cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Боксаҕа Россия 2007 сыллааҕы күрэстэһиитэ
64 киилэҕэ Олимпиада финалиһа Геннадий Ковалев биһиги маастарга кандидат Ваня Ерыгиммытын түөрт раунд киирсэн олох баһыйда, ол эрээри уол олох үчүгэй өйдөбүлү хаалларда, сборга тиийэн эрчилиннэҕинэ киһи элбэҕи кэтэһэр боксера. Атын киирсиилэри көрдөххө Ковалев атын маастардары эмиэ барыларын олох киһилээбэт,   «Нуучча танката» диэн аан дойдуга биллэр 32 саастаах Александр Малетин (ХМАО) иккис киирсиитигэр Кемерово уолун Алексей Зубок диэни сытыы киирсиигэ 32-23, Россия үс төгүллээх чемпионун, икки төгүллээх эдэрдэргэ Европа чемпионун, бэйэтин саастыылааҕа Дмитрий Павлюченковы 28-15 кэлин уһуктан олох үнтү кырбаан кэбистэ. Маҥнай тэҥҥэ киирсибитэ буолан иһэн, охсорун-киирэрин эбэн биэрэр эбит. 21 саастаах москвич Саша Иванов 19 саастаах, эдэрдэргэ Европа чемпиона Хабаровскай уола Андрей Замковойу 21-15 хатыһыылаах киирсиигэ кыайда. ¥һүс киирсиитигэр Россия былырыыҥҥы финалиһын Эдуард Амбарцумяны 17-9 чаҕылхай үҥкүүнү, аһарыыны көрдөрөн баһыйда. 69 киилэҕэ саамай улахан сенсацияны ЯГУ студена Василий Лисица оҥордо. Ыам ыйа иккис киэһээтигэр саамай бүтэһик киирсиигэ кини Россия 2005 сыллааҕы чемпиона, былырыыҥҥы боруонса призера Давид Арустамяны (Москва) утары таҕыста. Бу сырыыга биллэн туран туох да шанс суох диэн дьон сороҕо эрдэ дьиэлээбитэ. Онтукпут доҕор уолбут киһитин кыайан кэбиспит! Атаҕынан түргэнник хамсанан, киһитин бэйэтин киирсэр стилигар киллэрэн төрүт буккуйан кэбиспит 11-8 кыайыыны биллэрбиттэригэр трибуналарга олорор көрөөччүлэр ыһыылара-хаһыылара сүрдэннэ, дьон олох сүргэлэрэ көтөҕүллэн тарҕаста. ¥һүс киирсиигэ «Олимпийскай эрэллэргэ» иккитэ бастаабыт эмиэ аан дойдутааҕы кылаастаах маастар Максим Коптяковы (ХМАО) утары таҕыста. Бу уол иккис киирсиитигэр сүрдээх күүстээх Удмуртия уолун Алексей Астаховы баһыйбыта сэрэхэтитэрэ. Бу сырыыга эрдэттэн киирсиэхпитин сөп, боруонсаҕа биир хардыы эрэ хаалла диэн суоттаныы бөҕөтө. Ол эрээри уолбут үһүс төгүлүн бэйэтин кыаҕын таһынан кыайан киирсибэтэ. Бастакы икки киирсиитигэр туох баарын биэрбит быһыылаах, бу сырыыга олох умайан хаалла. Атаҕынан эмиэ үчүгэй баҕайытык хамсанар эрээри, илиитэ олох барбат, киһитин охсубата. Рыбаковтаах быһаарбыттарынан, киирсии саҕаланыыта күүскэ охсуллубут, онтон салынна бадахтаах. Онон бу сырыыга 4-0, 7-1, 12-2, 18-3 хоттордубут. Ол эрээри Вася Россия сборнайын тренердарыгар олох үчүгэй өйдөбүлү хаалларда, кэлин улахан түһүлгэлэргэ ыҥырыллыа турдаҕа. Саха сирин хамаандата ситиһиитигэр кини бэйэтин улахан кылаатын киллэрдэ. Лисица ааттаахтары кытта инник киирсэр буоллаҕына, мин киниттэн туох итэҕэстээхпин диэн санааттан арааһа кэлин тахсыбыт уолаттар бары бэйэ кыахтарын барытын көрдөрөн туран кииристилэр.
Бу ыйааһыҥҥа 31 саастаах, Россия икки төгүллээх чемпиона, аан дойду Кубогын уонна Европа турнирын кыайыылааҕа Андрей Баланов тэҥнээҕэ суох. Кини корпуска сериянан үлэлээн Грознайтан сылдьар Едисултановы 22-2, Воронежтан кэлбит Мякиныны 22-2 ахсааны тиэрдэн биирин үһүс, иккис киһитин иккис рауҥҥа быһа кыайда. 2004 сылга «Азия оҕолоругар» бастаабыт Сергей Ситников (Новосибирскай) аан дойду полицейскайдарга кыайыылааҕын, Россия 2005 призерын Андрей Ракислов иккис охсуутугар олох нокаут барда, киирсии 10 сөкүүндэҕэ тохтотулунна. Вологда эрэлэ, аан дойдуга байыаннай сулууспалаахтарга чемпиона Дмитрий Иванов олус күүстээх утарсааччыларга түбэстэ. Маҥнай Антон Алексеевы (ХМАО), онтон биир лидеры осетин Батраз Баскаевы 26-34 сабырыйда, финал 1/16  Европа үрүҥ көмүс призерын, Аан дойду Кубогын хаһаайынын Олег Комиссаровы (Волгоград) 23-17 итэҕэтиилээхтик баһыйда. Комиссаров икки маҥнайгы киирсиитигэр үчүгэй техниканы көрдөрөн кыайбытыгар, үөһээ тахсан өссө күүһүрбүт диэн хайҕаммыта манан бүттэҕэ, АЛРОСА анал самолетыгар угуллан 7 чыыһыла сарсыардатыгар эрдэ туораабыттары кытта Москваҕа атаарылынна.
75 киилэлэр киэһээ дьон тарҕаспытын кэннэ, бүөмнээн олус кыраһыабай киирсиилэри көрдөртөөбүттэр. Ордук манна москвич, 21 саастаах Дима Чудинов күннээтэ. Андрей Баланов бииргэ төрөөбүт быраатын Иван Балановы маҥнайгы рауҥҥа олох нокаут биэрбит! Онтон биллиилээх маастары Швед Даниилы икки өттүттэн күүстээх охсуулардаах киирсиигэ, бэйэтэ төһө да нокдаун бара сырыттар, кэнники кимэн кыайыылаах тахсыбыт. Журналистарга Матвей Коробовы солбуйа кэллим диэн кэпсээбит! Финал 1/16 тахсан Россия былырыыҥҥы призера Алексей Щербаковтыын (Новосибирскай) олох ынырык киирсиини көрдөрдүлэр! Хол сиртэн холоонноохтор көрсүбүттэр диэн маны этэн эрдэхтэрэ! Ахсааннара да ону туоһулуур 4-5, 15-15, 26-27, 39-39! Ахсааннара тэҥнэстэҕинэ, судьуйалар ким кыайбытын быһаараллар, манна 3-2 Чудинов туһатыгар буолбут да, кэлин Щербаков тренера дьиҥэр судьуйалар 4-1 мин уолбар биэрбиттэрэ диэн айдаара сылдьара. Онтон компьютер охсууну аҕыытын көрөллөр. Манна кыһыл муннукка 88 охсууну, күөх муннукка 90 охсууну аахпыт! Дьэ компьютер да чулууну кыайан быһаарбатах! Биир өттүттэн суостаах-суодаллаах Россия финалиһа Дмитрий Башкатов эрэллээхтик кыайыыга хардыылаан иһэр. Кини финал 1/16-гар аан дойду кылаастаах маастар Николай Галочкины 20-13 баһыйда.
Биһиги уолбут баара эрэ 19 саастаах, маастарга кандидат Петя Егоров сэрэбиэйинэн Матвей Коробовка түбэһэн хаалла! Ол эрээри биһиги уолбут онтон толлон турбат киһи буолан биэрдэ. Хата бэйэтэ кимэн киирэ сатаалаата да, ахсаан олох хамсаабата көрөөччүлэри сөхтөрдө. Россия үс төгүллээх кыайыылааҕа Коробов ол аайы тэйэн биэрэ-биэрэ сериянан охсор, киэҥник дайбыыр. 20 очкоҕа тиэрдэн үһүс рауҥҥа киирсии эрдэ тохтотулунна, омос эттэххэ, Коробову уолбутуттан быһаатылар, тэтимин өссө эбэн испитэ. Онон сэрэбиэйэ табыллыбыта буоллар, Лисицаттан уонна Лихмантан хаалсыбат эдэр уол туораан хаалаахтаата. Онтон Коробов иккис утарсааччытын Дима Чудинов быраатын Федоры 23-3 табырҕатан кэбистэ. Кинини утары тахсыахтаах питерец Алексей Кадочников иккис киирсиитигэр Рязаньтан сылдьар Бровкины 20-14 баһыйа тутта.
