cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эляков Афанасий Филиппович
Эляков Афанасий Филипповичтаах немецкай самолеттар көтө сылдьыбыттарын көрөннөн ытыалаары, күөрэтээри гыналларын боппуттар. Сэриилэһэр тыастара дьигиһитэн олорор. 3-4 км сири сатыы тиийэн, окуопа хастан сэриилэһэн барбыттар. Хас да дэриэбинэни, куораты ылан немецтэри чугутпуттар. Кини 3 немецкэй куораты ылыыга сылдьыбыт: ахент, Лауберг, Свенау. Онно сылдьан икки төгүл бааһырбыт. Бааһырбыт табаарыстарын быарынан сыылан тиийэн госпитальга туттартаабыт. Сэриигэ сылдьан, билэринэн немец 11 саллаатын кыдыйбыт. Дэриэбинэни, куораты ылыыга сынньатан, таҥас-сап куурдунан, аһаан-сиэн баран сэриигэ киирбиттэр. Кыайыы буолуон иннинэ ыараханнык ис тиибэр ыалдьан госпитальга эмтэммит.
Анатомия историята
Киһи тутулун туһунан бастакы билии
Анатомия историята түҥ былыргаттан саҥаланар. Дьон урут уруккаттан ханнык органнара туох пуунксуйатын онрорун уонна кини тутулун туhунан кыра да буоллар өйдөбүллээх этилэр. Ис органы үөрэтиигэ тардыһыы барыта кыыл уонна киһи органнарын тэҥнээһиннэриттэн саҥаламмыта.
Айыылары харыстааһын
1. Айыылары харыстааһын диэн итилэри үргүппэт, ыспат, улаханнык айыы диэн этэн ыҥырбат буолуу ааттанар.
Эляков Афанасий Филиппович
Кыайыы кэнниттэн алдьаммыт немецкэй куораттар дьиэлэрин көтүрүүгэ 2 сыл сылдьыбыт. Бэйэтэ сэриилээн ылсыбыт Ахент, Лауберг куораттарын көтүрсүбүт. Бу көтүрүүгэ туох баар матырыйаалын барытын, кирпииччэтигэр тиийэ көтүрэн куупардаан, кырааскалаан, нүөмэрдээн вагоннарга тиэйэн, Россия сиригэр туох матырыйаал ханна наадатын ыытарбыт. Кэлин 1946-1947 сылларга Россия сиригэр, Московскай уобалас Серпухов куоратыгар завод тутуутугар үлэлээбит. Ыраах хоту сирдэртэн сылдьар уонна ыарыһах дьону көҥүллээһиннэригэр түбэһэн дойдутугар төҥнүбүт.
Анатомия историята
Киһи тутулун туһунан бастакы билии
Оннук өйдөбүлү Испания5а уонна Кытайга булуллубут пещераларын иһигэр баар истиэнэ уруһуйдара дакаастыахтарын сэп. Ол уруһуйдаммыт органнар куонтур фонугар бэйэлэрин миэстэлэригэр сыталлар, формалара дьиҥнээх органнары кытта сэп түбэһэллэр. Гынан баран иччилэргэ итэҕэйии, религия наука сайдыытыгар улахан мэһэйи таһаараллара.
Айыылары харыстааһын
Үөһээ дойду диэн ааттыыр, ыраах баар буолуо дии саныыр дойдубут бэйэбит тулабытыгар, эргийэн, бүрүйэн сылдьар. Көрбүөччү киһи хаһан баҕарар көрүөн, билсэ сылдьыан сөп. Үгүстэр Үөһээ дойду өйүн-санаатын кытта түүлү көрөн билсиһэллэр.
Эляков Афанасий Филиппович
1948 сылтан пенсияҕа тахсыар диэри колхуоска тутааччынан үлэлээбит. «Хорсунун иһин», «Германияны кыайыы иһин» уонна үбүлүөйдэргэ мэтээллэрдээх.
Иччилэри харыстааһын
Иччилэри харыстааһын диэн өлбүт киһиттэн, кыыллартан, көтөрдөртөн туспа баран сылдьар куттары харыстааһын ааттанар.
Айыылары харыстааһын
Айыылар диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара киһи өлбүтүн кэннэ туспа баран сылдьаллара ааттанар. Хас биирдии киһи өйө-санаата атыттартан ураты, хаһан да маарыннаабат. Ол иһин өй-санаа атыттартан уратытын, маарыннаабатын бэлиэтээн айыы буолуу диэн ааттаабыттар. Үгүс дьон айыылары, өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын кытта түүллэригэр көрсөн билсэллэр, кэпсэтиэхтэрин, араас билгэлээһиннэри кытта билиэхтэрин, үөрэҕи ылыныахтарын сөп.
Анатомия историята
Киһи тутулун туһунан бастакы билии
Төрдүс - иккис тыыһынчаларга б.и.э. наука уонна культура кииннэрэ Илиҥ диэки олохтоммуттара, холобура Былыргы Египетка, Вавилонҥа, Палестинаҕа уо.д.а. Ол кэмҥэ элбэх быраас кастата үөскээбитэ - жрецтар, бэйэлэрин ньымаларыгар үксүн уунан, араас арыыларынан, от настойдарынан тутталлара. Быраас диэн тыл "знающий воду" эбэтэр "знающий масла" диэн тылбаастанара.
Иччилэри харыстааһын
Айылҕа сүрүн тутулуктарын, киһи этэ-сиинэ, өйө-санаата, куттара тус-туспаларын уонна сайдан иһиилэрин уратыларын билэр буолууттан киһиэхэ айылҕаны харыстыыр санаата улаатар кыахтанар. Сахалар “Туох барыта иччилээх” диэн этэллэр. Бу этии сахалыы өй-санаа, кут-сүр үөрэҕинэн толору дакаастанар. Тыыннаах күөх айылҕа бары үүнээйилэрэ, отторо-мастара, кыыллара, көтөрдөрө уонна дьонноро бары куттаахтар, өйдөрө-санаалара тус-туспатык да буоллар сайдаллар.
Айыылары харыстааһын
Ыраах сылдьар өлбүт киһи кутун ыҥыран, чугас аҕалан араас сэрэбиэйдэри ыйыталаһыы куһаҕана элбэх. Урукку олоҕуттан хоҥнон кэлбит кут аны барымаары эбэтэр кыайан барбакка, хаалаары сорунара эмиэ баар буолуон эбэтэр ким эмэ кутун илдьэ барыан сөп. Ханнык баҕарар өлбүт киһини кытта барсыы олус куһаҕан түүл буолар.
Сахалар өлбүт дьон ааттарын да улаханнык ааттаан куттарын аймаабаттар, уйгуурдубаттар этэ. Манна өлбүт киһи туһунан куһаҕаны этимэ диэн үөрэҕи сахалар тутуһаллара куһаҕан санаа арахсыбакка тардыһар дьайыылааҕынан быһаарыллар.
Анатомия историята
Киһи тутулун туһунан бастакы билии
Былыргы Востокка үксүн бальзамирование ньымалара киэҥник тарҕаммыта, тоҕо диэтэргин итэҕэл быһыытынан өлбүт киһи дууһата араас кыылларга киириэҕин сэп эбэтэр 3000 сыл буолан баран өлбүт этигэр сиинигэр төннөн кэлиэн сэп эбэтэр аннараа дойдуга итэҕэл баара.
Айыылары харыстааһын
Киһи уҥуоҕар мунньуста-мунньуста арыгылааһын, улаханнык айдаарыы, аһара баран ытааһын-соҥооһун куту харыстааһыҥҥа сөп түбэспэт. Ол иһин сахалар киһи өлбүтэ үс сыла аастаҕына уҥуоҕар сылдьыбаттар.
Анатомия историята
Киһи тутулун туһунан бастакы билии
Киһи этин сиинин бальзамныылларыгар этигэр кыра хайытыы онороллор, онтон кини ис органнарын уонна мэйиитин ыланнар анал сосуудтарыгар угаллар (конопаларга). Киһи этин туустаах растворунан уонна сымалалаах састаабынан сотоллор. Оннук курдук бальзамирование бырассыаһа наукага улахан кылаат киллэрэр. Ол гынан баран анатомическай билиилэрэ, ол бириэмэҕэ, сыыһа этэ. Холобура, сүрэх киһи сүруүн органынан ааҕыллар этэ, тоҕо диэтэргин кинини өй санаа органа дии саныыллара.
