cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Суруйааччылар билбэттэр
Сэбиэскэй былаас саҕана мааныламмыт, өрө тутуллубут суруйааччылар өйдөрө-санаалара «Бил баһыттан сытыйар» диэн этиигэ сөп түбэһэр кэмэ кэлбит. Барыны-бары, дьон өйүн-санаатын билэр-көрөр курдук санаммыттар. Бу быһаарыыга холобурунан суруйааччы Винокуров Н.Е. – Урсун суруйуутун толору аҕалабыт.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Билигин үөрэх-билии сайдан, сурук-бичик тэнийбит кэмэ буолан саҥаны арыйыылары дьон элбэхтик оҥорор буолбут курдуктар. Ол эрээ¬ри дьоҥҥо туһалаах саҥаны арыйыылары оҥорор дьон олус аҕыйахтар, 5 эбэтэр 10 тыһыынча киһиэхэ биир эмэ учуонай эбэтэр сертификаттаах, чахчы саҥаны оҥорбутугар патеннаах киһи тиксэрэ биллэр. Ол аата, олус аҕыйах киһи саҥаны арыйыылары, дьоҥҥо туһалаах Үрүҥ айыыны оҥорор. Итэҕэл биир эмэ киһини буолбакка элбэх дьону барыларын түмнэҕинэ, холбоотоҕуна эрэ итэҕэл буо¬лар кыахтанар. Сахалар итэҕэллэрэ айыыны оҥорбот, киһилии быһыылаах дьон итэҕэллэрэ буолар, ол иһин киһи буолуу диэн ааттанар.
Пуштуннар
Ахсааннара дойдуларынан:
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Саҥаны арыйан айыыны оҥорууну уонна киһи өллөҕүнэ айыы буолууну кытта холбуу буккуйар табыллыбат. Бу салгыы сайдан иһэр өйдөбүллэр өй-санаа уларыйыытынан быһаарыллаллар. Ол курдук саҥаны арыйыы, дьон оҥорботун оҥоруу бэйэтэ атыттартан ураты маарыннаабат буолан туспа күүстээх, эньиэргийэлээх. Ол иһин бэйэтэ туспа сылдьыан сөп. Киһи тыыннаах сырыттаҕына бу өйүн-санаатын уларытан, сайыннаран биэрэн иһэр кыахтаах, бэйэтиттэн туспа ыыппат, илдьэ сылдьар. Бу өйүн-санаатын, саҥаны арыйыытын уларытан, тупсаран биэрэрин тэҥэ бэйэтэ бас билэр, салайар. Арай киһи өллөҕүнэ куттара, өйө-санаата, саҥаны арыйыылара тус-туспа бараннар мэйииттэн ылар эньиэргийэлэрэ, сибээстэрэ быстаннар аны кыайан уларыйбат турукка киирдэхтэринэ айыы буолаллар. Саҥаны арыйыы өйө-санаата айыы буолуута итинник суоллаах.
Суруйааччылар билбэттэр
Иван Каженкин «Албыннаама» диэн ыстатыйата "Эдэр саас" хаһыакка 15.07.09 бэчээттэммитэ. (1,7). Бу ыстатыйаны ырытан Винокуров Н.Е. - Урсун ыстатыйата эмиэ «Эдэр саас» хаһыакка 27.10.09 бэчээккэ тахсыбыта.
Пуштуннар
Саха Сиригэр 2016 сыллаахха 63 пуштун олорор эбит. Арассыыйаҕа 17976 пуштун олорор.
Суруйааччылар билбэттэр
Бастакытынан, биир уол албыннаан «Ууга түстүм!» диэн оонньообутун туһунан Суорун Омоллоон суруйан турар. Ону аатын ааттыах баара – бу көннөрү уос номоҕо буолбакка суруйааччы айыыта.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Киһи түүлүгэр өлбүт дьону элбэхтик көрөр. Бу көстөр дьон өйдөрө-санаалара, көрүҥнэрэ киһиэхэ биллэр сабыдыалы оҥороллор. Айыы таҥараларбыт Yөһээ дойдуга сылдьаллар, онтон киһи өллөҕүнэ, өйө-санаата Yөһээ дойдуга көтөн айыы буолар. Ол иһин айыы буолууга, айыы суолугар ыҥырыы - өлүүгэ-сүтүүгэ ыҥырыыга киирсэр. Ол иһин олохторун киһилии быһыылаахтык олорор дьон өйдөрүгэр-санааларыгар айыы буолуу сөп түбэспэт.
Пуштуннар
Пуштуннар итэҕэллэрэ — Ислам уонна пуштунвали.
Суруйааччылар билбэттэр
Иккиһинэн, мин санаабар, автор «айыы» уонна «аньыы» (грех) диэн тыллар тустарынан этиитэ аһара барыылаах курдук. Дьон ити тыллары араарар уонна тус-туспатык суруйар да эбит буоллахтарына, итиннэ улахан алдьархай суох. Айыы сирэ, дьоно диэн сырдык өйдөбүлтэн аньыы (грех, баҕар христианскай тардыылаах да буоллун) утары суолталаах өйдөбүлү атыннык саҥарар уонна суруйар куһаҕана суох буолуо этэ. Дьиҥэр итиннэ, быһыыта айаҕынан саҥарыллар «й» дорҕоон (билигин саха алфабитыгар суох, урут латыынныы эрдэҕинэ баара, j диэн уратытык бэлиэтэнэрэ) «буруйдаах» быһыылаах. Ити дорҕоон билиҥҥи «й» уонна «нь» икки ардынан саҥарыллара. Оччоҕо тыл үөрэҕин быһыытынан эттэххэ, «й» дорҕоон сорох ардыгар «нь»-нан солбуллара оннук соһуччута суох. Биир бэйэм хоһооммор айыыны аньыыттан араарарга биирин айыы, иккиһин аньыы диэн суруйабын, чуолкайдыыбын, чопчулуубун. Билиҥҥи орфографияҕа ити киирбэтэҕин да иһин, араарар, тылы бутуйбат, онон суолталарын дьэҥкэрдэр ордук дии саныыбын.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Киһи өллөҕүнэ куттарын холбуу тута сылдьар тутулуктара, сүрэ суох буолан өйө-санаата тус-туспа ыһылланнар үөр буолаллар, Yөһээ дойдуга бараллар. Өй-санаа мэйииттэн арахсан туспа бардаҕына, хантан да эниэргийэ ылара уурайан, аны уларыйбат кэмҥэ киирэр, мастыйар, атыттарга маарыннаабат туспа, ураты, ол иһин айыы буолар. Арай бу айыыбыт ханнык айыы буолара биллибэт. Өлбүт киһи өйө-санаата ханнык айыы буоларын кэлэр көлүөнэлэр, кэнники хаалааччылар бэйэлэрэ быһаараллар, ол аата бу өйү-санааны, үөрэҕи туһалааҕынан аахтахтарына үрүҥ айыы оҥороннор олохторугар туһаналлар эбэтэр хара айыы оҥорон умнууга, симэлийиигэ атаараллар.
Киһи өйүттэн-санаатыттан үөскээн тахсар быһыылары, «Айыылары», үчүгэйин, куһаҕанын дириҥник быһааран, олохтоохтук, таҥара үөрэҕэр киллэрии билиҥҥи саха дьонуттан ирдэнэр көрдөбүл буолла. Дьон олоҕор үчүгэй быһыылар, үчүгэйи оҥоруулар элбээн куһаҕаны баһыйдахтарына эрэ олох сайдарын, иннин диэки барарын төһө да аахсыбыппыт иһин аҥардастыы кэлтэй барыы дьон олохторугар кыаллыбат. Арай куһаҕаны барытын арааран билэн, үөрэтэн олору оҥорбот буоллахха эрэ үчүгэй быһыылар элбииллэр. Билигин саха дьонугар бэйэ былыргы итэҕэлин сайыннарыы кэмэ буола турар. Итэҕэли, өй-санаа үөрэҕин, былыргы төрүттэрин буккуйа, саҥаны арыйа сатаабакка, урукку бэйэтин оннугар түһэрэр, салгыы сайыннарар ордук туһаны аҕалыа. Сахалар былыргы ойууннара үөскэппит таҥараларын итэҕэлэ үгүс үйэлэр тухары чочуллан киһи өйүн-санаатын олус табатык быһаарара син билиниллэн эрэр.
