cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чоп
Х топологическай куйаар топологическай кээмэйэ n   муҥутуур аҕыйах суолтатын курдук быһаарыллар. Онон Х хас биирдии бүтэһиктээх аһаҕас бүрүөһүнэ Х бүтэһиктээх аһаҕас бүрүөһүнэ буолар. Онно биир даҕаны чоп n +1 элеменнэртэн элбэххэ киирбэт. Итинник муҥутуур аҕыйах n суох буоллаҕына, куйаар кээмэйэ бүтэр уһуга суох бүрүйүүлээх дииллэр.
Готовцев Михаил Николаевич
Олоҕун олуктара
1994 сыллаахха аймахтарын кытта «Удьуор» бааһынай хаһаайыстыбаны тэрийэн үлэлиир. Хаһаайыстыба 3 үлэһиттээх, 132 гектар сирдээх, биир МТЗ‑82 трактордаах.
Чоп
Бүрүйүү кээмэйигэр тэҥнээн көрдөххө чоп нульмернай буолар, тоҕо диэтэххэ куйаар хас биирдии аһаҕас бүрүйүүтэ биир аһаҕас множествоттан турар чуолкайдааһыннаах.
Хаусдорфов кээмэйэ.
Готовцев Михаил Николаевич
Олоҕун олуктара
Россия Президенин 2014 сыл муус устар 20 күнүнээҕи Ыйааҕынан, өр сыллаах сыралаах үлэтэ үрдүктүк сыаналанан, Россия Федерациятын Үлэтин Геройун аата иҥэриллибит.
Чоп
Сүрүн ыстатыйа: учуонай Хаусдорфов кээмэйэ.
Х метрическэй куйаар буоллун. S ⊂ X и d ∈ [0, ∞)  буоллаҕына, Хаусдорф множествота d-мернэй  S куйаарга δ ≥ 0 чыыһылалар множестволарын инфимума буолар. Онно хас   биирдии   i ∈ I сөп түбэһэр метрикпокрывающай  Sсri > 0  проиндексированнай хомуур баар.
Х метрическэй куйаарга Хаусдорфов кээмэйэ маннык быһаарыллар: чоп  Хаусдорф кээмэйинэн 0 буолар, тоҕо диэтэххэ кини биир хайа баҕарар радиус сфератынан бүрүллүбүт буолуон сөп.
''' Чобо суох геометрия. '''
Геометрия, топология үгүс хайысхаларыгар чоп өйдөбүлэ фундаментальнай буолар, ол гынан баран чоп өйдөбүлүттэн аккаастанар  ахсаан концепциялара бааллар. Холобур, некоммуникативнай геометрия уонна чобо суох топология {en}. Бу сыһыаннарга "чобо суох куйаар" үгүс элбэх курдук быһаарыллыбат. Ол оннугар үгүс элбэхтэн турар биллэр функциональнай куйаар: быыстала суох, биир күдьүс көрдөрөр алгебра эбэтэр баһаам элбэх алгебрата, ханнык эрэ тутул (алгебраическай эбэтэр логическай) нөҥүө быһаарыллар.
Итинник тутуллар, чопчулаан эттэххэ, "бу чоп иһинээҕи суолтаны ылыныы" операцията быһаарыллыбатах буоларын курдук, функциялар биллэр-көстөр куйаардарын түмэллэр. Итинник тутуллары чинчийиилэр Альфред Уайтхед сорох үлэлэригэр бааллар.
''' Чоп маассата  уонна Дирак дельта-пуунсуйата. '''
Сүрүн ыстатыйа:
Физика уонна ахсаан сорох теорияларыгар ненулевой маассалаах эбэтэр сэрээттээх чоп курдук абстрактнай барымтаны туһанар барыстаах (бу ордук ненулевой сэрээттээх чоп курдук электроннардаах классическай электродинамикаҕа тарҕаммыт).
Дирак дельта-пуунсуйата эбэтэр &-пуунсуйа, вещественнай уларыйа сылдьар пуунсуйа буолбатах, кини түмүллүбүт пуунсуйа курдук быһаарыллар: дифференцируйданар пуунсуйалар куйаардарыгар тохтообокко барар линейнэй пуунсуйунаал буолар. Кини x=0 чопка эрэ нуулга тэҥнэспэт, тоҕо диэн онно кини интеграла ханнык баҕарар тулаҕа x=0 1 тэҥ буолуохтаах. Дельта-пуунсуйа физическэй интерпретацията олус үчүгэй чоптан турар маасса эбэтэр чоптаах сэрээт курдук буолар. Бу пуунсуйаны аангылыйа теоретик-физигэ  Пол Дирак олохтообута. Биллэрэр бэлиэлэри оҥорор көстүүгэ кинини үксүн соҕотох импульснай бэлиэ (эбэтэр пуунсуйа) диэн ааттыыллар. Дирак &-пуунсуйатын дискретнэй  аналогынан Кронекер бэлиэтэ буолар. Бу үксүгэр түмүктүүр уобаласка быһаарыллар уонна 0, 1 суолталары ылынар.
Дойду көмүскэлин комитета
Дойду көмүскэлин комитета эбэтэр Дойдуну көмүскүүр салалта комитета, кыччатан ДКСК (Комитет государственной безопасности СССР, кыччатан КГБ, KGB, ол эбэтэр ), ССРС кистэлэҥ тэрилтэтэ, дьону үспүйүөннүүр биир сүрүн тэрилтэ буолара. Бу тэрилтэ Сталин саҕана киһи бөҕөтүн репрессиялаабыта. Дьоҥҥо куһаҕан террористическай кутталы үөскэтэр курдук өйдөбүллээх тэрилтэнэн өйдөнөр.
ССРС эстибин кэннэ бу тэрилтэ методикатын ФСБ ылбыта.
Игнатьев Иннокентий Гаврилович
Игнатьев Иннокентий Гаврилович (төр. 1929) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара
Саха общинатыгар бэтэрээннэр Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ (Москва). Көмөнү оҥорор «Эрэл» фонд Попечительскэй Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ.
СКС
Сүрүн кэтэбил салалтата, кыччатан СКС (Главное разведывательное управление СССР), ССРС дьону кэтиир тэрилтэтэ. Үспүйүөннэри иитэн таһааран тэрилтэ.
Билигин бу тэрилтэ СССР эстибитин кэннэ аатын уларытан ТДМС диэн буолбута.
Шарин Николай Иванович
Шарин Николай Иванович (1930-2015) — 1964 сыллаахха Саха АССР оскуолаларын түөрэтин нууччалыы үөрэтиигэ көһөрөөрү гыммыттарын тохтоппут киһи, учуутал, Саха АССР үөрэҕириитин миниистирэ (1962—1981). РСФСР үтүөлээх учуутала (1975), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара
1964 с. үгүс автономнай өрөспүүбүлүкэлэр, олор истэригэр «Калмыкия, Чечня, Дагестан туруорсуулара» диэн ааттааннар, РСФСР Үөрэҕин министиэристибэтигэр национальнай оскуолаларга нууччалыы үөрэтиини маҥнайгы кылаастан саҕалыыр, төрөөбүт тылы предмет быһыытынан эрэ үөрэтэр боппуруос туруоруллубут. Ону дьүүллэһэргэ Москубаҕа автономнай өрөспүүбүлүкэлэр үөрэҕириигэ миниистирдэрин ыҥыран, анал мунньах оҥорбуттар. Онно үгүс автономнай өрөспүүбүлүкэлэр сөбүлэһэллэрин биллэрбиттэр, арай Татарстан, Башкирия уонна Саха сирин миниистирдэрэ итини утарбыттар. Шарин Н.И. мунньах кэнниттэн Саха АССР обкуомун I сэкирэтээрэ Гавриил Иосифович Чиряевтиин кэпсэппит. Чиряев ол кэнниттэн баартыйа Киин Кэмитиэтин кытта кэпсэтэн, боппуруоһу быһааттаран, түмүгэр “Особый учебный план татарской, башкирской, якутской школ” диэн докумуон баар буолбут.
Индо-Европа былыргы тыла
Индо-Европа былыргы тыла флексиялаах тыл, аат тыл үс ахсаанынан уонна аҕыс түһүгүнэн уларыйара, оттон туохтуур — үс кэминэн, двум залогам и четырём наклонениям.
Являлся языком номинативного строя, однако существуют гипотезы, что номинативному предшествовал эргативный или активный строй на более раннем этапе истории языка. Порядок слов был свободным, базовым являлся порядок SOV.
Изучение и реконструкция праиндоевропейского языка стали развиваться в начале XIX века, хотя некоторые догадки о существовании индоевропейской семьи языков и общего для неё праязыка существовали и ранее.
