cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Холливуд
Холливуд муниципалитета 1903 сылга тэриллибитэ. 1910 сылга Лос Андьелес хототун иһилигэр киирбитэ. Олохтоохторун ахсаана 210 511 киһи (2015). Иэнэ 79,5 км².
Павел монасытов
Монасы́тов Па́вел (2000 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр ханна эрэ төрөөбүт) — Россияҕа биллибэт, программист буотах, миллиардер буотах.
13 догордоох, "Никто не услышит молитвы того, кому молитс запрещено" - диэн цитаатаах.
В общем ханнык эрэ ноунейм кринжи онно манна ыытар, ахаары курдук.
Ийэ
Ийэ — киһиэхэ кинини төрөппүт дьахтар. Сорох сиргэ махата дииллэр эбит.
Биологическай ийэ
Төрөппүт оҕотун төрөтөн иитэн таһаарбыт биологическай ийэ. Репродуктивнай медицина сайдыытыттан кытаанах уонна генетическэй материальнай кыахтар буоллулар.
Тыйыс ийэ
Ийэ хапытаала-дьахтар бэйэтин баҕатынан сөбүлэһэр, атын киһи оҕотун иитэн таһаарарга, атын дьоҥҥо — генетическэй төрөппүттэргэ бэриллэр. Кинилэр бу оҕону төрөппүт да, кырата суох ийэ төрөөбүтүн да иһин юридическай өттүнэн ааҕыахтара.
Генетическэй ийэ
Генетическэй ийэ оҕо сайдар сымыыттарыттан биирдэстэрэ.
Ийэ таптала
Үксүгэр ийэ оҕолорун күүскэ таптыырын тургутар. Элбэх киһи ийэ эбэтэр төрөппүт таптала — сырдыкка саамай күүстээх дии саныыр. Ийэ таптала үөскээһинэ киһи өй-санаа, сиэр-майгы эйгэтигэр сабыдыаллыыр окситоцина хааныгар киириэҕиттэн сорҕотун сорҕотун сибээстээх. Окситоцкина таптыан баҕатын үөскэтэр. Бу баҕа санаа атын гормоннар баар буолалларыттан көрөн араас ньыманан көрдөрөр-ол иһин таптал араас көрүҥнэрэ бааллар. Холобур, пролактина баарыгар, үчүгэйдик биллэр ийэ гормонун үчүгэйдик билэр киһи, кырачааннарга таптыан баҕарар.
Окситоцин альтраны кытта, оттон практин — ийэ буолууну кытта сибээстээх. Эндорфины «наҕараада систиэмэтэ»көрдөрөллөр. Үүтүнэн иитээччилэр бэйэлэрин көрүүлэригэр туһаны аҕалаллар — эйфорияны ыҥырар ити веществолар ылаллар. Эндорфинов төрүүрүгэр ийэ эрэ буолбакка, оҕо төрөөбүтүн кэннэ тута түгэннэрэ үөскээн, оҕо төрүүр- ууһуур кэмигэр (морфинопобожнай веществолар) анныларыгар сытар. Бу гормоннар ийэ уонна оҕо хардарыта сыһыаннаһыыларын күүскэ мэктиэлиир тутулуктааҕын өйүүллэр. Ийэ уонна оҕо таптал сибээһэ олохтоммот буоллаҕына, наадалаах гормоннар тиийбэттэр.
Галата башнята
мини|уҥа|Галата башнята
Галата башнята (Galata Kulesi)- Стамбул европейскай чааһыгар Галат оройуон үрдүк холмугар турар. Кини куорат киин өттүн барыларыттан кэриэтэ көстөр. Үрдүгэ 67 миэтэрэ, диаметра — 9 миэтэрэ, байҕал таһымыттан 140 миэтэрэ үрдүккэ турар. Башня куорат биир бэлиэтэ буолар.
Остуоруйата
хаҥас|мини|И. К. Айвазовскай. Ыйдааҕы түүн галат башнята. 1845 Хаһан эрэ VI үйэҕэ ол сиргэ маяк турара.
Генузецтар бу оройуону византиецтары мантан үүрбүттэрин кэннэ колонияны олохтообуттара. 1341 сыл кинилэр обороналыыр истиэнэлэрин тула бөҕөргөтүүлэри туталларын саҕалаабыттара. 1348—1349 сылларга генузцтар ол томтор үрдүгэр билиҥҥигэ дылы турар башняны туппуттара. Ону «Христос башнята» диэн ааттаабыттар, муораҕа усталларга, атыыһыттарга анал ориентирынан сулууспалаабыта. Оборона истиэнэтин кыракый фрагменнара уонна хоруулара билиҥҥэ диэри оннунан хаалбыта.
Османскай империя бириэмэтигэр билиҥҥи аатын башня ылбыта. Султан Мехмед үрдүгүн куполу суох гынан 6,8 миэтэрэнэн кыччаппыта. III Мурад Султан бырабылыанньатын бириэмтэтигэр (1574-1595) башня обсерватория быһыытынан туһаныллыбыта. В 1632 сыл башня историяҕа бастакы көтүүлэртэн биирдэстэрэ буолбута. Үгэс этэринэн Хезарфен Ахмет Челеби диэн учуонай бэйэтэ оҥорбут кынаттарыгар башняттан  ыстанан, Босфор нөҥүө көтөн куорат Азиатскай  чааһыгар сиргэ түспүтэ, ол иһин султантан наҕараадаламмыта, кэлин Алжиргэ үүрүллүбүтэ.
В 1791 сыл башня саҥардыллыбыта, үрдүгэ 45 м. буолбута. 1832 сыл реконструкцията үөһээ өттүн таарыйбыта онно көрөр-истэр площадка баар буолбута. Хоту кытылга баар куорат дьуһуурунай харабыла Көмүс Муоһа баһаардары уонна бэрээдэги кэтээн көрөрө.
Билигин башня үөһээ өттүгэр ресторан, түүҥҥү кулууп уонна көрөр-истэр площадка бааллар. Музейнай объект буолар.
Wii
Wii (Вии, эбэтэр Ваай), Nintendo тэрилтэтин биир бастыҥ оонньуу приставката буолар. Кинини салҕыыр — Wii U буолар.
Былыргы кэмҥэ ыалы тэрийии
Былыргы ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ ыалы тэрийии үгэстэрин нуучча суруксуттарын үлэлэриттэн булан туһанар кыахтаахпыт. Сахалыы аанньа билбэт кэлии дьон суруйбуттара саба быраҕан, үрдүттэн быһаарыылара элбэхтэрин да иһин, “Суруллубут суоруллубат” диэн этиигэ сөп түбэһэннэр улахан туһалаахтар.
Бу омуктар суруйууларын таба өйдөөн туһанар туһугар сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ өс хоһооннорунан этиллэн сылдьалларын холбоон туһаннахха эрэ табыллар. Айыы диэн тылы “үчүгэй” эрэ оҥоро сатыыр тыл үөрэхтээхтэрэ “Айыылаах айыыта таайар” диэн этиини таба өйдөөтөхтөрүнэ халыйан сылдьар өйдөрө-санаалара көнүө этэ. Киһи куһаҕан айыыны оҥорон кэбиспитэ хаһан баҕарар тарда сылдьарыттан, өссө куһаҕан айыыны оҥороругар тириэрдиэн сөбө, бу этии туһалаах суолтатын өссө улаатыннарар.
Сахалар өс хоһоонноро барылара кэриэтэ олус былыргы кэмнэргэ үөскээн олоххо киирбиттэр. Оччотооҕу кэмнэргэ сурук-бичик суоҕунан, туох билии барыта үгэскэ кубулуйдахтарына дьон ону толорор, олохторугар туһанар кыахтаналларын билэр эбиттэр. Дьон уһун үйэлэргэ билбит олоххо туһалаах билиилэрэ үгэстэргэ кубулуйан өс хоһооннорун үөскэппиттэрэ билигин да туттулла сылдьаллар.
“Уруу ырааҕа, уу чугаһа үчүгэй” диэн өс хоһооно ыалы тэрийии саҥа саҕаланан, эдэрдэр билсиһиэхтэрин инниттэн, баҕа санаа саҥа үөскүөҕүттэн ыла туттуллан барар аналлаах. Ыраах сирдэртэн ойох ылар, эргэ тахсар төһө да үлэтэ элбэҕин, эрэйдээҕин иһин, аймахтар сайдыыларыгар, хааннарын тупсарыыларыгар, төрүүр оҕолорун эттэрэ-сииннэрэ бөҕөргүүрүгэр улахан туһаны оҥорорун сахалар билэн куруук туһана сылдьаллар. (1,151).