Сахалар «Айыы киһитэ» диэн туга эрэ табыллыбатах, өйө-санаата тиийбэт, дьоҥҥо ханнык да куһаҕаны эбэтэр үчүгэйи оҥорбот буолбут, бэйэтин дьаалатынан сылдьар кэмҥэ тиийбит киһини этэллэр. «Айыы киһитэ» диэн этии иҥэригэр бу киһи сирдээҕи олохтон тэйэн, онно сыһыана суоҕу оҥороро олук буолар. Үгүс дьон оҥорор быһыыларыгар сөп түбэспэт быһыылары оҥорор буолуу, холобур, кырдьаҕас киһи түөһэйдэҕинэ, бэйэтэ дьаалатынан сылдьар кэмҥэ тиийдэҕинэ «Айыы киһитэ» диэн этии иҥэригэр сөп буолар.
«Айыы киһитэ» диэн этии өйө-санаата мөлтөөн, төрүт айылҕатыгар төннүбүт, иннин-кэннин соччо арааран билбэт кэмигэр тиийбит киһиэхэ иҥэр өйдөбүл. Тыыннааҕар «Айыы киһитэ» буолбут киһини атын киһи аһынарга, харыһыйарга, көрөргө-истэргэ тиийэр. Бэйэтин кыаммат буолбут киһи «Айыы киһитэ» буолууга дьэ дьиҥнээхтик кубулуйар.
Суруйааччылар билбэттэр
Н.Винокуров-Урсун. 27.10.09. (2,6).
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Саха дьоно бэйэлэрэ даҕаны «Үрүҥ Айыы» диэн таҥара баарын билинэллэр. Бу хаһан эрэ саха дьонун сатабыллаахтык салайан үгүс кыайыыга-хотууга сирдээбит салайааччы өлбүтүн кэннэ таҥара буолбут өйдөбүлэ, кута сылдьар. Кини оҥорбут үтүө, үрүҥ дьыалаларыгар кэлэр көлүөнэлэрин үөрэтээрилэр таҥара оҥостубуттар. Бу таҥара сахалар саамай хойукку таҥаралара буоларын хаһан үөскээбит кэмэ чуолкайдык быһаарар. Ол курдук сахалар олохторун үөрэҕэ, таҥаралара, ойууннара нууччаларынан туоратыллан, кинилэр өйдөрө-санаалара Yөһээ дойдуга эрэ ордон хаалбыттарын кэннэ айыы өйдөбүлэ баар буолан тарҕаммыт.
Суруйааччылар билбэттэр
Айыы сирэ, дойдута диэн өлбүттэр дойдулара ааттанарын Н.Винокуров билбэт. Тыыннаах Орто дойдуга олорор дьону өлбүттэр дойдуларыгар, Үөһээ дойдуга таһаара сатыыр.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
А.Е.Kулаковскай суруйбутунан сахалар киһи аатынан ааттаах маҥнайгы таҥаралара Үрүҥ Аар Тойон диэн буолар. Бу этиини историктар бигэргэтиилэринэн былыргы сахалар аардартан, арийдартан төрүттээхтэрин булбуттарынан дакаастаммыт чахчынан ааҕыахха сөп. Ол аата сахалар олус былыргы кэмнэргэ өйдөрө-санаалара сайдан таҥаралаах буолууну ситиһиилэригэр арийдар баһылыктара Аар тойон салайа сылдьыбыт эбит.
Суруйааччылар билбэттэр
Суруйааччы ону-маны өйүттэн булан кумааҕыга суруйбута айыыны оҥоруу буолбатах. Онно айыыны оҥорууга бэлэмнэнии эрэ буолар уонна айар диэн сахалыы тылынан этиллэрэ таба буолар.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Сахалар киһи аатынан ааттаах таҥаралара православнай таҥара дьиэтин «Святой» диэн өйдөбүлүгэр сөп түбэһэр. Нууччалар Христос оннугар Святой Николай мөссүөнүгэр эмиэ үҥэллэр. Кинилэр эмиэ улаханнык биллэр киһи күүстээх кутугар сүгүрүйүү, үҥүү туһалааҕын билинэллэрин көрдөрөр.
«Киһи тыыннаах буолан тугу эмэни оҥорор», «Киһи диэн киһи буоллаҕа», «Киһи буолан баран» диэн этиилэр бааллара, киһи хаһан баҕарар иннэ-кэннэ ситэ биллибэтин, үчүгэйи даҕаны эбэтэр куһаҕаны эмиэ оҥорор кыахтааҕын бэлиэтииллэр. Киһи тыыннаах сырыттаҕына эрэ сыыһаны, куһаҕаны оҥорорун бу этии эмиэ быһаарар. Тыыннаах киһи сыыһаны хаһан баҕарар оҥоруон сөп. Ол аата, сыыһаны, куһаҕаны оҥорортон ким да кыайан быыһаммат. Арай бу куһаҕаны, сыыһаны билэр киһи өйүнэн-санаатынан салайтаран оҥорботоҕуна эрэ киһилии киһи буолара быһаарыллар.
Суруйааччылар билбэттэр
Олус былыргы кэмнэргэ дьон үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ иликтэринэ айыы уонна абааһы диэн икки аҥы арахсыыны тутуһаллара, бэйэ- бэйэлэрин кытта өстөһөллөрө, оннооҕор сиэһэллэрэ. Кэлин айыы дьоно бэйэлэрэ үчүгэйдэр уонна куһаҕаннар диэн икки аҥы арахсыбыттарын, үчүгэй киһи таҥара Христос үөскээбитин биһиги суруйааччыларбыт өссө да билэ иликтэр. Ол барыта бэйэлэрэ быһаарар өйө-санаата суохтарыттан, атыттары, олоҥхо кэмин саҕанааҕы дьону үтүктэ сатыылларыттан тахсар.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Бу быһаарыы ордук чуолкайдык нууччалыы өс хоһоонунан быһаарыллар. Ол курдук «От сумы и от тюрьмы не зарекайся» диэн өс хоһооно киһи хаһан даҕаны киһибин, үчүгэйбин диэн аһара барбакка бэйэтин тулуурунан, быстах санааларын кыана тутта сырыттаҕына эрэ табылларын быһаарар. Баай киһи хаһан баҕарар дьадайар кыахтааҕын курдук сыыһа-халты туттуу, түрмэҕэ түбэһии ханнык баҕарар тыыннаах киһиэхэ баар буолуон сөбүн уонна онтон киһи бэйэтэ, өйүн-санаатын күүһүнэн, тулуурунан эрэ харыстанар кыахтааҕын бу этии чопчулаан бэлиэтиир.
Суруйааччылар билбэттэр
Айыы диэн тылбыт икки аҥы өйдөбүлү холбуу иҥэринэн сылдьарын суох оҥоро сатааһын өй-санаа тиийбэтин, үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыны билбэт буолууну биллэрэр. Бу барыта эстибит сэбиэскэй былаас салайааччылар оҥороллоро барыта «үчүгэйдэр» диэн балыйа сылдьыбытын сабыдыала буолар. Бэйэлэрин үчүгэй эрэ курдук сананар тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар сахалар итэҕэллэригэр буккууру киллэрэ сылдьаллар. Суругу-бичиги былыргы кэмнэртэн ыла үөрэппит, сааһырбыт Н.Винокуров сахалыы айыы диэн тыл бэйэтэ «грех» диэн нууччалыы тылга сөп түбэһэрин, сахаларга «Айыыны оҥорума» оҕолору үөрэтэр аналлаах үөрэх былыргыттан баарын билэр буолуон сөп этэ да билбэт курдук туттунар. Улаатан истэҕинэ оччотооҕу кэм кыыс оҕолорун курдук «күөх оту тосту үктээбэт» аһара көрсүө, сэмэй оҕо эбитин биллэрэр.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Куһаҕан быһыылары, санаалары арааран билэр киһи үчүгэйи оҥорор санаата элбээн үчүгэй киһи буолан үчүгэйи оҥороро элбиир, куһаҕаны оҥоруон баҕарбат. Үчүгэйи оҥорор баҕалаах, туруктаах өйдөөх-санаалаах киһи сыыһа туттан куһаҕаны оҥордоҕуна даҕаны көннөрүнүөн баҕата баһыйар. Кини санаата үчүгэй диэки таттарыылааҕыттан сыыһаны оҥордоҕуна кэмсинэр санаата киирэн көннөрүнэр кыаҕа улахан буолар.
Киһи сыыһаны оҥороро өллөҕүнэ эрэ тохтуур. Олус элбэх сыыһаны, куһаҕаны оҥорон иһэр киһини «Итэҕэстээҕи иинин буора эрэ көннөрүө» диэн этэллэр. Киһи өйүгэр-санаатыгар куһаҕаны оҥороро үгэс буолан иҥнэҕинэ, сыыһаны, куһаҕаны оҥороро элбээтэҕинэ онтун көннөрөрө олус уустугун, олоҕун төрүтүн, ийэ кутун өйүн-санаатын тосту көннөрдөҕүнэ эрэ кыаллар кыахтааҕын быһаарар.
