cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рафаэль
Урбино уонна оҕо сааһа
Рафаэль учууталыттан элбэҕи билбит - хайдах уруһуйдууру, киһи анатомиятын, краска химиятын уонна уруһуй тэҥ буолар курдук уруһуйданарын. Рафаэл кылгас олоҕу олорбута (37 сааhыгар өлбүтэ), ол эрээри элбэх үлэни оҥорон хаалбыта.
Огрызко Иосафат Петрович
200px|thumb|right|Огрызко Иосафат Петрович Иосафат Петрович Огрызко (Jozafat Ohryzko; Іасафат Пятровіч Агрызка) (1826 — 1890), биллиилээх Польша көҥүл иһин охсуһуутун деятелэ, Белоруссия дворянина, Петербурга польскай хаһыат таһаарааччыта. Бэйэтин кэмигэр өрөбөлүүссүйэ оҥорооччуларга улаханнык ытыктанар киһи эбит. 1865 сыллааха Сибииргэ хаатыргаҕа ыытыллыбыт (олунньу 1866 күнүгэр Тобольскай этаабыгар ыалдьан биир нэдиэлэ сыппыт). Нууччалар уонна поляктар бастаанньаларын тэрийбит дьон кинини Свободаславия диэн ааттаныахтаах Сибиир өрөспүүбүлүкэтин салайааччытынан буолуо диэн бүк эрэнэллэр эбит. 4 сыл суос-соҕотох киниэхэ анаан тутуллубут хаайыыга Бүлүү куоратыгар сыппыта. Ол сытаргыра аата да ааттаммат этэ, аҥардас нүөмэрэ эрэ - № 11 - биллэр этэ. 1871 сылтан Дьокуускайга көскө олорбута. Онно тыа хаһаайыстыбатынан сүөһү иитиитэн дьарыктанар этэ, олохтоохтор биһирэбиллэрин ылбыта. Бу кэннэ Огрызко көскө Верхоленскайга уонна Иркутскайга сылдьыбыта, көмүс хостооһунунан дьарыктаммыта уонна көмүс хостооччуларга адбакаат быһыытынан сылдьыбыта.
1890 сыллааха Иркутскайга өлбүтэ.
И. Огрызко туһунан матырыйааллар Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтии музейыгар харалла сыталлар.
FotoClick
FotoClick диэн Арассыыйа интернет-принтер диэн интернет эйгэтигэр үлэлиир, хаартыскалары бэчээттиир тэрилтэриттэн биирэ.
Тардыы (гидрология)
Тардыы — географияҕа: өрүс, күөл, муора уутун тардынан хомуйан аҕалар сирэ барыта (бассейн).
Букуба
Букуба — Чурапчы Мугудайын алааhа. Сылаҥ диэки өртүгэр баар. Элбэх өтөхтөөх, былыргыта улахан хотонноох.
1506
1506 сыл.
Атырдьах ыйын 4
Атырдьах ыйын 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 216-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 217-c күнэ). Сыл бүтүө 149 күн баар.
Нарвааллыҥылар кэргэннэрэ
Нарвааллыҥылар кэргэннэрэ (, Семейство Нарваловые) - Кииттиҥилэр аймахтарыгар киирэр ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.
Ангела Меркель
thumb|200px
Ангела Меркель (1954) диэн Германия канцлера
Аммосов Алексей Иванович (Мэҥэ улууһа)
Аммосов Алексей Иванович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Мэҥэ улууһугар кулубалыы сылдьыбыт. Мэҥэ баайа Ф.М. Слепцов (Мааркабыс) күтүөтэ.
Валюта
thumb|right||250px|Аан дойду валюталара.
Валюта (эргииргэ сылдьар харчы) диэн банкноталартан, кумааҕы харчыттан уонна манньыаттартан турар дойду үбүн сорҕото. Эргинии биирдигэ, мал-сал уонна өҥө эргиэннэрин судургу оҥорор. Харчы көрүҥэ. Валюта сүрүн көрүҥнэрэ манньыат уонна кумааҕы харчы.
Үгүс дойду киин баана олохтоох валютаны хааччыйыыга уонна оҥорууга монополиялаах. Араас валюта зоналарын икки ардыларыгар буолар эргиэни судургутатар гына валюта курса баар, онон хас биирдии валюта атын валютаҕа тэҥнэммит сыаната билиллэр. Валюталар устааччыларга уонна хатаммыттарга арахсаллар, ол эргинсии күөнүн режимыттан тутулуктаах.
Хас биирдии валюта үксүн сүрүн валюта биирдиктээх (холобур, АХШ доллара эбэтэр Эуро) уонна хос валюталаах, үксүн сүрүн валютаҕа 1⁄100 сыhыаннаах.
Цифровой (электроннай) валютата (электроннай) харчыта валютата, эбии валютата диэн туһанар. Кинилэр сыаналара үксүн национальнай валютаҕа сыһыаммыт, ол гынан баран, атастаһарга атын базалар эмиэ бааллар. Баайыы күндү металларга (E- gold, Westmone Gold — WALD) сөп, ону тэҥэ уста сылдьар валютнай курска (bitcing) эмиэ сөп. Бэйэлэрин национальнай цифровой валюталарын таһаарарга былааннарын туһунан Кытай, Япония, Брикадор, Нидерланд, Казахстан, Россия правительстволара иһитиннэрдилэр.
Виртуальнай экономикаҕа валюталартан уратыларга (холобур онлайн- оонньууларга), сыыппара валютата дьиҥнээх табаары, өҥөнү атыылаһарга туһаныллар. Ити да буоллар, сыыппара валютата эмиэ виртуальнай валютаны ааттыахха сөп, бу этиини синоним быһыытынан туһанабыт. Цифровой валюта көмөтүнэн ханнык баҕарар цифровой (материальнай) формаҕа хайдах сыһыаннааҕын өйдүүр: баан счеттарыгар суруйуу, электроннай харчы уонна электроннай валюта (электроннай харчыттан уратылаахтар, электроннай валютаттан уратылаахтар). Онон, аан дойду официальнай докумуоннарыгар «виртуальнай валютата» диэн термин уопсай уонна соҕотох суолтатын быһыытынан туһаналлар.
Эбэһээт-цифровой валюта көрүҥэ, ис расчетнай единица кииннэммит төлөбүр систиэмэтин (тас көрүҥүн эбэтэр кини аналиһа суох) хааччыйар, толору автоматическай режиминэн үлэлиир. Бэйэм туспунан ханнык да анал материальнай эбэтэр электроннай формалаах суох-бу суоттуур единица ахсааныгар сурулла сылдьар, бу боротокуол суруллар уонна үксүгэр суруллар уонна система аадырыстарын туһунан иһитиннэриилэр тиһик аадырыстарыгар суруллубаттар. Онуоха гриптографическай ньымаларга генерал аадырыһын уонна эпэрээссийэлиир боломуочуйалары бэрэбиэркэлээһин механизмнара олоҕурбуттар (аһаҕас күлүүс систиэмэтигэр олоҕуран цифровой илии баттааһын, ону тэҥэ туһааннаах аадырыска сыһыаннаах пакеттары оҥоруу, ону тэҥэ атын пакеттары кытта сибээстэһии (силиэстийэлээһин). Онуоха аадырыстары бас билээччилэр эбэтэр аадырыстары тэрийэр фактика туһунан ханнык да информация суох (аадырыһы толору автономнайдык генерациялыахха сөп), бэл, ситимҥэ холбоспокко да, кэнэҕэски ситимнэргэ туох да ситимэ суох) — ол эбэтэр туһанааччы аадырыһа дьиҥнээхтик баарын эбэтэр киниэхэ киирэрин механизма суох. Хаһаайын туһунан информация суоҕа сүрүн тирэх буолар (ол гынан баран кыттааччылар анонимостара эрэ муҥурдаммат). Экономика усулуобуйатынан уонна содулунан төлөбүрдэри төлөбүрдэргэ ордук маарынныыр, араас варианнарга төлөнөр эрээри, син биир кыттыспат дистанционнай атыылаһааччыларга (холобур, Интернет нөҥүө).
