gates, алтынньы 28 күнүгэр 1955 сыллаахха Уашиҥтоҥҥа төрөөбүтэ) - урбаанньыт уонна общественнай диэйэтэл, Microsoft хампаанньа тэрийээччитэ, уруккута хампаанньа улахан акционера. 2008 сылга диэри Microsoft хампаанньа салайааччыта, билигин дириэктирдэр сэбиэттэрин толоруһаҕа суох бэрэссидээтэлэ. Итинтэн атыннык үтүөнү оҥорор Билл уонна Мелинда Гейтстэр пуондаларын бэрэссэдээтэлэ буолар. 1996—2007, 2009—2016 сыллардаахха Forbes журнал биэрсийэтинэн сир үрдүнэн саамай баай киһи.
Олоҕо
Гейтс адвокат дьиэ кэргэнигэр Вашиҥҥтон ыстаатын Сийиэтил куоратыгар төрөөбүтэ. Аҕата Уильям Генри Гейтс II - корпаротивнай адвокат, ийэтэ - Мэри Максвелл Гейтс - United Way общества Бэрэзидиэнэ.
Гейтс, Сийиэтил биир бастыҥ "Лейксайд" диэн оскуолатыгар үөрэммитэ. Онно кини оскуола көмпүүтэригэр бырагырааммалыыр сатабылларын сайыннарар кыахтаммыта. Билл 13 сааһыгар сылдьан бастакы бырагыраамматын BASIC тыланан "крестики-нолики" оонньууну суруйбута. Билл доҕотторун кытта Computer Center Corporation (CCC) тэрилтэ Digital Equipment корпорациятын PDP-10 көмпүүтэрин бэрибиэркэлээбитэ. CCC тэрилтэҕэ үлэлиир бириэмэтэ бүппүтүгэр, уолаттар бырагыраамманы алдьаппыттара. Онтон сылтаан 4 устудьуону көмпүүтэргэ сайын устата үлэлииллэрин боппуттара, кинилэр истэригэр Билл эмиэ баара. Буруйдарын боруостаабыттарын кэннэ, устудьуоннарга тэрилтэ көмпүүтэрдэрин бырагырааммаларыгар сыыһалары-халтылары буларга этии киллэрбиттэрэ. Бу маннык тэҥҥэ үлэлээһиннэрэ 1970 сылга диэри салҕаммыта.
17 сааһыгар Гейтс уонна кини доҕотторо Traf-O-Data диэн хампаанньаны тэрийбиттэрэ. Бу хампаанньа сыала: суол инженердарын отчуоттарын уонна трафиктырын ааҕар счётчиктары оҥоруу.
Microsoft тэриллиитэ
1973 сылга Билл Гарвард университетыгар үөрэнэ киирбитэ, онно кини бииргэ алтыһан үлэлиэхтээх киһитин, Стив Балмеры көрсүбүтэ. Икки сыл буолан баран Гейтс үөрэҕиттэн уһуллубута уонна араас бырагыраамнай хааччыллыылары оҥорууннан дьарыктаммыта.
1975 сыл тохсунньу ыйыгар Билл доҕоро Пол Аллен журналга Altair 8800 көмпүүтэр туһунан ыстатыйаны аахпыта. Уолаттар Micro Instrumentation and Telemetry Systems (MITS) хампаанньа бэрэзидиэнин, көмпүүтэри оҥорбут киһни кытта сибээстэһэллэр уонна кинилэр көмпүүтэрдэригэр сөптөөх бырагыраамнай хааччыллыыны оҥоро сылдьалларын туһунан кэпсииллэр. Аҕыйах нэдиэлэнэн уолаттар MITS хампаанньаҕа үлэлии киирэллэр. Ол сылдьан бэйэлэрин хампаанньаларыгар аат толкуйдууллар уонна Micro-Soft диэн (microprocessors, software) ааттыыллар. 1975 сылтан MITS хампаанньа Альтаир 8800 көмпүүтэрдэргэ аналлаах Micro-Soft оҥорбут Altair BASIC тылыгар бырагырааммалары таһаартаабыта. Бу бырагырааммаларын атын көмпүүтэринэй кулууптар уоран тарҕаппыттара.
