cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күн таҥара
Дьон өйдөрө-санаалара сайдан киһи буолууну ситиһэр буолбуттарын кэннэ киһи; Будда, Христос, Муhаммед таҥаралар суолталара түһэн иһэрин тэҥэ араас улахан хайдыһыылары үөскэтэ сатыыр кэмнэрэ кэлэн иһэр. Бу хайдыһыылары суох оҥорор туһуттан уонна билигин айылҕа уларыйыыта биллэрдик түргэтээн иһэринэн айылҕаны харыстыыр санаа улаатарынан, дьоҥҥо барыларыгар дьайыыта тиийэринэн Күн таҥара саҥалыы сайдар кэмэ тиийэн кэллэ. Күн таҥаралаах, Күн таҥара үөрэҕин тутуһар сахалар дьон сайдыыны ситиһиилэригэр инники күөҥҥэ тахсар кыахтаннылар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
2. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС (Я) "Бизнес-инкубатар", 2015. - 128 с.
3. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
4. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
5. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Нам улууһун Үөдэй нэһилиэгин физико - географическай характеристиката
Үөдэй нэһилиэгэ Лена өрүс орто тардыытыгар үс географическай рельефтээх зонаҕа сытар. Ол курдук, арыы, кытыл, алаас эйгэтэ. Үөдэй территорията Лена өрүһүнэн Уус Алдан улууһун, хоту Ытык хайанан Дьокуускайы, арҕаа кэҥкэмэ үрэҕинэн Горнай улууһун кытта кыраныыссалаһар. Нэһилиэк Нам улууһун, ол эбэтэр Эҥсиэли хочотун соҕуруу уһугар сытар. Итини таһынан, өрүс хочотун эҥээрдээн сытар арыылар барыта киирэллэр. Онон, быһа холуйдахха, бу нэүилиэк иэнэ 78444 кв. км буолар. Үөдэй нэһилиэгэ улуус кииниттэн Намтан 35 км, Дьокуускай куораттан 55 км тэйиччи сытар.
Саха сирин киин өттүгэр сытар буолан, сымнаһыар эрээри тосту континентальнай климаттаах. Уратыта – кылгас, кураайы, өҥүрүк куйаас сайыннаах. Уһун, кураайы, хаара аҕыйах олус тымныы кыһыннаах. Сөҥүүтэ аҕыйах, сылга 120 – 250 мм эрэ түһэр. Кыһынын тыала суох, ыраас, олус тымныы күнэ – дьыла Нам улууһун үрдүгэр Сибиир антициклона үөскүүрүттэн сибээстээх.
Ол эрээри кулун тутар бүтүүтүгэр күн үөһэ ойор, күүскэ сылытар буоллаҕына, муус чопчу үөскүүр. Сааһа олус кылгас, хаар түргэнник ууллар. Муус устар саҥатыгар өссө да хайыһардыыллар. Атырдьах ыйын бүтүүтүгэр хаһыҥныыр, күһүн саҕаланар, ый буолан баран хаар түһэр.
Саха сирин территорията бүтүннүү ирбэт тоҥноох, тоҥун халыҥа 1,5 км тиийэр, онтон Нам улууһун территориятыгар 300 – 500 м буолар.
Үөдэй нэһилиэгин улахан алаастара: Дэлэҥэ, Табалаах, Холболоох, Күрэҥ Атыыр. Сорох алаастар булгунньахтаахтар. Дьон-сэргэ бары билэр булгунньахтара бары ааттаахтар, холобур: Тоҥ Бас, Күрэҥ Атыыр. Ити Үөдэй нэһилиэгин былыргы историятын кытта ситимнээх, норуот номоҕор дириҥник иҥмит түгэннэртэн тутулуктаах.
Үүнээйитэ.  Саха сирин устата-туората биллибэт аар тайҕатыгар эгэлгэ үүнээйи үүнэр. Тайҕаҕа мас араас көрүҥэ: тиит, харыйа, бэс, хатыҥ, тэтиҥ үүнэр. Талахтартан: дөлүһүөн, сугун, хаптаҕас, долохоно, сарбынньах, хаппырыас. Ойуур көппөҕүн араҥатыгар үүнэллэр: уулаах уонна уҥуохтаах отоннор, дьэдьэн, киис тиҥилэҕэ. Күөлү тула инчэҕэй почваны сөбүлүүр өлөҥ, чэриэдэ, чоокура, бэрдьигэс, о. д. а. бастакы курдааһыны, орто сииктээх сиргэ үүнэр кулун кутуруга, нэчимэх, кииһилэ, бэттиэмэ, чылыгырыар уонна дьэрэкээн сибэккиилээх үүнээйи иккис курдааһыны үөскэтэллэр.
Хамсыыр харамайа. Чиибис, күөрэгэй эҥин эгэлгэ айан чыычааҕа, бэл туруйа, хаас, ода. Бөдөҥ көтөр эмиэ көстөр. Алаас күөлүгэр кус үөрэ, бараах, чөкчөҥө, хопто уонна тыыраахы тоҕуоруйар. Сиэмэх көтөрдөртөн сар элиэ, элиэ, хонуу кутуйахсыта, кырбыйы, тыытыкыны, битиһиити көрүөххэ сөп. Отунан аһааччылартан олохсуйаллар: туртас, куобах, тииҥ, моҕотой, тайах, дьабара, андаатар, ол иһигэр сэдэхтик көстөр кулааһай бүүчээн. Кинилэр суолларын сиэмэх кыыллар ирдииллэр: бэдэр, эһэ, саһыл, бөрө, сиэгэн, кырынаас. Күөллэрбитигэр, өрүспүтүгэр балык арааһа баар: алыһар, сордоҥ, собо, кыһытай, мунду, хатыыс.
Көтөрдөр. Төрөөбүт дойдубут сирэ төһө да тымныы тыйыс кыһыннаах буоллар, көтөрдөр манна кыстыыллар. Сүрүннээн туундара уонна ойуур көтөрдөрө кыстыы хаалаллар: модьугу, суор, хара улар, куртуйах, бочугурас, киргил, кукаакы.
Үүтүнэн иитиллээччилэртэн Нам улууһугар киэҥник тарҕанан олохсуйбуттар эһэ, бөрө, тайах, туртас, бэдэр, куобах, тииҥ, моҕотой, муҥур, солоҥдо, кырынаас, киис, саһыл, андаатар.
Кыһыл кинигэ. Биһиги нэһилиэкпитигэр үүнэллэр: II кэрдиискэ лаапынньах,  уу симэҕэ, таҥара кийиитэ, баҕа батаһа, сардаана, оҥоойуһут, эбирдээх түүппүлэ, III кэрдиискэ – араҕас тыргын. Хамсыыр харамайдартан киирэллэр: II кэрдиискэ – ынах лыаҕа, аммосов тэлээрбэтэ, саха кыымата, барыллыа, тойон кыыл, мохсоҕол, III кэрдиискэ – тыймыыт, модьугу, күрэҥ, кутан, туруйа.
Mitsui Fudosan
121 омук сиригэр уопсайа 1197654 обьект туппут, олортон 42000 обьегы бас билэр 100% долятын.
Бастакы небоскрёб Японияҕа, Кытайга, Америкаҕа тутааччы.
Go, Dog. Go! (сериал)
'''«Go, Dog. Go!» ''' диэн Америка анимация сериала. Сериал премьерата 2021 сыл тохсунньу 26 күнүгэр Netflix платформаҥа буолбута.
QuikTrip
QuikTrip (QT диэн кылгатыллар), АХШ төрдүс улахан АЗС тэрилтэтэ буолар. Дойду үрдүнэн 80000 тахса точкалаах бары штаттарга. Америкаҕа олорор сахалар сөбүлээн бензин куттар сирдэрэ.
2005 сылтан ыла QuikTrip тэрилтэ бензинэ Toyota, Honda, Ford, GM, Subaru, KIA уонна Mercedes массыына оҥорор тэрилтэлэртэн үрдүкү сыанабылы ылбыттара уонна "заправкаланарга рекомендациаланар" диэн этикетка ылбыта.
Бобуу содула
Сахалар оҕону кыра эрдэҕинэ туохтан да матарбакка, боппокко, хаайбакка иитэллэр, туох бэйэлэрэ сатыылларыгар барытыгар кэмэ кэлэн истэҕинэ үөрэтэн иһэллэр этэ. Оҕо улахан киһи тугу оҥорорун барытын сатаан, табатык оҥорууну ситистэҕинэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран олоҕор туһана үөрэннэҕинэ, киһи буолууну баһылыыр. Ол иһин оҕону кыра эрдэҕиттэн улахан киһи, төрөппүтэ туохха барытыгар бэйэтин үтүгүннэрэн, батыһыннаран бэйэтэ тугу, хайдах оҥороругар үөрэтэрин сахалар таҥараларын үөрэҕэ ирдиир.
