cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аймак
Аныгы кэм
Билиҥҥи Монголия судаарыстыбата 21 аймакка арахсар. Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтин иһигэр баара Ис Монголия автономнай оройуона 3 аймактаах (盟; мэн). Арассыыйа Федерациятын сорох субъектарыгар муниципальнай тэриллиилэр оройуоннары бэйэлэрин судаарыстыбаннай тылларынан "амактар" диэн ааттыыллар: Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр алтаай тылынан (соҕурууҥҥу алтаайдыы аймак ). Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр бүрээт тылынан (бур. аймаг). Мордовия Өрөспүүбүлүкэтигэр мокшан тылыгар (мокш. аймак). Хакаас Өрөспүүбүлүкэтигэр хакаас тылыгар (аймах). 2011 сылтан ыла Кыргыстааҥҥа айылный аймак — өрөспүүбүлүкэ административнай уонна территорияльнай арахсыытын үһүс таһымнаах сүрүн административнай уонна территориальнай еденицата.
Ашер
Ашер (אָשֵׁר‏‎) диэн Дьаакып уонна Зилпа кыра уоллара. Ашер бииһин төрүттээччитэ. Түөрт уоллааҕа - Имна, Ишва, Ишви, Берия. Серах диэн кыыстааҕа. Ойоҕун аата биллибэт.
Луидор
Луидо́р (louis d'or — кыһыл көмүс луи) — XVII—XVIII үйэлэргэ быһылла сылдьыбыт Франция кыһыл көмүс маньыата.
Аан бастаан Людовик XIII ыраахтааҕы саҕана, 1640 с., тахсыбыта. Төрүтүнэн Испания дублона эбит, Францияҕа кинилэри пистоль диэн ааттыыр эбиттэр. Өр кэмҥэ пистоль да, луидор биир синоним эбиттэр. Луидор кыһыл көмүс 917 пробатыттан быһыллар эбит, ыйааһына 6,751 г., диаметра — 26 мм. Ону таһынан луидор аҥаара, 2, 4, 8 уонна 10 луидор баар эбит. XVIII үйэ саҕаланыытыгар луидор ыйааһына 8,158 г дылы улааппыт; кэлин ыйааһына уонна диаметра хаста даҕаны уларыйа сылдьыбыттар. Муҥутаан 9,79 г. дылы ыарыы сылдьыбыт.
Хоһоон
Хоһоон диэн - лирическэй айымньы. Хоһоон биир бэлиэ уратытынан ритм уонна рифма буолар. Ритмнаах уонна рифмалаах хоьоон уксугэр ырыа буолар.
Фактория
Факто́рия (эргиэн киинэ) — тас омуктар атын дойду иһигэр эргинэллэригэр анаан тэрийбит кииннэрэ.
Дойду иһигэр кытыы сирдэргэ эргинэргэ диэн анаан тэриллибит эргиэн кииннэрэ эмиэ фактория диэн ааттаналлара. Факторияҕа үксүн күндү түүлээҕи аска-үөлгэ, таҥаска-сапка, туттар сэпкэ-сэбиргэлгэ атастаһаллара.
Сэбиэскэй кэмҥэ күндү түүлээҕи тутар, соҕотуопкалыыр, булчуттары булт тэрилинэн хааччыйар кииннэр арыллыбыттара.
Гад
Гад (גָּד‎) диэн Дьаакып уонна Зилпа улахан уоллара. Гад бииһин төрүттээччитэ. Сэттэ уоллааҕа - Зифион, Хагги, Шуни, Эзбон, Эри, Ароди, Арели. Ойоҕун аата биллибэт.
Тай тыла
Таай тыла - (тай. ภาษาไทย /pʰa:sa:tʰɑj/, пхаса-тхай) Таилаан сурун тыла. Санарар киьи ахсаана - 60 млн. Лаос тылын кытта ейденумтуелэр.
Virgin Atlantic
Virgin Atlantic 51% акциата Virgin Group уонна 45% акциата Singapore Airlines бас билиитигэр киирэр. Өссө 4% көҥүл эргийэр, олор ахсааннарыгар 5000 кэриҥэ акция саха дьоно Тинькофф Инвестиции нөҥүө бас билэр.
Synchrony Financial
Synchrony Financial - АХШ бөдөҥ чааһынай харчы үп тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 2022 сыллаахха Америкаҕа, Канаадаҕа, Пуэрто Рикоҕа 45% кредитнай карта этикеткаларын оҥорор эбит.
Synchrony Bank диэн иһинээҕи тэрилтэ нөҥүө үлэлиир сүрүннээн.
Артыал
Артыал (элб. суолт.) —
2) Үлэ сорох көрүҥнэригэр (ордук күүс үлэтигэр) уопсай дохуоттаах уонна эппиэттээх буолар гына, бииргэ үлэлээһиҥҥэ дьоннор холбоһуулара. Тыал, буурҕа оонньуур, хаар саба тибэр хотугу дойдуга балыксыт артыалыгар атын сиртэн киһи кэлэрэ - сүрдээх улахан сонун. Т. Сметанин.
Стартап
Стартап, өйдөбүл, сүрүннээн саҥа айыллыбыт тэрилтэлэри ааттыыллар. История көрдөрөрүнэн стартаптар түргэнник тахсыахтарын сөп, холобура биллэр стартаптар Tesla, Xiaomi, MyTona.
Владивосток кэмэ
Владивосток кэм зоната (VLAT) диэн олохтоох кэм, UTC-тан +10 чаас (UTC+10) уонна +7 чаас Москва кэмиттэн (MSK+7) уратылаах. Бу кэминэн Хабаровскай кыраай, Приморскай кыраайа уонна Саха сирин хотугулуу-илин өттүгэр олороллор.
Fntastic
Fntastic (ФнТастик, Эв Эн Тастик, сүрүннээн Фантастик), Саха Сирэ биир түргэнник сайда турар тэрилтэтэ, стартап, видео оонньуулары оҥорор тэрилтэ уонна араас программалары.
Салалтата — Дьокуускай.
Сүрүн бырайыактара - АХШ, Канаадаҕа, Арассыыйаҕа.
Төрүттэммит сыла 2015.
Туруга
Сүрүн сирэйэ https://www.fntastic.com/
Fntastic
Тун пайрам
Тун пайрам (нууч. бастакы айран бырааһынньыга) — хакаас омугун сайыҥҥы, сүөһү мэччирэҥин кэминээҕи, төрүт бырааһынньыга.
Официальнай ыстаатыһы 1980 сыллаахха ылбыта.
Устуоруйата
Былыр Хакасия истиэптээх түөлбэлэригэр ыытыллара. Ыам ыйын бүүтүүтэ, бэс ыйын саҥатыгар сүөһү кыстыктан сайылыкка тахсыбытын кэннэ, бастакы айран бырааһынньыга тэриллэрэ. Кыһыны этэҥҥэ туораабыт сүөһү күөххэ үктэнэн, бастакы үүт ас баар буолара. Тун пайрам (туруору тылбаастаатахха — «бастакы, бастакы төрүөх бырааһынньыга») сүөһүнү, сүөһүгэ сүгүрүйүүнү кытта ыкса ситимнээх -- төрүт буолбут олох, үгэс быһыытынан.
Тун Пайрамҥа анаан эрдэттэн үрүҥ аһы астыыллара, бастакы айраны иитэллэрэ, саҥа таҥа сап тигэллэрэ. Айрантан бастакы арыгыны (арака) сүүрдэллэрэ. Уонна биир болдьоммут күн чугастыы сытар хас даҕаны аалтан истиэпкэ эбэтэр хайа үрдүгэр мусталлара. Онно чэчир анньаллара, ытык сылгытыгар (хакаастыы -- изых) сэргэ туруораллара уонна уот оттоллоро. Онтон биир эмэ ытык кырдьаҕастара кэлбит дьону күнү бата тоҕус төгүл (кунгер) эргийэ эргийэ, уоту, чэчирдэри, сылгыны айранынан айах тутара, күнтэн, сиртэн уйгуну быйаҥы, төрүөҕү көрдөһөрө. Бастакы айран уонна бастакы арака эмтээх диэн ааттыыллара. Кинини иһэ туран сиргэ тоҕор аньыырҕанара. Үгэс быһыытынан, аан бастаан оҥоһуллубут үрүҥ ас барыта сиэниллиэхтээҕэ, сарсыҥҥыга ордуо суохтааҕа.
Сиэр туом толоруллан бүттэҕинэ, күрэхтэһии арааөа тэриллэрэ -- ат сүүрдүүтэ, оҕунан ытыы, төрүт тустуу (курес).