1977 с. Microsoft хампаанньа Microsoft-FORTRAN диэн саҥа бырагыраамнай бородууксуйаларын таһаарар. Intel 8086 процессордарга Microsoft тус операционнай систиэмэтэ суох буолан Seattle Computer Products хампаанньаҕа 86-DOS систиэмэни лицензиялаппыта. Мантан анараа Microsoft 86-DOS систиэмэни бүтүннүү атыласпыта уонна кини бастыҥ инженерын үлэҕэ ылбыта. 1980 с. Microsoft хампаанньа IBM-ы кытта дуогабар түһэрсибитэ. Онно этиллэринэн MS-DOS систиэмэни оҥоруохтааҕа, ол эрэн Microsoft этиллибит бириэмэтигэр бүтэрбэтэҕэ. Салҕыы Microsoft отой ураты, саҥа операционнай систиэмэни оҥоруунан үлэлиир. 1985 с. Сэтинньи 20 күнүгэр саҥа Microsoft Windows диэн опреационнай систиэмэ күн сирин көрбүтэ. Мантан ыла Гейтсы байыппыт уонна аатырдыбыт Windows-операционнай систиэмэ кэмэ саҕаланар.
Туһаныллыбыт литература
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D1%81,_%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%BB#%D0%94%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE
Фрунзе (Нам улууһа)
Фрунзе — Нам улууһун Фрунзе нэһилиэгин киинэ.
Сыыһаны көннөрүү
Сыыһаны көннөрүү диэн бу сыыһа диэн билинии уонна саҥа, үчүгэй үгэһи үөскэтинии ааттанар.
1673
1673 сыл.
Сыыһаны көннөрүү
Сыр диэн түргэнник ааһар тыастан үөскээбит сыыһа диэн тылбыт киһи үгүстүк тиэтэйииттэн, ыксааһынтан, урутаан түһэ сатааһыныттан сыыһа-халты туттунан куһаҕаны элбэтэрин биллэрэр.
Сыыһа диэн тыл киһи оҥорор санаатыгар, быһыытыгар сыһыаннаах. Туох эмэ табыллыбата, кыайан сатаммата даҕаны сыыһаны оҥорууга кубулуйа охсор. Үчүгэйи оҥоро сатааһын табыллыбатаҕына сыыһаҕа, куһаҕаҥҥа кубулуйарыттан куһаҕан быһыылар ордук элбииллэр. Сыыһаны оҥоруу куһаҕан быһыылары элбэтэр.
Эдэр оҕолор “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэхтэн сылтаан туох эмэ айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааннар сыыһа-халты туттуналлара үксээн куһаҕан быһыылары элбэтэллэр. Бу сыыһа үөрэтиини үөрэх министерствота тохтоттоҕуна эрэ эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыыларын аҕыйатыы кыаллыан сөп.
Киһи тугу эмэни оҥороругар эрдэттэн үчүгэйдик ырытан, уһуннук толкуйдаан, туох содул үөскүүрүн быһааран баран оҥордоҕуна сыыһа буолара аҕыйыыр. Тиэтэйбэт, ыксаабат, урут түһэ сатаабат, көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ бу быһаарыыны тутуһар, оҕолору көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтэр.
Билиҥҥи кэмҥэ Россия дьоно сэбиэскэй былаас оҥорбут сыыһаларын билинэн, урукку, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы олоххо төннүүлэрин, капитализмы тутууга саҥа киириилэрин кэмэ буолар. Билигин ырыынак кэмигэр Улуу Өктөөп өрө туруута уонна дьадаҥылар былааһы аҥардастыы ылыыларын сыыһа эбит диэн билиннилэр. Олоххо саҥаны айыыны оҥоруу, соһуччу уларыйыылары киллэрии, урукку олох үгэстэрин суох оҥоруу сыыһата, куһаҕана быһаарыллан тахсар.
