cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Огдуо Аксенова
Олоҕун олуктара
Однако, руководители управления народного образования не сразу поддержали стремления Аксёновой и утверждали, что долганам достаточно знать только русский язык. Лишь в 1990 году издательство «Просвещение» выпустило уже седьмую версию долганского букваря Аксёновой. И именно эта седьмая версия, наконец, получила официальное признание властей.
Все 1980-е годы Аксёнова занималась также составлением словаря долганского языка на четыре тысячи слов для начальной школы и выверкой материалов томских учёных для академического словаря, в который вошло двадцать тысяч слов.
Огдо Аксёнова также работала старшим редактором в национальном отделе окружного радио.
Умерла Огдо Аксёнова в ночь на 14 января 1995 года. -->
Түмэт инвестицията
Түмэт инвестицията  — түмэткэ туһалаах кыах уонна үп угуута.
«Түмэт инвестицията» тиэрмин бүттүүн өттүттэн көрдөххө чуолкай быыһа-кэрдииһэ суох  уонна араас актыыптарга үп угааһыныгар сыһыаннаһыан сөп (холобур, аргы оҥорооччулар акцияларын атыылаһыыга), түмэт кыһаҕалары инновационнай быһаарыыга (холобур, саҥа технологиялары киллэрэр түмэт тэрилтэлэрэрин оҥорууга), саҥа регионнар сайдалларыгар аналлаах инвестициялар (холобур, бастакы сүһүөх оскуолары Киин Африкаҕа оҥорууну), эбэтэр корпорация иһинээҕи үп хамсааһыныгар (холобур, тэрилтэ үлэһиттэрин квалификацияларын үрдэтиигэ <span style="line-height: 1.5em; background-color: rgb(254, 252, 224);">) <span style="line-height: 1.5em; background-color: rgb(254, 252, 224);">.
Аһылыктан туттунуу
Аһылыктан туттунуу диэн аһара элбэҕи аһаабат буолуу ааттанар.
Коммунистар салайан олорбут кэмнэригэр киһи бэйэтин бэйэтэ бас билиммэт этэ. Киһи хайаан да үлэлиэхтээх, үөрэниэхтээх, киһи барыта биир тэҥ диэн өйдөбүллэр аһара бараннар хайаан да оннук эрэ буолуохтааҕын курдукка кубулуйбуттара. Туох баары барытын государство бас билэрин тэҥэ, хас биирдии киһи доруобуйата эмиэ государство бас билиитэ буолбута. Ыалдьыбыт киһини государство бэйэтин эмчиттэринэн көрдөрөн, босхо, государство харчытыгар эмтиир этэ. Хас биирдии киһи тугу үлэлээн туһалыан сөбүн аналлаах комиссия эмиэ быһаарара.
Дьон доруобуйаларын харыстааһыны үтүө санаалаах государство оҥоро сатыыра, оннооҕор үлэ быыһыгар производственнай гимнастиканы киллэрэн эти-сиини дьарыктыыра, сарсыардааҥҥы гимнастиканы күн аайы араадьыйанан биэрэн, оскуолаҕа оҕолору эрчийэн туох баар кыаллары барытын оҥоро сатаабыта. Маннык аһара көрүүгэ-истиигэ дьон сыыйа үөрэнэннэр бэйэлэрин доруобуйаларын, эттэрин-сииннэрин аан маҥнай бэйэлэрэ эрчийэллэрин, харыстыылларын умнан, барытын государство кинилэргэ анаан оҥоруохтааҕын курдук саныыр буолан хаалбыттара.
Дьон доруобуйаларын харыстааһыны государство бэйэтигэр ылыытыттан дьон эрчиллэн, итиини-тымныыны тулуйарга үөрэнэн, элбэхтик хамсанан, сүүрэн-көтөн доруобуйаларын тупсаралларын оннугар туох да эрэйэ суох, босхо кэлэр эмтэри элбэхтик иһэргэ, аҥардастыы медицинэ көмөтүгэр сыҥаланарга, төлөбүрдээх сынньалаҥҥа сытарга үөрэммиттэрэ.
Кэлин сэбиэскэй государство дьадайан үрэллибитин кэннэ киһи бэйэтин доруобуйатын харыстыыр, тупсарар туһугар аан бастаан бэйэтэ кыһанан үлэлиэхтээх диэн этэллэрин үгүстэр соччо сөбүлээбэттэр, тириилэрин таһынан истэллэр. Киһи бэйэтин доруобуйатын бөҕөргөтөөрү элбэхтик тымныыга сылдьарын, тымныынан эрчиллэрин уонна гимнастиканан дьарыктанарын сүрэҕэлдьээбэккэ эрэ оҥороро бэйэтиттэн ирдэнэр көрдөбүл буолбутун өссө билинэ иликтэр. Бөҕө доруобуйалаах, үчүгэй эрчиллиилээх киһи кыра, тымныйан ыарыыларга ыалдьыбакка элбэхтик эмтэнэргэ бэйэтэ үлэлээн-хамсаан булуммут харчытын ороскуоттаабата, атын дьон бары араас эрчиллиилэринэн, доруобуйаларын бөҕөргөтүүнэн дьарыктаналларыгар ыҥырар, угуйар. Бэйэтэ эрчиллии, дьарыктаныы көмөтүнэн этин-сиинин, доруобуйатын тупсарбыт киһини атыттар үтүктэн, батыһан эрчиллэллэрэ, дьарыктаналлара бэйэлэригэр туһаны аҕалар.
Былыр ыраахтааҕы дьаһайан олорбут кэмигэр саха дьонун үгүс өттүлэрэ дьадаҥы эбиттэр. Оччотооҕу кэмҥэ бары хаһаастарын барытын сиэн бүтэрэн, сааскы кэмҥэ олус аҕыйахтык аһаан, сороҕор чуут хоргуйа сыһан, дьылы нэһиилэ туорааһын олус улахан үөрүүнү аҕалар кэмнэрэ бааллара. Саха дьонугар дьылы этэҥҥэ туорааһын сыл бүтүүтүгэр тэҥнэһэн улахан бырааһынньыкка – ыһыахха кубулуйуута итинтэн төрүттэммит. Бу быһаарыыны сөп диэтэхпитинэ саха үлэһит дьоно боростуой аһылыгы олох аҕыйахтык, кэмчилээн аһыыллара кырдьык. Олохпут усулуобуйата ыараханыттан, ас-үөл саппааһа аҕыйаҕыттан сахаларга аһылыктан туттунуу үөрэҕэ үөскээбэккэ хаалбыт.
Саха сиригэр бурдугу үүннэрии сайдыыта ас-үөл саппааһа эбиллиитигэр тириэрдибитэ. 19-с үйэҕэ сахалар ахсааннара лаппа эбиллиитигэр ити ас-үөл саппааһа элбээһинэ ордук улахан оруолу ылбыта. Оччотооҕу ханнык да эмп-том суох кэмигэр саха дьонун ахсааннара лаппа биллэр гына эбиллибит. Бары Саха сиригэр сылдьыбыт үөрэхтээхтэр суруйалларынан ол кэмҥэ уһун үйэлээх кырдьаҕастар олус элбэх эбиттэр. 100 саастарын ааспыт дьон өссө үлэлии-хамсыы сылдьалларын элбэхтик суруйан бэлиэтээбиттэр.
1822 сыллаахха от ыйыгар Санкт-Петербурга тахсыбыт «Северный архив» диэн сурунаалга: «Сахаларга сүүс саастарын туолбут кырдьаҕастар олус элбэхтэр. Бары үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Бу омуктар бэйэлэрэ бөҕө оҥоһуулаахтар уонна уһун үйэлээхтэр»,- диэн суруйбуттар. «Долгожители Якутии» диэн кинигэҕэ бэриллибит таблицаҕа Саха сиригэр олорор дьон ахсааннарын уонна ол дьонтон 100 саастарын төһө киһи ааспыттарын суоттаан таһаарбыттар. (1,9).
Сыла	     Киһи ахсаана	          100 сааһын  ааспыт ааспыт киһи ахсаана
1897                  269880                         90
1959	          479600	                         120
1998	          1033300	                        30
Биир үйэ устата саха дьонун олохторун сайдыыта төһө үрдээбитин бу таблица арыйан көрдөрөр. Сайдыы, арҕааҥҥы дойдулар үөрэхтэрин аҥардастыы батыһыы туохха тириэрдибитэ эмиэ бу таблицаттан ырылыччы көстөр. Бу таблица сыыппаралара саха дьонун үйэлэрэ лаппа кылгаабытын арылхайдык быһаараллар.
