cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөрө
Тас көрүҥэ
Атаҕа улахана суох, тарбахтарын үмүрүччү тутан хаамар, онон ыт уонна бөрө суолун араарар кыах үөскүүр. Тарбахтарын быыһыгар сыттаах быччархайдардаах буолан, бөрө суола ураты сыттаах буолар. Бөрө, син эмиэ ыт курдук, көлөһүн таһаарар быччархайдара суох, онон көлөһүнүн тылынан таһаарар.
Бөрө түүтэ хойуу уонна уһун, икки араҥаттан турар, онон кыыл улахан курдук көстөр. Дьүһүнэ ханна тарҕаммытыттан араастаһар. Туундара бөрөтө бөдөҥ, дьүһүнэ сырдык, маҥан кэриэтэ, оттон ойуур бөрөтө хараҥа күрэҥ (сүр), араҕастыҥы-күрэҥ (күөрт) өҥнөөх буолар. Сылга биирдэ, бэс ыйыгар түүлүүр - мөчөхтөммүт ньуолах түүтүн түһэрээри маска, тааска аалынар.
Бөрө истэрэ үчүгэйдик сайдыбыт. Туора тыаһы иһиттэҕин, утуйа да сыттар, "чөрөс" гына түһэр уонна кэлбит суолун диэки көрөр. Сыты үчүгэйдик ылар. Булдун сытын 3 км ыраахтан ылыан сөп. Хараҕа харалҕан соҕус, ырааҕы, үөһэни кыайан көрбөт, ол оннугар түүн үчүгэйдик көрөр.
Бөрө олус өйдөөх кыыл: үөрэҕи ылынымтыата ордук бултуур эбэтэр сойуолаһыыттан куотар кэмигэр ураты быһаарыылары ыларга күһэллэриттэн көстөр. Холобур, бултуулларыгар арыт икки аҥы хайдыһаллар: сорохторо үүрэллэр, атыттара тоһуурга тураллар. Бөрөлөр киһилии өйдөөх буолууларын түгэннэрэ эмиэ бэлиэтэммиттэрэ. Биирдэ булчуттар бөртөлүөтүнэн көтө сылдьан, бөрөлөрү аларга үүрэн киллэрбиттэр. Бастаан кинилэри кыайан булбатахтар, ол иһин булчуттар бөртөлүөттэн түһэн ойуурга сатыы баран көрбүттэрэ, бөрөлөр кэлин атахтарыгар туран баран (!), мастары илин атахтарынан кууһан тураллара үһү. Ол иһин бөрөлөр үөһэттэн көрөр уустугурбут эбит.
Тарҕаныыта
Урут Сир хоту өттүгэр барытыгар кэриэтэ баар буоллаҕына, билигин ареала улаханнык кыччаабыт.
Олохсуйар сирэ
Сир үрдүгэр баар үүтүнэн аһылыктанааччылартан бөрөлөр саамай киэҥ сиринэн тарҕаммыт кыылларынан буолаллар. Бөрөлөр Европа, Азия уонна Хотугу Америкаҕа тайҕатыгар, туундараттан саҕалаан кумах куйаарга тиийэ көстөллөр. Россияҕа бу кыыллары Сахалин, Курилы эрэ арыыларыгар көрсүбэккин.
Бөрө сири-уоту талан олохсуйуутугар сүрүн төрүөтүнэн аһылыга элбэҕэ уонна уйа оҥосторго табыгастаах миэстэ баара буолар. Кыһын олохсуйар сирэ хаар халыҥыттан эмиэ тутулуктанар. Сыл устатыгар бөрө биир сиргэ олорбот, аһылыгын батыһан көһө сылдьар үгэстээх. Бу ордук туундара бөрөлөругэр сыһыаннаах, көһөр таба үөрүн кэнниттэн бөрөлөр батыһа сылдьар буолаллар.
Бөрө ордук уу чугаһыгар аһаҕас сирдэри талан олохсуйар, кэлимсэ тыалары тумнар. Ол эрээри тайҕаны кэрдии түмүгэр бөрө киһи сылдьар сиригэр эмиэ баар буолла. Дьон олорор сириттэн чугас ордууланыан сөп. Кэнники 200-250 сылга киһи сабыдыалынан бөрө олохсуйар сирэ-уота биллэ кыччаата.
У0уһааһына
Бөрөлөр иссиилэрэ олунньу-кулун тутар ыйдарга саҕаланар уонна икки ый устата салҕанар. Бу кэмҥэ атыырдар икки ардыларыгар кыырыктаах охсуһуулар буолаллар. паараласпыт атыырдар тыһы бөрөлөр үйэлэрин тухары бииргэ олороллор. Муус устар бүтүүтэ кураанах сирдэри талан төрүөхтэригэр уйа оҥороллор.
Бөрөлөр уйаларын өрүстэр, үрэхтэр кумахтаах биэрэктэригэр, аппалар эниэлэригэр оҥостоллор. Туундараҕа дулҕалар быыстарыгар, хайалаах сирдэргэ хайа хапчааныгар уйаланаллар. Ардыгар саһыллар, кырсалар, о.д.а. кыыллар хороонноорун "уларсаллар". Ордуу 1.5-5 м уһуннаах, 1-3 ааннаах буолар. Уйаларын оҕолорун иитэллэригэр быстах кэмҥэ туһаналлар (бэс ыйыгар төрөөбүт-ууһаабыт уйаларын быраҕаллар), дьыл атын кэмигэр бөрөлөр биир сиргэ тохтооботтор, төбэһиэх силис, сыгынах анныгар сынньаналлар.
Тыһы бөрө 62-65 күн буос сылдьар, муус устар бүтүүтэ-ыам ыйыгар төрүүр. Төрүөххэ 6-8 (ардыгар 12 тиийэ) оҕо баар буолар. Бөрө оҕолоро төрүүллэригэр бэйэлэрин кыаммат, харахтара, кулгаахтара сабыылаах, кылгас бороҥ түүлээх, 600-700 г ыйааһыннаах буолаллар. Бастакы 2-3 нэдиэлэ ийэлэрэ мэлдьи оҕолорун таһыгар сылдьар, атыыр бөрө тыһытын бултаан аҕалан аһатар. Икки нэдиэлэнэн харахтара аһыллар. Бөрө оҕолоро сырдык халлаан күөх харахтаах төрүүллэр, 2-3 ыйдарыгар харахтара сырдык араҕас эбэтэр кытархайдыҥы араҕас өҥнөнөллөр. Ийэ бөрө оҕолорун 3-4 ый эмтэрэр, ол эрээри номнуо 2-3 ыйдарыттан төрөппүттэрэ куртахтарыгар аҥаарыгар диэри буспут эти кулгуйан оҕолорун аһаталлар. Бу кэмҥэ бөрөлөр ордук сэрэх буолаллар, ордууларыттан 7-20 км ыраах бултууллар.
Бөрө оҕотун төбөтө уонна атахтара бэйэтин тэҥэ суох улахаттар. Түүтүн өҥө биир тэҥ, хараҥа буолар, улаатан истэҕин аайы сырдаан иһэр. Кырачааннар улааппыттарын кэннэ ийэлэрэ үөрү кытта бултуу барар, оттон оҕолору дьиэ кэргэн чилиэннэрэ бары аһаталлар. Атырдьах ыйын бүтүүтэ оҕолор бэйэлэрэ бултаан саҕалыллар (сунньунэн кутуйахтыҥы кэрбээччилэри бултаһаллар). Балаҕан ыйыгар эдэр бөрөлөр төрөппүттэрин уонна былырыыҥҥы оҕолору кытта туйахтаахтары сойуолаһан улахан булка кытталлар. Ахсынньыга бэйэлэрэ туспа бултуур буола улааталлар. Эһиилигэр муус устарга төрөппуттэриттэн тутулуга суох олорор кыахтаналлар. Биир сааһыгар бөрө оҕотун ыйааһына 20-30 кг, 2-3 сааһыгар - 35-45 кг тиийэр.
Тыһы бөрөлөр икки саастарыгар ууһуур кыахтаналлар, оттон атыырдар - устэригэр.
1387
1387 сыл.
Бөрө
У0уһааһына
Айылҕаҕа бөрөлөр 15 саастарыгар диэри олороллор, ол эрээр 10-20 саастарыгар кырдьыы бэлиэлэрэ көстөллөр
Хаһаайыстыбаннай суолтата
Бултанар. Билигин да сорох сирдэргэ сүөһү иитиитигэр хоромньуну аҕалар. Экосистемаҕа улахан оруолу оонньуур: мөлтөх, ыарыһах кыыллары суох оҥорон бултуур кыылларын популяциятын тупсарар.
