cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аҕа таҥара
Төрөппүт оҕо таҥаратыгар кубулуйарыгар дьиэ атын кэргэттэрэ «Кини этэрин истиҥ!» «Кини курдук буолуҥ» диэн этэр буолуулара аҕа төрөппүт таҥараҕа кубулуйарыгар олук, тирэх буолар. Бу быһаарыы ыаллар бэйэ-бэйэлэрин ытыктаһалларыттан, этэр тылларын истэллэриттэн улахан тутулуктааҕын бэлиэтиэ этибит. Сахалар ыал буолуу үөрэҕэр туһанар “Тэҥнээҕин булунуу” диэн этиилэрэ төрөппүттэр бэйэ-бэйэлэригэр тэҥнээх сыһыаннарын олохтуурунан оҕону иитиигэ суолтата өссө улаатар. Итини тэҥэ төрөппүт оҥорор быһыытыгар, саҥарар саҥатыгар бэйэтин мөлтөҕүн көрдөрбөтөҕүнэ, оҕото улаатыар, кинини баһыйыар диэри үтүктүөн сөп. Төрөппүт хас биирдии этэр тылларын сыаналаан саҥарара, куһаҕан тыллары туттубата, куһаҕан быһыылары оҕотугар оҥорон көрдөрбөтө ордук.
Олох уларыйара түргэтээн иһэр. Түргэнник сайдан иһэр үөрэх, үлэ-хамнас көрүҥнэригэр оҕо төрөппүтүн баһыйа сайдар кыаҕа билигин аһара улаатта. Оҕо улаатан истэҕинэ баҕа санаата эмиэ уларыйан, саҥа баҕа санаалар киирэннэр өйө-санаата уларыйан саҥа таҥараны үөскэтинэр кыахтанар. Аҕатын таһымын ситиһэн, аһара барарын туһугар атын баҕа санаалары үөскэтинэригэр инники, тупсуу, сайдыы диэки сирдиир өйү-санааны тутуһара ирдэнэр кэмэ кэлэр. Оҕоҕо бу өйө-санаата сайдан, уларыйар кэмҥэ кэлиитин олоххо ордук уопуттаах аҕата быһааран билэн туһалаах сүбэни-аманы биэрэрэ ирдэнэр.
Саҥа сайдан, ону-маны билэн иһэр оҕо өйө-санаата куруук саҥаны билиилэриттэн, урут билбэтин оҥоруутуттан, ол аата саҥаны айыылартан ийэ кута сайдар, үөрэҕи баһылаан билиитэ эбиллэр. Киниэхэ тугу билэн иһэрэ барыта саҥа билии буолан иһэр. Оҕо өйө-санаата сайдарыгар олоххо уопуттаах, билиилээх улахан киһи бэйэтин үтүгүннэрэн, көрдөрөн биэрэрэ ордук улахан туһалаах. Оҕо саҥа ньуосканы тутар кэмэ кэлэригэр урут-бастаан уҥа илиитигэр туттара үөрэттэххэ, уҥа илиитинэн урут туттунар буола үөрэнэр, онтон үөрэтии хойутаан, хайы-сах хаҥас илиитинэн бэйэтэ туттуна үөрэнэн хааллаҕына уонна онтун кыайан көннөрбөтөхтөрүнэ, хаҥаһыйа, хаҥас илиитинэн урут туттар киһи буола улаатыан сөп. Оҕоҕо аан бастакы үөрэхтэрэ, билиилэрэ хаһан да умнуллубат буола иҥэллэр, ийэ кутун үөскэтэллэр.
Олоххо, үлэҕэ-хамнаска кытаанах, чиҥ көрдөбүллээх уонна олорун оҕотунан толотторор аҕа, Улуу тойон таҥараҕа кубулуйар кыаҕа улахан. Оҕото бэрээдэктээх, сиэри-туому тутуһар, сыыһа-халты туттубат буолуутугар үөрэтии аҕаттан ирдэнэр тутаах көрдөбүл буолар. Оҕону тулуурдаах буолууга иитии, үөрэтии сахалыы “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонунан бэриллэр.
Оҕо улаатан төрөппүтүн өйүн-санаатын таһымын ситистэҕинэ олоххо сайдыы диэки сирдиир атын баҕа санааны үөскэтинэр, олору ситиһиигэ турунар кыахтанар. Бу кэмҥэ кини баҕа санаата уларыйан, атын сыалы-соругу ситиһиигэ туһуланыан сөп. Итини тэҥэ бэйэтэ ыал буолан оҕолонноҕуна, оҕотугар бэйэтэ таҥараҕа кубулуйар кэмэ тиийэн кэлэр.
Оҕо улаатыытыттан өйүн-санаатын уларыйыыта итинник, ийэ, аҕа таҥараттан саҕаланан сайыннаҕына, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ салҕанан баран иһэрэ хаһан да тохтообот, бөҕө тирэхтээх буолар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьахталлар баһылаан салайар кэмнэрэ үөскээн, аҕалар иитэр, үөрэтэр күүстэрэ мөлтөөһүнүттэн билигин эдэрдэр үлэни-хамнаһы кыайаллара биллэрдик аҕыйаата. Бу быһыы көнөн, аҕалар баһылыыр оруоллара улааттаҕына, үлэҕэ-хамнаска үөрэтии тарҕаннаҕына эдэрдэр үлэни-хамнаһы кыайыылара саҕаланар. (2,76).
Туһаныллыбыт литература.
1. “Эдэр саас” хаһыат. 2.05.2013.
2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор, 2016. - 148 с.
Миньоннар: Грүвитацийа
Миньоннар: Грүвитацийа (Minions: The Rise of Gru) — АХШ 2022 сыллаах мультига, Universal Pictures оҥорбут мультига. 2022 сыллаахха саамай элбэх барыһы киллэрбит мультик.
Новые Беляры
Новые Беляры (Нові Білярі) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 478 (2011).
Harmony OS
Harmony OS — Linux төрдүлээх операционнай система, Android кодунан айыллыбыт, ол эрэн Android даҕаны, Linux даҕаны сыһыана суох, олох туспа сайдар экосистема буолар. 2020 сылтан ыла Huawei тэрилтэтинэн айыллар.
Саттар Сейтхазин
Саттар Сейтхазин – Казах норуотун биллиилээх суруйааччыта. Саха сирин суруйааччыларын Моисей Ефимов, Семен Данилов, Семен Руфов, Семен Никифоров истиҥ доҕордоро буолбута. Ол доҕордоһуу 1956 сылтан Казахстаҥҥа буолбут Суруйааччылар сийиэстэриттэн силис тардар. Саттар Сейтхазин Саха сиригэр ыалдьыттаабыта, Таатта, Аллараа Халыма, Хаҥалас сирдэринэн сылдьыбыта.
Суруйааччы Саттар Сейтхазин «Хадиша», «Жылкышыный баласы» диэн сэһэннэрэ, «Хотойдор» диэн хоһооннорун кинигэтэ уонна  «Биһиги Сакеммит», «Кыһыл генерал», «Суоллар-суоллар», «Маҥнайгы хардыылар» диэн поэмалара ааҕааччылар киэҥ биһирэбиллэрин ылар.
Саха народнай суруйааччыта Семен Руфов тылбааһыгар Саттар Сейтхазин “Уолчааммар” хоһооно:
Уолчааммар
Уолчааным тылланан аҕам диир
Ол тылтан дьолунан туолбутум
Күн бээһээ курдук дии – мэниктиир..
Түргэнин, аҕа диэн буолбутум!
Ол аата оҕо саас кулунчук
Кэриэтэ ойуолаан аастаҕа,
Күлэбин-үөрэбин мин - аҕа!
Ийэтээ, көрүүй даа – охтуоҕа...
Улаатан эр бэрдэ тахсыаҕа –
Олоххо сүүрүүнэн киирдэ!
С.Руфов тылбааһа.
Туһаныллыбыт литература:
1.	Моисей Ефимов. “Доҕорбут Саттар”. Хотугу сулус. 1978. №12
2.	Саттар Сейтхазин. Уолчааммар. Хотугу сулус.1978. №12.
Пионер галстуктаах сайын
Пионер галстуктаах сайын (Лето в пионерском галстуке) — роман, кинигэ, 2016–2017 сыллардаахха айыллыбыт айымньы. Кинигэ +18 диэн категорияҕа киирэр.
Антон Лядов
Антон Вячеславович Лядов — Rutube уонна YouTube блогер, биллэр трэвел блог көрдөрөр уонна документальнай киинэ устааччы. YouTube хайҕабылынан кыһыл көмүс кнопкалаах.
