cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Акаары киһи
Сайдыыны ситиһэ сатаан тиэтэйии, ыксааһын киһи быһыыта буолбатах. Саҥаны айыыны элбэхтик оҥордоххо ситиһии кыалларын бары билэбит. Ол эрээри биир эмэ саҥаны айыы табыллан, сатанан олоххо туһалаах буолан тахсан сайдыыны аҕаларын арааран билии эрэйиллэр. Туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу, олоххо киллэрии биир эмэ ураты үлэһит, талааннаах киһиэхэ кыаллар.
Дьон араастара элбэхтэр. Бары онтон-мантан була-тала сатаан саҥаны айыылары оҥоро сатаатахтарына олоро табыллыбаккалар, сатаммаккалар уонна сыыһа-халты буолан тахсаллара элбэҕиттэн куһаҕаны оҥорууну үксэтэллэр.
Үлэһит оҕо
Үлэһит оҕо диэн кыра эрдэҕиттэн кыайар үлэлэрин үлэлии үөрэнэн соннук үгэстэри үөскэтиммит оҕо ааттанар.
Акаары киһи
- “Өйдөөх үтүөнү саныыр, акаары алдьархайы саныыр” диэн өс хоһооно санаа киһини салайарын, өйдөөх үчүгэйи оҥорорун, онтон акаары оҥорбута үксүгэр сыыһа-халты буолан хааларыттан куһаҕаны элбэтэн, алдьархайы оҥорорун быһаарар.
Үлэһит оҕо
Дьон бары оҕолоро ханнык баҕарар үлэни кыайа-хото үлэлиир буолуоҕун олуһун баҕараллар. Ол эрээри бу баҕа санаа туолуутугар бэйэлэрэ оҥорор туһаларын туһунан умнан кэбиһэллэр. Итиннэ эбии дьон бары үөрэхтэммиттэрэ, үөрэхтэн ордугу тугу да сатаабат, кыайбат оҕолору иитэн улаатыннарар буоллулар.
Акаары киһи
Үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар икки ардыларыгар киһи быһыыта түбэһэр. Сыыһа-халты туттубут киһи бэйэтин “Акаары да эбиппин” диэн билинэрэ, өйө-санаата киһи быһыытыгар ситэ тиийбэт буолан ылбытын биллэрэр.
Үлэһит оҕо
Төрөппүт бэйэтэ тугу эмэ оҥоро сылдьар буоллаҕына, оҕото эмиэ кинини үтүктэн тугу эмэ оҥоро, оонньуу сылдьарга үөрэнэрин, элбэхтэ хатылаан оннук үгэһи иҥэринэр.
Акаары киһи
Сайдыыны, үүнүүнү, тупсууну ситиһии саҥаны айан олоххо киллэрэн иһииттэн тутулуктааҕын бары билэбит. Бары саҥаны айыахпытын, ону туһанан аатырыахпытын, байыахпытын олуһун баҕарабыт. Ол иһин ол-бу, буолар буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатааһын сыыһа-халты буолан тахсара элбэҕинэн куһаҕан быһыыны, алдьатыыны элбэтэн кэбиһэр.
Үлэһит оҕо
Оҕоҕо үлэ туох арааһын барытын аан маҥнай көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэрдэххэ эрэ оҕо тугу эмэни оҥоро үөрэнэр. Үөрэх хантан да халлаантан түспэт, оҕо бэйэтэ көрөн, оҥорорго үтүктэн үөрэннэҕинэ эрэ баар буолар, оҕо өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥнэҕинэ эрэ соннук толоруллар буолар.
Акаары киһи
“Айыыны оҥор”, “айыы үчүгэй” диэн этиилэри туһанар “айыы үөрэҕэ” эдэрдэр алдьатыыны оҥороллорун элбэтэр, дьону барыларын албыҥҥа киллэрэр. Бу сыыһа үөрэҕи оҕолоругар үтүөнү баҕарар төрөппүттэр тохтотуохтара этэ.
Кэдьиҥэ таҥалай
Кэдьиҥэ таҥалай - баай ыал кыыһа сүктэригэр кэтэр соно. Бүтүннүү үрүҥ көмүс, оҕуруо симэхтээх, сиэх быһаҕас эбэтэр арыт, кэһиэччик курдук, сиэҕэ суох буолар
Акаары киһи
- “Иҥсэтигэр иэдэйбит, акаарытыгар алдьаммыт” диэн өс хоһооно аһара иҥсэлээх буолуу киһини акаарытыгар түһэрэрин биллэрэр. Иҥсэ диэн дьоҥҥо эмиэ баар. Эмискэ байыы куһаҕан дьайыытыттан, содулуттан киһи иҥсэтэ аһара улаатан хааларыттан акаарытыгар түһэрин, сыыһа-халты туттарын, бу өс хоһооно биллэрэр.
Киһи киһиэхэ сыһыаныгар акаары буолуу улахан дьайыылаах. Атын киһини хомотуу үгүстүк акаары быһыыттан, акаарытык саҥаран кэбиһииттэн тахсар. Куһаҕаны, дьону хомотууну, сыыһа-халты туттунууну оҥорон баран “Акаары да эбиппин” диэн муҥатыйааччылар хаһан баҕарар баар буолан ылаллар.
Үлэһит оҕо
«Үлэһит дьон оҕолоро – үлэһит буолар» диэн этии оҕону үлэҕэ иитиигэ бастаан иһэр. Төрөппүт бэйэтэ үлэһит буоллаҕына, оҕотугар үлэлээн көрдөрдөҕүнэ эрэ оҕото кинини көрөн, үтүктэн үлэһит буола улаатар.
Акаары киһи
“Санаабычча быһыылаах”, тиэтэйэр, ыксыыр, тугу саныы түстүтүн оҥоро сатыыр киһи элбэхтик сыыһа-халты туттунан акаары быһыыны оҥоро охсон кэбиһэр кыаҕа улаатан хаалар.
Үлэһит оҕо
Үлэ уонна үөрэх олох икки өрүтүн үөскэтэллэрин, «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэллэр.
Акаары киһи
Сыыһа-халты туттунуу диэни киһи хаһан баҕарар оҥорон кэбиһиэн сөп. Оннук куһаҕан быһыыттан дьону харыстаары сахалар Улуу тойон таҥара үөрэҕин айбыттар. “От сумы и от тюрьмы не зарекайся” диэн өс хоһооно киһи сыыһа-халты туттунуом суоҕа диэн быһа этинэрэ сатамматын биллэрэр.
Үлэһит оҕо
Аһара үөрэхтээх буолуу үлэни-хамнаһы кыайан үлэлээбэт эдэрдэри элбэтэн кэбиһэр. Дьон бары үөрэҕи эккирэтиилэрэ, үөрэхтээх эрэ буола сатааһыннара илиинэн үлэлиир дьон аҕыйааһыннарыгар тириэрдибитэ кэлии үлэһиттэр элбииллэрин үөскэттэ.
Акаары киһи
Өй-санаа үөрэҕин баһылаабыт сахалар көрсүө, сэмэй буолуу киһини сыыһа-халты туттунарыттан харыстыыр аналлааҕын былыр үйэҕэ быһаараннар оҕолорун кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэр, үөрэтэллэр.
Үлэһит оҕо
Үлэлии сылдьар дьон оҕолоро бэйэлэрэ быһаарынан сылдьарга үөрэнэллэрэ түргэн, ону-маны, туһалааҕы оҥороллоро элбэх буолар. Үлэһит төрөппүт оҕотун батыһыннара сылдьан үлэ арааһыгар үөрэттэҕинэ эрэ оҕото үлэһит буола улаатар кыахтанар.
Акаары киһи
Куһаҕан, сыыһа-халты быһыылары оҥорортон сэрэниэ, харыстаныа этибит. Акаары быһыылар элбэхтик хатыланнахтарына акаары майгыны үөскэтэллэр. Ол аата оҥорор быһыылара биирдэ эмэтэ акаары буолан ылаллара эбиллэн куруук оҥоруллар акаары майгыга кубулуйаллар.
Үлэһит оҕо
Дьахтар дьиэ иһин үлэлэрин толоро сылдьан улаатан эрэр оҕотун көрөрө ордук табыллар. Оҕо үлэлии-хамсыы сылдьар төрөппүтүн көрөн, кинини үтүктэн дьиэ иһинээҕи үлэлэри үлэлии үөрэнэр кыахтанар.
Акаары киһи
Сахалар олус былыргы кэмнэртэн киһи өйүн-санаатын дириҥник үөрэтэн өс хоһоонноро оҥорон кэлэр көлүөнэлэрин иитиигэ туһаналлар.
Кулут
Кулуту атыыга, энньэҕэ, эр сулуутугар, төлөбүр суолугар сүөһү курдук биэрэн ыыталлаллара-ылаллара. Сэһэн Боло энньэ, сэтии, нэктэл кулуттар баар этилэр диир. Кини суруйарынан кулуттар өссө үктэл, тэбилик, аан аһааччы-сабааччы, таҥас сыгынньахтааччы, кэлини сотооччу, масчыт, отчут, ыҥыырдьыт буолаллара.
