cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зевс
Крон (Хронос, Кронос) уонна Рея уоллара. Аан дойдуну инилэрин Посейдоннуун уонна Аидтыын түҥэттэллэр. Титааннары утары охсуһар. Олимп хайаҕа баар дьиэтиттэн дьону сууттуур уонна араҥаччылыыр. Элбэх дьахталлары уонна таҥаралары кытта таптаһыытыттан (ойоҕун Гераны кытта онтон сылтаан элбэхтэ бурайсар) элбэх оҕону төрөтөр, кинилэр истэригэр Аполлону, Ареһы, Артемиданы, Афинаны, Дионисийи, Еленаны, Гефеһи уонна Персефонаны.
Уус уран айымньыларга кинини бытыктаах, улуутумсук, сиппит-хоппут эттээх-сииннээх эр киһи курдук ойуулууллар.
Античнай текстэр
Кини XXIII гомера, I гимнэ Каллимаха уонна XV орфическай гимнаст анаммыттара. Зевс төрүөхтэрин уонна куреттарын туһунан Телеста мелическай поэмата, Филискэни комедията уонна «Зевс төрөөһүнэ»трагедията ырытыллыбыттара. Гомера У «громовержец», «высокий», «былыт», «тыал үрээччи», ардах уонна дохсун ардах".
Миф кириитикэтэ
Многие боги могли представлять реальные исторические личности, а исторические события в отсутствии письменности становились сюжетом мифологии. Эвгемер таҥаралар санааларынан, урут ыраахтааҕылар, геройдар, норуот махталларын ылбыт, кэлин үөскээбит дьон этилэр. Холобур, Эвгемергэ Зевс-улуу буойун, былыргы ыраахтааҕы кириитикэтэ этэ, оттон киноссеҕа дьон-сэргэ ытыктабылын көрдөрбүттэрэ диэн бигэргэтии суруллар. Бу санаа христианскай историяны хатылыыр. Дима Ростовскай: «бу Зевс дуу, Юпитер дуу Критаҕа ыраахтааҕылаах этэ (поэттар үгүһү, халлааҥҥа ыраахтааҕы дииллэр)».
LinkedIn
LinkedIn — Деловой контактары булар уонна олохтуур Социальнай ситимэ. Төрүттээччитэ - Хоффман, Рэйд 2002 ахсынньытыгыар, онтон 2003 ыам ыйыгар үлэтин саҕалаабыта. LinkedIn социальнай ситимигэр 30 мөлүйүөнтэн тахса туттааччы регистрацияламмыт,.
"Ытык аҕа" Бэлиэ
Аҕалар күннэрин кэрэһилээн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенын 2002 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи 30—ВП №-дээх Дьаһалынан «Ытык аҕа» Бэлиэ олохтоммута.
Бу ытык Бэлиэ олохтонуута кэнчээри ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ аҕа оруолун үрдэтэр соруктаах. «Ытык аҕа» Бэлиэ элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн аҕалара ситиһиилэрин туоһулуур уопсастыба махтала буолар.
Бу Бэлиэнэн хас сыл аайы, муус устарга, үс элбэх оҕолоох аҕалар кэнчээри ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ ситиһиилэрин, республика олоҕор сүҥкэн, көхтөөх кыттыыларын, тус бэйэлэрин чөл олохтоох холобурдарын иһин наҕараадаланаллар. Наҕараадаламмыттарга тустаах диплом уонна «Ытык аҕа» Бэлиэ туттарыллар.
Сигэлэр
Знак «Ытык аҕа» («Почетный отец»)
Сивцев Иннокентий Иванович - Мытыйыкы
Сивцев Иннокентий Иванович — Мытыйыкы (1870—1928 ) — XIX бүтүүтүгэр, XX үйэ саҥатыгар үөскүү сылдьыбыт дэгиттэр талааннаах саха киһитэ. Ордук худуоһунньук, иконописец, таҥара дьиэтин тутааччы быһыытынан биллэр, географияҕа уонна краеведениеҕа сыһыаннаах чинчийиилэрэ сыдьааннарын архыыбыгар харалла сыталлар.
1870 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр (эргэ истиилинэн алтынньы 10) Боотуруус улууһугар Сылаҥ нэһилиэгэр (билигин Чурапчы улууһун сирэ), Ньургун диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата уола икки саастааҕар өлбүт буолан, оҕону ийэтэ, Алаҕар нэһилиэгиттэн төрүттээх Татьяна Давыдовна Сивцева (Попова) соҕотоҕун улаатыннарбыта. Уол ааҕарга-суруйарга үөрэммитэ (көскө кэлбит дьон биитэр нэһилиэк суруксутугар буолуо диир, чинчийээччи Панкратий Дмитриевич Петров).
Иннокентий Сивцев 1886 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр (эргэ истиилинэн муус устар 23 күнүгэр) 16 саастааҕар Парсковья Исааковна диэн кыыһы кэргэн ылар. Ол сыл Сылаҥҥа Михаил Архангел сыаркабын тутуутун саҕалыыллар (сыаркабы 1893 сыллаахха епископ Мелетий арыйбыта). Тутууну Иркутскайтан сылдьар Владимир Никандрович Моравскай диэн архитектор-худуоһунньук салайбыта. Мытыйыкы кыра кыыһа А.И. Сивцева ахтарынан, эдэр киһи ол худуоһунньукка босхо көмөлөһөр эбит - кырааска оҥорорго, илии-атах буолан, кэлин сыыйа уруһуйдуур буолбут. Сотору кэминэн бастыҥ көмөлөһөөччү буолан, иконостааһы оҥорорго кытта көмөлөспүт. В.Н. Моравскай эдэр киһи талаанын таба көрөн Иркутскайга илдьэ сатаабыт, Художестволар Академияларыгар киллэриэх буолбут. Барарыгар үөрэнээччитигэр киистэлэрин, кырааскаларын, кинигэлэрин уонна иконалар репродукцияларын хаалларбыт.
1896 сыллаахха Мытыйыкы Иркутскай епархиятыттан икона суруйарга көҥүл ылбыт.
Худуоһунньук кэлин тыыннаах дьону эмиэ суруйар буолбут. Оннук, холобур, саха бастакы бырааһын Прокопий Сокольниковы, Н.Д. Субуруусскайы оҥорбута.
Лев Толстой мэтириэтин оҥорбутун туһунан "Голос Москвы" хаһыат 291№ 1912 сыллаахха ахсынньы 18 күнүгэр маннык суруйбута: "И.И. Сивцев является поистине якутским самородком... Портретом Л.Н. Толстого художник заставит, безусловно, о себе заговорить."
1923 сыллаахха уолаттарын уонна күтүөттэрин салайан Сылаҥҥа ат миэлиҥсэтин тутан бүтэрбитэ. Ол миэлиҥсэ бастаан Бэрэ диэн сиргэ турбута, онтон 1952 сыллаахха Уһун Күөл диэн сиргэ көһөрүллэн 1954 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. Үсүһүн Арыылаах диэн сиргэ көкөрбүттэрэ. Онтон 1977 сыллаахха Суорун Омоллоон көрдөһүүтүнэн Чөркөөх түмэлигэр биэрбиттэрэ.
Мытыйыкы 1928 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр өлбүтэ, төрөөбүт сиригэр Ньургуҥҥа көмүллүбүтэ.
Кыра кыыһа (ыал 15-с оҕото) Анастасия Саха сиригэр географияҕа анал үөрэхтээхтэртэн биирдэстэрэ буолбута.
Ска
Ска (Ska) — Дьамайкаҕа 1950-ис сс. үөскээбит музыка жанра. Ска Кариб регионун менто уонна калипсо диэн истииллэрин уонна Америка музыкатын (дьазз уонна ритм энд блюз) буккаастарыттан тахсыбыта.
Шпинель
Шпинель — рубииҥҥа майгынныыр хаан кыһыл таас. Бу өҥө хром булкааһыттан тахсар. Химия өттүттэн бу таас магний уонна алюминий оксиидтара.
Астрологияҕа сыһыана
Хахай тааһа. Планетата — Сатурн.
