cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аһыкай нэһилиэгэ
Кривогорницын С.С. - Марха улууһун кулубата
Семен Семенович Кривогорницын Марха улууһугар кулубалаабыта биллэр. Бэрт толуу киһи эбит: 130-ча киилэ ыйааһыннаах, үрдүгэ 2 миэтэрэни эрэ кыайбат бөдөҥ киһи эбит. Аһыкайга олохсуйан олорбут. Дьоно уол кыра эрдэҕинэ Уус-Алдантан 80-ча сүөһүлээх от сии диэн сут дьыл көһөн кэлбиттэр. Кулубалыыр кэмигэр Мархаҕа оскуола туттарбыт. Бу дойдуга аан бастаан хоруу диэни хастарбыт. Кулуһуннаахтан Куонааҥҥа диэри 1,5 км хорууну хастарбыт. Кулуһуннаах күөлү уолбалатан баран күүлэй тэрийбит. Барыта 25 бастыҥ охсооччу, 15 олоччох охсооччу (олоччох диэн кытыы, быстах сирдэри охсор, мөлтөх охсооччу ааттанар) кыттыбыт. 1905 сыллаахха Кривогорницыҥҥа Өксөкүлээх Өлөксөй кэлэ сылдьыбыт. Өксөкүлээх Өлөксөй үс сэргэни туруоран, кэлэ сылдьыбыт сылын, кириэһин бэйэтэ оҥорон биэрбит. 1905 сыллаахха кулубалыырыттан уурайан Оҥхойго көспүт.
AARP
2022 сыл түмүгүнэн дойду үрдүнэн 38 мөллүйүөн киһи хабыллар эбит AARP систематыгар.
Атырдьах салаатыныы арахсыы
Биир ыал олоҕун туһунан сокуоннары дьон оҥорон туһана сылдьар буоллахтарына, омуктар холбоһууларын уонна арахсыыларын туһунан суруллубут сокуоннар суохтар. Югославия элбэх омуктартан холбоммут государствота үрэллиитэ уонна арахсыылара уһун кэмнээх сэрии түмүгэр атыттар биллэр көмөлөрүнэн эрэ кыаллыбыта. Элбэх омуктартан холбоспут империялар кэмэ кэллэҕинэ арахсыыга тиийэллэр. Билигин Россияҕа оннук быһаарыылаах кэм кэлбитэ бэлиэтэнэр.
AARP
AARP фонданы Goldman Sachs баана үбүлүүр, 76% капиталын босхо иэс буолбакка бэлэхтиир, ол эбэтэр 116 миллиард доллар.
Атырдьах салаатыныы арахсыы
Биир ыал олоҕо; холбоһуулара, арахсыылара омуктар олохторугар хатыланан, улаатан кэлэр. Саҥа омук икки кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар үөскээн ахсааннара эбиллэн, кырдьаҕастары икки аҥы үрүрүйэн баралларыттан этиһиилэр, охсуһуулар, өлөрсүүлэр үөскээн тахсалларын сахалар олоҥхолоругар кэпсииллэр. Омуктар арахсыылара олорор сирдэрин былдьаһыыларыттан ордук улахан араллааннаах буолара быһаарыллар.
AARP
AARP кыттыылаахтара 897 сетевой маҕаһыыннарга 90% скидкалаахтар, босхо харысхабыл ылаллар (үксүн медицина), босхо 2 көтөллөр көтөр аалынан дойду араас муннугар сылга.
Атырдьах салаатыныы арахсыы
Сэбиэскэй былаас эстиитигэр 1991 сыллаахха эйэлээхтик арахсан үөскээбит Украина республиката билигин 2014 сыллаахха үрэллии кэмигэр киирэн сылдьар. Икки улахан, тус-туспа тыллаах омуктартан холбонон үөскээбит Украина республикатын экономиката мөлтөөһүнэ, Россияттан улахан тутулуктаныыта арахсыы сүрүн төрүөтэ буолла. Бу кэмҥэ элбэх сир баайын атыылыыр Россия Украина элбэх ахсааннаах нууччаларын бэйэтигэр тарда сатаан арахсыы хамсааһынын үөскэтэр. Онтон Европа дойдуларын диэки санаалаах арҕааҥҥы уобаластар Россияттан арахсыыны модьуйаллар. Икки өрүт иккиэн арахсыыны модьуйаллара Украина республиката үрэллэригэр тириэрдэр кыахтаах.
AARP
AARP кыттыылаахтара сыллааҕы төлөбүрдэрэ 12$.
Атырдьах салаатыныы арахсыы
Үс салаалаах атырдьах ойууну гиэрбэ оҥостубут украинецтар арахсалларын, тус-туспа баралларын эрдэттэн биттэнэн билбит эбиттэр. Украинецтар уонна нууччалар диэн икки аҥы арахсаннар тус-туспа баран саҥа республикалары үөскэтээри олорор сирдэрин былдьаһан сэриилэһэн эрэллэр.
Тус-туһунан тылынан саҥарар омуктар бэйэлэрин тылларын ордук харыстыыр, үөрэтэр санаалара улааттаҕына тус-туспа арахсалларыгар тиийэллэр. Дьон бииргэ олоруулара кыаллыбат турукка тиийдэҕинэ арахсаллара, тус-туспа олороллоро ордук туһалаах. Кэргэнниилэр арахсыыларын бары дойдулар сокуоҥҥа киллэрбит буоллахтарына, омуктар арахсыыларыгар ханнык да сокуон оҥорулла илик. Арай олох уопута эрэ баар. Югославия государствота үрэллиитэ уһуннук сэриилэһии, өлөрсүү кэнниттэн тастан көмө күүһүнэн ситиһиллибитэ.
Биир улахан государство иһигэр олорор сири үллэстэн сэриилэһиини гражданскай сэрии диэн ааттыыллар. Дьон бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар туох эмэ бэлиэлэринэн арахсан уһуннук сэриилэһэллэр. Маннык сэриилэр үгүс өттүлэрэ омуктарынан арахсан сэриилэһииттэн үөскүүллэр. Кэлин кэмҥэ итэҕэллэринэн тус-туспа арахсан сэриилэһиилэр эмиэ баар буоллулар. Билигин, 2014 сыллаахха Ирак республикатыгар мусульманнар бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар сунниттарга уонна шииттэргэ арахсан сэриилэһэ сылдьаллар.
“Атырдьах салаатыныы арахсыы” диэн дьон бэйэ-бэйэлэриттэн букатыннаахтык тэйсиилэрэ, арахсыылара, олоххо тус-туспа суолу тутуһуулара ааттанар. Бу этии биирдиилээн дьоҥҥо сыһыаннаах курдугун иһин омуктар арахсыыларын эмиэ табатык быһаарар. Бииргэ уһуннук олорбут омуктар арахсыылара эйэлээхтик барбыта остуоруйаҕа биллибэт. Омуктар арахсыылара олорор сирдэрин үллэстиигэ тириэрдэрэ сэриилэһии үөскээн тахсарыгар тириэрдэр уонна аймахтыылар икки ардыларыгар барарынан уһун, кырыктаах, эйэлэһимтиэтэ суох буолара сабаҕаланар.
Олус уһун үйэлээх сахалар атын омуктардыын бииргэ олорбуттара, саҥа омуктары үөскэппиттэрэ элбэҕинэн бу арахсыы туһунан билэллэр. Омуктар арахсыылара хаһан эрэ кэмэ кэллэҕинэ эмиэ тиийэн кэлэрин сахалар билэн “Атырдьах салаатыныы арахсыы” диэн этиини туһаналлар.
Сэбиэскэй Сойуус эстэн үрэллиитигэр үс салаалаах атырдьах салаатын курдук гербэни ылыммыт украинецтэр билигин арахсан ыһыллар кэмнэрэ кэлбит. Сэриилэһэн да туран тус-туспа республикалары тэрийэ сатааччылар элбээтилэр. Туспа баран арахсыахтарын баҕалаахтарга элбэх сир баайдаах Россия көмөтө улаханыттан арахсааччылар ордук элбэхтэр.
Үс салаалаах бэлиэ куһаҕан, арахсыыга тириэрдэр суолтатын туһунан “Ойуу сабыдыала” диэн ыстатыйаҕа арыйан “Эдэр саас” хаһыакка 2011 сыллаахха бэчээттэммитэ. (1,7). Манна сахаларга сымыйа итэҕэли оҥорооччу Тэрис маннык, атырдьах ойуулаах бэлиэни сүүһүгэр кэтэ сылдьара куһаҕан диэн суруйан бар дьоҥҥо тириэрдиллибитэ.
