cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тустууга Европа 2007 сыллааҕы чемпионата
66 киилэ±э Ирбек Фарниев олус ча±ылхай киирсиилэри к³рд³рт³³бµт. ¥³´ээнэн эрэ элээрдитэлээбит. Молдаван Роман Дерменжины (6:0, 7:1) уонна Эмин Азизовы (Азербайджан) (6:0, 5:3) ыраастык хотуталаабыт. Аан дойду икки т³гµллээх чемпионун Серафим Барзаковы олох ба´ыйбыт 3-1, 5-0. Турок С.Рамазаны (Рамазанов?) сиэбит. Ол бэйэтэ финалга 2001 сылга Красноярскайга Л.Спиридоновы ба´ыйа сылдьыбыт белорус Альберт Батыровка (эмиэ осетин омук) хотторон кэбиспит. Бу б³±³с Туймаада±а 2002 сылга кэлэ сылдьыбыта, С.Захаровы систээн тµ´эрбитэ, Аян Ондарга ба´ыттарбыта. Ма²найгы периодка Фарниев µс баллга быра±ыллыбыт, иккис периодка сэрэтии ылан хотторон тахсыбыт. Онон Л.Спиридонов биир кутталлаах утарсааччыта буолары ситистэ. Бу ыйаа´ы²²а украинец Андрей Стадник армянин Оганися²²а хотторуута улаханнык дьону со´утта.
74 киилэ±э Махач Муртазалиев олус эрэллээхтик кыайда! Дьи²эр утарсааччылара бары да олус кµµстээх этилэр. Ма²найгы киирсиитигэр Азербайджантан киирбит биир дойдулаа±ын Чамсулвара Чамсулвараевы кытары к³рсµбµтэ. Билсэллэрэ бэрт буолан, олус ты²аа´ыннаах к³рсµ´µµ буолбута. Былырыын аан дойдуга Б.Сайтиевы кыайбыт, олус тµргэн дьиэлээх Михал Ганевы кытта киирсиигэ лапа хото тутта: 2-1, 7-0. Онтон литовец Войтеховски´ы 3-0, 6-2 кыайа туппут. Финалга грузин Гела Сагирашвилыга биир да баллы биэрбэтэ 4-0, 1-0. Бастыыр эрэ санаалаах кэлбит, ыйаа´ынын тµ´эриммэт буолан олус тµргэтээбит. Сайтиевы кытта Россия±а ким лидер буоларын бы´аарсар санаалаахтар. Аан дойду чемпиона украинец Ибрагим Алдатов ыты´ын соттубут. Чамсулвараев Ганевы кыайан боруонса±а тиксэри ситиспит.
84 киилэ±э Георгий Кетоев олох туох да кы´ал±ата суох бастаата. Финалга быйыл 30 с³кµµндэнэн уура сылдьыбыт, урут Европа чемпионун Тарас Данькону эмиэ ки´илээбэтэ. Бииргэ т³р³³бµт убайыгар Лери Кетушилыга (120 киилэ) ыалдьан тахсыбыт. Эрдэ киирсиилэргэ хара итальянец Джексон Вейланы (6-0, 2-0), белорус Сергей Борченконы (7-0, 7-1) суолуттан туораппыт. Ма²найгы хапсы´ыытыгар Европа±а э²ин бастыы сылдьыбыт венгр Арпад Риттеры кыайбыт. 94 киилэ±э Ширвани Мурадов диэн эмиэ иэдээн ки´и к³стµбµт. Былырыын ³сс³ кини Красноярскайга Адам Сайтиевы ба´ыйа туппута да±аны, кыайыыны Адам²а биэрбиттэрэ. Ол иннинэ сыл Россия±а Сажидовы кыайбытын, эдэрэ бэрт диэн аан дойдуга ылбатахтара, оччолорго кини маастарга кандидат эрэ этэ. Биир дойдулаа±ар Сажидовка мэ´эйдээмээри µ³´ээ тахсан туста сылдьар. Ма²найгы киирсиитигэр дьиэлээх Димитар Кумчевы 6-0, 6-0 тулуппатах. Иккис киирсиитигэр грузин Георгий Гогшелидзены хоппут. Ки´итэ µгэ´инэн тарба±ынан харахха анньа сатаабыт да, ту´амматах 1-0, 2-0. Венгр Гергели Кишшы (5:1, 6:0 — ыраастык уурбут), полуфиналга румын Михай Стройаны (2:0, 4:0) соспут. Финалга дагестанец Руслан Шейховы (Белоруссия) 1-0, 1-0 кыайбыт. Утарсааччыларыгар уопсайынан биир эрэ баллы биэрбит! Уопсайынан педьесталга уруккута Россия уолаттара эрэ тахсыбыттар. ¥´µс миэстэ±э Шамиль Гитиновы (Азербайджан) эмиэ к³рµ³ххэ син.
Дьахталларга тµ³рт кыыс бастаан µ³рµµ-к³тµµ ба´аам этэ. Онтон со´умар тµгэн та±ыста. Икки бастаабыт кыыс дойдуларыгар Красноярскайга т³нн³н баран, массыына саахалыгар тµбэстилэр. Тренердарын Райковы кытта массыынанан айаннаан и´эн Европа сибиэ´эй чемпионкалара Анна Половнева уонна Лариса Ооржак массыыналар суолтан туораан остановка остуолбатыгар сааллан балыы´а±а киирбиттэрэ. Половнева си´ин эрэ ³л³рбµт буолла±ына, Ооржак туруга ыарахан, бµ³рµн ылбыттар. Онон греко-римляннар София±а икки кы´ыл к³мµ´µ (Хасан Бароев, Алексей Мишин) ылбыттара, кыргыттар тµ³рдµ, эр дьон биэ´и ылыылара улахан хомолтонон тµмµктэннэ.
Киев
Киев (Київ(Кыйив)), Украина киин уонна ордук улахан куората. Дойду хотугулуу киин өттүгэр баар, Днепр өрүскэ турар. Олохтоохторун ахсаана 2,611,300 (2001). (журналистар ааҕыларынан өссө улахан), Инньэ гынан Киев Европа улахан куораттарыттан 8-с миэстэни тутар. Аан дойдуга Украин тылынан саҥарар куораттарыттан ордук улахан куорат буолар.
Киев Илин Европа биир улахан промышленность, билим, үөрэх, культуура киинэ буолар. Бу куоракка үрдүк технологиялаах хампаанньалар, үрдүк үөрэх институттара бааллар. Куорат транспортнай инфраструктурата олус киэҥ, ол курдук Киев метрота үлэлиир.
Куорат аата Кый диэн Киев биир олохтооччуттураыттан биирдэстэрин аатынан ааттаммыт.
Историята
Киев - Европа биир эргэ куораттарын историята хас даҕаны кэм кэрдиитигэр арахсыан сөп. V-с үйэ бириэмэтигэр атыы-эргиэн киинэ буола сылдьыбытын туһунан толкуй баар. Славяннар тохтуур сирдэригэр Скандинавияттан Константинопольга дылы барар суолга баара. IX үйэҕэ Викингтар кыайан ылыахтарыгар дылы Хазардарга бас билинэрэ. Варганнар бас билэр бириэмэлэригэр Киев Руcь киин куората буолбута. 1240 сылга монголлар сэриинэн киириилэрин кэнниттэн толору кэһэтиллибитэ ол иһин өр сылларга сабыдыалын сүтэрбитэ. Тыа сирин курдук кыракый сибээстээх куорат буолан хаалбыта, тоҕо диэн аттыгар улахан Литва уонна Польша уонна Россия курдук улахан арыаллаах сэргэстэһэ олороро.
XIX үйэ бүтэһигэр Арассыыйа Империятын индустриальнай революциятын бириэмэтигэр үрдээн тахсыбыт. Украина национальнай республикатын 1917 сыллаахха тутулуга суох буолуутун биллэрбитин кэнниттэн Киев киин куоратынан биллэриллибит. Ол кэнниттэн Украина Советскай Социалистическай Республикатын тутаах оруолун оонньообута, онтон 1934 сыллаахха киин куоратынан биллэрбитэ. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Киев алдьаммыта, ол гынан баран сэрии кэнниттэн түргэнник чөлүгэр түспүтэ уонна ССРС үһүс улахан куората буолбута.
