cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сахалар итэҕэллэрэ
1. Yрүҥ айыы итэҕэлэ. Айыылар Үөһээ дойдуга олороллор диэн былыргы саха ойууннара этэллэр. Онтон түүл үөрэҕэ уонна сайдан иһэр «Кут-сүр үөрэҕэ» былыр үйэҕэ дуу эбэтэр соторутааҕыта өлбүт дьон куттара, өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга бэйэлэрэ туспа айыы буолан сылдьаллар диэн быһаараллар. Yрүҥ айыылары итэҕэйии диэн бу олорон ааспыт дьон оҥорбут улуу дьыалаларын ахтыыга, бэйэ олоҕор туһаныыга олоҕурар. Урукку дьон үөрэхтэрэ кэлэр көлүөнэлэр олохторугар туһалаах, өссө да туттуллар буоллаҕына умнуллубакка, хаалан хаалбакка куруук туһалыы сылдьар дьылҕаланар. Манных үөрэх үйэлэргэ сүтэн симэлийэн хаалбакка салгыы туһанылла сылдьыыта Yрүҥ айыыларга итэҕэйии диэн ааттанар.
Болугур Айыытын харыстыахха
Айыы диэн тылбытын уларыта сатааччылар аһара баран Болугур Айыытын үрдүгэр түһэн хайдах ааттанарын кытта уларытан эрэллэр. Кинилэр Болугур Айыыта диэн ааттанарын аны уларытан Болугур «аньыыта» диэн суруйа сатыыр буоллулар.
Тумарча – Егоров В.Н. «Өбүгэ тыына», «Одьулууннар» диэн 2010 сыллаахха бэчээккэ тахсыбыт кинигэтигэр 182 страницаҕа «Сыыдам Сыҥалаабыт үөр буолбут, абааһы, аньыы, букатын илэ сылдьар үһү» диэн этитэн суруйда.
Сахалар итэҕэллэрэ
Күүстээх куттаах-сүрдээх киһи кута аймах-билэ дьонугар көмөлөһө, көрө-истэ сылдьара айыы итэҕэлэ үөскүүрүгэр тирэх, олук буолбут. Өлбүттэр өйдөрүгэр-санааларыгар итэҕэйии, кинилэр үөрэхтэрин, этиилэрин тутуһуу Yрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар.
Болугур Айыытын харыстыахха
Өй-санаа үөрэҕин билбэт аата нууччалары үтүктүү олус сиэри таһынан баран эрэр. Баччааҥҥа диэри Болугур Айыытыгар саба түһэ иликтэр этэ. Тумарча суруйуутун кэнниттэн үтүктэн барааччылар эмиэ баар буоллулар. Айыы диэн тылбыт өйү-санааны быһаарар уратыларын билбэт эрээри сиэри-туому үөрэппитэ буолан халыйыыны үөскэтээччилэр бааллар.
Сахалар итэҕэллэрэ
Олох салгыы сайдан иһиитэ урукку көлүөнэлэр билиилэригэр тирэҕирэринэн ааспыт олоҕу билии кэлэн иһэр көлүөнэлэргэ хайаан да наадалаах. Арай бу урукку дьон оҥорбут быһыылара икки өрүттээхтэрин туспа араартаан үчүгэйин, үрүҥүн, туһалааҕын талан ылан олоххо туһаныы хайаан да ирдэниллэр. Урукку олох уоппуттарыгар үөрэнии, олортон туһалааҕын, үрүҥүн эрэ ылан иҥэринии айыыларга, «святойдарга» итэҕэйии буолар. Сахалар биллэр таҥараларын ааттарын иннилэригэр Yрүҥ диэн быһаарар тыллаахтар.
Болугур Айыытын харыстыахха
Федоров Афанасий Семенович «Өбүгэ сиэрэ-туома» диэн 2011 сыллаахха тахсыбыт улахан үлэтигэр 17 страницаҕа айыыларбытын ааҕарыгар Болугур «аньыыта», Алтан «аньыыта», Бахсы «аньыыта» диэн уруккута айыы диэн ааттаналларын уларытан суруйар.
Сахалар итэҕэллэрэ
2. Таҥара итэҕэлэ диэн киһи бэйэтин үтүөҕэ ыҥырар баҕа санаатын итэҕэйиитэ уонна ону толорууга дьулуһуута буолар. Сайдан иһэр оҕо өйүгэр-санаатыгар, бэйэтин олоҕор ханнык сыалы туруорунан ону толорорго дьулуура, баҕа санааны үөскэтиниитэ кини таҥарата буолар. Аныгы таҥара үөрэхтэрэ киһи үтүктэр күүһүн туһананнар таҥара диэн үчүгэй, холобур буолар киһини үтүгүннэрэ сатыыллар, үчүгэй киһини ойуулууллар, кини үчүгэй быһыыларын кэпсииллэр. Оҕо үчүгэй киһини үтүктэн кини курдук буолар үтүө баҕа санаалары бэйэтигэр үөскэтинэрин ситиһэллэр.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүтүн үтүктэн кини курдук буолар, олоҕу олорор баҕа санааны үөскэтинэригэр үөрэтэр. Оҕо киһи быһыылаах, туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатарыгар төрөппүттэрэ иккиэн кыһанан-мүһэнэн, батыһыннаран, үтүгүннэрэн, өйө-санаата аһара барарын хааччахтаан үөрэтэллэрэ саха дьонун олохторун үөрэҕэр сөп түбэһэр. «Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыаҕа» диэн өс хоһооно уол оҕо аҕатын суолун, олоҕун үтүктүөхтээҕин быһаарар. Бу таҥара үөрэҕэ биир эрэ көлүөнэ дьоҥҥо буолбакка хас да кэлэн иһэр көлүөнэлэргэ салгыы дьайар. Киһи оҕото бэйэтинээҕэр тулуурдаах, дьулуурдаах, үлэһит буола улааттаҕына оҕолорун бэйэтин курдук иитиэн-үөрэтиэн сөптөөх. Олох үөрэҕэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ уларыйбакка салгыы бэриллэн иһиитэ итинник төрөппүттэриттэн оҕолоругар бэриллэр.
Болугур Айыытын харыстыахха
Бары саха тылын харыстыы сатыыллар. Хантан эрэ сахаларга суох тылы булан өй-санаа үөрэҕэр киллэрэ сатааһын тылы харыстааһын буолбатах, алдьатыы, үрэйии буолар.
Бары суруйа сатыыр омуннарыгар, куһаҕаны үтүктэр санааларын күүһүттэн айыылары барыларын «аньыы» диэн ааттыылларыгар тиийэн эрэллэр. Бу үтүктээччилэр аҥардастыы үчүгэй айыы диэн олоххо суоҕун билиэ этилэр. Үчүгэй диэн сананар Байанай айыы тугу да бэрсибэккэ үгүс булчуттар кэргэннэрэ бары хоргуйан өлөллөрө. Сотору бары билэр Байанай айыыбытын эмиэ «аньыы» диэҥҥэ уларыта сатыылларыттан харыстыахха.
Сахалар итэҕэллэрэ
1.	Оҕо кыра эрдэҕинэ «Аһара барыма», «Куһаҕаны оҥорума» диэн бобуулары туһаналлар.
Болугур Айыытын харыстыахха
Болугур Айыытын үрдүгэр түһүмүөххэ, «аньыы» диэҥҥэ уларытымыахха. Бэйэтинэн айыы диэнинэн сылдьыа этэ. Бэйэҕэ тиийинии диэн киһи хаһан да оҥорбот, сиэри таһынан барар куһаҕан быһыыта, саҥаны айыыта буолара хаһан да уларыйбат. Айыыны оҥоруу сиэри кэһии, киһи быһыытын тутуспат буолуу буолар. (1,120).
Сахалар итэҕэллэрэ
2.	Өссө улаатан бэйэтин өйө киирэн истэҕинэ «Айыыны оҥорума» диэн дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорор кутталлаах, куһаҕан диэн бобуу оҥоруллар.
Болугур Айыытын харыстыахха
Сымыйаны үөрэтэр «айыы үөрэҕин» тохтотор кэм кэллэ. Айыы үчүгэй, олоххо туһалаах буолара билиннэҕинэ, олох уопутунан дакаастанна5ына эрэ Үрүҥ айыы диэн туспа араарыллан ааттанар. Улахан таҥарабыт Үрүҥ Аар тойон диэн ааттанара былыргы салайааччы оҥорбут бары быһыыларыттан үрүҥүн, үчүгэйин эрэ талан ылан кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ, үөрэтиигэ туһанарбытыгар аналлаах. Үчүгэй быһыылары үтүктэр туһугар таҥара аатын иннигэр үрүҥ диэн быһааран биэрэр тыллаах туттуллар.
