cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үлэһит киһи өйө-санаата
Элбэх дьон үлэлээн-хамсаан, бэйэлэрин үлэлэринэн айахтарын ииттинэллэр, араас баайы-малы эбии мунньуналлар. Үлэһит дьон элбэхтэр. Баар дьонтон барыларыттан 50-70 бырыһыаннарыттан ордуктарын ылаллар. Дьон-аймах олохторун суола элбэх ахсааннаах өттүлэрин баҕа санааларын толоруу, кинилэр үчүгэй, үтүө, үрүҥ диэн өйдөбүллэрин ситиһии диэки сыыйа-баайа салаллан баран иһэр. Kим элбэх ахсааннаах ол баһыйар өрүт буолара итини эмиэ быһаарар. Бу быһаарыы таба буолуута элбэх ахсааннаахтар өйдөрө-санаалара төһө сайдыылааҕыттан эмиэ олус улахан тутулуктаах. Улуу Октябрьскай революция эрэллээх кыайыытын кэнниттэн үлэһиттэр, хамначчыттар уонна саллааттар былааһы ылан бараннар, үөрэхтэрэ, билиилэрэ ситэ тиийбэккэ, кэлин күүстээх диктатура диэки салаллан хаалыылара кэнники олохторун, сайдыыларын туормастаабыта. Үлэһит дьон оҕолорун үөрэтэр ньымалара уратылардаахтар. "Тугу барытын мин оҥорорум курдук оҥор", "Киһи буол" диэн үөрэх үлэһиттэр оҕону иитэр, үөрэтэр үөрэхтэрэ буолар.
Киһи өйүн-санаатын олорор олоҕо өр сылларга, кыра сааһыттан улаатыар диэри чочуйан оҥорор. Оҕо иитиитигэр, киһилии киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннарыыга үлэһит дьон олохторо ордук сөп түбэһэр. Киһи өйүн-санаатын быһаарар «Киһилии киһи» диэн өйдөбүлү үлэһит дьон үөскэппиттэрэ, үчүгэй киһи таҥараны киһи буолуу үөрэҕин тутуһар үлэһит дьон айбыттар. Аһыныгас санаалаах, кыаҕа баарынан көмөлөһө сатыыр, барыны-бары харыстыыр, хаһан да аһара туттубат, үлэлээн-хамсаан тугу эмэни булунар дьону үлэһиттэр эрэ иитэн-үөрэтэн улаатыннараллар.
Yлэһиттэр олохторо, өйдөрө-санаалара, куруук үлэлииллэрэ, дьулуурдара, тулуурдара, олох ыарахаттарын тулуйаллара Айылҕа көрдөбүллэригэр олус сөп түбэһэллэр. Айылҕаны харыстыыллара, буорту оҥорботторо, алдьаннаҕына көннөрөр үлэлэри ыыталлара дьиҥнээх үтүө санаалаах дьон, кинилэр буолалларын быһаарар.
Олох сайдан, экономика күүһүрэн, бары-барыта, киһи наадыйара баар, дэлэйэн истэҕин аайытын киһи өйө-санаата өссө бөҕөргөөн, кытаатан биэрэн иһиэхтээх.
Дьон олоҕор сотору-сотору уларыйар кэмнэр кэлэллэрин былыргы сахалар билэллэрин ити этиилэрэ эмиэ бигэргэтэр. Баайга-талымҥа, туох барыта дэлэйигэр үөскээбит киһи өйө-санаата мөлтөх, барыта бэлэмҥэ үөрэммит атаах буолан хаалара, кэлэр көлүөнэлэрин иитэн-үөрэтэн улаатыннарарыгар өссө мөлтөтөн биэрэринэн уратыланар. Бэйэлэрэ атаах, кыра эрдэхтэринэ төрөппүттэрэ хайдах көрбүттэрин-истибиттэрин билбэт дьон, өссө атаах оҕону иитэн улаатыннаран иһэллэрэ быһаарыллар. Кэлэр көлүөнэ дьон аһара атаахтык иитиллиилэриттэн, тулуура суох буола улааталларыттан арыгыга ылларыылара элбиир. Кэлин олох сайдан истэҕинэ аны наркоман буолан барыы мөлтөх майгылаах, тулуура суох дьоҥҥо ордук күүскэ суоһуур кэмэ кэлэн иһэр. Туруга суох өйдөөх-санаалаах, атаахтык иитиллибит эдэрдэр омугу сотору эстэр суолга киллэрэллэр.
Үлэһит дьон оҕолоро кыра эрдэҕиттэн, бэйэтэ төһө кыайар буолуоҕуттан айылҕа итиитин, тымныытын тулуйа, үлэлии үөрэнэр. Үлэ киһи өйүн-санаатын, этин-сиинин эрчийэр, ол иһин тулуурдаах, дьулуурдаах буола улаатар. Үлэһит киһи бэйэтин солбуйуохтаах оҕотун бэйэтэ батыһыннара сылдьан, хайдах үлэлии үөрэммитин курдук үөрэттэҕинэ кэлэр көлүөнэтигэр эрэллээх буолар, олоҕо кэлэр көлүөнэтигэр бэриллэн салгыы сайдан барар кыахтанар.
Үлэ-хамнас итиини, тымныыны тулуйарга эдэр киһини эрчийэр. Айылҕаҕа куруук сылдьарыттан бырдахха, үөҥҥэ-көйүүргэ сиэтэрэ элбээн доруобуйата, өйүн-санаатын туруга бөҕөргүүр. Быстах быһыыларга түбэстэҕинэ тулуурдаах буолан, олох араас ыарахаттарыгар сөптөөх быһаарыныылары ылынар кыахтанар. Өй-санаа айылҕа биэрбит ыарахаттарын тулуйарга үөрэнэн сайдыыта туруктаах өй-санаа диэн ааттанар.
Дьулуурдаах буолуу, ылыммыт сыалы ситиһии киһи биир үчүгэй хаачыстыбатынан ааҕыллар. Олох ыарахаттарын тулуйа үөрэнии киһи ити хаачыстыбаларын сайыннарар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн бэйэтэ оҥорон кыайарга, сатыырга үөрэннэҕинэ, бэйэтин олоҕор элбэх кыайыыны ситиһэр кыахтанар. «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһооно оҕо төрөппүтүнээҕэр бары хаачыстыбаларынан барытынан ордук буола улаатыахтааҕын быһаарар. Тулуурдаах, дьулуурдаах, күүстээх санаалаах буолуу өһөс диэн ааттанар. Олус туһалаах хаачыстыбалары киһи куруук эрчилиннэҕинэ, дьарыктаннаҕына эрэ ситиһэр. Бу өс хоһооно кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын олус бөҕөргөтөрүн, күүһүрдэрин иһин сахалары мөлтөтө, симэлитэ сатааччылар сөбүлээбэттэр.
«Үлэһит киһи оҕото – үлэһит буолар» диэн сахалар этэллэр. Бу саха дьоно уһун үйэлэргэ үөрэппит олохторун үөрэҕэ. Киһини билиэхтэрин баҕардахтарына төрөппүттэрин туһунан ыйыталаһаллара, төрөппүттэрин өйдөрө-санаалара оҕо кыра эрдэҕинэ бэриллэн ийэ кутугар иҥэн хааларын былыргыттан билэллэрин биллэрэр этии буолар.
Үлэһит киһи тугу даҕаны аһара туттубат. Барытын кэмнээн, сөп буоларынан эрэ тутта сатыыр уонна онно оҕотун үөрэтэр. Айылҕаттан ылара да кэллэҕинэ аһара баран олус элбэҕи ылбат, булду аһара бултаабат. Сөп буоларын эрэ ылар. Туохха барытыгар аһара туттубат буолуу үлэһит дьон киһилии майгыга үөрэхтэрэ буолар. Кыыһырдахха – «Аһара кыыһырыма», «Уһуннук кыыһырыма», ытаатахха – «Чэ, сөп буолуо. Аһара ытаама», үөрдэххэ – «Аһара үөрүмэ, алларастаан күлүмэ, сотору ытыырыҥ кэлиэҕэ» диэн үөрэхтэр барылара хаһан да аһара барбат буолууга үөрэтэллэр.
Саха үлэһит дьонун олохторо айылҕаттан олус күүстээх тутулуктааҕа оҕолорун Айылҕаны таптыырга, харыстыырга үөрэтэллэригэр күһэйэр, Айылҕа дириҥ күүстэригэр, иччилэргэ итэҕэли иҥэрэллэр. Көтөрдөрү уонна кыыллары, тыыннаах харамайдары харыстыырга оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн үөрэтэллэр.