Бу үлэҕэ ыраахтааҕы салайар кэмэ үчүгэй эбит диэн дакаастаммат. Арай «Куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх» диэн биллэр этиини өйдөөн кэлэн, оччотооҕу ыарахан олох туох үчүгэйдээх эбитин булан ылыы туһалаах буолар.
Айылҕаҕа ханнык баҕарар кыыл ыарыйдаҕына сууланан баран сытынан кэбиһэр. Ыт хас да күн аһаабат, куоска эмиэ. Аһаабакка сытаннар сотору кэминэн көнөннөр, ыарыылара ааһан үтүөрэллэр. Дьиэҕэ олорор кыыллар ханнык да эми булан испэттэр эрээри, бэйэлэрэ ыарыыларын аһарыналлар, арай хонууга сылдьар ыттар ханнык эрэ оттору булан ыстыы сылдьаччылар. Кыыллар аһаабакка сырыттахтарына эттэриттэн-сииннэриттэн араас мунньуллубут кирдэр, дьааттар ыраастанан тахсаннар үтүөрүү буолан барар эбит. (2,34).
Айылҕаттан бэриллибит бу өйү-санааны кыыллар сатаан туһаналларын итинник, аһаабакка эрэ сылдьан эмтэнэллэрэ быһаарар. Дьон төһө да өйдөрө-санаалара сайдыбытын иһин аһыыр-сиир баҕаларын оннооҕор улаханнык ыалдьа да сылдьан кыайан кыана туттубаттара, үтүө холобуру батыһан үтүктүбэттэр. Христианскай таҥара дьиэтэ итэҕэйэр дьонун икки тыһыынча сылтан ордук кэм устата үөрэтэ, модьуйа, оннооҕор күһэйэ сатыыр даҕаны элбэҕи аһаан уойан ыалдьааччылар хата аҕыйаабаттар.
Айылҕа айбытын быһыытынан киһи аһылыгын чааһыгар төһө эмэ элбэх саппаастаах сылдьар. Олох араас ыарахан кэмнэригэр аһылыгы булунуу олус ыараханынан Айылҕа киһиэхэ ити чааһыгар олус элбэх саппааһы биэрбит. Эбиискэ аһаабакка, аҥардастыы ууну эрэ иһэн киһи ыйы быһа сылдьыан сөп диэн үөрэхтээхтэр этэллэр.
Омук үөрэхтээхтэрэ киһи аһаабакка эрэ сылдьыытын дириҥник үөрэтэн эрэллэр. Поль Брэгг диэн учуонай анаан-минээн аччыктааһынынан уһун кэмҥэ бэйэтэ дьарыктанан, маннык эмтэнии туһунан үөрэҕи арыйбыт. Кини суруйбут кинигэтэ бэйэтин доруобуйатын туһугар бэйэтэ кыһанар киһиэхэ олус туһаны аҕалыан сөп. Бу үлэҕэ П.Брэгг үлэтэ уонна сахалар аһылыкка сыһыаннаах этиилэрэ сүрүн төрүт буоллулар.
Киһи атын аһы аһаабакка ууну эрэ истэҕинэ бэйэтин этигэр-сиинигэр мунньуммут саппааһынан аһылыктанар. Этиттэн-сиинииттэн аан маҥнай мунньуллубут сыа саппааһын уларытан эньиэргийэҕэ кубулутан туһаммытынан барар. Мунньуллубут сыатын саппааһа бүттэҕинэ, биирдэ эрэ быччыҥнарыттан сыыйа көҕүрэтэр. Киһи этэ-сиинэ лаппа аҕыйыар диэри аһаабакка сылдьар кыахтаах. Ити барыта киһи айылҕаттан айыллыаҕыттан аһылыгар олус улахан саппаастааҕынан, эт-сиин барыта айылҕа эттиктэриттэн хомулларынан быһаарыллар.
Доруобуйата үчүгэй, бөҕө буолуон баҕарар киһи минньигэстик аһааһын уонна туһалаах аһааһын диэн өйдөбүллэр икки ардыларынан өйүн-санаатын күүһүнэн салайтаран аһыырын ситиһэрэ наада. Аһааһын «Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар быһаарыыларыгар эмиэ сөп түбэһэр уонна киһиттэн эмиэ тулуурдаах буолууну ирдиир. Соччо минньигэһэ суох да буоллар доруобуйаҕа олус туһалаах аһылыгы үөрэ-көтө сиэн кэбиһии киһиттэн эмиэ эрэйиллэр тутаах көрдөбүл буолар.
Аһыыр аһылыктан туттунуу, аһара элбэҕи аһаабакка эрэ сылдьыы өйтөн-санааттан эрэ тутулуктаах, киһи буолууну быһаарар биир сүрүн көрдөбүл буолар. Кыылларга, көтөрдөргө аһылыктан туттунуу диэн суох.
Оҕо улаатан истэҕинэ этэ-сиинэ улаатарынан аһыыр аһылыгын аҕыйатан биэрии кыаллыбат. Оҕо улаатан этэ-сиинэ сиппитин, өйө-санаата сайдыбытын кэннэ аһылыктан туттунууну саҕалыыра табыллар.
Аһылыгы аһара элбэҕи аһаабат буолуу киһи үлэлиир үлэтиттэн ордук улахан тутулуктаах. Кыайа-хото тутан этин-сиинин элбэхтик хамсатан үлэлиир киһи үйэтин тухары аһылыктан туттунуу диэни билбэккэ эрэ олоҕун олоруон сөп. Элбэхтик олорор үлэлээх киһи аһылыктан туттунуу туһунан толкуйдаатаҕына эрэ табыллар.
Дьону хайдах көрүҥнээхтэриттэн көрөн хайдах олохтоохторун улахан сыысхала суох быһаарыахха сөп. Дьон олохторо тупсуута, ылар хамнастара улаатыыта элбэхтик, иҥэмтэлээхтик аһыылларын элбэтэн, уойан-тотон барыыларыгар тириэрдэр.
Уойбут киһи үлэни-хамнаһы кыайара аҕыйыырын тэҥэ, араас ыарыылар булаллара элбэх. Аһара уойуу киһи быһыытыгар сөп түбэспэт, өйө-санаата сайдыбатаҕын, тулуура суоҕун, иҥсэтэ улаханын биллэрэр.
Киһи өйө-санаата, тулуурдаах, өһөс буолуута аһылыгы элбэҕи сииртэн туттунар күүһүн улаатыннарар кыахтаах. Өйү-санааны бөҕөргөтүүгэ, тулуурун улаатыннарыыга аһылыктан кыайан туттунар буолууну туһаныы туһата улахан. Аһылык хаһан баҕарар баарынан куруук өйү-санааны бөҕөргөтө, күүһүрдэ сылдьыы хас биирдии киһиттэн ирдэнэр.
Улахан таҥара үөрэхтэрэ киһи өйүн-санаатын тутулугун билэллэриттэн, аһылыктан туттунуу күүһүн таба сыаналааннар аһылыктан туттунуу постарын оҥорон итэҕэйээччилэр өйдөрүн-санааларын тулуурдаах буолууга үөрэтэ сатыыллар.
Аһылык киһи сүрүн дьарыга, аһылыга суох киһи олоҕо табыллыбат. Аһаан тоттоҕуна киһи үөрэр, санаата көтөҕүллэр, өр аһаабакка сылдьан баран аһаатаҕына өссө дьоллонор. Бу дьоллонуу аһаабакка сылдьыы төһө уһаан биэрэр даҕаны, улаатан иһэр.
Аһаабакка сылдьар постары киһи тулуйан туораатаҕына уонна аһаан тоттоҕуна тулуура эбиллэрин тэҥэ, аһаабытыттан дьоллонор.
Кини аһыырга көҥүлү биэрбит таҥараҕа махтала улаатан, итэҕэйэрэ эбиллэр. Аһаан дьолломмута өйүгэр-санаатыгар хатанан таҥараны сөбүлүүрэ улаатар.
Православнай таҥара дьиэтэ оҥорбут аһаабакка сылдьыы постарын кэмнэрэ киһи ханнык аһылыкка наадыйар кэмигэр сөп түбэспэттэр. Сахалар бу постары букатын сөбүлээбэттэр, православнай таҥараны ылымматтар. Саамай тымныы кэмҥэ, ахсынньыга эт аһылыктан туттунар буолуу кэмэ сахалар бэйэлэрин аһылыктарын үөрэҕэр сөп түбэспэт.