Үлэһит оҕо
Үтүгүннэрэн, батыһыннаран эрэ үөрэтии оҕону үлэҕэ үөрэнэригэр кыах биэрэр. Оҕо урут оҥоро илик быһыытын аан бастаан кыайан оҥорбот. Кини өйүгэр-санаатыгар ону оҥорор туһунан ханнык да өйдөбүл суох буолар. Аан бастаан ону-маны оҥороругар кинини бэйэни үтүгүннэрэн, батыһыннаран биэрии хайаан да наада. (1,50).
Акаары киһи
Туһаныллыбыт литература
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
Үлэһит оҕо
Бэйэлэрэ үлэлээбэт төрөппүттэр оҕолоро үлэни-хамнаһы баһылыыллара олус уустук, суох да буолуо. Кыра эрдэхтэриттэн үөскээн хаалар үлэлээбэт үгэстэрэ үлэни баһылыылларын мэһэйдиир.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Акаары киһи
Туһаныллыбыт литература
2. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.
Кулут
Ардыгар кулуту тойонун кытта тэһиин тутааччы диэн ааттаан көмөллөрө.
Киприянов Роман Осипович
Роман Осипович Киприянов — Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ, «Ытык аҕа» бэлиэтиилээх.
Иһит нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
400px|thumb|right|Иһит нэһилиэк Хаҥалас улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Иһит уулуссата Иһит нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иһит.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 370 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Иһиккэ 352, Нохоройго — 18 киһи.
Киприянов Роман Осипович
Сэриигэ кыттыыта
1942 сыллаахха, 22 саастаах эрдэҕинэ, оттуу сырыттаҕына сэрииттэн бэбиэскэ кэлэр. Сарсыныгар өрүһү туораан Покровскай военкоматыгар тиийбит. Атын призывниктары кытта «Ленин» паромунан Усть-Кутка тиийбиттэр, ол кэнниттэн Мальта станцияҕа түспуттэр. Онно байыаннай үөрэҕи ааспыт. Саас Бастакы украинскай фроҥҥа ыыппыттар, стрелогунан сылдьыбыт. Моонньугар бааһырыы ылбытын кэннэ, Москва куорат госпиталыгар ыытыллыбыт. Yтүөрэн баран, иккис пулемётчик буолбут. Фроҥҥа иккис бааһырыытын атахха ылбыта. Госпиталь кэнниттэн эмиэ сэриигэ барбыта, пехотаҕа. ол сылдьан үһүс бааһыырыытын ылар, көхсүгэр уонна илиитигэр. Тейкево куоракка 4 ый госпитальга сыппыт, саһарардаабыт эбиитин. Атаҕар турбутун кэннэ, пароходунан Иркутскай куоракка, онтон массыынаннан Усть-Кутка тиийбит. Кэнники буолан баран, «Ленин» паромунан дьиэтигэр тиийбитэ. Тиийэн баран биир сыл продавецтыыр, холкуоска үлэлии барар. Кыһынын Ааллаах-Yүҥҥэ көмус промышленнаһын үлэһиттэригэр ас, таҥас таһан кыстыыр.
Иһит нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Улуус саамай арҕааҥҥы нэһилиэк, улуус кииниттэн 256 км Өлүөнэ хаҥас кытылыгар сытар.
Киприянов Роман Осипович
Сэриигэ кыттыыта
1946 сыллаахха Карпова Вера Степановнаны кэргэн ылар. 11 оҕону төрөппүттэр. Кэнники кадровай булчут, от бригадатын звеновойунан үлэлээбитэ. Кэргэнэ уонна улахан уола эрдэ өлөн, 10 оҕону соҕотох иитэн Республика «Ытык аҕа» бэлиэтин ылбыта. Элбэх мэтээллээх, наҕараадалаах, Ленин 100 сааһыгар «Yлэҕэ кэлбиэнин иһин» мэтээл ылар, тыа хаһаайыстыбатын грамотатынан наҕараадаланар, уо. д. э..
Киһи уонна айылҕа
Билигин остуоруйа науката дакаастаан эрэринэн сахалар Сибиир уhун үйэлээх олохтоохторуттан биирдэстэрэ буолаллар. Сахалар былыргы хунн омуктары кытта бииргэ олоро сылдьыбыттара уонна саҥарар тыллара биир эбитэ дьону итэҕэтэр гына дакаастанан эрэллэр. Былыргы кэмнэртэн саха дьоно Айылҕаны кытта араас өрүттээх тутулуктарын билигин даҕаны быhа иликтэр, куруук айылҕаҕа сылдьаннар, үлэлээннэр-хамсааннар эттэринэн-хааннарынан бу тутулуктар баалларын чахчы билэллэр.
Киприянов Роман Осипович
Сэриигэ кыттыыта
Бэс ыйын 12 күнүгэр күн сириттэн барбыта.
Иһит нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Өлүөхүмэ улууһун кытта быысаһар. Олохтооохтор бааһынайдар, дьарыктара оҕуруот аһын үүннэрии уонна ынах-сүөһү иитиитэ. 400px|thumb|left|Иһит куйаартан көстүүтэ
Киһи уонна айылҕа
Киhи Айылҕаны кытта бары өрүтүнэн барытынан ханна да хамсаабат гына хам тутулла сылдьар. Сэбиэскэй былаас саҕана материалистар-коммунистар баhылаан-көhүлээн олорор эрдэхтэринэ киhи Айылҕаттан аҥардастыы ылан туhанар уонна бэйэтин туһатыгар Айылҕаны хайа таптаабытынан уларыта тутар кыахтаах курдук өйдөбүлү дьоҥҥо иҥэрбиттэрэ. Киhи сиртэн ылан ыраас ууну иhэриттэн уонна сиргэ үүнэр, үөскүүр араас астары ылан тото-хана аhыырыттан ураты атын тутулуктар суохтар диэн үөрэтэллэрэ. Киһи Айылҕаны баһыйа тутан салайыахтаах дииллэрэ уонна кырдьык даҕаны кыайаары «Уларыта тутуохпут» диэн олус хорсуннук сананаллара, хоту диэки сүүрдэр өрүстэри соҕуруу диэки сүүрдүөхпүт диэн кыайа-хото былаанныыллара кытта баар этэ. Кэнники кэмҥэ Айылҕаны тосту уларыта тутуу сирдээҕи дьоҥҥо чахчы кыаттарбат суол буолар.
Иһит нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Нэһилиэк биллиилээх дьоно
20px Филиппов Степан Егорович (05.06.1936—2005) — Социалистическай Үлэ Геройа, Чурааҥҥа төрөөбүтэ.
Куллука
Куллука — этэрбэс иһинэн хос кэтэр таҥас, түүлэри имитиллибит тириинэн тигиллэр.
Самсонова Тамара Петровна
. 200px|thumb|right|Самсонова Тамара Петровна Самсонова Тамара Петровна — саха литэрэтиирэтин чинчийээччи, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Киһи уонна айылҕа
Сахалар "Киһи-айылҕа оҕото" диэн этиилэрэ толору дакаастанан иһэр. Уһун үйэлэргэ айылҕа "Туох барыта икки өрүттээх" диэн тутулугун иһигэр хардары-таары хамсыыра дьону чочуйан оҥорбут. Айылҕаҕа үөскүүр олус күүстээх силлиэлэртэн, буурҕалартан дьон билигин даҕаны саһан эбэтэр куотан эрэ быыһанар кыахтаахтарын билиннилэр.
Иһит нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
1603
1603 сыл.
Ымдаан
Ымдаан — аһыы утах. Суораты, тары сүөгэй уутун уулаан ытыйан (бутуйан?) оҥоһуллубут аһыы утах.
Киһи уонна айылҕа
Киhи бэйэтэ тутан-хабан оҥорбута уонна Айылҕаҕа үөскээн оҥоһуллубуттар бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттарын, букатын атын-атын төрүттээхтэрин саха дьоно былыр-былыргыттан арааран билэннэр бэйэлэрин тылларыгар бу оҥоруулары тус-туhунан тылларынан этэн арааран бэлиэтииллэр.
Айылҕаҕа туох барыта баар буолуута, үөскээһинэ туспа «Оҥоһуу» диэн тылынан киһи оҥорбутуттан, ол аата оҥорууттан туспа арааран бэлиэтэнэр. Бу тыллары, оҥоһуу уонна оҥоруу диэннэри көннөрү тэҥнии тутан санаатахха улахан уратылара суох курдуктар, арай биирдии буукубалара, дорҕоонноро эрэ тус-туһунаннар. Бу тыллар киһиэхэ иҥэрэр өйдөбүллэрэ уонна суолталара бэйэ-бэйэлэриттэн лаппа улахан уратылаахтар.
Саха тылыгар туттулла сылдьар «оҥоhуу» уонна «оҥоруу»- диэн тыллар суолталарын ырытан көрүөхпүт. Дапсы «Иhирэх тыл»- диэн радионан кэпсиир передачатыгар бу икки тылы хайдах туттар туhунан быhааран кэпсээбитэ. Саха дьонун санааларыгар бу икки тыл букатын тус-туhунан өйдөбүллэри биэрэллэрин биир да тылынан ахтыбат. Бу тыллар суолталарын өссө дириҥник ырытыы, итилэри хайдах өйдөбүллээхтик уонна ханна туһанары быһааран биэрэр.