Иччилэри харыстааһын
Үүнээйилэр, оттор-мастар бары эттэрин-сииннэрин хамсатарга, көрөргө-истэргэ аналлаах буор куттаахтар. Былыргылар билиилэринэн от-мас иччилэрэ “Ойуу-бичик оҕолорунан” ааҕыллаллар, оннук көстөллөр эбит. Ол барыта от-мас иччилэрэ өй-санаа сайдыытын кыра, намыһах таһымыгар сылдьалларынан, буор эрэ куттаахтарынан быһаарыллара сөп. Буор кут диэн эккэ-сииҥҥэ иҥэн сылдьар, ону хамсатарга аналлаах өй-санаа ааттанар.
Анатомия историята
Киһи тутулун туһунан бастакы билии
VIII үйэлэртэн саҥалаан б.э.и. Былыргы Индияҕа өлбүт киһи ис органын көрүү бобуутун бирикээһэ тостубута.
Айыылары харыстааһын
2. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата этиттэн-сииниттэн туспа баран, оҥорбут быһыыларыттан тутулуктанан ханнык эрэ; үрүҥ эбэтэр хара айыы буолан сылдьарын бары сахалар билэллэр. Туспа барбыт өй-санаа Үөһээ дойдуга тахсар диэн, бу дойду үөһээ диэки баарын курдук этиллэр. Киһи үйэтин тухары оҥорбут айыытын-харатын этэн өйүн-санаатын ыраастанан баран өллөҕүнэ Үөһээ дойду өйө-санаата ыраас буолар аналланар. Киһи өйүттэн-санаатыттан куһаҕан санаалар ыраастаннахтарына, кимиэхэ эмэ этиллэн хааллахтарына, Үөһээ дойдуга тахсыбаккалар ыһыллан, хаалан хаалалларыттан Үөһээ дойду өйө-санаата ырааһырар кыахтанар.
Иччилэри харыстааһын
Айылҕа бары тыынар-тыыннаахтара; кыыллара, көтөрдөрө эттэриттэн-сииннэриттэн тутулуктаах, онно иҥэн сылдьар буор уонна ийэ куттаахтар. Тыынар-тыыннаахтарга икки; буор куттарын тэҥэ, өй-санаа өссө үрдүкү таһыма - ийэ куттара сайдар. Элбэхтик хатылаан үгэстэргэ бытааннык үөрэнэллэр.
Анатомия историята
Былыргы Греция анатомията
Аан бастакынан анатомияны уонна физиологияны төрүттээбит киһинэн ааҕыллар Алкмеон Кротонский. Кини VI үйэ бутуутэ - V саҥаланыыта б.э.и. кыыл тутулун туһунан трактат суруйбута. Бастаан Алкмеон мэйии сүрүн орган диэн дакаастаабыта уонна туспа ниэрбэлэри быһааран кинилер органна туох дьайыылаахтарын көрдөрбүтэ.
Айыылары харыстааһын
Өй-санаа төһө ыраах барарын ханнык санаалардааҕа быһаарар. Куһаҕан санаа тардыһар күүһэ улаханыттан ханна да ыраах барбакка чугас сылдьан, оннооҕор көннөрү дьоҥҥо биллиэн сөп. Өй-санаа маннык турукка киириитин үөр буолуу диэн ааттанар. Үөр аймахтарга урут-бастаан биллэр уратылаах.
Иччилэри харыстааһын
Киһи сайдыыны ситиһэр ураты кыахтааҕынан ааҕыллар. Дьоҥҥо үс; буор, ийэ уонна салгын куттара сайдаллар. Киһиэхэ салгын кута сайдарыттан өйө-санаата олус түргэнник сайдыыны ситиһэр кыахтанар. Итини тэҥэ, сахалар киһи өллөҕүнэ өйө-санаата, куттара туспа баран ыһыллалларын, үөр, айыы буолан Үөһээ дойдуга көтөллөрүн арааран билэллэр.
Анатомия историята
Былыргы Греция анатомията
Гиппократ (460 - 377 сс. б.и.э.) медициинэ аҕатынан ааҕылла, тоҕо диэтэххэ кини үгүс үлэлэрэ медицинага ананар. Кини үлэлэрэ кэнники өлбүтүн кэннэ 100 сыл буолан баран биир хомуруунньукка хомуллубута "Гиппократова сборник". Гиппократ бэйэтэ быраас оҕото буолан быраас үөрэҕин бүтэрбитэ. Кини материалист, практическай быраас буолан куһаҕан тыынтан ыалдьыыны билиммэт этэ. Үксүн кини тас дьайыыны уонна ыарыһах олоҕун кытта сааһын кэтээн көрөр этэ.
Айыылары харыстааһын
Өйү-санааны үөр буолууга кубулуппат туһугар киһи өлүөн иннинэ санаата ыраас, хантан да тардыспат гына арахсыбыт буолара ирдэнэр көрдөбүл буолар. Өлөөрү сытар киһи бэйэтэ итэҕэйэр, эрэнэр киһитигэр айыы этиитэ диэн сиэри-туому толороро туһалаах. Бу сахалар таҥараларын үөрэҕин сиэргэ-туомҥа кубулутан билигин православнай таҥара дьиэтэ киэҥник туһана сылдьар. Киһи ханна да сырыттаҕына Үөһээ дойду өйүттэн-санаатыттан кыайан харыстанан, хаххаланан хаалар кыаҕа суох, бу өй-санаа сири бүтүннүүтүн бүрүйэн турар. Үөһээ дойду өйө-санаата куруук биллэ, түүл буолан киирэ сылдьарын бары билэбит. Үөһээ дойду өйө-санаата ыраас, үтүөҕэ ыҥырара элбэх буоллаҕына, сиргэ, Орто дойдуга дьон өйө-санаата тупсар, олох сайдар.
Иччилэри харыстааһын
Аныгы наука өй-санаа бу таһымнара сиргэ-дойдуга сылдьалларын, көстөллөрүн “тонкий мир”, “фантом” диэн ааттыыр буоллулар. Сахалар көстүбэт эйгэ диэн киһи хараҕар мээнэ көстүбэттэрин, ураты эньиэргийэ көрүҥэ буолалларын бэлиэтээн ааттыыллар. Талааннаах экстраценстар бу эньиэргийэни билэн урукку кэмҥэ буолан ааспыт быһыылары арааран билэр кыахтанан эрэллэр. Сахалар бу эньиэргийэни былыр-былыргыттан билэн тылларыгар киллэрэн санаа диэн ааттаабыттар.
Эляков Афанасий Филиппович
1999 сыллаахха өлбүтэ.
Айыылары харыстааһын
Киһи өлүөн иннинэ айыытын-харатын этэрэ, өйүн-санаатын ыраастыыра Үөһээ дойду өйө-санаата ыраас, үтүө буоларын хааччыйарга аналлаах. Өлүөх иннинэ таҥараҕа тиксии диэн айыыны этии, бу сиэри-туому толорууга аналлаах. Киһи санаата атын кимиэхэ эрэ эттэххэ биллэн тахсарынан, өйүгэр-санаатыгар хаатыйаланан сылдьыбыт санаалара тахсаннар киһи өйө ырааһырар кыахтанар.
Көҥүл тустуу
Көҥүл тустуу диэн тустуу көрүҥэ. Англияҕа уонна АХШ-ка XIX үйэ бастакы аҥарыгар тарҕаммыт.
Эляков Афанасий Филиппович
Наҕараадалара
Наҕыраадатын докумуона: 77 Докумуонун нүөмэрэ: 06.04.1985
Сигэлэр:
М. Г. Старостин. Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара. — Дь: Бичик, 1995.
Иччилэри харыстааһын
Эт-сиин биир эрэ үйэлээх буоллаҕына, өй-санаа, куттар төһө уһун үйэлээхтэрэ быһаарыллар кыаҕа суох. Киһи хаһан эрэ быданнааҕыта өлөн хаалбыт киһини түүлүгэр хаһан баҕарар көрөрүттэн бу куттар сүтэн, симэлийэн хаалбаттар.
