cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Махсыым Харатаала
Эмтээһин ньымалара
Бу сүбэни, 90-н сааһыттан тахсыбыт Уус-Аллан Өспөҕөр олорбут эбээ Ааныска (Румянцева Анна Григорьевна) 2000 сыл ааһыыта: «Маны туһанаар»-диэбитэ, имэрийэн, төбөбүттэн сыллаан ылаахтаабыта. Ол күҥҥэ, ол дьиэҕэ Дыгдаал кырдьаҕас, улахан толуу суор буолан кэлэн көрсөн барбыта.
· Сүөһү модьуунун собо балык өлүн сиикэйдии, тэҥ-тэҥэ тууска буккуйан маас оҥорон, сотон-сыбаан эмтээҥ.
Наар кэлии чэйи, кофены, согу, росаны, минералканы, спрайты, порошоктан оҥоһуллубут үүтү эрэ иһэ олорумаҥ.
· Хонуу хаппыыстатын, кыа отун, абааһы тайаҕын сибэккитин суорат уутугар сытыаран баран ыган ылан үөрэ хааһыта оҥостон аһыы сылдьыҥ.
· Кыа отун уматан ол буруотунан тэллэйдэнэр дьиэлэри, умуһаҕы ыһаарыҥ. Уута, сиигэ тардыа.
· Туос иһиттэри эмиэ кыа от буруотунан ыыһааҥ, оччотугар кутуллубут үүт аһыйбат.
· Сахаларга арыгыны иһии ый саҕаланыытыттан саҕалаан, толору ый бүтүөр диэри көҥүллэммэт, бу кэмҥэ арыгы иһиллиэ суохтаах.
· Инсультаабыт, инфарктаабыт киһини үс суол арахсыытыгар сытыаран кумаҕынан, буорунан бүрүйэн куһаҕан дьайдарын оботторон ыраастааҥ.
· Тураах сугунун уута сүрэх ыарыытын эмтииргэ үчүгэй.
· Кымырдаҕас мустар уйатыгар сибиэһэй ынах тыҥатын ууран кымырдаҕастары сүөкээҥ.
Кымырдаҕас оргуйбут уута сэлликкэ, астмаҕа күүстээх эмп буолар.
· Саһыл тылын куурдан, бытарытан, мэлийэн мас үрүҥ күлүн кытары булкуйан биилээххэ өлөрбүт баастаах сирдэргэ хаан барыытын түргэнник оһорор, таһынан үөт туоһунан, ол кэннэүрдүнэн куобах тириитинэн саба баайыллар.
· Сиппиир буолар талах төрдүн уматан, хара дьүөкэтин сили кытары холбоон хара маас оҥорон араас аһаҕас баастары сотон оһоруллар.
· Кутуйах сылдьар сиригэр сугун абаҕатын уматан, буруолатан уураллар. Велосипед камератын эмиэ уматан уураллар. Кутуйах мэлийэр, суох буолар, сытын абааһы көрөн чугаһаабат.
· Оҕо күөмэйин тымныттаҕына, сылаас күлү өрбөххө баайан ону оҕо күөмэйигэр баайан угуттаан эмтээҥ. Оччоҕуна оҕо силэ хоҥнон, күөмэйэ үтүөрэн хаалыа.
· Илиини быһаҕынан быһыннаххытына, баттаххытын уматан ол күлүнэн хааны тохтотуҥ.
· Лабыктаны оргутан иһэн тымныйыыттан, сөтөл ыарыыттан эмтэниҥ.
· Тииһи мас чоҕунан аалан ыраастааҥ, миилэҥ истэҕинэ эмиэ чоҕу үлтү сынньан бороһуок оҥорон, ону ууга суурайан сайҕаныллар.
· Мас умайбыт күлүн ууга суурайан атах уутун, киһи атаҕын хастаммытын сууйан эмтэниҥ.
· Атах аһара сыттанарыгар эһэ сыата олус туһалаах.
Солбуйар аат көрүҥнэрэ (тыл)
Солбуйар аат уратыта барамайы, бэлиэни, о.д.а. ааттыыр тыллары солбуйар кыахтааҕар буолар. Кини чопчу суолтата кэпсэтииттэн эбэтэр тиэкис ис хоһоонуттан өйдөнөр. Билиҥҥи саха тылыгар солбуйар аат уон көрүҥҥэ арарыллыр:
Махсыым Харатаала
Эмтээһин ньымалара
Атаххыт наһаа ууланар буоллаҕына эһэ тириитинэн сууланыҥ, сылгы тириитэ эмиэ туһалаах.
Солбуйар аат көрүҥнэрэ (тыл)
СИРЭЙ СОЛБУЙАР ААТ сүрүн суолтата – дьону сирэйдээн бэлиэтээһин. Манна МИН, ЭН, КИНИ, БИ¤ИГИ, Э¤ИГИ, КИНИЛЭР диэн тыллар киирэллэр.
Махсыым Харатаала
Эмтээһин ньымалара
· Бөрө отун - бөрөлүү, биирдии утаҕынан ыстаан сиэн ис-үөс ыарыыларыгар эмтэниллэр. Оргуппакка эрэ ордук. (Бөрө оргута сылдьыбатаҕа буолуо бука, ол иһин бөрө ото диэн ааттаннаҕа)
Ыстаан ыйыстан баран, бааһырбыт сиргин силгинэн салаа, салан. Түргэнник оһуо. Хаан барыытын тохтотуо.
Бөрө отун оргутан кутургуйаҕа баайан, саһарарга уонна да атын элбэх ыарыыларга оргутан иһэн, суунан, соттон, лиистиккэ клизмаланан эмтэнэллэр. Оргутан, көөнньөрөн эмтэнэр ньымалар элбэхтэр, бэйэҕит да билэргит буолуохтаах. Ити эрээри Бөрө отунан олус үлүһүйүмэҥ, бүөргэ ыарахан.
Солбуйар аат көрүҥнэрэ (тыл)
ЫЙЫТАР СОЛБУЙАР ААТ сүнньүнэн, саҥарааччы барамай, бэлиэ, кэм, миэстэ о.д.а. туһунан билиэн баҕарарын бэлиэтииллэр. Уустук этиигэ, ыйар солбуйар ааты кытта чопчулуур суолталаах буолуохтарын сөп. Бу бөлөх балачча элбэх ахсааннаах: КИМ, ТУОХ, ТО¡О, ХА¤АН, ХАННЫК, о.д.а.
Махсыым Харатаала
Эмтээһин ньымалара
· Кыра ыарыылары тэтиҥ талаҕар сэттэ сиринэн, тыыннаах үрүҥ сылгыттан сиэллэ кырыйан ылан баайан, далбаатаан эмтээҥ (өлбүт сылгы сиэлэ барбат).
Солбуйар аат көрүҥнэрэ (тыл)
БЫ¤ААРЫЫЛААХ СОЛБУЙАР ААТ ис хоһооно ханнык эрэ биллэр, көстөн турар барамай нөҥүө бэлиэтэнэр: БАЧЧА, ИТИЧЧЭ, ОЧЧО, МАННЫК, ИТИННИК, ОННУК.
Махсыым Харатаала
Эмтээһин ньымалара
· Өр хаампатах босхоҥ киһини, субу өлөрүллүбүт сүөһүсылаас ханнын сааҕар сытыаран, толору аһыы суораттаах-тардаах мас тыыга уонна тиит хатырыгынан кырыылаан оҥкучах хаһан, онно тары кутан сытыаран эмтээҥ.
Солбуйар аат көрүҥнэрэ (тыл)
БЫ¤ААРЫЫТА СУОХ СОЛБУЙАР ААТ, барамай, эбэтэр кини бэлиэтэ, хайааһын миэстэтэ, кэмэ, о.д.а. түгэн биллибэт буоллаҕына туттуллар. Кинилэр ыйытар солбуйар ааттар ЭРЭ, ЭМЭ эбиискэлэр көмөлөрүнэн үөскүүллэр: КИМ ЭРЭ, ТУОХ ЭМЭ, о.д.а.
