cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хазар тыла
Атын тыллаах былыргы кинигэлэртэн (бастатан туран арааб уонна Византия) 60-ча хазар тус аата уонна сир аата көстүбүт. Олортон сорохторо аат тыл буолаллара быһаарыллыбыт. Холобур, bulan — "таба", kel — "башня", čiček — "сибэкки"; даҕааһын ааттар: alp — "албан", өҥнөр: sār — "белый", sārïg — "саһархай" уо.д.а. Ааттар уонна сололор үксүлэрэ түүрдүүлэр.
Билиҥҥи тыыннаах түүр тылларыттан хазар тылыгар ордук чугас чуваш тыла буолуон сөп. Хазар тылын сабыдыала атын түүр тылларыгар да баар, холобур, караим, кумык уонна азербайдьаан тылыгар.
Дмитриев Ахмет Андреевич
Дмитриев Ахмет Андреевич — Саха суруйааччыта уонна бөлүһүөгэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
1951 сыллаахха Ньурба улууһун Мэгэдьэк нэһилиэгин Мохсоҕол аҕатын ууһугар төрөөбүтэ. Төрүт Бордоҥ. Ньурба улууһуттан 12-с сүһүөх утум.
Поэзияҕа, публицистикаҕа Ньурба улууһун историятыгар бэлиэ кинигэлэрдээх.
Кэргэннээх, уон оҕолоох.
Айар үлэтэ
Саха сирин историятын үөрэтиигэ биир улахан кылаата «Сунтаар былыргыта: бордоҥхой таҥаралаах бордоҥнор» диэн фольклор, история уонна генеалогия чэрчитинэн 2015 сыллаахха тахсыбыт кинигэтэ буолар.
Билигин Саха норуота төрүт былыргыттан, ол эбэтэр, өссө Биһиги Эрабыт быдан инниттэн күн бүгүнүгэр дылы кэлбит уһун олоҕун толору дириҥник үөрэтэн уонна сиһилии чинчийэн көрбүт үлэтин үс томнаах кинигэ гынан таһаара сылдьар, онто бастакыта бэчээттэммитэ, уоннааҕылара сотору кэминэн эмиэ тахсыахтара.
=== Кинигэлэрэ : ===
7-Eleven
7-Eleven (Сэттэ хардыы), Дьоппуоҥҥа, Америкаҕа, Канаадаҕа, Кытайга уонна өссө 70 омук сиригэр баар биир бренд политикатынан үлэлиир маҕаһыыннар, кафелар уонна АЗС буолар.
Bayer
Bayer (Bayer AG) — Германия саамай улахан фармациа тэрилтэтэ, Аан Дойдуга сүрүн ультракаин оҥорооччу уонна саахар диабетын эмин оҥорооччу.
Салалтата — Мюнхен.
Аан Дойдуга 6 саамай улахан фармацевтическай тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр уонна Fortuna 500 диэн планета үрдүнэн саамай улахан капитализациалаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. Сүрүннээн сахарнай диабет утары эмнэри оҥорор, ону таһынан сүрэх эмтэрин.
Сүрүн акционердара: BMW (48%), Siemens (27%), Bosch (10%),. Ордубут акциалара көҥүл эргийэр.
Николаев Дмитрий Николаевич
Николаев Дмитрий Николаевич - 1927 сыллаахха Ньурба оройуонун уруккута Кукаакы билиҥҥитэ Бордоҥ нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ, тыыл, үлэ, государственнай сулууспа ветерана, журналист, республикаҕа бэчээти тэрийээччилэртэн, сайыннарааччылартан биирдэстэрэ.
Маалыкай сэттэ кылаастаах, Ньурба орто оскуолатын уонна Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрэн, 1947 сылтан Маалыкай оскуолатыгар учууталынан, онтон үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитин кэннэ, советскай-партийнай үлэҕэ көһөрбүттэрэ. Ол курдук ЫБСЛКС райкомун отделын сэбиэдиссэйинэн, оройуон хаһыатын редакторынан, кылгас-кылгастык үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын ситэриилээх комитетын председателинэн, ССКП Ньурба оройуонунааҕы комитетын бастакы секретарынан үлэлээн ааспыта.
Онтон 1962 сылтан «Кыым» хаһыат редакторын солбуйааччынан, салгыы 1991 сылтан кылаабынай редакторынан уһуннук үлэлээбитэ. 1994-2000 сылларга Саха Республикатын Президенин уонна Правительствотын Администрациятыгар кылаабынай специалист быһыытынан, онтон 2000 сылтан Республика Ытык кырдьаҕастарын Үрдүкү Сүбэтин (Высший Совет старейшин Ытык Сүбэ) эппиэттээх секретарынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. 1963-1991 сылларга Саха АССР норуодунай хонтуруолун комитетын чилиэнинэн талыллан үлэлии сылдьыбыта. Кини Емельян Ярославскай аатынан уонна «Кыһыл көмүс бөрүө» диэн республиканскай журналистскай бириэмийэ лауреата буолбута. Элбэх кинигэлэри суруйбута, араас темаларга тыһыынчанан ыстатыйалар автордара буолбута.
Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун, ССРС, Саха АССР народнай хонтуруолун комитеттарын, ССРС, РФ, Саха Республикатын журналистарын союзтарын Бочуотунай грамоталарынан хаста да наҕараадаламмыта.
Д.Н.Николаев РСФСР уонна Саха АССР культураларын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС уонна Саха Республикатын араас медалларын, знактарын кавалера, «Республика Ытык кырдьаҕаһа» бэлиэ хаһаайына, Ньурба улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Лыткин Николай Николаевич
Лыткин Николай Николаевич - 1931 сыллаахха Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ, үлэ, тыыл государственнай сулууспа ветерана.
Такыров Николай Васильевич
1949 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрбитэ уонна Марха оскуолатыгар история учууталынан үлэлээбитэ. Дьоҕурун, билиитин хаҥатаары Дьокуускайдааҕы педагогичсскай институкка киирбитэ, 1956 сыллаахха бүтэрбитэ уонна Марха орто оскуолатын директорынан анаммыта. Бу сылларга Марха орто оскуолатын коллектива үчүгэй үлэлээҕинэи биллибитэ, ордук технической предметтэргэ оҕолору үөрэтээһин үрдүк таһымҥа тахсыбыта.
Лыткин Николай Николаевич
1945 сыллаахха Маалыкай сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран, Кукаакы нэһилиэгин исполкомун секретарынан үлэтин саҕалаабыта. 1956 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институту бүтэрээт, учууталынан, Хатыы оскуолатын директорынан, районо сэбиэдиссэйинэн, Марха совхоз парткомун босхоломмут секретарынан, үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын исполкомун солбуйар председателинэн үлэлээбитэ.
Такыров Николай Васильевич
Үүнэн иһэр эдэр салайааччы Н.В.Такыров 1959 сыл ахсынньы ыйыгар Ньурба оройуоннааҕы сэбиэтин исполкомун председателинэн талыллан үлэлээбитэ. Кини 1962–1974 сылларга Ньурба 1 №-дээх орто оскуолатын директорынан тахсыылаахтык үлэлээбитэ. Оскуолаҕа политехническай үөрэхтээһиҥҥэ араас өрүтгээх улахан үлэ ыытыллыбыта. Техниканан оту оттооһуҥҥа, хортуоппуйу, оҕуруот араас аһын үүннэриигэ, совхоз фермаларыгар ньирэй көрүүтүгэр үлэлиир элбэх үлэ уонна сынньалаҥ лааҕырлара үлэлииллэрэ. Оҕолор машиноведение уруогар тракторы, массыынаны үөрэтэллэригэр сөптөөх усулуобуйа тэриллибитэ. Оскуола 496 выпускнига аттестаты кытта сэргэ тракторист-машинист идэтин свидетельствотын ылбыттара. Оскуола пришкольнай учаастагар, совхозка, оройуоҥҥа аан бастаан оҕүруот аһын саамай үрдүк үүнүүтүн ылбыттара. Ол түмүгэр IX пятилетка сылларыгар оскуола 24 үөрэнээччитэ Бүтүн Союзтааҕы норуот хаһаайыстыбатын ситиһиитин быыстапкатын кыттыылааҕа буолбуггара, 4 оҕо быыстапка медалынан наҕарааоаламмыта, 14 эдэр сүөһү көрөөччүлэр Бүтүн Союзтааҕы «Артек» пионерскай лааҕырга сынньаммыттара.
