cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тылбаас ньымалара
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:
Т.И.Петрова "Тылбаас уопсай теорията" көмө кинигэ, Дьокуускай 2007
Поповтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)
Поповтар Төрүттэрэ Ынахтаахтар диэн аатганар аҕа ууһа. Кыстыктара — Эрбэһэр, сайылыктара — Ынахсыт арыылааҕа. Аҕалара Токор Өлөксөй диэн. Икки хараҕа суох оҕонньор этэ. Үс уолуттан улахана Сэмэн Попов диэн "Коммунар" колхуоска улэлээн иһэн Аммаҕа көһөн тэрилтэҕэ үлэлээбит. Кэргэннэнэ сылдьыбыт. Иккис эбит. Армия иннинэ колхуоска үлэлээбит. Түүлээхчитинэн сылдьыбыта, үчүгэй сааһытакэпсэнэр. Кыра бырааттара Туутай Ньукулай сэриигэ сылдьыбыта, тыылга үлэлээн кылаатын киллэрсибит киһи. Кэргэнэ, оҕото суох сулумах олорон ааспыт. Павел Алексеевич Попов сэриигэ Никифор Дьяконовтыын бииргэ сылдьыбыттар. Гвардия рядовойдара 1942 с. кулун тутар 13 күнүгэр биир кыргыһыыга өлөннөр кэккэлэһэ көмүллүбүтгэр.
Нэһилиэгим нэһилиэстибэтэ Төрцччцгэ А.С.Шишигин көмөлөсщтэ.
Филипповтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)
Филипповтар - Бүтэйдээх ыаллара.
Олохторо — Туотайытта. Дмитрий Васильевич уонна Мария Егоровна Филипповтар 9-та оҕоломмуттарыттан 4 уол уонна 1 кыыс ордон утуу-субуу улааппыттар. 1931 с. "Кыһамньы" табаарыстыбаҕа киирбитгэр. Төһө да үөрэҕэ суох буолтарын иһин, саҥа былаас кыһамньытынан оҕолорун барыларын үөрэттэрбиттэр.
Иннокентий Дмитриевич Филиппов (1913с.) Алдаҥҥа хайа техникумун бүтэрэн Лебединэй рудоуправленияҕа үлэлээбитэ. Мария Васильевналыын холбоһон 1937 с. Люба диэн кыыстаммыттар. И.Д.Филиппов взвод командира 1944 с. Праганы ылыыга өлбүтэ. Кыыһа үрдүк үөрэхтээх бухгалтер Чурапчыга олорор. 3 оҕолоох. Иккис уол Павел Дмитриевич (1918 с.т.) Докуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын рабфагар 1937-39 сс. үөрэммитэ. Нэһилиэгэр сэбиэт сэкирэтээринэн, оройуон суутугар үлэлээбит. Читаҕа, Сахалшгҥа үлэ фронугар сылдьыбыт. 1951 с. хараҕынан II группалаах инбэлиит буолбут эрээри, 21 сы^устата Лшшыһаҕа завхозтаабыт. Кэргэнэ Мария Ивановна Слепцовалыын элбэх оҕоломмуттар.
Петр Дмитриевич убайыгар Алдаҥҥа баран хайа техникумугар II кууруска үөрэнэ сылдьан сэриигэ барбыт. Сибээс ротатыгар арҕаа сэриилэспит. Эргиллэн кэлэн баран Майаҕа эмп тэрилтэтигэр бухгалтердаабыт. Кыыһа Наталья Дьокуускайга олорор, үлэлиир. Семен ДмитриевИ Филиппов оскуоланы бүтэрэн 1941 с. армияҕ» ыҥырыллыбыт. 1942 с. Ленинградскай уобаласка өлбүтШнон сэрнигэ 4 бырааттыы Филиппов кытгыбьщшЩ^ЕИ^^® эргиллибэтэх.
Түүл - Айылҕа үөрэҕэ
Түүлгэ көстөр бэлиэлэри хомуйан, наардаан тус-туһунан араартаатахха, үгүс бэлиэлэр үчүгэй буолууну эбэтэр мөлтөөһүнү көрдөрөр бэлиэлэргэ чуолкайдык арахсаллар. Дьоннор санааларыгар сорох түүллэр бэлиэлэрэ куруук төттөрүнү, ол аата туох куһаҕан - үчүгэйгэ, онтон үчүгэй – куһаҕаҥҥа көстөр диэн өйдөбүл баар. Ити санаа биһиги түүллэри ситэ үөрэтэ иликпититтэн, түүл бэлиэлэрэ тугу көрдөрөллөрүн аанньа билбэппититтэн тахсар.
Түһээтэххэ үүнэн турар үчүгэй көрүҥнээх күөх тиит, күөх оттоох хонуу көһүннэҕинэ эбэтэр ыраас ууга сөтүөлээтэххэ барыҥ барыта табыллыа, үчүгэйдик олоруоҥ, дьоллоох доруобай буолуоҥ диэн итинник түүллэр бэлиэлэрэ түстүүллэр. Түүл бу дьиҥнээх олоххо сыһыаннаах бэлиэлэрэ илэ бэйэлэрэ хайдах баалларынан көстөннөр дьоннору тыыннаах күөх Айылҕаны харыстаа, куурдума-хатарыма, буорту гыныма, Айылҕа маннык үчүгэй көрүҥнээх турдаҕына эн эмиэ дьоллоох буолуоҥ уонна доруобуйаҥ тупсуо диэн илэ аҕалан көрдөрөн үөрэтэллэр. Итилэри тэҥэ бэйэҥ халлаанынан көтөҥҥүн үчүгэй күөх хонууну, тыалары, кэбиһиилээх оттору уонна дэриэбинэни көрдөххүнэ баҕа санааҥ барыта туолуо диэн бу түүллэр туох да атын тойоннооһуннара суох бэйэлэрин үчүгэй көстүүлэрэ быһаараллар.
Түүл маннык бэлиэлэрэ дьоннору тыыннаах күөх Айылҕаны, ордук мутукчалаах тииттэри харыстыырга ыҥыраллар уонна Сир-дойду маннык күөхтүк, ыраастык, үчүгэйдик турдаҕына эн эмиэ үчүгэй, доруобай буолуоҥ диэн түүлгэ киирэн илэ көрдөрөн үөрэтэллэрэ чуолкайдык дакаастанар.
Биһиги дьоннор быстах, уһуну-киэҥи ситэ толкуйдаабат санаабытыгар көрүҥэ уонна сыта куһаҕана бэрт буолан, сааҕы, туох эрэ олус куһаҕан наадата суох курдук саныырга үөрэммиппит. Биһиги киэҥ-куоҥ сиргэ көҥүл олоро үөрэммит дьоннор, оннооҕор сүөһүбүт сааҕын сөптөөхтүк туһаҕа таһаарбаппыт. Ити гынан баран Айылҕа үөрэҕин үчүгэйдик баһылаатахпытына, бу саах диэн киһи эбэтэр кыыл Айылҕаттан ылан бэйэтин доруобуйатын туһатыгар туһаммыт араас астарын, туһалаах минералларын ордуктара, атын көрүҥҥэ кубулуйбут тобохторо буолалларын билэбит.
Айылҕаҕа туох барыта уларыйан, эргийэн кэлэ турарынан бу астар тобохторун биһиги эмиэ кыратык уларытан, компост, уоҕурдуу оҥорон бараммыт урукку оннугар, ол аата үүнээйи үүнэр сиригэр барытын төннөрүөхтээх эбиппит. Кэнники бириэмэҕэ олохпут тупсан, бу Айылҕаҕа олус туһалаах аспыт тобоҕун канализацияҕа кутаммыт, үгүс элбэх сүөһүбүт сааҕын туох да туһата суох улахан хотоннор аттыларыгар мунньаммыт, Айылҕаҕа төннөрбөккө, быһа дьадатан, туох да үүнээйи аанньа үүммэт оҥорон эрэбит. Онуоха эбии искусственнай уоҕурдууну күүскэ туһаныыттан үгүс урут биллибэт саҥа ыарыылар салгыы дэлэйэн иһэллэр.
Үүнээйини үксэтэр туһугар дьиҥнээх Айылҕаҕа бэйэтигэр оҥоһуллар уоҕурдууну дэлэччи туһанарбыт ордук буолуохтааҕын түүл дьоннорго көрдөрө, дакаастыы сатыыр. Түүлгэ көстөр үчүгэй буолуу бэлиэлэрэ сааҕы кытта сибээстээхтэр, ол курдук түһээн саахха түһүү, сааҕынан сыбаныы - дьолго, баайга, барыс киириитигэр көстөллөр. Маннык түүл бэлиэлэрэ ордук тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар дьоннорго элбэхтик көстөллөр уонна үүнээйи хомуура үчүгэй буолан барыс киириитин түстүүллэр. Түүл бу бэлиэлэрэ адьас сирэйинэн, ол аата дьиҥнээх Айылҕаҕа хайдах буолуохтааҕынан көрдөрөр бэлиэлэр эбиттэр.