ССРС арахсыбытын кэнниттэн Украина тутулуга суох историята саҕаламмыта. Киев Украина киин куоратынан хаалыба уонна Украина регионнарыттан элбэх дьон Киевка көһөн кэлбиттэрэ. Ырыынак экономикатыгар уонна демократияҕа көһөр бириэмэтигэр Киев Украина ордук улахан уонна баай куоратынан хаалбыта.
Географията
География өттүттэн көрдөххө Киев Полесье диэн экология зонатыгар сытар. Ол гынан баран куорат дэҥҥэ көстөр ландшаава аттыгар турар регионнартан атыннык турар.
Киев Днепр өрүс икки өттүгэр турар. Днепр соҕуруу устар уонна Хара муораҕа түһэр. "Эргэ" арҕаа өттүгэр турар биэрэгэр мастардаах томтордоох, кыракый өрүстэрдээх уонна аппалардаах. Улахан Днепр үрдэ арҕаа биэргин чааһа буолар. Киев аллараа баар хаҥас биэрэгин (илин өттө) XX үйэҕэ эрэ олохтонуллубута. Днепр хаҥас биэрэгэ дамбаларыган уонна кумаҕынан бөҕөргөтүллүбүтэ.
Днепр араас силистэрдээх буолбута, араас арыылардаах уонна хочолордоох эбит. Куорат Десна өрүс кытыытыгар тиийэр онтон хоту өттүттэн Киев уу тутар сири кытта, уонна соҕуруу өттүттэн Канив уу тутар сирин кытары. Канив уу тутар сирэ уонна Десна үрдүнэн хараабыллар сылдьаллар.
Уопсайа, Киев куорат аттыгар уонна иһигэр 448 уу источниктара бааллар, ол иһигэр Днепр, кыракый өрүстэр уонна күөллэр уонна да атын.
2011 сыллаах ХНТ ааҕыытынан КИев аттыгар айылҕа катастрофата буолара куттала суох.
Климата
Киев климата влажно континентальнай буолар. Ордук сылаас ыйдарынан бэс ыйа, от ыйа, уонна атырдьах ыйа буолаллар, ол биримэҕэ орто температура 24.8 C буолар. Ордук тымныы ыйдарынан Ахсынньы, Тохсунньу уонна Олунньу буолар, орто температура -4.6 C.
Аттынааҕы айылҕата
Киевы биир дьүһүннээн көрдөрөр уратынан куорат иһигэр элбэх мас баара буолар.Америка худуоһунньуга Рокуэлл Кент маннык диэн суруйбута:
Куорат өссө биир символынан каштаан сэбирдэҕэ буолар. . XIX уонна XX үйэ ыпсыытыгар баар буолбута. Бастаак эксперимент быһыытынан Бульварнай шоссены (билигин Тарас Шевченко аатынан бульвар) олордубуттара, ол кэнниттэн куоракка барытыгар тарҕаммыта.
Оройуонунан арахсыыта
Куорат хас даҕаны оройуоннарга арахсар, хас оройуон бэйэтин мунициальнай былаастаах. Билигин 10 оройуон баар:
Муниципальнай оройуоннар: {|
Официальнай буотах арахсыы
Днепр өрүс Киевы икки гына уҥа уонна хаҥас өттүгэр араарар. Бастаан наар уҥа өттүгэр баар этэ, онтон XX үйэҕэ хаҥас өттүгэр олоруу саҕаламмыта. Билигин хаҥас өттүгэр сүнньүнэн олорор оройуоннар бааллар.
Дьонун ахсаана
Официальнай регистрация статистикатыгар итэҕэйдэххэ 2013 сыл от ыйыгар куорат иһигэр 2 847 200 киһи олорор этэ.
Историческай даннайдар
2001 сыл бүтүн Украина үрдүнэн ыытыллыбыт биэрэпись түмүгүнэн Киевка 2001 сыллаахха 2,611,300 киһи олорор этэ. 1,219,000 киһи, ол эбэтэр 46.7% эр киһи этэ уонна 1,393,000 киһи, эбэтэр 53.3% дьахтар этэ. Урукку биэрэпиһи кытта тэҥнээтэххэ дьон кырдьара саҕаламмыт, ону миграннар булкуйсаннар проблема кыччыыр. 1,069,700 киһи үрдүк уонна толору орто үөрэхтээх эбиттэр, ол аата 1989 сылы кытта тэҥнээтэххэ 21.7%-ынан улааппыт.
Омугунан арахсыыта
Куоракка украин тыла уонна нучча тыла киэҥник туттуллар. Биэрэпискэ быһа холоон 75% украин тыла ийэ тылынан аахпыттар, онтон 25% нуучча тылын суруйбуттар
Тыл туруга
Киев тылын историята уустук уонна боппуруостардаах. . Уһун уонна уустук историянан уонна тыл политикатын уларытыыларынан сабыдыалламмыта көстөр. Демоскоп сурунаал 2001 сыллааҕы биэрэпиһи кэнниттэн Киевы украин тылынан саҥарарыгар майгынныыр диэн быһаарбыта. 2001 сыллааҕы биэрэпискэ Киев олохтоохторуттан 72,1 % украин тылын төрөөбүт тылынан ыйбыттара, онтон 25,3 % — нуучча тылын. Бу сыыппара Сэбиэскэй Сойуус 1989 сыллааха ыытыллыбыт тиһэх биэрэпиһин кытта тэҥнээтэххэ олус күүскэ уларыйбыт. Ол бириэмэҕэ украин тылынан 12—18 % олохтоохторо наар эбэтэр үксүгэр саҥарабын диэн эппиэттээбиттэрэ. Ол бириэмэҕэ нуучча-украин тылынан иккиэннэринэн саҥарыы олус киэҥник тарҕаммыт. Үс гыммыттан биирэ икки тылынан тэҥҥэ саҥарабын диэн эппиэттээбит. . Икки олус майгынныыр тыллар булкаастара суржик диэн тыл үөскэппит, диэн XIX үйэ бүтүүтүгэр суруйбуттар.
Транспорт
Киев — биир бөдөҥ транспорт киинэ буолар, манна тимир суол уонна шоссе, өрүс пуорда уонна аэропорт элбэхтэр. 1960 сыллаахтан метро үлэлиир. Куоракка сайдыылаах автобус, троллейбус, трамвай системалара ону тэҥэ фуникулер бааллар.
Халлаан
Киевка үс аэропорт баар:
Ону тэҥэ куорат иһигэр Святошин аэропорда баар. Байыаннай аэропорттар Васильков, Узин, Белая Церковь куораттарга бааллар. Хаста даҕаны Васильков уонна Белая Церковь аэропорттарын пассажирдары таһар аэропортка кубулутар санаалар бааллара.
Тимир суол
Киев — биир улахан тимир суолун киинэ буолар. Киевка Соҕуруулуу-арҕаа тимир суолун төбө офиһа баар. Киин тимир суолун станцията  Киев-Пассажирский диэн ааттаах. Киевка биэс - Фастов, Коростень, Нежин, Гребёнка, Мироновка өттүгэр барар линиялар холбоһоллор. Ону тэҥэ Киевка «Хоту төгүрүмтэ» ааһар. Бары суоллар электричестволаммыттар. д.
2009 сыллаахха Киев куоратын электричкатын бастакы кэрдииһэ арыллыбыта, 2011 сыл алтанньы 4 күнүгэр төгүрүмтэнэн пуойастар айанныыллар.
Тимир суолун вокзаллара:
РЖД уонна УЗ былааннарынан 2015 год сыллаахха түргэн тимир суол Москва-Киев икки ардыгар сылдьар ситим арыллыахтаах. Максимальнай түргэнэ 250 чааска километр буолуохтаах, уонна суолга 4 чааһынан тиийиэхтээх.
Өрүс
Киев өрүһүн пуорта 1897 сыл от ыйыгар тутутллубута. Порт причаллара Гаваньтан Днепр метро станциятыгар дылы субуллар. «Укрречфлот» Днепр өрүскэ малы-салы таһар. Сэбиэскэй Сойуус бириэмэтигэр рентабельнайа суох этэ гынан баран дотацияланар этэ. ССРС арахсыытын кэнниттэн таһыы кээмэйэ кыччаан барбыта, ол кэнниттэн хараабыллар тас дойдуларга атыыламмыттара уонна металлоломҥа туттуллубуттара. Билигин пассажирдарга Киевка экскурсиялары оҥорор хараабыллар эрэ баалар. 2009 сыллаахха Киевка өрүс трамвайа Киев хаҥас уонна уҥа өттүлэрин холбуур ситим арыллыбыта. Сылаас эрэ бириэмэҕэ үлэлиир. Ону тэҥэ Днепрынан улахан кээмэйдээх маллары таһарга тутталлар.