Оҕо киһи оҥорорун барытын сатаан, табан оҥорорго үөрэниитэ киһи быһыылаах буоларын үөскэтэр. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буолуу киһи быһыылаах буолууга тириэрдэр. Бу быһаарыы өссө сайдан билигин үчүгэй быһыылаах буолуу ирдэнэр.
Оҕону тугу эмэ оҥорорун, ылан көрөрүн боптоххо хомойор, ол бобуулааҕы булууга туһуламмыт баҕа санааланан хааллаҕына улааттаҕына бэйэтигэр куһаҕан буолуон сөп. Бэйэлэрэ арыгы иһэр төрөппүттэр оҕолорун арыгыны адьас иһимэ диэн бобо сатаатахтарына оҕолоро, бу бобууну утарсар санаата үөскээн үгэһи үөскэттэҕинэ, улааттаҕына арыгыһыт буолан хаалыан сөп.
Оҕо тугу эмэни ылан көрдөҕүнэ ол көрбүтүнэн сөп буолан төттөрү ууруон сөп. Онтон боптоххо ол бобуулааҕын киһи көрбөтүгэр, суоҕуна ылан көрө сатыыра сыыһа-халты туттунуутун үөскэтиэн сөп.
“Аһара боптоххо оҕо туппас буолар” диэн этиини таба өйдүө этибит. Оҕо билиэн-көрүөн баҕата аһара улахан, туох саҥаны, уратыны барытын кини эрэ ылыан баҕара саныыр. Аһара бобор буоллахха оҕо билиэн-көрүөн баҕатыттан ону-маны ыларын, оҥорорун кистээн, атын киһи көрбөтүгэр, боппотугар оҥоро үөрэнэн хаалыан сөбө куһаҕан майгыланарыгар тириэрдэн, “Сыылла сылдьан сыарга быатын быһар” диэн өс хоһоонугар сөп түбэһэрин биллэрэр.
Аһыыр, арыгы иһэр дьиэлэр суохтарыттан дьон арыгыны дьиэлэригэр иһэргэ күһэллэллэр. Улаатан иһэр оҕолор арыгы иһиитин, үөрүү-көтүү, ырыа-тойук тоҕо тардылларын көрө-истэ сылдьаллар, үтүктэн оннук оонньуохтарын сөп.
Арыгы иһиитигэр төрөппүттэр оҕолорун кырдьык чугаһаппаттар, үүрэллэр, “Улааттаххына иһээр” диэн этэллэр. Бу этиилэринэн оҕолоругар үгэс үөскэтэн кэбиһэллэрин билбэттэр. Оҕолоро хаһан улаатарын, хаһан арыгы иһэрин кэтэһэр баҕа санаалаах оҕо буолан хааларын умнан кэбиһэллэр.
Билигин төрөппүттэр оҕолоро кыра эрдэҕинэ арыгыны, табааҕы бэйэлэрэ иһэллэр, тардаллар эрээри, оҕону бобон иитэллэр. Кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар арыгы, табаах куһаҕанын билбэтиттэн, миигин туораталлар, бэрсибэттэр диэн куһаҕан санаа үөскээн, элбэхтэ арыгы истэхтэринэ уонна бэрсибэтэхтэринэ үгэс буолан олохсуйан хаалыан сөп. Оҕо улааттахпына бэйэм да булан иһиэм диэн баҕа санааны үөскэтинэн улааттаҕына кырдьык, арыгыһыт буолан хаалыан сөп.
Оҕо бобууну сөбүлээбэт. Бары үөрэ-көтө иһэр арыгыларыгар ымсыыра, баҕара саныыра кыччаабат. Ол санаата үгэс буолан хааллаҕына хаһан да умнуллумуон сөп. Кыра эрдэҕинэ үөскээн үгэс буолан хаалбыт баҕа санаатын оҕо улаатан баран толорор кыахтаннаҕына аһара иһэн кэбиһэрэ элбиириттэн түргэнник арыгыга ылларар кыахтанар.
Арыгыны бобуу оҕону арыгыһыт оҥоруон сөп. Сорох улахан дьон бырааһынньык аайы арыгы иһэллэр уонна улаатан эрэр оҕолоругар арыгыга үөрэммэтин диэн ааттаан арыгы бэрсибэттэр. Оҕо улахан дьон үөрэ-көтө иһэр астарыттан матан, улаатан баран иһиэм диэн баҕа санаалаах улааттаҕына, кырдьык улаатан баран арыгыны элбэхтик иһэн арыгыһыт буолуон сөп.
Кыратык амсатыыттан оҕо арыгыһыт буолан барбат. Амсайдаҕына арыгыны куһаҕан амтаннаах диэн кыра эрдэҕиттэн сөбүлээбэт майгына үөскүөн сөп. Арыгы амтана аһыытыттан оҕо сөбүлээбэт, абааһы көрөр аһа буолан хааларыттан арыгыны иһэр туһунан санаата амсайдаҕына суох буолар.
Табааҕы эмиэ аһыытын иһин кыра оҕо сөбүлээбэт, абааһы көрөр. Амсайдаҕына сөбүлээбэт майгына үөскээн олохсуйарыттан улааттаҕына табаахсыт буолумуон сөп.
Төрөппүттэр бырааһынньыкка иһэр, үөрэр-көтөр аскытыттан оҕоҕутун матарымаҥ, була сатаан бобо-хаайа сатаамаҥ. Бэйэҕит холобургутун көрдөрөн арыгыны кэмнээн, биирдэ эмэтэ, улахан бырааһынньыкка эҥин истэххитинэ, оҕоҕут эһигини үтүктэн бэрээдэктээхтик аһыырга кыра эрдэҕиттэн үөрэниэ, оннук үгэһи үөскэтиннэҕинэ үйэтин тухары арыгыны аһара иһиэ суоҕа.
Оҕо ону-маны оҥорорун бобон истэххэ тугу оҥорорун барытын атын дьонтон кистээн оҥорорго үөрэнэн хаалар кутталлаах. Оҕону үөрэтиигэ кэс диэн тыл суолтатын таба өйдөөн туһаныахха. Ол курдук, оҕо саҥаны, билбэтин оҥороругар улахан киһи бэйэтэ көрөн-истэн көҥүллээн, маннык оҥор диэн көрдөрөн биэриитэ хайаан да ирдэнэр. Ол иһин сахалар “Кэс тыл” диэн аналлаах саҥаны айыыны оҥорого туттуллар үөрэҕи олохтообуттар.
Оҕо хаһан баҕарар саҥаны айыыны оҥоро сатыыр. Ол оҥорор саҥаны айыыларыттан биир эмэ туһалаах буолан тахсар, онтон атыттара бары табыллыбаккалар, сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаны элбэтэллэр. Өй-санаа бу уратытын сахалар былыр үйэҕэ быһаараннар өс хоһооно оҥорбуттар. “Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быһар” диэн өс хоһооно киһи кистээн оҥоро сатыыр саҥаны айыытыттан улахан куһаҕан быһыы үөскээн тахсарын быһаарар.
Онон сахалар таҥараларын үөрэҕэ элбэх үлэһит дьоҥҥо ананар, ол иһин оҕону “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сахаларга оҕону иитии, үөрэтии уратылара. – Дьокуускай: 2023. – 117 с.
Категорияларынан көрдөөһүн: Үөрэх.
Google Play
Google Play (урукку аата Google Market уонна Android Market), Android операциялыыр системалаах телефоннарга, смартфоннарга, фаблеттарга уонна планшетарга баар сигэ (приложения). 2013 сыл түмүгүнэн Аан Дойдуга саамай популярнай сигэ буолар (кинини кытта популярноhынан тэҥнэhэр WhatsApp, WeChat уонна Instagram), ол эбэтэр 2013 сыллаахха 980 миллион дьон туттубут сигэни, 191 судаарыстыбаҕа.
Google Play диэн араас сигэлэри атыылыыр маҕаhыын буолар. Онно босхо сигэлэр эмиэ бааллар.
Mitsui Oil Exploration
Mitsui Oil Exploration — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс энергетическай конгломерат. Африкаҕа, Азияҕа уонна Соҕуруу Америкаҕа нефть уонна гаас хостуур.
