cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хатыыс
Түгэх балык, үөрүнэн сылдьар буолар. Сүүрүктээх сири сөбүлүүр. Киэһэ уонна түүн кытыл уонна арыылар тумустарын таһыгар баар буолар.
Аһылыга өрүс түгэҕин үөннэрэ, кыра балыктар (күстэх, кыһыл харах) уонна балык искэҕэ.
Искэҕин 15-18 сааһын туоллаҕына ыыр.
Куут - хатыыс, кээчэрэ хабаҕа.
Төбө уҥуоҕун ниэрбэлэрэ
Төбө уҥуоҕун ньиэрбэлэрэ (nervi craniales) — мэйииттэн тахсар уон икки паара ньиэрбэ. Кинилэри римскэй сыыппараларынан бэлиэтииллэр, тус бэйэ ааттаахтар. 1997 с. Сан-Паулга ылыллыбыт анатомичекай терминлогия быьыытынан — төбө уҥуоҕун ньиэрбэлэрэ диэн өйдөбул сөптөөх буолар. Ол эрэн араас источниктарга төбө уҥуоҕун уонна мэйии ньиэрбэлэрэ диэхтэрин сөп.
Ньиэрбэлэр ааттара
I паара — сыты билэр ньиэрбэ (лат. nervus olfactorius)
II паара — көрөр ньиэрбэ (лат. nervus opticus)
III паара —хараҕы хамсатар ньиэрбэ (лат. nervus oculomotorius)
IV паара — булуокабай ньиэрбэ (лат. nervus trochlearis)
VI паара — тэйитэр ньиэрбэ (лат. nervus abducens)
VII паара — сирэй ньиэрбэтэ (лат. nervus facialis)
VIII паара — преддверно-улитковай ньиэрбэ (лат. nervus vestibulocochlearis)
IX паара — тыл-бэлэс ньиэрбэ (лат. nervus glossopharyngeus)
Х паара — мэлээриҥнэс ньиэрбэ (лат. nervus vagus)
XI паара —эбии ньиэрбэ (лат. nervus accessorius)
XII паара — тыл аннынаанны ньиэрбэ (лат. nervus hypoglossus)
Лиханов Владимир Иванович
200px|thumb|right|Лиханов Владимир Иванович Лиханов Владимир Иванович — (27.07.1948–27.07.2003) — филология билимин кандидата.
Олоҕун олуктара
В. И. Лиханов лексикографияны уонна лексикологияны чинчийиигэ үгүс сыралаах үлэни оҥорбута.
Кэпсээн
Кэпсээн (нууч. рассказ) — сэһэргээһин форматынан суруллубут кыра кээмэйдээх эпическэй айымньы. Кэпсээҥҥэ киһи олоҕун биир быстах түгэнэ ойуччу ылан көрдөрүллэр, онно суруйааччы айымньы тематын, персонаж майгытын толору арыйар. Кэпсээн ким эбэтэр туох туһунан ордук сиһилии кэпсиирэ айымньыга сүрүн герой буолар. Кэпсээн хоһуйар түбэлтэтигэр, быһылааныгар атын дьон эмиэ кыттар, сорох аата эрэ ахтыллан ааһар. Кинилэр бары сүрүн герой кимин-тугун, майгытын-сигилитин туһунан ордук сиһилии билэргэ, өйдүүргэ көмөлөөх ойоҕос геройдар.
Кэпсээн сайдыыта
Саха литературатыгар кэпсээн жанрын А.И. Софронов, Н.Д. Неустроев олохтообуттара. Советскай кэмҥэ бу жанры Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон, Софрон Данилов, Николай Габышев уо.д.а. салгыы сайыннардылар. Н.А. Габышев кылгас кээмэйдээх кэпсээн маастарын курдук киэҥник биллибитэ. Кини "Сүүс кэпсээн" хомуурунньугар кылгас, ытыс саҕа, улахан кээмэйдээх кэпсээннэрэ киирбиттэрэ.
Хлопок
Хлопок диэн натуральнай сымнаҕас волокно, хлопок диэн үүнэйи сиэмэтигэр үүнэр. Хомуллубутун кэнниттэн эргитиллэн хлопчатай утум буолар. Онтон оҥоһуллубут матырыйаалтан таҥас уонна да атын маллары оҥоруохха сөп буолар. Итии кэмҥэ кэтэргэ ордук табыгастаах буолар.
Хлопок арааһынай буолун сөп. Сорох тропикка уонна субтропикка үүнэллэр. Хлопогы бары континеннарга үүннэрэллэр. Үүнээйи барыта туттуллар.
Киһи хлопогу үүннэриитин олус былыргыттан оҥорор. Сорох чинчийиилэринэн 7000 тыыһынча сыл аннараа өттүгэр үүннэрэллэрэ.
Кудряшов Николай Петрович
Кудряшов Николай Петрович (07.04.1922, Черемхово — 23.03.1973, Ньурба, Саха АССР) — лейтенант, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944). Буруйдааһыҥҥа түбэһэн, Герой аата уонна бары наҕараадалара быһыллыбыт (1953). 2013 сыллаахха бары бырааптара чөлүгэр түспүт.
Олоҕун олуктара
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Арҕаа, Воронежскай, Брянскай, 1-кы, 2-с уонна 4-с Украинскай фроннарга сэриилэспит. Сэрии толоонугар түөртэ бааһыра сылдьыбыт. 1943 сыл сэтинньитигэр Киевы босхолооһун кыргыһыыларыгар старшай сержант Кудряшов хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит. Кудряшов взвода Пуща-Водица аттынааҕы кыргыһыыга 150-ча, Киевка Крещатик, кинофабрика оройуоннарыгар буолбут кыргыһыыларга 80-ча өстөөх саллаатын кыдыйбыт.
Ситим-сир
Ситим-сир (англ. website: web — «ситим, илим» уонна site — «сир», ол аата «ситимҥэ баар сир») — көмпүүтэрдэр ситимнэригэр баар биир аадырыһынан (дэмиэн аатынан, эбэтэр IP-нан) ситимнэспит билэлэр бөлөхтөрө. Соҕотох киһи эбэтэр тэрилтэ бас билиитигэр баар буолаллар.
Кудряшов Николай Петрович
Олоҕун олуктара
Сэрии кэнниттэн дойдутугар шахтаҕа үлэлээбит. 1952 сыл кулун тутарыгар, буруйданан, 6 сылга дьүүллэммит. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1953 сыл тохсунньу 2 күнүнээҕи Ыйааҕынан Герой аата уонна бары наҕараадалара быһыллыбыт. 1954 сыл кулун тутарыгар болдьоҕун иннинэ босхолонон баран, шахтаҕа, онтон артыалга үлэлээбит.
Ситим-сир
Туох баар ситим-сирдэр Аан ситими (Интэриниэти) үөскэтэллэр. Ханнык баҕарар киһи бэйэтин көмпүүтэриттэн киирэн ааҕарыгар анаан HTTP боротокуол ылыныллыбыта.
Кудряшов Николай Петрович
Олоҕун олуктара
1956 сыл күһүнүгэр Саха Сиригэр көспүт. Өлөөн улууһугар Амакинскай экспедицияҕа, 1964 сылтан Ньурбатааҕы авиаотрядка суоппарынан үлэлээбит.
Ситим-сир
Веб- сайт электроннай докумуоннар тиһиктэрэ (файлов данных и код) чааһынай киһи эбэтэр тэрилтэ кыттыан сөп уонна уопсай дьиэ эбэтэр IP- аадырыс эбэтэр локальнай компьютерга уһуллуон сөп. «Хаһаайыстыба уонна права» сурунаал ыстатыйатыгар хас биирдии сайт бэйэтин аата баар, ону ааһан дьиэни бутуйбат буолуохтаах диэн санаа этиллибитэ. Сайт автор быраабын көрүүттэн саайт аатыгар сөп түбэһиннэрэн атын айымньылар ааттарын сэргэ харыстаныахтаах.
Кудряшов Николай Петрович
Олоҕун олуктара
Ньурбаҕа олорбут. 1973 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр өлбүт, Ньурба кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
Николай Петрович Кудряшовка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата, наҕараадалара 2013 сыллаахха төннөрүллүбүт.
Ситим-сир
Все сайт в совокупности состоялось Международное Путину, онно коммуникация (Путин) мировой сообщение информации семеннэрин холбоон аан дойду үрдүнэн биир кэлим — дааннайдар уонна планетной общиналар коммуникацияларын холбоон көрдөрөллөр. Сайтка клиеннэри быһаччы бэлэмниир инниттэн СЕРВЕРДЭРГЭ быһаччы сыһыаннаах боротокуол оҥоһулунна.