Сахалары нууччатымсыйбыт тыл үөрэхтээхтэрэ эмиэ үрэйээри, ыһаары, үс аҥы араараары үс салаалаах бэлиэни ымыы оҥосто сатыы сылдьаллар. Бу дьонтон сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр кэмэ кэллэ.
Омук иллээх, эйэлээх, түмсүүлээх буолуута ымыы бэлиэттэн улахан тутулуктаах. Үөһээ тиийэн холбоһор үс муннуктаах көстүү дьону холбуур, биир санаалыыр күүһэ улахан. Хайалаах дойдулар олохтоохторо биир санааланыылара элбэҕин үрдүк хайалар уһуктарын көстүүлэрэ оҥорор. Египет улахан пирамидаларын халлааҥҥа харбаспыт көстүүлэрэ биир санааланыыны үөскэтэллэр.
Күн төгүрүк ойуута биир санааланыыны төрүттүүр күүһэ улахан. Күн сардаҥаларыттан үөскээбит кэтирээн тахсан иһэр салаалардаах ортотугар төгүрүктээх ымыы бэлиэ күнү таҥара оҥостор сахалар бэлиэлэрэ буолар. Бу ымыы бэлиэни ылыннахха сахалар түмсүүлээх буолуулара үөскээн салгыы сайдаллара кыаллар.
Элбэх сыыһалардаах, сымыйа үөрэҕи тарҕатар “айыы үөрэҕин” тохтотор кэм буолла. Кинилэр айбыт үс салаалаах ымыы бэлиэлэрэ омук дьоно түмсүүлээх буолууларыгар тириэрдибэт, үрэйэр суолталаах бэлиэ буоларын билэн албыҥҥа киирэн биэрбэттэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Саха сирэ. Эдэр саас хаһыат. с. 7. 14.09.11.
Репарацийа
Репарацийа (reparatio — «көннөрүү» эбэтэр «төҥүннэрии»), Аан Дойдуга норуоттар икки ардыларыгар туттуллар мораль уонна киһилии сыһыан биир көрүҥэ. Сүрүннээн сэриини тардыбыт дойду харчынан уонна да атын материальнай төлөбүрүнэн алдьаппын тугун төлүүр процеһа ааттанар.
Аан Дойдуга репарацийа бары төлөөбүттэрэ:
Инники репарациа:
Кэридэхчээн
Кэридэхчээн (The Tramp, The Little Tramp, Charlot) диэн Чарли Чаплин сүрүн хатыланар оруола. Аан дойдутааҕы кинематограф биир биллиилээх персонажа. Кэридэхчээн мэник түөкүн соҕус да буоллар ис иһинэн сымнаҕас сүрэхтээх үчүгэй киһи. Алын түмэт төрүттээх дьадаҥы эрээри майгыта сигилитэ джентльмен курдук.
Чарли Чаплин Кэридэхчээн оруолун 70 тахса кылгас уонна толору киинэлэргэ оонньообута. Бастакы киинэтэ Оҕо автосырсыылара (Kid Auto Races at Venice, 1914 сыл), бүтэһик киинэтэ Аныгы кэмнэр (Modern Times, 1936 сыл).
Дьячковская Любовь Семеновна
Дьячковская Любовь Семеновна — Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, ССРС бэчээтин туйгуна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Silicon Valley Bank
Silicon Valley Bank — АХШ биир бөдөҥ баана этэ, 2021 капитализациата түргэнник үрдүүрүнэн. Сүрүннээн IT (информация технологията) стартаптары үбүлүүр этэ.
Кулун тутар 11 күнүгэр 2023 сыллаахха Калифорния суудун уурааҕынан банкрот буолбута, 2008 сыл кэнниттэн биир бөдөҥ баан сууллуута.
Муус уута
Билигин саха омугун үйэтин уһуна быһаарыллан, чуолкайданан эрэр. Биһиги эрабыт 500 сыл иннинэ Греция үөрэхтээҕэ Геродот суруйуутунан сакалар диэн омуктар скифтэргэ киирсэр эбиттэр. (1,564). Былыргы кэмнэртэн уларыйа илик сахалар өй-санаа үөрэҕин дириҥник баһылаабыттарынан уонна олохторугар туһаналларынан Аан дойду үрдүнэн олус уһун үйэлээх омуктарга киирсэллэр.
Сахалар уһун үйэлээх буолууларыгар муус уутун анаан-минээн бэлэмнээн иһэргэ туһаналлара улахан оруолу ылар. (2,32). Билигин үөрэхтээхтэр үөрэтэн эрэллэринэн муус уутун курдук дистиллированнай ууну иһии киһи доруобуйатыгар туһата улахана, эти-сиини ыраастыыра быһаарыллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. – М.: Эксмо; Форум, 2007. – 960 с.
2. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. – Дьокуускай: РИМЦ, 2007. – 84 с.
Литва лита
Литва лита (litas, ) диэн Литва валютатын биирдигэ.
Контрибуцийа
Контрибуцийа диэн репарацийа утары өйдөйбүлэ. Төттөрүтүн сэриилиир длйдуга сэриилэппит дойду төлүүр харчы. Билиҥҥи кэмҥэ мораль сайдан туттуллубат.
Өй-санаа буккуллуута
Өй-санаа буккуллуута арыгы иһиититтэн, наркотиктары туһаныыттан үөскүүр.
Өй-санаа буккуллуута арыгы иһиититтэн ордук тарҕанар. Эдэр киһи биирдэ эмэтэ ханнык эрэ хампаанньаҕа кыттыһан арыгыны элбэхтик иһэн итирэн хаалар түбэлтэтэ баар буолар. Олоххо арыгы иһиитэ куруук баар. Итирбит киһи майгына уларыйыытын, өйө-санаата буккуллуутун киһи барыта билэр буолара хайаан да наада.
Итирии диэн сахалар киһи тугу эрэ иһэн дуу, хайаан дуу өйө, салгын кута көтүүтүн ааттыыллар. Итирбит киһи тугу саҥарбытын, оҥорбутун өйдөөбөт турукка киирэн хаалыыта кинини салгын кутуттан атын өйө-санаата, ийэ кута салайарын чуолкайдык быһаарар. Киһи өйө-санаата уларыйыыларын “Кут-сүр үөрэҕэ” диэн үлэҕэ ырытыллар. (1,45).
Кэлин кэмҥэ итирии, өй көтүүтэ үгүстүк арыгыттан буоларыттан, арыгыны аһара иһии быһаччы итирии диэн өйдөбүллэммит. Итирэр туһунан өйдөбүл сахаларга былыргыттан баар. Арыгы диэни сахалар былыр түүрдэри кытта бииргэ олоро сылдьыбыт кэмнэриттэн ыла билэллэрин тыллара маарынныыллара быһаарар.
Саха дьоно сылгыны иитэр буолуохтарыттан ыла кымыс диэн итириктээх утаҕы оҥостон иһэр эбиттэр. Ойууннар араас үүнээйилэртэн хомуйан өй-санаа уларыйар, буккуллар кэмигэр киллэрэр утахтары оҥорор эбиттэрин кэлин кэмҥэ арыйан эрэллэр.
Билигин дьон бары кэриэтэ арыгыттан итирэллэриттэн, итириини үөрэтии арыгыттан саҕаланар. Арыгыны элбэхтик иһии киһи этигэр-сиинигэр уонна өйүгэр-санаатыгар тус-туспа дьайыылары оҥорор.
Итирииттэн киһи өйө уларыйыыта маннык араастардаах:
Үөрэхтээхтэр арыгы испит киһи маннык быһыытын этэ-сиинэ арыгыга үөрэниитинэн быһаараллар. Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ ити быһаарыыга толору сөбүлэһэр. Эт-сиин ханнык аһылык киирэригэр олус түргэнник үөрэнэр. Медицина науката билэринэн киһи этин-сиинин хас биирдии килиэткэлэрэ сөп буола-буола саҥаларынан солбуллан иһэллэр. Куруук арыгынан аһыыр киһи этэ-сиинэ арыгыттан тутулуктаах, тулуйумтуо буоларга үөрэнэн хаалыыта үөскүүр.