Үлэһит дьон оҕолоро улаатан бэйэлэрэ хайдах үөрэммиттэрин курдук кэлэр көлүөнэлэрин салгыы үөрэтэн истэхтэринэ аймахтара салгыы сайдан иһэр кыахтаналларын ситиһэллэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ, ол аата 5 сааһыгар диэри, иитиитэ чиҥ, кытаанах буолуохтаах. Тугу сатыырын барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэнэн, оннук үгэстэри үөскэтинэн ийэ кута иитиллэн иһэр. Оҕо улаатан бэйэтин өйүнэн-санаатынан салаллан олоҕун оҥостон барыытыгар кыра эрдэҕинэ бэрээдэхтээх буолууга чиҥник үөрэммитэ олус туһалыыр. Киһи итирэн өйө көттөҕүнэ ийэ кутун өйүнэн-санаатынан салаллар диэн «Кут-сүр үөрэҕэ» диэн үлэ быһаарар. Билигин эдэрдэр арыгы иһэн итирэн баран оҥорор ыар буруйдара, куһаҕан быһыылара барылара кыра эрдэхтэринэ ийэ куттара киһилии быһыыга иитиллибэтэхтэрин туоһулуур.
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Үлэһит киһи өйө-санаата
Олоххо көрсөр ыарахаттары тулуйа үөрэнэргэ «Үөрэх ыарахан буоллаҕына олорорго чэпчэки буолар» диэн этиинэн салайтарыахха сөп. Үлэһит киһи оҕотугар туох да улахан баайа-мала суох киһиэхэ, үлэлии-хамсыы, тута-оҥоро үөрэммитэ эрэ кини баар-суох баайа буолар. Үлэлии үөрэммит киһи бэйэтин кыаҕынан үлэлээн-хамсаан хамнас ылар, олоҕун оҥостор, элбэх ситиһиини оҥорор, салгыы сайдар кыахтанар.
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
НовСМУ - Арассыыйаҕа Новосибирскай куоракка баар үрдүк мэдиссиинэ үөрэхтээх испэссэлиистэри бэлэмниир үөрэх тэрилтэтэ.
Үлэһит киһи өйө-санаата
Үлэлии үөрэнии диэн оҕо үлэһит төрөппүттэриттэн ылар баайын биир тутаах көрүҥэ буолар. Бэйэтэ элбэх баайа-мала суох киһи оҕотун үчүгэйдик үлэлииргэ-хамсыырга, оҥорорго-тутарга үөрэттэҕинэ, оҕото улааттаҕына бэйэтин кыаҕынан уонна дьулуурунан барыны-бары ситиһэригэр кыах биэрэр. Төрөппүт оҕотун кыра эрдэҕиттэн үлэлииргэ үөрэппэккэ хааллаҕына лаппа улааппытын да кэннэ бэйэтэ көрө-истэ сылдьарыгар тиийэрэ киһи барыта үлэлии-хамсыы үөрэнэрэ хайаан да наадалааҕын биллэрэр. (1,72).
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Устуоруйата
1935 с. ССРС НКС 1818 нүөмэрдээх Новосибирскай куоракка мэдиссиинэ институтун арыйар туһунан Уурааҕа тахсыбыт. 1999 с.диэри Новосибирскайдааҕы Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннаах мэдиссиинэ института диэн ааттаах эбит. 1999 с.- 2005 с.диэри Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата.
Үлэһит киһи өйө-санаата
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Билиҥҥи кэмҥэ
2008с.олунньу 21 күнүгэр НГМУ ректорынан м.н.д. профессор И. О. Маринкин талыллыбыт. Билиҥҥи кэмҥэ НСМУга үөрэх биэс хайысханан ыытыллар: -мэдиссиинэ наукалара уонна доруобуйа харыстабыла -экэниэмикэ уонна салайыы -гуманитарнай наукалар -диссипилиинэлэр ыккардыларынааҕы испэссэлинэстэр -естественно-научнай испэссээлинэстэр
Апельсин Банк
Апельсин Банк — Узбекистаан саамай кыракый, ол эрэн саамай түргэнник сайда турар баана буолар. Сүрүннээн онлайн үлэлиирин иһин уонна ажиотажнай ааттааҕын иһин. 2021 сыллаахха төрүттэммитэ.
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Структуралара
Билиҥҥи кэмҥэ университет 8 факультеттаах, 76 кафедралаах, 20 куурустаах, 10 научнай үөрэххэ олоҕуран оҥорон таһаарар холбоһуктаах. 3 акадьыамыйалыы лабораториялаах уонна научнай-чинчийэр лабораторнай Кииннээх. НСМУга 1750 үлэһит баарыттан 860 киһитэ учууталлар. Ол иһигэр: 213 дуоктар уонна бэрэпиэссэр, 390 нука хандьыдаата, 10 АМНА акадьыамыга уонна чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, 59 уопсастыбаннай уонна норуоттар ыккардыларынааҕы акдьыамыйалар чилиэннэрэ, 9 наука үтүөлээх диэйэтэлэ, 4 үрдүкү оскуола үтүөлээх үлэһитэ, 2 физическэй култуура үтүөлээх үлэһитэ, 23 АБ үтүөлээх бырааһа бааллар. Университетка 5000 кэриҥэ устудьуон үөрэнэр.
Апельсин Банк
кыттар төлөбүр системалара
Сайта: https://apelsin.uz/ru
Иванов Петр Прокопьевич
Петр Прокопьевич Иванов — саха суруналыыһа, урбааҥҥа аналлаах «Байдам» сурунаал тутаах эрдээктэрэ. Бу иннинэ Хатан сурунаалы тэрийэн үлэлэппитэ.
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Структуралара
НСМУга .Мэдиссиинэ консультативнай киинэ .Косметология института .Ис ыарыы института .Тутулуга суох медиссиинэ эспиэрдэрин Сүбэтэ .Сертификация киинэ .Сибиирдээҕи Бэдэрээлинэй Уокурук(СБУ) Киин аттестациялыыр хамыыһыйата .Норуоттар ыккардыларынааҕы үөрэхтээһин уонна араас тылынан алтыһыы Киинэ .Ийэ уонна оҕо харысталын Киинэ .Успуорт уонна чөл туруктаныы лааҕыра ."Сибмедиздат" бэчээттээн таһаарар тэрилтэ ."Авиценна" видеостудия уо.д.а.бааллар.
Иванов Петр Прокопьевич
Үөһээ Бүлүү Ороһутуттан төрүттээх. 1989 - 1991 сылларга Сэбиэскэй Аармыйаҕа салгын сэбилэниилээх күүстэригэр сулууспалаабыта. СГУ филология факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Онтон тутуу эйгэтигэр, ырыынакка иҥин үлээбитэ. Суруналыыстыканан 2008 сыллаахтан дьарыктанар
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Факультеттара
1. Лечебнай факультет 2. Медико-профилактическай факультет 3. Педиатрическай факультет 4. Стоматологическай факультет 5. Менеджмент факультета 6. Фармацевтическай факультет 7. Квалификацияны үрдэтии эбии испэсээлинэскэ үөрэтии факультета 8. Социальнай үлэ уонна клиническай психология факультета
Рейтиннэрэ
НСМУ Арассыыйа 2168 үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 168-с миэстэлээх. Новосибирскай уобалас үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 16-с, Новосибирскай куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 16-с миэстэлэрдээх. Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 69 тэрилтэ кыттыбытыттан 14 миэстэни ылбыт. Forbes аналитиктара дойду 600 үрдүк үөрэҕин тэрилтэтин үөрэх хаачыстыбатынан, үөрэх кэннэ үлэ миэстэтин булуунан уонна выпусниктар предпринимательскай кыахтарынан тургутан көрөннөр рейтин оҥорбуттар. Рейтиҥҥэ НСМУ 82-с миэстэҕэ тиксибит. ARES(Academic Ranking-European Standard) аан дойду университеттарын тутулуга суох рейтинигэр НСМУ 5-с, 11-с, 14-с миэстэлэрдээх. Үөрэх хаачыстыбатын, научнай үлэни ыытыы, үлэнэн хааччыллыы көрдөрүүлэрин диплом ылбыт уонна аан дойду университеттарын рейтинигэр ARES(Academic Ranking-European Standard) киллэриллибит.
Ссылкалара
http://new.ngmu.ru/site/news/10080 http://ngmu.ru/about/ https://vuzopedia.ru/vuz/1705 https://moeobrazovanie.ru/ngmu/?ratings https://amp.rbc.ru/regional/nsk/02/07/2018/5b39dce69a79476eb74cb37e
Чишма оройуона (Башкортостаан)
Чишма оройуона (Шишмә районы) — башкортостаан оройуона, дьаһалта тыырыллыытын биирдэмэ бэйэни салайыныы Чишма оройуона (Шишмә районы муниципаль районы).
Киинэ — куорат тииптээх Чишма бөһүөлэк.
