cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Космодемьянская Зоя Анатольевна
Зоя Космодемьянская бирикээс аҥаарын эрэ толорбут, ниэмэстэр 3 дьиэлэрин уонна техникаларын умаппыт. Иккис сырыытыгар тутуллан хаалбыта.
Кини хорсун быһыыта Петр Лидов «Таня» диэн ыстатыйатыгар «Правда» хаһыакка бэчээттэнэн тахсыбыта. Ол кэмҥэ кини туһунан сүрүн массаҕа ким да билбэт этэ.
Сиэмэх кыыллар аймахтара
Сиэмэх кыыллар аймахтара (Carnivora) Саха сиригэр 4 кэргэҥҥэ, 12 ууска киирэр 18 көрүҥ баар.
Зырянов Алексей Николаевич
Зырянов Алексей Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Бекенев Михаил Алексеевич
Бекенев Михаил Алексеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Зырянов Алексей Николаевич
1908 сыллаахха Хаҥалас улууһун Покровскай бөһүөлэгэр төрөөбүт. Кыайыы 40 сылыгар Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьанынан наҕараадаламмыт (06.04.1985).
Бекенев Михаил Алексеевич
Кимэ-туга чуолкай биллибэт. Зырянов Алексей Николаевич Саха бырабыыталыстыбатыгар Кыым хаһыаты уонна сахалыы литератуураны тутан чааһыгар баар сахалар ааттарыттан махтаммыт суругар ахтыллыбыт. Онно кини хаһыакка Өлүөхүмэ оройуонун Димитров аатынан колхуоска бурдук хомууругар ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар аҕатын Бекенев Алексей туһунан аахпыта суруллубут.
Зырянов Алексей Николаевич
Саха бырабыыталыстыбатыгар Кыым хаһыаты уонна сахалыы литератураны тутан чааһыгар баар сахалар ааттарыттан махтаммыт суруга Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар. Сурук 1943 сыллаахха, алтынньы 6 күнүгэр суруллубут. Бекенев Михаил Алексеевич, Скрыбыкин Николай Данилович диэн бииргэ сулууспалыыр саха дьонун ахтыбыт.
Бекенев Михаил Алексеевич
Сурук 1943 сыллаахха, алтынньы 6 күнүгэр суруллубут. Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар. .
Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ
Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ (, Семейство Волчьи) Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэллэр. Саха сиригэр 3 ууска киирэр 3 көрүҥ баар.
Уомуллаах тамах
400px|thumb|right|Уомуллаах уонна Хрома тамахтар куйаартан көстүүлэрэ Уомуллаах тамах. Илин Сибиирдээҕи байҕал чычаас өртүнээҕи хомото. Материк иһигэр 75 км киирэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Скрыбыкин Николай Данилович
Скрыбыкин Николай Данилович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ-туга чуолкай биллибэт. Зырянов Алексей Николаевич Саха бырабыыталыстыбатыгар Кыым хаһыаты уонна сахалыы литератуураны тутан чааһыгар баар сахалар ааттарыттан махтаммыт суругар ахтыллыбыт. Онно кини хаһыакка «куорат таһыгар олохтоох бэйэтин колхуоһун» туһунан аахпыта суруллубут.
Сурук 1943 сыллаахха, алтынньы 6 күнүгэр суруллубут. Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар. .
Мандарин туhата
Характеристиката
Мандарин (Citrus reticulata) куруук куөх үүнээйи, үрдүгэ 2-4 м, бороҥ өҥнөөх талахтаах. Кыра, маҕан сибэккилээх. Аһа төгуркэй, сырдык саарыл эбэтэр саһархай дьүһүннээх. Аһыытыны минньигэс амтаннаах. Үүнэр кэмэ Олунньу - Муус устар ыйдар. Эмтэнэр сыалга мандарин аһын уонна хаҕын туһаныллар.
Мандарин туһата
Мандарин 85% ууттан турар. Киниэхэ тиамин (В1), рибофлавин (В2), пиридоксин(В6), холин (В4) киирэллэр. Киниэхэ элбэх калий, кальций, магний, фосфор, железо о.д.а. компоненнар киирэллэр. Маҕан сетка курдук бүрүөһүнэ гликозидтаах. Гликозид тымыры уонна капилляры бөҕөргөтөр. Хаҕа С битэмииннээх. Хаҕыттан медицинскэй препараттары оҥороллор. Мандарин эфирнэй арыытын сирэйи, эти кыраһыабай оҥорор кириэмнэргэ эбэллэр. Баттаҕы уһатарга уонна куйаханы кытаатыннарага мандарин уутунан баттах мааскатын оҥоруохха сөп.
Мандарин аһа уонна уута противогрибковай уонна противоцинготнай хаачыстыбалаах. Кинилэри тириигэ тахсар грибковай ыарыы лары эмтииргэ аныыллар. Испииргэ туруоруллубут мандарин хаҕа куртахха ас буһарыытын тупсарар. Өссө сөтөлгө, бронхитка аныыллар. Мандарин холестерин таһымын аччатар, иммунитеты күүһүрдэр. Аппетит ы таһаарар, метаболизм ы түргэтэтэр. Мандарины анемия лаах дьон сиирэ олус табыгастаах, тоҕо диэтэххэ киниэхэ элбэх магний, натрий о.д.а. туһалаах компоненнар бааллар. Мандарин сыта киһини уоскутар, хаан эргиирин тупсарар.
Буортулааҕа
Мандариҥҥа аллергиялаах буоллаххына иһимэҥ.
Ирдэнэр:
2 ст.л хатарыллыбыт мандарин хаҕа
200 мл уу.
Буһарар ньыма:
Хаҕы бытарытабыт, итии оргуйбут ууну кутабыт уонна 15 мүнүүтэгэ уу паар ыгар кыра уокка туруорабыт. Ол кэннэ 30 мүнүүтэгэ хаалларабыт, сиидэлиибит.
Иһэр ньыма:
Сөтөлгө күҥҥэ 3-тэ аһылык иннинэ 1 ст.л. иһэбит.
= Испииргэ туруоруллубут мандарин хаҕа =
Ирдэнэр:
3ст.л сибиэһэй мандарин хаҕа
350 мл 40% испиир эбэтэр үрүҥ арыгы
Буһарар ньыма:
Хаҕы бытарытабыт, испиири эбэтэр үрүҥ арыгыны кутабыт. 7 күн хараҥа хос иһигэр турар.
Иһэр ньыма:
Ас буһарыытын тупсарарга 15-20 хааппыланы ууну кытта, күҥҥэ 3-тэ, 30 мүнүүтэ аһылык буолуон иннинэ иһэҕит.
= Туһаныллыбыт литература = 1) Травник. Лучшие рецепты народной медицины. Автор М.А.Изотопа, Т.Ф.Плотникова, Ю.К.Кирова, Н.А.Сарафанова. 2009.
Mandarin orange
Неймар да Сильва
Нейма́р да Си́лва Са́нтос Жу́ниор (1992–, Neymar da Silva Santos Júnior; португальское произношение (IPA): [nejˈmaʁ dɐ ˈsiwvɐ ˈsɐ̃tus ˈʒũɲoʁ]) кыччатан Неймар — национальнай бразилия сборнайын уонна «Пари Сен-Жермен» (Paris Saint-Germain) хамаандатын, сүрүн инники линияҕа ооньуур футболиһа.
Уон биир сааһыттан "Сантос" диэн молодежнай академия5а ооньообута. 2009 сыллаахха бастакы составыгар киирбитэ. 2010 сыллаахха Сан-Паулу штатын чөмпүйүөнэ уонна Бразилия кубогын кыайыылааҕа. Сайын 2013 сылга "Барселона" (FC Barcelona) хамаандатыгар ыҥырыллыбыта. Ол онно Испания лигатын, кубогын кыайбыта. Уонна Лига чемпионов УЕФА кубогын кыайбыта. Онтон 2017 сыл атырдьах ыйыгар "Барселона" хамаандатыттан "Пари Сен-Жермен" көспүтэ. Уопсай сыаната 222 млн евро буолбута. Онон саамай сыаналаах футболист аатын сүкпүтэ. Францияҕа Лига 1, Кубок Франции, Кубок Лиги уонна "Игрок года" званиятыгар тиксибитэ.
Бунге сирэ
400px|thumb|right|Олгуйдаах арыы Фаддеев арыылыын уонна Бунге сирин кытары куйаартан көстүүлэрэ Бунге сирэ. Олгуйдаах уонна Фаддеев арыылар икки ардыларыгар сытар улахан кумах куйаара.
