cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ушницкай Михаил Петрович
Мальта станцияҕа хас да ый үөрэнэн баран Москуба көмүскэлигэр сэриилэспит. Бэс ыйын 5 күнүгэр илиитигэр бааһыран госпитальга 23 хонук сыппыт. Онтон Волга таһыгар ыытыллыбыт. Онно уоттаах сэриигэ сылдьыбыт, ыстыыгынан атаакаларга сылдьыталаабыт. Биир дойдулааҕа Семенов Максим диэн киһи баар этэ диэн ахтыытыгар суруйар. Бу кыргыһыыга төбөтүгэр уонна атахтарыгар бааһыран 3 ый госпитальга эмтэммит, онтон 1943 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр дойдутугар ыыппытар. Кэлэрин кытта үс хоннороот Кэбээйигэ сүөһү биригэдьииринэн ыыппыттар. «Мин төһө да төбөм ыарыйдар, үлэлииргэ тиийбитим,» - диэн суруйар ахтыытыгар.
1969 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар элбэх оҕолоохпун, кэргэни ыанньыксыттыыр диэбит. .
Chase
Chase (Chase Bank), АХШ биир улахан баана.
Ceza
Билгин Озчалкан (Bilgin Özçalkan, 1976 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр төрөөбүт, Ускюдар түөлбэ, Стамбул куорат, Турция өрөспүүбүлүкэтэ), дьоҥҥо сэргэҕэ, аан дойдуга ортдуга Ceza (Джеза, турок тылыттан сахатыы тылбаастаатахха  - буруйдааһын) — турок омугун аан дойдуга аатырбыт, биллиилээх рэп толорооччута.
Эрдэтээҕи айар үлэтэ
Блгин Озчалкан Турция Стамбул куоратыгар Ускюдаре түөлбэҕэ орто баайыылаах ыалга төрөөбүтэ. Джеза кыра эрдэҕиттэн сүрэҕэ суох этэ. Кинини успуортан уонна муусукаттан атын туох даҕаны сэҥээрдибитэ. Ол гынан баран, төһө даҕаны кыратыттан сүрэҕэ суоҕунан аатырдар, аатынан профессиональнай индустриальнай лиссиэйи үөрэнэн бүтэрбитэ. Уот маастарын идэтин баһылаабыта.
Габышев Николай Андрианович
Габышев Николай Андрианович — СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үөһээ Дьааҥы уонна Эбээн-Бытантай оройуоннарын Ытык киһитэ.
Ceza
Эрдэтээҕи айар үлэтэ
1995 сыллаахха рэпер буолага санаммыта. Бильгин доҕотторуттан рэп ырыалардаах кассеталары уларсан истэр буолбута уонна устунуна бэйэтин бастакы ырыаларын хоһооннорун сурубута. Ол сылдьан Кадыкёеҕа Dr. Fuchs диэн ааттаах рэп продюсерын кытта билсибитэ. Кинилэр «Nefret» (абааһы көрүү) диэн ырыа бөлөҕүн тэрийбиттэрэ. Стамбулга «Hammer Music» диэн ниэмэс звугу устар хампаанньатын кытта дуогабар түһэрсэн, «Meclis-i ala Istanbul» бастакы альбомнара тахсыбата.
Габышев Николай Андрианович
1930 с. төрөөбүт. 1953—1957 сс. Муома оройуонугар Кыһыл чуум, кулууп сэбиэдиссэйэ. 1957—1979 сс. Нэһилиэк сэбиэтин председателэ, Верхоянскай совхоз парткомун секретара, Верхоянскай оройуонугар культура отделын сэбиэдиссэйэ. 1979—1990 сс. Верхоянскай оройуон райсоветын солбуйааччы председателэ. 1990—2000 сс. Эбээн-Бытантай оройуонун баһылыгын солбуйааччы. 2000—2003 сс. СӨ Правительствотыгар Верхоянскай оройуонун бэрэстэбиитэлэ. СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үөһээ Дьааҥы уонна Эбээн-Бытантай оройуоннарын Ытык киһитэ.
Ceza
2006
Бу сыл Джеза бастакы «Derz Al» диэн макси сигнлын таһаарбыта. 2006 сыллаахха кини «Yerli Plaka» диэн алтыс альбома күн сирин көрбүтэ. Онно кини АХШ Миссури штатыттан сылдьар Tech N9ne кытта ыллаабыта. Клиптара Германияҕа уһуллубута.
2011
2011 сайыныттан Ceza Америкаҕа биллнэ барбыта -- эмиэ Tech N9ne рэперы кытта ырыалары устубута.
2015
Ceza түөрт сыл устата тохтоон олорон баран, ыам ыйын 26 күнүгэр "Suspus" (тур. "чуумпуруу") альбомун таһаарбыта.
Дискографията
2000 "Meclis-i Ala İstanbul" (Nefret) 2001 "Anahtar" (Nefret)  2002 "Med Cezir"  2004 "Rapstar"  2006 "Yerli Plaka"  2007 "Evin Delisi" (EP)  2010 "Onuncu Köy"
2011 "Holocaust"
2015 "Suspus"
Саамай түргэнник ааҕар рэперинэн билиниллибитэ: 158 сөкүүндэҕэ 1267 тылы саҥарар (1 сөкүүндэҕэ 8 тыл). Ити Holocaust диэн треккэ.
Киһи бырааба
уҥа|мини|Көҥүл хартията эбэтэр "Великая хартия вольностей" диэн, аан дойдуга сувереннай бэйэтин норуотун иннигэр тустаах юридическай бырааптары ытыктыыр биир бастакынан эбэһээтэлистибэлээх докумуоннартан биирдэстэрэ этэ. Киһи бырааба диэн киһи аймах быһыытын-майгытын тиһигин быспакка муниципальнай уонна аан дойдутааҕы быраабы көмүскүүр туһааннаах стандартнай моральнай принциптэр эбэтэр нуормалар. Кинилэр үгэс курдук, "киһи саһыттан, омугуттан, ханна баарыттан, тылыттан, итэҕэлиттэн тутулуга суох, атын статустан тутулуга суох", "киһи быраабын былдьаабат быраап" диэн өйдөбүллээхтэр. Сир үрдүгэр барытыгар, кэмтэн тутулуга суох туттуллаллар, ол иһин универсальнай ону тэҥэ энергалитарнай ол аата, барыларыгар биир. Кинилэр киһи быраабын уонна быраабын араҥаччылааһыны ирдиир уонна чопчу усулуобуйаҕа олоҕурбут правовой процедуралартан ураты булгуччулаах быраап процедурата буоларын быһыытынан ааҕыллар.
Киһи быраабын доктрината аан дойдутааҕы быраап уонна глобальнай уонна регионнааҕы институттарыгар улахан сабыдыаллы аҕалбыта. Дьайыы государстволар и сокуоннай тэрилтэлэр төрүт буолар государственнай политика аан дойдуга барытыгар тарҕаммыта. Киһи быраабын идеята "глобальнай уопсастыба публичнай дискиһэ уопсай моральнай тыллаах буоллаҕына, бу киһи бырааба" диэн сэрэйиллэр. Киһи быраабын доктринатын быһаарыылаах сайабылыанньалара билигин да киһи ис туругун, айылҕатын, быраабын олохсутуутун туһунан дьоһун скептицизм уонна мөккүөрү үөскэтэллэр. "Быраап" тиэрминэ чопчу суолтата мөккүөрү үөскэтэр уонна философскай мөккүөрү уһатар предмет буолар; төһө да киһи бырааба киэҥ араҥаҕа хабыллар,ол курдук суукка көмүскэнии бырааба, киһини кулукка оҥостуу, геноциды бобуу, тыл көҥүлүн бобуу, үөрэх быраабын кэһии курдук киэҥ араҥаҕа хабыллар, киһи быраабын уопсай кэккэтигэр киллэриллиэхтээх диэн консенсус баар, ону тэҥэ киһи быраабын чэрчитигэр киллэрэр туһунан араас өрүттэр бааллар; онтон сорох философтар итини кэһиини туоратар саамай кырата суох ирдэбиллэх стандарт быһыытынан көрөллөр.
Киһи быраабын "Таҥара" биэрбитэ диэн этээччилэр баар, ол гынан баран, бу өйдөбүл кириитикэлэнэр.
