cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sonic the Hedgehog (16-bit)
Устуоруйата
Соҕуруу баар Доктор Иво Роботниктан (куһаҕан персонаж) алта изумруд тааһы былдьыахтаах. Соник ону таҕынан кыыллары босхолуохтаах.
Дүпсүн (Уус-Алдан улууһа)
Дүпсүн — Уус-Алдан улууһун Дүпсүн нэһилиэгин киинэ.
Ономасиология
Ономасиология - Семантика биир ураты хайысхата, барамай уонна көстүү (явление) суолтатын үөрэтэр үөрэх.
Семантика хайысхалара:
Семасиология
Ономасиология
Арсен Томский
Арсен Томский — Саха Сирин бизнесменэ, альтернативнай экоэкономиката сайыннарааччыта, InDriver, Синет, Ykt.Ru төрүттээччи.
2018 сылтан ыла Маунтин Вийү (АХШ) олорор.
Рига куоратка үөрэммит.
Токусаров Петр Дмитриевич
Токусаров Петр Дмитриевич (төр. 1901, Чаппанда нэһилиэгэ, Саха АССР) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыгар төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Балаҕан ыйыгар Купороснай дэриэбинэ иһин кыргыһыыга бааһырбыт. Бу дэриэбинэ аттыгар Чаппандаттан сылдьар өссө Тартакынов Петр Федотович, Баттахов Петр Акимович уонна Остосов Михаил Кириллович диэн дьон эмиэ бааһырбыттар эбит. Мантан чугас Орловка диэн сир хоту өттүгэр сэриилэспит эмиэ Чаппанда киһитэ Михайлов Николай Тимофеевич кыргыһыы хонуутугар охтубут.
Кыайыы 40 сылыгар (06.04.1985) Петр Токусаров Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.
Турк телеком
Түрк телеком (Türk Telekom) - судаарыстыбаннай турецкай телекоммунационнай компания. 1995 сыллаахха Турция почтатыттан арахсыбыттан саҕалаабыта.
2018 сыл от ыйыгар Түркийэ валютнай уонна иэс кризиһын түмүгэр турецкай уонна аан дойдутааҕы бааннар миллиардынан доллардаах төлөммөт иэс иһин хонтуруолга ылбыттара. Кредит ыларга анал механизмы айбыттар, тоҕо диэтэххэ, Турция историятыгар саамай улахан иэстээх дефолт ирдэнэр курдук.
Устуоруйата
мини|1997 сыллах телефон хаартата
Иванов Валерий Валерьевич
Иванов Валерий Валерьевич – хапсаҕайга СР спордун маастара.
Маунтин Вийү
Маунтин Вийү (Mountain View) — Калифорния штатыгар баар куорат. Google, Apple, InDriver, Meta курдук гиганнар салалталара баар.
Никифоров Илларион Руфович
Никифоров Илларион Руфович – көҥүл тустууга САССР спордун маастара.
Илларион Руфович хайыһарга сахаттан бастакы маастар буолар толору кыахтаах этэ. 1960 с. Саха сиригэр кэргэннии олимпийскай чемпионнар Алевтина уонна Павел Колчиннар кэлэ сылдьыбыттара. Кинилэр ити сырыыларыгар маастар нуорматын турнирын тэрийбиттэрэ. Итиннэ Илларион Руфович суолуттан туораан атын сиринэн сүүрэн элбэх бириэмэтин сүтэрбитэ. Финишкэ маастар нуорматыгар 6 сөк. тиийбэтэх этэ. Атаҕынан сүүрүүгэ эмиэ кыахтаах спортсмен. / В. Попов суруйуута
Данилова Татьяна Павловна
Олоҕун олуктара
1932 с. Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1956 с. Бүлүү педагогическай училищетын үөрэнэн бүтэрбитэ уонна педагогическай үлэтин Эбээн-Бытантай (Саккырыыр) оройуонугар саҕалаабыта. 1959-1962 сс. Хадан оскуолатыгар, онтон Илимниир алын сүһүөх оскуолатыгар үлэлээбитэ.
1970 сылтан Татьяна Павловна оройуон киинигэр иккис нүөмэрдээх орто оскуолаҕа үлэтин салҕаабыта. Манна үлэлии олорон Липецкай уобалас учууталларын бастыҥ опыттарын туһаныы сиэринэн кабинет-кылааһы арыйан үлэлэтэр. Үлэ саҥа көрүҥэ оройуоҥҥа киэҥник биһирэнэр, кини үөрэтэр кылааһыгар тирэхтэнэн, өрөспүүбүлүкэ учууталларын семинардара тэриллэр, бастыҥ опыт быһыытынан тарҕанар. Кабинет-кылааска оҕолор 6 саастарыттан үөрэниилэрэ олохтонор. Татьяна Павловнаны өрөспүүбүлүкэтээҕи учууталлар билиилэрин үрдэтэр институт штаты таһынан методиһынан аныыллар.
1993 сылтан Данилова Т.П. Дьокуускай куорат «Эрэл» диэн мөлтөх доруобуйалаах оҕолор анал оскуолаҕа төрөөбүт тылы үөрэтии программатын, оҕону эбии аахтарыы ньымаларын ырытан оҥорон бигэргэттэрбитэ. Үөрэтэр Киинин базатыгар пединститут студеннара практикаларын бараллара. Оҕолору үөрэтиигэ-иитиигэ элбэх новаторскай ньымалары хорсуннук киллэрсибит педагогунан буолар.
Мойан-чур
Мойан-чур (олбоххо олорбут кытайдыы аата: 葛勒可汗, пиньинь: geleikehan; кытайдыы тус аата: 磨延啜立, пиньинь: moyanchuoli) – 747–759 сылларга Уйгуур хаҕанатын баһылыга. Мойан-чур тааска суруга хаалбыт буолан, кини салайбыт кэмэ үчүгэйдик үөрэтиллибит.
742–745 сылларга түүрдэри кытта сэриитэ
Мойан-чур тааска суругун саҕаланыыта куһаҕан туруктаах буолан, чинчийээччилэр Мойан-чур Сэлэнгэ Ордос икки ардыларыгар олорбут ханнык эрэ оҕус омугун ахтарын эрэ быһаарбыттар. Ону таһынан ханнык эрэ омук уйгуурдары сүүс сыл устата баһылаан олорбута биллэр. Ол кэннэ биэс уон сыл устата былыргы түүрдэр уйгуурдары салайан олорбуттар (тааска "тӱрк kыбчаk" диэн суруллубут).
Мойан-чур 26 сааһыгар шад буолан (быһа холоон 742 с.) уонна аҕатыттан Бастакы Кутлуг Билгэ Пэйлоттан сэрии ылан түүрдэри утары сэриигэ барбыта. Мойан-чур тоҕус-оҕус биистэрин сомоҕолообута уонна Кэйрэ (хайа аата буолуон сөп) диэки барбыта. Кэйрэ диэки былыргы түүрдэр сэриилэрин булбут уонна эккирэппит.
Салгыы таас сурукка былыргы түүрдэр баһылыктара Озмыш-тыгын ахтыллар. 743 с. (хой сыла) Мойан-чур Озмыш-тыгыны утары сэриилэһэр. Бастакы ый 16-с күнүгэр түүрдэри кытта кыргыһыы буолбута. Озмыш-тыгын ойоҕун кытары билиэн түбэспиттэр. Л.Н. Гумилев саныырынан сурук сыыһа тылбаастаммыт уонна уйгуурдар Озмыш-тыгыны буолбакка Баймэй-хаан Кулун-бэги билиэн ылбыттар. Онтон ылата Түүр хаҕанаттара суох буолбута
745 с. уйгуурдар карлуктары кытта өстөһөллөр уонна үс карлук бииһин ууһ Арҕааҥҥы Түүр хаҕанатыгар көспүттэрэ.