Popeyes
Popeyes, АХШ биир улахан сетевой фастфуд ресторана.
EPL Diamond
EPL Diamond (ЭПЛ Даймонд), Саха Сирин элбэх профильна үлэлиир хамныыр тэрилтэтэ, Арассыыйаҕа саамай улахан ювелирнай киэргэллэри оҥорор, Аан Дойдуга биир саамай бөдөҥ.
Саайта: https://epldiamond.ru/company/
Салалтата — Дьокуускай.
EPL Diamond
Саламат
мини|368x368пкс|Буьуллубут саламаат Саламаат — Саха норуотун аhа хайатын уксун ыьыахха туьаналлар. Хас да суус рэсиэптээх даганы эрээри маннык ингридиэннары тутталлар : чочогой 600 г. ; суогэй 200 г. ; бурдук 50 г. ; уонна агыйах туус.
Саламааты уксун ыьыах бырааьынньыгар сииллэр, уруут "урун тунах" (рус. время молочного изобилия) диэн ойдобул баар этэ. Дьоро остуолга хайаан даганы кымыс уонна ууттэн оноьоллубут аьылык баар буолуохтаах.
Гибриднай сэрии
Гибриднай сэрии (hybrid warfare), сэрии биир көрүҥэ, сүрүннээн Арассыыйа Украинаны кытта конфронтациатын фонугар итинник термин үөскээбитэ. Гибриднай сэрии диэн информационнай, диверсионнай, мээккэй күүһү, шпионаж уонна да атын методтары туттааһын.
Үчүгэйдик утуйуҥ, оҕолоор!
Үчүгэйдик утуйуҥ, оҕолоор! (Спокойной ночи, малыши!), ССРС саҕаттан баар оҕолорго аналлаах телевизионнай көрдөрүнньүк. Сүрүн оруолларга Степашка, Хрүша, Филя, Каркуша уонна Мишутка.
Бастакы тахсыыта — Балаҕан ыйын, 1 күнэ 1964 сыллаахха.
Оҕо үтүктэр киһитэ - Киһи таҥара
Киһи өйө-санаата былыргы кыыл, көтөр өйүттэн-санаатыттан, туттар быһыытыттан сайдан, тупсан киһи буолуу, онтон улахан киһи буолуу, ол кэнниттэн өссө сайдан үчүгэй киһи буолуу таһымыгар диэри тиийбитин, билигин дьоҥҥо үчүгэй киһи таҥаралар туһанылла сылдьаллара биллэрэр.
Будда, Христос, Магомет диэн ааттаах үчүгэй киһи таҥаралаах омуктар язычниктары, ол аата кыыл-сүөл таҥаралаах дьону аанньа ахтыбаттара халлаантан ылыы буолбатах. Кыыл-сүөл таҥаралар-даныы өйү-санааны үөскэтэр баҕа санаа аҕыйаҕын, өй-санаа сайдыыта кыыл таһымыгар сылдьарын илэ биллэрэр көстүү буолар.
Аныгы үөрэхтээх, сайдыылаах киһиэхэ “Суор курдук буолан собулҕаны тоҥсуйа сылдьар баҕа санаалан” диэн көнөтүк эттэххэ улаханнык хомойуон,  өһүргэниэн да сөп.
Олус былыргы кэмнэртэн баар таҥаралар өй-санаа сайдыытын таһыма үрдээн истэҕин аайы уларыйан, тупсан биэрэн иһэллэр. Олус былыргы кэмнэргэ Суор, Хотой, Бөрө, Күн, Таба таҥаралар бааллара биллэллэр. Билигин сайдыылаах демократия олоҕор тиийбит, үчүгэй киһи таҥаралаах дьоҥҥо саҥа, айылҕаны харыстыырга аналлаах Күн таҥара саҥалыы үөскүүр кэмэ кэллэ.
Оҕо баҕа санаата үчүгэй киһи буолуу диэки тардыстаҕына, таластаҕына тугу барытын оҥороругар үчүгэй киһи оҥорорун курдук оҥорууну ситистэҕинэ киһи быһыылаах буолууну ситиһэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн аттыгар баар, көрөр, батыһар, үтүктэр киһититтэн холобур ылынан үөрэнэр, кини курдук буолар баҕа санааны үөскэтинэр. Төрөппүттэр, иитээччилэр оҕо батыһар, үтүктэр дьонугар кубулуйаллар, ол аата оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй киһини үтүктэн үөрэнэрин, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор, киһи быһыылаах буола улаатарын сахалыы таҥара үөрэҕэ төрөппүттэрин үтүгүннэрэн үөрэтэн ситиһэр. Ол аата маҥнайгы киһи таҥараларынан төрөппүттэр; ийэ уонна аҕа буолар эбиттэр.
Хас биирдии төрөппүт оҕото улаата охсон көмөлөһөрүгэр, улахан киһи буоларыгар, тугу барытын улахан киһи курдук таба оҥороругар, киһилии быһыыланарыгар олуһун баҕарар.
Оҕо барыта түргэнник улаата охсон улахан киһи оҥорор бары быһыыларын, үлэлэрин-хамнастарын оҥорорго кыттыһыан олуһун баҕарар, кэтэһэр. Оҕо улаата охсор баҕа санаатын күүһүттэн оннооҕор хас утуйан турдаҕын аайы төһөнү улааппытын мээрэйдэнэ сылдьара эмиэ биллэр.
“Улахан киһи буол” диэн төрөппүттэр баҕа санаалара уонна оҕо бэйэтэ улаата охсор баҕа санаалара холбоһоннор дьайыылара күүһүрэриттэн улахан киһи буолуу өйө-санаата, таҥарата үөскээн сайдыбыт. Ол аата элбэх киһи баҕа санааларын түмсүүтэ улахан киһи таҥараны үөскэппит.
Дьон өйдөрө-санаалара өссө сайдыытыттан, үөрэҕи-билиини баһылаан иһиилэриттэн киһи оҥорор быһыыларын барыларын икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан диэн араарыыларыттан, оҕолоро үчүгэй санаалара элбээн үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥоро улааталларын ситиһэр сыалтан үчүгэй киһини таҥара оҥостубуттар. Ол аата киһи оҥорор бары быһыыларын үчүгэй киһи оҥорорун курдук үчүгэйдик, табатык оҥорорго дьулуһар баҕа санаа үөскээһинэ үчүгэй киһи таҥара үөскээһинигэр тириэрдибит.
Сахалар олохторун үөрэҕэ этэринэн оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр төрөппүттэрэ иҥэрэн биэрбит баҕа санааларын олоҕун устата ситиһэ сатыыр. Ол иһин оҕону кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр иитии-үөрэтии олус улахан суолталаах уонна оҕо инники олоҕор хайа омук тылынан саҥарарын, үчүгэй дуу, куһаҕан дуу быһыыланарын, дьоҥҥо хайдах сыһыаннаһарын төрүттүүр.
Онон оҕо кыра эрдэҕиттэн ханнык омук тылынан саҥарарын, хайдах өйдөөх-санаалаах, майгылаах буола улаатарын ийэтэ эбэтэр көрүүгэ-истиигэ быһаччы көмөлөһөр эбэтэ эрэ оҥорор кыахтаахтар. Ол курдук кинилэр оҕо саҥа саҥаран эрдэҕинэ ханнык тылынан саҥарарга үөрэтэр кыахтара улахан. Кинилэртэн, дьахталлартан омук тыла, сиэрэ-туома уонна өйө-санаата быһаччы тутулуктаахтар.
Биһиги таҥарабыт үөрэҕэ олус дириҥ силистээх, төрүттээх, өй-санаа үөскээһинин уонна сайдыытын быһаарыыта олус таба, кут-сүр үөрэҕиттэн тирэх ылан сайдар уонна улахан, үчүгэй киһи буолууга тириэрдэрэ, киһи быһыылаахтык олоҕу олорорго ыҥырара билигин ордук туһалыыр кэмэ кэллэ.
Биһиги киһи диэн тылбыт таҥарабыт аата буолар. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит. Сахалар кыыллартан, көтөрдөртөн, сүөһүлэртэн туспа араарыммыт, өйдөрө-санаалара өссө сайдан уратыларын, киһи буолууну билиммит тыллара буолар. Ол аата биһиги сахалар таҥарабыт аата – Киһи таҥара диэн буолбута олус быданнаабыт.
Манна киһи диэн тылы быһаарыы улахан оруолу ылар. Оҕобутугар “Киһи буол”, “Улахан киһи буол”, “Хаһан бу улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буолаҕын” диэн этиилэрбит оҕону киһи буолууга, киһилии быһыыланарга иитэллэр уонна үөрэтэллэр. Бу этиилэр оҕоҕо киһи буолар санааны иҥэрэллэр.
