cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дьиҥнээх чыыһылалар
Рациональнай чыыhылалар
8 түҥэтиллээччини 37 түҥэтээччигэ түҥэтиигэ 8, 6, 23 тобохтор утуу-субуу хатыланалларын быhыытынан, өлүүгэ биир бэрээдэгинэн үс сыыппаралар хатыланыахтара: 2, 1, 6. Бүппэт уоннуулаах бытарыктар итинник көрүҥнэрин периодическай дииллэр. Хатыланар сыыппаралар бөлөхтөрө бытарык периодунан буолаллар. Периодическай уоннуулаах бытарыктары суруйарга периоды биирдэ төгүрук скобка иhигэр суруйаллар:
Бу суруйуу маннык ааҕыллар: нуул сыалай, периодка икки сүүс уон алта.
чыыhыла ити курдук эмиэ бүппэт уоннуулаах периодическай бытарык к[null ө]рүҥэр суруйуллар: Ити суруйуу маннык аагыллар: нуул сыалай, биэс уон аҕыс суотай, периодка үс.
Ханнык баҕарар бытарык чыыhыланы уоннуулаах бытарык(бүтэр уоннуулаах бытарык) көр[null ү]ҥэр эбэтэр бүппэт уоннуулаах периодическай бытарык көрүҥэр көрдөрүөххэ сөп.
Төттөрү бигэргэтии эмиэ сөп: ханнык баҕарар бүппэт уоннуулаах периодическай бытарык ханнык эмэ рацональнай чыыhыланан буолар
Примечание
Ыстатыйаны суруйбут: ХИФУ, ИМИ, ФИИТ-18 устудьуона Шишигин Дьулусхан
Джелонг, Аустралия
ДЖЕЛОНГ (dʒəˈlɔŋ, Geelong), Аустралия Виктория штатыгар баар биир улахан куорат, дьонун ахсаана 161 000. Улахан порт куорат буолар.
Содуом
Содуом диэн аһара туттуу, киһи быһыытын таһынан барыы, алдьатыы ааттанар.
Саха дьоно киһилии быһыыны тутуһаллар, көрсүөлэр, сэмэйдэр, сиэри хаһан да кэспэттэр, аһара барбаттар. Киһи быһыыта уонна содуом утарыта турар өйдөбүллээхтэр уонна киһи туттунар күүһэ баарын, улаханын эбэтэр суоҕун, аҕыйаҕын быһаараллар. Киһи быһыыта суох киһи содуому оҥорор кыаҕа улаатар.
Туохтан эмэ сылтаан дьону уонна атын малы даҕаны харса суох кырбаан үлтү сынньан барыы содуом диэн ааттанар. (1,406). Киһи бэйэтин туттунар күүһэ суох буоллаҕына эбэтэр арыгы иһэн итирдэҕинэ содуому оҥоруон сөп.
Оҕону кыра эрдэҕинэ атаахтатыы, бары баҕатын толоро сатааһын туруга суох, мин эрэ диэн өйдөөх-санаалаах уонна тулуура суох буолуутун үөскэтэр. Маннык иитиилээх киһи тоҕута түһэр, айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорууга аһара барыыта сыыһаны-халтыны, алдьатыыны оҥорорун элбэтэн кэбиһэр. Бэйэтин туттунар күүһэ аҕыйах киһи кыраттан сылтанан киһи быһыытын, сиэри таһынан быһыыланыыта, ону-маны алдьатыыта содуом диэн буолар. Арыгы иһиитэ киһи туттунар күүһүн мөлтөтөрүнэн итирбит киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын, арааһы алдьатыытын содуомнаата диибит.
Содуомнаах диэн киһи быһыытын аһара барар, содуому оҥорор киһини ааттыыллар. Арыгы иһэн баран аһара туттунар, ону-маны алдьатар киһиэхэ содуомнаах диэн ааты иҥэрэллэр.
Библияҕэ ахтыллар Содом диэн ууга тимирбит куорат дьоно оҥорбут куһаҕан быһыыларын уонна сахалыы содуом диэн тыл суолтатын тэҥнээтэххэ олус сөп түбэһэллэр. (2,575). Содом уонна содуом диэн тыллар биир суолталаах өйдөбүллээхтэрин тэҥэ, дорҕоонноро биирдэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
2. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. – М.: Эксмо; Форум, 2007. – 960 с.
Баай
Баай — үп-харчы, мал-сал, ас-таҥас дэлэйэ, үгүһэ (дьоҥҥо).
Ылыллыбыт сирэ
Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта. II туом, Б. 2005, ISBN 5-02-032347-0
Сысолятин Иван Афанасьевич
200px|thumb|right|Сысолятин Иван Афанасьевич Сысолятин Иван Афанасьевич — бэйиэт, прозаик. Арассыыйа суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
== Библиография ==
Кулар
400px|thumb|right|Кулар сиһи Дьааҥы өрүс быһа охсор сирэ Кулар сис. Верхоянскай сис систематыттан хотугулуу-илин диэкки салааланар. Дьааҥы уонна Омолой өрүстэр билирдэрэ. Илиҥҥи өртүгэр Дьааҥы өрүс быһа охсор.
Үнээйитэ туундара, хочолорго ойуур буккаастаах туундара. Кыһыл көмүс уонна хорҕолдьун үөскээбит сирэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Лонгинов Владимир Дионисьевич
Олоҕун олуктара
1919 сыллаахха балаҕан ыйын 2 күнүгэр Саха уобалаһыгар Горнай улууһун 2 Атамай нэһилиэгэр Бэс-Kүөл бѳһүѳлэгэр нуучча аҕабыытын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Ийэтэ саха.
Уус-Алдан улууһугар Бээрийэҕэ бастакы сүһүөх оскуолатын бүтэрбит. Ол кэннэ Үөһээ Бүлүүгэ үөрэммит. Томпоҕо финансиһынан, Дьокуускайга Госстрах инспекторынан үлэлээбит.
Кыһыл Аармыйаҕа Дьокуускай военкоматынан 1941 сыллаахха ыҥырыллыбыт. 1941 сыл атырдьах ыйыттан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 722-с стрелковай полк пулемёт расчётун командира; Воронеж куораты уонна Украинаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт.
Днепр өрүһү туорааһыҥҥа хорсун быһыыта бэлиэтэммитэ: 1943 сыл балаҕан ыйын 25 күнэ буолар түүнүгэр биир бастакынан пулемёттаах Днепр өрүһү Канев куорат аннынан туораан, пулемётун уотунан туоруур сири хаххалаабыт, полк подразделениелара плацдарм ылалларыгар өйөбүл буолбут, 80-н тахса өстөөҕү суох гыммыт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1943 сыл алтынньы 25 күнүнээҕи Ыйааҕынан Днепр өрүһү ситиһиилээхтик туорааһын, арҕаа кытылыгар плацдарм бөҕөтүк тутуллубутун уонна хорсун, геройдуу быһыытын иһин старшай сержант Лонгинов Владимир Денисовичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Владимир Дионисович аҕата Дионисий Евстафьевич 1884 сыллаахха урукку Дүпсүн улууhугар лөчүөк кэргэнигэр төрөөбүтэ. Омугунан нуучча. Ийэтэ Сусанна Петровна 1889 сыллаахха Баайаҕантай улууhугар Баайаҕаҕа эмиэ лөчүөк кэргэнигэр төрөөбүтэ. Сусанна Петровна епархиальнай училищены бутэрэн, учуутал идэлээх эбит.
Лонгиновтар Бэс-Күөлүгэр 7 сыл олорбуттар. Аҕалара таҥара дьиэтигэр үлэлээбит. Сусанна Петровна манна оскуола суох буолан, итиэннэ элбэх оҕолонон дьиэтин-уотун көрөн олорбут. Кинилэр бэйэлэрэ кэтэх хаhаайыстыбалаахтар эбит. «Дионисий Евстафьевич аҕабыыт сахалыы үчүгэйдик саҥарара, кэпсэтинньэҥ, эйэҕэс майгылааҕа. Дьиэ кэргэнэ сахалыы сиэринэн туттан олорор ыал этэ. Ийэлэрэ эмиэ уу сахалыы ыраастык саҥарар, сытыары сымнаҕас майгылааҕа. Иистэнньэҥ, аhы минньигэстик астыыр хаhаайка этэ» диэн Баhылай оҕонньор суруйбут ахтыыта баар. Лонгиновтар элбэх оҕолоох эйэлээх ыал, оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ үөрэтэр дьиэ кэргэн эбит.
