cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сэт - сэмэ
- Күөл үрдүгэр айдаарыма - күөл иччитэ эймэниэ.
- Хара тыаны эймэтимэ - булдуҥ ханныа.
- Титииккэ айдаарыма - титиик иччитэ эймэниэ.
- Быһах биитин тарбаххынан сотума - тарбаххын быһыаҥ.
- Быһах биитин салаама - тылгын быстыаҥ.
- Саа уоһун киһи диэки туһаайыма - саа биирдэ халлааҥҥа эстэр дииллэр.
- Уһуктааҕынан уонна биилээҕинэн киһини дугдуруйума - илииҥ иҥиирэ тардыа.
Сахалар бу сэт-сэмэ үөрэхтэрин хас биирдии ыйыылара уһун үйэлэр тухары элбэх көлүөнэ дьон олохторун холобурдарынан дакаастаммыттар. Төрөппүттэр бэйэлэрэ уһуну-киэни санаан эдэр, үүнэн иһэр көлүөнэлэрин бу сэт-сэмэ үөрэҕин ыйыыларын тутуһарга үөрэттэхтэринэ, саха дьоно сайдан-үүнэн, өйдөрө-санаалара үйэлэргэ салгыы сайдар кыахтанар. (6,108).
Туһаныллыбыт литература
2. Федоров Г.Е. Егоров Н.Ф. Сэргэ төрдүгэр сэһэн: Үһүйээннэр. Орто уонна улахан саастаах оскуола оҕолоругар.- Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1991.- 160 с.
3. И.Г. Баишев. Айыы тыына. Дьокуускай: Саха республикатын үөрэҕин министерствота. 1993.- 112 с.
4. Н.Н.Яковлев. Курууппа ойуун көрүүлэрэ. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1993.- 56 с.
5. Тумат С. Батыһыннарыылаах биэ: Кэпсээннэр. Кыра саастаах оҕолорго. Дьокуускай: «Бичик» нац.кинигэ кыһата, 1997.- 80 с.
6. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Акушер күнэ
Акушер аан дойдутааҕы күнэ — 1991 сыл ыам ыйын 5 күнүттэн акушердары ахтарга уонна кинилэр үлэлэрин сүдү туһатыгар болҕомто тардаары 50-тан тахса дойдуга бэлиэтэнэр.
Аан бастаан маннык күнү бэлиэтиир туһунан санаа Нидерландаҕа буолбут Акушердар аан дойдутааҕы кэҥгириэстэригэр этиллибитэ. Бастакы бэлиэтээһин 1991 сыллаахха буолбут.
Тэрээһиннэрэ
Акушер күнүгэр акушердар идэлэригэр көстөр балаһыанньаҕа болҕомто тардаллар. Холобур, Германияҕа 2010 сыллаахха акушердар Бундестаагка онлайн-петиция биэрбиттэрэ, онно фрилансер-акушердар кыһалҕаларын суруйбуттара. 2015 сыллаахха бу күн акушердар страховкаларын сыаната үрдээбитигэр болҕомто тардыбыттара.
Гоби
Гоби (Говь, 沙漠) — Монголия уонна Кытай сирдэригэр сытар улахан курааҥы (пустыня). Улахан итии кумах куйаара. Ол эрэн Гоби курааҥыга каньоннар бааллар, кыһыл кумахтан уонна таастан турар.
Надбитов Петр Тимофеевич
Петр Тимофеевич Надбитов — Калмык омук бастакы идэтийбит балетмейстера, РСФСР, Калмык АССР, Чечен-Ингуш АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэллэрэ, Доҕордоһуу уордьанын кавалера, ЮНЕСКО үҥкүүгэ кэмитиэтин чилиэнэ, Калмыкия Дьоруойа.
Петр Тимофеевич Надбитов 1938 сыллаахха Калмыкияҕа төрөөбүт. 1990 сыллаахха «Ойраттар» диэн үҥкүү бөлөҕүн төрүттээбитэ, билигин онно уус-уран салайааччы.
“Сахалар “калмык” диэн омук туһунан тугу да күттүөннээҕи билбэппит кэриэтэ. Бэркэлээтэҕинэ, сахаларга маарынныыр дьүһүннээхтэрин, ханна эрэ ыраах Кавказ таһыгар истиэпкэ олороллорун, Кирсан Илюмжинов диэн бэрэсэдьиэннэнэ сылдьыбыттарын, дойдуларыгар "Саахымат куората", Остап Бендер пааматынньыга баалларын эрэ билиэхпитин сөп. Устуоруйаны интэриэһиргиир дьон, былыр Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар калмык норуота репрессияланан Сибииргэ көһөрүллэ сылдьыбытын билэр буолуохтаахтар”, - диэн «Кыым» хаһыакка 2011 сыллаахха  суруллубут «Айан» рубрикаҕа «Калмыкияҕа» диэн ыстатыйаттан улаханнык билбэт киһиэхэ син наадалаах билиини ааҕан, билэн-көрөн, сөптөөх өйдөбүл үөскүөн сөп эбит дии санаатым.
2015 сыллаахха бэс ыйыгар “Арассыыйа күнүгэр” Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтин дириэктэрэ Яна Игнатьева ыҥырыытынан Калмыкия үҥкүүһүттэрэ Дьокуускайга кэлэн ыалдьыттаан ааспыттар. Калмыкия үҥкүүтүн судаарыстыбаннай ансаамбыла өрөспүүбүлүкэ көрөөччүлэригэр калмык омук үҥкүүтүн араастарын: «Чичердык», «Ишкимдык», «Дербет топшура», «Туула би» курдук үҥкүүлэри көрдөрбүт. Ол курдук ансаамбыл сылдьыбатах сирэ даҕаны хаалбатах. Францияҕа сүүрбэччэтэ сылдьыбыттар. Салайааччы Саха сирин хаһан да көрбөтөх буолан кэлсибитин тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Дьон-сэргэ Калмыкияҕа сүрүннээн сүөһү иитиитинэн дьарыктанарын, онтон аһаан-таҥнан олорорун, тутууга үлэлииллэрин туһунан кэпсээбит. Оттон Калмык норуотун култуурунай-духуобунай туругун туһунан маннык кэпсээбит:
«Кэлиҥҥи сылларга духуобунай уонна патриоттуу тыыҥҥа иитии күүскэ ыытыллар буолла. Холобур, тыйаатырбыт туһунан эттэххэ, төрүт үгэскэ сыһыаҥҥа уонна омукпут устуоруйатын сырдатар испэктээктэргэ саалабыт куруук толору буолар. Дьон билиэн-көрүөн баҕарар. Ити Калмыкия ханнык баҕарар куоратыгар да, дэриэбинэтигэр да буоллун. Аны туран, духуобунас боппуруоһугар Хурулбут (буддистар храмнара) үлэлэһэр. Бу – Дьобуруопа суос-соҕотох уонна саамай улахан хурула буолар.»
Петр Тимофеевич өссө сэрии сылын оҕото буолан, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ 1943 сыллаахха калмык омук көһөрүллүүтүн  туһунан кэпсээбит. Бу ыстатыйаттан аймахтарбыт калмыктар тустарынан син балачча сонуну билиэххэ сөп эбит:
«Быстах-быстах түгэннэри эрэ өйдүүбүн. Холобур, биир сарсыарда күөх синиэллээх дьон кэлэн кууруссаларбытын аптамаатынан ытыалаабыттара, сибиинньэлэрбитин өлөртөөбүттэрэ. Барытын илдьэ барбыттара. Кэлин билбитим ити ньиэмэстэр быһыылаах этэ. Сир-сир аайы окуопа, траншея бөҕө хаһыллыбыта. Онтон хойут күһүн биир түүн утуйа сыттахпытына дьиэбититтэн ойутан туруоран биир сиргэ муспуттара. Богуоҥҥа олордубуттара. Ханна эрэ айаннаан эрэрбит. Тымныы, хаардаах этэ. Барытын ити курдук үдүк-бадык өйдүүбүн. Холобур, депортацияламмыт чеченнэри, монгуоллары, ингуштары уонна атын омуктары сүрүннээн биир сиргэ түөлбэлээн түһэрбит буоллахтарына, биһигини, калмыктары, Сибиир устун ыһан кэбиспиттэрэ... »
Туһаныллыбыт литература:
1.	А.Капрынов. Калмыктар ыалдьыттыыллар. Кыым. 2015. Бэс ыйын 18 күнэ.
2.	Калмыкияҕа. “Кыым” хаһыат. 2011, сэтинньи ый.