Мурун
Мурун - киһи эбэтэр кыыл сирэйин ин чааһа.Тыынарга уонна сыты билэргэ наадалаах уорган.Кыылларга бултуурга уонна бодоруһарга аналлаах,ордук сыты арааран билэрэ кини тыыннаах буоларыгар наада. мини
Кыыллар муруннара
Амфибиял арга (уу, хонуу хармайдара) уонна икки тыынар органнардаахтарга тыынааллара кыра мөһөөччүк буола арыллар, хоана нөҥүө айаҕы кытта cибээстэһэр. Ити мөһөөччүктэргэ аҕыйах ахсааннаах сыты ылар эпителийдар бааллар.Бэлиэтии көрүөххэ сөп, амфибиялартан ураты, икки тыынардаахтарга, таныылара тыынарга кыттыбаттар. Ол гынан баран сорох структуларынан майгыннаһаллар. Амфибияларга вомероназальнай органнаахтар, сыты ылар эпителийдэр бааллар.Моҕойдор көрүҥэригэр муруннарын камерата улахан буолар.Онтон хоаналара ордук иһирдьэ баар. Крокодил мунна олус уһун, ол уу анныгар тыынарга көмөлөһөр.Моҕойдор муруннара үс көрүҥҥэ арахсар;
Сыты билэр көҥдөйө сөптөөх эпителийдэринэн бүрүллүбүт уонна хас да хоаналаах мурун. Күлгэри уонна моҕой вомероназальнай органнара улаханнык сайдыбыт. Оттон черепаха киэнэ кыра буолар уонна муруну кытта ыкса сибээстээх. Улахан крокодилларга мурун олох да суох.
Көтөрдөр моҕойдор муруннарыгар майгынныыр. Тыыналлара тумустарын үөһэ өттүгэр баар, төрдүгэр чугас уонна элбэх  дьэҥкир бүрүөннэн бүрүллүбүт.
Киһи муруна
Мурун көстөр өттүн хоҥуруу, мурун төбөто уонна таныы диэн ааттыыллар. Мурун көстөр өттө хас да уҥуохтартан турар.Үөһээ сыҥаах сүүскэ тахсар салаата уонна улахан кынаттыы барбыт өҥүргэс ,үрдүлэринэн быччыҥнар бараллар.Бу быччыҥнар мурун дьөлөҕөстөрүн кыаратар эбэтэр кэҥэтэр,таныыны хамсаталлар.Тас мурун тириит э сирэй тириитинээҕэр халыҥ,элбэх былчархай баар,олор сыа оҥороллор.Мурун ис өттө уустук оҥоһуулаах,түөрт өрүттээх;ойоҕос,ортоку,үөһээҥи уонна алларааҥы.Ордук ойоҕос өрүт уустук,хас да уҥуохтан уонна раковинаттан турар.
Сыты билэр система
Киһи сыты билэр системата кыламаннардаах биополярнай клеткаларын уонна меленезированнайа суох аксоннартан турар.Аксоннар рецептордара киһи төбөтүн чөмчөкөтүн курдаттаан,сыты билэр луковицаҕа тиийэн сыты билэр ньиэрбэни үөскэтэллэр.Сыты билэр клеткалар тохтоло суох өлө тураллар,кинилэр оннуларыгар саҥа клеткалар үөскүүллэр,ортотунан икки ый буолар.Сыттаах эттиктэр түбэстэхтэринэ түргэнник рецептора суох белоктары кытта сибээстэһэллэр,сыты билэр рецептордар кыламаннарыгар тиийэллэр,онно тиийэн сыты билэр рецепторнай белоктуун кыттыьан ГТФ диэн сибээстиир белогу уһугуннараллар,ити белок аны аденилацеклаза диэн фермены туруораллар.Бу фермент цАМФ диэни үөскэтэр.Бу Цамф концентрацията элбээтэҕинэ клеткаларга натриевай канааллар аһыллаллар.Ол түмүгэр рецепторнай клетка сыты билэр,хас биир рецепторнай клетка бэйэтэ туспа сыты арааран билэр.
Мурун ыарыылара
Мурун ыарыыта элбэх, элбэхтик бу ыарыылар киьиэхэ көстөллөр.
Литература
Хомутов А. Е. Антропология. — Ростов н/Д: Феникс, изд. 3-е, 2004. С. 39, 40, 222, 338. ISBN 5-222-05286-9
Сивцев Федор Гаврильевич
Федор Гаврильевич Сивцев быһа холуйан 1878 сыл диэки Тааттаҕа 2-с Дьохсоҕон нэһилиэгэр төрөөбүт. Кини маннай Дьсжууокай-га духовнай семйнариямы бутэрэн Казаннааҕы духовнай Академия миссионерскай отделениетыи 1899 сыл диэки бутэрбит. Ити сыл кини Дьокуускайдааҕы танҥара дьиэтипр дьякон Чыыннаах тылбаастыыр комиссия чилиэнинэн ылыллыбыт. Ити, мин санаабар, Академия уерэхтзэх кипиэхэ солуута суох кыра улэни биэрбиттэр. Дьиҥэр, Федор Ганрильевич бэйэтин кэмин сайдыылаах, прогрессивнай өйдөөх-санаалаах киһитэ эбит. Кини Лаамы кытыытын байҕалга тахсар портарын Айааны, Охотскайы Саха сиригэр холбуур боппуруоЬу туруорсубут. Ол уһу кини «буруйа». Онон 1927 с., «Советскай былааһы суулларар сыаллаах контрреволюционнай саагыбарга кытынна» диэн туос сымыйанаи балыйан хаайаллар. Онтон 10 сылга болдьохтоон Соловецкай лааҕырга ыыталлар. Саха биир сырдык өйдөөх ыччата репрессия миэлинсэтигэр эрийтэрэн ити курдук өлөн турар.
Бөлүүгэлэр уустара
Бөлүүгэлэр уустара (, Род Белухи) - Нарвааллыҥылар кэргэннэригэр киирэр ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сирин ууларыгар бу уус соҕотох бэрэстэбиитэлэ көстөр: Бөлүүгэ.
Кыhыл оҕону көрүү
Киирии
Күн сирин саңа кɵрбут кыһыл оҔо доруобай туруктаах улаатарын туһугар кэмин тутуһан аһатыы, таңаһын-сабын, туттуллар малы-салы ыраастык тутуу улахан суолталаах.
Оҕону көрүү-харайыы
Ийэ о5отунаан төруур дьиэттэн тахсарыгар дьиэ сууйуллубут, салгылатыллыбыт буолуохтаах. ОҔо сытар ороно ыраас салгыннаах сырдык хоско туруохтаах. Манна элбэх мал-сал, тээбирин туруо суохтаах. Таңас-сап сууйар-сахсыйар, табах тардар, элбэх дьону мунньар сатаммат. Хоһу куңңэ хаста да салгылатар ордук. Саңа төрөөбут оҔо таңаһа: 15-20 чараас, 5-6 халын суу, 15 чараас уонна халың ырбаахы, чараас уонна истээх суорҔан, бырастыына. Таңаһы туттуох иннинэ сууйан өтүүктэниллиэхтээх. Бастакы күнүттэн ыла илиитин босхо сырытыннарар үчүгэй, оччоҔо кини илиитин хамсатан аралдьыйар. ОҔо ороно оһох, батарея, түннүк аттыгар туруо суохтаах. Орон икки өртүнэн аһа5ас буолара ордук. ОччоҔо ыраас салгын, сырдык оҔоҔо киирэр. ОҔо киинин бааһа бастакы икки нэдиэлэ устата оһор. Бу кэмңэ оҔону сууннарбаккын. Киинэ оһо илик оҔо таңаһа ыраас, өтүүктээх буолуохтаах. Бааһы дириңник хаһан ыраастыыр, хаҔылыыр сатаммат. Инфекция киириэн сөп. Өскөтүн сиигирэр, симэһиннирэр буоллаҔына булгуччу бырааска көрдөрүөхтээххин. ОҔо тэллэҔэ кытаанах, сыттыга чараас буолуохтаах. Бу уңуо5а көнөтук, сөпкө улаатарыгар туһалаах. ОҔо илиитин мыыланан сууйаллар, тыңыра5ын сотору-сотору кырыйар ордук. Итии дьиэҔэ оҔоҔо бэргэһэ кэтэрдиллибэт, дьиэ 20 кыраадыстан тымныы буоллаҔына эрэ кэтэрдиэххэ сөп. ОҔо сөптөөхтук сайдарыгар оонньуур улахан суолталаах. Тутарыгар-хабарыгар чэпчэки, тупсаҔай дьүһүннээх оонньуур ордук. ОҔо күлэрэ-үөрэрэ кини үчүгэйдик аһыырыгар, ыарыыга утарылаһарыгар улахан тирэх буолар. ОҔо кыратыттан тыаһы, улахан саңаны истэр. Улаатан истэ5ин аайы саңаны араран билэр буолар. Ол иһин, бастаан нарын куолаһынанкэпсэтэр ордук. ОҔо күлэрэ - үөрэрэ кини үчүгэйдик аһыырыгар, ыарыыга утарылаһарыгар улахан тирэх буолар. Иккис ыйыттан саҔалаан оонньууру илиитинэн таарыйар курдук намыһах сиргэ ыйыныллар. ОччоҔо ороңңо сытан охсуолаан, хамсатан аралдьыйар. Төһөнөн эрдэ илиитинэн-атаҔынан үчүгэйдик хамсанар да, оччонон кини түргэнник оонньууру тутар буолар.