Термокарст күөллэр
Термокарст күөл — ирбэт тоҥ ириитин түмүгэр баар буолбут күөл. Саха сирин күөллэрэ үгүстэрэ маннык айылҕалаахтар. Термокарст күөллэр үгүстэрэ голоцен термическэй оптимумун кэмигэр (ол аата 4-6 тыһ. сыл ынараа өттүгэр) сылыйыы кэмигэр үөскээбиттэр. Ол кэнниттэн бу күөллэр аа-дьуо кыччаан иһэллэр. Сорохторо уоланнар оттонор алаас хонууларыгар кубулуйбуттар. Термокарст күөллэр түгэхтэрэ үүнээйилэр сыл ахсын хагдарыйбыттарын, өлбүттэрин түмүгэр оҥоһуллан тахасар былыыгынан бүрүллүбүт буолар.
Туһаныллыбыт сирдэр
Про реки и озера Якутии. ''Е. Мироненко.'' "Якутск Вечерний" хаһыат, 2009, от ыйын 31.
Тиит Арыы
400px|right|thumb|Тиит Арыы куйаартан көстүүтэ Тиит Арыы
Тииттэр 4 м үрдүктээхтэр этэ уонна саастарынан 260 - 420 сыл этилэр. Хомойуох иһин сэрии кэмигэр тииттэр кэрдиллибиттэрэ, аҕыйах мас хаалбыта. Кэнчээри мастар 40 сылга 1 м үүнэллэр. Онон бу арыыга мастар аан дойдуга саамай хоту үүнэр сирдэринэн буолар.
Арыыга Тиит Арыы диэн бөһүөлэк баар буола сылдьыбыта. Сэрии кэмигэр уонна 60 - 70 сылларга диэри манна балыксыттар олорбуттара.
Лира (суолталара)
Лира:
Роберт Кийосаки
Роберт Кийосаки (Robert Toru Kiyosaki, ロバート・トール・キヨサキ) — дьоппуон төрдүлээх АХШ-ка олорор миллионер, суруйааччы.
1749
1749 сыл.
Роберт Кийосаки
Кинигэлэригэр хайдах баай дьон байалларын, дьадаҥылар тоҕо байбаттарын ырытан кэпсиир. Дьону үлэҕэ сыһыаннарынан 4 бөлөххө араарар: наймылаһан үлэлээччилэр, бэйэлэригэр үлэлээччилэр, элбэх дьону тэрийэн үлэлэтээччилэр уонна инвестордар. Икки бастакы бөлөххө киирэр дьон бэйэлэрин күүстэрин-күдэхтэрин эрэ туһанан харчы өлөрөллөр, онон хамнастара ханнык эрэ сыыппараҕа тиийэн улааппат буолар, кырыйдахтарына, ыарыйдахтарына өссө кыччыыр. Оттон икки бүтэһик бөлөх дьоно атын дьон күүһүн сатаан туһанан, үлэлэрин салайан бэйэлэригэр хамнас оҥостоллор, онон хамнастарын кээмэйэ бүтэр уһуга суох буолар, баҕардахтарына уонна сатабыллаах буоллахтарына үрдүү турар.
212
212 сыл.
Аймах
Аймах — хаан уруунан, ыал-күүс буолуунан — биир уопсай бэлиэнэн чугасыһан-ханыылаһан түмсүү.
Хомер
thumb|right|Гомер уонна кини сирдьитэ 250px|right Хомер (Ὅμηρος, Hómēros; VIII үйэ б.э.и.) диэн Илиада уонна Одиссея диэн грек эпостарын ааптардара. Былыргы бириэмэ литературатыттан харайыллыбыт лиетартураттан биирдэстэрэ. Былыргы баайдартан биирдэстэринэн ааҕыллар. Троя сэриитин туһунан кэпсииллэр, ол сэрии биһиги эрабыт иннинэ 1190 сыллаахха ааспыта. Гомер айамньылара кэнники буолан баран суруллубутунан ааҕыллар.
Историята
Бу период историятын уустуга диэн Микеналар цивилизацията бу кэнниттэн хас да сүүс сыл эстии туругар сылдьыбыта, ол иһин аҕыйах матырыйаал хаалбыт. Бу период, Греция Хараҥа бириэмэтэ, быһа холоотоххо биһиги эрабыт иннинэ 800 сыллаахха тохтообут, ол бириэмэттэн саҥа греция алпабыытынан суруллуйбут матырыйаллар харайыыллыбыттара бааллар. Ол иһин Гомер бириэмэтигэр ол уструоруйалар дьонтон дьоҥҥо тылынан бэриллэрэ.
Гомер туһунан информация эмиэ аҕыйах. Сорохтор олох даҕаны олорботох киһи диэн быһаараллар, сорохтон дьахтар этэ диэн этэллэр Үһүйээн быһыытынан Ионияҕа олоро сылдьыбыт хараҕа суох буолар, ол гынан баран онно дакаастабыл суох.
Троя баарын туһунан археология чинчийиилэрэ быһаараллар. Троя турбут сирин булбуттара уонна хастаабыттара. Бу эпос Трояны хаххалыыр бириэмэтигэр уһун кэпсээн курдук айыллыбыта, ол кэнниттэн сиһилии эбиискэлэр баар буолбуттара диэн толйдууллар. Гомер хас хоһоонноро барыта саҥарарга чэпчэки буоларын курдук суруллубуттар диэн быһаараллар.
Гомер олорбут бириэмэтэ уонна тылбаас
Гомер хаһан олоро сылдьыбыта биллибэт. Геродот этэринэн Гомер кини иннинэ 400 сыл олорбута, ол аата биһиги эрабыт иннинэ 850 сыл буолар;     ол гынан баран атын источниктар Троя сэриитин кэнниттэн наһаа өр буолбаакка эрэ олоро сылдьыбыта диэн этэллэр. Троя сэриитэ биһиги эрабыт иннинэ 1194—1184 сыллахха ааспыта.
Билигин учуонайдар сөбүлэһиилэринэн «Гомер бириэмэтин» олорбутунан буолбакка хаһан хоһооннор тарҕаммытынан ааҕыллар. Ол аата ордук эрдэлээбитэ биһиги эрабыт иннинэ 800 сыллаахтан ордук чугаһа 600 сыллаахха быһаарыллар.
Сивцева Анастасия Иннокентьевна
Сивцева Анастасия Иннокентьевна (1914—2002 ) — Саха сиригэр географияҕа анал үөрэхтээхтэртэн биирдэстэрэ, Саха судаарыстыбыаннай университетыгар география кафедратын арыйбыт киһи. 1914 сыллаахха Чурапчы улууһугар Сылаҥ нэһилиэгэр Мытыйыкы-Сивцев Иннокентий Иванович дьиэ кэргэнигэр 15-с оҕонон төрөөбүтэ. Москубатааҕы Бубнов аатынан педагогика институутун (кэлин Ленин аатынан МПГИ) бүтэрбитэ. 1956 с. СГУ-га география кафедратын арыйбыта.
Кыыһа Винокурова Татьяна Захаровна эмиэ географ буолбута, географическэй наука кандидаата.
Оргутан эмтэнэллэр.
Төбө ыарыйдаҕына, сэбирдэҕин көөнньөрөн иһиллэр. Хаппыт сэбирдэҕи бороһуок курдук мэлийэн, аһаҕас баастары саба баайан эмтэниэххэ сөп. Отун оргутан, куртах, оһоҕос ыарыыларыгар тутуллар.
Аал сырыыта
Аал сырыыта. Уу транспора сылдьар кыахтаах өрүстэр, күөллэр, каналлар.
Сүрүн тэрилинэн буолаллар ааллар: катердар, борохуоттар, баржалар.
Мэлдьи сырыылах буолуон сөп эбэтэр сезонунан (сайын, халаан уу кэмигэр).
Туһаныллар акваториялар тииптэринэн Н.:
Муора дьүүлэ муора суднолара муоралаах буолуохтаахтар, ол аата кини аймалҕана суох урусхалланыа, долгуйуо суохтаах; муора дьүүлэ муора суднолара ордук.
Таһаҕаһы тиэйиигэ уонна таһыыга портар (муора уонна өрүс) сулууспалыыллар; пассажирдары муора уонна өрүс вокзалларын туталлар.
Уу транспорда үрдүк таһаҕастаах уонна олус намыһах себестоимоһынан уратылаах, ону таһынан ханнык баҕарар улахан габариттаах таһаҕаһы таһар кыаҕы биэрэр. Салгыы уу транспорда, манна континеннар, арыылар икки ардыларыгар, ону тэҥэ мөлтөх оройуоннарга тиэйии кыаллыбат суол. Уу транспорын биир дьоһун суолтатынан паромнар буолаллар.
