cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sany
175 омук сиригэр үлэлиир уонна офистардаах. 2021 сыл бүтэһигэр официально Саха Сиригэр офис аста https://news.ykt.ru/mobile/article/130004
Майгы уратылара
“Айыыны оҥорума” диэн этии киһи билбэт, оҥорбот быһыыларын оҥорума диэн үөрэтэр. Айыыны оҥоруу диэн киһи билбэт, ол иһин оҥорбот быһыыта буолар. Бу быһыыттан туох содул үөскээн тахсара биллибэтэ ордук кутталлаах. Оҕо бензини уматан көрөн билэ илигинэ, бу убаҕас испиискэ уотун тириэрдэ да иликкэ умайан, дэлби тэбэн тахсарын билбэтиттэн уокка сиэтэр, уоту ыытар кыахтаах. Ол иһин оҕо испиискэни уматыан инниттэн сэрэннэҕинэ, туох хайдах умайарын биллэҕинэ эрэ табылларын төрөппүттэр билэн оҕолорун эрдэттэн сэрэхтээх буолууга “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтиэ этилэр.
Эрдэлээн үөрэтии, оҕо айыыны уоран, кистээн оҥорон “Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быһарын” суох оҥоруо этэ. Бу этии, оҕо тугу оҥороруттан туох содул үөскээн тахсарын билбэтиттэн бэйэтэ ону-маны булан оҥоро сатыыра куһаҕан буолан тахсарын биллэрэр. Итини тэҥэ, ол куһаҕаммыт аһара баран улахан алдьархайы, сыарҕа тутаах быатын быһыы курдук ыар содулу үөскэтэриттэн “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх харыстыыр аналлаах.
Sany
Тэрилтэ 80% акцията Кытай правительствота бас билэр, 10% акцията Кытай олигархтара бас билэллэр, 5% акцията Mitsui Group бас билэр. Ордубут 5% көҥүл эргийэр.
Николаев Николай Васильевич
Николаев Николай Васильевич (төр. 1935) — ААО «Сахателеком» генеральнай дириэктэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Майгы уратылара
Оҕо улаатан иһэн ханнык; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу майгыланан хаалара иитээччиттэн, төрөппүттэн олус улахан тутулуктаах. Кыра эрдэҕиттэн үчүгэй майгыга үөрэтии барыта кинилэртэн тутулуктанар. Ол иһин “Биир оҕо атаах буолар”, “Элбэх оҕолоох буолуу – дьол” диэн этиилэри сахалар олус былыргы кэмнэргэ үөскэппиттэрин билигин да туһаналлар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ иитии, үөрэтии ийэ кутун үөскэтэринэн олус сэрэхтээхтик, үчүгэй быһыылары оҥорууга, олору үгэс оҥостунууга аналланан барарын сахалар таҥараларын үөрэҕэ төрөппүттэргэ тириэрдэр. (1,43).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Николаев Николай Васильевич
Олоҕун олуктара
1935 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүт.
Франк (харчы)
Атын дойдулар харчылара
Африка кэккэ дойдуларын харчыта франк КФА диэн ааттанар.
Билиҥҥи кэмҥэ франк манньыатын туттар дойдулар
Урут франк манньыатын туттубут дойдулар:
Dollar Tree
Dollar Tree (Доллар Маһа), АХШ сетевой маҕаһыына фиксированнай сыаналаах, сүрүннээн 1,25$ атыылыыр. Уопсайа 60000 тахса точкалаах Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. 80% акцията көҥүл эргийэр, 10% акциятын BlackRock харчы империата бас билэр, 10% акцията Mitsui Group инвестиционнай империяҕа киирэр.
Андросов Иван Степанович
Андросов Иван Степанович — архитектор, ААО «Якутпроект» директордарын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Ньюфаундленд уонна Лабрадор
Ньюфаундленд уонна Лабрадор (Newfoundland and Labrador, МФА:, Terre-Neuve-et-Labrador, МФА: ) — Канаада провинция, конфедерацияҕа онус.
Киин куората — Сент-Джонс (St. John's). Олохтоохторун ахсаана — 528 336 киһи (дойдуга 9-с, 2016 с. туругунан).
1964 сыллаахтан Ньюфаундленд провинция бырабыыталыстыбата бэйэтин Ньюфаундленд уонна Лабрадор бырабыыталыстыбата диэн ааттанар буолбута, онон 2001 сыл ахсынньы 6 күнүгэр Конституцияҕа уларытыы киллэриллэн провинция аатыгар д Лабрадор диэн тыл эбиллибитэ.
Михалев Петр Иванович
Михалев Петр Иванович — Саха сиригэр гражданскай сэрии актыыбынай кыттыылааҕа.
Никифоров Валерий Афанасьевич
Никифоров Валерий Афанасьевич — Саха Республикатын Үөрэҕириитин туйгуна, Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, Хоро орто оскуолатын технологияҕа учуутала.
Элбэх оҕолоох ыаллар
Олус уһун үйэлээх омуктар олохторун үөрэхтэрэ олус дириҥ, олох уопутуттан тирэх ылан сайдыбыт. Сахалар “Элбэх оҕолоох буолуу — дьол” диэн этиини олохторугар туһаналлар. Биһиги өй-санаа үөрэҕин туһанаммыт элбэх оҕолоох буолуу дьоҥҥо туох үчүгэйи, туһалааҕы аҕаларын ааҕыталаан биэриэхпит:
1. Дьахтар төһө элбэхтэ төрүүр да этин-сиинин баҕа санаата туолара элбиир. Үһүс оҕоттон саҕалаан доруобай оҕолор төрүүллэр.
2. Оҕолор иитиилэрэ табыллар, өйдөрө-санаалара киһилии суолунан сайдыыта ситиһиллэр.
4. Аймахтар сайдан, ахсааннара элбээн иһэриттэн омук ахсаана эбиллэн сайдыыны ситиһэр кыахтанар.
5. Оҕолор бары туһа киһитэ буолан үлэни-хамнаһы кыайарга кыра эрдэхтэриттэн үөрэнэннэр омугу үлэнэн сайыннараллар.
Эр киһи үлэни-хамнаһы кыайар кэмигэр государство көмөтүн туһанан дьахтарын, оҕолорун хааччыйар кыахтаах. Итини тэҥэ аныгы үйэҕэ государство оҕону иитиигэ көмөтө улаатан иһэр. Хоргуйуу, аччыктааһын, бу кэмҥэ төһө да элбэх оҕолоох ыалга суоһаабат.
Кырыымчыктык олорор ыаллар оҕолорун өйдөрө-санаалара эрдэ ситэн, сайдан дьонноругар кыра эрдэхтэриттэн көмө, туһа киһитэ буола улааталлар. Аҕыс сылынан улахан оҕо төрөппүттэригэр биллэр көмө буолар кыахтанар. Элбэх оҕолоох ыалга оҕолор дьонноругар көмөлөһөр санаалара кыра эрдэхтэриттэн улаатар, кинилэр этэн биэриилэринэн кыра бырааттарын, балыстарын көрө-истэ үөрэнэллэр. Кыра оҕону көрүү-истии үөрэҕэ төрөппүттэр көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэриилэриттэн улахан оҕолоругар быһаччы, үгэскэ кубулуйан бэриллэн иһэрэ үөскүүр. Улахан киһи хайдах оҕо көрөрүн улахан оҕо көрөн, үтүктэн үөрэниитэ киниэхэ үгэһи үөскэтэн, ийэ кутугар иҥэн хааларыттан, улаатан баран бэйэтэ оҕолонноҕуна үчүгэйдик көрөр-истэр, киһилии быһыыга иитэр, үөрэтэр кыахтанар.
Элбэх оҕолоох ыаллар барыстара оҕолоро улаатан истэҕинэ эбиллэн иһэр. Улахан оҕолоро эрдэттэн үлэлээн-хамсаан, кыраларын көрсөн барыһы киллэрэр кыахтанар. Кыралар кинини, улахан оҕону батыһан бары үлэһит буола улааталлар.