Володя Лонгиновтар кэргэттэригэр бэhис оҕонон төрөөбүт. Кинилэр Володя аҕыс ыйдааҕар 1920 сыллаахха муус устар ыйга мантан Уус-Алдан оройуонугар Танда бөһүөлэгэр көспүттэр. Лонгиновтары Иванов Василий Андреевич уонна Васильев Семен Данилович атынан көһөрбүттэр. Көһөллөрүгэр хаама илик, көтөххө сылдьар оҕолоох этилэр, ол оҕо улаатан Советскай Союз Геройа Владимир Дионисович Лонгинов эбит буоллаҕа. Лонгиновтар 1920—1927 сылларга Тандаҕа олорбуттар. Аҕалара Танда таҥара дьиэтигэр, ийэлэрэ Сусанна Петровна Танда оскуолатыгар учууталынан үлэлээбиттэр. Кинилэр 8 төрөппүт уонна 1 иитиэх оҕолоохтор эбит: Алексей, Ольга, Валентина, Владимир, Василий, Геннадий, Иулита, Клавдия, Илья. Ол курдук Володя оҕо сааhа Тандаҕа ааспыт. Эдьиийдэрин ахтыыларынан, Володя Лонгинов орто уҥуохтаах, бөҕө-таҕа эттээх-сииннээх, көрсүө, сымнаҕас майгылааҕа. Араас кинигэлэри умсугуйан туран ааҕара, сахалыы иҥнибэккэ ааҕар, суруйар эбит. Сөбүлээн бултуур, хайыhардыыр дьарыктааҕа. Кини элбэх доҕоттордоох, өрүскэ киирэн күөгүлүүрүн, сөтүөлүүрүн, мээчиктиирин, «городки» оонньуурун сөбүлүүр эбит. Үлэҕэ дьоҕурдаах, сүрэхтээх буолан, төрөппүттэрэ, улахан дьон соруйарын хос этиппэккэ толороро.
1927 сыллаахха Сусанна Петровна биэс оҕолоох, саха кыыhа дьиэ көрөөччүлээх Уус-Алдан улууhун Бээрийэ сэлиэнньэтигэр көспүттэр. Аҕалара үс оҕотунаан Тандаҕа хаалбыт. Сусанна Петровна Бээрийэ 4 кылаастаах 2 учууталлаах оскуолатын сэбиэдиссэйинэн, III—IV кылаастарга учууталынан үлэлээбит. Бээрийэҕэ учууталлар дьиэлэрэ суох буолан, Сусанна Петровна оҕолорунаан оскуола дьиэтигэр олорбут. Манна Володя 1-гы кылааска үөрэнэ киирбит.
1928—1929 сылларга Түүлээх сэлиэнньэтигэр көһөн олорбуттар.
1929 сыл сайыныгар Дүпсүҥҥэ, онтон Дьокуускай куоракка көһөн киирбиттэр. Володя нуучча-татаар оскуолатыгар үөрэммит. Ол кэннэ эдьиийин Валентина Дионисовна Стрекаловскаяны кытта Үөhээ-Бүлүүгэ барсан, сэттэ кылааhы онно бүтэрбит. Дионисий Евстафьевич 1938 сыллаахха өлбүт. Володя сэттэ кылааhы бүтэрэн баран, соцстрахование кууруhугар киирэн үөрэммит, үлэhит буолан ийэтигэр, бырааттарыгар, балыстарыгар көмөлөһөр санаалаах эбит. Кууруhу бутэрэн баран, 1939 сыл балаҕан ыйыттан сэриигэ барыар диэри Томпо оройуонугар государственнай страховой инспекция бухгалтерынан үлэлээбит. 1941 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускай куорат военкоматынан ыҥырыллан, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ барбыт. Ийэлэрэ Сусанна Петровна 1942 сыллаахха өлбүт.
Владимир Дионисович Лонгинов Кини Краснознаменнай, Суворов уонна Богдан Хмельницкай орденнардаах 206-с дивизия, Кутузов орденнаах Плоштенскай 722-с полкатын 1 стрелковай батальонун пулеметнай ротатын отделениетын командира этэ. Бу полк 1942 сыллаахха Воронеж куорат анныгар кыргыhыыга кыттыыны ылбыта. Сумскай, Курскай уобаластары босхолуур кыргыhыыларга Владимир Лонгинов 4 төгүл бааhырбыта. 1943 сыл балаҕан ыйын 15 күнүн түүнүгэр старшай лейтенант Савченко I ротатын састаабыгар маҥнайгынан Днепр өрүһү туорааhыны саҕалаабыта. I батальон хорсуннук саталлаахтык кимэн киирэн, кини кэнниттэн полк атын сэриилэрэ Днепри сүтүгэ суох туоруулларыгар кыах биэрбитэ уонна онтон салгыы Днепр өрүс арҕаа биэрэгэр плацдармы былдьаан ылан, онно бөҕөргөтүммүтэ. Бу операцияҕа Владимир Дионисович Лонгинов пулеметунан өстөөх 80-тан тахса, онтон балаҕан ыйын 29 күнүгэр өстөөх 60-тан тахса саллаатын уонна офицерын суох оҥорбута. Плацдарм иhин хорсуннук сэриилэспит старшай сержант Владимир Дионисович Лонгиновка ССРС Верховнай Советын Президиумун 1943 сыл алтынньы 25 күнүнээҕи ыйааҕынан Ленин уонна «Кыhыл көмүс сулус» медалы туттаран туран, Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
1945 сыллаахха алтынньы 26 күнүгэр Лонгиновтар дьиэ кэргэттэрэ Владимир Лонгинов 1943 сыл сэтинньи 18 күнүгэр сураҕа суох сүппүт диэн сурук туппуттар. 1965 сыллаахха партийнай архыып үлэhитэ П. В. Гоголев Оборуона Министиэристибэтин Сэбиэскэй Сойуус Геройдарын секторыттан Владимир Лонгинов геройдуу хорсун быhыытын ойуулуур наградной илииhи булан ылбыт. Сэтинньи ый ортотугар Владимир Дионисович сураҕа суох сүтэн хаалбыт. Онон, наҕараадата туттарыллыбакка хаалбыт.
Кини уҥуоҕа Пшенички дэриэбинэҕэ бырааттыы көмүллүбүттэр уҥуохтарыгар көмүллэ сытар.
Ааллаах Үүн (бөһүөлэк)
400px|thumb|right|Ааллаах Үүн улуус каартатыгар Ааллаах Үүн бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 174 киһи (2009 сыл).
Волга-Вятка экономика оройуона
thumb|250px|right|Волга-Вятка экономика оройуона Арассыыйа каартатыгар
Арассыыйа экономикатын Волга-Вятка оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 5 федерация субъектарыттан турар:
Киинэ Алын Новгород куоракка.
Олохтоохторун ахсаана — 7,5 мөл. киһи (2010).
Ньурба улууһун былааҕа
Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Ньурба улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Дьүһүнэ
Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар; усталыы үс өҥнөөх балаһалардаах: халлаан күөҕэ, маҥан уонна от күөҕэ. Устатын уонна кэтитин сыһыаннаһыыта 3:2 (кээмэйэ 100х150).
Балаһаларын кэтиттэрэ былаах кэтитигэр сыһыаннаһыыта: Маҥан өҥнөөх балаһа ортотугар Ньурба улууһун гербэтин биир сүрүн бэлиэтэ — мохсоҕол — ойууламмыт. Мохсоҕол икки хахыйах чэчирдэригэр тирэхтэммит. Чэчирдэр сэбирдэхтэрин ахсаана — 19. Мохсоҕол үрдүгэ былаах кэтитин 1/2 тэҥ, өҥө — көмүстүҥү араҕас.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Түмүк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Түмүк нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маар.
Оҕо уонна улахан киһи
Оҕо уонна улахан киһи өйдөрүн-санааларын уратыларын билии оҕону иитиигэ улахан хамсааһыны, уларыйыыны киллэрэр. Оҕо уонна улахан киһи өйө-санаата тус-туспаларын сахалар былыр-былыргыттан билэн «Атаах уонна көйгө оҕо» диэн үөрэҕи арыйбыттарын уонна оҕо атаах буола улааттаҕына өйө-санаата түктэри буоларын быһаарбыттар.
.th
.th диэн Тайлаан үрдүк таhымнаах ил домена.
Попова Дария Васильевна
ТӨРӨӨБYТ СИРЭ
Попова Дария Васильевна 1940 сыллаахха ахсынньы 24 кунугэр  Алдан нэhилиэгэр  «Кырамда» диэн сиргэ  төрөөбүтэ.
