cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айыы этэн ыраастаныы
Маннык эппиэтинэһи православнай таҥара дьиэтэ бэйэтигэр ылынан, таҥараны итэҕэйэр дьону барыларын албыныгар киллэрэр. Ити албаһынан атын дьон ис кистэлэҥнэрин билэн, кинилэри арааһынан албынныырга уонна элбэх сиэртибэни хомуйарга туһанар кыаҕы ылар. Буруйдаах киһи дууһатын сууттууру эбэтэр бырастыы гынары таҥара дьиэтэ эбэтэр үһүс киһи быһаарар кыаҕа суох. Кимэ да биллибэт таҥара үлэһитигэр буруйдаах киһи араас сымыйа да этиилэри холкутук оҥорон кэбиһиэн сөп. Буруйу оҥорбут киһи өйө-санаата көнөрүн оннугар төттөрү, оҥорбут буруйун бырастыы буолуута судургу буолан, өссө итинник буруйу хаттаан оҥороругар толору кыахтанар.
Таҥара дьиэтэ айыыны истэн баран бырастыы гынар оруола атын таҥараны итэҕэйээччилэр араас буруйдары уонна айыылары оҥоро туралларын күөртүүр. Оҥоруллубут айыы чэпчэкитик, киһиэхэ бэйэтигэр улахан санаарҕабылы, туох да сабыдыалы оҥорбокко эрэ бырастыы буолан иһиитэ буруйу-айыыны хаттаан оҥорон иһэргэ көҕүлүүр уратылаах.
Бу курдук дьон бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар оҥоруллуохтаах дьыалаларын таҥара дьиэтэ бэйэтин илиитигэр ылыыта уонна оҥоруллубут буруйу дөбөҥнүк бырастыы оҥорон иһиитэ, православнай таҥараны итэҕэйээччилэр бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын мөлтөтөр көстүүнэн буолар. Россияҕа киһи-киһиэхэ сыһыана мөлтөөһүнүгэр итинник көстүү улахан оруолу ылар. Ханнык да куһаҕан быһыыны, айыыны оҥордоххо «Бог простит» диэн өйдөбүл кимиэхэ барытыгар харысхал грамотатын курдук дьайар, ол иһин Россияҕа буруйу оҥоруу аҕыйыаҕынааҕар эбиллэн иһэр.
Былыргы сахалар: «Аан-дойдуну санаа тутан турар», - диэн этиилэрэ билигин кэлэн табата биллэн иһэр. Айылҕа тулхадыйбат сокуоннарын үөрэтэн киһи бэйэтин олоҕор тутуһа сылдьара наада. Хас биирдии киһи барыта бэйэ-бэйэлэрин кытта көстүбэт санаа ситиминэн холбуу баайылла сылдьалларын билигин даҕаны ситэ өйдүү иликтэр. Ол ситим киһи санаата буолар. Киһи киһиэхэ сыһыанын тупсарарын наадатыгар бэйэтин санаата ыраас, үчүгэй буоллаҕына эрэ табыллар. (1,102).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Kapital Bank Azerbaijan
Kapital Bank — Азербайдьан биир бөдөҥ чааһынай баана. Салалтата — Баку.
UzCard
UzCard — Узбекистан национальнай харчы эргитэр уонна төлөбүр системата буолар, дойду 31 баанын холбуур уонна МИР төлөбүр систематын кытта интегрированнай.
Артамонов Иннокентий Иванович
Артамонов Иннокентий Иванович (1928.11.21) - хоһоонньут, тылбаасчыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуура үтүөлээх үлэһитэ, Аҕа Дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 1964 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Уус-Алдан улууһугар төрөөбүт. 1957 с. Саха судаарыстыбаннай үнүбүрсүөтүн устуоруйа-тыл салаатын бүтэрбитэ. Ол кэмтэн саҕалаан биэнсийэҕэ тахсыар диэри Саха кинигэ кыһатыгар редакторынан үлэлээбитэ. 1949 сылтан ССКП чилиэнэ.
И. Артамонов 1949 сылтан бэчээттэнэн саҕалаабыта. "Үтүө сарсыарда" бастакы хомуурунньуга 1959 сыллаахха тахсыбыта. Кини уонтан тахса сахалыы уонна ньууччалыы кинигэни таһаарбыта. Хоһоонньут сорох хоһоонноро норуот ырыалара буолбуттара.
И. Артамонова сорох айымньылара украина, каһаах, грузин уо.д.а. тылларга тылбаастаммыттара.
А. Пушкин, М. Лермонтов, С. Есенин, А. Твардовскай, П. Тычин, Муса Джалиль, В. Федоров, Н. Дамдинов уо.д.а. суруйааччылар айымньыларын тылбаастаабыта.
Уус-Алдан улууһун үтүөлээх гражданина.
Kapital Bank Uzbekistan
Kapital Bank — Узбекистаан биир бөдөҥ чааһынай баана буолар, Азербайджан дойдутугар баар Kapital Bank Azerbaijan баан филиала буолар.
Сүрүн салалтата — Баку (Азербайджан), филиаллара - Ташкент (Узбекистан).
Сэрии кэнниттэн, Олунньу 24 күнүн 2022 кэнниттэн ынырык элбэх Арассыыйа дьоно Узбекистаҥҥа бу бааҥҥа карточка арыйтара кэлэллэр.
Kapital Bank кыттар төлөбүр системалара МИР, UzCard, HUMO, VISA, MasterCard, Union Pay.
Саайта: https://kapitalbank.uz/ru/welcome.php
HUMO
HUMO — Узбекистан харчы эргитэр төлөбүр системата, сүрүн валүтата сум буолар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх агронома
Өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатыгар идэлэринэн 15 сылтан итэҕэһэ суох үлэлээбит үрдүк квалификациялаах агрономнарга иҥэриллэр.
Линовица
Линовица (Линовиця) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 984 (2013).
Сибаай
Сибаай куорат  — Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Башкортостаан өрөспүүбүлүкэтин куората. Дьаһалта өттүнэн бэйэни салайаныы тэриллиитэ Сибаай куорат уокуруга диэн ааттанар.
Аатын Эргэ Сибаай диэн дэриэбинэни олохтообут Сибаай диэн киһиттэн утумнуур.
Физико-географическая характеристика
Башкир Илин Ураалыгар баар, Ирендык сис-хайа тэллэҕэр. Каартаҕа буларга: Магнитогорскайтан соҕуруу 100 км көрөҕүн, Өфөттөн соҕуруулуу-илин 400 км, Белорецкайтан соҕуруулуу-илин 173 км.
Килиимэтэ континенныҥы. Сайына куйаас, кураанныыр, кыһына тымныы, хаара аҕыйах.
Устуоруйата
Куорат бурзяннар диэн башкиир бииһин-ууһун олорбут сирдэригэр турар.
XX үйэ саҕаланыытыгар Эргэ Сибаай олохтооҕо солоҥдо хороонун хаһа сылдьан килэбэчигэс пирииттээх кыһыл туойу булбута ахтыллар, бу кэннэ 1912 сыллаахха Саҥа Сибаай дэриэбинэ олохтооҕо Амир Абдулкасимович Худайбердин ол сиртэн хас да куулга ол туойу хаалаан Баймакка ЮУГАО салайар дириэктэригэр А. Ф. Кабановка илдьэн биэрбит. Анаалыс көрдөрбүтүнэн туой көмүс уонна үрүҥ көмүс булкаастаах железняктаах эбит. Администрация ЮУГАО приступила к разведке месторождения.
Гражданскай сэрии кэмигэр бөһүөлэккэ баар шаахтаҕа уу киллэрбиттэр, 1925 сыллаахха эрэ шаахтаны сөргүтүүнү саҕалаабыттар. Сэбиэскэй кэмҥэ элбэх эбийиэк үлэҕэ киирбит. 1938 сыллаахха Ю. А. Болотин Сибаайдааҕы алтан-сыыҥка-колчедаан хостонор сир арыйбытынан ситимнээн, Сибаай оробуочай бөһүөлэк ыстаатыһын ылбыта.