Былааһы былдьаһыы. 747 сыл
747 сыл саҕаланыытыгар Мойан-чур карлуктары урусхаллаабыта. Сотору буолан баран Бастакы Кутлуг Билгэ Пэйло өлбүтэ уонна ол кэннэ Мойан-чуру утары хаҕан буолуон баҕарбыт Тай Билгэ-тутук йабҕу өрө турбут. Дьон өйө-санаата икки аҥы арахсыбыт. Бүкэгүк диэн сиргэ икки өстөөх сэриитэ көрүсүбүттэр. Киэһэ кыргыһыы саҕаламмыта, Билгэ-тутук сэрии күн киириэр диэри ыһыллар, ол эрээри түүн иккистээн мустубуттар. Билгэ-тутук сэриититтэн татаар тоҕус бииһэ уонна аҕыс атын биис (киданнар буолуохтарын сөп ) куотар. Кыргыһыы иккис күнүн сарсыардатыгар Мойан-чур өстөөхтөрүн кыайбыт уонна утарылаһааччы уйгуур аҕа баһылыктарын билиэн ылбыт. Мойан-чур боростуой дьони босхолообут, ол эрээри олор сотору кэминэн хаттаан өрө турбуттар.
Төрдүс ый 9-с күнүгэр Мойан-чур Бургу диэн сиргэ өрө турбут уйгуурдары туппут, дьахталларын уонна сүөһүлэрин былдьаабыт. Ол кэннэ хаҕан сэриитин Сэлэнгэттэн хотугулуу арҕаа диэки илдьэр уонна татаардардаах аҕыс бииһи (кидан) утары сэриилэһэр. Уйгуур сэриитэ Йилук-гол диэн сиргэ турбут. Бэһис ый 29-с күнүгэр Мойан-чур өстөөхтөрү кытта кыргыһар уонна кыайар.
Ахсыс ый бастакы күнүгэр Мойан-чур саҥа сэриигэ бэлэмнэнэ сырыттаҕына, өстөөхтөр чугаһаабыттара биллибит. Иккис күнүгэр, Туустаах Алтыр күөл кытыытыгар Мойан-чур өстөөхтөрү кытта кыргыспыт. Өстөөхтөр хотторон куоппуттар. Мойан-чур ахсыс ый 15-с күнүгэр өстөөхтөрү Кэйрэ таһыгар ситэр уонна иккистээн кыайар. Татаардар аҥара Мойан-чурга холбоспут, атын аҥара куоппут. Хаҕан кыстыкка Үтүгэҥҥэ барбыт.
Салайар кэмэ
Бастакы Кутлуг Билгэ Пэйло өлбүтүн кэннэ кини уола Мойан-чур өстөөхтөрүн кыайан баран саҥа хаҕан буолбут. Кини хорсун уонна дьоҕурдаах сэрииһит буолара биллэр. Сыл аайы Кытайга илдьит ыытар эбит.
750 сыл сааһыгар хаҕан Енисей хочотугар олорбут чик бииһин утары сэриилэһэр. Кэм үрэх кытылыгар кыргыһыы буолбут, чиктэр хотторон бас бэриммиттэр.
Ол сыл сайыныгар хаҕан эркиннээх уонна дыбарыастаах киин куораты туттарбыт. Ону таһынан сэриилэрин историятын суруттарбыт. Күһүн хаҕан татаар сиригэр сэриинэн барбыт, татаардар сэриилэһиэхтээҕэр эйэлэспиттэр.
751 сыл саҕаланыытыгар хаҕан Хара Үтүгэҥҥэ барбыт уонна онно киин куораты туттарбыт. "Тыһыынча сыллаах уонна уон тыһыынча сыллаах" тааска суруктары суруттарбыт.
Сотору буолан баран хаҕан чиктэр, кыргыстар уонна биллибэт биис уйгуурдары утары холбоспуттарын билбиттэр. Тохсус күҥҥэ хаҕан сэриинэн барбыт. Чиктэри утары 10 000 сэрииһити ыыппыт. Карлуктар илдьиттэрин тутан, өстөөхтөр кэмигэр кыайан холбоспотторун билбит уонна өстөөх бастакы сэриилэрин үлтүрүппүт. Уон биирис ый 18-с күнүгэр Болчу (Урунгу) өрүс кытылыгар уйгуурдар уонна карлуктар сэриилэрэ көрсүбүттэр. Карлуктар үс биистэрэ хотторбуттара. Ол кэннэ чиктэр хотторбуттара биллибитэ.
752 с. хаҕан сынньаммыт уонна таҥараҕа үҥпүт. Чиктэргэ тутук, ышбаралары уонна дарханнары ыыппыт. Сотору кэминэн өстөөхтөр (кимнээх буолаллара биллибэт) иһэллэрэ биллибит. 15-с күҥҥэ Мойан-чур сэрии хомуйан Тайҕан күөл диэки турбут. Биллибэт өстөөхтөр (басмаллар буолуохтарын сөп) карлуктары өрө турарга кучуйбуттар. Сотору буолан баран хаҕан ордуутугар басмаллар чугаһаабыттар.
Хаҕан суругар өстөөхтөрүн ааттыыр: түргэстэр, үс карлук бииһэ уонна "ӱч ыдук та…" ("үс ытык та...", салгыыта биллибэт). Үтүгэн тыаларыгар кыргыһыы буолбут. Бэһис ый 26-с күнүгэр өстөөхтөр хотторбуттар уонна куоппуттар.
753 сыллаахха сэрии саҥаттан саҕаламмыт, ол эрээри бу сэрии туһунан аҕыйах биллэр. Хаҕан ахсыс ыйга басмаллары уонна карлуктары утары сэриилэспит.
755 сыллаахха хаҕан элбэх кыргыһыы кэннэ басмаллары уонна карлуктары кыайбыт.
Ол кэннэ Мойан-чур 756–757 сылларга Баай-Балык диэн ааттаах саҥа киин куораты туттараары согд уонна табҕач (Кытай) уустарын ыҥырбыта биллэр. Татаардары утары сэрии салҕана турбут.
759 сыллаахха Мойан-чур ыалдьан өлбүт. Саҥа хаҕан кини уола Идигэн буолбут.
Мойан-чур суруга
Мойан-чур тааска суругун 1909 сыллаахха профессор Г.И. Рамстедт булбут. Сурук былыргы түүр бичигинэн суруллубут.
Саввинов Гаврил Егорович
Саввинов Гаврил Егорович – хапсаҕайга СР спордун маастара.
Краматорскай куоратка вокзалы ракетанан ытыы
Краматорскай куоратка вокзалы ракетанан ытыы (2022) — Краматорск куоратка Арассыыйа өттүттэн ракета түһэн элбэх киһи өлүүтүн ааттыыллар.
Россети
Россети (Арассыыйа электроэнергия ситимнэрэ, ол эбэтэр Арассыыйа ситимнэрэ), улахан тэрилтэ, Аан Дойдуга биир улахан электричество оҥорон таһаарар уонна тардар ситимниир тэрилтэтэ.
Егоров Егор Константинович
Егоров Егор Константинович (1925 с, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1986 с), Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүүчээн 7 кылаастаах, Сунтаар орто оскуолатыгар 8 кылааһы, Бүлүү педучилищетын бүтэрбитэ. Үөһээ Мэйик алын сүһүөх оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыта.
1947 с. - Бүлүүчээн оскуолатыгар физика, математика учууталынан үлэлиир.
1951-1953 сс. Дьокуускайга учительскай институту бүтэрэр. Онтон Бүлүүчээн оскуолатыгар дириэктэринэн, салгыы физика, математика учууталынан үлэлиир. Бу сылларга оскуола коллектива материальнай базаны кэҥэтиигэ элбэх кээмэйдээх үлэни ыыппыта: үөрэнэр иккис корпус, мастарыскыай, гараж, машиноведение дьиэтэ, 4 квартиралаах уопсай дьиэ, остолобуой тутуллубуттара. Манна барытыгар Е.К. Егоров актыыбынай кыттыыны ылбыта. Материальнай база бөҕөргөөһүнүн түмүгэр бу оскуола кэлин лиссиэй буола улааппыта.
Наҕараадалара, ытык ааттара
- Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала
- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
Хоһуласпыт тыл
Хоһуласпыт тыл - (хатылааһын) тыл төрдө хатыланар.Саха тылын эриэккэс кэрэ этигэн ньымата тыл бутуннуутэ эбэтэр тыл хайа эмэ суьуо5э хоьулаьара буолар. Саха тылыгар тылы хоьулаан туттуу баарын аан маннай О.Н Бетлинг бэлиэтээбитэ. Оттон тыл оло5о хатыланыытын Е.И Убрятова чинчийбитэ хоьуласпыт тыл суолтатын уонна этиигэ хайдах туттулларын ырыппыта.