Метро
thumb|250px|Киев метротын линияларын схемата, 2013 сыл Киевка метро тутуута 1949 сыллаахха саҕаламмыта, бастакы учаастак 1960 сэтинньитигэр арыллыбыта. Билигин үс линия үлэлиир - (Святошин-Бровары линията, Куренёв-Красноармейскай линия, Сырец-Печеры линията) уопсай уһуна 67,6 км, станциялар ахсааннара 52 буолар. Күн аайы метро быһа холоон 1,439 млн киһини таһар (2012 сыл). Бастакы уочаратынан тутуллубут метро станциялара архитектуура пааматынньыктара буолаллар. 2012 сыллаахха «Золотые ворота (метро станцията)»  Европа ордук кыраһыабай 22 станцияларын испиэһэгэр киирбитэ (Daily Telegraph хаһыат ааҕыытынан).
Метро тутуута көхтөөхтүк баран иһэр. Днепр өрүс нөҥүө барар төрдүс линия муостата тутулла турар уонна бэһис линия бырайыак стадиятыгар сылдьар. 2010-2013 сыл икки ардытыгар алта саҥа станциялар арыллыбыттара.
Ойотуҥ
400px|thumb|right|Ойотуҥ нэһилиэк Аллайыаха улууһун каартатыгар Ойотуҥ национальнай көһө сылдьар нэһилиэк. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ойотуҥ.
Улуус кииниттэн 45 км. соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 0 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Куокуй
400px|thumb|right|Кэбээйи нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар Куокуй нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арҕас.
Улуус кииниттэн 60 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 801 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Түүҥҥү чыычаах
300px|thumb|right|Түүҥҥү чыычаах Түүҥҥү чыычаах (соловей-красношейка, Luscinia megarhynchos).
Амма (эркээйи сир)
Амма — эркээйи сир (ресурсный резерват).
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 371 №-дээх уурааҕынан 2000 сыл от ыйын 11 күнүгэр тэриллибитэ.
Амма улууһугар баар. Иэнэ 735 430 га.
Үүнээйилэр
304 көрүҥ баар, олор истэринэн 40 эмптээх, 20 Кыһыл кинигэҕэ киирбиттэр. Башмачник, амма гореһа, дриадра үүнэр.
Кыыллар
Кыыл 36 көрүҥэ, олор истэригэр таба, бэдэр, кулааһай, эһэ, туртас, саһыл, бөрө, кырынаас, киис, сиэгэн, нэтээгэ, куобах.
Көтөрдөр
Көтөр 64 көрүҥэ, олор истэригэр, туруйа, мэкчиргэ.
Хаhыат
right|240px|thumb|[[The New York Times хаhыат. Сэтинньи 11 к., 1918 с.]] right|240px|thumb|
Хаhыат үксүн бу чаастартан турар:
Биики Домох
Биики Домох  (Wikiquote) — сытааталар уонна биллиилээх дьон эбэтэр уус-уран айымньылар дьоруойдарын этиилэрин аһаҕас хомуурунньуктара, ааҕааччылар бэйэлэрэ бииргэ оҥороллор. Бу ситим-сир и Бикимиэдьийэ пуондата MediaWiki хамсатыгын туһанан оҥорор. Аан бастаан ааҥыл тылынан 2003 сыллаахха бэс ыйын 10 күнүгэр оҥоһуллубута.
Иһинээҕитэ GNU Free Documentation License усулуобуйатынан тарҕанар. Суруйуу айбыт киһи бас билиитинэн хаалар, ол гынан баран көҥүл тарҕанар.
Биики Домох аҕыс уонтан тахса тылынан тахсар. 2018 сыл тохсунньутуттан сахалыы салаата тургутар бырайыак быһыытынан үлэлээбитэ. Бэс ыйыттан туспа домен ылан толору бырайыак буолбута.
Очукуо
Очукуо (Очко) - хаарты оонньуута, 36 хаартылаах холуоданан оонньуурга анаммыт блэк-джек.
Блэк-джеги 52 эбэтэр 54 хаартылаах холуоданан оонньууллар, онон онно иккиттэн биэскэ дылы харахтаах хаартылар бааллар. Бу итэҕэһи туоратаары очукуоҕа кулут, хотун уонна тойон суолталара 10 буолбакка, 2, 3 уонна 4 гыммыттар.
Окница
Окница (Ocnița) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат, Окница оройуонун киинэ. Дьонун ахсаана 9 300 (2013).
Устуоруйата
Тимир суол ыстаансыйатын быһыытынан 1890-с сылларга олохтоммута.
1898 сыллаахха Окницаҕа 45 сири бас билээччи баара биллэр. 1904 сыллаахха куоракка 3 240 киһи олорор эбит, сыаркап, икки кылаастаах оскуола уонна земство баар эбит. 1903 сыллаахха вокзаал тутуллан бүппүт. 1910 сылга депо, паровозтары, вагоннары өрөмүөннүүр мастырыскыайдар баар буолбуттар. Таһаҕас Бессарабияттан Окница нөҥүө Соҕуруулуу-Арҕаа тимир суол ситимигэр уонна Австро-Венгрияҕа ааһар эбит.
1991 сыллаахха Окница ыстаансыйа Молдова сүрүн түмүк ыстаансыйаларыттан биирдэстэрэ этэ.
1594
1594 сыл.
Окница
Устуоруйата
Олохтоохторун ахсаана 1974 сыллаахха 7,1 тыһ. киһи, 1994 сыллаахха — 11,3 тыһ. киһи.
2013 сыллаахха Окница Киин пааркатыгар биллиилэх дьон аллеята аһыллыбыта.
Ламыҥха
400px|thumb|right|Ламыҥха нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар Ламыҥха нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сэбээн Күөл.
Улуус кииниттэн 460 км. хоту диэкки сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана - 766 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
2018
2018 сыл.
Миэтэрэ
thumb|Аан дойдутааҕы миэтэрэ эталона, [[1889 сылтан 1960-с сылларга дылы туттуллубута.]] Миэтэрэ (кылгатан сахалыы уонна нууччалыы: м; атын дойдуларга: m; μέτρον — кээмэй) — уста кээмэйэ, СИ систиэмэтигэр киирэр. Сырдык вакуумҥа сөкүүндэ иһигэр барар суолугар тэҥ.
Энциклопедия
thumb|Брокхауз энциклопедията, 1902
Энциклопедия — билии бары эбэтэр сорох араҥаларын туhунан сиhилии суруллубут хомуурунньук. Энциклопедия ыстатыйалартан турар. Хас биирдии ыстатыйа биир тиэмэни ырытар. Энциклопедияларга ыстатыйалар алпабыытынан наарданаллар.
Таҥара уларыйан иһэр
Өй-санаа сайдан, тупсан истэҕинэ киһи ситиһэ сатыыр баҕа санаата, таҥарата уларыйан иһэр.
Таҥ, таҥар, таҥара диэн төрүт саха тыллара. Бу тыллар өй-санаа үөрэҕэ уһун сылларга эбиллэн-эбиллэн үөскүүрүн, хомуллан, таҥыллан, дьон өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан мунньуллан олохсуйарын табатык быһаарар.
Аныгы улахан таҥара үөрэхтэрэ язычество кэмин сайдыыта суох кэминэн ааҕаннар аанньа ахтыбаттар.
Язычество кэмин саҕана былыргы дьон таҥаралара элбэх араас улахан кыыллар уонна көтөрдөр этилэр. Таба, сылгы, бөрө, саһыл, куба, суор, хотой таҥаралары сахалар билигин да умна иликтэр.
Таҥара диэн киһи кыра эрдэҕиттэн бэйэтигэр үөскэтинэр баҕа санаата уонна ону ситиһэ сатыырга дьулуһуута буоларынан кыыл-сүөл таҥара курдук буола сатааһын, олору үтүктүү кырдьык да өй-санаа хаалыытын, ситэ сайда илигин бэлиэтэ буолар. Ханнык да кыыл эбэтэр көтөр даҕаны киһи өйө өйдөөх буолбатахтар. Билигин, сайдыылаах үйэҕэ оҕолорбутун суор курдук собулҕаны булан тоҥсуйарга эбэтэр ханнык эрэ кыра, кыаммат кыылы булан тоҕута, хайыта тыытан сиир баҕа санаалаах буола улаатыннарар санаа уларыйбыттан киһи таҥаралар үөскээбиттэр.