Уу транспорын сырыытын түргэнэ намыһах, онон билигин пассажирдары таһыыга туһата суох. Ол оннугар туристарга, уопсайынан көхтөөх сынньаланы сөбүлүүр дьоҥҥо олус биллэр. Улахан туристическай суднолар, араас катералар, яхталар уонна оҥочолор туһаныллаллар.
Уу транспорын ураты көрүҥэ-буер-уу ньуурун үрдүнэн хаҥкынан тыал күүһүн аннынан сыҕарытар.
Топааз
Топааз — Кыһыл байҕалга баар Топазос арыы (билигин Сент-Джонс) аатынан ааттаммыт араас өҥнөөх дьэҥкир күндү таас.
Булуус
Булуус диэн хаар чиҥ араҥаларыттан үөскээбит улахан муус маассата.
Географияҕа: 1) үйэттэн үйэҕэ сир анныгар, сир хайа тоҥмутугар уу киирэн тоҥон, үллэн, хайа тэбэн, элбии, улаата турарыттан үөскүүр, өрүс, үрэх, аппа, күөл, муора биэрэктэрэ быстан түстэҕинэ көстөн кэлэр сир мууһа; 2) сир ирбэт тоҥо.
Эмтээх оттор
= Чороон от = От ыйын бүтүүтэ хараҥа күөх сибэккилэрэ тыллаллар. Эмтэнэргэ сүнньүнэн күһүн, ото хаппытын кэннэ, силиһин түөрэн ылан, ыраастаан сылаас сиргэ эбэтэр духуопкаҕа 50-60 кыраадыс хатарабыт. Водкаҕа көөнньөрөн, аппетит көтөҕөргө, ас буһарар уорган үлэтин тупсарарга 10-15 хааппыланы күҥҥэ иккитэ иһиллэр. Гастрикка, үөһүрүүгэ эмиэ туттуллар. Итини таһынан сибэккитэ тыллыбыт кэмигэр хомуйан, хатарыахха сөп. Сибиэһэйдии эбэтэр хаппыт сэбирдэҕи кыра иһиккэ оргуйбут ууга уган ылан, кутургуйаны, ириҥэлээх бааһы, биилээххэ өлөрүүнү эмтииллэр. Ордук сибиэһэй сэбирдэҕэ абааһы хараҕа (панариций) диэн тарбах бааһыгар күүстээх дьайыыны оҥорор. Биирдэ баайдахха ириҥэни кубарыччы оборон ылар. Онон баас түргэнник оһор. Саҥаттан-саҥа сэбирдэҕи баайан иһиэххэ наада. Тибет эмчиттэрэ бу үүнээйини ньиэрбэ ыарыытыгар ыарыһаҕы уоскутар, утутар сыаллаах тутталлар эбит. Сибиэһэй отун сүмэтинэн микрофлоралаах диатеһы, экзиэмэни эмтиилэр. Тыынар уорган ыарыытыгар, хаан тохтоторго, намыһах аһыылаах атрофическай гастрикка силиһин тутталлар.
Үүнэр сирэ:
От үрэх сүнньүгэр, үрдүк сиргэ, алааска, халдьаайы тэллэҕэр, томторго үүнэр.
=  Кучу. =  60-120 см үрдүктээх умнаһын тула ланцетка маарынныыр синньигэс сэбирдэхтэрэ хардарыта үүнэллэр. Уһун бытырыыс кыһыллыҥы тэтэркэй сибэккилэрдээх. Сибэккилэммитин кэннэ сэбирдэҕин умнаһын хоту өрө сыыйан ылан, күлүк сиргэ куурдуллар. Төбө ыарыйдаҕына, сэбирдэҕин көөнньөрөн иһиллэр. Хаппыт сэбирдэҕи бороһуок курдук мэлийэн, аһаҕас баастары саба баайан эмтэниэххэ сөп. Отун оргутан, куртах, оһоҕос ыарыыларыгар тутуллар. Сэбирдэҕэр олус элбэх С битэмииннээх. Кучуну кулгаах, мурун, күөмэй тымныйыытыгар, утуйбат буолууга, куртах бааһыгар оргутан эмтэнэллэр. Кучу сэбирдэҕиттэн битэмииннээх чэй оҥоруохха сөп. Сэбирдэҕин аһаҕас күн уотугар сытыара түһэн баран бөлүөҕүнэн сүмэтэ ыгыллан тахсыар диэри хатайданар. Ол кэнниттэн сииктээх сөрүүн сиргэ чаас курдук ууруллар. Онтон сылаас сиргэ (оһох үрдүгэр, духуопкаҕа) кыратык саһарыар диэри хатарыллар. Чэй оҥосторго бэлэм буолар. Кучу суол кытыытыгар өлгөмнүк үүнэр. Ону үргүүр табыллыбат. Техника сылдьыбат сириттэн хомуйарга сүбэлиибит.
Бааһына, суол кытыытыгар, тыа саҕатыгар, от үрэх дулҕата анньыллыбыт субуутугар үүнэр.
= Туһаммыт литература: =
Токумова Клара Петровна "Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ" /Клара Токумова, Петр Токумов;[худож. Н.Слепцов, А.Мандарова]. - Дьокуускай: Бичик, 2008.1 - 28с. - ISBN 978-5-76-96-2947-1
1750
1750 сыл.
Аньыы
Аньыы — таҥараҕа буруйу оҥоруу, сиэртэн туораан куһаҕаннык быһыыланыы.
214
214 сыл.
Уһун тумус
Уһун тумус (, Тундровая бурозубка) — күүдээхтэр уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар атын күүдээхтэргэ тэҥнээтэххэ саллаҕар төбөлөөх, кылгас уонна кэтит тумустаах күүдээх. Атын күүдээхтэртэн көхсүгэр хара эбэтэр буурай чаппараахтааҕынан уратылаах.
Саха сирин барытыгар тарҕаммыт көрүҥ. Сүрүн олохсуйар сирдэрэ - тиит уонна сэбирдэхтээх ойуурдар, оттонор ходуһалар уонна бааһыналар. Элбэхтик көстөр көрүҥ. Кыһын утуйбат. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Үөнүнэн-көйүүрүнэн, ооҕуйдарынан, ардах чиэрбэлэринэн аһылыктанар. Сууккаҕа бэйэтин ыйааһыныттан 170% элбэх аһы сиир.
Сүрүн өстөөхтөрө кыра тыҥырахтаах көтөрдөр.
Грузия хайалара
Грузия дойдута хайалаах сиринэн биллэр.
Хайа систэрэ:
Битэмииннээх чэй
Кучу сэбирдэҕиттэн битэмииннээх чэй оҥоруохха сөп. Сэбирдэҕин аһаҕас күн уотугар сытыара түһэн баран бөлүөҕүнэн сүмэтэ ыгыллан тахсыар диэри хатайданар. Ол кэнниттэн сииктээх сөрүүн сиргэ чаас курдук ууруллар.
Пеннсүлваниа
Пеннсүлваниа (Pennsylvania), АХШ биир улахан штата, биир баай уонна сайдыбыт штат буолар. Киин куората - Һаррисбург. Онтон улахан куораттара - Фһиладелфһиа, Питтсбург, Эри, Аллентоун.
Гранитное
Гранитное (Гранітне) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 508 (2012).
Пухов Иннокентий Васильевич
200px|thumb|right|Пухов Иннокентий Васильевич Пухов Иннокентий Васильевич (12.03.1904, Курбуһах нэһилиэгэ, Бороҕон улууһа, Саха уобалаһа — 24.11.1979, Москуба, ССРС) — олоҥхону чинчийбит бөдөҥ фольклорист уонна литературовед учуонай, 1938 сылтан тахсыбыт сахалыы букубаар уонна атын үөрэх кинигэлэрин ааптара, өр сылларга Москубаҕа чинчийэр институттарга үлэлээбитэ, тыл үөрэҕэр билим хандьыдаата, Саха сиригэр гражданскай сэрии уонна Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Саха АССР саахымакка бастакы чөмпүйүөнэ (1935).
Олоҕун олуктара
Кыһыл Сулус уордьанынан (30.05.1951), «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
1966 сыллаахха ИМЛИ үрдүкү билим үлэһитэ буолбут, уонна онно өлүөр диэри үлэлэлээбит.
