cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үрэх
Уопсай сведениелэр
Үрүйэлэр Самыырдар сүүрүктэриттэн, ириэриллэн тахсан, сир аннынааҕы уулар үрдүлэригэр үөскүүр.
Үрүйэлэр тохтоло суох уонна сезонунан (перехода) арахсаллар, тэҥ уонна хайа үрэхтэр.
Руслан ручьев өрүстэн элбэх буолан баран, үгэс курдук, айылҕа үөскээһинин төрдүттэн уларытар, ол гынан баран сорох төрүөттэр дьайыыларынан (Аппа, сир хамсааһына, сир хамсааһына) бэйэтин миэстэтин, форматын уонна кээмэйин улаханнык уларытыан сөп. Для руководителя характеристы и Живая сила им-голубая хочо. Сезон (көһө сылдьар) үрэхтэр русларын уонна сүүрүктэрин хайысхалара сыл аайы уларыйыахтарын сөп. Үрүйэ хайысхата үксүн киһи сабыдыалынан буолар.
«Үрүйэ» диэн тиэрмин хаартыскатыгар 10 километрга диэри уһуннаах (быстах кэмҥэ) айылҕа водотокаларыгар туттуллар. Айылҕаҕа 10- тан тахса километр усталаах " өрүс «диэн тиэрмини тутталлар. Атын үрэхтэр уонна үрэхтэр уулара буолалларынан ураты айылҕалаах үрэхтэр, бастатан туран, атын өрүстэр уонна үрэхтэр түһэллэр, ол аата бу өрүстэр уонна үрэхтэр төрдүлэрэ буолар (тоҕо диэтэххэ, сүнньүнэн, өрүс эбэтэр үрэх уута туолла диэн ааттыахха сөп). Маннык сүүрүктэр, биллэрдик бардахтарына өрүс диэн ааттанар кыахтаахтар. Маннык өрүстэр элбэхтэр (холобур, Халыма өрүс Аллараа өттүгэр), кинилэргэ «виска» диэн ураты тиэрмини тутталлар (ол эрээри кини бэйэтин уонна үрэхтэри, үрэхтэри кытта холбоһор өрүстэр). Бу ураты өрүстэр — үрүйэ эбэтэр өрүс бу курдук уустук үгэстэринэн ааттаннахтарына эрэ өссө биир уратылаахтар.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. – Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Күөх сиик тэллэйэ
thumb|200px
Хатыҥ үүнэр ннньэлээх ойуурдарыгар Саха сирин үгүс улуустарыгар үүнэр.
Туттуллуута
Бэс ыйа – балаҕан ыйа. 3-с категорияҕа киирэр. Араас бүлүүдэ оҥороллор.
Сиик (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах
Харысхал
Харысхал - киһини харыстыыр, арчылыыр аналлаах эмэгэт, ымыы.
Арчылыыр, араҥаччылыыр суолталаах түөскэ кэтиллэр, эбэтэр илиигэ илдьэ сылдьар, эбэтэр күлүүскэ малга-салга иилиллэр, биитэр дьиэҕэ уокка аан айаҕар, ыйанар алгыс тыла иҥэриллибит аргыс ымыыта.
Харысхалы араас эттиктэн оҥороллор. Ол курдук сэлии муоһуттан, чаҕылҕан түспүт маһын сыыһыттан (сорохтор этиҥ эппит маһа дииллэр), бэс мастан, туой буортан. Үгүс алгысчыттар этиҥ эппит маһын ордороллор. Кырдьыга даҕаны учуонайдар суоттарынан этиҥ эппит маһыгар энергия иҥэриллэр ячейкалара бааллар эбит. Онон этиллибит тыл таһынан түспэккэ хатанан хаалар дииллэр. Онтон сорохтор сэлии муоһуттан, туой буортан кыһыллан оҥоһуллубут харысхаллары ылына сатыыллар. Көстүүлээҕин, сыаналааҕын ордорон бэлэххэ-туһахха ордук барсарын бэлиэтииллэр.
Перуашева Полина Алексеевна
150px|thumb|Перуашева-АрылыкыПолина Алексеевна Перуашева-Арылыкы — араадьыйа суруналыыһа, «Саха» НКИК «Аламай күҥҥэ айхал!», «Салгын кут», «Мы не одни» биэриилэрин ааптара, СР тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын туйгуна, СР Суруналыыстарын союһун «Көмүс микрофон» бириэмийэтин лауреата, Россия Суруналыыстарын союһун чилиэнэ.
1986 с. Ураллааҕы государственнай университет суруналыыстыка факультетын, 1996 с. СГУ төрүт култуура салаатын бүтэрбитэ. Саха араадьыйатыгар 1987 с. үлэлиир.
Үлэтин сүрүн хайысхатынан саха норуотун утумун салгыыр иһин туруулаһан үлэлиир дьону, уруулуу омуктар төрүт култуураларын билиһиннэрии, айылҕа көстүбэт кистэлэҥнэрин сырдатыы буолар.
Кинигэлэрэ
Аламай күҥҥэ айхал!: алгыстар / (хомуйан оордо П. А. Перуашева-Арылыкы; Б. Ф. Неустроев-Мандар Уус ойуулара). — Дьокуускай: Бичик, 2008. — 112 с. ISBN 978-5-7696-2957-0
Уолба
Өссө маны көр
Уолба нэһилиэк
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
Минньигэс сиик тэллэйэ
Минньигэс сиик тэллэйэ (, Сыроежка цельная) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Гелий
Гелий (Хелиум, Helium) диэн химия ууһуга. Химия бэлиэтэ He уонна атом нүөмэрэ 2.
Гелий атын гаастары кытта булкуспат уонна атын химия холбоһуктарын оҥорбот. Кудай куйаарыгар уулук кэнниттэн тарҕаныытынан иккис ууһук. Бары химия ууһуктарыттан ордук тымныы температураҕа оргуйар. Өҥө уонна сыта суох. Уматыллыннаҕына халлаҥ күөҕүҥү өҥнөөх уоттаах.
Минньигэс сиик тэллэйэ
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 5-10 см. Бастаан көппөҕөр, онтон хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. Хаан кыһыл, ортотугар олива курдук саһархай өҥнөөх, кытаанах, салахайдаах, субата чэпчэкитик арахсар. Иитэ долгун курдук, хайыта барар. Таҥалайдаах араҥата: Бастаан сырдйк олива өҥнөөх, онтон саһарар, хоҥордуҥу буолар. Этэ: үрүҥ, тостумтуо. Бастаан минньигэс, онтон аһыҥас. Үүтэ суох. Атаҕа: Модьу, диаметра 2-3 см дылы. Маҥан. .
Гелий
1868 сыллаахха арыллыбыта. Бастаан Күҥҥэ булуллубута, ол кэнниттэн эрэ Сиргэ, ол иһин гректыыттан Күн диэн тылбаастанар. мини|Гелий Салгыннаах одоннору уонна дирижабльлары көтөҕөр, тоҕо диэн салгынтан чэпчэки. Араас лаампаларга туттуллар.
Минньигэс сиик тэллэйэ
Туттуллуута
От ыйа – балаҕан ыйа. Тууһуллар, маринуйдууллар, араас бүлүүдэ оҥороллор.
Гелий
Туһайыы
Гелий индустрияҕа уонна дьон хаһаайыстыбатыгар киэҥник туттуллар:
Нуклид3 гааһы нейтроннаах детектордар үлэлиир сэктэрэ, ол иһигэр нейтроннаах ыһыы, нейтроннаах ыһыы техникатыгар поляризатор быһыытынан туһаныллар. Гелий-3 түмүл энергетикатын кэскиллээх оттуга буолар. Гелий-3 гелий-4ккэ суурайыллан сүдү алын температураны ыларга туһаныллар.
Обот үгүрүө
thumb|250px
Обот үгүрүө (вальдшнеп, ) — үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр улахана суох түүҥҥү көтөр. Уйатын Евразия хоту өттүгэр туттар. Сүрүн биотоба — ырааһыйалардаах сэбирдэхтээх биитэр булкаас эргэ ойуурдар. Үксүгэр соҕотох буолар, ардыгар бөлөхтүүр. Спортивнай интэриэстэн бултанар.
Нууччалыы аата ниэмэстии аатыттан тахсар Waldschnepfe («ойуур үгүрүөтэ»).
Токко (өрүс)
Токко өрүс. Чаара өрүс уҥа салаата. Уһуна 446 км., тардыытын иэнэ 23100 км². Удокан сис хотугу эниэтигэр систээх.