Географията
Оройуон Башкортостаан киинигэр, Прибель хапталыгар сытар. Килиимэтэ континенныы, сылаас, орто сииктээх. Гидрографиятын ситимэ Дёма, Уршак, Кармасан, Чермасан, Уза уонна кинилэр салааларыттан турар. Күөллэрин ахсаана 250-ча, барыларын иэнэ 1000 га. Үксүн элгээннэр уонна кутуллар күөллэр. Үүнээйитин сүнньэ лиипаттан, клентан, дуубтан, хатыҥтан уонна тэтиҥтэн турар булкаас ойуурдаах. Кунуһа солоҥноох, карбонааттаах уонна көннөрү чернозем, ону таһынан бороҥ ойуур кунуһа. Хостонор баайдарыттан ньиэп, аргыс гаас, кумах-таас булкадаһыга, агрономия рудаалара үөскээбит сирдэрэ баар. Оройуон сиринэн Москуба — Челябинскай тимр суол, бэдэрээссийэ таһымнаах М-5 «Ураал» массыына суола ааһаллар.
Устуоруйата
Оройуон устуоруйата орто үйэлэргэ саҕаланар диэххэ сөп. XIII—XV үйэлэргэ миин диэн ааттаах башкиирдэр биис уустара Дема өрүс кырыытыгар олохсуйбут. Кэлин башкиир сирдэрэ Русь састаабыгар киирэригэр манна мишаар татаардарга сир биэрбиттэр (башкиир бууннарын хам баттаабыт манньаларыгар ), ону таһынан Пенза губерниятыттан мордва, нуучча, украинецтар кэлэн олохсуйбуттар.
XIV үйэҕэ бу сирдэринэн Тамерлаан аармыйата ааспыт. XVIII үйэҕэ полковник Михельсон Чишманнан Пугачёв буунун хам баттыы ааспыта. 1920 сыллаахха М. В. Фрунзе Чишма ыстаансыйатыттан үрүҥнэри үүрбүтэ.
Манна Тура-хан уонна Хусейн-бек мавзолейдара Чишма бөһүөлэк аттыгар бааллар.
Калмашево дэриэбинэ аттыгар XVIII үйэтээҕи мусульмаан көмүүлэрэ бааллар. Барсуанбашево дэриэбинэҕэ 1724 сыллааҕы мэчиэт баар. Енгалышево дэриэбинэҕэ XX үйэ саҕаланыытыгар Манаев атыыһыт туттарбыт земскэй оскуолатын дьиэтэ баар.
Куораттыҥы усулуобуйаҕа олороллор % населения района.
Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн: татаардар — 55 %, нууччалар — 20,2 %, башкиирдар — 18,7 %, украинецтар — 2,5 %, мордва-эрзээннэр  — 1,5 %, лица других национальностей — 2,1 %.
Дьаһалтанан арахсыыта
Чишма оройуонугар 104 нэһилиэнньэлээх пуун ол иһигэр биир куораттыҥы уонна 15 тыа сэлиэнньэтэ, баар :
Холера
Холера диэн сыстыган ыарыы аата. Vibrio cholerae диэн бактерия үөскэтэр. Vibrio cholera тууһа суох уу туустаах ууну кытта булкуйарыгар үксүгэр сиригэр тарҕанар, холобур курдук өрүс муораҕа киирэригэр. Уу үүнээйилэрэ элбэх сиригэр үөскүүр.
Чишма оройуона (Башкортостаан)
Экономиката
thumb|Въездная стела|240 px Оройуон сүрүн дьарыга: тыа хаһаайыстыбатыгар сүөһү итиитэ уонна бурдук ыһыыта. Тыа хаһаайыстыбатын сирин иэнэ 130,6 тыһ. га, ол иһигэр бааһыналара — 101,5 тыһ. га, ходуһалара — 4,9 тыһ. га, мэччирэҥнэрэ — 23,9 тыһ. га. Саахардаах сүбүөкүлэ, подсолнечник, бурдук, бобтуҥулар. Ынах сүөһү уонна көтөр иитии сайдыбыттар. Бырамыысыланнас тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын таҥастааһыны уонна ньиэптэ хостуур бырамыысыланнаһы кытта ситимнээх.
Холера
Хайдах ыалдыахха сөбүй
Холера бактерияларынан киртийбит ууну эбэтэр аһы сиэтэххэ ыалдьаллар.
Сороҕор дьон сөптөөхтүк буспатах балыктан ыалдьыан сөп. Ону тэҥэ холеранан ыалдьа сылдьар киһи таарыйан буһарбыт аһа эмиэ сыстыганнаах буолар. Дьон үксүгэр кирдээх ууну иһэн ыалдьар.
Холераттан эмтэнии
Сорох дьон олус күүстээхтик хотуолууллар, ол иһин сатаан испэт буолаллар, оччоҕуна капельницанан вена иһигэр киллэрэллэр.
Хайдах холера турбатын хааччыйыы
Холеранан ыалдьыбат туһугар маннык гыныахха наада:
Узбекистан Национальнай Баана
Узбекистан Национальнай Баана (O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki" Aksiyadorlik jamiyati) — Узбекистаан саамай бөдөҥ баана.
Тэҥкэ (Сунтаар улууһа)
Тэҥкэ — Сунтаар улууһун Тэҥкэ нэһилиэгин киинэ.
Асака Банк
Асака Банк — Узбекистаан иккис бөдөҥ баана капитализациятынан, 1995 төрүттэммитэ.
Алока Банк
Алока Банк — Узбекистаан биир бөдөҥ чааһынай баана.
Сомоҕолоһуу
Сомоҕолоһуу диэн биир сыаллаах, биир санаалаах буолуу ааттанар.
Омук сайдыыта, ахсаана эбиллиитэ атын омуктуун холбостоҕуна эрэ үөскүүрүн сахалар былыр-былыргыттан билэн олохторугар туһаналларын “Уу чугаһа, уруу ырааҕа ордук”, “Хаан тупсарыыта” диэн этиилэрэ баара быһаарар. Сахалар уһун кэмҥэ нууччалардыын бииргэ олорон, кинилэр тылларын, үөрэхтэрин баһылаатылар, ону тэҥэ, эт-сиин холбоһуута бааһынайдары үөскэтиитэ эмиэ элбэх. Арай бу икки тылланыы, икки омук өйүн-санаатын баһылааһын омук иһигэр хайдыһыыларга тириэрдэрин “Үс саха үөскээһинэ” диэн этии баара быһаарар.
“Үс саха үөскээһинэ” диэн үлэҕэ быһаарбыт курдук тус-туспа итэҕэллээх икки омук дьоно бииргэ олорон бэйэ-бэйэлэрин кытта холбостохторуна, икки омуктар үстүү аҥы арахсаллар, “Үс аҥы бардылар” диэн этии ону быһаарар. Бу арахсыы кэнниттэн хайалара баһылаан, салайан, сайдан барара хаттаан быһаарыллар кыахтанара омуктарга улахан хамсааһыны үөскэтэллэр. Омуктар сайдыыларын сокуона дьайыытын билигин, иһитиннэрэр, биллэрэр тиэхиникэ сайдыбыт кэмигэр ордук биллэр.
Бу кэмҥэ арабтар сайдар, үүнэр кэмнэрэ кэлэн, ол омуктарга улахан хамсааһыннар саҕаланнылар.
Сахалар билигин икки омук тылын баһылааннар, өйдөрө-санаалара сайдыыта үрдүк таһымҥа тахсыбытынан, бу арахсыы кэлиитигэр нууччалары баһылыыр оруолу ылар кыахтаныахтарын сөбө билиннэ. Бу үөскээбит кыаҕы омук сайдыытыгар таба туһаныы ирдэнэр көрдөбүл буолла.
Биир санаалаах дьон бииргэ түмсэр кыахтаахтар. Саха сирин харыстааһын хас биирдии саха киһитин ытык иэһэ буолар кэмэ кэллэ. Саха сирин үрэйиигэ, саха тылын мөлтөтүүгэ тула өттүттэн түһүнүү салҕанан баран иһэрин түмсүүлээх буоллахха, сахалыы таҥара итэҕэлин оннугар түһэрдэххэ, саҥа “Харыстас” таҥараны олоххо киллэрдэххэ эрэ тохтотуохха сөп. Саха сиригэр өй-санаа туһунан үөрэх сэбиэскэй былаас суох оҥорбутуттан ыла хаалан, умнуллан сылдьар. Өй-санаа уратылара киһи олорор олоҕуттан быһаччы тутулуктаахтар диэн бары үөрэхтээхтэр этэллэр. Олох уратылара өй-санаа уратыларын үөскэтэллэрэ хаһан да хаалан хаалбаттар.
