cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«Халыма» (магистрал суол)
Суол туруга
2008 сыл алтынньы 25 күнүгэр суолу официал быһыытынан бүтүннүү мэлдьи сырыылаах суол буолбута.
Эбээн тыла
Эбээн тыла — эбээннэр тыллара, эбэҥки, нанаай, удэгиэй тылларыгар чугас. Тоҥус-мондьуур бөлөҕөр киирэр.
Грамматикатын тутулунан суффиксально-агглютинативнай көрүҥнээх тылларга киирсэр.
Эбээн түөлбэ тыла уустук тутуллаах. Ар5аа, орто уонна илин наречие5а араараллар
1762
1762 сыл.
Поисеев Руслан
Поисеев Руслан — тхэквондоҕа спорт маастара, Россия чемпиона (Санкт-Петербург) уонна Россия Кубогын үрүҥ көмус призера (Москва). Тренерэ — Яков Васильевич Гаврильев.
Испаннар
Испаннар (los españoles), биир элбэх ахсааннаах омук, улуу омуктартан биирдэстэрэ, сыалай 3 континент сүрүн олохтоохторо (Хоту Америка 28%, Латыын Америка 89%, Евразия 8%) уонна 46 судаарыстыба сүрүн омуга. Уопсай ахсааннара - 300 мөллүйүөнтэн 600 мөллүйүөннэ дылы (ассимиляция барбыт омуктары аахтахха). Испанияттан төрүттээх омук, онтон Испанияттан атын дойдуларга уонна континеннарга олохсуйа баран атын омуктары үөскэппит омук буолар. Саҥарар тыллара - Испан тыла, аан дойдуга биир тарҕаммыт тыл, уопсайа 800 мөл киһи саҥарар, ол эбэтэр английскай уонна кытай тылын кэнниттэн 3 миэстэни ылар тыл.
Альфа-6
Система Альфа-6 — представляет собой оптимизирующий транслятор, работающий на ЭВМ БЭСМ-6 в рамках монитор- ной системы Дубна. Входной язык системы Альфа-6 (в даль­ нейшем упоминаемый как язык альфа-6) является расширением алгоритмического языка алгол-60 и по силе своих выразитель­ ных средств занимает промежуточное место между языком алгол-60 и языками программирования следующего поколения, такими как алгол-68 и PL/1. Основной областью применения языка альфа-6 являются научные и инженерные расчеты, хотя он может быть использован и в других областях, связанных с применением ЭВМ.
235
235 сыл.
Эол күөллэр
Бу күөллэр кытыллара, тас көстүүлэрэ уһулуччу кэрэ буолар. Кумахтаах, сынньанарга табыгастаах буолуон сөп. Саха Сиригэр маннык айылҕалаах күөллэринэн Бүлүү улууһугар баар Ньакыйа уонна Алыһардаах буолаллар.
Туһаныллыбыт сирдэр
Е. Мироненко. Про реки и озера Якутии. — «Якутск Вчерний» хаһыат, 2009, от ыйын 31.
Исраил
Исраил Илэ (дьэб. מְדִינַת יִשְרָאֵל, Medinat Yisra'el; араб. دَوْلَةْ إِسْرَائِيل‎, Dawlat Isrā'īl) диэн Арҕаа Азия дойдута, Сир ортотунааҕы байҕал илин өттүгэр баар. Кирбиилэhэр Либанныын хоту, Сириялыын хотугулуу-илин, Иорданиялыын илин уонна Эгипеттыын соҕуруулуу-арҕаа. Аныгы Исраил илэ былыргы Исраил Сириттэн (Eretz Yisrael) төрүөттээх. Бастакы аан дойду сэриитин кэнниттэн, Нациялар Лигалара Палестина Британия мандатын бигэргэппитэ. 1947 с. Холбоhуктаах нациялар Палестинаны икки илгэ араарбыттара — дьэбэриэй уонна араб гиэннэригэр. 14 ыам ыйыгар 1948 с. Исраил тутулуга суох буолуутун уурааҕын ылыммыта. Исраил тутулунан парламент системалаах уонна бүтүн куоластыыр бырааптаах репрезентатив демократия. Премьер миниистир дьаhалта баhылыга уонна Кнессет сокуон таhаарар орган.
Васильев Сергей Степанович
200px|thumb|right|Васильев Сергей Степанович — Борогонскай
Васильев Сергей Степанович — Борогонскай (25.09.1908—11.05.1975) — бэйиэт, публицист уонна очеркист, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
1907 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Бороҕон улууһун (билигин Уус-Алдан) Бастакы Суотту нэһилиэгэр «Бөрө бастаах» диэн сайылык алааска элбэх оҕолоох дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ. 13 саастааҕар 1920 с. оскуолаҕа үөрэнэ киирэр. 1926 с. Дьокуускайга Педтехникумҥа үөрэнэ киирэр. Техникум комсомольскай ячейкатыгар сэкиритээрдиир.
1930 сыллаахха, бүтэрэн баран, Уус-Алдан улууһун үөрэҕин салаатын сэбиэдиссэйинэн ананар. Сири саҥаттан түҥэтиигэ (земпередел) уонна коллективизацияҕа көхтөөх кыттыыны ылбыта. Сотору кэминэн Ойуунускай этиитинэн Саха Сиринээҕи кинигэ кыһатыгар политическэй-маассабай литература эппиэттиир сэкиритээрэ буолар.
1931 сылтан ССКП чилиэнэ.
Таатта улууһугар туризм сайдар кэскилэ.
Билэргит курдук, туризм социальнай кыһалҕалары быһаарыыга сүрүн оруолу оонньуур. Билиҥҥи кэмҥэ туризм экономика туругар олус сабыдыаллаах хайысхалартан биирдэстэрэ буоларынан биллэр. Ол курдук, туристическай компаниялар, транспорт, сибээс, ас-үөл урбаана, атыы-эргиэн, араас сувенирдар уонна продукциялар оҥоһууллуулара бүтүн регион сайдарыгар сүдү оруоллаахтар.
Васильев Сергей Степанович
Олоҕун олуктара
1932 с. муус устарга Мэҥэ Хаҥалас оройуонун ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн аныыллар. 1934 с. Ньурбаҕа, оччотооҕу Мэгэдьэк оройуонугар, эмиэ оройуон ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн аныыллар. Бу кэмҥэ тыа сиригэр оччотооҕуга ханна да суох култуура уонна сынньалаҥ пааркатын ыччаты көҕүлээн туттарбыта. 1937 с. сайыныгар Дьокуускай Горсоветын ун бэрэссэдээтэлинэн ананар. Икки улахан оройуоҥҥа ситиһиилээхтик үлэлээбит Сергей Степановичка өрөспүүбүлүкэ киинин, Дьокуускай куораты, кылгас кэм иһигэр хаалыыттан таһаарар сорудах сүктэриллэр. Элбэх үлэни ыытан эрдэҕинэ, 1938 с. күһүөрү кыһын «Эн үчүгэй үлэҕинэн олус аатыран эрэҕин, тохтоторго сөп буолла», — диэбит курдук буолар. «Ньурбалар дьыалалара» диэн ааттанан партия ун бюрота буолар. «Үлэ повинноһын туһанан дьону күһэйэн үлэлэппит» аатырар уонна 1938 с. алтынньы 9 күнүнээҕи быһаарыытынан Ньурбатааҕы райком сэкиритээрин К. И. Шараборины уонна Дьокуускай куорат сэбиэтин бэрэссэдээтэлин эбээһинэстэриттэн устарга уонна иккиэннэрин партияттан таһаарарга уураахтаабыттара. Ону тэҥэ куорат сэбиэтин Пленумун састаабыттан таһаарбыттара, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатын эбээһинэһин толорорун боппуттара, Саха суруйааччытын холбоһугуттан таһаарыллыахтааҕын туһунан этиллибитэ. Сыл аҥаара дьиэ хаайыытыгар олорбута.
Таатта улууһугар туризм сайдар кэскилэ.
Ол да буоллар, Саха Сиригэр туризм ис кыаҕа толору миэрэнэн туттуллубат. Өрөспүүбүлүкэбит территориятыгар дэҥҥэ көстөр айылҕа, рекреационнай ресурстар, национальнай, культурнай, историческай уонна археологическай нэһилиэстибэлэрэ бааллар. Маннык киэҥ кэскиллээх туристическэй объектар уонна комплекстар инникитин Арассыыйа олохтоохторун эрэ буолбакка, омук дьон интэриэстэрин тардыан сөп.
