cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жаргон
Жаргон (жаргуон диэн ааҕыллар, jargon — алдьаммыт, өйдөммөт буолбут тыл) — кыараҕас эйгэҕэ туттуллар тыл-өс, биир интэриэстээх дьон бөлөҕө эрэ өйдүүр, туттар тыла-өһө. Дьон сорох бөлөхтөрө «бэйэ дьонун» бу тылы туттуунан эндэппэккэ билэллэр. Холобур жаргону идэлээх дьон (артыыстар, суруналыыстар, шахтердар, моряктар, учуонайдар, быраастар, атыыһыттар), тугунан эрэ үлүһүйэн дьарыктанар дьон (филателистар, балыксыттар, спорду ыалдьааччылар, рокердар, театраллар), саастарынан бөлөхтөр (оскуола оҕолоро, устудьуоннар), уопсастыба араҥалара (аристокрааттар, итэҕэл үлэһиттэрэ, атыыһыттар), эбэтэр «түспүт» дьон (уоруйахтар, быралгылар, умнаһыттар) тутталлар.
Үгүс үөрэхтээхтэр жаргону уопсастыба олоҕор омсолоох, сөптөөх литэрэтиирэлии тыл тарҕанарын харгыстыыр, тылы киртитэр көстүү быһыытынан сыаналыыллар. Ол эрээри, жаргон тыл-өс култууратын төһө да намтатарын үрдүнэн, кэпсэтэр тыл, саҥарар саҥа биир араҥата буолар.
Барык түөлбэ (франшиза)
Барык түөлбэ (The Twilight Zone) диэн Род Серлинг айбыт АХШ медиафраншизата.
Софронов Евсей Николаевич
Софронов Евсей Николаевич — хапса±айдаґан тустууга САССР спордун маастара, кіІµл тустууга СР спордун маастарыгар кандидат. Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Софронов Роман Николаевич
Софронов Роман Николаевич – хапсаҕайга, көҥүл тустууга СӨ спордун маастара.
Софронов Николай Николаевич
Софронов Николай Николаевич — көҥүл тустууга СР спордун маастарыгар кандидат.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Лохвыця
Лохвыця (Лохвиця) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 965 (2011).
Kraft Heinz Company
Kraft Heinz Company, АХШ саамай улахан ас оҥорор тэрилтэтэ, планета үрдүнэн иккис миэстэ буолар улаханынан (Nestlé кэнниттэн). Бу тэрилтэ ас оҥорон табаардара 180 омук дойдуларыгар атыыланар, ол иһин акциата улаата турар. Саха Сирин олохтоохторо Бу тэрилтэ акциятын атыылаһаллара ордук курдук брокер нөҥүө.
Сүтүктээх сүүс айыылаах
Сүтүктээх сүүс айыылаах, уорбут биир айыылаах диэн өс хоһооно айыы уратыларын быһаарар.
Сахабыт тылын тыл үөрэхтээхтэрэ харыстыахтара диэн алҕас санаа. Бу дьон ахсааннара элбээн хаалбытыттан уонна “айыы үчүгэй” диэн сыыһа санааҕа киирэн сылдьалларыттан саҥаны айа, саҥа тыллары була-тала сатыыллара аһара элбэҕиттэн, ол-бу, буолар-буолбат айыыны оҥоро сатыылларыттан төрүт былыргы кэмҥэ үөскээбит сахабыт тылын уларыта сатыыллар.
Былыргы сахалар өй-санаа үөрэҕин билэллэрэ уонна тылларыгар таба туһаналлара өс хоһоонноруттан биллэр. Сахабыт тылын үөскэппит былыргы өбүгэлэрбитин тылы, өйү-санааны билбэттэр диэн этии, кинилэр үөскэппит, олохтообут тылларыгар уларытыылары киллэрэ сатааһын улахан сыыһа буолар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ булан туһаннара сатыыр «аньыы» диэн тыллара саха тыла буолбатах, маннык тыл сахаларга нууччалар православнай таҥараларын үөрэҕин сахалыы тылбаастаан киллэриэхтэригэр диэри букатын суох этэ. Өй-санаа киһи мэйиитэ биирин курдук биир айыы диэн тылынан этиллэрин уонна бу тыл икки өрүттээх өйдөбүллээх; үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорууну холбуу ылан биллэрэрин таба өйдөөн икки өрүттэрин билэн, арааран туһаныллар. Киһи хаһан даҕаны үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥороро хаалан хаалбат, барыта ханнык санаалар киирэллэриттэн эрэ тутулуктаах.
Уорбут киһи чуолкай биир айыыны оҥордоҕуна, сүтүктэммит, ночоотурбут киһи тоҕо сүүс айыыланан хаалара өс хоһооммутугар этиллэрэ көннөрү санааҕа сөп түбэспэт курдук эрээри, өй-санаа үөрэҕинэн чуолкайдык дакаастанар. Тугун эрэ уордарбыт киһи уоруйах тутуллан, бу баар диэн биллэн кэлиэр диэри атын дьону, элбэхтэри барыларын, аны кинилэр уорбуттара буолуо диэн балыйа саныырыттан, буруйдааҕы, бу диэн чуолкай билбэтиттэн, айыыта элбээн, сүүс да буолан хаалыан сөп. Уордарбыт киһи элбэх киһини балыйа саныырыттан куһаҕан санаата, айыыта элбээн хааларын биллэрэн «сүүс айыылаах» диэн олус табатык эппиттэр.
Сүүс диэн ахсаан элбэҕи бэлиэтээн этэргэ эмиэ туттуллар. Оҕону үөрэтиигэ туттуллар «Сүүстэ эт» диэн этии элбэхтэ эт диэн өйдөбүллээх.
Атын, элбэх дьону балыйа санааһын, куһаҕан үгэстэнии, оҥорботох быһыыларын кинилэргэ сыбааһын урут оҥорулла илик быһыы буоларынан саҥаны айыы, айыыны оҥорууга бэлэмнэнии буолар. Атын дьону оҥорботох дьыалаларыгар балыйа санааһын, дьоҥҥо куһаҕан санаалары санаталааһын куһаҕан айыы буолар.
«Сүтүктээх сүүс айыылаах, уорбут биир айыылаах» диэн этии сахалар өй-санаа үөрэҕин уратыларын олус былыргы кэмнэртэн ыла баһылаабыттарын, тылларыгар киллэрэн өс хоһооно оҥорон олохторугар туһанар эбиттэрин биллэрэр.
Билигин эдэрдэр ону-маны уораллара элбээтэ. «Айыыны оҥорор үчүгэй» диэн саба быраҕан үөрэх уоруйахтары элбэтэр. Эдэрдэр саҥаны айа, айыыны оҥоро сатыыр санааларыгар балыттаран, чэпчэкилии, була-тала охсоору уорууну оҥоруохтарын сөп балаһыанньатын үөскэтэр. Үлэлээн-хамсаан баайы-малы мунньунар эрэйдээҕиттэн, үлэлээҕиттэн, чэпчэкини талаһааччылар, түргэнник ону-маны булуна охсооччулар уоруунан дьарыктаналларыгар “айыы үчүгэй” диэн этии тириэрдэр.
Былыргыттан туттулла сылдьар өс хоһоонун өй-санаа үөрэҕин букатын билбэт тыл үөрэхтээхтэрэ, сорох суруйааччылар «Сүтүктээх сүүс аньыылаах» диэн суруйан уларыта сатыылларыттан харыстыыр кэммит кэллэ. «Аньыы» диэн тыл сахаларга букатын да суох тыл. Сахалыы өйү-санааны билбэт, нууччалары быһалыы үтүктэ сатааччылар «грех» диэн тылы үтүктэн, ону “аньыы” диэн тылбаастаан сахаларга киллэрэ сатыыллар. Бу сахаларга суох тылы эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо, суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ уонна учуонайдар тутуннара сатыылларын үтүктэн, албыҥҥа киирэн биэрбэт ордук этэ.
