cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сииттэ
Улуус кииниттэн 80 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 506 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Суолама
400px|thumb|right|Анаабыр өрүскэ хаҥас диэккиттэн Суолама өрүс түһэр Суолама өрүс. Анаабыр өрүс хаҥас салаата. Уһуна 262 км., тардыытын иэнэ 7440 кв.км.
Баһа Красноярскай кыраайга Хотугу Сибиир намталыгар сытар Киэҥ Күөлгэ баар. Алтынньыттан бэс ыйын саҥатыгар диэри тоҥ.
Уҥа өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах Ластик (121 км.) уонна Поперечная (110 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1990 г.
Нестерова Люция Дмитриевна
Нестерова Люция Дмитриевна (12.11.1944) — поэт, литературовед, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Сунтаар улууһун Сунтаар сэлиэнньэтигэр 1944 сыллаахха төрөөбүт. 1970 сыллаахха СГУ-ну бүтэрбитэ. 1975-1978 сс. ССРС НА Хотугу Салаатыгар аспирантураҕа бүтэрбитэ. 1985 сыллаахха С.М. Киров аатынан Алма-Атаҕа баар Казахстан университетыгар "Жанровые особенности якутского героического эпоса олонхо" диэн тиэмэҕэ билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбитэ. Ити сылтан ыла Гуманитарнай чинчийии Институтугар үлэлиир.
1980-1989 сс. "Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока" диэн серияны, 1993 с. "Кыыс Дэбилийэ" олоҥхону Новосибирскайга таһаарарга үлэлэспитэ. 1989 сылтан Былатыан Ойуунускай нэһилиэстибэтин чинчийэр литература уонна искусство салаатыгар үлэлиир. Кини быһаччы кыттыытынан П.А. Ойуунускай айымньыларын икки туома тахсыбыттара. 1995 с. "П.А. Ойунский -- директор Института ИЯЛИ в 1935-1938 годах" диэн отчуоту бэлэмнииргэ үлэлэспитэ.
1980-с сыллартан айар үлэнэн дьарыктанар. Кини айымньылара "Хотугу сулус" уонна "Чолбон" сурунаалларга бэчээттэммиттэрэ, Саха араадьыйатыгар ааҕыллыбыттара. 1990 сыллаахха "Ийэ дойдум" диэн аан бастакы хомуурунньуга тахсыбыта. 1992 сыллаахха "Көҥүл уота" диэн хоһооннорун уонна поэмаларын кинигэтэ күн сирин көрбүтэ.
"Писатели земли Олонхо: биобиблиографическай справочниктан" (2000) ылылынна.
Тэрпэй Тумус (эркээйи сир)
Тэрпэй Тумус (эркээйи сир), Анаабыр улууһун хоту өттүгэр Тэрпэй Тумуска сытар. Уопсай иэнэ 1 112 000 га.
1997 сыл ыам ыйын 12 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 191 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ.
Кыыллар
таба, үрүҥ эһэ, бөрө, саһыл, кырынаас, сиэгэн, нэтээгэ, куобах, муора кыыллара.
Көтөрдөр
хоҥор хаас, лыглыйа (эриэн түөс), кыра турукаан уонна сыа муруннаах турукаан
Дьокуускайдааҕы култуура уонна искусство колледжа
Дьокуускайдааҕы култуура уонна искусство колледжа - култуура уонна ускуустуба эйгэтигэр үлэлиир анал идэлээх дьону бэлэмниир орто үөрэх кыһата. Сүрүн хайысхалара үөрэтэр уонна кэнсиэртиир-айар үлэлээх дьону таһаарыы.
Колледжка "Эйгэ" диэн сиэр-туом тыйаатыра (салайааччы А.С. Федоров), "Өркөн" диэн үҥкүү бөлөҕө (уус-уран салайааччы Р.Х. Бурцева), "Этюд" диэн эстрада миниатюраларын тыйаатыра (уус-уран салайааччы О.А. Стручкова), "Көмүс дорҕооннор" диэн вокал-хуор бөлөҕө (уус-уран салайааччы Е.С.Попова) үлэлииллэр.
Новооржыцкэ
Новооржыцкэ (Новооржицьке) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 811 (2017).
Сытыырхатыы (литэрэтиирэҕэ)
Сытыырхатыы (заострение) — литэрэтиирэ ньымата. Бу тыл литэрэтиирэ үөрэҕэр, критикаҕа элбэхтик туттуллар. Холобур: «Суруйааччы сүрүн уобараhын сатирическай өттүнэн сытыырхаппыт» эбэтэр «Литературнай критиканы суруйуу уус-уран уонна идейнай таhымын үрдэтиигэ ордук сытыырхатыахха наада» дииллэр.
Тыайа
400px|thumb|right|Тыайа нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Тыайа куйаартан көстүүтэ Тыайа нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тыайа.
Улуус кииниттэн 155 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 504 киһи (2007 сыл).
Дионисий (Хитров Дмитрий Васильевич)
Дионисий (Хитров Дмитрий Васильевич) (1818-1896) - Дьокуускай уонна Бүлүү бастакы епискоба, архиепископ Иннокентий (Вениаминов) үөрэнээччитэ.
1841 с. Дьокуускайга Градо-Якутскай Преображенскай таҥара дьиэтигэр сулууспатын саҕалаабыт, 1844 с. походнай таҥара дьиэлэр аҕабыыттара. 1851 с. Синод миссионер аатын иҥэрбит. 1862 с. Дьокуускайдааҕы духовнай семинария ректора. Лингвист быһыытынан Император иһинэн география уопсастыбатын чилиэнэ эбит. Саха тылын, үгэстэрин үөрэппит, сахалыы азбука уонна саха тылын грамматикатын суруйбут, библияны тылбаастыыр кэмитиэт тойоно эбит.
1870-1884 сс. Дьокуускай уонна Бүлүү епискоба. Онтон Уфаҕа көһөрүллэн Уфа уонна Мезелин епискоба буолан олорон өлбүт. Уфаҕа олорор кэмигэр Кэт Марсден диэн араҥ ыарыыны үөрэтэр Англия дьахтарыгар Саха сирин ыйан ыыппыт.
Кини кэнниттэн Дьокуускай уонна Бүлүү епискобынан Иаков (Домскай Иероним Петрович) буолбут.
Семен Андреевич Попов (Сэмэн Тумат)
Попов Семен Андреевич-Сэмэн Тумат (23.02.1944) – поэт, прозаик, литературный критик, переводчик, журналист. Народный писатель РС(Я), заслуженный работник культуры РС(Я). Член СП Якутии и РФ с 1993 г.
Биография Родился в Туматском наслеге Булунского района в семье сельского учителя. После смерти отца он переехал на родину родителей в Чурапчинский район, где окончил среднюю школу. Трудовую биографию начал в качестве кочегара и разнорабочего. В 1973 г. окончил филологический факультет Якутского государственного университета. Работал научным сотрудником литературного музея им. П.А. Ойунского, корреспондентом газеты «Эдэр коммунист», районной газеты «Саҥа олох», главным редактором Чурапчинской улусной телерадиостудии «Маарыкчаан». В 1996–2014 гг. – редактор отдела очерка и публицистики журнала «Чолбон». В настоящее время профессиональный писатель.
Творчество Он вошел в литературу и как поэт. Его стихотворения впервые были напечатаны в газете «Эдэр коммунист» в 1965 г. Писал стихи, рассказы, зарисовки и очерки. Первый его сборник очерков «Сылгы кистиир сыһыытыгар» («В долине, где пасутся табуны») был издан в 1981 г. Затем его поэтические произведения вошли в сборники: „Чуумпуга төрөөбүт хоһооннор“ („Стихи, рожденные в тишине“, 2000) и „Дорообо, Арктика!“ („Здравствуй, Артика“, 2006).
Автор прозаических сборников «Муора арыытыгар олох» («Жизнь на острове среди моря», 1986), «Туундара оһоҕо» («Печка тундры»,1989), «Улуу кыыл тыына» («Дыхание великого зверя», 1992). В этих книгах изображено приобщение детей к природе, охоте и рыболовству. В 1995 г. на русском языке вышла книга рассказов «Остров в белом океане» в переводе В.Н. Федорова. С. Тумат с большой любовью пишет циклы рассказов и повестей о людях северного края. Его рассказы для детей и философские новеллы правдиво передают душевные переживания людей своего поколения и пользуются популярностью среди читателей.