Саппыкылаах куоска: Бүтэһик баҕа санаа
2022 сыллаахха саамай күүтүүлээх франшиза буолар. Сэрэйэн көрдөххө кассовай харчы барыһа рекорд олохтуохтаах.
Антон Лядов
Олунньу 16 күнүгэр 1991 сыллаахха Самара куоратка төрөөбүтэ. Журналистика үөрэхтээх.
Унгены
Унгены (Ungheni) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 38 200 (2013).
Уоттаах хайа
Уоттаах Хайа родовой община Николаев Лазарь Иванович Николаевтар дьиэ кэргэннэригэр 10-с оҕоннон төрөөбүтэ. Төрөппуттэрэ хотугу туундара көс олохтоох ыаллара - табаһыттар, аҕата Николаев Иван Прокопьевич бастыҥ үлэлээх биригэдьиир, Үлэ Кыһыл Знамя орден кавалера, ыстаадата оройуон, республика социалистическай куоталаһыыларын хас да төгүллээх кыайыылаахтара, коммунистическай үлэ ударнига этэ. Ийэта Сергеева Люция Лазаревна 10 о5ону төрөтөн «Герой ийэ» албан аатын сүкпүтэ. Билигин 28 сиэннээх, 33 хос сиэннээх. Ийэтэ билигин 80 саастаах да буоллар ковриктары тигэр, уолаттара бултаабыт кырсаларын - бөрөлөрүн тириилэриттэн сон, ыстаан, бөрө суорҕан, бөрө тыһыттан ыстаан, таба тыһыттан этэрбэстэри, унтуулары тигэр, кыһынын муус үрдүнэн балыктаһар. «Буолкалаах» диэн участокка 114005,88 га арендаҕа сирдээх. Ону тэҥэ сылгы иитиитинэн дьарыктанар. Хас сайын аайы кыраһыабай айылҕалаах Буолкалаах диэн сирдэригэр оҕолор, сиэннэр, хос сиэннэр көс олох эйгэтигэр, кыра эрдэхтэн үлэҕэ иитиллии, өбүгэлэр төрүт дьарыктарын балыктааһыҥҥа, бултка олох оскуолатын ааһаллар, айылҕа араас интириэһинэй көрүҥнэрин көрө-билэ, айылҕаны харыстыырга үөрэнэллэр. Сайын үтүөтүн сир астаан, бултанан туундара ыраас салгынынан тыынан, дуоһуйа сынньанан кэлэллэр. Килиэптэрин көмүү оһоххо бэйэлэрэ буһасталлар, балык хатарыналлар, кыһын кэтэр таҥастарын тиктэллэр. Оттукка таас чоҕу олорор сирдэрин хайатыттан бэйэлэрэ хостоноллор. Сирдэригэр куруутун сылдьаллар, төрүт дьарыктарын сөргүтэ тураллар.
Арассыыйа географтарын түмсүүтэ
300px|мини|Түмсүү 50 сылыгар тахсыбыт устуоруйатын таһа Арассыыйа географтарын түмсүүтэ (Русское географическое общество), Арассыыйаҕа бастакынан үөскээбит уопсастыбаннай тэрилтэ буолар. Тэрилтэ 1956 сылтан ыла IGU салаата уонна кыттааччыта. Бу тэрилтэ тэрийиитинэн уонна көмөтүнэн араас экспедициялар буолбуттара. Билигин Арктиканы күүскэ үөрэтии бара турар.
Штаб-квартира - Москуба. Түмсүү бэрэстээтэлэ 2009 сыллаахтан Шойгу Сергей Кужугетович.
Устуоруйата
1845 сыллаахха атырдьах ыйын 6 (18) күнүгэр Николай I ыраахтааҕы ыйааҕынан Санкт-Петербуурга Нуучча Географтарын Түмсүүтүн тэрийэр туһунан Ис дьыала миниистирин Перовскай көрдөһүүтэ бигэргэтиллибитэ. Бу санааны адмирал, кэлин Билим Академиятын салайааччыта буолбут, Литке Федор Петрович иитийэхтээн олоххо киллэттэрбитэ.
Федоров Петр Степанович
Федоров Петр Степанович — «ЭПЛ Даймонд» дириэктэрэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Арассыыйа бриллианы оҥорооччуларын ассоциациятын вице-бэрэсидьиэнэ, СӨ брилианы уонна көмүс оҥоһуктары оҥорооччуларын Гильдиятын вице-бэрэсидьиэнэ, СӨ Алмааска сүбэтин чилиэнэ.
1965 сыллаахха бэс ыйын 5 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
Конотоп
Конотоп (Конотоп) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 88 252 (2015).
Диплом
Диплом (ол эбэтэр Дьупулуом, (франц. diplôme, δίπλωμα — икки гына бүк тутуллубут лиис эбэтэр докумуон) — Арассыыйаҕа киһи орто уонна үрдүк үөрэх кыһатын түмүктээбитин, анал идэни баһылаабытын туоһулуур докумуон; учуонай истиэпэни эбэтэр бириэмийэни ылыы туһунан докумуон.
Устудьуон эбэтэр үөрэнээччи үөрэҕин бүтэрдэҕинэ ылар. Диплом французскай үгэс быhыытынан 2 халыҥ хахтаах буолар.
Hulu
Hulu — стриминг (streaming) нөҥүө көрдөрөр программа, Walt Disney бас билиитэ.
Көҥүл Боотурдар
Көҥүл Боотурдар — сахалыы киинэ.
Быһыы 1
Быһыы уратыта
Араас тыастары үтүктэр тыллар аан маҥҥай үөскээбит тылларынан буоллахтарына, хамсааһыннары бэлиэтиир тыллар киһи өйө-санаата сайдан истэҕинэ үөскээбиттэр. Ол курдук кэл, тур, бар, сыт, быс, оҥ диэн хамсааһыннары быһаарар сахалыы тыллар биирдии сүһүөхтээхтэрэ олус былыргы төрүттээхтэрин уонна тыастары үтүктүү кэнниттэн үөскээбит тыллар буолалларын быһаарар.
Киһи оҥорор хамсаныыларын быһаарар элбэх тыллартан биһиги быс диэн тылтан салгыы үөскүүр тыллары ырытыахпыт.
Быс диэн сахабыт төрүт тыла. Бу тылтан саҕаланан быһыы диэн тутта сылдьар быһыыбыт, тугу эмэ оҥорорбут, тутарбыт барыта холбуу ааттанар.
Быс диэн тугу эмэ быһа тардыы, тугунан эмэ быһыы ааттанар. Быс диэн саха төрүт тылыттан «ыы» диэн ытааһын сыһыарыытын эбиллиититтэн быһыы диэн киэҥ өйдөбүллээх, куһаҕан өттө баһыйар тыл үөскүүр.
Өйбүт-санаабыт төрүтэ, тугу оҥорорбут барыта быс диэн тылтан үөскүүр быһыы диэн тылга иҥмит. Бу тыл хамсааһыны, киһи тугу оҥорорун барытын быһаарар.
Быһыы диэн тыл быһаҕынан, туох эмэ биилээҕинэн быһыыны биллэрэрэ бу тыл сэрэхтээҕин, кутталлааҕын, киһи, ордук улаатан иһэр оҕо тугу оҥороругар барытыгар олус сэрэхтээхтик сыһыаннаһыахтааҕын биллэрэр.
Быһыы диэн тыл киһи оҥорор бары быһыытын; үчүгэйин уонна куһаҕанын барытын холбуу ылан быһаарарыгар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттээх өйдөбүллэнэр. Киһи оҥорор быһыыларыттан көрөн сыаналаан үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыылаах киһи диэн тус-туспа араарыыны оҥороллор.
Быһыы диэн киһи хайдаҕын быһаарыыга сүрүн суолталаах тылбыт. Киһи оҥорор быһыыларыттан көрөн хайдах киһитэ, киһилии быһыылааҕа быһаарыллар.
Хас киһи оҥорор быһыылара бары тус-туһунаннар. Ханнык эрэ быһыы сорох киһиэхэ үчүгэй буоллаҕына, үгүстэргэ куһаҕан буолуон сөп. Ол курдук арыгы истэҕинэ арыгыһыт киһи бары баҕа санаата туолан киниэхэ үчүгэй буоллаҕына, арыгылыы сылдьар киһи үгүстэргэ куһаҕаннык көстөр. Уоруйах уордаҕына үчүгэйи оҥордум диэн сананара атын дьон санааларыгар куһаҕан буоларын, туораталларын бары билэбит.