Көҥүл тустуу
Олимпийскай оонньуулар программатыгар эр дьоҥҥо 1904 сылга киллэриллибит. Дьахталларга 2004 сылтан ыытыллар. Аан дойду чөмпүйэнээттэрэ 1951 сыллаахтан., Еуропа чөмпүйэнээтэ - 1928 сыллаахтан тэриллибит. Аан дойду тустуу федерациятыгар ФИЛА (FILA; [1912] сыллаахха төрүттэммит]) 120 тахса дойду киирэр (1997).
Иччилэри харыстааһын
Айылҕаны харыстааһын сахалар кут-сүр үөрэхтэрин тутуһан сайыннаҕына эрэ табыллар, дьон харыстыыр кыахтара улаатар. Сахалар үөрэхтэринэн киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата, куттара тус-туспалар. Киһи этэ-сиинэ өлбүтүн кэннэ өйө-санаата, куттара этиттэн-сииниттэн арахсан туспа сылдьар кыахтаналларын, үөргэ, айыыга, иччигэ кубулуйалларын сахалар билэллэриттэн айылҕаны харыстыыр санаалара ордук күүстээх.
Айыылары харыстааһын
Былыргылар ити билиилэрин аныгы наука үөрэҕэ эмиэ утарбат. Киһи өллөҕүнэ ханнык эрэ эньиэргийэ тахсан барара быһаарыллан эрэр. Бу үтүө үгэһи сахалыы таҥара үөрэҕин тарҕатааччылар туһаналлар.
Көҥүл тустуу
Саха сиригэр көҥүл тустуу сайдыытыгар Н.Тарскай, Е.Кычкин, В.Румянцев, Д.Коркин, К.Григорьев, Н.Волков төһүү күүс буолбуттара. Көҥүл тустууга бастакы чемпионат 1956 с. ыытыллыбыта. 6 ыйааһыҥҥа 34 тустуук кыттыбыта. Чемпионнарынан С.Алексеев, М.Савенков, К.Григорьев, И.Малыхин, В.Румянцев, Г.Семенихин ааттаммыттара.
Иччилэри харыстааһын
Иччи диэн тугуй?
Көҥүл тустуу
1958 с. биһиги тустууктарбыт бастаан зональнай, онтон Россия күрэхтэһиилэригэр кыттар буолбуттара. 1959 с. бастакынан маастар нуорматын Д.Данилов толорбута, 1962 с. РСФСР чемпионунан Н.Гоголев буолбута. 1965 с. ССРУ уолаттарга чемпионунан В.Карпов, эдэрдэргэ А.Ермолаев ааттаммыттара. Онтон И.Федосеев 1969 с. уолаттарга аан дойдуга чемпионнаабыта.
Иччилэри харыстааһын
Иччи диэн өй-санаа баара илэ көстүүтэ ааттанар. Хараҕы көрүүттэн биллэр кыахтанар. Иччилээх харах диэн өйдөөх, болҕомтолоох, сырдык сыдьаайдаах, дириҥ түгэхтээх харах ааттанар.
Анатомия историята
Былыргы Греция анатомията
Аристотель (384 - 322 сс. б.э.и.) - Былыргы Грецияҕа улахханнык сураҕарбыт учуонай, Александр Македонскай баспытаатала буоларынан биллэр, улахан үлэтэ "История животных" диэн буолар.
Көҥүл тустуу
XX, XXI, XXII Олимпия оонньууларын түмүктэринэн саамай үрдүк ситиһии бэлиэтэммитэ. 1972 с. Р.Дмитриев чемпион, 1976 с. П.Пинигин чемпион, Р.Дмитриев уонна А.Иванов үрүҥ көмүс призер, 1980 с.
Иччилэри харыстааһын
Иччилээх саҥа диэн киһи өйүн-санаатын долгутар саҥа ааттанар. Саҥа дорҕоонноро иччилэннэхтэринэ киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыылара ордук күүһүрэр.
Иччилээх түүл диэн киһи өйүгэр-санаатыгар дьөлө хатанар, хаһан да умнуллубат түүл ааттанар.
Иччитийии – арахпат буолуу, биир сиргэ эбэтэр биир киһиэхэ баайыллыы. Ыт иччитийиэр диэри төһө эмэ бириэмэ наада буолар. Иччитэх дьиэ диэн этии иччитэ суох буолбут диэн өйдөбүллээх, дьоно бары көһөн барбыттарын быһаарар.
Иччи диэни тылбытыгар иҥэн сылдьар өйдөбүллэрин ырытан быһаардахпытына, тыыннаах киһиттэн, дьонтон ураты, туспа сылдьар кыахтаах өй-санаа көстүүтэ буолара быһаарыллар. Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара, куттара туспа баран ыһыллан ханнык эрэ малга, дьиэҕэ-уокка иҥэн, олохсуйан иччи, ханна эмэ быралгы сылдьан үөр, айыы буолан өр кэмҥэ сылдьар кыахтаналлар. Айылҕаны харыстааһын аан маҥнай иччилэри харыстааһынтан саҕаланара табылларын сахалар билэллэр. Ол иһин харыстыыр кыахтара улахан.
Иччилэри, абааһылары, айыылары ахтыы, ыҥырыы, сүгүн сытыарбакка тыаһаан-ууһаан үргэҥнэтии тыыннаах сылдьар дьоҥҥо туох да үчүгэйи аҕалбат. Эдэрдэр билбэт сирдэригэр-дойдуларыгар сылдьан аһара айдаарбыттарын, оонньообуттарын, күлбүттэрин кэннэ иччилэр биллэн ааһалларын туһунан суруйуулар элбэхтэр.
«Өлбүтү кытта өлүмэ» диэн этии өлбүттэр уонна тыыннаахтар өйдөрө-санаалара олус уратылаахтарын тэҥэ, сылдьар сирдэрэ эмиэ тус-туспаларын, Үөһээ, Аллараа уонна Орто дойду диэн арахсан ааттаналларын быһаарар. Үөһээ уонна Аллараа дойдуларга өлбүт дьон өйдөрө-санаалара үөр, айыы буолан сылдьар буоллахтарына, тыыннаах, эттээх-сииннээх киһи Орто дойдуга эрэ олоҕун олорор кыахтаах.
Тыыннаах дьону Үөһээ дойдуга “үчүгэй”, “айыы үчүгэй” онно барыахха диэн ыҥырыы олус куһаҕан, өлүүгэ ыҥырар быһыы буолар. Бу быһыы кыра оҕолору үөрэтиигэ туттуллар буоллаҕына, суукка бэриллэр кыахтанар. Саҥа сайдан эрэр, үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билэ илик оҕо өйүн-санаатын сыыһа үөрэҕинэн буккуйуу, куһаҕан өттүгэр халытыы хаһан баҕарар бобуллар. Быһаччы эттэххэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билэ илик оҕолору куһаҕан быһыылары, киһи оҥорбот быһыыларын, айыыны оҥоруҥ, киһи быһыытын, сиэри аһара барыҥ диэн ыҥырбыкка тэҥнэнэр куһаҕан быһыы буолар. "Айыы үчүгэй" диэн этэннэр тыл үөрэхтээхтэрэ сахалары барыларын албынныы сылдьаллар уонна оҕолору сыыһа-халты туттунууларга тириэрдэллэр.
Өй-санаа уратыларын, Үөһээ, Орто уонна Аллараа дойдулар тугунан арахсалларын, тыыннаах, эттээх-сииннээх киһи тутулун туһунан аныгы үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьон билэллэр, олохторугар туһаналлар.
Былыргы христианнар абааһылары, иччилэри, үөрдэри кытта аһара куудьуспуттары, олор сабыдыалларыгар киирбиттэри, эҥэрдэспиттэри бэйэлэриттэн киэр кыйдыыллара, үүрэллэрэ. Ордук улахан сабыдыаллаахтарын тутан ылан уокка уматаллара. Ол барыта тыыннаах киһи өйүн-санаатын харыстааһынтан оҥоруллар быһыылар буолаллар.
Үөр, айыы тыыннаах, Орто дойдуга олорор киһиэхэ биллиитэ суола, сабыдыала суох хаһан да ааспат. Туох эмэ соһуччу быһыы, быһылаан кэлэн иһэрин итилэр аан маҥнай биллэрэллэр. Билиннэхтэринэ туох да сабыдыала, толуга суох төннүбэттэр.