“Сирэйигэр суорат кутан салыаҥ суоҕа” диэн өс хоһооно ойоҕу, эри талан ылыыга аҥардастыы сирэйин эрэ көрөн ылбаты биллэрэр суолталаах. Дьахтар эбэтэр эр киһи сирэйдэриттэн атын үчүгэйдэрэ, өйдөрө-санаалара, тулуурдара уонна үлэни кыайаллара ыал буолууга ордук улахан туһалаахтарын арыйар. Билигин бу өс хоһооно дьахталлар уонна эр дьон кырасыабай, кэрэ буола сатыыр санаалара улааппытыттан хаалан сылдьар. Былыргы өбүгэбит Эллэй Боотур Омоҕой Баай көйгө эрээри үлэһит, доруобуйата бөҕө кыыһын талан ылан сахалар ахсааннарын элбэппитин уонна өй-санаа, үлэ өттүнэн сайыннарбытын эдэрдэр умнубатахтарына табыллар. (2,73).
“Суор оҕото суор, тураах оҕото тураах” диэн өс хоһооно дьон бэйэ-бэйэлэриттэн улахан уратылаахтарын, маарыннаспаттара элбэҕин биллэрэн кэлэр көлүөнэлэри үөскэтиигэ туһанарга ыҥырар. Үлэһит киһи оҕото үлэһит буолара биллибитэ ырааппытын “Төрүт уус ыал ыччата” диэн этии баара биллэрэр.
Н.Якутскай ыал буолууну тэрийии туһунан маннык суруйар:
- Маайа, эн киһи сирбэт да дьонун сиритэлээн эрэҕин. Били “Сирэн-сирэн сиргидэххэ түбэһиэҥ” диэн өс хоһооно баарыгар дылы, киһи үөйбэтэх киһитин булан эргэ тахса сылдьаайаҕыный. Бу кэлэн олорор оҕо бэрт өйдөөх, үтүө төрүттээх киһи”. (3,19).
Ыал хаһан үөскээбитэ биллибэт былыргы. Үлэ-хамнас сайдан эр дьон баһылыыр кэмнэрэ кэлбитин кэннэ ыал үөскээбит. Ыалы былыр-былыргыттан эр дьон баһылыыллар, салайаллар, кинилэр сайдыылаах буор куттарын тарҕатар аналлаахтар. Билигин даҕаны омук сайдыытын үлэ эрэ аҕаларынан, Аан дойду үрдүнэн эр дьон баһылыыллара уларыйар кыаҕа суоҕунан, ыал олоҕо үйэлэргэ уларыйбатаҕына эрэ табыллар.
Омук сайдыытыгар, уһун үйэлэниитигэр кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэр удьуордааһын уонна утумнааһын улахан туһалаахтар. Удьуордааһын диэн эт-сиин уонна утумнааһын диэн буор кут бэриллиитэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ салҕанан иһэллэрэ ирдэнэр. Эр дьон буор куту үйэлэрин тухары үлэлээн, хамсаан үөскэппиттэрэ кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн сайдыыны ситиһиини түргэтэтэр аналлааҕа хаһан да уларыйбат.
Үлэһит, үлэни-хамнаһы кыайар эр дьон удьуордарын, утумнарын кэлэр көлүөнэлэригэр биэрэн иһэллэрин хааччыйыы омук үйэтин уһатыыга ордук улахан туһалаах. Ол иһин күүстээх, кыахтаах эр дьонтон ыраас кыыс эрэ буор кутун ылынан утумнуур оҕону төрөтөр кыахтааҕын туһаныы ирдэнэр. Омугу кыайыылаах үлэ эрэ  сайыннарара эр дьон буор куттарын харыстыыры ирдиир.
Таҥара үөрэхтэрин үлэһиттэр, эр дьон үөскэппиттэр, билигин даҕаны бу үөрэҕи кинилэр баһылаан салайаллар. Сахалар ыал буолууну киһи үйэтигэр биирдэ буолар уонна уларыйбат диэн ааҕаллар. Ыал буолуу туһунан нууччалар “Крест нести” диэн ураты ыараханын быһаарар этиилэрэ ону ордук чуолкайдаан биэрэр.
Сахалар ыал буоллахтарына арахсыбаттар, ол оннугар эр киһи кыахтаах уонна баайдаах буоллаҕына иккис кэргэнин ылан кэбиһиэн сөп. Ол барыта оҕолор өйдөрүн-санааларын харыстыыртан уонна баайы-малы үллэстии үөскээбэтиттэн улахан туһалаах.
Көрсүө, сэмэй майгылаах киһи ыарахан үлэни, ыал буолууну тулуйар, кыайар кыаҕа улаатарыттан уонна сыыһа-халты туттунара аҕыйыырыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ көрсүө, сэмэй буолууну оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ тутуһар.
Олус былыргы кэмҥэ саха дьоно үлэлэринэн-хамнастарынан тутулуктанан баайдарга уонна үлэһиттэргэ, дьадаҥыларга арахсан уһун үйэлэргэ олорбуттар. Үлэһит дьон бу икки өрүттэрин өйдөрө-санаалара улахан уратылаахтарын, утарыта хайысхалаахтарын арааран билэн өс хоһоонноругар киллэрбиттэр:
“Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн өс хоһооно былыргы кэмҥэ ыалы тэрийиигэ баайдар уонна дьадаҥылар тус-туспа үгэстэри тутуһалларын арыйар. Ол курдук баайдар уонна дьадаҥылар өйдөрүн-санааларын уратылара үгүс өттүнэн утарыта хайысхалаахтара ыал буолан бииргэ олорууларын оҕону иитиилэрэ атаахтатыы өттүгэр халыйарыттан туһата суох оҥорор. Бу быһаарыы дьоҥҥо биллэр дакаастабылынан оҕолорун иитэллэригэр, үөрэтэллэригэр баай уонна дьадаҥы төрөппүттэр тугу барытын тус-туспатык этэллэриттэн, оҕолоро хайаларын да үөрэҕин ситэн ылымматыттан, үчүгэй үгэстэри үөскэтиммэтиттэн быстах майгыланан хаалара элбиирэ буолар.
Былыргы кэмҥэ улахан баайдар чугас да аймахтарын кыра хамнастаах үлэһит, хамначчыт оҥостоллоро биллэр. Баайдарга үлэлээн, ону-маны сыаналааҕы оҥорон, барыһы биэрэр үлэһиттэр эрэ туһалаахтарыттан өйдөрө-санаалара уларыйан, элбэх барыһы ыла сатыыллара улааппыт.
Ыал буолуу диэн эр киһи уонна дьахтар сөбүлэһэн холбоһоннор, биир санааланыыларыттан үөскүүр уонна икки өрүттээх тутулуктаах:
1. Оҕо төрөтүүлэрэ, кэлэр көлүөнэлэри үөскэтиилэрэ, онтон иитэн, үөрэтэн улаатыннарыылара буолар.
Дьадаҥы, үлэһит киһи оҕотун көрсүө, сэмэй буолууга, киһилии быһыыланыыга, тугу барытын харыстыырга, үлэни-хамнаһы сатыырга, кыайарга, кыамматтары аһынарга, көмөлөһөргө иитэр, үөрэтэр. Киһилии быһыылаах, үлэни сатыыр, кыайар оҕолор үлэһиттэртэн иитиллэн, үөрэтиллэн улаатан тахсалларыттан, омук сайдыытын үлэһиттэр баһылаан иһэллэр.
Өй-санаа бу сөп түбэспэт уратыларын дьайыыларыттан баайдар уонна үлэһиттэр, дьадаҥылар былыргы кэмнэргэ тус-туспа ыаллары тэрийэллэрэ. Биир эмэ ураты быһыы баар буола сылдьыбыта кэпсээҥҥэ киирбитэ биллэр. Ол курдук кыанар ыаллар Суоһалдьыйа Толбонноох диэн ааттаах, үчүгэй көрүҥнээх, мааны кыыстарын хойутатан кэбиһэн баран улахан баайдарга эргэ биэрэ сатаабыттара табыллыбатаҕын туһунан кэпсээҥҥэ киирбит.