Бөрө культуураҕа
Бөрө элбэх омуктар остуоруйаларыгар киирбит персонаж.
Быһаарыылар
2." Баай Байанай бэлэҕэ". Галактионова Т.Н., Егоров А.А., Егорова В.В.: Дьокуускай : Кытыл : Салама : 2014 с.
Уус-Кут
Нэһилиэнньэтин ахсаана 45,3 тыһ. киһи (2008 сыл).
Куорат Өлүөнэ өрүскэ Иркутскайтан 610 км. ыраах турар.
Уус-Кут муниципальнай тэрилтэ кулубата — Сенин Владимир Петрович.
Ыам ыйын 12
Ыам ыйын 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 132-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 133-c күнэ). Сыл бүтүө 233 күн баар.
Чөркөй
300px|thumb|right|Чөркөй
Чөркөй эбэтэр чөркөөкү (Anas crecca L., чирок-свистунок) — кыра кус. Улахан атыыр ыйааһына 250—450 г тиийэр. Атыыра саас төбөтө уонна моонньун үөһээ өттө кытархайдыҥы хоҥор. Төбөтүн икки өттүнэн араҕас хаймылаах кэтит от күөҕэ балаһалар бааллар.
1388
1388 сыл.
.gl
.gl диэн Гренландия үрдүк таhымнаах ил домена.
Баҕаччах
Баҕаччах, Саха Сиригэр улахан киэҥ алаас баар, Мэнэ-Ханалас территориятыгар. Бэйэтигэр 45 алаас систематын холбуур. Кырасыабай айыха баар. Улахан ыһыах буолар сирэ. Кэнники кэмҥэ элбэх баһаар буолла, онон сибээстээн элбэх заповедниктар алдьаннылар!
Кылаат
thumb|[[Шлиман Генрих|Шлиман булбут Приам ыраахтааҕы кылаата]] Кылаат — сиргэ (буорга) эбэтэр ханна эмэ кистэммит ким киэнэ буолара чопчу биллибэт үп, харчы, сыаналаах мал-сал.
Кылааты түҥэттии
Кылааты булбут киһи РФ сокуонун быһыытынан кылаат булуллубут сирин хаһаайынын кытта тэҥҥэ үлэстэр бырааптаах. Өскө кылаат көстүбүт сирин хаһаайына сөбүлэспэт түгэнигэр кылаат сирдээх хаһаайын бас билиитэ буолар. Көстүбүт, булуллубут кылаат олус сыаналаах күндү уус-уран мал (оҥоһук) буоллаҕына, бу кылаат судаарыстыба туһатыгар бэриллэр, ол эрэн компенсация төлөнөр. Судаарыстыба булуллубут кылаат иһин төлүүр харчытын (кылаат уопсай суумматын аҥаарын) кылааты булбут киһи уонна кылаат көстүбүт сирин хаһаайына тэҥинэн үллэстэллэр.
Кылааты көрдүүргэ ананан наймыламмыт дьон, эбэтэр идэлэрин эбээһинэһин толорон сыаналаах маллары көрдүүр дьон (холобур археологтар) бу категорияҕа киирбэттэр, онон кинилэргэ туох да төлөммөт.
Атын дойдулар кылаат туһунан сокуоннара
Улуу Британияҕа кылаат судаарыстыба баайа, булбут киһи 14 хонук иһигэр судаарыстыба уорганнарыгар биллэриэхтээх. Биллэрбэтэҕинэ холуобунай эппиэтинэһи сүгэр. Ол эрэн судаарыстыба кылааты булбут киһиэхэ төннөрүөн сөп.
АХШ-ка штааттарынан араастаах, холобур, сорох штааттарга кылааты булбут киһи ылар, сорох штааттарга - сир иччитэ, Луизианаҕа булбут киһи уонна сирдээх киһи тэҥҥэ түҥэттэллэр.
Европа сорох дойдуларыгар тимири көрдүүр аналлаах тэриллэри атыылыыр уонна көҥүлэ суох туһанар бобуллар.
Новогородов Иннокентий Афанасьевич
Иннокентий Афанасьевич Новгородов — Верхоянскай уокурук XIX үйэтинээҕи үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ. Үөһээ Дьааҥы улууһун IV Юсальскэй нэһилиэгин сахатын уола Иркутскайдааҕы учуутал семинариятын 1881 с. бүтэрбит. Верхоянскайдааҕы икки кылаастаах оскуолаҕа учууталлаабыт, уокуруктааҕы полиция управлениетын уонна инороднай управатын суруксутунан үлэлээбит.
Көскө сылдьар бэлитиичэскэй сыылынайдары дьиэтигэр мунньар буолан полицияҕа кистэлэҥ надзорга турбут (1904 сыл алтынньы 8 күнүнээҕи МВД Полиция департаменын дириэктэрин дьаһалынан).
Төрөппүт уола Афанасий Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, политрук, кэлин бөдөҥ устуорук учуонай уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ.
Новгородов Афанасий Иннокентьевич
200px|thumb|right|Новгородов Афанасий Иннокентьевич Новгородов Афанасий Иннокентьевич — устуоруйа билимин дуоктара, профессор, Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа институтун дириэктэрэ (1947-1950). Кэлин Москубаҕа олорон 1955 с. көмүскээбит диссэртээссийэтигэр Өксөкүлээҕи үрүҥнэргэ сулууспалаабыта диэбитин, Саха сирин устуоруктара ылымматахтара.
1902 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Верхоянскай куоракка улуус суруксутун Иннокентий Новогородов дьиэтигэр төрөөбүтэ. 1917 с. сайыныгар верхоянскайдааҕы икки кылаастаах оскуоланы бүтэрэн баран Иркутскайга барбыта. Онно Иркутскайдааҕы учуутал семинариятыгар киирбитэ, онтон ону саппыттарын кэннэ үөрэҕин тыа хаһаайыстыбатын училищетыгар салҕаабыта.
Бу сылдьан Илин Сибиир Кыһыл аармыйатын артиллерия хомуньуустуу биригээдэтигэр киирбитэ. Үрүҥнэри утары сэриилэһиигэ кыттыбыта, 1920 сыл кулун тутар 1 күнүгэр РКП(б) кэккэтигэр киирбитэ.
1921-1923 сс. А. И. Новгородов Народнай-революционнай аармыйа араас чаастарыгар инструктор-организатор быһыытынан сулууспалаабыта, онтон политрук буолбута, кыргыһыыларга кыттыбыта. 1922 с. ыараханнык бааһыран баран Иркутскайга төннүбүтэ, Иркутскайдааҕы РКП(б) Губкомугар тэрийэр салаа инструкторунан үлэлээбитэ.
.gm
.gm диэн Гамбия үрдүк таhымнаах ил домена.
Новгородов Афанасий Иннокентьевич
Илиҥҥи омуктар үлэлээн иитиллээччилэрин хомуньуустуу университеттарын (Коммунистический университет трудящихся Востока) бүтэрэн баран А. И. Новгородов Саха сиринээҕи ВКП(б) обкуомугар ыытыллыбыта. Бу Москубаҕа үөрэнэр сылларыгар Саха сирин уонна Гражданскай сэрии туһунан бастакы ыстатыйалара тахсыбыттара.
1389
1389 сыл.
Новгородов Афанасий Иннокентьевич
ВКП(б) обкуомун чилиэнинэн талыллыбыта. Биир сыл Верхоянскайга үлэлээн баран 1927 с. сэтинньи 29 күнүгэр Дьокуускайга обкуомҥа ыҥыран ылбыттара.
Агайакаан
300px|right|thumb|Агайакаан үрэҕи мас күргэнэн туораан иһэн Агайакаан, Индигир салаата Күөнтэ өрүс салаата.
Новгородов Афанасий Иннокентьевич
1928 с. бэс ыйыгар Алданнааҕы уокурук кэмитиэтин тэрийэр салаатын сэбиэдиссэйинэн ыыппыттара. 1928 с. сэтинньитигэр иккистээн обкуом чилиэнинэн талбыттара. 1929 тохсунньутугар Алдан уокуругун исполкомун бэрэстээтэлиэн талбыттара, онтон кулун тутарга 6-с Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэригэр ЦИК чилиэнинэн, ЦИК бэрэстээтэлин солбуйааччытынан уонна Бүтүн сойуустааҕы ВЦИК-ка Саха сириттэн бэрэстэбиитэл быһыытынан талбыттара (бу дуоһунаска 1930 сыл атырдьах ыйын 25 күнүттэн 1931 с. кулун тутар 22 күнүгэр дылы үлэлээбитэ).