Махсыым Харатаала
Эмтээһин ньымалара
http://www.shamanstvo.ru/people/people-02.htm
Солбуйар аат көрүҥнэрэ (тыл)
ТҮМЭР-БУОЛБАТ СОЛБУЙАР ААТ икки суолталаах: буолар суолталаах тутулларга кэккэ барамайдартан хайааһыны хайалара да оҥорботоҕун, хайааһын биллэр миэстэлэртэн, кэмнэртэн хайатыгар да оҥоһуллубутаҕын бэлиэтиир. Оттон туохтуур буолар халыыбын кытта чопчута суох, уопсай суолталанар. Бу көрүҥ ыйытар солбуйар аат уонна ДА, ДА¡АНЫ эбиискэ ситиминэн үөскүүр: КИМ ДА, ТУОХ ДА¡АНЫ, о.д.а.
Махсыым Харатаала
Эмтээһин ньымалара
http://asiarussia.ru/news/4784/
Солбуйар аат көрүҥнэрэ (тыл)
ТҮМЭР СОЛБУЙАР ААТ үксүгэр биллэр барамайдартан, биирдиилээн ыллахха, барылара хайааһыны оҥоруон сөбүн, хайааһын буолар кэмэ, миэстэтэ суолтата суоҕун ыйар. Манна киирэллэр: КИМ БА¡АРАР, ТУОХ БА¡АРАР, о.д.а.
ТАРДЫЫЛААХ СОЛБУЙАР ААТ барамай кимиэнэ буоларын сирэйдээн бэлиэтиир. Кини сирэй солбуйар ааттан –ИЭН уустук сыһыарыы көмөтүнэн үөскүүр: МИЭНЭ, ЭЙИЭНЭ, КИНИЭНЭ, о.д.а.
ХОМУУР СОЛБУЙАР ААТ барамайдары, дьону о.д.а. бииргэ холбоон бэлиэтиир: БАРЫ, БҮТҮН, БАРЫТА.
БЭЙЭНИ СОЛБУЙАР ААТ хайааһыны хайааччы бэйэтэ оҥорорун тоһоҕолоон бэлиэтиир. БЭЙЭ тылга тардыы сыһыарыыта эбиллэн үөскэтэр: БЭЙЭМ, БЭЙЭ¢, БЭЙЭТЭ... Бу курдук араарыы, бастатан туран, кинилэр дьиҥ эйгэҕэ баар барамайдары хайдах бэлиэтииллэригэр олоҕурар. Ол аата ити көрүҥнэр бэйэ-бэйэлэригэр ыйар ньымаларынан утарылаһаллар. Холобур, сирэй солбуйар аат барамайы саҥарааччы эбэтэр истээччи быһыытынан бэлиэтиир, онтон ыйар солбуйар аат кини миэстэтин үксүн быһаарарга туттуллар. Иккиһинэн, үөһэ аҕалыллыбыт көрүҥнэр, биирдиилэрэ туспа морполуогуйалыы бэлиэлээхтэр, а.э. түһү, ахсаан о.д.а. кырамаатыкалыы халыыптарга уратылааахтар. Ол курдук, сирэй солбуйар аат элбэх ахсаанын халыыба –ИГИ өлүүскэнэн, оттон ыйар солбуйар аат –ЛАР сыһыарыынан үөскүүр. Маны таһынан, биир көрүҥҥэ киирэр солбуйар ааттар үөскүүр ньымалара эмиэ баар.
2000 сыл
2000 сыл.
Дьүһүннүүр туохтуур
Дьүһүннүүр туохтуур (образный глагол) - саҥа ирээтэ, туохтуур
Өйдөбүлэ
Дьүһүннүүр тыл диэнинэн хамсааһыны-хамсаныыны, быһыыны-туттууну, дьүһүнү бодону, уустуктук хоһуйан көрдөрөр уларыйбат тыл өйдөнөр. Дьүһүннүүр туохтуур хамсаныыны, быһыыны, дьүһүнү ойуулаан көрдөрөр: кэдэй, ынай, мэрбэй. = ИС ХОҺООНУНАН КӨРҮҤЭ == Ис хоһоонунан икки аҥыы арахсыан сөп. 1. Хамсанар дьүһүн туохтуура (образные глаголы движения) хамсаныыны-имсэниини, туттууну-хаптыыны көрдөрөр: куоҕай, бэйдьэй, кыйбаҥнаа. 2. Көстөр дьүһүн туохтуура (глаголы зрительного образа) дүьүһүнү-бодону, быһыыны-тутууну көстүү быһыытынан ойуулуур: сылла й, ардьай, дарай, эҥкэй. 3. Итини таһынан дьиҥ дьүһүннүүр суолтата суох аҕыйах ахсааннаах сырдыгы-өҥү, туругу бэлиэтиир туохтуур (глаголы светового восприятия и чувственного состояния) баар: барый, будулуй, дыр гын, нук буол.
Л.Н.Харитонов маннык быһаарар: «Образными (дьүһүннүүр тыллар) называются неизменяемые слова, «выражающие чувственные представления о движении, о признаках предмета и о внутреннем состоянии организма»».
Дьүһүннүүр тыл тыаһы үтүктэр тылга уруулуу. Онон тэҥнээн быһаарар табыгастаах. Тыаһы үтүктэр тылга маарынныыра тугуй?
- төрүкү майгына – үтүктүү;
- уларыйбат тыл – өлүүскэ;
- гын тыл көмөтүнэн холбуу-аттаһык туохтуур төрүтэ буолар (ходьох гын, ньолос-ньолос гын, кирик-хорук гын);
- дьиҥ төрүт, тыыннаах олох билиҥҥи тылга адьас аҕыйах (дук, элэс, хап, тэп, сып о.д.а.; дьүһүннүүр туохтуур олоҕо буолбут өлүүскэ өлүктүйбүт: мала, мадьа, багда, кэдэ...).
Дьүһүнүүр туохтуур үксэ хайааһын – турук туохтуурун курдук, үөскээбит, билигин араҥаламмат төрүт олох буолар. Ол гынан баран былыргы икки ньыманан үөскээбит (сыһыарыы уонна аттарыы) маннык ураты көстүүлээх.
М.П.Алексеев маннык суруйар: «Дьуһуннуур тыл саха тылын кэрэ – бэлиэ уратыта буоларын өссө А.Е.Кулаковскай көрдөрөн турар. Дьүһүннүүр тыл, табан тутуннахха, уус – уран айымньыны хайдахтаах курдук киэргэтэрин – тупсарарын, олоххо чугаһатарын этэ да бырыллыбат».
=ҮӨСКЭЭҺИНЭ===
Дьүһүннүүр тыл сыһыарыынан уонна аттарыы ньыматынан үөскүүр:
Сыһыарыынан үөскээһин: былыргы өлүктүйбүт олохтон –й сыһыарыынан кэлин үөскээбит:
1 мала – й, маадьа – й, килэ – й. Ону кэрэһилээн, туохтуур уларыйарыгар тиһэх й түһэр курдук өйдөнөр буолбут. Аҕыйах тыл бытаарар көрүҥ халыыбыттан й, онтон кыараҕас аһаҕас дорҕоон түһүүтүн түмүгэр үөскүүр: малаар < малаарый. Маннык тыл ханыылаһан эрэ туттуллар: килээр – малаар.
2 –ардаа сыһыарыынан хатыланар хайааһыны көрдөрөр туохтуур үөскээбит: малай - ардаа, хасхай - рдаа, бөскө – рдөө, бэллэй – рдээ, айб – ардаа...
3 –ҥнаа сыһыарыынан хатыланар хайааһын суолталаах туохтуур үөскүүр: малай – аҥнаа, кил – эҥнээ, хасх – аҥнаа, бөск – өҥнөө, тулл – аҥнаа...
4 –аарый сыһыарыынан бытааннык, уһуннук буолар хамсаныыны көрдөрөр суолталаах туохтуур үөскүүр: малай – аарый, кил – ээрий, тун – аарый, кылб – аарый.
Билиҥҥи саха тылыгар бу маннык үөскээһини –й сыһыарыылаах олохтон көрүҥ үөскээһинин курдук ылыналлар. Холобур: малай – малаҥнаа, малаарый, малахаччый, чолой – чолос гын, килэй – килэс гын, о.д.а.
