cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Манджгаладзе Эроси Акакиевич
1982 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр өлбүтэ.
Анута
Анута (сахалыы Ануута), олохтоохтор тылларынан Anuda, Anuta, Anuto диэн буолар. Чуумпу океан киэҥ куйаар сиригэр быраҕыллыбыт курдук ыраах сиргэ арыы баар, Соломон арыылара диэн дойдуга киирэр. Киин куората - ? (Фактически суох). Нэһилиэнньэтэ 300 киһи.
Индустрия
Индустрия диэн маллары уонна хааччыйыылары мануфактура ньыматынан оҥоруу, ол эбэтэр массыыналар уонна уустук тэриллэр көмөлөрүнэн. Индустрия оҥоруутунан анал тэрилтэлэр (фабрикалар, шахталар, электростанциялар) дьарыктаналлар.
Түөрт тутаах индустрия экономика сектора баар:
Экономика өссө аһаҕас уонна чааһынай сектордарга арахсар.
Индустрия өрөбөлүүссүйэтиттэн сылтаан Эуропа уонна Хоту Америка дойдуларыгар индустрия оҥоруу уонна үлэ тутаах сектордара буолбута. Индустрия өрөбөлүүссүйэтин кэминээҕи технология баhаам сайдыыта (холобур, ыстаал уонна чох оҥоруута) урукку экономика тутулларын (меркантилизм уонна феодализм) суох гыммыта. Билигин да технология салгыы сайдыыта индустрия саҥа типтарын уонна салааларын үөскэтэ турар. Индустриялаах дойдулар капиталист экономика политикатын ылыммыттара. Тимир суол уонна паардаах ааллар аан дойду баhаардарын ситимнээбиттэрэ, чааhынай компаниялар сөҕүмэрдик байбыттара.
Элбэх сайдыылаах дойдулар (холобур, Холбоhуктаах Хоруоллук, АХШ уонна Канаада) уонна элбэх сайдар дойдулар (Кытай, Индия) индустрияттан улаханнык тутулуктаахтар.
Бырамыысыланнас куттала суох буолуутун, бырамыысыланнас куттала суох буолуутун кутталлаах производственнай объектарга саахалланар туруктаах буолуулартан уонна уопсастыбаттан көмүскэллээх буолууларын туруга.
Промышленноска куттал суох буолуута үлэ харыстабылын биир сорҕото буолбатах. Ону ааһан эрэр диэххэ сөп. Промышленнай куттал суох буолуутун сүрүн сыала- соруга - кутталлаах производственнай объектарга саахал содулларын туоратыы/эбэтэр минимумизация. Саахал-кутталлаах производственнай объегы тутууга туттуллар техническэй тэрили (эбэтэр) алдьатыы, хонтуруола суох бытарыйыы уонна (эбэтэр) кутталлаах веществолары талыы. Үлэ харыстабылын сүрүн сыала-үлэһиттэр олохторун- дьаһахтарын уонна доруобуйаларын харыстааһын. Т. е. үлэһиттэр олохторун- дьаһахтарын, доруобуйаларын буортулаабат саахалланыылара, төттөрүтүн, үлэһиттэр олохторун- дьаһахтарын, доруобуйаларын буортулааһына суох төрүөт буолуон сөп.
Промышленнай куттал суох буолуутун көрүҥнэригэр сыһыаннаахтар:
ССРС Государственнай бириэмийэтэ
thumb|150px|ССРС ил бириэмийэтин значога
ССРС Государственнай бириэмийэтэ (1967—1991) — 1966 сыллааххха ЦК КПСС уонна ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтинэн олохтунуллубут ил бириэмийэтэ. . Бириэмийэни 1967 сыллаахтан 1991 сыллаахха дылы наукаҕа уонна техникаҕа, литератураҕа уонна искусство уобалаһыгар ситиһиилэр иһин биэрэллэр этэ.
Ленинскэй бириэмийэ кэнниттэн ордук улахан харчы наҕараадалаах уонна суолталаах бириэмийэ этэ.
ССРС 1991 сыллаахха суох буолбутун кэнниттэн Россия Федерациятын ил биримийэтэ салҕаабыта.
ССРС Государственнай бириэмийэтин Саха Сириттэн сылдьар дьон-лауреаттар
Красильников Дмитрий Данилович
.md
.md диэн Молдова үрдүк таhымнаах ил домена.
.mc
.mc диэн Монако үрдүк таhымнаах ил домена.
Нигер (өрүс)
Нигер — уһунунан, тардыытын иэнинэн Африка үһүс өрүһэ. Үөһээ уонна алын сүнньүгэр элбэх харгы, күрүлгэн баар. Балачча уһуннук кураайы территориянан устар, ол иһин нүөлсүтүүгэ улахан суолталаах. Өрүскэ элбэх быһыт, нүөлсүтэр ханаал тутуллубут.
Сэтинньи 3
Сэтинньи 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 307-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 308-c күнэ). Сыл бүтүө 58 күн баар.
Тыыраахылар уустара
Тыыраахылар уустара (, Род Крачки) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 2 көрүҥ үөскүүр: тыыраахы, токок тыыраахы.
Костас Марсан
Костас Марсан - (дьиҥ аата Константин Данилов) диэн саха режиссера. 1976 сыллаахха Бэрдьэгистээххэ төрөөбүтэ.
Үөрэҕэ
1998 сыллаахха Саха государственнай универистетын История факультетын бүтэрбитэ. 2005 сыллаахха Москваҕа сценаристар уонна режиссердар курстарын бүтэрбитэ.
Олоҕун Олуктара
Кэлэн Дьокуускайга ВГТРК телехампаанньаҕа программалар дириэктэринэн үлэлээбитэ. 2012 сыллаахтан АРТ Дойду хампаанньаҕа режиссерынан, сценариһынан үлэлии сылдьар.
Бороҕон нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Бороҕон нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чай.
Улуус кииниттэн 117 км илин диэкки. Мэлдьи сырыылаах суол.
Технотроник
Технотроник (Technotronic - 1988 с. Бельгияҕа төрүттэммит группа, студийнай проект. Биллэр ырыалара "Pump Up the Jam", "Get Up! (Before The Night Is Over)» уонна «This Beat Is Technotronic». "Move this" ырыалара 1992 сыл сайыныгар  "Billboard" хит-парадыгар өр бастакы 3 иhигэр сылдьыбыта.
Эстуарий
400px|thumb|right|Анаабыр өрүс эстуарийа куйаартан Эстуарий (латыынныы: aestuarium — ууга барар өрүс төрдө) — биир үөстээх өрүс төрдө, байҕал диэкки кэҥиир.
Өрүс аҕалбыт тибиитин байҕал сүүрүгэ илдьэ барар буоллаҕына үөскүүр, эбэтэр өрүс түһэр сиригэр байҕал олус дьириҥ буоллаҕына.
Утарыта өртүнэн буолар дельта.
.me
.me диэн Монтенегро үрдүк таhымнаах ил домена.
Түһээн
Түһээн диэн төлөөччү (кырдьык киhи эбэтэр юридическай сирэй) илгэ биэрэр төлөөһүнэ. Атыннык эттэххэ, ил төлөөччүттэн ылар төлөөһүнэ. Түһээни ил араас таhымнаах органнара хомуйуохтарын сөп. Түһээн төлөөһүнэ анал быраабынан көрүллэр.
Нолуок учуота — нолуок базатын барыһынан эбэтэр нолуок базатын быһаарарга нолуок базатын ууруу системата сокуонунан көрүллүбүт бастакы докумуоннар дааннайдарыгар олоҕуран түһэриллибит. Үксүгэр бухгалтерскай учуот быраабылатыттан уратылаах.
Идентификационнай нүөмэр (СК. ИНН) — Российскай Федерацияҕа нолуоктуур цифровой кодтары бэрээдэктиир. Юридическай да, Россия федеральнай налоговай сулууспатын да быһыытынан нолуок суруйуулара ыйыллаллар. Тэрилтэлэргэ 1994 сылтан, чааһынай предпринимателлэргэ — 1997 сылтан, атыттарга физическэй сирэйдэргэ — 1999 сылтан (Российскай Федерация нолуок кодексын бастакы чааһын дьайыытыттан) бэриллэр.
Нолуок хомуурунньуктан (пошлинаттан) уратылаах, кинилэр иэстэрин чопчу дьайыыларынан оҥорор усулуобуйалара буолар.
Нолуогу ылыы сокуонунан (нолуоктуур быраап см.) дьаһайар. Олохтоммут нолуоктары, ону сэргэ принциптэрин, формаларын уонна ньымаларын олохтооһун, уларытыы, ууратыы, болҕомто ууруу уонна хонтуруоллааһын государство нолуок тиһигин үөскэтэллэр.