Оҥоһук
Сайт страницалара-бу тылга сыһыаннаах текст файлларын хомуурунньуга. Бу файллар кини компьютерыгар сырытыннарыллан у ' лэлииллэр (монитор, НПК экрана, принтер эбэтэр тыл синтезатора). Тылбыт тексин функциональнай элеменнэргэ араарар, ол аата гипертекстаах ссылкалары (гиперссылкалары) оҥорор уонна ойуулуур страницаны көрдөрөргө, атын мультимедийнай элеменнэри оңорорго кыаллар. Страницалары талларыы стилинэн уларытыахха сөп, тоҕо диэтэххэ, быһаарыылаах файлга форматирование бары элеменнэрин (2- с таһымнаах буукубалар кээмэйдэрин, кээмэйэ уонна да атын) эбэтэр сценарийынан эбэтэр дьайыыларынан кииннээн көрүү кыаҕы биэрэр.
Сайт страницалара боростуой статичнай наборунан буолуохтарын сөп эбэтэр серверга анал компьютернай программа оҥоһуллуон сөп. Кинилэр хайа баҕарар сайтка сакаастаан оҥоруохтарын сөп, эбэтэр ханнык эрэ сайт кылааһыгар суоттанан, бэлэм бородууксуйаны оҥоруохтарын сөп. Олортон сорохторо веб- сайтка информацияны настройкалааһын уонна настройката имигэстик олохтооһун туһунан информацияны таһаарар кыахтаахтар. Маннык салайар программалар ис хоһоонноох (ССС) салайыы систиэмэлэрэ диэн ааттаналлар.
Сайты может быть подразделены, ориентированные бүүс- бүтүннүү ол эбэтэр атын аудитории. Бу түгэҥҥэ маннык разделлар сайт версиятынан ааттаналлар. Аудитория туһаныллар оборудованиеларын көрүҥүнэн араастаһыан сөп. Холобур,смартфону туһанарга аналлаах мобильнай версиялар диэн ааттаммыттар. Сайты может имеет язык версии (русскоязычно, английское и другие).
Ефимов Георгий Семенович
Ефимов Георгий Семенович — XX үйэ саҕаланыытыгар саха биллиилээх уопсастыбаннай диэйэтэлэ, ВЯОНУ бэрэстээтэлэ.
Төрүттэрэ, оҕо сааһа
Аҕата Абыйтан төрүттээх киһи Дьэкиимэп Сэмэн оҕолоро кыра эрдэхтэринэ Үөһээ Дьааҥы улууһун I Дьуһаал нэһилиэгэр (билиҥҥитэ Дулҕалаах) Арыылаах диэн сиргэ олохсуйбут. Г.С. Ефимов 1892 сыллаахха Дьааңы улууһун Ефимовтар диэн баай дьиэ кэргэҥҥэ иккис уолунан төрөөбүтэ. thumb|Дьэкиимэптэр дьиэ кэргэннэрэ олорбут сирдэрэ "Баччаһыт" Өрөбөлүүссүйэ иннинэ Дьааңы улууһун саамай улахан нэһилиэгэ Дулҕалаах сүнньүгэр 20-тэн тахса көс тайаан сытар I Дьуһаал этэ. Суодьаах тойон өбүгэлэрэ Дьэкиимэптэр баһылаан-көһүлээн олорбуттара. Дьэкиимэптэртэн бэрт элбэх киһи норуот туһугар үлэтинэн сураҕырбыта.
Холобур, Дьэкиим Дьэкиимэп Томторугар Иннокентьевскай таҥара дьиэтин туттарбыта, Егор Ефимов - Тыйаах Дьөгүөр улуус кулубатынан үлэлээбитэ, Миитэрэй Дьэкиимэп Томторго оскуола арыйан учууталлаабыта, сэбиэттээбитэ, Сэмэн Дьэкиимэп – Дьуһаал Дьааңы кулубата, I Дьуһаал  кинээһэ. Оттон Миитээ уола М.Ефимов – саха народнай поэта буолбута.
Дьэкиимэп Сэмэн 4 о5олоох: Пантелеймон, Георгий, Феофила, Александра. thumb|Г.С. Ефимов уорэммит сирэ. Дьэкиимэп Сэмэн оҕолорун барыларын Верхоянскайдааҕы Церковно-приходской оскуолатыгар үөрэттэрбитэ. Онтон салгыы уолаттар Дьокуускайдаа5ы реальнай училищега үөрэммиттэрэ. Георгий Ефимов 1911 сыллаахха реальнай училищаны бүтэрбитэ. Онтон убайа Пантелеймон дойдутун ахтан төттөрү кэлбитэ.
Томскайга үөрэх
300px|left|Георгий Семенович Ефимов "эдэр сааhыгар" Салгыы үөрэххэ ба5алаах, дьо5урдаах буолан Томскайдаа5ы императорскай университет юридическай факультетыгар үөрэнэр уонна 1916 сылга 24 сааһыгар бүтэрэр. Ол уорэнэ сылдьан сахалар землячествотын салайар. Аан бастаан П.А. Слепцов-Ойуунускайдыын билсэр.
Георгий Семенович 1912 с. атырдьах ыйын бүтүүтүгэр Дьокуускайга буолбут Романовтар династиялара Россияҕа ыраахтааҕылаабыттара 300 сылын көрсүүгэ аналлаах сахалар съездэригэр кыттыыны ылбыта уопна коллективнай хаартыскаҕа туһуспутэ.
thumb|Иннородческай съезд 1912 с., саамай аллараа эрээккэ ханастан маннайгы. Бу съезка Саха сириҥ улуустарын кулубалара, общественнай деятеллэрэ, биллэр — көстөр интеллигеннэрэ кыттыыны ылбыттара. Съеһи тэрийбит уонна салайан ыыпыт В.В. Никифоров - Күлүмнүүр онно кэлэн кыттыыны ылбыт саха үүнэн иһэр ыччатын истиҥ — иһирэх тылларынан ахтан аһарбыта кини суруйуутугар баар. Ол съезка ыччаттар тылбаасчыт уонна секретарь үлэлэрин толорбуттара, болҕомтолоохтук истибиттэрэ.
Саха сиригэр үлэтэ
Георгий Семенович Ефимов 1917 (сорох источнигынан 1916) сыл сайыныгар Томскайдааҕы университеты бүтэрэн, Саха күбүөрүнэтин норуотун үөрэҕириитин салаатын сэбиэдиссэйинэн (билиҥҥинэн үөрэх миниистиринэн) үлэлээбит. Кадеттар баартыйаларын чилиэнэ эбит.
Бу кэнниттэн Г.С. Ефимов сана тэриллибит I Амма улууьун киинин – Абаҕа дэриэбинэ оскуолатыгар биир-икки сыл учууталынан улэлиир.
Г.С. Ефимов туһунан Амматтан төрүттээх суруйааччы, драматург, кыраайы үөрэтээччи В.Е. Васильев - Харысхал 11.01.2002 «ОДС» хаһыакка «Кытай подданнайа Е. Бовень» диэн Г.С. Ефимов туһунан ыстатыйа саха биллиилээх суруйааччыта И.Е. Федосеев — Доосо «Олох диэн охсуһуу» кинигэтигэр ахтан аһарбыта. Ити кинигэ 2001 с. «Бичик» кинигэ кыһатыттан бэчээттэнэн тахсыбыта.
Түбүктээх олохтоох биир дойдулаахпыт Георгий Ефимов оло5ун устатын тухары Дуула5алаа5ар биирдэ эрэ кэлэн барбыта. Ол 1916 сыллаахха этэ.
Кэлэ сылдьан кырдьа5астары мунньан кэпсэтэригэр маннык эппит: «Үрүң ырахтаа5ы сууллуо5а, биһиги сахалар Япония, Америка диэки холбоһуохпутун сөп. Баайдар, дьадаңылар утарыта сэрилэһиэхтэрэ, бутул5ан бө5ө буолуо, дьонум – сэргэм эһиги онно эрэ кыттыбакка бэйэ5ит, бэйэ5итин эрэ дьаһанан олороргут сөп буолуо этэ».
1918-1921 сыллар
1920 с. муус устар 20 күнүгэр Саха уобалаһа Иркутскай губерния5а оһуобай оройуон быһыытынан холбоммута. Саха сирэ уонна Иркутскай губерния сыһыаннарын дьүүллэһэр комиссия5а киирэн, секретарь эппиэтинэстээх үлэтин толорор. Туох баар мунньах протоколун барытын кини суруйара.
20 –с сылларга сүрүн боппуруос Саха сирин автономиятын быһаарыы этэ. Сорох салайааччылар автономияны утараллара. Автономия туһунан элбэх мөккүөр, өйдөтөр үлэ барбыта. Г.С. Ефимов бу мөккүөрдээх, эппиэттээх үлэ ортотугар сылдьара.