Сөргүтүллүү
мини|Тун пайрам. Курес. 2011 с. Сэбиэскэй былаас атаҕар туруутун саҕана бу бырааһынньыгы былыргы олох хаалынньаҥа, религиознай бырааһынньык диэн былаастар боппуттара. Тун Пайрам 1980 сыллаахха, Хакаас автономнай өрөспүүбүлүкэтин тэриллиитин 50 сылыгар, биирдэ сөргүррүттэрэ. Көҕүлээччилэр суруналыыс Юрий Забелин, историк Виктор Бутанаев, этнограф Виктор Кривоногов, худуоһунньук Александр Котожеков, тыйаатыр диэйэтэлэ Эльза Кокова, Хакасиятааҕы баартыйа судаарыстыба диэйэтэллэрэ (Владимир Штыгашев, Владислав Торосов, Елена Филатова) уо. д. а. Аан бастакы Тун Пайрам 1980 сыллаахха бэс ыйын 21 күнүгэр Аскиз оройуонугар Базин сыһыытыгар ыытыллыбыта. Кэлиҥҥи сылларга Тун Пайрам Хакасия Өрөспүүбүлүкэтин күнүгэр анаан, от ыйыгар, Саҕай сыһыытыгар ыытыллар.
Тэтэрээт
Тэтэрээт (τετράδιον - "илиис төрдүс чааhа", - "түөрт") — бэчээтинэй эбэтэр суругунан иһитиннэрии илдьэ сылдьааччы, икки гына туппут илиистэртэн ортотунан сабынан эбэтэр оскуобаларынан туттарыллыбыт. Оннук же тэтэрээтинэн ааттаныахтарын сөп сурукка анаммыт, килиэйдэммит эбэтэр боробулуоха спиралынан туттараллыбыт туспа илиистэр.
Демет Эвгар
Демет Эвгар (Demet Evgar; 1980 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биллиилээх артыыһа. Кини ордук уус уран уонна элбэх сиэрийэлээх киинэлэргэ оонньообутунан биллэр.
Демет Эвгар аан бастаан тыйаатыр артыыһын быһыытынан биллэн барбыта. Кини билигин даҕаны тыйаатырга элбэх оруолу оонньуур, биир бастыҥ артыыс буолар. Демет Эвгар «Pangar», «Hata Yapım Atölyesi» «Müşterek», «Multi Arts Production» курдук улахан уонна биллэр бырайыактарга үлэлэспитэ.
Эвгар 1980 сыллаахха Манис куоракка күн сирин көрбүтэ. Кини аҕатынан аймахтара Албанияттан төрүтээхтэр уустаахтар. Оттон ийэтинэн дьоно сэргэтэ Осман импиэрийэтин мусульманнарыттан тымыр сыдьаан тардаллар. Кини ийэтинэн аймахтара Греция Салоники куоратыттан төрүттээхтэр.
Демет Эвгар бииргэ төрөөбүт убайа Йигит Эвгар билигин киинэ уонна тыйаатыр режиссерунан үлэлиир, элбэх үлэлэрдээх.
Тэтэрээт
Остуоруйата
1920 сыллаахтарга Е. Фортунатова уонна Л. Шлегер супрематическай обулуоскалаах тэтэрээттэрэ тахсыбыттара. Билиҥҥи бириэмэҕэ библиографическай эриэккэс буолан тураллар.
Демет Эвгар
Фильмографията
Эвгар Демет «1 Кадын 1 Эркек» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэ 8 -с сезонуттан саҕалаан уһуллубун кэннэ аатыран, биллэн көстөн барыба. Ити аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт киинэ нууччалыы 2012 сыллаахха «Мужчина и Женщина» диэн аатынан тахсыбыта. Ити киинэ кэннэ Эвгар Демет ситиһиитин "Ватим сэнсин" диэн эмиэ элбэ сиэрийэлээх киинэҕэ Кара Фатма оруолун оонньоон бигэргэппитэ. Демет Эвгар бастыҥ үлэтинэн уонна оруолунан "Ты моя Родина" киинэ сэрийээлэ буолар. Киинэ тэлэбиисэр экраннарыгар 2018 сыллаахха көстүбүтэ.
Тэтэрээт
Сурукка аналлаах тэтэрээт
Сурукка аналлаах тэтэрээт илиистэрэ, быраабыланнан, килиэккэҕэ эбэтэр линейкаҕа бэлиэтэммит, полялаах уонна полята да суох. Саамай элбэхтэ студеннар уонна үөрэнээччилэр тутталлар. Стандартнай илиис ахсаана: 12, 18, 24, 36, 46, 48, 60, 80, 96. Элбэх илиистээх тэтэрээти (холобура 48) уопсай тэтэрээт диэн ааттыыллар. Блокноттар кээмэйдэрэ-А4, А5, А6, А7. Обложка, блок уонна подложка (задник) үгүстүк баар. Үксүгэр кумааҕы (250-300 г/м2) дэхси эбэтэр ньуурдаах, ол гынан баран дизайнер кумааҕыта уонна илии декорациятын туттуллуон сөп.
Демет Эвгар
Фильмографията
Билигин артыыс дьахтар «Авлу» диэн эмиэ элбэ сиэрийэлээх киинэҕэ уһуллар.
Тэтэрээт
Бэчээттэммит тэтэрээттэр
Полиграфияҕа туттуллар тэтэрээттэр, арааhынайдык сфальцовкалыахтарын сөп уонна арааhынай ахсааннаах илиистээх буолахтарын сөп, кынан баран быдан элбэхтэ оҥороллор 16 илиистээх уонна 32 илиистээх тэтэрээттэри перпендикулярной фальцовка ньыматынан. Сороҕор бутэhиги ылаллар, бэйэ-бэйэлэригэр уура-уура ики 16 илиистээх тэтэрээттэри. Ити "паразитнай" мыччыстыы тэтээрэт корешогар буолбатын курдук, төрдүс фальц оҥоруутугар. Атын ньыманнан биллэр перфорация бутэhик иннинээҕи (3) фальцы. Тэтэрээккэ баар илиистэри тигэллэр. Хас да илиис кинигэ булуогун оҥороллор.
Демет Эвгар
Фильмографията
1990 сыллаахха дьон дьүүлүгэр "Шоу Бейаза" элбэх сиэрийэлээх киинэ тахсыбыта. Онно Эвгар Демет бэйэтин бэйэтэ оонньуур.
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AD%D0%B2%D0%B3%D0%B0%D1%80
https://www.kinomania.ru/people/1390881
Моль күнэ
Моль күнэ — сорох химиктэр алтынньы 23 күнүгэр бэлиэтиир күннэрэ.
Биир мольга баар атом эбэтэр мөлүөкүлэ ахсаана (Авогадро чыыһылата) 6,02⋅10²³ тэҥ, онон онус ый 23-с күнүгэр сарсыарда алта чаас икки мүнүүтэттэн саҕалаан киэһэ алтаны икки ааһыар дылы бэлиэтэнэр. Бу күнү бэлиэтээһин химияҕа оскуола үөрэнээччилэрин болҕомтолорун тардаары тэриллибитэ.
Бэтлэһэм
Бэтлэһэм (Bethlehem, بيت لحم, בֵּית לֶחֶם) диэн Палестина хотото. Арҕаа кытыл сиригэр баар. Иерусалимтан 10 км соҕуруу баар. Бэтлэһэм улууһун киин хотото. Олохтоохторун ахсаана 25,000 кэриҥэ. Сүрүн омуга Палестина арабтара, үксэ мусулмааннар, аҕыйаҕа христианнар. Хото экономиката туризмтан улахан тутулуктаах. Ытык оруннарга сылдьаары атын дойдулартан турист бөҕө кэлэр. Чуолаан кыһын Ороһуоспа кэмэ чугаһаатаҕына туристар элбииллэр. Ордук биллиилээх ытык оруннар Исус төрөөбүт хаспаҕа уонна Рахил иинэ.
Бэтлэһэм аан маҥнайгытын б.э.и. 1350–1330 сылларга ахтыллар (Амарна суруктара). Ханаан омуктара олорбуттара. Бэтлэһэмҥа Давид төрөөбүтэ. Давид манна холбоһуктаах Ыһыраайыл хоруоллугун үһүс баһылыгынан сыбаныллыбыта. 132–136 сылларга Рим империята баһылааһынын утары Бар-Кохба өрө туруутугар Адриан император Бэтлэһэмы бүтүннүүтүн урусхаллаабыта. Кэлин Улуу Константин ийэтэ Елена хото сөргүтүүтүн саҕалаабыта. Константин ийэтин үлэтин салгыы кэҥэппитэ. 327 сылга Исуска анаммыт Төрөөһүн сыаркаба тутуллан бүппүтэ. 637 сылга Бэтлэһэмы арабтар баһылаабыттара. 1099 сылга Бэтлэһэмы Кириэстээхтэр баһылаабыттара. 1244 сылга Мөмүлүүктэр кириэстээхтэри кыайаннар Бэтлэһэмы ылбыттара. 1516-1517 сыллардааҕы Осман-Мөмүлүүк сэриитин түмүгүнэн Бэтлэһэмы Осман империята ылбыта. 1918 сылга Осман Империята Бастакы аан дойду сэриитигэр хотторон Бэтлэһэм Британия Империятын бас билиитигэр киирбитэ (Британия мандаттаах Палестина). 1948 сыллааҕы Араб-Исраил сэриитигэр Бэтлэһэмы Иордания ылбыта. 1967 сыллааҕы Араб-Исраил сэриитигэр Бэтлэһэмы Исраил ылбыта. 1993 сыллааҕы Осло сөбүлэҥинэн Бэтлэһэм Палестина Илин салалтатыгар бэриллибитэ.
