cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лепс Григорий Викторович
Ситиһиилэрэ
2007 — Премия «Золотой граммофон» (дуэт с Ириной Аллегровой «Я тебе не верю»). 2008 — Национальная музыкальная премия «Муз-ТВ» в номинации «Лучший дуэт года» (дуэт с Ириной Аллегровой «Я тебе не верю»). 2008 — Премия «Рекордъ-2008» в номинации «Альбом артиста» (за самые большие продажи альбома «Вся жизнь моя — дорога...»). 2008 — Премия «Золотой граммофон» (дуэт со Стасом Пьехой «Она не твоя»). 2009 — Национальная музыкальная премия «Муз-ТВ» в номинации «Лучший дуэт года» (дуэт со Стасом Пьехой «Она не твоя»). 2009 — Приз Леонида Утесова (получил из рук Валерия Леонтьева на Песне года). 2009 — Премия «Золотой граммофон» (песня «Я тебя не люблю»). 2010 — Премия «Золотой граммофон» (песня «Уходи красиво»). 2010 — Диплом «Лучшей песни 2010 года» (дуэт с Валерием Меладзе «Обернитесь»). 2011 — Первая Русская Премия RU.TV в номинации «Лучший дуэт года» (дуэт с Валерием Меладзе «Обернитесь»). 2011 — Заслуженный артист РФ — за заслуги в области музыкального искусства. 2011 — Две премии «Золотой граммофон» (песни «Настоящая женщина» и «Самый лучший день»). 2011 — Диплом «Лучшей песни 2011 года» (песня «Самый лучший день»).
Иванов Василий Федотович
200px|thumb|right|Иванов Василий Федотович Иванов Василий Федотович (10.08.1936—22.04.1996) — нуучча сахаҕа сыһыаннаах XVII—XVIII үйэтээҕи докумуоннарын үөрэппит чинчийээччи, устуоруйа билимин дуоктара.
Олоҕун олуктара
В. Ф. Иванов — Саха Сирэ Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинээҕи кэмин устуоруйатын (историографиятын уонна источниковедениетын) чинчийбитэ, 50-н тахса үлэни суруйан бэчээккэ таһаарбыт.
Абрамова Оксана Ивановна
Олоҕун олуктара
1968 с. балаҕан ыйын 25 күнүгэр Усуйаана улууһун Тумат бөһүөлэгэр төрөөбүтэ. Новосибискайдааҕы хореография училищетын 1986 с. бүтэрбит.
1986—2003 сс. Дьокуускайдааҕы музыка тыйаатырын балетын артыыһа.
2004 сылтан Дьокуускайдааҕы хореография училищетыгар классическай үҥкүү педагога.
Потапов Серафим Георгиевич
Кини 1904 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар баай атыыһыт Георгий Батаакап кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1915 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ оскуоланы, 1919 Дьокуускайга реальнай училищены бүтэрбитэ.
1920—22 сылларга хомсомуол (ЫРКС) Бүлүү уеһынааҕы кэмитиэтин сэкиритээринэн үлэлиир. 1920 сыл алтынньытыттан БСК(б) баартыйаҕа хандьыдаат. 1922 сыллаахха үрүҥнэр Бүлүү куоратын осадалаабыт кэмнэригэр куорат коменданын көмөлөһөөччүтэ этэ уонна Мастаахха үрүҥнэри утары сэриигэ көхтөөхтүк кыттыбыта. Итинтэн кэлин, 1922-26 сыллардаахха I Москубатааҕы Государственнай университет сэбиэскэй правоҕа факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. 1926—29 сыллардаахха Саха АССР Главсудугар бастаан прокурор көмөлөһөөччүтүнэн, онтон прокурорунан итиэннэ облглавлит сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
1929 сыл муус устарга БСК(б)П Намнааҕы ячейкатын секретарынан үлэлээбитэ. Ити сыл бүтэһигэр БСК(б)П Саха сиринээҕи обкомун информационнай отделын сэбиэдиссэйэ буолбута. 1929—31 сылларга Саха КСК сэкиритээрэ, Саха АССР Совнаркомун консультаана. 1931 сылтан «Автономная Якутия» хаһыат рабселькоровскай отделын сэбиэдиссэйэ. 1931 сыл бүтэһигиттэн Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатын, онтон кыһа Москубатааҕы отделениетын дириэктэрэ (1938 сыл ыам ыйыгар диэри).
Петрова Тамара Ивановна
200px|thumb|right|Петрова Тамара Ивановна Петрова Тамара Ивановна - саха тылын чинчийээччитэ, педагогическэй наука хандьыдаата, СГУ бэрэппиэссэрэ, CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна, биллиилээх общественнай диэйэтэл.
Потапов Серафим Георгиевич
1930-32 сыллардаахха Саха кыраайын үөрэтэр уопсастыбаны салайбыта.
Петрова Тамара Ивановна
1947 с. Тойоку 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.
1948-51 сс. Үөһээ-Бүлүү орто оскуолатын бүтэрбитэ.
Потапов Серафим Георгиевич
1957 сыллаахха бэс ыйын 6 күнүгэр, буруйа суоҕа быһаарыллан реабилитацияламмыта. ССКП Москуба куораттааҕы комитета кинини партияҕа чөлүгэр түһэрбитэ.
Петрова Тамара Ивановна
1951-55 сс. Якутскайдааҕы пединститут, нуучча тылын саха оскуолатыгар үөрэтии салаатын (РОЯШ ЯГПИ) устудьуона.
Потапов Серафим Георгиевич
С. Г. Потапов 20-тэн тахса кинигэни уонна брошюраны 500-тэн тахса ыстатыйаны суруйан бэчээттэппитэ.
Умсаахтар уустара
Бу ууска Саха сиригэр 6 көрүҥ киирэр: Америка ханайа, Күлтэн ханай, Үрүҥ харахтаах ханай, Бэр ханайа, Ханай, Муора ханайа.
Петрова Тамара Ивановна
1955-71 сс. Үөһээ-Бүлүүгэ Маҥаас 7-кылаастаах, Тойоку 8 кылаастаах, Нам орто оскуолатын нуучча тылын учуутала.
1971-82 сс. МП РСФСР национальнай оскуоланы НЧИ Саха сиринээҕи филиалыгар младшай научнай сотрудник.
1982-92 сс. ЯРИУУ алын кылаас методиһа; нуучча тылын хаапыдыратын старшай преподавателэ.
1992-96 сс. CӨ Үөрэҕин министерствотын үөрэх-методика салаатын начальнига, кылаабынай специалииһа.
1996-2006 сылтан СГУ саха тылын уонна култууратын факультетыгар доцент; стилистика уонна тылбаас хаапыдыратын профессора.
Үлэтэ
Тамара Ивановна сүүстэн тахса ноуучнай уонна методическэй үлэ ааптара,"Ийэ тыл" көҥүл түмсүү биир тутаах киһитэ,Саха араадьыйатыгар хас да сыл тухары тыл култууратыгар аналлаах биэрии ыыппыта.
Тамара Ивановна тылбаасчыт быһыытынан 1. Икки тылынан "П.А. Ойунский. Новые переводы стихотворений" (2003) 2. Улуу Кыайыы 60-сааһыгар аналлаах "Любимые наши песни"/ "Норуот таптыыр ырыалара" (2005) 3. Иван Гоголев, Леонид Попов, Илья Ча5ыл5ан хоһооннорун тылбааһа. 4. Биэс тылынан тылбаастаммыт Виталий Власов хоһоонун уонна ырыатын хомуурунньуга "Боотур Ууспун" (2008) 5. "Манас" кыргыз омук улуу айымньыта (2014)
Куһаҕаны арааран билии
Куһаҕан быһыылары оҕоҕо урутаан, аан бастаан үөрэтиини сахалар үөрэхтэрэ тутуһар. Ол курдук дьон бары үчүгэй быһыылары оҥоро сатыылларыттан үчүгэй быһыылар аһара элбэхтэр, онтон куһаҕан быһыылар букатын тарбахха баттанар курдук аҕыйахтар. Аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары оҕо билэр кыаҕа улаханыттан үөрэх ордук ситиһиилээх буоларын хааччыйар кыахтааҕын туһаналлар. Ол иһин «Тоҕус айыыны оҥорума» диэн оҕолорун үөрэтэллэр. Сахалар бу үөрэхтэрин табата, туһата улахана арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр «Что не запрещено, то можно» диэн этиилэринэн бигэргэтиллэр.