Киһи таҥаралаах буолуу, ол эбэтэр таҥара киһи курдук буолуута кыыл, көтөр өйүттэн-санаатыттан өссө үрдүк таһымҥа өй-санаа сайдан, өрө тахсыбытын илэ көрдөрөр. Киһи таҥараны итэҕэйэр оҕо кыра эрдэҕиттэн киһи буолуу үөрэҕэр үөрэнэн киһи быһыылаах буола улаатар кыахтанар.
Саха дьонугар «Улахан киһи буол», «Улахан киһи оҥорорун курдук хаһан оҥорор буолаҕын» диэн оҕону үөрэтиигэ аналлаах этиилэр былыр-былыргыттан туттулла сылдьаллар. Бу этиилэргэ олоҕуран үөскээбит баҕа санаа сайдан иһиитэ аан маҥнай улахан киһини – Будданы айбыта. Дьон кыыл эбэтэр көтөр таҥараттан киһи таҥараҕа көһүүлэрэ икки аҥар тыһыынча сыл анараа өттүгэр саҕаламмыта уонна олоххо Будда аатынан киирбитэ. Бу ситиһии оҕо улаатан, улахан киһи буолан тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥороругар баҕа санааттан үөскээбит.
Олох сайдан истэҕинэ аны үчүгэй киһи Христос диэн ааттаах таҥара баар буолбута. Улахан киһи буолууну баһылаабыт дьон аны үчүгэй киһи буолуу, тугу барытын оҥорууга үчүгэйдик, табатык оҥоруу диэки баҕа санаалара салаллыбыта.
Дьон өйө-санаата сайдан иһиитэ таҥара үөрэҕэр сыыйа-баайа уларыйыылары киллэрэн иһэр, үчүгэй киһи Христос, онтон христианнар арыгы иһиитин тарҕаталларын утарыыттан мусульманнар үчүгэй киһилэрэ Муhаммед үөскээбиттэрэ. Бу киһи курдук таҥаралар үөскүүр кэмнэригэр дойдулары араас короллар, султаннар, ханнар быһаччы салайар этилэр. Олус улахан, барыны бары кыайар, бас билэр киһи таҥаралар; Христос уонна Муhаммед тоталитарнай, диктаторскай салайыныылаах системалар үөскэппит таҥаралара буоланнар олус улааппыттара, аһара кыаҕырбыттара, барыны бары кинилэр айбыттарын курдук өй-санаа дьоҥҥо үөскээн иҥмитэ.
Дьон баҕа санаалара хаһан да биир сиргэ хам баайыллан турбат, тохтоон, хааттаран хаалбат. Туох эмэ биир интэриэстээх, биир санаалаах элбэх киһи баҕа санаата түмүстэхтэринэ күүһүрэн, өссө элбээн баран иһэр кыахтаахтар. Арай бу дьон туох сыал туһугар санааларын ууралларыттан, мунньалларыттан бу санаалара күүһүрэн, эбиллэн иһэригэр дьайыыта улаатар. Араас биир санаалаахтар түмүстэхтэринэ санаалара күүһүрбүтүнэн туһанан ханнык эрэ таҥараны үөскэтинэллэр.
Үгүс киһи санаалара тус-туспа уратылаахтарыттан, сөп түбэспэттэриттэн, бэйэлэригэр үчүгэй буоларын туһугар урут бастаан кыһаналларыттан кыайан күүһүрүмүөхтэрин уонна мунньуллумуохтарын эмиэ сөп. Араас бытархай, буолар буолбат санаалардаах, аҕыйах ахсааннаах итэҕэйээччилэрдээх түмсүүлэр, секталар кыайан сайдыбакка хаалан, ыһыллан иһэллэрэ элбэх.
20-с үйэ 39-45 сыллардааҕар Аан дойду киһилии санаалаах дьоно Германияҕа сайдан, күүһүрэн тахсыбыт фашизмы үлтүрүппүттэрэ. “Германия – превыше всего” диэн Германияны күүһүрдэ, сайыннара сатааһын баҕа санаата үөскээһиниттэн нацистар ордук чорбойон, баһылыыр оруолу ылан тахсыбыттара. Нацистар үтүө киһилэрэ, сирдьиттэрэ, киһиттэн таһыччы киһи – Гитлер этэ. Уһуннук олорбута, үйэтэ лаппа уһаабыта эбитэ буоллар бэйэтин итэҕэйээччилэригэр, батыһааччыларыгар улахан таҥара буолара ханнык да саарбаҕа суох этэ.
Фашистыы өй-санаа национализмы аһара күөртээн, омуктар тэҥэ суох өйдөөхтөр-санаалаахтар, сайдыылаахтар диэн өйдөбүлү аһара өрө тутан дьон бары бииргэ олорууларыгар олус улахан кутталы үөскэппитин иһин араас тус-туспа санаалаахтар, итэҕэллээхтэр бары холбоһоннор тула өттүттэн көмөлөөн, үлтү сынньан хаптаппыттара, фашистыы тэрилтэлэри сууттаабыттара, Аан дойду үрдүгэр аны фашистыы өй-санаа сайдан аһара барбатыгар олук уурбуттара. Ити курдук Аан дойду норуоттарын холбуур Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ үөскээбитэ.
Ааспыт үйэҕэ буолан ааспыт Аан дойдуну хаттаан үллэстии иккис сэриитигэр сайдан, үүнэн иһээччилэр, саҥа, элбэх үлэһиттэри, оробуочайдары бэйэлэрин диэки тардааччылар, коммунистар баһылааһыннарынан фашизмы, аһара барбыт национализмы кыайыыны ситиспиттэрэ.
1595
1595 сыл.
Таҥара уларыйан иһэр
1985 сыллаахтан коммунизм үөрэҕэ дьон өйүгэр-санаатыгар сөп түбэспэтэ арыллан, биллэн тахсан бэйэлэрэ үтүө санааларынан 1991 сыллаахха ыһыллыбыттара. Дьон бары араҥаларыттан аҥардастыы үлэһит дьону өрө тутуу, барыларын тэҥнии сатааһын уонна бары барыта "үчүгэй" буолла, тубуста диэн албын өйдөбүлү киллэрэн албыннааһын кыайан уһуннук барбата. Маннык үөрэх өй-санаа аҥар өттүгэр халыйыытын үөскэппититтэн, сайдар кыаҕын сарбыйбытыттан хаалыы, «застой» кэмэ кэлиититтэн кыаҕыран испит коммунистар өйдөрө-санаалара, таҥаралара ССРС-ка эйэлээхтик эстибитэ. Бу таҥара эйэлээхтик эстиитэ коммунистар дьону сөбүлүүр, харыстыыр, көмүскүүр санаалара атыттардааҕар, националистардааҕар ордук улахан күүстээҕин уонна дириҥин быһаарар.
Бу кэмҥэ материалистар, коммунистар олус үчүгэй дьоннорун, төрүттээччилэрин К.Маркс, Ф.Энгельс, В.И.Ленин уонна И.В.Сталин үлэлэрэ төһө да туттулла сырытталлар кинилэр үөрэхтэрин тутуһааччылар аҕыйаан иһиилэриттэн таҥаралара мөлтөөн, дьайыыта аҕыраан иһэр. Бу дьон саҥа таҥараларга кубулуйан иһэннэр коммунизм үөрэҕин сыыһата арыллан тахсан бэйэлэрэ эмиэ туоратыллан эрэллэр. Өссө да кэлэрэ быдан эрдэ буолуон сөптөөх коммунизмы тута сатыыр, олус "үчүгэй" диэн ааттаммыт дьон аҥардастыы материализмы өрө тутуулара үгүстэр өйдөрүгэр-санааларыгар уонна «Туох барыта икки өрүттээх» диэн айылҕа тутаах көрдөбүлүгэр сөп түбэспэтиттэн ыһыллыбыттара.
Билигин, бу 21-с үйэҕэ сайдан, ахсааннара лаппа эбиллэн иһээччилэр аны мусульманнар буоллулар. Саҥа күүстээх сэрии сэбин атомнай буомбаны оҥосто, сирдэрин-дойдуларын кэҥэтинэ сатыыллара үксээтэ.
