cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Теплоухов-Тимофеев Иннокентий Гурьевич
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнинээн Февроньялыын ыарахан олоҕу олорбуттар. Уопсайа 7 уол, 5 кыыс оҕоломмуттар. Бастаан Дириҥ Күөл диэн сиргэ уһуннук олохсуйбуттар. Онно 10 оҕото өлбут. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун 1-гы Хаптаҕай нэһилиэгэр көһөн киирэн 30-ча сыл кэриҥэ олорбуттар. Оҕолоро үксүлэрэ өлбутун кэннэ уһун кэмҥэ олоҥхолуурун быраҕа сылдьыбыт.
Айар үлэтэ
Иннокентий Гурьевич «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» диэн олоҥхотун Императорскай антропология уонна этнография музейыттан Саха Сиригэр фольклорнай матырыйаалы хомуйар соруктаах кэлбит этнограф В.Н.Васильев 1906 сыллаахха Амма сэлиэнньэтигэр Солобуодаҕа суруйбута. Бу олоҥхо Э.К.Пекарскай көннөрүүтүнэн 1916 с. Бетлингл алфавитынан сахалыы тахсыбыта. Петербурга саха тылын баһылаабыт бөдөҥ фольклорист А.А.Попов олоҥхону сахалыыттан нууччалыы тылбаастаабыта. Г.У.Эргис олоҥхо тылбааһыгар эбиини киллэрбитэ, латинскай алфавиттан аныгыга көһөрбүтэ. И.В.Пухов бэчээккэ тахсыытыгар бэлэмнээн былааҥҥа киллэртэрбит, тылбааска хос быһаарыылары биэрбит. Ити үлэлэспит дьон бары өлбүттэрин кэннэ кинигэ ситэриллэн 1985 сыллаахха Москваҕа бэчээттэнэн тахсыбыта.
Кырдьар сааһыгар «Кэннибэр кимим да хаалбата. Арай орто дойдуга олорон ааспыппын «Кулун Куллустуур» уонна «Эрэбил Бэргэн» олоҥхолорум ааттаналлар ини...» диэхтээбит. Кини «Иэйэхсит сиэнэ эриэн таба аттаах Эрэбил Бэргэн» олоҥхото тлтт суруйуутунан 449 страницалаах Тыл, литература уонна история институтун архыыбыгар уонна аймахтарыгар сытар.
Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ
Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ, эбэтэр Саха сиринээҕи Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (Якутский Центральный исполнительный комитет, ЯЦИК) — Сэбиэттэр сийиэстэрин ыккардыларыгар куруук үлэлиир сокуону ылар, салайар, хонтуруоллуур Саха АССР үрдүкү былаас уоргана, 1922 сылтан 1938 сыллаахха диэри үлэлээбитэ.
Бастакы састааба 1922 сыллаахха ахсынньы 27 күнүттэн тохсунньу 19 күнүгэр диэри буолбут I Бүтүн Саха сиринээҕи сэбиэттэр тэрийэр сийиэстэригэр талыллыбыта.
Тэриллиитэ
1920-1921 сылларга Сэбиэскэй Саха сирэ автономнай буолуутун туһунан боппуоруос көтөҕүллэр. Бу саҕана саха үөрэхтээхтэрэ бу соругу бастакы күөҥҥэ таһаарбыттара. П. Ойуунускай бэрэстээтэллээх хамыыһыйа үөскүөхтээх Саха өрөспүүбүлүкэтин балаһыанньатын суруйбута. 1922 сыл муус устар 27 күнүгэр Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин ситэриилээх кэмитиэт (ВЦИК) "Саха Автономиялаах Социалистыы Өрөспүүбүлүкэтин туһунан" («Об Автономной Якутской Социалистической Советской Республике») диэн уураах таһаарбыта. Бу уураахха этиллэринэн Саха АССР судаарыстыбаннай былааһа олохтоох сэбиэттэртэн, кинилэр сийиэстэриттэн, киин ситэриилээх кэмитиэттэн уонна совнаркомтан туруохтааҕа. ВЦИК дэкириэтинэн 1922 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр П.А. Ойуунускай салалталаах бастакы бырабыыталыстыба (совнарком) үлэтин саҕалаабыта. Гражданскай сэрии Саха сиригэр түмүктэнэ илигинэн ЯЦИК оруолун быстах кэмҥэ П. Ойуунускай салалталаах Саха сирин өрөпкүөмэ (ревком) толорбута. 1922 сыл сэтинньитигэр олохтоох Сэбиэттэр мунньахтаан тэрийэр сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. I Бүтүн Саха сиринээҕи тэрийэр Сэбиэттэр сийиэстэрэ 1922 сыл ахсынньы 27 күнүттэн 1923 сыл тохсунньу 19 күнүгэр диэри буолбута. Сийиэс «Основные положения конструкции Всеякутского съезда Советов трудящихся и красноармейских депутатов, ЯЦИК, его Президиума, СНК и о разграничениях их прерогатив и деятельности» диэн докумуону бигэргэппитэ. Киин ситэриилээх кэмитиэт бэрэстээтэлинэн Былатыан Ойуунускай талыллыбыта, кини солбуйааччыта — Алексей Широких буолбут. Бу докумуонунан Саха АССР бастакы Конституциятын олуга ууруллубута. Конституция Саха АССР Сэбиэттэрин III сийиэһигэр 1925 сыл саҕаланыытыгар ылыныллыбыта. Конституция Саха АССР РСФСР сорҕото буоларын бигэргэппитэ. Өрөспүүбүлүкэ үрдүкү былааһынан Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэрэ анаммыта. Сийиэстэр ыккардыларыгар өрөспүүбүлүкэ үрдүкү былааһынан Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ (ЯЦИК) буолбута — Саха АССР үрдүкү сокуону ылар (законодательный), дьаһайар (распорядительный) уонна хонтуруоллуур уоргана.
Федоров Константин Лукич-Көскөйө Көстөкүүн
Олоҕун олуктара
Федоров Константин Лукич-Көскөйө Көстөкүүн (1900-1987) Чэппиэдэй-Амматыгар, Дьадьырга төрөөбүтэ. Кини 87 сааһыгар диэри олорон хас да көлүөнэ олоҥхоһуттар, эбэтэр олоҥхолооһун этаптарын туораабыта. Эдэр сааһыгар өссө XIX үйэттэн ыла төрүттээх, аҕыйах да ахсааннаах буоллаллар аатырбыт олоҥхоһуттары билэрэ.
Аныгы үйэ 20-30 сылларынааҕы көннөрү олоҥхоһуттар маассабай толорууларын көрбүтэ уонна бэйэтэ кинилэр кэккэлэригэр сылдьыбыта. Кэнники 40-с, 50-с сылларга норуот эпическэй поэзиятын искусствота кэхтиитин, онтон тиһэҕэр 20 сыллар усталара олоҥхоһут быһыытынан оройуон үрдүнэн соҕотоҕун ордон хаалыы эбэтэр тулаайыхсыйыы дьылҕатын кытта билбитэ.
Айар үлэтэ
Олоҥхоһут быһыытынан кини толорор искусствотын сайыннараары атын нэһилиэктэри, улуустары кэрийбэтэҕэ. 30-с сылларга П.А.Ойуунускай ССРС Верховнай Советын депутатынан быыбарданарыгар олоҥхоһуттар кыттыһан бухатыырдар арияларын үллэстэн толорбуттар. Ол түүн олоҥхоһут Соппуруон, сииппэр Илларионов уонна Константин Лукич сарсыардааҥҥа диэри олоҥхолообуттар.
Константин Лукич биир дойдулааҕа Василий Семенович Попов ити саас икки ый устата үлэлээн оҕонньортон «Сүҥкэн Дьааһын» диэн олоҥхотун суруйан ылбыта, ону үрүҥэр таһааран баран, В.Ф.Ермолаевка уонна саха тылыгар сыһыаннаах И.И.Захаров учууталга аахтарбыта. Олоҥхо кээмэйинэн 2-3 тэтэрээт холобурдааҕа. Кэнники В.С.Попов ити суруйбут тэтэрээттэрин Дьокуускайга Норуот айымньытын дьиэтигэр киллэрэн туттарарга эбэтэр атыылыырга соруна сылдьыбыта да тоҕо эрэ төттөрү илдьэ тахсыбыта. Тиһэҕэр, 1985 с. Бэлэм суруллубут олоҥхону Тыл, литература, история институтун научнай үлэһитэ П.Н.Дмитриев ылбыт сурахтааҕа уонна оҕонньор ырыаларын магнитофоҥҥа устубуттар этэ.