Mitsui Group промышленнай доминирования салаатыгар холбонор.
Ол онно раактар ыллыыллар (киинэ)
Ол онно раактар ыллыыллар (Where the Crawdads Sing) — мистикалаах триллер драма ис хоһоонноох АХШ киинэтэ, от ыйын 15 күнүгэр 2022 тахсыбыта.
Уһуллубут сирэ Хотугу Каролина сирэ. Sony Pictures үбүлээһинэн уһуллубут.
Сүжета
Хотугу Каролина сиригэр болоталар бааллар, онно Киа диэн соҕотох дьахтар олорор. Кинини бары сэнииллэр. Биир дьээдьэ соҕотох дьахтары туһанан күүһүлүүр. Дьахтар өлөрөр ол киһини. Судка буруйа суох диэн буолар. Саҥа уолланар, ол эрэн дьахтар кырдьан өлбүтүн кэннэ — оҕонньоро эмээххинэ урут киһини өлөрбүт диэн биллэр.
Samsung Engineering
Samsung Engineering - Соҕуруу Кэриэйэ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ тутуу уонна инжиниринговай констракшн тэрилтэтэ буолар.
194 омук сиригэр 3 мөллүйүөн обьект туппут, олортон 180000 обьегын 100% бас билээччи.
Mitsui Group тутуу салаатын кытта бииргэ үксүн үлэлиир.
Робек Михаил Михайлович
Робек Михаил Михайлович — саха, эбээн тылларын бастакы тылдьыттарыттан биирдэстэрин оҥорбут киһи, быраас үөрэхтээх (штабс-лекарь чыыннаах), Москуба гражданина буолбут швед уола.
1753 сыллаахха төрөөбүт. 1768 сыллаахха Москуба сүрүн (генеральнай) госпиталыгар сулууспалыы киирбит, 1770 сыллаахха подлекарь сыбаанньалаах Иркутскай күбүөрүнэҕэ уоспалаабыт ыарыһахтары эмтиир соруктаах ыытыллыбыт. Онно 5 сылтан ордук үлэлээбит, Хотугу Муустаах далай кытылынан, Камчаатканан сылдьыбыт. 1776 сыллаахха лекарь сыбаанньатын ылбыт уонна Ниэрчинскэй батальонугар ыытыллыбыт, онно собуот госпиталларыгар сэбиэдиссэйдээбит. 1780 сыллаахха Кронштадка адмиралтейство госпиталыгар көһөрүллүбүт. 1784 сыллаахха штаб-лекарь чыынын ылбыт, Кронштадт 1-ы батальонугар сулууспалаабыт.
1785 сыллаахха атырдьах ыйын 8 (19) күнүгэр тахсыбыт Екатерина II ыраахтааҕы ыйааҕынан кистэлэҥ географическо-астрономическай байҕал эспэдииссийэтигэр (Биллингс эспэдиссийэтэ) анаммыт. Онтон төннөн баран 1794 с. ахсынньыга наҕараадаламмыт: биир сыллаах хамнаһын икки төгүллээх кээмэйинэн харчынан бириэмийэлэммит, сыллааҕы хамнаһын кээмэйинэн өлүөр диэри биэнсийэ анаммыт, коллегия асессора чыын иҥэриллибит.
1796 сыл кулун тутар 28 күнүгэр (эргэ истиилинэн) Гатчина куоратын госпиталыгар сулууспаҕа анаммыт. 1797 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр надворнай советник чыынын ылбыт. 1803 ыам ыйын күнүгэр Опекуннар Сэбиэттэрин биэдэмистибэтигэр көһөрүллүбүт. 1804 с. Дьадаҥылар балыыһаларыгар бырааһынан үлэлээбит. Гатчина госпиталыгар штаб-лекарынан 1808 сыллаахха диэри үлэлээбит; 1805 с. тохсунньу 10 күнүгэр коллегия советнига чыынын ылбыт.
Тылдьыкка үлэтэ
Иосиф Биллингс эспэдииссийэтин чилиэнэ буола сылдьан Сибиир уонна Алеут арыыларын 12 омугун тылдьытын хомуйбута. Онно 800 саха, 200 Халыма эбээннэрин тылын-өһүн киллэрбитэ 1811 сыллаахха Г.А. Сарычев кинигэтигэр сыһыарыы быһыытынан тахсыбыта. Тылы хомуйарга П.С. Паллас үөрэппит дииллэр. Бу үлэни О.Н. Бетлингк үрдүктүк сыаналаабыта.
Windows 10
Windows 10 (Виндоус 10, Түннүк 10, Онус түннүк), 2015 сыллаахха тахсыбыт операционнай система буолар, Microsoft тэрилтэтэ айбыт ОС буолар. Атын түннүктэртэн атына диэн арыый унифицированнай буолар, ол эбэтэр ПК, ноутбук, планшет, смартфон, коммуникатор, xbox уонна да атын тэриллэр туттуохтарын сөп. 2015-2016 сс кэмнэригэр Онус түннүгү 400-тан тахса миллион тэрил туттар эбит.
Система персональнай компьютердар, планшеталар, смартфоннар, консоль, Xbxox уонна да атын холбоһуктаах тэриллиилэр биир кэлим маҕаһыыннара буоларга ыҥырылынна. 10 күнүн түннүктэрэ бүтүн цикл былаһын тухары оҥоһуллан өҥөлөрүн быһыытынан кэлэр. Бастакы сыл устата туһанааччылар 10 лицензиялаах копия управлениетын тэрийиилэригэр 7, Wows 8.1 уонна Wamona 8.1) тиийэ босхо саҥардыахтарын сөп. Улахан суолталаах тутуулар ортолоругар-куолас көмөлөһөөччүтэ, хас да рабочай остуолу тэрийэр уонна көһөрөр кыах уо. д. А. Wows 10- с " коробочная» версия Wows, кэлиҥҥи версиялар бары цифровой видеоҕа эрэ тарҕаныахтара.
10 Micrososofows компания кодексын, кини интернет- деятельности туһунан элбэх сведениелэри хомуйар, клавиатураҕа хомуйар дааннайдары, клавиатураҕа хомуйар дааннайдары уонна да атын («Критика»разделга көс «кириитикэ»разделга көс.
Сүрүнэ
2011 сыллаахха аан дойдутааҕы партнердарга аналлаах конференцияҕа хампаанньа ПК, төлөпүөн, планшет уонна да атын тэриллиилэр биир кэлим программалаах экосистемалаах буолуохтааҕын туһунан эттэ.
Биһиэхэ персональнай компьютердарга, телефоннарга биир да экосистема суох-кинилэр бары бииргэ буолуохтара.
2013 сыл ахсынньытыгар мэрия техническэй обозревателэ Джо Фоли " Threshold»диэн ааттаах 8 кодовай ааттарынан үлэлиир. » Microsold "курдук 8.15 сыл иккис кварталыгар былааннаммыт «Treshold» «долгун операционнай системалар» хас да платформалаах уонна сервистээх "Microsofold" диэн ааттаах. "Threshold» сыал- сорук быыһыгар Wamonone уонна Xbxox "Madows" Montone уонна Xbox "madows" диэн анал платформалары уонна инструменнары оҥоруу инструменнарын оҥоруу баарын иһитиннэрдэ.
2014 с. муус устар саҥатыгар муус устар 8.1 күннэригэр муус устар 8.1 күннэригэр рабочай остуол түннүгүн иһигэр баар «Пуск» маҕаһыын бастакы экранын оннугар (Куду) туруорар кыах үөскээбитэ. Саҥа меню» Пуск " 7 түннүгүн кэнниттэн дизайн туһанар, экран сорҕотун эрэ туһанан бастакы остуолбаҕа 7- с стб- га сыһыарыллыбыт испииһэги киллэриллэр. Иккис остуолбаҕа муус оңоһуктар стиллэринэн плиткалара оңоһуллаллар. Бу уларыйыылар инникитин саҥардыллыахтара, ол гынан баран, чопчу ханнык хайысханы чуолкайдаабатахтара диэтэ. Microfosofofola Windows 8.1, Woldows 8.1 уонна Xbxoxa уопсай базатын туһанан оҥоһуллубут "универсальный Приложение" концепцияны оҥордо уонна туһанааччыга хас да платформа туһаныллыаҕа. Wonows 8.1 Phomont Wont Wont WONTS 90% Wunt API с Woms 8.1 ПК.