Сахабыт тылын үлэһиттэр, күн аайы үлэҕэ-хамнаска тутта сылдьар дьон эрэ таба туттан харыстыыр кыахтаахтар. (1,6).
Туһаныллыбыт литература
1. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 20.03.2013.
Центрифуга
Центрифуга диэн киинтэн сүүрэр күүһү туттар хамсатааччылаах тэрил. Центрифуга бу күүһү барымтаҕа ууран кинини үрдүк түргэннээхтик эргитэр. Центрифуга сэк араас компоненнарын араартыырга уонна үрдүк тардыы күүһүн үтүктэргэ туттуллар.
Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет
Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет
мини
Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет(УрСЮУ) - Арассыыйаҕа Екатеринбург куоракка баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
Сибиир бырабыыталыстыбатын миниистирдэрин Сэбиэтин 1918 с.муус устар ый 26 күнүнээҕи уурааҕынан 1918 с.балаҕан ыйын 15 күнүгэр Иркускайдааҕы судаарыстыбаннай университет юридическай факультетын быһыытынан олохтоммут. 1931 с.муус устар 30 күнүгэр РСФСР ВЦИК Бүрүссүдьүүмүн дьаһалынан Сибиирдээҕи сэбиэскэй быраап института диэн буолбут. 1934 с.от ыйын 10 күнүгэр РСФСР юстиция Наркомиссариатын бирикээһинэн уонна РСФСР НКС дьаһалынан Иркускайтан Свердловскай куоракка көһөрүллүбүт уонна Свердловскайдааҕы правовой институт буолбут. 1936 с.уларыйан Свердловскайдааҕы юридическай институт диэн ааттаммыт. 1962 сылтан - Свердловскайдааҕы юридическай институт. 1981 сылга институкка сэбиэскэй юрист Р. А. Руденко аата бэриллибит. Ол сыл Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт. 1992 с.ахсынньы 24 күнүнээҕи наука, үрдүкү оскуола уонна техническай бэлиитикэ министиэристибэтин бирикээһинэн Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай акадьыамыйа диэн буолбут. 2014 с.муус устар 22 күнүгэр Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет статуһун ылбыт.
мини
Структурата
Институттара
Юстиция института
Прокуратура института
Предпринимательство уонна быраап института
Судаарыстыбаннай уонна норуоттар ыккардыларынааҕы быраап института
Анал үөрэхтээһин программаларын института
Эбии үөрэхтээһин института
Докторантура уонна аспирантура салаата
Рейтиннэрэ
Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет
1. Екатеринбург куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 29-с миэстэ
2. Свердловскай уобалас үрдк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 45-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1630-с миэстэ.
Ссылкалара
http://www.usla.ru/ https://www.usla.ru/news/usla-top-10/ https://www.usla.ru/university/
Шаргород
Шаргород (Шаргород) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 6 949 (2011).
Үс саха үөскээһинэ
Саха дьоно былыргы олохторун кэпсээнин саҕалаатылар даҕаны, аан маҥнай үөскээбит төрүттэрин аҕыннахтарына, «үс саха» үөскээһинин кэмин хайаан да ахталлар. Кинилэр кэпсээннэринэн киһи-сүөһү аан маҥнай үөскүүрүгэр «үс саха» бастаан үөскээн, сайдан тахсар. Былыргы кэпсээннэр уонна олоҥхолор быһаарыыларынан «үс саха» диэн омук аан маҥнай сайдан, үөскээн барыытыгар бэйэтин итинник ааттанан атын омуктартан араарынар. (1,4-90). Үс саха үөскээһинин кэмэ, омук бэйэтин атын омуктартан араарынан саҥалыы үөскээһинин кэмэ. Аны маннык, үс омук саҥа үөскээн арахсыыларын кэнниттэн, тус-туспа барыыларыгар, сирдэрин-уоттарын, баайдарын-дуолларын сатаан үллэстибэккэлэр охсуһууга, сэриилэһиигэ тиийэллэр эбит. Итинник арахсыылар, сэриилэһиилэр кэмнэрэ сахалар олоҥхолоругар хайдах буолбуттарын курдук ойууланаллар. «Дьурулуйар Ньургун Боотур» олоҥхоҕо кэпсэнэринэн тулалыы олорор биистэр үс аҥы хайдыһан баран дуолан охсуһууну охсуһаллар. Кинилэр уһун кэм устата биир тылы булан эйэлэспэккэ эрэ кыргыһаллар. (2,10-11).
Олоҥхоҕо ахтыллар кыргыһыылар икки бииргэ олорор омуктар икки ардыларыгар саҥа үһүс омук үөскээн тахсан, бэйэтин кыаҕын биллэрээри уонна олохсуйар сирин былдьаһан, кырдьаҕас, икки төрүт омуктары кытта сэриилэһиитин көстүүлэрэ буолаллар. Олоҥхоҕо кэпсэнэр сэрииһиттэр хантан да, атын сиртэн кэлбэтэх, чугастааҕы дьон буолаллар. Сэрии сорох кэмнэригэр кинилэр бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар кэргэн да ылсыахтарын, эйэлэһэн, сэриилэрин да тохтотуохтарын сөп. Салгыы хайдах олороллорун быһаарыналлара бэйэлэрин илиилэрин иһигэр баар, хайдах кэпсэтэллэр даҕаны ол курдук олохторун оҥостоллор.
Үс диэн тыл атын омуктар ааттарыгар эмиэ эбиискэ буола сылдьар. Ол «үс курыкан» диэн омук аата. Бу аат Орхон суруктарыгар киирбит буолан историческайдык дакаастаммыт аат буолар. Кинилэр кытайдар танскай династияларын летопистарыгар «гулигань» диэн аатынан киирсэ сылдьаллар. (3,111). Бу «үс курыкан» диэни быһаарарыгар Г.В.Ксенофонтов курыкан диэн омук аатын былыргы тунгустар күтүөт диэн тылларыттан таһаарар уонна «үс курыкан» диэни үс күтүөттэр диэҥҥэ маарынныыр эбит диэн быһаарар. (3,195-200). Кини бу омук үс тус-туспа бөлөхтөртөн холбоспут омук буолуон сөп диэн билинэр. Биһиги ити этиигэ сөбүлэспэппит. Ол курдук кытайдар суруктарыгар бэйэлэрэ хайдах саҥаралларынан, омуктар тылларын таптаабыттарынан уларытан суруйаллар. Саха тылын, өйүн-санаатын үөрэтии курыкан диэн аат хоро хаан диэн сахалыы тыллартан үөскүөн сөбүн быһаарыах курдук. Сахалары кытта уһун үйэлэргэ бииргэ олорбут, кэлин симэлийбит хоро омуктар ааттара саха тылыгар киирэ сылдьар.
Аан дойду үрдүгэр араас омуктар биир сиргэ олорорго күһэллибит түбэлтэлэрэ олус элбэх. Биир омук атын омугу кытта бииргэ кыттыһан олордохторуна аҕыйах да буоллар бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһоннор бааһынайдары үөскэтэллэр. Бу икки омук холбоһууларыттан үөскээн тахсар бааһынайдар икки төрүт омуктарыттан үчүгэй хаачыстыбаларын бииргэ түмэр буоланнар, икки омуктарын тылын баһылаатахтарына кэнникинэн кинилэрдээҕэр бары өттүлэринэн, өйдөрүнэн-санааларынан ордон тахсаллар, ол иһигэр Айылҕа биэрбит күүһэ, хааннара тупсуутун кытта эбиллэн, сыыйа-баайа ахсаан өттүнэн элбээн иһэллэр. Инньэ гынан хойутуу ахсааннара лаппа эбиллэн икки төрүт омуктарын икки аҥы үтүрүйтэлээн бараллар. Кэккэлэһэ олорор омуктар сайдыылара итинник айылҕа биэрбитинэн баран иһиитэ үөрэх-сайдыы тарҕана, улахан государстволар үөскүү иликтэринэ буолан ааспыттара биллэр.
