cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айыы үөрэҕин алҕастара
Тыыннаах киһи өйө-санаата куруук хамсыы, эбиллэ-көҕүрүү турар, ол-бу араас санаалары киһи хаһан баҕарар саныыр кыахтаах. Ол иһин киһи өйө-санаата айыы буолуута, уларыйбат, хамсаабат кэмҥэ киириитэ өллөҕүнэ биирдэ буолар. Эт-сиин өлөн өй-санаа мэйииттэн эньиэргийэ ылара уурайдаҕына мастыйар, аны уларыйбат турукка киирэр. Ол аата эттэн-сиинтэн тутулуга арахсан туспа сылдьар кыахтанар.
Өлбүт киһи өйө-санаата кэлэр көлүөнэлэргэ туһалааҕа билиннэҕинэ, үлэтин-хамнаһын сыаналаатахтарына, куруук ахта-саныы сырыттахтарына эрэ үрүҥ айыы буолар кыахтанар. Тыыннаах киһи бэйэтинэн айыы буола сатааһына кэрэгэй өйдөбүл, киһини эрдэ, олоҕун ситэ олорбокко, быстах быһыыга түбэһэн өлөрүгэр тириэрдэр.
Айыы буолуу холобурун билигин П.А.Ойуунускайы, М.К.Аммосовы ахта-саныы, кинилэр үлэлэрин сыаналааһын салҕанан баран иһиититтэн быһаарыахха сөп. Айыы буолуу нууччалар святой диэн өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр.
5. Kиһиэхэ өй-санаа хантан кэлэн киирэрин, хайдах үөскүүрүн билбэттэриттэн "айыы үөрэҕин" айааччылар оҕоҕо ийэ кут халлаантан кэлэн түһэрин эбэтэр ким эмэ аҕалан биэрэрин курдук этэллэр. Онтон оҕо ханнык баҕарар билиитин бэйэтэ билэн-көрөн, тутан-хабан эрэ үөрэнэр.
Билигин сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан киһи кыра эрдэҕиттэн үөрэммит үгэстэринэн салаллан олоҕун устата олорор. Ол иһин кыра эрдэхтэринэ сымнаҕастык, атаахтык иитиллибит оҕолор олохторугар туруктаах өйдөрө-санаалара суох буолан быстах быһыыга түбэһэллэрэ элбиир.
Олус элбэх киһиттэн биир эмэ киһи ханнык эмэ саҥаны арыйан – айыыны оҥорор. Билигин наукаҕа саҥаны арыйааччыларга учуонай аатын биэрэллэр. Бу дьон ахсааннара бэрт аҕыйах. Олоххо туһалаах айыыны оҥорор дьон отой аҕыйахтар. Былыргы олоҥхолорго этиллэр Айыы аймахтара диэн этиини быһаччы өйдүүллэриттэн Тэрис уонна атын тыл үөрэхтээхтэрэ айыы өйдөбүлүн буккуйаллар. Киһи Орто дойдуга олорор, онтон айыылар Үөһээ дойдуга сылдьаллар. Ол иһин киһи өллөҕүнэ эбэтэр өйө-санаата көттөҕүнэ айыы буолан Үөһээ дойдуга тиийэр.
Советскай былаас уһун кэмҥэ дьайбыт «Киһи барыта тэҥ» диэн үөрэҕэ салгыы сайдан киһи барыта үчүгэй эрэ буолар диэн өйдөбүлү үөскэппитэ. Соҕотох партия кытаанах бэрээдэгэ, оҕону детсадтартан саҕалаан коммунизм идеятыгар үөрэтии уонна араас көрүҥнээх репрессиялар түмүктэринэн куһаҕаны оҥорор дьону лаппа аҕыйаппыттара. Уонунан сылларга «Киһи барыта тэҥ» диэн ыҥырыы биһиги дьоммутугар кытаанахтык иҥмитэ. Бу өйдөбүлү көнөтүк ылыныыттан аны оҕо төрөөтөр эрэ киһи буолар диэн сыыһа быһаарыы баар буолбута.
Билигин айыы үөрэҕин айааччылар ити сыыһа өйдөбүлгэ оҕустараннар уонна туох эмэ саҥаны, тупсарыыны оҥордорбут диэннэр быһаччы киһи аны айыы буолар диэн этэллэр. Киһи барыта үчүгэй диэн этээччилэр куһаҕан дьон кимтэн төрөөн, хантан кэлэн баар буолалларын кыайан быһаарбаттар.
6. Айыы үөрэҕин айааччылар куһаҕаны оҥорон айыы буолуутун үчүгэй, үрүҥ айыыттан туспа арааран "аньыы" диэн ханна да суох саҥа тылы булан ааттааһыны олохсута сатыыллар. Икки тылынан этиллэн өйдөнүллэр «Куһаҕан айыы» эбэтэр «Хара айыы» диэн өйдөбүлү биир тылынан «Аньыы» диэнинэн солбуйуу саҥарары уонна суруйары түргэтэтэр эбэтэр тупсарар курдук санааһын улахан сыыһалардаах. Бу курдук саҥа тылы булан ааттааһынтан куһаҕан айыы киһи өйүттэн-санаатыттан үөскээн тахсара кистэнэн, быһаччы тутулуга уларыйан, суох буолан хаалар. «Аньыы» диэн тыл бэйэтэ киһи өйүн-санаатын кытта ханнык даҕаны сибээһэ, тутулуга суох буолан «Куһаҕан, хара айыыны» киһи оҥорботун, атын туохтар эрэ оҥороллорун курдук өйдөбүлү үөскэтэн өйү-санааны бутуйар, аҥардастыы үчүгэй эрэ дьон баалларын уонна айыыны оҥороллорун курдук өйдөбүлү биэрэр.
Киһи өйө-санаата, тугу эмэ саҥаны оҥороро туох барытын курдук икки өрүттээх. Бу икки өрүттэртэн биирдэстэрэ үчүгэйи, үтүөнү, дьоҥҥо туһалааҕы оҥоруу, айыы, онтон атына куһаҕаны, хараны, дьоҥҥо буортулааҕы оҥоруу, син-биир айыы буолаллар. Киһи үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥороро барыта өйүттэн-санаатыттан биир тутулуктаах. Сахалыы айыы диэн ааттанар. Ол иһин куһаҕаны оҥорууну "аньыы" диэн ааттааһын өй-санаа тутулуктарыгар сөп түбэспэт, куһаҕан быһыы ханна үөскүүрүн, хантан кэлэрин буккуйар.
Билигин элбэх араас итэҕэллэр минньигэс тылларынан уонна араас килэпэччигэс киэргэллэринэн саптынаннар саха дьонун бэйэлэрин диэки тарда, итэҕэтэ сатыыллар. Ол иһин биһиги сахалар былыргы итэҕэлбитин чөлүгэр түһэрэр кэммитигэр сэрэхтээх буоларбыт наада.
Үчүгэйгэ тардыһан, сайдыыны ситиһэ охсор туһугар бэйэбит төрүт өйбүтүгэр-санаабытыгар сөп түбэспэти үтүктүбэппит наада. Биһиги сахалар бэйэбит туспа тыллаах-өстөөх, быдан дьыллар мындааларыттан ыла сайдыбыт ураты өйдөөх-санаалаах дьоммут. Олус былыргы кэмнэргэ сайдыбыт тылбыт дорҕоонноро киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыылара хаһан да уларыйбаттар. Ол иһин төрүт тылларбытын харыстыырбыт, атыттарынан солбуйан уларыппаппыт наада.
7. Айыы үөрэҕин айдыбыт дэнээччи тыл үөрэхтээхтэрэ тыл киһи өйүгэр-санаатыгар дорҕооннорунан дьайыытын табан сыаналаабаттар. «Ай» диэн тыл бэйэтэ үчүгэй өйдөбүллээх буоллаҕына, онно «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиитэ куһаҕан өйдөбүлгэ тириэрдэрин, ол аата бу саҥаны арыйыы хайаан да ытааһынынан, куһаҕанынан түмүктэниэхтээҕин билиммэттэр.
Айыы диэн мээнэ ааттаммат сэрэхтээх тыл. Хаһан баҕарар куһаҕан өттө уруттаан дьайар. Саха тыла олус былыргы тыл буолан дорҕооннорун суолталарын илдьэ сылдьарын тылбыт үөрэхтээхтэрэ аахсыбаттара ордук хомолтолоох.