Бүлүүһэ сүүрдүүтүгэр былыргы үйэлэргэ олорон ааспыт араас айыылары, үөрдэри ыҥырыы билигин үөдүйбүтэ куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Маны быһаарыыга А.Гаврильева “Туймаада уоттара” хаһыакка суруйбута туһалыыр. Алтан Айыытын ыҥыран ыйытыы кэнниттэн айанньыттар автобус абаарыйатыгар түбэһиилэрэ быһаччы сибээстээх. Сахалар былыр-былыргыттан үөрдэри, айыылары тыыппакка, уһугуннарбакка, аймаабакка тыыннаах киһи Орто дойдуга олорор аналлааҕын этэллэр, эдэрдэр ити үөрэҕи тутуһалларыгар баҕараллар. Ону баара ол дьоммутугар бэйэлэрэ кэһэйдэхтэринэ, туохха эмэ түбэстэхтэринэ эрэ өй-санаа киирэр кыахтааҕа улахан уустуктары үөскэтэр. Автобус охтуута оннук, кэһэтэр дьайыы буолан ааспытын бигэргэтэр.
Иччилэр киһи түүлүгэр киирэн көстөллөр. Иччилээх түүллэри киһи биирдэ эмэтэ да буоллар көрөр. Бу түүллэр киһи өйүгэр-санаатыгар дьөлө хатанан өйүн-санаатын уларытар күүстээхтэрин сахалар билэллэр. Иччилэри харыстааһын өйдөбүлэ сахаларга ордук күүстээх.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Новгородова Мария Михайловна
Новгородова Мария Михайловна — таастаах Дьааҥы ырыаһыта. Кини төрөөбүт Дьааҥытын түҥ былыргы уратылаах туспа тойуктарын: «Мурун ырыата», «Таҥалай ырыата» диэннэри этигэр-хааныгар иҥэрэн ыччакка үөрэтэн хаалларбыта.
Уус-уран самодеятельноска аан бастан 1945 сыллаахха Кыайыы Ыһыаҕар тойугу туойбута. Онтон 1951 с. оройуоннааҕы төрдүс олимпиадаҕа ырыа конкурсугар бастаабыта.
1971 сылтан Верхоянскай куораттааҕы Култуура дьиэтин актыыбынай кыттыылааҕа, ыччат наставнига. 1979 сыллаахха Тиксиигэ буолбут фольклор республикатааҕы иккис фестивалыгар бастаан, маҥнайгы степеннээх Дипломунан наҕараадалламыта.
1980 с. Дьокуускайга Улуу Кыайыы 40 сылыгар анаммыт тойук конкурсугар иккис степеннээх Диплому ылбыта.
1986 с. олунньу ыйга Дьокуускайга буолбут «Славься страна олоҥхо» диэн фестивальга кыттан Култуура Министерствотын, Саха сирин композитордарын союһун, Гостелерадио Бочуотунай Грамоталарынан наҕараадалламыта. 1984 с. Тихон Хренников илии баттааһыннаах ССРС композитордарын Союһун Дипломунан, 1986 с. Захар Степанов илии баттааһыннаах Бүтүн Россиятааҕы Хоровой общество Бочуотунай Грамотатынан бэлиэттэммитэ.
1986 с. бэс ыйыгар Дьокуускайга фольклор конкурсугар Атласова Вера Степановнаны кытта баран, кыттыбыта. Кини онно, аан бастаан, дьахтар эр киһини туойбут Дьааҥылыы ырыатын ыллаабыта. Республика Ростелерадиотын, Норуот айымньытын Республикатааҕы Дьиэтин улэһиттэрэ хаста да кэлэннэр, кини ырыаларын устубуттара.
Туһаныллыбыт сирдэр: Степан Юмшанов, Степан Дадаскинов «Дьааҥы ытык ырыаһыттара» хомуурунньук. — Дь., 1998.
Ефимов Константин Иннокентьевич
Ефимов Константин Иннокентьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Сэрии иннинэ Чурапчыга физкультура учуутала, физкультура уонна спорт оройуоннааҕы салайааччыта, всеобуч хамандыыр-инструкторынан үлэлээбит. Аармыйаҕа 1941 с. ыҥырыллыбыт.
1917 сыллаахха төрөөбүт. Олорбут аадырыһа: Чурапчы улууһа, Одьулуун. 1942 сыллаахха от ыйыгар Севастополь кыргыһыытыгар билиэҥҥэ түбэспит. 1943 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр шталаг IV B лааҕырга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ — Ламсдорф.
Дириҥ (Төлөй нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)
Дириҥ — Чурапчы улууһун Төлөй нэһилиэгин киинэ.
Бинтиэпкэ
thumb|left|250px|[[Алексей Михайлович|Алексей Михайлович Романов бинтиэпкэтэ (винтовальнай пищаль). 1654 сыл, Москва, уус Григорий Вяткин.]]
Бинтиэпкэ (нуучч. Винтовка, Винтовальное ружьё) - нарезной уотунан эстэр сэп. Бинтиэпкэлэр сааларга киирсэллэр, ытарга икки илиилэринэн туталлар, уонна прикладын санныга анньаллар. Көннөрү саалартан уратыта, уоһун ис өттүттэн спираль быһыылардаах, ол быһыылары таарыйан буулдьа эргийэн барар, онон центробежнай күүс үөскүүр. Эргийэр буулдьа быдан көнөтүк, бигэтик көтөр.
«Винтовка» диэн термин Россияҕа 1856 сылга киллэриллибитэ, бастакаы сэбилэннигэ ылыммыт нарезной сааны ааттырга - «саллаат аайы ойдөнөр уонна төрүт үлэлиир принципын быһаарар аат» Ол иннинэ бары нарезтаах саалар Россия армиятыгар штуцер диэн ааттанар этилэр.
История
Былыргы гладкоствольнай саалар (мушкеттар) таба ыталлара олус мөлтөх эбит, 100 м ыраахха турар сыалы табар улахан дьол буолар. Ол иһин, нарезной саалар үөскээбит сүрүн төрүөтэ саа точнаһын үрдэтиитэ буолбут. Бастакы уоһун иһигэр быһыылаах саалар XVI-с үйэҕэ баар буолбуттара. Россияҕа кинилэр ааттара - Винтовальнай пищаль (XVIII-c үйэҕэ дылы), ол кэниттэн штуцер, винтовальнай саа, уонна 1856-с сылтан ыла винтовка.
Нарезной саалар XVI-с үйэттэн баалларыттан даҕаны, кинилэр олус аҕыйах ахссаннарынан өҥөһуллаллар эбит. Тоҕо диэтэххэ оҥоһуута ынырык уустук (оччотооҕу технологияларынан) буолан, уонна иитиитин ыараханынан ( саа уоһун инититтэн иитиллии). Ол иһин, армияларга нарезной саалар оһуобай, ыраахха ытар саллаатарга эрэ бааллар эбит - егерьдарга. thumb|150px|Тааҥка тиэргэнин уоһүн нарезтара.
Киэҥник бинтиэпкэлэр армияларга туттуллар буолбуттара XIX-с уйэ ортотуттан, Европа дойдуларын армияларга сэбилэниигэ ылбыттара - Дрейзе 1841 сыллах бинтиэпкэтин, Минье 1849 сыллаах бинтиэпкэтин, Энфилд 1853 сыл бинтиэпкэтин, Спрингфилд 1855 сыл образеһын бинтиэпкэтэ, Шарпс 1859 сыл карабина уонна Спенсер 1860 сыл магазиннах карабинын. Түмүгүнэн, пехота оборуонаты күүһүн ынырык күүһүрүүтэ буолбут.
Россияҕа, 1868 сылга сэбилэниигэ ылыммыт уоһун кэнититэн иитиллэр, тимир гильзалаах унитарнай ботуруоннаах Бердан бинтиэпкэтэ. 1891 сылга, 7,62 мм калибрдаах Мосин бинтиэпкэтэ - ити аатырбыт бинтиэпкэ онтон Россия Империятын уонна ССРС армияларыгар сэбилэһиннэригэр алта уонтан тахса сыл турбут.