1. Дьиҥнээх эбэтэр уу-сахалар. Бу сахалар төрүттэриттэн ыла сахалар. Кинилэр бэйэлэрин олохторун сиэрэ-майгына, итэҕэллэрэ уонна саҥарар тыллара барылара сахалыы буоланнар уу-сахаларга киирсэллэр. Былыргы кэмнээҕи кэпсээннэргэ элбэхтик ахтыллар буоланнар уу-сахалыы диэни төрүт сахалыы диэн өйдөнүллэр. Былыргы да кэмнэргэ уу-сахалар баар буола сылдьыбыттарын норуот уус уран айымньыларыттан билэбит. Кинилэр бэйэлэрин төрүт итэҕэллэрин харыстыыллар уонна саҥарар тылларыгар атын омук тылларын буккуйбаккалар ыраастык сахалыы саҥараллар. Бу дьон нуучча эбэтэр атын омук тылларын соччо туттубаттар, олох сайдан иһиититтэн, тылтан-тылга көһөрөн тылбаастааһын уустугунан, сайдыылаах омуктартан хас да үктэлинэн хаалан иһэллэр. Билиҥҥи кэмҥэ бу дьон бөлөхтөрүгэр нууччалыы букатын билбэт, суруйбат, аахпат кырдьаҕас дьон киирсэллэр.
2. Нууччатыйбыт сахалар эбэтэр урааҥхай-саха диэбит курдук нуучча-саха диэн ааттыахха сөп. Бу дьон төрүттэрэ эмиэ сахалар эрээри быыстарыгар бааһынайдар эмиэ бааллар, ол гынан баран бэйэлэрэ икки омук тылын холбуу тутталлар эрээри сахалыыны тутталлара баһыйар. Кинилэртэн сорохторо экономика, үөрэх уонна культура өттүнэн баһыйар омук тылларын элбэхтик туһаналлар. Сахалыы тылларын оннуларыгар ордук нууччалыыттан киирбит тыллары тутталлар, онтон итэҕэллэрэ уонна олохторун сиэрэ-майгыта барыта сахалыы баран иһэр. Бу дьонтон үгүстэрэ нууччалартан эбэтэр атын омуктартан ылбыт үөрэхтэрин уонна тылларын барытын сахалыыга кубулутан туһаныахтарын баҕараллар.
3. Саха-нууччалара. Кинилэр урукку төрүттэрэ сахалар эбэтэр бааһынайдар эрээри куруук нууччалар ортолоругар олороннор эбэтэр «советскай» кэмнээҕи политика мэһэйдээн оҕолорун кыайан сахалыы үөрэппэтэхтэр, ол иһин оҕолоро сахалыы билбэт буолбуттар уонна нуучча тылын төрөөбүт тыл оҥостубуттар. Кинилэр итэҕэллэрэ икки аҥы буккуллубут, онтон олохторун сиэрэ-майгыта үксэ сахалыы баран иһэр диэххэ сөп.
Саха сиригэр уруккуттан олохсуйбут нууччалар эмиэ маннык үс суол тус-туспа бөлөхтөргө арахсаллар. Кинилэр баһылыыр омук буоланнар сахатыйбыт нууччалара уонна нуучча-сахалара быдан аҕыйахтар. Мантан салгыы Саха сиригэр олохтоох нуучча омук дьонноро эмиэ ити холбоһууттан хайдах үрэллэн үс аҥы баран иһэллэрин кэтээн көрдөхпүтүнэ, маннык саҥа бөлөхтөр үөскээн тахсан эрэллэр:
1. Ыраас нууччалар эбэтэр сахалыы эттэххэ тоҥ-нууччалар. Кинилэр урукку бэйэлэринэн уларыйбакка эрэ сылдьаллар, итэҕэллэрэ сэбиэскэй былаас атеизмынан буккуйуутунан улаханнык уларыйбыт уонна олохторун сиэрэ-майгына барыта нууччалыы оҥкуллаах, онтон сахалыы тылы төрүт даҕаны билбэттэр, үөрэтэ да сатаабаттар.
2. Сахатыйбыт нууччалар. Урукку ыраахтааҕылаах Россия саҕана сахалар ахсаан өттүнэн лаппа баһыйар эрдэхтэринэ үгүс кэлии нууччалар сотору кэминэн сахатыйан хаалалларын оччотооҕу үөрэхтээхтэр элбэхтик бэлиэтииллэр эбит. Кинилэр төрүттэрэ нууччалар эбэтэр бааһынайдар буолаллар, оттон саҥарар саҥалара сахалыы буолан баран, итэҕэллэрэ уонна олохторун сиэрэ-майгыта үксүгэр нууччалыытынан хаалбыт. Бу дьон үгүс өттүлэрэ сахалыы да, нууччалыы да кэпсэтэллэр, икки омук тылын баһылаабыттар. Кэнники бириэмэҕэ сахатыйбыт нууччалар үөскээһиннэрэ икки омук тылын баһылааһын сайдарыттан эбиллэн иһиэх чинчилээх.
3. Нуучча-сахата. Бэйэлэрэ нуучча эбэтэр бааһынай төрүттээх буолан бараннар сахалыы иитиилээхтэр уонна саха тылынан ордук кэпсэтэллэр. Кинилэр сахалыы сиэргэ-майгыга үөрэммиттэр уонна итэҕэллэрэ икки аҥы буккуллубут дьон буолаллар. Билигин нууччалар сахалыы итэҕэли уонна саха тылын үөрэтэн нуучча-сахатын үөскэтэллэрэ аҕыйаан турар.
Омуктар уһуннук бииргэ олордохторуна бааһынайдара лаппа үксээн иһэллэр. Икки омук холбоһууларыттан үөскээн тахсар алта тус-туһунан өйдөөх-санаалаах, итэҕэллээх уонна сиэрдээх-майгылаах дьон уопсай тылы булаллара ордук уустугуран тахсар. Икки омук холбоһууларыттан үөскээн тахсар бааһынай омуктар баһылыыр оруолу ылыылара, хаалыылаах эбэтэр уруккулуу өйдөөх-санаалаах кырдьаҕас омуктар өттүлэриттэн араас утарсыылары, туоратыылары көрсүөхтэрин сөп. Маннык балаһыанньаҕа икки омук тылын билэр дьон өйдөрүн-санааларын сайдыылара ордук буолан уонна бэйэ-бэйэлэрин кытта, ол аата нууччатыйбыт сахалар уонна сахатыйбыт нууччалар, уопсай тылы булунар кыахтара улаханынан, ахсаан өттүнэн лаппа баһыйаннар, кыайыылаах хаалыахтарын сөп.
Былыргы кэмнэргэ дьон холбоһуулара, саҥа омугу үөскэтиилэрэ барылара итинник суолунан сайдан кэлбит.
Былыргы сахалар урааҥхай омуктары кытта кыттыһан бииргэ олоро сылдьыбыттарын уонна кинилэрдиин холбоһон «урааҥхай-саха» диэн бааһынай омугу үөскэппиттэр. Бу холбуу ааттаах бааһынай омук урукку бириэмэҕэ улаханнык сайда, киэҥ сирдэри баһылыы сылдьыбыт бэлиэлэрэ билигин даҕаны саха норуотун тылынан уус-уран айымньыларыгар иҥэн сылдьаллар. Урааҥхай-сахалар урукку кэмҥэ Саха сиригэр Өлүөнэ өрүс баһынан, Бүлүү өрүс эҥэринэн киэҥник тарҕанан олоро сылдьыбыттарын Г.В.Ксенофонтов «Урааҥхай сахалар» диэн улахан үлэтигэр толору арыйар. Олох сайдан, салгыы баран истэҕинэ, кэнники кэлбит уу-сахалар, хаҥаластар баһыйаннар, «урааҥхай-сахалар» кинилэри кытта холбоһоннор биир саха омук буолбуттар, онтон урукку «урааҥхай» диэн ааттара былыргы кэпсээннэргэ иҥэн ордон сылдьар.
