cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Минскай
Архитектура уонна кэрэхсэбиллээх
Уулусса үөскээбит былаана олус уһуннук оннунан хаалла эрээри, 1547 сыл баһаар кэнниттэн уулусса уонна сирдэр системалара сорҕолоро туоратыллыбыттара, оттон рынок билиҥҥи площадкатын иннигэр уруккуттан көһөрүллүбүтэ. Ол да буоллар, куорат уулуссалара ХХ үйэ ортотугар диэри сыталлара. Хотугу күлүүс ХVII үйэҕэ диэри олохсуйбута, билигин манна үөскүү илигинэ, татаар уһуга (татаар бүтүүтэ). Хоту эҥээрин сүрүн уулуссата Немига- (Немигская) арҕаа хайысхаҕа атыы- эргиэн суола турбута. Паартаҕа уу аал Луук мас ууһа буолан, саас аайы, күһүнүгэр уу мунньуллубута.
XVI- XVII үйэлэргэ Үөһээ Бүлүү оройуона күүскэ сайда, XVII үйэ саҥатыгар Романовскай слобода, куорат вал, куорат вал, уулусса Янка Купааллар билиннилэр. Валя эмиэ Татарскай уһуктан, хаҥас кытылга Уулаах хайаны туораабыта.
Минскэйгэ ордук мас олордон хаалбытым. XVII- XVIII үйэлэргэ икки этээстээх таас тутуулар, ону таһынан баракко (ол иһигэр Өлөөн бароко) стиллинэн хас да таас тутуулар тутуллубуттара: католическай иезуит костела Мария бернардин уонна бернардин костеллара (бүтэһигин Белоруссия Сибэтиэй тыынын кафедратыгар кубулуйбуттара, Аквинскай Петр уонна Павел сиэркилэтигэр, униатскай сиэркилэҕэ). Ол түмүгэр 1800 сыллаахха Минскэйгэ 39 таас уонна 970 мас дьиэлэр баар буолбуттара, онтон 48 атын тутуу баар буолбута, үксүлэрэ таас дьиэлээҕэ, — 1795 сыллаахха куоракка 11 таас дьиэлэр уонна 6 мас дьиэлэр бааллара. Католическай таҥара дьиэтэ сарбыллыбыта-XIX үйэҕэ нуучча католическай уонна униатическай таҥара дьиэлэрэ православнай каноннарынан тутуллубуттара. Ыам ыйын 30 күнүгэр 1835 сыллаахха Мииринэйгэ мас дьиэни тутуу бобуллубута. Ол кэнниттэн куоракка таас дьиэлэр ахсааннара 40- тан 1800 с. 1027 с. 1904 с. уонна 3 тыһыынчаттан 1917-м. Куорат киинигэр икки- үс мэндиэмэннээх тутуу баһыйар. 1857 сыллаахха ратуша сууламмыта. Сир кырата суох өттө куорат киинигэр дворяннарга, сиэркэптэргэ уонна манастыырдарга тиксэрэ — XIX үйэ саҥатыгар бу сирдэргэ барыта 62 % турара[163]. 1812 с. диэри Солобуода уонна бырдах представила юридика (чааһынай бас билии) Радзивиллов. 1841 с.католическай таҥара дьиэтигэр бүтүн бас билии баара. Манастыырдар ахсааннара кылгаата — Минскэйгэ 13 монастырей баар эбит буоллаҕына, кинилэр үйэ ортотугар үс эрэ хаалбыт. 1913 сыллаахха куорат сүрүн синагогата тутуллубута.
1836 сыллаахха «саҥа миэстэлэри баһылааһын саҕаламмыта (аныгы Александровскай сквер территорията). Захарьев уулуссата (билиҥҥи тутулуга суох проспект) XIX үйэ иккис чиэппэригэр-куорат сүрүн уулуссата, ону тэҥэ соҕуруу кварталлар. 1871 сыллаахха куорат үрдүнэн тимир суол ааһар, онтон 1873 сыллаахха икки тимир суол магистрала туораан, тимир суол ыллыктарын тэлгэтиигэ уонна куорат оччотооҕу соҕуруулуу- арҕаа кыраайыгар вокзал тутуутугар тириэрдибитэ. Куорат оройуоннара омугумсуйууга уонна малга- салга биллэрдик биллэллэрэ — черноградка уонна кыра идэлэргэ бэртээхэй бэртээхэй дэриэбинэлэргэ олорбуттара, оттон еврейдии дьадаңы уонна Хотугу сир оройуоннарыгар олорбуттара.
XIX үйэ улахан суолтата куорат уулуссаларын 1830- с сыллардаахха, сүрүннээн, «таас хомууртан» — айаннаан иһэр дьону кытта харчы хомуйууттан саҕаламмыта. 1872 сыллаахха Александров сквер ууруллубута, 1874 сыллаахха - бастакы куорат фонда аһыллыбыта, оттон куоракка ууну ыраастыыр тэрил аһыллыбыта, үлэлии сылдьар Александров сквер таһыгар үлэлии барбыта. Үйэ бүтүүтэ куорат театра (билиҥҥи Янк Купал аатынан билиҥҥи театр). 1896-1898 сылларга нуучча баракко элеменнэрин туһанан Сибэтиэй Александра Невскаяны таҥара дьиэтин туттарбыта. 1905-1910 сылларга олохтоох атыыһыт харчытыгар сибэтиэйдэр Симеон уонна Елена («Кыһыл костел») уҥуохтара тутуллубуттара. Сири- уоту тупсарыы, тулалыыр эйгэ уонна барыта эргэ куораты таарыйбатаҕа. ХХ үйэ саҕаланыытыгар куорат киинэ уулуссалар уонна трактордар киинтэн тутуллуохтаах киин кварталлартан быһаччы тутулуктааҕын билиһиннэрбитэ. ХХ үйэ саҕаланыытыгар соҕуруулуу- илин сытар кэккэ промышленнай тэрилтэлэр үлэлииллэрэ (массыынаны оҥорор собуот, шитже-арыгы завода), соҕуруу (сүөһү собуота, крахмало-пиибэ завода, «Технолог» собуот), соҕуруулуу- арҕаа (тимир суол састааптарын өрөмүөннүүр мастарыскыайдар), арҕаа (кирпииччэ уонна обуойу оҥорон таһаарыы) уонна хотугулуу- илин («Богемия»пиибэ завода). Кинилэр тулаларыгар рабочай бөһүөлэктэр бааллар.
Минскэйдээҕи Брес- Литовскай аан дойду Брес- Литовскай илии баттааһынын кэнниттэн Германия хонтуруолугар көспүт. 1919-1920 сылларга Польша сэриитин кэнниттэн куората кыра кыргыһыы кэнниттэн иккиһин кыһыл армияны ылбыттара. Куорат тутуутун улахан буортулааһынтан куотуммуттар. Ол да буоллар сэрии сылларыгар коммунальнай хаһаайыстыба үмүөрүспүт, элбэх дьиэ өрөмүөнүн эрэйэрбит.
Собакин Афанасий Петрович
Собакин Афанасий Петрович (03.03.1928—17.07.1996) — саха живописеһа, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Минскай
Архитектура уонна кэрэхсэбиллээх
1923 сыллаахха Минскэй территорията сокуонунан икки төгүл үрдээбитэ. 1930- с сылларга куорат кыраныыссата салгыы кэҥээн испитэ. 1920- с сыллар ортолоругар Ляховкаҕа, Парижскай коммуна болуоссатыгар, Кешкин уулуссатыгар уонна вокзал болуоссатыгар Коминтерн уонна да атын Ляхов аатынан рабочай бөһүөлэги тутуу саҕаламмыта. 1920-1932 сылларга куорат нэһилиэнньэтэ үс төгүл кэриҥэ улаатта, онтон сылтаан дьиэ- уот тиийбэтин- тиийбэт кыһалҕата үөскээтэ. Ол эрээри, кини ситиһиилээхтик быһаарыллар кыахтанна: 1926 сыллаахха олорор дьиэ орто хааччыллыыта 4,4 м2, оттон 1930 сыллаахха — 5,7[166]. Ол да буоллар, куорат үүнүүтэ олус түргэнник сайда турар, олорор дьиэ орто хааччыллыыта 1938 с. 1926 с. таһымыттан (4,4 м2 киһиэхэ) диэри түстэ. Бу кэмҥэ хас да саҥа собуоттар корпустара аһыллан, үгүс эргэ дьиэлэр саҥалыы сөргүтүллүбүттэрэ. 1934 сыллаахха 6,4 МВт кыамталаах саҥа электростанция тутуллубута (билиҥҥи ТЭЦ- 2).