Tokyo Skytree
Tokyo Skytree (дьоппуоннуу 東京スカイツリー) диэн Токио Сумида түөлбэтигэр баар биэрии талата. Үрдүгэ 634 м. Аан дойду бастыҥ үрдүк талата. Аан дойду үһүс үрдүк тутуу барымтата, Burj Khalifa уонна Merdeka 118 кэннилэриттэн. Тутуу үлэтэ 2008 сыл от ыйын 14 саҕаламмыта, 2012 сыл олунньу 29 бүппүтэ. Tokyo Skytree бас билээччитэ Tobu Railway.
Тала
Тала диэн үрдүк тутуу барымтата. Тала дьиэ тутуулартан уратыта диэн кини дьон олохсуйарыгар анала суох. Тала сүрүн туһата кини үрдүгэ буолар. Хала талатыттан харабыллар ырааҕы көрөллөр, кылбар тала уота байҕалга уста сылдьар аалларга кутталлаах таастары харгылары сырдатар, чаһылаах тала ыраахтан кэми көрдөрөр.
Попов Андрей Александрович (этнолог)
Андрей Александрович Попов (1902 сыл, Үгүлээт, Бүлүү уокуруга, Саха уобалаһа — 1960 сыл) - сэбиэскэй этнограф, этнолог, Сибииргэ ойууннааһыны үөрэппит киһи.
Биография
Саха уобалаһын Бүлүү уокуругар Үгүлээт сэлиэнньэтигэр тыа аҕабыытын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Саха тылын үчүгэйдик билэрэ. Дьокуускай 2 ступеннаах оскуолатын бүтэрэн баран төрөөбүт улууһугар учууталынан үлэлээбит (1922-1924).
Дулгааннарга уонна нганасааннарга ойууннааһы уонна олохторун-дьаһахтарын үөрэппитэ. Нганасааннар олохторунан олорбута.
1928-1960 сс. Сибиир уонна Хоту сир аҕыйах ахсааннаах норуоттарын этнографияларыгар 36 ыстатыйаны уонна кинигэни бэчээттэппитэ.
1930-с сылларга Таймыр арыытын олохтоохторугар чинчийиилэри ыыппыта. Кини информаннарын быыһыгар нганасаан ойууннара буоланнар, хас да автобиографияны суруйбута (бэйэтэ инньэ диэн ааттаабыта). Үс автобиографияҕа ойуун ыарыытын кэмигэр араас көрүүлэрэ, сиэр-туом, ким кимтэн төрүттээҕэ, сиэри-туому быһаарыы, космогонияҕа экскурстар уо. д. а. бааллар.
ССРС НА Этнографиятын институтун Сибиир сиэктэригэр билим үлэһитинэн үлэлээбитэ. 1940–52 сс. (сэрии сылларыгар тохтооһуннаах) ЛГУ-га дассыан быһыытынан сахалар уонна дулгааннар этнографияларыгар лиэксийэ аахпыта. Саха сиригэр хас да эспэдииссийэ кыттыылааҕа, саха уонна дулгаан уос номохторун хомуйбута. Дулгааннар уос номохторун бастакы классификациятын оҥорбута. Дулгаан омугуттан хомуйбут айымньылара бэчээккэ дулгаанныы тахсыбатахтара, сорҕото нууччалыы тахсыбыта.
Кылбар
Кылбар диэн сырдыгынан тыгар тала. Кылбар уота байҕалга устар аалларга бэлиэ көмө буолар. Кылбар аалларга кытыл сурааһынын, кутталлаах уу таастарын, чаардары, харгылары сырдатар, хаабаҥҥа киирэр суолу ыйан биэрэр.
Аан дойдутааҕы нуучча сэбиэтэ
Аан дойдутааҕы нуучча сэбиэтэ ) (International Russian Council (IRC)) — арассыыйа-турок аан дойдутааҕы фондата, Россия төрүт норуоттарын самоидентациялааһын проблемаларын үөрэтэр.
Миссия уонна задача
Аан дойдутааҕы нуучча Сэбиэтин үлэтин сүрүн сыала-национальнай төрүт культураны өйөөһүн уонна Россия сиригэр- уотугар баар норуоттар убаастабыллаах уонна гармоничнай олорууларыгар усулуобуйаны тэрийии. Аан дойдутааҕы нуучча сүбэтин соруктарын быыһыгар – национальнай кыһалҕалары билиилэрин- көрүүлэрин кэҥэтии уонна кинилэри быһаарыы суолларын көрдөөһүн, сепаратизмы сэрэтии, этническэй бэлиэлэринэн дискриминацияны тохтотуу.
Деятельность
«Аан дойдутааҕы нуучча Сэбиэтин» историята 2012 сыллаахха Санкт- Петербург куоракка саҕаламмыта. Члены сетевой группы из числа ученых и общественных активистов создали дискуссионный клуб, который стал предшественником Международного русского совета.
2020 сыллаахха Стамбулга официальнайдык регистрацияламмыта.
Аан дойдутааҕы нуучча Сэбиэтин үлэтин сүрүн хайысхалара: Аан дойдутааҕы нуучча Советын олоххо киллэриллэр уонна былааннанар саамай суолталаах дьаһаллар: Аан дойдутааҕы нуучча сэбиэтэ Европа Конституционнай бырааптарын уонна бырааптарын, «аһаҕас общество» фонданы, аан дойдутааҕы «культурнай муоста» фонданы, киин Азия чинчийэр институтун, норуоттар икки ардыларынааҕы культурнай сыһыаннаһыылары үөрэтэр- чинчийэр аан дойдутааҕы киин, общество уо. д. А.
Ссылкалар
Тэрилтэ сайта
Айран
Айра́н — турахха эбэтэр катыкка оҥоһуллубут үрүҥ ас, түүр, хотугу кавказ, соҕуруу кавказ, балкан норуоттарыгар баар кефир бииһин ууһа.
Атын атын омуктарга уонна атын атын тылларга айран араастык, тус туспа ааттанар, оҥоһуутун тенхологията эмиэ кыратык араастаһар. Ол гынан баран, кинини, сүрүннээн, аһыйбыт үүт бактерияларыттан оҥороллор. Аны туран, биир сиргэ олорор, көһө сылдьыбат норуоттар айрана убаҕас, утаҕы ханнарар буоллаҕына, көс олохтоох омуктар киэнэ сүөгэйгэ майгынныыр хойуу буолар. Тоҕо диэтэххэ, хойуу аһылык айаҥҥа илдьэ сылдьарга быдан табыгастаах. Ол эрээри, көс олотхоох омуктар айраны сиэхтэрин иһиэхтэрин иннинэ уунан, үүтүнэн эбэтэр кымыһынан убаталлар (көс олотхоох омуктар убатыбыллыбыт айраны суусаб, чалап, шалап дииллэр). Сыатын састааба араас буолуон сөп.
Састааба уонна микробиологията
Айраны (төрүт, саамай былыргы көрүҥүн) ынах үүтүгэр ууну уонна тууһу эбэн оҥороллор. Ардыгар ынах үүтүн оннугар коза эбэтэр бараан (хой) үүтүн туһаналлар. "Болгар палочкатын" сакыбааскатыттан уонна Streptococcus thermophilus оҥоһуллар. Айан сүрүннээн 94 %-на уу, 1,2—1,5 %-на сыа, 1,7 % белок уонна 0,75 % үүт кислотата буолар. Болгар айрана ордук аһыы буолар, 1,16 %-ҥа тиийэ. Аан бастакы сакыбааска быһыытынан онно ньирэй сычугун туһаналлар. Ол инниттэн сычугу тууһууллар уонна хатараллар. Айраны оҥордоххо, ол тобоҕунан эмиэ бэлэм аһытыы оҥоруохха сөп буолар. Айран — аҕыйах колорийдаах утах, кини колорийнаһа 100 грамҥа 25-тэн 60 килокалорийга диэри халбаҥныыр, сыатыттан көрөн.
Олохтоох омуктар айраннара
Бу айран оҥоһуллуутун биир сүрүн уратыта диэн, катыгы кытта оргуйбут тымныы ууну эбэтэр муустаах (муус кыырпахтарын кытта) минирельнай ууну кытта буккуйаллар. Онтон саамай үчүгэйэ уута 1/3, оттон мууһа 1/10 арыый кыра буоллаҕына табыллар.