8. «Урут итэҕэлэ, таҥарата суох омукка саҥа таҥара айан оҥордубут диир»,- Тэрис. Төһө эмэ «Таҥара» диэн тыл, өйдөбүл сахаларга былыргыттан баарын үрдүнэн саҥа таҥараны оҥордубут диэн этинэллэр. Саҥа таҥараны оҥорооччулар былыргыттан баар таҥара өйдөбүллэрин тосту уларыта сатыыллар. Айыы диэн мээлэ туттуллубат, сэрэхтээх, икки өрүттээх тылы үчүгэйи эрэ оҥорууга анаан туһанаарылар саҥа "аньыы" диэн тылы булан куһаҕаны оҥорууну туспа арааран туттуллууга киллэриэхтэрин баҕараллар, саха төрүт былыргы таҥаратын итэҕэлигэр буккууру киллэрэллэр.
С.И.Ожегов «Словарь русского языка» үлэтигэр баар таҥара үөрэҕин араарыы сектаны тэрийии буолар диэн быһаарар. Саҥа айыы үөрэҕин айа сатааччылар саха омугу үрэйэн, ыһан саҥа сектаҕа киллэрэ сатыыллар. Тэрис таҥара үөрэҕин буккуйар сектант буолара итинник дакаастанар.
Тэрис бу сыыһалардаах үөрэҕэ саха дьонун итэҕэллэригэр сөп түбэспэт, ол иһин үгүстэр итэҕэйэн ылымматтар. Айыы диэн тыл икки өрүттээҕин, үчүгэйи уонна куһаҕаны холбуу иҥэринэ сылдьарын, үчүгэйи оҥоруу үрүҥ айыы, онтон куһаҕаны оҥоруу хара айыы диэн ааттанарын уонна өй-көтөн, айыы буолан Үөһээ дойдуга тахсыыта киһи өллөҕүнэ эрэ кэлэрин саха дьоно хаһан да буккуйбаттар.
Киһи олох кэрэтин, үчүгэйин Орто дойдуга олорон билэр. Киһи өлүүтэ олус ыар, ыарахан. Орто дойду дьонун, тыыннаах дьону айыы буолууга ыҥырыы өлүүгэ, алдьархайга, өй көтүүтүгэр ыҥырыы буолар. Ол иһин айыы үөрэҕэ дьон өйүгэр-санаатыгар төрүт сөп түбэспэт, ыар буруйу оҥорууга тэҥнэнэр быһыы буолар.
Олоххо киһи эмиэ арааһынай, үчүгэй дьон төһө да элбэхтэрин иһин куһаҕан дьон эмиэ бааллар. Kиһи өйө-санаата барыта кыра эрдэҕинэ ханнык үгэстэргэ үөрэтиллибититтэн тутулуктанар. Ол иһин сахалар таҥаралара оҕону иитиигэ туһааннаах үөрэҕинэн оҕону атаах гына үөрэтимэ диэн буолар.
Айыы үөрэҕэ диэн сымыйа үөрэх суох буолара ордук. Айыы суола - өлүү суола. Айыы диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара, куттара туспа сылдьаллара ааттанар. Киһи өлөрө ыраахтан буолбатах, бэйэтэ да олус түргэнник кэлэр. Тыыннаах буолуу, олох олоруу диэн өлүүнү тулуурдаах буолан кыайдахха эрэ кыаллар. Сахалар «Олох ыарахан» диэн этэллэр. Киһи бары кыаҕын, күүһүн ууран өлүүнү, өйө-көтүүтүн кыайыахтаах, олоҕу киһи быһыылаахтык олоруохтаах. Ол аата өлүүнү кыайдахха – олоҕу олоруллар. Тыыннаах буолуу, олох олоруу үөрэҕэ – киһи буолуу үөрэҕэ диэн ааттанар уонна сахалар таҥараларын үөрэҕэ буолар.
Өлбүт киһи өйө-санаата этиттэн-сииниттэн туспа арахсан Үөһээ дойдуга бардаҕына, көттөҕүнэ биирдэ айыы буолар. Арай ханнык айыы буолара аан маҥнай биллибэт. Кэлэр көлүөнэлэргэ туһалаах, үчүгэйи, үйэлээҕи айбыт, оҥорбут буоллаҕына Үрүҥ айыы оҥорон туһаныахтарын сөп, онтон куһаҕаны оҥордоҕуна Хара айыы буолан умнуллар, симэлийэр дьылҕаланар.
Сахалар итэҕэллэрэ хас эмэ тыһыынча сылы быһа дьон өйүгэр-санааларыгар сөп түбэһэр буолан саха омуга билигин даҕаны сайдан иһэр. Биһиэхэ сахаларга бэйэбит таҥарабыт баар. Аата Киһи таҥара диэн. Итэҕэлбит тылларыгар барыта этиллэ сылдьар. Арай ону дьаарыстаан, оннун булларан сурукка киллэрии эрэ биһигиттэн ирдэнэр. Былыргы кэмнэргэ биһиги өбүгэлэрбит төрүттээбит таҥараларын итэҕэллэрэ чинчийээччилэр уонна атын омуктар билинэллэринэн «Тенгрианство» диэн ааттанар уонна Сибиир саамай былыргы таҥарата буолар. (2,70).
Бу таҥара үөрэҕэ билиҥҥи да киһи өйүн-санаатын барытын толору быһаарара дакаастанан сылдьар. Христианство уонна буддизм итэҕэлэ сахалар таҥараларын итэҕэллэриттэн үөскээн тахсыбыттара кэнники кэмҥэ дакаастанарыгар ханнык да саарбахтааһын суох. Түүр омуктары дириҥник үөрэтээччи Мурад Аджи «Тюрки и мир. Сокровенная история» диэн улахан үлэтигэр Сибииргэ таҥара олус былыргы кэмнэргэ үөскээбитин арыйар. Бу таҥаралар буддизм уонна христианство үөскээбит төрүттэрэ биирдэр, сахалыы «Киһи буолуу» үөрэҕиттэн сайдан үүнэн тахсыбыттар. Будда «Улахан киһи» буола сатааһын баҕа санаатыттан үөскээбит буолан ордук улахан таас киһиэхэ кубулуйбут, онтон Христос «Үчүгэй киһи» буолууттан үөскээн уруһуйугар үтүө киһи көрүҥнээх уонна аһара улахана суох.
Ити курдук тыл үөрэхтээхтэрэ итэҕэлбит тылын сүрүн өйдөбүллэрин буккуйан бэйэлэрэ таҥаралаах дьоҥҥо аны саҥа таҥара оҥордубут диэн кэпсии сылдьаллар. Маннык сыыһа быһыыны, саха дьонун өйүн-санаатын буккуйууну тохтотор кэм кэллэ. Сахалар таҥара, киһи буолуу үөрэхтэрэ киһи быһыылаах кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарарга билиҥҥи, олох ыараан иһэр кэмигэр ордук сөп түбэһэр. Арай билиэххэ, үөрэтиэххэ уонна олоххо туһаныахха эрэ наада. (3,60).
Туһаныллыбыт литература
1. П.С. Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - "Бичик" нац.кинигэ кыһата, 1994. - 264 с.
2. "Чолбон" сурунаал. 8 / 2006.
3. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Өрт
Өрт — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Солоҕон нэһилиэгин киинэ.
1437
1437 сыл.
Ахсынньы 28
Ахсынньы 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 362-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 363-c күнэ). Сыл бүтүө 3 күн баар.
Антонов Николай Климович
200px|thumb|right|Антонов Николай Климович Антонов Николай Климович (27.12.1919—04.01.2002) — филология билимин дуоктара, биллиилээх тюрколог, профессор, норуоттар ыккардыларынааҕы Академия академика, Саха АССР билимин үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара
Н. К. Антонов — биллиилээх тюрколог, саха тылын историческай лексикатыгар специалист. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннэхтик кыттыбытын иһин Аҕа дойду сэриитин иккис степеннээх орденынан, бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2009-05
Ыам ыйын 1—31 күннэрэ thumb|180px|Мэҥэ Хаҥаласка омуктар өлүүлэрэ
Куһаҕан айыыны оҥорума
Куһаҕан айыыны оҥорума диэн этии үчүгэйи айыылар элбииллэригэр тириэрдэр. Киһи оҥорор быһыылара икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсалларыттан куһаҕан аҕыйаатаҕына үчүгэй элбиирин биллэрэр.
Куһаҕаны айыы, оҥоруу эбэтэр алдьатыы оҥорорго ордук түргэнинэн, дөбөҥүнэн, элбэх өйү-санааны, үлэни-хамнаһы эрэйбэтинэн, оҕо олору оҥорорго урутаан үөрэнэн хаалыан сөп. Куһаҕаны элбэхтик оҥорор кыра оҕо куһаҕан майгылаах диэҥҥэ кубулуйар кыахтааҕын өй-санаа, таҥара үөрэҕэ быһаарар. Оҕо куһаҕаны оҥорорун үтүө санаалаах төрөппүттэр тохтотоллор, атыҥҥа аралдьыталлар, маннык оҥорор табыллыбат диэн этэллэр, бу курдук, мин курдук үчүгэйи оҥор диэн үөрэтэллэр.