Россияҕа православнай таҥара перестройка кэнниттэн эрэ арыыйда сайда, дьону бэйэтигэр хомуйа, тарда сатыыр даҕаны Улуу Өктөөп өрө туруутугар үлэһиттэр, дьадаҥылар диэки буолбакка, утары, баайдар диэки өттүн тутуспутуттан, үгүстэр абааһы көрбүттэрэ, кэлэйбиттэрэ билигин да ааһа илигинэн салгыы сайдыыны ситиһэрэ, элбэхтэр итэҕэллэрин ылара кыаллыбата да буолуо. Православнай итэҕэл мөлтөөн, ыһыллан иһэр.
Билигин Аан дойду бары дьоно демократия үөрэҕин сайыннарыыларыгар урукку, улахан тоталитарнай системаҕа кубулуйбут, олус былыргы, олохтон хаалбыт үөрэхтэри тутуһар католическай, православнай уонна мусульманскай таҥаралар дьону иитэр, үөрэтэр кыахтара кыччаата.
Сахаларга Күн таҥара үөрэҕэ олус дириҥ силистээх, төрүттээх, өй-санаа үөскээһинин уонна сайдыытын быһаарыыта олус таба, туох барыта икки өрүттээҕэр тирэҕирэр. Сахалыы таҥара үөрэҕин маҥнайгы төрүтэ кут-сүр үөрэҕиттэн саҕаланан баран улахан, үчүгэй киһи буолууга тириэрдэрэ уонна киһи быһыылаахтык олоҕу олорорго ыҥырара билигин, демократия кэмигэр ордук туһалаах.
Билигин демократия суолун тутуһар сайдыылаах дойдуларга сахалар Күн таҥараларын үөрэҕэ ордук улаханнык туһалыыр. (1,59).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Зверева Анна Николаевна
Зверева Анна Николаевна — норуот маастара, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ.
Винокуров Николай Егорович (Урсун)
Винокуров Николай Егорович (Урсун) (1945 төр.) — поэт, литератураны ырытааччы, тылбаасчыт. «Чолбон» сурунаал сүрүн редактора.
Олоҕун олуктара
1945 сыллаахха муус устар 13 күнүгэр Таатта улууһугар II Байаҕантай нэһилиэгэр төрөөбүт.
1972 сыллаахха Саха государственнай университет историко-филологическай факультетын бүтэрбит.
Тыл, литература уонна история Институтун аспирантуратыгар үөрэммит.
Новосибирскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуола журналистика салаатын бүтэрбит.
Үлэлээбит сирдэрэ:
Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун Салалтатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта.
2005 сылтан — «Чолбон» сурунаал сүрүн редактора.
Айар үлэтэ
Бастакы хоһооно «Күөрэгэй» «Бэлэм буол» хаһыакка 1961 сыллаахха бэчээттэммит. 1980 сыллаахха хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Аларга» күн сирин көрбүт.
Рафаэль Баҕатаайыскай
200px|thumb|right|Рафаэль Баҕатаайыскай Рафаэль Баҕатаайыскай (Ермолаев Рафаэль Дмитриевич) — саха норуотун хоһоонньута, ССРС суруйааччыларын Холбоһугун чилиэнэ (1962), Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1991).
Олоҕун олуктара
Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар 1931 с. ыам ыйын 1 күнугэр төрөөбүт.
1953 с. — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрбит.
1958 с. — СГУ историко–филологическэй факультетын, онтон Үрдүкү партийнай оскуолатын бүтэрбит.
1951 сылтан бэчээттэнэр. Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар уонна "Чуораанчык" ("Колокольчик") сурунаалга главнай эрэдээктэринэн үлэлээбит.
1957 с. — «Кытыан кымньыы» диэн үгэлэрин, хоһооннорун бастакы кинигэтэ бэчээттэммит.
1985 с. — уларыта тутуу сылларыгар «Мөhүүрэлээх бөтүүктэр» диэн куорат ыччатын туһунан сэһэни бэчээттэппит.
Сатирик-поэт быһыытынан киэҥник биллибитэ. «Уолаттар уонна кийииттэр» хоһоонунан романа туспа кинигэнэн тахсыбыта. Норуот таптаан ыллыыр ырыаларын тылын суруйбут лирическэй, гражданскай поэт быһыытынан эмиэ биллэр. Кэлин сылларга саха чулуу дьонноругар анаабыт поэмаларын бэчээттэттэ. Ахтыылары суруйда.
2016 с., Балаҕан ыйын 24 күн сиртэн күрэннэ.
Дьааҥы бөчүгүрэһэ
300px|thumb|right|Дьааҥы бөчүгүрэһэ Дьааҥы бөчүгүрэһэ (дьааҥы бочугураһа), долохоно чыычааҕа (свиристель, Bombycilla) — сохсоҕор батахтаах, дьэрэкээн дьүһүннээх тыаҕа олохтоох бөдөҥ чыычаах. Кынатын сорох куорсуннарын төбөтүгэр кытаанах муостуҥу сэлтэкэлэрдээх буолар. Тыһыта атыыра биир кугастыҥы эриэн өҥнөөхтөр. Сайын үөннэринэн, кыһын отоннорунан аһылыктанар.
Токарев Петр Никитич
Токарев Петр Никитич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, «Хотугу сулус» уордьан кавалера. История билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара
1924 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр Пермь уобалаһын Добрянскай оройуонугар Аничкино дэриэбинэҕэ төрөөбүт.
Тимир суол станциятыгар үлэлээбит. 1942 сыл атырдьах ыйыгар Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1943 сыл муус устар ыйыгар Златоуст пулеметнай училищетын бүтэрэн, Арҕаа фроҥҥа взвод командирынан сэриигэ барбыт. Хорсуннук сэриилэһэн «Кыһыл Сулус» уордьанынан наҕараадаламмыт.
222-с Смоленскай стрелковай дивизия 787-с стрелковай полк взводун кытта Илин Пруссия границатыгар тиийэ сэриилэспитэ.
1944 сыл атырдьах ыйыгар партияҕа киирбит. Польша босхолооһунугар кыттыбыт.
1950-с сылларга Забайкальскай байыаннай уокурук араас салайар дуоһунастарыгар сулууспалаабыт.
1962 с. — Саха АССР Байыаннай Комиссарын солбуйааччыта.
1975 сыллаахха история билимнэрин кандидатыгар диссертациятын көмүскээбит. 50-н тахса научнай үлэни суруйбут.
София
София, Болгария киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 1.4 мөлүйүөн киhи. Болгария арҕаа өттүгэр, Витоша хайа алыныгар баар. Дойду политика, култуура, экономика уонна үөрэх киинэ.
Тохсунньу 1
Тохсунньу 1 күнэ — Григориан халандаарыгар сыл бастакы күнэ. Сыл бүтүө 364 күн (ордук хонуктаах сылга 365 күн) баар.
Аан дойдутааҕы реконструкция уонна сайдыы баана
Аан дойдутааҕы реконструкция уонна сайдыы баана (МБРР) (International Bank for Reconstruction and Development, Междунаро́дный банк реконстру́кции и разви́тия) - ХНТ иһинэн тэриллибит Аан дойду Баанын салаата. .
Соруктара
Аан бастаан МБРР Арҕаа Европа дойдуларын экономикатын Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн чааһынай инвестиция көмөтүнэн өйүүргэ туһуламмыта. 50-с сыллар ортолоругар, Арҕаа Европа дойдуларын хаһаайыстыбата сүнньүнэн чөлүгэр түспүтүн кэннэ, Азия, Африка уонна Латыын Америка дойдуларын өйүүр буолбута.
Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһа
Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһа — Арассыыйа худуоһунньуктарын интэриэстэрин көмүскүүр, кинилэри түмэр, чилиэннэрдээх тэрилтэ.
Водевиль
Водевиль – кыра формалаах, үксүн биир оонньуулаах чэпчэки, көрдөөх-күлүүлээх театральнай пьеса.
Ардыгар ылланар ырыаларынан уонна үҥкүүлэринэн доҕуhуолланар. Нуучча сиригэр XIX үйэҕэ сайда сылдьыбыта, билигин хаалбыт форма. Водевиль холобурунан А.П. Чехов «Юбилей», «Кэргэн кэпсэтии» курдук көрдөөх пьесаларын ыйыахха сөп. Хас да водевиль Н.А. Некрасов суруйбута.