Россия киэҥ киэлитин алта гыммыт биирин ылар киэҥнээх сиргэ олорор саха дьоно бары биир тыллаахтарын иһин, бары биир өйдөөхтөр-санаалаахтар диэн этэр кыаллыбат. Билигин ырыынак кэмэ кэлэн баай-мал үллэһиллэн дьадаҥылар уонна баайдар үөскээбиттэрин кэнниттэн, бу дьон өйдөрө-санаалара эмиэ тус-туспа арахсалларын билинэр кэллэ. Баай киһи «Бу үчүгэй», “Маны үтүктүҥ” диэн этэрэ уонна күн аайы туттар быһыыта дьадаҥы, үлэһит киһиэхэ хаһан да туолбат ыра санаата буолара олоххо баар буолла. Дьадаҥылар, үлэһиттэр баайдар, тойоттор араас этиилэрин ыраас мууска ылыммакка, улаханнык сиидэлээн баран, бэйэлэригэр туһалааҕын эрэ талан ылан ылыннахтарына табыллар.
Үөрэҕи-билиини нууччалартан ылыныы, барыга бары үтүктэ, батыһа сатааһын биир санааланыыга улахан охсууну оҥороруттан, билигин биир санаалаах буолуу өссө үөскүү, олохсуйа, оннун була илик. Тугу үчүгэй, тугу куһаҕан диэн быһаарыыга нууччалар диэки тардыһыылаах тус-туспа арахсыы баара, биир санааланыы суох буолуутугар тириэрдэр.
Биир санаалаах, сомоҕолоһуулаах буолууга, бу үөскээбит өй-санаа уратыларын таба өйдөөн олоххо таба туһаныы, туһалаах өрүттэрин булан иҥэринии, сайыннарыы ирдэнэр.
Биир кэлим сомоҕолоһуулаах буолууну ситиһиигэ өй-санаа биир буолуутун, үчүгэйи уонна куһаҕаны биирдик өйдөөн, ылынан, тус-туспа арааран олоххо туһаныы ирдэнэр. Үчүгэй уонна куһаҕан кэмэ кэллэҕинэ эргийэн, уларыйан биэрэллэрин таба өйдөөн олоххо туһаныыга хайа да өттүгэр аһара барбат буолууну сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэрин тутуһуу үөскэтэр.
Сахалар былыр-былыргыттан тутуһар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэрэ аан бастаан Күн уонна Сир халбаҥнаабат тутулуктарын быһаарар уонна өйгө-санааҕа сыһыаннаан куруук тутуһуллуохтаах.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии сахалыы «ай», «айыы» диэн тылларбытыгар иҥэн сылдьар. Бу «ай», «айыы» диэн тылларбыт үчүгэйи уонна куһаҕаны холбуу, бииргэ быһаараллара икки өрүттээх өйдөбүлү үөскэтэрин уларыппакка туһаныы биир өйдөөх-санаалаах буолууну төрүттүүр.
Бу өй-санаа үөрэҕэр атын омуктартан ураты билиибитин эстибит сэбиэскэй былаас саҕаттан нууччатыйбыт тыл үөрэхтээхтэрэ уонна нуучча тылын учууталлара, учуонайдар суох оҥорор санааларын билигин да хааллара иликтэр, бу икки өрүттээх өйдөбүллээх тылы билигин да уларытаары оҥостоллорун тохтотуу ирдэнэр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр аҕыйах ахсааннаах омуктары симэлитэн нууччаларга кубулутуу былаан быһыытынан ыытыллан испитэ. Саха буолуу букатыннаахтык бобулла сылдьыбытын тэҥэ, саха тылын хааччахтааһын бары өттүттэн ыытыллара, тылбытыгар куһаҕан өттүгэр дьайыылаах уларытыылары киллэрбиттэрэ.
Тыл үөрэхтээхтэрэ сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн өйү-санааны быһаарар этиилэрин билбэттэрэ ордук хомолтолооҕун тэҥэ, бу билбэттэрин эдэрдэри, атын ыаллар оҕолорун үөрэтиигэ киллэрэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу биллэрэр айыы диэн тылбытын аҥардастыы үчүгэй эрэ оҥороору, онтон куһаҕаны туспа арааран «аньыы» диэн саҥа тылы булан туһаннара сатыыллара олус улахан сыыһа, сахабыт тылыгар, өй-санаа үөрэҕэр буккууру оҥороллор. Тыл үөрэхтээхтэрэ “аньыы” диэн саҥа тылы булан киһи биир баһынан, мэйиитинэн толкуйдаан үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорорун бэлиэтиир айыы диэн соҕотох тылы икки аҥы араараары, икки тус-туспа тыл оҥороору оҥостоллор. Сахабыт тылын харыстыылларын оннугар алдьатар, үрэйэр санаалаахтар.
Өй-санаа үөрэҕин буккуйууну, айыы диэн тылбытын уларытыыны бары оҥорор, тутар үлэһиттэр, уустар утараллар. Тоҕо диэтэххэ, дьиэ иһигэр олорон кумааҕыны эрэ көрөр тыл үөрэхтээхтэринээҕэр үлэлии, ону-маны бэйэтэ тута-оҥоро сылдьар дьон айыыны оҥоруу диэн киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу буоларынан киһи олоҕор ордук кутталлааҕын уонна оҕону үөрэтиигэ табыллыбатын чуолкайдык арааран билэллэр, “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи бары үлэһиттэр тутуһаллар.
Уһун, хас эмэ тыһыынчанан сыллар усталарыгар сахалар киһи өйүн-санаатын, саҥаны айарын бэлиэтиир тыллара биир эрэ. Бу “ай” диэн тыл буолар. Ай диэн тыл киһи санаатын быһаарар буолан үчүгэйэ, куһаҕана соччо биллибэт буоллаҕына, киһи тугу эмэ илэтигэр оҥорон таһаардаҕына, “айыы” диэн тылынан этиллэр. Бу тыл “ыы” диэн ытааһын сыһыарыытынан бүтэрэ куһаҕан өттө улааппытын биллэрэр. Айыы диэн тылы элбэхтик туттар, улаханнык саҥарар дьон ытааһыҥҥа тиийиэхтэрэ.
Айыы диэн тыл киһи өйүн-санаатын, оҥорор быһыылара хайдахтарын быһаарар соҕотох тыл. Бэйэтэ икки өрүттээх; үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны айыыны холбуу иҥэринэн сылдьар тылы сатаан саҥарбатаҕа буолан дьону албыннаан икки аҥы араарыы, саҥа тылы, “аньыы” диэни булан киллэрэ сатааһын сахалар өйдөрүн-санааларын икки аҥы араарыыга, икки бастаах дьону оҥоро сатааһыҥҥа, сомоҕолоһуубутун суох оҥорууга аналланар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр сахалары суох оҥоро, симэлитэ сатааннар киллэрэ сатаабыт тыллара “аньыы” диэн тыл буолар. Бу “аньыы” диэн тыл сахаларга хаһан да суох этэ, ханнык да тылдьыкка киирбэтэҕэ.
Сахаларга “ан” диэн төрүттэн аны, анньыы диэн тыллар үөскүүллэр. Бу тыл өйү-санааны быһаарарга ханнык да сыһыана суох. «Ын» дорҕоон ыгыллартан, ынчыктыыртан атын ханнык да туһалаах хамнааһыны үөскэппэт, өйгө-санааҕа ханнык да сыһыана суох дорҕоон буолар.
Бу саҥа, урут суох тылы булан киллэрэ сатааһын сахалары үрэйэргэ, өйдөрүн-санааларын тус-туспа, икки аҥы араартыырга аналланарын билиэххэ наада. Туспа, атын омук тылынан ийэлэрин, аҕаларын, эһэлэрин, эбэлэрин ааттыыр, нууччалар үчүгэйи “хорошо”, онтон куһаҕаны “грех” дииллэрин быһаччы үтүктэн, үчүгэйи “айыы”, онтон куһаҕаны “аньыы” диэн этэр саҥа, нууччатыйбыт омугу үөскэтээри, онон сахалары ыһаары, үрэйээри оҥостоллор.
Бу саҥа «аньыы» диэн тылы суох оҥоруу, аны туттубат буолуу сахалар үрэллэн иһиилэрин тохтотор. Өй-санаа үрэллиитин суох оҥоруу сахалар сомоҕолоһууларыгар, биир өйдөөх-санаалаах, ол аата үчүгэйи уонна куһаҕаны биирдик өйдүүр түмсүүлээх омук буолалларыгар тириэрдэр кыахтаах.