Көс омуктар айраннара
мини|250x250пкс|Суол кытыытыгар араны атыылыыр точка. [[Азербайдьан|Азербайджан]] Айраны үүтү аһытан, ону аһытыыны кытта тирии бурдюкка уган акка мэҥэһиннэрэн оҥороллор. Аныгы кэмҥэ үүккэ аһытыыны кутан баран, сылаас сиргэ туруоран хоннороллор. Аччыктаабыты аһардарга хойуу айраны сииллэр. Оттон утаппыты аһардарга, айраны ууну, үүтү кытта холбуу убатан иһэллэр.
Бырамыысыланнай оҥоруу
альт=|мини|250x250пкс|Аныгы айран Айраны аан бастаан бырамыысыланнай таүымнаахтык ааспыт үйэ 70-с сылларыгар Ставрополь кыраайыгар, Узбекистаҥҥа уонна Азербайджаҥҥа оҥорбуттара.
Ноҕай
Төрдө
Ноҕай быһа холоон 1235 уонна 1240 сыллар икки ардыларыгар төрөөбүтэ. Кини Татар (Тутар) уола, Дьүчи сэттис уолун Бувал (Тевал) сиэнэ этэ. Н. И. Веселовский диэн чинчийээччи саныырынан Дьүчи бастакы биэс уола эрэ сокуоннай этилэр, ол иһин Ноҕай хаан буолар кыаҕа суох этэ, ол эрээри маны туоһулуур информация былыргы кинигэлэргэ суох.
Былааска кэлиитэ
Ноҕай аан маҥнай Дьүчи уонна Хулагы сыдьааннарын сэриилэрин кэмигэр ахтыллар. Кини 1262 сыл атырдьах ыйыгар 30-тыһыынча сэрииһиттэрдээх Ширваҥҥа сэриинэн барбыта уонна икки ый буолан баран Хулагу сыдьааннарын сэриитин үлтүрүппүтэ.
1265 сыл от ыйыгар Ноҕай Алтан Ордуу сэриитин салайан Соҕуруу Кавказка сэриинэн барбыта, ол эрээри от ыйын 19 күнүгэр Хулагу сыдьааннарын сэриитигэр хотторбута.
Улуус баһылыга
Ноҕай Алтан Ордууттан арахсан быһа холоон 1270 сыллаахха Хара муораттан хоту диэки сытар сирдэргэ көспүтэ. Ол сиртэн Ноҕай Болгарияҕа уонна Византияҕа сэрииһиттэри ыытан бу дойдуларга улахан кутталы үөскэппитэ. Ол иһин 1273 сыллаахха Византия ыраахтааҕыта Ахсыс Михаил бэйэтин кыыһы Евфросинияны Ноҕайга ойох биэрбитэ. Ону таһынан Ноҕай болгар кинээстэрин талыыларыгар дьайар этэ уонна бүтүн Болгарияны баһылыы сатаабыта.
1291 сыллаахха Ноҕай Алтан Ордуу хаанына Тохтаны талбыта.
DALL-E
DALL-E - нейрон ситимэ оҥоһуу интеллект киэнэ, OpenAI тэрилтэ айыньыта, Microsoft тэрилтэ финансирования өйөөһүнүнэн тахсыбыт нейрон ситимэ буолар. 2018 сыллаахха програмнай кода суруллубута, 2022 сыллаахха Аан Дойдуга тахсыбыта.
Черноградскай Иван Петрович
Черноградскай Иван Петрович — учуонай-бактериолог, Саха Сиригэр бактериологическай сулууспаны төрүттээччи.
Олоҕун олуктара
1935 сыллаахха кулун тутар 11 күнүгэр Уус Алдан улууһун Эһэлээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Midjourney
Midjourney - Калифорния штатын бүджетыттан үбүлэммит нейроннай ситим оҥоһуу интелект биир көрүҥэ буолар. Билиҥҥи кэмҥэ биир активно сайда турар нейрон ситимэ буолар.
Discord бигэ нөҥүө сүрүннээн үлэлиир бот быһыытынан.
Пи чыыһыла күнэ
π чыыһыла күнэ — математиканы сөбүлээччилэр кулун тутар 14 күнүгэр 1:59:26 бэлиэтиир күннэрэ. Пи чыыһыла — математика константаларыттан биирдэстэрэ.
Ларри Шоу (Larry Shaw) диэн Сан-Францискоҕа олорор математик 1987 сыллаахха толкуйдаабыт. Кини АХШ-ка туттуллар ыйы/күнү суруйар үгэһинэн кулун тутар 14 күнэ — 3/14 — уонна 1:59:26 кэм π чыыһыла бастакы разрядтарын кытта сөп түбэһэрин бэлиэтии көрбүт = 3,1415926… Үксүн күнүс 1:59:26 бэлиэтииллэр (12-чаастаах циферблатынан), ол эрээри 24-чаастаах чаһыны билинээччилэр ити кэми 13 чаас 59 мүнүүтэ дииллэр, онон түүн бэлиэтииллэр.
Бу күн π уонна кини киһи аймахха суолтатын туһунан тыл этэллэр, π-тэ суох аан дойдуну уруһуйдууллар, «Pi pie» бөрүөк сииллэр («пи» буукуба эбэтэр бастакы сыыппаралара ойуулаах), «пи»-ттэн саҕаланар утахтары иһэллэр, «пи»-ттэн саҕаланар оонньуулары оонньууллар, головоломкалары уонна таабырыннары суоттууллар, пи-ни кытта ситимнээх малы-салы тула үкүүлүүллэр, хоробуоттууллар.
Дьиктитэ диэн бу күн Альберт Эйнштейн төрөөбүт, ону таһынан Стивен Хокинг өлбүт.
Сорохтор π күнүн — от ыйын 22 күнүгэр бэлиэтииллэр (22/7).
Габышева Феодосия Васильевна
Габышева Феодосия Васильевна — Ил Түмэн наукаҕа, үөрэххэ, култуураҕа, иһитиннэрэр-биллэрэр сириэстибэлэргэ уонна түмэт тэрилтэлэр дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэстээтэлэ, Ил Түмэн дьокутаата, СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччы (2010-2014), СӨ үөрэҕин миниистирэ (2003-2010, 2014-2016).
Олоҕун олуктара
Саха АССР Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр 1953 сэтинньи 11 күнүгэр төрөөбүтэ.
08.1981-07.1991 – РСФСР Төрүт оскуолалар институттарын Саха сиринээҕи филиалын научнай үлэһитэ;
Тинибэк
мини|"Лицевой свод" диэн ааттаах нуучча былыргы кинигэтигэр Тинибэк мэтириэтэ Тинибэк (өссө Динибек да дииэллэр; сыллаахха өлбүтэ) — 1341 сылтан 1342 сыллаахха диэри Алтан Ордуу хаана. Узбек-хаан улахан уола (дьиҥэ иккис уола, ол эрээри Узбек-хаан бастакы уола Тимурбэк 1330 сыллаахха өлөн хаалбыта).
Тинибэк аҕатын Узбек-хааны кытта соҕуруу Кавказка сэриинэн бара сылдьыбыта. 1341 сыллаахха Узбек хаан өлбүтүгэр киин куоракка Дьанибэк былааска кэлбитэ. Тайдула Дьанибэк хаан буоларын өйөөбүтэ. Ол да буоллар Алтан Ордуу тойотторо сокуону кэспэккэ Хорезмҥа баар Узбек хаан улахан уолун Тинибэги хаанынан талбыттара. Тинибэк Хорезмтан Сарайга айанныыр кэмигэр Дьанибэк Узбек хаан атын уолун Хызырбэги өлөрөн кэбиспит. Дьанибэктээх Тайдула Тинибэк Хызырбэк өлбүтүн мээнэ хаалларбатын өйдөөн бэйэлэрин өйөөччүлэрин хомуйан саҕалаабыттара. 1342 сыллаахха Тинибэк өлбүтүгэр саҥа хаан Дьанибэк буолбута. Тайдула Дьанибэги өйөөбүт буолан Тула куораты бас билиигэ ылбыта, ол аата кини баскактара Тула дьонуттан төлөбүр хомуйар буолбуттара. хаҥас|мини|Тинибэк өлүүтэ уонна Дьанибэк хаан буолуута. Нуучча былыргы кинигэтиттэн Кутб диэн ааттаах Алтан Ордуу хоһоонньута Тинибэккэ уонна кини ойоҕор анаан перс тыллаах аатырбыт хоһоонньут Низами "Хосроу уонна Ширин" диэн айымньытын перс тылыттан түүр тылыгар тылбаастаабыта.
OpenAI
OpenAI - Калифорния штатыгар баар үрдүк технология тэрилтэтэ, стартап. оҥоһуу интеллект айар уонна сайыннарар, тупсарар тэрилтэ. Аан Дойдуга нейрон ситимин сайыннарарга лидер. Илон Маск тэрилтэни төрүттээбит дьон ахсааныгар киирэр.