1972 сыллаахха Сибаайга Өфөттөн бастакы дьон тиэйэр пуойас кэлбитэ. Пуойас билиҥҥи суола Инзери уонна Белорецкайы таарыйан 1979 сыллаахтан сылдьар.
Нэһилиэнньэтэ
.
Арассыыйа үрдүнэн 2010 сыллааҕы биэрэпис көрдөрбүтүнэн: башкирдар — 53 %, нууччалар — 35,6 %, татаардар — 8,3 %, атын омуктар — 3,1 %.
Сардаҥа (Сунтаар улууһа)
Сардаҥа — Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгин киинэ.
Скрипицын Владимир Николаевич
Скрипицын Владимир Николаевич - Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ, Дьокуускай куорат ытык киһитэ.
Күбүрүнээтэр ыҥырыытынан 1897 сыллаахха Енисей күбүөрүнэтин Минусинскай уеһыттан хас да ыал көһөн кэлэн Владимировка сэлиэнньэни төрүттээбиттэрэ, бурдук ыһыытын саҕалаабыттара.
1898 — Саха сирин губернатора В. Н. Скрипицын ис дьыала миниистиригэр Дьокуускайдааы реальнай училищены толору сэттэ сыллаах училищеҕа кубулутар туһунан хадатаайыстыба суруйбут. Бу дьаһаныы суолтата: бу иннинэ алта кылааһы бүтэрбит оҕолор сэттис кылаастарын Томскай куоракка баран бүтэриэхтээхтэрэ. Онто суох үрдүк үөрэххэ киирэр кыахтара суоҕа.
Дискотека
Дьон үксүн бастакы дискотекаларын оскуолаҕа көрөллөр. Оҕолорго сүрүннээн 5 кылаастан көҥүллэнэр.
Дискотекалар сороҕор бардарга буолар, дьон итирэ итирэ үҥкүлүүллэригэр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Үтүөлээх» ытык сыбаанньата
Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Үтүөлээх» ытык сыбаанньатын тиһилигэ
1. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх агронома».
2. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх аартыыһа».
3. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх архитектора».
4. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бэтэринээр бырааһа».
5. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа».
6. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх геолога».
8. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ».
9. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ».
10. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх сири таҥастааччыта».
11. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх зоотехнигэ».
12. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ».
13. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ».
14. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ».
15. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ».
16. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ».
17. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин сибээһин үтүөлээх үлэһитэ».
18. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ».
19. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин өҥөнү оҥорор эйгэтин үтүөлээх үлэһитэ».
20. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин көлөтүн үтүөлээх үлэһитэ»
21. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй култууратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ».
22. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тутааччыта».
23. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ».
24. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала».
25. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх экэнэмииһэ».
26. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх энэргиэтигэ».
Уһун Дьурантаайы
Уһун Дьурантаайы диэн үс дойду суругун тутар суруксут. Үрүҥ Айыы уола. Үрүҥ уп-уһун киһи. Маҥан бытыктаах оҕонньор курдук этэллэр. Айыы халлааныгар олорор. Дьылҕа кинигэтин илдьэ сылдьар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Үтүөлээх» ытык сыбаанньата
27. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юрииһа».
Уһун Дьурантаайы
Ити кинигэҕэ киһи «үс дойдуга» тугу гыммыта бүтүннүү суруллар. Ол аата Айыы санааны санаабыта — Үөһээ дойду, сирдээҕи олоҕунан олорбута — Орто дойду, куһаҕаннык сылдьыбыта — Аллараа дойду буолар. Онон аан дойду үчүгэйэ-куһаҕана, үтүөтэ-мөкүтэ. Дьылҕа кинигэтигэр суруллан хаалар эбит.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Үтүөлээх» ытык сыбаанньата
28. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх быыһааччыта».
29. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай харалтатын үтүөлээх үлэһитэ».
Уһун Дьурантаайы
Дьылҕа кинигэтэ диэн айылҕа дириҥ суола. Көстүбэт суол. Салгын курдук өйдүөххэ эмиэ сөп. Былыргылар саныылларынан, киһи оҥорбут оҥоруута, саҥарбыт саҥата эрэ буолбакка, саныыр санаата кытта итиннэ сурулла турар. Ол иһин мээнэ тыллаһар, түбэһиэх саҥарар-иҥэрэр, куһаҕаны саныыр аньыы. Сата баһын тардыы дэнэр. Атыннык эттэххэ, муҥур дьиҥ чахчыны таарыйан, айылҕа көстүбэт суолуттан арааһы барытын көбүтэн таһаарыахха сөп.
Сэһэнньиттэр этэллэринэн, Дьылҕа кинигэтэ үрүҥ уонна хара суруктаах. Бу суругу Үрүҥ Элкэнэй Тойон суруйар.
Киһи дьылҕатын үрүҥ суругар Айыы суола киирэр. Ол аата алгыс өттө: кут уонна сүр. Ыраас, сырдык ыра. Биһиги иннинээҕилэр биһиэхэ туһаайан хаалларбыт алгыстаах санаалара. Иччилэргэ, Айыыларга, иччилэргэ чугас буоллахха, ити үрүҥ сурук арыллан кэлэр үгэстээх. Ити иһин Таҥха кэмигэр дьон бэйэтигэр үрүҥ суругу арыйарга – сырдык ыраны бигэргэтэргэ, куту-сүрү тардарга дьулуһар.
Оттон Дьылҕа кинигэтин хара суругар өлүү суола сылдьар. Онно Айыы Таҥаралар киһи оҥоһуутун уонна ыйааҕын ыйаллар. Киһини олоххо туох күүтэрэ-кэтэһэрэ оҥоһуу дэнэр. Урукку күлүктэрбит, атыннык эттэххэ төрүттэрбит, өбүгэлэрбит арааһы оҥорон хаалларбыт суоллара-иистэрэ биһиэхэ оҥоһуу – архетип буолар. Биһиги ити иһигэр сылдьабыт эрээри, Айыы суолун тутуһан, алгыс өттүн өрүү күүһүрдэ, улаатыннара туруохтаах эбиппит. Дьон ситэ өйдөөбөт өттө Таҥха кэмигэр бэйэтин ыра санаатын бигэргэтэ сатаабакка, оҥоһууну билэ сатыыр. Инньэ гынан, Дьылҕа кинигэтиттэн хара суругу арыйыан сөп. Үөһэ этэн аһарбытым курдук, ити олус сэрэхтээх.
Дьылҕа хара суругар өссө ыйаах баар. Киһи өлбүтүн кэннэ тыын Айыы Таҥара дьүүлүгэр турар. Тыын аан бастаан Уһун Дьурантаайыга бэйэтин тиһэх тылын этэр. Туох да куһаҕаны оҥорботоҕум диэн. Ону Үрүҥ Элкэнэй Тойон суруйар. Итинник гыммытын кэннэ, Дьаамы Таҥара өлүү уутунан аһаран, сиэркилэҕэ курдук, тэһэ көрөр. Үчүгэй буоллаҕына, Айыы таҥаралар тыыны сэттис халлааҥҥа түһэрэллэр. Оччотугар таҥаралар дууһа гыналлар. Дууһа төттөрү төннүөн баҕарар буоллаҕына, суолун-ииһин, тугу гыныахтааҕын ыйан, хотугу түһүү халлаанынан сиргэ хат ыыталлар.
Өлөн баран тиллибиттэр кэпсииллэринэн, Уһун Дьурантаайы алҕас тиийбит тыыны төттөрү утаарар эбит. Онуоха Дьылҕа кинигэтиттэн киһи ыйааҕын көрөн, этэр дииллэр.
Киһи тыыннаах сылдьар кэмин ыйаах курдук саныахтаах. Ону быһа түһэн, эрдэ билэ сатыыр куһаҕан. Тоҕо диэтэххэ, биһиги күннэтэ эҕирийэн ылар тыыммытын Айыылар куруук иэс биэрэллэр уонна онтуларын кэтээн көрөллөр. Хомойуох иһин, сорох киһи бэйэтигэр илдьэ сылдьар тыынын үйэ-саас тухары ылбыт «бас билиитин» курдук саныыр уонна хайа талбыт туттар. Ити иэс төлөбүрдээх буолуоҕун ырыҥалаабат. Ол эрээри Айыы Таҥаралар бүтэр уһукка хайаан даҕаны «отчуоттаталлар». Иэс ылбыт тыыммытынан тугу оҥорбуппутун ыйааһыннаан көрөллөр. Тыыннаах буолуу, тыыннаах сылдьыы алгыс буолан, Орто дойду олоҕун мэлдьи өрө көтөҕө туруохтааҕын ирдииллэр...