Киһи өллөҕүнэ ханнык да сыыһаны, табаны оҥороро дьэ суох буолан өйө-санаата уларыйбат турукка киирэн биирдэ «Айыы буолар». Тыыннаах киһи хаһан баҕарар сыыһаны-халтыны оҥорор кыахтааҕа «Айыы буолууга» кыайан тириэрдибэт. Тыыннаах, тугу эмэ оҥорор кыахтаах киһи хаһан даҕаны айыы буолбат. Ону-маны саныыра, өйө-санаата уларыйара, эбиллэрэ уонна көҕүрүүрэ хамсаабат турукка тириэрдибэт, ол иһин айыы буолара кыаллыбат. Арай киһи өлөн, сыыһаны-халтыны, үчүгэйи-куһаҕаны оҥорбот буоллаҕына биирдэ эрэ «Айыы буолар», ол аата өйө-санаата уларыйбат турукка дьэ киирэр. Айыы буолбут диэн «Өлбүт», үчүгэйи да, куһаҕаны да дьэ оҥорбот кэмҥэ тиийбит диэн сахаларга биллэр өйдөбүллээх, өлбүт дьон өйдөрө-санаалара айыы буолаллар. Саха дьонун кырдьаҕастара бу этии итинник суолтатын билигин да өйдүүллэр. Айыы буолуу диэн киһи өйө-санаата уларыйбакка эрэ кэлэр көлүөнэлэргэ туһалыырын аата. Киһи өйө-санаата айыы буолуутун, ол аата кэлэр көлүөнэлэргэ төһө туһалыырыттан көрөн кинилэр бэйэлэрин өйдөрүгэр-санааларыгар, олохторугар сөп түбэһэринэн талан ылаллар.
Суруйааччылар билбэттэр
Ай диэн тыл үөскээбит тутулуга – өй-санаа быһаарыыларынан таба быһаарыллар. Айыы диэн тылбыт “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки утарыта хайысхалаах өйдөбүллээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕын толору быһаарар. Сахалар былыр-былыргыттан саха тыла үөскүөҕүттэн өй-санаа тутулуктарын билэллэрин биллэрэр.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Бэйэтин үйэтигэр, тыыннааҕар Айыы буолбут киһи диэн суох. Киһи өллөҕүнэ туох үчүгэйи оҥорбута дьэ биллэр. Киһини тиһэх суолугар атаарыыга үйэтигэр туох үчүгэйи, туһалааҕы оҥорбутун ахталлар, саныыллар. Олус элбэх үчүгэйи оҥорбут киһини сыаналаан киһилии киһи этэ диэн ахталлар, үчүгэйи оҥорбутун үйэтитэн кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ туһанаарылар өйүн-санаатын үрүҥ айыы оҥороллор. Үйэтин тухары үчүгэйи элбэхтик оҥорбута бэлиэтэнэр, куруук ахтыллар.
Суруйааччылар билбэттэр
Суруйааччыларбыт дорҕоон киһиэхэ дьайыытын букатын да билбэттэр. “Ы” дорҕоон хатыланан “ыы” диэҥҥэ уларыйдаҕына ытааһын үөскээн тахсарын биир да поэт, тыл үөрэхтээҕэ билбэт. Кыра оҕо “ыы” диэн саҥара оонньоотоҕуна эбэбит Лөкүө тохтото охсор этэ уонна: “Бу оҕо ытыыра чугаһаабыт” диэн быһаарара. Оҕо эбиэккэ тиийбэккэ ытаан, кыҥкыйдаан барара баар этэ.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Ханнык эмэ, кыра сыыһалардаах киһини, киһи буолан баран хайдах сыыһата суох буолуоҕай диэн сахалар өйдүүллэр. Киһи өллөҕүнэ эрэ куһаҕан быһыыны оҥороро букатын суох буолан «Айыы киһитэ» дьэ буолар. Былыргылар итинник этэллэр. Куһаҕаны, айыыны оҥорбот буолбут киһи дьэ Айыы буолар. Сахаларга тыыннаах эрдэҕинэ «Айыы буолбут» киһи суох, баара биллибэт. Айыы буолуу өлүүгэ тэҥнэнэр өйдөбүллээх эбэтэр киһи өллөҕүнэ биирдэ өйө-санаата уларыйбат турукка киирдэҕинэ Айыы буолар. Бу кэннэ ханнык айыы буолара төһө үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах дьыалалары оҥорбутуттан тутулуктаах. Былыргы сахалар таҥара буолбут улуу дьонноро Үрүҥ Айыы диэн ааттаналлар. Ити аата, бу дьон оҥорбут элбэх дьыалаларыттан үчүгэй өттүн, үрүҥүн эрэ ылан дьоҥҥо тиэрдии, кэлэр көлүөнэлэри үөрэтии буолуохтаах. Ол иһин таҥаралар ааттара барылара Үрүҥ диэн иннигэр быһаарар тыллаахтар. Үрүҥ, үтүө дьыалалары эрэ кэлэр көлүөнэлэр салҕыахтаахтар. Сахалар киһи аатынан ааттаах таҥаралара барылара Үрүҥ диэн быһаарар тыл эбиискэлээхтэрэ итинник быһаарыллар.
Суруйааччылар билбэттэр
Туһаныллыбыт литература.
1. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 15.07.2009.
2. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 27.10.2009.
Үрүҥ айыы буолуу 1
Үрүҥ айыы буолуу
Өй-санаа сайдан бүтэн, аны уларыйбат, хамсаабат, эбиллибэт буолуута өй-санаа мастыйыытыгар тириэрдэр. Айыы, саҥаны арыйыы аны уларыйбат турукка тиийиитэ айыы буолууга эмиэ тириэрдэр. Өй-санаа Yөһээ дойдуга барар. Айыы буолбут диэн өлбүт киһини этэллэр.
Сахалар киһи аатынан таҥараларыгар Үрүҥ Айыы Тойон диэн таҥара эмиэ баар. Таҥара бу аатын биир-биир араартаан туох суолталаахтарын өй-санаа өйдөбүллэринэн быһаардахпытына айыы диэн туга чуолкайдык быһаарыллар:
-	Үрүҥ – саха дьоно сырдыгы, сайдыыны бэлиэтииллэрин тэҥэ үчүгэйи, туһалааҕы оҥорууну быһаарар баар-суох тыллара.
-	Айыы - өй-санаа сайдыытын, саҥаны арыйыыны, туспаны-уратыны быһаарар тыл.
-	Тойон – салайааччыны, баһылык киһини бэлиэтиир тыл.
Үтүө өй-санаа, үчүгэйи оҥорууга туһуламмыт саҥаны арыйыылар таҥара буолар эбиттэр. Аатырбыт салайааччы өйө-санаата, дьоҥҥо элбэх туһаны оҥорбут буоллаҕына эмиэ таҥара буолар. Сахалар Үрүҥ Айыы Тойон таҥаралара хайа эрэ өлбүт салайааччы өйө-санаата. Төрөппүт эбээһинэһэ оҕотун бэйэтин курдук киһи оҥоруу буолар. Оҕо аан маҥнай төрөппүтүн курдук буоларын ситиһии кини өйө-санаата туруктаах буолуутун үөскэтэр. Төрөппүтүн өйүн-санаатын таһымын, үлэтин-хамнаһын ситиһэн баран салгыы сайдыбыт оҕо туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатар. Өйө-санаата салгыы сайдан барыыта төрөппүтүн билиитигэр-көрүүтүгэр тирэҕирдэҕинэ кини өйө-санаата туруктаах буолар. Оҕо ийэ кута үтүө үгэстэргэ төрөппүтүн көмөтүнэн үөрэнэн өйө-санаата туруктаах буоларыгар тиийэр.
Айыы диэн өйдөбүл «святой» диэн христианскай итэҕэл өйдөбүлүгэр сөп түбэһэр. Ким баҕарар бэйэтин олоҕор дьоҥҥо элбэх туһалааҕы оҥорон хааллардаҕына, өлбүтүн кэннэ аата ааттанан, үтүөнү оҥорбут кута үрүҥ айыы буолар. Үтүө дьыалалары оҥоро сылдьан өлбүт киһи өйө-санаата эмиэ үрүҥ айыы буолуон сөп. Кини оҥорон испит дьыалаларын кэннигэр хаалбыт дьон билинэн кэлэр көлүөнэлэрин иитиигэ-үөрэтиигэ туһаннахтарына бу киһи өйө-санаата, кута үрүҥ айыыга кубулуйар. Ол аата, бу киһи дьоҥҥо үчүгэйи оҥорор санаалаах кута хаһан баҕарар, кэлэр көлүөнэлэригэр күүс-көмө буолан, үчүгэйи оҥороллоругар ыҥырар, ыйар суолталанар.
