cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
XIX Манчаары оонньуулара
Ымыы
Чурапчы улууһа үйэлэр тухары Күн Дьөһөгөй оҕотун кытта быстыспат ситимнээх. Былыр бөҕө-таҕа буулаҕа аттар Ааллаах Үүнтэн таһаҕас таһыытыгар сылдьыбыттар. Ааспыт үйэҕэ Чурапчы оройуонун Фрунзе аатынан колхоз сылгыһытыгар Константинов Роман Иннокентьевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.
Олоҥхо дойдутун Чорооно
Манчаары оонньууларын кэккэ мас тардыһыытыгар «Боотур Уус» стадиоҥҥа аан дойдутааҕы турнир буолан ааспыт.
Оонньуулар кыайыылаахтара
XIX Манчаары оонньууларыгар 32 хомуур хамаанда, 2189 спортсмен кыттыбыт.
Өссө маны көр
Манчаары оонньуулара
Сигэлэр
{| cellspacing="10" style="background:none; text-align:center; width:100%"
1924 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
VIII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1924 сыллаахха Франция Париж куоратыгар буолан ааспыттара.
Внуково (аэропорт)
Аэропорт Вну́ково — Москва биэс сүрүн аэропурдарыттан биирдэстэрэ. Россия олус таһаҕастаммыт аэропуртарыгар төрдүс буолар. Москва куорат таһыгар турар, МКАД-тан 10 километр.
Пассажирскай уонна грузовой самолеттары тутар кыахтаах. Норуоттар ыккардыларынааҕы көтөр самолеттары тутар кыахтаах. ЮТэйр, Газпромавиа, Red Wings Airlines, Якутия авиакомпанияларга базовай аэропорт буолар. Внуково-2 терминал үрдүкү салайааччылары, ол курдук Президен уонна Правительство предстедатель рейстарын толорор.
Кедрин Дмитрий Борисович
Дми́трий Бори́сович Ке́дрин (1907 с тохсунньу 22 күнэ, Берестово-Богодуховскай рудник — 1945 с. балаҕан ыйын 18 күнэ, Москуба уобалаһа) — нуучча сэбиэскэй бэйиэтэ, тылбаасчыт. Сүрүн идэтинэн — суруналыыс.
Кедрин поэзиятын уус-уран дьоҕура, киэҥ диапазоннаахтык сытыы кылгас сатирическай хоһооннортон масштабтаах историческэй поэмаларга дылы суруйуута лирика, эпос, драма ньыматын туһанарын уратыта — монолог уонна диалог көрүҥүнэн суруллубут, оруолунан толоруллар лирика, ырыа, номох фольклор уонна. Кедрины талааннаах норуодунай-поэтическай тылынан айымньы салҕааччыларыттан уонна толкуйдаан таһаарааччыларыттан биирдэстэринэн ааҕаллар.
Тимур Зотович Данилов
Тимур Зотович Данилов – Саха сиригэр хирургия биир уустук салаатын, колопроктология сулууспатын төрүттэспит, сүһүөҕэр туруорсубут үрдүк категориялаах колопроктолог-быраас,  РФ  колопроктология проблемаларыгар президиумун чилиэнэ. Тимур Зотович Хаҥалас улууһун Улахан Ааныгар сэттэ оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөн, эрдэ үлэһит буолбута, Каменщиктыы, болуотунньуктуу, штукатурдыы да сылдьыбыта. 1967 с. аармыйаҕа сулууспалаан бүтэр сылыгар ыалдьан, икки ый госпитальга сыппыта, иккитэ эпэрээссийэлэммитэ. Бу кэмҥэ диэри быраас буолар туһунан санаан да көрбөтөх эдэр киһи быраас буоларга бигэтик быһаарыммыта. Ол туһунан Тимур Зотович 70 сааһыгар тиийэн баран: «Киһиэхэ дьылҕа, ыйаах диэн кырдьык баар быһыылаах. Өскөтүн аармыйаҕа сылдьан ыалдьыбатаҕым эбитэ буоллар, бука, тутуу инженерэ буолуоҕум хааллаҕа», – диир.
1974 с. үөрэҕин ситиһиилээхтик бүтэрэн, хирург курдук уустук идэни баһылаары өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһа хирургияҕа отделениетыгар  үлэлии кэлбитэ.
Киһи да, хирург да быһыытынан уһулуччулаах дьону, улууканнаах хирурдары кытары бииргэ үлэлээбитин улахан дьолунан ааҕар.
Олоҕун үлэтэ(Үөрэх кэмэ)
Өрөспүүбүлүкэ бастакы проктологунан Кэбээйиттэн төрүттээх, СӨ доруобуйа харыстабылын туйгуна, биллиилээх хирург К.С.Павлов буолар. Кини 1967 с. Куйбышев куоракка профессор А.В.Аминев клиникатыгар үөрэнэн, проктолог-хирург идэтин сахалартан аан бастакынан баһылаабыта. Саха сиригэр колопроктология сулууспата төрүттэниитигэр өр сылларга сыралаахтык үлэлээбитэ.
Эдэр киһи Тимур Данилов үлэ үөһүгэр сырыттаҕына, биир күн И.И. Мохначевскай (оччолорго СӨ Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин кылаабынай хирура), И.С. Самсонов (м.н.к., «көмүс тарбахтаах виртуоз-хирург»), Г.С. Сергин (1975 с. отделение сэбиэдиссэйэ) ыҥырбыттара. Ол ыҥыран баран: «РСФСР Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин иһинэн  научнай-чинчийэр лабораторияҕа проктологияҕа үөрэнэ бараҕын», – диэн  «муннукка ыкпыттара». Тимур Данилов ытыктыыр учууталларын ыллыктаах тылларын ылынан үөрэнэ барбыта. Онно анал үөрэҕи ылан, проктолог-хирург буолбута. Лаборатория научнай-чинчийэр отделын салайар профессор Юрий Милитаревтуун үчүгэйдик  билсибитэ. Оччолорго эдэр киһи уһулуччулаах профессоры кытары бу билсиһиитэ кэлин өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһаҕа колопроктологияҕа  отделениета аһыллыытыгар ураты суолталаныаҕын, идэҕэ бэриниилээх дьону кытта билсиһии олоххо туһалаах буолуоҕун сэрэйбэтэҕэ чахчы.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһа, төһө да колопроктологияҕа анал үөрэхтээх исписэлиистэрдээҕин үрдүнэн, 1982 с. диэри проктология анал отделениета суоҕа. Арай, хирургия отделениетыгар бэрт аҕыйах куойка көрүллэрэ. Онон нэһилиэнньэҕэ проктологическай көмөнү оҥоруу оччолорго санаа-хоту кыаллыбатаҕа.
1983 с. өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһа саҥа таас корпуһа үлэҕэ киирбитэ. Оччолорго бу сүҥкэн тутуу билиҥҥи Медицина национальнай киинигэр тэҥнээҕэ. Саҥа балыыһаҕа хас да саҥа отделение аһыллар буолбута эрээри, кэккэ биричиинэлэринэн проктология отделениета онно  киирбэккэ хаалар кутталламмыта.
Тимур Зотович ыксаан, Москваҕа үөрэнэ сылдьан билсибит  профессор Юрий Милитаревка төлөпүөннээбитэ уонна саас-сааһынан кэпсээбитэ. Профессор кинини болҕомтолоохтук истибититтэн эрдийэн, РСФСР Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин суһал хамыыһыйатын Дьокуускайга ыыталларыгар көмөлөһөрүгэр көрдөспүтэ. Оччолорго Сибиир, Уһук Илин өттүгэр, Красноярскайга, Благовещенскайга эрэ аналлаах проктология отделениелара бааллара. Бэл, Иркутскайга уонна Хабаровскайга суохтара.
Сотору буолаат, ахсынньы ортотун саҕана, 50 кыраадыстаах аам-даам тымныы түһэн турдаҕына, Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин улахан хамыыһыйата Дьокуускайга көтөн кэлбитэ. Хамыыһыйа чилиэннэрэ миниистир П.А.Петрову,  К.С.Павловы, А.А.Тарасовы уонна Тимур Даниловы кытары  баар балаһыанньаны дьүүллэспиттэрэ. Ол түмүгэр өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастакы  40 куойкалаах проктология саҥа отделениета аһылларыгар олук ууруллубута.
