cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аргон
Аргон диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ Ar, атом нүөмэрэ 18. Мааны гаастар бөлөхтөрүгэр киирэр. Сыта уонна амтана суох гаас. Сир атмосфератыгар үһүс дэлэй гаас. Джон Уиллиамс Стретт уонна Уиллиам Рэмзи 1894 сыллаахха аргону аан бастаан салгынтан араарбыттара.
Ретро FM
Ретро бэйэтин нестандартнай уонна тас бырайыактарынан, чуолаан, «Легенды Ретро FM» музыкальнай фестивалы тэрийээччитэ буолар.
Аргон
Аргон Сиргэ баар сүрүн изотоптара: 40Ar (99.6%), 36Ar (0.34%) уонна 38Ar (0.06%). Атын планеталарга аргон атын изотоптара бааллара биллэр.
Эсмер Эннис
Э́ннис Эсме́р (Ennis Esmer, Enis Esmer, 1978 сыллаахха ахсынньы 29 күнүгэр төрөөбүт, Турция, Анкара куорат) — Турцияттан төрүттээх Канада артыыһа уонна киинэ сынаарыйын суруйааччыта.
Эрдэтээҥҥи олоҕо
Эсмер Эннис 1978 сыллаахха Турция өрөспүүбүлүкэтин Анкара куоратыгар күн сирин көрбүт. Үс сааһы туолан баран дьонун сэргэтин кытта Канада Торонто куоратыгар көһөн барбыт. Кини Эрл Хейг изящнай ускуутубаны үөрэтэр орто окуолатыгар анал бырагырааманан үөрэммит уонна ону таһынан Йорк университетыгар -- үрдүкү оскуолатыгар тыйаатыр уонна акртыыс маастарыстыбатын куурустарыгар үөрэммиэ. Үөрэхтэрин иккиэннэрин ситиһиилээхтик бүтэрбит.
Айар тутар суола
Эсмер Эннис 2003 сыллаахха Канада Торонто куоратыгар баар Toronto 1 диэн ааттаах теле ханаалга көстөр "Торонтон шоу" диэн быстах кэмҥэ үлэлии сылдьыбыт биэриигэ киирэн үлэлээбитэ уонна ол кэмнтэн көрөөччү киэҥ араҥатыгар биллэн көстөр буолан киирэн барбыта. Ону таһынан, Эсмер Эннис тэлэбиисэпнэ көстөр элбэх сиэрийэлэрдээх араас киинэлэргэ кэккэ оруоллары оонньуурал. Олор ортолоругар маннык киинэлэр бааллар : «Читающий мысли», «Тайные операции», «Расследования Мёрдока», «Дерзкий Лос-Анджелес», «Слепая зона» уонна «Красные дубы»; итини сэргэ Эсмер Эннис «Молодёжная лихорадка» диэн Канадаҕа эмиэ биир биллэр киинэҕэ артыыс быһыытынан оонньообута.
FNB Corporation
FNB Corporation (NYSE: FNB) — Пенсильвания штатыгар Питсбургка базаланар үп өҥөтүгэр диверсификацияламмыт корпорацията уонна холдинг компания уонна кини саамай улахан оҕо хампаанньататын - First National Bank тутааччы. 2022 сыл балаҕан ыйын 30 күнүнээҕи туругунан туругунан уопсай активтар 43 миллиард долларга тэҥнэһэллэр. Үлэлиир штаттатар: Питсбург, биэнсийэ; Балтимор, Мэриленд; Колумбия, округ; Шарлотт, оруоллары, Даремонт трададатын, Хотугу Каролинаҕа 340 офис баар. Компанияҕа 4000- тэн тахса үлэһиттээх.
Яковлева Ксения Федоровна
Яковлева Ксения Федоровна, (1927 с., Сунтаар нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1968 с. ) Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
Олоҕун олуктара
Сунтаар улууһугар Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1946-1947 сс. Иркутскай куоракка санитарнай-гигиеническэй институкка үөрэммитэ уонна Тойбохой оскуолатыгар алын кылаастарга учууталынан үлэтин саҕалаабыта, ол кэннэ 1948 с. Бүлүү педагогическай училищетын бүтэрэн, Хадан нэһилиэгин Ньыла оскуолатыгар үлэлиир.
1951 с. Хадан сэттэ кылаастаах оскуолатыгар биология, география уонна алын кылаас учууталынан үлэлээбитэ. Төрөппүттэр ортолоругар лекторийы салайара, оройуон учууталларыгар алын сүһүөх кылаастары үөрэтии мындырдарын туһунан дакылааттары араас таһымнаах семинардарга ааҕара.
Ксения Федоровна оскуола таһынан общественнай үлэнэн күүскэ дьарыктанара, ийэлэр, аҕалар оҕо иитиитигэр эппиэтинэстэрин үрдэтиигэ, учууталлар дьон ортотугар култуурнай-сырдатар үлэлэрин тэрийиигэ элбэх сыратын уурара. Нэһилиэк Сэбиэтин элбэх төгүллээх дьокутаата этэ.
Иммануил Кант
Иммануил Кант (1724 сыл муус устар 22 – 1804 сыл олунньу 12) диэн ниэмэс филосова этэ. Көнинсберг куоракка төрөөбүтэ уонна ол куоракка өлбүтэ. Философияны куорат университетыгар үөрэппитэ уонна кэнники философия профессора буолбута.
Билигин ол куорат Россия сиригэр турар Калининград диэн аата уларыйбыта.
Университет бириэмэтэ
Эдэр Кант физиканы интириэһиргиирэ, ол курдук халлаан эттиктэри (сулустары уонна планеталары) уонна сири. Сорох чинчийиилэри суруйбута да, метафизикаҕа быдан интириэстээх буолбута. Киһи опытын үөрэтиэн баҕарар буолбута. Дьон хайдах тугу эмит билэрин уонна ол билии туохха олоҕурарын чиничийэрэ.
Бастакы сабарҕалааһыннара
Лейбниц уонна Вольф үлэлэрин сабыдыалларыттан Кант тутаах боппуруостар эппиэттэрин сабарҕалыыр буолбута. Ол кэнниттэн Шотландия философын Давид Гумы аахпыта. Кини киһи уопутун хантан ыларын чопчуйа сатаабыта уонна скептицизм диэн олус күүстээх санааны булбута, онно ханнык баһар уопуту сабарҕалатыахха сөп этэ. Кант Гуму ааҕан баран олус соһуйбута, саҥа көстүүнү биллэрбитэ. Кини догматизмтан уонна скептицизмтан атын санаа баарын көрдүүтүн саҕалаабыта.
Атын философы Жан-Жак Руссоны аахпыта. Киһи туһунан санаалара, чопчулаан мораль туһунан, киһи көҥүлүн туһунан уонна үйэлээх эйэ туһунан санаалара Канты олох күүскэ сөхпүтэ.
Урал-Батыр
Урал-батыр (башк.Урал батыр) - башкир эпоһа (кубаир), башкир тылын мэҥэ бэлиэтэ.
Урал-батыр тыһыынчанан сыллар анараа өттүлэриттэн кэлбит, түҥ былыргы үйэлэргэ олорон ааспыт дьон туһунан кэпсиир үһүйээн. Сорох уобарастарын уонна матыыптарын башкир атын эпостарыгар булуохха сөп ("Заятуляк и Хыухылу", "Кунгыр-буга", "Алпамыша", "Кузыйкурпяс и Маянхылу"), онтон, "Акбузат" уонна "Бабсак и Кусэк" диэн эпостар, "Урал-Батыр" ис хоһоонун салҕаан, башкир эпостарын биир ситимнээх оҥороллор.
Урал-Батыр эпос 19 прозаическай уонна 4576 поэтическай устуруокаалартан турар. Кинини композиционно 3 чааска араараллар. Эпос поэт-толорооччуларынан (сэсэннарынан) көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн кэлбит.
1910 с. Мухамедша Абдрахманович Бурангулов икки сэсэн эпоһын сурукка киллэрбит: Эпос прозаичнай биэрсийэтин, Учалинскай оройуон Имангул диэн ааттаах аулугар олорор Исмагил Рахматуллинтан, 1956 с. чинчийээччи А.И.Харисов суруйбута биллэр. Ол сыл кинигэтэ тахсыбыт. Этиологическай миф диэн биэрсийэни, 1984 с. Башкортостан Зианчуринскай оройуонун Габбасово аулун олохтооҕо Шамсия Сафаргалиннаттан суруллубут. 1968 с. "Урал-Батыр" эпос кылгатыылардаах тиэкиһэ, "Агидель" сурунаалга, башкир тылынан бэчээттэнэн тахсыбыта. 1972 с. "Башкирское народное творчество" кинигэ, бастакы туомугар, башкир тылынан толору бэчээттэммитэ. 1975 с. "Библиотека всемирной литературы"-диэн сиэрийэҕэ, "ССРС норуоттарын героическай эпоһа" диэн хомуурунньук бастакы туомугар кылгатыллыбыт көрүҥэ, ону кытта, "Эпос народов СССР" диэн сиэрийэҕэ, эмиэ тахсыбыта. 1977с. эпос толору академическай тиэкиһэ нуучча уонна башкир тылынан тахсыбыта.