Жирков Дмитрий Софронович
Жирков Дмитрий Софронович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ-туга чуолкай биллибэт. «Кыым» хаһыакка 1943 сыллаахха ахсынньы 15 күнүгэр сурук суруйбут. Онно чаастарыгар сахалар элбэхтэрин, кинилэри кытта сахалыы бэсиэдэлэри ыытарын суруйбут, сахалыы бэчээт суох буолан уонна нууччалыы дьон билбэтинэн олохтон хаалабыт диэбит, хаһыат ыытарга көрдөспүт.
«Уруккута учуутал, билиҥҥитэ Кыһыл Аармыйа байыаһа ефрейтор Жирков Дмитрий Софронович (бойобуой уонна политическай бэлэмнэнии туйгуна)» диэн илии баттаабыт. Бу сурук Нац. архыып филиалыгар харалла сытар 3ф., 41., 145 дь. 13 л.
Кошевой Олег Васильевич
Олег Васильевич Кошевой — фашистары утары охсуһар «Эдэр гвардия» тэрийээччитэ уонна кыттыылааҕа.
Оҕо сааһа
Кини бэс ыйын 8 күнүгэр 1926 сыллаахха Черниговскай уобаласка, Прилуки куоракка, сулууспалаах үлэһит дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1940 сылтан Краснодон куоракка олорбута, онно оскуолаҕа үөрэммитэ. Олег оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр уус-уран самодеятельность кыттыылааҕа, оскуола хаһыатын редактора этэ. Кэпсээн уонна хоһоон суруйар этэ.
Улуу Аҕа дойду Сэриитэ
Сэрии кини 8 кылааска үөрэнэр эрдэҕинэ буолбута. Олег фроҥҥа көмөлөһөн киирэн барбыта.
Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар, Олег Кошевой «Эдэр гвардияны» тэрийсибитэ. Бу тэрилтэ Краснодон куораттааҕы комиссара уонна штабын чилиэнэ этэ.
1943 сыллаахха тохсунньу ыйга фашистар «Эдэр гвардия» кыттыылаахтарын тутан ылбыттара. Олег Кошевойу Картушино станцияҕа туппуттара. Эдэр патриоты, кыыллыы сордоон баран, олунньу ый 9 күнүгэр, 1943 сыллаахха, Ровенька куораттан чугас, ытан өлөрбүттэрэ. Өлөрүгэр 16 саастаах этэ. Ровенька куоракка, фашистар сиэртибэлэрин Бырааттыы уҥуохтарыгар көмүллүбүтэ.
Наҕараадалара
Олег Кошевойга Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата, өлбүтүн кэннэ, Верховнай Сэбиэт Президиумун ыйааҕынан 1943 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр иҥэриллибитэ. Ленин орденынан наҕараадаламмыта.
Өйдөбүнньүк
Олег Кошевой аата шахталарга, собхуостарга, оскуолаларга, пионер лааҕырдарга, муоратааҕы флот министиэристибэтин суудунатыгар иҥэриллибитэ.
Сидоров, Николай, Михайлович туһунан ахтыы
Иннокентий Сосин, журналистара Союзтарын чилиэнэ, суруйааччы
СЫРДЫК ӨЙДӨБҮЛ
Копырин Николай Захарович
Копырин Николай Захарович (1923-2011) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, филология номуукатын хандьыдаата, литературовед, критик. Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Ахсынньы 5 күнүгэр 1923 сыллаахха Уус-Алдан Өнөрүгэр төрөөбүтэ. 1953 с. Саха педагогическай институтун филология факультетын бүтэрбитэ. 1961 сылга диэри аҕыс кылаастаах оскуолаҕа учууталынан уонна дириэктэринэн үлэлээбитэ.
1963 сылтан Тыл, литератуура уонна устуоруйа институутугар улэлиир (билиҥҥитэ Гуманитарнай чинчийэр институт). 1968 сыллаахха "Поэтическое творчество С.Р. Кулачикова-Элляя" тиэмэҕэ кандидатскай диссертациятын көмүскээбитэ. 1982 с. "Литература народов СССР" диэн идэҕэ старший научный сотрудник аата иҥэриллибитэ.
Копырин алта монография уонна научнай-популярнай ыстатыйалар биэс хомуурунньуктарын ааптара. "Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара" диэн үлэтэ (сахалыы уонна нуччалыы тахсыбыта) омук тылынан дьүһүйүүтүн уратыларын ырытар.
Н. 3. Копырин саха суруйааччыларын уонна уопсастыбаннай диэйэтэллэрин үтүө ааттарын сөргүтүүгэ үлэлээбитэ. 1996 с. «В.В. Никифоров-Күлүмнүүр» диэн саха литератууратын төрүттээчилэртэн биирдэстэрин туһунан монографияны таһаарбыта. 1999 с. «Н.Н.Павлов-Тыаhыт» диэн үлэтин бэчээттэппитэ. Манна саха литератууратыгар, ноуукатыгар уонна култууратыгар биллэр-көстөр суолу хаалларбыт, аанньа ахтыллыбатах прозаик, литератуура криитигэ, тылбаасчыт, лексикограф Павлов-Тыаһыт туһунан суруйбута.
Учуонай олоҕун тиһэх сылларыгар дылы үлэлээбитэ. «Литература Якутии на современном этапе, 1980-1990-е гг.» диэн 2002 сыллаахха тахсыбыт хомуурунньукка киирбит уочаркатыгар аныгы поэзия уратыларын, хайысхаларын, тосхоллорун көрдөрбүтэ.
«Кавкааһы көмүскэл иһин», «Варшааваны босхолооһун иһин», «Берлиини ылыы иһин», «Германияны кыайыы иһин», мэтээллэринэн, орденом «Аҕа Дойду Улуу сэриитин» уордьанын II истиэпэнинэн наҕараадаламмыта.
Учуонай 2011 сыл сайыныгар суох буолбута.
Коркин Дмитрий Петрович
Дмитрий Петрович Коркин (05.09.1928, Кытаанах нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха АССР — 22.02.1984) — Саха Сиригэр тустуу сайдыытыгар сүҥкэн өҥөнү киллэрбит киһи.
Олоҕун олуктара
Тыа сиригэр, спортивнай инвентарь, сөптөөх усулуобуйа, медицинскэй кэтээн көрүү суох бириэмэтигэр, кини үс олимпиеһы бэлэмнээн таһаарбыта (Р. Дмитриев, П. Пинигин, А. Иванов). Учуонай быһыытынан саҥа үөрэтэр-эрчийэр ньыманы баһылаабыта. Эрдэ нэдиэлэҕэ 3—4 эрчиллии ыытыллар эбит буоллаҕына, Коркин Д. П. үрдүк көрдөрүүнү ситиһээри күннэтэ 2—3 дьарыктыыра.
Бугүҥҥү күҥҥэ бу ньыманан олимпиецтары спорт бары көрүҥэр эрчийэллэр. Дмитрий Петрович научнай үлэһит быһыытынан хаста да Бүтүн Союзтааҕы физкультура институтун чинчийэр киинигэр «Үрдүк кылаастаах спортсменнары аныгы үйэҕэ хайдах бэлэмниэххэ сөбүй?» диэн темаҕа дакылаат ааҕа бара сылдьыбыт.
1984 сыллаахха олунньу 22 күнүгэр өлбүт.
Д. П. Коркин туһунан үгүс кинигэ, брошюра, ахтыы таҕыста, ол эрээри үөрэппит маастарыстыбатын туһунан дириҥ научнай ырытыы сурулла илик. 2003 с. бэс ыйын 11-с күнүгэр Президент В. А. Штыров физкультура, спорт эйгэтигэр Д. П. Коркин
Кулун тутар 1
Кулун тутар 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 60-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 61-c күнэ). Сыл бүтүө 305 күн баар.
Константинов Василий Степанович (Айаан сэлиэнньэтэ)
мини|Василий Степанович Константинов. Айаан бөһүөлэгин атта Константинов Василий Степанович (2008 сыллаахха өлбүт) — Айаан сэлиэнньэтигэр олорбут суруналыыс, кэпсээнньит-суруйааччы.
Иванов Александр Николаевич, тустуук
Олоҕун олуктара
1951 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр Сунтаар улууһугар Чуона нэһилиэккэ төрөөбүтэ.