Отделение сэбиэдиссэйинэн К.С.Павлов анаммыта. А.А.Тарасов уонна Т.С.Данилов ординатор-быраастарынан үлэлээбиттэрэ. Киин куорат мэрэ Илья Михальчук, доруобуйа харыстабылын куораттааҕы управлениетын начальнига Ю.Тарасов уонна кини солбуйааччыта О.Васильева көмөлөрүнэн 1999 с. 2 №-дээх поликлиникаҕа колопроктолог-хирург кабинета аһыллыбыта. Онтон ылата киин куорат олохтоохторугар оһоҕос араас ыарыыларыгар амбулаторнай көмө күннэтэ оҥоһуллар буолбута, ыарыһахтары диспансеризациялааһын бэрээдэктэммитэ.
«Саамай туһалааҕа – оһоҕос онкологическай ыарыытын  эрдэ булан,  хирургическай көмөнү оҥорор буолбуппут. Бу анал кабинекка ыарыһахтар толору көрдөрүнэллэрэ. Онон мин үлэм дьоҥҥо-сэргэҕэ туһаны аҕалбытыттан  астынабын,  проктолог-хирург уустук идэтин талбыппыттан үөрэбин», – диэн Тимур Зотович ааспыт кэмнэри сылаанньыйа ахтар, бэйэтин кылаатын киллэрсибитинэн киэн туттар. Олоҕун проктология салаатыгар анаабытын дьолунан ааҕар.
XXI
Тимур Зотович күн бүгүҥҥэ диэри наука ситиһиилэрин дьаныһан туран ааҕар, сиһилии билсэр. Киин медицинскэй сурунаалларга, хомуурунньуктарга сүүрбэччэ ыстатыйата бэчээттэннэ. 40-ча араас съезкэ, ол иһигэр 2008 с. Европейскай съезкэ кытынна. Россияҕа колопроктология ассоциациятын чилиэнин билиэтин ылла. Москваҕа кинини ыҥыралларыгар барар-кэлэр бырайыаһын бэйэлэрэ төлөөн, куорат биир киин отелыгар босхо олордубуттара Тимур Зотович колопроктология салаатыгар үлэтин үрдүктүк сыаналыылларын туоһулуур.
Түмүк
Эдэр хирурдарга баҕа санаата:
– Хирург буоларга ананан төрүөххэ наада. Хирург идэтэ – сыра-сылба быстар, ньиэрбэ күүрэр үлэтэ. Онон хайаан да ыстаал курдук кытаанах доруобуйа наада. Хомойуох иһин, хирурдар саамай кылгас үйэлээхтэргэ киирсэллэр.
Идэҕин таптаатаххына, дьаныһан туран үлэлээтэххинэ эрэ дьиҥнээх хирург буолаҕын.
Кылаабынайа, хирург дьиэтээҕи олоҕо, тыыла бигэ туруктаах, эрэллээх эркиннээх буолуохтаах. Кини үлэтин аан бастаан кэргэнэ, оҕолоро, чугас дьонноро өйдүөхтээхтэр, сыаналыахтаахтар, хайа кыалларынан өйүөхтээхтэр. Оччоҕуна эрэ кини хирург быһыытынан үүнэр-сайдар, күнүстэри-түүннэри үлэлиир кыахтанар.
Мин үлэбэр-хамнаспар быраас идэлээх кэргэним А.Г.Федулова, оҕолорум Павел, Виктория өйөбүл, тирэх буолбуттарыгар дьылҕабар махтанабын.
http://sakha.ysia.ru/koloproktologiya-sajdyytygar-kylaatyn-killersibite/ мин бу информацияннан туьанным
1525
1525 сыл.
Аһаҕас акционернай уопсастыба
Аһаҕас акционернай уопсастыба — публичнай хампаанньа организациятын формата. Сабыылаах акционернай уопсастыбаттан уратыта диэн тутар акциялары мунньаҕа суох атыылыахха сөп.
Лукина Марианна Михайловна
Лукина Марианна Михайловна - саха живописеһа.
Дэриэспэ
Дэриэспэ (дресва) — туой булкаастаах кумах биир кэлим буола силимнэспититтэн үөдүйбүт кэбирэх, үксүгэр араҥалардаах дьапталҕа таас. Дэриэспэ таас — кумах уонна туой булкуспутуттан үөскээбит үлтүрүйүмтүө таас.
Өссө үөхсүү тыл быһыытынан туттуллар түгэннэрэ баар, «баҕайы» диэн суолтаҕа (дирээн, дэриэтинньик диэҥҥэ чугаһатан буолуо).
Хаас
Көр:
Грознай
Грознай (Соьлжа-ГІала) - Чечня киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 210 тыһ. курдук, үксэ чечен омуктара 98% ылаллар. Аҕыйах саха олорор.
Сэрии кэмнэрэ
Сэрии кэмигэр куоракка уопсайа ФСБ кистэлэҥ информациятынан 467 тыһ киһи өлбүт, олортон 78% Чечен, Нуучча 21%, Ингуш 3% уонна да атыттар. Куоракка 4 тыһ. саха саллааттара олохтон туораабыттара. Өссө кэнники 201 тыһ. киһини таанканан тэпсибиттэрэ.
1900 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
II Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1900 сыллаахха Франция Париж куоратыгар буолан ааспыттара.
Бэчимэ
Бэчимэ — аат. муҥханы, оҥочону тардар уһун, бөҕө быа.
ВТБ
ОАО Банк ВТБ — Россия коммеческай баана. Сбербанк кэнниттэн иккис, уонна устав капиталын размерынан бастакы. 2008 сыллаахха The Banker сурунаал ааһыытынан аан дойду саамай улахан 1000 баан испиэһэгэр киирбит. Штаб-квартирата — в Москваҕа баар, регистрацията Санкт-Петербург куоракка.
1527
1527 сыл.
Даадар (тыл)
Даадар 1. аат тыл Бөҕөс. 2. даҕааһын суолт. Модьу-таҕа, күүстээх.
1991
1991 сыл.
Атырдьах ыйа
Михаил Николаев Дьокуускайга төннөн кэлэн баттаныахтаах Сойуус сөбүлэҥин балаһыанньаларын олоххо киллэрэн барбыт, инньэ гынан сөбүлэҥи халбаҥнаабакка баттананарын ситиһэ сатаабыт.
Хаар
Хаар — салгынтан тымныыга уу паара тоҥон кристалл буолан сиргэ түһүүтэ, ол сир үрдүгэр мунньуллубута. Атын тылларга: хар (хакас); гар (азерб.); кар (түүр.) — эмиэ итинник.
Чигди - элбэхтик тэпсиллэн кытааппыт хаар.
Хаар типтэрэ
Хлопьев форматын, мунньуллуутун түргэнэ, кырыымчык халыҥа, онно уу халыҥа, түргэнэ уонна мунньуллуу ньымаларын нөҥүө бэлиэтиэххэ сөп. Хаар киирэн ирииттэн, ирииттэн уонна тоҥоруу циклиттэн сылтаан шарик курдук охтор, хлопьев буолбатах, куруппа курдук биллэр.
Хаар сиргэ көмүллэ сытарын кэннэ кини бороһуок курдук кырыыланан, кырыыланан тоҥуу- хатыы циклин ааспытын кэннэ, бүтэһигэр, кытаанах мууска кубулуппутун кэннэ үрэхтэр ууларыгар кубулуйан тураллара эмиэ сөп. Хайыһардьыттар уонна сноубордистар хаар ууллубутун «целяк», «круд», «нас», «снежную кашу» уонна «лед»үллэстэллэр. Бороһуок үүммүт буоллаҕына, кини тыалынан хаар үллэриитэ дэхси сирдэртэн тэйиччи, маҥнайгы туруупкалары үөскэтэн, үрдүк сүлүһүннээх эбэтэр хаар дьаамалары хас да миэтэрэ дириҥнээх дьаамалары үөскэтиэн сөп.