Киһи быраабын туһугар хамсааһыны көҕүлүүр сүрүн идеялартан үгүстэрэ иккис аан дойду сэриитин уонна Холокост событиеларын кэнниттэн сайдыы ылбыттара, ол курдук 1948 сыллаахха Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэтин генеральнай Ассамблеята Парижка киһи быраабын Декларациятын ылыы буолбута. Былыргы дьо44о киһи быраабын аныгы концепцията суох этэ. Дьиҥ иннинээҕи дискурсу киһи быраабын туһунан мөккүөрү орто үйэтээҕи айылҕа быраабын сорҕотун быһыытынан үөскэппит, ол философтарынан Дьон Локк, Фрэнсис Хатчесон уонна Жан-Жак Бурламак курдук философтарынан уонна Америка революциятын уонна французскай революция политическай дисксуратыгар биллэр- көстөр миэстэни ылбыта. Онно олоҕуран, киһи быраабын араҥаччылыыр аныгы аргуменнар 20-с үйэ иккис аҥарыгар үөскээбиттэр, арааһа, кулуттааһын,  геноцид уонна байыаннай буруйу оҥорууга реакция быһыытынан, уонна киһи бааһырыытын уонна сокуоннай общество инники күөҥҥэ тахсарыгар эрдэттэн усулуобуйа быһыытынан. Киһи быраабын көмүскээһин 21-с үйэ саҥатыгар да салҕана турар, ордук экономическай уонна политическай көҥүлү ситиһэргэ түмүллэн барбыта.
Устуоруйата
уҥа|мини|АХШ тутулуга суох буолуу декларацията Континентальнай конгреһа 1776 сыл от ыйын 4 күнүгэр ратификацияламмыта Киһи быраабын концепцията, сорох өттүнэн, үйэлэргэ баар эрээри, норуоттар киһи бүгүн хайдах гынарын курдуккиһи быраабын туһунан өрүү толкуйдаабат этилэр
Киһи быраабын ордук былыргы кэрэһитинэн биһиги эрабыт иннинэ 6-с үйэтээҕи Сайрус Цилиндра буолар. Онно кулуттааһын суох, ханнык баҕар итэҕэлгэ итэҕэйээһини уонна расовай тэҥ буоларга бырааптар суруллубуттара
Дьиҥ инники күөҥҥэ киһи бырааба орто үйэтээҕи сиэр-майгы сорҕотун быһыытынан көстүбүт айылҕа бырааптарын концепцията этэ. Бу үгэскэ Сибэтиэй Иларий Путье, Сибэтиэй Евросий уонна Сибэтиэй Августин курдук Сибэтиэй Павелы эрдэ христианскай санаалара күүстээхтик дьүөрэлээбиттэрэ. Сибэйтиэй Августин киһи бырааптарын сокуоннарын чинчийбит уонна онно кыраныысса ханна сытарын  дьоннорунан сыҥаламмыт сокуон буолбакка ханнык сокуоннар өй дириҥигэр уонна суобас төрүтүгэр үөскүүрүн уонна ханнык сокуоннар уонна быраабтар быһыллыбыттарын быһаара сатаабыт. Ол курдук дьон ол сокуоннарыгар бас бэринэр эбээһинэстээх буоллаҕына итини сыыһа диэн быһаарара.
Бу орто үйэтээҕи үгэс Европа үөрэҕириитин кэмигэр биллэр буолбута. Бу 20-с үйэ иккис аҥарыгар олоҕуран киһи быраабын араҥаччылыыр аныгы аргуменнар тахсыбыттара.
Улуу Көҥүл хартията аан бастаан 1215 сыллаахха тахсыбыт английскай хартия. кэлин быраап өйдөбүлүн атын докумуоннарга, ол курдук 1689 сыл Англия быраап туһунан биль уонна 1789 сыллаах АХШ Конституциялара уонна 1791 сыл АХШ быраап билль-ыгар улахан сабыдыалы оҥорбута.
17-с үйэ Англия Философа Джон Локк бэйэтин үлэтигэр «олох, көҥүл уонна баай-дуол (бас билии) быһыытынан быһаарар этэ уонна маннык сүрүн бырааптартан уопсастыба дуогабарыгар аккаастанар табыллыбат диэн этэр этэ. Великобританияҕа 1689 сыллаахха тахсыбыт английскай быраап туһунан Биль правительство репрессивнай дьайыылары оҥорорун сокуоннайа суох диэн быһаарбыта. 18 үйэ устата икки улахан революция буолбута - Холбоһуктаах Штаттарга (1776) уонна Францияҕа (1789) ол түмүгэр Холбоһуктаах Штаттар тутулуга суох буолуу Декларацията уонна французскай киһи уонна гражданин быраабын декларацията ол быһыытынан икки докумуон иһигэр тустаах киһи бырааба олохтоммута. Ону таһынан, 1776 сыллааҕы Вирдьинскай Декларация кэккэ тутаах гражданскай бырааптары уонна көҥүллэри сүрүн сокуоҥҥа бигэргэппитэ
1800 сылтан аан дойду бастакы сэриитигэр
мини|1789 с.атырдьах ыйын 26 күнүгэр Франция национальнай мунньаҕын бигэргэппит киһи уонна гражданин быраабын декларацията Томас Пейн, Дьон Стюарт Милль уонна Гегель курдук философтар 18 уонна 19- с үйэлэргэ универсальность тематын кэҥэппиттэрэ. 1831 сыллаахха Уильям Лойд Гаррион "Босхолооччу" хаһыакка бэйэтин ааҕааччыларын киһи быраабын улуу дьыалатыгар киһи бырааба диэн тиэрмин Пейна уонна Гаррисон суруйбуттарын бириэмэтигэр тарҕаммыт диэн ааҕыллар. 1849 сыллаахха кини современнига Генри Дэвид Торо «Гражданскай бас бириниититтэн аккаас» диэн трактататыгар кэлин киһи быраабын уонна гражданскай быраабын туһунан толкуйдуур философтарыгар сабыдыаллаабыта. Холбоһуктаах Штаттар Верховнай суутун судьуйата Дэвид Дэвис бэйэтин 1867 сыллааҕы санаатыгар "Сокуон киһи быраабын көмүскүүр; бу көмүскэли суох гыннахха, кинилэр хара дьайдаахтар эбэтэр хаһыытыыр дьон былаастарыгар кубулуйуохтара.
Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы комитетын, КЛибер Кодексата 1864 с. дьахталлартан бастакы Конвенцията уонна 1864 с. икки аан дойду сэриитин икка ардыларыгар гуманитарнай быраабын төрдүн уурбуттара.
Бастакы уонна иккис аан дойду сэриитин ыккардыгар
Нациялар Лигата 1919 сыллаахха бастакы аан дойду сэриитэ бүтэрбитин кэннэ Версальскай дуогабарынан кэпсэтиитин бириэмэтигэр тэриллибитэ. Лигалар коллективнай куттал суох буолуутун суотугар сэриини тохтотуу, кэпсэтии, дипломатия уонна глобальнай уйгутун тупсарыы икки ардыларыгар мөккүөрү суох оҥоруу диэн сыаллардаах этэ. Кини устааптарыгар кэлин киһи быраабын декларациятыгар киллэриллибиттэрэ элбэх быраабы көҕүлүүр мандаат бигэргэтиллибитэ.
Нациялар Лигата Арҕаа Европа державаларын колонияларыттан тутулуга суох буолар дойдуларыгар кубулуйуутун өйүүр мандаттаах этэ.
Нациялар Лигатын агентствотын курдук олохтоммут Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (билигин ХНТ чааһа) кэлин киһи быраабын аан дойдутааҕы декларациятыгар киллэриллибит сорох бырааптары көҕүлүүр уонна көмүскүүр мандааттаах этэ.
Киһи быраабын бүттүүн декларацията
уҥа|мини|«Бу дуогабар буолбатах ... [Кэскилгэ] бу докумуон Аан дойдутааҕы көҥүл хартията буолуоҕа». 1949 с. [[Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията|Киһи быраабын декларациятын кытта Элеонора Рузвельт.]] Киһи быраабын бүттүүн декларацията (КББД) - бу Декларация булгуччулаах күүһэ суох буолбатах, холбоһуктаах Нациялар тэрилтэлэрин генеральнай Ассамблеяларын 1948 с. иккис аан дойду сэриитин событиеларыгар эппиэт курдук ылыммыта. КББД киһи быраабын бүттүүнүн декларацията-киһи быраабын, гражданскай, экономическай уонна социальнай бырааптарын өйөөһүн, бу быраап сорҕото "көҥүл, сиэрдээх уонна эйэ иһин эйэ"сорҕото буоларын бигэргэтэргэ ыҥырар. Декларация государстволар тутулун хааччахтыырга уонна кинилэр гражданнарыгар модельга сөп түбэһиннэрэн эбээһинэстэрин толороллорун туһунан бастакы сорунуу этэ.
Түүл өбүгэлэр өйдөрө-санаалара
Түүл өбүгэлэр өйдөрө-санаалара диэн этии олус былыргы өйдөбүллэр, үгэстэр түүлгэ көстөллөрүн биллэрэр.