Автор более 30 и составитель-редактор более 70 книг якутских писателей и разных изданий.
С.А. Попов известен и как литературный критик, литературовед. В 1994 г. было издано его литературоведческая работа о жизни и творчестве поэта Г.И. Макарова-Дьуон Дьаҥылы. В 2013 г. данная книга была издана в переработанном и дополненном варианте. Также были изданы ряд интересных работ: „П.А. Ойунский и общество „Саха кэскилэ“, “Мои суждения о П.А. Ойунском“, „Мои мысли об одном воспоминании об Ойунском“, „Лингвист Семен Новгородов“ и др. К 200-летию со дня рождения А.С. Пушкина была опубликована его книга „А.С. Пушкин и Якутия». Много сил уделяет работе над увековечением памяти писателей старшего поколения: К. Урастырова, Далана, В. Яковлева, С. Тарасова, К. Туйарского и др.
В последние годы усиленно занимается переводами классиков мировой литературы и философии. Так, в 2009 г. С. Тумат перевел на якутский язык знаменитые рубаи Омара Хайяма и в 2012 г. – сочинения Конфуция «Луньюй (беседы и суждения)». За эти переводы он награжден издательством «Бичик» дипломом АСКИ (Ассоциации книг издателей) в номинации «Лучшее издание, вносящее вклад в диалог культур» (2010), а также дипломом бюро ЮНЕСКО в Москве по Азербайджану, Армении, Белорусии, Республики Молдова и Российской Федерации за «Лучшее издание 2009 года, вносящее значительный вклад в диалог культур».
Награды и звания Лауреат Государственной премии им. П.А. Ойунского, премии Ил Тумэна им. А.П. Илларионова, премии им. С.А. Новгородова и Большой литературной премии России.
Почетный гражданин Чурапчинского и Булунского улусов.
Уолбут
400px|thumb|right|Уолбут нэһилиэк Абый улууһун каартатыгар Уолбут нэһилиэк — Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Киэҥ Күөл.
Улуус кииниттэн 80 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 269 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Сэм Нилл
Сэм Нилл (Sam Neill, 1947–) — толору аата Найджел Джон Дермот Нилл ((Sir) Nigel John Dermot Neill), Балаҕан ыйын 14 1947 сыллаахха. Саҥа Зеландия норуотунай артыыһа, 2003 сылтан ыла АХШ биллиилээх артыыһа буолар. Киинэ уонна ТВ сулуһа буолар. Two Paddocks диэн пиибэ уонна арыгы һобуотун тойоно.
Юра кэм Паарката
Юрскай Парк (Jurassic Park) — научно-фантастика киинэтэ 1993 сыллааҕыта. Бу киинэ аан бастакы DTS тыаһы уонна технологиятын туттубут буолар. Киинэ сир шаарын үрдүнэн 850 миллион поклонниктаах, ол сылларга саамай улахан киинэ бырайыага буолбута. Саамай улахан харчыны эргиппит киинэ буолар. Проката саамай улахан. Стивен Спилбэрг сюжетынан суруллубут киинэ буолар. Киинэ бастакы фантастическай динозаврдары көрдөрөр.
Сүжиэтэ
Киинэ гавайи арыыларыгар буолар (АХШ) уонна кыратык Калифорния штаттарыгар уһуллар. Киинэҕэ аныгы спецтехника уонна спецэффектар бааллар, биир аныгы туох киинэ. Киинэҕэ Джон Хэммонд (Ричард Аттенборо) атын дойдулартан учёнайдар группаларын ынырар, паарканы көрдөрө. Ону биир киһи (Үлэһит) "хранилище-зародышей" диэн лабораторияттан динозавр сперма уорар. Уопсайынан киинэ улахан оруола онтон саҕаланар.
Уопсайа
Industrial Light & Magic — бу тэрилтэ киинэни спецэффектээх оҥорбута.
Ржищев
Ржищев (Ржищів) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 7 527 (2014).
Христофорова Наталья Иннокентьевна
Христофорова Наталья Иннокентьевна — саха балерината, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Хотугу Сибиир намтала
Хотугу Сибиир намтала. Енисей өрүстэн Өлөөн өрүскэ дылы, Саха сиригэр уонна Красноярскай кыраайга сытар намтал.
Кэтитэ 200 — 600 км. Арҕааҥҥы өртө Таймыыр тумул арыыга сытар Орто Сибиир хаптал хайалаах сир уонна Бырранга хайаларын икки ардынан сытар, ол иһин сороҕор Таймыыр намтала диэн ааттанар.
Үксүнэн муора мезозой үйэҕэ үөскэппит боруодата. Рельеф томтордоох. Элбэх маардаах уонна күөллээх.
Үүнээйи барыта туундара үүнээйтиэ. Хатанга өрүһүнэн аан дойдуга ордук хотугу тиит мастаах кыра ойуурдаах.
Ылыыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Орлов Николай Алексеевич
Николай Алексеевич Орлов — Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Уус-Алдан улууһун ытык киһитэ, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, кыраайы үөрэтээччи.
Хоро нэһилиэгин устуоруйатын үөрэтиигэ балачча архивнай матырыйааллары муспут, ахтыылары хомуйбут, нэһилиэккэ биллэр-көстөр суолу хаалларбыт дьон олохторун хаһыаттарга сырдаппыт энтузиаст киһи быһыытынан биллэр. Кини олоҕун усталаах-туоратыгар төрөөбүт-үөскээбит нэһилиэгин дириҥник уонна кырдьыктаахтык үөрэтэн, тумаҥҥа сүтүөхчэ буолбут саҕахтары дьэҥкэрдэр туһугар туруулаһан үлэлэспитэ.
Орлов Николай Алексеевич 1925 сыллаахха ыам ыйын 12 кунугэр Уус-Алдан улууһун Хоро нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Төгүрүк тулаайах улааппыта. Өр сылларга нэһилиэк, оройуон сэбиэттэрин депутатынан хаста да талыллыбыта, уобаластааҕы комсомольскай, партийнай конференциялар делегаттара. Социалистическай куоталаһыы хас да төгүллээх кыайыылааҕа.
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ
"Дойдум - Уус-Алдан Хорото" - Бороҕон: "Мүрү саһарҕата" АПХ, 2015 - 320 стр.
Айталын (Герасимов Николай Афанасьевич)
Айар үлэтэ
Айымньылара 1957 сыллаахтан бэчээттэнэллэр. 1979 сыллаахха хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Доҕорбор сурук» күн сирин көрбүтэ.
Маори
Маори (Māori) диэн Саҥа Зеландия дойдутун төрүт олохтооҕо буолар, Дьобуруопалар кэлиэхтэриҥ иннэ дойду сүрүн олохтооҕо буолар этэ. Билигин дойду хас 4-6 эрэ олохтооҕо Маори буолар. Саҥарар тыллара — Маори тыла. Итэҕэллэрэ — Маори итэҕэлэ. Сорохторо христианнар.
Хаартыскалар
thumb|right|250px|Нөрүөн-Нөргүй Маори ыалдьыттары thumb|right|200px|Маһы кэрдэр
Уус Бүлүү
400px|thumb|right|Уус Бүлүү нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар Уус Бүлүү нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Промышленнай.
Улуус кииниттэн 90 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 109 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Батенкова-Бауман Юлия Викторовна
Юлия Викторовна Батенкова-Бауман (Юлія Вікторівна Батенкова-Бауман, балаҕан ыйын 20, 1983) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона.
Күн систиэмэтэ
right|upright=1.5|thumb|Күн систематын планеталара уонна сорох кыра планеталара.
Күн систиэмэтигэр — Күн уонна кини тардыытынан ситимнэнэр халлаан эттиктэрэ киирэллэр.
Ол эттиктэр истэригэр аҕыс планета, кинилэр биллэр 166 аргыстара, биэс кыра планета уонна миллиардынан кыра эттиктэр (астероидтар, Койпер курун эттиктэрэ, кометалар, метеороидтар уонна халлаан быыла) киирэллэр.
Күн систиэмэтин аҕыс планетата:
Урут өссө Плутону уонна сороҕор Прозерпинаны бу тиһиккэ киллэрэллэр эбит.