Собакин Афанасий Петрович
Олоҕун олуктара
1928 с. кулун тутар 3 күнүгэр Чурапчы Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Минскай
Архитектура уонна кэрэхсэбиллээх
Улахан болҕомто куораты тупсарыыга ууруллубута. 1930 сыл ыам ыйыгар канализация уопсай ситимэ үлэҕэ киирбитэ, 1926-1932 сылларга үс саҥа баанньык уонна механизированнай прачка аһыллыбыта. Бу кэмҥэ «киин» уонна «Победа»кинотеатрлар аһыллыбыттара. 1934 сыллаахха асфаллыыр буолбуттар, бастакылар Киров уулуссатын, Киров уулуссатын, Ленин, Свердлов уулуссаларын, Сэбиэскэй уонна начальнай кэрчиктэрэ алдьаммыттар. Саҥа оскуолалары тутууга улахан болҕомто ууруллубута-1935-1937 сылларга, холобур, 16 саҥа оскуола тутуллубута уонна бары актовай уонна спортивнай саалалардаах. Кумаар уонна хараҕа суох бадарааннары электрификациялааһын үлэлэрэ ыытыллыбыттара.
Собакин Афанасий Петрович
Олоҕун олуктара
1952 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1957 с. Москубатааҕы Судаарыстыбаннай киин уус-уран реставрациялыыр мастарыскыай икки сыллаах куурустарын бүтэрбитэ.
Минскай
Архитектура уонна кэрэхсэбиллээх
1920-1930 сылларга куорат киин өттүгэр улахан тутуу ыытыллыбыта. Бу кэм саамай биллэр тутуулара: ССРС Правительствотын дьиэтэ, Опера уонна балет улахан театра, офицердар дьиэлэрэ, наука академиятын сүрүн дьиэтэ (Иосиф Лангбард бырайыагынан), КПБ пионердар дыбарыастара уонна КПБ (иккиэн — Анатолий воинов уонна Владимир Вараксин бырайыактарынан) уонна государственнай библиотека (архитектор — Георгий Лавров). Саҥа дьиэлэр сорҕолоро конструктизм (бастатан туран, бырабыыталыстыба уонна судаарыстыбаннай библиотека дьиэтэ) стиллинэн толоруллубуттара эрээри, 1930- с сыллартан аккаастаммыттара. Улахан университет (архитектор И.К. Запорожец) уонна клиническэй куораты туттулар. Иккис аан дойду сэриитин саҕаланыан иннинэ бэчээт дьиэтэ, партийнай курстар дьиэлэрэ, политехническай институт дьиэтэ, физическэй культура институтун корпуһа, «Беларусь»гостиница,4 №- дээх оскуола дьиэтэ (индивидуальнай бырайыагынан), физкультура киин дьиэтэ (1933) уонна Динамо стадиона (1934) тутуллубуттара, онно 10 000 көрөөччү киирэр этэ. Аэропорт аэровокзал тутуутун кытта эмиэ аһыллыбыта. 1938-1940 сыллардаахха тимир суол вокзала саҥардыллыбыта. 1929 сыллаахха Александра Невскэй скверэ оройуонугар Александра Невскэй скверэ ыытыллыбыта. Бэс ыйын 22 күнүгэр 1941 сыллаахха Комсомольскай күөл аһыллыбыта.
Собакин Афанасий Петрович
Олоҕун олуктара
1996 с. от ыйын 17 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Минскай
Архитектура уонна кэрэхсэбиллээх
Ол да буоллар куорат дьиэлэрэ үксүлэрэ киин куорат таһыгар мас дьиэлэр хааланнар, саҥа дьиэлэри тутуу чопчу характерын илдьэ барбыттара. Куорат сайдыытын биир кэлим концепцията суох олорбута эрээри, 1926 сыллаахха в. Н. Семенов бэлэмнээбит куораты сайыннарыы былаана ылыллыбыта. Былаан куорат радио- Кольцевой структуратыгар уларытыылары киллэриини былааннаабыта, бу киин куорат кытыыта олус күүскэ тутуллуо этэ, оттон кытыы өттүн биир этээстээх тутууну тутуһуо этэ. Куорат сүрүн магистралларынан билиҥҥи тутулуга суох уонна Долгободскай уулуссалар-Козлов-Машеров проспега. 1934 сыллаахха Минскэйи сайыннарыы генеральнай былаанын торумнаабыттара уонна 1938 сыллаахха Ленинградка Владимир Витман салалтатынан оҥоһуллубут куорат сайдыытын генеральнай былаанын бигэргэппиттэрэ, онно олоҕуран Өлүөнэ өрүс кытылыгар радиальнай- кольцевой планкалары уонна күөх ререационнай зоналары тэрийэр идеялара сыталлар, ону тэҥэ эргэ куорат хачыкааттарын тутууларын уларытыы. Былаан бүтэһиктээх вариана 1940 сыллаахха түмүктэммитэ.
Собакин Афанасий Петрович
Айар үлэтэ
Үлэлэрэ
Минскай
Архитектура уонна кэрэхсэбиллээх
1950 с. кини урут архитектура пааматынньыга биллэриллибитин үрдүнэн, с. Фома Аквинскай уҥуоҕун сорҕотун толорбута. 1947-1953 сс. «Минскэйдэр аанын»туппуттара.
1965 с. — ССРС Министрдэрин Сэбиэтэ Людмила Гафо, Евгений Заславскай уонна да атын архитектордарынан оҥоһуллубут куораты сайыннарыы уонна саҥардыы саҥа былаанын бигэргэппитэ. 1971 сыллаахха былаан нэһилиэнньэ ахсаанын түргэтэтиини учуоттаан суһаллык ылыллыбыта, онтон 1982 сыллаахха Минскэйи 2000 сылга диэри сайыннарыы генеральнай былаана оҥоһуллубута.
Мииринэйгэ саамай үрдүк тутуу билигин 34 этээстээх «Баарс» дьиэ (үрдүгэ 133 м) буолар.
Пааркалар
Минскэйгэ 26 парк, 159 сквер уонна 26 бульвар уопсай иэннээх 2 тыһ. гектардаах үгүс пааркалар өссө 1980- с сылларга тутуллубуттара уонна реконструкциялааһыҥҥа наадыйаллар. Ону таһынан күөх хаһаайыстыба саҥа объектарын тутуу тэтимэ дьиэни тутуу тэтимиттэн хаалар. Онон 2011-2015 сылларга Минскэйгэ паркалары, сквердэри уонна бульвардары тутуу программата олоххо киириэҕэ.
.vg
.vg диэн Британия Виргин арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
.vi
.vi диэн АХШ Виргин арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
Волгоград уобалаһа
Волгоград уобалаhа эбэтэр Волгоградскай уобалас (Нууччалыы: Волгоградская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1961 сыл сэтинньи 10 күнүгэр төрүттэммитэ.
Симилэх
Симилэх — кыайан туораныллыбат, лааҥкылаах, ол-бу мас, ыарҕа, талах, сэппэрээк ииччэх-бааччах хойуутук симэ үүммүт, дэхситэ суох үктэллээх түҥкэтэх тыа.
Күрэҥ саһархай тэллэй
thumb|250px
Волгоград уобалаһа
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 437.4 млрд. солк этэ.
Күрэҥ саһархай тэллэй
Күрэҥ саһархай (, Масленок серый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Волгоград уобалаһа
Экономика
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 7,2% эбит, ол эбэтэр 94 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Тверь уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 51 миэстэни ылан олорбут.
Күрэҥ саһархай тэллэй
Арассыыйаҕа европатааҕы өттүгэр уонна Уһук Илин үүнэр. Сэбирдэхтээх ойуурдарга көстөр.
Хаити гурдата
Гурд (гаит. креольск.т. Gourde, кода ISO 4217 — HTG) — Хаити национальнай валютата. 100 сантим (santim) = 1 гурд.