Nine Network
Nine Network, Channel Nine эбэтэр Nine — Аустралия биир улахан медиа бөлөҕө, тэлэбиидэнньэ канаала.
Австралия ордук бөдөҥ канаалларыттан биирдэстэрэ (Seven Network, Network Ten, ABC уонна SBS тэҥэ). 1956 сыллаахтан ордук элбэхтэ көрүллэр канаал этэ, 1985 сыллаахха Network Ten сиппитэ. 2007 сыллаахха сүрүн күрэстэһээччитэ Seven көрүү ахсаанынан сиппитэ. Онон урукку "Still the one" слоганнара эргэрэн, 2009 сыллаахтан уларыйан — «Дьиэҕэр кэлбиккинэн» (Welcome Home) буолбут. Аҕыйах сыл рейтинэ түһэ сылдьан баран кэлин, уларыйан-тэлэрийэн Nine эмиэ биир тэҥник үлэлиир буолбут.
Оман
Оман диэн Соҕуруулуу-арҕаа Азия дойдута, Араб тумул арыытын соҕуруулуу-илин кытылыгар баар. Кирбиилэhэр Холбоhуктаах Араб Эмираттарыныын хотугулуу-арҕаа, Сауд Арабиятыныын арҕаа уонна Йиэмэнниин соҕуруулуу-арҕаа. Араб байҕалын уонна Оман хомотун кытылларыгар сытар.
Алкоголизм
Алкоголизм (норуот тылынан Арыгылааһын, эбэтэр аныгы сахалыынан Алкоһолизм), ыарыы, киһи эбэтэр кыыл организма алкогольга ыллаттаран кэбиһиитэ. Арыгыһыт дьоннор улахан моральнай уонна психологическай көмөҕө наадыйаллар. Аһары арыгылыыр дьоннор дипсоманийаҕа бараллар уонна доруобуйаларын алдьаталлар.
Доруобуйа харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ 1979 сыллаахха «алкоголизм» диэн термин аан дойдутааҕы классификацияттан (МКБ) тахсан" синдром алкоголь зависимости»диэн термин солбуйбута. МКБ- 10 алкоголизм " синдром зависимости» (Ф10.2) диэн рубрикаҕа киирбит «психические и поводенические мероприятия» (Ф10)[, оттон Америка классикациятыгар DSM-5 «выступанное использованное использование арыгыны» булкуйуу «(alcohol use disorder).
Алкоголизм диэн ыарыһах.
Медицинскэй быһаарыылар
DSM- IV (психиатрияҕа уонна физиологияҕа диагностика стандарта) арыгыны атаҕастааһыны атаҕастыыр, куһаҕан содулларга тириэрдэр.
Үөрэтии историята
«Хроническай алкоголизм» диэн Термин 1849 сыллаахха швед враһа уонна общественнай деятелэ М. Гуссом (М. Hүпсс) бэлиэтээн туран, организмҥа арыгыны уһун, утаҕы иһэргэ патологическай уларытыылары киллэрбитэ. Өр кэмҥэ, ол гынан баран арыгылааһын (арыгыны испэт утахтары арыгылааһын) уонна арыгылааһын (ыарыы) икки ардыларыгар уратылара суоҕа. XIX уонна XX үйэ саҕаланыытыгар арыгы содула уопсайынан дипсомания диэн ааттаммыта эрээри, билигин ити тиэрмин атын өйдөбүллээх. Алкоголизмы утары туруоруу Э. үлэтин- хамнаһын хайдах бигэргэппитэ. Крепелина, К. Бонгеффер, Э. Блейлер, С. С. Корсакова, С. Г. Жислина, И. В. Стрельчук. Алкоголизм 1952 с. ыарыы курдук бигэргэммитэ.
Эпидемиология
ХХ үйэ тухары ыарыһахтар ахсааннарын элбэтиигэ бигэ тирэх буолара көһүннэ. Холобур, орто Халыма 15 экономическай сайдыылаах дойдуларыгар арыгы тарҕаныытын көрдөрүүтэ 0,3, 1000-1929 сс., 12,3 — 1956-1975 сылларга; аҥардас 1930-1965 сылларга арыгылааһын 50 төгүл элбээбит. Арыгылааһын улахан эпидемиологическай чинчийиилэр 1980- с сыллартан ыытыллаллар; кинилэр араас дойдуларга арыгылааһын уонна арыгылааһын тарҕаныытын көрдөрөр. Ол курдук, арыгылааһын бастакы чинчийиилэрэ арыгылааһын Францияҕа ордук тэнийбитин, салгыы АХШ, Швейцария уонна Швеция дойдуларыгар ордук тарҕаммытын көрдөрдүлэр. Ол эрээри, КЭМ- кэрдии уларыйан, арыгыны туһаныы АХШ- гар, урукку ССРС уонна Япония дойдуларыгар — уларыйда. Аан дойдуга XXI үйэ саҥатыгар сылга 200 млрд лиитирэ арыгыны иһэрэ иһэрэ; сайдыылаах дойдуларга нэһилиэнньэ үксэ 15 саастааҕар арыгыны иһэрэ, онуоха 1/6 эр киһи уонна 1/13 дьахтар күн аайы арыгыны иһэрэ. Сайдыылаах дойдуларга арыгыны ылыы сылга 7-14 лиитирэ; сайдыылаах дойдуларга бу көрдөрүү кыра, ол эрээри үүнүү бэлиэтэнэр. Россияҕа арыгыны ылыы 2005 с. нэһилиэнньэ дууһатыгар 11 литрэ буолбута; Россияҕа арыгылааһын ыарыһах ахсаана 2009 с. 1523,3 100 тыһ. нэһилиэнньэҕэ тэҥнэспитэ. РЛС- Ган дааннайынан, Россия эр дьонун 34,9% уонна Россия дьахталларын 21,8 %- нара 2010 с. арыгыһыттар өлүүлэрэ ордук үрдүк; арыгыһыттар өлүүлэрэ 61 сааһыгар уонна аҕа саастаах (34,9%), арыгыһыттар ахсааннара 26-40 саастаах (19%). "Арыгыны иһии иирии" диагноз 15 мөл. тахса киһи туруоруллар, онуоха «арыгылааһын» диагноз дьахталлардааҕар 3 төгүл элбэхтик туруоруллар. Сүрүн бөлөх 35-65 саастаах.
Дипсоманийа
Дипсомания (нучч. Запо́й,, англ. Dipsomania ) — уһун кэмҥэ (сууккаттан ордук) тохтоло суох арыгы иһии, күүстээх сүһүрүүлээх буолар. Арыгыны куруук иһэр дьоҥҥо көстөр, арыгыһыт испэккэ сылдьар кэмин кытта өр өтөр буола-буола хатыланар.
Менструация
Менструация — Ыйдааҕы диэн дьахтар организма уларыйар, ырааһырар кэмэ. Ыйдааҕы кэмигэр хапчаҕай оболочкатыттан функциональнай эедометрия араналыыр, хаанынан доҕуһуолланар. Бастакы кунтэн ыйдааҕы цикла ааҕыллан саҕаланар. Ыйдааҕы хаана бөлүөхсүйбэт, кеннеру хаантан арыый харана дьуһуннээх. Бу ыйдааҕы хаанна фермент ылыытынан быһаарыллар. Хат буолуу тугэнигэр уонна үүтүрүү бириэмэтигэр ыйдааҕы кэлбэт. Ыйдааҕы кэлэр бириэмэтигэр дьахтар физичискэй дискомфорту ааһар.
Ыйдааҕы хаана
Хас биирдии дьахтарга ыйдааҕы хаана ый аайы кэлэр.
Сааһы ситии, хат буолуу уонна оҕоломмутун кэнниттэн ыйдаа5ы өр бириэмэ кэлимиэн сөп. Дьахтар төрөөбутун кэнниттэн кэлэр араарыллыылар лохия диэн ааттаналлар. Хас да нэдиэлэ устата кэлиэҕин сөп.
Дьахтар эмиийинэн аһатарын тухары ыйдааҕы хаан хас эмэ бириэмэ кэлимиэн сөп.
Медицинскэй энциклопедия көрдөрүүтүнэн, дьахтарга ыйдааҕы хаана 50-100 мл.тэнэ кэлэр. Эрээри 10-150-на диэри оннооҕор 250 мл.диэри кэлэр. Бу көрдөрүү учугэй диэн быһаарыллар, маннааҕар элбэх хаан кэлиитэ, эбэтэр а5ыйа5а араас ыарыы симптомнарынан буолуон сөп.