Агайакаан
Устата 160 км, тардыытын иэнэ 7630 кв. км.Сунтаар Хайатын хотугу эниэтигэр бастаах, Өймөкөөн үрдэлинэн устар.
Новгородов Афанасий Иннокентьевич
1947 сыл бэс ыйын 19 күнүттэн 1950 сыл бэс ыйын 16 күнүгэр дылы Тыл, литератуура уонна устуоруйа институутун дириэктэрэ.
1983 атырдьах ыйын 19 күнүгэр өлбүт, уҥуоҕа Москубаҕа Ваганьково кылабыыһатыгар көмүллэ сытар.
Агайакаан
Сүрүн салаалара хаҥастан Нэймэчээк (95 км), Хоҥор (85 км), уҥаттан От Хайа (80 км).
Үбүлээhин
Үбүлээhин диэн харчынан хааччыйыы.
Үбүлээhин төрүттэрэ:
Мукулук
Мукулук — Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар баар алаас, биир улахан тыалаах сир.
Анадырь
Анадырь. (Чукчаалыы:Кагыргын, Въэн, нууччалыы: Анадырь) Куорат, Чукотка автономиялаах уокурук киинэ. Арассыыйа ордук ыраах субъега.
Беринг байҕалын Анадырь хомотун кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 11,2 тыһ. киһи (2006 сыл).
Олевск
Олевск (Олевськ) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 229 (2011).
.gn
.gn диэн Гуинея үрдүк таhымнаах ил домена.
Баҕа батаһа
thumb|273px|right|Iris sanguinea Баҕа батаһа — Саха сиригэр маннык ааттаах үс уруулуу көрүҥ үүнэр: Iris sanguinea, Iris laevigata, Iris setosa.
Сииктээх сири сөбүлүүр элбэх сыллаах от.
Iris sanguinea (Касатик кроваво-красный) сэдэх үүнээйи, СӨ Кыһыл кинигэтигэр киирэр, Алдан орто сүүрүгэр көстөр.
Iris laevigata (Касатик сглаженный) — популяцията кыччаан иһэр көрүҥ, Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. Өлүөнэ хочотугар Алдан төрдүгэр диэри, Бүлүү уонна Алдан хочолоругар көстөр.
Iris setosa (Касатик щетинистый) — Саха сиригэр бүтүннүүтүгэр туундараттан ураты көстөр. Бэс ыйын ортотуттан 18-20 күн сибэккилиир.
Бүрүнгээдэ
Бүрүнгээдэ, Күөнтэ өрүс (Индигир тардыыта) хаҥас салаата.
Уһуна 207 км., тардыытын иэнэ 5540 кв.км. Бүрүнгээдэ сискэ бастаах, сүрүннээн Өймөкөөн үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 500 күөл баар.
Алтынньы саҥатыгар тоҥор, ыам ыйын бүтэһигэр мууһа эстэр. Сүрүн салаата хаҥастан — Сэйкинмнээн (104 км.)
Халыма суол быһа охсон ааһар сиригэр 2008 сыллаахха күргэ тутуллубута.
Стивен Спилберг
Стивен Спилберг (Steven Spielberg) — Америка киинэ режиссера уонна продюсера. 2006 с. Premiere диэн сурунаал кинини киинэ индустриятыгар саамай модун уонна дьайыылаах киhи диэбитэ. Time сурунаал ааспыт үйэ 100 саамай улуу дьонун ахсааныгар киллэрэр. Спилберг араас жанрдаах киинэлэри уhулар уонна араас темалары ылар.
Спилберг Цинциннати (Огайо) төрөөбүт уонна Финикс (Phoenix, Аризона) улааппыт. Кэлин Калифорнияҕа көспүтэ уонна киинэ университетыгар үөрэммитэ. Аан бастаан 1975 сыллаахха «Чолбон»сайыҥҥы блокбастерынан биллэр. Кэлин Спилберг «үһүс степеннээх Контакт», «туора олохтоох» кассовай хиталары уонна «индиан Джонс»киинэлэри уһулбута. Онтон «лиловай хонуулар» уонна «күн империята»драмалары батыспыттара.
Кыра тохтобул кэнниттэн Спилберг «юрское период паарката» диэн научнай- фантастическай блокбастер уонна «Список Шиндлер» Холокоста туһунан научнай-фантастическай блокбастеры таһаартарда. 1998 сыллаахха режиссер коммерческай ситиһиилэрдээх, критиктэри билиммит «рядового Райана» аан дойду иккис сэриитин туһунан эпопеяны уһулбута. 2000- с сылларга Спилберг «искусственнай Өймөкөөн», «ураты санаа» уонна «аан дойду сэриитэ»курдук научнай- фантастическай бырайыактары олоххо киллэриини саҕалаабыта. Кэлин «Саргылаана Тинтина фантастическай лиэнтэни: „кистэлэҥ Единорга“ уонна» первый игрок бэлэмнэнэргэ «драмалары уонна» Боевой ат «драмалары,» Линкольное досье «уонна» Вестсайдская история «мюзикл уһулбута.
Режиссура, Спилберг таһынан Саха сирин биир сүрүн компанияларыттан биирдэстэрэ уонна элбэх эт- хаан, киинэлэри продюсерынан буолла. Уеьээ Булуугэ Композиторынан элбэх сыл бииргэ улэлээьин биллэр. Режиссер сорох үлэлэрэ бары кэмнэри саамай кассовай киинэлэр ахсааннарыгар киирэллэр, ону таһынан сэттэтэ АХШ Конгреһын национальнай реестригэр «ураты культурнай, историческай эбэтэр эстетическэй суолталаах»диэн национальнай реестргэ киллэрбиттэр.
Сэллик туһунан тугу билиэххэ...
Сэллик ыарыы
Сэллик (туберкулез, чахотка) түҥ былыргыттан биллэр ыарыы. Таас үйэҕэ олорбут, Египет пирамидаларыгар дьон дьардьамаларыгар сэллигинэн ыалдьыбыттара ала-чуо көстө сылдьарын булбуттара. Сэллик туһунан Гиппократ уонна Авиценна сиһилии суруйбуттара.
Сыл аайы аан дойдуга 1,4 мөл. киһи сэлликтэн өлөр. Бу ыарыы кыраныыссаны, омугу, сааһы, социальнай балаһыанньаны билиммэт. Арассыыйаҕа сэллиги утары охсуһуу дойду куттала суох буолуутун кыһылҕаларыгар киллэриллэн турар.
Киһи тоҕо сэлликкэ хаптарарый?
Эт-сиин ыарыыга утарсарын мөлтөтөллөр: күүстээх стресс, аанньа аһаабат буолуу, табахтааһын, арыгыны элбэхтик иһии, сибиэһэй салгыҥҥа сылдьыбат буолуу. Ону таһынан ВИЧ- тээх киһи сэллигинэн кэбэҕэстик ыалдьар.
Эт-сиин көмүскэнэр күүһүн туох өһүлүөн сөбүй?
Тыынар уорганнарыгар олус элбэх сэллик палочката киирэн хааллаҕына, этиҥ-сииниҥ тулуктаһыа суоҕун сөп. Сэлликтээх киһини кытта өрүү алтыһар буоллаххына, эккиҥ-сииҥҥин инфекция куруук атаакалыыр.
Оҕолор, улаатан эрэр обургу оҕолор, хат дьахталлар, кырдьаҕас дьон сэлликкэ ордук хаптарымтыа буолаллар.
Сэллик хайдах сыстарый?
Сэллиги тарҕатааччы – тыҥатыгар сэлликтээх киһи. Сөтөллөр кэмҥэ, тыынарга даҕаны сэллик бактериялара көтөн тахсаллар. Бактериялаах быыкаа таммахтар аттыгар баар доруобай киһи тыҥатыгар киириэхтэрин сөп. Сэлликтээх киһи тыыммыт салгына, сөтөллүбүтэ салгыҥҥа хас да чаас сылдьыан сөп. Ону таһынан инфекция киһи этигэр-сиинигэр сэлликтээх кыыллартан эмиэ сыстар, холобур, ситэ буспатах эттэн уонна сиикэй үүттэн.
Ыарыыттан хайдах харыстанабыт?