2. Дьон сорохторо элбэх арыгыны истэхтэринэ өйдөрө көтөн, буккуллан, итирэн хаалаллар. Өссө сорохтор өйдөрө көппүтүн букатын да билбэккэ ханна баҕарар сылдьаллар. Оннооҕор олус уһуннук суоппардаабыт киһи массыынанан сылдьа үөрэммит сирдэринэн ханна баҕарар тиийиэн сөп. Көннөрү холуочук дуу диэбиттэрэ киһилэрэ кэлин тугу да билбэт, өйдөөбөт эбитэ биллэн хаалар түбэлтэлэрэ бааллар.
Бу үлэ итирэн өйө көтөн хаалбыт киһи быһыытын ырытыыга ананар. Өйө көтөн итирэн хаалбыт киһи ханнык өйүнэн-санаатынан салаллан сылдьара дьону барытын интэриэһиргэтэр. Итирбит да киһи син-биир сылдьар ээ. Бу кэмҥэ сорохтор син бэрээдэктээхтик дьон тэҥинэн сылдьаллар, онтон атыттар, аһара бара сылдьаллара, сыыһа-халты тутталлара, дьону кытта тапсыбаттара, бу кэмҥэ дьэ эбиллэн киирэр.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарыытынан өйө көтөн хаалбыт итирик киһи ийэ кутун салайыытынан сылдьар. Кыра эрдэҕинэ, бэйэтэ өйдөөбөт кэмигэр үөрэммит, үгэс буолбут хамсаныыларын, быһыыларын оҥорор кэмэ кэлэр. Бэйэтэ, салгын кутун өйө-санаата арахсан, көтөн хаалбыт буолан, тугу да билбэт, өйдөөбөт. Итирбитэ ааһан өйдөннөҕүнэ ханна сырыттым, тугу гынным буолла диэн олус санааргыыр, мунчаарар, онон-манан быстах өйдөбүллэр баар курдуктарын өйдөөн ыла сатыыр да, ханан да сибээстэспэт, быстах-быстах быһыылар эрэ буолаллар.
Итирбит киһи тутта сылдьар майгынын үөрэтии кини кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр хайдах көрүллүбүтүн быһаарар. Холуочуйдар эрэ киһиргиир, элбэхтик кэпсэнэр киһини кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ дэлби киһиргэтэн, атаахтатан үөрэппиттэрэ биллэн тахсар.
Итирии да араастаах. Сорохтор итирдэхтэринэ дьэ сымнаан, санаалара арыллан, майгылара көнөн, үөрэн-көтөн бараллар. Итирдэллэр даҕаны куһаҕан, дьон сиэригэр сөп түбэспэт быһыылары оҥорбот дьон эмиэ бааллар уонна элбэхтэр. Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарыытынан кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибит, үтүө үгэстэргэ үөрэммит киһи эбэтэр кыра эрдэҕинэ чиҥник, чиэһинэйдик бэрээдэккэ үөрэтиллибит киһи итирдэҕинэ даҕаны аһара туттубат, сиэри таһынан хаһан да быһыыламмат.
Киһи итирэн өйө, салгын кута көттөҕүнэ ийэ кутун салайар кэмигэр киирэр. Бу кэмҥэ кини уруккута үгэс буолбут өйдөбүллэринэн салаллан сылдьар. Бу быһаарыы «Кут-сүр үөрэҕэ» үлэҕэ дириҥник ырытыллар. Ол үлэҕэ өссө биир дакаастабылы киллэрии кыра уҥуохтаах киһи итирдэҕинэ өйө-санаата уларыйыытын ырытар.
Кыра уҥуохтаах оҕо улахан уҥуохтаах оҕолортон арыычча атаҕастаммыт, баттанар, туоратыллар курдук санаата ийэ кутугар үгэс буолан олохсуйарыттан итирэн өйө, салгын кута көттөҕүнэ дьэ күүһүмсүйэр, киэптэһэр, үтүрүссэр, мин эмиэ хаалсыбаппын диэн бэрт былдьаһар санаата киирэр. Улахан уҥуохтаахтар үтүрүйэр быһыыларыгар утарылаһар, кыаттарбат өйө-санаата үөскээн олохсуйбута ийэ кутугар иҥмитэ итирдэҕинэ тахсан биллэн хаалар.
Кыра уҥуохтаах, бэйэтэ өйүнэн-санаатынан үгүс улахаттары баһыйар киһи итирдэҕинэ, бэрт былдьаһара, өссө күүһүнэн өртөйөрө киирэр, охсуһуу, этиһии төрүөтэ буолар кыахтанар. Кыра киһи итирдэҕинэ бэрт былдьаһыылаах, айдааннаах буолар. Бу итирбит кэмҥэ киһини уруккуттан олохсуйбут ийэ кута салайара итинник эмиэ быһаарыллыан сөп.
Улахан уҥуохтаах киһи холку, киэҥ көҕүстээх буолара элбэх. Ол киэҥ көҕүстээҕэ, санаата холкута арыгы иһэн итирдэҕинэ ордук биллэр. Улахан киһи итирдэҕинэ өссө холкутугар түһэр, айдаарбат, дьону кытта иирсибэт, этиспэт, охсуспат, бэрт былдьаһар, күүһүмсүйэр санаата суох буолар.
Арыгы киһи өйүгэр дьайыыта ити курдук икки өрүттээх. Сахалар ону билэн араараллар. Итирбит киһини «Өйө көппүт» диэн уопсай быһаарыыны тэҥэ кыайан хамсаабат буола итирэр киһини арыгыта «Сүһүөҕэр киирэр» диэн этэллэр. Сүһүөҕэр киирэр гына итирэр киһи хаһан даҕаны өйө көтөн хаалбат, тугу гыммытын, ханна сылдьыбытын барытын билэ сылдьар. Арай элбэх арыгыны истэҕинэ хамсанара бытаарар, бокоорор, онтон салҕаатаҕына букатын да сытынан кэбиһиэн сөп.
Арыгы иһиитигэр эти-сиини эрчийэн биэрии, арыгыга үөрэтии олус туһалаах буолуохтааҕын ити быһаарыы дакаастыыр. Арыгыны бэйэлэрэ оҥостор буолан кыра эрдэхтэриттэн сөбүлээн көрөн иһэ үөрэммит омуктар арыгыһыт буолан эрэйдэммэттэр. Кинилэр эттэрэ-сииннэрэ арыгыга үөрэнэн, элбэх арыгыны да истэхтэринэ өйдөрө олус түргэнник көтөрө кырдьык суох буолбут.
Арыгыны бэйэлэрэ оҥостубат кыра омук дьоно арыгыны сатаан иһэр буолууга түргэнник үөрэниэхтэрин сөп. Бу үөрэх ситиһиллиитэ маннык араастардаах буолуон сөп:
1.	Kыра омук дьоно эттэрин-сииннэрин арыгыны тулуйар омуктуун холбоон, кинилэртэн быһа арыгыга тулуурдаах буолууну ылыныан сөп. Саха дьоно түөрт сүүсчэкэ сыллар усталарыгар нуучча уонна атын арҕаа омуктардыын бииргэ олороннор булкуспут хааннаахтар билигин элбэхтэр.
2.	Kиһи өйө-санаата тулуурдааҕыттан, дьулуурдааҕыттан бэйэтэ билинэн арыгыны иһэ үөрэниитэ, ол аата өйүнэн-санаатынан салайтаран аһара испэтэ буолар. «Айаххар тугу угаргын дуу, кутаргын дуу бэйэҥ билэҕин»,- диэн этии киһи аһылыкка сыһыаннаах хас биирдии хамсаныытын өйүнэн-санаатынан салайарын быһаарар. Арыгы иһиитигэр өй-санаа туруга быһаарар күүһэ ордук улахан.
Өй-санаа тулуурдаах буолуутун ситиһэн, аһара элбэх арыгыны испэккэ, кэмигэр тохтуурга үөрэнии хас биирдии киһиттэн ирдэнэр олох кытаанах көрдөбүлэ буолар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн тулуурдаах, дьулуурдаах, өһөс буолууга эрчийии, кини арыгы иһиэн баҕатын кыана туттунарын үөскэтэр. Тулуурдаах буолууга үөрэммит оҕо арыгыһыт буолбат, өйө-санаата күүстээҕиттэн, кытаанаҕыттан этин-сиинин баҕатын тулуйан арыгыны аһара испэт, өйүн-санаатын харыстыыр кыахтанар.