Hewlett Packard Enterprise
Hewlett Packard Enterprise — АХШ сервердары оҥорор тэрилтэтэ.
Вольтер
Франсуа-Мари Аруа (Боронсуустуу: [fʁɑswa maʁi aʁwɛ]; Сэтинньи 21 1694 – Ыам ыйын 30 1778), Вольтер псевдонимынан биллэр  (/вɒлˈТɛər; , өссө US: /вɔːл-/; French: [vɔltɛːʁ]), француз этэ сырдатааччы, суруйааччы, историк уонна философ христианство кириитикэтинэн —ордук Рим-Католическай Сыаркабын биллэр, ону тэҥэ кини этиитин көмүскэлигэр тыл көҥүлэ, религия көҥүлэ уонна таҥара дьиэтин государствоттан араарыытыгар ыҥырыыларынан биллэр.
Вольтер айымньыны бары кэриэтэ литературнай формаларга айбыт араас өрүттээх уонна көдьүүстээх суруйааччы этэ: пьесалары, хоһооннору, романнары, эсселары, история уонна научнай көрдөрүүлэри суруйбута. Кини 20 000-тан тахса суругу уонна 2000 тахса кинигэлэри уонна брошюралары суруйбута. Кини аан дойду таһымыгар биллэр уонна коммерческай ситиһиилээхтик биллибит бастакы автордартан биирдэстэрэ. Гражданскай көҥүл сытыы көмүскээччитэ этэ, ол иһин католическай французскай монархия цензуратын туһунан кытаанах сокуоннарыттан өрүү кутталга  сылдьыбыта. Кини полемиката тулуйумтуону, религиознай догмалары уонна ол кэмнээҕи институттары кыһыылаахтык күлүү гынара.
Эрдэтээҕи олох
Франсуа-Мари Ару Парижка төрөөбүт, биэс оҕолоох Франсуа Аруа (1649-1722), сокуоннай казначейскай чунуобунньук уонна кини кэргэнэ, Маргерит Доуман (c. 1660-1701), французскай үтүөлэриттэн ыал саамай намыһах званиелаах этэ. Кини төрөөбүт күнүн туһунан мөккүөр баара, кини олунньу 20 күнүгэр 1694 сыллаахха төрөөбүт Герен де Рошбрина эбэтэр Рокебрюн дворянин уола диэн. икки улахан убайдара-Арман- Франсуа уонна Роберт—кыра эрдэҕиттэн өлбүтэ, оттон кини бииргэ төрөөбүт быраата Арманд уонна балтыта Маргарита тыыннаах этилэрэ, тоҕус уонна сэттэ сааһынан улахан этилэр. "Зозо" диэн ааттанан, Вольтер сэтинньи 22 күнүгэр 1694, с François de Castagnère, abbé de Châteauneuf [фр] Мария Доуман, ийэтин хастыҥ быраатын кэргэнэ, сүрэхтээх төрөппүттэрин курдук туран. Кини үөрэххэ ылбыт иезуит Луи-ле Гран колледжыгар (1704-1711) онно латыын тылын, теологияны уонна риторикаҕа үөрэмиитэ; кэлин олоҕор итальянскай, Испан уонна английскай тыллары көҥүл баһылаабыта.
H&M
H&M — Швеция таҥас тигэр уонна атыылыыр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 84 омук сиригэр үлэлиир.
Антоновка (Ньурба улууһа)
Антоновка — Ньурба улууһун Өктөөбүр нэһилиэгин киинэ.
Географията
Улуус соҕуруу өттүгэр Бүлүү өрүс уҥа кытылыгар турар.
Устуоруйата
Урукку аата — Александровка.
Хубилай
thumb|Хубилай Хаан Хубилай Хаан — Моҕуол импиэрийэтин Улуу хаана (моҕуоллуу Сэцэн Хаан), Чыҥыс Хаан сиэнэ (Бөртөттөн кыра уолун Толуй уола). Бу хаан саҕана Моҕуол импиэрийэтэ муҥутуурдук улаата сылдьыбыта.
1260 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр буолбут Курултаайга Хубилай Моҕуол импиэрийэтин Улуу хаана буолар.
И. М. Сеченов аатынан Бастакы Москватааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
И. М. Сеченов аатынан Москватааҕы Бастакы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Москватааҕы Бастакы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйа Москва куоратыгар баар кырдьаҕас, улахан уонна бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1755 с. ИМУга мэдиссиинэ факультета тэриллибит. 1758 с.үөрэх саҕаламмыт. 1918 с. I МГУга мэдиссиинэ факультета буолбут. 1930 с. Москватааҕы Бастакы мэдиссиинэ института буолбут. 1940 с. Ленин уордьанынан наҕараадаламмыт. 1955 с. ССРС МС дьаһалынан 1-кы МОЛМИга нуучча биллиилээх физиолога И. М. Сеченов аата иҥэриллибит. Институт, 1965 с. Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанынан наҕараадаламмыт. 1990 с.1 МОЛМИ И. М. Сеченов аатынан Москватааҕы мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут, 2010 с. Москватааҕы Бастакы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета статуһу биэрбиттэр.(Бастакы МГМУ) 2017 с. "Сеченов университета" диэн официальнай аат бэриллибит. Университетка Арассыыйаттан уонна тас дойдулартан 17000 тахса устудьуон сирэй, киэһээҥҥи уонна кэтэх салааларга дьарыктанар. Университет ректора П. В. Глыбочко.
Структурата
Билиҥҥи кэмҥэ университекка 14 институт, биомэдиссиинэ научнай-технологическай парката, ону кытта Бакутааҕы филиал бааллар.
Институттар
1. Н. В. Склифосовскай аатынан клиническай мэдиссиинэ института 2. Ф. Ф. Эрисман аатынан уопсастыба доруобуйатын института(медико-профилактическай) 3. А. П. Нелюбин аатынан фармация института 4. Е. В. Боровской аатынан стоматологическай институт 5. Н. Ф. Филатов аатынан оҕо доруобуйатын клиническай института 6. Е. И. Марциновскай аатынан паразитология, тропическай уонна трансмиссивнай ыарыылар институттара 7. Урология уонна киһи төрүүр-ууһуур доруобуйатын института 8. Кластернай онкология института 9. Доруобуйа харысталын салайыы уонна дидерство института 10. Цифровой медицина института 11. Электроннай мэдиссиинэ үөрэҕин института 12. Социальнай наукалар институттара 13. Лингвистика уонна култууралар ыккардыларыгар алтыһыы института 14. Проф.үөрэхтээһин института
Филиал
Рейтиннэрэ
2015 с. "Эксперт РА" агенство, "Коммерсантъ. Деньги" сурунаалга Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинин таһаарбыт. Онно, Бастакы МСМУга выпусниктар үөрэхтэрин "үрдүк таһым" диэн бэлиэтиир рейтин "В" кылааһын иҥэрбит уонна 1 миэстэни биэрбит. Ити рейтиҥҥэ Бастакы МСМУ Арассыыйа уонна СНГ мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр бастыҥ көрдөрүүнү ситиспит. 2018 с. Times Higher Education(THE) Сеченов университетын аан бастаан аан дойду бастыҥ университеттарын испииһэгэр киллэрбит. Кини, "Наука о медицине и здоровье", "Наука о жизни" диэн хайысхаларынан киирбит уонна 601-с миэстэни ылбыт. THE World University Ranking by subject британскай сурунаал THE  сыл аайы таһаарар рейтинигэр, 2020 с. "Науки о жизни", "Науки о медицине и здоровье" хайысхаларга былырыыҥҥы миэстэтин илдьэ хаалбыт уонна "Инженерные науки и технологии" диэн хайысхаҕа аан бастаан рейтиҥҥэ киирбит. Аптарытыаттаах Норуоттар ыккардыларынааҕы рейтин RUR үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин тургутуу түмүгүн таһаарбыт - World University Rankings-2020. Манна Сеченов университета 80 пуунунан үөһэ тахсан аан дойдуга 545-с, Арассыыйаҕа 16-с миэстэ буолбут. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 40-с, үөрэх хаачыстыбатынан 14-с, интернационализация таһымынан 11-миэстэлэрдээх.