Оҕо куһаҕантан кэһэйдэҕинэ сэрэхтээх буолара биллэрдик улаатара, аныгыскы сырыыга сыыһа-халты туттунарыттан көмүскэл буолар. Ол курдук оҕо тураары охтон, тиэрэ түһэн төбөтүн ыарытыннардаҕына, аны охторугар тиэрэ барбакка, олоро түһэргэ түргэнник үөрэнэр.
Оҕо сэрэхтээх буолуута, бэйэтин харыстаныыта кыра эрдэҕинэ ордук улахан. Биирдэ кэһэйдэ даҕаны, аны ону ончу тыыппат буоларга үөрэнэ охсор. Оҕо бу өйүн-санаатын уратытын сахалар былыр-былыргыттан билэн олохторугар, оҕолорун иитэллэригэр туһаналлар. Бу үөрэх биир салаата тарбаҕы хаарыттаран үөрэтии диэн ааттанар уонна оҕо тарбаҕын итии чааскыга, чаанньыкка хаарыттаран, кэһэтэн үөрэтиигэ олоҕурар. Маннык үөрэммит оҕолор итиини тоҕо тардынан эрэйгэ түбэһэллэрэ биллэрдик аҕыйыырыттан төрөппүттэр бары кэриэтэ туһаналлар.
Биһиги билигин итэҕэли үөрэтиибит ити үөрэхтэн тирэх ылан сайдар уонна оҕо кыра эрдэҕинэ оҥорор быһыыларыттан ийэ кута быһалыы үөскүүрүн арыйар. Оҕо бу кэмҥэ үөскээбит ийэ кута кинини үйэтин тухары салайыыга кыттыһарын арыйабыт.
Куһаҕан быһыылары оҥорор оҕо бу быһыыта үгэс буолан иҥнэҕинэ куһаҕан быһыылаах оҕо буолар. «Бу куһаҕан быһыы, маны оҥорума»,- диэн этии оҕо куһаҕан, туһата суох, буортулаах быһыылары оҥорбот, туттунар буолуутугар үөрэтэр. Элбэхтик ытыыр оҕо «Куһаҕан оҕо» буолан ылыан сөп. Оонньууру былдьаһар, ымсыыран иһэр оҕо, «Ыт курдук» куһаҕан майгыланан хаалыан сөп.
Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥоруутуттан, буккуйуутуттан оҕо төрөөтөр эрэ «үчүгэй киһи» буолан хаалыыга кубулуйбута, куһаҕан быһыылар суох буолан хаалбыттарын курдук өйдөбүлү дьоҥҥо үөскэппитэ. Бу өй-санаа дьайыытыттан, оҕо барыта үчүгэй диэн өйдөбүл үөскээһиниттэн, дьон оҕолорун куһаҕан быһыылары оҥорбот буолууга арааран үөрэппэт буолбуттара билигин да салҕанан баран иһэрэ хомолтолоох.
Дьон бары үчүгэй, бэйэлэригэр туһалаах быһыылары оҥоруохтарын баҕараллар, оҥоро сатыыллар. Оҕолоругар үчүгэй быһыылаах дьон буола улааталларыгар баҕараллар уонна тугу да оҥорботтор, оҕолоро бэйэлэрэ үчүгэй быһыылаах буолуохтара диэн сыыһа санааҕа оҕустарбыттар. Манна ордук улахан буортуну «айыы үөрэҕин» айааччылар оҥоро сылдьаллар. Ол курдук кинилэр оҕо ийэ кута халлаантан түһэр диэн дьону, төрөппүттэри албынныы сылдьаллар. Олоххо оннук буолбатах, өй-санаа сайдыыта элбэхтик үлэлээтэххэ, үгэс үөскээтэҕинэ эрэ үөскүүр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥоро үөрэннэҕинэ эрэ үчүгэй үгэстэр үөскээннэр үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатар кыахтанарын таба өйдүөхпүт этэ.
Оҕо кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥотторбот ордук диэн этэ, суруйа сатыыбыт. Элбэхтик куһаҕан быһыылары оҥоро үөрэнэн хааллаҕына, соннук үгэстэр үөскүүллэриттэн куһаҕан майгыланан, куһаҕан быһыылары оҥорор киһи буола улаатан хаалыан, төрөппүттэрин кэлин хомотуон сөп.
Бука бары үтүө санаалаах, үчүгэйи оҥорор дьон буолуохпутун баҕарабыт. Бу үтүө баҕа санаабытын ситиһэргэ сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэрин хайаан да тутуһарга наадатын умнан сылдьабыт. Ол аата үчүгэй диэн баар буолуута аҥар өттүгэр куһаҕан баар буоллаҕына эрэ үөскүүрүн, кыайан араарыллан биллэрин аахайбакка сылдьабыт.
Оҕо кыра эрдэҕинэ, ол аата 5 сааһыгар диэри куһаҕан быһыылары билбэт буолара ордук. Бу кэмҥэ ийэ кута иитиллэр, ол аата үгэстэргэ быһаччы үөрэнэр кэмигэр, куһаҕан үгэстэри түргэнник иҥэриммэтин туһугар олору билбэтэ туһалаах.
Оҕо салгыы улаатан бэйэтин өйүнэн-санаатынан салаллар кэмигэр аны куһаҕан быһыылары барыларын билэр буолара наада. Бу кэмҥэ оҕо тугу билбитинэн, үөрэммитинэн салалларыттан, куһаҕан быһыылары үчүгэйдэртэн арааран биллэҕинэ эрэ, олору оҥорбот буолар кыахтанар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ «Тоҕус айыыны оҥорума» диэн оҕолору үөрэтэрин туһаныа этибит. Төрөппүттэр оҕо өйө-санаата сайдыытын уларыйар кэмин чуолкайдык билэн оҕолорун үөрэтэргэ туһаналлара сөп этэ.
Куһаҕан быһыылары үчүгэйдэртэн арааран билбэт оҕо олору оҥорор кыаҕа улаатан хаалара үчүгэйгэ тириэрдибэт. Ону-маны билиэн-көрүөн баҕата батарбакка аҥардастыы боруобалыыр санаатыттан олору оҥорор кыахтанарыттан куһаҕан быһыылары арааран билэрэ эрэ харыстыыр.
Саҥа дьылы көрсүү елката, харыйата, ону симээһинэ, киэргэтиитэ суох табыллыбат кэмэ кэллэ. Симэммит харыйа саҥа дьылы көрсүһүү үгэһигэр кубулуйбута ыраатта. Дьон арыыччалара тыыннаах елката суох саҥа дьылы көрсөллөрө туохтара эрэ тиийбэтин биллэрэр буолла. Лесхозтар анаан-минээн үүннэрэн син сөп буолар мастары атыыга таһаараллар. Мастар сыаналара төһө уһуннаахтарыттан, лабаалара хойуутуттан тутулуктанар.
Босхону туһана үөрэммит сэбиэскэй дьон тобохторо бэйэлэрэ баран кэрдэн ылалларын ордороллор. Саҥа дьыл кэлиитигэр үүнэн турар мастары кэрдэллэрин күүстээх манааһын да кыайан тохтоппот этэ. Үлэһиттэргэ, манааччыларга туһалаах буолуон сөптөөх саҥаны арыйыыны манна эмиэ туһанан эрэллэр. Бу саҥаны арыйыы киһи куһаҕаны урут биллэҕинэ олору оҥорбот буолар үөрэҕэр тирэҕирэриттэн туһата улахан буолуон сөп.
Лесхоз үлэһиттэрэ аналлаах убаҕаһынан үүнэн турар мастары кэрийэ сылдьан ыстаран кэбиһэллэр. Убаҕас дьиэҕэ киирдэҕинэ ыар сыты таһаарара уонна харыйа иннэтин дьүһүнүн уларытара, бу харыйабыт елка буолан туһалыырын суох оҥорор эбит.
Маннык ыстарбыттарын кэнниттэн дьон үүнэн турар мастары кэрдэллэрэ букатын кэриэтэ тохтообут, суох буолбут диэххэ сөп. Ити курдук киһи өйдөөх-санаалаах уонна онтун бэйэтин туһатыгар, үчүгэй буоларыгар анаан туһанарыттан, куһаҕан диэн тугун билэр буоллаҕына олору оҥорбот кыахтанарын сатаан, табан туһаныахха, куһаҕан быһыыны аҕыйатыахха сөбүн сахалар таҥараларын үөрэҕэ тутуһар. Бу үөрэх «Тоҕус айыыны оҥорума» диэн этиитэ аан бастаан куһаҕаны билэн араарары ирдиир.