Планета
Сүнньүнэн икки кылааска араараллар: бөдөҥ гынан баран көпсөркөй уонна кыра, Сиргэ майгынныыр кытаанах ньуурдаах чолбоннор.
Күн эргииригэр 8 чолбон баар. Күнү тула бэйэлэрин аргыстарын кытта бииргэ 8 улахан чолбон баар: Мэндэҥэ, Дьэллэҥэ, Сир, Хатааһын чолбоно, Сэндэли, Кураан чолбоно, Уран уонна Нептун - төгүрүйэн хамсыы сылдьаллар.
Маны таһынан 5 кырачаан чолбоннор: Плутон (2006 сыллаахха диэри тохсус чолбон быһыытынан ааҕыллара), Макемаке, Хаумеа, Эрис уонна Церера.
"Чолбон" диэн тиэрмини быһаарыы
П.А. Ойуунускай 1935 с. уонна иккистээн тахсыбыт терминологическай тылдьытыгар планета - чолбон диэн тылбаастана сылдьара мөккүөрэ суох.
Г.В. Ксенофонтов эмиэ планета - чолбон диэн тылбаастаабыта.
Э.К. Пекарскай аатырар тылдьытыгар: "сахалар Венераттан ураты, Юпитеры, халлааҥҥа миэстэлэрин уларыта сылдьар сырдатааччылары барыларын чолбоннорунан ааттыыллар" - диэн бигэргэтэр.
Философ Д.С. Макаров: "От звезд и созвездий якуты определенным образом отмечали появляющиеся в разное время суток, года или раз в несколько лет перемещающиеся светила, которые они называют чолбонами (теперь они известны как планеты солнечной системы)" - диэн суруйбут.
Чолбоннор сахалыы ааттара
Философ Д.С. Макаров Мэндэҥэ, Дьэллэҥэ, Кураан чолбоно, Хатааһын чолбоно, Сэндэли диэн билигин биллэр чолбоннор сахалыы ааттарын барытын киллэрэн, аан бастаан системалыырга холоммута төрөөбүт норуотугар оҥорбут үтүөтэ улахан! "Философия билимин кандидата Д.С. Макаров сахалар чолбон диэн халлаан урсунугар хамсыы сылдьар алта араас сырдатааччылары ааттыыллар дииллэр этэ" - диэн маны профессор Н.К. Антонов бигэргэтэр.
Винсент ван Гог
thumb|right|200px|Бэйэ мэтириэт (1887)
Винсент Виллем ван Гог (Vincent Willem van Gogh, Кулун тутар 30 1853 – От ыйын 29 1890), Недерланд уруhуйдьута, постимпрессионист. Ван Гог үлэлэрэ 20 үйэ дьоҕуругар баhаам сабыдыаллаахтар. Кини өйүнэн ыалдьар эбит. 37 сааhыгар пистэлиэтинэн төбөҕө ытынан өлбүтэ.
Ван Гог олоҕун тухары соччо биллибэт эбит. Өлбүтүн эрэ кэнниттэн биллиитэ дьэ улаатан барбыт. Бүгүн күн Ван Гогу история биир улуу уруhуйдьутунан билинэллэр. Аныгы дьоҕурга кини сабыдыала улахан, бастатан туран модернизм хайысхатыгар.
Ван Гог 2000 тахса уус-уран айымньылаах, олортон 900 кэриҥэ хартыыналар, 1100 уруhуйдар уонна барыллар. Билигин кини сорох үлэлэрэ (бэйэ мэтириэттэрэ, пейзажтара, мэтириэттэрэ уонна күн чэчиктэрэ) аан дойду ордук биллиилээх уонна күндү дьоҕур айымньыларын ахсааннарыгар киирсэллэр.
Тыаһыт
Тыаһыт, Николай Николаевич Павлов (11.06.1904—07.04.1974) — репрессияҕа түбэһэн өр сылларга умнууга хаалбыт сэбиэскэй кэмҥээҕи саха суруйааччыта, кэпсээнньит, тылбаасчыт, литератураны ырытааччы.
Олоҕун олуктара
1904 сыллаахха бэс ыйын 11 күнүгэр уруккута Арҕаа Хаҥалас улууһугар Бастакы Малтааны нэһилиэгэр үөрэҕэ суох отчут-масчыт тыа ыалыгар, төрдүс оҕонон төрөөбүт. Аҕата Васильев Николай Павлович, ону нэһилиэгин дьоно Николай Павлов диэн ааттыыллар эбит, онтон буккуллан аҕабыт саҥа төрөөбүт оҕону сүрэхтииригэр фамилиятын «Павлов» диэн сыыһа суруйан кэбиспит.
Оҕо кыра эрдэҕинэ эбэтин сабыдыалыгар улааппыт. Эбэтэ киэһэ таҥалайынан, хабарҕатынан ыллыыр, Мэник Мэнигийээн, Холуобунньук (Салтаан Саар биир сахалыы вариана), Охонокоон Чуохаан тустарынан остуоруйалыыр, Манчаарыны киһини өлөрбөтөх барахсан диир эбит.
Ньукулай үөрэниэн олус баҕарарын иһин, төрөппүттэрэ билэр киһилэрин көрдөһөн, дьиэлэригэр үөрэттэрбиттэр. Ити кэнниттэн уоннааҕар Өктөмнөөҕү икки кылаастаах инородческай оскуолаҕа киирэр. 1919 с. Учуутал семинариятын бэлэмнэнии куурсугар үөрэххэ киирбит. Онтон өрөбөлүүссүйэ аргыарыгар ситэ үөрэммэккэ, төрөөбүт нэһилиэгэр тахсан ҥа суруксуттуур. 1920 с. күһүнүгэр аҕата куоратттан чугас Хоро нэһилиэгэр көһөн киирбит. саҕана хаһаайыстыбатын бөҕөргөппүт, ол иһин 1929 сыллаахха кулаак оҥорбуттар.
1921 с. күһүн куоракка педагогическай кууруска киирэр. Ол кэмҥэ Саха Сиригэр В. Коробейников баһылыктаах үрүҥ эпписиэрдэр өрө туруулара буолбут. Илин эҥэр барыта бастаанньаһыттар илиилэригэр киирэр. этэрээтэ тэриллибитигэр 17-лээх уол онно хабыллар. Аҕата ону быыһаан ылар, эбэтигэр тыаҕа ыытар, онно кооперативка бирикээсчиктии сырыттаҕына, үрүҥнэр кэлэн, хомсомуолгун диэн ыта сыһаллар. Онтон 1922 сыллаахха Саха уобалаһа Сэбиэскэй автономнай өрөспүүбүлүкэҕэ кубулуйуутугар, куораттан төннөн иһэн, эмиэ үрүҥнэргэ түбэһэн ытылла сыһар, хата аймаҕа этэрээккэ баар буолан быыһыыр. Онтон үрүҥнэртэн күрээн куоракка киирэн педтехникумҥа ылаллар. Техникум ячейкатын бюротун чилиэнинэн талыллар.
Ситэтэ суох үрдүк үөрэхтээх. Республика комсомолун хаһыатыгар литературнай сотруднигынан, Тылы, литератураны чинчийэр, научнай Институкка научнай сотруднигынан, Пушкин аатынан республиканскай библиотекаҕа библиографынан, нуучча тылын, литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
Айар үлэтэ
Тыаһыт 1924—1925 сыллардаахха кэпсээн, хоһоон, очерк, фельетон, саха суруйааччыларын айымньыларын туһунан ыстатыйалары суруйан, ааптар, ырытааччы быһыытынан саха литературатыгар киирбитэ. Л. Толстой, Н. Островскай, М. Горькай, В. Гюго, М. Зощенко, А. Дейч айымньыларын тылбаастаабыта.
Н. Павлов икки томнаах нууччалыы-сахалыы тылдьыт ааптара.
Суруйааччы революция иннинээҕи Саха Сирин олоҕун көрдөрөр сэһэннэрдээх. Айымньы геройдара батталы, атаҕастабылы туорааннар, Өктөөп былааһа кыайан, саҥа олоххо актыыбынайдык кыттыбыттарын ойуулаабыта.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха АССР оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ
Эпитет
Кыталыктан ордук
Тырымныыр чыычааҕым
Тыкаарар далбарым
(Ойуунускай).