Хаары харыстыыр буомнар суол куттала суох буолуутун үрдэтэр, суолу- ииһи тобулунар сыалтан тэриллибиттэр.
Хайа хайалаах сирдэргэ түспүт хаар халыҥнаах лавин курдук төкүнүйэр кыахтаах хаар плитаҕа кубулуйуон сөп. Инэй курдук биллэр, тоҥоруллубут предметтэргэ хаар чараас форматын үөскэтэр, тыала суох буолар.
Хаар хаар күрдьэҕинэн быһаарыллар. Көстүүтэ 1 км. ордук чэпчэки буолар. «Өлөөн хаар» (0,5- 1 км.) ыраахха көстөрүн курдук, көхсө 0,5 км. туруктаах хаар түһүүтэ 0,5 км. туруктаах хаар «миэтэрэ» (снежный шорм) диэн ааттанар.
Хаар чарааһыга эбэтэр инчэҕэй хаар түһэн, кучугас- самыыр былыттартан (Сб) түһэр, улахан тэтимнээхтик, ол гынан баран «ардах хаар»курдук ойууланар.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Фаткулов Нургали Гизетович
200px|thumb|right|Фаткулов Нургали Гизетович Фаткулов Нургали Гизетович, 1938 — 1940 сыллардаахха Саха АССР Совнаркомын бэрэсэдээтэлэ.
1900 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы реальнай училищены уонна ВЦСПС Үрдүкү оскуолатын бүтэрбитэ.
Олоҕун олуктара
1917 - 1918 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы сибээр оскулатын үөрэнээччитэ;
1918 - 1921 сыллардаахха — Өлүөхүмэтээҕи телеграф конторатыгар көрөөччү;
1921 - 1922 сыллардаахха — Дьокуускайга сибээс салалтатын телефон отделын сэбиэдиссэйэ;
1922 - 1925 сыллардаахха — Сибээс үлэһиттэрин профсоюһун Саха сиринээҕи управлениетын сэкрэтээрэ;
1925 - 1926 сыллардаахха — Саха АССР Сүрүн Суутун чилиэнэ;
1927 - 1930 сыллардаахха — Москваҕа ВЦСПС Үрдүкү оскуолатын үөрэнээччитэ;
1930 - 1931 сыллардаахха — ВКП(б) Саха обкомын отделын сэбиэдиссэйэ;
1931 - 1934 сыллардаахха — ВКП(б) Саха сиринээҕи Хонтуруоллуур Хамыһыйа бэрэсэдээтэлэ уонна Рабоче-крестьянскай Инспекция наркома;
1934 сылга — ВКП(б) Саха обкомын эргиэн отделын сэбиэдиссэйэ;
1934 атырдьах ыйыттан - 1938 сылга диэри — ВКП(б) Алдан райкомын сэкрэтээрэ;
1940 - 1944 сыллардаахха — Саха АССР Наркомхозын Якутстройтрест управляющайа;
1944 - 1946 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы горсовет исполкомын бэрэсэдээтэлэ;
1946 - 1950 сыллардаахха — Госрыбтрест салайааччытын солбуйааччыта;
1950 - 1951 сыллардаахха — ССРС Наукаларын Академиятын Саха сиринээҕи салаатын библиотекатын сэбиэдиссэйэ.
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
1920 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
VII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1920 сыллаахха Бельгия Антверпен куоратыгар буолан ааспыттара.
Мадагаскар
Мадагаскар (Madagascar) диэн Африка соҕуруулуу илин кытылын аттыгар, Индия океаныгар баар арыы дойду.
Кола
Кола диэн минньигэс, гаастаах, кырааскалаах уонна кофеиннаах утах. Кола аан дойдуга саамай биллэр брэннэрэ: Coca-Cola (Coca Cola Corporation оҥоһугу), Pepsi уонна RC Cola. Кола араас коктейлэри оҥорорго туттуллар (холобур, Cuba Libre).
Николаева Наталья Васильевна
Николаева Наталья Васильевна - саха живописеһа, АГИКИ старшай преподавателэ.
1964 с. муус устар 9 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт. 1983 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1991 с - С-Петербурдааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура академическэй институутун бүтэрбит.
1992-1995 сс А.П. Левитин айар мастарыскыайыгар үлэлээбит.
Сеул
Сеул (Сөүл) (서울) диэн Соҕуруу Кэриэйэ киин уонна ордук улахан куората. Нэһилиэнньэтэ 12 мөллүйүөн киһи, аттынааҕы дэриэбинэлэрин уонна куораттарын холбоон 26 мөллүйүөн киһи буолар. Аан дойду биир улахан мегаполиһа уонна ордук сайдыылаах куората буолар. Территориятынан биир ордук улахан куорат, холобур куорат кытыытыттан куорат ортотугар (сыантырыгар) диэри 7 чаас айанныыгын (массыынанан) уонна 3 чаас (аныгы түргэн поеһынан). Куоратка 2007 сылтан ыла "Кыталык" диэн Сахалар түмсүүлэрэ үлэлиир.
Сеул Сахалара
Ону таһынан куоратка өссө 200 араас омук представителя олохсуйан олорор. Саамай элбэх кытайдар буолаллар (1 мөл.) уонна узбектар (670 тыһ.). Син мээнэ элбэх нуучча олорор (700 тыһ.). Сахалар уопсай ахсааммыт Сеул куоратка 3500 курдук (87% Корея сахаларыттан).
Приморскай кыраайа
Приморскай кыраайа (Приморье) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Владивосток. Хоту өттүттэн Хабаровскай кыраайы кытта, илин өттүттэн Дьоппуон муоратын кытта, Кытайы кытта арҕаа өттүгэр уонна Хоту Кэриэйэни кытта соҕуруулуу арҕаа өттүгэр кыраныыссалаах.
1938 сыл алтынньы 20 күнүгэр үөскээбитэ.
Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр
Бүтүн тэҥнэбил
(1)
уонна
(2)
(1) тэҥнэбилгэ скобкалары аһыаҕыҥ, бары чилиэннэри хаҥас өттүгэр көһөрүөҕүҥ, атылыы чилиэннэри холбооттуоҕуҥ. Оччого ылабыт:
(2) тэҥнэбили, маҥнай икки өттүн 4-кэ төгүллээн баран, эмиэ ситинник кубулутабыт:
Бу икки холобурга бэриллибит тэҥнэбилгэ тэҥнээх тэҥнэбил тахсар кубулутууларын оҥордубут. Ол түмүгэр P(x)=0 көрүҥнээх (манна P(x)=0 - стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн) тэҥнэбили ыллыбыт. Уопсайынан, ханнык баҕарар тэҥнэбили бэйэтигэр тэҥнээх, хаҥас өттө стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн, уҥа өттө нуль буолар тэҥнэбилинэн солбуйохха сөп.
Тэҥнэбил P(x)=0 көрүҥнээх (P(x)=0 - стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн) буоллаҕына, P(x)=0 элбэх-чилиэн степенэ тэҥнэбил степенэ дэнэр. Холобур, x^3-2x+1=0 тэҥнэбил - үһүс степеннээх тэҥнэбил.
Ханнык баҕарар бүтүн тэҥнэбил степенэ диэн ол тэҥнэбилгэ тэҥнээх, P(x)=0 көрүҥнээх (P(x)=0 - стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн) тэҥнэбил степенэ ааттанар. Холобур,
тэҥнэбили кубулутан ылабыт:
Тахсыбыт тэҥнэбил степенэ биэскэ тэҥ. Ол аата, бу тэҥнэбилгэ тэҥнээх (3) тэҥнэбил степенэ эмиэ биэскэ тэҥ.
Маҥнайгы степеннээх тэҥнэбил
Маҥнайгы степеннээх тэҥнэбили ax+b=0 көрүҥҥэ киллэриэххэ сөп, манна x - уларыйааччы, a, b - хайа эрэ чыыһылалар, a\neq 0.
ax+b=0 тэҥнэбилтэн, a\neq 0 буоллаҕына, ылабыт. чыыьыла - тэҥнэбил төрүтэ. Ханнык баҕарар биир степеннээх тэҥнэбил биир төрүттээх.
