cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ахатиин
Улахан улитка раковината (уйата) 5-10 см тиийэ уһуур. Ол эрэн сороҕор 20 см уһуннаах экземплярдар эмиэ биирдиилээн көстөллөр.
Раковината конустуу быһыылаах (коническай). Күн эргиирин утарытынан эриллэр, ол эрэн сороҕор таҥнары хайысхалаах эмиэ баар буолар. Кырдьаҕас ахатиин раковината 7-тэн 9-ка дылы эргиирдээх буолар.
Өнө-дьүһүнэ тулалыыр эйгэтиттэн уонна аһыыр аһылыгыттан тутулуктаах. Үксүн кыһыллыҥы-хоҥор (коричневай) уонна араҕастыҥы эгэлгэлээх (оттеноктаах) сурааһыннардаах.
Тарҕаныыта
Ахатин Илиҥҥи Африкаттан теруттээх. Билиҥҥи кэмҥэ ахатиин соҕуруу Эфиопияҕа, соҕуруу Сомалига, Кенияҕа, Танзанияҕа уонна хотугу Мозамбикка тиийэ тарҕаммыт. Дьон көмөтүнэн ахатиин улитката Индияҕа, Маврикийга, Шри-Ланкаҕа, Малайскай архипелаг арыыларыгар, Калимантаҥҥа, Таилаҥҥа, Гуамҥа, Гавайи уонна Марианскай арыыларга, Калифорнияҕа, Новай Гвинеяҕа, Таитига, Вануатуга, Карибскай муора арыыларыгар уонна да атын дойдуларга тарҕаммыт.
Аһыыр аьа
Ахатииннар от аһылыктаахтар. Оҕурсууну, кабачогу, тыкваны, шампиньону, салат сэбирдэҕин уонна да атын оҕуруот аһылыктарын сөбулээн сииллэр. Ордук сымнаҕас уонна сымнаабыт үүнээйилэри ордороллор. Эдэр улиткалар сибиэһэй үүнээйини, оттон кырдьаҕас улиткалар сиппит үүнээйилэри ордороллор. Рационнарыгар эбэһээт кальцийдаах уонна белоктаах бородуукталары киллэрэр ордук. Холобура, сымыыт хаҕын ньыһан куттахха раковината бөҕөргүүр, кытаатар уонна улаатарыгар көмөлөһөр. Куурусса этиттэн тууһа суох (!) ууга буһаран сиэтиэххэ сөп. Туустаах уонна копчёнай ас доруобуйатыгар куһаҕаннык дьайар (өлуөн сөп).
Ууһааһына
Ахатиннар – гермафродиттар, кыыһа уола биллибэт, оннукка арахсыбат. Ахатин улитката 200-кэ тиийэ сымыыттаах буолар (сороҕор 300). Сылга 5-6-та сымыыттыан сөп. Сымыыта 4,5 - 5,5 мм размердаах, быһыытынан куурусса сымыытыгар майгынныыр. Сымыыттара маҕан кытаанах хахтаахтар. Эмбрион 24 кыраадыс итиигэ сайдар. Саҥа төрөөбүт ахатииннар маҥнай утаа бэйэлэрин сымыыттарын хаҕынан аьылыктаналлар.
6-15 ыйынан улаатан борбуйдарын туталлар. 5-6, 10 сыл кэринэ өр олороллор. Бастакы икки сыл кэнниттэн уһуура уҕараан барар. Ахатииннар тууҥҥу олохтоохтор. Сарсыарда өттүгэр буордарыгар хастан саһаллар. Ол эрэн сиик тустэҕинэ кунуһун да уһуктуохтарын сөп. Кэмиттэн кэмигэр ахатиин улиткаларын ууга уган сууйа биитэр контейнердарын уутун уунан сиигирдэ сылдьыахха наада. Бу харамай 9-тан 29 кыраадыска тиийэ температураҕа хамныыр, онтон 2-тэн 8 кыраадыска утуйар.
Туһата
Ахатиин улитка сырааҥа киһи этигэр-сиинигэр туһалаах: протеиннаах, алантиннаах, коллагеннаах, эластииннаах, антибиотиктаах, битэмииннэрдээх.
Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ
Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ (World Statistics Day) - ыстатыыстыка кыһалҕаларыгар болҕомтону тардарга анаммыт күн. thumb|right|150px|Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ, 2010 сыллааҕы бэлиэ ХНТ Ыстатыыстыкаҕа хамыыһыйата 1947 сыллаахха олохтоммута. Бу хамыыһыйа 2010 сыллаахха 41-с сиэссийэтигэр Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнүн бэлиэтиир туһунан быһарыныы ылыммыта. ХНТ Генеральнай Ассамблеята 2010 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр ылыммыт 64/267 нүөмэрдээх резолюциятыгар 2010 сыл алтынньы 20 күнүн Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнүнэн анаабыта.
Бу быһаарыы сайдыы хаамыытын чуолкайдык көрөргө итэҕэтиилээх уонна чопчу ыстатыыстыка баар буолуохтааҕын кэрэһэлиир. Маннык чопчу билии баар буолан бэлиитикэҕэ уонна экономикаҕа сөптөөх быһаарыныылар ылыныллыахтаахтар. Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ ыстатыыстыка үлэһиттэрин уонна тэрилтэлэрин суолтатын көрдөрөргө көмө буолуохтаах. Чопчу, туохтан да тутулуга суох уонна тэҥнэнэр дааннайдары хомуйан кинилэр дойдулар уонна дойдулар ыккардыларынааҕы таһымҥа киэҥ далааһыннаах үлэни хааччыйаллар.
Сигэлэр
Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ сайт
Төрүтэ: http://www.calend.ru/holidays/0/0/2743/
Борисов Андриан Афанасьевич
Олоҕун олуктара
Үлэтин хайысхалара:
Alcatel-Lucent
ALCATEL тэрилтэ (Alcatel-Lucent) — Францияҕа баар бөдөҥ сибээс тэрилтэтэ. Европа экономикатыгар улахан сабыдыаллаах тэрилтэлэртэн биирдэстэрэ. Штаб квартирата — Парижка баар. Ити тэрилтэ — сотовай телефон, ПК, монитор, колонка, сабвуфер, клавиатура, провод онорон. Планета үрдүнэн — 759 тыһ. дьону үлэнэн хааччыйар.
Сир кура
Становой сис. Өлүөхүмэ өрүстэн Учур баһыгар дылы сытар сис. Муустаах уонна Чуумпу океаннар кирбиилэрэ буолар.
Бабушкин
Бабушкин - Бүрээтийэ Өрөспүүбүлүэктин Кабанскай оруйуонугар баар кыра куорат. 1892 сыллаахха дэриэбинэ быһыытынан тутуллубута. 1942 сылтан ыла куорат буолар. Куорат Байкал күөл кытылыгар кэрэ көстүүлээх тумул арыыга турар. Улахан портовай куорат. Дьонун ахсаана ол да буоллар кыра - баара суоҕа 4542 киһи (2017).
Сир кура
Устата 700 км. Кэтитэ 100 - 150 км. Ордук үрдүк хайата муора таһымыттан 2412 м.
Быһычча
Быһыйа эбэтэр быһычча — кыра быһах.
Сир кура
Хайа боруодата кристалл буолбут сланецтар, магма боруодалара быһа охсон тахсыбыт хас да сиргэ.
Бабушкин
Омуга
Бүрээттэр - 5%,Нууччалар - 93%%, онтон ордубута Монголлар, Эрмээннэр, Сахалар, Украиннар, Кытайдар уонна сэрии кэмигэр хаалан хаалбыт ниэмэстэр бааллар.
Урукку аата Мысовскай. 18 января 1941 сыл тохсунньу 18 күнүгэр РСФСР Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан хат куорат ыстаатыһын сүкпүт уонна Бабушкин диэн ааттаммыт. Мысовая ыстаансыйаҕа 1906 сыллаахха ытан өлөрүллүбүт идэтийбит өрөбүлүссүйэниэр И. В. Бабушкин аатын биэрбиттэр.
Сир кура
1300 м дылы тиит уонна харыйа ойуура. Онтон үрдүк болбукта уонна хайа туундарата.
Көмүс, таас чох, слюда үөскээбит сирэ.
Саха сирин соҕурууҥҥу чэрчитэ буолар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1616
1616 сыл.
1491
1491 сыл.
Үөһээ Бүлүү улууһа
Үөһээ Бүлүү улууһа — Бүлүү өрүс сүнньүгэр сытар нэһилиэктэрдээх, тайаан сытар сиринэн атын улуустарга тэҥнээтэххэ кыра гынан баран Саха Сиригэр суолталаах улуус. Киинэ — Үөһээ Бүлүү с. Билиҥҥи кыраныыссатынан 1935 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Булуу улууһуттан араарыллан төрүттэммит. Бу улуустан элбэх культура, наука, политика уонна уопсастыба үлэһиттэрэ тахсыбыттара. Былыр-былыргаттан биир олоҕунан, сороҕор биир кииннэнэн олорбут уруулуу улуустара Бүлүү уонна Ньурба буолаллар.
