cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сүрэх тэбэрин тухары (роман)
Роман уус-уран ситиһиилэрэ
«Сүрэх тэбэрин тухары» роман конфлигын туһунан чинчийээччи Д.Т. Бурцев 1990-с сылларга маннык бэлиэтээбитэ: «Участие в основном конфликте произведения определяет гражданскую эволюцию героев. Отсутствие развязки сюжета подчеркивает трудность, сложность и реальную незаконченность борьбы с существующими в нашем обществе отрицательными явлениями. …В произведении обнаруживается присущий крупным самоценно-личностным произведениями концентрический сюжет, разворачивающийся на основе единого конфликта, выявляющий столкновение и развитие идейно-нравственных позиций героев».
Г.Г.Филиппов Софрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» романыгар «Ромаҥҥа саха дьахталларын образтара» (1975), «Кэрэ кэскиллээх айымньы» (1982), «Софрон Данилов айар истиилигэр бэлиэтээһиннэр» (1985) диэн ыстатыйалары суруйбута. Чинчийээччи «Сүрэх тэбэрин тухары» романы суруйааччы үрдүк ситиһиитинэн ааттаабыта. Кини Софрон Данилов айымньыларыттан киһи хараҕар быраҕыллар, атын суруйааччылартан туспатыйар өрүттэринэн (истиилин) манныгы бэлиэтээн көрөр: Бастатан туран, Софрон Данилов олохтон үтүө өрүтүн күндээрдэн, мөкүтүн чуолкайдаан, үтүөнү мөкүлүүн, кырдьык сымыйалыын охсуһуутун диалектикатын арыйарга дьулуһар. Олох биһирэмнээх геройдарын арыйталыыр. Айымньыларга этнографическай, историческай чахчылары, түгэннэри сиһилиирин сөбүлүүр.
Үһүс бэлиэ өрүтэ –суруйар темата олоххо уһулуччу актуальнай буолар. Кэми кытта тэҥҥэ хардыылаан суруйуу – суруйааччы бэйэтин кэмин сайдыытын куота көрөрүттэн, сайдыы тосхолун сөпкө сыаналыырыттан тахсар.
Софрон Данилов айар үлэтин анаан үөрэппит чинчийээччинэн Д.Е. Васильева буолар. Д.Е. Васильева айар үлэҕэ үрдүк ирдэбиллээх суруйааччы Софрон Петрович Данилов ордук тахсыылаахтык уонна чаҕылхайдык проза жанрыгар үлэлээбитин чорботор. Кини бу жанрга айар дьоҕура кылгас кэпсээннэртэн уонна тылбаастары оҥорууттан саҕалаабытын бэлиэтиир. Ол түмүгэр 1967 сыллаахха оччотооҕу кэми, тыа интеллегенциятын, чуолаан учууталлар олохторун сырдатан көрдөрөн, тирээн турар араас проблемалары хабан, дириҥ хорутуулаах «Сүрэх тэбэрин тухары» романы суруйан бэчээттэппитин ыйар. «Омос көрдөххө, роман сюжета «Арыылаах» алаас олоҕун иһинэн сайдар курдук эрээри, биһиги олорон ааспыт олохпут историятын, социальнай олоҕу-дьаһаҕы, оччотооҕу дьон сиэрин-майгытын табатык уонна ситиһиилээхтик арыйан, уһулуччулаах роман быһыытынан үгүс ааҕааччылар билиниилэрин, биһирэбиллэрин ылбыта, - диир Д.Е. Васильева. - Автор элбэх лирическэй, публицистическай төхтүрүйүүлэригэр, араас киһэллик эпизодтарыгар сүүрбэһис үйэ үтүө аҥара кырдьыктаахтык уонна өрө күүрүүлээхтик сырдатыллан көрдөрүллүбүтэ». Чинчийээччи роман оччотооҕу кэмҥэ олорон кэлбит дьон-сэргэ өйүн-санаатын, өрүкүппүтүн, ис туругун, олоххо өйдөбүлүн, бэйэ-бэйэҕэ сыһыанын, инникигэ сырдык эрэлин күүһүрдүбүтүн бэлиэтиир. Д.Е. Васильева Софрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» романын дьон-сэргэ сүрэҕэр, өйүгэр сайа охсон киирэр, үрдүк уус-уран таһымнаахтык суруллубут саха литературатын биир дьоһуннаах айымньытынан сыаналаабыта.
Д.Е.Васильева өссө атын үлэтигэр «Сүрэх тэбэрин тухары» роман геройдарын характердара социальнай-психологическай өттүттэн олус сатабыллаахтык арыллыбыттарын ыйбыта уонна роман хас биирдии киһини гражданин быһыытынан активнай позициялаах буоларга ыҥырар диэбитэ: «В романе активное и творческое отношение человека к труду рассматривается как высший критерий ценности человека, и потому роман отличается глубоко социально-психологической разработанностью характеров и горячим призывом к гражданской активности. Это произведение было написано в духе времени и утверждает необходимость позитивных перемен в жизни общества».
Биллэр литературовед, кириитик В.Б. Окорокова Софрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» романа биһиги литературабытыгар жанр, стиль, конфликт өттүнэн барытынан саҥа көстүү буолбутун, ону ааһан билиҥҥи проза сайдар оҥкулларын уурбутун чорботон бэлиэтээбитэ.
Онон «Сүрэх тэбэрин тухары» диэн романыгар бэйэтин мындыр киһи, дириҥ психолог, ырааҕы, киэҥи өйдүүр философ, уус-уран тыл маастара буоларын көрдөрбүтэ.
Софрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» романа кириитикэ сыанабылыгар
Софрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» романа бэчээттэниэҕиттэн ыла элбэх ааҕааччы, кириитик, литературовед, тыл үөрэхтээҕин сэҥээриитин ылан кэллэ. Айымньы өссө «Хотугу сулус» сурунаалга бэчээттэнээтин ааҕааччы киэҥ биһирэбилин ылбыта биллэр. Ол туоһутунан роман бэчээттэниэҕиттэн сурунаал тахсар ахсаана сэттэ тыһыынча экземпляртан сүүрбэ биир тыһыынчаҕа диэри улааппыта буолар.
«Сүрэх тэбэрин тухары» роман туһунан элбэх чинчийээччи, кириитик бэйэтин санаатын эппитэ, сыана быспыта. Литературнай кириитикэ роман сүрүн уратыларынан тэнийбит монологтар табыгастаах уус-уран ньымаларга тэҥнэһиилэрин, ымпыктаан ойуулааһыннар символическай суолталара итэҕэтиилээхтик, дьиҥ олоххо баардыы наарданыыларын бэлиэтээбитэ. Софрон Данилов учуутал үлэтин олус үчүгэйдик билэрэ, оскуола олоҕун кэрэхсэбиллээх аныгы ромаҥҥа сонуннук ойуулаабыта чорботуллубута. Роман туһунан М. Ломунова, Д. Е. Васильева, Д. Т. Бурцев, Г. Г. Окороков, Г. Г. Филиппов о.д.а. ыстатыйалары суруйбуттара.
Роман уобарастара уонна кириитикэ бэлиэтээһиннэрэ
Айымньыга сүрүн уобарас саамай сиһилии арыллар, сюжеты хамсатааччы күүс буолар. Ойоҕос уобарас суолтатынан сүрүн уобараһы ситэрэн-хоторон, дэгэттээн биэрии буолар. Оттон биһирэбиллээх-омсолоох уобарастар системалара айымньы конфлигыттан үөскээн тахсар, сааһыланар. Онон уобарас айымньыга сүрүннүүр оруоллааҕа бары өттүнэн көстөн кэлэр. Литература историятыгар биһирэбиллээх, омсолоох, идеальнай геройдар ис хоһоонноро эмиэ уларыйар. Ол барыта үгүс мөккүөрү үөскэтэр.