Таҥара үөрэҕэ кут-сүр үөрэҕиттэн тирэх ылан саҕаланан киһи өйүн-санаатын сайдыытын табатык быһаарар. Билигин сайдыылаах олоххо төрдүттэн демократичнай тутулуктаах, “Туох барыта икки өрүттээх” тутулуктааҕын халбаҥнаабакка тутуһар, тугу барытын оҥороругар икки өрүтү иккиэннэрин тэҥник сыаналыыр, оҕо өйө-санаата сайдыытын табатык быһаарар биһиги сахалар таҥарабыт үөрэҕэ туһалыыр кэмэ кэллэ. Билигин демократия суолун тутуһар сайдыылаах дойдуларга биһиги сахалар таҥарабыт үөрэҕэ ордук улахан туһаны аҕалар кыахтаах.
Нуучча эйгэтэ
Нуучча эйгэтэ (Русский мир), Путин геополитическай концепциата, сүрүннээн Америка (АХШ), Кытай, Эуропа, Турция дойдулара урукку СССР дойдуларыгар влияния тарҕаталлар диэн санааттан утарылаһар идеята. Ол эрэн кылгастык эттэххэ, Украина, Беларусь уонна Казахстан. Америка уонна НАТО диэкки хайыспатыннар диэн искусственнай мэһэй оҥоруу, гибриднай сэрии оҥоруу.
Оҕо үтүктэр киһитэ - Киһи таҥара
Сахалар киһи таҥараларын үөрэҕэ оҕо өйө-санаата сайдыытын табатык быһааран төрөппүттэргэ улахан көмөнү оҥорор. (1,54).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Stihl
Stihl (Штиль), Германия биир бастыҥ электроникаҕа уонна тутууга сыһыаннаах тэриллэри оҥорон таһаарар тэрилтэтэ. Mitsui Group империатыгар киирэр.
Эймс Олдрич
Эймс Олдрич (Аймс Олдрич, Aldrich Ames), CIA агена, Америка таҥнарыахсыта, 11 сылы быһа СРСС кистэлэҥ информациалары биэрбитэ. Кинини 90 сыллардаахха FBI үлэһиттэрэ туппуттара. Эймс Олдрич таҥнарыытынан, Америкаҕа үлэлиир CIA агеннара тутуллубуттара, холобура:
генерал-майор СКС Дмитрий Поляков
полковник СКС Геннадий Сметанин
полковник ДКСК Алексей Кулак
полковник ДКСК Владимир Пигузов
подполковник ДКСК Валерий Мартынов
подполковник ДКСК Сергей Моторин
подполковник ДКСК Леонид Полещук
подполковник ДКСК Борис Южин
майор ДКСК  Геннадий Вареник
старший уполномоченный ДКСК Сергей Воронцов
Үксүлэрэ ытыллар уураахха тиксибиттэрэ. Онон сибээстээн, Эймс Олдрич таҥнарыахсыты "Киллер" (Өлөрүөхсүт) диэн ааттаабыттара.
Caterpillar
Caterpillar - АХШ саамай бөдөҥ тутууга сыһыаннаах уонна кумах буор тиэйэр массыыналары оҥорор тэрилтэтэ, сир шаарыгар саамай улахан буолар.
Caterpillar империаны сүрүн бас билээччилэр:
BASK
BASK (Байдарочно-строительная компания, кыччатан БАСК), Арассыыйа үрдүк хаачыстыбалаах таҥаһы уонна кыһыҥҥы сону тигэн таһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр тэрилтэ буолар.
Салалтата — Москуба, Дьокуускай.
Сүрүннээн Bask Taimyr уонна Bask Yamal диэн кыһыҥҥы соннорунан биллибитэ, эр дьон Арктикаҕа кыстыырыгар, легендарнай соннорунан. Ону таһынан, Bask милитаристскай стииллээх соннору армияҕа анаан эмиэ тигэр.
Сүрүн сирэй https://baskcompany.ru/
Иккис сүрүн сирэйэ https://bask.ru/
BASK Company
Pioneer
Pioneer Corporation диэн Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ электроника оҥорооччу, биир бастыҥ аудиосистема айааччы. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Семенникова Варвара Константиновна
Варвара Константиновна Семенникова, кыыс аата Дьяконова (22.05.1890—09.03.2008) — 117 сааһыгар дылы (үс үйэҕэ) олорбут Саха Сирин биир кырдьаҕас олохтооҕо. Эбэҥки.
Pioneer
Mitsui Group империатыгар сыһыаннаах.
Семенникова Варвара Константиновна
Олоҕун олуктара
2003 сыллаахха «Үйэ саас» Ытык бэлиэнэн наҕараадаламмыта. Ону кытта 100 тыһ. харчынан бэлэх, 36 бриллианнаах симэх туттарыллыбыт.
Варвара Константиновна 1890 сыллаахха ыам ыйын 10 күнүгэр (эргэ стилинэн) Эдьигээн улууһун Хатыҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. 1944 сыл бүтүүлэригэр булчут Алексей Семенников диэн, киниттэн 27 сыл балыс, киһиэхэ кэргэн тахсыбыт. А. Семенников — иккис кэргэнэ. Киниттэн икки оҕоломмута, оҕолоро эдэр саастарыгар өлбүттэр. 58 сааһыгар 8 ыйдаах кыыс оҕону ииттэ ылбыт. Ол кэннэ өссө икки оҕону ииппит. Сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх.
Harman International Industries
Harman International Industries - АХШ саамай улахан аудиосистемалары оҥорор тэрилтэтэ, Samsung империатыгар киирэр уонна Mitsui Group бизнес салаатын тутуһар аудио систематын эйгэтигэр.
Dolby
Dolby Laboratories — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ аудио система оҥорооччу. Mitsui Group аудиосистемалары салайар салаатыгар сыһыаннаах.
MetLife
MetLife - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан страхования (харыстабыл) тэрилтэтэ буолар, 85 омук сиригэр үлэлиир. Араас структуралар нөҥүө Mitsui Group хонтуруоллуур.
Хомойуу
Хомойуу (Хомолто, баттал санаа биир көрүҥэ), киһи туругун биир көрүҥэ. Хомойбут киһи дууһата ыалдьар. Сорох дьон хомойдоҕуна иэстэһиэн сөп.
JBL
JBL — АХШ аудио системалары оҥорор тэрилтэтэ, Harman International Industries бөлөҕөр киирэр уонна Mitsui Group аудио системалары салайар салаатыгар сыһыаннаах.
Onkyo
Onkyo (Онкио, Онкйо), Дьоппуон тэрилтэтэ, сир шаарыгар саамай үрдүк хаачыстыбалаах динамиктары уонна аудио системалары оҥорон таһаарар, дьиэ театрдарын оҥорор ресивердары.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Mitsui Group бизнес эйгэтигэр сыһыаннаах.
The North Face
The North Face (Хотугу Түһүү эбэтэр Хоту Сирэй), АХШ таҥастары оҥорон таһаарар тэрилтэтэ, сүрүннээн сылаас соннору оҥорор үрдүк хаачыстыбалаах. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. Сүрүн акцията бэйэтэ тутар (80%), ордубуттара көҥүл эргийэр, 5% курдуга BlackRock уонна Mitsui Group харчы империалара туталлар.
SoftBank
SoftBank (СофтБанк), Дьоппуон биир улахан баана буолар, ону таһынан биир улахан Аан Дойдуга бизнес империа тутааччы. Холобура СофтБанк империатыгар 422 биллэр тэрилтэлэр 183 омук дойдуларга киирэллэр, олор быыстарыгар аатырбыт Nvidia, Sprint, Boston Dynamics, ARM Holdings. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Сүрүн конкуреннара кини курдук бизнес империя тутааччылар Mitsui Group уонна BlackRock.
Иэстэбил
Иэстэбил эбэтэр иэстэһии диэн киһи эбэтэр кыыл хомойуутун түмүгэр үөскүөн сөптөөх санаа.
Бондарь Александр Васильевич
Бондарь Александр Васильевич (06.09.1952 — 20.11.2021 ) — Социалистическай Үлэ Геройа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ. Бондарь А. В. биригээдэтэ И. Н. Варшавскай биригээдэтин кытта 1984 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр БАМ тимир суолун Байкал уонна Амур силбэһиитигэр (Чита уобалаһын Балбухта арахсыыта) кыһыл көмүс звенону уурууга кыттыбыта.