Эпоһы чинчийээччи А.А.Петросян башкир эпоһа, Гильгемаш туһунан шумер, аккад эпоһын кытта ис хоһоонноро маарыннаһалларын билбитэ эрээри,эмиэ да, идейно-художественнай концепциялара олох сөп түбэспэт өрүттэрин эмиэ, булбута:"Урал-Батыр" эпос сүрүн матыыба - киһи баартан бары күүстээх, үтүөнү туох да баһыйбат. Онтон, Вавилон эпоһа атын идеяҕа тирэнэр - туох барыта таҥара илиитигэр баар". Бөлүһүөк Д.Ж. эпос сүҥкэн суолтататын - "башкир омук общественнай өйүн уонна толкуйун устуоруйатын үөрэтэргэ көмөлөөх айымньы"диэн көрөр.
Эпос нууччалыы тылбааһын, прозаическайын - суруйааччы А.Г.Хусаинов, поэтическайын - поэт Г.Г. Шафиков оҥорбуттара.
2003 с. "Урал-Батыр", английскай тылга тылбаастаммыта (тылб.С.Г.Шафиков). Уфаҕа, эпос бэлэххэ анаммыт үс тылынан бэчээттэммит кинигэтэ тахсыбыта(башкирдыы, нууччалыы Г.Г.Шафиков, английскайдыы Г.С.Шафиков). 2006 с."Урал-Батыр" немец тылынан(тылб. Германияттан филология билимин дуоктара Алия Тайсина)тахсыбыта. Ону таһынан, эпос аан дойду атын тылларыгар, эмиэ, тылбаастаммыта(абхаз, иврит, турок, чуваш уо.д.а.) 2007 с. аан бастаан "Урал-Баатыр" уларытыыта суох дьиҥнээх тиэкиһэ тахсыбыта. Инники, партия киин кэмитиэтэ фольклор кэккэ пааматынньыктарын бобор уурааҕы, башкир парторганизациятыгар анаан таһаарбыта. Башкир учуонайдарын эккирэтэн туран эрэпириэссийэлииллэрэ, ол иһигэр, Мухаметша Бурангулов иккитэ эрэпириэссийэлэммитэ. Ол да буоллар, "Урал-Батыр" эпос, төһө да эрэпириэссийэ баарын үрдүнэн, бүтүн ордубута.
Дьиҥнээх тиэкис, латыынн ыы сириибинэн массыынаҕа суруллан(хоһооннор быыстарыгар проза киллэһиктээх)уонна илиинэн көннөрүүлээх (М.Бурангулов) РАН Уфа научнай сыантырын научнай аркыыбыгао харалла сытар. Илииннэн суруллубут тиэкис суох.
Билиҥҥи кэмҥэ, "Урал- Батыр" эпоһы дириҥник үөрэтии салҕанан бара турар. Башкортостаҥҥа, эпоһы киэҥник тарҕатар элбэх үлэлэр ыытыллаллар. Башкир Мажит Гафури аатынан академическай дыраамтыйаатырыгар "Урал-Батыр" диэн испэктээҕи туруорбута. "В поисках Акбузата" диэн научно-популярнай киинэ уһуллубута. "Золотое кольцо Башкортостана: "Урал-Батыр" эпос суолунан"- диэн туристарга аналлаах бырайыак оҥоһуллубут. Сыл аайы эпоһы ааҕарга куонкурустар буолаллар. "Урал-Батыр" эпос "Башкортостан сэттэ сөҕүмэр дьиктититтэн"биирдэстэрэ буолар. "Нематериальное культурное наследие Тюрков" диэн испииһэккэ киирбит. "Шедевры устного и нематериального наследия человечества" диэн ааттаах ЮНЕСКО испииһэгэр киирэргэ хандьытаат.
Харыалык диоксида
Харыалык диоксида (CO2) диэн химия холбоһуга, харыалык аһыыбалаах оксида. Өҥө суох кыра биллэр-биллибэт сыттаах гаас. Биир харыалык уонна икки абалык атомнарыттан турар. Тыыннаахтар тыыналларыттан үөскээн тахсар. Тыыннаах тобоҕо (органика) умайдаҕына эмиэ тахсар. Үүнээйилэр харыалык диоксидын иҥэрэн аһыыллар, бу фотосинтез дэнэр. Шотландия билимдьитэ Джозеф Блэк 1750-с сылларга харыалык диоксидын саҥнарын үөрэтэн суруйбута. Харыалык диоксида Сир климатыгар улахан дьайыылаах бүскүтэр гаас буолар. -78.5°C температураҕа кытаанах туруктанан кураанах муус буолар.
Харитонов Савва Прокопьевич
Харитонов Савва Прокопьевич — Саха АССР үтүөлээх учуутала, тылбаасчыт, эрэдээктэр.
Олоҕун олуктара
1901 с. атырдьах ыйын 6 (19) к. Томпо оройуонун III Байаҕантай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1909-1912 сс. Кириэс-Халдьаайы оскуолатыгар үөрэммит, икки сыл Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа үөрэммит. 1923-1927 сс. учууталлаабыт. 1925 с. Кириэс-Халдьаайы орто оскуолатыгар бастакы комсомольскай ячейканы тэрийэр. 1927-1928 сс. Дьокуускай уобаластааҕы сэбиэскэй партийнай оскуолаҕа үлэлиир. 1928 с. бжс ыйыттан ЯЦМК комиссариатын чилиэн-сэкирэтээрэ. 1929-1932 сс. "Кыым"хаһыат эрэдээктэринэн, онтон сүрүн эрэдээктэринэн үлэлиир. 1938 с. А.С.Пушкин аатынан Дьокуускай судаарыстыбыннай бибэлэтиэкэҕэ библиографтыыр. 1937-1938 сс. Мэҥэ-Хаҥалас Хаптаҕай сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлыыр. 1940-1943 сс. Дьокуускай госиздатыгар эрэдээктэрдиир. Ону таһынан, нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлиир, 1961 с. биэнсийэҕэ тахсар.
Айар үлэтэ
М.Е.Салтыков-Щедрин "Бэрт муударай ылбай", А.П.Чехов "Эһэ", марксизм-ленинизм айымньыларын тылбаастаабыт
Г.С.Тарскайдыын, П.А.Ойуунускайдыын "Русско-якутский термино-орфографический словарь" диэн бөдөҥ научнай үлэни суруйсубута.
Наҕараадалара
"За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг." мэдээл
Сигэлэр
Е.И.Колесова. Историю делают люди. Якутск: Дани-Алмас, 2019
Дуньмаҕа
Дуньмаҕа (олбоххо олорбут кытайдыы аата: 长寿天亲可汗, пиньинь: changshoutianqingkehan; кытайдыы тус аата: 移地健, пиньинь: dunmohedagan) – 780–789 сылларга Уйгуур хаҕанатын баһылыга.
Салайар кэмэ
Дуньмаҕа Идигэн хаҕаны өлөрөн баран Кытайтан анаммыт саҥа хаҕан буолбута. Дуньмаҕа хаҕан буолаат тута Кытайга Чанъань куоракка илдьитин ыыппыта. Кытай ыраахтааҕыта киниэхэ уичэнгункэхань (武義成功可汗) диэн солону биэрбит. Ону таһынан Дуньмаҕа Мани итэҕэлин таҥараһыттарын үүртэлээбит.