Биллэн турар, ааҕааччы үксүгэр геройу тыыннаах киһи курдук ылынар, өссө онуоха суруйааччы уус-уран таһыма көстөр дииллэр. Ол эрэн ааҕааччы геройу уобарас курдук ылыныахтаах, кини хайдах быһыылаахтык айыллыбытын биллэҕинэ эрэ, бу уобарас тоҕо айыллыбытын, туох суолталааҕын өйдүөхтээх. Суруйааччы уобараһы айарыгар, киниэхэ кутар ис хоһоонун таһынан, араас уус-уран ньымаларга, албастарга тирэҕирэр. Онуоха кини суруйааччы быһыытынан сатабылын, маастарыстыбатын уратыта көстөр.
Туох ханнык иннинэ геройу тас өттүнэн характеристикалыыр ньымалар бааллар: герой аата, мэтириэтэ, дьайыылара, туттунуута-хаптыныыта, саҥата-иҥэтэ.
Герой ис туругар өтөн киирэр ньымаларынан тыла-өһө, монолога, ис саҥата буолаллар. Ону кытта герой тас эйгэтинэн эмиэ характеристикаланар: мала-сала, айылҕаны (пейзаж), уус-уран бытархай, символ-образ уо.д.а. Софрон Данилов геройдара — социальнай-активнай дьон. Суруйааччы геройдарын куруук альтернативнай, ардыгар кыайан быһаарыллыбат да буолар дилемма иннигэр туруорар: кини икки суолтан хайатын талыахтааҕый диэн. Ол курдук кини геройдара дириҥ психологическай хорутуулаахтар.
Арассыыйа Конституциятын күнэ
250px|thumb|Россия президеннара [[Ельцин Борис Николаевич, Владимир Владимирович Путин уонна  Дмитрий Анатольевич Медведев бирисээгэни биэрбит конституцията.]]
Сүрэх тэбэрин тухары (роман)
Роман уобарастара уонна кириитикэ бэлиэтээһиннэрэ
Гаврил Гаврильевич Филиппов Софрон Данилов романыгар, сүнньүнэн, биэс көлүөнэ дьону ойуулуурун бэлиэтиир: Всеволод Левин — Пестряков, Кубаров, Нахов, Кылбанов — Аласов, Пестрякова, Унарова — Сектяев, Хастаева, Кустурова — оскуола оҕолоро. Сергей Петрович кэлэригэр олоҕу тутан, салайан, дьаһайан олорооччуларынан Кубаров, Нахов уонна Кылбанов буолаллар. Онтон үлэһиттэринэн Унарова, Пестрякова, Сосиннар уонна эдэр учууталлар эбиттэр. Г. Г. Филиппов ромаҥҥа ойууланарынан, уһулуччу кэмҥэ көлүөнэлэр солбуйсуулара барбатаҕа көстөр диир. Салгыы ааҕабыт: «Софрон Данилов бэйэтин көлүөнэтин дьонунан Алаасап, Унаараба, Бэстэрикиэбэ буолаллар. Саҥа, көҥүл кэм кэлэн, кинилэр нус-нас олохтоох аҕа көлүөнэ дьон сабыдыала саба бүрүүкээн олорбутун илэ өйдүүр кыахтаналлар. Оскуолаҕа уонна нэһилиэккэ үлэҕэ-хамнаска сыһыан саҥа кэм ирдэбилигэр сөп түбэспэт, киһи туһатыгар, буолбакка, отчуокка, көрдөрүүгэ, урукку, киһини эрэммэт, итэҕэйбэт буолууга олоҕурара улам харахха быраҕыллар, туора көрүллэр кэмэ үүнэн барар. Онуоха урукку, баайсыылаах, олоҕо суох буруйдаһыылаах кэм сыыһалара үөһэттэнүөннөрүллэн, олох уларыйбат иитинэлэрэ, дуогумалара тулхадыйыыларыгар тиэрдибиттэрэ. Ол түмүгэр уруккулуу салайыыны татуһааччы Кубаараптар, Бэстэрэкиэптэр, Кылбаанаптар саҥа кэм ирдэбилинэн кыайан уларыйбакка „эргэрэн“ көстөллөр. Маныаха өскө кубаарап уонна Бэстэрикиэп ааһан эрэр кэм чиргэл, көнө сүүрүннээх, чиэһинэй дьон эбит буоллахтарынана, Кылбаанап нөҥүөлээһиннээх, баайсыылаах, кимиилээх сиэрэ-майгыта сэбиэскэй идэлиэгийэ киһиэхэ хаҕыс ирдэбилигэр олоҕурбут ис дьиҥин „бэриниилээхтик“ ылыныы көстүүтэ буолар. Кылбаанап утарыта киһи — Наахап. Наахап Кылбаанаптар айбардааһыннара үөскэппит тииптэрэ буолан, кинилэри эт-хаан утарааччы. Олох сиэрдээх өттүн туруулааччы».
Арассыыйа Конституциятын күнэ
Арассыыйа Конституциятын күнэ — билиҥҥи Арассыыйа бэлиэтиир күнэ, ахсынньы 12 бэлиэтэнэр.
Сүрэх тэбэрин тухары (роман)
Роман уобарастара уонна кириитикэ бэлиэтээһиннэрэ
Г. Г. Филиппов «Сүрэх тэбэрин тухары» ромаҥҥа дьахталлар уобарастарын анаан ырыппыта. Айымньыга дьахталлар уобарастара ордук табыллыбыттарын чорботон бэлиэтээбитэ. Холобурга ыстатыйаттан быһа тардыыны аҕалабыт: «Кини (Пестрякова) кэрэтин биллэҕиҥ аайы, аһынарыҥ күүһүрэр. Ол эрээри, кырдьык да, бу бэйэтин кэрэтинэн үтүөмсүйэ үөрэммит, тугу санаабытынан сылдьар, үлүһүйүмтүө эрээри сүрэҕэ-быара, өйө-санаата наҕыл дьахтар Иван Ивановичка кэргэн тахсыбыта муҥутуур дьоло буолаарай дии саныыгын. …Софрон Данилов улахан ситиһиитэ, кыайыыта. Унарова курдук эрэ дьахтар толору дьоллоох буолар аналлаах».
Арассыыйа Конституциятын күнэ
1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын Конституцията бүттүүн норуот куоластааһынан ылыныллыбыта. 1994 сыллаахха бэрэсидьиэн ыйааҕынан бу күн судаарыстыбаннай бырааһынньык быһыытынан бэлиэтэнэр буолбута («О Дне Конституции Российской Федерации» уонна «О нерабочем дне 12 декабря»).
Сүрэх тэбэрин тухары (роман)
Роман уобарастара уонна кириитикэ бэлиэтээһиннэрэ
Кини суруйууларыгар, билиҥҥи проза үгүс стилин элеменнэрэ бааллар: лирическэй, психологическай, публицистическай, философскай, социальнай. Ол эрээри сүрүннүүр стилэ героическай, романтическай буолаллар».
Литературовед, кириитик Варвара Борисовна Окороков «Сүрэх тэбэрин тухары» роман уобарастарыгар кэрэхсэбиллээх бэлиэтээһиннэри оҥорбута. Сергей Аласовы чинчийээччи идеальнай герой диэн быһаарар. Ону суруйааччы ордук ымпыктаан биэрбитин чорботор: мэтириэтигэр, майгытыгар-сигилитигэр, дьүһүнүгэр-бодотугар, ону ааһан хас биирдии дьайыыларыгар. Салгыы быһа тардыыны көрөбүт: «Ол кини эргиччи эҥкилэ суох майгытыгар-сигилитигэр, дьүһүнүгэр-бодотугар эрэ сыһыаннаах буолбатах. Өссө кини дьайыыларынан эрэ характеристикаланар уонна кини тугу оҥорбута барыта сиэрдээх, кини сүрүн сюжетын тутар. Кини кыайыыта-хотуута элбиир, оннооҕор дэриэбинэ дьахталлара эдэр кыыстан саҕалаан бары кинини таптыыллар». В. Б. Окорокова Аласовы, олоҥхо бухатыыра хантан хааннааҕын, кимтэн кииннээҕин билбэтигэр дылы, предысторията суох герой диэн этэр. Айымньыга кини түөрт уончалаах, кэргэнэ суох, кырасыабай киһи баар буолан хаалара соһуччу. Чинчийээччи сабаҕалыырынан, Аласов, интеллигент быһыытынан, репрессияҕа түбэһэ сылдьыбыт буолуон сөп, оттон ол туһунан «ириэрии» кэмигэр өссө да этиллибэт этэ, онон бу сабаҕалааһыны оруннаах буолуон сөп диир. Салгыы ааҕабыт: «Аласов идеальнай герой буолара аатыгар кытта көстөр. Алаас уола — норуот уола, саха киһитэ. Биир өттүнэн, Аласов — саҥа кэм киһитэ, „ириэрии“ кэмин кэрэһитэ. Кини обществаны өрө тардар күүс буолар, саҥа олоҕу салайар. Новатор, кини эдэр ыччаты иитии атын суолларынан барыахтааҕын өйдүүр. Иккис өттүнэн, Аласов — кэлэр кэм киһитэ. Ааҕааччы сотору кэминэн Аласовтар обществалара кэлиэҕэр итэҕэйбитэ, киһи барыта Аласов курдук буолуохтааҕа, эбэтэр буоларга дьулуһуохтааҕа».