Сэттис халлааҥҥа тыын ити курдук саҥалыы таҥыллар. Онон Дьылҕа кинигэтигэр баар хара суругу тыын «отчуотун» курдук өйдүөхтээхпит. Таҥхаҕа итини билэ сатыыр бобуулаах.
Таҥха кэмигэр киһи өйө-санаата саҥалыы таҥыллар. Оннук кэмҥэ Үрүҥ Айыы уолугар Уһун Дьурантаайыга хайыһан, бэйэ ыраас ыратын, сырдык санаатын кэлэр кэмҥэ туһулаан, Айыыларга этинэрэ ордук. Оччотугар Үрүҥ Элкэнэй Тойон ону Дьылҕа кинигэтигэр үрүҥ сурук гына суруйар. Үрүҥ сурук кэлин Орто дойду олоҕор кэлээччилэргэ арыллар аналлаах.
Киһи төһөнөн кэлэр кэмҥэ туһаайан үчүгэйи баҕарар да, соччонон Дьылҕа кинигэтиттэн өбүгэлэрбит алгыстаах санаалара тахсан иһэр... Бэйэ үтүө баҕатын Уһун Дьурантаайыга этии домнонор. Оннук буоллаҕына, тохсус халлааҥҥа олохтоох Үрүҥ Айыы үрүҥ тыына Айыы суолун устун кут-сүр буола сиргэ түһэр.
А.Павлов-Дабыл.
Оросин Петр Иванович - Хайыкы
Петр Иванович Оросин - Хайыкы (1895.11.19 -1954) – суруйааччы, үөрэтээччи, ЯЦИК чилиэнэ уонна боломуочунайа, Саха АССР СНК тылбаасчыта.
Боотур Уус улууһун I Игидэй нэһилиэгэр төрөөбүт (билиҥҥинэн Таатта улууһа, Игидэй). Баайаҕатааҕы народнай училищены бүтэрбит, үөрэтээччи. Дьокуускай уезд земскэй управатын сэкирэтээрэ, Саха АССР Наркомпроһын Тылбаас комиссиятын чилиэнэ, ЯЦИК боломуочунайа, Саха АССР СНК тылбаасчыта.
Сакып Сабанджи түмэлэ
Сакып Сабанджи түмэлэ
Кустуров Дмитрий Васильевич
Кустуров Дмитрий Васильевич - суруйааччы-документалист, публицист, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, П.А.Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Таатта уонна Томпо улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
1937-1944 сс. Кириэс-Халдьаайы 7 кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ
1948 с. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрбитэ
1956 с. М.В.Ломоносов аатынан МГУ журанлистика салаатын бүтэрбитэ
Айар үлэтэ
"Саха сирин хорсун уолаттара"
"Аатырбыт снайпер"
"Саха снайпера" (Дьокуускай, 1998)
"Улуу буойун" (Якутск, 2007)
"П.А.Ойуунускай тиһэх күннэрэ" (Дьокуускай, 1993)
"Репрессия ыар тыына" (Якутск, 2010)
"Сэрии уонна Саха сирин дьоно" (Якутск, 2000)
"М.Е.Николаев: баһылыкпыт, дьылҕабытын түстээччи" (Дьокуускай, 2001)
"Сэһэн Ардьакыап “Сахалар тустарынан былаана”" (Дьокуускай, 2001)
"Память: поименная книга мемориал. Воины-якутяне - участники Великой Отечественной войны в 1941-1945гг. и ветераны тыла" диэн 9 туомнаах кинигэ тахсарыгар үлэлэспитэ
"Нууччалыы-сахалыы тылдьыт" оҥоһулларыгар үлэлэспитэ уо.д.а
Наҕараадалара
Саха өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстыка уобалаһыгар бириэмийэ (1995)
П.А.Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата (2002)
"За доблестную труд в Великой Отечественной войне 1941-1945" мэдээл
"Гражданская доблесть" туйгун знак
Сигэлэр
Николаев Н.С. Томпонский район. Годы. События. Люди 1931-2011. Якутск, 2014 г.
Өй-санаа үөрэҕин буккуйуу
Өй-санаа үөрэҕин буккуйуу диэн сымыйа, албын, оҕо, киһи өйө-санаата сайдыытыгар сөп түбэспэт, була сатаан, мунньахтаан оҥоруллубут "айыы үөрэҕин" айан киллэрэ сатааһын ааттанар.
Ааспыт үйэлэртэн, былыргы кэмнэртэн кэлэн испит өй-санаа үөрэҕин, үгэстэрин сэбиэскэй былаас уһун кэмҥэ суох оҥоруутуттан билигин, таба суолу булан тутуспакка, буккуллууга киирэн сылдьар. Өй-санаа бастаан иһэринэн өй-санаа көннөҕүнэ, урукку, ол аата ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы оннугар түстэҕинэ, тубустаҕына, сэбиэскэй былаас оҥорбут араас токурутууларын, тылга киллэрбит уларытыыларын көннөрдөххө эрэ олохпут, өйбүт-санаабыт, үлэбит-хамнаспыт көнөр кыахтанар.
Улуу Өктөөп өрө туруута, үлэһиттэр, дьадаҥылар былааһы ылыылара Россия, аан дойду дьонун олохторугар олус улахан саҥаны айыы уонна ону, тугу да аахсыбакка, былыргыны үлтү сынньан олоххо киллэрии буоллаҕына, билигин кэлэн, бу быһыы дьон олоҕор амырыын улахан сыыһаны оҥорбутун көннөрүү, былыргы ыраахтааҕы кэмин саҕанааҕы ырыынак олоҕор төннүү киллэриллэр. Бу кэмҥэ аһара баттанан, туоратыллан олорбут үлэһиттэр олохторун көннөрөөрү, тупсараары, былааһы ылаары өрө туран кыайыылара, саҥа олоҕу олохтуу сатааһыннара, айыы диэн сахалыы өйү-санааны быһаарар төрүт тылы "үчүгэй" курдук санааһыннара билигин даҕаны өйү-санааны буккуйа сылдьар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр “айыыны оҥоруу үчүгэй” диэн сыыһа өйдөбүлү иҥэрбиттэрин билигин салҕаан иһээччилэр, оччотооҕу кэмҥэ мааныламмыт; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учууталлар, учуонайдар оччотооҕу өйдөрө-санаалара уларыйбакка эрэ оҕолорбутун, саҥа олох, ырыынак олоҕор олоруохтаах дьону сыыһа үөрэтэ сатыы сылдьаллар.
Дьон олоҕор олус улахан сүтүктэри, өйгө-санааҕа халыйыыны үөскэппит бу сыыһаны таба өйдөөн көннөрүү аныгы, сайдыылаах дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар. Дьон олоҕор айыыны оҥоруу куһаҕан содула элбэҕин быһаарыы биһиги айыы диэн тылбытын урукку, куһаҕан өйдөбүлэ улахан өттүгэр көннөрөр.
Бэйэтин үчүгэйбин, мин бэрпин, уратыбын диэн сананар киһи айыы диэн саҥаны айыыны биллэрэр тылы икки аҥы араара сатыыр санаата улаатар. Мин, үчүгэй киһи, үчүгэйи эрэ оҥоробун, айабын-тутабын диэн санаата баһыйан барарыттан итинник сыыһаны оҥорор. Куһаҕаны айыыны атыттар, куһаҕан дьон оҥороллор диэн араара сатыылларыттан, атын тылы, “грех”, “харам”, “аньыы” диэни булан куһаҕаны оҥорууну туспатык ааттыыр санааланаллар. “Грех” уонна “харам” диэн тыллары былыргы хараҥа, үөрэх-билии суох кэмигэр салайааччылар баһыйа тутан, хам баттаан туһаныыга киллэрбит буоллахтарына, аныгы сайдыылаах кэмҥэ дьону албыннаан сахаларга суох “аньыы” диэн тылы киллэрии кыаллыбат. Дьон өйө-санаата сайдыбытынан, үөрэх-билии тарҕаммытынан сымыйаны тутуһар үөрэх сыыйа хаалан, олохтон туоратыллан барар.
