cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Марсден Кэтт
Кэтт Марсден  — араҥ ыарыыны утары охсуспут, XIX үйэ бүтүүтүгэр Саха сиригэр кэлэ сылдьан Бүлүүтээҕи лепрозорийы арыйбыт Англия дьахтара.
Быгын
Быгын сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин 120 км усталаах.
Марсден Кэтт
Баай адвокат кыыһа 1859 с. ыам ыйын 13 күнүгэр Лондон кытыытынаађы Эдмондоңңа төрөөбүтэ. Кини кыра сааһытан ыарыһахтарга, бааһырбыттарга  уонна кыамматтарга көмөлөһөр, кинилэри көрөр аһыныгас сүрэхтээх медицинскэй сестра (Сестра милосердия) идэтин талар. Кэтт ођо эрдэђиттэн бииргэ төрөөбүттэриттэн чугас дьонун аһынарынан уратылаах этэ. Үс эдьиийдэрэ уонна түөрт бырааттара оччотоо5у бириэмэ үрдүк сололоохторун сиэрдэринэн олорор эрдэхтэринэ, кини бириэмэтин боростуой дьадаңы дьон ортотугар атаарара. Кэт тулалыыр дьоңңо, ордук дьадаңыларга, дьоло суохтарга,  ыарыһахтарга тугунан эмэ көмөлөһө, туһалыы сатыыр ураты характердаах этэ.
Михайлов (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах:
Быгын
Лээпискэ уонна кини салаалара быһа охсоллор. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1152 м тиийэр.
Марсден Кэтт
Ађата өлөрүгэр Кэтт 13 саастаађа уонна ийэтигэр көмөлөһөн ыалга иитээччинэн киирбитэ. Үс сыл буолан баран кыһамньылаах, аһыныгас кыыһы госпитальга үлэђэ ылбытара. Кини онно 1877 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. Нууччо-турок сэриитэ сађаламмытыгар хас да медсестралары кытары Кыһыл кириэс обществотыттан кыргыһыы буола турар сиригэр ыыппыттара. Онно кини бэйэтин дневнигэр бэлиэтэммитинэн, нуучча саллааттарын ыарылыы сылдьан аан бастаан араҥ (проказа) ыарыынан ыалдьыбыт дьону көрөр, кинилэрэр эйдэнэллэрин ис сүрэђиттэн чугастык ылынан, аһынан, оло5ун маннык ыалдьыбыт дьону эрэйдэрин аччатарга, туох кыалларынан көмөлөһөргө аныырдыы бэйэтигэр тылын биэрэр.
Быгын
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Марсден Кэтт
Тылын толорон тођоостоох кэм булан Англия5а Лондоңңа, Ливерпульга ыарыһахтарга сылдьан, кинилэргэ көмөлөһө, санааларын чэпчэтэ сатыыра. Ол бириэмэђэ соһуччу үс бырааттара уонна эдьиийдэрэ өлүтэлээбиттэрэ. Кини ийэтинээн Саңа Зеландияђа кэлэн Веллингтоннаађы госпитальга начальник буолар уонна Веллингтоңңа үрдүк сололоох хотуттары түмэн Кыһыл кириэс обществотын тэрийсэр. Саңа Зеландияттан төннөн кэлэн баран, Кэтт Марсден Аан дойдуга проказалаабыттар дьыалалара хайдађын билээри Египеккэ, Палестинађа, Аравияђа, Кипр арыыга уонна Константинопольга сылдьыбыта.
Кэтт Марсден бэйэтин дневнигэр суруйбутуттан: «В 1879 году в Константинополе от одного англичанина я узнала, что в отдаленной Якутской области есть тоже прокаженные якуты, которые имеют средство – траву, которая по слухам вылечивает проказу. Сознавая, как важно приобретение этого средства несчастным прокаженным по всему миру, я решилась ехать в Якутск, чтобы отыскать эту траву, потом испытать и изучить её целебные свойства…»
Дьэ ол иһин 1890 сыллаахха сэтинньигэ Санкт-Петербурга кэлбит уонна, Александр III император кэргэнигэр, Мария Александровна приемугар сылдьыбыт. Императрица мисс Марсден  Саха  сиригэр  тиийиэн бађалаах көрдөһүүтүн  улаханнык сэңээрбит, туох наада буоларынан  барытынан көмөлөспүт уонна аара суолга айанныырыгар рекомендациялыыр суруктарынан хааччыйбыт. Ити кэнниттэн, нуучча тылын билбэт, эгэ саха тылын билиэ дуо, бу эр санаалаах дьахтар ыраах ыарахан айаңңа туруммут. Кини хорсунун таһынан киһи аймађы, таңараны таптыыр буолан бэйэтин сиэртибэлииргэ бэлэм этэ.
Ол кэнниттэн Кэтт Марсден Уфаттан, Россияны бүтүннүүтүн кэрийэн, бэрт эрэйинэн Иркутскайга кэлбитэ. Лена өрүс устун кини паузкађа (паузка – өрүһү таңнары эрэ устар кыахтаах мас судно) олорон устубута. Дьокуускайга губернатор В.Н. Скрыпицын тус бэйэтэ көрсүбүтэ. Казактар, чиновниктар, сыылынайдар Кэтт Марсден Дьокуускай уобалас вице-губернаторыгар В.Л. Приклонскайга бэйэтин туһунан уонна айанын сыалын туһунан кэпсээбитин хас биирдии киһи аайы тириэрдибиттэрэ. Куорат казагын полкатын сулууспалаађа, саха киһитэ, Иван Прокопьев бэйэтэ сөбүлэһэн тылбаасчыт буолбута, онтон кэлин Мисс Марсдены Бүлүү уокуругар арыаллаабыта.
Аһыгыгас сүрэхтээх омук дьахтара кэлбитин ыарыһах сордоохтор сир аайы Таңара аанньала кинилэргэ ыыппыт көстүүтүн курдук ылыммыттара.Кинилэр кыһалђалаах дьылђаларыгар үтүөнү оңорооччу ким да билбэт дьахтара дьиң ис сүрэђиттэн кыттыыта, кини оңоттообут материальнай көмөтө уонна кинилэргэ анаан олорор, эмтэнэр дьиэ (приют) оңотторуом диэн тылын биэриитэ бу маннык ыалдьар дьону кэнэђэски дьылђабыт көнүө диэн эрэниинэн өрө күүрдүбүтэ. Билбэт дойдутугар сођотођун, олох да билбэт тылынан кэпсэтэр дьоңңо кэлбит хорсун англичанка туохтан да толлубатын, эр санаалаађын, саамай ыраах нэһилиэктэртэн көрдөөн бу ынырык дьүһүннээх буолбут дьону булан көрсөрүн, кинилэр дьылђаларын чэпчэтэргэ кыһанарын туһунан сурах уокурукка бүтүннүүтүгэр тарђаммыта.
Кэтт Марсден хас биирдии ыарыһахха тиийэн көрөрө-истэрэ, сууйара, бэрэбээскилиирэ уонна тылынан тылбаасчыт нөҥүө кэпсэтэн хайа кыалларынан санааларын чэпчэтэ сатыыра.Кини биирдэ ыарыһахтар ортолоруттан муус доруобай 18 саастаах кыыһы булбута. Бу кыыс ийэтэ ыалдьыбытын иһин дьонтон иккиэннэрин үүрбүттэр этэ. Мисс Марсден көмөтүнэн кыыс ыар дьылҕаттан быыһаммыта.
Мисс Марсден бэйэтин экспедициятын кэмигэр 80 ыарыһахха сылдьыбыта уонна ол дьоннорго хас биирдиилэригэр күүһэ төһө тиийэринэн көмөлөспүтэ. Дьокуускайтан төннөрүгэр Бүлүү араҥынан ыалдьааччыларын туһаларыгар көҥүл өртүнэн сиэртибэлээһин быһыытынан сүүрбэ тыһыынча солкуобай харчыны хомуйан, онтун араҥынан ыалдьыбыт дьоҥҥо хайаан да приютта уонна таҥара дьиэтин туттарыҥ диэн сорудахтаан төннүбөтэ. Дьокуускайдааҕы уонна Бүлүүтээҕи епископ Милетий мисс Марсден холооно суох хорсун быһыытын иһин киниэхэ махтал грамотатын биэрбитэ. Кэтт Марсден көрдүүр отун булбута уонна ону хайдах туттары быһаарбыта. Хомойуох иһин ол от ыарыыны бүтүннүү кыайан эмтээбэт, ыалдьыбыт киһи эрэйин, ону да сорхторун эрэ чэпчэтэр, эбит этэ.