Күрэҥ саһархай тэллэй
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: көппөҕөр, сыттыктыҥы, көнө ньуурдаах, өҥө сырдык бороҥ. Туруупкалаах араҥата: бороҥнуҥу үрүҥ Этэ: үрүҥ, уулаах, өҥө алдьаттахха халлаан күөҕэ буолар. Атаҕа: кытаанах, 8 см уһуннаах.
Хомуллар кэмэ
От ыйа – балаҕан ыйа.
Хаити гурдата
Гурд (gourde) gordo диэн испаан тылыттан — халыҥ, эмис диэн.
Чанчык
Чанчык — киһи хараҕын уонна кулгааҕын ыккарда, чэчэгэй эбэтэр онно үүнэр баттах.
Араҥас (тутуу)
Араҥас - өлбүт киһини эбэтэр булду-алды харайарга анаммыт үрдүк атахтаах тутуу, холбо.
Кэлин булду харайар араҥаһы нууччалыыттан киирбит лаабыс (лабаз) диэн тылынан солбуйар буолбуттар.
Симилэх
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Аан дойду иккис сэриитэ
thumb|200px Аан дойду иккис сэриитэ — 1939 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүттэн саҕаланан баран 1945 сыллаахха бүппүт аан дойду үгүс дойдуларын хаппыт сэрии. ССРС бу сэриигэ 1941 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр киниэхэ Германия саба түспүтүн кэннэ киирбитэ.
Хаити гурдата
1860 с. үрүн көмүс стандартан кыһыл көмүс стандартка көһүүнэн сибээстээн гурд диэн нациоанльнай валютаҕа көспүттэрэ.
Гаити территориятыгар билигин 1989 сыллаахха уонна 2004 сыллаахха тахсыбыт банкноталар туттуллаллар. Эрдэтээҥи купюраларга дойду экономическай сайдыытыгар кылааттарын киллэрбит историческай деятеллэр мэтириэттэрэ, нөҥүө өттүгэр Гаити судаарыстыбаннай гербэтэ ойууламмыт.
Татаев Хабарылла
Хабырылла Татаев — Бүтэйдээх нэһилиэгэр күүстээҕинэн, отоһугунан, оһохчутунан биллибит киһи. Кыра гынан баран сүрдээх халыҥ киппэ киһи эбит.
6 буут бурдугу, эти тулуппата үһү. Кыыһырдаҕына хайдахтаах да оҕуһу сутуругунан ойоҕоско анньан өлөрөн кэбиһэр. Баайдара Поповтар кыһамматтар эбит. Ыһыахтарга, урууларга күрэстэһиннэрэр киһилэрэ.
Горохова Евдокия Николаевна
200px|thumb|right|Горохова Евдокия Николаевна Горохова Евдокия Николаевна — Саха биллиилээх ил уонна уопсастыба диэйэтэлэ, 1980—1985 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская Национальная библиотека. Календарь памятных дат. 2004 г.
Нигерия
Нигерия (Nigeria) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Бенинныын арҕаа, Чадтыын уонна Камеруннуун илин, Нигердыын хоту. Гуинея хомотун кытыла соҕуруу баар. Киин куорат Абудьа. Нигерия ордук улахан ахсааннаах омуктарынан буолаллар хаусалар, игболар уонна йорубалар. Нигерия ил тэриллиитинэн отут алта иллээх уонна биир федерал киин куорат территориялаах федерал конституция республиката.
Дьон Нигерия сиригэр б.э.и. 9000 сылтан ыла олохсуйбут. 1 тыh. б.э.и. — 2 тыh. сыллар икки ардыларыгар кэмнэргэ банту омуктар кэлэн олохсуйбуттара.
Нигерия Африка ордук элбэх олохтоохтордоох дойдута (140 млн тахса). Регионнааҕы күүс уонна Иллэр Доҕордоhууларын кыттааччыта. Нигерия экономиката аан дойду ордук түргэнник үүнээччилэр ахсааннарыгар киирсэр.
193
193 сыл.
1739
1739 сыл.
Туох буолбута
Дьокуускайдааҕы Гарнизон оскуолата навигацияны үөрэтэр оскуолаҕа кубулуйбут.
Сис (география)
thumb|270px
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
.vn
.vn диэн Вьетнам үрдүк таhымнаах ил домена.
Дүпсүн нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Дүпсүн нэһилиэгэ. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дүпсүн.
Улуус кииниттэн 56 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 377 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Дүпсүн — 1 021, Бээди — 311 уонна Остуойка — 44 киһи
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
400px|thumb|left|Дүпсүн куйаартан көстүүтэ
Ферменнэр
Фермент (латыын тылыттан fermentum) - тыыннаах клетка оҥорон таһаарар уонна организмҥа химическэй реакция барыытыгар көмөлөһөр уустук органическай вещество. Активатордар химическэй реакцияны түргэтэллэр, оттон ингибитордар - бытаардаллар. Белоктан оҥоһуллубут ферменнэр рибосомаҕа үөскүүллэр, РНК - клетка ядротугар.
= Арыллыбыт устуоруйата = XVIII уонна XIX үйэлэр кирбиилэригэр эти куртах симэһинэ уонна крахмалы айах иһигэр сил буһарара биллэр этэ. Ол гынан баран, ас хайдах буһарын ким да билбэт этэ.
XIX үйэҕэ Луи Пастер доруоһанан аһытыыны үөрэтэ сылдьан аһыйарыгар туох эрэ ураты күүс көмөлөһөр диэн түмүккэ кэлбит. Кини санаатын дьон өр тутуһа сылдьыбыт. Сотору кэминэн Ю.Либих атын санааны таһаарбыта "аһыйыы - химическэй эрэ процесс. Ол курдук наукаҕа биир процесс икки ааттаммыт: фермент уонна энзим. Луи Пастер өлбүтүн икки сыл ааспытын кэннэ 1897 с. Э.Бухнер "Спиртовое брожение без дрожжевых клеток" диэн улахан үлэ таһаарбыт. Ол үлэтэ 1907 с. Нобелевскай премия ылар.
Сталинградтааҕы кыргыһыы
Сталинград кыргыһыыта — Иккис Аан дойду сэриитин бөдөҥ кыргыһыыта.
Ферменнэр
Бастакы уераза диэн фермени Дж.Самнер 1926 с. арыйбыт. Салҕыы 10 сыл иһигэр өссө эбии элбэх ферменнэр арыллаллар.￼ Оннук курдук, ферменнэр айылҕалара дьэ дакаастанар.
= Ферменнэр толорор үлэлэрэ = Химическэй реакция икки ньыманнан түргэтиэн сөп: температураны үрдэттэххэ уонна катализатор эптэххэ. Сылаас температура молекула хамсыырын түргэтэриттэн химическэй реакция түргэтиир. Катализатор веществону кытта холбоһон активациятын күүһүн кыччатарыттан реакция түргэтиир.
Ферменнэр тыынар тыыннаахтар клеткаларыгар барытыгар бааллар уонна катализатор оруолун толороллор. 2013 сыллаахха 5000 тахса фермент молекулата хас да тыһыынча-мөлүйүөн үлэни оҥорор. Холобур, ньирэй куртаҕар баар реннин биир молекулата үүт козеинөгенын баар мөллүйүөн молекулалары 10 мүнүүтэ иһигэр бөлөнүтэр (t=37°C).
= Фермент үлэтин салайыы = Фермент үлэтэ бириэмэттэн тутулуга суох. Кини клетка тула туох уларыйарын чуордук кэтиир. Сүрүн сыала- клетканы саҥа усулуобуйаҕа үөрэтии уонна куһаҕан дьайтан араҥачы. Ферменнэр дьайыыларын улахан аҥарын ингибитордарынан бытаадыахха эбэтэр тохтотуохха сөп. Ингибитордар икки көрүҥҥэ арахсаллар: төннөр уонна төннүбэт реакциялаах. Төннөр ингибитордар мөлтөх ковалентнай ситимнээх фермент молекулатын кытта холбоһор, төннубэт ингибитордар фермент молекулатын үлэлиир группатын алдьатар. Төннөр ингибитордары кытта күрэстэһэр, күрэстэспэт уонна күрэһэ суох суох көрүҥнэргэ араараллар. Күрэстэһэр ингибитор субстраты кытта көхтөөх киининээн сибээс үөскэтэргэ куотуһар, ол гынан баран фермент кинини кыайан кубулуппат. Кини уратыта диэн субстрат күрэһин улаатыннаран ингибиторы суох оҥоруохха сөп.