Иккис степеннээх тэҥнэбил
Иккис степеннээх тэҥнэбили ax^2+bx+c=0 көрүҥҥэ киллэриэххэ сөп, манна x - уларыйааччы, a, b, c - хайа эрэ чыыһылалар, a\neq 0. Бу тэҥнэбил хас төрүттээҕэ D=b^2-4ac дискриминантан тутулуктаах. D>0 буоллаҕына, тэҥнэбил икки төрүттээх; D=0 буоллаҕына, тэҥнэбил биир төрүттээх; D<0 буоллаҕына, тэҥнэбил төрүтэ суох. Хайа баҕарар иккис степеннээх тэҥнэбил иккиттэн элбэх төрүтэ суох. D\geqslant0 буоллаҕына, төрүттэри буларга квадраттаах тэҥнэбил төрүттэрин формулата туттуллар.
Туһаныллыбыт сирдэр
Ыстатыйаны суруйда Никитин Михаил Спартакович ФИИТ-17.
Саҥа Зеландия
Саҥа Зеландия (New Zealand, Aotearoa) диэн Чуумпу океан соҕуруулуу арҕаатыгар баар арыы дойду. Киин куората диэн Уэллиҥтон эбэтэр Уэллингтон.
Икки улахан арыылартар турар Хоту арыы уонна Соҕуруу арыы, онтон таhынан хас да кыра арыылардаах. Маори омук Саҥа Зеландияны Aotearoa диэн ааттыыр, "Уhун үрүҥ былыт сирэ" курдук тылбаастанар.
Саҥа Зеландия Аустралияттан 2000 км ыраах баар. Чугас сирдэринэн буолаллар Саҥа Каледония, Фидьи уонна Тонга. Өр кэм устата атын сирдэртэн туспа сайдыбыт буолан, Саҥа Зеландия фауната атыннаах, көтөрдөр элбэхтэр.
Араартыыр ситим тыл
Араартыыр ситим тыл (разделительный союз) - саҥа ирээтэ.
1528
1528 сыл.
Даам (тыл)
Даам, даамын биэрдэ – кимиэхэ, туохха эмэ утарылаһар кыаҕа баранан кыайтарбытын билиннэ, бас бэриннэ.
Маҕан
400px|thumb|right|Маҕан куйаартан көстүүтэ Маҕан бөһүөлэк. Дьокуускай куорат уокуругун иһинээҕи бөһүөлэк.
Чита
Чита́ — Илин Сибииргэ баар куорат. Забайкальскай кыраай уонна Читинскай район административнай центра. Чита уонна Ингода өрүстэр холбоһор сиригэр турар. Куорат нөҥүө Транссибирскай тимир суола ааһар. Иркутскайтан илин 900 км турар. Нэһилиэнньэтэ 323965 киһи
Маҕан
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 768 киһи (2007 сыл).
Сигэлэр
«Энциклопедия Якутии». — М., 2000.
Араарыы түһүк
Араарыы түһүк (частный падеж) — саха тылыгар баар 8 түһүктэн биирдэстэрэ.
Sámi Soga Lávlla
Саамнар Сога Лавлла (Sámi Soga Lávlla) — Лапландия өрөгөйүн ырыата.
Дааргы (тыл)
Дааргы 1. даҕааһын а) Туохха да интэриэһэ суох, тугу да сэргээбэт, даҥ курдук. б) кэпс. Өйүнэн мөлтөх; аҥала. 2. аат суолт. Көһүүн сыһыан, тугу да аахайбат буолуу.
Аманда Байнс
Аманда Лора Байнс (Amanda Laura Bynes; муус устар 3 1986 төр., Саузенд-Оукс (Thousand Oaks), Калифорния штаат, АХШ) — киэҥник биллэр АХШ уонна Канаада киинэ артыыha. «Всё это» телешоу экс-кыттааччыта. «Она — мужчина», «Чего хочет девушка», «Лак для волос» киинэлэринэн биллэр.
Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир
500px|thumb|right|Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир. Ирбэт тоҥ тарҕаммыт сиргэ уонна тыйыс климаттаах сиргэ маҥнайгы улахан ууну хаайар сир.
70 м үрдүктээх Бүлүүтээҕи ГЭС быһыта тутуллубутун кэннэ 1963 - 1967 сылларга туолбута. Үксүнэн Бүлүү уонна кини салаата Чуона хочолоро туолбуттара.
Иэнэ 2200 км², сабардама 36 км³. Бүлүү өрүс устун уһуна 430 км., Чуона өрүс устун 250 км.
Кэтитэ 3 - 15 км., Орто дьириҥэ 17 м., ордук дьириҥэ 70 м тиийэр. Кытыла олус өҕүллэҕэс.
Бүлүү өрүс сыллааҕы таһымын хонтуруоллуур уонна уута энергетикаҕа туһаныллар. Балык хаһаайыстыбатыгар туһаныллар.
Уунан туолар кэмигэр Чуона өрүскэ турар Туой Хайа диэн сэлиэнньэ олохтоохторо Арыылаахха көһөрөллүбүттэрэ. Арыылаах билигин Чуона нэһилиэк киинэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Анал аат
Анал аат (имя собственное) - барамай, киһи, көстүү тус аата. Анал аат көмөтүнэн барамай атын, кинини кытта биир көрүҥнээх барамайдартан туспа араарыллар.
Анал ааттар атын аат тыллартан морполуогуйаларынан ураты бэлиэлэрэ (анал сыһыарыы) тылга барытыгар баар буолбат. Анал ааттар улахан буукубаттан суруллаллар. Оттон сиинтэксис ньыматынан (хас да тыл ситиминэн) үөскээбит анал ааттары суруйуу чопчу быраабыланан чопчуланар.
Анал ааттары барамай ханнык көрүҥүн бэлитииллэринэн наардыыллар. Ол курдук, холобур, антропонимнар (киһи уонна кыыллар анал ааттара), топонимнар (сирдэр ааттара) диэн курдуктары араараллар
Анал ааттары үөрэтэр наука ономастика дэнэр. Бу термин онима (аат) диэн греческэй тылы кытта ситимнээх. Ономастика – греч. onomastike – «искусство давать имена». Ономастика көрүҥнэрэ: антропонимика, астронимика, зоонимика, космонимика, теонимика, эргонимика уо.д.а. буолаллар. Антропонимика –антропонимнары үөрэтэр ономастика биир көрүҥэ (киһи аата, аҕа аата, араспаанньа, хос аат, псевдоним, крептоним). Ону тэҥэ бу наука литературнай айымньыларга, фольклорга, номохторго, остуоруйаларга баар дьоруойдар ааттарын үөрэтэр. Анал ааттары литературнай, диалектнай, официальнай уонна официальнайа суох ньымаларга араараллар.
• Аат (төрүөххүттэн иҥэриллибит аат)
• Аҕа аата (патроним, аҕаҥ эбэтэр эһэҥ ааттара)
• Араспаанньа (өбүгэ саҕаттан баар аат)
• Хос аат (киһиэхэ сүрүн кумааҕыга суруллар араспаанньатыттан, ыҥырыллар аатыттан туспа иккис аат курдук дьонтон бэриллэр)
• Андроним (дьахтар аата)
• Мононим (биир тылтан турар толору аат)
• Криптоним (кистиир, биллэрбэт аат)
Хас биирдии этнос хас биирдии эпохаҕа антропонимиконнаах — ааттар испииһэктэрэ. Антропоним холбоһуга антропонимия дэнэр. Бу наука аакка сыһыаннаах киһи майгытын, уруулаһыыны, төрүтүн туһунан информацияны, аат үөскээһинин устуоруйатын, номинация матыыбын үөрэтэр. Икки көрүҥнэргэ арахсар: теоретическайуонна прикладной.
Билим эйгэтигэр анал аат суолтата чопчу бэриллэр. Ономастика көмөтүнэн аат лиэксикэлии суолтатын эрэ буолбакка норуот истоиятын, итэҕэлин, омук тылларыттан киирии тыллары сиһилии үөрэтиэххэ сөп.
