Ойуун_эттэниитэ
Туһаныллыбыт литератуура
Итини таhынан " ойуун ыта о5ону сиир" диэн ейдебул баара.Итинник кенетунэн судургутук ейдееhун, биллэн турар, хойут православиены соннооhун са5ана уескээбитэ. Дьэ,онон, былыргы туурдэргэ ( эрэ буолбатах буолуохтаах)  сана тереебут о5ону ("ытык  тирии" диэн ааттанар) ыт( хойутуу бере)  бастары сулуллубут тириитин иhинэн аhарар угэс баара.Ити-о5ону харыстааhын туома этэ.Сорох чинчийээччилэр тотемна  сугуруйууну, киниэхэ  уонна кини туох эрэ еруттэригэр сугуруйуу эрэ курдук этэн таhаараллар.Ол эрээри, ис дьинэр кинилэр туох эрэ кыhал5аттан  уескээбиттэрэ.Холобура, уеhээ этиллэр угэстэр о5о елуутэ аhары элбэ5иттэн уескээбиттэрэ. Кэм кэрдии ааста5ын аайы сиэр туом, угэс уларыйа-тэлэрийэ турар идэлээх.Ол тэнэ, ескете саха ебугэтэ зороастризм итэ5эллээх эбит буолла5ына, божество5а ананар суеhулэр оннуларыгар тун былыр ыт туттуллара буолуохтаах.уеhээ этиллэр туом хайдах быhыылаах этэй?. О5о тереетун кытта туттуллубут "ытык" тириини (сорох омукка бастары сулуллубут бере тириитэ) божество5а анаан туттуллуохтаах ("кэрэххэ анаммыт" диэн ааттанар) куерт ыт урдугэр  саба быра5аллара.( манна быhаарыы: "Кэрэххэ анаммыты кэбийбит" диэн уехсуу Кул.Куллустуурга баар.) Дьэ, ити тумугэр "4 харахтаах куерт ыт " диэн ейдебул уескуурэ.Онон, "ытык"тирии кэмэ кэллэ5инэ "4 харахтаах куерт ыт" буолара. Ол кэрэ5и ("4 харахтаах куерт ыты") Эт  Мураанна (ол сирдэри холобура, Чочур мыраан, учугэй мыраан диэн ааттарынан билэбит) таhааран аранас (киил мастан оцоhуллубут ньолбо5ор быhыылаах иигэ о5ус тириитэ тиириллибитэ) урдугэр уеhун тардаллара.(кыра быhаарыы: Билинни кэмнэ, биллэн турар, "уеhун тардан" эрэйдээбэккэ тутатына     елереллере диэн ейдебул баар. Ол эрээри, ис дьинэр, оннук буолбатах этэ). Туомун толорон баран Эт Мураантан туhэллэр. Етер кэминэн аранаска тынырахтаах кетер (Айыы диэн ейденере) туhэрэ. (Манна кыра быhаарыылар: 1. Иранна "арамгах" диэн елбут киhини урдук сиргэ харайыыга (труположение) сыhыаннаах  ейдебул баара. 2. Саха5а билинни кэмнэ: аранас- ытыктанар хамныыр хара кырамтатын ытыгылаан уеhэ тардыы, урдук сиргэ харайыы.) Биллэн турар, кини "иннинэ-кэннинэ сылдьааччы" элбэ5э чахчы. Теhе эрэ кэм буолан баран, кэтии-кере сылдьан, жрец Эт Мыраанна тахсар уонна урдук  Айыы а5а ууhугар, саха5а сыhыанын билгэлиир. Аранас хайдыбыт буолла5ына урдук  Айыылар астымматахтарын кердерере. Барыта этэннэ буолла5ына, аранас ити кэмтэн ыла Айыылар бэлэхтэрэ- дуцур  буолара. Онтон " кэрэх" ыт ата5ын унуо5а бастаан утаа " дунур охсор" сэп быhыытынан туттуллубут буолуохтаах. Дьэ, ол ейдебултэн( кэлин саха5а эрэ ейдебулэ хаалан хаалбыт) мастан уhук етте ыт (бере) тебелеех дунур охсор сэп баар буолбута. Дунур, биллэн турар, ити куннэргэ кимтэн да ордук " ойуун ыарыытынан" ыалдьыбыкка тиксэрэ.Санаан кер, ойуун буолуохтаах киhи урукку еттугэр  Эт Мыраанна туох буоларын керер-истэр буолла5а дии. Онтон ол куннэр куурээннэриттэн уонна турукка киирии тумугэр ол урут тугу кербутун-истибитин бэйэтигэр ылынар .Судургутук эттэххэ : эттэнэр.Саха5а баар " эттэнии" ейдебул дьэ итинник уескээбитэ. Холбуон (уопсайынан) " 4харахтаах ыт" туhунан ейдебул  Шумер диэкиттэн тар5аммыта: Гильгамеш.12 табл.(Э. Дорма  улэтэ.   Нинкаррак-кэрэх?.   Гула.  Нингирсу- тинсирики.