Демография
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 21 496 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 20 855 киһи (97,53%), нууччалар — 123 киһи (0,52%), эбэҥкилэр - 250 киһи (1,92%), эбээннэр — 54 киһи (0,25%), уонна атын омуктар — 139  киһи (0,66%).
400px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сылларга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
Географията
Саха сирин арҕаа өттүгэр, Бүлүү өрүс орто сүүрээнигэр тайаан сытар. Сирин ньуура дэхси.
Тохсунньуга орто температурата 36—40 кыраадыска диэри тымныы, от ыйыгар 15—17 кыраадыс сылаас.
Сыл устата 200—250 мм сөҥүү түһэр. Кыраныыссалаһар улуустара: хотуттан Өлөөн уонна Бүлүү улуустара, илинтэн Горнай улууһа, соҕурууттан Өлүөхүмэ улууһа, соҕурулуу-арҕааттан уонна арҕааттан Сунтаар уонна Ньурба улуустара.
Улууска кумах ардайдаах туой курдук тутуу матырыйаала, киэҥник таҕаммыт сиртэн хостонор баай биирдиилээн көрүҥнэрэ баар. Былыр көмүс сууйаллара.
Улууска 2006 сылтан поселенческай таһымнаах 21 олохтоох тэриллии үөскээн үлэлиир.
Тыа хаһаайыстыбатын сүрүн салаатынан ынах, сылгы сүөһүнү иитии буолар. Ону таһынан туораахтаах культураны, оҕуруот аһын, хортуосканы үүннэрииннэн дьарыктаналлар.
Историята
Түүкээн үрэх Бүлүү өрүскэ түһэр сиригэр былыр нууччалар Бүлүүгэ бастаан кэлэн баран симиэбийэ (зимовье) туруорбуттара.
Онтуктара хас да сыллар усталарыгар бу эргин опорнай пуун быhыытынан турбута.
Онтон Олоҥноох диэн сиргэ билиҥҥи Нам сэлиэнньэтин сиригэр көһөрүллүбүтэ, Оленск диэн сурукка киирбитэ. Кэлин онтон билигин Бүлүү куората турар сиригэр киин буолбута.
Онон кырдьаҕас Бүлүү куоратын историята Верхневилюйскай симиэбийэттэн саҕаланар.
Администрацияларынан араарыы
250px|thumb|right|Үөһээ Бүлүү улууһун каартата
Бэйэгдэ
Бэйэгдэ — ойоҕо суох эдэр киһи.
Недрыгайлив
Недрыгайлив (Недригайлів) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 596 (2016).
Соҕуруу Осетия
Соҕуруу Осетия (Хуссар Ирыстон; Южная Осетия; სამხრეთი ოსეთი) диэн Соҕуруу Хапхааска баар мөккүөрдээх регион.
Сэбиэт Холбоhугун кэмигэр Грузия Сэбиэт Социалист Республикатыгар киирсэр Cоҕуруу Осетия Автоном Уобалаhа.
Соҕуруу Осетия Республиката Грузияттан тутулуга суох буолуутун туhунан 1990 c. эппитэ. Онтон сылтаан 1991-1992 сыллардааҕы Соҕуруу Осетия сэриитэ буолар. 2008 Соҕуруу Осетия сэриитин түмүгүнэн осетин сепаратист күүстэрэ уонна Арассыыйа сэриилэрэ урукку Cоҕуруу Осетия Автоном Уобалаhын сирин бүтүннүүтүгэр хонтуруолларын олохтууллар.
Арассыыйа, Никарагуа уонна Венесуэла Соҕуруу Осетияны тутулуга суох ил быhыытынан билинэллэр. Грузия Соҕуруу Осетияны туспа дойду быhыытынан билиммэт, дойду Шида Картли регионун чааhа курдук көрөр.
Дьабара эрбэһинэ
Дьабара эрбэһинэ (Полынь якутская, Artemísia jacutica) - тураҥнаах ходуһаларга, кумах сирдэргэ, сыыр эниэлэригэр, ордук хойуутук оһорбо уонна дьон олорор сирдэрин аттыларыгар үүнэр төгүрүктүҥү сэбирдэхтэрдээх, дьукаах сибэккилэрдээх биир сыллаах от үүнээйи.
Мохсуо бырахсыы
Сахалар олус былыргы оонньуулара мохсуо бырахсыы диэн ааттанар.
Кыра төгүрүк мас лэкээлэрин туруортаан баран тэйиччи сиртэн эпчиргэ маһынан таба быраҕан кыйыа, хааччах иһиттэн таһыгар таһаартыыр оонньуу аата мохсуо бырахсыы диэн буолар.
Сахалар уол оҕолору үөрэтэр үөрэхтэригэр мохсуо бырахсыы диэн оонньуу биир сүрүнүнэн киирсэр. Бу оонньуу оҕо күүһүн эрчийэрин таһынан табан хамсанарын, таба быраҕарын сайыннарар.
Чернобыль саахала
Чернобыль катастрофата 1986 сыл муус устар 26 күнүгэр Украинаҕа баар Чернобыль куорат аттыгар баар атомнай электростанцияҕа буолбут атомнай авария. Ол бириэмэҕэ Украина ССРС састаабыгар баар этэ.
Ядернай энергия историятыгар саамай улаханнык дьайбыт авариянан биллэр.Радиацияны тутар тутуу суоҕуттан радиация Советскай Союз, Европа илин өттүгэр, Скандинавияҕа уонна Англияҕа дылы ардах быһыытынан тиийбит. Украина, Белоруссия уонна Россия улахан киэҥнээх сирдэрэр сутуллубуттара. Радиационнай ардах улахан аҥара - 60% - Беларусь сиригэр түспүт. 350 тыһыынча киһини сутуллубут сирдэртэн эвакуациялаабыттар.
Бу авария советскай ядернай промышленноһа куттала суоҕун туһунан боппуруоһу таһаарбыт.
Борисов Михаил Гаврильевич
Борисов Михаил Гаврильевич - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1918 с. төрүөх, 1944 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с.эргиллибит, Забайкальскай фроҥҥа 114 с.с.б. сэриилэспит, 1976 с. өлбүт.
Быһаарыылар
Хоро нэһилиэгэ, 2005 с.
Дьабарааскы ото
Дьабарааскы ото (лептопирум, ) - толооҥҥо, ходуһаҕа үүнэр төбө өттүлэрэ иккилии салаалаах ктарыта үүммүт сэбирдэхтээх, саһархайдыҥы маҥан бытархай сибэккилээх биир сыллаах от үүнээйи.
1617
1617 сыл.
Көрсүө, сэмэй оҕо
Көрсүө, сэмэй оҕо диэн бэрээдэккэ үөрэммит, үлэни-хамнаһы кыайар, аймахтары сайыннарар кыахтаах оҕо ааттанар.
Көрсүө, сэмэй буолуу диэн үлэһит сахалар олохторун үөрэҕэ. Сахалар оҕону иитэр-үөрэтэр үөрэхтэригэр таҥара үөрэҕин туһатын былыр-былыргыттан туһаналлар. Оҕону кыра эрдэҕинэ көрсүө, сэмэй киһи буолууга төрөппүттэр бэйэлэрин үтүгүннэрэн, батыһыннаран иитэллэрин, үөрэтэллэрин сахалар билэллэр. (1,94).
Көрсүө, сэмэй буолууга оҕолору иитэр таҥара үөрэҕэ хас биирдии киһиэхэ олус туһалааҕа оҕо улааппытын, бэйэтэ быһаарынан сылдьар буолбутун кэнниттэн биллэр. Көрсүө, сэмэй буолууга иитиллибит оҕо улаатан истэҕинэ ситиһиини оҥороро биллэрдик эбиллэн иһэр.
Билигин көрсүө, сэмэй буолууга иитиллибэт эдэрдэр атын сиргэ баран эбэтэр куоракка киирэн араас быстах суолга түбэһэллэрэ элбээтэ. Көрсүө, сэмэй буолууга иитиллибэтэх, үөрэтиллибэтэх оҕо улаатан баран аһара туттунан сыыһаны-халтыны оҥороро элбээн хаалыытыттан төрөппүттэр сэрэнэллэр.
Көрсүө, сэмэй буолууга оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр үөрэтиллэр. Көрсүө, сэмэй оҕо бэрээдэктээх, киһиргээбэт, киһи быһыытын, сиэри аһара барбат, ол иһин сыыһа-халты туттунара отой аҕыйах. (2,5).