Сахалар итэҕэллэрэ
3.	Оҕо улаатан улахан киһи буолан баран «Киһи быһыытын кэһимэ», «Сиэри тутус» диэн хааччахтары хайаан да тутуһа сылдьара көрдөнүллэр. Киһи быһыылаах киһи тугу барытын дьон оҥороллорун курдук оҥорор.
Болугур Айыытын харыстыахха
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Сахалар итэҕэллэрэ
Бу бобуулар, хааччахтар киһи өйө-санаата, баҕата хаһан да аһара барбатын хааччыйаллар. Өйүн-санаатын аһара ыыппат, хааччахтыыр киһи таҥара үөрэҕин тутуһар, үтүө санаалаах, таҥаралаах киһи буолар. Таҥара диэн киһи бэйэтэ үтүөҕэ, үчүгэйгэ ыҥырар дьон олоҕун сиэриттэн аһара барбат баҕа санааны үөскэтиниитэ уонна онтун толорорго дьулуһуута ааттанар. Таҥаралаах буолуу баҕа санаа аһара барыытын суох оҥорон, «Көҥүлүнэн барбыт» киһи үөскүүрүн аҕыйатан дьон бииргэ олорууларыгар, бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннаһыыларыгар олус улахан туһаны оҥорор.
Таҥаралаах буолуу, таҥараҕа үҥүү диэн дьон оҥороруттан атыннык, тиэрэни, куһаҕаны, айыыны оҥорбоппун диэн билинии уонна ону мэктиэлээһин буолар. Киһи төбөтүн төҥкөччү туттан ылыыта уонна умсары көрүүтэ сыыһаны, куһаҕаны, буруйу оҥорбутун билинэрин бэлиэтиир быһыы уонна өйү-санааны ыраастаныыга тириэрдэр. Сахалар «Өрө көрөн түһэн» диэн ханнык да өй-санаа хааччаҕын билиммэт, аһара мэник, дьалбаа оҕону этэллэр.
Баҕа санаа олус күүстээҕин, киһини араас кыайыылары ситиһэригэр сирдиирин уонна тириэрдэрин сахалар «Баҕалаах маска ыттар» диэн өстөрүн хоһооно бигэргэтэр. Ханнык эрэ олус улахан сыалы, баҕа санааны ситиһээри эрэ киһи турар маска ыттан тахсыы ыарахан үлэтин оҥорор кыахтанар. Бу этии киһиэхэ баҕа санаа баара хайаан да наадатын быһаарар.
Таҥараҕа итэҕэл киһи бэйэтин үтүөҕэ ыҥырар баҕа санаатын толорууга дьулуһуута олох иннин диэки сайдыытын хааччыйар. Киһи баҕа санаатын күүһүнэн саҥаны айыылары оҥорон, олору олоххо киллэрэн олоҕу иннин диэки сыҕарытар.
Өй-санаа, баҕа санаа аһара баран хаалыытын бары таҥара үөрэхтэрэ хааччахтыыллар. Бу үөрэхтэр «Таҥара барытын айбыта» диэн этиилэрэ киһи өйө-санаата хаһан да таҥараттан үөһээ, үрдүккэ барар кыаҕа суоҕун быһаарар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕин өйү-санааны хааччахтааһына атын таҥаралар курдук олус тоталитарнайа, диктатурата суох, оҕо өйө-санаата сайдыытын, улаатан истэҕинэ уларыйыытын табатык быһаарар. «Сиэр» уонна «Киһи быһыыта» диэн сахалар өйдөрүн-санааларын хааччахтара сыыйа-баайа, дьон өйө-санаата сайдыытыттан, элбэхтэр быһаарыыларыттан тутулуктанан уларыйан биэрэр кыахтаахтар. Өй-санаа бу хааччахтара уларыйан биэрэр кыахтаахтара киһи өйө-санаата аһара барбакка, этин-сиинин эрчийэн, үөрүйэх оҥорон сайдыыны ситиһэр кыаҕа муҥура суоҕун быһаарар.
Yчүгэйгэ ыҥырар баҕа санааны киһиэхэ үөскэтии уустугунан, уһунунан уонна өйгө-санааҕа куруук хатылаан, өйдөтөн, көннөрөн биэрэн иһии эрэйдээҕинэн таҥара үөрэҕэ диэн өйү-санааны үөрэтии дьоҥҥо олус наадалаах. Өй-санаа үөрэҕэ – таҥара үөрэҕэ диэн ааттанар.
Yрүҥ Айыылартан кэлэр билиилэргэ урукку олоххо буолан ааспыт быһыылар, оччотооҕу үөрэхтэр, үлэ-хамнас ситиһиилэрэ, тутуллубут тутуулар киирэллэр. Оччотооҕу кэмнэргэ оҥоруллубут саҥаны арыйыылар билиҥҥи кэмҥэ эргэрэннэр дьон бары билэр билиилэригэр кубулуйаннар сыаналара түһэн, суолталара намтаан иһэр. Ол курдук олус былыргы охсуһуулаах-этиһиилээх, суут-сокуон диэн суох кэмигэр дьон олохторун таһыма, өйдөрө-санаалара эмиэ олорор олохторун курдук этэ. Билигин сайдыы, демократия, киһи киһиэхэ сыһыана ордук тупсан иһэр кэмигэр оччотооҕу билии-көрүү туһата кыччаан, омуктар олохторун үөрэҕэ, үгэстэрэ эрэ хаалан турар.
Айыы туһунан өйдөбүл кэнники сахалар итэҕэллэрин үлэһиттэрэ нууччаларынан туоратыллан суох буолбуттарын кэннэ ордук эбилиннэ. Айыы ойууна диэн ааттааһын дьиҥнээх, кыахтаах, хомуһуннаах ойууннар суох буолбуттарын, өлбүттэрин кэннэ, өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга тахсыбытын билинэн билигин тарҕанан сылдьар.
Готовцев Роман Ильич
Готовцев Роман Ильич — норуот маастара, международай кылаастаах хомус ууһа.
Сахалар итэҕэллэрэ
Бары таҥара үөрэхтэрин төрүттэринэн сахалар билэр кут-сүр үөрэхтэрэ буолар. Күүстээх куттаах ойуун киһи бэйэтин аймахтарыгар көмөлөһөр кистэлэҥ күүстээҕин сахалар билэллэр.
Готовцев Роман Ильич
Готовцев Роман Ильич балаҕан ыйын 3 күнүгэр 1960 сыллаахха Уус-Алдан оройуонун Тандатыгар сулууспалаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Сахалар итэҕэллэрэ
Саха дьоно кут-сүр үөрэх төрүттэрин былыр-былыргыттан бэйэлэрин олохторугар туһаналлар. Үөрдэри, иччилэри билигин да итэҕэйэллэр, харыстыыллар, аймаабаттар, олор куттартан үөскүүллэрин билэллэр. Ол куттар барылара араас көрүҥнэри ылынаннар былыргы таҥара үөрэҕин төрүттэрэ буолбуттар. Норуот өр кэмҥэ мунньуммут олоҕун үөрэхтэрэ таҥара үөрэхтэригэр кубулуйан сылдьаллар. Дьиэ кэргэн олоҕун төрүттэрэ, оҕону иитии-үөрэтии үгэстэрэ, киһи киһиэхэ сыһыанын уратылара барылара таҥара үөрэхтэригэр кубулуйбуттар. Олох үөрэхтэригэр сыһыаннаах сиэри-туому толоруулары таҥара үлэһиттэрэ баһылаан дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдэллэрэ эрэйиллэр.
Готовцев Роман Ильич
Оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр Г. Н. Бурцевка дьарыктаммыта. Дьокуускайдааҕы худуоһунньуктар училищеларыгар үөрэммитэ. 1991 с. варганнай музыка Аан дойдутааҕы II Конгреһын быыстапкатыгар «Лучший варган мира» конкурска II миэстэни ылбыта уонна хомус оҥоруутугар международнай кылаастаах маастар степэнинылбыта. Хотгу норуоттар фестивалларын кыттыылааҕа. Аляскаҕа (АХШ) 1993 с. Францияҕа 1994 с. Уопут атастаһа уустарга сылдьар: Гоголев С.И-Амынньыкы Уус (Мэҥэ Хаҥалас), И. Ф. Захаровка — Кылыадьы Уус (Бүлүү), Б. Ф. Неустроев, Чярин Ф (Баайаҕа), Р. А. Даниловка (Куокуну, Сунтаар), Аммосов Е.Е (Уус-Күөлэ, Уус Алдан).