Jelly Belly
Jelly Belly — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ кэмпиэттэри оҥорор тэрилтэ, 180 омук сиригэр үлэлиир.
Быһыы 1
Быһыы уратыта
Быһыылаах диэн тыл кыһан, чочуйан, быһаҕынан быһан оҥоруллубуту, туох эрэ ураты көрүҥ биэрбити биллэрэр. Киһилии быһыылаах диэн эттэхтэринэ киһи оҥорор быһыыларын оҥорор, киһилии өйдөөх-санаалаах киһи буолар.
Быстах диэн быһыллыбыт, кылгас, ситэ толкуйдамматах, быһаарыллыбатах быһыыны тэҥэ, түргэнник буолан ааһар быһыылары ааттыыбыт. Тугу эмэ туһалааҕы эбэтэр саҥаны айыыны оҥороору сыыһа-халты тутуннахха эбэтэр бу быһыы табыллыбатаҕына, сатамматаҕына быстах быһыы үөскүүр. Киһи оҥорор бары быһыылара туохтара эмэ табыллыбатар эрэ быстах быһыыга кубулуйуохтарын, куһаҕан өрүттэниэхтэрин сөп. Ол иһин киһи бары оҥорор быһыыларын дириҥник ырытан, сыаналаан баран оҥордоҕуна эрэ киһилии быһыылар үөскүүллэр.
Бу быһаарыы оҕолору үөрэтиигэ хайаан да тутуһуллара наада. Ол курдук оҕо саҥаны, урут оҥорботоҕун, саҥаны айыыны оҥоро охсор санаата аһара элбэҕинэн тугу эмэни оҥороору сыыһа-халты туттунан субу оҥоро сатыыр үчүгэй да быһыытын быстах быһыыга, куһаҕаҥҥа кубулутуон сөп. Түргэнник тиийэ охсоору тиэтэйэн быһалыы бараары ситэ тоҥо илик күөлгэ киирэн, урут оҥорботоҕун, саҥаны айыыны оҥороору оҕо ууга түстэҕинэ кини тиэтэйэр санаата быстах быһыыны үөскэтиэн сөп.
Быстахха былдьаныы диэн сыыһа-халты туттунан туохха эмэ түбэһии эбэтэр туох эмэ соһуччуга, күүппэтэххэ киирэн биэрии ааттанар. Тиэтэйииттэн, ыксааһынтан, кыратык эмэ быһалыы бара сатааһынтан, киһи оҥороруттан атыннык, тиэрэтик, ол аата саҥаны айыыны оҥорон, бары билэр, тутуһар суолбут быраабылатын тутуспакка быһалыы сүүрэн суолу туораары массыынаҕа киирэн биэрии быстахха былдьаныы диэн ааттанар. Быстыы диэн туох эмэ тутулуга быстарын тэҥэ, тиийиммэт-түгэммэт буолуу, эрэйдэнии, күүс-кыах суох буолуута, дьадайыы ааттанар. Быс, быһар диэнтэн быһах диэн тыл үөскээбит. Төрүт сахабыт тыла. Саха дьоно бэйэлэрэ уһанан, оҥорон таһаарбыт быһахтара буолар. Таас, уҥуох, чаҥ, тимир да быһаҕы барыларын саха дьоно оҥорбуттарын, туһаммыттарын бу быс диэн хамсааһыны биллэрэр тылтан быһах диэн тыл үөскээбитэ быһаарар. Ол аата аан маҥнай быс диэн хамсааһынтан быһыы, онтон быһыыга туһалыыр быһахтар оҥоруллан тахсыбыттар. Сахабыт тыла сайдан иһиитэ итинник дириҥ тутулуктааҕын таба өйдөөн уларыппакка, ордук күүскэ харыстыахпыт этэ.
Быһаарар диэн тыл быс, араар диэн тыллартан үөскээбит. Элбэхтэ быстахха, араартаатахха туох барыта ордук чуолкайданан, иһигэр туох баара ырытыллан тахсарын чопчулаан биллэрэр.
Быһаарыы диэн тугу эмэ дириҥник хасыһан, илдьиритэн, бысталаан, туох иһигэр баарын ырытан таһааран билии, үөрэтии ааттанар.
Тугу эмэ быһаарарга олус дириҥник ырытыы, билии наадатын сахалар былыргыттан билэннэр туһаналлар эбит.
Сахабыт тылын төрүт тутулугун үрэйбэккэ, алдьаппакка эрэ туһана сылдьарбытыттан тылбыт үйэтэ уһуо этэ. Быһыы диэн киһи майгынын уонна тугу оҥорорун барытын быһаарар тылбыт «ыы» диэн ытааһын дорҕоонунан бүтэрэ, киһи тугу оҥороругар, хайдах хамсанарыгар барытыгар олус сэрэхтээхтик сыһыаннаһыахтааҕын уонна бэйэтэ майгынын тупсара сылдьара наадатын биллэрэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн быһыы эмиэ икки өрүттээх өйдөбүллээх. Бу тыл ордук тиэтэйии, ыксааһын, сыыһа-халты хамсаныы куһаҕан быһыыны үөскэтэрин быһаарара ордук олохтоох. Киһилии быһыыта суох киһи киһи буолара өссө биллибэт. (1,29).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
Жанна Бадоева
Жанна Осиповна Бадоева — Украина, Арассыыйа, Литва трэвел журналиһа, YouTube блогера.
Phantom OS
Phantom OS (Фантом), операционнай система, 2010 сылтан ыла Digital Zone диэн Арассыыйа тэрилтэтэ айар. Сүрүннээн Linux уонна Windows 10 системалартан атын буолуохтаах, өйдөбүнньүккэ Файл диэн өйдөбүл сүтэр.
Окны
Окны (Окни) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 399 (2011).
Уон сүппүт биис
Уон сүппүт биис диэн Ассирия империята б.э.и. 722 сылга Хоту Ыһыраайыл хаанылыгын баһылаабытын кэннэ былдьаныыга түбэһэн көһөрүллүбүт дьэбэриэй биистэрэ. Бу уон Рувим, Симеон, Дан, Нафтали, Гад, Ашер, Иссахар, Забулон, Манасия, Эфраим биистэрэ буолаллар. Иуда уонна Биньямин биистэрэ Иудеяҕа хаалбыттара. Сирэ суох Леви бииһин дьоно сорохторо хаалбыттара, сорохторо көһөрүллүбүттэрэ. Көһөрүллүбүт дьэбэриэйдэр сыыйа Ассирия омуктарын кытта симэлиһэн сүппүттэрэ. Сүппүт биистэр кэлин дьылҕаларын тустарынан араас буолар-буолбат дойҕохтор үксээбиттэрэ. Билигин аан дойду араас уһуктарыгар олорор омуктар бэйэлэрин сүппүт биистэр удьуордара буолабыт дэнэллэр.
Нандролон
Нандролон - анаболитическай стероид, айылҕаҕа суох лабораторияҕа айыллыбыт гормон, тестостероннааҕар 2 төгүл күүстээх, ол эрэн тренболонтан 2 төгүл мөлтөх.
Эр киһи буччатын үлүннэрэр, либидо күүһүрдэр, көҕүтэр сексуальнай өттүнэн.
Быар цирроһа буолуон сөп киһи уһуннук тутуннаҕына.
Дьахталларга бобуллар.
Төннүбүт төрүөх
Төннүбүт түрүөх диэн куһаҕан үөрүйэхтэри иҥэринэн төрөөбүт, куһаҕан иитиилээх киһи ааттанар.
Саха дьонун өйдөбүллэригэр «Төннүбүт төрүөх» диэн олохсуйбут өйдөбүл былыргыттан баар. Бу букатын киһи буолбатах түктэри өйдөөх-санаалаах эрээри син-биир киһи курдук көрүҥнээх буолан туспа арааран билии уустуктардаах. Маннык киһи элбэх ыар айыылаах киһиттэн үөскээн, төрүүр диэн быһаараллар. Сахалар өйдөбүллэринэн аймах дьон эстэллэригэр маннык кэдэрги майгылаах киһи үөскүүр эбэтэр олус эрэммит, көрөн-истэн аһара атаахтаппыт, маанылаабыт киһилэрэ түктэри майгылаах буолан хаалара элбэх дьону хомоторо бэлиэтэнэр.