Тудун Имишаны өлөрүү
Кытайдар уйгуурдарга дьайыыларын күүһүрдээрилэр уйгуур аҕа баһылыктарыгар Кытай киин куоратыгар көҥүллүк кэлэллэрин уонна эргинэллэрин көҥүллээбиттэр. Биир кэм Тудун Имиша (кыт.: 突董翳蜜施) Мэйлу ууһун аҕа баһылыга Кытай киин куоратыттан төннөн иһэн Чжэньу (кыт.: 振武) куоракка тохтоон үс ый кытайдар харайыыларыгар олорбут. Ол куорат баһылыга Чжан Гуаншэн (кыт.: 張光晟) эбит. Ол саҕана хаҕан өстөөх аҕа баһылыктары хам баттыыр кэмэ этэ. Чжан Гуаншэн Тудун Имишаны өлөттөрөөрү хаҕаҥҥа сурук суруйбут уонна кинини хаҕаны утары өрө тураары сылдьар диэн балыйбыт. Хаҕан Тудун Имишаны тутарга көҥүл биэрбит. Чжан Гуаншэн аҕа баһылыгы тутаары кыра сололоох тойону ыыппытын Тудун Имиша өһүргэнэн ол тойону кырбаабыт. Онуоха Чжан Гуаншэн сэрииһиттэрдээх кэлэн Тудун Имишаны уонна куоракка баар уйгуурдары барыларын кырган кэбиспит.
Кытайдар хаҕаҥҥа илдьит ыытан бараннар сыһыан куһаҕан буолбутун өйдөөбүттэр. Тудун аймахтара иэстэһиэн баҕарбыттар уонна илдьиттэри өлөрө сатаабыттар, ол эрээри хаҕан кинилэри тохтоппут.
788 с. дуогабар
783 сыллаахха Дуньмаҕа Кытай ыраахтааҕытыттан эйэ уонна уруу дуогабарын көрдөөбүт. Дай-цзун ыраахтааҕы уйгуурдары кытта сыһыан мөлтүүрүн билэн Кытай хотунун кэргэн ыыппатах. Кэлин ыраахтааҕы уйгуурдарга саҥа дуогабары сүбэлээбит: Уйгуурдар бу дуогабары ылыммыттар уонна Хэцюе Дагань (合闕達幹) хаҕан ойоҕун ыла барбыт, ол эрээри кытайдар хотун мэтириэтин эрэ биэрбиттэр. 788 сыллаахха уйгуур илдьиттэрэ хаҕан ойоҕун ыла бараллар. Кытай ыраахтааҕыта Сюй Цзян (許降) диэн ааттаах хотуну хаҕаҥҥа ыытар.
789 сыллаахха Дуньмаҕа хаҕан өлөр. Саҥа хаҕан Паньгуань буолар.
Bank of Hawaii
Bank of Hawaii (Банк Һавайи) — Һавайи штатыгар саамай кырдьаҕас баана уонна иккис бөдөҥ коммерческай баана буолар. Һонолулу салалтата баар.
NextEra Energy Resources
NextEra Energy Resources, АХШ биир саамай улахан энергетическай тэрилтэтэ, Флорида уонна Техас штаттарын сүрүн уотунан уонна сылааһынан хааччыйааччы. 32 штаттарга 10% уотунан хааччыйар, Канаадаҕа уонна Кытайга тыал энергиятын оҥорор станциялардаах.
Егоров Алексей Дмитриевич
Егоров Алексей Дмитриевич — химия наукатын хандьыдаата, биологическай наука доктора, Саха сиригэр биолого-химическэй оскуоланы төрүттээбит киһи, РСФСР уонна Саха АССР наукаларын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Байаҕантай улууһун 2-с Байаҕантай нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Уус Алдан улууһун Тиит Арыы нэһилиэгэр) Чулууда диэн алааска төрөөбүтэ. 1938 сыллаахха Саха педагогическэй инсттуутун иһинэн айылҕа факультета (естественный факультет) арыллыбыта. Бастакы декаан эдэр учуонай химик Алексей Егоров буолбута (1938–1941 уонна 1943–1944 сс.). 1940 сыллаахха сахалартан бастакынан химия наукатын хандьыдаатыгар диссертация көмүскээбитэ.
Васильева Дария Васильевна
Васильева Дария Васильевна — СӨ үтүөлээх агронома.
1945 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1971 с. Москватааҕы К. А. Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбит агроном. 1972—1978 сс. Ленин аатынан совхозка Ороссолуода отделениетыгар оҕуруот аһын үүннэрэр биригээдэ биригэдьиирэ. 1980 сылтан Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын министерствотыгар кылаабынай агономунан үлэлиир. 1975 с. САССР Үрдүкү Сэбиэтин депутата. 1975 с. БСНХСБ үрүҥ көмүс медалиһа. 1975 с. «Бочуот Знага» орден кавалера. 2005 с. СӨ үтүөлээх агронома.
First Hawaiian Bank
First Hawaiian Bank — Һавайи саамай бөдөҥ уонна биир кырдьаҕас коммерческай баана буолар. Салалтата Һонолулу куоратка баар.
Харыалык моноксида
Харыалык моноксида (химия формулата CO) диэн өҥө уонна сыта суох гаас. Моль маассата 28 g/mol, салгынтан чэпчэки. Сүрүннээн ситэ үрэйиллибэтэх органика тобохторуттан уонна биомасса умайыытыттан үөскээн тахсар. Киһи харыалык моноксидын тыыннаҕына тыҥатыттан хаанынан тарҕанан барар. Гемоглобинныын булкуһан карбоксигемоглобин буолар. Карбоксигемоглобин киһи хааныгар концентрациятын нормата 0-3%. Бу норматтан таҕыстаҕына сүһүрэн өлүөххэ сөп.
Хоточчу (Хаҥалас улууһа)
Хоточчу — Хаҥалас улууһун Бастакы Дьөппөн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Санта Барбара (сериал)
Санта Барбара диэн драма сериал, Аан Дойдуга биир уһуннук уһуллубут сериал буолар, 7 сыл устата 2400 сериялара уһуллубуттара. Санта Барбара диэн Калифорнияҕа баар куорат олоҕо көстөр.
Saxo Bank
Саха Сиригэр элбэх дьон бу баан нөҥүө Кытай уонна Америка биржаларыгар оонньууллар.
Санта Барбара (куорат)
Санта Барбара - Калифорния сиригэр баар куорат, 140 км тэйиччи сытар Лос Анджелес куораттан. Баайдар олорор куораттара буолар.
Герасимов Ефим Михайлович
Герасимов Ефим Михайлович
1911 с. Хара нэһилиэгэр төрөөбүт. Оскуолаҕа үөрэммэтэҕэ, ликбезкэ үөрэнэн былыргы сиэринэн үөрэхтэммитэ. 1929 с. народнай суут сэтээтэлинэн быыбардаммыта. 1930-1931 сс. Батараактар союзтарын оройуоннааҕы комитетын председателэ. 1931-1937 сс. оройуоҥҥа сир салаатын сэбиэдиссэйэ. 1937-1938 сс. кулун тутарга диэри Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун райсоветын председателэ. 1938 с. кулун тутарга "норуот өстөөҕө" аатыран хаайыллыбыта, ити сыл балаҕан ыйыгар Дьокуускай түрмэтигэр сытан өлбүтэ. 1956 с. Ефим Михайлович Герасимов буруйа суоҕа дакаастанан реабилитацияламмыта. Колхозтарга сиртэн үүнүүнү ылыыга, сүөһүттэн ылыллар бородууксуйаны үрдэтиигэ оройуон ситиһиилэрин иһин 1936 с. Саха КСК-тэ Герасимов Ефим Михайловиһы Бочуотунай грамотанан наҕараадалаабыта.
Слепцова Вера Семеновна
Слепцова Вера Семеновна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Дьааҥы улууһун В.С.Чириков аатынан Адыаччы орто оскуолатын үрдүкү категориялаах саха тылын, литературатын учуутала.
Central Pacific Bank
Central Pacific Bank — Америка биир бөдөҥ коммерческай баана, Гавайи, Калифорния, Орегон штаттарга үлэлиир. Дьоппуон Sumitomo Group конгломератка киирэр.
Слепцова Вера Семеновна
2103 сыллаахха Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Инникигэ хардыы» күрэскэ кини бэлэмнээбит оҕото сэттис кылаас үөрэнээччитэ Горохова Декабрина «Киһи этин-хаанын көрдөрөр тыллар» диэн чинчийиитэ II миэстэни ылбыта.
Никифоров Степан Семенович
Никифоров Степан Семенович — тылбаасчыт, учуутал, редактор.
Олоҕун олуктара
Никифоров Степан Семенович 1906 с. Таатта оройуонун Эһэ нэһилиэгэр Хочо диэн сиргэ (билигин Томпо улууһа Байаҕантай) төрөөбүтэ. Кириэс-Халдьаайы сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран 1928-1929 сс. үөрэх сылыгар Дьокуускайга политехническай сырдатар үлэһиттэр биир сыллар куурустарыгар үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Тааттаҕа учууталлаабыта. 1929 с. сайын Эһэ нэһилиэгэр ыытыллыбыт сир реформатыгар үлэлээбитэ. 1941-1961 сс. Саха Сиринээҕи кинигэ издательствотыгар дириэктэринэн үлэлээбитэ. 1961-1971 сс. Саха АССР кэмитиэтигэр сурук отделын сэбиэдэссэйинэн үлэлээбитэ.