Гагауз тыла
Гагауз тыла  — гагауз тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр. Суруга-бичигэ латыын уонна кириллица олоҕор оҥоһуллубут.
Харьков
Харьков (Харків) диэн Украина куората. Харьков уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 1 442 561 (2013). Украинаҕа иккис улахан куорат буолар. Дойду илин өттүгэр баар уонна экономикатын сайдыыта олус үрдүк буолар. 1655 сыллаахха олохтоммута. Харьков мэрын аата Геннадий Кернес буолар. Украинаҕа Сэбиэсскэй сойууһу ылыммыт уонна Сэбиэсскэй былааһы олохтоммут бастакы куорат буолар.
Гагауз тыла
Суруг-бичиг
Кириллик Гагауз алпабыыт:
Харьков
Устуоруйата
1942 сыллаахха ыам ыйын бүтэһик күннэригэр Харьков таһыгар сэбиэскэй сэриилэр хотторбуттара. Кыһыл аармыйа 270 тыһыынча киһи сүтүктэммитэ (онтон 171 тыһыынчата төннүбэт сүтүк). Бу түмүгэр ньиэмэстэр Хапхааска уонна Волгаҕа чугаһыыр кыахтаммыттара.
Исторические и географические факты
Харьков сир саамай улахан куората 50- с параллелга буолар: ордук Кракова, Прага, Майнец, Уус- Каменогорскай. 2010 сыл алтынньытыгар садка Шевченко «50- с параллель» пааматынньык аһыллыбыта, ону таһынан бэйэтэ болотуарнай сабыытын линиятынан сабыллыбыта. Бэлиэтин киинигэр Харьковтан аан дойду араас куораттарыгар диэри 2 миэтэрэ диаметрдаах боруонса эргимтэ тэрилиннэ, онтон кэтирээһинтэн 20 миэтэрэ усталаах боруонса линияны бэлиэтииллэр.
Куорат чиэһигэр ааттаннылар: астероид, геологическай ярус, туой, Сочига хайа, борохуот лидерэ, массыыналар лидердэрэ, автомат гаһы, электробритва, гостиницалар, футбол кулууптара, метро станцията, шахта, уулуссалар, болуоссаттар, байыаннай операциялар, үрүҥ генерал, электрическэй уот уо. д. А.
Харьков сүрүннээн дьахталларга эрэ тарҕаммыт нуучча тылын тус уратылаах тыллара уонна суолталара буолар. Бу тыллар - рако (күлүгээннээһин, күлүгээннээһин, тумнугас уонна хаарты), саайка (малы уголовный элемент), трепель (санникы), чинка (бритвенный бии), ампулка (шариковай уруучука), моҕойка (заступка-чаҕылҕан), марка (тырааныспар маршрута), ганелик (распивочная).
Куорат нэһилиэнньэтин 45,82 %) үрдүк эбэтэр бүтэрэ суох үрдүк үөрэхтээх.
Харьковка Салтовка оройуона-Украинаҕа саамай улахан «спальнай оройуон» баар, нэһилиэнньэтэ 400 тыһыынчаттан тахса киһи.
Барабашов ырыынага — Илин Эуропа саамай улахан промышленнай-вещевой ырыынага уонна аан дойду бөдөҥ рыногар рейтиҥҥэ 14-с миэстэ, 75 гектартан тахса иэннээх.
Харьков бастакы аан дойду сэриитин иннинэ Дьобуруопа бары куораттарыгар эмчиттэрин ахсаанынан бастакы миэстэни, Лондон, Венаны, Парижы уонна Берлини урутаан туран биэрбитэ. Оччолорго Харьков 500-700 киһиэхэ биир эмчит кэлэ сылдьыбыта.
1950- с сылларга Харьков куоракка уулусса хамсааһынын быраабылалара, общесоюзтартан туох эрэ уратылаах этэ (кыһыл ойууннан уҥа уонна хаҥас өттүнэн даҕаны хас биирдии маршрут икки өҥнөөх навигационнай уоттарынан (хаҥас, кыһыл, оранжевай, күөх, күөх, фиолетовай), о. д. А. троллейбус маршруттарыгар бэйэлэрин навигационнай уоттара: 1-күөх, 2-кыһыл маршруттар 3- с №- дээх, 4- с №- дээх.
1959 сыллаахха Харьков филармониятын (70 музыкант) симфоническай оркестра собуокка көс концеры биэрбит: эбиэт саҕана, быһа холоон, хэмза улахан массыыналарын сыаҕар.
1507
1507 сыл.
Литиум
мини|Литиум Литиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Li уонна атом нүөмэрэ 3. Бу көмүстүҥү үрүҥ өҥнөөх алкали метал.
1507
Туох буолбута
Нуучча-Литва сэриитэ са5аламмыта.
Харьков
Исторические и географические факты
50 сылынан, пасхальнай түүн 19-2009 с. муус устар 20 күнүгэр филармония (дирижер Юрий Янко) оркестрыгар, «Университет» станцияҕа классиктартан уонна киинэлэргэ мелодиялартан турар "Университет" концерт биэрдэ. Филармония дириэктэрэ этиитинэн, «маннык кэнсиэри Украинаҕа эрэ буолбакка, Европаҕа эмиэ ыытарга биллибэт».
2010 сыллаахха Харьков Украинаҕа олох хаачыстыбатынан бастыҥ куоратынан ааҕыллыбыта, онтон сылтаан куорат сэбиэтэ «Харьков - Лучший город для жизни»диэн плакаты куоратынан наҕараадаламмыта. 2011 сыллаахха Харьков бастакы миэстэни Киеви кытта үллэрбитэ.
Киҥстон
Киҥстон (Kingston) диэн Дьамайка киин уонна ордук улахан куората, арыы дойду соҕуруулуу-илин өттүгэр баар.
Хабаҕал
Хабаҕал – былыргыга Көмүлүөк оһох иннин үөһээ өттүн, сүүһүн ааттыыллар.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Анамы
400px|thumb|right|Анамы нэһилиэк Алдан улууһун каартатыгар Анамы нэһилиэк. Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кутана.
Улуус кииниттэн 580 км. илин диэкки Алдан өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 653 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Тарыҥ
Тарыҥ (тарын) — үрдүк сиртэн сүүрүгүрэн түһэр эбэтэр сир аннынааҕы дьүүктэ уута мунньуллан өйүмүнэн дэбилийэн тахсара кыһын устата халыйан, тоҥон, саҥаттан саҥа муус эбиллэн халыҥаабыта. Сайын хойукка дылы ууллубакка сытар буолар.
Өссө көр: өйүмү, тааҥ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Колката
Колката (бенгал. কলকাতা), урукку аата Калькутта, диэн Индия Арҕаа Бенгал диэн илин киин куората. Дойду илинигэр, Хугли өрүс илин кытылыгар турар. Олохтоохторун ахсаана 15 млн.
Канцлер
КАНЦЛЕР диэн Аустрия уонна Германия дойдуларыгар президент эбэтэр миниистыр тэннээх былаастаах киһини этэллэр.
Өссө маны көр
Бөгэмайстер
Тату
"Тату" (t.A.T.u.) диэн Россия эстрадатын поп-группата. Бөлөх састаабыгар Москваттан сылдьар икки кыыс – Волкова Юлия уонна Катина Елена – киирэллэр. Бөлөҕү 1999 сыллаахха продюсер Иван Шаповалов тэрийбитэ. Группа маңнайгы имиджинэн лесбийскэй тема буолара, кэлин, 2004-с сыллаахха кыргыттар итинтэн аккаастаммыттара. «Тату» - Россияттан сылдьар аан-дойдуга киэңник биллэр бөлөхтөрүттэн биирдэстэрэ. Группа сингллара Россия, Улуу Британия, АХШ уонна атын да дойдулар хит-парадтарыгар бастыыллар этэ. «Тату» 2003-с сыллаахха «Евровидение» ырыа күрэҕэр кыттыыны ылан, 3-с миэстэни ылбыта.