Сир үрдүгэр үөскүүр бары улахан кээмэйдээх тыынар-тыыннаах, сылаас хааннаах кыыллар уонна көтөрдөр бука барылара арахсыспат аргыстаахтар, ол аргыстара - быттара буолар.
Маннык ынырык үөн дьоннор түүллэригэр үчүгэй буолан көстөр. Түһээн быты көрдөххүнэ, баай, дьоллоох буолуоҥ диэн буолар. Түүл бу бэлиэтэ дьоннорго быт баар буоллаҕына үчүгэй буолуохтааҕын өйдөтөр. Үчүгэй буолуу аҥардас быкка бэйэтигэр буолбакка, бу быт оҥорор үлэтигэр сыһыаннаах. Быт тыыннаах киһи хаанын күн-түүн аайы кыра-кыратык көҕүрэтэ сылдьара уонна тириитин кыра тымырдарын төбөлөрүттэн хаанын кыратык обороро бу киһи доруобуйатыгар туһалаах буолар диэн дьиҥнээх Айылҕа үөрэҕин дьоннорго өйдөтөр.
Киһи хаана кыра-кыратык көҕүрээтэҕинэ, саҥа үчүгэй састааптаах хаанынан солбуллан, доруобуйата Айылҕа уларыйан иһэр усулуобуйаларыгар сөп түбэһэр буола уларыйан уонна кыра ыарыыларга утарылаһар күүһэ улаатан, тупсан иһэр.
Киһи түүлэ диэн бу дьиҥнээх Айылҕа үөрэҕэ буолар уонна бу үөрэх дьоннору Айылҕаны харыстыырга, дьиҥнээх бэйэтин уларыппакка уһун үйэлэргэ турарын хааччыйарга ыҥырар.
Түүл Айылҕа үөрэҕэ буоларын ордук чуолкайдык эстиини-быстыыны, дьадайыыны түстүүр бэлиэлэрэ көрдөрөллөр. Хара буор хонууну, куурбут-хаппыт тыаны түһээн көрдөххүнэ үлэҥ-хамнаһыҥ сатарыйан барыа, элбэх ночооттор тахсыахтара диэн итинник түүллэр тойоннууллар.
Бу көстүүлэр киһи олоҕо Айылҕаттан ураты күүстээх тутулуктааҕын, Айылҕа туруга үчүгэй буоллаҕына эрэ, дьоннор олохторо эмиэ үчүгэй буолуо, онтон кини туруга мөлтөөтөҕүнэ дьон олоҕо айгырыаҕа диэн чуолкайдык өйдөтөллөр. (1,12).
Баабыр
Баабыр – Бабыр (Panthera tigris) диэн куоскалар биистэрин уустарыгар киирэр сиэмэх кыыл. Panthera ууhун 5 биэс "бөдөҥ куоскаларыттан" биирдэстэрэ. Төрүт үөскээбит сирдэрэ — Илин уонна Соҕуруу Азия. Баабыр икки араас көрүҥнээх — Амур баабыра уонна Бенгалия баабыра. Ону таhынан Суматра арыыга (Индонезия) кыра баабыр баар. Индияҕа дэҥ кэриэтэ үрүҥ баабыр көстөр — Хүөх Күөх харахтаах цагаан альбинос. Баабыр размера массыынаҕа тэҥнээх - 3 миэтэрэ, онтон ыйааһына 170
Орто
Орто (средний) туох эмэ киин өттө, икки арда.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тобул
Тобул — 1992 сыллаахха Саха Сиригэр тэриллибит ыччат интеллектуальнай кулууба. Брейн-ринг уонна Что? Где? Когда? оонньуулары ыытар эбит. Саха государственнай университетын устудьуоннара тэрийбиттэрэ. Бастакы президеннэрэ - Ньургун Иванов. Көҕүлээччи Иван Шамаев.
Кэлин этнографическай хабааннаах экспедициялары тэрийэн барар. Ол курдук Аимҥа, Байкаалга, Монголияҕа, Бурятияҕа, Татарстааҥҥа тиийэ сылдьаллар. Олохтоох омук олоҕун-дьаһаҕын үөрэтэллэр. Кэлин "Солуута суохтар" КВН хамаандатын тэрийэн хас да испиэктээҕи туруораллар: "Нотр Дамм де Пари" (2002) уонна "Ромео уонна Джульетта" (2003) мюзиклларын ыччат сэҥээрэр.
2003 сыл сайыныгар Орто Дойдуга Москубаҕа үөрэнэр ыччат Түмэн түмсүүтүн кытта сайыҥҥы оскуоланы тэрийэллэр. Эһиилгитигэр бу икки түмсүү холбоһон Түмэн диэн ааты ылыналлар. Хас да көлүөнэ ыччат Тобултан кынат анньан Саха республикатын туһугар үлэлии-хамсыы сылдьар.
Кулаковскай Роман Федорович
Кулаковскай Роман Федорович (1889-1939) - саха уопсастыбаннай уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.
Боотур Уус улууһун Сиэллээх нэһилиэгэр сэниэ ыалга төрөөбүтэ. Реальнай училище 4 кылааһын бүтэрэн баран, 1911-17 сылларга улууһугар суруксуттаабыта. 1912 сыллаахха Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа. Сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа кыттыбыта. 1922 сылтан араас эппиэттээх дуоһунастарга үлэлээбитэ, биир кэмҥэ ис дьыала наркома буола сылдьыбыта. Саха сирин Киин ситэриилээх кэмитиэтин бары сийиэстэрин кыттыылааҕа (1938 сылга дылы).
1924 сыллаахтан хомуньуус баартыйа чилиэнигэр хандьыдаат этэ. 1927 сыллаахха урут кэтэх хаһаайыстыбатыгар 70-ча сүөһүлээх, хамначчытардаах этэ диэн донуоһунан баартыйаттан уһуллар.
Саха автономиятын Киин быыбардыыр хамыыһыйатын бастакы бэрэстээтэлэ этэ.
Роман Кулаковскай 1938 сыллаахха репрессияҕа түбэспитэ, 10 сыл хаайыыга ыытыллыбыта, 1939 сыллаахха Эһэ Хайа лааҕырыгар өлбүтэ.
Вектор (геометрия)
бу ыстатыйа — вектор геометрига понятията. Об общем понятии вектора в математике см. Вектор (математика). Вектор {\displaystyle {\overrightarrow {AB}}} \overrightarrow {AB} В геометрии вектор — направленный отрезок прямой, то есть отрезок, для которого указано, какая из его граничных точек является началом, а какая — концом[1].
Фолклэнд арыылара
Фолклэнд арыылара (ааҥыллыы Falkland Islands, испанныы Islas Malvinas} диэн Атлантик океан соҕуруу өттүгэр баар архипелаг, Аргентина кытылыттан 480 км баар. Архипелаг икки сүрүн арыылаах, Илин Фолклэнд уонна Арҕаа Фолклэнд, ону таһынан 776 кыра арыылардаах. Киин куората Стэнли Илин Фолклэҥҥа баар. Арыылар Холбоhуктаах Хоруоллук бэйэ салалталаах байҕал уҥуордааҕы сирдэрэ буолаллар. Балыктааhын уонна туризм индустриялара сайдыылаахтар.
Вектор (геометрия)
Вектор с началом в точке {\displaystyle A} A и концом в точке {\displaystyle B} B принято обозначать как {\displaystyle {\overrightarrow {AB}}} \overrightarrow {AB}. Векторы также могут обозначаться малыми латинскими буквами со стрелкой (иногда — чёрточкой) над ними, например {\displaystyle {\vec {a}}} {\vec {a}}. Другой распространённый способ записи: выделение символа вектора жирным шрифтом: {\displaystyle \mathbf {a} } {\mathbf {a}}.
166
166 сыл.
Вектор (геометрия)
Вектор в геометрии естественно сопоставляется переносу (параллельному переносу), что, очевидно, проясняет происхождение его названия (лат. vector, несущий). Итак, каждый направленный отрезок однозначно определяет собой какой-то параллельный перенос плоскости или пространства: скажем, вектор {\displaystyle {\overrightarrow {AB}}} \overrightarrow {AB} естественно определяет перенос, при котором точка {\displaystyle A} A перейдет в точку {\displaystyle B} B, также и обратно, параллельный перенос, при котором {\displaystyle A} A переходит в {\displaystyle B} B, определяет собой единственный направленный отрезок {\displaystyle {\overrightarrow {AB}}} \overrightarrow {AB} (единственный — если считать равными все направленные отрезки одинакового направления и длины — то есть рассматривать их как свободные векторы; действительно, при параллельном переносе все точки смещаются в одинаковом направлении на одинаковое расстояние, так что в таком понимании {\displaystyle {\overrightarrow {A_{1}B_{1}}}={\overrightarrow {A_{2}B_{2}}}={\overrightarrow {A_{3}B_{3}}}=\dots } \overrightarrow {A_{1}B_{1}}=\overrightarrow {A_{2}B_{2}}=\overrightarrow {A_{3}B_{3}}=\dots ).