Липова Долина
Липова Долина (Липова Долина) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 185 (2016).
Киһи уонна айылҕа
Тыл үөрэхтээхтэрэ быһааралларынан аан маҥнайгы тыллар биирдии эмэ дорҕооннортон холбонон үөскээбиттэр. Тыллар төһөнөн былыргылар даҕаны соччонон аҕыйах буукубалаахтар, ол эбэтэр дорҕооннордоохтор. Саха тыла олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит буолан аҕыйах дорҕооннордоох тыллар олус элбэхтэр уонна киһи өйө-санаата сайдыытын уратыларын эмиэ быһаарар өрүттэри иҥэриммиттэр.
«Оҥ» уонна «ос», «оһуу» диэн тыллар холбоспуттарыттан оҥоһуу диэн тыл үөскээбит уонна урут, былыр оҥуллубута оспута быданнаабыт аны уларыйбат буолбут диэн өйдөбүлү бу тыл биэрэр.
Дьахтар күөлэ
Дьахтар күөлэ — Горнай улууһугар Атамай нэһилиэгэр баар күөл.
Киһи уонна айылҕа
Оҥоhуу диэн тылы быhаардахха, бу тыл хайы-сах, төһө эмэ эрдэ, ким эрэ оҥорон бэлэмнээн кэбиспитин көрдөрөр уонна өйдөтөр. Бу тыл мэлдьи Айылҕа оҥорбутугар сыhыаннаһар уонна киhи бэйэтэ кыайан оҥорбот быһыыта, былыр үйэҕэ оҥоһуллан бэлэм буолбут диэн өйдөбүлү биэрэр. Бу тыл Айылҕаттан тутулуктаах «Төлкө» уонна «Дьылҕа»,- диэн тыллары кытта бииргэ туттулуннаҕына ордук табыллар уонна өйдөнөр. А.С. Саввинов эмиэ бу тылы «Төлкө» уонна «Дьылҕа»,- диэн тыллары кытта сибээстиирэ ордук оруннаах.
Олунньу 13
Олунньу 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 44-с күнэ. Сыл бүтүө 321 күн (ордук хонуктаах сылга 322 күн) баар.
Дьахтар күөлэ
Аатын устуоруйата
Горнай улууһун Бэс-Күөл сэлиэнньэтигэр маннык номох баар. Былыр Атамай нэһилиэгэр олус хоргутуулаах суол тахса сылдьыбыт диэн Николай Гаврильев Александров тугу истибитин уонна хаарыан уол оҕо барахсан төрүттэрин туһунан сырдатыы суоҕуттан, суорума суолламмытын туһунан кэпсээн турар. Биир сэнэх ыал кыыһа, кэргэн тахсыбакка эрэ, уол оҕону төрөппүт. Дьоно сааттан-сууттан куоттаран, бу оҕону Уус Алдан улууһун дьонугар ииттэрэ биэрбиттэр. Сыллар — хонуктар ааһан бу уол оҕо уһун, дараҕар уҥуохтаах, кыраһыабай дьүһүннээх, уол оҕо чулуута, бухатыыр бэрдэ, ыччат бастыҥа буола улааппыт. Кэлин ииппит дьоно көннөрү Атамайтан төрүттээххин, хаан-уруу дьонун маннык араспаанньалаахтар эрэ диэн эппиттэр. Дьиҥнээх ийэтин аатын-суолун туһунан бу оҕо барахсан тугу да билбэтэх. Биир дьыл уол оҥостон, төрөөбүт дойдутун көрө-истэ диэн, бу диэкки аттаннан-суолланан кэлэр. Дойдутугар үктэнээт, бастакы түбэспит сайылыкка турар балаҕан дьиэҕэ киирэн кэлэр. Балаҕаҥҥа бастаан ким да суох курдук, онтон улаханнык саҥа таһааран дорооболоспутугар, хаппахчыттан биир эдэр көрүҥнээх, быһыылыын-таһаалыын тупсаҕай, ис киирбэх дьүһүннээх дьахтар тахсан кэлэр. Дьиэлээх дьахтар чэй кутан, остуолга ас тардан аһатар уонна дьэ ирэ-хоро кэпсэтэн-сэһэргэһэн бараллар. Дьахтар кэргэнэ, оҕото суох буолан биэрэр. Уолтан аҕа саастаах гынан баран, уол онтон иҥнибэтэх, бу дьахтары сөбүлээн, курдаттыы кута-сүрэ, санаата-оноото киниэхэ ылларан барар. Уол балайда бу дьахтарга олорор, киниэхэ дьукаах курдук олохсуйар. Атын чугас эргин дьонун-сэргэтин кытта билсэн барар. Кимтэн кииннээҕин, хантан хааннааҕын ыйыталаһыы-токкоолоһуу буолар. Уол бу эргин төрөөбүт дойдута буоларын, Уус Алдан улууһугар иитиллэр барбытын, ииппит дьоно сааһыран, кырдьан өлбүттэрин, билигин бу дойдутугар анаан-минээн олохсуйаары сыдьарын, биир соҕотох олорор дьахтары сөбүлээбитин туһунан сэһэргиир. Кэлин маннааҕы дойдулаах дьоннор, уолтан дьиҥнээх төрөппүт дьонун туоһулаһаллар. Уол өйдүү түһэн баран, араспаанньаларын этэн биэрбит. Дьэ, ол онно билбиттэрэ уол эрэйдээх бэйэлээх бэйэтин төрөппүт ийэтин кытта бииргэ буолбуттарын эппиттэр. Урут хаһан эрэ ол дьахтар уол оҕону төрөппүтүн куоттаран, дьоно Уус Алдан улууһугар иитиэххэ биэрбиттэрин кэпсээбиттэр. Уол ону билэн баран хараҕа хараҥарбыт, сүрэҕэ ыаллдьарга дылы гыммыт, түлэй-балай барбыт. Саҥата-иҥэтэ суох Ытык Эбэ диэки умса туттан баран хааман бара тураахтаабыт. Үрдүк томтор баарыгар тохтуу биэрбит, ытаан-соҥоон, хомойон-хоргутан баран, уол эрэйдээх бэйэтин олоҕун быһыммыт. Уолу ол томторго харайбыттар. Дьахтар эрэйдээх оннук киһи өйүгэр баппат иэдээн буолбутун кэннэ ханнааҕы дьоллоох олоҕо тосхойуой? Күөлгэ киирэн ууга түһэн өлөн хаалбыт. Онтон ыла ол күөл «Дьахтар күөлэ» диэн ааттаммыта.
Киһи уонна айылҕа
«Айылҕаттан айдарыылаах, үөhээттэн оҥоһуулаах»,- диэн этии бу тыл дьиҥнээх суолтатын уонна ураты өйдөбүлүн толору биэрэр. Итини тэҥэ: «Оҥоhуута, ыйааҕа билиэҕэ»,- диэн сахаларга баар өйдөбүл бу тыл дьиҥнээхтик «Төлкөнү» уонна «Дьылҕаны» кытта тутулуктааҕын дакаастыыр, эрдэттэн хайдах оҥоһуллубутун, ыйыллыбытын курдук буолуохтааҕын мэктиэлиир.
«Оҥоhуу»,- диэн тыл көннөрү, сирдээҕи дьон кыайан оҥорбот оҥоhуулара диэн өйдөбүллээх уонна былыр үйэҕэ киминэн эрэ оҥоһуллан бэлэм буолбутун илэ көрдөрө сылдьар. Урут оҥоһуллубуту эрэ көрдөрөр аналлаах тыл буолан кыайан билиҥҥи бириэмэҕэ уларыйан туттуллара букатын табыллыбат. Билиҥҥи бириэмэ сыһыарыытын холбоон туһанаары гыннахха «Оҥоһор» диэн ханна да суох тыл буолан хаалар. Бу тыл быһаарар өрүттэрэ Айылҕа бэйэтин кистэлэҥ күүстэринэн, тэҥнэһиитин сокуонунан былыргы үйэҕэ оҥоhуллан, чочуллан, тэҥнэнэн бэлэм буолбуттарын ордук чуолкайдаан көрдөрөр.
Киһи бэйэтэ кыайан оҥорбот, урут хаһан эрэ оҥоһуллубут Айылҕа араас көрүҥнэрэ, тыынар-тыыннаахтара, ол иһигэр киһи бэйэтэ эмиэ бу «Оҥоһуу» диэн тылынан бэриллэллэрэ ордук өйдөнөр уонна табыллар. Бу тыл сүрүн уратытынан билиҥҥи уонна кэлэр кэмнэргэ уларыйан туттуллубата буолар. Урукку кэмҥэ оҥоһуллан бүтэн баран билиҥҥи кэмҥэ кыайан уларыйбат гына оҥоһуулаахтарын туспа чиҥэтэн бэлиэтиир. Бу тыл итинник уратыта саха тыла олус былыргы төрүттээх тыл буоларын өссө төгүл дакаастыыр. Киһи бэйэтэ тутан-хабан оҥорбута уонна Айылҕаҕа бэйэтигэр үүнэн-сайдан оҥоһуллубуттар туспа уратылаахтарын сахалар былыр-былыргыттан ыла арааран билэллэрин уонна олохторугар туһаналларын биллэрэр.