Онон киһи бэйэтин уопутунан, билэн-көрөн куһаҕан диэн тугун арааран билэн, олоҕор туһаммат буолуута киһилии быһыылаах киһи буоларыгар тириэрдэр. Итини тэҥэ, киһи үчүгэйи баҕарар, оҥорор санаата элбээтэҕинэ, соччо элбэх үчүгэй быһыылары оҥорор кыахтанарын умнубатахпытына табыллабыт. Үчүгэй санаалары элбэтэр туһугар чугас дьоммутугар, атын дьоҥҥо барыларыгар үтүөнү саныахха, оччоҕуна саныыр санааларбыт үчүгэй үгэскэ кубулуйуохтара, үчүгэй санаалаах киһи буоларга олук ууруллар кыахтанар. Бу өйү-санааны тупсарыы биир тутаах, туһалаах быһаарыыта буоларын олохпутугар туһанарбытын сахалар таҥараларын үөрэҕэ хааччыйар.
Харабаев Иван Егорович (Муос Хараабай)
1897 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар III Үөдүгэй нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэнтэн төрөөбутэ. 1918 сыллаахха Бүлүү куоратыгар милиционер. Снитко этэрээтин бастыҥ саллаата. Кини Павлов Федор Федоровиһы (Болтуону) кытта Үөһээ Бүлүүтгэн Булуү уокуругунааҕы байыаннай штабка 1922 сыллаахха өрүс мууһа уста турдаҕына мууһу кытта, арбадынан хаххаланан, айаннаан улахан суолталаах тыллабыры киллэрбитэ. Итини И. Я. Строд бэйэтин «Тайҕаҕа» диэн кинигэтигэр дьиҥнээх героизм быһыытынан сыаналаабыта. Кини холобура суох хорсун, куттанар диэни билбэтэх сэрииһит.
Дүллүкү нэһилиэгэр пенсияҕа олорон өлбүтэ.
Бүөтүр Тобуруокап
Бүөтүр Тобуруокап (25.10.1917—06.03.2001) — саха норуодунай бэйиэтэ, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1957 с.) Петр Николаевич Тобуроков литератураҕа киирбит аата.
Биография
Петр Николаевич Тобуроков 1917 с. алтынньы 25 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгэр (бэйэтэ суруйбутунан Өлөкөөн диэн Тоҥуо Куону диэн Өргүөт сиригэр, быһа холоон алтынньы ортотугар) булчут Ньукулай Тобуроков уонна Евдокия Ксенофонтовна Иванова (Улахан Огдооччуйа) дьиэ кэргэннэригэр бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Биэһигэр 1922 с. төрөппүттэрэ оҕолорун үөрэттэрээри ийэтин дьоно олорор сирдэригэр Ороһуга көспүттэр. Уол аҕатын батан сааһыт, туһахчыт, тууһут, илимньит, мындыр булчут буола улааппыт.
Ааҕарга өссө оскуолаҕа киириэн инниттэн таайа Василий Кустуктуурап үөрэппит.
1945 сылтан ССКП чилиэнэ.
1960 с. Москваҕа Литературнай институкка Үрдүкү литературнай курстары бүтэрэр. Онно үөрэнэр саха эдэр ыччатын суруйуу кистэлэҥнэригэр угуйар, творческай семинары салайан ыытар.
1976—1979 сылларга Литературнай институкка старшай преподавателлиир, саха тылбаасчыттарын үөрэтэр.
1979 сылтан идэтийбит суруйааччы буолар.
Бүөтүр Тобуруокап Дьокуускайга кулун тутар 6 күнүгэр 2001 с. өлбүтэ. Үөһээ Бүлүү Намыгар көмүллүбүтэ.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Николай Николаевич Тобуроков — бииргэ төрөөбүт быраата, учуонай, филология билимин доктора, профессор.
Айар үлэтэ
Таайа Василий Кустуктуурап ааҕарга-суруйарга үөрэппит эрэ киһи буолбатах, хоһоон диэн тугун бастакынан быһаарбыт, тыл уранын истэргэ үөрэппит киһи буолар. Суруйааччы туһунан биир кинигэҕэ маннык суруллубут: «Оччолорго кумааҕы кэмчи кэмигэр, кини көрдөҕүнэ, таайа кэтит лиискэ ортотугар эрэ суруйбут. Тымтыкка суруйа сылдьар киһиэхэ баҕалаах хаарыан кумааҕы икки кытыыта ыраас хаалбытын көрөн, уол олус дьиктиргээбит. Онуоха таайа хоһоон диэн маннык сурулларын өйдөппүт».
Поэт оскуолаҕа үөрэппит дьоннорун, кэлин өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр методист-учуутал буолбут Н. В. Егоровы уонна саха тылдьытын ааптара Г. Ф. Сивцевы, махтана ахтара.
Бииргэ үөрэнэр доҕотторун кытта хоһоон айарга күрэхтэһэллэр эбит. Төрдүс кылааһы бүтэрэллэригэр Г. Кардашевскай, М. Иванов буоланнар үһүөн «Эдэр сибэкки» диэн ааттаан бастакы «хомуурунньуктарын» илиинэн суруйан таһаараллар.
Бүлүүгэ үөрэнэ сылдьан биир дойдулааҕа, кэлин биллэр тылбаасчыт, суруйааччы буолбут Дьүөгэ Ааныстыырабы кытта биир хоско олороллор.
Ырыалара
Христофор Максимовы кытары көрүстэллэр эрэ, ол кэнниттэн кырата биир ырыа баар буола охсоро. Кинилэр бииргэ үлэлээһиннэриттэн үөскээбит ырыалар: «Доҕордоһуу тойуга», «Сир Эйигин төрөппүтэ», «Кырдал кыыһа», «Оҥхой кыыһа Ааныска», «Сардааналаах Ааныкчаан», «Ахтыбата буолуо диэмэ», «Күммүн көрдүүбүн», «Кэтириинэ», «Эт эрэ», «Билсиһиэххэ баар эбит», «Санатта „һай“», «Хаппытыан», «Өндөрүүскэ тиэтэйбэт», «Үөдүгэй киһитэ Миитэрэй», «Маҥаачыйа, Маҥаачыйа», «Тугун баҕас абатай!», «Күнү кытта оонньуубут», «Билэр буукубаларым», «Табахсыт», «Танюша туһунан», о. д. а.
Петр Николаевич хоһоонноругар Никифоров Георгий Максимович, Аркадий Михайлович Алексеев, Егор Михайлович Поликарпов, Николай Иванович Бойлохов, Мария Игнатьевна Константинова, Гавриил Давыдович Кысылбаиков, Виктор Иванович Никаноров уо. д. а. дьон-сэргэ уостан туһэрбэт үгүс ырыаларын айбыттара.
Петр Николаевич хоһооннорун дорҕоонноро бэйэлэрэ музыкальнай олус өйдөнүмтүө тыллардаах, быһаччы өйдөбүллээх буоланнар мелодист үксэ ырыа айар. Үөһэ ахтыллыбыт мелодистар (үксүлэрэ самодеятельнай композитордар) кэннэ биир-икки ырыалаах сүүсчэкэ мелодиһы билсиһиннэриэххэ сөп. Кини хоһоонноругар композитордар ырыалары айаллар. Олортон сорохторун ааттаталыыр буоллахха, Захар Константинович Степанов ырыалара: «Атын ким да хаамса илигэ», «Дулҕа… эмиэ дулҕа!», «Уолаттар диэн, оо, уолаттар», о. д. а. Егор Ильич Неустроев ырыалара: «Сахам сирэ — ийэкэм», «Долгуннар», «Алаас уҥуор», «Кыыс туһунан ырыа», «Этимэ», «Санаар миигин», «Чыычаахтары таптыыбын», «Кетен тахсьпт, кыталыктар».