166
Өлбүттэр
160er
Вектор (геометрия)
Интерпретация вектора как переноса позволяет естественным и интуитивно очевидным способом ввести операцию сложения векторов — как композиции (последовательного применения) двух (или нескольких) переносов; то же касается и операции умножения вектора на число.
Волгоград
Волгоград (Царицын, Сталинград) — Арассыыйа бөдөҥ куората. Волгоград уобалаһын киинэ. Дьоруой куорат.
Иккис Аан дойду сэриитин саҕана манна сүрдээх улахан кыргыһыы буола сылдьыбыта. Куорат сэрии кэмигэр бүүс-бүтүннүү урусхалламмыта, онтон сэрии кэнниттэн чөлүгэр түһэриллибитэ.
1589 сыллаахтан 1925 сыллаахха дылы Цари́цын, онтон 1925 сылтан 1961 сыллаахха дылы — Сталингра́д.
2009 сыл сааланыытыгар Волгоград олохтоохторун ахсаана 981,9 тыһ. киһи, куорат кыраныыссатыгар (РФ-га 13-с миэстэ), эбэтэр Волжскай уонна Краснослободскай (Волга уҥуор) уо.д.а. нэһилиэнньэлээх пууннар киирэр муниципальнай тэриллии кыраныыссатыгар 1018,7 тыһ. киһи. 1,350 мөл киһи (2009) Агломерацияҕа (8-с).
1722
1722 сыл.
Талкы
Талкы — сүөһү, сылгы эбэтэр атын да бөдөң кыыл тириитин, тыһын имитэргэ аналлаах саха былыргы туттар тэрилэ. Дүлүң мастан оңоһуллар, аллараа өттө икки эрээт сыңаахтыы тиистэрдээх буолар. Ол икки ардынан хамсыыр, аҥаар өттө иэччэхтээх балтарык маһа эмиэ тиистэрдээх буолар.
Австралопитек
Австралопитек - 5-5,5 мөл. сыл ынараа өттүттэн (сорохтор этэллэринэн 12-14 мөл. сыл) 2-2,5 мөл. сыл ынараа өттүгэр дылы олорбут киһитиҥи харамайдар.
Гоминид триадата диэн ааттанар бэлиэлэр баалларынан билиҥҥи дьону кытта биир биология бөлөҕөр - гоминиидтар кэргэннэригэр - киллэрэллэр.
Аан бастаан австрлопитек таастыйбыт чөмчөкөтүн 1924 с. палеонтолог Раймонд Дарт Тауҥ диэн сиргэ (ЮАР) булбута. Билиҥҥи туругунан австрлопитек хас да тыһыынча таастыйбыт уҥуоҕа көһүннэ.
Чинчийээччилэр этэллэринэн австралопитек кэнниттэн сайдыы аныгыскы сүһүөҕэ - архантроп (питекантроп).
Гаврильева Валентина Николаевна
Валентина Николаевна Гаврильева (ахсынньы 6 к. 1944 с.) — прозаик, 1973 с. ССРС уонна Саха АССР суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Бастакы кэпсээннэрэ 1966 с. тахсыбыттара, 1968 с. кэпсээннэрин бастакы хомуурунньуга тахсыбыта. Литератураны ырытааччылар Гаврильева кэпсээннэрэ тэттигин уонна тэтимнээҕин бэлиэтииллэр. Биир сэһэнин Ойуунускай аатынан Саха тыйаатыра сценаҕа туруорбута. «Уот Дьулустаан дойдута» сэһэнин Ньурба тыйаатыра туруорбута. Кэнники кинигэлэригэр ааптар көскө ыытыллыбыттар уонна бастакы Арассыыйа колонизатордарын тустарынан суруйар.
Юань
thumb|200px|Кытай юань банкоталарын хомуллубута, thumb|200px|Толору хомуллуу.
Юа́нь  — Урукку Кытай сиригэр туттуллар харчылар аатттара. Ол иһигэр Кытай өрөспүүлүбүкэтигэр эмиэ туттуллар. Сороҕор Кытай дуоллара диэн ааттааччылар. .
Тыл тахсыыта
Туруору тылбаастаатахха юань диэн төкүнүк объегы эбэтэр төкүнүк харчыны ааттыыллар. Цинь династия бириэмэтигэр үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут манньыаталары ааттыыллара.
Кытайдар сыыппараны ааттыылларыгар юань икки формалаах - судургута (元) уонна быдан уустуктук суруллар (圓 эбэтэр 圆), ону финансовай докумуоннарга подделка суох буолбатын диэн тутталлар. Кэлиҥҥи бириэмэҕэ Кытайга өссө маннык символ Ұ (Y биир сытыары черточкалаах) туттуллар буолан эрэр.
Дьоппуон, Кэриэйэ валюталарын ааттара юань тылтан тахсыбыттара, Дьоппуоҥҥа 円 дылы, онтон Кэриэйэлэргэ билигин Кэриэй тылынан суруллар원.
Монголия маньыататын аата «тугрик» эмиэ Кытай юаньыттан тахсар, ол гынан баран ол калька буолар - монгуол тылыгар төкүнүк диэн тылтан тахсыбыт.
С 1994 по июль 2005 юань был жёстко привязан к доллару США с обменным курсом 8,28:1.
Билиҥҥи юань
Арассыыйа валюталар классификатордарыгар араастык ааттана сылдьыбыта:
Кытай юаня (26.12.1994 - 01.01.2001), юань Ренминби (01.01.2001 - 01.02.2007), юань Жэньминьби (01.02.2007 - 2009 год), юань (2009 сылтан билиҥҥигэ дылы).
Bloomberg агентство этэринэн SWIFT диэн бааннар икки арыларыгар ситимин эргииригэр 2013 сыл ыам ыйыттан 2014 ыам ыйыгар дылы 1,47 % этэ (сылынан иннинэ 0,84 % этэ). АХШ дуолларын өлүүтэ — 42 %, евро — 32 %, Арассыыйа солкуобайа — 0,35 %.
Удьуор харалы
Удьуор харалы  — төрүт-уус халыҥ аймах төрүттээх киһи.
Туһаныллыбыт сирдэр
Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
Куор
thumb|Куор ымынахтара Куор диэн вирустаах сыстыганнаах ыарыы. Киһи ыалдьар киһиттэн эрэ ыалдьыан сөп. Салгынынан тарҕатыллар. Ыалдьыбыт киһи күөмэйэ ыалдьар, киһи этиитэ итийэр, сөтөллөр, хараҕа кыһыл буолар уонна тумууланар. Киһи этигэр кыһыйар ымынахтар тахсаллар.
Куор сыстыганыыта олус улахан, ыарыһах аттыгар сылдьар киһи ыалдьара 100% кэриҥэ буолар. Ону тохтоторго вакцинация тарҕаммыта. Арассыыйаҕа вакцинация оҕолорго ыытыллар - 6 уонна 12 ыйдаахтарыгар. Оҕо 3 ыйыгар дылы ийэтиттэн куор утары иммунитеттаах төрүүр.
Ыалдьыбыт киһиэһэ эмп суох. Дьону сибикилэринэн эмтииллэр уонна сынньаныахтаах дииллэр.
Гоминиид триадата
Гоминиид триадата диэн палеонтологияҕа гоминиидтэр кэргэннэригэр киирии 3 бэлиэтэ ааттанар: Бу бэлиэргэ бастакынан толору эппиэттиир харамай - австралопитек.
Остуруок
thumb|250px|[[Дьокуускайга остуруок]]
Остуруок эбэтэр киирбит (острог) — 1) сэрии дьоно өр тохтуулларыгар анаан уһуктаммыт дүлүннэринэн туруору күрүөлэнэн бөҕөргөтүллүбүт сир; 2) бөҕөргөтүүлээх куорат; 3) түрмэ; 4) Уһук Хотугу дойду, Хотугулуу-Илиҥҥи Сибиир, Ыраах Илиҥҥи дойду (Дальнай Восток) уонна Хотугу Америка Россияҕа холбоноллорун саҕанааҕы нууччалар саҥа колонияларын кииннэрэ.