Онно көрдөххө, быһа сабаҕалаан, «Treshold» буолан, 2014 сыл от ыйыгар бүтэн хаалбыт. Кинилэргэ урут туруорбут «Пуск» уонна түннүк режимигэр маҕаһыын приложенията көрдөрүллүбүтэ. 2014 сыл балаҕан ыйыгар «Womows тиэхиньикэ Prev» диэн ааттаммыт 9834 хомуурунньукка виртуальнай рабочай остуоллар, уведомление киинэ уонна «проводник»диэн саҥа значогу көрдүлэр.
Критика
Онус түннүк араас дьон личнай дааннайын ыйыппакка аата ылар уонна онон метаданнай оҥорор.
Sony Pictures
Sony Pictures Entertainment (Сони Пикчерз Энтертеймент) — Дьоппуон тэрилтэтэ, Дьоппуон, АХШ, Канаада, Кытай сирдэригэр киинэ устар уонна тарҕатар студиалары бас билэр медиякомпания. Аатырбыт Sony конгломератка холбонор.
Bungie
Bungie (Бандьи), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ видеоонньуу оҥорор тэрилтэ.
Салалтата — Белвьү.
2022 сылтан ыла Sony Interactive Entertainment конгломератка киирэр.
Нуул
Нуул эбэтэр 0 (Null → Ноль) — математикаҕа суох бэлиэтэ, эбэтэр атын чыыһыла сорҕото.
Устуоруйата
Былыргы дьон нуулу билбэттэрэ. Холобур, сайдыылаах былыргы гириэктэр да, былыргы риимлэннэр да нуулу суокка туттубаттара, бэлиэтиир сыыппаралара суоҕа. Сабаҕалааһынн быһыытынан, былыргы Вавилон олохтоохторо нуулга майгынныыр, кини билиҥҥи сорох функциятын толорор бэлиэни биһиги ээрабыт иннинэ 700 сыл ынараа өттүгэр туттар буолбуттар. Маны билэн Клавдий Птолемей диэн астроном нуулу эмиэ чыыһыланы чыыһылаттан араарар бэлиэ курдук туттубута, холобур, 45 чыыһыланы 405 чыыһылаттан араарарга. Билиҥҥи Миэксикэ оннугар баар буола сылдьыбыт Маайа цивилизацията туһанара биллэр. Аан бастаан нуулу чыыһыла быһыытынан 628 сыллаахха Ииндийэ математига Брахмагупта киллэрбитинэн ааҕыллар. Арҕаа дойдуларга нуулу алта үйэ ааспытын кэннэ Хотугу Африкаҕа үөскээбит Леонардо Пизанскай — Фибоначчи «аҕалбыта»: 1202 сыллаахха «Liber Abaci» диэн кинигэтигэр нуулу ойуулаабыта.
Mercedes-Benz
Mercedes-Benz, Mercedes-Benz For Octonauts, Mercedes-Benz For Doc Mcstuffins, Mercedes-Benz for Vampirina уонна Mercedes-Benz for Puppy Dog Pals (Мерседес Бенц), Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэ. Ону таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары оҥорор баайдарга уонна олигархтарга. Дьоппуон Toyota бренын кытта биир биллэр бренд буолар Аан Дойдуга.
Cосин Константин Ильич
Cосин Константин Ильич (1944.09.05) — оҕо суруйааччыта. 1994 сылтан Арассыыйа Суруйааччылар сойуустарын чилиэнэ.
Верхоянскай куоракка зоотехник дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1964 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх орто оскуолатын, онтон 1973 сыллаахха СГУ устуоруйа-тыл факультетын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэр. Мэҥэ Хаҥалас оскуолаларыгар сүүрбэттэн тахса сыл саха тылын уонна литературатын үөрэтэр.
Бастакы хоһооннорун 1957 сыллаахха «Колхоз кырдьыга» диэн улуустааҕы хаһыакка таһаартарбыта. 1983 сыллаахха кыра оҕолорго анаммыт «Бойтоко-ыстана» диэн бастакы кинигэтин таһаарар.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга, «Чолбон» сурунаалга уонна холбоһуктаах хомуурунньуктарга бэчээттэнэрэ. Бастыҥ айымньылара саха оскуолаларыгар кылаас таһынан ааҕыы пособиеларыгар киирбиттэрэ, сорохторо оҕо литературатыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэргэ бэлиэтэммиттэрэ. К. Сосин сорох хоһоонноро ньууччалыы тылбаастаммыттара уонна ньууччалыы тыллаах хаһыаттарга тахсыбыттара.
Cосин Иннокентий Михайлович
Cосин Иннокентий Михайлович (1928.12.01) — оҕо суруйааччыта. 1992 сылтан Арассыыйа Суруйааччылар сойуустарын чилиэнэ.
Мэҥэ Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай үнстүтүүтү бүтэрэр, 1970 сыллаахха ССКП КК үрдүк партийнай оскуолатын суруналыыс салаатын бүтэрэр. Колхуоска маныыһытынан, сэлиэнньэ сүбэтин сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ. Педүнстүтүүтү бүтэрэн баран саха тылын уонна литэрэтиирэтин үөрэтээччинэн үлэлээбитэ, сэттэ кылаастаах оскуола дириэктэрэ буолбута. Үрдүкү Партийнай Оскуоланы бүтэрбитин кэннэ Мэҥэ Хаҥалас уонна Амма улуустааҕы хаһыаттарын эрэдээктэринэн, онтон «Билии» диэн түмсүү улуустааҕы салаатын эппиэтинэстээх сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ.
1950 сылтан бэчээттэнэр. Айар үлэтин хоһоонньут-ырыанньык быһыытынан саҕалыыр. Кини хоһоонноругар отуттан тахса ырыа айыллыбыта. 70-с сыллар бүтүүлэригэр прозаҕа көһөр, сүрүн тиэмэтэ — саха оҕолорун олоҕо. «Сахсаахаан Сахаар кэпсээннэрэ» диэн бастакы кинигэтин 1979 сыллаахха таһаарар.
И. Сосин бастыҥ кэпсээннэрэ оскуола хрестоматиеларыгар киирбиттэрэ. «Лена эбэбит кытылларыттан» диэн Аҕа Дойду Улуу сэриитин саллааттарын туһунан кэпсээннэр хомуурунньуга кылаас таһынан ааҕыы босуобуйата буолбута.
Сезен Аксу
Сезе́н Аксу́ (Sezen Aksu, дьиҥнээх бэйэтин аата — Фатма́ Сезе́н Йылдыры́м Fatma Sezen Yıldırım; 1954 сыллаахха от ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт) — турок омугун поп-ырыаһыта дьахтар, Турцияҕа уонна ону ааһан бүтүн аан дойдуга биллэр ырыалардаах ырыа айааччы, мелодист, продюсер. Кини Денизли диэн куоракка күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ үйэтин тухары учууталлаабыта. Ийэлээх аҕатара кыыс төрөөбүтүгэр Фатма Сезен диэн сүрэхтээбиттэрэ. "Евровидение" аан дойдутааҕы күрэххэ Турция аатыттан кыттан бастакы миэстэни ылбыт, аан дойдуга аата киэҥник ааттаммыт Сертаб Эренер эстрадаҕа саҥа тахсарын, аата ааттанарын саҕана үлэлээбитэ.
Дискографията
1977 — Allahaısmarladık 1978 — Serçe 1980 — Sevgilerimle 1981 — Ağlamak Güzeldir 1982 — Firuze 1984 — Sen Ağlama 1986 — Git 1988 — Sezen Aksu’88 1989 — Sezen Aksu Söylüyor 1991 — Gülümse 1993 — Deli Kızın Türküsü 1995 — Işık Doğudan Yükselir 1996 — Düş Bahçeleri 1997 — Düğün ve Cenaze 1998 — Adı Bende Saklı 2000 — Deliveren 2002 — Şarkı Söylemek Lazım 2003 — Yaz Bitmeden 2005 — Bahane 2005 — Bahane Remixes 2005 — Kardelen 2008 — Deniz Yıldızı 2009 — Yürüyorum Düş Bahçeleri’nde... 2011 — Öptüm 2017 — Biraz Pop Biraz Sezen
Билим күнэ (Арассыыйа)
thumb|Олунньу 8 күнэ — Арассыыйа билимин күнэ Билим күнэ — Олунньу 8 күнэ. Арассыыйа бэрэсидьиэнин Б. Н. Ельцин ыйааҕынан 1999 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр олохтоммут.