Киһи буолуу диэн үлэһиттэр оҕолоро ситиһэ сатыыр баҕа санаалара дьоҥҥо барыларыгар сөп түбэһэн таҥара үөрэҕэр кубулуйбута Аан дойдуга тарҕаммыт. Киһи буолуу диэн сахалар оҕо өйүн-санаатын кыра эрдэҕиттэн сайыннарар үөрэхтэрэ. “Тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥор” диэн үөрэхтэн саҕаланан баран киһи быһыылаах буолууга тириэрдэриттэн оҕо өйө-санаата сайдыытыгар билигин даҕаны улахан туһаны оҥорор.
Кыыс сааһа ситэригэр төрөппүттэрэ араас таҥаһын-сабын, иһитин-хомуоһун, баайын-малын, ол аата энньэтин бэлэмнииллэрэ. Сааһа ситтэр эрэ энньэтэ төһөтө быһаарыллан дьон билиитигэр тахсара, күтүөттэр, ойох ылыахтарын баҕалаахтар кэлэн ыйыталаспытынан барыылара саҕаланара.
Кыыс эргэ тахсарыгар саамай сыаналааҕа ыраас кыыһынан буолара кытаанахтык ирдэнэрэ. Ол курдук ыраас кыыс эрэ эр киһини утумнуур буор куттаах оҕону төрөтөрө улаханнык сыаналанара үлэни табан, сатаан үлэлээһин аймахтары, омугу сайыннарарынан быһаарыллар.
Ыалы тэрийээччинэн кыыс буолар. Ол барыта эргэ тахсар кыыс энньэтэ төһөтө эрдэттэн биллэриттэн уонна күтүөт уол кыыс энньэтигэр сөп түбэһэр халыымы төлүүрүттэн быһаарыллар. Ол аата ыалы кыыс тэрийэр, онно күтүөт кэлэн холбоһор, кыттыһар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар сөп түбэһэн саҥа ыалы тэрийии икки өрүттэнэрин сахалар тутуһаллар:
1. Уоллаах кыыс бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһиилэрэ.
2. Ыалы тэрийиигэ төрөппүттэр баайы-малы үллэрэн, тэҥнээн биэриилэрэ кыыс өттө энньэ, онтон уол өлүүтэ халыым диэн ааттаналлар.
Уол кыыһы көрөн сөбүлээтэҕинэ суорумньу ыытан ыал буолуу кэпсэтиитин саҕалыыр. Кэпсэтии саҕаланыытыгар кыыс сөбүлүүрүн ыйыталлар. Кыыс сөбүлээбитин кэнниттэн энньэ уонна халыым туһунан сөбүлэһэллэр, уруу хаһан буоларын быһаарсаллар.
Дьахтар уонна эр киһи сөбүлэһиилэрэ күн-дьыл баран истэҕинэ мөлтөөн, уларыйан барара былыргы кэмнэргэ да баар этэ. Оҕолор төрөөһүннэрэ уонна баай-мал эбиллэн иһэрэ ыалы бөҕөргөтүүгэ туһата улаатан иһэрэ. Ол курдук арахсан барааччыга оҕолор да, баай-мал да араарыллан бэриллибэтэ ыалы туруктаах оҥороро.
Былыргы кэмнэргэ сахалар кут-сүр үөрэҕин олохторугар халбаҥнаабакка эрэ тутуһаллара уонна эт-сиин сайдыытыгар ылар улахан оруолун билинэллэрэ. Эр киһи утумун, буор кутун ордук кыһанан харыстыыллара, ыраас кыыс оҕону ойох ыллаҕына кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэрин тутуһаллара.
Былыргы, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ ыал буолуу үгэстэрин тутуһар эрдэхтэринэ сахалар ахсааннара биэс төгүл эбиллибитэ, күүскэ, таһаарыылаахтык үлэлиири кыайаллара, элбэх сүөһүнү иитэллэрэ уонна күүстээх, кыахтаах эр дьон элбэх этилэрэ.
Онон сахалар былыргы кэмҥэ ыалы тэрийэр үгэстэрэ эр дьону, омугу сайыннарар аналлаахтара. Кинилэр сайдыылаах буор куттара кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэллэрэ эттэрэ-сииннэрэ тупсуутугар тириэрдэрин  туһана сылдьаллар эбит. (4,22).
Туһаныллыбыт литература
1. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.
2. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
3. Якутскай Н. Төлкө. – Якутск: Кн. изд-во, 1973. – 768 с.
4. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Арлиҥтон
Арлиҥтон (сороҕор Арлингтон, Arlington), Вирдьиния штатыгар баар куорат, 2 километр тэйиччи Уашингтон куораттан Америка киин сириттэн.
Дьонун ахсаана - 230 тыһ киһи.
Арлиҥтон стратегическай сыаналаах куорат, манна Пентагон, CIA, FBI, АНБ уонна да атын кистэлэҥ структуралар офистара баар. Ону таһынан Арлиҥтоҥҥа Америка президена уонна депутаттара олороллор (үлэлэригэр Уашингтонҥа 15 мин массыынанан айаннаан тиийэллэр).
Халаабыс
Халаабыс — хаттык таҥас, эр киһи таһаҕын хаата, үксүгэр кыһын ыраах айаҥҥа кэтэллэрэ. Икки быалаах буолар, бииллэригэр баайаллар.
Алексаандр мартыынап
Алексаандр Мартыынап (1990 сыллаахха алтынньы 13 күнүгэр ханна эрэ төрөөбүт) — Россияҕа биллибэт баскетболист, программист.
Школа хз какая.
Даже цитаата суох.
Дьэ оннук
Чинэкэ (Бүлүү улууһа)
Чинэкэ — Бүлүү улууһун Чернышевскай нэһилиэгин киинэ.
Пентагон
Пентагон ((The) Pentagon, «биэс муннук») — АХШ аармыйатын, ону таһынан CIA уонна FBI үлэтин дьаһайар тэрилтэ. Америка сэриитин уонна күүһүн, ону таһынан үспүйүөннээһин үлэтин тэрийэр тэрилтэ.
Салалтата — Арлиҥтон.
Сыдыбыл (Бүлүү улууһа)
Сыдыбыл — Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгин киинэ.
Ньургун Ефимов
Ньургун Ефимов эбэтэр Нюргун Ефимов (Niurgun Efimov, псевдонима Николай Токугава), YouTube блогер Саха Сириттэн төрүттээх, 2017 сылтан ыла АХШ олорор Сан Франциско пригороднай зонатыгар.
Одьолуун
1) хос ойох, көрсүү; 2) кииринньэҥ ийэ, маачаха; 3) кииринньэҥ аҕа.
Диалектологический словарь якутского языка. 1976
Албыҥҥа акаары бараммат
Үрүҥ айыылартан ылынар билиибитигэр албыҥҥа акаары бараммат диэн өс хоһооно баар. (1,66). Бу этиигэ албын аан маҥнай истэргэ үчүгэйинэн, минньигэһинэн үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны бэйэтэ кыайан араарбат киһи өйүн-санаатын буккуйуон сөбүн биллэрэр.
Сусанна Рожина
Сусанна Даниловна Рожина (урукку аата Сусанна Даниловна Толстякова), Булгунньахтаах дэриэбинэтиттэн төрүттээх блогер.
Албыҥҥа акаары бараммат
Албыҥҥа киирэн биэрэр киһи акаары диэн ааттанар. Үрүҥү, хараны кыайан араарбат буолуу албыҥҥа киирэн биэриини үгүстүк үөскэтэр. Биир киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕын кыайан арааран билбэттэн тыл үөрэхтээхтэрэ уонна суруйааччылар оҥорбут “айыы үөрэҕин” албыныгар саха дьонун сорохторо, атеистар тобохторо киирэн биэрэн сылдьаллар. Сымыйалааһын албыннааһыны үөскэтэр. Үчүгэй буолуо диэн сымыйанан этэн албыннааһын дьоҥҥо биирдэ эмэтэ харыстыыр аналланан туһалаатаҕына, куруук албынната сылдьыы өй-санаа сайдыыта итэҕэһин, тиийбэтин, киһи чахчы акаары буоларын биллэрэр.
Сусанна Рожина
Үс оҕолоох, кэргэннээх.
Гульнара Уварова кытта конфлигын түмүгэр айдааҥҥа хабыллыбыта.
Албыҥҥа акаары бараммат
Албыҥҥа киирэн биэрэри ким да сөбүлээбэт. Албынныы сатаатахха хомойуон, хоргутуон сөбүн тэҥэ, аны итэҕэйбэт буолан хаалыан сөп. Албын хойутаан да буоллар хайаан да арыллар уратылааҕын "айыы үөрэҕин" албынын үөскэппит тыл үөрэхтээхтэрэ билиэхтэрэ этэ.