Бохсурҕан, бөдөҥ бохсурҕан
Бохсурҕан (подорожник, Plantago major L., P. media L.) - суол кытыытыгар, тиэргэҥҥэ үүнэр эмкэ туттуллар сэбирдэҕэ биэс тымырдаах от. Бохсурҕаннар уустарыгар киирэр.
Кылгас морфологията
Элбэх сыллаах намыһах от уунээйи. Сэбирдэхтэрэ силистэрин тердуттэн тахсаллар, умнаһа суох уонна сибэккитин уга 15—30 см уһуннаах. Сэбирдэхтэрэ кэрдиистэрэ суох, сымыыттыҥылар. Сибэккилэрэ от күөҕэ өҥнөөх чааскылаахтар, бороҥҥуҥу эминньэхтээхтэр уонна тычинкалара быга сылльаллар. Куолас хаалара фиолетовайдар эбэтэр саһархайдыҥы бороҥнор. Үөскэҕэ коробкачаан. Бэс ыйыттан бала5ан ыйыгар диэри сибэккилиир.
Биэс тымырдаах от бөдөн бохсурҕаны кытта олус майгыннаһаллар. Уратыта диэн сибэккитин уга арыый кылгас уонна түүлээх, сэбирдэхтэрэ уһун ньолбоҕордор.
Үүнэр сирэ
Киһи элбэхтик сылдьар үрэхтэр уонна күөллэр кытыыларынааҕы уу ылар араас оттоох ходуһалара, суол кытыылара, сииктээх оһорбо сирдэр, бааһыналар, ыһыылар быыстарыгар сыыс от буолан торолуйан үүнэр. Бохсурҕананы киһи үүннэрдэҕинэ, олус тубугэ суох уунэр, торолуйар.
Тарҕаныыта
Өрөспүүбүлүкэ киин уонна соҕуруу улуустара.
Туттуллар уорганнара
Сэбирдэхтэрэ, сиэмэлэрэ, силистэрэ. Сэбирдэҕин инструкция быһыытынан сайыны быһа хомуйуллар, ордук от уонна атырдьах ыйдарыгар, чараастык тарҕатан, маарыла мөһөөччуккэ куурдар бэрт ньыма. Сиэмэлэрин, силистэрин куһун ото хаппытын кэннэ хомуллар.
Мэдиссиинэҕэ туттуллуута
Медицинаҕа бохсурҕана сэбирдэҕэ сили хаахтатан ыраастыыр эмп быһыытынан бронхидка, коклюшка, астмаҕа уо.д.а. тыынар орган ыарыыларыгар туттуллар. 1 ост. нь. сэбирдэҕэр 1 ыст. итии уу кутан көөннь һук оҥорон 1/4—1/3 ыст. куҥҥэ 3—4 төгүл, аһыах иннинэ иһиллэр. Куртах, оһоҕос араастык суһурэн ыалдьарын (гастрит, энтероколит) эмтииргэ эмиэ бохсурҕана сэбирдэҕин маннык көөньөһүгүн тутталлар. Бу көөнньөЬүк куртах сумэтин кислотнаһа намыһах гастритын уонна суон оһоҕос аалан ыалдьарын эмтииргэ ордук үчүгэй дьайыылаах. Бохсурҕана сэбирдэҕиттэн, “плантаглюцид” диэн препарат ылыллыбыт. Кини сэбирдэҕэ бүөр, хабах ыарыыларыгар сүһүрүүнү тохтотор антисептик быһыытынан туттуллар. Хаппыт сэбирдэҕэ тымныйыыны, куртах, оһоҕос ыарыыларын эмтиир холбодоһуктарга киирэр биир сүрүн компонент буолар. Итини таһынан араас тас бааһы эмтииргэ туттуллар (маас, бороһуок. көөнньөһүк быһыытынан) хаан барыытын, сүһүрүүнү тохтотор дьайыылаах.
Народнай медицинаҕа бохсурҕан сиэмэтин оргуйбут уутун дьарҕа буолбут хойуулук хатарыгар чэпчэкитик убатарыгар, дизентерияҕа уонна хааннаах тахсыахтатыыга аныыллар (1 ост.нь. сиэмэ 1 ыст. ууга буһарыллыбытын, күҥҥэ үстэ-туортэ 1/4 — 1/3 ыстакааны, аһыах иннинэ иһиллэр), суон оһоҕос ыалдьарыгар, оттон хойуулук хатарыгар сиэмэ 1 ыст. оргутуллубут уутун 1/2—1 ыстакааны күҥҥэ биирдэ-иккитэ, аһыах иннинэ, киэһэлик иһиллэр. Бохсурҕана куртах симэһинин кислотнаһа үрдүк дьонугар сөбө суох. Таска туттарга буортута суох.
Хантан ылыллыбыта
Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ. Басыгысова А.П.:Дьокуускай, 2014 с.
Захаров Иван Егорович
Захаров Иван Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1917 сыллаахха Лөгөй нэһилиэгэр Уус-Алдан оройуонугар төрөөбүт. Үрдүк үөрэхтээх, Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрбит. Чараҥай оскуолатыгар учууталлаабыт.
Кыһыл аармыйаҕа Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ленинград фронугар мототанковай бригада минометнай ротатыгар сэриилэспит. Рядовой.
1942 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр сэрии хонуутугар өлбүт. Ленинград уобалаһыгар Кондуя диэн ааттаах дэриэбинэ таһыгар көмүллүбүт.
2009 сыллаахха Ленинград уобалаһын Тосненскай оройуонун Чудской Бор дэриэбинэтигэр братскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Захаров Петр Иванович
Захаров Петр Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1909 сыллаахха Чурапчы улууһун Төлөй нэһилиэгэр төрөөбүт. Москубатааҕы тыа хаһаайыстыбатын Каганович аатынан оскуолатыгар үөрэммит. Аармыйаҕа Московскай уобалас Загорскай оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
Арҕаа фроҥҥа 16-с байыаннай-топографическэй этэрээккэ сулууспалаабыт.
1943 сыл ыам ыйын 12 күнүгэр 5016 №-дээх эвакогоспитальга бааһырыытыттан өлбүт. Москва Преображенскай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
Толоон (Бахсы нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)
Толоон — Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгин киинэ.
Саха национальнай спордун көрүҥнэрэ
Саха национальнай спордун көрүҥнэрэ
Захаров Семён Петрович
Захаров Семён Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1919 сыллаахха II Хомустаах нэһилиэгэр Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар<?> төрөөбүт. 1938 с. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрбит. Токко ситэтэ суох орто оскуолатыгар завучтаабыт, онтон дириэктэрдээбит. Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыл олунньутуттан Хотугу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит. «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (04.11.1943). Фроҥҥа лейтенант солотун ылбыт. 1944 с. ахсынньы 3 күнүгэр өлбүт.
Литературнай тыл
Литературнай тыл — диэн дьон саҥарар тылын тыл суруллубут быраабылалардаарынан таҥастаналлыбыт уонна культура көрүҥэ буолар аҥаарын ааттыллар.
Быһаарыыта
Литературнай тыл — ханнык эмит омук тылын суруллуутун бүттүүнэ буолар — официально-деловой, оскуола үөрэҕэ, олох-дьаһах тыла, наука, публицистика, художественнай литература, культура араас көстүүтэ уонна да атын буолар.
Литературнай тыл — уопсастыба билинэр уонна тутуһар кодификациялаах, ол гынан баран биир сиргэ турбат систиэмэтэ буолар. үөрэх уонна наука уобалаһыгар — научнай стиль;
уопсастыба уонна политика уобалаһыгар — публицистика стилэ;
деловой сыһыаннаһыыга — официально-деловой стиль.
Литература уонна норуот тылын сыһыаннаһыыта
Феодализм бириэмэтигэр сорох норуттар суруллар тылларыгар атын тыллары тутталлара: Иран уонна түүр норуттарыгар — арааб тылын; дьоппуон уонна кэриэй норуоттарыгар — классическай кытай тыла; германскай уонна арҕаа славян норуоттарыгар — латыын тыла; Прибалтикаҕа уонна Чехияҕа — ниэмэс тыла тутталлара.