Васильев Сергей Степанович
Олоҕун олуктара
Ол да буоллар сымыйа буруйдааһыҥна сөптөөх харданы биэрбитэ. Кини ааһынар дьыалата партия Киин кэмитиэтин хонтуруоллуур хамыыһыйатыгар иккитэ көрүллүбүтэ. Бастакытыгар урукку быһаарыыны оннунан хаалларбыттара. Иккиһигэр эрэ 1939 с. муус устар 1 күнүгэр кинини партия кэккэтигэр чөлүгэр түһэрбиттэрэ.
Таатта улууһугар туризм сайдар кэскилэ.
Биллэн турар Саха Сирин кэрэтэ тыа сиригэр сытар буоллаҕа. Ол иһин ыстатыйабар Таатта улууһугар туризм инники кэскилин ырытарга сананным.
Васильев Сергей Степанович
Олоҕун олуктара
1975 сыл ыам ыйын 11 күнүгэр өлбүтэ.
Таатта улууһугар туризм сайдар кэскилэ.
Бастатан туран Таатта улууһа кулун тутар 25 кунугэр төрүттэммитэ. Уопсай иэнэ 18,8 тыһ. кв. км. тэҥнэһэр. Улуус Дьокуускайтан хотугулуу-илин, Баайаҕа, Таатта, Ноху, Амма, Алдан үрэх хочолоругар турар. Өрүс уҥуордааҕы улуустар бөлөхтөрүгэр киирсэр уонна соҕуруулуу-арҕаа Чурапчы, хотугулуу-арҕаа Уус-Алдан, хотугулуу-илин Томпо, соҕуруулуу-илин Уус-Майа улуустарын кытта кыраныыссалаһар. Улуус киин нэһилиэгэ Ытык-Күөл. Уопсай киһи ахсаана 17,7 тыһ. тэҥнэһэр. Улууска 14 нэһилиэк киирэр.
Васильев Сергей Степанович
Айар үлэтэ
Суруйааччы кыра эрдэҕинэ Суоттуга элбэх олоҥхоһут уутуйан уөскээбит сирэ эбит. Поэт бэйэтэ этэринэн, «сүүрбэттэн тахса улахан олоҥхоһут тэҥҥэ үөскүү сылдьыбыт» эбит. Олоҥхоһут Тиэхэн (Васильев Тихон Иванович) уонна Наара Суох (Охлопков Петр Аммосович) ордук аатырбыттар, кинилэри сэргэ Күндээр (Львов Михаил), Бүччүкүнэ (Татаринов Николай Яковлевич), Быыкаайык (Васильев Василий Гаврильевич), Тирээп (Васильев Устин Саввич) о. д. а. бааллара.
Таатта улууһугар туризм сайдар кэскилэ.
Туристар интэриэстэрин тардар сирдэр
Таатта улууһа былыр- былыргыттан саха култууратын биһигинэн биллэр. Манна саха литературататын, политика уһулуччулаах деятеллэрэ, норуот маастардара төрөөбүттэрэ. Улуус кыраайы чинчийээччилэрин, туристар интэиэстэрин тардар, ол курдук сүрүн бэлиэ сирдэрэ: 1. Ытык-Күөллээҕи литературнай-художественнай «Таатта» түмэлэ
Васильев Сергей Степанович
Айар үлэтэ
Техникумҥа үөрэнэ сылдьан Сата Баһылайап, Борогонец диэн ааттарынан ырыалары уонна хоһооннору «Кыым», «Хотугу ыччат», «Эдэр бассабыык» хаһыаттарга таһаартарар. Бастакы улахан айымньыта «Арамаан артыала» поэма 1929—1930 сылларга «Кыһыл ыллык» сурунаалга уонна «Эдэр бассабыык» хаһыакка бэчээттэммитэ. Ол кэнниттэн «Сэттэ туруйа» диэн поэманы, элбэх хоһооннору суруйталаабыта өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, кэлин «Мэҥэлэр хайа үрдүгэр» (1935) диэн бастакы хомуурунньугар бэчээттэммиттэрэ.
Луганскай
Луганскай (Луганськ) диэн Украина куората. Луганскай уобалас административнай киинэ. Дьонун ахсаана 425 848 (2013).
Васильев Сергей Степанович
Аатын уйэтитии
Ньурба куоракка памятник Хоноҕор орто оскуолата кини аатынан ааттаммыт
Таатта улууһугар туризм сайдар кэскилэ.
Туристар интэриэстэрин тардар сирдэр
Д. К. Сивцев- Суорун Омоллоон көҕүлээһининэн 2001 сылаахха үлэҕэ киирбитэ. Түмэл улуус 5 чулуу дьонугар ананар: саха литературатын төрүттээччигэ уонна улуу суруйаачыларга А. И. Софронов-Алампаҕа, Н. Д. Неустроевка уонна А. Е. Кулаковскай- Өксөкүлээх Өлөксөйгө; саха маҥнайгы идэлээх уруһуйдьутугар И. В. Поповка; саха театрын солисткатыгар, «Дьулуруйар Ньургун Боотур» операҕа сүрүн оруолу толорбут А. И. Егороваҕа.
2. Чөркөөхтөөҕү мемориальнай түмэл — Саха Сиригэр бастакы аһаҕас халлаан анныгар этно-географическай түмэл.
Төрүттээччи - норуот суруйааччыта, Д. К. Сивцев-Суорун Омоллоон. Түмэлгэ 20 объекка 3798 кэриҥэ этнографическай мал уурулла сытар. Саҥалыы оҥоһуллубут дьиҥ политсыылынайдар олорбут ураһаларыттан ураты дэҥҥэ көстөр саха былыргы тутууларын көрүөххэ сөп.
3. Сэлии Хайата
Бу хайа сиригэр сэлии, хайа хапсаҕын хахайын, плейстоценовай таба өлүгүн булбуттара.
Уонна да атын киһи интэриэһин тардыан сөптөөх элбэх кэрэ, киһи өссө да көрө илик сирдэрэ элбэх. Мантан көрөн SWOT(англ. Ырытыы биир көрүҥэ) ырытыы оҥорорго быһаарынным.
Таатта улууһугар туризм сайдыытын ырытыы
Туризм сайдарыгар улуус күүстээх өттө:
Туризм сайдарыгар улуус мөлтөх өттө:
Инникки кутталлар:
Тумук санаа
Ырытыы кэнниттэн маннык түмүккэ кэллим: улууска төһө да туризм сайда илик буоллар сайдар кэскиллээх, кыахтаах. Билиҥҥи кэмҥэ туризм оруола үрдээбитинэн уонна бүгүҥҥү норуот икки ардыгар сыһыаммытын учуоттаан туран, ис туризмы сайыннарыах тустаахпыт.
Португаллар
Португаллар (os portugueses), Португалия сүрүн уонна төрүт омуга, уопсай ахсааннара 28 мөл курдук, олортон Португалияҕа (10 мөл), Бразилиаҕа (6 мөл), АХШ (3 мөл) олорор. Португаллар оҕолоро Бразилианнар буолаллар. Саҥарар тыллара - Португаал тыла (Бразилианнар уонна Португаллар төрүт тыллара)
Берилл
thumb|250px
Берииллар — минерааллар кылаастарын — алюминий уонна бериллий силикааттарын ааттыыллар. Халлаан күөҕэ аквамарин, хараҥа от күөҕэ изумруд, көмүс гелиодор — бу барыта берииллар. Өҥө суох берииллары Гошен диэн аан бастаан көстүбут сирдэрин аатынан гошенит диэн ааттаабыттар. Кыһыл уонна роза өҥнөөх бериллары коллекционер аатынан морганит диэн ааттаабыттар. Онно майгынныыр Ураалга көстөр кыһыллыҥы-роза өҥнөөх таастары нуучча минералога В. И. Воробьев аатынан воробьевит дииллэр.
Чиллер Тансу
мини Тансу Пенбе Чиллер (, ыам ыйын 24 күнүгэр 1946 с. төр.) — туурак экэнэмииһэ уонна бэлиитигэ. Турция бастакы уонна күн бүгүҥҥэ диэри соҕотох дьахтар премьер-миниистирэ.