Олоххо дьону албыҥҥа киллэрии холобурдара бааллар. Элбэх дьону албынныырга, албыҥҥа киллэрэргэ ханнык эрэ, хаһан да ситиһиллибэт сыалы итэҕэтэн биэрии улахан туһалаах. Кэлэр көлүөнэ дьон “коммунизмҥа”, бэлэмҥэ олоруохтара диэн Сэбиэскэй Сойуус дьадаҥы дьонун барыларын албыннаабыт былаас 74 сыллар кэннилэриттэн албына биллэн тахсан Россияҕа эстибитэ.
Сахалар былыр-былыргыттан таҥара итэҕэллээхтэр. Билигин бэйэлэрэ итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар саха дьонун барыларын тыл үөрэхтээхтэрэ элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” айан, ол көмөтүнэн албынныыллар. Сахаларга төрүт суох “аньыы” диэн тылы булан туттуллууга киллэрэ сатаан саха дьонун барыларын албынныы сатыыллар. (2,18). Бу "аньыы" диэн сахаларга суох тылы булан саха тылын алдьаталлар, өй-санаа өйдөбүллэрин буккуйаллар.
Оҕо ийэ кута “хантан эрэ халлаантан түһэр” диэн саха дьонун барыларын албыҥҥа киллэрдилэр. (3,12). Бу албыннарыгар төрөппүттэри үктэтэннэр оҕолорун кыра эрдэхтэринэ үчүгэй үгэстэргэ, бэрээдэккэ, көрсүө, сэмэй буолууга аанньа ииппэттэриттэн, үөрэппэттэриттэн эдэрдэр бэрээдэги кэһиилэрэ, араас буруйу-сэмэни оҥороллоро элбээн иһэр.
Оҕо ийэ кута кыра эрдэҕиттэн аан маҥнай саҥаны билбититтэн, үгэстэри үөскэтиниититтэн хомуллан үөскүүрүн төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. (4,83). Кыра эрдэҕиттэн үчүгэй үгэстэрэ иитиллибит, үөрэтиллибит оҕо улаатан да баран киһи быһыытыгар сөп түбэспэт быһыылары оҥороро аҕыйыырын төрөппүттэр туһаннахтарына табыллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ үөскээбит ийэ кута оҥорор быһыытын хаһан баҕарар хонтуруоллуур.
“Ыы” диэн ытааһын дорҕоонунан бүтэр айыы диэн киһи тугу, ханныгы оҥорорун быһаарар тыл бэйэтэ үчүгэйи дуу, куһаҕаны дуу оҥорору холбуу ылан быһаарара хаһан да уларыйбат. (5,31). Тыл дорҕооннорун дьайыыларыттан үөскүүр өйдөбүлэ хаһан да уларыйбат. Саха үлэһиттэрэ тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыгар киирэн биэрбэттэр, акаары буолбаттар. Айыы диэн куһаҕана элбэх тылы төһө да араастаан муҥнанан минньигэстик саҥара сатаабыт да иһин, куһаҕана онтон аҕыйаабат, хаалан хаалбат. Киһи үчүгэйи оҥоробун диэн тиэтэйэр, ыксыыр санаатыттан оҥоро охсубут быһыыта куһаҕан буолан хаалара элбэх.
Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга айыы буолан сылдьалларыттан, онно угуйалларыттан, эдэрдэр айыы буола сатаан бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбиир.
Билигин саха дьонугар тыл үөрэхтээхтэрин албыннарын арыйан билиннэрии кыалла илик. Ол барыта саха дьоно итэҕэллээх буолуохтарын баҕаралларыттан итинник сыыһаҕа киирэн биэрэллэриттэн тутулуктаах. Киһи таҥаралар, Күн таҥара итэҕэлэ бары сахалар таҥара үөрэхтэриттэн сайдыбыттар.
Сэбиэскэй былаас “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэҕин салҕаан иһэр тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар уонна суруйааччылар урутаан түһэн элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” айаннар, таҥара итэҕэлин тарҕаныытыгар буккууру киллэрэн сылдьаллар. (6,60).
Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
Отут сыллаах сэрии
Отут сыллаах сэрии 1618 сыллаахтан 1648 сылга дылы буолан ааспыта. Германияҕа улахан өттө буолбутун да, атын дойдулар, ол курдук Франция, Испания уонна Швеция кыттыгас этилэр. Оннук Европа ол бириэмэтигэр баар бары күүстээх дойдулар кыттыспыттара. Религия иһин охсуһууттан саҕаламмыта - Протестаннар Католиктары утарысыбыттара. Сэрии саҕаламмытыгар Габсбург дьиэ кэргэнэ былааһы ыларга сэриини туттубуттара.
Албыҥҥа акаары бараммат
Туһаныллыбыт литература.
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Отут сыллаах сэрии
Отут сыллаах сэрии бары кыттыбыт дойдуларга аччыктааһыны уонна ыарыылары тарҕапыыта.Сэрии 30 сыл устата саҕаламмыта, ол гынан баран сэриитэн үөскээбит боппуруостар олус уһун бириэмэҕэ сатаан быһаарыллыбатаҕа. Сэрии Вестфалия Эйэ дуогабарынан тохтообута.
Албыҥҥа акаары бараммат
Туһаныллыбыт литература.
3. Баппаҕай Д.М. Киһитийии. – Дьокуускай: Бичик, 2012. – 160 с.
4 Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
5. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. – 108 с.
6. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.
Чаҕылыма
Чаҕылыма (кылгастык Чаҕыл; омуктуу аата Электр ἤλεκτρον) диэн материя биир көстүүтэ, чаҕыл иитиктэр хамсааһыннарыттан үөскүүр. Чаҕылыма магнетизмы кытта быһа ситимнээх. Чаҕылыма уонна магнетизм иккиэн электромагнетизм дьайсыытын сорохторо буолаллар. Эбил уонна мэлдьэх чаҕыл иитиктэрэ баар буоллахтарына чаҕыл хонуута үөскүүр. Чаҕыл иитиктэрин хамсааһына чаҕыл сүүрээнэ дэнэр. Бу сүүрээн магнит хонуутун үөскэтэр. Иитик нуула суох чаҕыл хонууга оруннаннаҕына киниэхэ күүс дьайар. Бу күүс кэриҥин Кулон сокуона быһаарар. Иитик чаҕыл хонуунан хамсааһына үлэ дэнэр. Бу үлэ ахсааннааһына чаҕыл уох дэнэр, кини вольтунан кээмэйдэнэр. Чаҕыл сүүрээнэ ханна эрэ тиийэн иҥиннэҕинэ бу сиргэ статик чаҕылыма үөскүүр. Чаҕыл сүүрээнэ барарыгар аһарааччы сэктэр ирдэнэллэр. Алтан курдук металлар чаҕылыманы үчүгэйдик аһараллар. Чаҕылыманы аһардыбат сэктэр диэлектрик дэнэллэр. Чаҕылыма айылҕаҕа биир биллэр көстүүтэ чаҕылҕан буолар. Дьон чаҕылыманы (чаҕыл энергиятын) олох-дьаһах бары эйгэлэригэр киэҥник тутталлар - транспорт, оттуу, сырдатыы, телекоммуникация, электроника. Чаҕыл энергиятын генератор уонна химикаттар ньымаларынан оҥорон таһаараллар.
Чаҕыл иитик
Чаҕыл иитик диэн материя саҥа. Электромагнит хонууга баар эттик төһө күүстээҕин быһаарар физика скаляр кэриҥэ. Бу термин аан бастаан 1785 сылга Кулон сокуонугар суруллубута. Кээмэйдэнэр биирдигэ кулон. Биир кулон аһардааччы туора быһыытынан 1 сөкүүндэҕэ 1 А күүстээх сүүрээннээх ааһар чаҕыл иитиккэ тэҥнэһэр. Чаҕыл иитиктэр эбил уонна мэлдьэх буолаллар.