В. Б. Окорокова Софрон Данилов романын героинятын Надежда Алексеевнаны наһаа сөбүлүүрэ көстөр, ол сотору-сотору кини кэрэ сэбэрэтин, быһыытын-таһаатын дьаныһан туран ойуулуурунан бигэргэнэр диир. Суруйааччы бэйэтэ эппиттээх эбит: «Мин Надежда Алексееваны район көрүдүөрүгэр үгүстүк көрсөрүм», — диэн. Суруйааччы туох ханнык иннинэ кини ис эйгэтигэр өтөн киирэр. Олоххо үгүстүк этэллэр: кыраһыабай дьахталлар ордук уустук, иирбэ-таарба психологиялаахтар диэн, эбэтэр стерва дьахтары эрэ ордук сөбүлүү көрөр диэн. В. Б. Окорокова этэринэн, Надежда бу саха литературатыгар оччотооҕу саҥа киирэн иһэр умсулҕаннаах мэтириэтэ буолар.
Софрон Данилов төһө да Мария Унароватын идеаллаабытын уонна кини ырааһыгар сүгүрүйэн, махтанан, киниэхэ Аласовы «бэлэхтээбитин» да иһин, кини син биир Марияны Надежданы курдук таптыыр диэн бэлиэтиир В. Б. Окорокова. Кини тапталын ааҕааччыга иҥэрэр, ааҕааччылар Надежда Алексеевна сюжетын батыһан романы ааҕаллар, Аласов киниэхэ тиксибэтэҕиттэн кыһыйаллар.
"Софрон Данилов, эмиэ Достоевскай курдук, уустук характерын быдан сөбүлүүр. — диир В. Б. Окорокова. — Дьахтар биһирэбиллээх кэрэ уобарастарынан кини айар үлэтэ И. С. Тургеневка майгыннаан кэлэр, кини туһунан этэн тураллар: «Тургенев создал в русской литературе галерею прекрасных женщин». Интэриэһинэйэ диэн, Софрон Данилов бэйэтэ эдэр сылдьан Тургеневы сөбүлээн ааҕар суруйааччым этэ диэн билинэр эбит. Суруйааччы бу дьахталларын образтара хайа эрэ өттүнэн Аласов обраһын салҕыыллар..
Онон В. Б. Окорокова Сергей Аласовы идеальнай геройунан сыаналыыр; айымньы идеятын, проблемаларын быһаарыы аҥардастыы киниэхэ сүктэриллибитин, ол кини ис дууһата, характера арыллыбакка хаалбыт биричиинэтинэн буолбутун бэлиэтиир. Софрон Данилов дьахтары обществоны хамсатар, активнай күүс курдук ылынарын, дьахтары өрө тардан, киэргэтэн, обществоны арчылыахтаах күүскэ таһаарарын чорботор. Онон дьахтар айылҕатын уустук уобараһын сатаан айар суруйааччы үрдүк таһымнаах суруйааччы буолар диэн түмүктүүр.
Дора Егоровна Васильева, үөһэ бэлиэтээбиппит курдук, Софрон Данилов айар үлэтин анаан чинчийбит дьоннортон биирдэстэрэ. «Сүрэх тэбэрин тухары» роман киэҥник сураҕырда биһирэннэ, төрөөбүт литературабыт киэҥ туттар айымньыта буолла. Бу роман ордук үрдүк уус-уран таһымнааҕынан, дьон-сэргэ быһыытын-майгытын, олоҕун-дьһаҕын дириҥ психологическай хорутуулаахтык, ымпыктаан-чымпыктаан көдөрөрүнэн саха литературатыгар саҥа страницаны арыйбыта, кинини инники кэрдиискэ таһаарбыта. .
Арассыыйа Конституциятын күнэ
2005 сылтан бу күн үлэ күнэ.
thumb|200px|left|[[Дмитрий Медведев|Дмитрия Медведева 2008 сыллаахха Конституция күнүгэр тылын этиитэ.]] 2008 сыллахха Конституция 15 сыллыгар Россия президена Дмитрий Медведев маннык диэн эппитэ: 1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр биһиги дойдубут историятыгар принципиально саҥа Туттах сокуон ылыллыбыта - ол сокуон киһини, кини быраабын уонна көҥүлүн үрдүкү сыаннаһынан ылбыта, уонна Россия төрдүгэр демократическай бэрээдэги туруорбута, уонна судаарыстыбаны ол сыаннастары тутуһар уонна көмүскүүр эбээһинэһи уурбута.
Сүрэх тэбэрин тухары (роман)
Роман уобарастара уонна кириитикэ бэлиэтээһиннэрэ
Аласов күүстээх характердаах киһи быһыытынана биллэр. Хайа баҕар ыарахан түгэнтэн туруорбут сыалын ситиһэр киһи. Хас биирдии учууталга курдук, кини эмиэ биир баҕа санаалах, : уопсустубаҕа үрдүк култууралаах, бэйэтин тылыгар турар, күүстээх санаалаах, туһалаах оҕолору иитэн таһаарыы. Аласов обществаны өрө тардар күүс буолар, саҥа олоҕу салайар киһи быһыытынан ойууланар.
Майя Унарова— дьоҥҥо барытыгар куруук истиҥ сыһыаннаах, ойдөөх, көнө майгылаах, орто саастаах, дьиҥ, күүстээх тапталы билбит кэрэ аҥар. Майя Унарованы оскуола оҕолоро, төрөппүттэр убаастыыллар. Софрон Данилов бу дьахтар обраһыгар эмиэ кини бэйэтин ис туругун, характерын ымпыктаан — чымпыктаан бэлиэтиир. Ол эрэн чуолаан кини икки учуутал Майя уонна Аласов сыһыанын көрдөрөр. Аҕыйах тылынан эттэххэ Майялаах Алаасов бэйэ бэйэлэрин ситэрсэн биэрэр уобрастар.
Василий Нахов — Улуу сэрии кыттыылааҕа, дьиҥ олох уонна чиэһинэй булууну өрө тутар, санаабыт санаатын барытын утары этэн иһэр, кырдьыктыы олус чиэһинэй, кыыһырымтаҕай, эппит тылыттан тэйбэт, ыарахан санаалаах, дьону өһүргэтэр учуутал. Ол иһин кини араас ыарахан мөккүөрдээх түгэннэргэ түбэһэр. Нахов ыарахан характерын суруйааччы араас дьоннору кытта кэпсэтэр диолоктарыгар көстөр.
Степанида Хастаева — бу эмиэ Нахов курдук уобрас диэххэ сөп. Арыт наһаа кыыһырымтаҕай, түргэн-тарҕан хамсаныылаах дьахтар, ол эрэн кини ис иһигэр олус сэмэй, сымнаҕас майгылаах киһи саһа сылдьар. Роман саҕаланыыта бу герой соччото суох өттүттэн киһи сыаналыыр, бу кини характера, сырайын туттуута-хаптыыта. Ол эрэн роман хас сюжетын сайдыытын аайы, ааҕааччы сүрүн геройу куустээх санаалаах, көнө майгылааҕын билэр. .