Улаатан иһэр оҕо өйө-санаата уонна улахан киһи өйө-санаата уратыларын билии хас биирдии төрөппүттэн ирдэнэр. Улахан киһи кыра эрдэҕиттэн иҥмит үчүгэй үгэстэрдээх буолан куһаҕан быһыылары оҥороро аҕыйыыр. Ол иһин оҕоҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэри, аһара туттубат буолууну иҥэрэн, үгэс оҥорон биэрии, ийэ кутун иитии эрэйиллэр. (3,83).
Үчүгэй үгэстэри, көрсүө, сэмэй буолууну таҥара үөрэҕэ иҥэрэр, оҕо үчүгэй киһини, төрөппүтүн үтүктэн киһи буолууну ситиһэригэр көмөлөһөр. Ыаллар, ийэ уонна аҕа иккиэн көмөлөөн, уһуннук үлэлээн-хамсаан оҕону иитэн, үөрэтэн киһи буолууну ситиһиннэрэллэрин сахалар билэллэр. Киһи буолууну ситиспит, баһылаабыт оҕо бэйэтэ быһаарынан олоҕун оҥостор, саҥа ыалы тэрийэр, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.
Көрсүө, сэмэй киһи ханнык баҕарар үлэни кыайа-хото үлэлиир, олоҕун киһи быһыылаахтык, уһуннук олорор, оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга иитэринэн бу аймахтар сайдар, ахсааннара элбиир кыахтаналлар, омугу сайыннараллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. –   112 с.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
1492
1492 сыл.
1618
1618 сыл.
Хабах бэргэһэ
Хабах бэргэһэ - ханнык баҕарар улахан кыыл, сүөһү хабаҕыттан имитэн, таҥаһынан, сарыынан буодьулаан, бүүрүктээн тигэллэр. Сайын төбө хаххата
Даба
Даба — чэпчэки сыаналаах күөх өҥнөөх кумааһынай таҥас. Холобур былыр даба ырбаахы диэн дьахтар тарҕаммыт таҥаһа.
Доҕуур
Доҕуур — маска саайан оҥорбут кыра туһах, туллук туһаҕа.
Дьабара отоно
Дьабара отоно (хвойник, Éphedra) - үрэх кытылын саастарыгар, өрүс хочолоругар толооннорго, таас хайалар иэдэстэригэр үүнэр 15-25 үрдүктээх эмтээх талахтыҥы үүнээйи, болчуохтардаах умнаһа сир аннынан барар, онтуката хоччорхой сэбирдэхтэрдээх сүүмэҕинэн түмүктэнэр, кыһыл өҥнөөх төгүрүк отоннордоох буолар.
Морфологията
Дьабара отоно намыһах, 15-20 см эрэ үрдүктээх тэлгэнэн үүнэр сэппэрээк , уһун түмүктэрдээх курдук силиргэхтээҕиттэн синньигэс элбэх салаа силистэр тахсаллар. Лабаалара саһархайдыҥы от күөхтэр, көнөлөр эбэтэр өҕүллэҕэстээхтэр , 10-50 буола -буола бөлөхтөөн үүнэллэр. Сымыйа астара отоннуҥулар, төгүрүктэр ,кыһыллар, 6-9мм уһуннаахтар, үксүн биир ,хаһан эмэ икки ,сиэмэлээхтэр. Сиэмэлэрэ ньолбуһахтар ,күрэҥ дьүһүннээхтэр.
Тарҕанан үүнэр сирэ
Республика киин оройуоннара.
Туттуллар органнара
Саҥа лабаалара .От күөх дьабара отонун лабаатын үөһээ өттүн быһан от ыйын бүтүүтүттэн балаҕан ыйын бастакы аҥарыгар диэри хомуйуллар.
Химическэй састааба
Медицинаҕа өрдөөҥҥүттэн туттуллар эфедрин дьабара отонугар баар хас даҕаны изомернай алкалоидтардан саамай сыаналааҕынан ааҕыллар (Соколов ,1952). Алкалоидтар кини отонун күөх лабааларыгар эрэ мунньуллаллар эбит.Дьабара отонун алкалоидтара араас дойдуга тус-туһунан эбиттэр.
Саха сирин киин оройуоннарыгар баар дьабара отонун лабаалара эмиэ алкалоидтаахтаара быһаарыллыбыт.От ыйын ортотугар хомуллубут ити отон сэбирдэҕэр 1,06%алкалоидтаах ,атырдьах ыйын бүтэһигин диэки 0,78% диэри .Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр алкалоид аҕыйыыр эбит. Алкалоидтартан ураты дьабара отонугар дубильнай веществолар: күөх лабаатыгар -7,9 %,силистэригэр -0,38 %,аҕыйах флавоноидтар ,бэрт кыра сапониннар булуллубуттар. Эфирдээх арыылар көстүбэтэхтэр ( Макаров ,1970)
Медицинаҕа туттуллуута
Дьабара отонун отун сырье курдук эфедрин алкалоиды ыларгатутталлар. Отонун отуттан ылыллыбыт эфедрины бронхиальнай астманы ,коклюһу эмтииргэ, бронхикка ,мурун тымныйан олус ытырдарга ,хаан баттааһына наһаа түһэригэр ,о. д. а. туттуллар.
Дьабара отонун отун көөнньөһүгэ аҥардастыы хаан баттааһына үрдүүр түбэлтэтигэр ,ньиэрбэлэрэ ыалдьар ,утуйбат буолбут ,сүрэх ыарыылаах дьоҥҥо сэрэхтээх .Эфедрини киин ньиэрбэ систематын (КНС) күүркэтэриниһин киэһэ иһэр көҥуллэммэт.
Быһаарыылар
2. Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ, А.П.Басыгысова ,Дьокуускай , 2004
Халыма (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах
Саанык биологията
Саанык биологията (атыннык ситология) диэн саанык физиология өрүттэрин, тутулун, органелларын, тула эйгэлиин дьайсыытын, олоҕун сыыкылын, үллэстиитин уонна өлүүтүн үөрэтэр үөрэх.
Цхинвали
Цхинвали (ცხინვალი; Цхинвал / Чъреба; Цхинвал) диэн Соҕуруу Осетия (мөккүөрдээх регион) киин куората.
Улахан Лиахви өрүскэ турар, Грузия киин куоратыттан Тбилиситтан 100 км хотугулуу арҕаа.
1493
1493 сыл.
Саанык
thumb|400px|[[Харамай (эукариот) сааныгын диаграммата.
Органеллара:
(1) nucleolus
(2) nucleus
(4) vesicle
(5) rough endoplasmic reticulum (ER)
(7) Cytoskeleton
(8) smooth endoplasmic reticulum
(9) mitochondria
(10) vacuole
(11) cytoplasm
(13) centrioles within centrosome]] Саанык диэн бүтүн тыыннаах организмнар тутулларын уонна үлэлэрин биирдиктэрэ. Организм ордук кыра биирдигэ уонна олох олохтуура буолар дэнэр. Организмнар аҥардас уонна элбэх сааныктаахтарга арахсаллар. Киhи 100 триллион сааныктаах. Орто саанык улахана 10 микрометр, маассата 1 нанограмм.
Сааныктары аан бастаан 1837 с. чех анатома Ян Эвангелиста Пуркине микроскоп нөҥүө көрбүтэ. Саанык теориятын 1839 с. Маттиас Якоб Шлайден уонна Теодор Шванн арыйбыттара, кинилэр бары организмнар биир эбэтэр онтон элбэх сааныктартан туралларын быhаарбыттара.
Дьабыл
Дьабыл - кытарах, ыаммат ынах, биэ; төрөөбөтөх, оҕоломмотох дьахтар.
Өссө маны көр
Дьабыл (нэһилиэк)
Олунньу 16
Олунньу 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 47-с күнэ. Сыл бүтүө 318 күн (ордук хонуктаах сылга 319 күн) баар.
Тимофеев Ньургун Семенович
Олоҕун олуктара
Намнааҕы 24 №-дээх уокуруктан депутатынан талыллан үлэлии сылдьар.
Боякова Сардана Ильинична
Олоҕун олуктара
С.И. Боякова - экономическай историяны уонна Арктиканы баһылааһын историятын чинчийэр, ону таһынан гендер (эр-дьахтар уратыларын) чинчийиинэн дьарыктанар.
Дьабын
Дьабын - куһаҕан тыыннар дойдулара, ойуун өллөҕүнэ кута онно тиийэр.
Харлан Ольга Геннадьевна
Ольга Геннадьевна Харлан (Харлан Ольга Геннадіївна, 4 Балаҕан ыйын 1990, Николаев) диэн Украина фехтованиеҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона.
Дөрө
Дөрө — оҕуһу муннуттан сиэтэр быа.
Баттах бэргэһэ
Баттах бэргэһэ - торбос, атын да кыыл-сүөл баттаҕын тириититтэн имитэн тигиллэр бэргэһэ. Сайын төбө хаххата.
Олох быата
Олох быата үөһээттэн Дьылҕа Хаантан тутулуктаах диэн сахалар этэллэр.
