cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гэничэск
Гэничэск (Генічеськ) диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 19 869 (2017).
Кэскил - Юность Севера
Бастакы редакторынан поэт Архип Георгиевич Кудрин — Абаҕыыныскай анаммыта. Киниэхэ көмөлөһөөччүннэн баартыйа үлэһитэ Георгий Багынанов үлэлээбитэ.
Гэничэск
Азовскай байҕал кытылыгар хотууру бүтэриини утары чараас уулаах автомобильнай муоста тутуллуохтаах.
Кэскил - Юность Севера
Бастакы нүөмэргэ Тойбохой эдэр натуралисттар суруктара бэчээттэммитэ, бу суругу баһаатайдара Бессонов Г. Е. ыыппыта. Ону тэҥэ уобаластааҕы баартыйа, сэбиэттэр. хомсомуол тэрилтэлэрин салайааччыларын эҕэрдэлэрэ бэчээттэммит. Иккис балаһаҕа Суорун Омоллоон "Киристэпиэл" пьесата бэчээттэммит.
Гэничэск
Былыргы Геническэй
Гениеция историята Salineline (сал. Түүрк «дженче» диэн түүрк тылларыттан уонна гениеческай куораттар ааттара. Бастаан Енисей, Дженче, Гениче диэн сэлиэнньэлэр ааттара гениеккэ уларытыллыбатах. Аата генузтар баһылыыр кэмин кытта Илин кыраныыссаҕа сибээстээх диэн атын санаа баар. Ол кэм саамай биллэр пааматынньыктарыттан биирдэстэрэ Судак куоракка Генуз кириэппэһэ буолар. Бу биһиэхэ үчүгэй турукка тиийбит Орто дойду Европа биир сүрүн тутуулара. Бу кириэппэс урукку кэмҥэ, хойутаан, тутуу сүрүн чааһа генуз бириэмэтигэр (XIV- XV үйэлэргэ) сыһыаннаах, онон Генуз диэн ааттанар. Хii- XV үйэлэргэ Крым татаардарын кытта Крымҥа былааһы олохтообут генуз атыыһыттара муора айаныгар портоланнарынан ааттаммыт хаартыскалары туттубуттара. 1474 с.Азовскай муора кытылын үс гыммыт биирэ Бенказтар, ол иһигэр Гениенскэй оройуонугар, Salineline (сал.
Гениеция Азовскай муора кытылын хотугулуу- арҕаа өртүгэр Арабскай Стрелка холбоһор сиригэр Сивцев Силбэһиилээх Куслюк лиманын кытта холбоһор чараас силбэһиилээх. Бу сир түҥ былыргыттан олохсуйбут. Хотугу Празовье холуонньата биһиги эрабыт иннинээҕи I тыһыынча сыл ортотугар толору олорбута. "Черноморскай муора птолемейынан» бэлиэтэммит" картатыгар Аза уонна Лейан муоратын хотугулуу- арҕаа кытылын гректии нэһилиэктэрэ, арааһа, аныгы Геническай, оттон саҥа кириэппэс — кини территориятыгар баар курдук. Ону 1562 сыллаахха Англия Антоний Дженкинсон «сир эйгэтин көстүүтэ» диэн бастакы географическай атласка уонна Фланд географиятын уонна абрахам Ортелиятын (Бельгия, 1590 сыл) киллэрбит «карта Крыма- омоллейского морей» диэн бигэргэтэллэр. Хата, аптарытыаттаах стрелкатын түмүктүүрүгэр, билиҥҥи Гениеккэ таһаҕаһы таһыы (Нейтохос), арыый илин өттүгэр — куорат Леанум (Леанум) уонна аср (Акр) бэлиэтэммит.
Кэскил - Юность Севера
Ити кэнниттэн Владимир Михайлович Новиков — Күннүк Уурастыырап, Гаврил Павлович Тихонов редактордаабыттара. Оттон сэрии иннинээҕи редакторынан Никифор Кирикович Седалищев — Дьүөгэ  Ааныстыырап этэ. 1941 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр  «Бэлэм буол» бүтэһик  277-с нүөмэрин таһаарбыта. Манан хаһыат үлэтэ тохтообута. Никифор Кирикович ити кэнниттэн сэриигэ барбыта. Кыргыһыы хонуутугар 1944 сыллаахха өлбүтэ.
Партийнай-комсомольскай органнар уураахтарынан «Бэлэм буол» хаһыат 1959 сыл тохсунньу 1 күнүттэн  иккистээн тахсар буолбута. Хаһыат 278 нүөмэринэн сэрии иннинээҕини салгыыр курдук бэчээттэммитэ.
Гэничэск
Генческай сэрии
Дьэ, уонунан сыллар усталарыгар олохтоох кыраайы үөрэтээччилэр Крымскай эбэтэр туроктар кириэппэстэрин Гениескэй тобохтору көрдүү сылдьаллар. Кинилэр Крымскай ханство бириэмэтин байыаннай бөҕөргөтүүгэ баарын да, куораттан тэйиччи сылдьалларын бигэргэттилэр.
Аатырбыт турецкай айанньыт Эвлия Челеби Крымскай Хаандыга тутуллубут 1640 с. хотугу кырыыһа уонна тимир олбуордаах кириэппэс кырамтатынан тутуллубут «хайҕал кыраһыабай замок Ченшка» диэн кинигэтигэр генче кириэппэстэрин уһултарбыта. Араас сирдэргэ башня кириэппэһэ диэн ааттанар. Логический случай, что и» замок Ченшка «(»Гениче " диэн тылбаастаммыт) кириэппэс-башня.
1738 с. сэрии каартата 1737 с. Сассия армиятын походугар ойууланар. Полумарецтар эбэтэр турецкай кириэппэстэрин сабыс- саҥа алпаабыттарынан сыспыттара. Геничи («Генiczi») номнуо нуучча гарнизонун дислокациялыыр сирэ (стилизованный щит и сулус) бэлиэтэммит.
1772 с. Геничи оройуонугар батарея бэлиэтэ турар. Инньэ гынан нууччалар наадата суох буолбуттарыгар: 1771 сыл сайыныгар в. М. Долгоруков кинээс армиятын сорҕото ууга баран, кафеҕа (Феодосия) тиийэн турецкай сэриилэртэн бары ыраастаабыттар. Ол кэнниттэн байыаннай дьайыылар өссө уһуннук сүппүттэрин иһин картаҕа дьиҥ- чахчы нуучча уонна турецкай күүстэр дьиҥ- чахчы хабааннаахтарын көрдөрөр. Таврия уонна да атын стратегическай пууннара (кинилэр ахсааннарыгар) хайыы- үйэ Россия хонтуруолугар сылдьыбыттара.
Кэскил - Юность Севера
1990 сылтан «Кэскил» диэн ааттаах, ону таһынан нууччалыы «Юность Севера» диэн тахсар.
Гэничэск
Генческай сэрии
"Генческай» аата түүр тылларыгар ордук чугас турар суолтатынан»чараас уу" диэн. Бу чугас кэлин үөрэх буолбатах буоллаҕына, куорат олохтооҕун датаассыйата 1640 сыллаахха буолбакка, «чараас уулаах башня» (кини — «Ченшка замок», атахтыы-«Дженчка», ол аата «саҥа синньигэс») коммуникационнай картаҕа бэлиэтэммит "башня" тутуллубут бириэмэтигэр киллэриэххэ сөп. Силбэһии кытылыгар, биллэн турар, кириэппэс уонна тоҥ нэһилиэгэ, ол аата синньигэс уу төрдө буолбута саарбаҕа суох. Ити 1687 сыллаахха Я. Сандратт таһаарбыт картата бигэргэнэр. Геничи (Генiczi) байыаннай бөҕөргөтүү 1736 сылтан баара.