Сахалар аһылыктан туттунар буолууга айылҕалара бэйэтэ үөрэтэр күүһүн туһаналлар. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһиннэрэн айылҕа уларыйыытыгар киһи аһыыр аһылыга эмиэ уларыйан биэрэрин ситиһэллэр. Айылҕа тымныы кыһына кэлиитигэр киһи аһыыр аһылыга сыалаах-арыылаах буолуутун ситиһэн анаан-минээн уоппут идэһэлэрин сииллэр, онтон куйаас сайын кэллэҕинэ араас оттортон оҥоруллубут үөрэлэргэ, балык аһылыкка уонна үүттэн оҥоруллар астарга көһөн биэрэллэр.
Кыһын тымныыны тулуйар буолууга сыалаах-арыылаах астар туһалара улаханын аныгы медицинэ үөрэҕэ эмиэ бигэргэтэр. Куйаас сайыҥҥа киһи балыгынан уонна ымдаанынан да аһаан сылдьар кыахтааҕын сахалар туһаналлар. Сайын устата эт аһылык диэни биирдэ эмэтэ сииллэр, ол иһин киһи этэ-сиинэ кыһын мунньуллубут араас кирдэриттэн ыраастанарын ситиһэллэр.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн аһаабакка сылдьыы туһата икки өрүттээх. Аһаабакка сырыттахха эт-сиин тупсан, ыраастанарын тэҥэ, өй-санаа тулуура улаатара киһиэхэ ордук туһалаах.
Аһылыктан туттунууга сахалар таҥараларын үөрэҕин туһаныы дьоҥҥо туһата улахан.
Туһаныллыбыт литература.
1.	Кириллина В.И.,  Прокопьева Ю.Н. Долгожители Якутии. Якутск: 1999. - 64 с.
2. Поль С.Брэгг. Формула совершенства. Санкт-Петербург: ТОО «Лейла», 1993. - 384 с.
3. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Хотугу эҥэлэй
Хотугу эҥэлэйгэ сайын от ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри, оттон кыһын — ахсынньыттан олунньуга диэри буолар.
Үрүмэ (ас-үөл)
Үрүмэ - былыргы сахаларга күндү үрүҥ ас көрүҥэ.
Оҥоһуллуута олус бытаан, сыралаах буолан элбэхтэ астаабаттар эбит. Ыһыахха, уруу малааһыныгар күндүргэтэн бэлэмнииллэр.
Тус-туспа улуустарга астыыр ньымалара уратылаах. Бүлүү эҥэргэ чарча үрүмэ диэни маннык астыыллар диэн суруйар Е.Ф. Кузьмина: "Үүтү мөлтөх уокка чугуун хобордооххо оргуталлар. Күүгэнин холбуйан ылаллар. Кытыыга тардан сойуталлар. Үүт сойдоҕуна үрдүгэр бүрүөһүн үөскүүр. Ити бүрүөһүнү сэрэнэн хастаан ылан, күн уотугар тэниччи быраҕан хатараллар. Үлтү бара сылдьар гына наһаа хатарбаттар. Сорохтор үрдүгэр суорат сүүмэҕин тарҕата куталлар, оччоҕо хаппытын да иһин сүүмэх сиигиттэн уонна халыҥ буолан үлтү бара сылдьбыта. Маннык бэлэмнэммит үрүмэни кэһии, өйүө оҥостоллор. Көбүөргэ булкуйан эмиэ сииллэр..
Арассыыйа фильтрационнай хаайыылара Украинаҕа
Сүрүннээн украиннары күүстэринэн Арассыыйаны кырбыы кырбыы таптаталлар, тириилэрин сүлэллэр, тыҥырахтарын туураллар.
Аан Дойдуга Арассыыйа геноцид биир көрүҥэ барар диэн биллибитэ.
Лифт
Лифт диэн дьону уонна таһаҕаһы туруору таһар массыына. Лифт тутуу араас таһымнарын уонна мэндиэмэннэрин устун хамсыыр.
Харыйалаах (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Харыйалаах — Үөһээ Бүлүү улууһун Кэнтик нэһилиэгин киинэ.
Барс-каган
мини|Барсбек-каган манньыакка ойууламмыта Барс-каган (кыһыныгар өлбүт 710/711) — Хакасия - Минусинскай котлованыгар Енисей кыргыыстарын салайааччыта. Бек диэн титуллаах этэ. Ол гынан баран бэйэтин дойдутун суверенитетын толору утарар хаҕан диэн титулу ылыммыта.
Түүр хаҕанатын салайааччылара Кыргыс хаҕаната төрүттэммитин кытта сөбүлэһэргэ күһэллибиттэрэ. мини|Иккис Түүр илиҥҥи хаҕаната Кыргыс хаҕанатын салайааччыларын төрдө
Ильтерес хаҕан кыыһын ойох ылбыта — Күл-Тэгин уонна Могилян бииргэ төрөөбүт балтыларын. Ынанчу Алп Билгэ диэн ааты бэйэтэ ылыммыта.
Олус көхтөөх тас бэлиитикэни ыыппыта -- табҕачтары уонна тюргештэри кытта холбоспута, Иккис Түүр хаҕанатын утары турбута. Ол түмүгэр түүрдэр кинин кыр өстөөхтрүнэн аахпыттара уонна 710-711 сыллаахха кыргыыстары утары сэриигэ туруммуттара.
Тоньюкук, Күл Тэгин уонна Билгэ хаан салайааччылаах сэриилэр кыһын Арҕааҥы Саян хайаларын уҥуордаан көстүбэккэ Аны (нуучч -- Она) өрүс хочотугар киирбитэ. Холбоһуктаах сэриилэр кыргыыстарга икки төгүл саба түспүттэрэ уонна Барс-хаҕаны Сон өрүс хочотугар ситэн өлөрбүттэрэ.
Барс хаҕан оҕолоро кыргыыс анал посоллары кытта кэлин Кытайга тахсыбыттара.
Былыргы түүрдэ бичиктэригэр (Орхон Енисей суруктара) олоҕуран, учуонайдар кыргыыс омук национальнай дьоруойа буолбут Манас Барс хаҕан прототиба буолуон сөп диэн уорбалыыллар.
Кыргыстааҥҥа Барсбек хаҕан диэн национальнай дьоруойдаахтар. Кыргыстаан национальнай баана Барсбек хаҕаҥҥа анаммы манньыаты оҥорон таһаарбыта. 2011 сыллаахха Ош куоракка Барсбек хаҕаҥҥа анаан пааматынньык туруорбуттара. Кыргыстаан хас даҕаны куоратыгар Басрбек хаҕан аатынан уулуссалар бааллар.
Кириллин Николай Васильевич
Кириллин Николай Васильевич, 1935 сыл, ыамыйын 19 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. СӨ үөрэҕириитин туйгуна, РФ научнай тэрилтэлэрин уонна урдүкү оскуолатын үлэһиттэрин профсоюһун Бочуотунай грамотата, Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотата.
Олоҕун олуктара
Николай Васильевич педагогическай үлэтин 1955 -1956 үөрэх сылыгар Түбэй-Дьаахан орто оскуолатын алын кылааһын учууталынан саҕалаабыта.
1962 сыллаахха СГУ физико-математическай факультетын физика салаатын үөрэнэн бутэрбитэ.
1962-1964 сылларга Элгээйи орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэлээбитэ.
1968-1971 сс. Сунтаар киэһээҥҥи оскуолатын физика учууталынан уонна директоры солбуйааччынан үлэлээбитэ, ону таһынан, 1969 с. Сунтаар маһы таҥастыыр кэмбинээт директоры солбуйааччытынан анаммыта.
1971 с. - ССКП оройуоннай комитета Николай Васильевиһы Сунтаар 1 №-дээх орто оскуолатыгар физика учууталынан ыыппыта.
1976 с. - Сунтаардааҕы районо быһаарыытынан Арыылаах орто оскуолатын директорынан ыыппыттара.
1978-1984 сс. - Сунтаар 23 №-дээх профтехучилище директоры үөрэх уонна производство чааһыгар солбуйааччынан үлэлээбитэ.
1984-1988 сс - үөрэх үлэһиттэрин профсоюһун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
1988 -2009 сс. 2 №-дээх Сунтаар орто оскуолатын директоры солбуйааччынан, онтон физика уонна история учууталынан улэлээбитэ.
Үлэһит эдэр ыччаты үөрэтиигэ үтүө суобастаах үлэтин иһин Николай Васильевич 23 №- дээх Сунтаар профтехучилищетын Бочуот кинигэтигэр киирбитэ. СӨ үөрэҕириитин туйгуна, РФ научнай тэрилтэлэрин уонна урдүкү оскуолатын үлэһиттэрин профсоюһун бочуотунай грамотатын хаһаайына, Саха АССР Министирдэр Сэбиэттэрин Президиумун бочуотунай грамотатын хаһаайына, ”Победитель социалистического соревнования 1974 с» бэлиэ хаһаайына.