Онон Д. Е. Васильева, Софрон Данилов романыгар уларыта тутуу, демократическай хамсааһын саҕаланыан быдан инниттэн, советскай общество иһигэр баар араас негативнай өрүттэри сытыытык уонна аһаҕастык ойуулаан көрдөрөр. Суруйааччы бэйэтин геройдарын олохторугар даҕатан сымыйа көрдөрүүлэринэн үлүһүйүүн, олоххо, үлэҕэ ээл-дээл сыһыаны, ньалаҥнааһыны-хаптаҥнааһыны, урукку халыыбынан үлэлээһини саралаан көрдөрөр — ордук Иван Пестряков уонна Сосиннар диэн учууталлар образтарыгар. Кинилэргэ утары тутан кырдьык кыайарын иһин охсуһар, үлэҕэ үтүө суобастаахтык уонна айымньылаахтык сыһыаннаһар дьон Сергей Аласов, Левин, Нахов, Маайа Унарова диэн учууталлар уобрастарын ордук арылхайдык арыйбыт диэн бэлиэтиир.
Өссө маны көр
Данилов Софрон Петрович
Барча
Барча — буһаран баран хатарыллыбыт бытархай балык. Кумах барча — мэлиллибит барча.
Быковка
Быковка (Биківка) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 788 (2011).
Төмтөөн улууһа
Төмтөөн улууһа. Билиҥҥи Нүөрүҥгүрү улууһун оннугар баара. 1933 сыллаахха олохтоохтор ахсааннара 4,4 тыһ. киһи этэ. Киинэ Нагорнай бөһүөлэк.
Хоруоҥка
Хоруоҥка өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 377 км., тардыытын иэнэ 8330 кв. км. Баһа Бэдьэли күөлгэ баар, сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталга.
Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: Күндэрими (82 км.) уонна Самалдьыкаан (155 км.).
1984 сыл
1984 сыл.
Учур улууһа
Учур улууһа. Билиҥҥи Алдан улууһун илин өттүгэр Учур өрүс тардыытыгар баара. 1933 сыллаахха олохтоохторун ахсаннара 1,3 тыһ. киһи этэ. Киинэ Чагда сэлиэнньэ этэ.
Генетика
thumb|[[ДНК сорҕото]] Гене́тика (γενητως — кимтэн эрэ үөскүүр) — тыыннаах харамайдар утумнааһыннарын уонна уларыйыыларын туһунан биология салаата.
Тбилиси
Тбилиси (თბილისი, ) диэн Грузия киин уонна ордук улахан куората. Кура өрүс кытылларыгар турар. иэннээх уонна.
Паар
Паар — убаҕас эттик гаас буолан көтүүтэ. Убаҕас туругун кытта тэҥ усулуобуйаҕа баар буолар, ол гынан баран үксүн кылгас кэмҥэ. Олоххо бу аатынан үксүн уу паарын ааттыыллар.
Седов Константин Сергеевич
Константин Сергеевич Седов (кулун тутар 24 күнүгэр 1981 сыллаахха төрөөбүт) — артыыс, клоун, “Балыыһа Клоуннара” автономнай кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ уус-уран салайааччыта. “Чемодан бабочек” уонна “Знакомство с зимой” клоуннар испэктээктэригэр оонньообута.
Үлэтин-хамнаһын 2005 сыллаахха балыыһа клоунун быһыытынан саҕалаабыта. Ол курдук кини Арассыыйатааҕы оҕо килиниичэскэй балыыһатын (РДКБ) иһинэн үлэлиир Ыараханны ыалдьыбыт оҕолорго көмөлөһөр уопсастыбаннай аһымал пуонда волонтерун быһыытынан, РДКБ кылаабынай бырааһа Николай Николаевич Вагонов көҥүллээһининэн, ыалдьа сытар оҕолору киирэн сэргэхситэр буолбута. Киниэхэ үлэтигэр кэмиттэн кэмигэр устудьуоннааҕы сылларын доҕотторо кэлэн көмөлөһөр буолбуттара.
Седов ити курдук үс сыл устата үлэлээбитэ. Ол кэннэ быраастар уонна ыарыһах оҕолор төрөппүттэрэ клоунада оҕолор атахтарыгар туралларыгар, майгылара көнөрүгэр, уопсайынан, реабилитация түргэнник барарыгар көмөлөһөр эбит диэн санааҕа кэлбиттэрэ.
Онон сибээстээн ити кэмнэргэ Седов Швейцарияҕа баран “Theodora” диэн балыыһа клоуннарын тэрилтэтигэр үөрэнэн кэлбитэ уонна бэйэтэ эмиэ баҕалаах дьону клоуннуургу үөрэтэн барбыта.
2008 сыллаахха “Клоуннар оскуолаларын” бастакы хараҥаччылара тахсыбыттара. Эмиэ ити сыл РДКБ-га клоуннар бастайааннай сулууспара үлэтин саҕалаабыта.
2009-2010 сыллардаахха оскуолаҕа уопсайа 65 киһи кэлэн үөрэнэн салгыы бэйэлэрэ волонтердуу барбыттара.
2009 сыллаахха Седов “Доктор-клоун” диэн ыараханнык ыалдьыбыт оҕолорго көмөлөһөр оҥкуллаах кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэни тэриммитэ уонна идиэйэ ааптара, олоххо киллэрээччитэ буоларын быһыытынан, дириэктэр буолбута.
2010 сыл сайыныгар Константин Седов Арассыыйаҕа Франция култууратын сылын чэрчитинэн “Le Rire Médecin” (балыыһа клоуннарын тэрилтэтэ) тэрилтэ кэлэ сырыттаҕына икки нэдиэлэлээх маастар кылааска сылдьан баран, ол сыл күһүнүгэр үһүө буоланнар Парижка анаан стажировкалана бараллар.
Билигин Константин Седов хамаандата “Балыыһа Клоуннара” кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэни тэринэн үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
Дезоксирибонуклеиннаах аһыыба
Дезоксирибонуклеиннаах аһыыба (кылгатыллыбыта ДНА) диэн тыынар тыыннаах генетикалаах куодун тутар молекулата. ДНА харамайдарга, үүнээйилэргэ, бактерияларга дылы баар.
ДНА эт хас сааныктарыгар барыларыгар баар, сүнньүнэн ол үрүҥэстэргэ сытар, уонна төрөтүллүбүт оҕоҕо төрөппүттэриттэн бэриллэр. Ол иһин оҕо төрөппүттэригэр маарынныыр буолар, ол курдук тириитэ, хараҕын, баттаҕын өҥө уонна да атын уратылара.
Эт ДНАтын чааһыгар сороҕо информацияны сүкпэт. Сорох ДНА чаастара туохха туттулларын туһунан чинчийии өссө да бара турар. Ол курдук, киһи 98% информацияны биллэрэрэ суох буолар.
Вирустар эккэ сысталларыгар ДНА уонна РНА информацияларын тутталлар.
ДНА тутула
ДНА икки спиральга майгынныыр туруктаах, уонна хас туруута нуклеодит диэн ааттанар.
ДНА чинчийии устуоруйата
ДНА-ны бастаан сааныктан Швейцарияҕа 1869 сыллаахха таһаарбыттара, Фредерих Мишер бактерияны үөрэтэ сылдьан саанык ортотугар баары булбут, уонна нуклеин диэн ааттаабыт.
1928 сыллаахха Фредерик Гриффит пневмоккок араастарын үөрэтэ сылдьан сорох чааһа атын пневмоккокка холбоспут. Ол система генетикалаах информацияны ДНА тутар диэн бастакы чуолкайа биллибит.
1943 сыллаахха Эйвери-МакЛед-МакКарти эксперимена ДНАны пневмоккок сааныга хайдах улаатарын быһаарбыт.
1952 сыллаахха Алфред Херши уонна Марта Чэйз ДНА удьуордааһыныныгар оруола бигэргэппит.