Кыра эрдэхтэринэ атаахтаан, барыга бары көҥүллүк, талбытынан бара үөрэммит оҕо аһара баран, сыыһа-халты туттунан ыар быһыылары оҥорон кэбиһэр кыаҕа бу кэмҥэ улаатан хаалар. Итирбит кэмнэригэр ханнык быһыыны оҥороллоро барыта хайдах хампаанньаҕа түбэһэллэриттэн, ханнык сабыдыал баарыттан эрэ тутулуктанар кэмэ кэлэр. Билигин эдэрдэр арыгы иһэн баран буруйу-сэмэни оҥоруулара элбээбитэ барыта кэриэтэ итинтэн, оҕону атаахтык иитииттэн тутулуктаах. Маанылана, хайҕана, киһиргэтиллэ үөрэммит оҕо тулуура аҕыйаҕыттан арыгыһыт буолан хаалар кыаҕа улаатар.
Саха дьоно бөлүһүөк, инникини-кэнникини дириҥник анааран ыраахха диэри ырытар үгэстээхтэр. Кэлин кэмҥэ кырдьаҕастар бөлөһүөктүүллэрин, үөрэҕэ суох оҕонньор этиитэ диэн кыра үөрэхтэммит, арҕааҥҥы омуктардыы аҕыйах тылы саҥарар, биир эмэ кинигэни үрдүнэн-аннынан аахпыт дьон аахайан истибэттэр. Иһиттэхтэринэ даҕаны ханнык даҕаны суолтаны биэрбэттэр. Сахалыы олох үөрэҕин арҕааттан кэлэр үөрэхтээһин, нууччалар үөрэхтэрэ баһыйарыттан хаалларан сылдьабыт. «Атаах оҕо – арыгыһыт буолар» диэн өс хоһоонун сэбиэскэй былаас оҕолору барыларын атаахтатар кэмигэр умнуллубутун оннугар түһэрэн оҕону иитиигэ быһаччы туһаныллар.
Олох үөрэҕэ уонна үөрэхтээһин тус-туспалар. Балары булкуйумуохха сөп этэ. Балар тус-туспаларын быһаарарга кырдьаҕас дьон этиилэрин болҕойон иһиттэххэ олус сөптөөх этиилэри булан ылаттыахха сөп. Баттахтара маҥхайыар диэри уһуннук олорон, үлэлээн-хамсаан элбэх сиэннэрин улаатыннаран, өссө хос сиэннэрин үөрэтэ сылдьар дьон, олох, өй-санаа туһунан билиилэрэ ордук элбэх буолара ханан даҕаны саарбахтаммат. Киһи бэйэтин олоҕуттан үөрэнэн үөрүйэх буолар, хамсаныылары оҥороруттан буор кута сайдан иһэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн бэйэтэ боруобалаан көрөн үөрэнэр үөрэҕэ олох үөрэҕэ диэн ааттанар. «Саха киһитэ тутан-хабан көрдөҕүнэ эрэ астынар»,- диэн этии баара олох үөрэҕин тутаах көрдөбүлэ буолар. Үгүс кырдьаҕастар бэйэлэрин олохторун уопутун киһилии кэпсээн, киэргэппэккэ, киһиргээбэккэ эрэ эдэр дьоҥҥо тириэрдэллэрэ буоллар ордук туһалаах буолар.
Арыгы испит киһи өйө-санаата уларыйыытын олоххо уопутурбут дьон ордук билэллэрин Лөкүө эбэ үөрэҕэ дакаастыыр. Урукку кэмҥэ, арыгы аҕыйаҕар дэриэбинэҕэ итирбит киһи ыаллары кэрийэн арыгы көрдөөн эбинэ сатыыр буолара. Хаһан да хатаммат тыа ыалыгар итирик, «бытыга умайбыт» киһи киирэн баран тахсыбата, олус өр ону-маны лабаҥхалыы, киэһээҥҥи аһылыгы кэтэһэ олороро баар буолааччы. Итирик киһини кытта кэпсэтиигэ хаһан баҕарар өйдөөн, өйөөн, кини этэригэр туга да буоллар сөбүлэһэри биллэрии, кэпсэтии эйэлээхтик барарыгар олук буолар уонна итирик киһи өйө-санаата кыра оҕотугар түһэрин, бэйэтин туһугар ордук кыһанар буолбутун дакаастыыр. Эбэбит хантан эрэ муннуктан кыра тобохтоох бытыылканы булан үрүүмкэҕэ кута охсон биэрдэҕинэ, ыалдьыкка, соҕотохто үтүө эбэ буола түһэрэ. Санаата көммүт киһи хаһан баҕарар үтүө быһыылары оҥороруттан, үөрэ-көтө дьиэтин диэки айанныыр кыахтанара.
Үлэһит дьоммутун ханнык эрэ, ыарахан илии үлэлэрин букатын даҕаны билбэт, саастарыгар үлэлээбэтэх үөрэхтээхтэр этиилэригэр үөрэтэ сатааһын төрдүттэн сыыһа. Эдэр дьон бэйэлэрин аттыларыгар сылдьар, биир олохтоох дьон билиилэрин ордук билиэхтэрин баҕараллар. Эдэрдэргэ кырдьаҕастар, үлэлээн-хамсаан көрдөрө сылдьар дьон олох туһунан үөрэхтэрэ ордук туһалаах буолар. «Үчүгэй кырдьаҕастар суох сирдэригэр эдэрдэр халы-мааргы буолаллар»,- диэн Kавказ омуктарыгар баар этии итини бигэргэтэр.
Kырдьаҕастар уһуну-киэҥи санаан, кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара, саҥарар тыллара ханнык суолунан сайдан барара билигин быһаарылларынан, сөптөөх суолу булунууга ылсыһаллар. Урукку, сэбиэскэй былаас кэмигэр оҕону иитиини уонна үөрэтиини детсадтар, оскуолалар, ол аата государство ылар эбит буоллахтарына билигин, ырыынак кэмигэр ыаллар, төрөппүттэр бэйэлэрэ эрэ баһылыыллар-көһүлүүллэр. Бу кэмҥэ аймах-хаан оруола улаатан-үрдээн биэрэр. Ыаллар, ол аата аймахтар кэлэр көлүөнэлэрин иитиигэ уонна үөрэтиигэ дьэ дьиҥнээхтик, кытаанахтык, чиҥник ылсыстахтарына аймахтар, оҕолор, сиэннэр туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улааттахтарына арыгыга кыаттаран, арыгыһыт буолуохтара суоҕа, кэлэр көлүөнэлэр салгыы сайдан иһэр кыахтаналлар. (2,16).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
2. "Туймаада" хаһыат. №260. 02.07.2015.
Пензатааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
Пензатааҕы судаарыстыбанай технологическай университет (ПензСТУ) — Арассыыйа Пенза куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
1959 с. ахсынньы 30 күнүгэр Пензатааҕы суоттуур-анаалистыыр массыыналар собуоттарыгар үрдүк техничнескай үөрэх тэрилтэтэ арыллыбыт. 1994 с. ол тэрилтэ Пензатааҕы технологическай институт буолбут. 2004 с.судаарыстыбаннай технологическай акадьыамыйа, 2013 с. Пензатааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет статуһун ылбыт.
Факультеттара
1. Промышленнай технология факультета
2. Биомэдиссиинэ технологиятын факультета
4. Киэһээҥҥи үөрэх факультета
5. Заочнай үөрэх факультета
6. Интегрированнай үөрэхтээһин программаларын факультета
7. Квалификацияны үрдэтии уонна каадырдары эбии үөрэхээһин факультет
Сүрүн кафедралара:
-ааҕар-суоттуур массыыналары, технология систиэмэлэрин уонна тулалыыр эйгэни харыстыыр инженернай оҥоһуулары автомаизациялааһын уонна салайыы кафедрата
-информационнай систиэтэлэр уонна технология кафедрата
-прикладной математика уонна экэниэмикэ эпэрээссийэлэрин чинчийии кафедрата
-уопсай уонна роботизированнай оҥорон таһарыы технологиятын кафедрата
-биотехника уонна мэдиссиинэ менеджменын уонна информационнай технологиятын кафедрата
-электроника уонна электротехника кафедрата
Рейтиннэрэ
Пензтааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
1. Пенза куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
2. Эрэгийиэн үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 18- тан 2-с миэстэ
3. Арассыйа техническай уонна технологическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 444-тэн 49-с миэстэ
4. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2168-тан 135-с миэстэ.