2018 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
2018 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара (ааҥл. 2018 Winter Olympics, фр. Jeux Olympiques d'hiver de 2018, официальнай аата XXIII кыһыыҥҥы 2018 сыллааҕы Пхенчан куоракка Олимия оонньуулара) — аан дойдутааҕы спорт мероприятията, Соҕуруу Кэриэйэ Пхенчан куоратыгар 2022 сыл Олунньу 9 күнүттэн олунньу 25 күнүгэр дылы ыытыллыбыта. 2018 сыллааҕы Олимпия оонньулара буолар сирэ 2011 сыл сайыныгар Аан дойдутааҕы Олимпия хамытыата биллэрбитэ. Кэриэйэ территориятыгар Олимпия оонньуулара иккистээн ыытыллыбыта, ол иннинэ Сеулга 1988 сыллаах сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ыытыллыбыттара. Кыһыҥҥы Оонньуулар Кэрийэҕэ бастаан ыытыллыбыттара.
Гэничэск
Гениче XIX- XX үйэ саҕаттан?
XIX- XX үйэ кирбиитигэр казеннай сэлиэнньэ, бөһүөлэк, онтон сыыһа (1837 сыллаахтан) уонна куорат (1903 сылтан) Геническэй Мелитополь уеһа балык, туус уонна бурдук уо. д. А. Кини тулатыгар, сүрүннээн чонгар, аатырбыт «арнутка»сэлиэһинэй үүннэрилиннэ. Бурдук экспорга олороро. Порка Англияттан, Францияттан, атын дойдуттан сууттар шварталаммыттара.
Үлэ күүһэ
300px|thumb|right|"Үлэ күүһэ" хаһыат Үлэ күүһэ, Горнай улуус хаһыата.
Гэничэск
Гениче XIX- XX үйэ саҕаттан?
1897 С. Гениеҕа 2816 еврей (нэһилиэнньэ 34,9%), 1910 — 4786 (36,9 %), 1914 — 4874 еврей уонна 42 карима, 1923 — 1841 еврей, 1926 — 1779, 1939-947 еврей.
Үлэ күүһэ
1950 сыл тохсунньутуттан тахсар, формата А3, икки балаһалаах.
Гэничэск
Гениче XIX- XX үйэ саҕаттан?
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр өлбүт буойуннар пааматынньыктара Геническай иһин кыргыһыыга өлбүттэр
Үлэ күүһэ
Бэрдьигэстээххэ сахалыы тылынан нэдиэлэҕэ иккитэ тахсар. Тахсар ахсаана 1000 экземпляр.
Гэничэск
Гениче XIX- XX үйэ саҕаттан?
Еврейскэй община 1850- с сылларга холбоспута, оччоҕуна синагога, Еврейскэй кылабыыһа уонна хевр кадиша тахсыбыттара.
1905 с. Гениеҕэ үс күннээх Еврейскэй пограма буолбута.
Аан дойду бастакы сэриитин кэмигэр тэскилээбиттэр ахсааннара элбэх этэ; 1916 сыллаахха дойдуларыттан тэскилээбиттэргэ дьахтар оскуолата аһыллыбыта уонна холумтана аһыллыбыта. 1918 сыллаахха австро- венгерскай былаастар оккупационнай былаастара бүтүн общинаны концлааҕырга ыыппыттара.
1924 сыллаахха Гениеҕэ «Роман тэрилтэтин аатынан үлэлиир коммуната», 1925 сыллаахха «Надежда» уонна «Тикво»колхозтар тэриллибиттэрэ.
Алтынньы 2-4 күннэригэр 1941 с. Гениеҕэ 300- тэн тахса еврейдэр ытыллыбыттара.
Климата
Куорат кураан истиэп зонатыгар, Өлөөн уонна субтропия икки ардыларыгар климат баар. Саамай сылаас ый — 23,6 °C. саамай тымныы ый — тохсунньу, орто температураттан -2,5 °С.
Башкиир суруга
Башкиир суруга (башк. Башҡорт әлифбаһы) — башкиир тылын. Бүгүн 1940 сылтан кириллица туттуллар. Уопсайа 42 буукубалаах.
Бүгүҥҥү алпаабыт
Алпабыыт бүтүн нуучча алпабыытыттан уонна өссө эбии 9 графемалартан оҥоһуллубут. Эбии графемалар: Әә, Өө, Үү, Ҡҡ, Ғғ, Ңң, Һһ, Ҙҙ, Ҫҫ.
Ё, Ц, Ч & Щ буукубалар нуучча тылыттан киирбит эрэ тылларга туттуллаллар. Ҡ & Ҙ уникаал буукубалар, ол аата башкиир эрэ суругар бааллар.
Рууналар
Былыр башкиирдэр руунаннан суруйар этилэр.
Арааб суруга
thumb|250px|right|1915—1923 с. башкиир суруга
X үйэттэн башкиирдэр Ислам итэҕэлин ылаат арааб суругунан суруйан барбыттар. Бастакы башкиир суруга 22 буукубалаах этэ. 1923 сыллаах саҥа сурук-бичик 33 буукубалаах этэ.
Латын сурук
Латын алпабыыта башкиир тылыгар 1928 (яҥалиф диэн ааттанар) сылтан туттуллубута. 1939 сыллаахха улахан наадата суох Çç буукубаны уонна ьj диграфы алпабыыттан суох гыммыттар. Đ буукуба кыратык атын көрүҥнээх буолуохтаах.
1938 сыллаахха ВКП(б) башкиир обкомун бюротугар кириллицаҕа көһүү туһунан бопуруос көтөҕүллүбүт. 1939 сыл, сэтинньи 23 күнүгэр саҥа алпабыыт ылыллыбыт, оттон 1940 сылтан туттуллан барбыт. 1950 сылга Ёё буукубаны эбэн биэрбиттэр, ол кэнниттэн алпабыыт билиҥҥи көрүҥүн ылбыт.
Сигэлэр
{{быһаарыыларreflist}
Малгина Феврония Николаевна
Олоҕун олуктара
1888 сыллаахха Таатта улууһугар Уус-Тааттаҕа дьадаҥы Ньукулай уонна Ульяна Бехтюевтар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
30-с сылларга Малгиннар колхозка киирбиттэр, Феврония ынах ыаччынан, Егор булчутунан үлэлээбиттэр. Оҕолоро улаатан, хас биирдиилэрэ тус-туспа суолу талбыттар.
Үһүс уоллара, Алексей, 1917 сыллаах төрүөх, Томскайдааҕы медицинскай институт студена буолбут. 1940 сыл саас Малгин Алексей Егорович II, финскай сэриигэ баҕа өттүнэн баран, ылбыт бааһырыыларыттан өлбүтүн уонна Томскай куоракка көмүллүбүтүн туһунан биллэрик туппут.
Ийэҕэ ыар күннэр саҕаламмыттар, Феврония Николаевна утуу-субуу кутурҕаннаах биллэриктэри туппут:
Сэрии ыар сылларыгар колхозтаах саха боростуой дьахтара улахан кыһалҕаны, эрэйи көрбүт. Икки кыыһын, 3—4 ыалы аччыктааһынтан быыһыыр кыһалҕаттан Феврония колхозка үлэлээбит, сайынын күөлгэ мундуга туулаабыт, күһүнүн куобахха туһахтаабыт, саас эрдэ куйуурдаабыт, кыһыҥҥы киэһэлэргэ фроҥҥа ыытаары ичигэс таҥаһы — үтүлүк, бэргэһэ — тикпит.
Хойут, оройуонун дьаһалтатын уонна республика көмөлөрүнэн, оҕолоро кыргыспыт сирдэригэр (Старая Русса, Новгород, Ильмень күөл, Ленинград) бара сылдьыбыт. Өлүөр диэри биир эмэ оҕом кэлиэ диэн эрэнэ кэтэһээхтээбит.
Чернышевскай (бөһүөлэк)
400px|thumb|right|Чернышевскай Мирнэй улууһун каартатыгар Чернышевскай бөһүөлэк. Мирнэй улууһун бөһүөлэгэ.
Малгина Феврония Николаевна
Олоҕун олуктара
Феврония Николаевна Малгина 1978 сыллаахха күн сириттэн барбыт.
Чернышевскай (бөһүөлэк)
Улуус кииниттэн 92 км. хотугулуу-арҕаа диэкки Бүлүү өрүскэ турар.