Карьератын саҕаланыыта
Дьахталларга аналлаах Роберт Колледжка (Стамбул) Экэниэмикэ оскуолатын бүтэрбит. Коннектикут университетыгар билим дуокатарын истиэпэнин көмүскээн ылбыт. Кэлин Йель университетыгар онтун үрдэтиммит. 1978 сыллаахтан Босфордааҕы (Стамбул) университетка преподователлээбит. 1983 с. эмиэ онно бэрэпиэссэринэн үлэлээбит. Ону сэргэ Стамбуллааҕы баан бэрэсидьиэнинэн үлэлии сылдьыбыт.
Бэлиитикэҕэ карьерата
Хас да университетка бэрэпиэссэрдии сылдьан баран, 1990 сыллаахха "Сөптөөх суол" диэн консервативнай баартыйаҕа киирэн, бэлиитикэҕэ барар. Ол түмүгэр 1991 сыллаахха Стамбултан Турция парламеныгар дьокутаат буолар. С.Демирель бырабыыталыстыбатыгар экэниэмикэ миниистиринэн үлэлии сылдьыбыта.
1993 сыл бэс ыйын 13 күнүттэн баартыйа лиидэрэ, "Сөптөөх суол" уонна Социал-декмократтыы норуодунай баартыйа кыттыгас бырабыыталыстыбаларыгар (коалиционнай) дойду премьер-миниистирэ. 1995 сыллаахха социал-демократтар коалицияттан тахсан барбыттарын кэннэ, "меньшиство" бырабыыталыстыбатын тэрийэ сатаабыта эрээри, парламент өйөөбөтөҕө. Ол кэннэ Чиллер Тансу Өрөспүүбүлүкэтээҕи норуодунай баартыйа кыттыгастаах саҥа "кэбиниэти" тэрийэргэ сөбүлэһэр.
1996-1997 сс. Турция тас сибээскэ миниистиринэн уонна вице-премьеринэн үлэлиир. Курд сепаратистарын уонна Армения босхолуур иһин киирсэр эрмээннэр кистэлэҥ аармыйаларын бохсор, утары киирсэр инниттэн, "Глубинное государство" диэн деморкаттары утары үлэлиир тэрээһиннээх баандалар ситимнэрин кытары үлэлэһэр. Ол туһунан кини Сусурлук айдаанын кэннэ тыл этэ тахсан баран ультранационалист, "Серые волки" "уҥалар" хамсааһыннарын салайааччыта, кэлин Сусурлукка көлө саахалыгар өлбүт Абдулла Чатлыны хайҕаабытын кэннэ биллибитэ. Тансу эппитэ:
Бу дойду, бу нация уонна бу судаарыстыба туһугар саанан ытар эбэтэр бааһырар дьону биһиги өрүү ытыктабыллаахтык ахтыахпыт.
1997 сыллаахха вице-премьеринэн саҥа киирэн үлэлээн истэҕинэ, саалаах-саадахтаах дьон өрө туран, былаас уларыйан үлэтиттэн ууратыллар.
Кини былааска олорор кэмигэр Турция уонна Дьобуруоба Сойууһа Таможны сөбүлэһиитин түһэрсибиттэрэ.
Чиллер Танну биир сүрүн ситиһиитэ -- кини Икки аан дойду сэриитин сылларыттан күн баччатыгар диэри туга даҕаны уларыйбакка турбут, бэл, оччолорго оҥоһуллубут сэрии сэптээх, аармыйаны саҥалыы тыыннаабыта. Онон туурак аармыйата бүүс бүтүннүү саҥалыы сэбилэммитэ, Курдар оробуочай баартыйаларын утары чыпчылҕан сэриилэргэ киирсэр кыахтаммыта. Кини АХШ салалтатыгар, кэлин Дьобуруопа Сойууһугар, Курдар оробуочай баартыйалара террористыы саҥнааҕын итэҕэппитэ уонна террористыы тэрилтэлэр испииһэктэригэр киллэртэрбитэ.
Хоруупсуйаҕа буруйдааһын
Турция парламенын көҕүлээһининэн, Чиллери хоруупсуйаҕа буруйдаан сонорждоһо сылдьыбыттара эрээри, кэлин, 1998 с., дьыаланы парламент быһаарыытынан тохтоппуттара.
Быраансыйа
Франция, Быраансыйа (фр. France), официаллык Франция Өрөспүүбүлүкэтэ (фр. République française) диэн Арҕаа Эуропаҕа баар дойду, онтон таhынан атын континеннарга уонна арыыларга баар бас билэр сирдэрдээх. Франция унитарнай президент аҥардаах республика.
Франция кирбиилэhэр Бельгиялыын, Лүксембургтуун, Германиялыын, Швейцариялыын, Италиялыын, Монаколыын, Андорралыын уонна Испаниялыын. Байҕал уҥуор баар департаменнарын нөҥүө Франция Бразилиялыын уонна Суринамныын (Француз Гуианата) уонна Недерланд Антилларыныын (Сен-Мартен) кирбиилэhэр. Холбоhуктаах Хоруоллуктуун Франция Ааҥл канаалын аннынан барар туннелынан ситимнээх.
Николаев Сергей
Тренера — Стручков Василий Егорович.
Берилл
Саамай сыаналанар берилл — кыһыл биксбит, холобур, караат чиэппэрдээх таас сыаната биир караата 2,5 тыһыынча дуоллар буолуон сөп
Чиллер Тансу
Дьиэ кэргэнэ
Эрэ — Эзер Учуран Чиллер (Özer Uçuran Çiller). Икки оҕолоох.
Хаартыскалар
Prime Minister Tansu Çiller
1763
1763 сыл.
Быраансыйа
Дьоно-сэргэтэ
Билиҥҥи Франция - элбэх омуктан турар дойду буолар, үксэ Французстар (урукку франнар Париж тула, хотуттан галлар, норманнар уонна арҕаа өттүттэн бретанецтар, соҕуруу өттүттэн прованцалэстэр, бааски о.э. средиземномория омуктара) уонна хоту Африка норуоттара холбоон барыларын магребтар диэн ааттыыллар о.э. магребтарга киирэллэр: тунизиестар, алжирестар уонна марроканестар, балар бары ислам итэҕэллээх дьон-аймах, ону таһынан атын Африка континенын хара омуктара. Францияҕа сылын ахсын 300 тыыһынча хара омук олохсуйа кэлэр, онон исламҥа итэҕэйээччилэр ахсааннара эмиэ элбии турар. Билиҥҥи кэмҥэ Французстар Францияҕа 70% эрэ ылаллар, онтон ордубут 25% хара омуктарга тиксэр, ордубут 5% Кытайдарга, Дьоппуоннарга, Кэриэйдэргэ, Сахаларга тиксэр.
Хомуут көрүҥэ
Францияҕа финансовай- тутулуга суох омуктарга эбэтэр хаартаҕа сылдьыы биир сылга бэриллэр уонна муҥура суох чыыһыланы уһатыан сөп. Бу тииптээх көрүҥү биэрии төрдө-сөптөөх капитал баар буолуутун, ону сэргэ Францияҕа хамсаабат баайы- дуолу атыылаһыы эмиэ баар. 5 сыл буолан баран дойдуга тас дойдуларга олорон ПММ- га, онтон тута гражданствоҕа докумуону биэрэр быраабы ылар.
Экономика
Франция-үрдүк сайдыылаах постиндустриальнай дойду, промышленнай производство кээмэйинэн аан дойдуга биир бастыҥ миэстэни ылар. Ис Валовой бородуукта 1,9 трлн евро (2,6 трлн доллар) 2009 сылга суолталанар. Нэһилиэнньэ дууһатыгар ВВП эмиэ ити сыл 30 691 евро (42 747 доллар) буолла. Франция ВВП номинальнайынан-АХШ, Кытай, Япония,Германия уонна Великобритания кэнниттэн аан дойду 6- с экономическэй державата (2018 сыллааҕы дааннайынан). 551 602 км2 метрополияҕа бэйэтин территориятыттан 64 мөлүйүөн киһи муора территориятыттан киллэрэн туран, Франция «бөдөҥ» дойдунан ааҕыллар. Оттон экономическай ыйааһына аан дойдутааҕы түһүлгэҕэ биир сүрүн оруолу оонньуур кыахтанар. Франция Европаҕа киин географическай балаһыанньаттан саҕалаан Арҕаа Европа сүрүн эргиэн суолларыгар: Орто муора, Ла- Манш, Атлантик.
