cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fortran
Историята
Тыл сайдыыта:
Аметист
Былыргыттан Бразилия, Уругвай, Шри-Ланка аметистара аатыраллара. АХШ-ка уонна Мадагаскаарга эмиэ көстөллөр. Цейлон арыы аметистара фиолет өҥнөөхтөр, Бразилия киэннэрэ — кыа-хаан уонна пурпуур өҥнөөхтөр, Кольскай арыы аметистара — халлаан күөхтүҥү сирень өҥнөөхтөр.
Fortran
Программа холобура
Hello World программа
Хатыылаах формат:
Көҥүл формат:
Иккис Мээтис
400px|thumb|right|Иккис Мээтис нэһилиэк Орто Халыма улууһун каартатыгар Иккис Мээтис нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыбаатай.
Клавиатура
thumb|[[QWERTY көмпүүтэр клавиатурата.]]
Иккис Мээтис
Нэһилиэнньэтин ахсаана 657 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сыбаатай - 623 уонна Суччун - 34 киһи.
Клавиатура
Көмпүүтэр клавиатурата (кылабатыырата) — бэлиэлэри (буукубалары, сыыппаралары, сурук бэлиэлэрин эҥин) көмпүүтэргэ киллэрэргэ туттуллар.
Клавиатура көрүҥнэрэ элбэх. QWERTY клавиатура олус тарҕатыллыбыт. Оннук печатнай машинка клавиатуратыгар наар туттуллар буукубалары баттыырга бэйэ бэйэлэригэр мэһэйдээбэт курдук айыллыбыт. Билигин хайдах даҕаны бэйэ бэйэтигэр мэһэйдээбэтин даҕаны номнуо традиция курдук хаалбыта. QWERTY диэн бастакы 6 буукуба (үөһээҥҥи строкаҕа) аатынан ааттанар. Өссө араас клавиатура раскладкалара бааллар — Дворак уонна да атын.
Иккис Мээтис
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Далан аар тай5ам суугуна
Муоданы эккирэтии кедьууьэ суох араас эксперимент
«Уерэх билиитэ - кылаабынай кердеруу, оскуола улэтэ онон сыаналанар. Бырыьыан намыьах буолла5ына, менуллэртэн атынна туохха да тииьиммэккин. Эн туохтаах да буолларгын, остоойуга турбаккын» (117)
«Убулуей турулуенугэр бырыьыантан ураты барыта - умнулунна - пришкольнай учаастак, тыыннаах муннук, музей, географическай площадка энин барыта» (44)
«Сана завучпут иитии-уерэтии дьыалатыгар, методика5а букатын дуо5ура суо5а кестен та5ыста. Кини була сатаан тугу гыммата5а баарай?» (117)
«Киьибит аны билигин уон икки еннеех индикатор диэнинэн иирэн турда. Аатырар тэрилбит (индикатор) - дьэрэкээн дьэрэкээн еннеех, ытыс са5а фанера лоскуйа. Уон икки ен предмет аайы тус-туьунан суолталаах. Чэ, холобур, математика5а урун ен - плюьу, хара ен - минуьу, кыьыл, куех эмиэ атын дьайыылары бэлиэтиир. Грамматика5а аат тыл биир енунэн, туохтуур иккис енунэн, да5ааьын аат - уьус енунэн. Ол курдук. Учуутал ыйытта5ына о5о санара да барбакка, тыла суох киьилии ханнык эрэ ону кердерер» (117)
«Тылы санарбакка уерэтэр диэн абсурд! Тыл уонна толкуйдааьын биир сибээстээх: о5о тыла ейун кытта, ейе тылын кытта бииргэ сайдар» (118)
Прокопьева Светлана Борисовна ИЕН 1 курс БО-17-2
Обухов
Обухов (Обухів) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 33 725 (2014).
Ааҥллар
Ааҥллар (Englishmen, English people) — Аан дойду улахан омуктарыттан биирдэстэрэ, Улуу Британия (Великобритания) сүрүн олохтоохторо. Омук быһыытынан Орто үйэҕэ Улуу Британия арыытыгар ааҥыллар, сакстар, фризтар уонна юттар диэн гермаан биис уустарыттан уонна кинилэр симэлиппит (ассимиляция) кельт омуктартан төрүттэммит. Билигин ааҥылларбыт дэнэр дьон ахсаана 50 мөлүйүөн киһи. Ааҥыл этноһыттан тахсыбыт дьон аан дойдуга (АХШ, Канаада, Австралия уонна САР гражданнара) 110 мөлүйүөн кэриҥэ дьон.
Томас Бах
Томас Бах (1953 сыл ахсынньы 29 күнүгэр Вурцбург, Германияҕа төрөбүтэ) диэн ниэмэс юриһа уонна фехтованиеҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона. Билигин Аан дойду Олимпия хамытыатын бэрэсидьиэнэ, уонна Германия Олимпийскай хамытыатын урукку чилиэнэ этэ.
Fencing career
Бах урут Таубербисхофхайм диэн хамаанаттан кыттара. 1976 сыллаахха Монреаль куоракка кыһыл көмүс мэтээри ылбыа.
АОХ бэрэсидьиэнэ
2013 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр Буэнос Айрес куоракка аҕыс сыллаах болдьоххо талыллыбыта. Ол кэнниттэн өссө иккистээн түөрт сылга талыллыан сөп.
Талыы процеһа
Талаллан баран куораттар кыттар уонна талаллар процесстарын уларытар санналаах этэ. Билиҥҥи процеһы наһаа эрдэ уонна наһаа улахан харчылаах диэн ааттыыра. Бастакы 2022 сыллааҕы Олимпия оннььуларын буолар куоратын ыыппыта.
Талыллыбытын нэдиэлэ буолан баран Лозаннаҕа көспүтэ.. Томас Бах үчүгэйдик боронсуустуу, английскайдыы, испанскайдыы уонна ниэмэстии саҥарар.
Таас Хайахтаах
Таас Хайахтаах сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өттүгэр сытар сис.
Индигир салаата Силээннээх уонна Дьааҥы тардыытыгар устар Догдо өрүстэр икки ардыларынан сытар уонна кинилэр билирдэринэн буолар.
Устата 400 км., кэтитэ 100 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2356 м үрдүккэ тиийэр. 6 аныгылыы мууһуруу тарыҥнара бааллар. Хочотугар эмиэ тарыҥнардаах, ирбэт тоҥ аннынааҕы уу сир сирэйигэр тахсар сирдэригэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Айыы аймахтара
Айыы аймахтара диэн этии сиргэ олорор тыыннаах киһи уонна өлбүт, айыы буолбут дьон өйдөрө-санаалара уратыларын, тус-туспаларын биллэрэр.
Сахалар былыргы кэпсээннэригэр уонна олоҥхолоругар айыы аймахтарынан ааттаналлар.
Аймах диэн тылы сахалыы кылгас тылдьыкка: «Биллэр биир төрүттээх дьон, оннук дьон уруулуу сыһыаннара»,- диэн быһаараллар. Айыы аймахтарабыт диэн этинии сахалар былыргы, өлбүт төрүттэрин үөрэхтэрин, үлэлэрин-хамнастарын, дьон-норуот туһугар тугу оҥорбуттарын умнубаттарын, кинилэр дьыалаларын салҕааччылар буолалларын билинэллэрин илэ бааччы биллэрэр.
Саха дьоно бэйэлэрэ айыы буолбатахтарын билинэллэр. Бэйэлэрин айыы аймахтарынан ааттаналлар. Былыргы төрүттэрэ, сорохтор эһэлэрэ, эбэлэрэ эбэтэр төрөппүттэрэ өлөн өйдөрө-санаалара Үрүҥ айыы буолан Үөһээ дойдуга сылдьаллар, онтон тыыннаахтар былыргы төрүттэрин, төрөппүттэрин үөрэхтэрин, өйдөрүн-санааларын салҕаан илдьэн иһэллэрин билинэллэр.
Айыы хаан аймахтара, айыы аймахтара диэн этиниилэр саха дьонугар элбэхтик иһиллэллэр. Бу этиниилэр саха дьоно өбүгэлэрин саҥаны арыйар, тупсарар, сайыннарар дьыалаларын салҕааччылар буолалларын биллэрэр. Саха дьоно айыы аймахтара диэн ааттаныылара аан маҥнай тимири уһаарыыны уонна уһаныыны баһылааннар элбэх саҥаны арыйыылары, айыыны оҥорбуттарыттан төрүөттээх. Бу саҥаны арыйыылар дьон олохторугар улахан хамсааһыннары таһаарбыттарын, тимир сэрии сэбин туһанан хууннар Аан дойдуну барытын кэриэтэ сэриилээбиттэрин остуоруйа чахчылара бигэргэтэллэр.