Кэрэхсэбиллээх чахчы
Саха норуодунай суруйааччыта Софрон Данилов "Биир олох үөрүйэҕэ" диэн эссетигэр аатын ааттаабакка эрэ, таайтаран, биир үөрэх кинигэлэрин ааптарын, Москубаҕа үлэлээбит биллиилээх саха учуонайын туһунан суруйар. Онно кэпсэнэр киһи былаастан куттанан саха литэрэтиирэтин устуоруйатын токурутууга кыттыһарга күһэллибитин, ол эрээри кэлин эр ылан, өссө да ол токуруйуу көнө илигинэ, Москубаҕа саха устуоруктара мустубут мунньахтарыгар ол алҕаһын билинэрдии уоттаах-төлөннөөх тыллары эппитин кэпсиир уонна маннык түмүктүүр: "Төрөөбүт ийэ буора олох очуруттан бүдүрүйэн ылбыт уолун, кырдьык иһин турунар күүһү булуммутун иһин бырастыы гынан, сымнаҕас, сылаас хоонньугар уктан сытар... Бу киһи олоҕун суола эдэр дьоҥҥо үөрүйэх буоллар дуу..."
Түүлээх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Түүлээх нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кылаайы.
Улуус кииниттэн 132 км хотугулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 567 киһи (2007 сыл).
Крон
Крон (Кронос) (Κρόνος) — былыргы гириэктэр үһүйээннэригэр сир оҥоруу таҥарата. Ураан уонна Гея оҕолоро 12 титаантан кыралара. Халлааны уонна сири араарбыт. Бэйэтин балтын уонна ойоҕун Реяны кытта Гестияны, Деметраны, Гераны, Аиды уонна Посейдону төрөппүт. Кинини бэйэтин уола солбуйуохтааҕыттан дьаахханан бу оҕолорун ыйыстан кэбиһэр. Рея бүтэһик оҕотун Зевси кистиир уонна Кроноска тааһы ыйыһыннарар. Кэлин Зевс Кронтан оҕолорун төннөрөргө күһэйэр уонна сэриигэ хотор.
Рим мифологиятыгар Кроҥҥа Сатурн сөп түбэһэр.
1751
1751 сыл.
Баас түргэнник оһор
Ордук сибиэһэй сэбирдэҕэ абааһы хараҕа (панариций) диэн тарбах бааһыгар күүстээх дьайыыны оҥорор. Биирдэ баайдахха ириҥэни кубарыччы оборон ылар. Онон баас түргэнник оһор. Саҥаттан-саҥа сэбирдэҕи баайан иһиэххэ наада.
Алексеев Егор Николаевич
Алексеев Егор Николаевич (1883—20.04.1957) — аатырбыт саха муосчута, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
1883 сыллаахха II Тыллымы нэһилиэгэр төрөөбүт.
Искусствоведтар билиниилэринэн уус муостан оҥорууну искусство таһымыгар таһаарбыт дьонтон биирдэстэрэ. Араас техниканан оҥоһуктары оҥорор этэ гынан баран, табыллан үгэс буолбут рельефтаах уонна ойута быһан оҥоруулаах хаптаҕай оҥоһуктары кыһар этэ («Өстөөҕү самнарар саха аттаах буойуна», пластиналар: «Эһэни бултааһын», «Табалаах булчут» — 1947; тараах «Кырса», 1953)).
Кумааҕы быһар «Якутия» диэн аатынан биллэр быһаҕа (1949) И. Сталиҥҥа бэлэхтэммитэ. Билигин СӨ Национальнай уус-уран музейыгар харалла сытар.
1957 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
215
215 сыл.
Степанов Захар Константинович
200px|thumb|right|Степанов Захар Константинович Захар Константинович Степанов — композитор, педагог.
Чолобуут
Чолобуут (челобитная) — Арассыыйа импиэрийэтигэр суукка түһэриллэр көрдөһүү эбэтэр үҥсүү сурук.
Марокко
Марокко (араб. المغرب‎"al-Maġrib) диэн Хоту Африка дойдута. Иэнэ 447,000 km2 уонна олохтоохторун ахсаана 34 млн. Киин куората Рабат. Атлантик океан, Гибралтар силбэhиитин уонна Сир ортотунааҕы байҕал кытылларыгар баар. Кирбиилэhэр Алжирдыын илин, Испаниялыын хоту уонна Мауританиялыын соҕуруу (Арҕаа Саhаара сирдэринэн).
Кроттар кэргэннэрэ
Кроттар кэргэннэрэ (, Семейство Кротовые) — үөнү-көйүүрү сиэччилэр (аһылыктанааччылар) аймахтарыгар киирэр үүтүнэн иитиллээччи кыра кыыллар.
Саха сиригэр биир уус баар: Сир эһэтин ууһа.
Өссө маны көр
Күүдээхтэр кэргэннэрэ
Тыа
right|thumb|250px|[[Тайҕа]]
Тыа (ойуур, тайҕа) диэн элбэх мастаах сир. Тыалар планета кураанах сирин ньуурун 30% ылаллар.
Т.к.: тэ (эбэҥк.) — тайҕа; туу, тоо, тау (түүр.) — хайа, хайа ойуура, ойуурдаах хайа.
Марха (Өлүөнэ салаата)
Марха өрүс - Өлүөнэ хаҥас салаата. Уһуна 346 км., тардыытын иэнэ 8910 км². Сүүрээнэ бүүттүүн Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар.
Баһын диэкки алта күөлү курдары ааһар. Төрдүгэр уу ороскуота сөкүүндэҕэ 21 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Тардыытыгар 800 күөл баар. Уҥаттан Намылдьылаах (184 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.
Аан дойдутааҕы сайдыы туһунан билии күнэ
Аан дойдутааҕы сайдыы туһунан билии күнэ (на официальных языках ООН: World Development Information Day, Día Mundial de la Información sobre el Desarrollo, Journée mondiale d'information sur le développement) — ХНТ Генеральнай ассамблеятын 27-с сессиятын быһаарыытынан (A/RES/3038 № резолюция) 1973 сылтан сыл аайы алтынньы 24 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Марха (Өлүөнэ салаата)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Аан дойдутааҕы сайдыы туһунан билии күнэ
Резолюцияҕа этиллибитэн Холбоһуктаах наациялар тэрилтэлэрин күнүн кытта сөп түбэһиэхтээх диэн сурулла сылдьар. Бу күн 1945 сыллаахха ХНТ Устааба үлэҕэ киирбит.
Бэйэнчимэ
Баһа Хотугу Сибиир намталын илин өртүгэр баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата Бэйэнчимэ Салаата (129 км.)
Аан дойдутааҕы сайдыы туһунан билии күнэ
Бу күн биллэриллибит сыала-соруга уопсастыбаннаһы сайдыы кыһалҕаларыгар чугаһатыы буолар. Сайдыы туһунан информацияны тарҕатыы сайдыы проблематын өйдөөһүҥҥэ улахан суолтатын санатыы буолар, дойдулар ыккардыларынааҕы бииргэ үлэлээһиҥҥэ ыҥырар диэн.
Бэйэнчимэ
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Петрова Марина Никифоровна - Тойуктаах Марыына
Петрова Марина Никифоровна - Тойуктаах Марыына (1929, Ньурба улууһун хаҥалас нэһилиэгэ) - тойуксут, саха болкулуорун тарҕатааччы, Саха тыйаатырын артыыһа, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
1929 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Ньурба оройуонун Хаҥалас нэһилиэгэр Кулуһуннаах алааска төрөөбүт. Аҕата: Максимов Федот Васильевич – Оботтоох Сөдүөт Мас арыы ходуһатын хотугулуу-илин өттүгэр олорбут. Оботтоох тыллаах олоҥхоһут киһи эбитэ үһү. Сөдүөт оҕолорун ыалга ииттэрэ биэрэр идэлээх эбит. Кини Марыынатын Акана олохтооҕо Хаххаһа Ньикииппэригэр – Петров Никифор Ивановичка ииттэрэ биэрбит. Бу киһи бастакы кэргэниттэн оҕото суох эбит. Ол кэргэнэ эрдэ өлбүт. Кэлин Ньикииппэр Бурдуктаах Сахаар уолун – Захаров Павел Захарович огдооботун кэргэн ылбыт. Байбал армияҕа баран сураҕа суох сүппүт, дьахтар кини барарыгар Дмитрий диэн уоллаах хаалбыт. Хаххаһа Никииппэригэр тахсан, бу дьахтар эбии Борокуоппай, Байбал, Бүөтүр диэн үс уолу төрөппүт, Алиса диэн кыыстаммыт. Онон Марина Никифоровна, иитиллибитинэн, алта оҕолоох ыалга улааппыта.