Иэнэ 6,2 тыһ. кв.км. 6 - 8 м. үрдүктээх томтордоох, саамай улахана Өксөкү Булгунньаҕа (45 м.)
Сорох сиригэр үүнээйилэрдээх. 1811 сыллаахха Дьаакып Санников арыйбыта.
1886 сыллаахха Бунге А.А салалталаах экспедиция чинчийбитэ. Геолог Толль Э.В. Бунге А.А аатын иҥэрбитэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Аммосов Максим Кирович
‎ Аммосов, Максим Кирович (22.12.1897—28.07.1938) — сэбиэскэй государственнай уонна партийнай үлэһит, Сибииргэ Сэбиэскэй былааһы олохтуур иһин охсуһуу кыттыылааҕа. М. К. Аммосов П. А. Ойуунускайдыын и И. Н. Бараховтыын, 1922 сыл муус устарыгар Саха АССР тэрийсибит киһинэн буолар. 1937 с. ЦК Киин кэмитиэтин ыйыытынан М. К. Аммосов Киргизия киин куоратыгар Фрунзеҕа, Киргизия обкомун VIII пленума буола турдаҕына, тиийэр. Кулун тутар 22 күнүгэр обком бастакы сэкиритээринэн талыллар. Бу күннэргэ V Суһал бүтүн киргиистэр Сэбиэттэрин сийиэһэ түмүктэнэр. Бу сийиэскэ Максим Кирович салалтатынан Киргизскай ССР Конституцията ылыллар. Онон Аммосов Киргизия судаарыстыбалаах буолуутугар сүдү улахан суолталаах киһинэн ааҕыллар. 1937 сыл от ыйыгар Киргизия хомуньуус баартыйатын I сийиэһигэр М. К. Аммосов I Киин Кэмитиэт бастакы сэкиритээринэн талыллыбыта.
М. К. Аммосов аатын Саха государственнай университета сүгэр (1990 сылтан).
Олоҕун олуктара
thumb|300px|Аммосов (уҥаттан бастакы) Сталинныын уонна кини соратниктарын кытта түспүт хаартыската Ахсынньы 22 күнүгэр 1897 с. Нам улууһун Хатырык нэһилиэгэр Анастасия Леонтьевна уонна Кир Васильевич Аммосовтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Дьоно быстар дьадаҥы буолан түөрт сааһыттан таайыгар (убайыгар, абаҕатыгар?) Д. М. Аммосовка иитиллибит. Дьокуускайдааҕы куорат училищетын, Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятын, Москватааҕы Кыһыл профессура Институтун бүтэрбитэ.
Аммосов М. К. үлэлээбит сирдэрэ:
М. К. Аммосов 1937 с. репрессияламмыта. Сэтинньи 1937 сыл 16 күнүгэр Фрунзе куоракка сымыйа буруйдааһын түмүгэр хаайыллыбыта. 1938 сыл от ыйын 28 күнүгэр Москва куоракка ытыллыбыта.
СР Национальнай архыыбын Филиала Ф.2970, Оп.36, Д.З 19, 324, 327.
Хрома, тамах
400px|thumb|right|Уомуллаах уонна Хрома тамахтар куйаартан көстүүлэрэ Хрома тамаҕа. Илин Сибиирдээҕи байҕал хомото. Хотугулуу илинтэн соҕуруулуу арҕаа 110 км усталаах.
XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар тамахха түһэр үрэх аатынан ааттаммыта.
Ымыйах от
Ымыйах от.
мини|281x281пкс Ымыйах (Sanguisorba officinalis L.) - элбэх сыллаах от үүнээйи, мастыҥы сытыары силиргэхтээх. Силистэрэ салаалардаах, уhуттар уонна синньигэстэр. Умнастара салааланан арахсаллар, элбэхтэр,
1 м диэри урдуктээхтэр. Силиһин таһыгар баар сэбирдэхтэрэ бөдөҥнөр, уhун уктаахтар, паарата суох куорсуннуҥу 7—15 сэбирдэхтээхтэр. Умнаhыгар баар сэбирдэхтэрэ
олороллор. Дьукаахтыы сибэккилэрэ хараҥа кыһыллар, куоластара төбөтүҥү. Сибэккилэрэ бытархайдар. Бэс ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри сибэккилэнэр.
Үүнэр сирэ.
Ходуһалар, уу ылар боротуоха таһынааҕы талахтар кытыылара, Өрүс хочотун үрдүк соҕус истиэптиҥи хонуулара, сэбирдэхтээх ойуурдар. Күннээх, көпсөркөй кунустаах
баай кырыс буорга ордук табыллан үүнэр.
Тарҕанан үүнэр сирэ.
Республика бары оройуоннара.
Туттуллар органнара.
Силиргэхтэрэ уонна силистэрэ. Куhун (атырдьах уонна балаҕан ыйдарыгар) сиэмэлэнэн бүтэн эрдэҕинэ, инструкция быһыытынан хомуллар, куурдуллар. Улахан
курдьэҕинэн хостоон ылан ыраастанар, сууйуллар, 15 см курдук гына-гына бысталанар, салгыҥҥа сараҕаыталлар. Онтон күҥҥэ, сарайга салгын охсор сиригэр
куурдуллар. Үчүгэй сырьё таhа бороҥ, ийэ саһархайдыҥы сыта суох. Амтана киһи айаҕын куурдар.
Химическэй састааба.
эфирдээх арыылаах, 4% диэри сангвисорбин— сапониннардаах, кырааскалыыр веществолаах, А уонна С битэмииннэрдээх, фитоцидтардаах, аскорбиновай, галлова
й уонна эллаговай кислоталардаах. Сэбирдэхтэригэр 0,92% аскорбиновай кислота, эфирдээх арыы баар. Олохтоох ымыйахха сир аннынааҕы органнарыгар 19% диэри танидтар, отугар 4,5—8,3% дубильнай веществолар пирогалловай бөлохтөрө, 390 мг/% аскорбиновай кислота, 35,49 мг/% каротин, эфирдээх арыылар суоллара,
Кырсалар уустара
Кырсалар уустара (, Род Песцы) Бөрөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэллэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ баар — кырса.
Ымыйах от
Химическэй састааба.
сапониннар бары органнарыгар булуллубуттар. Флавоноидтара суох.
(Макаров, 1989; Слепцова, Губанов уо.д.а., 1989).
Медицинаҕа туттуллуута.
Научнай медицинаҕа ымыйаҕы энтероколикка,  дизентерияҕа, сульфамиднай препараттары  тулуйбат  буоллахха ситиhиилээхтик туттуллар. ЬIмыйах фармакопейнай
үүнээйи. Практическай медицинаҕа бу от силиhин хатарар, сүhүрүүну утарар уонна хаан тохтотор дьайыытын кытта бактерияны, микробу өлөрөр (ордук күүскэ
паратифознай уонна дизентерийнэй бөлөхтөр) күүhүн туhаналлар. Ымыйах препараттарын куртахтан, оһоҕостон, мааткаттан уонна бүөртэн хаан барыытыгар, атын
туааhннаах эмтэри сэргэ лямблиознай холециститы уонна дизентерияны эмтииргэ тутталлар.
Бу от препараттара синньигэс уонна суон оhоҕостор салыҥнаах бүрүөлэрэ
сүһүрүүлэригэр, оhоҕос салгына (утурук) олус мунньуллуутугар, ону таhынан хаачыстыбата суох аhы сиэн сүhурүүгэ ордук туhалаахтар. Ымыйах фитонцидтаагын иhин
холецистиккэ уонна сорох сыстыганнаах ыарыыларга туттарга сүбэлииллэр. Кэнники сылларга бу оту трихомонаднай кольпикка, уокка буhууга, айах бааhыгар тутталлар.