Степан Семенович 1931 с. ССКП чилиэнэ этэ Издательствоҕа үлэлии олорон ССКП Дьокуускай кулраттааҕы кэмитиэтин чилиэнинэн, баартыйа Саха уобаластааҕы кэмитиэтин ревизионнай хамыыһыйатын чилиэнинэн талыллыбыта.
1972 с. сэтинньи 23 к. олохтон туораабыта.
Айар үлэтэ
Э.Казакевич "Сулус" диэн сэһэнин (1949), Елена Кошевая "Уолум туһунан сэһэн" диэн кинигэтин  (1950), уо.д.а кинигэлэри тылбаастаан таһааттарбыта.
Сигэлэр
Николаев Н.С. Томпонский район. Годы. События. Люди 1931-2011. Якутск, 2014 г.
American Savings Bank
American Savings Bank — АХШ баана, Һавайи штатка базаланан олорор.
Hawaiian Electric Industries
Hawaiian Electric Industries — АХШ биир бөдөҥ уоту, гааһы уонна энергетическай инфраструктураны сайыннарар тэрилтэтэ, Һавайи штатка базаланан олорор.
Hawaiian Electric Industries бас билиитигэр American Savings Bank киирэр.
Hawaiian Electric Industries Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Аввакумова Мария Ивановна
Аввакумова Мария Ивановна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1956 с. Сунтаар сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1976 с. Магаданнааҕы педагогическай институкка киирбитэ, онтон бүтэрэн Сунтаар алын сүһүөхтээх оскуолатыгар учууталынан анаммыта.
М. И. Аввакумова - уопуттаах, айымньылаахтык үлэлиир учуутал. Идэтийбит таһымы мэлдьи үрдэтэр: саҥа суоллары уонна ньымалары көрдүүр, коллегаларын уонна өрөспүүбүлүкэ бастыҥ уопуттарын киллэрсэр, учууталлар саҥа технологияларын чинчийэр уонна улуус, республика таһымнарыгар бэйэтин педагогическай уопутун тарҕатар. Мария Ивановна-экспериментатор учуутала. "Школа "РОСТА, школа развития" республикатааҕы эксперимеҥҥэ, оҕолору үөрэтии эксперименигэр Хамраева "Русский язык для тюркских школ" өрөспүүбүлүкэтээҕи эксперимеҥҥэ кыттыбыта. Кини "Доруобуйа", "Ыал", НОУ "Кыым" оскуола сайдыытын программатын автора. "РОСТ" кинигэ оҥорооччуларыттан биирдэстэрэ буолар.
Өр кэмҥэ Мария Ивановна начальнай кылаас учууталларын методическай холбоһугун салайбыта. Кылаас салайааччытын быһыытынан үлэтин ис хоһооно интэриэһинэй. Кини төрөппүттэрэ — кылааска иитэр үлэҕэ тэрээһинигэр кытталлар, интэриэһинэй куруһуоктары ыыталлар. "Мин төрөппүттэрим — мин көмөлөһөөччүлэрим" диэн ыстатыйа "РОСТ" кинигэтигэр, педагогическай университеты тэрийбит "аһаҕас уруок" педагогическай идеяларын фестивалын чэрчитинэн 2008 с. бэчээттэммитэ.
Аан дойдуга Дьон биир санааланыытын күнэ
Аан дойдуга Дьон биир санааланыытын күнэ — ХНТ Генеральнай Ассамблеята быстар дьадайыыны суох гыныыга анаммыт ХНТ Уон сылыгар тахсыбыт резолюциятыгар (Резолюция №  A/RES/60/209) ахтыллыбыта. Сылын ахсын ахсынньы 20 күнүгэр бэлиэтэнэр, 2006 сыллаахтан.
Гаврильев Игорь Георгиевич
Гаврильев Игорь Георгиевич — РФ үтүөлээх мелиоратора, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Гражданскай килбиэн» хаһаайына, Мэҥэ-Хаҥалас, Уус-Алдан улуустарын Ытык киһитэ.
1944 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хаптаҕай сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
1972 с. Москватааҕы гидромелиоратативнай институту бүтэрэн Ленин аатынан совхозка мелиораторынан үлэтин саҕалаабыта. 1975—1978 сс. Мэҥэ-Хаҥаласка райсовет председателин солбуйааччы, райплан председателэ. 1978—1980 сс. «Ленин» совхоз парткомун секретара. 1980—1985 сс. СӨ мелиорациятын министрин солбуйааччы. 1985—1987 сс. СӨ мелиорациятын министрэ. 1987—1991 сс. Уус-Алдаҥҥа ССКП райкомун I секретара. 1992—2002 сс. «Ленаводстрой» генеральнай директора. 2002—2007 сс. «Стройсельгазификация» генеральнай директорын солбуйааччы. 2008 с. «Нижнеленскэй» генеральнай директорын солбуйааччы. ССКП XXVIII сийиэһин делегата, РФ үтүөлээх мелиоратора, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Гражданскай килбиэн» хаһаайына, Мэҥэ-Хаҥалас, Уус-Алдан улуустарын Ытык киһитэ.
Дмитриев Василий Михайлович
Дмитриев Василий Михайлович - бэтэринээр учуонай.
1927 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1954 с. Москватааҕы ветеринарнай акдемияны бүтэрэн Үөһээ Халыма, Хаҥалас, Мэҥэ-Хаҥалас оройуоннарыгар кылаабынай ветеринарнай бырааһынан үлэлээбитэ. 1965 с. Бүтүн Союзтааҕы научнай-чинчийэр институт аспирантуратын бүтэрэн Дьокуускайдааҕы научнай-чинчийэр институт ветеринарнай салаатыгар старшай научнай сотруднигынан үлэлээбитэ. Саха сирин усулуобуйатыгар ынах сүөһү гиподерматоһун (куйуктатын), сылгы сойуотун үөрэтэн, практикаҕа, олоххо туттуллар буолалларын ситиспитэ.
20-тэн тахса бэчээттэммит научнай үлэлэрдээх.
Бэтэринээр билимин хандьыдаата. Саха АССР үтүөлээх ветеринарнай бырааһа.
1981 с. өлбүт.
Үлэ таҥаралара үөскээһиннэрэ
Үлэ таҥаралара дьон үлэни кыһанан, үчүгэйдик үлэлииргэ баҕа санааламмыттарыттан үөскээбиттэрэ.
Олус былыргы дьон мас баалкыны ылан илиилэригэр тутан охсуһар, буору хаһар буолуохтарыттан ыла араас үлэ көрүҥнэрэ сайдан барбыттара. Бииртэн биир үлэ көрүҥнэрин баһылаан иһии дьон сайдыыны ситиһэн иһиилэрин түргэтэппитэ.
Саҥаны айыыны оҥорон үлэни тупсаран, саҥа үлэни саҕалаан иһэр дьон бэйэлэрин айыыларынан ааттаммыттара. Сайдыыны ситиһэри атахтыыр, утарылаһар дьону барыларын абааһыларынан ааттаабыттара уонна сэриилэргэ кыайан-хотон аҕыйаппыттара. Дьон өйдөрө-санаалара сайдан истэҕинэ үлэ-хамнас ылар олуола улаханнык үрдээбитэ. Үлэни кыайа-хото үлэлиир, сэриилэһэр, бултуур, элбэхтик саҥаны айыылары оҥорон олоххо киллэрэр эр дьон баһылаан салайыылара үөскээбитэ. Дьон үлэ-хамнас туһаны, сайдыыны, тупсууну аҕаларын билэн үлэни-хамнаһы кыайарга баҕа санаалара улааппыта, үгэскэ кубулуйбута. Үлэ көрүҥнэриттэн тутулуктанан үөскээн тахсар ураты баҕа санаалар үгэскэ кубулуйууларыттан саҥа, үлэ таҥаралара үөскээбиттэрэ.