Маннык олохтортон гын көмө туохтуурунан аттарыы дьүһүннүүр туохтуурдара үөскүүллэр: ходьой – ходьох – ходьох гын, мэтэй – мэтэх – мэтэх гын, малай – малах – малах гын, дьүккүй – дьүккүк – дьүккүк гын...
Кыбытык сыһыарыы сороҕор сэргэстэһэр: кылай+п+/ы/с > кылапыс, мадьай+х+/ы/с > мадьахыс. Тыл састааба төһөнөн уустугурар да соччонон хамсаныы эҥин араас дэгэттэнэр (холобур, тэҥ: чолос / чолорус гын, дап / дабыс / дабыкыс / дабыкычыс гын).
Саха тылыгар билигин дьиҥ дьүһүннүүр тыл олус аҕыйах хаалбыт. Оннук тыллартан гын уонна буол көмө туохтуурдарынан (аттарыы ньыматынан) дьүһүннүүр туохтуур эрэ үөскүүр: нук буол, куҥ буол, хал буол, дьар гын, чөп гын, тап гын, тэп гын, хап гын,...
Дьүһүннүүр тыл ханыылаһан уонна хоһулаһан эмиэ үгүстүк үөскүүр, онуоха хамсаныы дэгэттэнэрин, хатыланарын-төхтүрүйэрин бэлиэтиир: түлэс-балас, үөмэр-чүөмэр, тырах-
тыырах; бычык-бычык, ходьох (ҥ)-ходьох (ҥ). Манна да, син атын түбэлтэҕэ курдук, ханыылаһыы лаппа үөскэмэй.
Дьиҥ дьүһүннүүр тыл соччо элбэҕэ суох эрээри, тылга оруола обургу. Гын тылы кытта ситимнэһэн, дьүһүннүүр туохтуур араҥатын хаҥатан, этиигэ холбуу кэпсиирэ буолар: Киһи күлүгэ элэс гынна (ПО). Оту ыһан бурал гыннарда (АА). Олбуор аанын иһигэр сылыпыс гынна (СО). Итини сэргэ арыт даҕааһын, сыһыат суолтатынан, быһаарыы, сиһилии оруолланар: Аҕыстыы лаҥкыр ходоҕоттору аҕалбыта (Пек.). Дьиэ ааныгар күлүктэр көстөн сүөдэс-барыс ойдулар (ПО) – буолуу сиһилиитэ.
СИҺИЛИИР КӨРҮҤНЭРЭ
'''
Сыһыарыына үөскүүр көрүҥнэр
Төхтүрүтэлиир көрүҥ
Биир тэҥ көстүүнү көрдөрөр туохтуурдар –ҥнаа (-ҥнээ, -ҥноо, -ҥнээ) сыһыарыынан үөскүүллэр: малай-малаҥнаа, маларый-маларыҥнаа. Хайааһын бытааннык,мэлдьи биир кэм хатыланарын көрдөрөр. Холобур: Сөдүөт бардьыгынаан бобуллаҥныыр (АА).
Маны таһынан биир тэҥник, биир кэмнээх хатыланан иһэр (аччатар, түргэтэр, кирдиэхтэтэр, сытыырхатар, дохсуннук, күрүс-күрүс, о.д.а. буоларын бэлиэтиир) хайааһыны, көстүүнү маннык сыһыарыылаах дьүһүннүүр тыллар көрдөрөллөр: -ҥалаа (даллаҥалаа, кэлтэҥэлээ, чочоҥолоо), -ҥхалаа (куйбаҥхалаа, чинэҥкэлээ, өтөҥкөстөө, чолоҥхостоо).
Дьүһүннүүр туохтуурдарга хамсааһын-хамсаныы араас көстүүтүн сиһилиир, дэгэттиир сыһыарыыларынан буолаллар: -рый, -һый, -лый, -чый, -кый. Тыл лиэксикэлии суолтатын маннык туохтуурдар араас дэгэт суолтаны ылаллар: олус күдэхтээх түргэн хамсаныы, олус харахха быраҕыллар хамсаныы, хамсаныы тэнийэн барыыта о.д.а.: мылай-мыларый, мылаһый, ынай – ынаһый – ынарый – ыналый, кылбай – кылбаһый – кылбачый, баһыкый, мадьакый, о.д.а. Холобур: Оҕонньоттор ... дьиэлэригэр сырсан бөкчөрүстүлэр (ЭЭ). Сир түҥэтигэр дээдэриттилэр, ыадарыттылар.
Арыттаахтык хатыланар көстүүнү –лдьый, -рдаа сыһыарыылаах дьүһүннүүр туохтуур көрдөрөр. Маннык туохтуурдарга хайааһын хатыланар кэрчиктэрэ бытааннык, арыттаахтык оҥоһулларыгар болҕомто туһаайыллар: дьалкыдьый, арбалдьый, дьаадьалдьый, мадьардаа, лаппардаа, чынардаа. Холобур: Күөх солко сэбирдэх күөгэлдьийдэ (АА). Буһан турар бурдукпут кылбачыйа долгудьуйара (К).
Хайааһын харахха бытааран, оргууйй аҕай көстүүтүн –аарый сыһыарыылаах дьүһүннүүр туохтуурдар көрдөрөллөр: килэй – килээрий, молой – молооруй, мөлөй – мөлөөрүй, малай – малаарый. Холобур: Кэрэ Талба устан мэндээрийэр (АА). Ол-бу диэки мэлээриҥнээбитинэн өрө сыҥан кэбистэ (АА). Атылыы суолталаах, сэдэх соҕустук туттуллар сыһыарыылар:  -аадый (сараадый, тыраадый, тараадый), -аахайдаа (чохчоохойдоо, тэмтээкэйдээ, ньохчоохойдоо, самнаахайдаа), -аарайдаа (таҥхаарайдаа, бөкөөрөйдөө, ньыхаарайдаа), -аахтаа (даллаахтаа, баттаҕын ньолоохтоо, содьоохтоо). Маннык туохтуурдар хайааһын уһуннук, бытааннык оҥоһуллубутун көрдөрөр номохторунан уһуур көрүҥҥэ чугастар.
ТИЭТЭТЭР КӨРҮҤ
'''
Бу –махтаа сыһыарыы арыт дьүһүннүүр туохтуур аттаһык халыыбын үөскэппит гын көмө туохтуурга эбиллэр уонна тэтимнээхтик хатыланар хамсаныыны көрдөрөр. Холобур: ''сирэйин малаарыс-илээрисгыммахтаата, кэтэҕин онос-чинэс гыммахтаата, хараҕын турулус-ирилис гыммахтаата. Саннын ходьох-идьэх гыммахтаата.''
Тиэтэтэр көрүҥ дьүһүннүүр туохтуурдарга дьиҥ тиэтэтэр суолтаны буолбакка, быстахтык көстөн ааһар хайааһыны көрдөрөр. Холобур: ''Киһи күлүгэ олбуор быыһынан барыгылдьыйбахтаата.Бүөтүр үҥкүүһүт киһи буолан, дьиэ ортотугар киирэн чохчоохойдоомохтообута буолла. Дьоммут кураанах саалаҕа киирэн баппахаччыспахтаатылар.''
Дьүһүннүүр туохтуур аттаһык көрүҥнэрэ
Дьүһүннүүр туохтуур саҕалыыр көрүҥэ –ан бар, -бытынан бар, -ан эр, -ан кэл, -ан тур халыыптарынан үөскүүр. Саҕалыыр көрүҥ хайааһын саҕаламмытын уонна саҕаланыыта араас тэтимнээҕин көрдөрөрү: элэҥнээн бар, кылбаҥнаабытынан бар, барыҥнаан эрэр, дьүккүҥнээн кэл, килбэҥнээн тур. Холобур, Муора чуумпу ньуура туран эрэн эмискэ түллэҥнээн барбыта. Илин халлаан быһах биитинии кылбайан эрдэҕинэ, дьонун туруорда. Уҥуор турар майаак күлүмнээбитинэн барда.
Дьүһүннүүр туохтуур аттаһык халыыптара саҕалыыр көрүҥү үөскэппэт сүрүн төрүөттэрэ кини ис суолтатыттан тутулуктаах буолуон сөп.