Өлүөхүмэ - Чаара хаптал хайалаах сиринэн устар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 220 м³. Тардыытыгар 1700 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах Чоруода (145 км.) уонна Тээнэ (177 км.)
Аал сырыыта Тээнэ үрэх төрдүгэр диэри.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Sony
Sony Corporation (ソニー株式会社 Sonī Kabushiki Gaisha) диэн Дьоппуон конгломерат мультинационал корпорацията уонна аан дойду ордук бөдөҥ медиа конгломераттарыттан биирдэстэрэ, 2008 с. барыhа US$99.1 миллиард. Sony электроника, видео, коммуникациялар, видео оонньуу консоллярын уонна информация технологиятын оҥорооччуларыттан биирдэстэрэ.
Конгломератка Sony Pictures Entertainment, Sony Computer Entertainment, Sony Music Entertainment, Sony Ericsson, Sony Financial Holdings, Sony Entertainment, Epic Games, Bungie, Stainless Games, Sony Interactive Entertainment уонна да тэрилтэлэр киирэллэр.
Sony ону таһынан медия конгломерат буолар, ол курдук Columbia Pictures, TriStar Pictures, Metro-Goldwyn-Mayer Голливуд киинэ устар студиялары бас билэр, 32 телеканаллары АХШ, Канаада, Мексика, Бразилия, Аргентина, Дьоппуон, Арассыыйа, Кытай, Аустралия дойдуларыгар бас билэр, 53 радиостанциялары 37 омук сиригэр, 79 ырыа студияларын  (олор ахсааннарыгар Sony Music) 178 омук сиригэр, 6 мультик оҥорор студиялары Голливудка (АХШ).
Sony аатырбыт IMAX киинэ көрдөрөр театрдары 142 омук сиригэр бас билэр.
Sony IMX линзалары оҥорор, 68% планета смартфоннарыгар камераларыгар үлэлиир (Айфоннарга Самсуннарга эмиэ).
Sony элитнай Bravia телевизордары оҥорорунан биллэр. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Гостиница сиэрбиһин өҥөтө
Гостиница диэн киһи аҕыйах кэмҥэ олороругар анаммыт тэрилтэ. Бу тэрилтэ үчүгэйдик улэлиирин туһугар ыалдьытымсах быһыы улахан оруолу оонньуур. Ыалдьытымсах быһыы гостиница олохтооҕор санаатын, толкуйун уруһуйдууругар улахан кѳмѳну оҥорор. Ыалдьытымсах быһыы сүрүн сыалынан ыалдьыт баҕа санаатын, ирдэбилин толоруу буолар. Гостиница киһи олороругар сѳптѳѳх, толору миэбэлинэн хааччыйыллыбыт, аччаабыта биэс хостоох буолуохтаах. Хостор 4 сүрүн бѳлѳххѳ арахсаллар: Сюит – 75 кв. м. кырата суох хос, 3 эбэтэр онтон элбэх олорор хостоох нүѳмэр. Апартамент – 40 кв. м. кырата суох, 2 эбэтэр онтон элбэх олорор хостоох уонна кухоннай тэриллээх нүѳмэр. Люкс – биир киһиэхэ 35 кв.м. кырата суох иэннээх нүѳмэр. Студия – 25 кв.м. иэннээх биир хостоох нүѳмэр.
Гостиница сиэрбиһин сүрүн ѳҥѳлѳрүнэн хостору броньнааһын, ыалдьыттар кѳрдѳһүүлэрин толоруу, ыалдыттары кѳрсүү уонна тѳлѳбүрдэрин ылыы, ону кытары хосторугар дылы атааран биэрии буолаллар. Гостиница улэһиттэрэ икки таһымынан арахсаллар: Бастакы таһымҥа ыалдьыты кытта ыкса ситимнэһэ сылдьар үлэһиттэр киирсэллэр. Холобура, администратор буолуон сѳп. Онтон гостиница олохтоо5ун кытта ситимнэспэт үлэ персонала иккис таһымҥа киирсэр. Маннык таһымынан арахсыы гостиница үлэтигэр даҕаны, үлэһиттэригэр даҕаны улаханнык ирдэнэр. Персонал сүрүн ирдэбиллэрэ: этиканы билии, тутуһуу; кэпсэтии психологиятын бас билии; үчүгэй быһыы – майгы; сэбэр тас костүү; омук тылын билии; сааһыгар хааччахтааһын баар буолаллар. Гостиница ѳҥѳлѳрүн оҥоруу уонна олоххо киллэрии: 1. Ыалдьыты олохтооһун сулууспатын кытта ыалдьыт аан маҥнайгынан билсиһэр. Бу сулууспа броньнааһыны, ыалдьыты бэлиэтээһини, иһитиннэрии биэриини уонна ыалдьыт тахсан барарыгар ороскуотун суоттаан оҥорон биэрэр. Манна сүрүн үлэни администратор оҥорор. Портье ыалдьыкка хоһун күлүүһүн биэрэргэ уонна харайарга эппиэттиир. Онтон оператор ыалдьыт ѳҥѳтүн тѳлѳбүрүн сѳпкѳ тѳлѳѳн иһэрин кэтиир. Ону кытары паспортнай остуол үлэһитэ ыалдьыт пааспарын дааннайдарын бэрэбиэркэлиир. Ол кэннэ гостиница үлэһитэ эбэтэр администратор ыалдьыты нүѳмэригэр дылы атааран биэрэр.
Ыалдьыты кѳрсүү икки кѳрүҥҥэ арахсар: - аэропортка эбэтэр вакзаалга. - гостиница киирии ааныгар эбэтэр вестибюлга. 2. Миэстэ уонна хос броньнааһын ѳҥѳтѳ ыалдьыкка саамай бастакы ѳҥѳ буолар. Гостиница сиэрбиһин ѳҥѳтѳ барыта бу ѳҥѳттѳн саҕаланар. θскѳтүн ыалдьыт хоһун тѳлѳпүѳн нѳҥүѳ броньнуур буоллаҕына гостиница үлэһитэ хайаан даҕаны ыалдьыкка улахан болҕомтотун ууран туран кэпсэтиэхтээх. Хаһан ба5арар бу кэпсэтииттэн саҕалаан ыалдьыт гостиница туһунан санаатын сааһылаан саҕалыыр. Гостиница хас категориялааҕа сулуһуттан кѳрѳн биллэр. Онтуката гостиница тѳһѳ комфортааҕа уонна тѳһѳ элбэх ѳҥѳнү биэрэрин бэлиэтиир. Аан дойду гостиницалара маннык сүрүн бириинсиптэри тутталлар: 1. Ыалдьыкка хайаан даҕаны тѳһѳ кыалларынан элбэх ѳҥѳ буор босхо бэриллиэхтээх. 2. Ыалдьыт наадыйар маллара барыта гостиница иһигэр атыыга баар буолуохтаах. 3. Гостиница миэстэтэ барыта харчы киллэриэхтээх.
Туһаныллыбыт литература: 1. Третьякова, Т. Н. Сервисная деятельность: учебное пособие – Москва: Академия, 2010. – 304с. 2. Лойко, О.Т. Сервисная деятельность: учебное пособие – Москва: Академия, 2008. – 304с. 3. Руденко, Л.Л. Сервисная деятельность – Москва: Дашков и Ко, 2013. – 208с.
Сунтаар улууһа
Сунтаар — Саха Сирин улууһа.
Сунтаар улууһа — Саха Өрөспүүбүлүкэтин улууһа. Киинэ — Сунтаар.
Географията
Сирин иэнэ — 57,8 тыһ. кв.км. Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 985 км; уунан — 1 151 км; салгынынан — 1 390 км. 2002 с. сурутуу көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 25,5 тыһ. киһи. Улуус Республика арҕаа өттүгэр тайаан сытар. Сирин ньууругар хаптал хайалаах сир баһыйар.
Улууска кыһыл көмүс, бороҥ чох, туус, эмтээх бадараан үөскээбит сирдэрдээх.
Климата
Тохсунньу ыйга орто температура -33-36 кыраадыс, от ыйыгар +16...+18 кыраадыс сылаас. Сыл устата 220—300 мм сөҥүү түһэр. Сүрүн өрүһэ — Бүлүү.
Историята
Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1930 сыл тохсунньу 9 кунэ.