Кальяо аттынааҕы кыргыһыы
Кальяо аттынааҕы кыргыһыы (Combate del Dos de Mayo) Чинча арыыларын иһин сэрии (Бастакы Чуумпу Байҕал сэриитэ эбэтэр Испаания-Соҕуруу Америка сэриилэрэ) кэмигэр, 1866 сыллаахха ыам ыйын 2 күнүгэр Касто Мендес Нуньес адмираал хамаандалаах Испания флотун уонна Перу Кальяо куоратын батареятын ыккардыларыгар буолбут кыргыһыы. Испания флота Кальяо (El Callao) порду ытыалаабыт уонна, Перу уонна АХШ устуоруктара суруйалларынан, куоракка улахан хоромньуну аҕалбакка, оттон боронсуус уонна испаан чинчийээччилэрэ этэллэринэн, порт тэргэннэрин хам батаан баран, төннүбүт. Бу кыргыһыы Испания уонна Перу ыккардыгар сэрии тиһэх улахан кыргыһыыта буолбута.
Украина өрөгөйүн ырыата
thumb|right|200px|[[Вербицкий, Михаил Михайлович|Михаил Вербицкий, аҕабыыт, өрөгөйүн ырыатын муузыкатын автора]] Украина өрөгөйүн ырыата (Державний гімн України: ) — Украина ил символларыттан биирдэстэрэ, Украина былааҕын уонна Украина дьарылыгын кытта биирдэстэрэ.
Ще не вмерла України (Украина өссө өлө илик), Верховнай Рада 2003 сыл кулун тутар 6 ылыммыт версията  (Ще не вмерла України і слава, і воля,) , Украина ил өрөгөйүн ырыата буолар. Тыла Чубинскай Павло, 1862 суруйбут, муусукатын Михаил Вербицкай айбыт.
Украина ил өрөгөйүн ырыатын тиэксэ
2003 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Верховнай Раданан олохтоммут. Гимн быһыытынан бастакы куплет уонна хос ырыа ылыныллыбыт (хараҥанан бэлиэтэммит):
Атаах кыыс
Атаах кыыс диэн ийэ кута киһилии быһыыга иитиллибэтэх буоллаҕына этэллэр.
Олох сайдан, дьон байан-тайан истэхтэринэ оҕолорун маанылыыллара уонна атаахтаталлара эбиллэн иһэр. Уол оҕолору атаахтатыы өйдөрүгэр-санааларыгар төһө да охсуулааҕын, сыыһа-халты туттуналларын элбэтэрин да иһин, омук сайдыытыгар кыыс оҕолору атаахтатар курдук улахан охсууну оҥорбот.
Былыргы олохпут кэпсээнигэр Омоҕой Баай икки кыыстааҕа уонна бу кыргыттара тус-туспа иитиилээхтэрэ, биирдэһэ аһара атааҕа, мааныта, онтон атына көйгөтө, үлэһитэ, сахалар өй-санаа үөрэҕэ дьоҥҥо дьайыыта олус улаханын былыргы кэмнэргэ арыйан туһаналларын көрдөрөллөр. Бу кэпсээҥҥэ сахалары сайыннарбыт, ахсааннарын элбэппит төрүппүт Эллэй Боотур өр кэмҥэ кэтээн көрөн, талан ылан көйгө кыыһы, Аан Чаҥыйаны кэргэн ылбыта чопчулаан бэлиэтэнэр. Көйгө кыыһы кэргэн ылбытыттан аймахтара, Омоҕой Баайдаах туоратаннар, биир эрэ ынаҕы энньэ диэн биэрэннэр, көһөрөн, атын сиргэ олохтооннор оҕолоро эһэлэрин, эбэлэрин билбэт, аахсыбат буола, аҥардастыы Эллэй Боотур оҕолорун курдук санана улааппыттар. Манна оҕонньордоох эмээхсин эрдэ өлүүлэрэ эмиэ суолталаммыт буолуон сөп. (1,260). Бу өйү-санааны, сахалар аҥардастыы Эллэй Боотур эрэ өбүгэлээхтэрин туһунан этиилэри билигин даҕаны тарҕатааччылар бааллар.
Бииргэ олорор дьон аймахтаһыылара чугаһаатаҕына элбэх кыыс оҕолор төрүүллэр. Олус былыргы кэмнэртэн ыла бииргэ олорбут дьонноох ыаллар Омоҕой Баайдаах икки эрэ кыыс оҕолоохтор. Бу оҕолорун тас көрүҥнэрэ, эттэрин-сииннэрин туруга биллэр тус-туспалаахтарыттан уонна көрөн-истэн иитиилэрин уратыларыттан өйдөрө-санаалара атаах уонна көйгө диэн икки аҥы арахсыбыттар.
Эллэй Боотур кэргэнин таба талан ылан саҥа ыалы тэрийиитэ сахалар олохторугар төһө улахан суолтаны ылбытын билигин ааҕан ситэр кыаллыбат. Эллэй Боотуртан төрүттээхпит диэн этинээччилэр билигин элбээннэр, оннооҕор, сахалар барыларын төрүттэрэ соҕотох Эллэй Боотур буолар диэн этэ сатыыллар. Кыыс оҕо көйгө, үлэһит буола улаатара аймаҕы, онтон омугу барытын сайыннарар, элбэтиннэрэр кыаҕын улаатыннарара билигин ордук биллэр буолла.
Атаах кыыс оҕо этэ-сиинэ, доруобуйата мөлтөҕүнэн кыайан тулуйан төрүөбэт, төрөөтөҕүнэ даҕаны мөлтөх, ыарыһах оҕону төрөтүөн сөп. Ыарыһах оҕо аһара көрүллэн-истиллэн бэйэтэ өссө атаах буола улаатар кыаҕа улаханын тэҥэ, кэлэр көлүөнэлэри төрүт да аҕалар кыаҕа суох буолуон сөбүн былыргы кэпсээммит биллэрэр.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн атаахтаппакка, тараҥнаппакка иитэргэ оҕо доруобуйата бөҕөтө улахан оруолу ылар. Дьахталлар элбэхтэ төрөөтөхтөрүнэ доруобай эттээх-сииннээх оҕолору төрөтөр кыахтара улаатан иһэр. Кыра оҕону сатаан иитэр, үөрэтэр, киһи быһыылаах буола улаатыннарар туһугар дьахтар бэйэтэ оҕону иитии туһунан билэр уонна онтун олоххо сатаан туһанар буолара табыллар. Бэйэтэ атаахтыы үөрэммит дьахтар кыра оҕо бары баҕатын толороору маанылаан, атаахтатан, «Көҥүлүнэн ыытан», бас-баттах иитиилээх, киһи быһыыта суох киһи оҥорор кыаҕа улаатан хаалар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ иитии, үөрэтии ийэлэртэн, ол аата дьахталлартан быһаччы тутулуктаах. Кинилэр эрэ оҕону кыра, кыаммат эрдэҕинэ баһылаан көрөллөр-истэллэр, төрөөбүт тылларынан саҥа саҥаран эрдэҕиттэн саҥарда үөрэтэллэр. Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ оҕону кыра эрдэҕинэ, 5 сааһыгар диэри көрүү-истии ийэ кутун үөскэтэрин уонна бу кута кинини үйэтин тухары салайарын быһааран итэҕэйэр дьоҥҥо тириэрдэр. Кыра эрдэҕинэ аһара атаахтаан ийэ кута бэлэмҥэ үөрэнэн хааллаҕына, үлэлээн-хамсаан туһаны аҕалара аҕыйыыр кыахтанарын сахалар үөрэхтэрэ быһаарар. Билигин элбээбит эдэр умнаһыттарбыт, бичтэрбит оҕону атаахтатыы, үлэҕэ-хамнаска үөрэппэт буолуу бэлиэлэрэ буолан куораппытын биир гына хаамсан сүөдэҥнэһэллэр.
Кыыс оҕону атаахтатыы, аһара маанылааһын, көҥүлүнэн ыытыы биһиэхэ кэлин кэмҥэ аһара сайынна. Атаах соҕус да буола улааппыт уол оҕо бэйэтин оҕотун кыра эрдэҕинэ иитиигэ кыттыгаһа кыратынан кэлэр көлүөнэҕэ охсуута кыра. Онтон дьахтар бэйэтэ оҕотун кыра эрдэҕинэ тутан-хабан иитэринэн, үөрэтэринэн оҕоҕо дьайыыта олус улахан, кини үөрэҕэ оҕо ийэ кутун быһалыы үөскэтэринэн оҕо салгыы киһи быһыылаахтык олоҕун олорорун, ийэтин ити үөрэҕэ быһаарар.