Кылгыыр көрүҥ
Көстө түһүү –с, -х, -к сыһыарыы уонна гын көмө туохтуурунан – сыһыарыы, аттаһык ньымалар бииргэ холбоспуттарынан үөскүүр: малай – малас гын, ходьой – ходьос гын, ходьох гын, ыгдай – ыгдас гын, дьүккүй – дьүккүк гын, мичий – мичик гын, арбай – арбахыс гын, мунньай – мунньахыс гын, даадай – даадахыс гын, кэдэй – кэдэкис гын, маларый – маларыс гын, малахачый – малахачыс гын, о.д.а.
Дьүһүннүүр туохтуур –а/-ыы, -а/-ыы+оҕус, а/-ыы+тарт, -ан+ыл халыыптарынан кылгастык, тэтимнээхтик, быстахтык буолар хайааһыны көрдөрөр көрүҥү үөскэтэр.
Аттаһык халыыптар тылга утуу-субуу сыстан, тыл суолтатын олус этигэн, чаҕылхай оҥоруохтарын сөп. Холобур: Дьиэлээх хотун быһаарбыт омунугар имэриммэхтээн тарааҕын оҥостуммахтаан ылла (НЗ). Ысыырынньык уота симириктээмэхтээн ылла (АА). Сур соноҕос хантас-ньолос гына түһэр (АА).
Уһуур көрүҥ
Көрбүппүт курдук, хайааһын-турук туохтуурдарын олоҕо ханнык да көрүҥ суолтатын көрдөрбөт буоллаҕына, тыаһы үтүктэр уонна дьүһүннүүр туохтуурдар үөскүүр халыыптара хара ааныттан сиһилиир ис хоһоонноохтор. Биирдэ, быстахтык, кылгастык уонна төхтүрүйэн,хатыланан уһуннук буолар хайааһын суолталаах көрүҥү үөскэтэллэр. Сорохторуттан тиэтэтэр туохтуур сыһыарыыта эбиллэн кылгыыр, түмүктэнэр ис хоһоонноох хайааһыны көрдөрөр көрүҥү үөскэтэр.
Уопсайынан, аттаһык көрүҥ халыыптара хайааһын турук туохтуурдарыгар да, тыаһы үтүктэр уонна дьүһүннүүр туохтуурдарга да сүнньүнэн биир тэҥник эбиллэллэр. Ол эрээри бу сиһилиир көрүҥ суолталара чопчу утарыта турсар систиэмэни да, утумньуну да үөскэппэттэр. Арай аттаһык халыыбынан үөскүүр көрүҥнэр бэйэ-бэйэлэригэр хос эбиллибэттэр. Онон кинилэр биир утумньу быһыытынан сыаналыахтарын сөп.
Түмүктүүр көрүҥ
Дьүһүннүүр туохтуур түмүктүүр көрүҥэ –ан+кэбис, -ан+хаал, -ан+биэр халыыптарынан үөскүүр: дьүккүҥнээн кэбис, хапсыйан хаал, мэтэйэн биэр. Холобур, Сүбэтин истибэккэ ыгдаҥнаан кэбистэ. Мас кыырайан кэлбитигэр хап-сабар хаптайан биэрдэ. Кутталыттан далбааран хаалла.
Дьүһүннүүр туохтуурдар сыһыарыынан үөскээбит олохторугар уонна аттаһык халыыбы үөскэтэр гын көмө туохтуурга бу халыыптар биир тэҥник эбиллэллэр: дьүккүҥнээн кэбистэ – дьүккүс гынан кэбистэ, күлүҥнээн хаалла – күлүс гынан хаалла, хаптаҥнаан биэрдэ – хаптас гынан биэрдэ.
Тыл (саҥа сорҕото)
Тыл (Слово) — омук тылын, саҥа биир сүрүн бииримиттэн (единииссэлэриттэн) биирдэстэрэ; эттиктэри, көстүүлэри суолталарын биэрэр, ааттыыр аналлаах, биир суолталаах лиэксикэ бэлиэтэ.
Тыл тутулун морфология үөрэтэр. Тыллар саҥа чааһын быһыытынан маннык арахсаллар: аат тыл, туохтуур, даҕааһын, сыһыат, онно эбии аналлаах (служебнай) тыллар бааллар.
Кээмэй эбиискэ
Кээмэй эбиискэ (частица меры) - саҥа ирээтэ.
Көҕөрөөн
Көҕөрөөн (Laccaria amethystina, Лаковица аметистовая) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сииктээх сэбирдэхтээх, инньэлээх ойуурдарга үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: Кыра, чуораан курдук формалаах. Фиолет өҥнөөх, субата маатабай, кураанах. Ортотугар иһирдьэ киириилээх. Таҥалайдаах араҥата: Тиистэрдээх, халыҥ, бэйэ бэйэтиттэн ыраах-ыраах. Этэ: фиолет өҥнөөх. Фрукта сыттаах, минньигэстиҥи амтаннаах. Атаҕа: Уһун синньигэс, 8 см дылы. Кытаанах. .
Туттуллуута
Наһаа минньигэс тэллэй. Үксүн тута сиэнэр.
Андалусия
Андалу́си́я, также Андалу́зия (Andalucía [andaluˈθi.a], олохт. [andaluˈsi.a], Vandalitia) — Испания автономнай сирэ, аҕыс провинцияттан турар: Альмерия, Кадиса, Кордова, Гранада, Уэльва, Хаэна, Малага уонна Севилья. Киинэ Севилья. Андалусия Европа соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сытар, соҕуруу өттүттэн Гибралтар хомото уонна Средиземным морем сыталлар, арҕаа өттүттэн — Атлантическай далай уонна Португалиялыын быысаһар. Испания иһигэр хоту Андалусия Эстремадураны уонна Кастилией-Ла-Манчаны, илин — Мурсиялыын. хаҥас|мини|260x260пкс|[[Гвадалквивир|Гвадалквивир өрүс, Кордова]]
Тыл
Андалусияҕа испаан тылын андалуус түөлбэ тылынан саҥараллар. Бу диалект Кастилия мусульмаанныы Андалусияны сэриилээн ылбытын кэннэ баар буолбута. Бу тыл күүстээх арааб субстрааттаах уонна олохтоох роман тыла (бет мосараб) булкаастаах. Америкаҕа тарҕаммыт испаан тылыгар улахан дьайыыны оҥорбута. <references group="" responsive="">
Сигэлэр
уҥа|мини|300x300пкс|Санта Каталина заамак Хаэнаҕа
Тэҥнэбил төрүтэ
Тэҥнэбил төрүтэ — сөптөөх тэҥнэбили туруоран биэрии ньыматынан булар чыыһыла.
Азия
Саха сирэ Азияҕа киирэр. Азия хотугулуу-илин улахан чааһын Сибиир диэн ааттыллар.
Азия дойдулара
Азия территориятыгар билигин 52 судаарыстыба баар, онтон иккитин (Абхазия уонна Соҕуруу Осетия) аҕыйах дойду билиммитэ уонна биирин Нагорнай Карабах Өрөспүүбүлүкэтин ким да билинэ илик.
Азия бөдөҥ өрүстэрэ
Өлүөнэ, Енисей, Обь, Янцзы
Оҕо куйуурдуу турара (киинэ)
«Оҕо куйуурдуу турара» — 2003 сылга Ноговицын Прокопий туруоруутунан уһуллубут кылгас метражтаах киинэ. Киинэ Былатыан Ойуунускай айымньытыгар олоҕуран, суруйааччы 110 сааһыгар ананан уһуллубута.
Ис хоһооно
20-с үйэ саҕалыныыта, хойукку күһүн. Талахтар быыстарынан куйуур көстөр. Куйууру, ону кытта күрдьэҕи, солууру уонна да атын тэриллэри, дьадаҥы таҥастаах уончалаах уол оҕо санныгар сүгэн иһэр. Уол сылайбыттыы аара эргэ сэргэҕэ сөрөнөн, сынньанан ааһар. Эбэ күөл ортотугар киирэн, уол хаары бэйэтин тула күрдьэр, ойбон дьөлөр.