Омугун аатын иннигэр үс диэн тыл киирсэ сылдьар буоллаҕына, былыргы кэмҥэ, бу омук атын омугу кытта холбоһон, үһүс омугу үөскэтэн, саҥалыы үөскээбит омук буолар эбит. Дьоннор олохторун ханнык эмэ кэрдиис кэмигэр биир омук атын омугу кытта холбоһуута маннык үстүү тус-туспа майгылаах, итэҕэллээх уонна тыллаах омуктары үөскэтэн таһаартаан иһэр. Саҥа үөскээн тахсар омук уонна икки кырдьаҕас омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта биир тылы булунан эйэлээх буолууларыттан, бу омуктар биир олохтоох сирдэригэр салгыы бииргэ олоруулара хааччыллар.
Билигин Сир үрдүгэр үллэһиллибэтэх сирдэр суохтарынан уонна государстволар бэйэлэрин тылларын, сирдэрин-уоттарын кыраныыссаларын харыстыылларынан саҥа омук үөскээн тахсыыта уустуктардаах буолар. Икки төрүт, кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар үөскээн, эбиллэн иһэр бааһынайдар хайа төрүт омук ордук сайдыыны-үүнүүнү ситиһэр даҕаны, ол омук диэки буолаллара сабаҕаланар.
Кэнники кэмҥэ нуучча омук мөлтөөн, ахсаан өттүнэн аҕыйаан барыыта, экономиката таҥнары түһүүтэ, бэйэтин территориятын иһигэр сэриилэһиитэ эйэлээх, иллээх олоххо баҕарар саха дьонун өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт. Саҥа үүнэн иһэр көлүөнэ дьоно ити уларыйыылары көрө, билэ сылдьаллар. Кинилэр олохторугар ханнык суолу тутуһалларыттан, хайа омук диэки буолалларыттан, саха омук сайдыыта тутулуктаах.
Нууччалардыын холбоһууттан саҥалыы сайдан эрэр саха омуга сайдыыны ситиһэр кыаҕа билигин ордук улаатан турар.
Туһаныллыбыт литература.
1. «Дьурулуйар Ньургун Боотур» П.А.Ойуунускай олоҥхотунан оҕолорго ааҕар кинигэ. Н.В.Антонов оҥордо. Саха Республикатын үөрэҕин министерствота. Дьокуускай, 1993. - 92 с.
2. П.А.Ойунский. «Нюргун Боотур Стремительный». Якутск. 1975.
3. Г.В.Ксенофонтов. Ураангхай-сахалар. Очерки по древней истории якутов. Том 1, 1-я книга. Якутск: Нац. изд-во Республики Саха (Якутия), 1992.- 416 с.
4. Г.В.Ксенофонтов. Ураангхай - сахалар. Том 1, 2-я книга. Якутск: Нац.кн.изд-во Респубики Саха (Якутия), 1992.- 320 с.
Массыына (тэрил)
Массыына (machina - тэрил) диэн ууһуктардаах (дэтээллэрдээх) уонна механизмнардаах тустаах үлэни оҥорор тэрил. Массыына араас эрчимнэринэн хамнанар: киһи уонна харамай күүстэрэ, тыал, уу, сылаас, чаҕылыма, химия. Массыына араас хамсатааччылаах буолуон сөп, холобур, чаан хамсатааччы уонна ис умайыылаах хамсатааччы.
Былыргы массыыналар хайаан да хамнанар ууһуктаахтара. Аныгы электроникалаах массыыналар хамсыыр ууһуктара суох буолуохтарын сөп. Массыына сүрүн соруга - киһи үлэтин чэпчэтии уонна үлэ оҥорумтуотун үрдэтии.
Массыыналар
Массыына холобурдара:
Никифоров Лука Григорьевич
Никифоров Лука Григорьевич, (1934 с. Элгээйи нэһилиэгэ Сунтаар оройуона Саха АССР – 2017 с). Педагогическай наука кандидата, старшай учуутал, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Элгээйигэ орто оскуолатын бүтэрээт, Благовещенскай куоракка педагогическай институт  физико-математическай факультетыгар киирбитэ, математик идэтин  ылбыта. Уопсай педагогическай үлэтин ыстааһа 45 сыл, онтон директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччынан  25 сыл, уоннааҕытын дириэктэринэн үлэлээбитэ.
Лука Григорьевич үрдүк квалификациялаах, дириҥ билиилээх, педагог-новатор. Оскуолаларга үөрэтии-иитии саҥаттан саҥа ньымаларын көрдөөн, олоххо киллэриигэ, үөрэтии процеһынан науканы кытары сибээстээһиҥҥэ элбэх үлэлэрдээх. Элгээйи орто оскуолата икки төгүллээн «Өрөспүүбүлүкэ бастыҥ оскуолата» аатын сүкпүтэ, биир төгүл «Сыл бастыҥ оскуолата» диэн Бүтүн Россиятааҕы көрүү-конкурс лауреатынан буолбута. Ол сылларга үөрэтии ноосфернай ньымаларыгар экспериментальнай площадка быһыытынан үлэлээбитэ.
Лука Григорьевич Дьокуускайга 1993 с. ЮНЕСКО аан дойдутааҕы конференциятыгар оскуола үлэтин туһунан дакылаат аахпыта. Оскуола Айылҕатын Түмэлэ бүтүн Россияҕа сураҕырар. Никифоров Л.Г. өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллыбыт үрдүк таһымнаах научнай, педагогическай конференцияларга уонча дакылааты үрдүк таһымҥа ааҕыталаабыт ааптар. 1995 с. түүр норуоттарын Конгреһыгар Москваҕа кыттыыны ылбыта, Саха норуотун Ансамблеятын бары түмсүүлэрин кыттыылааҕа, чилиэнэ.
Спиридонов Сергей Григорьевич
Спиридонов Сергей Григорьевич — гиирэ спордугар СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Danone
Danone (Данон), Франция саамай улахан ас оҥорор тэрилтэтэ уонна аан дойдуга саамай улахан йогуртары оҥорор тэрилтэ. Салалтата — Париж.
Гаспринскай Исмаил
мини|Исмаил Гаспринскай Исмаил Гаспринскай (İsmail Gasprinskiy (Gaspıralı), Исмаил Гаспринский (Гаспыралы); 1851 сыл кулун тутар 8 [20] күнэ — 1914 сыл балаҕан ыйын 11 [24] күнэ) — Кырыым татаардарыттан төрүттээх сырдатааччы, политик уонна сурунаалы таһаарааччы, Арассыыйа мусульманнарын лиидэрэ, дьадид хамсааһынын төрүттээччи.
Олоҕо
1879 сылтан ылата Исмаил Гаспринскай түүрдүү тылынан сурунааллары таһаара сатаабыт: "Файдалы эглэндьэ" (1879–1880), "Закон" (1881). 1883 сыл муус устар 10 күнүгэр түүрдүү тыллаах "Тардьуман" ("Тылбаасчыт") диэн сурунаалы таһаарарга көҥүл ылбыт. Бу сурунаал өр кэмҥэ соҕотох түүрдүү тыллаах сурунаал этэ. "Тардьуман" 35 сыл устата тахсан баран 1918 сыл олунньу 23 күнүгэр сабыллыбыта.