Үлэ таҥаралара үөскээһиннэрэ киһиэхэ харыстыыр санааларын улаатыннарбыта. Тугу барытын харыстааһын, кэмнээн көрөн туттар буолуу сайдыбыта дьон ыскайдыыр, ыһар-тоҕор, сиэн-аһаан кэбиһэр санааларын кыччаппыта. Бултааһын дьон үлэлэрин соҕотох көрүҥэ буолара уурайбыта. Дьиикэй кыыллары тутан ылан иитэн үлэҕэ туһаныы олоххо киирбитэ, сайдыбыта. Аналлаах үөрэхтээхтэр билиниилэринэн ыты дьиэтиппиттэрэ 15 тыһыынча сыллартан ордубут. Дьон баһылаабыт үлэлэрин көрүҥнэрин күүскэ сайыннаран, баҕа санаалара улаатан үлэҕэ-хамнаска сыһыаннаах таҥаралары үөскэтэн тарҕаппыттара:
-	Байанай таҥара. Бу олус былыргы кэмтэн сайдыбыт булчуттар таҥаралара. Дьон бары кэриэтэ бултаан аһыыр-таҥнар эрдэхтэринэ олохторо бу таҥараттан олус улахан тутулуктааҕа. Кырыалаах кыһыҥҥа Байанай таҥара тугу да биэрбэтэҕинэ, бэрсибэтэҕинэ хоргуйан өлүүгэ тиийэллэрэ. Дьон олус кыһанан бултуурга тыҥырахтаах кыыллары үтүктэн үөрэнэллэрэ. Кэлин киһи өйө-санаата сайдыытыттан, туттар тэриллэри оҥостуутуттан араас бултуур тэриллэри оҥостор кыахтаммыта.
Билигин бултааһын төһө да аҕыйаатар Саха сиригэр суох буолара өссө да ыраах. Байанай таҥара айылҕаны, тайҕаны, уулары, булду харыстыыр, кэмнээн, нэмин билэн туһанарга, бултуурга ыҥырар аналлааҕа хаһан да кыччаабат.
-	Таба таҥара. Таба иитээччилэр, манааччылар, көлө оҥостооччулар таҥаралара. Хоту сирдэргэ дьон маҥнай дьиэтитэн үлэҕэ туһанар буолбут кыылларынан таба буолар. Таба аһылык, таба тириитэ таҥас, дьиэ, таба көлө буолбута олоххо сайдыыны ситиһэллэрин үөскэппитэ. Табаны туһанааччылар элбээһиннэриттэн таба таҥараҕа кубулуйбут. Таба таҥара туһунан А.И.Гоголев маннык суруйар: “Сака” диэн тыл иранныы таба диэн буолар уонна таба көлө үөскээбит, тэнийбит кэмигэр эмиэ сөп түбэһэр. Сака, күн-дьыл ааһан истэҕин аайы, суолтата улам кэҥээн, күн таба, салаа-лабаа, элбэх салаалаах-лабаалаах таҥара, күн, быйаҥ таҥаратын символа эҥин диэн буолбут. (1,121).
Ити быһаарыыга эбэн биэриини киллэриллэр. Таба таҥара буолуута “тап” диэн сахалыы тылтан ордук улахан тутулуктаах. Киһи өйө-санаата сайдан истэҕинэ тугу барытын сыыһа-халты буолбакка таба, табатык оҥорорго баҕа санаата ол кэмҥэ үөскээн сайдыбыт. Тугу барытын табатык оҥорор баҕа санаа үгэскэ кубулуйан таба таҥараны үөскэппит.
- Ынахсыт таҥара. Ынах сүөһүнү көрөөччүлэр таҥаралара. “... Юрюнг Айыы или Айыы Тойон, его антипод Улуу Тойон, Уордаах Джесегей, известный как покровитель конного скота, Ынахсыт Хотун – богиня, стоящая в таком же отношении к рогатому скоту...” диэн Г.В.Ксенофонтов суруйар. (2,329). Билигин сахалар бу Ынахсыт таҥараны умнубуттарын түмүгэр ынах сүөһүнү аанньа ахтан, кыһанан көрбөт буолуулара үөскээн сылдьар. Ынах сүөһү ахсаана аҕыйыы турарын үрдүнэн кыһанан көрбөккө-истибэккэ, аанньа аһаппакка уонна тоҥорон эрэйдииллэрэ элбээтэ. Ынах сүөһүттэн олохторо тутулуктанар сахалар Ынахсыт таҥараны оннугар түһэрэллэрэ эрэйиллэр.
Былыргы кэмнэргэ саха ынаҕа сылгы курдук айылҕаҕа бэйэтэ сылдьар буолуон сөп. Ону ынах синньэ түүлээҕэ эмиэ бигэргэтэр. Итини тэҥэ Омоҕой Баай кэлиитин туһунан кэпсээҥҥэ мыраантан ынаҕы булбуттарын туһунан кэпсэнэр. Ынахтан үүтүн сылы быһа ыан туһанаары сахалар хотоҥҥо тутар буолбуттар. - Дьөһөгөй таҥара. Сылгы таҥарата. Бу таҥара билигин да саха сылгытын араҥаччылыы сылдьар. Урукку кэмнэргэ Уордаах Дьөһөгөй диэн ааттанара. Сылгыны атаҕастааһын, куһаҕаннык көрүү-истии кэнниттэн иэстэбилэ кэлэрин билигин да билэллэр. Сылгылар ахсааннара кыралаан да буоллар эбиллэр.
- “Сах” таҥара. Уоттан тутулуктаах тимири уһаарааччылар, уустар таҥаралара. “Сах” таҥаралаах тимир уустара саха омугу үөскэппиттэрэ. Саха сиригэр тимири уһаарыы сайдыыта 2,5 тыһыынча сыллардаахха буолбутугар сөп диэн үөрэхтээхтэр быһаарбыттара. (3,22). “Сах” диэн былыргы сахалар Күн таҥараларын аата эбит диэн Г.В.Ксенофонтов бэйэтин “Шаманизм и христианство” диэн үлэтигэр быһаарар. (4,245). 17-с үйэҕэ нууччалар кэлэннэр бэлэм тимиринэн олохтоохтору хааччыйаннар сахалар тимири уһаарар идэлэрин умуннаран сылдьаллар.
- “Син” таҥара. Сахалар кытайдартан үтүрүттэрэн хоту диэки көһүүлэригэр онно хаалбыт таҥара. “Син” таҥара буолбута “син билэр”, “синим биир” диэн этиилэргэ иҥэн сылдьар. Кытайдар “чина” диэн ааттаналлара “Син” таҥара сабыдыала буолар.
- “Бах” таҥара. Нууччалар сахалартан арахсыыларыгар илдьэ баран “бог” диэн ааттаабыт таҥаралара. Бу таҥара аата киһиэхэ баҕа санаата үгэс буолан таҥараны үөскэтэрин билинии буолар.
Үлэ-хамнас сайдан иһиитэ дьон үлэлиир үлэлэриттэн тутулуктаах баҕа санаалары үөскэтиниилэригэр тириэрдибитэ. Бу баҕа санаалар үгэс буолан саҥа таҥаралары үөскэппиттэрэ. Дьон үлэлиир үлэлэринэн тус-туспа арахсыыларыттан хайдыһыылар, тус-туспа барыылар баар буолбуттара.
Олоххо сайдыыны, тупсууну аҕалар үлэ көрүҥүн сахалар баһылааһыннара атыттартан чорбойон, бастаан тахсыыларын үөскэппитэ. Тимири уһаарыыны уонна уһаныыны баһылаабыт “Сах” таҥаралаах сахалар Сибииргэ олохтоох омуктар сайдыыларын уһун үйэлэргэ баһылаабыттара. Тимиртэн сэрии сэптэрин оҥостоннор таба таҥаралаах сакалар киэҥ сирдэри баһылаабыттара, ааттарын- суолларын Германияҕа, Англияҕа тиийэ хаалларбыттара. Сахалартан үөскээн арахсыбыт хууннар киэҥ сирдэри Сибииргэ, Европаҕа, Азияҕа сэриилээн ыла сылдьыбыттара. Бу быһаарыыны түүрдэр саҥарар тыллара хууннуу эбитэ уонна хууннар сактар биистэрин салҕааччылара буолаллара дакаастыыр. (5,172). Үһүйээн быһыытынан, былыр сир-дойду айыллыытын саҕана дьаҕыл атыыр сылгы, дьаҕыл тойон (хотой) уонна киһи буоланнар биир сиртэн, биир айыыттан айыллыбыттара үһү. Манна сылгы таҥара халлааны кытта биир ситимнээҕэ дьэҥкэтик көстөр. Кынаттаах ат – скиф көс биистэрин саҕанааҕы итэҕэл биир сүрүн өйдөбүлэ буолар. (6,17).
Сахалыы ааттаах сирдэр Сибииргэ, Орто Азияҕа, Илин Европаҕа сир аайы баалларынан сахалар олус киэҥ сирдэри баһылаан, тарҕанан олоро сылдьыбыттара быһаарыллар. (7,134).