Олоҕун олуктара
маастарынан үлэлээбит. 1974 сыл муус устар 26 күнүгэр ЫБСЛКС XVII съеһигэр БАМ бүтүн Сойуустааҕы күргүөмнээх комсомол тутуутунан биллэриллибитэ. Съезд ЫБСЛКС XVII съеһин аатынан Бүтүн Сойуустааҕы этэрээти тэрийэргэ быһаарыы ылыммыта. Ол сыл муус устар 27 күнүгэр БАМ-ҥа этэрээт бастакы десана тиийбитэ. Ыам ыйын 2 күнүгэр П. П. Сахно баһылыктаах этэрээт бөлөҕө вертолетунан Усть-Кут куораттан билиҥҥи Таюра станция турар сиригэр түспүтэ. Бу бөлөҕү кытта Бондарь барсыбыта. Александр Бондарь биригээдэтэ үлэтинэн Бүтүн Сойууска биллибитэ. БАМ-ҥа үлэлэрин тимир суола ааһыахтаах сиригэр ойуур кэрдиититтэн, мас муосталары уонна уу ааһар турбаларын тутууттан саҕалаабыттара. 1983 сыллаахха Иркутскайдааҕы тимир суол транспорын инжннердарын институтун кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбит. 1984 сыл атырдьах ыйыгар Бондарь биригээдэтэ Таксимо-Витим учаастакка биир суукка иһигэр 5400 м тимир суолун арҕаһын ууран аан дойду рекордун туруорбуттар. 1984 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр Москва кэминэн 10 ч. 10 мүн. Александр Бондарь уонна Иван Варшавскай биригээдэлэрэ Чита уобалаһын Балбухта арахсыытыгар көрсөн, уон сыл тутуллубут БАМ тимир суолун ситимин холбууллар (БАМ тутуута 1989 сыллаахха бүтэн, магистраль толору туһаныыга киирбитэ). Ити кэннэ А. В. Бондарь БАМ-ҥа салгыы тутуу маастарынан, «Нижнеангарсктрансстрой» СМП-581 тэрилтэтигэр прорабынан, СМП-607 начальнигын солбуйааччытынан үлэлээбитэ. 1986—1989 сс. — Забайкальеҕа Дорпрофсож бэрэссээдэтэлэ. 1993 сылтан Саха Сиригэр — Алдаҥҥа тутуу учаастагын прорабынан, Улак-Эльга суолун тутуутугар бөлөх начальнигынан, Балтийскай тутуу компаниятыгар генеральнай директорынан уонна «ТрансСтройВосток» инжиниринговай корпорация сүрүн специалиһынан үлэлээбит. 2011 сыл сэтинньи 15 күнүгэр Бондарь салайыытынан Аллараа Бэстээххэ АЯМ тимир суолун кыһыл көмүс звенота ууруллубута.
Исаков Василий Николаевич
Исаков Василий Николаевич — Россия үтүөлээх рационализатора, РСФСР тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна, улуус бочуоттаах гражданина. Ахсынньы 27 күнүгэр 1927 сыллаахха Жерхэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 7 кылааһы бүтэрбитин кэннэ 1949 с. Дьокуускайдааҕы музыкальнай- драматическай театрга балет студиятыгар үөрэммитэ. Студияны сабыы кэнниттэн оройуон киинигэр Покровскай к. культура дьиэтигэр художественнай салайааччынан үлэлээбитэ. 50- с сыллар саҕаланыаҕыттан Октябрьскай МТС тракториһа. Ол кэмтэн ыла олоҕум тыа хаһаайыстыбатын кытта ситимнээх. Республикаҕа Социалистическай күрэхтэһии кыайыылааҕа хаста да бэлиэтэммитэ. Кини айбыт агрегаттара республикаҕа сүөһү иитиитин сайыннарыыга улахан кылааты киллэрбиттэрэ, билигин да киэҥник туһаныллар.
Автор РСФСР үтүөлээх рационализатора Исаков Василий Николаевич. Дата создания -1960 г. Назначение – внесение механизации в технологии сенокоса. Агрегат кээмэйэ: уһуна-4,15 м, кэтитэ-4.45 м, үрдүгэ-3 м. республика окко былаанын болдьоҕун биллэрдик кыччатар, бэлэмнэммит от хаачыстыбатын үрдэтэргэ көҥүллэнэр. Көрдүүр үлэ түмүгэр, ветеран- механизатор Н. С. Адамова наводканан, 2010 с. Октем с. Ороһу утары соҕотуопкаламмыт арыыга, муус устарга предприниматель Е. В. олорбут музейыгар тириэрдибиттэрэ. Исаков (Василий Николаевич уола) хаалларда. 2011 с. маннык көрүҥҥэ оттооһун технологиятыгар техническэй революцияны оҥорор агрегат 60-80 сс.
Money, Money, Money
thumb|300px|ABBA бөлөх: Бенни Андерссон, Анни-Фрид Лингстад, Агнета Фельтског, Бьорн Ульвеус thumb|300px|
«Money, Money, Money» («Харчы, Харчы, Харчы») — 1976 сыллаахха Швеция ABBA бөлөҕүнэн суруллубут ырыа. Ырыа «Arrival», «ABBA Gold: Greatest Hits» альбомнарга киирэр, «Mamma Mia!» мюзиклга ылланар.
История
Хойут, ABBA үгүс ырыаларыгар курдук, «Money, Money, Money» ырыаҕа эмиэ клип уһуллубута. Клип режиссёра Лассе Халльстрём, хойут оҥорсубут клиптарыттан ABBA бөлөх бу «Money, Money, Money» видеота бастыҥ буоларын туһунан билиммитэ.
«Money, Money, Money» ырыа «Arrival» альбом үс бастыҥ хиттарыттан биирдэстэрэ буолбута, «Dancing Queen» уонна «Knowing Me, Knowing You» кэккэ. Австралияҕа бу ырыа сүрдээх күүрээни тардыбыта, алта нэдиэлэни быһа № 1 буолбута.
«Money, Money, Money» ырыаны (рабочай аата  — «Gypsy Girl») Бенни Андерсон уонна Бьорн Ульвеус суруйбуттара. Ырыа 1976 сыл сэтинньитигэр тахсыбыта. «Dancing Queen» ситиһиитин хатылаан, улахан биһирэбили ылбыта. Биир өттүттэн, ырыа драматическай ис хоһооно уонна ырыаны толорооччу Анни-Фрид Лингстад вокала бэркэ дьүөрэлэһэн, ырыа ситиһиилэммитэ.
Оҕо саҥарар
Кыра оҕо элбэхтик ытыыр. Туга эмэ табыллыбатар эрэ ытаан биллэрэн иһэр. Ордук күүскэ аһылыга тиийбэтэҕинэ, кэмигэр кэлбэтэҕинэ ытыыра эбиллэн биэрэр.
Араас тыллары саҥарарыттан оҕо өйө-санаата түргэнник сайдар, билиитэ кэҥиир. “Бу тугуй?” диэн ыйыталаһан, туоһулаһан бардаҕына тугу барытын билиэн баҕата сайдар. Ыйытыыга төрөппүт ханнык да буоллар уоскутар эппиэти биэрэн истэҕинэ табыллар.
Экю (манньыат)
Үрүҥ көмүс экю
thumb|300px|Үрүҥ көмүс 1/12 экю манньыат, [[Людовик XIII, 1643]] 1640—41 сыллардаахха, Людовик XIII ыраахтааҕылыыр кэмигэр, саҥа уонна сүрүн манньыатынан луидор буолбута, онтон экю бары манньыаттарын 917 пробалаах үрүҥ көмүстэн оҥорбуттара.
Оҕо саҥарар
Айылҕаҕа талан ылыы кытаанах сокуона омуктарга эмиэ дьайыыта тиийэр. Сахалар үөрэхтэринэн 9 үйэнэн омук уларыйар. Сайдыы, тупсуу омуктарга эмиэ киирэн иһэринэн, элбэх сайдыыны ситиспит омук саҥарар тылын уларытан, өссө сайдыылаах омук тылыгар көһөн хаалара остуоруйаҕа биллэр.
Уһун үйэлээх сахалар тимири уһаарыыны уонна уһаныыны соҕуруу сылдьан баһылаан, хоту сиргэ аҕаланнар сайдыыны, тупсууну аҕалар омукка киирсэннэр, 2,5 тыһыынча сыллар усталарыгар хоту дойдуларын баһылаан олороллор. Өссө сайдыылаах нууччалар кэлиилэригэр түргэнник кыттыһа охсон сирдэрин өссө кэҥэтиммиттэр.
Сахалар уһун үйэлэрин кэмигэр сүппүт, симэлийбит омуктары “Тыал буолбуттар” диэн ааттыыллар. Олох ханнык эрэ кэрискэ кэмигэр аатыра сылдьыбыт омуктар симэлийэн, атын омукка уларыйан, ааттара эрэ ордон хаалбыттара элбэхтэр.