Киһи үксэ түүн түһээн түүлү көрөр, сорох киһи түүн аайы, онтон үгүстэр биирдэ эмэтэ көрөллөр. Үгүс дьоннор түүллэрин аахайбакка умнан кэбиһэллэр. Биир эмэ түүл киһи өйүгэр кытаанахтык дьөлө хатанар уонна өр кэмҥэ умнуллубат.
Түүл хантан, хайдах кэлэрин билигин даҕаны ким да чуолкайдык билбэт, ол иһин киһи-аймах биир кыайан быһаара илик боппуруоһугар киирсэр.
Дьон-норуот олоҕун сайдыыта былыр үйэҕэ тобуллубут суол устун халбаҥнаабакка баран иһэрин улуу өйдөөх Цицерон: «Таҥаралар дьону таптыыр буоллахтарына, кинилэр бэйэлэрин түстээһиннэрин дьоннор түүллэригэр киирэн арыйан биэриэхтэрэ»,- диэн этиитэ бигэргэтэр. Итини кытта өйдөөн кэлиэҕиҥ учуонайдар үлэлэрин: Д.И.Менделеев таблицатын, А.Эйнштейн теориятын, кинилэр улуу арыйыыларын, бэйэлэрэ билинэллэринэн буоллаҕына, түһээн билбиттэр, көрбүттэр.
Сир үрдүгэр атын олох эмиэ баарын киһи түүлэ көрдөрөр. Ону киһи былыр үйэҕэ өлөн хаалбыт дьоннору кытта түһээн көрсөн кэпсэтэн итэҕэйэр. Холобур: түһээн өлбүт киһини көрсөн, кини ыҥырарыгар сөбүлэһэн барыстаххына, кырдьык өлөрүҥ буолуо дииллэр. Өссө киһиэхэ, оннооҕор өлбүтэ ырааппыт төрөппүт ийэтэ эбэтэр аҕата түүлүгэр киирэн оҕотун сэрэтэ, көрө-харайа сатыыр буоллаҕына, дьиҥнээхтик сэрэннэххинэ табыллыаҥ этэ уонна кинилэр этэр сүбэлэрэ олус таба буолааччы. Өлбүт киһи түүлгэ киирэн туох эмэ малы көрдүүр буоллаҕына эбэтэр: «Бачыыҥкам ыга тутар»,- диэтэҕинэ, саҥа улахан бачыыҥканы эбэтэр: «Ычча-ычча»,- диэтэҕинэ, таҥнар таҥаһын илдьэн уҥуоҕар уурдахха, дьэ көстүбэт буолан хаалар дииллэр.
Өлбүт дьоннор өйдөрө-санаалара сир үрдүттэн суох гына баран хаалбаттар, кинилэр ханна сылдьалларын ким да билбэт буолан баран, былыргыттан сахаларга баар итэҕэлинэн Үөһээ дойдуга буолуохтарын сөп. Киһи утуйа сыттаҕына өйө-санаата Үөһээ дойдуга көҥүл сылдьар уонна аймахтарын, билэр дьоннорун өйдөрүн-санааларын кытта көрсүһэрэ кырдьык. Утуйа сытар киһи уһуктан өйүн-төйүн булунарыгар син элбэх бириэмэ наада буолар. Уһуктан эрэр бириэмэҕэ көстөн хаалбыт араас көстүүлэр киһи бэйэтин өйүгэр кыл-мүччү хатаналлар. Ити көстүүлэри барыларын холбоон түүл диэн ааттанар.
Былыргы кэмҥэ сахаларга саамай улахан айыынан утуйа сытар киһини эбэтэр улахан кыылы өлөрүү буолар этэ. Оччоҕуна бу киһи өйө-санаата соһуччу уйатын сүтэрэн, үөр буолан Үөһээ дойдуга оннун кыайан булбакка сыһыаннаах дьоннорго биллэ сылдьыан да сөп.
Киһи түһээн үгүстүк аймахтарын, үчүгэйдик билэр дьоннорун уонна кинилэргэ сыһыаннаах бэлиэлэри элбэхтик көрөр. Ити иһин түүлгэ аймах-хаан дьоннор бэйэ-бэйэлэрин үгүстүк ахтыһаллара, санаһаллара ордук улахан оруоллааҕа өйдөнөр уонна кинилэр өйдөрүн-санааларын ситимэ биир буолара чуолкайдык көстөр.
Ыраахтан кэлэн иһэр ыалдьыт киһи тугу санаабыта түүлгэ киирэн көстөрө дьоннору ордук умсугутар уонна бу түүл диэн сир үрдүгэр баар өйдөбүллэртэн чахчы уратылааҕын бэлиэтиир. Олус улаханнык кыһанан киһи тугу санаабыта, тугу көрдөөбүтэ түүлгэ илэ курдук көстүөн сөп.
Түһээн ханнык эмэ бэлиэни көрүүгэ киһи бэйэтин этин-сиинин туруга, аччыга-тото барыта сабыдыаллыыр. Ыарыһах киһи түүллэрэ эмиэ бэйэтин санааларын курдук санаарҕабыл эҥэрдээхтэр, бороҥуй дьүһүннээхтэр, онтон доруобай киһи түүлэ кытта сырдык чаҕылхай дьүһүннээх. Киһи олоҕо түүлүттэн улахан тутулуктааҕын бэлиэтинэн түһээн ыарыйдаххына ыалдьарыҥ, онтон байдаххына байарыҥ буолар. Киһи бэйэтин түүллэрин үөрэтэн доруобуйатын туругун куруук кэтии-билэ сылдьыан сөп.
Түүлгэ көстөр араас абааһылартан, кыыллартан уонна үөннэртэн куттаммат буоларга үөрэниэххэ. Итилэр эн үрдүгэр түһэр буоллахтарына утары эргиллэн бараҥҥын көмүскэммитинэн уонна охсуспутунан барыахтааххын, кыайымаары гыннаххына доҕотторгун көмөҕө ыҥырыаххын сөп, онтон куттанан куоттаххына, итилэр эйигин эккирэтэ сылдьыахтара. Түһээн итилэри кыайыы дьиҥнээх олоххо эмиэ кыайыыга тириэрдэр. Түүлгэ көстөр кутталлары кыайан, киһи өйө-санаата күүһүрэр, кыаҕырар, олоххо көрсөр сорох ыарахаттары туоруурга дьулуура эбиллэр.
Сорох киһи өйүгэр түспэт түүллэр үгүстэрэ эр киһи уонна дьахтар сыһыаннарыгар аналлаахтар.
Түүллэри үөрэтии муҥура суох. Итилэри үөрэтэн араас өтө көрүүлэргэ уонна билгэлээһиннэргэ туһаныахха сөп. Түүл дьиктилэрин быыстарыттан туһалааҕы булан ыларга үөрэниэххэ, ол иһин өйгө хатанан хаалбыт түүллэри бэлиэтээн, сурунан иһиэххэ уонна олоххо туох буолбутун кытта тэҥнээн көрүөххэ. Биир санаалаахтар кыттыһан түүллэрин тойоннууллара ордук дьону умсугутар, салгыы дьарыктаналларыгар кыах биэрэр. Түүл бэлиэлэрин билии биир эмэ куһаҕаҥҥа көстөр түүлү бэйэ өйүттэн-санаатыттан ылан быраҕарга, атын үчүгэй санааларынан үтүрүйэн солбуйарга уонна кэлэн иһэр олох уустуктарыгар эрдэттэн өйү-санааны бэлэмнииргэ туһалыыр.
Дьоллоох үчүгэй көрүҥнээх түүл киһи санаатын көтөҕөр, бэйэтин кыаҕар эрэлин күүһүрдэр. Үчүгэй түүлү түһүүр киһи дьоллоох буолар, ол иһин дьолу, үчүгэйи түстүүр түүллэр бэлиэлэрин билэр туһалаах буолар. Үлэ-хамнас үчүгэй буолуутун бэлиэлэрэ: массыынанан айаннаан иһии, ыараханы көтөҕөн кыайыы, кумааҕы харчыны, бырааккын, балтыгын, аттаах киһини, оттоох хонууну, сүөһү сааҕын көрүү, сааҕынан сыбаныы, маска ыттыы уонна да үгүстэр. Онтон баай, дьоллоох буолуу бэлиэлэрэ: толору маллаах ампаары, быты, элбэх үүтү, от үүнэн турарын, таһаҕаһы сүкпүт киһини көрүү, үүтү иһии, күөх хонууга мэччийэ сылдьар сүөһүлэри көрүү, дэриэбинэҕэ сылдьыы, кырбаныы, халлаанынан көтө сылдьыы, оту мунньуу, кэбиһии, киэргэллээх курдаах буолуу уонна да атыттар.
