cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тулааһынап Пантелеймон Яковлевич
«Сулустар»
Тулааһынап хоһоонноро судургу, намыын тутуулаах буоланнар, кэбэҕэстик ырыа буолан ылламмыттар. Ол курдук, поэт «Сэгэрим», «Даайа», «Кымыс ырыата», «Арахсыы», «Сулустар» хоһоонноругар суруллубут ырыалары норуот сөбүлээн ыллыыр. Биир киэҥник тарҕаммыт, дьон-сэргэ уоһуттан түһэрбэт норуот ырыатыгар кубулуйбут хоһоонноруттан «Сулустар» буолар. Бу ырыа матыыбын суруйбут Владимир Корякин (Индигирский) ахтыытыттан : ''«Мин бэйэм Абый Дружинатыттан төрүттээхпин. Этэргэ дылы, "тула өттүм тула хаар", тоҕус ый устата кыһын. Киэһэ ахсын оскуолаттан кэлэрбэр — халлааҥҥа эргиччи сулус сандаарар, дьүкээбил дьиримниир. Хоту дойдуга курдук бөдөҥ, чаҕылхай сулустары ханна да булан көрбөтөҕүм. Кырабыттан сулустары одуулуу улааппытым, ардыгар чааһы-чааһынан кэтиирим … Онон иитиэхтээн кэлбит иэйиим биир үтүө күн ырыа буолан таҕыстаҕа.
… ''Кэлин билбитим, поэт Абыйга үлэлээн ааспыт кэмнэрдээх эбит. Баҕар, эмиэ кинини хаһан эрэ, миигин курдук, Хотугу сулус кэрэ көстүүтэ абылаабыта буолуо. Хоһооно сырдык, ыраас ауралаах буолан мин, оскуола оҕото, бу көстүүнү ордук чугастык ылыммытым. Итиэннэ кини бу олус истиҥ хоһоонугар ким да матыып айбатаҕын дьиктиргээбитим''.
''Музыкальнай училищеҕа үөрэнэ сылдьан, доҕуһуолбун фортепианоҕа сөп түбэһиннэрэн көрөөччүгэ таһаарбыппын ылыммыттара. Сыыйа ырыам тарҕанан, араас доҕуһуолунан бар дьоҥҥо ылланан барбытыттан сүрдээҕин долгуйбутум. Киэҥ сценаҕа "Сулустары" Нина Чигирева аан бастаан толорбута, Нью-Йорка штаб-квартиратыгар ыллаан турардаах. Онон ырыам аны опернай ырыаһыттар репертуардарыгар киирбитэ. Композитор Валерий Шадрин үллэстибитинэн, омук специалистара истэн: «Такую с божественной энергетикой песню мог написать только еврей,»" — диэн эппиттэр. Ол аата кинилэр үрдүк хайҕаллара итинник үһү …».
Пантелеймон Тулааһынап саха лирикатын сайыннарыыга сыаната биллибэт өҥөлөөх. Саха поэзиятыгар элегия (санаарҕабыллаах хоһоон) сүүрээнин биир бастакы киллэрбит поэтынан биллэр. Анабыл, илдьит формалаах хоһооннору хоһуйара («Поэтка», «Доҕорбор», «Өрүүнэҕэ», «Ыанньыксыкка», «Бырааска» уо. д. а.). Итини таһынан, Тулааһынап санааны-иэйиини этинэр (лирика) поэманы сайыннарбыт үтүөлээх («Саха Сирин туһунан поэма», «Сайын уонна кыһын»,«Саҥа поэматтан» уо д. а.).
Иванов Василий Иннокентьевич
Иванов Василий Иннокентьевич — суруйааччы, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
1942 сыллаахха ыам ыйын 25 күнүгэр Кэбээйи улууһун Куокуй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1987 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Кэбээйи улууһугар олорор.
Айар үлэтэ
Бастакы кэпсээннэрин оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр суруйбут. «Күннээх сарсыарда» диэн кэпсээнэ оскуола истиэнэтин хаһыатыгар бэчээттэмит.
Василий Иванов айымньыларын кытта ааҕааччылар 1964 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыакка ааҕан билсиспиттэр.
1971 сыллаахха эдэр суруйааччылар айымньыларын хомуурунньугар В. Иванов сэттэ кэпсээнэ киирбит. бастакы кинигэтэ «Күн уотун туттум» күн сирин 1975 сыллаахха көрбүтэ.
Сигэлэр
[http://www.sakhalit.com/node/122 Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Иванов Василий Иннокентьевич]
Монголия
Иэнэ — 1 564 116 км². Ил ХНТ чилиэнэ, ТСИСка көрөөччү быһыытынан кыттыгастаах. Тыла — кириллицаҕа олоҕурбут монгуол тыла.
Ил 21 аймактан турар, олор 329 сомонтан тураллар. Улаанбаатар туспа административнай тэриллии буолар. Монголияҕа киирэллэр:
Тараҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Тараҕай нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Табаҕа.
Майаттан 38 км илин диэкки сытар.
Трифонов Степан
Трифонов Степан - дворянин, Дьокуускай олохтооҕо, 1724 сыл атырдьах ыйыттан 1725 сыл бэс ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Измайлов Михаил Петрович олорбут, онтон Иркутскайга провинция бойобуодатынан ананан барбыт. Трифонов кэнниттэн бойобуоданан стольник Полуектов Иван Иванович анаммыт.
Тараҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Нэһилиэктэн төрүттээх дьоннор
Бу нэһилиэккэ Куталаах диэн сиргэ XIX үйэҕэ мындырынан аатырбыт Бэрт Маарыйа диэн Тааттаттан төрүттээх баай дьахтар Владимир Слепцов Чыкыйаас диэн киһиэхэ кэргэн тахсан олорбута. Бэрт киэҥ аймахтары хаалларбыта.
Перитонит
Перитонит (Ис сытыйыыта, Ис органнар сытыйыылара), ыарахан туруктаах ыарыы, сытыйыы процеһа барыыта, 80% перитониттаабыт дьон киһи буолбат, ол эбэтэр өлөллөр.
1566
1566 сыл.
Брянскай уобалас
Брянскай уобалас, (Нууччалыы: Брянская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Брянскай.
География
Уобалас Илин Европа дэхси сирин арҕаа өттүгэр сытар.
Тулаһа
Тулаһа - сурт килбэйэр киинэ, тойон сэргэ тула биэрэстэ кэриҥэ төгүрүмтэлээх сири ааттыыллар.
Миролюбов
Миролюбов (Миролюбів) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 615 (2012).
1567
1567 сыл.
Маак Ричард
200px|thumb|right|Р. Маак Маак Ричард Карлович (Richard Maack), натуралист, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи, педагог (1825 сыл балаҕан ыйын 5 күнэ, Аренсбург (билигин — Курессааре, Эстония) — (1886 сэтинньи 13 (аныгы истиилинэн сэтинньи 25) күнэ, Петербург). Санкт-Петербург университетыгар үөрэммитэ, учууталлаабыта, Иркутскай губернияҕа училищелар инспектордара буолбута. Хас да экспедицияны тэрийэн ыыппыта — ол иһинэн Саха сирин Бүлүү уокуругар (1853—1855 сыллардаахха), аан маҥнай Бүлүү, Чуона, Өлүөхүмэ тардыыларын айылҕатын, геологиятын уонна олохтоохторун чинчийбитэ. Ону таһынан Амур уонна Уссури өрүстэр тардыыларын чинчийбитэ.
Бүлүүтээҕи экспедиция
Р. Маак 1853 с. муус устарыгар Нуучча географияҕа уопсастыбатын Сибиирдээҕи салаатыгар үлэһит чилиэнинэн киирбит. Бу сыл Бүлүүтээҕи экспедицияны баһылаабыт. Бу экспедиция география, история, этнография, статистика уонна килиимэт өттүттэн үөрэтиэхтээх эбит.
Этэрээккэ өссө байыаннай топограф А. К. Зондгиген, препаратор М. Фурман киирбиттэр, Саха сиригэр кинилэргэ А. П. Павловскай диэн учуутал кыттыспыт. 1854 с. тохсунньутугар Иркутскайтан тахсан, Дьокуускайынан муус устарга Бүлүү өрүс төрдүгэр тиийбиттэр. От ыйын саҥатыгар Таас диэн сиргэ сылдьыбыттар, бу ый 5 суругар Сунтаарынан Иркуутскайга этногрфияҕа уонна айылҕаҕа сыһыаннаах коллекция ыытарга бэлэмин туһунан суруйар. Холобур суруйар: «в Нюрбинской долине я занимался обзором геогностических пород, собирал растения и этнографические предметы. Следуя отсюда обратно, я долгом почел заехать к якуту Ноговицыну, известному по особой ревности к распространению хлебопашества, он имеет большое хозяйство и труды его вполне замечательны».