Сахалар «Олох быата» диэн үөрэхтэрэ этэринэн киһи өлөрө кэлбитин ханнык эрэ бэлиэлэринэн бэйэтэ билэр. Өлөрө чугаһаабыт киһи былыргы, бииргэ үөскээбиттэрин кэрийэн кэпсэтэрэ эбэтэр өлөрө чугаһаабыт аҕа уолугар кэриэһин курдук баҕа санаатын этэрэ, уратытык, олус истиҥник быраһаайдаһан баран барара былыргыттан биллэр.
2010 сыллаахха кулун тутар ый саҥатыгар биллэр артыыс Юрий Степанов соһуччу массыына абаарыйатыгар түбэһэн өлбүтэ. Кини премьератыгар хаһан да оонньооботох үчүгэйдик, таһаарыылаахтык оонньоон баран, дьиэтигэр тиэтэйэн ааһан иһэр массыынаны тохтотон, олорсон барбыт. Уулусса быһа охсуһуутугар күөх уот умайарын кэтэһэн тохтоон турдахтарына кэннилэригэр массыына кэлэн түспүт. Суоппар уруулун хаҥас диэки эргийээри эрдэттэн эрийэн бэлэмнээбититтэн, массыыналара иннин диэки хамныырыгар утары иһэр массыынаҕа киирэн биэрбит. Утары иһэр массыына ойоҕоско, Степанов олорор өттүгэр түспүт. Артыыс тута өлбүт.
Хас да хонон баран бииргэ үлэлиир, биир гримеркаҕа таҥнар киһитэ Тахир Рахимов артыыс малын хомуйа сылдьан суруктаах кумааҕыны булан ылбыт. Бу кумааҕыга Юрий Степанов өлүөн эрэ иннинэ сэттэ айыыны оҥорбутун туһунан билинэн суруйан уурбут эбит.
Киһи олоҕо бүтэр кэмигэр кэлбитин дьиэ кыыллара; ыттар уонна куоскалар ордук билэр эбиттэр. Биир кыыс мааны, көтөҕө сылдьарга үөрэппит куоската биир киэһэ тутаары, имэрийээри гыннаҕына куота, өссө ырдыгыныы, илиитин тырыта тыыта сылдьар буолбутуттан олус соһуйбут. Куоската аны чугаһаппат буолбут. Нөҥүө күнүгэр бу кыыс массыына абаарыйатыгар түбэһэн өлбүт. Онно илиитэ хайыта тыытыллыбытыттан көрөн бэҕэһээ куоската куота сылдьар, туттарбат буолбута арыллыбыт.
Сахалар киһи олоҕо бэйэтин өйүттэн-санаатыттан, доруобуйатыттан, күүһүттэн-кыаҕыттан улахан тутулуктааҕын таһынан тулалыыр айылҕаттан эмиэ кыра да буоллар тутулуктаах дии саныыллар. Бу быһаарыы сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэригэр эмиэ сөп түбэһэр уонна олох сүрүн тутулуктарын арыйар.
Киһи олоҕо айылҕаттан тутулуктааҕын билинии үөскээһинигэр сүрүн төрүөтүнэн олоххо кэлэн ааһар ханнык эмэ соһуччу быһыы буолуон иннинэ аан бастаан киһи түүлүгэр киирэн көстөрө буолар. Киһиттэн бэйэтиттэн туох да тутулуга суох түүлгэ көстүбүт быһыылар сороҕор туолан хаалаллар.
Талааннаах сэрэбиэйдьиттэр араас ньымалары туһананнар киһи ааспыт олоҕун тэҥэ, кэлэн иһэр кэмҥэ хайдах олоруохтааҕын кытта билэллэр. Киһи олоҕо эрдэттэн суруллубут суол устун баран иһэринэн инники туох буолуохтааҕын сэрэбиэйдээн таайыы табыллар.
Көрбүөччү идэлээх өтө көрөөччүлэр киһи олоҕо ханнык суолунан сайдан баран иһэрин уонна ханна тиийэн бүтүөхтээҕин эмиэ таба таайаллар.
Билигин дьон науканы уонна тиэхиникэни күүскэ сайыннарбыттарын түмүгэр айылҕаттан тутулуктаахтарын туһунан умнан кэбистилэр. Өссө ааһа баран айылҕаны бэйэтин баһылыахтарын баҕалаахтар эмиэ бааллар. Науканы төһө да сайыннарбыт иһин киһи олоҕо айылҕаттан, өйүттэн-санаатыттан, түүлүттэн, сэрэбиэйтэн туох тутулуктааҕын билигин да кыайан быһаара иликтэр.
Киһи олоҕо икки өрүттээх тутулуктааҕа дьону-аймаҕы былыргыттан ыҥырар, угуйар. Элбэх биллибэт кистэлэҥнээх буолан олох ордук интэриэһинэйэ эбиллэн иһэр. Киһи олоҕо бэйэтиттэн ураты айылҕаттан эмиэ быһаччы тутулуктааҕа дьон-аймах олохторо былыргыттан оҥкуллубут суол устун баран иһэрин курдук өйдөбүлү үөскэтэр.
Хас биирдии киһи бэйэтин олоҕор аналлаах сыаллаах-соруктаах диэн сахалар этэллэр. Ити этиилэрин барыларын холбоон киһи «Олоҕун быата» диэн ааттыыллар. Олох быата үөһээттэн Дьылҕа Хаантан тутулуктаах дии саныыллар. Ити санааларын «Мин дьылҕам буоллаҕа» диэн этиилэрэ бигэргэтэр. Киһи олоҕун быата быһыннаҕына «Арбаҕастаах да абыраабат» балаһыанньатыгар түбэһэр. Сахалар киһи «олоҕун быата» диэн этиилэрэ, немец профессора Минковскай «киһи олоҕо эрдэттэн тардыллыбыт линия устун баран иһэр» диэн этиитигэр эмиэ сөп түбэһэр эбит. (1,48). Ити «олох быата» быһыннаҕына этэҥҥэ да сылдьар киһи уһаабат диэн этэллэр.
Киһи олоҕо бүтэр кэмэ, өлөрө ханнык эрэ биллэр бэлиэлэрдээҕин, ону киһи бэйэтэ эбэтэр туора киһи билэллэрин сахалар билэллэр. Уһуннук сэриигэ сылдьыбыт киһи бу буолуохтаах кыргыһыыттан тыыннаах ордубат саллаат сирэйигэр «Өлүү күлүгэ» түһэрин хас да күн инниттэн көрөн билэрин бэлиэтиир. Киһи сирэйэ хараара өһөн хаалан көстөрүттэн өлөрө чугаһаабыт киһини өлүөн төһө эмэ инниттэн аһаҕас эттээх дьон эмиэ билэллэр.
Киһи айылҕаттан айыллан төрүөҕүттэн ыла төлкөтө суруллан, дьылҕата ыйыллан, бу Сир үрдүгэр бэйэтэ олорон ааһар кэмигэр тугу оҥоруохтааҕа эрдэттэн быһаарыллан сылдьарын сахалар итэҕэйэллэр.
Бөҕө быалаах киһи диэн быстах быһылааннарга киирэн биэрбэт бөҕө оҥоһуулаах киһини ааттыыллар. Бөҕө быалаах дьон сорохторо өссө бэриэччиттээхтэр. Киһи иннигэр сылдьар бэриэччиттээх буоллаҕына айылҕа бэйэтэ көрөр-истэр харыстыыр, быстах өлүүгэ киирэн биэрбэтигэр аналлаах оҥоһуулааҕын бэлиэтиир.
Хантан эмэ бэриэччиттээх киһи ыалга кэлиэн чочумча соҕус иннинэ аан маҥнай кэлбит тыаһа иһиллэн, кэлэн иһэрин биллэрэр түбэлтэлэрин кэпсииллэр. Таһырдьа киһи атаҕын тэбэнэр тыаһа иһиллибитигэр тахсан көрдөхтөрүнэ, киһилэрэ өссө кэлэ илик буолар эбит. Онтон сотору буолан баран үүт-үкчү соннук тыаһаан-ууһаан бэйэтэ дьэ тиийэн кэлэрин көрсөллөрүн кэпсииллэр.
Аан дойдуга биллэр дьонтон У.Черчилл немецтэр Лондоны күүскэ буомбалыыр кэмнэригэр буомба дьэ таба түһээри гыммытын эрдэттэн сэрэйэн, саһар сиргэ повардарын кытта баран биэрбитин билэр дьон ахталлар. А.Гитлер буомба ууруллан, тоҕо тэбээри турар самолетугар субу кэлэн баран, тоҕо эрэ киирбэккэ ааһа баран хаалбыта, онтон иккис холонууларыгар буомбалаах суумка ууруллан турар сириттэн субу тоҕо тэбиэн эрэ иннинэ халбарыйан түннүк аттыгар тиийэн биэрбитэ эмиэ биллэр.