Лыткин Николай Николаевич
1965 сылтан түөрт сыл устата ССКП Ньурба оройуонунааҕы комитетын иккис секретарынан, онтон олус уһуннук 14 сыл устата үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын ситэриилээх комитетын сирэй председателинэн бэрт таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Ол кэнниттэн партия Саха уобаластааҕы комитетын партийнай комиссиятын инструкторынан үлэлээн, 1989 сыллаахха пенсияҕа тахсыбыта. Саха АССР тохсус уонна онус ыҥырыылаах Үрдүкү Советын депутатынан талылла сылдьыбыта. Кини өр кэмнээх, үтүө суобастаах үлэтэ «Үлэ Кыһыл Знамята», «Бочуот бэлиэтэ» орденнарынан, хас да медалларынан сыаналаммыта, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан бэлиэтэммитэ. Кини Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. Лыткин Н.Н. – Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо. Кини төһө да сааһырдар, пенсияҕа да таҕыстар быар куустан олорбот. Кини киэҥник биллэр журналист, республика экономикатын, культуратын сайдыытыгар аналлаах темаларга сүүһүнэн дириҥ анализтардаах, олус интэриэһинэй ыстатыйалары суруйан республика хаһыаттарыгар тиһигин быспакка бэчээттэтэр. Өссө кини художественнай литератураҕа күүһүн холонон көрөр. «Бичик» кинигэ кыһатынан «Арыылааҕым дьоно» диэн бэрт интэриэһинэй романы суруйан саха ааҕааччыларыгар үчүгэй бэлэҕи оҥордо, 2015 сылга бэйэтин олоҕун, үлэтин туһунан кэпсиир диэн кинигэтэ бэчээттэнэн таҕыста.
Такыров Николай Васильевич
«Школа и производство», «Трудовое и производственное обучение», «Опытничество в советской школе» диэи киин сурунаалларга, олохтоох бэчээккэ кини элбэх научнай ыстатыйалара бэчээттэммиттэрэ.
Оскуолаҕа политехническай үөрэхтээһини тэрийии боппуруостарын кытта сибээстээх тиэмэҕэ диссертацияны көмүскээн, республика оскуолаларын директордарын ортотугар аан бастакыннан историческай наука кандидата буолбута.
Н. В. Такыров «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн. Килбиэннээх үлэтин иһин» медалынан наҕараадаламмыта.
Хомойуох иһин, саамай сиппит-хоппут, айымньылаахтык үлэлиир кэмигэр, 46 сааһыгар олохтон туораабыта.
Clash of Clans
Clash of Clans (Кланнар сэриилэрэ) — мобильнай телефоннарга оонньонор оонньуу, Аан Дойдуга биир сүрүн оонньонор оонньуу. Финскай Supercell гейминг студия оҥорбут оонньуута.
George Weston
George Weston — Канаада хлеб уонна араас бурдук ас буһарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан пекарня тэрилтэтэ буолар, улахан конгломерата. 2021 сылга Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа, Бразилияҕа, Аргентинаҕа, Кытайга, Кореяҕа, Германияҕа бастыҥ буолар рыночнай долятынан.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Салалтата — Торонто.
Улахан мегапекарнялара — Торонто, Пекин, Токио, Сеул, Берлин, Ванкувер, Нью Йорк, Киев, уонна Мюнхен.
Уһаарык
Уһаарык диэн химия ууһуктарын булкааһа. Булкааска киирэр ууһуктар барылара эбэтэр сорохторо металлар. Уһаарыктар ыраас металлардааҕар ордуктара диэн быдан бөҕөлөр, дьэбиҥҥэ тулуйумтуолар, чэпчэки сыаналаахтар. Араас металлар үчүгэй өттүлэрин холбоон тупсараллар диэххэ сөп. Уһаарыктар биир сүрүн тутуу материаллара буолаллар. Тимир уонна алюминий уһаарыктара ордук суолталаахтар. Техникаҕа 5000 тахса уһаарык туттуллар.
Алтыкка туттуллар уһаарыктар
Уһаарыктары анабылларынан манныктарга араараллар: тутуу уһаарыктара, сэп уһаарыктара, анал уһаарыктар.
Тутуу уһаарыктара:
Анал саҥнардаах тутуу уһаарыктара:
Моой тирэхтэри кутар уһаарыктар:
Кээмэйдиир уонна сылытар тэриллэр уһаарыктара:
Быһар сэптэри оҥорорго туһаныллар уһаарыктар:
Днепропетровскай уобалас
Днепропетровскай уобалас (Дніпропетровська область) — Украина субъега. Киин куората — Днипро. Дьонун ахсаана 3 292 400 (2014).
Улянивка
Улянивка (Улянівка) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 385 (2016).
Supercell
Supercell — финскай оонньуулары оҥорор стартап студия, Аан Дойдуга биир сүрүн оонньуу индустриатын сайыннарааччы. 85% акциятын Кытай тэрилтэтэ Tencent бас билэр.
Салалтата — Хельсинки (Финляндия).
М. П. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория
М. П. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория
М. П. Мусоргскай аатынан судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Екатеринбург куоракка баар бэдэрээлинэй, судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
РСФСР Наркомпроһун 1934 с.олунньу 13 күнүнээҕи 112 нүөмэрдээх бирикээһинэн арыллыбыт Свердловскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория(ССК) Урал, Сибиир уонна Уһук Илин тайаан сытар сирдэригэр муусука үрдүк үөрэҕин бастакы тэрилтэтэ буолбут.
1934 с.специальнай фортепиано, вокальнай, оркестровай салаалар уонна кафедралар арыллыбыттар. 1945 с.бэс ыйын 26 күнүгэр ССРС Совнаркома дьаһал ылбытыгар уонна РСФСР НКС ускуустуба дьыалатын салалтата 9972 нүөмэрдээх бирикээс таһаарбытыгар олоҕуран Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория диэн ааттаах буолбут.
1955 с. Монгольскай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэттэн устудьуоннар кэлэн үөрэнэр буолбуттар.
2008 с.УСКҕа толоруу түөрүйэтин уонна музыкальнай педагогика кафедрата арыллыбыт. 2013 с.этномузыкология кафедрата баар буолбут.
Структурата
Факультеттара:
1. Инструментальнай толоруу факультета
2. Вокальнай-хоровой ускуустуба, музыковедение, композиция уонна звукорежиссура факультета
Кафедралара:
-Специальнай фортепиано кафедрата
-Струннай үнстүрүмүөннэр кафедралара
-Духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр кафедралара
-Норуодунай үнстүрүмүөннэр кафедралара
-Камернай ансаамбыл уонна концертмейстерга бэлэмнээһин кафедрата
-Сольнай ырыа кафедрата
-Музыкальнай тыйаатыр кафедрата
-Хоровой дирижирование кафедрата
-Оркестровай дирижирование кафедрата
-Муусука түөрүйэтин кафедрата
-Муусука устуоруйатын кафедрата
-Композиция кафедрата
-Музыкальнай звукорежиссура кафедрата
-Фортепиано кафедрата
-Толорор ускуустуба устуоруйатын уонна түөрүйэтин кафедрата
-Уопсай гуманитарнай дисциплиналар кафедралара.