Нолуок анныгар государственнай нолуок структураларын үбүн- харчытын физическэй уонна юридическай сирэйдэртэн булгуччулаахтык туоратыы, государство бэйэтин функцияларын толорууга наадалаах функцияларын күһэйии өйдөнөр.
Көнө уонна токур
Нолуоктары судургутук араастаһаллар, ол эбэтэр оҥорон таһаарыы уонна от охсуу факторыттан, ол эбэтэр табаар уонна өҥө нолуоктарыттан, туттар табаардартан уонна өҥөлөрүттэн киирэр нолуоктартан киирэр нолуоктары. Быһаччы нолуоктарынан физическэй сирэйдэр дохуоттарыгар нолуок, барыһы уонна оннук нолуогу ааттыахха сөп. Косвеннай нолуоктарга эбиллибит сыананы, акцизтары уо. д. А.
Аккорднай уонна подоходнай
Ону сэргэ аккорднай уонна подоходнай нолуоктары эмиэ араарар ылылынна. Бастакы судаарыстыба экономическай агент дохуотун таһымыттан тутулуга суох олохтуур.
Тиһэх анныгар туох эрэ тустаах бырыһыан (Р) оҥорор нолуоктарын төлүүллэр. Ол тутулуга эбэтэр нолуок ставката (т), ол эбэтэр биир харчынан дохуот улаатарыгар төһө улаатарын быһаарар, эбэтэр нолуок орто ставката (q): ылыллар нолуок кээмэйин кээмэйэ кыра дохуоттаах буолуу судургу.
Прогрессивнай, прогрессивнай уонна пропорциональнай
Подоходнай нолуоктары бэйэлэрэ үс тииптээх араастаһаллар:
Түһээн соруктара
Түһээн хомуйуута түөрт сүрүн соруктаах: барыс, саҥалыы үллэрии, салайыы уонна хонтуруоллааhын.
Объегынан
Түһээн төлөөһүнүн объектара:
Нэчимиэн
Нэчимиэн (Hordeum vulgare) диэн бурдук үүнээйи. Агрикултуураҕа дьиэ кыылын уонна көтөрүн аhылыгар анаан үүннэриллэр, онтон таhынан солодтааhыҥҥа (пиибэ астааhына) туттуллар. 2007 с. нэчимиэн аан дойдутааҕы оҥоруутун таhыма 136 мөлүйүөн тонна уонна үүннэриллэр сирин бүтүн иэнэ 566,000 км² буолбут.
thumb|left|200بك|Нэчимиэн
.mg
.mg диэн Мадагаскар үрдүк таhымнаах ил домена.
Абаҕа
Абаҕа — оҕо аҕатын биитэ, аҕатын бииргэ (кытта) төрөөбүт убайа.
Туттуллуутун холобурдара: Абаҕам ус уоллааҕа, икки кыыстааҕа, Абаҕабыттан хаалбыт уол. Абаҕабын суруксут дииллэр этэ.
Инсульт - тымыр быһа барыыта
Кислород уонна глюкоза киирбэтиттэн мэйии килиэккэлэрэ өлөллөр, илии-атах, саҥа-иҥэ уонна төбө улэлэрэ кэһиллэр.
Арассыыйаҕа ыалдьааччы ус гыммыт биирэ улэлиир саастарыгар сылдьан дьон эбит буоллаҕына, инсульт кэнниттэн 20%-тан элбэҕэ суох киһи эрэ улэлиир турукка төннөр. Ону таһынан кэнникиннэн инсульт саастаах эрэ дьону буолбакка, 20-30 саастаахтары, бэл диэтэр, оҕолору охсор буолбутун бэлиэтиир наада.
Инсульт кими баҕарар охсуон сөп. Оһол тумугэр бөлүөх хаан үөскээһинэ эбэтэр аневризм (тымыр эркиннэрэ мөлтөөн бөлтөйөн тахсыыта) сайдыыта ардыгар кыайан хонтуруолламмат буоллаҕына, маннык ыарыылаах эбэтэр дьаллыктаах дьон, сэрэниэххитин наада.
Сэрэнин!
Инсульт 55 саастарыттан аҕа саастаахтары ордук үгүстүк охсор. Ону кытта чугас аймахтара маннык ыарыыттан эмсэҕэлээбит дьону. Оттон 45–55 саастаахтары ылар буоллахха, эр дьон дьахталлардааҕар икки төгүл элбэхтик ыалдьаллар.
Ыарыы түөрт гыммыт үһэ — ишемическэй инсульт. Ол аата бөлүөх хаан мэйии тымырын бүөлээһинэ. Геморрагическай инсульт (мэйиигэ тымыр быстыыта) быдан сэрэх.
Мэйии улахана суох учаастага эмсэҕэлээтэҕинэ, илии-атах мөлтөөн барар. Оттон улахан буоллаҕына, баралыыстан саҕалаан өлүүгэ тиэрдэр. Ыарыы содула мэйии эмсэҕэлээбит кээмэйиттэн эрэ буолбакка, тарҕаныытын хайдах бохсортон тутулуктаах.
Инсульт охсубут үгүс дьоно биир өттулэрэ бүтүннүү эбэтэр сорҕото босхоҥ буолар, саҥалара мөлтүүр, хойууларын-убаҕастарын кыайан туппат буолаллар. Өйдөрө мөлтүүр. Инсульт бастаан киһиэхэ биллибэт. Аҕыйах мүнүүтэнэн хаанынан хааччыллыбат мэйии учаастактара өлөн киирэн бараллар, оччоҕуна эрэ содула биллэн барар.
Сэрэтии!
Инсульт профилактиката туох-ханнык иннинэ чөл олоҕу тутуһууга олоҕурар.
Артерия баттааһынын мэлдьи кэтии сылдьыахха наада. Баттааһын 140/90 мм. рт. ст. Ордуо суохтаах.
Табаахтаамаҥ эбэтэр табахтан төһөннөн эрдэ аккаастанаҕын да, соччоннон үчүгэй.
Аскытын төһө кыалларынан кыратык туустааҥ. Кэнсиэрбэлэртэн, полуфабрикаттартан аккаастаныҥ – баларга тууһа олус элбэх.
Хааҥҥытыгар холестерин таһымын хонтуруоллуу сылдьыҥ – саамай элбээбитэ 5 ммоль/л буолуохтаах.
Элбэх оҕуруот аһын, фруктаты сиэҥ, саахардаах астан аккаастаныҥ, сыалааҕы – арыылааҕы сиэмэҥ.
Арыгы иһимэҥ. Инсульт чуолаан арыгы испиккит кэнниттэн сотору буолаат охсуон сөп.
Ыарыы биллибэккэ барар. Биллиэн иннинэ ыарыы бэрт өр кэм устата сайдар. Ол иһин эмискэччи охсор курдук. Дьиҥэр, эккэр – хааҥҥар уларыйыы уһуннук барар. Ол иһин ыарыыны эрдэттэн бохсуохха, чөл олох бириинсиптэрин билиэххэ, олору тутуһуохха наада.
Туһаныллыбыт литература
'Ыстатыйаны суруйда ХИФУ Мед. институтун устудьуона Федоров Андрей'
.mh
.mh диэн Маршалл арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
Тараҕайдар
Тараҕайдар бу тыл хас да суолталаах.
Эбиэс
Эбиэс (Avena sativa) диэн бурдук үүнээйилэргэ киирсэр үүнээйилэр көрүҥнэрин бөлөхтөрүн бүтүн аата. Дьиэ кыылын (сылгы уонна сүөһү) аhылыгар сүрүннээн туттуллар.
Grand Theft Auto IV
Grand Theft Auto IV(Массыына Уорааччы Киһи IV)Иҥнэри бичик — видео оонньуу, Grand Theft Auto саҥардыллыбыт тохсус оонньуута. 2008 сыл муус устар 29 сылыгар PlayStation 3 уонна Xbox 360 приставкаларга анаан таһаарыллыбыта. Сыл буолан баран тус көмпүүтэрдэргэ оонньуурга аналлаах барыла тахсыбыта. Олоххо баар курдук 3D Drive US технологиятынан оҥоһуллубут (АХШ).
Атыы бастакы нэдиэлэтигэр 6 мөл. куопуйа 500 мөл. дуолларга атыыламмыта. Оҥорооччулар ороскуоттара - $ 100 мөл. Медиа-индустрияҕа уһулуччу көрдөрүүтүн иһин GTA IV Гиннес рекордарын кинигэтигэр киирбитэ.