Үлэҕэ үөрэнии элбэх үлэттэн ситиһиллэр. Оҕо үлэлии үөрэммитэ кини улахан баайа буолар. Үлэһит төрөппүттэр оҕолорун үлэҕэ үөрэттэхтэринэ тугунан да кэмнэммэт элбэх баайы биэрэллэр. Үлэҕэ үөрэммит киһи хаһан баҕарар үлэлээн, оҥорон таһаарбытынан туһанан талбытынан олорор кыахтанар.
Оҕолорун киһилии быһыыга, үлэҕэ-хамнаска үөрэппит төрөппүттэр сааһырдахтарына “сылааска сытар”, сынньанар кыахтаналлар, оҕолор кыайа-хото үлэлээннэр баайдарын-малларын өссө үксэтэллэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн оҕо төрөппүтүгэр сыһыана кыра эрдэҕиттэн икки өрүттэнэн сайдар:
1. Оҕо кыра эрдэҕинэ бары баҕатын барытын толорон биэрэн иһэр, маанылыыр, атаахтатар, оонньотор төрөппүтүн ордук сөбүлүүр. Ол эрээри улаатан, өйө-санаата эбиллэн истэҕинэ атаахтатар киһитин бэйэтин туһатыгар туһанара элбээһиниттэн этэр тылын истибэтэ, толорбото үөскээн сайдара “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этиини үөскэппит.
2. Араас бобуулары киллэрэр, үлэҕэ, бэрээдэккэ үөрэтэр, кытаанах көрдөбүллээх төрөппүтүн оҕо кыра эрдэҕинэ сөбүлээбэт. Ол эрээри этэр тылын истэр, соннук толорор буола улаатар. Тугу барытын улахан киһи курдук оҥорор буолууга, үлэҕэ-хамнаска үөрэниигэ улахан киһи этэрин истии, соннук толоруу эрэ туһалыыр. Кэлин улааттаҕына, үлэни-хамнаһы кыайдаҕына, сыыһа-халты туттубатаҕына кыра эрдэҕинэ бэрээдэккэ, үлэлиир үгэстэргэ үөрэппит төрөппүтүгэр махтала ордук улаатыан сөп.
Төрөппүт оҕотугар сыһыанын бу икки быһаарыылар икки ардыларынан сайыннардаҕына эрэ табыллар. Хайатын эрэ баһыйа туһаныы оҕо өйө-санаата халыйыытыгар тириэрдэр.
Оҕоҕо аҥардастыы үчүгэйи эрэ оҥоро, үчүгэй буола сатааһын оҕо улаатан истэҕинэ уларыйан биэрэн иһиэ этэ. Оҕо бэйэтигэр эрэ буолбакка атыттарга, төрөппүттэригэр эмиэ үчүгэйи, туһалааҕы оҥорорго үөрэниэ этэ. Кыра бырааттарыгар, балыстарыгар үчүгэйи, туһалааҕы оҥоро үөрэнэрэ улахан оҕоҕо ордук табыллар. Ол иһин элбэх оҕолор өйдөрө-санаалара киһилии суолунан сайдарын ситиһэр кыахтара олус улаатар.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэ “Оҕону атаахтатыма” диэн үөрэтэр. Оҕо улаатан иһэн көйгө соҕус буола улааттаҕына үлэҕэ-хамнаска үөрэниитэ түргэтээн элбэх туһаны оҥосторо кыаллар.
Элбэх оҕолоох ыаллар улахан барыстарынан улахан оҕолоро улаатан иһэн кыра бырааттарын, балыстарын көрсөрө, кинилэр иитиилэригэр төрөппүттэрин ыйан, көрдөрөн биэриилэринэн быһаччы кыттыһара буолар. Оҕону иитии, көрүү-истии үйэлээх үгэстэрэ төрөппүттэриттэн улахан оҕолоругар үтүктэн үөрэтиллэн кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэрэ ситиһиллэр.
Кыра оҕолор убайдара, эдьиийдэрэ этэрин халбаҥнаабакка эрэ толорорго үөрэнэллэрэ, кинини үтүктэллэрэ киһилии быһыылаах буола улааталларыгар тириэрдэр. Элбэх оҕолоох ыаллар оҕолорун көрүү-истии үлэтэ элбэҕиттэн улахан оҕолор туһа киһитэ буола охсон үлэлии үөрэнэллэрэ ордук түргэтиир. Кыра эрдэхтэриттэн үлэһит буола улааталлар.
Оҕону ийэ көрөрүттэн-истэриттэн атаахтатар кыаҕа улахан, онтон улахан убай, эдьиий, аҕа киһи мээнэ атаахтаппат, үтүгүннэрэн бэйэтин курдук үөрэтэр күүһэ улаатар. Элбэх оҕолоох ыаллар кыра оҕолоруттан уратылара атаахтаабакка киһилии быһыылаах буола иитиллэр кыахтара улахан.
“Кыра оҕо атаах буолар” диэн этии элбэх оҕолоох ыаллар кыра оҕолоругар эрэ сыһыаннаах. Бары күүстэрин кыра оҕону көрүүгэ-истиигэ салайан кэбистэхтэринэ уонна “Кыра оҕоҕо биэриҥ” диэн атаахтатар этиини тутустахтарына, кыра оҕо бэлэмҥэ үөрэнэн хаалара, атаах буолара кырдьык кэлиэн сөп. Бу халыйыыны төрөппүттэр оҕолорун барыларын тэҥник тутан көннөрүөхтэрин сөп.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Федотов Руслан Еремеевич
Федотов Руслан Еремеевич (саха, Дьэримиэй уола Сөдүөтэп Руслан) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бар дьонун дьокутаата, урбаанньыт.
мини|уҥа|Федотов Руслан Еремеевич, СӨ Амма уонна Уус-Маайа быыбардыыр биир мандаттаах уокуругуттан Ил Түмэн алтыс ыҥырыылаах мунньаҕар дьокутаат, урбаанньыт.
Олоҕун олуктара
Руслан Еремеевич Федотов 1956 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр Саха АССР Амма оройуонун Лээги нэһилиэгин Төгүлтэ сэл. төрөөбүтэ.
1974 сыллаахха В.Г. Короленко аатынан Амма орто оскуолатын бүтэрээт, комсомольскай путевканан «Амма» сопхуос Чакырдааҕы отделениетыгар үлэтин саҕалаабыта. Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта.
1982 сыллаахха Өлүөхүмэтээҕи тыа хаһаайыстыбатын техникумун ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ.
1982–1998 сс. «Амма» сопхуоска мехнигынан, биригэдьииринэн, кылаабынай инженеринэн, дириэктэри солбуйааччынан үлэлээбитэ.
1998 сылтан урбаанньыт.
2012 с. Руслан Федотов көҕүлээһининэн Амма улууһугар «Лээги кубога» регионнар икки ардыларынааҕы ат сүүрүүтэ ыытыллар.
2018 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр буолбут быыбарга быыбардааччы 85,44% куолаһын ылан СӨ Амма уонна Уус Маайа быыбардыыр биир мандаттаах уокуругуттан Ил Түмэн алтыс ыҥырыылаах мунньаҕар дьокутаатынан талыллыбыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэн предпринимательствоҕа, туризмҥа уонна инфраструктура сайдыытыгар итиэннэ тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ, ону тэҥэ наукаҕа, үөрэххэ, култуураҕа, сонуну киэҥник тарҕатар ситимнэргэ уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэр дьыалаларыгар сис кэмитиэттэрин чилиэнэ.
2017 с. «Биир ньыгыл Россия» Бүтүн Арассыыйатаҕы политическай партия Саха сиринээҕи салаатын чилиэнэ.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
• «Гражданскай килбиэн» анал бэлиэ. (2003 с.).