1920 с. Ревком дьаһалынан норуот үөрэ5ириитин отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
1920 – 21 сс. саха интеллегенциятыгар ыарахан сыллар этилэр. Гражданскай сэрии са5аламмыта, дойдуга элбэх ыарахаттары үөскэппитэ, итини тэңэ саңа үлэлээн эрэр дьоннору араас «заговордарга» кыттыспыттарынан буруйдаан хаайыыга укпуттара, өлөрбүттэрэ. thumb|Ефим Ефимов туттарбыт Танара дьиэтэ Г.С. Ефимов бэрт үчүгэйдик саңа дуоһунаһыгар үлэлээн иһэн 1920 с күһүнүгэр Роман Оросин «заговорыгар» кыттыспыт аатыран, түрмэ5э хаайыллар.
Егор Егорович Алексеев кинигэтигэр суруйарынан итинник «заговор» букатын да буолбатах эбит. Роман Оросины уонна ити «заговор» кыттыылаахтарын сыыһа «националист - автономист» диэн буруйдаабыттар эбит.
Ол иһин республика салайааччылара М.К. Аммосов, П.А. Ойуунускай, Исидор Барахов туруорсууларынан, көмөлөрүнэн, Георгий Ефимов хаайыыттан босхолонор уонна Сибревком национальностарын дьыалаларын отделыгар үлэ5э ылаллар.
1920 с. ахсынньы ыйга Москва5а буолбут бүтүн Россиятаа5ы Советтар VIII съезтэригэр ыытыллар. Саха сирин делегаттара бу съезкэ автономияны туруорсаллар.
1921 с. алтынньы ый 4 күнүгэр Губревком маңнайгы Съеһин уураа5ыгар оло5уран автономнай республика Конституциятын проегын, сирин-уотун уонна границатын чуолкайдыыр, үлэһиттэр бырааптарын уонна эбээһинэстэрин декларациятын быһаарар комиссия тэриллэр. Г.С. Ефимов бу комиссия5а чилиэнинэн киирэр. Докумуоннары, ордук Конституция проегын оңорууга, юрист киһи быһыытынан Г.С. Ефимов сүрүн үлэни толорбут.
Саҥа былааһы утарыы
1921 сыллаахха хомуньуустар ыытар бэлиитикэлэрин кытта сөбүлэспэккэ утары лааҕырга көһөр. 1921—1922 сылларга ВЯОНУну салайар, бэрэстээтэл буолар. Пепеляев сэриитин өйүүр, бастаанньаны тэрийсэр.
20-с сылларга Саха сиригэр общественнай – политическай балаһыанньа ыарахан этэ. Бу кэмнэргэ Советскай былаас политикатыгар үгүс ал5астар баар буоланнар, элбэх киһи бандьыыт аатыран өлөрүллэн, саха норуотун бэйэтин утары туруорар. Г.С. Ефимов «Байыаннай коммунизм» политикатын утаран повстанческай хамсааһыңңа кыттар уонна сүрүн лидера буолар. thumb|ВЯОНУ председателья Г.С. Ефимов 1922 с. кулун тутар ыйга Чурапчыга повстанецтар съезтэригэр ВЯОНУ председателинэн ананар. Большевиктары утары программа ылаллар. Атын этэрээттэри кытта кыттыһан Дьокуускайга Советскай былааһы самнарар осада5а кыттыһар.
1922 с Г.С. Ефимов Владивостокка Коробейниковтыын командировкаламмыт. Владивостогунан эргийэн Харбиңңа тиийбит. Онно кини уңа эссер П.А. Куликовскай, атыыһыт Г.В. Никифоров буоланнар генерал-лейтенант А.И. Пепеляевы көрсөннөр, этэрээт тэринэн, сэриинэн киирэн Саха сиригэр Советскай былааһы суулларарга тылларыгар киллэрбиттэрэ. Ол гынан баран то5о эрэ А.И. Пепеляевы кытта Саха сиригэр кэлсибэтэх. Ба5ар бу көрсүһүү кэнниттэн политическай охсуһууттан аккаастаммыт буолуон сөп.
Дойдутуттан арахсыыта
1922 сыллаахтан ыла Харбиин куоракка олохсуйан Е-Бо-Ен диэн ааты ылынан, тимир суолга үлэлээбит. 1926 сыллаахха Аполлинария Каргополова диэн дьахтары кэргэн ылбыт. Манчжуурияҕа 1929-35 сылларга паровоз машинииһынан, онтон суруксутунан КВЖД-га үлэлээбит. 1935 сыллаахха КВЖД кэнсэлээрийэтин тойоно. Баайдык олорбут.
Бэйэтин анкетатыгар: «1921 −1923 гг. жил в Японии, занимался репетиторством», — диэн суруйбут. Дьиҥинэн 1921—1922 сс. Саха сиригэр, Харбииҥҥа сырыттаҕа дии. Губревком чилиэнинэн, ГУБОНО сэбиэдиссэйинэн, уопсай Советскай органнарга үлэлээбитин кистээбит.
1935 сылтан Мантенуга (Манжурия тимир суола) канцелярия начальнигынан үлэлээбит. БРЭМ (Бюро по делам российских эмигрантов) 3-с отделын «чып кистэлэҥ» характеристикатыгар: «Ефимов Г. С. Китай подданствотын 1943 сыллаахха ылбыт. Кытайдыы аата Е-Бо-Ень, таҥаһа-саба мааны. Тутта-хапта сылдьара дуоспуруннаах, холку. Ыйытыыларга лоп-бааччы эппиэттиир. Сахалыы билэр. Политиканан интэриэһиргээбэт» — дэммит. Георгий Ефимовы Харбиҥҥа саамай кэлин көрсүбүт саха арааһа республика үтүөлээх бырааһа, суруйааччы Дмитрий Дмитриевич Софронов быһыылаах. Ол көрсүһүүгэ Д. Д. Софронов: «Ол аата, эн үрүҥ, өстөөх буоллаҕыҥ дии», диэбитигэр Г. С. Ефимов маннык хоруйдаабыт: «Тукаам, ити миигин өстөөх диэтиҥ, ол гынан баран мин төрөөбүт норуоппар хаһан да өстөөх буолбатаҕым. Саха сиригэр сэбиэскэй былаас олохтонорун утарсыбытым».
Аймахтара
Георгий Ефимов саха народнай поэта Моисей Ефимов абаҕата буолар. Өбүгэтэ — Суодьаах тойон;
Ефим Ефимов (Дьэкиим Дьэкиимэп), Егор Ефимов (Тыйаах Дьөгүөр"), Дмитрий Ефимов (Миитэрэй Дьэкиимэп) саха народнай поэта Моисей Ефимов аҕата буолар; Семен Ефимов — Георгий Семенович Ефимов аҕата;
Бииргэ төрөөбүттэрэ:
Альбина Иннокентьевна — Пантелеймон Ефимов сиэнэ. Пантелеймон биир сиэнэ Альбина Иннокентьевна Покровскай орто оскуолатыгар өргө диэри завуһунан үлэлээбитэ.
Моисей Ефимов ахтыыта
thumb|Саха норуодунай поэта — Моисей Дмитриевич Ефимов Саха норуодунай поэта Моисей Ефимов абаҕатын туһунан маннык ахтыбыт: "Гражданскай сэрии кэмигэр Кытайга барбыт аба5абын Георгийы, кини быраата Пантелеймону, а5ам убайа Костокууну — Павел Ксенофонтовка кыттыспыттар диэн балыйан ытан олорон баран, «бандьыыттар» этилэр дииллэр."
Оҕо сылдьан мин билбэт этим Убайдарым, аҕаларым кимнээхтэрин. Дьонум сибигинэһэн кэпсэтэллэрин Сэргээммин ааттарын истэрим. «Кимнээх этилэрий?» — диэтэхпинэ аҕам Саҥата суох, сөҥөдүйэн кэбиhэрэ. Үүйэ-хаайа туттахпына эбэм арай «Үөрэхтээхтэр этэ», диирэ. Онон хоруй бүтэрэ. Улаатан иһэн Туохтан сэрэнэллэрин сэрэйэр буолбутум. Мин эмиэ кистээн, сүрэхпэр иҥэринэн, Кутурҕаны уоскутунууну тутуспутум. Күдэҥҥэ хараҥа балыыры Кэм-кэрдии сайар чэбдик тыала. Убайдарым, абаҕаларым дьоһун ааттарын Бар дьонум аһаҕастык ааттыыр буолла.
Симэлийээһин
Симэлийээһин хас да өйдөбүлгэ хайдар:
Сыгыннаах (Нам улууһа)
Сыгыннаах — Нам улууһун Арбын нэһилиэгин киинэ.