Онтон экспедиция икки аҥыы арахсыбыт, Павловскай Марха өрүскэ барбыт, оттон Маак бөлөҕө Өлөөн өрүскэ барбыт. Хуриҥда күөлгэ тиийэ сылдьан баран Бүлүү өрүһүнэн түһэ сатаабыттар, да тымныйан ол кыаллыбатах. Ыарахан 800 биэрэстэлээх суолунан экспедиция 1854 с. ахсынньы 25 Чона өрүс төрдүгэр тиийэр. Онтон 1855 с. тохсунньутугар Сунтаарга тиийэн Павловскай бөлөҕүн кытта холбоһор. Бу тухары Иркутскайга суруктары суруйар.
Сунтаартан экспедиция Өлүөхүмэҕэ көһөр, уонна 1855 с. олунньутугар Иркутскайга төннөр.
Маак аатынан ааттаммыт үүнээйилэр
Маак урут биллибэтэх үүнээйилэри арыйбыт уонна үөрэппит. Сорох үүнээйилэр кини аатын сүгэллэр:
Өссө маны көр
Маак Бүлүүтээҕи экспедицията (1854 — 1855 сс.)
Дьүкээбил (Усуйаана)
400px|thumb|right|Дьүкээгир нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар Дьүкээгир национальнай көс олохтоох нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьүкээгир.
Улуус кииниттэн 350 км. хоту диэкки Лаптевтар байҕалларын кытылыгар сытар.Уруккута "Усуйаана" сопхуос булчуттарын биригээдэтэ. Алын сүһүөх оскуола, култуура дьиэтэ, ФАП, ДЭС бааллар."Буустаах" улуус суолталаах эркээйи сир, ураты харыстанар күөл бааллар. Нэһилиэк баһылыга Горохов Фёдор Иванович. Нэһилиэнньэтин ахсаана 123 киһи (2007 сыл).Омугунан сахалар, сахатыйбыт дьүкззгирдэр,эбээннэр. Билигин сүрүн дьарыктара кырсаны бултааһын, сэлии муоһун хомуйуу,балыктааһын. Маны барытын аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох дьүкээгирдэр "Дьүкээгир" аҕа уустарын общината сүрүннүүр.Баһылыктара Горохов Василий Григорьевич,СР тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна.
Бэлиэ сирдэр
Буустаах күөлэ- Саха сирин 2-с улахан күөлэ.
Биллэр көстөр дьонноро
Ребров Иван Климентьевич- Ленин, Үлэ Кыһыл Знамята орденнар кавалера, булчут. Томскай Петр Петрович хомсомуол ____ сийиэһин делегата, "Саха сирэ" хаһыат корреспондена. Горохов Григорий ВасильевичОктябрьскай революция орден кавалера, булчут. Колесов Николай Саввич Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Ъ
Ъ - кытаанах бэлиэ, Саха алпабыытын 35-с буукубата.
Бокса тумугэ
Бокса тумугэ
48 киилэҕэ барыта алта саха уола кыттыбыта. Маҥнайгынан Самойлов Саша бэйэтин биир дойдулааҕын Бережнев Степаны кытта көрүстэ. 32-12 олох таах табырҕатан кэбистэ. Кикбоксиҥҥа Россия чемпиона Ангел Эверстов рингаҕа эмиэ өр буолбата. Иккис рауҥҥа Вадим Идигешевка (Кемерово) 25-3 лаппа хоттордо. Ол эрээри омос көрдөххө биир эрэ өттүгэр аҥардастыы аахтылар. Дьэ онтон эрэлбит Дмитрий Винокуров бэйэтин уолун Леонид Семеновы 27-13 эрчиллииги курдук холкутук кыайыыны сурунна. Онон финал 1/8 икки эрэ уолбут хаалла. Онно Нерюнгри боксера Самойлов аан дойду 2001 сыллаах кыайыылааҕын Сергей Казаковы кытта кииристэ. Олох харса суох утарсааччытын, ринганы биир гына эккирэтэ сылдьан ыкта да, наар ахсаан биир эрэ өттүгэр ааҕылынна. Ахсаан 4 : 1, 13 : 4, 18 : 6, 25 : 10 наар Казаков туһатыгар буолан истэ. Онон Александр Самойлов улахан опыттаах боксеры кытта тэҥҥэ киирсэн, киһи инники элбэҕи кэтэһэр боксера тахсан иһэрин көрдөрдө. Европа үс төгүллээх чемпиона Сергей Казаков Ульяновскайтан сылдьар, турнир сүрүн судьуйатын, уруккута биллиилээх боксер Евгений Судаковы кытта биир дойдулаах, өссө биир кулууп эбиттэр. Кини биллэн туран биир дойдулааҕым кыайарын баҕарабын, ол эрээри кини киирсэр кэмигэр ринганы көрөн олорорум да көҥүллэммэт, туран баран хаалабын диэн кэпсээтэ. Ол эрээри сүрүн судьуйа авторитета биллэн туран сууттуу сылдьар судьуйаларга улахан оруолу ылара чуолкай суол. Маҥнайгы киирсиитигэр уһун илиилээх-атахтаах Казаков татар Файзериевы олох аҥардастыы сынньыбыта 20-0, онон путевканы ылар санаалаах эрэ кэлбитин тута көрдөрбүтэ.
Европа былырыыҥҥы кыайыылааҕа, аан дойду Кубогар кубинец Варелаҕа тулуспатах Давид Айрапетян дьэ кырдьык олус улахан маастар буолбутун итэҕэттэ. Маҥнайгы киирсиитигэр Тюмень маастарын Двинскайы 33-10 кыайа тутта, онтон Идигешевы иккис рауҥҥа 27-7 олох таах табырҕатан кэбистэ! Киирсэр манератын талбытынан уларыта сылдьар, кыра уҥуохтаах, киэҥник саайталыыр армянин кырдьык удобнайа суох боксердарга киллэриллиэн сөп. Онтон Россия сэбилэниилээх күүстэрин чемпиона, кыһыҥҥы Россия «Олимпийскай эрэллэр» диэн чемпионатын призера Дима Винокуров Россия чемпионатын үрүҥ уонна боруонса медалиһын Ананьин Сергейы (Иркутскай) кытта таҕыста. Ол иннинэ Ананьин Ташкараков диэн хакас уолун ынырык киирсиигэ баһыйбыта 33-19. Киһитэ кэлин икки сутуругун туттан баран олох эккирэтэ сылдьан охсуспута. Ол эрээри биһиги уолбут Россия бу үһүс нүөмэрдээх уолун олох күлүүгэ-элэккэ ыытта! Аһаран биэрдэҕинэ, киһитэ халлааны харбыалаһа сылдьар, тэмтэрийэн сири булар! Онтон биһиги уолбут олох ынырык түргэн 6-2, 19-4, 25-5 кыайан истэҕинэ киирсиини тохтотон кэбистилэр! Билиҥҥи быраабылананан бастакы үс рауҥҥа 20 очконан баһыйан истэҕинэ киирсиини тохтотоллор, төрдүс рауҥҥа тохтоппоттор, төһө да очкону ыл.
51 киилэҕэ киэҥ Россияҕа урут биэстэ бастыы сылдьыбыт Георгий Балакшин маҥнайгы утарсааччытын чечен уола Казбек Дежухаровы үс раунд киирсэн 20-0 хотто! Оттон иккис киирсиитигэр Удмуртия боксера Евгений Ермаковы 8-3, 15-6, 20-6, 26-8 аа-дьуо сылдьан кыайда. Уруккутугар холоотоххо, арыый бытаарбыт курдук. Аҥардас маастарыстыбата үрдүгүнэн баһыйар буолбут. Уулаах Аантан төрүттээх, Виктор Пудов үөрэнээччитэ, Азия оҕолорун кыайыылааҕа, маастарга кандидат, күрэхтэһиигэ бүтэһигинэн киллэриллибит 18 саастаах Семен Степанов айдааны таһаарда! Тюмень маастарын Рустам Набеевы 8-5, 19-12, 27-16, 36-25 туох да харса-хабыра суох кииртэлээн олох хотон таҕыста! Ол кэнниттэн уһун илиилээх-атахтаах Алексей Поповы (Анаабыр) 10-1, 17-4, 21-7, 25-11 үөс-батаас биэрбэккэ олох тунайдаан кэбистэ! Онон соҕотохто Россия призера, өссө Россия сборнайын чилиэнэ буола түстэ! Эмиэ эдэр Владелен Алексеевпыт москвич, аан дойду уонна Европа кикбоксиҥҥа чемпионугар Евгений Гусевка тулуспата, 25-5 хотторон истэҕинэ үһүс рауҥҥа киирсиини тохтоттулар. Россия 2005-06 үрү¬ҥ көмүс призера башкир Слава Еремеев (48 киилэҕэ) биир дойдулаахтарын Ивановы уонна Ильгиз Махмутовы хотуталаата. Онтон Гусевы 21-11 олох баһыйа тутта, киһитэ кыһыйан наар уоран охсо сатыы сырытта.