Константин Лукич Федоров 1942 с. Арҕааҥҥы фроҥҥа ыҥырыллыбыт. «Сэриигэ олоҥхолообот этим, сахалар суохтара» диэбитэ. Арай биирдэ, илиитигэр бааһыран баран, ханнык эрэ сарайга соломоҕо атын саллааттары кытта сытан, ыарыытын аһарынан, дойдутун ахтылҕанын таһаарынан, олоҥхоттон быһа тардан ария толортообутун саллааттар бэркэ сэҥээрбиттэр.
Ытык кырдьаҕас былыргы сэһэннэри элбэҕи билэрэ, В.С.Потапов киниттэн истибит үһүйээннэрин оройуон хаһыатыгар бэчээттэппитэ. Константин Лукич Соловьев нэһилиэгин былыргы аҕа уустарын өбүгэлэрин туһунан номохтору билэттиирэ уонна кинилэр удьуордарын бэйэтин бириэмэтигэр тиийэ сүһүөхтээн ааҕыталыыра.
Константин Лукич олоҥхолооһун искусствотын туһунан хас да санааларын билиһиннэрбитэ: элбэх олоҥхону истибит киһи үтүө олоҥхоһут буолар, аҕыйах олоҥхону истибит киһи бэйэтэ иһиттэн айан ыллаабат, олоҥхолор бары үчүгэй буолбаттар, олоҥхоһут үчүгэй, тыла уус-уран буолуохтаах. Сылдьан эрэ олоҥхо тылын үөрэппэккин, олоҥхолоон бардаххына тыл бэйэтэ наарданан, тахсан иһэр, былыр улахан олоҥхоһут улахан ойууннааҕар тылынан ордук буолар дииллэрэ, былыр туох да атын көр-нар суоҕун кэриэтэ, онон дьон аралдьыйаллара эрэ олоҥхо буолара, олоҥхоһуттар кулгаахтарын бүөлэнэн бэйэлэрин куоластарын тахсыытын истэллэрэ эбэтэр кулгаахтарын эмминньэҕин дьигиҥнэтэн тардыалыы олорор буолаллара, кинилэр олоҥхолуулларыгар харахтарын быһа симэллэрэ диэн кэпсээнин түмүктүүр.
Терютина Пелагея Михайловна – Ырыа Ымыычаан (Балагыас)
Олоҕун олуктара
Терютина Пелагея Михайловна (1880–1970 сс.) норуокка киэҥник сураҕырбыт псевдонима-Балагыас. Ону сэргэ ардыгар, ордук дойдутугар, Ырыа Ымыычаан диэн эмиэ буолара.
Кини Чурапчы улууһун Мугудай нэһилиэгэр 1880 сыллаахха төрөөбүт. Аҕата Топпойо быстар дьадаҥытын туһунан, Мугудайга урут маннык тыл номоҕо олохсуйбут: «Топпойолорго дылы, ыалдьыттарын түүтэх бурдугу астаан аһаппыттар үһү», - диэн. Төрүт олох дойдулара – Чыччаҥ. Онно Хобороос Өлөҥнөөҕөр өтөхтөөхтөрө.
Ыраахтааҕы саҕана Балагыас мэнэрик, удаҕан ырыаларын толоро сылдьыбыт. Ийэтэ удаҕан эбит: сорохтор сэһэргииллэринэн, Балагыас мэнэрийдэҕинэ, үөһээ дойдуга тахсан баран, орто дойдуга төттөрү түһүүтүгэр дьоннор көрөллөрүгэр баттаҕа кырыаран хаалар курдук буолар эбит. Советскай былаас саҕана мэнэрийэрин бырахпыт уонна норуот сэҥээрэр олоҥхоһута буола сайдыбыт. 1940 сылга Мугудай нэһилиэгэр Максим Горькай аатынан холкуоска үлэлии киирбит.
Эдэригэр сөбүгэр үрдүк уҥуохтаах, көнө, кэрэ сэбэрэлээх, истээччилэрин номоҕон уус-уран тылынан, чуор куолаһынан абылыыр эбит.
Айар үлэтэ
Норуот ырыаларыттан ордук биһирээн «Мачаҕай Баһылайы», «Быттык-быттык Маарыйаны»,  «Лагларыйа Даарыйаны» толороро үһү. Холобур, «Саха фольклора» хомуурунньукка (1970 с.) «Быттык-быттык Маарыйа» киллэриллибит. Сорохтор кэпсииллэринэн, Балагыас норуот ырыаларын толоруулара пластиҥкаҕа уһуллубут. Ордук Биһирээн Балагыас хаһыа да буолан биир олоҥхону кыттыһан толорууларга, кыттарын сөбүлүүрэ. Дойдутугар, Мугудайга, Ырыа Миитээлиин (Пермяков Д.М.) үгүстүк бииргэ толорор үгэстэнэ сылдьыбыттар. Онно биирдэрэ олоҥхону саҕалаатаҕына кини салгыыра. Хаста да солбуһаллара, уһун түүнү быһа ыллаан-туойан тахсаллара. Чурапчытааҕы Педучилищеҕа Сылаҥтан сылдьар аатыырбыт Н.М.Дьяконов-Чөлөһү көрсөн, кыттыһан олоҥхолообуттар. Мындаҕаайыттан С.Ф.Абрамов кэпсииринэн 1954-1955 сс. Икки күн устата уонча олоҥхоһут холбоһон дуу, күрэхтэһэн дуу ыллаабыттар. Балагыас, оччолорго 80-ча сааһыгар чугаһаабыт эмээхсин онно ситиһиилээхтик кыттыбыт. Ол күрэхтэһиигэ кимнээх кыттыбыттара, хайдах барбыта, ордук туһунан биһирэммитэ сиһилии биллибэт: олоҥхоһуттар түмсүүлэрин Е.С.Дьячковскай тэрийбитэ буолуо диэн информатордар сабаҕалыыллар.
Балагыас 60-ча саастааҕар Арҕаа Хаҥалас киһитэ Е.Е.Лукин киниттэн «Сэттэ күннүк сиртэн сибиэркэтэ охсуллар эндиэ араҕас аттаах Нөрүөн Мүлгү» диэн олоҥхону 170 лиискэ 10500 хоһоон строкалаах суруйан ылбыт. Өссө 1947 с. Г.С.Борисов 207 лиискэ «Уолусхан улаан аттаах Уһук туйгун бухатыыр» диэни суруйбут. Бу икки олоҥхо филиал архыыбыгар туттарыллыбытын Г.Д.Ефимов бигэргэппит. Балагыас «Нөрүөн Мүлгү» олоҥхотун 1980 с. Н.В.Емельянов “Сюжеты якутских олоҥхо” диэн кинигэтигэр туһаммыт.
Пелагея Михайловна сайылыгын оҕолорун мунньан олорон, киэһэ аайы үгүстүк остуоруйалыыр, таабырыннары таайтарар эбит. Ону таһынан иллэҥ эрэ буоллар араас киэлилээх, эгэлгэ кэрэ киэргэллээх бэртээхэй туос иһиттэри тигитэлээн сайылык дьахталларыгар түҥэтэрэ. Эмиэ да отоһуттаан ылара, эмиэ да дьахтары төрөтөр баабыскаһыт этэ.
Джо Байден
dddddd
Руналар
мини|Былыргы рууна алпаабыта Руналар — былыргы Германия биис-уустара туттубут, I-II үйэттэн XII үйэҕэ диэри Дания, Швеция уонна Норвегия сирдэригэр туттуллубут, X—XIII үйэлэргэ Исландияҕа уонна Гренландияҕа, онтон Швеция Даларнатыгар XIX үйэҕэ диэри туттуллубут сурук-бичик. Былыргы түүрдэр, венгрдар уонна булгардар алпаабыттарын бэлиэлэрэ эмиэ уһуктаах быһыылаахтар, рууналарга маарынныыллар, онон бу суругу-бичиги эмиэ рууна диэн ааттыыллар.
Руна диэн тыл бэйэтэ «кистэлэҥ», «сибигинэйэн саҥарыы», «сибигинэйии» диэн өйдөбүллээх. Тыл этимологията билигин даҕаны бу тыл өйдөбүлүн уонна бэлиэлэрин саарбахтыыр эбит. Үгүс чинчийээччилэр руналар туохха туттуллалларын маннык диэн саарбахтыыллар: "практическай ис хоһоонноох эрэ буоллахтара дуу, эбэтэр сакральнай суолталаах суоллаах- иистээх буоллахтара дуу", дииллэр. Руналары тааска, тимиргэ, маска уонна уҥуохтарга кыһан оҥороллор; кинилэр Хотугу Европа дойдуларыгар христианствоны ылыммыттарын кэннэ латиницанан туттар буолбуттара. «Руналар» диэн термин бэйэтэ былыргы силистээх-мутуктаах. Барыта 5000- кэ руническай суруктаах, олортон улахан аҥара Швецияҕа булуллубут. Ону таһынан орто үйэтээҕи Европаҕа руническэй халандаар баар буола сылдьыбытатус-туспа сытыы быһыылаахтар, үрдүк уонна синньигэс оҥоһуктаахтар.