Өкүндү нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Өкүндү нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өкүндү. Улуус кииниттэн 28 км ыраах сиргэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 366 киһи (2007 сыл).
Мэлдьи сырыылаах суол.
По Эдгар
thumb|170px
По Э́дгар А́ллан (Edgar Allan Poe; 1809 сыл тохсунньу 19 күнэ — 1849 сыл алтынньы 7 күнэ) — Эмиэрикэ суруйааччыта, поэта, литературнай критигэ уонна редактора. Саамай биллибит айымньылара — кутталлаах кэпсээннэр. Литература5а детектив-фанастика хайысхатын киллэрбит киhинэн буолар. Научнай фантастика, «Хоррор» хайысха төрүттээчилэртэн биирдэстэрэ.
Ефремов Николай Николаевич
Олоҕун олуктара
Н. Н. Ефремов 300-н тахса научнай уонна научнай-популярнай үлэни суруйбут.
Дөлүһүөн
Дөлүһүөн
Дөлүһүөн (шиповник) — инньэнэн бүрүллүбүт умнастаах дьиикэй үүнэр сэппэрээк. Хотугулуу эҥэлэй (полушарие) сирдэригэр тарҕанан үүнэр. Арассыыйаҕа барыллаан 60 көрүҥэ ааҕыллар. Онтун иһигэр эмиэ тус-туспа арахсыан сөп. Дөлүһүөн эмтээх уонна киэргэл үүнээйи. Киэргэл дөлүһүөнтэн роза сибэккини таһаарбыттар. Гиппократ саҕаттан дөлүһүөн эмтээх отунан ааҕыллара. Былыргы грек омуктара дөлүһүөнүнэн ыкка ытыттаррыы бааһын эмтииргэ туһаналлара, ол иһин «ыт розата» диэн ааттыыллара. 16-17 үйэлэргэ нуучча сирдэригэр дөлүһүөн отоно көмустээҕэр сыаналанара, улахан тойотторго тус көҥүлүнэн эрэ бэриллэрэ. Дөлүһүөн отонун күндү танаска, күндү түүлээххэ атастаhаллара. Тыа олохтоохторо хайаан да дөлүһүөн хомуйан туттарыахтаахтара.
Эмтээх свойствата
Дөлүһүөн үс отоно киhи «витамин С» наадыйар сууккатааҕы нуорматын хааччыйар. Отон састаабыгар баар аскорбиновай кислота киhи организмыгар киирэн эттиктэр эргиэннэрин туругурдар, организм инфекцияны кытта охсуhарыгар көмө буолар. Киhи сэниэтин көтөҕөр. Атын үтүө дьайыгынан буолар киhи хаанын тупсарыы. Дөлүһүөнтэн оҥоhуллар эмтэр дьайыылара: гемостатическай, бааhы оhордор, организмы чөлүгэр түhэрэр,   үөс сүүрдэр, иик сүүрдэр, ис ыарыытын тохтотор, сэллик уонна тымныйыы утары охсуhар,  тирии бааhын оhурдар, аппетит таhаарар, ыарыы күүhүн аччатар уонна уоскутар у.д.а.
Үүнэр сирэ
Дөлүһүөн суруннээн өрус - үрэх кытыыларыгар уонна хочолоругар кумахтаах,таастаах сиргэ үүнэр. Атын оту маhы кытта буккуhан баар буолуон сөп. «Шиповник иглистый» диэн дөлүһүөн Саха сирин бары муннугар көссүөххэ сөп, онтон «шиповник якутский» диэн киин уонна соҕуруу улуустарга эрэ үүнэр. Хоту үүммэт.
Химичэскэй састааба
С, В2, Р, К, битэминнэр, провитамин А, уонна глюкозидтар, саахар (18% дылы), пектиннэр, органическай кислоталар (лимон, яблоко гиэннэрэ), ликопин, рубиксантин; дубильнай эттиктэр.
Литература
Саха Сирин от үүнээйилэрэ. Лопатина Г.В. Саха Сирин эмтээх үүнээйилэрэ. Басыгысова А. П.
Замбези
Замбези — Африка Индийскэй акыйааҥҥа түһэр өрүстэриттэн саамай бөдөҥнөрө. Онно аан дойду биир саамай бөдөҥ күрүлгэнэ — Виктория баар. Өрүс кэтит сүүрээнинэн (1800 м) 120 м үрдүктээх модьоҕоттон туора быһан сытар кыараҕас хапчааҥҥа түһэр. Күрүлгэн күрүлүү ньиргийэр тыаһа элбэх километртан иһиллэр. Түһэр күүһүгэр бырдаҥалаан, уу сүүһүнэн метр үрдүктээх сүүнэ остуолбалары ыһан таһаартыыр. Онтон тыган, күн сардаҥата араас өҥнөөх кустук буолар. Олохтоохтор күрүлгэни “ньирилиир буруо" диэн ааттыыллар. Күрүлгэн алын өттүгэр элбэх быһыт, гидроэлектростанция, водохранилище оҥоһуллубута.
.mk
.mk диэн Македония үрдүк таhымнаах ил домена.
КПРФ
КПРФ (Коммунистическая партия Российской Федерации) — коммунистическай политическэй баартыйата Арассыыйа сталинскай тендердэрдээх марксистскай-ленинскэй философияны тутуһар, ССКП преемнига.
Тэмуортч
ТЭМУОРТЧ (Tamworth) диэн Саҥа Англия диэн сир регионугар куорат баар, Саҥа Соҕуруу Уэльс, Аустралия. Нэһилиэнньэтэ 55 тыһ. киһи.
.ml
.ml диэн Мали үрдүк таhымнаах ил домена.
Ыам ыйын 17
Ыам ыйын 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 137-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 138-c күнэ). Сыл бүтүө 228 күн баар.
Өлбүттэр
1510 — Сандро Боттичелли (1445 төр.), Италия худуоһунньуга.
Балаҕан ыйын 7
Балаҕан ыйын 7 диэн Григорий халандаарыгар сыл 250-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 251-c күнэ). Сыл бүтүө 115 күн баар.
Саввин Василий Васильевич
Саввин Василий Васильевич — бэйиэт, 1997 сыллаахтан Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Айымньылара
Уустук дьылҕалаах бэйиэт бастакы уонна иккис хомуурунньуктарын ыккардыгар 21 сыл ааспыт.
Олоҕун, айар үлэтин туһунан
Атаһа скульптор уонна суруйааччы Василий Бочкарев поэт олоҕун уонна айар үлэтин туһунан «Киhи – бүппэт ырыа» диэн кинигэни бэчээттэппитэ. Бу кинигэҕэ Баһылай Саабын туһунан ахтыылар, киниэхэ анаммыт хоһооннор киирбиттэр. Ааптардар истэригэр – поэттар, суруйааччылар, литератураны ырытааччылар, суруналыыстар, артыыстар, худуоһунньуктар Сэмэн Данилов, Сэмэн Руфов, Борис Попов, Анатолий Старостин — Сиэн Кынат, Зоя Багынанова, Борис Павлов уонна да атыттар. Маны таһынан кинигэҕэ Баһылай Бочкарев тус архыыбыттан хаартыскалар бэчээттэммиттэр.
Сэтинньи 4
Сэтинньи 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 308-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 309-c күнэ). Сыл бүтүө 57 күн баар.
Тараҕайдар (ыччат хамсааһына)
Тараҕайдар (скинхедтар, скииннэр, тирии төбөлөр) - бу тэрмининэн Арассыыйаҕа үксүн XX үйэ бүтүүтүгэр син тарҕаммыт омугумсуйар ыччат хамсааһынын ааттыыллар, бэйэлэрин атыттартан ураты гынаары баттахтарын күччүччү кырыттараллар, хара тирии кууртка кэтэллэр, атын таҥастара эмиэ үксүн хараҥа өҥнөөх буолар.
Сүрүн идеологиялара омугумсуйууну күүс өттүнэн туругурдуу, дойдуга мөлтөх, аас-туор олох атын омуктар соҥооһуннарынан буолар диэн санаа. Элбэх ыччат идеологияны улаханнык ахсарбакка, бөлөх тас атрибууттарын уонна күүһүн сөбүлээн киирэр. Бу хамсааһын фашизмҥа чугас буолан атрибутикатын үксүн Германия XX үйэтин 30-с сылларынааҕы штурмовиктар атрибутикаларыттан ылар.