Группа тэриллиитэ
left|thumb|250x188px|Лена Катина уонна Юля Волкова, 2001 сыл Группаны Иван Шаповалов – рекламнай ролик сценариһа уонна Александр Войтинскай диэн композитор 1999 сыллаахха тэрийбиттэрэ. Солистканнан кастиң көмөтүнэн Лена Катина диэн оскуола үөрэнээччитин талбыттара. Кинини кытары хас да ырыаны устубуттара. Кэлин Шаповалов дуэт оңорорго быһаарыммыта уонна кастиңңа иккистээбит Юлия Волкованы ыңырбыта. Кыргыттар ол кэмңэ иккиэн 15 саастаах этилэр. Дуэкка лесбийскэй имидж талыллыбыта. Кыргыттар бэйэ-бэйэлэрин эрдэттэн ыкса билсэллэрэ, иккиэн «Непоседы» оҕо ансаамбылыгар кыттыбыттара.
«Я сошла с ума» ырыа музыкатын – оскуола үрдүкү кылааһын үөрэнээччитэ Сергей Галоян, тылларын – журналистка Елена Кипер уонна ВГИК студена Валерий Полиенко суруйбуттара. Үп-харчы өттүнэн көмөлөһөр спонсорунан Борис Ренскэй буолбута. Айар үлэни салайарга Шаповалов «Неформат» диэн компанияны тэрийбитэ.
2000-2001
2000 сыллаахха «Тату» бөлөх бастакы сингла «Я сошла с ума» тахсыбыта. Сингл Россия радиостанцияларын хит-параттарыгар бастакы миэстэлэри ылара. Алтынньыга бу ырыаҕа уһуллубут видеоклип MTV Russia диэн телеканалга бастакы миэстэҕэ тиксэрэ. Ахсынньы 19-гар бөлөх Юлия Волкова үөрэммит оскуолатыгар бастакы пресс-конференциятын биэрэрэ.
thumb|250x148px|"Я сошла с ума" видеоклип быhа тардыыта
2001 сыллаахха «Неформат» Universal Music диэн музыкальнай тэриллиини кытары контракт суруйсара. Контрагынан, бөлөх 3 альбому таһаарыахтааҕа.
Ыам ыйын 21 күнүгэр «200 по встречной» - «Тату» бөлөх бастакы альбома уонна «Нас не догонят» диэн ырыаҕа суруллубут видеоклип тахсара. Икки ый иһигэр альбом 500 тыһыынча копиялаах тирааһынан (2 мөлүйүөн пиратскай копия) атыыланара. Бүтүн 2001 сыл иһигэр альбом 2 мөлүйүөн тирааһынан (4 мөлүйүөн пиратскай копия) атыыламмыта. Альбом Россия иһинэн эрэ буолбакка, Илин Европа дойдуларыгар тахсыытын маңнайгы нэдиэлэтигэр 60 тыһыынча копиянан тарҕаммыта. Бэс ыйыгар «Тату» бөлөх «100 пудовый хит» диэн «Хит FM» радиостанцияттан номинациянан наҕараадаламмыта. Атырдьах ыйыгар бөлөх альбом английскай версиятыгар үлэлиир.
2002-2003
Тохсунньуга бөлөх Германияҕа уонна АХШ-гар тахсыахтаах сингыллары ааҥл тылынан ылланар ырыалары усталлар. Манчестер куоракка устууну Sonique, Moby, Rammstein, Eskimos & Egypt, Steps бөлөхтөрү салайбыт F.A.F/Cap Com Production салайар. Лондоңңа альбом хат устуута Тревор Хорн диэн продюсеры кытары тэриллэрэ.
Олунньу 15 күнүгэр «200 по встречной» альбом хаттаан бэчээттээһинин версията тахсар. Альбомңа «Клоуны» диэн саңа ырыа уонна икки саңа ремикс киирэрэ. Бастакы нэдиэлэтигэр альбом хаттаан бэчээттэмит версията 60 тыһыынча копиянан тарҕанар. Ыам ыйын 15 күнүгэр «Тату» бөлөххө Эуропаҕа мөлүйүөнүнэн атыыламмыт «200 по встречной» альбом иһин «IFPI Platinum Europe Awards» диэн премияны «Фонограмманы оңорор аан дойдутааҕы федерация» туттарар. «Тату» историяҕа Илин Эуропаттан бу наҕараадаҕа тиксибит бастакы бөлөх буолар.
Ыам ыйын 30 күнүгэр «Простые движения» - группа саңа видеотын презентацията буолар. От ыйыгар “All The Things She Said” (нууччалыыта «Я сошла с ума») сингл ааҥл версиятыгар видеоклип уһуллуута саҕаланар. Ол кэмңэ АХШ-гар “200 Km/H In the Wrong Lane” диэн альбом тахсар.
Балаҕан ыйыгар “All The Things She Said” Испания, Италия, Недерланд, Швеция, Финляндия, Норвегия радио уонна музыка каналларыгар тахсара. Бастакы күнүгэр Италияҕа ырыа «көмүс» статуhу ылара (атыыламмыт копията – 25 тыһыынча). Сингл балаҕан ыйын 10 күнүгэр АХШ-гар тахсара. Алтынньы 7 күнүгэр Арҕаа Эуропа дойдуларыгар «200 по встречной» альбом ааҥл версията – “200 Km/H In The Wrong Lane” тахсара. Бөлөх Эуропа дойдуларыгар промо-турга айанныыра. Промо-тур кэмигэр “t.A.T.u.” 50-ча, кэлин Эуропа омуктарын тылларынан тахсыбыт интервьюлары биэрбиттэрэ.
Сэтинньи 14 күнүгэр бөлөх “European Music Awards” туттарыытын церемониятыгар “All The Things She Said” ырыанан кыттыбыта. Клип улахан ротацияҕа MTV US уонна MTV UK телеканалларга киирбитэ. Италияҕа уонна Швецияҕа сингл платиновай статуһу ылара. Бөлөх “Rolling Stone” сурунаалга интервью биэрэрэ.
Олунньу 2003 сылыгар “t.A.T.u.” бөлөх NBC Америка телекомпаниятыгар “Tonight” диэн биллиилээх шоуга кыттыыны ылбыта. Ырыаһыттар маайкаларыгар сэриини утарар нууччалыы үөхсүү тыллар суруллубуттара («ХУЙ ВОЙНЕ!»). Ол кэмңэ Америка телевидениетыгар Иракка буолар сэриини утарар этиилэри төһө кыалларынан тохтото сатыыллар этэ.
Ыам ыйын саҕаланыытыгар бөлөх Лондон уонна Манчестер куораттарга буолуохтаах концертарын тохтоппуттара. Концерт салайааччыларын этиилэринэн, биричиинэтэ – “Уэмбли Арена” 12 тыһыынча киһини батарар концерыгар, биир эрэ тыһыынча билиэт атыыламмытын иһин.
Ыам ыйын 24 күнүгэр 2003 сыллаахха “t.A.T.u.” бөлөх Россияттан Евровидение ырыа күрэҕэр «Не верь, не бойся, не проси!» диэн ырыанан барыах буолбута. Күрэх тэрийээччилэрэ бөлөҕү күлүгээннээбэттэригэр сэрэппиттэрэ. Бөлөх үһүс миэстэни (164 балл) Түркийэ (167 балл) уонна Бельгия (165 балл) кэнниттэн ылбыта. Улуу Британия уонна Ирландия өттүттэн “t.A.T.u.” бөлөх биир да баалы ылбатаҕа. Итини тэҥэ Ирландияҕа техника биричиинэтинэн телефонунан куоластааһын национальнай жюри куоластааһынынан солбуллубута. Россия «Маңнайгы Телеканала» (Первый канал) бааллары «аһара намыһах» диэн быратыастаары гыммытын, RTE телекомпания түмүк син биир уларытыллыбатын туһунан эппитэ.
thumb|left|240x242px|"t.A.T.u." Евровидение ырыа конкурcун саҕана, 2003 с., [[Рига (Латвия)]]
2003 сыллаахха “t.A.T.u.” бөлөх «Фонограмманы оңорор Аан дойдутааҕы федерация» иккис бириэмийэтин - «IFPI Platinum Europe Award» биир мөлүөйүөннээх тирааһынан тарҕаммыт “200 Km/H In the Wrong Lane” альбом иһин ылбыта. Бөлөх Франция национальнaй хит-парадыгар иккис, оттон Улуу Британия чартарыгар маңнайгы миэстэҕэ тиксибитэ.