Англия эр санаалаах кыыһа Кэтт Марсден Саха сирин араҥынан ыалдьыбыт ыарахан дьылҕалаах дьонугар оҥорбут аһыныгас санаатын, бэйэни харыстаммат хорсун, үтүө, хос санаата суох быһыытын түмүгэр тэриллибит Бүлүүтээҕи лепрозорий 1893 сылтан 20-с үйэ 30-с сыллар ортолоругар диэри үлэлээбитэ. Кэтт Марсден төрөөбүтэ сүүс сааһын туолбут сылыгар Саха сириттэн көстүбүт 55,6 караат ыйааһыннаах алмааһы “Кэтт Марсден” диэн ааттаабыттара.
Туһаныллыбыт сирдэр
Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
Дебринин Алексей Петрович
Дебринин Алексей Петрович - коллежскай асессор,  1766 сыл ыам ыйын 3 күнүттэн 1769 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Иркутскайга ыытыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Черкашенинов Мирон Мартынович олорбут. Дебринин кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Афросимов Дмитрий Тимофеевич анаммыт.
7 -c тыһыынча сыл
7 -c тыһыынча сыл
Таймыыр
Таймыыр -
Аанньах
Аанньаах – эрг. Өлүөхүмэ куорат былыргы аата.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт” Дьокуускай, Бичик, 2004 c.
Өлөтөк
thumb|200px
Икки араастаах: көннөрү өлөтөк уонна сытыы өлөтөк. Ходуһаҕа уонна ходуһа саҕатынааҕы сэндэҥэ тыаҕа үүнэр.
Олус сүлүһүннээх үүнээйи. былыр бу үүнээйи сүмэтинэн сэриигэ-крыгыска анаан, оноҕос төбөтүн сүлһүһүннүүллэр эбит. Эккэ-хааҥҥа күүскэ киирдэҕинэ киһи биир омурҕан эрэ буолан хаалар диэн суруйаллар
Ахсынньы 8
Ахсынньы 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 342-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 343-c күнэ). Сыл бүтүө 23 күн баар.
Дьоҕур
мини|Дьоҕур Дьоҕур диэн ойуулааhын уонна айымньы ууhа, оҥоруута уонна оҥоhуута. Дьоҕур араас көрүҥнэрдээх, олор ахсааннырагар киирэллэр скульптура, музыка уонна литература. Философия дьоҕуру үөрэтэр салаата эстетика диэн.
Тиһилик
Тиһилик эбэтэр испииһэк — туох эрэ бөлөҕө, кэрискэтэ.
Анион
Анион - төттөрү иитиилээх ион.
Электрона протоннааҕар элбэх буолан ион анион буолар. Анион иитиитэ дискретнай, ол аата биирдэмэ аҥаардаммат, холобура Cl− — биир иитиилээх анион, оттон SO42− — икки иитиилээх анион. Анионнар туустар, аһыыбалар уонна солохтор үгүстэригэр, гаастарга, ону таһынан ион ситимнээх холбоһуктар кристаал эрэһиэккэлэригэр баар буолаллар.
Электрическэй хонууга анионнар, минустаах буолан плюс электродка — анодка — тардыһаллар.
Бутугас (утах)
Бутугас
Хаан
Хаан — оһуобай, тыыннаах харамайдар тымырдарынан сүүрүгүрэр убаҕас. Тоноҕостоохторго хаан кыһыл өҥнөөх - эритроциттарга баар гемоглобинтан. Хаан сүрүн суолтата организмҥа "таһаҕас" таһааһын - хааҥҥа сылдьар клеткалары организм иһинэн тархатыы. Киһигэ, хаан уҥуох силиитигэр үөскүүр.
Састаап
Хаан сүнньүнэн икки көрүҥ эттиктэн турар: плазма (убаҕас) уонна онно уста сылдьар килиэккэлэр.
Хаан бөлөхтөрө
Киһи хаана антиген-антитело тиһигин көрүүтүнэн сүнньүнэн түөрт бөлөххө уонна эбии икки "резус факторга" араарыллар. Бу ис хоһооно маннык: эритроциттар плазмаҕа уста сылдьалларын быһыытынан атын киһи плазматыгар (хаан кутуутун түмүгэр) киирдэхтэринэ сороҕор сыстыһан хаалаллар, онон кыайан сүрүн үлэлэрин кислороду таһыыны толорбот буоллаллар, ону ааһан хаан бөлөхсүйэн тымырдары бүөлүөн сөп. Бу элбэх хаан кутуллубут түбэлтэтигэр киһини өлөрүөн да сөп. Тоҕо оннук буоларый? Бу хаан плазматыгар оһуобай эттиктэр - антителолар - баалларыттан тутулуктаах. Бу антителалар түөрт сүрүн бөлөххө арахсаллар. Холобур бастакы бөлөххө киирэр хааннаах киһи хаана иккис бөлөххө киирэр хааннаах киһи хаанын кытта буккустаҕына плазмаҕа баар антителалар эритроциттары силимнээн кэбиһэллэр. Оттон биир бөлөххө киирэр хааннаах дьоҥҥо силимнэһии тахсыбат.
Араҥ
Араҥ — ыарыы, (нуучч. Ле́пра (болезнь Хансена, хансеноз, хансениаз; устаревшие названия — прока́за, elephantiasis graecorum, lepra arabum, lepra orientalis, финикийская болезнь, satyriasis, скорбная болезнь, крымка, ленивая смерть, болезнь Святого Лазаря)). 2008 сыллаахха саҥа арыллыбыт Mycobacterium lepromatosis уонна эрдэттэн биллэр Mycobacterium leprae бактериялартан үөскүүр арахпат-суппэт сыстыгыннаах гранулематоз ыарыы./…/
Араҥ ыарыы сахаларга баар буола сылдьыбыт историята. Сахалар бу дьулаан уонна киһи өйдөөбөт ыарыытыттан улаханнык куттаналлара. Оннук ыалдьыбыт дьон тарбахтара, илиилэрэ, атахтара сытыйан туллан түһэллэрэ уонна ону тугунан да кыайан тохтоппот, эмтэммэт курдуга. Боростуой норуот араҥы «уҥуоҕу сиэччи» диэн ааттыыра. Бу ыарыынан ыалдьыбыт дьон тыыннаахтыы сытыйаллара. Оннооҕор модун кыахтаах ойууттар оннук дьону кыайан эмтээбэт этилэр. Ол иһин ыарыы саҕаламмыта билиннэр эрэ, ыарыыга ылларбыт сордоохтору олохтоохтор, аһыммакка-хараһыйбакка, сааһыттан, дьахтарыттан-эр киһититтэн тутулуга суох, бэйэлэриттэн үүрэллэрэ, кыйдыыллара. Ол түмүгэр ыалдьыбыт оҕолор, олох кырдьаҕас да дьон бэйэлэрэ эрэ соҕотохтуу дьонтон тэйиччи аар тайҕаны кэрийэ сылдьарга тиийэллэрэ. Бэйэлэрин эрэйдэрин чэпчэтэр, хайдах эмэ тыыннаах олорор туһугар, кинилэр сорох арыт холбоһоллоро, ол гынан баран оччоҕо даҕаны кинилэр анаммыт сирдэриттэн тахсар кыахтара суоҕа. Кинилэргэ ким даҕаны хаһан даҕаны кэлэ сылдьыбат уонна туох да көмөнү оҥорбот этэ. Оннук гыары бобуу да баара. Ыарыһахтар дьонтон-сэргэттэн үүрүллэн, киһи аһыныах, кыыллар курдук айахтарыгар эрэ тугу булбуттарын аһаан сылдьаллара уонна бу ааҥнаабыт ыар эрэйтэн-муҥтан быыһанар соҕотох суолларын — өлөллөрүн эрэ күүтэллэрэ.
Саха сиригэр араҥ ыарыынан ыалдьыбыт дьон олорор аналлаах миэстэтин тэрийэр туһунан боппуруос өссө 1850 сыллаахха турбута. Саха сирин губернатора Иркутскай генерал-губернаторынаан бу боппуруоска хардары-тары суруйсубуттара. Саха сирин губернатора ыарыһахтарга балыыһа тутары күүскэ туруорсубута да Иркутскайдааһы тойон ону ылымматаҕа.