Айыылар диэн бу дьон эбэтэр кыыллар куттарын холбуу ааттара. Элбэх дьоҥҥо үтүөнү, үчүгэйи оҥорбуттарын ахта-саныы сылдьаарылар, эдэр көлүөнэлэрин үтүө быһыыга үөрэтээрилэр, туспа бэлиэтээн Үрүҥ Айыы оҥороллор. Билигин сахаларга республикабытын аан маҥнай тэрийсибит улуу дьоннорбут үлэлэрин-хамнастарын сыаналаан, кэлэр көлүөнэлэри үөрэтии ситиһиилээхтик баран иһэр.
Айыы диэн өлбүт дьон куттара, кинилэр ураты өйдөрө-санаалара, саҥаны арыйыылара Yөһээ дойдуга сылдьаллара ааттанар. Күүһүрэн, туспа үгэс буола кубулуйбут саҥаны арыйыы өйө-санаата уһун кэмнэргэ үрэллэн, ыһыллан хаалбакка сылдьыыта айыы диэн буолар. Ол иһин айыы буолуу өйдөбүлэ сахаларга былыр-былыргыттан баар. Былыргы үчүгэй салайааччыларын, бас-көс киһилэрин үтүө санаалаах куттарыттан көмө, тирэх көрдөөрүлэр айыыны таҥара оҥостоллор.
Айыы буолууну итинник быһаарыы кэнниттэн хара айыыны дьон оҥорбуттара ханна баран суох буолалларый диэн ыйытыы үөскүүр. Дьон үчүгэйи оҥороллорун тэҥэ олус куһаҕан быһыылары эмиэ оҥороллор. Өйдөөх дьон оҥорор куһаҕан быһыылара, хара айыылара олус улахан содуллаах буолара эмиэ биллэр. Билигин даҕаны уоппуттаах уоруйаҕы тутарга, хаайарга бэрээдэги көрөөччүлэр улахан эрэйи көрсөллөр.
Сахалар олус куһаҕан быһыыны, хара айыыны оҥорон өлбүт киһини төрүт ахтыбакка эрэ көмөллөр. Урукку кэмҥэ бэйэлэригэр тиийинэн өлбүт дьону туспа, дьон сылдьыбат чиэски сирдэригэр кистээн көмөллөрө. Бу киһи оҥорбут куһаҕан быһыытын үгүс киһи билбэтин, аата ааттамматын үөскэтэллэр. Kиһи аата умнулларын тэҥэ оҥорбут куһаҕан быһыыта эмиэ умнуллар кыахтанар, ол иһин куһаҕан быһыылар аҕыйыыллар.
Хара айыы диэн олус куһаҕан саҥаны арыйыы, дьоҥҥо буортулааҕы оҥоруу аата буолар. Итинник быһыыны оҥорбут киһи аата - хара айыылаах киһи диэн буолар. Дьон олохторо иннин диэки, сайдыы диэки ба¬ран иһэрин туһугар хара айыыны оҥоруу суох эбэтэр букатын аҕыйах буолара наада. Айыы-хара аҕыйах буоларын ситиһэ сатааннар сахалар «Айыыны оҥорбот буолуҥ» диэн оҕолоругар этэ, үөрэтэ сатыыллар.
Биһиги эмиэ сахабыт дьонугар «Айыы буолумаҥ»— Kиһи буолуҥ. «Айыыны оҥорбот буолуҥ!» — Kиһи быһыылаах буолуҥ- диэн баҕа санаабытын тириэрдиэхпит этэ. Онтон айыы буолууну кэлэр көлүөнэлэр бэйэлэрэ быһаарыахтара, саха дьонугар ким элбэх туһалааҕы оҥорбут өйүн-санаатын ылан кэлэр көлүөнэлэрин үөрэтэллэригэр туһаныахтарын сөп. Kэлэр көлүөнэлэрбитигэр элбэх үчүгэйи эрэ баҕара саныырбытын олоххо киллэрэргэ аан маҥнай киһи буолууну баһылаан, ситиһэн, олоҕу киһи быһыылаахтык, сиэри тутуһан олорон үгүс туһалаах дьыалаларбытын хаалларыахха. (1,71).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Сыаналаах кумааҕы
мини|справа|Былыргы сыаналаах кумааҕы Сыаналаах кумааҕы — ханнык эмит үп-мал баайы бас билиитин туоһулуур докумуон буолар.Атын илиигэ бэриллиннэҕинэ онно суруллубут бырааптар барыта ылбыт илиигэ көһөр диэн Арассыыйа Гражданскай кодеса быһаарар. Аныгы бириэмэҕэ специальнай реестрга эбэтэр компьютернай базаҕа суруллуон сөп.
Арассыыйа сыаналаах кумааҕы ырыынагын маннык нормативнай докумуоннар быһаараллар:
Юриспруденция өттүттэн көрөххө сыаналаах кумааҕы үп-мал эбэтэр хамсыыр мал быраабын титулун курдук быһаарыллыан сөп. Экономика өттүттэн көрдөххө хапытаал представитела буолар.
Сыаналаах кумааҕы маннык свойствалардаах буолар:
Сыаналаах кумааҕыны таһаарыы
Сыаналаах кумааҕыны таһаарыы (эмиссията) диэн үп-харчы киллэриитин инструменынан көстөр. Ханнык эмит государство, араас былаас органнара, юридическай уонна физическай сирэйдэр таһаарыахтарын сөп.
Сыаналаах кумааҕы сыаната
Сыаналаах кумааҕы икки стоимостьтаах буолар: Номинальнай стоимость (действительнай хапытаал стоимоһа) уонна Курсовой стоимость (ол аата ырыынак стоимоһа, фиктивнай хапытаал буолар).
Марха күөл
Марха күөл (Marqakól ол эбэтэр Марқакөл, Маркаколь), Казахстаан хоту илин өттүгэр баар улахан күөл, хайалар быыстарыгар саһан сытар. Аан Дойдуга биир саамай улахан ыраас уулаах күөл буолар.
Бииринньик
Бииринньик (бэнидиэнник) диэн чук биир хонуга. Өрөбүл уонна иккинньик икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун бастакы күнэ. Христиан халандаарынан чук иккис күнэ.
Былыргы аата Ый хонуга.
Туурсуйа Конституционнай остуоруйата
хаҥас|мини|1876 с. Осман импиэрийэтин Конституцията Туурсуйа Конституционнай остуоруйата — 1876 с. Осман импиэрийэтин бастакы сүрүн сокуонун ылыныытыттан саҕаламмыт туурок быраабын остуоруйатын кэмэ. Туурсуйа өрөспүүбүлүкэтин билиҥҥи Конституцията 1921 сыллаахха ратификацияламмыта, онтон 1924, 1961, 1982, 2010 сылларга хат көрүллүбүтэ. 2000 сылларга Туурсуйа Европа холбоһугар киирэр политическай критерийдэри тутуһары көҥүллүүр өссө биир Конституционнай реформа туһунан боппуруос хаттаан көтөҕүллүбүтэ. Ол түмүгэр 2010 сылга Конституционнай референдум саҥа уларытыылары киллэриинэн түмүктэнэн ыытыллыбыта.
2005 сылтан саҕалаан Сиэр уонна сайдыы баартыйата Туурсуйа парламентскай салайыы быһыытыттан президентскай өрөспүүбүлүкэҕэ көһөр  хампаанньаны ыыппыта. 2017 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр Конституционнай референдума буолбута. Ол онно туурок быыбардааччылара президентскай өрөспүүбүлүкэни олохтуурга, премьер-министры дуоһунаһын суох гынарга, Парламентка дьокутааттар ахсааннарын элбэтэргэ, ону таһынан суудьуйалар уонна прокурордар үрдүкү сүбэлэрин реформатыгар куоластаабыттара.
Болугур (Амма улууһа)
Болугур — Амма улууһун Болугур нэһилиэгин киинэ.
Иккинньик
Иккинньик (оптуорунньук) диэн чук биир хонуга. Бииринньик уонна үһүнньүк икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун иккис күнэ. Христиан халандаарынан чук үһүс күнэ.
Вера Олейникова
Вера Александровна Олейникова, бэс ыйын 1 күнүгэр 2000 сыллаахха төрөөбүт. Биллэр активист. Олоҕун тухары наар Владимир Путины ыт курдук үөҕэр, олох герой чүөчэ.
Арассыыйаҕа мусора хуже говна диэн айдаанынан мем буолан биллибитэ.
Украина уонна Арассыыйа сэриитигэр олох иирэрдии сэриини утаран хаайыыга барар кутталлаах.
Asus
Asus тэрилтэ (ASUSTek Computer Inc.), (Эсус диэн ааҕыллар) аан дойду бөдөҥ тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. Планета 5-7 % экономикатын хонтуруоллуур. Оборотун ылбын хампаанньа. Ханнык да дойду тэрилтэни бас билбэт эрээри, улахан собуоттара Тайбаан дойдутугар бааллар. Өссө 240 араас дойдуларга эмиэ үлэлиир. Салалтата — Сингапурга олохтоох. Саха Сиригэр — Нерюнгри уонна Удачнай куораттарга баар. Улахан «Эсус» фирмата Дьокуускайга бааллар.
Тэргэн
Тэргэн (Артиллерийское орудие) — бөдөҥ калибрдаах уостаах сэрии сэбэ (аныгы наардааһынынан калибра 20 мм ордук).
Үксүн ыйааһына ыарахана бэрт буолан соҕотох киһи сэрии хонуутугар кыайан хамсаппат. Синэрээттэри (миинэлэри) ыраах ытан өстөөх бөҕөргөтүүлэрин, сэриитин сэбин уонна дьонун урусхаллыырга аналлаах. Сатыы сэриигэ, ууга уонна салгыҥҥа туттуллуон сөп.
Renault
Renault (Groupe Renault S.A) – Франция улахан массыына оҥорор тэрилтэтэ. Салалтата — Париж. Улахан заводтара — Париж (Франция). Билигин 140 дойдуларга улэлиир. BMW, Mercedes-Benz уонна Volvo хампаанньалары кытары.
Улахан 8 массыына оҥорор хампаанньа быыһыгар баар, Citroen, Volkswagen, BMW, Peugeot, FIAT, Lamborghini, Opel, Audi уонна Mercedes-Benz 3 массыына оҥорор хампаанньалары кытары хампаанньа быыһыгар баар Renault Russia, Nissan, AvtoVAZ, Dacia уонна Renault Samsung Motors.
Renault бу массыналары оҥорор:
• Renault Clio
• Renault FT
• Renault Mégane
• Renault 5
• Renault Twingo
• Renault Traffic
• Renault Zoe
• Renault Sport
• Renault Captur
• Renault Kwid
• Renault Arkana
Үһүнньүк
Үһүнньүк (сэрэдэ) диэн чук биир хонуга. Иккинньик уонна төрдүнньүк икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун үһүс күнэ. Христиан халандаарынан чук төрдүс күнэ.
Былыргы аата Уу хонуга. Мэндэҥэ одону кытта ситимнээх.
Төрдүнньүк
Төрдүнньүк (чэппиэр) диэн чук биир хонуга. Үһүнньүк уонна бэһинньик икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун төрдүс күнэ. Христиан халандаарынан чук бэһис күнэ.
Былыргы аата Мас хонуга. Сэндэли одону кытта ситимнээх.
Xpeng
Xpeng эбэтэр Xiaopeng Motors - Кытай биир улахан электромобиллары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан буолар.
Сыроватская Нюргуяна
Сыроватская Нюргуяна (сахалыы аата: Сыроватская Ньургуйаана, толору нууччалыы паспорт аатынан Сыроватская Нюргуяна Вячеславовна, псевдонима Нюргуша), тамада, уруккута математика учуутала.
Саха Сиригэр сүрүннээн тамада быһыытынан биллэр, ону таһынан элбэх этиһиигэ скандалларга киирэринэн.
2018 сыллаахха биллэр Кристина Кириллина диэн визажист дьахтары кытта охсуһан, остуоруйаҕа түбэспитэ. Ол айдаана НТВ канаалга тахсыбыта: https://www.ntv.ru/novosti/1977642/
Шалыгынэ
Шалыгынэ (Шалигине) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 363 (2016).
Зоя Алмаас
Зоя Потапова - Алмаас — Саха Сирин биир биллэр кэрэ ырыаһыта.
Тимошенко Юлия Владимировна
Тимошенко Юлия Владимировна (Юлія Володимирівна Тимошенко, 1960 сыл сэтинньи 27), Украина политига. Юлия Тимошенко блогун лидера уонна Украина премьер-миниистрынан үлэлээбитэ. Икки бириэмэни үлэлээн ааспыта. Бастакыта 2005 сыл тохсунньу 24 күнүттэн балаҕан ыйын 8 күнүгэр дылы этэ. Иккистээн 2007 сыл ахсынньы 18 күнүгэр талыллыбыта, ол гынан баран 2010 сыл кулун тутар 3 күнүгэр Украина Радатыгар куоластааһынынан үүрүллүбүтэ.
Ющенко уонна Тимошенко бастаан бииргэ үлэлиир эбиттэрин да буоллар билигин улахан утарсыы баар, ол Виктор Ющенко 2004 сыл президент быыбарыгар кыаттарбытын кэннэ уонна кинини өйөөччүлэрэ быыбар чиэһинэйдик ааспатаҕа диэн этэллэригэр Тимошенко өйүүр этэ уонна Оранж өрөбөлүүссүйэтин лидердара этилэр.
2010 сыл олунньутугар Тимошенко президент быыбарыгар кыттан баран Виктор Януковичка кыаттарбыта, онно 3.48% эрэ арахсыылаах этилэр, онно Тимошенко быыбар түмүгүн булкуйбут диэн эппитэ. Ол кэнниттэн саҥа президеҥҥа олоҕун буорту оҥоруом диэн тылын биэрбитэ. thumb|left|205px|[[АХШ президенын кытары Джордж Бушу кытары, 2008 сыл муус устар 1]] 2011 сыл алтынньы 11 күнүгэр Премьер-министр эрдэҕинэ Россияны кытта гаас туһунунан сөбүлэһиини баттыырга былааһын киэҥник туттубутун иһин Тимошенко хаайыыга сэттэ сылга сууттаммыта.
Кристина Кириллина
Кристина Кириллина, Саха Сирин уонна Москва биллэр визажиһа. Олоҕун тухары наар знаменитай буолуон наһаа баҕарара. Нюргушаны кытта конфликт түмүгэр фанаттара элбээбиттэрэ, баҕарарын курдук НТВ канаалга тахсыбыта.
Li Auto
Li Auto эбэтэр Li Xiang - Кытай биир улахан электромобил оҥорор тэрилтэтэ.
Салалтата - Пекин.
Бэһинньик
Бэһинньик (бээтинсэ) диэн чук биир хонуга. Төрдүнньүк уонна быыһык икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун бэһис күнэ. Христиан халандаарынан чук алтыс күнэ.
Былыргы аата Тимир хонуга. Дьэллэҥэ одону кытта ситимнээх.
Абаҕа (Амма улууһа)
Абаҕа — Амма улууһун Абаҕа нэһилиэгин киинэ.
Кэрэ-бэлиэ сирдэр
Харама хайата
NIO Motors
NIO Motors - Кытай биир лидирующай электромобил оҥорор тэрилтэ, Аан Дойдуга биир саамай улахан электрокардары оҥорор тэрилтэ буолар. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Салалтата - Пекин.
Буор куту харыстааһын
Хамсаныылары оҥорууттан хас биирдии быччыҥҥа өй-санаа үөскээн, мунньуллан иһэр. Бу өй-санаа олус элбэхтик хатыланан үөрүйэхтэри үөскэттэҕинэ быччыҥы бэйэтин хамсатар кыахтанар. Буор кут өйгө-санааҕа киирсэр уонна кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһиитэ утумнааһын диэн ааттанар.
Аныгы дьахталлар көҥүллэринэн барыыларыттан элбэх эр дьону кытта эдэр эрдэхтэриттэн сылдьыһалларыттан эр дьон буор куттара дьахтар киэлитигэр буккуллан хаалар буолла. Оҕону төрөппүт диэн ааттанар күүстээх, кыахтаах эр киһи оҕото кинини маарыннаабатын, утумнаабатын бэлиэтинэн кини курдук күүстээх, кыахтаах буолан төрөөбөтө биллэрэр. Урукку кэмҥэ күүстээхтэринэн ааҕылла сылдьыбыт биллэр дьон кэлэр көлүөнэлэрэ билигин кэлэн мөлтөөн хаалбыттара итини бигэргэтэр.
Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн эдэрдэри сыыһа үөрэтэллэриттэн кыыс оҕолор арыычча улаата түстэллэр эрэ айыыны оҥорор санаалара улаатарыттан, ханнык эрэ кыайар айыыларын оҥоро охсоору ыксыыллар. Ол иһин ханнык эрэ оҕоҕо, көрдөөбүт эр киһиэхэ кыыстарын биэрэ охсон кэбиһэллэриттэн, уһуннук үөрэтэр оскуоланы күүлэйдии үөрэммит эдэр дьахталлар үөрэнэн бүтэрэр буоллулар. Манна ордук улахан куһаҕаны сиппит кыыс уолаттары кытта бииргэ үөрэнэрэ оҥорор.
Афанасьев Дмитрий Егорович
Дмитрий Афанасьевич Егоров — техническэй наука доктора, профессор. Россия Естественнэй наукаларга Академиятын член-корреспондена, 1939 сыллаахха Бордоҥ нэһилиэгин Маалыкай сэлиэнньэтигэр колхозтаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Буор куту харыстааһын
Кут-сүр үөрэҕин тутуспат, эмиэ айыыны оҥорууга үөрэтиллэр эдэр уолаттар кыргыттары харыстыыр санаалара суох буолан, туһана охсор эрэ санаалара улаатан сылдьар. Эдэр оҕо сайдыыта суох буор кута бу дьахтар төрөтөр оҕолоругар бэриллэр кыахтанан, эргэ таҕыстаҕына даҕаны, эрин утумнуур оҕону кыайан төрөппөт. (1,64).
Афанасьев Дмитрий Егорович
Тоҕус саастааҕыттан төгүрүк тулаайах хаалан советскай интернакка олорон үөрэммитэ.
Быыһык
Быыһык (субуота) диэн чук биир хонуга. Бэһинньик уонна өрөбүл икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун алтыс күнэ. Христиан халандаарынан чук сэттис күнэ.
Афанасьев Дмитрий Егорович
Кини 1961 сыллаахха К.А.Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбитэ. «Тыа хаһаайыстыбатыгар электроэнергияны оҥоруу, тириэрдии, туһаныы» идэтин баһылаабыта.
Буор куту харыстааһын
Россияҕа көҥүл тустууну Кавказ омуктара лаппа баһылаабыттара ыраатта. Сибиир, Азия омуктарыттан биир, икки кыра ыйааһыннарга туста сатыыллар да өнүйбэттэр. Нууччалартан бырааттыы Белоглазовтар чемпионнуу сылдьыбыттарыттан ыла хас да уонунан сыллар усталарыгар чемпионнара суохтар.
Афанасьев Дмитрий Егорович
Д. Е. Афанасьев 1961 — 1964 сылларга саҥа аһыллыбыт Өлүөхүмэтээҕи тыа хаһаайыстыбатын механизациялааһын, электрификациялааһын техникумугар үлэлээбитэ. Инженер-электрик идэлээх преподаватель быһыытынан техникум электрификацияҕа отделениетын материальнай-техническэй базатын олохтооһуҥҥа элбэхтик үлэлэспитэ. 1964—1967 сс. Бүтүн Союзтааҕы тыа хаһаайыстыбатын электрификациялааһын научнай-чинчийэр институгун аспирантуратыгар ситиһиилээхтик үөрэммитэ. Манна аспираҥгураҕа үерэнэ сылдьан көтөр иитиитигэр туттуллар электрическэй ититэр тэриллэр температураларын сүрүннээһиҥҥэ икки саҥа ньыманы туттууну айан таһаарбыта. Эмиэ аспиранныы сылдьан, 1967 сыллаахха эдэр ыччат научнай-техническэй үлэлэрин Октябрьскай Революция үбүлүөйүнэн сибээстээн Бүтүн Союзтааҕы көрүүгэ кыттан лауреат буолбута. «Тыа хаһаайыстыбатын производствотын элекрофикациялааһын» диэн идэҕэ кандидатскай диссертацияны көмүскээбитэ. Энергетика уонна электрификация научнай проблемаларыгар сахалартан аан бастакынан технической наука кандидата буолбута.
Быыһык
Былыргы аата Буор хонуга. Буор сулус одону кытта ситимнээх.
Буор куту харыстааһын
Тустуук этэ-сиинэ бөҕө, күүстээх буолара ирдэнэр, ону тэҥэ, сылбырҕата, сымсата, түргэнник уонна табатык хамсанара, ол аата кыаҕа, буор кута сайдыыта ордук улахан оруолу ылар. Күүһү уонна кыаҕы сатаан, табан хамсаныыны холбуу ылан быһаарарынан көҥүл тустуу киһи тутаах хаачыстыбаларын быһаарарга олус табыллар күрэхтэһии буолар.
Афанасьев Дмитрий Егорович
Д. Е. Афанасьев 1968—1970 сылларга Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар механизация отделениетыгар үлэлээбитэ. Манна сабыылаах оҕуруот аһын электрификациялааһыҥҥа бастакы научнай-техническэй үлэни ыыппыта.
Буор куту харыстааһын
Сахаларга күүстээх тустууктар аҕыйааһыннара күүстээхтэр буор куттарын мөлтөхтөрүнэн буккуйан салгыы сайыннарбаттан улахан тутулуктаах. Буор кут кэлэр көлүөнэлэргэ эти-сиини кытта бэриллэн иһэрин билбэттэриттэн кыыс оҕолор кыыстарын харыстаабакка атыттары, сайдыыта суох буор куттаахтары, араас дьадаҥылары кытта сылдьыһан буккуйан кэбиһэллэрэ элбээтэ. Өй-санаа туохха да хааттарбатыттан, туохтан да иҥнибэтиттэн чараас эрэһиинэни туһана сатааһын буор куту кыайан хаайбат, ол иһин дьахталлары быһаччы албыннааһын буолар.
Буор кут бэриллиитэ
Буор кут бэриллиитэ диэн хамсаныыларга үөрүйэх буолуу кэлэр көлүөнэҕэ утумнааһына ааттанар.
Афанасьев Дмитрий Егорович
1970 сыллаахха Хотугу сир физическэй-техническэй проблемаларыгар институт тэриллэринэн, Д. Е. Афанасьев итии энергетикатын лабораториятын сэбиэдиссэйинэн үлэҕэ ыҥырыллыбыта. Лаборатория үлэтэ кэҥээбитэ. Мирнэйгэ лаборатория филиала аһыллыбыта. ССРС государственнай научнай-техническэй комитетын сорудаҕынан икки тиэмэҕэ үлэ ситиһиилээхтик толоруллубута. 1974 сыллаахха «Хоту дойду энергетикатын проблемаларыгар» Бүтүн Союзтааҕы научнай-техническэй мунньах Дьокуускайга ыытыллыбыта, онно лаборатория үлэһиттэрэ элбэхтик үлэлэспиттэрэ. Бу институкка үлэлии сылдьан Дмитрий Егорович СГУ ИТФ-ын преподавателинэн үлэлээбитэ уонна автоматикаҕа үөрэнэр кабинеты тэрийбитэ.
1977 сылтан СГУ тыа хаһаайыстыбатын факультетыгар преподавателинэн, доценынан үлэлээбитэ. 1992—1994 сылларга В. П. Горяшкин аатынан Москватааҕы агроинженернай университекка докторантураҕа үөрэммитэ уонна агропромышленнай научнай проблемаларга сахалартан аан бастакыннан техническэй наука докторын аатын 1995 сыллаахха көмүскээбитэ.
Буор кут бэриллиитэ
Ыал буолуу сүрүн сыалынан кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии буолар. Кэлэр көлүөнэлэр үчүгэй хаачыстыбалаах; өйдөөх, үлэһит, бөҕө доруобуйалаах буола төрүүллэригэр былыргы кэмнэргэ оҕолор ыал буолуохтарын инниттэн төрөппүттэр ылсыһан дьарыктаналлара ордук улахан суолтаны биэрэллэрин биллэрэр. Ыаллар бары оҕолоро бэйэлэригэр көрүҥүнэн маарынныыр, кинилэр курдук майгылаах, үлэһит буолуохтарын чахчы баҕараллар. Бу баҕа санаа туолуутугар биллэр көрдөбүллэр баалларын урукку кэмҥэ кытаанахтык тутуһаллар этэ:
Буор куту харыстааһын
Сахалар үөрэхтэринэн киһи буор кутун сайдыыта маннык тупсан иһэр таһымнарга арахсар:
Буор кут бэриллиитэ
- Урукку кэмҥэ ыал буолууга кыыс оҕо ыраас кыыһынан буоларын хайаан да ирдииллэр этэ. Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥоруута, дьахталлары аһара көҥүл ыытыыта, бу тутаах көрдөбүл тутуһуллубат буолуутугар билигин тириэртэ.
- Ыал, кэргэн буолааччылар төрүччүлэрин ыраахха диэри үөрэтэн, билсиһэллэр этэ. Манна дьон доруобуйалара, майгылара, үлэни-хамнаһы кыайаллара, баайдара эбэтэр дьадаҥылара бастакынан быһаарыллара.