Элбэх үчүгэйи көрдөрөр бэлиэлэри бу суруллубут түүллэр бэлиэлэриттэн булан өйдүү сырыттахха куруук оннук түүллэри түһүүр буолуохха сөп.
Сир үрдүттэн ханнык да эттик эбэтэр эньиэргийэ хайа да көрүҥнэрэ туох да суола ииһэ суох сүтэн хаалбаттар диэн физика үөрэҕэ дакаастаабыта ыраатта. Онтон өй-санаа түмүллүүтэ, өссө ордук дьиппинийдэҕинэ, чиҥээтэҕинэ үгэскэ уларыйан туспа ханнык эрэ кукка кубулуйдаҕына эмиэ сүтэн, симэлийэн хаалбат дьылҕаланар. Түүллэри үөрэтии ити төрүккэ тирэҕирэн сайдар. Түүлгэ үгэс буола кубулуйбут өйдөр-санаалар илэ курдук көстөллөр.
Былыргы сахалар ойууннара түүллэри тойоннооһунунан киэҥник дьарыктана сылдьыбыттара биллэр. Kинилэр өй-санаа хайдах көрүҥнээхтик кукка кубулуйан иһэллэрин дириҥник үөрэтэн бэйэлэрин үлэлэригэр туһанар эбиттэр. Ыарыы туһунан өй-санаа киһиэхэ мунньустан баран суох буолан хаалбакка өр кэмҥэ эрэйдии сылдьарын ылан бырахтахха эрэ табылларын, оччоҕо эрэ ыарыы суох буоларын ойууннар быһаараллар. Улахан киһиэхэ өй-санаа үөрэх буолан киирэн салгын куту үөскэтэр. Үөрэх хос-хос хатыланан, чиҥээн, дьиппинийэн үгэскэ кубулуйдаҕына туспа өй-санаа түмүллүүтэ — кут эбэтэр майгы буолар. Үгэс буолбут өй-санаа киһи өйүгэр-санаатыгар букатын умнуллубат гына иҥэр. Үгэс буолбут өйдөбүллэр көстүүлэргэ кубулуйууларыгар олоҕураллар, ол аата киһи түүлүгэр олору илэ курдук көрөр.
Kиһи өйүгэр-санаатыгар үгэс үөскээһинэ кыра оҕо эрдэҕиттэн саҕаланан баран үйэтин тухары салгыы баран иһэр. Үгэс үөскээһинэ хас биирдии киһи өйүн-санаатын уратыларыттан, өйү, үөрэҕи иҥэринэр дьоҕуруттан олус улаханнык тутулуктанар. «Үгүс» диэн тылтан үгэс үөскээбит. Ханнык баҕарар санааны, быһыыны үгэс оҥостоору гыннахха үгүстүк хос-хос хатылыыр туһалаах. Оччоҕо киһи мэйиитигэр үгэс үөскүүр уонна дьэ умнуллубат кыахтанар.
Былыргы сахалар кут-сүр үөрэхтэрин сүрүн өйдөбүллэригэр түүлү тойоннооһун тирэҕирэн сайдар. Киһи өйүн-санаатын быһаарыы сахалар буор, ийэ уонна салгын куттар диэн өйдөбүллэригэр олоҕурар. Сахалар олохторун үөрэҕэр үс төрүт өйдөбүллэр, өй-санаа хайдах киһиэхэ иҥэрин быһаарар тыллар бааллар:
1.	Үөрэх.
2.	Үгэс.
3.	Үөрүйэх.
Бу өйдөбүллэр киһи куттара үөрэҕи хайдах көрүҥнээхтик өйдөөн, иҥэринэн иһэллэрин быһаараллар. Аан маҥнай өй-санаа үөрэх, билии буолан салгын кукка киирэн баран үгэскэ, онтон үөрүйэххэ кубулуйан ийэ уонна буор куттарга ууруллаллар. Үөрүйэх диэн сахалыы эти-сиини дьаныардаахтык, утумнаахтык эрчийии аата. Kиһи үөрэҕи-билиини баһылаан этин-сиинин бу үөрэҕэр сөп түбэһэргэ эрчийэн, үөрүйэх оҥорон биэриэхтээх. Бу этии киһи олоҕун сүрүн сыала буолар.
Киһи олоҕун сыала диэн үөрэҕи-билиини салгын кутунан баһылаан, бу билиитин хос-хос хатылаан үгэс оҥостон ийэ кутугар иҥэринэн, онтон салгыы этин-сиинин утумнаахтык эрчийэн үөрүйэх оҥоруута буолар.
Түүллэри үөрэтии — киһи өйүн-санаатын үөрэтии. Өйгө-санааҕа олохсуйбут, үгэс буолбут өйдөбүллэр түүлгэ илэ курдук көстөллөр. Түүллэр инникини билгэлээн билиилэрэ киһи санаалара бэйэтин сирдээн, бастаан иһэллэрин биллэрэр. «Kиһини санаата салайар» диэн этии дьон олохторо сайдан иһиитин быһаарар саамай сүрүн көрдөбүл буолара быһаарыллар. Төрөппүттэр ханнык, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэр эбэтэр итилэри кыайан араарбат өйдөөх-санаалаах кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннараллар даҕаны дьон олохторо сол курдук сайдан баран иһэр.
Саха дьоно былыр-былыргыттан киһи өйүн-санаатын дириҥник үөрэппиттэр. Ол билиилэрэ сири-дойдуну Үөһээ, Орто уонна Аллараа диэн ааттаан үс арааска арааралларыгар иҥэн сылдьар. Дьон бэйэлэрэ олорор үүнэр-сайдар сирдэрин Орто дойду диэн ааттыыллар. Ити барыта өй-санаа өйдөбүллэринэн киһи оҥорор быһыылара үчүгэй уонна куһаҕан диэннэргэ арахсалларынан быһаарыллар. Дьон-аймах олоҕо бу быһыылар икки ардыларынан, ортотунан баран иһиэхтээҕин Орто дойду диэн этии уонна онно дьон бэйэлэрэ олороллоро бигэргэтэр. Орто дойдуттан аһара баран Yөһээ эбэтэр Аллараа дойдуларга киһи өйө-санаата тахсыыта өлүүгэ, ыарыыга эбэтэр алдьархайга тириэрдэр кыахтаах.
Сахалар бары оҥорор быһыыларын «Хаһан даҕаны аһара барыма» диэн өбүгэлэрбит этиилэригэр олоҕуран оҥостоллоро ордук буолар. Kиэҥ куйаар ортотугар көтө сылдьар төгүрүк Сир икки өттүттэн, Күн уонна планеталар тардыһыыларынан хам тутуллан тэҥнэһии балаһыанньатыгар көтө сылдьар. Сир Күн диэки чугаһаан хааллаҕына уотунан умайыан, онтон аһара тэйэн хааллаҕына, космос тымныытыгар тоҥуон сөп. Айылҕа сүрүн көрдөбүлэ «Тэҥнэһиини хамсатыма»,- диэн этии эмиэ аһара барбат буолууга олоҕурар. Аныгы үйэҕэ Айылҕаны харыстааһын аһара барбат буолууга олоҕурдаҕына эрэ Орто дойду олоҕо туруктаах буолар.
Туһаныллыбыт литература
1. И.И.Каженкин. Түүлү тойоннооһун. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 112 с.
C Spire
C Spire (Си Спайр), АХШ тэрилтэтэ, сотовай оператор, 5G сибээс өҥөтүн тарҕатар. Сүрүннээн Соҕуруу штаттарга үлэлиир.
Каменка (Молдова)
Каменка (Camenca/Каменка, Кам'янка, Каменка) — Молдова (Приднестровье) куората. Каменскай оройуон киин куората.
Олохтоох дьоно
Олохтоох дьонун ахсаана, бүтэһик 2004 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн :
Омуктарынан:
Куорат билиҥҥитэ
Олохтоохторун үгүс өттө тутууга уонна урбааҥҥа үлэлииллэр, кэтэх хаһаайыстыбалаахтар. Оҕуруот аһын кэнсиэрбэлиир собуот баар. Каменкаҕа биллэр курорт комплекса баар — «Днестр» санаторий. Экэниэмикэ сүнньэ — тыа хаһаайыстыбата, урбаан.
Устуоруйа краеведение түмэлэ үлэлиир.
3 орто уонна биир начальнай оскуола баар. Политехническэй техникум винограды үүннэрэр, сири таҥастыыр, тутуу, плодоводство уонна ойуур хаһаайыстыбатын испэсэлиистэрин үөрэтэн таһаарар.