Сахалар олус уһун үйэлээх омук буолалларын элбэх таҥаралаахтара уонна саҥа үөскээбит үгүс омуктары бэйэлэрин тылларынан аат биэрэн ааттаабыттара биллэрэр. (9,81). Омук үйэтэ 900 сыл курдук буоллаҕына саҥа омук үөскээһинин кэмэ 300 сыл курдук кэми ылар. Сахалыы тылынан ааттаммыт омуктар элбэхтэрэ, саха тыллара элбэх омук тылыгар киирэн сылдьаллара саха дьоно үгүс омуктары кытта бииргэ олорон элбэх саҥа омуктары үөскэппиттэрин бэлиэтэ буолар.
Тылы үлэ үөскэппитин туһунан Сомоҕотто маннык суруйар: “..., что каждый язык в древности был слугой не этноса, а типа занятий и обслуживал одинаково всех. Независимо от этнической принадлежности, кто взялся кормиться обслуживаемым им типом занятий”. (10,41).
Нууччалары кытта холбоһууттан саҥалыы үөскээн эрэр саха омук билигин күүһүрэр, кыаҕырар кэмигэр кэллэ. Сахалыы Үрүҥ Күн таҥара үөрэҕин олоххо киллэрии сайдыыны ситиһии өссө түргэтииригэр, олоҕу табатык сыаналыырга, Россия иһигэр эйэни олохтуурга кыах биэрэр. Тыл үөрэхтээҕэ буолбакка омугу үлэ, үлэһиттэр эрэ сайыннараллар, ахсааннарын элбэтэллэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ үлэһиттэр көрсүө, сэмэй буолуу үөрэхтэриттэн тирэх ылан сайдар. Билигин ырыынак кэмигэр үлэни-хамнаһы сайыннаран сайдыыны ситиһиигэ сэбиэскэй былаас кэмигэр ахсааннара аһара элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэрэ мэһэйдииллэрэ үксээн иһэр. Олоҥхо кэминээҕи охсуһуулаах, өлөрсүүлээх олоҕу хайҕааһын, ол кэми “үчүгэй” диэн үөрэтии саҥа олоххо омук сайдыыны ситиһэригэр туох да туһата суох. Арай этиһиини, охсуһууну, өлөрсүүнү күөртүүрүнэн омукка эйэлээх буолуу үөскээһинин мэһэйдиир эрэ кыахтаах.
Саҥа технологияларынан туһанан үлэни-хамнаһы түргэнник сайыннарарга сайдыылаах омук тылын билии улахан суолталаа. Икки омук тылын үөрэтэн, билэн иһии мэйии үлэлиир күүһүн сайыннаран, күүһүрдэн өй-санаа өссө сайдыытыгар тириэрдэрин, сайдыыны ситиһиини түргэтэтэр кыаҕын икки омук тылын билэр сахалар билигин туһанар кыахтаннылар. Олус уһун үйэлээх сахалар диэн элбэх араас үлэһиттэр бииргэ холбоспут, көрсүө, сэмэй буолан эйэлээхтик бииргэ олорууну тутуһар омук буолар. Сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэ аныгы демократия үөрэҕэр “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини халбаҥнаабакка тутуһарынан сөп түбэһэр, уларыйан, тупсан иһэр олох киллэрэр уларыйыыларын түргэнник ылынан сайдыыны ситиһэр кыаҕы улаатыннарар.
Туһаныллыбыт литература
1. А.И.Гоголев. Якуты. – Якутск: Изд-во ЯГУ, 1993. – 200 с.
2. Ксенофонтов Г.В. Ураангхай-сахалар. Очерки по древней истории якутов. – Якутск: Нац. изд-во Республики Саха (Якутия), 1992. – 416 с.
3. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с. 4. Ксенофонтов Г.В. Шаманизм. Избранные труды. (Публикации 1928-1929 гг.) Якутск: Творческо-производственная фирма “Север-Юг”, 1992. – 318 с.
6. Күн Дьөһөгөй Айыы / Эппиэттиир ред. У.А.Винокурова. – Дьокуускай: Бичик, 2002. – 104 с.
7. Серошевский В.Л. Якуты. Опыт этнографического исследования. – 2-ое изд., - М., 1993. – 736 с.
8. Эверстов А.И. Айыы аймахтара. Күн улуустара. 3-с түһүмэх. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 144 с.
9. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.
10. Сомоготто С. Обычаи народа саха. – Якутск: НИПК “Сахаполиграфиздат”, 1996. – 48 с.
Заболоцкай Семен Прокопьевич
1928 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1955 с. Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрэн, муосчут идэтин ылбыта. 1948 с. бэйэтин үлэлэринэн Москва, Улан-Удэ, Хабаровскай, Целиноград уонна Фрунзе куораттарга араас таһымнаах быыстапкаларга кыттыбыта. 1956 с. ССРС художниктарын союһун чилиэнэ. 1969 с. өлбүт.
Исакова Мария Дмитриевна
Оҕо сааһа
Уус Алдан оройуонугар Өнөр нэһилиэгэр 1933 сыллаахха ахсынньы ый 5 күнүгэр төрөөбүтэ. Биир ийэттэн, аҕаттан төрөөбүт эдьиийэ Саанньа (Лукачевская Александра Дмитриевна) иккиэлэр. Аҕата Лукачевскай Дмитрий Ионович, ийэтэ Афанасьева Татьяна Семеновна. Ийэтээрдэ эрдэ өлөн хаалбыт, аҕабытынаан сылдьыбыттар. Аҕалара иккистээн кэргэннэнэ сылдьыбыта да арахсыбыттар.
Сэрии кэмэ
Сэрии кэмигэр аҕалара кыһыны быһа Ааллаах Үүн таһаҕаһын таһа барара. Кыргыттар абаҕаларыгар Сөдүөттээх Балбаара дьиэ кэргэннэригэр хаалаллар эбит. Онтон Өнөр оскуолатын интэринээтигэр олорорбуттар. Хам аччык буолаллара. Туох да ас суох. Сут бөҕө, сэрии бөҕө. Иэдээннээх олох этэ. Оҕо даҕаны, улахан даҕаны дьон өлүүлэрэ элбэҕэ, быһыыта, өлбүт үһү диэн тылы элбэхтэ истибиттэр.
Дьиэ кэргэнэ
Кыайыы үөрүүтэ умнуллубат. Дьон ытыы-ытыы күлэн-үөрэн айманаллара. Аҕалара кыайыы кэнниттэн кэргэн ылбыт - Протопопова Ульяна Максимовнаны. Онон үс балтыламмыттар уонна үс бырааттаммыттар.
Олох иһин охсуһуу
Олох иһин охсуһуу диэн тыыннаах буолуу иһин туруулаһыы ааттанар.
Исакова Мария Дмитриевна
Дьиэ кэргэнэ
Өнөр сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, 1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэххэ киирбит уонна бүтэрэн «Мастер пошива верхней одежды» диэн исписээлинэс ылбыт. Дьокуускайга үлэҕэ киирбит. 1956 сыллаахха Исаков Гаврил Николаевич диэн киһиэхэ кэргэн тахсыбыта, кини дойдутугар Хаҥалас улууһун Булгунньахтааҕар иккис дойду оҥостон, үйэтин тухары олорор. Элбэх оҕолордоох, сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх.
Олох иһин охсуһуу
Олох олоруу уустук, ыарахан, «Олоҕу олоруу алааһы туорааһын буолбатах» диэн сахалар этэллэр. Киһи олох ыарахаттарын тулуйан, үлэлээн-хамсаан, оҥорон, тутан кэлэр көлүөнэлэрин салгыы хаалларан иһэр аналлаах. (1,71).
Исакова Мария Дмитриевна
Литература
А.С.Черноградскай, В.П.Иванов, Н.Н.Литвинцев, А.Д.Попова Олох өһүөтүн көтөхсөн: сэрии сылларын оҕолоро - Дьокуускай: Алаас, 2020, 552 с.
Олох иһин охсуһуу
Сахалар кырдьаҕастара «Олох диэн охсуһуу» диэн этэллэрэ. Сэбиэскэй кэм саҕана өй-санаа үөрэҕин умуннараннар, барыта бэлэм, сымнаҕас олоххо туох охсуһуута баар буолуой диэннэр, бу этиини туората, суох оҥоро сатаабыттара.
Өй-санаа куруук охсуһууга, хамсааһыҥҥа сылдьар. Маннык оҥоруохха дуу, ону оҥорор ордук дуу, диэн быһаарыыны киһи өйө-санаата куруук оҥоро сырыттаҕына эрэ табыллар. Санаалар киһи баһын толору киэптээн, таһынан таһымнаан сылдьар буоллахтарына, киһи кыайыыта-хотуута элбээн, ситиһиилэри оҥорор кыахтанар.