Толбонноох үүс тириитин
Туруору ыйаабыт дьуолкалаах дойду эбит,
Киргиллээх киис тириитин
Кэккэлии ыйаабыт кэрбэҥнээх суол эбит.
(Норуот ырыата).
Саха норуотун ырыатыгар бүтүн этиилэр эпитет буолан турааччылар. Бу ырыаҕа «толбоноох үүс тириитин туруору ыйаабыт дьуолкалаах» диэн этии бүтүннүү «дойду» диэни киэргэтэр эпитет буолан турар. «Киргиллээх киис тириитин кэккэлии ыйаабыт кэрбэннээх» диэн этии «суол» диэҥҥэ эпитет буолан турар. Бу ылбыт норуоппут ырыатыгар «дойду», «суол» диэн тыллары араас түүлээҕинэн дьуолкалаан киэргэтэн көрдөрөллөр. Ити булдунан иитиллэн олорор олохтон төрүттэнэн тахсар.
Эпитет бэрт араас буолар. Сорох эпитет дьүһүнү-мөссүөнү, туоҕу-хайдаҕы аҕай-аҕайдык, мөлтөхтүк көрдөрөр, сорох эпитет күүскэ, эриэккэстик көрдөрөр.
Ичигэс салгыным
Илигирии түһэн
Испин-быарбын
Ититэн
Итирбитим...
(Күндэ).
«Ичигэс» диэн эпитет тылы киэргэппэт, көннөрү салгын хайдаҕын көрдөрөргө турар, оттон «илигирии түһэн» диэн эпитет салгыны мэктиэтигэр хамсатан көрдөрөр, итинник эпитет күүстээх, эриэккэс эпитет диэн буолуохтаах.
Паулин Арвед Вольдемарович
thumb|px300|right|Паулин Арвед Вольдемарович Паулин Арвед Вольдемарович (12.02.1900—2000)
Олоҕун олуктара
1900 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр Лифляндскай губерния (Латвия) Венденскай уеһын Стружаны имениетыгар элбэх оҕолоох пиво оҥорор маастар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1917 сыл олунньутааҕы революциятын Москваҕа, коммерческэй училищеҕа үөрэнэ сылдьан, көрсүбүт. 1917 сыл ыам ыйыгар бассабыыктар партияларыгар киирбит. Эдэр коммунист А. Паулин политическай охсуһуу үөһүгэр сылдьыбыта. Винтовка тутан, партия Бутырскай райкомун уонна райсоветын, бассабыыктар Москватааҕы комитеттарын уонна Байыаннай революционнай комитет дьиэлэрин харабылласпыта.
1917 сыл ахсынньытыгар баҕа санаатынан II Московскай Кыһыл гвардия коммунистарын этэрээтигэр киирэн, Донской фроҥҥа үрүҥ генерал Калегины утары охсуһууга барбыта. 1918 сыл муус устарыгар, Лихая тимир суол станциятын иһин охсуһууга, ыараханнык бааһырбыт. Госпитальга өр эмтэнэн, ол кэннэ Москва военкоматыгар үлэлээбит. Онтон интернациональнай дивизияны кытта Арҕаа фроҥҥа Латвия босхолооһунугар кыттыбыт. Ригаҕа политотдел инструкторынан, ол кэннэ Рига ЧК эмиссарынан үлэлээбит.
Латвия КП КК А. Паулины Москваҕа ыытан, пролетарскай университетка үөрэттэрбит. Үөрэҕин бүтэрээт, Пермь губернскай продкомитетыгар үлэлээбит.
1922 сыллаахха Кыһыл аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт.
1928 сыллаахха Центрсоюз, Киин комитетын сорудаҕынан, Саха Сирин «Холбос» потребсоюз инструкторынан анаммыт.
Булун оройуонугар улахан тэрээһин үлэлэрин ыыппыт.
Өр кэмҥэ Саха Сиригэр Наркоминдел начальнигынан, республика Совминын консультанынан, тыа хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччытынан, Холбос потребсоюз правлениетын бэрэссэдээтэлинэн, атыы-эргиэн миниистиринэн, Саха АССР Совминын иһинэн тэриллибит булт хаһаайыстыбатын Управлениетын начальнигынан үлэлээбит.
Дьокуускайдааҕы обком уонна горкомун чилиэнинэн, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин VI ыҥырыытын депутатынан уонна Дьокуускай куорат Сүбэтин депутатынан талыллан үлэлээбитэ.
Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
Кэргэнэ — Потапова Марина Георгиевна, саха. Икки оҕоломмутар — Георгий уонна Юлия.
Икки таҥара
Сахалар былыр-былыргыттан өй-санаа үөрэҕин олус дириҥник баһылаабыттара икки улахан киһи таҥаралара дьоҥҥо дьайыылара тус-туһунан, икки аҥы буолуутуттан биллэр. Туох барыта икки өрүттээҕин курдук киһи өйүгэр-санаатыгар үөрэх дьайыыта эмиэ икки өрүттээх, ол иһин сахаларга икки улахан киһи таҥаралар баар буолбуттар.
Паулин Арвед Вольдемарович
Өссө маны көр
Дьокуускай ытык олохтоохторо
Икки таҥара
Үрүҥ Аар Тойон таҥара киһи үтүктэн, бэйэтэ үөрэнэр таҥарата. Бу таҥара үчүгэй киһи оҥорбут үтүө быһыыларын үтүктэргэ, олоххо туһанарга аналланар.
2. Улуутуйар Улуу Тойон таҥара. Улуутуйар Улуу Тойон таҥара киһи сыыһаны, куһаҕаны оҥордоҕуна кэһэтэн, накаастаан, этигэр-сиинигэр ыарыыны биллэрэн үөрэтэр. Бу үөрэтии киһиэхэ дьайар күүһэ ордук улахан, уталыппакка кэлэн иһэрэ сотору киһиэхэ бэйэтигэр эмиэ биллэр. Синньигэс маска ыттыбыт оҕо дөлбү түһэн ыарыыланнаҕына, кыра, синньигэс маска ыттыма диэн үөрэх баарын дьэ билэн иҥэринэрэ бу кэһэтэн үөрэтэр таҥара үөскүүрүгэр тириэрдибит.
“Аһара күлэн алларастаама, аны кыыһырарыҥ кэлээрэй?” диэн этии үөрүү эмиэ кэмнээх-кэрдиилээх буоларын биллэрэр, хаһан баҕарар аһара барыы куһаҕанын өйдөтөр уонна Улуутуйар Улуу Тойон таҥара үөрэҕэр киирсэр.
Киһи үгүстүк сыыһа-халты туттунар. Тугу эмэни оҥороору бэлэмнэнэригэр бу быһыытыттан туох содул үөскээн тахсарын эрдэттэн билэ-көрө сатыырыгар, сэрэнэригэр, этин-сиинин харыстыырыгар анаан бу кэһэтэн үөрэтэр Улуутуйар Улуу Тойон таҥара үөскээбит. Киһи олоҕун уһуннук олорорун туһугар аан маҥнай этин-сиинин эрчийэрэ уонна харыстыыра ордук улахан суолталааҕын биллэрэр.
Киһи үөрэҕи ылынара эмиэ икки өрүттээх. Атын киһи дьайан үөрэтэрэ үөрэтии диэн, онтон бэйэтэ билэн-көрөн үөрэҕи ылынара үөрэнии диэн ааттаналлар. Үөрэҕи ылыныы икки өрүтэ таҥара, өй-санаа үөрэҕэ икки өрүттээхтик дьайыытын үөскэтэринэн сахалар киһи таҥаралара иккиэ буолбуттар.
Икки таҥара баар буолуута сахалар өй-санаа үөрэҕин олус дириҥник баһылаабыттарын бэлиэтэ буолар. Биир таҥара ыҥыран, угуйан, киһи бэйэтин кыаҕын сайыннаран иитэр-үөрэтэр буоллаҕына атына, дьарыйар, бэрээдэктиир таҥара буолар.