Идэлээхтэр күннэрин быһыытынан аан бастаан Арассыыйа билимин акадьыамыйатын 275 сылын бэлиэтээһинтэн бэлиэтэнэр буолбут.
Устуоруйата
Урут ССРС саҕана Билим күнэ муус устар 3-с баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэрэ. Бу күн талыллыбыт төрүөтүнэн В. И. Ленин «Набросок плана научно-технических работ» диэн үлэни муус устарга суруйбута буолбута. Бу үлэ саҥа судаарыстыба билими билиниитин кэрэһэлээбитэ.
Аныгы Арассыыйаҕа бэлиэ күн 1724 сыллаахха Билим акадьыамыйатын төрүттэммит күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута. Бу күн Бүөтүр I ыйыытынан Арассыыйа Сенаата Ыйаах таһаарбыт эбит.
Sony Financial Holdings Group
Sony Financial Holdings Group — Sony конгломератка холбонор туспа харчы үп конгломерата. Конгломератка элбэх харысхабыл (страхования), бааннар уонна да атын тэрилтэлэр холбоноллор.
Sony Financial Holdings Group үлэлиир уонна өҥө оҥорор сирэ 174 омук сиригэр.
Инсулин
Инсулин ол эбэтэр медицинскай терминынан insulin дэнэр — дьоҥҥо уонна кыылларга айылҕаттан баар гормон буолар. Инсулин биллэринэн саахар кристалларын алдьатарынан биллэр эттик буолар, онон кини суох буолааһына — диабетка тиэрдиэн сөп.
Биллэрин курдук саахар айылҕаттан аһыы инньэлээх кристалл буолар, ууга даҕаны суураллыбат. Ол иһин инсулин эрэ кинини илдьиритэр кыахтаах буолар. Инсулина суох киһи уонна кыыл саахар кристалларыттан өлөр. Саахар кристаллара киһи организмын алдьатан повреждения оҥорор процеһа саахар диабета дэнэр. Онон инсулин киһиэхэ баар буолара сатанар.
Инсулин саахара илдьиритэрин таһынан араас сыа липидтэрин уулларар, араас эндокриннай системаҕа сөптөөх баланс олохтуур. Ону таһынан энершетическай трагспортировкаҕа көмөлөһөр киһи клеткатыгар.
PlayStation Productions
PlayStation Productions — Дьоппуон тэрилтэтэ, Америка уонна Канаада дойдуларыгар киинэ устар уонна айар тэрилтэ.
Салалтата — филиала Калвер Сити (Culver City) (Калифорния, АХШ), сүрүн офиһа — Токио (Дьоппуон).
Sony конгломератка киирэр.
Юлий Цезарь
Гай Юлий Цезарь (Gaius Julius Caesar) (биһиги эрабыт иннинэ 100 сыл от ыйыгар – биһиги эрабыт иннинэ 44 сыл кулун тутар 15) диэн Рим республикатын байыаннай хамандыыр, политик уонна суруйааччы.
Олоҕун саҕаланыыта
Юлий Цезарь быһа холоон биһиги эрабыт иннинэ 100 сылыгар от ыйын 16 күнүгэр төрөөбүтэ. Дьиҥ төрөөбүт күнэ биллибэт.
Николай Иванович Устинов - Буйака
Николай Иванович Устинов - Буйака — учуутал, саҥа суруйан испит суруйааччы, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Николай Иванович Устинов 1923 сыллаахха Илин-Хаҥалас улууһугар Наахара нэһилиэгэр (билигин Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар киирэр) дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Наахара 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайга педагогическай училищеҕа киирбитэ. Николай училищеҕа үөрэнэ сылдьан литэрэтиирнэй куруһуок актыыбынай чилиэнэ этэ. Оччолорго бэйэтин суруйууларынан хаһыакка Николай Буйака хос аатынан бэчээттэтэр буолан испитэ. 1942 сыллаахха училищетын ситиһиилээхтик бүтэрэн баран, Нам оройуонугар Таастаах 7 кылаастаах оскуолатыгар учууталынан ананан тахсан үлэлээн иһэн, Николай Иванович Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллан бэйэтин ытык иэһин толоро барбыта.
Николай Устинович 1942 сыл от ыйыттан 1944 сыл ыам ыйын ортотугар диэри Дивизионнай ыстаансыйаҕа Забайкальетааҕы пулеметнай-минометнай училищеҕа үөрэммитэ. Касаарма олоҕор, буойунскай дьиссипилиинэҕэ, политическай иитии үлэҕэ буһан-хатан бу ыраах сиртэн кэлбит саха уола хамандыыр буоларга бэлэмнэнэн, бойобуой уонна политическай үөрэх туйгуна буолбута. Үөрэҕин түөрт туйгун, 10 үчүгэй сыаналарынан бүтэрэн, младшай лейтенант званиетын ылан, - Арҕаа фроҥҥа атаарыллар буоллум, онон бу ыстансыйаттан тиһэх суругум, - диэн бэйэтин аймахтарыгар суруйбута.
Николай Иванович байыаннай училищеҕа үөрэнэ сылдьан хас да кэпсээннэри суруйбута биллэр: "Убай уҥуоҕар", "Староста ыарыыта", "Өстөөх илиитигэр", "Кэҕэ" уо.д.а. Ол айымньылар тустарынан саллаат саһарбыт суруга манныгы кэпсиир: "Мин манна байыаннай трибуналга үлэлиир Иванов диэн адвокаты көрүстүм, онно түбэһэ түһэн "Кыым" хаһыат балаҕан ыйын 29 күнүнээҕи нүөмэригэр "Убай уҥуоҕа" диэн кэпсээним бэчээттэммитин көрдүм" - диэн суруйбут сэтинньи 10 күнүгэр 1943 сыллаахха аймахтарыгар.
Николай Иванович 1944 сыл от ыйын 2 күнүттэн инники кирбиигэ киирэн, взвод хамандыыра буолан, адьырҕа өстөөҕү утары сэриигэ маҥнайгы бойобуой сүрэхтэниитин Воздельнай диэн тимир суол ыстаансыйатын арҕаа өттүгэр ылбыта. Николай Иванович сэриигэ киириэҕиттэн сүнньүнэн взводу хамаандалаабыта. Эдэр хамандыыр араас күчүмэҕэйдэри Венгрия сиригэр көрсүбүтүн, хомолтолоох чугуйууну, өстөөх төгүрүктээһинигэр түбэһэн улахан кырыктаах кыргыһыы кэнниттэн мүччү көтөн тахсыбыттар. Хорсун буойун аймахтарыгар тиһэх суругун бу курдук ис хоһоонноон суруйбута: "Сэрии бүтэһик күннэрин көрөр кэм чугаһаата, ол гынан баран өстөөх хас биирдии хаамыы сиргэ хабыр харсыһыылары көрдөрөр, уол оҕо уйана-хатана биллэр кэмэ кэлэн турар. Сынньанар да түгэн көстүбэт. Будапештан 50 километр арҕаа диэки баарбын. Бүгүн Кыһыл Аармыйа күнэ, онон улахан бырааһынньык, ол гынан баран биһиэхэ дьикти буолар - фронтовай музыкабыт "Катюшалар" ырыалара". 1945 сыл олунньу 23 күнэ.
Сотору буолан баран Николай төрөппүттэригэр кини туһунан биллэрии кэлбитэ, онно эттилэр: "25619 №-дээх военнай чаас стрелковай взводун командира Николай Иванович Устинов 1945 сыл кулун тутар 17 күнүгэр кыргыһыы толоонугар геройдуу охтубутун Венгрия сиригэр, Мань куоракка гражданскай кладбищеҕа көмүлүннэ". Саха сирэ эр санаалаах уолаттарыттан биирдэстэрэ Н.И. Устинов бэйэтин бары күүһүн, дьоҕурун уонна олоҕун төрөөбүт ийэ дойдутун иһин, кини тутулуга суох буоларын туһугар, сэбиэскэй норуот дьолун, кэнэҕэски кэскилин иһин биэрбитэ.
Хоро - былыргы аат
Хоро - былыргы тыл
Тыл аан маҥнай туттуллан дьон билиитигэр киириитигэр аан маҥнайгы туттубут дьон бэлиэлэрэ, ааттара холбуу киирэн хаалыахтарын сөп. Былыргы кэмҥэ Сибииргэ киэҥник тарҕанан олоро сылдьыбыт олус былыргы төрүттээх хоро омуктар билигин суох буола симэлийэн, «тыал буолбуттарга» кубулуйан хаалбыттара. Бу симэлийбит омуктар хайа омукка киирэн холбоспуттарын билигин туттулла сылдьар тыллара чуолкайдык бигэргэтэллэр.