1950-с сыллаардаахха Эрвин Шаргафф тимин ахсаана урукку аденин ахсааныгар тэҥнэһэрин булбут, ону тэҥэ атын нуклеидтар - гуанин уонна цитозин ахсаана эмиэ тэҥ буоларын булбут.
Остуоруйа
Остуоруйа диэнинэн норуот бэйэтин баҕатын, эрэлин, олоҕун-дьаһаҕын туһунан этэр, кэрэхсээн истиллэр дьикти-дьиибэ, фантастическай кэпсээннэр ааттаналлар. Остуоруйа бүтүн аан дойду үрдүнэн бары омуктарга барыларыгар баар, ону тэҥинэн, биһиэхэ, сахаларга эмиэ.
Өбүгэлэрбит оҕолорун олоххо бэйэлэрин сыһыаннарынан, көрүүлэринэн, холобурдарынан иитэллэр этэ. Ол курдук үлэҕэ сыһыан, айылҕаҕа сыһыан, аска-үөлгэ сыһыан, таҥаска-сапка сыһыан, дьоҥҥо-сэргэҕэ сыһыан, итэҕэлгэ сыһыан о.д.а. Оҕону сиэр-майгы өттүнэн иитэргэ норуот уус-уран айымньытын биир көрүҥэ — остуоруйа улахан төһүү күүс буолар. Оҕо киһи тылын өйдүүр буолаатын кытары остуоруйа кэпсиир идэлээхтэр эбит.
Саха фольклоругар баар остуоруйалары сүнньүнэн үс суолга араарыахха сөп:
1. Нуучча кэпсээннэрин, остуоруйаларын матыыптарынан толоруллубут, эбэтэр сахатытыллыбыт остуоруйаларга. Холобура: Киристипиэл, Албын бааһынай о.д.а.
3. Саха бэйэтин төрүт остуоруйаларыгар. Холобура: Таал-Таал эмээхсин, Чаарчахаан, Урааныкаан оҕонньор, Үчүгэй Үөдүйээн, Чыычаах уонна Моҕус, Чөркөй икки Барылла икки, Бүүкээнниир Ыаһах, Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин о.д.а.
Үөрэхтээхтэр саха остуоруйаларын ис номохторуттан, кинилэр туттар ньымаларыттан көрөн үс суолга наардыыллар:
1. Хамсыыр харамай туһунан остуоруйаларга (сказки о животных). Холобур: Кутуйахтаах тайах, Сордоҥ уонна улар, Куобах тоҕо кылгас кутуруктаммытай, Куоҕас суор икки
2. Дьиктилээх-алыптаах остуоруйаларга (волшебные сказки). Холобур: Чаачахаан уонна Алаа Моҕус, Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин, Таал-Таал эмээхсин,Быт-Быт оҕонньор о.д.а
3. Олох-дьаһах остуоруйаларыгар (бытовые сказки). Холобур: Сүгэґэрин чэпчэппит, уустук үллэрии, муммут уолаттар о.д.а.
Остуоруйа иитэр суолтата
Өбүгэлэрбит остуоруйа кэпсээн, оҕолорун олоххо сыһыаҥҥа үөрэтэллэрэ: дьол иһин охсуһууга, итэҕэлгэ, үгэскэ, тулалыыр айылҕаҕа, куһаҕаны уонна үчүгэйи араарарга, толкуйдуурга уонна тылы сайыннарарга. Үгүс остуоруйаларга норуот үчүгэй өрүтэ көстөр: үлэ, талаан, үлэҕэ уонна охсуһууга эрэл, Ийэ дойдуга таптал. Ол остуоруйаларга баар норуот үчүгэй өрүттэрэ, көлүөнэттэн көлүнэҕэ бара турарыгар туһалаах.
Онон өбүгэлэрбит остуоруйа көмөтүнэн оҕону
1. үчүгэйи-куһаҕаны араарга үөрэтэллэрэ
2. тулалыыр эйгэни кытары билиһиннэрэллэрэ
3. төрөөбүт тылынан саҥарарга, тылы билэргэ үөрэтэллэрэ
Ханнык баҕарар остуоруйаны иһиттэххэ бэрт борустуой курдук гынан баран, ис номоҕо дириҥ буолар эбит, үөрэтэр суолтата сүрдээх киэн эбит. Холобур: «Ханнык баҕарар омук ыччатын, дьонун иитэр биир сүрүн күүһүнэн, кини тыла буолар. Ол туһугар анал тыл-өс, айымньылар үөскээбиттэр. Оннуктарынан биһик ырыаларын, остуоруйалары, өс хоһооннорун, олоҥхолору, оһуохайдары, норуот ырыаларын, онтон да атыттары ааттыахха сөп»,- диэн суруйбута К. С. Чиряев «Олох педагогиката» диэн кинигэтигэр.
Оҕону өйүн-санаатын кыратыттан остуоруйа эйгэтигэр ииттэххэ уонна сайыннардахха, кэнэҕэски кэлэр ыччакка туһалаах буолуо этэ. Остуоруйаттан сиэттэрэн оҕо кинигэ да ааҕыа этиэ, киһи да быһыытынан сайдыа этэ.
Оҕолору сахалыы остуоруйалары ааҕаргытыгар ыҥырабын. Остуоруйа киһини кэрэҕэ, сырдыкка эрэ угуйуо. Остуоруйа ааҕыы — билиигэ бастакы хардыы.
Муора куобахтарын ууһа
Муора куобахтарын ууһа (, Род Морские зайцы) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Игидэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Игидэй нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дэбдиргэ.
Муора куобахтарын ууһа
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Түлүөн.
Игидэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Улуус кииниттэн 52 км арҕаа диэки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 831 киһи (2007 сыл).
Былахы балык
Былахы балык — олус хаптаҕай эттээх байҕал бултанар балыга.
Географическай балаһыанньа
Географическай балаһыанньа — Географическай балаһыанньата — сир үрдүгэр баар ханнык эмэ объект кинилиин хардарыта дьайсар, кинини кытта ханнык эмэ сибээстээх атын объектары кытта сыһыаннаһыыта. Атын объектар туһааннаах объекка куһаҕаннык да, үчүгэйдик да дьайыахтарын сөп, онтон Г. б. табыгастаах уонна табыгаһа суох диэн сыаналанар. Г. б. тулалыыр эйгэ быһыыта-майгыта уларыйарыттан тутулуктанан уларыйа туруон сөп.
Ылыллыбыт сирэ
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] — Маннайгы тахсыыта. — Дьокуускай: Бичик, 1993. − 112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Черскэй Николай Васильевич
200px|thumb|right|Черскэй Николай Васильевич Черскэй Николай Васильевич (02.02.1905—11.06.1994) — учуонай, нефть уонна гаас үөскээбит сирдэр механикатын чинчийээччи, 1964—1987 сыллардаахха ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи филиалын Президиумын бэрэссэдээтэлэ.
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин VII - XI ыҥырыыларын депутата.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Андропов Юрий Владимирович
thumb|right|Андропов Юрий Владимирович Юрий Владимирович Андропов (1914-1984) - ССРС КГБ-тын бэрэстээтэлэ (1967-82), ССКП КК 1982-84 сылларга Генеральнай сэкирэтээрэ, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэстээтэлэ (1983-84).
1914 сыллаахха бэс ыйын (2 (15) күнүгэр Ставропольскай губерния Нагутская диэн ыстаансыйатыгар төрөөбүт. Аҕата Владимир Константинович Андропов тимир суол үлэһитэ. Ийэтэ музыка учуутала Евгения Карловна Флекенштейн.
Евгения Карловна уола төрөөбүтүн кэннэ кэргэниттэн араҕан Тверь уобалаһыгар олохсуйбут, онтон Моздокка 1921 сыллаахха иккистээн ойох тахсыбыт. 1927 сыллаахха өлбүт.