Төннүбүт төрүөх туһунан өйдөбүл билигин Россия дьонун аймыыр элбэх киһини өлөртүүр маньяктар оҥорор түктэри быһыыларыгар сөп түбэһэр. Россияҕа элбэх дьону өлөртүүр маньяктар баалларын «перестройка» кэнниттэн эрэ бэчээккэ таһааран, үгүс дьон билэр буолбуттара. Элбэх арыгыһыттардаах уонна мас охторуутунан дьарыктанар лааҕырдардаах сирдэргэ маньяктар элбэхтэрин Н.С.Модестов «Маньяки. Слепая смерть» диэн үлэтигэр бэлиэтиир. (1,45).
Е.Самовичев диэн учуонай маньяктар өйдөрүн-санааларын үөрэтэн баран маннык кылгас быһаарыыны оҥорор: «Маньяк диэн киһи киэбин кэппит дьиикэй кыыл буолар. Бары майгына барыта, бэйэтин ордук харыстаныыта дьиҥнээх дьиикэй кыылга маарынныыр. Киһини өлөрөр кэмигэр ханнык да аһыныгаһа суох сиэмэх майгыннанар. Былыргы көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр ликантропия эбэтэр порфирия диэн ыарыы киирбитин курдук майгылаах буолар». (1,77).
Маньяктар эбэтэр төннүбүт төрүөхтэр үгүстэрэ кыра эрдэхтэриттэн киһилии үөрэтиини барбатах, олус үчүгэйдик, маанытык эбэтэр ураты эрэйдээх, ыарахан оҕо сааһы ааспыттар. Бу дьон кыра эрдэхтэринэ ол-бу кыра буруйу оҥороллорун ийэлэрэ билэ-билэ буойсан тохтоторун оннугар хата көмүскэһэрин бэлиэтииллэр. (1,249). Үгүстэрэ оҕо саастарыттан күүһүлээһиҥҥэ үөрэммит буоланнар, эйэлээх киһилии олоххо кыайан үөрэммэттэр. Маннык дьон соҕотох дьарыктарынан киһини өлөрүү буолан хаалар. (2,31).
Төннүбүт төрүөхтэр эбэтэр маньяктар киһини өлөрбөтөхтөрүнэ туохтара эрэ табыллыбат, ыалдьар буолаллар. Киһини өлөрдөхтөрүнэ эбэтэр күүһүлээтэхтэринэ куһаҕан санаалара дьэ дуоһуйан, майгылара көнөр. Сорохтор өлөн эрэр киһиттэн энергияларын бэйэлэригэр ылан майгыбыт көнөр диэн быһаараллар. (1,38). Киһини өлөрбүттэрин хаһан даҕаны кэмсиммэттэр, хата төттөрүтүн туох эрэ интэриэһинэйи, туһалааҕы оҥорбут курдук сананаллар. (2,196).
Россия МВД-тын үлэһитэ Ашот Айрапетян өр сылларга элбэх киһини өлөрөөччүлэринэн дьарыктаммыт. «Биһиги өр сылларга маннык быһыылар баалларын туһунан кэпсээбэт этибит. Ол эрээри биһиги ортобутугар киһи курдук эрээри кыыл майгылаах дьон бааллар. Кинилэр дьону өлөрүүнэн эрэ дьарыктаналлар» диэн маньяктар тустарынан быһаарар. (1,265). Урукку, бэчээт үлэтин барытын государство бас билэн хонтуруоллуур эрдэҕинэ маньяктар тустарынан сурахтар үһүйээн курдук тарҕаналлара. Иннэ-кэннэ биллибэт сурахтар дьону аймыыллара уонна бу маньяк кимтэн үөскээн, хантан кэлэн хаалбытын быһаарар кыаҕы биэрбэттэр этэ.
Маньяктар үөскүүр төрүттэрин булан үөрэтиигэ сахалар сайдан иһэр кут-сүр үөрэхтэрэ балачча дириҥ сыанабылы оҥорор кыаҕы биэрэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута сайдар кэмигэр бэйэтин кыана туттан тохтотунар буоларыгар төрөппүттэрэ үөрэппэтэхтэринэ, улаатан баран бэйэтин быстах баҕа санаатын кыайан тохтотунара өссө уустук буолар. Оҕо тугу баҕарбыта барыта туолан иһэригэр үөрэнэн хааллаҕына, ханнык баҕарар, быстах да баҕатын толоттордоҕуна эрэ уоскуйарга үөрэнэр. Киһиэхэ хайдах иитиллибититтэн тутулуктаах ити өй-санаа үөскээн олохсуйуута, кини быстах баҕа санаатын толороору буруйданар да дьыалалары оҥоруон сөбүн утарбат.
Сахалар киһи тыыныгар турбут киһи «Хаана ыарыыр» диэн быһаараллар. Бу быһыы өр кэмҥэ кыайан сууйуллубат, ыраастаммат ыар айыынан ааҕыллар. Олус былыргы «Өлөрсүбүтү өлөрүллэр» диэн үгэс баара киһи тыыныгар турбут киһи майгына улаханнык буорту буоларыгар олоҕурар уонна оччотооҕу кэмҥэ суут-сокуон бэрт боростуой, быһаччы быһаарар эрдэҕинэ туттуллубут туһалаах өйдөбүл буолар. Бу быһаарыы киһини өлөрөрө үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар уурулуннаҕына, ону көннөрүү олус уустугурарыгар олоҕурар. Билиҥҥи сайдыылаах кэмҥэ кырдьыктаах быһаарыылаах сууттаах-сокуоннаах государствоҕа былыргы курдук быстахтык быһаарыы табыллыа суох курдук. Олох сайдан иһиитэ киһи киһиэхэ сыһыаныгар саҥалыы, хайа да киһини сыаналыыр, таба өйдүүр, быһаарыы баар буоларыгар эрэллээх буолууну үөскэтэр.
Туһаныллыбыт литература
2. Ф.И.Раззаков. Бандиты запада. (Хроника знаменитых преступлений).- Москва: ЗАО Изд-во ЭКСМО, 1997.- 400 с.
3. Уткин К.Д. Нүһүлгэн. Түмүктээх айан. Дьокуускай: Үөрэх үлэһиттэрин идэлэрин сайыннарар институт изд-вота, 1995.- 240 с.
4. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Тылбаасчыт
Тылбаасчыт - тылтан тылга тылбаастыырга идэтийбит киһи, ол аата биир тылтан суругунан эбэтэр саҥа таһааран атын тыл онно тэҥнээх тиэкиһин оҥорон таһаарар испэсэлиис.
Аныгы үйэҕэ маннык үлэһит үксүн үрдүк үөрэхтээх буолар - үрдүкү тылбаас үөрэҕин бүтэрбит эбэтэр киэҥ филолог үөрэххэ үөрэммит киһи. Уус-уран айымньылары тылбаастыыр киһи бэйэтэ уус-уран тыллаах буолара ирдэнэр.
Тылбаасчыт идэтин устуоруйатыттан
Уустар, омуктар, судаарыстыбалар ыккардыларыгар алтыһыы былыр-былыргыттан баар буолан тылбаасчыттар эмиэ өрдөөҕүттэн баар буолбуттара. бу дьон бастаан анал үөрэҕэ да суох буоллар, атын тыллары билэр дьон буолуохтаахтара. Кэлин, сыһыаннар уустугуран истэхтэрин аайы, анал үөрэхтээх дьон ирдэнэр буолбуттара. Аныгы үйэҕэ аҥардас омук тылын эрэ буолбакка, ханнык эмит эйгэҕэ дириҥ билиилээх, онно анаан идэтийэр тылбаасчыттар баар буоллулар. Тылбаасыт тыллары уонна тылбаастыыр эйгэтин билэрин тэҥэ, тыл түөрүйэтин эмиэ билиэхтээх, оччоҕо эрэ үрдүк таһымнаах тылбаас үөскүүр.
Былыргы нуучча судаарыстыбаларыгар тылбаасчыт (толмач) идэтэ кинилэр Моҕуол Илигэр Нуучча улууһун быһыытынан киириилэрин кытта ситимнээх. Толмач диэн идэ аата бэйэтэ оччотооҕу түүр тылларыттан киирии тыл, холобур Радлов суруйарынан кыпчаактыы tylmač, тылын олоҕо — "тыл".
Xfinity
Xfinity — АХШ тэрилтэтэ, Америкаҕа, Канаадаҕа уонна Мексикаҕа биир улахан кабельнай интернет ситимин тардааччы, IPTV тарҕатааччы, уонна 5G ситиминэн сибээс тэрийээччи үгүс штаттарга.
Xfinity тэрилтэ аатырбыт Comcast конгломератка киирэр.