«В элитной школе порезали мальчика» диэн ыстатыйаҕа 15 саастаах уол оскуолаҕа, кылаас иһигэр бииргэ үөрэнэр оҕотун быһаҕынан анньыбытын туһунан суруллунна. (1,5). Бу ыар буруйу оҥоруу урут ханна да оҥоруллубатах быһыы, саҥаны айыы буоларынан оҕолору иитиигэ, үөрэтиигэ элбэх боппуруоһу үөскэтэрин ханна да билбэтэҕэ буолан хааллардылар.
Ол боппуруостар манныктар:
1. Төрөппүт буруйа төһө улаханый?
2. Оскуола, директор буруйдаах дуу, тоҕо, бу уол оскуолаҕа быһахтаах сылдьарый?
3. Урут маннык быһыыны оҥорбута дуо?
Оҕо бу ыар буруйу оҥорбутугар ким буруйдааҕын булуу, бу боппуруоһу дьон-сэргэ билиитигэр таһааран дириҥник үөрэтии эрэ маннык быһыылар салҕанан баралларын тохтотор кыахтааҕын туһаммакка сабан, хаалларан кэбистилэр.
Маҥнайгы икки боппуруоска эппиэттэри биһиги «Кут-сүр үөрэҕэ» үлэбититтэн булуохха сөп. Оҕону кыра эрдэҕинэ сыыһа үөрэтэн, атаахтатан кэбиһии содулун, бу үлэбитигэр арыйбыппыт. Бу үлэҕэ ити буолбут быһыыны ырытыыбытын үһүс боппуруостан саҕалыырбыт ордук олохтоох курдук.
Бу ырытар быһыыбыт урут ханна да буола илик быһыы, хайа да оҕо үөрэнэр кылааһыгар бииргэ үөрэнэр оҕотун быһаҕынан анньыбыта иһиллэ илик этэ. Бу быһыыбыт саҥаны айыы, дьон, киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу буолар. «Ай» диэн өйдөбүлтэн тахсар, оҕо саҥаны айыыта буолар быһыы. Арай куһаҕан буолан тахсарынан хара айыы буолар. Киһи билбэт, оҥорбот быһыытын оҥоруу саҥаны айыы, айыыны оҥоруу эрээри, үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсыахтарын сөп..
Yөрэнэ сылдьар кэмигэр олус бэрээдэктээх оҕо, бу ыар буруйу аан маҥнай оҥорбут. Дьон оҥорбот олус ыар быһыыларын оҥорон кэбистэ. Ол аата олус куһаҕаны, хара айыыны оҥордо.
Эдэр, сааһын ситэ илик оҕо оҥорор быһыытыгар өйү-санааны үөрэтээччилэр, таҥара үлэһиттэрэ ордук улахан оруолу ылаллар. Өй-санаа үөрэҕэ киһи оҥорор быһыытын барытын табатык, ханнык да халыйыыта, буккуйуута суох чуолкайдык быһаарара эрэйиллэр.
Көҥүлүнэн, ол аата «үүнэ-тэһиинэ» суох барбыт көлүөнэттэн дуоннаах туһа саха омугар тахсар кыаҕа суох. Сыыһа-халты туттунан эрдэ өлөн хаалбатахтарына, арыгыга ылларан хаайыы дьоно буолар эдэрдэр хайа да омугу сайыннарбаттар. Омук эр дьонун ахсааннара аҕыйааһына сыыйа симэлийэн барыытыгар тириэрдэрин билбэтэҕэ буоларбыт хомолтолоох.
Эдэр киһини айыыны оҥор, "айыы үчүгэй" диир үөрэх элбэх сыыһалардааҕын биһиги дакаастаан «Чолбон» сурунаалга суруйбуппут. (2,70).
Өй-санаа сыыһа үөрэҕин оскуолаҕа үөрэтэр, айыыны оҥор, бэйэҥ айыы буол диэн этэр, оннук өйү-санааны тарҕатар дьону төрөппүттэр оҕолоро уратыны, дьон оҥорботторун оҥорон араас дьыалаҕа иҥиннэхтэринэ эбэтэр хаайыыга түбэстэхтэринэ булан улахан эппиэтинэһи сүктэриэхтэрин, сууттатыахтарын сөп. Эдэр киһини айыыны оҥор диэн үөрэтии киһи билбэтин, уратыны, дьон оҥорботторун оҥор диэн кигии, киксэрэн, тэптэрэн биэрии буолар. Эдэр киһи ити үөрэҕи тутуһан туох эмэ оһуобайы, дьон оҥорботторун оҥоро сатаабыта табыллыбатаҕына, олус куһаҕан быһыы буолан хаалыан сөбүн, ити быһыы бигэргэтэр. Кыыс оҕолор айыыны оҥорор санаалара элбээһиниттэн кыыстарын харыстаабат буоллулар.
Бу уол сахалар таҥараларын үөрэҕин тутуһан «Айыыны оҥорума» диэн үөрэххэ үөрэтиллибитэ эбитэ буоллар итинник ураты куһаҕан быһыыны оҥоруо суоҕа этэ. Киһи өйө-санаата сайдыытын сахалар таҥараларын үөрэҕэ атын үөрэхтэрдээҕэр табатык быһаарарын аахсыбакка сылдьарбыт эдэр дьоммут итинник быһыылары элбэхтик оҥороллоругар тириэрдиэн сөп.
Оҕо иитиитигэр төрөппүттэр ылар оруоллара ураты үрдүгүн биһиги «Кут-сүр үөрэҕэ» үлэбитигэр арыйбыппыт. Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар аан маҥнайгы билбит билиитэ ордук дириҥник иҥэр, ийэ кутун үөскэтэр уонна уларыйара олус уустук, саҥа үгэһи үөскэтиннэҕинэ эрэ кыаллар. Төрөппүт оҕото улаатан кэмэ кэлэн истэҕинэ хойутаппакка эрэ бары билиитин оҕотугар иҥэрдэҕинэ, оҕотун бэйэтин курдук өйдөөх-санаалаах оҥорор кыахтаах.
Улаатан иһэр оҕо өйө-санаата аһара барбатын туһугар аналлаах хааччахтаах буолара ирдэнэр. Сахалар таҥаралара ити хааччаҕы тус-туспа арааран, оҕо улаатан иһэр өйө-санаата сайдыытыгар сөп түбэһиннэрэн бу курдук оҥорор:
1. Оҕо кыра эрдэҕинэ «Аһара барыма» диэн хааччах аһара ытыыры, мэниктиири, ону-маны ыһары, алдьатары тохтотор.
2. Оҕо улаатан истэҕинэ «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума», диэн хааччахтар куһаҕан тылы тыллаһыма, киһи оҥороруттан атыннык оҥорума, куһаҕан буолуо диэн үөрэтэллэр, киһи быһыылаах киһи буола улаатарын хааччыйаллар, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго ыҥыраллар.
3. Улахан киһи олоҕун устата «Киһи быһыытын кэһимэ», «Киһиттэн таһынан быһыыланыма», «Сиэри тутус» диэн хааччахтары куруук тутуһа сырыттаҕына эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олорон түмүктүүр кыахтанар.
Киһи уһун үйэтин тухары аналлаах өй-санаа хааччахтарын, сиэри тутуһа эрэ сырыттаҕына киһи быһыытын аһара баран сыыһаны-халтыны, куһаҕаны оҥорон кэбиспэккэ олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.
Олох уопутун иҥэриммит төрөппүттэр оҕо киһи буолуу үөрэҕин баһылыы илигинэ саҥаны оҥорорун, айарын кэтээн көрөллөр. Эдэрдэр саҥаны, киһи билбэтин оҥоро сатыыллара олус элбэх. Кинилэр оҥорор саҥалара барылара үчүгэйи оҥоруу буолбаттарын холобурун элбэҕи булуохха сөп.
Соҕуруу Африка дойдутугар эдэр уолаттар саҥаны айаннар түргэнник сылдьар поезтар үрдүлэригэр тахсан араас үҥкүүлэри толорор буоллулар. Бу олус кутталлаах үҥкүү. Сотору сотору кэлэн ааһар электрическэй токтаах проводтартан аһаран эбэтэр хаптайан биэрэн истэххэ эрэ табыллар. Икки уол соторутааҕыта уокка оҕустаран өлбүттэр. Уолаттар арыгы иһэн эбэтэр ханнык эмэ оту-маһы буруолатан тардан бараннар бэйэлэрин ураты кыахтарын көрдөрө сатыыллара итинник айаннааһыннары оҥороллоругар тириэрдэр. (3).