Сэбиэскэй былаас саҕана саҥаны оҥоробут, саҥа олоҕу тутабыт диэн былыргыны, уруккуну барыларын куһаҕанынан, хаалынньаҥынан ааттаан, үөҕэн, үлтү сынньан туораппыттара. Биһиги "үчүгэй" дьон үчүгэйи, айыыны оҥоробут диэн айыы диэн тылы үчүгэй эрэ өйдөбүллээх оҥороору, онтон куһаҕаны атын тылынан, сахаларга букатын суох, “аньыы” диэн былыргы нуучча православнай таҥаратын үөрэхтээхтэрэ булбут тылларын туһанан икки аҥы араарбыттарын, билигин даҕаны сэбиэскэй былаас тобохторо; суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар салҕаан иһэллэр.
Биир киһи тугу эмэ саҥаны оҥордоҕуна даҕаны, омугу барытын сайыннара охсубат. Кини тугу оҥорбута барыта элбэх дьонунан хаттаан сыаналанан, элбэхтик боруобаланан үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана тус-туспа араарыллан биллибитин кэнниттэн үгүс дьоҥҥо туттуллан бардаҕына эрэ, туһалааҕа быһаарыллан олоххо уларытыылары киллэрэр. Бары сэбиэскэй былаас саҕана биир сирдьит В.И.Ленин, биир партия салайара үчүгэй диэбиппит кэлин, барыта куһаҕана биллэн тахсыбытыттан уларыйбыта.
Өй-санаа үөрэҕэ киһи саныыр санааларын үөрэтэр. Бэйэтин үчүгэйбин диэн сананар киһи үчүгэйи эрэ оҥоробун диэн санаалаах буолуута өй-санаа үөрэҕэр уустуктары, буккууру киллэрэр. Билигин сахаларга өй-санаа үөрэҕэ оннун була илик. Сахалары нууччаларга кубулута сатыыр, быһаччы “грех” диэн куһаҕаны оҥорууну биллэрэр тылларын туруору “аньыы” диэн тылбаастаан олоххо киллэрэ сатааһын сэбиэскэй былаас тобохторун үлэлэрин салгыыта буоларын өссө да арааран өйдүү иликтэн тутулуктаах. Сэбиэскэй былаас өр кэмҥэ өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбута дьайыыта тиийэн, билигин Россия олохтоохторо өй-санаа, таҥара үөрэҕин туһатын туһунан букатын да билбэттэр. Ол кэмҥэ аһара мааныламмыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учууталлар, учуонайдар анаан-минээн буккуйууларыттан сахалар былыргы билиилэрэ табан туһаныллыбаттар.
Сэбиэскэй былаас саҕанааҕы учуонай С.Сомоҕотто «Айыы! Не делай это!», «Айыыны оҥорума» - диэн этии сахаларга былыргыттан баарын син билинэн бэйэтин үлэтигэр киллэрбит. (1,67). Ол эрээри сахалыы айыы диэн тылы өй-санаа өйдөбүллэринэн көнөтүк, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны айыы буолар диэн быһаарарын оннугар «Ай йи» - «Великий человек» диэн сахаларга хаһан да суох тылга илдьэн сыбаан кэбиһэр. Билигин тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрэ айыы диэн тыл толору өйдөбүлүн букатын билбэттэриттэн, бу Сомоҕотто сыыһа этиитин булан ылан тарҕата сатыы сылдьаллар.
«Ай» диэн сахалыы саҥаны ай, оҥор, тут диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх; киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны айан кэбиһэрин быһаарар соҕотох тыл. Киһи тугу эмэни, куһаҕаны даҕаны санаталаан ыларын, оҥорорун эмиэ биллэрэр. Саныыр санаабытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына, “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн айыы диэҥҥэ тылбыт уларыйар. Бу тыл «великий» диэн өйдөбүллээх буолбатах. «Ыы» диэн сахалыы ытааһын дорҕооно буоларын атыҥҥа, «йи» диэҥҥэ буккуйа сатааһын сахалыы өйү-санааны букатын билбэттэн эбэтэр соруйан буккуйа сатааһынтан үөскээбит.
Сомоҕотто нууччалыы «грех» диэн тылы «грек» диэҥҥэ туох да быһаарыыны биэрбэккэ эрэ быһалыы кубулутара сөптөөх дакаастабылга наадыйар. Нууччалар гректэртэн үөрэҕи-билиини ылынан сайдыбыттара, онтон кэлин күүһүрэн бараннар гректэртэн арахсыыларыгар, туспа омук буолан барыыларыгар, атын омуктарын билиниилэригэр грек омук куһаҕан диэн өйдөбүлү нуучча дьонугар киллэрээри, бу тылы “грех” диэн уларытан туттубуттарыгар, куһаҕаҥҥа кубулуппуттарыгар сөп. Омук омуктан арахсыытыгар, туспа омугун билиниитигэр, эйэтэ суохтук араҕыстахтарына, үөхсэр эбэтэр куһаҕан өйдөбүллээх тылларынан бэйэ-бэйэлэрин хос ааттаһаллара былыр-былыргыттан биллэр. Манна сурукка киирбит холобуру ыллахпытына «илээт» диэн тылы сахалар үөхсүүгэ туттар буоллахтарына, бу тыл олет диэн калмык омуктар былыргы ааттара буолар. (2,162). Урут сахалар былыргы калмыктары кытта Байкал күөл эҥэринэн бииргэ олоро сылдьан баран этиһэн арахсыбыттара быһаарыллар.
Өй-санаа сайдан, уларыйан, тупсан иһэр. Былыргылар билиилэрэ аныгы олох таһымыттан хаалан иһэллэрэ ханнык да хос быһаарыыга наадыйбат. Былыргылар, ол аата олоҥхо кэминээҕи дьон билиилэрин аһара тутустахха, кинилэр эрэ этиилэринэн, билиилэринэн салайтардахха, олоххо сайдыыны ситиһии кыаллыбат, атыттартан хаалан хаалыы үөскүүр.
Үрүҥ айыы итэҕэлэ улахан, өйдөрүн-санааларын туппут дьону үөрэтиигэ туттуллара туһалаах. Былыргы, үөрэх-билии сайда илигинэ дьон өйдөрө-санаалара намыһах, элбэхтик өлөрсөр, өссө бэйэ-бэйэлэрин сиэһэр этилэр. Былыргылар билиилэриттэн ол куһаҕаннарын барыларын талан ылан быраҕан, үчүгэйдэрин, аҕыйах үрүҥ айыыларын талан ылан аныгы олоххо туһаныы Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар.
Сахалыы өй-санаа тутулуга «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ олоҕурар. Аҥар өрүтү суох оҥоруу олоххо хаһан да табыллыбат. Аҥардастыы үчүгэй буолуу диэн, аҥар өттүгэр халыйыыны үөскэтэн кэлин барытын куһаҕаҥҥа кубулутар. Киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан туох барыта үчүгэйдээҕин уонна куһаҕаннааҕын арааран билэн олоҕор туһанар. Арыгыны аҥардастыы куһаҕан диэһин сыыһа. Бу ас киһиэхэ туһалаах битэмииннэрэ элбэҕин таһынан элбэх эньиэргийэни биэрэрин кэмнээн иһэн, сатаан таба туһаныы эрэ ирдэнэр. Киһи быһыылаах буолуу, үчүгэйи уонна куһаҕаны биирдик, биир өйдөбүллээхтик арааран быһаарыы биир санааланыыны үөскэтэр.
Былыргыттан икки өрүттээх өйдөбүллээх, өй-санаа сайдыытын, уларыйыытын табатык быһаарар айыы диэн тылбытын уларыппакка бэйэтинэн, үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах өйдөбүллэрин холбуу тутан олоххо туһанар буолуу ирдэнэр көрдөбүл буолла уонна сахалыы өйү-санааны харыстааһын диэн ааттанар. (3,19).