Юрий Андропов ийэтинээн Моздокка 1932 сыллаахха диэри олорбут, сэттэ кылааһы бүтэрбит, онтон 1930 сыллаахха бастаан телеграфка оробуочайынан, онтон 1932 сыл муус устарыгар диэри тимир суол үлэһиттэрин кулуубугар киномеханик көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит. 1932 сыллаахха Рыбинскайдааҕы өрүс техникумар киирбит, 1936 сыллаахха бүтэрбит. Онтон Рыбинскайга судоверфька үлэлээбит.
Абалык
Абалык (O, кислород) диэн химия элемена. Айылҕаҕа сыта уонна өҥө суох гаас курдук баар. Биир ордук наадалаах химия элемена буолар, тоҕо диэн туох тыыннаах барыта салгынынан тыынар уонна уу састаабыгар баар. Убаҕас быһыытыгар халлаан күөх өҥнөөх буолар.
Арыллыыта
Абалыгы 1772 сыллаахха Карл Вильгельм Шиил арыйбыт. Ол гынан баран Джозеф Пристли икки сыл буолан баран Шиил ининнэ тарҕаппыт. Ол иҥин дьон Пристли арыйбыт диэн толкуйдууллар. Абалык сир ханнык баҕар точкатыгар баар. Атын даҕаны планеталартан кэлбит метеориттар минералларыгар булуллар.
Айылҕаҕа
thumb|left|150px|Уу таммаҕа. Уу абалыктаах буолар. Биир абалык атома икки сугулук атомын кытта холбостоҕуна уу молекулата үөскэнэр. Уу олорор бары харамайдарга наада.
Салгыҥҥа эмиэ абалык баар. Салгын араас гаастар булкаастарыттан турар. Онтон быһа холоон 21% абалык буолар. Абалык ордук суолталаах буолар, тоҕо диэн харамайдар астан энергияны ылалларыгар абалыгы тутталлар.
Абалыгы туһаныы
thumb|right|100px|Мас испиискэ умайыыта. Абалык баар буолан умайыы баар буолар. Туох эмит умайар буоллаҕына абалык ол эттиги кытта холбоһор уонна сырдыгы уонна сылааһы таһаарар. Холобура, маһы уматтахха, абалык маһы кытта холбоһон умайар. Ол иһин абалык араас туттуута элбэх. Ол гынан баран кутталлаах буолуон сөп. Ол курдук, ыраас абалык төлөнү кытта тарыйдастаҕына эстиэн сөп уонна улахан алдьатыынын оҥоруон сөп. Төлөнү туттуохха сөп, оннук абалыгы ацетилены кытта холбостоҕуна төлөнө олус сылаас буолар - ону араас металлары уулларарга тутталлар.
Угарнай гааһынан атырабыыс буолбут киһини быыһыырга эмиэ абалык туттуллар.
Оҥоһуллуута
Араас ньыманан оҥоһуллуон сөп. Күн сырдыгын уонна углекислай гааһы уонна уунан фотосинтез ньыматынан оҥоһуллуон сөп. Абалык барыта кэриэтэ фотосинтез түмүгэ буолар.
Уйаандьы
400px|thumb|right|Уйаандьы өҕүллэҕэс үөһэ Хатыҥнаах салаатын төрдүгэр Уйаандьы өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 586 км, тардыытын иэнэ 177000 км².
Полоуснай томтороот хотугу эниэтигэр бастаах Бакыы үрэх уонна Иргичээн сискэ бастаах Иргичээн үрэх холбоһор сиртэн саҕаланар. Өрүс Абый намталынан устар, олус өҕүллэҕэс үөстээх.
Тардыытыгар 770 км² уопсай иэннээх 7000 тахса күөл баар, ону таһынан 8000 үрэх баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара хаҥастан Буор Үрэх (213 км.), уҥаттан Хатыҥнаах (606 км.) уонна Хачимныын (290 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Турциятааҕы тимир суол
мини|250x250пкс|TCDD тимир суолларын каартата Турциятааҕы тимир суол (Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları) (TCDD) — Турция судаарыстыбатын бас билиитигэр баар, Анкараҕа ыстаап-кыбартыыралаах, Турция өрөспүүбүлүкэтин национальнай тимир суолларын эпэрээтэрэ. TCDD 1927 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ. Оччолорго Турция бырабыыталыстыбата Осман импиэрийэтиттэн хаалбыт бары тимир суоллары өрөспүүбүлүкэ балаансатыгар киллэрбитэ, бас билэр буолбута уонна эбии саҥа суоллары тутуунан дьарыктаммыта.
TCDD Турция туох баары бары судаарыстыбаннай тимир суолларын бас билэр уонна салайар. Ону сэргэ Турция бары буойастарын көрөр-истэр, өрөмүөннүүр. Ол иһигэр өрөспүүбүлүкэ иһигэр сылдьааччылары, эрэгийиэннэр икки ардыларынааҕына уонна таһаҕас таһааччылары. 2008 сыллаахха хампаанньа тимир суолларын тиһигин уопсай устата 10 991 килэмиэтир буолбута. Ол түмүгэр Турция аан дойдуга саамай уһун тимир суоллаах дойдулар испииһэктэригэр 22-с миэстэҕэ тахсыбыта. 2009 сыллаахха TCDD уопсайа 17 105 353 туонна таһаҕаһы уонна 7 118 699 киһини тиэйбитэ. Ол түмүгэр хампаанньа аан дойду тимир суолларын хампаанньаларын ортолоругар 33-с миэстэ буолбута. 2009 сыллааҕы туругунан, TCDD хампаанньаҕа 25 593 киһи үлэлиир.
Турциятааҕы судаарыстыбаннай тимир суол хампаанньата кэккэ тимир суол хампаанньаларын уонна тимир суол көлөтүн көрөр-истэр хампаанньалар аахсыйадарын бас билэр. Ол кини İZBAN хампаанньа 50 бырыһыан аахсыйаларын, Измир куорат куорат таһыгар сылдьар электричкаларын эпэрээтэрин бас билэр. TCDD 1994 сыллаахтан InterRail чилиэнэ.
Петрова Пальмира Георгиевна
Петрова Пальмира Георгиевна — физиолог-учуонай, быраас, үрдүк үөрэхтээһин тэрийээччитэ, СГУ Мэдиссиинэ факультетын, кэлин ХИФУ институутун өр сылларга салайбыта.
Научнай үлэтэ
Үөрэппит хайысхалара: Киһи организма хоту климатыгар приспособлениета, Саха сиригэр олорор уонна кэлии дьон доруобуйатын сыаналааһын, өрүгүйүөн доруобуйа стандартын айыыта.
"Эколого-физиологические механизмы адаптации организма на Севере" диэн научнай оскуола тэрийбит. 361 научнай үлэ оңорбут, ол ахсааныгар 14 монография уонна 1 изобретение патента.
Биллэр үлэлэрэ
•    Экология, адаптация и здоровье. – Якутск: Сахаполиграфиздат, 1996;
•    Региональные стандарты здоровья человека на Севере в таблицах и рисунках (соавторы В.Г. Кривошапкин, В.П. Алексеев). – Якутск: Департамент НиСПО, 2001;
•    Среда обитания и здоровья человека на Севере (соавторы Д.Д. Саввинов, Д.А. Захарова и др.).- Новосибирск: Наука, 2005;
•    Биотропное воздействие космической погоды. – Москва, Киев, 2010 (соавтор);
•    Эколого-физиологические аспекты адаптации человека к условиям Севера. – Якутск, 2011.
Үлэтин туһунан
Пальмира Георгиевна - үрдүк квалификациялаах быраас-ученай, Саха сирин олохтоохторун туһугар, климатографическай и антропогеннай фактор тулалыыр эйгэҕэ дьайыытын үөрэппитэ-анаабыта. Университетка үлээлэбититтэн 8000 араас профильлаах бырааһы, онтукатыттан 200 кандидат медицских наук уонна 52 доктор медицский наук үөрэтэн таһаарбыта. Кини директордаабыт кэмигэр институтка элбэх араас специальность баар буолбута: «педиатрия», «стоматология», «фармация», «медико-профилактическое дело», «сестринское дело». Аспирантура 8 специальноһа, 15 клиническай ординатура, 17 клиническай интернатура лицензияламмыта. Көдьүүстээх ирдэбиллээх "Факультет последипломного обучения врачей для практического здравоохранения республики" диэн аһыллыбат. Ол факультет баарыттан 2008 сылтан 2013 дылы 4850 быраас квалификациятын үрдэтиммитэ.