Ону кытта : -Аспирантура уонна ассистентура-стажировка -Эбии профүөрэхтээһин киинэ -Бибилэтиэкэ -Опернай студия -Звукозапись студията -Консерватория устуоруйатын түмэлэ -Информационнай технология салаата
Рейтиннэрэ
1. Ураллааҕы консерватория эффективность мониторингын рейтинигэр былырыыҥҥы 6-с лигаттан 5-с лигаҕа таҕыста. 2. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 481-с миэстэ. 3. Екатеринбург куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 13-с миэстэ.
Клавдиево-Тарасово
Клавдиево-Тарасово (Клавдієве-Тарасове) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 069 (2014).
М. И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
М. И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Новосибирскай консерваторията, онтон ыла, Сибииргэ бастакы уонна Урал анараа өттүгэр билиҥҥэ диэри соҕотох үрдүк музыкальнай үөрэх тэрилтэтэ буолар.
Консерваторияҕа устудьуоннар музыкальнай ускуустуба сүрүн хайыхаларын таһынан музыкальнай педагог идэтигэр үөрэнэллэр.
Ону кытта, Сибиир норуоттарын музыкальнай култууратын үөрэтиигэ үлэлээн, "Музыкальная культура народов Сибири" диэн кинигэни таһаарбыттар. Консерватория киэҥник биллибит скрипка оскуолалаах.
Факультеттара
2. Оркестр факультета
3. Норуодунай үнстүрүмүөн факультета
4. Вокальнай факультет
5. Дирижерскай факультет
6. Композиторскай түөрүйэ факультета
16 кафедралаах.
Консерваторияҕа устудьуоннар, аспираннар үөрэнэллэр уонна ассистент-стажердар квалификацияларын үрдэтинэллэр. Үөрэнэр дьон ахсаана, ортотунан 600 киһи буолар.
Билиҥҥи кэмҥэ НСК структуратыгар, музыкальнай кэллиэс, бакалавриат, магистратура, аспирантура, доктарантура уонна квалификацияны үрдэтии факультета бааллар.
Рейтиннэрэ
1. Новосибирскайга үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 13-с миэстэ. 2. Арассыыйаҕа бары үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 459-с миэстэ. 3. Forves сурунаал үөрэх уонна выпусниктар хаачыстыбаларынан, ону кытта "фактор Forves" холбоон таһаарар рейтинигэр Новосибирскайдааҕы консерватория 50-с миэстэ. Онон, Forves сурунаал рейтинигэр Арассыыйатааҕы тыйаатыр ускуустубатын институтун(ГИТИС) уонна Гнесиннар ааттарынан Арассыыйатааҕы музыкальнай акадьыамыйаны баһыйбыт.
Ссылкалара
http://irkipedia.ru/content/novosibirskaya_gosudarstvennaya_konservatoriya_akademiya_im_mi_glinki_istoricheskaya https://m.facebook.com/groups/687415734744019/ https://vuzopedia.ru/vuz/1628 https://nsknews.info/materials/konservatoriya-lidiruet-v-reyting-forbes-voshli-pyat-novosibirskikh-vuzov/
Сэргэ Бэс (Амма улууһа)
Сэргэ Бэс — Амма улууһун Сулҕаччы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Tencent
Tencent (Тенсент), Кытай биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан венчурнай, инновационнай стартаптары төрүттүүр уонна оонньуулары оҥорор конгломерат. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Аан Дойдуга биир саамай сыаналаах уонна элбэх хапытааллаах тэрилтэ буолар.
Кырыым татаардара
thumb|254px|[[Кырыым татаардарын былааҕа]] Кырыым татаардара (qırımtatarlar, къырымтатарлар, бр. ахс. ) эбэтэр кырыымнар  (qırımlar, къырымлар, ед. ч. ) — былыр Кырыымҥа үөскээбит омук. Түүр тылларыгар киирэр кырыым татаардарын тылынан саҥараллар.
Tencent
Салалтата — Шэньчжэнь (Кытай).
Кырыым татаардара
Үксүлэрэ суннит мусульмааннар.
Тарҕаныылара
мини|Кырыым татаардара. Үксүлэрэ Кырыымҥа (260 тыһ.) уонна онтон чугас Украина сирдэригэр, Турцияҕа, Румынияҕа (24 тыһ.), Узбекистааҥҥа (90 тыһ., араас этиинэн 10 тыһ. 150 тыһ. дылы), Арассыыйаҕа (4 тыһ., үксүлэрэ Краснодаар кыраайыгар), Болгарияҕа (3 тыһ.) олороллор. Кырыым татаардарын тэрилтэлэрэ ааҕалларынан Турцияҕа сүүһүнэн тыһыынча кырыым татаардара олороллор, ол эрэн чуолкайа биллибиэт, тоҕо диэтэххэ Турция олохтоохторун омугун бэчээккэ таһаарбат. Кырыымтан Турцияҕа көспүт дьон сыдьааннарын уопсай ахсаана билигин 5-6 мөл кэриҥэ, ол эрэн ол дьонтон сорохторо ассимиляциялананнар бэйэлэрин кырыым татаарынан буолбакка, кырыымтан кэлбит тууроктарынан ааҕыналлар.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-01
Тохсунньу 1—31 күннэрэ
Модун
Модун , Модэ, Модунь (冒頓單于, пиньинь: Mòdún Chányú; б.к.и. 234–174 сс.) – Хун илин төрүттээччитэ уонна б.к.и. 209-с сылтан 174-с сылга диэри ол ил баһылыга (шаньюй). мини|300x300пкс|Модун саҕанааҕы Хун илэ
Номох
Номоххо киирбитинэн Модун Түмэн шаньюй бастакы уонна көйгө уола этэ, ол иһин Түмэн шаньюй кинини үөдьүлэргэ (юэчжи) аманаакка ыытар. Түмэн үөдьүлэргэ сэриинэн баран Модуну өлөттөрүөн баҕарбыт, ол эрээри Модун аҕатын былаанын билэн дойдутугар күрүүр. Модун хорсун быһыыта хуннары соһутар, ол иһин Түмэн уолугар 10 тыһынча боотуру бас билиннэрэр.
Бастакы сэриилэр
Модун аан маҥнай Согд олохтоохторун кытта эйэлэһэр. Ол кэмҥэ дунху диэн илиҥҥи көс биистэрэ хуннартан бастыҥ аттарын көрдүүллэр. Сорох хуннар өһүргэнэн сэриини саҕалыахха диэбиттэрин Модун "аттан сылтаан сэриини саҕалыыллар дуо?" диэн аттары биэрэн кэбиһэр, оттон сэриини саҕалыахтарын баҕарбыт дьону өлөрөргө быһаарар. Онтон дунхулар Модун тапталлаах кэргэнин көрдүүллэр, сорохтор өһүргэнэн сэриини саҕалыахха диэбиттэрин Модун "дьахтартан сылтаан сэриини саҕалыыллар дуо?" диэн кэргэнин биэрэн кэбиһэр, оттон сэриини саҕалыахтарын баҕарбыт дьону өлөрөргө быһаарар. Ол кэннэ дунхулар кумах куйаардаах сири көрдүүллэр, сорохтор бу сир туһата суох диэннэр биэрэргэ сүбэлииллэр, онуоха Модун "сир дойду тутула, өстөөххө биэрэр сатаммат" диэн сири биэриэхтэрин баҕарбыт дьону өлөрөргө быһааран баран дунхулары утары сэриини саҕалыыр уонна кыайыылаах буолар. Модун дунхулары хотон баран урукку өстөөхтөрүн үөдьүлэри утары сэриинэн барар уонна олору эмиэ үлтү сынньар. Ол кэннэ Хун илэ күүһүрэн Кытайы утары сэриилэһэр кыахтанар.