Хоьуласпыт тыл дэгэт суолтата олус киэн предмет бэлиэтэ улаханын-кыратын толорутун-быhа5аhын кордорор бэлиэни кууhурдэр-сымнатар хайааьын араас тэтимин биэрэр иэйии эгэлгэ дэгэтин арыйар кыахтаах. Тылы хоһулаан туттуу кэпсэтии тылыгар уонна уус-уран истиилгэ туттуллар лингвистическэй бэлиэ буолар.
Хоһуласпыт тылы араас формаҕа туттан тыл этигэн кэрэтин оҥорор. Уус-уран айымньыга тылы хоһулаан туттуу эпическэй айымньы тылын байытар, экспрессиятын күүһүрдэр. Тус-туспа аат тыл паараласта5ына ордук киэн суолтаны биэрэр. Бу саха тылын биир бэлиэ уратыта олус этигэн ньымата буолар. Икки толору суолаталаах эбэтэр биирэ толору суолталаах, биирэ туспа туттуллубат аат тыл пааралаһыан сөп.Ити  курдук паараласпыт тыллар суолталара аҥардыыларын суолталарыттан үксүгэр киэҥ буолар. Ол паара аҥара туспа суолтата да суох буоллаҕына, уларыйбат.Пааралаһар тыллар дорҕоонноро силлиспэттэр, ол иһин сурукка дефиһинэн холбоноллор. Лексикологияҕа паараласпыт тыллары куруук биир тыл курдук көрүллүөхтээх, тус-туһунан компоненнарга араартаан көрөр табыллыбат.
Хоһуласпыт тыл көрүҥнэрэ
1 Тыл уларыйыыта суох хоһуллар
2 Хоһуласпыт тыл иккис компонена уларыйар
3 Туохтуур буолар-буолбат формата хоһулаһар: Көстөр-көстүбэт
4 Хоһуласпыт тыл икки компонена иккиэннэрэ уларыйаллар: икки атахтаах уоhax мэйиитигэр санаабатах санаатын санаатын санаата өйдуобэтэх өйун ойдуотэдьиибэни тэриннэ дьиктини сананна тааьы тааьынан охсуолаан эрэр курдук чабыр5атан барбыт
5 Хоһуласпыт тылга күүһүрэр эбиискэ эбиллэр
6 Хоһуласпыт тылга аат сыһыат суолтатыгар: куустээх өйдөөх модун санаалах биир-биир туран оло5у уларытыы улуу мөккүөрү мөккуһэн  сорох өлбүт сорох кыайбыт
7 Хоһуласпыт тыл хайааьын бэлиэни биэрэр: Дөрун-дөрун буола-буол   Устуруока үрдүнээҕи бичик Бөдөҥ бичик
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ
1 Н.К Антонов Саха билиҥҥи тылын лиэксикэтэ 1976
2 П.С Афанасьев. Саха билиҥҥи тыла Лексикология
Мыыла үллүүтэ
Мыыла үллүүтэ экономикаҕа (economic bubble) — термин, үксүн ханнык эрэ табаарга, акцияҕа эбэтэр облигациаҕа сыаната дьиҥ экономика балаһыанньатыттан аһары үрдүүрэ. Дьиҥнээх мыыла үллүгэ эстэрин курдук экономикаҕа мыыла үллүгэ эмиэ эстэр, ол эбэтэр фондовай рынок сууллуон сөп.
Эрдэ эбэтэр хойут ырыынагы көннөрүү буолар, актив сыаната сөптөөх суолтаҕа төннөр. Как корректирование происходится нашее первоначальное надо кучаю. Онон инвестордар ортолоругар паникаҕа тириэрдэр уонна актыып инники падкатын атыыга таһаарар. Сыана сыыйа үрдээһинин бытааннык кэтэн мыыла хабаҕын санатар, түргэнник көннөрүү процеһа «экономическай хабах»үөскээһинэ быһаарар.
Содула
Дьиҥнээх рынокка табаар дьиҥнээх сыанатын буларга ыарахан буолан, быраабыла курдук, соһуччу сыана эмискэ түһүүтүн кэнниттэн пост- фактум эрэ көстөллөр. Маннык охтуу «схлопение» хабахтааҕа биллэр. Уонна үүнүү, хабахтааһын үтүө холобурдарынан буолаллар, нормальнай рынок усулуобуйата буолар түбэлтэтигэр тирэҕирэн сыананы халбаҥнатыахха сөп. Экономика хабыллар сыаналара үксүгэр араас хабааннаах, ирдэбил уонна этии хабааннаһыыларыттан эрэ быһаарыллар кыахтара суох.
Экэнэмиичэскэй хабахтары өссө биир дьоһун суолталаах аспект — кинилэри кытта бииргэ үлэлээһин үгэскэ кубулуйбут үгэскэ кубулуйда. Ырыынак кыттааччылара баай- дуол сыанатын толуйарга дьулуһаллар. Үгүс кэтээн көрөөччүлэр ордук Великобританияҕа, Австралияҕа, Испанияҕа уонна АХШ чаастарыгар баай- дуол ырыынактарыгар холобур буолбуттарын курдук. Хабах соһуччу хабахтаатаҕына, уларыйыылаах активтары тутааччылар бэйэлэрэ ороскуоттарын быһарга дьулуһаллар, ол түмүгэр экономическай үүнүүнү уонна кризиһи дириҥэтиигэ тиэрдэр.
Онон киин баан соруга-спектакль активтарын уонна активтарын сыаналааһын уонна ылынар дьаһаллары ылыы буолар. Итинник дьаһал үгэс курдук рефинансирование ставкатын элбэтии, ол аата иэс сыаната эмиэ үрдээһинэ буолар.
Хабах ырыынакка сайдар кэмигэр биржевай хабах диэн ааттанар. Быраабыла курдук, көннөрү «оҕус» биржатын эрдэттэн араарар уустук.
Хабаҕы таайыы
Хабаҕы тиэйдэххэ, үгэс курдук, урукку экономика модела (катастрофа) уонна оннооҕор саҥа модель биллэр буоллаҕына, чопчу билиллэр кыаҕа суох.
Христианство үөскээһинэ
Христианство сахалар "Кэриэстээ" диэн өлбүттэри кэриэстиир, бэстилиэнэй баҕа санааларын толорор итэҕэллэриттэн үөскээбит.
Дьон-аймах олоҕор итэҕэл биир сүрүн миэстэни ылар. Оҕо өйө-санаата сайдан туруктаах буолуутугар, киһи буолууну ситиһэригэр итэҕэл, таҥара үөрэҕин көмөтө олус улахан. Былыр-былыргыттан киһи-аймах үтүө санаалаах өттүлэрэ дьон олоҕо тупсарын, үлэ-хамнас таһаарыылаах буоларын иһин кыһаналларын таҥара үөрэҕин олохтообуттара биллэрэр. Дьон өйдөрө-санаалара сайдыытыгар, оҥорор быһыылара тупсуутугар, үлэни-хамнаһы кыайарыгар, омук үйэтэ уһууругар үчүгэйгэ, киһи-киһиэхэ сыһыана тупсарыгар ыҥырар итэҕэл баара олус улахан туһалаах.
Христианство хаһан уонна хайдах үөскээбитэ билигин да чуолкайдана илигинэн бу боппуруоһу быһаарыыга саҥа, урут туттулла илик быһаарыылары туһанаары бу үлэ саҕаланар. Бу үлэҕэ христианство үөскээһинигэр хуун омуктар Европаны сэриилээн ылыылара уонна кэлин кыаттаран бүтүн Европаны биир гына ыһыллан хаалыылара улахан оруолу ылбыта быһаарыллар. Христианство диэн итэҕэл туох төрүккэ олоҕуран дьон-аймах итэҕэлин ордук ылар буолбута быһаарыллар.
“Шаманизм и христианство” диэн үлэтигэр Г.В.Ксенофонтов Европаҕа христианство хайдах үөскээбит буолуон сөбүн ырытар. Таҥара дьиэтин үөрэхтээхтэрэ бу элбэх дьон итэҕэлин ылбыт улуу итэҕэл Христос диэн үтүө киһи аатыттан үөскээбит диэн этэллэр. Бу Христос диэн тыл сүрүн быһаарыытын грек омук “помазанник” диэн өйдөбүллээх тылыттан тахсыбыт буолуон сөп диэн быһаараллар эбит. Кини бу үлэтигэр “Христос” диэн Европаттан саҕалаан Аан дойдуга барытыгар киэҥник тарҕаммыт итэҕэл аҥардастыы грек омук “Христос” диэн тылыттан үөскээбитэ буолуо диэни саарбаҕалыырын биллэрэр.