Сыромятников Николай Егорович
Сыромятников Николай Егорович.
Televisa
thumbnail Televisa диэн Мексика телекомпанията. 1973 сыллаахха Эмилио Аскарага Видаурета тэрийбитэ.
Егоров Иван Яковлевич
Иван Яковлевич Егоров — Председатель государственного Комитета РС (Я) по санитарно-эпидемиологическому надзору.
Родился 24 сентября 1939 года во втором Баягантайском наслеге Усть-алданского улуса РС (Я).
В 1967 году окончил Иркутский государственный медицинский институт по специальности - санитарный врач.
Гюзей Гюлистан
Гюлистан Гюзей (Gülistan Güzey, төрөөбүтүгэр бэриллибит аата Гюлистан Джемали Дениз Gülistan Cemali Deniz, 1927 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр төрөөбүт — 1987 сыллахха кулун тутар 6 күнүгэр өлбүт, Турция) — турок омугун биллиилээх артыыһа
.
Биографията
1927 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Стамбул куоракка төрөөбүт.
1942 сылтаахтан Стамбуллааөы куорат тыйаатырыгар оонньоон саҕалаабыта. Быһа холоон ити сыллартан кини киинэ артыыһын быһыытынан карьерата саҕаламмыта. Ол гынан баран, сүрүннээн, кэтэк уонна тэттик оруолларга уһуллара.
1944 сыллаахха «Hürriyet Apartmanı» диэн ааттаах киинэҕэ аан бастакытын сүрүн оруолу оонньообута. Кини саамай албан аатырар, сураҕар кэмэ 1950 - 1960 сыллардаахха кэлэн ааспыта. Ити сылларга Гюзей тыйаатырга даҕаны, киинэҕэ даҕаны тэҥинэн оонньуура. Ити кэмнэргэ кини оруолларын улахан аҥаара дьиэ кэргэн драмаларыгар анаммыта. Кини сүрүн дьоруойдары оонньуура. Гюзей тыйаатыр сыанатыгар «Тимон Афинский» уонна «Король Лир» пьесаларга сүрүн дьахтар оруолларын оонньообута.
Гюзей 1987 сыллаахха кулун тутар 6 күнүгэр өлбүтэ. Ол кэмҥэ оруобуна улахан ардахтар түһэннэр, кулун тутар 14 күнүгэр эрэ көмпүттэрэ.
Тус олоҕо
Үс төгүл ыал буола сылдьыбыта. Гюзей Мюфит диэн төрөппүт уоллаах.
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%8E%D0%B7%D0%B5%D0%B9,_%D0%93%D1%8E%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD
Пестряков Николай Саввич
Уус Алдан улууһун кыраайы үөрэтэр түмэл тэрийээччитэ, бастакы салайааччыта.
Аммосова Галина Владимировна
Аммосова Галина Владимировна — бибилэтиэкэр, СО култууратын туйгуна, Мүрү нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Айар үлэтэ
1999 сылтан "Уһуктуу" айар куттаах дьахталлар түмсүүлэрин салайар. 2003 сыллаахха түмсүү чилиэннэрин маҥнайгы "Олох умсулҕана" хомуурунньугун бэлэмнээн таһаарбыта. 2006 сыллаахха "Бичик" кинигэ кыһатын "Үргэл" литературнай альманаҕар, ону тэҥэ араас сылларга "Чолбон", "Далбар Хотун", "Үйэ" сурунаалларга, "Саха сирэ", "Голос профсоюза" уонна улуус "Мүрү саһарҕата" хаһыаттарыгар бэчээттэнэллэрин ситиспитэ.
Бурдь Халифа
Бурдь Халифа (Burj Khalifa, برج خليفة, Халифа талата) диэн Дубайга баар халлаан кирбээччи. Аан дойду бастыҥ үрдүк тутуута буолар. Үрдүгэ 828 миэтирэ, мантан шпилын уһуна 180 м. 163 этээстээх. Тутуу үлэтэ 2004 сыл балаҕан ыйын 21 саҕаламмыта уонна 2009 сыл алтынньы 1 бүппүтэ. 2010 сыл тохсунньу 4 үөрүүлээхтик арыллыбыта. Тутааччы тэрилтэ Skidmore, Owings & Merrill. Бас билээччи Emaar Properties. Бурдь Халифа ХАЭ иккис президенын шейх Халифа ибн Заид Аль Нахайян (1948-2022) аатынан ааттаммыта.
Аан дойду үрдүнэн быһыттары утарар күн
Аан дойду үрдүнэн быһыттары утарар күн эбэтэр Өрүстэр күннэрэ — «Өрүстэр аан дойдутааҕы ситимнэрэ» (АХШ) диэн түмэт тэрилтэ көҕүлээһининэн сылын ахсын кулун тутар 14 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Быһыттары тутуу уу күүһүн туһанан электириичэстибэ ылаары, халаан уутутуттан көмүскэнээри уонна бааһыналары ууннан хааччыйаары ыытыллар. Аан дойдуга 45 тыһыынча бөдөҥ быһыт (15 миэтэрэттэн үрдүк) баар. Улахан быһыттар саамай элбэхтик Кытайга тутуллубуттар: 22 тыһыынча (аан дойду быһыттарыттан 45%). Иккис миэстэҕэ АХШ - 6575, онтон урукку ССРС, Ииндийэ уонна Япония. Онтон аҥаардара уу кутууга аналлаахтар: үүнээйи үүннэрэр сирдэр 30 - 40% быһыттан тутулуктаахтар. 75 дойдуга бөдөҥ быһыттар халаан уутун тохтотоллор. Дойдулар үс гыммыт биирдэрэ электириичэстибэлэрин улахан аҥаарын гидростанциялартан ылаллар.
Ол эрээри быһыт тутуута - айылҕаны уларытыы биир көрүҥэ. Кэлиҥҥи 50 тыл тухары бөдөҥ быһыттары тутуу түмүгэр 30-60 мөл. киһи көһөргө күһэллибитэ. Быһыты тутуу түмүгэр 400 тыһ. кв. км өҥ буордаах сирдэр уонна сыаналаах ойуур тимирдиллибитэ. Саха сиригэр алмаас хостооһунугар электроэнергия ирдэммитигэр Бүлүү өрүскэ 60-с сс. быһыт туппуттара. Ол түмүгэр Туой Хайа бөһүөлэк олохтоохторун көһөрбүттэрэ, өбүгэлэрин сирэ, уҥуохтара уу анныгар хаалбыта. Быһыт үөһээ өттүгэр үөскээбит Бүлүү байҕалын түгэҕэр тыа тимирбитэ, онтон сылтаан өрүс фенол холбоһуктарынан уонна атын сытыйыы бородуукталарынан сүһүрдүллүбүтэ.
Быһыттар туһалаах өрүттэрин сэргэ омсолоох өрүттэрин болҕомтоҕо ыларга анаан аан дойдуга 80-с сс. быһыттары утары хамсааһыннар баар буолбуттара. Холобур, Латвияҕа Даугава өрүһү быһыттыыр бырайыагы утарыыттан саҕалаан дойду ССРС-тан арахсарыгар тиийэ туруорсубуттара. ССРС-ка Сибиир өрүстэрин соҕуруу Орто Азияҕа хайыһыннарар бырайыак баар буола сылдьыбыта. Маны элбэх киһи, экологтар утарбыттара.
Г.В.Егоров-Дьоруой Дьөгүөрэп
ЕГОРОВ ГАВРИЛ ВАСИЛЬЕВИЧ (1879–1942) — Гражданскай сэрии геройа, Культармеец, “Кыһыл Знамя” орден кавалера, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
Г. В. Егоров 1879 сыллаахха Уус-Алдан оройуонугар Тандаҕа дьадаҥы кэргэҥггэ төреебүтэ. Улуу Окятябрьскай социалистнческай революция иннинэ кини баайдарга хамначчыттаабыта. 1918 с. Якутскайы үрүҥ гвардеецтартан босхолообут А. С. Рыдзинскай этөрээтигэр доброволеһынан киирбитэ,Советскай былааһы көмүскүүргэ саа-саадах туппута. Кини саҥа былааһы көмүскээн үрүҥнэри утары элбэх кыргыһыыларга кыттыыгы ылбыта. 1923 с- саас Г. В. Егоров национальнай рота байыаһа буолан, К. К. Байкалов этэрээтигэр киирсэн, генерал Пепеляев баандатын утары сэриигэ барбыта. Онно кулун тутар 2 күнүгэр Амма сэлиэнньэтин пепеляевецтартан босхолуур иһин кыргыһыыга геройдуу быһыыны көрдөрбүтүн иһин Кыһыл Знамя орденынан наҕараадаламмыта.Эйэлзэх олох саҕаламмытыгар сир түҥэтигин ыытыспыта, бастакы колхозтары тэрпйсибитэ, кулааҕы кылаас быһыытыгаи эһиспитэ. Республикаҕа культуриай революцияны ыытыыга Г. В. Егороз талааннаах салайааччы быһыытынап биллибнтэ. 1929—34 с.с. Саха АССР Киин ситэриилээх комиттэри н чилиэнинэн талыллап үлэлээбнтэ.Гавриил Васильевич саха норуотун сайдыытытыгар үөрэх оскуола наадатын, туһатын, бэйэтэ оскуола диэҥҥэ үөрэммэтэҕин да иһин, олус сытыытык, сөпкө өйдөөбүтэ.