Бу чааһыгар 1957 сыллаахха тэриллибит Эуропа уопсай рыногар французскай тэрилтэлэр сайдыылара үтүө этэ, урукку холуонньалар уонна замор территориялара коммерческай партнердар салгыы хаалыахтара.
Хааны буойуу
мини Хааны буойуу диэн хаан сүүрэр сүнньүттэн хаан барыытын тохтоторго анаммыт комплекснай (кэлим) миэрэлэр буолаллар.
Суолтата
Хаан барыытын тохтотуу быраас көрүөн иннинээ5и уонна квалифицированный бырааас оҥорор көмөлөрүн суолталаах элеменынан буолаллар. Хаан барыытын сөптөөхтүк тохтотуу ;үксүгэр киһи олоҕун быыһыыр, киһи шок ылыытын тохтотор,үтүөрэрин чэпчэтэр. Сөптөөхтүк оҥоһуллубут гемостаз хирургическай операция этэҥҥэ ааьарыгар улахан суолталаах.
Хаан барыытын тохтотор ньымалар
Ханнык ба5арар хаан тохтор бааһырыытын эмтииргэ бастакы садааччанан хаан барыытын тохтотуу буолар. Маныаха түргэнник хааны тохтотор соруктаах хамсаныллыахтаах, эчэйии түмүгэр элбэх хаан барыыта эчэйбит киһини сэниэтэ суох оҥорор уонна кини олоҕор кутталы үөскэтэр. Өскөтүн хаан элбэхтик барыытын сатаан тохтоттоххуна, бу бааһырбыт сирин эмтииргэ (обработкалыырга) уонна эчэйбит киһи анал эмтэнэригэр чэпчэки буолар, бааһырыы уонна эчэйии содулун кыччатар.
Капилляртан хаан барыытыгар хаан көҕүрээһинэ тэҥнээн көрүүтэ кыра буолар. Маннык хаан барыытын хаан тохтор сиригэр ыраас маарылла ууран түргэнник тохтотуохха сөп. Маарылла үрдүгэр баата ууруллар уонна бааһырбыт сирин бэрэбээскилэнэр. Өскөтүн туттаргар маарылла да, биинтэ да суох буоллаҕына, хаан тохтор сирин мурун ыраас соттор былаатынан бэрэбээскилиэххэ сөп. Түүлээх таҥаһы бааһырбыт сиргэ тута ууруллубат, кини түүлэригэр араас элбэх ахсааннах бахтыарыйа баар, ол бахтыарыйалар бааһы сүһүрдүөхтэрин сөп. Итинник биричиинэнэн аһаҕас бааска баата уурар эмиэ сатаммат.
Тымыртан элбэх хаан барыытын кутталлах өрүтүнэн тымыр бааһырыыта, чуолаан моой тымыры, бааһырбыт сиринэн сосудтарыгар салгын оморуллан киириэн сөбө буолар. Сосудка киирбит салгын сүрэххэ тиийиэн сөп. Оннук түгэҥнэ өлүү тахсыан сөп-салгыннах эмболия.
Кыра кэмҥэ хаан барыытын тохтотуу
-баттыыр кытаанах бэрэбээски.
-кытаанах гына тампон угуу.
- иммобилизация (шина туруоруу)
- лабааларын төһө кыалларынан улаханнык токурутан валик ууруу.
- артерията үөһээ сылдьар токуруйар сирдэринэн хам баттааhын.
- жгут туруоруу.
- намыһах температуранан
- үрдүк температуранан (диатермокоагуляция)
- механическэй- тигии, лигатур.
- термическэй – коагуляция араас ньымалара.
Бастакы көмөнү оҥоруу ньымалара
Көмө оҥорор киһи хаан төһө элбэхтик уонна хойуутук барарын сыаналаан көрүөхтээх. Ол сыаналааһыныттан кини, онно сөптөөх матырыйаал баарын эбэтэр суоҕун көрөн, хаан барарын тохтотор сөптөөх ньыманы быһаарыахтаах. Улахан магистральный тымырдара эчэйбит эбэтэр иһигэр хаан барар буоллаҕына, бастакы көмөнү оҥорорго эчэйбит киһини түргэнник сөптөөх мэдисиинскэй көмө оҥорорго эчэйбит мэдисиинскэй тэрилтэҕэ илдьиллиэхтээх.
Стационарга хаан барыытын тохтотор ньымалар
Хаан барыытын тохтотор тэрээһиннэр ыытыллыбыттарын кэннэ, хаан туохтан барбыт хараактырын уонна биричиинэтин быһааран баран, хаан барыытын бүтэһиктээхтик тохтотор туһунан быһаарыныы ылыныллыахтаах.
Кыра сосудтартан хаан барбыт буоллаҕына, кылгас кэмҥэ хаан барыытын тохтотор ньымаларынан тохтотуллубутун кэннэ, бүтэһиктээх гемостаз оҥорор улахан наадата суох.
Улахан сосудтар эчэйбит, иһигэр хаан барбыт, улахан уонна дириҥ бааһырыылар баар буоллахтарына, хаан барыытын эрэллээхтик тохтоторго бүтэһиктээх гемостаз оҥоруу ирдэнэр.
Париж
Париж (Paris) диэн Франция киин уонна ордук улахан куората.
236
236 сыл.
1981 сыл
1981 сыл.
Уон ыйыы-кэрдии (иудаизм, христианство)
Уон ыйыы-кэрдии (Десять заповедей) - иудаизмҥа, кэлин христианствоҕа таҥара биэрбит уон сокуона.
Бу уон ыйыыны-кэрдиини таҥара хайдах былыргы иудейдарга биэрбитэ Биэс кинигэҕэ уонна Библияҕа маннык суруллар: Бороруок Майыһыай Синаай хайаҕа тахсыбыт, хайа уотунан умайбыт, ыыс-быдаан буруо буолбут, этиҥ эппит, чаҕылҕан чаҕылыйбыт, бы тыаһы-кууһу куоһаран таҥара Майыһыайга туһаайан тыл эппит уонна икки суорба тааска 10 ыйыыны-кэрдиини суруйан биэрбит. 40 хонон баран Майыһыай хайаттан түспүтэ дьэбириэйдэр таҥараларын умнан көмүс оҕус тула үҥүкүүлүү сылдьаллар эбит, онтон кыыһырыан Майыһыай таастарын хампы бырахпыт. Дьэбириэйдэр буруйдарын билиммиттэрин кэннэ таҥара Майыһыайга икки саҥа тааһы суорарыгар эппит уонна хос суруйаары аҕалтарбыт.
1. Мин эн таҥараҥ буолабын; атын таҥараҥ суох буоллун.
2. Халлааҥҥа, сиргэ, ууга бааллары ойуулаан кумир оҥостума. Кинилэргэ үҥүмэ, өҥө оҥорума, тоҕо диэтэххэ, мин - эн тойонуҥ буолабын, дьон миигин утарбыт буруйдарын оҕолоруттан үс уонна түөрт көлүөнэ тухары иэстэһэр, оттон миигин таптыыр уонна ыйыыбын-кэрдиибин толорор дьоҥҥо тыһыынча ууска тиийэр үтүөнү оҥорор эн таҥараҥ буолабын.
3. Тойонуҥ, Таҥараҥ аатын мэнээк саҥарыма, тоҕо диэтэххэ тойон кини аатын таах саҥарар киһини буруйдуоҕа.
4. Субуота күнү умнума, бэлиэтээ. Алта күн үлэлээ, сэттис күн Тойон Таҥараҕар анаа: бэйэҥ да, уолуҥ да, кыыһыҥ да, кулуттарыҥ да, сүөһүҥ да, ыалдьытыҥ да үлэлээбэтиннэр. Тоҕо диэтэххэ Тойон Таҥара алта күн иһигэр аан дойдуну оҥорбута, сэттис күнүгэр сынньаммыта уонна субуотаны ытык күнүнэн биллэрбитэ.
5. Аҕаҕын уонна ийэҕин ытыктаа, оччоҕо Тойон таҥара биэрэр күннэрэ уһуохтара.
6. Өлөрүмэ.
7. Содурдаама.
8. Уорума.
9. Чугас киһигэр сымыйа андаҕары биэримэ.