Омук олоҕо, сайдыыта дьахталлартан тутулуктаах диэн этии олус таба. Дьахтар оҕону кыра эрдэҕинэ көрөрүттэн-истэриттэн, ийэ кутун быһаччы иитэринэн өйө-санаата туруктаах буола улаатарын үөскэтэр кыахтаах. «Куһаҕаннык иитиллибит» диэн, ол аата кыра эрдэҕинэ ийэ кута сыыһа үөрэххэ, бэлэмҥэ, мааныга, тулуура суох буолууга иитиллибит буоллаҕына этэллэр. Атаах буолуу куһаҕаннык иитиигэ тэҥнэһэрин иһин сахалар сөбүлээбэттэр.
Олоххо сэбиэскэй былаас кэмигэр үөскээбит уларыйыылары таба сыаналаан, аны көннөрөн туһаныллар. Оҕолору атаахтатыы, маанылааһын «Барыта оҕолор тустарыгар» диэн ыҥырыынан салаллыыта, «айыы үчүгэй, айыыны оҥорон ис» диэн үөрэтиини тутуһуу аан бастаан уол оҕолорбут өйдөрүн-санааларын буортулаан, ону-маны, саҥаны айа, айыыны оҥоро сатаан буолары буолбаты, куһаҕаны оҥороллоро элбээтэ, сыыһа-халты туттунан, быстах быһыыны оҥорон, билигин уолаттарбыт 30 бырыһыаннара хаайыыга киирэллэригэр тириэртилэр. Билигин бу атаахтатыы төһө эмэ хойутаан кыыс оҕолорбутугар тиийэн табаахтыыллара, арыгылыыллара, күүлэйдииллэрэ эмиэ эбиллэн иһэр. Оннооҕор бииргэ үөрэнэр оҕолорун кырбыырга, өлөрүүгэ кытта тиийэр буолан эрэллэр. Оҕолору үөрэтии маннык туругунан салгыы баран иһиитэ омук эстиитигэр чахчы тириэрдэр кыахтааҕыттан билиҥҥиттэн сэрэнэн, харыстанан, былыргы үөрэҕи туһаныллар.
Атаах кыыс аймахтары, омугу эһэр аналланар. Былыргы олохпут кэпсээнигэр Омоҕой Баай атаах кыыһа бэйэтигэр тиийинэн өлөр, кэлэр көлүөнэни хаалларбат, онтон көйгө кыыс элбэхтэ оҕолонон, үлэлээн-хамсаан омугу сайыннарар. Кэпсээн бу иитэр-үөрэтэр аналын таба өйдөөн олоххо туһаннахха эрэ омук салгыы сайдар кыахтанар.
Кыргыттары, дьахталлары көҥүллэринэн ыыппат, кытаанах бэрээдэккэ тутар мусульманнар сайдан, ахсааннара биллэрдик эбиллэн иһэллэр. Уһун үйэлээх саха омуга сэбиэскэй былаас өйү-санааны үлтү буккуйуор диэри эмиэ мусульманнар курдук кыргыттары хааччахтыыр миэрэлэри, үгэстэри туһаналлара. Билигин урукку үгэстэргэ төннөр кэм кэллэ. (2,101).
Туһаныллыбыт литература
1. Боло С.И. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинэ саха олоҕо. - Дьокуускай: Бичик, 1994. - 352 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Аргунова Любовь Семеновна
Аргунова Любовь Семеновна
Олоҕун олуктара
Муус устар 1 күнүгэр Төҥүлүгэ төрөөбүтэ. 1949 с. Дьааҥы оройуонун Табалааҕар оскуолаҕа үөрэнэ киирэр. 1960 с. Төҥүлү орто оскуолатын бүтэрээт, педагогическай үлэтин саҕалаабыта. 1967 с. Саха Судаарыстыбыннай үнүбүрсүтүөтүн филологическай бакылтыатын үөрэнэн бүтэрээт, Хаптаҕайга нуучча тылын учууталынан ананар. 1970 с. Төҥүлүгэ кылаас таһынан үлэни тэрийээччинэн үлэлиир. 1980-83 сс. райно инспиэктэрэ. 1983-93 сс. Дьокуускайдааҕы тыллара ситэри сайдыбатах оҕолор оскуолаларыгар дириэктэри иитэр үлэҕэ солбуйааччыта. 1993 с. дьиэ кэргэн педагогикатынан дьарыктанар.
Айар үлэтэ
«Мин ыалга ананар суруйууларбын үйэ чиэппэрин анараа өттүгэр биэнсийэҕэ тахсан баран, “Олох ситимнэрэ” диэн ийэбэр анаммыт ыстатыйаттан саҕалаабытым» (Л.С.Аргунова) Кини “Ыал култууратын киинин тэрийээччи” бырайыак ааптара. 2003 с. “В. С. Яковлев – Далан “Тыгын Дархан” романа оҕо иитиитигэр”, 2004 с. “Айылҕа – дьоһун педагог”, 2005 с. “Эдэр ыалга сүбэлэр”, 2007, 2015 сс. “Искусство быть родителем”, “Ыал дьонун араҥаччылаан”, 2018 с. “Киһи, ыал, удьуор утума”, “Оҕо сааһы одуулуубун” уо.д.а. кинигэлэри суруйбута.
Наҕараадалара
ССРС, Норуот, СӨ үөрэҕириилэрин уонна Саха сиринээҕи уопсастыбаннай инициативатын туйгуна. Учууталлар учууталлара, Саха сиринээҕи норуот педагогикатын ассоциациятын чилиэнэ, Арассыыйа уонна Саха сирин  суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, педагогичекай үлэ бочуоттаах бэтэрээнэ,  Дьиэ кэргэн педагога, социальнай эколог, дьиэ кэргэҥҥэ оҕону иитиигэ 10-тан тахса кинигэ ааптара. Төҥүлү, Мэҥэ Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо. Саха сирин үөрэҕириитин ситимин бочуоттаах Попечителя, “Гражданскай килбиэн”, “Мэҥэ ааттар” бэлиэлэрин хаһаайына.
Texas Instruments
Texas Instruments (сахалыы тылбааһа Техас инструменнара), АХШ конгломерат тэрилтэтэ, Аан Дойдуга 5 бастыҥ микросхема оҥорор тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр.
Салалтата — Даллас (АХШ).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Texas Instruments тэрилтэни бас билээччилэр 2022 сылга:
Халбаакы (Бүлүү улууһа)
Халбаакы — Бүлүү улууһун Халбаакы нэһилиэгин киинэ.
Wildberries
Wildberries (Вайлдберис, ол эбэтэр Дьиикэй отоннор), Арассыыйа биир улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ интернет маҕаһыын буолар, топ-100 аныгы IT проектарга киирэр Аан Дойдуга.
Бизнес- модель онлайн-гипермаркет, университет эбэтэр маркетлейс маҕаһыына(бииргэ үлэлиир компаниялар табаарынай компанияларын кытта эргиэн площадката) характеристикалар. Компания таҥас оҥорооччулары уонна официальнай харабыллары кытта быһаччы үлэлиир. Кинилэр интернет- маҕаһыыҥҥа уонна розничнай сыаналарга табаардарын ассортименнарын бэйэлэрэ оҥороллор, оттон убаһаларын атыылыыр хамыыһыйаҕа хамнастарын 2019 сыл алтынньытыттан 15 %- нын биэрээччилэр кырата 15 %- ҥа тэҥнэһэр. 2019 сыл ахсынньытыгар интернет- маҕаһыын нөҥүө күн аайы 750 тыһыынча сакаас киирбит.
Компания бас билии көрүҥүнэн чааһынай, төрүт дьоҥҥо — Бакальчук дьиэ кэргэн; инвестицияны тардыбат, оттон сайдыы бэйэтин уонна иэс быһыытынан барар. Онно бэлиэтээбитинэн,Арассыыйа интернет- ырыынагар биир саамай сабыылаах хампаанньалартан биирдэстэрэ: төрүттээччи уонна генеральнай директор Татьяна Бакальчук прессаны кытта сибээстэспэт уонна 2018 сыл интервьютугар Владислав Бакальчук иһитиннэрэр (СОБУС- соҕотох, 2018 сыл интервьюугар Владислав Бакальчук иһитиннэрэр).
Тэрийэр структураҕа директордар сэбиэттэрэ суох, ону тэҥэ отдел салайааччыларын уонна подразделениеларын салайааччыларын ахсаана: судургу, кини стилэ демократическай курдук ойууланаллар. Компанияҕа 20 тыһыынча киһи үлэлиир, олортон баһаарынай офиска-500- чэкэ (сылабаар уонна курьер пуун менеджердэрэ). Автопарк 150 массыынаттан (2018 сыл кулун тутарыгар) турар. Россия үрдүнэн таһыы Москуба уобалаһыгар уонна улахан куораттарга бэйэтин логистическай кииниттэн тахсар.