Ол гынан баран дьиҥнээх тирии төбөлөр хамсааһыннара политикаҕа туох да сыһыана суох этэ. 1970/80-с сылларга Англияҕа үөскээбитэ, панк-музыка биир салаатын (Oi!) умсугуйааччылар тэрийбиттэрэ. 1980-с сылларга 2-Tone ска-хамсааһыны уонна футбол ыалдьааччыларын кытта ыкса ситимнээх этэ. 1990-с сылларга кинилэргэ анаан туспа музыка айыллар буолбута, саайтар баар буолбуттара. Хард-истииллээх музыка умсугуйааччылара туспа баар буолаллар.
НС-скинхедтар (англ. Nazi skinheads эбэтэр англ. National Socialist skinheads) - бу билигин саамай биллэр скииннэр хамсааһыннара. Национал-социализм идеологиятын тутуһаллар, радикаал омугумсуктар уонна расиистар.
Онтон кинилэри утары АХШ-ка S.H.A.R.P. (англ. Skinheads Against Racial Prejudices) — «Раасаннан арахсыыны утарар скинхедтар» баар буолбуттара, ол гынан баран балар бэлиитикэҕэ киирбэтэхтэрэ.
Өссө биир салааннан R.A.S.H. (англ. Red & Anarchist Skinheads) — «Кыһыл» уонна анархо-скинхедтар хамсааһыннара буолар, балар коммунизм уонна анархизм идиэйэлэрин туттубуттара, бэлиитикэҕэ кыттыспыттара.
Контоев Герман Степанович
Контоев Герман Степанович — тустуук, көҥүл тустууга аан дойду чөмпүйүөнэ (София, 2001), Европа үрүҥ көмүс призера (1998).
1971 сыллаахха сэтинньи 27 күнүгэр Хабаровскайга төрөөбүт.
Биhиги уhулуччулаах тустуукпут улахан көбүөргэ 12 сыл устата бэйэтин ыйааhынын ааттаахтарын барытын кытта хастыыта эмэ көрсүбүтэ, илиилэрин-атахтарын билэттээбитэ. Маҥнай тахсан көбүөргэ эриссибит бөҕөстөрө үксүлэрэ тустан бүппүттэрэ олох быданнаата. Холобур, Султан Даудов, Алексей Варламов, Сергей Замбалов, Владимир Тогузов, Валентин Иорданов, Владимир Торговкин, Рэй Джонс курдук ааспыт үйэҕэ хаалбыт биллиилээх тустууктары кытта хабыр киирсиилэрэ номох буолбута ыраатта. Бэйэтин кытта биир кэмҥэ тахсыбыт, аан дойдуга уонча сыл устата хаста эмэ бастыы сыhан баран, туох да улахан ситиhиитэ суох туораабыт иранец Мохаммади, казах Маулен Мамыров ааттара эмиэ улахан көбүөргэ ааттаммат буолбута хас эмэ сыл буолла. Бэл кини кэнниттэн тахсыбыт, "кырыйдыҥ, биhиэхэ мэhэйдээмэ" диэбит Орлан Монгуш, Мурад Рамазанов, Леонид Чучунов, Адхам Ачилов курдук бөҕөстөр кырдьаннар, дэлби хоттороннор, уон иhигэр киирдэхтэринэ баhыыба буолан турар. Арай биhиги киhибит өссө 1992 сылга СНГ дойдуларын күрэхтэhиитигэр 48 киилэҕэ биhиги Василий Гоголевпытын финалга кыайбыт Намик Абдуллаевы кытта Афиныга тустуохтара, өссө сүрүн утарсааччылар буолуохтара! Ама ити буолбат дуо, саха норуотун аатырдаары биhиги улуу тустуукпут, 14 сыл устата улахан көбүөргэ тохпут көлөhүнэ, хорсун санаата! Биhиги ыалдьааччылар сороҕор улахан тустууктарбытын кыайан өйдөөбөппүт, кыаттардахтарына эмиэ хотторбуттар диэн киэр хайыhан кэбиhэбит. Ол эрээри Герман курдук кэннинэн кэхтибэт, саҥа үйэ сиэринэн байар-тайар туhунан толкуйдаабакка, тустууга, бэйэтин дойдутугар бэриниилээх спортсмен суога буоллар, ама биhиги бачча сыл устата тулуйан-тэhийэн аан дойду, Олимпиада күрэхтэhиитин кэтэhиэхпит этэ дуо!
Намик Абдуллаев (Азербайджан) – олимпийскай чемпион (2000). Үрүҥ көмүс (1996), Европа чемпиона. Аан дойду хас эмэ төгүллээх үрүҥ көмүс медалиһа. Германы кытта 1993 сылтан 2000 сылга диэри хаста эмэ тустан тураллар. Герман 2000 сылга Олимпиадаҕа талар күрэхтэһиигэ кинини кыайан, путевка ылбыта. 2001 сылга аан дойдуга кини биирдэ суоҕар, Герман чемпион буолбута! Эһиилигэр 2002 сылга тустууга төннөн иккис буолан соһуппута! 2000 сылтан Германныын көбүөргэ көрсүһэ иликтэр. Барыллааһын 60-40 кини туһатыгар. Александр Захарук (Украина) – Европа түөрт төгүллээх чемпиона, аан дойдуга биирдэ эрэ, былырыын үһүс буолбута. Куруут тустар, эриссэр бөҕөспүт, ол иһигэр Дьокуускайга эмиэ көрсүһэн тураллар. 1998 сылга Европа финалыгар судьуйалар көмөлөрүнэн Германы кыайбыта. 40-60 биһиги кыайыахпыт!
Чикара Танабэ (Япония) – Былырыын аан дойдуга Германы бастакы киирсиитигэр хотон, кыһыылаахтык туораппыта. 50-50. Дильшод Мансуров (Узбекистан) – Аан дойду былырыыҥҥы чемпиона. Саамай куттанар бөҕөспүт. Эдэрэ, түргэнэ бэйэтин киэнэ. 60-40 бииргэ түбэспэппит буоллар ханнык. Рене Монтеро (Куба) – Аан дойду чемпионнара Братиславаҕа Олимпиадаҕа талар күрэхтэһиигэ финалга киирсэн тураллар. Разведкалаан, илиитин-атаҕын үчүгэйдик үөрэтэн турабыт. Кубинецтары, аан дойду чемпионнара да буоллунар, бастаан төһө да хоттордорбут, Олимпиадаҕа иккис көрсүһүүбүтүгэр ыраастык эрэ уурааччыбыт! 40-60. Йогешвар Дутт (Индия) – Братиславаҕа кыл-муччу кыайан Олимпийскай путевка ылбыппыт. Сымсата, сылбархайа бэйэтин киэнэ. 40-60.
Маулет Батыров (Россия), Мохаммед Аслани (Иран), Мартин Берберян (Армения), Геннадий Тулбеа (Молдова) – үчүгэйдик билбэт, көрсө илик, эдэр тустууктарбыт. Арай быраата Александр киирсэн турар, киһи араа-бараа тустар дьоно диэн санааны олохтоон турар. 50-50.
Рис
Рис (Oryza sativa) диэн туорахтаах үүнээйилэр ыалларын биир өлүүлээх от үүнээйитэ. Рис туораҕа аан дойдутааҕы киһи аймах биир сүрүн аhа. Бастатан туран тропик Латин Америка, Кариб, Илин, Соҕуруу уонна Соҕуруулуу-илин Азия олохтоохторугар.
Рис биир сыллаах үүнээйи курдук үүннэриллэр, ол гынан баран тропик сирдэргэ элбэх сыллаах буолуон сөп уонна 20 сыл устата үүнүү биэриэр кыахтаах. Рис ото 1-1.8 м үрдүктээх, ол кырыhын арааhыттан уонна иҥэмтэтиттэн тутулуктаах. Сэбирдэхтэрэ 50-100 см уhуннаахтар уонна 2-2.5 см халыҥнаахтар. Туораҕа 5-12 мм уhуннаах уонна 2-3 мм халыҥнаах.
Рис культивацията үлэ күүһэ намыhах сыаналаах уонна өлгөм сөҥүүлээх дойдуларга уонна регионнарга барсар, тоҕо диэтэр рис үүннэрии олус сыралаах уонна элбэх ууну эрэйэр. Рис ханна баҕар үүнүөн сөп, оннооҕор туруору томторго эбэтэр хайаҕа.