Киһи ханнык баҕарар үөрэҕи ылыныыта «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэр. Кут-сүр үөрэҕэ этэринэн киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата, куттара үөрэҕи тус-туспатык ылыналлар. «Үөрэҕи ылынымтыа киһи дьон оҥорор сыыһаларыттан көрөн, истэн үөрэнэр буоллаҕына, ыараханнык үөрэнэр киһи бэйэтин сыыһаларыттан эрэйдэнэн үөрэнэр» диэн этии үөрэх икки өрүтүн арыйар. Киһи үөрэҕи икки өрүттээхтик ылынара икки таҥара баар буолуутугар тириэрдибит.
Үөрэҕи ылыныы икки өрүттэрэ манныктар:
1.	Үөрэтии.
2.	Үөрэнии.
1.	Оҕо кыра, бэйэтин өйө-санаата ситэ киирэ илигинэ үөрэҕи ылыныы бастакы өрүтэ сөп түбэһэр. Кыра оҕо иитиллэр уонна үөрэтиллэр. Кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар үөрэтии кыра эмэ кэһэйиилээх буоллаҕына ордук түргэнник, дириҥник уонна умнуллубат гына иҥэр. Тарбаҕын төбөтүн итиигэ хаарыттарбыт оҕо сэрэммэккэ эрэ итиини тыыппат буоларга түргэнник уонна хаһан да умнубат гына үөрэнэр. Кэһэйии эти-сиини таарыйарыттан, ыарыыны биллэрэриттэн оҕо бэйэтин харыстанар санаатын уһугуннаран туохтан эмэ кэһэйбитин хаһан да умнубат, сэрэнэрэ эбиллэр.
Оҕо ийэ кута аан маҥнай иитиллэр, бэлэм билиилэри иҥэринэр. Төрөппүт бэйэтэ тугу барытын оҥороругар оҕотун батыһыннара сылдьан “Мин курдук оҥор”, «Бу курдук тут» диэн көрдөрөн, үтүгүннэрэн үөрэтиитэ оҕо ийэ кутун иитэр, үөскэтэр.
Сыыһаны, куһаҕаны оҥорбут киһи хайаан да туохха эмэ түбэһэрэ, кэһэйэрэ Улуутуйар Улуу Тойон таҥара үөскээһинигэр тириэрдибит. Киһи ханнык баҕарар быһыыны оҥордоҕуна онно сөп түбэһэр эппиэти хайаан да ылыахтааҕа быһаарыллар. Үчүгэйи оҥорбут киһиэхэ үчүгэй сыһыан баар буоларын тэҥэ куһаҕаны оҥордоххо куһаҕан сыһыан, кэһэйии кэтэһэр. Сыыһаны оҥорбут киһи бэйэтин сыыһа туттуутуттан туга эмэ сатаммакка кэһэйэрин, онтон дьоҥҥо куһаҕаны оҥорбут киһи анараа дьон эппиэттэрин хайаан да билиэхтээҕэ быһаарыллар.
Көннөрү тылынан этии киһи өйүгэр-санаатыгар түһэрэ уһун кэми ылар, дириҥник иҥмэт. Ханнык баҕарар үөрэх кэһэйиилээх, чиҥэтиилээх, киһи этин-сиинин ханан эрэ таарыйдаҕына ордук түргэнник ылыныллар. Киһи тоҥноҕуна тымныыттан ордук сэрэнэрэ үөскүүр. Бу быһыыны өссө хатылыыртан кыра да кэһэйиилээх буоллаҕына туттунар күүс биллэрдик улаатарын биллэрэр.
Киһи бэйэтин сыыһаларыттан үөрэниитэ кэһэйэн үөрэнии буолар. Сыыһа-халты туттунан кэһэйии кэнниттэн дьэ сэрэхтээх буолуу киирдэҕинэ үөрэх киирбитэ, иҥмитэ биллэр.
Сахалар ордук Улуутуйар Улуу тойон таҥараттан саллаллар, сыыһаны-халтыны, куһаҕаны, дьон билбэттэрин, айыыны оҥорортон туттуналлар. Олус былыргы кэмнэргэ бэйэлэрин үчүгэйинэн ааҕынар дьон бу таҥараны оннооҕор куһаҕаҥҥа холоон, абааһыларга холбоон сир анныгар олохтуу сатаабыттара да кыаллыбатаҕа. Тоҕо диэтэххэ киһи сыыһа-халты туттунар майгына хайдах иитиилээҕиттэн тутулуктанан улаатан, элбээн биэрэрэ кэһэйэн үөрэтии хаһан да суох буолбатыгар тириэрдэр.
Улуутуйар Улуу Тойон таҥара киһини кэһэтэн үөрэтэр таҥара. Сыыһа-халты туттунан бэйэ кэһэйиитэ эмиэ Улуутуйар Улуу Тойон үөрэҕэр киирсэр. Туохха эмэ сыыһа-халты, аһара тутуннахха ханнык эрэ иэстэбил хайаан да кэлэрин бу таҥара биллэрэр.
2. Оҕо улаатан бэйэтин толкуйдуур, быһаарар өйө-санаата сайыннаҕына үөрэҕи бэйэтэ көрөн-истэн, ааҕан билэн иҥэринэр кыахтанар. Үөрэнии маннык көрүҥэ сайдан иһиитигэр киниэхэ батыһар, үтүктэр, үчүгэй киһитэ чугас баара, ол аата төрөппүтэ буолара наада. Оҕо үчүгэй быһыылары үтүктэн үөрэнэригэр үтүктэр киһитэ өссө үчүгэй быһыылары оҥороро ордук.
Сахаларга үчүгэй быһыылары оҥорорго ыҥырар, үтүктэр таҥарабыт Үрүҥ Аар тойон диэн ааттаах. Бу таҥара үрүҥ диэн аатын быһаарыыта былыргы кэмнэргэ олорон ааспыт улуу киһи үөрэҕиттэн-билиититтэн, тугу оҥорбутуттан үчүгэй быһыыларын туспа арааран ылан кэлэр көлүөнэлэри үөрэтэргэ туһанарга аналлаах. Бу таҥара үчүгэйи оҥорорго үтүктэр, батыһар таҥара диэн буолара аатыгар кытта иҥэн сылдьар.
Үчүгэй быһыылары үтүктэн оҥорор таҥарабыт, батыһар киһибит Үрүҥ Аар Тойон диэн ааттанар. Атын дьон оҥорбут сыыһаларын көрөн, үөрэтэн билэн олору оҥорбот киһи үөрэҕи ылынымтыа, сэрэхтээх буолар.
Киһи үөрэҕи икки өрүттээхтик иҥэринэрин, ылынарын сахалар былыр-былыргыттан билэллэрин уонна олохторугар туһаналларын киһи таҥаралара иккиэлэрэ уонна олор киһиэхэ оҥорор дьайыылара тус-туһунаннара быһаарар. Улуутуйар Улуу Тойон таҥараны умнуу, киһи оҥорор бары; үчүгэй да, куһаҕан да быһыыларыгар, онно сөптөөх эппиэт хайаан да кэлиэхтээҕин билбэттэриттэн эдэрдэр тугу оҥороллоругар арааран кыһаммат буоллулар. Эдэрдэри үөрэтиигэ аһара сымнааһынтан, куһаҕан быһыылары оҥордоххо хардары кэлэр эппиэтэ эмиэ куһаҕан буолуохтааҕын билиһиннэрбэттэн, кистээһинтэн куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээтэ.
Оҕо уһуннук үлэлэнэр ыарахан үлэни-хамнаһы кыайарга, үлэлииргэ үөрэниитэ хайаан да дьарыйыылаах, кыра эмэ да буоллар ыгааһыннаах буоллаҕына эрэ ситиһиллэр кыахтаах. Оҕо кыра эрдэҕиттэн тулуурдаах, дьулуурдаах буола үөрэнэрэ ирдэнэр.
Оҕо саллар, ытыктыыр, эппит тылын истэр, толорор эрэ киһититтэн үөрэҕи түргэнник ылынар. Бэйэтиттэн аллараа саныыр, аанньа ахтыбат киһититтэн ханнык да бэйэлээх үөрэҕи ситэ ылыммат, тугу эппитин кулгааҕын таһынан аһарар.