Нууччалары быһаччы үтүктээччилэр саха тылын, өйүн-санаатын буорту оҥороллор, сахалары икки аҥы араара сатыыллар. Ол быһыылара остуоруйа диэн олохпут кэпсээнин саҥа “устуоруйа” диэн тылынан солбуйан, саҥа, ыраас лиистэн устуоруйалаах саҥа омугу үөскэтэ сатааһынтан биллэр. Айыы диэн тылы икки аҥы араарыы өйдөрө-санаалара туруга суох эдэрдэри үөскэтэн омук ахсаана өссө аҕыйыырыгар тириэрдиэн сөп.
Өй-санаа буккуллуута үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну икки аҥы араарыыттан, үчүгэйи атын, онтон куһаҕаны туспа тылынан ааттааһынтан үөскээн тахсар. Бу быһыы ордук улахан охсууну эдэрдэргэ оҥоруон сөп, оҥорор да кыахтаах. Айыы диэн тылы өрө тутуу эдэрдэр үчүгэйи уонна куһаҕаны табан араарбаттарыттан элбэх айыыны, саҥаны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро охсоорулар сыыһа-халты туттунуулары оҥороллоро элбээн, эдэр олохторун кылгатан кэбиһэр кыахтаналларыгар тириэрдэр.
Өйү-санааны икки аҥы арааран үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа тылларынан ааттааһын өй-санаа өйдөбүллэригэр, үөрэҕэр сөп түбэспэт, халыйыыны үөскэтэр. Киһи биир мэйиитинэн быһааран үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны, иккиэннэрин хаһан баҕарар оҥорор кыахтаах. Бу сахалар былыр-былыргыттан илдьэ сылдьар ураты билиилэрэ, биһиги өй-санаа үөрэхпит төрүт тутулуга буолар. Ол иһин ордук күүскэ харыстанар.
Янгантау (сэлиэнньэ)
Янгантау (Янғантау) — Башкортостаан Салават оройуонугар баар сэлиэнньэ, Янгантау тыатааҕы сэбиэтин киинэ.
Сомоҕолоһуу
Саха дьонугар урут ханна да суох «аньыы» диэн тылы булан киллэрэ сатааһын «Туох барыта икки өрүттээх» диэн төрүт билиини суох оҥоро сатааһын буолар. Ол иһин сахаларга олус кутталлаах, улахан сыыһа, өйү-санааны халытыы буолар. Бу тылы нууччалары быһаччы үтүктэн «грех» диэн куһаҕаны оҥорууну бэлиэтээн этэллэрин үтүктэн киллэрэ сатыыллар, сахалыы айыы диэн тыл бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу ылан бэлиэтиирин умуннараары, суох оҥороору сананаллар.
Киһи оҥорор үчүгэй уонна куһаҕан быһыыларын тус-туспа тылынан ааттааһын кэнниттэн үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорор дьон тус-туспа баран арахсыахтарын сөп. Ырааҕы билгэлээн быһаардахха үчүгэй «айыы» диэн дьон уонна куһаҕан «аньыы» диэн дьон тус-туспа барыылара, арахсыылара саҕаланыыта саха дьоно үрэллиилэригэр тириэрдэр кыахтааҕа, түмсүүлээх буола, сомоҕолоһо сатыырга сөп түбэспэт.
«Айыы» диэн бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх тылбытын харыстааһын, уларыппат буолуу сахалыы өйү-санааны, сахалары барыларын харыстааһын, бииргэ сомоҕолооһун диэн буолар. Сомоҕолоһуу, биир санааланыы төрүтэ ханна баарын булан, сыыһаны көннөрөр кыахтаныы саха дьоно үрэллибэттэрин, тус-туспа барбаттарын, биир санааланыыларын үөскэтэр. (1,103).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2015. - 128 с.
Сахалары үрэллииттэн харыстааһын
Сэбиэскэй былаас кэмэ саханы эһэр, симэлитэр үйэ этэ. Бу кэм арыыйда уһаабыта эбитэ буоллар Сэбиэскэй Сойуус бары кыра омуктара суох буола симэлийэннэр, «сэбиэскэй» омукка кубулуйбут, нууччалыы эрэ саҥарар буолуохтаах этилэр.
Сэбиэскэй Сойууска олохтоох бары омуктары холбуу буккуйа охсон коммунистар “сэбиэскэй норуоту” үөскэтэн, оҥорон таһаарар сыалларын чуут-чуут ситиһэ сыспыттара. Оннооҕор хас биирдии киһи автобуска нууччалыы эрэ саҥарарын ситиһэн испиттэрэ баара. Саха тылын суох оҥорууга тула өттүттэн барытыттан саба түспүттэрэ.
Коммунистар киэҥник, далааһыннаахтык ыыппыт сэбиэскэй норуоту үөскэтэр үлэлэригэр кыра омуктары ыһыы, үрэйии эмиэ киирсэрэ.
Бу үлэни нууччатымсыйбыт, мааныламмыт суруйааччыларынан, тыл үөрэхтээхтэринэн оҥотторо сатаабыттарын, бу дьон билигин даҕаны салгыы ыытан иһэллэр. Манна ордук саха тылын сүрүн дорҕооннорунан тутулуктарын суох оҥоруу, үрэйии, уларытыы киирсэр.
Урукку кэмҥэ коммунистар салайар эрдэхтэринэ үгүс дьон олоҕун таарыйар да боппуруостарга олохтоохтортон букатын тугу да ыйыппакка эрэ үөһээттэн быһа дьаһайан оҥороллоро. Саха сирин хотугулуу-арҕаа өттүгэр 12 ядернай дэлби тэптэриилэри олохтоох дьонтон кистээн оҥортообуттара. Балартан 3 дэлби тэптэрииттэн улахан абаарыйалар тахсаннар киэҥ сир-дойду радиациянан сутуллубута. Олохтоохтор тыаҕа өлө сытар кыыллары булан төһө эмэ этэ сатыылларын үрдүнэн, ол абаарыйалары билиммэккэлэр, тыа кыылларыгар, көтөрдөрүгэр төһөлөөх сутуллуу тахсыбыта, дьоҥҥо ханнык ыарыылар үөдүйбүттэрэ билигин да кыайан быһаарылла иликтэр.
Билигин демократия сокуоннара суолтатыгар да буоллар араадьыйа, бэчээт үлэлэрин соччо боппотторунан олохторун, үлэлэрин таарыйар боппуруостарга дьон өйүн-санаатын эрдэттэн бэлэмнээһин күүскэ ыытыллар буолла. Сахалыы саҥарар араадьыйа Саха сирин үрэйиигэ үлэлиирин бэйэлэрэ да арааран билбэккэ сылдьаллара хомолтолоох.
Араадьыйа үлэһиттэрэ хас чаас аайы дьон бары олус кэтэһэн истэр халлаан туругун икки тылынан, сахалыы, нууччалыы этэн биэрэллэригэр Саха сирин тус-туспа түөлбэлэринэн уонна илин, арҕаа, соҕуруу улуустар диэн араартаан ааттыыллара, оннук өйү-санааны тарҕаталлара омукпут түмсүүлээх, биир кэлим сомоҕо буолуутугар сөп түбэспэт.
Хас үтүө күн аайы минньигэс саҥалаах дьахталлар алгыс тылларын араадьыйанан этэллэр. Саҥа күммүт алгыһынан саҕаланара үчүгэй. Үтүө санааны иҥэрэр алгыс хас биирдии киһиэхэ олус наада. Арай алгыска туттуллар тылларга иҥэн сылдьар өйдөбүллэрин таба туһаныы хайаан да эрэйиллэрин умнумуохха. Алгыска куһаҕан өттө баһыйар айыы диэн тылы туттуу өй-санаа үөрэҕинэн олус улахан сыыһа. Итини тэҥэ айыылар өлбүттэр дойдуларыгар, Үөһээ дойдуга сылдьалларынан, онно ыҥыралларынан, айыы буолууга ыҥырыы дьону өлүүгэ ыҥырыыга тэҥнэнэр олус куһаҕан быһыы буоларын араадьыйа үлэһиттэрэ арааран билиэхтэрэ этэ.
“Айыы суолун тутус” диэн алҕааһын эдэрдэри өлбүттэр, үөрдэр, айыы буолбуттар, Бороҕон Айыыта, Бахсы Айыыта өйдөрө-санаалара сылдьар дойдутугар, Үөһээ дойдуга барыыга ыҥырыы буоларын таба өйдөөн алгыска туһамматтар. Айыы диэн тылы алҕааһыҥҥа туттуу айыы буола охсууга эдэрдэри тиэтэтэн, бэйэлэригэр тиийиниилэрин элбэтэр. Билигин Саха сиригэр эдэрдэр бэйэлэригэр тиийиниилэрэ аһара элбээһинэ ити, «айыы буолуҥ, айыы үчүгэй» диэн алҕааһынтан, сыыһа үөрэтииттэн быһаччы тутулуктааҕын төрөппүттэр билиэ этилэр.