Марина Никифоровна Саха театрыгар артыысканан, Акана культуратын дьиэтин директорынан, “Марха” совхоз Аканатааҕы отделениетыгар ыанньыксытынан, сүөһү көрөөччүнэн, осеменаторынан үлэлээн махтал, хайҕабыл уорҕатыттан түспэккэ сылдьыбыта. Өр сыллаах үлэтин сыанабылын быһыытынан Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитин үрдүк аатын иҥэрии буолбута. М.Н. Петрова – Тойуктаах Марыына куолаһа ырааһынан, кырдьыбат кылыһаҕынан, уһун, холку тыынынан аатырыан аатырар ырыаһыт-тойуксут быһыытынан дьоҥҥо-сэргэҕэ, кэмҥэ-кэрдиигэ өтөр наарынан умнуллуо суоҕа. Акана култуурунай киинигэр Тойуктаах Марыына аатын иҥэрбиттэрэ, дуоска ыйаабыттара.
2016 с. муус устар 16 күнүгэр “Айыы дьонун алгыстаах ырыаһыта М.Н. Петрова – Тойуктаах Марыына” кинигэ сүрэхтэммитэ. Акана култуурунай киинигэр Тойуктаах Марыына аатынан музей-хос тэриллибитэ.
Капитонов Исай Ефимович
Капитонов Исай Ефимович - - саха живописеһа.
Олоҕун олуктара
1943 с. балаҕан ыйын 4 күнүгэр Хаҥалас Покровскайыгар төрөөбүтэ.
216
216 сыл.
Капитонов Исай Ефимович
Олоҕун олуктара
1969 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1975 с. Ленинградтааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
Исай Капитонов киэҥ уонна уобарастаан көрүүнү сатыыр маастардар ахсааннарыгар киирэр диэн литературоведтар суруйаллар. Дьон бары билэр штампаларын туһаммакка, бэйэтин олоҕу көрүүтүнэн сирдэтинэр киһи дииллэр.
1752
1752 сыл
Марлон Брандо
Марлон Брандо (1924–2004) - америка артыыһа. Билиниини аан бастаан Бродвейга (Broadway) "Трамвай Желание" мюзиклга Стэнли оруолун толорон ылбыта (1947). Кыратык кэлэҕэйдиир уонна сорох дорҕооннору "ыйыстара" классическай үөрэҕэ суоҕун көрдөрөр дииллэр.
"Трамвай Желание" экранизациятын кэнниттэн (1951) "Дикарь" (1954), "В порту" (1954, Оскар бириэмийэ), "Крестный отец" (1972, Оскар бириэмийэ), "Последнее танго в Париже" уонна "Апокалипсис сегодня" диэн киинэлэргэ уһуллубута.
Фашизм
thumb|right|200px|Италия фашист хамсааhынын бэлиэтэ
Фашизм (италиялыы: fascio — "тутум", "сүгэһэр", "холбоһук") диэн уһук уонна ауторитар националист политика идеологията уонна корпоратист экономика идеологията.
Фашистар итэҕэйиилэринэн омуктар уонна расалар муҥура суох иирсээҥҥэ сылдьаллар, онон ордук модьу, тулуурдаах кыайыылаах буолуо, ол эбэтэр күүстээх мөлтөҕү тэпсэр. Фашистар биир партиялаах системаны туруулаһан көмүскүүллэр. Фашист дьаhалталара дьаhалтаны уонна фашист хамсааhыны критикалааhыны уонна утарааhыны боболлор уонна хам баттыыллар. Фашизм кылаастар иирсэннэрин, индивидуализмы, рационализмы, либерализмы, консерватизмы уонна коммунизмы утарар. Экономика эйгэтигэр, элбэх фашист басханнара экономика политикатыгар "Үһүс суолу" өйүүбүт диэн этэллэр, ол аата капитализм тус көҥүлүттэн уонна коммунизм ил хонтуруолуттан атын диэн. Историктар уонна политика үөрэхтээхтэрэ фашизм туhунан бүтүн кылгас быhаарыы була иликтэр.
Куойка (өрүс)
Куойка өрүс. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 294 км, тардыытын иэнэ 4700 кв.км.
Баһа Хотугу Сибиир намтал соҕуруулуу-илин уһугар баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаата уҥа өртүттэн Сиэктэлээх (169 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Куобах сиидэтэ
Куобах сиидэтэ (, Козляк) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Үксүн бэс ойуурдарга, суол кытыытыгар, бэстээх маардарга үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 12 см дылы, хаптаҕайдыҥы көппөҕөр, араҥастыҥы буурай эбэтэр кытархай. Туруупкалаах араҥата: сэлээппэтиттэн арахсыбат. Этэ: кытаанах, араҕастыҥы үрүҥ, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар, минньигэс амтаннаах. Атаҕа: 10 см дылы, синньигэс, кытаанах.
Туттуллуута
От ыйын ортотуттан балаҕан ыйыгар дылы хомуллар. Намыһах хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, сибиэһэйдии сииллэр, тууһууллар.
Сталиҥҥа өйдөбүнньүк (Дьокуускай)
Сталиҥҥа өйдөбүнньүк (Дьокуускай).
Өйдөбүнньүгү үөрүүлээхтик аһыы 2013 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр буолбута. Өйдөбүнньүк «Анаабыр Алмаастара» ААО турар сиригэр туруоруллубут.
Өйдөбүнньүк историята
Иосиф Сталиҥҥа Дьокуускайга өйдөбүнньүк туруоруу өйүгэ турбута син ырааппыт эбит. Хас да сыллааҕыта Саха Сирин коммунистара харчы хомуйан, өйдөбүнньүгү Хотугу Осетияҕа оҥотторбуттар. Барыллаан, сыаната 1 300 тыс. солк. буолбут. Ол эрэн Дьокуускай урукку салайааччыта Юрий Заболев өйдөбүнньүк турарыгар сир биэрбэтэх. Сэрии бэтэрээннэрин, коммунистары Матвей Евсеев өйөөн, өйдөбүнньүк «Алмазы Анабара» турар сиригэр олоҕун булбут.
Өйдөбүнньүгү арыйар ытык быраап Российскай Федерация Коммунистарын партиятын Киин комитетын секретарыгар Казбек Тайсаевка, «Анаабыр Алмаастара» ААО генеральнай директорыгар Матвей Евсеевка, сэрии бэтэрээнигэр, Кыһыл Сулус икки уордьанын кавалерыгар Георгий Ефимович Апросимовка, Саха Сирин коммунистарын салайааччытыгар Виктор Губаревка, сэрии бэтэрээнигэр Анисим Прокопьевка уонна Ыччат Ленинскэй коммунистическай сойууһун Саха Сиринээҕи комитетын бастакы секретарыгар Ньургун Даниловка бэриллибит.
Бу Саха Сиригэр Иосиф Сталиҥҥа туруоруллубут өйдөбүнньүктэртэн үһүс буолар. Икки өйдөбүнньүк Мирнэйгэ уонна Аммаҕа туруоруллубуттар.
Углевод
Углевод — карбонильнай уонна хас да гидроксильнай группаттан турар органичэскэй вещество. Сибээс кылааhын аата “углерод гидраттара” диэн тыллартан тахсар, кини 1844 сыллаахха ниэмэс уонна балтия омук торуттээх арассыыйа хиимигэ К.Шмид ааттаабыта. Углевод киhи этигэр сиинигэр энергия источнигынан туттуллар. Өскөтүн 1грамм углевод окисляйся гыннаҕына кини 4,1 ккал энергияны уонна 0,4 г ууну таhаарар. Углевод диэн органичэскай мөлүөкүлэ, кини углерод аатамын араас тэнийбэтэх сыаптарыттан, гидроксильнай уонна карбонильнай группалартан турар сибээс буолар. Бастатан туран углевод энэргэтиичэскэй үлэни онорор.Ону таhынан кини инэмтэлээх веществолары хаhаанар үлэлээх. Полисахарид клеткага наада эрэ буоллагына хаhаанар уонна ороскуоттанар.