Бэлиэтэммит дьон бириэмэлэрэ кэлэ илигинэ быстах суолга киирэн биэрбэттэриттэн айылҕа бэйэтэ көрөн истэн харыстыыра итинник эмиэ быһаарыллар. Ити майгы сахалар «Туох барыта быалаах курдук» диэн ааттыылларыгар сөп түбэһэр. Айылҕаҕа бары-барыта бэйэ-бэйэлэриттэн олус күүстээх тутулуктаах сылдьаллар. Биир тутулук арахсан хаалыыта атыттара эмиэ хамсыылларыгар тириэрдэр. Ол барыта Сир дойду үрдүгэр туох баар барыта, ыйааһын хараҕын курдук, тэҥнэһии балаһыанньатыгар ыйана сылдьалларыттан тутулуктанар.
Үгүстэр өлөр кэмнэрэ кэлбитин түһээн көрөн билэллэр. Түүлгэ куруук өлбүт дьону кытта сылдьыы өлүү кэмэ чугаһаабытын биллэрэр. Итини тэҥэ киһи өлбүт киһини кытта билбэт сиригэр барыстаҕына өлүү буолара чугаһаабыт буолар.
Олох быатын быстыыта киһи түүлүгэр киирэн көстүүтүн биллэр дьон олохторуттан сурукка киирбит холобурдар дакаастыыллар. Юлий Цезары өлөрүөхтэрин иннинэ кэргэнэ Кальпурния түһээн өлбүт кэргэнин кууһан олорорун көрөн, ытаан уһуктубут. Онтон Цезарь кэргэнэ санаарҕаабытыттан санат мунньаҕын ыытымаары гынан баран син-биир ыыппыт эрээри, өлөрүөхсүт Брут илиититтэн охтубут.
Өлүөн иннинэ Абраам Линкольн эмиэ түүлү көрбүтэ биллэр. Кини бу түүлү түһээн көрөн баран, муодарҕаан кэргэнигэр кэпсээбит. Ол түүлүгэр арай элбэх похорона дьоно баран иһэллэр үһү. Онуоха кини: «Кими көмөллөрүй?»- диэн ыйыппыт, онно: «Абраам Линкольны көмөллөр»,- диэн эппиттэр. (2,322).
Араас элбэх сэрэбиэйдьиттэр киһи бэйэтин олоҕор тугу оҥорбутун уонна өссө тугу оҥоруохтааҕын билэллэрэ киһи айылҕаттан тутулуга өссө күүстээҕин бэлиэтиир. Билэр-көрөр сэрэбиэйдьиттэр киһи олоҕун быата хаһан быстарын эмиэ билэллэр.
А.С.Пушкиҥҥа сэрэбиэйдьит эппитэ билигин дьоҥҥо барыларыгар биллэр: «Эн баҕар уһуннук олоруоххун сөп. Ол эрээри 37-с сааскар маҕан киһиттэн, маҕан аттан эбэтэр маҕан төбөттөн сэрэнээр»,- диэн эппит эбит. Бу этии туоларыттан А.С.Пушкин кыаҕа баарынан харыстана сатаан баран хайдах да кыайан куоппатах.
Өтө көрөөччүлэр киһи олоҕун быата хаһан быстарын эндэппэккэ эрэ билэллэр. Болгария биллиилээх өтө көрөөччүтэ Ванга Ю.Гагарин алдьархайга түбэһиэн хас да нэдиэлэ иннинэ эппитэ биллэр: «Юрий алдьархайга түбэһэр буолбута хомолтолоох». Ол эрээри билэр дьон Москваҕа телефоннаан биллэрээри гыммыттарыгар кинилэри тохтоппут уонна: «Билигин тугу да уларытар кыах суох»,- диэн эппит эбит. Икки нэдиэлэнэн Ю.Гагарин самолета үлтү түспүтүн, онтон кини өлбүтүн туһунан хаһыакка бэчээттээбиттэр. (2,334).
Былыргы Шумерга туох барыта, государстволар, куораттар ол иһигэр киһи эмиэ биллибэт күүстэртэн тутулуктаахтарын итэҕэйэллэр эбит. Сахалар айылҕа биллибэт күүстэригэр, иччилэргэ уонна түүлгэ билигин да итэҕэйэллэр.
Айылҕа түүлү дьону сэрэтээри уонна үөрэтээри айбыт. Буолуохтаах быһыыны киһи бэйэтэ уларытар кыахтаах буоллаҕына ону биллэрэр түүл көстөр. Август диэн Рим императорын доҕорун түүлүгэр сэрии кэмигэр балаакка иһигэр өстөөхтөр илиилэриттэн император өлөрө көстүбүт. Цезарь кэргэнэ сэрэппитин үрдүнэн Сенакка баран өлбүтүн санаан Август төһө да ыалдьа сырыттар балааккаттан тахсан атын сиргэ барбыт. Сэрии саҕаламмытын кэнниттэн өстөөхтөр император балааккатын сэриилээн ылбыттар. Түүл сэрэтиитин толорбут киһи тыыннаах ордон хаалбыт. (3,дек.14 ).
Буолуохтаах быһыы түүлгэ төһө эмэ көстүбүтүн үрдүнэн сатаан таба туһамматах дьон элбэхтэр. Иччилээх, сэрэхтээх түүлү түһээбит киһи бэйэтин олоҕун эбэтэр чугас билэр дьонун тустарынан санаатыгар оҕустаран, инники олоҕун туһунан толкуйдуу түһэн ааһарын айылҕата, дьылҕата ирдиир.
Киһи олоҕо эмиэ сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэригэр сөп түбэһэр уонна маннык икки тутулуктардааҕа быһаарыллар:
1.	Киһи олоҕо айылҕа уларыйыыларыттан тутулуктаах.
Туһаныллыбыт литература
1. «Илин» сурунаал. 1998, 1 N-рэ.
2. Детектив и политика. - Вып.3.- Москва: Изд-во «Новости» (АПН), 1990.- 352 с.
3. Календарь 2000. г. Кострома, ООО,»Тетра К», 1999.
4. "Туймаада" хаһыат. №312. 7.07.16.
Протеин
thumb|right|250px|Протеиннар Протеиннар диэн пептид ситимнэринэн сыаптаспыт амино аhыылартан турар органик холбоhуктар.
1620
1620 сыл.
Энзим
thumb|450px|Энзим үлэтин көрдөрөр диаграмма.
Ҕ
', ' — Саха алпабыытын 5-с буукубата. Саха тылын атыттан абхаас тылыгар туттуллар.
Суруллуута бастаан 1844 сыллаахха арыллыбыт, кириллица уонна осетиин тылын холбоору. .
Компьютер системаларыгар кодировката
Атын кодировкаларга бу буукуба туттуллубат.
1495
1495 сыл.
В
В буукуба Саха, Нуучча алфавиттарыгар үһүс миэстэнэн суруллар буукуба. Компьютерга "3" сыыппара диэн бэлиэтииллэр.
Дьагда
Дьагда - тиит, харыйа мастардаах муохтаах сиргэ үүнэр 100-120 см үрдүктээх, сыылар силистэрдээх уонна улахан сарбайбыт төбөлөөх, уһун синньигэс сэбирдэхтэрдээх сүөһү аһылыга буолар от үүнээйи.
Дэгиэ
Дэгиэ — улахан балыгы ууттан ороон таһаарар мас уктаах тимир тордуох. Атара көрүҥэ. Даҕааһын аат быһыытынан токур сытыы уһуктаах диэн суолтаҕа туттуллар. Холобур онтон көспүт харыс тыл - дэгиэ тыҥырахтаах - тыҥырахтаах (сиэмэх) көтөр.
Кэлин бу тылынан баҕанаҕа, туруору хайаҕа ыттарга аналлаах атахха кэтиллэр токур сытыы уһуктаах тордуохтуҥу тимир оҥоһугу эмиэ ааттыыр буолбуттара.
Сутуруо оһох
Сутуруо оһох — буорунан (кумах булкаастаах туойунан) симэн оҥоһуллубут оһох, саха оһоҕо.
Кус баттаҕа бэргэһэ
Кус баттаҕа бэргэһэ - күһүн-саас кэтиллэр олус дьэрэкээн өҥнөөх бэргэһэ
1496
1496 сыл.
Дьаҕа
Дьаҕа — 1 м кэриҥэ үрдүктээх көҥдөй лэкэчэк курдук саха музыкальнай үнүстүрүмүөнэ. Түөрт-биэс сиринэн эргиччи мас илбиргэстэрдээх-салбырҕастрадаах, олору эҥин араастык сахсаҥнатан тардырҕас муусука дорҕоонун таһаарыллар.
Б
Б буукуба Саха уонна Нуучча алфавиттарыгар иккис миэстэнэн суруллар буукуба. Компьютерга "2" сыыппара диэн бэлиэтииллэр.