Оҕо өйө-санаата тэҥник сайдыытыгар иитии-үөрэтии икки көрүҥнээх буолара ордук табыллар. Аҕа ордук дьарыйар, толотторор, дьаһайар, үлэлэтэр, ол аата үөрэтэр буоллаҕына, ийэ харыстыыр, таптыыр, көрөр-истэр өттө баһыйара, үөрэтэрэ сымнаҕаһа, үгүстүк өйдөтөрө туһалыыр. (1,70).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Федоров Афанасий Семенович
Федоров Афанасий Семенович — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара
1941 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр Уус-Алдан Дүпсүн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1964 сыллаахха Дьокуускайдааҕы культпросвет училищены бүтэрэн тыйаатыр режиссера идэтин ылбыта. Онтон Үрдүкү Щепкин аатынан тыйаатыр училищетыгар үөрэммитэ, 1971 сыллаахха бүтэрбитэ.
1964 с. Кэбээйи оройуонун Сэбээн Күөл кулуубугар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1971—1992 сылларга Саха тыйаатырыгар артыыстаабыта.
1992 с. Култуура уонна искусство колледжын преподавателэ, "Төрүт культура" кафедратын сэбиэдиссэйэ.
Худуоһунньук
Худуоһунньук — идэтийэн ойуулуур-дьүһүннүүр искусствоннан дьарыктанар киһи. Манна киирэллэр уруһуйдуур худуоһунньуктар, скульптордар, прикладной искусство эйгэтигэр айар худуоһунньуктар (ойуу-дьарҕаа иистэнньэҥнэр, муосчуттар иҥин). Киэҥ өйдйөбүлгэ худуоһунньук диэн туох эрэ ураты дьоҕурдаах, айар үлэннэн дьарыгырар киһини эмиэ ааттыыллар. Бу тыл саха тылыгар нуучча тылыттан киирбит, сахалыы былыргы уус диэн тылга дьүөрэлээх (холобур, уус тыллаах киһи — мастер художественного слова).
Цифровой НЕФТ- художник-бу искусство цифровой айымньыларын оҥорон, ол кэннэ блокчеҥҥа атыылаан, ырыынакка атыылыыр киһи.
Ону таһынан хас биирдии художник олох бүтүөр диэри үлэтин төлөбүрүн ылыан сөп. Ити НЕФТ- гонорар диэн ааттаабыт буолуон сөп. Атыылаһааччы эбэтэр коллекционер атыылаһар буоллаҕына, НЕФТ- художник төлөнөр бырыһыана.
Эстетическэй уонна уус- уран үлэ өйдөбүллэрин араарыахха наада. М. с.Каган өссө 1960- с сыллардаахха эстетика уонна уус- уран уобарастарын уратытын быһааран, икки эргииртэн дуоскаҕа бытанан уруһуйдаан, бэйэ- бэйэлэрин атахтарыгар туруорбута. Кэлин М. С. Каган «киһи деятельноһа» кинигэлэригэр маннык сыһыаны чуолкайдаабыта (1974), «Эстетика как философская наука» (1997), бу өйдөбүллэри «эстетика үрдүк көстүүтэ»диэн сыаналыыр табыллыбат. Уус- уран айымньы эстетика эйгэтигэр сорҕото эрэ баар буолуон сөп, оттон эстетическэй үлэтэ, бастатан туран, уус- уран айымньыны кытта сөп түбэспэт. Холобур, муора кытылыгар сибэкки камешкалары мунньуу, хос иһигэр миэбэл туруоруу, истиэнэ устун хартыыналары ойуулааһын, эстетическэй эрэ буолбакка. Киһим кыраһыабайдык кыһаллан худуоһунньук буолбат.
Исламабад
Исламабад диэн Пакистан киин куората. Дойду улаханынан онус куората. Олохтоохторун ахсаана 1.5 млн.
Худуоһунньук
Уус- уран уобарас куруук чопчуланар, тус сыаллаах- соруктаах (субъективнай) уонна эмоционал буолар. Искусственнай үлэҕэ - боростуой идэҕэ, уобарас модела, быраабыла курдук, үөскээбэт. Эстетическэй үлэ уус- уран уобарастары оҥорбот, баар объектары уонна кинилэр толкуйдуур моделларын оҥорторор; уус- уран үлэ көмөтүнэн — киһи «дьүһүн моделыгар " уонна ол эбэтэр искусство атын көрүҥүн матырыйаалыгар кубулутар. Образное мышление «победает победается объект так, что она запечатла самого художник». Эстетическэй өйү- санааны сааылааһын, ону ааһан кэрэ дьүһүнү- бодону тулуйуу, хараастыы предмети кытта ситимнээх; уус- уран өттүнэн күүскэ дьайар. Онон ханнык баҕарар ойуу эстетическэй уонна уус- уран ойуулааһын куһаҕаннык буолбакка, эстетическэй хайаан да художественнай буолуон сөп.
Живопись
Искусство традиционнай историятыгар хас да көрүҥ киирэр: ыстанковай живопись (ол аата хартыыналар), монументальнай- декоративнай- декорация живопись, цифровой ойуулар, миниатюралар. Сороҕор туспа араадьыйа быһыытынан көрөллөр.
Станковай живописьга үҥсүү (ол аата станкаҕа) айыллыбыт айымньылары уонна автономнай быыстапкаҕа, музейга, ол эбэтэр тулалыыр эйгэттэн тутулуга суох айымньылары киллэрэллэр. Онон станковай живопись (графика да быһыытынан) айымньылара бу усулуобуйаны тоһоҕолоон бэлиэтиири ирдииллэр. Станковай живопись быраабылата тосту толоруллар эрээри, тирэх мас, сэдэх түбэлтэлэргэ — өстүөкүлэ эбэтэр металл. Монументально-декоративную живопись правильнее называть росписью, поскольку она мыслится и создается в качестве неотъемлемой принадлежности декорируемой поверхности. Айымньы ньыматын уонна тиэхиньикэтин уратыларынан, Мозаика искусствота монументальнай- декоративнай- декоративнай искусство биир көрүҥэ быһыытынан көрөллөр.
Третьяков Май Саввич
thumb|right|300px|Третьяков Май Саввич Третьяков Май Саввич — саха биллиилээх тутааччыта, РСФСР үтүөлээх тутааччыта, «Үлэ Албан аата» уордьан толору кавалера.
Худуоһунньук
Живопись
Ордук былыргы «монументальнай живопись» (дьиҥинэн архыып форматынан) былыргы булчуттарын ойуулара петрлифтар, геоглифтар, былыргы бастакы таас үйэ уруһуйдара, холобур, хаспахер Ляско, Альтамир, Шов, Шульган- Таш уруһуйдара буолаллар. Ол гынан баран кинилэр функцияларынан (магическай, ритуальнай, гносеологическай, коммуникативнай- коммуникативнай- техническэй) дьүөрэлииллэр. Итинник ойуулар эстетическэй хаачыстыбалара уонна уус- уран уобарастара өссө да бэриллэ илик, онон морфологическай да өттүнэн быһаарылла илик. Монументальнай уруһуй, мозаика эбэтэр дьиэ эркиннэрэ уонна атын тутуулар тутуулара быһаччы толоруллаллар. Былырыын минеральнай уунан эбэтэр клеевой кыраасканан (фреска) живопись баһыйар этэ. Италияҕа «ыраас фреска» былырыыҥҥа диэри температура ымпыгын- чымпыгын ымпыктаан- чымпыктаан түмүктүүр практикаламмыттара. "Ыраас фреция» Техника художниктан ураты маастарыстыбаны ирдиир, онон атын технологиялар туһаныллаллар, холобур, кураанах штукатурка- секок курдук туруктаах живопись буолбатах, хойут роспотребностар Арыылаах кырааскаларынан толоруллубуттар.
Третьяков Май Саввич
Олоҕун олуктара
1933 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр төрөөбүт.
Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаат, Дьокуускайга СМУ-1 тутуу тэрилтэтигэр Алексеев Михаил Федорович (кэлин Социалистическай Үлэ Геройа буолбут) биригээдэтигэр үлэҕэ киирбит.
Третьяков М. С. биригээдэтэ Дьокуускай куоракка «Киин» киинэ театрын, Ю. Гагарин аатынан типографияны, ЯКСМК, Хатастааҕы сибиинньэ иитэр комплексы, Дьокуускай көтөрү иитэр фабрикатын, университет саҥа корпуһун, «Туймаада» стадиону, «Чолбон» бассейны о. д. а. дьиэлэри туппут.