• Ил Дархан грамотата. (2016 с.)
• Cаха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрисидиэнин бириэмийэтэ «СӨ дьоҕус уонна орто урбааны сайыннарыыга кылаатын иһин». (2012 с.).
• Cаха Өрөспүүбүлүкэтин эргиэнин бочуоттаах үлэһитэ. (2009 с.).
• мэтээл «Арассыыйа идэлээх сойуустарын 100 сыла». (2004 с.)
• Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
• Амма улууһун Бочуоттаах мецената.
• РФ култууратын министиэристибэтин «Сыл бастыҥ мецената» анал аат хаһаайына. (2016 с.).
• «Саха сирин киэн туттуута» норуот бириэмийэтин «Бастыҥ урбаанньыт» номинациятын кыайыылааҕа (2018 с.).
• СӨ Амма улууһун Амма, Чакыр, Майскай, Болугур, Амма-Наахара уонна Мэҥэ Хаҥалас I-кы уонна II-с Наахара нэһилиэктэрин Ытык киһитэ.
Эбии маны көр
1. Редкие виды растений Амги : [атлас] / Ин-т биол. проблем криолитозоны СО РАН, Администрация МР «Амг. улус (р-н) РС (Я) ; [сост. : И. А. Федоров, Л. В. Кузнецова, Е. И. Троева ; ред. Б. И. Иванов]. – Якутск: Ураанхай, 2011. – 88 с.
2. Лээги. / [хомуйан оҥордулар А. У. Александрова, А. А. Матвеева, З. П. Охлопкова уо.д.а.]. – Дьокуускай : Сайдам, 2012. Т. 1. – 608 с., Т 2. – 528 с.
3. II Чакыр. Амма улууһа / [хомуйан оҥордулар : В. М. Григорьев, Л. Л. Максимова, А. А. Матвеева уо.д.а]. Дьокуускай : Бичик, 2016. – С. 678-680. – (Саха сирин нэһилиэктэрэ).
4. Алгыстаах ааккын ааттаан… : ыстатыйалар, хаартыскалар / [хомуйан оҥордо А. А. Матвеева; эрэд. М. Д. Захарова]. Дьокуускай : Түһүлгэ, 2019. – С. 4., 114, 164-169.
Бэчээккэ
1. Никифоров, В. Дьон кыһалҕатын быһаарар предприниматель / В. Никифоров // Саха сирэ. — 2001. — Атырдьах ыйын 22 күнэ. — С. 3. 2005 г.
2. Степанова, Е. Любовь по-федотовски : [Р. Е. Федотов внес свою лепту в увековечивании памяти воинов Великой Отечественной войны — воздвигнул памятник в местечке Лээги] / Е. Степанова // Якутия. — 2005. — 29 ноября. — С. 4. 2006 г.
3. Санааны ситиһэртэн толлумуохха : [Р. Е. Федотовы кытта кэпсэтии // Саха сирэ. — 2006. — Ахсынньы 9 күнэ. — С. 3. 2010 г.
4. Гольдерова, С. В. Төрөөбүт дойдутун патриота / С. В. Гольдерова [Амма улууһун бэриниилээх предпринимателэ Федотов Р. Е. туһунан] // Түһүлгэ. — 2010. — № 2. — С. 8-11.
5. Иннокентьев, Р. «Наахара» — саҥа маҕаһыын : [биллэр предприниматель Р. Федотов Аллараа Бэстээххэ саҥа маҕаһыын аста] // Эркээйи. — 2010. — Ахсынньы 17 күнэ. — С. 1-2.
6. Стрюкова, Ж. От техникатын быыстапката / Ж. Стрюкова // Саха сирэ. — 2011. — Бэс ыйын 10 күнэ. — С. 17.
7. Сергеева, Е. Саҥа үйэ сахата / Е. Сергеева // Амма олоҕо. — 2011. — Балаҕан ыйын 25 күнэ. — С. 2.
8. Бубякина, Н. Е. Сахам дьоно дьоллоохтук олорор буоллаҕына, мин эмиэ дьоллоохпун [Р. Е. Федотовтыын улахан тэрилтэ сайааччыта быһыытынан үлэтин туһунан кэпсэтии] // Амма олоҕо. — 2011. — Ахсынньы 6 күнэ. — С. 2.
9. Стрюкова, Ж. Тимир ыллык «көмүс сүһүөҕүн» ууруста [предприниматель Р. Е. Федотов үлэтин туһунан] // Саха сирэ. — 2011. — Ахсынньы 7 күнэ. — С. 4.
10. Докторова, А. В. Патриот, бизнесмен, меценат [республикаҕа биллэр предприниматель Р. Е. Федотов] // Эркээйи. — 2011. — Ахсынньы 23 күнэ. — С. 4.
11. Радею душой за родную природу : [Р. Е. Федотов о себе, родных, об охоте] // Байанай. — 2011. — № 2. — С. 4-7.
12. Стрюкова, Ж. Г. Работаем со 100 заводами-поставщиками России, Украины, Белоруссии [меценат, предприниматель Р. Федотов] // Предприниматель Якутии. — 2011. — № 10. — С. 10-11.
13. Хара үлэтинэн тахсыбыт киһи : [Р. Е. Федотовы кытта кэпсэтии // Кыым. — 2012. — Тохсунньу 26 күнэ. — С. 11.
14. Окко төһө бэлэмҥитий?! : [Аллараа Бэстээххэ от тиэхиньикэтин, тэрилин атыылыыр тэрилтэ дириэктэрэ Р. Е. Федотовы кытта кэпсэтии] // Кыым. — 2012. — Бэс ыйын 21 күнэ. — С. 17.
17. Докторова, А. В. Премию — на лечение девочки [предприниматель Р. Федотов передал премию Президента в помощь на лечение Ангелины Шепелевой из с. Чакыр Амгинского улуса] / А. В. Докторова // Эркээйи экспресс. — 2012. — 11 октября. — С. 3.
18. Данилова, С. Предприниматель — патриот [об индивидуальном предпринимателе из Нижнего Бестяха Руслане Еремеевиче Федотове] // Предприниматель Якутии. — 2012. — № 11. — С. 16-17.
19. Бастын тиэхиньикэ — өлгөм быйаҥ! (Хаачыстыбалаах көлө — ситиһии мэктиэтэ) : [урбаанньыт Р. Е. Федотовтыын кэпсэтии // Кыым. — 2013. — Кулун тутар 21 күнэ. — С. 20.
20. Олох сайдыытын кытта тэнҥэ хардыылыыбыт : [тутуу матырыйаалларынан хааччыйар чааһынай тэрилтэлээх Руслан Федотовтыын кэпсэтии / А. Ксенофонтова суруйда] // Үйэ. — 2013. — № 3. — С. 70.
21. Лээгиттэн төрүттээх урбаанньыт : [«Туймаада-Лизинг» ААО «Байылыат» тэрилтэтин салайааччыта Р. Е. Федотовтыын бэсиэдэ // Үөһээ Бүлүү. — 2014. — Олунньу 14 күнэ. — С. 3."Байылыат" саҥа хаһаайыннанна : [«Туймаада-Лизинг» ААО «Байылыат» тэрилтэтин хаһаайынын Р. Е. Федотовы кытта кэпсэтии // Саха сирэ. — 2014. — Олунньу 19 күнэ. — С. 2.
22. Докторова, А. Сарсыҥҥынан салайтаран : [«Лээги» диэн ааттаммыт дьиэ тээбиринин, миэбэли атыылыыр маҕаһыын аһылынна] / А. Докторова // Саха сирэ. — 2014. — Алтынньы 10 күнэ. — С. 4.
23. Докторова, А. В. «Лээги» салон-маҕаһыын атыылаһыччыны күүтэр. [Аллараа Бэстээххэ улахан миэбэл атыылыыр салон аһылынна] // Эркээйи. — 2014. — Алтынньы 10 күнэ. — С. 3.