Ситиһиилэрэ уонна биһирэбиллэрэ
1995 – Арассыыйскай экологическай академия академига
1995 – Аан дойдутааңңы академия наук экология уонна безопасность жизнедеятельнаһа кыттааччыта
1998 – Саха сирин наукатын ситиһиилээх деятеля
2003 – СР Президенин махтал суруга
2004 – Софья Сидорова РС (Я) аатынан бочуоттаах знак
2005 – РФ үрдүк оскуолатын ситиһиилээх үлэһитэ - Отличник здравоохранения РФ
2007 - Б.А.Петрова аатынан судаарыстыбыннай премия аатынан лауреат
2008 – Үрдүк профессиональнай үөрэхтээһин ситиһиилээх үлэһитэ - естествознание наук член-корреспондена
2013 – Отличник здравоохранения СР
Нимиҥдэ
Нимиҥдэ өрүс - Соболоох Майаан өрүс уҥа салаата. Уһуна 254 км., тардыытын иэнэ 3680 кв. км. Баһа Орулҕан сис арҕааҥҥы эниэтигэр баар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Аартык бөһүөлэк
Аартык — Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 130 км илин диэкки турар Халыма суолугар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 722 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Аартык — 600, Победа — 118 уонна Дэлэҥкир — 4.
Чигирёва Нина Николаевна
Чигирёва Нина Николаевна — опера ырыаһыта (меццо-сопрано).
Марко Поло
МаркоПоло (1324). Италия атыыһыта, айанньыт. «Книга о разнообразии мира» аатырбыт үлэ ааптара. Бу кинигэ муоранан айаннааччыларга, хаарта оҥорооччуларга, XIV-XVI үйэ суруйааччыларыгар улахан дьайыыны оҥорбута. Бэл, Христофор Колумб Индияны көрдүү устарыгар илдьэ сылдьыбыта биллэр.
Көлүөс балык
Көлүөс балык — Саха сирин хотугу улуустарын күөллэригэр үөскүүр кыһыл балык.
Үөдүгэй улууһа
Үөдүгэй улууһа. Билиҥҥи Үөһээ Бүлүү хотугу өттө уонна Бүлүү улууһун сорох нэһилиэктэрэ киирэр этилэр.
Уолт Дисней
Уо́лт Ди́сней (Walt Disney), толору аата — Уо́лтер Эла́йас Ди́сней (Walter Elias Disney, Ахсынньы 5 1901 — Ахсынньы 15, 1966) — Америка художник-мультипликатора, киинэ режиссёра, актер, сценарий суруйааччы уонна продюсер, «Walt Disney Productions» хампаанньа төрүттээччитэ (билигин «The Walt Disney Company» медиахолдинг). Бастакы тыастаах, уонна ырыалаах ону тэҥэ бастакы уһун мультфильм оҥорооччута.
Олоҕун олуктара
Уолт Дисней ахсынньы 5 күнүгэр 1901 сыллаахха Чикаго диэн АХШ куоратыгар төрөөбүтэ.
1928 сыллаахха саамай биллэр геройун - Микки-Мауһу айбыта.
1966 сыл ахсынньы 15 күнүгэр Дисней наһаа элбэҕи табахтыырыттан үөскээбит ыраак ыарыытыттан Лос-Анжелес куоракка өлбүтэ
Ленин Владимир Ильич
мини Ленин Владимир Ильич (1870, муус устар 22 күнэ — 1924, тохсунньу 21 күнэ) — Арассыыйа салайааччыта, Арассыыйаҕа былааһы өрөбөлүүссүйэ тэрийэн ылбыт киһи, аан дойдуга бастакы социализм дойдутун туппута — урукку Арассыыйа Илэ (Империята) ССРС буолбута. 1922 сыллаахха кини быһаччы кыттыытынан Саха сирэ Автономиялаах Өрөспүүбүлүкэ буолбута (Саха Автономнай Сэбиэскэй социалистическэй республиката — Саха АССР).
Эриэн түлүөннэр уустара
Эриэн түлүөннэр уустара (, Род Полосатые тюлени) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Эриэн түлүөн.
Роббек Василий Афанасьевич
200px|thumb|right|Роббек Василий Афанасьевич Роббек Василий Афанасьевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимин дуоктара.
Олоҕун олуктара
Үлэтин 1956 с. саҕалаабыта. Оскуола-интэринээккэ иитээччинэн, Байду начаалынай оскуолатын учууталынан, ЫБСЛКС оройуонааҕы кэмитиэтин инструкторунан, Орто Халыматааҕы Березовкатааҕы Кыһыл чуум сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьыбыта. Институуту бүтэрэн баран Орто Халыма Налимнааҕы аҕыс кылаастаах оскуолатыгар дириэктэрдээбит.
1973—1991 сс. ССРС наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи филиалын Тыл, литература уонна история институтугар бастаан лаборантан саҕалаан старшай научнай үлэһиккэ дылы үүммүт.
Нелькаан, Өймөкөөн улууһа
Нелькаан бөһүөлэк. Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 78 км. соҕуруу диэкки Улахан Тарыҥ үрэххэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 100 киһи (2007 сыл). 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 1840 киһи этэ.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Муссон
Муссон — сайын кыһын хайысхатын утарыта уларытар тыал. Сайыҥҥы М. байҕалтан кыһыҥҥы М. континентан үрэр. Итинник уларыйыы уу уонна кураанах сир сылыйыылара дьыл кэминэн араастарын кытта сибээстээх.
Өрөбөлүүссүйэ
Өрөбөлүүссүйэ түмүгэр ким былааһы ыларынан, эбэтэр сүрүн хамсатар күүһүнэн көрөн буржуазнай, социалистическэй иҥин диэннэргэ арахсаллар. 2000 сыл кэнниттэн Өҥнөөх диэн ааттанар өрөбөлүүссүйэлэр үөдүйбүттэрэ.
Өссө маны көр
Франция өрөбөлүүссүйэтэ уонна Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ.
Уордаах Уйбаан
Уордаах Уйбаан (Иоанн Грознай) (1530–1584) — Москуба уонна Русь Улуу кинээһэ, ыраахтааҕы. Устуоруйаҕа төрөппүт уолун өлөрбүтүнэн бигэтик киирэн сылдьар.
Крымскай Гермоген Филиппович
200px|thumb|right|Крымскай Гермоген Филиппович Крымскай Гермоген Филиппович, академик, 1988 - 1992 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ.
Соҕуруо
Соҕуруо эбэтэр соҥуруо - балык атыырын сиэмэтэ.
Өҥнөөх өрөбөлүүссүйэлэр
Украинаҕа — Араҕас, атын дойдуларга Тюльпаан, Роза.
Internet Movie Database
Internet Movie Database (IMDb) диэн киинэлэр, актёрдар, ТВ шоулар, айар бөлөх кыттааччыларын, видео оонньуулар уонна айыллыбыт медиа персонажтар тустарынан информациялаах онлайн билии баазата. IMDb алтынньы 17 к. 1990 с. үлэтин саҕалаабыта. 1998 с. кинини Amazon.com атыылаhан ылбыта.
Соболоох Майаан
Соболоох Майаан өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 411 км., тардыытын иэнэ 13300 кв. км. Верхоянскай сис арҕааҥҥы эниэтигэр бастаах.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаата Нимиҥдэ (254 км.)
Тардыытыгар 40 тарыҥ баар уопсай иэннэрэ 56 кв.км.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саадьаҕай түлүөннэр уустара
Саадьаҕай түлүөннэр уустара (, Род Гренладские тюлени) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Саадьаҕай түлүөн.
Айыыны оҥоруу куһаҕана элбэх
Айыыны оҥоруу диэн атын дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу буолар, ол иһин элбээтэҕинэ куһаҕана аһара элбиир.