Савлук Петр Федорович
Савлук Петр Федорович — 1921-22 сс. Саха күбүөрүнэтин сэбилэниилээх күүстэрин командующайа.
1921 сыл алтынньы 28 күнүгэр Илиҥҥи-Сибиир байыаннай уокуругун командующайын бирикээһинэн Саха күбүөрүнэтин сэбилэниилээх күүстэрин командующщайынан, күбүөрүнэ военкомунан анаммыт.
Ыт тыла
мини|Ыт тыла Ыт тыла (осот полевой, Sonchus arvensis) — сииктээх сыһыыга, күлһктээх сиргэ үүнэр ойом-сойом кытыылардаах уһун синньигэс улахан сэбирдэхтээх от элбэх сыллаах үүнээйи.
Сылгы сөбүлээн сиир ото.
Diablo IV
Diablo IV - көмпүүтэр оонньуута, 2019 сыллаахтан айыллан бэс ыйын 6 күнүгэр 2023 сыллаахха тахсыбыта, аатырбыт Diablo оонньуу салҕыыта буолар.
Эскалатор
Эскалатор диэн саҕахха 30—35° иҥнэллээх, хамсыыр үктэллэрдээх, дьону таһар кирилиэс-массыына. Эскалатор метро станцияларыгар, вокзалларга, улахан эргиэн кииннэригэр баар буолар.
Dr.Web
Dr.Web (Доктор Вэб эбэтэр Doctor Web), антивирус программа Windows, Linux, Android системаҕа аналлаах.
2022 сыллаахха АХШ былааһа Dr.Web программа шпионскай диэбитэ, туттарга боппута. Сураҕа ФСБ-лар айбыттар үһү.
LaserShip
LaserShip - АХШ тэрилтэтэ, сүрүн баһыылкалары таһар тэрилтэ кыра деливери тэрилтэлэртэн. 2022 сылтан ыла саамай элбэх үҥсүү ылар тэрилтэ баһыылкаларын дьоҥҥо быраҕан биэрэринэн. Сүрүн үҥсүү Индиана уонна Нью Йорк штаттар олохтоохторуттан кэлэр. Элбэх сахалар баһыылкалара сүппүтэ.
Кролевец
Кролевец (Кролевець) диэн Украина Сумы уобалаһын куората, Украина. Дьонун ахсаана 23 404 (2015).
Кролевецкэй оройуон киинэ.
Устуоруйата
left|200px|thumb|Преображенскай сыаркап А. Шафонскай этиитинэн 1601 сыллаахха олохтоммут.
«Черниговские епархиальные известия» 1868 уонна «Черниговские губернские ведомости» 1895 суруйалларынан — куорат 1608 сыллаахха олохтоммут. Атын да сыллар ахтыллаллар.
Сайылык (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Сайылык — Үөһээ Бүлүү улууһун Мэйик нэһилиэгин киинэ.
Дьалтах (ас-үөл)
Дьалтах эбэтэр хоҥхо — быччыкыны хатаран хаһааныы көрүҥэ.
Бэлэмнээһин
Бычааҕы хатырыктаабакка эрэ сибиэҕэ кутан тарҕаталлар уонна күн уотугар хатараллар. Эргитэллэр, хаста да тэпсэллэр. Хаппыт собону уокка саллан сииллэр. Хатырыга уокка салыннаҕына хаҕыланан түһэр.
Өссө маны көр
Хооҥкура
Kaspersky Internet Security
Kaspersky Internet Security — антивирус программа. ФСБ айбыт программата. 2022 сылтан ыла Америкаҕа, Европаҕа, Дьоппуон дойдуларыгар компьютерга уонна телефоҥҥа туруорарга бобуллубута, шпионскай диэн буолбута.
Геннадий Турантаев
Айар үлэтэ
Тыйаатырга ооонньуур сүрүн оруоллара:
Атын тыйаатырга оруоллара:
Саха киинэтигэр оруоллара: Оотой – «Тыын», режиссер С.Потапов, Прораб, оҕонньор – «Кэскил», режиссердар Д.Шадрин, А.Егоров, Гоша –«Ньургуһуннар», режиссер С.Потапов, таксист – «Мой убийца», режиссер К. Марсан, Абааһы, Алаа Моҕус – «Бэйбэрикээн», режиссер К.Тимофеев уо.д.а.
360 Total Security
360 Total Security — антивирус программа. Кытайдар оҥорбуттар.
Сиэр
Сиэр диэн өй-санаа хааччаҕа, аһара барыллыбат кыйыата ааттанар.
Тыл төһөнөн аҕыйах дорҕоонноох даҕаны эрдэ, ол аата өссө былыргы кэмҥэ үөскээбит тыл буолар диэн тыл үөрэхтээхтэрэ дакаастаабыттара ыраатта. Сиэр диэн өй-санаа хааччаҕа сахаларга олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит. Сиэр туһунан суруйуу “Үрүҥ айыы буолуу” диэн үлэҕэ саҕаламмыта. (1,35).
Сахалар сылгы дьүһүнүн быһаарыыга сиэр диэни элбэхтик тутталлар. Сиэр диэн сахалыы тылтан сиэрэй диэн нууччалыы тыл үөскээбит. Биир сүһүөхтээх сиэр диэн тылга нууччалар «й» диэн дьүһүнү быһаарар сыһыарыылара хос эбиллэн икки сүһүөхтэнэн сиэрэй диэн тыл үөскээбит. Нууччалыы «серый» диэн тыл эмиэ сахалыытын, сиэр диэн курдук өйдөбүллээх, сылгы дьүһүнүн уонна атын дьүһүннэри быһаарыыга туттуллар.
Нууччалар сахалар кэннилэриттэн уонна сахалары салгыы үөскээбит омуктар буолалларын, бу сиэр диэн тыл өйдөбүллэрэ уонна суолталара биирэ быһаарар. Нууччалар сахалартан үөскээбиттэрин билигин умнан, төттөрү баран, өй-санаа, таҥара үөрэҕэр сахалары үөрэтэ сатыы сылдьаллара кыайан таба өйдөммөт.
Сахалыы сиэр диэн тыл киһи оҥорор быһыытын быһаарарга өссө киэҥ уонна дириҥ өйдөбүллээх. Үрүҥ уонна хара диэн тыллар дьон оҥорор быһыылара хайдаҕын; үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһаарар дириҥ суолталаахтар. Үрүҥ уонна хара холбуу буккуһуулара үчүгэй уонна куһаҕан бииргэ сылдьалларын быһаарар уонна сиэр диэн ааттанар.
Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта сиэр диэн тылы маннык быһаарар. Сиэр - дьон туохха эмэ тутуһар майгылара эбэтэр үгэс оҥостубут үөрүйэхтэрэ. (2,404). Сиэри тутуспат буолуу: «Сиэрэ суох, сиэри таһынан, сиэргэ баппат»,- диэн этиилэринэн быһаарыллар.
Сиэр диэн үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах үгэстэр хомуллубуттара, мунньуллубуттара ааттанар. Былыргы сурук-бичик суох кэмигэр саха дьоно сиэри тутуһан, ол аата олоххо туһалаах үгэстэри тутуһан олохторун олороллоро. Олоххо туһалаах үгэстэр үөскээһиннэрэ, уһун кэмҥэ дьайыылара, дьон бу үгэстэри тутуһар буолуулара сиэри үөскэтэр. Үчүгэй үгэстэргэ иитиллибит, үөрэммит, олору тутуһар киһи сиэрдээх киһи диэн буолар.
Сиэр диэн тыл үчүгэй эрэ өйдөбүллээх. Сиэр киһи тугу оҥорорун, бэйэтин быһыытын, майгынын кээмэйдиир буолан киһи буолууну, киһи быһыылаах буолууну бэлиэтиир. Сиэр – өйү-санааны ханна да аһара ыыппат, халбаҥнаппат сокуон, аналлаах кыйыа буолар. Бу сокуону хаһан да аһара барыллыа суохтаах. Сиэри таһынан барыы киһи быһыытыгар сөп түбэспэт. Киһи быһыылаах киһи сиэри кэспэт, тутуһар киһи буолар. Оҕо улаатан иһэн сиэри тутуһар буолууга үөрэниитэ, үгэс оҥостуута киһи буолууга тириэрдэр.