24. Бубякина, Н. Тыа үлэһит дьонугар ананар / Н. Бубякина // Амма олоҕо. — 2014. — Ахсынньы 8 күнэ. — С.1.
25. Иннокентьев, А. И. Айылҕаттан айдарыылаах урбаанньыт : [Р. Федотов Аллараа Бэстээххэ «КамаЗ-МТЗ» маҕаһыын арыйда] // Эркээйи. — 2014. — Ахсынньы 10 күнэ. — С. 2.
26. Павлова, М. А. Хозяин тайги / М. А. Павлова [об индивидуальном предпринимателе, заслуженном работнике народного хозяйства РС(Я) Р. Е. Федотове] // Якутск : международный аэропорт. — 2014. — № 7. — С. 30-32.
27. Сапчаас тойоно : [урбаанньыт Руслан Федотовы кытта кэпсэтии // Саха сирэ. — 2015. — Тохсунньу 15 күнэ. — С. 7.
28. Багынанова, С. Бэйэбит дьоммут маҕаһыыннара, эчи, эгэлгэтин / С. Багынанова // Кыым. — 2015. — Олунньу 5 күнэ. — С 32.
29. «Ордук ыччаты өйүүбүн» : [СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СР тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна, предприниматель, Амма улууһун бочуоттаах мецената Руслан Еремеевич Федотовы кытта кэпсэтии // Ил Түмэн. — 2015. — Муус устар 10 күнэ. — С. 6.
30. «Лээги кубога ыҥырар» : [Ат спордугар күрэхтэһии туһунан көҕүлээччи, тэрийээччи Р. Е. Федотовы кытта кэпсэтии / А. Докторова суруйда] // Эркээйи. — 2015. — Атырдьах ыйын 28 күнэ. — С. 3.
32. Егоров, О. 2015 сыл бастыҥ мецената / О. Егоров // Амма олоҕо. — 2015. — Ахсынньы 15 күнэ. — С. 2.
33. Үтүө санаалаах урбаанньыт : [Р. Е. Федотовы кытта кэпсэтии] // Чолбон. — 2015. — № 6. — С. 68-72.
34. Докторова, А. В. Ытык Лээги аатын ааттаан [Амма сэлиэнньэтигэр Р. Федотов саҥа маҕаһыына аһылынна, ат сүүрдүүтүгэр «Лээги кубога» өрөспүүбүлүкэ таһымнаах сүүрүү ыытылынна] // Эркээйи. — 2016. -Балаҕан ыйын 2 күнэ. — С. 8.
35. Алексеев, В. И. Булду харыстыырга, ууһатарга, элбэтэргэ, Амма кэрэтинэн иитэргэ дьулуһар [предприниматель, меценат Р. Е. Федотов тыа хаһаайыстыбатын техникатын быыстапкатын тэрийдэ] // Үлэ күүһэ. — 2016. — Балаҕан ыйын 17 күнэ. — С. 1.
36. Бубякина, Н. Руслан Федотов — «Сыл мецената» / Н. Бубякина // Амма олоҕо. — 2016. — Ахсынньы 9 күнэ. — С. 1.
37. Норуотум туһугар олоробун, үлэлиибин : [Р. Е. Федотовы кытта кэпсэтии] / С. Быгынанова суруйда // Кыым. — 2016. — Ахсынньы 15 күнэ. — С. 9.
38. Багынанова, С. Махтал бастыҥа чулуу мэссэнээккэ ананар / С. Багынанова // Кыым. — 2017. — Муус устар 13 күнэ. — С. 21.
39. Багынанова, С. И. Ырааҕы өтө көрөр үлэлээх урбаанньыт [Саха сиригэр биллэр меценат Руслан Еремеевич Федотов үлэтэ уонна көрүүлэрэ] // Амма олоҕо. — 2017. — Муус устар 14 күнэ. — С. 2.
41. Дьөһөгөй Үрдэлэ : [урбаанньыт Руслан Федотовы кытта кэпсэтии] / Х. Евстафьева суруйда // Кыым. — 2017. — Атырдьах ыйын 10 күнэ. — С. 30. 42. Евстафьева, Х. Лээги Куубага-2017 / Х. Евстафьева // Кыым. — 2017. — Атырдьах ыйын 24 күнэ. — С. 16.
43. Александрова, Е. Амма кэҥиир, сайдар / Е. Александрова // Амма олоҕо. — 2017. — Ахсынньы 26 күнэ. — С. 1.
44. Алексеев А., Аммабыт сайдыыта биирдиибититтэн тутулуктаах. [Саха сиригэр биллэр меценат, предприниматель Р. Е. Федотов төрөөбүт Амматын улууһун сайдарын туһугар оҥорор үтүө дьыалаларын туһунан] // Амма олоҕо. — 2018. — Тохсунньу 26 күнэ. — С. 7.
46. Руслан Федотовы бастыҥ урбаанньытынан таллылар. [Cаха сирин киэн туттуута] // Саха сирэ. — 2018. — Олунньу 21 күнэ. — С. 14.
47. Татаринов Г., Желание помогать людям привили родители [о предпринимателе Р. Е. Федотове] // Эркээйи экспресс. — 2018. — 22 февраля-22 февраля.
48. Возраст не помеха. В Амге прошла IV Спартакиада старшего поколения // Ил Түмэн. — 2018. — 13 апреля. — С. 23.
49. Александрова, Е. Улууспар көмөлөһөр кэмим кэллэ / Е. Александрова // Амма олоҕо. — 2018. — Ыам ыйын 15 күнэ. — С. 2.
50. Александрова, Е. Аартык аһылынна [Саха сиригэр биллэр урбаанньыт, меценат Руслан Еремеевич Федотов туһунан] / Е. Александрова // Амма олоҕо. — 2018. — Бэс ыйын 15 күнэ. — С.1.
51. Алексеев В. И., Мөлүйүөннээх атыы [урбаанньыт, меценат Руслан Еремеевич Федотов оттооһуҥҥа аналлаах техника саппаас чаастарын улуус киинигэр кэлэн атыылаабытын туһунан, Бэрдигэстээх сэлиэнньэтэ (Горнай улууһа)] // Үлэ күүһэ. — 2018. — От ыйын 7 күнэ. — С. 1.
52. Руслан Федотовы — Ил Түмэҥҥэ! // Амма олоҕо. — 2018. — Атырдьах ыйын 18 күнэ. — С. 2.
53. Герой нашего времени: меценат, родом из Лээги [о заслуженном работнике народного хозяйства и отличнике сельского хозяйства Республики Саха (Якутия) Руслане Еремеевиче Федотове, Усть-Майский улус] // Усть-Майский вестник. — 2018. — 3 октября. — С. 3.
54. Федотов, Р. Е. Күнү кытта сырсар Ил Түмэн депутата [Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай мунньаҕын депутата Руслан Федотовы кытта кэпсэтии] // Ил Түмэн. — 2018. — Сэтинньи 9 күнэ. — С. 18-19.
55. Михайлова, Е. Руслан Федотов. Тохтуур, кэтэһэр кэм ааспыта — туруктаах олоҕу сайдан истэхпитинэ эрэ тутуохпут [биллиилээх урбаанньыт, меценат, Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай мунньаҕын депутатын туһунан] / Е. Михайлова // Кыым. — 2018. — Сэтинньи 22 күнэ. — С. 33.
56. Федотов Р. Е., Руслан Федотов: Үөскээбит дойдубун Лээгини көрөргө-истэргэ аҕабыттан кэриэс ылбыттыы сананабын [төрөөбүт дойдутун уонна булт туһунан. урбаанньыт, меценат Руслан Еремеевич Федотовы кытта кэпсэтии // Байанай. — 2018. -№ 9. — С. 4-9.