Акида
Акида (عقيدة — итэҕэл, көрүү, кредо) — мусульманскай итэҕэл, ааты арыйыы формата, «итэҕэл символа». Догматтар, идеялар уонна представлениелар ураты фондалара быһыылаах. Кылгас акида үгэс буолбут мусульман үөрэхтээһинин механизмын наадалааҕынан буолар.
Эдит Пиаф
Эдит Пиаф (өссө."Кыра Пиаф") (ахсынньы 19, 1915 – алтынньы 11, 1963) Франция биир саамай таптыыр ырыаһыта этэ. Кини дьиҥнээх аата этэ Эдит Джованна Гассион. Национальнай буолбут символ. Кини музыката трагическай олоҕун сырдатара. Пиаф ырыалара аймалҕаннаах куолаһынан ылламмыт балладалар этилэр.
Олоҕо уонна карьерата
Нормандияҕа олорор эбэтин оҕото этэ,  кератиттан эрэйдэнэрэ, ол гынан баран Нормандияҕа баар Лизьё Сибэтиэй Тереза / (Святая Терза де лу ' Энфан-Жесус) сыаркабыгар айаннар дьиктитик  үтүөрбүтэ диэн Эдит кэпсээбитэ.
Дипломнай үлэ
Дипломнай үлэ (ол эбэтэр Тезизнэй үлэ), үрдүк үөрэх бүтэһик курсугар студент оҥорор проект үлэтэртэн биирдэстэрэ буолар. Үрдүк үөрэх бириэмэтигэр ылыллыбыт билиини системалааһын, түмүктээһин уонна туоһу билиини бэрибиэркэлиир сыаллаах оҥоһуллар. Техническай специальностар устудьуоннара ханнык эмит тэрили эбэтэр ньыманы айыы эбэтэр суоттааһын буолар. Диплом үлэтин бэлэмнээһинигэр практика уонна түмүк курдук үлэтин уобалаһыгар самостоятельнайдык үлэлиирин туоһулуур. Диплом бырайыагын ил аттестация хамытытыатыгар көмүскээтэҕинэ квалификациятын ылбытынан ааҕыллар. Ол гынан баран быраас үлэлэригэр үөрэнэр устудьуоннар диплом үлэлэрин оннугар интернатураны ааһаллар. Быраабыла быһыытынан дипломнай үлэ икки чаастаах буолар: теория уонна практика. Улахан өттүнэн ханнык эмит тэрилтэҕэ ааһар Дипломнай үлэ туттарыллар түмүгэр студент аптамаатынан быраабыла быhыытынан "устудьуон" аатын сүтэрэр уонна ол оннугар квалификацияны ылар. Квалификацияны бигэргэтэр диплом туттарыллар.
Эдит Пиаф
Олоҕо уонна карьерата
Бастаан Пигаль куоракка ыллыыра, онтон Лэ Жерни диэн ааттаах Елисей хонуутун аттыгар баар кулуупка ыллыыра.
Кини Раймонд Ассо (1901-1968) уонна Маргарита Моно (1903-1961) кытта билсибитэ, кини бастыҥ ырыаларын суруйтарбыта; Морис Шевалье артыыс уонна ырыаһыты кытта билсибитэ.
1948 – 32 саастааҕар Пиаф олоҕун таптала, Сердан Марсель диэн ааттаах орто ыйааһыҥҥа аан дойду чемпиона боксер, Парижтан Нью Йоркка кинини көрсөөрү көтөн иһэн самолет катастрофатыгар өлбүтэ.
1952 – 36 саастааҕар Пиаф Жак Пиллс кэргэн тахсыбыт (сыбаайбатыгар Марлен Дитрих туоһу ыалдьыт этэ). Кинилэр 1956 сыллаахха арахсыбыттара.1962 сыллаахха Тео Сарпо (Теофаниса Ламбукаса) грек парикмахерыгар киниттэн 20 саастааҕар эдэр кэргэн тахсыбыта.,
Олоҕун устатыгар араас ыарыылартан, ордук хас да массыына саахал кэнниттэн эрэйдэммитэ.
1963 – 47 саастааҕар 1963 сыл алтынньы 10 күнүгэр быар рагыттан Пласкассье куоратыгар өлбүтэ.
Кини саамай биллэр ырыалара -"Mon légionnaire" (1936), "Le fanion de la Légion" (1936), "La vie en rose" (1946), "Hymne à l'amour" (1949), "Padam... Padam..." (1951), "l'Accordéoniste" (1955), "Les amants d'un jour" (1956),"La foule" (1957), "Milord" (1959) and "Non, je ne regrette rien" (1960).
Самаритян (киинэ, 2022)
Самаритян (Samaritan) — АХШ киинэтэ, Prime Video тэрилтэ уһулбут Metro Goldwyn Mayer тэрилтэ өйөөһүнүнэн. Сүрүн оруолга супергерой Сильвестер Сталлоне.
Кальмар оонньуулара
Кальмар оонньуулара (오징어게임, Squid Game), тыыннаах хаалыы жанрыгар уһуллубут Соҕуруу Кэриэйэ триллер уонна драма сериала.
2021 сыллаахха аан дойдуга саамай бастыҥ буолбута. 175 омук сиригэр Netflix платформаҕа бастыҥ буолар дьон көрөрүнэн.
Сүрүн оруолларга Ли Джон Джэ, Пак Хэ Су (Park Hae-soo), О Ён Су, Ви Ха Джун, Чон Хо Ён, Хо Сон Тхэ, Анупам Трипати (Anupam Tripathi) уонна Ким Чжу Рён (Kim Joo-ryoung) оонньууллар.
Сериал премьерата 2021 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр Netflix платформаҥа буолбута.
Рашидун Халифат
Рашидун халифат (اَلْخِلَافَةُ ٱلرَّاشِدَةُ, аль-Хилафа ар-Рашида), ислам итэҕэлин төрүттээччи Муһаммат өлбүтүн кэннэ төрүттэммит бастакы түөрт бөдөҥ халифаттартан бастакылара. Бу халифаты 632 сылтан (хиджра 11 сыла) саҕалаан түөрт халиф (утумнааччы) бэйэ-бэйэлэрин солбуйан салайбыттара. Сунниттар бу түөрт халиф салайыытын Рашидун диэн ааттыыллар, эбэтэр «Сөпкө салаллар» халифтар (اَلْخُلَفَاءُ ٱلرَّاشِدُونَ, аль-Хулафах ар-Рашидун). Бу тиэрмини шиит ислама туттубат, тоҕо диэтэххэ шиит мусульмааннар бастакы үс халиф баһылыктары билиммэттэр.
Рашидун халифат 25 сыл иһигэр ыаллыы сытар дойдулары кыайталаан түргэнник тэнийбитэ, онтон биэс сыл тухары былааһы былдьаһыы буолбута. Рашидун аармыйата муҥутуу сайдар кэмигэр 100 000 тахса киһилээх этэ. 650-с сылларга, Аравия тумул арыытыгар эбии хоту диэки Леванты Закавказьеҕа диэри баһылаабыта; арҕаа диэки — Хотугу Африканы Эгиипэттэн билиҥҥи Туниска диэри; илин диэки — Киин Азияҕа уонна Соҕуруу Азияҕа Ираан хапталын. Рашидун халифтарын курайшит биис-уустарын бас-көс дьонун шура диэн ааттанар бөлөҕө (شُـوْرَى, «Сүбэ») талара.
Черноморское (Одесса уобалаһа)
Черноморское (Чорноморське) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 771 (2011).
Prime Video
Prime Video (Прайм Видео) — Amazon тэрилтэ стриминговай сервиһэ, Аан Дойдуга улаханынан үһүс (YouTube уонна Netflix) кэнниттэн уонна бастакы бэйэтэ киинэ оҥорорунан (бэйэтэ студиялаах Amazon Studios).
Арыттаахтык хатыланар тыас туохтуурдара
Арыттаахтык хатыланар тыас туохтуурдара (глаголы раздельно-кратного звучания)
Холобурдар: толурҕаа, лиһиргээ
Эбии көр
Арыттаахтык хатыланан көстүү формата
Сильвестер Сталлоне
Сильвестер Сталлоне (толору аата Michael Sylvester Gardenzio Stallone, 6.7.1946–) — итальянец хааннаах АХШ биир биллэр артыыһа, от ыйын 6 күнүгэр 1946 сыллаахха Саҥа Йорк куоратка төрөөбүт. Аан Дойду биир биллэр артыыһа, 50 тахса киинэҕэ уһуллубут.
Арыттаахтык хатыланан көстүү формата
Арыттаахтык хатыланан көстүү формата (форма раздельной кратности)
Холобурдар: ирим-дьирим гын, күөгэдьий, мадьардаа
Бассаап
Бассаап — месенджер.