Полина Николаевна Иванова ырыалара: «Таптал букета», «Сүрэҕим эмиэ», «Частушкалар», «Туллуктар», «Өр да эн сүрэхпэр сырыттыҥ». Оннооҕор сахалыы саҥаны истэн да өйдөөбөт Иван Иванович Филиппов «Туллуктуура Маарыйа», «Тапталлааҕым, ханнаҕын?» диэн эйэҕэс, намыын ырыалары айбыта, оттон Николай Савельевич Берестов — «Умнубутуҥ түргэнин!», «Тойук хор». Александр Дмитриев «Мин саллаат уолабын», «Сибэккилээх кырдал», «Чороон», «Саҥа дьыл киэһэтэ», «Диэх курдукпун», «Мэлдьи бииргэ сылдьыам», «Киэһэ миэхэ тиийээр эрэ», «Буруйдаах үһү саас», о. д. а. айбыта. Петр Николаевич хоһоонноругар иккилии-үстүү мелодист айбыт ырыалара олус элбэх. Олортон сорохторун билсиһиннэрдэххэ маннык: «Дорооболоруҥ, Маарыйалар!» — Егор Поликарпов, Калиста Пахомова, Иван Бурцев тус-туЬунан мелодия айбыттара. «Көтөн тахсыҥ, кыталыктар!» — композитордар Георгий Никифоров, Егор Неустроев. «Һай!» — Христофор Максимов, Алексей Попов. «Чычып-чаап!» Николай Бойлохов, Трофим Семенов, Василий Парников — эмиэ үс самодеятельнай композитордар ырыалара. «Чаай ырыата» — Георгий Никифоров, Владимир Николаев. «Ньургуһунна бэлэхтээ» — Тимофей Стручков, Аркадий Алексеев.
От ыйын 10
От ыйын 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 191-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 192-c күнэ). Сыл бүтүө 174 күн баар.
Полуян Ян Васильевич
200px|thumb|right|Полуян Ян Васильевич Полуян Ян Васильевич (1891—1937) — Саха сиригэр Конфедералистар бастаанньаларын кэнниттэн репрессияны салайбыт киһи.
1891 сыл алтынньы 9 күнүгэр Кубааҥҥа Елизиветинская станицаҕа төрөөбүт.
Хотугу Кавказка сэбиэскэй былааһы олохтоспут.
1922—1925 сыллардаахха Твердээҕи губисполком бэрэстээтэлэ,
Саха сиригэр конфедералиистар бастаанньара бүппүтүн кэннэ Москубаттан ВКП(Б) Киин кэмитиэтин аналлаах хамыыһыйата кэлбит. Бу хамыыһыйайа тойоно — Полуян. Бу кэнниттэн Москубаттан ОГПУ аналлаах бөлөҕө кэлэр. Бу бөлөх салайааччыта — ОГПУ коллегиятын чилиэнэ С. В. Пузицкай. Репрессия саҕаланар. «Ксенофонтовщина» дьыалатынан 272 киһи эмсэҕэлиир, олортон 128 киһитэ ытыллыбыт, 130 киһитэ — араас болдьоххо хаайыллыбыт.
1937 с. хаайыллыбыт, уонна шпионажка, диверсияҕа буруйданан бу сыл алтынньы 8 күнүгэр ытыллыбыт.
Хонуу былааҕа
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Муома улууһун "Хонуу" сэлиэнньэтин былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Дьүһүнэ
Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар. Устатын уонна кэтитин сыһыаннаһыыта 135:90.
Халлаан күөх балаһалар, былаах хаҥас кытыытыттан үөһээ уонна аллараа муннуктарыттан тахсан, ортотунан биир балаһаҕа холбоһоллор. Халлаан күөх өҥ былаах иэнин 1/4 ылар, ортоку балаһа кэтитэ 20 см, муннуктартан тахсыбыт балаһалар кэтиттэрэ — 10 см. От күөх өҥ былаах иэнин 3/4 буолар.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Монреал
Монреал ((Montréal, Montreal) — Канаада, Куэбэк сиригэр баар улахан куорат, дойду иккис улахан куората буолар. Улахан транспортнай артерия. Нэһилиэнньэтэ 4 мөллүйүөн курдук. Арҕаа сир шаарын өттүгэр Париж кэнниттэн иккис улахан франко-тыллаах куорат.
Адамова Ксения Кирилловна
Адамова Ксения Кирилловна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Ланьчжоу
thumb|right|Ланьчжоу куорат панараамата
Ланьчжоу — Ынырык сайдыылаах Кытай куората буолар. Биир саамай түргэнник нэһилиэнньэтэ улаатар. Ганьсу провинциятын киин уонна саамай улахан куората буолар.
75
75 сыл.
Ерохин Георгий Алексеевич
Ерохин Георгий Алексеевич (06.03.1907, Усть-Илга с. — 17.06.1986) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Албан аат уордьанын толору кавалера.
Олоҕун олуктара
1907 сыллаахха Усть-Илга с. бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Нуучча. Алта кылаас үөрэхтээх. Өлүөнэтээҕи өрүс пароходствотыгар Жигаловскай судоверфь «Боец» пароходун капитанын көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит.
1929—1931 сс. Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыт. 1929 сыллаахха Кытай—Илин тимир суолугар буолбут кыргыһыыларга кыттыбыт. 1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар иккиһин Дьокуускай куорат военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл олунньутуттан фроҥҥа сэриилэспит.
54-с гвардейскай кавалерийскай полк химияҕа взводун хамандыыра гвардия сержана Ерохин 1944 сыл тохсунньутугар Гомельскай оройуон Борисоковичи, Туров нэһилиэнньэлээх пууннарын аттыгар буолбут кыргыһыыларга хорсун быһыытын иһин Албан аат III ст. уордьанынан наҕараадаламмыт.
Украина Волынскай уобалаһын Писарева Воля дэриэбинэ аттынааҕы, Польша Ополе куоратын иһин кыргыһыыларга бойобуой өҥөлөрө Албан аат уордьанын II уонна I степеннэринэн бэлиэтэнэн, гвардия старшината Ерохин бу уордьан толору кавалера буолбут.
1986 сыллаахха бэс ыйын 17 күнүгэр өлбүт.
Уораныкылар уустара
Уораныкылар уустара (, Род Каменушки) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Уораныкы.
Ганьсу
Ганьсу (甘肃; пиньинь Gānsù) — Кытай хоту өттүгэр баар провинция, киин куората - Ланьчжоу. 24 млн киһилээх.
Сэтинньи 28
Сэтинньи 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 332-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 333-c күнэ). Сыл бүтүө 33 күн баар.
Пушкин Василий Никитич
Пушкин Василий Никитич (1596-1649) — 1646 сылтан 1649 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Ол саҕана икки бойобуоданы аныыллар эбит, онон кинини кытта Супонев Кирилл Осипович сулууспалаабыт.
Былыргы дворян төрүттээх бойобуода Никита Пушкин түөрт уолуттан кыралара эбит. Никита Пушкин Уордаах Уйбаан саҕана сулууспатын саҕалаабыта биллэр, Тобольскайга, Вологдаҕа, Холмогорга уонна Владимирга бойобуодалаабыт. 1601 сыллаахха ыраахтааҕы Борис Годунов Романовтар уустарын көскө ыыппыта, олору кытта ыраахтааҕы стольнига Евстафий Михайлович Пушкин (Василий Пушкин таайа дуу, абаҕата дуу) көскө барбыта. Годунов өлбүтүн кэннэ Лжедмитрий саҕана Романовтар, кинилэр чаҕардара, олор истэригэр Василий Пушкин көстөн төннөрүллүбүттэрэ.
Хорошев
Хорошев (Хорошів) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 880 (2012).
Пушкин Василий Никитич
1625 сыл ыам ыйын 17 күнүгэр ыраахтааҕы Михаил Федорович Персия посуолун көрсөрүгэр Василий утах, арыгы таһааччы стольнигынан сылдьыбыта биллэр. 1927 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Кырыым ханствотын кытта кыраныыссаҕа Пронскайга "улахан бойобуоданнан" анаммыт. 1636-1637 сс. Чебоксаарга бойобуодалаабыт. 1638 сыллаахха Вязмаҕа иккис бойобуоданан анаммыт. 1639 сыллаахха ыам ыйыгар Преяславль-Рязанскай куорат иккис бойобуодатынан анаммыт. 1642 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр кырыым татаардара саба түһэллэрин кэтэһэн олорор Венев куоракка эмиэ иккис бойобуоданнан анаммыт. Ол эрээри от ыйын 23 күнүгэр ыраахтааҕы төттөрү Москубаҕа ыҥыттарбыт - ойоҕо Анна Григорьевна Ржевская өлбүтүнэн.
Онтон 1643 сыл ыам ыйыгар Дьокуускайга бастакы бойобуоданан анаммыт. Ол эрээри куоракка икки аҥаар сылынан биирдэ кэлбит.