Саҥаны айыы, айыыны оҥоруу сиэри кэһэр, сиэри таһынан барар, дьон билбэт, оҥорбот быһыылара буолар. Ол иһин хайа да айыы; үчүгэй даҕаны, куһаҕан даҕаны сиэри таһынан барыа суохтаахтар. Айыыны оҥорор киһи сиэри тутуспат, таһынан барар киһи буолар. Ханнык баҕарар айыы сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри иһинэн буолуохтаахтара айыы-сиэр диэн холбуу этиинэн быһаарыллар.
Майгы ийэ кут өйүттэн-санаатыттан, үгэстэртэн үөскүүр. «Ыт майгына», «Киһи майгына» диэн этиилэр бааллара майгы эттэн-сиинтэн ордук тутулуктааҕын, кыылларга эмиэ майгы баарын быһаарар.
Киһи майгына олус элбэх араастаах. Хас киһи барыта этиттэн-сиинитэн тутулуктаах араас майгылаах. Сиэрдээх майгы диэн киһи майгына сиэри таһынан барбатах буоллаҕына этиллэр. Сиэри тутуһар майгы, үчүгэй майгы, киһилии майгы, сиэр-майгы диэн аатырар. Майгы эмиэ сиэргэ бас бэринэр, сиэр иһинэн буоллаҕына эрэ табыллар.
Өй-санаа, салгын кут үлэтэ, тугу толкуйдаан таһаарара барыта сахалыы «ай» диэн төрүттээх, өй-санаа үлэтин быһаарар бэйэтэ икки өрүттээх; үчүгэйдээх эбэтэр куһаҕаннаах айыы диэн тылынан бэриллэр. “Ай” диэн саныыр санаабытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына, «ыы» диэн ытааһын сыһыарыылаах куһаҕан дорҕооннордоох тылынан этиллэр «айыы» диэн тылга уларыйар уонна айыы уратытын, сэрэхтээҕин, куһаҕана элбэҕин биллэрэр ураты өйдөбүллэнэр.
Айыыны оҥорор киһи сиэри тутуспат, сиэри таһынан барар киһи буолар. Олоххо айыыны оҥорортон, сиэри кэһэртэн туттунуу ирдэнэр. Сиэри тутуспат киһи киһи буолбатах. Айыы киһитэ диэн этии сиэри тутуспат киһини быһаарарынан туттуллуо суохтаах, өйгө-санааҕа олус улахан сыыһа буолар.
Киһи оҥорор араас элбэх быһыылара барылара сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри таһынан барбатахтарына эрэ киһилии быһыы, сиэрдээх быһыы буолаллар. Араас быстах, буолар-буолбат саҥаны айыылары була-тала сатаан оҥоро сатааһын, сыыһа-халты буолан хаалара, куһаҕан быһыыны элбэтэринэн, сиэргэ сөп түбэспэт куһаҕан майгы буолар. Оҕо улаатан иһэн сиэри тутуһа үөрэнэрэ, таһынан барбата хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Сиэри тутуһар киһи куһаҕан айыыны оҥорбот.
Сиэр диэн сахалар былыргыттан бу кэмҥэ диэри тутуһа сылдьар олохторун сокуона буолар. Киһи оҥорор туох баар быһыылара, киһи араас майгына барыта уонна өйө-санаата тугу айара сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри аһара барбат буолуохтаахтар. Итини тэҥэ киһи олоҕо барыта сиэр иһинэн баран, сиэрдээх олох буолара киһи буолууну кытта сибээстээх. Ол иһин саха дьонугар олох сиэрэ диэн өйдөбүл үөскээбит. Олох сиэрин тутуһар киһи киһилии киһи буолар.
Олох биир сиргэ турбатыттан, хаамыытыттан, сайдыытыттан саҥаны арыйыылар киирэн иһиилэриттэн олох сиэрэ эмиэ уларыйан биэрэн истэҕинэ табыллар. Сэбиэскэй былаас саҕана киһи тутта сылдьар быһыытын быһаарар «Моральный кодекс строителя коммунизма» диэн баар этэ. Бу кодекс олус өр кэмҥэ уларыйбакка туран хаалбыта үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэт этэ. Сиэр-майгы эмиэ кэмиттэн кэмигэр уларыйан биэрэн иһэрин саха дьоно былыргыттан билэр буоланнар сиэр ханнык даҕаны биллэр хааччаҕа суох, элбэхтэр быһаарыыларынан уларыйан биэрэн иһэр кыахтаах, ол иһин аныгы демократия көрдөбүллэригэр ордук сөп түбэһэр.
Сиэр сыыйа-баайа уларыйан иһэрин быһаарарга маннык көстүүнү ылыахпытын сөп. Биир үйэ анараа өттүнээҕи кэмҥэ дьахталлар моонньулара уонна илиилэрэ эрэ таҥастарыттан быгар эбиттэр, онтон билигин эмиийдэрэ көстө сылдьара улахан сиэри кэһиинэн ааҕыллыбат буолла.
Олох уларыйан иһиитин кытта тэҥҥэ сиэр эмиэ уларыйан биэрэн иһэр. Манна сөптөөх уларыйыылары дьон бэйэлэрэ өйдөрүн-санааларын күүһүнэн киллэрэн биэрэн иһиэхтэрин сөп. Дьон бары билиниилэрэ, үйэлээх үгэстэри үөскэтиниилэрэ сиэри уларытар. Элбэхтэри батыһан сиэр уларыйан биэрэн иһэр кыахтаах.
Саха дьоно уһун үйэлэр тухары демократия сокуоннарын тутуһан олохторун олорон кэлбиттэрин, сиэр диэн олохторун сокуона элбэхтэр быһаарыыларынан уларыйан, тупсан биэрэрэ быһаарар. Сахалар үөрэхтэрэ олохтон, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этииттэн тутулуктааҕыттан атын таҥара, өй-санаа үөрэхтэриттэн ордук таба уонна уһун үйэлээх. (3,16).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үрүҥ Айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.
2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
3. "Туймаада" хаһыат. №132. 20.12.2012.
Ырх Битиг
мини|Ырх Битиг бастакы икки сирэйэ ( 5b уонна 6a сирэйдэ). мини|"Таҥха кинигэтин" сэттис каартата мини| Ырх Битик сүрүн тиэкиһин икки тиһэх сирэйигэр кытайдыы будда хоһоонноро көстөллөр (55b и 56a фолио). мини| Ырх Битиг 11 биттэниитэ (4-4-3 кубик) (13 а фолио): «Үтүө сонуну аҕалар араҕас аттаах илдьит уонна хараҥа кугас аттаах илдьит кэлэр, -- дэнэр. Бил маннык: (биттэнии) олус үсүгэй. «Ырх Битиг» («Таҥха кинигэтэ», Ïrq bitig, нуучч. -- Книга гаданий) — быһа холоон IХ үйэҕэ суруллубут былыргы түүрдэр пааматынньыктара. Уйгур каганатын саҕанааҕы кэмҥэ былыргы түүр бичигинэн суруллубут, 13,75х8,75 см кээмэйэдээх, 104 сирэйдээх дьоҕус кинигэ.
Булууллуута уонна чинчийии
"Таҥха кинигэтин" А.Стейн диэн археолог 1907 сыллаахха Кытай Ганьсу провинциятын Дуньхуан оазиһыттан быһа холоон сүүрбэччэ биэрэстэлээх сиргэ турар "1000 будда хайатын хаспаҕа" диэн храм үлэһиттэн атын кинигэлэри кытта холбуу ылбыт. Бу кинигэни аан бастаан Вильгельм Томсен диэн Дания тюрколога чинчийэн, дьон билиитигэр таһаарбыт. "Ырх Битиг" билигин Лондоҥҥа Британия түмэлигэр хараллан сытар.
И.В. Стеблева кинигэ тиэкиһин хоһоон форматыгар киллэрбитэ. 2005 сыллаахха "Таҥха кинигэтэ" нууччалыы тылбаастанан тахсыбыта. Тылбаасчыт - А.&nbsp;В.&nbsp;Преловскай.
Ис хоһооно
Кинигэ "аччыгый динтардарга" уонна "бурвагурдарга" -- манихей общинатын сулууспалаахтарыгар -- ону таһынан уопсастыба көннөрү чилиэннэригэр анаммыт. 65 поэтическай кэрчиктэртэн турар. Ол кэрчиктэргэ олох-дьаһах араас быһыыта, кыыл-сүөл, быһыы-майгы ойууланар. Кэрчиктэр бары "ол -- үчүгэй" эбэтэр "ол -- куһаҕан" диэнинэн түмүктэнэллэр.
Ити кинигэнэн хайдах таҥхалыыллара быһаарыллыбатах. Сорох учуонайдар этэллэринэн, Ырх Битиг түүлү тойоннуур кинигэ буолуон сөп.