Кытайы кытта сэрии
Модун б.к.и. 201 с. Маи диэн киин куораттаах Дай сирин (代县, Шаньси, Синьчжоу улууһа) сэриилээн ылар. Хуннар бу сиртэн Кытай киин улуустарыгар сэриинэн барар суоллара аһыллан Тхайюань (Тайюань) уонна Цзяньянь куораттары төгүрүйдүүллэр. Хань Гао-цзу ыраахтааҕы сэриитин хомуйан б.к.и. 200 сыллаахха Модуну утары тахсар. Модун төттөрү чугуйан саҕалыыр, онуоха 320 тыһ. киһилээх кытай сэриитэ хуннары эккирэтэр. Гао-Цзу ыраахтааҕы талыллыбыт аттаах бухатыырдарын кытары аһары ыраах тиийэн хуннарга түбэһэн хаалар. Хуннар Байдын диэн сир таһыгар (билиҥҥи Датун) Кытай ыраахтааҕытын төгүрүйдүүллэр, ол эрээри кыайан хоппоттор, ол иһин Модун Гао-цзуну кытта эйэлэһэргэ быһаарсар.
Ол кэнниттэн хуннар уонна Кытай хаста да сэриилэһэллэр уонна эйэлэһэллэр.
Модун б.к.и. 174 сылга өлөр.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-02
Олунньу 1—28 күннэрэ
Данилов Эдуард Федорович
1933 сыллаахха Ньурба оройуонун Бордоҥ нэ­һи­лиэгэр, «Тойон уйалаах» диэн алааска холкуостаахтар кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
1948 сыллаахха Маалыкай сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, Ньурба бастакы нүө­мэрдээх оскуолатын 1951 сыллаахха бүтэрбитэ уонна Дьокуускай куоракка пе­да­гогическай институт историко-филологическай факультетын саҥа тэриллибит са­ха оскуолаларыгар нуучча тылын уонна литературатын үөрэтэр учууталлары бэ­лэм­ниир (РОЯШ) салаатыгар киирэн үөрэнэн нуучча тылын уонна литературатын үө­рэтэр преподаватель идэтин баһылаабыта. 1955 сылтан түөрт сыл саҥа орто ос­куо­ла буолбут Маалыкай оскуолатыгар завуһунан (оскуола директорын үөрэх чаа­һы­гар солбуйааччынан) үлэлээбитин кэннэ, партия райкомун бюротун реко­мен­да­ци­я­тынан Степан Васильев аатынан колхоз парткомун босхоломмут секретарынан тал­ларан үлэлэппиттэрэ. Сотору буолаат партия райкомун партийнай-тэрийэр от­де­лын инструкторынан анаабыттара, нтон партия Ньурбатааҕы райкомун иккис сек­ре­та­рынан талбыттара.
Онно уһуннук үлэлээбэтэҕэ. 1963 сыллаахха Ньурба уонна Сун­таар оройуоннара холбоһон, бөдөҥсүйэн Ленинскэй оройуон диэн буолбуттара. Бу бөдөҥсүйбүт оройуоҥҥа Э.Ф.Данилов райсовет исполкомун председателин сол­буй­ааччынан талыллан үлэлээбитэ. Өр-өтөр буолбатаҕа, аны оройоун хайдан урук­ку чөллөрүгэр түһүүлэригэр Данилов Э.Ф. Ньурба өртүгэр райсовет исполкомун си­рэй председателинэн быыбардаммыта. 1970 с. Москва куоракка үрдүкү пар­тийнай оскуоланы бүтэрэн кэлээтин кытта ССКП обкомун бюрота ре­ко­мен­да­ци­я­лаан партия Горнайдааҕы райкомун бастакы секретарынан талларбыта, ити эп­пиэт­тээх дуоһунаска сэттэ сыл үлэлээн баран, партия уобаластааҕы комитетын ап­па­раатыгар сектор сэбиэдиссэйинэн партия эстиэр диэри үлэлээбитэ. Онтон сэттэ сыл «Холбос» респотребсоюз кадрын отделын начальнигынан, уопсай отделын сэ­биэ­диссэйинэн үлэлэтэлээбитэ.
Кэнники сылларга Саха Республикатын Президе­нин уонна Правительствотын Администрациятыгар ведущай специалист-эппиэт­тиир дежурнай дуоһунастарыгар үлэлээтэ, күн бүгүҥҥэ дылы Республика Ытык кыр­дьа­ҕастарын Үрдүкү Сүбэтин эппиэттээх секретарын дуоһунаһыгар үлэлии сылдьар.
Кини Саха АССР VII ыҥырыылаах Үрдүкү Советын депутатынан, партия Саха уобаластааҕы комитетын чилиэнинэн хаста да талыллан үлэлээбитэ. Рос­сий­скай Федерация журналистарын Союһун чилиэнин быһыытынан саха бастакы рево­лю­ционердарын, биллиилээх партийнай деятеллэрин тустарынан элбэх ыс­та­тый­алары суруйда, уонтан тахса кинигэлэри суруйан «Бичик» кинигэ кыһатынан та­һаар­тарда. Э.Ф.Данилов өр сыллаах, үтүө суобастаах үлэтэ Советскай пра­ви­тель­ство­нан, РФКП-ан хас да медалларынан, орденнарынан бэлиэтэннэ. Кини Горнай уон­на Ньурба улуустарын, төрөөбүт Бордоҥун нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
Талант
Талаант, талаан (τάλαντον, talentum) — былыргы Европаҕа, Переднэй Азияҕа уонна Хотугу Африкаҕа туттулла сылдьыбыт ыйааһын уонна харчы кээмэйэ. Рим империятыгар талаант толору уулаах биир халыыпка сөп түбэһэр (стандартка) амфораҕа тэҥ эбит, билиҥҥи кэмҥэ сөп түбэһэр сабардама 26,027 лиитэрэ.
Былыргы Греция ыйааһыннарын кээмэйэдэригэр талаант ордук ыарахан кээмэй эбит (быһа эттэххэ ити тыл ыйааһын диэн тылбаастанар, кэлин таһаҕас диэҥҥэ кубулуйбут). Гомер саҕаттан биллэр эбит. Метрологтар быһаарбыттарынан талант ыйааһына сэмииттэр шекеллэригэр (сикль, сикля) тэҥ эбит, чуолаан эттэххэ 16,8 кг Вавилон ыарахан кыһыл көмүс шекелигэр. Таланы буруус курдук көмүстэн кутан оҥороллор эбит. Ол саҕана 8,4 киилэлээх өссө талант аҥара диэн кээмэй эргиэҥҥэ биллэр эбит.
Гириэктэр талааннарын төрүтэ боруонса хахай формалаах Вавилон талаана эбит. Ыарахан талант, ыйааһына 60,4 кг, чэпчэки ыраахтааҕы талаана икки төгүл чэпчэки эбит.
Үрүҥ көмүс харчы сыаната биир кыһыл көмүс маньыат ыйааһына 10 үрүҥ көмүскэ тэҥ диэн эбит. Ол гынан баран кыһыл көмүс ыараханынан сибээстээн ордук 1:13 1/3 сыһыана көстөр эбит. Ыйааһынан ыраахтааҕы талант 60 ыраахтааҕы минаҕа, эбэтэр 72 көмүс минатыгар, эбэтэр 54 үрүҥ көмүс минатыгар тэҥ эбит. Аныгы кээмэйинэн ыарахан көмүс талаант ыйааһына 50,4 кг эбит, ыарахан үрүҥ көмүс талаант — 67,2 кг, чэпчэки талааннар икки төгүл чэпчэки эбиттэр.