Туһаныллыбыт литература
1. Сомоҕотто С. Происхождение народа саха. – Якутск: НИПК «Сахаполиграфиздат», 1995. – 112 с.
2. Г.В.Ксенофонтов. «Ураангхай сахалар» Том 1, книга 2. Нац. кн.изд. Республики Саха (Якутия), 1992. 318 стр.
3. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Сэкирэтээр күнэ
Сэкиритээр Аан дойдутааҕы күнэ (Administrative Professionals Day, урут ). Административнай үлэһиттэр бырааһынньыктарын (Administrative Professionals Week) иһинэн бэлиэтэнэр эбит. Бастаан 1952 сыллаахха АХШ-ка олохтоммут.
Билигин муус устар ый бастакы толору нэдиэлэтин сэрэдэтигэр бэлиэтэнэр.
Бакай Банк
Бакай Банк — Кыргыстаан биир бөдөҥ коммерческай баана, бары банковскай өҥөнү дьоҥҥо оҥорор.
Кыттар төлөбүр системалара: МИР, UzCard, MasterCard, VISA, UnionPay.
Олунньу 24 күнүн 2022 сыл кэнниттэн элбэх сахалар уонна нууччалар сэрииттэн куота таарыйа бу бааҥҥа карточка арыйтараллар (харчыларын Арассыыйаттан куоттараллар).
Үчүгэйгэ кубулуйуу
Үчүгэйгэ кубулуйуу диэн киһи өйө-санаата уларыйыыта, бэйэтин "үчүгэйбин" диэн сананыыта үөскээһинэ ааттанар.
Айылҕа сүрүн тутулуга сахалыы «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиинэн быһаарыллар. Бу этиини өйдөөх-санаалаах дьон кытаанахтык тутуһа сылдьаллара сиргэ олох салгыы сайдан иһиитэ туруктаах буолуутугар тириэрдэр. Хайа эрэ өттүгэр халыйыы, аҥардастыы биир өттүн диэки барыы уһун үйэлэммэт. Кэмэ кэллэҕинэ туох барыта уларыйан аҥар эбэтэр утары өттүгэр эргийэн биэрэрин, киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан арааран билэрэ олоҕу табатык сыаналыырыгар туһалыыр. (1,16).
Сэбиэскэй кэм салайааччылара бэйэлэрин олус үчүгэй курдук сананыылара үөскээн, тугу оҥорбуттарын барытын, үчүгэйи эрэ оҥорууга туһуланар диэн санааларыттан, ону дьоҥҥо тириэрдэллэриттэн, туох саҥаны, айыыны оҥоруу барыта “үчүгэйи” оҥорууга эрэ туһуланар, оннук аналлаахтарын курдук сыыһа санааны тарҕаталлара. Кэлин бу санаа аһара баран оҕо төрөөтөр эрэ “үчүгэй” киһи буолар диэн өйдөбүлгэ тириэрдэн, дьон оҕолорун кыра эрдэҕиттэн үчүгэй үгэстэргэ үөрэтэн ийэ кутун иитэллэрин, киһи буолууга үөрэтэллэрин бырахпыттара.
Бэйэтэ көрсүө, сэмэй, үчүгэй, бэрээдэктээх киһи уһуннук, бу тутуһар бэрээдэгэ үгэс буолуор, үөрүйэххэ кубулуйуор диэри этэҥҥэ сырыттаҕына «Мин бэрээдэктээх киһибин», ол аата үчүгэйбин диэн санаата олохсуйар, үгэс буолан иҥэр кыахтанар. Сааһыран иһэр дьон бэйэлэрин үчүгэйбин диэн сананыылара олохсуйан, үгэс буолан хааллаҕына, мин чахчы үчүгэйбин диэн санаалара халбаҥнаабат, онтон атын, киниэхэ сөп түбэспэт санаалаахтар, туспатык оҥорооччулар бары куһаҕан дьоҥҥо кубулуйар кыахтаналлар.
Дьон үчүгэйбит диэн санаалара үөскээһиниттэн Айылҕа тутулуга, туох барыта эргийэн биэрэр кэмнээҕэ кыайан уларыйар кыаҕа суох. Үчүгэй эмиэ кэмнээх-кэрдиилээх буолар, Айылҕа кэмэ уларыйарын курдук, кэмэ кэллэҕинэ, бу үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйара тиийэн кэлэр. Бу быһаарыы сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэригэр сөп түбэһэр.
Киһи өйө-санаата уһун үйэтин тухары сыыйа уларыйар. Саҥа үгэстэр үөскээн олохсуйуулара уонтан тахса сылы ыларынан киһи өйө-санаата саҥа үгэстэр үөскээһиннэриттэн соччо кэм иһинэн уларыйан барар. Бу кэм устата күндүгэ-мааныга сылдьар салайааччы киһи эппитэ барыта туолан иһэриттэн уонна атыттар, туһанааччылар арбыылларыттан, хайгыылларыттан тугу да сыыспат, аһара үчүгэй киһи курдук сананыыта үгэс буолан олохсуйар. Бу киһи “Мин үчүгэйи эрэ оҥоробун” диэн санаата иҥэн олохсуйдаҕына тугу барытын, атыттарга куһаҕаны да оҥордоҕуна “Миэхэ үчүгэй” диэн санаата букатын уларыйымыан сөп.
Үчүгэйбин, аҥардастыы үчүгэйи эрэ оҥоробун диэн этинии киһи киһиэхэ сыһыаныгар сөп түбэспэт, улахан уустуктары, улаханнык сананыыны үөскэтэр. Анараа, атын киһи бэйэтин өйдөбүлүнэн эмиэ үчүгэйи эрэ оҥорор буоллаҕына уонна бу дьон үчүгэй диэннэрэ сөп түбэспэт, утарыта буолан хааллахтарына, аны тапсыбаттар, биир тылы булумматтар.
Дьон олохторун туһунан үөрэх «биһиги эрэ үчүгэйбит» диэн өйдөбүлгэ, арахсыыга тиийэн хааллаҕына, «атыттар чахчы куһаҕаннар», биһиэхэ буортуну оҥороллор, абааһылар диэн быһаччы быһаарыы үөскээн тахсар кыахтанар. «Кто не с нами, тот против нас» диэн этии үөскээбит төрүтэ өй-санаа ити курдук арахсыытыттан уонна утарыта өйдөбүллэммиттэриттэн тутулуктаах.
Маннык өйдөбүл үөскээһиниттэн хардары-таары туоратыһан барыы саҕаланыыта уонна сайдыыта олус куһаҕаҥҥа, букатын эйэлэспэт буолууга, өссө аһара быһалыы баран, мөлтөхтөрү суох оҥоро сатааһыҥҥа тириэрдэр. Олус былыргы кэмнэргэ атын итэҕэллээхтэри туоратыы, суох оҥоруу, күдэҥҥэ көтүтүү ити өйдөбүлү туһаныыттан, атыттары абааһыларынан ааттааһынынан оҥоруллара.
Бэйэбин үчүгэйбин дии сананар киһи куһаҕаны оҥоруом дии санаабат. Кини тугу оҥорбута барыта, бэйэтин уонна кинини арбааччылар санааларыгар барыта үчүгэй курдук көстөр, оннук сыаналанар уонна толоруллар. Атын тула көтөр, элбэх туһаны таһаарынар дьон, бу киһи тугу оҥорбутун барытын үчүгэй дииллэр, илэ-сала көтөллөр.
Тулалыыр, ас-таҥас таһаарынар дьон аһара арбааһыннарыттан, сирэй көрбөх буолууларыттан, бу киһи бэйэтин туһунан санаата сыыйа-баайа уларыйан, “чахчы үчүгэй эбиппин” дии сананарга тиийэрэ элбэх. Өй-санаа ити курдук уларыйыытын билэллэриттэн сайдыылаах дойдуларга улахан салайааччы, президент иккитэ эрэ быыбарданан, уонча сыл устата улахан дуоһунаска олорон дойдуну салайара көҥүллэнэр.