Лэбийэ (Чурапчы улууһа)
Лэбийэ — Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Уҕаалаах Уйбаан
Уҕаалаах Уйбаан-Терешкин Иван Кузьмич Ленскэй улууһугар Нөөрүктээйи нэһилиэгэр үөскээбит күүстээҕинэн биллибит киһи. Биир дойдулаахтара бу киһини Күүстээх Баанньа диэн ааттыыллар эбит. Кини уҥуоҕунан улаханын, көхсө кэтитин, илиитэ-атаҕа модьутун, моонньо суонун бэлиэтииллэр.
Биирдэ Күүстээх Баанньа сүүнэ улахан күрбэ тааһы биир күрэхтэһиигэ, күүһү мээрэйдэһиигэ, тобугар диэри көтөхпүт. Ол таас билигин да Витим өрүс бөһүөлэгэр үөһэ биэрэк үрдүгэр сытар, ыйааһына 3 центнертэн ордук буолуон сөп диэн олохтоохтор этэллэр эбит. Былыр Витим өрүһүн тыатыгар, таҥара дьиэтин тутуутугар 9-туу уонна 10-нуу хаамыылаах сүүһүнэн бэрэбинэлэри кэрдибиттэр. Модьу, тардыылаах оҕустарынан таспыттар. Онно Күүстээх Баанньа хайа да бэйэлээх суон, уһун бэрэбинэни кыһыл илиитинэн төрдүттэн ылан одус сыарҕатыгар лэп гына ууран иһэрэ диэн кэпсииллэр.
Зыков Андрей Афанасьевич
Зыков Андрей Афанасьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1919 сыллаахха Тараҕай нэһилиэгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһугар төрөөбүт.
Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйын 29 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр Белоруссия Витебскай уобалаһын Дубровенскай оройуонун Боброво дэриэбинэтин иһин кыргыһыыга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ — Боброво дэриэбинэ илин кытыыта.
Кэргэнэ Марфа Гаврильевнаҕа суруйбут суруктарын «Социалистическая Якутия» хаһыакка 1985 с. олунньу 9 күнүгэр бэчээттэбиттэрэ.
Муҥур (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах
Макаров Валентин Валентинович
Макаров Валентин Валентинович — дыраама уонна киинэ артыыһа.
ыам ыйын 15 күнүгэр, 1988 сыллаахха, Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар, Майа сэлиэнньэтигэр күн сирин көрбүтэ.
1995 сыллаахха- Майатааҕы начаалынай оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ.
2006 сылга- оскуолатын бүтэрэн АГИКИ-га үөрэнэ киирэр.
2010 сылга- АГИКИ-ны бүтэрэн Саха Академическай театырын артыыһа буолар.
Саха театрыгар оруоллара: Ургунньук Боотур – «Кыыс Дэбилийэ» олоҥхо; Аркадий — «Я вернусь…»,  Илья — «Прости отец, прости…», үөрэнээччи – «Учитель», Клара доҕоро – «Три реалиста» В. Харысхала; Петька- «В центральных районах ожидаются дожди» Сиэн Экэр;  Василий I — «Сыновний колокол» С. Барановой; Садху- «Волшебное кольцо» кытай остуоруйата;  Иван Арбита – «Именитый поэт Арбита» А. Дойду; Слепцов- Отоороп- «Сегодня или никогда» Д. Наумова; Деметрий — «Тиит», Эдгар – «Король Лир» В. Шекспира; Франц- «Цирк Альберти» И. Бергмана; Токарани – «Дух земли» П. Ламутского; старик- «Пробуждение» С. Барановой;  эдэр Манчаары – «Манчаары» В. Никифорова- Кюлюмнююр; Инь Си –«Хунны» Н. Лугинова; Фил — «Ассоль. Алые паруса» П. Морозова; Алгысов — «Максим» С. Данилова, В. Протодьяконова. Н.Лугинова, Д. Наумова, В. Харысхала, Е. Алексеева, Граф — «Хайа аарымалара» (Гиганты горы) Л. Пиранделло.
«Поют драматические актеры» номинация кыайыылааҕа.
2011 сылтан Олоҥхо театырын артыыһа.
Олоҥхо театырыгар оруоллара:  картежник —  «Олох долгуннара» Ст. Борисовой; Алгысчыт – поэтичиэскэй испиктэкил «Ырыа-хоьоон» А. Кулаковский, Дыырай бухатыыр  — «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» Тон  Суоруна, Кюн Эрилик  — «Удаганки» Н. Абрамова;   Басымньы Баатыр  — «Муки любви» М. Андрсовой-Ионовой. Режиссер быһыытынан үлэлэрэ — «Игра жизни» Николая Коляд пьесатынан «Игра в фанты»(АГИИК),   «Туйаарыма Куо» (Театр Олонхо). Киинэҕэ оруоллара: Айтал — «Кэрэл» реж. В. Макаров, И.Портнягин.
Кулун тутар 2
Кулун тутар 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 61-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 62-c күнэ). Сыл бүтүө 304 күн баар.
Mr. Potato Head
Mr. Potato Head, Mattel корпорация оонньуура.
Сидоров Василий Романович
Сидоров Василий Романович (1938 с. кулун тутар 15 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас улууҺун Алтан нэһилиэгэр төрөөбүтэ) - фотограф, суруйааччы, РСФСР олох-дьаһах ѳҥѳтүнэн хааччыйыыга үтүѳлээх үлэһитэ, туйгуна, Мэҥэ Хаҥалас оройуонун, Алтан, Хара нэһилиэктэрин Бочуоттаах гражданина, "Таммахтар" литературнай холбоһук чилиэнэ, "Эркээйи" хаһыат общественнай корреспондена.
Олоҕо,айар үлэтэ.
Сидоров Василий Романович 1938 с. кулун тутар 15 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Алтан нэҺилиэгэр төрөөбүтэ.
1959 с. Төҥүлү орто оскуолатын 9 кылааҺын бүтэрэн баран дьиэ кэргэн балаҺыанньатынан үѳрэхтэн тохтуурга күҺэллибитэ.
1960 с. Майаҕа МТС-гар трактористар куурустарын бүтэрэн сэттэ сыл Чапаев аатынан холкуоска трактористаабыта.
1962-1965 сс. ССРС Сэбилэнниилээх күүстэрин кэккэтигэр армияҕа ыҥырыллыбыта, Забайкальскай байыаннай уокурукка сулууспалаабыта.
1967 с. Казаннааҕы профессиональнай-техническэй училищеҕа үѳрэнэн IV разрядтаах фотограф идэтин ылбыта.
1968 с. Майатааҕы олоҕу-дьаҺаҕы хааччыйыы комбинатыгар старшай фотограбынан үлэтин саҕалаабыта.
1974 с. "Зенит" ыччат-комсомольскай биригээдэтин биригэдьииринэн анаммыта.
Василий Романович фотограф быҺыытынан үлэлии кэлиэҕиттэн билиитин-кѳрүүтүн кэҥэтэргэ, саҥа көрүҥнэри киллэрэргэ дьулуспута, профессиональнай таҺымнаах фотограф үрдүкү маастарыстыбатыгар тиийэри ситиспитэ. Композиция араас көрүҥнэрин туһанара. Хаартыскаҕа түһэрэр уонна бэчээттиир кэмҥэ быһан-отон хаартыска сөптөөх тутулун табара. Сонун көстүүлэри түһэрэргэ техника кыаҕын араастаан туһанара. Василий Романович биригээдэ хас биирдии үлэһитэ идэтин таһымын үрдэтэригэр улахан болҕомтону уурара.
90-с сылларга бүтүн политическай ситим сатарыйыытынан олоҕу-дьаһаҕы хааччыйыы ситимэ суох оҥоһуллубута.
1982 сылтан КПСС чилиэнэ.
Василий Романович Бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан да баран үлэттэн-хамнастан илиитин араарбатаҕа.
1999-2000 сс. 25 №-дээх аптекаҕа харабыллаабыта.
2000-2002 сс. Мэҥэ Хаҥалас улууһун дьаһалтатын дьиэтигэр вахтердаабыта.
2002-2006 сс. Майа 2-3 сүһүөхтээх оскуолатыгар куруһуок салайааччытынан үлэлээбитэ.
2002-2007 сс. Хара орто оскуолатыгар производственнай үлэҕэ учууталынан, өрөмүөнү ыытыыга оробуочайынан үлэлээбитэ.