81 киилэҕэ Саха сирин боксера Тенгиз Гугунава бэйэтиттэн икки төбө улахан Евгений Макаренкоттан олох куттаммакка кииристэ! Олох аһаҕастык кииртэлээтэ, Макаренко күлэ-күлэ ыксаан кууһан ылан эрэ тохтотолоото. Киирсии ахсаана 7-3, 20-6, 28-8 түмүктэннэ. Онтон кэлин аан дойду Кубогар 2005 сылга бастаабыт Макаренко үс аан дойдутааҕы турнир кыайыылааҕар Калининградтан кэлбит Александр Московскайы экзаменнаата. 8-5, 16-11, 24-18, 31-22, эдэр уол үтүөлээх маастары көлөһүнүн тохто. Сорох табыытын төрүт аахпатылар. Артур Бетербиев хайдах эрэ былыргы маастардары, ордук олимпийскай чемпион Валерий Попенченконы санатар. Олох аһаҕастык киирсэр. Ким күүстээх удардары тулуйар диэн санаалаах эрэ киирэр, онтон бэйэтэ этэ-сиинэ толорута туох да хотутуо суох курдук. Ол курдук ингуш Адам Белхороевы сынньыһыыга 24-10 олох тоҕута биэртэлээн, иккитэ нокдаун саайан үһүс рауҥҥа бэриннэрдэ. Иккис киһитэ москвич Михалкин үчүгэй боксер эрээри, ону көрөн, саллан рингаҕа тахсыбата. Хата свердловчанин Егор Мехонцов киирсэрин сөбүлүү көрдүм. Түргэнник сериянан үлэлиир. Иванов Никитаны уонна Федоров Антоны тулуталаабата, ас гыммата.
91 киилэҕэ Нерюнгри боксера Вадим Лихман олус диэн үөттэ-соһутта! Саха сиригэр биир да киһи утары тахсыбакка бастыыр буолан, хайдаҕа-туга улаханнык биллибэт этэ. Ону баара уһун-курбуу уҥуохтаах Вадим Лихман Абдулхамид Нурмагомедовы 30-10 үһүс рауҥҥа эрэ диэри тиэртэ. Дьэ онтон доо, Россия билигин бастакы нүөмэрдээх боксерын Абукар Дзангиевы (Ингушетия) утары таҕыста. Тоҕо бастакы диэтэххэ, Болгарияҕа турнирга украинец Пояцыгы эрэллээхтик кыайбыт. Онтон Денис Пояцык Романчугу Европа финалыгар иккитэ охторон, гоҥҥа ситэри тиэрдибэккэ кыайбыта. Осетинныы фамилиялаах Дзангиев Аан дойду Кубогын финалиһа, онно кубинеһы олох баһыйбыта, сэбилэниилээх күүстэргэ аан дойду чемпиона. Дьэ оннук ааттаах-суоллаах киһини утары Вадим этэргэ дылы биир да шанса суох курдук этэ. Ол эрээри киирээт даҕаны олус күүстээх охсууларынан киһитин төбөтүн дьик гына түһүөр утары көрсөн истэ. Көрөөччүлэр дохсун ытыс таһыныыларынан доҕуһуоллатан, киһитин аҥардастыы саайталаабытынан киирэн барда, утарсааччытын хас хардыытын барытын ааҕар, онон инникилээн иһэр, хас оҕустаҕын аайы тапта. Ол аайы зал иһэ олох ньиргийэн олордо! 9-2, 14-4, 18-7, 25-8 олох баһыйа тутан сөхтөрүү-бөҕөтүн сөхтөрдө. Баара эрэ бэһис сылын боксанан дьарыктанар уолга Россия призера буолар сөҕүмэр ситиһии! Аны Россия хамаандатын сборыгар сылдьан, ааттаахтары кытта бииргэ эрчиллэн, Саха сирин элбэхтэ ааттатар маастар тахсан иһэриттэн үөрүөххэ эрэ сөп.
Онтон Роман Романчук бастакы утарсааччыта ингуш Михаил Манкиев өр баҕайы тахсыбатаҕа. Онтон кэмниэ-кэнэҕэс аргыый-аҕай иһэрэ көстүбүтэ. Бастакы рауҥҥа 9-2 олус күүстээх охсууларын ылан баран, иккис рауҥҥа киирбэккэ эрэ тренера сотторун бырахта. Иккис утарсааччыта Павел Никитаев иккис рауҥҥа эрэ диэри тиийдэ 24-1 буолан, киирсии тохтоото. Алларааттан баһан таһааран охсуталыыр, бэйэтэ саннынан хамсанан олох таптарбат, ол эрээри биир сиргэ турар курдук, атаҕынан үчүгэйдик хамсаабат эбит. Онтон аан дойду, Европа эдэрдэргэ чемпиона Евгений Романов эмиэ эдэрдэргэ аан дойду, Европа сибиэһэй кыайыылааҕын Сергей Калчугины 29-19 хотто, онтон Россия призерыгар, аан дойдуга сэбилэниилээх күүстэр кыайыылаахтарыгар дагестанец Мусалчи Магомедовка 8-2, 10-16, 12-21, 15-28 хотторон кэбистэ. Кэнники кыыһыран киһитин олох кырбаан кэбистэ да, судьуйалар аахпатылар. Ол иһин Россия сборнайын сүрүн тренера бырачыас түһэрдэ диэн буолла.
Аан дойдуга сэбилэниилээх күүстэргэ кыайыылааҕа, Россия 2004-05 сыллаах призера, эдэрдэргэ Европа чемпиона, 22 саастаах ингуш Рахим Чахкиев Спартак Бахтияровы 23-3 эттээтэ. Киниэхэ ыалдьаары Дьокуускай эргин олохтоох ингуш диаспората барыта мустубут, сахаттан быдан аҕыйах ахсааннаах омукка маннык талааннаах боксердар баалларынан биллэн туран олус киэн туттан эрдэхтэрэ. Дохсун ытыс таһыныытынан кыра уҥуохтаах Рахим киһитигэр олох сүүрэн киирэн ыкпытынан барар. Иккис утарсааччытын Мухин Дмитрийы 24-9 аҥардастыы сыста.
91 киилэттэн үөһээҕэ Россияҕа иккитэ кыттан, аҕыс нокауттаах Магомед Абдусаламов киирсиитин кыайан көрбөккө хааллыбыт. Биир дойдулааҕа Гаджи Муртазалиев быһа бэриннэ, рингаҕа тахсыбата. Онтон бэйэтэ Хасавюртан сылдьар Шамиль Гаджиевы утары ыалдьыбыт аатыран тахсыбата. Уола Митяевы иккис рауҥҥа 23-3 олох лаппа баһыйбыта. Биитэр Абдусаламовтааҕар ордук дуу, биитэр Тимурзиев олох форматыгар сылдьарын көрөн туох да шанс суоҕун өйдөөн, чемпионаты эрдэ түмүктээтэ. Бу уолу аны профиларга эрэ көрөрбүт буолуо, биир охсуунан дөйүтэрин эрэ билэр. Онтон 23 саастаах, Европа чемпиона, Аан дойду Кубогын 2005 сыллааҕы кыайыылааҕа, кэнники Аан дойду кубогын финалиһа Ислам Тимурзиев утарсааччыларын кылгас охсууларынан, искэ биэртэлээн доргутан өр гыммата, бэринэргэ күһэйдэ. Каменевы 18-0 кыайан истэҕинэ бэриннэ. Бэл десантник Сергей Харитонов 21-1 иккис рауҥҥа саҥардыы киирээт аһары баһыттаран, киирсии тохтоото. Ол иннинэ НТВ каналыгар «микс-файт» киирсиитигэр сулустуур Сергей Харитонов икки маҥнайгы утарсааччытын кытары маҥнай тэҥҥэ киирсэн истэхтэринэ, кэлин олох үнтү сынньан кэбистэ. Ол бэйэтэ Тимурзиевка олох тулуспата. Киһи киһини баһыйара диэн маны эттэхтэрэ.