1823 сыллаахха нуучча-эмиэрикэ компанията уобаласка сылгы сүөһү маассабайдык өлөр түбэлтэтигэр көмө быһыытынан олохтоох нэһилиэнньэҕэ — сахаларга биэрбит сүүрбэ тыһыынча солкуобай харчытын 1855 сыллаахха туһанаары гыммытара. Балыыһаны тутар бырайыак оҥоһуллубута., ол гынан баран олохтоох администрация тардыбытын түмүгэр ол олоххо киирбэтэҕэ. Ол бириэмэҕэ олохтоохтор бэйэлэрэ ыарыы тарҕамматын туһугар бэйэдэрэ көмүскэнэр дьаһаллары ылыммыттара. Ыалдьыбыт дьону нэһилиэнньэттэн араарарга дьаһаммыттара. Ол курдук Бүлүү таһыгар саҥа поселение барылламмыта. Ыарыһахтарга колония-приют тутуутун кэлин англичанка Кэтт Марсден кэлэн барыыта бүтэһиктээхтик быһаарбыта уонна түргэтэппитэ.
Саха сирин губернатора 1893 сыллаахха кулун тутар 22 күнүгэр Бүлүүгэ мунньах ыыппыта, онно араҥ ыарыһахтары Бүлүүттэн 15-18 биэрэстэлээх сиргэ, түҥ тайҕа быыһыгар, колонияны олохтооһун туһунан боппуруос көрүллүбүтэ. Ол бириэмэҕэ ыарыһахтарга анаан 9 балаҕан тутуллубута. Москваттан үс медицинскэй сиэстэрэ — Соколова, Гладушкина, Немкова кэлэннэр ыарыһахтары көрбүттэрэ-истибиттэрэ. Кэнники эбии таҥара дьиэтэ тутуллубута. Колония бэйэтэ фермалааҕа, онно уон ынах баарын ыарыһахтар бэйэлэрэ көрөллөрө. Революция иннинэ колония көҥүл сиэртибэлээһин харчытынан үбүлэнэрэ. Саха уобалаһыттан бүтүннүүтүттэн ыарыһахтары булан, Бүлүүтээҕи лепрозорийга илдьэллэрэ.
Колония сүүрбэһис үйэ 30-c сылларын ортотугар диэри улэлээн баран Наркомздрав быһаарыытынан Иркутскай уобаласка көһөрүллүбүтэ.
Николаев
Бу тыл хас да суолталаах:
Кутургу
Кутургу сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Лээпискэ өрүс тардыытыгар баар.
Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин диэкки Лээпискэ уонна Лүҥкүбэй үрэхтэр икки ардыларынан 100 км. усталаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Эҕэ (кэтэх санаа)
Эҕэ - киһи саҥатыгар аһаҕастык этиллибэккэ эрэ өйдөнөр туох эмэ хос, кэтэх санаа. Холобур, үгэргээн, элэктээн этии.
Өнньүө
Өнньүө — саҥа түспүт инчэҕэй, эбэтэр сааскы ириэнэх хаар.
8 -c тыһыынча сыл
8 -c тыһыынча сыл
Арбаҕас
Арбаҕас - түүтэ элэйбит, холто буолан эрэр эргэ саҕынньах. Уһун саҕынньах. Былыр арбаҕаһы кытта ойууттары ситимнииллэрэ, онтон сылтаан "арбаҕастаах да абыраабат" диэн өс номоҕо баар буолбут.
Чохоон
Чохоон
Холто сон
Холто сон - дьадаҥы дьон кэтэр кылгас соно. Тарбыйах, кулун тириититтэн түүтүн тас өттүгэр гына тигэллэрэ. Тимэх оннугар тирбэҕэ быаны туһаналлара. Сукунаттан, баархаттан, бэйбириэттэн түүлээх истээх сону тиктэллэрэ. Баай дьон соно күндү түүлээх, дьадаҥы соно куобах тириитэ истээх буолара. Баай өттүлэрэ итини таһынан бөрө, бэдэр тириитинэн саҕынньах тиктэллэрэ, дьадаҥы өттө ыт[[, [[кулун тириитин таҥнара.
Эбии маны көр
Былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
Үҥкүү
thumb|200px|[[Модерн үҥкүү]]
Үҥкүү диэн дьоҕур көрүҥэ, кэмҥэ уонна куйаарга ритмынан эт хамсаныыта. Тыла суох билсии көрүҥнэрин ахсааннарыгар киирэр. Үҥкүү музыкалыын уонна сорох спорт көрүҥнэриниин ситимнээх. Үҥкүүнү айыы дьоҕур хореография дэнэр.
Петров (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах:
Белоктар
Белоктар — уустук оҥоһуулаах, аминокислотарынан оҥоһуллубут. Субурҕа буолан пептидной диэн сибээһинэн холбоспуттар. Тыыннаах организмҥа аминокислотаттан белок састаапа генетическай код быһаараннар. Синтез буолаары сүүрбэ аминокислота туһаныллар.
Protein
Флегонтов Семен Дмитриевич
Флегонтов Семён Дмитриевич (төр. 1918, Хадаар нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха уобалаһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
1918 сыллаахха Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгэр төрөөбүт.
1941 сыл атырдьах ыйыгар Кыһыл Аармыйаҕа Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ол сыл балаҕан ыйыттан сэриигэ кыттыбыт. 47-с гвардейскай стрелковай дивизия 52-с туспа гвардейскай сапернай батальонугар отделение хамандыыра.
Курилов, Николай Николаевич
200px|thumb|right|Курилов Николай Николаевич Курилов Николай Николаевич — дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит худуоһунньук, ону таһынан поэт, прозаик, драматург, суруналыыс, «Геван» радиостанция үлэһитэ.
Олоҕун олуктара
1949 сыл бэс ыйын 11 күнүгэр Аллараа Халыма улууһугар Өлүөрэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Ини-бии Куриловтар
Дьүкээгир омугун аан дойдуга биллэрбит дьонунан үс ини-бии Куриловтар буолаллар. Төрөппүттэрэ табаһыт идэлээх Николай Николаевич уонна Анна Васильевна Куриловтар норуот фольклорун үчүгэйдик билэр дьон буолан уолаттарын дьүкээгир култууратын чиҥник уонна киэҥник билэр гына иитэн таһаарбыттар. Николай убайдара Семен Курилов уонна Гаврил Курилов (Улуро Адо).
Семен Курилов дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит суруйааччы, аан дойдуга биллибит «Ханидоо уоннна Халерхаа» роман ааптара.
Гаврил — лингвист учуонай, суруйааччы, дьүкээгир бастакы букубаарын ааптара. .
Ульяновскай уобалас
Ульяновскай уобалас эбэтэр Ульяновск уобалаһа (Нууччалыы: Ульяновская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Приволжскай федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыл тохсунньу 19 күнүгэр төрүттэммитэ.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка  1 274 487  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 34,28 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74,03% (2013).
Национальнай састааба
2010 сыллаах биэрэпис түмүгэ:
Экономика
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха  6,5 эбит, ол эбэтэр  44,7  тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Ульяновск уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 37 миэстэни ылан олорбут.
Маймаҕа (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Маймаҕа нэһилиэк Нам улууһун каартатыгар Маймаҕа. Нам улууһугар Хатырык нэһилик иһинээҕи муниципальнай тэрил.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 157 киһи (2007 г.). Улуус кииниттэн 42 км. хоту диэкки сытар.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Афросимов Дмитрий Тимофеевич
Афросимов Дмитрий Тимофеевич - коллежскай асессор, 1769 сыл балаҕан ыйын 28 күнүттэн  1772 сыл ахсынньы 1 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Иркутскайга ыытыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Дебринин Алексей Петрович олорбут. Афросимов кэнниттэн бойобуоданан секунд-майор Малтефельцей Петр Михайлович анаммыт.
Зноб-Новгородское
Зноб-Новгородское (Зноб-Новгородське) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 900 (2016).
Амынньыар
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов "Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт", Дьокуусrай, "Бичик",2004 c.
Эҕэһэ
Эҕэһэ - улахан булду (холобур, эһэни) бултуурга айаны иитэн туруорарга тоҕоостоох бүччүм сир эбэтэр булду күрүөлээн хаайан булт сэбигэр киллэрээри маһынан сылбахтаан оҥоһуллар үрдүк быһыт.