Киинэҕэ, айымньыга курдук, түҥкүтэх сир дьадаҥы, ыарахан олоҕо кыаммат дьон оҕото оҕо саас диэни билбэккэ улаатара көстөр. Киинээҕэ метафора быһыытынан уол, ону кытта кини курдук көннөрү дьон, туруга көстөн ааһар: уол маҥнай туруук хайа анныгар туран, үөһэ ытта сатыыра, онтон ойбонтон төбөтө эрэ быган ууга турара. Куйуурдуу сылдьан өйүн сүтэрэн, түүлүгэр баай дьону көрөр: тойон баһылыктара илиитин уунан, уолу атыгар олордон илдьэ барар. Уһуктубута, күн киирэн эрэр, куйуура толору соболоох. Уол үөрэ-үөрэ балыгын хомуйар.
Киинэ Хаҥалас улууһугар уһуллубут, биир да саҥата суох туруоруллубут (тыас-уус уонна туругу биэрэр хос музыка эрэ туһаныллыбыт). Балык куйуурга түбэспитин эрэ кэннэ, былыргы оһуохай иһиллэр.
Төбө ыарыыта
Төбө ыарыыта (Cephalalgia) – тебе ыарыытынан сирэйдэнэр араас ыарыы уонна патологическай турук специфическайа суох симптомнара буолар. Ордук элбэхтик первичнай (бастааццы) тебе ыарыыта — тебе куурэн ыарыыта уонна мигрень (цефалгия бары керуцнэриттэн 95-98%):
Первичнай тебе ыарыытын диагноьа сабагаларыынынан, анамнез, физикальнай уонна неврологическай керуу, уонна да атын эбии чинчийиилэр ыарыы органическай биричиинэтин быьаарбаттар, ол эбэтэр тебе ыарыытын вторичнай характера себе суогун быьаарар. Вторичнай тебе ыарыыта диэн термин ханнык эмит ыарыыны кытта сибээстээх эбэтэр онтон уескээбит туругу быьаарарга туттуллар.
Тебе ыарыыта мэйии нервнай тыкаанын ыарыыта буолбатах, того диэтэххэ онно ыарыы рецептордара суохтар.
Классификация
Билиҥҥи кэмҥэ ордук 1988 сыллаахха тебе ыарыытын международнай уопсастыбатын классификационнай комитета киллэрбит тебе ыарыытын, краниальнай невралгия, сирэй ыарыытын классификацията туттуллар. 2004 сыллаахха бэчээттэммит классификация иккис версията Доруобуйа харыстабылын Аан дойдутаагы организациятын себулэҥин ылбыта. Онтон ураты өссө да атын классификациялар элбэхтэр. Бастаан тебе ыарыытын 1951 сыллаахха системалаан холонон кербуттэрэ. 1962 сыллаахха итинник классификацияны АХШ национальнай институттара оцорбуттара. Ол курдук сорогор төбө ыарыытын уөскээбит төрүетүнэн классификациялыыллар.
МКГБ-2
Төбө ыарыытын уөрэтэр Международнай ассоциация бэчээттээбит «Төбө ыарыытын международнай классификацията» кичэллээхтик толкуйдаан оҥоьуллубут төбө ыарыытын иерархичнай классификацията буолар. Кини төбө ыарыытын төруөтэ буолбут патологияны быһаарар сиһилии диагностическай критерийдар испиэһэктириттэн турар. МКГБ бастакы версията 1988 сыллаахха бэчээттэммитэ, билиҥҥи версия – МКГБ – 2 2004 сыллаахха тахсыбыта.
МКГБ-2 элбэх таһымнаах испииһэк буолар (хас биирдии төбө ыарыытыгар ураты нуөмэр иҥэриллэр). Бастакы таһымца 13 сурун тебе ыарыытын группата киирсэр. Ыарыы бастакы 4 группата первичнай төбө ыарыытын курдук классификацияламмытар; 5-тэн 12 группага дылы вторичнай төбө ыарыылара киирбиттэр, бутэһик икки группага краниальнай невралгиялар, центральнай уонна первичнай сирэй ыарыылара киирэллэр.
МКГБ -2 ордук толору классификация эрээри, сорох төбө ыарыытын быһаарыытыгар хатыланар диагностическай критерий туттуллар (суруннээн манна первичнай тебе ыарыыта киирсэр). Уонна бу классификацияга тебе ыарыыта төһө элбэхтик үөскуурун быһаарарга сыыппаранан кодировката уонна төбө теһе куускэ ыалдьарын степенэ быһаарыллыбатахтар, итини эмтиир быраас быһаарыытыгар хаалларбыттар.
NIH
АХШ доруобуйа харыстабылын национальнай институттара оҥорбут төбө ыарыыларын классификацията сорох төбө ыарыыларын кылгас быһаарыытыттан турар.
Бу классификацияга тебе ыарыыларын 5 эрэ категориятын кылгас быһаарыыта киирбит. Первичнай төбө ыарыытыгар органическай уонна структурнай ыарыылары кытта сибээһэ суох ыарыылар киирбиттэр. Бу классификациянан төбө ыарыылара сосудистай, миогеннай, цервикогеннай, чопчу рецептордарга механическай дьайыы тумугэр уөскээбит уонна инфекционнай төруттээх ыарыыларга арахсар.
Патогенетическай классификация
үөскээбит төруетунэн төбө ыарыытын 6 керуҥҥэ араараллар, ол иһигэр патогенетическай фактордар холбоммут булкаас төбө ыарыыта уонна туохтан үөскээбитэ биллибэт төбө ыарыыта –психалгия киирэллэр.
Этиология
Доруобуйаҕа куттала суох төбө ыарыытыттан саҕалаан олоххо кутталллаах эҥин араас биричиинэн уөскээбит 200-тэн тахса тебе ыарыытын арааһа баар. Ыарыы симптомун быһаарыы уонна неврологическай көруу төбө ыарыытын төруөтун быһааран, сөптөөх эмтээһини аныырга эбэтэр өссө эбии чинчийиини оҥорор наадатын ыйаллар.
первичнай төбө ыарыылара
Первичнай төбө ыарыылара, ол курдук төбө куурэн ыарыыта эбэтэр мигрень ордук тарҕаммыт цефалгия формаларыгар киирсэллэр. Этиллибит төбө ыарыылара специфическай черталардаахтар, холобур, мигрень үксугэр төбө биир аҥаарын тэһэ кэйэн ыалдьар хотуолатар күүстээх ыарыылаах. Мигрень ыарыыта уксугэр 3 чаастаан 3 куҥҥэ дылы уһуур. Первичнай төбө ыарыытын сэдэх формаларыгар тройничнай ньиэрбэ невралгията (сирэй тэьитэ кэйэн ыарыыта), кластернай төбө ыарыыта (сотору-сотору тебе тэьэ кэйэн ыарыыта) уонна гемикрания континуа (төбөгө чопчу биир сиргэ локализованнай төбө өр ыарыыта).
вторичнай төбө ыарыылара
Төбө ыарыыта төбө эбэтэр моой хайа багарар өттун патологиятын түмүгэр уөскуен сөп. Сорох вторичнай төбө ыарыылара куттала суохтар (холобур, цервикогеннай тебе ыарыыта – моой былчыҥнарын сыыһа улэтин түмүгэр үөскуур ыарыы). Абузуснай төбө ыарыыта аһары элбэх төбө ыарыытын суох оҥорор препараттары иһии ыарыы өссө күүһүрэригэр түмүгэр уөскуөн сөп,
Цефалгияны кытта атын симптомнар төбө ыарыытын ыҥырар кутталлаах патологическай процесс баарын көрдөрөр буолуохтарын сөп.
Колесов Гавриил Гаврилович
Колесов Гавриил Гаврилович (08.03.1932—1997) — саха суруйааччыта, Саха АССР норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара
1932 сыллаахха кулун тутар 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Иккис Баатара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрыгар үлэлээбитэ.
Айар үлэтэ
Айымньылара 1961 сыллаахтан бэчээттэнэллэр. Бастакы кинигэтэ «Булчут сиэнэ» 1964 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.
Аатын үйэтитии
Г. Г. Колесов аатын Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Сымах с. тыа культуратын Дьиэтэ сүгэр.