Олоххо бэлэмэ суох, үчүгэйи, куһаҕаны ситэ арааран билэ илик эдэр киһи быстах суолга түбэһиэн сөбүттэн сэрэнэрэ ирдэнэр. Төрөппүттэрин бэлэмнэригэр үөрэнэн, өйөнөн хаалбыт оҕо «Олох иһин охсуһуу» диэн этиини таба өйдүүрэ уустук. Кини бары баҕа санааларын төрөппүттэрэ тук курдук толороллоругар, бэлэмҥэ үөрэнэн хаалбыта улааппытын да кэннэ хаалан хаалбакка ким эрэ оҥорон биэрэрин кэтэһэрэ уларыйбат.
Туох барыта икки өрүттээҕиттэн хайатын талан ылан оҥоруу киһи бэйэтин кыаҕын иһинэн, хайдах иитиллибититтэн, ийэ кутугар ханнык өй-санаа иҥэриллибититтэн быһаарыллар. Итини тэҥэ киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата тус-туспа санаалардаах буолуулара, бэйэ-бэйэлэрин кытта тапсыбаттара «Олох иһин охсуһуу» диэн этиинэн бэриллэр.
Киһи өйө-санаата үөрэх-билии этэринэн оҥорон, тутан, бэрээдэги тутуһан олоҕун олоруон баҕарар буоллаҕына, эт-сиин бэйэтин быстах баҕа санааларын урутаан толоруон баҕата улахан. Өй-санаа уонна эт-сиин баҕа санааларын охсуһуута киһи өйүгэр-санаатыгар тыыннаах эрдэҕинэ хаһан да тохтообокко бара турар. Сахалар бу охсуһуу баарын арааран билэннэр өй уонна сүрэх көрдөбүллэрэ тус-туспалар диэн этэллэр.
Ситэ утуйбакка уутун хамматах киһи сүрэҕэлдьиир, бэйэтин кыаммат, аанньа көрүммэт, куруук утуйуон баҕата киирэ сылдьар, эт-сиин сынньаныан утуйуон баҕата бу кэмҥэ баһыйар. Ол да буоллар киһи санаатын күүһүнэн бары кыаҕын мунньунан утуйарын умнан хайдах эрэ сылаас оронуттан оронон туран тугу эмэ оҥорор кыахтаах буоллаҕына эрэ өйө-санаата баһыйан салайан киһи буолууну ситиһэр кыахтанар. Ол аата утуйан бүтэн оронтон турарга уонна үлэлииргэ-хамсыырга, тугу эмэ оҥорорго барытыгар күүстээх, өһөс санаа, эт-сиин баҕатын кыайар тулуурдаах буолуу наада буолар. Утуйан бүттэххэ эбэтэр турар кэм кэллэҕинэ үөрэ-көтө оронтон туруу хас биирдии киһиттэн ирдэнэр олох тутаах көрдөбүлэ, үлэ күнэ саҕаламмытын бэлиэтэ буолар.
«Хочешь жить – умей вертеться» диэн этии суолтата хаһан да мөлтөөбөт, киһи олоҕор туһалаах уларыйыылары, тупсарыылары бииртэн биир киллэрэн иһиэхтээх, хамсаабакка, уларыйбакка хаалыы хаалыыга, «застой» кэмэ кэлиитигэр тириэрдэриттэн сэрэниллэр.
Сэбиэскэй былаас сымнаҕас олоҕор өр олорон, үөрэх, эмтэнии бэлэмигэр үөрэнэн «Олох иһин охсуһуу» диэн этиини хааллардылар. Охсуһуу диэн тылы куһаҕан эрэ өйдөбүллээх диэн сыыһа санааттан туттубаттар. Куһаҕаны, сүрэҕэ суох буолууну утары охсуһуу кырдьыктаах дьыала иһин охсуһуу буоларынан хайҕанара сөп этэ.
Эти-сиини араас эрчиллиилэринэн утумнаахтык дьарыктааһын тулуурдаах, өһөс буолууну эмиэ эрэйэр. Араас эрчиллиилэринэн дьарыктаныы, эти-сиини эрчийии доруобуйаны тупсарар.
Киһи сааһыран истэҕинэ этэ-сиинэ мөлтөөн араас ыарыылар эрэйдииллэрэ эбиллэн биэрэн иһэр кэмигэр санаата кытаатан, тулуура улаатан биэриитэ “Олох иһин охсуһуу” диэн этиинэн бэриллэр.
Кэлин биһиэхэ эдэрдэр бэйэлэригэр тиийиниилэрэ элбээһинэ кыра эрдэхтэриттэн атаах буола иитиллибиттэрин, тулуурдара тиийбэтин туоһута буолар. Итини тэҥэ оҕону «айыы үчүгэй», «айыыны оҥор» диэн үөрэтии киһи оҥорбот быһыыларын оҥоро сатааһыҥҥа үтүрүйэн уонна «Үөһээ дойдуга үчүгэй» диэн албын санааҕа киллэрэн бэйэлэригэр тиийиниэхтэрин сөбүн улаатыннарар. Бэйэҕэ тиийинии диэн, киһи бэйэтин этин-сиинин өлөрүнүүтэ, киһи оҥорбот быһыытын, хара айыыны оҥоруута, киһи быһыылаах киһи хаһан да оҥорбот ыар быһыыта буолар. Бэйэҕэ тиийинии диэн олох иһин охсуһууга киһи хотторуутун, кыаттарыытын, бэриниитин биллэрэр.
Хас биирдии киһи олоҕо тупсарыгар баҕарар уонна бэйэтин кыаҕынан, күүһүнэн ону тупсара сатаатаҕына олоҕун киһи быһыылаахтык олорор. Дьиэ-уот тутуута, таҥныы, ыраастык туттуна сылдьыы, айылҕаны харыстааһын, ыал буолуу киһи буолууну ситиһии бэлиэтэ. Үлэлээбэккэ бичтии сылдьыы олох иһин охсуһууга киһи кыаттарбытын, олоҕун дьаалатынан ыыппытын, үлэни-хамнаһы бырахпытын биллэрэр.
Олох иһин охсуһуу киһи баарын, тыыннааҕын тухары хаһан даҕаны аҕыйаабатаҕына, кыччаабатаҕына, мөлтөөн биэрбэтэҕинэ табыллар. Хас салгыы кэлэн иһэр көлүөнэлэр олох иһин охсуһууга бэлэмнээх, ордук тулуурдаах буолан истэхтэринэ, «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өспүт хоһоонун тутустахтарына омук салгыы сайдан иһэрэ ситиһиллэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. - Дьокуускай: Бичик, 2006. - 112 с.
Сэм Голдман
Сэм Голдман (, ; төр. 1979 с., Спрингфилд, Массачусетс, АХШ) — Канада уонна Эмиэрикэ түмэт урбаанньыта уонна менеджер, Аан Дойду саамай дьадаҥы дьонун күн күүһүнэн хааччыйар соруктаах D.light Design (CEO, 2011) диэн хампаанньа тэрийээччитэ уонна салайааччыта; Neurio Technology Inc. (Канада) салайааччыларыттан биирдэстэрэ; өссө хас да хампаанньа уонна эргиэнэ суох тэрилтэ салайааччыта уонна сүбэһитэ.
Ванкувер куоракка (Канада) олорор.
Олоҕо
Самуэль Голдман 1979 сыллаахха Спрингфилдка, Массачусетс ыстаакка, АХШ га төрөөбүт. Аҕата тыа хаһаайстыбатын экономиһынан Аан Дойду сайдыытын АХШ Агенствотыгар (USAID) үлэлээбит, ийэтэ — ийэлэр доруобуйаларынан дьарыктаммыт.
Кыра сылдьан Сэм Пакистаҥҥа, Перуга, Индияҕа уонна Арҕааҥҥы Африкаҕа олоро сылдьыбыт. Өссө ол кэмҥэ айылҕаны харыстыыр туһунан санаалары өйүүр эбит.
Сэм Голдман Канадатааҕы Викторианскай университет биологияҕа уонна айылҕаны харыстабылга магистр таһымын ылбыт (1997—2001).
Түөрт сыл (2001—2005) волонтёр быһыытынан Бениҥҥа (Африка) үлэлии сылдьан Эйэ Корпуһун кытары эргиэнэ суох GARPE-ONG диэн тэрилтэни тэрийбит уонна салайбыт. Бу үлэлии сылдьан арыылаах моринга сэбирдэхтэриттэн балыаһаларга анаммыт аска эбиилэри оҥорор дойдуга бастакы собуоту туппут.