Углеводтар араастара
Боростуой, ыарахан уонна волокнистай углевоттары араараллар. Боростуой углевоттарга моно- уонна дисахариттар киирсэллэр, кинилэр биир эбэтэр икки сахарнай группалаахтар (глюкоза, фруктоза, лактоза, сахароза). Ыарахан углевоттарга полисахариттар киирсэллэр, кинилэр састааптара устэн элбэх углероттан киирсэллэр (крахмал, целлюлоза).
Углеводтаах астар
Крахмал сурун астара буолаллар:
Небраска
Небраска (Nebraska) диэн Улуу сыhыыларга баар АХШ штата, ортокулуу арҕаа штат.
Углевод
Тумук
Углевод биhиги олохпутугар олус улахан суолталаах, тоҕо диэтэххэ кини гликолиз, гликогенез уонна гликонеогенез барарыгар наада. Ол курдук, углевод киhи этигэр хааныгар энергия источныгынан буолара сүрүн оруоллаах. Аска баар углеводтар энергия таhааран, крахмал, сахар уонна пищевой сибээстэри онорор тустаахтар. Биьиги эппит хааммыт, суруннээн мэйиибит бастайаанна глюкозаҕа наадыйар, кини эпэктиибнэй уонна результативнай улэни онороругар наада. Углевод киhи хaаныгар сиинигэр өр бириэмэ тиийбэт буоллаҕына кини бэйэтин белоктарыттан глюкозаны синтезируйдаан саҕалыыр, интэн сибээстээн кини таhынааҕы эйгэттэн харыстанар дьоҕура күүскэ мөлтүүр.
Либерализм
Либерализм диэн киhи бэйэтинэн уонна бэйэтин бас билиитинэн көҥүл дьаhайыахтаах диир политика идеологията, уонна философия уонна экономика теорията.
Либерализм идеалынан буолар көҥүл дьон-сэргэ, санаа уонна саҥа көҥүлэ, ил уонна таҥара дьиэтин былаастарын хаайыы, сокуон баhыйыыта, тус бас билии уонна тус урбаан көҥүлэ. Бары либераллар либерал демократия диэн дьаhалта көрүҥүн өйүүллэр, либерал демократия аһаҕас уонна көнө талыылардаах, бары олохтоохтор сокуонунан тэҥ бырааптаахтар.
Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей
Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей — Саха Сирин кырдьаҕас түмэлэ.
Устуоруйата
1886 сыллаахха Сэмэн Егоров диэн Үөһээ Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгэр олохтоох саха бизон төбөтүн уҥуоҕун булбут. Бүлүү куорат (уокурук) исправнига Шахурдин Иркутскайдааҕы музейга ыытарга диэн быһаарбыт, онон онно аадырыстанан Дьокуускайга уобаластааҕы бырабылыанньаҕа кэлбит. Мантан салгыы айанын борогуоннуур биир да тэрилтэ көстүбэккэ, булумньу Уобаластааҕы Статистика кэмитиэтигэр харайыытыгар биэриллибит. Кэмитиэт 1887 сыл олунньу 20 күнүгэр буолбут мунньаҕар муоһу ханна да ыыппакка Дьокуускайга бэйэтигэр тэриллэр музейга анаан хаалларарга быһаарыы ылыммыт. Ол кэмҥэ дылы музейы тэрийии боппуруоһа ханна да, хаһан да көтөҕүллэ илик эбит, онон музей устуоруйатын мантан саҕалыахха сөп. 1887 сыл ыам ыйыгар булумньуну саҥа тэриллэр музейга хаалларар туһунан этиигэ Сэмэн Егоров сөбүлэҥэ кэлбит. Онон булумньу музей бастакы экспонаата буолбута, билигин "Музей эһэтэ" диэн ааттанар.
Чомой
Чомой - кыраабыл эбэтэр атырдьах угун уһугун диэки олордуллар ачаахтыы салаа.
1977 сыл
1977 сыл.
Грузия муусукатын үстүрүмүөннэрэ
250px|мини|Чонгури. Гурия олохтоохторо, 1908 Грузия норуота — курусууннар (грузиннар) — үгэс буолбут муусука таһаарар үстүрүмүөннээхтэр. Аллара бу үстүрүмүөннэр тиһиликтэрэ бэриллэр:
Сир эһэтин ууһа
Сир эһэтин ууһа (, Род Кроты) — Кроттар кэргэннэригэр киирэр уус.
Саха сиригэр биир көрүҥ үөскүүр: Сир эһэтэ.
Дания
Дания Хоруоллуга (Kongeriget Danmark) диэн Скандинавия дойдута. Кирбиилэhэр Германиялыын соҕуруу, Швециялыын хотугулуу-илин уонна Норвегиялыын хоту. Дания Балт уонна Хоту байҕаллар кытылларыгар турар. Дойду Ютланд диэн тумул арыыга турар, онтон таhынан элбэх арыылардаах: Шелланд, Фүн, Вендсүссель-Тү, Лолланд, Фальстер, Борнhольм уо.д.а. Дания Хоруоллугар өccө Фарер арыылара уонна Гренландия киирэллэр.
Дания конституция монархията уонна дьаhалтатын тэрилэ парламент системата. Ил дьаhалтата уонна 98 муниципалитеттар дьаhалталара бааллар. Дания Эуропа Униятын (1973 сылтан) уонна NATO (тэриллиититтэн) кыттыылааҕа.
Алгебра
Алгебра диэн структураны, сыhыаны уонна ахсааны үөрэтэр математика салаата. Геометрияны, анаалиhы, комбинаториканы уонна ахсаан теориятын тэҥэ алгебра математика бас салааларыттан биирдэстэрэ буолар.
Классификацията
Алгебраны бу категорияларга арахсар:
Нэһилиэк
Нэһилиэк, Саха сиригэр олохтоох администрация алын таһыма, Арассыыйа сельсоветыгар эбэтэр тыа сирин сэлиэнньэтигэр сөп түбэһэр.
Алгебра
Элементарнай алгебра
Элементарнай алгебра диэн алгебра сүрүн өйдөбүллэрин үөрэтэр салаа. Үксүн бастаан арифметканы үөрэтэн баран биирдэ элементарнай алгебраҕа түһүнэллэр.Арифметикаҕа бастатан туран чыыһылалар уонна борустуой (+, −, ×, ÷) дьайыылар чыыһылалары кытары. Алгебраҕа чыыһылалар буукубаларга (a,b,c,x,y уонна да атын) уларыйаллар. Маннык туттуу ордук, тоҕо диэтэххэ:
Сталиҥҥа өйдөбүнньүк (Амма)
Сталиҥҥа өйдөбүнньүк (Амма).
Өйдөбүнньүгү 2009 сыллаахха сэтинньигэ туруоруллубут. Турар сирэ — Амма улууһун дьаһалтатын уонна улуус гимназиятын икки ардыларынан, Лениҥҥэ өйдөбүнньүк аттыгар.
Нэһилиэк
Арассыыйа Империятын кэмигэр нэһилиэк диэн хас да саха ууһа олорор тыа сирин уобсастыбата.
Алгебра
Линейнай алгебра
Линейнай алгебра диэн алгебра вектордары, векторнай эбэтэр линейнай куйаардары, линейнай көрдөрүүлэри уонна линейнай суоттааһын систематын үөрэтэр. Линейнай алгебраҕа өссө быһаарааччы (определение) теориятын, матрицалар теорияларын, быһыылар(форма) теорияларын (холобур, түөрт муннуктаах), инвариантнай теорияны (сорҕотун). Аныгы алгебра векторнай куйаары ордук бэлиэтиир.
Нэһилиэк
Саха сирнээҕи буолас (улус) нэһилиэккэ арахсар этэ, кулубата - быыбардаммыт староста. Нэһилиэк мунньаҕар бары олохтоохтор куоластаах этилэр.
Алгебра
Линейнай алгебра
Линейнай, эбэтэр векторнай куйаар V (F) F хонуу үрдүгэр - бу аата түөрт бэрээдэктэммит бэлиэлэр (V,F,+, ,) онно:
Нэһилиэк
1790 - 1800 сылларга буолас уонна нэһилиэк диэн ааттар тэҥнээх этилэр. 1840 сылтан ыла архыып докумуоннарыгар нэһилиэк эрэ диэн аат туһаныллар.