10. Чугас киһиҥ дьиэтин баҕарыма; чугас киһиҥ ойоҕун да, кулутун да, оҕуһун да, өсүөлүн да, тугун да баҕарыма.
Харитонов Василий Федорович
Харитонов Василий Федорович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Нам улууһун I Атамай (1931 сылтан Горнай улууһугар киирэр) нэһилиэгиттэн төрүттээх.
Харытыанаптар уһаайбалара Улуу Сыһыы диэн сиргэ баара. Кини аҕата нэһилиэгин оҕолоро үөрэнэллэригэр элбэх сыратынбиэрбит, өр сыл сүүрэн-көтөн Атамайга маҥнайгы сыаркап приходун оскуолатын арыттарбыта. Ол оскуолаҕа маҥнайгы көрөөччү (почетный попечитель) буолбут.
Василий аҕата арыттарбыт оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайга реальнай училищеҕа үөрэнэр. Икки-үс сыл үөрэммитин кэннэ нэһилиэгин дьоно үөрэҕин бүтэттэрбэккэ ыҥыран ылан суруксут оҥороллор.
Гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар диэки буолан, Байкалов боломуочунайынан Бүлүү уокуругар ананар.
1929 сыллаахха кулаактааһыҥҥа түбэһэр.
В.Ф. Харитонов география дуоктара Гаврильева М.К. абаҕата.
Саhаара
Саhаара (араб. الصحراء الكبرى‎, aṣ-ṣaḥrā´ al-kubra, "Ордук улуу кумах куйаар") диэн аан дойду ордук улахан кумах куйаара. Иэнэ 9,000,000 км2 тахса. Хоту Африкаҕа, илин Кыhыл байҕалтан арҕаа Атлантик океаҥҥа дылы сытар. Соҕуруу Саhельга дылы сытар, тропик саванна кура, Саhаараны Суб-Саhаара Африкаттан араарар. Cаhаара сорох кумах томтордоро (дюналар) 180 м дылы үрдүктээхтэр.
География координаталара
400px|thumb|right|Координаталар сфералара География координаталара, точка балаһыанньатын быһаараллар.
География координаталара сфера координаталарын курдук быһаарыллар. Итинник координаталар атын халлаан куйаарын системаларга эмиэ туттуллаллар.
Кэтирээһин
Кэтирээһин \varphi~ зенит хайысхатын уонна экватор ньуурун ыккардынааҕы муннук. Экватортан икки өттүгэр 0 - 90° ааҕыллар.
Сир дьҥнээх халыыба сфераттан атын буолан география кэтирээһинэ геоцентр кэтирээһиниттэн арыый ураты буолар.
Усталааһын
Усталааһын \lambda~ точканнан ааһар меридиан уонна 0 кыраадыстаах меридиан ыккардыларынааҕы муннук. Билигин Сиргэ 0 кыраадыстаах меридиан Лондон аттынааҕы Гринвич обсерваториянан ааһар меридианы ааҕаллар.
Кэтирээһин олохтоох кэми быһаарар.
Үрдүгэ
Точка балаһыанньатын толору быһаарар сыалтан үһүс координата наада - үрдүгэ.
Планета кииниттэн ааҕыллыбат, муора таһымыттан ааҕыллар.
Муора таһымыттан үрдүгэ өссө салгын баттааһыны кытта сибээстээх.
Герберт Уэльс
Герберт Уэллс (1866-1946) - Англия суруйаччыта, публицист, научнай фантастика жанрын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ. «Машина времени», «Человек-невидимка», «Война миров» киэҥник биллибит научнай-фантастическай романнар ааптардара. Арассыыйаҕа үстэ сылдьыбыта (1914, 1920 уонна 1934 сылларга). Иккис сырыытыгар Максим Горькайы кытта уруккуттан бисэр буолан Ленини көрсөн турар, үһүс сырыытыгар Сталины кытары көрсөн интервью ылан турар.
237
237 сыл.
Чанниҥ Татум
250px|thumb|right|Чанниҥ Татум 2012 сыллахха
Чанниҥ Мэттью Татум диэн 1980 сыл муус устар 26 күнүгэр Алабама штат Кулмэн куоратыгар төрөөбүт АХШ актера. Ордук биллэр киинэлэрэ - "Дорогой Джон", "21 Джамп уулуссата", уонна араас комедия киинэлэрэ.
2006 сыллаахха Дженна Дьюуан диэн актрисаны көрсүбүтэ уонна 2009 сыл от ыйыгар кэргэн ылбыта. 2013 сыллахха кыыс оҕоломмута.Уонна кини баще курутой кыраhапчик😍.
Баайаҕа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 044 киһи (2007 сыл).
Кеплер Иоганн
Иоганн Кеплер (1571, Вайль-дер-Штадт, Вюртемберг — 1630, Регенсбург) — ниэмэс астронома, астромия сайдыытыгар улахан сабыдыалы оҥорбут халлаан эттиктэрин хамсааһынын сокуоннарын ааптара.
Дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ 1571 с. ахсынньы 27 күнүгэр төрөөбүт. Тюбинген университетыгар стипендия ылбыт. 1594 с. магистр степенын ылбыт, Австрияҕа математика преподавателэ буолбут. Дания аатырбыт астрономугар Тихо Брагега ыстатыйатын ыыппыт. Браге бэйэтин бөлөҕөр ыҥыран үлэлэппит. Бу сылдьан харах иһигэр сырдык хайдах тарҕанарын, ачыкы көрөрү хайдах тупсарарын, телескоп тоҕо чугаһатарын чуолкайдык быһаарбыт. 1609 с. Марс арбиитата төгүрүк буолбакка ньолбуһаҕын туһунан ыстатыйа бэчээттээбит. Бу чахчы Кеплер үс сокуоннарыттан бастакытын олоҕо буолбут. Күн таһынааҕы планеталар түргэнник хамсыылларын быһаарбыт (иккис сокуон), 1619 с. планеталар периодтара уонна кинилэр Күнтэн ыраахтара судургу математика формулатынан быһаарылларын эппит (үһүс сокуон).
1620 с. ийэтин колдовствоҕа үлүһүйүүгэ буруйдаабыттарын көмүскээбит, онон бэйэтин репутациятын эмиэ быыһаабыт.
1764
1764 сыл.
Быытта
Быытта — бөдөҥ көтөрдөр арыый кыра көрүҥнэрэ: быытта куоҕас, быытта куба.
Муора таһымыттан үрдүгэ
Муора таһымыттан үрдүгэ, үс кээмэйдээх куйаар координататын биир кээмэйэ (атын икки — кэтирээһин уонна усталааһын). Ханнык эмит точка нуултан (ол аата муора таһымыттан) төһө үрдүк баарын көрдөрөр.
Төһөннөн бу кээмэй улаатар да (муора таһымыттан үөһэ таҕыстах аайы) салгын баттааһына намтаан иһэр.
Сиргэ ордук үрдүк чыпчаалынан буолар Гималай хайаларыгар баар Эверест хайа, кини үрдүгэ муора таһымыттан 8844,43 миэтэрэ. Саха сиригэр ордук үрдүк чыпчаалынан буолар Улахан Чыыстай сискэ баар Победа хайа (3002 миэтэрэ).
Старостин Михаил Гаврильевич
Старостин Михаил Гаврильевич — саха худуоһунньуга, график.
Олоҕун олуктара
1959 с. тохсунньу 1 күнүгэр Томпо оройуонугар Хаандыга бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
1973 сыллаахтан 1977 с. дылы Дьокуускайдааҕы уус-уран училищеҕа график Ю.И. Вотяковка, живописец Э. И. Васильевка үөрэммитэ. 1990 с. Красноряскайдааҕы Судаарыстыбаннай уус-уран инстутуутун промышленнай графика салаатын бүтэрбитэ. Манна кинини С. С Ливак, М. Ф Гладунов, С. П. Куликова үөрэппиттэрэ.
1990 сылтан 2000 сылга дылы «Бичик» кинигэ кыһатыгар уус-уран эрдээктэрдээбитэ, 2000 сыллаахтан — Арктикатааҕы судаарыстыбаннай культура уонна ускуустуба институтун преподавателэ.
Арассыыйа Худуоһунньуктарын сойууһугар 1991 сыллаахха киирбитэ.
Айар үлэтэ
Станковай графикаҕа, живописька, плакатка уонна кинигэ графикатыгар үлэлиир. Худуоһунньук сахалыы толкуйдааҕа, өйдөөҕө-санаалааҕа, былыргы үһүйээннэри, олоҥхолору билэрэ айымньыларыгар бэриллэр.