"Тардьуман" сурунаал көмөтүнэн Исмаил Гаспринскай идеялара Кырыымҥа, Идэл-Уралга, Хиваҕа, Бухараҕа тарҕаммыттара. Ону таһынан сурунаал Ирааҥҥа, Кытайга, Турцияҕа, Египеккэ, Болгарияҕа, Францияҕа, Швейцарияҕа, АХШга тарҕанар этэ. хаҥас|мини|300x300пкс|Исмаил Гаспринскай, Гасан-бек Зардаби уонна Алимардан-бек Топчибашев. [[Баку, 1894 сыл]] 1907–1908 сылларга Исмаил Гаспринскай Египеккэ араабтыы үс нүөмэрдээх "Ал-Наһд" ("Тиллии") сурунаалы таһаартарбыта.
Исмаил Гаспринскай дьадид хамсааһынын төрүттээччитэ буолар. Бу хамсааһын сүрүн сыала-соруга ислам үөрэхтээһинин уларытыы, сайыннарыы, саҥардыы этэ. Дьадидтар үөрэхтээһиҥҥэ ньымалара Татаар, Каһаах, Башкир, Туркмен, Тадьик, Узбек, Кыргыс сирдэригэр, Азербайдьааҥҥа, Турцияҕа, Ирааҥҥа уонна Кытайга тарҕаммыттара.
1905 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Исмаил Гаспринскай уонна дьадид хамсааһынын өйөөччүлэрэ Иттифак ал-Муслимин (اتفاق المسلمين: Мусульманнар холбоһуктара) диэн баартыйаны тэрийбиттэрэ уонна 150 дьокутааттаах бастакы мунньаҕы Алын Новгорокка ыыппыттара. Бу дьокутааттар Кырыымтан, Соҕуруу Кавказтан, Уралтан, Түркистантан уонна Сибииртэн мустубуттара. Иттифак ал-Муслимин баартыйа дьокутааттара Гос. Думаҕа хас да миэстэлээх этилэр.
1907 сыллаахха Исмаил Гаспринскай Каирга Аан Дойду Мусульманнарын кэнгириэһин тэрийэргэ этии киллэрбитэ.
Ону таһынан Исмаил Гаспринскай хас да уус-уран айымньы ааптара: "Франциятааҕы суруктар" роман, "Африкатааҕы суруктар – Амазонкалар дойдулара" сэһэн, "Арслан Кыз" кэпсээн уо.д.а.
Альберт Кувезин
Альберт Будачиевич Кувезин (Альберт Будачы-оглу Күвезин; 1965, сэтинньи 27, Кызыл) — тыва гитариһа уонна ырыаһыта, тывалыы хоомей уонна хабарҕа ырыатын маастара (истиилэ — каргыраа). Тыва өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа. 2015 сылтан ыла.
Аан дойду таөымыгар аатырбыт уонна киэҥник биллибит Ят-ха ырыа тойук, норуот ырыатын, рок бөлөх төрүттээччитэ уонна солбуллубат салайааччыта. Ят-ха бөлөх ааспыт үйэ 1980-с сыылларын бүтүүтэ, 1990 сыллар саҕаланыыларыгар Москуба куоракка тэриллибитэ уонна күн бүгүнүгэр диэри үлэлс хамсыы, айа тута сылдьар биир бастыҥ үлэлээх, үгүс наҕараадалаах бөлөх буолар
Биографията
Альберт Кувезин Кызыл куораттааҕы ускуустуба училищетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Кини китара уонна норуот үстүрүмүөннэрин кылааһын бүтэрбитэ. Хас даҕаны сыл устата үтүө суобастаахтык Туватааҕы судаарыстыбаннай филормания араас кэлэктиибигэр үлэлээбитэ.
Кувезин хас даҕаны атын мусукааны кытта 1992 сыллаахха эмиэ аан дойду таһымыгар киэҥник биллибит, төрүт тувалыы хайысхалаах, хабарҕа ырыатыгар идэтийбит Хуун Хуур Ту диэн бөлөҕү тэрийсибит киһинэн ааҕыллар. Ол гынан баран, киэҥ уопсастыбаҕа биллибэт төрүөтүөнэн бөлөхтөн 1993 сыллаахха тахсан барбыта.
Ят-Ха уонна Хуун Хуур Ту бөлөхтөрү таһынан Альберт Кувезин Алиса бөлөҕү кытта ыкса үлэлэһэ сылдьыбыта («Пляс Сибири» ырыа, «Дурень» альбом, 1997 сыл). Ону сэргэ Неприкасаемые («Эй, брат, здравствуй» ырыа, «Города, где после дождя дымится асфальт» альбом, 1999 сыл), Susheela Raman, Värttinä уонна Amorphis («Queen of Time» альбом) диэн бөлөхтөр бааллара.
Артемий Троицкий диэн мусукаан Кувезин туһунан маннык эппитэ баар: «Сир шарыгар икки ураты, дэгиттэр куолас баар. Ол Паваротти уонна Кувезин куоластара».
2009 сыллаахха муус устар 15 күнүгэр Альбер Кувезиҥҥа "Култуураҕа уонна муусука ускуустубатыгар киллэрбит кылаатын, өр сыллаах айар үлэтин иһин" Тыва өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһын аатын иҥэрбиттэрэ.
2014 сыллаахха балаҕан ыйын 14 күнүгэр буолбут быыбардарга Альберт Кувезин Тва Өрөспүүбүлүкэтин парламенын (Хуралын) дьокутаатынан "Биир ньыгыл Арассыыйа" баартыйа аатыттан талыллыбыта, ол гынан баран, кини "ньыгыл Арассыыйа" баартыйа чилиэнэ буолбатах.
2015 сыллаахха сэтинньи 27 күнүгэр Тыва норуодунай артыыһа буолбута. .
Nestlé
Nestlé (Нестле), Швейцария саамай улахан ас оҥорор тэрилтэтэ, планета үрдүнэн саамай улахан элбэх бааһыналаах уонна рыночнай өлүүлээх тэрилтэ ас оҥорор секторга. Веве куоратка салалтата базаланан олорор.
Акциялара наар үрдүү турар, брокер нөҥүө Саха Сирин дьоно ылалларыгар сүбэлэнэр.
Nestle ас империятын сүрүн салайааччылар BlackRock, Mitsui Group, Wells Fargo.
Массыыналааһын
Массыыналааһын эбэтэр Механика инженерията (Mechanical engineering) диэн массыына уонна сэп оҥорор чочуйар индустрия салаата. Массыыналааһын билим быһыытынан инженерия биир суолталаах былыргы салаата буолар. Кини механика уонна материал билимин билиилэрин массыыналары оҥорорго, чочуйарга, оҥкуллуурга, дизайнныырга, үлэлэтэргэ туһанар. Машиналар сүрүн матырыйаалларынан машиналар, керамика, от- мас уонна ремоннар этилэр, оттон аныгы өйдөбүлгэ идэһиттэр урут металл уонна таас инструменнары баһылаабыт этилэр.
Минньигэс ас
Минньигэс ас диэн саахарынан тумаламмыт ас ааттанар.
Сайдыылаах дойдулар науканы, экономиканы күүскэ сайыннараннар дьон аһыыр аһылыктара олус сайдан иһэллэр. Киһи бэйэтин олоҕун дьон-аймах бу кэмҥэ, бу таһымҥа диэри ситиспит ситиһиилэринэн туһанан, тирэх ылан саҕалыыр уонна бэйэтин кыаҕынан, өйүн-санаатын сайдыытынан салгыы сайыннарар.
Аһылык састааба кэлин кэмҥэ үчүгэй өттүгэр биллэрдик уларыйда. Сэрии кэнниттэн улааппыт элбэх оҕолордоох ыаллар кэнники оҕолоро уҥуоҕунан бастакы оҕолорунааҕар улаатан иһэллэрэ аһылык уларыйыытыттан, тупсуутуттан быһаччы тутулуктаах. Элбэх бииргэ төрөөбүт уолаттары саастарынан кэккэлэһиннэрэ туруортаатахха уҥуохтарын үрдүгэ өрө тахсан иһэр кирилиэс курдук буолан көстүүтэ бу оҕолор ханнык аһылыгы аһаан улааппыттарын илэ көрдөрөр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн улаатан иһэн олоххо туох үчүгэй баарыттан туһанан иһэр кыахтанар. Билигин кыра оҕолор омук сиригэр оҥоруллар араас суол минньигэс астары сиэн улааталлар, олох сайдыыта тугу ситиспититтэн туһанарга кыра эрдэхтэриттэн үөрэнэллэр.