Ссылкалара
https://www.sechenov.ru/ http://do.sechenov.ru/ https://vuzopedia.ru/vuz/881 https://www.sechenov.ru/education/ https://www.sechenov.ru/search/?tags=%20%D0%A0%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8
Цитокин шторма
Цитокин шторма (ол эбэтэр cytokine storm syndrome ) - киһи эбэтэр кыыл организма бактерианы, вируһу эбэтэр искэни утары туох баарынан охсуһар процеһа, бэйэтин харыстаммакка. Ол түмүгэр 99% организм өлөр. Цитокин шторма диэн иммуннай система буккуллан мээнэ мээнэ буолан, функциатын ыһан кэбиһэр процеһа буолар. Билиҥҥи медицина этэринэн цитокин штормата киһи доруобуйатыгар кутталы үөскэтэр, ыараханнык уорганнар алдьаныытыгар тириэрдэр.
Цитокин штормата үксүн организмҥа туораттан куттал суоһаатаҕына автоматнай эппиэтэ буолар. Билигин үксүн COVID-19 итинник реакциаҕа тиэрдиэн сөп.
Zara
Zara — Испания таҥас тигэр уонна атыылыыр тэрилтэтэ, Inditex конгломератка киирэр.
Клакинова Августина Федоровна
Клакинова Августина Федоровна 1977 с. Саха Өрөспуубулукэтин култууратын утуөлээх улэһитэ, 1993 с. Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтоо5о,  1999 с. култуура бэтэрээнэ. Таатта оруйуонугар Аллараа Амма нэһилиэгэр 1942 сыллаахха бала5ан ыйын 9 кунугэр Федор, Екатерина Клакиновтар дьиэ кэргэттэригэр бастакы о5оннон төрөөбутэ. Августина Федоровна дьокускайдаа5ы култуурнай-просветителскэй училищены 1969 с. бутэрбитэ. Кулууп улэһитэ- самодеятельнай уҥкуу коллективын салайааччыта. Сунтаар улууһугар Элгээйи нэһилиэгэр кэлэн улэлээбитин иккис сылыгар 1982 сыллаахха ансаамбылга "Алгыс" диэн ааты иҥэрбитэ. Улуу Зверев "Тэлээрис" уҥкуутун о5олорго туруоран уҥкуулэтэн са5алаабыта. Уҥкуу учууталынан улэлиир сылларын устатыгар Сунтаар улууһун уонна  Саха сирин урдунэн биллэр "Кыталык", "Оһуор" уҥкуулэри туруоран уҥкуулэппитэ. Таатта улууһугар оскуола о5олоругар  "Дружба" диэн ансаамбылы теруттээбитэ. На5араадалара: - О5о уонна о5о спордун сылын стипендиата (2000 с.) - СӨ Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирин солбуйааччыта Н.М.Зайковаттан бочуотунай грамота, 2004 с. - СӨ Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистириттэн А.С.Борисовтан бочуотунай грамота, 2004 с. - "Бар5арыы - 2004" фонда стипендиата - СӨ вице-президенэ А.К.Акимовтан махтал сурук, 2006 с. - Сунтаар улууһун култууратын управлениетыттан бочуотунай грамоталар, 2008 с. - Анал кемус чаһыылаах СӨ президенэ В.А.Штыровтан грамота, 2008 с. - Кельце махтал суруга, Польша, 2011 с. - Пекин махтал суруга, Кытай, 2014 с. - ЮНЕСКО дойду ыккардыларыгар уҥкуу Субэтин махтал суруга, 2015 с. - "Алгыстаах уҥкуу хотуна" номинация хаһаайката, "Саха НКиК" уонна ДТРК "Хотугу сулус - 2016", Сунтаар - "Сунтаар улууһа МТ" "Утуе суобастаах, өр сыллаах улэтин иһин" уруҥ кемус туескэ иилиллэр бэлиэлээх бочуотунай грамотата, 2017 с. - "Гордость Якутии" буттуун норуот бириэмийэтин "Култуура деятелэ" номинация кыайыылаа5а, 2018 с. - Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирэ В.И.Тихоновтан "СӨ култууратын уонна искусствотын сайдыытыгар суҥкэн кылаатын иһин" Махтал сурук, 2018 с. - РФ култууратын миниистирэ В.Р.Мединскайтан "Култуура сайдыытыгар улахан кылаатын, өр сыллаах таһаарыылаах улэтин иһин" Махтал сурук, 2018 с.
Inditex
Inditex — Испания таҥас тигэр уонна атыылыыр тэрилтэтэ, улахан конгломерат (конгломератка биллэр Zara Home, Massimo Dutti, Bershka, Oysho, Pull & Bear, Stradivarius, Uterqüe уонна да атын таҥас бреннара киирэллэр). Аан Дойдуга бэйэтин бизнес эйгэтигэр саамай бөдөҥ, 143 омук сиригэр үлэлиир.
Альберт Бүлүүйүскэй
Альберт Бүлүүйүскэй (сурукка киирбит аата Альберт Семенович Егоров) — саха бэйиэтэ.
1943 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр Кутанаҕа Сунтаар оройуонугар төрөөбүт. Үс састааҕар менингииттээн имбэлиит буолбута. Кинини уҥа өттүн барытын охсор охсубут: доҕолоҥ атахтаах, онтон илиитэ тутаах да туппат буолбут. Ыарыһах буолан үөрэҕин элбэхтэ көтүтэрэ, араас оскуолаларга үөрэммит. 1965 сыллаахха 22 сааһыгар Тойбохойдооҕу орто оскуоланы бүтэрбитэ. Бу кэнниттэн кини үөрэниитэ тохтообута.
Олоҕун устата соҕотох "Уоттаах түннүк" диэн хоһоонун хомуурунньуга тахсыбыт.
2003 сыл "Бичик" кинигэ кыһата Альберт Бүлүүйүскэй ханна да тахсыбатах айымньыларын "Дойдубар мин тыыннах эргиллиэм" диэн кинигэ оҥорон бэчээккэ таһаарбыт. Кэлин 2021 сыллаахха А.А.Егорова "Доҕоттоор, мин сир тыыннаах киһитэбин!" диэн кинигэҕэ поэт айымньыларын, суруктарын уонна кини туһунан матырыйааллары түмэн, хомуйан оҥорбута. Поэт 1979 сыл бэс ыйын 1 кунугэр кини бу Орто дойдуттан барбыта.
Freightliner
Freightliner Trucks (Фрайглайнер) — Хоту Америка континеныгар саамай улахан таһаҕас тиэйэр массыыналары оҥорор тэрилтэ, Daimler корпорацияҕа киирэр.
Freightliner Inc. диэн аатынан 1942 сыллаахха үөскээбитэ. Cummins, Caterpillar уонна Detroit Diesel дизеллэрин туруораллар.
The Carpenters
The Carpenters диэн 1968 c. Дауни к. (Америка Холбоһуктаах Штааттара) тэриллибит поп бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Richard Carpenter (ырыаhыт) уонна Karen Carpenter (дарбыйа, ырыаhыт).
Света (ырыаһыт)
Света (толору аата Светлана Александровна Колтунова) — Арассыыйа биллэр ырыаһыта, оһуоба 1990–2000 кэмнээҕигэ бэйэтэ тахса сылдьыбыт уонна 90-2000 сылларга улааппыт дьон истэр ырыаһыттара.
Москва игин курдук сирдэринэн концердыыр диэтэххэ, 2022 сыллаахха күһүн Бэрдьигэстээххэ кэлэн концердаан барта.
Заровняев Евдоким Александрович
Заровняев Евдоким Александрович 1920 с. Горнай улууһун, Маалтааны нэьилиэгэр төрөөбүтэ.
Теодор Катсаневас
Теодор Катсаневас (Θεόδωρος Κατσανέβας, 1947 сыллаахха Афина куоракка төрөөбүт) Гириэк академига ДРАХМА политическай паартиятын төрүттээччитэ(2013). 1989-2004 сылларга Греция парламенын чилиэнэ этэ
Заровняев Евдоким Александрович
1942 с. ыҥырыллан Уралга 19-с туспа хайыһар биригээдэтин састаабыгар байыаннай бэлэмнэниинэ барбыта. 6 ый устата 1 украинскай фронт 234 сп рядовойа. 1943 с. атырдьах ыйыттан 337-с Лубненскай Кыһыл Знамялаах, Суворов, Богдан Хмельницкай уордьаннардаах дивизия контрразведкатын "СМЕРШ" отедлыгар отделение командирынан сулууспалаабыт. Гвардия старшай сержант званиелаах. Бойобуой сорудаҕы туйгуннук толорон "Хорсунун иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Наҕараадалыыр лиискэ маннык этиилэр бааллар: "...1944 с.бала5ан ыйын 25 күнүгэр Ораде-Маре к. аттыгар т.Заровняев 337 сд контрразведкатын "Смерш" отделын опературан, өстөөх күүстээх ытыалаһыытын уонна авияциятын буомбалааһынын ортотугар суоһаабыт кутталтан чаҕыйбакка, харабыллыыр объегын хаалларбатах. Онон эр санаалааҕын, хорсунун көрдөрдө".