Заболоцкая, Н.Е.
Заболоцкая Н.Е. (аата чопчуланыахтаах) - саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ.
14
Өлбүттэр
10er
Паратифознай
Паратифы — это группа острых инфекционных патологий, вызываемых паратифозными сальмонеллами и протекающих с развитием интоксикационной симптоматики, сыпи.
1942 сыл
1942 сыл.
Дьокуускай куорат үөрэх тэрилтэлэрэ
Дьокуускай куорат үөрэх тэрилтэлэрэ.
Үс кут
Олохпут остуоруйатын ситэ билбэппит саҥа үөскээбит омуктарга баһыттарар, кинилэри ордугургуур санааҕа киллэрэр. Уһун үйэлээх омуктар олохторун үөрэҕэ ордук элбэх, баай буоларын ситэ сыаналааһын өссө да олохсуйа илик. Аҥардастыы үөрэҕи-билиини баһылааһын, салгын куту сайыннарыы, эти-сиини эрчийэн, үөрүйэх буолууну суох оҥорон кэлтэй сайдыылаах, туруга суох өйдөөх-санаалаах киһини үөскэтэр.
Бары сир үрдүгэр баар таҥара үөрэхтэрэ сахалар улахан киһи, үчүгэй киһи буолуу үөрэхтэриттэн үөскээн, тэнийэн тахсыбыттар. Арай олох суолун биир кэмигэр күүстээх диктатура үөскээһинэ бу таҥара үөрэхтэрин олус күүһүрдэн, улаатыннаран уонна киэҥ сирдэргэ тарҕатан кэбиспит. Кэлин кэмҥэ сахалар мөлтөөн, аҕыйаан, сүрүн үлэлэрин, тимири уһаарары уонна уһанары нууччаларга былдьатаннар ойууннарын, уустарын үөрэхтэрэ эмиэ мөлтөөтө.
Саха дьонун тус-туспа араартааһын, бытарытыы салҕанан бара турар. Саха дьонугар саҥа таҥараны «айыы үөрэҕин» cоҥнооһун итэҕэлбитин өссө мөлтөтөр, сахалар бэйэлэрэ ыһыллалларыгар төрүөт буолар. Бу үөрэх былыргы таҥарабыт үөрэҕин үрэйэр, алдьатар аналлаах буолара биллэн эрэр.
OPEC
Нефть Экспорттыыр Дойдулар Тэрилтэлэрэ (OPEC, ааҥллыы The Organization of the Petroleum Exporting Countries) диэн уон икки дойду картелэ. Кыттааччылар: Алжир, Ангола, Венесуэла, Иран, Ирак, Катар, Кувейт, Лиибийэ, Нигерия, Сауд Арабията, Холбоhуктаах Араб Эмираттара уонна Экуадор. Картель штаб-квартирата 1965 c. ыла Вена куоракка баар уонна онно cылга иккитэ кыттааччы иллэр нефть миниистирдэрин көрсүһүүлэрэ буолаллар.
Үс кут
Бары таҥара үөрэхтэрин төрүттэрэ кут-сүр үөрэх, үтүө киһи өллөҕүнэ өйө-санаата айыы, святой буолуутугар олоҕурар. Айыы буолуу өйө-санаата саха дьонугар былыр-былыргыттан баар. Kиһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа баран айыы буолар. Ханнык айыы буолара бу өй-санаа хайдаҕыттан быһаччы тутулуктанар.
Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар (Бурый дрозд, ) — Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр чыычаах.
OPEC
OPEC дойдулара аан дойдутааҕы нефть хаhаастарын 2/3 хонтуруоллууллар уонна аан дойдутааҕы нефть экспорттааhынын 50%.
Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
Саха сирин киин өттүгэр балаһаннан үөскүүр. Ареаалын хотугу кирбиитэ 71-72 параллелларынан ааһар, соҕуруу кирбиитэ - 62 параллелынан. Аһылыгын сүнньэ үөн-көйүүр, ол гынан баран отоннорунан эмиэ аһылыктанар.
OPEC
left|thumb|300px|OPEC штаб-квартирата [[Венаҕа]]
Үс кут
Kуһаҕанынан аатырыы, хара айыы буолуу диэн эмиэ баар. Үрүҥ диэн быһаарыы айыы хайдаҕын, үчүгэйин, дьоҥҥо туһалааҕын быһаарар буолан сүрүн оруолу ылар. Kэлэр көлүөнэлэри иитиигэ, үөрэтиигэ туттуллар өй-санаа аҥардастыы үчүгэй өттүн диэки тардыһыылаах буолуохтаах. Үрүҥ диэн быһаарыыта суох айыы буолуу хайдах да табыллыбат, өйү-санааны куһаҕан өттүгэр салайан кэбиһиэн сөп.
Kүүстээх, кыахтаах киһи кута билэр дьонноругар көмөлөһөр кыахтааҕа айыы буолууну үөскэтэр. Өлбүт киһи кута кэлэн көмө буоларыгар анаан көрдөһүү таҥараҕа, айыыга үҥүү диэн ааттанар.
Kут бу дьайыытыгар сахалар киһи буолуу, үчүгэй киһи буолуу өйдөбүлүн эбэн биэриилэрэ таҥараны үөскэппит. Бары таҥаралар үчүгэй киһи курдук ойуулаахтар, үчүгэй киһи буоларга ыҥыраллар, угуйаллар. Таҥара үөрэҕин сүрүн күүһүнэн үчүгэй киһи мөссүөнүнэн, үтүө быһыытынан дьону үтүгүннэрэн, батыһыннаран иитии буолар. Былыр үөрэх-билии сайда илигинэ таҥаралар ордук күүстээх эбиттэрэ итинэн эмиэ быһаарыллар.
Былыргы кэмҥэ кут-сүр үөрэҕин сахалар улахан кыахтаах ойууннара үөрэтэн сайыннарбыттар. Кут-сүр үөрэҕэ киһи өйүн-санаатын үөрэтэр. Сахалар билэллэринэн киһи өйө-санаата үс тус-туспа куттарга арахсар. Биһиги бу үлэбитигэр киһи үс куттара хайдах үөскээн сайдан, үүнэн иһэллэрин кылгастык быһаарыахпыт.
Былыргы сахалар киһи этэ-сиинэ уонна үс кута тус-туспалар диэн эппиттэрин биһиги билигин дакаастыахпытын наада. Ол дакаастабылларбытын киһи этэ-сиинэ уонна үс куттара, ол аата өйө-санаата, бэйэ-бэйэлэрин кытта туох тутулуктаах, сибээстээх эбиттэрин булууттан саҕалыахпыт.
Киһи эти-сиинин ханнык баҕарар өттүн кыратык даҕаны дэҥнээтэҕинэ сонно тута ыарыы үөскээн өйүгэр-санаатыгар тиийэ тарҕанар. Бу ыарыы төһө күүстээҕэ дэҥнэнии төһө улаханыттан быһаччы тутулуктаах. Хайа баҕарар тарбаҕын дэҥнээтэҕинэ киһи ыарыытыттан сонно тута ханнык эрэ көмүскэнэр эбэтэр куотар хамсаныыны оҥоро охсор. Ыарыы диэн киһи этэ-сиинэ өйүн-санаатын кытта сибээһэ, тутулуга буолар. Ол иһин ыарыы киһи этигэр-сиинигэр үөскээн баран өйүгэр-санаатыгар быһаччы дьайыыны оҥорор. Kиһи этэ-сиинэ өйүн-санаатын кытта сибээһин сүтэрдэҕинэ киһи ыарыыны билбэт буолар. Былыргы ойууннар эттэрэ ыалдьарын билбэт турукка киирэллэрэ элбэх кэпсээннэргэ суруллубуттар.
Хамыһаарап
2017 сыл балаҕан ыйыгар «Норуот биһирэбилэ» («Нородное признание») диэн эмчиттэргэ анаммыт уопсастыбыннай бириэмийэ кыайыылагынан Өрөспүүбүликэтээҕи 2-с №-дээх балыыһа травмотологияҕа- ортопедияҕа отделениятын сэбиэдэссэйинэн Анатолий Комиссаров буолбута.
Үс кут
Сахалар өйдөбүллэринэн киһи этэ-сиинэ буор кутун кытта бииргэ сылдьар. Ол иһин киһи этигэр үөскээбит ыарыы сонно тута кини өйүгэр-санаатыгар тарҕанан тиийэ охсор. Ыарыыттан көмүскэнээри киһи олус түргэн хамсаныылары тугу да толкуйдуу турбакка эрэ оҥорор. Бу хамсаныылар киһи этигэр-сиинигэр иҥэн сылдьар курдуктар. Kиһи ыарыыттан көмүскэнэр быһаччы хамсаныылара уонна ыарыы туһунан өйдөбүллэрэ мунньустаннар буор кут өйүн-санаатын үөскэтэллэр. Бу өй-санаа киһи этин-сиинин баһылаан сайыннаран истэҕинэ эмиэ сайдан, күүһүрэн иһэр. Киһи элбэхтик хамсанан дьарыктанан истэҕинэ этэ-сиинэ сайдар, ыарыыны тулуйар буолара биллэрдик эбиллэр.