Төһө да өрө турууну оҥоруу, былааһы аҥардастыы дьадаҥылар эрэ ылыылара олоххо халыйыыны үөскэтэрин быһаарбыппыт иһин сэбиэскэй былаас оҥорбут сыыһаларын хатылаан иһии биһиэхэ салҕанан баран иһэр. Бу сыыһаны тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, оччотооҕу учуонайдар салгыы ыытан иһэллэр. Кинилэр «Перестройка кэмин» уларыта тутууларын, урукку олоххо төннүүнү эмиэ саҥаны оҥоруу курдук саныылларыттан, уруккуну сирбитэ буола сылдьан, саҥа олоҕу утарсаллар. Олоххо киирэр уларыйыылар барылара саҥаны айыы буолан тахсыбаттарын “Новое - это хорошо забытое старое” диэн этии чуолкайдык быһаарарын умнан сылдьаллар.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини биһиги сахалар ханнык да эбии дакаастабыла суох өйдүүллэр. Аһара нууччатымсыйбыт тыл үөрэхтээхтэрэ бу этиини таба өйдөөбөттөр. Үчүгэй куһаҕаҥҥа эбэтэр куһаҕан үчүгэйгэ кубулуйар, эргийэн биэрэр уратытын, билигин буолан ааһар кыра сэриилэртэн билии ордук туһалаах. Россия саамай куһаҕан киһитинэн 2008 сыллаахха Соҕуруу Осетияҕа саба түһүүнү тэрийбит Грузия президенэ М.Саакашвили буолан ылбыта эрээри, кэнники уларыйан, билигин Украина президенэ Порошенко, Турция президенэ Эрдоган буоллулар. Бу кэмҥэ Кырыымы бэйэлэригэр холбоон кыайыыны ситиһэн геройдарынан ааттанар, мэтээллэринэн наҕараадаланар Россия армиятын дьоно үчүгэй дьоҥҥо кубулуйан сылдьаллар. Үчүгэйинэн ааттаммыт, куруук хайҕанар Россия сэриилэрэ бэйэлэрин үчүгэйдэрин, кыахтарын Сиирийэни сэриилээн көрдөрдүлэр. Россия армиятын утары охсуспут, сэриилэспит чеченнэри кыайбыттар бандьыыттарынан, террористарынан ааттыыллар, оннооҕор туалекка кытта «мочи» гынан суох оҥоро сатыыллар.
Россия өссө мөлтөөтөҕүнэ хаһан эрэ чеченнэр кыайаннар босхолонуу туһугар сэриилэспит дьоннорун геройдарынан ааттыыр кэмнэрэ эргийэн кэлиэн сөп. Украина бандеровецтарын, Литва “тыатааҕы бырааттарын” коммунистары, сэбиэскэй былааһы утары охсуспут дьоннорун билигин геройдарга тэҥнии сатыыллар, кинилэр ааттарын үйэтитэр кэмнэрэ тиийэн кэлбит.
Билигин Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитин, саҥа Россия Федерацията үөскээбитин кэнниттэн урукку кэмҥэ үчүгэй диэн быһаарыыларын барыларын куһаҕан этэ диэҥҥэ кубулутуу салҕанан баран иһэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр сахалар Манчаарыны геройга кубулуппуттара. Ону бу кэмҥэ уларыта сатааччылар бааллар. Арай бу кубулутуулар аһара барбаттара, сахалар чулуу киһилэрин Манчаарыны оннунан хааллараллара буоллар ордук этэ. Манчаары элбэх ахсааннаах үлэһит дьон дурдалара, хаххалара, көмүскэллэрэ буолара аныгы ырыынак кэмигэр, баайдар аһара бардахтарына, дьадаҥылары, үлэһиттэри баттаатахтарына өссө улаатыан сөп.
Өй-санаа сыыһаларын көннөрүү уһун кэм, үс хас көлүөнэ дьон уларыйыыларын кэнниттэн биирдэ кэлэр кыахтаах. Эргэ олох үгэстэригэр үөрэнэн хаалбыт кырдьаҕастар олохтон туоруохтарыгар диэри үс көлүөнэ дьон улаатан олох олороллор. Бу саҥа олоххо төрөөн улааппыт эдэрдэр эрэ саҥалыы өйгө-санааҕа оҕолорун иитэннэр, кинилэр олору үгэс оҥостоннор улааттахтарына саҥалыы өйү-санааны олохторугар толору туһанар кыахтаналлар.
Омук уһун үйэтин тухары олоҕор араас уларыйыылары; сайдыы уонна мөлтөөһүн кэмнэрин хардары-таары ааһар. Олох бу кэмигэр сахалар нууччалардыын холбоһон саҥалыы үөскээн тэнийэн, сайдан эрэр кэмэ буолар. Бу кэм сүрүн уратытынан сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбутун, умуннарбытын кэнниттэн таҥара үөрэҕин саҥалыы сайыннаран оннун булларыы, дьоҥҥо тириэрдии буолар.
Саҥалыы үөскээн бэйэтин билинэн эрэр саха омукка сахалыы таҥара итэҕэлэ сайыннаҕына, Күн таҥара үөрэҕэ тарҕаннаҕына түмсүүлээх буолуута үөскүүр. Итэҕэл, таҥара үөрэҕэ дьон сайдан иһэр өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэһэр, ханнык да сыыһата-халтыта, онтон-мантан булуута суох буоллаҕына тарҕанар, дьон бары тутуһар кыахтаналлар.
Сэбиэскэй былаас өйү-санааны үөрэхтээһин диэки аһара ыыппыт халытыыта сыыһа. Оҕолору үлэни-хамнаһы кыайарга, көрсүө, сэмэй, киһи быһыылаах буолууга ииттэххэ, үөрэттэххэ эрэ үлэ-хамнас сайдар. Уһуннук, чааһынан кыайан кэмнэммэт, кыһыннары, сайыннары сынньаммакка эрэ үлэлэнэр ыарахан үлэлээх тыа хаһаайыстыбатын үлэлэрэ солумсаҕыра, үөрэхтэммитэ буола сатыы сылдьартан кыайан сайдыбаттар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар сахабыт тылыгар иҥэн сылдьар өйү-санааны буккуйаары киллэрбит уларытыыларын хайдах көннөрөр туһунан “Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара” диэн үлэҕэ ырытыллар. (1,12).
Өй-санаа уһун үйэлэргэ уларыйар, сыыйа-баайа тупсар. Олус былыргы кэмнэргэ айыы диэн тыл аҥардастыы үчүгэй эрэ эбит буоллаҕына, билигин аныгы, тупсубут өйдөбүлүнэн айыы диэн тыл икки өрүккэ арахсыбыта. Билиҥҥи тупсубут өйдөбүлүнэн үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу иҥэринэ сылдьар, ол иһиттэн куһаҕана элбэх тыл буолар. Ол иһин тыыннаах киһини “айыы буол”, “айыы үчүгэй” диэн ыҥырыы олус улахан сыыһа.
Былыргы язычниктар диэн өйдөрө-санаалара хаалан иһэр, үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан араарбаттар диэн улахан таҥара үөрэхтэрэ этэллэрэ ити этиигэ, икки аҥы арахсыыга олоҕурар. Билигин биһиги “айыы үөрэҕин” оҥорооччуларбыт ити хаалбыт өйү-санааны хатылыы сатыыллар. Аҥардастыы “айыы үчүгэй” диэн этии өй-санаа үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсыыта хас биирдии киһиэхэ баһын иһигэр баарын билиммэт, киһи оҥорор быһыылара икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсыылара өй-санаа икки аҥы арахсыытыттан тутулуктааҕын таба өйдөөбөт буолууттан үөскүүр.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны биир киһи бэйэтэ оҥорорун арааран билии уонна олоххо туһаныы саҥа Христос таҥара үөскээбитин кэннэ олоххо киирбитэ икки тыһыынча сыллартан ордон эрэрин биһиги хаалбыт өйдөөх-санаалаах тыл үөрэхтээхтэрэ уонна суруйааччылар билигин даҕаны билбэккэ сылдьаллар.
Святая троица диэн өйдөбүл олоххо үһүс өрүт, тэҥнэһии өрүтэ баарын дьон арыйбыттарын кэннэ үөскээбитэ. Сахалар бу үөрэҕи «Туох барыта үһүстээх» диэн этиинэн былыр-былыргыттан билэллэр. Христианскай таҥара үөрэҕэр бу билии үс тарбаҕы холбуу тутан үҥүүнэн бигэргэтиллэн олоххо хойутуу, орто үйэлэргэ киирбитэ. Таҥараҕа үҥэргэ үс; үөһээ, орто уонна аллараа дойдулары бииргэ, холбуу тутан үҥүллэр үгэс үөскээбитэ, олоххо киирбитэ.
Эрдэтээҕи христианнар икки тарбахтарын холбуу тутан үҥэллэрэ. Бу икки тарбаҕы холбуу тутуу сири-дойдуну икки аҥы; ол уонна бу дойду диэн эрэ араарыыттан тутуллара. Үҥэллэригэр икки дойдуну холбуу тутан үҥэллэрэ. Олохтон, өй-санаа сайдыытыттан хаалан хаалбыт өйү-санааны тутуһааччылар туоратылланнар билигин аҕыйах ахсааннаахтар ордон сылдьаллар.
Сахалар олус былыргы кэмнэртэн “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини олохторугар туһаналлар. Үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар икки ардыларыгар сөбүлэһии, тэҥнэһии үһүс өрүтэ үөскээн тахсарын былыргыттан билэллэр уонна киһи оҥорор быһыылара үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар икки ардыларынан, ортотунан буоларын ордороллор.
1943 сыл
1943 сыл.
Сыыһаны көннөрүү
Аныгы өй-санаа үөрэҕэ былыргы курдук, хантан эрэ халлаантан кэлэрин, онно таҥара олорорун курдук буолбакка, оҕо улаатан иһэр өйө-санаата сайдыытыгар, үчүгэйи уонна куһаҕаны кыра эрдэҕиттэн арааран билэр буолуутугар олоҕурдаҕына эрэ табыллар. Олох көрдөбүллэригэр сөп түбэһэр, киһи оҥорор быһыылара үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар икки ардыларынан, ортотунан буолуохтаах диир сахалар таҥараларын үөрэҕэ сайдан иһэр кыахтаах.
Аан дойду олоҕор хас үйэ кэлэн ааһыытыгар икки омуктар ардыларыгар саҥа омуктар үөскээн тахсан бу омуктар сыһыаннарыгар, олохторугар хамсааһыннар үөскүүллэр. Бу саҥа омук үөскүүр хамсааһына государстволар кыраныыссаларын уларытарга тириэртэхтэринэ сиртэн-дойдуттан үтүрүйсүүлэр үөскээтэхтэринэ сэриинэн эрэ быһаарсыыга билигин да тиийиэхтэрин сөп. Украина республиката үрэллэн эрэрэ уонна Сиирийэҕэ буола турар сэриилэһии онно дакаастабыл буолаллар.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа тылларынан ааттааһын дьону икки аҥы, аны эйэлэспэт гына араарарынан, омуктар сайдан истэхтэринэ бэйэ-бэйэлэрин кытта өйдөһүүлэригэр, холбоһууларыгар, бииргэ олорууларыгар атааннаһыыны үөскэтэринэн, тус-туспа өйдөрүн-санааларын күүһүрдэн биэрэринэн олус улахан куһаҕаны оҥорор.
Уһун кэмҥэ олох сайдан иһиититтэн омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта хаһан эрэ холбоһуулара, бииргэ олоруулара баар буолар. Омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта үөхсүбэттэрэ, куһаҕан тылынан ыыстаспаттара бииргэ, эйэлээхтик олорууларыгар төрүт буолуо этэ. Нууччалар уонна сахалар бэйэ-бэйэлэрин ааттаһалларыгар бэйэлэрин хайдах ааттаналларынан ыҥырсаллара эбитэ буоллар эйэлээх буолуулара улаатар. (2,42).
Сири-дойдуну үс аҥы араарыы өй-санаа сайдыытыттан, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарыыттан, куһаҕаны тэйитэн, суох оҥоро сатаан туспа дойдуга олохтуу сатааһынтан үөскээбит өйдөбүл буолар. Бу арахсыы христианскай итэҕэлгэ аһара чуолкайдык тус-туспа араарыллар буоллаҕына, сахалар үс дойдуларыттан иккилэригэр; Үөһээ уонна Орто дойдуларга бэйэлэригэр үчүгэйдэр уонна куһаҕаннар бааллар, сахалыы үөрэх этэринэн “Үчүгэй уонна куһаҕан сэргэстэһэн сылдьаллар”.
Түүллэри үөрэтэн киһи өйө-санаата ханна сылдьарын таба быһаарыы сахалыы таҥара үөрэҕэр улахан оруолу ылар. Биһиги сахалыы таҥарабыт үөрэҕэ Үөһээ уонна Орто дойдулары дьиҥнээх баалларынан билинэр, олорго үчүгэй уонна куһаҕан санаалар иккиэн кэккэлэһэ сылдьар буоллахтарына, Аллараа дойдуну киһи оҥорор быһыыларын эрэ быһаарыыга анаан айбыттар. Аллараа дойду диэн дьиҥнээхтик суох, өй-санаа уратытын уонна атын улахан таҥара үөрэхтэрин кытта сибээстээри эрэ туһаныллар.
Сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэ ханнык да эбиитэ, онтон-мантан булуута суох буолуохтаах, оҕо кыра эрдэҕиттэн өйө-санаата сайдыыта куттара үөскээһинигэр сөп түбэһиэхтээх. Нууччалар православнай таҥараларын үтүктэ сатаан “Эрбэхтэн эмэн” оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” элбэх сыыһаларын, ол-бу була сатааһыннарын, дьону албынныылларын көннөрөрө эрэйиллэр. (3,126).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин, Иван Иванович. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес – инкубатор”, 2013. – 108 с.
2. Каженкин И.И. Тыл санааны салайар. – Дьокуускай: Триада, 2003. – 76 с.
3. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-04
Муус устар 1—6 күннэрэ
1674
1674 сыл.
Токио
Токио (東京 Tōkyō), официаллык Токио Метрополиhа (東京都 Tōkyō-to) — Дьоппуон киин куората уонна 47 префектураларыттан биирдэстэрэ. Һоншу арыы илинигэр баар. Токиоҕа дойду дьаhалтата уонна император сарайа бааллар. Аан дойду биир ордук улахан куората, олохтоохторун ахсаана 33 млн киhи. Ордук улахан аан дойдуга мода сирэ уонна ордук электроннайдык сайдыбыт куорат.
Сэтинньи 12
Сэтинньи 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 316-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 317-c күнэ). Сыл бүтүө 49 күн баар.
Милтон Фридман
Милтон Фридман (Milton Friedman) диэн АХШ экэнэмииһэ, статистига уонна Нобель экономикаҕа бириэмийэтин ылааччыта. Чикаго университетын профессора. Кини биллэр чинчийиилэрэ: туттууну ырыҥалааһын, харчы историята уонна теорията, бигэтийии политикатын уустугун көрдөрүү. Рейган администрациятыгар экономика сүбэһитэ этэ. Фридман политика философиятыгар биллиилээх этиитэ: дойду экономикатыгар дьаһалта оруола олох кыра буолуохтаах, чааһынай сектор туһатыгар. Микроэкономика, макроэкономика, экономика историятын уонна аһаҕас политика эйгэтин тустарынан элбэх үлэлэри суруйбута. The Economist сурунаал кинини "20с үйэ иккис аҥарын... баҕар бүтүннүүтүн да ордук сабыдыаллаах экономиһа" диэн бэлиэтээбитэ.
Всеволод II Ольгович
Всеволод II Ольгович Новгород-Северскэй - Русь 23-с салайааччыта. 1139-1146 сылларга кинээстэбит. Чернигов куоракка кинээстии олорон тастыҥ убайын Вячеслав Владимирович Рюрикович илиититтэн былааһы былдьаабыт - Киевы осаадалаабытыгар, киһитэ тахсан биэрбит. Ыалдьан өлбүт.
Кини кэнниттэн бииргэ төрөөбүт быраата Игорь II Ольгович Рюрикович ыраахтааҕы буолбут.
Быһаарыылар
.
21
Өлбүттэр
20er
Игорь II Ольгович Рюрикович
Игорь II Ольгович Рюрикович - Русь 24-с салайааччыта, 1146 с. икки нэдиэлэ бөрөстүөлгэ олорбут. Бииргэ төрөөбүт убайа ыалдьан өлөрүгэр кинини хаалларбыт, ону тастыҥ быраата Изяслав II Мстиславич сэриинэн кэлэн билиэн ылбыт. Билиэҥҥэ түбэһэн баран манастыырга угуллубут.
Онон кини кэнниттэн тастыҥ быраата Изяслав II Мстиславич ыраахтааҕы буолбут.
Франсуа Виет
Франсуа́ Вие́т, сеньор де ля Биготьер (François Viète, seigneur de la Bigotière; 1540 — 23 февраля 1603) Франция математик-учуонайа, символическай алгебра төрүттээччитэ. Бэйэтин үлэлэрин «Франциск Виета» диэн ааттыыра, ол иьин кинини «Виета» диэн ааттыыллара. Үөрэҕинэн уонна сүрүн идэтинэн-юрист.
Олоҕун туһунан
1540 сыллаахха Фонтене-ле-Конт диэн куоракка төрөөбутэ. Аҕата идэтинэн-прокурор. Бастаан францисканскай монастырьга уорэммитэ, ол кэннэ Пуатье диэн Университетка бакалавр истиэпэнин ылбыта(1560). 19 сааьыттан бэйэтин дойдутугар адвокатынан улэлээбитэ. 1567 сылтан суудаарыстыбынай сулууспага улэлии көспутэ.