Майаҕатта Бэрт Хара
Бороҕон уустарын төрүччүттэрэ, Бэрт ууһун төрдө – Бэрт Хара, Хоро ууһун Тарбыах Тиис, Өнөр-Өлтөх ууһун Дьабака Дьуотту, ону тэҥэ Сынаах уонна Бэс бары биир төрүттээхтэрэ, биир дьон-биис буолаллара (Боло С.И.,  с.302). Номохторго Бэрт Хара олус дьадаҥыта, хаһан да сүөһү баайа суоҕа сэһэргэнэр. Оҕунан ытан тыа кыылын бултуура, тириилэриттэн таҥас оҥостунара, эттэрин аһылык оностунара кэпсэнэр (Предания, мифы и легенды, с.81).
Сорох номохторго, Сынаах Абыйыкаан Тарбыах Тиис баһылыктаах хоролор Бороҕон бухатыыра Бэрт Хараны кытта бииргэ олорбуттара диэн суруллар. Майаҕатта Сынаах Абыйыкаан иитиэх уола диэн эмиэ баар. Кэлин Бэрт Хара Тыгын уолаттара эспит хоролорун ситиһээччи буолар. Онтон Худяков суруйарынан, Бэрт Хараны Өлүөнэ өрүс биэрэгэр саҥа төрөөбүт оҕону булан ылан, Лөгөй оҕонньорго атыылаабыттар (Носов М.М., 1926, с.42). Бүлүү сахаларын ортотугар тарҕаммыт номоҕунан, Майаҕатта төрдө бүрээт эбит, кини ийэтин кытта кэлбит уонна тыаҕа олорбут. Оҕо аата Бөрө Бөрөкөөт этэ, хара бииһиттэн (ууһуттан) төрүттээҕэ диэн эмиэ буолар (Ксенофонтов Г.В. 1977, с.85).А.А.Борисов туоһулуурунан, арай Нөөрүктээйи буолаһыгар, соҕотох ынахтаах Берт Кара диэн киһи бэлиэтэнэ сылдьар эбит. Бэрт Хара Нам киһитэ диэн эмиэ баар, Тыгыҥҥа сулууспалаабыт Боотур ууһун боотура диэн эмиэ этиллэ сылдьар (Эллэйаада, с.87). Бороҕон улууһун Бэрт Хара туһунан номохторо, Боотур ууһун «бөрө бөтүҥнэрин» туһунан номохторугар олус майгынныыр. Холобур, Бөтүҥ нэһилиэгин өбүгэлэринэн бырааттыы Тиэтэйбит Боотур уонна Бэрт Хара ааттаналлар (Борисов А.А, 1997, с.86). Бороҕоннор этэллэринэн Бэрт Хара Тиэтэйбэт Баатыр диэн бырааттаах эбит (Эллэйаада, с.123). Дьаһаах төлөөччүлар кинигэлэригэр, Бороҕон сис баайдара Лөгөй тойон уонна Өнөкүй баай Бөтүҥ буолаһыгар сылдьаллар (Петухова З.И. Васильев Ю.И, 1998, с.2-7). Илин Хаҥалас улууһугар баар Хара нэһилиэгин төрдө диэн эмиэ суруллубут (Эллэйаада, с.82). Тыгын кэмигэр, Хара-Уол Бүлүүгэ олорбута диэн эмиэ баар (Эллэйаада, с.88). Хоту улууска олохтоох, огдоомо ийэлээх, булдунан иитиллэн олорбут бухатыыр киһи этэ диэн эмиэ этиллибит (Сэһэн Боло, с.278).
Yөл тиити силистиин-баҕастыын түөрэ тардан ылан, ону сүгэ сылдьан өстөөхтөрүн кытта киирсэрэ кэпсээҥҥэ киирбит (Эллэйаада, с.120). Бу маннык герой нуучча былинатыгар эмиэ баар. Дуб маһы тоҕо тардан ылан, көс өстөөхтөрү – печенегтары үрүө-тараа ыспыт герой, кинээс остуолугар ыҥырыллан баран, умнуллан хаалан, муннукка киирэн кыбыллын олорбута ылланар. Соннук Майаҕатта эмиэ Тыгын остуолугар ыҥырыллан баран, умнуллан олбуор таһыгар олорбута кэпсэнэр. Аны туран, уон, сороҕор сүүрбэ сааһыгар диэри, Быйыттыман уол босхоҥ буола сылдьыбыта, ийэтэ салаасканан тарда сылдьыбыта кэпсээннэ киирбит. Нуучча былинатын геройа Ылдьаа Муромец эмиэ оҕо сааһыгар босхоҥ этэ диэн кэпсэнэр.
Бястинов Герасим Дмитриевич – Бэс Дьарааһын
200px|thumb|right|Герасим Дмитриевич Бястинов — Бэс Дьарааһын Герасим Дмитриевич Бястинов (Бэс Дьарааһын) (26.11.1902—21.11.1934) — прозаик, очеркист.
Олоҕун олуктара
1902 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр Таатта улууһугар төрөөбүтэ.
Оскуолаҕа 18 сааһыгар киирбитэ.
Айар үлэтэ
1925 сылтан бэчээттэнэрин саҕалаабыта. Прозанан суруллубут хоһооннорго майгынныыр новеллалары суруйара. «Митя стал учеником», «Пелагея» новеллаларыгар Саха Сиринээҕи бастакы оскуолалар күннээҕи олохторо көстөллөр. «Хара сир» кинигэтигэр автор билиигэ, тулалыыр эйгэ кэрэтин ситиһиигэ тардыһыыны туоһулуур. Хас да элбэх кэпсээннэригэр кини саха кумалааннарын уонна батараактарын трагическай дьылҕаларын көрдөрбүтэ («Сын Тэлира», «В метель» уо. д. а.). «Бойобйой» диэн документальнай сэһэнигэр киэҥ историческай фоҥҥа колхоз үөскээһинин ойуулаабыта. Г. Бястинов биир олус кэрэхсибиллээх айымньытынан «Муммут Сөдүөт» диэн очерк-кэпсээнэ буолар. Манна герой урукку олоҕо дьоннор аныгы сыһыаннарыгар сөп түбэспэт буолуута көстөр.
Шараборин Софрон Афанасьевич
Шараборин Софрон Афанасьевич (1884-1952) - 1912 сыллааҕы Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Өлүөхүмэ уокуругун I Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүт, дьоно Кыыллаахтан төрүттээхтэр эбит. Родовой упрааваҕа суруксуттаабыт.
1928 сыллаахха Павел Ксенофонтов өрө туруутугар кыттыста диэн үс сылга Турухаан кыраайыгар көскө ыытыллыбыт.
Көстөн төннөн кэлэн баран биир дойдулааҕа А. Бахсыров көмөтүнэн Уус Куутка хас да сыл "Холбос" ситимигэр үлэлээбит. Онтон "Краснай Якутия" санаторийга, онтон минздраавка булгаахтырдаабыт.
1952 сыллаахха өлбүт.
Балхаш
Балха́ш (Балка́ш ; Балқаш) — сүүрээһинэ суох аҥаарынан тууһа суох Казахстан соҕуруу-арҕаа өттүгэр сытар күөл. Иэнинэн туустаах күөллэртэн иккис миэстэҕэ турар (Каспий байҕал кэнниттэн) уонна улахан күөллэртэн 14 миэстэҕэ турар. Күөл дэҥҥэ көстүүтэ - кыра силбэһигинэн туустаах (илин өттө) уонна иһэр уу (арҕаа өттө) икки аҥынан хайдыыта.
Күөл Казахстан үс улууһугар сытар: Алма-Ата, Жамбыл уонна Караганда. Күөл хоту өттүгэр Сары-Арка хайалара тэнийэн сыталлар, арҕаа өттүгэр Бетлак-Дала, соҕуруу өттүгэр Чу-Или хайалара, Таукум уонна Сарыесик-Аытрау кумах куйааардара.
Номох
«Балхаш» топонима, биир быһаарыынан, balkas диэн тылтан тахсар, татаар, казах уонна алтаай тылларыттан тылбааһына «дулҕаалаах маар» диэн эбит. Казах тылыгар «балкыту» диэн «тимири уһаарыы», «уһаарыы». «Балку» этимологията археологтар сири хасыһыыларынан туоһуланар, Маргулан академик экспедицията Балхаш таһа түҥ былыргы тимири уһаарар киинэ буоларын быһаарбыт, ону таһынан *Blķ (праиндоевропейскай *Brķ) диэн туохтуур туттуллубуттан.