Хор диэн биир сүһүөхтээх тыл олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит. Саха тылыгар хор диэн тыл төрүтүттэн элбэх билигин туттулла сылдьар тыллар бааллар:
Хор – олус былыргы тыллар төрүттэрэ. Бу тыл хайгыыр, тэптэрэн биэрэр, киһиргэтэр суолталаах. Хор бу диэн этилиннэҕинэ үгүстүк үчүгэйи бэлиэтииргэ анаан туттуллар.
Хор – ууну хорон атын сиргэ ыытыы. Уу – олох төрүтэ. Былыр-былыргыттан уу дьоҥҥо олус наада. Хоруу ууну ыытыыга туттуллар.
Хорор – ууну ыытар киһи. Сахалар Байкал таһыгар хоролору кытта бииргэ олоро сылдьаннар элбэх ууну ыытар хоруулары хаһан оҥороллоро быһаарыллыбыта.
Хоро – хоруу хаһааччы буолара ордук табатык өйдөнөр. Хоруу, хорууда – уу сүүрдэр ханааба аата. Хоролор оҥорбут ууну ыытар турбаларын бэйэлэрин ааттарынан ааттаабыттара иҥэн хаалбыта билигин да туттулла сылдьар.
«Хоруу» - сылгыны ыҥырар тыл. Бу тыл ураты суолтатын билигин ситэ быһаара иликпит. Ол курдук ким аан бастаан ааты биэрэн иҥэрбитэ олохсуйан, иҥэн хаалбыта билигин да сылдьар буолуон сөп. Хоролор үчүгэй сылгылаахтарын уонна ол сылгыларын бэлэххэ, кэһиигэ туһаналларын кытайдар суруйан хаалларбыттарын чинчийээччилэр булбуттара.
Хороҕор муостаах сүөһү, ынах сүөһү хоро дьонун аатыттан тахсыбыта сабаҕаланар. Сүүрүк оҕустаах хоро оҕонньоро олус былыргы кэпсээннэргэ киирбитэ ынах сүөһүнү маҥнайгы көрөөччүлэр кырдьык хоролор буолалларын быһаарар.
Хоро – оһох турбатын үөһээ өттө. Олус былыргы кэмнэргэ көмүлүөк турбата суоҕа биллэр. Хойукка диэри ураһа ортотугар уот оттунуу баар этэ. Оһоххо турбаны аан маҥнай оҥорбут дьон хоролор буолуохтарын сөбө турба аатыгар иҥмит.
Хорой - өрө тур, үрдээ.
Хорсун – харса суох, сэрииһит. Хоролор сэрииһиттэрэ.
Хормуста – былыргы, умнуллубут таҥара аата.
Кэлин кэмҥэ саха дьоно аҥардастыы таба, ынах, сылгы көрүүтүгэр төннүүлэрэ кэннинэн кэхтии, төннүү, эстибит омуктар, хоролор өйдөрүгэр-санааларыгар төннөн киирии буоларын билиэххэ, онтон сэрэниэххэ, эрдэлээн харыстаныахха. Олоххо бу суолу аҥардастыы тутуһуу хоролор курдук эстиигэ, атын омукка баһыттаран симэлийиигэ тириэрдэр кыахтааҕыттан эрдэттэн, ол аата, бу кэмтэн ыла сэрэнэн, үлэни-хамнаһы атын, урукку, тимир ууһа өбүгэлэрбит курдук, улахан туһалаах үлэлэринэн сайыннарыахха, эбиэххэ, тутуу, промышленность, эргиэн үлэлэрин баһылыырга турунуохха.
Саха сирин барытын үрдүнэн хоро диэн ааттаах сирдэр олус элбэхтэр. Былыргы кэмнэргэ бу сирдэргэ хоролор олохсуйан олоро сылдьыбыттара ханан да саарбахтаммат. Хоро тимир уустара араас ыарыылары эмтээһиҥҥэ хоро хататын ситиһиилээхтик туһаналларын туһунан кэпсээннэр эмиэ элбэхтэр.
Хоролор кэлин тимири уһаарыынан уонна уһаныынан дьарыктанар сахаларга лаппа баһыттараннар тылларын сахалыыга уларытаннар сахалары кытта булкуһан, симэлийэн хаалбыттар. Хоролор саҥарар тыллара саха тылыгар маарыннаабатын «Хоролуу саҥарбаппын, сахалыы саҥарабын» диэн этии баара биллэрэр.
Хорум эрэ диэн сахаларга аанньа ахтыллыбаты өрө барыма, быгыалаама, кэһэтиэм диэн суолталаах. Сахалар хоролору баһыйбыттарын, сабырыйбыттарын, туһалаах үлэттэн-хамнастан үтүрүйбүттэрин биллэрэр.
Хоруо диэн куруунньугу этэллэр. Хоруотаа, хараарыы – мөлтөөбүтү биллэрии, ааты-суолу түһэрии аата. Хоролор тустарынан куһаҕан өйдөбүллээх кэпсээннэри тарҕатыы, бу омуктар симэлийэн барыыларыгар олук буолбутугар, ким да хоробун диэн ааттаммат кэмигэр тириэрдибитигэр сөп. Уон сэттис үйэҕэ нууччалар кэлэн сурукка киллэриилэригэр биир да хоролуу билэр, хоро омукпун дэнэр киһи чахчы суох эбит.
Хор диэн төрүттээх тыллар нууччаларга ордук элбэхтэр.
Хорошо – үчүгэй, хайҕабыл тыла. Хороттон төрүттээх үчүгэй диэн тыл. Бу тыл нууччалар хоролортон эмиэ төрүттээхтэрин, ордук чугас, үчүгэй сыһыаннаахтарын быһаарар. «Ураа» хаһыытаабыт урааҥхайдар хоролортон төрүттээхтэрэ биллэр.
Былыргы үйэлэргэ киэҥ Сибииргэ биллибит, ааттара-суоллара ыраахха тэнийбит хоро омуктардыын сахалар уһун үйэлэр тухары хотунан, соҕуруунан бииргэ үлэлээн-хамсаан, бииргэ олорбуттар. Соҕуруу дойдуларга олохсуйа сылдьаннар сайдыылаах тимири уһаарар уонна уһанар дьарыгы толору баһылаабыт хаҥаластар Саха сиригэр төннөн кэлэннэр хоролор тимир уустарын лаппа баһыйан туоратаннар хоро омуктар эстэн, симэлийэн барбыттар.
Омук сайдыытыгар, уһун үйэлэниитигэр үлэ ханнык көрүҥүн баһылаан туһанара ордук улахан туһалааҕын сахалар олус уһун үйэлээхтэрэ бигэргэтэр. Тимири уһаарары уонна уһанары 2,5 тыһыынча сыллардаахтан ыла баһылаан туһанарга үөрэммит сахалар Саха сиригэр нууччалар кэлиэхтэригэр диэри аҥардастыы баһылыыр омуктар этилэр. Билигин балаһыанньа улаханнык уларыйан, экономикаҕа баһылыыр үлэ салааларыгар сахалары чугаһаппат буолуу үөскээн сылдьар. Бу балаһыанньаны уларытыыны сахалар ситистэхпитинэ сайдыыны ситиһиибит салҕанар кыахтанар. (1,78).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
Середина-Буда
Середина-Буда (Середина-Буда) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 7 231 (2013).
Толбон (тэрилтэ)
«Толбон» үлэ-үөрэх ааҕар суоттуур киинэ — Көрбөттөргө анаан тэриллибит тэрилтэ.
1991 сыллаахха Саха государственнай университетын иһинэн тэриллибитэ.
Sony Interactive Entertainment
Sony Interactive Entertainment (дьоппуоннуу бэйэтин аата ソニー・インタラクティブエンタテインメント Сони: Интарактибу Энтатэймэнто), Дьоппуон тэрилтэтэ, планета (сир шаарын) үрдүнэн саамай бөдөҥ оонньуу, гейминг уонна стриминг индустриатын лидера, Аан Дойду 74% гейминг индустриатын бас билэр. Ол быыһыгар аатырбыт PlayStation бренын уонна приставкаларын кини бас билэр.
Sony Interactive Entertainment бэйэтэ Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр уонна Sony империатыгар киирэр.