Руна көрүҥнэрэ
Скандинавскай-скандинавскай уонна германскай руналар төрүттэринэн 24 бэлиэлээх улахан футарк буолар. Бу германскай племялар былыр туттубут алпабыыттара буолар. Итини таһынан өссө 16 руналаах кыра футарк баар эбит, ону олоххо-дьаһахха тутталлар. Славянскай-славянскай руническай сурук-бичик суох этэ. Ол да буоллар, кинилэр толкуйдаан көрбүттэрэ буоллар. Ону аан бастаан историк уонна суруйааччы Антон Платонов суруйбута. Бу руническай символлар Скандинавия футаркатын былыргы тылынан, славянскай тылы тилиннэрии тыыныгар тутталлар. Арийскай- арманическай футарк III Рейх кэмигэр оҥоһуллубут. Бу классическай скандинавскай футарка майгынныыр эбит, ол эрэн сорох өйдөбүллэрин уларытан биэрбиттэр. Венгерскай-руническэй бэлиэлэргэ майгынныыллар, ол эрээри туох даҕаны сибээстэрэ суох эбит. Исландскай- чинчийээччи Леонид Кораблев көмөтүнэн, бу сотуртааҕыта саҥардыы биллибиттэр. Футарк икки чааска арахсар:хара уонна үрүҥ эрээккэ. Үрүҥ-үтүө, сырдык дьыалаҕа, хара-куһаҕан дьыалаҕа. Хара руналар киһиэхэ улахан куттталы аҕалыахтарын сөп. Түүрдээҕи- Таһыттан көрдөххө, германскай курдук эрээри, олох атын тылга — былыргы түүр тылларыгар майгынныыллар. Кэнники кэмҥэ руна араас көрүҥэ үөскүүр. Сорох практика кинилэри туһанар уонна туһанар практическай туһаны булалларын бигэргэтэр.
Саҥа руналар
Саҥа руналары арассыыйа учуонайа Василий Павлович Гоч 1998 сыллаахха оҥорбут. Ааптар бу бэлиэлэри «со творчество» диэн ааттыыр. Ол аата оҥоһуллубатахтар, «арыллыбыттар» эбит, 1998 сыллаахха, Крымҥа. 37 саҥа руна классическай футаркаттан уратыта, 32- һэ саҥа руналаах Эльорсибо диэн алпабыыт үөскэтиллэр. В.П.Гоч этэринэн, саҥа кэм кэлбит, ол иһин урукку бэлиэлэр үлэлээбэттэр, ити саҥаны оҥорууга аҕалбыта диир. Кини уруккумкэми түһүү кэмэ диэн ааттыыр. П.В.Гоч систиэмэтэ балай да уустук. Айааччы этэринэн, кини системата киһи нейроннай систематыгар сабыдыаллыыр уонна кини үрдүк духовнай самосознаниетын сайыннарар. Онон саҥа руналар киһи олоҕор улахан сабыдыаллаахтар. Руналар дьайыылара Ааспыт үйэ устатыгар руналар дьайыылара уларыйбат: билигин кинилэр былыр скандинавтар оҥороллорун курдук тутталлар. Кырдьык, аныгы киһи руна хайдах көмөлөһүөн сөбүн уонна ол кэм олоххо киириитин кытта ыкса сибээстээх буоллаҕа. Рун дьайыыта кинилэр дьүһүннэригэр сытар: кинилэр ханнык да саҥа хаачыстыбалар баалларын предмеккэ биллэрэллэр. Руналары анал сакральнай формулаларга уонна уруһуйдарга холбуохха сөп. Хотугу магия туһунан документальнай кэрэһиттэрэ олох бары түгэннэригэр улаханы кэрэһилииллэр. Кинилэр туһааннаах усулуобуйаны тутуһан үлэлээтилэр. Кэнники кэмҥэ руническай энергиялаах манипуляция, бэйэ гальдравтарын уонна да атын практикаларын ырытыы, атын үгэстэргэ тирэҕирии баар буолла.
Эргитиллибит руналар
Эргитиллибит руна өйдөбүлүн билгэлииргэ туһаналлар. Быраабыла быһыытынан, рунаны эргитии суолтата утарыта эбэтэр куһаҕан өттүгэр уларыйар. Магияҕа арыттаһыыны сэдэхтик туһаналлар эрээри, сыал-сорук эмиэ оннук буолуоҕа: атын бэлиэлэр дьайыыларын оннунан хаалларарга. Ону таһынан эргитэр-урбатар кыаҕа суох символлар бааллар: ханнык баҕарар балаһыанньаҕа биирдик көрөллөр.
Алпабыыт үс көлүөнэҕэ арахсар
Алфавит делился на три рода (Ættir «эттир», Ætt «атт»); в каждом имеется по 8 рун. В первый эттир входили руны f, u, þ, a, r, k, g, w. Во второй — h, n, i, j, é (ih-wh), p, R (z), s. В третий эттир входили руны t, b, e, m, l, ŋ, d, o.
Каждая руна имела своё название. Первоначальные названия рун не сохранились, но существуют реконструкции, например:
Руническай суруктары ханна булуохха сөбүй?
Руналары германецтар олорбут сирдэрин, ордук скандинавтар олорбут сирдэриттэн булуохха сөп. Археологтар сыл аайы рунологтарга үөрэтэллэр — ол курдук руническай суруктары чинчийээччилэр — уонна саҥа булумньулар диэн ааттаналлар. Былыргы улахан суруктар Германия хоту, Ютландия арыытыгар уонна Скандинавияҕа, онтон Европаҕа Герман омуктарын кытары тарҕанан, аныгы Украинаҕа уонна Босния территориятыгар тиийэ тарҕаналлар. Британ арыыларыгар уонна Фрландияҕа (билиҥҥи Недерланды) V- XI үйэлэргэ англосаксон эбэтэр англо-фриз руналара диэн руническай сурук вариана туттуллубута. Футарка бу көрүҥэ былыргы английскай уонна былыргы дьылларга бэйэлэрин икки ардыларыгар чугастык иһиллэр дорҕооннору толору туһанан бэриллибитэ. Руналар саамай киэҥник тарҕаммыт тииптэрэ-былыргы Скандинавия тылын суруйарга аналлаах IX үйэлэргэ үөскээбитэ. Манна даҕатан эттэххэ, кыра руналар суруктарыттан ордук Скандинавия арыытыгар уонна Данияҕа суруллубуттар. Викингалар балюстрадтарыгар уонна константининополь Соборугар уонна Сибэтиэй София Соборугар уонна Афин чугаһыгар Пирей гавань чугаһыгар турар мраморнай хахайга хаалларбыттара. Бүгүҥҥү күҥҥэ алта тыһыынча биллэр руническай суруктартан улахан аҥаара өлбүт руническай таастарга — стеллаларга быһыллыбыт. Руническай таастарга суруктар бары сакаасчыттар ааттарын суругунан ааҕыллан саҕаланаллар, ол кэнниттэн өлбүт уонна кини аймахтара сакаасчыты кытары сибээстээхтэр.
Түмүктээн эттэххэ, 2000-с сылларга тахсыбыт ытык бэлиэлэр ураты көстүүлэрин: Александр Асов суруйбут бэлиэтэ уонна руна бэлиэлэрэ. Былыргы уус-уран айымньыны хомуйааччылар, муудараһы, билиини араҥаччылааччылар диэн ааттыыллара. Славянскай үгэһи Асов өйдүүрүнэн: Славянскай сиэри-туому, Славяно-Ариийскай Ведтэрин кытта ситимниир, оттон руна таҥаралар тылларын ааттыыр.
Sylvania Electric Products
Sylvania Electric Products - урукку Америка электроника оҥорор тэрилтэтэ этэ. Билиҥҥи кэмҥэ бренд быһыытынан Mitsui Group састаабар үлэлиир.