Сиэн
Сорох улуустарга сиэни, сороҕор сиэн кыыһы ыччат диэн ааттыыллар эбит.
Григорьев Константин Никифорович
Григорьев Константин Никифорович (1792-1871) — дворянин, дьиҥ статскай советник, Саха уобалаһын бастакы күбүрүнээтэрэ, 1852—1856 сылларга үлэлээбитэ. 1852 сылтан Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэтиттэн араарыллан туспа күбүөрүнэ бырааптаммыта, Сибиир генерал-күбүрүнээтэригэр бас бэринэр буолбута.
1792 сыллаахха дворян кэргэнигэр төрөөбүт. 1846 сыллаахтан 1847 сыллаахха диэри Кострома күбүрүнээтэринэн олорбут. Онно улахан уот турбутугар кинини буруйдаан (чинчийээччи Казарян этэринэн олоҕо суох) устубуттар, биир сыл силиэстийэ ыытыллар кэмигэр Санкт-Петербурга хаайыыга олорбут (силиэстийэни кини оннугар быстах кэмҥэ анаммыт аатырбыт А. Суворов ыыппыта). Уоту саҥа күбүрүнээтэр ревизия оҥоро сырыттаҕына, ону тохтотоору соруйан ыыппыттарын сабаҕалыыллар. Онтон буруйа сүгүн дакаастаммакка, бэйэтин буруйун олорбут кэминэн боруостаабыт курдук ааҕаннар 1848 сыл ахсынньытыгар босхолообуттар. Биир сылтан арыый ордук буолан баран 1950 сыллахха ыам ыйыгар төттөрү судаарыстыбаннай сулууспаҕа ылбыттар. Икки ыйынан атырдьах ыйыгар Ис дьыала министиэристибэтин кэллиэгийэтин сэбиэтигэр анаабыттар. Онтон аҕыйах кэминэн 59 саастааҕар Дьокуускайга анаммыт. 1856 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр (урукку ааҕыынан) пенсионнаах (биэнсийэлээх) уурайбыт. Уурайыытыгар Кырыым сэриитин кэминээҕи түбэлтэлэр оруолу оонньообуттара. Англия уонна Франция байыаннай хараабыллара Лаамы байҕалын кытылыгар сылдьыыларын кыайан тохтоппотох диэн буруйдааһын баара. 1871 сыллаахха өлбүт, Царское Село Казанскай кылабыыһатыгар көмүллүбүт (билигин Пушкин куорат).
Кини саҕана Охуоскай тыраага сабыллан, ол оннугар Айаан тыраага аһыллыбыта. Ыраахтааҕыга суруйбут 1855 сыллааҕы отчуота Санкт-Петербуурга Арассыыйа судаарыстыбатын устуоруйатын архыыбыгар харалла сытар. Бу оччуотугар Саха уобалаһыгар 211916 киһи олорорун, Лаамы байҕалыгар өстөөх хараабыллара баар буолан Хамчаакканы кытта ситим быһынна диэн суруйар.
Capital Group Companies
Capital Group Companies — АХШ инвестиционнай холдиҥа, Аан Дойдуга биир баай тэрилтэ. Уопсай салайар актива 3 трлн долларга тэҥнэһэр, бэйэтин наличка харчыта 2 трлн доллар.
Analog Devices
Analog Devices — АХШ тэрилтэтэ, микросхема оҥорооччу уонна интергральнай системалары.
Capital Group Companies
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Analog Devices
Mitsui Group бизнеска холбонор.
Capital Group Companies
Салалтата — Лос Анджелес (АХШ).
Analog Devices
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Capital Group Companies
Capital Group Companies бэйэтэ 480 тэрилтэҕэ бас билэр активтаах, онтон бэйэтин араас тэрилтэлэр бас билэллэр, олортон Mitsui Group саамай улахан өлүктээх (42%).
Capital Group Companies билиҥҥи кэмҥэ Арассыыйа, АХШ, Германия, Франция уонна Корея фармацевтическай бизнеһын сүрүннээн тутан олорор.
Татьяна Бакальчук
Алтынньы 16 күнүгэр 1975 сыллаахха Москваҕа төрөөбүт.
2021 елның августында Форбс Татьяна Бакалчукны Россиядә беренче хатын-кыз миллиардеры дип атады, аның байлыгын 13 миллиард доллар дип бәяләде.
Уһун (Бүлүү улууһа)
Уһун — Бүлүү улууһун Бастакы Күүлэт нэһилиэгин киинэ.
Үгэс саҥанан солбуллар
Оҕо салгын кута сайдан, үөрэҕи-билиини ылынан истэҕинэ, бу билиитин саҥа үгэскэ кубулутар кыаҕа улаатар. Саҥа киирэр үгэстэр урукку үгэстэри баһыйан, үтүрүйэн, солбуйан, хаалларан иһэр кыахтаахтар.
Сахалар оҕону иитиигэ хайҕалы аҕыйахтык, биирдэ эмэ туттарга сүбэлииллэр. Аһара хайҕаатахха оҕо иитиитэ хайҕанар өттүн диэки халыйан хаалыан сөп. Оҕону хайҕааһын “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэстэҕинэ табыллар:
1. Оҕону өйдөөх диэн хайҕаама. Аҥардастыы өйүн туһаннаҕына бэйэтигэр эрэ туһалааҕы оҥостор өйө-санаата сайдан хаалыан сөп.
2. Тугу эмэ үчүгэйи оҥордоҕуна хайҕыахха. Тугу эмэ туһалааҕы үлэлээн-хамсаан оҥорон хайҕаннаҕына, ол туһалааҕы элбэҕи оҥоруон, үгэс оҥостунуон сөп.
Биир эмэ санаа кыыма сотору умнуллан хааларыттан санаа кыра курдук саныыбыт. Ол эрээри санааны хос-хос хатылаан санаатахха умнуллубат буола уларыйар, күүһүрэр. Кэлин үгэскэ кубулуйар кыахтанар. Үгэстэртэн киһи уларыйбат өйө-санаата, ийэ кута хомуллан, таҥыллан үөскүүр. Үгэстэр оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун үөскэтэллэр, бэйэтин салайыыга кыттыһаллар.
Үгэс үөскээһинин уратылара манныктар:
1. Оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ тугу билбитэ барыта саҥаны айыыга киирсэринэн сонно үгэс буолан ийэ кутун быһалыы үөскэтэн иһэр. Ийэ кут аан бастаан саҥаны билиилэртэн үөскээн мунньуллан иһэр.
2. Хос-хос элбэхтик хатыланар санаалар, хамсаныылар кэлин үгэһи үөскэтэллэр. Биир быһыыны хос-хос хатылаан оҥоруу үгэһи үөскэтэн умнуллубат буолар. Киһи түүлүгэр ону-маны көрөрө, бу быһыылар үгэскэ кубулуйбуттарыттан тутулуктанар.
3. Олус соһуйуу, уйулҕа хамсыар диэри куттаныы, улаханнык долгуйуу, үөрүү, дьоллонуу киһиэхэ ийэ кутун соҕотохто үөскэтэн умнуллубаттар, киһи түүлүгэр сонно киирэн көстүөхтэрин сөп.
Түүлгэ көстөр үгэс буолбут бэлиэ хаһан да уларыйбат, арай атын бэлиэнэн солбуллуон сөп. Бу быһаарыы үгэс хайдах туттулларын уонна уларыйарын быһаарар. Ол курдук, олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит үгэстэр билигин да дьоҥҥо түүллэригэр көстөллөрүн түүл бэлиэлэрэ уларыйбаттара, арай атынынан солбуллан, эбиллэн иһэллэрэ биллэрэр.
Кыра эрдэҕинэ, ийэ кута үөскүүр кэмигэр атаахтык иитиллибит оҕону ыган туран көннөрө сатааһын “Трудные подростки” диэҥҥэ кубулуйарын үөскэтэр. Сыыһа үгэстэммит оҕону сыыйа-баайа атын, туһалаах үгэһи иҥэрэн, үлэнэн, спордунан дьарыктаан эрэ көннөрүү эйэлээхтик кыаллар кыахтаах.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр үөскээбит үгэстэр билигин да уларыйа иликтэр. Ол үгэстэргэ киирсэллэр:
- Оҕолору оскуолаҕа босхо үөрэтии.