Күрэхтэспэт ингибитордар көхтөөх киинин кытта буолбакка атын сиригэр холбоһор. Кинилэр төннөрдүү босхо фермени уонна фермент-субстратнай комплексы ситимниир.
Күрэһэ суох ингибитор фермент-субстратнай комплексы эрэ кытары ситим олохтуур. Субстрат ферменниин ситимнэһэригэр кини конформациятын уларытар. Оччоҕо салҕыы катализ кыайан олохтоммот.
Метаболизм суола - диэн ферментативнай реакциялар утумнаах субурҕалара. Сороҕор￼ метаболическай суол бүтэһик тахсыахтаах оҥоһуу молекулалара кинилэри оҥорбут ферменнэри кытта холбоһоллор уонна ол оҥоһуу тахсарыгар мэһэйдиир. Күрэҕэ суох ингибированиеҕа маннык түгэн элбэхтэ көстөр. Өскөтун бүтэһик тахсыахтаах оҥоһук аһара элбэх буоллаҕына - бастакы фермент көҕүллэн биэрэр. Оннук курдук ингибирование улахан суолталаах ньыманы ол эбэтэр мэлдьэхтээх төннөр ситими оҥорор, тыынар-тыыннаах этин-сиинин үчүгэй туругун тутар (бу маннык ньыма ретроингибирование диэн ааттанар).
= Элбэх ахсааннаах фермент көрүҥэ = Элбэх ахсааннаах фермент көрүҥүн икки бөлөххө араарыахха сөп:
Изоферменнэр - диэн ураты свойстволаах атын геҥҥэ колтанар, ол гынан баран биир реакцияны катализтыыр ферменнэр. Изоферменнэр көрүҥнэрэ:
= Медицинэҕэ суолтата = 1910 с. А.Гэррод маҥнай фермент уонна көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр ыарыы икки ардыгар баар ситими булар. Кини фермени кытта сибээстээх ыарыылары "төрүөхтэн куһаҕан метаболизм"￼ диэн ааттыыр.
Өскөтүн фермени кодтуур геҥҥэ уларыйыы (мутация) буоллаҕына фермент аминөкислотатын бэрээдэгэ уларыйыан сөп. Ол тухары элбэх мутация буоларыттан катализтыыр көҕө мөлтүөн ол эбэтэр сүтүөн сөп. Организм иһигэр икки мутация генин ыллаҕына киниэхэ фермени оҥорор химическэй реакция буолбат. Холобур, альбинөзтарга тирозиназа диэн фермент оҥоһуллубат. Ол фермент меланин (хара пигмент) үөскүүрүгэр эппиэттиир.
Аныгы үйэҕэ сүүстэн тахса көлүөнэттэн көлүөнэҕэ көһөр ферменнэри кытта ситимнээх ыарыылар биллэллэр. Үксүлэригэр эмтиир ньымалар оҥоһуллубуттар.
= Ферменнэри олоххо туттуу = Фермент хаһаайыстыбаҕа киэҥник туттуллар: ас, таҥас, тыа хаһаайыстыбатын промышленнастарыгар, фармакологияҕа, медицинаҕа.￼ Эмп улахан аҥара организм иһигэр фермент реакциятын көбүтэр эбэтэр тохтотор.
Араҥас (суолталара)
Араҥас - хас да суолталаах тыл.
Чаҥкы
Чаҥкы (раковина моллюска, ракушка) — хаба хаата. Тас дьардьама, көмүскэнэр уонна тирэҕирэр аналлаах.
Саха сирин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы устуоруйата
Саха сирин администрацияларынан уонна территорияларынан араарыы устуоруйата.
1638 — 1775 сыллар. Дьокуускай уйуоһа (уезд)
Билиҥҥи Саха сирин территорията Арассыыйа састаабыгар 1630 - 1640 сыллардаахха киирбитэ диэн ааҕыллар. 1638 сылга диэри бары саҥа көстүбүт сирдэри Арассыыйа администрацията Енисей уйуоһун састаабыгар киллэрэр этэ.
1638 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускай уйуоһа (бойобуостуба) тэриллэр, киинэ Өлүөнэ остуруогар (билигин Дьокуускай куорат) (уйуос дьаһалтата Дьокуускайга 1641 сыл от ыйыгар кэлбитэ). Уйуос састаабыгаар Байкаалтан илин диэкки көстүбүт сирдэр бары киирбиттэрэ. Биллэн турар, уезд илиҥҥи уонна соҕурууҥҥу чэрчитэ быһаарылла илик этэ.
Итинник тутул 1720 сылларга диэри тиийбитэ.
1708 сыл ахсынньы 28 күнүгэр Дьокуускай уезд саҥа тэриллибит Тобольскай куоракка кииннээх Сибиир күбүөрүнэтигэр киирэр.
1719 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр Сенат уурааҕынан Сибиир күбүөрүнэтэ үс провинцияҕа архсыбыта. Дьокуускай уезд Тобольскай провинциятыгар киирэр.
1724 сыл сэтинньи 26 күнүгэр Тобольскай провинциятыттан араарыллан Иркутскай провинциятыгар киирэр.
1731 сыл муус устар 29 күнүгэр «Об образовании самостоятельного Охотского правления» диэн Сенат уурааҕынан Дьокуускай уезд састаабыттан Охотскай салалтата (Охотское правление) араарыллар, киинэ Охуоскай остуруокка. Бу салалтаҕа Лаамы кытылын барытын, Үт сирин, Камчаатканы уонна Курил арыыларын киллэрбиттэрэ. .
1764 сыл алтынньы 19 күнүгэр Дьокуускай уезд саҥа тэриллибит Иркутскай күбүөрүнэ састаабыгар киирэр.
1773 сыл кулун тутар 23 күнүгэр Иркутскай күбүрүнээтэрин уураҕынан Үт сирэ Охуоскай салалтаттан Дьокуускай уезд састаабыгар киирэр.
1775 — 1783 сыллар. Иркутскай күбүөрүнэ Дьокуускай провинцията
1775 сыл тохсунньу 31 күнүгэр «О новом разделении Иркутской губернии на провинции, воеводства и комиссарства» диэн саҥа сокуонунан Иркутскай күбүөрүнэ састаабыгар Дьокуускай провинция тэриллэр. Кини састаабыгар киирбиттэр:
1783 сылга диэри Дьокуускай провинцияҕа саҥа тэриллибит Киренскай бойобуодустуба уонна Илим комиссарствота бас бэринэр этилэр.
1783 — 1796 сыллар. Иркутскай наместничество Саха уобалаһа
1783 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Ыраахтааҕы уурааҕынан Иркутскай наместничество тэриллэр, састаабар түөрт уобалас, ол иһигэр 1784 сыл кулун тутар 14 күнүттэн Дьокуускай провинцияттан Саха уобалаһа (Якутская область) тэриллибит. Комиссарство оннугар биэс уезд тэриллибит:
1796 — 1805 сыллар. Иркутскай күбүөрүнэ Дьокуускай уезда
1803 сыл атырдьах ыйын 11 күнүнээҕи уураҕынан Дьокуускай уезка сэттэ комиссарство тэриллэр:
1805 — 1851 сыллар. Иркутскай губерния Саха уобалаһа
1805 сыл муус устар 22 күнүгэр Якутскай уездтан Саха уобалаһа (Якутская область) тэриллэр. Бу уурааҕынан Эдьигээн уонна Зашиверскай комиссарстволар холбонон Үөһээ Дьааҥы (Верхоянское) комиссарство үөскэппиттэрэ, Амма уонна Үт — Якутскай комиссарство.
1822 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр «Положение об управлении Сибирскими губерниями» диэн уурааҕынан Саха уобалаһа биэс уокурукка арахсыбыта:
1849 сыл ахсынньы 2 күнүгэр уобалас састаабар уокурук бырааптаах Охотскай кыраай киирэр.
1851 — 1922 сыллар. Саха уобалаһа (күбүөрүнэ)
1851 сыл атырдьах ыйын 16 күнүгэр «Положение об управлении Якутской областью» диэн уурааҕынан Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэ састаабыттан таһаарыллыбыта уонна 1852 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Илин Сиибиир генерал-губернаторство састаабыгар күбүөрүнэ бырааптаах уобалас буолбута.