Хотинь
Хотинь (Хотінь) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 445 (2016).
Потёмкин халҕан аал
Потёмкин халҕан аал (Броненосец «Потёмкин») диэн Сергей Эйзенштейн саҥата суох драма киинэтэ. 1925 сыллаахха Госкино бастакы киинэ фабрикатыгар (билиҥҥи Мосфильм) уһуллубута. Араас дойду киинэ критиктара, режиссердара, көрөөччүлэрэ "Потёмкин халҕан аалы" аан дойду бары кэмнэрдээҕи бастыҥ киинэтэ буолар диэн билинэллэр.
Сюжета
Киинэ сюжета биэс аактаттан турар.
1 аакта: Дьоннор уонна үөннэр
1905 сыл бэс ыйа, Арассыыйа империята. Одесса рейдыгар турар Хара байҕал флотун Князь Потёмкин-Таврический халҕан аала. Аал хамаандатын олоҕо ыарахан болдьомнооҕо көстөр. Офицердар матростары атаҕастыыллар. Матюшенко уонна Вакуленчук матростар өрөбөлүүссүйэ туһунан кэпсэтэллэр. Матростарга аһылыктарыгар үөннээх сытыйбыт эти биэрэллэр. Матростар бу эти сиэбэппит диэн айдаараллар.
3 аакта: Өлбүт ыҥырар
"Потёмкин" Одесса кытылыгар кэлэр. Матростар олохтоохторго Вакуленчук өлүгүн көрдөрөллөр. Туох буолбутун билэн бараннар бары алыс хомойоллор. Ыраахтааҕыга уонна кини дьаһалтатыгар кыыһыран бараллар. Вакуленчугу герой быһыытынан айхаллаан атаараллар.
4 аакта: Одесса кирилиэһэ
Хото элбэх олохтоохторо матростары кытта көрсө кэлэллэр. Эмискэ саллааттар уонна хаһаахтар кэлэннэр дьону ытыалыыллар. Дьон уолуйан кирилиэһинэн аллараа куоталлар. Таптарбыттар охтон тэбистэрэллэр. Эһээхэйдээх кэлээскэ аллараа сүүрэн бара турар. Биир эмээхсин харахха ытыллар. Кирилиэһинэн куотан түспүттэри аттаах хаһаахтар саабыланан кыдыйаллар. Маны көрөн баран "Потёмкин" матростара армия хамандыырдара мустубут Опера дьиэтин аал тэргэннэринэн ытыалыыллар.
5 аакта: Эскадралыын көрсүү
"Потёмкин" төттөрү байҕалга тахсар. Кини утары император эскадрата иһэр. Ааллар бэйэ бэйэлэригэр чугаһыыллар. Кыргыһыы буолар кутталланна. Эскадра матростара офицердарын дьаһалларын истибэттэр, "Потёмкины" ытыалаабаттар, кини матростарын үөрэ-көтө эҕэрдэлииллэр. Кыһыл былаахтаах "Потёмкин" эскадра аалларын ортолорунан устан ааһар.
T-Mobile
T-Mobile — Германия национальнай оператора, Аан Дойдуга биир саамай улахан сотовай оператор, 19 омук сиригэр үлэлиир уонна 190 мөллүйүөн абоненнардаах. Сүрүн позициата Германияҕа (28 мөл), Америкаҕа (77 мөл) уонна Кытайга (57 мөл) үлэлиир.
Deutsche Telekom
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор
T-Mobile
Америкаҕа саамай улахан позициялаах уонна саамай биир биллэр 5G ситим тарҕатааччы.
T-Mobile 100% акциятын аатырбыт Deutsche Telekom тэрилтэтэ бас билэр.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-04
Муус устар 1—30 күннэрэ thumb|50px Эдэр көлүөнэни иитиигэ өр сылларга үтүө суобастаахтык үлэлээбит В.С.Яковлев 1976 сыллаахха Далан диэн псевдонимынан “Дьикти саас” сэһэнин “Хотугу сулус” сурунаалга бэчээттэппитэ. Бу сэһэнигэр Саха сиригэр интеллектуальнай сайдыылаах эдэр дьон үүнэн-сайдан иһэллэрин, кинилэр олоххо кырдьыктаах суолу тутуһалларыгар көрсөр ыарахаттарын, моһоллорун дириҥ реалистическай күүстээхтик арыйан көрдөрбүтэ.
5G
5G (fifth generation - бэһис көлүөнэ), аныгы үйэтээҕи ситим, 2016 сылтан ыла Америкаҕа, Соҕуруу Кореяҕа уонна Европаҕа тарҕана турар сотовай сибээс. Билиҥҥи 4G ситимнээҕэр 10 төгүл түргэн скороһу көрдөрүөхтээх.
Саха Сиригэр 2027 сыллаахха биирдэ былааннанар.
Васильев Николай Иванович
Васильев Николай Иванович — саха тюрколог-учуонайа.
Олоҕун олуктара
мини Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх. Кини бииргэ төрөөбүт улахан убайа лингвист Дьаргыстай. "Хатан" оҕо аймах сурунаалыгар хаста да түүр омуктарыгар сыһыаннаах матырыйааллара бэчээттэммиттэрэ.
Хазар хаҕаната
мини|Хазар хаҕанатын сирэ Хазар хаҕаната (Хазария) (650—969)  — орто үйэтээҕи хазар диэн түүр тыллаах көс омугун дойдута. Хазар хаҕаната Арҕааҥы Түүр хаҕанатыттан арахсыбыт уонна туспа дойду буолбут. Хазардар Хотугу Кавказ, Аллараа уонна Орто Поволжье, хотугулуу арҕааҥы Казахстаан, Азов күөл кытылларын, Кырыым уонна Днепр өрүскэ диэри Илиҥҥи Европа сирдэрин баһылаан олорбуттар. Хазар хаҕанатын киинэ аан маҥнай Дагестааҥҥа, онтон Волга өрүс хочолоругар баар этэ. Хаҕанат баһылыктара иудей итэҕэлин ылыммыттара. Хазар хаҕаната өр кэмҥэ Арааб халифатын кытта утарыласпыта.
Металлоид
Металлоид диэн химия ууһуга. Металлоидтар химия саҥнарынан металлар уонна метал буолбатахтар икки ардыларынан буолаллар. Металлоид диэн тугуй уонна ханнык ууһуктар металлоид буолалларын туһунан биир кэлим быһаарыы суох. Ол эрээри химия литературатыгар металлоид термин син биир туттуллар. Бу алта ууһугу металлоид быһыытынан үксүн билинэллэр - бор, кремний, германиум, күһэл, сүрмэ, теллур. Бу биэс ууһугу металлоид быһыытынан ардыгар билинэллэр - харыалык, алюминий, селен, полониум, астат.
Хазар хаҕаната
Эрдэтээҕи история. VI үйэ
Аан маҥнай хазардар Азияҕа көһө сылдьыбыттара. Кинилэр тыллара түүр тыллар оҕур бөлөҕөр киирэр. Оҕур тыллаахтар Европаҕа аан маҥнай 463 сыллаахха кэлбиттэрэ. Хазардар тустарынан аан бастакынан Псевдо-Захарий диэн дьиҥнээх аата биллибэт Византия историга 555 сыллаахха ахтыбыт. Былыргы суруктарга хазардар дойдуларын Берсилия диэн ааттыыллар. Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан Берсилия билиҥҥи Дагестаан сиригэр баар этэ.