Сэлликтэн чөл олоҕу тутустаххына ордук харыстанаҕын. Кытаанах доруобуйаланар туһугар ниэрбэ систиэмэтэ доруобай буолуохтаах. Онон стресстэн харыстаныахтааххын. Аһыҥ-үөлүҥ иҥэмтэлээх белогунан баай буолуохтаах. Ону таһынан куруук сууна-тараана сылдьыахтааххын. Доруобуйаны көрүнэргэ күн аайы сөптөөх эт-сиин ноҕурууската эмиэ наада. Үлэҕэр, дьиэҕэр хостору куруук салгылата, быылын сото, сууйа сылдьыахтааххын. Быыллаах хоско сэллик бактерията түргэнник тарҕанар.
Ыарыыны эрдэттэн билэр туһугар сэллик бастакы сибикилэрэ билиннэ даҕаны бырааска көрдөрүөхтээххин.
Ыарыы сибикилэрэ:
-	2-3 нэдиэлэ устатыгар уонна онтон уһун тохтообот сөтөл;
-	Түөс иһигэр ыарытыннарар;
-	Дьүдьэйии;
-	Силлээтэххинэ хааннаах буолар;
-	Түүнүн тиритэн тахсаҕын;
-	Сотору-сотору кыраадыстанаҕын;
-	Туругун мөлтүүр, сэниэтэ суох буолаҕын;
-	Былчархайдарыҥ көбөллөр, улааталлар.
Ити сибикилэртэн биирэ эмит баар буоллаҕына, тута бырааска көрдөрө оҕус.
GTA
GTA диэн тыл хас да өйдөбүллээх буолар
1390
1390 сыл.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадалара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадалара - Саха Өрөспүүбүлүкэтин уопсастыбатын, бэлиитикэтин, социальнай эйгэтин, экэниэмикэтин уонна култууратын сайдыытыгар сүҥкэн үтүөлэрин судаарыстыба уонна уопсастыба үрдүкү билиниилэрин көрүҥүнэн буолаллар. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадаларын туһунан» 135/1-З N 275-III 2004 с. бэс ыйын 15 күнүнээҕи СӨ Сокуонугар олоҕуран бэриллэллэр.
Судаарыстыба наҕараадаларын СӨ Бэрэсидьиэнин көрдөһүүтүнэн Ил Түмэн олохтуур.
Бигэргэтиллибит наҕараадалар көрүҥнэрэ Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай геральдика реестрыгар киллэриллэргэ ыытылаллар.
Ыам ыйын 13
Ыам ыйын 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 133-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 134-c күнэ). Сыл бүтүө 232 күн баар.
Үп
Үп диэн харчы туттуллуутун үөрэтэр үөрэх. Харчынан хааччыйыы үбүлээhин дэнэр.
Үп маннык көрүҥнэргэ үллэстэр: тэрилтэ үбэ, тус үп уонна аһаҕас үп.
Тус үп
Тус үптэрин дьон хайдах тутталлар? Үксүн маннык: үөрэҕирии төлөбүрэ, «өр үйэлээх» маллары ылыы (холобур, хамсаабат баай уонна массыына), харыстаныыны үбүлээhин (холобур, доруобуйаны эбэтэр бас билиини харыстаныы), уурайыыга (пенсияҕа тахсыыга) анаан харчы угуу.
Тэрилтэ үбэ
Тэрилтэ (корпорация) үбэ диэн тэрилтэ үлэтин үбүлээhинин хааччыйар сорудах.
Уhун болдьохтоох үбүлээhин бас билиигэ кыттыынан (акция) уонна уhун болдьохтоох кредитынан бэриллэр, үксүн облигация курдук.
Инвестициялааhыҥҥа (бартыбыал талыытыгар) туох, төһө уонна хаһан диэн ыйытыылар быhаарыллыахтаахтар.
Капитал
Капитал диэн харчы. Капитал бизнеска малы оҥорорго (эбэтэр хааччыйыыны тэрийиигэ) анаан атын малы ылар кыаҕы биэрэр.
Бүддьүөт
Бүддьүөт диэн тэрилтэ бизнес былаанын бигэргэтэр докумуон.
Ил үбэ
Ил, регион, куорат эбэтэр муниципалитет үбэ аһаҕас үп дэнэр.
Үп экономиката
Үп экономиката диэн үп уларыйар кэриҥнэрин (сыана, өлүү сыаналааhына уонна акция) ситимнэhиилэрин үөрэтэр экономика салаата.
Үп экономиката үөрэтэр темалара:
Үп эконометриката диэн үп экономикатын салаата, кини экономика ньымаларын сыhыаннары чинчийиигэ туттар.
Үп математиката
Үп математиката диэн туттуллар математика салаата. Математика ньымаларынан (сүрүннээн статистиканан) үп баhаардарын сыhыаннарын үөрэтэр.
.gp
.gp диэн Гуаделупа үрдүк таhымнаах ил домена.
Псков уобалаһа
Псков уобалаһа, (Нууччалыы: Псковская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Псков.
Тэриллибитэ Атырьах ыйын 23-кэ, 1944-үс сылга.
География
Уобаласка үс тыһыынчаттан тахса күөл баар, Европаҕа кэриҥинэн үһүс улахан – Чудской күөл.
История
910-ус сылтан, 1348-ыс сылга диэри, уобалас сиригэр Псков княжествота баар эбит (Новгород састаабын иһигэр).
1348-ыс сылга Новгородтан автономияны ылан, аны Псков республиката буолбут.
1510-ус сылтан ыла Улуу Москва княжествотын (оччотооҕу Россия) иһигэр.
Балаҕан ыйын 4
Балаҕан ыйын 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 247-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 248-c күнэ). Сыл бүтүө 118 күн баар.
Псков уобалаһа
Демография
Псков уобалаһа – саамай депопупяцияланар регион. Эдэр ыччат атын дойдуларга көһөрө, оҕолор төрөөһүннэрэ аччааһын, нэһилиэнньэ кырдьыыта, улуу аҕа сэрии содуллара – ити фактордар бары дьайыыллар. Холобура, 1926 сыл биэрэпиһинэн, билиҥҥи уобалас сиригэр 1 мөл. 768 тыһ. киһи олорбут; 1990-ус сылга номнуо 844 тыһ. ; билигин (2008 сылга), уобаласка 705 эрэ тыһыынча киһи баар.
Тоҕуһуонус сыллардаахха, уобаласка учуонайдар «Россия депопуляциятын киинэ» диэн хос аат биэрбиттэр.
Бүрүнгээдэ сис
Бүрүнгээдэ сис, Сунтаар Хайатын систематыгар баар кылгас сис.
Томпо (Алдан тардыыта) уонна Бүрүнгээдэ (Индигир тардыыта) өрүстэр кирбиилэрэ буолар. Устата 80 км.
Үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 2041 м үрдүктээх.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
Бу ытык сыбаанньа идэлэрин үрдүк таһымнаахтык баһылаабыт учууталларга, уопсай үөрэхтээһин тэрилтэлэрин бары көрүҥнэрин, педагогика үрдүкү үөрэҕин, үөрэхтээһиҥҥэ идэ таһымын үрдэтэр институуттар преподавателлэригэр, үөрэҕирии салайааччыларыгар, билим чинчийэр институуттарын үлэһиттэригэр педагогикаҕа уонна ыччаты итиигэ өҥөлөрүн иһин, 15 сылтан ордук үлэлээбит буоллахтарына, бэриллэр.
Өссө маны көр
CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ
.gq
.gq диэн Экуатор Гуинеята үрдүк таhымнаах ил домена.
1922 сыл
Сэтинньи
Лев Троцкай хомсомуол сийиэһигэр ыччаты «наука гранитын кириҥ» диэн тута киэҥник тарҕаммыт ыҥырыытын таһаарбыт.
1392
1392 сыл.
Быҥа Тааһа
Үрүҥ Хайа бөһүөлэктэн 55 км. хоту диэкки турар.
Чыпчаала муора таһымыттан 382 м үрдүктээх.
Эстония историята
Эстония историята — Эстония дьон олохсуйуоҕуттан саҕалаан аныгы кэмҥэ дылы.
Былыргы кэм
Бастакы дьон олохсуйбут сирдэрэ 9500-9600 б.э.и. кунд культуратын кэмигэр баар буолбуттар. X—XIII үйэлэргэ эрдэтээҕи феодализм олохсуйбут. Ол кэминээҕи түмэти аҕа баһылыктар уонна сэрии дружиналарын баһылыктара турбуттар.