Халлаан кирбээччи
Халлаан кирбээччи (Skyscraper) диэн элбэх этээстээх сүдү үрдүктээх тутуу. Бастакы халлаан кирбээччилэрин 1880-с сылларга Чикагоҕа туппуттара. Бу кэмҥэ 10-20 этээстээх дьиэлэри халлаан кирбээччилэр диэн ааттаабыттара. Бүгүн халлаан кирбээччи диэн 100-150 миэтирэттэн ыла саҕалаан үрдүктээх дьиэлэр буолаллар. Сүрүн тутула - болот дьардьама уонна сабыы эркин. Халлаан кирбээччи иһигэр араас аналлаах куйаардар бааллар: офис, хонук дьиэ, квартира, маҕаһыын уо.д.а.
2022 сыл олунньу туругунан ордук элбэх халлаан кирбээччилээх хотолор:
Хоолдьуга
Хоолдьуганы үс-түөрт буолан ат түөрт атаҕын чиккэччи кэлгийэн охтороллоро, онтон биир мындырдара түөһун анньыынан дьөлө түһэн үөс тымырын быьара. Ити былыргы үгэс “садаҕа быһыы” диэн ааттанар. Ити Киин Азия көс биистэригэр киэҥник тэнийбит туҥ былыргы үгэс. (Күн Дьөһөгөй оҕото, Дьокуускай, 2011 сыл, 156 стр.)
Бурцев Данил Гаврильевич
Үлэ геройа Бурцев Данил Гаврильевич.
Данил Гаврильевич Бороҕон улууһун (билиҥҥинэн Уус-Алдан) Хоро нэһилиэгэр, 1899 сыл ахсынньы 17 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата Хабырылла 30-ча сүөһүлээх сэниэ ыал эбит. Ийэтэ Настаачыйа турбут-олорбут, саҥарбыт-иҥэрбит бэрт сытыы дьахтар эбитэ үһү.
Жирков Александр Николаевич
Жирков Александр Николаевич — саха бэлиитигэ, Ил Түмэн бэрэстээтэлин солбуйааччы.
почетный гражданин Дюпсюнского наслега
Саха таабырыннара
Саха таабырыннара – нуччалыыта якутские загадки
Ойуур кыыллара
1.    Куттанара эрэ куоска, мананара эрэ мааска, соһуйара эрэ сохсо, чачайара эрэ чааркаан.  Кутуйах
'''2.    Эҥээ кыыһа эмэх дьиэлээх үһү. ' Нэтээги''
'''3.    Арыҥах мас анныгар түспүт хаар хараарбат үһү. 'Тииҥ өрөҕөтө''
'''4.    Ойуурга ойуулаах сонноох оҕолор бааллар yһy. 'Моҕотой''
'''5.    Кыыс оҕо сонун тэллэҕэр бэчээттээх үһү. ' Кырынаас''
6.    Буотама кыыһа буор бэргэһэлээх,
Өлүөхүмэ кыыһа оhох бэргэһэлээх,
'''Хатылы кыыһа хаар бэргэhэлээх. ' Сир эһэтэ, солоҥдо, кырынаас''
7.    Таатта кыыһа таас дьиэлээх үһү.  Таарбаҕан
8.    Муора кыыһа буор дьиэлээх yhy. Дьабарааскы
9.    Хонууга хорос гынар, сыhыыга сырбас гынар баар yhy. Дьабарааскы, Саһыл
'''10. Бөкүнүйэ-бөкүнүйэ бүөр сыата баар үһү. 'Куобах''
Хомуйан оҥордо Семёнова Ульяна Аркадьевна
Бэчээккэ илии баттанна 31.10.2017.
Киэбэ-кээмэйэ 70х90 1/32
3,51 усул.бэч.лиис. 1,87 учуот.-изд.лиис.
Тутуу материала
Айылҕа сэктэрэ:
Оҥоһук сэктэр:
Материал
Материал диэн эттиги тутар сэк эбэтэр сэктэр булкаастара. Материаллар ыраастарга уонна ырааһа суохтарга, органиктарга уонна органик буолбахтарга арахсаллар. Материаллар наарданар ньымалара - физика уонна химия саҥнара, геология төрүттэрэ, биология функциялара. Сиикэй материаллар саҥнарын уларытарга кинилэри араастаан чочуйаллар - ыраастааһын, быһыылааһын, атын материаллары кытта буккуйааһын. Сиикэй материаллары синтезтаан саҥа материаллары оҥорон таһаараллар. Материаллары материал билимэ үөрэтэр.
Best Buy
Best Buy диэн АХШ саамай бөдөҥ дьиэҕэ уокка туттуллар электроника техникаларын атыылыыр тэрилтэ.
Ултургашев Степан Павлович
Хакаас уокуругар Политов аулугар кулун тутар 1 күнүгэр 1930 сыллаахха төрөөбүт, кулун тутар ый 28 күнүгэр 2004 сылллаахха бу күн сириттэн барбыт. Кини Сэбиэскэй кэмҥэ Арассыыйаҕа биллэр историк, 1956 сылтан история билимин хандьытаата. 1989 сылтан история хаапыдыратын профессора, Абакааннааҕы Судаарыстыбаннай педагогическай институт  1977-1994 cc ректора, 1974 сылтан РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
С.П.Ултургашев үтүө сабыдыалынан, көмөтүнэн Хакасияҕа «Түүр омук суругун-бичигин, култууратын күннэрэ» диэн ылыныы сокуона олоххо киирэн, түүр тыллаах өрөспүүбүлүкэлэри кытта ыкса ситим олохтоммута. Профессор С.П.Ултургашев чинчийэр научнай үлэлэрэ Арассыыйа, Сибиир, Хакасия устуоруйаларын кытта ыкса ситимнээх. Кини бу айымньылаах 70 научнай үлэтэ, “Пирятинская Краснознаменная” монографията иккилиитэ-үстүүтэ бэчээттэнэн тахсыбыттара.
Туһаныллыбыт литература:
1. Н.К.Антонов. Айан. Хотугу сулус.1977. № 2.
Озтюрк Селен
Селе́н Озтю́рк (Selen Öztürk; 1980 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр төрөөбүтэ, Измир куорат, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биллэр артыыһа. Киинэҕэ уһуллар уонна тыйаатырга оонньуур.
Биографията
Селен Озтюрк 1980 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр төрөөбүтэ. Кини ийэтэ грек, оттон аҕата турок хааннаахтара. Кыыс 2004 сыллаахха Хаджеттпе Университетытн судаарыстыбаннай консерваториятын үөрэнэн бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Стамбул куоракка көһөн барбыта уонна Playhouse Theatre тдиэн ааттаах тыйаатырга бастакы оруолларын оонньоон саҕалаабыта. Селен Озтюрк пианиноҕа уонна гитараҕа сатаан онньуур мусукаалынай дьоҕурдаах
Айар үлэтэ
Селен Озтюрк бэйэтин профессиональнай карьератын дьоҕус уонна тэттик оруоллартан саҕалаабыта. Кини ол оруолларга Стамбул Playhouse тыйаатырыгар үлэлиир буолан билсиинэн тиксэрэ. Биллиилээх уонна улахан пийиэсэлэртэн Селен «Дама с камелиями» уонна «Землеройка» айымньыларга оонньообута. Ол быыһыгар хас даҕаны киинэ уһуллуутугар кыттыбыта, озвучкаҕа кыттыбыта: Запрещённый приём, Ханна Монтана, Милые кости, Бэтман, Том I, Крошка из Беверли-Хиллз — турциятааҕы дубляжтара. Хас даҕаны тыйаатыр пьесатыгар оонньообута: «Лена с Leonce», «Землеройка», «Дама с камелиями» уонна да атыттар. Селен Озтюрк маннык киинэлэргэ сүрүн оруоллары толорбута: Великолепный век (сериал) (2011) — Гюльфем Хатун оруолла, «Бесконечность» (2009) — сиэстэрэ Алиса оруола, «Once Upon A Time» (сериал) (2008) — Sema, «Чёрная гадюка» (сериал) (2007) —  Asiye оруола, «Кукольный короткометражный фильм» (2007).
Эттик
Олоҕурбут механика этэринэн, эттик диэн үс кээмэйдээх куйаарга баар чэрчилээх материя барымтата. Эттик маассалаах, формалаах, сабардамнаах. Эттик тас куйаарга иһигэр баар сэгинэн чэрчилэнэр.
Урус-хаан
Төрдө
"Таварих-и Гузида-йи Нусрат Намэ" диэн кинигэҕэ суруллубутунан Урус-хаан төрдө: Чыҥыс Хаан — Дьүчи — Тука-Тимур — Уз-Тимур — Ходьа — Бадик — Урус-хан. Бу версиянан Урус-хаан Туҕла-Тимур кэнниттэн Маҥан Ордуу хаана буолуохтаах этэ.
"Искандэр анонима" диэн кинигэҕэ суруллубут Урус-хаан төрдө: Чыҥыс Хаан — Дьүчи — Орда-Ичен — Кули — Тумакан — Ноҕай — Сасы-Бука— Эрзен — Чимтай — Урус-хан. Бу версиянан Урус-хаан аҕатын Чимтай кэнниттэн Маҥан Ордуу хаана буолуохтаах этэ.
Сыгнак хаана
Урус-хаан туох баар Тука-Тимур сыдьааннарын өлөрбүт уонна Сыгнак хаана буолбут. Тойоттор көмөлөрүнэн тус бэйэтин былааһын күүһүрдүбүт. Алтан Ордууттан тутулуга суох хаан буоларын биллэрин бэйэтин харчыларын таһаартарбыта.
Алтан Ордуу хаана
Урус-хаан 1372 сыллаахха тойоттор көмөлөрүнэн Күөх Ордууга сэриинэн барбыта уонна бүтүн Алтан Ордууну баһылаабыта. 1370- сыллар ортолоругар Хадьи-Тархан (билиҥҥи Астрахань) куораты сэриилээн ылбыта.
Урус-хаан уонна Алаша-хаан
Сорох билиҥҥи каһаах чинчийээччилэрэ этэллэринэн, холобур, Радик Темиргалиев, Урус-хаан уонна Алаша-хаан биир киһи этэ. Каһаах хааннара үгэс быһыытынан бэйэлэрин Урус-хаантан төрүттээх дииллэрэ. Урус-хаан хос сиэнэ Кэрэй-хаан, ону тэҥэ кини атын хос сиэнэ Дьанибэк-хаан Каһаах дойдутун тэрийбиттэрэ.
Решетникова Вария Федоровна
Решетникова Вария Федоровна-"Россияҕа социальнай сулууспа 100 сыла" бэлиэ хаһаайката.
Иннокентий Ильич Сыроватскай - Дүөндүн
Иннокентий Ильич Сыроватскай - Дүөндун поэт, тылбаасчыт, краевед.
Решетникова Вария Федоровна
1972 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Баатара нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Иннокентий Ильич Сыроватскай - Дүөндүн
Уус Алдан оройуонун Тэбиик (Дүпсүн) нэһилиэгэр 1941 с. ахсынньы 17 күнүгэр төрөөбүтэ. 2001 сылтан СӨ суруналыыстарын, 1985 сылтан ССРС (РФ) суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ. 1969 сыллаахха СГУ саха тылын уонна литературатын отделениятын бүтэрбитэ, үс поэтическай, түөрт краеведческай кинигэ автора, элбэх автор кинигэтин редактора. Сүүрбэттэн тахса лирическай хоһоонугар араас мелодистар ырыа айаллар. "Уйгу сирэ - Уус Алдан", "Олоҥхо ыһыаҕа", "Сүгүрүй, үс саха төрүөҕэ", "Бастыҥ дьонноох Баатаҕай" гимн буолбут хоһооннордоох. Күлүмнүүр аатынан Государственнай бириэмийэ бастакы лауреата (2016). СӨ суруналыыстарын Сойууһун олохтообут Шувалов аатынан бириэмийэ иккис хаһаайына. 1973–1987, 1991–2017 сс. барыта 35 сыл "Ленинскэй тэрийээччи" "Мүрү саһарҕата" хаһыат эппиэттиир секретара, 2018 сылтан отдел редакторынан үлэлиир.
1095
1095 сыл.
Тутуу
thumb|Тутуу
Тутуу диэн түптүрдээх уонна эркиннээх биир сиргэ турар (биир оруннаах) сабыылаах тутул. Холобур, дьиэ уонна фабрика. Тутуу араас кээмэйдээх, быһыылаах, функциялаах буолар. Тутуу хайдах ис-тас быһыылааҕа араас төрүөттэртэн тутулуктаах - тутууга туттуллубут тутуу материала, күн-дьыл сигилитэ, буор сигилитэ, тутуу анала, сир сыаната, архитектура истиилэ уо.д.а.
Сыроватская Елена Николаевна
Сыроватская Елена Николаевна - Саха Республикатын үөрэ5эриитин уонна ыччат политикатын туйгуна, Россия суруналыыстарын союһун чилиэнэ.
МУРУ
Гирик Фатма
Фатма Гирик (1942 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция, Стамбул) — турок биллиилээх артыыһа. Сүрүннээн күүстээх уобарастаах дьахталлары оонньообутунан биллэр.
Биографията
Фатма Гири Хайри Гирик диэн балыксык уонна Мюневвер Гирик диэн баабырыка үлэһитэ дьахтар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ийэтэ кинини баара суоөа 16 саастааҕар төрөппүтэ. Фатму кыра сылдьан олус хорсун санаалааҕын иһин дьон сэргэн «Фатма уол» (Erkek Fatma) диэн ааттыыллара. 1955 сыллаахха 13 саастааҕар аан бастакытын «Günahkar Baba» киинэҕэ дьоҕус, тэттик оруолу оонньообута.
1957 сыллаахха «Leke» киинэҕэ сүрүн оруолу оонньообута. Ол кэннэ биллэн уонна көстөн, сыыйа баайа уһуллар киинэтин ахсаана элбээн барбыта. 1960 сыллаахха Мемдуха Уна «Ölüm Peşimizde» киинэтигэр уһуллубута. Ол оруола Гириги ааттаах суоллаах, улахан артыыс, биллэр көстөр киһи оҥорбута. Итини таһынан кини «Ezo Gelin» уонна «Boş Beşik» диэн норуокка биллэр киинэлэргэ оонньообута. Кини муҥутаан саамай аатыра сылдьыбыт кэмнэрэ 1960 1970 -с сылларга кэлэн ааспыттара. Аан бастаан кини нарын кыргыттары оонньуур буоллаҕына, кэлин күүстээх санаалаах хорсун кыргыттары уонна дьахталлары толорор буолбута. Киинэни таһынан Гирик сэрийээллэргэ, тэлэбииндэнньэҕэ эмиэ уһуллара.
198 сыллаахха Фатма Гирик быыбарга талыллан социал демократтар баартыйаларыттан Шишли оройуонун баһылыга буолбута.
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA,_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0
https://www.kinopoisk.ru/name/520636/
Махтал күнэ
Махтал күнэ (Thanksgiving Day, Día de Acción de Gracias) — Хоту Америкаҕа ылыллар бырааһынньык (Мексика, АХШ, Канаада).
Шариктаах чэй
Шариктаах чэй (оннук же чөмчүүк чэй, күүгэн чэй) - күүгэннээх утах чэй, үксүн "чөмчүүк" куталлар. - тапиокаттан (кит. 粉圓) оҥоһуллубут шариктар, "боба́" диэнинэн биллэллэр (кит. 波霸). Улахан аҥаарыгар рециэбэ чэй төрүтүн холбуур, фруктовай суогу кытта эбэтэр буккуллубут үүтү кытта буккуллубут, сороҕор муустууллар. Биэриэхтэрин иннинэ, утаҕы коктейлнай шейкерга, салгын шариктарга дылы сахсыйаллар - бу мантан аата таххар "күүгэннээх".
Остуоруйата
Күүгэн чэй бастакы баар буолбут Тайвааҥҥа саҕыланыытыгар 1980-с. Төрүтүнэн ааҕыллар Лин Сюхуэ́й (кит. 林秀慧, пиньинь Lín Xiùhuì, англ. Lin Hsui Hui) «Чуншуйта́н» кафеҕа (кит. 春水堂, пиньинь Chūnshuǐtáng, англ. Chun Shui Tang), тымныы чэйгэ олохтоох дисиэрти фэнъюа́нь (кит. трад. 粉圓, упр. 粉圆, пиньинь fěnyuán), куппутун кэннэ. Атын сураҕынан саамай биллиилэх кырдьаҕас чэй - итии хара чэй, кыракый тапиока шариктартан, сгущённай үүттэн уонна сироптан эбэтэр мүөд букуутуттан турар этэ.