Тыл үөрэҕэ
Тыл үөрэҕэ (тыл билии, лингвистика) диэн тылы чинчийэр үөрэх.
Тыл үөрэҕэ тыл төрүтүн ойуулаан көрдөрөр уонна быhаарар.
Тыл тутулун ирээттэрин бу салаалар чинчийэллэр:
Бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу (лингвистика)
Бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу тыл үөрэҕэр — тыл дорҕооннорун (фонема, аллофон, дорҕоон) анал бэлиэлэринэн (фонетическэй алфавитынан) чопчу көрдөрөн туран сурукка суруйуу. Лингвистика түөрүйэтигэр уонна быраактыкатыгар солбук араастык туттуллар.
Ааҕааччы төрүт тылыгар сахатытан бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу иһиллиитэ
Бэйэ бэлиэлэринэн солбуйуу ханнык эмэ алфавиттан ылыллыбыт эмиэ оннук тыллаах бөлөх саҥатыттан (бу алфавитынан туттар этнос, субэтнос, ханнык-эмэ уобалас эбэтэр сэлиэнньэ олохтоохторо) анал бэлиэлэринэн тириэрдиэн сөп, атыннык эттэххэ тылы туттааччыга биитэр кини көрүҥүгэр (түөлбэ тылга, идиолектка) төрөөбүт тылын иһиллиитин сурунуу.
Атын тылынан саҥарааччыларга (туох ханнык иннинэ алфавитно-фонетическай систиэмэ суругунан) маны таһынан саҥарыыны кытта билсиһэллэригэр табыгастаах, төрүт тылларын бэлиэлэрин көмөтүнэн суруллуутунан, Великобритания уонна США үөрэнээччилэрин уонна устудьуоннарын англискай тылынан суруллубут үөрэх тылдьытыгар солбук үксүгэр латыын (английскай) тупсарыллыбыт алфавитын көмөтүнэн, эбии устуруока үрдүнээҕи уонна уструока аннынааҕы охсуу уонна аһаҕас дорҕоон уһаабыт бэлиэлэринэн бэриллэр.
Дьадаҥыларга көмө аан дойдутааҕы күнэ
Дьадаҥыларга көмө аан дойдутааҕы күнэ - ахсынньы 19 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Голд Коаст
Историята
thumb|left|The [[Q1 (building)|Q1 building]] thumb|[[Burleigh Heads c. 1939]]
Экономиката
Голд-Кост - Аустралия биир улахан үп уонна туризм сирэ буолар. Бу куорат экономически-сайдыбыт куораттарга киирэр, кэнники кэмҥэ промышленно-сайдыбыт куораттарга эмиэ киирэр буолла. Куорат сүрүннээн туризм эйгэтигэр олохтоммут сир буолар. Бу куорат кытыла океанҥа сытар, онон пляж уонна үрдүк долгуннар баар буоланнар манна элбэх сөрфиҥгист дьоннору тардар. Сыл аайы манна элбэх күрэхтэр буолаллар, ол курдук холобур - Indy Car.
Атыттар
thumb|Waterfront homes thumb|View of the canals from [[Q1 (building)|Q1]]
Голд-Кост ойуулара
thumb|left|Entrance to [[Surfers Paradise beach]]
thumb|Surfers Paradise skyline
thumb|[[Surfers Paradise Skyline seen from inland]]
thumb|The border between [[Queensland and New South Wales can be seen where the pine trees line the centre of the street.]]
thumb|[[Warner Bros. Movie World|The All-Star Parade]] thumb|[[Gold Coast Indy 300 2006]]
thumb|Rides at [[Whitewater World]]
Соҕуруу Буг
Соҕуруу Буг (Південний Буг; Południowy Buh) — Украина соҕуруулуу илинигэр баар 806 км усталаах өрүс. Бассейна 63 700 км². Украина иһигэр бүттүүн киирэр соҕотох бөдөҥ өрүс.
Аата
В. В. Лобода суруйарынан былыргы гириэктэр бу өрүһү Гипанис, Ипанис дииллэр эбит, оттон былыргы нуучча летопистарыгар — Богъ, Бъоугъ диэн ааттанар. Чопчу суолтата биллибэт. Польша тыл үөрэхтээҕэ Тадеуш Лер-Сплавинский балтика-славян Bog («сүүрүк») эбэтэр bougb («туора барыы, эриллии-буруллуу») диэн тылларыттан буолуон сөп диир. Франция гидрограба Элизе Реклю бог (таҥара) диэн тылынан быһаарар. Ян Розвадовский уонна Макс Фасмер былыргы ниэмэс Bach («үрэх») диэн тылыттан таһаараллар.
Гидрографията уонна бассейна
Соҕуруу Буг Подольеттан саҕаланар, онтон илин диэки Винница нөҥүө ааһар, онтон чугас соҕуруулуу-илин эргийэр Буг лиманыгар түһэр, онтон Днепрдыын Днепр-Буг лимана буолан былыргы Ольвия куорат таһынан ааһар уонна Хара муораҕа түһэр. Үөһээ тардыытыгар бадарааннаах сиринэн устар, намыһах кытыллардаах; орто сүүрүгэр — дириҥ хочонон устар; харгыстардаах. Онтон Хара муоратааҕы хапталынан устар.
Уута баһыйар сорҕото хаар уута.
Эппиэтинэстээх буолуу
Эппиэтинэстээх буолуу диэн киһи эппит тылын толоруутуттан саҕаланар үтүө, туһалаах хаачыстыбата буолар.
Киһи тугу эмэ саныыр. Баһын иһэ араас санааларынан туолар. Ырааҕы эбэтэр чугаһы, буолары-буолбаты да санаан ылыталыан сөп. Кини баҕа санаатыгар туох баҕара санаабыта барыта халлаантан түһэн кэлэр курдук эмиэ саныыр. Киһи баҕа санаата маннык икки аҥы арахсыытын сахалар былыр үйэҕэ арааран билэннэр, хаһан да туолбат баҕа санаа буоллаҕына — ыра санаа уонна киһи толоруон сөптөөх баҕа санаата буоллаҕына — баҕа санаа диэн тус-туспа арааран ааттаабыттар.
Бэйэ кыаҕын иһинэн толоруллуон сөптөөх баҕа санаалардаах киһи киһилии быһыылары оҥорор кыаҕа улаатар. Хаһан эмэ тугу эрэ туһалааҕы оҥорорун дуу эбэтэр сибилигин кыаллар дьыаланы дуу санааһын киһи санаабыта туоларын үөскэтэн дьоллоох буоларын ситиһиигэ тириэрдэр. Баҕа санаа туолуута киһиэхэ дьолу үөскэтэр.
Киһи бу санаабыт санаатын олоххо киллэриэр диэри төһө эмэ бириэмэ уонна тугу эмэ эбии оҥоруохха наадата, субу санаабытын өр кэмҥэ умнубакка саныы сылдьарын үөскэтэр. Биир санааны куруук саныы сырыттахха, умнуллубат буолууга, үгэскэ кубулуйан ийэ кукка уларыйан ууруллар.
Киһи санаабыт санаатын дьоҥҥо биллэрэр кыаҕа элбэх. Олортон саамай түргэннэрэ тылынан этэн биллэрии буолар.
«Этэн баран эҕирийиэх иннинэ» диэн туох эрэ олус түргэнник оҥоруллары быһаарар этии баар. Киһи тылынан этээт даҕаны, ол эппитин сонно толорорун биллэрэр. «Санаабыта таһыгар» диэн эттэхтэринэ, араас киирэн ааһар санааларын тылынан этэ, кэпсии сылдьар киһи буолар.
Эппиэтинэстээх буолуу эппит тылы толорууттан саҕаланар киһи биир үтүө, туһалаах хаачыстыбата буолар. Киһи мээнэ тылынан ыһыахтанара сиэрэ суох быһыы, атыттар итэҕэйбэт буолан хаалыыларын үөскэтэр. Эппит тылга туох эмэ эрэннэриилээх, толоруллуохтаах баар буоллаҕына, хайаан да толоруллара киһилии киһиттэн ирдэнэр. «Оҥоруом диэтим даҕаны, хайаан да оҥоруом»,- диэн этинии эппиэтинэстээх буолууну биллэрэр.