Бу итэҕэл үөскээһинигэр ордук суолталаах буолуон сөптөөх “Хрестес” диэн эмиэ грек омук тыла баарын Г.В.Ксенофонтов булан бэйэтин үлэтигэр туһаммыт. “Хрестес” диэн тыл өтө көрөөччү, билгэлээччи диэн суолтата итэҕэл үөскээһинигэр ордук чугас эбитин быһаарар. “Хрестес” диэн тыл итэҕэл үөскээһинигэр ордук чугаһын Светоний диэн Рим историгын суруйуулара бигэргэтэллэр диэн кини ааҕар. (1,131). Бу историк суруйуутунан маҥнайгы таҥараһыттар бэйэлэрин “хрестианнарынан” ааттаналлар эбит.
Г.В.Ксенофонтов христианскай итэҕэл үөскээһинигэр Азия омуктарын ойууннарын итэҕэлэ олук буолбутугар сөп диэн сэрэйэн көрүүлэри оҥортуур. Былыргы дьон олохторун остуоруйаларын арыйарга аналлаах сэрэйэн көрүүлэри оҥороругар киниэхэ Азия омуктарын ойууннарын үлэлэрин үөрэтиитэ улаханнык көмөлөспүт. Бу үлэтигэр кини саха уонна бурят омуктар ойууннарын итэҕэллэрин, үөрэхтэрин туһаммыт. Арай кини бу үлэтин суруйар кэмигэр саха омук тыла Европаҕа тиийэ тарҕаммыта буолуо диэн сабаҕалаан көрүү даҕаны кыаллыбат суол этэ. Ол иһин кини толору арыйыытын ситэри оҥорбокко хаалбытыгар сөп.
Былыргы истиэп олохтоохторун дьиэлэрэ ураһа буолара дакаастаммыта ыраатта. Бу аҕыйах сис мастарга тириини тиирэ тардан түргэнник туруоруллар дьиҥнээх көһө сылдьар истиэп олохтоохторун дьиэлэрэ. Истиэп олохтоохторо мас үүнэр сирдэрин баһылаабыттарын кэнниттэн дьиэ-уот тутуута эмиэ уларыйбыт. Тутуу матырыйаала уларыйан бэрэбинэҕэ уонна хаптаһыҥҥа көспүтүн кэнниттэн ойуун дьиэтин кырыыһата эрэ ураһаҕа маарынныыр буолбут. Ураһаҕа маарынныыр кырыыһа аата билигин даҕаны “шатровай” диэн ааттанара итини туоһулуур.
Нуучча сиригэр тутуллубут былыргы таҥара дьиэлэрин колокуонньаларын кырыыһалара бары ураһа курдук оҥоруллаллар этэ. Маннык үрдүк, ураһалыы тутуулаах кырыыһалаах гына урукку православнай итэҕэл дьиэлэрэ тутуллубуттар. Кэлин тутуллубут таҥара дьиэлэрин кырыыһалара бары намыһахтар. Таҥара дьиэлэрин тутууларын уратыларын ырытан көрүү кэнниттэн истиэп олохтоохторун дьиэлэрэ, ураһалара, төһө эмэ өр кэм устата тутуу уратытын биллэрэр туспа көрүҥ быһыытынан туттулла сылдьыбыттара дакаастанар.
Христианскай таҥара үөрэҕэ гректэртэн төрүттэнэн тахсыбыта диэн быһаарыы таҥара дьиэтэ оччотооҕу кэмнэртэн ыла дьон-сэргэ олохторугар ылбыт оруолугар кыайан сөп түбэспэт. Европа норуоттарын барыларын кэриэтэ бииргэ түммүт сүүнэ итэҕэл үөскээһинэ биир ханнык эрэ кыра суолталаах тылтан саҕаламмыта буолуо диэтэххэ улахан итэҕэһэ быһаарыллар. Оччотооҕу, итэҕэл үөскээһинин кэмигэр грек омуктар сайдыылара мөлтөөн, атын омуктарга сабыдыаллара сүппүт кэмэ түбэһэр.
Таҥара дьиэтин итэҕэлэ үөскээһинин иннигэр ити итэҕэл курдук ааттаах элбэх киһи түмсэр ханнык эрэ хамсааһына хайаан да баар буолуохтаах. Элбэх дьон түмсэр улахан хамсааһына суох ханнык да итэҕэл үөскээмиэн сөп. Аан маҥнай итэҕэл үөскээһинигэр бу итэҕэли үөскэтэр, элбэх дьону түмэр, кинилэр баҕа санааларыгар сөп түбэһэр идиэйэ баара хайаан да ирдэнэр. Бу идиэйэ көмөтүнэн, онно тирэҕирэр хамсааһын, дьон улахан бөлөҕө баар буолан итэҕэлгэ кубулуппут диэн быһаарыы олохтоох.
Бу боппуруоһу быһаарарга ордук чуолкай эппиэти 19-с үйэ бүтүүтүттэн үөскээбит “коммунизм” идеята көмөлөһөр. Саҥа үөскээбит “коммунизм” идеята кыра, дьадаҥы дьон сырдыкка, үлэлиир, үөрэнэр быраапка, дьоллоох олоххо, эйэҕэ тардыһар баҕа санааларын түмүллүүтэ буолбута. Төһө эмэ өр кэмнээх эрэйдэнии, бэйэ кырдьыгын дакаастаһа сатааһын, араас хамсааһыннар, сэриилэр, революциялар кэннилэриттэн биирдэ “коммунизм” өйө-санаата Аан дойду үрдүнэн биллибитэ уонна дьэ тарҕанан барбыта. Онтон салгыы сайдан Аан дойду бары үлэһит дьонун итэҕэллэригэр, кинилэри көмүскүүр таҥараларыгар кубулуйан испитэ.
Билигин Сир үрдүгэр саҥа таҥара, “коммунизм” хайдах үөскээн, сайдыбытын туһунан киһи барыта билэр. Бу элбэх киһи итэҕэлэ үөскээһинин төрүтүнэн үгүс баттанар, туоратыллар дьадаҥы дьон өр кэмнээх охсуһууларын түмүгэ буолар. Кинилэр бэйэлэрин баҕа санааларын толороорулар үгүс эрэйи, өлүүнү-сүтүүнү көрсүбүттэрэ билигин биллэр. Марксизм-коммунизм идеятын иһин охсуһааччылар төһө эмэ уһун кэм устата кистэлэҥ тэрилтэлэри уонна партиялары тэрийэннэр үгүс дьону бэйэлэрин диэки тардыбыттара. Өр сыллар усталарыгар элбэх туоратыылары уонна эккирэтиилэри көрсүбүттэрэ. Араас дойдулар салайар өрүттэрэ бары үлэһит, оробуочай дьон көҥүллэрин уонна бырааптарын иһин охсуһааччылары түрмэлэргэ, хаайыыларга угаллара, сууттууллара, көскө ыыталлара.
“Коммунизм” таҥаратын, итэҕэлин үөскээһинэ элбэх үлэһит дьон бэйэлэрин олохторун тупсарар иһин түмсүүлээх хамсааһыннарыттан сайдан, тэнийэн барбыта. Бу элбэх дьадаҥы дьон бэйэлэрин көҥүллэрин иһин турунан туран охсуһуулара, элбэх ахсааннаах кистэлэҥ тэрилтэлэри бары государстволарга тэрийиилэрэ, итинник ааттаах таҥара, итэҕэл үөскээн барыытыгар олук буолбута кэрэһилэнэр. Аан дойду бары норуоттарын үлэһит дьоно коммунистар идеяларын сөбүлээннэр, бэйэлэрин олохторугар, үлэлэригэр-хамнастарыгар туһана, үөрэтэ сылдьаллар.