XIII үйэҕэ крестоносецтар олохтоох эстар утарсыыларын хам баттааннар кинилэр сирдэрин Ливон орденыгар холбообуттар. Бу саҕаттан Балтиятааҕы ниэмэстэр баһылаан олорбуттар. XVI үйэҕэ Реформация кэмигэр Эстония протестаннаар итэҕэллэрэ дойду сүрүн итэҕэлэ буолбут. Ити үйэҕэ Ливоннааҕы сэрии түмүгүнэн Эстония хоту өртө Швецияҕа холбоспут. Үйэ аҥаарынан дойду соҕуруу өртө холбонуллубут.
Ыраахтааҕылаах Арассыыйа кэмигэр
Швеция уонна Россия Хотугу сэриитин кэнниттэн Эстония 1721 Ыраахтааҕы Россия илигэр холбонуллубут. 1897 суруллуу түмүгүнэн Эстонияҕа 958 тыһ. олохтоох баар эбит, олортон эстонецтар ахсааннара 90 %, нууччалар — 4 %, ниэмэстэр — 3,5%.
Тутулуга суох Эстония (1918-1940)
Ыраахтааҕы Россия урусхалламмытын кэннэ 1918, олунньу 24 Эстония Республиката кимтэн да тутулуга суоҕун бас билиммит. Тутулуга суох буолуу босхолонуу сэрии түмүгүнэн ситиһиллибит. 1920, олунньу 2 ССРС уонна Эстония бэйэ-бэйэни билинии туһунан Тартутааҕы эйэ договорун түһэрсибиттэр. 1920 бэс ыйын 15 Эстония бастакы конституцията ылыныллыбыт. 1921 балаҕан ыйын 22 Эстония Лига наций тэрилтэ чилиэнэ буолбут. 1934 тохсунньуга иккис конституция ылыныллыбыт. Ол түмүгүнэн парламент былааһа биллэрдик сарбыллыбыт, президент былааһа бөҕөргөтүллүбүт. Былаас Константин Пятс илиитигэр түмүллүбүт. Саҥа конституция былааһынан туһанан Пятс армияны кытта переворот оҥорбут, парламены сарбыйбыт, дойдуга ыксаллаах балаһыанньа биллэрбит уонна бэйэтэ бас билэр былааһын олохтообут. 1935 дойдуга биир партиялаах система олохсуйбут. 1937 үһүс конституция суруллубут уонна 1938 бигэргэтиллибит. Ол конституцияҕа президент 6 сылга талаллара, икки палаталаах парламент олохсуйуута, президент правительство үлэтин тохтотор быраабын, парламент үлэтин тохтотор бырааба, президент бэйэтэ сокуон (президент дэкириэтэ) суруйуон сөптөөҕүн уо.д.а. суруллубут эбит.
ССРС-ка холбоһуу
1939 балаҕан ыйын 1 Германия Польшаҕа саба түһүүтүттэн Аан дойду сэриитэ саҕаламмыта. Ол түмүгүнэн Эстония сүрүн атыы-эргиэн дойдулара иирсэннэр экономикатын балаһыанньата мөлтөөбүт. 1940 парламент ССРС-тан көмө көрдөөбүт, ол көмө оҥоһуллуутугар ССРС дойдуга сэбилиниилээх күүс киллэриитин уонна Эстония арыыларыгар байҕал базаларын тутуутун ситиспит. Ити сылга уочарата суох парламеҥҥа талыы буолбут, ол түмүгүнэн саҥа састааптаах парламент талыллыбыт. От ыйын 21 сана талыллыбыт парламент Эстонияны ССРС-ка холбоһуутун уонна Эстония Сэбиэскэй Социалистичэскэй Республика тэриллиитэ ылыллыбыт. От ыйын 22 холбоһуу декларацията ылыллыбыт. Атырдьах ыйын 6 ССРС Верховнай сэбиэтин VII сессията Эстонияны ССРСка холбоһуутун постановленията ылыллыбыт. Элбэх историктар ити холбоһууну оккупация уонна аннексия диэн ааттыыллар.
II Аан дойду сэриитин кэмигэр
1941 бэс ыйын 22 Германия ССРС-ка саба түһүүтүттэн саҕалаан Эстония сиригэр сэрии саҕаламмыта. От ыйын 7 ниэмэстэр сэриилэрэ Эстония кыраныыссатыгар тиийбиитэр, атырдьах ыйын 28 Кыһыл армия бүтэһик чаастара Таллинн куораты хаалларбыттар. Олохтоохтор үгүс өртө ниэмэстэрин кэлиилэрин босхолонуу курдук санаабыттар. «Омакайтсе» диэн коллаброционистар тэрилтэлэрэ еврейдэри өлөртүүргэ 1А айнзатцкомандаҕа көмөлөспүт. Эстония территориятыгар оккупационнай администрация тэриллибит. Латвияны, Литваны уонна Белоруссияны кытта биир «рейхскомиссариат Остланд» буолбут. Фашистар армияларыгар 38 тыһ. кэриҥэ киһи ыҥырыллыбыт. 1944 олунньу 2 Кыһыл армия Нарва өрүһү туораан Эстония сиригэр балаҕан ыйыгар дылы күүстээх кыргыһыылар ааспыттар. Сэриигэ эстонецтар чаастара икки өттүттэн кыттыбыттар, сорох кэмнэргэ бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриилэспиттэр. Балаҕан ыйын 22 Кыһыл армия Таллиҥҥа «Уһун Герман» башнятыгар кыһыл былааҕы ыйаабыт. Эвакуацияттан Эстония правительствота төннүбүт. Моонзунд архипелаг арыыларыгар сэрии сэтинньи бүтүөр дылы буолбут. Сэтинньи 24 Сааремаа арыы босхоломмут.
Сэрии кэнниттэн 1990 дылы
Сэрии бүппүтүн кэннэ компартия уонна Сэбиэскэй былаас саҥаттан тилиннэриллибиттэр. Сэрии буолуон иннинэ саҕаламмыт национализация түмүктэммит: промышленноска 1946 бас билии суох буолбут, атыыга — 1947. 1947 сылтан коллективизация саҕаламмыт, 1950 дойдуга 2213 колхоз баар эбит. Колхозтары бөдөҥсүтүү кэнниттэн 1960 908 колхоз уонна 97 совхоз баар эбит. Коллективизацияны утарсан Эстонияҕа сэриилээх утарсыы тахсыбыт, утарсааччылар бэйэлэрин «Тыа бырааттара» диэн ааттаммыттар (metsavennad), утарсыы 1953 дылы дьайбыт.
Сэрии кэнниттэн репрессия салҕаммыт. Сүрүннээн коллаброцианистары уонна «тыа бырааттары» кытта сибээстэрин иһин 36 тыһ киһи репрессияҕа хабыллыбыт (атын дьон суруйарынан 67 тыһ — 124 тыһ).
Сэрии кэнниттэн индустриализация саҕаламмыт. Улахан инвестиция уонна квалификациялаах үлэһиттэр кэлэннэр олох тэтимэ үрдээбит. Государство сүрүн соругунан оҥорор промышленность уонна сир баайын хостооһуна (горючий сланец) буолбут. Ол курдук Кохтла-Ярве куоракка Аан дойдуга бастакы горчай сланец кэмбинээтэ тутуллубут. Эстонияҕа олох таһыма ССРС орто таһымыттан үрдүк эбит. 70 сылларга диссиденнар хамсааһыннара саҕаламмыт. 1980 балаҕан ыйыгар - алтынньыга сэбиэскэй былаас утары студеннар аймалҕана буолуталаабыттар. Ити сылга алтынньы 28 «40 киһи суруга» тахсыбыт — советизация утары Эстония интеллектуалларын манифеста. Арҕаа Дойдулар сэбиэскэй кэмҥэ Эстонияны уонна атын прибалтика дойдуларын холбоһуутун билиммэтэхтэрэ. 1983 Европа парламена прибалтика государстволарын туһунан резолюция ылыммыт, онно холбоһууну билиммэтин уонна ССРС күүс өттүнэн холбооһуна «аан дойду быраабыгар» эппиэттээбэтин бэлиэтээбит.
Тутулуга суох Эстония
1990 ыам ыйын 8 Эстония тутулуга суоҕа чөлүгэр түһэриллиитин туһунан сокуон ылыммыт. 1991 балаҕан ыйын 6 ССРС госсовета Эстонияны тутулуга суоҕун официальнайдык билиммит. 1991 балаҕан ыйын 17 Эстония ХНТ холбоспут. 2004 Эстония Евросоюзка уонна НАТО холбоспут.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ ытык сыбаанньа Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадаларыттан биирдэстэрэ.