Оҕо бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕиттэн аан маҥнайгы тулуурдаах буолууга үөрэҕинэн минньигэс аһылыгы сөбүн көрөн сииргэ үөрэниитэ буолар. Оҕону бу быһыыга үөрэтиигэ төрөппүттэр оруоллара ураты үрдүк буолара эрэйиллэр. Оҕо миинньигэһи сиэри ытаан, көрдөөн иһэрин кыайа тутан бэйэтин баҕатын кыанарыгар үөрэтии олус уустук эрээри кыаллар дьыала. Оҕо кыра эрдэҕиттэн араас ньымалары туһанан төрөппүттэр утумнаахтык дьарыктаннахтарына, элбэхтик тулуйдахтарына бу дьыаланы кыайар кыахтаналлар.
Төрөппүттэр хаһан баҕарар оҕолорун туһугар сымнаан биэрэр майгыларын быһаарар этии: «Олох ыараатаҕына, омук күүһүрэр»,- диэн баар. Олус дириҥ суолталаах этии. Дьон өйдөрүн-санааларын күүһүнэн буолбакка, арай олох ыараатаҕына эрэ тулуурдаах, дьулуурдаах буолуулара эбиллэн омук күүһүрэн, сайдан тахсарын бу этии быһаарар. Билигин сайдыы түргэтээн, олох тупсан, тулуурдаах буолууга оҕону үөрэтии оҕо кыра эрдэҕиттэн саҕаланан баран өссө улаатан, кэҥээн, дириҥээн биэрэн истэҕинэ, ол аата өссө күүһүрэн биэрдэҕинэ сатанар.
Улаатан иһэр оҕо бары баҕатын толорор буолууга баай уонна дьадаҥы дьон биллэр уратылаахтар. Оҕо иитиитигэр баай уонна дьадаҥы дьон оҕолорун өйдөрө-санаалара арахсыылара бу минньигэһи элбэхтик сиир кэмтэн ыла саҕаланар. Дьадаҥы, аҕыйах харчылаах дьон оҕолорун минньигэһи элбэхтик сииртэн туттунарга, ол аата, бэйэтэ тулуурдаах буолуутугар, минньигэһи биирдэ эмэтэ сииригэр үөрэтэллэр. Дэлэй харчы суоҕа, тулуурдаах буолууга үөрэниигэ олус улахан туһаны оҥорон, оҕолору эт-сиин аһыан-сиэн баҕатын тулуйар буолууга үөрэтэр, олус минньигэс аһылыктартан туттунан аҕыйахтык сииллэригэр күһэйэр.
Ханнык эмэ үөрэҕи ситиһиигэ кыра эмэ күһэйэр майгы баар буолуута өй-санаа күүһүрүүтүгэр тириэрдэр. Былыргы кэмнэргэ күһэйэр майгыны «Кыһалҕа кыһайар» диэн этэллэрэ. Кыра эрдэҕиттэн тулуурдаах буолууга үөрэммит киһи бэйэтин ханнык баҕарар быстах, этин-сиинин баҕаларын кыана туттар кыахтааҕа олох уустук кэмнэригэр түбэстэҕинэ хайаан да туһаны аҕалар.
Баай, элбэх харчылаах дьон оҕолорун ханнык да аска хааччахтыы сатаабаттар. Оҕолоро истэрэ уйарынан, баҕалара ханыар диэри минньигэс астарынан аһыыллар, ол үрдүнэн өссө эбии хатаҕалаан биэрэллэр. Бары баҕатын толотторо үөрэммит оҕо улаатан иһэн бэйэтин быстах баҕа санааларын уруттаан толорорго үөрэнэр, этин-сиинин быстах баҕаларын толорор иһин ураты кыһанар киһи буола улаатар. Билигин сайдыылаахтар диэн ааҕыллар арҕаа дойдулар оҕолоро бэйэлэрин быстах баҕа санааларын олус толорорго дьулуһууларын, ол дойдуларга секс аһара сайдан иһиитэ быһаарар. Секс диэн киһи бэйэтин этин-сиинин баҕата буолан быстах баҕа санааҕа киирсэр быһыы буолар.
Улахан баай дьон уһун үйэлээх буолбуттара саха дьонун ханнык да кэпсээннэригэр, суруйууларыгар бааллара биллибэт. Хата ол оннугар «Баай дьон тоҕус көлүөнэнэн уларыйаллар» диэн этии баара, бу дьон үйэлэрэ аҕыйах көлүөнэнэн муҥурданалларын быһаарар. Бу этии быһаарыыта баай дьон оҕолоро атаах, тулуура суох, эттэрин-сииннэрин баҕатын кыайан салайбат буола улаатыыларыгар, ол иһин олохторо кылгыырыгар олоҕурар.
Дьон байан истэхтэринэ өйдөрө-санаалара уларыйыытын быһаарар «Бил баһыттан сытыйар» диэн этии баар. Бу этии баай, салайааччы киһи баайга-талымҥа күөнэхтии сылдьыыга үөрэнэн хаалыытыттан минньигэстик аһааһын, бэйэни көрүнүү, быстах баҕа санаалары толоруу диэки өйө-санаата салаллыытын арыйар. Бу дьон мин эрэ бэппин диэн санаалара аһара барыыта кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрүн-санааларын өссө аһара ыытарыттан өйдөрө-санаалара туруга суох буола улааталлар.
Оҕо минньигэс аһы баҕата ханыар диэри сииргэ үөрэниитэ тулуура суох, атаах буолуутугар тириэрдэр. Бэйэтин быстах баҕа санааларын кыана туттуммат киһи олоҕор элбэх ыарахаттары көрсөрүн, сыыһа-халты суолларга киирэн биэрэрэ элбэҕин криминальнай хроникаҕа кэпсииллэр. Атаах буола улааппыт оҕо өйө-санаата баһылаан киһи быһыытынан салайарын оннугар этин-сиинин көрдөбүлэ, быстах баҕа санаата баһылыыр киһи буола улаатар. Бары уоруулар, халааһыннар, дьону кырбааһыннар барылара бэйэлэрин эттэрин-сииннэрин көрдөбүллэрин кыайан туттуммат дьон оҥорор быһыыларыгар киирсэллэр. Быстах, билигин эрэ, бэйэбэр эрэ үчүгэй буоллун диэн өйгө-санааҕа оҕустарыы ити курдук өйдөөх-санаалаах дьоҥҥо элбэхтик киирэн ааһар көстүү буолар. (1,14).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Прокопьев Александр Трофимович
Прокопьев Александр Трофимович – хапса±айга СР спордун маастара, көҥүл тустууга СР спордун маастарыгар кандидат.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Механизация
Механизация диэн үлэҕэ киһи уонна харамай күүһүттэн массыына күүһүгэр көһөөһүн. Механизация биллэр холобурдара - уу төгүрэ, чаан хамсатааччы, күргүөмнээх оҥорооһун. Механизация билим-техника сайдыытын биир хайысхата буолар.
Костин Андрей Филиппович
Костин Андрей Филиппович (1893-1968) — Саха сиригэр үлэлээбит музыкант-педагог, Анегина Ильинаны, Александр Самсоновы, Ая Яковлеваны уо.д.а. биллиилээх ырыаһыттары үөрэппитэ. "Ах, Самара-городок" уонна "Хайыһар" ырыалар ааптардара.
1942 сыллаахха Чаҕылҕан тылларыгар номоххо киирбит "Хайыһар" ырыаны суруйбута.