Kыра оҕо этэ ыалдьырыттан ордук саллар, куттанар буоллаҕына, улахан киһи ыарыы туохтан үөскүүрүн билэр, өйө-санаата күүстээх, ол иһин тулуйар күүһэ улаатан биэрэн иһэр.
Хамыһаарап
Олоҕо
Устудьуонну сылдьан атагын тоһуппуттах. Кинини Михаил Кононович Тетерин сэбиэдэссэйдээх куораттааҕы травмотологияҕа Василий Васильевич Божедонов уонна Петр Николаевич Солодовников эпэрээссийэлээбиттэрэ. Билиигэ-көрүүгэ тардыһыылаах, хирург идэтингэр травмотологтар таба көрөннөр уонна сылдьар эдэр курдук сыһыаннаһаннар, Анатолий бэйэ киһитин курдук буолбута. Бэл, үөрэҕиттэн быыс булан, үс сыл медбратынан үлэлээн, уустун идэ ымпыгар-чымпыгар дириҥник киирэригэр, травмотология аксакалларыттан көрөн үөрэнэригэр аан бэйэтигэр аһыллыбыт курдуга.
Үс кут
Былыргылар быһааралларынан ийэ кут буор куттуун бииргэ сылдьаллар. Ийэ кут өйдөбүллэрэ оҕоҕо ийэтиттэн үтүктэн үөрэнии көмөтүнэн быһаччы бэриллэллэр. Ийэ кут өйдөбүллэрэ хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйар өйдөбүллэртэн үөскүүллэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ, бэйэтэ өссө өйдөөбөт кэмигэр төрөппүттэрин үтүктэн үөрэммит үгэстэрэ уонна саҥаны билиилэрэ бары хомуллан ийэ куту үөскэтэллэр. Ийэ кут төрүт өй-санаа буолар. Ыксаллаах кэмнэргэ эбэтэр туохха эмэ түбэһэн киһи өйө көтөн ылар кэмнэригэр эбэтэр итирдэҕинэ киһини олохсуйбут үгэс өйдөбүллэринэн туһанан, быһаччы ийэ кута салайар. Ол иһин киһи бэйэтин илэ өйүгэр, салгын кутугар киирэн өйдөннөҕүнэ тугу итирэ сылдьан оҥорбутун өйдөөбөт түгэннэрэ бааллар.
Хамыһаарап
Олоҕо
Үөрэҕин ситиһиилээхтик бүтэрэн, Үөһээ Дьааҥыга үлэлээн интернатуратын барбыта. Манна Иркутскайдааҕы травмотология институтугар үйэтин тухары үлэлээбит уһулуччулаах травмотолог-ортопед Леонид Медведев улуус балыыһатыгар хирургия отделениятын сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьара Анатолийга эмиэ улахан табыллыы этэ. Үгүс үөрүйэхтээх ортопеды батыһа сылдьан, улуска хаһан да оҥоөуллубатах эпэрээссийэлэргэ кыттыһан, Анатолий Комиссаров бэйэтэ этэринии, такайыллан, таптайыллан, уһаарыллан тахсыбыта. Сотору кэминэн элбэххэ үөрэммит эдэр хирург төрөөбүт улууһугар Дьабакы Хайа бөһүөлэгэр тиийэн үс сыл үлэлээн, дьонун-сэргэтин улахан махталын, алгыһын ылбыта.
Үс кут
Салгын кут оҕо мэйиитэ улаатан, өйө-санаата эбиллэн иһиититтэн үөскүүр. Оҕо бэйэтэ тугу оҥорбутун билэриттэн, умнубатыттан саҕаланан сайдан барар. Киһи салгын кута сайыннаҕына тугу барытын толкуйдаан, үөрэх-билии этиитинэн оҥорор буолар. Салгын кут сайыннаҕына эрэ киһи киһилии өйдөөх-санаалаах буолууну баһылыыр. Сахалар ону былыргыттан билэн киһилии киһи диэн өйдөбүлү киэҥник туттар эбиттэр. Суруйааччылар Николай Якутскай, Дмитрий Таас, Далан киһилии киһи буолуу диэн өйдөбүлү бэйэлэрин суруйууларыгар элбэхтик тутталлар.
Хамыһаарап
Олоҕо
Ординатуратын бүтэрэн кэлэн, Дьокуускайдааҕы клиническэй балыыһа трвмотологияга отделениятыгар травмотолог-ортопедынан үлэлээбитэ. Алта сылынан отделение Сэбиэдэссэйинэн анаммыта. 2002 сылтан күн бүгүҥҥэ диэри Өрөспүүбүлүкэтээҕи 2-с №-дээх балыыһа ортопедия-травмотология отделениятын сэбиэдэссэйинэн үлэлии-хамсыы сылдьар.
Хирург уустук килиэбэ
Анатолий Комиссаров хирург уустук идэтин талбыттыттан олоҕун устата биирдэ да кэмсиммэтэҕин туһунан этэр.
Үс кут
Киһи өйө-санаата сайдан иһиитэ биллэр бэлиэлэрдээх үс таһымҥа арахсар:
Хамыһаарап
Хирург уустук килиэбэ
-Медицина балысханнык сайдар. Урут биһиги отделениебытыгар аҕыйах эрэ киһи эпэрээссийэлэнэрэ, ыарыһахтар 1-1,5 ыйы быһа көрүдүөрүнэн сытар кэмнэрэ баара. Билигин доруобуйаларын туруга кыайар буолла да, барыларын эпэрээссийэлиибит. Түргэнник эпэрээссийэлэнэн, биир-икки күнүнэн номнуо хааман тахсаллара ыарыһахтарга да үчүгэй- өр сыттахха кырдьаҕас киһи сыыстарыан (пневмониялыан) да сөп. Ол аата сыыстарыыны эрдэттэн сэрэтэбит. Билигин уҥуохха туруорар медицинскэй тимирдэрбит да хаачыстыбалаахтар, аныгылар. Омук дойдуларыттан итэҕэһэ суох имплантаннары туттабыт. Травмотология отделенията билигин 60 куойкалаах, дьиҥэр, 120 куойка наада.
Үс кут
1. Буор кут таһыма. Буор кут таһыма кыһыл оҕо өйүн-санаатын таһыма буолар. Оҕо сытар, аһыыр. Ыарыйдаҕына эбэтэр туга эмэтэ табыллыбатаҕына, ытыыр, үчүгэй буоллар эрэ утуйар. Өй-санаа бу таһыма хамсаныылартан үөскүүр уонна үөрүйэхтэри үөскэтэр. Оҕо улаатан хамсаныылара төһө уустугуран иһэллэр даҕаны буор кут өй-санаата эмиэ эбиллэн иһэр. Буор кут төрөппүттэриттэн оҕолоругар бэриллэн иһэр.
Хамыһаарап
Хирург уустук килиэбэ
Кэлин сылларга ортопедияотделениятыгар тобукка элбэх эпэрээссийэни оҥоробут. Артроз, тобук менискэтэ быһа барыытын курдук ыарыыларсылтан сыл үксээн иһэллэр. Дьиҥэр, бу ыарыылар урут да бааллара, арай ыарыы көрүҥнэрин быһаарар куустээх тэриллэр суохтара, атаҕын таарычча эрэ көрдөрөрө. Онон, статистикаҕа ити ыарыылар киирбэт этилэр. Оттон билигин МРТ курдук аныгы технология баар буолан, дьон баҕаран туран көрдөрунэр, онон ыарыы элбэх көрүҥэ быһаарыллар. Элбэхтик хаан куорат дьоно, кырдьаҕастар уҥуохтара көмүрүө буолара (остеопороз) үксээтэ. Тыаҕа дьон-сэргэ хамсанар-имсэнэр уонна стбиэһэй эт-үүт аһылыктаах буолан, остеопорозтан сылтаан эчэйии балачча аҕыйах (2004 с. Кандидатскайын «Клинико-эпидемиологическая характеристика переломов проксимального отдела бедренной кости на почве остеопороза в условиях Крайнего Севера» тиэмэҕэ көмүскээбитэ- ааптар).