FIFA
Fédération internationale de football association (сахалыы Футбол ассоциацияларын омуктар икки ардыларынааҕы федерациялара) диэн футбол омуктар икки ардыларынааҕы салайар спорт тэрилтэтэ. Штаб-квартирата Цүрихха (Швейцария) баар, билиҥҥи президенэ Зепп Блаттер. FIFA футбол сүрүн омуктар икки ардыларынааҕы турнирдарын тэрийэр уонна салайар, олортон ордук бэлиэ буолар 1930 с. ыла ыытыллар Футбол аан дойдутааҕы кууба.
FIFA'ҕа 208 кыттааччы ассоциация киирэр.
Историята
Футбол аан дойдутааҕы салайар тэрилтэтэ баар буоларын наадата XX үйэ саҥатыгар, оонньуу аан дойду үрдүнэн киэҥник тарҕаныыта саҕаламмытын кэннэ үөскээбит. FIFA Парижка ыам ыйын 21 1904 c. тэриллибитэ. Бастакы президенынан Робер Герен буолбута.
Алыы хоптото
Алыы хоптото (лат. Larus canus, нуучч. сизая чайка) — хоптолор уустарыгар киирэр көтөр.
FIFA
Историята
FIFA бастакы омуктар икки ардыларынааҕы күрэхтэhиитин 1906 с. ыыппыта. Аныгыскы ордук ситиhиилээх турнирынан Лондоннааҕы сайыҥҥы Олимпия оонньуулара буолбуттара.
Өҥ
thumb|right|[[Өҥнөр тиһиликтэрэ|Араас өҥнөр.]] Өҥ — эттик, харамай тас дьүһүнэ, ханнык кырааскалааҕа. Харах араарар сырдыгын эгэлгэ уһуннаах долгуннара.
FIFA
Историята
FIFAҕа 1908 Соҕуруу Африка, 1912 Аргентина уонна Чили, 1931 Канада уонна АХШ футбол салайар тэрилтэлэрэ кыттыыларын кэнниттэн FIFA Эуропа кэриҥиттэн тахсыбыта. Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн FIFA сайдыытын саҥа таhыма саҕаланар. Бары континеннарга FIFA салайар футбол конфедерациялара тэриллибиттэрэ. Билигин FIFA глобал футбол түмсүүтэ буолар.
Өҥ
Быһаарыылар
Цвет
FIFA
Структурата
thumb|400px|Алта конфедерация аан дойду хаартатыгар. FIFA Швейцария сиэрдэрин тутуhар.
Алыы хоптото
43 см дылы улаатар, кынатын далааһына 120 см кэриҥэ. Ыйааһына 300-тэн 550 г дылы буолар. Түүтэ үрүҥ, кынатын үөһээ өттө — серая. Кынатын төбөтө — харалаах маҥан, тумса уонна атахтара араҥастыҥы-күөх өҥнөөх. Эдэр көтөр үс сааһыгар эрэ маннык өҥнөнөр. Тыһыта атыыра тас көрүҥнэринэн уратылара суох. 25 сыл олоруон сөп. Хаһыыта «ки-э» эбэтэр «ки-а» диэҥҥэ майгынныыр.
FIFA
Структурата
FIFA үрдүкү органынан буолар FIFA конгреhа. Бу орган хас биирдии кыттааччы ассоциация көрдөрөөччүлэриттэн тэриллэр мунньах. Конгресс сылга биирдэ мунньахтыыр. Конгресс эрэ FIFA статуттарын уларытар кыахтаах.
Алыы хоптото
Аһылыга
Бастатан туран балык аһылыктаах. Өссө араас үөнүнэн-көйүүрүнэн, үүнээйинэн аһылыктанар. Күөл хоптотунуу свалкаларга уонна ыһыллыбыт хонууларга аһыан сөп.
Ууһааһына
Үс сааһыгар ууһуур кыахтанар. Ыам ыйыттан от ыйыгар дылы брачный период. Уу кытыытыгар холуонньаларынан олорор. Уйатын кураанах сыгынньах сиргэ отунан-маһынан туттар, онон улахан көтөрдөр уйаларын кэтииллэригэр табыгастаах. Уйалар ыккардылара 5-тэн 20 м дылы буолар. Уйаҕа үксэ 3 сымыыттаах буолар. Сымыыты атыыр эмиэ баттаһар. 23-тэн 28-с күнүгэр оҕолоро сымыыттан тахсаллар. Онтон 4-5 нэдиэлэнэн көтөр буолаллар.
FIFA
Структурата
Конгресс FIFA президенын, сүрүн сэкэрэтээрин уо.д.а. FIFA ситэриилээх комитетын кыттааччыларын талар. Президент уонна сүрүн сэкэрэтээр FIFA тутаах сололоохторо буолаллар уонна тэрилтэ күннээҕи салалтатын толороллор. FIFA сүрүн секретариатыгар 280 кыттааччы баар.
FIFA ситэриилээх комитета Конгресс интервалларыгар тэрилтэ тутаах уураах таhаарар органа буолар. FIFA аан дойдутааҕы тэрийэр структуратыгар өссө хас да атын органнар киирэллэр, кинилэр Ситэриилээх комитет салалтатыгар бааллар эбэтэр Конгреhынан тэриллэллэр. Олор ахсааннарыгар Үп комитета, Дисциплинар комитет, Дьүүллээччи комитет уо.д.а.
Хас биирдии континеҥҥа эбэтэр аан дойду регионугар FIFA статуттарынан үлэлиир конфедерациялар бааллар, кинилэр хас биирдиилэрэ бэйэлэрин континеннарыгар эбэтэр регионнарыгар футболунан салайаллар. Ил ассоциациялар хамаандалара FIFA күрэхтэhиилэригэр кытталларын иhин, FIFA уонна бэйэлэрин континеннааҕы эбэтэр регионнааҕы конфедерацияларын кыттааччылара буолуохтаахтар:
Сорох дойдулар Эуропа уонна Азия чэрчилэригэр сытар буоланнар, хайа конфедерацияҕа кытталларын быhаарарга тиийбиттэрэ. Ол курдук, Арассыыйа, Түркийэ, Кипр, Эрмээн Сирэ, Азербайдьан уонна Грузия сорох өттүлэрэ Азияҕа сытар буолбутун да иhин, UEFA кыттыылаахтара буолбуттара. Исраил сирэ бүтүннүүтэ Азияҕа баар эрээри, Азия футбол конфедерациятын (AFC) элбэх араб уонна мусулмаан дойдулара кини футбол хамаандатын уонунан сыллар устата бойкоттаабыттарыттан сылтаан, 1994 c. UEFA'ҕа кыттыспыта. Казахстан AFC'ттан UEFA'ҕа 2002 с. көспүтэ. Аустралия OFC'ттан AFC'ҕа тохсунньу 2006 с. көспүтэ.
Гайана уонна Суринам Соҕуруу Америка дойдулара эрээрилэр, бастакыттан CONCACAF кыттааччылара.
FIFA ыытар турнирдара
Дьахтар турнирдара
Спонсордара
Бу компаниялар FIFA спонсордара:
Николаева Мария Евсеевна
Олоҕун олуктара
1936 с. бэс ыйын 5 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Өргүөтүгэр төрөөбүт. Художественнай музыкальнай училищены бүтэрбит. 1962 с. Ленинградтааҕы Н. Римскай-Корсаков аатынан консерваторияҕа үөрэнэ киирбит.
Ырыаһыт саха сыанатыгар отуттан тахса араас дьахтар уобарастарын көрдөрбүтэ — Микаэла («Кармен»), Татьяна («Евгений Онегин»), Иоланта, Ярославна («Князь Игорь»), Лиза («Пиковая дама»), Чио-Чио-сан уо. д. а. 1990-с сылларга айар үлэтигэр саҥа кирбиини ылбыта. Бу сылларга Маргарита («Фауст»), Леонора («Трубадур»), Виолетта («Травиата»). Саха композитордарын спектаакылларыгар эмиэ оонньообута: 3. Степанов «Сээркээн Сэһэн остуоруйаларыгар» Эмээхсин, Туйаарыма Куо уонна «Нюргун Боотур» олоҥхо операҕа Айыы Умсуур, «Сир симэҕэ» опереттаҕа Татыйык уо. д. а.