Эппит тылы толорууну биллэрэр «Көрсүө тыл бэлиэ» диэн этии көрсүө, сэмэй майгылаах киһи эппит тылын толорууга ордук турунуулааҕын, дьулуурдааҕын быһаарар. Эппит тылы эбэтэр эрэннэрбити толоруу хас биирдии киһиттэн ирдэнэр тутаах көрдөбүл уонна сахалыы «Тылга туруу» диэн ааттанар.
«Эрэннэриллибити үс сыл күүтэллэр» диэн сахаларга быһаарыы баар. Тугу эмэ эрэннэрбит буоллахха, үс сыл кэтэһиэххэ сөбүн, бу этии быһаарарын тэҥэ, үс сылтан ордук кэтэһэр туһата суоҕун эмиэ өйдөтөр. Бу этии үтүө санаа куһаҕаҥҥа уларыйар кэмин быһаарара ордук чуолкай. Үс сыл кэнниттэн эрэннэриллибит туолбатаҕына, киһиэхэ үөскүүр хом санаа улаатан куһаҕан санааҕа кубулуйар кэмин биллэрэр. Эрэннэриллибит үс сыл устата туолбатаҕына иэстэбил саҕаланар.
«Эрэннэрбити толорортон ордук эрэйдээх суох» диэн этии кыах тиийбэтинэн эрэннэрэн кэбиһии толоруута кэллэҕинэ ордук улахан эрэйдээҕин этэринэн, аһара элбэҕи эрэннэрэн кэбиһии табыллыбатын быһаарар. Быыбарга кыттааччылар атыттарын тугунан эмэ баһыйаары, ордук курдук көстөөрү арааһы барытын эрэннэрэн баран толорботторо быыбар суолтатын намтатар.
«Кэһиллибэт кэс тыл» диэн хас биирдии киһи сирдээҕи олоҕор хайаан да толоруохтаах дьыалаларын санатарын таһынан этиллибит тыл андаҕарга кубулуйарын быһаарар. Бу этии эдэр киһи саҥаны айыыны оҥороругар кырдьаҕас, олоххо уопута элбэх киһи этэрин ылынарын биллэрэр. Ылыммыт сыалы толорууга киһи: «Эппит тыл биир, санаабыт санаа төлөрүйбэт»,- диэн этиннэҕинэ санаата күүһүрэн, дьулуура эбиллиититтэн сыалын ситиһэр кыаҕа улаатар.
Киһи оҥорор туох баар быһыыта барыта «Саҥарыан иннинэ санаан көр» диэн өс хоһоонунан толору бэриллэр. Аан маҥнай искэр саныыгын, онтон саҥаран, ол санааҕын этэн дьоҥҥо биллэрэҕин. Санааҕын эттэххинэ биирдэ эрэ ханнык санаа, үчүгэй дуу эбэтэр куһаҕан дуу буолара дьоҥҥо биирдэ биллэр кыахтанар.
«Үтүө ат биир кымньыылаах, үчүгэй киһи биир тыллаах» диэн эрэннэрбити, эппит тылы хайаан да толоруу үтүө, үчүгэй майгы буоларын өс хоһооно этэр.
Киһини өйө-санаата баһылаан салайарынан ханнык баҕарар оҥороору оҥостор быһыытыттан туох содул үөскээн тахсарын эрдэттэн быһааран баран оҥороро эппиэтинэстээх буолууну үөскэтэр. Киһи тугу оҥорбутугар барытыгар бэйэтэ эппиэттиирин быһаарар. Элбэх дьоҥҥо сыыһаны, сымыйаны этэн, былыргыттан куһаҕана элбэх айыы диэн тылы үчүгэй эрэ оҥороору кыһанар дьон этэр тылларыгар эппиэтинэһэ суох сыһыаннаһаллар, сахалыы өй-санаа төрүттэрэ иҥмит тылларбытын уларыта сатааһын олус улахан сыыһа. Сахалыы өй-санаа төрүттэрин уларыта сатааһыҥҥа эппиэтэ бэрт сотору кэлэн иһэр. Эдэрдэр буруйу оҥоруулара, бэйэлэригэр тиийиниилэрэ бу кэмҥэ элбээһинэ «айыы үчүгэй, айыы буолуҥ» диэн сыыһа үөрэхтэн, ыҥырыыттан улаатар.
Ханнык баҕарар оҥоруллубут дьыалаҕа киһи бэйэтэ эппиттиирэ ирдэнэр. Саха тылын, өйүн-санаатын уларыта сатыыр дьон, саҥаны, буолар-буолбаты эккирэтэ сатыылларыттан этэр тылларыгар, оҥорор быһыыларыгар эппиэтинэһэ суох сыһыаннаһаллар.
Бэйэ оҥорбут быһыыларыгар, дьыалаларыгар эппиэтинэстээх буолуу, хайаан да эти-сиини таарыйарынан, Улуу Тойон таҥара үөрэҕэр киирсэр олус туһалаах үөрэх буолар. (1,35).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
Стручкова Ольга Аполлоновна
Стручкова Ольга Аполлоновна — культура үлэһитэ, режиссер.
Сутуруоха
Хас да суолталаах тыл
Ахсынньы 4
Ахсынньы 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 338-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 339-c күнэ). Сыл бүтүө 27 күн баар.
Тыгын Дархан
Тыгын Дархан — Өлүөнэ өрүс орто сүүрээнигэр уонна Бүлүүгэ бэйэтин былааһын тарҕаппыт, XVI-XVII үйэлэр быыстарыгар олоро сылдьыбыт сахалар баһылыктара.
Линденау суруйарынан, Тыгын үс олохтоох эбит. Маҥнайгыта Алаҕана уонна Куллаты үрэхтэрин икки ардыгар баар эбит. Иккиһэ Табаҕа күөлүн аттыгар, үсүһэ Сайсары күөлүн таһыгар, билиҥҥи Дьокуускай куорат турар сиригэр баара. Былааһа муҥутуур кэмигэр, Сайсарыга, Ытык күөл, Yрүҥ күөл, Кытаанах кырдал диэн сирдэргэ уһаайбалааҕа. Кини сылгы уонна ынах сүөһүтэ, дьоно уонна харалара, үлэһит, чаҕар дьоно соҕуруу билиҥҥи Малдьаҕар нэһилиэгэр диэри, хоту Нам улууһун кыраныыссатыгар диэри олороллоро. Линденау бигэргэтэринэн, тойон-ууһун баһылыгынан, Мунньан өлбүтүн кэннэ, кини кыра уола Тыгын анаммыт. Убайдара аҕабыт биһигини анаабата диэн олус абарбыттар, Тыгыҥҥа өстөммүттэр. Мунньан уолаттарын иирсээнэ Орто дойдуну барытын аймаабыт, саха уустара барыта, Линденау этэринэн, бу охсуһууга кыттыспыттар.
Страленберг сахалары соҕурууттан Дэҥси Тархан Тегин баһылаан аҕалбыта диэнигэр олоҕуран, Окладников тыгыннар сахаҕа уруккуттан бааллара диэн дакаастыыр уонна историяҕа биллэр Тыгын бу титулы ылбыт биир эрэ киһинэн буолар диэн этэр. Эмиэ Страленберг этиитигэр тирэҕирэн, улуу академик Тыгын диэн тыл былыргы түүрдэр "тегин" диэн терминнарын кытта бииригэр туох да саарбах суох диэн этэр.
Аделаида
Аделаида (Adelaide) - Аустралия улахан куораттарыттан биирдэстэрэ, дьонун ахсаана 1,1 мөлүйүөн (2006). Бу куорат Соҕуруу Аустралия штатын киинэ буолар. Манна элбэх кытайдар олохсуйбуттар. Балачча элбэх сахалар (101 саха дьоно) олороллор диэн буолар.
Моунт Айза
Моунт Айза (Mount Isa, Айза Хайата), Аустралия дойдутугар, Куинслэнд штатыгар баар биир индустриально-сайдыбыт куорат, биир улахан транспортнай центр. Нэһилиэнньэтэ 32 тыһ, үксэ кытайдар, аустралиялар. Сахалар бааллар.