Кэлин тахсыбыт варианнары тымныы чэй, хара чэй оннугар күөх чэй туһаналлар уонна улахан тапиока шариктарын ордорор буолбуттара, кыраларын оннугар. Груша уонна слива эбиллиитэ баар буолбуттара, онтон атын фрукта эбиллиитэ.
XX үйэ бүтүүтүгэр чөмчүүк чэйигэр анаммыт кафелар баар буолбуттара.
Сорох кафелар ыстакааны полусферическэй хаппагынан сабаллар, сорохтор массыына көмөтүнэн ыстакааны целлофанынан бэчээттииллэр. Иьэргэ шарик ааһыан сөп киэҥ соломинкаларынан туһаналлар.
Утах
Арааһынай ингредианнаах чэй буолуон сөп чэйнойтан тутулуктаах. Быраабыла курдук, арааһынай хара уонна күөх чэйдэр тутталлар, чэй улун, ардыгар ма5ан да чэй буолоон сөп. "Юаньян" диэн ааттаах вариация (кит. трад. 鴛鴦, упр. 鸳鸯, пиньинь yuān yāng), Гонконна төрөөбүт, хара чэйинэн оноһуллар, кофенан уонна үүттэн. Дөссө фрукталаах коктейльлар бааллар, чэйдээх даганы фрукталаах даганы.
Шариктардаах чэй Тайваҥҥа көстүбүт эрээри, сорох кафелар атын дойдулартан специялары, ону кытта сироптары эбэн биэрэллэр. Холобур, гибискус сибэкки, шафран, кардамон уонна розовай уу киэҥник биллэр буолан эрэллэр.
Топпинг
"Чөмчүүк" курдугунан үксүн, ыстыырга үчүгэй тапиока шариктарыттан, харалар бороҥ саахартан сылтаан, кынан баран утахха оннук курдук текстура оҥорорго элбэх атын ньыма баар. "От күөх чөмчүүк" от күөх чэйтэн хос амтаннаах уонна быдан тыыллымтыа, үгэс буолбут тапиока шариктарыттан. "Маҥан чөмчүүк" муора водоросаллярыттан экстраагыттан оҥоhуллубут.
«Поппинг Боба» - оболочкалаах шариктар, иhигэр, фруктовай сок эбэтэр элбэх амтаннаах сироптар: манго, личи, клубника, от күөх дьаабылака, маракуйя, гранат, апельсин, канталупа, черника, кофе, сакалаат, йогурт, киви, персик, банан, лайм, вишня, ананас, кыhыл гуава уонна атын, сылдьаллар.
Муус уонна саахар
Шариктаах чай биэрэр кафеларга, үксүн атылаhааччыга бэйэтигэр таллараллар муус уонна сахар ахсаанын. Саахар уровеньын өрүү бырыаhаннарга суруйааччылар (холобур: 30 %, 50 %, 70 %, 100 %), онтон муус киэнин чугаhатан көрдөроллөр (холобур: мууhа суох, кыра муустаах, муустаах)
Шариктаах чэй инник же биллиилээх рестораннарга атыылыыллар. холобур, ресторан Din Tai Fung, мишленовскай сулус ылбыт ресторан.
Хамыдал сайылык
Хамыдал сайылык - Уус Алдан Курбуһах нэһилиэгин "Соҕуруу Оттоохой" уонна "Илин Сараах" аҕаларын уустарын саамай улахан киин сайылыктара этэ. Курбуһах нэһилиэгин үрдүнэн даҕаны биир биллэр, бөдөҥ сайылык эбит. Ол көстөр: икки Курбуһах нэһилиэгэ биир эрдэхтэринэ сайыҥҥы күөх кылааны үллэстэр нэһилиэк уопсай мунньаҕар киһи, тойон бөҕө мустан уонча хонукка мунньахтыыллара үһү. С
Павлова Лена Семеновна
Павлова Лена Семеновна, 2008-2017 с.с. "Мүрү нэһилиэгэ" МТ дьаһалтатын баһылыгын солбуйааччы, СӨ үөрэҕириитин,СӨ ыччакка политикатын туйгуна, улуус мунньаҕын депутата, улуус координационнай киинин салайааччыта.
Мүрү нэһилиэгэр төрөөбүт.
Афанасьева Надежда Петровна
Афанасьева Надежда Петровна. Еспех нэьилиэгэ Категория:
Бурцев Семён Иванович
Бурцев Семён Иванович- А5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а
Хоро нэьилиэгэр 1911 сыллаахха тереебут.
Дьахтары атаҕастааһыны суох гыныы аан дойдутааҕы күнэ
Дьахтары атаҕастааһыны суох гыныы аан дойдутааҕы күнэ дьахтар баттаныытын кыһалҕатыгар аан дойду үрдүнэн болҕомтоҕо ылалларын ситиһээри бэлиэтэнэр. Сылын ахсын сэтинньи 25 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Устуоруйата
Дьахтары атаҕастааһыны суох гыныы аан дойдутааҕы күнэ ХНТ Сүрүн ассамблеятын 2000 сыллааҕы (резолюция № A/RES/54/134) быһаарыытынан олохтоммута. Мирабаль диэн араспаанньалаах кыргыттары 1960 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр Доминика Өрөспүүбүлүкэтигэр өлөрбүттэрин кэриэстээн бу күнү талбыттара.
Резолюция бырабыыталыстыбалары, ХНТ тэрилтэлэрин, түмэт тэрилтэлэри бу күн дьахтары атаҕастааһын туһунан сырдатар тэрээһиннэри ыытарга ыҥырбыта.
ХНт Генеарльнай сэкиритээрэ 2004—2005 сс. туһаайыытыгар дьахтары атаҕастааһын култуураларга барытыгар тарҕаммытын, уонна раасаттан, баайыттан-дьадаҥытыттан, төрүччүтүттэн тутулуга суох бары дьахталлары таарыйарын эппитэ.
Үрүт
Үрүт диэн хос үөһээ өрүтүн сабар ньуур. Түптүр анныгар баар. Үрүт үксүн дьиэ тутар ууһуга буолбатах. Онуоха сорох дьиэлэргэ үрүт түптүрдүүн биир ууһук буолуохтарын эмиэ сөп.
Перчин Вахиде
Вахиде Перчин (Vahide Perçin) (1965 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр төрөөбүтэ, Измир куорат, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биллиилээх артыыһа. Киинэҕэ уонна тыйаатырга оонньуур.
Биографията
Вахиде Перчин ХХ үйэ саҕаланыытыгар грецияттан Турциюҕа куотан кэлбит эмиграннар оҕолоро буолар. Аҕата улахан массыына суоппара, ийэтэ дьиэҕэ олорор хаһаайка этэ.
Вахиде орто оскуоланы ситиһиилээхтик үөрэнэн бүирэн баран ойуулуур дьүһүннүүр ускуустуба факультетыгар тыйаатыр салаатыгар туттарсан үөрэххэ киирбитэ.
Карьерата
Аан бастаан үөрэҕин бтүрэн баран тыйаатырга үлэҕэ киирбитэ, артыыс быһыытынан. Онтон 2003 сыллаахха Стамбул куоракка көһөн кэлбитэ уонна сотору буолан баран «Сказка о Стамбуле» диэн киинэ сэрийээлигэр оруолламмыта. Ол кэнниттэн кини «Назвала я её Фериха» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ Зехра оруолун оонньоон, көрөөччү киэҥ эйгэтигэр биллэн көстөн, аатыран сураҕынан барбыта. 2013 сыллаахха кини «Великолепный век» сэрийээлгэ уһуллан саҕалаабыта. Кини ол саҕана хат буолан киинэҕэ уһуллартан батыммыт Мерьем Узерли диэн артыыһы солбуйбута. 2016 сыллаахха "Мама" диэн ааттаах дьоппуон омук киинэтин үтүгүннэрэн оҥорбут реймейк киинэҕэ сүрүн оруолу оонньообута. .
Тус олоҕо
1991 сылаахха Вахиде Алтан Гёрдюм диэн артыыс киһиэхэ эргэ тахсыбыта. Кинилэр иккиэн бииргэ Измир куорат тыйаатырыгар үлэлээбиттэрэ. Хас та даҕаны киинэлэргэ бииргэ уһуллубуттара. 1994 сыллахаха Ализе диэн кыыстаммыттара. 2013 сыллахха арахсыбыттара, Вахиде кыыс эрдэҕинээҕи араспаанньатын төттөрү ылыммыта.
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%87%D0%B8%D0%BD,_%D0%92%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B4%D0%B5
https://24smi.org/celebrity/37276-vakhide-gerdium.html
Колонна
Колонна (cоlumna - баҕана) диэн цилиндр быһыылаах тутул. Колонна соҕотох турар буолуон сөп эбэтэр атын тутуу ууһуга буолуон сөп. Колонна үөһээ баар ууһук (антаблемент, аарка) ыйааһынын аллараа баар олоххо (педьесталга) биэрэр. Элбэх кэккэлии турар колонна колоннада дэнэр.