Приднестровье атын куораттарын кытта Каменка автобус маршруттарынан ситимнээх. Билигин үлэлээбэккэ турар аэропорт баар.
Галерея
.
Интернет өҥөтүн тириэрдээччи
мини|Кыттааччы интернет- пройдерыгар холбооһун көрүҥнэрэ 3/2 таһымнаах интернет- пройдердарга тиийэ. Интернет-провайдер — Интернет ситимигэр киириигэ, туһаныыга, салайыыга эбэтэр Интернеккэ кыттыыга биэрэр тэрилтэ.Интернет- провайдердар коммерческай, общественнай, коммерческайа суох эбэтэр чааһынай бас билиигэ сылдьар араас көрүҥнэргэ тэриллиэхтэрин сөп.
Интернет-провайдердар өҥөлөрө, үксэ интернет-транзит, ситим аатын регистрациялааһын, веб-хостинг киириэхтэрин сөп.
Интернет- провайдер Интернет ситимигэр киириигэ биэрэр туочуканан эбэтэр шлюз буолар. Итинник ситими харах дьаабылыкатын ситимэ диэн ааттыахха сөп.
мини|Стеллс-коммуникэйшн хампаанньа Манхэтеҥҥа Интернет ситимигэр киирэргэ оптоволокно туруоруллар
Устуоруйата
Интернет (бастаан ARPAnet диэн ааттанара) государственнай чинчийэр лабораторияларын уонна университеттар кафедраларын икки ардыларыгар ситим быһыытынан олохтоммута. Атын компаниялар уонна тэрилтэлэр быһаччы магистральга холбоноллоро эбэтэр атын холбоһуктаах компаниялар нөҥүө дуогабардаһан холбоноллоро, сороҕор дайлап игин тууттар этилэр. 1980-с сыллар бүппүтүнэр Интернет публичнай коммерческай туһаныыга туһаайыллыбыт процесс үлэҕэ киирбитэ. Сорох хааччахтар 1991 сыллаахха суох буолбуттар, Аан дойду бүтүннүүтүн ситимэ буолбутун кэннэ.
Григорьев Егор Петрович
Григорьев Егор Петрович — РСФСР үтүөлээх экэнэмииһэ.
1933 с. төрөөбүт.
Уус-Майаҕа Райфин отделын сэбиэдиссэйинэн, «Джугжурзолото» хайаны байытар комбинат директорын солбуйааччынан, Уус-Маайаҕа райсовет председателин солбуйааччынан үлэлээбитэ. Республиатааҕы «Сельхозтехника» кэлин «Агротехснаб» холбоһуктары тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ.
СӨ Правительствотын финансовай-хонтуруоллуур управлениетын специалыһынан үлэлээбитэ.
РСФСР үтүөлээх экэнэмииһэ.
2003 с. өлбүт.
Оһоҕос
Оһоҕос (кишка) - хамсыыр харамай ас буһарар ис уорганнарыттан биирдэстэрэ.
Узбек тыла
Узбек тыла (O‘zbek tili эбэтэр O‘zbekcha официальнай Латыын бичигэнэн; Ўзбек тили эбэтэр Ўзбекча Кириллицанан ; أۇزبېك تیلی Арааб бичигинэн) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Узбекистан ил тыла. Төрүөҕүттэн саҥарааччы ахсаан 40 мөл. Узбектар тылынан саҥараллар.
Бичигэ
1928 сыл диэри узбек тыла арааб бичигин туттара. 1928 сыллаахтан 1940 сыл диэри латыын алпабыыта туттуллар буолбута. Онтон 1940 сыллаахтан 1992 сыл диэри кириллицанан суруллара. 1992 сыллаахха Узбекистаҥҥа латыын алпабыытыгар төннүллүбүтэ, ол гынан баран билигин икки бичик туттуллар - латыынны уонна кириллица. 1928 сыллаах латыын бичигиттэн олус атын, диакретическай знактар туттуллубаттар. Киргизияҕа уонна Таджикистаҥҥа олорор узбектар кириллицанан тутталлар, онтон Афганистааҥҥа баар узбектар - арааб бичигинэн.
Араас алпабыыттары тэҥнээһин
Аллараа араас бириэмэҕэ баар буола сылдьыбыт бичиктэри тэҥнээһин.
Сырдык уонна хараҥа дьайыылара
Киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарыыта аан бастаан туох баар барыта хайдах көстөрүттэн тутулуктанан үөскээбит. Киһи сырдыгы, ырааһы, сөбүлүү, таптыы көрөр, үчүгэйдик көстөрү барытын үчүгэй диэн билинэр, оннук сыанабылы биэрэр, онтон хараны, хараҥаны, куһаҕаннык көстөрү куһаҕан диэн сыаналыыра хаһан да уларыйбат, өйгө-санааҕа дириҥник иҥэн сылдьар өйдөбүл буолар.
Киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарара сырдык күн уонна хараҕа түүн дьайыытынан үөскээбит. Сырдык үчүгэйи аҕаларын иһин үрүҥ диэн тупсаран ааттаммыт, онтон хараҥа куһаҕаны, эрэйи элбэтэрин иһин хара диэҥҥэ кубулуйбут.
Айылҕа ити дьайыыларын түмүктэринэн сырдык, үрүҥ үчүгэйи бэлиэтиир, онтон хара куһаҕаны биллэрэр өйдөбүллэммиттэр.
Айылҕа киһини сырдыкка үчүгэйдик көрөр гына айбытын быһыытынан олоҕун үгүс өттүн сырдык кэмҥэ атаарар аналлаах. Сырдык, үчүгэй диэки тардыһыы киһиэхэ Айылҕаттан бэриллэн сылдьар биир туһалаах өрүтэ буолар. Сырдык, үчүгэй буолуу күн тахсыытыттан, күн уотуттан быһаччы тутулуктааҕынан уонна киһи үчүгэйи оҥорор баҕа санаата улаханыттан сахаларга Күн таҥараҕа кубулуйбут. Айылҕа киһи өйүн-санаатын төрүттээн тугу үчүгэй, тугу куһаҕан диэн быһаарарын кытта ыйан, олохсутан биэрбит.
Дьон эньиэргийэлэрэ күн сарсыарда өттүгэр, эбиэккэ диэри элбэх буолар. Өйдөрө-санаалара уонна эрчимнэрэ сарсыарда эр­дэттэн, күн тахсыытыттан элбэхтик киирэн үлэлэрэ-хамнастара бу кэмҥэ лаппа таһаарыыланар. Бу быһаарыыны сааһырбыт дьон сарсыарда эрдэлээн туран иһэллэрэ дакаастыыр.
Киһи этин-сиинин оҥоһуута, күүскэ үлэлиирэ-хамсыыра күнүскү кэмҥэ сөп түбэһэринэн, күнүскү, сырдык кэмҥэ ордук табыллан, санаата көнөн сылдьар, таһаарыылаахтык үлэлиир кыахтанар.
Халлаан хараҥаран барыытыттан туох барыта болоорон, аанньа көстүбэтэ киһиэхэ мөл­төөһүнү, ыыра кыарааһынын аҕалар. Хараҥа кэмҥэ тугу эмэни ситэ арааран көрбөккө киһи дэҥнэ­ниитэ, туохха эмэ кэтиллиитэ элбээһиннэрэ ити быһаарыыны бигэргэтэллэр.
Түүн хараҥардаҕына киһи этэ-сиинэ эмиэ мөлтөөн сынньаныан баҕата улаатар. Түүҥҥү кэмҥэ киһи этигэр-сиинигэр барар уларыйыы­лар бары бытаараллар, сүрэҕин үлэтэ бытааран киһи утуйуон, сынньа­ныан баҕарара киирэр. Киһи утуйбакка, сынньаммакка сырыттаҕына аҕыйах суук­канан өйө-санаата буккуллан барарыгар тириэрдэр, ол иһин олоҕун үс гыммыттан биирин утуйарыгар уонна сынньанарыгар хайаан да анаатаҕына эрэ олоҕо табыллар.
Сырдык уонна хараҥа алтыһыыта, хардары-таары солбуйсан, уларыйан биэриилэрэ киһи өйүн-санаатын уратыларын үөскэтэллэр. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун дьон сырдык уонна хараҥа уларыйан биэриилэриттэн билэн, арааран олохторугар туһана үөрэммиттэр.
Айылҕаҕа туох барыта икки өттүттэн тутулуктаахтар, ол иһин икки өрүттээхтэр. Икки уратыта өрүт баарыттан айылҕаҕа хардары-таары солбуйсан биэрии кэмэ кэллэҕинэ үөскээн иһэр. Биир өрүт сайдыыта мөлтөөн ханнык эрэ кээмэйи аһара бардаҕына, эргийэн, утары өттүн кытта солбуйсан биэрэрэ кэлбитин биллэрэр.