Алтынньыга “t.A.T.u.” World Music Awards «аан-дойду бастың поп-группата», «аан дойду бастың дуэта» уонна «бастыҥ үҥкүү бөлөҕө» диэн номинацияларга тиксибитэ. Бөлөх продюсера – Иван Шаповалов – церемония саҕана ырыаһыттарга ичитэх буулдьалаах дьиңнээх автоматтары биэрэллэригэр көрдөспүтэ – онон кыргыттар көрөөччүлэри «ытыахтаах» этилэр. Ону тэрийээччилэр ырыаһыттарга оонньуур автоматтары биэрбиттэригэр, бөлөх церемонияҕа кыттарга аккаастаммыта; бөлөххө бириис туттарыллыбатаҕа. Ол тэңинэн, дуэт «Россия бастың ырыаһыта» номинацияҕа MTV Europe Music Awards бириэмийэтигэр кыттыыны ыларга эмиэ аккаастаммыта. Ону кинилэр бу премияны 2001 сыллаахха ылбыттарын иһин, "атын кыттааччылар кыайдыннар диэн аккаастанныбыт" диэбиттэрэ. Бэйэтигэр анаммыт MTV канал көрөөччүлэр куоластарын “t.A.T.u.” бөлөх «Ленинград» бөлөххө уонна Сергей Шнуров ырыаһыкка биэрэллэригэр көрдөспүтэ. Ол да буоллар, MTV телеканал кэлин оннук сатамматын туһунан эппитэ.
Ахсынньыга бөлөх Токио куорат “Tokyo Dome” кэнсиэртиир площаккатыгар икки кэнсиэрин биэрбитэ. Токио куоракка бөлөх ону тэңинэн прямой эфиргэ Nippon Television телеканалыгар Дьоппуон премьер-миниистирин Дзүнитиро Коидзуми, демократ партия басханын Наото Каном уонна Такэси Китано диэн кинематографы кытары көрсүбүтэ.
2003 сыл бөлөх историятыгар дьоңңо биллиитин саамай үрдүкү сыла этэ. “t.A.T.u.” бөлөх Эуропа дойдуларын хит-парадтарыгар эрэллээхтиик бастыыллара. Сыл түмүгүнэн, “t.A.T.u.” маңнайгы альбома «көмүс диск» статуһун Ааҥл Сиригэр, Соҕуруу Африкаҕа, Кэриэйэҕэ, Сингапурга, Германияҕа, Аустрияҕа, Швейцарияҕа, Францияҕа, Испанияҕа, Мексикаҕа, «платина диск» статуһун Тайуаҥҥа, Финляндияҕа, Польшаҕа, Италияҕа, «икки төгүл платинa диск» статуһун Хоҥ Коҥҥа, Чехияҕа, Канадаҕа ылара. Ону тэңинэн, бөлөх Дьоппуоҥҥа 1,8 мөлүйүөн тиражтаах “200 Km/H In The Wrong Lane” альбому атыылаан, бу дойдуга альбом атыытын кээмэйигэр рекорд оңорон – The Beatles, Мадонна, Майкл Джексон курдук ырыаһыттары сиппитэ. Бөлөх маңнайгы альбомун уопсай тирааһа Universal Russia баhылыга – Дмитрий Коннов этиитинэн, аан дойдуга 4,3 мөлүйүөн тирааһынан, оттон Россия уонна КИД дойдуларыгар «хас эмэ сүүс тыһыынча» копия.
Бөлөх айар үлэтэ элбэхтик дьон кириитикэтин ылбыта – ол “t.A.T.u.” талбыт имиджинэн, иирсээннээх майгытынан сибээстээҕэ. Улуу Британияҕа дьон-сэргэ бөлөхтөрө уонна телеыытааччылар «Я сошла с ума» видеоклибы «педофилия пропагандата» диэн көрдөрөллөрүн тохтоторго көрдөспүттэрэ.
2004-2006
Тохсунньу 2004 сылыгар СТС Россия телеканалыгар «Тату в Поднебесной» диэн телешоу тэриллибитэ. Былааңңа реалити-шоу режимигэр бөлөх иккис альбомун устуута киирэрэ. Устуу Москва куоракка Маяковскай майдааныгар турар «Пекин» гостиницаҕа буолбута. Шоу финала бөлөх саңа альбомун тахсыытынан бүтэриллиэхтээғэ. Ол гынан баран түмүгэр ырыаһыттар продюсердарын Иван Шаповаловы кытары сыһыаннарын тохтоппуттара. Шаповалов «Неформат» компания болномуочуйаларыттан аккаастаммыта. Бөлөх аата ырыаһыттар инннилэригэр хаалбыта. Онон кыргыттар карьераларынан бэйэлэрэ дьарыктаналларыгар тиийэн кэлбиттэрэ. Бөлөх айар үлэтин процеһа мөлтүүр. Олортон биир биричиинэтэ – Юлия Волкова ыарахан буолуута. Балаҕан ыйын 23 күнүгэр кини кыыс оҕону төрөппүтэ.
2005 сыллаахха Лос Андьелес куорат Village студиятыгар бөлөх «Люди-инвалиды» диэн альбом устуутун саҕалыыра. Альбом омуктар икки ардыларынааҕы версиятын аата – “Dangerous and Moving”. Альбом официаллык тахсыыта күһүнүн буолбута даҕаны, атырдьах ыйын бүтүүтүгэр альбомңа баар ырыалары Интернекка булан ылыахха сөп этэ. “Dangerous and Moving” альбом ситиһиитэ кыракый этэ – Ааҥл Сирин хит-парадыгар 79-с эрэ позицияҕа, Германияҕа – 12-с, Америкаҕа – 131, Дьоппуоҥҥа – 10-с эрэ миэстэлэргэ ситиспитэ. Ол да буоллар Мексикаҕа, Тайуаҥҥа уонна Россияҕа альбом «көмүс» статуһу ылбыта.
“Dangerous and Moving” альбомы өйөөн, бөлөх улахан промо-тур оңорор. Группа Эуропа музыка прессатыгар элбэх интервьюну биэрбитэ, ону таһынан Дьоппуоҥҥа уонна маңнайгы сырыытын Соҕуруу Америка дойдуларыгар (Бразилия, Аргентина) сылдьыбыта.
right|thumb|220x250px|"Тату" иккис альбомугар фотосессия, Лос Андьелес (АХШ), 2005 с.
2005-2006 сс. “t.A.T.u.” хас да кэнсиэри Балтияҕа, өссө Германияҕа, Швейцарияҕа, Финляндияҕа, Молдоваҕа, Эрмээн Сиригэр, Мексикаҕа, Бельгияҕа, Кэриэйэҕэ, Дьоппуоҥҥа, Тайуаҥҥа биэрбиттэрэ. Ону таһынан улахан туру Россия уонна Украина куораттарыгар ыыппыыттара. Ол да буоллар, бөлөх лесбийскэй өттүнээҕи имиджиттэн аккаастанарыттан, дьоңңо бөлөх саңа имиджин кыайан өйдөтүбүнэ, “t.A.T.u.” урукку айар үлэтин таптыыр дьоно аҕыйаан испитэ. Маны тэңинэн, Юлия уонна Елена бэйэ-бэйэлэрин икки ардынан урут туох да суоҕун этэллэрэ, оттон буолбуту «икки эдьиийдээх балыс уонна дьүөгэ таптала» диэн ааттыыллара.
“Dangerous and Moving” альбомнан үс сингл тахсыбыта – “All About Us”, “Friend Or foe?”, “Gomen Nasai” уонна радиостанцияларга анаммыт промо-сингл “Loves Me Not”. «Люди-инвалиды» альбомтан «Люди-инвалиды» ырыаҕа соҕотох радио-сингл тахсыбыта.
Америкаҕа үс видеоклип уһуллубута - «All About Us», «Люди-инвалиды», «Friend Or Foe», «Gomenasai». Ол да буоллар, «Люди-инвалиды» альбом Фонограмманы оңорор национальнай федерацияттан «платиновай статуһу» ылбыта. Альбом аан дойдуга 500-чэ, оттон КИД дойдуларыгар 200-чэ экземплярынан тарҕаммыта. Universal Music былаанынан, альбом 3 мөлүйүөнтэн аҕыйаҕа суох копиянан тарҕаныахтаах этэ.
2006 сыл Атырдьах ыйыгар “t.A.T.u.” уонна “Universal Music” бииргэ үлэлииллэрин тохтоппуттара. Ону таһынан, Interscope Records “t.A.T.u. – The Best” диэн бөлөх саамай үчүгэй ырыаларынан хомуурунньук таһаарбыта. Хомуурунньук ол күһүн тахсыбыта.
2006 сыл сэтинньи ыйыгар Коми Республикатын киһи быраабын боломуочунайа – Леонид Вакуев –"бөлөх «Люди-инвалиды» альбом буклетыгар суруллубут тыллары бэйэлэрин кыаммат дьону хомотор" диэбитэ. Бу темаҕа Россия «Маңнайгы телеканалыгар» Андрей Малахов шоутугар кэпсэппиттэрэ. 2007 сыл ыам ыйыгар “Universal Music” дьоно альбом буклетыгар «дьон биир көрүңэр үөҕүүлээх тыллар» баалларын эппиттэрэ.