Саха тылын диалектара
Саха тылын диалектара, Саха тыла үс салааҕа хайдар: Илиҥҥи саха тыла, Арҕааҥҥы саха тыла уонна долгаан тыла.
Илиҥҥи саха тыла
Илиҥҥи саха тыла илиҥҥи Саха Сирин улуустарыгар тарҕаммыт, Өлүөнэ өрүс илиҥҥи биэрэгиттэн саҕалаан. Саҥарааччылар ахсааннара - 270 тыһ курдук
Долгаан тыла
Саха тылын саамай ураты диалега, туспа тыл курдук буолар
Уопсай
Илиҥҥи саха тыла уонна Арҕааҥҥы саха тыла уратыта суоҕун кэриэтэ, ол эрэн  Арҕааҥҥы саха тылыгар "ыллаан" саҥарааһын баар, ол иһин Арҕааҥҥы улуус олохтоохторо Илиҥҥи улуус дьоннорун "гуруубайдык" саҥараллар диэн санараллар.
Амма Аччыгыйа
Амма Аччыгыйа (Мординов Николай Егорович) (06.01.1906–14.11.1994) — саха норуодунай суруйааччыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһугар 1934 с. киирбитэ.
Олоҕун олуктара
250px|thumb|left|Амма Аччыгыйа үөскээбит сайылыга
1928 с. Дьокуускайдааҕы педтехникуму бүтэрбитэ.
1931 с. Иккис Москубатааҕы судаарыстыбаннай университет тыл уонна литература салаатын бүтэрбитэ.
«Ийэ» диэн ааттаах бастакы хоһооно «Чолбон» сурунаалга 1927 с. бэчээттэммитэ. «Быһах угун кыстыммат» диэн хоһооннорун хомуурунньуга саха литературатын көмүс фондатыгар киирбитэ.
«Сааскы кэм» романа нууччалыы, украиналыы, венгердыы уонна чешскайдыы тылларынан тылбаастаммыта.
1982 сыллаахха от ыйын 6 күнүгэр Лев Толстой "Сэрии уонна эйэ" диэн арамаанын тылбааһын иһин Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэни ылбыта.
Тахсыбыт кинигэлэрэ
Т. 1. Кэпсээннэр. Сэһэннэр. Хоһооннор. — 480 с. Т. 2. Пьесалар. Очеркалар. — 479 с. Т. 1. Хоһооннор. Кэпсээннэр. Очеркалар. — 1966. — 512 с. Т. 2. Сэһэннэр. — 1967. — 562 с. Т. 3. Драмалар. Ахтыылар. — 1969. — 512 с. Т. 4. Сааскы кэм: Роман. — 1970. — 748 с. Нууччалыы
Үйэлээх аата
Н. Е. Мординов — Амма Аччыгыйа аата иҥэриллибит:
Червоное (Житомир уобалас)
Червоное (Червоне) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 880 (2012).
1765
1765 сыл.
Умберто Эко
thumb|right|Умберто Эко Умберто Эко (05.01.1932, Алессандрия, Турин) — Италия суруйааччыта, общественнай диэйэтэл, публицист, учуонай.
Дуайт Эйзенхауер
Дуайт Эйзенхауэр (Dwight David "Ike" Eisenhower) (1890–1969), Америка судаарыстыбаннай уонна байыаннай диэйэтэлэ, аармыйа генерала, АХШ 34-с бэрэсидьиэнэ (1953–61).
Умберто Эко
Турин университетын бүтэрбит (1954), философия дуоктара, Европа саамай кырдьаҕас Болоньятааҕы университетын семиотикаҕа профессора (1975), 32 аан дойду университеттарын (ол иһигэр Сорбонна уонна Оксфорд) бочуоттаах профессора. Торонтоҕа, Йельга, Колумбия, Нью-Йорк, Гарвард, Турин уонна Париж университеттарыгар уонна Кембриджка, Сорбоннаҕа лекция аахпыта. Парижтааҕы Аан дойду култууратын Академиятын (1992), Болонья науукатын Академиятын, Дойдулар ыккардыларынааҕы искусство философиятын Академиятын (1994) академига. Джеймс Джойс ассоциациятын салайааччыта (1965), Дойдулар ыккардыларынааҕы семиотика уонна өй чинчийиитин Ассоциациятын Генеральнай сэкиритээрэ (1972-79), вице-президена (1979-1983) уонна президена (1994), ЮНЕСКО дойдулар ыккардыларынааҕы фуорумун чилиэнэ (1992-1993).
Италия суруйааччыта, аан дойдуга биллибит «Имя Розы» (1980), «Маятник Фуко» (1988), «Остров накануне» (1995) романнар ааптардара. Стреги, Анжиари бириэмийэлэрин, Италия национальнай бириэмийэтин (1981) лауреата. Монте-Карло бочуоттаах гражданина (1981). Франция литерауураҕа өҥөлөрүн иһин уордьанын (1985), ЮНЕСКО Маршал Маклахан уордьанын (1985), Почётнай Легион уордьанын (1993), грек Кыһыл көмүс сулуһун уордьанын (1995), Италия өрөспүүбүлүкэтин Улахан кириэһин (1996) кавалердара.
«Полиглоттар федерацияларыгар» диэн аатынан «Le Monde» хаһыакка тахсыбыт бэйэтин табаарыһыгар тылбаасчыт уонна суруйааччы Жан-Ноэль Чифано диэн киһиэхэ биэрбит интервьютугар универсальнай уонна айылҕа тылларын чинчийии туһунан кэпсиир. Ыстатыйаҕа бу проблема устуоруйатын ырытар, тыл саҥа түөрүйэлэрин кытта билиһиннэрэр. Европа инникитин элбэх омуктан, элбэх култуураттан турар уонна элбэх тылынан кэпсэтэр курдук көрөрүн этэр.
Орто Африка
right|thumb|350px|Орто Африка
Орто Африка диэн Африка региона. Саhаараттан соҕуруу, Арҕаа Африкаттан илин уонна Улуу Рифт Хонууттан арҕаа баар. Регион устун Конго өрүс уонна кини салаалара сүүрэллэр. Холбоһуктаах Иллэр быhаарыыларынан Орто Африкаҕа тоҕус дойду баар: Ангола, Камерун, Орто Африка Республиката, Чад, Конго Демократ Республиката, Конго Республиката, Экуатор Гуинеята, Габон уонна Сан Томе уонна Принсипе.
Иванов Валерий Иосифович
Иванов Валерий Иосифович — «Стройсельгазификация» тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ, Ил Түмэн III ыҥырыытын дьокутаата, техническэй билим хандьыдаата.
Уиллиам Моузли
Уиллиам Моузли (William Moseley), Англия артыыһа, эдэр ыччаттан биир бастыҥа. Киэнник биллибит маннык киинэлэргэ уһуллан: Нарниа үһүйээнэ: Хахай, ойуун уонна аптаах ыскаап уонна Нарниа үһүйээнэ: Каспиан Аҕа баһылык.
Аһынар санаа
Аһынар санаа диэн киһиэхэ эрэ үөскүүр үтүө, үчүгэй көмөлөһөр, көмүскүүр санаа ааттанар.
Хас киһи барыта бэйэлэрэ тус-туспа эттээх-сииннээх, куттаах-сүрдээх буолуулара, өйдөрө-санаалара эмиэ тус-туспа буоларыгар тириэрдэр. Киһи бэйэтин өйүн-санаатын атын дьон сабыдыалларыттан сатаан харыстыыр, көмүскүүр күүстээх санаалаах буолара наада. Күүстээх санаалаах киһи бэйэтин хаһан баҕарар көмүскэнэр кыахтаах буолар.