Сигэлэр
http://www.penzgtu.ru/ https://edu.penzgtu.ru/
Володарка
Володарка (Володарка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 350 (2011).
Simply Red
Simply Red диэн Англия муусука бөлөҕө. Манчестерга 1985 сылга тэриллибитэ. Муусука жанрдара поп уонна соул. Бөлөх лидера, ырыаһыт, ырыа суруйааччы Мик Хакнелл.
Рязанскай Асклипиодот Афанасьевич
Рязанскай Асклипиодот Афанасьевич — Амма улууһун бастакы кулубатын Афанасий Рязанскай уола, Кытайга уонна Австралияҕа олорон бэйэтин тула саха эмиграннарын түмпүт киһи, суруналыыс.
1898 сыллахха муус устар 26 күнүгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайга биэлсэр оскуолатын бүтэрбитэ, сэбиэскэй былааһы ылымматаҕа, кыраныысса таһыгар Кытайга тахсан олорбута, бөдөҥ суруналыыс буолбута, 1942 сыллаахха диэри Шанхаайга олорбута, онтон Гонкоҥҥа олоро сылдьыбыта, онно сылдьан аармыйаҕа сулууспалаабыта. 1949 сыллаахха дьиэ кэргэнин илдьэ Австралияҕа көспүтэ. Бу тухары кыраныысса таһыгар олорор сахалары бэйэтин тула түмэрэ, өйүүрэ. 1968 сыллаахха алтынньы 11 күнүгэр Австралия Брисбен куоратыгар өлбүтэ, онно көмүллүбүтэ.
Кэргэнэ Елизавета Рязанская (1910 с. т.) 2008 сыллаахха өлбүтэ. Икки уоллаахтар этэ: улаханнара — Афанасий (1933-2018), кыралара — Евгений (1939-2014).
Сэттэ сирэй
Сэттэ сирэй (ардыгар - Һэттэ һирэй) - диэн сүөһү дьоннору ааттыыллар, ол эбэтэр сирэйгэр үчүгэйдэр, кэннигиттэн үөҕүөхтэрин сөп эбэтэр атын сирэй харах буолуохтарын сөп. Эбэтэр кистээн ону маны үҥсүөхтэрин сөп. Сэттэ сирэйдээх дьону ханна баҕарар, ханнык баҕарар омук сиригэр, ханнык баҕарар култуураҕа абааһы көрөллөр.
Албын тыла минньигэс
Ким да албынната сылдьыан баҕарбат. Ким эрэ кими эрэ албыннаабыта, туохха эрэ үктэппитэ хойутаан да буоллар син-биир биллэн хаалар уратылаах. Араас улахан кистэлэҥинэн оҥоруллубут дьыалалар хаһан эрэ, син-биир биллэн тахсаллар. Бу этиини бигэргэтэргэ «Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат» диэн өс хоһооно баар. (1,61). Албыннаппыт киһи хомолтото албынньыкка син-биир тиийэн тугунан эмэнэн биллиэн сөп. Кырата итэҕэлиттэн тахсар, улааттаҕына иэстэбил үөскүүр.
Сымыйанан була сатаан айыллыбыт «айыы үөрэҕин» алҕастарын туһунан 8 / 2006 сыллаахха «Чолбон» сурунаалга сиһилии суруллубута. (2,70). Бу сымыйа үөрэх саха дьонун барыларын албыҥҥа киллэрэ сылдьар. Саха дьоно итэҕэллээх буолуохтарын баҕаралларыттан тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыгар киирэн биэрэн сылдьаллар.
Итэҕэл икки өрүттээх; айыы уонна таҥара диэн икки аҥы арахсаллар уонна олортон оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ таҥара итэҕэлэ эрэ туттуллар, бастаан иһэр. Үрүҥ айыы итэҕэлин үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олохторугар туһанар буолбут улахан дьон үөрэтэн үчүгэйин, үрүҥүн эрэ талан ылан оҕолору үөрэтэргэ туһаналлара эрэ табыллар. Былыргы олорон ааспыт дьон оҥорбут куһаҕан, хара быһыылара умнуллууга аналланаллар. Итэҕэли сыыһа үөрэтииттэн үрүҥ айыы итэҕэлэ бастаан хааллаҕына эдэрдэр «Оруо маһы ортотунан», көҥүлүнэн барар майгылананнар арыычча өттүлэрэ быстах быһыыга түбэһэллэрэ, бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбээһинэ омук эстиитигэр, атын омукка баһыттарыытыгар тириэрдэр.
Элбэх дьону албыннааһын таах хаалан хаалбат, симэлийбэт, үгүстэр умнубаттар, иэстэбилэ хайаан да кэлэр уонна төһөнөн уһуур, ыраатар даҕаны улаатан биэрэр. Биир эмэ оҕотун былаҕайга, сыыһа-халты туттунууга былдьаппыт төрөппүт сыыһа үөрэппит "айыы үөрэҕин" тарҕатааччылартан иэстэһэр санаата аһара барыан сөп.
Егорова Анастасия Григорьевна
Егорова Анастасия Григорьевна — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Албын тыла минньигэс
Дьону албынныы, сымыйа «айыы үөрэҕин» тарҕата сатааччылар оҕолорун былаҕайга, быстах суолга былдьаппыт төрөппүттэр абааһы көрүүлэригэр хайаан да түбэһэллэр.
Егорова Анастасия Григорьевна
1927 с. төрөөбүт.
Албын тыла минньигэс
Киһи оҥорбут быһыытыгар, саҥарбыт тылыгар, суруйбут суругар эппиэтэ, иэстэбилэ хайаан да кэлэр. Сымыйаны этии хаһан баҕарар, хойутаан да буоллар син-биир биллэр. «Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат» диэн этии кырдьык хаһан баҕарар кыайарын биллэрэр. Арай сороҕор хойутаан эрэ кэлиэн сөп. Сэбиэскэй былаас дьон олоҕор оҥорбут сыыһата, сымыйата 74 сыл буолан баран биллэн хаалан, тыаһа-ууһа суох эстибитэ. Бу уһун кэм устата итэҕэйэр дьону, үлэһиттэри барыларын минньигэс тылларынан хаһан да ситиһиллибэт «коммунизм» кэлиэҕэ диэн албынныы сылдьыбыттара син-биир биллибитэ.
Егорова Анастасия Григорьевна
1943 с. Молотов аатынан холкуос чилиэнэ буолбута, онтон ылата сүөһү үлэтиттэн илиитин араарбатаҕа. Ыанньыксытынан, осеменаторынан туох баар дьулуурун ууран үлэлээн, идэтин дьиҥнээх маастара буолбута. 1962 с. ыла осеменаторынан үлэлээн үлэ үрдүк көрдөрүүлэрин ситиспитэ. 1971—1976 сс. 1094 ынаҕы сиэмэлээн 98,1 % ууланалларын ситиспитэ, ол иһигэр 1972 с. 179 сиэмэлээбит ынаҕа 100 % ууланан 179 ньирэйи биэрбиттэрэ. I кылаастаах техник-осеменатор Ленин аатынан совхоз экономиката бөҕөргүүрүгэр бэйэтин кылаатын киллэрбит үлэһит. Үлэ Албан Аата III степенэ орден кавалера. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Албын тыла минньигэс
Арай «Албын тыла мүөттээҕэр минньигэс» диэн этиигэ «айыы үөрэҕин» айааччылар этиилэрэ сөп түбэһэринэн, бэйэлэрэ итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар саха дьонун албынныы сылдьалларын, билигин үгүстэр саҥа билэн эрэллэр. Оҕолору, дьахталлары албынныырга араастаан ньаамырҕаан саҥарыы ордук сөп түбэһэрин тыл үөрэхтээхтэрэ туһаналлар.
Сахалар өйдөнөллөр. Айыы диэн үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну биллэрэр тылларын уларыппаттар. Сэбиэскэй былаас эстибитэ сүүрбэттэн тахса сылын ааста. Ол эстибит былаас тобохторо; оччолорго мааныламмыт суруйааччылар, учуонайдар, тыл үөрэхтээхтэрэ билигин да дьону албынныы сылдьалларыттан бу сымыйа үөрэҕи өрө туталлар.