Аан дойду үрдүгэр биллиилээх тыллар, итэҕэллэр үөскээһиннэригэр итинник элбэх дьону түмэр хамсааһыннар баар буолуулара уонна олор үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар ылар оруоллара таба учуоттаналлара ирдэнэр. Кэнники кэмҥэ үөскээбит “коммунизм” диэн тыл, сорох дойдуларга таҥара итэҕэлигэр сыыйа кубулуйан иһэрэ үгүс дьоҥҥо биллэр буолбута өр буолла. Онтон бу тыл бэйэтэ аан маҥнай үөскээн, киэҥник тарҕанарыгар Аан дойду үрдүнэн тэнийбит оробуочайдар хамсааһыннара көмөлөспүтэ эмиэ биллэр. Оробуочай, үлэһит дьон бэйэлэрин олохторун тупсарар, үлэлииргэ бырааптарын уонна көҥүллэрин иһин туруулаһар хамсааһыннара, бу “коммунизм” диэн тылы бүтүн Аан дойду үрдүнэн тарҕаппыта.
“Коммунизм” диэн тыл кэнники кэмҥэ Аан дойду оробуочай, үлэһит дьону көмүскүүр уонна харыстыыр таҥара үөрэҕэр сыыйа кубулуйан иһэр. Билигин бу үөрэх оробуочай дьону көмүскүүрүн уонна харыстыырын дьон бары итэҕэйэр буоллулар.
Былыргы “Христос” диэн тыл, таҥара үөскээһинин кэмигэр Европаҕа ураты балаһыанньа үөскээбитэ. Ол кэмҥэ Европаҕа бу тыл, таҥара үөскээһинин иннигэр элбэх дьону түммүт хамсааһын хайаан даҕаны баар буолуохтаах. Улахан күүстээх итэҕэл үөскээн киэҥник тарҕанарыгар элбэх дьону биир санааҕа түмэр, ханнык эрэ чопчу сыалга сирдиир хамсааһын баар буоллаҕына табыллар. Бу хамсааһын баарын буллахха быһаарыы сөп буолара дакаастанар. Европаҕа оччотооҕу кэмҥэ элбэх дьону түммүт хамсааһын баар эбит. Ол хамсааһыны оччотооҕу кэмҥэ Европа бары государстволарын сэриилээн кыайан бас бэриннэрэн сылдьыбыт, онтон мөлтөөн-ахсаан, ыһыллан, туоратыллан эрэр хууннар үөскэппиттэр. Бу быһаарыыны чуолкайдыыр суруйуунан Г.В. Ксенофонтов “Шаманизм и христианство” диэн үлэтигэр киллэрбит дааннайдара буолаллар. Кини онно суруйар:
“Но зато римские законы свободно разрешали устройство религиозных ассоциаций, так называемых похоронных коллегий, члены которых делали небольшие денежные взносы, чтобы накопить средства для своих похорон. Им разрешалось собираться раз в месяц. Они выбирали правление, имели общую кассу. Необходимо также отметить обычай всех религиозных ассоциаций привлекать богатых и уважаемых лиц в патроны, которые делали в кассу щедрые пожертвования.
Члены коллегии в дни общественных праздников собирались для совместной трапезы, а особенным почётом пользовались дни, посвещённые памяти умерших. Члены религиозных ассоциаций считались как бы состоящими в духовном родстве, называли друг друга “братьями и сёстрами”. Между прочим, обязывались не выступать друг против друга в качестве свидетелей на суде. По словам Гастона Буассье (Римская религия от времен Августа до Антонидов). Перев. с 7-го франц. издан., с. 613), от которого мы заимствуем данные о похоронных коллегиях: - “члены их принимают имя того бога, поклонниками которого они себя называют”. “По мнению знаменитого исследователя римских катакомб Росси, “христиане должны были непременно воспользоваться попущением, оказываемым похоронным коллегиям”. (Ibid 636 стр.) Как известно, христиане имели обыкновение собираться на могилах своих мучеников для братской трапезы. (1,132,133).
Маҥнайгы таҥараны итэҕэйээччилэр итинник түмсүүлэрин өлбүт дьоннорун ахта-саныыр кэмнэригэр түбэһиннэрэн оҥороллорун былыргы историктар бэлиэтииллэр эбит. Ол кэмнэргэ Италияҕа похороннай ассоциациялар диэн ааттаах элбэх дьон түмсүүлэрэ бааллара историктарынан бэлиэтэммит. Арай бу кимнээх холбоһор, мустар, биир санаалаахтарын биллэрэр тэрилтэлэрэ эрэ буолалларын быһаарыы эрэйиллэр.
Билигин история науката ылынан эрэринэн былыргы хуун омуктар сахалыы саҥарар буолуохтарын сөп. Кинилэр сахалыы саҥарар буолуулара “Христос” таҥара үөскээһинин быһаарыыга саҥа суоллары арыйар. История бу кэрдиис кэмигэр, саҥа үйэ саҕаланан эрдэҕинэ, Европа үгүс өттүн хууннар сэриилээн ылан бараннар хоттороннор, бүтүн Европаны биир гына ыһыллан сылдьаллар эбит. Кинилэр бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһон, өссө түмсэн өрө тураарылар: “Сэриигэ өлбүт дьоммутун кэриэстиэҕиҥ! Кинилэр бүтэһик баҕа санааларын толоруоҕуҥ! Кэриэстэс, биһигини кытта!”- диэн ыҥырыылара киэҥник тарҕаммыт буолуон сөп.
Ытыктанар киһи өлбүтүн итинник ахта-санаан кэриэстээһин саха норуотугар былыр-былыргыттан дириҥник иҥмит, үгэс буолбут өйдөбүл, онтон өлбүт киһи баҕа санаатын толорууга аналлаах түмсүү саха дьонугар былыр-былыргыттан олохсуйбут итэҕэл биир көрүҥэ буолар уонна “Кэриэстээ” диэн ааттанар. Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта “Кэриэстээ” диэн тылы маннык быһаарар: “Өлбүт киһини эбэтэр туох эмэ ааспыты, суох буолбуту умнубакка үчүгэйдик санаа, ытыктаа. Кэриэстиэҕиҥ өлбүттэрбитин. Үлэ, сэрии дьоннорун!” (3,108).
Европаҕа буолбут оччотооҕу балаһыанньаны сахалар ис өйдөрүттэн-санааларыттан быһааран сыаналаатахха, ол кэмҥэ сэриигэ өлбүт дьону кэриэстиир, ахтар-саныыр түмсүүлэр “Кэриэстэс” диэн ааттаммыт буолуохтаахтара толору өйдөнөр. Бу курдук сахалар өлбүт дьону ахта-саныыр, кэриэстиир итэҕэллэрэ уонна дьиҥнээх историческай суруйуулар бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэһиилэрэ “Христос” диэн таҥара “Кэриэстэс” диэн сахалар өлбүт киһи баҕа санаатын толорор итэҕэллэриттэн үөскээн тахсыбыт буолуон сөбүн дакаастыырга кыах биэрэллэр.
Өлөн эрэр киһи бүтэһик баҕа санаатын “кэриэс этиитин” сахалар хайдах толороллоро эмиэ итэҕэл буола сылдьар. Ол туһунан Эрилик Эристиин “Кэриэс туолуута” диэн сэһэнигэр толору арыйар. Былыргы кэпсээннэргэ эдэр киһи кырдьаҕас киһи “кэриэс этиитин” хайдах толорбутун туһунан элбэхтик ахтыллаллар.
Былыргы Рим историга Светоний суруйарынан Хрестус-билгэлээччи күөртээһининэн похороннай коллегиялар хамсааһыннара буолар эбиттэр. Кэлин тиһэҕэр боростуой, үлэһит дьон мустар хамсааһыннара “хрестеанство” баһылыыр итэҕэл, таҥара быһыытынан биллэриллибит. Ол итэҕэл туһунан Г.В.Ксенофонтов маннык суруйар:
Бөх баана
right|thumb|250x250px|[[Индонезия|Индонезияҕа бөх]] Бөх баана  — Индонезияҕа үөскээбит кытаанах бөҕү хомуйуу уонна наардааһын бизнес-модела.
Христианство үөскээһинэ
“Окончательная победа цезарианской партии над республиканской и установление императорского режима означают гибель старых патрицианских традиций с их аристократическими культами и свещенный союз цезарей с простонародной массой. Вот почему цезари должны были уступить перед напором “хрестеанства” и объявить его новой государственной религией. Христианство по его мифологической оболочке не есть новая религия, а реставрация древнейщих языческих верований простонародных масс всего Средиземноморья”. (1,134).