Тыл (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах:
Суслова Надежда Прокофьевна
200px|thumb|right|Суслова Надежда Прокофьевна Суслова Надежда - нуучча дьахталларыттан бастакыннан быраас буолбут киһи.
1843 сыллаахха уруккута крепостной Прокофий Суслов иккис кыыһынан төрөөбүтэ. Эдьиийин киниттэн үс сыл аҕа Аполинарияны улуу суруйааччы Федор Достоевскай таптыы сылдьыбыта биллэр. Кини нөҥүө суруйааччы Надежданы эмиэ билэр уонна өйүн, дуоспуруннааҕын иһин ытыктыыр эбит. Кини улаатарыгар Арассыыйаҕа быраас үлэтигэр дьахталлары чугаһаппаттар этэ. Ол иһин 1864 сыллаахха Швейцарияҕа баран Цюрих университетыгар киирэр. Онтон И. Сеченов салайыытынан диссертация көмүскээн медициинэ, хирургия уонна родовспоможение докторын сыбаанньатын ылар.
Rise Asset Development
Rise Asset Development — Канада түмэт урбаан микрофинансовай тэрилтэтэ, психикаларыгар кэһиллиилээх уонна наркотиктан тутулуктарын эмтэммит дьоҥҥо бэйэлэрин биизинэстэрин арыйалларыгар кредит биэрэр.
Суслова Надежда Прокофьевна
Үөрэнэ сылдьан кэлин киэҥник биллибит гигиенист Ф. Эрисмаҥҥа кэргэн тахсар. Суслова уонна Эрисман Арассыыйаҕа 1868 сыллаахха кэлэллэр. Эрисмантан арахсан баран 1885 сыллаахха иккистээн эргэ гистолог А. Голубевка кэргэн тахсар. Голубев Казааннааҕы университеты бүтэрэн баран Саха сиригэр 8 сыл бырааһынан үлэлээбит киһи.
Rise Asset Development
Остуоруйата
Онтарио биэс олохтооҕуттан хас биирдиитэ психикаларыгар кэһиллиилээхтэр эбэтэр наркотиктан тутулуктана сылдьыбыт опыттаахтар. Оннук дьон үлэни бэрт эрэйинэн булаллар уонна кредит историялара куһаҕан буолан заайым ылар кыахтара суох. 2009 сыллаахха Ротман биизинэс-оскуолата уонна Centre for Addiction and Mental Health клииника кыттыыларынан  Сандра Ротман  Rise Asset Development диэн хампаанньаны арыйбыта. Хампаанньа үс сылга болдьохтоон биизинэс арыналларыгар эбэтэр баар биизинэстэрин өйүүллэригэр кредит биэрэр (ортотунан үстэн биэс тыһыынча дуолларга дылы). Rise Asset Development итини таһынан эдэр урбаанньыттарга анаан бизнес-тренингтары ыытар.
2013 сылга Rise Asset Development  200 тыһыынча дуоллар сууммалаах кредиты биэрбит. 2012 сыллаахха Оттаваҕа, сыл буолан баран Лондоҥҥа хампаанньа бэрэстэбиитэлистибэлэрэ аһыллыбыттара. Rise Asset Development психикаларыгар кэһиллиилэрдээх дьоҥҥо тэҥ усулуобуйаны оҥорор туһугар һлэлиир түмэт тэрилтэтэ буоларын быһыытынан Social Entrepreneurship in Mental Health Equity Award наҕараадатынан бэлиэтэммитэ.
Apertium
мини|Скриншот Apertium — бу массыынанан тылбаас сиһэ (платформа), маны Аликанте Үнүбэрсиэтигэр оҥороллор, ону Испания уонна Каталония бырабыыталыстыбалара үбүлүүллэр. GNU GPL усулуобуйаларыгар олоҕуран, бу хааччаҕа суох тарҕанар бырагырааманы таҥааччылар буор босхо үлэлииллэр.
Apertium диэн массыынанан тылбаас тиһигэ биирдиилээн тыл  таһымыгар тахсар уларыйыыларга бүтэһиктээх кубулугу (конечные преобразователи),  саҥа чаастарын бэлиэтииргэ эбэтэр тыллар халыыптарыгар баар  бутууру туоратарга Марков айбыт, көстүбэт оҥкулларын   (скрытые модели) туһанар.
Тыллар
Apertium массыынанан тылбаас туттугун (үнүстүрүмүөнүн) быһыытынан OpenTrad бырайыак чэрчитинэн үөскээбитэ, бастаан уруулуу тыллары тылбаастыырга анаан оҥоһуллубута, оттон билигин бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаспат тыллар паараларын эмиэ хабар кыахтанна. Аптамааттыы тылбаас саҥа систиэмэтин төрүттүүргэ XML анал пуорматыгар тыл түмүлүктэрин (тылдьыттары, быраабылалары) угуохха  эрэ наада.
Бу бырагыраамаҕа анаан оҥоһуллубут тыл дааннайдара (Universidade de Vigo, Universitat Politècnica de Catalunya уонна Universitat Pompeu Fabra бииргэ үлэлээбиттэрин түмүгэ)  билигин Испания романскай тылларын, испанскай (кастильскай), каталонскай, галисийскай, окситанскай, ону тэҥэ английскай, португальскай, французскай, румынскай тыллары уонна  эсперантоны өйүүллэр.
Аллараа табылыыссаҕа тылбаас таҥыллыбыт түмүлүктэрэ (базалара) уонна олор кэлиҥҥи биэрсийэлэрэ (версия) көстөр. Сорох түмүлүк икки хайысхалаах тылбааһы өйүүр: бу табылыысса онтон биирин эрэ көрдөрөр, тиһиккэ баар бары тыллары көрдүүргэ табылыысса суортуур кыаҕын туһаныҥ.
Хайааһын-турук туохтуурдара (тыл)
Хайааһын-турук туохтуурдара — туохтуур саамай улахан уона сүрүн арааһа буолаллар (Л. Н. Харитонов ааҕыытынан, 1576 аҥаардас төрүт олох баар).
Балар туохтуур биллэрэр сүрүн кыаҕын, бары кырамаатыкалыы бэлиэлэрин илдьэ сылдьаллар. Ис хоһооннорунан хас да бөлөххө хайдаллар: хайааһын туохтуурдара, хамсааһын туохтуурдара, турук туохтуурдара уонна иэйии туохтуурдара (чувство).
Хайааһын туохтуурдара хайааччы (субъект) атын барамайга дьайарын көрдөрөллөр: (быаны) быс, (тиити) кэрт, (ынаҕы) ыа. Хамсааһын туохтуурддара хайааччы биир миэстэттэн атыҥҥа сыҕарыйыытын бэлиэтииллэр: кэл, уһун, түс, дойдулаа. Оттон турук уонна иэйии туохтуурдара хайааччы ис-тас туругун (физиологическай, психичэскэй, физическэй уларыйыыларын), иэйиитин биэрэллэр: мөлтөө, түөһэй, улаат, синньээ, хоргут, симитин, таптаа, сир.
Николай Алексеевич Лугинов
Саха Республикатын народнай суруйааччыта Николай Алексеевич Лугинов 1948 с. атырдьах ыйын 14 күнүгэр Кэбээйи улууһугар төрөөбүтэ.
1972 с. СГУ физико-математическай факультетын бутэрэн, Хаҥалас улууһугар, Хатаска орто оскуола учууталынан, ЫБСЛКС обкомугар инструкторынан, Нам улууһугар типография директорынан үлэлээбитэ. Москваҕа Үрдүкү литературнай куурустары бүтэрбитэ. Билигин П.А. Ойуунускай аатынан Литературнай музей директорынан, СРдуховноска академиятын вице-президенинэн, СР президенин сэбиэтин чилиэнинэн, Россия суруйааччыларын союһун бырабылыанньатын хос бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир.
1974 с. бэчээттэнэр. Бастакы кинигэтэ "Кэпсээннэр" 1976 с. тахсыбыта. Элбэх сэһэн, роман кинигэлэр ааптара. Театрга ситиһиилээхтик турбут пьесалардаах. Кини кинигэлэрэ нууччалыы, сорох Европа тылларыгар тылбаастаммыттара. "Алжир — культуралар быһа охсуһууларыгар" аан дойдутааҕы, Казахстан "Алаш", Россия "Улахан литературнай"бириэмийэлэрин лауреата, СР искусствотын үтүөлээх деятелэ.