Былыргы номох кэпсээнинэн Балхаш диэн баай ойуун Или диэн кэрэ кыыстаах эбитэ үһү. Кэргэн тахсар кэмэ кэлбитигэр Балхаш кыыспын күүстээхтэн күүстээххэ, баайдаахтан баайдаахха, кэрэттэн кэрэҕэ биэрэбин диэбит. Кэлбит кэргэттэртэн тобус толору баай таһаҕас караваннардаах Кытай императорын икки уола, үөр аттаах уонна үрүҥ көмүстээх монгол хаан уолаттара, ону таһынан көбүөрдээх, сэлии муоһуттан оҥоһуктардаах Бухара куорат эдэр атыыһыттара бааллар эбит. Кинилэри кытта биир дьадаҥы Каракал диэн маныыһыт уол баар эбит, ону кыыс таптыы көрбүт.
Күрэстэр кэннилэриттэн Каратал кыайыылаҕынан тахсыбыт, ону Балхаш оҕонньор үүрэн ыыппыт. Онуоха Или түүнүн тапталлааҕын кытта куотан барбыт. Куоппутун билэн Балхаш оҕонньор тапталлаахтары кыраабыт уонна тапталлаахтар икки өрүскэ кубулуйбуттар, оттон өрүстэр хаһан да холбоспотуннар диэн Балхаш икки ардыларыгар күүгэйэ сытар күөлгэ кубулуйбут.
Сүрүн информация
Балхаш Балхаш-Алаколь хотоол ордук дириҥ сиригэр сытар. Хотоолго өссө Сасыкколь, Алаколь уонна Эби-Нур күөллэр сыталлар. Ити күөллэр Балхаш-Алаколь хотоолун толорон сыппыт былыргы Ханхай байҕал тобохторо буолаллар.
Балхаш күөл иэнэ 16,4 тыс. км² (2000 год). Балхаш муора таһымыттан быһа холоон 340 м үрдүккэ сытар. Уһуна 600 км, кэтитэ илин өттүгэр 9—19 км, арҕаа 74 км диэри. Кытылын уһуна 2358 км. Сарыесик тумул арыы күөлү аҥы чыҥха атын састааптаах ууларга араарар. Арҕаа өттө дириҥэ суох киһи иһэр уулаах, илин быдан дириҥ уонна туустаах уулаах. Тумул арыы оҥорор 3,5 км кэтиттээх Узынарал (Ұзынарал — «уһун арыы») силбэһиитинэн уу арҕаа өттүттэн илин өттүн толорон биэрэр. Силбэһии дириҥэ 6 м.
Күөлгэ улахан арыылар суохтар. Ордук улахаттар Басарал уонна Тасарал, ону таһынан Ортаарал, Аякарал уонна Олжабекарал күөл арҕаа өттүгэр сыталлар. Илин өттүгэр Озынарал, Ултаракты, Коржын уонна Алгазы арыылар бааллар. Уопсайынан күөлгэ 66 км² иэннээх 43 арыы баар. Уу таһыма түстэҕинэ күөлгэ саҥа арыылар үөскүүллэр уонна баар арыылар иэннэрэ улаатар.
Басарал и Тасарал (наиболее крупные), а также Ортаарал, Аякарал и Олжабекарал расположены в западной части озера. В восточной части находятся острова Озынарал, Ултаракты и Коржын, а также остров Алгазы. Всего на озере насчитывается 43 острова общей площадью 66 км², однако со снижением уровня воды образуются новые острова, а площадь уже существующих увеличивается.
Күөлгэ уу кэлиитин 73-80 % арҕаа өттүгэр түһэр Или өрүс уута буолар. Өрүс Тянь-Шань хайаларыгар саҕаланар уонна хайа муустарыттан хааччынар. Күөлгэ түһүүтүгэр Или өрүс 8 тыс. км² иэннээх элбэх үөстээх дельта олохтуур (Кур-Ли, Ак-Узек, Джиде уо.д.а.).
Күөл илин өттүгэн Каратал, Аксу Лепсы өрүстэр уонна үрэхтэр түһэллэр, ону таһынан сир уутунан хааччынар. Джунгар Алатау хайаларыттан түһэр Каратал өрүс күөлгэ түһэр иккис улахан өрүс буолар. 50-ус сылларга дылы уунан хааччыйбыт Аягуз үрэх уута билигин күөлгэ дылы тиийбэт. Былыр сөҥүүлээх дьылларга хотуттан күөлгэ Моинты, Жамши, Токрау уонна Баканас үрэхтэр түһэллэр эбит. Илэр бары хаартан ууланаллар ол иһин ыам ыйыгар уолаллар. Сыллааҕы уу түһүүтэ күөл арҕаа уонна илин өттүлэригэр 1,15 км³ тиийэр эбит.
Флора уонна фауна
Кытылларга туранга уонна үөт үүнэллэр, ону таһынан тростник обыкновенный (Phragmites australis), соҕуруу рогоз (Typha angustata), хомус хас да көрүҥэ — камыш приморский (Schoenoplectus littoralis), күөл хомуһа (S. lacustris) уонна казах хомуһа (Scirpus kasachstanicus) диэн эндемик. уу анныгар уруть колосистая (Myriophyllum spicatum) уонна уруть мутовчатая (M. verticillatum), рдест хас да көрүҥэ: рдест блестящий(Potamogeton lucens), рдест пронзеннолистный(P. perfoliatus), рдест крупноплодный (P. macrocarpus) уо.д.а. үүнэллэр; пузырчатка обыкновенная, роголистник темно-зеленый уонна наяда икки көрүҥэ көстөллөр.
Күөл фауната 70-ус сылларга дылы баай эбитэ үһү, кэлин уута мөлтөөн быдан аччаабыт. Күөлгэ балык 20 көрүҥэ баар эбитэ үһү, олортон 6 көрүҥэ олохтоох көрүҥнэр эбит — или (Schizothorax pseudoksaiensis) уонна балхаш (S. argentatus) маринкалара, балхаш алыһара (Perca schrenkii), пятнистай (Nemachilus strauchi) уонна биир өҥнөөх губач (N. labiatus) уонна балхаш мундута (Phoxinus poljakowi). Атын көрүҥнэри күөлгэ киһи аҕалан ииппит: сазан, шип, осман, линь, сыалыһар, судак, собо, карп уо.д.а. Сүрүн хостонор балык сазан, судак, жерех уонна лещ.
Соҕуруу өлгөмнүк үүммүт хомус көтөрдөр уйаланар сирдэрэ буолар эбит. Капчагай водохранилщетыттан сылтаан уу түһүүтэ Или өрүс дельтатын биллэрдик аччаппыт — 1970 сыллартан дельта иэнэ 3046 км² 1876 км² дылы аччаабыт, онтон сылтаан уу-маар сирдэр уонна тугай тыалара аччаабыттар — көтөрдөр уонна кыыллар үөскүүр сирдэрэ. Сири хорутуу, пестицидтары туһаныы, дьиэ кыылын аһары мэччитии уонна хомустарыы кэрдии күөл эгэлгэтигэр дьайбыт. 342 тоноҕостоохтор көрүҥнэриттэн 22 Казахстан кыһыл кинигэтигэр киирбиттэр. Дельта тыаларыгар XX үйэ аҥаарыгар дылы туран баабыра баар эбит, кабаннары тутан аһылыктанар эбит.
Балхашка улахан бакланнар, чыркымайдар, фазаннар, боруллуо уонна маҥан цаплялар ареалларыгар киирэр эбит. 120 көтөр көрүҥүттэн 12 кыһыл кинигэҕэ киирбит, ол быыһыгар кытархай уонна будьурхай пеликаннар, колпица, куба уонна ала хотой.
Экология
thumb|200px|Балхаш Балхашка Арал катастрофата хатыланыах куттала баар. Онно хас да төрүөт баар. 1970 сыллартан саҕалаан Или уутун туттуута уонна Капчагай водохранилищетын уунан толоруута (онно 39 км³ уу барбыт) өрүс уутунан хаачччыйыы 2/3 аччаабыт уонна күөл таһыма түспүт. Уу таһыма сылга 15.6 см аччаабыт, 1946 сыллаахха дылы уу таһыма 9,2 см аччыыр эбит. 1972 сылтан 2001 сылга дылы кыра туустаах Алаколь сүтэ сылдьыбыт, оттон Балхаш соҕуруу өртө 150 км² иэнэ аччаабыт. 16 күөллэр системаларыттан 5 эрэ ордубут. Кумах тэнийиитэ бассейн 1/3 ылбыт. Күөл куурбут сирдэриттэн туустаах быыл үөскээн Азиятааҕы быыллаах буурҕаларыгар кылаатын киллэрэр уонна регион климатыгар дьайыыны оҥорор.
thumb|200px|left|Балхаштааҕы хайа уонна металлургия кэмбинээтэ Өссө биир сүрүн экологияны буортулуур биричиинэ Балхаштааҕы хайа металлургиятын кэмбинээтин киртиитэ буолар. 1990 сылларга кэмбинээт киртитиитэ сылга 280-320 тыһ. тонна тиийбит уонна күөлгэ 76 тонна алтан, 68 тонна цинк, 66 тонна сибинээс сөҥмүт. Ол сылтан киртитии сабардама икки төгүл улааппыт. Ону таһынан буортулуур веществолар күөлгэ хвостохранилищелар нөҥүө, быыллаах буурҕалар киирэллэр. Экологияны сөргүтүү миэрэлэринэн Капчагай водохранилищетын уутун толоруутун тохтотуута, кэмбинээт кирдээх уутун ыраастааһына, сири нүөлсүтүүнү аччатыы уо.д.а. 2005 с. Аан дойдутааҕы экология форумугар «Казахмыс» корпорация эһиил экологияны киртиппэт производствотын тутуутун бүтэрэрин туһунан эппит, оччотугар киртитии 80-90 % аччыахтаах.