Алдьамматах рис- сырьену бэрэбиэркэлииргэ кыра бөҕү тиэйэн баран шелушат (сиҥнэллэр), ол эбэтэр чехтуҥтан араараллар. Шлифованнай (полярнай, үрүҥ) уруһуйдарын туруупкаттан ыраастыыллар уонна бүтүн уонна бытарытыллыбыт бурдугу (рис сечканы) сортуолууллар.
thumb|left|320px|Рис үүннэрии thumb||center|250px|Сиикэй, чочуйуллубут, үрүҥ рис туорахтара
Моцарт Вольфганг Амадей
thumb|right|225px|Вольфганг Амадей Моцарт Йога́нн Хризосто́м Вольфганг Теофи́л Мо́царт (ниэм. Joannes Chrysostomus Wolfgang Theophilus Mozart, биллэринэн Вольфганг Амадей Моцарт, ниэм. Wolfgang Amadeus Mozart, төр. 1756 сыллааха тохсунньу 27 Зальцбурга, өлб. 1791 сыллааха ахсынньы 5 Венаҕа) — улуу аустрийскай композитор, скрипач, пианист, дирижёр, композитордар Венскай классическай оскуолаларын биллэр представителэ.
Моцарт абсолютнай истэр (слух) уонна импровизацияҕа дьоҕурдаах этэ.
Кини 1784 сыллаахтан масон буолбута.
Моцарт суруйбут опералара: («Фигаро уруу», «Аптаах флейта»), 41 симфонияр, скрипка уонна фортепиано сонаталара уонна концертара, Реквием.
Өлөн иһэн өйдөммүт
Өлөн иһэн өйдөммүт диэн өс хоһооно өй-санаа киһи оҥорор быһыыларыттан хойутаан иһэрин биллэрэр. Ол аата киһи тугу эрэ оҥорон баран бу оҥорбута үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсарын быһаара сатыыр.
Былыргы дьыллар быдан мандааларыгар саха дьонун биир өбүгэлэринэн «Эрэйдээх-буруйдаах Эр Соҕотох» баар буола сылдьыбыта олоҥхолортон уонна былыргы кэпсээннэртэн биллэр. Бу былыргы өбүгэбит аатын курдук олус элбэх эрэйи-муҥу, эстиини-быстыыны көрсүбүтүн тэҥэ киэҥ куйаар дойдубутугар суос соҕотоҕун сылдьар кэмнэрэ эмиэ баар буолан ааспыттар.
Дьон-аймах саҥа сайдан, үөскээн иһэр кэмнэригэр уонна онтон кэлин даҕаны былыргы охсуһуулаах-этиһиилээх, «Уол оҕо биир күн ат өрөҕөтүгэр, нөҥүө күнүгэр ат уорҕатыгар» буолан ылыталыыр кэмнэригэр биир эмэ эр бэрдэ ордон, тыыннаах хаалар кэмнэрэ баалларын бу «Эр Соҕотох» диэн ааттаах киһи баара биллэрэр.
Олох төһө да ыараан уонна эрэйэ эбиллэн истэҕинэ киһи тулуура, дьулуура өссө эбиллэн биэрэр дьоҕурунан барыны-бары кыайар кыахтанан иһэр. Былыргы «Эр Соҕотох» өбүгэбититтэн элбээн, сайдан, тэнийэн, үөрэхтэнэн-билиилэнэн сахалар сайдан иһэллэр.
Киһи куттарын өйдөрүн-санааларын дириҥник баһылаабыт, өй-санаа икки өрүттээҕин арааран билбит уонна олус уһун үйэлээх саха дьонун олохторун үөрэҕэр «Өлөн иһэн өйдөммүт», «Буолар буолан бүппүтүн кэннэ» диэн олус дириҥ суолталаах этиилэр бааллар. Бу этиилэр дьон төһө даҕаны үөрэҕи-билиини баһылааталлар, өйбүт-санаабыт сайдыылаах диэн сананналлар даҕаны үчүгэй уонна куһаҕан быһыылары тус-туспа араарыыга хаһан да биир тылы кыайан булумматтарын, ханнык эмэ олус куһаҕан быһыы субу буолаары да турдаҕына дьиксинэн, тардынан тохтооботторун быһаараллар. Өй-санаа киһи оҥорор быһыыларынааҕар хойутаан, кэнниттэн кэлэн иһэрин бу этиилэр арааран, чуолкайдаан бэлиэтииллэр.
Макаров Олег Григорьевич
thumb|200px|[[ССРС маарката: «Космонавтар В. А. Джанибеков уонна О. Г. Макаров „Союз-27“ космос комплексыгар көтүүлэрэ — „Салют-6“ — „Союз-26“» (1979, 4 харчы, ЦФА №  4972, Скотт №  4758)]] thumb|200px|right|[[ССРС маарката: «Космонаавтар Л. Д. Кизим, Г. М. Стрекалова уонна О. Г. Макаров „Союз Т-3“ транспортыыр хараабылынан көтүүлэрэ» (1981, 10 харчы, ЦФА № 5169, Скотт №  4920)]]
Өлөн иһэн өйдөммүт
Киһи бэйэтэ оҥорбут быһыыларыттан дьэ үөрэнэн бу быһыы чахчы куһаҕан эбэтэр үчүгэй эбит диэн биирдэ быһаарар уонна кэлин ол үөрэҕэр, билиитигэр тирэҕирэн атын быһыыларын көннөрөн оҥороро бу этиилэринэн бэриллэр.
Макаров Олег Григорьевич
Оле́г Григо́рьевич Мака́ров (тохсунньу 6, 1933, Удомля, Тверь уобалаһа (ол саҕана — Москуба уобалаһа), ССРС — ыам ыйын 28, 2003) — сэбиэскэй космонавт, икки төгүллээх Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа.
Өлөн иһэн өйдөммүт
Саха дьонун бу дириҥ түгэхтээх этиилэрэ билигин кэлэн дакаастанан эрэллэр. Сир-дойду киртийэн, айылҕата уларыйан эрэр кэмигэр дьон-аймах ону көннөрүүгэ күүстэрин-кыахтарын барытын ууралларын оннугар тус-туспа хайдыһан бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриилэһэ оонньуу, бэрт былдьаһа сылдьаллара көҕүрээбэт. Билигин кыра-кыратык уларыйан иһэр айылҕа хамнааһына сыыйа-баайа күүһүрэн иһэр чинчилээҕэ хата сайдыылаахпыт, өйдөөхпүт, үөрэхтээхпит дэнэр салайааччы дьоҥҥо ханнык да көмүскүүр, харыстыыр санааны киллэрэ илик. Айылҕаны харыстыырга анаан сайдыылаах государстволар оҥорон ылыммыт Киотскай дуогабардарыгар Аан дойду үгүс өттүн баһылыыр АХШ-ра сөбүлэһэн илии баттыы иликтэр.
Макаров Олег Григорьевич
Олоҕо
Удомля сэлиэнньэҕэ (билигин Тверь уобалаһын куората) тохсунньу 6 күнүгэр 1933 сыллаахха байыаннай кэргэнигэр төрөөбүт. Нуучча.
Өлөн иһэн өйдөммүт
«Өлөн иһэн өйдөммүт» диэн этии таба буолан хаалар чинчилээҕэ киһи этин-сиинин уонна өйүн-санаатын тутулуктарынан быһаарыллаллар. Киһи сайдыытын биир биллэр уратытынан өй-санаа киһиэхэ этин-сиинин сайдыытыттан хойутаан, кэнники киирэрэ буолар. Эт-сиин көрдөбүллэрэ өйдөрө-санаалара ситэ сайдан бөҕөргүү илик дьоҥҥо хайа эрэ өттүнэн уруттаан дьайаллар. Оҕо өйө-санаата сайдан киһи буолууну баһылаатаҕына эрэ этин-сиинин быстах көрдөбүллэрин кыайан тулуйан салайан биэрэр кыахтанар. Оҕо улаатан иһэн өйүн-санаатын ордук дьаныһан туран дьарыктыыра, киһи буолууга үөрэтэ сылдьара ирдэнэр.
Макаров Олег Григорьевич
Олоҕо
1957 сыллаахха Москубатааҕы Н. Э. Бауман үрдүкү техника училищетын бүтэрбит, Королев конструктор бюротугар — ОКБ-1 үлэлээбит, бастакы киһилээх хараабыллары айарга кыттыбыт.
Өлөн иһэн өйдөммүт
«Өлөн иһэн өйдөммүт» диэн дьон оҥорор бары дьыалаларыгар быһаччы сыһыаннаах этии, туһалааҕы оҥорор өй-санаа хаһан баҕарар хойутаан, буолар буолбутун, кэлэр кэлбитин кэннэ биирдэ киирэрин уһун үйэлээх саха дьоно элбэхтэ эрэйи-буруйу көрсүбүт буоланнар чахчы билэллэрин бэлиэтиир. Бу этиини таба диэн ылыннахпытына дьон-аймах инники олохторугар олус улахан ыарахаттары көрсүөхтэрин сөбө быһаарыллар. (1,66).