Алгебра
Линейнай алгебра
V - вектор;
Нэһилиэк
Билиҥҥи кэмҥэ нэһилиэк диэн муниципал администрациятын алын таһыма. Саха сиригэр 365 нэһилиэк баар.
Алгебра
Линейнай алгебра
F - скаляр;
V x V -> V - элеменнэри хас биирдии паараҕа тэҥниир вектордар уустуктара x,y V  бэлиэ суос-соҕотох элемена, бэлиэтэнэрэ x+y;
Нэһилиэк
Нэhилиэк.
Бастаан аҕа уустарын былаастар "волости" диэн ааттаабыттара. Салгыы, 1767 сылтан са5алаан сыыйа-баайа волость (аҕа ууhун) баhылыктарын "наслежный князь волости" диэн ааттыыр буолбуттара, саханы былааска кытыннарбыттара. Кырдьыга, буккаас хааннаах да элбээтэ5э. "Наслежный" тыл олоҕо - наслегать (стараться, заботиться). Дьэ, ити "наслежный" диэнтэн "наслег" диэн тыл өйдөбүл үөскээбитэ. ("Буоластанан-тайданан" диэбит курдук.) Ити "наслежный" диэҥҥэ  сыһыаннаах 1769 сыллаа5ы  Иркутскай губернатора Брилгэ Сенаттан кэлбит бирикээс: ..."Не посылать за ясаком сборщиков в якутские улусы, а в случае если бы якуты не доставили в срок положенного с них ясака, то депутат, князец их, Софрон Сыранов, сам должен посылать нарочных для бездоимочного сбора, чем ясачные избавятся от обид, чинимых им сборщиками".
Алгебра
Линейнай алгебра
F x V -> V - хас биирдии элемени кытта тэҥниир тас очуостары төгүллээһин λ∈F уонна хас биирдии элеменна x, V множествоҕа суос-соҕотох элемент V, бэлиэтэнэрэ λx;
сороҕор эпэрээссийэлэри маннык аксиом — линейнэй (векторнай) өйтөн астыналлар:
Евклид куйаара, аффиннай куйаардар, уонна даҕаны атын геометрияҕа бэриллэр куйаардар, векторга олоҕуран быһаарыллаллар. Векторнай автоморфиза куйаардара хонуу үрдүнэн төгүллээһин туһунан туспа бөлөх олохтууллар.
Линейнай алгебраҕа туттуллар n-най векторнай куйаардар муҥура суох линейнэй куйаарга көһөллөрө функциональнай анализ сорох салааларыгар бэйэтин күлүүһүн булла. Айымньылаах биһилэххэ модулга линейнэй алгебра сүрүн темалара толоруллубаттар. Кольца үрдүнэн суурадаһыннары уонна модуллары уопсай бас билиилэрэ алгебраическай К- теорияҕа үөрэтиллэр.
Уопсай алгебра
Уопсай алгебра араас алгебра систиэмэтин үөрэтиинэн дьарыктанар. Онно объектар операцияларын ис дьиҥиттэн тутулуга суох объектарга көрөллөр. Кини бөлөх теориятын бастакы уочаратыгар уонна колец теориятыгар киирэр. Алгебра систиэмэтин икки көрүҥэр майгынныыр уопсай дьиэлэр: эрэһээҥкэ, категориялаах, универсальнай алгебра, моделлары, полугруппалары уонна квазигруппалары көрүүгэ тириэртилэр. Упорядоченные и топологические алгебры, частично упорядоченные и топологические группы и кольца, также относятся к общей алгебре
Уопсай алгебра чопчу кыраныыссата быһаарылла илик. Киниэхэ хонуу теориятын, конечнай бөлөхтөрү, биллэн турар, алгебра Ли киллэриэххэ сөп.
Бөлөх теорията
Кураанах буолбатах G буукубаҕа киниэхэ бэриллибит бинарнай эпэрээссийэлээх G x G ->G бөлөх диэн ааттанар, балар бары толоруллубут буоллахтарына:
Бөлөх өйдөбүлэ геометрическай объектарга эквиватизациялааһын формальнай дьүһүнүнэн үөскээбитэ.Галуа теориятыгар, кини уонна бөлөх өйдөбүлүн биэрэн, бөлөхтөр хас биирдии силистээх- мутуктаах тэҥнэбиллэри ойуулуурга туһаналлар.Бөлөхтөр математикаҕа уонна естественнэй наукаларга туһаныллаллар, объектар ис симметрияларын (автоморфизмнар бөлөхтөрүн) ис симметриятыгар үгүстүк туһаналлар. Уопсай алгебра структуралара бары кэриэтэ чааһынай бөлөхтөр.
Универсальнай алгебра
Универсальнай алгебра сүрүн алгебра анал салаата буолар, дьаныһан туран дьарыктанар алгебра систиэмэтин дьаныһан туран дьарыктанар. Алгебраическай система сүһүөхтэн тутулуга суох үгүс өрүттээх (кыаллар, муҥура суох сыһыылаах) наборунан конечной операциянан уонна конечно сыһыаны көрдөрөр.
Түн былыргы ойуулааһын
Алгебра историята былыргы кэмнэргэ бараллар. Арифметика дьайыылара бэйэлэрин кыра математическай текстэригэр көрсүһэллэр. Өссө 1650 сыллаахха биһи үйэбит иннинэ Египет суруйааччылара бастакы степеннээх тэҥнэбиллэри уонна иккис степеннээх тэҥнэбиллэри быһаарыахтарын сөп этэ, олорго өссө 26 уонна 33 Ринда папируһуттан уонна 6 задача Московскай папирустар сыһыаннаһаллар. Сыал- сорук сымыйа балаһыанньатын быраабылатыгар олоҕурара сабаҕаланар. Бу быраабыла, кырдьык, олус сэдэхтик вавилоняненнар туһаммыттар
Вавилон математиктара кыбадыраатынай тэҥнэбиллэри сатаан суоттууллар этэ. Тэҥнэбиллэрин- тэҥнээхтэрин билбэттэрин курдук, үчүгэй коэффициеннаах уонна тэҥнээх эрэ дьыалалаахтар. Араас реконструкцияларынан кавилоҥҥа квадратка быраабылатын билэллэрэ эбэтэр сууманы, араастаһыытын, ону сэргэ силиһин ааҕыы ньымата аныгы формулаҕа толору сөп түбэһэр. Үһүс степенньээх тэҥнэбиллэр эмиэ баар буолаллар. Ону таһынан Вавилоҥҥа ураты тиэрмини киллэрбиттэрэ, ол аата урут биллибэт мүччүргэннээх клинописнай бэлиэлэри, бастакы биллибэт («уста»), иккис биллибэт («кэтитэ»), үһүс биллибэт («дириҥэ»), ону таһынан араас производственнай кээмэйдэри («уста» уонна «туора» айымньылар«,» кээмэйдэр«,» кээмэйдэр «уста», «кэтирин» уонна «түгэхтэр») бэлиэлэринэн туттуллубуттара, атыннык эттэххэ, көннөрү тылга туттуллар буолан, көннөрү тылларга туттуллар. Геометрическай соруктар, терминнэр төһө да кэлбиттэрин иһин, «иэнэ» уонна «уһуна» биир уустаах ааҕыллар. Кыбадыраатынай тэҥнэбиллэри быһаарарга алгебраическай уларыйыылары, биллибэт килбиэннэри эпэрээссийэлиир наада этэ. Инньэ гынан алгебра ньыматынан туһанар бүтүн кылаас соруга анаммыта.
Икки өттүттэн хайа да өттүнэн халыып аһыллыбытын кэннэ, греческай математика кризиһи тулуйбута, геометрияны математика төрдүн быһыытынан талан, геометрическай кээмэйдэргэ алгебраическай эпэрээссийэни быһааран биэрбитэ. Геометрическай алгебра иккис кинигэтигэр Евклида, Архимед уонна Аполлоний үлэлэрин билиһиннэрбитэ. Маннык өйдөбүлү үөскэтэр сокуон төһө кыалларынан элбээн, квадратнай суумаҕа тириэрдиэн сөп. Алгебра аан бастаан планиметрияҕа олоҕурбута уонна квадратнай тэҥнэбиллэри быһаарарга аналлаах оҥоһулунна. Маны сэргэ алгебра тэҥнэбиллэригэр куба икки төгүл улаатта уонна үс сиэксийэни тутуу- хабыы, сөптөөх элбэх муннугу тутуу соруктара туруорулуннулар.Кубическай тэҥнэбиллэри быһаарыытын Архимед үлэтигэр («О шаре и цилинре» уонна «коноидах и сфероидах") суруллубут,уопсай тэҥнэбили чинчийбит киһи x3 + ax + b = 0. Туспа садаачалар коническай сеченияларынан суоттаналлар.