Ыйдааҕы хаан тымыр хааныттан кыратык харана буолар.
Кандинский Вячеслав Алексеевич
Олоҕун олуктара
Дьокуускайдаааҕы уус-уран училище бастакы директора.
Озёрное (Житомир уобалас)
Озёрное (Озерне) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 839 (2012).
Бастакы Лүүчүн
400px|thumb|right|Бастакы Лүүчүн нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар Бастакы Лүүчүн нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Баҕадьа.
Улуус кииниттэн 315 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 271 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Баҕадьа - 163 уонна Арыылаах - 108 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Күн Дьирибинэ
Күн Дьирибинэ (Саввин Степан Афанасьевич) (24.12.1903, Болтоҥо нэһилиэгэ, Боотур Уус улууһа, Саха уобалаһа — 22.04.1970) — саха биллиилээх бэйиэтэ, үгэһитэ, тылбаасчыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1944).
Олоҕун олуктара
Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара» айымньытыгар Сеня Оноев прототибынан буолбут.
Тылбаасчыт быһыытынан саха тылыгар М. Горькай «Мать», К. Тренев «Любовь Яровая», П. Ершов «Конек-горбунок», П. Вершигора «Люди с чистой совестью», В. Ажаев «Далеко от Москвы», Г. Николаева «Жатва» уо. д. а. айымньылары тылбаастаабыт.
Айымньылара
Күн Дьирибинэ тылын-өһүн хомоҕойун, сытыытын Платон Алексеевич Ойуунускай үрдүктүк сыаналаабыта уонна кини туһунан маннык суруйбута:
Ырыа буолбут айымньыта
Норуот ырыата буолбут Марк Жирков муусукатыгар «Бинтиэпкэбэр диэн ырыалаах: «Биэрэ кыыска иирээхтээн, Миигин умнуоҥ, мэниктээмэ, Хааннаах сүрэххин биэрээхтээн Хаалыаҥ, быстыаҥ!» — диэхтээмэ,
Бэркэ таптыыр биэбэкэм, Биэстэ эстэр бинтиэпкэм!
Салама
Салама - сиэргэ-туомҥа туттуллар, үксүн ыһыахха ыйанар, быаҕа ыйаммыт сиэл, таҥас кыырпаҕа, кыра оонньуурдар.
Салама адьас былыргы өйдөбүл. Салэм, салам, шолом диэннэргэ чугас. Ол эрээри дьиҥ саха тыла. Сылам, сылама диэн суолтаттан үөскээбит. Күн сырдыгын сылааһа инмит, алгыс  түспүт миэстэтин  дьоҥҥо-сэргэҕэ  туһулаан көрдөрөр бэлиэ.
Samsung Group
Samsung Group (삼성 그룹) диэн аан дойду ордук улахан конгломерата. Аан дойду хас да индустриятыгар бастаан иhэр. Конгломеракка Samsung Electronics, Samsung Heavy Industries уонна Samsung Engineering & Construction курдук бөдөҥ компаниялар киирэллэр.
Фреска
right|thumb|210x210px|Рим фреската, б. э. инн. 40-30 с. Фре́ска ( — сибиэһэй), aффреско  — сииктээх сыбахха оҥоһуллар живопись көрүҥэ, эркиҥҥэ уруһуйдааһын ньымата, «а секко» (кураанах, сиигэ суох эркиҥҥэ уруһуйдааһын). Сыбахха баар испиэскэ куурарыгар чараас дьэҥкир суба үөскэтэр, ол суба фресканы үйэлээх оҥорор.
Samsung Group
«Самсунг» диэн тыл (, Кэриэй тылыгар  быдан сөпкө эттэххэ ааҕыллыыта атын - «самсоҥ»)  - "Үс сулус" диэн буолар. Баҕардар бу Самсунг төрүттэччитэ Ли Бён Чхоль (이병철) үс уолун кытта сибээстээҕэ буолу. Кыра уола Ли Гон Хи (이건희) 2008 сыл муус устарыгар дылы хампаанньаны салайан олорбута
Фреска
Устуоруйата
Хаһан баар буолбута чопчу биллибэт эрээри, Эгей култууратын кэмигэр киэҥник тарҕаммыта (б. э. инн. 2-с тыһ. с. ). Үйэлээх буолан Антик эйгэҕэ киэҥник туттуллубута. Кэлин христиааннар таас храамнарын ис бараанын (сороҕор тас өттүн кытта) киэргэтэргэ туһаммыттара.
Европаҕа Барҕарыы кэмигэр эркиҥҥэ уруһуйдааһын худуоһунньук таһымын сүрүн кээмэйэ буолбута. Ол саҕана Италияҕа фреска ньыматынан уруһуйдааһын чыпчаал сайдыыта бэлиэтэнэр.
Русскай Устье
400px|thumb|right|Русскай Устье нэһилиэк Аллайыаха улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Русскай Устье куйаартан көстүүтэ Русскай Устье нэһилиэк. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Русскай Устье.
Улуус кииниттэн 120 км. хоту диэкки Индигир төрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 172 киһи (2007 сыл).
Устуоруйата
1638 сыллаахха атырдьах ыйыгар Тобольскайтан сылдьар Иван Ребров баһылыктаах нуучча хаһаактара бу сиргэ бастакы остуруок туппуттар. Сэбиэскэй кэмҥэ Полярнай диэн ааттааҕа. Урукку аата 1988 сыл олунньу 5 күнүгэр сэлиэнньэ 350 сылын туоларыгар төннөрүллүбүтэ.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Оренбург уобалаһа
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 2 016 086 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 16,3 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 59,66% (2013).
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 455 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,5% эбит, ол эбэтэр 72,1 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Оренбург уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 38 миэстэни ылан олорбут.
2019
2019 сыл.
1596
1596 сыл.
Туур тыллаах кун уонна кай биистэрэ
Казахстан да истиэбигэр уран уонна кай бииhэ диэн тус-туспа бэлиэтэнэллэрин санатар тоҕоостоох. Уран диэн биис кыпчактар ортолоругар баhылыыр-кіhµлµµр оруолу оонньообута биллэр. Кинилэри С.М.Ахинжанов кимактар удьуордарынан билинэр. Ол курдук уран бииhэ Илин КазахстаІІа, Сыгнак диэн сиргэ, Югур (Уйгур) диэн дойдуга баhылаан олорбут. Ону таhынан бу биистэн, хорезмшахтар династиялара µіскээбитэ биллэр. Ол курдук хорезмшах Мухаммед-Текеш ийэтэ Теркен-хатун сурулларынан бу биистэн тірµттээҕэ, атын суруйуунан канглы бииhиттэн, сорох суруйуунан байаут бииhигэр киирэрэ. Кэлин Чингисхан Хорезмы сэриилээн ылбытын кэннэ, бу Теркен-хатун атын кыпчак ханнарын кытары Монголияҕа кіhірµллµбµтэ биллэр, онно тиийэн бочуоттаах зонтик тутааччы дуоhунаhыгар тиксибиттэр. Онтон кэнники µйэлэргэ бу Монголияҕа кіhірµллµбµт кыпчак ханнарын дьылҕата биллибэт, арай Байкал тас іттµгэр кыпчактар киэннэригэр олус маарынныыр аттаах кімµµлэр тарҕаммыт буоланнар, бу Байкал диэки сыҕарыйбыт буолуохтарын сіп диэн сабаҕалааhын баар.
Ахсынньы 2
Ахсынньы 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 336-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 337-c күнэ). Сыл бүтүө 29 күн баар.
Угроиды
Угроиды (Угроїди) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 159 (2013).
Збых Трофимүк
Збых Трофимүк (Zbych Trofimiuk, Zbigniew Krzysztof Trofimiuk) — Польша уонна Аустралиа биллэр артыыһа.
Муус устар 7 күнүгэр 1979 сыллаахха, Варшаваҕа (Польша) төрөөбүтэ, Зоя Трофимүк оҕото.
Дьон Форд
Дьон Форд (John Ford) (Олунньу 1, 1894 – Атырдьах ыйын 31, 1973) диэн АХШ киинэ режиссера. Вестерн киинэ жанрын биир уhулуччулаах ууhа. Бастыҥ режиссер иhин түөрт Оскар (1935, 1940, 1941, 1952) соҕотох кыайыылааҕа.