Кыра кыыс киэһэ аҕата кэлбитигэр “Биллээт, биллээт” диэн саҥалаах көрсүбүт. Таһырдьа сылдьан истибитэ дуу, хайаабыта дуу олус сөбүлээн саҥара сылдьыбытын “Куһаҕан тылы саҥарыма” диэн тохтоторго эрэ тиийбиттэр. Сахалар “Айыы диэмэ” диэн таҥараларын үөрэҕэ оҕону куһаҕан өйдөбүллээх тыллары саҥарбатыгар үөрэтэр, ол аата бу тыл суолтатын иҥэринэн куһаҕан үгэс оҥостон кэбиспэтин үөскэтэр, оҕону улаатан баран сыыһа туттарыттан харыстыыр аналлаах үөрэх буолар.
Экю (манньыат)
Үрүҥ көмүс экю
1642 сыллаахха маннык манньыаттар серияларын таһаарыы саҕаламмыта: 1643 сылтан эбии 1/24 экю манньыат быһыллыыта саҕаламмыта (манньыат ыйааһына — 1,144 г, 1,049 г үрүҥ көмүстээх).
Оҕо саҥарар
Ийэни ийэ диир, аҕатын аҕа диир, эбэни эбэ диэн, эһэни эһэ диэн ааттыыр оҕо саха буола улаатар кыаҕа онтон саҕаланар. Сахалыы саҥарыыны быһаарар төрүт тылларбыт ийэ, аҕа, эбэ уонна эһэ диэннэрин төрөппүттэр билиэ, оҕолорун иитиигэ, саҥара үөрэтиигэ хайаан да туһаныа  этилэр.
Төрөппүт тугу саҥарарын оҕото быһаччы үтүктэр. Кыра уол кинилэргэ эрэ кыһаммакка оонньуу сырыттаҕына эбэтэ уонна ыаллара эмээхсин дьукаахтарын туһунан кэпсэппиттэр, харыс санаатыттан чиэппэр чэйин мээрэйдиирин туһунан эппиттэр. Киэһэ дьукаахтара тиийэн кэлбитигэр кыра уол “Чиэппэр чэй” кэллэ диэн айхаллыы көрсүбүтүн сөбүлээбэтэҕин биллэрэн: “Чэй аҕалбатым”, - диэн эппитэ кэпсээҥҥэ киирбит.
Билигин биһиэхэ аҕыйах ахсааннаах омуктарга киирсэр сахаларга сахабыт тылын харыстааһын, оҕолору үөрэтии бастакы күөҥҥэ таҕыста. Ол курдук саҥарар саҥаларын уларыппыт омуктар атын тылга көһөннөр төрүт өйдөрө-санаалара сүтэрин, олохторун үгэстэрэ уларыйарын, омуктара симэлийэрин, суох буолан хааларын остуоруйа үөрэҕин үөрэтэрбититтэн бары билэбит.
Билигин Россияны күүһүрдүү олохтоох кыра омуктары суох оҥоро, симэлитэ сатааһынынан барбыта ыраатта. Сэбиэскэй былааска сэбиэскэй дьону оҥороору, аҥардастыы нуучча тыла баһылааһына сайдыбыта, билигин да салҕанан баран иһэр. Аныгы салайааччылар саха тылын оскуолаҕа үөрэтиини аҕыйата сатыыллар.
Төрөппүттэр оҕону кыра эрдэҕиттэн сахалыы саҥарарга үөрэттэхтэринэ, кини оҕолорун эмиэ сахалыы саҥарарга үөрэтэр кыахтаннаҕына, сахалар эбиллэн иһиэхтэрэ. (1,57).
Судургу чыыһылалар
Эрэдээксийэ быһаарыыта — бу боростуой дьон испииһэктэрин булуу судургу ньымата. Практикаҕа үксүгэр көннөрү чыыһылалар испииһэктэрин буолбакка, көннөрү ахсааны ылыы наадата үөскүүр. Бу бэдэрээттэһэр тэрилтэлэр судургутук ааттанар тест бөҕөтө буолалларын бэрэбиэркэлээһин толору алгоритмнара баар. Итинник алгоритмнар үксүлэрэ бадахтаах (холобур, тест Миллер- кулут) уонна криптография наадатыгар туһаныллар. Аҥардас 2002 с. аҥардас уопсай көрүҥүнэн боростуойунан бэрэбиэркэлээһин соруга быһаарыллыбыта эрээри, этиллибит оҕо практическай туһаныытын олус уустугурдар диэн дакаастаммыта. Сорох кылаастарга анал эффективнэй тестэр бааллар. Холобур, боростуой чыыһылаҕа бэрэбиэркэ диэн Лемери туһаныллар.
Оҕо саҥарар
“Саҥара үөрэнэ илик оҕоҕо балык тылын сиэтимэ” диэн этии сахаларга баар. Бу этии суолтатын кут-сүр үөрэҕин туһанан быһаарар кыах баар буолла. Саҥарбат балык тылыгар иҥэн сылдьар буор кута оҕо саҥа сайдан эрэр күөмэйин буор кутун буккуйуон, ол иһин хойутаан саҥарарга үөрэниэн сөп. Сахаларга оҕо, дьахтар сүөһү ханнык чаастарын сиэбэтигэр аналлаах бобуулар бааллар.
Судургу чыыһылалар
Боростуой чыыһылалар төһө баалларый?
Оҕо саҥарар
Саха тыла дорҕоонноруттан тутулуга кытаанаҕынан киһи баарын тухары эстэр, симэлийэр кыаҕа суох. Ийэ, аҕа, эбэ, эһэ диэн тыллартан саха буолуу саҕаланар. Киһи өйдөөн-санаан оҥорор быһыыларын быһаарар биирдии сүһүөхтээх, саҥарарга судургу тыллар саха тылыгар элбэхтэр.
Оҕо кыратыттан туох тыас тахсарын саҥарар. Өр кэмҥэ сатаан саҥарарга үөрэнэр, араастаан тыаһатан, элбэхтик саҥаран күөмэйин эрчийэр. Оҕо саҥата минньигэс, араас саҥалары барытын таһаарыан сөп. Оҕо араастаан бирилиирин, саҥарарын кыратык да хааччахтыыр сыыһа. Төрөппүттэрэ тугу саҥаралларын аан бастаан үтүктэрин туһанан сахалыы саҥарда үөрэтии кыаллар.
Биһиэхэ үөскээбит маннык ыарахан балаһыанньаҕа оҕону кыра эрдэҕинэ дьиэтигэр үөрэтэн сахалыы саҥарарын ситиһиэххэ сөп. Оҕо оскуолаҕа киириэр диэри көннөрү кэпсэтэр тылы барытын баһылыыр, табан туһанар кыахтаах. Дьиэлэригэр сахалыы саҥарар, кэпсэтэр төрөппүттэр оҕолорун сахалыы саҥарда үөрэтэр кыахтара улахан, бэйэлэрин үтүгүннэрэн, биирдии дорҕоонунан саҥардан уонна хос хатылатан истэхтэринэ кыаллыан сөп. Дьахталлар аһара нууччатымсыйан, дьиэлэригэр нууччалыы эрэ саҥаран барбатахтарына, саха тыла сүтүө, симэлийиэ суоҕа.
Тэлэбиисэргэ, компьютерга уонна үөрэххэ нуучча тыла эрэ туттулларыттан оҕону дьиэтигэр эрэ төрөппүттэрэ  сахалыы саҥардар, үөрэтэр кыахтаахтар. Оҕо ханнык тыл саҥарарга судургутун, дорҕоонноро аҕыйаҕын урутаан саҥара үөрэнэрин туһанан аҕыйах дорҕооннордоох саха тылын эрдэ билэрэ кыаллыан сөп.
Экю (манньыат)
Экю Франция манньыатын систематыгар
Людовик XI (1461—83) кэмигэр «коруона үрдүнэн күн ойуулаах экю» королевство сүрүн кыһыл көмүс манньыата буолбута.
Франциск I (1515—47) кэмигэр, сыанатынан кыһыл көмүс экюну кытта тэҥнэһэр, бастакы үрүҥ көмүс экю оҥоһуллубута.
thumb|260px|Экю, коруона үрдүнэн күн ойуулаах ([[Людовик XII, 1498)]] Экю́ (écu → былыргы француз тыла escu; латыын тылыттан scutum — экю, щит, куйах) — Франция орто үйэтинээҕи кыһыл көмүс уонна үрүҥ көмүс манньыаттара. Манньыат ойууламмыт экю (щит, куйах) аатынан ааттаммыт.