Альбом буклетыгар маннык тыллар суруллубуттара: ...ИНВАЛИД ДЬОН маннык буолан төрүүллэр, уонна маннык буолан өлөллөр. Кинилэр киһи буолар диэн тугун билбэттэр. Кинилэр киһи көрүңнээх болванкалартан ылыллыбыт албын оңоһуктар. Кинилэр атахтаахтар, илиилээхтэр, киһи этин-сиинин атын да чаастаахтар, көрүңнэринэн дьонтон уратылара суох. Ол гынан баран ИНВАЛИД ДЬОН олоҕу олорботтор, функцияны эрэ толороллор. Кинилэр функциялара механика сокуоннарынан оңоһуллаллар, уонна өссө түөрт көрүңүнэн: кырыктаах буолуу, акаарытыйыы, ымсыы, сидьиң быһыы. К.А.М.С. Кинилэр ханнык баҕарар дьайыылара түмүктээх, бороң уонна алдьатыылах. Бары түбэлтэлэр, олус куһаҕан түбэлтэлэр – ИНВАЛИД ДЬОН дьайыыларын түмүгэ. Биһиги кинилэр ортолоругар олордорбут даҕаны бу улахан киһитиңи фейки өйдөөн көрбөппүт...
2007-2009
Тохсунньуга Лена уонна Юля саңа альбом ырыаларын вокальнай партияларын уста Германияҕа айаннаабыттара. Бөлөх саңа альбома, уруккутун курдук, икки тылынан – нууччалыы уонна ааҥллыы – версиялаах буолуоҕа. Үһүс альбом аата «Управление отбросами» (омуктуу версиятын аата – “Waste Management”). Альбом 2007 сыл күһүн-кыһын диэки тахсыахтаах этэ. Ол да буоллар, Юлия Волкова иккистээн ыарахан буолуутуттан уонна да атын түгэннэртэн, альбом тахсыыта биллибэт кэмҥэ көспүтэ. Бэс ыйын бүтэһигэр бөлөх «Не жалей» диэн саңа ырыатын көрдөрбүтэ. От ыйыгар Лена уонна Юля “You and I” диэн Роланд Джоффе режиссер киинэтигэр уһуллубуттара. Киинэ сценарийынан «ТАТУ КАМ БЭК» диэн депутат Алексей Митрофанов уонна РГГУ студена Анастасия Моисеева суруйбут кинигэлэрэ талыллыбыта. Киинэҕэ бастың оруолларга Миша Бартон уонна Шантель ван Сантен диэн Холлиууд чаҕылхай сулустара оонньууллар. Киинэҕэ икки кыыс остуоруйата кэпсэнэр – 17 саастаах американ кыыс уонна кини кыра куоракка олорор нуучча биир саастыылаах дьүөгэтэ – Москва куоракка көрсөннөр, “t.A.T.u.” кэнсиэригэр бараллар.
Алтынньы 2 күнүгэр бөлөх «Белый плащик» диэн ырыатыгар Лос Андьелес куоракка видеоклипка уһулла барбыта. Бу ырыа «Управление Отбросами» альбом пре-сингла (альбом иннинэ тахсар сингл) буолбута. Сэтинньи 29 күнүгэр MTV Russia телеканалыгар «Белый плащик» видеоклип премьерата буолбута. Үһүс альбом нуучча версиятын тахсыыта ахсынньы 25 күнүгэр буолуохтааҕын, 2008-с сыл муус устар ыйыгар көһөрүллүбүтэ.
left|thumb|200x175px|"Белый плащик" видеоклип быhа тардыыта
«Белый плащик» диэн макси-сингл ыам ыйын бүтэһигэр тахсыбыта. Ол иннинэ «Двести двадцать» диэн иккис сингл ырыата «Русское радио» ротациятыгар киирбитэ.
Ыам ыйыгар бөлөх 61-с Канн киинэ фестивалыгар айаннаан, “You and I” диэн киинэни конкурстаспат программаҕа көрдөрбүтэ.
Балаҕан ыйыгар "T.A.T.U." менеджмента саҥа тахсыахтаах "Управление Отбросами" альбом аатын "Весёлые Улыбки" - диэҥҥэ уларытыллыбытын туһунан, бөлөх официаллык сайтыгар суруллубута. t.A.T.u. үһүс альбома - "Весёлые Улыбки" - алтынньы 21 күнүгэр 2008 с. тахсыбыта. Cэтинньи 28 күнүгэр MTV Russian Music Awards церемониятыгар "Тату" бөлөх "Легенда MTV" диэн наҕараадаҕа тиксибитэ. Бөлөх иннинэ бу наҕарааданы Виктор Цой, Борис Гребенщиков, Андрей Макаревич уонна Мумий Тролль ылбыттара.
2009 с. кулун тутар 21 күнүгэр "t.A.T.u." менеджмена бөлөх бастайааннай үлэтин тохтоторун туһунан официалык сайт блогар суруйбута. Мантан ыла кыргыттар бэйэлэрин туспа бырайыактарынан дьарыктаналлар. Лена Катина группа дьонун кытта үлэлии хаалбыта. Ахсынньы 21 күнүгэр "Waste Management" - бөлөх үһүс аангллыы альбома Бразилияҕа тахсыбыта.
1509
1509 сыл.
Бөлүүгэ
thumb|250px
Бөлүүгэ (, белуха) - Бөлүүгэлэр уустарыгар киирэр дельфин.
Уhук хоту дойду медицинэтэ
Уhук хоту дойду (Арктика) медицинэтэ — киhи өйө-санаата, этэ-сиинэ, иһэ-үөһэ Уhук Хоту Дойду (Арктика) айылђатыгар уратытык үлэлиирин үөрэтиигэ олођуран күүстээх дьайыылаах, туттарга сатабыллаах эмтиир ньымалары уонна эми-тому, ыарыыны сэрэтэргэ, билэргэ уонна эмтииргэ анаан оҥорон олоххо киллэрэр соруктаах медицинскэй наука тиһилигэ. Уһук Хоту дойду (Арктика) медицинэтэ дириҥ билиигэ уонна эмтииргэ сыһыаннаах медицинэ араас салааларын, ол иһигэр киһи Хоту сиргэ физиологиятын (этин сиинин улэтин) уонна экологиятын (дьиэтин-уотун айылхатын), биориитимнэрин (дьылхатын-хаанын эргиирин), географияттан (тулалыыр айылхаттан) сыһыаннаах ыарыыларын төрдүн-төбөтүн уөрэтэр салаалар ситиһиилэрин түмэр.
Уhук хоту дойду медицинэтин сүрүн соруктарынан буолаллар: киһи Хоту сир кутталлаах дьайдарыгар, ордук тымныыга, түүн-күнүс солбуллуутун хотугу уратыларыгар уөрэниитин дириҥ силистэрин чинчийэн билии; киһи өйө-санаата, этэ-сиинэ, иһэ-үөһэ уонна кинилэр тиһиктэрин ыарыыларын тас дьүһүннэрин, төрдүлэрин-төбөлөрүн, силистэрин-мутуктарын үөскүүр, тэнийэр-тарђанар уратыларын билиигэ олођурбут эмтиир ньымалары айан олоххо киллэрии.
Чинчийии бу хайысхата Аан дойду үөрэхтээхтэринэн, бүтүн Сир үрдүнэн мунньуллубут, сыныйан дириҥник үөрэтиллибит билиилэргэ уонна бу аллара ааттаммыт тумуктэргэ олођуран кэккэ сылларга ордук күүскэ уөрэтиллэр:
• Уһук Хоту дойдуга киһи ыарыытын ахсаанын тарђаныыта уратылаах, ол уратыта, ордук, кини олохтоох дьиэтин айылхатын дьайдарын охсуутуттан, уонна өйүн-санаатын, этин-сиинин, иһин-үөһүн туруга бу дойдуга уөруйэхтээђиттэн тутулуктаах;
• Бу дойду кытаанах сиригэр-уотугар киһи ыарыыта, кини өйө-санаата, этэ-сиинэ, иһэ-үөһэ уйурђаабыт турукка сылдьар кэмигэр үөскүүр-сайдар: ураты аһылык, битэмииннэр тиийбэт туруктара, өй-санаа, эт-сиин, ис-үөс улэлэрин тиһилигэ уйурђаабыт кэмэ;
• Хоту, ыарыылар киһи барыта билэр төрүттэриттэн-үөстэриттэн ураты, бэйэлэрэ ханна да хатыламмат уонна Хоту сиргэ эрэ биллэр дьайдардаах. Төһөнөн өр хоту олорођун да соччонон "сахалыы" (уһуннук киэҥник, салгымталаахтык аалларан ыарытыйыы) ыарыы ахсаана элбиир. Ыарыы тас дьүһүнэ "сахатыйар" уонна уһуннук киэҥник, салђамталаахтык аалан ыалдьар көруҥнэнэр.