57. Федотов, Р. Е. Киһини үлэ эрэ киһи гынар [Ил Түмэн депутатын Руслан Еремеевич Федотовтыын кэпсэтии // Амма олоҕо. — 2019. — Ыам ыйын 2 күнэ. — С. 2.
'Р. Е. Федотовтыын кэпсэтиилэр, интервьюлар'
1. Санааны ситиһэртэн толлумуохха [Амма улууһун «Автозапчасти» маҕаһыын директора Р. Е. Федотовы кытта кэпсэтии // Саха сирэ.- 2006. — Ахсынньы 9 к. — С. 3.
2. От техникатын быыстапката [предприниматель Р. Е. Федотовы кытта кэпсэтии] // Саха сирэ. — 2011. — Бэс ыйын 30 күнэ. — С. 17.
3. Сахам дьоно дьоллоохтук олорор буоллаҕына, мин эмиэ дьоллоохпун [үлэтин туһунан кэпсэтии / П. Е. Бубякина суруйда] // Амма олоҕо. — 2011. — Ахсынньы 6 күнэ. — С. 2.
4. Хара үлэтинэн тахсыбыт киһи : [ предприниматель Руслан Еремеевич Федотовы кытта кэпсэтии] // Кыым. — 2012. — Тохсунньу 26 күнэ. — С. 11.
5. Руслан Федотов : «Окко төһө бэлэмҥитий?!» [Аллараа Бэстээххэ от тиэхиньикэтин, тэрилин атыылыыр тэрилтэ дириэктэрэ Р. Е. Федотовы кытта кэпсэтии] // Кыым. — 2012. — Бэс ыйын 21 күнэ. — С. 17.
6. Бастыҥ тиэхиньикэ — өлгөм быйаҥ! (Хаачыстыбалаах көлө — ситиһии мэктиэтэ) : [Урбаанньыт Р. Е. Федотовтуун кэпсэтии] // Кыым. — 2013. — Кулун тутар 21 күнэ. — С. 20.
7. Олох сайдыытын кытта тэнҥэ хардыылыыбыт : [тутуу матырыйаалларынан хааччыйар чааһынай тэрилтэлээх Р. Федотовтыын кэпсэтии / А. Ксенофонтова суруйда] // Үйэ. — 2013. — № 3. — С. 70.
8. Лээгиттэн төрүттээх урбаанньыт [«Туймаада-Лизинг» ААО «Байылыат» тэрилтэтин салайааччыта Р. Е. Федотовтыын бэсиэдэ ] // Үөһээ Бүлүү. — 2014. — Олунньу 14 күнэ. — С. 3.
10. Лээгиттэн төрүттээх урбаанньыт : [«Туймаада-Лизинг» ААО «Байылыат» тэрилтэтин салайааччыта Р. Е. Федотовтыын бэсиэдэ // Үөһээ Бүлүү. — 2014. — Олунньу 14 күнэ. — С. 3.
11. Сапчаас тойоно : [урбаанньыт Руслан Федотовы кытта кэпсэтии // Саха сирэ. — 2015. — Тохсунньу 15 күнэ. — С. 7.
12. Руслан Федотов : «Ордук ыччаты өйүүбүн» : [СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СР тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна, предприниматель, Амма улууһун бочуоттаах мецената Руслан Еремеевич Федотовы кытта кэпсэтии // Ил Түмэн. — 2015. — Муус устар 10 күнэ. — С. 6.
13. «Лээги кубога ыҥырар» : [Ат спордугар күрэхтэһии туһунан көҕүлээччи, тэрийээччи Р. Е. Федотовы кытта кэпсэтии] / А. Докторова суруйда // Эркээйи. — 2015. — Атырдьах ыйын 28 күнэ. — С. 3.
14. «Урбаан — бэйэни тургутан көрүү» — диэн Саха сирин бөдөҥ предпринимателэ Руслан Федотов «ҮЙЭҕэ» билиннэ [урбаанньыт, меценат Руслан Еремеевич Федотовы кытта кэпсэтии // Үйэ. — 2015. — № 5 (27). — С. 38-45.
15. Үтүө санаалаах урбаанньыт. [урбаанньыт Руслан Еремеевич Федотовы кытта кэпсэтии // Чолбон. — 2015. — № 6. — С. 68-72.
16. Чурапчыга «Эргиэн киинин» аһыахпын баҕарабын : [кэпсэтии] / Иван Пономарев суруйда // Кыым. — 2015. — Сэтинньи 25 күнэ. — С. 31.
17. Руслан Федотов : Норуотум туһугар олоробун, үлэлиибин : [урбаанньыт Р. Е. Федотовы кытта кэпсэтии] / С. Быгынанова суруйда // Кыым. — 2016. — Ахсынньы 15 күнэ. — С. 9.
18. Тэрилтэ кыаҕын ыларыгар усулуобуйа барыта оҥоһулунна. [предприниматель, Амма улууһун бочуоттаах мецената Руслан Еремеевич Федотовы кытта интервью] // Амма олоҕо. — 2017.-Кулун тутар 31 күнэ. — С. 7.
19. Булка сыһыаным уларыйбыта. [Руслан Федовтыын интервью] // Туймаада. — 2017. — Муус устар 27 күнэ. — С. 17.
21. От магазинчика — до предприятия республиканского масштаба. предприниматель Руслан Федотов рассказал о своем бизнесе [беседа с предпринимателем, директором магазина автозапчастей «Руслан» Р. Е. Федотовым // Журфикс. — 2018. — № 1 (80). — С. 12-14.
22. Руслан Федотов: «Дойдум дьонугар кыаҕым баарынан көмөлөһөбүн» [Амма улууһугар көмөтүн туһунан. меценат Руслан Еремеевич Федотовы кытта кэпсэтии // Амма олоҕо. — 2018. — Муус устар 3 күнэ. — С. 2.
23. Норуоту көмүскээччи, аймаҕы харыстааччы [Амма улууһун бочуоттаах мэссэнээтэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, урбаанньыт Руслан Еремеевич Федотовы кытта кэпсэтии // Кыым. — 2018. — Бэс ыйын 14 күнэ. — С. 20.
24. Улууспар көмөлөһөр кэмим кэллэ [«Арассыыйа бочуоттаах мэссэнээтэ» ааты ылбыт Руслан Еремеевич Федотовтыын кэпсэтии // Кыым. — 2018. -Бэс ыйын 21 күнэ. — С. 22.
25. Руслан Федотов: «Кыахтаах киһи көмөлөһүөхтээх» [Арассыыйа бочуоттаах мецената Руслан Еремеевич Федотовы кытта кэпсэтии // Саха сирэ. — 2018. — Бэс ыйын 27 күнэ. — С. 8.
26. Руслан Федотов: Тыа сирэ-үлэм сүрүн оҥкула [СӨ Ил Түмэнин дьокутаатыгар хандьыдааттыын кэпсэтии] // Кыым. — 2018. — Атырдьах ыйын 23 күнэ. — С. 21.
27. Аммалар түмсэрбит — үчүгэйгэ! [СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕар (Ил Түмэҥҥэ биир мандааттаах Амма — Уус Маайатааҕы 31 №-дээх быыбардыыр уокурукка норуот депутатыгар кандидат Федотов Руслан Еремеевич программатыттан] // Амма олоҕо. — 2018. — Атырдьах ыйын 24 күнэ. — С. 7.
28. Амма киһитэ үлэҕэ тардыһыылаах, үөрэхтээх, ыраас, үрдүк ыра санаалаах, культуралаах, чөл куттаах буоларын туһугар [СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕар (Ил Түмэҥҥэ биир мандааттаах Амма — Уус Маайатааҕы 31 №-дээх быыбардыыр уокурукка норуот депутатыгар кандидат Федотов Руслан Еремеевич программатыттан] // Амма олоҕо. — 2018. — Балаҕан ыйын 4 күнэ. — С. 3.