Бары улахан өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ салайааччыларын бас билиилэригэр киирбиттэр. Былыргы кэмнэргэ үөрэх-билии тарҕана илигинэ итэҕэли күүстэринэн сыбаан тарҕаталлара элбэх этэ. Дьон итэҕэл сүрүнүн билбэккэ эрэ салайааччылар этиилэринэн, атыттары үтүктэн итэҕэйэллэрэ.
Кэлин итэҕэйээччилэр элбээтэхтэринэ салайааччылар былааһы барытын ылан, бэйэлэрэ сокуоннары оҥорон бараллар. Салайааччылар итэҕэл үөрэҕэр бэйэлэригэр туһалаах буккууру киллэрэллэр. Улахан дьон бэйэлэрин «үчүгэйбит» диэн санаалара улаханыттан куруук үчүгэйи оҥоробут дии саныылларын олоххо киллэрэллэр. Үчүгэй кинилэр өттүлэригэр аһара улаатарыттан куһаҕан диэни атыттар, куһаҕан дьон оҥороллорун курдук өйдөбүлү өрө туталлар, өйү-санааны икки аҥы араарыыны, тус-туспа тылларынан этиини үөскэтэллэр.
Салайааччылар бэйэлэрин олус үчүгэйбит диэн санааларыттан үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран тус-туспа тылларынан ааттааһыны олохсуталлар, куһаҕан дьон туспаларын курдук өйү-санааны тарҕаталлар.
Улахан таҥара үөрэхтэрин салайааччылар бас билэн салайалларыттан өй-санаа икки аҥы арахсыытын, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа тылларынан ааттааһыны олохсуппуттар. Салайааччылар бэйэлэрин үчүгэйбит, үчүгэйи эрэ оҥоробут диэн санаалара баһыйан барарынан үчүгэйи туспа, үчүгэй тылынан, онтон куһаҕаны туспа арааран ураты, атын, куһаҕан тылынан ааттааһыны олохтууллар. Ол курдук нууччалар саҥа сайдан, бэйэлэрин омуктарын уратыларын билинэн эрдэхтэринэ гректэртэн арахсаары, туспа бараары “грек” диэн тылы “грех” диэн уларытан, куһаҕан өйдөбүллээх тыл диэн ааттаан туһанан, куһаҕан диэн ааттаабыт дьонноруттан, гректэртэн арахсыбыттар. Нууччалар үчүгэйи “хорошо” диэн этэр буоллахтарына, куһаҕаны “грех” диэн туспа тылынан этэллэр.
Католическай таҥара дьиэтэ арыгы иһиитин тарҕатарын утаран саҥа, мусульманскай таҥара үөскээбитэ. Мусульманнар арыгы иһиитин букатын боболлор. Итини тэҥэ харам диэн харбас, бэйэтин диэки тардынар диэн сахалыы куһаҕан өйдөбүллээх тылы ыланнар куһаҕан санааларын туспа тылынан “харам” диэн ааттыыр буолбуттар.
Сахалар өй-санаа үөрэҕин дириҥник билэллэриттэн киһи өйүн-санаатын билигин даҕаны икки аҥы араара иликтэр. Ол быһаарыытынан айыы диэн тыл бэйэтэ икки; үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу ылан биллэрэрэ буолар. (2,32). Бу дириҥ билиини тыл үөрэхтээхтэрэ алдьата сатыыллар.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа тылынан ааттааһын холобурунан өй-санаа үөрэҕин коммунистар баһылааһыннарын кэмигэр салайааччылар тыл үөрэхтээхтэрин, учуонайдар уонна суруйааччылар көмөлөрүнэн сахалыы айыы диэн бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх, куһаҕан өрүтэ баһыйар тылбытын икки аҥы араарыыны саҕалаабыттара уонна билигин да оччотооҕу кэм тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылара, учууталлара уонна учуонайдара ону салҕаан иһэллэр. Кинилэр үчүгэйи оҥорууну айыы диэн, онтон куһаҕаны оҥорууну, саҥа тылы, «аньыы» диэни булан туһаннаран, өйү-санааны икки аҥы араараары оҥостоллор.
Үрдүкү салайар үлэҕэ биир киһи уһун кэмҥэ үлэлээһинэ, атыттар аһара үчүгэй буола сатааһыннара дьайыытыттан бэйэтин олус үрдүктүк сананыытын, барыны-бары бэйэтэ эрэ билэрин курдук өйдөбүлүн аһара сайыннарар. Государствоны салайыы маннык таһымҥа тиийэн хаалыыта диктатураны, тоталитарнай салайыыны үөскэтэр кыахтанар. Бары улахан таҥаралар үөрэхтэрэ салайааччылар илиилэригэр киирэннэр өй-санаа икки аҥы арахсыытын үөскэппиттэрэ ити курдук дакаастанар.
Бэйэлэрин үчүгэйбит диэн санаалара баһыйар кырдьаҕас дьон таҥара үөрэхтэрин баһылаан салайалларыттан бары улахан таҥара үөрэхтэрэ аҥар, үчүгэй диир өттүлэргэр халыйыыны үөскэтэллэрэ олохтон хаалан хаалыыларыгар тириэрдэр. Бэйэлэрин үчүгэйбит диэн санаалара баһыйар дьон үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа тылларынан ааттыылларыттан, үчүгэй аһара элбээбит курдук буолуута олоххо хаалыыны үөскэтэр.
Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар «Биһиги үчүгэйи эрэ айабыт» диэн санаалара аһара барыытыттан айыы диэн тылы үчүгэй эрэ өттүнэн аҥардастыы туттаары саҥа, ханна да суох «аньыы» диэн тылы булан киһи куһаҕаны оҥорор майгынын туспа араараары оҥосто сатыыллар эрээри, айыы диэн тыл сахаларга хаһан даҕаны үчүгэй тылга кыайан кубулуйуо суоҕа. Бу тыл “ыы” диэн ытааһын дорҕоонунан бүтэрэ, куһаҕана хаһан да уларыйбатыгар тириэрдэр.
Түүҥҥү клуб
Түүҥҥү клуб (ол эбэтэр Түүнҥү клуб), специализированнай дьиэлэр эбэтэр миэстэлэр, дьон түүнүн дискотекалыы уонна арыгы иһэ кэлэллэригэр.
Үчүгэйгэ кубулуйуу
Биһиэхэ сахаларга саҥа, "айыы үөрэҕэ" диэн сыыһа итэҕэли оҥоро сатааччыларынан тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар буолалларынан айыы диэн бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх, куһаҕан өттө элбэх тыл аҥардастыы биир эрэ, үчүгэй эрэ өттүнэн туһанарга ыҥыраллар. Онтон киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын туспа арааран, атын тылынан ааттаары, «аньыы» диэн сахаларга суох тылы булан киллэрэ сатыыллар.
Түүҥҥү клуб
Сорох түүҥҥү клубтарга фейсконтроль уонна дресс код баар буолуон сөп.
Саамай элбэх уонна үчүгэй күүстээх үҥкүү битии оҥорор клубтар Нью Йорк, Берлин, Париж, Токио, Шанхай уонна Санкт Петербург куораттарга бааллар.