Макаров Олег Григорьевич
Олоҕо
1966 сыллаахтан космонаавтар этэрээттэригэр киирбит, космоска көтүү уопсай кууруһун, Сойуус хараабылларынан көтүү уонна Ыйга көтүү куурустарын бүтэрбит.
Өлөн иһэн өйдөммүт
Ханнык баҕарар быһыы кэлиэн инниттэн эрдэлээн оҥоруллуохтааҕын биллэрэр «Сыарҕаны сайын оҥостуохха наада» диэн этии баар. Бу этии сыарҕа сыҥааҕа буолар хатыҥнары сайын сир ириэнэҕэр эрэ булан кэрдиэххэ, хаһан ылыахха, бэлэмниэххэ сөбүн быһаччы өйдөтөрун таһынан сыарҕа хаар түһүөҕүттэн ыла туттуллар аналлааҕын эмиэ быһаарар.
Макаров Олег Григорьевич
Олоҕо
1961 сыллаахтан ССКП чилиэнэ. ССКП XXVI сийиэһин дэлэгээтэ.
Ыам ыйын 28 күнүгэр 2003 сыллаахха сүрэҕинэн ыалдьан өлбүт. Москубаҕа Останкинотааҕы кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Өлөн иһэн өйдөммүт
Киһи олус наадалааҕы төһө эмэ эрдэлээн оҥоруохтааҕын, бэлэмниэхтээҕин умнан, хойутатан кэбиһэн баран ыксал тирээтэҕинэ биирдэ өйдөөн кэлэн оҥоро сатыыр майгынын «Буолар буолбутун кэннэ» диэн сахалар этэллэр. Бу этии эмиэ өй-санаа хойутаан киирэн, туһалааҕы оҥоро, дьайа сатыырын быһаарар.
Сахаларга «Олорор мутуккун кэрдинимэ» диэн кынаттаах, олоххо быһаччы сыһыаннаах этии баар. Бу бэйэҥ олоххор куһаҕаны оҥостума диэн быһаччы өйдөбүллээх этии Айылҕаны буорту оҥорума диэн ордук киэҥ өйдөбүлү эмиэ биэрэр. Төһө да үөрэх-билии эбилиннэр даҕаны дьон-аймах айылҕаттан ордук күүстээх, ханна да халбаҥнаабат тутулуктардаахтарын олохпутугар туһанарбыт олус ыарахан. Тулуура, дьулуура суох буола иитиллии эт-сиин сынньанар, сытар, быстах баҕатын ханнарар баҕатын кыайа тутан салайара кыаллыбат.
Киһи Айылҕаҕа оҥорор быһыытын карикатураны уруһуйдааччылар ордук чаҕылхайдык көрдөрөллөр. Онно улахан тиит төргүү мутугун миинэн олорон күлэ-үөрэ төрдүнэн сүгэнэн кэрдэр киһини уруһуйдууллар. Мутук кэрдиллэн бүтүүтүгэр бу киһи бэйэтэ охтон, сууллан түһүөхтээҕин букатын да билбэтин, олох да санаарҕаабатын илэ көрдөрөллөр. Бу быһыы киһи оҥорор бары быһыыларыттан ханнык содул үөскээн тахсарын хаһан да ситэ билбэтин быһаарар.
Айылҕа буорту буолуута сылтан-сыл дириҥээн иһэринэн Айылҕаны харыстааһын үлэлэрэ киэҥник тэнийэн бардахтарына эрэ дьон олоҕо уһуур кыахха киирэр.
Киһи доруобуйатын, этин-сиинин туһунан эдэр сэнэх эрдэҕинэ улаханнык санаарҕаабат, баар да баар, кыһанан көрбөккө эрэ сылдьар. Киһи кыаҕа кыра, онно-манна тайҕа быыһыгар сылдьар эрдэҕинэ айылҕаны буортулуубун диэн санаатыгар да оҕустарбат. Өйө-санаата эбиллэн, кыаҕа-күүһэ элбээн, күүстээх тиэхиникэлэри оҥостубутун кэннэ аны Айылҕаны кытта күрэстэһэн ким-кими баһыйарын быһаарса сатыыр кэмэ кэллэҕинэ буортуну оҥороро улаатар.
Кэлин кэмҥэ дьон өйдөрө-санаалара төһө да сайыннар Айылҕаны кыайар, баһылыыр кыахтара суоҕа чахчы билиннэ. Араас күүстээх ураганнар, тайфуннар, муора анныгар сир хамсааһыныттан үөскүүр улахан долгуннар дьон оҥорбуттарын барыларын суох оҥорор кыахтаахтар. Дьон бэйэлэрэ айылҕа биир кыра оҕолоро буоланнар Күнү, Сири уларытар кыахтара чахчы суоҕун билигин билиннилэр.
Айылҕаҕа туох да буолбутун иннигэр, дьон-аймах букатын быстан симэлийэн хаалар кыахтара суох. Төһө элбэх тулуурдаах, кыайыы иһин дьүккүөрдээх, өһөс дьон баар буоллахтарына бары эрэйдэри, ыарахаттары кыайаннар, арыгы да наркотик да дьайыытыгар баһыттарбаккалар олох иннин диэки сайдыытын ситиһэр кыахтаахтар.
«Олох ыараатаҕына омук күүһүрэр» диэн этии сахаларга баар. Бу этии оҕо олоххо көрсөр араас ыарахаттары кыра эрдэҕиттэн тулуйа, кыайа үөрэннэҕинэ сир үрдүгэр көрсөр бары ыарахаттары тулуйар кыахтанарын уонна салгыы сайдыыны ситиһэрин биллэрэр.
Билигин Айылҕа уларыйан, тыала, ардаҕа, хаара күүһүрэн иһэрин киһи барыта билэр буолла. Бу уларыйыылар дьон үлэлээн-хамсаан оҥорууларыттан тутулуктаахтарын эмиэ билинэн эрэллэр. Айылҕаны харыстааһын, уларыйбакка турарын ситиһии дьон-аймах сүрүн сыалларыгар кубулуйара чугаһаата. Сахалар таҥаралара айылҕаны харыстыыр күүһэ-уоҕа дьоҥҥо наада буолар кэмэ кэллэ. (2,68).
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.
Агрикултуура
thumb|250px|[[Рис үүннэрии]]
Агрикултуура, атын аата Тыа хаhаайыстыбата диэн үүнээйилэри үүннэрэн уонна дьиэ кыылларын иитэн тыа малын оҥоруу. Агрикултуураны үөрэтии агрикултуура үөрэҕэ диэн. Агрикультура элбэх араас көрүҥнэрдээх. Олортон бастыҥнарынан буолаллар хорутуллар сиргэ үүнээйи үүннээри уонна мэччийэр сүөһүнү иитии. Аан дойдуга агрикултууранан 1,1 млрд киhи дьарыктанар.
Агрикултуура бастыҥ оҥоhуктара: ас, волокно, оттук, сиикэй матырыйаал, көҥүллээх уонна бобуулаах наркотиктар, орнаментал уонна атын дэҥ оҥоhуктар. Тиhэх сылларга үүнээйини технологик оттук быһыытынан (биооттук), биофармацевтикаҕа уонна биопластик оҥоруутугар киэҥник туттар буоллулар.
.mn
.mn диэн Монголия үрдүк таhымнаах ил домена.
Булуҥ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Булуҥ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Кыһыл көмүс гитара
thumb|right Кыһыл көмүс гитара (the Golden Guitar) диэн Аустралия дойдутугар буолар улахан фестиваль, буолар сирэ Саҥа Соҕуруу Уэльс штата, Тэмуортч куоратыгар. Уопсайынан бу куокурус 1988 сыллаахтан ыла ыытыллар. Араас омук дойдулартан мөллүйүөнүнэн ыалдьыттар (туристар) ыалдьыттаан ааһаллар.
Кыһыл көмүс гитара дизайына
Кыһыл көмүс гитара — Longyard диэн отель иннигэр тутуллубута, Сидней суолугар. Кини 12 миэтэр үрдүктээх (40 фут), ыйааһына 500 килограмм (1000 фут). Мастан оҥоһуллубут.
Рюрик I
Рюрик I, хос аата Русский (Нуучча) - нуучча судаарыстыбатын бастакы салайааччыта, варяг кинээһэ.
862-879 сылларга салайбыт. Судаарыстыба киинэ: Ладога. Новгород. Үһүйээн этэринэн славяннар кинээстэтэ ыҥырбыттар. Сэриигэ баран иһэн (сэрииттэн кэлэн иһэн?) өлбүт. Кини кэнниттэн дойдуну Игорь I Рюрикович салайбыт.