Оҕо ийэ кута халлаантан түһэн кэлэр диэн тыл үөрэхтээхтэрэ этиилэрэ таһы-быһа сымыйа. (3,12). Ийэ кут хантан да халлаантан кэлбэт, оҕо кыра эрдэҕинэ ийэтин көмөтүнэн саҥаны билиитэ, үчүгэй үгэстэргэ иитиллиитэ, олору иҥэриниитэ ийэ кутун үөскэтэр. Бу ийэ кут киһини үйэтин тухары салайыыга биллибэтинэн кыттыһарынан оҕону кыра эрдэҕинэ иитии суолтата ордук улаатар. Кыра эрдэхтэринэ атаах буола иитиллибит оҕолор «Атаах оҕо өйө-санаата түктэри» диэн этиигэ сөп түбэһэр буола улааталларыттан улаатан иһэн сыыһа-халты туттуналлар, быстах быһыыга түбэһэллэрэ элбиир.
Буор кут диэн туспа өй-санаа. Киһи этин-сиинин, быччыҥнарын хамсатар өй-санаа. Хас биирдии быччыҥнарга иҥэн сылдьар. Буор куппут төһө сайдыылаах даҕаны хамсаныылары оҥорор кыах улаатар. Тустууктар мөлтөөһүннэрэ буор куттара сайдыбатаҕыттан тутулуктаах. Төрөппүттэртэн утумнаан ылынар өй-санаа, буор кут буолар.
Киһи этэ-сиинэ диэн туспа, төрөппүттэртэн, айылҕаттан быһаччы тутулуктаах сүрүн чааһа буолар. Хамсаныылартан эккэ-сииҥҥэ үөскүүр өй-санаа буор кут диэн ааттанар, эти-сиини кытта бииргэ сылдьар.
Албыҥҥа киирэ сылдьары эрдэттэн билии содулун аҕыйатыан сөп. «Айыы үөрэҕин» албынын билии эрэйиллэр. Албын сыыйа-баайа биллэн көнөрө ордук. Албыҥҥа киирэ сылдьыбыт хойутаан биллиитэ, арыллыыта аһара улахан хомолтону, иэстэбили үөскэтиэн сөп.
Ханнык баҕарар албын, сымыйа хаһан баҕарар арыллар, кырдьык син-биир кыайар. «Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат» диэн этии хаһан баҕарар табатын былыргы өбүгэлэрбит дакаастаабыттара ырааппыт.
Henkel
Henkel (Хенкель Концерн эбэтэр Хенкель Групп, Ол эбэтэр Хенкель тэрилтэтин бөлөхтөрө), Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, химия уонна араас неорганика эйгэтигэр, ону таһынан косметика уонна клей оҥорор тэрилтэтэ. Сир шаарын үрдүнэн стабильно Fortuna 500 бөлөххө киирэр, ол эбэтэр капитализациатынан уонна күүһүнэн улаханынан планета үрдүнэн биллэр H-Oil, S-Oil, Saudi Aramco тэрилтэлэргэ.
Салалтата — Дүссельдорф.
Улахан һобуоттара уонна филиаллара Америкаҕа (Henkel Anerica), Канаадаҕа (Henkel Canada&North America), Кытайга (Henkel Global Asia), Арассыыйаҕа (ООО Хенкель Рус уонна ООО Торговый Посад), Германияҕа (Henkel Global WorldWide уонна Henkel Group), Францияҕа (Henkel France), Аустралиаҕа (Henkel Australia),. Дьоппуоҥҥа (Henkel Japan).
Кондаков Иван Лаврентьевич
Кондаков Иван Лаврентьевич (1857—1931) — Саха сиригэр төрөөбүт киһи, эрэһиинэни (синтетический каучук) оҥоруу ньыматын аан маҥнайгынан тобулбут биллиилээх хиимик-учуонай.
Олоҕун олуктара
И.Л. Кондаков 1857 с. алтынньы 10 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүтэ.
Үөрэнэр кэмэ
Дьокуускайдааҕы 6 кылаастаах классическай прогимназияны үөрэнэн бүтэрэн баран, Красноярскайдааҕы классическай гимназияҕа ситиһиилээхтик үөрэммитэ. Ол кэнниттэн 1880 с. С.-Петербург үнүбэрсиэтин физика-математика бакылтыатын естественнэй салаатыгар үөрэнэ киирбитэ, итиэннэ ону 1884 с. хандьыдаат истиэпэннээх бүтэрбитэ. Үнүбэрсиэккэ үөрэнэ сылдьан, хиимийэни олус сөбүлээбитэ. Аатырбыт учуонай, бэрэпиэссэр А.М. Бутлеров лабаратыарыйатыгар икки сыл уһуйуллар кэмигэр органическай хиимийэнэн үлүһүйбүтэ.
1886-1895 сс. Импэрээтэр Варшаватааҕы үнүбэрсиэтигэр физиологическай хиимийэни чинчийэр лабараан дуоһунаһыгар сылдьар. 1894 с. Петербург үнүбэрсиэтин сэбиэтигэр “О синтезах под влиянием хлористого цинка в жирном ряду” диэн тиэмэҕэ хиимийэ маҕыыстырын истиэпэнин көмүскүүр. 1895 с. олунньу 1 күнүгэр Импэрээтэр Юрьевскай үнүбэрсиэтигэр фармация экстраординарнай бэрэпиэссэринэн ананар. Онтон 1898 с. дуоһунаһа үрдээн, ординарнай бэрэпиэссэр буолар. Бэйэтэ суруйарынан, “...я был профессором бывшего Юрьевского университета от 1894 до эвакуации его в Воронеж”. 1918 сыл сайыныгар үнүбэрсиэти ньиэмэс сэриититтэн куоттаран, Воронеж куоракка көһөрбүттэрэ.
Учуонай тус олоҕо
Учуонай ойоҕо Мария Ивановна Кондакова (Рубенау). Мария Ивановна 1899 с. ылбыт пааспарыгар, “состоит в первом браке с и.д. ординарнаго профессора Императорскаго Юрьевскаго университета Иваном Лаврентьевичем Кондаковым” диэн сурулла сылдьар. Мария Ивановна Тарту куораттан чугас сытар Эльва диэн быыкаа куоракка сэниэ төрөппүттэриттэн хаалбыт улахан учаастактаах уонна дьиэлээх эбит. И.Л. Кондаков үлэтин-хамнаһын архыып матырыйаалыгар олоҕуран үөрэппит Туллио Илометс диэн чинчийээччи суруйарынан, И.Л. Кондаков ойоҕо Воронежка тиийээт (1918 сыл балаҕан ыйын 20 күнүгэр) өлбүт. Иван Лаврентьевич ойоҕун көмөн баран, алтынньы ыйга Эльваҕа баар дьиэтигэр төннөн кэлбит.
Олоҕун тиһэх күннэригэр наар ойоҕун дьиэтигэр олорбута. 1931 с. алтынньы 14 күнүгэр өлбүтэ. Учуонай өлбүтүн кэннэ туох баар баайын-дуолун барытын судаарыстыба туһатыгар тутан ылбыттар. Онон сылыктаатахха, И.Л. Кондаков оҕото-уруута суох киһи эбит.
Аан дойду биллэр-көстөр хиимигэ
И.Л. Кондаков Тарту үнүбэрсиэтигэр (Импэрээтэр Юрьевскай үнүбэрсиэтэ/Дерпт үнүбэрсиэтэ) бэрэпиэссэринэн, ону тэҥэ фармация үнүстүүтүн дириэктэринэн үлэлии сылдьан, хиимийэ уонна фармация туһунан лиэксийэлэри ааҕара, устудьуоннарга билим куруһуогун тэрийэн ыытара. Германия, Австрия, Швейцария үнүстүүттэрин лабаратыарыйаларыгар, Арассыыйа уонна Дьобуруопа химиичэскэй собуоттарыгар сылдьан, үгүһү көрбүтэ-истибитэ. Инньэ гынан салайар үнүстүүтүн Дьобуруопа сайдыылаах үөрэх тэрилтэлэрин таһымыгар таһаарбыта. Кини салалтатынан И. Шиндельмейзер, Тагер Исер, Э. Гольдберг, И. Вальтер, Н. Бахчиев, Е. Лучинин о.д.а. диссэртээссийэлэрин көмүскээбиттэрэ. Итинник сибидиэнньэ И.Л. Кондаков тус олоҕун туһунан 1902 с. суруйуутугар баар. Учуонай үөрэнээччилэрэ В. Скворцов, И. Шиндельмейзер учууталларын туйаҕын хатаран, эмп-томп туһунан биллэр-көстөр үлэлэри суруйан хаалларбыттара. И.Л. Кондаков фармация лабаратыарыйатыгар үөрэнээччилэрин кытта түспүт хаартыскатын көрдөххө, барыларынааҕар үрдүк, көнө уҥуохтаах, будьурхай баттахтаах, сулардыы бытыктаах, сэргэх сэбэрэлээх киһи эбит.