Филиппов Иван Иванович (1916-2001)
Филиппов Иван Иванович (1916-2001) — музыкант, Саха музыкальнай тыйаатырыгар, хуоругар музыкальнай салайааччы.
Өлүөхүмэ улууһугар 1916 сыллаахха төрөөбүтэ.
А. Бэрияк тылларыгар "Бардыбыт бойобуой походка", Б. Тобуруокап тылларыгар "Туллуктуура Маарыйа" ырыалара Аҕа дойду сэриитин сылларыгар норуокка киэҥник тарҕаммыттара.
Удмурт судаарыстыбаннай университета
Удмурт судаарыстыбаннай университета
Удмурт судаарыстыбаннай университета (УдСУ) - Арассыыйаҕа Ижевскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ, Удмуртия үрдүк үөрэҕин бөдөҥсүйбүт киинэ.
Устуоруйата
1931 с.муус устар 10 күнүгэр Удмурт судаарыстыбаннай педагогическай института төрүттэммит. 1958 с. УСПИга аспирантура арыллыбыт. 1971 с.кулун тутар 5 күнүгэр ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтэ Ижевскай куоракка Удмурт судаарыстыбаннай университетын тэрийэр туһунан уураах ылбыт. 1971с.муус устар 19 күнүгэр ССРС орто уонна үрдүк анал үөрэхтээһинин министиэристибэтэ 323 нүөмэрдээх бирикээһинэн УСПИ Удмурт судаарыстыбаннай университета буолбут. 2002 с.балаҕан ыйын 20 күнүттэн университет"Судаарыстыбаннай үөрэхтиир тэрилтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтээһин"Удмурт судаарыстыбаннай университета".
2016 с.муус устар 19 күнүттэн - "Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэхтээһин тэрилтэтэ "Удмурт судаарыстыбаннай университета"
Факультеттара
История уонна социология института
Тыл уонна литература института
Удмурт филологиятын, финно-угроведение уонна журналистика института
Сэп
Сэп диэн үлэни чэпчэтэргэ туттуллар барамай. Бастакы сэптэри Таас үйэ саҕана оҥорор буолбуттара. Сыыйа сэп арааһа элбээн уонна оҥоһуута уустугуран барбыта.
Сэп холобурдара:
Удмурт судаарыстыбаннай университета
Факультеттара
Физическэй култуура уонна успуорт института
Педагогика, психология уонна социальнай технология института
Социальнай коммуникация института
Быраап, социальнай салайыы уонна куттал суох буолуутун института
Экэниэмикэ уонна салайыы иститута
Естественнэй наукалар института
Математика, информационнай технология уонна физика института
Гражданнар көмүскэллэрин института
М. С. Гуцериев аатынан ниэп уонна гаас института
Рейтиннэрэ
Удмурт судаарыстыбаннай университета
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 197-с миэстэ.
Ссылкалара
https://udsu.ru/ https://conf.udsu.ru/ https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A3%D0%B4%D0%93%D0%A3
Анисимов Айаал Иннокентьевич
Анисимов Айаал Иннокентьевич – көҥүл тустууга РФ спордун маастара, ДВФО чөмпүйэнээтин 2012 с. кыайыылааҕа, Туурсуйаҕа ыытыллар аан дойдутааҕы Яшар-Догу аатынан турнир 2012 с. призера.
Иванов Коммунар Николаевич
Иванов Коммунар Николаевич (1936 с, олунньу 29 күнэ, Түбэй нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2011 с.), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. РФ үтүөлээх учуутала.
Олоҕун олуктара
1936 с. олунньу 29 күнүгэр Сунтаар оройуонун Түбэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1961 с. Саха государственнай университетын физико-математическай факультетын математика салаатын бүтэрбитэ.
Бастаан үлэлиэҕиттэн, оҕо хайдах бэлэмнээҕиттэн көрөн, сорудахтары барыларыгар биир халыыбынан буолбакка, билэриттэн көрөн, үөрэтэрэ. Сороххо дириҥэтэн, сороххо чэпчэтэн сорудахтары биэрии көдьүүстээҕэ тута биллибитэ. Учууталлыырын устатыгар Үөһээ Бүлүүтээҕи физико-математическай оскуоланы кытары хардарыта сибээһин быспатаҕа. Иванов К.Н. үөрэтэлээн, иитэлээн таһаартаабыт оҕолоруттан физиктэр, математиктар, учуонайдар, элбэх киһи иитиллэн тахсыбыттара, олор өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар, научнай тэрилтэлэригэр ситиһиилээхтик үлэлии сылдьаллар, бары Коммунар Николаевиһы наставниктарынан ааҕыналлар.
Коммунар Николаевич Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна российскай научнай семинардарга, конференцияларга оскуола учууталын быһыытынан бэйэтин ньыматын элбэхтик дакылааттаабыта, ол үлэлэр бэчээттэнэн тарҕаммыттара
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
Федерация үтүөлээх учуутала (2004)
Кини туһунан
1. Афанасьев А., Учуутал өрөгөйө, дьоло. [Элгээйи орто оскуолатын математикаҕа учуутала, РФ үтүөлээх учуутала Иванов Коммунар Николаевич туһунан] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2005. - Тохсунньу 15 күнэ-С. 2;
2. Иванов Коммунар Николаевич. Учуутал дьоло - үөрэппит оҕолорун махтала. [ахтыылар] - Сунтаар: Сунтаардааҕы типография, 2022
Сойот тыла
Сойот тыла эбэтэр сойот-цаатан тыла (сойоттуу: сойыт тыл) – Бүрээт сирин Ахын аймаҕар уонна Моҕол сирин Дархат аймаҕар олорор аҕыйах ахсааннаах сойот омугун тыла. Сойот тыла түүр тылларын ахсааннарыгар киирэр уонна тыва, тофа тылларыгар майгынныыр.
Сойот уонна түүрдэр тыллара
Сойоттор бэйэлэрин сойыт дэнэллэр, ол иһин төрөөбүт тылларын сойыт тыл дииллэр. Ыаллыы олорор бүрээттэр кинилэрин һоёд, тофалар һаазууд диэн ааттыыллар. Сойот тыла түүр тылларыгар киирсэр уонна тофа тылыгар чугас. Ол иһин сойот тыла түүр тылларын Сайаан бөлөҕөр киирэр.
Аатырбыт түүр тылларын чинчийээччи Н.А. Баскаков этэринэн сойот тыла түүр тыллар уйгуур-оҕус бөлөҕүн уйгуур-түкү салаатыгар киириэхтээх.
Тарҕаныыта
Сойот тыла икки улахан бөлөххө арахсар: Бүрээт сирин Ахын аймаҕар тарҕаммыт сойыт тыла уонна Моҕол сирин Дархат аймаҕар тарҕаммыт цаатан (туъһа) тыла. Бу бүтэһик эмиэ икки салаалаах: цаатан-уйгуур уонна уйгуур-урааҥхай.
1930-с сылга диэри сойот тыллаахтар сүрүннээн Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр Ильчик диэн сиргэ олорбуттара уонна таба иитээһининэн дьарыктанар этилэр. Ол кэннэ сойоттор биир сиргэ олорорго күһэллибиттэрэ уонна Сорок, Боксон, Хурга, Орлик диэн бөһүөлэктэргэ олохсуйбуттар. 1993-с сылга диэри сойоттору бүрээт омугун биир бөлөҕө дии саныыллара, ол иһин сойоттор уонна кинилэр тыллара туспа статуһа суох этэ (ол кэмҥэ сойоппун дэнээччи ахсаана 500 киһи кэриҥэ этэ). 1993 с. Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүк Сүбэтэ сойоттору туспа омук быһыытынан билинэр уонна Сорок бөһүөлэккэ кииннээх Сойот омук тыа сүбэтин тэрийэр. 2010 сыллаах биэрэпис көрдөрбүтүнэн сойоттор ахсааннара элбээн 3608 буолут.