Кыһыл көмүс экю үөскээһинэ
Бастакы француз кыһыл көмүс манньыата 1266 сыллаахха, король Людовик IX кэмигэр тахсыбыта — кыһыл көмүс денье. Манньыат ойуутугар щит (куйах), холбоһук королевство бэлиэтинэн, экю диэн ааттаммыта. Манньыаттар барыллаан 4 г ыйааһыннаах, 24 мм диаметрдаах ыраас кэриэтэ кыһыл көмүстэн быһыллыбыттара.
Бу курдук тас көрүҥнэринэн маарынныыр Испания уонна Португалия манньыаттара эскудо, Италия — скудо диэн ааттаахтар, испанскай, португальскай уонна итальянскай тыллартан тылбаастара щит, куйах.
Кыһыл көмүс экю үөскээһинэ
Ол кэннэ кыһыл көмүс экю манньыатын король Филипп VI (1328—50) таһаарбыта. Манньыат ыйааһына 4,532 г, диаметра — 27 мм. Ити кэмнэртэн кыһыл көмүс экю тиһигин быспакка быһыллыбыта.
Судургу чыыһылалар
Боростуой чыыһыла муҥура суох элбэх. Саамай былыргы биллэр дакаастабыл бу чахчыны Евклид «Начала х» (кинигэ IX, бигэргэтии 20) кинигэнэн бигэргэппитэ. Кини дакаастабылын кылгастык уларыппат буолуон сөп: Боростуой чыыһылалар ахсааннара биллэн турар элбэх. Ону төгүллээн, эбэн биэриэхпит. Ылыллыбыт киһи биир да тиһэх хомууругар үллэһиллибэт: хайа баҕарар киһи хайа баҕарар дьыалаҕа арахсар. Ол аата ити наборга киллэриллибэтэх хас да чыыһылаҕа үллэриллиэхтээх. Атын математик, Эйлер, 1747 сыллаахха маннык көрүҥҥэ суруйтарыахха сөп диэн көрдөрөн ситиспитэ. Күн бүгүнүгэр диэри биллибэт эҥкилэ суох толоруулар бааллара биллибэт.
Экю (манньыат)
Кыһыл көмүс экю үөскээһинэ
Кыһыл көмүс экю араас көрүҥнэрэ бааллар: Манньыаттар ыйааһыннара уларыйа турбута: 1340 с. — экю ыйааһына 5,44 г, 1385 с. — барыллаан 4 г, XV үйэ саҥатыгар флорин уонна дукат ыйааһыннарыгар тэҥнэспитэ (ол аата 3,5 г кэриҥэ).
Судургу чыыһылалар
Кыра теория ферма теориятын числа теориятыгар уонна боростуой дьоҥҥо холоотоххо-үгүстэрэ билигин да туһаныллаллар.
Б.э. ИНН. 200 сыллаахха «эрэһиинэ эрэһиинэ»диэн ааттанар боростуой ахсааны көрдүүр алгоритм толкуйдаммыта. Онтон орто үйэлэри кытта сибээстээх боростуой чыыһылалары чинчийии историятыгар улахан тохтобул буолла. Маннык арыйыылар 17- с үйэ саҕаланыытыгар математик фермата оҥоһуллубуттара. Кини гипотезатын гипотезатын 4н+1 көрүҥүн икки квадрат сууматын быһыытынан суруйуохха сөп диэн дакаастаата уонна ханнык баҕарар чыыһыла түөрт квадрат суумматын курдук түөртүү квадратнай сууманы биэриэн сөп диэн теманы олохтоото. Кини улахан дьону түмэр саҥа ньыманы оҥорон, 2027651281 = 44021 = 46061. Ону тэҥэ Ферма кыракый тиэмэтин дакаастаата: p- судургу чыыһыла буоллаҕына, ханнык баҕарар киһиэхэ сөптөөх ап = ап = п. Ол бигэргэтиини аҥаарын «Кытай гипотезата» диэн билгэлиир уонна 2000 с. урут да билбэтинэн дакаастыыр: бүтүн nn- 2 оччолорго баар буоллаҕына, 2341-2 түҥэтиллэр буоллаҕына – холобур, 2341 — 2 341, ол аата 341 = 341 = 31.
Экю (манньыат)
Үрүҥ көмүс экю
Үрүҥ көмүс экю таһаарыытын Людовик XIV (1643—1715), Людовик XV (1715—74) уонна Людовик XVI (1774—93) салҕаабыттара.
Бастаан экю сыаната ливрга тэҥнэһэрэ, хойут сыаната уларыйталаабыта, онтон 1726 сыллаахха сыаната 6 ливрынан олохтоммута.
Экю Франция манньыатын систематыгар
Ону тэҥэ кыһыл көмүс экю уонна экю-аҥара манньыаттар салгыы быһыллыбыттара.
Франция коруола Генрих III (1574—89) саҕана, кыһыл көмүс экюну кытта тэҥ, бөдөҥ үрүҥ көмүс манньыаты таһаарыы туһунан хат быһаарыныы ылыллыбыта. Манньыат табыллыбакка, сотору кэминэн манньыаты быһыы тохтотуллубута. Ол эрэн 1/4 уонна 1/8 сыаналаах экю манньыаттара салгыы быһыллыбыттара.
Онон, Франция манньыатын системата XVI үйэ бүтүүтүгэр — XVII үйэ саҕаланыытыгар маннык манньыаттардаах этэ:
Оҕо саҥарар
Оҕолор ытыыллара тус-туспа. Сорохтор элбэхтик уонна күүскэ ытыыллар, кыратык уонна аҕыйахтык ытааччылар эмиэ бааллар.
Судургу чыыһылалар
Саамай биллэр судургу чыыһыла
Саамай улахан судургу чыыьыла - 257885161-1 буолар. Ити ахсаана 17 425 170 уоннуу сыыппараттан турар уонна боростуой ахсаана (М57885161).
Айымньыга натуральнай чыыһылалары араарыы
Судургу тиэстэ
Боростуой чыыһыла-ити оруобуна икки натуральнай үллэһиилээх чыыһыла: 1 уонна бэйэтэ бэйэтигэр тунэтиллэр чыыһыла. Бэйэлэрин тылларынан үөрэтиинэн числ теорията дьарыктанар.. Бэйэлэрин тылларынан үөрэтиинэн числ теорията дьарыктанар.Судургу чыыһыланы утумнааһын 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97, 101, 103, 107, 109, 113 са5аланар (см. список простых числ для первых 500 простых). Икки биэрэстэлээх натуральнай чыыһыла састааба диэн ааттанар. Ол курдук 1 чыыьылаттан ураты натуральнай чыыһылалар,боростуой уонна састаап өттүнэн ырытыллаллар.
- Боростуой игирэлэр-бу боростуой чыыһылалар, араастара 2. Оннук элбэх боростуой игирэ аҥаара баар дуо?
- n2 уонна (n+1)2 икки ардынан куруук судургу чыыьыла баар буолар дуо?
Ньиэмэстэр, тэрилтэ бөҕө тэрилиннэхтэринэ, билигин тэрилтэ бөҕө тэрилиннэ. Бу чахчыны дакаастааһын Евклид бэриллибитэ уонна лемма Евклид быһыытынан биллэр. Кини сүрүн теориятын арифметика дакаастааһыныгар туһаныллар. Бэстилиэттэри үһүс түһүмэхтэри оҥоробут, билигин даҕаны бытархай боппуруостар хааллылар. Хас биирдии хонуу характеристиката-ол эбэтэр боростуой чыыһыла. Ньирэй, тэрилтэ бөҕө, ньир- бааччы баар эбит буоллаҕына, ньир- бааччы тэрилтэ (малая теорема). Ньирэй, бостууктар, тэрилтэ бөҕө тэрилиннилэр. Ньиэмэстэр, бойобуой бөлөхтөр, ньир- бааччы тэрилтэ бөҕө буоллахтара.
Боростуой чыыһылалар сорох свойствалара
Аһаҕас боппуруостар
Арифметика сүрүн темата хас биирдии натуральнай чыыһыла, ордук элбэх (1), көннөрү чыыһылалар айымньыларын быһыытынан, аҥардас ньыманан (чуолкайдык, сомоҕолоһооччулар силиэстийэлэрин бэрээдэгэр тиийэ) көрдөрүллэр. Онон боростуой чыыһылалар - "элеменнээх тутуу блоктара". Айымньы ис хоһоонун көрдөрүү боростуой эбэтэр факторизациянан араарыы диэн ааттанар. Билиҥҥи кэмҥэ чыыһылалары факторизациялааһын толору алгоритмнара биллибэт, ол эрээри итинник алгоритмнар суохтар. Факторизациялааһын соруга алгоритмическай уустуктарга тирэҕирэр.