Бибиков Фома Иванович
Бибиков Фома Иванович - 1678 сылтан 1681 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 1681 с. балаҕан ыйын 22 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
Чернышевскай (бөһүөлэк)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 5100 киһи (2007 сыл).
Малгина Феврония Николаевна
Аатын үйэтитии
Таатта улууһугар Баайаҕаҕа Феврония Малгинаҕа өйдөбүнньүк туруоруллубута.
Бибиков Фома Иванович
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Барнешлев Андрей Афанасьевич олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Приклонскай Иван Васильевич анаммыт.
Аманатова Варвара Аркадьевна
Аманатова Варвара Аркадьевна - ырыаһыт, СӨ үтүөлээх артыыһа.
Чернышевскай (бөһүөлэк)
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Аманатова Варвара Аркадьевна
1973 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. Илин_Сибиирдээҕи култуура институутун Улан-Үдэҕэ 1995 с. бүтэрбитэ. Иэхэй-Чуохай бөлөххө (СахаКонцерт) үлэлээбитэ. .
Пассионарийдар
Пассионарийдар диэн бас-баттах майгылаах, киһи быһыытын аһара туттунар кыахтаах дьон ааттаналлар.
Л.Н.Гумилев омуктар олохторун, сайдыыларын уонна мөлтөөһүннэрин үөрэтэригэр пассионарийдар диэн тылы, өйдөбүлү киллэрбитэ, омук сайдыытыгар ылар оруолларын арыйбыта. Кини быһаарыытынан пассионарийдар диэн олоххо сайдыыны, уларыйыыны киллэрэ сатыыр, бэйэлэрин олохторун соччо сыаналаабат, харыстаабат дьоннор. (1,407). Бу икки омук дьоно холбоһууларыттан үөскээбит, бааһынайдар, хайа да төрүт омуктарын олохторун үөрэҕин ситэ ылыммаккалар, үйэлээх үгэстэргэ үөрэммэккэлэр, туруга суох өйдөөх-санаалаах дьоҥҥо кубулуйан, олохторугар улахан уларыйыылары киллэрэллэрин автор бэлиэтээн суруйбута. Төһө да тупсаран пассионарийдар диэн эппит иһин, бу дьон бас-баттах иитиилээхтэр диэн сахалыы ааттаналлара өйдөрүгэр-санааларыгар уонна оҥорор быһыыларыгар ордук сөп түбэһэр. Омукка маннык бас-баттах иитиилээх, быстах өйдөөх-санаалаах дьон элбээтэхтэринэ биир-икки көлүөнэнэн өбүгэлэрэ муспут баайын-малын ыһан-тоҕон, матайдаан бүтэрэллэрин тэҥэ, улуу аҕаларын баҕа санааларын сиргэ-буорга тэпсэннэр государстволарын ыһарга кытта тиийиэхтэрин сөп. (2,215).
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ эдэрдэр өйдөрө-санаалара сайдыытын быһаарыыта Л.Н.Гумилев пассионарнай дьонун өйдөрүн-санааларын өссө дириҥник, сиһилии ырытыыга ордук сөп түбэһэр:
1. Омук атын омукка холбоһуутуттан үөскээн тахсар саҥа омуктар төрүт омуктарын олохторун үөрэҕин, үгэстэрин дириҥник иҥэриммэттэриттэн, өйдөрө-санаалара туруга суох буолуутуттан, саҥаны айыыны, урут суоҕу айа, оҥоро сатыыллара элбиир.
Саҥа үөскээн, ахсааннара эбиллэн иһэр омук икки омук тылынан тэҥҥэ саҥаран улаатарынан хайа да төрүттэрин олохсуйбут үгэстэрин ситэ-хото билбэт, хайаларын да тутуспат дьон буолан тахсыахтарын сөп.
2. Ийэ уонна аҕа, тус-туспа омуктар оҕолоругар тус-туспатык этэн үөрэтиилэриттэн, киһилэрэ хайаларын да этиилэрин ылыммат, толорбот буола улаатара элбэх. Бэйэтин саҥа сайдан иһэр өйүнэн-санаатынан быһаччы салаллыыта сиэргэ-туомҥа сөп түбэспэт быһыылары элбэхтик оҥороругар тириэрдэр. «Дерибастар» оҥорор быһыылара киһи оҥорор быһыыларыгар, сиэргэ сөп түбэспэтин, таһынан барарын А.Поскачин «Кыым» хаһыакка суруйар. (3,40).
3. Оҕону атаахтатан, маанылаан, киһиргэтэн иитии өйө-санаата аһара барарын үөскэтэн бэйэтэ ханнык баҕарар быһыытын оҥороругар аһара, сыыһа-халты туттуна сылдьарын элбэтэр.
Бу быһаарыылар пассионарнай дьон үөскүүр төрүттэрин билиигэ олук буолаллар. Ийэ кута үчүгэй иитиитэ суох, үгэстэргэ үөрэммэтэх эдэр киһи олоҕун сыаналаабат, барыга бары аһара туттар майгылаах буола улаатар, туох эмэ, бэйэтигэр туһалаах сыалы ситиһэргэ сананнаҕына ханнык да мэһэйдэртэн иҥнибэт, тоҕута түһэн иһэр майгыланар.
Ийэ кута үчүгэй үгэстэргэ иитиллибэтэх, үөрэтиллибэтэх эдэр киһибитигэр синэ биир, хайата; үчүгэйэ да куһаҕана да буоллар оҥорон иһэр кыахтанар. Үчүгэй үгэстэрэ суоҕуттан кинини туох да туормастаабат, кэмсинэр санаа да, суобас да суох киһитэ буолар.
Аҕыйах ахсааннаах омукка элбэх пассионарнай дьон баар буолууларын үөскэтии омук өссө аҕыйыырыгар тириэрдэр кыахтаах. Туох эмэ үчүгэйи, саҥаны оҥорон олоххо киллэриэхтээх, бастаан иһэр өйдөөх-санаалаах эдэрдэр элбэхтик быстах быһыылары оҥоруу диэки салалыннахтарына, аныгы демократия сокуоннарыгар сөп түбэспэт быһыылары элбэхтик оҥороннор туоратыллар кыахтаналлар.
Дьахталларбыт аһара үөрэхтээһинтэн бэйэлэрин көрүнэллэрэ, ордук сананаллара таһынан баран, эргэ баралларын, оҕо көрөн эрэйдэнэллэрин хааллардылар. Ыал буолан быр-бааччы олорон элбэх сайдыылаах, өйдөөх оҕолору төрөтүөхтэрин оннугар бары куоракка мунньустан эмньик саастарын аһаран кэбиһэллэрэ, хаарыан үөрэҕи-билиини баһылыахтарын, үлэни-хамнаһы кыайыахтарын, омукпутун сайыннарыахтарын сөптөөх кэлэр көлүөнэлэрэ суох хааларбытыгар тириэрдэллэр.
Сайдыыны ситиспит Европа дойдуларыгар дьахталлар тэҥ бырааптанан көҥүл барбыт курдук сананыыларыттан төрөөбөт, бэйэлэрин эрэ иннилэрин урутаан көрүнэллэриттэн, бу дойдулар олохтоох дьоннорун ахсааннара аҕыйаан иһэр. Ахсааннара элбээбититтэн саҥа сирдэргэ тарҕанан иһэр кэлии дьон, «варвардар» тоҕо сууллан кэлэн, бу дойдулары баһылааһыннара саҕаланыыта, дьон олоҕор улахан уустуктары үөскэтэр.
Былыргы Рим империятын сууллуутун саҕаттан дьон сайдыыны ситиһиилэрэ улахан долгуннар курдук үрдээн кэлэ-кэлэ намтыыр кэмнэрдээх. Омук атын омуктуун холбоһууларыттан, «хааннарын тупсарыыларыттан» элбэх ахсааннаах үгүс саҥаны айыылары оҥоро сатыыр пассионарнай дьон баалларыттан уонна урукку олох сиэрин-туомун тутуспаттарыттан, олоҕу уларытыыга туруналларыттан тахсар олох сайдыы диэки хамсааһынын үөскэтэллэриттэн буолар.