Кини прозатын улахан ситиһиитинэн "Таас Тумус" сэһэннэрэ уонна үс кинигэлээх "Чыҥыс-Хаан ыйааҕынан" романа буолар. Суруйааччы быһыытынан айымньылара философскай хабааннаахтар, ураты сахалыы колориттаахтар.
Суруйааччы союһугар ылар коллегия бэрэссэдээтэлин быһыытынан элбэх литературнай ыччаты үүннэрдэ. Россияҕа тылын-өhүн ылыннарар биир дьоһуннаах киһибит. Кини кэлин сылларга олус наадалаах классиктары нууччалыы тылбаастааһын боппуруостарын туруорсар.
Н. Лугинов 1979 с. ССРС суруйааччыларын союһун чилиэнэ. Аан дойдутааҕы тюркскай академия дьиҥнээх чилиэнэ.
Норуоттар доҕордоһууларыгар, литература сайдыытыгар үтүөлэрин иһин Монголия "Найрамдал" уордьанынан, "Россиялыын бииргэ—370", "Гражданскай килбиэн" знактарынан наҕараадаламмыта.https://www.s-vfu.ru/upload/iblock/bcb/bcbe17fd8cf725709e7c3e681394ae3b.jpg
1804
1804 сыл.
Ис санаа
Ис санаа диэн киһи кимиэхэ да биллэрбэт кистэлэҥ санаата ааттанар.
Санаа элбэх араас өрүттэрдээх, олус киэҥ, дириҥ өйдөбүллээх. Киһи үгүс араас санаалардаах, тугу барытын санаталаан ылыан сөп. Чугаһы да, ырааҕы да. Кыраны да, улаханы да, быстаҕы, буолар буолбаты даҕаны санаталаан ыллаҕына баа буолбат, кыайан бобуллубат. Санааны бобор-хаайар кыах билиҥҥитэ суох. Араас элбэх баҕа, ыра санаалар киһи баһын толору киэптииллэр, таһынан таһымныыллар.
Хас киһиэхэ барыларыгар ханнык эрэ бэйэтин кистэлэҥ, кимиэхэ да кэпсээбэт, эппэт, биллэрбэт, таһыгар таһаарбат санаалара бааллар. Ол санаалар ис санаа, хос санаа, кэтэх санаа диэн атын, биллэр санаалартан туспа арааран ааттаналлар.
Бу ис санаалара урут, хаһан үөскээбиттэрин, иҥмиттэрин киһи бэйэтэ да бу диэн кыайан быһаарбат, быданнааҕыттан, кыра оҕо эрдэҕиттэн баар санаалар эмиэ киирсэллэр.
«Кут-сүр үөрэҕэ» диэн үлэҕэ куттары тус-туспа арааран быһаарыыларыгар киһи ийэ кутун төрүт кут, киһини бэйэтин салайыыга хайаан да кыттыһар диэбиттэр. (1,84). Бу ийэ кут оҕо кыра, бэйэтэ өйдөөбөт кэмнэриттэн ыла иҥэн, олохсуйан, мунньуллан иһэр өйө-санаата буолар. Оҕо оччотооҕу билиилэрэ-көрүүлэрэ, тутан-хабан тугу оҥорбута, майгына-сигилитэ, ийэтин, аҕатын үөрэхтэрэ үгэскэ кубулуйаннар ийэ кутун үөскэтэллэр. Ийэ кут оҕо кыра эрдэҕиттэн үөскээн, иҥэн, киһи салгын кутун өйүнэн-санаатынан салаллан сырыттаҕына ханан да баарын биллэрбэккэ эрэ сылдьар.
Ханнык да үөрэх хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйбатаҕына умнуллар, кыра эмэ өйдөбүллэр эрэ хаалаллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ, бэйэтэ өссө өйдөөбөт кэмигэр тугу билбитэ, оҥорбута хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйан ийэ кутугар ууруллан испэтэҕинэ атыҥҥа аралдьыйан хааларынан сотору умнуллан иһэр. Оҕону үчүгэй быһыылары элбэхтик хатылаан оҥотторуу, иҥэрии үчүгэй үгэстэри, майгыны үөскэтэр.
Yчүгэй үгэстэргэ кыра эрдэҕинэ үөрэтиллибэтэх оҕо быстах быһыылаах киһи буола улаатар. Санаатар эрэ, туох өйүгэр көтөн түспүтүн оҥоро үөрэннэҕинэ быстах быһыылаах буолан, быстах быһыыларга, сыыһа-халты туттунууга түбэһэрин үксэтэр. Ийэ кут өйө-санаата баара киһиэхэ салгын кутун өйүгэр-санаатыгар сырыттаҕына биллибэт, ханан да дьайбат курдук. Кини туох эмэ суолталаах быһаарыыны ылынарыгар кимтэн да ыйыппат, бэйэтэ эрэ үөрэх-билии этэринэн быһаарынар курдук саныыр. Киһи тугу эмэ оҥороору, туһааннаах быһаарыыны ылынаары бэлэмнэнэр кэмигэр санаатыгар бу быһыытын өссө төгүл хос ырытан көрдөҕүнэ ис санаатын кытта тэҥнээн көрөн, сөп түбэһэрин дуу, суоҕун дуу быһаарар кыахтанар.
«Аан маҥнай санааҕар оҥорон көр» диэн этии киһи тугу эмэ боччумнааҕы оҥороору бэлэмнэнэр кэмигэр бу оҥоруохтаах быһыытын санаатыгар өссө төгүл оҥорон көрөрүгэр сүбэлээһин, сыыһаны-халтыны оҥорон кэбиһэриттэн сэрэтии буолар.
Киһи субу оҥорор быһыыта ис санаатын кытта сөп түбэстэҕинэ эбэтэр ханнык да хос, кэтэх санаата суох буоллаҕына быһаарыыны чопчу, түргэнник ылынар. «Барыам,- диэтим да барабын», диэн этии быһаарыныы бүтэһиктээхтик ылыныллыбытын, аны уларыйбат буолбутун биллэрэр.
Киһи ис санаата бу оҥороору турар быһыытыгар сөп түбэспэтэҕинэ бара-бара төннөр, тээтэҥниир, оҥороору гына-гына оҥорбот майгыланан хаалан ылар. Киһи кэтэх, ис санаата бу оҥорор быһыытын кытта сөп түбэспэтин, сөбүлэспэтин биллэрэн санаатын уларыта сылдьарыгар тириэрдэр.
Ийэ кут өйө-санаата киһи быһыытын хонтуруоллуу, көннөрө сатыыра ити тээтэҥнээһинтэн, бара-бара төннүүттэн биллэр. Бу быһыы өй-санаа тэҥнэспитин, хайа хайалара быһаарыыны ылыналлара уустугурбутун биллэрэр.
Кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэн, өйө-санаата уоруу диэн куһаҕанын чопчу билэрэ эбитэ буоллар эдэр киһи кыратык да санаарҕаабакка эрэ бу дьыалаттан аккаастанан кэбиһиэ, уорууга букатын даҕаны кыттыһыа суоҕа этэ.
Киһиэхэ барыларыгар «Хос санаа», «Ис санаа», «Кэтэх санаа» диэн кистэлэҥ, кимиэхэ да эппэт санаалара бааллар. Киһи тугу эмэ оҥороору бэлэмнэннэҕинэ бу санааларын ырытан, тэҥнээн көрөн ийэ кутун дьайыытын, сөбүлэһэрин дуу, утарарын дуу билиэн сөп. Бу санаалар киһи субу оҥорор быһыытыгар сөбүлэһэр эбэтэр сөбүлэспэт кэмнэрдээхтэрин киһи оҥороору турар быһыытын түргэнник оҥороро эбэтэр тээтэҥниирэ, оҥоруох курдук буола-буола оҥорбото, бараары гына-гына барбата быһаарар.