Олох үөрэҕэр ийэлэрин быһаччы салайыытынан уонна куруук баарыттан, үтүгүннэрэн иһиитинэн уолаттардааҕар кыргыттар үгэстэргэ быдан дириҥник үөрэнэллэр. Кинилэр куһаҕан быһыыга ыллараллара урукку кэмҥэ уолаттардааҕар букатын аҕыйах этэ.
Саха суруга
Саха тылын суруга XX ү. дылы хас да көрүҥнээх этэ. Бастакы системаламмыт саха алпабыытын Семен Новгородов 1917 c. айбыта, Омуктар икки ардыларынааҕы фонетик алпабыыкка олохтоноро. 1929 c. Новгородов алпабыыта Унификацияламмыт түүр алпабыытыгар уларытыллыбыт. 1939 c. Кирилл алпабыыта ылыныллыбыт.
Куһаҕан айыыны оҥорума
1. Оскуола саастаах кыргыттар үксүлэрэ табаах тарда, пиибэ, арыгы иһэ үөрэннилэр.
2. Кыргыттар араас күрэхтэһиилэргэ барыларыгар, ол иһигэр охсуһууларга кытта кытталлар.
Саха суруга
Эрдэтээҕи алпабыыттар
Норуот сэһэннэриттэн көстөрүнэн уонна тыл көрдөрөрүнэн сахалар нууччалар кэлиэхтэрин инниттэн сурук туһунан өйдөбүллээхтэр. Ол гынан баран оччотооҕу кэмтэн туох да сурук пааматынньыга хаалбыта көстубэт
Куһаҕан айыыны оҥорума
3. Ыга тутар таҥаһы таҥналларыттан ийэ буолар дьоҕурдарын сүтэрэн эрэллэр, айыыны оҥорор санаалара элбээн кыыстарын харыстаабаттар.
Саха суруга
Эрдэтээҕи алпабыыттар
Нууччалар кэлбиттэриттэн да кэнниттэн ыраахтааҕы былааьын национальнай политката сахаларга сурук үөскүүрүгэр кыах биэрбэт этэ. Сахалар ортолоругар христианствоны ситиьиилээхтик тарҕатар эрэ туһуттан таҥара дьиэтин үлэһиттэрэ 1819 с. аан бастаан христианскай итэҕэл сүрүн кинигэтин - катехизиһы кылгатан сахалыы тылбаастаан бэчээттэтэргэ күһэллибиттэрэ.
Куһаҕан айыыны оҥорума
Оҕолор туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатыыларыгар арай төрөппүттэр оҕолорун туһугар кыһанар, харыстыыр күүстэрэ көмө буолан, бу сыыһа хайысхалаах үөрэҕи көннөрүүгэ кыттыһар кыахтаахтар. Аһара нууччалары үтүктүбүт үөрэхпит министерствотын үлэһиттэрэ, суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ бары, үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыга буккуллан сылдьаллар.
Саха суруга
Эрдэтээҕи алпабыыттар
Бу кинигэни таҥара дьиэлэригэр аҕабыттар эрэ туһаналлара. Тылбааһа даҕаны бэрт мөлтөх этэ. Тылбаас уонна онно туттуллубут алфавит авторынан Өлүөхүмэ аҕабыта Георгий Попов диэн ыйаллар
Куһаҕан айыыны оҥорума
Баар-суох оҕобут киһи билбэтин, урут оҥоруллубатаҕы оҥорон, саҥаны арыйан, айыыны оҥорон онно-манна түбэстэҕинэ, бу сыыһа, айыыны оҥор диэн үөрэх дьайыыта тиийэн кэлэрин билэр кыахтанарбыт, "айыыны оҥор" диэн сымыйа үөрэх куһаҕана кэлэрин билэрбитин хойутатан кэбиһэр. Эдэр оҕолор элбэх куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээбитэ өй-санаа үөрэҕин дьайыыта хойутаан кэлэрин дакаастыыр. Онтон төрөппүттэр өй-санаа үөрэҕэ эрдэлээн, оҕо кыра эрдэҕинэ иитиллэн, үөрэтиллэн бэриллиэхтээҕин умнан сылдьарбыт куһаҕан.
Өй-санаа үөрэҕин төрүттэрэ Сир-дойду сүрүн тутулуктарынан халбаҥнаабат гына тутулла сылдьаллар. Сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэрэ Күн, Сир уонна планеталар тутулуктарын быһаарарын таһынан өй-санаа сайдыыта эмиэ икки өрүттээҕин арыйар. Итэҕэл үөрэҕэ эмиэ икки өрүттээҕиттэн таҥара үөрэҕэ эрэ оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын таба суолунан салайар кыахтааҕыттан сахалыы таҥара үөрэҕин сайыннарыы эрэйиллэр.
Саха суруга
Эрдэтээҕи алпабыыттар
1851 сыллаахха Отто фон Бөтлингк диэн улахан үөрэхтээх киһи аан дойдуга аатырбыт "Сахалар тылларын туһунан" (Über die Sprache der Jakuten) диэн дьоһуннаах научнай грамматиканы ниэмэстии тылынан суруйан бэчээттэпитэ. Онно кини оҥорбут алпабыыта баара. Академик Отто фон Бөтлингк алпабыыта кэнники сахалыы алпабыыттары тупсаран оҥорорго тирэх буолбута.
Куһаҕан айыыны оҥорума
Туһаныллыбыт литература.
1.	Газета «Эхо столицы». 6 октября 2006 г. стр. 5.
2.	«Чолбон» сурунаал. 8 / 2006.
Саха суруга
Бастакы латыын алпабыыта (Новгородов алпабыыта)
thumb|200px|left|Новгородов алпабыыта, 1929 Советскай былаас бастакы сылларыгар үөрэҕэ суох саха киэҥ маассатын сурукка үөрэтэргэ нууччалыы алпабыыт табыгаһа суоҕа биллибитэ. Саха тылын доҕооннорун таба көрдөрунэн, латынныы алпабыыт быдан ордук курдуга.
Куһаҕан айыыны оҥорума
Туһаныллыбыт литература.
3.	НТВ. Чрезвычайное происшедствие – 17 октября 2006 г.
Саха суруга
Бастакы латыын алпабыыта (Новгородов алпабыыта)
Латынныы алпабыыт буукубаларын туһунан, сахалыы алпабыыт 1917 сыллаахха тыл үөрэхтээҕэ саха киһитэ Семён Андреевич Новгородов оҥоробута. Бу алпабыыт ааҕарга–суруйарга уустуктардааҕа, онон төһө да үтүө суолталааҕын иһин уһуннук туттуллубатаҕа.
Куһаҕан айыыны оҥорума
Туһаныллыбыт литература.
4.	Газета «Московский комсомолец в Якутии» 17-24 августа 2005 г.
Саха суруга
Иккис латыын алпабыыта (Яҥалиф)
1929 сыллаахха латынныы алпабыытка олоҕурбут тупсарыллыбыт алпабыытка киирии буолбута. Кини уон сыл сулууспалаабыта.
1929-1939 сыллардааҕы саха латин алпабыыта
Саха кирилл алпабыыта, 1939 сылтан ыла
Онон 1939 сыллаахха нууччалыы алпабыыт буукубаларын туттарга тиийбиппит.
Саха тылын дорҕоонноро уонна суруллуулара
2.	Саха тыла сүүрбэ бүтэй дорҕоонноох: б, г, ҕ, д, дь, й (j), л, м, н, нь, ҥ, р, һ — ньиргиэрдээх; к, п, с, т, х, ч — ньиргиэрэ суох.
3.	Уһун аһаҕас, дьуптуон уонна хоһулаһар бүтэй дорҕоон сурукка икки буукубанан суруллар, холобур: таас, туус; ыар, иэс, уос, үөс; аттаах,муннук.
4.	Хоһуласпыт ньнь бүтэй дорҕооҥҥо биир сымнатыы бэлиэтэ суруллар, холобур: оонньоо, оҕонньор, булгунньах, чаанньык.
5.	Мурун ' дорҕооно сурукка й''' буукубанан бэлиэтэнэр.
The Sims 2
The Sims 2 — көмпүүтэргэ олоҕу үтүгүннэрэр оонньуу (симулятор). The Sims 3 дьон этэринэн арыый мөлтөх, ол эрээри олох сокуонун барытын тутуһар.
Кэһиэччик
Кэһиэччик — ойоҕоһугар, көхсүгэр оноолоох, сиэҕэ суох, үксүгэр сиэдэрэй оҥоһуулаах, киэргэллээх, ырбаахы үрдүнэн кэтиллэр уһун соҕус таҥас. Үксүгэр солкоттон, атылаастан тигиллэр.