«Өрө көрбүт», «Өрөпөөн» диэн сахалар харахтара олоҕо суох, мээлэнэн мэндээриччи өрө көрбүт, «Көҥүлүнэн барбыт», «Халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан» иитиилээх эдэр дьону ааттыыллар. Бу дьон бэлэми булууга-талыыга урутаан түһэллэрэ, ханнык да сиэри-туому билиммэт буола улаатыылара, бэйэлэрин олохторун кыратык да сыаналаабаттара олоххо араас хамсааһыннары, өрө барыылары үөскэтэллэригэр, сыыһа-халты туттунан алдьатыыны элбэтэллэригэр тириэрдэр.
Төрөөбүт омуктарын тылын, үгэстэрин кыра эрдэхтэринэ иҥэриммэтэх, атын омук тылын, үөрэҕин баһын-атаҕын эрэ билэр, туһанар, сахалыы эттэххэ бас-баттах иитиилээх дьону Л.Н.Гумилев пассионарнайдар диэн ааттаабыта.
«Өрө барыы» диэн сахалыы этииттэн революция диэн тыл нууччаларга үөскээбитэ. Олоххо аһара өрө барар иитиилээх дьон аҕыйах буоллахтарына, олох биир тэҥник, долгуйбакка эрэ баран, устан иһэр кыахтанар.
Омукка элбэх бас-баттах иитиилээх, пассионарнай дьон элбээтэхтэринэ ханнык эрэ хамсааһыннар, өрө барыылар, өрө туруулар кэлэллэр. (4,12).
Туһаныллыбыт литература
2.	Кривошапкин А.И. Евразийский союз. – Якутск: Бичик, 1998. – 240 с.
3.	“Кыым” хаһыат. Ахсынньы 4 күнэ 2008 с. 48.
4. "Туймаада уоттара" хаһыат. №15. 14.07.2010.
Харамай
Харамайдар (лат. Animalia) диэн элбэх сааныктаах, эукариот организмнар хоруоллуктара. Харамайдар хамсыыр кыахтаахтар уонна херетрофтар.
84
84 сыл.
Александр Пушкин
thumb|300px|Александр Пушкин (1827)
Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин (1799 — 1837) диэн нуучча улуу бэйиэтэ, суруйааччыта, драматуура уонна прозаига. Пушкин өссө нуучча тылын тарҕатааччыта уонна тылы уларыппыт реформатор быһыытынан биллэр.
Кини айымньылара Арассыыйаҕа уонна аан дойдуга киэҥник биллэллэр.
Пушкин ыам ыйын 25 күнүгэр (аныгы ааҕыыннан бэс ыйын 6) 1799 сыллаахха Москуба куоракка төрөөбүт. Кыра сылдьан эбэтигэр Москуба анныгар Захарово диэн сэлиэнньэҕэ сайылыыр эбит. Алта сыл Царскосельскай лицейга үөрэммит. 1820 сыл сааһыгар политиканы таарыйар хоһооннорун иһин Санкт-Петербург генерал-губернаторыгар ыҥырыллар. Сибииргэ көскө ыытылла сыһар, ону аҕа доҕордоро көмөлөһөн Екатеринославка ыытыллар. Сэбиргэхтэтэн ыалдьа сыттаҕына Раевскайдар Хапхааска уонна Кырыымҥа эмтэтэ илдьэллэр.
Ыраахтааҕы лицейигэр үөрэнэ сылдьан Пушкин да атын лицейгэ (Ильичскай, Корф, Дельватия) курдук поэзия наукатын утарара, ол гынан баран «суруктартан, өйтөн суруйууттан быһа тардыы» (1827) кини бэлиэр поэзияҕа да, геометрияҕа да иккистээн өрө көтөҕүллүүнү ситиһэрэ.
37 саастааҕар 1937 сыллаахха дуэльга ытыалаһыы түмүгэр ыараханнык бааһыран баран аҕыйах хонугунан, урукку ааҕыыннан тохсунньу 29 (аныгыннан олунньу 10) күнүгэр өлбүт.
1210-с
1210-с сыллар.
Иршанск
Иршанск (Іршанськ) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 771 (2013).
Андылар уустара
Андылар уустара (, Род Турпаны) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 3 көрүҥ киирэр: Буор атах анды, Америка буор атах андыта, Анды.
Хотугу полюс эргимтэтэ
400px|thumb|right|Хотугу полюс эргимтэтэ Хотугу полюс эргимтэтэ — Сир каартатыгар көрдөрүллэр биэс сүрүн параллельлартан биирдэстэрэ.
Экватортан 66° 33′39″ (66.56083°) хоту диэкки баар. Полюс эртимтэттэн хоту сытар сир Арктика диэн ааттанар. Соҕуруу полушариеҕа маннык параллель соҕуруу полюс эргимтэтэ диэн ааттанар.
Бу эргимтэттэн хоту сытар ханнык баҕарар сиргэ күн сылга биирдэ, эбэтэр онтон да элбэх күн горизонт анныгар 24 чааһы быһа көстүбэт.
Полюс эргимтэттэн хоту климат кытаанах буолан аҕыйах киһи олорор. Манна түөрт бөдөҥ куорат баар: Мурманскай (325 000 киһи), Норильскай (135 000 киһи), Воркута (85 000 киһи) (барыта Арассыыйа) уонна Тромсё (62 000 киһи) (Норвегия).
Саха сиригэр Анаабыр, Булуҥ, Усуйаана, Аллайыаха, Абый, Аллараа Халыма, Орто Халыма уонна Эбээн Бытантай улуустар полюс эргимтэттэн хоту сыталлар, онтон Өлөөн, Эдьигээн, Үөһээ Дьааҥы, Муома уонна Үөһээ Халыма улуустар территориялара сорҕото.
86
86 сыл.
Өлбүттэр
80er
Индигир уоттара
1953 сылтан тахсар, формата А3, икки балаһалаах.
Хонууга сахалыы тылынан нэдиэлэҕэ иккитэ тахсар, тахсар ахсаана 1000 экземпляр.
Мэйик нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Мэйик нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сайылык.
Улуус кииниттэн 85 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 680 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Сайылык — 617 уонна Маай — 63.
Аммосов Айаал Александрович
Аммосов Айаал Александрович — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
1200-с
1200-с сыллар.
LibreOffice
мини LibreOffice (ЛибреОфис, Көҥүл офис) — аһаҕас куодтаах офиснай бырагыраамалар бакыаттара. 2010 сыллаахха OpenOffice бакыаттан хайытыллан төрүттэммитэ. Программистар үлэлэрин The Document Foundation диэн барыс киллэрбэт пуонда дьон сиэртибэлээбит харчыарын хомуйан өйүүр.
Офис бакыата GNU LGPL аһаҕас лиссиэнсийэннэн тарҕанар, ол иһин бүддьүөт да, урбаан да, үөрэх да тэрилтэлэригэр, биирдиилээн да дьон босхо туһаныахтарын сөп.
Ботуобуйа
400px|thumb|right|Ботуобуйа нэһилиэк Мирнэй улууһун каартатыгар
Ботуобуйа нэһилиэк. Мирнэй улууһун нэһилиэгэ, киинэ Таас Үрэх.
Сараһын
Сараһын диэн сахалар куһаҕан, тапсыбат киһилэрин үөхсэн ааттыыллар.
Ботуобуйа
Улуус кииниттэн 157 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар Улахан Ботуобуйа үрэх үрдүгэр.
Сараһын
Орто үйэлэргэ сахалар, билигин Сирия сиригэр Кушанскай царствоны кытта тапсыбакка арахсыыларыгар бу сараһын диэн тыл үөскээбит. Мусульманнары кытта тапсыбатахтарын биллэрэр. Омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта тапсыбакка, сэриилэһэн араҕыстахтарына үөхсэр ааттары бэрсэллэр. Билигин нууччалар уонна украинецтар бэйэ-бэйэлэрин үөхсэн ааттаһа сылдьаллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. - М.: Эксмо; Форум, 2007. - 960 с.