Sylvania (бренд)
Sylvania (Сильвания эбэтэр Сильваниа) - Канаада бренда, ити брендынан Канаадаҕа араас лампалар, телевизордар, ырыа истэр центрдар, үтүүктэр оҥоһуллаллар. Бу бренд сүрүннээн Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа уонна Кытайга тарҕанар. Кытай нөҥүө Саха Сиригэр эмиэ кэлэр сороҕор. Бренды бас билээччи Sylvania Electric Products.
Rite Aid
Rite Aid - АХШ үһүс улахан аптеката (CVS Pharmacy уонна Walgreens кэнниттэн) уонна АХШ саамай бөдөҥ drugstore маҕаһыына буолар.
Васильева Клара Дмитриевна
Васильева Клара Дмитриевна (1944с.) — поэтесса, 1996 с. Саха Республикатын суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Россия журналистарын сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун кэрчиктэрэ
Тохсунньу ый 4 күнүгэр 1944 сыллаахха Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. 1970-1992 сылларга Ньурба улууһун "Ньурба" хаһыатыгар секретарь-машинистканан, корреспонденынан үлэлээбитэ. 1970 сылтан бэчээттэнэр. 1985 сыллаахха "Чэчир-85" диэн ааттаах кассетаҕа "Кучу" хоһоонноорун хомуурунньуга тахсыбыта. Кэлиҥҥи хоһоонноро, кэпсээннэрэ рсепублика хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар, ону таһынан эдэр суруйааччылар "Кырдал кыталыктара", "Оһуор" хомуурунньуктарыгар бэчээттэммитэ. 1992 сыллаахха журналистар республиканскай бириэмийэлирин лаурета буолбута.
Дьяконов Николай Гаврилович
Дьяконов Николай Гаврилович (1938 с.) — поэт, тылбаасчыт, 1992 с.Россия суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, ССРС телевидениетын уонна араадьыйатын Туйгуна.
Олоҕун кэрчиктэрэ
1938 сыллаахха ахсынньы ый 12 күнүгэр Горнай улууһугар Өрт нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Н.К. Крупская аатынан Ленинградтааҕы культура институтун үөрэнэн бүтэрбитэ. Культура Министерствотыгар, "Эдэр коммунист" хаһыат редакциятыгар, комсомол уобаластааҕы комитетыгар үлэлээбитэ. Бастакы хоһооннорун "Кыым" хаһыакка бэчээттэппитэ. А. Блок, А. Ахматова, Б. Пастернак, В. Саянов, Е. Евтушенко, Р. Рождественскай хоһооннорун, Н. Тихонов "Киров с нами" поэматын сахалыы тылбаастаабыта.
Радиолюбитель аан дойдутааҕы күнэ
Радиолюбитель аан дойдутааҕы күнэ (Международный или Всемирный день радиолюбителя, World Amateur Radio Day, туруору нууччалыы тылбааһа — «Всемирный день любительского радио») — аан дойду үрдүнэн радиолюбителлэр муус устар 18 бэлиэтиир күннэрэ.
1925 сыллаахха муус устар 18 күнүгэр Франция киин куоратыгар Парижка радиодело энтузиастара «Аан дойдуутааҕы радиолюбителлэр сойуустарын» тэрийбиттэрэ.
Албания лиэка
Лиэк — 1947 сылтан Албаниа харчыта. Ол иннинэ албан франкатын кытта туттуллара. 100 киндаркаттан турар (qindarka). Lek диэн Улуу Александр аатын кылгатыллыбыта (Leka i Madh). Qindarka — албанныы сүүс (qind) Аан дойдутаа5ы бэлиэтэ — ALL ( ISO 4217) Тимир харчынан — 1,2,5,10,20,50 уонна 100 лиэк баар.
Кумаа5ы харчынан — 100,200,500,1000 уонна 5000 лиэк.
1912 сылга диэри Албаниа бэйэтин харчыта суох этэ, онтон сирэ Осман империятын сорҕото этэ. Онтон түрк лииратын оннугар австро-венгер кроната, Италия лирата, Грек драхмата уонна Франция франката кэлбиттэрэ. 1926 сылга тутулуга суох Албаниа бэйэтэ харчыламмыта - көмүс франк.
Дере Джансу
Биографията
Джансу Дере 1980 сыллаахха Анкара куоракка төрөөбүтээ. Оҕо эрдэҕиттэн балерина буола ыра баҕа санаалааҕа эрэри, онтон олоххо киирбэтэҕэ. Дере орто оскуоланы Измир куоракка бүтэрэн баран, Стамбуллааҕы судаарыстыбаннай университекка археология салаатыгар туттарсан киирбитэ. 2000 сыллаахха Kanal D Miss Turkey Güzellik Yarışması. диэн кэрэ дьахталлар куонкурустарыгар кытта 3 миэстэни ылбыта. Ол кэнниттэн модель үлэтигэр профессиональнайдык ылсыбыта. Билигин кини Париж уонна Милан куораттарга буолар муода көрдөрүүлдэригэр кыттар. Кини баар суоҕа аҕыйах кэм иһигэр Турция саамай элбэх хамнастаах уонна харчыны аахсар супе модела буолбута. Тэлэбиисэр араас биэриилэригэр кыттыбыта.
Киинэҕэ уонна тэлэбиидэнньэҕэ 2002 сылтан саҕалаан уһуллан барыбат. 2003 сыллаахха аан бастаан «Сумерки» сэрийээлгэ уһуллубута. Онно сылдьан кини Кенан Имирзалыоглуну кытта оонньообута. 2004 сыллаахха "Метро Палас" сэрийээлгэ күлүүлээх оруолу толорбута. 2005 сыллаахха «Осенний пожар» сэрийээлгэ Джейлан диэн уйулҕата хамсаабыт кыыс оруолугар оонньооубата. Ити икки обургу оруолларын кэннэ үгүс киинэ устааччы Джансуну дьэ өйдөөн көрбүтэ. Онон 2006 сыллаахха Гуль Огуз диэн биллиилээх режиссер, киинэ устааччы Джансуну «Сыла. Возвращение домой» сэрийээл сүрүн оруолугар ыҥырбыта (2006 -- 2008 сылларга устубуттара). Ити сэрийээли дьон сэргэ олус сөбөбүлээбитэ. Сэрийээл баар буолан Мардиныга оскуола, балыыһа уонна култуура кииннэрэ тутуллубуттара. Ити оруолс кэннитэн Джансу Турция бастыҥ артыыстарын кэккэтигэр эрэллээхтик киирбитэ, улахан сулус буолубута.
Джансу Avon хампаанньа аатырбыт макарытн сирэйэ буола сылдьыбыта. Ону таһынан кини билигин даҕаны Magnum марка сирэйэ буолар. 2012 сыллаахха кинини Турок дьахталларыттан аан бастакынан Loreal Paris аан дойдуга биллэр марка сирэйинэн талбыттара.
Венесуэла боливара
Боливар — Венесуэла бастаан эбии (1871–1879), онтон сүрүн (1879 сылтан) харчыта.
1871 сылга боливар дойду сүрүн харчытыгар — венесолана5а -эбии, бөдөҥүтэр харчы быhыытынан киллэриллибитэ (20 венесолано =1 боливар).
1879 сылтан дойду сүрүн харчытынан Франция франкатыгар тэннэммит уонна 100 сентимоттан турар боливар биллэриллибитэ. 2008 сыл тохсунньу 1 күнүттэн, деноминация (1000:1) кэннэ, саҥа ааттаммыта - боливар фуэрте (исп. bolívar fuerte — күүстээх боливар). 2012 сыл атырдьах ыйыттан синньэ "боливар" диэн аата төннөрүллүбүтэ. ISO 4217 стандартыгар бэлиэтэ: VEF (2008 сылтан) - VEF, сыыппаранан - 937.
Атласов, Муһаммад-Хади Мифтахутдинович
мини|Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов Атласов (Атласи) Муһаммад-Хади (Муһаммадхади, Хади, Гадый, Гади) Мифтахутдинович (1876 сыл атырдьах ыйын 29 күнэ — 1938 сыл олунньу 15 күнэ) – общественнай деятель, Арассыыйа Империятын Икки ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дуума Самара губерниятын дьокутаата, историк-түрколог, уһуйааччы.
Олоҕо
1895 сыллаахха Оренбург таһыгар баар Сеитов посадка педагогическай курстарга үөрэнэ киирбитэ. Бу курстарга саҥа ньымаларынан үөрэтэр этилэр, ол иһин Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов светскай үөрэхтэммит. Кини курстарга үөрэнэ сылдьан ниэмэс тылын уонна литератураны үөрэппит. 1898 сыллаахха курстары бүтэрэн Буинскайга төннүбүтэ. хаҥас|мини|350x350пкс|Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов хаҥастан үһүс 1903 сыллааха Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов Мусульманнар духуобунай мунньахтарыгар имам уонна мударрис тургутууларын ааһан Самара губерниятын Бугульма уеһыгар баар Альметьево дэриэбинэ имама буолбута. Бу кэмҥэ кини элбэх ыстатыйа суруйан, аныгы ньымалары пропагандалаан, дьадид хамсааһынын биир биллиилээх киһитэ буолбута.
Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов 1906 сыллаахха көҥүллэммэтэх Бүтүн Россиятааҕы III мусульманнар сийиэстэригэр кыттыбыта. Атласов сийиэскэ норуоту сырдатыыга ыҥырбыт.
1907 сылтан Арассыыйа империятын II ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дума дьокутаата буолбута. Кини Самара губерниятыттан талыллыбыт. "Дума" диэн ааттаах Судаарыстыбаннай Дума мусульман дьокутааттара таһаарар хаһыаттарыгар үлэлэспитэ, ол эрээри бу хаһыат алтыс нүөмэрин кэннэ бобуллубута.
Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов Бастакы Аан дойду сэриитин, Олунньутааҕы уонна Алтынньытааҕы өрөбөлүүссүйэлэр кэмнэригэр Бугульмаҕа олорбут.
Муһаммад-Хади Мифтахутдинович Атласов 1938 сыл олунньу 15 күнүгэр Казань куоракка репрессияҕа түбэһэн ытыллыбыт. 1958 сыллаахха реабилитацияламмыта.
Атласова айымньылара
Атласов татаар тылынан бэчээттэнэр этэ. Бэчээттэммит кинигэлэр:
Сиэри таһынан барыма
Сиэри таһынан барыма диэн этии киһи быһыытын тутус диэн көрдөбүлү үөскэтэр.
Тыл төһөнөн аҕыйах дорҕоонноох даҕаны эрдэ, ол аата өссө былыргы кэмҥэ үөскээбит тыл буолар диэн тыл үөрэхтээхтэрэ дакаастаабыттара ыраатта. Сиэр диэн өй-санаа хааччаҕа сахаларга олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит. Сиэр туһунан суруйууну “Үрүҥ айыы буолуу” диэн үлэттэн булуллар. (1,35).
Сахалар олоххо сыһыаннаах үчүгэй үгэстэр мунньуллууларын, ол үгэстэри кэспэт, уларыппат буолууну сиэр диэн ааттыыллар. Сиэр диэн дьүһүн эмиэ баар. Сиэр диэн дьүһүн үрүҥ уонна хара дьүһүннэр холбуу буккуһууларыттан үөскээбит дьүһүн буолар. Бу дьүһүн үрүҥ уонна хара икки ардыларынан дьүһүн буолар уонна киһи оҥорор быһыыларын быһаарыыга, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини таба тутуһууга, үһүс өрүтү арааран билиигэ аналланан, сиэр диэн киһилии киһи аһара барбат, кэспэт кыйыатын, киһи быһыытын үөскэппит.
Саха дьоно бары сиэри тутуһаллар, таһынан барыыны үчүгэй диэбэттэр. Айыыны оҥоруу сиэри, киһи быһыытын таһынан барар, дьон билбэт буолан оҥорбот быһыыларыгар киирсэринэн сахалар олус сэрэхтээх быһыы буоларын билэннэр оҕолорун "Айыыны оҥорума" диэн этэн үөрэтэллэр.
Сиэр диэн тыл киһи быһыытын быһаарыыга туттулуннаҕына үчүгэй, үрүҥ уонна куһаҕан, хара икки ардыларынан, ортолорунан барар быһаарыыны ылыныы олоххо таба буоларын биллэрэн сахаларга өй-санаа тутулугун, сокуонун үөскэппит. “Сиэри таһынан барыма” диэн сэрэтии туолбатаҕына иэстэбил үөскүүрүн биллэрэр.
Сахалар сылгы дьүһүнүн быһаарыыга сиэр диэни элбэхтик тутталлар. Сиэр диэн сахалыы тылтан сиэрэй диэн нууччалыы тыл үөскээбит. Биир сүһүөхтээх сиэр диэн тылга нууччалар «й» диэн дьүһүнү быһаарар сыһыарыылара хос эбиллэн икки сүһүөхтэнэн сиэрэй диэн тыл үөскээбит. Нууччалыы «серый» диэн тыл эмиэ сахалыытын, сиэр диэн курдук өйдөбүллээх, сылгы дьүһүнүн уонна атын дьүһүннэри быһаарыыга туттуллар.
Нууччалар сахалар кэннилэриттэн уонна сахалары салгыы үөскээбит омуктар буолалларын, бу сиэр диэн тыл өйдөбүллэрэ уонна суолталара биирэ быһаарар. Нууччалар сахалартан үөскээбиттэрин билигин умнан, төттөрү баран, өй-санаа, таҥара үөрэҕэр сахалары үөрэтэ сатыы сылдьаллара кыайан таба өйдөммөт. Ол аата сахалар таҥараларын үөрэҕиттэн бары таҥара үөрэхтэрэ үөскээбиттэр. Сахалыы сиэр диэн тыл киһи оҥорор быһыытын быһаарарга туттуллуута өссө киэҥ уонна дириҥ өйдөбүллээх. Үрүҥ уонна хара диэн тыллар дьон оҥорор быһыылара хайдаҕын; үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһаарар дириҥ суолталаахтар. Үрүҥ уонна хара холбуу буккуһуулара үчүгэй уонна куһаҕан бииргэ сылдьалларын быһаарар уонна сиэр диэн ааттанар.
Сахалар олохторугар сиэр диэн тылы элбэхтик тутталлар. Бу тыл киһи тугу оҥорорун, майгынын, быһыытын уонна өйүн-санаатын барытын быһаарар. Сиэр киһи хаһан да аһара барбат кыйыата буоларынан киһи быһыытын олохтуур. Сиэри аһара барбат, сиэри кэспэт киһи киһи быһыылаах диэн ааттанар. Киһи быһыылаах киһи сиэри тутуһар, сахалыы өйү-санааны харыстыыр. Кэнники нуучча тылыгар үтүрүттэрэн уонна сахалыы олох үөрэҕин умнуу түмүгэр бу тыл аанньа туттуллубат буолла. Ол да буоллар саха дьонун олохторо урукку кэмнэргэ үөскээбит өйдөбүллэри, үгэстэри тутуһуунан, сиэр быһыытынан баран иһэр. Сиэр диэн сахалар олохторун сокуона. «Cиэрдээх быһаарыы»,- диэн этии олус сөп түбэһэр, таба быһаарыы буолбутун биллэрэр.
Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта сиэр диэн тылы маннык быһаарар. Сиэр - дьон туохха эмэ тутуһар майгылара эбэтэр үгэс оҥостубут үөрүйэхтэрэ. (2,404). Сиэри тутуспат буолуу: «Сиэрэ суох, сиэри таһынан, сиэргэ баппат»,- диэн этиилэринэн быһаарыллар уонна саха киһитэ хаһан да оҥорбот быһыыта буолар. Сиэр диэн үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах үгэстэр хомуллубуттара, мунньуллубуттара ааттанар. Былыргы сурук-бичик суох кэмигэр саха дьоно сиэри тутуһан, ол аата олоххо туһалаах үгэстэри тутуһан олохторун олороллоро. Олоххо туһалаах үгэстэр үөскээһиннэрэ, уһун кэмҥэ дьайыылара, дьон бу үгэстэри тутуһар буолуулара сиэри үөскэтэр. Үчүгэй үгэстэргэ иитиллибит, үөрэммит, олору тутуһар киһи сиэрдээх киһи диэн буолар.
Сиэр диэн тыл үчүгэй эрэ өйдөбүллээх. Сиэр киһи тугу оҥорорун, бэйэтин быһыытын, майгынын кээмэйдиир буолан киһи буолууну, киһи быһыылаах буолууну бэлиэтиир. Сиэр – өйү-санааны ханна да аһара ыыппат, халбаҥнаппат сокуон, аналлаах кыйыа буолар. Бу сокуону хаһан да аһара барыллыа суохтаах. Сиэри таһынан барыы киһи быһыытыгар сөп түбэспэт.