Балхаш күөл сүрүн киртитээччилэринэн буолаллар: ыарахан металлар (алтан уонна цинк), ону таһынан ниэп бородуксуйалара, феноллар уонна фторидтар.
Кытай сабыдыала
Кирдээх иһэр уу Кытайтан эмиэ кэлэр — кыраныыса пууннара алтанынан уонна атын веществоларынан улахан киртиийии баарын бэлиэтииллэр, уу киртиийитэ V кылааска эппиэттиир. Кытайга 14,5 км³ сабардамнаах ууну Или өрүстэн сүүмэрдээн ылаллар, ону өссө 3,6 төгүл улаатыннараары сылдьаллар, билиҥҥи ууну сүүмэрдээһин сылга 0,5—1 2—4 км³ дылы улааппыт (Синьцзян-Уйгур автономнай оройуон дьоно элбээн). Экспердар этэллэринэн уу сүүмэрдээһинин 10 % улаатыыта күөлү катастрофаҕа тиэрдиэн сөп — Балхаш икки аҥы хайдан баран илин сорох өттө кууруон сөп.
Куораттар уонна экономика
2005 с. Балхаш бассейныгар 3,3 мөл. кэриҥэ киһи олорор эбит, ол быыһыгар Алматы куорат — Казахстан ордук улахан куората. Күөл кытылыгар турар куораттартан ордук улахан куоратынан Балхаш буолар (80 тыһ. киһи). Куоракка Балхаштааҕы хайа уонна металлургия кэмбинээтэ баар. Элбэх алтаннаах сири Конырат уонна Саяк диэн күөлтэн хоту сытар бөһүөлэктэргэ хостууллаар. Күөл арҕаа кытылынан М36 диэн Бишкектан Карагандааҕа трасса ааһар, ол суолга Гульшат, Балхаш-9, Сарышаган уонна Приозерск нэһилиэктэр сыталлар. Соҕуруу өртүгэр Улькен, Мынарал, Шыганак диэн бөһүөлэктэр бааллар.
Приозерск куорат тула сэбиэскэй кэмҥэ тутуллубут элбэх байыаннай объектар бааллара биллэр. Балхаш-9 куоракка «Дарьял-У», «Днепр» уонна «Днестр» радиолокационнай станциялар бааллар. Сарышаган арҕаа өртүгэр противоракетнай полигон баар, оттон соҕуруу өртүгэр, Кашкантениз хомоҕо лазер сэрии сэбин бэрэбиэркэлиир Терра-3 диэн полигон баар эбит.
Соҕуруу кытыл олохсуллубатах сир. Или өрүс төрдүгэр Куйган диэн бөһ, Каратал төрдүгэр — Килбирлик бааллар. Илин өттүгэр Турксиб тимир суола ааһар (Аягуз уонна Талдыкорган икки ардыларынан). Тимир суол уонна Лепсы үрэх быһа ааһыытыгар Лепсы диэн дэриэбинэ баар.
167
167 сыл.
Киhи
мини|Киhи Киhи (Homo sapiens) — элбэх ахсааҥҥа дьон диэн Hominidae ыалга киирэр көнөтүк хаамар приматтар. ДНА көрдөрүүтүнэн дьон Африкаҕа 200,000 сыл кэриҥэ анараа өттүгэр үөскээбиттэр. Киhи cайдыылаах мэйиилээх, сатабыллара: абстракция, тыл, интроспекция уонна проблеманы быhаарыы. Киhи араас эттиктэри туттар илиилээх. Дьон Сир бары өттүлэригэр тарҕанан олороллор. 2008 с. от ыйыгар дьон ахсаана 6.7 млрд.
Атын үрдүкү приматтар курдук киhи айылҕаттан түөлбэлэhэр. Дьон бэйэ бэйэлэрин кытта билсэллэр - сүрүннээн тылынан кэпсэтэн уонна суруйсан — cанааны этэр уонна бэрсэр, тэрийсэр гына. Дьон социал структуралары тэрийэллэр, ол аата араас бөлөхтөр, ыалтан илгэ дылы.
Киһи икки көрүҥҥэ арахсар, арахсыылара дьон аймах ууһууругар тус-туспа аналлаах органнаахтар. Эр киһи; кини дьахтарга оҕо оҥорор член диэн органнаах. Дьахтар: эр киһиттэн оҕо ууһуур сиэмэтин ылан анал матка диэн органыгар 9 ыйы быһа илдьэ сылдьан ситэрэр оҕо гынар.
Эһиэхэ сүрүн үөрэҕитин, кайыштаргытын, ол иһигэр паараларгытын тас көстүүгүт.
саайталаа,
баһа-Дыгынас кулгаах-нос — кус-грех — тииһэ-Аллараа сыҥаах-сыҥаахтаах иэдэстэр;
моой — хабарҕата;
сис тоноҕоһо - түөс иннэтэ;
дыгыныыр-пупок — половой органнар (половой член/или туөкүн клитора/влагалище) — анал дьөлөҕөс;
таз — бедро отоно — тобугунан — чолень — икра — атах хачынынан.
Киһи төбөтүн илин эҥээрэ, Үөһээ кыраныысса устун, Аллараа өттүнэн, Аллараа муннуктарынан, алларааттан уонна кулгаахтаах ракин мутуктарынан алларааттан, сэҥийэтигэр ааспыттар.
Төрөөбүт сир
Төрөөбүт сир диэн айылҕаттан анаммыт сир.
Сир үрдүгэр үөскүүр бары улахан кыыллар уонна көтөрдөр төрөөбүт-үөскээбит сирдэрин бары билэллэр, умнубаттар, үгүстэр хас сыл аайы ыраахтан эргиллэн кэлэллэр. Итилэр төрөөбүт уйаларын киртиппэттэр, алдьаппаттар уонна өссө харыстыыллар.
Дьоннорго-норуоттарга төрөөбүт сирим диэн өйдөбүл барыларыгар баар, киэҥник тарҕаммыт, улаханнык ытыктанар уонна кэриэстэнэр өйдөбүл буолар. Маннык үтүөкэн өйдөбүлү биһиги олус улаатыннаран, кэҥэтэн, бүтүн Россия үрдүнэн ыһан, тарҕатан, дьиҥнээх суолтатын сүтэрэн симэлитэн эрэбит.
Төрөөбүт сирим диэн өйдөбүл оннук улахан, киэҥ сири буолбакка, чуолкай мээрэйдээх бэлиэ миэстэлэри көрдөрөр. Кыра оҕо саҥа улаатан, өйө киирэн эбиллэн истэҕинэ аан маҥнай өйүгэр хатанан хаалбыт бэлиэ миэстэлэрэ үйэтин тухары умнуллубат гына өйдөнөн хаалаллар. Ордук чуолкайдык кыра оҕо оонньообут сирин, сөтүөлээбит күөлүн, сүүрбүт-көппүт хонуутун, моҕотойдообут, отоннообут тыатын, үөһээ ытта оонньообут тиитин, аһаабыт, утуйбут дьиэтин уонна да атын бэлиэ миэстэлэри үйэтин тухары умнубаттык өйдөөн хаалар.
Бу аан маҥнайгыттан киһи өйүгэр умнуллубат гына хатаммыт бэлиэ миэстэлэри барыларын холбоон төрөөбүт сирим диэн өйдүөххэ сөп. Киһи төрөөбүт сирин уонна улааппыт дьиэтин үйэтин тухары умнубатын, ити бэлиэлэр кини түүлүгэр киирэн көстөллөрө дакаастыыр. Киһиэхэ төрөөбүт сирдэрэ түүлүгэр киирэн үчүгэй көрүҥнээхтик көһүннэхтэринэ эбэтэр кыра эрдэҕинэ олорбут дьиэтигэр киирэ сылдьар буоллаҕына, үчүгэй баҕа санаалара туолуохтара эбэтэр соһуччу үчүгэй солуннары истиэҕэ диэн итинник түүллэр түстүүллэр.