Ахметова Куляш Дильдаевна
Поэтесса Куляш Ахметова 1980 сыллаахха балаҕан ыйыгар Казахскай ССР – га Саха литературатын күннэригэр биһиги суруйааччыларбытын кытта көрсүһүүгэ кыттыбытын туһунан Иван Федосеев «Көрсүһүүлэр уонна санаалар» диэн ыстатыйатыгар ахтыбыта. Алма-Атаҕа икки күннээх истиҥ көрсүһүү кэмигэр эдэр поэтесса саха суруйааччыларын Суорун Омоллоону, Иннокентий Эртюковы, Николай Габышевы, Иван Федосеевы, Алексей Михайловы, Гавриил Колесовы, Иван Егоровы арыаллаан илдьэ сылдьыбыт, Джамбул куораты кытта билиһиннэрбит. Онно туох ханнык иннинэ В.И.Ленин памятнигар, Албан Аат мемориалыгар веноктары уурбуттар, кыраайы үөрэтэр музейга сылдьыбыт.
Теодор Катсаневас
Уорвик университетын бүтэрбитэ уонна билим докторын аатын Лондоннааҕы экономика оскуолатыгар ылбыта. Пиренея университетыгар үлэ экономикатын профессора.
1981 сыллаахха үлэҕэ киирбит Андреас Папандреоу программатын ааптардарыттан биирдэстэрэ. Ο.Α.Ε.Δ. – Дьон идэлээх сойуустарын (Οργανισμός Απασχόλησης Εργατικού Δυναμικού, OAED), онтон 1985 сыллаахха хамнас агенствотын салайбыта. ПАСОК Афина партиятыттан 1989 сыллаахтан 2004 сылга дылы талыллан үлэлээбитэ
Ахметова Куляш Дильдаевна
« Кыраайы үөрэтэр музейга уобалас историята түҥ былыргыттан күн бүгүҥҥэ диэри кэпсэнэр. Бу музей туһунан И.Федосеев ыстатыйатыттан: «Музейга барыта 15 тыһыынча  экспонат мунньуллубут. Джамбул куорат маҥнайгы аата – Тараз. Куорат VII үйэҕэ диэри орто үйэтээҕи Караханидтар государстволарын киинэ эбит. Манан эргиэн суола ааһар буолан, куорат олус сайдыбыт. Оннооҕор туойтан уу сүүрдэр турбалары оҥорбуттар. 1220 сыллаахха куораты Чингисхан баламат сэриитэ үнтү урусхаллаабыт, сири кытта тэҥнээбит. Кэлин куорат ол урусхалын аттыгар саҥа куораты туппуттар. Ол куорат 1853 сылтан Аулие – Ата диэн ааттаммыт, 1938 сылтан куорат Джамбул диэн буолбут. »
Заровняев Евдоким Александрович
1946 с. демобилизацияланан кэлэн баран оройуоҥҥа кулууп директорынан, райкомолга, уһуннук үлэлээбитэ.
Ахметова Куляш Дильдаевна
Ити курдук, саха суруйааччыларын аймахтарбыт казахтар дойдуларын кэрэ, бэлиэ сирдэригэр, түмэллэригэр, Ытык өйдөбүнньүктэригэр барытыгар сырытыннарбыттара үтүө өйдөбүл буолан үйэ-саас өйгө-санааҕа хааллаҕа. «...Оттон Саха сиригэр ыалдьыттыы кэлэр республикалар литератураларын кытта билиһиннэрэр сыалтан тылбаас анал хомуурунньуктара тахсыталаабыттара: Киргизия суруйааччыларын айымньылара “Ала хайа сарыала” диэн ааттанан 1967 сыллаахха, казах суруйааччыларын айымньылара “Умнуллубат көрсүһүүлэр” – 1981 с, «Домбра дорҕоонноро» 1986 с. Ону сэргэ ыалдьыттыы кэлэр республикаларга саха суруйааччыларын айымньыларын улахан хомуурунньуктара тахсыталаабыттара.» - диэн Дмитрий Кириллин “Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара” диэн ыстатыйатыгар суруйан, сырдатан, үйэтитэн турар.
Туһаныллыбыт литература:
1.И.Федосеев. «Көрсүһүүлэр уонна санаалар». Хотугу сулус. 1980.
2. Дмитрий Кириллин. Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара. Чолбон. 2000, №12
Заровняев Евдоким Александрович
1970 сыллаахха ыалдьан өлбүтэ.
Теодор Катсаневас
Теодор Катсаневас кэриэс тыл дьиҥин итэҕэйбэт уонна 2003 сыллаахха Спирос Каратзаферис хаһыат ону суруйбут уонна Катсаневаһы "Саат-суут"; диэн тыллаах суруйбутун иһин суукка биэрбит, ол гынан баран кэриэс тыл дьиҥнээҕин туһунан боппуруоһу туруорбат.
Манасия бииһэ
Манасия бииһэ (שֵׁבֶט מְנַשֶּׁה‬) диэн биир Ыһыраайыл бииһэ. Дьуоһуп улахан уолуттан Манасияттан төрүттээхтэр. Эфраим бииһин кытта Дьуоһуп дьиэтэ буолаллар. Биир сүппүт биис буолар. Ханаан сирин үллэстиитигэр Манасия бииһэ Иордан икки кытылларыгар сытар сирдэри ылбыта (билиҥҥи Самария сирэ). Сотору кэминэн Иордан уҥуордааҕы сирдэрин Ассириялар буулаан барбыттара. Осия хаан биилигин саҕана бу сирдэри Ассирия хаана Салманасар V баһылаан ылбыта.
Теодор Катсаневас
Ол иһигэр гириэк тылынан Бикипиэдьийэҕэ уонна ол туһунан суруйбут администраторга ("Diu") уонна Аһаҕас билии уопсастабытыгар Бикипиэдьийэҕэ сыһыана да суоҕун иһин эмиэ суукка бэриллибит.
Юрий Семенович Луковцев
Юрий Семенович Луковцев - учуонай, боксер, СӨ айылҕаны харыстааһын үтүөлээх үлэһитэ, үлэ бэтэрээнэ,
Олоҕун олуктара
1944 с. бэс ыйын 1 к. Томпо оройуонун Саһыл сэл. төрөөбүтэ
1952 с. Саһыл нулевой кылааһыгар үөрэммитэ
1957-1963 сс. Кириэс-Халдьаайы орто оскуолатыгар үөрэммитэ
1969 с. аспирантураҕа үөрэнэ киирбитэ
1974 с. Владивостокка Дальний Восток научнай киинигэр кандидатскай диссертациятын көмүскээбитэ
1975 с. аспирантураттан младшай научнай үлэһититинэн көспүтэ
Сергей Жуков
Сергей Евгеньевич Жуков — Арассыыйа биллэр бизнесмена, продүсера, ырыаһыта, Руки Вверх! бөлөх солиһа буолар.
Юрий Семенович Луковцев
Олоҕун олуктара
1985 с. зоология лабораториятын старшай научнай үлэһитэн киирбитэ
1986-1995 с. субарктическай уонна хайалар экосистиэмэлэрин лабораториятын сэбиэдэссэйинэн анаммыта
1996 с. СӨ Айылҕа харыстабылын министиэрстибэтин биологическай ресурсаларын Департаменын дириэктэрин солбуйааччытынан анаммыта
2009 с. Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын биология үнүстүүтүгэр субарктическай уонна хайа экспедициятыгар лабораториятны научнай үлэһитинэн анаммыта
Саха сиригэр овцебык уонна бизон олохсуйуутугар, күөллэргэ уонна өрүстэргэ собону, майаҕаһы, уонна лосось (кета) балыктары үөскэтиигэ, Арассыыйа хотугулуу-илиҥҥи өттүгэр "Орто Дойду" диэн бастакы паарканы тэрийсибитэ
Сигэлэр
Тарабукин Р.Р. Саһыл. Томпо улууһа. Дьоккускай, Бичик, 2011 г.
One Direction
One Direction (One Direction ол эбэтэр сахалыы тылбааска Биир айантан диэн), англо-ирландскай бой бэнд бөлөх. 2012 сылтан 150 судаарыстыба музыкальнай чартыгар топ 10 киирэр. Төрүттэммит сирэ - Лондон (Холбоhуктаах Хоруолук).