Тиэкис холобура
Анатолий Преловскай нууччалыы тылбааһыттан
10. Мин -- хорсун баабырбын, турабын хомус быыһыгар дьааһыйа, тыыллан. Бил: ол -- үчүгэй.
Бил: ол -- куһаҕан
куһаҕан уонна хомолтолоох.
Султаан курдук куорсуну
Дьолго дииллэр.
McAfee
McAfee — антивирус, АХШ киэнэ.
Алжир динаара
Алжир динаара (دينار جزائري, ) диэн Алжир валютатын биирдигэ.
Карливка
Карливка (Карлівка) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 15 863 (2011).
Хооҥкура
Хооҥкура — быччыкыттан, мундуттан оҥоһуллар ас көрүҥэ.
Бэлэмнээһин
Бычааҕы эбэтэр бөдөҥ, эмис мундуну баһын, иһин ылан бараннар хатараллар. Хобордооххо кыра арыыга буһараллар, эбэтэр үтэһэҕэ үөлэн эргитэ сылдьан уокка сырайаллар. Сороҕор кыра гына бытарыталлар.
ESET NOD32
ESET NOD32 - антивирус ESET тэрилтэ оҥорор. Словакия киэнэ.
Ороһу (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Ороһу — Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгин киинэ.
Гуруваюр
Гуруваяюр (ഗുരുവായൂര് (Малаялам тыла); Guruvayur (Английскай тыла)) — Индия Индуизм ытык куората.
Эд Шииран
Эд Шииран (Ed Sheeran),(1991 сыл олунньу 17 күнүгэр төрөөбүт) Улуу Британия биллэр ырыаһыта уонна гитариһа. Paw Print Records диэн бэйтэ олохтообут хампааньатыгар ырыа суруйар уонна продюсер быһыытынан үлэлиир. Поп муусуканы оҥорорунан биллэр. Галифакс, Архаа Йоркширга төрөөбүтэ. Кыра эрдэҕинэ Фрамлингэм, Саффолкка олоро сылдьыбыта.
Олоҕун улуктара
Аҕата Картврайт Холл диэн искусство галереятыгар кураторынан үлэлиилэ, ийэтэ Манчестер куорат искусство галереятыгар үлэлиилэ. Кыра эрдэҕиттэн ырыа суруйары саҕалаабыта.
Тыыны харыстаныы
Тыыннаах диэн бары тыынар-тыыннаахтар холбуу ааттара буолар. Бары салгынынан тыыналларын иһин итинник ааттаабыттар. Киһи эмиэ тыынар-тыыннаахтарга киирсэр. “Тыын” диэн киһи сүрүн тутулуга. Аҕыйах мүнүүтэ тыыммата даҕаны киһи өлөр.
Бары тыынар-тыыннаахтар тыыннарын, тыыннаах сылдьыыларын кыахтара баарынан харыстыыллар. Кыралар куотан, саһан көмүскэнэр буоллахтарына, улахаттар ыгыллан, хааттаран хааллахтарына хардары саба түһүөхтэрин сөп.
«Тыыннаах диэн үчүгэй даҕаны» диэн ырыаҕа этиллэрэ тыынар-тыыннаахтар олохторун сыалынан тыыннарын харыстаныылара буоларын быһаарар. Киһи буолуу үөрэҕэ киһи тыынын харыстаныытын өйүүр. Тыын харыстаныытыгар сыыһа-халты туттунуу үөскээтэҕинэ буруйу сыаналааһыҥҥа чэпчэтиилэр бааллар.
Былыргы кэмнэргэ кислород тыынарга туһатын туспа арааран билбэтэллэр даҕаны, ыраас, чэбдик салгын тыынарга ордук улахан туһалааҕын сахалар билэллэрэ. «Салгынна сиэ» диэн этии ыраас, чэбдик салгыҥҥа сылдьыыны, салгынынан тыыныыны этэллэр. Бу этии киһи салгыны сиирин, иҥэринэрин биллэрэр. Салгыны кытта кислород киһиэхэ киирэн хааны байытар.
Тыынар-тыыннаахтар бары кылгас да кэмҥэ кыайан тыымматахтарына, салгыны иҥэриммэтэхтэринэ өлөллөр. Тыын диэн киһи тыынар салгыныттан тутулуга ааттанар. «Тыын быстыыта» өлүүгэ тириэрдэр.
«Тыын харыстаныыта» диэн киһи тыыннаах буолан сылдьарын, олох олорорун харыстаныыта, көмүскэниитэ буолар. Тыын харыстаннаҕына эрэ киһи тыыннаах буолан сылдьара, олоҕун сыалын толороро кыаллар. Тыын харыстаныытыгар аан бастакынан киһи бэйэтэ сыыһа-халты, аһара туттубата, бары оҥорор быһыыларын дириҥник сыаналыыра туһалыыр. “Харыстас” таҥара үөрэҕэр тыын харыстаныыта аан бастакынан киирсэр. Барыны бары харыстааһын тыын харыстаныытыттан үөскээн, сайдан тахсар. Манна тыынар салгыны харыстааһын, ыраас буоларын ситиһии барыта холбуу киирсэ сылдьар.
Тыынар-тыыннаахтар бэйэ-бэйэлэригэр маарынныырдык хамсыыр, үлэлиир эттээхтэр-сииннээхтэр. Барыларыгар баар сүрэхтэрэ бары тыынар-тыыннаахтар хааннарын хачайдыыр, кислороду килиэткэлэргэ тириэрдэр аналлаах. Бу маарынныыр эккэ-сииҥҥэ хамсатар, хамсаныыны үөскэтэр өйдөрө-санаалара, буор куттара биир буолар аналлаахтар.
Ойууннар өлөөрү сытар киһини эмтээн өрүһүйэллэригэр атын тыынар тыыннааҕы; сылгыны, ынаҕы толук тутталлара, өлөрөллөрө биллэр. Эмтээһин, буор куту солбуйуу табылыннаҕына ыарыһах үтүөрүөн сөп.
Атын, маарынныыр эттээх-сииннээх тыынар-тыыннаахтан бу быччыҥы хамсатар буор куту ылан, ыалдьыбыт эккэ-сииҥҥэ иҥэрэн биэрдэххэ эт-сиин үлэтэ оннугар түһэр кыахтанар.
Маннык солбуйуу тыынар-тыыннаахтар эттэрин-сииннэрин хамсатар буор куттара биир тутулуктаахтарынан, биирдик үлэлииллэринэн, биирдик хамсаныыны үөскэтэллэринэн толору быһаарыллар.
Сахалар былыр-былыргыттан сүөһү этиттэн сорох чаастарын букатын сиэбэттэр, онтон сорохторун хат дьахталлар уонна оҕолор сиэбэттэригэр сүбэлииллэр. Букатын сиэбэт чаастарыгар ынах маҥырыыра, сылгы кистиирэ киирсэллэр. Балары сиэтэххэ киһи саҥата буккуллуон сөп диэн сэрэтэллэр.
Киһи күөмэйэ сайдыылаах буор куттааҕыттан, уратытык хамсыыр кыахтааҕыттан саҥарар саҥабытын үөскэтэр. Сүөһү сайдыыта суох буор кута күөмэйгэ киирэн киһи бэйэтин буор кутун буккуйар кыахтааҕын сахалар былыргы кэмнэртэн билэн ити бобуулары оҥорбуттар уонна олохторугар туһаналлар.
Олус былыргы кэмнэргэ айылҕаҕа салгын киртийиитэ диэн билии суоҕунан салгыны харыстааһын үөрэҕэ сахаларга суох этэ. Билигин айылҕа киртийиитэ эбиллэн уонна салгыны буортулааччылары дьон бэйэлэрэ оҥорор буолуулара элбээһиниттэн аналлаах салгыны харыстааһын үөрэҕэ баар буолара наада. «Харыстас» таҥара үөрэҕэ тугу барытын харыстааһын үөрэҕин түмэринэн тыын харыстаныытын аан бастаан оҥорор. Тыын харыстаныытыгар олорор сири, айылҕаны харыстааһын улахан суолталаах.
Тыыны харыстаныыга тулалыыр айылҕаны харыстааһын, киртиппэт, буорту оҥорбот буолуу сүрүн сыалынан киирсэр. Сыыһа туттаран тоҕо бардахтарына салгыны улаханнык буортулуур эттиктэри дьон олорор, туһалаах үүнээйилэр үүнэр сирдэриттэн, өрүстэртэн тэйиччи ыраах сиргэ тутарга кыһаныахха.
Тыыны харыстаммат буолуу үөскээһинэ киһини бэйэтигэр тиийиниитигэр тириэрдиэн сөп. Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааһын элбэхтик табыллыбакка, сыыһа-халты буолара элбэҕиттэн айыы буолууга, эдэр сааска өлүүгэ тириэрдиэхтэрин сөп. Бу быһыыга эдэрдэр киирэн биэрэр кыахтара олус улаханыттан «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэн эдэр олохторун кылгатан кэбиһэллэриттэн харыстаныллар.
Сахалар үөрэхтэринэн бэйэҕэ тиийинии киһи быһыыта буолбатах. Айылҕа биэрбит олоҕун киһи быһыылаахтык олорбокко киһи бэйэтэ кылгатан кэбиһиитин сахалар сөбүлээбэттэр.
Көрсүө, сэмэй буолуу – сахалар олохторун, таҥараларын үөрэҕэ. «Харыстас» таҥара үөрэҕэ хас биирдии киһи өйүгэр-санаатыгар кытаанахтык иҥэн сылдьар. Киһи барыта тыынын харыстанар санаата буор, ийэ куттарыгар иҥэн сылдьар. Көрсүө, сэмэй киһи тыынын харыстанар күүһэ улахан. Тугу барытын таба сыаналаан, тиэтэйбэккэ, ыксаабакка оҥорорунан, тугу оҥорбута сыыһа-халты буолара аҕыйаҕынан олоҕун харыстанар күүһэ улаатар. (1,23).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2015. - 128 с.
Улуу тойон таҥара үөскээһинэ
Улуу тойон таҥара үөскээһинэ саха дьоно уһун тымныылаах хотугу сиргэ олоҕу сайыннаралларыгар тириэрдибитэ.
Кырыалаах кыһыннаах, кылгас сайыннаах саха сиригэр олоҕу олоруу, үлэни-хамнаһы сайыннарыы ураты тулуурдаах, өһөс, туруулаһар майгылаах буоллахха эрэ кыалларын сахаларга Улуу тойон таҥара баара биллэрэр. Уһун кыһыннаах, амырыын тымныылаах хоту сири баһылааһын, үлэни-хамнаһы сайыннарыы сахаларга Улуу тойон таҥара баар буолан күүстээх санааны, тулуурдаах, өһөс буолууну үөскэтэн кыаллар кыахтаммыт. (1,10).
Ураты тулуурдаах, өһөс майгылаах сахалар уһун кыһыннаах, кылгас сайыннаах дойдуга дьулуурдаах, дьаныардаах үлэлэринэн сылгы, ынах сүөһүлэри көрөр, иитэр кыахтаммыттар. Былыргылар билиилэрэ өс хоһоонноро буолан биһиэхэ тиийэ кэлбиттэр. Киһиэхэ өһөс майгы олус туһалааҕын олохторун уопутуттан билэннэр кэлэр көлүөнэлэрин иитиитигэр туһанарга аналлаах “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун оҥорбуттар. Бу өс хоһооно кэлэр көлүөнэлэр атаахтык иитиллэн мөлтөөн хаалбакка, туохха барытыгар төрөппүттэрин баһыйдахтарына эрэ омук салгыы сайдан иһиитэ үөскүүрүн быһааран төрөппүттэргэ тириэрдэрин туһаналлар.
Сахалары симэлитэ сатаабыт сэбиэскэй былаас кэмигэр бу өс хоһооно куһаҕан, салайааччылар этиилэрин истибэт, бэйэлэрэ билэллэринэн сылдьар өһөс майгылаах дьону улаатыннарар диэн тыл үөрэхтээхтэрин көмөлөрүнэн умуннара сатаабыттара. Бу кэмҥэ тыа сиригэр үлэ-хамнас кыаттарбат буолуута оҕо иитиитэ олус сымнаан, атаахтатыыга кубулуйбутун бэлиэтэ буолар, аҥардастыы үөрэҕи эрэ үчүгэй диэн эккирэтии олохсуйбутун көннөрөн кыра оҕолору атаахтатыыны суох оҥорон, үлэҕэ-хамнаска үөрэтии бастаан иһэрин үөскэтии эрэйиллэр.
Үрүҥ айыылартан, былыргылар билиилэриттэн ылан Улуу тойон таҥара дьоҥҥо сүрү, уоту уонна ойууннары биэрбит диэн үөрэҕи саха дьоно бары билэллэр. (2,ст.3007).
Саха омуга үөскээһинигэр Улуу тойон таҥара ылбыт оруолун В.Ф.Трощанскай маннык бэлиэтиир: "... но кроме того, Улуу тойон, глава небесных абасыларов, дал людям огонь, одну из душ и шаманов”. (3,25).
Сүр диэн тулуурдаах, өһөс буолуу, санаа кытаанаҕа ааттанар. Сүрдээх киһи диэн олоххо сыаллаах-соруктаах, кыраҕа ымыттыбат, ураты тулуурдаах киһи буолар. Киһи тулуурдаах, сүрэ күүстээх буоллаҕына үс куттарын холбуу тутан киһи буолан сылдьарын хааччыйар. (4,70).
Сүр диэн киһи куттарын холбуу тута сылдьар айылҕаттан, төрөппүттэриттэн бэриллэр күүс ааттанар. Тымныы кэмҥэ төрөөбүт оҕолор сүрдэрэ элбэх буолар. Кут көтөн хаалар уратылаах буоллаҕына сүр көппөт, тостор эрэ кыахтаах. Кут көтүүтэ арыгыны аһара иһииттэн биллэр. Киһи салгын кута көттөҕүнэ өйө көтөр, киһи буолан бүтэр, ийэ кутун, кыыл өйүгэр-санаатыгар түһэр.
Саха дьоно уот иччитин Хатан Тэмиэрийэ диэн ааттыыллар. Улаханнык ытыктыыр уонна сэрэнэр иччилэрэ буолар. Уот эрэ баар буолан бу кырыалаах кыһыннаах дойдуну баһылааһыны билинэн сахаларга уот иччитэ улаханнык ытыктанар. Уоттан саха дьонун тимири уһаарар, тимири уһанар үлэлэрэ быһаччы тутулуктаах. Уот, “Сах” таҥара саха дьонун үөскэппит.
Ойуун диэн күүстээх санаалаах, санаата атын дьоҥҥо дьайар кыахтаах киһи ааттанар. Ойууннар төрүттэрэ Улуу тойон таҥара буоларын билэн сыыһа-халты туттуналлара, ону-маны сымыйанан, була сатаан этэллэрэ төрүт суох буоларын ситиһэллэр. Ойуун диэн ааттанар киһи өй-санаа уратыларын, киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕа куруук баарын арааран билэрэ ирдэнэр. Айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕин тыл үөрэхтээхтэрэ суох оҥоро сатыылларын өй-санаа үөрэҕин билэр ойууннар тохтотоллор.
Улуу тойон таҥара – эр дьон уонна ойууннар таҥаралара. Сымыйалыыр, дьону албынныыр киһи Улуу тойон таҥара иэстэбилигэр хайаан да түбэһэр. Кулуну уоран сиэбит элиэ Улуу тойон таҥара иэстэбилигэр түбэспитэ кэпсээн буолан сылдьар.
Үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлээһин Улуу тойон таҥараттан улахан тутулуктаах. Тулуурдаах, көрсүө, сэмэй майгылаах киһи үлэни кыайа-хото үлэлиирэ былыргыттан биллэр чахчы. Саха дьоно көрсүө, сэмэй буолан үлэни-хамнаһы кыайалларын ситиһии омук сайдыытыгар тириэрдэр.
Былыргы кэмнэргэ өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын, билиилэрин өс хоһооно оҥорбуттарын быһалыы ылан туһаныллар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун саха дьоно тутуһалларыттан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тулуурдара, өһөстөрө эбиллэн биэрэн истэхтэринэ эрэ сайдыыны, тупсууну ситиһэр кыахтаналларын билэллэр. Киһи олоҕун устата барыга-барытыгар тулуурдаах уонна сыыһа-халты туттубат, быстах быһыыга киирэн биэрбэт, табатык хамсанар буоллаҕына эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. Улуу тойон таҥара “Аһара барыма”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕэ оҕо, киһи сыыһа-халты туттубатыгар көмөлөһөр, табатык хамсанар кыаҕын улаатыннарар. (5,24).