Substantiv
Өстүөкүлэ
Өстүөкүлэ диэн кытаанах материал. Үксүнэн дьэҥкир буолар, ол гынан баран сороҕор өҥнөөх буолар. Өстүөкүлэ кумахтан сылытыллан уллуннаҕына оҥоһуллар. Убаҕас эрдэҕинэ формата бэриллэр, уонна сойутуллар.
Түннүк уонна бытыылка оҥоһулларыгар туттуллар.
Хаас (сирэй чааһа)
Хаас — географияҕа: туруору эниэ үрдүкү сытар дэхситиҥи ньуурга эмискэ кубулуйар сыҥаһата, холобур, сыыр хааһа, быраан хааһа. Т.к.: каш, кас (түүр.) — лоппойуу, хайыҥ, томтор, үрдүк биэрэк, кирбии; хас (хакас.) — биэрэк, үрдэл, сир уһуга; кош (тадж., түүр. киирбит) — томтор, хайыҥ, үрдүк биэрэк.
Өстүөкүлэ
Өстүөкүлэ ону тэҥэ линза оҥорулларыгар туттуллар. Ачыкы линзаларыгар үкcүгэр өстүөкүлэ туттуллар.
Өстүөкүлэттэн куукуна фарта
- Биһиги олорор сирбитигэр- уоппутугар сири- уоту түҥэтиигэ, боростуой дьоҥҥо көмөлөһөр уратыбыт. Кыра кухняҕа өстүөкүлэ эҥкилэ суох оруолу оонньуон сөп.
Хаас (сирэй чааһа)
Саҥа мода болҕомтотун биир объега буолар: хааһы кырыылааһын, хааһы киэргэтии, формаларын, пермент макияжинатын, пирсинг процедураларын оҥоруу.
Өстүөкүлэ
Өстүөкүлэттэн куукуна фарта
Ол курдук оробуочай зоналар сиэркилэ плитканан эбэтэр өстүөкүлэттэн Мозаика көмөтүнэн оҥоруохха сөп. Ити:
Кухни туһатыгар өстүөкүлэ чэпчэкитик бэлиэтэнэр, олох- дьаһах уйгутун уйар, олох- дьаһах балысханнык харгыстанар, түүнүгэ- көппөт диэн этэр. Ону таһынан, сырдатыыны, түннүгү грамотанан туруорар буоллахха, үлэһиттэр зоналарын сырдатан, сырдатан көрдөрүөхтэрэ.
Хаас (сирэй чааһа)
Хаас функцията
Дьон хааһынатын быһаарар хас да теория этилиннэ, ол иһигэр кинилэр сүрүн функциялара ночоотторунан, сүрүннээн туус көлөһүнүнэн уонна ардахтан харахха быраҕыллар. Атын вариант, - хаастар эрдэтээҥи группалар сиргэ утуйаары гыннахтарына хаастара чуолкайдык көстөр.
Өстүөкүлэ
Куукунаҕа өстүөкүлэ иһитэ
Толстой столицата каленной столица имеет собственным шармом и неповторимой элегантностью. Өстүөкүлэттэн дьэҥкир конструкция кухня чэпчэкитик салгын стилинэн оҥотторор табыгастаах. Өстүөкүлэ нэлэмэн өҥнөөх, мындыр өйү- санааны үөскэтэр уонна хомуур кэмигэр дөбөҥнүк иэҕиллэр.
Хаас (сирэй чааһа)
Хаас функцията
Ол эрээри соторутааҕыта чинчийиилэр дьон хаастара бодоруһуу средствотын быһыытынан сайдан иһэллэрин уонна бу кинилэр сүрүн функциялара буоларын көрдөрөллөр. Дьон- сэргэ киэҥ диапазоҥҥа дьоҕурдаах сүүһэ килэйбит хаастаах, киэҥ көҕүстээх хамсаныылары илэ харахпынан көрөн, сэҥээрэн, сэҥээрэн көрдүбүт. Онон хаастара, атын социальнай сигналлары оҥорон таһаарыыга эмиэ улахан оруоллаахтар быһыылаах, ону тэҥэ муоста диморфизмыгар көмөлөһүөхтэрин сөп.
Өстүөкүлэ
Куукунаҕа өстүөкүлэ иһитэ
Оробуочай зонаҕа өстүөкүлэ панелыгар олоҕуран, өстүөкүлэ эбэтэр сиэркилэ фартукалаах, улахан түннүктэрдээх, өстүөкүлэ фасадтардаах, бытовой техника туруоруллуоҕа.
Өстүөкүлэ эбиэт остуол
Төгүрүк, квадратнай, көнө муннуктаах, дьэрэкээн остуоллара өстүөкүлэттэн оҥоһуллубут төгүрүк остуол буолуоҕа. Түннүк аттыгар эбэтэр люстрой анныгар туран, киһитигэр, биллибэккэ эрэ, киһитигэр барыларыгар санаатын көтөҕөн, сырдатан иһиэҕэ.
Хаас (сирэй чааһа)
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Өстүөкүлэ
Өстүөкүлэ фасада
Кухни ордук чаҕылхай өстүөкүлэ дизайна сыл тымныы кэмигэр, дьон күн сырдыгынан, уһун сырдыгынан сыдьаайар кэмнэригэр арыллар.
Өйдөөн көрүҥ, бу элеменнэр өстүөкүлэттэн, араас көрүҥнээх ураты, араас дэгиттэр дьоҕурдаахтар. Москваҕа уонна дойду атын регионнарыгар аналлаах миэбэл уонна өстүөкүлэ мастарыскыайдара өстүөкүлэттэн оҥоһуллубут оҥоһуктары туруораллар: биир утахтаах, оһуордаах- мандардаах оҥоһуктары.
Хайа да кухняҕа витражнай өстүөкүлэттэн араас фасадтар араас киэргэллэрэ буолаллар. Параднай сервизтар быыстапкаларын эбэтэр сувенирдар быыстапкаларын арыйбыт дьон эмиэ интэриэһинэй буолуохтара.
Дууһа кабината
Аныгы сыттаах кабинатын былдьаммат өттө. Кинилэр:
Аныгы сантехническай табаар рынога өстүөкүлэттэн, өстүөкүлэттэн араас быыс булан дизайнга суруйар дьоҕурдаах. Арылхай, непрозрачнай, матовай, однотоннай араас өҥнөөх, кээмэйдээх гравировка эбэтэр көннөрү ойуулаах.
Хостоох быыс
Өссө биир интэриэьинэй находка-өстүөкүлэ хостоох быыс. Ханнык да квартираҕа олорботох хас биирдии дизайнерга быдан ыраах тиийэн кэлиэҕэ. Ол эрээри, сулумах киһи олорор сырдык студия усулуобуйатыгар ити гипсокартон эбэтэр ширматтан фальш- истиэнэҕэ албыннааһын буолар.
Өстүөкүлэ мозаиката
Мозаика өстүөкүлэттэн, квартира дизайнын аспектарыгар, куукунаҕа уонна ванналаах хоско сыстыан сөп. Дьэҥкир өстүөкүлэ эбэтэр сиэркилэттэн Мозаика ыалдьыт эбэтэр кабинет иһинээҕи Интэриниэккэ суруйуохха сөп. Ол да буоллар, кэлии дьон улахан сиэркилэни көрөллөрө ордук.
1904 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
III Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1904 сыллаахха США Сент-Луис куоратыгар буолан ааспыттара.
Туймаада хочото
Туймаада диэн Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгүгэр, хаҥас кытылыгар баар хочо. Дьокуускай куорат тулалыы олохтоох пууннарыныын баар. Хочоҕо бүтүннүүтэ 417 тыh. тахса киhи олорор (2008). Олорооччу чиҥэ үрдүк.
1529
1529 сыл.
Хааччах
Хааччах - күрүөлэммит мэччирэҥ, өртүк, тиэрбэс.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Атынтан туһаайыы
Атынтан туһаайыы (страдательный залог) - саҥа ирээтэ.
Холобура: ыҥырылын
Крушинка
Крушинка (Крушинка) диэн Украина Киев уобалаһын Васильковскай оройуонун сэлиэнньэтэ. Дьонун ахсаана 347 (2013).