Sony Interactive Entertainment бас билиитигэр Дьоппуон, Америка, Канаада, Кытай, Арассыыйа, Европа оонньуу уонна программирования индустриалара киирэллэр, холобура арыый биллэллэрэ:
Белвьү
Белвьү (Bellevue) — АХШ куората, Уашингтон штатка бэһис улахан куорат.
Арассыыйаны эһии, дьон утары үлэ
Арассыыйаны эһии, дьон утары үлэ (Blowing Up Russia) — кинигэ, 1999 сыллаахха Арассыыйаҕа буолбут терактарга Владимир Путин сыһыаннаах диэн кэпсэнэр.
2015 сыллаахха Арассыыйаҕа бу кинигэ атыыга тахсара бобуллубута.
Александр Литвиненко таһаарбыт кинигэтэ.
Өлөксөөндүр Литвиненко
Өлөксөөндүр Литвиненко (1962–2006) — Арассыыйа агена. Арассыыйаны эһии, дьон утары үлэ диэн кинигэ суруйбутун иһин Владимир Путин дьоно өлөрбүттэрэ.
Sony Music Entertainment
Sony Music Entertainment (кыччатан Сони Мюзик), Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ ырыа, клип уонна шоу бизнес индустриатын бас билээччи.
Америкаҕа, Кытайга, Арассыыйаҕа, Индияҕа, Дьоппуоҥҥа бастыҥ.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Sony империатыгар киирэр.
Рядовой Чээрин
Рядовой Чээрин диэн Тимофей Сметанин "Егор Чээрин" диэн сэһэнинэн уһуллубут киинэ. 2021 сыллаахха тахсыбыта. Режиссера - Дмитрий Кольцов.
Сюжета
1943 сыл күһүнэ. Элбэх ыйдаах сэрии кэнниттэн Беляев батальона улахан өттө тумнубута. Лейтенант Лобода дакылааттыыр, уопуттаах немец снайпердара утары тугу да утарсар кыаҕа суоҕун туһунан Лейтенант Лобода дакылааттыыр. Саҥа эбии күүс уонна уопыттаах снайпердар кэлэллэригэр эрэллээхтэр.
Ол гынан баран, күүтүллүбүт колонналара немецтэр авианалетугар түбэһэр. Ол түмүгэр аҕыйах саллаат ол иһигэр Саха сирин эдэр булчута Егор Чээрин тыыннаах хаалаллар. ураты бары. Лобода лейтенана эдэр Саха уолун снайпер быһыытынан бэрэбиэркэлииргэ быһаарыы ылыммыта. Бастакы киирсиитигэр Егор бэйэтин көрдөрөр. Кини немец снайпердарын кытта хапсыһыыга киирэн фронт балансатын уларытар.
Цыпандин, Николай Иванович
Николай Иванович Цыпандин (муус устар 23 күнүгэр 1966 сыллаахха төрөөбүтэ, Саха АССР[1]) — Советскай, кэлин Белоруссия самбиһа, СССР уонна аан дойду чемпионаттарын призера, СССР уонна аан дойду кубогын призера, аан дойду спордун маастара, Беларусь Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх маастара. 1983 сыллаахха оскуоланы бүтэрэн Беларусь физическэй культура институтугар үөрэнэ киирбитэ. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тарат сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Мэҥэ Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо[2]
Хос быһаарыы
<references group="" responsive="1">
Иван Анисимович Сергеев - Тообуус
Иван Анисимович Сергеев - буойун суруйааччы
715 күн устата - 1941 с. алтынньы 2 күнүттэн 1943 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр диэри Калужскай уобаласка өстөөҕү утары кырыктаах охсуһуулар салҕанан барбыттара. Манна Аҕа дойду Улуу сэриитин быһаарсыылаах кыргыһыылара: Московскай (30.09.1941 - 20.04.1942), Курскай (05.07.1943 - 23.08.1943), Смоленскай (07.08.1943 - 02.10.1943) буолан ааспыттара.
Иван Сергеев 1941 сыл сэтинньи ыйга сэрии инники кирбиитигэр тиийэр. Кини кыргыһыы үөһүгэр сылдьыбыт кэмэ - 1941 сыл тиһэх ыйдара уонна 1942 сыл саҥата - биһиги Ийэ дойдубут саамай ыар кэмэ этэ. Фашистар тимир халҕаһалара Сэбиэскэй судаарыстыба тэбэр сүрэҕэр Москубаҕа тиийэ кимэн киирбиттэрэ. Күчүмэҕэй күҥҥэ-дьылга киһи түргэнник ситэр-хотор диэччилэр. Ол кырдьык быһыылаах. Сэмэй оҕо киһи аҕыйах ый иүигэр өлөр-тиллэр, мүччүргэнин элбэхтик көрсүбүт, эрэйи-муҥу эҥэринэн тэлбит, ол кутталтан, ол эрэйтэн чаҕыйбатах, өлүүнү өтөрү көрбүт, модун санаалаах, дьэбир сүрэхтээх буойун буолбута сэриигэ сылдьан сүрүйбүт суруктарыттан көстөр.
Ахсынньы 11 күнүгэр баччааҥҥа диэри икки төгүл бааһырдым диэн суруйбут. Баастара халымыр быһыылаахтар эбит: кыргыһыы хонуутуттан тахсыбатах.
Тиһэх суруга маннык түмүктэнэр: "Мин үөрэхтээх, культурнай киһи буола үүнэр санаалааҕым. Барыны бары билиэхпин баҕарарым, үчүгэйгэ дьулуһарым. Үөрэҕи, сахам норуотун, Сахам сирин таптыырым. Мин сыалым - суруйааччы буоларга этэ. Оо, үгүһү, элбэҕи, үчүгэйи, кэлэр кэскилбин саныыр да этим. Олору хайаан да толоруом эбитэ буолуо ээ. Тугу саныырбын толорбот буолбат этим.
Ити кэнниттэн сурук суох... (Софрон Данилов "Тообуус" ахтыытыттан).
Эренер Сертаб
Сертаб Эренер (Sertab Erener; 1964 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр Стамбул куоракка төрөөбүтэ) — турок омугун аан дойдуга аатырбыт, биир саамай биллэр уонна ситиһиилээх поп ырыаһыта дьахтар. 1964 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар төрөөбүт. 2003 сыллаахха Евровидение аан дойдутааҕы куонкуруһугар «Everyway That I Can» диэн ааттаах ырыанан бастакы миэстэни ылары ситиспитэ.
Карьерата
Сертаб Эренер эстрадаҕа саҥа тахсарын, аата суола киэҥ эйгэҕэ саҥардыы биллэрин саҕана эмиэ турок омугун биллэр ырыаһыта, ырыа айааччыта Сезен Аксуга киирэн үлэлээбитэ. Сербет аан бастакы ырыаларын «Sakin Ol» диэн ааттаах альбомун 1992 сыллаахха таһаарбыта. Ол кэннэ эмиэ хас даҕаны ырыа альбомун турок тыланан утуу субуу таһаарбыта. Ол түмүгэр Сертаб Эренер турцияҕа эрэ буолбакка, бүтүн аан дойдуга биллэн көстөн барбыта.
Муусука эйгэтигэр саамай улахан ситиһиитэ Сертаб Эренер Европа дойдуларын ортотугар ыытыллар «Евровидение» күрэҕэр кыайбытын кэннэ кэлбитэ. Ситиһиитин ухханыгар, «Everyway That I Can» ырыата Европа дойдуларын биир бастыҥ ырыата буолан аатыра сылдьар кэмигэр, Сертаб Эренер 2004 сыллаахха англия тылынан «No Boundaries» диэн ырыа альбомун таһаарбыта.
2005 сыллаахха Сертаб Эренер «Congratulations» диэн «Евровидения» төрүттэммитэ 50 сылын бэлиэтиир тэлэбиисэринэн шоуга кыттыбыта. Кини айан ыллаабыт ырыата «Евровидение» устуоруйатыгар ылламмыт саамай бастыҥ 15 ырыатын испииһэгэр 9-с ырыанан киирбитэ. 2007 сыллаахха Сертеб Эренер биир саамай баай ис хоһоонноох репертуардаах альбому таһаарбыта. Ол альбом иһигэр аангылыйа, испания уонна грек тылларынан композициялар, ону таһынан Руслананы, Хосе Каррераһы, Рики Мартины кытта дуэттар киирбиттэрэ.