Сэбиэскэй былаас тобохторо, нууччалыы үөрэхтэммит тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдара сахалар өй-санаа сайдыытыгар, уһун үйэлээх буолуутугар ханнык да көмөлөрө суох, хата буккуйар, саҥа тыллары булбута буолан дорҕооннорун дьайыытын үрэйэр санаалаахтар. Айыы диэн тылбыт икки өрүттээх өйдөбүллээҕин, олортон куһаҕан өрүтэ быдан баһыйарын арааран билбэт дьон, араас сымыйа ойууннар сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэр ханнык сыһыана суохтар.
Сахалар түмсүүлээх, эйэлээх, биир санаалаах, сирдэрин-дойдуларын харыстыыр санаалара үөскүүрүгэр уонна күүһүрэригэр элбэх соруйан оҥоруллар мэһэйдэр бааллар. Олору барыларын эрдэттэн билэн, өйтөн-санаатан туоратар кыах баар. Төрүт тыллары урукку оннуларыгар түһэрэн туһаннахха, дорҕооннорун дьайыытын оннугар түһэрдэххэ эрэ өй-санаа туруктаах буолуутун ситиһии, уһун үйэлээх омук буолуу салҕанар. (1,109).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2015. - 128 с.
Кыра оҕону көрүү-истии ситимэ быстыыта
Олус былыргы кэмнэртэн олох үөрэҕэ, уопута төрөппүтүттэн оҕолоругар бэриллэн, салҕанан баран иһэр этэ. Сахалар уус идэлэрин оҕолоругар кыра эрдэхтэриттэн батыһыннара сылдьан үлэҕэ үөрэтэн, такайан, уһуйан иҥэрэн биэрэн иһэллэриттэн билигин да уустар элбэхтэр. Бэйэлэрэ сахалыы саҥарар төрөппүттэр оҕолоро саҥа саҥаран эрдэҕиттэн сахалыы саҥарарга үөрэтэллэриттэн саха тылын билээччилэр ахсааннара эбиллэн иһэр.
Бу кэмҥэ диэри ыаллар элбэх оҕолоноллоруттан кыра оҕону көрүү-истии үөрэҕэ эбэлэртэн, ийэлэртэн улахан оҕолоругар быһаччы үтүктэн, батыһан үөрэниинэн бэриллэн иһэр этэ. Ыал улахан оҕото ийэтин эбэтэр эбэтин быһаччы ыйыытынан, көрдөрөн биэриитинэн, кинилэри үтүктэн кыра балыстарын, бырааттарын бэйэтэ, саҥа улаатан иһэн, көрөргө-истэргэ үөрэнэрэ, сатаан сааратара, оннук үгэстэри бэйэтэ иҥэринэрэ. Бу үөрэҕэ улаатан бэйэтэ оҕолонноҕуна оҕотун көрөрүгэр-истэригэр олус туһалыыра.
Оҕону кыра эрдэҕинэ хайдах көрбүттэн-истибиттэн, ииппиттэн өйө-санаата, майгына олус улахан тутулуктаахтарын билигин кут-сүр үөрэҕэ тарҕанан саҥа билэн эрэбит. Бу кэмҥэ оҕоҕо ийэ кута үөскээн олохсуйарын, үчүгэй үгэстэргэ үөрэнэн үчүгэй быһыылаах буола улаатарын кут-сүр үөрэҕэ быһаарар.
Ыал биир оҕолоох буоллаҕына эбэтэр элбэх оҕоттон кыралара атаах соҕус буола иитиллэн хаалар уратылаах. Бу ураты өй-санаа аһара көрүүттэн-истииттэн, оҕо бары баҕатын төрөппүттэрэ эбэтэр улахан оҕолор толоро охсон иһиилэриттэн бэйэмсэҕэ үөскүүрэ эбиискэ дакаастабылга наадыйбат.
Сахалар үөрэхтэрэ оҕо атаах буола улааппатын туһугар “Оҕону бэйэҕин кытта тэҥнээн тут” диэн үөрэтэрин умнан сылдьабыт. Ол аата араас эбиискэ аһылык, минньигэс манньа, эҥин оҕоҕо кыратын эрэ быһыытынан бэриллэрин бэйэтигэр биллэриэххэ уонна хайаан да тутуһуохха, “Кыра оҕо эбиискэ аһылыга” диэн ааттаан биэрдэххэ улаатан иһэн оҕо бэйэтэ аккаастанар кыахтанар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ араас минньигэстэри сиэбэккэ эрэ улаатыан сөп. Хата тииһэ ыалдьыа суоҕа, бөҕө буолуо этэ. Кыра оҕону хатаҕалаатаҕа аатыран, оҕоҕо үчүгэй буола сатаан, араас минньигэһи аҕалан туспа тутан сиэтэ сатааһын мааныламмыт, ураты, “Мин туспабын”, “Уратыбын” диэн санаалаах киһини улаатыннарарыттан билигин эдэрдэр атаах буола иитиллэннэр өйдөрө-санаалара туруга суох буолуута элбээтэ.
Оҕону көрүү-истии үөрэҕэ ийэтиттэн оҕотугар быһаччы, үтүгүннэрэн үөрэтиинэн бэриллэн иһиитэ дьахталлар хаста да оҕолоннохторуна эрэ ситиһиллэр кыахтаах уонна омук биир тэҥник сайдан иһэрин хааччыйыа этэ. Ийэ улахан оҕото, уонун саҥа ааһан баран, кэлин төрөөбүт кыра балтыларын, бырааттарын ийэтин көмөтүнэн, көрдөрөн, ыйан биэриитинэн туһанан көрө-истэ, харайа үөрэнэрэ кыра оҕону көрөр үөрэх быһаччы ийэтиттэн оҕотугар үгэс буолан бэриллэн иһэрин хааччыйар.
Ол аата улааппыт, өйүн-санаатын ситэн эрэр оҕо ийэтин көмөтүнэн кыра оҕону көрө-истэ үөрэнэрэ оҕо көрүүтүн үөрэҕэ быһаччы, төрөппүттэн оҕотугар үтүгүннэрэн үөрэтиинэн бэриллэн иһэрин үөскэтэр. Оҕону кыра эрдэҕинэ ийэтин көмөтүнэн, ыйыытынан көрө-харайа үөрэммэтэх эдэр киһи бэйэтэ оҕолонноҕуна оҕону көрөр-истэр кыаҕа кыччыыр, оннооҕор туга эмэ табыллыбакка ытаабыт оҕону кыайан саараппакка, аралдьыппакка минньигэһинэн албынныы сатаан атаахтаталлар эбэтэр ыган-хаайан бараллара элбиир.
Биһиэхэ бу ийэтиттэн оҕотугар быһаччы бэриллэр тутаах ситиммит быстан эрэр. Билигин сайдыыны ситиспит, үөрэхтээх дьон ыал, кэргэннии буолаат сылы сыллата, улааттаҕына икки оҕону төрөтөн баран, онон бүтэллэр. Оҕолоро кыһыл, кыра оҕо диэни букатын көрбөккө эрэ улааталлар, биирдэ эмэ киинэҕэ эрэ көрөр кыахтаналлар. Тэҥҥэ кэриэтэ улаатан иһэр оҕолоро кыһыл, кыра оҕо диэни көрбөккө, билбэккэ эрэ улааталлара кыра оҕону көрүү-истии, үөрэтии үөрэҕэ букатын умнулларыгар тириэрдэр буолла.
Оҕо өйө-санаата ситэ сайда илигинэн 4 эбэтэр 5 сааһыгар диэри олоҕун ситэ өйдөөбөт, өйүгэр-санаатыгар туппат. Ол иһин бэйэтэ оччо сааһыгар диэри хайдах улааппытын төрөппүттэрэ эбэтэр атын дьон кэпсээннэриттэн эрэ быстах-остох билэригэр тиийэрэ өй-санаа уратыларын, олох уустуктарын үөскэтэр.
Кыра оҕо диэни көрбөккө улааппыт оҕо бэйэтэ оҕолонноҕуна кыра оҕо туһунан туох да билиитэ-көрүүтэ суох буоларыгар тиийэр. Аҥардастыы ханнык эрэ арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр суруйууларын ааҕа сатаатаҕына даҕаны, бэйэтэ тутан-хабан боруобалаабатах, үтүктэн үөрэммэтэх суола буоларынан, кыайа-хото сатаабат, оҕотун иитиини дьаалатынан ыытар, куһаҕаны оҥордоҕуна тохтото, өйдөтө сатаабат, маннык оҥордоххо үчүгэй буолуо диэн хос-хос оҥотторон үөрэппэт, аҥардастыы аһатар-таҥыннарар, маанылыыр, киэргэтэр эрэ, иитии-үөрэтии туһугар кыһаллыбакка эрэ сылдьарыттан атаахтатан кэбиһэр. Ол иһин аныгы төрөппүттэр аҥардастыы кыра оҕо бары баҕа санаатын толоро сатааннар атаахтатан, аһара маанылаан кэбиһэллэрэ элбээн хаалар буолла. Итини тэҥэ оҕо кыра эрдэҕинэ аан бастаан бэрээдэккэ, үчүгэй үгэстэргэ киһилии быһыылары оҥорууга үөрэниэхтээҕин, олору үгэс, үөрүйэх оҥостуохтааҕын туһунан букатын да умнан, ийэ кутун ииппэккэ эрэ улаатыннаран кэбиһэр буоллулар.