29. Р. Е. Федотов : Эрэнэбин, ситиһиэхпит! /Р. Федотов // Амма олоҕо. — 2018. — Балаҕан ыйын 7 күнэ. — С. 1.
30. Быыбардааччыларым итэҕэллэрэ кынаттыыр [Ил Түмэн депутатын Руслан Еремеевич Федотовтыын кэпсэтии // Амма олоҕо. — 2018.-Сэтинньи 9 күнэ. — С. 2.
31. Руслан Еремеевич Федотов : Радею душой за родную природу : [Р. Е. Федотов о себе, родных, об охоте] // Байанай. — 2011. — № 2. — С. 4-7.
32. Руслан Федотов: «Всем победы!» [беседа с организатором престижного турнира «Кубок Лээги» Р. Е. Федотовым // Спорт Якутии. — 2015. — 24 декабря. — С. 15.
Публикациялар
1. Вернуть человека к жизни = Киһи олоҕун туһугар : 70 лет хирургической службы, 55 лет отделения хирургии Амгинской ЦРБ / Гос. бюджет. учреждение Респ. Саха (Якутия) «Амг. центр. район. Больница», Отд-ние хирургии им. И. А. Сивцева; [сост.: И. К. Чириков, К. И. Стручкова, Л. Н. Федорова уо.д.а. ; ред. А. А. Артемьева; киирии тыл авт. М. Е. Охлопков, Р. Е. Федотов, Н. А. Архипов уо.д.а.] — Якутск : Компания «Дани-Алмас», — 2018. — 279 с. : ил., портр.
2. Федотов, Р. Е. Ытыктабыллаах Таатта улууһун дьоһун-мааны олохтоохторо! [Саҥа дьылынан эҕэрдэ] // Таатта. — 2015. — Ахсынньы 31 күнэ. — С.1.
3. Федотов, Р. Е. Күндү кэрэ аҕаардарбыт, эгэлгэлээх олохпут эрэллээх аргыстара, саха Далбар хотуттара! Саргылаах сааскы Бырааһынньыгынан — Дьахталлар аан дойдутааҕы күннэринэн! [эҕэрдэ] // Кыым. — 2017. — Кулун тутар 10 күнэ. — С. 2.
4. Федотов, Р. Е. Тыыннаахтар умнубат сыллара [Кыайыы күнүнэн эҕэрдэ] // Саха сирэ. — 2017. — Ыам ыйын 3 күнэ. — С. 5.
5. Федотов, Р. Е. «Лээги Кубога» ат сүүрдүүтүн тэрийии. [«Лээги Кубога» ат күрэҕэ] // Саха сирэ. — 2017. — Атырдьах ыйын 9 күнэ. — С. 15.
6. Федотов, Р. Е. "Тыһыынча тоҕус сүүс түөрт уон биир — түөрт уон биэс — тыыннаахтар умнубат сыллара… " [Улуу Кыайыы күнүнэн эҕэрдэ] // Кыым. — 2017. — Ыам ыйын 4 күнэ. — С. 2.
7. Федотов, Р. Е. Тапталлаах Сахабыт сирин олохтоохторо! [Саҥа дьылынан уонна Ороһуоспанан СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитин эҕэрдэтэ] // Саха сирэ. — 2017. — Ахсынньы 27 күнэ. — С. 6.
8. Федотов, Р. Е. Ытык-мааны бэтэрээннэр! Күндүттэн күндү Саха сирин олохтоохторо!. [СӨ норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ тыа хаһаайыстыбатын туйгуна, СӨ Бочуоттаах мэссэнээтин эҕэрдэтэ] // Кыым. — 2018. — Ыам ыйын 10 күнэ. — С. 2.
9. Федотов, Р. Е. Ытыктабыллаах Сахам сирин урбаанньыттара! [Урбаанньыт күнүнэн эҕэрдэ] // Кыым. — 2018. — Ыам ыйын 24 күнэ. — С. 2.
10. Федотов, Р. Е. Ытыктабыллаах биир дойдулаахтарым! [ыһыах күнүнэн эҕэрдэ] // Амма олоҕо. — 2018. — Бэс ыйын 19 күнэ. — С. 1.
11. Федотов Р. Е., Үрүҥ Тунах Ыһыаҕынан! Ытыктабыллаах Сахам сирин олохтоохторо уонна ыалдьыттара! [ыһыах күнүнэн эҕэрдэ] // Кыым. — 2018. — Бэс ыйын 21 күнэ. — С. 2.
12. Федотов, Р. Е. Үрүҥ тунах ыһыахтарынан! Ытыктабыллаах Сахам сирин олохтоохторо уонна ыалдьыттара! [эҕэрдэ] // Саха сирэ. — 2018. — Бэс ыйын 27 күнэ. — С. 16.
13. Федотов, Р. Е. Ытыктабыллаах биир дойдулаахтарбар махтанабын, эрэнэбин [Ил Түмэн быыбарыгар депутатынан талбыт быыбардааччыларга махталын туһунан] // Амма олоҕо. — 2018. — Балаҕан ыйын 11 күнэ. — С. 1.
14. Федотов Р. Е. Ийэм кус үргүү олороро бу баар курдук [ийэ Ольга Петровна Максимова туһунан ахтыы] (Ийэкээм барахсан, кимтэн да ордук күндүгүн) // Ил Түмэн. — 2018. — Алтынньы 19 күнэ. — С. 20.
15. Федотов, Р. Е. Ытыктабыллаах эбээлэр, ийэлэр уонна кыргыттар! [Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэн дьокутаата Руслан Федотов эҕэрдэтэ] // Саха сирэ. — 2019. — Кулун тутар 6 күнэ. — С. 17.
16. Федотов, Р. Е. Милые женщины! [поздравление с Международным женским днем депутата Государственного Собрания Республики Саха (Якутия)] // Усть-Майский вестник. — 2019. — 6 марта. — С. 1.
17. Федотов, Р. Е. Дорогие жители Усть-Майского района! [поздравление народного депутата с праздником Весны и Труда 1 мая] // Усть-Майский вестник. — 2019. — 30 апреля. — С. 1.
18. Федотов, Р. Е. Уважаемые ветераны и жители Усть-Майского района! [поздравление народного депутата Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия) с Днем Победы — 9 мая] // Усть-Майский вестник. — 2019. — 8 мая. — С. 1.
19. Федотов, Р. Е. Уважаемые жители республики, участники, ветераны, вдовы участников Великой Отечественной Войны! Поздравляем Вас с праздником мира, весны и труда! [поздравление] // Ил Түмэн. — 2019. — 30 апреля. — С. 10.
Яковлев Юрий Петрович
Яковлев Юрий Петрович — пилот, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара
Омуга нуучча. 1942 сыллаахха Иркутскайдааҕы авиамеханиктар байыаннай оскуолаларын бүтэрбит. Ол кэннэ летнай оскуолаҕа үөрэммит.
1944 сыл муус устарыгар Дьокуускайга 8-с транспортнай полкаҕа С-47 иккис пилотунан сулууспалыы кэлбит. Аляска-Сибиир трассаҕа үлэлээбит.
Японияны кытары сэрии саҕаламмытыгар, С-47 сөмөлүөттэр экипажтарын бөлөҕөр киирэн, Илиҥҥи фроҥҥа барбыт. Экипажка иккис пилотунан сылдьыбыт, Харбин уонна Чанчунь оройуоннарыгар сөмөлүөттэн десаннары бырахпыттар, Иркутскайтан Маньчжурияҕа убаҕас уматыгы таспыттар. 1945 сыл алтынньытыгар Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт.
1946 сыл саҕаланыытыттан Яковлев 234-с аналлык туһаныллар этэрээккэ үлэлээбит.
1952 сыл атырдьах ыйыттан хойукка дылы Дьокуускай авиатранспортнай тэрилтэтигэр үлэлээбит. Ли-2, онтон Ил-14 хамандыыра буола үүммүт. Бу массыыналарга 10 тыһ. тахса чааһы көппүт.