Киһи бэйэтэ атын киһи баһылааһыныгар аһара киирэн биэрбэтэ ордук. Бэйэтэ өйдөөх-санаалаах киһи ханнык баҕарар уустук кэмнэргэ бэйэтин өйүнэн-санаатынан салаллар буола үөрэнэрэ кыра эрдэҕиттэн наада. Кыра оҕону аһынан «Эн кыраҕын дии, кыайбаккын» диэн үөрэтии оҕо өйүн-санаатын хам баттааһыҥҥа тэҥнэнэр. Дьулуура, тулуура суох киһи оҥорор, барытыгар-бары атын киһи көмөтө, аһынара наада буолан иһэр. Аһынар санаа киһиэхэ «Бэйэм мөлтөх эбиппин» диэн өйдөбүлү иҥэрэр буолан кыра оҕону үөрэтэргэ олох да туттуллубата ордук буолуо этэ. Дөлбү түһэн тугун эмэтин өлөрбүт оҕону аһынан: «Оҕом буорайда»,- диири кытта дьэ ытаан тоҕо барар. Санаатын көтөҕөн имэрийэ түһэн баран: «Тулуйдахха ааһааччы»,- диэн үөрэттэххэ оҕо тулуура улаатар. Аһыннара үөрэммит киһи туох эмэ быһаарыыны ылынар кэм тирээн кэллэҕинэ атын киһи өйүгэр-санаатыгар киирэн биэрэрэ олус элбэх. Атын киһи аһынарыгар, көмөтүгэр үөрэммит буолан анараа киһитэ эппитин толорооччу буолан хаалар.
Төрөппүттэр кыра оҕолорун аһара аһынан, ымманыйан «Оҕом кыра, кыаммат» диэн этиилэрэ, үөрэтиилэрэ оҕолорун өйүгэр-санаатыгар куһаҕаны, «Бэйэм мөлтөхпүн» диэн өйдөбүлү үөскэтэн кэбиһэр. Аһыннара үөрэммит оҕо сыппах, атын дьон көмөлөрүгэр, аһыналларыгар наадыйар киһи буола улаатан хаалар. Төрөппүттэр оҕолоругар үтүөнү, үчүгэйи оҥорор сыалтан, өйүн-санаатын сайдыытын хааччахтаабат наадаҕа, аһара аһынар санааларын истэригэр туталлара ордук туһалаах.
Атын киһи өйүгэр-санаатыгар баһыттарбат туһугар, анараа киһи этиилэрин бары өттүнэн сыаналаан көрөргө үөрэниэххэ, кини этиитигэр быһаччы киириммэт буолуу өй-санаа баһыттарбатын бэлиэтэ буолар. Анараа киһи этиитэ бэйэҕэ төһө туһалаах буолуутун, бу этииттэн туох уларыйыылар тахсыахтаахтарын аан маҥнай быһааран, ырытан баран сөбүлэһэр ордуга быһаарыллар.
Киһи атын киһи баһылааһыныгар киириитин биир холобурунан аһынар санаа буолар. Бэйэтэ олус үчүгэй санаа. Хас киһи аайы бэриллибэт үтүө майгы буолар. Киһи барыта биир буолбатынан, бу аһынар санааны бэйэлэрин тустарыгар туһаныахтарын баҕарар дьон баар буолаллар. Туохтара барылара кыаттарбатын туһунан дьоҥҥо кэпсээн кинилэргэ аһынар санаа үөскүүрүн ситиһэллэр. Атын киһиэхэ аһынар санаа үөскүүрүн ситиһии аһыннарыы диэн ааттанар.
Дьоҥҥо аһыннара сатыыр дьон, бэйэлэрэ аһынар киһини бас билиилэригэр киллэрэ сатыыллар. Ханан эмэ аһыннаран, тугу эмэни көрдүөххэ диэн санаалара киирэр. Аһыннара сатыыр киһи олус элбэх араас көрдөһүүлэрэ барылара кини баҕатын курдук толоруллан иһэллэригэр баҕарар. Кини бары баҕатын эппитин курдук толорон иһии кини толору баһылааһыныгар киирэн биэриини бэлиэтиир.
Аһыннара сатааһын атын киһини бэйэ өйүгэр-санаатыгар киллэрии биир көрүҥүнэн ааҕыллар. Аһынар киһи көмөлөһө сатыыр, анараа киһи баҕатын кыаҕа баарынан толорор. Аһыннарар киһи баҕата эбиллэн иһэрэ кини бэйэтин баһылааһыныгар киллэрэ сатыырын чуолкайдыыр.
Бэйэмсэх киһи куруук бэйэбэр эрэ үчүгэй буоллун диэн санаата хаһан баҕарар баһыйа сылдьар, аһыннаран бэйэлэрин тустарыгар туһанар санаалара элбэх буолар.
Төһө да аһыннар даҕаны бэйэтин санаатын бас бэриннэримиэн баҕарар киһи, анараа киһи баҕатыгар өйүнэн-санаатынан утарсан иһиэхтээх. «Маннык буолбат» эбэтэр «Мин бу курдук оҥоробун» диэн бэйэ өйүн-санаатын араарына сылдьар буоллаҕына анараа киһи баһылааһыныгар киирэн биэрбэт.
Дьон бары өйдөрө-санаалара тус-туһунаннар. Олус бэйэмсэх, миэхэ бэйэбэр эрэ үчүгэй буоллун диэн санаалаах төрөппүттэр оҕолоругар олус аһыннаран кинилэринэн бэйэлэрин араас баҕаларын барытын толорторо сатыыллар. «Бары барыта кэмнээх буолуохтаах» диэни саха дьоно билэллэр. Ол иһигэр аһыныы эмиэ киирсэр. Аһынар санаа элбэх буоллаҕына аһыннарыан баҕалаах элбиир.
Аһыныы диэн ким эмэ кыһалҕатыттан уйадыйа санааһыны, кыһалҕатын өйдүүр буолууну этэллэр. Киһи аһына санаатаҕына эньиэргийэтэ көҕүрүүр. Элбэх эньиэргийэлээх дьон аһыныгас буолаллар, аһынар санаалара күүстээх. Киһини аһынар санааҕа киллэрэн аһыннара сатыыр дьон аһынар дьонтон эньиэргийэлэрин эбинэллэр, күүс-кыах ылаллар. «Аһыныгас киһи» диэн чахчы кыахтаах, элбэх эньиэргийэлээх киһини этэллэр. Кини аһынар санаата элбэх киһиэхэ холкутук тиийэр буолан итинник ааты иҥэрэллэригэр кыахтаах буолар.
Ыарахан олоххо үөскээбит дьон аһыныгастар. Кинилэр бэйэлэрэ кыһалҕалаах олоххо үөрэнэннэр атын киһи кыһалҕатын таба өйдүүргэ үөрэммиттэр. Туох баалларынан барытынан көмөлөһө сатыыллар. Сөптөөх кэмигэр көмөлөһө сатааһын киһи санаатын көтөҕөр, күүс биэрэр буолан ураты суолталаах. Кыаҕа суох буолбут, санаата түспүт киһиэхэ көмөлөһүү кэнниттэн саҥа күүс киирэн бэйэтин кыанар буолан барыан сөп.
Аһынар санаа уонна аһыннарыы диэн бэйэ-бэйэлэриттэн үөскээн тахсар утарыта өйдөбүллэр буолаллар. Киһи киһиэхэ сыһыаныттан үөскээн тахсалларыттан дьон олохторугар куруук баар буолаллара наада. Дьон олохторун сиэрин быһыытынан хайалара да аһара барбаттара ордук туһалаах. (1,31).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Балтик байҕал таһымын системата
300px|thumb|right|Кронштадт футштога Балтик байҕал таһымын системата, ССРСка 1977 сыллаахха ылыллыбыт абсолют үрдүгү быһаарар система.
Балтик байҕал кытылыгар турар Кронштадт куоракка баар футшток нуулуттан ааҕыллар. Бу системанан Арассыыйаҕа уонна да атын дойдуларга геодезия пууннарын үрдүктэрэ суоттаммыттара уонна каартаҕа бэлиэтэммиттэр.
Коннектикут
Коннектикут (Connecticut), АХШ биир штата, Саҥа Англиа биир штата, киин куората - Һартфорд. Улахан куораттара - Бридгепорт, Нью Һайвен, Waterbury, Stamford.
Туу
Туу - балыктыыр тэрил.
Балык улаханыттан уонна тутар ньыматыттан тутулуктаах араас туулар баар буолаллар: мунду туута, күөнэх туута, ардьа, күрэх туута, иэрэ туута, быһыт туута.
Былыр тууну тиит мастан тыырыллыбыт уһун мастары биир хапталга тутан, тиит эбэтэр талах силиһиттэн оҥоһуллубут быаннан баайан, онтон эмиэ тиит маһыттан оҥоһуллубут киспэҕэ сигээн иһит курдугу оҥорон таһаараллар эбит.