ТӨРӨППYТТЭРЭ
Төрөппүт а5ата  Тарабукин  Василий  Павлович  сэрии  са5аланарын  кытта  сэриигэ  баран  өлбут. Ийэтэ Максимова  Матрена  Николаевна  сэрии   буппутун  кэннэ  Хара-Алданна Стрекаловскай Семен Семеновичка 1945с. ахсынньыга кэргэн тахсан Хара Алдантан 1,5   көстсөөх  «Хоту Хара» диэн  сиргэ  тиийэн олохсуйаллар.
ҮӨРЭХ
Оскуола5а Хара-Алдан (Таатта улууһа)  4  кылаастаах  оскуолатыгар  интернатка  олорон  уөрэнэр. Ол кэннэ Уус-Таатта5а баран 7 кылаастаах, ытык-куелгэ уон кылаастаах осколаны бутэрэр. Ытык-Куөлгэ уөрэнэн баран Уус-Таатта5а ферма5а, оскуола5а улэлээн баран 1964 сыллаахха Төнулугэ уөрэнэн  ветеринар буолан Чымынаайыга улэлии  кэлэр. Чымынаайыга кэлиэн иннинэ бала5ан, алтынньы ыйдарга  өлөөн оройуонугар  Харыйалаах  отделениятыгар  табаларга атахсыт  ыарыыта турбутугар онно командировка5а баран кэлэр.
ЧЫМЫНААЙЫГА
Чымнаайыга (Таатта улууһа) кэлэн баран совхозка ветеринарынан, уут  ферматыгар бригадирынан, искусственнай  сиэмэлээhиннэ уорэнэн  осеменаторынан  улэлиир  уонна 1990 сыллаахха ахсынньыга  пенсия5а  тахсар. 1966с. Попов Н.В. холбоьон 34 сыл бииргэ олорбуттара 4 о5ону төрөтөн,  10  сиэннэнэн, 10 хос сиэннэнэн кэргэнэ 2000 с. ыалдьан өлбутэ. Иллэн кэмигэр нэhилиэк общественнай оло5ор активнайдык кыттар. Ферма5а улэлиир кэмигэр совхозка, оройуонна, республика5а тиийэ фермалара бастын кэккэтигэр сылдьара. Дария Васильевна Уус-амма нэhилиэгин бочуоттаах олохтоо5о, улэ ветерана.
Оҕо уонна улахан киһи
Киһи үгэстэринэн салаллар. Улахан киһи кыра эрдэҕиттэн үөскээбит, олохсуйбут үгэстэрдээх, ол кэмҥэ ийэ кута иитиллибититтэн, тугу саҥаны оҥорорун ийэ кутугар тэҥнээн көрөн, ханнык быһыы буоларын сыаналаан көрөр, быһаарар, үчүгэй буоллаҕына оҥорор, куһаҕан диэтэҕинэ оҥорбот, тохтуур кыахтаах, онтон оҕо саҥа улаатан иһэринэн, ийэ кута иитиллэ илигинэн, субу оҥорор быһыытын үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн арааран билбэтиттэн хайаларын баҕарар харса суох оҥорон кэбиһэр кыахтааҕын арааран билии хас биирдии оҕотун туһугар кыһанар төрөппүттэн ирдэнэр.
Кыра оҕо өйө-санаата саҥа сайдан иһэринэн, ийэ кута үөскүү, олохсуйа илигинэн тугу бэйэтэ оҥорбута барыта саҥаны айыы, саҥаны, урут билбэтин оҥоруу буолан иһэр. Бу саҥаны оҥорбута барыта өйүгэр-санаатыгар олус күүскэ иҥэн өйдөнөн хаалан, ийэ кутун быһалыы үөскэтэн иһэр уратылаах. Кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥорон, куһаҕан үгэстэнэн хааллаҕына, куһаҕаны элбэҕи оҥорор майгыланар. Сахалар үөрэхтэрэ оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр куһаҕан быһыылары оҥотторбот буолары ирдиир.
Оҕо өйө-санаата сайдыытын ити уратыларын билии хас биирдии төрөппүттэн ирдэнэр көрдөбүл буолар. Билигин үөрэх-билии сайдыбытынан, бу көрдөбүллэри билии ханнык да уустуктары үөскэппэт, арай төрөппүт оҕотун өйө-санаата туруктаах буола сайдыытыгар, киһи быһыылаах буола улаатарыгар кыһанарын эрэ эрэйэр.
Сахалар былыр-былыргыттан киһи өйүн-санаатын үс кукка араараллара санаа сайдан иһэр уларыйыыларынан уонна тутулуктарынан быһаарыллаллар. Куттар үөрэҕи-билиини иҥэринииттэн, өй-санаа эбиллиититтэн, мунньуллуутуттан үөскүүллэр, хамсааһыннары оҥорорго аналлаахтар, оҕоҕо уонна улахан киһиэхэ үөскээһиннэрэ тус-туспа хайысхалаахтарын таҥара үөрэҕэ быһааран дьоҥҥо тириэрдэр.
Куттар улахан киһи өйүн-санаатын быһаарыылара уонна бэйэ-бэйэлэрин кытта арахсыспат тутулуктара манныктар:
1.	Салгын кут. Үөрэҕи билииттэн үөскүүр.
2.	Ийэ кут. Үгэстэри үөскэтинииттэн үөскүүр, сайдар.
3.	Буор кут. Эти-сиини үөрүйэх оҥорууттан үөскүүр.
Улахан киһи өйө-санаата сайдыытын уонна куттара үөскээһиннэрин тутулуктарын төһө кыайарбытынан дириҥник ырытыахпыт:
1. Салгын кут. Улахан киһи үөрэҕи-билиини ылынан иһэр, сааһыран истэҕинэ өйө-санаата сайдар, эбиллэр. Көрөн-истэн, кинигэни ааҕан, бэйэтэ үөрэтэн билэн билиитэ эбиллэн иһэр. Куһаҕан, туһата суох, буортулаах быһыылары билэр буолан оҥорбот кыаҕа улахан. Ылыммыт билиилэрэ кэлин үгэскэ кубулуйар кыахтаахтар. Бу быһаарыыны билигин төрөппүттэр уонна үөрэҕи-билиини тарҕатааччылар бары туһаналлар.
2. Ийэ кут. Кыра эрдэҕинэ үөрэммит үгэстэрдээх, ол үгэстэрин тутуһар, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанар. Сиэри-туому билэр, толорор. Тугу оҥорорун урукку үгэстэригэр тэҥнээн көрөн сыаналыыр кыахтааҕыттан сыыһаны-халтыны оҥороро аҕыйах, суох да диэххэ сөп. Саҥа үгэстэри үөскэтинэр кыахтаах эрээри, ол олус уһун кэми ылар. Кини бэйэтэ ылынан, элбэхтик дьарыктанан, хос-хос хатылаан эрэ саҥа үгэһи иҥэринэр кыахтанар.
Түмүк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Улуус кииниттэн 48 км илин диэкки сытар.
Оҕо уонна улахан киһи
3. Буор кут. Улахан киһи буор кута этин-сиинин хамсатарыттан, эрчийэриттэн сыыйа сайдан, үөрүйэхтэрэ эбиллэн иһэллэр. Улахан киһи олус элбэх олохсуйбут үөрүйэхтэрдээх, үлэни-хамнаһы сатыыр, үөрэммит, табан хамсанар.
Түмүк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 034 киһи (2010 сыл).
Оҕо уонна улахан киһи
Улахан киһи өйө-санаата олохсуйбут үгэстэринэн уонна салгын кутунан ылынар билиилэринэн салалларыттан куһаҕан быһыылары арааран билэриттэн, олору оҥорбот кыаҕа улахан, сыыһа-халты туттунара отой аҕыйах.
Түмүк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
«Алаһа» культура киинэ
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
Лукина Анна Никитична 1923 сылаахха Маар Одьолунугар төрөөбүтэ, үлэ, тыыл ветерана 2012 өлбүтэ.
Оҕо уонна улахан киһи
Оҕолору үөрэтэр аныгы үөрэх систиэмэтэ өй-санаа бу тутулуктарыттан бастакытын эрэ билинэллэр, оҕолору үөрэтиигэ туһаннара сатыыллар, наһаа кыһаналлар уонна оҕону 5 сааһыгар диэри иитиигэ уонна үөрэтиигэ ханнык да улахан суолтаны биэрбэккэ аһаран кэбиһэллэр.