Арай киһиэхэ кыра эрдэҕиттэн ийэ кута үчүгэйи уонна куһаҕаны араарарга иитиллибэтэх, үөрэтиллибэтэх буоллаҕына ханнык баҕарар быһыыны туох да санаарҕабыла, мунчаарыыта суох оҥорон кэбиһиэн уонна хата түһээн да баттаппакка үчүгэйдик утуйуон сөп. Бу киһи санаатыгар субу оҥорор саҥа быһыыта, саҥаны айыыта бэйэтин үчүгэй диэн өйдөбүлүгэр сөп түбэһиэн эмиэ сөп. Улахан, ыар да буруйу оҥорон бараннар кыратык да санаарҕаан, кэмсинэн көрбөт эдэрдэр эмиэ элбээн иһиилэрэ оҕо кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ ийэ кутун ииппэтэхтэрин бэлиэтэ буолар. Ийэ кута иитиллибэтэх оҕо кэмсинэр диэн санааны букатын да билбэт.
Билигин эдэрдэр элбэх буруйу, куһаҕан быһыылары арыгы иһэн итирбит кэмнэригэр оҥороллор. Киһи элбэх арыгыны испититтэн өйө көтөн сылдьар кэмигэр кинини ийэ кута баһылаан салайар. Кыра оҕо эрдэҕинэ атаахтык иитиллибит оҕо туоҕа эмэ табыллыбатаҕына охсуоланан, хаһыытаан барарынан итирбит киһи үгүстүк содуомнаан, айдааран барара элбэх. Бэйэтин тохтотуна, туормастана үөрэммэтэҕэ дьайан кыыһырбыт омунугар тугу барытын оҥорор киһиэхэ кубулуйарынан араас ыар буруйу оҥорор кыахтанар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ үөскээбит ийэ кута ис, хос, кэтэх санаатын үөскэтэр. Бу ис санаалар киһи оҥорор быһыытын хаһан баҕарар хонтуруоллуу, көннөрөн биэрэ сылдьаллар.
Киһи уһун үйэтин тухары биир, салгын кутун өйүнэн-санаатынан салаллан кыайан сылдьыбатын олоххо көстө түһэр араас ыарахан, соһуччу кэмнэргэ эбэтэр итирдэҕинэ кинини ийэ кута баһылаан салайарын уонна бу кэм киһи “Өйө баайыллар” кэмэ диэн ааттанарын «Кут-сүр үөрэҕэ» үлэҕэ быһаарбыттар. (1,47).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
2. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Мальта
Мальта (Malta), официаллык Мальта Республиката диэн Сир ортотунааҕы байҕалга, сэттэ арыылаах архипелакка баар Эуропа дойдута.
Халыма намтала
Халыма намтала. Саха сирин хотугулуу-илин сытар намыһах сир. Халыма өрүс устун 750 км. усталаах, Илин Сибиирдээҕи байҕалтан Черскэй хайаларыгар диэри Алаһыай уонна Дьүкээгир хаптал хайалаах сирдэр икки ардыларынан сытар.
Муора таһымыттан 100 м. тиийэр. Геология өртүнэн өрүс хапталҕана. Климата субарктика. Ирбэт тоҥ сабыдыаллаах буор халыыптара. Олус элбэх бадараан уонна күөл баар.
Соҕуруу өртүгэр тиит мастаах ойуурдар. Уоннааҕыта туундара. Быйаҥнаах таба мэччирэҥэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Бастакы Малдьаҕар нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Булгунньахтаах.
Улуус кииниттэн 27 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Миэстэ түһүк
Миэстэ түһүк (местный падеж) - түһүктэртэн биирдэстэрэ.
Аабыт
Аабыт — таба тириитин субатын кыһыйарга анаммыт тэрил, төгүрүк тимир
Натрий
Натриум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Na уонна атом нүөмэрэ 11.
Уларыйааччы
Уларыйааччы — элементарнай ахсааҥҥа ханнык эмэ физическэй туруга уларыйар чыыһылалаах этиллии.
Тиэкис графическай уруһуйдара
Тиэкис графическай уруһуйдара — графическай уруһуйга киирсэр биир үөрэх, атына диэнэ специальнай программаны туттубакка аата оҥорооһун. Маны киһи барыта сатыыр кыахтаах.
Холобурдар
_______███████
_______█████████
______███████████
_____█████████████████
____█████████████████
____████████████████
____███████████████
____██████ o ██████
_____████████████
_____███████████
Электрон былыт
right|thumb|350px|[[Атом орбитааллара|Атом уонна молекула электрон орбитааллара]]
Тиэкис графическай уруһуйдара
Холобурдар
_███__████████████
████████████████████
██████████████████████
__█████████████████████
____█████████████████████
______███████████████████_________ █
_______██████████████████________██
_______██████████████████_____████
______███████████████████__██████
_____████__████████████████████
____████___██████████████████
____███__█████████████████
________████████████████
….……../«\………/»\
….……..\..:-"«„-:…./
…………`;'….//`\…/
………../…__…..|..“('.
……._/-…..`……`»`..|`-.
…..-=;.`………………/…`-.
…/o.o.\…,_,………………..'.
…..`'-.`………….'……………..`'-.
………`……….'……………………`-._
………..'-._..-'…………………………'.
…………..\………………………………`\
……………|….|……………………………;…_.
……………\….|………..|…………………|-.((
…………….;…\………../…./…………….|-.`)
…………….|.'..;………/….|……………..|(_).)
…………….|…\.\……./`….|……………..;'- -'
……………..\…'.\…./`……|……………./
………………|…/`|.;……..\……………/
………………|..|..|..|-._……'………….'
………………/..|..|..|__.`'---"_;'-…….-
_______███
_______████
_____█████████████
____██ o ███████████
Өссө уруһуй биир көрүҥэ
¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶7´´´´117o$¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¢´´´11111´´1´´´17o$¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¢´´´´´´´´´´´´´´´´´´´7o$¶¶¶$¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶¶7´´´1´11111111111111177o¶¶¶$¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶o´´´´1111111111´´´´´´1177ø$¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶´´1´1´´´´´111117ooooooo¢øøø¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶$´´11117711´´´´´´7¢ø¢ø$ø$$$ø¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶´´1´´´´´11´´´ø1´´´¶¶¶¶¶¶øøøø$¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶o´´´´$¶1´´´´¶¶¶¶¶o´´7ø¶¶øøo77ø¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶¶´´´7¶¶¶¶´´´7¶¶¶¶¶¶ø1´´´177o717¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶¶´´´7¶¶¶¶7´´´o¶¶¶¶¶¶¶¶¶o´´´´7717¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶ø´´7¶¶¶¶¶¶´´´´7¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶´´´11¢¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶$¶¶1´´1¶¶¶¶¶¶1´´´´´´7¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶´´oø¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶1´7¶¶¶¶¶¶¶ø´´´1´11´´´o¶¶¶¶¶¶¶¢´´1¢ø¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶ø´1¶¶¶¶¶¶´´´´´´´7oø¢7´´´´´´´´´´´1¶¶¶¶$¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶$¶¶¶´´´´´´´´´´´7¶$o´´1¢øø$$o´´´´´1ø$¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶1´´´´´´11´¶¶¶¶¶¶¶1øøøø¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶$¶¶¶¶¶¶¶øo¢7´´´´´´´´´´´´´´¢øooø¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶´´´´´´´´´´´´´1¢¢¢o¢¢ø$¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶¶$$¶¶¶¶¶7´´´´ø¶¶¶¶¶¢´´1øø$ø$$$$¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶$$¶¶¶¶¶¶¶¶1´´¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶o´¢¶ø¶ø$$¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶7´o¶¶¶$¶¶¶¶¶¶$´o¶¶$¶$¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶$¶¶¶¶o´¢¶¶¶$¶¶¶¶¶¶¶´7¶$¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶ ¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶´1¶¶$¶¶¶¶¶¶¶´´¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶¶
Атом
thumb|250px|Гелий атома
Уһук Илиҥҥи гектар
Уһук Илиҥҥи гектар — 2016 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр туттуллар буолбут Арассыыйа Бэдэрээссийэлии сокуона. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин гражданнарыгар муниципальнай уонна судаарыстыбаннай бас билиитигэр баар сир учаастагын биэрии.