Саҥаны айыы, айыыны оҥоруу сиэри таһынан барар, дьон билбэт, оҥорбот быһыылара буоларынан сиэргэ сөп түбэспэт. Хайа да айыы; үчүгэйи даҕаны, куһаҕаны даҕаны оҥоруу сиэри таһынан барыа суохтаахтар. Айыыны оҥорор киһи сиэри тутуспат, таһынан барар киһи буолар. Бу быһаарыы “айыы үөрэҕин” улахан сыыһатын, саха дьонун олохторун үөрэҕэр сөп түбэспэтин биллэрэр. Ханнык баҕарар саҥаны айыы сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри иһинэн буолуохтаахтара айыы-сиэр диэн холбуу этиинэн быһаарыллар. Бары саҥаны айыылар урукку олох уопутугар тирэҕирэр, ону сайыннарар буоллахтарына олоххо туһалаах буолаллар.
Киһи майгына олус элбэх араастаах. Хас киһи барыта өйүттэн-санаатыттан, этиттэн-сииниттэн тутулуктанар араас майгылаах. Майгы үөрэҕи, билиини ылыныыттан ордук улахан тутулуктааҕыттан, уларыйарыттан салгын куту үөскэтэр.
Сиэр өй-санаа хааччаҕа буоларынан майгы сиэри таһынан барбата ирдэнэр. Сиэрдээх майгы диэн киһи майгына сиэри таһынан барбатах, киһилии майгы буоллаҕына этиллэр. Сиэри тутуһар майгы, үчүгэй майгы, киһилии майгы, сиэр-майгы диэн аатырар. Майгы эмиэ сиэргэ бас бэринэр, сиэр иһинэн буоллаҕына эрэ табыллар.
Өй-санаа, салгын кут үлэтэ, тугу толкуйдаан таһаарара барыта сахалыы ай диэн өй-санаа үлэтин быһаарар бэйэтэ икки өрүттээх; үчүгэйдээх эбэтэр куһаҕаннаах тылынан бэриллэр. “Ай” диэн саныыр санаабыт баспыт иһигэр сырыттаҕына үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана ханнык да хамсааһыннары оҥорботуттан кыайан биллибэт, араарыллыбат. Онтон бу санаабытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына, айыы диэн буолар, «ыы» диэн ытааһын сыһыарыылаах куһаҕан дорҕооннордоох тылынан этиллэр. Айыы диэн тыл “ыы” диэн ытааһын дорҕоонноноро айыы уратытын, сэрэхтээҕин, куһаҕана элбэҕин биллэрэн ураты өйдөбүлү биэрэр. Киһи өйүттэн-санаатыттан чочуллан оҥоруллан, быһаарыллан тахсар буолан айыы эмиэ элбэх араастардаах. Улахан, кыра, үрүҥ, хара, үчүгэй, куһаҕан айыылар диэн биллэллэр. Бу айыы эмиэ сиэр иһигэр киирдэҕинэ эрэ табыллар, киһи быһыытын таһынан барбат буолар. Сиэри таһынан барбат айыы сиэрдээх айыы эбэтэр айыы-сиэр диэн буолар. Айыы эмиэ сиэр иһигэр киирдэҕинэ, сиэргэ сөп түбэстэҕинэ эрэ үчүгэй, үрүҥ өйдөбүллэнэр, дьоҥҥо туһаны аҕалар. Айыы-сиэр диэн этии үчүгэйгэ эрэ туттуллар.
Айыы диэн киһи билбэт буолан оҥорбот быһыытыгар киирсэр. Айыыны оҥорор киһи сиэри тутуспат, сиэри таһынан барар киһи буоларын арааран билэн олоххо айыыны оҥорортон, сиэри кэһэртэн туттунуохпут этэ. Сиэри тутуспат киһи киһи буолбатах. Айыы киһитэ диэн этии сиэри тутуспат киһини быһаарарынан алгыска туттуллуо суохтаах, өйү-санааны халыйыыга тириэрдиэн сөп.
Киһи оҥорор араас элбэх быһыылара барылара сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри таһынан барбатахтарына эрэ киһилии быһыы, сиэрдээх быһыы буолаллар. Араас быстах, буолар-буолбат саҥаны айыылары була-тала сатаан оҥоро сатааһын, онно-манна солумсаҕырыы, сыыһа-халты буолан хаалара үксүнэн, куһаҕан быһыыны элбэтэринэн, сиэргэ сөп түбэспэт куһаҕан майгы буолар. Оҕо улаатан иһэн сиэри тутуһа үөрэнэрэ, таһынан барбата хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Сиэри тутуһар киһи куһаҕан айыыны оҥорботуттан киһилии быһыылаах диэн өйдөбүл үөскээбит. Оҕону “Айыыны оҥорума” диэн иитии, үөрэтии сиэри таһынан барыма диэн бэрт көнө өйдөбүллээх. Айыыны оҥорбот киһи сиэри тутуһар, таһынан барбат, көрсүө, сэмэй, киһилии киһи буолар.
Олох биир сиргэ турбатыттан, хаамыытыттан, сайдыытыттан саҥаны арыйыылар киирэн иһиилэриттэн олох сиэрэ эмиэ уларыйан биэрэн истэҕинэ табыллар. Сиэр-майгы эмиэ кэмиттэн кэмигэр уларыйан биэрэн иһэрин саха дьоно былыргыттан билэр буоланнар сиэр ханнык даҕаны биллэр хааччаҕа суох, элбэхтэр быһаарыыларынан уларыйан биэрэн иһэр кыахтаах. Кэмиттэн кэмигэр бары бүттүүн быыбардар көмөлөрүнэн олоххо уларыйыылары киллэрэр аныгы демократия көрдөбүллэригэр ордук сөп түбэһэр.
Сиэр сыыйа-баайа уларыйан иһэрин быһаарарга маннык көстүүнү ылыахпытын сөп. Биир үйэ анараа өттүнээҕи кэмҥэ дьахталлар моонньулара уонна илиилэрэ эрэ таҥастарыттан быгар эбит буоллахтарына, билигин эмиийдэрэ көстө сылдьара улахан сиэри кэһиинэн ааҕыллыбат буолла.
Олох уларыйан иһиитин кытта тэҥҥэ сиэр эмиэ уларыйан биэрэн иһэр. Манна сөптөөх уларыйыылары дьон бэйэлэрэ өйдөрүн-санааларын күүһүнэн киллэрэн биэрэн иһиэхтэрин сөп. Дьон бары билинэр буолуулара, үйэлээх үгэстэри үөскэтиниилэрэ сиэри уларытар. Элбэхтэр ылыммыт быһаарыныыларын батыһан сиэр уларыйан биэрэн иһэр кыахтаах.
Саха дьоно уһун үйэлэр тухары демократия сокуоннарын тутуһан олохторун олорон кэлбиттэрин, сиэр диэн олохторун сокуона элбэхтэр быһаарыыларынан уларыйан, тупсан биэрэрэ быһаарар. Сахалар үөрэхтэрэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этииттэн тутулуктааҕыттан атын таҥара, өй-санаа үөрэхтэриттэн ордук таба, сайдан уларыйан биэрэр кыахтааҕыттан уһун үйэлээх.(3,144).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.
2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Дьячковскай Михаил Васильевич-Көлбө
Дьячковскай Михаил Васильевич-Көлбө (1950с.) — поэт, сэһэнньит,1993 с. Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун кэрчиктэрэ
Амма улууһугар Болугур нэһилиэгэр тохсунньу 1 күнүгэр 1950 сыллаахха төрөөбүтэ. 1972 с. Амма орто оскуолатын, 1984 с. МГУ журналистика факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Амма улууһун, "Эдэр коммунист" хаһыаттарыгар корреспонденынан үлэлээбитэ. Бастакы хоһооннорун 1972 с. бэчээттэппитэ. "Охоноон" диэн бастакы сэһэнэ "Чолбон" сурунаалга 1989 с. бэчээттэммитэ. Нуучча тылынан суруйар.
Федеральнай Хасыһыы Бүрота
Федеральнай Хасыһыы Бүрота (Federal Bureau of Investigation, ), АХШ биир бөдөҥ специальнай кэтэбил тэрилтэтэ. Аан Дойдуга биир улахан тэрилтэ.
Салалтата — Уашингтон.
Артур Конан Дойл
Сэр Артур Игнейшус Конан Дойл (ааҥллыы Sir Arthur Ignatius Conan Doyle) (Ыам ыйа 22, 1859 – Бэс ыйа 7, 1930) диэн ааҥл поэта, ааҥл тылынан улуу суруйааччы, быьылаан, фантастика, историческай айымньылары суруйбут киhи. Шерлок Холмс персонаhы айбыт уонна офицер Жерары. 1910 сыл аҥарыттан өлүөр дылы спиритуализм санааны пропагандалабыт.