Оҕо саҥарар
“Телевизоры холбоо” диэтэххэ бастакы ханаал кунуопкатын ыйан баран “Манна Горбачок олорор” диэн этиитэ ордук үчүгэйдик иһиллэрэ. Ол перестройка кэмин саҕана телевизор бастакы ханаалыгар М.Горбачев тыл этэ олороро элбэх этэ.
Арай массыынанан айаннаан иһэн кыыспыт “Бискатя, бискатя” диэн саҥалаах буолла. Тугу этэр буоллаҕай диэн өр мунаарыы кэнниттэн сберкасса буолара сылдьыбыппытыгар биирдэ билиннэ.
Судургу чыыһылалар
- хас биирдии чыыһыла аайы икки боростуой чыыһыла курдук көрүллүөн сөп дуо? Хас биирдии киһи ахсаанын 5 аҥаарыттан ордук боростуой чыыһыла курдук көрүөн сөп дуо?
-Муҥура суох элбэх (n+1) боростуой көрүҥ баар дуо?
Экю (манньыат)
Үрүҥ көмүс экю
Экю бэрт элбэх араас көрүҥнэрдээх.
1789 сыллаахха Конституция ылыныллыытын кэннэ экю манньыаттара француз тылынан легендалаах (ис хоһоон суруктаах), «көҥүл буолуу» сыла бэлиэлээх тахсыбыттара.
Судургу чыыһыла
Единица судургу
Былыргы гректэр үксүлэрэ 1 ахсаанынан да ааҕыллыбат, онон кинилэр судургутук аахпатахтар. Орто үйэлэргэ уонна үйэлэргэ элбэх математиканы бастакы боростуой ахсаан быһыытынан киллэрбиттэрэ. XVIII үйэ ортотугар Христиан Гольдбах бэйэтин аатырбыт суруйуутугар 1 боростуой киһи быһыытынан испииһэккэ киллэрбитэ эрээри, Эйлер бэйэтэ 1 боростуой ахсаанынан аахпатаҕа. ХІХ- с үйэҕэ математика үгүс өттө 1 боростуой ахсаанынан ааҕыллыбыта. Холобур, 1956 сыллаахха хаттаан оҥоһуллубут Деррика нуорматын чыыһылатыгар диэри уларытан, 1 боростуой чыыһылаттан саҕаламмыта. Ани Лебегк 1 боростуой диэн кэнники математик буолар дииллэр. ХХ үйэ саҕаланыытыгар математиктар 1 көннөрү чыыһыла буолбатах, аны анал категорияларын — «единица»диэн консенсуска кэлбиттэр.
Судургу тиэстэ
А также:
Единица судургу
1 судургутук ааҕар- суоттуур буоллахха, сүрүн тема Евклида арифметика (үөһэ этиллибит) туһунан толоруллуо суоҕа, ыстатыйа саҕаланыытыгар ыйыллыбыт курдук. Холобур, 15 чыыһыла 3 · 5 буолан ууруллуон сөп. 1 · 3 · 5. 1 судургутук быһаардахха, бу икки варианы 15 факторийынан ааҕаллара буоллар, онон бу теманы бигэргэтии уларытыа этэ. Лоп курдук чопчу маннык үлэлиэ этэ, 1 судургутук ааҕыллар: решет модифицированная версия решета 1 судургутук диэн сабаҕаланар, тоҕо диэтэххэ, элбэх ахсааннаах, кылгас 1 (ол аата атын чыыһылалар) буолар, арай биир эрэ чыыһылаҕа — 1 эрэ чыыһыланы биэрэр. Ону таһынан боростуой чыыһылалар 1 чыыһылаҕа суохтар, кини туһааннаах суолтатыгар сыһыаннара эбэтэр оҥорооччулар функцияларын сууматын курдук.
Судургу тиэстэ
Боростуой чыыһыла муҥура суох элбэх. Бу бигэргэтии былыргы грек математикатын аата Евклид теориятын быһыытынан ахтыллар, тоҕо диэтэххэ, бу бигэргэтии бастакы биллэр дакаастабыла киниэхэ сурулла сылдьар. Эйлери аналитическай дакаастааһын, ол иһигэр Гольдбаха дакаастааһын, фурстенберга олоҕуран фурстенберг дакаастааһын, уопсай топология уонна сиэдэрэй дакаастабыл.
Саамай биллэр судургу
Уруккуттан боростуой дьоҥҥо ордук биллэр суруйуулар ыытыллаллар. Рекордтан биирдэстэрэ Эйлер бэйэтин кэмигэр судургу чыыһыланы булан туруорда 2^{32} − 1 = 2 147 483 647. 2019 с. тохсунньу ыйдарга саамай суруннуур тугэнэ буолар. М82 589 933 = 2^{82\ 589\ 933\ }− 1. Кини 2:4 862 048 уоннуу сыыппаралаах, бу суруктаах кинигэҕэ тоҕус тыһыынча кэриҥэ сирэйдээх буолуо этэ. Кинини ахсынньы 7 күнүгэр 2018 с. ГИМPS мээрийэ боростуой дьонун көрдөөһүҥҥэ бырайыак чэрчитинэн булбуттар. Ааспыт 2017 сыл ахсынньытыгар аһыллыбыт саамай улахан ахсааннара 1 612 623 бэлиэлээхтэр этэ. Анал тест атын тестэртэн уратыта судургу: тест лемеры. Кини көмөтүнэн проститутка аан дойду саамай биллэр проституткаларын курдук рекорд олохтообуттара ыраатта.
Судургу тиэстэ
Боростуой тест (эбэтэр боростуой бэрэбиэркэ) аахтахха, киирбит чыыһыланы ылынан, эбэтэр ахсаан састаабын бигэргэппэккэ, эбэтэр судургутук бигэргэтэр кыахтанар. Иккис түбэлтэҕэ кини дьиҥнээх тест диэн ааттанар. Тест соруга уустуктарга сыһыаннаах, ол аата киирбит дааннайдар кээмэйдэриттэн быһаччы тутулуктаах, 2002 сыллаахха дакаастаммыта. Толору алгоритма көстүүтэ судургутук уонна силиэстийэ быһыытынан, боростуой кылаас ахсаанын боростуой аадырыһынан ааҕыы соруга НП- НП уонна нп- Н кытта тэбис- тэҥҥэ турар.
К вероятностным тестам простоты относят:
Элбэх боростуой чыыһылалар муҥура суох буолуулара.
Саамай биллэр судургу
Боростуой ахсаана 100 000 000 уонна 1 000 000 сыыппараттан 150 000 уонна 250 000 буолуон сөп. Бу иннинэ 1 000 000 уонна 10 000 000 сыыппаралартан бириистэр туттарылыннылар.
Судургу тиэстэ
Боростуой тест дьиҥнээх тест холобурдарыттан биирдэстэрэ Мерсонеҥҥа баар тест буолар. Бу тест көстүбэт итэҕэһэ-бэйэтин көрдөрүүтүнэн эрэ сыаналанар. Атын холобурдар ортолоругар кыра теорияҕа олоҕурбут ферманы аҕалыахха сөп.
Төрөппүт - оҕо таҥарата
Кыһыл оҕо баҕата бэрт аҕыйах. Аччыктаатаҕына этин-сиинин аһыырга баҕатын ытаан биллэрэрин ийэтэ аһатан биэрэн тотордоҕуна уонна таҥаһа кураанах буоллаҕына баҕата ханан, туолан иһэр. Аһаатар, тоттор, таҥаһа уларыйдар эрэ утуйан буккураабытынан барар, утуйа сытан улаатар.
Оҕо баҕа санаата хараҕа тугу эмэ таба көрөр буоларын кытта сайдан, кэҥээн барар кыахтанар. Илиитинэн сарбаҥнаан тарбахтарын хамсата үөрэтэн ийэтин ачыкытын ылаары тарбачыстаҕына, баттаҕын тардыалаатаҕына өйө-санаата сайдан баҕа санаата улааппытын уонна онтун ситиһэ сатыырын биллэрэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүттэрин көрөн үтүктэриттэн кинилэр курдук буолар баҕа санаата үөскээн олохсуйар. Ийэтэ кинини көрөн үөрдэҕинэ, үөрэн көрдөрөр, илиитин хамнатан тугу сөбүлээбитин тутан ылаары кыһанар. Көнөтүк олорорго үөрэнээт даҕаны, түөрт атах буолан барбытынан барар, улахан дьон курдук икки атаҕар тураары, онтон-мантан илиитинэн тардыһан тура сатыыр. Атаҕар тураат даҕаны, аны көнөтүк туттан хаамаары чохчоохойдоон атаҕын эрчийиитин саҕалыыр.