Этимология
Этимология — грек тыла, тылбааһа «ис дьиҥ, тыл сүрүн суолтата» уо.д.а. тылтан тылбаастаатахха «тыл, үөрэх, анаарыы» — тыл үөскээбит төрдүн үөрэтэр лингвистика салаата (үксүгэр морфеманы) буолар. Ону тэҥэ тыл үөскээбит төрүтүн быһаарарга туттуллар чинчийии ньымата. Этимология диэн өйдөбүлгэ өссө тыл үөскээбит дьиҥнээх төрдүн үөрэтиини, билиини өйдүүбүт. Холобур, тэтэрээт диэн тыл үөскээбит төрдө грек омук тыла. Ону кытта этимологияҕа тыл дьиҥ үөскээбит олоҕо өйдөнөр.(Холобур, тэтэрээт греческай этимологиялаах, итэҕэтиилээх этимологиятын эт, о.э. үөскээбит версиятын — быһаччы этимон).
«Этимология» тиэрминэ былыргы философ-стоиктар ортолоругар үөскээбит уонна Диоген Лаэртскай кэнники туоһулааһынынан, Хрисиппка (б.э.и.281/278—208/205) суруллар. XIX үйэҕэ диэри языкознаниеҕа «этимология» тиэрминэ «грамматика» диэн тыл суолтатыгар тутуллуон сөбө. Былыргыларга бастакы суолтата- дьиҥ туһунан үөрэх. (см. Исидор Севильский (ок. 560—636) — энциклопедия «Этимологии» en:Etymologiae). Этимология наука иннинээҕи этаба кэпсииринэн, Былыргы Грецияҕа өссө ἐτυμολογία.тиэрмин үөскүү илигинэ, тыл үөскээбит төрүтүн билии боппуруостара көтөҕүллүбүттэрэ. Предмет аата төһө үчүгэйдик ис дьиҥин сырдатарын Гераклит Эфесский (544—483 гг. до н. э.) анаарбыта. Кэлин Платон (428/427—348/347 до н. э.) «Кратил» кэпсэтиитигэр (диалогар) (др.-греч. Κρατύλος) айылҕаттан аата хайдаҕын: айылҕатын аатынан ааттанарын дуу эбэтэр киһи аат таларын дуу анаарбыта. Кини этимологияҕа көрүүлэрэ, сабаҕалааһыннара төһө да кэнэн курдугун иһин, XVIII—XIX үйэлэр лингвистэрин үгүс идиэйэлэрэ сэҥээриини ылбыттара. Античноска этимология грамматика сорҕотун быһыытынан көрүллэрэ, онон грамматистар дьарыктаналлара. Оччотооҕуга бэйэтин кэмин тылын устуоруйатын чинчийбит киһинэн Рим тылын грамматиһа Варрон (биһиги эрабыт иннинэ 116—27сс.) буолар. Кини этимологияны (лат. etymologus) наука быһыытынан «тоҕо уонна туохтан тыл үөскүүр» боппуруоһун туруорбута. Холобур, lūna «луна» (ый) диэн латинскай тыл суолтатын чаастарынан арааран маннык быһаарбыта. Тыл бастакы сүһүөҕэ чааһа lū- (Варрон этэринэн lūceō «светить») туохтууртан, онтон иккис сүһүөҕэ -na (лат. nox тылыттан «ночь» түүн суолталаах [4]. Төһө да тыл уопсай научнай методологиятын быһаарыыта суоҕун да иһин, Варрон лексика устуоруйатын сайдыытыгар дорҕоон уларыйыытын тыл үөскүүр сокуонугар чугаһатан сөпкө ыйбыт. Орто үйэлэргэ методология чинчийиитигэр саҥаны арыйыы суоҕа. Орто үйэлэргэ этимология чаҕылхай киһитинэн вестготскай Испания архиепискоба Севильи, бүтэһик латинскай Церковь аҕата уонна орто үйэлэр энциклопедизмнарын төрүттээччи, «Этимологиялар» (лат. Etymologiae libri viginti) диэн үлэ автора Исидор Севильский (560—636 н. э.) буолаллар. Бу үлэтигэр Исидор Севильский этимологияҕа мал-сал суолтатын быһаараары кэлэр. Туспа тыллар этимологияларын схоластар быһаарарга холонуулара олоҕо суох уонна кэнэн этилэр. Доминика сибэтиэй органын чилиэннэрэ-Доминиканецтар — (лат. Dominicus) — бэйэлэрин орденнарын аатын этимологиялаабыттара dominicāni, «танара ыттара» диэн тылбаастаабыттара (лат. domini canes). Тэҥниир-историческай ньыма үөскүөн иннинэ Россияҕа да Европаҕа да этимология олох фантастическай характердааҕа. XVIII ү. нуучча поэта уонна филолога В. К. Тредиаковскай (1703—1769) ааҕарынан, Норвегия диэн дойду наверхия диэн тыл уларытыллыбыт формата, тоҕо диэтэххэ, географическай карта үөһэ өртүгэр сытар, Италия диэн тыл аата удалия диэн тылга маарынныыр, тоҕо диэтэххэ, бу дойду Россияттан тэйиччи сытар. Маннык үөрэхтэн Вольтер (1694—1778) этэринэн, «этимология — наука быһыытынан, аһаҕас дорҕооннор туох да, бүтэй дорҕооннор олох суолтата суохтар».
Окорокова Варвара Борисовна
Окорокова Варвара Борисовна (1953 төр.) — литератураны ырытааччы, литературовед, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1994).
На5араадалара
П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата.
Этимология
Этимология предметэ — тыл фондатын оҥоруу, источниктары үөрэтии, ону кытта түҥ былыргы тыл састаабын уларытыы. Тыл историческай моделларынан бэйэтин кэмигэр уларыйар, онно тыл ис киэбэ күлүктэнэр. Этимолог, аймахтыы тыллар матырыйаалларыгар олоҕуран бу киэби булауохтаах уонна хайдах маннык аныгы көрүҥү ылбытын быһаарыахтаах. Этимология чинчийэр комплекснай ньымалааҕынан характеристикаланар. Тыл (эбэтэр тыл олоҕо) этимологиятын буларга аймахтыы тылларын кытта тэҥнэниллэр уонна биир олох тыл булуллар, кэнники кэмнэ уларытыллыбыт историческай дьапталҕата уһуллар, оччоҕо ис силиһэ уонна суолтата тахсыахтаах.
Дьүкээбил (Аллайыаха)
400px|thumb|right|Дьүкээбил нэһилиэк Аллайыаха улууһун каартатыгар Дьүкээбил нэһилиэк. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Оленегорскай.
Улуус кииниттэн 140 км. соҕуруу диэкки Индигир үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 235 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Но, театр
thumb|250px|Театр Но Но (能) — Дьоппуон омугун былыргы театра.
Артыыс мааска кэтэн баран ыллыыр уонна үҥкүүлүүр. Оркестр ону доҕуһуоллуур. Оркестрга флейта уонна барабааннар киирэллэр. Барабааннара үс көрүҥнээхтэр: тайко, цудзуми уонна оцудзуми. Улаханынан, ханнык тирииттэн, хайдах оҥоһуллалларынан уонна илииннэн эбэтэр аналлаах сэбиргэл көмөтүнэн тыас таһааран охсоллорунан арахсаллар.
Албрехт Дүрер
thumb|right|200px|Бэйэ мэтириэт, 1500
Албрехт Дүрер (Albrecht Dürer, Муус устар 21 1471 – Муус устар 6 1528), Ренессанс кэмин биир улуу ньиэмэс уруhуйдьута. Нүрнбергтан төрүттээх.
Диссонанс
Диссонанс биитэр Консонанс — бүтэй дорҕооннор дьүөрэлэhиилэригэр эрэ олоҕурбут, аhаҕас дорҕооннору болҕомтоҕо ылбат толорута суох рифма курдук көрүөххэ сөп.
Холобур, маннык син гармоническай варианнары: кэлбит – барбыт, турбут – көрбүт.
Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин I сийиэстэрэ
Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин I сийиэстэрэ - Саха сиригэр буолбут култуура уонна ускуустуба үлэһиттэрин сийиэстэриттэн бастакылара, 1959 с. бэс ыйын 26-27 күннэригэр Дьокуускайга буолбута. 300-чэ дэлэгээт баар этэ.
Бэбиэскэтэ: