Этимология
Научнай этимология Тэҥниир-историческай ньыма этимология инструменын быһыытынан хас да ньыма холбоһуутунан тыллар аймахтыы буолалларын дакаастыыр уонна тыл түҥ былыргы историятын фонетика уонна грамматика (кыра степенигэр) тэҥнэбилигэр олоҕуран булар ньыма буолбута. XVIII саҕаланыытыгар XIX сс. бүтэһиктэригэр Уильям Джонсон (1746—1794) былыргы индий тылын санскриты булуутунан уонна наука эйгэтигэр Индияттан Европаҕа диэри элбэх тыл аймахтыыларын бигэргэтиитинэн үөскээбитэ. Аймахтыы тыллар, славянскай, германскай, италийскай (аныгы романскай), кельтскай, индоиранскай уонна атын тыллар индоевропейскай, онтон биир төрүт тыл — приндоевропейскай диэн ааттаммыта. Санскрит арыллыбыта үйэ чиэппэрэ буолбутун кэннэ ньиэмэс учуонайа Франц Бопп (1791—1867) индоевропеймкай тыл аймахтыыларын олохтуур кинигэни суруйбута. Расмус Раск (1787—1832) уонна Якоб Гримм (1785—1863) ньиэмэя языкознаниетын фундаменын олохтообуттара. Август Фридрих Потт (1802—1867) индоевропейскай тыллар фонетикалара сөп түбэһиилэрин таблицаларын онорбута. Ньиэмэс төрүттээх нуучча тылын филолога Александр Христофорович Востоков (1781—1864) славянскай тылларга суолталаах арыйыылары оҥорбута[8]. Ньиэмэс учуонайа Август Шлейхер индоевропейскай тылларга сравнительнай (тэҥнээн ырытар) грамматиканы оҥоруунан дьарыктанара. Кини ааҕарынан индоевропейскай норуоттар төһөнөн дойдуларыттан (Орто Азияттан) ыраатан иһэллэр да, тыллара соччонон сымсаан, уларыйан иһэрин бэлиэтиир. Шлейхер суруйбут «Овца уонна аттар» үгэтигэр былыргы индоевропейскай тыл уларыйбыта санкритка маарынныыр. Төһө да сыыһалардааҕын үрдүнэн Шлейхер үлэлэрэ языкознание уонна этимология сайдыытыгар улахан кылааты киллэрбиттэрэ. «Тыл маһа» диэн кини идеята. Ити идея баар буолан, литовскай тылга эрдэ болҕомто уурбуттара. Ол матырыйаал билиҥҥэ диэри этимологторынан туттулла сылдьар (ордук славянскай тылы туһанааччыларынан). 19 үйэ бүтүүтүгэр 20 үйэ саҕаланыытыгар младограмматика принциптэрэ бигэргэтиллибиттэрэ. Ол слеулнугар олоҕуран тыл уларыйыытын төрдөгэр фонетическай уларыйыылар сыталлар, онтон туоратыы суох. Младограмматизм биллэр автордара: Карл Бругман (1849—1919), Герман Остхоф (1847—1909), Бертольд Дельбрюк (1842—1922), Август Лескин (1840—1916), Герман Пауль (1846—1921), Вильгельм Мейер-Любке (1861—1936), Филипп Фёдорович Фортунатов (1848—1914) уо.д.а. Этимология саҥа этаба диалектология уонна лингвистическай география ситиһиилэрин кытта сибээстээх. Онно бэйэтин кылаатын француз учуонайа Жюль Жилерон(1854—1926) киллэрбитэ. Манна кырата суох оруолу лексика семантическай хонуулара уларыйыыларын чинчийии уонна анализ, семантика уонна сирдээҕи олох малын кытта семантика сибээһин үөрэтии ылбыттара. Развитие в XXүйэҕэ этимология чинчийиитигэр структурнай принциптэри туттуунан сайдыы киирбитэ бэлиэтэнэр. Эмиль Бенвенист (1902—1976), Виктор Владимирович Мартынов (1924—2013) уонна Александр Саввич Мельничук (1921—1997) тутуһаллара. Кинилэр күүстэринэн бөлөҕүнэн лексемэ аналиһа үөрэтиллэн уонна туттуллан барбыта — семантическай, корневой, аффиксаль¬най лексико-грамматическай уо.д.а. Фонетическай сокуоннар баһыйыыларын туһунан младограмматиктар кытаанах тезистэрэ уһун кэмҥэ тутуһуллубута, ол гынан чехословацкай этимологическай оскуола бэрэстэбиитэлэ Вацлав Махек (1894—1965 сс.) көтүтүүтэ суох фонетическай сөп түбэсиһиилэртэн ураты көтүтүүлээх фонетическай сөп түбэсиһиилэр баалларын көрдөрө сатаабыта, ону фонетическай сокуоннар тастарынан, тыл тус олоҕун уратытыгар олоҕуран көрдүөххэ наадатын ыйбыта. Освальд Семереньи (1913—1996 сс.), Яков Львович Малкиель (1914—1998) и Олег Николаевич Трубачёв (1930—2002 сс.), фонетика сокуоннара сүрүн оруолу ылалларын ыйаллара.