75 киилэлэр киэһээ дьон тарҕаспытын кэннэ, бүөмнээн олус кыраһыабай киирсиилэри көрдөртөөбүттэр. Ордук манна москвич, 21 саастаах Дима Чудинов күннээтэ. Андрей Баланов бииргэ төрөөбүт быраатын Иван Балановы маҥнайгы рауҥҥа олох нокаут биэрбит! Онтон биллиилээх маастары Швед Даниилы икки өттүттэн күүстээх охсуулардаах киирсиигэ, бэйэтэ төһө да нокдаун бара сырыттар, кэнники кимэн кыайыылаах тахсыбыт. Журналистарга Матвей Коробовы солбуйа кэллим диэн кэпсээбит! Финал 1/16 тахсан Россия былырыыҥҥы призера Алексей Щербаковтыын (Новосибирскай) олох ынырык киирсиини көрдөрдүлэр! Хол сиртэн холоонноохтор көрсүбүттэр диэн маны этэн эрдэхтэрэ! Ахсааннара да ону туоһулуур 4-5, 15-15, 26-27, 39-39! Ахсааннара тэҥнэстэҕинэ, судьуйалар ким кыайбытын быһаараллар, манна 3-2 Чудинов туһатыгар буолбут да, кэлин Щербаков тренера дьиҥэр судьуйалар 4-1 мин уолбар биэрбиттэрэ диэн айдаара сылдьара. Онтон компьютер охсууну аҕыытын көрөллөр. Манна кыһыл муннукка 88 охсууну, күөх муннукка 90 охсууну аахпыт! Дьэ компьютер да чулууну кыайан быһаарбатах! Биир өттүттэн суостаах-суодаллаах Россия финалиһа Дмитрий Башкатов эрэллээхтик кыайыыга хардыылаан иһэр. Кини финал 1/16-гар аан дойду кылаастаах маастар Николай Галочкины 20-13 баһыйда.
Биһиги уолбут баара эрэ 19 саастаах, маастарга кандидат Петя Егоров сэрэбиэйинэн Матвей Коробовка түбэһэн хаалла! Ол эрээри биһиги уолбут онтон толлон турбат киһи буолан биэрдэ. Хата бэйэтэ кимэн киирэ сатаалаата да, ахсаан олох хамсаабата көрөөччүлэри сөхтөрдө. Россия үс төгүллээх кыайыылааҕа Коробов ол аайы тэйэн биэрэ-биэрэ сериянан охсор, киэҥник дайбыыр. 20 очкоҕа тиэрдэн үһүс рауҥҥа киирсии эрдэ тохтотулунна, омос эттэххэ, Коробову уолбутуттан быһаатылар, тэтимин өссө эбэн испитэ. Онон сэрэбиэйэ табыллыбыта буоллар, Лисицаттан уонна Лихмантан хаалсыбат эдэр уол туораан хаалаахтаата. Онтон Коробов иккис утарсааччытын Дима Чудинов быраатын Федоры 23-3 табырҕатан кэбистэ. Кинини утары тахсыахтаах питерец Алексей Кадочников иккис киирсиитигэр Рязаньтан сылдьар Бровкины 20-14 баһыйа тутта.
91 киилэҕэ Нерюнгри боксера Вадим Лихман олус диэн үөттэ-соһутта! Саха сиригэр биир да киһи утары тахсыбакка бастыыр буолан, хайдаҕа-туга улаханнык биллибэт этэ. Ону баара уһун-курбуу уҥуохтаах Вадим Лихман Абдулхамид Нурмагомедовы 30-10 үһүс рауҥҥа эрэ диэри тиэртэ. Дьэ онтон доо, Россия билигин бастакы нүөмэрдээх боксерын Абукар Дзангиевы (Ингушетия) утары таҕыста. Тоҕо бастакы диэтэххэ, Болгарияҕа турнирга украинец Пояцыгы эрэллээхтик кыайбыт. Онтон Денис Пояцык Романчугу Европа финалыгар иккитэ охторон, гоҥҥа ситэри тиэрдибэккэ кыайбыта. Осетинныы фамилиялаах Дзангиев Аан дойду Кубогын финалиһа, онно кубинеһы олох баһыйбыта, сэбилэниилээх күүстэргэ аан дойду чемпиона. Дьэ оннук ааттаах-суоллаах киһини утары Вадим этэргэ дылы биир да шанса суох курдук этэ. Ол эрээри киирээт даҕаны олус күүстээх охсууларынан киһитин төбөтүн дьик гына түһүөр утары көрсөн истэ. Көрөөччүлэр дохсун ытыс таһыныыларынан доҕуһуоллатан, киһитин аҥардастыы саайталаабытынан киирэн барда, утарсааччытын хас хардыытын барытын ааҕар, онон инникилээн иһэр, хас оҕустаҕын аайы тапта. Ол аайы зал иһэ олох ньиргийэн олордо! 9-2, 14-4, 18-7, 25-8 олох баһыйа тутан сөхтөрүү-бөҕөтүн сөхтөрдө. Баара эрэ бэһис сылын боксанан дьарыктанар уолга Россия призера буолар сөҕүмэр ситиһии! Аны Россия хамаандатын сборыгар сылдьан, ааттаахтары кытта бииргэ эрчиллэн, Саха сирин элбэхтэ ааттатар маастар тахсан иһэриттэн үөрүөххэ эрэ сөп.
Онтон Роман Романчук бастакы утарсааччыта ингуш Михаил Манкиев өр баҕайы тахсыбатаҕа. Онтон кэмниэ-кэнэҕэс аргыый-аҕай иһэрэ көстүбүтэ. Бастакы рауҥҥа 9-2 олус күүстээх охсууларын ылан баран, иккис рауҥҥа киирбэккэ эрэ тренера сотторун бырахта. Иккис утарсааччыта Павел Никитаев иккис рауҥҥа эрэ диэри тиийдэ 24-1 буолан, киирсии тохтоото. Алларааттан баһан таһааран охсуталыыр, бэйэтэ саннынан хамсанан олох таптарбат, ол эрээри биир сиргэ турар курдук, атаҕынан үчүгэйдик хамсаабат эбит. Онтон аан дойду, Европа эдэрдэргэ чемпиона Евгений Романов эмиэ эдэрдэргэ аан дойду, Европа сибиэһэй кыайыылааҕын Сергей Калчугины 29-19 хотто, онтон Россия призерыгар, аан дойдуга сэбилэниилээх күүстэр кыайыылаахтарыгар дагестанец Мусалчи Магомедовка 8-2, 10-16, 12-21, 15-28 хотторон кэбистэ. Кэнники кыыһыран киһитин олох кырбаан кэбистэ да, судьуйалар аахпатылар. Ол иһин Россия сборнайын сүрүн тренера бырачыас түһэрдэ диэн буолла.
Аан дойдуга сэбилэниилээх күүстэргэ кыайыылааҕа, Россия 2004-05 сыллаах призера, эдэрдэргэ Европа чемпиона, 22 саастаах ингуш Рахим Чахкиев Спартак Бахтияровы 23-3 эттээтэ. Киниэхэ ыалдьаары Дьокуускай эргин олохтоох ингуш диаспората барыта мустубут, сахаттан быдан аҕыйах ахсааннаах омукка маннык талааннаах боксердар баалларынан биллэн туран олус киэн туттан эрдэхтэрэ. Дохсун ытыс таһыныытынан кыра уҥуохтаах Рахим киһитигэр олох сүүрэн киирэн ыкпытынан барар. Иккис утарсааччытын Мухин Дмитрийы 24-9 аҥардастыы сыста.
91 киилэттэн үөһээҕэ Россияҕа иккитэ кыттан, аҕыс нокауттаах Магомед Абдусаламов киирсиитин кыайан көрбөккө хааллыбыт. Биир дойдулааҕа Гаджи Муртазалиев быһа бэриннэ, рингаҕа тахсыбата. Онтон бэйэтэ Хасавюртан сылдьар Шамиль Гаджиевы утары ыалдьыбыт аатыран тахсыбата. Уола Митяевы иккис рауҥҥа 23-3 олох лаппа баһыйбыта. Биитэр Абдусаламовтааҕар ордук дуу, биитэр Тимурзиев олох форматыгар сылдьарын көрөн туох да шанс суоҕун өйдөөн, чемпионаты эрдэ түмүктээтэ. Бу уолу аны профиларга эрэ көрөрбүт буолуо, биир охсуунан дөйүтэрин эрэ билэр. Онтон 23 саастаах, Европа чемпиона, Аан дойду Кубогын 2005 сыллааҕы кыайыылааҕа, кэнники Аан дойду кубогын финалиһа Ислам Тимурзиев утарсааччыларын кылгас охсууларынан, искэ биэртэлээн доргутан өр гыммата, бэринэргэ күһэйдэ. Каменевы 18-0 кыайан истэҕинэ бэриннэ. Бэл десантник Сергей Харитонов 21-1 иккис рауҥҥа саҥардыы киирээт аһары баһыттаран, киирсии тохтоото. Ол иннинэ НТВ каналыгар «микс-файт» киирсиитигэр сулустуур Сергей Харитонов икки маҥнайгы утарсааччытын кытары маҥнай тэҥҥэ киирсэн истэхтэринэ, кэлин олох үнтү сынньан кэбистэ. Ол бэйэтэ Тимурзиевка олох тулуспата. Киһи киһини баһыйара диэн маны эттэхтэрэ.