Экономиката
Экономиката тыа хаһаайыстыбатыттан тутулуктаах. Олохтоохтор ынах, сылгы-сүөһү иитиитинэн, оҕуруот аһын уонна туораахтаах культураны үүннэриинэн дьарыктаналлар. Сунтаарга эти-үүтү оҥорор комбинат, олохтоох промышленность тэрилтэлэрэ, Кэмпэндээйигэ туус собуота улэлииллэр. Ыйынньык баһа Сунтаар сирин биир киэн туттуутунан Кэмпэндээйи курордт буолар. Манна сир анныттан тахсар туустаах эмтээх уу баар. Өссө 1640 с. тобольскай воеводалар ыыппыт киһилэрэ Воин Шахов 100 буут тууһу хостообуттаах эбит.
Олохтоох дьоно
500px|thumb|center|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана Омуктара: сахалар — 96,6%; нууччалар — 1,5%; эбэҥкилэр — 0,4%; эбээннэр — 0,4%; атыттар — 1,1%. Дьонун ахсаана 1989 с. — 25,3 тыһ. киһи эбит.
Администрацияларынан араарыы
Улууска 26 тыа сиринээҕи муниципальнай тэриллиилэр бааллар.
Ада Лавлейс
Августа Ада Кинг (төрөөбүтүнэн Байрон), графиня Лавлейс, Ада Лавлейс аатынан быдан биллиилээх — ангылыйа математига. Чарльз Бэббидж суоттуур массыынатын ойуулаабытынан уонна бастакынан бырагыраамма суруйбутунан биллэр. «Цикл» уонна «рабочая ячейка» диэн тиэрминнэри олоххо киллэрбит. Аан дойдуга бастакы программиһынан аатырар.
Олоҕун олуктара
Ада Лавлейс 1815 сыллаахха ахсынньы 10 күнүгэр төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнигэр соҕотох оҕо. Аҕата – ангылыйа аатырбыт бэйиэтэ Джордж Гордон Байрон, ийэтэ – Анна Изабелла Байрон (Анабелл). Анна Изабелла Байрон математиканы интириэһиргиириттэн, кэргэнэ кинини «Королева параллелограммов» диэн хос ааттаабыт. 1816 сыллаахха муус устар 21 күнүгэр Байрон кэргэнин кытта арахсан Ангылыйаттан көһөн барбыта.
Кыыһы аҕатын бииргэ төрөөбүт эдьиийин аатынан ааттаабыттар Огаста (Августа) диэн. Ийэлээх аҕата арахсыбыттарын кэннэ кинини Ада диэн ааттыыр буолбуттар, эбиитин библиотекаттан аҕатын кинигэлэрин суох оҥорбуттар.
Ийэтэ саҥа төрөөбүт оҕону төрөппүттэригэр хаалларан баран, чэбдигирдэр круизка барбыт. Кыыһа сааһын ситэн эрдэҕинэ төҥнөн кэлбит. Ада төрөппүттэрин кытта сыһыана чуолкайа суох.
Аданы үөрэттэрэргэ ийэтэ урукку учууталын шотнлан математигы Огастес де Морганы уонна биллилээх Мэри Сомервилльи, француз тылыттан «Трактат о небесной механике» Пьер-Симон Лаплас кинигэтин тылбаастаабыта, ыҥырбыт. Мантан ыла Ада Мэрины холобур туттар буолбут.
1833 сыллаахха бэс ыйын 5 күнүгэр Ада Чарльз Бэббиджтыын көрсөр, кини туһунан бастакытын Мэри Сомервилльтан истэр. Билсэр бириэмэлэригэр Чарльз Бэббидж Кэмбриджскай үнүбэрситиэткэ математика хаапыдарытыгар бэрэбиэссэрдиир. Ада киниттэн ураты өссө атын улуу дьоннору кытта билсиһэр: Майкл Фарадейдыын, Дэвид Брюстердыын, Чарльз Диккенсомныын уонна да аттыттары кытта.
Бэрэпиэссэр буолуон иннинэ Бэббидж ахсааны сүүрбэ чыыһылаҕа диэри туочунай суоттуур массыынаны ойулаабыт. Бу массыынатын ойулааһынын чэрчитэ бирэмийиэр – миниистиргэ тиэрдиллибит. 1823 сыллаахха суоттуур массыынаны тутарга бастакы субсидия бэриллибит. «Большая разностная машина Бэббиджа» бастакы көмпүүтэр буолар. Массыынаны 10 сылы быһа туппуттара, кини конструкцията ыараан испитэ, уонна 1833 сыллаахха үп-харчы бэриллэн бүппүтэ.
1835 сыллаахха мисс Байрон 29-с саастаах Уильям Кинга, Кинг 8-с баронугар, кэргэн тахсар. Сотору соҕус кэргэнэ Лавлейс лордун аатын сүгэр. Кинилэр үс оҕолоноллор: Байрон, 1836 сыллаахха ыам ыйын 12-с күнүгэр төрөөбүт, Анабелла (Леди Энн Блюн), 1837 сыллаахха балаҕан ыйын 22 күнүгэр төрөөбүт, уонна Ральф Гордон, 1839 сыллаахха от ыйын 2 күнүгэр төрөөбүт. Ол гынан баран, Ада кэргэнин да, оҕолорун да сөбүлүүр дьарыгар мэһэйдэппэтэх. Кэргэн тахсыбыта улахан туһахтаах этэ, кини үлэлитигэр уп-харчынан көмө баар буолбута.
1842 сыллаахха Чарльз Бэббидж Туринскай үнүбэрситиэткэ бэйэтин аналитическай массыынатын туһунан семинар ааҕарга ыҥырыллыбыт. Ол кэмҥэ Луиджи Менабреа, итальянскай инсэнийиэр уонна кэлин Италия бирэмийиэр-миниистирэ, Бэббидж лиэксийэлэрин франсуус тылыгар суруйан, Женева Уопсастыбаннай библиотекатыгар таһааттарбыт. Бэббидж доҕоро, Чарльз Уитстон Аданы Луиджи кэниспиэктэрин аангылыйа тылыгар тылбаастаан уонна быһааран суруйарга көрдьөспүт. Леди Лавлейс үлэтин ААЛ диэн акронимнаах тарҕаппыттар, үлэтэ бэйэтэ Менбреа бэлиэтэниитин кытта уонна 52 сирэй ойулааһыннаах быдан киэҥ буолбут.
Бу үлэ иһигэр Ада аналитическай массыынаҕа Бернулли чыыһылаларын суоттаныытын ойуулуур. Бу ойуулааһыны бастакы көмпүүтэргэ туттуллар бырагыраамма диэн биһирэммит. Ада олоҕун тухары массыына Бэббиджа оҥоруллубатаҕа, ол да буоллар Ада Лавлейс бастакы программист буолар. Кини үлэтигэр Жаккардовый станок сибэкки уонна сибэрдэх тигэрин курдук аналитическай массыына сатаан алгебраическай формулалары суоттуон сөбүн суруйбут.
Ада Лавлейс 1852 сыллаахха сэтинньи 27 күнүгэр ыраак ыарыытын эмтиир бириэмэлэригэр хаана баран өлбүт (аҕата эмиэ хаана баран 36 сааһыгар өлбүт). Кинини Байроннар фамильнай склептарыгар аҕатын таһыгар көмпүттэр.
Квинсленд
КВИНСЛЕНД, КВИНСЛЭНД (Queensland) диэн Аустралия хоту өттүгэр сытар штат. Киин куората - Брисбен. Онтон улахан арыый улахан куората - Голд-Кост. Дьонун ахсаана 3,8 млн. киһи. Дойдуга биир улахан индустриально-сайдыбыт уонна экономически-сайдыбыт сиринэн биллэр.
Квинсленд - Аан-Дойду биир саамай улахан туризм сирдэриттэн биирдэстэрэ. Сыллааҕы "оборот туризма" - 11 млн. киһиэхэ тэннэһэр. Чуумпу океан кытылыгар баар сир.
Квинслэнд-Ойуулар
thumb|200px|[[Sugar canefields south of Childers]]
thumb|200px|The [[Great Barrier Reef]] thumb|The [[Gold Coast, Queensland|Gold Coast is a major Tourist city]]
Кэрискэ ахсаан аат
Кэрискэ ахсаан аат (порядковое числительное) - саҥа ирээтэ, ахсаан аат көрүҥэ.
Ермолаев Семен Никонович
Ермолаев Семен Никонович (Сиэн Өкөр) — драматург, киносценарист, суруйааччы, суруналыыс.