Кэһиэччиги сахалар оҕолуун, дьахтардыын, эмээхсинниин — бары кэтэллэрэ. Баархаттан, солкоттон, хаарыстан таҥас биэтэстээх, биир эбэтэр икки элээннээх тимэхтээх, сөп соҕус уһун, саннын ырбаахы дьогдьуурун мэһэйдээбэт курдук, кыра саҕалаах гына тигиллэр. Оҕуруонан киэргэтэллэр. Кэһиэччиги ырбаахы таһынан кэтэллэр. Кэһиэччик саха дьахтарын быһыытын олус тупсарар.
Эбии маны көр
Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ
Андорра ла Велья
Андорра ла Велья (Andorra la Vella) диэн Андорра киин куората, илин Пиренейдарга, Франция уонна Испания икки ардыларыгар баар. Бу аатынан киин куорат тула баар нэhилиэк эмиэ ааттанар.
Туризм сайдыылаах.
Степанова Инна Яковлевна
Инна Яковлевна Степанова (1990 с. муус устар 17 күнүгэр РФ Бүрээт өрөспүүбүлүкэтин Улан-Удэ куоратыгар төрөөбүтэ) — Арассыыйа спортсмена, охчут, 2016 сыллааҕы Олимпиада үрүҥ көмүс призера, 2015 сыллааҕы сайыҥҥы Универсиада боруонса призера.
Саҕаланыыта
Оҕунан ытыыга Аан дойду кубогын араас түһүмэхтэригэр хамаанданан да, соҕотоҕун да хас да төгүллээн бириистээх миэстэлэргэ тиксибитэ.
2010 сыллаахха Италия Роверетотыгар Ксения Перованы уонна Наталья Эрдыниеваны кытары Испания сүүмэрдэммит хамаандатын (202:195) кыайан, бастаабыттара. Биирдиилээн бастыыр иһин киирсиигэ бастаабыта, оттон микстеҕэ 5-с миэстэ буолбута.
2011 сыллаахха Бангкока Азия Гран-притыгар биирдиилээн бастыыр иһин күрэххэ уонна микстеҕэ бастаабыта, хамаанданан 3-с буолбута. Эмиэ ити сыл Дьобуруопа уонна Сир ортото байҕал (Анталья) Гран-притыгар хамаанданан бастаабыта, микстеҕэ Баир Баденовы кытары иккис буолбута, оттон биирдиилээн кирэххэ үһүстээбитэ.
2012 сыллаахха Дьобуруопа Гран-притыгар хамаанданан бастаабыта, тус киирсиигэ 3-с буолбута.
2012 с. Олимпиада
Хамаанданан киирсиигэ Ксения Перованы уонна Кристина Тимофееваны кытары финал ⅛ 215:208 ахсаанынан Улуу Британия хамаандатын кыайбыттара. Финал чиэппэригэр тайбааннары кытары киирсибиттэрэ уонна эбии ытыыга 216(28):216(26) ахсаанынан кыайбыттара. Полуфиналга КНР хамаандатыгар хотторбуттара (207:208). Үһүс миэстэ иһин киирсиигэ 2 очукуонан дьоппуоннартан кыайтарбыттара (207:209).
Үөрэҕэ
Бурятиятааҕы судаарыстыбаннай университет Физическэй култуураҕа факультетын устудьуона.
Сөбүлүүр дьарыга
Муусука, массыына.
Серкина Александра Васильевна
Александра Васильевна Серкина (ыам ыйын 31, 1918, Саха АССР Витим бөһүөлэгэ — алтынньы 28 2007, Иркутскай) — ангиохирург, мэдиссиинэ билимин дуоктара, профессор, Иркутскайдааҕы государственнай медицинскэй университет уопсай хирургиятын кафедратын сэбиэдиссэйэ, Иркутскай куорат Ытык гражданина.
Биографията
1936 сыллаахха Дьокуускайдааҕы медициина техникуумун бүтэрэн баран Орто Халыма оройуонугар ыытыллыбыт. Онно корь ыарыы ыарахан эпидемиятын тохтотууга күүскэ үлэлээбит. Ол үлэтин иһин Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ түөскэ кэтиллэр «Саха АССР 15 сыла» диэн бэлиэнэн наҕараадалаабыт.
1944 сыллаахха Иркутскайдааҕы мединституту бүтэрбит. Иркутскай куорат № 1 клиническэй балыыһатыгар хирургия отделенитыгар ординатордаабыт.
1439
1439 сыл.
.om
.om диэн Оман үрдүк таhымнаах ил домена.
Көмүс
300px|thumb|right|Көмүс Көмүс эбэтэр кыһыл көмүс  — араҕас өҥнөөх күндү метал. Химия ууһуга, периодтаах таабылга бэлиэтэ: Au, нүөмэрэ: 79-с.
Киһи көмүһү хас да тыһыынча сыл туттар, ювелирнай оҥоһуктарга, киэргэллэргэ уонна харчы быһыытынан. Кыһыл көмүс дэҥҥэ көстөр буолан тутаах матырыйаал этэ, уонна атын металлартан туттуута судургу буолар. Киһи тииһин эмтииригэр, уонна компьютердар чиптарыгар эмиэ туттуллар. Өҥүн кыһыл көмүс диэн ааттыыллар.
Көмүс хостооһуна атын металлары хостуур ньыматыттан уратыта суох. Кыһыл көмүс сыаната улахан буолан булуллуннаҕына сороҕор Көмүс титириирэ диэн быһыы тахсыан сөп.
Химия саҥнара
Химияҕа көмүс химия ууһугун нүөмэрэ 79, 11-с көһөр металлар бөлөхтөрүгэр сытар, атом маассата 199.96 моль. Бэлиэтэ Au латыын тылыттан aurum диэн өстөн тахсар. Көмүс "күндү металларга" киирсэр, тоҕо диэн химия хардаларга кыттыһыыта намыһах.
Көмүс олус сымнаҕас метал буолар. Чараас лиис гына оҥоһуллуон сөп, эбэтэр уһун сап курдук тардыллыан сөп. Харчы быһыытынан уонна киэргэл оҥоһуктарга атын металлары кытта булкуллааччы, чуолаан үрүҥ көмүһү кытта, бөҕө буоларын курдук.
Тохсунньу 28
Тохсунньу 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 28-с күнэ. Сыл бүтүө 337 күн (ордук хонуктаах сылга 338 күн) баар.
Чуваш тыла
Чуваш тыла (Чăваш чĕлхи) диэн түүр тылларын бөлөҕөр киирэр тыл. Бу тылынан барыта 1.3 млн кэриэтэ киhи кэпсэтэр. Чуваш омук тыла. Чуваш Республикатын ил тыла.
Федотов Михаил Афанасьевич
Федотов Михаил Афанасьевич — Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1958 сыл атырдьах ыйын 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Федотов Михаил Афанасьевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Yөдэй диэн аат туһунан (Нам улууһа)
Yөдэй диэн аат бэрт былыргыттан баар. С.А. Токарев кинигэтигэр: "Алдан аллараа тардыытыгар Yөдэй кинээс аата Yөдэй буолаhын кытта сөп түбэһэр" диэн суруйар. Онон, Үөдэй диэн аат төрүттэниитэ бэрт былыр олоро сылдьыбыт Үөдэй кинээһи кытта ситимнээх.
Топонимик Михаил Спиридонович-Багдарыын Сүлбэ 1982 с. тахсыбыт "Дойду сурахтаах, алаас ааттаах" кинигэтигэр "Үөдэй" тыл туһунан маннык суруйар: "Үөдэй" төрут олоҕо монгол тылларыгар үө эбэтэр үөн буолуохтаах. Тыл бүтүүтүгэр турар н дорҕоон кинигэлэргэ, сыһыарыы сыһыннаҕына эҥин түһэн хаалар айылгылаах.Ону "Неустойчивичость конечного н" диэн ааттыыллар.
''А.И. Эверстов'' "Айыы аймахтара, күн уустара" кинигэтигэр "Саха төрдун саҥалыы көрүү" диэн төрдүс туһумэҕэр: "Юечжи-сакалар былыргы төрүт ааттара сахаларга билиҥҥээҥҥэ диэри көстүтэлиир. Үөдэй, Үөдүгэй курдук ааттар Саха сиригэр элбэх сиргэ көстөллөр уонна үөдьү (үөдү) сактары- дириҥ өбүгэлэрбит ааттарын санаталлара түбэспиччэ буолуо дуо?" диэн суруллар. Ити юечжи-сака өбүгэлэрбит ааттара - биһиэхэ үөдэй, үөдүгэй диэннэргэ аҕа уустарын, нэһилиэктэр, сирдэр ааттара буолан билиҥҥэ диэри, 2 тыһыынчаттан тахса сыл ааспытын да кэннэ, ахтыллар буоллахтара.