Үс кут
2. Ийэ кут таһыма. Саха дьоно оҕо өйө сайдан иһиитин бэйэлэрэ билэр «өйдөөх» кыылларыгар тэҥнииллэр. Ийэ кут өйүн-санаатын сайдыытын таһыма кыыл өйүн таһыма буолар. Ат өйө үс саастаах оҕо өйүгэр тэҥнэнэр, онтон ыт өйө - биэс саастаах оҕо саҕа өйдөөх диэн этэллэр. Өйү-санааны маннык араарыы уонна оҕо бэйэтин толкуйдуур өйө-санаата 5 эбэтэр 6 сааһыттан сайдан барыыта өй-санаа тус-туспа төрүттэрдээхтэрин быһаарар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэтин, төрөппүттэрин үтүктэн, көрөн үгэстэргэ үөрэнэр кэмэ ийэ кут урутаан сайдыытын, онтон салгын кут үөскүүрүн арааран чуолкайдыыр.
Хамыһаарап
Хирург уустук килиэбэ
-«Норуот билиниитэ» диэн үрдүк ааты ылбыппытынан кэлин оҕолорум, сиэннэрим киэн тутта сылдьыахтара. Итинник куонкурустары өссө да ыыта туруохтарын баҕарабын. Норуот билиниитин үлэлэрин- хамнастарынан ыла сылдьар төһөлөөх элбэх үрүҥ халааттаах ааньал баара буолуой? Кинилэр үлэлэрэ сөптөөхтүк сыаналыахтаах. Норуот биһирэбилин ылбыт үлэһиттэнии тэрилтэбэрр эмиэ үчүгэй эрэ өттүнэн дьайар. Эдэр быраастарга маннык бириэмийэ эмиэ үтүө холобур буолара саарбаҕа суох,- диэн Анатолий Николаевич бириэмийэ ылбыт үөруулээх түгэнин бэрт сэмэйдик кэпсиир.
Комиссаровтар иккиэн, кэргэниниин Валентина Комиссаровалыын олохторун биир үтүө дьыалаҕа аныы сылдьар дьон эбиттэр. Уус Алдантан төрүттээх, терапевт идэлээх, кэлин спортивнай бырааһынан үлэлээбит Валентина Иннокентьевна чөл олоҕу сырдатыыга, тарҕатыыга көхтөөхтүк улэлээбитэ нь:-тэн тахса сыл буолла. Өрөспүүбүлүкэҕэ арыгылааһыны утары ситиһиилээхтик ыытыллар үлэ уонна чөл олоҕу тарҕатааччы уопсастыбанньыктар көмөлөрунэн Саха сиригэр 140 нэһилиэк арыгыны атыылааһынтан аккаастанна.
Үс кут
Төрөппүттэр тугу үчүгэй дииллэрин оҕолоро элбэхтэ хос-хос хатылаан оҥорор буолан, бу өйдөбүллэр үгэскэ кубулуйан оҕо өйүгэр мунньуллан иһэллэр. Маннык үгэс буолбут өйдөбүллэртэн ийэ кут өйө-санаата үөскүүр. Ол курдук үгүстүк хатыланар, куруук туттуллар өйдөбүллэр кэнникинэн уһуннук толкуйдаабакка эрэ оҥоруллар үгэс буолан хаалаллар. Ол аата, ийэ кут киһини салайыыта диэн үгэс буолбут өйдөбүллэринэн салайыныы буолар. Киһи уһун олоҕун устата үгэс буолар өйдөбүллэр эмиэ элбээн мунньуллан иһэллэр. Бу өйдөбүллэр ийэ кут өйө-санаата бытааннык да буоллар эмиэ сайдан иһэрин бэлиэтииллэр.
3. Салгын кут таһыма. Оҕо 5 эбэтэр 6 сааһыттан саҕалаан тугу оҥорбутун, көрбүтүн-истибитин умнубат, өйдүү сылдьар буолан барар. Бу кэмтэн саҕалаан киниэхэ салгын кута сайдан, бэйэтин өйүн-санаатын үөрэх-билии, сокуоннар, быраабылалар этиилэринэн салайынар буолар. Салгын кут төһө баҕарар сайдыан сөп, сайдыытын муҥура билигин букатын биллэ илик.
Хамыһаарап
Туһаныллыбыт литература
Саха сирэ. №45 (2083). Сэтинньи 15 күнэ 2017 с.
Үс кут
Киһи сайдан барыыта аан маҥнай буор куту эрчийииттэн, онтон ийэ куту иитииттэн-үөрэтииттэн саҕаланан баран салгын куту сайыннарыы буолар. Киһи үгүстүк хатыланар, куруук туттуллар өйдөбүллэрэ эмиэ ууруллан иһэр буоланнар, үгэскэ кубулуйаллар. Үгэскэ кубулуйбут өйдөбүллэри киһи быһа, толкуйдуу, быһаара сатаабакка эрэ олоҕун ханнык баҕарар кэмигэр ылан туһаммытынан барар. Киһи олоҕор ордук суолталаах үөрэҕи ылынар кэминэн ийэ кута сайдан иһэр кэмин ааҕыллар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри үөрэммит үгэстэрэ кини өйүн-санаатын төрүтүнэн, ийэ кутунан буолаллар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ хайдах иитиллибитэй, үөрэтиллибитэй даҕаны олоҕун устата өйө-санаата тосту уларыйбат, ол курдук сылдьар. Ийэ кут өйө-санаата ыл да уларыйа охсубат, туох эмэ уларыйыы тахсыыта саҥа үгэс уһун кэмҥэ үөскээн олохсуйдаҕына эрэ ситиһиллэр. Былыргы сахалар ити үөрэҕи дириҥник билэллэрин бэлиэтинэн эдэр киһини билиэхтэрин баҕардахтарына кини төрүттэрин ыраахха диэри ырытаннар, оҕолорун ханнык өйгө-санааҕа үөрэппиттэрин билэллэрин ааҕыахха сөп.
Сунтаар улууһун өрөгөйүн ырыата
«Сунтаар улууһун өрөгөйүн ырыата» — Сунтаар улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.
Үс кут
Билигин Аан дойду үрдүнэн сахалар кут-сүр үөрэхтэрин курдук үөрэх суох. Саха дьоно былыр-былыргыттан киһи бэйэтин уонна кини өйүн-санаатын туһунан муспут үөрэхтэрэ барылара кут-сүр үөрэҕэр түмүллэ сылдьаллар.
Кут-сүр үөрэҕин үөрэтэн, баһылаан уонна сайыннаран дьоҥҥо тиэрдээччилэр ойууннар буолаллара биллэр. Сахалар кут-сүр үөрэҕин олохсуйбут үгэстэргэ уонна үөрүйэхтэргэ кубулутаннар уһун үйэлэр тухары атын омуктардааҕар ордук кытаанахтык тутуспут буоланнар, былыргы өлөрсүүлээх, алдьатыылаах үйэлэргэ эстэн, сүтэн, симэлийэн хаалбаккалар баччаҕа, сүүрбэһис үйэни бүтэрэн саҥа үйэҕэ, үһүс тыһыынча сылларга тиийэн кэллэхтэрэ.
Сунтаар улууһун өрөгөйүн ырыата
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Үс кут
Бэйэлэрин үөрэхтэрин сурукка киллэрэн үйэтитэр кыахтара суох буолан сахалар кэнники түөрт сүүсчэкэ сыл устата кут-сүр үөрэҕин бэйэлэрин өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэрэн, көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ биэрэн бу кэмҥэ тиийэ аҕаллылар. Кэлин иччилэри, ойууннары итэҕэйбэт кэм кэлэн кут-сүр үөрэҕин букатыннаахтык умнуннаран кэбиһэ сыстылар. Билигин Аан дойду үрдүнэн сайдан иһэр өй-санаа туһунан үөрэхтэр сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ дьон олоҕор уонна өйдөрүгэр-санааларыгар чахчы сөп түбэһэрин дакаастаан эрэллэр. Киһи өйүн-санаатын үөрэтии кут-сүр үөрэҕиттэн тирэх ылан салгыы сайдара кыаллыан сөп. (1,77).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Дьокуускай остуруога
Дьокуускай остуруога - Москуба судаарыстыбата Саха сирин бэйэтигэр сыһыарарыгар Өлүөнэ кытылыгар оҥостубут остуруога, өйөнөр уйата.
Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар киин остуруок буолбута. Бу уеһы Петр Головин уонна Матвей Глебов Өлүөнэ разряда оҥорбуттара (ол аата байыаннай уокурук).
1680 сыллааҕы реформа кэмигэр остуруокка Приклонскай бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу от ыйын 24 күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 саһаан кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан Семен Иванович Епишев диэн киһи ананар.
Тохсунньу 10 күнүгэр 1696 сыллаахха Сибиирдээҕи бирикээс Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар тохсунньу 31 күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр.