Атаахтатан этэр тыл
Атаахтатан этэр тыл (ласкательное слово)
Холобур:
Эбии маны көр
Атаахтатар-аччатар форма
Уон үс олох
Уон үс олох (Thirteen Lives) — Аустралия, Улуу Британия, Тайлаан бииргэ кыттыһан уһулбут киинэлэрэ, 2018 сылга буолбут түбэлтэҕэ олоҕуран.
Киинэни Prime Video дистрибьютор курдук стриминг нөҥүө тарҕатар.
Сүжетка 13 киһи пещераҕа (хайа хаспаҕар) хаайтаран хаалалларын туһунан уонна 18 күн аһылыга суох тыыннаах хаалбыттарын туһунан.
Станозолол
Тренболону кытта холбоон туттууга киһи сүрэҕин былчыҥын алдьатар.
Ол эрэн дьон спортка уоран допинг курдук оҥостор.
Сыыһа
Сыыһа диэн киһи оҥорор быһыытыттан үөскээн тахсар куһаҕан быһыы ааттанар.
Сыы диэн түргэнник ааһар тыастан үөскээбит сыыһа диэн тылбыт киһи үгүстүк тиэтэйииттэн, ыксааһынтан, урутаан түһэ сатааһыныттан, киһиргиириттэн сыыһа-халты туттунарын биллэрэр.
Эдэр оҕолор “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэхтэн сылтаан туох эмэ саҥаны айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааннар сыыһа-халты туттуналлара үксээн куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээтэ. (1,28).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
Төлөн
Төлөн диэн уот көстөр гаастаах өттө. Умайыыттан уонна чаҕылык эстиититтэн үөскүүр. Төлөнү кытта сырдык уонна сылаас тахсаллар. Төлөн гааһа салгыы күүскэ итийэн хойдон ионнанан бардаҕына плазма буолуон сөп.
Ийэ таҥара
Ийэ таҥара оҕо ийэтин курдук буолар баҕа санааны үөскэтинэригэр көмөлөһөр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ төрөппүтүгэр туохха барытыгар баһыттарар, ол иһин төрөппүтүн үтүктэр күүһэ улаатар. Оҕо төрөппүтүн үтүктэн, тугу барытын кини оҥорорун курдук оҥоро үөрэниитэ киһи буолууну ситиһиитигэр тириэрдэр. Хас биирдии төрөппүт оҕото кини курдук буола улаатарыгар улаханнык баҕара саныырын бэйэтин үтүгүннэрэн үөрэтэн ситиһэр.
Оҕо баһыттарар, ытыктыыр, сыаналыыр, кини курдук буолуон баҕарар төрөппүтүн үтүктэр батыһар киһитигэр - таҥаратыгар кубулутар. Дьаһаллаах, сыыһа-халты саҥарбат, туттубат элбэх билиилээх-көрүүлээх төрөппүтүн оҕо ытыктыыра, эппит тылын истэрэ, толороро биллэр. Кытаанах майгылаах ийэни, эппит тылын иһитиннэрэр, толотторор буоллаҕына, оҕото таҥаратыгар, үтүктэр, батыһар киһитигэр чахчы кубулутар. Олоххо уопуттаах, барыны-бары билэр, сирдээн иһэр, өй уган биэрэр төрөппүт оҕотугар таҥара буолар кыаҕа улаатар. Олоххо бэйэ холобурунан туһанан оҕону иитии туһата, тиийимтиэтэ ордук улахан. Хас биирдии оҕоҕо, ордук кыыс оҕолорго ийэлэрин курдук буолар баҕа санааны үөскэтии, иитиэхтээһин, ийэ оҕотугар таҥара буолуутун үөскэтэр. Ийэ оҕотун баҕа санаатын киһитигэр кубулуйан оҕо таҥаратыгар тэҥнэһэр.
Кыыс оҕо таҥарата – ийэ таҥара. Кыыс оҕо ийэтин курдук буола сатыыр баҕа санааланнаҕына кинини таҥаратыгар кубулутар, кини курдук өйдөөх-санаалаах, үлэһит буола улаатара кыаллар.
Оҕолор кыра эрдэхтэринэ ийэлэрэ куруук көрөр-истэр, араас баҕа санааларын “тук” курдук толорон иһэр буоллаҕына, кинини таҥаратыгар кубулутумуон сөп. Аһара көрөр-истэр, бары баҕатын толорон иһэр ийэни оҕо хамначчытын, үлэһитин курдук саныы улаатара баар суол. “Ийэ сүрэҕэ-оҕотугар, оҕо сүрэҕэ-тааска” диэн этии итини бигэргэтэр.
Ылыы, иҥэринии өйө-санаата дьахтарга ордук элбэх. Бу быһаарыы дьахтар эр киһиттэн ыларынан чуолкайданар. Дьиэни-уоту тэрийиигэ дьахталлар баһыйаллар. Ийэ таҥара кыыс, дьахталлар таҥаралара. Бу таҥара өйө-санаата кыргыттар, дьахталлар өйдөрүгэр-санааларыгар иҥнэҕинэ омук сайдан иһиитэ, ахсаана эбиллиитэ оннугар түһэр.
Ийэ таҥара умнуллан сылдьар. Ийэлэр оҕону аҥардастыы атаахтатан, маанылаан иитэр, улаатыннарар буоллулар. Ийэ таҥараны хаалларыыттан, аанньа ахтыбат буолууттан дьахталлар оҕоломмот буолан иһэллэр. Оҕону көрүү, иитии, үөрэтии букатын атын хайысханан, оҕолору киһиргэтии, маанылааһын, атаахтатыы диэки халыйан баран иһэрэ араас, ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары, буруйу-сэмэни оҥорооччулары, сыыһа-халты туттааччылары элбэтэр, тулуурдаах, үлэни-хамнаһы кыайааччылары аҕыйатар.
Ийэ оҕотун өйө-санаата сайдыытыгар ылар оруолун үрдэтэргэ, оҕо өйө-санаата сайдыытын кут-сүр үөрэҕэ быһаарыыларын билии туһалыыр. Былыргы сахалар оҕо төрүт кутун ийэ кут диэн ааттаабыттара оҕо кыра эрдэҕиттэн өйө-санаата сайдыытыгар ийэтэ ылар олус улахан оруолун таба сыаналыыр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кута киһилии быһыыга иитиллэн, киһи буолуу үөрэҕин баһылыыра, туох барыта икки өрүттээҕин билэрэ, өйө-санаата туруктаахтык сайдарыгар тириэрдэр.
Оҕо аан маҥнайгы саҥарар тылларыттан ханнык омук буола улаатара, ийэтин, аҕатын ким диэн ааттаан ыҥырара иҥэр, олохсуйар. Оҕо өйө-санаата сайдарыгар аан маҥнайгы тылларын саҥарда үөрэтэр ийэ ылар оруола олус үрдүк, оҕо өйүн-санаатын төрүттүүр кини буолар.
Кэлин оҕо улааттаҕына, бэйэтин өйө-санаата сайдан төрөппүтүн баһыйдаҕына, атын, ордук сайдыылаах киһини батыһан, үтүктэн таҥара оҥостуон сөп эбэтэр бэйэтэ оҕолонон, оҕолорун иитиигэ кыһанан бэйэтэ кинилэр таҥараларыгар кубулуйар кыахтанар.
Дьахталлары кыра хамнастаах үлэһит дьоҥҥо кубулутууну сэбиэскэй былаас эстэрин саҕана ситиспитэ. Эр дьон батталларыттан босхолообут, үлэлииргэ көҥүлү биэрбит аатыран бары кыра хамнастаах үлэлэргэ дьахталлары үлэлэтэллэрэ. Үлэлиир дьахталлар оҕону төрөтөллөрө аҕыйаабыта, биир, икки оҕолонон баран бүтэр буолбуттара.
Ийэ буолуу үчүгэй, кыыс оҕо үтүктэр майгына буоларын ийэ таҥара баара биллэрэр. Ийэ таҥараны итэҕэйбэт кыргыттар ийэ буолар санаалара суох, күүлэйдии, быстах санааларыгар баһыттаран таҕылларын тарҕата сылдьыахтарын эрэ баҕарар буола улааталлар.
Улааппыт, өйө-санаата сиппит, киһи буолууну баһылаабыт, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор киһиэхэ төрөппүт таҥара буолар суолтата кыччаан барар. Оҕо бэйэтэ төрөппүт буолар кэмэ тиийэн кэлэринэн бэйэтэ оҕотугар таҥара буолар кэмэ син-биир тиийэн кэлэр.