Сэм 2004 сыллаахха Бениҥҥа дьукааҕын оҕото кыраһыын лампаны тиэрэ тутан уокка сиэтэн өлө сыыспытын көрбүт. Африкаҕа хас биирдии ыал светодиоднай лаампа баарын ааһан киһи олоҕор кутталлаах уотунан туттарыттан сүрдээхтик кэлэйбит.
Хотугу Эмиэрикэҕэ төннөн Стэнфорд университетыгар урбаан дизайныгар МВА курсугар үөрэххэ киирэр. Үөрэнэ сылдьан Нед Тозуну кытта билсэр уонна киниэхэ дьадаҥы дойдуларга анаммыт сырдатар тэриллэри оҥоруон баҕарарын кэпсиир,.
2010 сылтан Driptech, Inc. сүбэһитэ
2013—2014 сылларга Kuli Kuli Inc. хампаанньаҕа сүбэһитинэн үлэлии сылдьыбыт
Наҕараадалар уонна премиялар
Голдман 2010 сыллаахха Давоска Аан Дойдутааҕы экономика форумугар Аан Дойду эдэр лидердарын ахсааныгар киирэр.
2011 сыллаахха Сэм Голдман Ашока Пуондатынан уонна Эйэ Корпуһун Sargent Shriver Award for Distinguished Humanitarian Assistance премиятынан бэлиэтэнэр.
2012 сыллаахха African Leadership Network Сэм Голдманы Next Generation Leader for Africa диэн ааттыыр.
2013 сыллаахха Forbes эппитинэн Сэм Голдман уонна Нед Тозун 30 саамай ааттаах түмэт урбаанньыттарын ахсааннарыгар киирэллэр.
2014 сыллаахха Шваб Пуондата Сэм Голдмаҥҥа, Донн Тайска  уонна Нед Тозуҥҥа D.light Design хампаанньаҕа үлэлэрин иһин сыл саамай ордук түмэт урбаанньыта ааты иҥэрэр.
Сарыг йоҕырдар
Сарыг йоҕырдар (йугурдар, шира-йугурдар; нууч.: желтые уйгуры; кыт. 裕固族 , пиньинь:  Yùgù Zú; сарыг йоҕырдыы: Sarïg Yogïr, шира-йугурдуу: Šera Yogor) – Кытай 56 официальнайдык билиммит омугуттан биирдэһэ. Сарыг йоҕырдар Ганьсу провинциятыгар Сунань-Югур автономнай уеһыгар олороллор. Сарыг йоҕырдар икки улахан бөлөххө арахсаллар: сарыг йоҕыр тыллаахтар (түүрдүү) уонна шира йугур тыллаахтар (моҕоллуу).
Сарыг йоҕыр өбүгэлэрэ 840 сыллаахха Уйгуур хаҕаната ыһыллыбытыгар Шад Удзар Тэкин диэн тойонноох билиҥҥи Ганьсу сиригэр кэлэн олохсуйбуттар уонна Пан Тэкин кэмигэр Уйгуур Ганчжоу дойдутун тэрийбиттэр. Бу дойду хас да үйэҕэ уһаан баран тангуттар сэриилэриттэн эстибит.
Сарыг йоҕырдар ахсааннара 2000 сыллаах биэрэпиһинэн 13 719 киһи буолар. Ганьсу провинциятыгар олороллор (олохтоохтортон 2,3 эрэ %).
Аҕа уустара
Э.Р. Тенишев быһаарбытынан сарыг йоҕырдар сэттэ аҕа ууска – улууска (отак) арахсаллар. Билиҥҥи кэмҥэ бу отактар (улуустар) туох да хаһаайыстыбаннай эбэтэр административнай суолталара суох.
Сарыг йоҕырдар уонна шира йугурдар төһө да атын-атын тыллаах уонна олохтоох-дьаһахтаах буолбуттарын иһин биир төрүттээхтэр, ону аҕа уустар ааттара туоһулууллар. Сарыг йоҕырдар аҕа уустара:
Итэҕэллэрэ
Сарыг йоҕырдар тибиэт буддизмын ылыммыттар, ону тэҥэ ойууннааһын да хаалбыт.
Ильина Татьяна Михайловна
Ильина Татьяна Михайловна - СӨ норуотун үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕиритин туйгуна.
Акимова Люция Павловна
Олоҕун олуктара
1986 с. Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
Педагогическай үлэтин 1986 с. Ленскэй оройуонугар биология уонна химия учууталынан саҕалаабыта. 1988 с. - Сунтаар 2№-дээх орто оскуолатын биология учуутала.
Учуутал-новатор инновационнай режиминэн үлэлиир, саҥа үөрэх технологияларын туһанар, үөрэх үрдүк хаачыстыбатын, иитии-үөрэтии уонна олоххо ситиһиилэрин хааччыйар. Оҕону иитии уонна үөрэтии ис хоһоонун сөргүтүүгэ педагогическай идеялары көрдөөһүн, бырайыактыыр технологиялары олоххо киллэрии Люция Павловна педагогическай үлэтин биир тутаах хайысхата буолар. Үөрэх процеһын байытар туһуттан биологияҕа цифровой үөрэх ресурсаларын тэрийэр.
Бырайыактары көдьүүстээхтик туһаныы, көрдүүр- чинчийэр технологиялары көдьүүстээхтик туһаныы үөрэнээччи үлэлииригэр дьоһуннаах түмүктэри биэрэр. Кини үөрэнээччилэрэ — улуустааҕы, регионнааҕы уонна республикатааҕы НПК "Бессоновскай ааҕыылар", "Кэскилгэ хардыы", "Эдэр экологтар", "Ыччат интеллектуальнай потенциала-ХХ үйэ сэлиэнньэтин" эдэр чинчийээччилэр уонна призердара, ону тэҥэ РФ ЮНЕСКО бүтүн Россиятааҕы уонна аан дойдутааҕы конференциялар призердара.
Л. П. Акимова — "Интерактивнай дуоскалар-оскуола саҥа технологиялара" уонна "Бастыҥ цифровой үөрэҕирии ресурсата" өрөспүүбүлүкэтээҕи ИТ-конкурстар кыттыылааҕа. Люция Павловна — үрдүк дьоҕурдаах уонна идэтийбит кылаас салайааччыта. Улуустааҕы "Лучший классный руководитель 2004 года" конкурс лауреата. "Бастыҥ кылаас салайааччыта" оскуола номинациятын хас да төгүллээх хаһаайына.
Сабахаттин Али
Сабахаттин Али (Sabahattin Ali, 25.02.1907 — 02.04.1948) — Турок суруйааччыта, бэйиэт, учуутал.
Олоҕун кэпсээнэ
Сабахаттин Али в 1907 сыллаахха Осман империятын кэмигэр төрөөбүт. Кадровай офицер дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт буолан сиртэн сиргэ көһө сылдьан улааппыт, аҕата эрдэ өлөн наар гарнизону кытта сылдьыбыт.
Германияҕа үөрэммит икки сылын тухары европа, ол иһигэр нуучча тылын үөрэтиигэ улаханнык сабыдыаллаабыттар. Дойдутугар тиийэн баран Айдын, Конья уонна Анкара куораттарыгар ньиэмэс тылын үөрэппит.
Турок бырабыыталыстыбатын уонна идеологиятын кириитикэлээһинин иһин хас да төгүл тутулла уонна сойуолана сылдьыбыт. Сабахаттин Али бэйэтин кириитигинэн кини урукку доҕоро Нихаль Атсыз буолбут. 1944 сыллаахха кини премьер-министр Сараджоглу Шюкрю аатыгар аһаҕас сурук суруйар, онно Сабахаттин Али ССРСка үлэлиирин буруйдуур уонна «норуот өстөөҕүнэн» ааттыыр.
1944 сыллаахха суруйааччы Анкараттан көһөргө күһэллэр, үлэтин уонна чугас эргиниттэн тэйэн Стамбул куоракка тиийэр. Манна 1948 сыллаахха хаһыс да төгүлүн хаайыыттан тахсан баран дойдутуттан букатыннаахтык барар туһунан толкуйдуур. Ол эрэн эрэнэн кэпсээбит киһитэ Турция уонна Болгария кыраныыссатын туоруур кэмигэр полицияҕа тыллаан биэрэр, бастакы этиллэринэн — ол туорааһын кэмигэр кинини полициялар өлөрөллөр, иккис курдук, допрос кэмигэр өлбүтэ диэн этии эмиэ баар.