«Оҥ» уонна «ороо», «оруу» диэн тыллар холбоспуттарыттан оҥоруу диэн тыл үөскээбит уонна билигин оҥо уонна оруу турары биллэрэр.
Оҥоруу диэн тыл саха тылыгар ордук элбэхтик туттуллар уонна киhи бэйэтэ тутан-хабан оҥорбутугар барытыгар сыhыаннаһар, олору быһаарар аналлаах. Киhи бэйэтэ илиитинэн тутан-хабан, Сир үрдүгэр тугу барытын оҥорбута уонна айбыта бу тылынан бэриллэрэ таба буолар. Киһи оҥорбута уһун үйэтэ суох. Бу эрэ тыл билиҥҥи бириэмэҕэ уонна кэлэр кэмҥэ туттуллар гына уларыйан, «оҥорор» диэн көрүҥнэнэн дьон урут тугу оҥорбуттарын уонна салгыы тугу оҥоруохтаахтарын эмиэ быһаарар.
«Оҥоруу» диэн тыл киһиэхэ бэйэтигэр буолбакка кини урут тугу оҥорбутугар, билигин оҥоро сылдьарыгар уонна инники өссө тугу оҥоруохтааҕар барытыгар сыһыаннаһар, ол аата бу тыл киһи бэйэтэ тугу-эмэни оҥорон Айылҕаҕа  таһаарар  дьайыытын, уларытыытын  көрдөрөр аналлаах. Киһи бэйэтэ тугу оҥорбута барыта «оҥоруу» диэн тылынан бэриллэрэ, киһи оҥорбута олус уһун үйэтэ суоҕун эмиэ арааран көрдөрөр уонна Айылҕаны уларытарын быһаарар.
Былыргы саха дьоно Айылҕаны кытта быдан чугастык сыһыаннаһан, үчүгэйдик билсэн-көрсөн олорбуттарын бу икки тус-туспа өйдөбүллээх тыллар бааллара туоһулууллар. Бу тыллар саха тыла киһи өйүн-санаатын уонна үлэтин-хамнаһын быһаарыыга ылар оруола үрдүгүн, былыргыттан, киһи өйө-санаата саҥа сайдыаҕыттан ыла чочуллан оҥоруллубутун уонна ол кэмнэртэн ыла уларыйбакка сылдьарын быһаараллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.
Дэгэрэҥ ырыа
Дэгэрэҥ ырыа - тэҥ кээмэйдээх мелодиялаах сахалыы ырыа.
Холобур, оһуохай ортоку сорҕотугар ылланар. Өссө биир чаҕылхай холобурунан "Сарсын-сарсын сарсыарда" диэн Кыыл Уолун ырыата буолар.
Сүөгэй
Сүөгэй — үүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас.
Тар
Тар диэн уһуннук туран аһыйбыт суорат (сайын уһаакка мунньан хаһааныллар, кыһын тоҥорон аһылыкка туттуллар).
Сүөгэй
Сүөгэй оҥороллоругар былыр үүтү туостан оҥоһуллар чабычахха сайын 4-5 күн аналлаах үүт уҥкучаҕар, кыһын 3 күн үгэххэ туруораллар эбит. Ол турбутун кэннэ үүтүрдүн сүөгэй хамыйаҕа диэн ааттанар кэтит хамыйаҕынан холбуйан ылаллар эбит.
Тар
Балбаах тар
Былыргы сахаҕа сайыҥҥы-күһүҥҥү кэмнэргэ уруц аhа дэлэй буолара. Сайын саха дьахтара ынахтарын ыат да5аны, уутун хоспоххо илдьэн оцкучахха туhэрэн анал туос чабычахха (сэниэ ыаллар сабарай (улахан) чабычахтаахтара) кутара. Туруора туhэн баран урдун халбыйан суёгэйдиирэ. Ёссё куёрчэх, суорат, быыппах астаахтара. Иэйбит кэмигэр урумэлиирэ. Тимир тириитин кэппит кэмигэр: "ымдааҥҥын ис!", - диирэ. (Ымдаан - уруц ас тобо5о сойбут ууга бууламмыта). Арыы арыылаан оцкучах тугэ5эр туhэрэрэ, онтукатын куhун, тоцмутун кэннэ хостоон ууккэ ытыйан хайах оцорон хаhаанара. Биллэн турар, ёр турбут арыы а5ырар, онон куhун лаппа хойут арыылыыр буолуохтаахтар. Манна диэн эттэххэ, киэц- куоц, дириц учугэй оцоhуулаах оцкучахтаах баай киhи сайыннары арыы сиирэ, хаhаанара да5аны. Дьиэ хотуна ынах уолуор диэри биир сурун аhылыгы- суораты, кун аайы да кэриэтэ оцороро. Куннээ5и аhылыктан ордор суораты, аhыйбыт уруц аhы хоспоххо, сёруун сиргэ, турар анал туос холло5оско кутара. Онно ёссё уҥуоҕу- иҥиэҕи да быра5аллара. Туолбут иhити тутатына оцкучахха туhэрэллэрэ. Дьэ, кыhыццы-сааскы хаhаас тар итинник мунньуллара. Тёhёнён тардаах холло5ос элбэх да, соччонон ыаллар эрэх- турах сананаллара. Куhун тымныйыыта, сайылыктан кыстыкка кёhёллёругэр ол тардаах холло5осторун сыар5алаах о5уhунан тиэйэллэрэ. Кыстык хаар уонна улахан тымныылар туспуттэрин кэннэ ынах саа5ыттан тар тоцорор балбаах оцороллоро. (Биллэн турар, балбаах ис ёттё ицчэ5эй хаарынан хайыллан муус килиэ буолара.) Дьэ, оннук балбаахтарга тардаах холло5осторун, биир- биир дьиэ5э киллэрэн сылытан хоцноро- хоцноро, таhааран тардарын симэллэрэ. Ол хаhаас ас БАЛБААХ  ТАР диэн ааттанара. Элбэх ыанар ынахтаах баай киhи, биллэн турар, элбэх балбаах тары хаhаанара уонна сааскы быстарыкка кыпчарыттарбыт ыал а5ата киниэхэ кэлэн сайыццы от улэтигэр эбэтэр тутатына улэ5э кэпсэттэ5инэ иэс быhыытынан биэрэрэ.
Сүөгэй
Сүөгэй көрүҥнэрэ
Чөчөгөй (үүт үрдэ) - убаҕас сүөгэй, үүттэн ситэ арахсыбатах сүөгэй. Күөрчэх оҥорорго уонна атын үрүҥ аска эбилик курдук туттуллар.
Куйаабыл
Куйаабыл — үүнэн турар отону, холобур, сугуну, охсон ыларга аналлаах айаҕар мас иилээх туос иһит.
Иванова Клавдия Алексеевна
Иванова Клавдия Алексеевна — үҥкүүһүт, балет артыыһа, РСФСР үтүөлээх артыыһа, САССР үтүөлээх артыыһа.
Толорбут партиялара
В. Бочаров «Сияние Севера», Р. Щедрин «Двое», Ф. Шопен «Шопениана», В.А. Моцарт «Маленькая ночная серенада», Д. Салиман-Владимиров «Священный Ильмень» балеттарыгар эмиэ сүрүн партиялары толорбута.
Ону таһынан Г. Комраков «Орлы летят на Север», И. Штраус «Голубой Дунай», М. Жирков уонна Г. Литинскэй «Алый платочек», Л. Бетховен «Аппассионата», Ш. Гуно «Вальпургиева ночь» балеттарга кыттыбыта.
Сыанаҕа үлэтин түмүктээн баран уопутун ыччаты кытта үллэстибитэ, кэлин кыра оҕолору Оҕо ускуустубатын оскуолатыгар үөрэппитэ.
Дьиэ кэргэнэ
Кыыһа - Нюргуяна Алкивиадовна, судаарыстыбаннай сулууспа бэтэрээнэ, социальнай эйгэҕэ үлэлээбитэ.
Наркотик уратыта
Наркотик уратыта диэн киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыта улахана буолар. Былыргы кэмҥэ дьон табааҕы тардаллара өйдөрүн-санааларын буккуйан, дуоһуйууну, астыныыны киллэрэр эбит. Билигин Аан дойду үрдүнэн наркотиктары билбэт, истибэтэх киһи суох. Кэлин кэмҥэ эдэрдэр элбэхтик наркотигы туһаналлар уонна онно ылларан хаалаллара үксээтэ диэн бары хаһыаттарга суруйаллар, телевизорга көрдөрөллөр.
Наркотиктары хантан даҕаны аҕалыллыбатах, айылҕаҕа бэйэтигэр үүнэр үгүс араас үүнээйилэртэн элбэх ньымаларынан оҥороллор. Көлөпүнэ, маак сиргэ-дойдуларга барыларыгар дэлэччи үүнэр, тарҕаммыт үүнээйилэр. Бу үүнээйилэртэн боростуой ньыманан мөлтөҕү быһаччы ылаллар, онтон күүстээҕи улахан лабораторияларга оҥороллор.