Билигин кинилэри кытта араас улахан конгломерат медия тэрилтэлэр үлэлииллэр, ол курдук Syco Records (Англия), SONY (Япония бастыҥ медия уонна электроника тэрилтэтэ), Columbia (АХШ медия тэрилтэтэ) уонна да атыттар.
Тагаал тыла
Тагаал (тагалог) тыла (бэйэлэрин тылынан: Tagalog [təˈga: log]) — Пилипиин Өрөспүүбүлүкэтин сүрүн тылларыттан биирдэстэрэ. Саҥарар дьон ахсаанынан саамай бөдөҥ пилипиин тылларыгар киирсэр. Австронезия кэргэнин пилипин зонатыгар киирэр. Европаҕа биллибит тагаал тылынан суруллубут бастакы докумуонунан Антонио Пигафетта диэн итальянец суруктара буолаллар.
Тагаал тылын стандаартаммыт торума «Филипино» (пилипино) — Пилипиин өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай тыла.
Турсункулов Калаубек Кудайбергенович
Турсункулов Калаубек Кудайбергенович — казаах суруйааччыта.
Турсункулов Калаубек Кудайбергенович Чимкенскэй уобалас Ленинскэй оройуонугар Шарбулат диэн сэлиэнньэҕэ 1934 сыллаахха төрөөбүтэ. 1957 сыллаахха Кызылорда куоракка баар педагогическай институту ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ.
Казах норуотун биллиилээх суруйааччыта Калаубек Турсункулов «Пароль: «Здравствуй, Якутия!» арамаан – эссени суруйбута. Калаубек Кудайбергенович саха суруйааччыларын улуу доҕордоро – атастара буолбута ырааппыт. Хардары-таары ыалдьыттаһаллар, сылдьыһаллар. Саха народнай суруйааччыта Иван Федосеев ахтыытыттан: «1979 сыллаахха сайын Саха сиригэр Казахстан суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатынан сэкирэтээрэ Калаубек Турсункулов кэлэ сылдьыбыта. Онно кини: «Эһиил Саха литературатын Күннэрин Казахстаҥҥа ыытыахпыт», - диэбитэ. Ол саҥата сүтэ илигинэ, «Толору томтоһуйар Лена», «Тайҕа суугуна» диэн саха суруйааччыларын айымньыларын  икки томун поэзия уонна проза антологияларын оҥорон,  казахтыы тылынан таһаара оҕустулар. Үс хонук иһигэр «Биһиги ыалдьыттарбыт» диэн буклеты таһаарбыттар. Дьэ итиэннэ Саха литературатын Күннэрин ахтыах-саныах курдук тэрийдилэр...» Манан И.Федосеев аймахтарбыт, казахтар сайдыыларын, эппит тылларыгар турар үтүө доҕордуу сыһыаннаахтарын бэлиэтиир.
“Саха сирин уонна Казахстан литератураларын доҕордоһууларын төрүттэспит, саха суруйааччыларын чугас доҕордоро,  кэлин Республика культуратын үтүөлээх үлэһитин аата иҥэриллибит Калаубек Турсункулов айымньылара олохтоох кинигэ издательствотыгар хас да төгүллээн бэчээттэнэн, киэҥ сэҥээриини ылбыттара: «Үтүө да күн этэ»  - сэһэннэр, сахалыы тылынан, 1981 с. “Здравствуй, Якутия” эссе-роман, 1984 с “Сардана и тюльпан” эссе-роман нууччалыы тылынан тылбаастаабыттара” – диэн суруйар Дмитрий Кириллин “Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара” диэн ыстатыйатыгар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенин 736 №-дээх  Ыйааҕынан 1994 сыллаахха кулун тутар 11 күнүгэр Турсункулов Калаубек Кудайбергеновичка А.Е.Кулаковскай аатынан С.Ө. Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреатын аата иҥэриллибитэ.
Калаубек Турсункулов айар үлэтэ, очеркалара. сэһэннэрэ аан дойду бары муннуктарыгар араас омук тылынан интернет маҕаһыыннарынан тарҕанан, биһирэнэн, ааҕааччылар сыанабылларын, ытыктабылларын ылбыта.
Туһаныллыбыт литература:
1.	Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1980.
2.	Дмитрий Кириллин. Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара. Чолбон. 2000, №12
3.	Интэрниэт ситимиттэн.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Кэлин кэмҥэ эдэрдэр буруйу оҥоруулара элбээтэ диэни бары билинэр буоллулар. Онно барытыгар төрөппүттэр кими барытын, атыттары, бэйэлэрин эрэ буолбакка, буруйдуу сатааһыннара олохсуйан сылдьар. Төрөппүт оҕото буруйу-сэмэни оҥордоҕуна детсады, оскуоланы буруйдуура хаалан хаалбат.
Эдэрдэр буруйу-сэмэни оҥороллоро элбээһинэ төрөппүттэр оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун киһи быһыылаах буолууга ииппэттэриттэн ордук улахан тутулуктааҕын биһиги быһаарабыт. Ону тэҥэ улаатан истэҕинэ, аан бастаан аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары урутаан билэн, олору оҥорбот буоларыгар, туттунарыгар төрөппүттэрэ үөрэппэтэхтэриттэн, бу куһаҕан быһыылары үчүгэйдэртэн арааран билбэттэриттэн, аны олору оҥорон кэбиһэллэрэ аһара баран эрэр.
Оҕо өйө-санаата сайдан, үүнэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран, туһалааҕы оҥорор буола үөрэниэр, киһи буолууну баһылыар диэри тэптэрэн, киһиргэтэн биэрии ордук улахан куһаҕаны оҥорорун билиэ этибит. Оҕо өйүн-санаатын икки өрүтэ; үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥоруута тэҥҥэ сайдан иһэринэн хайалара оҥорорго эрэйэ суоҕун булан, чэпчэкитин, бэйэтигэр туһалааҕын аан бастаан оҥорор кыахтанар. Манна куһаҕан быһыылар оҥорорго ордук дөбөҥнөрүнэн, судургуларынан, боростуойдарынан олору урутаан оҥоро үөрэнэн хаалыан сөп. Ол иһин улаатан иһэр оҕо куһаҕан быһыылары аан бастаан арааран билэрэ, олору оҥорбот буола үөрэнэрэ эрэйиллэр.
Перестройка уларыта тутуутун кэнниттэн эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыыны оҥоруулара элбээһинигэр “айыы үөрэҕэ” диэн сыыһа, сымыйа үөрэх улахан буруйдаах. Биһиги сахалыы өйү-санааны үөрэтиибит түмүгэ "айыы үөрэҕин" сыыһаларын чуолкайдык дакаастаан итинник быһаарыыны оҥорор кыаҕы биэрэр.
Кэрэ уратыта
Кэрэ диэн үчүгэйтэн үчүгэй кэнниттэн кэлэр, бу үчүгэйбит бүтүүтүн биллэрэр тылбыт.
Саха дьоно өй-санаа уратыларын, кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, эргийэн биэрэрин билэллэрин олоххо таба туһанар кэм кэллэ. Айылҕаҕа туох барыта уларыйар, саҥалыы таҥыллар, хомуллар, үөскүүр кэмнэрэ эргийэн тиийэн кэлэрин сахалар былыр-былыргыттан билэн тылларыгар киллэрбиттэр.
Санаатыгар тугу үчүгэй диэбитин киһи эккирэтэ, ону ситиһэ сатыыр. Быстах санааҕа үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэттэн кэрэ хаһан да тохтообокко кэлэн иһэр уонна өссө тупсан биэрэн иһэр курдук. Саха тылын сыаналаан көрдөххө кэрэ диэн тыл кэнниттэн үчүгэйи бэлиэтиир атын тыл суох. Үчүгэйбит кэрэттэн кэрэ буолуунан бүтэр, муҥурданар кэмнээх эбит. Кэрэ диэн тыл кэнниттэн кэрэх, кэрэдэк диэн уларыйыы бүппүтүн биллэрэр тыллар салгыы кэлэллэр.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Салгын кут өйө-санаата аһара түргэнник сайдан иһиитин буор кут ситэн ылыммакка, эккэ-сииҥҥэ иҥэрбэккэ хаалан хаалар кыаҕа аныгы кэмҥэ улаатта. Ол аата өй-санаа, салгын кут аһара сайдыыта дьоҥҥо туһата аҕыйах, эт-сиин үөрүйэх буолуута өй-санаа сайдыытын кыайан сиппэтиттэн, хаалан хаалар кутталланар.