Россия 2005 сылга үрүҥ көмүс финалиһа, 2006 сыл призера Европа ыччаттарга 2000 сыллааҕы кыайыылааҕа башкир омук Нияз Файзуллин Хизир Плиевы кыайан баран, Хизир Исмаиловы кытта киирсиитигэр үнтү түһэннэр соҕурууттан самолетынан аҕалыллыбыт, сыаналаах ринганы көтүрэ сырыттылар. Киирсии эмиэ иккис рауҥҥа ахсаан аһары баран тохтотулунна. 21 саастаах, Европа эдэрдэргэ кыайыылааҕа Аршба Давид (Москва) үс чаҕылхай кыайыыны сурунан полуфиналга таҕыста. Хайсаров, Файзуллин курдук маастардары таһаҕас оҥостубата. Файзуллины 18-27 ахсаанынан кыайда.
Финал аҥаарыҥааҕы киирсиилэр. Кыаттарбыт уолаттар бары Улуу Россия түһүлгэтин боруонса призера буоллулар, уонна Россия сборнайын чилиэнэ буолар чиэскэ тигистилэр!
48 киилэҕэ 325  киирсииттэн 259 гар эрэ хотторбут, икки төгүллээх олимпиец Сергей Казаков Петров Павел диэн Хабаровскайтан сылдьар 20 саастаах Павел Петровы экзамен тутта. Уол харса суох кииртэлээн олох ыксата сырытта, Казаков киһитин илиитин баайан, наар куустуһа сатаан таҕыста. 2-0, 7-3, 11-8, 14-10 опыттаах маастар туһатыгар буолла. Дьэ онтон 98 киирсииттэн 79 кыайбыт 22 саастаах Дима Винокуров кэлин Россияҕа үстэ субуруччу бастаабыт 23 саастаах Давид Айрапетяны утары таҕыста. Урут иккитэ киирсэн тураллар, онно армянин лаппа баһыйбыта. Маҥнай тэҥ киирсии буолуох курдуга, онтон уолбут күүстээх охсууга түбэстэ дуу, олох биир сиргэ туран хаалла. Онон киирсии бэрт хобдохтук 6-2, 19-4, 25-5 түмүктэннэ. Ананьины утары курдук киирсибитэ буоллар олох атын хартыына буолуо этэ, эрдэттэн умайбыта хамсаныытыттан биллэр этэ, кыайар санаата суох киирбитэ өтө көстөрө. Россия сборыгар ыҥырыллан, улахан турнирдарга кытыннаҕына, сыыйа киирсэр опыт кэлэн иһиэ буоллаҕа.
57 киилэҕэ ааспыт 2006 сылга Россияҕа, Европаҕа бастаабыт дагестанец Альберт Селимов уонна оҕолорго аан дойду икки төгүллээх кыайыылааҕа, 2005 сылга Европа чемпиона 17 эрэ саастаах Володя Саруханян (Самара) олох чаҕылхай киирсиини көрдөрдүлэр! Уол олох чаҕылхай киирсиини көрдөрдө. Олох туох да тохтоло суох түөрт раунд устата кииртэлии турда. Зал молодец диэн ол аайы оргуйан олордо. Харса суох ойоҕостоон саайталаата, быыһыгар күүскэ табыталаан да ылла, киһитин иккитэ охтордо даҕаны, халтарыйда диэн буолла. Селимов оонньоһон кэтэһэ сылдьан киирсэр, дэлэҕэ улуу Рой Джонсы кытта тэҥнэниллиэ дуо? Селимов 9-6, 19-11, 30-17, 38-26 ахсаанынан кыайда даҕаны, төбөтүнэн Зидан курдук Саруханяны түөскэ охсубута, ким дьиҥэр кырбанан кыыһырбытын туоһулуур. Лебзяк маннык утарсааччыга сыһыан иһин, дагестанецы устан кэбиһиэххэ баара диэн кэлин эттэ. Онон Саруханян сулуһа улахан дьоҥҥо маҥнай Туймаада түһүлгэтигэр таҕыста, кэлин 21 үйэ Олимпиадаларыгар, профессиональнай рингаҕа бу ааты элбэхтик истэрбит буолуо! Онтон Афанасий Поскачин Россияҕа 2001 сылга 54 киилэҕэ бастыы сылдьыбыт буоллаҕына, 2000-2001 сылларга 57 бастаабыт, аан дойдуга иккиэн бииргэ 2001 сылга кыттан тураллар, эрчиллиигэ наар биир паараҕа турар киһитин Алексей Шайдулины утары таҕыста. Шайдулин уҥуоҕунан да уһун, этэ-сиинэ да халыҥ, дьоннорун күүһүнэн-уоҕунан баһыйара биллэр. Чугастан, сыста сылдьан түргэнник биэртэлиир, сериянан охсор. Онон Афоня кинини кытта олох сатаан киирсибэтэ 7-3, 19-7, 31-13, 39-18 аҥардастыы баһыттарда.
60 киилэҕэ 241 рингаҕа киирсииттэн 235 эрэ хотторбут Алексей Тищенко Россия 2004-05 сыллааҕы призерын, II Азия оҕолорун үрүҥ көмүс медалиһын Семен Гривачевы кытта олох тэбис тэҥ киирсиини көрдөрдүлэр. Семен Читаттан төрүттээх, билигин Москваҕа дьарыктанар, 2000 сылга Азия оҕолоругар Сергей Бацийы олох баһыйбытын кыайыыны биэрбэтэхтэригэр саха көрөөччүлэрэ айдаан бөҕөтүн тардан тураллар. Тищенко олус түргэнник сериянан охсуталаан ылар, Гривачев чугаска лаппа үчүгэй. Онон ахсаан 6-6, 13-9, 17-11, 28-17 Омскай сулуһун туһатыгар түмүктэннэ. Онтон рингаҕа 20 саастаах, былырыыҥҥы Россия чемпиона, Аан дойду Кубогын финалиһа (Баку) Максим Игнатьев Россия Кубогын үстэ ыла сылдьыбыт Магзумов Володяны утары таҕыста. Кэтэһэ сылдьан биирдиилээн охсуунан очко хомуйустулар. Максим илиитин олох түһэрэ сылдьар, уонна таппыта эрэ баар буолар 5-2, 14-9, 23-17, 33-24 киирсии түмүктэннэ. 64 киилэҕэ Европа чемпиона, 23 саастаах Геннадий Ковалев утарсааччытын эмиэ олох тулуппата. Наар кэтэһэ сылдьан оонньуур. 26-8 астыктык кыайда. Кэтэһиллибитин курдук москвич Саша Иванов Малетиҥҥа олох дьоһуннаах утарсыыны оҥордо! Олох чаҕылхай уол тахсан эрэр, сүүрэ сылдьан олус үчүгэйдик аһартыыр, ынырык реакциялаах, Олег Саитов курдук оонньоһон киирсэр уонна хап-хатыҥыр. Малетин икки сирэйин саптан баран, наар ыга киирэ сатыыр. Ону Саша үҥкүүлүү сылдьан, наар бэйэтэ үлэлээтэ, сериянан охсуолаан ылар. Ол эрээри судьуйалар үтүөлээххэ олус ыалдьаллар 3-3, 6-6, 11-11, 24-15 Малетиҥҥа кыайыыны биэрдилэр, онтон көрөөччүлэр дьүүллэригэр Саша кыайда!
69 киилэҕэ 31 саастаах, 450-нэ рингаҕа тахсыбыт, онтон 430 киирсиитигэр кыайбыт москвич Андрей Баланов балысхан охсуулаах Иркутскай уола Андрей Ракисловтан олох сэрэнэн киирсэн, быарга охсуолаан очко хомуйталаата 13-3 кыайда. Онтон Вологда уола Дмитрий Иванов Максим Коптяковы 23-14 сабырыйан финалга таҕыста.
75 киилэҕэ Россия үс төгүллээх чемпиона, 246 киирсииттэн 235 хоппут Матвей Коробов (билигин Москва) уҥа-хаҥас илиитин уочаратынан быраҕаттаан эдэрдэргэ Спартакиада кыайыылааҕын Алексей Кадочниковы эрэллээхтик 29-10 лаппа кыайда. Эмиэ Москваттан сылдьар Дима Чудинов биир күн киирсибэккэ сынньаммыт быһыылаах. Иркутскайтан сылдьар Башкатов курдук ааттаах боксеры ас гыммата. Ынырык киирсиини көрдөрдүлэр, биирдиилээн олус күүскэ, маҕыйа-маҕыйа охсуолаан Чудинов олох эттээн кэбистэ 5-6, 10-14, 15-21, 18-29 20 саастаах Дима Чудинов Башкатовы быраатын Федяны кырбаабытын иэстэстэ. Онон Д.Чудинов сүрдээх агрессивнай, кыайыыга дьулуурдаах боксер буоларын көрдөрдө.