Киһи сайдан истэҕинэ билиитэ-көрүүтэ элбээн уонна дириҥээн иһэр, өйө-санаата эбиллэр. Ол түмүгэр киһи барахсан сиргэ үүнэр үүнээйилэртэн аан маҥнай табааҕы булан тардыбыт, астартан арыгыны көөнньөрөн испит буоллаҕына, аны өйүн-санаатын өссө күүскэ буккуйар наркотигы оҥостон боруобалыы сылдьар. Айылҕа үүнээйилэриттэн ылыллар өйү-санааны буккуйар наркотиктарга эбии наука оҥорон туһаҕа таһаарыылара өссө эбиллэн иһэллэр.
Төһөнөн киһи өйө-санаата сайдан истэҕинэ өйүн-санаатын буккуйааччылар эмиэ күүһүрэн иһиилэриттэн оҕо кыра эрдэҕиттэн олус тулуурдаах, өһөс буола үөрэннэҕинэ эрэ олоҕун киһилии, киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. Киһи киһи буолан тыыннаах сылдьарын туһугар өйө-санаата буккуллубат, өйө көппөт буоллаҕына эрэ табыллар. Өй көтүүтэ киһи иирэригэр, өлөрүгэр, киһи буолан бүтэригэр тириэрдэр. Олоҕу киһилии быһыылаахтык олорууга өй-санаа туруктаах буолуута киһиттэн хайаан да көрдөнөр биир сүрүн көрдөбүлгэ киирсэр. Тулуурдаах, өһөс буолууга үөрэнии эрэ өйү-санааны харыстааһын, бөҕөргөтүү буолар.
Хотойдоох сон
Хотойдоох сон - үөрүүлээх быһыыга-майгыга, үгэстэри тутуһарга кэтиллэр хотой ойуулаах мааны сон. Хотой киһи кутун көмүскүүр харысхал быһыытынан биллэрэ
Наркотик уратыта
Билигин сахаларга тарҕана сатыыр “айыы үөрэҕэ” дьону айыыны оҥорууга ыҥырара, ону “үчүгэй” диэн хайгыыра эдэрдэри наркоман буолууга үтүрүйэр. Эдэрдэр саҥаны айыыны оҥоро сатыыр санааларыттан наркотигы боруобалаан наркоман буолан хаалаллара элбээтэ. Бу сымыйа үөрэҕи тохтотуу ирдэнэр.
Бэйэлэрин быстах баҕа санааларын кыайа туттан салайбат, атаах, олоҕу оонньуур курдук саныыр, ол-бу саҥаны айыыны оҥоро сатыыр, ону-маны боруобалыы охсор санаалаах эдэрдэр урут-бастаан наркотик дьайыытыгар ылларыахтарын сөп. Киһи бэйэтин өйө-санаата төһө туруктааҕа, тулуурдааҕа, үлэлии-хамсыы үөрэммитэ, бэйэтин олоҕор ситиһэ сатыыр сыаллааҕа-соруктааҕа эрэ наркоман буолбатыгар көмөлөһөр кыахтаахтар.
Эдэр, иллэҥ, элбэх харчылаах дьон наркотикка үгүстүк ыллараллар. Баай дьон оҕолоро барыга бары бэлэмҥэ үөрэнэллэрэ, иллэҥнэрэ, атаахтык иитиллэллэрэ, харчылара элбэҕэ наркотикка элбэхтик ылларалларыгар тириэрдэр. Наркоман буолуу ыарыыга ылларыыга тэҥнэһэр. Ыалдьыбыт киһи эмэ суох табыллыбатын курдук наркоман аны наркотига суох сатаммат турукка тиийэр, кыайан тулуйбат ыарыытыгар ылларар.
Дьон-аймах өйдөрүн-санааларын иирдэр эмп-наркотик тэнийэн, тарҕанан иһэр. Наркотик эргиэнигэр көҥүл, кыыллыы ырыынах баара уонна эмиэ арыгыны кытта охсуһа сатаабыт курдук былдьаан ылыы, суох оҥоро, бобо сатааһын, бу дьыала салгыы баран эдэр дьону сутуйа турарыгар тириэрдэр. Кыра буортулаах арыгыны бобо-хаайа сатааһын эдэрдэри өссө улахан буортулаах наркотиктары туһаныы диэки үтүрүйэр.
Наркотигынан эргинии олус улахан барыстаах. Эргиэмсиктэргэ тыһыынча төгүл элбэх барыһы биэрэр диэн аахпыттар. Бу курдук элбэх барыһы биэрэр ханнык да үлэ-хамнас салаата сир-дойду үрдүнэн суох. Наркотиктары кытта аҥардастыы бобуунан эрэ охсуһуу кыаллар кыаҕа суоҕун аһара элбэх барыһы биэрэрэ уонна эдэрдэр айыыны оҥорор санаалара элбэҕиттэн боруобалаан көрө сылдьан, ылларан иһэллэринэн быһаарыллар. Ырыынакка, атыыга киирэр наркотиктары тутан ылан, уматан, аҕыйатан кэбистэхтэринэ эргиэмсиктэр сыаналарын төһө баҕарар үрдэтэн элбэх барыһы син-биир ылалларын кыччаппаттар, тоҕо диэтэххэ, наркоман буолбут атыылаһааччылар түргэнник эмтэнэр кыахтара суоҕуттан ахсааннара син-биир аҕыйыы охсор кыаҕа суох.
Бу уустук дьыаланы быһаарарга экономикаҕа ырыынак ырычаахтарын таба туттан охсуһууну салгыы ыытыы эрэ ыараабыт балаһыанньаттан тахсыыга тириэрдиэ этэ. Наркотиктары оҥоруу уонна атыылааһын сорох өттүн государство бэйэтигэр эмиэ ылынан, атыыга таһааран сыанатын биллэрдик намтатара, туһанааччылары бэрээдэктиирэ, ырыынакка баар буолуутун хааччыйара ирдэнэр.
Наркотиктаах үүнээйилэр айылҕаҕа бэйэлэрэ үүнэллэр. Ол иһин наркотик диэн дьон-аймах өйдөрүн-санааларын күүһүнэн тулуйар буоларга хайаан да үөрэниэхтээх күүстээх эмтэрэ буолар. Олох сайдан иһиитэ илэ-бааччы көрдөрөрүнэн дьон-аймах наркотиктары сатаан туһана үөрэммэтэхтэринэ эстии-быстыы, өй-санаа көтүүтүн кэмигэр тиийиэхтэрин сөбүн биллэрэр.
Билигин аан дойду сайдыыны ситиспит государстволара наркотиктары утары киэҥник хабан охсуһа сатыыллар. Ол эрээри бу дойдулар кыайан быһаарбат ыарахан суолларыгар ыллара сылдьаллар. Государство бэйэтэ бас билэн, дьаһайан, сөптөөх сыанатын быһан наркоман буолбут дьону наркотиктарынан эмтээһин курдук хааччыйыыны быһаардаҕына эрэ, бу дьыала табыллар кыахтаах. Европа сайдыылаах дойдуларыгар кыра күүстээх наркотиктары атыылааһыны хонтуруоллааһын оҥоруллан эрэр. (1,18).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №258. 18.06.2015.
Кыырпах таас
Кыырпах таас —- хайа боруодата, тыал уонна уу суурайыытыттан үөскээбит кыра кыттанах таастар. Кыырпах таас төгүрүк оҥоһуулаах 5—70 мм дылы туоратынан кээмэйдээх буолар. Кыырпах таас хайа, өрүс уонна байҕал тааһа буолуон сөп.
Сан Томе уонна Принсипи
Сан Томе уонна Принсипе Демокрааттыы Өрөспүүбүлүкэтэ (República Democrática de São Tomé e Príncipe ) диэн Гвинея хомотугар баар арыы дойду, киин Африка арҕаа кытылын аттыгар. Сан Томе уонна Принсипи диэн арыылартан турар. Арыылар ыккардылара 140-ча км, ону таһынан дойдуга 6 кыра арыы киирэллэр.
Олохтоохтор португаал тылынан саҥараллар.
Этимология
Арыылары 1471—1472 сыллаахха Португалия айанньыттара булбуттара. 1471 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр арыйбыт арыыларын ол күн бэлиэтэнэр Апостол Фома аатынан «Сибэтиэй Фома арыыта» (São Tomé, Арассыыйаҕа эмиэ урут «Сибэтиэй Фома арыыта» дииллэрэ ааттаабыттар, 1920-с сс. «Сан-Томе арыыта» диир буолбуттар). Хас да нэдиэлэ буолан баран, 1472 сыл тохсунньу 17 күнүгэр, Сибэтиэй Антонийы ахтар күн, ыаллыы аарыыны булбуттар уонна кини аатынан ааттабыттар (Santo Antão). 1502 сыллаахха арыы «Принц арыыта» (Ilha do Principe) диэн ааттаммыт, Португалия бөрүстүөлүн нэстилиэнньигин чиэһигэр. Арыыга оҥоһуллар саахар түһээнэ кини туһатыгар барара. Арасыыйаҕа урут арыыны «Принцев остров» дииллэрэ, 1920-с сыллартан «Принсипи арыы» диир буолбуттар.