Христос таҥара үөскээһинигэр өссө биир быһаарыыны киллэрэн биэриэххэ сөп. Аан дойду аҥар өттүгэр Кореяҕа уонна Кытайга былыргы христианнар эмиэ бааллара бэлиэтэнэр. Бу христианнар манна хантан тиийэн кэллилэр диэн ыйытыкка эппиэт христианство үөскээһинин быһаарар кыахтаах. Олус былыргы кэмнэргэ сахалар Кореяҕа уонна Кытайга олоро сылдьыбыттара билигин остуоруйа үөрэҕинэн дакаастана сылдьар. Бу дойдулартан сахалар хоту диэки үтүрүллэн көспүттэрэ быһаарыллан эрэр. Сахалар көспүт, барбыт сирдэригэр олус өр кэмҥэ былыргы өбүгэлэрин кэриэстэрин толоро сатааһыннара “Кэриэстэс” таҥараны үөскэппитэ кэннилэригэр хаалан хаалбыт.
Аан дойду икки өттүгэр биир, Христос таҥара үөскээн олоххо киирэр кэмигэр “Кэриэстэс” итэҕэли тутуһар сахалар өлөр-тиллэр охсуһууга киирсэн, сэриигэ өлбүт дьоннорун ахта-саныы мунньустар кэмнэриттэн Христос таҥара үөскээбит.
Бөх баана
Бизнес-модель
Кэлимник аҕалбыт бөхтөрү кубулутааччыларга эбэтэр талбыт сэҥээрэр дьоҥҥо (холобур, коллекционердарга, аныгы уруһуйдьуттарга уо.д.а.) атыылыыллар. . Бөх сыаната күн аайы уларыйа турар.
Христианство үөскээһинэ
Христос таҥара үөскээһинэ сахалар “Кэриэстэс”,- диэн өлбүт киһилэрин кэриэс этиитин толорор итэҕэллэриттэн төрүттэммит буолуон сөбө быһаарыллар кыахтанна. Аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймаабыт, аатырбыт хуун омуктар эстэр-быстар кэмнэригэр таах олорон биэрбэккэлэр улуу итэҕэли, Христос итэҕэлин төрүттээн кэбиспиттэрин саҥа көлүөнэлэрэ билигин да билбэккэ сылдьаллар.
Христос таҥара итэҕэлэ былыргы хууннар, сахалар өлбүт киһини кэриэстиир, бэстилиэнэй баҕа санаатын толорор итэҕэллэриттэн үөскээбит уонна сахалыы тылынан табатык өйдөнөр гына быһаарыллар.
Бөх баана
Бизнес-модель
Бөх атыыламмытын кэннэ харчы бөҕү аҕалбыт киһи суотугар барар (харчы элбэҕэ-аҕыйаҕа бөх көрүҥүттэн, ыйааһыныттан уонна сыанатыттан тутулуктаах). Дохуот 85 %нын бөҕү аҕалааччы ылар, 15 % бааҥҥа тиксэр.
Христианство үөскээһинэ
Туһаныллыбыт литература
1. Г.В.Ксенофонтов. Шаманизм. Избранные труды. (Публикации 1928 -1929 гг.) Якутск: Творческо-производственная фирма “Север-Юг”, 1992.- 318 с.
Бөх баана
Бизнес-модель
«Харчы» уурааччы (бөҕү аҕалбыт киһи) өлөрбүт харчытын 3 ый ааспытын кэннэ ылар кыахтаах.
Христианство үөскээһинэ
Туһаныллыбыт литература
2. А. И. Эверстов. Айыы  аймахтара    Күн   улуустара. ( Иккис түһүмэҕэ ). Дьокуускай: “Бичик” Нац. кинигэ кыһата, 1998.- 184 с.
3. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. Дьокуускай: “Бичик” нац. кинигэ кыһа¬та, 1994.- 264 с.
Бөх баана
Бизнес-модель
Бу бааҥҥа соҕотох да, бөлөҕүнэн да кыттыахха сөп, холобур, дьиэ хаһаайыстыбатынан, оскуоланан уо.д.а.
Сорох бааннар аҥардас бөҕү ылыынан уонна атыынан эрэ дьарыктаммакка бэйэлэрэ бөҕү ол бу оҥоһуктарга кубулутууга үлэлииллэр.
Үлэ көрдөрүүлэрэ
Bank Sampah Gemah Ripah диэн бастакы бөх баана 2012 сыллаахха ыйга 500-700 кг бөҕү ылар эбит.
Bank Sampah Cahaya Partha Jaya диэн бөх баана этэринэн, 2012 сыллаахха ый аайы 15 миллиона рупия (1 590 доллар) сыаналаах 5 тонна ол бу бөҕү ыла сылдьыбыт.
2012 сыллаахха бөх бааннара дойдуларыгар 30-40 % пластиковай бөҕү «хонтуруоллуур» эбиттэр.
Остуоруйата
Бөх баанын бырайыагын 2008 сыллаахха, Ява арыыга Джокьярта куоракка (Индонезия) Bank Sampah Gemah Ripah/Bank Sampah Bantul  диэн ааттаах бастакы бөх баанын арыйбыт, Бамбанг Суэрда (индон. Bambang Suwerda) диэн киһи оҥорбут. Бу бааны кини төрөөбүт дойдутун айылҕатын туһугар долгуйан тэрийбит.
Кэлин бөх баанын идеята түргэнник тарҕанан, Индонезияҕа хас да бэйэ бэйэлэриттэн тутулуга суох бааннар үөскээбиттэр.
2010-с сыллар саҕаланыыларыгар Бамбанг Суэрдаттан Таилаҥҥа бөх бааннарын тэрийэригэр көрдөспүттэр.
2012 сыл бэс ыйын бүтүүтүгэр Индонезияҕа уопсайа 31 миллиард эргийэ турар рупия харчылаах 782 бөх баана баар этэ.
2012 сыллааха Бамбанг Суэрда бөх баанын идеятын иһин Ашока пуондатынан бэлиэтэммитэ.
Индонезия салалтата Бамбанг Суэрда идеятын үрдүктүк сыаналаан бөх бааннары тэрийэргэ уонна өйүүргэ соруммута.
Куорат салалталара эбии бөх контейнердарын туруорар уонна сыл аайы хас биирдии бөх бааннарыгар харчынан көмөлөһөр буолбуттара.
Неологизм
Неологизм – (былыргы грек тылыттан «саҥа тыл») соторутааҕыта тылга киирбит тыл, тыл суолтата, тыл кэккэтэ. Ону тэҥэ, туохха эмэ туттуллан баран бүттүүн тылга киирэ илик лексемалар ааттаналлар.
Сыл аайы уонча тыһыынча саҥа тыл киирэр. Улахан аҥара өр буолбат, сүтэр, симэлийэр. Саҥа тыл бүттүүн тылга киирдэ да саҥа тыл буолара уурайар. Онон саҥа тылларга холобур булар дэбигис кыаллыбат. Холобур, көөнньөрбө, комбикорм диэн саха тылыгар соторутааҕы тыллар, ол гынан баран саҥа тыллар диир табыллыбат.Саха тыла – ийэ тыл. – Дьокуускай : НиСПО РС(Я), 1999. Саха тыла.ру
Тылга саҥа тыл үөскээһинэ хаһан да тохтообот. Ол гынан баран саха тылын кэлиҥҥи устуоруйатыгар саҥа тыллар үөскээһиннэрэ ордук күүһүрбүт үс бэлиэ кэмин ыйыахха сөп.
Бастакытынан, XVII үйэ 30-с сылларыттан саҕаламмыт нууччалары кытта сыһыан олохтонуута. Бу кэмҥэ сахаҕа нуучча култууратын сабыдыалын көрдөрөр хаһаайыстыбаҕа, аска-таҥаска, эргиэҥҥэ, христианскай итэҕэлгэ уо.д.а. сыһыаннаах, холобур, ампаар, сарай, чаанньык, буолускай, саахар, курупааскы, ырбаахы, халадаай, кумааһынай, мөһүүрэ, оҕуруот, оруос, хортуоппуй, алтаар, мэлииппэ, чүмэчи, кумааҕы, дууһа курдук балай да үгүс нууччаттан сахатыйан киирбит тыллар саха бүттүүн тылыгар тарҕаммыттара.