Сойот тылын алпаабыта
Сойот тылын алпаабыта, атын Арассыыйа омуктарын суруктарын курдук, нуучча суругар олоҕурар. 2003 сылга тахсыбыт «Сойотско-бурятско-русский словарь» диэн кинигэҕэ туттуллубут алпыыбыт маннык :
Баай дьадаҥыны уруурҕаабат
Баай дьадаҥыны уруурҕаабат диэн өс хоһооно баай уонна үлэһит, дьадаҥы хаһан да өйдөспөттөрүн биллэрэр.
Ырыынак сыһыаннаһыылара олоххо киириилэриттэн олох төрдүттэн уларыйбытын, ол иһин өй-санаа эмиэ тосту уларыйарын билигин олоххо киллэрии эрэйиллэр. Олус уһун үйэлээх сахалар олохторун үөрэҕэр “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн өс хоһооно баарын билигин ырыынак олоҕор туһаныы ирдэнэр. (1,72).
Баайдартан бэлэми ылан буолбакка бэйэлэрэ үлэлээн-хамсаан, туруорсан тугу эмэ ситиһэллэрин элбэх ахсааннаах үлэһиттэр туһаналлар. Билигин улахан баайдар ахсааннара элбээн, салайар былааһы барытын ылбыттарын кэннэ “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн этии суолтата улаатта.
Урукку кэмнэргэ баайдар дьадаҥылары кытта оҕолорун холбоон ыал буолан уруурҕаспаттар этэ. Ол барыта баайдар уонна үлэһиттэр өйдөрүн-санааларын уратылаһар өрүттэрэ элбэхтэринэн, сөп түбэспэттэринэн быһаарыллар. Баай уонна дьадаҥы дьон ыал буолан холбоһуулара сахалар “Тэҥнээҕин булунар” диэн үөрэхтэригэр сөп түбэспэт, оҕону иитиилэригэр иккиэн тус-туспатык этэн үөрэтэллэриттэн халыйыыны оҥоруохтарын сөбүттэн эрдэттэн сэрэнэллэр. Төрөппүттэр оҕолоругар иккиэн тус-туспатык этэн үөрэттэхтэринэ оҕо өйө-санаата туруга, тулуура суох буолара, хайаларын да этэрин ылыммат буола улаатара, сыыһа-халты туттунара элбиир.
Байбыттар дьадаҥы аймахтарын хамнаһа суох үлэһит илии оҥостоллорун былыргыны суруйааччылар элбэхтик суруйбуттар. Дьылы туораары тиийиммэт киһи тугу эмэ иэс диэн ааттаан ылбытын туохха да тэҥнэммэт үлэни үлэлээн төлүү сатыыра хаһан да бүппэт иэскэ, хабалаҕа киллэрэрэ. Баайдар дьадаҥылары, үлэһиттэри төһө үлэни оҥороллорунан эрэ көрөн сыаналыыллар. Билигин ырыынак, былыргы олоххо төннүү кэмигэр баайдар, аһара байбыт салайааччылар өйдөрө-санаалара урукку киэбигэр түһэн, үлэһиттэри аанньа ахтыбаттара улаатан иһэр. (2,57).
Аһара баайдар элбэх ахсааннаах үлэһиттэр баалларын быыбардар кэллэхтэринэ бэйэлэрин тустарыгар куоластатаары эрэ билэллэр. Билигин ырыынак кэмигэр улаханнык байбыт салайааччылар минньигэс этиилэрин, ону-маны эрэннэрэн албынныылларын лаппа сиидэлээн, ырытан, үлэһиттэр бэйэлэригэр туһалааҕын эрэ булан ылан туһаналлара табыллар. Салайар былааһы уларытар быыбардарга кыттан үлэһиттэр бэйэлэрин көрдөбүллэрин салайар былааска тириэрдэллэр.
Элбэх ахсааннаах үлэһиттэр бэйэлэрин диэки санаалаах, ол туһугар үлэлиир депутаттары талан республиканы салайыыга кыттыһаллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
2. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Мардьани, Шигабутдин
мини|Шигабутдин Мардьани Шигабутдин Мардьани (Шигабутдин бин Багаутдин ал-Казань ал-Мардьани, Шиһабетдин Мәрҗани; 1818—1889) – татаар төрүттээх Арассыыйатааҕы ислам таҥараһыта, сырдатааччы. Мардьани ону таһынан этнограф, археограф, востоковед уонна педагог быһыытынан биллэр. Бэйэтин кэмигэр саамай бөдөҥ татаар историга этэ.
Олоҕо
Шихабудин Мардьани 1818 сыл тохсунньу 16 күнүгэр Татаар сирин Атнинскай оройуонугар Йабынчи сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Афанасьев Василий Егорович
Афанасьев Василий Егорович — Үөһээ Бүлүү Боотулуутуттан төрүттээх боксаҕа ССРС спордун маастара, Арассыыйа чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера. . Афанасьев Василий Егорович (МС СССР по боксу, серебряный призер ЧР), Айаал Иннокентьевич Анисимов -МС РФ, Геннадий Юрьевич Прокопьев МС РС - бары Ботулуу уолаттара.
Мардьани, Шигабутдин
Олоҕо
Уон сэттэ саастааҕар мэдрэсэҕэ үлэтин саҕалаабыта. Ол кэминээҕи перс тылын үөрэтии ньыматын сөбүлээбэккэ, бэйэтин учебнигын суруйбут. 1838 сыллаахха Бухараҕа барбыты, онтон Самаркаҥҥа.
PepsiCo
PepsiCo (ПепсиКо), АХШ биир улахан соктары уонна астары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан Пепси сок маркатын бас билээччи уонна Lays чипсылары бас билээччи.
Мардьани, Шигабутдин
Олоҕо
1867 сыллаахха Оренбургтааҕы мусульманнар салалтарыттан Казаҥҥа ахун уонна мухтасиб солотугар анаммыта. Ону таһынан Казаҥҥа Коран бэчээккэ тахсарын хонтуруолга ылбыта, Кавказ дьонугар анаммыт харчы хомуйааһынынан дьарыктаммыта. Бу курдук Шихабудин Мардьани Казаҥҥа уонна атын да сирдэргэ аатырбыта. 1870 сыллаахха "Назратуль-һакк" диэн кинигэтэ бэчээккэ тахсыбыта.
PepsiCo
Улахан конгломерат буолар, 217 омук дойдуларыгар үлэлиир. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Салалтата — Нью Йорк.
Николаев Егор Михайлович
Николаев Егор Михайлович, (1926 с. муус устар 4 күнэ - 2018 с. Күүкэй нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона) Саха АССР РСФСР, САССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
1926 с. муус устар 4 күнүгэр Сунтаар оройуонун Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ
1954 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай институт саха тылын уонна литературатын салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Учууталлыыр үлэтин сити сыл Сунтаардааҕы үлэлиир ыччат киэһээҥҥи оскуолатыгар дириэктэринэн саҕалаабыта. Онтон ыла 50-ча сыл устатыгар Егор Михайлович оройуон араас оскуолаларыгар үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн, дириэктэринэн үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээбит салайааччы. Элгээйи 8 кылаастаах оскуолатыгар саха фольклорун үөрэппитэ, тойукка, үҥкүү тылын этэргэ оҕолору уруок быһыытынан үөрэппитэ. Кини үөрэтэр ньыматын туттан, Кутана орто оскуолатыгар фольклор, тойук кылааһа эмиэ аһыллан үлэлиир буолбута. Төрөөбүт тылы, фольклору үөрэтиигэ Элгээйи бастакы сүһүөхтээх ааптарскай оскуолатын үлэтин уопута Саха Өрөспүүбүлүкэтин оскуолаларыгар холобур быһыытынан киэҥник тарҕатылынна. Егор Михайлович хас да методическай пособиелар ааптардара. Тойбохой интэринээт-оскуолатыгар дириэктэринэн кэккэ сылларга уһулуччу ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.