Театрга туруоруллубут айымньылара
2018 сыл. Халлаан арыллар кэмигэр. П.М решетников аатынан Чурапчытааҕы народнай театр(туруорааччы эдэр режиссер Аркадий Васильев)
«ӨКӨР ФЕСТ» фестиваль
2012 сылтан Ермолаев С. Н. — Сиэн Өкөр айымньыларын саха норуодунай театрдарын фестивальлара ыытыллар. Бастакы фестивальга 9 норуодунай театр кыттыыны ылбыт: В. Николаев аатынан Сунтаар норуодунай театра, Дириҥ (Чурапчы улууһа) норуодунай театра, Ороһу (Үөһээ Бүлүү улууһа) норуодунай театра, Хатас норуодунай театра, Нөмүгү (Хаҥалас улууһа) норуодунай театра, Өктөм (Хаҥалас улууһа) норуодунай театра, Амма норуодунай театра, Бэрдьигэстээх (Горнай улууһа) норуодунай театра уонна В. Свинобоев аатынан Суотту (Уус-Алдан улууһа) норуодунай театра.
Фестиваль кылаан бирииһин (гран-при) В. Николаев аатынан Сунтаар норуодунай театра туруорбут «Алаас ортотугар соҕотох бэс» (режиссер Татьяна Заровняева, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна) спектакль ылбыт.
1802
1802 сыл.
Саха тыла иччилээх
Саха тыла иччилээх диэн этии бу тыл айылҕаҕа үөскүүр тыастартан, саҥалартан үөскээбитин билинэр.
Дорҕоон диэн айылҕаҕа үөскүүр тыастан тахсар долгун ааттанар. Хас биирдии дорҕоон киһи өйүгэр-санаатыгар бэйэтигэр сөптөөх хамнааһыннары, долгуннары үөскэтэриттэн киһи мэйиитигэр араас санаалары үөскэтэр.
Бука бары саха тыла иччилээх диэн билинэбит эрээри иччи диэн тугун билбэппититтэн улаханнык аахайбакка сылдьабыт.
Иччи диэн тугуй? Саха дьоно туох барыта иччилээх диэн этэллэр, ол иһин айылҕаҕа туох баарын харыстыыр санаалара атыттардааҕар күүстээх. Иччи диэн ханнык эрэ өй-санаа, үгэс буолбута ааттанар. Ол аата хас биирдии тылбытыгар ханнык эрэ үгэскэ кубулуйбут өй-санаа, иччи иҥэн сылдьар. Бу быһаарыы табата куһаҕан суолталаах тыллары элбэхтик, улаханнык саҥарыма диэн бобуу баарынан быһаарыллар. Ол курдук “Өлөрүөм”, “Алдьатыам” дии-дии сүүрэкэлии сылдьар кыра уол улааттаҕына киһини өлөрөн кэбиһиэн сөп. Ол барыта куһаҕан тыл суолтата оҕо өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан ууруллан хааллаҕына аны бэйэтэ ону толорон кэбиһэринэн быһаарыллар. Киһини үгэстэрэ салайалларын кут-сүр үөрэҕэ уонна сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиилэрэ дакаастыыллар.
Куһаҕан тыллары саҥарыма диэн үөрэх “Айыы диэмэ” диэн үөрэхтэн саҕаланар. Ол курдук айыы диэн киһи билбэт буолан оҥорбот быһыытыгар киирсэринэн оҥорон таһаардахха үгүстүк сыыһа-халты, куһаҕан буолан тахсыан сөбүттэн эрдэттэн сэрэтии, харыстаныы оҥоруллар. Эдэр оҕолор ураты, киһи билбэт быһыыларын оҥоро сатыыр санаалара аһара улахан. Өйдөрө-санаалара тугу саҥаны билбиттэриттэн сайдан, эбиллэн иһэр, саҥаны айыыны оҥоро сатыыр санаата эмиэ улаатар. Бу саҥаны оҥороруттан куһаҕаны оҥоруу ордук таттарыылааҕынан, угуйар, ыҥырар күүһэ улаханыттан, оҥорорго боростуойуттан, судургутуттан элбэҕи оҥорор кыаҕа улаатан хаалар. Ол иһин оҕо куһаҕан диэни аан бастаан билэн олору оҥорбокко урутаан үөрэнэрэ эрэйиллэр.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ аан маҥнай аҕыйах ахсааннаах киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын аан бастаан билэргэ, “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэр. (1,56).
Саха тылын иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьара бу тыллар киһиэхэ ханнык дьайыыны оҥороллоруттан биллэр. “Ы” дорҕоон ыар, ыарахан дорҕоон. Бу дорҕоон өссө хатыланан “ыы” диэн дорҕооҥҥо кубулуйдаҕына ытааһын илэ саҕаланар. “Ыы” дорҕоонунан бүтэр икки сүһүөхтээх тыллар бары куһаҕан өйдөбүллээхтэр, куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр. (2,5). Оҕо “ыы” диэн ытыыр саҥата киһи истэригэр саамай куһаҕан, кыайан тулуйан истибэт дорҕооно буолар. Итирбит киһи оҕо ытыыр саҥатын кыайан тулуйбакка ылан түннүгүнэн быраҕан кэбиспитэ итини биллэрэр.
“Ы” дорҕоон саха тылыгар саамай ыарахан, куһаҕан суолталаах дорҕоон. Бу дорҕоонтон үөскүүр тыллар бары; ыы, ыс, ыар, ыарыы, ынчык куһаҕан суолталаахтар. Биир үчүгэй суолталаах курдук ырыа диэн тыл баар эрээри, син-биир ханнык ырыатыттан тутулуктаах икки өрүттээх. Ол курдук үөрүү ырыатын тэҥэ, хомолто, көмүү ырыалара эмиэ бааллар.
Ыар сабыдыаллаах тылынан кырыыс диэн тыл ааҕыллар. Кырыыс диэн тыл маннык хомуллан үөскээбит. Кыр – ыы – с. Атын дьон куһаҕан, алдьатар дьайыыларыттан көмүскэниигэ кырыыс туттуллар, көмөлөһөр. Күүстээх санаалаах киһи кыраабыта тиийэр кыаҕын биллэрдик улаатыннарар.
Кыр диэн туох эрэ чараас алдьанар тыаһыгар “ыы” диэн ытааһын уонна “с“, ыс диэн ыһар, ыскайдыыр дорҕооннор холбоһоннор бу куһаҕан суолталаах кырыыс диэн тылы үөскэппиттэр.
Сахабыт тыла иччилээх. Бу тылбыт иччитэ ханна саһан сылдьарын билбэппититтэн сыыһа тутта сылдьарбыт элбээтэ. Тылбыт үөрэхтээхтэрэ диэн ааттаах дьоммут ханнык өй-санаа хайа тылга иҥэн сылдьарын билбэттэрэ ордук хомолтолоох. Арай бу билбэттэрэ биир туһалаах буолуон сөп. Ол курдук сайдыыны баһылаан саҥа тыллары үөрэтэн, эбинэн иһэр саха омукка тыл үөрэхтээхтэрэ уонна “монумент” курдук тыл сайдыытын хааччахтыыр тылдьыттара букатын да туһата суохтарын биллэрэр.
Сайдан иһэр омук тыла ону-маны, була сатаан хааччахтанара табыллыбат, билиҥҥи үйэҕэ бу улахан, элбэх сыыһалардаах, өйтөн булуулардаах тылдьыт таах хаалар үлэ буолла. Арай кэлэр көлүөнэлэр оннук тылдьыт баара ээ диэн көрө сылдьалларыгар аналланыан сөп. Үлэһиттэр бэлэмнэригэр олорон эрэ бэйэлэрин туһалаахтарын көрдөрөөрүлэр ол-бу саҥа тыллары булбута буолан төрүт тылларбытын уларыталлара аһара элбээтэ. Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьар. Ол курдук “кыы” диэн кычыгырыыр, тааһы хайа суруйар тыаһы хайа да киһи тулуйан истибэт, куйахата күүрэр, этэ-сиинэ тымныйар. Бу тыл иччитин дьайыыта киһиэхэ тиийиитэ буолар.
“Р” дорҕоон ыгары, хайаан да толоруллары биллэрэр дорҕоон, бу дорҕоон хатыланнаҕына, “рр” диэҥҥэ тиийдэҕинэ кыыһырыы, ырдьыгынааһын илэ үөскээн тахсан ханнык эрэ ыгыыттан көмүскэнэргэ туһалыыр. Элбэхтик “рр” дорҕоону тылыгар туттар киһи “ыт курдук ырдьыгынас”, кыыһырымтаҕай буолара быһаарыллар.
Дьон өйө-санаата саҥа сайдан саҥаралларыгар тыллары туһанар буолан истэхтэринэ саха тыла үөскээбит. Саха тылыгар айылҕаҕа үөскүүр тыастары үтүктүүттэн быһаччы үөскээбит тыллар элбэхтэринэн ити быһаарыы дакаастанар. (2,13).
Саха тыла айылҕаҕа үөскүүр тыастартан, саҥалартан үөскээбит. Иччитэ ол былыргы кэмнэргэ үөскээн баран билигин да дьайа сылдьар, дьайыыта тиийэр.
Хар диэн туох эрэ хампы баран алдьанар тыаһа. Бу дорҕоон хаһан да уларыйбат.
Сар диэн бэрт чэпчэки ыйааһыннаах түһэр тыаһа. Сарапаан, сарыкынай диэн тыллар чэпчэкини биллэрэллэр.
Тылга иҥэн сылдьар өйү-санааны таба өйдөөн туһаныы хайаан да эрэйиллэр. Сэбиэскэй былаас үөрэппит тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылыгар иҥэн сылдьар өйү-санааны букатын билбэттэр уонна ол билбэттэринэн саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ сахабыт тылын харыстыыр оннугар алдьатыы өттүгэр халыйбыттарын айыы диэн бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх, олортон куһаҕан өрүтэ элбэх, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны айыыны биллэрэр тылы икки аҥы араара сатыыллара биллэрэр.
Сахалар айыы диэн тыллара бэйэтэ киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин биллэрэн икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ хаһан да уларыйыа, киһи өйө-санаата аҥардастыы көнөн, үчүгэй эрэ буолуо суоҕа. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн үчүгэй утары өттүнэн куһаҕан диэн хаһан баҕарар баар буола турар. “Аньыы” диэн тыл сахаларга былыр-былыргыттан суох тыл. Бу тылы нуучча аҕабыыттара православнай таҥара үөрэҕин сахалыы тылбаастаарылар, “грех” диэн тылы быһаарыыга анаан туһаммыттарын тыл үөрэхтээхтэрэ булан, бэйэлэрэ туһалаахтарын биллэрээри сахаларга сыҥалыы, туттунууга киллэрэ сатыыллар.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны киһи бэйэтэ билэн, арааран туһаныыны ситистэҕинэ эрэ киһи буолары ситиһэрин билиэхпит этэ. Үчүгэйи уонна куһаҕаны, “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн өйдөөх-санаалаах киһи бэйэтэ билэн ситиһиэхтээх тутаах үөрэҕэ буолар. Манна киһи бэйэтигэр туһалааҕы, барыс биэрэри үчүгэй диэн ааттыыра тирэх буолар. Ким эрэ бу куһаҕан “аньыы” диэн эппитэ, ол эппит киһиэхэ бэйэтигэр туһалаах буолан тахсарын арааран билии ирдэнэр. Ол иһин көрсүө, сэмэй, бэйэлэрэ “үрүҥү, хараны араарар” сахалар ким эрэ эппитэ диэн ону үтүктэ, батыһа сатаабаттар.
Саха дьоно төрүт өйдөөхтөрүттэн-санаалаахтарыттан ким эрэ эппитэ дии-дии үтүктэ сылдьыбат кытаанах, өһөс майгылаах дьонунан ааттаналлар. Бу быһаарыы табатын билэр кэм кэллэ. Үлэһит, уус, бэйэлэрэ оҥорор, тутар сахалар бу “аньыы” диэн сымыйа, өйтөн булуллубут тылы туттуохтара суоҕа диэн эрэл баар.
Дьон үчүгэй санааларынан туһана, онтон туох эмэ барыс киллэринэ сатааччылар эмиэ бааллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ билигин оннук өйгө-санааҕа киирэн сылдьаллар, сымыйанан булан оҥорбуттарын кырдьык курдук көрдөрөөрү дьулуһаллар. Төрүт киһи этэрин истибэт диэн бэйэтэ сыыһа. Киһи киһи этэрин истэр буолара ордук. Истэн баран ол кэнниттэн бэйэтэ үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу арааран билэрэ, сыаналыыра ирдэнэр. Киһи кулгааҕынан истэн, хараҕынан көрөн үөрэҕи-билиини ылынан иһэрэ киһилии быһыы буолар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэмсэх, биһиги эрэ үчүгэйбит диэн санааларыттан үчүгэйи эрэ оҥоробун диэн этинэллэр. Ол иһин үчүгэйи туспа арааран айыы диэн ааттыы сатыыллар, онтон куһаҕаны эмиэ туспа арааран “аньыы” диэн ааттыыр санаалаахтар. Кинилэр бу курдук үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа тылынан араарыылара бэйэлэригэр эрэ туһалаах буолан тахсалларын атыттар бары билиэхтэрэ этэ.
Айыы диэн тыл хаһан даҕаны аҥардастыы “үчүгэй” кыайан буолуо суоҕа. “Ыы” диэн ытааһын дорҕооно сыһыарыылааҕа куһаҕанын биллэрэ сылдьар, ону тэҥэ киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ биир төбөлөөҕүттэн, бастааҕыттан хаһан баҕарар баар буола турар. Киһи айылҕаттан оҥоһуута оннук, үчүгэйи оҥоробун диэн санаатыттан оҥоро охсубута куһаҕан буолан тахсара, хомоторо ордук элбэх.
Киһи өйүн туруга дорҕооннор дьайыыларыттан быһаччы тутулуктаах. Дорҕооннор, тыастар буор кукка тиийэ дьайаллар, буор куту уһугуннараллар. Тыас киһиэхэ олус куһаҕан дьайыылааҕын билэн дьону накаастыырга араас улахан, куһаҕан тыастары туһананнар сотору өйүн көтүтэллэр.
Былыргы кэмнэргэ ойууннар дүҥүр ньиргийэр тыаһынан уонна күүскэ, эрчимнээхтик биир тэҥник хамсананнар өй-санаа уларыйар кэмигэр бэйэлэрэ киирэллэрэ уонна бу эрэйдэниилэрин инникини билгэлээн билиигэ туһаналлара.
Билигин аныгы муусука дьигиһитэр, ньиргийэр тыаһа аһара улаатан эдэрдэри өйдөрүн-санааларын уларытар буолла диэн инникини билэр, сэрэхтээх дьон этэллэр. (3,3).
Саха тылын иччитин уһугуннаран, “ыы” дорҕоон куһаҕан дьайыытыгар тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн куһаҕан өйдөбүлэ элбэх тылы “үчүгэй” эрэ оҥороору түбэһэн сылдьаллар. Бу улахан сыыһаларын сотору кэминэн көннөбөтөхтөрүнэ кэлэр үйэҕэ ким да тыл үөрэхтээхтэрин этиилэригэр кыһаммат буолуута үөскээн тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрэ симэлийиэхтэрэ.
Онон саха тылын иччилээҕин таба сыаналаан сэрэхтээхтик, уруккутуттан уларыппакка эрэ туһаныы эрэйиллэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
2. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.
3. “Чолбон” сурунаал. 1 / 2018.
Суор
Суор (Corvus corax) диэн суордар ыалларыгар киирэр көтөр көрүҥэ.
Эуразияҕа, Хоту Америкаҕа, Хоту Африкаҕа киэҥник тарҕаммыт.
Тугу барыны сиир. Үксүн өлүгүнэн аһылыктанар.
Хачыкаат нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
400px|thumb|right|Хачыкаат куйаартан көстүүтэ Хачыкаат нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хачыкаат.
Улуус кииниттэн 27 км. соҕуруу диэкки Өлүөнэ өрүс уҥуор сытар.
Сэдэдэмэ
Сэдэдэмэ өрүс. Халыма хаҥас салаата. Уһуна 567 км., тардыытын иэнэ 18500 км². Алаһыай хаптал хайалаах сиргэ бастаах уонна Халыма намталынан устар.
Хачыкаат нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 310 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хачыкаат — 1 061, Кыһыл Үрүйэ — 249 киһи.
Сэдэдэмэ
Тардыытыгар 700 км² уопсай иэннээх 3000 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: уҥаттан Сыкынах, хаҥастан Кыыллаах, дьэски уонна Улахан Үрэх.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Харах
thumb|right
Харах — көрөр орган, тулалыыр эйгэ көстүүлэрин иҥэринэр, күн сырдыгын ньиэрбэ импульса оҥорон уларытар. Харах мөкүнүгүттэн, харах ньиэрбэтиттэн кини бүрүөлэриттэн көрөр орган турар.
Харах мөкүнүгэ шар быһыылаах, инники уонна кэнники полюстаах. Инники полюһугар харах дьэнкир бүрүөтэ (роговица) баар, кэнники полюһугар харах ньиэрбэтэ мэйиигэ тахсар сирэ баар.
Радужка — сосудистай бүрүө ордук инники чааһа, дьэҥкир роговицаннан курдарыта көстөр.
Туттуллубут литература
атлас нормальной анатомии человека : учебн.пособие : в 2т./М.Р.Сапин, Д.Б.Никитюк, Э.В.Швецов. - 2-е изд. - М. 2006. - 488л. ильина е.м.
Социал үөрэхтэр
Социал үөрэхтэр диэн дьон-сэргэ эйгэлэрин чинчийэр үөрэхтэр. Кинилэр ахсааннарыгар киирэллэр: антропология, археология, филология, култуурология, демография, экономика, киhи географията, история, тыл үөрэҕэ, медиа үөрэхтэр, политика үөрэҕэ, психология, социал үлэ уонна социология.
Леонтьев Василий Никанорович
200px|thumb|right|Леонтьев Василий Никанорович Леонтьев Василий Никанорович (05.03.1895—22.01.1932) — литератураны ырытааччы, уопсастыба диэйэтэлэ.
Түлүрбэх
thumb|200px
Түлүрбэх (, нуучч. болотная сова) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, кулгаахтаах мэкчиргэлэр уустарыгар киирэр көтөр.
Өҥө араҕас, көхсө кытархайдыҥы хоҥор. Уһук хотуттан ураты Саха сирин барытыгар тарҕанан үөскүүр.
Киксэрэн, тэптэрэн биэрии
Киксэрэн, тэптэрэн биэрии диэн оҕону, киһини тугу эмэ куһаҕаны оҥорууга үтүрүйүү ааттанар.
Бу үлэ тыл үөрэхтээхтэрэ айбыт уонна туһаннара сатыыр "айыыларын үөрэҕэ" оҕолору үөрэтиигэ олус улахан сыыһалардааҕын арыйаары, дьоҥҥо тириэрдээри суруйулунна. Саха дьонун эдэр ыччаттара, кэлэр көлүөнэлэрэ туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатыахтарын, сахалары элбэтиэхтэрин баҕарар дьон таба өйдөөн ылыналлар, олохторугар туһаналлар.
Киһиэхэ тугу эмэ оҥор, оччоҕуна үчүгэй буолуо диэн этэр киһини киксэрэн, тэптэрэн, күөртээн биэрээччи диэн ааттыахха сөп. "Айыы үчүгэй", «Айыыны оҥор» диэн эдэр оҕоҕо этии киксэрии, тэптэрии буолар. Бэйэтэ сайдан иһэр өйдөөх-санаалаах, ону-маны була-тала оҥоро сатыыр оҕону өссө «Айыыны оҥор» диэн эбии тиэтэтии, ыгааһын, сыыһа-халты оҥорууга үтүрүйүү буолар. Оҕону тиэтэтэр, ыгылытар буолан, бу этии оҕону үөрэтиигэ куһаҕаны оҥорор. Оҕо субу оҥорор быһыытын ситэ билбэтиттэн, тиэтэйэн оҥоро охсоору ыгылыйарыттан сыыһаны-халтыны оҥорор кыаҕа улаатан хаалара кэлин куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.
Оҕону «Айыыны оҥор» диэн үөрэтии ситэ өйө-санаата сайда, билэ-көрө, оҥоро тута үөрэнэ, сааһын өссө ситэ илик оҕону сыыһа-халты туттунууга тириэрдэринэн куһаҕаны оҥоруу үксүүрүн үөскэтэр. Оҕо улаата охсоору бэйэтэ да тиэтэйэн, оҥоро, ситиһэ, дьон билбэттэрин, урут оҥорботторун оҥороору ыксаан, сыыһа-халты туттара эбии элбээһинигэр тириэрдэрэ киксэрэн биэриигэ тэҥнэнэр быһыы буолар.
Төрөппүт оҕотун үөрэтэригэр «Айыыны оҥорума» диэн сахалар үөрэхтэрин тутустаҕына эрэ өйө-санаата аһара барарын хааччахтаан, сыыһа-халты туттарын аҕыйатар. Киһи билбэтин, дьон оҥорботторун оҥорорго олус улахан сэрэхтээх буолуу наадатын өйдөтөр. Оҕо бэйэтэ билбэтин, урут оҥорботоҕун оҥороругар ураты сэрэниэхтээх, элбэхтик үөрэтиэхтээх, билиэхтээх, бу быһыыттан туох содул үөскээн тахсарын бары өттүнэн быһаарыахтаах, ол кэнниттэн саҥаны оҥорорго үөрэннэҕинэ туһалаах, үчүгэй, үтүө саҥаны айыыны оҥорон төрөппүттэрэ, дьоно бары үөрүө этилэр.
Уон биир саастаах уол доҕотторун кытта дьиэтигэр индеецтэр буола оонньоон салҕан, аны атын саҥа, урут оонньооботох оонньууларын, уоту үрдүнэн ыстаныыны оонньуохха диэн таһырдьаттан мас сыыһын хомуйан киллэрэн дьиэ иһигэр уот оттор санааламмыттар. Инчэгэй соҕус мастар түбэһэннэр уоттара аанньа умайбатаҕын умата охсоору, өссө бензин ыһан биэрэр киһи буолбут. Сыыһа туттан дьалкытан таҥаһыгар кытта тохпут.
Испиискэ умаппытыгар уота соҕотохто өрө күлүбүрээн тахсан уол бэйэтэ кытта умайбыт. «Герой» доҕотторо атахха биллэрбиттэр, хата уол эдьиийэ түбэһэ кэлэн уоту сабыта сынньан, умуруоран быраатын өрүһүйбүт. Саҥаны айыыны оҥоро сатаабыт уол тириитин үгүс өттүн уокка сиэтэн улахан эппэрээссийэ көмөтүнэн тыыннаах орпут.
Уол бу оҥорбут быһыытын ырытан, сыаналаан көрдөхпүтүнэ уоту уматыы диэн олус кутталлаах, сатаабат, үөрэммэтэх, саҥа уматар киһиэхэ олус сэрэхтээх, уоту ыытан кэбиһиэххэ сөбүн уонна дьиэ иһигэр уоту букатын да уматыллыа суохтааҕын бу уол билбэт эбит. Оҕо улаатан уон биир сааһыгар диэри уоттан сэрэхтээх буолуу үөрэҕин билбэтэҕэр төрөппүттэрэ кырдьык, буруйдара улахан. Ону-маны элбэҕи билиэн-көрүөн, саҥаны, айыыны оҥоруон, айыан баҕарар уол оҕону кэмигэр үөрэтэн биэрбэтэхтэриттэн бэйэтэ булан-талан саҥаны айыыны оҥорон эрэйгэ тэбилиннэҕэ ити. Бу уол «Айыыны оҥорума» диэн сахалар үөрэхтэрин кыра эрдэҕиттэн билэрэ эбитэ буоллар уоту уматыан иннинэ сэрэнэн, итинник алдьархайы оҥостунуо суоҕун сөп этэ.
Уоту бензининэн уматартан туох содул үөскээн тахсарын билбэт уолу киксэрэн, тэптэрэн биэрээччинэн доҕотторо буолбуттар. Бары кыттыһан мас сыыһын хомуйан уоту уматыыга эмиэ көмөлөспүттэр. Буруйу үллэстиигэ бу оҕолор бары кыттыгастаах буолан тахсаллар. Бензин эмискэ, күүскэ умайарын бары да билбэттэр эбит.
Дьиэ иһигэр саҥа уот уматыылаах оонньууну саҕалыыллара оҕолор өйдөрүгэр-санааларыгар айыыны, урут оҥорботохторун оҥоруу буоларынан туох содул үөскээн тахсарын билбэтэхтэр. Саҥаны айыы куһаҕана итинник арылларын тыл үөрэхтээхтэрэ уонна сорох ойууннар, суруйааччылар бэйэлэрэ да билэ иликтэр уонна өссө онтуларын дьоҥҥо тарҕата сатыыллар. Үөрэҕи-билиини быһылаабыт төрөппүттэр улаатан иһэр оҕо өйө-санаата сайдыытын таба сыаналаан олохторугар, оҕолорун иитиилэригэр туһаннахтарына эрэ, киһилии майгылаах кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарар кыахтаналлар.
Бэйэлэрэ үлэлии-хамсыы сылдьар, олохторугар улахан сыыһа-халты туттунуулары оҥорботох, сиэри кэспэтэх, киһи быһыытын аһара туттубатах сааһырбыт саха дьоно, бары үлэһиттэр “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи билэллэрин тыл үөрэхтээхтэрэ аһара үчүгэйбит диэн санааларыттан, нууччалары быһалыы үтүктэ сатыылларыттан билбэттэр уонна өссө оҕолору үөрэппитэ буолан улахан буккууру киллэрэ сылдьаллар.
Үрүҥ айыылары кытта кырдьаҕас, олоҕу олорбут, үрүҥү-хараны, үчүгэйи-куһаҕаны араарар буолбут дьон алтыһаллара эрэ туһалаах. Бу былыргы дьон билбит билиилэриттэн үчүгэйин, үтүөтүн, аныгы сайдыбыт, үөрэхтээх дьоҥҥо туһалыыр эрэ өттүн, ол аата үрүҥүн эрэ талан ылан уонна улаханнык сиидэлээн баран кэлэн иһэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ туһаныы хайаан да эрэйиллэр. Олоҥхолорго кэпсэнэр өлөрсүүлэр тустарынан этиилэри кыра оҕолор истибэккэ улааттахтарына өйдөрө-санаалара куһаҕан билиилэринэн туолара суох буолар.
Перестройка уларыта тутуутун кэнниттэн көрсүө, сэмэй буолуу туоратыллар, куһаҕаннык сананыллар кэмэ кэлэ сылдьыбыта. "Айыы үөрэҕин" айааччылар дьон бары саҥаны айыыга, ол аата айыыны оҥорууга аналлаахтар диэн олору элбэхтик оҥорууга дьулуһууларыгар ыҥырбыттара. Оҕо улаатан сайдан иһэр өйө-санаата бэйэтэ даҕаны саҥаны билэ, оҥоро, айа сатыырын үрдүнэн аһара күүрдэн, киһиргэтэн, тэптэрэн, тиэтэтэн биэрэн эдэрдэр сыыһа-халты туттунуулара элбээһинигэр тириэртилэр.
Эдэрдэри дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥотторуу, «Айыыны оҥор» диэн этии туох өйдөрүгэр көтөн түспүтүн оҥорон иһэргэ үтүрүйүү, ыгааһын, тиэтэтии буолар. Туох эрэ уратыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун, айыыны оҥоро охсоорулар туох содул үөскээн тахсарыгар кыһаммат, аахайбат буолууларын үөскэтэр.
Үгүс эдэр уолаттарбыт алҕас биирдэ арыгыны аһара испиттэриттэн сыыһа-халты туттунууларыттан билигин хаайыы дьоно буолан сыталлар. Бу оҕолор төрөппүттэрэ оҕо сыыһа туттар быһыытын билэн айыыны оҥор диэн үөрэтээччилэртэн ыйыталаһар кэмнэрэ кэллэ. Оҕо кыаҕа баарынан үөһээ ыттан, саҥаны айан, урут оҥорботоҕун оҥороору дөлбү түстэҕинэ, үйэтин тухары инбэлиит буоллаҕына "айыыны оҥор" диэн эппит дьон эппиэттиир кэмнэрэ кэлэр.
Оҕотун харыстаан үөһээ ытыннарбакка көрө-истэ сатыыр киһи, «Сэрэн, дөлбү түһүөҥ, үөһээ ыттыма», «Көрсүө, сэмэй киһи буол», «Аһара барыма» диэн үөрэтэ сатыыр төрөппүт үөрэҕэ таах хаалар.
Оҕо саҥаны, урут билбэтин билэ охсуон баҕата бэйэтэ элбэх буолар, онтон сорохторго аһара барар, таһынан таһымныыр. Оҕо үөһээ тахса, ытта сатыыр, ону төрөппүт көрөн-истэн, хонтуруоллаан, хайдах ыттарга үөрэтэн, көрдөрөн биэрдэҕинэ эрэ табыллар.
Оҕону тэптэрэн, киксэрэн биэрэр, үөһээ тахса оҕус, саҥаны, дьон билбэттэрин уруттаан оҥор, "айыы үчүгэй", ону оҥор диир, үөһээ тахсарыгар этэр киһи кимий? Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учууталлар "айыы үчүгэй" диэн этэллэриттэн оҕолор олору оҥоро сатаан куһаҕаны, сыыһа-халты туттунууну оҥороллоро элбээтэ. Оҕо сыыһа-халты туттунан онно-манна түбэстэҕинэ бу дьон эмиэ буруйдаах буолаллар. Киксэрэн, тэптэрэн биэрээччи оҥоруллубут буруйу тэҥҥэ сүгэригэр демократия сокуоннара этэллэр.
Эдэрдэр буруйу оҥоруулара элбээн иһэр. Кинилэр саҥаны айаары, дьон билбэттэрин, оҥорботторун үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын кыайан билэн араарбакка эрэ оҥорон иһэллэр. Онтубут баара куһаҕан өттө оҥорорго чэпчэкитинэн, судургутунан баһыйар элбэх буолан тахсар. Быһаҕынан киһини анньыыны урут оҥоро илик эдэр киһи аан бастаан оҥордоҕуна аан маҥнайгы ыар буруйу оҥоруута, өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыыта буолар. Урут маннык ыар быһыыны оҥоро илик оҕо өйүгэр-санаатыгар бу быһыытын дьайыыта хара айыы буолан ууруллар.
Этиллии
Этиллии — ханнык эмэ ахсаан сыһыаннаһыытын быһаарар пуормула.
Махсыым Харатаала
Фамилията - Харатаала. аата - Харыстас Отчествота - Харысха уола. Толору аата - Харыстас Бэрт Хара Хара Таала Нам улууьугар Модут сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ, бу кэмнэргэ Хамаҕаттаҕа олорор.
Киксэрэн, тэптэрэн биэрии
«Айыыны оҥор» диэн үөрэтии оҕону иитиигэ дьайыыта итинник киксэрэн, тэптэрэн биэрэр уратылаах. Оҕону иитиигэ "айыы үчүгэй", айыыны оҥор диэн этии букатын туттуллуо суохтаах, улахан өйдөрө-санаалара сиппит дьон айыылар билиилэринэн дьарыктаналлара ордук. Сахалар өй-санаа ити уратытын былыр-былыргыттан билэн оҕону «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн этэн, оҕо аһара барар өйүн-санаатын хааччахтаан үөрэтэллэрин умнубатахха, олоххо туһаннахха эрэ оҕолор өйдөрө-санаалара туруктаах буолан салгыы сайдар, ахсаан эбиллэр кыахтанар.
Махсыым Харатаала
Кини баҕа санаата Саха сиригэр анаан Үрүҥ Аар тойон дьиэтин тутуон баҕарар, саха дьоно ыраастаннын таҥараны арчылаатын диэн. Хара Таала тылынан, санаатынан, эмтээх отторунан эмтиир эбит.
Киксэрэн, тэптэрэн биэрии
Эдэрдэри иитии-үөрэтии боппуруоһун билигин быһаарыахха наада. Ким тэптэрэн, киһиргэтэн биэрбит туох эмэ буруй оҥорулуннаҕына урут бастаан эппиэти сүгүөхтээҕин тэптэрэн, киксэрэн биэрэр дьон билиэхтэр этэ.
Махсыым Харатаала
- Я посредник между людьми и Высшими силами. Такая миссия выпадает не всем. Намский улус, долина Энсиэли - центр сердца Земли, то есть нашей республики, а Модун-Модут - сердце Намского улуса. Я саман седьмого ранга. Всего же существует 12 рангов. Если говорить на военном языке, я как бы имею звание «полковника» и, конечно, как настоящий солдат, мечтаю стать генералом. Звезда по имени Солнце, по его мнению, - одна из жен Бога, имеющая девятерых детей (планеты). Земля - седьмой ребенок. Земные материки создают человеческую фигуру. Американские континенты – рука. Африка - нога, Россия – грудь Земли, а Якутия – его сердце.
Киксэрэн, тэптэрэн биэрии
Оҕолорун туһугар төрөппүттэр аан бастаан кыһаналлар. Улаатан иһэр оҕо өйө-санаата уратытык сайдарын билиэххэ, олоххо туһаныахха. Баар-суох оҕобутун тэптэрэн, киһиргэтэн сыыһа-халты туттунууга үтүрүйэр дьону өйдөтөр кэм кэллэ.
Күннээҕи быстах дьыалаларга туох эмэ саҥаны оҥорооччулар баһылаан салайар кэмнэрэ кэллэ. Олоххо, сайдыыга туһалаах үлэ-хамнас соччо кыайтарбат. Былыргы уус идэлээхтэрбит кыайа-хото сайда иликтэринэн туһанан ханнык эрэ ырбаахыга саҥа сиэп тигээччилэр, биир эмэ саҥа тылы булааччылар баһылааһыннарыттан өй-санаа маннык кэлтэйдии, аҥар өртүгэр барыыта үөскээтэ.
Махсыым Харатаала
Эмтээһин ньымалара
· Ревматизм, радикулит, остеохондроз, сүрэх, инсульт, инфаркт, быар, тирии, бронхит, хаампат, саҥарбат буолуу дьиэлэрин-уоттарын, утуйар сирдэрин ыраастаабат, си дьүгээр майгылаах, бүтэй эттээх, халыҥ тириилээх, итэҕэлэ суох дэнэр дьону уонна ол дьон оҕолорун ордук хото буулуур эбиттэр. - Бу ыарыылары сайын мырааҥҥа аппа сүүрүгэр +4,+5 С сыркы уутунан эмтэниҥ, эбиитин хаан баттааһыныгар күнү быһа иһиҥ, хаан баттааһына намыһах буоллаҕына атаххытын уган олоруҥ, үрдүк буоллаҕына тиэрэ түһэн сытан төбөҕүтүн сиигирдиҥ. Ханнык да курорт, Кытай уутунааҕар ордук.
Хойутун хойут омуктар, кэлин кытайдар бэйэлэрэ кэлэн биһиэхэ, САХА СИРИГЭР - СИР СҮРЭҔЭР эмтэниэхтэрэ.
Киксэрэн, тэптэрэн биэрии
Чараас мууска киирии, үөһээ ыттыы сыыһа тутуннахха оҕо, киһи олоҕун төрдүттэн түөрэ уларытар кыахтаах саҥаны айыылар буолалларыттан сэрэхтээх буолуу эрэ киһини быыһыыр. Киһи сэрэхтээх, сэмэй, аһара, сыыһа туттубат, сахалар таҥараларын үөрэҕин «Таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн этиитин тутуһар буоллаҕына, олоҕун киһи быһыылаахтык, уһуннук олорор кыахтанар. (1,103).
Махсыым Харатаала
Эмтээһин ньымалара
Таарыччы аҕыннахха, манна биһиэхэ, кытай мөлтөх эмчиттэрэ кэлэллэр. Үчүгэй эмчиттэрин кытайдар Кытайтан ыыппаттара биллэр.
Хатыҥ сэбирдэҕин күөхтүү үргээн хатаран, кураанахтыы, кыа отун от сиэмэтин кытары оргутан, олунньуттан саҕалаан ырыган борооскуларга, уулаах ынахтарга кыстык бүтүөр диэри эбии аһатыҥ. Олус туһалаах. Киһи бэйэтэ хатыҥ сэбирдэҕин чээйгэ бардаран иһэрэ өссө үчүгэй. Ыарыһахха, хат дьахтарга бэртэн атыны аҕалбат.
Киксэрэн, тэптэрэн биэрии
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Махсыым Харатаала
Эмтээһин ньымалара
· Наһаа кыыһырымтаҕай, ньиэрбинэй, күнүүһүт, бэйэмсэх дьон бүөрдэрэ тааһырар. · Алыс ыксыыр, ыгыллар, ситэри эппэт, тугу эрэ кистиир, туохтан эрэ дьаарханар, кистэлэҥнэрэ аһыллан хааларыттан куттана саныыр дьон үөстэрэ туолар.
Холкутуйуҥ, уоскуйуҥ, олоҕу ырытан, ырыҥалаан, ыратын ыйдаҥардан көрүҥ. Сыаналааҥ. Ол кэннэ биирдэ эмтэнэргит туһалаах.
· Кыһыҥҥы кэбиһиилээх от үрдүнээҕи хомурах хаарын уутугар, от сыатын оргутан иһиҥ, баттаххытын, эккитин суунуҥ. Баттаҕы хойуннарыа, эти-сиини чэбдигирдиэ.
· Хааннааҕынан таһаарарга сүөһү ис сыатын илдьи кырбаан уулларан, уута кутан, бурдук эбэн убаҕас гына хааһылаан сиэҥ. Ис ыарыыта үтүөрүө.
Ити ньымаҕа эбии дөлүһүөн угун, тимэх оту оргутан эмиэ эмтэниэххитин сөп.
· Куртах, оһоҕос, ноор, ис ыарыылара аһара сиэрэ суох элбэҕи аһыыртан уонна олус ыксаабыта аатыран хаама сылдьан аһыыртан, аска «аптарытыата» суохтук сыһыаннаһартан утарылаһан ыалдьар.
Итинник түгэҥҥэ, үүтү, сүөгэйи, иэдьэгэйи, ымдааны, кымыһы күнү быһа иһэ сырыттаххына, ыйааһыныҥ түһүө, этиҥ-хааныҥ чэбдигириэ, иһиҥ-үөһүҥ ыраастаныа, хараҕыҥ да сырдыа.
· Кыра оҕолор диатезтарыгар: куобах төбөтүн уҥуоҕар маҥан сиэли баайан баран оһоххо, уокка биэр көрдөһүү саҥалаах. - Киргил хаанынан сотор эмиэ туһалаах. Манна суорат, тар уута уонна ынах ханнын хойуута эмиэ туһалаах.
· Диатезка, кутургуйаҕа тэтиҥ хатырыгын уматан, күлүн ууллубут арыыга буккуйан хара маас оҥорон соттуҥ.
· Этиҥ маһын уматан чоҕун мэлийэн-мээккэлээн, ынах арыытыгар буккуйан оһоҕос ыарыытыгар, киэһээ аайы биирдии кыра хамыйаҕынан (1 чайная ложка) ыйыстыҥ.
· Көрөр буолууга (панариция) эр киһи ыарыйдаҕына урут оннук ыалдьыбыт дьахтар илиитин тарбаҕыттан хаан ылан бааска куталлар. Дьахтарга, көрөрүнэн ыалдьа сылдьыбыт эр киһи хаана барар, биллэн турар бэркэ билэр, ыарыыта суох киһигиттэн ыл.
· Сис, тоноҕос ыарыытыгар сиикэй сылгы мэйиитинэн соттон эмтэниҥ, тоноҕос мэйиитигэр туһалыаҕа.
· Саҥа төрөөбүт оҕо хоһоҕотун ыраастыырга сылгы мэйиитин сүөгэйгэ булкуйан сотуҥ.
· Сылгы сиикэй иҥииринэн иҥиир хоҥнубутун баайан туһаныҥ
· Хаана суох киһиэхэ (анемия) сылгы сибиэһэй көхсүн хаанын күн аайы 100гр. 7 күн иһэрдиҥ.
Ый тахсар саҥа кэмигэр ордук туһалаах.
Тыыннаах сылгы моойун тымырыттан, сатаан ылар дьоннор хааны ылаллар (былыр, тохтоло суох уһун айаҥҥа боотурдар сылгы моойун хааныттан ылан, иһэ-иһэ айанныыллар эбит).
· Астманы уонна сэниэтэ эстибит киһини сылгы силиитинэн, сиэлин уматан тыыннаран, алгыы-алгыы эмтээҥ.
· Сылгы хараҕын уутунан үлүйүүнү сотоллор.
· Сылгы оһоҕоһуттан ылыллыбыт убаҕас, бааһы түргэнник оһорор.
· Операция иннигэр уонна кэнниттэн 100 гр. сылгы оһоҕоһун убаҕаһын 10 гр. ууллубут ынах арыытыгар булкуйан, сөрүүн сиргэ уура сылдьан иһэрдэллэр. Алдьаммыт клеткалары түргэнник чөлүгэр түһэрэр, ракка эмиэ олус туһалаах. Мунду балык эмиэ туһалаах.
· Быар, сүрэх, сүһүөх ыарыытыгар 5-8 ыйдаах уулаах биэ иигинэн түүн утуйуох иннинэ угуттааһын оҥороллор (компресс).
· Сылгы куурбут аччыгый хабаҕын үрэн, төбөтө доргуйуулаах киһиэхэ төбөтүгэр баайаллар. Киһи төбөтө ыалдьара тохтуур.
· Салгын мунньуллуутугар, кэҕэрдиигэ, рагы утары сылгы ис сыатын, хаһатын туһаныҥ.
· Сөтөл, күөмэй ыарыытыгар эһэ, дьабарааскы, саһыл сыатын уулларан тутталлар. Билигин, саатар, сылгы хаһатын иһит түгэҕэр сөп соҕустук уулларан, сойутан иһиҥ, соттуҥ.
· Сис ыарыйдаҕына, сүһүөх истэҕинэ, бүтэй өлөрүү бааска хортуоппуй сибэккитин водкаҕа булкуйан (настойка оҥорон) соттоҕун. 2 күнүнэн оспутунан барар. Бытыылка быһаҕаһа сибэккигэ толору водка кутаҕын.