Буор куту харыстааһын
1. Муҥнаах.
Афанасьев Дмитрий Егорович
Д. Е. Афанасьев кэлин Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар профессорынан, «Тыа хаһаайыстыбатын производствотын механизациялааһын, электрификациялааһын» кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьыбыта. Д.Е.Афанасьев 115 научнай, научнай-популярнай үлэлэрдээх, ол иһигэр 3 монографиялаах, бэйэттэн айан таһаарыыга үс авторскай свидетельстволаах.
Буор кут бэриллиитэ
Сэбиэскэй былаас көмөтүнэн ыраас хааннаах, эр дьон утумнарын салҕааччылар билигин суох буоллулар. Сэбиэскэй Сойуус дьоно барылара сэттэ уонтан тахса сыллар усталарыгар дьадаҥылары, үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлээбэттэри, өйдөрө-санаалара мөлтөхтөрү өрө тутуутуттан, кинилэр куһаҕан генофондаларынан сутуллубута. Билигин кэлэн орто оскуоланы барыта кэриэтэ эдэр дьахталлар үөрэнэн бүтэрэллэр. Бу дьахталлар эргэ таҕыстахтарына кэргэннэригэр ыраас хааннаах кэлэр көлүөнэлэри төрөппөт кыахтаналлар. Аан маҥнай сылдьыспыт эр киһитин буор кута, бу дьахтарга киирэн иҥэн хаалыан сөбүн уонна кэлэр оҕотугар бэриллэрин былыргы сахалар билэн кэргэн буолуох иннинэ сылдьыһары кытаанахтык боболлор этэ.
Буор кут киһи туттарыттан-хаптарыттан, үөрүйэхтик хамсанарыттан, ону-маны оҥороруттан-тутарыттан баара биллэр. Туох эмэ туһалааҕы оҥорорунааҕар алдьатара, буортулуура элбэх оҕо буор кута мөлтөх, суох да курдук буолуон сөп. Аһара эдэр төрөппүттэр оҕолоро үлэҕэ-хамнаска сыһыаннара аҕыйах, дьоҕурдара, талааннара суох буолар кыахтара улахан.
Буор кута сайдыбыт, сааһырбыт киһи оҕото, дьоҕура, талаана элбэх, өйө-санаата туруктаах буоларын сахалар «Сааһырбыт киһи оҕото өйдөөх буолар» диэн этиилэрэ быһаарар. Билигин үөрэхтэммит дьон үксүлэрэ эдэрдэригэр биир эмэ оҕону төрөтөн баран бүтэллэриттэн сайдыылаах буор куттаах кэлэр көлүөнэлэр үөскүүллэрэ сарбыллан сылдьар.
Буор куту харыстааһын
2. Муҥкук.
Буор кут бэриллиитэ
Тыыннаах киһи куҥ эт буолбатах. Киһи этигэр-сиинигэр, хас биирдии килиэткэлэригэр өй-санаа, куттар, эньиэргийэ иҥэн сылдьалларын аныгы медицинэ быһааран туһана илик. Киһи этэ-сиинэ туспа эньиэргийэлээх буолара быһаарыллан эрэр. Хас киһи барыта тулалыыр эньиэргийэтэ аура диэн ааттанар уонна аныгы тиэхиникэ көмөтүнэн быһаарыллар буолбута ыраатта эрээри кыайан ситэри үөрэтиллэ илик.
Афанасьев Дмитрий Егорович
Кини научнай үлэтин сүрүн хайысхатынан тыа хаһаайыстыбатын производствотын электрификациялааһын, Хоту дойдуга энергияны аҕыйахтык ороскуоттуур тэриллэри туһаныы боппуруостара. Бу научнай үлэлэр практиканы кытта ыкса сибээстээхтэринэн уратылаахтар. Ол курдук, холобурга аҕыннахха, Саха сиригэр тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга таас чоҕу, гааһы, неби, туһаныыны 2010 сылга диэри ааҕан таһаарбыта. Кини отуттан тахса сылга бастаан СГУ-га, кэлин Тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар студеннары үөрэтэр уонна научнай үлэни кытта дьүорэлээн дьарыктанар.
Буор куту харыстааһын
4. Үлэһит.
5. Дьоҕурдаах.
6. Сатабыллаах.
7. Талааннаах.
Ыал буолууга үлэһит, дьоҕурдаах, сатабыллаах уонна талааннаах буор куттаах дьон сөп түбэһэллэр. Буор кут сайдыытын бу таһымнарын олоххо уопутурбут дьон арааран билэллэриттэн ыал буолууга төрөппүттэр ылар оруоллара ордук улаатар.
Хас биирдии быччыҥҥа хайдах хамсыырыттан тутулуктанан үөрүйэх буолуу, ол аата оннук хамсааһыннары оҥоруу өйө-санаата үөскээн иҥэн хаалар. Бу иҥмит, үөрүйэх буолбут өй-санаа эти-сиини уларыттаҕына буор кут үөскүүр. Бу үөскээбит буор кут эти-сиини кытта кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэриттэн утумнааһын үөскүүр.
Буор кут өй-санаа буоларынан эти-сиини кытта холбуу бэриллэн иһэр. Эр киһи сиэмэтин кытта дьахтар киэлитигэр киирдэҕинэ онно иҥэн сылдьар. Бу сырыыга оҕо үөскээбэтэҕинэ даҕаны кэлэр сырыыга буор кут эрдэттэн оннун булуммутун өссө да туһанар, кэлэр оҕоҕо бэриллэр кыахтанар.
Өй-санаа туохтан иҥнибэт, тутуллубат. Чараас эрэһииҥкэнэн эр киһи сиэмэтин тутан ылыы кыаллар буоллаҕына, буор кут кыайан тутуллубат, син-биир киирсэн дьахтар киэлитигэр иҥэн хаалар.
Кыыс оҕо сайдыыта суох буор куттаах киһини кытта сылдьыстаҕына, хаһан эрэ төрүүр оҕото соннук сайдыыта суох буор куттаах буолан хаалар. Сайдыыта суох буор куттаах диэн муҥнаах, муҥкук, дьадаҥы буор куттаах киһи ааттанар. Хамсаныылары оҥороро бытааныттан, сыылбатыттан үлэни кыайа-хото үлэлээбэтин иһин ити, куһаҕан ааты булан иҥэрбиттэр.
Буор кут диэн киһи саамай сүрүн өйө-санаата. Бу өй-санаа эти-сиини үөрүйэх оҥороруттан уонна атын үөрүйэх буолбут өйдөртөн-санаалартан хомуллан үөскүүрүнэн кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр. Буор кут буккуллуута ыарыһах, кыайан хамсаммат, саҥарбат оҕолор төрүүллэригэр тириэрдэр. Билигин оннук ыарыылаах оҕолор элбээтилэр.
Афанасьев Дмитрий Егорович
Кини научнай үлэтэ элбэхтик бэлиэтэнэн турар. Ол курдук наука салаатыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин лауреатын аатын ылбыта, Нобелевскай бириэмийэ лауреата «П. Л. Капицаҕа анаммыт научнай арыйыы автора» диэн Арассыыйа Естественнэй наукаларын академиятын знагынан, БСНХСБ-ын бронзовай медалынан уо.д.а. наҕараадаламмыта.
Буор куту харыстааһын
Оҕо хайдах туттунарыттан, хамсанарыттан кимтэн буор кутун ылыммытын былыргылар быһаараллар эбит. “Аҕатын курдук сыыдам хамсаныылардаах” диэтэхтэринэ аҕатын утумнаабыта, буор кутун ылыммыта быһаарыллар. Ол аата аҕатын курдук үлэни кыайар кыахтааҕа биллэн тахсар.
Буор кут буккуллуутуттан аймахтар, омук күүстээх, кыахтаах эр дьоно суох буолууларыгар тиийэн атыттарга баһыттаран, симэлийэн барыыта кэлиэн сөп. Ол курдук үлэни кыайан үлэлээбэттэр кыахтаахтык үлэлээччилэргэ баһыттаран, үлэлиир сирдэриттэн туораан биэрэн иһэллэрин биһиги да билэбит. Кэлии үлэһиттэр баһыйалларыттан олохтоохтору үлэ туһаны аҕалар миэстэлэриттэн үтүрүйэн иһэллэрэ элбээтэ.
Онон омугу харыстааһын диэн эр дьон күүстэрин-кыахтарын буор куттарын харыстааһын буолар уонна кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэрин ситистэххэ омук үйэтэ уһуур кыахтанар. (2,87).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. – 156 с.
2. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Буор кут бэриллиитэ
Аныгы медицинэ үлэһиттэрэ өй-санаа үөрэҕин фантазиянан ааҕаллар, сэбиэскэй былаас атеистарын дьайыылара билигин да ааһа илигинэн туһананнар, аанньа ахтыбаттар.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн кыра оҕоҕо, төрөппүттэриттэн этэ-сиинэ уонна буор кута бэриллэр. Былыргы үөрэх, билии сайда илик кэмнэригэр буор кут хайдах бэриллэрин кыайан быһаарбат эрдэхтэринэ дьахтар чэчэгэйигэр үрэн бэриллэр диэн этэллэрэ. Бу быһаарыы сыыһатын билигин дакаастаан эрэллэр. Буор кут эньиэргийэ буоларынан эр киһи сиэмэтин кытта дьахтар иһигэр киирдэҕинэ иҥэн хаалан кэлэр көлүөнэлэригэр барыларыгар тиийэ дьайарын билигин быһаара сылдьаллар. Сахалар олохторун үөрэҕинэн дьахтар аан маҥнай сылдьыспыт эр киһитин сиэмэтин кытта буор кута бэриллэрин уонна иҥэн хаалан кэлэр оҕолоругар дьайыытын быһааран кыыс оҕо ыраас бэйэтинэн эргэ тахсарын ситиһэллэр этэ. Оҕо дьахтар аан маҥнай сылдьыспыт эр киһитин буор кутун иҥэринэн төрөөн, киниэхэ маарынныыр буолан хаалыан сөбө быһаарыллар.
Эр киһи сиэмэтин кытта буор кут дьахтарга быһаччы бэриллэн, иҥэн хааларын билигин телегония науката үөрэтэ сылдьар. (1,54).
Сиргэ аан бастаан пробирка иһигэр дьон илиилэринэн тутууларыттан-хабыыларыттан үөскэтиллибит оҕо Луиза Браун от ыйын 6 күнүгэр 1978 сыллаахха төрөөбүтэ. (2,316).
Пробиркаҕа төрөөбүт оҕоҕо буор кут бэриллэрэ дуу, бэриллибэтэ дуу салгыы быһаарыыга, кэтээн көрүүгэ наадыйар. Пробиркаттан төрөөбүт оҕолор элбэхтэриттэн, ханнык да өй-санаа, хамсаныы өттүнэн итэҕэстээхтэр үөскээбэттэриттэн уонна чэчэгэйгэ үрэн биэрии суоҕуттан, буор кут эр киһи сиэмэтин кытта бэриллэрэ быһаарыллар кыахтанар.
Буор кут кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллиитин телегония науката үөрэтэн билигин дакаастабыллар баар буолан эрэллэр. Атын эр киһилиин аан маҥнай сылдьыспыт дьахтар, ол киһи курдук, киниэхэ маарынныыр оҕону төрөтөрө быһаарылла сылдьар. Бу быһаарыыны эбии дакаастыырга сахалар биллэр этиилэрин туһаныахха сөп. «Атын киһи ойоҕо, ойох буолбат» диэн этии баарын ырытан көрүү быһаарыыны биэрэр кыахтаах. Бу этии эр киһи бэйэтэ ыраас кыыһы кэргэн ылбытын эрэ бэйэтин ойоҕунан ааҕынарын быһаарар. Атын киһилиин сылдьыспыт дьахтар ойох диэн буолбат эбит. Кыыһа алдьанарыгар “ой”, “ох” диэбит эрэ дьахтар эр киһиэхэ ойох буоларын бу тылбыт быһаарар. (3,16).
Туһаныллыбыт литература.
1. Газета «Якутск вечерний». 11 марта 2011 года.
2. 100 великих предсказаний. – М.: Вече, 2010. - 432 с.
3. "Туймаада уоттара" хаһыат. №88. 16.02.2012.
4. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Өрөбүл
Өрөбүл (баскыһыанньа) диэн чук биир хонуга. Быыһык уонна бииринньик икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун сэттис күнэ. Үгүс дойдуларга сынньалаҥ күн. Христиан халандаарынан чук бастакы күнэ.
Былыргы аата Күн хонуга.
Тихонов Николай Николаевич
Тихонов Николай Николаевич (2.12.1936, Ньурба оройуона, Кукаакы нэһилиэгэ) - экономический наука, доктора, профессор, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
Днепр
Днепр Европа биир улахан өрүһэ. Россия, Беларусь уонна Украина нөҥүө Хара муораҕа ааһар. Устунан Европаҕа ордук уһун өрүс буолар. Толору уһуна 2285 километр. Онтон 485 километра Россияҕа, 595 километра Беларуська уонна 1095  Украинанан ааһар. Бассейна 504000 км². Былыргыга гириэктэр өрүһү Борисфен диэн ааттыыллара.
Тихонов Николай Николаевич
1936 сыллаахха ахсынньы ый 2 күнүгэр Кукаакы нэһилиэгэр колхуостаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1958 сыллаахха Ленинградтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун экономикаҕа факультетын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, 1958-1959 сс. тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр кылгас кэмҥэ үлэлээбитэ.
Дьоҕурдаах эдэр киһини таба көрөн, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар ыҥыран ылбыттара. Онно үлэтин младшай научнай сотруднигынан саҕалаабыта. 1966 сылтан 1981 сылга диэри ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи отделениетын филиалыгар старший научнай сотруднигынан, сектор сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1981—1983 сс. конкурстаһан Сибиирдээҕи тыа хаһаайыстыбатын экономикаҕа научнай-чинчийэр институтун тыа сирин социальнай проблемаларыгар секторын сэбиэдиссэйинэн Новосибирскай куоракка үлэлии сырыттаҕына, Дьокуускайга төттөрү ыҥыран ылбыттара. 1982—1997 сылларга региональнай экономика институгугар тыа сирин экономическай уонна социальнай сайдыытын проблемаларын секторын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1997 сылтан Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар экономика кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
Н.Н. Тихонов научнай үлэтин сүрүн хайысхатынан дойду Хоту сирин, ол иһигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын сайдыытын кыһалҕаларын, Саха тыатын сирин социальнай-экономическай боппуруостарын, рынок усулуобуйатыгар тыа хаһаайыстыбатын производствотын сайдыытын, дьонун-сэргэтин олоҕо чөллөөх хаалыытын кыһалҕаларын быһаарыы буолар.
Кини биир улахан үлэтинэн өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин үлэлэринэн, дьарыктарынан көрөн аһылыктарын норматын зоналарынан арааран быһаарыы буолар. Хоту сиргэ нэһиилэ тиийииэн олорор норманы-минимуму быһаарыы саҥа методикатын оҥорбута, онно олоҕуран билигин ити минимум оҥоһуллар уонна бу минимум олоххо чугас турар, биһиги олохтоох усулуобуйабытын учуоттуур.
Николай Николаевич рынок сыһыаннаһыыларын усулуобуйатыгар Саха сирин тыатын сайдыытын концепциятын оҥорбуг автордартан биирдэстэрэ, концепцияны правительство бигэргэппитэ. Кини бэчээккэ тахсыбыт 80-ча научнай улэлээх, ол иһигэр 6 монографиялаах. Кини «Северное село» диэн монографията 1966 сыллаахха Новосибирскай куоракка тахсыбыта. Билигин научнай кадрдары бэлэмнээһиҥҥэ активнайдык үлэлэһэр, кини салалтатынан 5 киһи диссертация бэлэмнииллэр.
Н. Н. Тихонов научнай улэтэ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыс­тыба­тын үтүөлээх үлэһитин» аатынан бэлиэтэммитэ.
Харчы кризиһэ Арассыыйаҕа 2022
Харчы кризиһэ Арассыыйаҕа — Арассыыйаҕа олунньу 24–25 күнүттэн саҕаламмыта Арассыыйа Украинаҕа сэриинэн саба түспүтүн кэнниттэн.
Мыҥ сыл
Мыҥ сыл (мыҥылык, тыһыынча сыл, миллениум) диэн кэм кээмэйэ. 1000 сылга эбэтэр 10 үйэҕэ тэҥнээх.
Бөтүҥ (Амма улууһа)
Бөтүҥ — Амма улууһун Бөтүҥ нэһилиэгин киинэ.
Такыров Ян Тимофеевич
Такыров Ян Тимофеевич 1935 сыллаахха Кукаакы нэһилиэгэр колхозтаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Ян Тимофеевич 1960 сылтан олоҕун наукаҕа анаабыта, түөрт уонтан тахса сыл устата аата эрэ уларыйар биир Саха Республикатын региональнай институтугар бастаан лаборанынан, кэлин институт секторын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.