Бу бойобуода саҕана Халымаҕа уонна Чукоткаҕа бастакы остуруоктар тутуллубуттар, Дежнев Азияны уонна Американы араарар силбэһииннэн устан ааспыт. Пушкин аҕыйах сыл иһигэр хаһаахтар сулууспаларын бэрээдэктээбит, дьаһааҕы хомуйууну тупсарбыт, 35 буоласка барытыгар биир кээмэйдээх дьаһаах хомулларын ситиспит
Пушкин Дьокуускайга 1646 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр 53 сааһыгар өлбүт. Кыыһа Мария 1673 сыллаахха Рюрик сыдьааныгар кинээс Владимир Дмитриевич Долгоруковка кэргэн тахсыбыт.
Пушикн уонна Супонев иннилэринэ эмиэ икки бойобуода Глебов Матвей Богданович, Головин Петр Петрович олорбуттар. Кинилэр кэннилэриттэн соҕотох бойобуода Францбеков Дмитрий Андреевич анаммыт.
Өссө маны көр
Бойобуода
Чэчик
right|250px|thumb|Чэчик уон икки араас көрүҥэ thumb|400px||Чэчик ис туруга Чэчик диэн чэчик үүнээйилэр сиэмэнэн ууhуур органнара.
Сибэкки тас дьүһүнүнэн дьүһүннэммит, сарбыллыбыт уонна хааччахтаммыт көрүҥнээх, онуоха сөп түбэһиннэрэн спорт уонна гамет үөскэтэргэ туттуллар, ону тэҥэ сэптээх үөрэх бүтэн эрэр муоста процеһын ыытарга аналлаах. Анал морфологическай структура быһыытынан сибэкки ураты оруоллаах, онно геолого- половой үүнээйилэр бары бииргэ холбонон олороллорун кытта сибээстээх. Куоластаах үүнээйилэр шишколарыттан сибэкки дьөрбөтүн көйгөтүгэр тэбис- тэҥҥэ, тэбис- тэҥҥэ тэбис- тэҥҥэ сайдан, кэнэҕэски ыаллар сиэмэлэригэр сибэкки дьөрбөтүн көрдөрөр.
Сибэкки бэйэтин айылҕатынан, функцияларынан ураты дьоҕурдаах буолан, тутуу ымпыгын- чымпыгын, кырааскатын, кээмэйин араастаан сыаналыыра. Ыал саамай кыра сибэккилэрэ 1 мм кэриҥэ диаметрдаах, оттон Арнольд раффлезиятыгар (Рафлезия арыытыгар баар раффлезиевай ойуурдарга олорор Раффлезиевайдар 91 см диаметрга тиийэллэр уонна 11 кг кэриҥэ элбэх.
Сибэккилэр соҕотохсуйаллар, ол гынан баран сибэккилэргэ элбэхтик бөлөхтөһөллөр.
Сибэкки цикличноһа
Үүнээйилэр үксүлэрэ муткалар эбэтэр эргимтэлэр (цикллар) бэркэ үөскүүллэр. Ордук биэс уонна түөрт уокуруктаах, ол эбэтэр тетрацикл сибэккилэрэ тарҕаммыттар. Хас биирдии эргимтэҕэ сибэкки чааһа араас буолуон сөп. Сибэкки үксэ пентациклическай буолар: икки эргимтэ околоцветник (чашечка и венчик), икки эргимтэҕэ тучинка (андроица) уонна плодолистикаттан биир эргиирэ (гиннец). Лилейнэй, амариллис, гвоздничнай,гераниевтар курдук сибэкки сытара. Тетрацикл сибэккилэригэр үксүгэр икки эргимтэ сайдар: биир андроцей уонна биир эргимтэтэ (ирис, орхиднай, крышиналар, береслетовай, норичник, губоцветнай уо. д. А.).
Сорох ардыгар эргиирдэр ахсааннара аҕыйыыр (беспокровые, одиноличные цветки) эбэтэр улаатыыта (ордук садовай формалартан). Сибэкки ону махров диэн ааттыыллар. Махровость үгэс курдук, лэппиэскэни онгенез процеһыгар, эбэтэр бытарка чааһыгар кубулутууну кытта сибээстээх.
Сибэккилэри тутууга, чуолаан, кылгастык сыһыаннаһыы быраабылалара көстөллөр. Кини ис хоһооно араас эргимтэҕэ биир эбэтэр кылгас чилиэннээх буолар. Биир ыарыылаах үүнээйилэр үксүлэрэ үстүү, икки- биэстии, икки- түөртүү (хаппыыста, маковай) сибэккилээхтэр. Бу быраабылаттан туорааһын гиннест эргимтэтигэр үгүстүк көстөр, чилиэн ахсаана атын эргимтэттэн аҕыйыыр.
Баһыйар үксэ сибэкки концентрическэй эргимтэҕэ (сибэкки эргиир, циклическэй) өҥүнэн оҥоһуллар. Атын түбэлтэлэргэ (магния, купальница, ветреница) спирали (цвета спираль, ациклический). Сороҕор сибэкки төгүрүктэри кэккэлэтэллэр, атыттар спиралларынан (сибэкки полукругова, гемициклический эбэтэр спироциклический). В Последнее околоцветник циклическое, а тычинки и пестик- спиральное васс (лютик), или чашечка — спиральное, а другие части цветка — циклическое (шиповник). Үксүгэр архаичнай циклическэй сибэккилэр, ол эбэтэр, урукку эволюция процеһыгар үөскээбиттэрэ дииллэр.
В цветке спирали выражаются выражаются формулами, что и листорожение. Сороҕор сүрдээх уустук, ордук тыҥааһыннаах буолааччылар. Циклических цветках үксүн ханнык эрэ эргимтэ чилиэннэрэ ыаллыы уокуруктар чилиэннэрин кытта дьүөрэлэһэллэр,олору утары охсубаттар. Мантан уочараттааһын быраабылата үөскүүр. Туундара икки эргимтэҕэ араарбатахтарына, тас эргиирэ үгэскэ кубулуйар, ис эргимтэҕэ чилиэннэрэ уун- утары ууналлар. Ити быраабылаттан туорааһын ардыгар биир эргимтэттэн, ол эбэтэр тетрациклическай сибэккигэ көһүү түмүгэр, тас (саахал), эбэтэр ис эргимтэ (Хатыҥ чараҥ) харыстанар.thumb|left|250px|Чэчик
Джон Кеннеди
Олоҕун олуктара
Гарвард университетын бүтэрбитэ. Аан дойду иккис сэриитин кэмигэр АХШ флотугар сулууспалаабыта. Сэриигэ Дьоппуоннары кытта кыргыһыыга көхсүн өлөрбүтүн да буоллар кини хамаандатын быыһаабыта, кэлин ол быһыытын иһин мэтээл ылбыта.
Президент сыллара
Кеннеди Демократическай партия чилиэнэ этэ. 1960 сыллахха президент быыбарыгар Республиканскай партия чилиэнин Ричард Никсоны кыайбыта. Билиҥҥигэ дылы Кеннеди ордук эдэр президент буолбутунан биллэр. Ол гынан баран кини өссө бастакы Рим католига этэ, уонна Путлицер бирииһин ылбыт президент буолар. Киэҥ дьоҥҥо тылы этэргэ биир улахан маастар этэ, ол кэнниттэн эдэр америка олохтоохторо көтөҕүлэммиттэрэ.
Президенныр срогун саҕаланыытыгар Кубаҕа саба түһүнү илии баттаабыта. Ол саба түһүү табыллыбатаҕын кэннэ Карибскай кризис саҕаламмыта. Ол кризис бириэмэтигэр Куба ССРС-тан элбэх атомнай бомбаны аҕалтарбыта. Аан дойду атомнай сэриитигэр ол биир ордук чугас кэм этэ. АХШ флотугар Кубаны төгүрүтэн турарга бирикээстээбитэ. Ол кэнниттэн ССРС-ы кытта дуогабардаспыта. ССРС атомнай бомбаларын Кубаттан таһаарар, онтон АХШ Турцияттан эмиэ суох оҥорор диэн.
Өлөрүүтэ
Кеннедига 1963 сыл сэтинньи 22 күнүгэр Техас штат Даллас куоратыгар өлөрүү буолбута. Куорат уста аһыылаах массыынанан айаннаан истэҕинэ сааттан ыппыттар. Кеннедига иккитэ түбэспиттэр. Парклэнд госпиталыгар илдьэ барбыттар, ол күн күнүс 1 чааска өлүүтүн биллэрбиттэр. Кинини Ли Освальд Харвины өлөрүөхсүтүнэн биллэрбиттэр, ону кини аккаастаммыт, ону кинини икки күнүнэн өлөрбүттэр.