Бу ытык сыбаанньа идэлэрин үрдүк таһымнаахтык баһылаабыт оскуола иннинээҕи оҕону иитэр тэрилтэлэрин, оскуола таһынааҕы үөрэхтээһин тэрилтэлэрин, оҕо дьиэлэрин, бастакы уонна орто сүһүөх идэ биэрэр кыһаларын уонна үрдүкү үөрэх кыһаларын үлэһиттэригэр педагогикаҕа уонна ыччаты итиигэ өҥөлөрүн иһин, 15 сылтан ордук үлэлээбит буоллахтарына, бэриллэр.
Крылова Татьяна Ивановна
Крылова Татьяна Ивановна — Саха Сирин дьахталларыттан бастакы медицина доктора, профессор, Саха АССР уонна РСФСР үтүөлээх бырааһа, СГУ медфагын декана (1975—1979).
(1921 сыл кулун тутар 16 — 1979 сыл муус устар 2)
Олоҕун олуктара
Дьокуускайга төрөөбүтэ. Ийэтэ Ирина атыыһыт Яков Санников кыра кыыһа, аҕата Арҕаа Хаҥалас улууһуттан төрүттээх саха атыыһыта Иван Павлов эбиттэр. 1942 сыллаахха Омскайдааҕы мединститут педиатрия факультетын бүтэрбитэ. Онтон 1947 сылга дылы оҕо дьааһылатыгар, оройуон балыыһатыгар бырааһынан, Республикатааҕы Оҕо дьиэтин кылаабынай бырааһынан, оҕо-дьахтар консультациятыгар бырааһынан, Усуйаана оройуонун кылаабынай бырааһынан үлэлээбитэ.
Докторскай диссертацияны «Клиника, течение и лечение туберкулёза у детей в Якутской АССР» 1967 сыллаахха көмүскээбитэ.
Кэргэнин Д. М. Крыловтуун Саха Сиригэр медицинскай үрдүк үөрэхтээһини саҕалаабыт дьоннор.
Nintendo
Nintendo (任天堂) диэн видео ооннньуулары уонна ооннььуу консолларын оҥорор хампаанньа. Бастаан оонньуур хаарталары уонна атын оонньуурдары оҥорорунан саҕалаабыт. Штаб-квартирата Дьоппуон Киото куоратыгар баар.Атын дойдуларга эмиэ офистаахтар, ол курдук Америкаҕа уонна Европаҕа бааллар. Ордук биллэр оонньуурдара - Марио сериялара.
Историята
Нинтендо 1889 сыллаахха балаҕан ыйын 23 күнүгэр олохтоммута, бастаан ооннььур хаарталары оҥорор эбит. 1960ус сылларга атын дьарыгы саҕалаабыт - ол курдук гостиницалары игин атыыласпыт. 1970 сыллаахха видео оонньуулары оҥорорун саҕалаабыт. 1980 сыллаахха сиэпкэ угуллар ооннььуну айбыт Гэйм энд Уатч диэн, Бастакы оонньуутун аата Фамиком диэн бит. Ол оонньуу Дьоппуоҥҥа эрэ тарҕаммыт, ол гынан баран сотору Америкаҕа игин тарҕаммыт. Америкаҕа тахсарыгар аатын уларыппыт - Нинтендо Энтертейнмент систем, кылгатыллыбыта NES. Ону тэҥэ араас соҕотохтуу оонньуулары атыылыыр буолбут, ордук биллэр ооньуулар аатттара Donkey Kong, Super Mario Bros., Duck Hunt, The Legend of Zelda. Кэнники хампаанньа араас консоллары атыылыыр буолбут - Game Boy уонна Nintendo 64, GameCube уонна Wii.
Билигин
2011 сыллаахха Нинтендо сиэп консолын атыыга таһаарбыта - Nintendo 3DS. Специальнай ачыкыта суох 3D хартыынаны көрүөххэ сөптөөх бастакы видео консола буолар.
Ыам ыйын 14
Ыам ыйын 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 134-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 135-c күнэ). Сыл бүтүө 231 күн баар.
Литвинцев Николай Николаевич
Литвинцев Николай Николаевич (1937 с.) — поэт, 1995 с. Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Айар үлэнэн 1957 сылтан дьарыктанар.
Аҕа дойду сэриитин тиэмэтэ Николай Литвинцев поэзиятыгар
Литвинцев Николай Николаевич «сэрии кэмин оҕото» буолан, кыратыттан үлэ5э мускуллан киһи буолбутун туһунан «оҕус мунун быатыттан олоҕу соһон барбыппыт» диэн биир хоһоонугар бэргэнник этэн кэбиспит. Литвинцев Н. Н. поэзиятыгар Аҕа дойду сэриитин тиэмэтэ улахан миэстини ылар. Кини «Өйдөбүнньүк» диэн кинигэтэ Кыайыы 60 сылын көрсө бэчээттэнэн тахсыбыта. Поэт үгүс хоһоонноро сэрии, тыыл бэтэрээнннэригэр анамыттар: «Сэрии…Оо, санааттахха ынырык да эбит. Дьон ньургуннара, чулуулара баран оҕуннахтара. Бу бүгүҥҥү биһиги туспутугар муҥҥа буһан өллөхтөрө. Ол иһин этэбин:
Сүүрбэ мөлүйүөн сүрэх тэппэт буолбута,
Сүүрбэ мөлүйүөн олох сууллубута,
Кэлэр кэм курдаттыы ытыллыбыта,
Кэлэр олох эчэйиини ылбыта…»
Сэтинньи 1
Сэтинньи 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 305-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 306-c күнэ). Сыл бүтүө 60 күн баар.
ХНТ иллэрдээҕи дьүүлэ
thumb|ХНТ иллэрдээҕи дьүүлүн эмблемата
ХНТ иллэрдээҕи дьүүлэ эбэтэр Дьүүллэбил иллэрдээҕи дьүүлэ (International Court of Justice (ICJ), La Cour internationale de justice (CIJ)) диэн аан дойду таһымнаах тэрилтэ. ХНТ дьүүллүүр уонна сүбэлиир органа. 1945 сыллаахха тэриллибитэ уонна төбө хонтуората Голландия Гаагатыгар баар. 1946 сыллаахтан үлэлиир. Ол иннинэ буола сылдьыбыт Аан дойду мэлдьи дьүүлүн солбуйбута. Икки тыллары туттар: аангыл уонна француз.
Икки дойдулар мөккүөрдэрин быһаарар уонна араас юридическай темаларга араас толкуй баарын мэктиэлиир.
.gs
.gs диэн Соҕуруу Георгия уонна Соҕуруу Сэндуич арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
Харас
Харас (Padus spp.) — сэппэрээк.
Уга намыһах, 15-30 см. Сэбирдэҕэ кыһын түһэр. Соҕох курдук суон, көнө силистээх; умнаһа эмиэ көнө силистээх; күрүҥ, биир күрүс сонос. Салаалара кырыылаахтар, күөх өҥнөөхтөр. Сэбирдэхтэрэ икки ойоҕосторунан итиэннэ аллара өттүлэринэн ооҕуй ситимин курдук тымырдаахтар.
Сибэккилэрэ кыралар, лыхаспыт кыра умнастаахтар, аллара сэбирдэхтэр хоннохторугар биирдиилээн онон-манан үүнэллэр.
Харас аһа - төп-төгүрүк, горох саҕа, хара, халлаан күөҕэ толонноох отон. Харас отонун сугуну кытта булкуйуохха сөп, ол эрээри сугун иһэ от күөхтүҥү өҥнөөх уонна сүмэөинэ күөх. Сугун отоно харастааҕар бөдөҥ, 7 мм кэриҥэ туоралаах, ньолбуһах, соттоххо барбат халлаан күөҕэ толонноох.
Шпиков
Шпиков (Шпиків) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 363 (2011).
Харас
Харас бэс, от ыйыгар сибэккилэнэр, отоно от, атырдьах ыйдарыгар буһар.
Отоно дьырылас, минньигэс амтаннаах, сүмэһинин өҥө харатыҥы кыһыл.
Бэс, харыйа, ону тэҥэ тиит мастаах ойуурга сииктээх сиргэ уонна сэппэрээктэр быыстарыгар үүнэр.
Саха Сиригэр харас соҕуруулуу-арҕаа оройуоннарга - Ленскэйгэ, Өлүөхүмэҕэ, Алдаҥҥа - уонна Якутскай оройуоҥҥа уо. д. а. баар.
Эмкэ туһаныы
Харас отонун, буспутун кэннэ илиилэринэн хомуйаллар. Оттуллубут оһоххо (60-тан ордуга суох итиигэ), күлгэ булкуйбакка, куурдуохха наада. Үчүгэйдик куурбут отон киһи илиитин марайдаабат.