Кэрэ уратыта
Олоххо “Туох барыта икки өрүттээх” диэн быһаарыыга сөп түбэһэринэн, туох барыта кэмэ кэллэҕинэ эргийэн биэрэринэн, үчүгэй аҥардастыы биир өттүн диэки бара турар кыаҕа букатын суох. Кэмэ кэллэҕинэ үчүгэйбит эргийэн биэрэрэ, куһаҕаҥҥа кубулуйара илэ тиийэн кэлэр. Сэбиэскэй былааска бары барыта “үчүгэй” диэн ааттанара, хайҕанара аһара элбээбитин, дьон бары сынньалаҥнык сылдьыыга тиийбиттэрин кэнниттэн олохпутугар ас-таҥас барыта тиийбэт буолуута үөскээн, барыбыт барыта куһаҕаҥҥа кубулуйбутуттан салайар былаас уларыйбыта, эйэлээхтик атынынан солбуллубута. Оччолорго куһаҕан диэн ааттанар, туоратыллар, куһаҕаннык этиллэр баайдар билигин, ырыынак кэмигэр үчүгэйгэ, онтон үчүгэй диэн ааттана сылдьыбыт дьадаҥылар куһаҕаҥҥа кубулуйдулар.
Ураты үчүгэйи, тупсаҕайы кэрэ диэн ааттанар. “Оо, кэрэ” дии-дии үөрүү, кэрэ буоларга дьулуһуу үөскүүр. Быстах санааҕа үчүгэйтэн үчүгэй кэрэ эбит диэн кэрэ буола, кэрэни ситиһии сайдар. Бу үтүө баҕа санаа туолара буоллар бары барыта кэрэ, тулабыт барыта кэрэҕэ кубулуйуо этэ диэн баҕа санаа баһыйар уонна айылҕаҕа, олоххо туох барыта кэмэ кэллэҕинэ уларыйарын, эргийэн биэрэрин умнуу саҕаланар.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Оҕо өйө-санаата сайдан иһиитэ элбэх айыыны оҥорон иһэригэр, үөрэҕи-билиини иҥэринэригэр тириэрдэр. Оҕо өйүгэр-санаатыгар үөрэҕи ылыныыта эмиэ саҥаны билиитэ, арыйыыта, айыыны оҥоруута буолан ийэ кутун быһалыы үөскэтэр.
Өй-санаа мэйиигэ үөскүүр. Мэйии соҕотох эрэ. Киһи биир мэйиитинэн толкуйдаан, ырытан, быһааран туох эмэ дьыаланы, быһыыны оҥорор. Киһи бу оҥорбут быһыытын атын дьон туох дии саныылларыттан үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн сыаналанан икки аҥы арахсар. Ол аата оҕо бэйэтэ улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны аан маҥнай араарбат, хайата бэйэтигэр ордук туһалааҕын, оҥорорго чэпчэкитин урутаан оҥорорго үөрэнэн хаалыан сөп. Үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарыыга атын дьон этиилэрин, көрдөрөн биэриилэрин биллэҕинэ эрэ, таба арааран туһанарга үөрэнэрин төрөппүттэр билэн оҕолорун бэйэлэрин үтүгүннэрэн, батыһыннаран иитиэ, үөрэтиэ этилэр.
Кэрэ уратыта
Айылҕаҕа аҥардастыы аҥар өттүн диэки бара туруу суох. Сылаас сайын кэнниттэн тымныы кыһын кэлэрин курдук туох барыта эргийэн кэлэринэн, «Туох барыта икки өрүттээх» диэн үөрэҕи умнубатахха эрэ, олоҕу табатык сыаналаан, уһуннук олорор кыах үөскүүр. Аҥардастыы аҥар өттүн, кэрэ диэки барыыны тутуһуу олоххо улахан халыйыыны үөскэтэр. Атын өрүтү, куһаҕаны эмиэ билэн, ону тупсарар, өрө тардар үлэни утумнаахтык ыыттахха эрэ, олох икки өрүт икки ардынан барар кыахтанар.
Кэрэ буолуу кэнниттэн үчүгэй бүтэр уһуга, кыйыата быһаарыллан, куһаҕаҥҥа уларыйар кэмэ тиийэн кэлбитэ биллэр, бары барыта эргийэ, саҥаттан саҕалана турдаҕына эрэ сиргэ олох табыллар. Бу үчүгэй диэн куһаҕаҥҥа уларыйар кэмэ кэлэрин билигин туттулла сылдьар икки өрүттээх өйдөбүллээх тылларбыт биллэрэллэрин тэҥэ, бу уларыйыы кэлэрэ субу чугаһаабытын кэрэ, кэрэттэн кэрэ буолуу кэлбитэ чуолкайдыыр.
Кэрэ диэн тылтан салгыы кэрэх диэн тыл кэлэр. Кэрэ кэрэххэ, уларыйбат көрүҥҥэ кубулуйар. Урукку кэмҥэ сахалар араас суол кэрэхтэри оҥорон элбэхтик туһаналлара биллэр.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Дьон үгүстэрэ үчүгэй, туһалаах быһыы диэтэхтэринэ, бу быһыы үчүгэй диэн быһаарыллар, ылыныллар, үгүстэр үтүктэ сатыыллар. Үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥорору бары кэриэтэ сөбүлүүллэр эрээри, үгүс өттө бэйэлэригэр үчүгэйи оҥоруу буолан тахсарын арааран билиэ этибит. “Киһи ырбаахыта бэйэтиттэн чугас” диэн этии хаһан да уларыйбат.
Кэрэ уратыта
Кэрэ аһара барыыта кэрэгэй буолууга тириэрдэр. Кэрэ буолуу аҥар, үчүгэй диэки өттүгэр улахан халыйыыны үөскэтэринэн кэрэгэйгэ тириэрдэн буолуохтааҕыттан итэҕэс, кыараҕас, татым өйү-санааны биллэрэр. Бэйэ эрэ үөрэрэ кэрэгэй, үөрүүнү үллэстэр ордук. Кэрэ буолуу мин эрэ ордукпун, үчүгэйбин диэн санаа баһыйарыгар тириэрдэрэ аҥар, үчүгэй өттүгэр халыйыы аһара улааппытын бэлиэтиир.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Дьон киһи оҥорбут быһыытын сөбүлээбэтэхтэринэ, сөп диэбэтэхтэринэ, бу быһыы куһаҕан, сөбө суох быһыыга кубулуйар. Маннык куһаҕан быһыылары киһи оҥорорун дьон тохтото, хааччахтыы сатыыллар. Арыгыны аһара иһэр куһаҕан, онтон кыратык, кээмэйин билэн истэххэ туһалааҕа биллэр.
Кэрэ уратыта
Кэрэ диэн тылтан кэрэдэк диэн үөхсэр тыл үөскүүр. Кэрэттэн кэрэдэк, кэрэни эккирэтээччи үөскээн тахсара куһаҕаҥҥа, үөхсүүгэ тириэрдиэн сөп. Аһара үчүгэй буолуубут бүтүүтэ кэлиитэ кэрэ буолуу диэн эбит. Аһара үчүгэй буолууну эккирэтэр киһи кэрэдэк диэн буоларын таба өйдүөххэ, үчүгэйи аһара эккирэтэртэн сэрэниэххэ сөбүн биллэрэр.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Хайдах мин “үчүгэй киһи” туох эмэ куһаҕаннаах буолуохпунуй? – диэн бэрдимсийэр, улуутумсуйар санааттан өйү-санааны икки аҥы араарыыны бэйэлэрин “үчүгэй” эрэ курдук сананааччылар, үксүгэр салайааччылар оҥороллор. Улахан салайааччылар, мусульманскай, православнай таҥара үлэһиттэрэ былыргы кэмнэргэ мин эрэ үчүгэйбин, үчүгэйи эрэ оҥоробун диэн санааларыттан улахан таҥара үөрэхтэригэр өй-санаа эмиэ икки аҥы арахсан тус-туспа тылларынан ааттаныыларын үөскэппиттэр уонна олоххо киллэрбиттэр.