Супонев Кирилл Осипович
Супонев Кирилл Осипович - 1646 сылтан 1649 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Ол саҕана икки бойобуоданы аныыллар эбит, онон кинини кытта Пушкин Василий Никитич сулууспалаабыт. Пушкин Дьокуускайга өлбүт, оттон Супонев арааһа төннүбүт.
Бу дьон иннинэ эмиэ икки бойобуода Глебов Матвей Богданович, Головин Петр Петрович олорбуттар. Кинилэр кэннилэриттэн соҕотох бойобуода Францбеков Дмитрий Андреевич анаммыт.
Өссө маны көр
Бойобуода
76
76 сыл.
Өлбүттэр
70er
Тепляков Мартын Пантелеймонович
Тепляков Мартын Пантелеймонович (10.01.1918, Дроново д., Тюмень уобалаһа — 30.01.1944, Гомельскай уобалас, Белоруссия) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).
Олоҕун олуктара
1918 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр Дроново дэриэбинэҕэ Тюмень уобалаһын билиҥҥи Заводоуковскай оройуонугар бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Оскуола алын кылаастарын бүтэрбит. 1936 сылтан Саха Сиригэр Алдан көмүһү хостуур бириискэлэригэр үлэлээбит.
1940 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитин фронугар 1942 сыл олунньутуттан сэриилэспит.
Белоруссияны босхолооһун, Днепр өрүс туорааһынын кыргыһыыларыгар ордук хорсуннук кыргыспыта бэлиэтэммит.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан сержант Тепляков Мартын Пантелеймоновичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
1944 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр Заречье дэриэбинэ аттыгар сержант Тепляков кыргыһыы хонуутугар өлбүт. Гомельскай уобалас Светлогорскай оройуонун Дуброва дэриэбинэтин таһыгар көмүллүбүт.
Алгыс туһата
Алгыс үчүгэйгэ ыҥырарга, киһилии санаалары киллэрэн биэриигэ туһалаах.
Аныгы дьон алгыс туохха аналлааҕын ситэ өйдүү, олохторугар табан туһанарга үөрэнэ иликтэр. Ол барыта саха тылын олохтон туората, мөлтөтө сатааһынтан тутулуктаах этэ. Алгыс дьайыытын күүһүн ситэ билбэт, сыаналаабат буолуу, алгыс киэҥник туттуллуутун мэһэйдиир.
Россияҕа саҥа үйэ, демократия үөскээһинэ урукку хааччахтары төлөрүтэн омуктар тылларын сайдыытын көҕүлээтэ. Омук тыла дьон олоҕун сиэригэр ордук сөпкө түбэһэр, өйдөрө-санаалара сайдыытыгар, баҕа санаалара туолуутугар көмөлөһөр буоллаҕына салгыы сайдар кыаҕа кэҥээтэ. Саха тыла олус былыргы төрүттээх тыл буолан дьон өйдөрүн-санааларын сайдыытын табатык быһаарар уратыта бииртэн-биир арыллан иһэр.
Саха дьоно саныылларынан киһини санаата салайар. Оҕо хайдах санаалаах киһи буола улаатар даҕаны соннук дьыалалары оҥорор буолар. Сахалар оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ ордук улахан оруолу уураллар. Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан алгыс тыллара киһи санаатын салайыыга тыл күүһүн туһаналлар. Үтүөҕэ баҕарар, ыҥырар тыллар киһи өйүгэр-санаатыгар дириҥник хатанан, үтүө санааны уһугуннаран, үтүөнү оҥорор буолуутугар тириэртэхтэринэ алгыс тиийдэ диэн этиллэр.
Билигин сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ киһиэхэ алгыс хайдах дьайарын үөрэтэр. Саҥа күн алгыһынан саҕаланнаҕына, элбэх ситиһиилээх буоларын хас саха киһитэ барыта билэр. Үтүөнү, үчүгэйи оҥорор санаа киһиэхэ баар буоллаҕына эрэ киһи үтүө дьыалалары оҥороро кыаллар. Алгыс этэн киһиэхэ үтүө, үчүгэй санаалары үөскэтии кэлин кэмҥэ, атеистическай өй-санаа, материализм баһылаан, суолта биэрбэккэ туоратаннар, туттуллубат буола сылдьыбыта.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ сахалар таҥараларын күүһэ алгыс тылларынан этиллэн киһи санаатыгар быһаччы дьайарын быһаарар.
Бу быһаарыы алгыс тыллара киһи өйүгэр-санаатыгар дьайаннар баҕа санааны, ол баҕа санааны ситиһэ сатааһыны үөскэтэллэригэр олоҕурар. Киһиэхэ үчүгэйи ситиһэ сатааһыҥҥа баҕа санаа үөскээтэҕинэ, ол баҕа санаатын толороору, ситиһээри үчүгэй быһыылары оҥороро быһаарыллар. Киһи санаата киһини сирдээн иһэр күүс буоларын сахалар былыр-былыргыттан билэннэр алгыстарын киһи санаатын салайан биэриигэ туһаналлар.
Саха дьоно бэйэлэрин үчүгэйи баҕарар санааларын уус-уран тылынан этэннэр атын дьон санааларын көтөҕөллөрүн, күүһүрдэллэрин аата - алгыс буолар. Алгыс аҥардастыы үчүгэй эрэ өйдөбүллээх тыллартан хомуллар. Куһаҕан өйдөбүлэ элбэх айыы диэн тыл алгыска туттуллубат. Элбэх ахсааннаах оҥорор, тутар үлэһиттэр тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыгар киирэн биэрбэттэр.
Атын омуктар таҥаралара бары улахан диктатуралар күүстэринэн үөскээбит буоланнар дьону барыларын өйдөрүн-санааларын биир халыыпка киллэрэн, итэҕэйэр өттүлэрин хам баттыырга туһуланаллар. Кинилэр таҥаралара ол иһин олус улаатан, ураты күүстээх курдук буолан хаалбыт. Олус күүстээх бу таҥаралартан дьон көрдөһөр, көмө көрдүүр эрэ кыахтаналлар. Таҥараттан көмө көрдөөннөр бэйэлэрин санааларын син-биир өрө көтөҕөллөр, күүһүрдэллэр, санааларын күүһүгэр, таҥара эбии биэрдэҕинэ, эбиискэ күүс киллэриммит курдук сананаллар.
Билигин олохпутугар нууччалыы да тылынан элбэхтик этиллэр үтүөнү баҕарар тыллары истэбит. Бу үтүөнү баҕарыылар барылара ким эрэ аҕалан дуу эбэтэр көҥүллээн дуу биэрэрин курдук өйдөбүллээхтэр. Оннук өйдөбүлү олус улаатан, үрдээн хаалбыт православнай таҥара дьиэтэ уонна урукку кэмҥэ ыраахтааҕы уһун кэмҥэ норуоттарын өйдөрүн-санааларын хам баттаан иҥэрбиттэр. Кимиэхэ эмэҕэ үчүгэйи, үтүөнү аҥардастыы Христос таҥара эбэтэр ыраахтааҕы эрэ биэрэрин курдук өйдөбүл үөскээбит. Онтон, ким эрэ ылан дуу, аҕалан дуу биэрэр үчүгэйэ сахалыы алгыс өйдөбүлүгэр уонна саха дьонун олохторун сиэригэр сөп түбэспэттэр.
Саха дьоно алгыс көмөтүнэн бэйэлэрин санааларын көтөҕөр, күүһүрдүнэр ньымалара ити православнай таҥара туттар ньыматынааҕар атын, ураты. Ол уратыта алгыс тыллара киһи бэйэтин санаатыгар дьайан, киһи бэйэтин санаатын көтөҕөргө, күүһүрдэргэ аналланарыгар саһан сылдьар. Алгыс тыллара киһи бэйэтин санаатын көтөҕөргө, күүһүрдэргэ аналланар буоланнар «Ситиһиилэн, кыаҕыҥ эбилиннин, санааҥ көтөҕүлүннүн, күүскэр күүс киирдин» диэн ыҥырар, батыһыннарар тылларынан доҕуһуолланаллар. Алгыс тыллара киһиэхэ бэйэтин күүһүгэр-кыаҕыгар эбии күүстээх, үчүгэйгэ ыҥырар санаалары үөскэтэллэр.