Дьон өйдөрө-санаалара сайдарынан икки өрүт солбуйсан биэрэр кэмнэрэ кэлэн эрэрин үөрэтэн билэн, эрдэттэн харыстанар быһыылары оҥороллоро, бары быһаарыыларын бу өрүттэр икки ардыларынан, ортотунан көрөн ылыналлара ирдэнэр.
Сахалар “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн этиилэрэ икки өрүт хардары-таары солбуйсаллара тиийэн кэлэрин биллэрэр. Омук уларыйар кэмэ кэлэн иһиитин олус уһун үйэлээх сахалар тыл уларыйыытыттан билгэлээн билэллэр. Бу быһаарыы тыл үөрэхтээхтэрэ булан туһаннара сатыыр "аньыы" диэн букатын сыыһатын биллэрэр. Үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйан хаалыыта "аньыы" "үчүгэй" буоларыгар тириэрдэрэ өй-санаа үөрэҕэр сөп түбэспэт.
Омук сайдыытыттан үөскээбит үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйар кэмэ кэлиитин сахалар билэн тылларыгар киллэрбиттэр. Үчүгэй аһара баран үчүгэйтэн үчүгэй кэлбитин кэнниттэн кэрэ диэн көстүү уратытын биллэрэр тыл кэлэрэ уларыйыы кэлэн иһэрин биллэрэр.
Кэрэ кэлбитин, кэрэттэн кэрэҕэ кубулуйбутун кэнниттэн кэрээн диэн тылбыт тиийэн кэлэрэ кэрэ кэрээнтэн тахсыыны үөскэтэрин ыйан биэрэр. Кэрэ буолбут киһи оҥорор кэрээнтэн тахсыы диэн быһыыта киһи хаһан да оҥорбот ыар, куһаҕан быһыыта буолар.
Кэрэ диэн тыл кэрэтэ диэн этилиннэҕинэ ханнык эрэ кыйыа, кыайан туораммат мэһэй баарын биллэрэр. Күөл кыйыата диэн хаһан эрэ элбэх уу кэлэн күөл таһыма үрдээбитин бэлиэтэ буолар.
Кэрэ буолуу кэлиитин кэнниттэн үчүгэй бүтэн, куһаҕаҥҥа эргийэн биэрэр кэмэ кэлэр. Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр. Ол аата аны куһаҕаны билэн, ону тупсардахха эрэ олох салҕанара ситиһиллэрэ быһаарыллар.
Үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйдаҕына дьон бу куһаҕаны арааран билбиттэриттэн өйдөрө-санаалара сайдан, тупсан бу куһаҕаны үчүгэй оҥоро сатыыллара эбиллэн, улаатан үлэни-хамнаһы сайыннараннар сайдыыны ситиһэр, уларыйбыт кэмнэрэ тиийэн кэлэр.
Бары баҕа санаабытыгар сайын, үчүгэй уһуурун кэтэһэбит, сайын кылгаһыттан хомойобут. Кыһын тиийэн кэлиитэ куһаҕан, ыарахан кэлбитин биллэрэр. Урукку кэмнэргэ кыһыны туорааһын “Дьылы туорааһын” диэн ыараханы кыайыы курдук ааттанара.
“Сайыҥҥы күн кылгас” диэн сахалар этэллэр. Сайын ордук түргэнник ааһар. Ол иһин кыһыны этэҥҥэ туоруурга сайын күүскэ үлэлээн-хамсаан биэрии эрэйиллэрин сахалар билэллэр.
Кэмэ кэллэҕинэ үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйан, солбуйсан биэрэрэ сайын кэнниттэн кыһын кэлэрин курдук уталыппакка эрэ кэлэн киһи өйүн-санаатын күүһүрдэллэр, этин-сиинин бөҕөргөтөллөр. (1,4).
Туһаныллыбыт литература
1.Каженкин И.И-Хааһах Уйбаан. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Дмитрий нестерович апросимов
Дмитрий Нестерович Апросимов 1925 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Уус-Маайа улууһугар Күп нэһилиэгэр дьадаҥы эбэҥки ыалыгар төрөөбүтэ. Төрөөбүт сирэ-дойдута Эдьээн сэлиэнньэтэ айылҕата ураты кэрэ көстүүлээх, ыраас салгыннаах, көмүс уулаах Алдан долгуннарыгар сүгүрүйэн инники айар үлэтигэр дойдута, сирэ-уота уус-уран тылынан хоһуйуллан кумааҕыга, хаһыакка, кинигэҕэ бэчээттэнэн, суруйааччы айар талаана үгүс дьон биһирэбилин ылбыта.
Д.Апросимов эбэҥки литературатыгар талааннаах, ураты буочардаах суруйааччынан биллэн барбыта. Кини бэйэтин айымньыларын сахалыы суруйара, хотугу суруйааччылар хоһооннорун сахалыы тылбаастыыра.
Кыра эрдэҕиттэн кыһалҕалаах олоҕу билбитэ. Аҕата удьуор булчут эбэҥки эбит. Ол иһин Дмитрий эмиэ кыра эрдэҕиттэн бултка сыстыгаһа, айар үлэтигэр булт тиэмэтэ үгүстүк көстөр. Ийэтэ - саха дьахтара, Чурапчы Амматыттан төрүттээҕэ. Ийэтэ эрдэ өлөн, оҕо сааһа ыараханнык ааспытын Д.Апросимов ахтыытыттан билэбит. Балтын Катяны хоргуйан өлүө диэннэр, атын Апальковтар диэн ыалга иитэ биэрбиттэр. Иитиэх-аһатыах соҕотох убайдара сэриигэ тылланан баран, Сталинград иһин кыргыһыыга геройдуу охтубут. Миитэрэй төһө да ыарахан олохтоннор, төһө даҕаны ас-таҥас суох буоллар, Якутскайдааҕы художественнай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ, онно үөрэнэ сылдьан саха народнай суруйааччытын Семен Даниловы кытта билсибитэ, бу билсиһии кини айар үлэтигэр улахан оруолу оонньообута.
Д.Апросимов поэзияҕа олоҕун бүтүннүүтүн анаабыта. Ол курдук бастакы хоһооно 1958 с. Үөһээ Бүлүү оройуонугар «Дьолоох айаҥҥа»  диэн хомууруньукка бэчээттэммитэ. Онтон 1968 с. «Сүүрээн» хоһоон хомуурунньуга, 1978 с. «Үс үрүйэ», 1981 с. Москуба куоракка тахсар «Современник» сурунаалга «Три родника» хоһоон, 1983с. «Куралай Кустук» сэһэнэ бэчээккэ тахсыбыттара.
«Утум» кинигэ хоһооннорун хас да араас тиэмэҕэ усулуобунайдык араарыахха сөп:
Анабыл хоһооннор Таптал хоһоонноро Оҕолоругар анаабыт хоһооннор Дьыл-кэм тиэмэтэ Көмүс күһүн тиэмэтэ Ийэ, аҕа уобараһа Оҕо саас тиэмэтэ Норуот сиэрэ-туома, дириҥ толкуйдаах хоһооннор. Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Сүүрээн» диэн ааттанан 1968 с. тахсыбыта. Сахалыы суруйар буолан, эдэр поэт эбэҥки норуотугар туох эрэ уратыны киллэриэхтээҕин өйдүүрэ. Бастакы хоһоонноругар, оччотооҕу поэттар курдук, үксүгэр социализмы, күүстээх үлэни, норуоттар доҕордоһууларын туойарын көрөбүт. Ол кэнниттэн бириэмэ ааспытын кэннэ, Д.Апросимов поэзията сыыйа уларыйан, тиэмэтэ кэҥээн испитэ, бэйэтин эрэ олоҕун туһунан буолбакка, бүтүн норуотун дьылҕатын толкуйдуура көстөн барбыта.
Байрак Митхат
Митхат Байрак (Mithat Bayrak, 1929 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр төрүүбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Сакарья ил, Адапазары -- 2014 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр өлбүтэ) — турок омугун тустууга, Олимпиада оонньууларын икки төгүллээх чөмпүйүөнэ.
Успуорка карьерата
Митхат Байрак көҥүл тустуунан 1948 сыллаахха оччолорго киэҥник биллэр, сураҕынан, бир бастыҥ бөҕөстөрү бэлэмнээн таһаарар «Сакарья Гюнеш» диэн тустуу кулуубуттан дьарыктанан саҕалаабыта. Сотору буолан баран, ол түмүгэ көстөн, Турция көҥүл тустууга национальнай сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киирбитэ. Митхат Байрка Газанфер Билге, Мехмет Октав, Хусейн Эркмен уонна Джеляль Атик курдук Турция биир саамай биллэр, улахан ааттаах суоллаах уонна ытыктанар тириэньэрдэригэр утумнаахтык дьарыктаммыта.