81 киилэҕэ Россия чемпионатын, аан дойду сэбилэниилээх күүстэрин 2005 сыллааҕы кыайыылааҕа Сергей Ковалев Артур Бетербиевы кытта олох тэбис тэҥ киирсиини көрдөрдө. 3-6, 10-8, 19-18, 24-25 киирсии Артур туһатыгар түмүктэннэ! Бүтэһик сөкүүндэҕэ чечен очкотун тэҥнээн баран, өссө биири сурунна. ¥һүс рауҥҥа Ковалев чугаска охсуһан олох атан истэҕинэ, Бетербиев кыыһыран баран олус күүскэ охсуолаан миэстэтин булларда. 22 саастаах 2003 сылга Европа эдэрдэргэ кыайыылааҕа, Россия финалиһа Егор Мехонцев бэртээхэй боксер үүммүтүн толору дакаастаата. 31 саастаах, төрдүс олимпийскай циклын киирсэ сылдьар Евгений Макаренконы ынырык күүстээх охсууларынан төбөҕө биэртэлээн доргута сырытта, биирдэ нокдаун эҥин ыытта. Макаренко маҥнай корпуска эрэ биирдиилээн охсор, онтон дьэ уһугунна, двойкатынан очко хомуйталаата. Судьуйалар көмөлөрүнэн кырдьаҕас 6-5, 12-11, 18-16, 24-18 кыайан таҕыста!
91 киилэҕэ биһиги уолбут 20 саастаах Вадим Лихман 84 киилэлээх эрэ эрээри, олох куттаммакка 27 саастаах Романчугу утары таҕыста. Киһитэ үгэһинэн ринганы үрдүнэн ыстанан рингаҕа биирдэ баар буола түстэ. 7-2, 14-4, 19-4 буолан турдаҕына, Романчук уһуктан күүскэ үлэлээн эрдэҕинэ эрдэ-сылла кыаттарыыны билинэн соттор быраҕылынна. Эдэр уолу харыстаатахха табыллар. Аны сэттэ сылынан, уолбут баҕар Романчуктан итэҕэһэ суох киһи буола үүнүө. Дьэ онтон төрүт олохтоох ингуштар дохсун ытыс таһыныыларынан Рахим Чахкиев рингаҕа тахсан, олох ыга кииртэлээн кылгас илиитинэн туох баар ыйааһынын туһанан Мусалчи Магомедовы олох аҥардастыы саайталаан киирэн барда. 23-3 тиэрдэн үһүс рауҥҥа киирсии тохтотулунна.
91 киилэттэн үөһээҕэ дагестанец Шамиль Гаджиев олох эһэлии дайбаан дьону-сэргэни дэлби сэргэхситтэ. Ол эрээри Россия икки төгүллээх призера Денис Сергеев көнө охсууларыгар табыалаан үһүс рауҥҥа ахсаан 26-6-ҕа тиэрдиллэн киирсии эрдэ тохтотулунна. Ислам Тимурзиев (Магнитогорск) утарсааччытын Давид Аршбаны иккитэ нокдаун охсо сырытта. Ол эрээри киирсии түөрт раунд устата баран, Ислам олох эстэн хаалла, очконан ситтэрбэтэҕэр баһыыба буолла 7-0, 10-4, 14-6, 17-11 очконан түмүктэннэ. Онон Саха сирин боксаҕа хамаандата Россия турнирыгар күүтүллэбэтэх ситиһиини аҕалла. Биэс боруонса мэтээл (Винокуров Дима, Степанов Семен, Дмитриев Коля, Поскачин Афоня, Лихман Вадим) кэллэ, уонна бу уолаттар бары Россия олимпийскай хамаандатын чилиэннэрэ буоллулар, сборга ыҥырыллыннылар.
Бөкө (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Бөкө — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Догдоҥо нэһилиэгин киинэ.
Биллиилээх дьоно
1805 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Бөкө нэһилиэгэр Арыылаах диэн алааска Слободчиков Василий Федорович - Манчаары төрөөбүтэ. Саха норуотун национальнай дьоруойа. Баайдары кытта утары охсуһан, кинилэр сээкийдэринэн халаан-былдьан дьадаҥы дьоннорго биэрэрэ. Ол иһин дьон барыта кинини таптаан - Манчаары Баһылай диэн ааттаабыттара. 1870 с. Ньурба улууһугар Малдьаҕар диэн нэһилиэккэ кырдьан баран өлбүтэ.
Өй баайыллар
Өй баайыллар диэн кылгас кэмҥэ киһи өйө, салгын кута көтөн ылыыта ааттанар.
Киһи олоҕо хаһан даҕаны биир тэҥник, көнөтүк баран испэтин бэлиэтээн саха дьоно «Олох олоруу алааһы туорааһын буолбатах», «Олох ыарахан» диэн этэллэр. Киһи бэйэтин олоҕор араас соһуччу, ыксаллаах да түгэннэргэ түбэһиэн сөп. Айылҕа киһини ханнык баҕарар кэмҥэ бэйэтин харыстанарыгар анаан ураты кыахтаах гына айбыт.
Киһи олоҕор буолан ылар араас ыксаллаах түгэннэргэ түбэстэҕинэ киһи үгүстүк толкуйдаабакка, быһаара сатыы турбакка эрэ түргэн хамсаныылары оҥоро охсор. Маннык ыксаллаах кэмнэргэ түргэн туттунуу эрэ киһини быыһыан сөп. Олус түргэнник туттунар наадаҕа киһи толкуйдуур өйө, салгын кута арахсан хаалар. Быһаччы эттэххэ уһуннук толкуйдуу сатыырга бириэмэ тиийбэт кэмэ кэлэр.
Аһара омуннуруу, олус ыксааһын, ыга кыыһырыы, улаханнык соһуйуу кэмигэр киһи толкуйдуур өйө, салгын кута көтөн, ийэ кутун быһаччы салайар кэмигэр киирэн ылар. Маннык кэм сахалыы быһаарыыта киһи «Өйө баайыллан» ылар кэмэ диэн ааттанар. Бу кэм кэлэ охсон ааспыт бэлиэтинэн, киһи бэйэтэ тугу оҥоро охсубутун «Ыксааммын өйдөөбөккө хааллым» диэн этиитэ бигэргэтэр. Бу кэмҥэ киһи бэйэтэ тугу оҥоро охсубутун өйдөөн-дьүүллээн быһаарбакка хаалар. Тугу оҥорорун толкуйдуу, быһаара сатыы турбакка эрэ оҥорон кэбиһэр. Кинигэттэн ааҕан билбитэ, төрөппүттэрэ уонна учууталлара этэн-этэн үөрэппит үөрэхтэрэ өйүгэр түспэттэр, соҕотохто умнуллан хаалаллар. Ханнык быһаарыыны ылынарын бэйэтэ букатын да билбэккэ хаалар түгэннэрэ эмиэ баар буолаллар.
Маннык ыксаллаах, киһи «Өйө көтөн, баайыллан ылар» түгэннэригэр киһини ийэ кута быһаччы салайар. Ийэ кут ити салайыытыгар урукку кэмҥэ киһи ийэ кутун өйүн-санаатын саппааһыгар ууруллубут өйдөбүллэртэн, үгэстэртэн ылан туһанар. Манна ханнык хамсаныылар оҥоруллаллара барылара ийэ кут өйүн-санаатын саппааһыгар ханнык өйдөбүллэр уонна үгэстэр уурулла сылдьалларыттан тутулуктанан тахсар. Киһи «Өйө баайыллан» ылар кэмигэр ийэ кутун өйүнэн-санаатынан салаллар буолан, кыра эрдэҕинэ бу өйүгэр-санаатыгар үчүгэй, киһилии өйү-санааны, үтүө үгэстэри уган, иҥэрэн биэрбит эрэ буоллахха, киһилии майгылаахтык сылдьара дакаастанар.
Холкутук, толкуйдуур өйүнэн, салгын кутунан салаллан олорор киһиэхэ «Өйө баайыллан» эбэтэр «Өйө көтөн» ылар түгэннэрэ киирэн ааһалларын маннык холобурдартан чуолкайдык билиэххэ сөп:
-	Үгүс дьон ыксаатахтарына эбэтэр кыыһырдахтарына туох диэн эппиттэрин, саҥарбыттарын өйдөөн-дьүүллээн быһаарбакка хаалаллар. Ону эттэххэ чахчы соһуйаллар уонна «Ама инньэ диэтим дуо?»- диэн ыйыталаһаллар.
-	Илиилэринэн ханнык хамсаныылары оҥороллорун кыайан хонтуруоллаабакка иһити-хомуоһу, чааскыны быраҕаллара биллэр.
-	Арыычча тулуурдара тиийбэт дьон кыыһырдахтарына остуолу тоҥсуйаллара уонна охсоллоро кими даҕаны соһуппат.