Новгородцев Павел Андреевич
Новгородцев Павел Андреевич — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
1604
1604 сыл.
Новгородцев Павел Андреевич
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл кулун тутар 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан Новгородцев Павел Андреевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Кэрэтэ
Кэрэтэ диэн тыл олоххо кэрэ буолуу кэнниттэн кэлэр тосту уларыйыыны сахалар билэллэрин биллэрэр.
Олоххо өй-санаа; үчүгэй уонна куһаҕан эргийэн биэриилэрэ саҕаланар:
1. Рим империята эстиитигэр олохтоохторо үчүгэй буолбуттарын биллэрэн «Хлеба и зрелищ» диэн ыҥырыы оҥорбуттара.
2. Сэбиэскэй былаас эстиитигэр бары олох «үчүгэйтэн үчүгэй буолла» диэн этэллэрэ.
Европа дойдулара бу кэмҥэ атын омуктарга холоотоххо сайдыы үрдүкү чыпчаалын үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэ буолууну ситиһэн олороллор. Атын сайдыыны ситиһэ илик государстволар холобур оҥостон батыһа, үтүктэ сатыыллар.
Европеецтэр үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэ буолууну ситиһэн бараннар билигин төннүү суолугар киирэн эрэллэрин олохторугар маннык уларытыылары киллэрбиттэрэ дакаастыыр:
1. Ыал, дьиэ кэргэн олоҕун уларытыы. Олохтоохтор ахсааннара аҕыйаан иһиитэ. Эр дьон уонна дьахталлар тус-туспа баран бэйэ-бэйэлэрин кытта ыал буолууларын сокуонунан олохтооһун.
2. Оҕону иитиигэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн айылҕа төрүт тутулугун тутуспат буолууну үөскэтии, оҕону ийэ уонна аҕа бииргэ, көмөлөөн ииттэхтэринэ эрэ туруктаах өйдөөх санаалаах буола улаатарын суох оҥоруу.
3. Таҥаһа суох, сыгынньах сылдьыылара элбээһинэ.
Европа дойдуларыгар үөрэх, билии аһара баран сайдыылара дьон икки аҥы арахсыыларын үөскэттэ. Олохтоохтор бары үөрэҕи, билиини баһылаан үлэ салайар өттүгэр үлэлиир буоллахтарына, кэлиилэр, үөрэҕэ суохтар үлэ илиинэн үлэлэнэр өттүн кыайа-хото үлэлииллэр. Кэлиилэр Европаҕа күргүөмүнэн кэлиилэрэ элбээтэ. Европа дьоно уларыйан эрэллэр.
Новгородцев Павел Андреевич
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Гугеноттар
Гугеноттар (les Huguenots) — XVI үйэттэн маннык Франция протестааннарын (кальвинистары) ааттыыллар.
Харди, Том
Э́двард То́мас (Том) Ха́рди (Edward Thomas «Tom» Hardy; 1977 бала5ан ыйын 15 күнүгэр төрөөбүт Англия актера. BAFTA бириэмийэ хаhаайына, «Оскар» бириэмийэтин сорунааччыта, Hardy, Son & Baker компания олохтооччута. «Стюарт: Прошлая жизнь» диэн киинэ5э уhуллан баран аатырбыта, киинэ5э сүрүн оруолу оонньоон, BAFTA бириэмийэтин ылбыта.Кини биллэр киинэлэрэ «Бронсон», «Рок-н-рольщик», «Начало», «Воин», «Легенда», «Самый пьяный округ в мире», «Тёмный рыцарь: Возрождение легенды», «Лок», «Безумный Макс: Дорога ярости», «Выживший», «Дюнкерк» уонна «Веном».
Эдэр сааhа
Том Харди, ыалга со5отох о5о, Лондон ар5аа уокуругун Хаммерсмиттан төрүттээх. Ийэтэ Энн ирландскай ыалтан төрүттээх, худуоһунньук үлэлээх. А5ата Эдуард (Чипс) Харди комедия суруйааччыта. Харди «Ридс» уонна «Тауэр-Хаус» оскуоларыгар үөрэммитэ, Ричмондской театральнай оскуолатыгар, онтон Drama Centre London үэрэ5игэр туттарсыбыта. Кини карьератын байыаннай драматтан са5алаабыта. Том маҥнайгы киинэтэ байыаннай триллер буолар «Чёрный ястреб» (2001).
Олоҕо
Эдэр сааhыгар Харди аргыга уонна наркотикка ыллаттара сылдьыбыта, 2003 сыллаахха бырахпыта.
1999 сыллаахха Саре Уорду ойох ылбыт. Номнуо 5 сылынан арахсыбыттара.
Том биир уол о5олоох уруккуу дьүөгэтиттэн Рэйчел Спид (8 муус устар 2008 төрөөбүтэ).
2009 сыллахха «Грозовой перевал» диэн киинэ5э уhулла сылдьан Шарлотта Райли диэн актрисалыын билсэр. От ыйын 2010 сылыгар Шарлотта5а кэргэн ылаары ыйытыы онорор. От ыйын 2014 сылыгар Франция5а сыбаайбаларын онороллор. Онтон Алтынньы 2015 сылыгар дьиэ кэргэҥҥэ уол о5о төрүүр.
Дэгэрэҥ
Дэгэрэҥ - атахтарыҥ төбөтүнэн хардары-таары дэгэйэн чэпчэкитик хаамыы, эккирээһин, сүүрүү. Холобур, оһуохайдыыр киһи дэгэрэҥ үктүүр диэн буолар.
Бөрө бөртөлөөх сон
Бөрө бөртөлөөх сон - бөрө илин атаҕын хара дьураалаах тыһыттан тигиллибит сон. Олоҥхоҕо, ырыаҕа хоһуйуллар сон. Биир эмэ бөрө оннук дьураалаах тыстаах буолар эбит, ону мунньан сон тиктиэм диэтэххэ, дьэ элбэхтэн аттарыллара буолуо
Итэҕэл үөскээһинэ
Өй-санаа тус-туспа өрүттэртэн; үгэстэртэн, үөрүйэхтэртэн, куттартан хомуллан, таҥыллан, мунньуллан үөскүүрүн быһаарар таҥара диэн тылынан этиллэр итэҕэл сахалар төрүт итэҕэллэрэ буолар. Таҥ, таҥар, таҥара диэн тыллар сахалыы өйдөбүллэрэ өй-санаа үөскээһинигэр, мунньулларыгар, тус-туспа үгэс буолан таҥылларыгар сөп түбэһэллэр.
Сахалар таҥара диэн былыр-былыргыттан бэйэлэрин итэҕэллэрин ааттыыллар. Таҥараҕа итэҕэл олус былыргы кэмнэргэ саҥа эра арыллыан быдан инниттэн Алтайга үөскээн тэнийбитин туһунан Евразия омуктарын, түүрдэри үөрэтээччи Мурад Аджи улахан үлэтигэр суруйар. (1,258).
Омуктар күүһүрбүт, сайдыыны баһылаабыт кэмнэригэр атыттары сэриилээн кыайдахтарына бэйэлэрин таҥараларын, итэҕэллэрин атын омуктарга тарҕаталлар, кинилэр урукку итэҕэллэрин умуннараллар. Урукку колониялары сэриилээн ылыы саҕана сайдыыны ситиспит, кыайбыт омуктар таҥараларын кыайтарбыт омуктарга күүстэринэн эмиэ соҥнууллара.
Элбэх киһи баҕа санааларын биир сыалга түмнэхтэринэ санаалара күүһүрэрин былыргыттан билэллэр. Бары баҕа санааларын итэҕэйэллэрэ эбиллэр, санаалара өссө күүһүрэр. Элбэх киһи санааларын күүһүн түмүллүүтүн табан туһаныы итэҕэйэр дьон элбээн иһиилэригэр тириэрдэр.
Билигин хас биирдии таҥара туһунан үөрэхтэр бэйэлэрэ таҥараларын туһунан өйдөбүллэри оҥостон туһаналлар. Саха тылын кылгас быһаарыылаах тылдьытыгар таҥараны бу курдук быһаараллар. Таҥара диэн итэҕэл үөрэҕинэн бүтүн Аан дойдуну айбыт уонна дьаһайар, киһи курдук мөссүөннээх үрдүкү айыы. Таҥара хаптаһыҥҥа, холустаҕа ойууламмыт, металга быһыллан оҥоһуллубут мэтириэтэ. (2,179).
Бу таҥараны быһаарыылартан бастакыта, атын улахан православнай, мусульманскай итэҕэллэри быһаччы үтүктүү, батыһа сатааһын буолар. Сахалар “Киһи - Айылҕа оҕото” буоларын билинэннэр ханнык да таҥара сири-дойдуну, айылҕаны айбатаҕын, айыы диэн киһи ураты, саҥаны айар өйө-санаата эрэ буоларын итэҕэйэллэр. Онтон иккиһэ, сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ билэр иччи, түүктүйэ, эмэгэт диэн өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр. Былыр-былыргыттан үрүҥ, үтүө санаалаах киһи кута иҥэриллибит бэлиэ маллара аймах-билэ дьонугар көмөлөөхтөрүн сахалар билэллэр уонна олохторугар туһаналлар этэ. Кини оҥорбут үрүҥ, үтүө дьыалаларыгар, үгэстэригэр эдэрдэри, кэлэр көлүөнэлэрин уура сылдьан үөрэтээрилэр эмэгэт, түүктүйэ оҥорон туһаналлара.