Аллараа дойду
Аллараа дойду диэн христианскай, православнай таҥара дьиэлэрэ дьону албыннаары өйтөн булан оҥорбут дойдулара ааттанар.
Саха дьонун былыргы итэҕэллэринэн Аллараа дойдуга абааһылар олороллор. Бу дойдуга улахан айыылаах-харалаах элбэх куһаҕан быһыылары оҥорон өлбүт дьон куттара түһэннэр элбэх эрэйи көрсөллөр диэн православнай таҥара үөрэҕэ этэр. Аллараа дойду туһунан урукку суруйуулартан кылгас быһа тардыылары аҕаллахпытына манныктар:
Үөһээ, аллараа, отто дойдулар диэн үс сир-дойду баарын курдук былыргы саха сэһэнэ кэпсиир. Үөһээ дойдуга айыы, абааһы сирэ-олохторо бааллар, аллараа дойдуга – абааһы сирэ. (1,209).
Аллараа дойдуга араас элбэх ыарыылар төрүттэрэ абааһылар олороллор. Аллараа дойду бары абааһыларын баһылыга - Арсан Дуолай буолар. Кини киһи аймахха куһаҕаны эрэ оҥорор.
Үтүө уустар төрүттэрин Кыдай Бахсыны биир кэмҥэ эмиэ Аллараа дойдуга олохтуу сылдьыбыттара биллэр. Аллараа да дойдуга олордор Кыдай Бахсы уус үс дойдуга барыларыгар уһанарын, сэриилэрин сэбин оҥорон биэрэрин кубулуппат. (2,176). Уустар аллараа да олордоллор дьоҥҥо олус туһалааҕынан дьарыктаналларыттан бары үчүгэйдэр ахсааннарыгар киирсэллэр.
Аллараа дойду атын ыйдааҕа, туспа күннээҕэ, атын айылгылааҕа элбэхтик хоһуллар. Ол дойду туһунан кэпсээн бардахтарына, олоҥхоһуттар «кэлтэгэй ыйдаах, кэлтэгэй күннээх», «ооҕуй оҕус бадараанныыр бадарааннаах», идэмэрдээх, иэдээннээх дойдуну ойуулаан, дьүһүннээн бараллар. «Кэри-куру күннээх, кэмсиин-кумсуун сыттаах үтүгэн түгэҕэр» түстэххэ, тимир оттоох, тимир мастаах абааһы сирэ араастаан этиллэр. (3,61).
Үтүгэн диэн былыргы сахалар аллараа дойдуну, абааһылар дойдуларын ааттыыллар эбит. (4,218). Маннык ааттаах дойду дьиҥнээхтик баарын историктар былыргы Кытай сирдэриттэн булан тураллар. (2,34). Олорор сирдэрин туора дьон баһылааннар көһүү, улахан эрэйдэр кэннилэриттэн саха киһитэ кыайан олорбот буолбут сирэ-дойдута итинник, абааһы дойдутунан ааттанара эмиэ сөп. Соҕуруу истиэптэртэн сахалар сорох улуустара үтүрүллэн бу хоту, төрүт сирдэригэр кэлбиттэрэ билигин быһаарыллан турар чахчы буолар.
Саха дьонун итэҕэллэригэр үөскээбит Аллараа дойду ханна баара билигин да чуолкайдана илик. Сэһэн Боло суруйарынан айыы дьоно үөһээ дойдуга үөскээн бараннар кэнники онтон арахсан, тэйэн үөһээ (соҕуруу), аллараа (хоту) абааһылар икки ардыларыгар (орто дойдуга) түбэһэн олорон хаалбыттар. Кини быһаарарынан аллараа дойду хоту диэки баар буолуон эмиэ сөп. Ойууннар сорох ыарыылар төрүттэрэ хотуттан тутулуктаахтар диэн этэ сылдьыбыттара эмиэ биллэр.
Быганова Вера Ивановна
Быганова Вера Ивановна — филология билимин хандьыдаата.
Аллараа дойду
Олохторун, үлэлэрин таһымынан баһыттарбыт кыра уустар, омуктар, тимир уустарын төрүттэрин абааһы көрөр сирдэригэр Аллараа дойдуларыгар олохтоон кэбиһэллэрэ эмиэ өйдөнүөн сөп. Онно тимир уһаарааччылар сири хаһан урууданы хостууллара төрүөт буолара олус табыллар. Тимири уһаарар оһохторо уотунан уһуурара күһүҥҥү хараҥа түүннэргэ кырдьык даҕаны уотунан уһуурар абааһылар курдук көстөллөрө чахчы. Сир аннынааҕы абааһылар бары уотунан тыыналлара биллэр.
Быганова Вера Ивановна
Олоҕун олуктара
В. И. Быганова — саха тылын терминологиятыгар, лексикографиятыгар идэтийэр.
Д
Д - Саха алпабыытын 6-с буукубата.
Аллараа дойду
Уус-уран тыл маастардара ойууннар хоту сиргэ көһөн кэлэн баран Аллараа дойдуларыгар тимир ууһун олохтууллара табыллыбат кэмэ кэлбит. Бу уларыйыы тахсыытыгар тимир уустара хоту сиргэ көһөн кэлэн, элбэх тимирдээх сиргэ түбэһэннэр сири хаспакка эрэ урууданы өрүстэр, үрэхтэр туруору хайаларын тэллэхтэриттэн хомуйан уһаараллара биллэр төрүөт буолбутугар сөп. Ол кэмтэн ыла абааһылар дойдуларын хоту диэки көһөрөн барбыттар.
Дьон-аймах олорор сирин, Орто дойдуну араас киртэн-хахтан, куһаҕан майгыттан, элбэх ыарыылартан ыраастаарылар ойууннар Аллараа дойдуну өйдөрүттэн айан кэбиспиттэр. Дьон-аймах бары ыарыылара, куһаҕан санаалара уонна быһыылара барылара бу дойдуга мунньустан сылдьалларын курдук өйдөбүлү дьоҥҥо иҥэрбиттэр. Кэлин, 2,5 тыһыынча сыллар диэки саҥа үөскээбит тимири уһаарааччылары, тимир уустарын аан маҥнай сөбүлээбэккэлэр бу сирдэригэр, аллараа дойдуга олордо сатаабыттар да ситэн кыайбатахтар. Тимир ууһун үчүгэй сабыдыала күүстээҕэ баһыйан хайа баҕарар дойдуга сыаналанар киһи буолара хаһан да уларыйбатах. Саха омуга үөскээһинигэр тимир ууһа ылбыт оруола олус үрдүк. “Сах” таҥаралаах тимир уустара саха омугу үөскэппиттэр. Сахалар итэҕэллэрин төрүттэрэ ойууннар уонна тимир ууһа бэйэ-бэйэлэрин кыайан сиэспэт биир төрүттээхтэрэ сахалар төрүттэрэ тимир ууһа буоларын бигэргэтэллэрин билигин, нууччалар баһыйан тимир уһаарааччылар, уһанааччылар суохтарыттан билиммэккэ сылдьаллар.
Аллараа дойду диэн өйтөн булуллубут дойду. Үөрэх-билии сайдан медицинэ науката үгүс ыарыылар үөскүүр төрүөттэрин быһаарар кыахтаныыта бу дойду ыраастанан, туга да суох буола иччитэхсийэн иһэригэр тириэрдэр. Арай киһи-аймах билигин да кыайан ыраастана илик куһаҕан санаалара эрэ бааллара, бу Аллараа дойду туһунан өйдөбүл өссө да сүтэрэ ырааҕын быһаарар. Билигин үгүс таҥаралары итэҕэйээччилэр санааларыгар дьон куһаҕан санаалара онно син-биир мунньусталлар.
Аллараа дойду нууччалар кэлиэхтэрин иннинээҕи өссө былыргы аата Анараа дойду диэн этэ уонна ол дойду диэн өйдөбүлгэ сөп түбэһэрэ. Бу этиигэ Үөһээ дойду эмиэ холбуу киирсэрэ. Анараа дойду диэн бу дойду, дьон сылдьар дойдулара буолбатах, атын, туспа дойду диэн суолталаах, оннук өйдөбүллээх, өлбүт дьон өйдөрө-санаалара айыы буолан сылдьар дойдута. Өй-санаа өйдөбүлүгэр тыыннаах, эттээх-сииннээх дьон сылдьыбат дойдулара Анараа дойду диэн ааттанара ордук сөп түбэһэр, табыллар.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан киһи салгын кута ханнык санаалары түммүтүттэн тутулуга суох Үөһээ дойдуга эмиэ тахсар. Онно тиийэн куһаҕан санаалар бэйэлэрин биир санаалаахтарын булсан мунньустахтарына, элбээтэхтэринэ Үөһээ дойду үтүө санаата куһаҕаҥҥа уларыйан барара саарбаҕа суох буолар. Дьон бары тыыннаах эрдэхтэринэ, бу Орто дойдуга олорор кэмнэригэр өйдөрүн-санааларын тупсардахтарына, куһаҕан санааларыттан барыларыттан ыраастаннахтарына эрэ Үөһээ дойду өйө-санаата тупсара бэлиэтэнэр. Сахалар айыы этиитэ диэн өлөн эрэр киһи куһаҕан санааларын этэн ыраастанар үгэстэрэ Үөһээ дойду өйө-санаата тупсарыгар аналланар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Сэһэн Боло. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 352 с.