Ити этиилэр, саҥарыылар, хамсаныылар барылара олус соһуччу оҥоруллаллар уонна «Олус кыыһыраммын эбэтэр ыксааммын тугу саҥарбыппын, бырахпыппын өйдөөбөккө хааллым ээ»,- диэн чуолкайдыыр дуу эбэтэр бырастыы гыннарарга аналлаах быһаарыылаах буолаллар.
Урукку суруйааччылар киһи олус кыыһырдаҕына, абардаҕына уонна этигэр ыарыы буоллаҕына тугу оҥорорун быһааран толкуйдаабакка эрэ хамсанарын таба көрөн бэлиэтииллэр этэ. Дмитрий Таас «Кыһыл көмүс хоруоп» диэн сэһэнигэр эдэр киһиэхэ эмискэ саба түһүүттэн ыарыы буолбутугар хайдах соһуччу хамсанан эппиэттээбитин арыйар: «Кириһээн ыарыытыттан, абатыттан ытыы түстэ уонна тутан турар кымньыытынан маҕыйа түһэн баран, Дьарааһыны сирэйин хаба ортотунан охсон кууһуннарда». (1,15).
Суоппар ыксаллаах түгэҥҥэ түбэстэҕинэ эрдэттэн үөрэммит хамсаныыларын тугу да толкуйдаабакка эрэ оҥорор. Халтарыйан ойоҕоһунан баран эрэр массыынатын уруулун аҥар өттүгэр аһара эрийэн кэбиспэккэ, төттөрү эрийэн көннөрө охсон биэрэн, массыыната көнөтүк барарын ситиһэр эбэтэр ыксаллаах түгэҥҥэ туормаһын үктээбитин билбэккэ да хаалар.
Ааҕыллыбыт холобурдартан көрдөххө хайа баҕарар киһиэхэ хаһан баҕарар «Өйө баайыллан» ылар кэмэ кэлиэн сөп. Бу кэм кэлэн ааһарыгар хас биирдии киһи эрдэттэн бэлэмнээх буоллаҕына эрэ соһуччу хамсанан араас сыыһалары оҥороруттан туттунар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун өйүн-санаатын киһилии суолунан сайыннарыахха, иитиэххэ наада. Оҕону кыра эрдэҕиттэн куһаҕаны оҥорбот буолууга, үчүгэй үгэстэргэ үөрэтии ордук суолталаах. Куһаҕан быһыылары оҥорбот, киһини атаҕастааһыҥҥа илиитэ барбат буоларга кыра эрдэҕинэ үөрэммит оҕо, улаатан баран «Өйө баайыллан» хааллаҕына даҕаны куһаҕан быһыылары оҥорбот. Манна холобурунан урукку кэмҥэ иитиллибит, билигин кырдьаҕас дьон аһара туттан буруйу оҥоруулара букатын аҕыйах буолар.
Kиһи өйүнэн-санаатынан кыайан туттуммат кэмигэр тиийэн хааларын сахалар: «Kиһини аһара кыйахалаабат баҕайы»,- диэн этиилэрэ эмиэ бигэргэтэр. Kиһи аһара кыйаханан хааллаҕына өйө баайыллан хаалыан сөптөөҕүн уонна кыайан туттунар кыаҕа аҕыйыырын билэн итинник этэллэр.
«Kиһи диэн киһи буоллаҕа»,- диэн этии баара хайа да киһи аһара барбакка киһилии сылдьарыгар ыҥырар уонна киһи буолуу, киһи быһыылаахтык сылдьыы бэрт кэбирэх, олус кыраттан тутулла сылдьарын быһаарар.
Үрдүк категориялаах врач-психиатр И.А.Иванов «Абааһы диэн баар дуу, суох дуу?» диэн ыстатыйатыгар аҥардас психическэй ыарыыларынан нэһилиэнньэ 3 эбэтэр 5 бырыһыаннара ыалдьарын суруйар. Англия психологтара өссө 1949 сыллаахха киһи-аймах уопсай ахсааныттан 10 бырыһыаннарын кэриҥэ олохторун устатын тухары, кырата биирдэ, сороҕор хаста даҕаны, галлюцинациялары, араас көрүүлэри билбит буолалларын быһаарбыттар. (2,74).
Психология наукатын итинник быһаарыыта сахалар «Өй баайыллар» диэн өйдөбүллэрэ чахчы олохтооҕун быһаарар. Киһи бэйэтин уһун үйэтигэр аҥардас салгын кутунан, толкуйдуур өйүнэн-санаатынан кыайан салаллан сылдьыбатын бигэргэтэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитэр, туруктаах өйүн-санаатын сайыннарар хайаан да наадалаах. (3,46).
Туһаныллыбыт литература
1. Дмитрий Таас. Сэһэннэр. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1990.- 336 с.
2. «Чолбон» сурунаал. 2 / 2000.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Притузов Андрей Иванович
Притузов Андрей Иванович — гвардия генерал-майора, үс сэрии кыттыылааҕа, Хаҥалас оройуонун Ытык киһитэ.
1895 сыллаахха ахсынньы 30 күнүгэр Саха уобалаһын Покровскай сэлиэнньэтигэр дьаам сүүрдээччи кэргэнигэр төрөөбүтэ. Припузовтар Уулаах Аантан Үөһээ Бэстээххэ диэри дьаам сүүрдэллэрэ. Андрей Иванович эмиэ 4 сыл дьаам сүүрдүбүтэ. Төрөппүттэрэ сахалыы үчүгэйдик билэллэрэ, онон саха тыла киниэхэ иккис төрөөбүт тыла этэ.
1931 сыллаахха Фрунзе аатынан Байыаннай академияҕа киирбитэ. 1934 сыллаахха бүтэрбитэ. 1935 сыллааххамайор буолбута. 1938 с. балаҕан ыйыгар үөрэммит академиятыгар преподавателинэн ылбыттара. Онно 1942 с. диэри сулууспалаан баран, от ыйыгар фроҥҥа ыытыллыбыта. 14-с стрелковай корпус штабыгар оперативнай отдел начальнигынан анаммыта. Сталинград кыргыһыытыгар кыттыбыта. Салайбыт 61-с дивизията Соҕуруу Украинаны, Молдавияны ааспыта, Румынияҕа, Болгарияҕа, Югославияҕа, Венгрияҕа, Австрияҕа сэриилэспитэ. 1945 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Фельдбах куорат анныгар өстөөх оборуонатын көҥү көппүтэ. Ол кэнниттэн Грац куораты ылбыта.
1945 с. ыам ыйын ортотугар 104 стрелковай дивизия хамандыырынан анаммыта. Саха сириттэн бастакыннан генерал-майор сыбаанньатын ылбыта.
Сэрии кэнниттэн Болгария Народнай Өрөспүүбүлүкэтигэр байыаннай советниктаабыта, Фрунзе аат. Байыаннай академияҕа куурус начаалынньыгынан сулууспалаабыта.
1977 сыллаахха өлбүтэ. Кэриэһин толорон Покровскайга көмүллүбүтэ.
Аатын үйэтитии
Притузов А.И. аатынан Уулаах Аан оскуолата, Покровскай куорат уулуссата ааттаммыттара.
Тарат (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Тарат — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Араҥас нэһилиэгин киинэ.
Биллиилээх дьоно
Роман Иванович Цыпандин – мастер спорта СССР по вольной борьбе, мастер спорта РС(Я) по хапсагаю. Серебряный призер чемпионата СССР, серебряный призер Тбилисского международного турнира, победитель чемпионата мира среди ветеранов, восьмикратный чемпион Якутской АССР, двукратный чемпион Спартакиады Манчаары, победитель сельских спортивных игр, трехкратный чемпион РС(Я) по хапсагаю.
Туголуков Владилен Александрович
Туголуков Владилен Александрович (1924—1986) - тоҥус тыллаах омуктары сэбиэскэй кэмҥэ үөрэппит бөдөҥ чинчийээччи.
1924 сыллаахха Москубаҕа суруналыыс дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1926 сыллаахха Туголуковтар Орехово-Зуево куоракка көспүттэр, онно оскуоланы бүтэрбит уонна олохтоох хаһыакка кэрэспэндьиэннээбит. 1943 сылаахха баҕа өттүнэн сэриигэ барбыт, үстэ бааһырбыт. Сэрии кэнниттэн «Комсомольскай правда» хаһыакка үлэлээбит.
1951 с. Историко-архивнай институту бүтэрбит уонна икки сыл Николаевск-на-Амуре куоракка Архыып начаалынньыгынан үлэлээбит. Ол сылдьан Амыр омуктарын үөрэтиитин саҕалаабыт. 1954 с. Этнография институутун аспинатууратыгар Уһук Хоту уонна Сибиир сиэктэригэр киирбит. Бу сиэктэргэ олоҕун тухары үлэлээбитэ.