Билигин ырыынак кэмигэр үлэни кыайа-хото, үчүгэйдик үлэлиир эр дьон бастакы күөҥҥэ тахсан, баайдара-маллара эбиллэн иһэллэр. Сэбиэскэй былаас сымнаҕас, бэлэм аҥардаах олоҕор элбэх үрдүк үөрэхтэммит дьахталлар баһылыыр курдук санана сылдьыбыттара сотору уурайар. Ырыынак кэмигэр үлэ оҥорон таһаарыыта, барыһы киллэриитэ аан бастаан сыаналанар. Эр дьон оҥорон таһаарар, барыһы киллэрэр үлэни баһылыыр кыахтара улаханыттан бастакы оруолга тахсан иһэллэр. Россияҕа ырыынак үйэтэ кэлбитинэн дьон баайга-малга тардыһыылара биллэрдик улаатта. Олоххо баай-мал суолтата, өйгө-санааҕа дьайыыта улахана билиннэ. Төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕиттэн үлэҕэ-хамнаска үөрэтэн баай-мал хантан кэлэрин билэ үөрэнэрэ ситиһиллэр кыахтанна.
Киһини, омугу үлэ эрэ сайыннарар. Киһиэхэ буор кутун үлэ эрэйдээх хамсаныылара эрэ эрчийэн үөрүйэх буоларын үөскэтэллэр. Онтон үөрэх төттөрүнү оҥорор, киһи этин-сиинин хамсатарын аҕыйатан буор кута, үөрүйэхтэр үөскүүллэрин суох оҥорон этин-сиинин дьадаҥыга кубулутар, үлэни кыайбатын, сүрэҕэ суох буолуутун улаатыннарар.
Үлэни кыайбат, сатаабат буолуу омугу эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэрин “Хоро салаҥ” диэн олохсуйбут этии баара биллэрэр. Салаҥ, үлэни сатаабат диэн омугу түһэрэр, намтатар, куһаҕаҥҥа кубулутар этии иҥмит хоро омуктара симэлийэн, тыал буолбуттарга кубулуйбуттара, ааттара эрэ ордон хаалбытыттан баар буола сылдьыбыттара биллэр.
Биирдиилээн фермердэр кыайа-хото үлэлээннэр уонна чааһынайдар эбиллэннэр сүөһүлэр ахсааннара да аҕыйааталлар син баар курдуктар. Фермердэри уонна чааһынайдары холбоон сайыннарыы өссө да олоххо киирэ илик.
Билигин сахалар тутааччылара, уустара, биирдиилээн таҥас тигээччилэрэ эрэ хайҕаныахтарын сөп. Маһынан тутууну сахалар былыргыттан баһылаабыт үлэлэрэ буолар уонна саҥалыы ылсыһан таас тутууга, алмааһы кырыылааһыҥҥа, гаас турбаларын тардыы үлэлэригэр ситиһиилээхтик кыттыһан эрэллэр. Үлэҕэ-хамнаска бу ситиһиилэр былыргы уус төрүттэр тардыылара өссө да баарын бигэргэтэр.
Үлэни үлэлиир ыарахан, эрэйдээх. Таһырдьа улахан тымныыга үлэлээһин өссө ыарахан, элбэхтик эрчимнээхтик хамсаннахха, сүктэххэ, көтөхтөххө эрэ табыллар. Киһи тулуура, өсөһө лаппа элбэх буоллаҕына эрэ ыарахан үлэни кыайыылаахтык, ол аата түргэнник, хаачыстыбалаахтык үлэлиир кыахтанар. Улуу тойон таҥара оҕону, киһини тулуурдаах, өһөс буолууга үөрэтэр, этин-сиинин эрчийэр, үөрүйэх оҥорор. Улуу тойон таҥараны сайыннардахха, хас биирдии уол оҕону үлэнэн-хамнаһынан эрчийдэххэ, этин-сиинин утумнаахтык дьарыктаатахха эрэ кытаанах айылҕалаах дойдуга үлэни-хамнаһы өрө тардар, сайыннарар кыахтаныллар. Спорт төһө да эти-сиини хамсатыыга үчүгэйин, туһалааҕын иһин үлэҕэ киһи ураты сэрэхтээхтик, нэмин билэн хамсанарын суох оҥорон уонна аҥардастыы биир хамсаныылары оҥорууга үөрэтэринэн буор кут сайдыытын халыйыыга тириэрдэр.
Детсадтарга уонна оскуолаҕа уолаттары кыргыттартан туспа арааран үөрэтии олоҕурдаҕына эрэ эр дьон сайдыылара, бэйэлэрин кыахтарын билиниилэрэ саҕаланар кыахтаах. (6). Сэбиэскэй былаас саҕана мааныламмыт дьахталлар бэйэлэригэр араас элбэх чэпчэтиниилэри оҥостоннор, эр дьону куһаҕаннар, арыгыһыттар курдук өйдөбүлү дьоҥҥо үөскэппиттэрэ аныгы ырыынак олоҕор көнөрө уһун кэми ылыан сөп. Дьон өйө-санаата уларыйыыта саҥа көлүөнэлэр солбуйсан истэхтэринэ эрэ ситиһиллэр кыахтааҕын аныгы салайааччылар өйдүүллэр, “коммунизмы” биир киһи үйэтигэр тута сатааһын буолан ааспытын курдук аһара баран ыксаабаттар, аһара тиэтэйбэттэр.
Урукку кэмнэргэ Улуу тойон таҥараҕа аналлаах ыһыахтар күһүн, балаҕан ыйын үчүгэй күннэригэр ыытыллаллар этэ. Кырыалаах, тымныы кыһыны этэҥҥэ туоруурга бэлэмнэнэн өйү-санааны бөҕөргөтөргө, күүһүрдэргэ аналланара. Улуу тойон таҥараны умнуу, хаалларыы дьон тулуура, өсөһө суох буолууларыттан үлэни-хамнаһы кыайбаттарын, быстах быһыыга киирэн биэрэллэрин элбэппитэ сайдыы, тупсуу, эйэлээх буолуу кэлэрин атахтыыр.
Улуу тойон таҥараны сайыннаран, үөрэҕин кытаанахтык тутуһан уол оҕолору тулуурдаах, өһөс буолууга ииттэххэ, үөрэттэххэ, буор куттарын үлэнэн дьарыктаатахха эрэ омук сайдар кыахтанар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с. 2. Э.К.Пекарский. Словарь якутского языка. Т. III. Петроград: Типография императорской Академии наук. – 1917.
4. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
5. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
6. Саха сирэ. Эдэр саас хаһыат. 06.01.99.
Көмүс резерв
Көмүс резерв эбэтэр көмүс саппаас — дойду центральнай баанын эбэтэр үп министерствотыгар баар кыһыл көмүс саппааһа. Көмүс уонна валюта резерватын чааһа.
2009 сыллаахха аан дойдуга хаһан эмит хостоммут кыһыл көмүс ыйааһына 165 000 тоннаҕа сыаналаммыт. Кыһыл көмүс резервата онтон Аан дойдутааҕы көмүс сэбиэтин ахсаанынан 30 000 тонна курдук эбит, ол аата 1965 сыллаахха 38 000 тоннатааҕар быдан аҕыйах. 2008 сыл Аан дойдутааҕы кириизиһин кэнниттэн кыһыл көмүс резерватын сабардама эмиэ улаатыытын көрдөрбүт.
Сыала
Бастаан үөскүүрүгэр көмүс резерва сыала диэн национальнай валютаны хааччыйыы этэ, ол аата валюта тахсыбыт кэрдиҥэ барытыгар көмүс баар этэ. Билигин көмүс резервата көмүс-валюта резерватыгар олохтонор, уонна кризиһы утарар сыаллах уонна наада буоллаҕына национальнай валюта курсун көннөрүү буолар. Ону таһынан көмүс хаһан баҕар төлүүр средство буолар. Көмүс элбэх буоллаҕына экономическай тутулуга суох буолуу элбэх буолар.
Көмүс резерв дойдуларынан
Ордук улахан көмүс резервтаах АХШ буолар, кини кэнниттэн Германия уонна Аан дойду үп-харчы пуондата буолар. 2009 сыллахха Аан дойду үп-харчы пуондата 403 тонна көмүһү атыылыырын биллэрбитэ, онтон 200 тоннатын Индия баана атыыласпыта.
США
Дьиибэ да буоллар АХШ бэйэтин көмүс резерватын Улуу депрессия бириэмэтигэр саҕалаабыта. 1933 сыллаахха нэһилиэнньэттэн көмүһү конфискациятын туһунан ыйаах тахсыбыта, бары дьон - физическай уонна юридическай сирэйдэр дойдуга биир сыанаҕа тройскай уницияҕа 20,66$ атыылыахтаах этилэр. Конфискация бүппүтүн кэннэ сыаната 35$ дылы улааппыт. Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр АХШ көмүс резерватын максимугар тиийбитэ - 20 205 тонна буола сылдьыбыта, ол гынан баран Бреттон-Вуд систематын өйүүргэ онтон элбэх көмүс бараммыта.