Хайкоу
ХАЙКОУ - Кытай биир саамай улахан курортнай, күүлэй, харчы, шопинг куората буолар. Өссө куорат Хайнань арыы провинциятын киин куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 900 тыһ киһи (2009). Манна элбэх саха олорор.
Ботуобуйа
Нэһилиэнньэтин ахсаана 534 киһи (2007 сыл).
Крейцер (харчы)
thumb|300px|Крейцер, 1690 сыл thumb|300px|Берн кантон крейцера, 1776 сыл
Ботуобуйа
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г. 400px|thumb|left|Таас Үрэх куйаартан көстүүтэ
Крейцер (харчы)
Кре́йцер (Kreuzer, кройцер)  — грош («гроссо») сыаналаах үрүҥ көмүс манньыат. Аан маҥнай 1271 сыллаахха соҕуруу Тирольга быһыллыбыта. Бастаан крейцер 20 веронскай денарийга тэҥнэһэрэ, ол иһин «цвайнцигер» диэн ааттанара, онтон Италияҕа — «тирольска гроссо», «тиролино» диэн.
Үчүгэй хаачыстыбалаах буолан, манньыат соҕуруу Германияҕа түргэнник тарҕаммыт. Ити сирдэргэ, аверсыгар кириэс ойуулааҕын иһин, «крейцер» (Kreuz) диэн ааттаммыт. XV үйэ саҕаланыытыгар бу аат Тирольга ылыныллыбыт.
1458 сылтан Австрияҕа крейцеры оҥорууну саҕалаабыттар. 1482 сыллаахха бастакы 6 уонна 12 сыаналаах крейцер манньыаттара быһыллыбыттар.
Кэминэн көннөрү крейцердар пробалара кыччаан, XV үйэ иккис аҥарыгар ыйааһыннара 1,06 г эрэ буолбут (үрүҥ көмүһэ 0,53 г).
1551 сыллаахха Имперскай манньыат устааба крейцеры харчы-ахсаан кээмэйигэр таһаарбыт. thumb|268px|30 крейцер, Австрия, Франц II, 1807 сыл. [[Алтан (химия элэмиэнэ)|Алтан.]]
1 крейцер = 4 пфенниг= 8 геллер.
4 крейцер = 1 батцен.
XVII саҕаланыытыгар харчы эргиирин быстарыытын түмүгэр Германияҕа уларытар харчы, ол иһигэр крейцер, хаачыстыбата тосту түспүтэ. 1619 сыллаахха талерга 108 крейцеры биэрэллэрэ, 1620 — 180 крейцеры, 1622 сыл күһүнүгэр — 1000 крейцеры.
XVII үйэ бүтүүтүгэр манньыат эйгэтигэр саҥа кризис үөскээбитэ. Түмүгэр манньыаттар номиналлара үрдээбитэ (холобур, 15 крейцер сыаната 17 крейцергэ тиийэ үрдээбит, 6 крейцер сэттэ крейцергэ тэҥнэспит).
XVIII үйэҕэ крейцер алтантан оҥоһуллубут.
Австрияҕа 1/100 флориҥҥа тэҥнэһэр саҥа крейцердары таһаарбыттара.
Германияҕа крейцеры 1873 сыллаахтан, германскай манньыат системата олохтоммутун кэннэ, тохтоппуттар.
Көс
Көс — суол уһунун, эбэтэр туочукаттан туочукаҕа дылы ырааҕы кээмэйдиир былыргы единица.
Ыал туох баар малын-сээкэйин илдьэ, сүөһүтүн үүрэн биир күҥҥэ көһөн барар суолун уһуна буолуон сөп. Оччоҕо көс уһуна сир ньууруттан уонна дьыл хайдаҕыттан тутулуктаах буолуон сөп. Кэлин олоххо киэҥник туттуллар судаарыстыба единицаларынан кээмэйдэнэр буолбут. Ыраахтааҕылаах Арассыыйаҕа биэрэстэнэн (1 көс — 10 биэрэстэ), онтон кэлин метрическэй систиэмэҕэ көһүү кэнниттэн километрынан (10 километр).
Даркы
Даркы - устан кэлбит мас сүүрүк, долгун охсор сиригэр, өрүс, арыт күөл кытылыгар мунньуллубута.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сэтинньи 30
Сэтинньи 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 334-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 335-c күнэ). Сыл бүтүө 31 күн баар.
Куритиба
Куритиба (Curitiba) диэн Соҕуруу Бразилия ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 1 828 092 уонна иэнэ 430.9 км2.
Хэйлунцзян
Хэйлунцзян (кытай. 黑龙江省) диэн Кытай хотугулуу илинигэр баар провинция. Кинилиин кирбиилэhэллэр Цзилинь соҕуруу, Ис Монголия арҕаа уонна Арассыыйа хоту (Амур өрүһүнэн).
Улуннар уустара
Улуннар уустара (, Род Крохали) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 3 көрүҥ киирэр: Билгинэх, Улун, Үрүҥ улун.
Саха сирин бойобуодалара
Саха сирин бойобуодалара - Саха сирэ Арассыыйа ыраахтааҕытын илиитигэр киирбитин кэннэ нуучча администрациятын 1784 сыллаахха дылы салайбыт дьоннор. 1641-1775 сс. уезд бойобуодата диэн ааттанар этилэр, онтон 1784 сылга дылы - провинция бойобуодата. Байыаннай, гражданскай, суут уонна полиция былаастарын бэйэлэрин илиилэригэр тутан олорбут муҥур тойоттор. Үбү-харчыны эмиэ салайаллара. Туох баар ыраахтааҕы биэрбит кыахтарын ыраахтааҕыга барыыс киллэриигэ ("искать государевы прибыли") туһаныахтаахтара.
Далай
Далай (Океан) — аан дойду туустаах уута уонна гидросфера бастыҥ компонена. Аан дойду далайа (Аан Далай) Сир ньуурун 71% ылар. Далай атмосфераны уонна Сир тас ньуурун литосфераны кытта быстыспат ситимнээх. right|thumb|240px|Далайы араарыы барыла
Саха тылыгар далай диэн муҥура биллибэт киэҥ, дириҥ ууну (өрүс, күөл, байҕал) ааттыыллар.
Далайы үөрэтэр билими океанология дииллэр; далай фаунатын уонна флоратын далай биологията диэн бмология салаата үөрэтэр.
Аан Далайы араарыы
Аан Далайы түөрт эбэтэр биэс чааска араараллар. 1937 сылтан 1953 сыллаахха диэри биэс далайы араараллара: Чуумпу, Атлантика, Ииндийэ далайа, Хотугу Муустаах уонна Соҕуруу (эбэтэр Соҕуруу Муустаах) далайдарга. «Соҕуруу Далай» диэн тиэрмин өссө XVIII үйэттэн туттуллар, ол саҕана кини эргинин тиһиктээхтик чинчийиини саҕалаабыттара. Аан дойду гидрографиятын тэрилтэтэ бэйэтин бэчээккэ тахсыбыт докумуоннарыгар Соҕуруу далайы Атлантикаттан, Ииндийэ далайыттан уонна Чуумпу далайтан 1937 сыллаахха арааран туспа далай быһыытынан билиммитэ. Төрүөтэ: үс далай соҕуруу өттүгэр кирбиилэрэ чопчу олоҕо суох, ону тэҥэ Антарктиданы кытта чугас уулар бэйэлэрэ туһунан уратылаахтар, ону таһынан Антарктика циркумполяр сүүрээнэ кинилэри ситимниир. Ол эрээри, кэлин Соҕуруу далайы араарартан батыммыттара. 2000 сыллахха Аан дойду гидрографиятын тэрилтэтэ биэс далайга араарыыны ылыммыта эрээри, бу быһаарыы ратификацияны ааһа илик, онон билиҥҥи туругунан 4 далай баар диэн ааҕыллар.