Театр коллективын кытта Москва, Новосибирскай, Башкирия, Красноярскай кыраай уонна Хакасия, Амурскай уонна Хабаровскай кыраайдарга, Чита уонна Иркутскай уобаластарыгар гастроллаабыта. 1980 с. А. Е. Ильинаны кытта М. Е. Николаева Красноярскай оператын театрыгар «Князь Игорь» спектаклга кыттарга ыҥырыллыбыта.
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Хабарҕаһыт, сылгы ыарыыта
Хабарҕаһыт (Күөмэйдьит) ыарыы — сылгы сыстыганнаах ыарыыта, таныыларын иһин салыҥнаах бүрүөлэрэ уонна сыҥаахтарын аннынааҕы былчархайдара сүһүрүүлэринэн доҕуһуолланан барар.
Хабарҕаһыт ыарыыны стрептококк диэн микроб көбүтэр, ити микроб тас эйгэҕэ тулуйумтуо: хаппыт ириҥэҕэ 6 ый, окко, соломоҕо 18—22 хонукка, ууга 6—35, мууска 60—80 хонукка тыыннаах сылдьар.
Ыарыы тарҕаныыта
Хабарҕаһыт ыарыынан үксүн ыччат сылгы — убаһалары ийэлэриттэн араарар кэмҥэ ыалдьааччылар. Ыарыыны көбүтээччи муҥутаан олохсуйар эйгэтинэн ыарыылаах сылгы бэйэтэ буолар. Ыарыылаах сылгы сөтөллөрүгэр, тыбыырарыгар былчархайдарын ириҥэлээх искэннэриттэн, ону тэҥэ таныыларыттан микробу таһааран ыһаллар. Сылгы ити ыарыыга айаҕынан эбэтэр салгын хоту сутуллар. Ыарыы сылгы ыран-дьүдьэйэн, мөлтөөн бардаҕына өрө көбөн кэлээччи.
Ыарыы клиническэй бэлиэлэрэ
Ыарыы кистэлэҥ кэмэ 3—4 күнтэн 15 хонукка диэри тиийэр. Ыарыы сытыытык, сороҕор сытыыны аннынан уонна аалларан, уһаан барар. Хабарҕаһыт ыарыы дьиҥнээх бэйэтин дьаалатынан барыытыгар сылгы температурата 41° диэри үрдүүр, аанньа аһаабат, хараҕын өҥүргэстэрэ кытарар. Муннун иһинээҕи салыҥнаах бүрүөтэ сүһүрэн барар итиэннэ ириҥэлээх сыыҥ-сыраан сынньылыйар.
Сылгы сыҥааҕын аннынааҕы былчархайдара улааталлар, кытааталлар, итийэллэр, онон сылгы ыарыыланар. Онтон кэлин итилэр оннуларыгар түргэнник улаатан иһэр искэн үөскүүр, онтуката тиһэҕэр тиийэн тэстэр. Сиппит (астыйбыт) искэн тэһиннэҕинэ сылгы үтүөрбүтүнэн барар. Ыарыы уустугуран бардаҕына сылгы ис органнара, сүһүөхтэрэ, мэйиитэ сүһүрэн бараллар.
Ыалдьан өлбүт сылгыны эттээн-аһан көрүүгэ ыарыы буулаабыт былчархайдарыгар ириҥэлээх көрдүгэннэри көрүллэр. Мурун ис өртүн салыҥнаах бүрүөтэ уонна тыҥа сүһүрбүттэрэ көстөллөр.
Ыарыы диагноһа
Хабарҕаһыт ыарыы клиническэй көстүүтүнэн, эпизоотологическай чахчыларынан (үксүгэр ыччат сылгы ыалдьарынан) уонна лаборатория анаалыһынан сылыктаан диагноз туруоруллар. Ыарыы диагноһын билээри лабораторияҕа тэстэ илик искэн иһинээҕитин ылан ыытыллар.
Ыарыыны эмтээһин
Сылгы искэнин тэһиллэр уонна аһаҕас бааһы эмтиир курдук эмтэниллэр, былчыҥар антибиотиктары: пенициллини, бициллин-3, онтон да атыттары укуоллаан бэриллэр. Оттон сульфаниламид, норсульфазол, сульфадимезин эҥин курдук эмтэри сууккаҕа 6—10 г иһэрдиллэр. Сылгы тириитин анныгар ветбаклабораторияҕа оҥоһуллубут антивируһу 50—150 мл дозанан укуолланар. Ыарыы уустугурдаҕына тымырга 150—200 мл 33%-наах испиир, 50—100 мл 30%-наах глюкоза, 2—3 г норсульфазол, 25 мл люголь уонна 100 мл 0,85 % -наах хлористай натрий суурадаһыннарын холботолоон бэриллэр.
Арыгы иһэр үгэс үөскээһинэ
Саха Сирин Москва княжествотыгар холбооһуҥҥа арыгы олус улахан оруолу ылбытын билигин ким да ахтыбат. Ол кэмҥэ саха дьоно кытаанах арыгыны, водканы, испиири букатын билбэттэрэ, кинилэри арыгынан төһө баҕарар албынныырга, көөчүктүүргэ олус улахан кыаҕы биэрбит. Kэлии дьону кытта маҥнайгы көрсүһүүлэр улаханнык арыгылааһыннарынан түмүктэммиттэрин кэннилэриттэн олохтоохтор, булчуттар кэлии нууччалары ордук сөбүлээбиттэригэр сөп. Күндүлүүр, маанылыыр ыалдьыттарга ытыктабыллаахтык сыһыаннаһа үөрэммит саха дьоно арыгыны иһии, итирии кэнниттэн туох баар бары сыаналаахтарын туран биэрбиттэрэ ити быһаарыыга ордук сөп түбэһэр.
Хабарҕаһыт, сылгы ыарыыта
Ыарыыны утары охсуһар уонна сэрэтэр дьаһаллар
Хаһаайыстыбаҕа аан бастаан биирдиилээн сылгы хабарҕаһыт ыарыынан ыалдьар түбэлтэтигэр туох баар сылгыны барытын көрүллэр уонна температураларын мээрзйдэнэр. Ыалдьыбыт уонна ыалдьыбыкка уорбаланар сылгылары араарыллар итиэннэ эмтэниллэр. Сылгы аһылыгын уонна көрүүтүн-харайыытын тупсарыллар. Сылгы турар тутууларын сарайдарын, хаһааларын ыраастаныллар уонна хлорнай испизскэнзн (4 % активнай хлордаах), 5%-наах креолин эмульсиятынан, 5%-наах аһыы натрий итии суурадаһыннарынан дезинфекцияланар.
Арыгы иһэр үгэс үөскээһинэ
Үлэһит дьон арыгыны аһара испэккэ үөрэнэ сатыыллар. Бэйэлэрэ быһаарынар өйдөрө-санаалара суоҕуттан, үөһээ диэки көрө, тойоттортон, Москваттан туох ыйыы кэлэрин кэтэһэ олорорго үөрэммиттэр. Онтубут баара анараа дьон арыгыны иһээччилэр аҕыйыахтарын баҕарбаттар. Хата арыгыттан киирэр барыс элбиирин үөскэтэ сатыыллар, арыгыны кытта олохтоох дьон табан, сөптөөхтүк охсуһууну ыыталларын сөбүлээбэттэр, анаан-минээн боппута буола сатаан буккууру киллэрэллэр. Кинилэр ыйыыларынан ыытыллар арыгыны бобон кэбиһэр быһыы, эдэрдэр бастаан иһэр, саҥаны элбэхтик оҥоро сатыыр өттүлэригэр арыгыны булууга-талыыга интэриэстэрин күөдьүтэн, күүркэтэн биэрэринэн, төттөрү хамсааһыны үөскэтэн, үүнэн иһэр эрчимнэрин, кыайар-хотор баҕа санаала¬рын арыгыны булуу уонна элбэҕи иһии диэки салайар. Онтон салгыы бу быһыы эдэрдэр бастаан иһэр өттүлэрин аны бары үтүктэн, арыгыны була-тала, иһэ сылдьалларын көҕүлүүр, элбэтэр.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ оҕо ийэ кутугар ордук үөрбүт-көппүт майгы иҥэн, өйдөнөн хааларын бэлиэтиир. Ол иһин дьиэҕэ арыгы иһэн үөрүүнү-көтүүнү тэрийии кыра оҕону арыгылыыр үгэскэ үөрэтэрэ ордук күүстээх. Ол курдук араас үөрбүт-көппүт сирэйдэр, ырыа-тойук, хурустаал үрүүмкэлэр лыҥкынас тыастара, кураанах бытыылкалар муостаҕа төкүнүйүүлэрэ барылара кыра оҕо ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар хаһан да умнуллубат гына өйдөнөн хаалаллар. Бу оҕо атын доҕотторун кытта оонньууругар үрүүмкэлэри охсуһуннара оонньооһун, бытыылкалары төкүнүтүү сүрүн бэлиэ буолан иҥэн хаалар кыахтанар.