Ханна да үлэлээтэр чуолкай туттунуулааҕынан, чиэһинэйинэн, толоругаһынан бииргэ үлэлээбит дьонун ытыктабылын ылыан ылбыта. Ити сылларга эрдэтээҥи үлүһүйүүтүнэн – айар үлэнэн дьарыктаммыта. Төрөөбүт Өлөчөйүн, олохсуйбут Хара нэһилиэктэрин дьоһун дьонун сурукка киллэрэн үйэтиппитэ. Эдэр эрдэҕиттэн иҥэринэн илдьэ сылдьар норуот номохторун, үһүйээннэрин сурукка киллэрэр үтүө баҕа санаалаах.
Василий Романович үгүс сыллаах үтүө суобастаах, таһаарыылаах үлэтэ сыаналанан 1978 с. СР Олох-дьаһах өҥөтүнэн хааччыйыыга министерствотын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. 1981 с. «РСФСР олоҕу-дьаһаҕы хааччыйыыга сулууспатын туйгуна», 1982 с. “РСФСР олоҕу-дьаһаҕы хааччыйыыга үтүөлээх үлэһитэ”, 2008 с. “Алтан нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина”, 2013 с. “Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина” үрдүк ааттары сүкпүтэ. 2015 с. “Сэрии сылларын оҕото” мэтээли туппута.
Василий Романович кэргэнинээн Антонина Степановналыын оҕолорун, сиэннэрин, хос сиэнин тапталларыгар уйдаран дьоһуннук олорор.
Кинигэлэрэ, кинигэлэргэ бииргэ үлэлээһинэ.
Доҕоттордоох буоламмын дойдум тыына сымнаҕас: хоһооннор. – Майа, 2001. – 32 с.
Хоһооннорум – көтөр кынаттарым: хоһооннор. – Майа, 2003. – 36 с.
Алтан нэһилиэгэ / хомуйан оҥордулар В.Р.Сидоров, Л.Е.Попова. – Дьокуускай, 2011. – 456 с.
Үлэ үөһүгэр сылдьыбыппыт…/ ред. В.Р.Попов, хомуйан оҥордулар В.Р.Сидоров, М.В.Григорьева, М.М.Шипошина. – Майа, 2011. – 298 с.
Аҕабытын аҕыннахха… / хомуйан оҥордо В.Р.Сидоров. – Майа, 2011. – 84 с.
Бэчээттэммит хоһоонноро, ыстатыйалара.
Кинигэлэргэ:
Аҕабыт, убайбыт курдуга: ахтыы // Хаһыат – история кэрэһитэ / хомуйан оҥордо В.Р. Попов. – Майа, 2007. – 134-136 с.
Ийэбит аанньалбыт барахсан; Өтөх төҥүргэһигэр; Өтөхпүт барахсан: хоһооннор // “Таммахтар” литературнай түмсүү. Саҥа сүүрээннэр. – Дьокуускай, 2011. – 63-64 с.
Бытабыыктар ырыалара;
Бастакы директорбыт;
Улуу сэрии кыттыылаахтара;
“Зенит” ыччат-комсомольскай биригээдэ;
Наһаа наадалаах киһибит: [А.Л. Заровняев];
Завхозтарбыт булугас-талыгас буолаллара // Үлэ үөһүгэр сылдьыбыппыт… / ред. В.Р. Попов, хомуйан оҥордулар В.Р. Сидоров, М.В. Григорьева, М.М. Шипошина. – Майа, 2011. – 152 с.
Хаһыаттарга:
Сэлээр сэгэр эбиккин: хоһоон // Колхоз кырдьыга. – 1960. – Атырдьах ыйын 9 к. – 3 с.
Юрий Гагариҥҥа: хоһоон // Колхоз кырдьыга. – 1961. – Ыам ыйын 16 к. – 3 с.
Дьиибэ киһи: кэпсээн // Колхоз кырдьыга. – 1961. – Ыам ыйын 16-19 к.
Отчут ырыата: хоһоон // Колхоз кырдьыга. – Бала5ан ыйын 8 к. – 3 с.
Сааскы күн; Өрүүнэ үгэһэ: хоһооннор // Колхоз кырдьыга. – 1961. – Бала5ан ыйын 19 к. – 3 с.
Лэҥкээһэй туһунан ырыа: хоһоон // Колхоз кырдьыга. – 1962. – Тохсунньу 27 к. – 3 с.
Студент. Ыанньыксыт: хоһооннор // Ленинскэй знамя. – 1968. – Кулун тутар 2 к. – 3 с.
Улуу Өктөөбү уруйдааҥ: хоһоон // Ленинскэй знамя. – 1969. – Сэтинньи 7 к.
Биэс уон биэс саас; Өй; Кыргыс үйэтиттэн: хоһооннор // Ленинскэй знамя. – 1993. – Кулун тутар 20 к.
Убайым туһунан: Н.М. Сидоров туһунан // Ленинскэй знамя. – 1993. – Кулун тутар 25 к.
Сырдык санаа саҕыллар: хоһоон // Саха сирэ. – 2009. – Ыам ыйын 23 к. – 3 с.
Хантаҕар Хара; Сүрэх-быар кистэлэҥэ // Кыым. – 2011. – Ахсынньы 15 к. – 48 с.
Сүүрбэһис үйэ оҕонньотторо; Кинигэ – иккис олоҕум; Удьуор утумун уһатыс; Өрөйүҥ-чөрөйүҥ!; Нус-бааччы олороо инибин; Олоҕум олуктара; Күндү киһибэр; Мин дьолум, мин күнүм; Үчүгэй да этэ ол кыһын: хоһооннор // Чолбон. – 2013. – 54-57 с.
Алгыс баһа сыалаах: бииргэ үөрэммит доҕорбор А.Г. Аргуноваҕа – Күөрэгэйгэ: хоһоон // Эркээйи. – 2014. – От ыйын 2 к.
Маны таһынан 1958 сыллаахтан Мэҥэ Хаҥалас улууһун Эркээйи хаһыатыгар сыллата бэчээттэнэр.
Ырыа буолбут хоһоонноро
Мин Харам / Е. Спиридонов мел. // Аартык суолун арыйан / Е.К. Спиридонов. – Майа, 2010. – 9 с.
Ийэ сирим Өлөчөй / О. Захаров мел. // Алтан нэһилиэгэ. – Дьокуускай, 2011. – 456 с.
Алааһым күөрэгэйэ / И. Цыпандин мел. // Ырыам ыһыаҕа: ырыанньык. – 2008.
Күндү киһибэр / И. Цыпандин мел.
Сиэннэрбинээн / И. Цыпандин мел.
Арыылаах (Чурапчы улууһа)
Арыылаах — Чурапчы улууһун Арыылаах нэһилиэгин киинэ.
Код ОКАТО:
Космодемьянская Зоя Анатольевна
Зоя Анатольевна Космодемьянскаяны Аҕа дойду сэриитигэр арҕаа фруонугар ниэмэстэр тыыллагар 1941 сыллаахха ыыппыттара. Зоя Космодемьянская дьахталлартан бастакы сэрии кэмигэр Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатынан өлбүтүн кэннэ.
Кини разведовательно-диверсионнай оскуолаҕа үөрэммит. Зоя группатын сүрүн сорудаҕа: ниэмэстэр баар 10 дэриэбинэлэрин — Анашкино, Грибцово, Петрищево, Усадково, Ильятино, Грачеве, Пушкино, Михайловское, Бугайлово, Коровино уоттуохтаахтар этилэр: Сталин бу бирикээһэ этэ 0428 №-ринэн тахсыбыта.
Зоя группатыгар Вера Волошева, Клава Милорадова уонна да атыттар киирэр этилэр. Бу группаҕа киэриэхтэрин иннинэ 95 % киһи тыыннаах хаалыа суоҕа, аҥаардара билиэҥҥэ түбэһэн өлүөхтэрин сөп диэн эрдэттэн билэр эбит. Онон сибэстээн группа дьоно бу сорудах кутталын өйдүүр эбиттэр. Дьэ чахчы бу группа аҥаара ниэмэстэри кытта ытыалаһа сылдьан өлөн хаалбыт уонна билиэҥҥэтүбэспит. Кинилэр аҕыйах умайар смесьтээхтэр уонна сэттэ эрэ бистэлиэттээхтэр эбит.