Ол гынан баран, биир сыл ааспытын кэнниттэн, 1956 сыллаахха, кини Мельбурн куоракка ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпиадаҕа кыһыл көмүс мэтээли ылбыта. 1959 сыллаахха Стамбул куоракка Балкан оонньууларыгар уонна Бейрутка ыытыллыбыт Сир ортото байҕал оонньууларыгар үрүҥ көмүс мэтээллэри ылаттаабыта.
Ити кэнниттэн 1960 сыллаахха Митхат Байрак Рим куоракка ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпиадаҕа икки төгүлүн кыһыл көмүс мэтээли ылары ситимпитэ.
1964 сыллаахха Япония Токио куоратыгар ыытыллыбыт Олимпиадаҕа биирдэ даҕаны кыайтарбатаҕа эрээри, оонньууттан туораабыта, икки төгүллээн тэҥнэспитэ. .
1960 сыллаахха кини Турцияҕа "Сыл бастыҥ спортсмена" ааты ылбыта
2011 сыла балаҕан ыйыыгар кинини FILA Албан аат саалатыгар киллэрбиттэрэ.
US Mobile
US Mobile — АХШ тэрилтэтэ, 4G уонна 5G сибээс өҥөтүн тарҕатар дьоҥҥо. Бэйэтин вышкалара сүрүннээн Калифорния штатыгар баар, онтон 49 атын штаттарга T-Mobile уонна Verizon вышкаларын арендалыыр.
2021 сыл түмүгүнэн US Mobile сибээс өҥөтө АХШ территориятын барытын хабар, федеральнай сабар сибээһинэн.
TAG Mobile
TAG Mobile — Техас сибээс өҥөтүн тарҕатар тэрилтэтэ, 4G өҥөнөн туттар. Сотовай оператор. 50 штатка барытыгар үлэлиир. Сүрүннээн дьадаҥылар уонна кыаммат араҥаларга туһааннаах сибээс, тоҕо диэтэххэ TAG Mobile государственнай буолар.
Telestial
Telestial — АХШ тэрилтэтэ, сотовай оператор. 75 омук сиригэр үлэлиир.
Икки өрүтү араарыы
Икки өрүтү араарыы диэн үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоххо таба туһаныы ааттанар.
Күн таҥара баар буолуута киһи “Туох барыта икки өрүттээх” диэн үөрэҕи айылҕа уларыйыытыттан булан иҥэринэригэр үөрэтэр. Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ бу үөрэҕи халбаҥнаабакка эрэ тутуһар уонна икки өрүтү; үрүҥү уонна хараны, үчүгэйи уонна куһаҕаны туһааннаах кэмигэр таба быһааран, арааран олоххо туһанарга ыҥырар.
Олоххо икки өрүтү араарыы, таба быһаарыыны ылыныы олус уустуктары үөскэтэр. Сахалар ону билэн «Олоҕу олоруу уустук» диэн этэллэр. Киһи буолуу сүрүн сыалынан ханнык баҕарар дьыалаҕа, бу дьыала икки өрүттээҕин билэн, олору арыйан, ол аата бу икки өрүтү дириҥник билэн, хайа да диэки халыйбакка эрэ ортотунан, икки өрүт икки ардыларынан барар курдук быһаарыыны ылыныы буолар. Сахалар дьон-аймах олорор, үөскүүр дойдуларын Орто дойду диэн ааттааһыннара ити быһаарыыга олоҕурар. Ол аата таба быһаарыы ортотунан, икки өрүт икки ардыларынан барыахтааҕын кэмнээн ылыныы бэйэтэ тэҥнэһиини үөскэтэр. Икки өрүт икки аҥы тардыһар, икки өттүттэн тутулуктаах буоллахтарына, таба быһаарыыны ортотунан кэмнээн ылыныы ханнык эрэ балаһыанньаҕа, бу икки өрүттэр икки ардыларыгар бэйэ-бэйэлэрин көрдөбүллэрин аҕыйатан, кыччатан сөбүлэһии, тэҥнэһии баар буоларын ситиһэллэригэр аналланар.
Ханнык баҕарар быһаарыыга икки өрүттэр икки ардыларыгар тэҥнэһии баар буолуутун ситиһии Айылҕа төрүт сокуонугар сөп түбэһэр. Айылҕа, Сир уһун үйэлэргэ үөскээбит олус күүстээх тэҥнэһии балаһыанньатыгар икки өттүттэн кытаанахтык тутуллан, Күн уонна планеталар икки ардыларынан киэҥ куйаарга көтө сылдьар. Хайа да өттүн диэки халбаҥныыра, сыҕарыйара табыллыбат, куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Сир, Күн диэки чугаһаан хааллаҕына сир дойду уотунан умайар, онтон тэйиччи барыы космос тымныыта дьайан Айылҕа чоҥкуччу тоҥоругар, тыыннаах харамайдар эстиилэригэр тириэрдэрин билигин үөрэхтээх дьон үчүгэйдик билэллэр.
Айылҕа тутулуктарын сокуоннарыгар аҥар өттүн диэки барыы хайа да өттүнэн көҥүллэммэт, табыллыбат, кэлин тиһэҕэр эстиигэ, Айылҕа тутулуктара уларыйыыларыгар, алдьаныыларыгар тириэрдэр. Өй-санаа аҥар өттүгэр халыйыытын, аҥар өрүтү мөлтөтүүтүн өйдөөх-санаалаах, үөрэхтээх дьон үөскэппэттэр.
Эр киһи уонна дьахтар дьон икки өрүттэрин үөскэтэр буоллахтарына сэбиэскэй былаас кэмигэр оҥоруллубут халыйыылары, аҥар өттүн диэки баран хаалыыны билигин ырыынак кэмигэр көннөрүү эрэйиллэр. Дьахталлар аһара үчүгэйдэрин билиниилэрэ, хайҕаныылара аналлаах бырааһынньыктаныылара эр дьону мөлтөтөн, аанньа ахтыбат буолууларын үөскэппитэ.
Үөрэх уонна үлэ киһи дьарыгын икки өрүтүн үөскэтэллэр. Үөрэҕи аҥардастыы өрө тутуу, бары үөрэҕи эрэ ситиһэ, эккирэтэ сатааһыннара үлэни хаалларан, куһаҕан диэн өйдөбүлү киллэрэн билигин үлэһиттэр быста аҕыйаатылар. Тыабыт сирин элбэх үлэлээх сирдэриттэн дьон барыылара эбиллэн, кэлии үлэһиттэр элбээн иһэллэр. Өй-санаа хайа эрэ аҥар өттүгэр халыйыытын айыыны оҥоруу уонна олору олоххо киллэрэн иһии үөскэтэрин билэн ханнык да айыыны оҥорорго олус улахан сэрэхтээх буолуу өйдөрө-санаалара сайдыбыт, үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьонтон ирдэнэр, ол-бу, буолар-буолбат, куһаҕаҥҥа тириэрдиэхтэрин сөптөөх саҥаны айыылары оҥорууттан туттуналлар.
Киһи өйө-санаата биир төрүттээх, биир мэйииттэн үөскээн, сайдан тахсаллар эрээри, киһи оҥорор быһыылара икки аҥы; үчүгэй, туһалаах уонна куһаҕан, туһата суох, буортулаах диэннэргэ арахсалларыттан икки өрүттэнэрин үөскэтэллэр.