Аатын туһунан үһүйээн
Үһүйээн этэринэн былыр христиан проповедниктара кэлбиттэригэр олохтоохтор крушиналаах чэй иһэрдибиттэр. Крушина диэн оту иһи ыраастыырга тутталлар. Онтон сылыктаатахха дьээбэрбиттэр эбэтэр кэлии дьону сөбүлээбэтэхтэр быһыылаах.
Географията
Сэлиэнньэ ортотунан Крушинка үрэх ааһар. Кыра Бугаевка диэн сэлиэнньэҕэ тиийэн Бугаевка үрэххэ түһэр. Онтон Бугаевка Стугнаҕа, Стугна Днепрга түһэллэр.
Көлүйэлэр
Хас да көлүйэ баар — Еленовка, Рябенковое, Школьнай уонна Дачнай. Дачнайга уу чараппаахыта уонна раак үөскүүллэр.
Еленовкаҕа эмиэ урут раактар бааллара үһү.
Рябенковайтан уонна Еленовкаттан үрүйэлэр тахсан силбэһэллэр уонна сэлиэнньэ кэтэҕин дики усталлар. Баҕа, кыра балык (пескарь, собо) үөскүүр. Бусловка аттыгар (сэлиэнньэ түөлбэтэ) андаатар үөскүүр.
Ууга сороҕор уж диэн дьаата суох эриэн үөнү көрүөххэ сөп.
Экономика
ССРС бириэмэтигэр колхоз баар этэ, онно турахтаахтары уонна колхоз саадыгар дьаабылакалары хомуйаллар этэ. ССРС суох буолбутун кэннэ колхоз эстибитэ.
Сметанин Тимофей Егорович
Сметанин Тимофей Егорович (25.11.1919—04.08.1947) — саха суруйааччыта, прозаик, поэт, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
Оскуолаҕа хойутаан, төрөппүттэриттэн көҥүлэ суох, 11 сааһыгар 1930 сыллаахха, үөрэх дьыла бүтэрэ чугаһаабытын кэннэ киирбит. 1933 сыллаахха ситиһиилээхтик төрдүһү бүтэрбит. Онтон 13 сааһыгар Калинин аатынан колхуос көмөлөһөөччү суоччутунан анаммыт. Онтон Намҥа киирэн суоччут куурсун бүтэрэн 1934 сыл олунньутуттан колхуоһугар суоччут буолбут. 1936—37 үөрэх сылларыгар Кэбээйи оскуолатыгар кэлин биллиилээх поэт буолбут Пантелеймон Тулааһынап директорынан үлэлии сылдьан литературнай куруһуок ыыппыт. Ол куруһуокка Тимофей актыыбынай чилиэнинэн буолбут, илиинэн таһаарар сурунаалларыгар худуоһунньуктаабыт.
1942 сыл атырдьах ыйыгар Кэбээйи оройуонун военкоматынан Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 284-с минометнай полкаҕа сулууспалаабыт, старшай телефонист. «Хорсунун иһин» (18.01.1944), «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» (22.06.1943) мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. Фронтан, ыалдьан, 1944 сыллаахха төннүбүт.
Даарда (тыл)
Даарда 1. аат., эргэрбит. а) Хаптаһынтан оҥоһуллубут суоруна олоҕо. б) Бугул тиэйэр сайыҥҥы сыарҕа адарайа. 2. даҕ. суолт. а) Модьу, томороон оҥоһуулаах. б) фольк. Улахан, сүүнэ; муҥутуур күүстээх.
1526
1526 сыл.
Забайкальскай кыраай
Забайкалье кыраайа (Приморье) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Чита.
2008 сыл кулун тутар 1 күнүгэр үөскээбитэ.
Халаан
Халаан — саас хаар ууллан өрүс, үрэх, күөл уута угуттаан халыйбыта.
1863 сыллаахха ыам ыйын 22 (эргэ истиилинэн ыам ыйын 10) күнүгэр Дьокуускайы улахан халаан уута ылбыт. Бастаан куорат соҕуруулуу-арҕаа өттө ууга барбыт. Икки хонугунан намыһах сиргэ турар дьиэлэр сарайдарыгар диэри ууга барбыттар, даллар отой көстүбэт буолбуттар.
Уотсон Эмма
Э́мма Шарло́тта Дюэ́р Уо́тсон (англ.  Emma Charlotte Duerre Watson ; род. 15 апреля 1990, Мезон-Лаффит, пригород Парижа, Франция) — британия киноактрисата уонна фотомодель.
Гарри Поттер киинэтигэр Гермиона Грейнджер оруолун  ооньоон биллибитэ, Дэниел Редклиффтыын уонна Руперт Гринныын бииргэ уһуллубута. Эмма бу оруолу 1999 c. 9 сааһыгар ылбыт.Бу инньинэ кини оскуола туруоруорууларын кыттыылааҕа.Бу туруорууларга кыттыыта киниэхэ элбэх наҕарааданы аҕалбыт уонна 10 млн элбэх Ол таһынан "Балетные туфельки" диэн киинэҕэ уһуллубута.2007 с. тохсунньу ыйга ВВС көстүбүтэ.
Адыаччы (өрүс)
Адыаччы  — өрүс, Дьааҥы өрүс уҥа салаата.
Географията
Устата — 715 км, ууну 89,8 тыс. км² сиртэн хомуйар.Баһа Бороҥ сискэ сытар.
Гидрологията
Өрүс ардах уонна хаар уутунан "аһылыктанар". Орто уу ороскуода секундаҕа 485 куб. м. Алтынньы саҥатыгар муус турар. Мууһа ыам ыйын ортотугар, бүтэһигэр эстэр. 4 ый устата түгэҕэр дылы тоҥуон сөп. Тардыытыгар 4600 күөл баар. Үгүс тарыҥнаах.
Салаалара
Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн Чаркы, Туостаах; хаҥас өртүттэн Дэрбэкэ, Нэльгэһэ, Боруулаах.
Устар аал өрүс ууһуттан 230 км ыраахха тиийиэн сөп.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, Словарь - справочник,Якутск, 1980 г.
Катар
Катар (араб. قطر ‎Qaṭar) диэн Араб тумул арыытын хотугулуу-илин кытылыгар баар кыра дойду. Соҕуруу Сауд Арабията уонна тула өттүттэн Перс хомото бааллар.
Далан (тыл)
Далан 1. аат. а) поэт. Уу (үрэх, күөл, байҕал) ньуура. б) Туох эмэ ыраахха диэри тайаан көстүүтэ, оннук көстөр киэҥ ньуура.
2. даҕ. суолт. а) сараадыйбыт, быластаабыт кынаттаах (көтөр). б) Харса суох, кэрээнэ суох.
Алаһыай
Алаhыай - Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр өрүс. Устата 1590 км. Ууну 64700 кв. км. иэннээх сиртэн хомуйар. Алаһыай хайаларга Нелькаан уонна Калдылчаан үрэхтэр холбоһууларыттан саҕаланар. Бассейныгар 24000 күөл баар. Төрдүгэр уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 320 куб. м. Балаҕан ыйын бүтэһигэр тоҥор. Мууһа ыам ыйын ортотугар эстэр. Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн Рассоха, хаҥас өртүттэн Буор Үрэх.
Табаҕа
400px|thumb|right|Табаҕа куйаартан көстүүтэ right|thumb|350px|Табаҕа Табаҕа бөһүөлэк. Дьокуускай куорат уокуругун бөһүөлэгэ.
Дьокуускайтан 30 соҕуруу диэкки турар. Маһы таҥастыыр комбинат.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2 134 киһи (2007 сыл).
Сигэлэр
«Энциклопедия Якутии». — М., 2000.
Шергин Михаил Васильевич
Михаил Васильевич Шергин — өрөспүүбүлүкэ биллиилээх педагога, физмат кылаастары төрүттэспит Саха АССР үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, педагогическай наука кандидата, Чурапчы улууһун уонна улуус Кытаанах нэһилиэгин ытык киһилэрэ.