Куртуйах
thumb|Куртуйах thumb | Lyrurus tetrix tetrix
Куртуйах - орто мас көтөрө. Атыыра арыый бөдөҥ, күөх толбонноох хара түүлээх, кутуругун анна маҥан, тыһыта - эбириэн бороҥ. Куртуйах атыыра кутуруга атын көтөрдөртөн ураты көрүҥнээх, тута араарыллар.
Тас көрүҥэ
Тумса кылгас. Атыыра 49-58 см усталаах, 1,0 - 1,4 киилэ ыйааһыннаах буолар. Хааһа кыһыл. Тыһыта эриэн түүлээх улар тыһытыгар майгыныыр гынан баран кынатыгар үрүҥ түүлээх.
Ууһааһына
Куртуйах атыыра хас да тыһылаах буолар. Саас иссэр кэмигэр элбэх куртуйах биир сиргэ мустан, охсор. Ол кэмҥэ буоһаабыт тыһы 7-9 сымыыттанар. Оҕото ийэтин батыһар, сайын от быыһыгар саһар, күһүн отоҥҥо тахсар.
Дыгын оонньуулара
Дыгын оонньуулара — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.
Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993 сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар.
1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров (Чурапчы улууһа)(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов (Хаҥалас улууhа)(2016-2019,2021), алта төгүллээх — Николай Дьяконов (Нам улууһа)(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан (Уус-Алдан улууһа)(1999,2007-2012) буолбуттар.
Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, бэрэмэдэйдээх сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара.
Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
85
85 сыл.
Өлбүттэр
80er
2008 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XXIX Сайыҥҥы Олимпия онньуулара 2008 сыл атырдьах ыйын 8-24 күннэригэр Кытай Пекин куоратыгар буолаллар.
Булгунньах
Гидролакколит (булгунньах, пинго) - ортотугар муустаах томтордор. Булгунньахтар тымныы климакка уонна халыҥ ирбэт тоҥноох сирдэргэ эрэ үөскүүллэр. Хас да сыл иһигэр сир аннынааҕы уу ситэ тоҥмокко буору үлүннэрэн таһаарар. Томтор 70 миэтэрэ үрдүккэ тиийиэн сөп, диаметра икки километрга диэри. Булгунньахтар Саха сирин киин өттүгэр, алаастаах дойдуга үөскүүллэр. Атын сиргэ Канаадаҕа бааллар.
Саҥа олох
300px|thumb|right|"Саҥа олох" хаһыат Саҥа олох, Чурапчы улууһун хаһыата.
Чурапчыга сахалыы тылынан нэдиэлэҕэ үстэ тахсар, тахсар ахсаана 3500 экземпляр.
Цицикар
Цицикар (кытай. 齐齐哈尔) диэн Хэйлунцзян провинция куората, хотугулуу илин Кытай. Олохтоохторун ахсаана 895,000.
От ыйын 13
От ыйын 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 194-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 195-c күнэ). Сыл бүтүө 171 күн баар.
1240-с
1240-с сыллар.
Захаров Виктор Николаевич
Захаров Виктор Николаевич (07.02.1901, Чекунда с. —16.08.1981, Томмот, Алдан улууһа, Саха АССР) — Эмэлдьээктээҕи сүлүүдэлээх сир бастакы арыйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
Дьоно Аммалар. Амырга эргиммиттэр. 1901 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр Чекунда сэлиэнньэҕэ төрөөбүт. Алдаҥҥа 1924 сыллаахха кэлбиттэр. Дьонун кулаак оҥорбуттар. Булдунан дьарыктаммыт.
1940 сыл алтынньытыгар, бултуу сылдьан, өлөрбүт эһэтин арҕаһыгар сүлүүдэ булан, Эмэлдьээктээҕи сүлүүдэлээх сир бастакы арыйааччытынан буолбут.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр
Кыһыл Аармыйаҕа 1943 сыллаахха бэс ыйыгар Алдан оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сылтан Волховскай, Ленинградскай, Карельскай фроннарга сэриилэспит. Сапер.
Наҕараадаҕа түһэриллибит докумуонуттан : 8 октября 1944 г. действуя в штурмовой группе лейтенанта Журавлева т. Захаров участвовал в штурме укрепленного рубежа на высоте 373.1. Ефрейтор Захаров, рискуя жизнью, под шквальным огнем противника подобралмя к ДОТу, из которого противник вел пулеметный огонь по нашей пехоте. Пехота залегла и штурм опорного пункта срывался. Т. Захаров броском 2х противотанковых гранат заставил замолчать огневую точку противника.
С уничтожением ДОТа стрелки 60 с.п. заняли высоту и закрепились на ней.
За проявленные храбрость и отвагу ефрейтор Захаров достоин награждения высшей правительственной наградой - присвоения звания Героя Советского Союза.
Добдурҕа
Добдурҕа - күһүҥҥү дьыбартан суол бадараана, оборчото тоҥон, мииниллэр уонна таһаҕасчыт аттар батыллыбакка айанныыр буолбут кэмнэрэ.
Маисов Семен Семенович
Биография
Маисов Семен Семенович — 1973 сыллаахха Бүлүү улууһун III Күүлэтигэр төрөөбүтэ. 1990 сылга Үгүлээт орто оскуолатын, 2004 сылга М. К. Аммосов аатынан Саха государственнай университетын, саха филологиятын уонна төрүт культуратын факультетын, саха салаатын, кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ. Аан бастакы бэчээттэммит айымньыта: “Кэскил” хаһыакка тахсыбыт “Хайа да саас – оҕо саас”.
Добдурҕа
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Маисов Семен Семенович
Биография
2008 сылга эдэр суруйааччылар республикатааҕы 16-с сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа.
2009 сыл, балаҕан ыйын 2-4 күннэригэр Дьокуускай куоракка “Бэчээт тиэргэнэ – 2009” алтыс регионнар икки ардыларынааҕы быыстапка-дьаарбаҥкаҕа “Ийэм кэпсиир…” кинигэм “Дебют” номинацияҕа кыайан бастакы степэннээх дипломунан уонна кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
2009 сылга “Ийэм кэпсиир…” арамаан бастакы кинигэтэ, оттон 2010 сылга иккис кинигэтэ С. А. Новгородов аатынан “Бичик” кинигэ кыһатыгар бэчээттэммиттэрэ. 2011 сылга ааҕааччылар көрдөһүүлэринэн арамаан бастакы кинигэтэ Дьокуускай куоракка эбии тахсыбыта. 2012 сылга арамаан үһүс кинигэтэ, 2013 сылга төрдүс кинигэтэ туспа кинигэнэн, “Бичик” кинигэ кыһатыгар бэчээттэммиттэрэ.
“Ийэм кэпсиир…” арамаан түөрт кинигэтэ “Чолбон” уус-уран литературнай уонна общественнай-политическай сурунаалга биэс сыл устата толору бэчээттэммитэ.
2010 сылтан Россия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
2012 сылга, Саха Республикатын Президенигэр Тыл политикатын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Ф. В. Габышева уонна Саха Республикатын С. А. Новгородов аатынан “Бичик” национальнай кинигэ кыһатын директора А. В. Егоров – “Саамай ааҕыллар кинигэ ааптара” диэн анал бириэмийэлэрин туппутум.
2012 сылга “Россия-Якутия: 380 лет” диэн Саха Республикатын президенин анал бэлиэтинэн наҕараадаламмыта.
2013 сыл сайыныгар, епископ Еаков (Домской) аатынан “За чистоту слова и образа” диэн епархиальнай литературнай бириэмийэ лауреата буолбута.
“Үрүҥ өҥ” хоһооннорун хомуурунньуга “Оһуор” кассетаҕа киирэн бэчээттэнэн 2010 сылга ыытыллыбыт Республикатааҕы учууталлар форумнарыгар “Уйулҕа иэйиитин хамсатан” литературнай салоҥҥа сүрэхтэммитэ.
2015 сыл түмүгэр “Аҕа” диэн сэһэннэр, кэпсээннэр, хоһооннор хомуурунньуга бэчээттэнэн тахсыбыта.
Арамаан ис хоһоонугар, тутулугар – үрдүк үөрэх кыһатыгар, саха салаатыгар, дипломнай үлэлэр сурулланнар туйгуннук көмүскэннилэр.
Уонча сыллаах сыралаах үлэм түмүгэ “Ийэм кэпсиир…” арамаан, аныгы ирдэбилгэ сөп түбэһэр үөрэх кинигэтигэр (ФГОС), оскуола учебнигар (хрестоматияҕа) киирэн бүтүн республика үрдүнэн үөрэтиллэр буолбута биир улахан ситиһиим.
Олоҕун олуктара
«Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Сурук» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
Захаров Виктор Николаевич
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр
Командир батальона майор Жданов. 18 октября 1944.
Сэрии кэннэ
Аармыйаттан 1946 сыллаахха кэлбит. 1950 сыллаахха Ыллымахха (Эмэлдьээк базатыгар) олорбут. «Алданслюда» Тимптон уонна Эмэлдьээк рудниктарыгар үлэлээбит.
Биэнсийэҕэ тахсан баран, Томмокко олорбут. 1981 сыл атырдьах ыйын 16 күнүгэр өлбүт, Томмокко көмүллүбүт.
Литература
Свет над тайгой. — Якутск: Кн. изд-во, 1974.
87
87 сыл.
Өлбүттэр
80er
2020 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XXXII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 2020 сыллаахха буолуохтаахтар. Токиоҕа барыаҕа. 2021 сылга көһөрүлүннэ.
Оонньуулары ыытыан баҕалаах куораттар:
Садын
400px|thumb|right|Садын нэһилиэк Мирнэй улууһун каартатыгар Садын национальнай нэһилиэк. Мирнэй улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сүлдьүкээр.
Нэһилиэнньэ ахсаана 417 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Ефремов Прокопий Елисеевич
Ефремов Прокопий Елисеевич (22.06.1933—20.01.1992) — саха болкулуору чинчийээччитэ, дулгаан болкулуорун хомуйбут тарбахха баттанар дьонтон биирдэстэрэ, ССРС Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара
П. Е. Ефремов саха уонна дулгаан фольклорун хомуйан күн сирин көрдөрбүтэ, фольклор айымньыларын нуучча тылыгар тылбаастаабыт.
Овчарова Елена Степановна
Овчарова Елена Степановна нууччалыы суруйар Саха сирин поэта, «Перекресток» диэн Томмот литератуураҕа холбоһугун 2006 сылтан салайар.
Челябинскай куоракка төрөөбүтэ. Донецкайдааҕы университет филологическай факультетын бүтэрбитэ. 1983 с. Алдан улууһун Томмот куоратыгар олорор.
Бастакы хомуурунньуга 1999 с. «Под созвездием рыб» диэн ааттанан тахсыбыта. «Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Сурук» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
Айах (география)
Айах - географияҕа: киирэр, ааһар, аһыллан турар сир.
Тэҥнээ: ойык (түүр.) — хотойбут сир, оҥхой; ойык (алтай.) — эмиэ итинник; ойуг (азерб.) — хаһыллыбыт сир, хайаҕас; оюк (кирг.) — хотойбут сир, хайаҕас.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Курув
thumb|Курув гиэрбэтэ thumb|200px|left|Курув Польша каартатыгар Курув (Kurów, сорохтор нууччалыы Куров дииллэр) — Польша дэриэбинэтэ, Люблинскай воеводствоҕа баар Курувcкай гмина киинэ. Курувка диэн өрүс үрдүгэр турар.Нэһилиэнньэтэ 2800 кэриҕэ киһи (2006).
Курув сиригэр дьон бастаан XII үйэҕэ олохсуйбуттар. 1442 сыл тохсунньу 6 күнүттэн 1870 с. диэри куорат статустаах эбит.
16-с уйэҕэ кальвинистар биир түөлбэлээн олорбут сирдэринэн биллэр эбит. 1939 сыллаахха немецтэр кимэн киирэллэригэр буомбалааһынтан улаханнык эмсэҕэлээбит. Өссө Курув генерал Войцех Ярузельскай төрөөбүт сиринэн биллэр (1923).
Амма олоҕо
Амма олоҕо - Амма улууһун хаһыата. Оптуорунньукка уонна бээтинсэҕэ 4000 ахсаанынан тахсар.
1933 сыл муус устар 5 күнүттэн тахсар. Бастакы эрэдээктэр-
E-mail: amga.gaseta@mail.ru
Аадырыһа: Саха өрөспүүбүлүкэтэ, Амма улууһа, Амма сэл., Ленин уул, 15
Параллелограмм
thumb|291x291px|Параллелограмм Параллелограмм (παραλληλόγραμμον, παράλληλος - сэргэ барар уонна γραμμή - сурааhын) - бу түөрт муннук, утары сытар өттүлэрэ бэйэ-бэйэлэригэр пааранан сэргэлэһэллэр, ол аата сэргэ көнө сурааһыннарга сыталлар. Чааһынай түбэлтэннэн параллелограм киэнэ буолар - көнө муннук, квадрат уонна ромб.
Параллелограмм бэлиэлэрэ
Параллелограмм түөрт муннук ABCD буолар, мантан биир эмит тутаах туолар буоллаҕына: ∠A = ∠C, ∠B = ∠D.
Параллелограмм иэнэ
Бу формулалар параллелограммна эрэ тутталлар.
S = ah, ханна a - өттү уонна h - a өттүгэ уһуну тардылыбыкка.
, ханна a b - параллелограмм өттүлэрэ, С - ити икки өттү икки ардыгар сытар муннук.
, ханна
Новгородова Екатерина Иннокентьевна
Новгородова Екатерина Иннокентьевна (төр. 1929, Кытаанах, Чурапчы улууһа, Саха АССР) — Социалистическай Үлэ Геройа (1973), РФ үтүөлээх агронома, Саха Сирин ытык киһитэ (1999).
Олоҕун олуктара
"ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1973 сыл ахсынньы 11 күнүнээҕи Ыйааҕынан оҕуруот аһын үүннэриигэ үрдүк көрдөрүүлэрин иһин Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Ленин аатынан совхоз оҕуруот аһын үүннэрэр биригээдэ биригэдьииригэр Новгородова Екатерина Иннокентьевнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун үрдүк аата иҥэриллибитэ." .
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
1937
Төрөөбүттэр
Эбии маны көр.: Category:1937 сыллаахха төрөөбүттэр
Өлбүттэр
Өссө маны көр.: Category:1937 сыллаахха өлбүттэр
Нам нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Нам нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хомустаах.
Улуус кииниттэн 15 км илин диэкки.
Нэһилэнньэтин ахсаана 1 273 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэккэ сыһыаннаах дьоннор
400px|thumb|left|Нам, Ороһу, Тамалакаан уонна Балаҕаннаах нэһилиэктэр куйаартан көстүүлэрэ
88
88 сыл.
Өлбүттэр
80er
1230-с
1230-с сыллар.
Мохсоҕоллоох
Мохсоҕоллоох. Хаҥалас улууһугар баар бөһүөлэк. Өлүөнэ хаҥас кытылыгар улуус кииниттэн 18 км сиргэ турар. 1964 сыллаахха цемент оҥорор завод тутуллубутунан төрүттэммитэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 7 000 киһи (2007 с.). Орто оскуола, оҕо музыкальнай оскуолата, кулууп. Саха Сирин бүттүүн хааччыйар цемент оҥорор завод.
Дьяконов Николай Викторович
thumb|300px|right|Дьяконов Николай Викторович Дьяконов Николай Викторович — мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара.
Олоҕун олуктара
1977 сыллаахха сэтинньи 6 күнүгэр Нам оройуонун Түбэ нэһилиэгэр төрөөбүт.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Намский улус:Из истории развития спорта в улусе
Саха ойуулуур-дьүһүннүүр искусствота
Саха ойуулуур-дьүһүннүүр искусствота — Саха сирин олохтоохторун ойуулуур-дьүһүннүүр искусствота: живопись, графика, скульптуура, норуот уонна декоративнай искусство айымньылара киирэллэр.
Өссө маны көр
Саха сирин живопиһа Саха сирин графиката Саха сирин скульптуурата Саха сирин норуотун уонна декоративнай айымньылара
Чуускуннуҥулар кэргэннэрэ
Чуускуннуҥулар кэргэннэрэ (, Семейство Ржанковые) - Чуускуннуҥулар аймахтарыгар (этэрээттэригэр) киирэр.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 5 уус бэрэстэбиитэллэрэ бааллар:
Чуона (нэһилиэк)
400px|thumb|right|Чуона нэһилиэк Мирнэй улууһун каартатыгар Чуона нэһилиэк. Мирнэй улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыылаах (Мирнэй).
Улуус кииниттэн 31 км соҕуруу диэкки сытар.
1967 сыллаахха Туой Хайаттан көһөрүллүбүт дьоннору олохсуппуттара.
Туой Хайа музейа 2022 сыллаахха аһыллыбыта.
Нэһилиэк баһылыга Горохова Тамара Васильевна.
Орто оскуола баар.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Саха сирин живопиһа
Саха сирин живопиһа — Саха сирин олохтоохторо арыынан араас жаанрдарга (мэтириэт, пейзаж, сюжеттаах хартыына, этюдтар уо.д.а.) суруйбут айымньыларын бөлөҕө.
Өссө маны көр
Саха живописецтара
Тайпэй 101
Тайпэй 101  — Тайбаан киинигэр Тайпэйга баар халлаан кирбээччи. Халлаан кирбээччи 101 мэндиэмэннээх, үрдүгэ — 509,2 м (шпилын кытта). Аллараа мэндиэмэннэргэ атыы-эргиэн кииннэрэ, онтон үөһээ офистар бааллар. Үрдүгүнэн аан дойдуга уон биирис миэстэни ылар.
Халлаан кирбээччини тутуу 1999 сылга саҕаламмыта. Официальнай арыллыыта 2003 сыл сэтинньи 17 күнэ, онтон 2003 ахсынньы 31 күнүгэр үлэтин тэтимнээхтик саҕалаан барбыта. Халлаан кирбээччини тутуу сыаната 1,7 млрд дуоллар. Бу халлаан кирбээччигэ аан дойдуга саамай түргэн лифт баар — түргэнэ 63 км/ч. Маҥнайгы мэндиэмэнтэн одуулуур мэндиэмэҥҥэ, ол эбэтэр 89-с этээскэ дылы, 39 сөкүүндэнэн тахсыахха сөп.
Бу тутууга өстүөкүлэни, ыстаалы уонна алюминийы 380 бетон өйөбүл өйүүр, олортон хас биирдиитэ сиргэ 80 м батары түһэ сытар. Тутуу буурҕаттан эбэтэр сир хамсааһыныттан самныбатын гына, үөһээ 87 уонна 91 мэндиэмэннэр икки ардыларыгар 660-тонналаах биэтэҥнэс одон турар. Инженердар этэллэринэн, бу тала күүстээх хамнааһыны 2500 сыл устата тулуйар кыахтаах.
Бу тутууну Taipei Financial Center Corp. бас билэр.
Билиҥҥи кэмҥэ, бу тутуу Тайпэй, Тайбаан эрэ киэҥ туттуута буолбатах, Азия континена бүтүннүүтэ сөҕөр-махтайар символа буолар. Сир үрдүгэр 101 мэндиэмэннээх уонна сир анныгар 5 мэндиэмэннээх. Архитектурнай истиилэ аныгы уонна кытай архитектуратын холботтоон оҥорбуттар.
Амбарцумян Виктор Амазаспович
ССРС Билимнэрин Академиятын академига (1953, 1939 — член-корреспондент). Армения ССР Билимнэрин Академиятын академига (1943) уонна президена (1947—1993), Аан дойдутааҕы астрономнар холбоһуктарын президена (1961—1963).
Сулустар уонна сулус системаларын үөскээһиннэрин уонна эволюцияларын теориятынан биллэр. Амбарцумян үлэлээбит хайысхалара сулустар уонна сулус тумарыктарын физиката, сулус астрономията уонна сулус системаларын хамсааһыннара (динамиката), сулустар уонна галактикалар космогониялара, ону таһынан математикаҕа үлэлэрдээх. Бюраканнааҕы астрофизика обсерваториятын төрүттээччитэ.
Икки төгүллээх Социалистическай үлэ геройа (1968, 1978). Армения национальнай геройа (1994, алтынньы 11). Сталин премиятын икки төгүллээх лауреата (1946, 1950). Армения ССР Ил премиятын лауреата (1988). Россиятааҕы Ил премиятын лауреата (1995). Жюль Жансен премиятын лауреата уо.д.а.
Армения президена С. Саргсян 2009 кини аатынан Аан дойдутааҕы премияны олохтообут. Премияны астрономия уонна астрофизика, ону тэҥэ ити билимнэргэ сыһыаннаах физика уонна математика хайысхаларга үлэлиир гражданствотыттан тутулуга суох учуонайдарга туттарыллар. Премияны 2010 саҕалаан, икки сылга биирдэ туттарыллар. Премия харчыта — 500 тыһыынча $.
Малин
Малин (Малин) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 26 941 (2012).
Догдоон
Догдоон диэн үрдүк сирдэргэ үүнэр уһун умнастаах, үөһээ эрэ өттүгэр лабааланар ыраас тиит ойуур.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Радлов Василий Васильевич
1858 с. Берлиннээҕи университеты бүтэрэн, Санкт-Петербурга кэлэн олохсуйбута. 60 сыл устата Россияҕа олорон түүр тылын чинчийиинэн дьарыктаммыта.
Л.Я.Штернберг бэлиэтииринэн, түүр тылын чинчийиигэ, Арҕааҥҥы Сибиир, Алтай уонна Орто Азия омуктарын олохторун-дьаһахтарын үөрэтиигэ саҥа көрүүлэри киллэрбит киһинэн буолар.
Радлов көҕүлээһининэн Орто уонна Илин Азияны үөрэтэр Нуучча кэмитиэтэ тэриллибитэ. 10 сыл радлов Сибииргэ алтаайга уонна Туркестааҥҥа экспедициялары тэрийэн илдьэ сылдьыбыта. 1891 сыллаахха Монголияҕа Орхон экспедициятны тэрийэн илдьэ сылдьыбыта, 1898 сыллаахха - Тураан экспедицията диэн ааттаммыт айаҥҥа сылдьыбыта (Арҕаа Кытайга). «Образцы народной литературы тюркских племен» диэн ааттаах сүдү хомуурунньук ааптара.
Түүр тылларын тэҥнээн, историяларын ырытан үөрэтиини саҕалааччылартан биирдэстэрэ. В. Томсены кытта былыргы түүр суругун - Орхон бичиктэрин аахпыта. Саха тылын үөрэтэн, нал үлэни суруйбута. Ол үлэтигэр 1748 тыл төрдүн көрдөрбүтэ, ол тыллартан 1/3 түүр омук гиэнэ диэбитэ, 1/3 - монгуол тылларыгар дьүөрэлээбитэ, 1/3 чааһын кыайан быһаарбатаҕа.
Үөрэммитим тухары Төһө-эмэ сөбүлүүрүм Үгүс ахан Сүтэн-охтон биэрбэт Үчүгэйкээн бэйэлээх Сөптөөх бэлиэтэ буоллун Үлэлэргиттэн диэн, Үлүһүйбүт курдук Сүрүннээн туран, Өйбөр түһэрээри Түүйэ да көрөргө, Үөрэппэхтии түһэн баран, Сөҕө да саныырга Түс-бас санаа салааларын, Төрдүттэн түктэри Түмүк түмүктэрин Төрүт илэм сыыһын Сүрэхпинэ-быарбынан бэлэхтиибин.
С.А.Новгородов
Кини суруйбут үгүс үлэлэриттэн: "Фонетика северных тюркских языков", "Образцы народной литературы тюрских племен", "Опыт словаря тюрских наречий" о.д.а. чуолаан бэлиэтииллэр.