Металлоид
Тэгил металлоид металлыҥы көстүүлээх, ол эрэн кэбирэх, чаҕылыманы үчүгэйдик аһарар. Металлоид химиятынан метал буолбатахтар курдук майгылаах. Металлардыын буккуһан уһаарык буолуон сөп. Металлоидтар химия уонна физика саҥнара төрүкү ортокулар. Металлоидтар тутул буоларга аһара кэбирэхтэр. Металлоидтары уонна кинилэр холбоhуктарын бу эйгэлэргэ туһаналлар - уһаарыктар, биология агеннара, катализ, антипирен, өстүөкүлэ, оптика хараана, оптоэлектроника, пиротехника, аҥар аһарааччылар, электроника.
Хазар хаҕаната
Эрдэтээҕи история. VI үйэ
Хазардар VI үйэ бастакы аҥарыгар савир диэн бииһи кытта холбоһоннор Соҕурууҥу Кавказка сэриинэн сылдьар этилэр. Хосроу Ануширван (531–579) Ираан ыраахтааҕыта хазардартан көмүскэнээри аатырбыт Дэрбэнт эркинин туппута.
Хазар хаҕанатын тэриллиитэ Түүр хаҕанатын историятын кытта ситимнээх. Ашина баһылыктардаах былыргы түүрдэр 551 сыллаахха Түүр хаҕанатын тэрийбиттэрэ. Сотору буолан баран бу хаҕанат икки аҥы: илиҥҥи уонна арҕааҥы хаҕанаттарга арахсыбыта. VI үйэ иккис аҥарыгар Арҕааҥы хаҕанат баһылыктара Хара муора хоту өттүгэр сытар сирдэри баһылаабыттара, олохтоох биистэр, ол быыһыгар хазардар түүр хаҕанын былааһын ылыммыттара.
Васильев Николай Иванович
Үлэтэ
«Хатан» сурунаал төрүттэнэригэр быһаччы сыһыаннаах. «Аттила» диэн нууччалыы тылынан тахсыбыт оҕолорго аналлаах сурунаал ааптара.
Хазар хаҕаната
Соҕуруу Кавказка сэриилэр. VII үйэ
Хазардар 627 сыллаахха Соҕуруу Кавказка баар Албания дойдутугар сэриинэн барбыттара уонна Византияны кытта холбоһон Тбилиси куораты сэриилээн ылбыттара.
630-с сыллартан саҕалаан Арҕааҥы Түүр Хаҕанатын ыһыллыыта саҕаламмыта. Ол түмүгэр Илиҥҥи Европаҕa икки саҥа дойду үөскээбитэ: Хара муора хотугу өттүгэр Кубрат хаан 632 сыллаахха Улуу Болгарияны тэрийбитэ, уонна Каспий күөл хотугу өттүгэр Хазар хаҕаната тэриллибитэ.
Оҕолорум иитиэхтэрэ
Оҕолорум иитиэхтэрэ диэн саха дьонун олохторун үөрэҕин сүрүн көрдөбүлэ буолар.
Хазар хаҕаната
Соҕуруу Кавказка сэриилэр. VII үйэ
Кубрат хаан өлбүтүн кэннэ Улуу Болгария ыһыллыбыт. Ол түгэни хазардар туһаммыттар уонна болгардар сирдэрин сэриилээбиттэр. 660-с сылларга болгардар хааннара Аспарух дьонун кытта Дунай өрүс анараа өттүгэр көспүт уонна Болгария дойдутун тэрийбит. Улуу Болгария сирдэригэр хаалбыт Батбайан баһылыктаах болгардар хазардар былаастарын билиммиттэр. VII үйэ бүтүүтүгэр хазардар Кырыым, Азов муора хоту өттүн, Хотугу Кавказ сирдэрин баһылаабыттар. Илин Хазар хаҕаната ханыаха диэри тэнийбитэ чопчу биллибэт.
Оҕолорум иитиэхтэрэ
Урукку кэмнэргэ сахалар дьахталлар олоххо аналларын билэн таба суолу туһаналлар этэ. Оччотооҕу кэмнэргэ кыыс оҕо сааһа ситтэр эрэ эргэ тахсан ыал буолан оҕо төрөтүүтүнэн уонна иитиитинэн аан бастаан дьарыктанара. Ол кэмҥэ сахалар ахсааннара эбиллэн, үлэ-хамнас сайдан иһэрэ.
Хазар хаҕаната
Соҕуруу Кавказка сэриилэр. VII үйэ
Бу кэмҥэ хазардар болҕомтолоро сүрүннээн Соҕурууҥу Кавказ диэки этэ. Хазардар онно икки суолунан барар этилэр: бастакыта Дэрбэнт куоратынан Кавказ Албаниятыгар, онтон Арменияҕа уонна салгыы Ирааҥҥа; эбэтэр Грузияҕа баар Дарьяль хапчаанынан. Хазардар дьайыылара күүстээх буолан араас тылларга Каспий муората "Хазар" дэнэр (холобур, перс тылыгар دزیای خزر daryā-i xazar).
Оҕолорум иитиэхтэрэ
Оҕолоро ыал буолуутугар төрөппүттэр икки өттүттэн төрүччү үөрэҕин кытаанахтык тутуһан доруобуйаларын, майгыларын-сигилилэрин, үлэлэрин-хамнастарын дириҥник үөрэтэн баран быһаарыыны ылыналлара, кыыстарын ырааһынан кэргэнигэр туттараллара. Саҥа ыаллар оҕолоро, кэлэр көлүөнэлэрэ доруобай, көрсүө, сэмэй, үлэни-хамнаһы кыайар, эр киһини утумнуур буола төрүүр кыахтаналлара. (1,16).
Хазар хаҕаната
Соҕуруу Кавказка сэриилэр. VII үйэ
Сасанид Ираанын араабтар сэриилээн ылбыттарын кэннэ хазардар Соҕуруу Кавказка сэриилэрэ тохтообута. Араабтар Грузияны уонна Албанияны баһылаан баран 653 сыллаахха Дэрбэҥҥэ тахсыбыттара уонна хазардары сэриилээбиттэрэ.
Оҕолорум иитиэхтэрэ
Ортотунан ыллахха түөрт оҕоломмут дьахтар 20 сылынан түөрт туруу үлэһит дьону улаатыннардаҕына, бу түөрт үлэһит киһи уонна улааппыт элбэх сиэннэрэ эбэлэрин, эһэлэрин кырыйдахтарына көрөр-истэр кыахтаналлара, үлэни-хамнаһы сайыннараллара. Бу олох үөрэҕэ “Оҕолорум иитиэхтэрэ” диэн этиинэн көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр.
Хазар хаҕаната
Араабтары кытта сэрии. VIII үйэ
VIII үйэ саҕаланыытыгар тохтоло суох арааб-хазар сэриилэрэ буолбуттара. Хазар хаҕаната араабтары утары Византияны кытта холбоспута, Арааб халифата буоллаҕына хазардары утары Волга булгардарын кытта доҕордуу сыһыаны олохтуу сатаабыта. 717–718 сылларга араабтар Константинопольу төгүрүйбүттэригэр хазардар Византияҕа көмөҕө кэлбиттэрэ уонна Соҕуруу Кавкаһы сэриилээбиттэрэ. 730 сыллаахха хаҕан уола Бардьил билиҥҥи Ирааҥҥа баар Ардэбил куораты сэриилээбит уонна 25-тыһыынчалаах арааб сэриитин кыргыбыт, ол кыргыһыыга Дьаррах диэн ааттаах үрдүк сололоох арааб киһитэ өлбүт. Хазардар билиҥҥи Турцияҕа баар Дийарбакыр уонна Иракка баар Мосул куораттарга сэриинэн тиийбиттэр. Ол эрээри 732/733 сыллаахха араабтар улахан стратегическэй суолталаах Дэрбэнт куораты баһылаабыттар.