1897 сыл ахсынньы 16 күнүгэр уобалас салалтатын быһаарыытынан буоластар тэриллибиттэрэ: Бүлүү уокуругар — Ньурба, Өлүөхүмэ уокуругар — Нохтуйскай уонна Чокуур, Якутскай уокуругар — Амма, Иһит, Павловскай уонна Покровскай.
1917 сыллаахха Бүлүү уокуругун састаабар сэттэ улуус киирэр этэ: ''Үөһээ Бүлүү, Арҕаа Бүлүү, Марха, Ньурба, Орто Бүлүү, Сунтаар уонна Хочо.
1920 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр Саха уобалаһа күбүөрүнэ буолбута, уокуруктар — уезд буолбуттара.
1922 сыл кулун тутар 30 күнүгэр Приамурье кэмнээх бырабыыталыстыбата уураах таһаарбыт Саха уобалаһа киниэхэ бас бэринэр диэн.
Бельгия
Бельгия Хоруоллуга диэн Арҕаа Эуропа дойдута. Дойдуга Эуропа Униятын, NATO уо.д.а. суолталаах омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр штаб-квартиралара бааллар. Бельгия иэнэ 30,528 km² уонна дьонун ахсаана 10.5 млн киhи.
Варшава
Варшава (пол. Warszawa) диэн Польша киин уонна ордук улахан куората. 2007 с. олохтоохторун ахсаана 1,706,624 к. (тула эргинниин 3,350,000 кэриэтэ).
Дьүһүн
/
Индигиир (суолталара)
Бу тыл хас да суольталаах:
.vu
.vu диэн Вануату үрдүк таhымнаах ил домена.
Төмтөөннөөҕү сыккыс
Төмтөөннөөҕү (Тимптон) сыккыс уута элбэҕинэн, күүһүнэн аан дойдуга аатырбыта (10 000 л/с, эбэтэр сууккаҕа 860 тыһ. куб. м).
Сир аннынааҕы бу дьиктилээхэй сыккыс Чульмантан хотугулуу-илин, быһа холоон 66 км. Төмтөөн орто тардыытыгар баар. Сыккыс хаһан да быстыбат, иһэргэ олус үчүгэй, онон экэниэмикэҕэ да интэриэһи балачча көбүтэр. Төмтөөннөөҕү сыккыс сууккаҕа 500 мөл. лиитирэ үрдүк хаачыстыбалаах ууну биэрэр кыахтаах. Миллиардынан солкуобайдаах барыһы аа-дьуо баһан ылыахха сөп.
Мантын хаһан да бүппэтинэн, өссө эбиллэ турарынан уратылаах. Дьэ, маннык үтүө сиргэ бөһүөлэги тутуу, бырамыысыланнас эбийиэгин дьэндэтии, о.д.а. үлэни тэнитии бобуллуох тустаах. Аан дойдуга айылҕа бэрт сэдэх эбийиэктэрин, көстүүлэрин кытта төһө баҕарар күрэстэһэр кыахтаах – бу сыккыс. Быһата, Саха сирин баар-суох чөмчүүгэ, туохха да тэҥнэммэт кылаата буолар. Маннык үтүө сири, хаһан туттулларын күүтэ хайыы барбакка, сүбүгүҥҥүттэн харыстаан, харах далыгар киллэриэххэ наада. Ол эрээри биир саамай кутталлаах суол баар – Төмтөөн өрүскэ ГЭС тутуутун бырайыага. Бу бырайыак олоххо киирдэҕинэ, били дьиктилээхэй сыккыспыт, киэн туттуубут туох да туһата суох тимирэр кутталлаах.
Бравина Розалия Иннокентьевна
200px|thumb|right|Бравина Розалия Иннокентьевна Бравина Розалия Иннокентьевна - СӨ БА Үлэ социальнай кыһалҕаларын институутун дириэктэрэ, устуоруйа билимин дуоктара, профессор.
1983 с. Ленинградтааҕы А.А. Жданов аатынан университет аспирантууратын бүтэрэн баран “Погребальный обряд якутов как историко-этнографический источник” диэн Ленинграадтааҕы Н.Н. Миклухо-Маклай аатынан этнография уонна антропология институутугар хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ.
2000 с. СО РАН Этнография уонна этнография Институутугар “Концепция жизни и смерти в культуре этноса: Реконструкция, традиции и современность: (На материале культуры саха)” диэн дуоктар диссертациятын көмүскээбитэ. Бу үлэтин Арассыыйа үөрэхтээһинин министиэристибэтин Үрдүкү аттестациялыыр хамыыһыйата (ВАК) бэчээттииргэ сүбэлээбитэ.
1983 сылтан 2002 сылга дылы СГУ-га үлэлээбитэ. 1992 с. 2002 с. дылы Саха култууратын уонна тылын факультетыгар национальнай кафедра сэбиэдиссэйэ этэ.
Р.И. Бравина Саха Өрөспүүбүлэкитигэр культурология үөрэхтээһинин биир саҕалааччыта уонна тэрийээччитэ.
Р.И. Бравина 80 тахса билим уонна билим методикаыгар аналлаах үлэлэрдээх, ол иһигэр 9 монография. Арассыыйа Федерациятын үрдүк анал үөрэҕин бочуоттаах үлэһитэ, Арассыыйа норуотун сырдатыытын туйгуна.
Айар үлэтэ
"Олох, Дьылҕа, Өлүү" диэн ааҕааччы киэҥ араҥатыгар туhуламмыт кинигэтигэр сахаҕа олоҕу сүрүннүүр итэҕэл тирэх өйдөбүллэрин фольклор, этнография уонно саха эрдэтээҥҥи көмүүлэрин хаһыы археологическай матырыйаалларыгар олоҕуран арыйар. Кинигэ 2006 сыллаахха 7000 экземплярынан "Бичик" кинигэ кыhатыгар бэчээттэнэн тахсыбыта.
195
195 сыл.
Сыҥаан
Сыгаан - асаһынан кэпсэлгэ киирбит Бүтэйдээх киһитэ.
Улуу баайдар Поповтар аатырар урууларыгар аһастаахтар күрэстэригэр икки кыайыылаах киһи уос номоҕо буолан билиҥҥэ дылы кэпсэнэн кэлбиттэр. "Ойбон арыы" диэн ааттаан ууллубуг арыыны иһэрдэллэр эбит. Биир урууга Сыгаан 1 боппууда (8 киилэ) арыыны иһэн баран астыммакка эбии көрдөөбүтүн ытык кырдьаҕастар боппуттар.
Иккис урууга Үөһэ Алтан Боодой диэн киһитэ 9 мээрэй арыыны иһэн баран онуһун көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэр.
Дьеффри Чосер
Дьеффри Чосер (Geoffrey Chaucer; холоонноон 1343 – Алтынньы 25, 1400) диэн ааҥл ааптара, поэта, филосова, бюрократа, сууттааччыта уонна дипломата. Элбэх үлэлэри суруйбута гынан баран, The Canterbury Tales диэн ситэ бүтэриллибэтэх үлэтэ ордук биллэр. Чосеры сороҕор Ааҥл литературатын аҕата дииллэр.
Сэһэн Ардьакыап
Сэһэн Ардьакыап (төрүүрүгэр Мучен Собин диэн суруллубут, 1739-1829) - саха быраабын туруорсубут киһи, Бороҕон улууһун бастакы кулубата.
Төрүччүтэ
Аҕата Собо Оҕонньор (Собо Огонеров) II Суотту (билигин Уус-Алдан Тумула) нэһилиэгэр Туйма үрэх кэтирээн Тыҥа күөл буолар сиригэр олорбут.
Олоҕун олуктара
Сэһэн Ардьакыап 1789 сылтан 1794 сыллаахха дылы Санкт-Петербуурга олорбут. Бу кэмҥэ кинини Сибиир туһунан сокуоннары оҥорууга үлэлэтэллэр.
Дьиэ кэргэнэ
Аҕата Собо иккис ойоҕуттан Капрал уонна Матрена диэн Сэһэнтэн 15 сыл балыс оҕолордооҕо сурукка киирэ сылдьар.
Икки уоллааҕа биллэр. Биирэ Михаил Санкт-Петербуурга үөрэммит, онно ойохтоммут курдук (үһүйээн быһыытынан дойдутугар сүктэрэн истэҕинэ ат быраҕан ойоҕо өлөн хаалар), оҕолооҕо биллибэт. Ол кыыс көмүллүбүт чочуобунатын сэмнэҕэ билигин да баар. Иккис уол Иван Барашков бэйэтэ Өлөксөй диэн уоллаах. Ол Өлөксөй үс Уйбаан диэн уоллааҕа Саха Сиригэр биллэр-көстөр дьон буолбуттара. Холобур, Иккис Уйбаан 1913 сыллаахха сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа, хаартыскаҕа баар.
Daewoo
Daewoo ("Тэ" Кэриэй тыла: 대. Кэриэйдии "Улуу" уонна "У" Кэриэйдии: 우. Korean төрүттээччи аата. Ким Ву Чинг) эбэтэр Daewoo Group диэн Соҕуруу Кэриэйэҕэ биир улахан чэболь этэ.
1967 сыллаахха олохтоммута уонна 1999 сыллаахха бытарыллыбыта. Кэриэҕэ иккис улахан чэболь этэ, бастакы Хендай, Дэу кэннитттэн Эл Джи уонна Самсунг этэ. Группа иһигэр 20 салаалаах этилэр, билигин сорохторо тутулуга суохтук үлэлииллэр.
Суворов Александр Васильевич
Суворов Александр Васильевич (1729—1800) - нуучча аатырбыт полководеһа, нуучча байыаннай ускуустубатын олохтооччуларыттан биирдэстэрэ. Тиитуллара: Италия кинээһэ, Рымник грааба (граф), Ытык Риим Империятын грааба, Арассыыйа сирин уонна муоратын генералиссимуһа, австриятааҕы уонна сардиниятааҕы сэриилэр генерал-фельдмаршаллара, Сардиния хоруоллугун (королевствотын) гранда уонна хоруол хааннаах принц, Арассыыйа уонна атын дойдулар элбэх уордьаннарын кавалера.
Бадараан саһархайа (тэллэй)
Бадараан саһархайа (Suillus flavidus, Масленок болотный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Европатааҕы сииктээх ойуурдарга, Арҕаа уонна Илин Сибииргэ, хотугу Америкаҕа уонна Уһук Илин үүнэр. Бэс ойуурдарга көстөр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө бороҥнуҥу араҕас. Туруупкалаах араҥата: кирдээхтиҥи үрүҥ Этэ: саһархай, кытаанах, өҥө алдьаттахха кытарар. Атаҕа: кытаанах, 8 см уһуннаах.
Хомуллар кэмэ
Бэс ыйа — балаҕан ыйа.
Кыргыһыы
Кыргыһыы (сражение, битва) — утарыта көрсөн сэриилэһии, кыдыйсыы. Сэрии кэмигэр өстөөхтөр бөлөхтөрүн ыккардыларыгар буолар. Биирдиилээн да бухатыырдар, боотурдар улахан охсуһууларын кыргыһыы дииллэр (холобур олоҥхоҕо).
Өтө көрүү
Өтө көрүү диэн инникини өтө көрөн билии ааттанар.
Үгүс дьоннор кыратык да буоллар, кэлэн иһэр олохторо хайдах баран иһиэхтээҕин билиэхтэрин баҕараллар уонна инникини өтө көрөн билии ханнык эрэ биир көрүҥүнэн сэмээр дьарыктана сылдьаллар. Билигин биһиэхэ олох уларыйан, киһи бэйэтин дьылҕата бэйэтин илиитигэр киирбит кэмигэр инники туох эмэ буолуохтааҕын билии-көрүү ордук наада курдук буолла.
Киһи олоҕун устатыгар үөрэҕи-билиини баһылааһына, бэйэтэ сөбүлээн, дьаныһан туран уһун кэмҥэ утумнаахтык дьарыктаныытын көмөтүнэн ордук кэҥээн, өссө дириҥээн иһэр. Манна ордук ону-маны чуҥнаан уонна сэрэйэн көрөн билиитэ сааһыран истэҕин аайытын ордук эбиллэн, күүһүрэн биэрэр. Өтө көрөн билиинэн сааһыран иһэр дьоннор дьарыктаналлара ордук киэҥи, дириҥи билиигэ тириэрдэр.
Инникини өтө көрөн билиини араас ньымаларынан тус-туспа көрүҥнээхтик оҥоруохха сөп:
Бастакытынан, көннөрү өтө көрөн билии. Маннык өтө көрүүнү көрбүөччү идэлээх киһи көрөрө киирдэҕинэ улахан эрэйэ суох курдуктук оҥорор. Хас биирдии айылҕаттан айдарыылаах көрбүөччү ханнык ньыманан өтө көрөн билэрэ букатын тус-туһунан буолар уонна бэйэлэрин тустаах кистэлэҥнэригэр киирсэр. Кинилэр инники туох буолуохтааҕын тэҥэ урут туох буолан ааспытын кытта билиэхтэрин сөп.
Иккиһинэн, киһи бэйэтин өй-санаа уларыйар кэмигэр тиэрдиитэ уонна инники туох буолуохтааҕын билиитэ-көрүүтэ. Маннык өй-санаа уларыйар кэмигэр киириини саха ойууннара үөрэтэн-баһылаан киэҥник дьарыктаналлара. (1,204). Кинилэр дүҥүр ньиргийэр тыаһынан доҕуһуоллатан, эрчимнээхтик биир тэҥник хамсанан уонна араас суол сыттары сытырҕалааннар өй-санаа уларыйар кэмигэр киирэр эбиттэр. Кинилэр бу кэмҥэ киирэннэр олох инники өттүгэр туох уларыйыы буолаары турарын билэллэрэ-көрөллөрө үһү.
Үсүһүнэн, өй-санаа уларыйбыт кэмигэр киириинэн түүлү көрүүнү эмиэ ааҕыахха сөп. Киһи түүлү көрөр кэмигэр өйө-санаата олох атын бириэмэҕэ, букатын туспа өйдөбүллээх сиргэ сылдьар. Манна түүл дойдутугар киһи өйө-санаата кэлэн иһэр кэми кытта көрсүһэн ааһар, бу кэми бэйэтин илэ хараҕынан көрөр курдук. Түүл көстүүлэрэ араас бэлиэлэринэн көстөр буоланнар салгыы олору табатык тойоннооһун ирдэнэр.
Төрдүһүнэн, арааһынай сэрэбиэйдэр уонна таҥхалар түмүктэринэн кэлэн иһэр кэми таба таайан билии. Бу көрүҥҥэ сэрэбиэйдьит хаарты эбэтэр туох эмэ бытархайдар көмөлөрүнэн кэлэн иһэр быһыыны-майгыны оҥорон, оонньотон көрөр уонна сөптөөхтүк тойонноон быһаарар. Маннык кэлэн иһэр кэм дьайыытын үгүс бытархай, ыһылла сылдьар маллар соһуччу холбоһо түһүүлэриттэн булан ылыыны үгүс норуоттар сэрэбиэйдьиттэрэ билэллэр уонна таба туһаналлар.
Билигин дьоннорго кэлэн иһэр кэм туһунан икки тус-туспа өйдөбүл баар буолла. Бу икки өйдөбүллэртэн бастакыта, Дьылҕа Хаан ыйааҕа оҥоһуллубут уонна тахсыбыт буоллаҕына хайаан даҕаны туолуохтаах диир, онтон иккиһэ, маннык ыйаах дьонтон бэйэлэриттэн тутулуктаах, кинилэр тугу оҥорбуттарыттан тулалыыр балаһыанньа уларыйдаҕына кэлэн иһэр кэм эмиэ уларыйан биэрэн иһэр диэн быһаараллар.
Былыргы саха дьоно туох барыта төлкөлөөҕүн, киһи дьылҕалааҕын уонна итилэр кыайан уларыйар кыахтара суоҕун билэллэрэ. Оччолорго үгүс киһи Дьылҕа Хаан ыйааҕа оҕо төрүүрүгэр оҥоһуллан бэлэм буоларын итэҕэйэллэр эбит.(2,34). Оннооҕор кинилэр биир киһи бэйэтин үйэтигэр тугу оҥоруохтааҕа кытта бу ыйаахха ыйылларын бэйэлэрин былыргы олохторун кэпсээннэригэр ахталлар. Дьылҕа Хаан ыйааҕа киһи өйүгэр-санаатыгар төһө эмэ эрдэттэн киирэрин уонна киһини бэйэтин ол диэки салайан биэрэн иһэрин бэлиэтиэххэ сөп. Маннык кэлэн иһэр кэм киһини салайыыта эбэтэр тугу эмэ оҥор диэн ыҥырыыта хас даҕаны көрүҥнээх:
1. Биһиги санаабытыгар туох эмэ сыалы ситиһээри ону-маны баҕара санааһыммыт кэлэн иһэр кэм өйбүтүгэр-санаабытыгар эрдэттэн киирэн биһигини ол диэки салайарын эбэтэр ыҥырарын бэлиэтэ буолар.
2. Туох эмэ буолуо диэн киһи ордук дьиксинэ уонна сэрэхэдийэ санааһына кэлэн иһэр кэм дьайыыта өйгө-санааҕа киирэн киһини бэйэтин эмискэ уларыйыыга бэлэмнээн өйө-санаата бөҕөргүүрүн ситиһэр.
Туох эмэ быһыы буолаары турара эбэтэр эмискэ уларыйыы тахсара эрдэттэн сорох дьоҥҥо биллэр. Маннык быһыы эбэтэр уларыйыы буолуохтарын төһө эмэ инниттэн оҥоһуллан бэлэм буолаллар эбит диэн дьон өйдүүллэр. Арай итилэр кэлэн иһэр кэмҥэ буолуохтаах буоланнар хаһан буолар бириэмэлэрэ эрэ быһаарыллыбат. Маннык толкуйдаатахпытына биһиги иннибитигэр кэлиэхтээх быһыылар уонна уларыйыылар былыр үйэҕэ оҥоһуллан бэлэмнэнэн бараннар биһиэхэ бириэмэлэрэ кэллэҕинэ бэйэлэрэ тиийэн кэлэр эбиттэр.
Маны өссө кэҥэтэн быһаардахпытына, туох баар Сир үрдүгэр буо-луохтаах быһыылар уонна уларыйыылар барылара быһаарылланнар, оҥоһуллан бүтэн бараннар кэлэн иһэр бириэмэлэрин эрэ кэтэһэн турар буолуохтарын сөп. Сир үрдүн олоҕун суос-соҕотох быһаарар тутулугунан бириэмэ эрэ буолар эбит. Онтон кэлиэхтээх быһыылар уонна уларыйыылар бириэмэлэрэ кэллэҕинэ туохтан да тутуллубаккалар син-биир кэлиэх курдуктар.
Джоан Диксон (Jeane Dixon) диэн биллиилээх өтө көрөөччү 1956 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр американскай сурунаалга бэчээттэппит төлкөтүгэр 1960 сыллаахха быыбарга кыайар президент демократ буолуоҕа уонна үлэтигэр сылдьан өлөрүллүөҕэ диэн суруйбута. Ити кэнниттэн 7 сыл буолан баран Джон Кеннедини Далласка ытыалаан өлөрбүттэрэ.
Болгария биллиилээх өтө көрөөччүтэ Ванга Ю.Гагарин алдьархайга түбэһиэн хас да нэдиэлэ иннинэ эппитэ биллэр: «Юрий алдьархайга түбэһэр буолбута хомолтолоох». Билэр дьон Москваҕа телефоннаан биллэрээри гыммыттарыгар кинилэри тохтоппут, уонна: «Туһата суох, билигин тугу даҕаны уларытар кыах суох»,- диэбит. Икки нэдиэлэнэн Ю.Гагарин самолета үлтү түспүтүн, онтон кини өлбүтүн туһунан хаһыакка бэчээттээбиттэр.(3,334).
Дьылҕа Хаан бэйэтин ыйааҕын төһө эмэ эрдэттэн бэлэмнээн уонна сыһыаннаах дьоннор өйдөрүн-санааларын иитиэхтээн бириэмэтэ кэллэҕинэ халбаҥнаабакка туоларын ситиһэрэ биллэн тахсар.
Кэнники кэмҥэ сорох дьон: «Дьылҕа Хаан ыйааҕын иккис өйдөбүлэ аныгы сайдыылах үйэҕэ ордук сөп түбэһэр»,- дииллэр. Кинилэр санааларыгар наука уонна техника сайдыыта киһи олоҕор улахан уларытыыны киллэриэхтээх, ол иһин киһи инники олоҕо тус бэйэтиттэн тутулуктаах хас даҕаны суоллардаах буолуохтаах. Маннык быһаарааччылар: «Киһи бэйэтин дьылҕатын бэйэтэ оҥостор, кини тугу оҥорбутуттан тутулуктанан кэлэн иһэр кэм уларыйан биэрэн иһэр»,- диэн этэллэр.
Бу икки өйдөбүллэртэн хайалара ордук таба буолан иһэрин инники олохпут хайдах баран иһэрэ сыыйа-баайа көрдөрөн иһэр.
Мантан салгыы киһи түүлэ инникини өтө көрөн билиигэ туох суолталааҕын быһаарыахпыт. Египеккэ дьон түүллэри түөрт тыһыынча сыл анараа өттүгэр тойоннообуттарын папирус лииһигэр суруйан уура сылдьаллар, онтон Сибиир ойууннара түүллэри тойоннооһунунан былыр-былыргыттан анаан-минээн дьарыктаналлар эбит. Ону баара норуот итэҕэлин билиммэт бассабыыктар ойууннары эккирэтиһэн туран дьарыктарын бырахтарбыттара. (4,50). Кинилэр түүллэри букатын наадата суох күннээҕи быстах санаалар көстүүлэринэн аахпыттара уонна оннук өйдөбүллэрин дьоҥҥо барыларыгар итэҕэтэ сатаабыттара.
Киһи түһээн түүлү көрөрүгэр өйө-санаата атыннык уларыйар, бу бириэмэҕэ киһи атын сиргэ, туспа кэмҥэ сылдьар курдук буолар. Түүлгэ араас дьону, быданнааҕыта өлбүт билэр киһитэ уонна билигин тыыннаах киһи бииргэ сылдьалларын көрдөҕүнэ даҕаны эбэтэр күнүс буолбат соһуччу түбэлтэлэргэ да түбэстэҕинэ киһи букатын соһуйбат, муодарҕаабат, хайдах эрэ буолуохтааҕын курдук саныыр. Арай уһуктан, өйдөнөн баран биирдэ, түһээн хайдах манныктары, эҥин араастары көрбүтүн дьэ өйүгэр түһэрэр. Итинник уратылааҕын иһин бу түүлгэ көстөр кэми киһи өйө-санаата уларыйар кэмэ эбит диэн ааттыыллар.
Түүл биир дьиктитинэн атын киһи санаата түүлгэ киирэн көстүүтэ буолар. Маны элбэх холобурдары аҕалан дакаастыахха сөп. Сурукка киирбит холобуру аҕаллахха, урут бастакы Аан дойду сэриитин саҕана Станислав диэн ааттаах саллаат кэргэн ылыахтаах кыыһа Мерна хаста да түһээн хараҥа көрүдүөргэ киһитэ муна сылдьарын, онтон үөһээ биир башнята алдьаммыт замок турарын көрөр. Кини өр көрдөөн-көрдөөн бу замогы булан ылан бадыбаалы хаһан, көмүллэн хааттаран хаалбыт киһини ороон таһаарбыт түбэлтэтэ баар.
Түүлгэ туох эмэ алдьархай буолаары гыммыта сыһыаннаах дьоҥҥо эмиэ көстөр. Юлий Цезары өлөрүөхтэрин иннинэ кэргэнэ Кальпурния (Calpurnia) түһээн өлбүт кэргэнин кууһан олорорун көрөн ытаан уһуктубут. Онтон Цезарь бэйэтэ кэргэнэ санаарҕаабытыттан сенат мунньаҕын ыытымаары гынан баран син-биир ыыппыт. Өлүөн иннинэ Авраам Линкольн эмиэ түүлү көрбүтэ биллэр. Кини бу түүлү түһээн көрөн баран кэргэнигэр муодарҕаан кэпсээбит, онно арай элбэх бохоруона дьоно баран иһэллэр үһү. Онуоха кини ыйыппыт: «Кими көмөллөрүй?»- диэн, онно: «Авраам Линкольн көмөллөр»,- диэбиттэр.