Таҥара кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэр аналлааҕа итинэн быһаарыллар. Айылҕа халбаҥнаабат сокуонунан туох барыта кэмэ кэллэҕинэ уларыйар, атын, олоххо сирдиир саҥа баҕа санааны иҥэринэн саҥалыы таҥыллан үөскүүр. Саҥа баҕа санааны үөскэтинии саҥа таҥара үөскээһинигэр тириэрдэр. Арай мөлтүүр, ахсыыр кэмигэр санаатын бөҕөргөтөргө анаан биллэр кыайыыны ситиспит киһи өйүн-санаатын көмө, тирэх оҥостор.
Кыыс оҕолор бары ийэлээхтэр, ийэлэрин көрүүлэринэн-истиилэринэн улаатан, өйдөрө-санаалара сайдан иһэр. Аҥардас ийэ даҕаны кыыһын улаатыннарар, өйүн-санаатын бэйэтин курдук сайыннарар кыахтаах. Арай кыыс оҕото эр киһи ураты көрдөбүллэрин билбэккэ улаатыыта өйө-санаата аҥар өттүн диэки халыйыытын үөскэтэр. Аҥардас дьахтар оҕото улааттаҕына эмиэ эргэ тахсыбакка аҥардас хаалар кыаҕа улаатан хаалар.
Төрөппүт оҕотун олоххо сирдээн иһэр, үтүктэр, батыһар киһитигэр кубулуйуута, кинини баҕа санаатын киһитигэр, таҥаратыгар кубулутан киһи буолууну ситиһэригэр туһалыыр. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии ийэ таҥара үөрэҕэр киирсэринэн киһи киһи буоларыгар оруола ордук улахан. Таҥара үөрэҕэ диэн төрөппүт оҕотун иитэр, үөрэтэр үөрэҕэ буолар. (1,80).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор, 2016. - 148 с.
Nuance Communications
Nuance Communications — АХШ нейроннар ситимнэрин сайыннарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ бэйэтин сфератыгар. Дьоппуон Mitsui Group уонна DARPA үбүлээһининэн олорор тэрилтэ.
2011–2022 дылы 53 өйдөөх нейроннары оҥорбут, олор ахсааннарыгар Siri өйдөөх нейроннар ассистены (iPhone төлөпүөннэргэ барытыгар баар).
Fortuna 500 уонна Nasdaq компоненнарга холбонор.
Атаахтатар-аччатар форма
Атаахтатар-аччатар форма (уменьшительно-ласкательная форма)
Холобурдар:
Siri
Siri (Speech Interpretation and Recognition Interface, Сири) — Apple туттар нейроннай ситимэ.
945
945 сыл
1186
1186 сыл
Ахсарбакка этэр тыл
Холобурдар:
Аччатан этэр тыл
Аччатан этэр тыл (уменьшительное)
Холобурдар:
Эбии көр
Атаахтатар-аччатар форма Атаахтатан этэр тыл
Дмитриев Иван Иванович (тренер)
Дмитриев Иван Иванович — көҥүл тустууга тириэньэр.
Биир тэҥник хатыланан көстүү формата
Биир тэҥник хатыланан көстүү формата (форма равномерной кратности)
Холобурдар: малаҥнаа, бырдаҥалаа, куйбаҥхалаа
И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
мини|Физиология куорпуһа
Акадьыамык И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Рязань куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1943 с.РСФСР доруобуйа харысталын министиэристибэтин Москватааҕы мэдиссиинэ институтун аатынан төрүттэммит, 1950 с. Рязань куоракка көһөрүллүбүт уонна акадьыамык И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы мэдиссиинэ института диэн ааттаммыт. 1993 с.университет буолбут.
1960 с. университекка апитерапия хайысхата үөрэтиллэ сылдьар.
Билиҥҥи кэмҥэ РСМУ быраастары уонна научнай-педагогическай каадырдары үөрэтэн таһаарар уонна 50- тан тахса тас дойдуга мэдиссиинэ испэссэлиистэрин, бэлэмниир. Үөрэх күнүскү, кэтэх уонна сирэй-кэтэх салааларынан ыытыллар.
Факультеттара
1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Медико-профилактическай факультет 4. Фармацевтическай факультет 5. Стоматологическай факультет 6. Клиническай психология факультета 7. Орто проф.үөрэхтээһин уонна бакалавриат факультета 8. Эбии профүөрэхтээһин факультета 9. Тас дойду устудьуоннарын үөрэтэр факультет
Рейтиннэрэ
Арассыыйа уопсастыбаннай палататын үлэҕинэн "РИА новости" Арассыыйатааҕы норуоттар ыккардыларынааҕы сонуннар агенствота уонна ВШЭ кытиыһан таһаарбыт рейтиннарын түмүгүнэн Арассыыйа судаарыстыбаннай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр РСМУ 17-с миэстэлээх, онтон Арассыыйа мэдиссинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2010 с. БСЭ баалынан 9-с миэстэлээх. RUR агенство Round University Ranking диэн норуоттар ыккардыларынааҕы рейтини таһаарбыт. Быйыл 71 дойдуттан 829 университет кыттыыны ылбыт. RUR рейтинигэр университеттар 4 бөлөххө араарыллыбыт 20 параметрынан тургутуллубуттар. РСМУ 2018 сыллаахтан рейтиҥҥэ Рязантан соҕотох кыттар. 2020 с."чинчийиилэр хаачыстыбалара" бөлөххө көрдөрүүтүн тупсаран, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 26-с миэстэлээх. "Международное разнообразие" хайысхаҕа көрдөрүүтүн 9 устуруокаанан тупсарбыт. Арассыыйаттан кыттыбыт үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр уопсай рейтиҥҥэ 35-с миэстэлээх уонна "Качество преподавания" хайысхаҕа 29-с миэстэни ылбыт. РязСМУ Рязань үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 2-с, Арассыыйаҕа 112-с миэстэлэрдээх.
Ссылкалара
https://ryazan.postupi.online/vuz/ryazanskij-gosudarstvennyj-medicinskij-universitet-imeni-akademika-i-p-pavlova/ https://ryazan.ucheba.ru/uz/9315 http://rzgmu.ru/ http://www.rzgmu.ru/news/2020/05/3926/
Apple Park
Apple Park — Apple тэрилтэ сүрүн офиһын уонна салалтатын дьиэтин ааттыыллар, 2017 сыллаахха Норман Фостер дизайынынан тутуллубута.
IPhone 14 Pro
iPhone 14 Pro (Айфон 14 Про) — Apple тэрилтэ 2022 сыллаах флагман төлөпүөннэрэ, Балаҕан ыйын 7–8 күннэригэр 2022 күн сирин көрдөрдө. Улахан размердаах вариана - iPhone 14 Pro Max.
iPhone 14 Pro саҥа Apple A16 чиптаах уонна саҥа iOS 16 үлэлиир операционнай системалаах буолар.
Саха Сиригэр уонна Арассыыйаҕа санкцияларынан сибээстээн атыыга тахсыбат, ол эрэн дьон сим биир Казахстан нөҥүө эбэтэр "челноктар" нөҥүө атыылаһаллар.
Бу iPhone 14 Pro саха тылын поддержкалыыр буолар, iOS систематыттан.
Саха сиригэр 1941-1945 сыллардааҕы сут
Саха сиригэр 1941—1945 сыллардааҕы сут — Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр Саха сиригэр тахсыбыт улахан хоргуйуу.
1941 сылтан 1945 сылга диэри Саха сиригэр төһө киһи хоргуйан өлбүтэ чопчулана илик. Бу төрүөтүнэн ол саҕанааҕы кистиир бэлиитикэ ыытыллыбыта буолар. Оччотооҕу отчуоттарга өлбүттэри араас ыарыыга ыалдьан өлбүт курдук көрдөрөллөрө, бэл көннөрү дьон, онтон сылтаан, аччыктаан өлбүт дьону «дьэҥкэрэн өлбүт» диэн ханарытан ааттыыра. «Сүрүннээн оҕолор уонна кырдьаҕастар өлбүттэрэ», — диир устуорук В. Пестерев.