Иккиһинэн, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн 20-30-с сылларга саҥа уопсастыбаннай тутул олоҕуруутугар уонна сахалыы сурук оҥоһуллан саха тылынан бэчээт, үөрэх тэнийэн барыытыгар саха тылын лиэксикэтэ саҥа тылларынан хаһааҥҥытааҕар да күүскэ эбиллибитэ. Бу кэм ураты бэлиэтинэн совет, революция, ревком, ячейка, буржуазия, кылаассабай, коммуна, социализм, съезд, пленум, конституция, артыал, колхоз, барабылыанньа, стахановец курдук уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй ис хоһоонноох тыллар уонна ''физика, химия. математика, география, история, философия, электричество, ток, вещество, эттик, өлүү, ыйааһын, суурадаһын, үөскэх'' курдук наука, техника терминнэрэ саха тылыгар аан бастаан киэҥник үөдүйбүттэрэ буолар. Ити араҥалары кытта тэҥҥэ 20-30-с сылларга атын эйгэлэргэ сыһыаннаах үгүс тыллар эмиэ үөскээбиттэрэ (холобурга телефон, телеграмма, радио, трактор, аэроплан, малатыылка, сиэйэлкэ, ааҕар балаҕан, училище, театр, артист курдук тыллары ыйыахха сөп).
20-30-c сылларга, сахаҕа сурук үөдүйэн литирэтиирнэй тыл төрүттэммит буолан, саҥа тыллар үөскээһиннэрэ сурук тылынан сүрүннэнэн барбыта. Ол инники кэмнэргэ тэҥнээтэххэ улахан уларыйыы этэ. Быстах түгэни ыллахха, сурук тыла (литирэтиирнэй тыл) нууччаттан киирэр тыллары толору сахатыппакка ылыныыта саҕаламмыта. Ол да буоллар бу кэмҥэ саҥа тыллары үөскэтии аҥардас нуучча тылыттан ылыныынан эрэ барбатаҕа, саха тылын бэйэтин ис кыаҕын туһанарга сорунуу толору утума да суох буолара эмиэ баара. Холобур, ити кэмҥэ оттук, уматык, сабардам, кыамта, ат кууһэ, сөҥүү, уоҕурдуу, кэрбээччи курдук үгүс табыгастаах саҥа тыллар булуллубуттара.
Үһүс кэм – саха тылын сылабаарнай састааба саҥа тылларынан кэҥээһинин кэлиҥҥи кэмэ. Бу кэм билим-техническэй өрөбөлүүссүйэ сайдыытынан сибээстээн саха тылыгар нуучча тылыттан билим, тиэхиникэ үгүс саҥа тиэрминнэрэ киирэллэринэн ордук бэлиэ. Оҕурдук 50-с сыллар бүтүүлэриттэн ыла, холобура, космонавт, автоматика, телевидение, ядернай, лазер, кибернетика, генетика, электроннай, полупроводник, ЭВМ, информатика, биоэнергетика, видеотехника, компьютер, экология курдук тыллар туттуллуулара кэҥээн иһэр. Итини кытары сэргэ билиҥҥи кэмҥэ, уопсастыбаннай олох уларыйан, уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй суолталаах уонна аныгы ырыынак эйгэтигэр сыһыаннаах эмиэ үгүс саҥа тыллар үөскүү тураллар.
Неология –  саҥа тыллары (неологизмнары) үөрэтэр билим.
Саҥа тыллар хайдах үөскээбиттэринэн икки бөлөххө хайдаллар:
·     уопсай тыллар (саҥа үөскээбит тыллар, атын тылтан ылыллыбыт саҥа тыллар);
·     киһи айбыт тыла.
Туох сыаллаах айыллыбыттарынан маннык бөлөхтөргө арахсаллар:
·     урут суох тэрили, эттиги, малы-салы, көстүүнү, өйдөбүлү бэлиэтииргэ: холобур, электростанция, космонавт, лавсан, программирование, нэп;
·     Саҥа айыллыбыт анал ааттар. Холобур, Кодак;
·     Быдан чопчутук уонна хомоҕойдук ойуулаары;
·     Тыл уус-уран этигэнин ситиһээри.
Саҥа тыл үөскүүр ньымалара:
·       Тылы үөскэтэр анал сыһыарыыларынан: хамсааһын (хамсаа + ааһын), сабардам (сабардаа + м), тэҥнэбил (тэҥнээ + бил), тэилтэ (тэрий + тэ);
·       Тыллар силлиһиилэринэн: бүгүн (бу + күн), сарсыарда (сарсын + эрдэ), түҥкэтэх (түҥ + кэтэх), эдэрсин (эдэр + син), улахан (улуу + ахан);
·       Тыллар пааралаһыыларынан: күн-дьыл, олох-дьаһах, үөн-көйүүр, ас-үөл;
·       Тардыы сыһыарыытынан: киириитэ (киирии + тэ), иһинээҕитэ (иһинээҕи + тэ);
·       Тыллар ситимнэһиилэринэн (холбуу уонна сомоҕо тыллар үөскүүллэр): баҕа батаһа, таас бас, хаар чыычааҕа (холбуу тыллар); харах баайыыта, алын сыҥаах, буут биэр, кутуйах иинин кэҥэт (сомоҕо тыллар);
·       Литирэтиирнэй тылга олохтоох түөлбэ, саҥа тыл киириитинэн: уучах, ыстаада, паас, бэриэтчит, тарыыр.
Саҥа тыл саҥа  үөскээһинин субурҕатын сорҕото буолар. Бүттүүн  тылга олохсуйда да “саҥа” диэнэ уурайар, сүрүн тыл саппааһын тыла буолар.
Тус ааптарыскай тыл (индивидуально-авторскай неологизмнар)
Уопсай саҥа тыллартан ураты өссө анал уус-уран сыаллаах айыллар ааптарыскай (индивидуальнай, индивидуально-стилистическэй) саҥа тыллар баар буолаллар. Бу тыллар кэнтиэкистэн тахсыбаттар, киэҥник тарҕамматтар уонна, быраабыла быһыытынан, бэйэ истиил бас билиитинэн хаалаллар, онон кинилэр сонун, ураты өрүттэрэ бүтүн буолар. Ол эрэн сорох ардыгар ааптарыскай саҥа тыллар тылга киирэллэр уонна тыл баайын хаҥаталлар.
М.В. Ломоносов улуу нуучча тылын маннык тылларынан байыппыта: атмосфера, вещество, градусник, преломление, равновесие, диаметр, квадрат, минус, горизонт уонна горизонтальный, кислота, квасцы, зажигательное (стекло), негашеная (известь), огнедышащие (горы), удельный (вес).
Н.М. Карамзин промышленность, трогательный, занимательный диэн тыллары киллэрбитэ; М.Е. Салтыков-Щедрин - головотяп, головотяпство, благоглупость; Ф.М. Достоевскай - стушеваться, лимонничать; И. Северянин – самолет (аэроплан), бездарь; В. Хлебников – летчик, изнеможденный, смехач; онтон К.Чуковскай канцелярист диэн тылы киллэрбитэ.
Саҥа тыллары (неологизмнары) наардааһын:
·     Бэйэтиичэскэй саҥа тыл
·     Физиологическай саҥа тыл – үксүгэр 5 саастарын туола илик оҕолор саҥаларыгар үөскүүр
·     Патологическай саҥа тыл – саҥарар саҥа патологиятын сибикитэ
Нуучча лексикографическай угэһигэр саҥа тыллар анал тылдьыкка тиһиллэллэр. Олортон саамай биллиилээхтэрэ –  Н.З. Котелова уонна Ю.С. Сорокин (Л., 1973, 1984), уонна Е.А. Левашов (СПб, 1997) эрэдээксийэлэринэн тахсыбыт пресса уонна XX үйэ иккис аҥарынааҕы литэрэтиирэ матырыйаалларыттан тиһиллэн оҥоһуллубут «Новые слова и значения» диэн тылдьыт-ыйынньык; Г.Н. Скляревская (СПб, 1998) эрэдээксийэтинэн  «Толковый словарь русского языка конца ХХ века»;   В.И. Максимов (СПб, 1992) эрэдээксийэтинэн  «Словарь перестройки» уонна «Новое в русской лексике» диэн хас да сиэрийэ,  1977 сылтан 1996 сылга диэри  «Словарные материалы» диэн кинигэлэр тахсыбыттара. Маны тэҥэ ааптарыскай саҥа тыллар тылдьыттара суруллар, холобур: Н.Н. Перцова «Словарь неологизмов Велимира Хлебникова» (Вена – Москва, 1995) диэн тылдьыты таһаарбыта.