Дмитрий Максимович Пермяков – Ырыа Миитэ
Олоҕун олуктара
Дмитрий Максимович Пермяков (1864-1944) былыргылартан иккис көлүөнэ олоҥхоһутунан буолар. Кини олоҕун кэпсээнин уола П.Д.Пермяков 1980 с. оҥорбута. «Эдэр сааһыгар Дьокуускайынан, Намынан, Бодойбо тайҕатынан тэлэһийэн сылдьыбыт. Тайҕаттан дойдутугар олоҥхоһут буолан эргиллибит. Ыһыахтарга, урууларга ыҥырыллан олоҥхолуура үһү».
Ырыа Миитэ былыргы олоҥхоһуттартан Ырыа Холуодьа кэнниттэн үүммүт иккис көлүөнэҕэ киирсиэн сөп. Кини төрөөбүт алааһа Липпэли. Онно олорон Уһун Сыһыыттан баай Мэхээттэ кыыһын Мотуруонаны кэргэн ылбыт. Колхозтар тэриллиилэрин саҕана кэргэниниин номнуо сааһырбыт дьон эбиттэр. Элбэх оҕоттон түөрт уол ордон, этэҥҥэ улаатан, ыал-дьон буолан барбыттар. Улахан уоллара Петр Дмитриевич пермяков «Дьэҥкэрэ» колхоһу тэрийсэн председателлии сылдьыбыт. Иккис уоллара Гаврил Намҥа көһөн олохсуйбут. Оҕонньордоох эмээхсин кинини батыһан, икки аччыгыйдарынаан, Намҥа киирбиттэр. Сэрии саҕана кырдьаҕастар өлбүттэр.
Айар үлэтэ
Ордук сөбүлээн «Дьулуруйар Ньургун Боотуру», «Икки ахсааны билбэт Баһымньы Баатыр уонна кини быраата Эрбэхтэй Бэргэни», «Тойон Дьаҕарыманы» толортуур эбит. Олоҥхотун геройдарын тус-туспа куолаһын уларытан ыллыыра.
Дмитрий Максимович олоҥхону атыттары кытта кыттыһан толорорун сөбүлүүрэ. Ордук биир дойдулааҕа Балыгыастыын, Терютина Пелагея Михайловналыын, кыттыһан толороро. Олоҥхолуулларын таһынан, норуот ырыаларын хардарыта ыллаһаллара.
Ырыа Миитэ үксүн Бороҕон улууһун нэһилиэктэриэгэ олоҥхолоон кэлэрэ. Бороҕон улууһугар «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» ааптара Д.М.Говоровтыын-Ырыа Миитэрэйдиин табаарыстаспыта. Көрүстэллэр эрэ иккиэн түүнү быһа, хардарыта олоҥхолорун толороллоро. Ырыа Миитэ норуот ырыаларын элбэҕи билэрэ. Холобур, «Бөх чабычаҕа», «Тойон кыыл». Дахталлар тустарынан туойарын сөбүлүүр үгэстээҕэ. «Тойон кыыл» диэн ырыата кыра чараас кинигэ быһыытынан бэчээттэммит. Ити 1927-1928 сс. эбитэ буолуо. Ыраахтааҕы былааһын саҕана Мугудай баайдара дьадаҥылары көлөһөннүүллэрин үгэргээн ырыа оҥорбут, онон өскө-сааска киирэ сылдьыбыт. Дьокуускайда сылдьан Өлүөнэ өрүскэ көмүөл мууһа устуутун көрөн туран туойбутугар тула дьон бөҕө мустубут.
Сигэлэр
Олонхосуты Чурапчинского улуса. Антология. 2015. 240-241 с.
Олег Орлов
Олег Орлов (Оле́г Петро́вич Орло́в), Муус устар 4 күнүгэр 1953 сыллаахха Москуба куоратка күн сирин көрбүтэ. Арассыыйа биллэр киһи көҥүлүн туһугар охсуһааччыта, биолог, Мемориал тэриллиини биир сүрүн олохтооччута, Рамзан Кадыров өстөөҕө.
Наталья Эстемирова
Наталья Эстемирова (толору аата Наталья Хусаиновна Эстеми́рова), Олунньу 28 күнүгэр 1958 сыллаахха Камышлов куоратка күн сирин көрбүтэ. Арассыыйа уонна Аан Дойду дьон көҥүлүн туһугар охсуһааччы, журналист, көҥүл тыл иһин охсуһааччы, үйэтин дьон быраабын көмүскээһиҥҥэ ыыппыта. Мемориал дьон көҥүлүн көмүскүүр тэриллии үлэһитэ.
Үлэтинэн Рамзан Кадыров уонна Владимир Путин былааһын кириитикэлээбитэ, дьону эрэйдээһин утары охсуспута, полициялар дьону сымыйанан уголовнай дьыалалыылларын утары охсуспута.
Цугель Рая Израилевна
Цугель Рая Израилевна Родилась 26 октября 1902 г. в с. Подымахино Иркутской области.
Наталья Эстемирова
Ити үлэтин иһин от ыйын 15 күнүгэр 2009 сыллаахха куһаҕан дьоннор маҕан УАЗ массыынаҕа уган баран Гази Үрт диэн дэриэбинэҕэ илдьибиттэрэ, онно же тыаҕа трасса таһыгар төбөҕө уонна түөскэ бистэлиэтинэн ытан өлөрбүтэ.
Цугель Рая Израилевна
Награждена медалями "За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941 - 1945 гг.", "За оборону Москвы", "В память 800-летия Москвы".
Наталья Эстемирова
Лана Сайдаминовна Эстемирова диэн 1994 сыллаах кыыһа тулаайах хаалбыта. Кыыһа билигин Лондон куоратка олорор.
Цугель Рая Израилевна
Персональный пенсионер союзного значения.
Наталья Эстемирова
Олег Орлов Наталья өлбүтүн кэнниттэн сразу Рамзан Кадыров үлэтэ диэбитэ, тоҕо диэтэххэ Наталья өлүөн иннинэ этиитинэн Кадыров лично куттаабыт үһү.
Цугель Рая Израилевна
Умерла в 1973 г. в г. Москве.
Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу
мини|Мустафа Хадьи Муса оҕлу Маһмудов Мустафа Хадьи Муса оҕлу Маһмудов (Mustafa Hacı Musa oğlu Mahmudov; 1878, Күрдамир — 1937 сыл ахсынньы ый 20 күнэ, Баку куорат) — азербайдьаан уһуйааччыта, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Баку губерниятыттан дьокутаата, Азербайдьаан омук сүбэтин сэкрэтээрэ.
Олоҕо
хаҥас|мини|350x350пкс|Арассыыйа империятын II ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дума мусульман дьокутааттара. Тураллар: Маһмудов М., [[Тэфкилев, Кутлы-Муһаммад Батыргэрэй уола|Тевкелев К., Зейналов З., Бадамшин Г.; олороллор: Кощегулов Ш., Хасанов М., Усманов Х., Атласов Х., Мусин Г.]] Мустафа Маһмудов 1878 сыллаахха Баку губерниятын Гэокчай уеһыгар Күрдамир дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ (билиҥҥитэ Азербайдьаан Күрдамир оройуона). Гори куоракка Закавказскай учительскэй семинарияны үөрэнэн бүтэрбитэ. Семинарияны бүтэрэн баран Баку куорат бастакы нүөмэрдээх нуучча-татаар (азербайдьаан) оскуолатыгар учууталлаабыта, онтон директор буолбута. Бу курдук Мустафа Маһмудов Баку куорат бастакы нуучча-татаар (азербайдьаан) оскуолатын директорэ этэ.
1907 сыллаахха Арассыыйа империятын Икки ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Думаҕа Баку губерниятыттан дьокутаакка талаллыбыта. 1917 сыллаахха Мустафа Маһмудов "Мусават" баартыйаҕа киирбитэ. 1917 сыллаахха буолбут Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн "Мусават" баартыйа Азербайдьааҥҥа былааска кэлбитэ. "Мусават" Арассыыйа демократик өрөспүүбүлүкэ буоларын уонна Азербайдьаан ол өрөспүүбүлэкэ автономияланарын туруосубута. 1917 сыл бэс ыйыгар "Мусават" баартыйа "Түүр федералистарын баартыйатын" кытта холбоспүта уонна "Түүр демократик федералисттар-мусавиттар баартыйалара" диэн ааттаммыта.
1918 сылтан 1919 сылга диэри Мустафа Маһмудов Азербайдьаан омук сүбэтин сэкэрэтээрэ буолбута. Ону таһынан Мустафа Маһмудов Азербайдьаан Демократ Өрөспүүбүлүкэтин парламеныгар дьокутааттаабыта.