Үчүгэйгэ кубулуйуу
Биир киһи оҥорор үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыыларын икки аҥы тылларынан ааттааһын, бу киһи өйүн-санаатын икки аҥы араарыы буолар уонна икки бастаах киһини үөскэтиэн сөбүн тэҥэ, үчүгэй уонна куһаҕан дьон тус-туспа арахсалларыгар, кэлин өйдөспөт буолуулара улааттаҕына, аны сэриигэ эҥин тиийэн хаалыыларыгар тириэрдэр кыахтаах. Тус-туспа өйдөөх-санаалаах дьон биир тылы кыайан булумматахтарына, бэйэ-бэйэлэрин абааһынан ааттаан үөҕүстэхтэринэ, билигин даҕаны сэриилэһии эрэ ким кими кыайарын, баһылыырын быһаарара тиийэн кэлиэн сөп.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран, атын-атын тылларынан этии, ааттааһын, бу быһыылары тус-туспа дьон оҥороллорун курдук өйдөбүлгэ тириэрдэр. Биһиги олус үчүгэйбит, онтон атыттар букатын куһаҕаннар, абааһылар диэн өйдөбүлгэ тириэртэҕинэ сэрии да буолуон, икки аҥы арахсыы кэлиэн сөп. Үчүгэй дьон оҥорор быһыылара айыы, онтон куһаҕан дьон оҥороллоро «аньыы» буолар диэн этии ити санаалартан, тойон өйүттэн-санаатыттан үөскээн тахсар быһыы буолар уонна дьон өй-санаа арахсыытын дьайыытын билбэттэриттэн, онно киирэн биэриилэриттэн үөскээтэ. Итэҕэли салайааччылар, тойоттор оҥордохторуна, эбэтэр баһылаатахтарына итинник өйү-санааны икки аҥы араарыыга тириэрдэллэр.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа тылларынан этии, дьону айыыларынан эбэтэр абааһыларынан ааттааһын биир тыллаах, уруккута биир омуктар арахсар, бэйэ-бэйэлэрин өйдөспөт буолууларын эмиэ үөскэтиэн сөп. Онтон салгыы аһара баран, бу икки аҥы арахсыбыттар кыайан эйэлэспэт буолууларын үөскэтэрэ омук улаханнык эстиитигэр, симэлийиитигэр да тириэрдиэн сөп.
Нууччалар үчүгэйи “хорошо”, онтон куһаҕаны “грех” дииллэр. Мантан салгыы православнай таҥараларын сайыннаран үгүстэрэ ону итэҕэйиигэ тиийдэхтэринэ атыттары, оннооҕор биир итэҕэллээхтэрин кытта эйэлэспэт буола арахсыахтарын, сэриилэһиэхтэрин сөп. Россия Грузияны, Украинаны кытта сэриилэрэ православнай таҥара үөрэҕэ букатын мөлтөөбүтүн биллэрэр.
Өй-санаа кэмэ кэллэҕинэ уларыйыытын бэйэтэ “үчүгэйбин” диэн сананар дьон билбэттэриттэн, киһи оҥорор быһыыларын икки аҥы араарыыга тиийэллэр. Кинилэр санааларыгар бэйэлэрэ олус үчүгэйдэр, куһаҕан санаалара олох суох курдук, үчүгэйи эрэ оҥорор курдук сананаллар. Кинилэр оҥорбуттара “хорошо”, онтон атыттар, куһаҕан дьон оҥоруулара «грех» буолан тахсар.
Өйү-санааны бу курдук икки аҥы араарыы дьон бэйэлэрэ икки аҥы арахсыыларыгар, өйдөспөттөрүгэр, охсуһууларыгар тириэрдэрин тэҥэ, бу арахсыыны күөртээн, улаатыннаран, эйэлэспэт оҥорон биэрэрин Улуу Октябрьскай революция кэмигэр былаас, армия уонна православный таҥара үлэһиттэрэ үчүгэй дьон аатыран дьадаҥылары, үлэһиттэри, саллааттары куһаҕанынан, саҥаны, айыыны оҥорооччуларынан “греховниктарынан” ааттааннар гражданскай сэриини саҕалаабыттара.
Мусульманнар куһаҕан санааны “харам” дииллэр, онтон үчүгэйи бэйэлэрин тылларынан бары тус-туспатык этэллэр. Бу улахан таҥаралар дьон өйүн-санаатын икки аҥы арааран сылдьалларыттан туох эмэ уустук боппуруоска биир тылы булбатахтарына, арахсаннар олус улаханнык хайдыһар, бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуһар, сэриилэһэр кыахтаахтар.
Олоҕу уһуннук, хас да уонунан сылларга, бэрээдэктээхтик, сыыһа-халты туттубакка олорор киһи төһө да үчүгэйбин диэн санаата үөскээн олохсуйбутун иһин хаһан баҕарар сыыһа-халты туттаммын сыыһаны оҥоруом диэн сэрэҕин сүтэрбэккэ эрэ сылдьара ордук. «От тюрьмы и от сумы не зарекайся» диэн этии, бу өй-санаа уларыйыытын олус табатык быһаарар. Үчүгэйгэ кубулуйуу диэн киһи олоҕор сыыйа-баайа да буоллар кэлиэхтээх өй-санаа буоларынан хаһан да аһара барбата ирдэнэр.
Үчүгэйгэ кубулуйуу биир киһи олоҕор эмиэ тиийэн кэлиэхтээх өй-санаа уларыйыыта буоллаҕына, омук олоҕор “үчүгэйгэ кубулуйуу” аһара барыыта ыаллыы олорор омуктар олохторугар эйэлээх буолууга улахан уустуктары киллэриэн сөп. Бэйэтин барыларыттан “үчүгэйбин” диэн сананара элбээбит омук атыттары, кыралары, кыамматтары үөрэтэн, өй киллэрэн биэриигэ тиийиитэ улахан хайдыһыылар, утарыта туруулар, сэриилэр саҕаланыыларыгар тириэрдиэн сөбүн 20-с үйэҕэ Германия нацистара дакаастаабыттара.
Билигин дьон өйө-санаата ордук сайдыбыт кэмигэр өйү-санааны итинник, үчүгэйдэр уонна куһаҕаннар, “грехтэр”, “харамнар”, “аньыылар” диэн икки аҥы араарыы туохха тириэрдиэн сөбүн билэн эрдэттэн тохтотуохха. Дьоҥҥо барыларыгар дьайыыта тиийэр Күн таҥара сахалар үөрэхтэринэн үөскээн олоххо киириитэ эргэрбит киһи таҥаралар үчүгэйдэрин былдьаһан тус-туспа хайдыһыыларын, сэриилэһиилэрин суох оҥорор.
Аһара барар биирдиилээн дьону аныгы демократия сокуоннарынан туһанан хааччахтыыр кыах государстволарга барыларыгар билигин баар. Онтон аһара барыылары оҥорор государстволары атыттар бары көмөлөөн кыаҕын-күүһүн мөлтөтөн аһара барарын кыччаталлар. (3,69).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
3. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Petal Maps
Petal Maps диэн онлайн карта буолар, Huawei тэрилтэ айар.
"Трудные подростки"
Үөрэҕи-билиини нууччалартан ылынарбытыттан олоххо туһалаах сорох өйдөбүллэри нууччалыы эттэххэ ордук табыллар, түргэнник өйдөнөр. “Трудные подростки” диэн этиини сахалыыга тылбаастаатахха бу этии нууччалыы биэрэр өйдөбүлэ, киһилии быһыыга иитиллибэтэх эдэрдэр диэн буолара сахалыытыгар олус уһаан хааларыттан суолтата сымныыр. Онно эбии туруору тылбаастаан “Ыараханнык иитиллэр эдэрдэр” диэтэххэ өйдөбүлэ сөп түбэспитин иһин уһаан хаалар.
Улаатан иһэр оҕолор араас буруйу-сэмэни, куһаҕан быһыылары оҥороллоро билигин элбээн иһэриттэн дьон саллан эрэллэр. Бэһис кылааска үөрэнэр оҕолор бэйэлэрин саастыылаахтарын кырбаан баран халыылларын “Вести Якутии” хаһыат суруйар. (1,21).
Сахалар олус туһалаах кут-сүр үөрэхтэрин кыра оҕо иитиитигэр туһаммаппытыттан оҕолору “Трудные подростки” буолууга тириэрдии элбээтэ. Ол курдук кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр атаахтатан, бэлэмҥэ үөрэтэн куһаҕан үгэстэри иҥэрэн кэбиһэн баран улааппытын кэннэ көннөрө, тупсара сатааһын оҕо сөбүлээбэтин, утарсарын үөскэтиитэ, улахан, үөрэтэр дьон этиилэрин истибэтэ, “Трудные подростки” буолууга тириэрдэрин билиэ этибит.
Кыра эрдэҕинэ мааныланар, атаахтыыр оҕоҕо маннык куһаҕан үгэстэр иҥэн хаалаллар:
1. Төрөппүттэр оҕо тугу баҕарбытын барытын була-тала охсон биэрэн иһэллэриттэн бэлэмҥэ үөрэнии үгэһэ үөскээн иҥэр.