Алгыс тылынан этиллэр буолан, туох күүстээҕэ барыта тыл күүһүнэн бэриллэр. Алгыс тылын күүһэ киһи саныыр-санаатын салайан, ылыммыт сыалыгар түмэн, кыайыыны ситиһэригэр кыаҕын элбэтэр. Киһи олоҕор саныыр-санаата ханнык оруолу ыларын былыргы сахалар үчүгэйдик билэллэрин алгыс этиитин киэҥник туһанар эбиттэрэ быһаарар.
«Алгыс аалы хамсатар» диэн сахалар этэллэр. Алгыс киһи санаатын түмэр, ылыммыт сыалыгар туһаайар уратыта санаатын күүһүрдэн бэйэтигэр күүһэ эбиллиитин үөскэтэр. Киһи тугу оҥороро барыта алгыстан саҕаланар буоллаҕына, ситиһиилээхтик түмүктэнэр кыаҕа хас да төгүл улаатар. Ол барыта киһи санаата биир сыалга түмүллүүтүн күүһүнэн ситиһиллэр.
«Доруобай буол», «Этэҥҥэ сырыт», «Үчүгэйдик олоруҥ»,-диэн этиилэри билэр дьоноругар анаан куруук тутталлар. Бу алгыс тыллара. Киһиэхэ үчүгэйи, үтүөнү баҕаран этиллэр тыллар.
Саха дьонун олохторун сиэрэ, үөрэҕэ, үгэстэрэ «Аймах-билэ дьонун, төрөппүттэрин ааттарын-суолларын түһэн биэримэ» диэн этиигэ олоҕурар. Бу этии алҕааһын биир көрүҥэ. Оҕо аан маҥнай төрөппүтүн курдук өйдөөх-санаалаах киһи буола улаатан тахсыахтааҕын оҕолорун өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэрэр алгыс тыллара эбиттэр.
«Киһилии киһи буол», «Үчүгэй киһи буол», - диэн баҕа санааны этэр алгыс тыллара оҕоҕо тиийэн, улахан киһи оҥорор дьыалалара өйүнэн-санаанан салаллалларын уонна киһи хаһан даҕаны киһилии быһыыны, сиэри аһара барбакка сылдьарыгар ыҥыраллар.
Алгыс - үчүгэйи баҕарар тыллар бөлөхтөрө. Ыарыыттан эмтиир, харыстыыр, дьон куһаҕан тылларыттан көмүскүүр тыллар - алгыс тыллара буолаллар. Тыллар киһи өйүгэр-санаатыгар иҥэннэр гипностуур, санааларын уларытар дьоҕурдарын туһаныы үчүгэйгэ, үчүгэйи оҥорууга аналланар буоллахтарына алҕааһын диэн ааттанар.
Сахалар ортолоругар талааннаах, ыраас үчүгэй санаалаах алгысчыт дьон элбэхтэр. Бэйэлэрэ күүстээх санаалаах, атын дьону сирдиир батыһыннарар кыахтаах дьон, өйдөрүн-санааларын күүһүттэн атын дьоҥҥо көҥүл бэрсиэхтэрин сөп. Алгысчыт дьон баар буолуулара үгүс, бэйэлэрин өйдөрө-санаалара ситэ күүһүрэ илик, атын киһи көмөтүгэр наадыйар дьоҥҥо ураты көмөлөөх. Саха толкуйунан, алгыс ылыннарыылаах тылын күүһэ алгыс этэр киһиттэн быһаччы тутулуктаах. (2,116).
Алгыс киһи санаатын көтөҕөр, күүркэтэр, күүһүгэр күүс эбэр дьайыытын туһаныы олоххо элбэх кыайыылары ситиһиигэ туһалыыр. Үтүөҕэ баҕарыы алгыһынан бэриллэн, киһи өйүгэр-санаатыгар киирэн иҥэн, соннук үчүгэй санаалары үөскэтэр. Саха дьоно «Алгыс баһа сыалаах» диэн мээнэҕэ эппэттэр. Үчүгэйи баҕарыы үксүгэр туолар. Дьон бары бэйэ-бэйэлэригэр үчүгэйи баҕардахтарына, үтүө быһыы үксүүр. «Атын дьон үчүгэйи баҕардахтарына, эйиэхэ үчүгэй буолуо»,- диэн сахалар үөрэхтэрэ этэр. Алгыс көмөтүнэн үчүгэй быһыы үксүүр, кыайыы-хотуу, ситиһии эбиллэр кыахтаах.
«Олох ыарахан»,- дииллэр. Киһи эдэр эрдэҕинэ олоҕу ситэ сыаналаабат буола, барыта бэлэмҥэ үөрэнэн хаалыыта бу этиини ордук уустугурдар, таба өйдөммөт оҥорор. Киһи сааһыран истэҕинэ олох ыараханын бэйэтин этинэн-сиининэн билэн иһэр. Киһилии киһи буолан олоҕу дьоһуннаахтык олорорго, бэйэ өйүнэн-санаатынан олоххо үөскүүр ыарахаттары тулуйан туоруурга, күүстээх санаалаах буолуохха наада. Киһиэхэ эрэ барыларыгар күүстээх санаа айылҕаттан кыайан бэриллибэтэ, кыахтаах өттүлэрэ атыттарга хайаан да көмөлөһөллөрүн эрэйэр. Алгыс этиитэ ити сыалы толорорго аналланар. Кыахтаах, күүстээх санаалаах киһи алгыс этиитэ дьон бары санааларын көтөҕөр, күүстэригэр күүс эбэр аналлаах.
Кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан алгыс ураты суолталаах. Алгыс этиитинэн киһиэхэ дьол суола арыллар. Кини баҕата туоларыгар олук ууруллар. Дьол - диэн киһи баҕа санаата туолуута буолар. Алгыска куһаҕана элбэх айыы диэн тылы суолтатын билбэт дьон туһана сатыыллар. Айыы буолуу диэн киһи өллөҕүнэ, өйө-санаата Үөһээ дойдуга көттөҕүнэ биирдэ кэлэр өйдөбүл буолар.
Алгыс тылларын истии, алгыс баҕатын толорор буолуу сахалыы таҥараҕа тиксиигэ тэҥнэнэр. Киһиэхэ үчүгэйгэ баҕарар санааны үөскэтэр, күүһүрдэр буолан алгыс киһини үчүгэйи оҥорууга сирдиир ураты күүстээх. Сахалыы таҥараҕа тиксии – алгыһы истэн иҥэринии, оннук үгэс үөскээһинэ буолар.
Атын омуктар таҥараларын үлэһиттэрэ киһини ол таҥараҕа бас бэринэргэ ыҥырар буоллахтарына сахалар таҥаралара киһи бэйэтин өйүн-санаатын бөҕөргөтөргө, бэйэтигэр күүс-күдэх эбэргэ аналланар. Саха дьонун таҥаралара диктатура көрүҥэ суох, ол аата хас киһи баҕа санаатын хам баттыыр, ханан да хааччахтыыр, бэйэтигэр бас бэриннэрэр өйдөбүлэ суох. Ол оннугар киһи бэйэтин санаатын көтөҕөрүгэр, күүһүрдэригэр ыҥырар.
«Киһиэхэ үчүгэйи санаа, бэйэҕэр үчүгэй буолуо»,- диэн этии саха дьонун баҕа санаалара. Бу этии алгыс киһи санаатынан эмиэ бэриллэрин быһаарар. Билигин ойуун дьайар күүһэ туох күүс буолара биллибитин кэннэ «Киһини санаата салайар» диэн этии ордук чуолкайдык арыллар. Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ киһини санаата салайарын быһаарар. Санаа, баҕа санаа, ыра санаа киһи иннигэр, бастаан иһэр буоланнар киһини ол диэки салайаллар. Алгыс киһи санаатын салайан, наадалаах сирин диэки туһаайан биэрэр уратыта сахалар таҥаралара киһиэхэ үтүөнү, үчүгэйи баҕарыы, олору оҥоруу буоларын быһаарар.
Атын киһи үчүгэйи, үтүөнү баҕарар күүстээх баҕа санаата тиийэн киһиэхэ соннук өйү-санааны иҥэриитин санаа көтөҕүүтэ диэн ааттыыбыт. Киһиэхэ үчүгэй санаа киирдэҕинэ, кыаҕа, күүһэ кытта эбиллэр. Билигин саха дьонугар алгыс күүһүн таба туһанар буолуу тэнийдэҕинэ дьон санаата биир сыалга түммүллэр, сахалар таҥаралара күүһүрэр. (3,5).
Туһаныллыбыт литература
1. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. / П.С.Афанасьев редакциятынан - Дьокуускай: «Бичик» нац.кинигэ, кыһата, 1994.- 264 с.