Хараһы, ыраас мөһөөччүккэ кутан, кураанах сиргэ туталлар.
Ас промышленноһыгар харас отоно барыанньа оҥорорго, лүкүөр, кыһыл арыгы өҥүн тупсарарга туттуллар.
Туттуллубут матырыйаал
1. А. В. Сергеев, М. И. Прокопьева - "Саха сирин эмкэ уонна аска туттуллар туһалаах үүнээйилэрин хомуйуу туһунан"
Хоптотуҥулар кэргэннэрэ
thumb|250px Хоптотуҥулар кэргэннэрэ (, Семейство Чайковые) — бу Чуускуннуҥулар аймахтарыгар киирэр кэргэҥҥэ 7 уус киирэр: Хоптолор уустара, Ачаахтаах хоптолор уустара, Моевкалар уустара, Тэкэ хоптолор уустара, Үрүҥ хоптолор уустара, Хара тыыраахылар уустара, Тыыраахылар уустара.
Ренат Хойбергер
Биографията
Ренат Хойбергер 1976 сыллаахха ахсынньы 18 күнүгэр Цюрихха (Швейцария) төрөөбүтэ.
Оҕо сааһыттан суруналыыс буолар баҕалаах эбит.
Уон алта сааһыгар, Индонезияҕа Swisscontact Швейцария техника кооперациятын пуондатыгар үлэлээн баран, Ренат  World Student Community on Sustainable Development тэрийсээччитэ буолбут, Seed Sustainability платформа оҥоһуллуутугар кыттыбыта.
Хойбергер Цюрихха Швейцария үрдүкү техниическэй оскуолатыгар тулалыыр эйгэни харыстааһын уобалаһыгар номуука магиистирэ буолбута.
Ол кэннэ Франция INSEAD биизинэс-оскуолатыгар түмэт урбаан (Social Entrepreneur Programme, ) куурустарыгар үөрэммитэ.
2002 сыллаахха Хойбергер (CEO) myclimate коммерцията суох тэрилтэ тэрийсээччитинэн уонна салайааччытынан буолбута, бу тэрилтэ килиимэт уларыйыытын уобалаһыгар методтары уонна ыстандаартары оҥорор.
Myclimate тэриллиэҕиттэн ыла Хойбергер ООН раамочнай кэнбиэнсийэтин иһинэн ыытыллар тэрээһиннэри актыыбынайдык өйүүр, бастайааннай кыттааччы уонна спикер буолар. Ити тиэмэни сайыннаран, 2013 сыллаахха Давоска Бүтүн аан дойду экэниэмикэтин фуорумугар дакылаат аахпыта (Shifting Fortunes: Towards a New Climate Framework?).
2006 сыллаахха, Патрик Бюрги (Patrick Bürgi), Томас Камерата (Thomas Camerata) уонна Кристоф Саттер буолан, South Pole Carbon Asset Management, Ltd. (билигин South Pole Group) хампаанньаны тэрийэр уонна салайсар, хампаанньа парниик гаазтара тахсыыларын аччатыы, эмииссия квоталарын атыылааһын уонна бэйэтин уобалаһыгар консаалтинг өҥөлөрүн бырайыактарынан дьарыктанар.
2012 сыллаахха CEO хампаанньа буолбут.
Награадалара уонна премиялара
2011 сыл ахсынньы 13 күнүгэр Ренат Хойбергер Кристоф Саттеры кытта, Шваб Пуондатынан, South Pole Carbon Asset Management хампаанньаҕа үлэтин иһин, сыл түмэт урбаанньытынан ааттаммыта.
.gu
.gu диэн Гуам үрдүк таhымнаах ил домена.
Мороду
300px|thumb|right|Мороду Мороду (Anas formosa Georgi., клоктун) - кыра кус. Атыыра саас чаҕылхай өҥнөөх буолар.
XX үйэ 60-с сылларыгар дылы Саха сиригэр тарҕаммыт кус этэ. Соҕурууттан Саҥа Сибиир арыыларыгар тиийэ көстөр. 60-с сыллар ортотуттан ахсаана лаппа кыччаабыт. Өскө 1962 сааһыгар орто Өлүөнэҕэ ааһар кус 53% ылар буоллаҕына, 1966 сыллаахха 14,5% эрэ ылар буолбут. 70-с сыллар ортолоругар өрөспүүбүлүкэ кустарын 2-6% тахсыбат буолбут. Саха сирин таһыгар Енисей өрүс тардыытын илин өттүгэр, Таймыыр соҕуруу-илин өттүгэр, Анадырь өрүс тардыытыгар, Охотскай аннынан уонна Байкаал хоту кытылыгар уйаланар. Кыстыыр сирэ Орто Кытай уонна Япония.
Саха сирин киин улуустарыгар саас ыам ыйын ортотугар кэлэр. Ый бүтэһигэр бэc ыйын саҥатыгар уйатын туттар. Уйата ууттан чугас сиргэ буолар. 6-10 от күөхтүҥү сиэрэй сымыыттаах. Оҕолоро күөлгэ бэс ыйын бүтүүтүгэр киирэллэр. Атырдьах ыйын иккис аҥаарыгар балаҕан ыйыгар көтөллөр.
Аһылыга
Мороду аһылыгар үөн-көйүүр элбэх. Саас кумаар личинкатын сиир. Сайын уонна күһүн кыра моллюскалары, ракообразнайдары, чиэрбэлэри уонна личинкалары сөбүлээн сиир. Үүнээйиттэн уу отторун сиэмэтин сиир.
Саха сирин кыһыл кинигэтигэр киирбит сэдэх, харабылланар көрүҥ. Саха сиригэр барытыгар мородуну бултуур бобуллар.
Алаас
500px|thumb|right|Саха сирин киин улуустарыгар тарҕаммыт алаастаах ландшафт Алаас — ирбэт тоҥ ириитин түмүгэр үөскээбит сир. Ортотугар күөллээх эбэтэр көлүйэлээх, ол тула хонуу (мэччирэҥ эбэтэр оттонор буоллаҕына — ходуһа), эргиччи ойуур.
Халдьаайы — алаас хоту өттө. Былыр онно өлбүт дьоннорун көмөллөрө, онон билигин да "халдьаайыга тахсыбыт" диэн өлбүт диэн суолтаҕа туттуллар. Куула — алаас соҕуруу өттө. Куула тыа диэн ордук үрдүк мастаах сир буолар.
Былыргы сахалар алаастарынан тарҕанан олорбуттар. Оннук бытанан олоруу туспа култуура үөскүүрүгэр тиэрдибит.
Саха Сирин ордук улахан алааhа Мүрү, Уус-Алдан улууhугар баар. Манна улуус киинэ Бороҕон баар.
Алаас үөскээһинэ
Саха сиригэр барытыгар хас эмэ сүүс миэтэрэ халыҥнаах, буор-муус ытырыылаах ирбэт тоҥ араҥата улам халыҥаан, сорох сирдэринэн биир биэрэстэҕэ тиийэр. Бу ирбэт тоҥ боруодалар -3-тэн -15°С-кэ тиийэ тымныйаллар. Тоҥ боруода быыһыгар баар сир ааннынааҕы кэлимсэ муус тыһынчанан сыллар усталарыгар барбыт тымныйыы - "муус үйэлэр" кэмнэригэр үөскээбитэ. Сир күүскэ ирбитин түмүгэр, син ньуура оҥкучах курдук дьөлө түһүүтэ наукаҕа "термокарст" диэн аатынан биллэр. Термокарст салгыы сайдыыта алаас үөскээһинигэр тиэрдэр. Сир аннынааҕы муус ууллуута-ириитэ климат уларыйыытын, ойуур баһаардарын, сир ньуурун алдьаныытын уо.д.а. айылҕа эбэтэр киһи дьайыыларын кытта ыкса сибэстээх.