2. Васильев Ф.Ф. Военное дело якутов.- Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1995.- 224 с.
3. Уткин К.Д. Сах саҕаттан. Ытык санаа ыйар ыллыгынан.- Дьокуускай: Бичик, 2000.- 288 с.
4. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта.- Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
Өссө маны көр
Подземный мир
Рифей
Рифей (Урал хайаларын латыынныы аатыттан) — геохронология периода 1650 мөлүйүөн сыл нөҥүө - 650 мөлүйүөн сыл нөҥүө.
Билиҥҥи кэмҥэ геохронология шкалатын сыҥардыы буола турар, ол иһин бу терминтан тэйэн эрэллэр. Период сорҕото мезопротерозойга киллэрилиннэ, сорҕото неопротерозойга.
Дьалбыыр
Дьалбыыр - алҕааһын, куһаҕан тыыны, ыарыыны үүрээр соруктаах үөтүү, тэйитии. Иккис суолтата - ойуун кымньыыта - үс, сэттэ эбэтэр тоҕус сиринэн кыл баайыллыбыт талаҕа.
Көтөр-аал
250px|thumb|right|МАИ-223 салгын көлө Көтөр-аал — (нууч. — самолёт, аэроплан, Ойуунускай тылбааһынынан — салгын көлө) аэродинамика күүһүнэн салгын куйаарын устунан двигатель уонна хамсаабат кынат көмөтүнэн көтөр аппарат. Салгын өрө көтөҕөн таһаарар күүһүнэн сөмөлүөт түргэн үлүгэрдик ыраах сытар сиргэ көтөн тиийэр. Сөмөлүөт махолеттан уратыта — кыната хамсаабат, оттон планертан уратыта — мотуордаах.
Үөһэ суруллубут быһаарыы «классическай» аатырар уонна былыргы, ааспыт үйэ саҕаланыытыгар тарҕаммыт сөмөлүөттэргэ ананар. Аныгы быһаарыынан: Сөмөлүөт — салгынтан ыарахан атмосфера устунан көтөргө аналлаах, планер аэродинамиката өрө көтөҕөн таһаарар күүһүнэн бэйэтин салгыҥҥа уйунар уонна двигатель күүһүнэн салгыҥҥа маневрдыыр уонна утары күүһү толуур (компенсируйдуур) көтөр аппарат.
Нууччалыы толору быһаарыыта: ''Самолёт — летательный аппарат плотнее воздуха для полётов в атмосфере (и космическом пространстве (напр. Орбитальный самолёт)), использующий аэродинамическую подъёмную силу планера для удержания себя в воздухе (при полёте в пределах атмосферы) и тягу силовой (двигательной) установки для маневрирования и компенсации потерь полной механической энергии на лобовое сопротивление.''
Сөмөлүөт көрүҥэ
Сөмөлүөт көрүҥэ араас тас билэнэн хайытыахха сөп — ханна туһанарыттан, оҥоһуутуттан, двигатель көрүҥүттэн, көтөр характеристикатыттан уо.д.а.
1621
1621 сыл.
Е
Е — Саха алпабыытын буукубата. Киирии тыллар олохторугар эрэ туттуллар.
Дьалыс
Дьалыс - кыра оҥочо.
Сутуруоха (күөл)
Сутуруоха — Абый улууһун Ураһалаах нэһилиэгэр баар бөдөҥ күөл. Иэнэ — 67,9 км², уһуна — 24 км, саамай дириҥэ — 3,5 м, орто дириҥэ — 2 м.
Күөлгэ быраҥаатта, майаҕас, сордоҥ, сыалыһар, алыһар уонна Чекановскай мундута бааллар.
1497
1497 сыл.
Туох буолбута
Васко да Гама Индия кытылыгар тиксибит.
1498
1498 сыл.
Отор балаҕан
Отор балаҕан — күһүн отор саҕана быстах кэмҥэ олорор балаҕан.
Дьана
Дьана — культурнай үүнээйи астаммат туһата суох хос лабаата. Бу салаалары ылҕааһыны, быһыыны дьаналааһын диэн ааттыыллар.
Ж
Ж - Саха алпабыытын буукубата. Саха тылыгар киирии тыллар олохторугар эрэ туттуллар.
1622
1622 сыл.
Аммосова Лена Максимовна
Аммосова Лена Максимовна — химия билимин кандидата, М. К. Аммосов аатынан Благотворительнай Фонд тэрийэччитэ.
Олоҕун олуктара
40-н тахса научнай үлэни суруйбут.
Дьиэ кэргэнэ
Икки оҕолоох: 3 сиэннээх, 1 хос сиэннээх
Варламов Александр Николаевич
200px|thumb|right|Варламов Александр Николаевич Варламов Александр Николаевич — эбэҥки уос номоҕун хомуйар учуонай, түмэт дьайыксыт, филология билимин кандидата.
Олоҕун олуктара
А.Н. Варламов — эбэҥкилэр фольклордарын чинчийэр.
1499
1499 сыл.
Сардаан ох
Сардаан ох — ыһыы курдук биилээх, лаппычах хаптаҕай тимир төбөлөөх ох (тииҥ табыллан баран иҥнэн хаалбыт мутугун быһа ытарга туттуллара).
Кэриэс этии дьайыыта
Дьон олоҕо былыр-былыргыттан олохсуйбут үгэстэри тутуһан, инники олорон ааспыт көлүөнэлэр үөрэхтэрин туһанан сайдан истэҕинэ эрэ туруктаах буолар диэн этэллэр. Олохсуйбут үгэстэр диэн өй-санаа түмсүүлэриттэн, хос-хос хатыланыыларыттан үөскээн олохсуйаллар.
Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥоро сатаабыта, ол иһин дьон былыргыттан олохсуйбут үгэстэри тутуспат кэмнэрэ кэлэн ааспыта. Саха дьоно былыргы үгэстэрин умнубатахтара.
Саха дьонугар олус былыргыттан олохсуйбут, бары билигин даҕаны тутуһа сылдьар үгэстэрэ баар. Кырдьаҕас киһи өлөөрү сытан, кэннигэр хаалар кэнчээри ыччаттарыгар анаан-минээн бүтэһик баҕа санаатын этэн хаалларыыта — кэриэс этиитэ диэн үгэс билигин даҕаны туттуллар.
Бу үгэс хаһан үөскээбитэ биллибэт. Олус былыргы үгэс буолан өлөн эрэр киһи кэриэс этиитин хаалар дьоно, оҕолоро, сиэннэрэ, аймахтара хайаан да толоруохтаахтарын туһунан өйдөтөрө эрэ умнуллубакка хаалан сылдьар. Арай сахалыы саҥарар, сахалыы итэҕэллээх хууннар Европаны кыайан-хотон сэриилээн баран кыахтаах салайааччылара Аттила өлбүтүн кэнниттэн ыһыллан хотторууларыгар, бу кэриэс этиитэ диэн үгэһи, “Кэриэстэс” диэн этэн элбэхтик туһаммыттарыттан Христос таҥара үөскээн тарҕанан сылдьарын билинэ иликтэр.
Сахалар былыргы ойууннара киһи өйүн-санаатын олус дьаныһан туран үөрэппиттэр. Кинилэр кут-сүр туһунан үөрэхтэрин курдук үөрэх Аан дойду үрдүнэн суох. Бу үөрэх оҕо өйө-санаата хайдах сайдан үүнэн иһэрин, үгэстэрэ үөскээн мунньуллалларын уонна улаатан иһэн киһи буолууну ситистэҕинэ киһи быһыылаахтык олоҕун олорорун олус чуолкайдык быһаарар.
Кут-сүр үөрэҕин баһылаабыт ойууннарга киһи өйө-санаата өлбүтүн кэннэ ханна сылдьарын быһаарыы улахан уустуга суох. Киһи түһээн былыр үйэҕэ өлөн хаалбыт дьону хаһан баҕарар көрсөр. Өлбүт киһи өйө-санаата айыы буолан Үөһээ дойдуга сылдьара кырдьык. Арай бу өлбүт киһи хайдах көрүҥнээх түүлгэ көстөрө кини аймахтара, оҕолоро-уруулара төһө үчүгэйдик сылдьалларыттан тутулуктанар. Түүлгэ көстүбүт өлбүт киһи көрүҥэ үчүгэй буоллаҕына, олох төһө да ыараханын иннигэр оҕолоро, сиэннэрэ кыайа-хото үлэлии-хамсыы сылдьыахтара, доруобуйалара үчүгэй буолуо диэн түүл үөрэҕэ быһаарар.