Шергин Михаил Васильевич 1936 сыллаахха муус устар 3 күнүгэр Чурапчы оройуонун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.Төрөппүт аҕата Собакин Гаврил Николаевич уола балтараа саастааҕар ыалдьан өлбүтэ.Ийэтэ Портнягина Марфа Михайловна Шергин Василий Назарович диэн Баатара киһитигэр кэргэн тахсан уолун кииринньэҥ аҕатын аатынан суруттарбыт. Баатара ситэтэ суох орто оскуолатын кэнниттэн 1955 сыллаахха Төҥүлү орто оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ.
Оскуола кэнниттэн тута Дьокуускайга пединститут  физико-математическай факультет физика салаатыгар киирбитэ эрээри армияҕа сулууспалыы ыҥырыллыбыта.Советскай армияҕа 3 сыл устата Ленинск-Кузнецскай,Барнаул куораттарга ПВО чааһыгар радиолокационнай станцияҕа операторынан сулууспалаабыта.
1958 сыл күһүнүгэр армияттан кэлэн СГУ-га баҕалаах физик үөрэҕэр киирбитэ.Туйгуннук үөрэнэрин таһынан, общественнай профессиялар факультеттарыгар иккис идэни баһылаан, муосчут быһыытынан биллэн барбыта.
Устудьуон сылларыгар 1960,1961 сыллардаахха Москваҕа,1962 сыллаахха     Хотугу Кавказка Бүтүн Сойуустааҕы быыстапкаларга кыттан дипломант,лауреат,сиппит-хоппут норуот маастара буолбута.
Физик, физика уонна электротехника учуутала диэн дипломнаах эдэркээн учуутал үлэтин Бүтэйдээх орто оскуолатыттан саҕалаабыта.Бу кини 48 сыллаах учуутал быһыытынан улахан олоҕун саамай улахан маҥнайгы түһүмэҕэ. 1985 сыллаахха үчүгэй учууталы үрдэтэн Төхтүр оскуолатын дириэктэринэн анаабыттара.
“Шергин кылаастара, оскуолата”
1966 сыллаахха Бүтэйдээххэ Үөһээ Бүлүү иккис оскуолатын кэнниттэн республикаҕа иккиһинэн физиканы,математиканы дириҥэтэн үөрэтэр анал кылаас аһыллыбыта.Михаил Васильевич бу аатырбыт кылаастары тэрийсээччи,маҥнайгы уонна сүрүн учуутал буолар.
Барыллаан ааҕыынан физмат кылааһы республика араас муннуктарыттан кэлэн үөрэнэн,500-тэн тахса оҕо бүтэрбитэ.Кинилэртэн 80% үрдүк үөрэхтэммиттэрэ,элбэх оҕо Москва,Ленинград,Новосибирскай,Томскай курдук киин куораттарга үөрэммиттэрэ үөрэтии –иитии үрдүк таһымнааҕын туоһулуур.2 наука доктора,37 наука кандидаттара,элбэх биллэр-көстөр салайар үлэһиттэр тахсыбыттар.
Общественнай олоҕо
Михаил Васильевич эдэриттэн олоххо активнай позициялааҕа.1965 сыллаахтан партия чилиэнэ,оскуола партийнай тэрилтэтин солбуллубат сэкирэтээрэ,партия оройуоннааҕы конференциятыгар 5 төгүл,ХХХ-с уобаластааҕы конференцияҕа делегатынан талыллан сылдьыбыта.”Знание”общество лектора,пропагандист.Нэһилиэк сэбиэтин,кэлин мунньаҕын депутата.Үөрэх министерствотын общественнай инспектора.Учууталлар VII, VIII, IX съезтэрин делегата.
М.В.Шергин -музейы тэрийээччи,музейнай педагог,кыраайы үөрэтээччи.
Кини Бүтэйдээххэ ыраах 1967 сыллаахха М.Е.Капитоновы,А.Н.Аргунову,М.Г.Иванованы кытары маҥнайгы кыраайы үөрэтэр музейы тэрийсибитэ. 2010 сыллаахха үлэлээбит оскуолаларыгар,олорбут нэһилиэктэригэр,үүнэр көлүөнэҕэ 2 музейдаах,8 экспозиционнай объектаах сыалай музейнай-комплексы нэһилиэстибэ быһыытынан хаалларбыттара.Үөрэҕирии музейа,саха балаҕана,нэһилиэк музейа,айылҕа муннуга,картиннай галерея,үп ампаара,Исландия дьиэтэ ис-тас оҥоһууларыгар барытыгар Михаил Васильевич өркөн өйө,көмүс илиитэ,киэҥ билиитэ,кэрэни көрөрө,чочуонай туттуута,салайааччы быһыытынан сатабыла бааллар. М.В.Шергин музейы тэрийээччи,музейнай педагог,кыраайы үөрэтээччи быһыытынан биллибитэ.Ол курдук,музейнай педагогикаҕа диссертация көмүскээн 2003 сыллаахха улуус үлэлии сылдьар учууталларыттан бастакынан педагогическай наука кандидата буолбута.
Тахсыбыт кинигэлэрэ,ыстатыйалара
1. Шергин М.В. Элементы программированного обучения на уроках физики. – Якутск: ЯРИУУ, 1968. – 63 с.
2. Шергин М.В. Алгоритмизация решения задач / Сб. трудов «Преподавание физики в VIII классе». – М.: Просвещение, 1972. – 32 с.
3. Шергин М.В. Средства научной организации труда в кабинетах. – Майя: Управление народного образования, 1978. – 16 с.
4. Шергин М.В., Орлов В.Е., Ильина Т.М. Развиваем личность (из опыта работы Техтюрской школы-комплекса Мегино-Кангаласского района Якутской-Саха ССР). – Якутск: ЯРИУУ, 1991. – 111 с.
5. Шергин М.В. и др. 30-летие физико-математического движения в Мегино-Кангаласском улусе. – Майя: Улусное управление образования, 1996. – 23 с.
6. Шергин М.В. Прикладное искусство и воспитание школьников / Сб. ма-териалов Междунар. научн.-практ. конф. «Диалог: музей и общество на пороге XXI века», проведенной в рамках проекта ЮНЕСКО «Культура мира в России-2000». – Якутск, 2001. – С. 191-194.
7. Шергин М.В. Юному туристу-краеведу: Методические рекомендации. – Майя, 2001. – 18 с.
На5араадалара
1.         Почетная Грамота Министерства просвещения РСФСР/№87516 г. Москва от 21.10.67 г./
2.         Знак «Отличник народного просвещения РСФСР» /уд. №160018 27.10.72 г./
3.         Юбилейная медаль «За доблестный труд» в ознаменование столетия  со дня рождения В. И. Ленина./ Указ Президиума Верховного Совета ЯАССР от 26.03.70 г./
4.         Заслуженный учитель школ ЯАССР /уд. №488. Указ Президиума Верховного Совета/ ЯАССР от 29.11.73 г.
5.         Почетная Грамота Президиума Верховного Совета ЯАССР /от 29.11.73 г./
6.         Орден «Трудового Красного Знамени». /Л. №389513 20.08.86 г. /
7.         Медаль «Ветеран труда» - /26.08.88 г./
8.         Стипендиат Международного детского фонда «Дети Саха-Азия» /уд. №686 от 24 сентября 1996 г./
9.         Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса /свидетельство от 19 марта 1996 г./
10.       Памятный знак Республики Саха (Якутия) «2000 добрых дел 2000 года» /уд. №446 от 19 сент. 200 г./
12.       Грамота Правительства Республики Саха (Якутия) /от 2 октября 2003 г./
13.       Стипендиат Национального фонда возрождения  «Барҕарыы» при  Президенте Республики Саха (Якутия) /свидетельство от 22 января 2004 г./
14.  Диплом кандидата педагогических наук   от 18 июля 2003 г.
15.       Знак отличия в честь Дня Республики Саха (Якутия) «Гражданская доблесть»./свидет. №0269 от 19 марта 2004 г. Распоряжение №284 – ВП./
16.    Знак “Учитель учителей РС(Я)” от 30 марта 2009 г.