Киһи өйүгэр-санаатыгар төрөөбүт сирэ уонна кыра эрдэҕинэ олорбут дьиэтэ ураты суолталаахтар. Кини ити дьиэтэ, сылдьыбыт сирдэрэ ханнык да буолбуттарын иһин киһи өйүгэр үйэтин тухары хатана сылдьаллар уонна үчүгэй буолаары гыннаҕына түүлүгэр көстөн кэлэллэр. Бу сирдэр, бу дьиэ түүлгэ киирэн көстүүлэрэ киһиэхэ сөп буола-буола төрөөбүт сирин, кыра сааһыгар олорбут дьиэтин өйдөтөллөр уонна итилэри харыстыырга, көрөргө-истэргэ, уруккутуттан уларыйбакка турарыгар кыһанарга ыҥыраллар.
Айылҕаттан анаммыт ити «бэйэтин сирин» хас биирдии киһи кырдьык даҕаны харыстыыр, куруук саныыр, умнубат уонна алдьаммакка, уруккутун курдук көрүҥүнэн куруук туруон баҕарар.
Билиҥҥи кэмҥэ хотугу сиргэ олорор дьоннор сирдэригэр-уоттарыгар кыһаммат, харыстаабат, аанньа ахтыбат буолуулара уонна Айылҕаны ытыктаабаттара төрөөбүт сир диэн өйдөбүлү олус улаатыннаран, кэҥэтэн, симэлитэн кэбиһииттэн быһаччы тутулуктаах. Дьоннор олорор сирдэрин харыстыылларын, көрөллөрүн-истэллэрин ситиһэр туһугар төрөөбөт сир диэн Айылҕаттан анаммыт өйдөбүлү хас биирдии киһиэхэ өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥэриэххэ, оччоҕо эрэ киһи олорор сирин, бу мин төрөөбүт сирим диэн ордук күүскэ харыстыырын уонна көрөрүн-истэрин ситиһиэххэ сөп.
Төрөөбүт сирдэриттэн олус ыраах тэйбит уонна төрөөбүт сирэ суох дьоннор майгылара-сигилилэрэ мөлтөх, өйдөрө-санаалара быстах буоларын үгүстүк көһө сылдьар истиэп олохтоох омуктарын үөрэппит Л.Н. Гумилев бэйэтин үлэлэригэр бэлиэтиир.
Саха норуотун кэпсээннэригэр төрөөбүт сир ахтылҕана диэн өйдөбүл баара элбэхтик этиллэр. Төрөөбүт сириттэн тэйэн ыраах сылдьар киһи бу сирин ахтар, сотору-сотору кэлэн көрө сылдьыан баҕарар, майгыта-сигилитэ да мөлтүүр, сороҕор итинтэн сылтаан ыалдьыан да сөп. Ити иһин сорох ыраах сылдьар дьоннор төрөөбүт сирдэриттэн буор ылан илдьэ сылдьаллар, оччоҕуна төрөөбүт сирин ахтылҕана мүлүрүйэн, намырыыр. (1,15).
Саха Сиригэр кэнники кэмҥэ олохтоохтор өйдөрүгэр-санааларыгар киирбит «кэлии дьоннор» сиргэ-дойдуга кэдэрги сыһыаннара диэн өйдөбүл олохсуйбута оруннаах. Маннык быһыы былыргыттан үөскээбит төрөөбүт сири харыстыахха диэн өйдөбүлгэ олох сөп түбэспэт. Кэлии дьоннор Айылҕаны букатын харыстаабаттарын, ураты бэйэмсэхтэрин, туох баарын барытын баһылаан бэйэлэрин эрэ тустарыгар туһаныахтарын баҕаралларын олохтоохтор уруккуттан билэллэр. Үгүс кэлии дьоннордоох сирдэргэ сири-дойдуну, оту-маһы уонна кыыллары-көтөрдөрү харыстыырга өйдөтөр үлэлэри күүстээхтик ыытар туһалааҕын дакаастыыр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Сахаларга түүлү тойоннооһун. – Дьокуускай: Бичик, 2000. – 80 с.
Испиирдэр
Испиирдэр (лат.spiritus-дух, эргэр. алкого́ли, от араб. الكحول‎ аль-кухуль — бороhуок)-биир эбэтэр хас даҕаны гидроксильнай бөлөхтөртөн турар органическай холбоhуктар (-OH, гидроксил) углерод атомын тот суурадаhынын кытта быhаччы ситимнээхтээр (бу атом sp³-гибридизации туругар сылдьар). Водородун биир атома органическай функциональнай R-OH бөлөххө солбуйбут. Испиирдэри ууттан үөскэтиллибит курдук көрүөххэ сөп. Гидроксильнай бөлөх (sp²-гибриднэй) суурадаһыннаах углерод атомын кытта сибээһин ИЮПАК номенклатуратыгар "еноллар" (C=C-винильнэй холбоһуктаах гидроксил ситимнээх) уонна фенол (гидроксил бензольнай эбэтэр атын ароматическэй цикллары кытта ситимнээх) холбоһуктара диэн ааттыырга сүбэлииллэр. Испиирдэр киэң уонна араас кылаастар холбоһуктара буолалар. Балар айылҕаҕа ордук ордук тарҕаммыттар уонна тыыннаах организм сүрүн үлэтин толороллор. Органическай сиинтэс өттүттэн ылан кѳрдөххө, испиирдэр сүрүн холбоһуктар. Араас дэӊӊэ көстөр химическэй свойствалардаах целевой продукт ыккардынааҕы араӊа буолаллар. Маны таһынан, испиирдэр промышленноска, күннээҕи олоххо киэӊник туттуллар сүрүн продукт (ас) буолар.
=Этимологията= Алкоголь диэн тыл "порошкообразная сурьма" диэн арабскай тылтан төрүттээх. Нуучча тылыгар нем. Alkohol, нидерл. alkohol или порт. Оттон испиир диэн өйдөбүл Россияҕа Бүөтүр I ыраахтааҕы саҕана баар буолбут., бу эмиэ "spirit" диэн тылтан төрүттэммит, латыын spīritus — «дыхание, дух, душа» үөскээбит.
= Испиири наардааһын =
= Испиир номенклатурата =
Испиир тутулун быраабылата:
=Испиири арыйыы устуоруйата= Испиир киһи-аймахха түң былыргы кэмтэн баара биллэр эбит. Биһиги эрабыт 8000 сыл анараа өттүгэр дьон араас аһыйбыт, буорту буолбут фруктаттан, онтон кэлин көөнньүү көмөтүнэн араас итирдэр, састаабыгар этанол баар утахтары мүөттэн уонна фруктаттан оңорор буолбуттар. Археологическай хаһыылар көрдөллөрүнэн, Арҕаа Азияҕа арыгыны оңоруу  б.э 5400-5000 сыл анараа өттүттэн саҕалыммыт, онтон Кытай аныгы Хэнань диэн кытыы турар сиригэр рис, мүөт уонна  виноград буккуспут оҥорон таһаарыыга булуллубут.
Аан маңнай испиири VI—VII үйэлэргэ араб химиктэрэ арыгы (вино) көмөтүнэн оңорон таһаарбыттар, ол туһунан персидскэй Ар-Рази диэн ааттаах алхимик суруйууларыгар этиллэ сылдьар. Европаҕа этиловай испиири көөнньүү бородууктатыттан XI—XII үйэлэргэ оңорон таһаарбыттар.
Россияҕа испиир аан маңнай "аква вита" диэн ааттанан 1386 сыллаахха Генуэ посольствоттыттан кэһии быһыытынан кэлбит.
1661 с. Роберт Бойль диэн английскай химик мас этин оргутан сүүрдэн метанолу олохтообут.
Аан маңнай метиловай испиири 1834 сыллаахха Жан-Батист Дюма уонна Эжен Пелиго чинчийэн көрөн баран "метиловай эбэтэр мастан оңоһуллубут испиир" диэн ааттаабыттар.
1855 с. Марселен Бертло диэн французскай химик сернай кислотаны пропиленна дьайан изопропиловай испиири булбут.
1856 с. А. Вюрц диэн французскай химик этиленгликоль икки атомнаах испиири сиинтэстээбит.
Этиловай испиир аһыйбыт отоннорго, фрукталарга үөскүүр. Аһытыы түмүгэр үөскээбит испиири (винону), пиибэ оңоруугтугар тутталлар.