- Оҕолору үөрэтиигэ “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн бэлэмҥэ үөрэтэр этиини туһаныы билигин да хаала илик.
Олохтон хаалбыт үгэстэри саҥа олоххо сөп түбэһэр үгэстэр үөскээтэхтэринэ солбуйаллар. Ыксаабакка, ыкпакка урукку, хаалбыт үгэстэри саҥа үөскүүр туһалаах үгэстэринэн солбуйан биэрии эрэ урукку олохсуйбут үгэһи эйэлээхтик уларытыан сөп.
Эдэрдэр саҥа үгэһи ылынан иһэллэрэ түргэнинэн урукку үгэстэрин уларытар кыахтара улахан. Салайар былааска утарылаһар үгэстэри, хаалбыт олоҕу уларыта сатааһыны эдэрдэр тутуһар кыахтара улаханыттан саҥа, туһалаах үгэстэр киирэн иһэллэрэ эрэйиллэр.
Үгэс уларыйыыта саҥа үгэс үөскээтэҕинэ уонна олоххо киирдэҕинэ эрэ кыалларыттан дьон өйө-санаата бытааннык уларыйар. Бу быһаарыы олох уларыйыытынан дакаастанар. Ол курдук, ырыынак олоҕо кэлиитэ баай дьон үчүгэй диэн ааттаныыларын үөскэппитэ олоххо сыыйа, бытааннык киирэ сатыыр.
Айылҕа киһиэхэ дьайыыта күүстээх. Куруук таһырдьа, тымныыга сылдьан үлэлиир эр дьон санаалара кытаанах, өһөстөр, тугу ылыммыттарын, үгэс оҥостубуттарын уларыталлара кыаллыбат. Ол иһин саха эр дьоно бары бэйэлэрэ ураты өйдөөхтөр-санаалаахтар, тулуурдаахтар, өһөстөр санаабыт санааларын уларыппаттар.
Сахалар “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн үөрэхтэрэ оҕо улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ арааран билэрин, олоҕор туһанарын үөскэтэр. Бу үөрэх сахалар бэйэлэрин өйдөрүн-санааларын тутуһуулара күүстээҕин дакаастыыр. Ол курдук, ким эрэ эппитин үтүктэн, бу “аньыы”, куһаҕан диэн этэр буоллахха, атын киһи өйүгэр-санаатыгар, этэн биэриитигэр, албыныгар киирэн биэрбиккин биллэрэр. Сахаларга “аньыы” диэн тыл төрүт суоҕа итини дакаастыыр чахчынан буолар.
Уһуну-киэҥи саныыр, омук сайдыытын туһунан санааларыгар оҕустарар дьон аҕыйахтар, үгүстэр күннээҕи эрэ дьыалаларынан дьарыктанан үйэлэрэ баранар. Биир эмэ киһи олоххо туһаны аҕалар саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрэр. Атыттар бары аһара барар санаалара аҕыйаҕыттан, көрсүөлэриттэн, сэмэйдэриттэн олоххо туһалааҕа чахчы биллибит саҥаны айыылары бастаан иһээччилэри үтүктэн туһаналлар.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ элбэх дьоҥҥо аналланар, ол иһин дьону көрсүө, сэмэй буолууга ыҥырар уонна оҕолору кыра эрдэхтэриттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитэри, үөрэтэри ирдиир. Көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйаҕыттан уонна тулуура улаханыттан үлэни-хамнаһы сайыннарар кыахтанар.
Өйдөрө-санаалара сайдыбыт, олох уопутун иҥэриммит, элбэх оҕолору иитэн, улаатыннаран, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэн өй-санаа, үгэстэр үөскээһиннэрин баһылаабыт кырдьаҕастар сахалыы таҥара үөрэҕин эдэрдэргэ тириэрдэллэрэ, үгэс оҥорон иҥэрэллэрэ ирдэнэр.
Сахалыы өй-санаа үөрэҕин, үгэстэргэ үөрэтэрин умнубут, хаалларбыт аймахтар эстиигэ, ол аата атын күүстээх санаалаах, үлэни-хамнаһы кыайар, ахсааннара эбиллэн иһэр аймахтарга баһыттаран симэлийиигэ тиийэллэр.
Онон олоххо туһалаах, үлэҕэ-хамнаска сыһыаннаах үгэстэри эдэрдэргэ иҥэрэн биэриини олоххо уопутурбут кырдьаҕастар оҥороллоро тиийимтиэ, туһата улаатар. (1,82).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сахаларга оҕону иитии, үөрэтии уратылара. – Дьокуускай: 2023. – 117 с.
Категорияларынан көрдөөһүн: Үөрэх.
Сүөк оҕото
Сүөк оҕото эбэтэр толоон оҕото - булумньу оҕо, көрсүү оҕото.
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Тюмень куоракка баар судаарыстыбаннай үрдүк профессиональнай үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
2012 с.алтынньы ыйыттан Евросойуустан үбүлэнэр норуоттар ыккардыларынааҕы Tempus бырайыакка кыттыһан үлэлиир. Бырайыак тиэмэтэ "Киһи харыстабыла: тулалыыр айылҕатын туруга, аһын-үөлүн хаачыстыбата, радиоактивнай эттиктэринэн киртийбит сирдэргэ уопсастыба доруобуйата"
2015 с.кулун тутар 11 күнүгэр акадьыамыйа Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета буолбут.
Структурата
-6 факультеттаах, 59 кафедралаах 1. Лечебнай 2. Фармацевтическай 3. Стоматологическай 4. Педиатрическай 5. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕэ 6. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмнээһин -элбэх профиллаах клиника -научнай бибилэтиэкэ -үлэ үөрүйэхтэригэр, сатабылга уһуйар киин -симуляционнай үөрэх киинэ -информац.технологиялар кииннэрэ -тохтоло суох проф.сайдыы института -үөрэх хаачыстыбатын уонна мониторингын киинэ -анатомия түмэлэ -устуоруйа түмэлэ -бэчээттээн таһаарар киин
Университекка күнүскү уонна кэтэхтэн үөрэнии салааларыгар үрдүк үөрэх программатынан барыта 3500 устудьуон үөрэнэр. Эбии үөрэхтээһин программатынан квалификацияны үрдэтии уонна атын испэссээлинэскэ бэлэмнэнии циклларыгар сылга 6000 киһи 56 мэдиссиинэ испэссээлинэһигэр үөрэнэллэр. Интернатура - 29, ординатура - 35 испэссээлинэстэринэн ыытыллар. Преподавателлэр истэригэр 130 наука дуоктара, 300 наука хандьыдаата, 1 АНА акадьыамыга бааллар.
Рейтиннэрэ
1. Арассыыйа бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинэ RAEX-100: 2019 с. ТСМУ 100 бастыҥнар испииһэктэригэр киирбит. 2. "Рейтинг востребованности вузов РФ" Топ-10 киирбит. 3. "По цитируемости публикаций научных работ" рейтиҥҥэ 3 бастыҥнарга киирбит. 4. "Индекс Хирша" Scuence index рейтинигэр Арассыыйа 46 үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 22-с миэстэлээх.
Ссылкалара
https://www.tyumsmu.ru/ https://www.tyumsmu.ru/about/rating_position/ https://xn--80aacozicjl1agbl4lraw.xn--p1ai/mediapasport/obrazovanie-i-nauka/tyumenskiy-gosudarstvennyy-meditsinskiy-universitet/ https://xn--80aacozicjl1agbl4lraw.xn--p1ai/publikatsii/obrazovanie/tyumenskiy-gmu-kuznitsa-meditsinskikh-kadrov/
Тенишев Эдхям Рахимович
Эдхям (Эдем) Рахимович Тенишев (Әдһәм Тенишев; 1921 сыл муус устар 26 күнэ, Пенза — 2004 сыл от ыйын 11 күнэ, Москва) – сэбиэскэй тыл үөрэхтээҕэ, түүр уонна моҕол омуктарын чинчийбит. Филологическай наука доктора, профессор, ССРС НА чилиэн-корреспондентэ (1984). РНА Тыл салаатын ураал-алтаай тыллар бөлөҕүн салайааччыта. "Советская тюркология" диэн сурунаал уонна элбэх томнаах "Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков" диэн кинигэ сүрүн редактора.
Олоҕо
Эдхям Рахимович Тенишев 1921 сыл муус устар 26 күнүгэр Пензаҕа татаар ыалыгар төрөөбүтэ. Кини 10 саастааҕар Дьалал-Абакка (Кыргыс ССР) көспүттэр.