Улахан киһи үчүгэй, туһалаах баҕа санаалары элбэхтик санаатаҕына, ол баҕа санаалара кэлин үгэс буолан иҥэллэр. Бу быһаарыы улахан киһи салгын кутунан сыыйа үөрэнэр дьоҕурун арыйарын арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр тутуһаллар.
Улахан киһи өйө-санаата сайдыбытынан, умнубатынан туһанан субу оҥоруохтаах быһыытын аан маҥнай саныыр, санаатыгар оҥорон көрөр, төһөтө эмэ боруобалыыр кыахтаах. Субу оҥоруохтаах быһыытын санаатыгар элбэхтэ боруобалаан оҥорон, урукку оҥорбут быһыыларыгар тэҥнээн көрөн туох быһыы; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буоларын, туох содул үөскээн тахсарын быһааран баран биирдэ оҥорор. Сыыһа-халты туттунара, үчүгэйи оҥоробун дии санаан куһаҕаны оҥороро отой аҕыйах.
Үөрэҕи-билиини улахан, өйдөрүн-санааларын сиппит дьон сайыннаралларынан кинилэр бэйэлэрин санааларын ырыталлар, үөрэтэллэр. Тугу барытын, үөрэҕи ылынары эмиэ бэйэлэрин кээмэйдэринэн кээмэйдииллэрэ кыра оҕо өйө-санаата сайдыытыгар сөп түбэспэт. Улахан киһи өйө-санаата уонна оҕо кыра эрдэҕинэ, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри, бэйэтин өйө-санаата ситэ сайда илигинэ хайдах үөрэнэрэ тус-туспаларын уонна утарыта хайысхалаахтарын арааран билии кыра оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ хайаан да туһаныллар кэмэ кэллэ.
Билигин төһө да үөрэх-билии сайдыбытын иһин кыра оҕо өйө-санаата хайдах үлэлиирин, сайдарын наука үөрэтэн дьоҥҥо билиһиннэрэ илик. Ийэ кут оҕоҕо хаһан уонна хайдах үөскээн иҥэн иһэрин сахалар сайдан иһэр кут-сүр үөрэхтэрэ эрэ табатык быһааран дьоҥҥо тириэрдэр.
Оҕо өйө-санаата улахан киһи өйүттэн-санаатыттан уратыларын арааран билии иитии, үөрэтии таба суолунан салалларын хааччыйар. Ол уратылар манныктар:
1. Буор кут. Оҕо аан маҥнай буор кута сайдар. Саҥа хамсана, хаама үөрэнэ сатыыр. Ньуосканы таба тутарга син үөрэнэр, сыыһа-халты хамсанара элбэх. Улахан дьону үтүктэн туран хааман барар. Кэлин кыбыытын кыанарга уонна чааскыттан үүтү сыпсырыйан иһэргэ өр кэмҥэ үөрэнэр. Хамсаныылартан оҕо буор кута сайдар, сатаан, табан хамсанарга элбэхтик хос-хос хатылаан да буоллар сыыйа үөрэнэн иһэр.
2. Ийэ кут. Үгэстэргэ саҥа үөрэнэр. Туох саҥаны билбитэ, көрбүтэ, соһуйбута барыта өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыы буоларыттан тугу оҥорбута барыта ийэ кутугар ууруллан, иҥэн, быһалыы үгэскэ кубулуйан иһэр. Итини тэҥэ тугу оҥорорун хос-хос элбэхтик хатылаан үгэстэри, үөрүйэхтэри үөскэтинэр. Төрөппүтэ боппот, тохтоппот буоллаҕына куһаҕан да быһыылары элбэхтик оҥоруон, олору үгэс оҥостуон сөп. Ийэ кут оҕо киһини таба көрөр буолуоҕуттан саҕалаан 4 эбэтэ 5 сааһыгар диэри түргэнник сайдар.
3. Салгын кут. Кыра эрдэҕинэ кыайан сайдыбат. 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри оҕо тугу оҥорорун ситэн өйдөөбөт, өйүгэр туппат, умнан иһэр. 6 сааһын кэнниттэн үөрэҕи-билиини түргэнник ылынан иһэр, өйө-санаата, умнубат буолуута үөскээн сайдан барар. Өйө-санаата улахан киһи киэнин курдук үлэлииргэ бу кэмтэн ыла сыыйа уларыйар.
Оҕо өйүн-санаатын уратыта диэн тугу саҥа билбитин барытын; үчүгэй да, куһаҕан да буолтун иһин олус күүскэ иҥэринэн иһэрэ буолар. Элбэхтик куһаҕаны оҥордоҕуна куһаҕан үгэстээх, куһаҕан майгылаах буола улаатыан сөбүттэн төрөппүттэри сэрэтээри, харыстаары таҥара үөрэҕэ үөскээбит.
Оҕо бэйэтэ өйдөөн-санаан, умнубакка үөрэҕи ылынар кэмэ 5 эбэтэр 6 сааһыттан саҕаланар. Сахалар оҕону 5 сааһыгар диэри кыра оҕо диэн туспа арааран ааттыыллар. Бу туспа араарыы өй-санаа уратыларыгар тирэҕирэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ умнан кэбиһэринэн салгын кута сайдыбат, тугу оҥорорун ситэ быһаарбакка эрэ оҥорор, сыыһа-халты оҥороро, туттара олус элбэх. Бу кэмҥэ оҕоҕо ийэ кута быһалыы үөскүүрүн, сайдарын арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр билигин да араарбакка сылдьаллар. Билиҥҥи оҕолор бары атаахтык иитиллэр буоллулар, улаатан баран сыыһа-халты туттуналлара элбиир.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ оҕо кыра эрдэҕинэ, 5 сааһыгар диэри, ийэ кута быһалыы үөскүүрүн быһаарар. Оҕо кыра эрдэҕинэ өйө-санаата тугу оҥороруттан, хайдах хамсанарыттан үөскээн, мунньуллан иһэрэ ордук күүстээх. Быччыҥнара хайдах хамсыылларыттан, ол хамсааһыннара хос-хос хатыланыыларыттан, онно өй-санаа үөскээн олохсуйан, иҥэн иһэр. Кыра оҕону үчүгэйи элбэхтик оҥотторо үөрэттэххэ, соннук үгэстэр үөскүүллэриттэн үчүгэйи оҥороро элбэх, үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатар. Бу кэмҥэ куһаҕаны оҥорбот буола үөрэммит оҕо, куһаҕаны оҥороро аҕыйах, ол аата үчүгэй быһыылаах оҕо буола улаатар.
Кыра оҕо тугу оҥорбута, элбэхтэ хос-хос хатылаабыта өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан ууруллан, ийэ кутун үөскэтэллэр. Онтон олохсуйбут үгэстэрэ, ийэ кута киһини хаһан баҕарар, улааппытын да кэннэ салайыыга быһаччы кыттыһаллар.
Ийэ кут дьайыыта киһи итирдэҕинэ, өйө көттөҕүнэ чуолкайдык быһаарыллар кыахтанар. Бу кэмҥэ киһи хайдах быһыыланара, тугу оҥороро, саҥарара барыта кыра эрдэҕинэ хайдах иитиллибитин арыйан көрдөрөр. Кыра эрдэҕинэ атаахтыы үөрэммит оҕо киһиргиирэ, кэпсэнэрэ, охсуоланара улаатан баран итирдэҕинэ киирэн кэлэриттэн, бу кэмҥэ атын дьону кытта тапсара, уопсай тылы булара олус уустугурар, сыыһа-халты туттунуон сөп.
Кыра оҕо биэс сааһыгар диэри умнарын, тугу оҥорбутун өйдөөбөтүн билигин бары төрөппүттэр билэллэр. Сорохтор оҕолорун оннооҕор хаппыыстаттан булбуппут диэн албынныыллара кэпсээн буолан сылдьар. Бу кэмҥэ оҕону үөрэтии улахан наадата суох, аҥардастыы оонньото сырыттахха сөп курдук сыыһа саныы үөрэммиттэр. Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэрин, бу кэмҥэ, оҕо ийэ кута быһалыы үөскүүрүн, бэрээдэккэ, киһи буолууга үөрэнэрин билигин даҕаны төрөппүттэр итэҕэйбэккэ сылдьаллар. Итиннэ эбии итэҕэлбитин сыыһа үөрэтээччилэр, «айыы үчүгэй» диэн этээччилэр ийэ кут хантан эрэ халлаантан түһэн кэлэрин курдук этэннэр сахалыы үөрэҕи буккуйаллар, сахалары барыларын албынныыллар.