Былыргы тууну оҥорооччулар - тууһуттар - күҥҥэ уоҥҥа тиийэр тууну баайыахтарын сөп үһү. Аныгы туулары үксүн сымнаҕас тимир борубулуолахаттан баайаллар.
Күөллэргэ бэс ыйын саҕаланыыттан алтынньы бүтүөр диэри (муус хаарынан бүрүллүөр диэри) туулууллар. Собону атырдьах ый бүтүөр диэри туттараллар, онтон мундуну муус анныттан кытта бултууллар.
Кэлин XX үйэ саҕаланыытыгар оннооҕор балыктааһыны сири таҥастааһын биллэ үтэйбитин да кэннэ элбэх тууһуттар бааллар эбит. Холобур, 1917 с. биэрэпис көрдөрбүтүнэн Дьокуускай уокуругар 12 120 туу, оттон Бүлүү уокуругар 90 111 туу баар ааҕыллыбыт.
Максимов Христофор Трофимович
Максимов Христофор Трофимович (08.04.1917—23.03.1980) — Саха АССР норуодунай артыыһа, саха аатырбыт ырыаһыта, ырыа айааччыта.
Олоҕун олуктара
Амма Сулҕаччытыгар дьадаҥы бааһынай кэргэҥҥэ 1917 с. муус устар 8 төрөөбүт. Аҕата өрөпкүөмҥэ кыттыбытын иһин 1921 с. ытыллыбыт. 1936 с. Абаҕа оскуолатын 6 кылааһын бүтэрбит.
1937 с. Дьокуускайга самодеятельнай куруһуоктар художественнай салайааччыларын куурустарын бүтэрбит. Онтон Амма уонна Мэҥэ Хаҥалас култууратын дьиэлэригэр худруктаабыт, Майаҕа I государственнай колхуоһунай драма театрыгар, Ньурбаҕа II государственнай колхуоһунай драма театрыгар артыыстаабыт, Үөһээ Бүлүү уонна Ньурба судаарыстыбаннай көһө сылдьар тыйаатырдарыгар онтон Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай музыка драма тыйаатырыгар үлэлээбит.
1980 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр күн сириттэн барбыт.
Айар үлэтэ
1937—1970 сс. X. Максимов эстрада артыыһын быһыытынан сценаҕа да, араадьыйаҕа да тахсыбыта. 300-чэкэ творческай концерт оҥорбут диэн ааҕаллар.
Самодеятельнай композитор X. Максимов 400-тэн тахса ырыа мелодиятын суруйбута, онтон 80 ырыата идэтийбит композитордар тупсарыыларын кэннэ хомуурунньуктарга тахсыбыттара: «Үлэ, таптал ырыалара» (Песни труда и любви, 1962), «Дьол иһин» (За мир и счастье, 1970), "Суун сибэкки сиигинэн" (1992), "Күнү олус таптыыбын" (2002). Өссө сүүс ырыа бэчээккэ бэлэмнэнэн Норуот айымньытын дьиэтигэр туттарыллыбыттара.
Улахан айымньылартан С. Дадаскинов «Күн тааһа» сюитатыгар музыкатын ааттыахха сөп. X. Максимов драма спектакылларыгар музыка айбыта биллэр, холобур, Күннүк Уурастыырап «За мир!», Л. Попов «Беспокойный отдых», И. Алексеев «Вилюйский узник», И. Бочкарев «На восходе» пьесаларыгар.
1968 сыллаахха «Утро долгого дня» (Рига киностудията, режиссер А. Неретниеце) киинэҕэ Додор оруолун оонньообута.
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Ньырдьаайы
Ньырдьаайы (чомга, поганка большая, ) — эриэн дьүһүннээх, икки чанчыгар муос курдук кугас түүлээх, кутуруга суох кус.
Нууччалыыта Поганка большая (чомга)  эбэтэр Поганка черношейная (ушастая) Podiceps nigricollis (colymbus caspicus) буолуон сөп.
Нарниа үһүйээнэ: Хахай, ойуун уонна аптаах ыскаап
Нарниа үһүйээнэ: Хахай, ойуун уонна аптаах ыскаап (The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe) — киинэ, остуоруйа. Уиллиам Моузли сүрүн оруолга кыттан биллибитэ.
Табаҕа дүөдэлэрэ
Мэҥэ-Хаҥаласка Табаҕа дэриэбинэтигэр 99 дүөдэ баар.
Микеланджело
thumb|200px
Микела́нджело Буонарро́ти (толору аата — Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни, Michelangelo di Francesci di Neri di Miniato del Sera i Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni); 1475—1564) — Италия скульптора, живописец, архитектор, поэт, толкуйдааччы. Ренессанс эпоха улууларыттан биирдэстэрэ.
Микеланджело кулун тутар 6 кунугэр 1475 сыллахха Ареццо аттытыга Капрезе диэн Тоскана куоратыгар төрөөбут, Лодовико Буонарроти ыалыгар. Аҕата куораттаҕы сүбэһит.Оҕо эрдэҕинэ Флоренцияҕа итииллибит, ол кэннитэн Сеттиньяно куоратка хас эрэ бириэмэ олорбут.
1488 с. Микеланджело аҕата уолун дьоҕурун кытары уҕарыйбыт уонна Доменико Гирландайо худуоһунньук мастерскойугар үөрэнээччинэн биэрбит. Кини манна биир сыл курдук үөрэммит. Сыл ааһыыта Микеланджело Бертольдо ди Джованни скульптор оскуолатыгар коһор, ол оскуола Лоренцо де Медичи көрүүтүнэн турар. Лоренцо де Медичи - Флоренция чахчы тойоно.
Үлэлэрэ
thumb|left|Давид ыстатыйата Ренессанс биир биллэр үлэтэ.
Давид ыстатыйата
1499 сыллаахха Микеланджело Флоренцияҕа төннөр. Ол бириэмэҕэ Сованрола диэн аҕабыыт дьону кыыһырдан өлөрүллүбүт. Ол кэнниттэн олох төттөрү үчүчгэй буолан эрэр. Агонстино ди Дуччио диэн ааттаах скульптор Давид ыстатыйатын оҥорорун саҕалаабыт, Библия геройун. 40 сыл устата Гильдия ол Давидка анаммыт мрамор кусогун тутан олорбут уонна ол скульпторга биэрбэккэ Микеланджелоҕа биэрбиттэр. Микеланджело ону Давид гына үс сылы быһа үлэлээбит. Голиафы өлөрүөн иннинэ кыратык тохтообутун көрдөрөр. Статуята 5.17 метр улахан. Бастаан куорат ортотугар баар болуоссакка туруоруллубут, ол кэниттэн сотору буолан баран художественнай галереяҕа туруоруллур. Ыстатыйа копията ол болуоссакка билигин даҕаны турар.
Систинскай капелла ис үрдэ
thumb|300px|Микеланджело уруһуйдаабыт Систинскай капелла ис үрдэ. Маны 6 сылы быһа уруһуйдаабыт (1508–1512) 1505 саҥа талыллыбыт Папа Юлий II Микеланджелоны Римҥа ыҥырбыт. Папа Юлий кырдьаҕас киһи эбит. Улахан көмөр сир оҥоруон баҕарар эбит.
Библияттан араас сценалары уруһуйдаабыт. Ордук биллэрэ - Таҥара Адамы айыыта.
Литература
200px|thumb|right|Микеландьело мэтириэтэ, Даниэле да Волтерра үлэтэ.
ASEAN
thumb|200px|ASEAN дойдуларын хаартата
Соҕуруулуу илин Азия иллэрин ассоциацията (Association of Southeast Asian Nations, ASEAN) диэн Соҕуруулуу-илин Азияҕа баар 10 дойду геополитика уонна экономика тэрилтэтэ. 1967 c. атырдьах ыйын 8 тэриллибитэ. Тэрийээччилэрэ Индонезия, Малайзия, Пилипиин, Сингапур уонна Тайлаан. Кэлин Бруней, Бирма, Камбодьа, Лаос уонна Вьетнам кыттыспыттара. Тэрилтэ сүрүн соруктара — кыттааччы дойдулар сайдыыларыгар сабыдыаллааhын, региоҥҥа эйэни уонна бигэ туругу харыстааhын.
Даайа-Аммата, нэһилиэк (Таатта улууһа)
Даайа Амма нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Даайа-Аммата.