Оҕолорум иитиэхтэрэ
Ыал олоҕун сайдыыта саха дьоно урукку кэмнэртэн ыла туһаммыт суолларынан бардаҕына оҕо төрүүрэ элбээн уонна киһи буолууга иитиллэрэ тупсан аймахтар ахсааннара эбиллэн иһиитэ үөскүүр. Эдэр дьахталлар төрүүр кыахтара улаханыттан уонна элбэҕиттэн сааһырдахпытына оҕолорбут иитиэхтэрэ диэн санаанан салайтардахтарына оҕону көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэрэ тупсан үлэһит дьон элбиэхтэрэ.
Хазар хаҕаната
Араабтары кытта сэрии. VIII үйэ
737 сыллаахха Марван ибн Муһаммад диэн ааттаах арааб сэрииһитэ 150-тыһыынча сэрииһиттээх '''Хазар хаҕанатыгар саба түспүт. Араабтар Сэмэндэр диэн Хазар хаҕанатын киин куоратын сэриилэн ылбыттар уонна Дон эбэтэр Волга өрүскэ диэри тиийбиттэр . Хазардар хоттороннор ислам итэҕэлин ылыныах буолан сэриини түмүктээбиттэр .'''
Оҕолорум иитиэхтэрэ
Дьахталлары эдэр эрдэхтэринэ эргэ биэрии, үлэлэппэт, уһуннук үөрэппэт буолуу бу оҕолонуу дьыалатыгар тупсарыыны түргэнник киллэриэ этэ. Дьахтар элбэхтик оҕолонноҕуна эрэ, оҕолоро улаатан кинини иитэр кыахтаннахтарына киһилии олоҕу олорорун, олоҕо тупсарын биллэҕинэ ити дьыаланы кыайар кыахтанар. «Оҕолорум иитиэхтэрэ» диэн этии элбэх оҕону төрөтүүнү таһынан киһилии быһыыга, көрсүө, сэмэй буолууга, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиигэ иитэр суолтата улаханын урукку кэмҥэ табан туһаналлара. (2,15).
Үлэһит дьахтар бэйэтин үйэтигэр үлэлээн дуомнаан син хамнаһы өлөрөр курдук сананар, туһалааҕы оҥорор курдук буоллаҕына, оҕото суох хаалыыта кэлэр көлүөнэҕэ үлэһит илии суох буолуутугар тириэрдэр. Билигин Россия государствота маннык ыарахан балаһыанньаҕа киирэн, олохтоох үлэһиттэр ахсааннара быста аҕыйаан, кэлии үлэһиттэр элбээн иһэллэр.
"Элбэх оҕолоох буолуу дьол" диэн сахалар үөрэхтэрэ омук сайдыытыгар, ахсаана эбиллиитигэр уонна үлэни-хамнаһы кыайарыгар тириэрдэр.
Туһаныллыбыт литература
1. “Туймаада” хаһыат. №135. 17.01.2013.
Хазар хаҕаната
Иудаизмы ылыныы. VIII-с үйэ ортото уонна IX үйэ саҕаланыыта
Хазар хаҕанатын историятыгар Дагестаҥҥа олорбут дьэбириэйдэр улахан оруолу оонньообуттар. Быһа холоон 740 сыллаахха Булан диэн ааттаах хазар сэрииһитэ иудаизмы ылыммыт. IX үйэ саҕаланыытыгар Булан сыдьаана Обадийа хаҕаҥҥа чугаһаан кини көмөлөһөөччүтэ буобут. Ол кэмҥэ хаҕанакка икки былаас систиэмэтэ үөскээбит: сокуон быһыытынан былааһы хаҕан тутан олорбут, ол эрээри дьиҥнээх былааһы хаҕан көмөлөһөөччүтэ бэк ылбыт. Ол курдук Булан аҕа ууһа былааска кэлбит.
Оҕолорум иитиэхтэрэ
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
Хазар хаҕаната
Хаҕанат IX үйэҕэ
Ол кэмтэн ылата хазардар сэриинэн буолбакка ордук атын дойдулары кытта атыы-эргиэнэн дьарыктанар буолбуттар. Ол эрээри IX үйэҕэ Омуктар көһүүлэрин саҥа долгуна саҕаламмыт. Ол курдук 830-с сылларга Хара муора хотугу өттүгэр венгрдар көһөн кэлбиттэр. Ол кэннитэн печенегтэр, оҕустар уонна половецтэр кэлбиттэр. Омуктар көһүүлэрин түмүгэр Хазар хаҕаната мөлтөөбүт уонна кэхтибит.
Хаҕанат бүтүүтэ. Х үйэ
939 сыллаахха рустар баһылыктара Хельг Византия көмөтүнэн хазардары сэриилэбит, ол эрээри хазар сэрииһитэ Пэсах рустары кыргыбыт уонна Кырыымҥа баар Византия куораттарын сэриилээбит.
965 сыллаахха Святослав кинээс хазар сэриитин үлтүрүппүт уонна Саркэл диэн Хазар хаҕанатын киин куоратын сэриилээн ылбыт. Ол сыл эбэтэр 968/969 сыллаахха рустар оҕустары кытта холбоһон Итиль уонна Сэмэндэр куораттары баһылаабыттар. Бу курдук Хазар хаҕанатын историята түмүктэммитэ.
4G
4G (fourth generation - төрдүс көлүөнэ), аныгы билиҥҥи ситим, 2012 сылтан ыла Аан Дойду үрдүнэн тарҕанар. Саха Сиригэр 2016–2018 сылтан ыла Билайн 4G ситим тыа сиригэр киллэрэр.
Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Казань куоракка баар музыка үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
Консерватория 1945 с. Ортоку Поволжье, Приуралье өрөспүүбүлүкэлэригэр Татарстаҥҥа, Башкортостаҥҥа, Чувашияҕа,Удмуртияҕа, Мордовияҕа уонна Марий Элга үрдүк квалификациялаах музыкааннары, композитордары бэлэмниир аналлаах киин буолан арыллыбыт. Бастакы ректорынан татарскай култуура биллиилээх диэйэтэлэ, композитор Назиб Жиганов(1911-1988) үлэлээбит. 1990 с.бэчээттээн таһаарар үлэҕэ быраап ылан научнай, методическай уонна нотнай кинигэлэри бэйэтэ таһаара буолбута. Научнай-методическай үлэнэн дьарыктанан элбэх монография диссертация суруллубут. Консерваторияҕа "Музыкальное искусство" диэн Диссертационнай сэбиэт үлэлиир, онно, 50-тан тахса диссертация көмүскэммит. Чинчийиилэр дьоһуннаах тиэмэлэргэ суруллубуттар. Онно сүрүн тиэмэ - эрэгийиэн норуоттарын этническай култуурата.
Консерватория баар буолуоҕуттан барыта 7000-тан тахса испэссээлиистэри үөрэтэн таһаарбыт.
Факультеттара
8 факультеттаах:
2. Фортепианнай факультет
3. Дирижерскай-хоровой факультет
4. Вокальнай факультет
5. Түөрүйэ-композиторскай факультет
6. Норуодунай үнстүрүмүөн факультета
7. Татаар музыкальнай ускуустубатын факультета
8. Эбии профүөрэх факультета.
20 кафедралаах. 3 сыллаах аспирантура,2 сыллаах ассистентура-стажировка бааллар.
Консерваторияҕа Арассыыйаттан, Кореяттан, Японияттан, Кытайтан 800-тэн тахса устудьуон уонна аспиран үөрэнэр. 200 кэриҥэ үрдүк квалификациялаах, үгүстэрэ научнай истиэпэннээх музыкант-преподавателлэр үлэлииллэр.
Аан дойдуга биллэр выпусниктара:София Губайдуллина, Олег Лундстрем, Алмаз Монасыпов уо.д.а.