Эрэһиинэни оҥорон таһаарар ньыманы аан маҥнайгынан арыйбыт учуонай
И.Л. Кондаков 1900 с. синтетическэй каучук оҥоһуллан тахсар ньыматын аан дойдуга маҥнайгынан арыйбыта. “Синтетический каучук: его гомологи и аналоги” диэн бөдөҥ үлэтэ 1912 с. Юрьев куоракка бэчээттэнэн тахсыбыта. Манагыраапыйа киириитигэр маннык суруллубут: “Настоящая монография является первым сочинением специально посвященным синтетическому каучуку, сочинением, подобнаго которому, насколько мне известно, не существует пока на других европейских языках”. Туох баар ситиһиитин учуоттаан, И.Л. Кондаковка 1914 с. үтүөлээх бэрэпиэссэр үрдүк аатын иҥэрбиттэрэ, ону туоһулуур докумуон Тарту архыыбыттан көһүннэ: “...профессор Императорскаго Юрьевскаго университета, магистр химии, действительный статский советник Кондаков утверждается в звании заслуженного профессора, с 1 января 1914 года.”
И.Л. Кондаков түөрүйэтигэр олоҕуран, 1918 сыллаахтан Германия собуоттарыгар кытаанах ("Н") уонна сымнаҕас ("W") метилкаучугу оҥорон барбыттара.
Саҥа эми-тому айааччы
Хиимик саҥа эми-тому айарга эмиэ үгүс сыратын-сылбатын бараабыта. Ол түмүгэр ити эйгэҕэ дьоһуннаах арыйыылары оҥортообута биллэр. Туллио Илометс ааҕыытынан, улахан учуонай хиимийэ уонна фармация араас боппуруостарын чинчийбит 150 үлэлээх.
Иван Лаврентьевич аан дойду ааттаах-суоллаах учуонайа буолбутун кэннэ, кинини Дьобуруопа үөрэх кыһаларыгар уонна тэрилтэлэригэр анаан-минээн ыҥырар буолбуттара. Ол курдук Франция Лилль куоратыгар кэсмиэтикэ оҥорор тэрилтэлэри кытта бииргэ үлэлии сылдьыбыта, Прагаҕа баар Нуучча үнүбэрсиэтигэр уонча сыл лиэксийэ аахпыта. Учуонай 1925 с. Чехословакия кырасдааныстыбатын ылбыта. Ол эрээри Эстонияҕа сотору-сотору кэлэн барара.
И.Л. Кондаков "Некоторые исторические факты о химии синтетического каучука" диэн бүтэһик үлэтэ 1931 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.
Аатын үйэтитии
И.Л. Кондаков үтүөтэ-өҥөтө араас тылдьыкка, “Выдающиеся химики мира” кинигэҕэ, о.д.а. литэрэтиирэҕэ дьоһуннаахтык ахтыллар. 1957 сыллаахха, учуонай төрөөбүтэ 100 сылыгар, олорбут дьиэтин таһыгар мэҥэ дуосканы ыйаабыттара. Онтон 1959 сыллаахха учуонай уҥуоҕар мэҥэ тааһы туруорбуттара.
453
453 сыл.
Афанасьева Валентина Петровна
мини|Афанасьева Валентина Петровна Афанасьева Валентина Петровна, РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1979 с. Саха государственнай университетын бүтэрэн, Бүлүү оройуонун I Күүлэт орто оскуолатыгар география учууталынан үлэтин саҕалаабыта.
1980-1992 сс. Сунтаар 1 №- дээх орто оскуолатыгар үлэлээбитэ.
1992 сылтан Сунтаардааҕы политехническай лицейгэ география учууталынан үлэлиир.
Валентина Петровна 5 кылаас оҕолоругар аналлаах «Сунтаар - мин дойдум» үөрэтэр-методическай комплект ааптардарыттан биирдэстэрэ. 2008 с. Л. И. Гаврильевалыын оҥорбут  электроннай учебниктара «Учебно- методическое обеспечение - электронные ресурсы в современной школе» бүтүн Россиятааҕы күрэххэ «За лучшую учебно-методическую разработку» диэн номинациянан бэлиэтэммитэ
Валиди-Тоҕан Ахмад-Заки
Ааттаныыта
Арааб графикатынан суруллубут Арассыыйаҕа тахсыбыт үлэлэрин Ахметзаки, Ахметзаки Валиди, А. Валиди диэн илии баттаабыт. Нууччалыы тахсыбыт үлэлэрин А.-З. Валидов, Ахмет Закий Валидов диэн баттыыр эбит. Европаҕа тахсыбыт үлэлэрэ А. Зеки Валиди диэн баттаммыттар. Соклыкайоглу, А. Т. Кахъяоглу, Сюяргул диэн ааттары эмиэ.
Yum! Brands
'''Yum! Brands (Йам! Брэндс'''), АХШ биир бөдөҥ баай харчылаах тэрилтэтэ, сир шаарын үрдүнэн 500 арыый кыахтаах уонна үрдүк хапытааллаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. Бу тэрилтэ бас билиитигэр 78 араас сетевой ресторан бреннара киирэллэр, олор ахсааннарыгар үс сир шаарын үрдүнэн киэҥник биллэр бреннар KFC, Pizza Hut уонна Taco Bell. Аатырбыт Yum China Holding эмиэ кини бас билиитигэр киирэр.
Салалтата — Луисвилль (Louisville), Кентаки (АХШ).
Саха Сиригэр KFC филиала баар KFC Sakha Holding аатыттан.
Эдигэй
Эдигэй (Эдиге, Едиге́, Едыге́й, Едыге́, Идиге́й, Идиге́, Идигу́, Идике́, Идику́, Эдиге́й, Эдиге́, Эдыге́й, Эдыге́; 1352—1419) — XIV үйэ бүтүүтүгэр XV үйэ саҕаланыытыгар Алтан Ордуу бэклэрбэгэ (үрдүк таһымнаах тойоно). Ноҕай Ордуутун салайбыт Маҥыт Сурдун баһылыга. Кини сыдьааннара Урусов, Шейдяков (Шидаков) уонна Юсупов кинээстэр аҕа уустара буолаллар. мини|Эдигэй сэриитэ. "Лицевой свод" диэн былыргы кинигэҕэ баар уруһуй
Төрдө
Эдигэй аҕата Балтычак бэклэрбэк диэн ааттаах моҕол төрүттээх маҥыт бииһин баһылыга этэ. Эдигэй аҕатын кэннэ маҥыт бииһин баһылыга буолбута. Эдигэй өбүгэтэ Абубэкир диэн киһи этэ, кини икки уоллааҕа: Кэрэмэт-Азиз уонна Дьэлал-ад-Дин. Дьэлал-ад-Дин уола Баба Туклэс түөрт уоллааҕа.
XIV үһэ бүтүүтүгэр XV үйэ саҕаланыытыгар Эдигэй маҥыт бииһин салайбыта. Маҥыт бииһэ Волга, Урал уонна Эмба ыккардаларыгар олорбута. Ол кэмҥэ Маҥыт Сурда Алтан Ордуу иһигэр автономиялаах этэ.
Тамерлаҥҥа сулууспата
Эдигэй аҕата уонна убайа Урус хааҥҥа сулууспалаабыттара, ол эрээри Эдигэй тоҕо эрэ эмиэ сулууспалаабакка Урус хаантан куоппута. Эдигэй эрдэ куоппут Тохтамыһы эккиритэн Тамерлаҥҥа тиийбитэ. Эдигэй эдьиийэ Тамерлан ойоҕо этэ. 1391 сыллаахха Тамерлан Тохтамыһы утары сэриинэн барбытыгар, Эдигэй сэрии биир салаатын салайбыта. Тохтамыш Тамерлаҥҥа хотторбутун кэннэ Эдигэй, Тимур-Кутлуг-оҕлан уонна атын Алтын Ордуу дьоно дойдуларыгар төннүбүттэрэ.