Сахалар итэҕэллэрэ
Сир үрдүгэр уһуннук олорбут омуктар бэйэлэрин уһун, ыарахан олохторугар мунньуммут туһалаах уоппуттара, үгэстэрэ элбэҕэ ханан да саарбахтаммат.
Итэҕэл, таҥара үөрэҕэ оҕо өйө-санаата сайдыытыгар, киһи олоҕун сыалыгар сөп түбэһиэхтээх. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ киһи олоҕун устата өйүн-санаатын сайдыытын маннык кэрискэ кэмнэргэ араарар:
1. Киһи буолуу. Бу кэмҥэ оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан киһи буолуу таһымын ситиһэр, ыал буолан олоҕун салҕааччылары үөскэтэр. Олоҕор «Куһаҕаны, айыыны, дьон билбэтин, туттубаттарын оҥорума»,- диэн өй-санаа хааччаҕын тутуһан өйө-санаата сайдар. Бэйэтэ киһилии быһыылаах киһи киһитэ буола улаатар.
3. Yрүҥ айыы буолуу. Киһи өлөн өйө-санаата Үөһээ дойдуга тахсар. Yгүс дьоҥҥо туһалаах үлэни, үчүгэйи, саҥаны арыйыылары бэйэтин үйэтигэр оҥордоҕуна, кини үөрэҕин кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ туһанаары Yрүҥ айыы оҥороллор, куруук ахта-саныы сылдьаллар, кэлэр көлүөнэлэрин үөрэтэллэр.
Сахалар итэҕэллэрин үөрэҕэ, бары тутуһуллар хааччахтара барылара былыр-былыргыттан бааллар. Бу үөрэх киһи олоҕун бары кэмнэрин хабар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн улаатан өйө-санаата сайыннаҕына, күүһүрдэҕинэ этин-сиинин эрчийэн, үйэтин уһатыахтааҕын табатык быһаарар. Итэҕэл киһи өйүн-санаатын атын өй-санаа үөрэхтэринээҕэр ордук дириҥник, киэҥник быһаарар, сайдан, эбиллэн истэҕинэ уларыйан биэрэн иһэрин кытта аахсан толору арыйар. Итэҕэли билиэххэ, үөрэтиэххэ уонна олоххо туһаныахха эрэ наада. (3,80).
Туһаныллыбыт литература
2. Г.В.Ксенофонтов. Шаманизм. Избранные труды. (Публикации 1928 -1929 гг.) Якутск: Творческо-производственная фирма «Север-Юг», 1992.- 318 с.
3. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерватория, АСК — Арассыыйаҕа Астрахань куоракка баар судаарыстыбаннай муусукаалынай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
мини
Устуоруйата
Астрахань консерваторията 1969 сыллаахха аһыллыбыт. Аһыллыытыгар улахан оруолу профессор М. А. Этингер, композитор А. Н. Холминов уоннаи М. П. Максакова оонньообуттар.
1971 с.консерваторияны В. С. Кузнецов салайбыт.
1974 с. бастакы устудьуоннар үөрэнэн тахсыбыттар. Консерватория 40 сыл үлэлээбитин тухары 3000 араас испэссээлинэстээх музыканы үөрэтэн таһаарбыт.
Консерватория выпусниктара бас Анатолий Бабыкин уонна тенор Олег Биктимиров Большой тыйаатыр солистара буолбуттар.
1975 с.консерваторияҕа Чехия фирмата "Ригер-Клос" оҥорор органа баар буолбут.
1998 с. аспирантура арыллыбыт.
Билиҥҥи кэмҥэ консерватория салайааччыта Арассыыйа бэдэрээссийэтин үтүөлээх артыыһа, бэрэпиэссэр А. В. Мостыканов.
Консерватория штатыгар - 4 искусствоведение дуоктара, 2 бэрэпиэссэр, 9 искусствоведение хандьыдаата үлэлииллэр. Норуоттар ыккардыларынааҕы биллиини ылбыттар -симфоническай оркестр, нуучча норуодунай үнүстүрүмүөннэрин оркестра, опернай студия, "Скиф", "Ната-бене трио"-  устудьуоннар уонна педагогтар ансаамбыллара, скрипачтар уонна альтистар ансаамбыллара.
Үөрэх
Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерваторияҕа 10 кафедра баар:
1. Фортепиано
2. Камернай уонна концертмейстерскай бэлэмнэнии
3. Фортепиано, струннай уонна духовой норуодунай үнстүрүмүөннэр.
4. Сольнай ырыа уонна опернай бэлэмнэнии
5. Хоровой дирижирование
6. Муусука устуоруйата уонна түөрүйэтэ
7. Уопсай гуманитарнай биридимиэттэр.
Рейтиннэрэ
АСК - Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерватория Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 471-с миэстэ.
Астраханскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 4-с миэстэ.
Астрахань куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с миэстэ.
Сигэлэр
https://astracons.ru/ https://astracons.ru/?page_id=4164 https://astracons.ru/?page_id=5172 https://vuzopedia.ru/vuz/3654
Кэлэр көлүөнэлэр
Саха дьоно оҕо төрүүрүгэр, кэлэр көлүөнэ киһитэ кэлэригэр былыргы кэмнэртэн улахан суолтаны биэрэллэрин, айыыһыт диэн ааттаах дьахтар төрүүрүгэр айыылартан анаммыт, көмөлөһөөччү баарын билинэллэрэ буолар. Бу быһаарыыны түүллэри үөрэтиинэн өссө чуолкайдаатахха айыыһыт диэн киһи ийэтэ, эбэтэ эбэтэр хос эбэтэ өлбүттэрин кэнниттэн айыы буолан Үөһээ дойдуттан көмөлөһө сатыыллара ааттанар.
Айыыһыт атаарыы – дьахтар олордоҕуна айыытын атаарыы, малааһын, алларастыы, саһаахтыы буолар. Иэйэхсит, айыыһыт диэн дьахтар таҥара, киһи, сүөһү үөскүүрүн таҥарата. (1,311).
Омук сайдыытыгар уонна сайдыы киириититтэн уларыйан хаалбакка бэйэтинэн сылдьарыгар кэлэр көлүөнэлэр ылар оруоллара олус улахан. Кинилэр өйдөрө-санаалара ханнык хайысханы тутуһан сайдарыттан омук салгыы олоҕо быһаччы тутулуктанар.
Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдыытыгар ханнык хайысханы тутуһара кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии хайдаҕыттан улахан тутулуктаах. Оҕо иитиитэ икки өрүттээҕэ икки хайысханы үөскэтэн аймахтар, омук сайдыытыгар оҥорор уратылара маннык арахсаллар:
1. Атаах оҕо. Атаах буола иитиллэн хаалбыт оҕо, төрөппүттэрин бэлэмнэригэр олоро үөрэнэн бэйэмсэҕэ улахан буолан хааларыттан аймахтар, омук сайдыыларыгар тугунан да көмөлөспөт, баар бэлэми эрэ туһанааччы буола улаатарын тэҥэ, тулуура, туттунар күүһэ суоҕуттан сыыһа-халты туттунууга киирэн биэрэрэ элбиир.
2. Көйгө оҕо. Үлэлии үөрэнии эрэйдээх. Бу эрэйдэри тулуйдахха, кыайдахха эрэ үлэлии үөрэнии кыаллар. Көйгө оҕо кыра эрдэҕиттэн үлэлии-хамсыы үөрэммититтэн, тулуура, өһөс санаата улаханыттан элбэхтик, барыстаахтык үлэлээн, ыал олоҕун эрэйдэрин тулуйан аймахтары, омугу сайыннарар кыахтанар.
Сэбиэскэй былаас саҥа “коммунизм” таҥаратын үөскэтэн дьон өйүгэр-санаатыгар киллэрээри атын өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥоро, туората сатаабыта. Көйгө оҕо диэни “куһаҕан” диэн дьаралыктаан кэбиһэннэр оҕолор атаахтык иитиллэллэрэ элбээбитэ. Ону тэҥэ “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн сыыһа ыҥырыыны туһанан оҕолору бэлэмҥэ үөрэтии улааппыта. Бу халыйыылар дьайыыларыттан эдэрдэр үлэни кыайан үлэлээбэттэрэ үөскээбититтэн сэбиэскэй былаас бэйэтэ эстибитэ.