Былыр-былыргыттан сахалар таҥаралара киһи кутун итэҕэйиигэ олоҕурар. Айылҕаҕа куттар араас көрүҥү ылыммыттара биллэллэр; кут бэйэтэ сылдьар, кут туох эмэ малга иҥэр, куту ханнык эмэ бүтэй иһиккэ хаайан илдьэ сылдьаллар. Бу көрүҥнэри маннык араартыахха сөп:
1. Иччилэр. Киһи эбэтэр кыыл кута туохха эмэ иҥэн эбэтэр олохсуйан сылдьыыта. Дьиэ иччитэ, мас иччитэ, хайа иччитэ эҥин диэн буолаллар.
1605
1605 сыл.
Итэҕэл үөскээһинэ
2. Үөрдэр. Киһи кута бэйэтэ бэйдиэ, урут олорбут сирдэринэн сылдьарын ааттыыллар.
1605
Туох буолбута
Муус устар 13 - Борис Годунов өлөр, кини оннугар уола Федор ыраахтааҕы буолар.
Итэҕэл үөскээһинэ
3. Туос түүктүйэлэр эбэтэр туой көһүйэлэр. Үтүө киһи кутун ити иһиттэргэ хаайан илдьэ сылдьыы ааттанар.
Бу сахалар итэҕэйэр таҥаралара киһи кута туох көрүҥү ылыммыттарынан эрэ уратыланаллар. Бары таҥаралар дьайар күүстэрэ кыахтаах киһи кута буолар. Кут ханнык иһиккэ хаайыллыбытыттан эбэтэр иҥмититтэн туга да уларыйан хаалбат. Хаптаһыҥҥа уруһуйдаммыт мэтириэттэр, маһынан оҥоруллубут эмэгэттэр эмиэ куту уларыппаттар. Арай бу кут бэйэтэ төһө күүстээҕэ, кыахтааҕа эрэ быһаарар оруолу ылар.
Атын омуктар таҥараларын күлүктэригэр иҥэриллибит үтүө дьоннорун куттара бэйэлэрин курдук санаалаах, саҥалаах дьоҥҥо көмөлөһөллөр, атын өйдөөх-санаалаах, туспа тыллаах дьону туораталлар. Сахалар атын омуктары баттаан, симэлитэн, сирдэрин-дойдуларын былдьыыр өйдөрө-санаалара былыр-былыргыттан суох. Ол бэлиэтинэн саха дьонугар таҥаралара элбэҕэ буолар. Сахаларга холбоспут, саха буолбут булчуттар Байанай, сылгы көрөөччүлэр Дьөһөгөй, ынах сүөһү көрөөччүлэр Ынахсыт, Иэйиэхсит таҥараларын илдьэ сылдьаллар. Нууччалар атын омуктары баһылыырга ыҥырар православнай таҥараларын өйдөрө-санаалара саха дьонун таҥараларын суох оҥоро, туората сатыыра үөрэхтээх, сайдыылаах дьон өйдөрүгэр-санааларыгар хайа да өттүнэн сөп түбэспэттэр.
Таҥаралар хантан кэлэн баар буолбуттарын быһаарыы билигин да дьоҥҥо кыалла илик боппуруос буолар. Ол барыта таҥара диэн өй-санаа үөрэҕэ, итэҕэл буолара уонна быһаарыыта икки өрүттээҕиттэн, икки аҥы тутулуктааҕыттан үөскээн тахсар. Өй-санаа, итэҕэл үөрэҕин сахалар «Айыылаах-таҥаралаах» диэн холбуу этэн ааттыыллар. Бу холбуу этиилэрэ итэҕэл икки өрүттээҕин чуолкайдык быһаарар. Ол өрүттэрэ манныктар:
1. Таҥара итэҕэлэ. Таҥара итэҕэлэ диэн дьон бэйэлэрин өйдөрө-санаалара, ситиһэ сатыыр баҕа санааларын итэҕэйиилэрэ, ону үгэс оҥостуулара ааттанар. Оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын үчүгэй киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэтэринэн таҥара үөрэҕэ аан бастаан өйү-санааны салайар, киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга иитэр, үөрэтэр.
2. Үрүҥ айыы итэҕэлэ. Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн урукку, иннинээҕи олорбут элбэх көлүөнэ дьон үтүө, үчүгэй өйдөрүн-санааларын, үөрэхтэрин, тылларын, үгэстэрин итэҕэйии, тутуһуу, олору толоруу, харыстааһын өйө-санаата буолар. Аныгы тупсубут өйдөөх-санаалаах көлүөнэлэргэ сөп түбэһэр өрүттэрин, ол аата үрүҥүн эрэ талан ылан туһаныы ааттанар, онтон былыргы, өйдөрө-санаалара өссө да сайда илик дьон оҥорбут хара айыылара умнуллар, хаалларыллар аналлаахтар.
Итэҕэл үөрэҕин бастакы чааһа дьон өйө-санаата сайдан истэҕин аайытын ситиһэ сатыыр баҕа санаалара, саҥаны айыыны оҥороллоро аһара элбээн иһиитин үөскэтэриттэн итэҕэл иккис чааһа, Үрүҥ айыылартан тутулуктаах өттө харыстыыр, уларыппат аналлаах. Үрүҥ айыылартан тутулук диэн омуктар тылларын, олохторун үөрэҕин, былыргы үгэстэрин, үөрүйэхтэрин ордук күүскэ харыстааһын, тутуһуу, уларыппат буолуу ааттанар. Итэҕэл бу икки өрүттэриттэн хайалара да аһара барбакка хайаан да тэҥнэһии балаһыанньатын тутуһа сылдьыахтаахтара өй-санаа сайдыыта туруктаах, дириҥ силистээх, олохтон тутулуктаах буолуутун хааччыйар. Өй-санаа, салгын кут үөрэҕи ситиһэн, саҥаттан саҥаны арыйан аһара түргэнник сайдыыта олохтон, айылҕаттан тутулуктаах эт-сиин сиппэккэ хаалан хаалыытын үөскэтиэн сөп. Эт-сиин быраҕыллар туруктанар. Итэҕэл Үрүҥ айыылартан тутулуктаах өттө оннук балаһыанньаны үөскэппэт, былыргы үгэстэри харыстыыр аналлаах.
Омуктар ханнык таҥаралара дьоҥҥо ордук туһалаах буолара билигин да биллэ илик. Хас биирдиилэрэ бэйэлэрин таҥараларын хайгыыллар. Олохторугар ыарахан кэмнэр кэллэхтэринэ таҥараларыттан көмө көрдөөн үҥэллэр, бэйэлэригэр эрэ элбэх үчүгэйи оҥороругар ыҥыраллар, көрдөһөллөр.
Кут-сүр үөрэҕэ сайдыыта таҥара диэн тугун, туохтан үөскүүрүн быһаарыыга улахан оруолу ылар. Ол курдук сахалар ойууннара киһи кута, санаата туспа күүстээҕин, атыттар өйдөрүгэр-санааларыгар дьайар кыахтааҕын былыргыттан билэн туһаналлара. Киһи баҕа санаата үгэс буолан бэйэтин салайара таҥара үөскээһинигэр тириэрдибит. Таҥара диэн сахалар өйдөрүгэр олус дириҥник иҥмит өйдөбүл буолар, таҥара туһунан элбэх өс хоһооннорун үөскэппиттэрин билигин да туһана сылдьабыт. Саха дьонун өйдөбүллэригэр таҥара уонна итэҕэл биир өйдөбүл курдуктар. Ол эрээри таҥара диэн бэйэтэ үтүө, үчүгэй санаа түмсүүтэ буоллаҕына, итэҕэл диэн быдан киэҥ, дириҥ үөрэх буолар. Бу үөрэххэ хас да сүрүн өйдөбүллэр холбуу киирсэ сылдьаллар:
1. Кут-сүр үөрэх өйдөбүллэрэ бары таҥаралар үөрэхтэрин төрүттэринэн буолаллар. Кыахтаах киһи күүстээх кута-сүрэ аймах дьонугар көмөлөһөр кыахтааҕа таҥара үөскүүрүгэр төрүтүнэн буолбут. Киһи кута Айылҕа араас матырыйаалларыгар иҥэн уһун кэмҥэ сылдьар кыахтааҕын туһаныы таҥараны үөскэтэр. Арҕааҥҥы омуктар таҥаралар мөссүөннэрин ханнык эрэ кут иҥэр матырыйаалыгар уруһуйдаан баран, онно кут иҥэрэн таҥара оҥостоллор. Кэлин бу таҥаралара кинилэр үчүгэйгэ баҕарар, кини курдук буола сатыыр санааларын киһитигэр кубулуйан хаалбыттар. Бу кут иҥмит мөссүөнүттэн көрдөһөн, көмө көрдүүргэ туһаналлар. Илиҥҥи омуктар киһи курдук улахан эмэгэккэ кут иҥэрэн бэйэлэрин үчүгэй баҕа санааларын киһитэ оҥороннор, ол киһи курдук буола сатыыр баҕа санааны үөскэтинэллэр.