Кэрэ уратыта
Олус уһун үйэлээх сахалар олус элбэхтик үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйыытын олохторугар билбиттэрин бэлиэтинэн кэрэ диэн тыл буолар. Сахаларга кэрэтэ диэн туох эрэ биллэр кыйыата, кытыыта ааттанар. Бу кыйыа кэрэ бүтүүтүн биллэрэр бэлиэтэ буолан дьон өйүгэр хатаммыт. Өй-санаа үөрэҕин быһаарыытынан өйдөөх-санаалаах, билиилээх киһи кэрэ буолууттан сэрэнэрэ, харыстанара ордук этэ. Үчүгэйбит бүтүүтэ кэрэ буолууга тириэрдэрин билиэххэ, олоххо табан туһаныахха, куһаҕаны арааран билэн тупсарар үлэни ыытыахха.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Холобурга, нууччалар үчүгэйи – “хорошо”, онтон куһаҕаны – “грех” диэн букатын туспа тылынан этэллэр. Биһиги нууччалары быһалыы үтүктэр үөрэхтээхтэрбит, итини эмиэ үтүктэн сахалыы айыы диэн тылбыт “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттээх; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээҕин суох оҥоро сатыыллар, сахалыы өйү-санааны буккуйаллар, сахаларга букатын суох “аньыы” диэн тылы булан бэйэлэрин сыыһаларын саптынан, дьону албынныы сылдьаллар.
Сахалар нууччалар буолбатахпыт, өйбүт-санаабыт уратылара элбэхтэр, ол иһин уһун үйэлээхпитин бу дьоммут хата аахсыбаттар. Төрөппүттэр кинилэри үтүктүбэтэхтэринэ, оҕолорун көрсүө, сэмэй, киһи быһыылаах буолууга ииттэхтэринэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран биллэрдэхтэринэ бэйэлэрэ абыраналлар, оҕолор сыыһа-халты туттунууттан харысхаллаах буолаллара ситиһиллэр.
Былыргы хараҥа, үөрэх-билии суох кэмигэр өйү-санааны итинник буккуйуу кыаллар эбит, онтон билигин оннук буолуо суоҕа. Биир эмэ билбэт, көрбөт быһалыы итэҕэйэр киһини албынныахха сөп эрээри, элбэх дьону албынныыр сурук-бичик, интернет баарынан аны кыаллыбат. Дьон албынната сылдьыбыттарын хойутаан да буоллар син-биир билиэхтэрэ уонна оҕолорун иитиини халыппыттарын иһин  тыл үөрэхтээхтэриттэн иэстэбили үөскэтиэхтэрэ.
Кэрэ уратыта
Кэрээн диэн киһиэхэ сөп буолар ханнык эрэ кээмэй. Аһылыкка, тугу эмэ туһаныыга аһара барбат буолуу, кээмэйи тутуһуу ааттанар. Аһара барыы кэрээнэ суох буолууну үөскэтэр. Кэрээн диэн киһи оҥорор быһыыларыгар хаһан да аһара барбат кыйыата ааттанар. “Кэрээниттэн тахсыбыт” диэн олус куһаҕан, ыар быһыылары оҥорор, киһи быһыытын аһара барар кыахтаммыт, туттунар күүһэ суох буолбут киһини этэллэр.
Албыҥҥа кииримиэххэ
“Айыы үөрэҕин” айааччылар биһиги эрэ үчүгэйбит, үчүгэйи эрэ оҥорор дьоммут диэн санаалара сыыһа. Киһи өйүн-санаатын кэнники икки тыһыынча сыллардааҕы сайдыытын букатын да билбэттэриттэн итинник сыыһаны оҥостон сылдьаллар. Итини тэҥэ айыы диэн тыл куһаҕан өрүтэ быдан элбэҕиттэн туттуллара аҕыйах буолуо, улаханнык саҥарыллыа уонна алгыска туттуллуо суохтаах этэ.
Кэрэ уратыта
Үөрэҕи баһылааһын билигин үчүгэй диэн буолла уонна дьахталлар аҕыйахтык оҕолонор буолууларын үөскэттэ. Үчүгэй, үөрэхтээх дьахталлар биирдэ эмэ оҕолоноллор. Үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэ буолууга дьахталлар бары дьулуһаллар. Кэрэттэн кэрэ буолууну дьахталлар аҕалаллар.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Киһи өлүүтэ диэн олус улахан уларыйыы, киһи буолан бүтүү кэлэр. Онтон өй-санаа айыы буолуута киһи өллөҕүнэ биирдэ кэлэр уларыйыы буолар. Айыылар диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара туспа баран Үөһээ дойдуга сылдьаллара ааттанар. Өй-санаа киһи өллөҕүнэ туспа барар, өлбүт этин-сиинин быраҕан анараа эбэтэр Үөһээ дойдуга баран бэйэтин уратытынан, атыттарга маарыннаабатынан туспа айыы буолар дьылҕаланара хаһан да уларыйбат.
Тылбыт үөрэхтээхтэрэ ханнык эрэ, саха тылыгар букатын да суох тылы, “аньыы” диэни булан киһи куһаҕаны оҥорор быһыытын туспа арааран ааттыы сатыылларын билбэт эрээри үтүктээччилэр бааллар. Кинилэр быстах санааларыгар куһаҕаны туспа арааран ааттаатахха дьон ордук билиэхтэрэ диэн көнөтүк саныыллар. Киһиэхэ үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн сотуллубат дьаралык сыһыарар букатын сыыһа. Куһаҕаны оҥорор дьону туспа арааран хаайа сылдьар кыаллыбат, куһаҕаны оҥорбут да киһи сотору көнөн үчүгэйи оҥорон, үчүгэй киһи буолуон сөбүн, бу дьон аахсыбаттар.
Итэҕэли үөрэтэр ааттаах дьоммут өй-санаа сайдыытын билбэттэриттэн куһаҕаны оҥорор дьону араарар, ыйар, туоратар, туспа ааттаан бэлиэтиир санаалаахтар. “Ынах эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр” диэн сахалар этиилэрин тыл үөрэхтээхтэрэ билиэхтэрэ, тутуһуохтара этэ. Киһи хайдах киһи буоларын тас көрүҥүттэн көрөн билии кыаллыбат, арай киһини билиэххин баҕардаххына оҥорор быһыыларыттан эрэ булан, арааран билии кыаллыан сөп. Ол аата үчүгэйи, туһалааҕы оҥорор киһи үчүгэй киһи, онтон буортулааҕы, куһаҕаны оҥорор киһи куһаҕан киһи буолара быһаарыллар кыахтанар.
Кэрэ уратыта
Атаах буола улааппыт, бас-баттах иитиилээх эдэрдэр олоҕу эргитэ тутар кыахтара улаатар, билиҥҥи кэмҥэ үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйар кэмин бэрээдэги тутуспаттарынан аҕалыахтарын сөп. Үчүгэй диэн быһаарыы туохха барытыгар сыһыаннаахтык туттуллар. Бу быһаарыы уларыйыытыттан, муҥура, кыйыата кэлиититтэн үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйар кэмэ кэлбитин арааран билиэххэ сөп.
Дьон бары «Оо, кэрэ» диэн хайҕаатахтарына, киһи барыта кырдьык кэрэ эбит диэн өйдөбүлгэ киириилэрэ кэрэ диэн кэлбитин, олоххо уларыйыы киирэн эрэрин бэлиэтэ буолар. Үчүгэй киһи кэнниттэн кэрэ киһи кэлиэ диэн сыыһа санаа. Кэрэ киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө сатыырга кубулуйуута үлэ-хамнас сатарыйарыгар тириэрдэр. Кэлии үлэһиттэр элбээһиннэрэ олохтоохтор бары кэрэ буола сатаан үлэлииллэрин бырахпыттарын биллэрэр. Кэрэ буола сатааһыны артыыстар саҕалаан сайыннараллар.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Тылбытыгар иҥэн сылдьар сахалыы өйү-санааны ситэ билбэт аата тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйанан дьону үөрэтэ сатааһыннара улахан буортуну, кэлэн иһэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын туруга суох оҥорууга тириэрдэр, элбэх дьону, көрсүө, сэмэй, үлэһит сахалары барыларын албыннааһын буолар. Элбэх дьону албыннааһын хаһан да таах хаалбат, иэстэбилэ син-биир кэлиэҕэ.
Кэрэ уратыта
Олохпут сайдыыта үлэттэн быһаччы тутулуктаах. Үлэ үлэлэнэр, үлэ эрэйдээх, көрсүө, сэмэй киһи үлэни кыайа-хото үлэлиир. Үлэни үчүгэйдик үлэлиэххэ сөп. Өссө кыһанан, тупсаран биэрдэххэ үчүгэйтэн үчүгэй үлэ түмүгүн ситиһиэххэ сөп. Үлэ кыайан кэрэ буолбат. «Кэрэтик үлэлээһин» диэн этиллибэт. Кэрэ буолуу үлэҕэ-хамнаска кыайан табыллыбат, кэрэ киһи үлэлээбэт. Кэрэ киһи киэргэл, ырыа-тойук аргыстанарыттан үлэни-хамнаһы атыттар, кэлиилэр баһылыыллар, бас билиилэригэр ылаллар, олохтоохтору туораталлар.