Финал аҥаарыҥааҕы киирсиилэр. Кыаттарбыт уолаттар бары Улуу Россия түһүлгэтин боруонса призера буоллулар, уонна Россия сборнайын чилиэнэ буолар чиэскэ тигистилэр! 48 киилэҕэ 325 киирсииттэн 259 гар эрэ хотторбут, икки төгүллээх олимпиец Сергей Казаков Петров Павел диэн Хабаровскайтан сылдьар 20 саастаах Павел Петровы экзамен тутта. Уол харса суох кииртэлээн олох ыксата сырытта, Казаков киһитин илиитин баайан, наар куустуһа сатаан таҕыста. 2-0, 7-3, 11-8, 14-10 опыттаах маастар туһатыгар буолла. Дьэ онтон 98 киирсииттэн 79 кыайбыт 22 саастаах Дима Винокуров кэлин Россияҕа үстэ субуруччу бастаабыт 23 саастаах Давид Айрапетяны утары таҕыста. Урут иккитэ киирсэн тураллар, онно армянин лаппа баһыйбыта. Маҥнай тэҥ киирсии буолуох курдуга, онтон уолбут күүстээх охсууга түбэстэ дуу, олох биир сиргэ туран хаалла. Онон киирсии бэрт хобдохтук 6-2, 19-4, 25-5 түмүктэннэ. Ананьины утары курдук киирсибитэ буоллар олох атын хартыына буолуо этэ, эрдэттэн умайбыта хамсаныытыттан биллэр этэ, кыайар санаата суох киирбитэ өтө көстөрө. Россия сборыгар ыҥырыллан, улахан турнирдарга кытыннаҕына, сыыйа киирсэр опыт кэлэн иһиэ буоллаҕа. 51 киилэҕэ Россия үтүөлээх маастара Гоша Балакшин бэйэтин уолун Семен Степановы Россия тренердарын хараҕын ортотугар олох киһилээбэтэ. 5-0, 13-1, 18-1, 33-2 сабырыйда, уол киһитин аатыттан-суолуттан саллара харахха быраҕыллар, олох урукку киирсиилэригэр курдук киирбэтэ. Бүтэһик рауҥҥа иккитэ эдэр уолу нокдаун охсо, доргута сырытта. Россия 2005-06 сыллаах призера, спорт маастара, 20 саастаах Магомед Абдулхамидов атакалыыр стиллээх, үчүгэй былчыҥнардаах, күүстээх охсуулардаах, олус кутталлаах утарсааччы тахсан эрэр. В.Еремеевы таһаҕас оҥостубата 28-8 тиэрдэн үһүс рауҥҥа киирсии тохтотулунна.
54 киилэҕэ олох сотору үтүөлээх маастар буолар толору кыахтаах Зинат Жандыбаев маастар-кылаас биэрдэ. Классическай стойканан киирсэр, биир инники атаҕар үктэнэн баран олох тэйиэккэлии сылдьар, охсоро да олус сэниэлээх, тыастаах-уустаах. Чуваш Волков күүстээх боксер этэ да, күппүлүү барда 25-5 киирсии үһүс рауҥҥа тохтотулунна. Биһиги эрэлбит Коля Дмитриев 19 саастаах, Кореяҕа аан дойду Кубогын призера Сергей Водопьяновы утары таҕыста. Москвич уһун илиитин өрө ууна сылдьан бигээн охсуталыыр, ринга ортотун төрүт биэрбэт. 11-0, 17-4, 27-7 мөккүөрэ суох хоттордубут, ол эрээри сорох очкобутун аахпатылар.
57 киилэҕэ ааспыт 2006 сылга Россияҕа, Европаҕа бастаабыт дагестанец Альберт Селимов уонна оҕолорго аан дойду икки төгүллээх кыайыылааҕа, 2005 сылга Европа чемпиона 17 эрэ саастаах Володя Саруханян (Самара) олох чаҕылхай киирсиини көрдөрдүлэр! Уол олох чаҕылхай киирсиини көрдөрдө. Олох туох да тохтоло суох түөрт раунд устата кииртэлии турда. Зал молодец диэн ол аайы оргуйан олордо. Харса суох ойоҕостоон саайталаата, быыһыгар күүскэ табыталаан да ылла, киһитин иккитэ охтордо даҕаны, халтарыйда диэн буолла. Селимов оонньоһон кэтэһэ сылдьан киирсэр, дэлэҕэ улуу Рой Джонсы кытта тэҥнэниллиэ дуо? Селимов 9-6, 19-11, 30-17, 38-26 ахсаанынан кыайда даҕаны, төбөтүнэн Зидан курдук Саруханяны түөскэ охсубута, ким дьиҥэр кырбанан кыыһырбытын туоһулуур. Лебзяк маннык утарсааччыга сыһыан иһин, дагестанецы устан кэбиһиэххэ баара диэн кэлин эттэ. Онон Саруханян сулуһа улахан дьоҥҥо маҥнай Туймаада түһүлгэтигэр таҕыста, кэлин 21 үйэ Олимпиадаларыгар, профессиональнай рингаҕа бу ааты элбэхтик истэрбит буолуо! Онтон Афанасий Поскачин Россияҕа 2001 сылга 54 киилэҕэ бастыы сылдьыбыт буоллаҕына, 2000-2001 сылларга 57 бастаабыт, аан дойдуга иккиэн бииргэ 2001 сылга кыттан тураллар, эрчиллиигэ наар биир паараҕа турар киһитин Алексей Шайдулины утары таҕыста. Шайдулин уҥуоҕунан да уһун, этэ-сиинэ да халыҥ, дьоннорун күүһүнэн-уоҕунан баһыйара биллэр. Чугастан, сыста сылдьан түргэнник биэртэлиир, сериянан охсор. Онон Афоня кинини кытта олох сатаан киирсибэтэ 7-3, 19-7, 31-13, 39-18 аҥардастыы баһыттарда.
1568
1568 сыл.
Бокса тумугэ
60 киилэҕэ 241 рингаҕа киирсииттэн 235 эрэ хотторбут Алексей Тищенко Россия 2004-05 сыллааҕы призерын, II Азия оҕолорун үрүҥ көмүс медалиһын Семен Гривачевы кытта олох тэбис тэҥ киирсиини көрдөрдүлэр. Семен Читаттан төрүттээх, билигин Москваҕа дьарыктанар, 2000 сылга Азия оҕолоругар Сергей Бацийы олох баһыйбытын кыайыыны биэрбэтэхтэригэр саха көрөөччүлэрэ айдаан бөҕөтүн тардан тураллар. Тищенко олус түргэнник сериянан охсуталаан ылар, Гривачев чугаска лаппа үчүгэй. Онон ахсаан 6-6, 13-9, 17-11, 28-17 Омскай сулуһун туһатыгар түмүктэннэ. Онтон рингаҕа 20 саастаах, былырыыҥҥы Россия чемпиона, Аан дойду Кубогын финалиһа (Баку) Максим Игнатьев Россия Кубогын үстэ ыла сылдьыбыт Магзумов Володяны утары таҕыста. Кэтэһэ сылдьан биирдиилээн охсуунан очко хомуйустулар. Максим илиитин олох түһэрэ сылдьар, уонна таппыта эрэ баар буолар 5-2, 14-9, 23-17, 33-24 киирсии түмүктэннэ. 64 киилэҕэ Европа чемпиона, 23 саастаах Геннадий Ковалев утарсааччытын эмиэ олох тулуппата. Наар кэтэһэ сылдьан оонньуур. 26-8 астыктык кыайда. Кэтэһиллибитин курдук москвич Саша Иванов Малетиҥҥа олох дьоһуннаах утарсыыны оҥордо! Олох чаҕылхай уол тахсан эрэр, сүүрэ сылдьан олус үчүгэйдик аһартыыр, ынырык реакциялаах, Олег Саитов курдук оонньоһон киирсэр уонна хап-хатыҥыр. Малетин икки сирэйин саптан баран, наар ыга киирэ сатыыр. Ону Саша үҥкүүлүү сылдьан, наар бэйэтэ үлэлээтэ, сериянан охсуолаан ылар. Ол эрээри судьуйалар үтүөлээххэ олус ыалдьаллар 3-3, 6-6, 11-11, 24-15 Малетиҥҥа кыайыыны биэрдилэр, онтон көрөөччүлэр дьүүллэригэр Саша кыайда! 69 киилэҕэ 31 саастаах, 450-нэ рингаҕа тахсыбыт, онтон 430 киирсиитигэр кыайбыт москвич Андрей Баланов балысхан охсуулаах Иркутскай уола Андрей Ракисловтан олох сэрэнэн киирсэн, быарга охсуолаан очко хомуйталаата 13-3 кыайда. Онтон Вологда уола Дмитрий Иванов Максим Коптяковы 23-14 сабырыйан финалга таҕыста.
75 киилэҕэ Россия үс төгүллээх чемпиона, 246 киирсииттэн 235 хоппут Матвей Коробов (билигин Москва) уҥа-хаҥас илиитин уочаратынан быраҕаттаан эдэрдэргэ Спартакиада кыайыылааҕын Алексей Кадочниковы эрэллээхтик 29-10 лаппа кыайда. Эмиэ Москваттан сылдьар Дима Чудинов биир күн киирсибэккэ сынньаммыт быһыылаах. Иркутскайтан сылдьар Башкатов курдук ааттаах боксеры ас гыммата. Ынырык киирсиини көрдөрдүлэр, биирдиилээн олус күүскэ, маҕыйа-маҕыйа охсуолаан Чудинов олох эттээн кэбистэ 5-6, 10-14, 15-21, 18-29 20 саастаах Дима Чудинов Башкатовы быраатын Федяны кырбаабытын иэстэстэ. Онон Д.Чудинов сүрдээх агрессивнай, кыайыыга дьулуурдаах боксер буоларын көрдөрдө. 81 киилэҕэ Россия чемпионатын, аан дойду сэбилэниилээх күүстэрин 2005 сыллааҕы кыайыылааҕа Сергей Ковалев Артур Бетербиевы кытта олох тэбис тэҥ киирсиини көрдөрдө. 3-6, 10-8, 19-18, 24-25 киирсии Артур туһатыгар түмүктэннэ! Бүтэһик сөкүүндэҕэ чечен очкотун тэҥнээн баран, өссө биири сурунна. ¥һүс рауҥҥа Ковалев чугаска охсуһан олох атан истэҕинэ, Бетербиев кыыһыран баран олус күүскэ охсуолаан миэстэтин булларда. 22 саастаах 2003 сылга Европа эдэрдэргэ кыайыылааҕа, Россия финалиһа Егор Мехонцев бэртээхэй боксер үүммүтүн толору дакаастаата. 31 саастаах, төрдүс олимпийскай циклын киирсэ сылдьар Евгений Макаренконы ынырык күүстээх охсууларынан төбөҕө биэртэлээн доргута сырытта, биирдэ нокдаун эҥин ыытта. Макаренко маҥнай корпуска эрэ биирдиилээн охсор, онтон дьэ уһугунна, двойкатынан очко хомуйталаата. Судьуйалар көмөлөрүнэн кырдьаҕас 6-5, 12-11, 18-16, 24-18 кыайан таҕыста!
91 киилэҕэ биһиги уолбут 20 саастаах Вадим Лихман 84 киилэлээх эрэ эрээри, олох куттаммакка 27 саастаах Романчугу утары таҕыста. Киһитэ үгэһинэн ринганы үрдүнэн ыстанан рингаҕа биирдэ баар буола түстэ. 7-2, 14-4, 19-4 буолан турдаҕына, Романчук уһуктан күүскэ үлэлээн эрдэҕинэ эрдэ-сылла кыаттарыыны билинэн соттор быраҕылынна. Эдэр уолу харыстаатахха табыллар. Аны сэттэ сылынан, уолбут баҕар Романчуктан итэҕэһэ суох киһи буола үүнүө. Дьэ онтон төрүт олохтоох ингуштар дохсун ытыс таһыныыларынан Рахим Чахкиев рингаҕа тахсан, олох ыга кииртэлээн кылгас илиитинэн туох баар ыйааһынын туһанан Мусалчи Магомедовы олох аҥардастыы саайталаан киирэн барда. 23-3 тиэрдэн үһүс рауҥҥа киирсии тохтотулунна. 91 киилэттэн үөһээҕэ дагестанец Шамиль Гаджиев олох эһэлии дайбаан дьону-сэргэни дэлби сэргэхситтэ. Ол эрээри Россия икки төгүллээх призера Денис Сергеев көнө охсууларыгар табыалаан үһүс рауҥҥа ахсаан 26-6-ҕа тиэрдиллэн киирсии эрдэ тохтотулунна. Ислам Тимурзиев (Магнитогорск) утарсааччытын Давид Аршбаны иккитэ нокдаун охсо сырытта. Ол эрээри киирсии түөрт раунд устата баран, Ислам олох эстэн хаалла, очконан ситтэрбэтэҕэр баһыыба буолла 7-0, 10-4, 14-6, 17-11 очконан түмүктэннэ. Онон Саха сирин боксаҕа хамаандата Россия турнирыгар күүтүллэбэтэх ситиһиини аҕалла. Биэс боруонса мэтээл (Винокуров Дима, Степанов Семен, Дмитриев Коля, Поскачин Афоня, Лихман Вадим) кэллэ, уонна бу уолаттар бары Россия олимпийскай хамаандатын чилиэннэрэ буоллулар, сборга ыҥырыллыннылар.
Осло
Осло 1624 с. 1877 с. дылы Христиания (Christiania), 1877 с. 1924 с. дылы Kристиания (Kristiania) диэн Норвегия киин уонна ордук улахан куората.
2010
2010 сыл.
Сурт
Сурт - ыал олорор сирэ. Кыстык, сайылык, нэс-көс олохтор.
Чабаны
Чабаны (Чабани) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 699 (2011).
Карамзин Владимир Семенович
Карамзин Владимир Семенович — саха графига.
Сииктээх
500px|thumb|right|Сииктээх нэһилиэк Булуҥ улууһун каартатыгар Сииктээх нэһилиэк. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сииктээх.
Улуус кииниттэн 230 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.
Даннар
Даннар, ол эбэтэр Дааннар (danskere) — Дания олохтоохторо уонна ол дойду основной нэhилиэнньэтэ буолар. Данияҕа — 5 миллион Даннар, АХШ-ка — 1 миллион, Канада — 990 тыс, Германия — 885 тыс, Исландия — 74 тыс, Норвегия — 10 тыс, Дьоппуон — 9 тыс, Англия — 5 тыс. Россияҕа — 1 тыс Даннар бааллар, олортон 50 Даан омуга Саха Сиригэр бааллар.
Сииктээх
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Абааһы чыычааҕа
300px|thumb|right|Абааһы чыычааҕа Абааһы чыычааҕа (вертишейка) — тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр, абааһы чыычаахтарын ууһугар киирэр көтөр. Тоҥсоҕойдортон соҕотох соҕуруу кыстыыр.
Сүрүн аһылыга — кымырдаҕастар уонна кинилэр куколкалара, уонна да атын кыра үөн-көйүүр. Уйатын мас иһигэр туттар, ол гынан баран бэйэтэ хаспат, быраҕыллыбыт уйалары туһанар эбэтэр атын уйаланаары сылдьар чыычаахтары үүрэн баран туттар.
Ь
Ь - Саха алпабыытын 37-с буукубата.
Томтор нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас)
300px|thumb|right|Томтор нэһилиэк Мэҥэ-Хаҥалас улууһун каартатыгар Томтор нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.
Майаттан 65 км. хотугулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 483 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Тыва
Тыва, официальнай аата Тыва Өрөспүүбүлүкэтэ — Арасыыйа Федерация субъега. 1961 с. Тыва АССР тэриллибитэ. 1991 Тыва Республиката.
Илин Сибиир соҕуруу өттүгэр сытар. Киин куората — Кызыл.
Тыва илин уонна соҕуруу өттүнэн Монголиялыын быысаһар, хоту өттүнэн — Красноярскай кыраайдыын, хотугулуу-арҕаа Хакасиялыын, уонна Бурятияны, Иркутскай уобалаһы кытта арҕаа өттүттэн.
Тайаан сытар иэнэ 168,6 тыһ. км² — Федерацияҕа бу көрдөрүүтүнэн 24-с миэстэни ылар.
Дьонун ахсаана
Дьонун ахсаана 308,5 тыһ. киһи (2006), плотноһа - 1,8 киһ./1 км² (2006),
Этнос
Омуктара:
Урбанизация
Куорат олохтоохторун бырыһыана - 51,5 % (2006). Куораттара: Кызыл, Ак-Довурак, Туран, Чадан, Шагонар
Промышленность
Прмышленность сүрүн хайысхалара:
Айхал (тыл)
Айхал - бэйэ туругун харыстыыр былыргы саха тылларыттан биирдэстэрэ. Үөрүүлээх түбэлтэҕэ этиллэр. Киһи үөрбүт кэмигэр айыыларын санаабатаҕына үөрүүтэ кэрэгэй буолуон сөп. "Айыы кэл" диэн тыллартан үөскээбитэ буолуо диэн сабаҕалааһын баар. Онон бу тыл айыылары ыҥырар. Оччоҕо кини үөрүүтэ толору буолар.
Тумат (Булуҥ)
Тумат нэһилиэк. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ыскылаат.
Улуус кииниттэн 290 км. арҕаа диэкки Өлөөн өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 9 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Тохтоо Бөгө
В.В.Бартольд диэн биллиилээх, арабист суруйарынан, Иртышка айаннаан, кыһын Енисейы мууһунан бүрүллэн турдаҕына туораан, Тохтоо Бөхө Енисей кыргыстарын биэс кинээстэрин бас бэринэллэригэр күһэйбит. «Тыатааҕы норуоттары» бас бэриннэрэргэ кэлин Чыҥыс Хаан тоҕо эрэ бэйэтэ барбакка эрэ, Джучи уолун ыыппыта, киниэхэ бары «тыаҕа олохтоох биистэр», бэл сэрииһит туматтар уонна кыргыстар олус диэн ытыктаан Yрүҥ Хотойу туттараллара. 1208 сылга Уордаах Чыҥыс Хаан туох баар баараҕа аармыйатын кытта, Иртышка тиийбитигэр, меркиттар союзниктара ойраттар, бүүс бүтүннүү кыргыллар ыксалга түбэһэн, тиһэх меркиттар саһан олорор сирдэригэр сирдьит буоларга күһэллибиттэр. Манна Хара-Кытай сиригэр, найманнар тобохторо Кучлук-хаан баһылыктаах Тохтоо Бөхөлүүн холбоһон, Улан-Дабаан сиһигэр бөҕөргөтүү туттан, күннэри-түүннэри сэриигэ бэлэмнэнэ сылдьаллар эбит. Монгол аармыйата кыра ыккый суолунан Хара тайҕаны туораан, меркиттарга эмиэ соһуччу уоран тиийэн саба туспут. Тохтоо Бөхө эмиэ идэтинэн куотаары оҥостуммут, ыксалга тубэспит. Саҥардыы дуулаҕа бэргэһэтин кэтэ сатыы турдаҕына, монголлар Кытайтан аҕалбыт кириэппэси ытар аарыма улахан чаачар охторунан ытан, икки атахтаахха төрүү илик сүдү бухатыыр хабарҕаҕа табыллан, өлөн охтон түспүт. Ону уолаттара, өстөөх ытыалыы турдаҕына, хайдах да кыайан бэйэлэрин кытта илдьэ барар да, көмөр да кыахтара суох буолан, ыксааннар төбөтүн быһан баран, бэйэлэрин кытта илдьэ куоппуттар.
Рашид-ад-дин хаста эмэ бигэргэтэринэн, Тохтоо-Бөхө бэйэтин кэмин уһулуччулаах полководеһа эбит. Ол курдук олох эдэр сылдьан, Түмэлдьин төрүөн быдан иннинэ, Кадан-тайша баһылыктаах монголларын кытта иккитэ сэриилэспит. Онно быдан элбэх киһилээх сэрии төгүрүйбүтүн кэннэ, бастакытыгар 9, иккиһигэр 7 олус ыараханнык бааһыран баран, өстөөх хаба ортотунан ойон тахсан куоппута биллэр. Итини барытын, монголлар аһары сөҕөннөр, уос-номох оҥостон кэпсиир эбиттэр. XIII уонна XIV Yйэлэр устата, монголлар Тохтоо Бөхө Монголия дьиҥнээх ыраахтааҕыта этэ диэн өйдүү-саныы сылдьаллара биллэр. Рашид-ад-дин Тохтоо-Беки улуу эмир, улуу сирдьит этэ диэн ааттыыр, Улуу Меркит норуотун ыраахтааҕыта диэн аат биэрэр.
Тохтоо Бөхө эмиэ хотторбутун кэннэ, кинини арыаллаан бииргэ сылдьыбыт меркит үтүөлэрэ кумах куйаарга куоппуттара. Монгол сэриилэрэ бэрт түргэн үлүгэрдик бары ууга тиэрдэр суоллары барытын бүөлүүр гына туруоруллубуттара. Монгол аттаах сэриитэ тилэх баттаһан иһэр буолан, меркиттар сыыйа көҕүрээтэр-көҕүрээн испиттэрэ, ол эрээри бэрт өр кэм устата, ааһан иһэр монгол этэрээттэригэр эмискэ саба түһэллэрэ. Саха номоҕор кэпсэнэринэн, саха төрдө буолбут Эллэй Боотур аҕатын Татаар Тайманы кытта татаар нууччаны кытта сэриилэспит кэмигэр, кумах куйаар устун куоталлар. Күнүһүн саһан, түүн айаннаан, окко түспүт таммаҕынан күөмэйдэрин хатаран айаннаабыттара диэн сэһэн буолар. Аттарыгар солкону баайан баран куоппуттара эмиэ кэпсэнэр, онтон уутун ыган ылаллара диэн буолар. Нуучча диэн ниуча (чжурчжэнь) омук кэпсэнэр буолуон сөп. Кырдьык Тохтоо Бөхө уолаттара, Киин Азия кумах-куйаардарыгар, Хоту Кытайы баһылаан олорбут чжурчжэннэри кытта монголлар сэриилэһэ сырыттахтарына тыылларыгар суоһаабыттара биллэр. Монгол сэһэннэрэ кэпсииллэринэн, аан дойдуну баһылыы баран иһэр монгол армияларын суолларыгар, киһитэ суох, кумах-куйаардарга бэрт өргө диэри Хорсунтан хорсун меркит буойуттара утары турунан кэбиһэллэрэ үһү. Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай, биир уол оҕо ханна төрөөн ааспатаҕай, синэ биир диэн саха өс хоһооно, арааһа бу кэмҥэ үөскээбит буолуон сөп. Тохтоо Бөхө уолаттара аҕаларын төбөтүн хааһахха уга сылдьан куоппут буолан, Эллэй аҕатын Татаар Тайманы хааһахха уган баран күрээбитэ диэн сэһэн үөскээбит буолуон сөп.
1205 сылга хотторуу кэнниттэн, меркиттар сорохторо Алтай уонна Тарбагатай хайаларын тэллэхтэригэр куоппута биллэр, онно тиийэн, Чуй өрүскэ эмиэ бөҕөргөтүү оҥостуммуттар. Джувейни диэн илиҥҥи дойду авторын XIII Yйэтээҕи суруйуутугар, меркиттар диэн олус баай уонна кыахтаах омук Чингисхаҥҥа сулууспалаабат, тылын истибэт эбит. Ол иһин Чингисхан полководецтарын мунньан баран: "аны мин кинилэри эккирэтэр кыаҕым суох, кырыйдым-элэйдим, күүһүм-күдэҕим олох эһиннэ, ким меркиттары утары мин оннубар барар кыахтааҕый ?" - диэн ыйыппыт. Онуоха Субудай мин баарбын диэн инники тахсыбыт. Таастаах куйаарга, аттара кыайан эккирэппэт буолан, тоһоҕоломмут тэлиэгэлээн, аттарын боккуобалаан, Субудай бухатыыры олох да тимир тэргэннээн, ол аата бүүс-бүтүннүү тимиринэн оҥоһуллубут тэлиэгэҕэ олордон, Чингисхан Тохтоо уолаттарын утары сэриигэ алҕаан ыыппыт. Онтон меркиттар оччо айыылаах, туох түргэн аттаахтара, бэйэлэрэ сылбырга буоллахтарай диэн ыйытыы үөскүүр. Субудай кырыктаах сэриигэ бараары туран, холуоччуйан хорсуна киирэн, Чингисхантан, бээ доҕоор бу аҕыйах меркиттартан тоҕо оччо айыылаах куттанаҕын диэн ыйыппыт. Онуоха Чингисхан эдэр эрдэхпинэ, меркиттар үс төгүллээн Бурхан-Халдуну эргийэ сылдьан көрдьөөн сүрдээҕин куттаан тураллар, кинилэр баалларын тухары, куттанаммын кыайан утуйбаппын диэн хоруйдаабыт. Эмиэ андаҕайан баран, таах куотан хааллылар диэн хомолтотун биллэрбит. Тохтоо уолаттара сыыдам таба курдук түргэннэр, ытыалаһа-ытыалаһа таах элээрдэн хааллылар, ону эн урааҥхай киһитэ Субудай эрэ ситиэххин сөп, балык буолан муораҕа түстэхтэринэ, көтөр буолан үөһээ көтөн таҕыстахтарына да ситэр кыахтааххын диэн олус хайҕаабыт-киһиргэппит. Субудай обургу Чуй өрүскэ меркиттары төгүрүйэн баран, ким да ордумуор диэри кыргыбыт. Арай Тохтоо кыра уола Куду, хайдах да кыайан таба туттарбакка ордубут диэн буолбут. Чингисхан наһаа элбэхтэ сэриилэспит буолан, меркиттары барыларын бүүс бүтүннүү кыргын диэн суостаах уураах таһаарбыт. Рашид-ад-дин суруйарынан, ол кэмнэ бэрт аҕыйах киһи ордубут да буоллаҕына, ийэтин иһигэр сылдьара үһү.
Меркиттар сорохторо уйгурдар сирдэригэр ордубут. Меркиттар уйгуурдары биир түүр норуоттар бары монголлары утары туруоҕун диэн илдьит ыыппыттар, ону Чыҥыс хаантан өлөрдүү куттанан, меркиттар посолларын уйгур идикута өлөртөрбүт. Мантан сылтаан, меркиттар тобохторун кытта уйгуур аармыйата сэриилэспит, уйгуур идикута Чыҥыс хааҥҥа барыларын өлөртөөтүм, кыайдым-хоттум диэн илдьит ыыппыт. Ол эрээри, аҕыйах кэм буолан баран, найманнары кытта кыраныыссаҕа меркиттар эмиэ монголлары кытта сэрии тэринэ сылдьалларын туһунан Чыҥыс хаан истибит. Бэрт түргэн үлүгэрдик, меркиттары утары сэриигэ эмиэ Субудай ыытыллыбыт. Джем өрүскэ тиийэн Кудуну кытта сэриилэһэн меркит бииһин кыайдым, барыларын имири эстим диэн, эмиэ суһал үөрүүлээх илдьити ыыппыт.
Ол эрээри Коду (Кудай) бухатыыр мүлчү туттаран Кыпчаак истиэбигэр (Казахстаҥҥа) куоппута биллэр. Рашид-ад-дин суруйарынан, тиһэх сэриигэ, олус аһары бэргэнник уонна сымсатык оҕунан ытарынан аатырбыт Культукан мэргэн кыргыһыыттан ойон тахсан, кыпчактарга куоппут. Кыпчактар маннай меркиттарга комолоһуох буолан эрэннэрбиттэр. Ол эрээри Джучи-хаан баһаам элбэх киһилээх сэриилээх Кыпчак истиэбин кыраныыссатыгар суоһаабытыгар, бас бэринэллэрин туһунан биллэрэ охсубуттар. Меркиттар эмиэ бэйэлэрэ эрэ Улуу аармыйаны утары туран хаалан хаалбыттар. Монгол икки тумэнэ (сYYрбэ тыһыынча) улуу полководецтар Субудай уонна Джебе салайааччылаах, меркиттары Кайлы уонна Кимач урэхтэргэ ситэн, улуу кыргыһыыга барыларын имири кыргыбыттар. Рашид-ад-дин суруйарынан, манна Тохтоо саамай кыра уола Культукан мэргэн билиэн ылыллыбыт. Чильгир уола Джучи Культукан монгол номоҕор киирбит бэргэн ытааччы буоларын истибит буолан, хайдах ытаргын көрдөр диэн көрдьөспүт. Онуоха кый-ыраах туруорбут сыалларын бастакы оҕунан таппыт, иккис оҕунан бэйэтин оҕун ортотунан хайа ытан кэбиспит. Джучи маны олус диэн сөрү-сөҕөн, аҕатыгар бу киһини өлөрдөххө хайдах да табыллыа суох, оннук икки атахтаахха үөскүү илик үтүө-мааны киһи диэн суһал илдьити ыыппыт. Онуоха Чингисхан меркит курдук куһаҕан омук бу күн сиригэр суох, наһаа элбэхтэ сэриилэспит, сорбун, киҥмин-хааммын алдьаппыт дьон, эмиэ куоттаҕына алдьархайы оҥоруоҕа, бас бэриннэрбит дойдуларбын, норуоттарбын төттөрү былдьаан ылыан сөп, онон хайдах да өлөрүллэҕинэ эрэ сатанар диэн буолбут. Онон Джучи уол манна эрэ, бэйэтэ уонна аҕата төрөөбүт кистэлэҥнэрин Культукантан истэн, быраатын тыыныгар турартан дьиксиммит буолуон сөп курдук. Ол эрэ кэнниттэн, Культукан өлөрүллүбүтэ диэн суруллар, кини бу күн сиригэр тиһэх меркит этэ диэн буолар. Ол эрээри, Тыгын аата били хоро төрдүгэр дылы буолан, туохха да кыаттарбатах дьонуй диэн күлэрэ эбитэ үһү диэн баар.
Ярославскай уобалас
Ярославскай уобалаhа эбэтэр Ярославль уобалаһа (Нууччалыы: Ярославская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Киин федеральнай уокуругар киирэр. 1936 сыл кулун тутар 11 күнүгэр төрүттэммитэ.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 271 672  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 35,15 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 81,9% (2013).
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 234,2 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 4,7% эбит, ол эбэтэр 32,8 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Ярославль уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 10 миэстэни ылан олорбут.
Түһүү
Түһүү (The Descent) — Англия биир улахан абааһылаах киинэтэ, улахан Сатурн куонкурска кыайбыта. Номинациятын аата "Саамай үчүгэй абааһылаах киинэ" диэн. Киинэ сир шаарын муннугар барытыгар көстөр, уопсайа 180 араас омук тылларынан бөрөбүөттэнэр.
Сүжэта
Киинэ АХШ дойдутугар уһуллар, Аппалачи хайаларыгар. Арай биирдэ ол хайаҕа эдэр чүөчэлэр экстрималлыы сырыттахтарына, биир кыыска идиэйэ тиийэн кэлэр. Идиэйэтэ диэн ким да сылдьыбатах пещератыгар киирэн ол пещераны үөрэтэн бэйэлэрин ааттарынан ааттыах буоллаллар. Ону кыыс эппэт. Подругаларыгар сымыйалаан Бөрн пещерата диэн сымыйалыыр, онтон Бөрн пещера АХШ дойдутугар киэҥник биллибит туризм сирэ. Ону ол пещераҕа илдьибэккэ ол биллибэп көстүбэт пещераҕа илдьэр. Киинэ сүрүн сүжэта онтон ыла саҕаланар.
Онтон бары бараллар. Ким да сылдьыбатах пещератыгар тиийэллэр. Онно биирдэ билэллэр, Бөрн пещерата буотах эбит диэн. Бары паникалыыллар. Кыратык бэйэ бэйэлэрин кытта охсуһаллар. Оннук сырыттахтарына биир кыыстара киһи курдук абааһыны көрөр. Онно улаханнык аахайбаттар, галлюциянация дииллэр (ол иннинэ - ол кыыс оҕото уонна эрэ аварияҕа өлөллөр).
Испаан тыла
Испаан тыла (español) эбэтэр кастил тыла (castellano) диэн Инд-Эуропа тыла, Роман бөлөҕүгэр киирэр. Испанияттан төрүттээх. XV-XIX үү. Африкаҕа, Хотугу уонна Соҕуруу Америкаҕа уонна Азияҕа тарҕаммыта. Билигин испаан тыла 500-600 мөл. киhи төрөөбүт тыла буолар.
Авксентьева Сардаана Владимировна
Сардаана Владимировна Авксентьева (02.07.1970) – Дьокуускай куорат баһылыга, Арассыыйа политига, түмсүү уонна судаарыстыба үлэһитэ.
Сардаана Владимировна Авксентьева Саха сиригэр Чурапчы улууһугар от ыйын 2 күнүгэр 1970 сыллаахха төрөөбүтэ. Историяны уонна юриспруденцияны тэҥинэн үөрэтэр хайысхалаах Саха судаарыстыбаннай университетыгар «История учуутала» идэҕэ үөрэнэн 1993 сыллаахха бүтэрбитэ. 1998 сыллаахха судаарыстыбаннай сулууспа Дальневосточнай академиятын «Судаарыстыбанан салайыы» салаатын бүтэрбитэ. .
Олоҕун олуктара
1993-1996 сылларга эдэр ыччат, спорт, эт-хаан сайдыытын, физическэй култуура дьыалаларыгар Дьокуускайдааҕы дьаһалта тэрилтэтигэр специалиһинэн үлэлээбитэ. 1996 сыллаахха эдэр ыччат, туризм, Саха сиринээҕи спорт, эт-хаан сайдыытын, физическэй култуура Республика норуотун хаһаайыстыбатын тустаах салаатын үрдүкү учреждениетыгар сүрүн специалиһинэн, начальнигынан үлэлииргэ көспүтэ. 1998 сылтан саҕалаан 2000 сылга диэри «Саха» Национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэ хампаанньаҕа каадарабай түмсүү начальнигынан үлэлээбитэ.
2000 сылга Сардаана Владимировна Арассыыйа Судаарыстыбаннай Думатын депутатын Виталий Николаевич Басыгысов көмөлөһөөччүтүнэн ылыллыбыта. 2004-2007 сылларга ОАО «Туймаада Даймонд» компанияҕа генеральнай директор солбуйааччытынан, онтон 2007-2012 сылларга Дьокуускай куорат баһылыгын солбуйааччытынан үлэлээбитэ. 2012 сылга Дьокуускайдааҕы аэропорт «Аэроторгсервис» оҥорон таһаарар коммерческай комплекс директора буолбута. .
2018 сыллаахха балаҕан ыйыгар Дьокуускай куорат баһылыгын талыы быыбарыгар элбэх куолаһы ылан кыайбыта. Сардаана Владимировна хайа даҕаны партийнай түмсүүгэ киирбэт. Быыбарга «Единай Россия» партия претендентын (31,70%), 39,98% куолаһы ылан кыайыылаах тахсыбыта. .
Баһылык үлэтин саҕалаан бастакы ыйдарга Сардаана Владимировна судаарыстыба бюджетын харчытын сиэбит сыаналаах джип массыыналары атыыга туруорбута, уулуссаларга олбуору көрөр, ыраастыыр үлэһиттэри баар оҥорбута, суолу оҥоруу мөлтөх үлэни туппатаҕа уо.д.а. Билигин Дьокуускай куорат баһылыгынан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар.
Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ
Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ диэн эр дьон тулуурдаах, дьулуурдаах, өһөс буолууга үөрэнэр үөрэхтэрэ ааттанар.
Улуу Тойон таҥара сахаларга былыр-былыргыттан баар, урукку, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ куруук туттуллара. Бу таҥараны сэбиэскэй былаас сымнаҕас олоҕор олорон уонна оҕолору барыларын төрүөхтэриттэн ыла үчүгэй эрэ буолаллар диэн сымыйа этиилэрин итэҕэйэн умнан, хаалларан сылдьаллар. Билигин эдэр ыччаттарбыт аҥардастыы атаахтыы, маанылана улааталларыттан бэрээдэктэрэ мөлтөҕө быһаччы тутулуктаах.
Оҕо өйө-санаата туруктаахтык сайдыытыгар, сыыһа-халты туттубат киһи буола улаатарыгар кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт кэмигэр үөскүүр ийэ кута ылар оруола улахан. (1,83).
Билигин үөрэх-билии, өй-санаа сайдыбытынан таҥара үөрэҕин былыргылар курдук быһалыы, хантан эрэ халлаантан кэлэрин курдук ылыммакка эрэ, оҕо кыра эрдэҕиттэн өйө-санаата сайдыытыгар, куттара үөскээһинигэр уонна аныгы үөрэх көрдөбүлүгэр сөп түбэһиннэриллэр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ өй-санаа икки аҥы арахсыытын олоххо таба туһанарынан аныгы демократия үөрэҕин тутуһар дьон өйдөрүгэр-санааларыгар ордук сөп түбэһэр.
Дьон өйө-санаата сайдыыта хаһан да тэҥнэһэр кыахтара суох. Сорохтор, ордук кыргыттар, дьахталлар хаһан баҕарар сэрэнэр, харыстанар санаалара элбэх, аһара туттуулары, аһара барыылары оҥороллоро аҕыйах, онтон уолаттар, эр дьон үгүстэрэ тоҕо-хайа түһэр, саҥаны, билбэттэрин айа, айыыны оҥоро сатыыр, инники иһэр санаалара быдан баһыйар.
Өй-санаа икки аҥы арахсыытын «Киһи быһыылаах киһи дьон сыыһаларыттан көрөн, онтон атыттар бэйэлэрин сыыһаларыттан эрэйдэнэн үөрэнэллэр» диэн этии быһаарар. Бу этии киһи оҥорор быһыыларын олус сэрэхтээхтик, туох содул үөскээн тахсыан сөбүн эрдэттэн быһааран билэн баран оҥордоҕуна, таба, үчүгэй, туһалаах быһыы үөскүүрүн, онтон тиэтэйэн, саарайан, ситэ толкуйдаабакка, быһаарбакка эрэ оҥоруллубут быһыыттан, ордук саҥаны, айыыны оҥоро сатааһынтан табыллыбатах эбэтэр куһаҕан быһыылар үөскүүллэрэ элбэҕин уонна олортон киһи бэйэтэ эрэйдэнэрин биллэрэр.
Үөрэнии ити икки араас көрүҥнэрэ киһи өйүгэр-санаатыгар иҥиилэрэ тус-туспалар:
1. Киһи ааҕан, көрөн билбитэ, истибитэ төһө түргэний даҕаны умнуллара эмиэ соннук түргэн. Итинник үөрэнии элбэхтэ хос-хос хатылаатахха эрэ иҥэринэн олус уһун кэми ылар.
2. Сыыһа-халты туттунууттан эт-сиин ыарыыланнаҕына киһи хаһан да умнубат гына үөрэнэр, сэрэнэр буолара соҕотохто күүһүрэр. Киһи айылҕаттан бэриллэр этин-сиинин харыстанар күүһэ хаһан баҕарар дьайа сылдьарыттан, бу үөрэх букатын да умнуллубат гына иҥэр.
Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин билиммэт, туоратар кэмигэр уһуннук олорон киһи өйө-санаата сайдыытын табатык өйдөөбөт буола сылдьалларыттан Улуу Тойон таҥараны умнан, хааллара сатыыллар. Киһи өйө-санаата сайдыыта былыргытыттан кыратык даҕаны уларыйар кыаҕа суоҕунан уонна сэбиэскэй, сымнаҕас, бэлэмҥэ үөрэппит олоҕо аны бүппүтүнэн, умнуллубут Улуу Тойон таҥара үөрэҕин оннугар түһэрдэхтэринэ эрэ, эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруктаахтык сайдыытын үөскэтэн саха дьоно бэрээдэктээх, сыыһа-халты, аһара туттубат, элбэх ахсааннаах, үлэни-хамнаһы кыайар кыахтаналларын ситиһэллэр.
Киһи ханнык баҕарар үөрэҕи ылынара, өйө-санаата сайдыытын тутулуктара икки өрүттээҕинэн таҥаралар иккиэ буоллахтарына эрэ өй-санаа туруктаахтык, биир тэҥник сайдар кыахтанар. Киһи бэйэтэ үтүктэн, батыһан өйүн-санаатын сайыннаран үөрэнэр таҥарата Үрүҥ Аар Тойон таҥара буоллаҕына, дьону-норуоту кэһэтэн, ыараханы, ыарыыны биллэрэн, этин-сиинин сатаан хамсатарыгар үөрэтэр таҥара аата – Улуу Тойон таҥара диэн ааттанар уонна сахаларга былыр-былыргыттан баар, өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэн сылдьар. Киһи бэйэтин сыыһаларыттан, сыыһа туттубутуттан кэһэйэн, бу сыыһа эбит диэн билинэн, ол сыыһатын көннөрөн, тупсаран үөрэнэрэ Улуу Тойон таҥара үөрэҕэр киирсэр. Бэйэ оҥорбут сыыһаларын билинии хаһан баҕарар ыарахан, эрэйдээх. Сыыһа-халты тутуннахха, сыыһа хамсаннахха эт-сиин ночоотурар, ыарыыланар кэмэ кэлэрэ, бу кэһэтэр, сыыһа-халты туттунуу куһаҕанын биллэрэр таҥара үөскээһинигэр тириэрдибит. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ дьону сыыһа-халты хамсаныылартан, аһара туттунуулартан харыстыыр, көмүскүүр аналлаах. Киһи бэйэтин сыыһа-халты туттунуутуттан ордук элбэхтик куһаҕан быһыыны үөскэтэрин, үчүгэй да быһыыны сыыһа оҥордоҕуна, куһаҕаҥҥа кубулуйарыттан сэрэтии, оҥорор быһыылары туһалаахтарын уонна туһата суохтарын билэн хааччахтааһын буолар. Аһара туттунуу, аһара барыы куһаҕанын арыгы иһиититтэн булан ыларбыт ордук тиийимтиэ уонна өйдөнүмтүө. Арыгыны кэмнээн, мээрэйин билэн иһэр киһи куһаҕан киһи буолбатах, үчүгэй, бэйэтин баҕатын кыана туттунар, тулуурдаах, киһи эрэнэр киһитэ, онтон аһара элбэҕи иһэр, итирэр киһи өйө-санаата туруга суох, чахчы куһаҕан киһи буолар.