1965 с.Ан-12 сөмөлүөтү баһылаабыт. 12 сыл устатыгар бу массыынанан Яковлев 10 тыһ. тахса чааһы көппүт.
Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Сигэлэр
Якутяне – заслуженные пилоты и штурманы СССР и Российской Федерации
Шадринов Николай Васильевич
Шадринов Николай Васильевич (төр. 1927, Элгээйи нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Субэтин бэрэссэдээтэлэ (2000—2008). Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара
Николай Васильевич 1927 сыллаахха ыам ыйын 14 күнүгэр Сунтаар оройуонун Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүт.
1955 с. Москватааҕы Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбит. Уус-Алдан улууһугар Дүпсүн МТС-гар сүрүн агрономунан үлэлээбит.
1958 сыллаахха Сунтаар оройуонун Сталин аатынан колхуос бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт.
1961 сыллаахха Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын миниистиринэн анаммыт.
1962 сылтан — Миниистирдэр Сүбэлэрин Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта, Саха АССР оҥорон таһаарыыга уонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын бэлэмнээһин миниистирэ.
1966—1970 сс. — партия обкомун тыа хаһаайыстыбатыгар салаатын сэбиэдиссэйэ.
1970—1979 сс. — тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ.
1979—1990 сс. — тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын бэлэмнээһиҥҥэ уонна хаачыстыбатыгар сүрүн государственнай инспектор.
Ити кэннэ Госзаготинспекция уонна Минсельхоза тутаах үлэһитинэн, АПК салайыы оскуолатын директора.
1996—1997 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн Общественнай хонтуруол сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
2000—2008 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Субэтин бэрэссэдээтэлэ.
800
800 сыл.
Көнө
Көнө аналогтара сорох тииптэригэр неевклидовай куйаардара эмиэ быһаарыллыахтарын сөп. Геометрияны тутуу сүрүн тирэҕэ икки туочукалаах сири икки аҥыы араарар эбит буоллаҕына, быһа холоон бу туочукалары холбуур кылгас токур курдук быһаарыахха сөп. Холобур, риманова геометриятыгар кылгас да буоллар геодезическай линиялар оруолу оонньууллар; бу эйгэҕэ улахан эргимтэ дугалара буолаллар.
Көнө евклид геометриятыгар свойствалара
Икки туочуканан хааччахтаммыт учаастактар кэрчиктэр диэн ааттаналлар.
Хайа баҕарар туочуканан муҥура суох элбэх көнө ыытыахха сөп.
Ханнык баҕарар икки туочуканан биир соҕотох көнү ыытыахха сөп.
Икки сеп тубэспэт плоскость икки аҥыы арахсаллар эбэтэр параллельнайдар (сыдьааннаахтар).
Үс варианнаах пространствоҕа икки бөрүкүтэ суох икки хардарыта барсыы үс вариана баар:
Аан дойдутааҕы харчы пуондата
thumb|IMF сүрүн дьиэтэ, [[Вашингтон (Колумбия уокурук)|Вашингтон]] Аан дойдутааҕы харчы пуондата (International Monetary Fund, Междунаро́дный валютный фонд) - ХНТ иһинэн үлэлиир үп тэрилтэтэ.
Бу тэрилтэни тэрийэр туһунан этии 44 дойду бэрэстэбиитэллэрэ сүбэлэһэр Бреттон-Вудтааҕы 1944 сыллаахха от ыйыгар буолбут кэмпириэнсийэлэригэр киирбитэ. Этии сүрүн соруга валюта куурсун өйүүргэ туһаайыллыбыт этэ. Онон этиини олохтооҕунан ааҕаннар тэрилтэ 1945 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр олохтоммута. ССРС бу кэмпириэнсийэҕэ кыттыбыта эрээри бу докумуону ратификациялаабатаҕа.
Билигин МВФ чилиэннэринэн 180-тан тахса дойду буолаллар.
Сүрүн соруктара
МВФ чилиэннэрэ пуондаҕа усунуос киллэрэллэр. Куоластыырга аан дойду эргиэнигэр дойду ирээтэ, дойду дохуота уонна төһө харчыны резерваҕа биэрбитэ ааҕыллар. АХШ куолаһа, холобур, ханнык да дойдуттан 2 төгүл ордук.
МВФ дойдулары дьаһайар кыаҕа суох, ол эрээри иэс харчы биэриэ суоҕун сөп.
Өссө маны көр
Аан дойду Баана
1000
1000 сыл.
1066
1066 сыл.
1130
1130 сыл.
Соҕуруу Судаан
280px|thumb|Соҕуруу Судаан каартата мини|300px|Соҕуруу Судаан сирэ хараҥа өҥүнэн, былдьаһыктаах сирдэр сырдык өҥүнэн көстөллөр Соҕуруу Судаан (South Sudan, динка Paguot Thudän), официальнай аата — Соҕуруу Судаан Өрөспүүбүлүкэтэ (Republic of South Sudan), — Африка дойдута, Джуба диэн куоракка кииннээх (киин куораты дойду үөһүгэр — Рамсель куоракка көһөрөр былааннаахтар ).
Илин өттүттэн Эфиопия, соҕуруу өттүттэн Кения, Уганда уонна Конго Демократтыы Өрөспүүбүлүкэтэ, арҕаа Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтэ уонна хоту Судаанныын кирбиилэһэр; кыраныыссатын устата 6018 км. Иэнэ — 644 329 км². Судаантан арахсан баран байҕалга тахсыбат буолбута. Соҕуруу Судаан тутулуга суох буолуута 2011 сыл от ыйын 9 күнүгэр Тутулуга суох буолуу декларацията тахсыбытыгар бигэргэммитэ. 2011 сыл от ыйын 14 күнүттэн ХНТ чилиэнэ.
Кванза
300px|мини|Сэттэ чүмэчи Кванза сэттэ тосхолун кэрэһилииллэр
Босиков Василий Афанасьевич
Босиков Василий Афанасьевич (5.12.1927–14.04.2011) — Музыка үрдүкү оскуолатын ректора (1993—2008), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Чоп
Чоп (точка геом.)  — математика үөрэҕин фундаментальнай (олохсуйбут), аксиома систиэмэтинэн бэриллэр барымтата буолар. Чобу геометрия ҕа, ахсаан аналиһыгар, ахсаан атын да туһумэхтэригэр, ахсаан куйаарын араарыллыбат элеменын быһыытыана көруөххэ сөп.
Кванза
Кванза Kwanzaa)  — АХШ Африкаттан төрүттээх олохтоохторо ахсынньы 26 күнүттэн тохсунньу 1 күнүгэр диэри, биир төрүттээхтэрин, утумнаахтарын уонна култууралаахтарын кэрэһилээн бэлиэтиир бырааһынньыктара.
Чоп
Ол гынан баран ахсаан араас туһумэхтэригэр чоп өйдөбүлэ уратылаһыан сөп. Систиэмэлэр координаттарын куйаарыгар чоп бэйэтин координаттарын хомуурдарынан бэриллэр уонна үксүгэр кинини кытта сөп түбэһэр. Ол гынан баран ,чоп өйдөбулэ куйаарга координаттар систиэмэлэрэ суох туттуллар (холобур, топологуйага эбэтэр графалар теорияларыгар).
Босиков Василий Афанасьевич
Олоҕун олуктара
1928 сыллаахха ахсынньы 5 күнүгэр Дүпсүн улууһугар төрөөбүтэ. 1960 сыллаахха Москубатааҕы култуура үнүстүүтүн бүтэрбитэ.