Бу үүнээйиттэн таблеткалары уонна специальнай препараттары танальбины солбуйар “сорбеус” уонна “санальбин” бэлэмнииллэр (Крылов, 1992). Санальбин куртахха
үчүгэй уонна бактерициднай ньыма быhыытынан айах бааhырыытын эмтииргэ туhаналлар (0,5 г улахан дьоҥҥо уонна 0,2—0,3 г оҕолорго). Ымыйах силиhэ куртаҕы,
оhоҕоhу эмтиир холбодоhук састааптарыгар киирэр. Куртах, оhoҕос, геморрой, маатка уонна тыҥа хаана барарыгар ымыйах оргутуллубут уутун эбэтэр убагас экстракт
70% испииргэ оҥоhуллубуту 30—50 хааппыланы күҥҥэ 3—4 төгүл иhэллэр. Народнай медицинаҕа ымыйаҕы былыргыттан тутталлар. Силиргэхтээх силиhэ оргутуллубут
уутун уонна отун көөнньөhүгүн араас хаан барыытыгар, куртах, оhoҕос ыарыытыгар, [[ыйдаҕыга наhаа элбэх хаан кэлэригэр, хаан баттааhына үрдүүрүгэр, наhаа
долгуйууга иһиллэр. Дизентерияҕа хаанынан хотуолуурга, геморрой ыарыытыгар, хаан барыытыгар уо.д.а. тутталлар. Народ эмчитэ Ф. Чашкин тас бааска сүhүрүүгэ
ымыйах силиhэ оргутуллубут уутун сибиинньэ сыатын кытта туттара үhү. Кыра сүөһү сыптарыйарыгар көтүппэт эмп. Ымыйах улахан буортута суох. Арай ыарахан
дьахталлар тымырдары кэҥэтэр свойстволааҕын иhин сэрэнэн иhиэхтэрин сөп.
Туттуллубут литература.
А.П.Басыгысова "Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ". Дьокуускай 2004.
Анды
300px|right|thumb|Анды
Анды (турпан, Melanitta fusca) — улахан кус. Хоту (Эуразияҕа уонна Америкаҕа) уйаланар. Соҕуруу кыстыыр. Арассыыйаҕа Хара уонна Каспийскай муораларга.
Өҥө ыас хара, кынатыгар уонна хараҕын кэннэ маҕаннаах. Тумса хохуоралаах, өҥө оранжевай.
Абааһы өйдөбүлэ
Абааһы диэн дьон тугу сөбүлээбэттэрин, сирэллэрин, туораталларын, билбэттэрин ааттыыллар.
Дьон өйө-санаата сайдыыта олоҥхо кэмин саҕана бэрт намыһах этэ. Киһи оҥорор быһыытын үчүгэй уонна куһаҕан диэн араарыы өссө үөскүү, олохсуйа илигэ. Дьон ахсааннара аҕыйаҕа, икки аҥы; айыы уонна абааһы диэннэргэ эрэ арахсаллара:
1. Айыы дьоно. Бэйэ дьонун айыы дьонунан ааттыыллара.
2. Абааһылар. Атын дьону барыларын абааһыларынан ааттыыллара, көрсүстэхтэринэ өлөрсөллөрө, оннооҕор сиэһэллэрэ.
Былыргы кэмнэргэ абааһылар аһара элбэх этилэр. Дьон тугу билбэттэрин; араас сибиэннэри, иччилэри барыларын абааһыларынан ааттыыллара. (1,25). Араас ыарыылары дьоҥҥо абааһылар ыыталлар диэн саныыллара.
Дьон өйдөрө-санаалара сайдан, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн оҥорор быһыылара тупсан истэхтэринэ атыттары абааһынан ааттааһын суох буолан иһэр. Дьон бэйэ-бэйэлэрин абааһы көрсүбэт буолан иһэллэрэ эйэлэһэр санааларын улаатыннарар.
Туһаныллыбыт литература
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
Бөрөлөр уустара
Бөрөлөр уустара (, Род Волки) Бөрөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ баар — бөрө.
Муҥур (анатомия)
Муҥур (appendix vermiformis) — суон ойоҕоско сыста сылдьар чиэрбэтиҥи эттик. Киһи иммуннай ситимин сүрүн эттиктэриттэн биирдэстэрэ.
Appendix (anatomy)
Гульназ Губайдуллина
Карьерата
Гульназ харбааһынынан алта сааһыттан Саҥа Уренгойго олорон дьарыктанан барбыта. 13 сааһыгар двоеборьеҕа көспүтэ уонна бастакы Куораттааҕы күрэхтэһиигэ тута бастаабыта, устунан многобрьеҕа ылсыбыта. Кэлин Дьобуруопа юниордарга уонна ыччаттарга биирдиилээн бастыыр иһин күрэҕэр түөрт төгүллээн кыайбыта, Аан дойду үрүҥ көмүс призера буолбута. 2010 сыллааҕы ыччаттар сайыҥҥы Олимпиадаларыгар пятиборье күрэҕэр үрүҥ көмүс призер буолбута.
Дьобуруопа 2015 сыллааҕы чөмпүйэнээтигэр төрдүс миэстэни ылан, 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпиадаҕа кыттарга мэктиэлэммитэ.
2016 сыллааҕы Олимпиадаҕа пятиборье харбааһыныгар олимпиада рекордун олохтообута (200 миэтэрэни 2:07,94 мүнүүтэнэн кэлбитэ). Ол гынан баран уопсай түмүккэ 15-с миэстэ буолбута.
Николай Ефимов-Владимиров
''Николай Ефимов-Владимиров «Өлүөхүмэ кыладабыайа» («Кладовая Олëкмы») ХЭТ салайааччыта бүгүн Өлүөхүмэ улууһун, ону ааһан, бүтүн Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын сайыннарар, өрө таһаарар сыаллаах үлэлии-хамныы сылдьарын киһи көрө-истэ астынар. Өлүөхүмэ улууһун аатын аныгы кэмҥэ дорҕоонноохтук ааттатар сыыр хас эмэ көрүҥүн, итиэннэ 30-тан тахса үүт ас бородууксуйатын оҥорон таһаарар тэрилтэ салайааччытын ситиһитиин төрдүн маннык быһаарар: «Тэрилтэ инникитэ, сайдыытын тосхоло – барыта үлэһиттэриттэн тутулуктаах. Хампаанньа үлэтин-хамнаһын кэлим хартыынатын арылхайдык көрөр, сарсыҥҥы күҥҥэ үктэнэриргэр, тэрилтэ барҕарыытыгар, инники күөҥҥэ тахсан иһиитигэр эҥкилэ суох эрэнэр бэриниилээх үлэһиттэр баар кыһалҕалары бииргэ быһаарарга дьулуһаллар, кыһаллан-мүһэллэн, дууһаларын ууран үлэлииргэ бэлэм буолаллар. Бэриниилээх диэн - тэрилтэ таһаарыылаах үлэтин-хамнаһын тэрийсии уонна бэйэлэрин эбээһинэстэрин чиҥник толорууну чопчу өйдөөһүн. Оттон үлэһит бэриниилээх буолуутун төрүтэ хампаанньа сыала-соруга уонна култуурунай сыаннастара кини көрдөбүлүгэр сөп түбэһиитигэр уонна уопсай үлэҕэ киллэрсэр сырата, өҥөтө сөптөөхтүк сыаналаныытыгар сытар».''
''Бүгүн «Өлүөхүмэ кыладабыайа» тэрилтэҕэ 200 кэриҥэ киһи үлэлиир. Тэрилтэ барыта 900-тэн тахса хороҕор муостааҕы, ол иһигэр 350 ыанар ынаҕы иитэр.''
''Ол гынан, Өлүөхүмэ оройуонун элбэх нэһилиэгэр үүт тутар пууннар үлэлииллэр, анал тэриллэр эбии атыылаһыллаллар, тиэхинньикэ саҥардыллар. Тэрилтэ тыа хаһаайыстыбатын бары салаата тэҥинэн сайдарыгар туһуламмыт туорахтаах култуураны үүннэриинэн дьарыгырыыта, сири таҥастыыр үлэни сөпкө тэрийэн оччоттон-баччаҕа диэри сайыннаран кэлиитэ - ситиһии эмиэ биир төрүтэ. Аһы-үөлү дэлэтэр күүрээннээх үлэ салаата чэчирии сайдарыттан бүтүн Саха сирин уйгулаах олоҕо тутулуктааҕа саарбахтаммат. Бүгүн биһиги Николай Александрович бэйэтин олоҕун түһүмэхтэриттэн ойуччу тутан кэпсээбитин ааҕыаххыт, салайааччы кэскиллээх санааларын кытта утуу-субуу билсиэххит. ''
Ойор күннээх оҕо саас
* Дьэ оскуолаҕа киирэн, оҕолору кытта билсэн, дьону-сэргэни көрөн-истэн, нэһилиэк, уопсастыба диэн баарын билбитим. Кыыллаах орто оскуолатыгар бастакы кылаастан ыла бүтэриэхпэр диэри сайын ахсын оттуур биригээдэҕэ сылгы сиэтэн, кыраабыллаан, кэбиһэн, от үлэтигэр буспутум-хаппытым. Ол сылдьан туох идэлээх буолуохпун, ханнык үөрэххэ киириэххэ сөбүн төрүт толкуйдаабат этим. Сэттис кылаастан саҕалаан аҕам такайыытынан кыра-кыралаан бултуур-алтыыр, илиибэр сааны тутар буолбутум. Аҕам онно-манна барарыгар батыһа сылдьарым.
* Уларыта тутуу кэмигэр сопхуостар ыһыллан барбыттара. Олох хардыыта тэтимирбитэ, урут харахтаан көрбөтөх ас-үөл, мал-сал, таҥас-сап арааһа эмискэ баар буола түспүт курдуга. Үрдүкү кылааска үөрэнэр сылларбар бастакы көмпүүтэрдэр баар буолбуттара. Оскуолаттан үүрэн таһаарыахтарыгар диэри, бу «дьикти дьааһыгы» баһылаары, хойукка диэри олорорум. 11-с кылааһы бүтэрэрим саҕана көмпүүтэргэ хасыһар, анаан дьарыктанар программист эбэтэр техник буолуохпун баҕарар буолбутум. Инньэ гынан, алгебраҕа, физикаҕа уонна информатикаҕа дьаныардаахтык дьарыктанан, эксээмэннэргэ бэлэмнэнэн барбытым. Үөрэхпэр туйгун, ол-бу тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттар үөрэнээччи буоламмын учууталларым, төрөппүттэрим үрдүк үөрэххэ киириэхпин олус баҕараллара.
«Эн миигин умнуумаар, Сэргэлээх...»
* Арааһа, кинилэр сабыдыалларынан, элэ-была тылларын дьайыытынан М.К. Аммосов аатынан СГУ саха филологиятын уонна култууратын факультетыгар туттарсан киирбитим. Төһө даҕаны билигин идэбинэн үлэлээбэтэрбин, төрүт атын эйгэҕэ сырыттарбын, саха тылын, төрүт култууратын дириҥэтэн үөрэппит кэммин, преподаватэллэрбин олус истиҥник, махталлаахтык ахта саныыбын. Биэс сыл устата ылбыт билиим-көрүүм, алтыспыт дьонум-сэргэм киһи-хара буолан буһан-хатан тахсарбар, тирэхтээхтик олох устун хардыылыырбар төһүү буоллахтара. Үрдүк үөрэх кыһатыгар үөрэнэр сылларбар СГУ профсойууһун бэрэссэдээтэлинэн, Өлүөхүмэ землячествотын тэрийэн ыччаты түмүүгэ бэрт көхтөөхтүк үлэлээбитим.
Түһүүлээх-тахсыылаах урбаан эйгэтэ
* Бу ылан көрдөххө, кыра эрдэхпиттэн урбаан эйгэтигэр сыстаҕас эбиппин. 5-6 кылааска үөрэнэ сырыттахпына, Иркутскайга устудьуоннуур тастыҥ эдьиийбэр сакалаат, ыас сакаастаан, ону ыыттаран, оскуолаҕа атыылаан, харчы оҥосторум. Киллэрбит үппүн үчүгэйдик ааҕар-суоттуур, сөпкө тыыран, ол-бу бытархайга туттар этим. Ол эмиэ хайа эрэ өттүнэн билиҥҥи үлэбэр туһалыыр дии саныыбын.
* Дойдум мэлдьи ыҥыра турара. Устудьуоннуу да сылдьан, хайдах эмэ быыс-арыт булан, дойдубар айанныырым туһунан толкуйдааччыбын. Куоракка хаалар санаа күлүм да гынан ааһааччыта суох. Инньэ гынан, үөрэхпин бүтэрээт, төһө да араас үлэҕэ ыҥырбыттарын үрдүнэн, үөрэ-көтө дойдубар төннүбүтүм. Бэйэм туспа буруо таһааран, дьиэ кэргэннэнэн эппиэтинэс сүктэриллэн, өйү-сүрэҕи үлэлэтэр, тугу эмиэ тобулар кэмим тигинээн кэлбитэ.
* Дойдуга уларыта тутуу тыына Сахабыт сиригэр улам биллэн, «аатырбыт 90-с сылларга» ас-таҥас кырыымчык, үп-харчы суоҕун кэриэтэ этэ. Тэрилтэҕэ үлэлии сылдьан, хайдах эмэ гынан харчылаһар туһунан саныырым. «Хайдах гыныахха? Тугу эргиниэххэ?» диэн ыйытыыларга хоруй көрдөөн, санаа бөҕөтүгэр түспүтүм. Ол курдук, барытын ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйдаан, ааҕан-суоттаан, доҕотторбуттан 60 тыһ. иэс ылан, «УАЗ» массыынаны уһун болдьоххо иэс ылан, урбаан эйгэтигэр бастакы хардыылары оҥорбутум. Итинэн эргиэн хайысхатыгар холонон көрөргө күүстээх быһаарыныы ылыммытым.
* Үс сыл иһигэр сэттэ маҕаһыыны арыйбыппыт. Тыа сирин үлэһит дьонун кытта үчүгэйдик алтыһар буоламмын, сүнньүнэн туох тиийбэтин, ханнык кыһалҕалар баалларын көрө-билэ сырыттаҕым. Ол гынан, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын, иҥэмтэлээх сибиэһэй аһын олохтоох нэһилиэнньэҕэ батарыыга күүскэ үлэлэспитим. Быраҕыллыбыт бааһыналары сөргүтүү, чөлүгэр түһэрии үлэтин тэрийэр хамсааһын барбыта диэххэ сөп. Бэйэм төрөөбүт нэһилиэкпэр сүөһүлэри барыларын биир хотоҥҥо тутан, тыа хаһаайыстыбатын кооперативын тэрийбитим. Олохтоох нэһилиэнньэ үүт туттарыытыгар биһиги кооперативпытын кытта үлэлэһэр. Тэрийбит кооперативым билигин даганы улэлиир. Мантан салгыы 2016 сыллаахха улууска соҕотох үүтү соҕотуопкалыыр тэрилтэҕэ үлэҕэ ыҥырбыттарыгар төрөөбүт улууһум тыа хаһаайыстыбатыгар биллэ инники хардыы оҥоруоҕар, кыаҕырыаҕар эрэх-турах сананан, онно бэйэм кылааппын, кыһамньыбын киллэрэр баҕалаах үлэлии киирбитим.
Саҥа саҕахтары арыйыы
* «Үлэ тэтимигэр балай эмэ киирбит, суолун тобулбут тэрилтэни салайар чэпчэкитэ суох буолуо» дии санаан сарбахтаан да ылбыттааҕым. Ол эрэн кыахпын, толкуйбун тургутан көрөөрү, уопутураары, сайдыыга сирдиир суол аартыгар үктэммит курдук ылынаммын, үлэлииргэ быһаарыммытым. Дьэ, көдьүүстээхтик үлэлииргэ  күүскэ ылсан барбыппыт.
* Бастатан туран, саҥа тэрилтэҕэ сис үлэһиттэргэ тирэҕирбитим. Ол курдук, мин иннибэр үлэлээбит салайааччы Тергюльева Галина Еремеевна, сүрүн технолог Хамарханова Лариса Кимовна, солбуйааччым Несмелов Сергей Викторович, сүрүн зоотехник Слепцова Светлана Филимоновна уонна эдэр исписсэлиистэр төһүү күүс буолбуттара. Тэрилтэ үс сыллаах сайдар былаанын ылыммыппыт. Ол түмүгүнэн икки сыл иһигэр материальнай базабытын лаппа  хаҥаттыбыппыт, бары хайысхаҕа үрдүк ситииһиилэннибит.
* Сүөһүбүт аһыгар сүрүн болҕомто уурабыт. Ону хааччыйыыга туһааннаах үлэ барар. Былырыыҥҥаттан ыла саҥа суортары үүннэрэн саҕалаатыбыт: подсолнух, кукуруза, суданскай от, турнепс. Суданскай от быйыл өлгөмнүк үүннэ - биир гектартан 575 центнер күөх массаны ылары ситистибит. Ирбэт тоҥ сиригэр-уотугар маннык көрүҥ үүнэр кыахтаах диэн дакаастаатыбыт. Ити уопуту салҕыыр, кэҥэтэр санаалаахпыт. Үлэбит үтүө түмүктэрдээҕиттэн өссө эрчимирэн, иннибит хоту түһүнэбит. Холмогорскай боруода сүөһүнү анаан иитэр федеральнай свидетельстволаах племенной хаһаайыстыба буоларбыт быһыытынан племенной селекционнай үлэнэн күүскэ дьарыктанабыт. Ол курдук, биир ынахтан 3000 лиитэрэ үүтү ылан, бэйэбитигэр рекорд көрдөрүүтүн ситистибит. Инникитин 4000 лиитэрэҕэ тиийэр былааннаахпыт, номнуо 10 ый түмүгүнэн икки бөлөх ыанньыксыттара Семенихина О.С., Бояркина Л.В. ити көрдөрүүнү куоһардылар. Ити санаабытын Ил Дархаммытыгар Айсен Николаевка эппиппит.
«Өлүөхүмэ кыладабыайын» брендэ - сыыр
* Оҥорон таһаарыы боппуруоһун ылан көрдөххө, 14 сыл устатыгар 20-тэн тахса араас үрүҥ ас көрүҥүн атыыга таһаарар кыахтанныбыт. Манна йогурт, суорат, ряженка, үүт, сүөгэй, иэдьэгэй киирэллэр. Былырыын 22 мөл. солк саҥа анал тэрил ылан, үүт сыаҕын өрөмүөннээн үлэлэтэн эрэбит. Биһиги бородууксуйабыт өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр буолла. Саамай киэҥник биллэр бренд буолбут бородууксуйабыт - сыыр. Быйыл 40 туоннаттан тахса  сыыры оҥорон таһаардыбыт. Ол да үрдүнэн сыырга наадыйыы баар. Оҥордубут эрэ Өлүөхүмэҕэ начаас атыыланан бүтэн хаалар. Онон Дьокуускай ырыынагар тахсар туһуттан былааммытын өссө үрдэтэр сыал-сорук турар. Онуоха саҥа учредительбит АО ФАПК “Туймаада” көмөтүнэн саҥа анал тэрил атыылаһан, сыыр оҥоруутун икки-үс төгүл улаатыннарар санаалаахпыт. Сыырбытын 2004 с. ыла голландскай технологиянан оҥорон кэллибит. Европаҕа 100-тэн тахса сыл сыыр оҥоруутунан дьарыктанар Голландияҕа бастыҥ үлэлээх тэрилтэҕэ технологтарбытын анаан-минээн ыытан үөрэттэрбиппит. Итиэннэ голландецтар бэйэлэрэ манна кэлэн оборудованиены туруоран, монтажтаан үлэһиттэрбитин хайдах тэриллэринэн сөпкө туттарга, сорох кистэлэҥнэри арыйан, элбэххэ үөрэтэн барбыттара. Саха сиригэр киэҥник биллэр «Олекминскай» сыыр суордун сэргэ «Пошехонскай», «Адыгейскай» атыыга тахсар. Сыыр оҥоһуллуута дьыл кэмиттэн эмиэ тутулуктаах, бэйэтэ туспа кэмнээх-кэрдиистээх: ол кулун тутар ыйтан алтынньыга диэри. Иҥэмтэлээх, доруобуйаҕа туһалаах, битэмииннээх буолара үүт хаачастыбатыттан олус тутулуктаах. Инньэ гынан, сүөһү аһылыгар улахан болҕомто ууруллар диэн өссө төгүл тоһоҕолоон бэлиэтиибин. Төгүрүк сыл үүт тиһигин быспакка үүт ылар сыалтан сүөһү төрөөһүнүн сааһылаан эрэбит. Онон бу боппуруоһу ымпыгар-чымпыгар тиийэ үөрэтэ, толкуйдуу сылдьабыт. Тэрилтэ дьыл кэмиттэн тутулуга суох, тохтообокко эрэ тэтимнээхтик үлэлиирин ситиһэргэ араас суолу тобулабыт. Мин санаабар, билиҥҥитэ сыыры оҥорууну толору баһылаатыбыт. Былааҥҥа сыыр өссө атын көрүҥүн оҥорон таһаарар эрэл санаа баар.
* Саха сирин атын хаһаайыстыбалара биһиэхэ тиийэн сыыры хайдах оҥорорго үөрэнэллэр. Ол курдук, Амма собуотун технологтара үөрэнэн барбыттара. Биһиги кинилэргэ күүс-көмө буолан, сүбэ-ама биэрэн санааларын бөҕөргөппүппүт, кынаттаабыппыт да диэххэ сөп. Атын улуустары кытта үлэлэһэргэ бэлэммит - биһиги ааммыт мэлдьи аһаҕас.
Тыа хаһаайыстыбатын сайдар кэскилэ
* Биир пиэрмэбитигэр саҥа төрөөбүт ньирэйдэргэ былырыын ыаммытынан үүккэ кутуллар эбилик аҕалан иһэрдибиппит, уопут түмүгүнэн ньирэйдэр ыйааһыннара лаппа эбиллибит этэ.
Биһиги төрүт үгэскэ олоҕурбут култуураны үүннэриинэн муҥурдаммакка, саҥаны-сонуну харса суох боруобалыыбыт, барытын үөрэтэн иһэбит, саҥа хайысхалары көрдүүбүт. Улууспутугар суол-иис мөлтөҕүнэн бородууксуйаны батарааһыҥҥа кэккэ ыарахаттар үөскүүллэр. Мин санаабар, барытын биир сокуонунан саба быраҕар сыыһа, сир-дойду уратыта учуоттаныахтаах буоллаҕа. Уопсайынан, тыа хаһаайыстыбатын өйүүр механизымнары ылан көрдөххө, батарыы боппуруоһа ситэ толкуйдамматаҕа биллэр уонна араас улуус сирин-уотун кыаҕын толору учуоттуур кыаллыбатах.
* Айсен Николаев Ил Дархан э.т. дуоһунаһыгар сылдьан, бу сыл атырдьах ыйыгар Өлүөхүмэ улууһугар кэлэн тыа хаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыы сайдыытыгар мунньах ыыппыта. «''Өрөспүүбүлүкэ билигин тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыыга уонна ону батарыыга усулуобуйаны тэрийиигэ үлэлиир. Тыа хаһаайыстыбабыт сайдан иһиэхтээх. Хаачыстыбаны таһынан, билигин бородууксуйаны элбэтии боппуруоһа турар»'', - диэн Айсен Николаев эппитэ. Өлүөхүмэ улууһугар тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар үчүгэй олуктааҕын, усулуобуйалааҕын бэлиэтээбитэ. Ону таһынан, кини Саха сиригэр үлэлиир улахан хампаанньалар олохтоох хаһаайыстыбалартан бородууксуйаны атыылаһан ылар баҕалаахтарын иһитиннэрбитэ. Онуоха сылы эргиччи аһынан-үөлүнэн хааччыйыы баар буолуохтааҕын тоһоҕолоон эппитэ.
* Айсен Сергеевич санаатын кытта сөпсөһөбүн. Экономист быһыытынан тыа хаһаайыстыбатын өйүүрэ оруннаах. Кэнники сылларга Өлүөхүмэҕэ бырамыысыланнас күүскэ сайдан эрэр. Ити салааҕа үлэлиир тэрилтэлэри эмиэ биһиги аһынан-үөлүнэн хааччыйабыт. Дьиҥэ, кыһыҥҥы өттүгэр эт аһы, сайын - үүт бородууксуйатын батаран, барыска тахсыахпытын сөп этэ. Билиҥҥитэ кыһыҥҥы өттүгэр үлэ тэтимэ бытааран, оҥорон таһаарыы кыамтата кыччаан, дьыаланы атахтыыр да диэххэ сөп. Ол иһин Айсен Николаев кэлэ сырыттаҕына, сылы эргиччи үлэлиир кыах туһунан туруорсубуппут. Барыска тахсар курдук, барытын ымпыгар-чымпыгар тиийэ былаан ылынан, онон сирдэтэн үлэлии олоробут. Сүөһү төрүөҕүн сыл устата тохтоло суох ылары ситистэхпитинэ, уон икки ый устата үүт бородууксуйата атыыга тахсыа этэ. Айсен Николаев күүстээх санаалары эппититтэн эрэлбит күүһүрэн, эрэх-турах санаанан саҥа былааннары торумнуубут. Тэрилтэбит туруорбут боппуруостара көрсүһүү боротокуолугар киирэн, Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин үөрэтиитигэр барбытынан сөптөөх быһаарыы ылыллыа диэн күүтэ саныыбыт.
* Туорахтаах култуураны баһылааһыҥҥа, сайыннарыыга улам киирэн иһэбит. Тэрилтэбит туорахтааҕы үүннэриигэ өоөспүүбүлүкэ биир бөдөҥ тэрилтэтэ буолар кыахтаах, ону ааһан, “сынньана” сытар хас да тыһыынчанан гектар өҥ буордаах бааһыналарбытын сөргүтэн баара-суоҕа икки-үс сыл иһигэр кэккэлэһэ сытар улуустары сиэмэ бурдугунан хааччыйар кыах толору баар. Холобур, аҥаардас биһиги хаһаайыстыбабытыгар Алтайтан 500 т. бурдук атыылаһарга уонунан мөлүйүөн солк. төлөнөр. Оттон бэйэбит сирбитигэр туох да субсидията суох аҥаардас себестоимоһын ааҕан таһаардахха, биһиэхэ быдан барыстаах буолсу. Өлүөхүмэҕэ комбикорм оҥорон таһаарарга үлэлэһэбит. Туорах бурдугунан атын улуустары эмиэ хааччыйар кыахтаннахпытына, балаһыанньабыт тупсара саарбахтаммат. Биһиги дойдубутугар туорахтаах култуура араас көрүҥүн ыһар, өлгөм үүнүүнү ылар кыах толору баар.
* Ааспыт үйэ урукку сылларыгар 8000 гектарга бурдук ыһар эбит буоллахтарына, билигин 1000 эрэ гектар сиргэ үүннэрэбит. Онон сирбит биһиги былааннарбытыгар эппиэттиир, инникигэ кэскилбит халбаҥнаабат. Биэс сылынан Саха сирин биир бөдөҥ туорахтаах култуура үүннэриинэн дьарыктанар (зерноводческай) хаһаайыстыба буолар баҕа санаалаахпыт. Быйыл 85 гектарга бурдук ыһан, өлгөм үүнүүнү ыллыбыт. Тэрилтэ харчытынан саҥа комбайн атыыластыбыт. Кэнники анал туһааннаах тэрили ылынан, материальнай-техническай базабытын кэҥэтиэхпит. Тыа хаһаайыстыбатын бары хайысхатыгар ылсан, күүскэ үлэлээн кыаҕырар, кэккэ ситиһиилэнэр санаалаахпыт. Саамай сүрүнэ - биһиги бородууксуйабытыгар нэһилиэнньэ наадыйар-ыйытар, атыылаһар. Бу үлэлэрбит былааннара барыта олоххо киирдэхтэринэ, бигэ тирэхтээх бастыҥ тэрилтэ буолуохпут диэн эрэнэбит.
Билиҥҥи бородууксуйа уонна атыылаһааччы
* Атыылаһааччы аҕыйах сыллааҕыта маҕаһыыҥҥа саамай чэпчэки сыаналааҕы көрдүүр эбит буоллаҕына, билигин бородууксуйа састаабын, хаачыстыбатын ордук болҕойор буолла. Онон хас эмэ бүк эппиэтинэс бэйэ бородууксуйатын оҥорон таһаарааччыларга сүктэриллэр. Бэйэ үрүҥ аһын атыыга таһаарар хайа да өттүттэн табыгастаах буоллаҕа. Быйыл кулун тутар ыйга дойду президенэ Владимир Путин кыттыылаах тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар туһуламмыт тэрээһиҥҥэ кыттан, элбэҕи билэн-көрөн кэлбитим. Сояттан оҥоһуллубут үүт ырыынак долбуурдарын баһылаата, инньэ гынан, бу кыһалҕаны хайдах туоратар туһунан форумҥа кэпсэтии тахсыбыта. Ылан көрдөххө, сояны биһиги үүппүтүн кытта тэҥниир да наадата суох, барыта өйдөнөр. Билиҥҥи атыылаһааччы бэйэ олохтоох этин, үрүҥ аһын ылара элбээтэ. Бородууксуйа суутугар-хаатыгар эмиэ улахан болҕомто ууруллара - кэм ирдэбилэ. Билиҥҥитэ «Промупак» диэн тэрилтэни кытта үлэлэһэбит, сакаас оҥоробут. Ол эрэн бородууксуйабытыгар ураты упаковка, суу-хаа наада диэн өйдүүр буолан, түгэнинэн туһанан, дизайнердары, реклама эйгэтигэр сыһыаннаах дьону бииргэ үлэлэһиигэ ыҥырабыт. Араас этиилээх, бэлэм эскизтээх да кэлиэхтэрин сөп.
Ситиһии төрдө - үлэһиттэр
* Тус бэйэм санаабар, үлэлиир дьон биир сомоҕо буолуохтаахпыт. Саҥа үлэһиттэри идэлэрин эргиччи баһылаабыт маастардарга сыһыаран үлэни тэрийэр тоҕоостоох. Резервэлээх буоллаххына, үлэ тэтимэ бытаарбат, тохтоон туран хаалбат. Уопсайынан, сүөһү иитиитигэр үс кыһыл көмүс быраабыла баар: сүөһү аһылыга, кадр уонна үүттээх ынах. Өлүөхүмэ техникумун кытта ыкса үлэлэһэбит. Устудьуоннар биһиэхэ быраактыкаларын ааһаллар. Ол түмүгүнэн хас да исписсэлииһи үлэ миэстэтинэн хааччыйдыбыт. Оннооҕор оскуола оҕолоро биһиэхэ экскурсияҕа сылдьаллар. Соторутааҕыта биир оннук тэрээһиҥҥэ иккис кылаас оҕото йогурт амсайан баран, «улааттахпына, манна үлэлии кэлэр эбиппин» диэбитэ - элбэҕи этэр. Биһиэхэ көлүөнэнэн үлэлиир дьиэ кэргэттэр бааллар. Утумнааһыны өрө тутабыт диир оруннаах. Холобур, механизатор Андрей Ханхалаев үс уолаттарын кытта үлэлиир, кэргэнэ Людмила ыанньыксыттаан баран, билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор.
* Кэллэктииппитигэр араас көлүөнэ дьон үлэлиир. Эдэрдэри харахтарын уотунан көрөн үлэҕэ ылабыт. Ыччат уопуттаах дьону кытта алтыһара үлэҕэ эмиэ биллэ дьайар. Дьиҥэ, киһи сэттэ да үөрэхтээх буоллун, үлэҕэ санаата сыппат буоллаҕына, үлэтэ даҕаны түмүгэ суох буолар. Кыраттан да үөрэр, бэйэтин эт илиитинэн оҥорон таһаарбыт бородууксуйатыттан дуоһуйар, киэн туттар үлэһиттэртэн барыта ситимнэнэн тахсар эбээт!
* Билигин бу салааҕа уопуттаах, күүстээх кэллэктииптээхпин. Чахчы да, хас биирдии үлэһит манна көмүскэ тэҥнээх. Үгүс дьонтон сүбэ-ама ылан, тэрилтэбит бигэтик үлэлии турар. Мин санаабар, ханнык баҕарар тэрилтэҕэ үлэни барытын сүбэлэһэн, күргүөмүнэн саба түһэн, оҥорор быдан кыайыылаах.
***
''Бу курдук, өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастыҥ үлэлээх хаһаайыстыбанан биллэр оройуон биир тутаах тэрилтэтин салайааччытын санааларын кытта билистигит. «Саха норуотун инники кэскилэ - бэйэбит илиибитигэр. Тыа хаһаайыстыбата тэтимнээхтик сайдарыгар бары күүһү, өйү-санааны, кыһамньыны ууран туран, барабыт-кэлэбит, кэпсэтии ыытабыт. Үөһэттэн көрүллэр үп хас биирдии солкуобайын туһаҕа таһаарар, табыгастаахтык сөпкө туһанар соруктаах күннэтэ тиритэ-хорута үлэлиибит», - диэн Николай Ефимов-Владимиров этиитэ бары да хаһаайыстыбаларга сүрүн девиһинэн, хамсатар күүһүнэн буолуон сөптөөх. ''
Кулун тутар 3
Кулун тутар 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 62-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 63-c күнэ). Сыл бүтүө 303 күн баар.
Анаабыр улууһа
Анаабыр диэн Саха сирин улууһа. Улуус киинэ — Сааскылаах c. Улуус республика хотугулуу арҕаа уһугар сытар.
Демография
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 5718 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1097 киһи (27,26%), дулгааннар — 988 киһи (24,55%), нууччалар — 751 киһи (18,66%), эбэҥкилэр - 564 киһи (14,02%), эбээннэр — 266 киһи (6,61%), украйыыннар — 186 киһи (4,62%), уонна атын омуктар — 172 киһи (4,28%).
500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна 2007 сылга олохтоох ахсаана[[Билэ:Анабарский.png|480px|thumb|center|2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]
Саһыллар уустара
Саһыллар уустара (, Род Лисицы) Бөрөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ саһыл баар.
Сторожева Алина Юрьевна
Сторожева Алина Юрьевна — 2007 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр Уус-Алдан улууһун Мүрү 1-кы нүөмэрдээх орто оскуолатын ахсыс кылааһыгар үөрэнэ сылдьан ууга түһэн эрэр киһини өлүүттэн быыһаабыт, Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕынан 2009 сыллаахха «Өлөн эрэллэри быыһаабытын иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Ол туһунан «Саха сирэ» хаһыат маннык суруйбута : Алина дьиэтэ Бороҕон таһыгар турар Мындааба диэн сэлиэнньэҕэ баар. Суол ортотугар күөллээх буолан, олохтоохтор саас, күһүн ахсын муостанан туоруурга күһэллэллэр. Кыыс суолу тула көрбүтэ ким даҕаны суох, арай күөл биир өттүнэн дьахтар хааман иһэн охтон түһэр.
— Бастаан чалбахха суулунна быһыылаах диэн күлэ санаабытым. Онтон: «Быыһааҥ! Быыһааҥ!» — диэн хаһыытаабытыгар, тугу даҕаны толкуйдаабакка сүүрэн тиийбитим, — диэн Алина кэпсээнин саҕалыыр.
— Муус хайдыбыт буолан, дьахтар аттыгар наһаа чугаһаабакка эрэ, ханан киирэрбин толкуйдаан эргийэ сүүрэ сылдьыбытым. Саатар ураҕас уунуохпун аттыбар туох даҕаны суох. Ол быыһыгар суотабай төлөпүөммүнэн ыаллыы олорор дьоммор эрийэн, көмөҕө ыҥырбытым. Ууга түспүт дьахтарым номнуо төбөтө ууттан күөрэйэ-күөрэйэ сүтэрэ, хайдыбыт муустан тутуһа сатыы-сатыы көмөлөһө охсорбор көрдөспүтэ. Ол кэмҥэ аттыбытынан уол ааһан эрэр этэ, киниэхэ: «Кэл, көмөлөс», — дии сатаабытым, көрбөтөҕө буола-буола баран хаалбыта. Онтон мууска сыттым уонна илиибин дьахтарга ууннум. Хап-сабар илиитин утары биэрбитэ, ону тардан, аны хонноҕун анныттан тардан баран дьахтарбар: «Муустан аанньын!» — диэт, ууттан тардан ылбытым.
Анаабыр, хаптал хайалаах сир
Анабыр хаптал хайалаах сирэ. Сибиир платформатын сорҕото. Красноярскай крайга уонна Саха сиригэр баар.
Кембрий иннинээҕи фундамент чорбойуута. Муора таһымыттан 500 - 600 м үрдүктээх.
Сорох хайалар 905 м тиийэллэр. Өрүстэр дьириҥ хочолоохтор уонна каньоннахтар. Төрдө архей саҕатынааҕы кристалл буолбут сланецтар (2,5 млрд. сыл нөҥүө өртүнээҕи).
Плато кытыытын диэкки рифей боруодалара (1,5 млрд. сыл).
Үүнээйитэ үксүнэн ойуурдаах туундара.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Волков Афанасий Софронович
Волков Афанасий Софронович - (27.12.1909 Мастаах, IV Тоҕус нэһилиэгэ – 1992) — үлэ, тыыл бэтэрээнэ, уһулуччулаах салайааччы.
Олоҕун олуктара
1909 сыллаахха ахсынньы ый 27 күнүгэр Мастаахха төрдүс Тоҕус нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. 1920 сыллаахха Балаҕаччыга интернакка олорон үөрэммит. Түөрт кылааһы бүтэрэн баран, Бүлүү педучилищетыгар киирбитэ. Иккис кууруһу бүтэрээт, Үөһээ Бүлүү Нам, Өргүөт оскуолатыгар директордаабыта. ССКП Бүлүүтээҕи райкомун инструкторынан, отдел сэбиэдиссэйинэн, үһүс сэкиритээринэн, "Колхуос суола" хаһыат эппиэттиир эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. 1942 - 1947 сыллаахха ССКП Кэбээйитээҕи райкомун иккис сэкирэтээринэн үлэлии сылдьан Красноярскайга партийнай оскуолаҕа үөрэммитэ, онтон Ньурбаҕа райком бастакы сэкиритээринэн үлэлээбитэ. Салгыы Москваҕа ССКП иһинэн Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбитэ. Бу кэнниттэн Саха АССР миниистирдэрин Советын бэрэссэдээтилин солбуйааччытынан анаммыта.
Афанасий Софронович Бүлүү, Кэбээйи, Ньурба райкомнарын чилиэнинэн уонна райсоветтар депутаттарынан быыбардаммыта. ССКП обкомун чилиэнинэн хас да төгүл талыллыбыта. Уонна Саха АССР Верховнай Советын депутатынан хаста да быыбардана сылдьыбыта. Партия 19 съеһин делегатынан талыллыбыта. "Үлэ Кыһыл Знамята" "Бочуот знага" орденнарынан, "1941 - 1945 с. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин", "В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылын туолуутугар килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллэринэн уонна РСФСР Верховнай Советын Президиумун бочуоттаах грамотатынан наҕараадаламмыта, Союзнай суолталаах персональнай пенсияҕа тахсыбыта. 1992 өлбүтэ. Волков Афанасий Софронович - үтүөкэн киһи, сатабыллаах салайааччы эбит.
Этэрикээн силбэһиитэ
Этэрикээн силбэһиитэ. Кыра Ляхов уонна Улахан Ляхов арыылар икки ардыларынааҕы силбэһии. Кэтитэ 20 км. Устата 50 км. Сырыынньа кытыллардаах. Дириҥэ 5 - 8 м. Сыл улахан аҥарын мууһунан бүрүллэн сытар. 1759 сыллахха түүлээҕинэн эргинэр саха промышленнига Этэрикээн арыйбыта. XVIII үйэ 60-с сылларыгар кини аатынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Миитэрэй Лаптев силбэһиитэ
thumb|200px|Миитэрэй Лаптев силбэһиитин көрдөрөр хаарта Миитэрэй Лаптев силбэһиитэ. Материк кытылын уонна Улахан Ляхов арыытын икки ардыларынан силбэһии. Кэтитэ 60км. XVII үйэ 40 сылларыгар нуучча быйҕалынан сылдьааччылар арыйбыттара. Улуу Хотугу экспедиция кыттыылааҕа Лаптев Д.Я. аатынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Игнатьев Афанасий Павлович
Игнатьев Афанасий Павлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1925 сыллаахха Иккис Хаптаҕай нэһилиэгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Атырдьах ыйын 22 күнүгэр суруйбут суругар аадырыһын ыйбыт П/п 15811-Ш.
1943 сыллаахха алтынньы ыйыгар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Санников силбэһиитэ
Санников силбэһиитэ. Олгуйдаах арыы уонна Ляхов кыра арыыта икки ардыларынан силбэһии. Лаптевтар байҕалларын уонна Илин Сибиирдээҕи байҕалы холбуур. Кэтитэ саамай синньигэс өртүгэр 55 км. Дириҥэ 10 — 20 м кэриҥэ. 1773 сыллаахха түүлээҕинэн эргинэр саха промышленнига Уйбаан Ляхов арыйбыта. 1809—1811 сыллардаахха силбэһии хотугу кытылын чинчийбит Дьаакып Санников аатынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
Винисиус уонна Том
мини|Винисус Винисиус уонна Том (португалиялыы Vinícius e Tom) — 2016 сылга Бразилия Рио-де-Жанейро куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXXI оонньууларын бигэргэтиллибит ымыылара.
Ымыылар Бразилия көтөрүн-сүүрэрин, айылҕатын сирэйдээн көрдөрөр аналлаахтар. Бразилиятааҕы көтөр-сүүрэр уобараһа (Винисиус) - саһархай өҥнөөх, куоскаҕа ханыылыы быһыылаах, кыылга майгынныыр. Айылҕаны түмэн көрдөрөр уобарас (Том) халлаан күөх уонна от күөх өҥү дьүөрэлэһиннэрэр, мас да, чэчик да майгытын үтүгүннэрибит үүнээйи быһыытынан бэриллибит.
Ымыылар Бразилия аатырбыт музыканнара Винисиус ди Морайс уонна Том Жобим ааттарынан ааттаммыттар.
Фрустрация
Тиэрмин: Фрустрация
Кылгас описание: былаан туолбата, албыннааһын, соргу суоҕа, кэһиллии.
Уhyн описание:
Бу психологическай турук, маннык усулуобуйаха үөскүүр, бээхэр туруорбут сыалгар уонна былааңар, олоххо киллэриигэ, өскөтүн туох эммит мэһэйдиир буоллахынна.
Фрустрация хаайтарыылаах балаһыанньаҕа үөскүүр, ыар санаалары аҕалар.
Фрустрацияха эппиэт ыраас буоллар, чахчыттан куотуу уонна санаа баҕатыгар ылларыы эбэтэр быддан бардам буолуу баар.
Фрустрация содуллара, бээхэр эрэллэ суох буолуу.
Фрустрация киhи туһалаах туругар охсор, уол иhин киhи ис санаата күүстээх буолуохтаах.
Хайдах спуосабыннан фрустрацианны управляйдыырга, Эллисс миэтодыгар көрүөхө син.
Иванов Конон Петрович
Иванов Конон Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба оройуонун Таркаайы нэһилиэгин олохтооҕо. Аармыйаҕа 1941 с. от ыйыгар ыҥырыллыбыта. Сталинград иһин кыргыһыы, Ленинград оборонатын, Варшаваны босхолооһун кыттыылааҕа. Сэрии кэнниттэн колхуос биир бастыҥ үлэһитэ этэ.
Фронтан суруга «Кыым» хаһыакка 1985 с. кулун тутар 8 күнүгэр бэчээттэммитэ.
Наҕараадалара
«За отвагу» икки мэтээл
Ханыы уонна хоhуласпыт тыллар
Ханыы уонна хоhуласпыт тыллар
Саха тылын уратытынан — тылы дьүөрэлээн этэр үөрүйэх буолар. Ханыыласпыт тыл саха тылын биир төрүт-уус этигэн ньымата, былыр былыргаттан уус-уран айымньы арахсыспат аргыһа буолар.
Ханыыласпыт тыл өйдөбүлэ
Тыл баайын олүүскэтэ тутулунан икки аны арахсар эбит: судургу уонна уустук. Икки хас тыл холбуу суолталанан биир өйдөбүлү бэлиэтиир холбоһуга уустук тыл дэнэр. Уустук тыл лексиканы олус хаҥатар, байытар.
Ханыы тыл сүнньүнэн хомуур суолталаах буолар эбит. Холобур, ийэ-аҕа диэн ханы тыл «төрөппут» диэн ойдобуллээх. Ити ийэ, аҕа диэн тыл биирдиитин суолтатынааҕар быдан киэҥ. Итинник хомуур, тумэр суолта бэйэмньи тыл холбоһуутугар ордук көстөр: киһи-сүөһү, от-мас, сир-дойду, үрүҥ-хара, бар-кэл, эн-мин о. д.а.
Итини сэргэ ханыы тыл төрүкү баар өйдөбүлү күүһүрдэн, дэгэттээн биэрэр: сыт-сымар, тыас-уус, киэҥ-куоҥ, аһаа-сиэ, күл-сал, ходьох-идьэх. Оттон иккиэн тус суолтата суох, туспа туттуллубат өлүүскэлээх ханыы тыл букатын саҥа суолтаны үөскэтэр: аах-маах, уку-суку, ээл-дээл. Биир саҥа чааһа буолар тыллар ханыылаһаллар. Пааралаһыы бэйэмньи саҥа чааһыгар барытыгар баар, онон ханы тыл олус киэҥник туттуллар: таҥас-сап, билии-көруу, кэрэ-нарын, тыллаах-өстөөх, бигэ-таҕа, алта-сэттэ, биирдии-иккилии, эһиги-биһиги, бүгүн-сарсын, кылап-халап уо.д.а.
Тыл атын тылы кытта ис хоһоонунан уонна этиллиитинэн ханыылаһар. Онуоха тэҥҥэ холбонор ситимнээх. Тыллар баһыласпакка ситимнэһэр буолан, тэҥҥэ уларыйаллар: хаартан-самыыртан, этиэҕин-тыыныаҕын, тыла-өһө. Ону бэлиэтээн, ханыылаһар тыллары сурукка дефиһинэн холбонор.
Хоһуласпыт тыл өйдөбүлэ
Хоьуласпыт тыл дэгэт суолтата олус киэн предмет бэлиэтэ улаханын-кыратын толорутун-быhаҕаhын кордорор бэлиэни кууhурдэр-сымнатар хайааьын араас тэтимин биэрэр иэйии эгэлгэ дэгэтин арыйар кыахтаах. Тылы хоһулаан туттуу кэпсэтии тылыгар уонна уус-уран истиилгэ туттуллар лингвистическэй бэлиэ буолар.
Хоһуласпыт тылы араас формаҕа туттан тыл этигэн кэрэтин оҥорор. Уус-уран айымньыга тылы хоһулаан туттуу эпическэй айымньы тылын байытар, экспрессиятын күүһүрдэр. Тус-туспа аат тыл паараластаҕына ордук киэн суолтаны биэрэр. Бу саха тылын биир бэлиэ уратыта олус этигэн ньымата буолар. Икки толору суолаталаах эбэтэр биирэ толору суолталаах, биирэ туспа туттуллубат аат тыл пааралаһыан сөп. Ити курдук паараласпыт тыллар суолталара аҥардыыларын суолталарыттан үксүгэр киэҥ буолар. Ол паара аҥара туспа суолтата да суох буоллаҕына, уларыйбат. Пааралаһар тыллар дорҕоонноро силлиспэттэр, ол иһин сурукка дефиһинэн холбоноллор. Лексикологияҕа паараласпыт тыллары куруук биир тыл курдук көрүллүөхтээх, тус-туһунан компоненнарга араартаан көрөр табыллыбат.
Федоров Павел Алексеевич
Федоров Павел Алексеевич — биллиилээх Ньурба тырахтарыыһа, Бочуот знаага, Үлэ кыһыл знамята уонна Ленин уордьаннар кавалердара.
1916 сыл сэтинньитигэр Саха уобалаһын Бүлүү уокуругар, Марха улууһун III Бордоҥ нэһилиэгэр (билигин Күндээдэ) төрөөбүт. Саха. Член КПСС с 1939 г. Образование: начальное. Окончил 3-й класс с. Ньимискэннээх, в 1932—1933 гг. учился на курсах трактористов в п. Нюрба, в 1948 г. окончил годичные курсы по повышению квалификации директоров МТС при Иркутском сельскохозяйственном институте, г. Иркутск, в 1954 г. окончил девятимесячные курсы при двухгодичный партийной школе Якутского Обкома ВКП(б) приема 1935 г., ряд лет являлся членом Ленинского районного комитета партии, избирался депутатом Чаппандийского наслежного совета депутатов трудящихся VII, VIII, IX,X,XI,XII,XIII,XIV,XV,XVI созывов.
Наҕараадалара
1938 — Знак Верховного Совета ЯАССР «15 лет ЯАССР» за перевыполнение плана и высокие показатели работы комсомольско-молодежной тракторной бригады МТС.
1942 — Знак Наркомзем Союза СССР «Отличник социалистического сельского хозяйства» за образцовую работу тракторной бригады.
1946 — Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.».
1947 — Орден «Знак Почета» за особые заслуги в развитии сельского хозяйства.
1957 — Почетная Грамота Президиума Верховного Совета Якутской АССР.
1966 — Орден Трудового Красного Знамени за достижения в развитии животноводства и повышение заготовки мяса, молока и других сельскохозяйственных продукций.
1970 — Юбилейная медаль «За доблестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина».
1972 — Нагрудный знак «50 лет Якутской АССР».
1973 — Знак «Победитель социалистического соревнования 1973 года».
1975 — Орден Ленина за высокие достижения в социалистическом соревновании, за вклад в обработке земли, успехи в производстве продукций сельского хозяйства.
1975 — Юбилейная медаль «30 лет Победы в Великой Отечественной Войне 1941—1945 гг.».