2. Бравина Р.И. Киһи уонна дьылҕа. Дьокуускай: Бичик, 2002. - 160 с.
3. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Сынтай
150px|left|thumb|Сынтай күөлэ куйаартан
Кариес
мини|Тиис кариеса Кариес (caries, «сытыйыы») — уустук, бытааннык барар, куhаҕан ис уонна тас сабыдыаллыыр биричиинэлэр комплекснай сабыдыалларыттан сайдар, тиис кытаанах эттигэр ааһар патологическай ыарыы көбүүтэ. Бастаан кариес сайдыыта очаговай эмаль органическайа суох деминерализациятынан уонна кини органическай матрикса алдьанарынан характеристикаланар. Тиһэҕэр тиис кытаанах эттигэ деструкцияланар уонна дентит көҥдөйдөнөр. Эмтээбэтэххэ пульпа уонна периодонт сүһүрэн тахсар.
= Классификациялара = ВОЗ классификациялара:
Эмаль кариеhа;
Цемент кариеhа;
Тохтообут кариес;
Одонтоплазия;
Атын;
Чуолкайа суох;
Кариес дириҥинэн классификация:
А) Судургу кариес:
-Бээтинэ кэрдииhигэр сылдьар кариес
Аныгыскы түһүмэххэ, кэмигэр оҥоһуллубатах үлэ эмали деминализациялааһын суотугар буолар. Онуоха эмало- дентинальнай холбоһук хотторуллубатах. Тиис итии, тымныы аһылыктан ыалдьар, ону тэҥэ минньигэстик уонна аһыы (ыалдьыбат сүүрүк) үөскүүр. Маннык эрчиллии кариеһы кариеһынан охсуллубут тиис учаастагын сослифовка түһэриллиэҕэ. Онтон, урукку стадиоҥҥа эмтэнэн, ремерализациялыыр терапия ыытыллар. (Ол гынан баран, сир ньуурун фиссураларга эбэтэр контактнай ньууругар локализацияланар (учаастактар аһы- үөлү чопчулуур үчүгэй усулуобуйалара үөскээтэҕинэ, ыраастанар усулуобуйалара туһата суох буолуо), ол иһин Рем-терапия «бары быраабыланан» уонна пломбалаан ылыахха сөп).
-Орто кариес
Үһүс түһүмэххэ кариес дириҥээн киирэн эрэр. Эмалево- дентинальнай холбоһук охсор. Тиис лаппа кыччыыр. Ыарыыта арыый элбэхтик, тэтимнээхтик уонна салҕанан барар. Орто кариеһы эмтээһин, эмп- томп препараттарын эрийэн, пломбаны туруоруу түмүгэр тахсар.
-Дириҥ кариес
Буортуламмыт тиис эчэйиитэ куугунас дентинатыгар тиийэр кэмигэр дирин кариеһын стадията саҕаланар. Эмтээһин процедурата тиис алдьаммыт чаастарын ыраастааһын, эмп- томп препараттарын бэлэмнээһин, пломбалары туруоруу буолар. Бу ыарыы эмтэммэтэҕинэ дентинаны дентинаны уонна пульпа (нерва) тоһутуу, пульпту (нерва) алдьатыы, онтон салгыы хайдах баран иһэрин көрүү- истии буолар.
Б) Уустугурбут кариес:
-Пульпит
-Периодонтит
= Тарҕаныыта = Кариес — киһи атын ыарыыларыттан ордук тарҕаммыт ыарыыта(дьоннор 98% ыалдьар). Оҕолор дьарҕа ыарыыларын быыстарыгар бастакы миэстэни ылар, иккис турар миэстэҕэ турар ыарыыттан - бронха астматыттан 5-8 тегул элбэхтик кестер. Араас араас автордар көрдөрүүлэринэн 80-тан 90% тиийэ ньирэй тиистээх оҕолор, эрдэҕэс оҕолор 80-ча %-ннара оскуоланы бүтэрэллэрин саҕана кариестан сылтаан тиистэрэ көҥдөйдөнөр, онтон 95-98% улахан дьоннор тиистэрэ пломбаламмыт буолар.
= Ыарыыттан сэрэтэр дьаhаллар= Тииһи учугэйдик суунуу
Киһи тииһин күҥҥэ иккитэ хайаан да суунуохтаах. . Миилэни,тиис ис өттун, тиистэр икки ардыларын, тылы кичэ ыраастаныы кариес сүрүн төрүөтун суох оҥорор. Көтүтүүтэ суох механическэй тиис ыраастаныыта – кариес көдьүүстээх сэрэтэр дьаhaл. Стоматологка тиһигэ быстыбаттык сылдьыы. Стоматолокка араас үҥсэргээһин баар буоллаҕына эрэ кэлбэккэ, сотору сотору осмуотурга кэлэр араас сыыстарыылары сэрэтэр уонна эрдэ тииһэ суох хаалартан харыстыыр. Улахан дьоннор стоматолог осмуотуругар сылга иккитэ кэлиэн наада, онтон оҕолор ус ый аайы кэлиэхтэрин наада.
= Сигэлэр = https://www.listerine.ru/karies-i-krepkie-zuby/karies-zubov
Лаврушка
Муора таһымыттан 854 м. үрдүк. Хайа эниэлэртииэн Бүлүү салаата Вавукаан салаалара саҕаланаллар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Акинфов Иван Павлович
Акинфов Иван Павлович — 1651 сыл күһүнүттэн 1653 сыл сааһыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу киһи иннинэ бойобуоданнан Францбеков Дмитрий Андреевич ананан үлэлии сылдьыбыт, кини кэнниттэн Ладыженскай Михаил Семенович олорбут.
Өссө маны көр
Бойобуода
77
77 сыл.
Араабтар
Араабтар - Арааб тыла саҥараллар, ону таһынан Француз уонна английскай тылы билэллэр үксэ. Араабтар уопсай ахсааннара 350 мөллүйүөн курдук, үксэ Арааб дойдуларыгар (30 тахса дойду) олороллор, ону таһынан Францияҕа, Америкаҕа, Аустралиаҕа, Италияҕа, Испанияҕа, Англияҕа, Германияҕа, Канаадаҕа, Дьоппуон, Кэриэйэ дойдуларга ынырык элбэх арааб эмиграннара олороллор. Арассыыйаҕа арааб диаспората эмиэ улаатан эрэр. Саха Сиригэр 2300 арааб олорор эбит.
Винокуров Николай Егорович
Винокуров Николай Егорович — Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтоспут дьонтон биирдэстэрэ.
1905 с. Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ, Аҕата Винокуров Егор (Тоҕойуута Дьөгүөссэтэ) дьадаҥы киһи этэ.
Кини Далыр, Үөһээ Бүлүү оскуолаларын бүтэрэн 1921—22 сыллардаах үөрэх дьылыгар Булүүтээҕи иккис ступеннаах оскуолаҕа киирбитэ. 1920 сыллаахха комсомолга киирбитэ. Николай 1922 сыллаахха Хохочойдооҕу тоһуурга түбэһэн ытыалаһан иһэн, тоҥуу хаарынан куотан чугас дьадаҥы ыалларга саһа сылдьарын үрүҥнэр тутан ылан Хампаҕа илдьэн ыппыттара.
Лэгдэ
Лэгдэ хайа — Алдан үрдэлин илин өртүгэр Алдан өрүс кыра салаалара Дьанда уонна Эльгэ икки ардыларынан турар хайа.
Муора таһымыттан 749 м. үрдүк.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ээбиллэлэр уустара
Ээбиллэлэр уустара (, Род Морянки) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Ээбиллэ.
Хинкали
мини|справа|Буспут хинкали
Хинкали (ხინკალი ) диэн Грузияттан кэлбит ас, нучча пельменыгар майгынныыр. Бастаан Псхави, Мтиулети уонна Хевресути хайа оройуоннарыгар баар буолбут. Хинкали араас көрүҥнэрэ Хапхаас барытыгар тарҕаммыт, Хинкали иһэ ханна оҥоһуллубутуттан атын-атын буолар, ол гынан баран бастакы рецепынан (хевсурули) фарштаах (идэһэ эбэтэр баранина), луук, биэрэс, туус уонна тмин туттуллар этэ. Сорох рецептарга кинза уонна петрушка туттаачылар. Азербайджаҥҥа уонна атын муслим тарҕаммыт сирдэригэр идэһэ оннугар баранинаны эрэ тутталлар. Эт оннугар тэллэй, хортуоска эбэтэр сыыр угааччылар.