Былыргы сахалар кыахтаах ойуун киһи кутун туос эбэтэр туой түүктүйэҕэ хаайан эбэтэр эмэгэккэ иҥэрэн илдьэ сылдьар эбиттэр. Ыарахан кэмнэр кэллэхтэринэ олортон көмө, күүс, тирэх көрдүүллэр, олоҕу кини олорбутун курдук олорорго үөрэнэллэр. Улахан ойууннар уҥуохтарыттан күүс-көмө көрдүүллэрэ эмиэ баарын араас суруйуулар бигэргэтэллэр.
Бары таҥара үөрэхтэрин төрүттэринэн сахалар билэр уонна олохторугар туһана сылдьар кут-сүр үөрэхтэрэ буолар. Саха дьоно кут-сүр үөрэх төрүттэрин былыр-былыргыттан бэйэлэрин олохторугар, оҕолорун иитэллэригэр туһаналлар. Үөрдэри, иччилэри бу куттар араас көрүҥнэри ылынан сылдьаллар диэн былыргыттан итэҕэйэллэр.
2. Норуот өр кэмҥэ мунньуммут олоҕун үөрэхтэрэ таҥара үөрэхтэригэр кубулуйан сылдьаллар. Дьиэ кэргэн олоҕун төрүттэрэ, оҕону иитии-үөрэтии үгэстэрэ, киһи киһиэхэ сыһыанын уратылара барылара таҥара үөрэхтэригэр кубулуйбуттар. Олох үөрэхтэригэр сыһыаннаах сиэри-туому толоруулары таҥара үлэһиттэрэ баһылаан салайаллара ордук оруннаах, туһалаах. Сир үрдүгэр уһуннук олорбут омуктар бэйэлэрин олохторугар мунньуммут уоппуттара, үгэстэрэ элбэх буолара эмиэ биллэр.
Сахаларга олохторун сиэрдэрэ-туомнара, үгэстэрэ олус элбэхтэр. Арай олохторун үөрэхтэрин умнан, хаалларан кэбиспэккэ, салгыы сайыннаран эдэр көлүөнэлэрин иитиигэ-үөрэтиигэ туһана сылдьаллара эрэ эрэйиллэр. Кут-сүр, сэт, киһи буолуу, киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу үөрэхтэрэ бары холбоһон саха дьонун олохторун үөрэхтэрэ диэн ааттаналлар. Онтон бу үөрэхтэр бары холбоһоннор сахалар таҥараларын үөрэҕэ, итэҕэллэрэ буолаллар.
3. Салайар былаас таҥара дьиэтин кытта бииргэ кыттыһан үлэлээһиннэрэ таҥара дьиэтин уонна былааһы күүһүрдэр. Хардары-таары бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн-толорсон биэрэннэр государстволарын күүһүрдэллэр. Дьон бары биир итэҕэлгэ түмсүүлэрэ санааларын түмэр, күүһүрдэр. Омук дьоно биир итэҕэлгэ түмсэр санаалара олох ыараатаҕына ордук эбиллэр. Олох ыарахаттарын туоруурга итэҕэл оруола үрдээн биэрэр. Салайар былаас уонна итэҕэл бииргэ түмсэн үлэлээһиннэрэ государствоны тоталитарнай, диктаторскай салайыныыга тириэрдэр, таҥара дьиэтин сайыннарар, ол иһин государство күүһүрэр.
Католическай, православнай уонна мусульманскай таҥаралар олус улахан диктатураны үөскэтэннэр биир киһи баһылааһыныгар киирэннэр биир таҥараны үөскэппиттэр. Онтон буддистар уонна джайнистар өй-санаа уратыларын билэн туһаналларыттан биир таҥараны үөскэппэтэхтэр. Сахалар өй-санаа үөрэҕэ "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиини тутуһарын билэллэриттэн биир таҥараны үөскэтэ сатаабаттар.
Саха дьоно уһун кэмнэр усталарыгар ыраахтааҕылаах Россия православнай таҥаратын дьиэтин батталыгар, туоратыытыгар уонна албыныгар олороннор ити, таҥара дьиэтин букатын итэҕэйбэт, ылыммат буолан хаалбыттар. Олохтоох дьон санааларыгар таҥара дьиэтиттэн билигин даҕаны «инородец» диэн туоратар тылынан илгийэр, таҥара дьиэтин үлэһитэ «владыка» диэн ааттанара былыргы импиэрийэҕэ төннүүгэ ыҥырарын дьонтон кыайан кистээбэт.
Саха дьоно кут-сүр үөрэҕин билэллэр, бу уһун үйэлэр тухары мунньуммут олохторун үөрэхтэрэ буолар. Саха дьонугар таҥаралара билигин баар. Киһи таҥара диэн ааттаах. Оҕолору киһи буолууга иитэр, үөрэтэр аналлаах. Арай салайар былаастара суох буолан таҥаралара күүһүрэр кыаҕа аҕыйах. Ханнык баҕарар өй-санаа бэйэтэ мөлтөҕүн курдук сахалар таҥаралара билигин эмиэ мөлтөх.
Сахалар уһун үйэлэрдээх үөрэтиилэрин түмүгүнэн хаан аймах киһи кута-сүрэ аймахтарыгар эрэ көмөлөһөрө биллэр. Былыргы кэпсээннэргэ кэпсэнэринэн улуу, кыахтаах ойуун улахан холоруктары түһэртээн бэйэтин аймаҕын быыһаабыт түбэлтэлэрэ биллэллэр. Атаҕастаммыт киһи улаханнык иэйэн-туойан көрдөстөҕүнэ ойуун кута көмөлөһөр эбит. (3,152).
Дьон олохторугар былыргыттан олохсуйбут үгэстэри тутуһуу, өлбүт дьон уҥуохтарын ытыктааһын өйдөбүллэрэ кытаанахтык тутуһуллаллара ирдэнэр. Үйэлэргэ олохсуйбут сиэри-туому тутуспаты, кэһиини сөбүлээбэккэ улахан ойууннар сүүнэ холоруктары, этиҥнэри түһэрэннэр, өбүгэлэр үгэстэрин кэспэккэ үөрэтэллэрин суруйааччылар бэлиэтииллэр. (4,147). Ойуун уҥуоҕун ытыктаабакка куһаҕаннык тыллаһар дьону өйдөтөөрү күүстээх холоругу түһэрбитин туһунан кэпсээни Сэһэн Боло эмиэ үлэтигэр киллэрбит. (5,216).
Норуоттары баһылыыр тоталитарнай режимнэр хайа эрэ бэйэлэрин киһилэрин кутун олус улаатыннараннар, үрдэтэннэр улахан, дьон бары итэҕэйэр таҥараларыгар кубулуталлар. Атын норуоттары баһылыыр баҕаларын толорууга бу таҥараларын туһаналлар.
Билигин баар улахан таҥаралар бары күүстээх тоталитарнай салайыылар баһылыыр кэмнэригэр үөскээбиттэрэ. Дьон өйө-санаата биир сыалга түмүллүүтүн күүһүттэн таҥаралар күүһүрэн иһэллэр. Сэриитимсийбит былыргы государстволар атын сирдэри сэриилээн ылалларыгар таҥара күүһүн олус туһаммыттара биллэр. Американы арыйан бас бэриннэрии кэмигэр католическэй таҥара дьиэтэ улахан оруолу ылбыта. (6,246). Россия Азияны сэриилээн ылыытыгар православнай таҥара дьиэтэ кыаҕа баарынан кыттыспыта. Аан маҥнайгы воеводалар Саха Сиригэр кэлээт да сахалартан бэйэлэрин итэҕэллэрин ылынааччылары таҥараҕа сүрэхтээн барбыттара. (7,22). Сахалартан саҥа итэҕэли ылынар дьоҥҥо чэпчэтиилэри оҥороллоро, үс сыл устата араас хомуурдартан уонна нолуоктартан босхолуур туһунан укаас таһааран бэйэлэрин таҥараларын үөрэҕин тарҕатыыга туһаммыттара. (7,72). Туроктар Европа государстволарын сэриилээн ылан бараннар олохтоохтору күүстэринэн эбэтэр тугунан эмэнэн мэҥиэлээн мусульманскай итэҕэли ылыннараллара. (8,280). Коммунизм идеятын Арҕаа Европаҕа тарҕатыы фашистскай Германияны кыайыы кэнниттэн кыаллыбыта. ССРС Европа дойдуларын босхолооһунун кэнниттэн государстволарга салайар былааһы коммунистическай партиялар ылбыттара. (9,97).
Тоталитарнай тииптээх салайыныылаах государстволар бэйэлэрин итэҕэллэригэр кыайбыт норуоттарын күүстэринэн киллэрэллэрэ, араас репрессиялары туһананнар бэйэлэрин таҥараларын итэҕэйээччилэр элбээн иһиилэрин ситиһэллэрэ.