• Хоту, доруобуйа харыстабылын туһатын көдьүүһэ намыһађа, эмчиттэри хоту сир уратытын аахсыбакка үөрэтии, ону тэҥэ дьоҥҥо-сэргэђэ охсуулаах ыарыылар үөскүү-сайда иликтэринэ, эбэтэр кинилэр олохсуйбуттарын да кэннэ, дириҥник үөрэтиллибит, чопчутук ыйыллыбыт, хардыылаах-хаамыылаах сэрэтэр дьаһаллар суохтарынан быһаарыллар.
Хоту дойду медицинэтин туспа салаа оҥорон араарыы, билиҥҥи медицинэ науката сүрэх-тымыр, тыҥа, ис-үөс, эттиктэр киириилэрин-тахсыыларын салайыы уонна да атын уорганнар тиһиликтэрин ыарыыларын уөрэтии ситиһиилэрин түмүгэр оҥоһуллар кыахтанна.
Төбө
мини|[[Дьахтар төбөтө]] Төбө — утарытынан өйдөбүлэ «бас»; географияҕа: 1) хайа чыпчаала; 2) уулаах хаспах, аппа, үрүйэ үөһээ өттө, саҕаланар сирэ. Т.к.: добо (бур., монг.) — томтор, ойдом турар үрдэл; тёбё (алтай.) — орой, үрүт; дубэ (маньчж.) — бүтэр уһук, хайа чыпчаала, мас чыпчаала; тубе (перс.) — бас; ойдом хайа (сопка), томтор үрдүлэрэ (көр: түбэ).
Ружин
Ружин (Ружин) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 712 (2011).
1508
1508 сыл.
Туох буолбута
Норвгия5а Герлог Гудфат даттар утары туруута.
Саха валерианата
Саха валерианата (Валериана якутская), Саха сиригэр эмтээх отунан биллэр. Кини үксэ Алдан, Ленск куораттарыгар үүнэр. Дьокуускайга М.Н Карпаев көрдөрөрүнэн 5 араас көрүҥэ баар.(головчатая, лекарственная, даурская, очереднометная, якутская).Сииктээх, оттоох, бадарааннаах, кэрдилээх уонна тииттээх сирдэргэ үүнэр эбит.
Морфологическай ойуута
Силиһэ синньигэс 1мм суоннаах.Умнаһа 55-90см уһуннаах, олус кылааккай, тумугэ 3-5см, үүнээйитин аһа төкүнүк уонна киэҥ 3-4дм. Сибэкки бөлөҕө хомуллаҕас лаглаҕар соҕус буолар эбит.
Туһаныллар органа
Силис умнаһа. Күһүн умнаһа хаппытын кэннэ силиргэҕи силистэрин кытта түөрэн ылаллар. Ыраастаан баран хас да суукка күн уотугар уураллар, онтон оһох үрдүгэр куурдуллар. Силистэрэ хатан хараҥа кугас өҥнөнөллөр.
Эмтэнэргэ туһаныы
Силис умнаһынан, валериана көөнньөһүгэ эбэтэр эфирно-валериановай көөнньөһүк, хойуу экстракт оҥороҕун.Иһиэххэ сөп ууҥ кэлбэккэ эрэйдэн сытар буоллаххына, ньиэрбэн мөлтөөтөҕүнэ, сурэҕин ыалдьаары гыннаҕына, хараҕын былчыҥа спазмнаатаҕына, эпилепсиялаатахха.
Бэлэмнээһин ньымата
Уулаах ыстакаанҥа көөнньөһүк оҥороҕун, 1-2 чаайнай ньуоска валериана силиһин уонна умнаһын кутаҕын, 1ч курдук туруоран баран куҥҥэ 1 остолобуой ньуоска сөрү-сөп буола-буола иһэҕин.
Готовцев Семен Петрович - Массака уола
Готовцев Семен Петрович - Массака уола - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Байаҕантай улууһун I Бороҕон нэһилиэгин киһитэ, эргиэмсик. олоҕо Үүт Турбут диэн сиргэ аартык таһыгар баара. Онон кэлэр-барар дьон быһа ааспат, эргиэмсиктэр, хаартыһыттар тэпсэр сирдэрэ эбитэ үһү.
Массака Сэмэнин туһунан Өксөкүлээх Өлөксөй кылгас хоһоон суруйбуттаах:
1909-1912 сылларга Байаҕантай улууһун кулубатынан П.П. Слепцов олордоҕуна Массака уола быыбарынай кулуба буола сылдьыбыт.
Муома
Муома өрүс. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 460 км., тардыытын иэнэ 30200 км². Баһа Черскэй хайаларын систематыгар баар Улахан Чиистай сискэ баар.
Муома уонна Улахан Чиистай сис икки ардыларынан устар. Элбэх таас харгылаах. тардыытыгар 1300 күөл баар. балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
428 км² уопсай иэннээх тарыҥнар бааллар.
Сүрүн салаалара хаҥастан Тирэхтээх (160 км.), Буордаах (119 км.), Эрикит (184 км.), уҥаттан Тарыҥ Үрэх (88 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Федоров Алексей Васильевич
Федоров Алексей Васильевич (13.03.1902—03.06.1967) — саха норуодунай худуоһунньуга.
Үҥүү тумустар уустара
Үҥүү тумустар уустара (, Род Нарвалы) - Нарвааллыҥылар кэргэннэригэр киирэр ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.
Чагда (Алдан)
400px|thumb|right|Чагда нэһилиэк Алдан улууһун каартатыгар Чагда нэһилиэк. Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чагда.
Улуус кииниттэн 380 км. илин диэкки Учур өрүс Алдаҥҥа түһэр сиригэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 367 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Төбүлээх
Төбүлээх - өрүс тамаҕар, дельтатыгар эбэтэр ол үөһээ өттүгэр салбахтанан, тарҕанан сүүрүгүрэр сиригэр тас үөс.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
1936 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XI Сайыҥҥы Олимпия онньуулара 1936 сыл атырдьах ыйын 1-16 күннэригэр Германия Берлин куоратыгар буолаллар.
Алтан Сарын
300px|thumb|right|Алтан Сарын үөһэ эрээккэ уҥаттан бастакы турар Алтан Сарын, Баишев Гавриил Васильевич, (Алтан, Хахайдаах Хабырыылла) — саха суруйааччыта, саха тылыгар уларытыылары киллэрэргэ элбэхтик үлэлээбит XX үйэ саҕаланыытыгар биллибит киһи.
Олоҕун олуктара
Сахалартан аан бастакынан терминология боппуруоһугар туруулаһан туран үлэлээбит. Бу боппуроска кини саха тылыгар тиэрмин тыл нуучча тылыттан буолбакка, бэйэбит сахабыт тылыттан киириэхтээх диэн санаалаах этэ. Кини тиэрмини үөскэтэр сүрүн бириинсиптэрэ:
1898 сыллаахха Мэҥэ улууһугар Дьабыл нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүт.
1925—1928 сс. Ленинградка Илиҥҥи тыллар институттарыгар үөрэммит.
1929 сэтинньигэ өрөбөлүүссүйэни утары 1927—1928 сылларга бастаанньалаабыт дьону кытта билсэр уонна кинилэргэ көмөлөһөр этэ диэн хаайыллыбыт. Хаайыллыан иннинэ, дойдутугар тахса сылдьан, олоҕун тухары муспут, суруйбут үлэтин, биир оҕус тардар сыарҕатын ханна эрэ кистээбит эрээри, ол күн бүгүҥҥэ диэри көстө илик.
1930 сыллаахха муус устарга тройка суутунан 3 сылга болдьохтоон күлүүс хаайыытыгар, ол кэнниттэн Саха Сириттэн төһө кыалларынан ыраах, үлэнэн көннөрүллэр лааҕырга утаарыллыбыт.
Хаһан, ханна өлбүтэ чуолкай биллибэт. Кэлин Финляндияҕа олорбут үһү диэн сурах-садык тарҕана сылдьыбыта биллэр. Ол гынан баран ону улахан саарбахтааһын эмиэ баар.
1931 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр сырдык тыына быстыбыт.
1510
1510 сыл.
Силээннээх сиһэ
Силээннээх сиһэ. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүгэр баар сис. Силээннээх уонна Уйаандьы өрүстэр билирдэрэ буолар.
Хорҕолдьун үөскээбит сирэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1980 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XXII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1980 сыллаахха Арассыыйа Москва куоратыгар буолан ааспыттара.