Бакуга Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэнниттэн Баку куорат 132 нүөмэрдээх оскуолатыгар үлэлээбитэ. Кини 1937 сыл сэтинньи 23 күнүгэр тутуллубута уонна репрессияланан ахсынньы 20 күнүгэр ытыллыбыта.
Мустафа Маһмудов Сафура-ханым диэн ааттаах биир кыыстаах этэ.
Национальнай куттал суох буолуутун агентствота
Национальнай куттал суох буолуутун агентствота (National Security Agency), АХШ биир саамай бөдөҥ тэрилтэтэ, биир Аан Дойдуга улахан кэтэбил уонна дьону, интернеты, сервернай инфраструктуралары кэтиир тэрилтэ буолар. 2021 сыл түмүгүнэн бу тэрилтэ сир шаар дьонун барытын тэҥҥэ кэтиир, WhatsApp уонна электроннай почтанан суруйсалларын.
Салалтата — Форт Мид (Fort Meade), Мэрилэнд, АХШ.
Полина Жеребцова
Полина Жеребцова (Полина Викторовна Жеребцова), кулун тутар 20 күнүгэр 1985 сыллаахха Грознай куоратка төрөөбүтэ. Оҕо эрдэҕиттэн икки чечен сэриитин көрбүтэ, омугунан нуучча уонна чечен буккаастаах. Суруйааччы, драматуура уонна прозаига, гуманист. Дүйнөгө белгилүү чечен күндөлүгүнүн автору 1994-2004. Аатырбыт Наталья Эстемирова дьүөгэтэ.
2013-жылы Полина Финляндиядан саясий башпаанек алган. Укук коргоочу ишмердүүлүк менен алектенет. 2012-ж. «Журналистика үчүн» А.Сахаров атындагы сыйлыктын финалисти. Полина Чечен-Ингуш АССРинин аймагында, Грозный шаарында көп улуттуу үй-бүлөдө төрөлгөн. Аскердик өнөктүк учурунда ал Чечен Республикасынын чегинен тышкары жакка барган эмес. 1994-жылы Чечен Республикасында согуштун башталышы менен тогуз жаштагы Полина Жеребцова болуп жаткан тарыхый окуяларды баяндаган жеке күндөлүгүн жаза баштайт. 1999-жылы октябрда орус аскерлеринин Грозный шаарындагы базарга жасаган ракеталык соккусунун натыйжасында Полина Жеребцова орто жаракат алган. Полина Жеребцованын "Айнек идиштеги кумурска" китебинде жыйналган күндөлүктөрү адабият жана маданият тармагындагы жогорку жетишкендиктери үчүн ыйгарылган ANGELUS сыйлыгынын (Польша, 2019) финалына өттү.
Полина Жеребцова даректүү жанрда жазат, анда күбөлөрдүн көрсөтмөлөрү эң маанилүү. Жеребцованын чыгармачылыгындагы орус адабиятынын салттарын белгилеп, публицист Андрей Десницкий «анын аскердик прозасы жансыз системанын алдындагы кичинекей адамдын бардык алсыздыгын укмуштуудай ачып берип, жашоонун мааниси жөнүндө терең ойлонууга мажбурлайт» деп жазат. 2018-жылдан бери Полина Жеребцова май менен сүрөт тартат. Анын эмгектеринин көргөзмөлөрү Түндүк Европада өткөрүлөт.
1131
1131 сыл.
Аан дойдуга информация көмүскэлин күнэ
Аан дойдуга информация көмүскэлин күнэ — Сыл ахсын сэтинньи 30 күнүгэр көмпүүтэри уонна онно харалла сытар информацияны көмүскүүр ирдэнэрин туһунан дьоҥҥо санатаары бэлиэтэнэр.
Аан бастаан 1988 сыллаахха интэриниэт иннинээҕи ARPANET ситимҥэ Моррис чиэрбэтэ диэн ааттаммыт вирус тарҕаммытыгар Көмпүүтэо тэрилин ассоциацията (Association for Computing Machinery) көҕүлээһининэн бэлиэтээбиттэрэ.
Бу күн аһарыктары тургутарга, уларытарга сүбэлииллэр (билигин даҕаны 12345678 аһарык аан дойдуга саамай элбэхтик туттуллар). Ону таһынан көмпүүтэргэ турар антивирустары саҥардар, уонна көмпүүтэргэ харалла сытар докумуоннары уонна хаартыскалары ханна эрэ хос харайары сүбэлииллэр.
Старостин Николай Петрович – Батаҥа Ньукулай
Олоҕун олуктара
Старостин Николай Петрович 1873 сыллаахха Нөөрүктээйи нэһилиэгин, Тиис Будгуйтар уустарыгар, нэһилиэк илин өттүгэр Бэттиэмэ, Илин Сумуу эҥээрдэригэр төрөөбүт. Икки уоллааҕа, биир кыыстааҕа үһү.
Батаҥа Ньукулай «Төрүөт Бэргэн» олоҥхотун Горнай улууһун Солоҕонуттан төрүттээх, учуутал Семен Сергеев суруйан сурукка тиһэн хаалларбыт. Семен Григорьевич кэлин репрессияҕа түбэһэн ыар дьылҕаламмытын кэннэ, фольклорист Петр Никифорович Попов олоҥхону ситэрэн бэчээккэ бэлэмнээбит. «Төрүөт Бэргэн» олоҥхону аахпыт, ырыппыт чинчийээччилэр, суруйааччылар николай Старостин талааннаах, бэйэтэ туспа ураты айар дьоҕурдаах, баай хомоҕой тыллаах-өстөөх, дириҥ өйдөөх-санаалаах олоҥхоһут быһыытынан сыаналыыллар.
Николай Петрович 1960 сыллаахха 87 сааһыгар өлбүт.
Эрэйдээһин
Эрэйдээһин диэн дьону, киһини эбэтэр кыылы (куосканы, ыты) соруйан ыарыылааҕын билэн туран уонна куһаҕанын билэн туран кэһэтээһин. Сүрүннээн эрэйдээһин киһини да утары, кыылы да утары — бобуллар, моральнайда өттүнэн, уголовнай да өттүнэн. Олоххо биир куһаҕан көстүү буолар.
Чернобаевка
Чернобаевка (Чорнобаївка) Соҕуруу Украина Херсон уобалаһыгар баар дэриэбинэ. Чернобаевка тыа общинатын администрацията олорор,Украинаҕа хастан да биир Херсон аан дойдутааҕы аэропорт Чернобаевкаҕа баар.
Олохтонуута
Чернобаевка 1782 сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр Запорожье Екатерина II-ттан сир ылбытын кэннэ Сечь казаага Петро Чернобай официальнайдык олохтообута. Нэһилиэк аата кини аатыттан тахсар.
Сайдыыта
Чернобаевка бытааннык үүммүтэ. Херсон губерниятын докумуоннарыттан 1859 сыллаахха дэриэбинэҕэ 60 ыал олороро, ол аата 239 киһи олорор эбит. Чернобаевка олохтоохторун сүрүн дохуотунан известнягы хостооһунунан биллэр этэ.. Ол саҕана фермаларга арыгы лавкатыттан ураты атыы- эргиэн тэрилтэлэрэ суох этилэрэ. Доруобуйа харыстабылын ресурсалара хааччахтаммыттар. Бастакы оскуола уон тоҕус үйэ бүтүүтэ аһыллыбыта, онно бастаан 26 уол уонна 6 кыыс үөрэнэрэ.
1902 сыллаахха Черноба хуторыгар кыра оҕолорго аналлаах начальнай оскуола аһыллыбыта.
Иккис аан дойду сэриитэ
Иккис аан дойду сэриитигэр нацистскай Германия Чернобаевканы атырдьах ыйын 9 күнүттэн 1941 сыллаахха тутарын саҕалаабыт. 1942 с. нацистар куорат ыччатын күүһүнэн Германияҕа ыыппыттара. Оккупация бириэмэтигэр 242 киһи күһэйэн туран үлэҕэ күһэйиллибиттэр. Бүтэһигэр, 1944 сыл кулун тутар 14 күнүгэр Кыһыл Армия 295- с стрелковай дивизията дэриэбинэни босхолообута.
20 үйэ бүтүүтэ уонна Украина тутулуга суох буолуу
1970- с сыллар саҕаланыыларыгар Чернобаевка "радикальнай" развитие буолбута. Биэс сүрүн уулусса асфалламмыта, саҥа дьиэлэр тутуллубуттар, уунан хааччыйыы системата оҥоһуллубута уонна радио тэриллибитэ.[1]