Билим ыстатыйалара уонна кинигэлэрэ умсулҕатыылаахтык, тыыннаах литэрэтиирэ тылынан суруллубуттар диэн ахталлар.
Кинигэлэрэ: «Следопыты верхом на оленях», 1969; «Кто вы, юкагиры?», 1979; «Идущие поперёк хребтов», 1980; «Тунгусы (эвенки и эвены) Средней и Западной Сибири», 1985.
"Тунгусы (эвенки и эвены) Средней и Западной Сибири" диэн кинигэтигэр арҕаа тоҥустар устуоруйаларын, уустарынан уонна сирдэринэн арахсыыларын чинчийбитэ. Архыыптан, кинигэттэн ылбыт уонна бэйэтэ хомуйбут сибидиэнньэлэрин аттаран эбэҥкилэр уонна эбээннэр XVII үйэттэн саҕалаан XX үйэ саҕаланыытыгар дылы хайдах, ханна олорбуттарын ойуулуур, кет тыллаах уонна самоди биистэри кытта алтыһыыларын, сахалары уонна нууччалары кытта сыһыаннарын көрөдөр. Илин Сибиир хотугулуу-арҕаа өттүгэр саҥа этнобөлөхтөр — нганасааннар, долгааннар уонна табалаах хотугу сахалар бөлөхтөрө — үөскээһиннэригэр эбэҥкилэр оруолларын көрдөрөр.
Харалыаба Элизабет I
Англия Харалыабата Элизабет I (1533 сыл балаҕан ыйын 7– 1603 сыл кулун тутар 24) диэн Англия, Ирландия Харалыабата этэ. Кини троҥҥа 1558 сыл сэтинньи 17 күнүттэн өлүөҕэр дылы, 1603 сыл кулун тутар 24 дылы саоалайбыта. Хоруол Генри VIII оҕото этэ. Тюдордар дьиэлэттирэттэн кэнники этэ.
Культураҕа, атыыга уонна атын дойдуну арыйыыга олус ситиһиилээх бириэмэ этэ.Испания Армадатыттан дойду харысхалаабыта. Кэргэн тахсыбатаҕа, ол гынан баран хас да фавориттаах этэ, Кини 1603 сыллаахха өлбүтүн кэннэ Шотландия хоруола Джеймс VI буолбута.
Олоҕун олуктара
Элизабет 1533 сыллаахха Гринвичка төрөөбүтэ. Хоруол Генри VIII уонна иккис кэргэнин Анна Болейн оҕото. Киниэхэ кииринньэҥ эдьиийдээҕэ уонна
Кыра эрдэҕиттэн үөрэххэ тартыһыылаах этэ, алта тылынан саҥарара: английскайдыы, француз, италия, испания, гириэк тылыан уонна латыынныы.
Харалыаба салайыытыгар ситиһиилэрэ
thumb|upright=1|left|Элизабет I коронациятыгар
Кини иннинэ былааска олорбут Мэри I рим-католик таҥара итэҕэйэли төттөрү көҥүллээбитэ. Элизабет I протестаннар итэҕэли төннөрбүтэ, ол гынан баран сорох католик итэҕэл традицияларын хаалларбыта.
Кини салайар бириэмэтигэр эдэр дьон мүкчүргэннээх сырыылара элбээбиттэр, ол курдук Америкаҕа дьон барыыта элбээбит, ол иһин колонизация төрүтэ баар буолбут, In 1580, Drake became the first Englishman to sail around the world. Элбэх экспедициялар Англияны колонизация бириэмэтигэр уонна эргии улаатарыгар бэлэмнэбитэр. 1600 сыллаахха Элизабет I кэлин обургу буолбут Илин Индия Хампаанньатын олохтообут.
Испания Армадата
thumb|upright=1|Элизабет I "Армадатааҕы мэтириэтэ"
Англия уонна Испания ити бириэмэҕэ аан дойду былааһын ыларга мөккүөрдээх этилэр. Элизабет I протестаннаах Голландияны Испания утары өрө туругууну өйөөбүтэ уонна бэйэтин "муора ыттарын" Испания хараабылларыгар саба түһэллэрин көҥүллүүрэ. Ол иһин 1588 сыллахха Испания хоруола Филипп II армаданы (ол эбэтэр элбэх хараабыллары) Англияны саба түһэргэ ыыппыта.
Армада Англия быдан кыра ол гынан баран сылбырҕа хараабылларын 1588 сыл от ыйын 29 күнүгэр көрсүбүтэ. Кыракый Англия хараабылларыгар Испания кыаттарбыта, онно күн-дьыл олус көмөлөспүтэ.
Хамсаа уонна хамнаа
Хамсаа уонна хамнаа диэн тыллар хамсааһыҥҥа өй-санаа баарын дуу, суоҕун дуу быһаараллар. "С" дорҕоон ыс диэн ааттанар уонна ыһар, тарҕатар суолталаах.
Саха тыла олус былыргы кэмҥэ үөскээн оннун булуммут тыл. Саха тыла Айылҕа дорҕоонноруттан үөскээбит тутулугун билигин да сүтэрбэккэ иҥэринэн илдьэ сылдьар. «Ы» дорҕоон уһаатаҕына «ыы» диэн дорҕооҥҥо кубулуйдаҕына ытааһын илэ саҕаланар, «р» диэн дорҕоон уһаатаҕына, хатыланнаҕына ырдьыгынааһыны, кыыһырыыны биллэрэр. Хас биирдии тус-туспа Айылҕа дорҕооннорун иҥэринэн үөскээбит тыл ураты күүстээх, иччилээх, ол курдук дорҕоон киһиэхэ дьайыыта хаһан да уларыйбат.
Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьар. Элбэхтик «ыы» дорҕоону саҥара сырыттахха сотору кэминэн дьиҥнээх ытааһын тиийэн кэлэр. Үгүстүк «рр» дорҕоону туттар киһи кыыһырымтаҕай буолара ханнык да саарбаҕа суох. Саха тылын дорҕооннорун суолталарын билэн сэрэнэн, кэмнээн туһаныы ирдэниллэр.
Саха тыла олус былыргы кэмнэргэ, киһи өйө-санаата саҥа үөскээн, сайдан истэҕинэ үөскээбит тыл буолан тыыннааҕы уонна тыына суоҕу эбэтэр өйдөөҕү уонна өйө-суоҕу туспа арааран быһаарар аналлаах тыллардаах. Бу тыллар; оҥоһуу уонна оҥоруу диэннэр, бэйэ-бэйэлэриттэн биирдии эрэ дорҕоонунан, ол эбэтэр суруйдахха биирдии буукубанан уратылаһаллар эрээри дьиҥнээх суолталара букатын тус-туспалар. Үлэ-хамнас туһунан суруйууну саха тыла ити уратыларыттан тирэх ылан саҕалааһын ордук оруннаах. Дьоҥҥо киһи буолуу өйө-санаата үөскээбитин кэнниттэн аан маҥнай өйө-санаата суохтартан, сүөһүлэртэн уонна тыына суохтартан бэйэни туспа араарыныыга тириэрдибитэ саха тылыгар чуолкайдык киһини атыттартан туспатык ааттааһынтан биллэр.
Манна аан бастакынан саха киһитэ бэйэтин эрэ атын тыынар-тыыннаахтартан барыларыттан туспа араарынан «Ким», «Кимий?», «Кини» диэн ааттаан ыҥырарын бэлиэтэнэр. Бу киһи өйө-санаата саҥа үөскээн, сайдан эрэр кэмигэр Сир үрдүгэр баар өйө-санаата суох тыынар-тыыннаахтартан бэйэтин туспа араарынар, үрдүктүк туруорунар бэлиэтэ буолан саха тылыгар иҥмит. Саха тылын бу уратыта киһилии өй-санаа, атын кыылларга буолбакка, киһиэхэ эрэ баар буоларын чопчулаан быһаарар.
Өйдөөн-санаан туран уонна ханнык да өйө-санаата, быһаарыыта суох оҥоруллар быһыылары саха тылыгар араарар ураты тыллар эмиэ бааллар. Бу тыллар төһө даҕаны бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспыттарын, биирдии эрэ дорҕооннорунан, буукубаларынан уратыласпыттарын иһин суолталара уонна хайдах үөскээбиттэрэ букатын тус-туспалар.
Сахалыы киһи өйдөөн-санаан туран тугу эмэ оҥороро «Хамсаа» диэн тылынан бэриллэр. Бу тыл «Хам» уонна «Саай» диэн тыллартан холбонон үөскээбит буолан өйдөөн-санаан, анаан-минээн оҥоруллар хамсаныылары, бу хамсаныылартан үөскүүр үлэни быһаарар. Бу хамсааһынтан туох тахсарын, үөскүүрүн, туохха сабыдыаллыырын киһи өйдөөх-санаалаах буолан эрдэттэн билэрин, өйүгэр-санаатыгар оҥорон көрбүтүн быһаарар.
Киһи бэйэтэ тугу эмэ оҥороору хамсанара барыта «Хамсаа» диэн тылынан бэриллэрэ ордук табатык өйдөнөр. Киһи өйдөөн-санаан, быһаарынан баран хамсаатаҕына эрэ тугу эмэ туһалааҕы оҥороро табылларын биллэрэр.
Өйө-санаата, ханнык да быһаарыыта суох, эппит хоту тугу эмэ оҥоруу «Хамнаа» диэн тылынан бэриллэр. Хамнаа диэн тыл «Хам» уонна «Наай» диэн тыллартан холбонон үөскээбит. Мээлэ, туох да быһаарыыта, өйө-санаата суох «наай барбыт» хамнааһыны эрэ бэлиэтиир.
Бэйэтэ өйдөөн-санаан, тугу эмэ быһаарынан үлэлиир киһи хаһан да хамначчыт буолбат. Хамсыыр диэн тылтан хамсатар диэн тугу эмэ саҥалыы оҥорор, сыҕарытар диэн туспа тыл үөскээн син биир өйдөөн-санаан туран оҥоруллар дьыалалары быһаарар.
Бу икки олус маарыннаһар тыллар уратылара ити курдук олус киэҥ уонна дириҥ силистээхтэр. Бу тылларбыт дорҕооннорунан уратылара аан маҥнай киһиэхэ өйө-санаата киирэн киһилии быһыыланар, өйдөөн-санаан туран бары дьыалаларын оҥорор кэмиттэн ыла үөскээбиттэр. Саха тыла олус былыргы кэмнэргэ үөскээбитин уонна билигин даҕаны бэйэтинэн, уларыйбакка сылдьарын дакаастыыллар. (1,13).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
Репки
Репки (Ріпки) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 458 (2011).
Бырама (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Бырама — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Холгума нэһилиэгин киинэ.
Terna
Terna Group — Италиа биир улахан тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн уонна 50 омук сиригэр элетричество остуолбаларын бас билээччи, уонна уоту оҥорооччу. Биир барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Аатырбыт элитнай Enel компоненыгар киирэр.
Сыыһа туттууттан харыстааһын
Көрсүө, сэмэй киһи уратыларын билии уонна оҕолору иитиигэ, үөрэтиигэ туһаныы билигин саха дьонуттан ирдэнэр көрдөбүл буолла. Көрсүө, сэмэй киһи диэн тугу да сыыһа-халты туттубат, тугу барытын оҥороругар туох содул үөскүүрүн эрдэттэн быһааран баран оҥорор, ол аата харыстааһыны тутуһар киһи буолар. Бу уратылары хас биирдии улаатан иһэр оҕо билэр, олоҕор тутуһар буоллаҕына, уһун үйэлээх буолууну ситиһэр кыаҕа кыра эрдэҕиттэн улаатар.
Сахалар киһи оҥорор быһыылара өйүттэн-санаатыттан тутулуктаахтарын биллэрэр этиилэрэ элбэхтэр. «Көрсүө киһи өйө байҕал дириҥин, халлаан үрдүгүн курдук», «Көрсүө-сэмэй быһыы киһини киэргэтэр» диэн этиилэр көрсүө, сэмэй киһи оҥорор быһыылара ордук сыаналаналларын, таба буолан тахсан туһаны аҕалаллара элбэҕин быһаараллар.
Саха өс хоһоонноругар киһи оҥорор быһыыларын быһаарар «Атах анныттан алдьархай, илии анныттан илдьиркэй тахсар» диэн этии баар. Киһи бэйэтэ тутан-хабан алдьархайы оҥорорун биллэрэр буолан, бу өс хоһоонун суолтата олус улаханын билигин умнан, сэбиэскэй кэм саҕаттан бары “үчүгэй” курдук сананыылара улаатта. Киһи оҥорор бары быһыыларыгар олус сэрэхтээхтик сыһыаннаһарын, элбэхтик ырытан, толкуйдаан баран тугу барытын оҥороро ордугун, оччоҕо эрэ оҥорор быһыытын туһалаах быһыыга кубулутарын бу этии биллэрэр.
Сыыһа-халты туттунара элбээтэҕинэ киһи туһалааҕы оҥороро суох буолуон сөбүн бу этии эмиэ биллэрэр. Оҥоро-тута үөрэммэтэх киһи оҥорорунааҕар алдьатара элбээн хаалыан сөп. Бу быһаарыыны бигэргэтэр “Салаҥтан хара тыа маһа ытыыр” диэн этии баар. Бу этии төһө эмэ туһа буолуохтаах маһы буортулаан, алдьатан баран тугу да туһалааҕы кыайан оҥорбот киһи эмиэ баарын биллэрэр.
Киһиргэтии оннооҕор улахан киһи сыыһа-халты туттунуутун элбэтиэн сөп. Атаахтык иитиллибит, тулуурдара аҕыйах, дэбдэҥ майгылаах дьон кыахтаах массыынанан кыахтарын таһынан аһара түргэнник айаннааһыны элбэхтик оҥороллор. Биир сылга Россияҕа отуттан тахса тыһыынча доруобай дьон массыына абаарыйатыгар өлөллөр.
Кыра оҕону киһиргэтии өйө-санаата туруга суох буолуутун үөскэтэр, киһиргээтэр эрэ тугу барытын, куһаҕаны эмиэ элбэхтик оҥорор кыахтанар. Куруук киһиргэтэ үөрэттэххэ өссө киһиргээри арааһы, ол-буну барытын була сатаан, дьон билбэттэрин, оҥорботторун, айыыны оҥороору сыыһа-халты туттунара улаатыан сөп. Сахалар ол иһин оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанар буолуор диэри “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэннэр сыыһа-халты туттунарыттан харыстыыллар.
Тыыннаах киһини хаһан баҕарар киһиргэтэр куһаҕан, куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп диэн сахалар үөрэхтэрэ «Киһиргээмэ» диэн үөрэтэр уонна киһиргэтии «Быһа этии» буоларын дьоҥҥо тириэрдэр. Бу өй-санаа куһаҕан өттүгэр уларыйыытын биллэрэр этиини тутуһуу бары дьонтон эрэйиллэр көрдөбүл буолар.
Киһиэхэ үгэс үөскээһинэ уонча сылы ылар. Бу үгэс үөскээһинин кэмин сайдыылаах омуктар салайааччыны, президени талыы уһунун быһаарыыга билигин туһана сылдьаллар. Америкаҕа президени иккистээн быыбарданнаҕына 8 сылтан ордук кэмҥэ үлэлэппэттэр.
Киһи өйө-санаата уларыйыыта тулалыыр, туһанар дьон арбааһыннарыттан, өрө тутууларыттан, «Мин эрэ үчүгэйбин» диэн санаата бэрт сотору кэминэн үөскээн олохсуйан, өссө аһара баран хаалыан сөбүттэн харыстаныыны, көмүскэниини өй-санаа сайдыбыт, демократичнай тутулуктаах государстволар ити курдук оҥороллор. Салайар былаас быыбарынан талыллан уларыйарын кытары бары кэриэтэ салайааччылар эмиэ уларыйалларын ситиһэллэр. Былаас кэмиттэн кэмигэр уларыйыыта коррупция суох буолуутугар тириэрдэр уонна сайдыыны ситиһиини түргэтэтэр соҕотох суол буоларын сайдыылаах, билиилээх, үөрэхтээх дьон билиэхтэрэ этэ.
Дьон өйө-санаата үйэлэргэ биир тэҥник турбакка кэмиттэн кэмигэр уларыйан биэрэр кэмнэрдээх уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн хардары-таары хамсааһыны үөскэтэр. Көрсүө, сэмэй буолуу оҥоруу, тутуу сайдыытын төрүттүүр, тупсууга тириэрдэр буоллаҕына, аһара баран саҥаны айа, айыыны оҥоро сатааһын дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын элбэтэринэн олоҕу алдьатыы, кэхтии өттүгэр салайар.
Билигин Россия дьонун ахсааннара көҕүрээн, сыл аайы аҕыйаан иһэр. Бу быһаарыы Россия дьонун өйдөрө-санаалара бу кэмҥэ алдьатыы өттүгэр уларыйан турарын биллэрэр. Бу кэм тиийэн кэлбитин олоххо буолар уларыйыылартан булан ылыахпытын сөп:
1. Араас баһаардар барыылара эбиллэн иһэр. Баһаардар барыыларын ырытыы түмүгүнэн дьон бэйэлэрин сыыһа-халты туттунууларыттан, уоту сэрэҕэ суох туһаныыларыттан үгүс өттүлэрин бэйэлэрэ ыыталлар.
2. Массыына абаарыйалара аһара элбэхтэр. Туруга суох өйдөөх-санаалаах суоппардар сэрэҕэ суохтарыттан, сыыһа-халты туттунууларыттан үгүс абаарыйалар тахсаллар.
3. Элбэх киһи өлүүлээх хас да самолет абаарыйата летчиктэр сыыһа туттунууларыттан буолбуттара быһаарылынна.
Туруга суох өйдөөх-санаалаах, ийэ куттара үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибэтэх эдэрдэр арыгы истэхтэринэ, итирдэхтэринэ бу уларыйыылар өссө улаатан, дириҥээн биэрэллэр. Дьон буруйу оҥорууларыгар арыгыны буруйдуу сатыыллар. Өй-санаа туруктаах буоллаҕына, арыгы да испит киһи буруйу оҥорбот.
Дьон өйүгэр-санаатыгар бу улахан уларыйыылар иитии, үөрэтии таһыма букатын мөлтөөбүтүн, оҕо өйө-санаата сайдыыта халыйбытын биллэрэллэр. “Айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн үөрэх оҕолор өйдөрүн-санааларын сыыһа, туруга суох буолуу суолунан салайарыттан билигин сыыһа-халты туттунар, аһара барар эдэрдэр элбээһиннэриттэн куһаҕан быһыылар үксээтилэр.
Сахалыы өйү-санааны тутуһуу, оҕолору кыра эрдэхтэриттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитии, үөрэтии эрэ бу, сэбиэскэй былаас көмөтүнэн үөскээбит куһаҕан майгыны, “айыы үчүгэй” диэн этиини суох оҥоруо этэ.
Төрөппүттэр, оҕоҕут хайдах өйдөөх-санаалаах буола улаатара кыра эрдэҕинэ ийэ кута ханнык өйгө-санааҕа иитиллибититтэн быһаччы тутулуктааҕын билэн иитии, үөрэтии хайысхатын көрсүө, сэмэй буолуу диэки салайдаххытына эрэ киһи быһыылаахтык олоҕун уһуннук олорор кэлэр көлүөнэлэниэхтэрин сөп. Сыыһа-халты туттунууттан харыстааһын диэн оҕону, улахан да киһини киһиргэппэт, ыксаппат, тиэтэппэт буолуу ааттанар. Киһиргэппэт, тиэтэппэт буолуу аһара туттунууну суох оҥороруттан өй-санаа туруктаах буолуутугар тириэрдэр олус туһалаах быһыы буолар. (1,54).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Hydro-Quebec
Hydro-Quebec — Канаада биир улахан тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн уонна 74 омук сиригэр элетричество остуолбаларын бас билээччи, уонна уоту оҥорооччу. Биир барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Аатырбыт элитнай Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыба
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыба (Национальный архив Республики Саха (Якутия)) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суолталаах докумуоннарын харайар судаарыстыба тэрилтэтэ.
Саха уобаластааҕы архыып управлениетын уонна Саха сирин уокуруктарын архыыптарын докумуоннарыгар олоҕуран 1920 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр Саха Күбүөрүнэтин архыыбын быһыытынан тэриллибитэ.
1923 сыллаахха Саха АССР үөскээбитин кэннэ Киин судаарыстыбаннай архыып (ЦГА ЯАССР) диэн ааттаммыта. 1939 с. САССР НКВД-тыгар бас бэринэр буолбута. 1962 с. САССР Миниистирдэрин Сэбиэтигэр бэриллибитэ. 1991 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр РСФСР бэрэсидьиэнин уурааҕынан Хомуньуус баартыйа үлэтэ тохтотуллубута, онон ситимнээн Саха ССР миниистирдэрин сэбиэтэ баартыйа архыыбын Киин архыыпка сыһыарбыта.
1993 с. өрөспүүбүлүкэ архыыба Национальнай диэн статустаммыта. 1995 с. балаҕан ыйын 12 күнүнээҕи Архыып дьыалатын судаарыстыба өйөөһүнүн туһунан" СӨ бырабыыталыстыбатын уурааҕынан Национальнай архыып өрөспүүбүлүкэ норуоттарын култууратын ураты сыаналаах эбийиэктэрин ахсааннарыгар киллэриллибитэ.
2019 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан Национальнай архыыпка 3 тыһ. 668 архыып пуондата харалла сытар, араас носительга харалла сытар дьыала ахсаана 1377484. Докумуоннар 16 араас омук тылынан суруллубуттар. Архыып 167 тэрилтэттэн дьыала хомуйар. 36 федеральнай тэрилтэни кытта сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Хаартыска пуондатыгар 13799 фотодокумуон харалла сытар.
Майкоп
Майко́п (Мыекъуапэ (мые — дьаабылыка, къуапэ — хочо, туруору тылбааһа — дьаабылыкалаах хочо) ) — Адыгея Өрөспүүбүлүкэтин киин куората.
Сибиир баҕата
Сибиир баҕата — Саха сирин киин улуустарыгар ордук элбэхтик көстөр сир-уу харамайа.
Кини уратыта — өрөҕөтүгэр кыһыл эбирдээх. Баҕалар атын көрүҥнэрэ элбэхтик саҥарар буоллахтарына бу баҕа саҥарбат.
Саас, ыам ыйыгар, кыра уулар сылыйдахтарына ыама саҕаланар. Тыһыта ууга үүнээйилэр умнастарын тула салахай курдук искэхтэрин эрийэн кэбиһэллэр. Сотору кэминэн уһун кутуруктаах, тас хайыылаах үөскэхтэр тахсаллар. Үөскэх улааттаҕын аайы кутуруга бэйэтин этигэр-сиинигэр тэҥнээтэххэ улам кыччаан иһэр, сиргэ тахсар кэмигэр отой да сүтэр.
Баҕа аһын ыйыстарыгар хараҕын халтаһатын былчыҥнара көмө буолаллар.
Майкоп
Географията уонна килиимэтэ
Белая өрүскэ (Кубань өрүс салаата) уҥа кытылыгар турар. Сымнаҕас килиимэттээх. 2010 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр термометр кыһыҥҥы ыйдарга абсолютнай максимуму көрдөрбүт — плюс 23,4 °С.
Устуоруйата
thumb|450px|Майкоп былаана. 1902. Билиҥҥи Майкоп 1857 ыам ыйын 25 күнүгэр нуучча байыаннай кириэппэһин быһыытынан абадзехтэр (арҕаа чэркиэстэр) сирдэригэр олохтоммут. Олохтообут киһинэн генерал Козловскай ааҕыллар.
1870-71 сс. бөҕөргөтүллүбүт штаб-квартира уезднай куорат буолар — Кубань уобалаһын Майкоп уеһын киинэ. 1909 сыл балаҕан ыйыгар Майкоп аттыгар ньиэби булбуттар.
1922 сыл от ыйын 27 күнүгэр ВЦИК президиумун уурааҕынан Краснодаарга кииннээх Чэркиэс (Адыгея) автономиялаах уобалаһа баар буолбута. 1936 сыллаахха Адыгея автономиялаах уобалаһын киининэн Майкоп буолбута.
1938 сыллаахха майкоп ньиэбин Туапсе куоракка хачайдыыр буолбуттара (онно ньиэби таҥастыыр собуот уонна муора порда бааллар).
Тылбаас үөрэҕин сахалыы-нууччалыы тылдьыта
Тылбаас тиэрминнэрин тылдьыта
1.	Аадырыстаах (адресат) – иһитиннэрии анаммыт киһитэ, эбэтэр информацияны тутар коммуникант. «Аадырыстаах» тиэрмин оннугар «тутааччы» уонна «реципиент» тиэрмин туттуллар.
2.	Ааттааһын (номинация) – ханнык эмэ барамайы, дьайыыны тыл көмөтүнэн бэлиэтээһин.
3.	Авторизованнай тылбаас (авторизованный перевод) – тылбаастанар тиэкис ааптара биһирээбит тылбааһа.
5.	Анал тылбаас (специальный перевод) – бэйэ тиэрмин номенклотуралаах билии ханнык эмэ салаатыгар сыһыаннаах матырыйаал тылбааһа.
6.	Антоним тылбаас (антонимический перевод) – тылбаас ньымата, тылбаас тиэкис өйдөбүлүн утары суолталаах өйдөбүлүнэн солбуйуу.
7.	Аҥаара сабыылаах аудитория (полузакрытая аудитория) – тута тылбааска үксүгэр баар тиһэх аадырыстаах: тылбаасчыт наушнигынан саала хардатын истэр, ол эрээри ылынааччылары көрбөт.