Озаску
Озаску  (Osasco) диэн Бразилия уонна бүтүн Соҕуруу Америка. Олохтоохторун ахсаана 718,646 уонна иэнэ 65 км2. Сан Паулу метрополитен сирин (Улахан Сан Паулу) олохтоохторун ахсаана 21,616,060 уонна иэнэ 7,944 км2.
Куросава Акира
Куросава Акира (黒澤明; 1910 сыл кулун тутар 23 — 1998 сыл балаҕан ыйын 6) — Дьоппуон киинэ режжисера. Куросава киинэлэрин ДЬоппуон сиригэр олус таптыыллар. Атын даҕаны дойдуга сөбүлүүллэр. 50 сыл устата 30 киинэни устан ааспыта. Кинини билигин биир улахан сабыдыаллаах режжисер быһыытынан билэллэр.
Биллэр киинэлэригэр, ол иһигэр Рашомон уонна Сэттэ Самурайга кини Тоширо Мифуне диэн актеры кытта үлэлээбитэ.
Дьоппуон киинэ оҥоруутугар 1936 сылга үлэтин саҕалаабыта. Ол иннинэ худуоһунньугунан үлэлиир этэ. Режиссер ассистена быһыытынан уһуннук үлэлээн баран 1943 сыллахха режиссер буолбута.
Расемон диэн киинэтэ бастаан Токио куоракка 1950 атырдьах ыйыгар көрдөрүллүбүтэ. Онтон 1951 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр кини Вена киинэ фестиваалыгар Золотой лев бириэмийэ лауреата буолбута. Ол кэнниттэн киинэни Европаҕа уонна Хоту Америкаҕа прокатка таһаарыллыбыта. Дьон сөбүлээн көрбүттэр, ол кэнниттэн Дьоппуон киинэлэрин көрөрүн саҕалаабыттара. Ол кэнниттэн Дьоппуон киинэлэрэ ситиһиилээх буолаллара саҕаламмыт. 1950 уонна 1960 сыллар икки ардыларыгар Куросава сылга биир киинэни режиссер быһыытынан таһаарар этэ.
1990 сыллаахха Олох ситиһиитэ диэн номинацияҕа Америка киинэлэрин Академиятын бириэмийэтин ылбыта. Кини өлбүтүн кэннэ AsianWeek сурунаал уонна CNN ханаал кинини Литература уонна искусство категориятыгар Үйэ Азия олохтооҕо диэн ааттаабыта.
Иэстэһэр санаа
Иэстэһэр санаа диэн иэс ылыыны тэҥэ иэһи хайдах төлүүр туһунан санаа ааттанар.
«Иэс төлөнүөхтээх» диэни саха киһитэ барыта билэр. Иэскэ киирэн баран төлөөбөт буолуу куһаҕан майгыга киирсэр, утарар иэстэһэр санааны хардары үөскэтэр. Иэстэһэр санаа аһара бардаҕына өһүөҥҥэ кубулуйар. Куһаҕан санаалар аһара барбаттарын хааччыйыы киһи буолуу сүрүн сыала буолар.
Төгүрүк
Төгүрүк - географияҕа: 1) ии курдук эргимтэ; 2) түү мээчик курдук көрүҥ.
Иэстэһэр санаа
Киһи санаата киһини ыҥыран, инники олоҕор сирдээн иһэрин сахалар «Санаатын сорук оҥостон» диэн бэлиэтээн этэллэр. Ханнык баҕарар дьыаланы киһи оҥоруоҕун баҕардаҕына аан маҥнай санаатыгар оҥорон көрөр, бары өттүттэн ыараҥнатан, дириҥник толкуйдаммыт дьыаланы олоххо киллэрии быдан судургу буолар.
Атаҕастаммыт, баттаммыт киһи куһаҕан, иэстэһэр санаалары да санаталыыра баа буолан бобуллар кыаҕа суох. Киһи бэйэтин өйүгэр-санаатыгар куһаҕан, иэстэһэр, өлөрөр-алдьатар санаалары куруук саныы сырыттаҕына, бу санаалара элбэхтэ хос-хос хатылананнар ийэ кутугар иҥэн ууруллан хаалалларынан хаһан баҕарар бэйэтигэр куһаҕаны оҥоруохтарын сөп. Киһи ийэ кутугар иҥмит өйдөбүллэрин өйө көппүт эбэтэр өйө баайыллан ыллаҕына хаһан баҕарар өйдөөн кэлэн толорон кэбиһиэн сөп.
Төгүрүк
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Иэстэһэр санаа
Куһаҕан, өлөрөр-алдьатар санаалар киһи ийэ кутугар иҥэн хаалыыларыттан бары алдьархайдар саҕаланаллар. Ыар, араас ситиһэр, өлөрөр-өһөрөр санаалар иҥмит киһилэрэ итирэн «Өйө көтөн» эбэтэр «Өйө баайыллан» хааллаҕына ийэ кутун салайыытыгар киирэрэ улахан уустуктары оҥорор. Арыгы иһэн итирбит дьон олус куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэллэрэ элбэх.
Киһи санаатын күүһүнэн бэйэтин ийэ кутугар аналлаах программаны, былааны оҥорон уурунан кэбиһэр. Итирбит кэмигэр киһи салгын кута көтөн, өйүн-санаатын туормастара босхо бараллар. Урукку бэрээдэк, сиэр-туом диэн билиилэрэ, үөрэхтэрэ соҕотохто умнуллан хаалаллар. Бу кэмҥэ киһи ийэ кутугар ууруммут араас былааннарын табылыннар эрэ хаһан баҕарар толорор кыахтанар. Киһи өйүгэр-санаатыгар итинник былааны илэ оҥостуутун уонна итирбит кэмигэр олоххо киллэриитин холобурун маннык түбэлтэттэн билиэххэ сөп.
Итирэн вытрезвительгэ түбэһэн баран тахсарыгар сурунаалга суруйалларыгар биир да докумуона суох эбит. Аатын-суолун ыйыппыттарыгар фамилиятын эҥин этэн баран: «Улуустан киирэ сылдьабын», диэн эбэн биэрбит. Хата ыстараабын төлүүргэ харчылаах уонна итирэн баран уулуссаҕа хаама эрэ сылдьыбыт буолан, улаханнык ыйыталаһан эрэйдээбэккэлэр эрэ ыытан кэбиспиттэр.
Ити быһыытын ырытан толкуйдаан баран, аны түбэһэр түбэлтэҕэ букатын атын фамилияны этэн биэриэххэ сөп эбит диэн быһаарыммыт. Холобур, «Сивцев»- диэтэххэ ордук табыллыан сөп эбит. Хайа да улууска тарҕаммыт фамилия буоллаҕа дии. Эстэн-быстан дьиэлээн иһэн айанын кэмигэр ити быһаарыыны ылынан кэбиспит.
Төһө эмэ өр кэм буолан баран вытрезвительгэ эмиэ түбэспит. Табаарыһынаан ыаллары кэрийэн аһаан баран дьиэлээн истэҕинэ туппуттар. Ороҥҥо сытан эрэ өйдөнөн кэлбит. Утаппыта олус буолан уу иһээри тура сылдьыбыт. Кини турбутун харабыллар көрөннөр: «Сивцев»,- диэн ыҥырбыттар. Киһибит миигин ыҥырбаттар дии санаан баран төттөрү сытынан кэбиспит. Хата урут тугу быһаарыммытын таһы-быһа умнубут. Ырааппыта да бэрт буоллаҕа дии. Икки сылтан лаппа ордубут буолуон сөп.
Өссө уу иһээри турбутугар ыҥыран ылан аатын-суолун ыйыппыттар. Хайдах баарынан кэпсээн биэрбит. Арай эмиэ тыаттан сылдьабын диэбит.
- Хайа доҕоор, онтон бэҕэһээ фамилияҕын бу «Сивцев» диэн суруттарбытын сылдьар дии,- диэн ыйыппыттарыгар соһуйан мух-мах барбыт эрээри:
- Итирик буоламмын алҕас эттэҕим дии,- диэн аһарына сатаабыт.
- Докумуонун суох дии. Барсаммыт докумуоҥҥун көрдөхпүтүнэ табыллар буолла,- диэбиттэр.
Таҥна сылдьан бинсээгэ суоҕуттан бэйэтэ да муодарҕаан:
Арай диэтигэр тиийбиттэрэ эдьиийэ баар эбит. Сүтэн хаалбыт киһилэрэ аны милиция арыалдьыттаах тиийэн кэлбитигэр улаханнык соһуйбуттар. Докумуоннаах бинсээк манна да көстүбэтэх.
- Оччоҕо ханна хаалбыта буолаарай?- диэн милиционер ыйыталаһан көрбүт. Онуоха киһитэ: