cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үтүгүннэрэн үөрэтии
Кэнники кэмҥэ сахаларга үтүктэн үөрэтии мөлтөөбүтүн биир биричиинэтинэн уол оҕолор үөрэҕи ылыылара аҕыйаабытын ааҕыллар. Дьахтар учууталлар бэйэлэрин холобурдарынан кыргыттары ордук үөрэххэ ыҥыраллар, угуйаллар, онтон эр дьон учууталлар аҕыйахтара уолаттары үөрэхтэн төттөрү анньар. Ханнык баҕарар уол оҕо баар суох баҕа санаатынан улахан киһи, ордук чугастыы аҕатын курдук буолуу буолар. Эр киһи учуутал бэйэтин киһилии хаачыстыбаларын уолаттарга көрдөрөн, куруук мин курдук буолуҥ диэн ыҥыра-угуйа сылдьара, уолаттары үөрэтиигэ ураты туһалаах.
Билиҥҥи кырдьаҕас, сэрии, сут дьылларын саҕана улааппыт дьон, оччотооҕу ыарахан кэмнэри билбиттэриттэн ураты аһыныгас, сымнаҕас майгылаахтар. Кинилэр «социализм» сыыһа үөрэҕэр өйөнөн хааланнар, бэйэлэрин оҕолорун бэйэлэрэ үлэлээн-хамсаан иитиллибиттэринээҕэр быдан сымнаҕастык, атаахтык үөрэтэн кэбиспиттэрэ, билигин кэлэн сиэннэрэ, сынньалаҥнык дьаарбайа кэриэтэ сылдьалларын ордук сөбүлүүллэр, кыайа-хото, ыарахан үлэни үлэлиэхтэрин баҕарбаттар.
Оҕо ытыһын таһынар буолуоҕуттан туһалааҕы оҥорорго үөрэммитинэн барар. Хааман бараат ону-маны аҕалан биэрэ үөрэнэн туһа киһитэ буолар. Биирдэ көрдөрөн биэрдэххэ, үтүктэн оҥорбутунан, сатаабатар даҕаны ылсыбытынан барар. Бэйэтэ кыайар өрүттэрин элбэх этиитэ суох оҥоро сылдьар буоларга сотору үөрэнэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ үтүктэн үөрэнэр күүһэ олус улахан. Оҕо атаҕар туран хаамара үтүктэн үөрэниитин бэлиэтэ. Тугу барытын үтүктэн иһэр. Оҕону үөрэтиигэ бу кэми аһарбакка эрэ таба туһаннахха, бэрээдэккэ үөрэтиини аан бастакынан саҕалаатахха киһи буолууну баһылыыра түргэтиир.
Эдэр киһи ханнык баҕарар үөрэҕи бэйэтин кэмэ кэлэн истэҕинэ ордук ылынымтыа. Маннык кэмҥэ кини туһааннаах билиини билиэн-көрүөн баҕата күүһүрэн кэлэр. Сайдыыны-үүнүүнү ситиһээри батыһар, үтүктэр дьоно эмиэ уларыйан биэрэн иһиэхтээхтэр. Үтүктэн үөрэниигэ үөрэтээччи киһи киһилии хаачыстыбалара ордук улахан оруолу ылаллар. Маннык киһилии майгыга-сиэргэ үөрэнии ураты уһун буолара бэлиэтэнэр. Сахалар былыргы өстөрүн хоһооно: «Кырдьаҕаһы хааһахха хаалаан сылдьан үөрэнэ сырыт» диэн этэрэ, киһиттэн киһилии хаачыстыбаҕа үөрэнэргэ аналлаах. Киһи кырдьан истэҕин аайытын майгына-сигилитэ, этин-сиинин туруга эмиэ уларыйан иһэрин уонна оннук уларыйыыны бэйэтэ билэр киһиттэн, кырдьаҕас киһиттэн үтүктэн үөрэнэн иһиитэ ордук туһалаах буолуохтааҕын бэлиэтиир.
Киһи олоҕун сорох өрүттэригэр үтүктүү үөрэҕэ кэмнээх кэрдиистээх буолуохтааҕа биллэр. Үтүктэн үөрэнии бүтүүтүн бэлиэтинэн үөрэнээччи үөрэтэр, батыһар киһитин кытта үөрэҕэ-билиитэ уонна өйө-санаата тэҥнэһиитэ буолар. Үөрэтээччиттэн салгыы туох даҕаны туһалаах үөрэх кэлбэт буоллаҕына, үтүктэн үөрэнии тохтууругар тиийэр. Онтон салгыы атын, киһиэхэ бэйэтигэр тугу эмэни туһалааҕы биэрэр дьону үтүктэн көрүү, кинилэртэн үөрэҕи ылыы саҕаланар.
Төрөппүт эбэтэр учуутал бэйэтин холобурунан, үлэлээн көрдөрүүтүнэн оҕолору үөрэтэрэ ордук тиийимтиэ буоларын уоппуттаах учуутал К.С.Чиряев бэйэтин ахтыыларыгар бэлиэтиир. Кини уолаттарын кытта тыаҕа мас эрбээбиттэрин уонна ол мастарын кыһын тиэйэн киллэрбиттэрэ элбэх буолбутуттан оҕолор үөрбүттэрин ахтар. Үлэни-хамнаһы таһаарыылаахтык, кыайа-хото үлэлээн көрдөрүү оҕолору үөрэтэр күүһэ ордук улахан буолар.
Дьон-норуот олоҕо үчүгэй уонна куһаҕан өрүттэрдээҕиттэн, барыны барытын үтүктүү үчүгэй быһыыга тиэрдибэтэ биллэр. Оҕо аан маҥнай үтүктэн үөрэниитигэр төрөппүттэр ылар оруоллара ордук үрдээн биэрэр. Манна хара маҥнайгыттан, оҕо кыра эрдэҕиттэн, төрөппүттэрэ: «Бу үчүгэй» эбэтэр «Бу куһаҕан» диэн үөрэтиилэрэ, оҕолорун өйүн-санаатын төрүттүүрүн бэлиэтиир. Төрөппүттэр бэйэлэрин быһыылара-туттуулара оҕолоругар үтүктэн үөрэниитин күүһүнэн бэриллэн иһэллэрин билэллэр, кинилэр киһилии дьон буолан тахсалларын туһугар, аан маҥнай бэйэлэрин көрүнэн, кыахтара баарынан тупсарыналлар. Бэйэ хайдаҕый да, оҕолор эһиги курдук өйдөөх-санаалаах дьон буолан тахсыахтара диэн былыргылар үөрэхтэрэ бэлиэтиирэ хаһан да уларыйбат. Оҕо ийэтэ уонна аҕата баар буоллахтарына кинилэри үтүктэн үөрэниитэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Дьахтар уонна эр киһи тус-туспа көрдөбүллэрин оҕо билэр буолуута, өйө-санаата туруктаахтык сайдыыта икки төрөппүтэ баар буоллахтарына эрэ кыаллар.
Үтүгүннэрэн үөрэтии сүрүн быһаарыытынан «Төрүт уус ыал оҕото» диэн быһаарыы буолар. Бу быһаарыы бэйэлэрэ үлэһит төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕиттэн батыһыннара сылдьан үлэҕэ-хамнаска үөрэтэллэригэр олоҕурар. (1,14).
PBI
Бу тыл (PBI) хас да өйдөбүллээх:
Баишева Февронья Алексеевна
200px|thumb|right|Баишева Февронья Алексеевна Баишева Февронья Алексеевна — «Саха» НКИК хуорун кылаабынай дирижера, РСФСР үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара
1925 сыл от ыйын 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Дьабыылыгар төрөөбүтэ. «Тернистый путь к волшебным звукам» диэн ааттаах Саха Сиригэр музыка сайдыытын, хорунан ыллааһын туһунан кинигэлээх («Бичик» кинигэ кыһата). «Саха» НКИК хуорун кылаабынай дирижера.
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Хара-Алдан (Таатта улууһа)
Хара-Алдан — Таатта улууһун Хара-Алдан нэһилиэгин киинэ.
Дархан
Манна дархан диэн тылы А.П.Окладников киэҥник ырыппытын бэлиэтиэххэ сөп. Холобур, Чингис-хан уурааҕынан, меркииттэр сирдэрэ – билиҥҥи Бурятия сирэ-дойдута Сорхан-Ширай удьуордарыгар үйэ-саас тухары дарханныырга анаан бэриллибит. Оттон саха өйдөбүлүнэн, сэһэнньит П.С.Семенов (Малдьаҕар) этэринэн, былыргы сахалар дархан диэн ааты биис ууһун саамай бөдөҥ сирдьиттэригэр, киэҥ сирдэри сэриилээн ылбыт, элбэх хорсун быһыыны көрдөрбүт улахан сэрииһиттэргэ эрэ биэрэллэр эбит. Хазардар ыраахтааҕыларын, кэлин чуваштарга талыллар норуот баһылыгын эмиэ тархан диэн ааттыыллар эбит. Г.Н.Потанин бэлиэтээбитинэн, норуот номоҕо Монголияҕа Чингис-ханы тархан (биитэр дархан) диэн этэр эбит. Былыргы монголларга, дархан диэн көҥүл ыытыллыбыт кулуттары, буруйтан босхоломмут нойоннору (тойоттору) ааттыыллара биллэр. Ону таһынан, «улуу дарханнар» - dai-darxad диэн кимиэхэ да бас бэриммэт дьоннор баар эбиттэр. Дойдууһа-дарханы Окладников бу улуу дарханнары кытта тэҥнии тутар.
Аляска
мини| Аляска (Alaska) — АХШ саамай хотугу штаата (улууһа) буолар. Сирин иэнинэн Хотугу Америкаҕа саамай улахан сир. Дьонун ахсаана 2009 с. 700 тыһ. киһи буолбут, олортон хара тириилээҕэ 40 %, инуиттар (эскимостар) — 3 %. Манна элбэх нуучча уонна татаар омуктара олороллор. Манна 981 Саха омуга олорор уонна «Сэргэ» диэн Саха Түмсүүтүн тэрийбиттэр. Сирин иэнэ — 1519 тыһ. км² Киин куората — Джуно, онтон саамай улахан куората — Анкоридж. Биир арыый улахан куорат — Фэрбенкс. Бу куораты кытта Саха Сирэ контракт баттаабыта.
Айылҕата
Кыһынын салгын температурата −30 кыраадыска дылы түһэр, оттон сайынын +35 кыраадыска дылы тиийэр. Кэрэ көстүүлэринэн аатырар. Холобур, Аляскаҕа кэрэтинэн аатырбыт Мак-Кинли хайата баар.
Киһи-аймах төрүттэниитэ
2-1 мөлүйүөн сыл ынараа өттүгэр эрдэтээҥи гоминиидтар (киһитиҥи эбисийээнэлэр) Илин Африкаҕа, Ява арыыга, Кытайга тарҕаммыттар, сабаҕалааһынан бу кэмҥэ уоту туттар буолбут буолуохтарын сөп.
1 мөлүйүөн - 400 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр Homo erectus (Көнө киһи) диэн үөдүйэр. Бу киһи таас охсор тэриллэри туттар буолар. Европа сиригэр бу дьон олорбут сирдэрэ көстүбүтэ, онон баччаҕа Европаҕа тарҕаммыттар диэн сабаҕаланар.
400 000 - биһиги эрабыт 3000 сыл ынараа өттүгэр Homo sapiens Сахаара соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Бу кэмнэргэ неандертааллар уонна "аныгы" көрүҥнээх дьон Азияҕа Месопотамияҕа ыаллыы олороллор. Европаҕа эмиэ ыаллыы олорбуттарын туһунан, баҕар булкуспут буолуохтарын туһунан сибидиэтэлистибэлэр баар курдуктар. Ол гынан баран неандертааллар суох буолаллар.
Биһиги эрабыт иннинэ 13 уонна 9 тыһыынча сыллар ыккардыларыгар Азияҕа ыты дьиэтиппиттэр, Японияҕа бастакы туой иһиттэр оҥоһуллаллар. Сылыйыы саҕаланар, муус ууллар, муора таһыма үрдүүр. Билиҥҥи Чиили сиригэр бастакы дьиэлэр баар буолаллар - мастан уонна тирииттэн оҥоһуллубут.
''Б.э. инн. 9 уонна 6 тыһыынча сыллар'' ыккардыларыгар тууру дьиэтитэллэр, Азияҕа сири оҥоруу үөдүйэр, Европаҕа таас үөстээх үҥүүлэри туттар буолаллар.
''Б.э. инн. 6 уонна 4 тыһыынча сыллар'' ыккардыларыгар Африкаҕа билиҥҥи Сахаара кумах куйаар сиригэр наһаа сииктээх эбит, онон сүөһү иитии үөдүйбүт. Азияҕа атыы-эргиэн куораттара үөскээн бараллар, холобур Чатал Хүйүүк. Сири оҥоруу Илин Европаҕа тарҕанар.
Улуу Араб долгуйуута
Улуу Араб долгуйуута, Долгуйуу дьадайыыттан тахсыбыта уонна демократия суоҕуттан. Араб улуу долгуйуута 20 тахса дойдулары таарыйда, саҕаланыытын Тунис саҕалаабыта. Кэнники Египет, Ливия дойдулара эмиэ долгуйаллар. Долгуйуу кэнники өссө 19 дойдуну таарыйар. Ити дойдуларга барыларыгар дьадайыыны утары акция буолар. Ити айдаан Ливия дойдутугар гражданскай сэриигэ кубулуйар. Эспиэрдэр этэллэринэн, ити Улуу Араб долгуйуута сыыйа Африканы барытын ылыа дииллэр, ону таһынан Россияны, Индияны, Дьадаҥы Азия дойдуларын.
Киһи-аймах төрүттэниитэ
''Б.э. инн. 4 уонна 2 тыһыынча сыллар'' ыккардыларыгар Азияҕа гончарнай куруугу айаллар, бронзаны таҥастааһын саҕаланар. Арҕаа Европаҕа мегалииттэр - сүдү улахан таастар баар буолаллар. Миэксикэҕэ маис олордор буолаллар, Хотугу Америкаҕа атын үүнэйилэр эмиэ тарҕаналлар.
''Б.э. инн. 2 тыһыынча сылтан биһиги эрабытыгар дылы'' - тимири киэҥник туттуу саҕаланар. Миэксикэҕэ ольмектар Америкаҕа бастакы бөдөҥ куораттары туталлар.
Егор Гайдар
thumb|Егор Гайдар
Егор Тимурович Гайдар (Кулун тутар 19 1956, Москва, Сэбиэт Холбоhуга – Ахсынньы 16 2009, Москва уобалаhа, Арассыыйа) диэн Арассыыйа экономиhа уонна политига. 1990-с сс. саҕаланыыларыгар ыытыллыбыт экономика реформаларын тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ буоларынан биллэр.
Тораманян Торос
мини|Тороманян Торос Тораманян (арм.: Թորոս Թորամանեան; 1864 — кулун тутар 1, 1934) — эрмээн норуотун биллиилээх архитектора, архитектура историга. Кинини «Эрмээн архитектурнай историографиятын аҕатынан» билинэллэр.
Олоҕо
Торос Тораманян 1864 сыллаахха Османскай империя Шебинкарахисар куоратыгар төрөөбүтэ. Константинополь куоракка, кэлин Парижка архитектураны үөрэппитэ, ол кэннэ орто үйэтээҕи эрмээн архитектурнай пааматынньыктарын сиһилии үөрэппитэ. Өр сыллаах чинчийэр үлэтин түмүгэр эрмээн архитектурата византийскай, кэлиҥҥи кэмнээҕи Арҕаа Европа архитектуратыгар күүстээх сабыдыалы оҥорбутун бэлиэтээбитэ. Турок-эрмээн сэриитин кэмигэр, 1920 сыллаахха, Тораманян научнай-чинчийэр үлэтин улахан аҥарын сүтэрбитэ. 1934 сыллаахха Ереваҥҥа олорон өлбүтэ, Раздан өрүс кытылыгар көмүллэн сытар.
Наҕараадалара уонна сыбаанньалара
250 px|right|thumb|[[Бек-Назаров Амбарцум Иванович|Бекназарян, Таманян, Папазян, Таиров, Енгибарян, Даниелян, Амбарцумян, Шагинян, Тороманян ]]
Балаҕан ыйын 16
Балаҕан ыйын 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 259-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 260-c күнэ). Сыл бүтүө 106 күн баар.
Туйаарар күөрэгэйдэр уустара
Туйаарар күөрэгэйдэр уустара (, Род Коньки) — Сылгычыайдыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу уустан 6 көрүҥ үөскүүр: Туйаарар күөрэгэй, Мас күөрэгэйэ, Тиит күөрэгэйэ, Сибиир күөрэгэйэ, Туундара күөрэгэйэ, Америка күөрэгэйэ.
Химия элемена
450px|мини|справа|Химия ууһуктарын [[периодтаах таабыла]]
Баишева Саргылана Макаровна
200px|thumb|right|Баишева Саргылана Макаровна Баишева Саргылана Макаровна — ( бэс ыйын 22, 1952 сыл, Дьокуускайга төрөөбүтэ) экономика билимин хандьыдаата, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
TDK
TDK Corporation (TDK株式会社), Дьоппуон саамай биллэр уонна аан-дойдуга саамай улахан кассета, компакт-дискалары онорон таһаарар улахан гигант тэрилтэ.
Сэдэх көрүҥнэр
Хамсыыр харамайдар сэдэх көрүҥнэрин Кыһыл кинигэ 5 хаттыгаска араарар:
Саха сиригэр нуул хаттыгаска үс көрүҥ уонна популяция киирэр:
Бастакы, сүтэр кутталлаах хаттыгаска 5 көтөр көрүҥэ киирэр:
Иккис, кэбирэх көрүҥнэргэ үрүҥ эһэ, моржа (лаптевтааҕы подвид), хара баттахтаах Доппельмайер дьабарааскыта (Саха сирин соҕуруу өттүнээҕи популяция), өрүс выдрата уонна Аллен чубукутун Саха сирин соҕуруу өттүнээҕи популяцията. Көтөрдөртөн манна боруллуо, хара тойон, мохсоҕол, умсан, кырбый, хара эһир, хардырҕас уонна мороду киирэллэр.
Сэдэх көрүҥнэргэ 10 көрүҥ үүтүнэн иитиллээччи уонна 33 көрүҥ көтөр киирэр.
Бутэһик «чуолкайдамматах көрүҥнэргэ» белуха, дыллык (кыра лыглыйа), розовай хопто, моевка уонна көннөрү скворец киллэриллибиттэр.
Джуно
Джууно (Juneau, , тлингит. Dzánti K’ihéeni) —- АХШ Аляска штаатын киин куората. Дьонун ахсаана — 33 026 киһи (2015 с.).
400px|
1881 сыллаахха көмүс сууйааччылар олохтообут куораттара, Джозеф Джуно (Joseph Juneau) диэн көмүс көрдөөччү аатынан ааттаммыт.
Ситим-сирэ - http://www.juneau.org/
Анкоридж
Анкоридж — Аляска сирин саамай улахан куората, АХШ. Дьонун ахсаана — 300 тыс (2009).
Оонньуур
Оонньуур диэн оонньууга аналлаах тэрил. Оҕо куукулаларын, кыыллары, саллааттары уонна ооннььур оҥорор маллары археологтар булаллар.
Бастакы оонньуурдар таастан, мастан эбэтэр туойтан оҥоһуллаллара.. Былыргы Грецияҕа, уонна былыргы Римҥа оҕолор террактоттаах мастан оҥоһуллубут ооннььурдаахтара. Оҕо улааттаҕына оонньуурдарын таҥараларга бэлэхтиэхтээхтэрэ.
Оҕо өйүн- санаатын, этин- сиинин, этин- сиинин, этин- сиинин, эт- хаан өттүнэн иитиитин сыалын- соругун таба өйдөөн, тулалыыр эйгэни билсэн, өйүн- санаатын, өйүн- санаатын, өйүн- санаатын, иэйиитин сайыннарарга көмөлөһөр. Оонньуур оҕолору кытта үөрэтэр- иитэр үлэҕэ, чуолаан техническэй уонна уус- уран айымньыны сайыннарыыга (оҕо оонньуута, оҕо айымньыта) киэҥник туһаныллар. Оонньуурдары оҥоруу, характерын, ис хоһоонун оҥоруу уонна оҥоруу типтэрэ оҕо саастарыгар сөп түбэһиннэрэн сайыннаран, интэриэһин учуоттаан чопчу иитиллибит соруктарга быһаарыллаллар. Декоративнай- прикладной искусство айымньыларын быһыытынан, ордук национальнай- үгэс буолбут, декоративнай элеменнэр быһыытынан туһаныллаллар.
Оонньуурдар оҕону төрөппүттэрин кытта алтыһыылара, аныгы эйгэ олус актуальнай проблеманан буолар диэн быһаччы этэллэр.
Дьоппуон
Дьоппуон (日本 Нихон эбэтэр Ниппон, официаллык 日本国 Ниппон-коку эбэтэр Нихон-коку) диэн Илин Азия арыы дойдута. Чуумпу океаҥҥа баар. Арҕаа Соҕуруу Кэриэйэлиин, Кытайдыын уонна Россиялыын, соҕуруу Тайуанныын кэккэлэhэр. Атыннык «Тахсар күн дойдута» диэн ааттыыллар. Дьоппуон архипелага 3,000 тахса арыыттан турар. Олортон саамай бөдөҥнөрө: Хонсү, Хоккайдо, Күшу уонна Шикоку (дойду кураанах сирин 97 %).
Дьоппуон дойдутугар сүрүн омук — дьоппуоннар.
Аата
«Дьоппуон» диэн нуучча тылыттан киирбит (Япония) сахалыы уларытыллыбыт тыл, экзоним буолар. Дьоппуоннар бэйэлэрин дойдуларын "Ниппон" эбэтэр "Нихон" диэн ааттыыллар - бу тыллар 日本 икки иероглифтарынан суруллаллар. Дьоппуоннар бэйэлэрин нихондзин (日本人), оттон тылларын нихонго (日本語) диэн ааттыылар. Дойду официаллык аата - "Нихон коку" эбэтэр "Ниппон коку" (日本国).
Софианиди Мэри Михайловна
Софианиди Мэри Михайловна (17.01.1937 - 4.07.2015, Мирнэй) — поэт, сэһэнньит, тылбаасчыт. 1994 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Дьоппуон
Аата
Нихон диэн "күн дойдута" диэн тылбаастанар, мантан Дьоппуон сирин "Күн тахсыытын дойдута" диэн ааттыыллар. Маннык кытайдар былыр Дьоппуон сирин аатаабыттара, тоҕо диэтэххэ, Дьоппуон Кытайтан илин сытара. Кытай тылыгар Дьоппуон Жибень (кытайдыы: 日本, пиньинь: Rìběn) диэн ааҕыллара. Бастаан Европа дьоно Дьоппуон туһунан Кытай нөҥүө билбиттэрэ, ол иһин билигин аан дойдуга тарҕамммыт Дьоппуон сирин аата (Япония, Japan, Japón, Giaoppone, Japão) кытайдыы Жибэнь диэн тылтан тахсыбыт.
Софианиди Мэри Михайловна
Мэри (Мерóпи) Краснодар кыраайыгар Крымскай куоракка 1937 сыллаахха төрөөбүт (сорох источниктарга Грузияҕа төрөөбүт диэн суруллар). Ийэтэ нуучча уонна гириэк тылын учуутала, суруналыыс, тылбаасчыт, гириэк кинигэ кыһатын эрэдээктэрэ эбит. 1963 сыллаахха Саха сиригэр Мирнэй куоракка көспүт. Ол сылтан Мирнэйгэ олорон үлэлиир. "Кимберлит" диэн ааттаах литературнай холбоһугу төрүттээбитэ.
Айымньылара
Сүүрбэттэн тахса кинигэ ааптара, хас да документальнай киинэни уһулууга кыттыбыт, саха суруйааччыларын айымньыларын тылбаастаабыт, Сунтаар учууталларын уонна түмэллэрин туһунан ыстатыйалары суруйбут. Бүлүүчээҥҥэ уонна Таас-Үрэххэ мэҥэ бэлиэлэри туруортарбыт.
Кинигэлэрэ
Тылбаасчыт быһыытынан Варвара Потапова, Осип Филиппов, Николай Харитонов, Василий Босяк, Уйбаан Ороһуунускай, Уйбаан Бөтүүнүскэй хоһооннорун нууччалыы тылбаастаабыта.
Дьоппуон
Экономиката
2009 сыл бүтүүтэ Япония ВВП номинальнай суолтатынан аан дойдуга иккис миэстэни ылбыта (АХШ кэнниттэн), ол аата 5 трлн доллартан тахса АХШ, ол гынан баран, экспертэр көрдөрүүлэринэн, 2010 сыл атырдьах ыйыгар Кытай экономиката Японияны баһылаабыта; уонна атыылаһыллар дьоҕурдаах (АХШ уонна Кытай кэнниттэн). Баан өҥөлөрө, страховкалааһын, баайга- дуолга, транспорка, розничнай атыы- эргиэн, телекоммуникация уонна тутуу былдьаһыыта дойду экономикатыгар улахан оруолу ылаллар. Япония бөдөҥ производственнай кыамталаах, онно механическай транспортнай средствоны, электрониканы, станоктары, ыстаалы, суднолары, химическэй веществоны, текси уонна аһылык бородууктатын хас да бөдөҥ оҥорон таһаарааччылара бааллар. Өҥө сектора ис валовой бородуукта үс чиэппэрэ буолар.
2007 сыллааҕы туругунан Япония туһаныллыбыт ВВП 19- с миэстэҕэ тиксибитэ. Биг- Мака индексациятын быһыытынан, рабочайдар аан дойдуга саамай үрдүк хамнаһы ылаллар. Японияҕа үлэтэ суох буолуу таһыма намыһах (2,4% 2019 сыл балаҕан ыйыгар). Бөдөҥ компаниялар Toyota, NTT DoCoMo, NTT DoCoMo, Cananda, Hony, Sony, Nipon Steel, Tepon Steel, Teponsui уонна 711. Маны таһынан аан дойдуга рынок капитализациятыгар аан дойдуга иккис миэстэни ылар аҕыйах бөдөҥ баан уонна Токиотааҕы фондовай биржа баар. 2006 сыллаахха Япония 326 компаниялара форумҥа 2000 киирбиттэрэ,ол аата испииһэк 16,3%.
2009 сыллаахха Япония бизнеһи чэпчэки атлетикаҕа салайыы индексыгар 13 миэстэ уонна экономика көҥүлүн индексациялааһыҥҥа 19 миэстэ буолбута (отучча Азия дойдуларын ортолоругар). Японияҕа Капитализм элбэх уратылаах, холобур, дойду экономикатыгар биллэр- көстөр оруолу ылар. Ону тэҥэ биир уонна биир хампаанньаҕа үлэһити тыыннаах хаалларыы эмиэ тарҕанна. Япония компаниялара "Toyota" курдук компаниялар салайар ньымаларынан биллэр. Кэнники кэмҥэ Япония бу нуорматтан хас да көспүтэ.
Дьоно сэргэтэ
2009 сыллаахха Дьоппуоҥҥа 127,47 мөл киһи олороро. 2007 сыл даннайдарынан 89,07% дьоппуон дьоно куораттарга олороро. . Дьоппуон обществота тылынан да, культуранан да биир соҕус састааптаах, аҕыйах омук үлэһиттэритэрдээх. Национальнай меньшинствалар рүкү, Дьоппуон кэриэйдэрэ, Кытай, Филиппина, Бразилияттан төрүттээх буолаллар. 2005 сыллаахха дойдуга 1,56 мөл омук дьоно баар этэ. Дьоппуон дойдутун Россияттан элбэх киһи сылдьаллара элбээбит, ол курдук 2002 сыллаахха 36 693 киһи кэлэ сылдьыбыт.
Административнай тыырыллыыта
Билиҥҥи Дьоппуон 47 префектуралардаах.Меджи периодын иннинэ (1868-1912), дойду провинцияларга арахсар этэ, билигин префектураларга кубулуйбут.
Дьаhалта
Дьаhалта көрүҥнэрэ:
Шанси
Шанси эбэтэр Шаньси — Кытай хотугу өттүгэр баар провинцията. Сирин иэнэ – 157 тыс км². Дьонун ахсаана - 77 мөллүйүөн, 2007 сыллаахха 40 млн., этэ. Эмиэ биир дьонун ахсаанынан элбэх со5ус территория буолар. Киин куората - Тайюань куорат буолар.
Омуга
Шаньси улууска 95% Кытайдар буолаллар, ону таhынан Монголлар, Эбэнкилэр, Нууччалар, Узбектар олороллор. Кэлии омук ахсаана быдан түргэнник улаата турар.
Айылха
Элбэх тыа баар, сүрүннээн тиит уонна бэс мастар - олор улуус 80% тыа сирин ылаллар. Онтон ордубута - Талах уонна Үөт. Кыһынын -2 (эбэтэр -16) буолар, Сайынын +27. Ардах элбэхтик түһэр.
Алгыс
Алгыс — дьоҥҥо үтүөнү баҕаран, олох араас түбэлтэлэригэр, көстүүлэригэр үтүө түмүгү көрдөһөн айыыларга, иччилэргэ сүгүгүйэн, махтанан анал тыл этии. Былыргы итэҕэл быһыытынан, киһиэхэ хараҥа күүстэри үтэйэр, ыарыыны эмтиир-домнуур кыахтаах аптаах тыл.
Сылгычыайдар уустара
Сылгычыайдар уустара (, Род Трясогузки) — Сылгычыайдыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу уустан 4 көрүҥ үөскүүр: Араҕас сылгычыай, Маҥаас сылгычыай, Хайа сылгычыайа, Сылгычыай.
Lexus
Lexus (レクサス Rekusasu) диэн Дьоппуон Toyota Motor Corporation аутомобил оҥорооччутун салаата. Люкс аутомобиллары оҥорор. Аан бастаан атыытын 1989 Америкаҕа саҕалаабыта, онно Lexus бастыҥ атыыланар люкс аутомобил буолбута, бүгүн Lexus массыыналара аан дойдуга барытыгар атыыланаллар. 2006, Lexus атыылара 68 дойдуларга буолбут.
История
1983 сыллаахха АХШ Toyota Эйдзи корпорация баһылыга бэйэтин баҕатын аан дойдуга бастыҥ автомобиль оҥороору гыммыта. Ол курдук Ф1 (Flaghip) диэн кодовай ааттаах бырайыак 400 — чуолаан бу массыынаттан бренд историята саҕаланна. 11 инженердэр уонна дизайнердар аан дойдутааҕы рыногы экспансиялыыр сыалтан 400- чэкэ саҥа двигателинэн үлэлии сылдьаллар.
1985 сыл ыам ыйыгар АХШ- ка фокус- группа тэриллэн, бириискэ рыногын маркетинговай чинчийии ыытыллыбыта. Хас да дизайнер хамаандата Калифорниа болуоссатыгар олохсуйан, олохтоох үрдүкү кылаас бэрэстэбиитэллэрин үөрүйэхтэрин, амтаннарын кытта ыкса билсэ, билсэ кэлбиттэрэ. Ити кэмҥэ массыынаны немец автобустарыгар да, Америка куораттарын уулуссаларыгар да бэрэбиэркэлии сылдьыбыт. Кэлин маркетинговай чинчийии түмүгүн базатыгар АХШ сиригэр- уотугар саҥа ситими тэрийии наадатын туһунан быһаарыы ылыллыбыта.
1986 сыллаахха консалтинговай компания Lippинcttt & Margullish 219 ааттаммыт испииһэги оҥорбута, ол иһиттэн саҥа бренд аата талыллыбыта. Ол эрээри, 1980- с сылларга «Династия» сериал "Династия" сериал тахсыаҕыттан ордук табыгастаах көстүү буолбута. Lexus аатын ааттааһын luxcan (международность) уонна elegus (элегантность) тыллары комбинациялааһыҥҥа сотору- сотору сыһыаннаах. Lexus атын теориятынан үлэ төлөбүрүн туһунан кэпсэтии буолар. Ол эрээри, бренд аатыттан анал суолтата суох, киһи тылын баай- дуол, технологичность имиджин үчүгэйдик биэрэр диэн официальнайдык бигэргэтэр.
Ф1 бырайыак 1989 сыллаахха түмүктэммитэ. Онуоха 60 дизайнер, 1 400 инженер, 2 300 техническэй специалист уонна 220 көмөлөһөөччү 450 прототибы оҥордулар. Бу үлэ түмүгүнэн ЛС 400 автомассыына буолбут. Кини 4- с литр бензиннээх бензиннээх, 8- түү суулдьалаах, кэннигэр атаарыллыбыт биир дизайнер уратылаах. LС 400 с.балаҕан ыйыгар Хотугу норуоттар икки ардыларынааҕы автосалонҥа бэчээккэ аан бастаан таһаарыллыбыта.
1990 сыл тохсунньутугар Carand Driver сурунаал 400 сыл уон бастыҥ массыыналарын испииһэгэр киллэрбитэ. Ол эрээри былаах кыратык хойутаан Бүтүн аан дойдуга массыына рыногын чинчийиигэ идэтийбит агентство бастакы миэстэни ылбыта. Ол сыл ЛС модела 400- чэкэ Великобританияҕа уонна Канадаҕа атыыланар буолла.
Lexus автомобиль айыллыытын историята Toyota Джеффри Лайкер историятын биир сүрүн кинигэтинэн суруллубут.
Гайспольсайм
Гайспольсайм (Geispolsheim []) — Франция хотугулуу-илин эҥэригэр Гранд-Эст эрэгийиэҥҥэ баар коммуна. (урукку Эльзас — Шампань — Арденны — Лотарингия), Алын Рейн дэпэртээмэн, Страсбур уокуруг, Ленгольсайм кантон. 2015 сыл кулун тутарыгар диэри коммуна Гайспольсайм кантон киинэ этэ (Страсбур-Кампань уокурук), бу кантон суох буолбута.
Сытар сирэ
Коммуна Парижтан 390 км илин диэки, Страсбуртан 11 км соҕуруулуу- арҕаа сытар.
Фэрбенкс
Фэрбенкс — АХШ-ка баар куорат, Аляска биир улахан куората.
Дьонун ахсаана — 47 тыс. (2008). Бу куоратка Университет баар. Улахан пааркалар. Сыырка. Ньиэп собуоттара.
Преистория
thumb|right|300px|[[Стоунхэндь, Ааҥл Сирэ, Неолит дьоно туппуттара. 4500-4000 сыллааҕыта.]] Преистория (лат. præ = иннинэ, грек. ιστορία = история) диэн дьон-сэргэ сайдыытын бастакы кэмин ааттыыллар, суруктаах-бичиктээх история саҕаланыан иннинэ.
Винокурова Декабрина Михайловна
200px|thumb|right|Винокурова Декабрина Михайловна Винокурова Декабрина Михайловна — социология билимин хандьыдаата, доцент.
Ыам ыйын 31
Ыам ыйын 31 диэн Григориан халандаарыгар сыл 151-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 152-c күнэ). Сыл бүтүө 214 күн баар.
Асфер Тимофей Павлович
Асфер (Алфер) Тимофей Павлович — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгэр 1919 сыллаахха аһыллыбыт оскуола маҥнайгы учуутала.
Таас үйэ
thumb|right|[[Обсидиан|Обсидиантан оҥоһуллубут үҥүү уһуга]]
Таас үйэ диэн преистория кэмин периода, дьон мал оҥорорго тааhынан тутталлара.
Хронологията
Таас үйэ үс периодтаах:
Чолбон (сурунаал)
Чолбон — саха тылынан тахсар уус-уран литэрэтиирэ сурунаала.
Сурунаал историята
Сурунаал бастакы нүөмэрэ 1926 сыллаахха алтынньы 2 күнүгэр, Саха АССР ВКП(б) обкуомун бүрүөтүн 107 нүөмэрдээх боротокуолугар олоҕуран "Саха омук" култуура-сырдатар уопсастыба уонна Үөрэҕирии, доруобуйа харыстыабылын наркоматын кыттыгас таһаарыыларын быһыытынан олохтоммута. Төрүттээччилэринэн суруйааччы Алампа (сурунаал бастакы эрэдээктэрэ), литэрэтиирэ кириитигэ Василий Леонтьев, тылбаасчыт Алексей Бояров буолбуттара. Бастакы нүөмэргэ ону таһынан А. А. Иванов — Күндэ үлэлээбитэ.
Сурунаал сүрүн эрэдээктэрдэринэн биллиилээх суруйааччылар, суруналыыстар А. И. Софронов, Н. Е. Мординов — Амма Аччыгыйа, В. М. Новиков — Күннүк Уурастыырап, С. Р. Кулачиков — Эллэй, Н. Г. Золотарев — Николай Якутскай, В. С. Яковлев — Далан, Д. В. Кириллин, А. А. Егоров, С. Н. Горохов, П. П. Никитин, П. Д. Аввакумов (1996-2005), Н.Е.Винокуров-Урсун, Макеев Данил Николаевич (2015 сылтан) үлэлээбиттэрэ.
Билигин сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ — Гаврил Андросов.
Бүлүү улууһун өрөгөйүн ырыата
«Туругур, төрөөбүт Бүлүүбүт!» — Бүлүү улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.
2003 сыллаахха бэс ыйын 18 күнүгэр Бүлүү улууһун Мунньаҕын 37 №-дээх «Об утверждении Положения о Гимне муниципального образования „Вилюйский улус (район)“ Республики Саха (Якутия)» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Ырыа ааптардара
Ырыа тылын Бүлүү улууһун олохтооҕо Родион Еремеев суруйбут.
Турукаан
300px|thumb|right|Турукаан Турукаан (очковая гага, Somateria fischeri Brandt.) - кылгас моойдоох, улахан төбөлөөх орто кус. Атыырыгар харахтарын тула үрүҥ "ачыкылаах". Төбөтүн түүтэ сырдык. Сүүһүгэр, оройугар, кэтэҕэр уонна иэдэстэригэр күөхтүҥү түүлэрдээх. Хабарҕата, моонньо, саннылара уонна кохсүн улахан аҥаара маҥаннар. Көхсүн кэлин өттө уонна өрөҕөтө, кутуругун анна - харалар. Тумса оранжевай, атахтара буровато-оливковай.
Саха сиригэр турукаан байҕал таһынааҕы туундараҕа олохсуйар, Дьааҥы илин өттүнэн Саха сирин кыраныыссатыгар дылы. Саҥа Сибиир арыыларыгар уонна Өлүөнэ дельтатыгар сороҕор көстөр. Саха сирин таһыгар Чукоткаҕа, Аляска хотугулуу-арҕаа өттүгэр уйаланар. Кыстыыр сирдэрэ: Беринг байҕалыгар муус соҕуруу кырыытыгар, Прибылов уонна Алеут арыылара.
Уйаланар сирдэригэр ыам ыйын бүтэһигэр, бэс ыйын саҥатыгар кэлэллэр. Кыра күөллэр кытыыларыгар пааранан уйаланар. 5-6 сырдык өҥнөөх сымыыттаах буолар. Күһүн балаҕан ыйыгар кыстыгар көтөр.
Аһылыга харамайдар уонна үүнээйилэр. Тууһа суох ууга үөннэри уонна кинилэр ыамалрын сиир, уу отун сэбирдэҕин, аһын, сибэккилэрин сиир. Байҕалга моллюскаларынан уонна ракообразнайдарынан аһылыктанар.
Саллааскылар
Саллааскылар (, Семейство Толстоголовки) - кыра, ардыгар орто кээмэйдээх лыахтар кэргэннэрэ. Төбөлөрө саллаҕар, харахтара улахан. Түргэнник көтөллөр. Гусеницата буорга, ситимҥэ эриллибит сэбирдэх быыһыгар кыстыыр.
Далан (суруйааччы)
Төрөөбүт сирэ: Кытаанах, Боотур Уус улууһа, Саха уобалаһа
Өлбүт күнэ: 27 сэтинньи 1996
(68 сааһыгар)
Дьарыга: суруйааччы ]] Василий Семенович Яковлев — Далан (01.04.1928—27.11.1996) — Саха норуодунай суруйааччыта, биллиилээх прозаик, педагогическай наука кандидата. 1928 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Боотуруускай (Чурапчы) улууһун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Суруйааччы айбыт аҕата Семен Иннокентьевич Яковлев 1900 сыллаахха, оттон күн сирин көрдөрбүт күн күбэй ийэтэ Варвара Ивановна 1905 сыллаахха эмиэ Боотуруускай улууһугар төрөөбүт-үөскээбит дьон.
Колхозтаах бааһынай уола В.Яковлев Чурапчытааҕы педучилищены, Дьокуускайдааҕы педагогическай институту бүтэрэн баран, өр сылларга учууталынан, оскуолаҕа завуһунан, директорынан, үөрэх салаатыгар инспекторынан, Дьокуускайдааҕы учууталлар билиилэрин үрдэтэр институт кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлээн баай педагогическай опыты хаһааммыта. Эдэр көлүөнэни иитиигэ өр сылларга үтүө суобастаахтык үлэлээбит В.С.Яковлев 1976 сыллаахха Далан диэн псевдонимынан “Дьикти саас” сэһэнин “Хотугу сулус” сурунаалга бэчээттэппитэ. Бу сэһэнигэр Саха сиригэр интеллектуальнай сайдыылаах эдэр дьон үүнэн-сайдан иһэллэрин, кинилэр олоххо кырдьыктаах суолу тутуһалларыгар көрсөр ыарахаттарын, моһоллорун дириҥ реалистическай күүстээхтик арыйан көрдөрбүтэ.
Далан айар үлэтин сүнньүнэн икки суолга хайытыахха сөп: билиҥҥи кэми уонна Саха сирин ааспыт олоҕун, былыргы историятын ойуулуур айымньыларга. Саха суруйааччыларыттан аан бастакынан (нуучча да литературатыгар бу сэдэх көстүү) историческай темаҕа бөдөҥ айымньылардаах, бу темаҕа улахан хоннохтоохтук ылсан үлэлээбит суруйааччы буолар.
В.С. Яковлев биллиилээх общественнай деятель этэ. Кини өссө улуу Өксөкүлээх Өлөксөйтөн саҕалаан саха аатырбыт суруйааччылара П.А.Ойуунускай, Сем. уонна Софр. Даниловтар илдьэ испит кырдьыктаах уонна ыраас магистральнай суолларыттан харыс да халбаҥнаабатаҕа, олоҕун тиһэх күнүгэр тиийэ төрөөбүт норуотун интэриэһинэн салайтаран үлэлээбитэ, айбыта. Кини үгүс элбэх публицистическай ыстатыйаларыгар, этиилэригэр уонна бэйэтин өлбөт-сүппэт айымньыларыгар сахатын норуота киһи-аймах сайдан иһэр цивилизованнай ыллыктаах суолун тутуһарыгар, кини өйүн-санаатын сирдээччи бөдөҥ общественнай деятеллэртэн биирдэстэрэ этэ.
Сахалар бастакы Президеммит М.Е.Николаев ыытар политикатын кэрэхсиирэ, өйүүрэ, Саха сиригэр бэйэ государственнай былааһын — суверенитеты олохтоон, федеративнай дуогабарга тирэҕирэн общественнай-политическай, социальнай- экономическай, национальнай-культурнай боппуруостар быһаарыллаллара сиэрдээҕин уонна наадалааҕын ыйара.
Далан саха норуотугар эрэ таптаппыт суруйааччы буолбатах, кини киэҥ Россия уонна бырааттыы республикалар ааҕааччылара билэр, кэрэхсиир прозаиктара этэ. Ол чаҕылхай туоһутунан буолуохтарын сөп 1987 сыллаахха Москваҕа буолбут Россия суруйааччыларын мунньаҕар Далан айымньыларын дьүүллэһиигэ кыттан нуучча уонна атын омук суруйааччыларын эппит үтүө тыллара, Орто Азия дойдуларын хомуһун тыллаахтара Далаҥҥа үтүө сыһыаннара, ытыктабыллара.
Кини Саха Республикатын П.А.Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэтин лауреата, “Чолбон” литературнай уус-уран сурунаал кылаабынай редактора, педагогическай наука кандидата, Саха Республикатын Духовноһын академиятын академига, “Доҕордоһуу” орден кавалера этэ.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Бастакы кэргэнин Колпашникова Клавдия Петровнаны кытта 1955 с.холбоспуттар, 1962 с. арахсыбыттар. Саха тылын учуутала этэ, Нам училищетыгар өр кэмҥэ үлэлээбитэ. Биир Ньургун дин уоллаахтар этэ.
Иккис кэргэнэ — Яковлева Яна Викторовна. Яна Алехина математик идэлээҕэ, Чурапчыга олохсуйан олорбут Виктор Гекгорович Алехин диэн учуутал киһи кыыһа этэ. Үс оҕоломмуттара: улахан кыыстара Ольга 1963 сыллаахха төрөөбүтэ, сыл буолан баран, Семен диэн уол оҕо төрөөбүтэ; онтон 1966 сыллаахха кыра кыыстара Лолита төрөөбүтэ.
Айар үлэтэ
Далан прозаик быһыытынан литератураҕа «Дьикти саас» диэн оскуола олоҕун туһунан сэһэнинэн киирбитэ.“Дьикги саас” диэн сэһэнэ норуот ааспыт историятын кытта дириҥ силистээх-мутуктааах, дойду, оскуола олоҕор уонна тыа сиригэр көстөр араас сыыһалары- халтылары кырдьыктаахтык ойуулаан көрдөрөр саха норуотун биир бэлиэ айымньытын быһыытынан саха литературатыгар киирбитэ. Бу айымньы саха литературатыгар аан бастакынан ста­линизмы саралаан.
1980 сыллаахха “Аар тайҕам суугуна” диэн сэһэнэ Дьокуускайдааҕы кинигэ издательствотын “Сибиир билиҥҥи сэһэнэ” диэн сериятыгар саха суруйааччыларын сэһэннэрин кытта тахсыбыта. Саха сиригэр тыҥаан турар экологическай проблемалары таарыйбыта. Бу айымньы сүнньүнэн тулалыыр эйгэни харыстааһын уонна айылҕа ресурсаларын табыгастаахтык туһаныы боппуруостарыгар анаммыта.
«Тулаайах оҕо», «Тыгын Дархан» романнарынан саха литературатыгарр саҥа сүүрээни — историческай теманы киллэрбитэ. Бу айымньылартан саҕалаан норуот үгэстэргэ, историяҕа болҕомтото күүһүрбүтэ, бэйэтин норуот быһыытынан саҥалыы өйдөөбүтэ, дириҥ түмүктээһиннэргэ кэлбитэ.
Далан киэҥ темалаах, араас өрүттээх кыһалҕалары (проблемалары) туруорар «Доҕоруом, дабай күөх сыырдаргын» романы, «Дьылҕам миэнэ» эссе-романы суруйан хаалларбыта.
Онус кылаас хрестоматиятын оҥорбута.
«Дьикти саас» киинэ
Суруйааччы «Дьикти саас» сэһэнинэн 2013 сыллаахха киинэ уһуллубута (реж. Никита Аржаков).
Үөрэнээччилэрэ
Борисов Егор Афанасьевич - государственнай уонна политическай деятель, Саха Республикатын Ил Дархана, Саха Республикатын тустууга федерациятын президенэ.
Федоров Павел Петрович-Сомоҕо - суруйааччы, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
Игнатьева Яна Викторовна - Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоһууларын киинин генеральнай директора, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
Райан Рейнольдс
Райан Рейнольдс (Ryan Rodney Reynolds), Канаада биллэр актёра. Ванкувер куоракка, Бритиш Каламбия сиригэр Канаадаҕа 1976 сыллаахха алтынньы 23 күнүгэр күн сирин көрбутэ. . Араас киинэлэргэ уһуллубута, ордук биллэр киинэлэрэ: "Зеленый фонарь", "Просто друзья", "Точно", "Предложение" уонна "Код доступа - Кейптаун".
Suzuki
Suzuki Motor Corporation, Suzuki TTBL уонна Suzuki for Vampirina (スズキ株式会社 Suzuki Kabushiki-gaisha) диэн Дьоппуон мультинационал корпорацията. Салалтата баар сирэ Хамматсу. Аутомобиллары, мотоссыыкыллары уонна мотордары оҥорор. Suzuki аан дойдуга 12-с ордук улахан аутомобил оҥорооччу, үлэhиттэрин ахсаана 45,000 тахса, 23 дойдуларга 35 оҥорор күүстэрдээх уонна 192 дойдуларга 133 тарҕатааччылардаах.
Кыра турукаан
300px|thumb|right|Кыра турукаан Кыра турукаан (сибирская гага, Polysticta stelleri Pall.) — орто кус.
Даайа-Аммата (Таатта улууһа)
Даайа-Аммата — Таатта улууһун Даайа-Аммата нэһилиэк киинэ.
Киль (сулустар бөлөхтөрө)
Киль (сахалыы "Аал сиһэ" диэххэ сөп, Carina, Car) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 494,2 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 206 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.
Устуоруйата
Арго Аал диэн былыргы бөлөх сорҕото. Никола Луи де Лакайль 1752 сыллаахха киллэрбитэ.
Висаян байҕал
Висаян байҕал (Visayan) — Филипиннар архипелаг ортотунааҕы кыра байҕал.] Хотуттан Масбате, илинтэн уонна соҕуруулуу-илин Лейте, соҕурууттан Себу уонна Негрос уонна арҕааттан Панай арыылар чэрчилиилэр. Чуумпу океан сорҕото. Океаны кыттаа Камотес, Сибуян, Самар, Минданао уонна Сулу байҕалларынан сибээстээх.
300px|thumb|right|Висайян байҕал көстүүтэ
Гириэктэр
Гириэктэр - Гириэк омуга. Тыллара - гириэк тыла. Араас сыанабылынан 15-25 мөл киһи. Онтон 14,3 мөлүйүөнэ Грецияҕа олорор.
Ермолаев Терентий Степанович
200px|thumb|right|Ермолаев Терентий Степанович Ермолаев Терентий Степанович — Саха сирин судаарыстыбаннаһын чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Тайюань
Тайюань, Кытайга баар куорат, Шанси улууһун киин куората буолар. Дьонун ахсаана 11,8 мөллүйүөн киһи (2009). Биир улахан промышленно-сайдыбыт куораттарга киирсэр.
Арассыыйа федераальнай уокуруктара
Арассыыйа федеральнай уокуруктара (Федеральный округ) 2000 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр президент Владимир Путин «Федеральнай уокурукка Арассыыйа Президенын Боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлин туһунан» диэн уурааҕынан (нүөмэрэ 849) тэриллибиттэрэ. . Федеральнай уокуруктар Российскай Федерация субъектарынан эбэтэр административнай сиринэн араарыы атын конституционнай чаастара буолбатахтар, сэрии уокуруктарын уонна экономическай оройуоннар төрүттэригэр оҥоһуллубуттар, ол эрэн ахсаанынан уонна састаабынан атыннардаах.
2000 сылга 7 федеральнай уокурук тэриллибит. Президент Д. А. Медведев 2010 сыллаах тохсунньу 19 күнүнээҕи Ыйааҕар олоҕуран, уокуруктар ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Соҕуруу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
600px
Киин Федеральнай уокурук
Сүрүн ыстытыйа: Киин Федеральнай уокурук
Соҕурууҥҥу федеральнай уокурук
Сүрүн ыстатыйа: Соҕурууҥҥу федеральнай уокурук
Хотугулуу-Арҕааҥҥы федеральнай уокурук
Сүрүн ыстатыйа: Хотугулуу-Арҕааҥҥы федеральнай уокурук
Сибиирдээҕи федеральнай уокурук
Сүрүн ыстатыйа: Сибиирдээҕи федеральнай уокурук
Ураллааҕы федеральнай уокурук
Сүрүн ыстатыйа: Ураллааҕы федеральнай уокурук
Волгатааҕы федеральнай уокурук
Сүрүн ыстатыйа: Волгатааҕы федеральнай уокурук
Сигэлэр
Уокуруктар официальнай саайтара:
Диктатор
Диктатор диэн салайааччы, диктатураны олохтооччу. Диктатор культ личности ыытар, демократияны утарар.
Таҥалай ойуулаах саллааскы
Таҥалай ойуулаах саллааскы (, Толстоголовка мозаичная) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Истиэп зонатыгар соҕуруулуу-илин Европаттан саҕалаан Приморьеҕа тиийэ тарҕаммыт. Саха сиригэр Өлүөнэ өрүс хочотугар Сиинэттэн Дьокуускайга дылы көстөр.
Бэс, от уонна атырдьах ыйдарыгар көтөр. Кынатын далааһына 30-42 см.
Буор атах анды
300px|thumb|right|Буор атах анды Буор атах анды эбэтэр Лаамы андыта (синьга, ) — орто кус.
Босния уонна Херцеговина былааҕа
Босния уонна Херцеговина былааҕа халлаан күөх полотноттан уонна араҥас треугольниктан турар. Сэттэ маҥан сулус ол треугольник аттыгар уруһуйдаммыт, уонна икки сулус аҥардарара треугольник анныгар уонна үрдүгэр көстөллөр.
Треугольник Босния уонна Херцоговина үс норуотун көрдөрөр: босниецтары, хорвааттары уонна сербтары. Ону тэҥэ Босния уонна Херцоговина территорията треугольнигы майгыннатар.
Адольф Хитлер
thumb|Адольф Хитлер. Муус устар 20, 1937. Адольф Хитлер (Adolf Hitler) (Муус устар 20 1889, Браунау ам Инн, Аустрия-Мадьаар – Муус устар 30 1945, Берлин, Германия) диэн Германия политига, Нацист партиятын басхана. 1933-1945 сс. Германия тоталитар басхана уонна канцлера. Аустрияттан төрүттээх.
Хитлер Бастакы аан дойду сэриитин кыттыылааҕа (бастаан саллаат, онтон ефрейтор). 1919 с. Нацист партиятыгар кыттыспыта, 1921 с. партия басхана буолбута. 1923 с. Баварияҕа буолбут сатамматах пиибэ путчун тэрийбитэ, ол иhин хаайыыга угуллубута. 1933 c. Германия канцлера буолар. Сотору кэминэн Ваймар Республикатын оннугар Үһүс Райх тэриллэр.
Хитлер бүтүн Эуропаны Нацист Германиятыгар бас билиннэрэр санааланар. Ол иhин тас политикаҕа кини аар дьоҥҥо аналлаах "олох куйаарын" (Lebensraum) баhылыыр суолга турунар. Ол соругун ситиhэргэ дойду бары күүстэрин уонна кыахтарын кэлэр улахан сэриигэ анаан мунньар. 1939 с. нацист армията Польшаҕа саба түһэр, Холбоhуктаах Хоруоллук уонна Франция Германияҕа сэриини биллэрэллэр, ол курдук Иккис аан дойду сэриитэ саҕаланар.
Кэлэр үс сыл устата, Германия уонна кини кыттыгастара Эуропа, Хоту Африка, Илин, Соҕуруулуу-илин Азия уонна Чуумпу океан улахан өттүлэрин баhылыыллар. 1941 с. Германия Сэбиэт Холбоhугар саба түһэр. Сэрии бүтүн түмүгүнэн Германия уонна кини кыттыгастара хоттороллор. Нацистар сэрии тухары кимэн киирбит дойдуларын олохтоохторун утары элбэх буруйдары оҥорбуттара, 17 млн кэриҥэ киhини өлөрбүттэрэ, олортон 6 млн дьэбэриэйдэр (Холокост).
1945 c. муус устар 30, Берлины ылыы кыргыhыытын кэмигэр, Хитлер ойоҕунуун Ева Брауннуун (кинилэр икки хонук иннинэ холбоспуттара) бэйэҕэ тиийинэн өлбүттэрэ
Пиньинь
Пиньи́нь (拼音, pīnyīn; өссө официальнайдык, 汉语拼音, Hànyǔ pīnyīn, Ханьюй пиньинь, ол аата 'Кытай суругун дорҕооннорун суруйуу') — латыын алпабыытын көмөтүнэн кытай тылын романизациялыыр ньыма. Кытайга (КНР) пиньинь официальнай стаатустаах. 2009 с. пиньинь Тайбааҥҥа официальнай статустаныахтаах этэ. 2009 с. от ыйыгар арыы президена Ма Индзю Экономика, атыы-эргиэн уонна култуура Фуорумугар (Чанша к., Хунань провинция) өссө судургу иероглифтарга көһөргө этии киллэрбит.
Пиньинь 1958 с. ылынныллыбыт, 1979 сылтан аан дойдуга Кытай ааттарын транскрипциялыырга туттуллар. Кини ол иннинэ баар буола сылдьыбыт транскрипциялары солбуйбут (Уэйд — Джайлз уонна Джуин).
Олох оскуолата
School of Life (Олох оскуолата ол эбэтэр Сыл учуутала), американскай киинэ, 2005 сыллаахха Райан Рейнольдс этиитинэн тахсыбыта уонна Аан Дойду учуутал уонна педагог профессиялаах дьонно анаммыт киинэ буолар. Киинэ айылларыгар уонна спонсорстватын ABC Family тэрилтэ уйунар, Walt Disney Company илии баттааһынынан.
Чаҥ үйэ
thumb|200px|[[Крит|Критка булуллубут дьэс кутуу.]]
Үтүктүү содула
Үтүктүү содула диэн ону-маны ситэ ырыппакка, сыаналаабакка эрэ үтүктүүттэн туох эрэ куһаҕан үөскүүрэ ааттанар.
Россия экономиката айгыраан билигин Россияҕа дьоҥҥо туһалаах кыра массыыналары оҥоруу атыттартан улаханнык хаалан иһэр. Аны оҥоруллубат буолбут «Москвич» массыынаҕа биир эмэ пенсионер эрэ кыбыстыбакка олорон айанныыр буолла.
Өй-санаа үөрэҕэ туһаныллыбатыттан уонна мөлтөөһүнүттэн сылга мөлүйүөҥҥэ эрэ тиийбэт киһинэн нууччалар аҕыйаан иһэллэрин бэчээт барыта суруйар, киһи барыта билэр буолла. Бу сэтэрээн, тэнийэн иһэр быһыы биһиги аҕыйах ахсааннаах омуктарга ордук улахан охсуулаах. Мөлтөөбүт, олоххо ситиһиини оҥорууга тириэрдибэт өйү-санааны, үөрэҕи үтүктүү эстиигэ-быстыыга, симэлийиигэ тириэрдэрин билигин да билбэтэҕэ буола сылдьабыт. Үөрэх-билии сайдыбытынан туһанан былыр-былыргыттан баар бэйэбит сахалыы өйбүт-санаабыт, таҥарабыт үөрэҕин баһылаан тутустахпытына, олоххо киллэрдэхпитинэ эрэ ордон, салгыы сайдар кыахтанарбытын билэр кэм буолла.
Yлэ-хамнас, тутуу, араас массыыналары, трактордары оҥоруу технологиялара атын омуктартан ыраах хаалан хаалбыттарын нууччалар бэйэ киэнин оҥоро, тупсара сатаан кыайан ситиһэр кыахтара суоҕун кэлин син итэҕэйэн, билинэн, араас омук массыыналарын, тиэхиникэлэрин оҥорууга ылсыһан, атыыга кэлэн иһэллэр эрээри, үлэһиттэрбит таһымнара намыһаҕыттан, хаачыстабалара мөлтөх.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр элбэх хаайыылаахтар үүрүллэ сылдьан үлэлээбиттэриттэн уонна бэйэ-бэйэлэрин «сука» диэн үөхсэн арахсыбыттарыттан, бу тылтан кыбыстаннар куһаҕан тылга киллэрэн туттубат буола сылдьаллар. Тыһы ыт "сука" диэн ааттанар этэ. Ону уларыта, тупсара сатыыллар.
Нууччалар саҥаларын тупсара сатаан тыһы ыттарын «сука» диэн ааттыылларын оннугар «девочка» диэн, онтон атыыр ыттарын «мальчик» диэн тупсаран этэллэрэ элбээн иһэр. Бу этииттэн, тылы уларытан атын суолтаҕа туттууттан девочка диэн ааттанар нуучча мааны бэйэлээх кырасыабай кыыс оҕото, тупсарыллан «девочка» диэн ааттанар буолбут тыһы ыкка тэҥнэнэн хааларын, ол иһин кыра оҕо улаатан истэҕинэ тыһы ыкка маарынныыр майгыланан, ол аата ыт оҥорор быһыыларын оҥорор буолан хаалыахтааҕын аахсыбаттар. Киһи тыла атын киһиэхэ дорҕооннорун охсууларынан ордук күүскэ дьайыытыттан тыл күүһэ кыра оҕо майгынын уларытара ордук түргэнин билбэттэр.
Нууччалар маннык саҥаралларын биһиги дьоммут, иһиттибит ээ, диэбиттии бары кэриэтэ үтүктүбүтүнэн бардылар. Арыычча тылы, тыл дьайыытын билэр дьон чахчы санааргыахтарын сөптөөх курдук эрээри, биһиги тыл үөрэхтээхтэрбит, учуонайдарбыт дуомнара «мык» да диэбэттэр. Хата бэйэлэрэ аан бастаан үтүктэн тыһы ыты кыыс оҕо диэн ааттыылларын ордорор курдуктар.
Маннык ыты кытта тэҥнэбилтэн өйдөөх-санаалаах буолан кыыс оҕо санаата түһэр, буккуллар, өйө-санаата мөлтөөһүн өттүгэр уларыйар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн сүөһүнэн дуу эбэтэр акаарынан дуу ааттыы сырыттахха, өйө-санаата оннукка уларыйан, соннук майгыланан хааларын сахалар былыргыттан билэллэр. Тыл дорҕооннорун дьайыыта оҕо кыра эрдэҕинэ ордук күүскэ биллэн ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар ууруллан иһэрин аахсыбакка сылдьарбытыттан итини, олус куһаҕаны үтүктэн эрэбит.
Ыаллар мааны кыыстарын атыттар «сучка» диэтэхтэринэ оҕолоох дьон чахчы сөбүлээмиэхтэрин, улаханнык өһүргэниэхтэрин сөп. Ону ким да баалаабат. Онтон бу кыыс тыһы ытын «девочка» диэн ыҥырдахтарына, тыһы ыттара аны кыыстарыгар тэҥнэнэн, кыыстара уонна тыһы ыттара биирдик ааттанан, майгылара биир буолан хаалыан сөбүн өйдөөбөтөҕө буолаллар.
Ыттаах дьон тыһы ыты куруук «девочка» диэн ааттыыр буоллахтарына, кыра кыыстара ону истэн мин эмиэ тыһы ыт курдук «девочка» эбиппин диэн тыһы ыт майгына майгыланыан сөп. Тыһы ыт тугу оҥорорун, хайдах быһыыланарын, көнөтүнэн эттэххэ, үтүктүбүтүнэн барар. Билигин Россияҕа полиция нравов үөскээһинэ дьахталлар өйдөрө-санаалара тыһы ыт өйүгэр тэҥнэһэн эрэрин биир биллэр дакаастабыла буолар.
Сахалар былыр былыргыттан өй-санаа уратыларын арааран билэннэр киһи диэн ханнык баҕарар кыыллартан, көтөрдөртөн олус үрдүктүк турарын, өйө-санаата элбэҕин, сайдыыны түргэнник ылынар уратытын, салгын кута сайдарыттан киһилии майгылааҕын, үчүгэй быһыылары оҥорорун билинэн бэйэлэрин, дьону эрэ туспа арааран «Ким», «Кимий?»,- диэн ааттаан ыҥыраллар, «Кини» диэн ааттыыллар.
Киһиттэн атын бары кыыллар, сүөһүлэр, көтөрдөр, мастар, туттар тэриллэр бары сахалыы «Бу», «Ол», «Туох»,- диэн этиллэллэр, «Бу тугуй?» - диэн ыҥырыллаллар. Балар өйдөрө-санаалара киһиэхэ тиийбэтинэн, кыайан сайдыбатынан уратылаахтарын сахалар былыр-былыргыттан билэн тылларыгар киллэрбит эбиттэр. Маннык туспа араартаан ааттааһын киһи диэн атын кыыллардааҕар, көтөрдөрдөөҕөр өйүнэн-санаатынан олус үрдүктүк турарын, салгын кута сайдарын, ол иһин итилэри кытта хаһан да тэҥнэспэтин сахалар былыр-былыргыттан билэллэрин уонна олохторугар туһаналларын бэлиэтиир көстүү буолар.
Саха тылын бу өй-санаа уратыларыгар тирэҕирэр, олору быһаарар биллэр уратытын хайаан да таба туһана сылдьарбыт, нуучча тылын үтүктэн уларыта сатаабаппыт ирдэнэр.
Кыыллар, сүөһүлэр, көтөрдөр өйдөрө-санаалара киһиэхэ ханан даҕаны тэҥнэспэттэр, майгылара туспа уратылаахтарынан, киһиэхэ тиийбэттэринэн ааҕыллалларын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ дакаастыыр. Кыыллар, көтөрдөр өйдөрө-санаалара киһи өйүттэн-санаатыттан, биир сүһүөҕүнэн аллараа сылдьар. Итилэргэ салгын кут кыайан сайдыбат, саҥаны, туһалааҕы оҥорор кыахтара суох. Киһи үрдүктүк сыаналанара өйдөөх-санаалаах буолан, салгын кута сайдарыттан, саҥаны түргэнник айарыттан барыларыттан үрдүктүк, туспатык турарынан быһаарыллар.
Тылы маннык уларытан атын суолтаҕа туттуу нууччаларга үөдүйэн иһэр куһаҕан майгынын сахалар эмиэ үтүктэн эрэллэрэ олус хомолтолоох. Саха тыла олус былыргы төрүттээх буолан дорҕооннорун дьайыылара ордук күүстээх. Ыты уол эбэтэр кыыс диэн ыҥыран ааттаан уолга эбэтэр кыыска ыты тэҥнээһин саҥарары тупсарар диэн быстах санааһынтан эрэ, мээнэ үтүктүү, өйү-санааны буортулааһын буолар. Төрөппүттэр оҕолорун өйүн-санаатын кыра эрдэхтэриттэн харыстаан, туруктаах оҥоруохтарын баҕарар буоллахтарына, тыл дорҕооннорунан дьайыытын таба сыаналаан былыргытыттан уларыппакка эрэ туһаналлара эрэйиллэр.
Туох диэн ааттыыртан ыт өйө-санаата тиийбэтиттэн туга да уларыйбат. Арай өйдөөх-санаалаах оҕолор тыл дьайыытыттан өйдөрө-санаалара уларыйар, ыт майгына майгыланыахтарын сөп. Маннык саҥарыы баар-суох оҕолорбутун ыкка тэҥниир, ол иһин ордук куһаҕан. Ыт туһунан өйдөбүл икки өрүттээҕин быһаарарга аналлаах этии сахаларга эмиэ баар: «Ыт киһи доҕоро буоллаҕына үчүгэй, онтон доҕоруҥ ыт буоллаҕына ордук куһаҕан». Ыт төһө даҕаны киһи доҕорун иһин сахаларга киһини ыкка холооһун олус куһаҕан майгынынан ааҕыллар, киһи буолан бүппүтү биллэрэр.
Тыл дорҕооннорун өйгө-санааҕа дьайыылара хаһан да уларыйбаттар. «Ы» дорҕоон уһаатаҕына «ыы» диэҥҥэ тиийдэҕинэ ытааһын үөскүүр, «р» дорҕоон хатыланан күүһүрдэҕинэ «рр» буоллаҕына, ырдьыгынааһыҥҥа кубулуйар. Элбэхтик «рр» диэн саҥарар киһи кыыһырымтаҕай соҕус буолара ханнык да саарбаҕа суох.
Дорҕоон дьайыыта киһиэхэ бэрт сотору тиийэрин саха эмээхситтэрэ билэллэр этэ. Кыра оҕо «ыы» диэн ытаабыта буола оонньоотоҕуна хайаан да тохтотоллоро уонна: «Бу оҕо сотору ытаары гынна быһыылаах»,- диэн этэллэрэ. Кырдьык эбиэттэн киэһэҕэ оҕо кыайан тиийбэккэ эрэ кыҥкыйданан, ытаан-соҥоон барара биллэр.