Дьахталлар үгүстэрэ арыгыны иһиини утараллар. Дьиэҕэ-уокка арыгыны испэт буолуу кыра оҕолорго арыгы иһиитэ үгэс буолан ийэ куттарыгар иҥэн, олохсуйан хаалыытын суох оҥоруо этэ. Кыра эрдэҕиттэн арыгы иһэр үгэскэ үөрэммэтэх оҕо, улаатан баран арыгы иһиитин бэйэтин толкуйдуур өйүнэн-санаатынан, салгын кутунан салайдаҕына аһара испэт, кэмнээн иһэр, бэйэтин арыгы иһэр баҕатын туттунан тулуйа үөрэнэригэр олук ууруллар. Ол аата оҕо улаатан тугу оҥорорун барытын бэйэтэ быһаарар кыахтаммытын кэнниттэн арыгы иһэригэр, сөбүн көрөн, мээрэйин билэн туттунарыгар кыра эрдэҕинэ үөскээбит үгэһэ олук буолар кыахтаах.
Дьон олорор дьиэлэриттэн туспа турар аналлаах аһыыр, арыгы иһэр дьиэлэри тэрийии эр дьон дьиэҕэ хааттаран олорон кыра оҕолоругар көрдөрө-көрдөрө арыгы иһэллэрин тохтотуон сөп. Биир интэриэстээх, сөбүлүүр дьарыктаах эр дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта көрсүһэр, кэпсэтэр, санааларын атастаһар дьиэлэннэхтэринэ олох таһымыттан хаалан хаалбакка, тэҥҥэ барсан иһэллэригэр, аҥардастыы арыгы иһиитин диэки салаллыбаттарыгар көмөлөһүө этэ. Итини тэҥэ аныгы, кыра оҕолоох ийэлэр оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн арыгы иһэр үгэскэ үөрэппэт сыалтан, арыгылыыр киһини туспа турар арыгы иһэр дьиэҕэ баран арыгылыырын ситиһиэхтэрин сөп этэ.
Аһыыр, арыгы иһэр дьиэлэр аан маҥнай аһыллалларыгар, билсибэт дьон бииргэ түмсэн аһыылларыгар, арыгы иһиитигэр ситэ үөрэнэ илик биһиги дьоммут сүгүннээбэттэрэ биллэр. Дьону бэрээдэккэ үөрэтии төһө эмэ уһун кэми ылара буолуо. Ол курдук саҥа көлүөнэлэр улаатан, инникилэри солбуйан иһиилэриттэн өй-санаа уларыйыыта үөскүүрүн уонна олоххо киирэрэ ситиһиллэрин “Кут-сүр үөрэҕэ” быһаарарын тутуһан, бу дьыалаҕа аһара тиэтэйии, ыгааһын тохтотуллар. Билиҥҥи телефон, массыына үйэтигэр аһыыр дьиэ иһигэр бэрээдэги олохтуур аһара улахан уустугу оҥоруомуон сөп. Сотору кэминэн сылдьар дьон үксүлэрэ үчүгэй бэрээдэктээх, үчүгэй астаах дьиэлэр диэки барар буола үөрэниэхтэрэ этэ.
Арыгы иһэр дьиэлэргэ итириктэр айдааннара, охсуһуулара бу дьиэлэр куһаҕан сурахтара тарҕаныытын таһаарар. Бу дьиэлэр куһаҕан сурахтара төһө киэҥник тарҕаныыта арыгы куһаҕанын эмиэ дакаастыыр. Ол аата, арыгы туһунан куһаҕан сурахтар тарҕаныылара арыгыны испэт буолууга туһаны аҕалыахтаахтар. Арыгы иһэр дьиэлэргэ үөскээн тахсар куһаҕан сурахтар төрөппүттэр истиилэригэр тиийдэхтэринэ, кинилэр кыра оҕолорун арыгы иһэр куһаҕан диэн үөрэтэннэр, этэннэр, оҕолоро бу дьиэлэри тумна сылдьаллара үөскүө этэ. Оҕо хаһан баҕарар төрөппүтүн ылыннарыылаах этиитин сэҥээрэр, үгүстүк толорор. Ол аата, бу арыгы иһэр дьиэлэр куһаҕан сурахтара кыра оҕолору арыгы иһэр үгэскэ үөрэтиини тохтоторго улаханнык туһалыахтаах.
Арыгы иһэр дьиэлэр дьон өйдөрүгэр-санааларыгар икки өрүттээхтик дьайаллар:
Бастакытынан, эр дьон мустаннар арыгы иһэллэр, кэпсэтэллэр, араас оонньуулары оонньууллар, сынньаналлар, араас санааларын атастаһаллар. Бу дьиэлэр кинилэргэ өйдөрүн-санааларын сынньаталларыгар олус туһалаахтар. Эдэр дьоҥҥо ордук улаханнык туһалыахтарын сөп. Элбэх арыгыны испэт киһи биир эмэ үрүүмкэни иһэригэр маннык дьиэлэр өссө улахан туһаны оҥоруохтара. Биир эмэ үрүүмкэни иһээри сыалай бытыылканы атыылаһан баран, бу киһи барытын иһэн итирэригэр эрэ тиийэр эбэтэр кыттыгастары булунан атыттары эмиэ арыгылатар. Дьоно, кыттыгастара кэлбэккэ хааланнар бэйэтэ эрэ биир бытыылканы барытын иһэ охсон итирэн хаалбыт киһини хата, анекдот оҥостон күлэ сылдьыы эмиэ баар. Арай бу дьиэлэр арыгыны отой испэт дьон санааларыгар арыгыны иһэргэ агитациялыыр кииннэр курдук көстөннөр, маннык дьиэлэри тэрийиини олус күүскэ утарсаллар. Бу дьон арыгы эдэр дьоҥҥо дьайыытын ситэ өйдөөбөттөрүттэн, тиэтэйэн, бары Россия дьонун курдук быһалыы бара сатаан, дөбөҥсүтэн, арыгыны бобон кэбиһии иһин туруналлар.
Иккиһинэн, бу дьиэлэртэн тарҕанар куһаҕан сурахтар кыра оҕолору арыгыттан тэйитэллэр. Бу дьиэҕэ үөскүүр куһаҕан сурахтарынан төрөппүттэр кыра оҕолорун сэрэттэхтэринэ, куттаатахтарына, оҕолор бу дьиэлэри сөбүлээбэт, абааһы көрүүлэрин үөскэтиэхтэрин сөп. Кыра эрдэҕиттэн арыгыны сөбүлээбэккэ ийэ кута иитиллибит оҕо улааттаҕына даҕаны, өйө-санаата улаханнык уларыйбат. Итини тэҥэ эр киһи арыгытын ол дьиэҕэ эрэ истэҕинэ, кыра оҕо арыгы иһэн үөрэри-көтөрү көрбөтөҕүнэ, арыгы иһиитэ өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥэн хаал¬бат. Ол иһин кини улаатан баран, бэйэтин толкуйдуур өйө, салгын кута сайдыбытын, тулуура улааппытын кэннэ, арыгыны истэҕинэ даҕаны арыгыга баһыттаран, арыгыһыт буолан хаалымыан сөп.
Бу кэмҥэ арыгыны утары охсуһууга сөптөөх быһаарыныы ылынылла илик. Арыгыны аһара испэт буолууга дьон өйүн-санаатын уһун кэмҥэ дьаныардаахтык үөрэтиини саҕалыахха, оҕолорго кыра эрдэхтэриттэн арыгыны иһии үгэс буолан иҥэрин суох оҥоруохха наада. Бу кэмҥэ диэри “улахан убай” сүбэтинэн, ыйыытынан наар бобон уонна арыгыны суох оҥорон охсуһа сатыыллар. Инньэ гынан хайа сахха арыгыһыт буолан бүппүт дуу эбэтэр улаханнык ылларбыт дьону ордук харыһыйан көрөн-истэн, бүөбэйдээн тахсаллар. Ол аата арыгыга улаханнык ылларан соччо туһаны да аҕалбат дьону олус аһына, өссө харыстыы, уһун кэмҥэ көрө-истэ, үйэлэрин уһата сатыыллар.