Саввинов Валерий Николаевич
Саввинов Валерий Николаевич –  мас тардыһыытыгар СР спордун маастара.
Казан (иhит)
мини|280x280пкс|Казан сир көрдүгэнигэр. Сумаляка бэлэмнээһин Казан (түүркүүттэн., qazan, қазан; казан; qazan, казан, qozon, kazan, туркм. gazan)- Азиатскай үгэс буолбут ас астыырга аналлаах төгүрүк түгэхтээх кутуллубут тимир хочуол.
Ордук маассабай казаннар күн бүгүнүгэр диэри тарҕаммыттар Азербайджанҥа., Казахстанҥа уонна Орто Азияҕа. Казан төгүрүк быһыыта, уот түгэҕин эрэ буолбакка (хаптаҕай иһит курдук),ньууруун бүтүннүүтүн ититэргэ оҥоһуллубут. Маннык иһит уматыгы ордук харыстыырга, аһы түргэнник ититэр уонна уһуннук ити хаалларар. Хаппаҕа үгэс мас хаптаһынтан оҥоһуллар, энергияны кэмчилээһинҥэ көмөлөөх.
Этимология
«Казан» диэн киирии тюрк тыла, каз диэн «кыһый, мэлий» тылтан тахсыбыт, ол эбэтэр « Кыһыллыбыт» (иһит) курдук тылбаастанар.
Казан диэн өссө тогуз коргоол тюрк остуол оонньууларыгар дуоскаҕа мунньуллар лункалары ааттыыллар. Эбэтэр тюрк аттаах команднай кок-бору оннуутугар буоратаны «тай-казаны» диэн диллэр.
Казан көрдүгэнэ
мини|280x280пкс|Тимир оһоххо ууруллбут казан. Плов астааһын Казан стационарнай (таас, саманнай, сир), тимир цилиндрическэй формаҕа ууруллар, ону тэҥэ анал металл треногаҕа туруоруллар. Боростуой холумтаннаах Көрдүгэн таастан уонна туойтан оҥоһуллар. Ордук ырыахханнык оҥоһуллубут көрдүгээннэр аныгы баарычнай оһохтоох уонна ус араас усталаах туоралах казаннах буолар. мини|Тай- Казан, г. Туркестан, Казахстан Саамай улахан казаннар элбэх эти буһарарга аналлаахтар, тай-казан дэнэллэр (тай- кулунчук эбэтэр саастаах оҕус). Ордук биллибит тай-казаннартан Ахмеда Ясави мавзолеегар баар (г. Туркестан Казахстан Республиката). Мавлзолей кылаабынай саалатын ортотугар чаҥ ритуальнай тай-казан сытар. Мусульмааньыннарга казан бииргэ түмсүү уонна ыалдьытымсах быһыы бэлиэтэ. Онон казан кээмэйдэрэ уонна тас көстүүлэрэ ураты суолталаммыта. Туркестан казаннара тэҥнээхтэрэ суох. Кини диаметра — 2,2 м, ыйааһына — 2 т. Үрүҥ көмүстэн, цинкаттан, сибиниэстэн, хорҕолдьунтан, кыһыл алтантан уонна үрүҥ көмүстэн кутуллубут диэн номохтоох. Литератураҕа - боруонса холбоһуктан оҥоһуллубут диэн. Дэҥҥэ көстөр кутуу үрдүк ураты уһаныныы көрдүүр. Маастар-металлург Абдул-газиз-Шарафутдин-улы аль Тербез бу уустук проблеманы технологическай эрэ буолбакка, эстетическэй да өттүнэн быһаарар кыахтанна. Казан үүнээйи оһуордаах, араб биистээх үс кур киэргэтиллибит. Казан тутааҕа Лотос эминньэҕэ нарын форматын маастар биэрдэ.
Туһайыы
Казан киин Азия үгүс дойдуларыгар тарҕаммыта. Үгэс буолбут казан, тимиртэн оҥоһуллар уонна төгүрүк түгэхтээх. Өссө аллаарытыгар кыракый хаптаҕай казаннар бааллар. Халыҥ истиэнэлээх казан ордук ирдэнэр, халыҥ истиэнэлэр ас умайтарбат. Казан сүрүн итэҕэһэ улахан ыйааһын буолар.
Егоров Михаил Иванович
Егоров Михаил Иванович (1935 с., ахсынньы 29 күнэ, Элгээйи с., Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2012 с.), Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонугар Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1957 с. Благовещенскайдааҕы педагогическай институкка физика уонна астрономия учууталын идэтин ылан, Элгээйигэ кэлэр. Оскуолаларга политехнизацияны киллэрии соруктарыгар сөп түбэһиннэрэн, эдэр учуутал оскуолаҕа бастакы физика кабинетын тэрийбитэ. Кабинекка автолюбителлэр, фотографтар, киномеханиктар дьарыктанан барбыттара. Оскуола бэйэтэ модульнай электростанциялаах, радиоузеллаах буолбута. Элгээйилэр опыттара оройуоҥҥа, өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник тарҕанан барбыттара.
1960-1965 сс. Егоров М.И. райОНО сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Оскуолалар материальнай-хаһаайыстыбаннай базаларын, салайар кадрдарын бөҕөргөтүүгэ үлэ күүскэ ыытыллар.
1965-1983 сс. компартия Сунтаардааҕы райкомугар отдел сэбиэдиссэйинэн, онтон салгыы үөрэх министрин солбуйааччынан ананар. Манна Михаил Иванович өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар үөрэх программаларын, учебниктары, үөрэтэр пособиелары ситэрэн оҥорууга сүрүн кыһамньытын уурар. Биирдии сүрүн предметтеринэн научнай-практическай конференциялар тэриллэллэр. Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар оскуолаларын үлэлэрин уларыта тутууга киэҥ өрүттээх үлэ саҕаланар, кини инициативатынан Дьокуускай куоракка Сибиир уонна Уһук Илин зоналарын үөрэнээччилэрин олимпиадалара хаста да ыытыллыбыта.
Михаил Иванович кэлин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенин уонна Правительство кылаабынай управлениеларын уопсай отделын начальнигынан, административнай-хаһаайыстыбыаннай управлениетын генеральнай дириэктэрин солбуйааччынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Оройуон общественноһа киэн туттар киһитэ
Наҕараадалара, ытык ааттара
- Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала,
- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
- Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо
Кини туһунан
- Михаил Иванович Егоров: учуутал, салайааччы, үтүө киһи / [хомуйан оҥордулар Э. М. Максимова, М. М. Дмитриева, В. П. Николаева ; эппиэт. ред. В. П. Николаев]. - Дьокуускай : Компания "Дани АлмаС", 2012.
Баттахов Петр Акимович
Баттахов Петр Акимович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыгар 1908 сыллаахха төрөөбүт. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Бу кыргыһыыларга сэттэ өстөөҕү өлөрбүтэ биллэр эбит. Балаҕан ыйыгар Куопроснай дэриэбинэ иһин кыргыһыыга бааһырбыт. Бу дэриэбинэ аттыгар Чаппандаттан сылдьар өссө Токусаров Петр Дмитриевич, Тартакынов Петр Федотович уонна Остосов Михаил Кириллович диэн дьон эмиэ бааһырбыттар эбит. Мантан чугас Орловка диэн сир хоту өттүгэр сэриилэспит эмиэ Чаппанда киһитэ Михайлов Николай Тимофеевич кыргыһыы хонуутугар охтубут.
«Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕаараадаламмыт (07.06.1943).
Дьааба тыла
Дьааба тыла (Basa Jawa, Basa Jawi, Ява́нский язы́к) — саҥарар дьонун ахсаанынан австронезия тылларыттан ордук бөдөҥнөрө (75 мөл. ордук). Дьааба арыыга уонна Индонезия хас да арыытыгар тарҕаммыт тыл. Арай Дьааба арыы арҕаа өттүгэр суундар олорор сирдэригэр аҕыйах.
thumb|250px| Дьааба тылынан сурук. П. Фавр "Дьааба грамматикатыттан" (Париж, 1866)
Балыктаах (Уус-Алдан улууһа)
Балыктаах — Уус-Алдан улууһун Найахы нэһилиэгин киинэ.