Оҕо үтүктэр күүһэ олус улахан. Төрөппүттэрин көрөн үтүктэр күүһэ атаҕар туруоран хаамтарар. Оҕо киһи буолууну баһылааһынын саҕаланыыта атаҕар көнөтүк туруутуттан, хаамарыттан ыла саҕаланар. Сиһэ көнүүтүүттэн “Көнө сүрүннээх” киһи буолар кыахтанар, сүрэ үөскүүр.
Үлэлии үөрэнии диэн бэйэтэ сыаната биллибэт улахан баай буолар. Оҕо үлэлии үөрэннэҕинэ олоҕун ханнык баҕарар кэмигэр тугу барытын үлэлээн тупсарар кыаҕа улаатар.
Онон, киһи буолууну аан маҥнай оҕо этэ-сиинэ ситиһэр. Өйө-санаата сайдыбатаҕына даҕаны “Улахан киһи курдук көрүҥнээх” буола улаатар кыахтанар. Онтон өйө-санаата ситиитэ, киһи буолууну баһылааһына диэн ааттанар, уһун кэми ылар уонна сааһын ситиитигэр, 18 эбэтэр 20 сааһыгар биирдэ кыаллыан сөп.
Улаатан иһэр оҕо баҕа санаата бэйэтэ улаатарын курдук улаатан, элбээн иһэр. Ол элбэх баҕа санаатыттан хайаларын эрэ ордук чорботон, куруук ону санаатаҕына, ол санаатын олохсуйбут үгэс оҥостунан таҥараҕа кубулутуон, ситиһэ сатыан сөп.
Оҕоҕо баҕа санаата олох кыра эрдэҕиттэн үөскүүрүн биир бэлиэтинэн төрөппүттэрин курдук үлэһит дьон улаатан тахсаллара элбэҕэ ааҕыллар. Быраас оҕото быраас, учуутал оҕото учууталлыыр кыахтара олус улахан.
Төрөппүт бэйэтин көрүҥэ, майгына, тугу оҥороро, үлэтэ-хамнаһа оҕо баҕа санаата үөскээһинигэр тирэх, үктэл буолар. Оҕо улаатан иһэн төрөппүтүгэр көмөлөһө, үлэлии үөрэниитэ баҕа санаатын үөскэтэр, олохсутар уонна ону ситиһэригэр кыах биэрэр.
Оҕо баҕа санаатын киһитэ таҥаратын үөскэтэр. Оҕо батыһар, үтүктэр киһитэ – төрөппүтэ, ийэтэ эбэтэр аҕата таҥаратыгар кубулуйар. Төрөппүтүн көрөн, үтүктэн улаатар, өйө-санаата сайдар, төрөппүтүн курдук буолар кыахтанар. (1,49).
Кыра эрдэҕиттэн оҕо үлэлии үөрүйэх буола үөрэнэригэр ийэтэ, аҕата, төрөппүттэрэ үлэһит, үлэни-хамнаһы кыайар, үлэлииллэрин сөбүлүүр, куруук үлэлии сылдьаллара олук, тирэх буолар. Оҕо күн аайы илиилэрин араарбакка үлэлиир төрөппүттэрин үтүктэр күүһэ, көмөлөһөр санаата, кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ буолан, үлэлии үөрэнэргэ үгэстэри үөскэтинэрэ, үлэһит киһи буола улаатарыгар сүрүн төрүт буолар.
Атаах оҕо сааһыран истэҕинэ оҥорор ситиһиилэрэ намтаан иһэллэр, арыгыга, наркотикка ылларара элбээн биэрэр. Ол барыта баҕа санаата бэлэмҥэ үөрэнии диэки халыйбытыттан тутулуктанар.
Кыра эрдэҕинэ үлэлии үөрэммэтэх оҕо улаатан бэйэтин өйө-санаата киирэн, салгын кута сайдан үлэлии үөрэнэрэ олус уустук, эрэйдээх, уһун кэми ылар. Туга эмэ табыллыбатар эрэ, бу киһи ити дьарыгын быраҕан кэбиһэр кыахтаах. Бу кэмҥэ оҕо бэйэтин туһугар кыһанара улаатан төрөппүттэрин бэлэмин ордук сөбүлээн, бэлэмҥэ үөрэнэн хаалыан сөп. Кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ буолан үлэлии үөрэннэҕинэ, соннук үгэстэр үөскээһиннэриттэн үлэлиир-хамсыыр, оҥорор, тутар кыаҕа улаатарын төрөппүттэр туһаныа этилэр.
Оҕо аан маҥнайгы саҥарар тылларын куруук көрөр, истэр, бүөбэйдиир киһитин, ийэтин үтүктэн ийэ диэн саҥарарга, аҕатын аҕа диэн ааттыырга үөрэнэр. Ийэ уонна аҕа диэн тыллар оҕо өйүгэр-санаатыгар, төрөппүтүн ытыктыырыгар улахан дьайыылаахтар.
Оҕо улаатан истэҕинэ үтүө, үчүгэй баҕа санаалары үгэс оҥосторугар үөрэтиини, иитэн, иҥэрэн биэриини, ол аата үчүгэй киһи таҥаралаах буолууну, төрөппүттэр бары санааларын ууран ситистэх-тэринэ оҕолоро киһилии майгыннанан, быһыыланан, үтүө үлэһит киһи буола улаатар кыахтанар.
Оҕо төрөппүтүн курдук буолар баҕа санаата, кыра эрдэҕиттэн туохха барытыгар кинини үтүктэрэ, батыһара, кини курдук буола сатыыра, холобур оҥосторо төрөппүтүн сыыйа таҥаратыгар кубулутар. Оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан төрөппүтүн таһымын ааһыар диэри төрөппүт бэйэтэ сыыһа-халты туттунан түһэн биэрбэтэҕинэ оҕотун үтүө, үтүктэр санаата хаһан да уларыйбат. Оҕото кыра эрдэҕинэ төрөппүт оҕотугар үтүктэр, батыһар, баҕа санаатын киһитэ буолан таҥаратыгар кубулуйар.
Оҕо баҕа санаалара дьиҥнээх олоххо ситиһиллэр кыахтаах уонна сиэри кэспэт, киһи быһыытын таһынан барбатахтарына, киһилии баҕа санааларга киирсэллэр. Онтон киһи кыаҕа тиийэн ситиспэт араас элбэх баҕа санаалара, араас аптаах дьон эрэ кыайар быһыылара, көлдьүн баҕа санаалар барылара ыра санаалар диэн ааттаналлар уонна оҕо санаатын аралдьытан, ыскайдаан буортуну оҥороллор, бэлэми кэтэһэ сылдьарыгар тириэрдэллэр.
Оҕоҕо кыра эрдэҕинэ туга эмэтэ тиийбэтиттэн, суоҕуттан ону булууга-талыыга дьулуһар баҕа санаата ордук күүһүрэр. Улааттаҕына, ол баҕа санаатын толорууга олус күүскэ дьулуһан кырдьык даҕаны толоруон, ситиһиэн сөп.
Бары улахан киэҥник тарҕаммыт таҥаралар үчүгэй киһи буолууга ыҥыраллар, үтүктэр, батыһар киһилэрин үчүгэй мөссүөнүн оҥорон, ону таҥара оҥостон үтүктэллэр.
Уол оҕо аҕалаах. Уол оҕо бэйэтин уратытын билинэр кэмиттэн ыла аҕата быһаччы үтүктэр, батыһар киһитигэр кубулуйара өйө-санаата сайдыытын туруктаах оҥорор. Кыра эрдэхтэринэ уол оҕо аҕа, кыыс оҕо ийэ таҥаралаахтар, төрөппүттэрин туохха барытыгар үтүктэн таҥараҕа кубулуталлар.
Баҕа санааны үгэс оҥостон өйгө-санааҕа иҥэринии – таҥараны үөскэтэр. Оҕо төрөппүтүн курдук буолар баҕа санаата, кыра эрдэҕиттэн туохха барытыгар кинини үтүктэрэ, батыһара, кини курдук буола сатыыра, холобур оҥосторо сыыйа таҥаратыгар кубулутар. Оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан төрөппүтүн таһымын ааһыар диэри, төрөппүт бэйэтэ сыыһа-халты туттунан түһэн биэрбэтэҕинэ оҕотун үтүө, үтүктэр санаата хаһан да уларыйбат.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн түргэнник улаата охсон улахан киһи буола охсорго баҕа санаалаах. Улахан дьон курдук араас хааччахтарга хааттарбакка сылдьыы, киһи кыайбатаҕын кыайыы хас биирдии оҕоҕо баар буолар олус туһалаах баҕа санааларынан ааҕыллаллар. Арай оҕо бары баҕа санаалара киһи быһыытын аһара барбаттарын сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн бобуута хааччахтыыр, сыыһаны-халтыны оҥорорун аҕыйата сатыыр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.