1991 сыллаахха “перестройка” хамсааһына кыайыыны ситиһэн, дьон өйүн-санаатын хаайа сылдьыы тохтообутун, уурайбытын кэнниттэн, аны “көҥүлүнэн барар” санаалара элбээбитэ, араас таҥара үөрэхтэрин тутуһуу аһара барбыта, саҥаны айыыны оҥоро, билэ-көрө сатааһын, солумсаҕырыы сайдан тахсыбыта. Бу аһара барар санаалар билигин 2020 сыллаахха да кыччыы, аҕыйыы иликтэр.
Билигин салайар былаастар ыгыыларын, хаайыыларын күүһүнэн, көмөтүнэн коронавирус хаайыытыгар олоро үөрэнэннэр, дьон аһара барарга, солумсаҕыра сылдьарга үөрэнэн хаалбыттарын аҕыйатар кыахтара улаатта.
“Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хоһоонун төрөппүттэр туттубаттарыттан билигин киһи быһыытын аһара барааччылар, “айыы үчүгэй” диэн этээччилэр, албын, минньигэс саҥалара элбэҕиттэн көрсүө, сэмэй, үлэһит дьону лаппа баһыйалларыттан, көрсүө, сэмэй буолуу туттуллубакка, хаалан сылдьарыттан кыайыылаах үлэһиттэр элбии иликтэр.
Сиэри, сахалыы таҥара үөрэҕин үөрэҕин тутуспатахха сыыһа-халты туттунуу үөскүүрүттэн иэстэбил, таҥара накааһа тиийэн кэлэрин үөрэхтэммит да дьон билэн, сэрэниэхтэрэ этэ. “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн этиини киһи тутуспатаҕына сыыһа-халты туттунуу үөскүүрүттэн таҥара накааһа, иэстэбил тиийэн кэлэр.
Араас эмтэммэт ыарыылаах, кыайан, табан хамсаммат оҕолор төрөөһүннэрэ элбээһинэ кыргыттар эргэ барыахтарын иннинэ араас эр дьону кытта сылдьыһан буор куту буккуйалларыттан буолар. Ыарыһах оҕо төрөөһүнэ көҥүлүнэн барыы иэстэбилэ буолар.
Оҕо улаатан иһэн төрөппүттэрин көмөлөрүнэн, ыйан, этэн биэриилэринэн, үтүгүннэрэн үөрэтиилэринэн тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорору баһылааһына, ол аата киһи буолууну ситиһиитэ буолар. Онтон салгыы киһи быһыылаахтык олоҕун олоруута аһара барар өйүн-санаатын хааччахтыы сырыттаҕына эрэ кыаллар. Өй-санаа бу хааччаҕа сиэри үөскэтэрин сахалар бары тутуһаллар.
Сэбиэскэй былаас эстибитин кэнниттэн киһи быһыытын аһара барааччылар элбээбиттэриттэн сахалыы таҥара үөрэҕэ өссө да тарҕана илик. Оҕону иитии, үөрэтии атаахтатыы, киһиргэтии өттүгэр халыйан сылдьарыттан ханнык да үлэ-хамнас кыаллыбат кэмигэр киирэн хаалан баран, кыайан онтон тахсыбакка олоробут.
Киһиэхэ үтүө, үчүгэй, олоххо туһалаах баҕа санаалары иҥэрэн биэриини таҥара үөрэҕэ оҥорор. Ким даҕаны сыыһа-халты туттунуом суоҕа диэн быһа этинэрэ табыллыбат. Ол курдук киһи биирдэ эмэтэ сыыһа-халты туттунан кэбиһэрэ куһаҕан быһыыны оҥороругар тириэрдэн бары үчүгэйи оҥорбутун сотон кэбиһиэн сөп. “Ложка дегтя портит бочку меда” диэн өс хоһооно ити быһаарыыны бигэргэтэр.
Оҕону көрсүө, сэмэй буолууга иитии диэн сахалыы таҥара үөрэҕэ биэрэр көмөтө буолар. Көрсүө, сэмэй буолуу туһатын бу кэмнээҕи төрөппүттэр өй-санаа үөрэҕин билбэттэриттэн туһата суох курдук саныыллар. Оҕо туоратылла, баттана сылдьыа диэн урутаан түһэ сатыыр төрөппүттэр сыыһа санааҕа киирэн сылдьаллар. Кинилэр быстах санааларыгар оҕолоро харса-хабыра суох буоллахтарына, туохха барытыгар урутаан түһэн истэхтэринэ, ким да атаҕастаабата, онтуларын-мантыларын былдьаабата сөп курдук.
Ону баара оҕо харса-хабыра суоҕа, аһара барар санаата элбээһинэ бэйэтэ сыыһа-халты туттунарын элбэтэн, быстах быһыыга түбэһэрин үксэтэрэ ордук улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Бу этиини “Не лезь вперед батьки в пекло” диэн өс хоһооно дакаастыыр. Ону тэҥэ ону-маны, саҥаны айыыны оҥорууга бастаан иһээччи эрэйгэ тэбиллэрэ, сыыһа-халты туттунууга түбэһэрэ былыргыттан биллэр. Сахалар өй-санаа бу уратытын билэн оҕолору "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума" диэн этэн көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтэллэр.
Саха дьоно көрсүө, сэмэй буолуу аймахтар, омук ахсааннарын элбэтэрин, ханнык баҕарар үлэни кыайыыга, ситиһиигэ тириэрдэрин билэллэр. Көрсүө, сэмэй оҕо сыыһа-халты туттунара биир эмэ буолар, үлэни кыайарыгар тулуурдааҕа, өһөс санаалааҕа, үлэлии үөрэммитэ туһалыыр, ыал буоллаҕына олох ыарахаттарын тулуйар күүһэ улаханыттан арахсыыны үөскэтэрэ аҕыйыыр.
Кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара үлэни кыайыы-хотуу, көйгө буолуу диэки хайысханы туттустаҕына, омук сайдыыны ситиһэр кыаҕа улаатар. (2,73).
Туһаныллыбыт литература.
2. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Луганскай уобалас
Луганскай уобалас (Луганська область) — Украина субъега. Киин куората — Луганскай. Дьонун ахсаана 2 239 500 (2014).
CVS Caremark
CVS Caremark — АХШ доруобуйа харыстабылыгар үлэлиир, чөл олоххо дьон олороругар үлэлиир тэрилтэ. Аатырбыт CVS Health бөлөххө киирэр.
CVS Health
CVS Health (CVS Доруобуйа), АХШ биир бөдөҥ медицина тэрилтэтэ, кини бизнес эйгэтигэр элбэх балыыһалар, аптекалар уонна доруобуйа харыстабылыгар үлэлиир мутуктаах.
Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Прокопьев Николай Иванович
Прокопьев Николай Иванович — 1918 сыл муус устар 15 күнүгэр Ньурба улууһун I Бордоҥ нэһилиэгэр орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Маалыкайдааҕы начальнай норуодунай оскуоланы бүтэрэн, Куочайга колхозтаах ыччат оскуолатыгар үөрэнэн, начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ, онтон салгыы Хатыы, Маалыкай сэттэ кылаастаах уонна Үөһээ Бүлүүгэ орто оскуола директорынан бэрт тахсыылаахтык үлэлээбитэ. Онтон дойдутугар 1952 сылтан кэлэн Чаппанда орто оскуолатыгар директордаабыта. 1953 сыллаахха Дьокуускайга көһөн тийэн, ол сахха республикаҕа соҕотох үрдүк үөрэх кыһатыгар – Дьокуускайдааҕы педагогическай институтка бастаан ассистенынан, онтон старшай преподавателинэн үлэлээбитэ. Ити кэмҥэ балайда уопутурбут педагог студеннары төрөөбүт тылларын уонна норуоттарын фольклорун таптыырга, умсугуйан туран үөрэтэргэ уһуйбута.
Балаганное
Балаганное (сахалыы Балаҕаннаах) диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Тауй өрүс тамаҕар турар. 1920 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 187 (2021).
Прокопьев Николай Иванович
Ити сылларга колхоз совхоз буолбута уонна биллиилээх государственнай, советскай-партийнай, профсоюзнай деятель Степан Васильев аатын сүкпүтэ. Сотору буолаат колхоз, онтон совхоз производствота тупсан, хаһаайыстыба финансовай туруга бөҕөргөөн барбыта, республикаҕа биир бастакынан рабочайдар хамнастарын харчынан төлөөһүнү олохтообуттара, совхоз отделениеларын кытта ис хаһаайыстыбаннай расчету киллэрбиттэрэ, хаһаайыстыба сүнньүнэн ынах, сылгы этин оҥорууга идэтийэн барбыта. Прокопьев Н.И. хаһаайыстыба салайааччытынан үлэлиир бириэмэтигэр колхоз ССРС Норуотун хаһаайыстыбатын быыстапкатын (ВДНХ, СССР) I степеннээх дипломунан, онтон совхоз Бүтүн Союзтааҕы профсоюзтар Киин Советтарын (ВЦСПС) Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта.
Indesit
Indesit уонна Indesit for The Hive — Италия бииргэ төрүттээбит компаниялара, улахан холдинг. 90% оҥорон таһаарар заводтара Кытайга бааллар. Саха Сиригэр киэнник биллэр марка буолар. Конгломеракка Ariston, Dyson, Hansa, Hotpoint, Scarlett уонна Whirlpool курдук бөдөҥ компаниялар киирэллэр.
Прокопьев Николай Иванович
Дойдутугар уон түөрт сыл колхоз председателинэн, совхоз директорынан үлэлээн хаалыылаах хаһаайыстыбаны бастыҥнар кэккэлэригэр таһааран баран, Николай Иванович 1979 сыллаахха союзнай суолталаах персональнай пенсияҕа тахсыбыта. Сол эрэн төһө да пенсияҕа таҕыстар үлэҕэ умсугуйбут киһи сүрэҕэ батарбатаҕа, салгыы тоҕус сыл устата совхоһугар юристконсультанынан үлэлээбитэ.
Талааннаах педагог, тыа хаһаайыстыбатын производствотын биллэр-көстөр тэрийээччитэ Прокопьев Н.И. үлэтэ Советскай правительствонан, республика салалтатынан үрдүктүк сыаналаммыта – кини Ленин, Үлэ Кыһыл Знамятын орденнарынан, элбэх медалларынан наҕараадаламмыта, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун, РСФСР үөрэҕириитин министерствотын Бочуотунай грамоталарынан, «РСФСР тыатын хаһаайыстыбатын социалистическай куоталаһыыга туйгуна» знагынан бэлиэтэммитэ. Кини ССРС сэттис ыҥырыылаах Үрдүкү Советын депутатынан, партия Ньурбатааҕы райкомун чилиэнинэн уонна үлэһиттэр депутаттарын оройуоннааҕы советын депутатынан хаста да талыллан үлэлээбитэ.
Кини үлэтин уопутун түмэн, анализтаан хас да бэртээхэй кинигэлэри, дьоһуннаах ыстатыйалары суруйталаабыта: «Уроки литературного чтения в 5-ом классе» диэн учебнай пособиены, «По пути специализации» уонна «Олорон ааспыт олоҕум» диэн бэрт интэриэһинэй кинигэлэри суруйан хаалларбыта.
Кини аата Ленинскэй производственнай управление, Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын министерствотын уонна Степан Васильев аатынан совхоз Бочуотунай кинигэлэригэр киллэриллибитэ, кини аатын Ньурба улууһун Хатыы орто оскуолатыгар иҥэрбиттэрэ. В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сыла буоларынан сибээстээн кини аата Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллэн үйэ-саас тухары үтүө өйдөбүнньүк быһыытынан улууһун дьонун-сэргэтин билиитигэр-көрүүтүгэр хаалла. Н.И.Прокопьев төрөөбүт-үөскээбит, үлэлээбит-хамсаабыт Бордоҥун нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
Баскилар дойдулара
Баскилар дойдулара, эбэтэр Баскония, Эускади (Euskadi, Страна Басков, País Vasco) — былыргыттан баски омук олорбут сирэ, Испания хоту, Франция соҕуруулуу-арҕаа өттүлэригэр тайаан сытар.
Алтынньы 25 күнүгэр Баскония (Эускади) күнэ бэлиэтэнэр.
Five Guys
Five Guys (Файв Гайс эбэтэр Биэс Уоланнар) - АХШ түргэн аһы оҥорор уонна буһарар (фастфуд) сетевой рестораннара уонна кафелара, Аан Дойдуга биир бөдөҥ.
Түмэт
Түмэт най ыыппыт оҕото, түмэт көрүүтэ-истиитэ (социальнай патронаж), түмэт көмүскэлэ, түмэт үлэтэ (социальнай үлэ), түмэт эйгэтэ, түмэт хааччыллыыта (обеспечение), түмэт урбаан.
Һаити креол тыла
Һаити креол тыла - Һаити дойдутун официальнай тыла (франзус тылын тэҥэ). Һаити креол тыла саҥа үөскээбит тылларга киирэр, ол эбэтэр франзус, ааҥл, араб, испан, банту уонна олохтоох индеецтэр тыллара буккуһан оҥоһуллубут тыл буолар. Креол тыла ол иһин 30% испан, 70% франзус, 24% ааҥл тылларга майгынныыр, ол иһин Һаити олохтоохторо "безпереводно" (ТЫЛБААСЧЫТА СУОХ) АХШ, Франция, Мексика олохтоохторун өйдүүллэр. Һаити креол тыла иһиллэрэ - франзус тылыгар майгынныыр. Саҥарар дьон ахсаана - 17 мөллүйүөн киһи, сүрүннээн Һаитига, Канаадаҕа (Квебек), АХШ (Флорида, Нью Йорк, Калифорния) тарҕаммыт.
Түмэт урбаан
Түмэт урбаан — түмэт кыһалҕаларын сымнатар уонна суох гынарга анаммыт урбаан.
Хомус күнэ
Хомус күнэ — Саха Өрүспүүбүлүкэтин бэлиэ күнэ.
Түмэт урбаан
Маннык ойууланыан сөп:
Хомус күнэ
Ил Дархан Егор Борисов 2011 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр таһаарбыт ыйааҕынан Саха Өрүспүүбүлүкэтигэр Хомус күнэ сэтинньи ый 30 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Кэнчээри хомусчуттар ансаамбыллара
ДҮПСҮН КЭСИЛЭ - ХОМУСЧУТ УОЛАТТАР
Иван Жирков аатынан Дүпсүн орто оскуолатыга Михайловна тэрийэн үлэлэтэр. р "Кэнчээри" хомусчут уолаттар ансаамбылларын Соловьева Мария Михайловна тэрийэн үлэлэтэр.
Ситиһиилэрэ:
Клёпка
Клёпка диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Дьонун ахсаана 472 (2021). Ола өрүс кытылыгар баар. Магадантан ырааҕа 54 км.
Гадля
Гадля диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1893 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 395 (2021). Ола өрүс алыныгар уҥа кытылыгар баар. Олаттан ырааҕа 9 км, Магадантан 44 км.
Ай-айар-айыы
Ай - айар - айыы диэн тыллар өй-санаа оҥорор быһыыга кубулуйууларын суола буолаллар.
Олоххо туһалаах саҥаны айыы диэн олус уустук, олус элбэх үлэттэн-хамнастан тахсар, киһи үйэтигэр биирдэ-эмэтэ оҥорор ураты быһыыта буолар. Дьон бары саҥаны айа сатыыллара үксүлэрэ табыллыбаттар, сыыһа-халты буолаллара элбээн хаалар. Ситэ табыллыбатах саҥаны айыылар барылара куһаҕаҥҥа кубулуйан куһаҕаны оҥорууну элбэтэллэрин билиэ, онтон сэрэниэ, сахалар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрин тутуһуо, айыыны оҥорортон туттунуо этибит. (1,28).
Өй-санаа өйдөбүллэрэ олус былыргы кэмнэртэн сахабыт тылыгар киирэн иҥэн сылдьаллар. Сахабыт тыла хаһан үөскүөҕүттэн ыла өй-санаа уларыйыыларын табатык быһаарар. Өй-санаа киһи оҥорор быһыытыгар уларыйыыта үс сүһүөхтээх буолуута олус былыргы кэмнэртэн сахабыт тылыгар киирэн иҥмитэ өй-санаа иҥмит тылларынан бэриллэр:
1. Ай.
3. Айыы.
Бу ай диэн тыл үс сүһүөхтээн уларыйыыта өй-санаа санааттан саҕалаан киһи оҥорор быһыыларыгар диэри уларыйыытын биллэрэллэр. Бу тыллар суолталарын өй-санаа быһаарыыларын туһанан арыйыыллар:
1. Ай диэн тылынан бас иһигэр саныыр, саҥаны, урут суоҕу айа сатыыр санаа этиллэр. Араас элбэх санаалар бас иһигэр элбэхтэр. Бука бары саҥаны, урут суоҕу, дьон оҥорботторун айа, ону толкуйдуу сатыыллар, үгүстэри соһутар, баһыйар санаа элбэх. Маннык буолара буоллар табыллыа, өссө үчүгэй буолуо, барыс киириэ этэ дии санаа хаһан да аҕыйаабат. Ол аата ай диэн тылбыт санаабытынан саҥаны айа сатыырбытын биллэрэр уонна баспыт иһигэр сылдьарынан үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана субу араарыллан быһаарыллыбат уратылаах. (2,21).
Бас иһигэр санаанан айа сатыыртан бу тыл икки өрүттээҕэ; үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллэр дьайыыны оҥорбот. Улахан киһи араас куһаҕаны да санаатаҕына, бу куһаҕан диэн билэриттэн умнан, хаалларан кэбиһэр кыаҕа улахан. Онтон оҕо өйө-санаата ситэ сайда, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны арааран билэ илигинэн куһаҕаны үчүгэй дии санаан оҥорон кэбиһиэн сөп.
Сахалар бу быһыыттан оҕону харыстааннар киһи оҥорботун, айыыны оҥорума диэн кыра эрдэҕиттэн үөрэтэллэр.
2. Айар диэн тылынан айыыны оҥорууга эрдэттэн бэлэмнэнии, анаан-минээн ыытыллыбыт үлэлэр ааттаналлар. Саныыр санаабытын элбэхтик хос-хос санаан, сыыһатын-халтытын көннөрөн тупсарыы бу айар диэн тылынан этиллэр. Айа сатааһын диэн этилиннэҕинэ ордук таба буолар. Айар үлэни кумааҕыга суруйдахха, элбэхтик көннөрдөххө таба, туһалаах буолара улаатар. Уһун үйэлээх тутууну оҥорорго сыыһы-халты буолбатын диэн аналлаах проект диэн үлэни кумааҕыга суруйан бэлэмнэнэр.
“Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс” диэн этии айар үлэ сүрүн суолтатын быһаарар. Хос-хос санаан көрүү, мээрэйдээһин, сыыһаны-халтыны көннөрүү, тупсарыы барыта бу сэттэтэ мээрэйдээһин диэнинэн этиллэр уонна айар үлэ уустугун, сыыһа-халты буолуон сөбүн биллэрэр.
Айар диэн тылбыт саҥаны айыыбыт табылларыгар, олоххо туһалаах буоларыгар тириэрдэр, онно бэлэмнэниигэ ыҥырар тыл. Олус элбэх саҥаны айыылартан биирэ-эмэтэ туһалаах, олоххо туттуллар саҥаны айыы буолан тахсарын, онтон атыттара бары табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕан быһыылары элбэтэллэр. Айыы диэн тыл куһаҕана элбэх тыл буолар.
Суруйааччы кумааҕыга суруйбута эмиэ айар диэн тылынан этиллэрэ өй-санаа өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр. Ким эмэ бу суруйааччы суруйбутун үтүктэн тугу эмэ оҥордоҕуна айыыны оҥорооччу, үтүктээччи буолан тахсыан сөп. Оччоҕо суруйааччы кигэн биэрээччи, киксэрээччи буолан тахсар. Ону-маны була сатаан сымыйаны суруйбут киһини булан эппиэккэ тардар ыарахан буолуон сөп эрээри, билигин сайдыыны ситиһэммит кыаллар буолла.
Суруйааччы үлэлэрин быһаарар айымньы диэн тыл эмиэ баар. Саҥаны айыыга бэлэмнэниини, онно үлэлээһини биллэрэр. Айымньылаах үлэ диэтэхпитинэ ханнык эрэ саҥаны айыылаах буолан тахсара быһаарыллар.
Толоон (Магадаан уобалаһа)
Толоон (Талон) диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Дьонун ахсаана 210 (2021).
Ай-айар-айыы
Сахалар үгүстүк саҥаны оҥорууну биллэриигэ арыйар диэн тылы тутталлар. Бу тыл арый диэн саҥаны билиини, арыйан көрүүнү биллэрэр тылтан үөскээбит. Сиэри кэспэт, киһи быһыытын аһара барбат, олоххо улахан, биллэр уларыйыылары киллэрбэт саҥаны оҥоруулар бука барылара арыйар, арыйыы диэн тылынан этиллэн толору бэриллэллэр. Киһи олоҕор биллэр уларыйыылары киллэрбэт саҥа ырбаахыны эбэтэр ураты сиэби тигии саҥаны арыйыы диэн тылынан этиллэрэ ордук таба.
3. Киһи оҥорор быһыылара «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэллэриттэн аналлаах аһара барыллыбат хааччахтаах, кыйыалаах буоллахтарына эрэ табыллар. Бу кыйыа, хааччах сиэр диэн ааттанар.
Айыы диэн киһи билбэт, ол иһин оҥорбот быһыыта буолар. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэр, сиэри таһынан барар, олоххо биллэр улахан уларыйыылары киллэрэр, киһи олоҕун тосту уларытыан сөп. Айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыыларын быһаарар, куһаҕан өрүтэ элбэх тыл. Ол курдук саныыр санаабыт ай диэн тылынан этиллэр уонна баспыт иһигэр сылдьар буоллаҕына, ол санаабытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэр, куһаҕана элбэх тылга кубулуйбута анаан-минээн бэлиэтэнэр.
Бары тиэтэйэр, ыксыыр санааларыгар саҥаны айыыны оҥоро охсуохтарын баҕараллар. Киһи оҥорор быһыылара бу курдук, ай – айар – айыы диэн үстүү сүһүөхтэнэн сайыннахтарына ордук таба, сыыһата-халтыта суох буолар кыахтаналларын сахалар былыр-былыргыттан билэн тылларыгар киллэрбиттэр уонна олохторугар туһана сылдьаллар.
Дьон бары биир буолбатахтар, тиэтэйээччилэр, ыксааччылар син-биир бааллар. Өй-санаа икки эрэ сүһүөхтэнэн сайыннаҕына, ай – айыы буолан хааллаҕына ситэ толкуйдамматаҕыттан, ырытыллыбатаҕыттан сыыһа-халты буолара үксүүр кыахтанар, “Санаабычча быһыыланыы” диэҥҥэ тиийэн хаалар. Өйүгэр туох санаа киирэн кэлбитин оҥоро охсор быстах санаалаах киһиэхэ кубулуйар, оҥорор быһыыта сыыһа-халты буолара улаатар, элбиир.
Саҥаны айа, оҥоро сатыырбытыгар сахалар үөрэхтэрин тутуһуо, бары оҥорор быһыыбытын үс сүһүөхтээн туһаныа этибит. Ханнык баҕарар саҥаны айыыны оҥорорго элбэхтик толкуйдаан, ырытан үс сүһүөхтээн оҥордоххо таба, олоххо туһалаах буолар. "Айыыны оҥорума" диэн үөрэх саҥаны айыы сыыһа-халты буоларыттан харыстаныы, көмүскэнии буолар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
2. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2013. - 108 с.
3. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: РИМЦ, 2006. - 88 с.
Гребёнки
Гребёнки (Гребінки) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 769 (2012).
55 Рака e
55 Рака e эбэтэр Янссен — Күн курдук 55 Рака A сулус планетата (экзопланета). 2004 сыллаахха АХШ астрофизиктара доплердаах спектроскопия ньыматынан арыйбытара.
2016 сыл олунньутугар «Хаббл» телескоп көмөтүнэн планета атмосфератыгар водород уонна гелий бааллара билиннэ диэн биллэрбиттэрэ.
Бу 55 Рака A сулус тула барыта 5 планета баара биллэр: (e) Янссен, (b) Галилео, (c) Браге, (f) Харриот уонна (d) Липперхей.
Brink's
Brink's - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ харчыны таһар-кистиир уонна харчыны уоруйахтартан көмүскүүр тэрилтэ.
Brink's клиеннара BofA, Chase, Wells Fargo, BlackRock, Mitsui Group, Mitsubishi, SoftBank, TD Bank уонна да атыттар, сүрүннээн 400 тахса конгломераттары уонна бааннары көмүскэл өҥөтүнэн хааччыйар 140 омук сиригэр.
Brink's Home Security диэн Brink's дьиэни көмүскүүр уонна харыстыыр туспа бизнес салаата.
Түмэт тэрилтэлэр аан дойдутааҕы күннэрэ
Түмэт тэрилтэлэр аан дойдутааҕы күннэрэ — сылын ахсын олунньу 27 күнүгэр түмэт тэрилтэлэргэ болҕомто тардаары бэлиэтэнэр. Эдэр филантроп Марсис Лиорс Скадманис (Marcis Liors Skadmanis) көҕүлээбитэ.
Аан бастаан 2010 сыл муус устар 17 күнүгэр Балтика дойдуларын коллегиятын Балтика түмэт тэрилтэлэрин IX Форумугар билиниллибитэ. Аан дойду таһымыгар бастаан 2014 сыллаахха Хельсинки куоракка Финляндия тас дьыалатын министиэристибэтэ бэлиэтээбитэ. Ол кэнниттэн элбэх дойдуга түмэт тэрилтэлэрэ, аан дойду таһымнаах салайааччылар, куораттар баһылыктара, корпорациялар уонна элбэх эгэлгэ тэрилтэлэр киэҥник бэлиэтиир буолбуттара.
Васильева Мария Васильевна II
Васильева Мария Васильевна II - акушерка, байыаннай сиэстэрэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1917 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр Маалыкайтан хоту сытар «Тойон уйа­лаах» алааска Дьаҕаһын Баһылайын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Начальнай оскуо­ла­ны бүтэрэн, 1935 сыллаахха Дьокуускайга акушеркалар курстарыгар үөрэммитэ, дой­дутугар кэлэн Маалыкай учаастактааҕы балыыһатыгар акушерканан, онтон Ара­ҥастаахха дьахталлары төрөтөр дьиэ сэбиэдиссэйинэн үлэлии сырыттаҕына, 1938 сыллаахха Москваҕа улахан үлэҕэ үлэлии сылдьар убайа, саха бастакы ре­во­лю­ционердарыттан биирдэстэрэ Степан Васильевич Васильев балтын Марияны ыҥы­ран ылан Москватааҕы бастакы медицинскэй институтка үөрэххэ киллэрбитэ.
1941 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр бэйэтэ баҕа өттүнэн тылланан Советскай Ар­ми­яҕа ыҥырыллыбыта. I Украинскай, Калининскай уонна Воронежскай фроннар бай­ыаннай-санитарнай управлениеларын 428 нүөмэрдээх эвакогоспиталыгар су­луус­палаабыта. Сэрии толоонугар охтубут, бааһырбыт сүүһүнэн байыастары эмтээн фроҥ­ҥа төнүннэртиирэ, инвалид буолбуттары дойдуларыгар атаартыыра. Аҕа дой­ду сэриитигэр кыайыыны ситиһиигэ биир улахан оруолламмыт Курскай дугаҕа кыр­гыһыыга кыттыыны ылбыта, сэриини Дрезден куоракка түмүктэспитэ, үстэ баа­һырбыта, ыарахан контузияны ылбыта.
1945 с. ахсынньытыгар Мария Васильевна Москваҕа төннөн кэлэн сэрии ин­ни­гэр үлэлээн испит тэрилтэтигэр – Акушерство уонна гинекология Бүтүн Союз­таа­ҕы научнай-чинчийэр институтугар үлэҕэ киирбитэ. Онно кини үлэҕэ улахан опыт­тааҕын, үрдүк эппиэтинэстээҕин, идэтин туйгуннук баһылаабытын көрдөрбүтэ.
М.В.Васильева коллективка тутаах үлэһит буолбута, общественнай үлэҕэ активнайдык кыттара – сүүрбэччэ сыл устата агитаторынан, пропагандиһынан, сыахтааҕы партийнай тэрилтэ секретарынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.
Местников Тарас Павлович
Местников Тарас Павлович (22.02.1904—04.10.1957) — дыраама артыыһа, ырыаһыт, драматуур, Саха АССР норуодунай артыыһа, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха тыйаатырын 1930-40-с сс. уонна 1955-57 сс. дириэктэрэ, Ньурба тыйаатырын дириэктэрэ.9 (22). II. 1904 - 7. Х. 1957
Олоҕун олуктара
1957 сыллаахха өлбүтэ.
Васильева Мария Васильевна II
Кини фроҥҥа көрдөрбүт хорсун быһыытын иһин Советскай Правительство «За боевые заслуги», «За победу над Германией» мэтээллэринэн уонна «Отличник санитарной службы СССР» диэн бэлиэнэн наҕараадаламмыта, оттон эйэлээх кэмҥэ үлэтэ «За трудовое отличие», «Ветеран труда», «В память 800-летия Москвы» медалларынан, ону тэҥэ «Отличник здравоохранения СССР» диэн знагынан бэлиэтэммитэ.
Местников Тарас Павлович
Хаайыллыы
1938 сыллаахха балаҕан ыйын 20 күнүгэр өрөбөлүүссүйэни утарар тэрилтэни тэрийбит, ол тэрилтэҕэ саҥа чилиэннэри ылбыт (Г.М.Туралысов, Е.К.Гоголева, П.И.Васильев), өстөөхтөр (Күлүмнүүр, Алампа, Ойуунускай) пьесаларын туруорбут уонна туора төрүттээх дьону үлэҕэ ылбыт (казаак уола М. Жиркову, кулаак уола П.И.Васильевы уо.д.а., барыта 26 киһини) диэн буруйданан хаайылла сылдьыбыт.
Силиэстийэ бүппүтүн кэннэ Саха АССР Үрдүкү суутун мунньаҕар 1939 сыллаахха муус устар 26 күнүгэр Местников урут биэрбит көрдөрүүлэриттэн эмискэ акаастаммыт, силиэстийэ сыыһа ыытыллыбытын, буруйа суоҕун эппит. Суут дьыаланы хат силиэстийэҕэ ыыппыт. 1939 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр иккис суут Местниковы 20 сыл көҥүлүн быһарга, баайын-дуолун былдьыырга уурбут. Уураах бүтэһиктээх уонна хат көрүүгэ ыытыллыбат диэн этэ.
Васильева Мария Васильевна II
Партия Ньурба оройуонунааҕы комитетын бюротун уонна үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын ситэриилээх комитетын 1965 сыл ыам ыйын 8 күнүнээҕи холбоһуктаах уураахтарынан Мария Васильевна Васильева Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Кини олоҕо, үлэтэ сүнньүнэн дойду столицатыгар Москуба куоракка ааспыта, дойдутугар Саха сиригэр – Маалыкайга дэҥ-дэҥ кэлэн барара. Мария Васильевна 1983 сыллаахха 66 сааһыгар ыарахан ыарыыттан Москва куоракка өлбүтэ уонна Химки кладбищетыгар көмүллүбүтэ.
Местников Тарас Павлович
Хаайыллыы
Ол эрээри адвокат Н.М.Фляте син биир РСФСР Үрдүкү суутугар үҥсүү суруйбута. Хаайыылаах бэйэтэ 1939 сыл атырдьах ыйын 13 күнүгэр САССР Үрдүкү суутугар НКВД силиэдэбэтэллэрэ билинэргэ күһэйбиттэрин туһунан үҥсүү суруйар, ол суругар «Социалистическая Якутия» хаһыаттан САССР Ис дьыалатын комиссарын солбуйаччыта И.А.Дорофеев "социалистическэй сокуоннаһы куруубайдык кэспитин иһин" баартыйаттан уһуллубутун туһунан биллэриини (09.04.1939 нүөмэр) кыбытар. Атырдьах ыйын 19 күнүгэр САССР Үрдүкү суута дьыаланы РСФСР Үрдүкү суутугар "салгыы көрөрүгэр" ыытар. РСФСР Үрдүкү суута олохтоох суут бириигэбэрин көтүрэр уонна дьыаланы төттөрү силиэстийэҕэ ыытар. Бастаан дьыала уруккутун курдук буруйдуур ухханнаахтык баран иһэн, эмискэ уларыйар. Нарком Ежов уһуллубутун кэннэ НКВД-га каадырдар уларыйаллар, 1940 сыл алтынньы 18 күнүгэр САССР НКВД-та дьыаланы тохтотор, хаайыылаах политическэй буруйа суоҕа дакаастанан босхоломмут.
Айар үлэтэ
Айар үлэтэ 1925 сыллаахтан саҕаламмыт. Бу сыл Т. П. Местниковы Норуот театырын бастакы национальнай труппатыгар ылбыттар. Бастакы спектакылыгар (Н. Неустроев «Куһаҕан тыын») сүрүн оруолу оонньообут.
Толорбут ырыалара
Т. П. Местников саха норуотун ырыаларын толорооччунан биллэр. 1936 сылтан — М. Н. Жирков салайааччылаах Государственнай саха хоругар ыллаабыта.
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Үөр
Үөр диэн элбэхтэр бөлөхтөһөн сылдьыылара эбэтэр улахан бытарыйыыта ааттанар.
Киһи өйө-санаата хайдах тус-туспа арахсалларын былыргы сахалар билэллэр. Саха ойууннара киһи өйүн-санаатын дириҥник үөрэтэн итилэри былыр үйэҕэ быһаарбыттар. Сахалар үөрэхтэринэн киһи бэйэтэ: этэ-сиинэ уонна үс; буор, ийэ уонна салгын куттара бары бииргэ сүр диэн ис күүһүнэн холбуу тутуллан сырыттахтарына эрэ киһи эттээх-сииннээх, тыынар тыыннаах буолар, онно эбии өйдөнөн-санааланан киһи буолан сылдьар кыахтанар.
Эстибит, быстыбыт, санаата букатыннаахтык түспүт киһини сахалар «Сүрэ тостубут» диэн этэллэр. Сүр тостуута, суох буолуута санаа түһүүтүн, өй көтүүтүн, киһи буолан бүтүүнү, сүөһү өйүгэр-санаатыгар төннүүнү бэлиэтиир. Сүр диэн киһи өйүн-санаатын, куттарын холбуу тута сылдьар ис күүһэ буолар. Бу күүс киһини киһи оҥорор.
Киһи салгын кута арахсан бардаҕына - иирэр, өйө көтөр, буккуллан ылар киһи буолар. Салгын кут арахсан барыыта «Өйө көппүт» диэн этиинэн бэлиэтэнэр. Арыгыны элбэхтик иһии өй көтүүтүгэр тириэрдэринэн итирэн өйө көппүт киһи куһаҕаннык быһыыланарын, сүөһү курдук буоларын дьон үөрэтэн билбиттэр. Салгын кут быстах кэмҥэ көтөн эбэтэр арахсан ылыыта «Өйө баайыллан ылар» диэн этиинэн эмиэ толору бэриллэр.
Киһи өллөҕүнэ куттара арахсан бараллар. Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн киһи салгын кута үрэллэн ыһыллар, онтон ийэ кута Үөһээ дойдуга тахсан бэйэтин уратытынан, туспатынан айыы буолар. Үчүгэйи оҥорбут буоллаҕына Үрүҥ айыы буолан кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ туттуллар кыахтанар, онтон куһаҕаны оҥордоҕуна Хара айыы буолан умнуллууга аналланар.
Туох эмэ олус кыралар, биирдиилээн сылдьаллара кыаллыбат буоллаҕына үөр буолан, холбоһон сылдьаллар. «Бөрө үөрэ», «Сылгы үөрэ» диэн элбэх бөрөлөр, сылгылар холбоһон бииргэ сылдьалларын ааттанар. Yөрэ диэн араас астартан холбуу булкуллан оҥоруллубут аһылык сахаларга эмиэ баар.
Былыргылар этэллэринэн куһаҕаннык өлбүт киһи кута кыайан Үөһээ дойдуга тахсыбатаҕына үөр буолар. Быстах өлүүгэ түбэһэн, эдэр сааһыгар өлбүт киһи ийэ кута ситэ сайдыбатаҕына, кыайан Үөһээ дойдуга тиийбэккэ хаалар. Кини кута бэйдиэ сылдьар үөр буолар. Урут тыыннаах эрдэҕинэ сылдьыбыт сирдэринэн көҥүл сылдьарыгар тиийэр. Хас киһи барыта көрүөн сөп. Ордук аһаҕас эттээх дьон араас үөрдэри, абааһылары элбэхтик көрөллөр.
Өлөрүллүбүт дьон куттара эмиэ ханна да ырааппакка эрэ чугас сылдьаллар, сыһыаннаах дьоҥҥо биллиэхтэрин сөп. Үөрү саха дьоно былыргыттан билэллэр. Урукку итэҕэлинэн, бэйэтигэр тиийинэн эбэтэр оһолго өлбүт киһи кута абааһы буолан тыыннаах курдук сылдьара үөр диэн ааттанар. (1,217).
Моҥнон өлбүт, анньынан, оһоллонон, иирэн өлбүт, абааһы буолан өлбүт киһи дууһатын туох да туппат эбит. Орто дойдуга хаалан үөр буолар. Маннык өлбүт киһи аатын ааттаабаттар эбит, абааһы буолла диэн куттанан. Үөрдэр абааһы буолаллар. Кырдьаҕас оҕонньор, оҕо үөр буолбат. Киһи бэйэтин аймахтарыгар үөр буолар. Атын ыалга баран үөр буолбат. Үөртэн туттаран ойуун буолаллар. (2,48).
Куһаҕан санааларынан туолбут кут, ол аата үөр, бу санаалар бэйэ-бэйэлэрин кытта тардыстыыларыттан кыайан үрэллэн, ыһыллан хаалбакка, ыраах барбакка чугас сылдьалларыттан дьоҥҥо көстөр, биллэр буолаллар.
Киһи бэйэтин өлөрүнүүтэ диэн олус куһаҕан, ыар быһыы, хара айыыны оҥостунуу буолар. Маннык ыар быһыыны киһи куһаҕан санаалара мунньустан элбээтэхтэринэ, олоххо дьулуурун, үчүгэй санааларын баһыйдахтарына оҥорор. Бу киһи кута куһаҕан санаалара элбэх буолан үөргэ кубулуйара чахчы.
Үөрдэр бэйэлэрэ ханна да барбаттар, чугас урут олорбут сирдэрин аттыгар сылдьаллар. Аһаҕас эттээх дьон үөрдэри элбэхтик көрөллөрө бэлиэтэнэр. Yөр ордук элбэхтик бэйэтин аймахтарыгар көстөн биллэр. Өлөөрү сытар дьон аймахтарыгар хом санаалаах буолуулара элбэҕиттэн үөр аймахтарга көстөр дииллэр.
Yөрү дьон билигин да көрөллөрө биллэр. Улааппыт кыргыттара көрбөккө быраҕан барбыт эмээхсиннэрэ өлбүтүн кэннэ дьиэтин атыылаан кэбиспиттэр. Кэлин бу дьиэҕэ олорор дьон эмээхсини көрөллөрүн таһынан куукунаҕа араас тыаһы-ууһу истэллэр эбит. Ууга түһэн соһуччу өлбүт киһи дьиэтигэр звоноктаан, ааны астаран киирэн кэлэн кириэһилэҕэ олорунан кэбиһэрин дьиэлээхтэр бары көрөллөрө эмиэ биллэр.
Үөр диэн этиттэн-сииниттэн арахсыбыт өй-санаа биир уларыйан сылдьар көрүҥэ буолар. Былыргы хомуһуннаах ойууннар үөрү тутан ылан онно-манна хаайан эбэтэр ыраах үтүрүйэн, суох, биллибэт оҥороллоро кэпсээннэргэ ахтыллаллар. (4,16).
Туһаныллыбыт литература
1. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта.- Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
2. Н.Н.Яковлев. Курууппа ойуун көрүүлэрэ. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1993.- 56 с.
3. Сэһэн Боло. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 352 с.
4 "Туймаада" хаһыат. №296. 17.03.2016.
Бочкарева Галина Алексеевна
Бочкарева Галина Алексеевна — суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.
Липовец
Липовец (Липовець) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 727 (2013).
Тауйск
Тауйск диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1653 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 319 (2021). Олаттан ырааҕа 150 км, Магадантан 103 км.
Б.э.и. 585 сыл
'''Б.э.и. 585 сыл''' — дириҥэтиллибит (пролептический) Юлиан халандаарынан биһиги эрабыт буолуо 585 (биэс сүүс аҕыс уон бэһис) сыл — ордук күннээх (високоснай) сыл, оптуоруонньукка саҕаланар. Кини иннинэ б.э.и. 586 буолбута, оттон кини кэнниттэн б.э.и. 584 сыл буолбута.