Kиһи хаһан баҕарар түүлү көрөр. Сорох түүллэр олус уратытык киһи өйүгэр-санаатыгар дириҥник хатанан хаалаллар. Киһи бэйэтэ өлбүт төрөппүтүн түһээн көрдөҕүнэ, кини хайдах көрүҥнээх көстөрө олус улахан оруолу ылар. Төрөппүт киһи көрүҥэ уруккутуттан мөлтөөн көһүннэҕинэ, ханнык эрэ дьыалаҕа табыллыбат буолуу тахсыан эбэтэр эн оҥорор дьыалаларгын кини сөбүлээбэтин бэлиэтэ буолуон эмиэ сөп. Түүл ити көстүүлэрэ киһи ханна да сырыттаҕына, төрөппүттэрин айыы буолбут куттара куруук көрө-истэ сылдьалларын толору дакаастыыллар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ киһи сирэйин олус сирийэн көрөр. Үөрбүт сирэйи көрдөҕүнэ - үөрэр, онтон сирэйгин куһаҕаннык тутуннуҥ даҕаны оҕо мөлтүүр, санаата түһэр, букатын ытаан тоҕо барыан сөп буолар. Киһи сирэйин көрүҥэ оҕоҕо олус күүскэ дьайар. Бу кэмҥэ кини ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар сылдьарыттан, төрөппүтүн сирэйин көстүүтэ кини салгыы хайдах быһыыланарын быһаарар. Түүл киһи ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар киирдэҕинэ көстөр буолан түүлгэ сирэй хайдах көрүҥнээҕэ киһиэхэ олус улахан дьайыылаах.
Киһи олоҕо төрөппүттэрин кытта биир ситиминэн баайылла сылдьаллар. Төрөппүт киһи бэйэтин кэннигэр хаалар ыччаттарыгар анаан кэриэс этиитэ хайаан да ылыныллыахтааҕын уонна толоруллуохтааҕын түүл ити көстүүлэрэ дакаастыыллар. Киһи хаһан баҕарар түүлү көрөрүн быһыытынан бэйэтин төрөппүтүн эмиэ түһээн көрөр. Кэриэс этиитэ туолбатаҕына төрөппүтүн куһаҕан, санаата түспүт көрүҥэ сотору-сотору түүлүгэр көстүөн сөп. Төрөппүтэ куһаҕан көрүҥнээх түүлүгэр көһүннэҕинэ, санаата түһэн, дьыалалара табыл-лыбатахтарына, бу киһи толорботох кэриэс этиитин син-биир өйдөөн кэлэригэр тиийэр.
Кэриэс этии диэн төрөппүт киһи бэйэтин кэннигэр хаалар ыччаттарыгар анаан этэр баҕа санаата буолар. Бу кини баҕа санаата туолуутуттан хаалар ыччаттар хайдах олохтоох дьон буолан тахсаллара эмиэ тутулуктанар. Өлөөрү сытар киһи баҕа санаата туолан санаата көммүтүттэн оҕолоро, ыччаттара хайдах сылдьаллара быһаччы тутулуктанан тахсар.
Сахаларга кэриэс этиини хайаан да толоруллуохтаах диэн өйдөбүл былыргыттан олохсуйбут. Өлбүт киһи бүтэһик баҕа санаатын «Кэриэс этиитин» сахалар хайдах толороллоро эмиэ итэҕэл буолан сылдьар. Бу туһунан Эрилик Эристиин «Кэриэс туолуута» диэн сэһэнигэр толору арыйар. Итини тэҥэ былыргы кэпсээннэргэ эдэр киһи кырдьаҕас «Кэриэс этиитин» хайдах толорбутун туһунан эмиэ элбэхтик ахтыллаллар.
З
З - Саха алпабыытын буукубата. Киирии тыллар олохторугар эрэ туттуллар.
Сухуми
Сухуми (Абхазтыы: ; სოხუმი; Сухум / Сухуми) диэн Грузия (мөккүөрдээх регион) киин куората, Хара байҕал илин кытылыгар турар. Порт, тимир суол ыпсыыта уонна курорт.
Кэриэс этии дьайыыта
Төрөппүтүн баҕа санаатын оҕо толоруута кини төрөппүттэрин иннилэригэр иэһэ буолар. Киһи өлүөн иннинээҕи санаата кыайан уларыйбат уратылаах. Төрөппүт бу иэһэ, санаата туолбатаҕына хаһан баҕарар толотторуон баҕата хаалан хаалбакка түүлүгэр киирэн биллиэн сөп. Оҕото тыыннааҕар толорботох иэһин өлбүтүм да кэннэ толороор диэн баҕа санаатын этиэн уонна ол баҕа санаата туоларын кэтэһэ сылдьыан сөп.
Бодойбо
400px|thumb|right|Бодойбо куорат уонна Мамаканскай ГЭС халлаан куйаартан көстүүтэ Бодойбо. (Нууччалыы: Бодайбо) Куорат, Иркутскай уобалас Бодойбо оройуонун киинэ. Куорат статуһын 1903 сыллахха бэриллибитэ.
Куорат Витим өрүс уҥа кытылыгар турар, Бодойбо үрэх төрдүгэр Иркутскайтан 1095 км. Нэһилиэнньэтин ахсаана 15,2 тыһ. киһи (2008 сыл).
Бодойбо куорат уонна Бодойбо оройуонун кулубата — Евгений Юрьевич Юмашев.
Экономика
ОАО «Высочайший», ОАО «Лензолото», ЗАО Артель старателей «Витим», ООО «Ленская золоторудная компания».
Бодойбо култуураҕа
Бодойбо Владимир Высоцкай ырыатыгар ахтыллар: «А меня в товарный и на восток, и на прииски в Бодайбо…», ону таһынан Бодойбо оройуонугар баар Вача бөһүөлэги ахтан аһарар: "Я на Вачу еду - плача, а из Вачи - хохоча".
Кэриэс этии дьайыыта
Оҕолоро төрөппүттэрин баҕа санааларын толорботохторуна, кини кута ол дойдутугар хом санаалаах, санаатыгар тардыһыылаах сылдьарыгар тириэрдэр. Кини кутун баҕа санаата туолбакка кыайан ыраах барбакка чугас сылдьан оҕолоругар сотору-сотору көстөр буолуута, бу дьон олохторун кырдьык аймыан да сөп.
Киһи олоҕо туруктаах буолуута ордук өйүттэн-санаатыттан тутулуктаах. Өй-санаа диэн бу киһи куттара буолаллар. Куттар санаа күүһүнэн киһиэхэ дьайаллар, онтон санаа туохтан да иҥнибэт. Киһи ханна да сырыттаҕына куттар дьайыыларыттан кыайан куоппат. Куттар хаһан баҕарар киһи түүлүгэр киирэллэрин тохтотор күүс баара биллибэт. Итини тэҥэ куттар сир үрдүгэр атын көрүҥнээхтик эмиэ сылдьаллар. Киһи салгын уонна ийэ куттара өлбүтүн кэннэ арахсаллар, тус-туспа бараллар. Салгын кут үрэллэр, ыһыллар. Ийэ кут ыраас, үчүгэй санаалаах буоллаҕына, үөһээ диэки, Үөһээ дойдуга тахсар, ыраах барар, онтон куһаҕан, хара санаалар киирдэхтэринэ үөр буолан чугас, аттыларыгар сылдьар. Ийэ кут майгына куһаҕан буоллаҕына урут олорбут, сылдьыбыт сирдэрин чугаһынан сылдьар иччигэ кубулуйар диэн сахалар былыргы итэҕэллэрэ быһаарара оруннаах.
Киһи өйө-санаата, куттара Айылҕаны уонна бэйэтин өбүгэлэрин куттарын кытта сибээстэһэ, хам баайылла сылдьаллар. Бу тутулук тыыннаах дьону ханна да халбаҥнаппат, кытаанах тутулук буолар. Үөһээ дойду өйө-санаата үчүгэй, ыраас, үтүө буоллаҕына Орто дойду дьонун санааларыгар үчүгэйинэн дьайдаҕына Орто дойду олоҕо тупсар кыахтанар.
Киһи Үөһээ дойдуну кытта өйүн-санаатын кытаанах тутулугунан түүллэринэн тутулуга буолар. Бу тутулугу былыргылар билэн “Көхсүттэн көнтөстөөх” диэн этэллэр. Үөһээттэн халбаҥнаабат тутулуктаах диэн буолар. (1,16).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №316. 4.08.2016.
И
И - Саха алпабыытын 12-с буукубата.
Дьахтар талаҕа
thumb Дьахтар талаҕа (краснотал, И́ва остроли́стная, Sálix acutifólia) — намыһах сииктээх сиргэ үүнэр обургу кыһыл талах.
1500
1500 сыл.