Суруналыыс Д. В. Кустуров архыыптан булан бэчээккэ таһаарбыт «Справка о естественном движении населения Якутской АССР» табылыыссатыгар 1940 сылтан 1944 сылга диэри төһө киһи төрөөбүтэ, өлбүтэ, аармыйаҕа ыҥырыллыбыта, фронтан бааһыран төннүбүттэр уонна араас буруйга эриллэн хаайыыга барбыттар ахсааннара оройуоннарынан ыйыллыбыт. Ол курдук 1939 сыллааҕы биэрэпис быһыытынан, Саха сиригэр 413115 киһи олорбут эбит буоллаҕына, 1945 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр 357494 киһи буолбут. Сэрии устатын тухары 71080 киһи араас төрүтүнэн өлбүт. Аармыйаҕа барыта 59301 киһи ыҥырыллыбыт. Фронтан 4022 киһи бааһыран төннүбүт. Суукка 67643 киһи дьыалата көрүллүбүт, кинилэртэн 53938 киһи араас сылга хаайыыга угуллубут.
1941—1944 сылларга Совнарком бэрэстээтэлин солбуйааччытынан олорбут С. З. Борисов «Алмазы и вожди» диэн кинигэтигэр Саха сиригэр 40 тыһыынча киһи хоргуйан өлбүтэ диир.
СӨ Национальнай архыыбын үлэһитэ Н.С. Степанова 2005 сыллаахха тахсыбыт ыстатыйатыгар 1941-1944 сылларга тыылга барыта 58962 киһи өлбүтэ, ол иһигэр тыа киһитин ахсаана 43364 диир.
Хоргуйууга хабыллыбыт сирдэр
Уус-Алдаҥҥа киһи ахсаана 1940 сыл тохсунньутугар 16 тыһ. киһи эбит буоллаҕына, 1942 сыл бэс ыйыгар (икки аҥаар сыл иһигэр) 11 тыһыынча буолбут. Дьон Таатта, Чурапчы, Мэҥэ-Хаҥалас уонна Амма улуустарыгар аҕыйаабыттар
Дьон аччыктаан өлүүтэ өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн барытынан баар этэ диир чинчийээччи С.И. Сивцева, ордук күүстээх хоргуйуу киин уонна арҕаа улуустарга (Амма, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Куорунай, Мэҥэ-Хаҥалас, Нам, Ньурба, Сунтаар, Таатта, Уус-Алдан, Чурапчы) буолбут.
Хоргуйуу 1940 сылтан саҕаламмыт. Бу сыл өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 12118 киһи өлбүт. Оруйуоннартан дьон өлүүтэ ордук Сунтаар улууһугар тахсыбыта диир Н.С.Степанова, ол курдук 1940 с. - 706 киһи өлбүт, оттон сэрии сылларыгар 1941-1944 сылларга барыта 4500 киһи өлбүт:
Хоргуйуу төрүөттэрэ
Устуорук В. Пестерев хоргуйуу маннык төрүөттэрин ааттыыр : Маны таһынан В. Н. Луковцев суруйарынан «аһатыах-сиэтиэх чэгиэн-чэбдик, эдэр-хоһуун үлэһит дьон Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ барбыттара, тыаҕа кырдьаҕас оҕонньоттор, эмээхситтэр, дьахталлар уонна оҕолор хаалбыттара. Кинилэр үлэни кыайбаттара… Куорат олохтоохторо, оройуон киинин сулууспалаахтара „нуорма“ килиэп, арыы, саахар, эт ылаллара. Оттон тыа олохтоохторугар — колхозтарга туох да нуорма диэн суоҕа./…/»
Бытааран көстүү формата
Бытааран көстүү формата (форма замедленности действия) — туохтуур көрүҥэ
Холобур, сайбаарый, килээрий
Эбии маны көр
Бүтэһиктээх көрүҥ формата
Тютрин Арыйаан Иннокентьевич
Тютрин Арыйаан Иннокентьевич — саха тустууга (көҥүл тустуу), аан дойду көҥүл тустууга чөмпүйэнээтин үсүһэ (2021, алтынньы), Арассыыйа чөмпүйэнээттэрин хас да төгүллээх призера, Арассыыйа спорт маастара.
1994 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр төрөөбүт. Аҕата Уус-Алдантан төрүттээх, оробуочай идэлээх, ийэтэ Нам улууһуттан төрүттээх, кулууп үлэһитэ. Биэс ини-биилэртэн биирдэстэрэ. Суоттуга оскуолаҕа үөрэммит. 8-11 кылаастарга Дьокуускайга Олимпиада резервэтин училищетыгар үөрэммит, онтон 4 сыл ХИФУ физкультура факультетыгар үөрэммит, 2021 сыллаахха эмиэ онно магистратуураҕа киирбит. 2008 сыл ахсынньы 15 күнүгэр кэргэннэммит, 2020 сыллаахха кыыстаммыт.
Тустуу
2006 сыллаахтан улуус уонна өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кыттар. Ол сыл кинини Уус-Алдан ДЮСШ-тын тустууга тренерэ Иван Дмитриев таба көрөр, сбордарга ыҥырар буолар. 2007-08 сыллар сайыннарыгар Дагестааҥҥа эрчиллэ илдьэр. 2009 сыллаахтан Олимпиада резервэтин училищетыгар 8-с кылааска үөрэнэ киирэр, Иван Дмитриев ол сыл эмиэ онно тренеринэн ананар.
Тренерэ этэринэн, 2019 сыллаахха Арассыыйа чөмпүйэнээтигэр Сочига, судьуйалар толоос сыыһа быһаарыыларыттан Арыйааҥҥа хотторуу суруллубута. Онтон Польшаҕа турнирга эрэллээхтик кыайбыта. Ол кэнниттэн Кисловодскайга буолбут Арассыыйа уонна Беларусь холбоһуктаах сбордарыгар Беларусь бас тренерэ Иван Янковскай Арыйааны дойдутун хомуур хамаандатыгар ыҥырбыт. Тренерынаан сүбэлэһэн баран сөбүлэспиттэр, онтон ыла аан дойдуга Беларусь иһин тустар. Сүнньүнэн Дьокуускайга Иван Дмитриев салалтатынан эрчиллэр.
Норман Фостер
Норман Фостер (Norman Foster) - Улуу Британия биллэр архитектора уонна дизайнера.
Пролактин
Пролактин — гормон биир көрүҥэ, сүрүннээн дьахталларга уонна тыһы кыылларга үөскүүр элбэх ахсаанынан, ол эрэн эр дьоҥҥо уонна атыыр кыылларга кып кыратык эмиэ баар.
Пролактин эмиийгэ үүт үөскүүрүгэр көмөлөһөр.
Эр дьоҥҥо пролактин күүскэ үөскүөн сөп, если эр киһи пиибэ иһэр буоллаҕына, эбэтэр надролон туттар буоллаҕына. Нандролон эр киһини эр киһи оҥорор эрээри, ароматизация түмүгэр пролактин уонна эстроген үрдэтиэн сөп.
Холобура тренболон уонна станозолол ароматизация барбат (ол аата эстроген уонна пролактин күүһүппэт). Нандролон туттар дьон ол иһин параллельно тренболон туттуохтаах.
Оҕо өйө-санаата
Саха дьонун олохторун биир сүрүн сыалынан ыал буолан оҕо төрөтөн кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэн, иитэн-үөрэтэн улаатыннарыы, бэйэни солбуйааччылары салгыы хаалларан иһии, киһи быһыытын тутуһан омук сайдыытын ситиһии буолар. Бу быһаарыы “Олох салҕанан иһэр” диэн этиинэн бэриллэр. Кэлэр көлүөнэлэр олоҕу салҕаан, салгыы илдьэн иһэллэрэ быһаарыллар.
Оҕо саҥа төрүөҕүттэн ыла улаатан киһи буолуор диэри олоҕор кэлэн иһэр уларыйыыларын саха дьоно олус таба бэлиэтээн тус-туспа кэрдиис кэмнэргэ араараллар:
1. Сахалар оҕо саҥа төрүүрүн кытта кыһыл оҕо диэн ааттыыллар. Бу ааты дьүһүнэ олус кыһыл буоларын бэлиэтии көрөн иҥэрбиттэр. Оҕо бу кэмҥэ олох кыамматын уонна көрүүтэ элбэҕин бэлиэтээн “Кыһыл оҕо көрүүтэ”- диэн арааран бэлиэтииллэр. Онон, оҕо кыра бэйэтэ кыам­мат, төрөппүттэрин көрүүлэригэр-харайыыларыгар ордук наадыйар кэ­мигэр “кыһыл оҕо” диэн ааттанар.
2. Олорор оҕо. Оҕо этэ-сиинэ урутаан сайдан 6 ыйынан бэйэтэ олорору ситиһэр кыахтанар.
3. Хаамар оҕо. Оҕо киһи буолууну ситиһэр бастакы таһымынан биир сааһын ааһан иһэн атаҕар туран хаамары баһылыыра буолар.