Оҕо иитиитигэр эрбэхтэн эмэн оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн сымыйанан этэрэ ордук улахан куһаҕаны оҥорор буолла. Бу сыыһа үөрэҕи төрөппүттэр туруорсан тохтоттохторуна эрэ табыллар. Ону тэҥэ, айыы буолуу диэн өйдөбүл киһи өллөҕүнэ тиийэн кэлэриттэн сэрэнии эрэйиллэр.
Ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга кыра эрдэҕинэ иитиллибэтэх оҕо биирдэ эмэ итирэн эҥин, салгын кута көтөн, ийэ кутун баһылаан салайар кэмигэр киирдэҕинэ, атаахтыы үөрэммитэ тардан киһи быһыытыттан таһынан барар быһыылары оҥорон кэбиһиэн сөп.
Аныгы дьахталлар биирдэ эмэ оҕолоноллоро кыра оҕону көрүү-истии аҥардастыы атаахтатыы, харыстааһын, маанылааһын өттүгэр халыйан хаалыытын үөскэтэринэн туруга суох өйдөөх-санаалаах эдэрдэри улаатыннарарынан омук эстэн, симэлийэн барыытыгар тириэрдиэн сөп. Итини тэҥэ ыал биир эмэ оҕото бэйэтэ оҕолонноҕуна көрөр-истэр, иитэр-үөрэтэр кыаҕа кыратыттан оҕотун өссө атаахтатан, маанылаан кэбиһэригэр тириэрдэрэ омук эстиитэ, симэлийиитэ түргэтииригэр тириэрдэр.
Кыра оҕону көрүү-истии, барыга бары үөрэтии кыра да буоллар олус суолталаах билиилэри эрэйэр. Аһыырга ньуосканы тута үөрэтии хайа илиитин уруттаан хамсата үөрэтиититтэн ордук тутулуктаах. Ол аата оҕо уҥа илиитигэр ньуосканы туттара үөрэттэххэ, ол илиитинэн урутаан туттарга үөрэнэрэ, аан бастаан тугу билбитэ-көрбүтэ олус күүскэ өйдөнөн, иҥэн хаалар уратытын быһаарар. Бу быһаарыыны төрөппүттэр таба туһаныахтарын, оҕолорун үчүгэй быһыылары кыра эрдэҕиттэн оҥотторо үөрэтиэхтэрин сөп этэ.
Оҕо ийэ кутун иитии сахалар киһи таҥараларын үөрэҕин тутустахха, биллэххэ эрэ кыаллар кыахтаах. Бу биһиги сахалар ураты билиибит. Ол иһин атын омуктарга холоотоххо олус уһун үйэни ситиһэн олоробут. Бу билиини туһаныыттан туруктаах өйдөөх-санаалаах эдэр киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннарар кыах улаатарын төрөппүттэр таба өйдүөхтэрэ, кэлэр көлүөнэлэрин туһугар кыһаныахтара этэ.
Омук тыла уонна өйө-санаата аан бастаан дьахталлартан тутуллар диэн этиини биһиги тутуһабыт. Ол аата оҕо аан бастакы саҥарар тылларын ийэтин эбэтэр эбэтин көмөтүнэн, кинилэри үтүктэн үөрэнэр. Ол иһин дьахталлар оҕолорун атын омук тылынан саҥарда үөрэппэтэхтэринэ эбэтэр бэйэлэрэ атын омук буола сатаабатахтарына саха тыла сүтүө суоҕа. Итини тэҥэ өй-санаа төрүттэрин, сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн үөрэхтэрин тутуһарыгар оҕо кыра эрдэҕинэ ийэтэ эбэтэр эбэтэ иитэр, үөрэтэр кыахтара улаханын туһаныахпыт этэ.
Оҕо ийэ кутун иитии, үөрэтии, саха тылын уонна сахалыы өйү-санааны харыстааһын дьахталларбыт барахсаттартан ордук улахан тутулуктааҕын билинэннэр, киһилии быһыылаах, үчүгэй майгылаах үлэһит оҕолору иитэн улаатыннарарга, тылбытын сайыннарарга, уһун үйэлииргэ уонна өйбүтүн-санаабытын харыстыырга бары кыахтарын ууруо этилэр. (1,127).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Hamkor Bank
Hamkor Bank — Узбекистаан биир бөдөҥ баана.
Ямантау
Ямантау (Яман тау — «куһаҕан (киҥнээх) хайа») — Соҕуруу Ураал үрдүкү чыпчаала. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Белорецкай оройуонугар баар]. Хотугулуу-илин тайыырр, кэтитэ — 3 км, уһуна — 5 км. Сүрүн чыпчааллара — Улахан Ямантау (1640 м) уонна Аччыгый Ямантау (1510 м). Соҕуруу Ураал заповеднигар киирэр.
Куликовка
Куликовка (Куликівка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 567 (2011).
Эуромайдан
thumb|Эуромайдан көстүүлэрэ Эуромайдан, (укр. Євромайдан) — Киев куоракка Украина правительствота Евросоюһу кытта ассоциацияны оҥорор былааны тохтобул эппитин кэннэ 2013 сыл сэтинньи 21 күнүттэн саҕалаан хас да ыйдаах маассабай протест.
Евромайдан диэн 2004 сыллааҕы событияларга майгыннатан аатыыллара. Украинаҕа былаас уларыйбытын кэннэ Дуоһун революцията диэн аатыыр буолбуттара.
Саҕаланыыта
Нэһилиэнньэ, туоһулаан Украина Арҕаа өттө Эуропа чааһа буолуохтарын баҕараллара. Ол гынан баран ол бириэмэҕэ Украина бирисидьиэнэ Виктор Янукович Арассыыйаны кытта сибээһи хаалларыан бараҕарара. Ол иһин дьон кыыһыран уулуссаларга утара тахсыбыттара. Сэтинньи 30 күнүгэр полиция кинилэри тарҕатаары утрарыспыта. Ол түмүгэр өссө элбэх дьон уулууссаларга тахсыбыттара.
Marantz
Marantz — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан бөдөҥ сабвуфердары уонна киинэ көрдөрөр театрдарга холбонор аудио видео система оҥорооччу, Америкаҕа, Канаадаҕа, Европаҕа, Арассыыйаҕа бастыҥ буолар Wimax уонна 3D киинэ көрдөрөргө, ону таһынан Dolby тыаһын интеграциялыырга Atmos формат үөскэтэргэ.
Mitsui Group уонна BlackRock аудио системалары тутар бизнестарыгар холбонор.
Билиҥҥи кэмҥэ Америкаҕа больше үлэлиир, чем Японияҕа. Сүрүн офистара Америкаҕа көспүтэ.
Nakamichi
90 сыллардаахха банкрот бараары кыммытын, Mitsui Гонконгскай подразделениятын нөҥүө атыылаһан ылбыта.
Mitsui Group аудио системалары салайар салаатыгар холбонор.
Билинни уонна урукку булчуттар
Саха киһитэ айылҕаны кытта ыкса сибээстээх. Былыр-былыргыттан сахалар айылҕаҕа сиэри-туому тутуһан сылдһаллара. Саха киһитигэр булт диэн аһылыга буолара. Кини балыктаан, кустаан дьиэ кэргэнин аһатара. Бултка баралларгыгар эрдэ бэлэмнэнэллэрэ. Тиийэн баран сирдэрин аһаталлара, Байанайы маанылыыллар. Байанайтан көрдөһөллөрө бултуйууну. Айылаҕаҕа сылдһан мээнэ айдаарбаттар. Бултуйдахтарына чугас дьоннорун күндүлүүллэрэ. Ол иһин ити дьылларга былыр элбэх киһи тыыннаах хаалбыта.
Өйдөөн-санаан ааһыахха Аҕа дойду сэриитин. Эһээлэрбит, эбээлэрбит төһө кыалларынан фроҥҥа көмөлөспүттэрэ бултаан: балык, эт, күндү түүлээх ыыталлара. Бу эмиэ хорсун быһыы буолар.