Үһүйээннэргэ Нам улууһун үөдэйдэрэ "Омоҕой Баай хааныттан үөскээбит дьон" диэн кэпсэнэр. Онтон Омо5ойу мо5уол киһитэ диэн этэллэр. Киин Үөдэй дьонно төрүт-уус дьон. Кинилэр олохторун казактар Үөдэй буолаһа диэн араара тутан ааттаабыттара. Үөдэйдэр кэлин тарҕаммыт, тэнийбит эбиттэр.
''Н.Т. Степанов''1964 c. ити Үөдэй нэһилиэгэр 93 саастаах Д.Г. Григорьевтан (Тимир киһи уолуттан) "Ньылбаа Эмээхсин" диэн үһүйээни суруйбут. Онно Дьокуускай таһынааҕы Үөдэйтэн күурээн кэлбит дьон ыччаттара ууһан-тэнийэн Үөдэй нэһилиэгэ диэн буолбут диэн кэпсэнэр. Үөдэйдэр итинтэн кэлиҥҥи кэмнэргэ тарҕаммыт дьон эбиттэр. Ол ону топонимика туоһулуур. Нам улууһугар "Үөдэй" диэн ааттаах икки нэһилиэк баара. Ити - киин төрүт сирдэрэ. Үөдэй нэһилиэгэ өссө Марха улууһугар баара. Ити билиҥҥи Ньурба Үөдэйэ, Үөдэй, Үөдэй Күөлэ диэн кыстыктар 1926 c. биэрэпискэ суруллубуттар Арҕаа Хаҥалас улууһун V Малдьаҕарыгар, Нам улууһун I Сииттэтигэр уонна Салбаныгар. Нам II Үөдэйин атыннык Хоро Үөдэйэ дииллэр. 1776 c. Бүлүүтээҕи Наахара буолаһыгар Улахан Үөдэй Охсубута, Куччугуй Үөдэй Охсубута диэн ходууһалар суруллубуттар. Итини таһынан, Үөдэй, Үөдэй Арыыта, Үөдэй Бөһүөлэгэ, Үөдэй Күөлэ, Үөдэй Маара, Үөдэй Толооно, Үөдэй Харыйалааҕа, Үөдэй Үрэҕэ, Үөл Үөдэй диэн топонимнар бааллар Бүлүү III Күүлэтигэр, Нам Маймаҕытыгар, Ньурба I Хаҥалаһыгар, Хаҥалас V, VI Малдьаҕарыгар, Таатта Күнээйитигэр Усуйаана Дьааҥы өрүс байҕалта түһүүтүгэр, Уус Алдан Баатаҕайыгар, Үөһээ Бүлүү Хоротугар, Чурапчы Болтоҥотугар. Үөдэйдэр итинник тэнийэн-ууһаан тарҕаммыттарын сир да ааттара туоһулуур.
Чөҥкөй
Чөҥкөй — кыракый кытыйа, чэй иһэр мас иһит.
Бэйэ бэйэтин кэһэтиитэ
Бэйэ бэйэтин кэһэтиитэ диэн эккэ-сииҥҥэ ыарыыны оҥорон өй-санаа түргэнник уларыйарын ситиһии буолар.
Айылҕа айбытын быһыытынан киһи хайаан да тугу эмэ оҥорор; үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны, тугу да оҥорбот киһи диэн суох. Ол иһин тугу барытын сатаан, үчүгэйдик оҥорорго киһи өр кэмҥэ үөрэннэҕинэ эрэ табыллар. Ону-маны оҥоро охсоору, онно эбии тиэтэйдэҕинэ, ыксаатаҕына киһи хаһан баҕарар сыыһа-халты туттунуон сөп. Субу кэмҥэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билии уустугуттан, үчүгэйи оҥоробун диэн сыыһа санаа киириэн сөбүттэн, үчүгэйи оҥорорбут табыллыбатаҕына куһаҕан буолан тахсара элбиириттэн, бэйэтин сыыһа-халты туттунарыттан киһини сэрэхтээх буолара эрэ быыһыыр диэн таҥара үөрэҕэ этэр, үөрэтэр.
Киһи бэйэтин сыыһа-халты туттунуутуттан ханнык эрэ түбэлтэҕэ бэйэтэ кэһэйэр, этин-сиинин эчэтэр, ыарыыны билэр. Маннык кэһэйии кэнниттэн киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр, сэрэхтээх буолууга үөрэниитэ түргэтиир. Өтүйэнэн тоһоҕону сыыһа охсон тарбаҕын дэҥнээтэҕинэ сыыһа охсубат буоларга үөрэниитэ ордук табыллар, түргэтиир. Үөһээттэн сууллан түһүү кэнниттэн киһи кэһэйэн, уһун кэмҥэ үөһээ ыттыбат буолуон, үөһээ ыттарыттан саллыан сөп.
Билигин үөрэх-билии тарҕаммытынан сибээстээн дьон-аймах өйдөрө-санаалара арыыйда сайдыбыттарынан, үөһээ үктэлгэ тахсыбытынан диэн ааттаан, накаастаан, эккэ-сииҥҥэ ыарыыны биллэрэн өйү-санааны тупсарыыны үгүс дойдуларга суох оҥорон, хаалларан тураллар. Ол оннугар харчынан ыстараап уонна хаайыы туттуллар буолбуттара өйгө-санааҕа дьайыылара сымнаҕаһынан сыыһаны, буруйу оҥорбуттар көнөллөрө ордук уһун кэми ылар буолбутун тэҥэ, тиийимтиэтэ лаппа аҕыйаата.
Ыстараабы төлүүр үптэрэ-харчылара, атын туохтара да суох дьоҥҥо аныгы ньымалар дьайыылара букатын да суох диэххэ сөп. «Туохпун ылыахтарай?» -диэн этии бу дьону быыһыыр абыралларыгар кубулуйан сылдьар. Бэйэлэрэ хаайыыга түбэстэхтэринэ, хата тымныы кыһыны туоруурга сылаас, бэлэм астаах сиргэ тиийиэхпит диэн үөрүөхтэрин сөп. Аһара элбэх харчылаахтарга кыра ыстараап дьайыыта букатын да тиийбэтиттэн кыра буруйга-сэмэҕэ букатын да кыһаммакка сылдьыахтарын эмиэ сөп.
Дьон сайдан истэхтэринэ өйдөрүн-санааларын баһылаан салайыыны былдьаһыы уһун үйэлэр тухары тохтообокко барбыта. Таҥара үөрэҕэ сайдан иһиитигэр аҥардастыы аҥар өттүн, үчүгэй диэбит өттүлэрин диэки барыыны тутуһан, атыттары барыларын туоратан сайдыбыта. Христос таҥара маҥнай биллиэҕиттэн, маҥнайгы христианнар баар буолуохтарыттан араас өй-санаа хайдыһыыларыттан көмүскэнэрэ ыарахан этэ. 381 сыллаахха ыытыллыбыт бары бүттүүн Никеетээҕи соборга биир санааланыы, Христоһу итэҕэлгэ кубулутуу кыаллыбыта. Итэҕэл кэлин даҕаны араас хайдыһыылартан, атын сүүрээннэртэн собордар быһаарыыларынан сирдэтинэрэ. (1,833).
Өй-санаа, итэҕэл үөрэҕэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн эмиэ икки өрүттээх. Аҥар өттө үрүҥ айыы итэҕэлиттэн, сахалар кут-сүр үөрэхтэриттэн тирэнэн, ол аата омук урукку олоҕуттан, билиилэриттэн уонна атын өттө, таҥара үөрэҕиттэн, оҕо өйө-санаата сайдыытыттан, саҥаны билиититтэн хомуллан, мунньуллан үөскээбит. Былыргы кэмнэргэ өй-санаа дьайыытыгар дьон киирэн биэрэллэрэ элбэх кэмигэр аптаах, илбистээх дьону туоратыы, суох оҥоруу ыытыллара дьону салайыыны былдьаһыыттан ордук күүркэтиллэрэ. Дьон араас эмчиттэри, биллэр туһаны оҥорооччулары аан бастаан итэҕэйэллэрэ, этэр тылларын истэллэрэ, холобур тутталлара.
Католическай, православнай, мусульманскай таҥара үөрэҕин тарҕатааччылар араас аптаахтары, илбистээхтэри хара итэҕэллээхтэринэн, куһаҕан санааны тарҕатааччыларынан ааттаан дьон олорор сирдэриттэн үүрдэрэллэрэ, өссө сорохторун уокка уматаллара. Өй-санаа үөрэхтэрэ улахан былдьаһыынан, күөнтэһиинэн, хайалара кыайбыт баһылааһынынан сайдыбыттара.
Киһи бэйэтин сыыһатын көннөрүнэрэ аан маҥнай санаатын көннөрдөҕүнэ эрэ ситиһиллэрин былыр да билэллэрэ. Санааны көннөрөргө, уларытарга, ол санааны умуннахха, өйтөн-санааттан суох оҥордоххо, атын, үчүгэй санаанан солбуйдахха эрэ табыллар, кыаллар кыахтанар.
Куһаҕан санааны суох оҥорууга былыргы кэмнэргэ «бичевание» диэн бэйэ этигэр-сиинигэр ыарыыны оҥорон, ол аата бэйэни тугунан эрэ, кымньыынан эҥин накаастаан таһыйыыта орто үйэлэргэ үөскээбитэ уонна католическай таҥара үөрэҕинээҕэр тиийимтиэтэ улахана биллэн, киэҥник тарҕанан барбыта. Католическай таҥара дьиэтэ саҥа үөскээбит конкуреннары бары кыаҕын ууран туран суох оҥорбута. (1,111).
Туох эмэ олус наадалааҕы умнан кэбиһэн, итэҕэс оҥорон ночоотурбут киһи тымныы уулаах бытыылканы хоонньугар уктан сытан бэйэтин накаастыырга туһаннаҕына, аны умнубат буолуута улаатан туһаны оҥороро элбиир эбит.
Тымныыга тоҥон киһи бэйэтэ эрэйдэннэҕинэ, элбэхтик сүүрэкэлээтэҕинэ, сылаастык, халыҥнык таҥнарга түргэнник үөрэнэр, кыһанар киһи буола охсоро олоҕор туһата улахан. Тымныы диэн тугун соччо билбэт киһи улахан тымныыга ыраах сиргэ сатыы, чараас таҥастаах бара туруон сөп. Ол эрээри аан маҥнай киһи тобуктара хамсаабат буола тоҥнохторуна, сууллан хааллаҕына, чараастык таҥныбыт эбиппин диэн санааҕа киириитэ хайы-сах хойутаабыт буолуон сөп.
Тымныыга холоотоххо куйаас оннук куттала суох эрээри күн уотугар уһуннук бэргэһэтэ суох сылдьыбыт киһи күн уотугар оҕустаран төбөтө ыалдьан сууллан хаалыан эмиэ сөп.
Киһи бэйэтин бэйэтэ кэһэтиититтэн, тугунан эмэ ыарынан накаастааһыныттан хаһан да умнубат буола үөрэнэрэ кырдьык уонна кэлэр олоҕор сыыһаны оҥорботугар дьайыыта улахан. Ол иһин кыратык да буоллар бэйэни, барахсаны, биллэр гына кэһэтэ түһэн биэрии өй-санаа туруктаах, тулуурдаах буолуутугар туһата улахан. Сыыһа-халты хамсанара элбээбит илиини туохха эмэ ыарыылаахтык охсон биэрии сыыһа-халты хамсанары биллэрдик аҕыйатар кыаҕын туһаныахха сөп.
Ыарыыны биллэрэн, эти-сиини накаастаан үөрэтии киһи тулуурдаах, сэрэхтээх буола үөрэниитин биллэрдик түргэтэтэрэ уонна хаһан да умнуллубат гына өйдөнөрүгэр тириэрдэрэ, аһара барар өйдөөх-санаалаах эдэрдэри үөрэтиигэ ордук тиийимтиэтин билигин да туһаныахха сөп. (2,122).
Туһаныллыбыт литература
1. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. – М.: Эксмо; Форум, 2007. – 960 с.
2. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
.pa
.pa диэн Панама үрдүк таhымнаах ил домена.
Прядезников Илья Николаевич
Прядезников Илья Николаевич 02(14).06.1885 - 08.01.1939 сс. Саха АССР государственнай, общественнай деятелэ.
Илья Николаевич 1885 сыл бэс ыйын 14 (уруккуннан 2) күнүгэр, Хатырык нэһилиэгэр, 6 оҕолоох Прянишниковтар диэн орто баайыылаах ыалга (5 төрөппүт оҕолоохторо, алтыһынан Нерадов Дмитрий Николаевич (1882) диэн оҕону ииппиттэрэ) күн сирин көрөн сэттис оҕолоро буолбута. Кини хос-хос-хос эҺэтэ Ларион диэн эбит, эмиэ Хатырык нэһилиэгэр олорбут хос-хос эбэтэ Орина Ларионовна 1722 сыллаахха төрөөбүтүн туһунан Түбэ Баһынааҕы таҥара диэтин кинигэтигэр сурулла сылдьар.*
Илья хос эһэтэ Биякан (1752-1814) сүрэхтэнэн Савва диэн ааттаммыт уонна Прянишников диэн араспаанньаламмыт (1895 сыллааҕы биэрэпистэн ыла кини сыдьааннара барылара Прядезниковтар диэн араспаанньалаах буолбуттар). **
Эһэтэ Прянишников Григорий (1) Саввич (1803-1876) Хатырык нэһилиэгэр «литовка» диэн ааттанар аныгылыы хотуурдары аан бастаан атыылаһан аҕалан тарҕаппыт Хатырык нэһилиэгин бас-көс киһитэ этэ, нэһилиэгин иккитэ быыбарданан салайбыта (1872-1875, 1876 сс.), 73 саастааҕар Хатырык нэһилиэгэр баһылыктыы олорон ыалдьан өлбүт.
Төрөппүттэрэ Илья кэнниттэн Алеша (1891) диэн өссө биир уолламмыттара.***
Илья 1 сыл 6 ыйдааҕар (1886 сыл ахсынньытыгар) аҕатын убайыгар, түөрт оҕолоох, бастакы Ньукулайга (1847 с.т.) иитиигэ бэриллэн атын ыал 5-с оҕото буолар. Бу сэнэх ыал ийэтэ Мурчуку (билигин 2-с Хомустаах) нэһилиэгиттэн төрүттээх Замятина Екатерина Лукинична (1850) Илья ииппит ийэтэ буолар.
Ити сыл, 16 саастаах сурукка уонна ахсааҥҥа учугэй, дьоҕурдаах уолу, Нам инородческай управатыгар суруксутунан ылаллар. 1902 сыллаахтан Дьокуускай уокуругун 4-с учаастагын земскэй сэтээтэлигэр суруксутуур. Онтон 5 №-ээх Дьокуускайдааҕы арыгы ыскылаатын суруксута буолар.
Үс сыл устата буруйа суох киһини хааччахтаатыгыт диэн сөбүлэспэтин биллэрэ, кырдьыгын ирдэһэ сылдьан 1916 сыллаахха эмиэ хаттаан хаайыллар. 1917 сыл кулун тутарыгар, Россияҕа февральскай революция буолан,  хаайыыттан босхолонор уонна Нам улууһун комиссарынан ананар. Муус устар ыйыгар Нам улууһуттан делегат буолан бүтүн Саха  уобалаһын Бастакы учредительнай мунньаҕар кыттар.
1920 сыл тохсунньутугар Нам улууһун комиссарынан ананар. Сэттинньиттэн Дьокуускайдааҕы губземотдел дьыалаларын дьаһайааччынан үлэлиир. 1921 сыл олунньутуттан Губревком дьыалаларын дьаһайааччынан ананар. Балаҕан ыйыттан Дьокуускайдааҕы земотдел дьыалаларын дьаһайааччы.
«Саха омук» общество чилиэнэ Илья Николаевич саха интеллигенциятын аҥаардастыы биир халыыбынан буруйдааһын саҕаламмытыгар, үтүө дьоммутун көмүскэһэн 1921 сыллаахха, олунньу 11 күнүгэр, М.К.Аммосов авторитета улаханын билэр буолан киниэхэ «Прошу тебя от имени твоих братьев-якутов ...» диэн сурук суруйбута. Ол саҕанааҕы саха интеллегенциятын кытта чугастык билсиһэрэ, Никифоров В.В. бииргэ үлэлэһэрэ, биир биллэр доҕорунан А. И. Софронов буолара.
Алтынньыга аны советскай былаас органнарынан контрреволюцияҕа уорбаланан 3 сыллаах лааҕыр үлэтигэр ыытыллар. 4 ый буолан баран – 1922 сыл тохсунньутугар –  сыыһа буруйдаммыта биллэн босхолонор.
1922 сыллаахха, олунньу ыйыгар, губревкомна үлэҕэ киирэр, собес отделын сэбиэдиссэйинэн ананар. Бэс ыйыгар Илья Николаевиһы Нам улууһа депутатынан талар. Ахсынньы ыйыгар Дьокуускайга уокурук ситэриилээх комитетын председателинэн талыллар. Бутун Саха сиринээ5и Советтар бастакы учредительнай съездтэригэр делегат уонна съезд секретарын быһыытынан 1922 сыл ахсынньы 27 күнүттэн 1923 сыл тохсунньу 19 күнүгэр диэри (24 күн устата) үлэлиир.