Игирэлэр (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Игирэлэр Игирэлэр (Gemini) — Зодиак сулустарын бөлөҕө, Күн бу бөлөххө бэс ыйын 20 күнүгэр киирэр.
Арассыыйа территориятыттан ахсынньыга - тохсунньуга толору көстөр.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Аан маҥнай Игирэлэр диэн Кастор уонна Поллукс сулустары ааттыыллара. Гириэктэр Диоскура игирэлэрэ Кастор уонна Полидевк дииллэр этэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.
Астрономия устуоруйатыгар 1781 сыллаахха Уильям Гершель бу бөлөххө Пропус (Игирэлэр h-та) сулус таһыгар Уран планетаны арыйбыта, онтон 1930 сыллаахха Клайд Томбо Васат (Игирэлэр δ-та) сулус аттыгар открыл Плутон кыракый планетаны арыйбыта.
Скрябин Адам Васильевич
Скрябин Адам Васильевич (18.05.1896—1938) — саха бастакы хормейстера, саха национальнай муусукатын култууратын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, саха ырыаларын тарҕатааччы.
Аатын үйэтитии
А. В. Скрябин аатынан Ой с. уулусса ааттаммыт.
.mo
.mo диэн Макау үрдүк таhымнаах ил домена.
Россия олохтоохторун икки тус-туһунан өйдөрө-санаалара
Бары государстволарга барыларыгар баай, сэниэ уонна дьадаҥы олохтоох дьон бааллар. Дьон өйө-санаата баайтан, малтан тутулуктанан уларыйаллар. (1,57).
Баайдар уонна дьадаҥылар икки ардыларыгар тус-туһунан өйдөөх-санаалаах буолуу, өй-санаа арахсыыта хас биирдии дойду аайы баар уонна бэйэ-бэйэлэриттэн улаханнык уратылаһаллар. Бу икки өй-санаа арахсыыта үгүс омуктарга көннөрү баай-мал, харчы ахсаанынан уратыланар уонна ханнык даҕаны улахан хамсааһыҥҥа, дьон бэйэ-бэйэлэригэр хаһан да эйэлэспэт гына өстүйүүлэригэр, харса суох өлөрсүүлэригэр уонна сотору-сотору уларыта тутууга тириэрдибэттэр.
Россия олохтоохторугар бу икки тус-туһунан утарыта турар өй-санаа адьас ураты өйдөбүллээхтэрэ уруккуттан, ыраахтааҕы былааһа салайан олорор эрдэҕиттэн биллэр. Бу икки өй-санаа арахсыылара Россияҕа баай уонна дьадаҥы дьон өйдөрүн-санааларын арахсыытыгар, сэриилээн кыайбыт уонна кыаттарбыт дьон туспа өйдөрө-санаалара эбиллэринэн ураты көрүҥнэнэр. Ити иһин балар бэйэ-бэйэлэригэр олус күүстээхтик утарыта турар өйдөбүллээхтэр уонна өтөр эйэлэспэт гына атааннаһа сылдьаллар.
Бу икки утарыта турар өй-санаа ыраахтааҕылаах Россия кэмин саҕана дьон маннык бөлөхтөрүгэр бааллара уонна иҥэн сылдьаллара:
1. Сэриилээн кыайбыт дьон өйдөрө-санаалара. Маннык өйдөөх-санаалаах дьоҥҥо киирсэллэрэ: байыаннайдар, казактар, полиция үлэһиттэрэ, салайааччылар уонна үгүс ахсааннаах атын сирдэртэн саҥа кэлэр, кэлии дьон.
2. Кыаттарбыттар өйдөрө-санаалара. Бу өй-санаа иҥмит дьонугар киирсэллэрэ: бары олохтоохтор, кыра тойоттор, кэлии дьон дьадаҥы өттүлэриттэн сорохторо уонна үлэһиттэр үгүстэрэ киирсэллэр.
Учуонай Мурат Аджи «Полынь половецкого поля» диэн кинигэтигэр Россия хайдах үөскээбитин уонна сайдан-үүнэн иһиитин атын омуктар летопистарыгар олоҕуран ордук толорутук арыйар. Кини дакаастыырынан Россия барыта сэриилээн ылыллыбыт, кыаттарбыт уонна бас бэриммит дойду. Ити иһин Россия дьонун өйдөрө-санаалара икки аҥы арахсыыта, икки тус-туһунан бэйэ-бэйэлэригэр өстөөх, хаһан даҕаны эйэлэспэт, кыайбыт уонна кыаттарбыт омуктар атааннаһыыларынан күүркэтиллэриттэн, уһун кэмнээх охсуһууга кубулуйан, Улуу Өктөөп өрө туруутугар диэри, үгүс үйэлэргэ иҥэн сылдьыбыт эбит. Бу охсуһууларга К.Булавин, С.Разин, Е.Пугачев салайааччылаах казактар сэриилэрин, Салават Юлаев баһылыктаах башкирдар өрө турууларын уонна да атыттары киллэриэххэ сөп. Сэриигэ кыайбыт государство кыаттарбыт өрө турааччылары барыларын кыргара, ыйыыра, көскө ыыталыыра.
Өй-санаа икки аҥы арахсыыта Россия үөскүөҕүттэн ыла саҕаланан барбыт. Былыргы бириэмэҕэ сэриилээн кыайбыт дьон кыаттарбыттары харса-хабыра суох кыдыйаллара, онтон ордубут өттүлэрин үүрэн-түрүйэн үрүҥ харахтарын өрө көрбөт гына оҥороллоро остуоруйа холобурдарыттан биллэллэр. Өрө турбут Емельян Пугачев казактарын ыйыы-ыйыы Волга устун болуотунан уһуннарбыттара, бэйэтин тутан ылан тимир килиэккэҕэ уган Москваҕа аҕалан сэймэктээн өлөрбүттэрэ.
Олохтоохтору сэриилээн кыайыы-хотуу кэнниттэн кыайыыны ситиспит кэлии дьон бары салайар дуоһунастары бас билэннэр олохтоох, кыра дьоҥҥо муҥура суох тойон буолаллара. Кэлии дьон олохтоохтору баһылыыр уонна дьаһайар быраабы ылыыларын У.А.Винокурова «Сказ о народе саха» диэн үлэтигэр арыйан көрдөрөр. Манна ыраахтааҕылаах Россия саҕана «кураанах Сибиири» аан маҥнай арыйыы кэмигэр олохтоохтору бас бэриннэрии туһунан ахтыллар. Ол кэнниттэн аһара тымныылаах Сибиир Россия «күлүүһэ суох хаайыытыгар» кубулуйбута. Соҕурууттан үүрүллэн кэлэр хаайыылаахтар туох да суута-сокуона суох олохтоох дьону көҥүл халыыллара уонна атаҕастыыллара биллэр. Ол туһунан В.Л.Серошевскай «Хаайыылаах» диэн кэпсээнигэр ордук арылхайдык суруйбута. Итинник ыарахан батталы тулуйбакка сотору-сотору өрө турар кыра омуктары, дьадаҥылары уонна казактары ыраахтааҕы былааһа туох да харысхала суох кыдыттарара остуоруйа үөрэҕэр сурулла сылдьар.
Кэлии дьон, салайааччылар эбэтэр тойоттор туспа өйдөрө-санаалара бүтүн Россия үрдүнэн итинник үөскээбитэ уонна тэнийбитэ. Бу өй-санаа туох да сокуона суох, ол эбэтэр кыайбыт дьон сокуоннарын бэйэлэрин тустарыгар сурунаннар, кыаттарбыт олохтоох дьону хайдах баҕарбыттарынан атаҕастыылларыгар уонна баттыылларыгар кыах биэрэрэ. Кэлии дьон салайар былааһы барытын бэйэлэрин илиилэригэр тута сылдьыылара олохтоохтору таптаабыттарынан дьаһайалларыгар көмөлөһөрө.
Кыайыы-хотуу, бас бэриннэрии кэнниттэн олохтоох дьону бэйэлэрин диэки тардаары, сорох бэйэлэрин диэки буолбут баайдарга кыра дуоһунаһы, чыыны биэрэн, ханнык эмэ тойон сыыһа оҥорон бэйэлэригэр кыттыһыннараллара. Бу кыттыспыт дьон ордук нуучча буола охсоннор бэйэлэрин биир дойдулаахтарын атаҕастааһыҥҥа аһара күүскэ ылсыбытынан баралларын В.И. Ленин бу курдук суруйбута биллэр: «Что среди людей (нередко обрусивщие лица другой национальности хотят быть, более русскими, чем сами русские)».