2. Тулуйа, кэтэһэ үөрэммэтиттэн тулуура суох буолуута улаатар.
3. Тулуура суоҕуттан олоххо чэпчэки өттүн талаһарыттан кыайа-хото үлэлээбэккэ, араас уоруулары, халааһыннары оҥорууга тиийэн хаалыан сөп.
4. Араас, олоххо туһата суох оонньуурдарынан оонньууруттан үлэҕэ-хамнаска сыһыана суох буола улаатар.
Кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан кыра оҕо куһаҕан быһыыны биирдэ эмэ да оҥордор эрэ куһаҕан үгэстэнэн хаалыан сөп. Былыргы сахалар бу быһаарыыны тутуһан оҕолорун кыра эрдэҕинэ “хара харахтаахха көрдөрбөккө” иитэллэрэ, улаатыннараллара. Ол курдук куһаҕаны оҥоруу оҕону тардар, угуйар күүһэ аһара улахан. Туох эрэ уратыны, дьон билбэттэрин, саҥаны айыыны оҥоруу оҕо санаатыгар “үчүгэй” курдук буолан элбэхтик көстөр. Оҕо өйүн-санаатын харыстыыртан, сыыһа-халты туттубатын туһугар, “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи сахалар таҥараларын үөрэҕэ тутуһарын төрөппүттэр билэн туһаныа этилэр.
Оҕо эрдэ үөскээбит куһаҕан да үгэстэрин харыстыыр санаата хаалан хаалбат. Арай бу үгэс саҥа үөскүүр үчүгэй үгэһинэн солбулуннаҕына эрэ умнуллан хаалар кыахтааҕа, үгэстэргэ аан маҥнай  үөрэниигэ олус сэрэхтээх буолары быһаарар. Ол иһин оҕону кыра эрдэҕинэ иитии ийэ кута үөскээн олохсуйарынан суолтата олус улахан. Куһаҕан иитиилээх оҕолонуохтарын ханнык да төрөппүт баҕарбатыттан кыра эрдэҕинэ оҕо ийэ кутун үчүгэй үгэстэргэ иитиини олоххо туһаныахтара этэ.
Куһаҕан быһыыны көрүүттэн, оҥорууттан түргэнник үөскээн хаалар куһаҕан үгэс олус өр кэмҥэ, саҥа үчүгэй үгэстэри үөскэтэн иҥэриннэххэ эрэ көнөр кыахтааҕын төрөппүттэр биллэхтэринэ оҕолоро кыра эрдэҕинэ, ийэ кута үөскүүр кэмигэр үчүгэй эрэ үгэстэри иҥэрэн биэрэ сатыа этилэр.
Кыра эрдэҕиттэн, тугу эмэни кыайарыттан төрөппүттэригэр туһа киһитэ буолан көмөлөһөр, үлэлиир үгэстэргэ үөрэммит оҕо улааттаҕына үлэни-хамнаһы кыайара-хоторо элбиирин төрөппүттэр биллэхтэринэ, итэҕэйдэхтэринэ оҕону иитэллэригэр туһаныахтара этэ.
Үлэҕэ-хамнаска, ыал буолууга, кыра оҕону көрүүгэ сыһыаннаах оонньуулары оҕо элбэхтик оонньоон соннук үгэстэри кыра эрдэҕинэ иҥэриннэҕинэ, бу оонньообут оонньууларын курдук үлэлэргэ сыһыамах, сыстаҕас буола улаатар.
Оҕо улааттаҕына үлэҕэ-хамнаска бэйэтэ үөрэниэ диэн этии сыыһа, үөрэнии хойутаан хааларыгар тириэрдэр. Оҕону үлэҕэ-хамнаска иитии, үөрэтии уратылара оҕо улааппытын, бэйэтэ ону-маны оҥорор кэмэ кэлбитин кэннэ биллэн тахсара, көннөрүү олус ыараабытын биллэрэр. Ол аата үлэлээбэт буолуу үгэһэ хайа-сах иҥэн хаалбытын кэннэ өйдөммүт да иһин, саҥалыы үлэлиир үгэстэргэ үөрэнии эрэйдэниигэ тэҥнэһэр, оҕо утарылаһар, сөбүлээбэт санаатын үөскэтиэн уонна көннөрөн үөрэнэрэ уһун кэми ылыан сөп.
Бу быһаарыы “Трудные подростки” диэн ааттанар оҕолор баар буолууларын, кыра эрдэхтэринэ ийэ куттара сыыһа иитиллибитин арыйар. Сахалар маннык иитиилээх дьону куһаҕаннык, атаахтык иитиллибит диэн арааран ааттыыллар.
Буор кут киһиэхэ хамсаныыларга үөрүйэх буолуутуттан үөскүүр. Киһи быччыҥнарын санаатын күүһүнэн хамсатар, салайар буоллаҕына буор кут үөскээбитэ биллэр. Киһи үс кутуттан буор кут эрэ эккэ-сииҥҥэ иҥэр буолан кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр аналлаах, атын өйдөр-санаалар, ийэ кут айыы буолар уонна салгын кут көтөн, ыһыллан хаалаллар.
Хамсаныыларга үөрэнэн үөрүйэх буолуу кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллиитэ утумнааһын диэн ааттанар. Утумнааһын диэн өй-санаа, буор кут, онтон удьуордааһын диэн эт-сиин уратылара кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллиитэ буолаллар.
Оҕоҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй киһи буолууга ыҥырар баҕа санааны үөскэппит, иҥэрбит, ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥорууга ииппит төрөппүттэр “Трудные подростки”, “Переходная возрасть” диэн кыайан киһилии быһыыга иитиллибэтэх оҕолор тустарынан этиилэри билбэккэ эрэ оҕолорун улаатыннарыахтарын сөп.
Оҕо киһи буолууну баһылаан бэйэтин өйүн-санаатын күүһүнэн, кыаҕынан олоҕун тупсарары ситистэҕинэ төрөппүттэр оҕолорун иитиигэ иэстэрин толорбутунан ааҕыныахтарын сөп. (2,130).
Туһаныллыбыт литература
1. “Вести Якутии” хаһыат. 16 ноября 2012. №07.
2. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Kubernetes
Kubernetes (биитэр Кабернет, Кабернетс, Кубернетинг, Кубернетс, кодовай аата K8s), аһаҕас программа оркестровка оҥорорго, койтенернай бигэлэргэ ананар.
Сүрүннээн Linux, Windows 10, Windows 11, macOS системаларга үлэлиир.
Пайксвилл
Пайксвилл (Pikesville) — Мэриленд штатыгар баар кыракый куорат, 3 км тэйиччи Балтимор куораттан сытар. Элбэх еврейдэр, сахалар, украиннар, узбектар олохсуйан олорор сирдэрэ.
Кумахыны утары охсуһуу күнэ
Кумахыны утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ (Всемирный день борьбы с малярией, ) сылын ахсын муус устар 25 күнүгэр 2008 сылтан бэлиэтэнэр. 2007 сыллаахха ВОЗ ассамблеята төрүттээбитэ.
Бу күн 2001 сыллаахтан бэлиэтэнэр «Африкаҕа кумахыны утары охсуһуу күнүгэр» эбии олохтоммута.
Кумахы эмтэнэрин уонна кинини утары профилактика үлэтэ дьайыылааҕын дьоҥҥо тарҕатарга анаан олохтоммута.
Ирак туркменнэрэ
мини|360x360пкс|Ирак туркменнэрин былааҕа Ирак туркменнэрэ, туркоманнар, туркманнар да дииллэр (азерб. İraq türkmanları) – хотугулуу илиҥҥи уонна киин Иракка олорор аҕыйах ахсааннаах түүр омуга. Ирак туркменнэрин өбүгэлэрэ ХI үйэҕэ Ирак сиригэр көспүт уонна кэлин Ак-Койунлу, Кара-Койунлу диэн дойдулары тэрийбит оҕус биистэрэ буолаллар. Сорох чинчийээччилэр Ирак туркменнэрин азербайдьаан омугун эбэтэр атын түүр тыллаах омук сорҕотун курдук саныыллар. Туркменнэр араабтар уонна курдтар кэннэ Ирак үһүс улахан омуга буолаллар.