Маннык түүллэри холбооттоон, ырытан көрдөхпүтүнэ элбэх түүлтэн аҕыйах өттө биһиги өйбүтүгэр хатанан хаалар туһалаах өйдөбүллэри киллэрэллэр, онтон үгүстэрэ умнуллан хаалаллар эбит. Киһи түүллэри умнан иһэрэ, кини бэйэтин өйө-санаата Үөһээ Дойду өйүттэн-санаатыттан арахсан туспа өй-санаа буолан: «Бу мин»,- диэн билинэн, бэйэтэ туспа эттээх-сииннээх буолан сылдьарыгар тиэрдэр. Киһи түүлү көрөр кэмигэр, бэрт кылгас кэм иһигэр олус элбэх билиини ылара киһи мэйиитигэр элбэх ноҕуруусканы оҥорор. Түүлү умнан кэбиһии эбэтэр түһээбэт буолуу, кырдьык киһи бэйэтин өйүн-санааатын Үөһээ Дойду өйүттэн-санаатыттан туспа араарарын бэлиэтэ буолар. Бу курдук араас өйдөрү-санаалары тус-туспа араарыы, Айылҕа анаан оҥорбут мэһэйэ буолар эбит. Ити мэһэй сүтүүтэ, суох буолуута киһи өйө-санаата буккуллан, өйүнэн ыалдьар буолуутугар тиэрдиэн сөп.
Түүллэри үөрэтии түмүгүнэн киһи инники олоҕор туһалаах буолаары турар быһыыны эбэтэр уларыйыыны билгэлиир түүллэр бары түүллэртэн 30 эбэтэр 40 бырыһыанын курдугу ылаллар. Түүллэри сөптөөхтүк тойоннуурга элбэх түүл бэлиэлэрин билии наада буолар. Түүлү табатык тойоннуу үөрэнии кэлэн иһэр быһыыны эбэтэр уларыйыыны билэргэ улаханнык көмөлөһүөҕэ, итиннэ ордук киһи гипноз бириэмэтигэр, гипноска утуйа сылдьан түүл бэлиэлэрин табатык быһаарара улахан оруолу ылыан сөп.
Саха ойууннара киһи түһээн инникини өтө көрөн билэрин былыргыттан билэллэрэ уонна итилэри таба тойонноон сөптөөхтүк туһаналлара. Ойуунтан ханнык баҕарар киһи кэлэн: «Миэхэ инникибин төлкөлөөн кулу»,- диэн көрдөстөҕүнэ утуйан туран баран тугу түһээбитин тойонноон киниэхэ бэйэтигэр кэпсээн биэрэр эбит. Маннык түһээн билбитин ойуун түстэтэр киһиэхэ кэпсээтэҕинэ атын дьоннорго биллэримээр диэн сэрэтэрэ үһү.
Өй үлэтинэн үлэлии сылдьар дьон кыайан арыйбакка өр муҥнана сылдьар үлэлэригэр түһээн бэлэм эппиэти ылбыттара биллэр. Маннык бэлэм эппиэти ылан Д.Менделеев оҥоро сылдьар периодическай таблицатын бүппүт көрүҥүн көрөн үтүгүннэрэн оҥорбут. Археолог Генрих Шлиман улахан арыйыыны оҥоруон иннинэ хас да төгүллээн хатыланар түүллэри көрбүт уонна ити түүллэрин көстүүлэрин саҥаны арыйыытыгар туһаммыт. Эмиэ итинник арыйыыны Г.Гилпрехт түһээн көрөн оҥорбута чуолкайдык суруллубут. Кини түһээн көрөн былыргы суруктаах туой таблица сороҕун булбут уонна өссө түүлүгэр көстүбүт жрец киһи киниэхэ бу таблица суругун ааҕан биэрбит.
Түүл өйүн-санаатын барытын түмэн дьоҥҥо туһалаах үлэни оҥорор киһиэхэ илэ аҕалан көрдөрөн көмөлөспүт уонна сорох алдьархайга түбэһээри гыммыт киһини сэрэппит түбэлтэлэрэ элбэхтэр. (5,44).
Туһаныллыбыт литература
2. Предания, легенды и мифы саха (якутов).- Новосибирск: Наука, 1995.- 400 с.
3. Детектив и политика. МАДПР. Вып.3. Москва: Изд-во  Новости, 1990. - 352 с.
4. Винокурова У.А. Сказ о народе саха. – Якутск: Бичик, 1994. – с. 50.
5. Каженкин И.И. Түүл Үөһээ дойду өйө-санаата. – Дьокуускай: Бичик, 2014. – 160 с.
Күл-Тэгин
Күл-Тэгин (былыргы түүр тыла:, Kül Tigin Khan Bengü İnançu Apa Tarkan, 闕特勒 (684 — 27 февраля 731) — Иккис түүр каган баһылыга уонна сэрииһитэ, Бильгэ Хааны кытта тэҥҥэ баһылаан олорбут, Кутлуг-Элтэрис хаан уола.
Биографията
Киин Азияны баһылаабыт, элбэх сэриилэргэ кыттыбыт улуу хорсун сэрииһит аатынан биллибит.
710 сыллаахха Төнүкүк (Тоньюкук) уонна Билгэ хааны кытта түүрдэр армияларынан Хакасияҕа тоҕо анньан киирбиттэр уонна олохтоох кыргыстары баһыйбыттар.
716 сыллаахха перевороту тохтоппут уонна инитин Могиляны (Билгэ хааны) былааска олорпут.
Кини туһугар улахан таас көмүү тутуллубут, сүрүн чааһа — таас балбаллар — таастан оҥоһуллубут Күл тэгин кыайбыт өстөөхтөрүн төбөлөрө, сүрүн өстөөҕө Барс-каган төбөтө эбит.
Күл-Тэгиҥҥэ анаммыт эпитафия — VIII үйэтээҕи руналарынан суруллубут былыргы түүр тылын мэҥэ тааһа — 1889 с. Н.М. Ядринцев Монголияҕа, Орхон өрүскэ, Кошо-Цайдам хотоолугар булбут. Суруктары 1893 с. Дания чинчийээччитэ, профессор Вильгельм Томсен тылбаастаабыт. Мэҥэ таас былыргы кэм сыаналаах истиилэри уонна баай лингвистика матырыйаалын биэрэр.
Анимация киинэ
"Каган" - https://www.youtube.com/watch?v=aEwPD22xVnw
Энди Уорхол
thumb|right|180px|Энди Уорхол 1960 сыл Энди Уорхол (Andrew Warhola; 1928 сыл атырдьах ыйын 6 – 1987 сыл олунньу 22 күнэ) диэн XX үйэ иккис аҥарыгар ордук биллэр Америка худуоһунньуга.
thumb|left|220px|1979 BMW Group 4 M1 Энди Уорхол уруһуйдаммыт инсталляцията Уорхол төрүүрүгэр Эндрю Уорхол диэн аттаммыта, 1928 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр Пенсильвания штатыгар Питтсбург куоракка төрөөбүтэ. Нью-Йоркка көһүөн иннинэ Карнеги университетын бүтэрбитэ. Бастакы улахан ситиһиитэ Гламур сурунаалга ыстатыйаҕа уруһуй сакааһа буолбута. Онно араспаанньатын уларытан суруйбута, уонна "Эндрю Уорхол уруһуйа" диэн илии баттаабыта. Уорхол ону тэҥэ биллэр үлэлэрэ - Кэмпбелл уонна Уэттис миин кэнсиэрбэтин уруһуйдара. 300 уруһуй кэриҥэ хартыыналары уруһуйдаабыта. Бастаан реклама уруһуйдьутунан үлэлиир этэ, ол кэнниттэн араас маҕаһыыннарга витринаны оҥороро. Ол кэнниттэн Поп-арт хамсаныыга биллэр буолбута, онно олох-дьаһах малларын уруһуйдуура. Биир ордук биллэр уруһуйунан Мэрилин Монро өҥнөөх уруһуйа буолбута.
1968 сыллаахха Валери Соланас диэн киһи Уорхолы ыппыта. 1987 сыллаахха Нью-Йорк куоракка балыыһаҕа үөһүн эпэрээсийэнэ сылдьан соһүмардыы тахсыбыт аритмияттан 58 саастааҕар өлбүтэ..
Апросимов Дмитрий Нестерович
200px|thumb|right|Апросимов Дмитрий Нестерович Апросимов Дмитрий Нестерович (10.03.1929—29.01.1983) — биллиилээх эбэҥки бэйиэтэ, худуоһунньук.