Көмүскүү, харыстыы сатыыр арыгыһыт буолбут дьону кыра уонна улаатан иһэр оҕолордооҕор ордук саныыр курдуктар. Арыгыһыттары үчүгэйдик көрөру-истэри, харыстыыры оҕолор көрөн-истэн улааталлар, оннук баҕа санааланан хаалыахтарын сөп. Оҕолор өйдөрүн-санааларын арыгыттан, арыгы иһэр үгэстэн аан бастакынан харыстыыр эбитэ буоллар, эдэр көлүөнэлэр арыгыттан ыраас, тэйиччи өйдөөх-санаалаах дьон буола улааталлар.
Эдэр, үүнэн иһэр көлүөнэлэр арыгыга хайдах сыһыаннаах дьон буола улааталларын хааччыйыы төрөппүттэр ытык иэстэрэ буолуо этэ. Арыгыһыт оҕолордоох аймахтар эстэр, симэлийэр дьылҕаланалларын оҕо кыра эрдэҕиттэн билиэхтэрэ этэ. Ыаллар бэйэлэрин олохторун салҕааччыларын ханнык үгэстэргэ үөрэтэллэрэ бэйэлэрин тустаах дьыалалара эрээри, общество, аймахтар, омук хас биирдии киһитигэр эппиэтинэһи эмиэ сүгэллэр.
Төрөппүттэр оҕолорун олох кыра эрдэхтэриттэн арыгы иһэр үгэскэ үөрэппэтэхтэринэ эрэ, киһи быһыылаах “туйах хатарааччыны” улаатыннаралларын билэллэрэ ордук этэ. Кыра эрдэҕиттэн арыгы иһэр үгэстэнэн, арыгылыырга аналламмыт “туйах хатарааччы” кимиэхэ наада буолуой? “Эстэн, бүтэн эрэр аймахтарга арыгыһыт дьон үөскүүллэр”,- диэн этии баара, төрөппүттэр оҕолорун өйүн-санаатын сайдыытыгар ылар оруоллара лаппа үрдүгүн өссө чуолкайдаан биэрэр. Ол курдук үгүс өттүгэр аһара көрүллэн-истиллэн атаахтык иитиллибит оҕо арыгыһыт буолан хаалара ордук хомолтолоох.
Билигин арыгы туһунан кэпсэтиигэ бу боппуруоһу чуолкайдык арааран быһаарыахха сөп буолла. Ол курдук аны государство арыгыһыттар аҕыйаан барыыларыгар кыһамматын быһаарбыт кэнниттэн, оҕолорун туһугар төрөппүттэр ордук кыһаныахтара этэ. Төрөппүттэр оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар арыгыны испэт буолуу үгэстэрин иҥэрдэхтэринэ, арыгыга сыһыана соннук үөскээн олохсуйуо уонна үйэтин тухары араҥаччылыы сылдьыаҕа диэн этиини сыыйа-баайа ылыналлар.
Олоҕу бу баарын курдук ыытан иһии, кэлэр көлүөнэ эдэр дьон өйдөрө-санаалара арыгы диэки охтуутун, салаллыытын кыайан көннөрбөт. Арыгы кыра оҕолорго хайдах дьайарын аахайбакка, өйдөрүгэр-санааларыгар, ийэ куттарыгар ханнык үгэс иҥэн, ууруллан хааларыгар төрүт кыһамматы көрдөрөллөр. Мантан инньэ арыгыны утары охсуһууга хайысханы тосту уларытан оҕолор өйдөрүн-санааларын ордук харыстыырга, көмүскүүргэ туһаайар кыах баар буолла.
Оҕо өйө-санаата кыра эрдэҕиттэн арыгыны аһара испэт буолуу үгэстэригэр иитилиннэҕинэ, улаатан баран арыгыны иһэртэн туттунарыгар күүстээх буолар. Ол курдук кини ийэ кутугар олохсуйан, иҥэн хаалбыт, арыгы куһаҕанын туһунан өйдөбүл, үгэс кинини тохтото, туормастыы, арыгыттан тэйитэ сылдьара арыгыга ылларбатыгар туһалыыр.
Арыгыны утары охсуһууга аан маҥнай кыра оҕолору арыгы иһэр үгэскэ үөрэппэт буолууну тутуһар ордук. Төрөппүттэр элбэхтик дьиэлэригэр арыгылаан кыра оҕолору арыгыны иһэр үгэскэ үөрэппэккэ кыһаналлар. Оччоҕуна эрэ кэлэр көлүөнэ эдэр дьон арыгыны абааһы көрөр, эккирэтэн испэт дьон буола улааталлара ситиһиллэр.
Сахалар төрүөхтэриттэн күүстээх санаалаахтар. Ол күүһү аһара тымныы дойду биэрэр. Хантан да халлаантан түһэр күүс курдук буолбатах. Арай тымныы сиргэ олохтоох буолан кыра эрдэхтэн улахан тымныыны тулуйар буола үөрэнииттэн, тулуурдаах буолуу, өһөс санаа сайдан, үөскээн тахсара өйү-санааны күүһүрдэр. Кыахтаах киһиэхэ өһөс санаата киирдэҕинэ бэйэтэ да арыгыны аһара испэти ситиһиэн сөптөөх. Хас биирдии киһи санаатын күүһүртэҕинэ, туруннаҕына, биир санааны ылыннаҕына арыгыттан тутулуктаах буолууну кыайар кыахтаах. (1,66).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Өй көтүүтэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2018. - 152 с.
Дуду кэҕэ
thumb|250px
Дуду кэҕэ (, Глухая кукушка) - көннөрү кэҕэҕэ майгынныыр эрээри арыый хараҥа өҥнөөх. Кэҕэтиҥилэр аймахтарыгар Кэҕэлэр уустарыгар киирэр.
Саҥата өтөн саҥатыгар майгынныыр. Тайҕа зонатыгар барытыгар баар. Саха сирин дуду кэҕэтэ Австралияҕа тиийэ кыстыыр диэн орнитологтар этэллэр.
9 -c тыһыынча сыл
9 -c тыһыынча сыл
Ырбаахы
Ырбаахы. Үөрэхтээхтэр суруйалларынан, XVIII үйэтээҕи хаһыыларга көстүбүт дьахтар ырбаахыта сарыынан тигиллэр эбит. XIX үйэ бастакы чиэппэриттэн дьахтар уонна эр киһи ырбаахыта өрбөхтөн тигиллэр буолбут. Ол бириэмэҕэ ырбаахы тас таҥас быһыытынан туттуллара.
Maxtor
Maxtor, АХШ уонна Сингапур дойдутун холбоспут тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ улахан финансово-экономическай значениялаах тэрилтэ буолар. 1988 сыллаахтан ыла Сингапур дойдута Америкаҕа атыылыыр, онон 1981 сыллаахтан ыла Эмиэрикэ тэрилтэтэ буолар. Билигин аан-дойду биир улахан Hard оборудованиялалары онорор тэрилтэ буолар.
Уус Бүлүү (сис)
thumb Уус Бүлүү сис. Өлүөнэ хочотун уонна Верхоянскай сиһи чэрчилиир хайалар.
Бүлүү өрүс төрдүн утары сытар. Устата 65 км. Чыпчаала муора таһымыттан 998 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тохсунньу 7
Тохсунньу 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 7-с күнэ. Сыл бүтүө 358 күн (ордук хонуктаах сылга 359 күн) баар.
10 -c тыһыынча сыл
10 -c тыһыынча сыл
Сент Киттс уонна Невис
Сент Киттс уонна Невис Федерацията (Federation of Saint Kitts and Nevis) диэн Кариб байҕалын илинигэр баар арыы дойду. Сент Киттс уонна Невис диэн икки арыылартан турар. Иэнинэн уонна дьонун ахсаанынан Америка ордук кыра дойдута буолар.
Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһун Ытык гражданнара
Тиһилик
Алексеева Лидия Егоровна Васильев Григорий Николаевич Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар ), эбэн биэриҥ.
Эбии маны көр
Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһун үтүөлээх дьонноро
Лингвистическэй экспертиза
Лингвистическэй экспертиза — суут эбэтэр атын судаарыстыба уорганнара ыытар тылы (саҥаны) чинчийиилэрэ. Тэрилтэлэр, албакааттар, биирдиилээн дьон ыыттарар чинчийиилэрэ сокуон хараҕынан көрдөххө экспертиза диэн ааттаммат. Ол аата лингвистическэй экспертиза көннөрү лингвистическэй чинчийииттэн уратыта судаарыстыба сакаастааһыныгар сытар.