Арифметикаҕа олоҕурбут алгебра соһуччу көһүү, чопчу бэлиэтээһиннэри киллэрбит Диофан үлэтигэр таҕыста: биллибэт чыыһыланы кини — «чыыһыла» диэн ааттаабыт, биллибэт истиэпэн иккиһин  — «түөрт муннук», үссүһүн  — «куб», төрдүһүн  — «квадрато-квадрат», бэссиһин — «квадрато-куб», алтыһын — «кубо-куб». Ону тэҥэ көҥүл чилиэнин, мэлдьэһиилээх чыыһыланы (эбэтэр ааҕыы) уонна тэҥниир бэлиэтин көрдөрбүтэ. Диофант ааҕааччы биир өттүттэн тэҥнэбиллэри атын уонна тэҥ кээмэйдэри аҕыйатыы быраабылатын билэрэ уонна туһанара. Үһүс уонна төрдүс степеннээх тэҥнэбиллэри чинчийэн. Онус үйэҕэ Диофант суруйбут «Арифметиката», арабскай тылга тылбаастаммыта, онтон уон алтыс үйэҕэ арҕаа Европаҕа, Ферм уонна Виет үлэлэригэр дьайбыта. Диофант толкуйун Эйлер, Якоби уонна Пуанкаре курдук учуонайдар үлэлэригэр көрүөххэ сөп, уонна сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар дылы кини суола эмиэ көстөр.
218
218 сыл.
Жегусов Федор Степанович
Жегусов Федор Степанович - - саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
1948 с. сэтинньи 8 күнүгэр Таатта Чөркөөх сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1969 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1977 с. Ленинградтааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
Федор Жегусов сюжеттаах тиэмэлээх хартыыналары суруйарынан биллэр. Соторутааҥы устуоруйаны "маннык буолбута" диэн көрдөрөр.
Үлэлэрэ
1753
1753 сыл.
Чиряева Вера Георгиевна
Чиряева Вера Георгиевна — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. «Саха АССР Үтүөлээх учуутала» бочуоттаах ааты улууска бастакынан ылбыта.
Вера Георгиевна Чиряева 1916 сыл балаҕан ыйын 3 күнүгэр билиҥҥитинэн Yөhээ Бүлүү улууhугар сэниэ ыалга төрөөбүтэ. Ийэтэ эрдэ өлөн, кинилиин алта оҕону аҥардас аҕата Георгий Чиряев иитэлээн, үөрэттэрэн киhи оҥортообута.
Георгий Чиряев үөрэх суолтатын нэһилиэккэ кимтэн да эрдэ өйдөөн, төрөөбүт нэhилиэгин оҕолоро үөрэхтээх дьон буола улааталларын туhугар бэйэтин улахан дьиэтин оскуолаҕа анаан саҥа былааска 1919 с. бэлэх биэрбитэ. Чиряев оҕонньор сиэртибэлээбит дьиэтэ 1956 с. диэри оскуола буолан тигинэччи үлэлии турбута. Онтон интэринээт, начаалынай кылаастар үөрэнэр куорпустара, учууталлар олорор дьиэлэрэ буола сылдьыбыта. Билигин оскуола түмэлин дьиэтэ буолан турар.
Вера Георгиевна Бүлүүтээҕи педагогическай техникуму бүтэрээт, 1934-34 үөрэх сылыттан учууталлаабыта, онтон 1939 сыллаахха учуутал институтун бүтэрбитэ.
Вера Георгиевна сүүрбэ үс сыл устата Yөhээ Бүлүү оройуонугар Ороhуга, Тойокуга, Бүлүү оройуонугар Хампаҕа, Сунтаар орто оскуолатыгар үлэлээбитэ. Нуучча тылын уонна литературатын биэрбитэ.
1944 сылтан Исидор Барахов аатынан Yөhээ Бүлүүтээҕи орто оскуолаҕа уhун кэмнэ үлэлээн баран пенсияҕа тахсыбыта.
Вера Георгиевна оскуолаҕа үлэлиир сылларыгар ордук оҕолору кытта биирдиилээн үлэлээн, оҕолор нууччалыы үчүгэйдик санаралларын, суруйалларын уонна мэлдьи библиотекаҕа сылдьалларын, нууччалыы умсугуйан туран ааҕалларын ситиhэрэ.
Педагог быhыытынан улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ улаханнык ытыктанар методист, уhун сыллар усталарыгар нуучча тылын учууталларыгар  солбуллубат наставник-сүбэhит уонна мэтиэдикэ холбоhугун салайааччытынан үлэлээбитэ.
Вера Георгиевна уhун сыллаах сындалҕаннаах үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта. ‘’За трудовое отличие’’, ‘’За трудовую доблесть’’, ‘’За добросовестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина’’, ‘’За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-194ҕгг.’’, ‘’Ветеран труда ’’ мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Кини - Yөhээ Бүлүү улууhун ытык олохтооҕо.
Аанҕа (Байкаалга түһэр өрүс)
Аанҕа (Анга́) — Арассыыйа Иркутскай уобалаһыгар сүүрүгүрэр,  Байкал күөлгэ арҕаа өттүттэн түһэр өрүс (үрэх).
Сүнньүнэн
Ольхон оройуонун сиринэн устар. эбэҥки уонна бүрээт тылларыттан «кыыл айаҕа», «айах», көспүт суолтаҕа  — «хапчаан», «аппа», «аҥхай». Приморскай систэн саҕаланар, алын сүүргэр сиһи быһа түһэр.
Устата — 99 км, тардыытын иэнэ — 1010 км². 1960 сылтан 1999 сылга диэри кээмэйдээһин көрдөрбүтүнэн төрдүттэн 14 км сиргэ сылга ортотунан  2,64 м³/с ууну ороскуоттуур. Төрдүгэр кэтитэ — 27 миэтэрэ, дириҥэ — 1,4 миэтэрэ, сүүрүгүн түргэнэ — 1 м/с. Байкаал Уус-Аанҕа диэн хомотугар түһэр. Өрүс үрдүгэр Куреть уонна Хурай-Нур дэриэбинэлэр, Ялга-Узур диэн өтөх (заимка) уонна оройуон киинэ —  Еланцы диэн сэлиэнньэ тураллар.
Уу реестрын дааннайдара
Арассыыйа судаарыстыбаннай уу реестра уонна РФ уу хайһаайыстыбатын оройуоннааһынын геоинформационнай систиэмэтин дааннайынан :
Национализм
Омугумсуйуу диэн бэлиитикэ идеологията, бас ылынар санаатынан буолар нация (ил) үрдүкү суолтата уонна кини ил (дойду) тэриллиитигэр алын сүһүөх буолуута. Омугумсуйуу иhигэр элбэх араас хамсааhыннардаах, олортон сорохторо бэйэ бэйэлириниин утарсыылаахтар. Бэлиитикэ хамсааhынын быhыытынан, омугумсуйуу нация (ил) туhаларын көмүскүүр.
Омугумсуйуу бэйэ илгэ (нацияҕа) бэриниилээх буолууга, бэлиитикэ тутулуга суох буолууга уонна бэйэ дьон туhугар үлэҕэ, ил (нация) бэйэни өйдөөһүнүн холбоhуутугар ыҥырар. Идеология быhыытынан, национализм дьон-сэргэ араас араҥалара уонна кылаастара бииргэ сомоҕолоһууларын ситиhэр.
Омугумсуйуу идеология уонна социал хамсааhын быhыытынан Эуропаттан төрүттээх.
Степанов Николай Иванович - Ноорой
200px|thumb|right|Ноорой Степанов Николай Иванович — Ноорой (08.05.1897—1975) — олоҥхоһут, ырыаһыт, ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
1897 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас (уруккунан Илин-Хаҥалас) улууһун Мөҥүрүөн (Хара) нэһилиэгэр уус ыалыгар төрөөбүтэ.