Бары төрөппүттэр оҕолоро үчүгэй майгылаах, үтүө санаалаах, үлэни-хамнаһы кыайар дьон буола улаатыахтарын баҕараллар. Кинилэр бу үтүө баҕа санаалара тугу оҥордохторуна, хайдах туоларын билэллэрэ эбитэ буоллар олохторугар, оҕолорун иитиилэригэр быһаччы туһаныа этилэр.
Оҕоҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй да, куһаҕан да үгэстэрэ, ийэ кута үөскээһинин кэмин арааран билии, олоххо табан туһаныы хас биирдии төрөппүттэн ирдэнэр көрдөбүл буоларын аахайбакка уонна сымыйанан этээччилэргэ балыттаран сылдьарбытыттан туһаммаппыт. Бу кэмҥэ туһалаах, үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥоро үөрэниитэ, субу оҥоро үөрэммит быһыыта, хамсаныыта өйүгэр-санаатыгар быһалыы иҥэриттэн, ол быһыылары, үөрэммит хамсаныыларын умнубакка хатылаан оҥорор кыахтанара үчүгэй быһыылаах буоларын үөскэтэр.
Сахалар оҕону батыһыннара сылдьан бэйэни үтүгүннэрэн, маннык оҥор диэн көрдөрөн биэрэн үөрэтии улахан туһалааҕын билэллэр. Оҕо ийэтин уонна аҕатын хардарыта-таары үтүктэ үөрэниитэ «Туох барыта икки өрүттээҕин» билэригэр уонна олоҕор туһана үөрэнэригэр туһалыыр. Оҕо икки төрөппүттээх буолара хайаан да наада.
Оҕо кыра эрдэҕинэ өйө-санаата олус күүскэ сайдар, тугу барытын билэ-көрө, тута-хаба охсуон, оҥорон иһиэн баҕата хара баһаам. Өйө-санаата ситэ сайда илигинэн тугу баҕарбытын оҥороро барыта кыаллыбатын, араас содуллаах буолан тахсарын оҕо билбэт. Оҕо оҥорор быһыыларын улахан, уопуттаах дьон хайаан да көрө-истэ сылдьаллара, көннөрөн, маннык оҥоруохха диэн көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэрэллэрэ ирдэнэр. Тугу барытын мин оҥорорум курдук оҥор диэн үөрэх буолар уонна улахан киһи оҥорорун курдук үтүктэн үөрэнии, киһи быһыылаах, киһи буолуу үөрэҕэ диэн ааттанар.
Оҕо төрөппүтэ, иитээччитэ көрдөрөн биэрбитин үтүктэрэ, тугу барытын кини оҥорорун курдук оҥороро киһи быһыылаах буола улаатарыгар тириэрдэр. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорору сатыыр, табар буоллаҕына оҕо киһи буолууну баһылыыр.
Оҕо өйө-санаата үлэлиирэ улахан киһиттэн улахан уратылаах. Оҕо өйө-санаата саҥа сайдан иһэринэн урут үөскээбит, олохсуйбут үгэстэрэ суоҕунан, субу оҥорор быһыытын атыҥҥа, урут оҥорбутугар тэҥнээн көрөр кыаҕа суоҕунан араас куһаҕаны, сыыһаны, буолар-буолбат саҥаны айыыны элбэхтик оҥорор. Оҕо саҥа улаатан эрдэҕинэ саҥаны, киһи билбэтин оҥорорун сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ бобо сатыыр, «Айыыны оҥорума» диэн этэр, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэтэр.
Оҕо кэлин улаатан, өйө-санаата ситэн, киһи буолууну баһылаабытын, сыыһа-халты, аһара туттунара аҕыйаабытын кэнниттэн саҥаны айара, киһи билбэтин, айыыны оҥоро, үгүс өттө таба, үчүгэй буолан олоххо туһаны аҕалара элбиир.
Киһи оҥороруттан атыннык, тиэрэтик оҥоруу киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу, айыыны оҥоруу буолар. Айыыны оҥоруу үксэ куһаҕан буолар. Холобурга, оҕо билбэтиттэн тарбаҕар ыга тутар тимир шайбаны кэтэн баран олус өр сылдьыбытыттан тарбаҕа иһэн хаалан шайба кыайан уһуллубатаҕын нэһиилэ тимир быһарынан быһан, тарбаҕын босхолооһун кыаллыбыта. Ыга тутар биһилэҕи кэтэн кэбиһии эмиэ итинник эрэйгэ тириэрдэр кыахтааҕын оҕо үксэ боруобалаатаҕына эрэ билэрэ кыаллар.
Оҕо тимир шайбаны ыга кэтэн кэбистэххэ тарбаҕым үллүө, иһиэ диэни билбэтиттэн, урут оҥорон боруобалаан көрбөтөҕүттэн, итинник алдьархайга тиийэн эрэйгэ тэбиллэрин таба сыаналыахха. Киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу, олус сэрэхтээх буолууну, элбэх билиини-көрүүнү ирдиирин биһиги таҥарабыт үөрэҕэ төрөппүттэрбитигэр тириэрдэр.
Киһи айылҕатынан, этин-сиинин оҥоруутунан, күүһүнэн-күдэҕинэн куруук саҥаны, субу үчүгэй дии саныырын барытын оҥорон иһэр кыахтаах. Саҥаны, урут биллибэти, туох содул үөскээн тахсара биллибэт быһыытын оҥорууга киһи олус сэрэхтээх буолара ордугун оҕо уопута тиийбэтиттэн билбэт. Элбэх сыыһаны-халтыны, аһара барыыны оҥоруон сөбүттэн харыстаан «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи сахалар тутталлар.
Бэйэлэрэ үчүгэй майгылаах, киһилии быһыылаах, көрсүө, сэмэй төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥотторбокко, оҥороору гыннаҕына тохтотон, аралдьытан үчүгэй эрэ быһыылары элбэхтик оҥороругар үөрэтэллэр. Кыра эрдэҕиттэн үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥоро үөрэммит оҕо үчүгэй үгэстэнэн, киһилии быһыылаах буола улаатар кыахтанар. (1,11).
Хабах томтороот
Хабах томтороот. Верхоянскай сис систематын илииҥҥи эниэтигэр сытар сис.
Устата Орто Салаа уонна Хабах диэн Дулҕалаах өрүс уҥа салааларын икки ардыларыгар 75 км.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Алтынньы 8
Алтынньы 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 281-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 282-c күнэ). Сыл бүтүө 84 күн баар.
Solaris
Solaris диэн Sun Microsystems корпорация оҥорбут операциялыыр системата. Solaris диэн ааты Sun аан бастаан 1990 с. Solaris тиhэх сервер версията Solaris 10.
Сэтинньи 22
Сэтинньи 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 326-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 327-c күнэ). Сыл бүтүө 39 күн баар.
Кистенев Сергей Павлович
200px|thumb|right|Кистенев Сергей Павлович Кистенев Сергей Павлович (06.01.1949—09.03.2003) — Халыманы чинчийбит археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
1949 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр Саха АССР Мухтуйуҕа төрөөбүт. 1966—1967 сс. — токарь, Ю.А. Гагарин аатынан Дьокуускай государственнай типографиятыгар печатник көмөлөһееччүтүнэн үлэлээбит. 1972 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит. 1972—1975 сс. — ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар аспирант. 1975 сылтан — тыл, литература уонна история Институтыгар лаборант, старшай лаборант. 1990 с. — младшай научнай үлэһит. 1990 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Каменный век бассейна нижней Колымы» тиэмэҕэ суруйбут диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит. 1992 сылтан — гуманитарнай чинчийии Институтун научнай үлэһитэ. Кистенев билимҥэ биир улахан ситиһиитинэн муҥутуур хоту сиргэ неолитическай көмүүнү (Родинкское) арыйыыта буолар. Ити арыйыытын түмүгэр, Саха Сиригэр неолитическай нэһилиэнньэ материальнай уонна духовнай культууратыгар үгүс матырыйааллар көстүбүттэр. Өлүөнэтээҕи археология экспедициятыгар элбэхтик кыттыбыт: 1975—1981 сс. — бөлөх салайааччыта, Хотугулуу-Илиҥҥи этэрээт начальнига. С.П. Кистенев — 20-н тахса научнай ыстатыйалар ааптардара.