Чоп
Уопсайынан эттэххэ, геометрическай чоптор, координаттартан ураты ханннык даҕаны кээмэй характеристикаларыгар суох(уһуна, иэҥэ, кэриҥэ о.д.а). Ахсаан чопчу уобаластарыгар сорох көрүҥнэрэ анал уратылардаах уонна ааттардаах буолуохтарын сөп. Холобур, ураты чоптор, предельнэй чоптор, критическэй чоптор уо.д.а. Физикаҕа материальнай чоп өйдөбүлэ киллэриллэр, киниэхэ ыйааһын тустаах суолтата уонна динамическай характеристиката эбии суруллар(кетүү тургэнэ, тургэтээһинэ о.д.а суруллар).
Кванза
Өбүгэлэрэ бу күннэргэ үүнүү малааһынан оҥороллор эбит.
Маулана Каренга диэн американец Кванзаны 1966 сыллаахха Уоттска буолбут долгуйуулар кэннилэриттэн афроамериканецтар бэлиэтиир ураты бырааһынньыктарын быһыытынан айбыта. Каренга эппитинэн, кини соруга маннык этэ: «хараларга Ороһооспо альтернативатын биэрэн, баһылыыр уопсастыба үгэстэрин үтүкүбэккэ бэйэлэригэр уонна бэйэлэрин устуоруйаларыгар сыһыаннааҕы бэлиэтииллэрин ситиһии».
Чоп
Евклидовай геометрия чобо
Босиков Василий Афанасьевич
Олоҕун олуктара
1950 с. Дүпсэҕэ тыа кулуубун сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыта. 1952 с. - Дүпсэ сэбиэтин бэрэстээтэлэ. 1953 сылтан - Бороҕоҥҥо култуура салаатын сэбиэдиссэйэ, Уус-Алдан райисполкомун дьокутаата. Үнүстүүтү бүтэрээт 1960 - 1962 сс. - Саха АССР култууратын министиэристибэтигэр култуура-сырдатар үлэ салаатын начаалынньыга, 1962 сылтан 1966 сыллаахха диэри - САССР култууратын миниистирин бастакы солбуйааччыта. 1966 - 1974 сс. - «Якуттеатр» холбоһук дириэктэрэ, 1974 - 1992 сс. - САССР култууратын миниистирин бастакы солбуйааччыта, 1992 - 1993 сс. - СӨ бырабыыталыстыбатын тэрээһиннэргэ кэмитиэтин (Национальный комитет по делам традиционных и официальных мероприятий) бэрэстээтэлэ. 1993—2008 сс. — Музыка үрдүкү оскуолатын ректорынан үлэлээбит.
Чоп
Евклид бэйэтин “Саҕалааһыннарыгар” бастакы аксиоманан чобу «чаастара суох барымта» быһыытынан быһаарбыта. Евклидовай геометрия аныгы аксиоматикатыгар чоп бэйэтин уратыларынан – аксиомаларынан бэриллэр маҥнайгы өйдөбүл буолар.
Талыллыбыт координаттар систиэмэлэригэр иккитэ мээрэйдэнэр евклид куйаарын ханнык баҕарар чобун действительнэй чыыһылалар бэрээдэктэммит паараларын (х; у) быһыытынан көрүөххэ сөп. Ол курдук, евклид куйаарын (өссө векторнай эбэтэр аффиннай куйаардар) n- чобун n чыыһылалар кортежтарын (а1, а2, ..., аn) көрүөххэ сөп.
Евклидовай геометрияҕа үгүс барымталар быһаарыллыбыт аксиома ларга эппиэттиир муҥура суох чоптар хомуурдарыттан тураллар. Холобур, көнө сурааһын – бу бүтэн биэрбэт уһуктаах чоптар көрүҥнэрэ манна с1...сn уонна d – констаннар, онтон n – куйаар размерноһа. Бу курдук хапталы, ньууру, кэрчиги уонна да атын өйдөбүллэри бэлиэтиир маарынныыр констукциялар бааллар. Биир эрэ чоптан турар көнө сегменэ «вырожденнай кэрчик» диэн ааттанар.
Босиков Василий Афанасьевич
Үтүө өйдөбүл
2012 с. В. А. Босиков аата Музыка үрдүкү оскуолатыгар иҥэриллибит.
Чоп
Чоптары кытта сибээстээх, чоптар уонна барымталар суолталарыгар эбэн, Евклид икки ханнык баҕарар чоп көнө сурааһынынан холбонуохтарын сөп диэн бүтэһиктээх санаатын (идеятын) эппитэ. Ити санаата, оччотооҕу кэмҥэ биллэр бары геометрическэй өйдөбүллэри өйдүүргэ көмөлөспүтэ. Ол гынан баран, Евклид чоптар тустарынан постулата толору даҕаны, чопчу быһаарыллыбыт да буолбатах этэ. Ол курдук, кини быһаарыыларыгар (аксиомаларыгар) тирэҕирбэт, чоптары көнөҕө бэрээдэктээһин, чопчу быһаарыллыбыт чоптар бааллар диэн балаһыанньалардаах этэ. Евклид систиэмэтин кэҥэтиилэрэ ити итэҕэстэри туораталлар, суох гыналлар.
Чоп кээмэйэ
Туох баар кээмэй уопсай быһаарыытыгар чоп нуль-най барымта буолар, ол гынан баран кээмэй араас торумугар араастаан ойууланар.
Биэктэрнэй куйаар
Готовцев Михаил Николаевич
thumb|Москва, Кремль. 2014 сыл ыам ыйын 1 күнэ. Михаил Готовцев уонна Россия Президенэ [[Владимир Путин Үлэ Геройдарын наҕараадалыыр дьоро күҥҥэ.]] Гото́вцев Михаи́л Никола́евич (төр. 02.01.1946, Байаҕантай нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа) — «Удьуор» бааһынай хаһаайыстыба баһылыга. Российскай Федерация Үлэтин Геройа (2014). Үлэ Албан аатын уордьанын толору кавалера. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Чоп
Биэктэрнэй куйаар кээмэйэ – диэн линейинэй баһаамтан тутулуга суох муҥутуур улахан кээмэйэ. Биир чоптан турар биэктэрнэй куйаарга (нулевой биэктэр буолуохтаах),   линейинэй баһаамтан тутулуга суох. Нулубуой биэктэр бэйэтэ бэйэтигэр линейно тутулуга суох буолбат, тоҕо диэтэххэ кинини нулубуой оҥорор нетривиальнай линейнэй комбинация баар.
Готовцев Михаил Николаевич
Олоҕун олуктара
1946 сыл тохсунньу 2 күнүгэр Уус-Алдан улууһун Байаҕантай нэһилиэгэр Ыарҕа диэн сайылыкка төрөөбүт. Танда орто оскуолатын бүтэрэн баран, комсомол ыҥырыытынан Герой Егоров аатынан совхоз «Мечта» диэн ферматыгар ыанньыксыттаабыт. Фермаҕа биэс сыл үлэлээн баран, Ленинградтааҕы ветеринарнай институтка үөрэнэ киирбит. Институтка 3 эрэ сыл үөрэммит, ыалдьан үөрэҕин салҕаабатах. Ол кэннэ дойдутугар кэлэн салгыы ыанньыксыттаабыт.
Чоп
Топологическай кээмэй.
Готовцев Михаил Николаевич
Олоҕун олуктара
1984 сылтан саҕалаан республикаҕа ыытыллар тыа хаһаайыстыбатын быыстапкаларыгар кыттар, кини ииппит сүөһүлэрэ хас да төгүл үрдүк наҕараадалары ылбыттар. 200-н тахса төбө боруода сүөһүнү республика атын улуустарыгар анаан ииппит.
Чоп
Сүрүн ыстатыйа: учуонай Лебег кээмэйэ.
Готовцев Михаил Николаевич
Олоҕун олуктара
1984 сыллаахха биир ынахтан 5305 кг үүтү ыабыт. Үлэҕэ үрдүк көрдөрүүлэрин иһин «Үлэ Албан аата» уордьан үс степеннэринэн наҕараадаланан, бу уордьан толору кавалера буолбут.