Саха дьоно хас тыһыынча сыллаахтан таҥараны уонна айыыны итэҕэйбиттэрин быһаарыы уустук. Саха тылын төрүт тутулуктарын үөрэтии саха тыла киһи өйө-санаата саҥа сайдан истэҕинэ үөскээбитин быһаарар. Өйү-санааны быһаарар «ай» диэн тылбыт икки эрэ дорҕоонноох уонна бу дорҕоонноро бэйэлэрэ өйү-санааны кытта эмиэ тутулуктарын сүтэрбэккэ сылдьаллар. "А" дорҕоон өй-санаа баарын, онтон "й" дорҕоон өй-санаа хамсыырын, уларыйан иһэрин биллэрэллэр.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэр «Айыыны оҥорума» диэн этии баар. Бу этии сүрүн өйдөбүлүн сахалар таҥараны итэҕэйэр кэмнэригэр суруллубут «Словарь якутского языка» диэн Э.К.Пекарскай үлэтиттэн ыллахпытына ордук табатык өйдөнөр. Оччотооҕу кэмҥэ айыы диэн тыл өйдөбүлэ маннык эбит:
1.	киһи быһыытыгар, сиэргэ-туомҥа сөп түбэспэт быһыы, сыыһа-халты туттунуу, буруйу оҥоруу;
3.	айыы этиитэ.
Бу тылдьыт суруллар кэмигэр сахалар тылларын атын омук тылыгар буккуйбакка бэйэтинэн туттар кэмнэригэр айыы диэн тыл куһаҕан өрүтэ лаппа элбэх эбит. Ол кэмҥэ сахаларга «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн этиилэр оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ быһаччы туттуллар эрдэхтэринэ сокуону, бэрээдэги кэһэр, сиэргэ баппаттык, куһаҕаннык быһыыланар эдэрдэр ончу суох кэриэтэ эбиттэр.
Саха дьоно өйү-санааны былыр-былыргыттан олус дириҥник билэллэрин «ай» диэн тылбыт икки өрүттээҕэ киһи өйүн-санаатын толору быһаарар. Үчүгэйи оҥордоҕуна – үчүгэй, үрүҥ айыы, онтон оҥорбута куһаҕан буоллаҕына – хара айыы буолан тахсар.
«Ай» диэн тыл аан бастаан киһи өйүгэр-санаатыгар үөскүүр саҥаны айары бэлиэтиир, онтон салгыы сайдан дьыалатыгар оҥоруллан туох эмэ быһыыга кубулуйдаҕына «айыы» буолан тахсар. Киһи оҥорор быһыылара эмиэ икки өрүттээхтэрин курдук айыы диэн тыл иннигэр үчүгэйи оҥордоххо үрүҥ эбэтэр куһаҕан буоллаҕына хара диэн быһаарыылааҕа хайаан да ирдэнэр.
Дьоҥҥо үтүөнү баҕарар таҥара аата Үрүҥ Аар Тойон диэн ааттанар, бу киһи уһун үйэтин тухары оҥорбут араас элбэх быһыыларыттан үчүгэйин, үтүөтүн, үрүҥүн эрэ ылан кэлэр көлүөнэлэри үөрэтэргэ туттуллуохтаах диэн таҥарабыт аата бэйэтэ үрүҥ диэн быһаарар тылынан өйдөтөр.
Айыы диэн тыл соҕотох уонна хайаан да туспа быһаарыылаах буолара өй-санаа кэмэ кэллэҕинэ эргийэн, уларыйан биэрэр кэмнэрдээҕинэн толору быһаарыллар. Урут сэбиэскэй кэм эрдэҕинэ дьадаҥы буолуу улахан "үчүгэй" курдук буоллаҕына, билигин кэлэн таҥнары эргийэн, аны баай буолуу үчүгэй буолла. Маннык өй-санаа уларыйар, төттөрү эргийэн биэрэр кэмнэрдээҕин сахалар былыр үйэтээҕитэ билэн туһаналларын «айыы» диэн тылбыт икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ, кэмэ кэллэҕинэ эргийэн биэриэн сөптөөҕө, ол иһин «Үчүгэй уонна куһаҕан сэргэстэһэ сылдьаллар» диэн этиигэ сөп түбэһэрэ быһаараллар.
Аан дойдуну аймаабыт биир саамай улахан саҥаны айыынан Улуу Өктөөп өрө туруута, үлэһиттэр, дьадаҥылар, саллааттар былааһы ылыылара буолар. Былааһы сэрии күүһүнэн ылан баран адьас саҥалыы, урут суох саҥа олоҕу саҕалаарылар бары былыргы өй-санаа үөрэхтэрин үлтү сынньыбыттара, үйэлээх үгэстэри суох оҥорбуттара.
Сахалар оҕону үөрэтэр «Айыыны оҥорума» диэн үөрэхтэрэ олох сайдан, үөрэх-билии кэҥээн истэҕинэ дакаастанар кыаҕа улаатан, чуолкайданан иһэр. Араас элбэх быстах айыылары оҥорбот, олохтоммут бэрээдэги тутуһар, үлэҕэ-хамнаска эппиэтинэстээх эдэрдэр үүнэн, сайдан элбээтэхтэринэ олох тупсар, омук сайдар кыахтанар.
Хас биирдии олоххо суолталаах саҥаны айыы, ол аата айыыны оҥоруу олоххо туох эмэ урут суох уларытыылары киллэрэр. Сиргэ үйэлэр тухары үөскээбит тэҥнэһии балаһыанньатын алдьатар, үрэйэр, саҥа хамсааһыны үөскэтэр, айылҕаны буортулуур. Сахалар үөрэхтэринэн ханнык баҕарар саҥаны айыыларга олус улахан сэрэхтээх буолуу ирдэнэр. Саҥаны, урут оҥоруллубатаҕы, айыыны оҥоро сатааһын биир биллэр холобурунан хоту диэки сүүрүгүрдэр өрүстэри соҕуруу, кумах куйаардар диэки сүүрүгүрдүүнү оҥоро сатааһын буолар. Айылҕаны уларыта тута сатааһын салҕанан барыыта сэбиэскэй былаас саҕана аһара бара сыспыта. Сахалар айыыны оҥорортон сэрэхтээх буолуохха, буолар буолбат саҥаны айыылары оҥорумуохха диэн үөрэхтэрин кытаанахтык тутуһар буолуу аныгы, тоталитаризм өйүттэн-санаатыттан босхоломмут дьоҥҥо табатык өйдөнөн олоххо туһалыыр.
Саҥаны айа охсон, олору олоххо киллэрэн туһаныыттан аан маҥнай айылҕа алдьанар, ханнык эрэ ситимэ быстар. Фреон диэн саҥа гааһы айан киэҥник туһаныыттан Сир озоновай бүрүөһүнэ алдьанарын, кэбириирин дьон үөрэҕи-билиини баһылааһыннара хойутаан да буоллар арыйбытын кэнниттэн, фреону туһаныыны тохтотон сылдьаллар. Озоннаах бүрүөһүн кэнники кэмҥэ улаханнык алдьаммат, тэстибэт буолла диэн этэллэр. Саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрии үөскэтэр содулларын дьон кэлин биирдэ билэннэр көннөрө сатыыллара хойутаан хаалыан сөбүн быһаарар. Билигин айылҕаҕа тахсар уларыйыылар, халлаан сылыйан иһиитэ барылара дьон уһун кэмнээх үлэлэринэн-хамнастарынан үөскээбитин син билинэн, көннөрө сатыыр үлэлэри, хойутаан да буоллар ыытан эрэллэр.
Дьон өйө-санаата өссө сайдан, үөрэҕи-билиини баһылааһыннара кэҥээн истэҕинэ айылҕаны харыстыыр, көмүскүүр санаалара элбээтэҕинэ саҥаны айыы, айыыны оҥоруу айылҕаҕа оҥорор содулларын таба сыаналыахтара, айыыны оҥорууттан туттунар кыахтаныахтара. Сахалар оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһанар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэхтэрин таба өйдөөн ылынан барыахтара.