Тохтамыһы утары сэрии
Эдигэй маҥыт бииһин баһылыга буолан баран Тимур-Кутлуг саҥа хаан буоларыгар көмөлөспүтэ. Тохтамыш Тамерлаҥҥа хотторон баран Литваҕа куоппут, Тимур-Кутлуг буоллаҕына хаан буолбут. Ол кэмҥэ Литва улуу кинээһэ Витовт Тохтамыһы өйөөн татаардары утары сэриигэ бэлэмнэниитин саҕалаабыт. 1399 сыллаахха Витовт Алтан Ордууну утары сэриинэн барбыт. Эдигэй бэйэтин сэрииһиттэрин кытта Витовту көрсүбүт уонна кыргыһыыга кыайыылаах буолан тахсыбыт.
Алтан Ордууну салайыы
1400 сыллаахха Эдигэй Тимур-Кутлугу өлөрбүтэ уонна бэйэтиттэн тутулуктаах Шадибэги хаан олбоҕор олордубута. Бу курдук Эдигэй Алтан Ордуу былааһын бэйэтин илиитигэр ылбыта.
1405 сыллаахха Тамерлан өлбүтүн кытта Эдигэй Орто Азияҕа сэриинэн барбыта. 1406 сыллаахха Эдигэй Хорезмы сэриилэн ылбыт.
Москваҕа сэрии
1408 сыллаахха Эдигэй Москваны Ордуу хонтуруолугар төнүннэрээри Москваҕа сэриинэн барбыта. Эдигэй сэрииһиттэрэ үс нэдиэлэ устата Москваны төгүрүйэн олорбуттар, ол эрээри куораты кыай ылбакка, 3000 солк. төлөбүр ылан Ордуу төннүбүттэр.
Москва сэриитигэр татаардар Серпухов, Верея, Дмитров, Городец, Клин, Алын Новгород уонна Коломна куораттары халаабыттара.
Хорезмҥа куотуу
1410 сыллаахха Пулад хаан өлбүт, саҥа хаан Тэмир-Кутлуг-хаан уола Тимур буолбут. Тимур хааны төһө да Эдигэй анаабытын иһин, сотору буолан баран кини Эдигэйи утары өрө туруу саҕалаабыта.
1411 сыллаахха Тохтамыш уола Дьэлал ад-Дин Алтан Ордууга сэриинэн кэлбит уонна Ордуу улуустарын халаабыт.
Эдигэй Тимур хааны утары кыргыһар күүһэ суох буолан Хорезмҥа куоппут.
1419 сыллаахха Эдигэй Сарайчик куоракка өлбүт.
Кытай коммерческай уонна индустрийа баана
250px|мини|уҥа|Прагаҕа Кытай коммерческай уонна индустрийа баана 中国工商银行 Zhōngguó Gōngshāng Yínháng' (кыччатан норуоттар икки ардыларынааҕы аата ICBC''') — Кытай саамай бөдөҥ баана, чааһынай уонна 2023 сылтан сир шаарын үрдүнэн саамай бөдөҥ хапытааллаах баан буолар.
ICBC баан эрэ буотах, Аан Дойдуга биир алта бастыҥ бизнес империя тутааччы (BlackRock, Mitsui Group, Sumitomo Group, UBS, Mitsubishi тэҥэ), ол курдук 2022 сыл түмүгүнэн 475 араас кыра улахан тэрилтэлэри салайыыга кыттар, 831 тэрилтэлэри бас билэр 152 омук сиригэр, сүрүннээн Бразилияҕа, Америкаҕа, Индияҕа, Кытайга.
Уопсай баан капитализациата - 6 триллион доллар, салайар актива - 13 триллион доллар, бииргэ салайар бизнес империатын конгломераттара - 19 триллион доллар.
ICBC араас элбэх венчурнай фондаларга кыттар уонна төрүттээччи.
2023 сыллаахха Кытай-Саха Сирэ-Магадан тимир суолун тутарга үбүлүөх буолар, санкция Америка оҥорботоҕуна.
ICBC Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Салалтата — Пекин (Кытай).
Чомчоев Анатолий Игнатьевич
Чомчоев Анатолий Игнатьевич — аармыйа эпиһиэрэ (1969-1990 сс.), полковник, Чернобыль саахалын ликвидатора, учуонай, Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутаата, Үөһээ Бүлүү улууһун баһылыга (1992 с.), СӨ Гражданскай оборуонаҕа судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэстээтэлэ (1992-1994 сс.)
1951 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонугар Далыр нэһилиэгэр төрөөбүт.
Уһук Илиннээҕи үрдүкү общевойсковой хамандыырдар училищеларын, М.В.Фрунзе аатынан байыаннай акадьыамыйаны, Гражданскай көмүскэл акадьыамыйатын бүтэрбит.
1969-1990 сс. аармыйаҕа сулууспа.
1990-1991 сс. СӨ Үрдүкү Сэбиэтин социальнай хайысхаҕа уонна экэниэмикэҕэ отделын сүрүннүүр испэсэлииһэ.
1991-1992 сс. ЯНЦ СО РАН экэниэмикэ институтун аҕа билим үлэһитэ.
1992 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун баһылыга.
1992-1994 сс. СӨ Гражданскай оборуонаҕа Судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэстээтэлэ.
1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Ил Түмэн бастакы ыҥыырытыгар №5 Орто Бүлүү уокуругуттан дьокутаатынан талыллыбыта. Ил Түмэн Бэрэстэбиитэллэрин балаататын аграрнай реформаҕа, сир бэлиитикэтигэр, хостонор баайдарга уонна экологияҕа кэмитиэтин бэрэстээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ (1997 сыл ахсынньы 28 күнүгэр диэри).
Наҕараадалара
«ССРС Сэбилэниилээх Күүстэригэр эҥкилэ суох сулууспатын иһин» мэтээл I, II уонна III истиэпэннэрэ
KFC
KFC (Kentucky Fried Chicken (Кентакиттан Арыыга буспут куурусса аббревиатурата)) диэн түргэнник аһыыр ресторан ситимэ, ордук арыыга буспут кууруссанан биллэр. Полковник Сандерс Корбин Кентаки штатыгар бастаан 1952 сыллаахха арыйбыта. Билигин сир үрдүнэн үлэллир. Кууруссаны эрэ буолбакка атын аһы эмиэ атыылыыр, ол курдук арыыга буспут хортуоска эбэтэр салаттар. Төбө офиһа Кентаки штатыгар Луисвиль куоракка баар. Билигин аан дойдуга Макдональдс кэнниттэн иккис олус тарҕаммыт ресторан ситимэ буолар. Аан дойдуга 123 дойдуларга 20 тыһ кэритэ ресторан арыллыбыта.
Ефремов Николай Ильич
Ефремов Николай Ильич СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
1927 с. төрөөбүт. 1949 с. Верхоянска орйуонугар Янскай рабочай бөһүөлэгэр сибээс отделениетын начальнигынан үлэтин саҕалаабыта. 1952 с. төрөөбүт оройуонугар кэлэн "Союзпечакка" уполномоченайдаабыта. 1959-1990 сс. Булуҥҥа партия райкомун инструкторынан, М.Горькай, Ленин аатынан совхозтарга партком секретарынан, оройуоннааҕы народнай хонтуруол комитетын председателинэн, райсовет тэрийэр отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Аҕа дойду сэриитин кыттыылаахтарыгар анаан "Өйдөбүнньүк" диэн икки кинигэни бэлэмнээн таһааттарбыта. Икки "Бочуот Знага" орденнар, "Үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээл кавалера. СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина. 2004 с. өлбүт.
Pizza Hut
Pizza Hut (Пицца Хат, Ол эбэтэр Тотоойу Пицца диэн өйдүөххэ сөп), сир шаарын үрдүнэн саамай улахан пиццерия буолар, 45000 ресторан 130 омук судаарыстыбаларынан ыһыллан сытар. АХШ тэрилтэтэ, ол эрэн 100% акциата Yum! Brands тэрилтэ бас билиитигэр киирэр.
Афанасьев Алексей Никифорович
мини|Афанасьев Алексей Никифорович Афанасьев Алексей Никифорович, ахсынньы 29 күнүгэр, 1945 сыллаахха, Сунтаар улууһун, Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Олоҕун олуктара
Оҕо сааһа сэрии кэннинээҕы ыарахан кэмҥэ ааспыта. Бордон, Сунтаар, Бүлүү куорат тулаайах оҕолору иитэр дьиэлэригэр, кэлин Дьаархан, Сиэйэ интернаттарыгар олорон оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ.
1967-1971 сс. Түбэй-Дьаархан оскуолатын физкультура учууталынан педагогическай үлэтин саҕалаабыта.