1923 сыллахха, олунньу 2 күнүгэр Саха АССР сабыс саҥа тахсыбыт паспорын ылар. Олунньу 28 күнүгэр 38 саастаах Илья Николаевич 29 саастаах Бэрт Ууһун нэһилиэгиттэн (Уус Алдан улууһа) төрүттээх Данилова Варвара Петровна диэн кыыһы кэргэн ылар.
Бэс ыйыттан  сэттинньигэ диэри хотугу улуустарга бастаанньалааччылар хамсааһыннарын суох оҥорор Саха АССР Киин ситэриилээх комитетын комиссиятын бэрэссэдээтэлинэн ананан үлэлиир. Саха сирин хоту өттүгэр Дьокуускайтан улахан продтоварнай экспедицияны илдьэн көмө оҥорор, советскай былааһы олохтоон кэлэр.
Ити хоту улуустарга комиссия бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир кэмигэр Дьокуускайга, алтынньы 10 күнүгэр, Варвара Петровна бастакы оҕото күн сирин көрбүтэ. Кэлин бу уолу төрөппүттэрэ Иннокентий диэн ааттаабыттара. Кини кэлин улаатан, үрдүк үөрэхтэнэн баран Саха АССР үтүөлээх учуутала буолбута, элбэх эдэр ыччаты иитэн-үөрэтэн республикаҕа биллэр дьон оҥорбутун туһунан үөрэнээччилэрэ ахталлар,өр сылларга Мэҥэ Хаҥалас улууһугар үлэлээбитэ.
И. Н. Прядезников САССР Киин ситэриилээх комитетын Президиумун чилиэнинэн бастакы уонна иккис ыҥырыылаах кэм устата (1929 сылга диэри) үлэлээбитэ.
Сэттинньигэ Дьокуускайга кэлээт «Холбос» кооперативтарын түмсүүтүн бырабылыанньатын чилиэнинэн талыллар. Республика Госпланын (билиҥҥитэ экономика министерствота) салайааччытынан ананан 1923-24 сс. үлэлиир.
1924 сыл кулун тутарыгар «Салҕалбыл» диэн тыа хаһаайыстыбатын бастакы кредитнэй обществотын бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлинэн талыллар, кини бу тэрилтэни 1929 сыл олунньутугар диэри салайар. Илья Николаевич «Салҕабылы» салайар кэмигэр соҕурууттан элбэх техническэй тэрил атыылаһыллан, тыа хаһаайыстыбатын производствота сайдарыгар бөдөҥ көмө буолбута, онон кини сахатын сиригэр тыа хаһаайыстыбата түргэнник сайдарыгар сүҥкэн кылааты киллэрбитэ.
1927 сыллаахха, САССР КСК Президиумун чилиэнэ И. Н. Прядезников делегат быһыытынан талыллан, муус устар ыйыгар Москваҕа Сэбиэттэр Бүтүн Российатааҕы XIII-с  уонна Бүтүн союзтааҕы IV-с съезтэрин  үлэтигэр  кыттар.
Илья Николаевич 1927 сыллаахха Бүтүн союзтааҕы IV-с съезд быһаарыытынан ССРС Национальностарын Сэбиэтин уонна Киин ситэриилээх комитетын чилиэннэринэн талыллар. Бу киниэхэ улахан итэҕэл, чиэс уонна бочуот буолбута. Бу туһунан уонна И.Е.Винокуровтыын хайдах айанныыбыта барыта бэйэтэ суруйбут икки блокноттарынан эмиэ туоһуланар
Съезд кэнниттэн дойдутугар быраатын курдук саныыр киһитин, Москваҕа үөрэҕин саҥа түмүктээбит, Нам улууһуттан төрүттээх биир дойдулааҕын И. Е. Винокуровы ССРС соҕуруу өттүгэр дьон-сэргэ хайдах дьаһанан олороллорун көрдөрө таарыччы айаныгар бииргэ илдьэ барбыта. Кини Киев, Одесса, Севастополь, Ялта, Новороссийскай, Сухуми, Батуми, Тифлис, Баку, Сурхана, Махачкала, Астрахань, Сталинград, Саратов, Самара, Уфа уонна Новосибирскай курдук куораттары көрдөрбүтэ.
1440
1440 сыл.
Прядезников Илья Николаевич
1928 сыл күһүнүгэр «повстанецтар дьыалаларыгар буруйданан» республика бөдөҥ, кэскиллээх салайааччылара М. К. Аммосов, И. Н. Барахов уонна С. В. Васильев үлэлэриттэн ууратыллан, уон сыл иһинэн төннүбэт быһаарыылаахтык,  Москваҕа атын үлэҕэ ыҥырыллыбыттарыттан олус хараастыбыта. Кини бииргэ үлэлэспит уонна баар балаһыанньаны олус чугастык билэр буолан партия киин комитетын Я. Полуян салайааччылаах комиссията сыыһа быһаарыыны оҥорбутун утарса сатаабыта.
1929 сыл олунньутугар «Салҕалбылтан» уурайан Киин ситэриилээх комитет госпланыгар үлэлии киирэр. Анал үөрэҕэ суоҕуттан уонна республика саҥа салалтата М. К. Аммосов уонна кини соратниктарын утарар позациялааҕыттан санаата буолбакка, бэйэтин баҕатынан,  муус устарга уурайан Намын улууһугар тахсар.
1930 сыл олунньутугар Нам улууһунааҕы тыа хаһаайыстыбатын кредитнай табаарыстыбатыгар счетоводтыыр. 1931 сыллаахха, балаҕан ыйын 1 күнүгэр үлэлиир табаарыстыбата Сельхозбанк, онтон кэлин Госбанк отделенията буолар.
1935 сыллаахха Госбанк Майатааҕы отделениятыгар быстах кэмҥэ управляющайынан уонна кылаабынай бухгалтерынан ананар. Онтон 1936 сыллаахха  эмиэ управляющай уонна кылаабынай бухгалтер дуоһунаһыгар аны Госбанк Намнааҕы отделениятыгар үлэлии ыытыллар.
1939 сыллаахха, тохсунньу 14 күнүгэр буруйа суоҕунан холуобунай дьыалата тохтотуллар.
1957 сыллаахха, муус устар 15 күнүгэр, буруйа суоҕунан, Забайкальскай военнай уокурук военнай прокуратуратын быһаарыытынан реабилитацияланар. ****
Евдокимов Михаил Сергеевич
Кемеровскай уобалас Сталинскай (билигин Новокузнецкай) куоратыгар оробуочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1958 сыллаахха Алтаайга көспүттэр.
Севернай
Севернай бөһүөлэк. Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк.
Прядезников Илья Николаевич
*, ** И.И.Суздалов, М.И.Старостина: «Хатырык нэһилиэгин дьонун төрөдө-ууһа», Дьокуускай: ХИФУ издательствота, 2010 сыл.
Севернай
Улуус кииниттэн 392 км. арҕаа диэкки Дьааҥы өрүс үрдүгэр турар этэ.
Прядезников Илья Николаевич
*** Наталья Дмитриевна Куличкина диэн кэргэниттэн кыыһа Прядезникова Марина Алексеевна, прокуратура ветерана билигин Нам сэлиэнньэтин Ленин уулуссатыгар олорор.
Севернай
1989 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 4094 киһи олорор этэ, онтон 2002 сыллааҕы суруйуу 77 киһини көрдөрөр.
Прядезников Илья Николаевич
**** Справка от 20.04.1957 г.
Севернай
Кулар көмүс хостуур оройуон бириистэнэ этэ. Орто оскуола, балыыһа, кулууп, библиотека баар этилэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
Прядезников Илья Николаевич
''«И. Прядезников, родом из Хатырыкского наслега, беспартийный, но человек очень мудрый, железного характера, зверски замученный НКВД в 1939 г. за то, что называл М. К. Аммосова «сыном народа» и не выдал ни одного человека, …»''
Отарсултанов Джамал Султанович
Джама́л Султа́нович Отарсулта́нов (1987 с. муус устар 14 күнүгэ ССРС, Дагестан САСӨ, Хасавюрт оройуонун Солнечное сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ) — нуучча тустууга, 2012 с. Олимпиада 55 киилэҕэ кыайыылааҕа, 2008, 2011, 2012 сс. Дьобуруопа, 2012 с. Арассыыйа чөмпүйэнээтин кыайыылааҕа, РФ успуордун үтүөлээх маастара. Омугунан Чечен.
Биографията
Джамал Отарсултанов 1987 сыллаахха муус устар 14 күнүгэр Хасавюрт оройуонун Солнечнай сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Физическэй култуура Москубатааҕы судаарыстыбаннай академиятын устудьуона.