Ороһуоспа
Ороһуоспа диэн христиан итэҕэлигэр Исус Христос төрөөhүнүн бэлиэтиир күн. Григориан халандаарынан ахсынньы 25 ылыллар. Cорох илин христиан таҥара дьиэлэрэ Ороhуоспаны тохсунньу 7 бэлиэтииллэр (Юлиан халандаарынан).
Ороhуоспа төрүкү христиан бэлиэ күнэ эрээри, билигин аан дойдуга барытыгар киэҥник бэлиэтэнэр, христиан буолбатах да дьон эмиэ сөбүлээн бэлиэтииллэр.
Ороhуоспа биллэр үгэстэрэ: дьон бэйэ бэйэлэригэр бэлэх бэрсэллэр (оҕолорго бэлэхтэри Санта Клаус аҕалар), эҕэрдэлээх хаарталарынан атастаhаллар, таҥара дьиэтигэр сылдьаллар, уруу-аймах дьон бииргэ мусталлар, ас астыыллар, ороhуоспа маhын киэргэтэллэр, дьиэ иhигэр уонна таhырдьа уоттары уонна гирляндалары ыйыыллар.
Каноническай тиэкистэр
Император ыйааҕынан, империя хас биирдии олохтооҕо «бэйэтин куоратыгар»көстүөхтээх этэ. Иосиф удьуора Давид удьуора Иосиф киспитэ буолан, Вифлеемҥа барбыттара.
Иисус төрөөбүтүн кэннэ, киниэхэ бастакынан аанньал көстүүтүн биллэр маныыһыттар киниэхэ сүгүрүйэ кэлбиттэрэ. Матфей евангелиены иһитиннэрбитинэн, халлааҥҥа абааһылары аҕалбыт дьикти сулус көстүбүт. Кинилэр бэлэх — кыһыл, ладан уонна смирнаны биэрбиттэрэ; кыра оҕо курдук буолбакка, ыраахтааҕы (Мф. 2:1-3). Ол кэмҥэ Сибэтиэй дьиэ кэргэн номнуо «дьиэтигэр» (Мф. 2:1-11).
Мессия төрөөбүтүн билэн, Иудейдар ыраахтааҕылара Ирод кинини икки сааһыгар диэри өлөрөргө приказтаабыта. Христос өлүүттэн дьиктитик быыһаммыт буолан, Иосиф аанньала Египеккэ сүүрэргэ соруйбута уонна Ирод өлүөр диэри олорбут дьиэлэрин кытта (Мф). 2:16).
Апокрифическай источниктар
Мария уустар кэлиилэрин билэн, Иосиф повитуханы көрдүү барбытыгар, төннөн иһэн, хаспах хаспаҕар төннөн иһэн, «хаспах быыһыгар хайдах да таһырдьа таһаарбат гына сырдык сандаарбыта, сотору буолан баран, оҕо тахсан ийэтин түөһүн ылан Мария»диэн кэпсээбитэ. Киприан Карфаген бигэргэтэринэн, Мария «эбэҥки өттүттэн ханнык да өҥөҕө наадыйбат, төрөппүт да, төрөппүт да, төрөппүт да, онон оҕотун дириҥ ытыктабыллаах попечение төлүүр". Он писал, что рождение Христа произошло до того, как Иосиф привел повитуху. Онуоха Саломея ыраахтааҕытын Давид удьуоруттан төрүттээх Мария диэн ааттанар.
Кочнев
Кочнев (Кочнева) — араспаанньа.
Coca-Cola
thumb|200px|Кока-Кола логотиба. thumb|Кока-Кола, 1941, [[Монреал, Канаада.]]
Историята
«Кока-кола» утах АХШ Атланта куоракка (Джорджия штатыгар) 1886 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр айыллыбыт. Айбыт киһитэ — фармацевт Джон Стит Пембертон, уруккута офицер. Утах аатын бухгалтер Пембертона Фрэнк Робинсон кыраһыабай буочарынан суруйбут, билиҥҥэҥигэ дылы утах логотипынан буолар. |thumb|[[1915 сыллаахха айыллыбыт 6,5-унциялаах бытыылка.]]
Кока-Кола сүрүн ингрединена маннык эбитэ үһү: кока сэбирдэхтэрин үс чааһа, Кола диэн тропическай эриэхэ биир чааһа. Онтон ылыллыбыт утах "араас ниэрбэ ыарыытыттан" ыраастыыр диэн патеннанан Атланта улахан аптекатыгар торговай автоматка атыыланарын саҕалаабыт.
Ол бириэмэҕэ кокаин көҥүллэнэр вещество эбит, куһаҕан дьайыытын билбэт эбиттэр. Ол иһин кокаин атыыланар эбит, арыгы оннутугар туттуллар эбит.
Бастакы сыл атыытын оборота 50 доллар эрэ буолбут. Кока-коланы оҥорууга 70 доллар бараабыттар, ол иһин бастакы сыл барыһа суох буолан тахсыбыт. Кыра-кыралаан кока-кола атыыта улааппыт, барыһа эмиэ улааппыт эбит. 1886 сыллаахха утах бастакы рекламата хаһыакка тахсыбыт. 1888 сыллахха Пембертон утах таһаарар прваны атыылаабыт. Онтон 1892 сыллаахха праваны атыыласпыт Аса Григгс Кэндлер "The Coca-Cola Company" диэн хампааннньаны төрүттээбит, ол компания билигин даҕаны кока-коланы оҥоруутунан дьарыктанар.
1902 сыллахха 120 тыһ доллар обороттаах кока-кола АХШга ордук биллэр утах буолбут.
1890ыс сыллар бүтүүтүгэр дьон кокаин утары барбыттарын кэнниттэн кока сибиэһэй сэбирдэхтэрин буолбакка, ыраастааммыт кока сэбирдэхтэрин экстрагын эбэр буолбут
Ол кэнниттэн утах популярнай буолбут. Биэс уон сылынан кока-кола АХШ дьонноругар национальнай символ курдук буолбут.
Кока-Кола Россияҕа
«Кока-Кола» компания утахтара бастаан ССРСка 1979 сыллаахха Москваҕ Олимпийскай оонньууларга бэлэмнэнии бириэмэтигэр атыыга тахсыбыт. Ол кэнниттэн 1988 сыллаахха перестройка кэнниттэн тахсыбыт уонна Россия экономикатыгар активнай харчыны угааччы буолбут.
Кока-кола таһынан компания атын да утахтары батарар: Fanta, Sprite, Schweppes, Фруктайм, Powerade, Burn, BonAqua, Valser, Nestea, «Кружка и Бочка» квас, Добрый, Nico, Biotime, Rich, Ясли-Сад уонна Rich Fruit Mix соктары таһаарар..
Этэрбэс
Этэрбэс — былыргы сымнаҕас уллуҥнаах атах таҥаһа. Сарыыттан оҥоһуллар.
Ынах этэрбэс — аата этэрин курдук ынах тириититтэн тигиллэр. Саары этэрбэс — хараардыллыбыт тириититтэн тигиллэр. Түнэ этэрбэс — тайах тириититтэн, тыс этэрбэс — тайах эбэтэр таба тыһыттан. Тирэҥсэ — чараас этэрбэс («Ойуу-дьарҕаа тирэҥсэлэр оһуор үктээн киирдилэр», — «Саха үҥкүүтэ»).
Экстракт
Экстракт-концентрированное извлечение из лекарственного растительного сырья или сырья из животного происхождения,представляющие собой подвижные,вязкие жидкости или сухие массы.
15
15 сыл.
Өлбүттэр
10er
Чэчиэн тыла
Чэчиэн тыла (Нохчийн мотт, чеч. лат. Noxçiyŋ mott) — наах тылларыттан биирдэстэрэ.
Чакыр
Чакыр (альбинос) - бүтүннүү маҥан, туоҕар да харата суох. Чакыр сылгы - туйахтыын, тумустуун тэтэркэй маҥан. Чакыр киһи - баттахтыын-бытыктыын, хаастыын-харахтыын, кыламана кытта сырдык кугас, ыыс араҕас, арыт маҥан да буолар.
Чэчиэн тыла
Чэчиэн тыла Чечен өрөспүүбүлүкэтигэр уонна Дагестан Хасавюрт оройуонугар тарҕаммыт. 2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн, бу тылы билээччилэр ахсааннара Арассыыйаҕа 1 360 000 кэриҥэ киһи эбит.
Чэчиэн тылынан Чечняҕа («Даймохк») уонна Дагестааҥҥа («Нийсо-Дагестан») хаһыаттар тахсаллар.
Аар Кудук Мас
М. Бойс суруйар: " Что касается точной даты создания храмов огня, то она неизвестна, но можно не сомневаться в том, что к концу правления Ахеменидов храмовые огни так же как и святилища с изображениями занимали уже законное место в зороастрийском богослужении". Онон, "уокка сугуруйээччилэр" аhаҕас халлаан анныгар ЭРЭ уцэллэрэ- суктэллэрэ диэhин олоҕо суох этии буолар. Автор ёссё суруйар: "Берос, вавилонский жрец (нач.3в.доН.Э) сообщает, что Артаксеркс- первый перс, кот. установил статуи Афродите-Анаитиде в главных городах империи и приказал их почитать как изображающим Арэдви-Суру-Анахиту". Геродот даҕаны ол богиня (Афродита Урания) скифтэргэ (Артимпаса) баарын ахтан ааhар. Дьэ, ол богиня сахаҕа Айыы хотуна Аан Алахчын дэнэр. Аны ол хотун нэс туёрт утугэццэ уунэн киирбит силистээх, тоҕус халлааны тохсуоннарын курдары уёhээ дойдуга дылы уунэн тахсыбыт чыпчархайдаах, сэттэлии былас сэбирдэхтээх, тоҕустуу былас туорахтаах КУДУК МАС тёцургэс буолбут тёрдуттэн куругар дылы быган олорон субэлиир-амалыыр. Айыы хотуна ситимнэригэр (көр: Айыы хотуна Аан Алахчын) ёссё биир тугэни (Албасты демоны Киин азияҕа марту, мартув, мартук диэн ааттыыр омуктар бааллар) эбэн кэбис. Ити тыллар дорҕоонноро дьуёрэлэhиилэрэ дьиктитэ аhары: мээнэҕэ буолбатах буолуохтаах.
Чэчиэн тыла
Суруга-бичигэ
1992 с. Ичкерия (ЧРИ) парламена латыын алпабыытыгар көһөр туһунан сокуон ылыммыта да, 1994 с. сэрии саҕаланан бу сатамматаҕа. Билигин бу алпабыыт туттуллубат.
Аар Кудук Мас
Билицци кэмцэ "Аар Кудук Мас тоҕус салаалаах" диэни "айылҕа тоҕус халлааннаах" диэн ёйдуёххэ сёп. Хас биирдии салаа (халлаан) ханнык эмэ айылҕа хамныыр харатын, кётёрдёрун уонна балыктарын, ону тэцэ уён-кёйуур харамайдарын олоҕун эйгэтинэн буолар.
Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ
Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Африка соҕуруу өттүгэр баар дойду. Соҕуруу Африка Атлантик океан уонна Индия океанын кытылларыгар турар. Кытылын линиятын уhуна 2,798 км. Хоту кирбиилэhэр Намибиялыын, Ботсуаналыын, Зимбабуэлыын, Мозамбиктыын уонна Суазилэнныын. Соҕуруу Африка иhигэр Лесото диэн дойду баар.
Бархударов Леонид Степанович
Леонид Степанович Бархударов (1923 - 1985) - лингвист, тылбаас теориятын специалииһэ, филология билимин доктора.
Олоҕун олуктара
1923 сыллаахха Ленинград (Санкт-Петербург) куоракка төрөөбүт.
Филолог үөрэҕин Ленинградтааҕы судаарыстыбыннай үнүбүрсүөткэ саҕалаабыт. Ол эрэн сэрии буолан үөрэҕин тохтоппут. Салгыы Леонид Степанович Москуба куоракка омук тылын Байыаннай үнүстүүтүгэр үөрэнэ киирэр. Үөрэҕин бүтэрэн баран хандьыдаат диссертациятын көмүскээбит уонна аангылыйа тылын хаапыдыратын салайааччыта буолбут.
1965 сылтан саҕалаан өлүөр диэри уһуйааччы (учуутал) уонна учуонай үлэтэ М. Торез аатынан Омуктар Тылларын Үнүстүүтүн (билиҥҥитэ МГЛУ) кытта ситимнээх.
Аллараа Бавария
Аллараа Бавария — (Niederbayern, Niedabayern) — Бавария сэттэ уокуругуттан биирэ, ил-дойду илин өттүгэр сытар.
Киин куората: Ландсхут, Сирин иэнэ — 10329,87 кв. км. Олохтоохторун ахсаана — 1193820
200px|thumb|Дьаралыга
Саайта: http://www.regierung.niederbayern.bayern.de regierung.niederbayern.bayern.de
16
16 сыл.
Өлбүттэр
10er
Эбээн-Бытантай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Эбээн-Бытантай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Бэс ыйын 19
Бэс ыйын 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 170-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 171-c күнэ). Сыл бүтүө 195 күн баар.
А
А буукуба Саха, Нуучча, Ниэмэс уонна Англискай алфавиттарга бастакы миэстэнэн суруллар буукуба. Компьютерга "1" сыыппара диэн бэлиэтииллэр.
Сэтинньи 11
Сэтинньи 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 315-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 316-c күнэ). Сыл бүтүө 50 күн баар.
Өргөлөөх (Нам улууһа)
Өргөлөөх — Нам улууһун Таастаах нэһилиэгин киинэ.
Гоголев Захар Васильевич
Гоголев Захар Васильевич (01.08.1911, Чэриктэй нэһилиэгэ, Дүпсүн улууһа, Саха уобалаһа — 24.12.1974) — устуоруйа билимин дуоктара.
Орест
Орест (Orestes, 400 сыл саҕаттан – 476 сыллаахха диэри олорбута) - Аттила генерала уонна министра, олоҕун бүтүүтэ Арҕааҥҥы Рим империятын салайааччыта, оҕо саастаах император Ромулус Августулус аҕата.
Орест олоҕун сорох түгэннэрэ
434 сыллаахха гуннарга үчүгэй Маргум эйэтин түһэрсиигэ Аттилаҕа көмөлөһөр.
441-447 сыллардаахха Илиҥҥи Рим империятын утары сэриигэ гуннар биир армияларын баһылыга буолан кыттар.
449-449 сыллардаахха Илиҥҥи Рим империятын кытта кэпсэтиилэргэ кыттар.
451 сыллаахха Аттила Галлияҕа (билиҥҥи Францияҕа) Орлеан куоракка диэри кимэн киириитиэр кыттар.
453 сыллаахха армиятын кытта Уралга уонна Балтикаҕа тиийэ бара сылдьар.
Лорин Михаил Васильевич
Лорин Михаил Васильевич (06.09.1909, Мариуполь, Украина — 05.12.1985) — полковник, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944).
Орест
Орест олоҕун сорох түгэннэрэ
Гуннар империялара ыһыллыбытын кэннэ Италияҕа төннөр.
461 сыл саҕана Ромулус диэн уолланар.
474 сыллаахха Арҕааҥҥы Рим империятын армияларын баһылык генерала буолар.
475 сыллаахха уолун Ромулуһу император оҥорор.
476 сыллаахха Орест өлөр.
Сигэ
Орест - друг Аттилы
Өлөөн улууһун улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Өлөөн улууһун улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Өрүөстээх чаччыгыныар
thumb|250px
Өрүөстээх чаччыгыныар (дрозд белобровик, ) — чаччыгыныардар уустарыгар киирэр кыра чаччыгыныар.
Саха Cиригэр балаһаннан үөскүүр. Ареалын хотугу кирбиитэ 70 параллелга дылы тиийэр, илин — Халымаҕа дылы, соҕуруу кирбиитэ Өлүөнэ уонна Алдан өрүстэринэн 60—61 параллеларга, Халымаҕа 68-с параллельга тиийэр. Аҕыйах ахсааннаах, сорох сиринэн сэдэх көрүҥ.
АЛРОСА
«АЛРОСА» – Аан дойдуга инники иhэр, саамай элбэх алмааhы хостуур Арассыыйа хампаанньата. Корпорация геологическай чинчийиилэринэн, алмааhы хостооhунунан, байытыынан уонна сырье атыытынан дьарыктанар. Алмааhы хостуур сyрyн оройуон – Саха Сирэ, Архангельскай уобалас уонна Африка.
«АЛРОСА» Арассыыйа алмаастарын 97 бырыhыанын хостуур. Аан дойду алмаастарын хостооhун 27 бырыhыана киниэхэ тиксэр. Хампаанньа бэрэбиэркэлэммит, чинчийиллибит саппаастарынан, аны да, 18-20 сыл алмаас хостуур кыахтаах. «АЛРОСА» барыллааhын саппаастара Аан дойду алмаастарын саппааhын yс гыммыт биирин ылар. Толору аата – «Арассыыйа уонна Саха алмаастарын аhыллыбыт аахсыйалардаах» холбоhуга. Кылгастык – «АЛРОСА». Штаб-кыбартыыралара Москуба куоракка уонна Мииринэйгэ (Саха сирэ) бааллар.