Айыы аймахтара диэн ааттаныы киһи бэйэтэ айыы буолбатаҕын бигэргэтэр. Хайа баҕарар киһи ханнык эрэ аймаҕа, төрөппүтэ, эһэтэ, эбэтэ өлөннөр өйдөрө-санаалара айыы буолан Үөһээ дойдуга сылдьалларын биллэрэр. Киһи бэйэтэ хаһан эрэ өллөҕүнэ эмиэ айыы буолуохтааҕын бигэргэтэр. Киһи хаһан даҕаны өлөрүттэн кыайан куоппат. Хаһан эрэ син-биир өйө-санаата айыы буолара хаһан да хаалбат. Өллөхпүтүнэ бары айыы буолабыт. Айыы аймаҕабын диэн этинии олохтон тутулуктаах.
Тыыннаах, бэйэтэ Орто дойдуга олорор киһини «айыы буол» диэн этии олус улахан сыыһа. «Өйүҥ көтөн Үөһээ дойдуга таҕыстын, бэйэҥ өл» диэн алҕаабыкка тэҥнэһэр олус куһаҕан быһыы буолар. Саха тыла олус былыргы тутулуктарын сүтэрбэккэ эрэ сылдьар соҕотох тыл буолар. Саха тылын уларыта сатаабакка бэйэтинэн туттар ордук буолар.
Төрөппүт өйө-санаата, кута өлбүтүн да кэннэ оҕолорун көрө-истэ, харыстыы сылдьарын кут-сүр уонна түүл үөрэхтэрэ дакаастыыллар. Төрөппүт түүлгэ көстөр көрүҥэ ханнык быһыы-майгы оҕотун иннигэр кэтэһэрин биллэрэр. Күүстээх куттаах-сүрдээх аймах киһи кута үрүҥ айыы буолан бары аймахтарын көрө-истэ сылдьарын сахалар эмиэ билэллэр.
Айыылар Үөһээ дойдуга олороллор. Үөһээ дойду диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара мунньустар дойдулара. Былыр үйэтинээҕитэ өлөн да хаалбыт дьону киһи түүлүгэр хаһан баҕарар, өссө тупсаран эттэххэ, халлаан уларыйаары гыннар эрэ көрөр. Өлбүт дьон куттара, ол аата айыылар Үөһээ дойдуга сылдьалларын сахалар былыр-былыргыттан билэллэр.
Орто дойдуга киһи, дьоннор олороллор, онтон айыылар олох туспа Үөһээ дойдуга сылдьаллар. Тыыннаах киһи айыы буолара ол иһин хайдах да табыллыбат. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата Үөһээ дойдуга көттөҕүнэ туспа баран бэйэтэ айыы буолар. Бу айыы буолбут өй-санаа, куттар Орто дойду дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар түүллэригэр киирэн араас көрүҥнээхтик дьайыахтарын сөп.
Сахалар бэйэлэрин айыы аймахтарынан ааҕыналлар. Бары олоҥхолоругар, былыргы кэпсээннэригэр үөһээ айыылартан төрүттээхтэрин, тутулуктаахтарын куруук ахталлар. Сахалар айыылар аймахтара буолалларынан олус киэн тутталлар. Саха дьоно өлбүт дьоннорун кэриэстэрин, баҕа санааларын толороллорунан киэн тутталлар, кинилэри ытыктыылларын биллэрэллэр, үөрэхтэрин, үгэстэрин, тылларын салҕаан илдьэ иһэллэр.
Былыргы кэпсээннэргэ айыылар Орто дойду дьонугар өй-санаа уган көмөлөспүттэрин туһунан элбэхтик ахтыллар. Биллэр көмөнү ылбыт дьон бары түүллэригэр Аан дойду иччитин кырдьаҕас эмээхсини эбэтэр оҕонньору, Байанайы көрсөн сүбэ-ама ылбыттарын уонна ол сүбэлэрэ көмөлөспүттэрин, олохторугар туһалаабыттарын кэпсииллэр. Киһи түүлүгэр төрөппүтүн көрдөҕүнэ, кини көстөр көрүҥүттэн ханнык быһыылар буолаары туралларын эндэппэккэ эрэ билэр.
Киһи өйө-санаата Үөһээ дойду өйүн-санаатын кытта куруук сибээстэһэ, тутулла сылдьар. Саха дьоно ити тутулугу былыргыттан билэннэр айыылартан тутулуктаахпыт дииллэр. Өлбүт аҕаҥ түүлгэр киирэн кыыһырар, сөбүлээбэт буоллаҕына ханнык эрэ санааҕын уурбут дьыалаҥ табыллыа суоҕа, доруобуйаҕын көрүнэ сылдьыаххын наада диэн түүл үөрэҕэ этэр. Айыылары кытта сибээс диэн түүлүнэн сибээстэһиини этиллэр.
Кэлин кэмҥэ Россия дьонун өйдөрө-санаалара мөлтөөһүнэ оҕо кыра эрдэҕинэ, бэйэтэ өйдөөбөт кэмигэр ийэ кутун өйүн-санаатын ииппэт, үөрэппэт буолуу түмүгэ. Былыргылар этэллэринэн омук эстээри гыннаҕына, мөлтөөтөҕүнэ эбэтэр уларыйан саҥалыы үөскүүр кэмэ кэллэҕинэ оҕолорун атаахтык иитэн итинник ыарахан балаһыанньаҕа киирэр.
Саха ойууннара киһи түһээн инникини өтө көрөн билэрин былыргыттан билэллэрэ уонна олору таба тойонноон сөптөөхтүк туһаналлара. Ойуунтан ханнык баҕарар киһи кэлэн: «Миэхэ инникибин төлкөлөөн кулу»,- диэн көрдөстөҕүнэ утуйан туран баран тугу түһээбитин тойонноон киниэхэ бэйэтигэр кэпсээн биэрэр эбит. Маннык түһээн билбитин ойуун түстэтэр киһиэхэ кэпсээтэҕинэ атын дьоннорго биллэримээр диэн сэрэтэрэ үһү.
Үөһээттэн, айыылартан көмөнү ылыыга сурукка киирбит, ол аата чуолкай буолбут быһыылары холобур быһыытынан аҕалыахпыт.
Өй үлэтинэн үлэлии сылдьар дьон кыайан арыйбакка өр муҥнана сылдьар үлэлэригэр түһээн бэлэм эппиэти ылбыттара биллэр. Маннык бэлэм эппиэти ылан Д.Менделеев оҥоро сылдьар периодическай таблицатын бүппүт көрүҥүн көрөн үтүгүннэрэн оҥорбут. Археолог Генрих Шлиман улахан арыйыыны оҥоруон иннинэ хас да төгүллээн хатыланар түүллэри көрбүт уонна ити түүллэрин көстүүлэрин саҥаны арыйыытыгар туһаммыт. Эмиэ итинник арыйыыны Г.Гилпрехт түһээн көрөн оҥорбута чуолкайдык суруллубут. Кини түһээн көрөн былыргы суруктаах туой таблица сороҕун булбут уонна өссө түүлүгэр көстүбүт жрец киһи киниэхэ бу таблица суругун ааҕан биэрбит.
Түүлгэ сүдү көрүҥнээх маҕан баттахтаах оҕонньор саҥа атаҕар турбут оҕону саҥарарга үөрэтэр. Оҕото уоһун төгүрүччү тута-тута: «Үү»,- диэн саҥара сатыыр. Оҕонньор: «Оҕону саҥа саҥаран эрдэҕинэ сахалыы үөрэтиллэр»,- диэн этэр.
Өйүн-санаатын барытын түмэн дьоннорго туһалаах үлэни оҥорор киһиэхэ түүл илэ аҕалан көрдөрөн көмөлөспүт уонна сорох алдьархайга түбэһээри гыммыт киһини сэрэппит түбэлтэлэрэ элбэхтэр.
Билигин түүлү үөрэтээччилэр билинэллэринэн элбэх саҥаны арыйыыларга түүллэр көрдөрөн биэрэн туһалаабыттар. Түүллэригэр көрөн баран саҥаны арыйыыларыгар туһаммыт дьон сурукка киллэрэннэр ити көстүүлэр дьиҥнээхтик дакаастаммыттарынан ааҕыллыахтарын сөп. Ити барыта түүл илэ көрдөрөн биэриитэ диэн ааттанар уонна сахалыы Үөһээ дойду өйө-санаата киириитэ диэн ааттанар.