Былыргы булчут айылҕаҕа олус харыстабыллаахтык сыһыаннара. Ол курдук кини оту-маһы алдьаппат этэ.
Онтон билигин булчут олус уларыйда. Быһыыта-майгыта, айылҕаҕа сыһыана. Урут булчут аһаары, айаҕын иитэнээри бултуур буоллаҕына, билигин булчут мээнэ «бэйэтин дуоһуйутуутугар» бултуур. Сорох дьон мээнэ ытыалааччы да баар. Эбэтэр сорох мээнэ буолунайы бултаан баран таах хаалларар да тугэннэрэ баар. Айылҕаҕа сылдьан сиэри-туому сорохтор тутуспаттар. Айылҕаны урусхаллааан, ыһан бараллар.
Айылҕабытыгар биһиги инник сыһыаннастахпытына ким харыстыай?!
Ол иһин биһиги эдэр көлүөнэ ыччата билигин өйдүөх тустаахпыт-барыта биһиги илиибитигэр. Биһигиттэн тутулуктаах айылҕабыт, айылҕабыт,хайдах туруктаах биһиги оҕолорбутугар-сиэннэрбитигэр тиксэрэ.
Түмүккэ этиэххэ наада, хас биирдии саха киһитэ айылҕаны харыстыахтаах, сиэри-туому тутуһуохтаах, оччоҕо эрэ биһиги сирбит-дойдубут, кыылбыт-суолбут элбиэ, чэчириэ.
Айыы этэн ыраастаныы
Айыы этэн ыраастаныы диэн дьон билбэт, оҥорбот быһыыларын оҥорбуту билинии ааттанар. «Олоҕу олоруу, алааһы туорааһын буолбатах»,- диэн норуот өһүн хоһооно этэр. Киһи эрэйдээх-буруйдаах уһун олоҕор араас сыыһа-халты туттуулары оҥорон, бэйэтигэр айыыны оҥостунара эбэтэр атын дьоҥҥо оҥороро баар суоллар. Айыыны хаһан даҕаны оҥорбот тыыннаах киһи диэн суох. Үгүс айыылар кыра быстах сыыһа-халты туттуулартан, араас дьыалалартан үөскээн тахсаллар уонна кыра айыы диэн ааттаналлар. Атын киһиэхэ куһаҕаны оҥоруутуттан үөскүүр айыы сыһыаннаах дьону барыларын хаарыйар.
Киһи бэйэтэ оҥорбут айыытыттан, сыыһатыттан үгүстүк санааргыыра биллэр суол. Итини тэҥэ бу оҥоруллубут айыыттан аны атын, бу айыыга сыһыаннаах дьон эмиэ санаарҕыыллар уонна эрэйдэнэллэр. Кинилэр санаарҕыыллара уонна эрэйдэнэллэрэ айыыны оҥорбут буруйдаах киһи кутун-сүрүн быһа эмэн, аалан кинини ордук санааҕа ылларарга күһэйэллэр. Кимиэхэ эмэ куһаҕаны оҥорон айыы буоллаҕына, айыыны оҥорбут киһи уонна бу айыы быһаччы дьайар киһитэ иккиэн эрэйдэнэллэр. Бу икки киһи икки ардыларыгар эйэлээх сыһыаннара буруйдаах киһи айыытын эттэҕинэ, ол эбэтэр сыыһаны оҥорбутун билиннэҕинэ уонна анараа киһи сөбүлэстэҕинэ эрэ, бу айыы суох буолан, букатыннаахтык симэлийдэҕинэ, дьэ көнөр суолга киирэр.
Маннык айыыны этии кэнниттэн киһиэхэ ыар баттык буола сылдьыбыт ыарахан санаалар этиллэннэр, киһи өйүттэн-санаатыттан таһыгар тахсан көҕүрээтэхтэринэ, киһи кута-сүрэ ырааһырар уонна санаата чэпчиир.
Киһи атын киһиэхэ туох эмэ куһаҕаны оҥордоҕуна, анараа, атаҕастаммыт киһи киниэхэ эмиэ куһаҕантан атыны баҕара санаабат. Бу анараа киһи үчүгэйи аҕалбат куһаҕан санаата киниэхэ, ийэ кутугар иҥэн киирэн олохсуйан хаалар. Ити олохсуйбут куһаҕан санаа айыы диэн ааттанар. Айыыны, буруйу оҥорбут киһиэхэ бэйэтигэр эрэ туһаайан этии, кырдьык киһи кута-сүрэ ыраастаныытын, чэпчээһинин оҥоруохтаах. Киһиэхэ оҥоруллубут куһаҕан быһыыттан үөскүүр куһаҕан санаа айыы диэн ааттанар уонна хардарыта, киһиттэн киһиэхэ ыытыллыбыт куһаҕан санаалар мустуулара буолара быһаарыллар.
Айыы ыраастаныытын, бырастыы буолуутун наадатыгар, анараа, куһаҕаны оҥотторбут киһи сөбүлэһэрэ хайаан даҕаны наада. Аны айыы ыраастаныытыгар икки сыһыаннаах киһи бэйэлэрин хардарыта сөбүлэһиилэрэ наада буолар. Оччоҕуна эрэ куһаҕаны оҥотторбут киһи, буруйдаах киһиэхэ үчүгэйи баҕарбат санаата өһүллэр, сотуллар. Бэйэтин санаатын киһи бэйэтэ эрэ быһаарар уонна салайар кыахтаах. Айыы бырастыы буолуута, ыраастаныыта буруйдаахтан уонна куһаҕаны оҥотторбут киһиттэн иккиэннэриттэн тутулуктаах. Айыы бырастыы буолан, ыраастаныытыгар бу икки өрүттэр иккиэннэрин сөбүлэһиилэрэ хайаан даҕаны наада буолара эрэйиллэр.
Айыы этиитэ сахаларга былыр-былыргыттан баар. Ордук кырдьаҕас дьон өлөр кэмнэрэ кэллэҕинэ тыыннаах сылдьан оҥорбут араас айыыларын этэн, куттарын-сүрдэрин ыраастанан уонна чэпчэтинэн «Анараа дойдуларыгар» бараллара биллэр. Айыыны этинэн «Анараа дойдуга» барыы, ол дойдуга ыраас, киртийбэтэх куттаах-сүрдээх тиийиигэ, Үөһээ дойду өйө-санаата ыраас, үтүө буолуутугар ананар.
Бүтэһик айыы этиитэ «өлөн эрэр киһи кырдьыгы эрэ этэр» диэн өйдөбүлгэ олоҕурар. Өлөн эрэр киһи айыыларын этиилэрин атын сыһыана суох дьон истэн-билэн хаалаллар. Итинник айыыны этии сахалар былыргы итэҕэллэринэн «өлөөрү гыммыт киһи кэриэс этиитин» хайаан даҕаны толоруллуохтааҕынан, быһа бырастыы буолар уратылаах. Өлөн эрэр киһи айыытын этиитэ, анараа, сыһыаннаах киһитэ суоҕуна даҕаны бырастыы буолар, ол иһин кини суоҕуна да этиллэрэ быһаарыллар.
Гей скинһеад
Гей скинһеад (gay skinhead) — гейдэр, ол эрэн бэйэлэрин скинхед субкультуратыгар идентификациялыыллар.
Айыы этэн ыраастаныы
Дьиҥнээх айыы этиитэ буруйдаах уонна онно сыһыаннаах киһи бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар буолара эрэ туһаны аҕалар. Кинилэр икки ардыларыгар арай бэйэлэрэ олус итэҕэйэр уонна эрэнэр киһилэрэ туоһу эрэ буолуон сөп. Буруйу оҥорбуту атын сыһыана суох киһиэхэ этэр ордук чэпчэки. Анараа киһи сирэйин-хараҕын утары көрөн туран буруйу оҥорбуту кэпсииргэ кыра да буоллар харса суох буолуу уонна көннөрүнэргэ, аны итинник сыыһаны оҥорбот буоларга итэҕэл наада буолар. Бу курдук айыыны этинэн куту-сүрү ыраастаныы кэнниттэн киһи иккистээн итинник сыыһаны, буруйу оҥороро быдан ыарахан буолара бэлиэтэнэр.
Сахалар итэҕэллэрэ, айыы этэн ыраастаныы киһи кута-сүрэ чөл, ыраас буоларын хааччыйар. Kут-сүр үөрэҕин быһаарыытынан киһи кута көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр уратылаах. Кырдьаҕас көлүөнэ дьоно айыыны оҥорон бэйэлэрин куттарын-сүрдэрин киртиппэккэ, онтон айыылаах буоллахтарына ыраастанан, кэлэр көлүөнэлэрэ доруобай, олохторугар дьоллоох буолалларыгар дьиҥнээхтик баҕараллара наада.