Москва государствота маҥнай үөскээн истэҕинэ, уһун кэмҥэ туох да сокуона суох, аҥардас сэриилээн кыайбыт дьон баһылыыр былаастарынан, быһаччы дьаһалларынан олорбута. Кэнники ыраахтааҕылаах Россия кэмигэр суруллубут сокуоннар эмиэ кэлии нуучча дьонун былаастарын күүһүрдэллэрэ. Бары былаас барыта, суут-сокуон, сэрии дьоно, полиция бука барылара кэлии дьон тустарыгар үлэлииллэрэ уонна салайар үлэһиттэрэ барылара, ол дьонтон талыллан ананаллара.
Кэлии салайааччылар, кыайбыттар олус үрдүктүк сананыыларыттан бэйэлэрин уратытык ааттаталларыттан нуучча тылыгар “вы” диэн тыл үөскээн олохсуйбута. Дьон билсэн, доҕордоһон бардахтарына “ты” диэн ыҥырсаллара бэйэтинэн хаалбыта.
Сокуоннар ханныктарын да иһин, дьаһалтаҕа бэрээдэги олохтууллара, дьаһаах, нолуок хомуллуутун бэрээдэктииллэрэ уонна буруйу оҥорооччулары эппиэккэ тардаллара. Кэлии тойоттор сокуоннары толорботторо, хайдах эмэ гынан тумна сатааһыннара уонна сокуоннар кыра, кыаттарбыт дьону сууттуурга, дьарыйарга эрэ аналлаахтарын курдук өйдөбүллэрэ үөскээн бүтүн Россия үрдүнэн тэнийбитэ олохсуйан хаалбыта.
Россияҕа кэлии дьон, тойоттор туспа өйдөрө-санаалара үөскээбитэ уонна кыаттарбыт дьону, дьадаҥылары, оробуочайдары уонна үлэһиттэри дьонунан да аахпат, кинилэртэн аһара үрдүктүк, улаханнык сананар туспа кылаас өйө-санаата буола үүммүтэ.
1. Тойону туох эрэ курдук көрүү, тойоҥҥо ньылаҥнааһын, аһара арбааһын, туох барыта тойонтон эрэ тутулуктааҕын курдук өйдөбүл үөскээһинэ - бу Россия норуоттарыгар олус күүстээх батталтан үөскээбит олохсуйбут былыргы хаалынньаҥ кэмэлдьи. Ити быһыы туох барыта соҕотох тойонтон эрэ тутулуктааҕыттан күүһүрэн «Тойону отунан-маһынан оҥорбоккун» диэн өс хоһоонун үөскэппитэ уонна империализм өр кэмнээх батталын түмүгэ буолар.
2. Тойон өлбүтүн, суох буолбутун, олохтон туораабытын кэнниттэн туох куһаҕаны оҥорбутун хостооһун дьэ саҕаланар. Маннык босхолонуу, олоҕу саҥалыы сыаналааһын, уруккуну төрдүттэн уларыта охсорго дьулуһуу олус күүстээх былаас барыта биир киһи илиитигэр мунньустубута уларыйарыттан үөскүүр быһыы буолар.
Кыра, дьадаҥы, үлэһит дьон өйдөрө-санаалара бу курдук уратылардаммыттарын да иһин, аан маҥнай сэриилээн кыайбыт кэлии дьону, онтон тойону абааһы көрүүгэ, утары турарга аналлаахтара уонна бэйэлэрин төрөөбүт тылларын, омуктарын уратыларын, итэҕэллэрин харыстыыллара.
Бу курдук Россияҕа икки утарыта турар өй-санаа баарын уонна итилэр хаһан да эйэлэспэт кыр өстөөхтөрүн В.И.Ленин таба көрөн олус туһаммыта. Кини салайан оҥотторбут революциятын түмүгэр дьадаҥы, атаҕастаммыт, киһинэн да ааҕыллыбат оробуочайдар, үлэһиттэр өрө тураннар, ыраахтааҕы былааһын уонна ити былаас көмөлөһөөччүтүн, православнай таҥара дьиэтин суулларан баран, өссө үгүс үйэлэргэ атаҕастаммыт иэстэрин ситиһэн, баһылыыр тойон кылааһын эмиэ туох даҕаны харысхала суох үлтү сыспыттара, урукку кэмҥэ бэйэлэрэ хайдах быһыыламмыттарын курдук өлөртөөбүттэрэ - өһөртөөбүттэрэ уонна киэр кыйдаабыттара.
Ыраахтааҕыны бэйэтин тутан ылан кэргэттэрин барыларын 1918 сыллаахха ытыалаан өлөрбүттэрэ.
Большевиктар, үлэһиттэр, дьадаҥы дьон сэриилэһэн кыайан былааһы илиилэригэр ылаат даҕаны олохтоох былааһы бөҕөргөтөн, кэлии дьону былаастан туоратан барбыттара. Олохтоох норуоттар бэйэлэрин республикаларын тэрийиигэ, бөҕөргөтүүгэ туруммуттара. Сотору буолаат большевиктар партиялара маннык политиканы, «олохтооҕумсуйуу» диэн ааттаабыта уонна биир салайар партия ыытар политикатыгар сөп түбэспэт диэн туоратарга ыҥырбыта. Ити кэмҥэ саҥа тэриллибит салайар үлэһиттэр эмиэ урукку тойоттор ыарыыларыгар ылларбыттара, кинилэр санааларыгар соҕотох киһи, биир партия баһылыыр былааһа Россия элбэх ахсааннаах норуоттарын дьаһайарга сөп түбэһэр, ордук курдук буолбута. Большевиктар бүтүн Сэбиэскэй Сойуус үрдүнэн соҕотох киһи, биир партия баһылыыр былааһыгар төннүүлэрэ саҕаламмыта.
Бу былаас уларыйыыта олус күүстээх репрессия түмүгэр ситиһиллибитэ, олохтоох былаастар бары салайар үлэһиттэрэ суох оҥоруллубуттара, хаайыллыбыттара, ытыллыбыттара. Репрессия түмүгэр нуучча омук баһылыыр оруола олус үрдээбитэ, былааһы барытын соҕотох партия, коммунистар партиялара илиитигэр кытаанахтык ылбыта, хас биирдии кыра тойон, салайааччы барылара коммунист буолаллара ситиһиллибитэ. Сэбиэскэй Сойуус норуоттарын барыларын холбоон, кыра омуктары симэлитэн, соҕотох, сэбиэскэй норуоту оҥоро сатааһын үлэтэ олус күүскэ ыытыллыбыта.
Урукку тойоттор дьаһайар, дьарыйар оруоллара коммунистарга көспүтэ. Аны ити бириэмэҕэ коммунист буолбатах дьон туоратыллар кыра дьонунан ааттаммыттара, үүнэр-сайдар, салайар үлэҕэ кыттыһар дьылҕалара быһыллыбыта. Олохтоохтору салайар үлэҕэ эмиэ, сотору-сотору солбуһа сылдьан үлэлиир кэлии дьону олордуу олус киэҥник тэнийбитэ.
Дойдуну салайыы биир киһи илиитигэр киирбитин да иһин дьон өйө-санаата икки аҥы арахсыыта эмиэ саҕаламмыта. Маннык арахсыы туспа «номенклатурнай» диэн ааттаах саҥа тойоттор, салайааччылар кылаастара үөскээһинигэр тиэрдибитэ.
Дойдуга үөскээбит маннык балаһыанньаны туоратарга аны кыра революция, уларыта тутуу наада буолбута. Бу революция эйэлээхтик «перестройка» диэн ааттанан уһуннук барбыта уонна эмиэ кыра, үлэһит дьон кыайыыларынан, Сэбиэскэй Сойуус үрэллиитинэн, элбэх «суверенитеттар», тус-туспа государстволар эйэлээхтик үөскээһиннэринэн түмүктэммитэ.
Россия сүүрбэттэн тахса сыл устата демократия олоҕор олоруута тус-туспа норуоттар сайдыылара тус-туспатык барыахтаах кэмэ кэлбитин арылыччы арыйда. Салайар былаастаах элбэх ахсааннаах нуучча норуота мөлтөөһүнүн кэмэ кэлиитэ, экономиката хаалыытыттан, биир тылы булумматтан уонна ахсаан өттүнэн эбиллибэтиттэн, көҕүрээн иһиититтэн тутулуктаах. Демократия тутаах сокуонунан ахсааннара эбиллэн иһээччилэр баһылыыр оруолга сыыйа тахсан иһиэхтээхтэрэ Россияҕа билигин тутуһуллубат.
Бу өй-санаа дьайыытынан соҕотох биир партия, тойоттор партиялара салайар кэмигэр эмиэ эргийэн кэллэ.