= Киһи этигэр-хааныгар испиир уустук сэбдьигин үөскээһинэ (метаболизм) =
Тыынар тыыннаах олоҕор испиир суолтата
Үгүс испиирдэр киһи этигэр-хааныгар сүрүн суолталаахтар. Холобур А битэмиин (ретинол), D битэмиин (эргокальциферол). Стероиднай гормоннар, кинилэр быыстарыгар тыыннах организмңа фермент кыттыыллаах барар химия процесстарыгар кыттар испиирдэр (эстрадиол, кортизол) бааллар.
Вена
Вена (ниэм. Wien) диэн Аустрия киин куората уонна тоҕус иллэриттэн биирдэстэрэ. Олохтоох дьон ахсаана 1.7 млн киhи (метрополия сирин ыллахха 2.3 млн).
Испиирдэр
Тыынар тыыннаах олоҕор испиир суолтата
Этанол киһи быарыгар улахан суолталаах.
Испиир киһиэхэ куһаҕаннык дьайар өрүттэрэ
Арыгыга битэмиин уонна минеральнай эттиктэр суохтарын кэриэтэ, онон киһи доруобуйатыгар улахан буортулаах.
Биир атомнаах испиирдэр киһиэхэ дьайыылара наркоз курдук.
Метиловай испиир - күүстээх дьаат, ньиэрбэҕэ уонна сүрэххэ биэрэр. Харахха дьайар, киһини көрбөт оңоруон сөп. Улахан (30г уонна онтон элбэххэ) дозаҕа киһини өлөрөр.
Этиловай испиир эмиэ кутталлаах. Кини куртаҕы, оһоҕоһу салыыр, киин ньиэрбэ систиэмэтигэр бастаан күүрдэр онтон баттабылга тиэрдэр.
мини|Этанол уустук сэбдьигин үөскээһиинэ
=Литература =
Спирты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Высшие жирные спирты (области применения, методы производства, физико-химические свойства) / Под редакцией С. М. Локтева. — М.: «Химия», 1970. — 329 с.
Маркизова Н. Ф., Гребенюк А. Н., Башарин В. А., Бонитенко Е. Ю. Спирты. — СПб.: «Фолиант», 2004. — 112 с. — (Токсикология для врачей). — ISBN 5-93929-089-2.
Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П. Органическая химия. — 3-е изд.. — М: Бином. Лаборатория знаний, 2010. — Т. 2. — ISBN 978-5-94774-614-9.
Спирты. Энциклопедия по охране и безопасности труда. Том IV. Раздел XVIII. Справочники. Обзор химических соединений. Институт промышленной безопасности, охраны труда и социального партнерства. Дата обращения 27 декабря 2010. Архивировано 21 августа 2011 года.
Гоминиидтэр кэргэннэрэ
Гоминиидтар кэргэннэрэ - эттэрэ-сииннэрэ гомиинид триадатыгар эппиэттиир оҥоһуулаах примааттар кэргэннэрэ.
Саамай былыргы харамайдартан бу кэргэҥҥэ австралопитек киирэр.
Андросова-Ионова Мария Николаевна
Андросова-Ионова Мария Николаевна (14.10.1864—1941) — олоҥхоһут, ырыаһыт, саха былыргы номохторун уонна олоҕун-дьаһаҕын сэдэх билээччи.
Олоҕун олуктара
1864 сыл алтынньы 14 күнүгэр Боотур Уус улууһун Иккис Игидэй нэһилиэгэр Таастаах диэн сиргэ төрөөбүт. Тулаайах хаалан эһэтигэр иитиллибит.
1893 сыллаахха көскө олорор народоволец В. М. Ионовка кэргэн тахсар уонна кини болкулуор матырыйаалларын хомуйарыгар көмө буолбут.
Мария Николаевна «Күл-күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки» диэн олоҥхо ааптара (1893—1894 сс.). Ити олоҥхо Э. К. Пекарскай кинигэтигэр бэчээттэммит.
Э. К. Пекарскай "Словарь якутского языка" диэн кинигэтигэр улахан көмөнү оҥорбут.
1899—1910 сылларга Дьокуускайга, 1910—1917 сылларга Петроградка, онтон 1917—1922 Киев куоракка олорбут.
1922—1930 сылларга ССРС Наукаларын Академиятын антропология уонна этнография музейыгар (Кунсткамера) үлэлээбит.
Наукалар Академиятын Саха АССӨ үөрэтэр хамыыһыйатын Бүлүүтээҕи этэрээтигэр киирэн Ньурба уонна Бүлүү оройуоннарынан экспедицияҕа кыттыбыт.
В. М. Ионовтуун түөрт оҕолуммуттарыттан иккитэ уол, кыра саастарыгар өлбүттэр, иккитэ кыыс. Улахан кыыһа Людмила Сталин репрессиятын сиэртибэтэ. 1937 сыллаахха «Сэбиэскэй былаас утары бастаанньа бэлэмнээһиҥҥэ» кыттыбыт диэн сымыйа балыырга түбэһэн суорума суолламмыта. Үтүө аата 1957 сыллаахха төннүбүтэ. Кыра кыыһа Ионова Ольга Всеволодовна сахаҕа бастакы учуонай-историк дьахтар.
М. Н. Андросова-Ионова кырдьар сааһыгар Москва куоракка олорбут. 1941 сыллаахха Ташкент куоракка эвакуацияҕа өлбүт.
Ыт
thumb|left|Саха лаайката|175px thumb|left|Сибиир хаската|175px
Дьиэ ыттарын дьиикэй фаунаҕа сабыдыала
2007 сыллаахха ыытыллыбыт саҥа Соҕурууҥҥу Уэльсс (Австралия) университетын учуонайдарын чинчийиитинэн, хаһаайыттарын тыаҕа уонна заповедниктарга быраҕан (эксперимент чыычаах ахсаанын 40 бырыһыанын уонна 35 бырыһыанын-кинилэр уратыларын).
Дирхам
thumb|250px|Омейад Халифатын дирхема. Балх аль-Байд манньыат оҥорор дворугар хиджра 111 сылыгар быһыллыбыт thumb|250px|Омейад Халифатын бастакы манньыаттарыттан биирдэстэрэ
Дирха́м эбэтэр дирхе́м (درهم) — араб тыллаах сорох дойдулар билиҥҥи валюталара:
Араб дирхема
Дирхем бүтүн Араб халифатыгар (Бактрияттан Испанияҕа дылы) түргэнник тарҕаммыта. Тэнийбит сирэ киэҥ, быһыллыбыт кэмэ өр буолан, бу манньыат элбэх (бэйэ бэйэлэриттэн халыыптарынан, ойууларынан, ыйааһыннарынан уонна металл пробатынан уратылаах) көрүҥнээх этэ. X үйэҕэ дирхем үксэ орто ыйааһына барыллаан 3 г этэ. Бөдөҥ дирхемнар, холобур «тохаристан» ыйааһына 11 г элбэх этэ, 38—45 мм диаметрдааҕа.
800—1012 сылларга дирхем киэҥник тарҕаммыта. Бу кэмҥэ дирхем атыы-эргиэн манньыатын быһыытынан Илин уонна Хоту Европаҕа, Англияҕа тиийэ киирбитэ.
XI үйэ саҕаланыытыгар араб дойдуларыгар үрүҥ көмүс аҕыйаан, дирхем хаачыстыбата мөлтөөбүтэ. Ол түмүгэр билоннай уонна алтан дирхемнар үөдүйбүттэрэ, холобур алтан караханид уонна хорезм манньыаттар (итилэртэн бөдөҥнөрө 43 мм диаметрдаах этэ).
XIII үйэттэн Азияҕа үрүҥ көмүс дирхемнары (холобур, Хулагуиды дирхемнарын) быһыы саҕаламмыта, манньыаттар бастаан 2,5 г ыйааһыннаах этилэр, онтон 1,4 г кэриҥэ ыйааһыннаммытара. XIV үйэ саҕаланыытыгар саҥа үрүҥ көмүс манньыат «тенка» үөдүйэр, ону кытта «дирхем» диэн аат сүтэн барар.
Татар уонна крым дирхемнара
thumb|180px|Кыһыл көмүс Орда дирхемнар, 1251-1259 сс. Татар дирхема — Кыһыл көмүс Орда үрүҥ көмүс манньыата, аҕыйах ахсаанынан илиҥҥи славян сирдэригэр биллибит, холобур, Украинаҕа, XIII үйэ бүтүүлэриттэн XV үйэ бастакы уоннарыгар дылы. Ыйааһына 1,4—1,5 г этэ.
Крым дирхема (гиреевскай дирхем) — XV үйэҕэ Хоту Хара муора таһынааҕы сирдэргэ харчы эргииригэр быһаарар оруоллааҕа.
168
168 сыл.
Өлбүттэр
160er
Мохначевскай Владимир Иванович
Владимир Иванович Мохначевскай – Махно — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, "Чороон" бөлөх мусукаана, ырыаһыта.