Айыы тойон таҥара
Айыы тойон таҥара — Аан Дойдуну бас билэр тойон, тоҕус халлааны олохтооччу, сиргэ баар хамсыыр харамайдары, үөннэри, кыыллары уонна дьоннору төрүттээччи, куйаары бас билээччи улахан аар тойон буолар. Айыы тойон таҥара куһаҕаны оҥорон дьону сөбүлээбэт, бырастыы кыммат. Айыы тойон таҥара оҕолоро диэн сахалар уонна атын омуктар.
Өлүүттэн куоппут суох
Өлүүттэн куоппут суох диэн олох кытаанах, ханна да халбаҥнаппат сокуонун билинии буолар.
Киһи өлүүтэ аймахтарыгар, билэр дьонугар ыар сүтүк буолар. Бары айманаллар, аһыйаллар. Киһи бэйэтин олоҕор туох үчүгэйи оҥорбута дьэ барыта ахтыллар, ааҕыллар кэмэ кэлэр. Өлбүт киһи үчүгэйи төһө оҥорбутун ордук ахта сатыыллар, куһаҕаны оҥорбутун умналлар, ахтыбаттар.
Үтүө үгэс үөскээн, элбээн иһиитигэр киһи оҥорор быһыыларын ахта-саныы сылдьыы улахан оруоллаах. Үчүгэйи куруук саныы сылдьыы үчүгэй үгэс үөскээн өйгө-санааҕа олохсуйарыгар тириэрдэр. Киһи үчүгэйи элбэхтик оҥорор. Үчүгэй быһыы элбиир.
Киһи оҥорбут куһаҕан быһыыларын ахтыбат буолуу, умнуу ол быһыылар аны хатыламматтарын үөскэтэр. Куһаҕан быһыы умнуллар, хаалар. Ол түмүгэр куһаҕан быһыылар аҕыйыыллар.
Дьон олохторугар билигин даҕаны кыайан быһаарыллыбат уонна табатык өйдөммөт быһыылар буолуталаан ылаллар. Ханнык да наука дьон өйдөрүн-санааларын толору үөрэтэн баһылыыр кыаҕа билиҥҥитэ суох. Арай биһиги кыайан быһаарыллыбат быһыылартан биир эмэ холобуру аҕалыахпытын сөп:
—Эмээхсин бэйэтин курдук ааттаах сиэнэ кыыс соһуччу өлөн хаалбытыгар кэмэ суох айманар. Эмээхсин билигин даҕаны хоп курдук. Kырдьаҕастар санааларыгар эдэр сиэнэ кыыс кини оннугар анараа дойдуга барбыт курдук.
—Эдэр кыыс массыына абаарыйатыгар түбэһэн ыараханнык эчэйэн балыыһаҕа сыттаҕына аҕата көрсүһэ киирэн иһэн эмискэ өлөн хаалбыт. Эдэр кыыс сыл иһинэн сыыйа-баайа үлтүрүйбүт уҥуохтара ыпсаннар, үчүгэй буолан, көнөн хаалбыта. Кэргэн тахсан, ыал буолан этэҥҥэ олороллор.
—Эмээхсин өлөр ыарыытыгар ыалдьан сыттаҕына кыыһа массыына абаарыйатыгар түбэһэн өлөн хаалар. Эмээхсин үтүөрэн, сиэнин улаатыннаран кэргэн тахсарыгар кытта тиийэр, олоҕун оҥосторугар көмөлөһөр.
Сахалар саныылларынан, аймах дьон эттэрэ-сииннэрэ биир сибээстээхтэр. Бу быһаарыы бииргэ төрөөбүттэргэ, аймахтарга буор куттара биир буоларыгар олоҕурар. Кинилэр бэйэ-бэйэлэригэр маарынныыр хамсаныылардаахтар, биир идэлээх буолаллар. Кырдьаҕас киһи үйэтэ олус уһаатаҕына, саҥа тииһэ кылбайа үүнэн таҕыстаҕына, аймахтарыттан ылан үйэ эбинэр диэн этэллэр.
Сахаларга олох күүһэ диэн туспа өйдөбүл баар. Кыра оҕоҕо олоҕун күүһэ олус элбэх. Кырдьаҕастар кыра оҕону тутан-хабан, имэрийэн олохторун күүһүн эбинэллэр. Элбэх сиэннэрдээх кырдьаҕастар эрчимнэрэ, күүстэрэ-уохтара мөлтөөбөт, санаалара үчүгэй диэки тардыстыылаах, үйэлэрэ уһун буолар.
Оҕону атын дьонунан туттарбат-хаптарбат, үлбүрүттэрбэт баҕайы диэн этэллэр. Оҕо олус үлбүрүйбүт, туппут-хаппыт, оонньообут ыта кэхтэр диэни саха дьоно эмиэ билэллэр.
Өлүү диэн тылга саха дириҥ өйдөбүлү иҥэрэр. Саха киһитэ үс куттаах, ол куттара өллөҕүнэ киһиттэн үс аҥы арахсан бараллар. Былыргы саха айыыта-харата, сэтэ-сэлээнэ, сэмэтэ-суҥхата суох ыраас куттаах буоларга дьулуһара. Өлүөхтэрин иннинэ айыыларын этэн, куттарын ыраастаан, өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга айыы буолан ыраас тиийэрин ситиһэллэрэ. Кут-сүр үөрэҕин быһаарыытынан ол барыта үтүө санаалаах кут тыыннаах дьонно үтүөнэн дьайарыгар олоҕурар.
Б.Н.Путилов папуастарга өлбүт киһини: «Согласно представлением папуасов со смертью совершается переход человека в иную сущность из умершего «выходит» существо, которое «живет теперь независимо» диэн сахаларга маарынныыр өйдөбүл баарын ыйар. (1,63).
Өлүү диэн киһи этэ-сиинэ өлөр. Өйө-санаата, куттара өлбүт киһиттэн тахсан баралларын уонна туспа сылдьалларын сахалар былыр-былыргыттан билэллэр. Өй-санаа бэйэтэ туспа эньиэргийэлээх. Тус-туспа өйдөр-санаалар, үгэстэр тус – туһунан эньиэргийэлээхтэр, тус-туспа сылдьаллар. Элбэх эньиэргийэлээх, күүстээх кут, ураты өй-санаа, саҥаны арыйыы, айыы үөһээ, үрдүккэ тахсара уонна уһуннук, атын куттары кытта булкуһан хаалбакка туспа сылдьара итинник быһаарыллар. Киһи түһээтэҕинэ олус былыргы кэмҥэ буолбут быһыылары, былыргы дьону кытта көрүөн сөп.
Түүллэри үөрэтии түмүгүнэн киһи куттары түһээтэҕинэ эбэтэр ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар киирдэҕинэ көрөр. Онтон түүл көстүүлэрэ киһи үгэс буолбут өйдөбүллэринэн таба быһаарыллан тойонноноллор. Киһи түһээтэҕинэ үгэс буолбут өйдөбүллэри, хамнаныылары көрөр диэн быһаарыы кут-сүр үөрэх төрүтэ буолар. Үгэстэр киһини салайаллар.
Киһи өлөрүн кытта салгын кута көтөр, арахсан барар. Бу быһаарыы билигин дакаастана сылдьар. Кылгастык өлө сылдьан баран эмтээһин көмөтүнэн тиллибит дьон бэйэлэрин эттэрин-сииннэрин үөһээттэн, атын сиртэн көрбүттэрин кэпсииллэрэ оруннаах. Маннык көстүүлэр түүлгэ эмиэ буолаллар.
Күүстээх экстраценстар киһи өлүүтүн кэнниттэн тоҕус хонон баран хаартыскатыгар өлүү бэлиэтэ түһэрин арааран билэллэр. Тыыннаах буолууну быһаарар ийэ кут симэлийэн, үөр буолан ыһыллар.
Түөрт уон хонук кэнниттэн киһи буор кута үрэллэр. Киһилии быһыылаах, үчүгэй санаалаах дьон куттара түүлгэ да көстүбэт буола ырааталлар. Сирдээҕи олох бүтэн, өй-санаа үөр, айыы буолан Үөһээ дойдуга ыһыллар. Киһи үгэс буола күүһүрбүт санаалара, араас ураты саҥаны айыылар тус-туспа бараннар Үөһээ дойдуга сылдьаллар. Өй-санаа Үөһээ дойдуттан түүл буолан Орто дойду дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар үтүө санаатынан дьайа сылдьарын туһугар олоҕу киһи быһыылаахтык олоруу, үтүө, үчүгэй санаалардаах буолуу хас биирдии киһиттэн ирдэнэр көрдөбүл буолар. (2,87).
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Деменция
Деме́нция (dementia — өйө суох) — киһиэхэ кэлин баар буолбут мэйии үлэтин кэһиллиитэ, урут билбитин-көрбүтүн төһөтө эрэ сүтэн, билэр-көрөр уонна ону-маны гынар кыаҕа сүтүүтэ, саҥаны отой да эбэтэр ыараханнык ылынар буолуута. Олигофренияттан уратыта деменцияҕа сиппит-хоппут мэйии үрдүкү функциялара ханнык эмит ыарыыттан эбэтэр мэйии трамватыттан сылтаан алдьаналлар. Ордук элбэхтик деменция кырдьар сааска көстөр (сенильнай деменция, senilis — кырдьыыны кытта ситимнээх). Дьон бу ыарыыны түөһэйии дииллэр. ВОЗ дааннайынан, 2015 сыллаахха 46 мөлүйүөн киһи деменциялаах этэ. 2017 сыллаахха бу сыыппара 50 мөл. диэри үрдээбит. Сылын ахсын 7,7 мөл деменция саҥа ыарыыта бэлиэтэнэр, хас биирдиитэ ыалларга да доруобуйа харыстабылыгар да ыар сүгэһэр буолар. 2050 сылга бу сыыппара 131,5 мөл. буолуо диэн сабаҕалыыллар.
Чинчийэр чахчылар
2013 сыллаахха Индияҕа медицинскэй наука институтун испэсэлиистэрэ ыыппыт чинчийиилэриттэн биирдэстэрэ, икки тылы туһаныы деменция сайдыытын харгыстыан сөп диэн быһаарбыта. Медицинскэй суруйуулары ырытыы 648 түбэлтэни икки тылынан кэпсэтэр дьоҥҥо, деменция ортотунан 4,5 сылга сайдар, биир тылынан эрэ кэпсэтэр киһиттэн ордугун көрдөрдө.
Кэнники кэмҥэ сайдыылаах дойдуларга убаһаны эрэйдиир дьон бырыһыанын аччатар туһунан чинчийиилэр баар буоллулар. Ол курдук, 2000 сыллаахха АХШ деменцията 11,6 бырыһыан эбит буоллаҕына, 2012 сылга ити курдук аҕыйаабыт: 8,8 бырыһыан.
Фосфатидерина деменция симпозиумун кэһии эбэтэр когнитивнай функциялары кэһии содулларын көрдөрөр 16 научнай чинчийии баар. 2003 сыл ыам ыйыгар АХШ эмп- томп хаачыстыбатын санитарнай надзорга управлениета (FDA) «доруобуйа туһатын туһунан сайабылыанньа» («Malifid healt clam») ФОСФАТИДЕРИНА этикеткаларга сыһыаннаан, фосфатидилсерина деменция сайдарыгар уонна улахан дьон когнитнай кэһиилэрин намтатыан сөбүн «диэн ааттаабыта. Ол эрээри, бу сайабылыанньа «олус хааччахтаммыт, эрдэттэн хааччахтаммыт, эрдэттэн научнай чинчийиилэр фосфатидилсерин фосфатидилсерин бу темаҕа билигин да биир санааҕа суох буолан, чинчийиилэр үксүлэрэ ынах мэйиититтэн буолбакка, фосфатидилсерина туһаныллыбытын көрдөрөллөр.
Бэстээх нэһилиэгэ (Эдьигээн улууһа)
Бэстээх нэһилиэгэ — Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ.
TISM
TISM (This Is Serious Mum) диэн Австралия рок бөлөҕө.
Каракозов Дмитрий Владимирович
200px|thumb|right|Каракозов Дмитрий Владимирович Каракозов Дмитрий Владимирович (1842—1866) - революционер, Александр II ыраахтааҕыны өлөрө сатаабыт (1866 с. муус устар 4).
Баҕарах
Баҕарах көспүт суолталарыгар: 1) өрүс, үрэх хочото аҥар эҥэригэр эбэтэр икки өттүгэр кэҥээн тахсыбыт сирэ; 2) хонуу, алаас, сыһыы онон-манан илии-атах курдук кэҥээн тахсан хос хоннохтонор сирэ.
Өссө маны көр
Баҕарах (иһит)
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Штутгарт
Штутгарт (Stuttgart) диэн Германия диэн дойдуга баар, биир улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Штутгарт — Баден Вүртемберг диэн сирин киин куората буолар. Дьонун ахсаана 600 000.
От ыйын 3
От ыйын 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 184-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 185-c күнэ). Сыл бүтүө 181 күн баар.
The Beatles
The Beatles диэн 1960 c. Ливерпуль к. (Ааҥл Сирэ) тэриллибит поп уонна рок бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Дьон Лэннон (ритм гитара, ырыаhыт), Пол Маккартни (бас гитара, ырыаhыт), Дьордь Харрисон (соло гитара, ырыаhыт) уонна Ринго Старр (дарбыйа, ырыаhыт). Бөлөх 1970 с. ыhыллыбытын кэннэ хас биирдии "битл" бэйэтэ туспа карьера оҥоро сатаабыта.
Тагындьа
Тагындьа сис. Верхоянскай сис соҕуруу өртүгэр Өлүөнэ диэккитээҕи эниэтигэр сытар сис.
Өлүөнэ уҥа салалара Дээнискэ уонна Белянка икки ардаларынан 120 км. усталаах.
Лээпискэ үрэх быһа охсор. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1742 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Жюль Борде
Брюссель университетын бүтэрбит, 1892 с. мэдиссиинэ дуоктарын истиэпэнин ылбыт. 1894—1901 сс. Парижка Пастер иституутугар И. И. Мечников лабораториятыгар үлэлээбит. 1901 с. Брюссельга Пастер институтун тэрийбит, кини дириэктэринэн 1940 с. дылы олорбут. Кини аатынан билигин бордетелла диэн бактерия ааттанар. 1961 сыллаахха муус устар 6 күнүгэр өлбүт.
Бриндакит
400px|thumb|right|Бриндакит улуус каартатыгар Бриндакит — Уус-Маайа улууһун урукку бөһүөлэгэ.
Нэһилэнньэтэ 2009 сыл туругунан суох.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. - М., 2000.
.tm
.tm диэн Түркменистан үрдүк таhымнаах ил домена.
Арҕаа Сибиир экономика оройуона
thumb|250px|right|Арҕаа Сибиирдээҕи экономика оройуона Арассыыйа каартатыгар Арассыыйа экономикатын Арҕаа Сибиирдээҕи оройуона''' —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 8 федерация субъектарыттан турар: Олохтоохторо — 16'593'236 киһи (2010), иэнэ — 2 427 200 кв. км.
Баден Вүртемберг
Баден Вүртемберг (Baden-Württemberg) диэн Германия биир сирэ буолар. Киин куората — Штутгарт.
Пеллерин
Марк-Альфред Пеллерин (Marc-Alfred Pellerin) (1936 сыллаахха төрөөбүтэ) — Франция суруйааччыта, Саха сирин туһунан икки роман автора.
Бастакы романа "Куттанары умнума" диэн ааттаах, "Галлимард" издательствоҕа тахсыбыта уонна 2001 сыллаахха французтуу суруллубут детективтар аан дойдутааҕы "Санг д'анкр" диэн күрэхтэригэр бастаабыта.
Бу айымньыга олоҕуран сценарий суруллубута.
"Иннокентий" диэн ааттаах Саха сирин туһунан иккис романа 2004 сыллаахха "Албин Мишель" издательствоҕа тахсыбыта уонна эмиэ литературнай премия ылбыта.
Маар
Маар - үкэр, кылыс, муох үүнээйилээх, дулҕалаах, ыарҕалаах, онон-манан буомурбут, эриллэ хаппыт мастардаах тайҕа ортотунааҕы бадарааннаах сир.
Тумара маар - ото-маһа суох, сииктээх, ыарҕанан эрэ саба үүммүт түҥкэтэх сир.
Өссө маны көр
Түмүк нэһилиэк
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Муоһучаан
Муоһучаан сис. Верхоянскай сис систематын биир кыра сиһэ. Лээпискэ өрүс орто сүүрээнигэр уонна Муһучаан диэн салаатын баһыгар сытар.
Устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1243 м. үрдүк.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Оонньуу үгэстэри үөскэтэр
Билигин кыра оҕону көрүүнү-истиини эдэр ийэлэр, аҕалар олус ыарахан үлэ курдук саныыллар. Кинилэр оҕону көрүүнү, үөрэтиини дьаалатынан, оҕо бэйэтин көҥүлүнэн, талбытынан ыыталларыттан, бэйэтин батыһа сылдьалларыттан, ыһарын, тоҕорун хомуйалларыттан элбэхтик эрэйдэнэллэр. Оҕо улаатан барара-кэлэрэ кэҥээтэҕинэ, сүүрэрэ-көтөрө түргэтээтэҕинэ кырдьык, көрүү-истии үлэтэ элбээн биэрэрин тэҥэ, өйө-санаата сайдан бэйэтэ киһилии быһыылары оҥороро эмиэ элбиирин табан туһаныахха сөп.
Оҕо хаһан да иллэҥ буолбатын туһугар иитээччи куруук бэйэтэ булан биэрэн иһэр дьарыктаах буоларын ситистэҕинэ, оҕотун өйө-санаата кини салайарынан сайдан иһэрин улахан эрэйэ суох ситиһиэн сөп.
Оҕону көрүүгэ кытаанах режим баар буолуута, тутуһуллуута олус туһалаах. Оҕо кыһыл оҕо эрдэҕиттэн режими тутуһа үөрэннэҕинэ биир кэмҥэ аһыырга, кэмигэр утуйарга үөрэнэр. Дьэгдьийэн ылар кэмэ уонна утуйара улахан дьон режимнэригэр таба түбэһэрэ көрүүнү-истиини судургу оҥорор.
Улаатан иһэн бары дьарыга барыта чаһыынан суруллан сылдьар уонна куруук соннук толоруллар буоллаҕына, сотору бары онно үөрэнэн хаалалларыттан, оннук үгэс үөскээн олохсуйар. Үлэ, оонньуу, эрчиллии, үөрэх, сынньалаҥ, аһааһын, утуйуу барыта хардары-таары солбуйсан кэлэн иһэллэрэ биир дьарыктан аһара салгыбакка дьарыктанарыгар туһалыыр. (1,50).
Оҕону көрүүгэ-истиигэ улахан, көрөр-истэр киһи баһылаан, салайан биэриини кыайа тутара ирдэнэр. Оҕо бэйэтэ баһылаан оонньууру ылыннаҕына көрөр-истэр, үөрэтиэхтээх киһибит бэйэтэ батыһа сылдьааччыга, эккирэтээччигэ кубулуйар кыахтаах. Сылайыы-элэйии, эстии-быстыы онтон саҕаланар.
Бииртэн биир саҥаттан саҥа дьарыгы, оонньууну булан оҕону оонньотон, аралдьытан иһии, иллэҥсиппэккэ, бириэмэни таба туһаныы наада. Оонньуу, мэниктээн ылыы быыһыгар үлэҕэ үөрэнии, төрөппүккэ көмөлөһүү, иһити, оонньууру хомуйуу хардары-таары баран иһэрэ оҕо өйө-санаата сылайбакка, салгыбакка олохтоохтук сайдан иһэрин ситиһиигэ тириэрдэр.
Бу кэмҥэ оҕону иитэр үөрэхпит биир сүрүн сыыһатынан оҕо кыра эрдэҕинэ дьиэҕэ-уокка, үлэҕэ-хамнаска хайысхалаах, онно үөрэтэр оонньуулары кыра эрдэҕинэ оонньотон үгэс оҥорон иҥэрии хаалан сылдьар. Бары оҕолору үөрэхтээх эрэ оҥороору кинигэ аахтара, сынньата сытыара, олордо сатыыллар. Оҕо сибиэһэй салгыҥҥа, таһырдьа сүүрэрэ-көтөрө ордук туһалааҕын умнан сылдьарбытыттан куруук дьиэҕэ хаайабыт, олордон оонньотобут.
Тыа сиригэр олорор төрөппүттэр оҕолорун тыа үлэтигэр-хамнаһыгар кыра эрдэхтэринэ оонньотон үөрэппэт буола сылдьаллар. Оҕолор тыа сиригэр үлэҕэ тардыспат, онтон барыылара, үлэни-хамнаһы сөбүлээбэттэрэ тыа сирин үлэлэрин кыра эрдэхтэринэ оонньоон, үгэс оҥостубаттарыгар иҥэн сытар.
Ынах сүөһүнү көрүү, сарсыарда ыаһын, хомуйуу, күнүс ыаһын, хомуйуу, киэһэ ыаһын, мэччитии бииртэн биир салҕанан баран иһиилэрэ оонньууну сэргэхситэр, хаһан да бүппэт, уһун оонньуу оҥорор. Итини тэҥэ үлэлии оонньооһун ханнык баҕарар дьыала бэйэтин кэмигэр оҥорулларыгар үөрэтэр.
Уолаттарга бултуу сылдьыыны тэҥэ, сылгыны көрүү-истии, манааһын уратыларын билии эмиэ эрэйиллэр. Кымыс оҥоруу, көөнньөрүү, кэтэһии, булкуйуу барыта бииртэн-биир салҕанан иһэллэриттэн оонньуу төһө баҕарар уһуур кыахтанар. Сайын биэни ыаһын уратыларын билии хаалан сылдьар. Атынан, оҕуһунан ол-бу таһаҕаһы таһарга үөрэнии, көлүйүү барыта туспа, ураты билиилэри эрэйэллэрин хаалларан сылдьабыт.
Аныгы оҕолор кыра эрдэхтэриттэн бу үлэлэри оонньоон, үгэс оҥостон иҥэриммэттэриттэн, төрөппүттэрэ үөрэппэтэхтэриттэн тыа үлэтин сөбүлээбэт, аанньа ахтыбат буола улааталлар.
Ыаллаах буола оонньооһун, оҕону көрүү-истии, оҕо улаатан ыал буоларын хааччыйар кыахтааҕа хаалан сылдьар. Төрөппүттэр оҕолорун ыаллаах буола оонньуурга үөрэтэллэрэ туһата улахан буолуо этэ. Ыаллаах буолуу үгэһэ оҕоҕо иҥнэҕинэ улаатан баран ыалы тэринэригэр олук буолар. Аныгы улахан дьахтар курдук кырааскалаах кокууккалар оҕо бэйэтэ оҕолонор кыаҕын, кыра оҕону көрө үөрэнэрин мөлтөтөллөр.
Оҕо улаатан, өйө-санаата сайдыытыгар баҕа санаатын киһитэ, таҥарата киһи эрэ буоллаҕына өйө-санаата киһи буолуу, киһилии быһыыланыы суолунан сайдар. Улахан киһи, төрөппүтэ оҥорор бары быһыыларын үчүгэйдик, сыысхала суох оҥорорго үөрэниитэ, ол аата бары оҥорор быһыыларын киһи оҥорорун курдук оҥорор буолууну оҕо улаатыар диэри ситиһэр. Оҕо икки төрөппүтэ иккиэн бааллара уонна иитиигэ тэҥҥэ кыттыһаллара оҕо өйүгэр-санаатыгар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн өйдөбүлү тутуһуннара үөрэтэн олоҕор туһалаах сабыдыалы оҥороллор.
Оҕо улаатан өйө-санаата сайдыытыгар, үгэстэрэ үөскээһиннэригэр кыра эрдэҕинэ тугунан оонньуура олус улахан оруолу ылар. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буолууга үөрэниитэ киһи быһыылаах киһи буола улаатарыгар тириэрдэрин төрөппүттэр билэллэрэ туһалаах буолуо этэ.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Бадараан
Бадараан 1) бырыылаах, муохтаах эбэтэр оттоох, сайын 50—100 см эрэ ирэр туой буордаах сир оборчото; 2) ньаҕайдана сылдьар инчэҕэй буор.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Дьон-сэргэ
right|350px|thumb|Ыччат араас омуктаах дьоҥҥо-сэргэҕэ билсиитэ. Дьон-сэргэ диэн бүтүн култууралаах уонна институциялаах дьон түмсүүтэ. Ордук киэҥник ыллахха, дьон-сэргэ диэн араас элбэх дьон экономика, социаллык уонна индустрия ситимнэрэ. Дьон-сэргэ иhигэр араас омуктар баар буолуохтарын сөп.
Кулааһай
Ураты бэлиэлэрэ
Кулааһай дьороҕор быһыылаах-таһаалаах олус кыраһыабай кыыл. Атыыр кулааһай арҕаһынан үрдүгэ - 1.5 м, ыйааһына - 250-340 кг, уһуна - 2.5 м диэри. Арҕаһа уонна хоҥхочоҕун уҥуоҕа биир таһымҥа бааллар.