Жаклин Новограц
Жаклин Новограц (род . АХШ) — Эмиэрикэ урбаанньыта, менеджер уонна суруйааччы, түмэт урбаан идеяларын олоххо кииллэрэр Acumen Fund, Inc. диэн хампаанньа тэрийээччитэ уонна салайааччыта. Новограц хас да кэтиир сүбэлэр чилиэнэ.
Шергин Михаил Васильевич
На5араадалара
1.   Республиканские педчтения: «Электрифицированные наглядные пособия» - г. Якутск. 1964 г.
Жаклин Новограц
Олоҕо
Жаклин Новограц АХШга төрөөбүтэ уонна сэттэ оҕоттон улаханнара.
Шергин Михаил Васильевич
На5араадалара
2.Республиканские педчтения: «Обучающие машины» -  г. Якутск.,1965 г.
Жаклин Новограц
Олоҕо
Вирдьиния Университетыгар экономиканы уонна Аан Дойдутааҕы сыһыаннары үөрэппитэ, онтон Стэнфорд бизнес-оскуолатыгар МВА таһымын ылбыта.
Шергин Михаил Васильевич
На5араадалара
3.         Всесоюзные педчтения: «Элементы программированного обучения в школе» - г. Москва.,1966 г.
4.         Всесоюзные педчтения: «Алгоритмизация решения задач по механике» -  г. Москва.,1971 г.
5.         Всесоюзный семинар при НИИ художественного воспитания АПН СССР: «Роль прикладного искусства в воспитании учащихся» - г. Москва.,1973 г.
Жаклин Новограц
Олоҕо
Үс сылынан бааҥҥа үлэтин хаалларар уонна быраабы тутуһуу туһугар үлэҕэ кыттар. Ол түмүгэр кини Африкаҕа Аан Дойдутааҕы баан уонна ЮНИСЕФ үлэһитэ буолар.
Латвия
Латвия (Latvija), официаллык Латвия Республиката (Latvijas Republika), диэн Хоту Эуропа дойдута. Кирбиилэhэр Эстониялыын хоту, Литвалыын соҕуруу, Беларусьтуун уонна Россия Федерациятыныын илин. Иэнэ 64,589 км².
Жаклин Новограц
Олоҕо
ЮНИСЕФ үлэһитин быһыытынан Руандаҕа 1980-с сс. бүтүүлэригэр Duterimbere диэн дойду бастакы микрофинансовай хампаанньаны тэрийэргэ көмөлөһөр.
Шергин Михаил Васильевич
На5араадалара
6.         Республиканские и районные педчтения: «Средство научной организации труда в учебных кабинетах» - г. Якутск.,1978 г.
Латвия
Латвия демократия парламент республиката уонна 36 улууска арахсар онтон бэйэтин сэбиэттэрин уонна дьаһалталарын кытта 7 государственнай куорат баар - Рига, Даугавпилс, Лиепая, Елгава, Юрмала, Вентспилс, Резекне. Киин уонна ордук улахан куората Рига. Латвия Холбоhуктаах Нациялар (17 балаҕан ыйа 1991), Эуропа Униятын (1 ыам ыйа 2004) уонна NATO (29 кулун тутар 2004) кыттыылаахтара.
Тас политика
Латвия балаҕан ыйын 17 күнүттэн 1991 сыллаахха ХНТ чилиэнэ, ону тэҥэ ЕС, НАТО, Европа Сэбиэтин чилиэнэ, Европаҕа, МВФ, Вт, Балтийскай муора уонна Хотугу инвестиционнай баан государстволарын Сэбиэтэ буолар. Нациялар лигаларын чилиэнэ (1921-1940) буолбута.
Шергин Михаил Васильевич
На5араадалара
7.         Республиканские и районные педчтения: «Организация кабинета физики в сельской школе» - г. Якутск.,1980 г.
Жаклин Новограц
Олоҕо
2000-с сс. саҕаланыыларыгар Кигалига (Руанда) сарсыарда сүүрэ сылдьан Жаклин уон сыл анараа өттүтүгэр благотворительноска биэрбит күөх сибиитирэтин биир уол кэтэ сылдьарын көрбүт. Бу алҕас көрсүһүүттэн Жаклин «Күөх сибиитирэ» диэн кинигэтин суруйар уонна инники дьарыгын билгэлиир.
Латвия
Тас политика
Латвия 160 дойдулары кытта дипломатическай сыһыаны олохтообута уонна аан дойду 35 дойдутугар посольствоны өйүүр. 37 дойду Латвия киин куоратыгар Латвия — Ригаҕа посольстволаах.
Шергин Михаил Васильевич
На5араадалара
8.         Республиканские и районные педчтения: «Научная организация учебного труда школьника» - г. Якутск.,1980 г.
Латвия
Тас политика
Латвия бэйэтин тас политикатыгар Евросоюз уонна НАТО ориентацияланар. 1 мая 2004 года Латвия Евросойууска киирэр. НАТО чилиэнэ 29 марта 2004 года. 21 декабря 2007 года Латвия Шенгенскай зонатыгар киирбитэ, 2008 сыл кулун тутар 30 күнүгэр диэри хонтуруолга сылдьар.
Жаклин Новограц
Олоҕо
Новограц 2001 сыд муус устар 1 к. Acumen Fund, Inc. тэрийиэн иннинэ Рокфеллер пуондатын программатын тэрийэр уонна салайар
Латвия
Тас политика
2005 сыл ыам ыйыгар уонна 2006 сыл сэтинньитигэр, саммит НАТО кэмигэр, дойдубут АХШ Президенэ Дж.ыалдьыттаабыта. Буш.
Жаклин Новограц
Олоҕо
2010 сыллаахха Жаклин Новограц Acumen-ҥа үлэтин иһин сыл түмэт урбаанньыта буолар.
Латвия
Тас политика
19-22 декабря 2010 года аан бастаан 16 сыл устата Россияҕа Латвия Президенэ В. Затерс официальный визита буолбута. В. Затлерс кэлэ сылдьан Российскай Федерация Президенэ Д. Медведев уонна премьер- миниистир В. Путин кытта көрүстэ.
Шергин Михаил Васильевич
На5араадалара
11.       Республиканские педчтения: «Оптимизация учебно-воспитательного процесса» -  г. Якутск.,1984 г.
Жаклин Новограц
Олоҕо
2011 сыл ахсынньытыгар Жаклин Новограц уонна Acumen Fund, Inc. Forbes сурунаал таһыгар уруһуйдаммыттара.
Тус олоҕо
Жаклин Новограц сыл ахсын буолар TED конференцияларын тэрийэр киһиэхэ - Крис Андерсоҥҥа кэргэн тахсыбыт.
Шергин Михаил Васильевич
На5араадалара
12.       Всесоюзный семинар ВНИК «Школа-микрорайон»: «Воспитание школьников в условиях сельских школ-комплексов» - г.Москва.,19-23 мая 1988 г.
Латвия
Тас политика
2015 сыл бастакы аҥаарыгар Латвия Эуропа сойууһун Сэбиэтин председателэ этэ.
Латвияҕа үөрэхтээһин
Латвияҕа үөрэхтээһин сүрүн, орто уонна үрдүк. Булгуччулаах үөрэх эрэ буолар (9- с кылааска диэри). Государство орто уонна үрдүк үөрэх кыһаларыгар миэстэ ахсаанын чэрчитинэн орто уонна үрдүк үөрэх кыһаларын хааччыйар.
Жаклин Новограц
Тус олоҕо
Убайа Майкл Новограц  Fortress Investment Group диэн хампаанньа тойоно. Атын убайа — Роберт Новограц (см. ) — дизайнер.
Латвия
Латвияҕа үөрэхтээһин
Сүрүн үөрэҕэ: 1- кы кылааска 6 эбэтэр 7 саастарыттан оҕолор ылыллаллар, 9 сылга суоттаммыт, онтон оскуола үөрэҕин 12 сылга диэри салҕыахха сөп.
Орто үөрэхтээһин икки көрүҥэ баар: уопсай орто (кини соруга-салгыы үөрэххэ бэлэмнээһин уонна 3 сылга суоттаммыт) уонна профессиональнай орто үөрэх программата (идэҕэ туһаайыы).