Рейтиннэрэ
Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория
1. Казань куорат үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 10-с миэстэ 2. Татарстан үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 12-с миэстэ 3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 450-с миэстэ 4. Арассыыйа култуура уонна ускуустуба үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр: 141 тэрилтэттэн 27-с миэстэ.
Ссылкалара
https://moeobrazovanie.ru/kgk/ https://kazancons.ru/structure/faculties https://web.archive.org/web/20120423174537/http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.217/index.php
Категория Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ алпаабытынан
Ураһалаах (Амма улууһа)
Ураһалаах — Амма улууһун Эмис нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Андрей Клишас
Андрей Клишас — Арассыыйа биир үрдүкү тойоно, абас курдук киһи, сэриини өйүүр, харчы уоруйахтыыр. Уопсайынан аһары абаһыран наһаалаан эрэр, быһахтаан өлөрүөхтэрин наада, тириитин тыыннаахтыы сүлүөхтэрин наада!
United Airlines
United Airlines — Аан Дойдуга биир улахан уонна сүрүн авиахампаанньа. Чикаго куоратка базаланар.
Биржа
300px|справа|безрамки|Нью Йорк фондовай биржатыгар
Би́ржа (нидерл. beurs, нем. Börse, фр. bourse, итал. bórsa, исп. bolsa, англ. exchange) — табаардары, валюталары, сыаналаах кумааҕылары уонна атын финансовай инструменнары эргиэнин организациялыыр юридическай сирэй буолар. Эргиэн эрдэттэн суруллубут быраабыларынан суруллубут стандартнай контрактарынан эбэтэр партияларынан атыыланар.
Урут биржа диэн атыыһыттар, посредниктар уонна биржа маклердара хомустан сыаналаах кумааҕылары эбэтэр табаардары атыылыыр дьиэни аатыыллар этэ.
Компьютер бириэмэтин иннинэ кэпсэтэн быһаараллар этэ. Билигин эргиэн улахан аҥара специальнай программаларынан ыытыллар. Бэйэлэрин эбэтэр клиеннарын интириэстэрин эккирэтэн бокердар ханнык эмит сыаналаах кумааҕыны эбэтэр валютаны, табаары атыылыыллар. Ону атын брокердар наада буоллаҕына атыылаһаллар. Биржа ол атыыны учуоттуур, харчы хамсаныытын мэктиэлиир уонна поставканы уонна харчы төлөнүүтүн хонтуруоллуур.
Тыл үөскээһинэ
Биржалар үөскээһинин бириэмэтинэн XIII—XV үйэлэр буолаллар, ол бириэмэҕэ Венеция, Генуя, Флоренция, Шампань, Брюгге куораттарга векселлары атыылааһын саҕаланар. Брюгге куоракка векселлар эргиэнэ ван дер Бурсе диэн былыргы дьиэ кэргэн дьиэтин аттыгар баар болуоссакка ыытыллара. Ол дьиэ кэргэн гиэрбэтигэр үс харчынан туолбут тирии куула уруһуйдаах этэ. Атыыһыттар мунньустар сирдэринэн «Borsa» (биржа) диэн ааты ылбыт, ол тылбааһа «кошелёк» диэн эбит. Билиҥҥи Бельгия территориятыгар XV үйэҕэ бастакы биржа баар буолбут.
Биржалар араастара
Атыыланар активтар (инструменнар) атыыланалларыттан көрөн биржалар маннык арахсаллар: Ол гынан баран наар универсальнай биржалар баар этилэр - биир тэрилтэ иһигэр араас инструменнары эргиэнин организациялааһын.
Төрөппүт оҕотугар эрэлэ
Сахаларга ыал буолуу үөрэҕэ олус былыргы кэмнэртэн сайдыбыта, үгэстэри үөскэппитэ, бу кэмҥэ диэри уларыйбакка эрэ, уруккутун курдук тиийэн кэлиэн сөбүн, сэбиэскэй былаас быһа түһэн симэлитэ сыспыта. Ыал буолууга төрөппүттэр баһылыыр оруолу ылалларын суох оҥорон, эдэрдэр бэйэлэрэ ханна эрэ көрсүһэ түһээт, быстахтык быһаарыналларын олоххо киллэрбиттэрэ, чугас аймахтыылар кэргэн буолууларыгар тириэрпитин тэҥэ, дьадаҥылар “үчүгэйдэр” диэн этиилэрэ, бу хаалынньаҥ, мөлтөх үлэһит дьон сыппах өйдөрө-санаалара аһара баран тарҕаныыларын үөскэппитэ, ол иһин үлэ-хамнас чахчы кыаллыбат кэмигэр тириэрпититтэн, бу былаас бэйэтэ эстибитэ эрээри, ол алҕас билигин да салҕанан иһэр.
Билигин ыал буолууну тэрийэр үөрэхпит оннун була, урукку олоҕор түһэ илик. Урукку кэмҥэ ыал буолуу “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки сүрүн тутулуктаах, кэргэн, ыал буолааччылар бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһиилэрэ уонна энньэ, халыым диэн баай-мал көрдөбүллэрэ эбиллэн биэрэллэрэ. Кыанар, үлэһит ыаллар халыымы кыайан төлөөбөт дьадаҥы киһиэхэ кыыстарын эргэ биэрбэттэрэ. Ол барыта дьадаҥыттан дьадаҥы төрүүрүттэн эрдэттэн харыстанар олус туһалаах ньыма буолан куруук туттуллара. Ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ сахалар ыал буолуу тутулуктарын толорор, үгэстэрин тутуһар этилэр. (1,33).
Киһи олоҕор ситиһиэхтээх биир үрдүкү сыалынан оҕо төрөтөн, иитэн-үөрэтэн кэлэр көлүөнэлэри Орто дойдуга хаалларан иһиитэ буолар. Айылҕа биэрбитинэн, ол аата эт-сиин көрдөбүлүнэн, киһи бу сыалын толорор күүһэ улаханын иһин өй-санаа, олох сайдыытыттан, үөрэх-билии эбиллиититтэн тутулуктаах эбии көрдөбүллэр киирэн биэрэн иһэллэрэ олох уустуктарын үөскэтэллэр уонна сыалы толорууну уустугурдаллар.
Олох сайдан иһиититтэн ыаллар биир эмэ оҕолонорго тиийбиттэрэ төрөөһүн эрэйдэриттэн оҕолорун доруобуйата мөлтүүрүн тэҥэ, өйө-санаата сайдыытыгар төрөппүттэр көрөр-истэр, атаахтатар оруолларын аһара үрдэтэр буолла. Дьахтар эдэригэр уонна элбэхтэ оҕолонноҕуна доруобай оҕолору төрөтөр кыаҕа улаатарын ыал буолуу үгэстэрин олоххо киллэрэн туһаныы олоххо киллэрэр.
Олоххо туох барыта аһара барыыта аҥар өттүгэр халыйыыны үөскэтэн уустуктары улаатыннарар. Төрөппүттэр оҕолорун туһугар аһара баран кыһаныылара аҥардастыы харыстааһын, көрүү-истии диэки халыйан хаалыыны үөскэтэн, оҕо өйө-санаата сайдыытын бэлэмҥэ үөрэнии, атаахтааһын өттүгэр халытар. Ол иһин оҕолоругар туруктаах өйү-санааны иҥэрэ сатыыр төрөппүттэр оҕону бэлэмҥэ үөрэтэн кэбиспэккэ, бэйэтэ оҥорор-тутар баҕа санааланан, олорун ситиһэ сатыыр кыаҕын улаатыннарарга кыһаналлара эрэйиллэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ буолан үлэлии үөрэнэрэ өйө-санаата сайдыытыгар быһаарыыны ылынар кыаҕын улаатыннаран баҕа санаатын бэйэтэ толорор кыахтанарын үөскэтэр.