Туох барыта икки өрүттээҕин киһи бэйэтин өйүн-санаатын, билиитин көмөтүнэн субу бириэмэҕэ сөп түбэһэринэн көрөн быһаарар уонна олоҕор туһанар. Бу икки өрүтү; үчүгэйи уонна куһаҕаны иккиэннэрин тус-туспа арааран билэр буолуу өйдөөх-санаалаах дьонтон хайаан да ирдэнэр уонна субу бириэмэтигэр, субу кэмҥэ эрэ сөп түбэһэр уратылаах. Аҕыйах ахсааннаах куһаҕаны чуолкайдык арааран билэр буоллахха эрэ үчүгэй диэн туспа араарыллан биллэр кыахтанар, олоххо таба туһаныллар. Аҥардастыы үчүгэйи эрэ билии олох кэлтэйдии сайдыытын, халыйыытын үөскэтэр. Бары барыта үчүгэй буолан хааллаҕына, куһаҕан диэн суох буолан, симэлийэн, сүтэн хаалар курдук эрээри, олох барыта ханньары баран аҥар өттүн диэки халыйан барыыта, бары-барыта куһаҕаҥҥа кубулуйуута саҕаланар.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы олох субу тирээн турар кэмигэр эрэ сөп түбэһэр уратылаах. Атын, уларыйбыт кэмҥэ субу үчүгэй диэн этэрбит уларыйан, аны куһаҕан буолан хаалыан сөп. Сахалыы "Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр" диэн өс хоһооно ону биллэрэр. Үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарыы, атын атын тылынан этиллэн бэриллэрэ букатын табыллыбат, өй-санаа уһун кэмнээх өйдөбүллэрин буккуйара быһаарыллар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ үчүгэйи айыы, онтон куһаҕаны "аньыы" диэн арааран этэ сатыыллара өй-санаа үөрэҕэр сөп түбэспэт. Сахалар өй-санаа бу уратытын олус былыргы кэмнэртэн, өй-санаа сайдан уларыйбытыттан ыла билэллэрин ай диэн тылбыт икки өрүттээх өйдөбүллэммитэ биллэрэр. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны айан, оҥорон кэбиһэр кыаҕа быһаарыллан үчүгэй киһи таҥара Христос үөскээбитин кэнниттэн бу быһыы олоххо киирбитэ. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕа тыыннааҕын тухары хаһан да хаалан хаалбат.
Ай диэн өй-санаа баспыт иһигэр, мэйиибитигэр үөскүүрүн быһаарар тыл. Бу тыл санааны быһаарар буолан куһаҕан өрүтэ араарыллан биллэрэ уустук. Хайа баҕарар киһи араас, ол-бу санаалары саныыра баа буолан бобуллар, тугу саныыра биллэр кыаҕа билигин суох. Сахалар «Киһи эриэнэ иһигэр, ынах эриэнэ таһыгар» диэн киһи ханнык санаалардааҕа биллибэтин быһааран этэллэр. Араас элбэх куһаҕан да санаалардаах киһи олорун атыттарга биллэрбэккэ, бэйэм үчүгэйбин диэн этинэ сылдьар кыахтаах.
Бас иһигэр, мэйиигэ санаабыт санаалартан талан ылан, бу туһалаах дии санаабыты илэтигэр оҥорон таһаардахха бу оҥоруу ким да оҥорон көрө илик быһыыта буоллаҕына айыы буолан тахсар. Бу оҥорон таһаарбыт быһыы, айыы дьоҥҥо туһалаах, үчүгэйи оҥорор буоллаҕына, үрүҥ айыы, онтон туһата суох, куһаҕаны оҥоруу буолан хааллаҕына, куһаҕан, хара айыы буола уларыйан тахсар.
Элбэх айыылар аан маҥнай оҥоруллалларын кытта үчүгэйдэрэ эбэтэр куһаҕаннара кыайан быһаарыллыбат кыахтаахтар эбэтэр үчүгэй диэн быһаарыыны үрдүттэн биэрэн кэбиһэллэр. Онтон төһө эрэ кэминэн бу айыы куһаҕана биллэн, быһаарыллан кэлиэн сөп. Сэбиэскэй былааһы бары үчүгэй дии сылдьыбыттара 74 сыл кэнниттэн үлэ-хамнас сатарыйан, экономика быста дьадайан, бу былаас куһаҕана биллэн тахсан эйэлээхтик эстибитэ.
Бэрээдэктээх дьон бары сокуоннары, сиэри, киһи быһыытын тутуһар буоллахтарына айыыны, куһаҕан быһыыны оҥорботтор, онтон балары кэһэр, толорбот киһи киһи оҥорбот, билбэт быһыытын оҥорор, ол аата уратыны, урут суоҕу, саҥаны айыыны оҥорор. Ол куһаҕан, хара айыы буолан тахсара элбиир. Сокуоннары, сиэри тутуспат, дьон оҥороруттан уратытык оҥорор майгылаах оҕо, киһи, кырата куһаҕан быһыылаах киһи буолар, онтон улааттаҕына ыар, хара айыылары оҥоруон сөп.
Өй-санаа үөрэҕин бассабыыктар, коммунистар суох оҥоруулара киһи өйө-санаата сайдыытын сыыһа сыаналыырга тириэрдэн кэбистэ. Оҕо тугу барытын үчүгэй киһи оҥорорун курдук оҥорор буолууга, үчүгэй майгыга аан бастаан иитиллиэхтээҕин, ол аата аан маҥнай үчүгэй майгылаах, үчүгэй киһи буола улаатыахтааҕын умнан, хаалларын кэбиһэр, аҥардастыы арҕааҥҥы омуктар үөрэхтэрин эккирэтэн иҥэрэ сатыыллар.
Оҕо төрүт өйө-санаата, ийэ кута үөскүүр кэмигэр тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥоро үөрэнэн, соннук үгэстэри кыра эрдэҕинэ үөскэтэн иҥэриннэҕинэ, улаатан баран сыыһа-халты, аһара туттубат киһи буолара олоҕор ордук улахан үчүгэйи, туһалааҕы оҥорор. Киһи буолууну, ол аата сыыһа-халты туттубат буолууну ситиспит эдэр киһи өйө-санаата өссө сайдан саҥаны айыылары оҥордоҕуна элбэх киһи быһыылаах саҥаны айыылар үөскээннэр үгүс туһаны аҕалыахтарын сөп.
Омук сайдыыны ситиһиитэ элбэх туһаны оҥорор саҥаны айыылары олоххо туһаннаҕына эрэ кыаллыан сөп. Сайдыыны ситиһэ охсоору элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатыыллар. Сэбиэскэй былаас үөскээһинэ омук олоҕор олус улахан саҥаны айыыны оҥоруу буоллаҕына, 74 сыл кэнниттэн ону төттөрү, урукку оннугар түһэрэ сатыыллар, олус элбэх саҥаны айыылартан туһалааҕа, үчүгэйэ биир эмэ буолара сэбиэскэй былаастан кэһэйии кэнниттэн билиннэ. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии өйгө-санааҕа быһаччы сыһыаннаах, айылҕаҕа туох барыта эргийэн кэлэн иһэрин быһаарар. Ол иһин сир-дойду үрдүгэр аҥардастыы үчүгэй диэн букатын суох. Үчүгэй аһара үчүгэйгэ кубулуйан, алдьархай эбэтэр ынырык үчүгэй диэҥҥэ уларыйдаҕына, куһаҕаҥҥа кубулуйара тиийэн кэлиэн сөп. Икки өрүттээх өйдөбүллээх тыллар ити уларыйыы кэлэн иһэрин быһаараннар биһиэхэ тириэрдэллэр. Элбэх буолар-буолбат саҥаны айыылар сыыһа-халты буолуулара элбээһиниттэн куһаҕан быһыыга кубулуйаллара үксүүр. Айыыны оҥоруу кэмнээх-кэрдиилээх, туспа араарыылаах буолуохтаах, үрүҥ эбэтэр хара айыы диэн туспа быһаарыылаах этилиннэҕинэ эрэ табыллар. Дьоҥҥо туһаны аҕалар саҥаны айыы үрүҥ айыы диэн ааттанар. Куһаҕаны айыыны хара айыы диэн туспа арааран ааттаан өйтөн-санааттан ыраастанан, умнулларын ситистэххэ эрэ өй-санаа сайдыыта урукку оннугар түһэн, үчүгэйи оҥоруу элбээһинэ дьэ үөскүүр кыахтанар.
Билигин итэҕэли сыыһа үөрэтээччилэр; тыл үөрэхтээхтэрэ уонна нууччалары үтүктэр учууталлар киһи куһаҕаны оҥорор быһыытын үчүгэйи оҥороруттан туспа арааран «аньыы» диэн сахаларга суох тылынан ааттаары оҥостоллор, онно-манна суруйаллар. Бу бэйэлэрин олус үчүгэйбит дии сананар, биһиги эрэ таба суолу тутуһабыт дэнээччи сэбиэскэй былаас тобохторо тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылара былыргы православнай таҥара үөрэхтээхтэрэ булан туттубут “аньыы” диэн тылларын туһана сатыыллар. Бу тылы аан маҥнай П.А.Ойуунускай үлэлэрин репрессия кэнниттэн бэчээттээн таһаарыыларыгар туттубуттара, ону билигин сахаларга аҕалан аны ордук нууччатымсыйбыттарын көрдөрөөрү соҥнууллар.
Нууччалар өйдөрүн-санааларын, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну икки аҥы араарбыттар, өйдөрө-санаалара буккуллубут. Кинилэр үчүгэйи – “хорошо”, онтон куһаҕаны – “грех” диэн тус-туспа тылларынан ааттыыллара гректэртэн арахсыыларын кэмигэр үөскээбит.