Умнубат буолуу
Аныгы, сайдыыны түргэнник ылынан иһэр олоххо үөрэҕэ суох буолуу диэн хааллаҕына эрэ табыллар. Дьон кыахтара баарынан үөрэнэ, саҥаны билэ сатыыллара олох хаамыытыттан хаалан хаалбаттарын, тэҥҥэ барсан иһэллэрин үөскэтэр.
Үөрэҕи, билиини ылыныы, саҥаттан саҥаны билэн туһаҕа таһааран иһии киһиттэн умнугана суох буолууну ирдиир. Тугу билбитин-көрбүтүн, истибитин умнубат киһи үөрэҕи-билиини баһылыыр кыаҕа улахан. Ол иһин билигин, үөрэх-билии сайдыбыт кэмигэр умнугана суох буолуу ордук диэн этэллэр, онно үөрэтэллэр.
Умнугана суох киһи куруук хайҕанар, үөрэҕи-билиини ылынарга умнугана суох буолуу олус туһалааҕын иһин, ити өрө тутуу анаан-минээн оҥоруллар уонна аһара баран “Мин тугу да умнубаппын” диэн этиниигэ, барыны-бары умнубат буола сатааһыҥҥа тириэрдэрэ биир өттүнэн өйгө-санааҕа куһаҕан охсуулааҕын арааран билбэккэ сылдьарбытыттан өй-санаа халыйыытын үөскэтэн кэбиһэбит.
Умнубат буолуу диэн куруук биири, ону, үөрэҕи-билиини, ол быһыыны санаан кэлэ сылдьыы, өйгө-санааҕа хос-хос хатылааһын, чиҥэтэн биэрэн иһии ааттанар. Онтон куруук хатыланар быһыы киһи өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан уурулларыттан, иҥэн, ийэ куту үөскэтэриттэн чахчы умнуллубат дьылҕаланарын тэҥэ, киһини бэйэтин салайыыга кыттыһара улахан уустуктары үөскэтиэн сөп.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии өй-санаа сайдыытын, икки өттүттэн тутулугун уонна киһи өйүн-санаатын уларыйыытын табатык быһааран чуолкайдыыр:
1. Үчүгэйи, туһалааҕы умнубат буолуу чахчы үчүгэй, туһаны аҕалар, өйү-санааны тупсарар, сайыннарар.
2. Куһаҕаны, туһата суоҕу, буортулааҕы умнан, хаалларан кэбиһии киһилии быһыы саамай тутаах көрдөбүлэ буолар уонна өйү-санааны ыраастааһын диэн ааттанан таҥара үөрэҕэр киирсэр.
Куһаҕан быһыылары умнубат буолуу, хос-хос санаан кэлэ-кэлэ өйгө-санааҕа хатылааһын киһиэхэ соннук, бу куһаҕан быһыы курдук үгэһи үөскэтэн кэбистэҕинэ куһаҕан майгылаах киһи буолан хаалыахха, сыыһа-халты туттуохха, куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһиэххэ сөп. Сотору-сотору кыыһыран, кыйаханан иһэр киһи кыыһырымтаҕай буолан хаалара ханнык да саарбаҕа суоҕун бары билэбит эрээри “Куһаҕаны умнуохха” диэн үөрэҕи хаалларыыттан туһаммакка сылдьабыт.
Олохпут төһө да тупсан истэр араас куһаҕаннар, куһаҕан быһыылар билигин да элбэхтэринэн уонна хас киһини барыларын таарыйалларынан, куһаҕаны барытын өйдүү, олору ахта саныы сылдьыы үчүгэйгэ тириэрдибэт. Өй-санаа мунньуллар, үгэскэ кубулуйар уратылааҕынан куруук куһаҕан быһыыны саныы, ахта сырыттахха, аны киһи бэйэтэ ол быһыыны оҥорон кэбиһэр кутталлааҕын таба өйдөөн сэрэнии, харыстаныы эрэйиллэр.
Киһи тугу да умнубат буолара ордук диэн көнөтүк саныырбыт сыыһата итиннэ, өй-санаа уратытыгар саһан сылдьар. Киһи өйө-санаата сайдарынан, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран туһанарынан куһаҕан быһыылары өйүттэн-санаатыттан ыраастаан, умнан иһэрэ киһилии быһыы сайдан, элбээн иһэригэр тириэрдэр соҕотох суол буолар.
Оҕо кыра, бэйэтин өйө-санаата ситэ сайда илигинэ, ол аата 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри субу оҥорор быһыыларын үксүлэрин умнан кэбиһэр, өйдөөбөккө хаалар. Аныгы үөрэҕи эрэ өрө туппут дьон оҕону бу кэмҥэ диэри үөрэтэр наадата суох, оонньото эрэ сылдьыахха сөп диэн сыыһа саныыллар. Сахалар үөрэхтэрин туһамматтан оҕо субу кэмҥэ бэрээдэккэ, киһи быһыылаах буолууга иитиллэр, үйэтин тухары салайар ийэ кута үөскүүр, үгэстэргэ үөрэнэр кэмэ буоларын аахайбакка хаалларан кэбиһэртэн бэрээдэги кэһэр эдэрдэр элбээн иһэллэр.
Дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын киһи барыларын билэрэ уонна олору умнара, санаабата өйүн-санаатын ыраастаан, үчүгэй, туһалаах санааларынан толорор кыаҕын үөскэтэр, улаатыннарар.
Хамсатын ытыра сылдьарын умнан кэбиһэн баран, онтун көрдүү сылдьар оҕонньору үгүстэр билэллэр. Киһи сааһыран истэҕинэ өйө-санаата уларыйан иһэрин, умнугана элбээн иһэрин бэйэтэ арааран өйдүүр кыахтанар. Ол курдук, өйө-санаата, салгын кута иҥэринэр дьоҕура аҕыйаан иһэрин бэлиэтинэн субу соторутааҕы оҥорбут быһыыларын умнан иһэрэ эбиллэрэ буолар.
Ийэ кут өйүгэр-санаатыгар кубулуйбут, үгэс буолбут өйдөбүллэр киһи сааһырдаҕына, кырыйдаҕына да умнуллубаттар. Өй-санаа бу курдук икки аҥы арахсыытын сааһырбыт, олоххо элбэх уопуттаммыт киһи эрэ арааран билэр. Ол курдук, кырдьаҕастар эдэр, оҕо эрдэҕинээҕилэрин хаһан баҕарар өйдүү сылдьаллара хаһан да хаалан хаалбат.
Ол аата ханнык баҕарар  быһыылары уһуннук умнубат туһугар, олору, үгэс оҥостон ийэ кукка эбэтэр эти-сиини таарыттаран буор кукка кубулуттаҕына, хаһан да умнуллубат өйдөбүллэри үөскэтэллэрин оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһаныахха сөп.
Киһи үчүгэйи умнара ордук түргэн. Ордук үчүгэйи оҥотторбуту умна охсон кэбиһии дьоҥҥо элбэх. Эрдэ кэргэннэммит билэр киһитигэр дьиэтин тутуутугар элбэхтик үлэлээбитин, үтүө быһыыны оҥорон иэс баайбытын санаан бэйэтин дьиэтин тутуутугар көмөлөһөрүгэр ыҥырбытыгар киһитэ, урукку үтүөнү оҥотторбутун олох умнан: “Солом суох”,- диэн кэлбэтэҕэ улахан хомотону үөскэппитэ.
Кыра да куһаҕаны умнубат дьон элбээтилэр. Ордук бэйэлэрэ оҥорбут куһаҕан быһыыларын умна охсон кэбиһэн баран атын дьон оҥорбут куһаҕан быһыыларын букатын умнубаттар, умна да сатаабаттар, сотору-сотору өйдөөн кэлэ тураллар. Үчүгэй быһыылары оҥорор туһугар үчүгэй санаалар элбииллэригэр куһаҕаны санаан иһии сөп түбэспэт. Ол иһин куһаҕаны ханнык да буолбутун иһин умна, хааллара сатааһын өйгө-санааҕа туһата улаханын тэҥэ, үчүгэй быһыылар элбииллэригэр тириэрдэр.
Эти-сиини таарыйбыт, ыарытыннарбыт куһаҕан быһыы хаһан да умнуллубат, эккэ-сииҥҥэ үөскүүр буор кут ыарыыны хаһан да умнубат. Хаһан эрэ киһи тугун эмэтин дэҥнээбитэ биирдэ эмэ санаан кэллэҕинэ, онон ыалдьарга дылы буолара кытта хаалан хаалбат. Киһи санаатын күүһүнэн туһанан умна, санаабат буола сатыыр дьыалалара эмиэ бааллар.