Кэрэ буолуу кэнниттэн дойдуга үлэ-хамнас кыаттарбат кэмэ кэлэрэ үчүгэйбит уларыйан куһаҕаҥҥа кубулуйан биэриитэ тиийэн кэлэрин биллэрэр. Кэрэ киһи үлэлээбэтиттэн үлэҕэ-хамнаска атын омукка баһыттарыы, үтүрүттэрии үөскээһинэ омук эстиитигэр, атын үлэһит омугунан солбуллуутугар тириэрдиэн сөп. Сахалыы кэрэтэ диэн тыл туох эрэ кыйыата, бүтүүтэ кэлэрин биллэрэрэ чуолкай.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Биһиги бу, сэбиэскэй былаас тобохторо дьон, оҥорор быһыылара куһаҕаҥҥа тириэрдэрин арыйан ыраас мууска таһаардыбыт.
Сахалар таҥара үөрэҕин тутуһаллар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын табатык быһаарар. Саха дьонун өйдөрө-санаалара туруктаах буоларын туһугар өй-санаа, таҥара үөрэҕэ ханнык да сыыһата, халыйыыта, онтон-мантан булуута, эбиитэ суох буолуохтаах, уһун үйэлэргэ сайдыыны түстүөхтээх.
Икки сирэйдээх буолуу биһиги суруйааччыларбытыгар, тыл үөрэхтээхтэрбитигэр, учуонайдарбытыгар сэбиэскэй былаас кэмиттэн баар буолбута уонна ол былаас тобохторо билигин да ону салҕаан иһэллэр. Биир сирэйдэринэн саха тылын харыстыахха, саханы элбэтиэххэ диэн айдаараллар, онтон дьыалатыгар тиийдэххэ бары нууччатымсыйан бүппүттэр, саха дьонун төрүт өйдөрүн-санааларын, оҕо иитиитигэр үөрэхтэрин буккуйууга тиийэн хааллылар.
2006 сыллаахха саха тылыгар анаммыт конференцияларын нууччалыы тылынан ыытаннар саха тылын нууччалыы саҥаран көмүскүү сатаабыта буоллулар.
Кэрэ уратыта
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор, 2016. - 148 с.
Албыҥҥа кииримиэххэ
Өйү-санааны быһаарар диэн ааттаан саха тылыгар букатын суох “аньыы” диэн тылы былыргы таҥара үөрэхтээхтэрэ нууччалыы мэлииппэлэри сахалыы тылбаастаарылар булан кэбиспит тылларын туһанан, киһи куһаҕаны оҥорор майгынын айыы диэн тылбытыттан туспа арааран ааттыырга оҥостоллор. Айыы диэн бэйэтэ киһи оҥорор быһыыларын барыларын холбуу ылан быһаарар икки өрүттээх өйдөбүллээх тылбытын икки аҥы араараары оҥостоллор. Саха дьонун барыларын албынныыр санаалаахтар.
Бука бары сахабыт тыла олус уһун үйэлээх эбитин билигин билэр буоллубут. Аналлаах үөрэхтээхтэр булан Азия үгүс олохтоохторо уонна Америка индеецтэрэ 15 тыһыынча сыл анараа өттүгэр саҥарар тыллара биир эбитин уонна саха тылыгар ордук маарынныырын булан дакаастаан эрэллэр.
Икки аҥар тыһыынча сыллар быдан иннилэринэ үөскээбит олоҥхолору үөрэтии сахалар өйдөрө-санаалара ол кэмҥэ сайдыбытын, тылбыт киэҥник туттулларын быһаараллар. Өй-санаа иҥмит айыы диэн тылбытын ордук кыһанан харыстыырга олоҥхону, былыргыны үөрэтээччилэр аан бастаан кыһаныахтара этэ.
Тоҕо баччаҕа, сүүрбэһис үйэҕэ диэри саха тылыгар маннык киэҥ өйдөбүллээх “аньыы” диэн тыл суоҕа эбитэй диэн биир эмэ суруйааччы, ойууммут диэн ааттанааччылар санаан да көрбөккө сылдьалларый? 2008 сыллаахха диэри элбэхтэ тахсыбыт араас тылдьыттарга бу “аньыы” диэн тоҕо суоҕуй диэн биир эмэ сахалыы билэр, үөрэхтээх киһи ыйытта дуо? Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэҕин умнубуттарыгар, билбэттэригэр тэптэрэн уонна үөрэхтээхтэрбит диэн ааттанар дьону быһалыы итэҕэйэллэриттэн үлэһиттэр бары балыттаран, албыннатан сылдьаллар.
Бу “аньыы” диэн тылы сэбиэскэй былаас кэмигэр коммунистар, биһиги эрэ оҥорор саҥаны айыыбыт барыта “үчүгэй” буолар диэннэр ону-маны саҥаны үтүктэ сатыыр суруйааччылар уонна аһара нууччатымсыйбыт тыл үөрэхтээхтэрин, учуонайдарын, учууталларын көмөлөрүнэн саха тылыгар киллэрэ сатаабыттара хас да уонунан сыл буолла. 1956 сыллаахха П.А.Ойуунускай үлэлэрин хаттаан бэчээттииргэ бу “аньыы” диэн тылы туттубуттара. Ол тухары маннык тыл сахаларга суох этэ диэн ким эмэ эттэ дуо? Баар, туттулла сылдьар тылдьыттары ыйан туран, бу дьоҥҥо көрдөрдө дуо?
Кэнники кэмҥэ бэчээт үлэтигэр чугас туралларынан туһанан бу дьоммут саха дьонун бука барыбытын балыйа, албынныы сылдьалларыттан кыратык да кыбыстыбаттар. Ол иһин биһиги, саха омук сайдыытыгар, үлэһиттэр, оҥорон, тутан таһаарааччылар кыһаннахпытына эрэ табыллар кэммит кэллэ. “Сытыйбыт интеллигенция” дьоно омук сайдыытыгар туһаны оҥороллорунааҕар буортуну оҥороллоро элбээн эрэр.
Оҕо аан маҥнай саҥарар ийэ, аҕа, эбэ, эһэ диэн тылларыттан саха буолуу саҕаланар. Сахалары көмүскээччилэрбит диэн ааттанааччы тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар бу тылларбытын көмүскээн тугу эмэ оҥордулар дуо? “Мык” да диэбэттэр.
Айыыны оҥоруу куһаҕанын уолаттар урут бастаан билэргэ тиийэллэр. Ону-маны, дьон оҥорботторун, айыыны оҥоро охсоору сыыһа-халты туттунан куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэн хаайыыга түбэһэллэрэ элбээбитигэр, бу дьон хата кыһамматтар.
Суруйааччылар, дьон өйүн-санаатын билэн, арыйан суруйар киһи айыы диэн тылбыт төрүт суолтатын, икки утарыта өйдөбүллээҕин; үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу иҥэринэн сылдьарын, киһи үчүгэйи оҥоробун диэн быстах санаатыттан куһаҕаны оҥорон кэбиһэр уратытын  билиэхтэрин сөп этэ.
Араас элбэх поэттарбыт, тылы дьүөрэлээн, дорҕооннорунан наардаан, сөп түбэһиннэрэн үтүө бэйэлээх хоһооннору айааччыларбыт эйэ-нэм диэн тылбыт оннугар тыл үөрэхтээхтэрэ туһаннара сатыыр эйэ-“дэм” диэн холбуу этиилэрэ куһаҕан суолталааҕын, дорҕоонноро бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэспэттэрин, утарыта охсуулаахтарын билбэттэриттэн киһи хомойор эрэ.
Тыл дорҕооннорунан дьайыыта тыл иччитэ диэн ааттанар уонна киһиэхэ быһалыы ийэ кутугар тиийэр. Аныгы, сэбиэскэй былаас өйдөрүн-санааларын буккуйбутун салгыы илдьэн иһэр дьоммут оннооҕор айыы диэн тыл “ыы” диэн куһаҕан, ытааһын дорҕооннооҕун билбэттэриттэн хомойуохха эрэ сөп. Куһаҕаны түстүүр тыллар дорҕооннорун дьайыылара киһи куттарыгар быһаччы тиийэн уларытыылары киллэрэрэ кырыыс тиийиитэ диэн ааттанар.