"Алаас" диэн тыл хантан үөскээбитин туһунан чинчийээччилэр араас сабаҕалааһыннара баар. Профессор А.И.Гоголев түүрдэр намыһах сири "алас" эбэтэр "алаша" диэн ааттыыллар, онон "алаас" диэн тыл түүр төрүттээх диэн ааҕар. Оттон академик Э.К.Пекарскай бэйэтин тылдьытыгар алааһы: "елань, луговое или полевое пространство, окруженное лесистою горою; подгорная долина, дол, чистая поляна среди леса, поле или луг, окруженные лесом; сырое, наполенное водою и окруженное лесом место; котловина, впадина, елань со впадиною, с крутыми берегами..." диэн быһаарар. 1960 сыллаахха тахсыбыт "Краткая географическая энциклопедия" диэн кинигэҕэ алаас туһунан "...плоские котловинообразные просадочные понижения от десятков метров до нескольких километров в диаметре, иногда с остаточными озерками. Покрыты лугово-степной растительностью. Образуются в засушливых районах развития многолетней мерзлоты при потеплении климата или нарушениях термического режима погребенных льдов, вызывающих их вытаивание и просадку грунтов. Типичные аласы встречаются на равнинах Центральной Якутии" диэн суруллубут.
Ирбэт тоҥу үөрэтэр учуонайдар Саха сиригэр алаастар сүрүннээн Бүлүү, Өлүөнэ-Бүлүү, Өлүөнэ-Амма тардыытыгар орто үрдүктээх Күөрдэм, Бэстээх, Төҥүлү, Абалаах уонна Маҕан террасаларын ойуччу тутан арааран бэлиэтиир. Саамай дириҥ алаастар Абалаах уонна Төҥүлү террасаларыгар сыталлар. Бу алаастар туруору сыырдаахтар, халдьаайыылара былларыттаҕас ньуурдаахтар, куула өттүлэрэ ойуурдаахтар. Оттон Бэстээх Террасатын алаастыра ити этиллибит классическай алаастардааҕар чычаастар уонна налыылар. Манна сир аннынааҕы муус ууллуутун дьайыыта, Абалаах уонна Төҥүлү алаастарыгар курдук, чуолкайдык көстүбэт.
Алаас сайдыытын кэрдиистэрэ
Билигин алаас ньуурун араас көрүҥнэринэн араарарга биллилээх ирбэт тоҥу үөрэтээччилэр Н.А.Граве оҥрбут уонна П.А.Соловьев эбии сайыннарбыт схемаларын киэҥник туhаналлар. Бу схемаҕа алаас үөскээhинин бары кэрдиистэрин биир кэлимник хабан көрдөрөр формалар наардаан киллэриллибиттэр. Манна туттуллар сахалыы ааттар билигин географическай тиэрмин быhыытынан наукаҕа киэҥник туhаныллар.
Хаалым балык
thumb|250px
Хаалым балык (кит) — Кииттиҥилэр аймахтарыгар киирэр үүтүнэн иитиллээччи уу бөдөҥ харамайдара. Пекарскай тылдьытыгар өссө Тиит балык диэн барыл суруллубут, синоним быһыытынан, нуучча тылыттан киирбит диэн бэлиэлээх. Хаалым диэн тыл мондьуур, монгуол тылларыгар ханыылыы тыллардаах эбит. Нууччалыы киит диэн аат гириэк тылыттан киирбит (κῆτος) «муора адьырҕата» диэн суолталаах.
Төрүттэрэ уонна көрүҥнэрэ
thumb|right|[[Финвал]] Кииттиҥилэр, ол иһигэр кииттэр сиргэ саамай улахан кыылларынан буолаллар — күөх киит уһуна 25 м (улахана 33м тиийэр), ыйааһына — 90-120 т. Бары кииттиҥилэр, хаалым балыгы, дельфииннэри уонна муора сибиинньэлэрин ааҕан туран сиргэ үөскүү сылдьыбыт ыыраахтаах туйахтаах кыыллартан төрүттээхтэр. Молекулярнай генетика этэринэн кииттиҥилэр бегемоттарга уонна да атын ыыраахтаах туйахтаахтарга чугас аймахтар. Бегемоттар уонна кииттиҥилэр биир өбүгэлэрэ 54 мөлүйүөн сыл ынараа өттугэр олорбут. Кииттэр ууга быһа холоон 50 мөлүйүөн сыл ынараа өттүгэр көспүттэр. Кииттиҥилэр аймахтара икки бөлөххө хайдар:
Бөрө Бөтүҥнэр
Бөрө Бөтүҥнэр - билиҥҥи Саха сирин илин өттүгэр олорбут саха ууһа.
1642 сыллаах өрө туруу
Бөтүҥнэр 1642 өрө турууга сүрүн оруолу оонньообуттар. Куораты кыайан ылбакка буолан баран, саамай тиһэх кинилэр сэриилэрин хомуйан, дойдуларыгар барбыттар. Ол кэнниттэн Головин бойобуоданы кытта Ортуй, Баһарах уонна Чегунай диэн Бөтүҥ кинээстэрэ тыл-тылга киирсээри кэпсэтэ сатаабыттар, бэйэлэрэ баҕаларынан куоракка киирбиттэр. Чымча ойуун остуруок туттан, утарылыһа сатыыллар диэн үҥсүбүттэр. Бойобуода Василий Поярков салайыылаах, Аммаҕа уонна Тааттаҕа бөдөҥ этэрээти ыыппыт. Хаһаахтар 3 остуруогу ылбыттар, элбэх киһини кыргыбыттар. Төннөн иһэн, кинилэри эккирэппит сахалартан нэһиилэ быыһанан, куораты тыыннаах булбуттар. Онтон куораттан, өссө элбэх киһилээх, пушкалаах Поярков этэрээтэ тахсан, Камык кинээс баһылыктаах хас эмэ сүүс бөтүҥнэр хорҕойбут остуруоктарын төгүрүйбүт. Остуруогу уматан, 300 саханы, оҕолуун-дьахтардыын тыыннаахтыы умаппыттар. Оппуттар билиэн түбэһэн, куоракка накаастана киллэриллибиттэр.
Сулҕаччы
Сулҕаччы диэн билигин нэһилиэк баар. Сулҕаччы нэһилиэгин билиҥҥи олоҕо Амма, Бабаҕа диэн үрэхтэринэн олорор. Сулҕаччы саамай былыргы төрүттэрэ Амма Бөтүҥ төрүттэрин кытта биир курдук эбиттэр. XVII үйэҕэ Сулҕаччы диэн биир уус дьоно олордохторуна Дьохсоҕоннор (таатталар) диэн сэрии-кыргыс дьоно дьахтар былдьаһыгар кэлэн сэриилээн, кырган бааттар. Ол олорон сулҕаччылар кыаттаран, кыргыллан, оппуттара Аллан, Нуотара үрэхтэринэн илин бааттар, сорохторо Бүлүү өрүһүгэр күрээн тиийбиттэр. Урукку дойдуларын, олохторун Чакыр нэһилиэгин өбүгэлэрэ бас билэн хас да үйэ олорбуттар. Онтон туран, XVIII уйэҕэ Сулҕаччы ыччата-төрүөҕэ Хойуолама диэн киһи Чакыр баайыгар Уоҕалаах Логлойоҕо кэлэн хамначчыт буолбут. Кини тоҥус кыыһыттан оҕото Кыйык Бүөтүр Ностуруйуоп диэн сүрэхтэнэн, ааттанан, Бүлүүнэн, Тааттанан эргийэ Сулҕаччыттан төрүттээхтэри мунньан кинээс буолар. Онон Бүлүүттэн, Аллан, Нуотара үрэхтэриттэн кииттэлээн былыр үйэҕэ былдьаммыт Сулҕаччылар олох дойдуларын Амманы, Бабаҕаны булан олоҕуран ууһууллар.
Врацян Симон
Симон Врацян (Սիմոն Վրացեան, 1882—1969) — армян судаарыстыбаннай деятелэ, Армения Бастакы Өрөспүүбүлүкэтин бүтэһик премьер-миниистирэ (1920 сыл сэтинньи 25 күнүттэн ахсынньы 2 күнүгэр дылы). Арменияҕа Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ омук дойдутугар тахсыбыт. Францияҕа, АХШ-ка, Ливаҥҥа олоро сылдьыбыт. 1967 сыллаахха алта томнаах «Олох суолларынан» («По дорогам жизни») диэн ааттаах ахтыыларын бэчээттэппитэ.
Олоҕун кэпсээнэ
. В последующие годы он преподавал в Гарина некоторых учебных заведениях, редактирование Карин и Европы, опубликованные в нескольких газетах. 1911 - 1913 в США на выходе «Батькивщина» газеты. Во время Второй мировой войны он вернулся в Тбилиси, где он участвовал в организации волонтеров. В 1917 году, после Февральской революции в Тбилиси газете издательства "Горизонт". В 1918 году он был избран в Закавказском сейме, а затем 1919 был членом Бюро АРФД. В 1918 году, Закавказская правительство участвует в Батуми турецко-Южного Кавказа переговоры.