Тыыннаах киһи айыы буолбат, киһини айыы буол диэмиэххэ, өллөҕүнэ өйө-санаата Үөһээ дойдуга көттөҕүнэ биирдэ айыы буолар. Тыыннаах киһини айыы буолууга ыҥырбат ордук. Аны кырдьык өлөн хаалыа. (1,68).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Иккис Хаҥалас
400px|thumb|right|Иккис Хаҥалас нэһилиэк Орто Халыма улууһун каартатыгар
Иккис Хаҥалас нэһилиэк Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Эбээх.
Нэһилиэк устуоруйата
Саха Республикатыгар биир историческай нэһилиэк буоларынан биллэр. Бу 2017 сылга 2-с Хаҥалас нэһилиэгэ төрүттэммитэ 195, нэһилиэк олохтоох сэбиэтэ 90, ааҕар балаҕан 75, кулууп тэриллибитэ 70 сылларын юбилейдара буолар.
1822 сыл «Устав об управлении инородцев Сибири» ылыллыбыта. Халыма уокуругар 11 нэһилиэк, ол иһигэр II-с  Хаҥалас нэһилиэгэ тэриллибитэ.
1883 сыл Орто Халыма улууһугар - «Государственный преступник» Вацлав Леопольдович Серошевскай кэлэн 1 сыл 10 ый, онтон II Хаҥалас нэһилиэгэр Бэрдьигэстээх тоҕойун Андылаах учаастагар 3 ый, Дүөнсэ учаастагар 1 сыл 2 ый олорбута. Кини манна олорон сахалыы саҥарарга үөрэммитэ уонна маннааҕы сахалар олохторун-дьаһахтарын үөрэтэн «Якуты» диэн монографиятыгар киллэрбитэ.
II–с Хаҥалас нэһилиэгин Дүөнсэ учаастагар 1901 сыл тохсунньу 1 күнүттэн грамота оскуолата аһыллыбыта. Бастакы учууталларынан 1902 сылтан Николай Иванович Сизых  (I Хаҥалас), 1908 сылтан Георгий Георгиевич Колесов (II Мээтис) улэлээбиттэрэ. Н. И. Сизых Үөһээ-Халыма таҥара оскуолатыгар учууталынан, онтон 1910 сыллаахха Москваҕа пастырскай куурустарга үөрэнэн аҕабыыт буолбута. Г.Г. Колесов 4 сыл Дүөнсэ оскуолатыгар учууталынан үлэлээн баран, Москватааҕы Плеханов Г. В. аатынан тыа хаһаайыстыбатын институтун үөрэнэн бүтэрэн, Саха АССР Госплан председателынан үлэлээбитэ. 1933-1937  сылларга Москватааҕы зооветеринарнай институт кафедратын сэбиэдиссэйинэн  уонна профессорынан үлэлээбитэ. Дүөнсэ грамота оскуолатыгар үөрэммит Данил Степанович Слепцов 1916 сыл Дьокуускайдааҕы духовнай семинарияны бүтэрэн 1920-1922 сылларга Халыматааҕы уокурук норуот үөрэҕин отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Норуот сайдыытын туһугар туруммут бу үс чаҕылхай эдэр дьоммут 1920- 1930 сыл репрессия уонна кылаассабай охсуһуу сиэртибэлэрэ буолбуттара.
ХIХ үйэ бүтүүтэ 2-Хаҥалас нэһилиэгэр Халыма уокуругун үс бастыҥ күүстээхтэрэ Слепцов Николай Иевлевич- Кустук, Созонов Николай Афанасьевич-1 Ньонньооһой, Гуляев Николай Николаевич- Күүстээх Ньукаас төрөөбүттэрэ. Кустук уонна Ньонньооһой көтөхсө оонньообут 518 киилэлээх таастара билигин кэрэһит буолан спортзалга хараллан турар. Күүстээх Ньукаас икки бэрэбинэттэн оҥоһуллубут 12 миэтэрэ 40 см. уһуннаах, 427 киилэлээх соҕотоҕун туруорбут электрическай остуолбата Орто- Халыма куорат ортотугар өргө дылы турбута. (Колымские Якуты в середине ХVII- начале ХХ вв. М. И. Старостина) кинигэтиттэн.
Кинилэр үтүө ааттарын үйэтитэр туһугар нэһилиэк иһигэр улуустааҕы мас тардыһыы күрэҕэ иккилии сыл буола-буола 2012 сылтан ыла ыытыллар. (Автортан)
1927 сыл ыам ыйын 30 күнүгэр САХА АССР Верховнай Советын Президиумун Уурааҕынан Эбээх бөһүөлэгэр кииннэнэн нэһилиэк олохтоох сэбиэтэ тэриллибитэ.
Нэһилиэккэ бастакы ааҕар балаҕан 1942 сыл, 1947 сыл кулууп дьиэтэ үлэтин саҕалаабыта.
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
Бөһүөлэк киин уулуссалара Ф. Ф. Бережнов уонна Н. С. Габышев ааттарын сүгэллэр.
Нэһилиэк олохтоохторо бэйэлэрин күүстэринэн хаһаайыстыбаннай, социальнай объектары туппуттара: «Эбээх» совхоз директора Слепцов Андрей Дмитриевич салайыытынан сылларынан 1989-пилорама, 1991-электростанция, баанньык, 1992- спортзал, сибээс дьиэтэ, 1993-совхоз хонтуората, 1995-токарнай, 1999-кулууб дьиэтэ (нэһилиэк сэбиэтин председателэ Винокуров Дмитрий Николаевич) тутуллубуттара. Саха Республикатын бастакы президена Николаев Михаил Ефимович нэһилиэкпитигэр 1998 сыл балаҕан ыйыгар кэлэ сылдьан: «Эһиги нэһилиэккит Республикаҕа „Норуот күүһэ — көмүөл күүһэ“ диэн ыҥырыыга инициаторынан буоллугут»- диэн үөрдүбүтэ.
Нэһилиэк сэбиэтин председателэ Шадрин Николай Иванович — икки сайыны быһа 47196 кв.м. иэннээх сири буорунан куттаран 2011 сылтан авиапорт бөһүөлэк аттыгар оҥоһуллубута.
Нэһилиэк баһылыктара Слепцов Степан Егорович: 2006 сыл — балыыһа, баанньык, детсад кухня - прачка дьиэлэрэ саҥардан реконструкцияланан тутуллубуттара, Бубякин Константин Константинович 2012 сыл — 45 миэстэлээх детсад, 2013 сыл - Арчы дьиэтэ тутуллан үлэҕэ киирбиттэрэ.
Константин Николаевич Дьячковскай
Суруйааччы Константин Николаевич Дьячковскай 1915 с. бэс ыйын 5 күнүгэр Чурапчы улууһугар Хоптоҕоҕо Феофановтар диэн дьадьаҥы ыалга төрөөбүт. Аҕата Лазарь, ийэтэ Устинья элбэх оҕолоохторо уһу ол иһин 3 эрэ ыйдааҕар Амма5а баар аймахтарыгар иитиэххэ биэрбиттэр. 5 сааһыгар диэри бэрт маанытык улаатан истэҕинэ, ийэтэ эмискэ өлөн хаалар. Дьэ бу курдук ииппит ийэтэ, аҕата хардарыта өлөн, 3 ийэҕэ, 3 аҕаҕа иитиллэн сүһүөҕэр турар. Олоҕун үгүс өттүн Мэҥэ улууһун 1 Мэлдьэхси нэһилиэгэр Хорообукка олорбута. Ол иһин бу сири төрөөбүт дойдутунан ааҕара. Оҕолорго аналлаах бастакы хоһоонноро 1936 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыакка бэчээттэммиттэрэ уонна тута биһирэбили ылбыттар. «Бэлэм буолга» бэчээттэммит хоһооннорбор бэйэм ньирэйбин суруйбутум истиҥник тахсыбыт эбит буолла5а… Кыра сылдьаммын саҥа төрөөбүт ньирэйи кытта харса оонньуурум…хоһооннорум бары да бэйэм олохпун хоһуйбут хоһооннорум этилэр. Ол гынан баран, оҕо хараҕынан, сүрэҕинэн суруллубут буоланнар, табыллыбыт, биһирэммит буолуохтаахтар»,- диэн поэт бэйэтин бастакы хоһооннорун туһунан Г.Куриловы кытта кэпсэтиитигэр ахтар. Поэт 40 сыл устата наар кырачааннарга эрэ анаан эҥин эгэлгэ хоһооннору остуоруйалары, угэлэри, таабырыннары, чабырҕахтары, поэмалары, олоҥхо – остуоруйаны суруйбута. Кини бэйэтин кэминээҕи суруйааччылартан саамай уһуннук, элбэҕи оҕоҕо анаан суруйбутунан уратылаах. Кини бастакы кинигэтэ «Мутукча» диэн ааттанан 1953 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Мантан утуу-субуу оҕолорго аналлаах 16 кинигэ тахсар. Кинигэлэрэ поэт дууһатыныы чап – чараастар. Оҕолору уйан дууһалаах поэт буоларын кини кинигэрлэрин да ааттара туоһулууллар: «Чээн», «Тыллаах чыычаах», «Чэччи», «Току – току ньээм – ньээм», «Ийэм күөрчэҕэ», «Оҥоойук» уо.д.а. Манны таһынан Туйаарыскай талааннаах тылбаасчыт быһыытынан эмиэ биллэр. Кини нуучча биллиилээх суруйааччыларын С.Маршагы, К.Чуковскайы, А.Бартону, С.Михалкову сахалыы саҥардан кырачаан ааҕааччыларга үчүгэй бэлэҕи оҥорбута. Нууччалыы ааҕар оҕолорго анаан 60-с сылларга «Неумеха», «Походная деревня» диэн кинигэрлэрэ тахсыбыттара. Константин Туйаарыскай хотугу ноуоттар суруйааччыларын П.Ламутскайы, Г.Куриловы, В.Лебедевы уо.д.а. саха ааҕааччыларыгар билиһиннэрбит улахан өҥөлөөх. Тылбааһа манан эрэ бүппэт, өссө монгол, бурят, Тува, Горнай Алтай, башкир, киргиз, казах, калмык поэттарын айымньыларыттан сахалыы тылбаастары булуохха сөп. Манны таһынан К.Туйаарыскай 20-чэ ырыа тылын автора. Кини аатын ааттатар аймахтардаах, төрөппүт Виссарион диэн уоллаах, Туйаара, Минадора, Виса, Костя диэн сиэннэрдээх. Онон Туйаарыскай сыдьаана быстыбакка салҕана туруоҕа. Көстөкүүн дьонугар – сэргэтигэр хара өлүөр диэри үтүө санаалаах, сырдык ыралаах сылдьан, 1976 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр өлбүтэ. Майа кылабыыһатыгар көмүс уҥуоҕа тутуллубута.
Сиэн Күөл
400px|thumb|right|Сиэн Күөл нэһилиэк Орто Халыма улууһун каартатыгар Сиэн Күөл нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ойууһардаах.
Улуус кииниттэн 169 хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 523 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Корсика
Ко́рсика — Средиземном улаханынан төрдүс арыы. Это один из 27 регионов Франция 27 эрэгийиэниттэн биирдэстэрэ. Ол гынан баран атын эрэгийиэннэртэн туспа стаатустаах — Корсика Сирин Түмэтэ. Киин куората — Аяччо. Олохтоохторун ахсаана — 314 486 (2011) киһи (Францияҕа 25-с), сүнньүнэн корсиканецтар.
Географията
left|thumb|128x128px|Корсика спутниктан Сирин иэнэ 8680 км². Корсика эрэгийиэҥҥэ Соҕуруу Корсика уонна Үөһээ Корсика дэпэртээмэннэр киирсэллэр.
Арыы ортотугар 3000 миэтэрэ үрдүктээх хайалар бааллар. Өрүстэрэ, хайа үрэхтэрэ буолан аал сылдьыбат : Гравона, Рестоника, Тараво, Тавиньяно, Риццанезе уо.д.а. Ордук бөдөҥ өрүһэ — Голо (90 км).
Биллэр дьоно
Корсикаҕа (Аяччо) Наполеон Бонапарт, Аббатуччи диэн байыаннайдар дьиэ кэргэттэрэ төрөөбүттэрэ. Сорох сабаҕалааһынынан Корсикаҕа Христофор Колумб төрөөбүт буолуон сөп.
Дьуон Дьаҥылы
Макаров Гавриил Иванович (Дьуон Дьаҥылы) (27.02.1914, Кындал, Болтоҥо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха уобалаһа — 06.03.1956) — поэт уонна тылбаасчыт, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1945).
Олоҕун олуктара
Дьуон Дьаҥылы — биир саамай биллиилээх нуучча поэзиятын тылбаасчыта. Кини А. Пушкин «Сказка о попе и его работнике Балде», М. Лермонтов «Мцыри» уонна «Узник», Н. Некрасов «Княгиня Трубецкая» айымньыларын тылбаастаабыт. Саха литератууратыгар биллэр көстүүнэн буолбута А. Пушкин «Евгений Онегин» айымньытын тылбааһа. Олоҕун бүтэһик сылларыгар А. Твардовскай «Василий Тёркин» поэматын тылбааһынан дьарыктаммыт.
Вивальди Антонио
Антонио Вивальди (Antonio Lucio Vivaldi; 1678—1741) — Венаҕа олорбут композитор уонна скрипач.
Күөс
Күөс — мииннээн уокка буһара ууруллубут ас (эт, балык).
Вивальди Антонио
Опералары, итэҕэл музыкатын айбыта. «Сыл кэмнэрэ» диэн цикла ордук биллэр.
Ыаҕас
Ыаҕас — улахан, киэҥ истээх, элбэх үүтү-сүөгэйи, кымыһы хаһаанарга аналлаах сиэдэрэй тигиилээх, ойуулаах-бичиктээх ытык туос иһит.
Ыаҕас Э. К. Пекарскай тылдьытыгар
Э. К. Пекарскай ыаҕаһы ыа- туохтуурга -ҕас сыһыарыы сыстан, үөскээбит быһыылаах диэн, саарбахтаатар да, быһаарбыт.
Ыаҕас сирдэр ааттарыгар
Ыаҕас сир аатыгар элбэхтэ ааттаммыт. Ол иһигэр Ыаҕас Ыйаабыт диэн топонимнар бааллар.
Саар Ыаҕастаах
Таатта улууһунааҕы Маҥнайгы Дьохсоҕон кыстыга. Бу сиргэ 1926 сыллаахха, биэрэпис көрдөрөрүнэн, икки ыал кыстаабыт.
Алта Ыаҕас
Амма Өнньүөһүгэр баар салаа үрэх.
Ыаҕас Үрэҕэ
Кэбээйи Сиэгэн Күөлүгэр Кэлэ үрэх салаата.
Камерон Бойс
Ка́мерон Ми́ка Бойс (Cameron Mica Boyce; Ыам ыйын 28, 1999 — От ыйын 7, 2019) — Америкатааҕы актёр уонна үҥкүүһүт этэ. Ордуктук Дисней «Jessie» (2011-2015) уонна «Gamer's Guide to Pretty Much Everything» (2015-2017) ситком сериалларыгар, ону кытта «Descendants» (2015-2019) үс фильмаларыгар сүрүн оруоллардаах буолан аатырбыта.
Биографията
Ка́мерон Бойс ыам ыйын 28 күнүгэр Лос-Анджелеска, Калифорния штаакка төрөөбүтэ. Кини онно үөрэммитэ (2017 сылга бүтэрбитэ) уонна ийэлиин, аҕалыын, балтытын Майялыын кытта олорбута. Брейк-данска, хип-хопка, аныгылыы үҥкүүлэргэ уһуйар уонна кэрэхсиир этэ. Ону тэҥэ баскетболга оонньуурун таптыыр этэ. Түөрт доҕордуун кытта X-MOB хамаандаҕа кыттыһааччы этэ.
От ыйын 6-7 күнүгэр түүнүн, эдэр сааһыгар (20 саастаах этэ), ана уһун ыарыыттан, утуйа сырыппытыгар өлөн хаалбыта.
Карьерата
2008 сыл ыам ыйыгар кини аан бастаан телевиденияҕа көстүбүтэ — «Panic! At the Disco» рок-бөлөх "That Green Gentleman (Things Have Changed)" диэн видеоклипыгар Райан Росс (бөлөх биирэ) кыра саастааҕын оонньообута. Бу сыл от ыйыгар "General Hospital: Night Shift" диэн мыльнай операҕа көстүбүтэ. Ити кэнниттэн кини киинэҕэ аан-маҥнайгы тахсыыта буолбута — "Mirrors" диэн хоррорфильмҥа кыра оруолу оонньообута. Онтон 2010 сылга «Одноклассники» диэн киинэҕэ оонньообута.
Диснейга маҥнайгы оруоллаах буолбута — «Good Luck, Charlie!» диэн сериалга анал ыалдьыт быыһытынан. Онтон «Shake It Up» диэн ситкомҥа биир серияҕа кыра үҥкүүһүттэр биирдэрэ этэ. 2011 сылтан 2015 сылга диэри «Jessie» диэн телесериалга биир сүрүн оруолу уонна ити ситком спин-оффыгар «Bunk'd»-га сити оруолу оонньообута. Ону кытта кини 2015 сылга Disney ханаалыын «Утумнааччылар» («Descendants») фильмыгар Карлос (Круэлла Де Виль уола) быыһытынан уһуллубута. 2017-гэ «Descendants 2» уонна «Descendants 3» 2019-га эмиэ Карлос оруолун оонньообута.
2019 ыам ыйыгар Hozier ырыаһыт "Almost (Sweet Music)" диэн клипыгар кыттыбыта.
Бронницы
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа left|thumb|Архангельскай собуор
Сырдык уонна хараҥа
Сырдык уонна хараҥа өй-санаа икки аҥы арахсыытын үөскэтэллэр.
Бронницы
Бронницы (Бронницы) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 52 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 120 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 18 704 киһи этэ, иэнэ — 22 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 850,18 киһи.
Сырдык уонна хараҥа
Сырдык, ыраас буолуута киһиэхэ билигин даҕаны үчүгэйи аҕалар. Айылҕаттан айыллыбытын быһыытынан киһи куруук сырдыгы, үрүҥү үчүгэй дииргэ аналлаах, хаһан даҕаны хараҥаны, хараны үчүгэй диир кыаҕа суох. Бу быһаарыы төрүтэ киһи хараҕын оҥоһуутугар олоҕурар уонна хаһан да уларыйбат. Киһи хараҕын оҥоһуута сырдык кэмҥэ хараҥатааҕар лаппа үчүгэйдик ырааҕы көрөрүнэн уратыланар. Киһиэхэ хаһан баҕарар куһаҕаннык, болоорхойдук көстөр туох барыта мөлтөх, куһаҕан диэн сыанабылы ылар, сэрэниини үөскэтэр. Киһи үчүгэй диэн сыанабыла барыта көрүҥүттэн, хайдах көстөрүттэн, сырдыгыттан быһаччы тутулуктанар.
Киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарара туох баар барыта хайдах көстөрүттэн тутулуктанар. Киһи сырдыгы, ырааһы, сөбүлүү, таптыы көрөрүн, үчүгэйдик көстөрү барытын үрүҥ, үчүгэй диэн билинэр, оннук сыанабылы биэрэр, онтон хараны, хараҥаны, куһаҕаннык көстөрү куһаҕан, хара диэн сыаналыыра хаһан да уларыйбат.
Бронницы
Олохтоммут сыла — 1453, 1781 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Валерий Егоров.
Сырдык уонна хараҥа
Айылҕа киһини сырдыкка үчүгэйдик көрөр гына айбытын быһыытынан олоҕун үгүс өттүн сырдык кэмҥэ атаарар аналлаах. Сырдык, үчүгэй диэки тардыһыы киһиэхэ Айылҕаттан бэриллэн сылдьар биир туһалаах өрүтэ буолар. Сырдык, үчүгэй буолуу күн тахсыытыттан, күн уотуттан быһаччы тутулуктааҕынан сахаларга Күн таҥараҕа кубулуйбут. Айылҕа киһи өйүн-санаатын төрүттээн тугу үчүгэй, тугу куһаҕан диэн быһаарарын кытта ыйан, олохсутан биэрбит.
Сырдык уонна хараҥа киһиэхэ дьайыылара ордук түүлгэ араарыллан, чуолкайданан көстөллөр. Түүлгэ сырдык, ыраас көстүү үчүгэй буолууну түстүүр. Сырдык халлааны, күнү көрүү кэнниттэн киһи баҕа санаалара чахчы туолаллар. Сырдык дьоҥҥо көстүүтэ үрүҥ дьүһүнү биэрэр. Түүлгэ үрүҥ дьүһүннээх барыта кэриэтэ үчүгэйи көрдөрөр. Арай олус кырдьаҕас уонна ыарыһах дьон үрүҥ таҥастаах көстүүлэрэ өлүүнү, куһаҕаны биллэрэр. Кыыллар үрүҥ дьүһүннэнэн көһүннэхтэринэ майгылара үчүгэйин, туһалааҕы оҥороллорун түстүүр. Түүл өйө-санаата киһиэхэ сырдык, үрүҥ дьүһүн чахчы үчүгэйин дьоҥҥо тириэрдэр, биллэрэр.
Бронницы
Почтатын индэксэ — 140170, төлөппүөнүн куода — +7 49496, ОКАТО куода — 46 405.
Сырдык уонна хараҥа
Аныгы наука быһаарыытынан сарсыардааҥҥы уонна киэһээҥҥи сырыылаах дьон бааллар. Бу быһаарыы киһи этэ-сиинэ күн ханнык кэмигэр ордук таһаарыылаахтык үлэлииллэрин чуолкайдаан биэрэр курдук эрээри, аныгы дьон олохторун уратыта, электрическэй уот баара бу өйдөбүлү үөскэппит. Түүн, хараҥаҕа үчүгэйдик көрөр дьон бааллара наукаҕа өссө да биллэ иликтэр.
Бронницы
Эбии сибидиэнньэлэр
Бронницаны Петр I саҕана Александр Меншиковка биэрбиттэрэ. 1964 с. норуот хамсааһына буолан олохтоох КПЗ-ны алдьаппыттара, кэлин хам баттанан 8 киһи хаайыыга барбыта (хамсааһын төрүөтэ - хаайыыга киирбит киһи өлбүт). Бу куоракка улуу нуучча поэта Александр Пушкин табаарыһа Иван Пущин көмүллэ сытар.
Сырдык уонна хараҥа
Дьон эньиэргийэлэрэ күн сарсыарда өттүгэр, эбиэккэ диэри элбэх буолар. Өйдөрө-санаалара уонна эрчимнэрэ сарсыарда эрдэттэн, күн тахсыытыттан элбэхтик киирэн үлэлэрэ-хамнастара бу кэмҥэ лаппа таһаарыыланар.
Сорох дьон күүстэрэ-уохтара эбиэттэн киэһэ киирэр дииллэр. Бу этии, аныгы электричество уота баарыгар дьон олохторун режимэ уларыйбытыттан, эргийбититтэн ордук тутулуктаах. Түүн хойут утуйа үөрэммит киһи сарсыарда хойутаан күүһэ-уоҕа, үлэһитэ киирэрэ атын эбии быһаарыыга наадыйбат.
Киһи этин-сиинин оҥоһуута, күүскэ үлэлиирэ-хамсыыра күнүскү кэмҥэ сөп түбэһэринэн, күнүскү, сырдык кэмҥэ ордук табыллан, санаата көнөн сылдьар. Халлаан хараҥаран барыытыттан туох барыта болоорон, аанньа көстүбэтэ киһиэхэ мөлтөөһүнү, ыыра кыарааһынын аҕалар. Хараҥа кэмҥэ тугу эмэни ситэ арааран көрбөккө киһи дэҥнэниитэ, туохха эмэ кэтиллиитэ элбээһиннэрэ ити быһаарыыга олук буолаллар.
Түүн хараҥардаҕына киһи этэ-сиинэ эмиэ мөлтөөн сынньанарга наадыйан барар. Түүҥҥү кэмҥэ киһи этигэр-сиинигэр барар уларыйыылар бары бытаараллар, сүрэҕин үлэтэ бытааран киһи утуйуон, сынньаныан баҕарара улаатар. Киһи утуйбакка, сынньаммакка сырыттаҕына аҕыйах суукканан өйө-санаата буккуллан барарыгар тириэрдэр, ол иһин олоҕун үс гыммыттан биирин утуйарыгар уонна сынньанарыгар хайаан да анаатаҕына эрэ олоҕо табыллар.
Былыргы кэмнэргэ киһи бэйэтэ тугу билбэтин, кыайан быһаарбатын барытын хараҥа кэмҥэ абааһылар оҥороллор диэн саныы үөрэммит. Киһи туох билбэтин, бары биллибэт күүстэри барыларын хараҥаҕа, бэйэтэ кыайан көрбөт кэмигэр сылдьаллар диэн балыйарыттан, ити өй-санаа үөскээбит. Үгүс куһаҕан быһыылар хараҥа кэмҥэ оҥоруллаллара итинник олохсуйан хаалбыт өйдөбүлү үөскэппиттэр.
Айылҕа «Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарыыны халбаҥнаабакка эрэ тутуһарыттан Сиргэ хараҥа кэмҥэ сылдьарга аналлаах тыынар-тыыннаахтар эмиэ элбэхтэр. Күнүс кэнниттэн түүн харааран кэллэҕинэ даҕаны Сиргэ олох син-биир тохтообот, салгыы сайдан баран иһэр, арай сырдыкка сылдьааччылары хараҥаҕа сылдьааччылар, онно үчүгэйдик көрөөччүлэр солбуйаллар.
Киһи Айылҕаттан аналын быһыытынан күнүскү кэмҥэ сылдьар, үлэлиир-хамсыыр оҥоһуулаах, сырдык кэмҥэ элбэх үчүгэйи айар-тутар аналлаах. Киһи Айылҕаттан бу курдук оҥоһуулаах буолуута сырдык кэми ордук сөбүлүүрүгэр, бу кэмҥэ үлэтэ-хамнаһа олус табылларыгар тириэрдэр. Сырдыктан киһиэхэ үчүгэй буолуутун кэмэ кэлэр. Киһи өйүгэр-санаатыгар үчүгэй буолуутун өйдөбүлүн сүрүн төрүтэ сырдык кэлиититтэн үөскээн олохсуйбут. Күнтэн кэлэр сырдык эньиэргийэтэ киһиэхэ күүс-күдэх, үчүгэй буолуу өйүн-санаатын иҥэрэр, олоҕун оҥосторугар кыах биэрэр, инники диэки сирдиир. (1,117).
Күнтэн кэлэр сырдык эньиэргийэтиттэн Сиргэ тыынар-тыыннаах күөх Айылҕа барыта үүнэр, сайдар, үүнээйилэртэн эньиэргийэ, күүс-күдэх ылынаннар тыынар-тыыннаахтар үөскүүллэр, улааталлар. Айылҕа барыта Күнтэн быһаччы тутулуктаах. Саха дьоно халлаантан, Күнтэн сырдык, үчүгэй кэлэрин бэлиэтээн үтүө санааларын күҥҥэ тэҥнээн Күнү таҥара оҥостубуттара итинник дакаастанар.
Күндүлүн
Күндүлүн, Попов Николай Иннокентьевич - кыраайы үөрэтээччи, суруналыыс, Усуйаана улууһун устуоруйатын үөрэтээччи.
Күндүлүн 3 дөкүмүөҥҥэ олоҕурбут публицистика кинигэтин ааптара. Ону таһынан уонтан тахса кинигэ тахсарыгар кыттыспыта, икки сүүс кэриҥэ ыстатыйаны өрөспүүбүлүкэ хаһыттарыгар таһаартарбыта.
Георг Фридрих Гендель
Георг Фридрих Гендель (1685-1759) - ниэмэс композитора.
Органист уонна оркестр музыкаанын быһыытынан саҕалаабыта. Библия сюжеттарыгар араас музыканы айбыта. «Мессия» диэн айымньыта ордук биллэр.
Ушницкай Василий Васильевич
Ушницкай Василий Васильевич — саха омугун эрдэтээҥи устуоруйатын үөрэппит чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
В. В. Ушницкай — этногенез уонна саха омугун эрдэтээҥи устуоруйатыгар идэтийэр этэ.
2021 сыл от ыйын 20 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Догдо
Догдо сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өртүгэр сытар сис.
Дьааҥы тардаатагар устар Догдо өрүс хаҥас кытылын устун 100 км. усталаах уонна Чемалҕы сис хоту диэкки салҕыыта буолар.
Аустралиа Ааҥллара
Аустралиа Ааҥллара (English Australian) - Аустралия дойдутугар олорор англичаннар.
Догдо
Сорох литератураҕа ити икки сис биир Догдо - Чемалҕы сис диэн ааттанар.
Чыпчаала муора таһымыттан 2272 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Илларионова Татьяна Васильевна
Илларионова Татьяна Васильевна (12. 03. 1926 — 27. 04. 2009) — тыыл, үлэ ветерана, «Үлэ кыhыл знамята», «Ийэ албан аата» уордьаннар кавалердара, коммунистическай үлэ ударнига, ВДНХ кыттыылааҕа, үгүс социалистическай куоталаhыы кыайыылааҕа, рекордсмен саhыл иитээччи, ыччат наставнига, Хатылы нэhилиэгин Ытык киһитэ.
Стравинскай Игорь Федорович
Стравинскай Игорь Федорович (1882-1971) - нуучча композитора.
Илларионова Татьяна Васильевна
Ленин орденыгар түhэриллибитэ, кэккэ биричиинэнэн наҕараадаламматаҕа
Алтынньы 17
Алтынньы 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 290-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 291-c күнэ). Сыл бүтүө 75 күн баар.
Стравинскай Игорь Федорович
Опералары, симфониялары айбыта. «Жар-птица», «Весна священная» диэн балекка аналлаах музыката ордук биллэр.
Илларионова Татьяна Васильевна
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ Яковлев Семен Дмитриевич (1928—1988), 7 оҕолоохтор.
Ылыллыбыт сирэ
«Үтүө киhи үйэлэргэ…» 2010 с. ФГАОУ ВПО «ЧГИФКиС», Чурапчы, 32с.
Рени
Рени (Рені, Reni) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 932 (2011).
Стрижев Пётр Иннокентьевич
Стрижев Пётр Иннокентьевич (1874-биллибэт) - Усуйаанаттан төрүттээх айанньыт, Хотугу муустаах байҕал чинчийээччитэ, Э.Толль уонна Александр Колчак эспэдииссийэлэрин кыттыылааҕа.
Өлөөнө
Хос эбэм Өлөөнө эмээхсин туһунан суруйааччы Иннокентий Михайлович Сосин «Өлөөнө эмээхсин барахсан» хоһоонун суруйбута, Николай Афанасьев бу хоһоонно ырыа матыыбын айбыта.
«Yчүгэй Суолабыт үрдүгэр Yүт бүтэй олбуорун түөһүгэр, Yс уолун сүрэҕэр сыһыаран Yөрүүгэ төлкөлөөн үөскэппит Өлөөнө эмээхсин барахсан Өрүүтүн дьол түһүн саныыра…»
Иннокентий Михайлович Сосин эбэм Өлөөнө эмээхсин биир дойдулааҕа, Моорукнэһилиэгин төрүт олохтооҕо. Кини мин ийэбинэн төрүттэрбин биэс көлүөнэ дьоммун көрбүт, алтыспыт дьоллоох киһи.
Уломжинскэй Василий Романович
Уломжинскэй Василий Романович (1911—1997) — Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Ытык киһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэhитэ. 1911 сыллаахха алтынньы маҥнайгы күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Иккис Наахара нэhилиэгэр тѳрѳѳбүтэ. 1934 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педтехникуму, 1938—1940 сс. пединституту үѳрэнэн бүтэрэн история учуутала идэни ылбыта. Уломжинскай В. Р. педагогическай үлэтин Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Дьаҥхаады ситэтэ суох орто оскуолатыттан саҕалаабыта. Иккис Наахара, Мэлдьэхси, Төҥүлү оскуолаларыгар өр сылларга учууталлаабыта, саабыстаабыта, дириэктэрдээбитэ. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар үѳрэтэрин таhынан байыаннай дьыалаҕа чугастыы сытар үс нэhилиэк дьонун үѳрэппитэ. Кини салалтатынан Бастакы, Иккис Наахаралар, Бастакы Холгума, Ходоро нэhилиэгин 81 киhитэ байыаннай үѳрэ5и барбыта. Үѳрэтии методикатын толору баhылаабыт учуутал этэ. Үѳрэнээччилэрин былыр буолан ааспыт кэмҥэ сатаан тиэрдэр уус-уран тыл маастарын уруоктара умнуллубаттар. Кини үѳрэппит о5олоро киэҥ билиилэринэн, картанан сатаан үлэлиилэринэн сѳхтѳрѳллѳрѳ. Василий Романович үѳрэнээччилэрин кытта сайын да арахсыбакка бииргэ сылдьара. Сүүрбэhис үйэ 60-ус сылларыгар улууска биир бастакынан сайыҥҥы үлэ-сынньалаҥ лаа5ырын тэрийбитэ уонна уонтан тахса сыл салайбыта. Лааҕырга оҕолор оттууллара, кирпииччэ үктүүллэрэ, оҕуруот аhын үүннэрэллэрэ. Улууска куруук бастыҥ кѳрдѳрүүлэнэллэрэ. 70-ус сылларга улууска бастакынан эдэр лектордар группаларын тэрийбитэ. Нэhилиэк агитзоналарынан араас бэсиэдэлэри, лиэксийэлэри ааҕаллара. Уломжинскай В. Р. общественнай олоххо актыыбынайдык кыттара. Лектор, общественнай корреспондент этэ. Нэhилиэк устуоруйатын сирийэн үѳрэппитэ. Ол матырыйааллара билигин даҕаны туhаныллаллар. Эдэригэр уhулуччулаах спортсмен этэ, кылыыга тэҥнээҕэ суоҕа.
Наҕараадалара
«А5а дойдуну кѳмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар килбиэннээх үлэтин иhин» мэтээлинэн, Үѳрэх Министиэристибэтин Бочуоттаах грамоталарынан наҕараадаламмыта. Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Ытык киһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүѳлээх үлэhитэ.
Саар ыаҕас
Саар ыаҕас эбэтэр томторҕолоох ыаҕас — улахан, киэҥ истээх, элбэх үүтү-сүөгэйи, кымыһы хаһаанарга аналлаах олус сиэдэрэй тигиилээх ыаҕас көрүҥэ. 35—42 см тиийэ үрдүктээх, 30—45 см тиийэ кэтиттээх түгэхтээх буолар. Мүлтүгүр төбөлөөх бүргэһинэн сурааһыннаан ойуулууллар. Арыт хас да сиринэн өҥнөөх бөдөҥ оҕуруоннан эбэтэр таҥас кырадаһынынан үөһээ иитин салбыҕастыыллар. Эркинэ көнө, арыт түгэҕэ дэлбиһэх буолар.
Тегла Лорупе
Тегла Чепките Лорупе — уһун дистанцияҕа биллэр сүүрүк.
Билигин 20 000, 25 000, уонна 30 000 миэтирэҕэ сүүрү рекорд хаһаайката. Марафоҥҥа урукку рекорду туруора сылдьыбыта. 3 Олимпия оонньууларын кыттыылааҕа. 1992 сыллаахха Барселонаҕа 10 00 миэтирэҕэ 17-с миэстэни ылбыта, 1996 сыл Атланта Олимпия оонньууларыгар 6-с миэстэни ылбыта, 2000 сылга Сиднейга 10 000 миэтэрэҕэ 5-с буолбута. 1994 уонна 1998 сылларга Париж полумарафонугар кыайбта, Лиссабон полумарафонун 6 төгүллээх кыайыылааҕа.
Хатыҥнаах
400px|thumb|right|Хатыҥнаах нэһилиэк Орто Халыма улууһун каартатыгар Хатыҥнаах нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хатыҥнаах.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 293 киһи (2007 сыл). Халымаҕа нэһилиэктэр үөскүөхтэриттэн ыла II Байды, 1945 сылтан Байды нэһилиэгэ диэн ааттанара. Билиҥҥи аата 1967 сыл ахсынньы 6 күнүттэн саҥа сельсовет тэрээһин сессиятынан иҥэриллибитэ.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
''Хатыҥнаах. Орто Халыма улууһа'' - Дьокуускай: Бичик, 2019
Аллараа Тунгуска
Аллараа Тунгуска, Иркутскай уобалас уонна Красноярскай кыраайга устар өрүс, Енисей уҥа салаата.
Орто Сибиир хаптал хайалаах сиринэн устар. Үөһээ сүүрээнингэр хочото киэҥ. Алын тардыытыгар таас харгылардаах.
Халаан уута ыам уонна бэс ыйдарыгар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Аал сырыыта халаан уу кэмигэр Тура бөһүөлэккэ диэри уонна үөһээ тардыытыгар Подволошино - Ербогачен учаастакка.
Сүрүн салаалара: Илимпея, Ейка, Нидым, Виви, Таймура, Учами, Тутончана, Северная, Кочечум, Непа.
Төрдүгэр Туруханскай диэн куорат турар.
Нарухито
Нарухито (атырдьах ыйын Олунньу 23, 1960,Токио) 126-c Император аҕа Дьоппуон.
Хоютанова Мария Иустиновна
Хоютанова Мария Иустиновна - физика учуутала, Российскай Федерация үтүөлээх учуутала, Российскай Федерация президенин гранын хаһаайына, РСФСР норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Династия пуондатын 5 төгүллээх стипендиата, учууталлар учууталлара.
Олоҕун олуктара
Саха АССР Чурапчы улууhун Мырыла нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
1975 сыллаахха СГУ физико - техническай институутун бүтэрбитэ.
Соловьев, Хатылы, Мындаҕаайы, Чурапчы оскуолаларыгар улэлээбитэ.
Ербогачен
300px|thumb|right|Ербогачен Ербогачён (эбэҥкилии нэрбэкэчээн - бэстээх томтор) — Иркутскай уобаласка Аллараа Тунгуска уҥа кытылыгар турар сэлиэнньэ. Катанга оройуонун киинэ.
1860 сыллаахха төрүттэммитэ. Иркутскайы кытта көтөр аал сылдьар.
Литератураҕа ахтыылара
Шишков "Угрюм-река" диэн романыгар Ербогомохля диэн сэлиэнньэ ахтыллар.
Друза
300px|thumb|right|Аметист друзата Друза — (нем. druse — «щетка») — кристааллар ханнык эрэ биир олохтон үүнэн тахсыбыттара ааттанар. Үксүн жеодтар истэригэр уонна таас хайа барбыт сирдэригэр үүнэллэр. Друзалар үксүн кварц, кальцит, целестин, барит уонна да атын таастар кристаалларыттан тураллар.
0-с
0-с сыллар.
Юлианскай уонна григорианскай халандаардарга нуул сыл суох. Бастакы сыл иннигэр биһиги эрабыт иннинээҕи бастакы сыл турар.
Тохсунньу 19
Тохсунньу 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 19-с күнэ. Сыл бүтүө 346 күн (ордук хонуктаах сылга 347 күн) баар.
20-с
20-с сыллар.
Дьаархан манеһа
мини «Дьулуур» чэпчэки атлетика манеһа - Сунтаар улууһун Дьаарханыгар баар успуорт уораҕайа.
Манеж тутуутун устуоруйата
мини|«Дьулуур» легкоатлетическай манеж Ахсынньы 22 күнүгэр улуус баһылыга Яковлев Георгий Петрович кыттыылаах нэһилиэнньэ улахан мунньаҕа буолбута. Ол мунньахха норуот күүһүнэн саҥа манеһы тутарга быһаарыммыттара. 1999 сылга от ыйын 24 күнүгэр үлэлиир хамыыһыйа сүбэ мунньах ыыппыта. Бу мунньахха лесник Иванов В. И. ыҥыран мас ханна кэрдиллиэхтээҕин, ханна үүнэрин чуолкайдааһын буолбута. Маһы көрөргө дьону анаталаабыттара. Бу үлэ үс хайысханан барбыта. Түмүгэр тутууга тиийэр мас баар диэн буолбута.
Хамыыһыйа иккис мунньаҕар Дьаархан нэһилиэгин кэтэх трактордаах дьонун учуоттаан баран, ыҥыртаан, хас биирдии киһини кытта кэпсэтии барбыта. Ол түмүгэр 5 биригээдэ тэриллибитэ. Биригээдэлэр кулун тутар ый бүтүүтэ үлэлэрин саҕалаабыттара. Бастакы биригээдэ 5 киһиттэн састааптаах: биригэдьиир Семенов В. И. Кэрдибит сирдэрэ — Бөкө үрэҕэ. 615 устуука бэрэбинэни кэрдэн киллэрбиттэрэ. Иккис биригээдэ 7 киһиттэн састааптаах: биригэдьиир Тихонов Ю. Н. Кэрдибит сирдэрэ — Ньукулай сайылыга. 800 бэрэбинэни кэрдибиттэр. Үһүс биригээдэ 5 киһиттэн састааптаах: биригэдьиир Семенов А. К. Өлөҥ үрэх диэн сиртэн 620 барыта талыы, буруус буолар бастыҥ хаачыстыбалаах бэрэбинэлэри кэрдибиттэрэ. Төрдүс биригээдэ 11 киһиттэн састааптаах: биригэдьиир Кырелов А. К. Бу биригээдэ дьоно 715 бэрэбинэни Сиэн диэн сиртэн кэрдибиттэрэ. Ити саас муус устар ый ортотугар дылы биригээдэлэр барыта 2750 бэрэбинэни кэрдэн киллэрбиттэрэ. Бу үлэ босхо үлэлэммитэ. Манеж кылаата түһүөн иннинэ 120 массыына кутуллубута. Балаҕан ыйын бүтүүтэ, сир тоҥуон иннинэ, акылаата сиэмэнтэлэниэхтээх сирин хаһыы буолбута. Бу акылаат сиэмэнтэҕэ түһэр буолан, 40 см дириҥнээх сири дэхсилээн хаспыттара. Бу үлэҕэ оскуола оҕолоро эмиэ көмөлөспүттэрэ.
2001 сыл муус устар ыйтан 2 сменанан түүннэри-күнүстэри пилорамаҕа бэрэбинэлэри наардаан буруус таһаарыыта үлэлэммитэ. Барыта 2300-кэ бэрэбинэ эрбэммитэ. Бэс ыйыгар акылаат буора кутуллубута. Акылаат бүппүтүн кэнниттэн дьиэ тутар биригээдэ үлэтин саҕалаабыта. Биригэдьииринэн Лазарев Г. В. анаммыта. 8 киһилээх биригээдэ 90 метр уһуннаах, 12 метр туоралаах сүдү улахан манеж тутуутун саҕалаабыта. 2002 сылга муус устар ыйга 800 бэрэбинэни «Сайдыы» бааһынай хаһаайыстыба үлэһиттэрэ эбии кэрдибиттэрэ. Бу маһынан подсобнай дьиэтэ тутуллубута. Бэс ыйыттан окко киириэхэ диэри манеж холлоҕоһун тутуутугар үлэлээбиттэрэ. Күһүн оттоон бүтэн баран эмиэ үлэ хаар түһүөр диэри салҕаммыта. Холлоҕоһо бүппүтүн кэннэ урдүн буорун уонна опилкатын кыыстыын уоллуун халсыбакка, оскуола оҕолоро учууталларынаан кэлэн куппуттара.
Манеж тутуутугар материальнай көмөнү оҥорбут уонна моральнай өйөбүл буолбут дьоннорунан улуус урукку баһылыктар Яковлев Г. П., Никифоров М. В., улуустааҕы үлэлээх буолуу киинин директора Николаев А. М., үөрэҕирии управлениетын начальнига Попова М. М., «Үтүө дьыала» хамсааһын киинин директора Бочкарев В. И., Сунтаарга, Якутскайга олорор биир дойдулаахтарбыт буолаллар. Бу манеж 2003 сыллаахха тутуллан бүтэн үлэҕэ киирбитэ.
Манеж ис оҥоһуута
Манеж устата 80 м, туората 10 м. Ону таһынан тустуу хоһо, дьарыктанар саала, икки раздевалка, медпункт үлэлииллэр.
Спрот көрүҥнэрэ
Манеж аһыллыаҕыттан оҕолору элбэх спорт көрүҥнэригэр бэлэмниир, ол курдук: атах оонньуулара, сүүрүү, теннис, тустуу, мас тардыһыыта, дуобат.
10-с
10-с сыллар.
Бэстилиэнэй тыһыынча
Бэстилиэнэй тыһыынча диэн дьон сайдыыны ситиспиттэрэ "Туох барыта икки өрүттээх" диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн кэхтэр, мөлтүүр, саҥаттан саҕаланарыгар бэлэмнэнэр тыһыынча сыллара ааттаналлар.
Олус былыргы кэмнэргэ, дьон-аймах суругу-бичиги айан ааспыт олохторун суруйан хаалларар буола үөрэнэ иликтэринэ, бары олохторун үөрэхтэрин, туох баар билиилэрин-көрүүлэрин уус-уран айымньыларга, өс хоһоонноругар кубулутаннар кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрүгэр хатаан, сүрэхтэригэр иҥэрэн хаалларан иһэллэр этэ. Саха дьонун олоҥхолоро, остуоруйа кэпсээннэрэ олус былыргы ааспыт олохторун кэпсииллэрэ науканан билиниллэн эрэр.
Былыргы дьыллар мындааларыгар сиргэ кэлэн ааспыт олус ынырык, уорааннаах кэмнэр дьон-аймах өйдөрүгэр-санааларыгар ордук дириҥник иҥэн, өйдөрүгэр - санааларыгар хатанан хаалбыттара билигин да биллэллэр. Биир оннук өйдөбүлүнэн, төһө да олус быдан дьыллардааҕы өйдөбүл буоллар, «Бэстилиэнэй тыһыынча» диэн баар буола сылдьыбыта дьоҥҥо биллэр. Бу өйдөбүлү көннөрү тылынан эрэ этэр буолбаккалар, өссө дьон олохторун былыргы суруйууларыгар «Библияҕа» кытта киллэрбиттэр.
Бэстилиэнэй тыһыынча диэн өйдөбүл дьоҥҥо хантан кэлэн баар буолбутун билигин кыайан быһаара иликтэр. Бу өйдөбүл хаһан эрэ, олус былыргы кэмнэргэ сиргэ туох эрэ олус уорааннаах, алдьархайдаах кэмнэр кэлэ сылдьыбыттарын бэлиэтиирэ чуолкай.
Билигин кэлэн дьон бары, бу «Бэстилиэнэй тыһыынча» диэн олус ыар кэмнэр соһуччу, соҕотохто кэлиэхтэрин сөп курдук саныыллар, туох эрэ олус улахан алдьархай хантан эрэ атын сиртэн, таһыттан кэлиэхтээҕин курдук өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэринэн сылдьаллар.
Дьон өйө-санаата сайдыытын, куттара үөскээһинин уратыларын үөрэтии, бу уустук өйдөбүлү быһаарыыга суолу аһар.
Үһүс тыһыынча сыллар – бэстилиэнэй тыһыынча сыллара. Бэстилиэнэй тыһыынча эмискэ кэлбэт, тыһыынча сыллар усталара кэлэр ыар, эстии кэмнэрэ ааттаналлар. Дьон сирдээҕи олохторугар сайдыыны, үүнүүнү ситиһиилэрин түмүгэ, бүтүүтэ буолара быһаарыллар. Бу сыллар наркотиктары утары сэриилэринэн саҕаланнылар уонна кыаттарыынан, үгүс дьон өлүүлэринэн уонна өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга көтүүтүнэн түмүктэниэхтэрин сөп.
Өй-санаа Үөһээ дойду диэки таттарыылааҕа, көҥүл көтө-дайа сылдьар баҕа санаалааҕа, ол диэки дьулуһара наркотиктары туһаныыттан өссө улаатара дьону кыаттарыыга, өйдөрө көтүүтүгэр тириэрдэр кыахтаах. Өй-санаа аһара сайдыыта этиттэн-сииниттэн тутулугуттан босхолонууга дьулуһарын үөскэтэрэ наркотик дьайыытыттан аһара күүһүрүөн, бэйэлэрэ тулуура суох буола иитиллибит дьон кыайан туттунумуохтарын, киһилии быһыыны быраҕыахтарын сөп.
Канберра
Канберра (Canberra) диэн Аустралия киин куората. Олохтоохторун ахсаана 345,000.
Бэстилиэнэй тыһыынча
Эт-сиин сайдыыта бытаан. Оҕо этэ-сиинэ сүүрбэччэ сыл улаатар, ситэр. Эт-сиин тугу барытын уһун сылларга үөрүйэххэ кубулутан эрэ иҥэринэн иһэр кыахтааҕа, сайдыыны, билиини-көрүүнү ситиһиигэ аһара түргэнник сайдар өйтөн-санааттан улаханнык хааларын үөскэтэр. Манна наркотик дьайыыта эбилиннэҕинэ өй-санаа көҥүлүнэн барар кыаҕа аһара улаатар кэмэ кэлиэн сөп.
Дьон өйө-санаата сайдыыта бүттэ. Киһи өйүгэр-санаатыгар төһө элбэх информацияны, билиини киллэрэр кыахтаах буоллаҕына өйө-санаата сайдар. Бу кэм, дьон элбэх кинигэни ааҕар, билиини мунньунар, өйдөрүн-санааларын сайыннарар кэмнэрэ сүүрбэһис үйэҕэ кэлэн ааспыт. Аныгы дьон компьютер билиитигэр сигэнэннэр өйдөрүн-санааларын сайыннараллара суох буолла. Өй-санаа бэлэм билиини ылан элбэхтик туһанарыттан сайдара, бэйэтэ толкуйдуура кыччаата.
Аны мантан инньэ дьон өйө-санаата төннүү, кэхтии суолугар киирэн эрэр. Өй-санаа уустук үлэлэрин барытын компьютер салайар кэмэ кэлэн турар. Дьон өйө-санаата сайдыытын, үлэтин быһаарар саахымат оонньуутугар компьютер баһылыыра ааспыт үйэҕэ биллибитэ. Саахымат оонньуутун чемпионнара компьютеры кыайар кыахтара суох, киһи өйө-санаата кыаттарда, сайдыытын муҥура кэлэн, төннүү суолугар эргилиннэ.
Дьон өйдөрүн-санааларын, куттарын, омуктар хайдах сайдан иһиилэрин, ахсааннара эбиллэрин кэтээн, үөрэтэн көрөн баран, бу «Бэстилиэнэй тыһыынча» туһунан санаалар үөскээтилэр. Бу этии «бэстилиэнэй» диэн тыла дьон-аймах олоҕор кырдьык тиһэх, бүтүү кэмэ кэлэрин бэлиэтиирэ оруннаах. Бу тылы дьон бары эмиэ итинник өйдөбүллээх ылыналлар. Арай хантан уонна туохтан саҕаланан бу бэстилиэнэй быһыы тиийэн кэлэрэ дуу эбэтэр туохтан эрэ үөскүүрэ дуу ситэ биллэ, быһаарылла илик.