Суут лингвистическэй экспертизата — суут экспертизатын сорҕото, туһунан көрүҥэ. Чинчийэр биридимиэтэ — ханнык эмит гражданской эбэтэр холуобунай дьыала иһинэн саҥаны (суругу) чинчийии түмүгэр көстөр чахчылар (обстоятельства). Эбийиэгэ — сурукка киирбит саҥарыы (биирдиилээн тылтан саҕалаан бүтүн тиэкискэ эбэтэр тиэкис бөлөҕөр тиийэ).
Иэдьэгэй
Иэдьэгэй
Хайах (үрүҥ ас)
Хайах — үрүҥ ас.
Сиикэй арыыны элбэх үүккэ, арыы уутугар эбэтэр тарга булкуйан ытыйан оҥоүуллар, тоҥорон баран сиэниллэр ас.
Наркотик тарҕаныытын утары
Наркотик тарҕаныытын утары охсуһуу "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиини тутустаҕына эрэ табыллар.
Сахаларга сайдыылаахтарынан өҥнөр нууччалар арыгыны сатаан, кэмнээн иһэр буолбуттарын көрдөрөн үөрдэ иликтэр. Арай Кавказ омуктара арыгыга сыһыаннара уратытын куруук ахталлар, бэлиэтииллэр. Бу арыгыны бэйэлэрэ оҥостор буолбуттара икки тыһыынча сыл буолан эрэр дойдуларга биллэр арыгыһыттар суох буолбуттара ыраатта.
Арыгыны, өйү-санааны иирдэр аһы бэйэ оҥостор буолуута дьон өйдөрүгэр-санааларыгар улахан уратыны киллэрэр. Олору сатаан оҥостор буолуу, элбэх арыгы куруук баарыгар үөрэниини үөскэтэрэ, олох кытаанах көрдөбүлүгэр кубулуйар. Ким кыаҕа тиийбэтэх, этэ-сиинэ арыгыны тулуйар буолууга үөрэммэтэх, өйө-санаата мөлтөх, тулуура суох киһи арыгыһыт буолан олохтон эрдэ туораан биэрэн иһэр балаһыанньата арыгы дэлэйиититтэн үөскүүр эбит. Айылҕаҕа маннык балаһыанньа үөскээһинэ «Айылҕа талан ылыыта» диэн ааттанар. Туруктаах өйдөөх-санаалаах, тулуурдаах дьону талан ылыыга арыгы бары өттүнэн сөп түбэһэр. Тулуура суох, сымнаҕас, атаах майгылаах дьон урутаан арыгыга ыллараллара, олохтон туорууллара дакаастаммыт чахчы буолар.
Быданнааҕыта оҥоруллар буолбут арыгыны кытта сорох хаалан иһэр сайдыылаах дойдуларга охсуһуу билигин да бара турар. Онтон сайдыылаах дойдулар арыгыны бобон эбэтэр суох оҥорон охсуһалларын бырахпыттара ыраатта. Бу омуктар билигин кэлэн наркотиктары кытта охсуһууларын саҕалаатылар. Ол эрээри бэйэлэрэ былыр арыгыны аан маҥнай оҥорон дэлэччи атыылаабыттарын, эргиммиттэрин туһунан умнан кэбиспиттэр. Билигин кэлэн бэйэлэрэ аны наркотиктары бобо-хаайа сатыы сылдьаллар.
Бу кэмҥэ наркотиктары кытта государство охсуһуута өй-санаа үөрэҕэр сөп түбэспэт, аҥардастыы бобуу, хаайыы өттүгэр салаллан хааллылар. Рынокка атыылана киирэн иһэр наркотиктары тутан ылан суох оҥоруу наркотиктар сыаналарын аһара үрдэтэн иһэрэ наркоманнар аҕыйыылларыгар тириэрдибэт.
Эдэрдэр туох суоҕу, көстүбэти була-тала сатыыр санааларыгар көстүбэт буолан хаалар наркотиги көрдөөһүҥҥэ турунаннар наркоман буолууга үтүрүллэллэр. Аны буллахтарына аһара туттунаннар өлүүгэ кытта тиийэллэр.
Малтефельцей Петр Михайлович
Кини иннинэ бойобуоданан Афросимов Дмитрий Тимофеевич олорбут. Малтефельцей кэнниттэн бойобуоданан Воинов Михаил Васильевич анаммыт.
Наркотик тарҕаныытын утары
Өй-санаа үөрэҕин баһылааһын өйгө-санааҕа дьайар абылаҥнары утары охсуһууга таба суолу тутуһууга көмөлөһөр. Олору кытта охсуһуу «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини хайаан да тутуһан ыытыллара эрэ табыллар. Өйгө-санааҕа дьайыыга икки өрүтү тутуһуу «Чыпчархай уонна манньа» эбэтэр «Кымньыы уонна бирээнньик» диэн этиилэринэн бэриллэр.
Бастакытынан, бу кэмҥэ наркотиктары утары охсуһуу аҥардастыы кымньыыны эрэ туһанан ыытыллар. Бобуу, хаайыы кымньыы дьайыытыгар киирсэр.
Дьаҕыл тойон
Дьаҕыл тойон (Бар дьаҕыл, Хара дьаҕыл) (белоплечий орлан, тихоокеанский орлан, Haliaeetus pelagicus) — хотой арааһа. Дьүһүннэ күрэҥниҥи хара, сааһырдаҕына, дабыдалын таһа, кутуруга, буутун түүтэ туртайаллар, ала тойоннооҕор өссө улахан.
Наркотик тарҕаныытын утары
Иккиһинэн, бирээнньик диэн этии манньаны быһаарар. Государство чэпчэки сыанаҕа наркоманнарга наркотиктары атыылааһына манньа, көмө курдук дьайыылаах. Арай бу көмөнү учуокка турбут наркоманнарга түҥэтии эмтэнэллэригэр көмөтө улахан буолуо этэ. Бу быһаарыыны сорох дойдуларга туһанар буолан эрэллэр.
Бастакытынан, 1914 сыллаахха ыраахтааҕы арыгыны букатыннаахтык бобуутун сабыдыалынан Олунньутааҕы революция буолбута.
Иккиһинэн, 1985 сыллаахха Горбачев М.С. ыйыытынан арыгыны кытаанахтык бобуу, карточканан түҥэтии ыытыллар буолбута. ССРС үгүстэр сөбүлээбэт салайар былаастаах государствоҕа кубулуйбута. 1991 сыллаахха перестройка хамсааһына кыайбыта, ССРС үрэллибитэ.
Аҥардастыы бобуунан эрэ арыгыны кытта охсуһа сатаабатахтара буоллар баҕар ыраахтааҕы да баар буолуо, революция да буолуо суоҕа, онтон ССРС үрэллиэ суоҕа этэ. Дьон сөбүлээбэт буолуулара таһынан баран маассабай хамсааһыҥҥа тиийиэ суоҕа этэ.
Арыгыны оҥорууну баһылаабыт уонна арыгы көмөтүнэн Аан дойдуга баһылыыр оруолу ылбыт Европа дойдулара кэлэр 3-с тыһыынча сылларга бастаан иһэр кыахтарын сүтэриэх курдуктар. Бу дойду дьоно наркотигы сатаан туһанар буола үөрэнэллэрэ ураты уустуктары үөскэтэр. Салайааччы, баай дьон оҕолорун баайга-талымҥа, көҥүл-босхо барыыга, айыыны оҥорууга үөрэтэллэрэ өйдөрө-санаалара туруга, тулуура суох буолуутун үөскэтэриттэн үксүлэрэ наркотикка ыллараллар. Бэйэлэрин быстах баҕа санааларын кыайан туттунан тохтотуммат, тулуура суох буола улааппыт эдэрдэр харчылара элбэҕиттэн, күүстээх наркотиктары өйдөрө көтүөр диэри элбэхтик туһанар кыахтаахтара уонна олор арыгытааҕар ураты күүстээх дьайыылаахтарыттан сөбүлээн көрөн туһана үөрэнэллэрин улаханнык уустугурдар.
Наркотиктары утары охсуһууга арыгыны аан маҥнай бэйэлэрэ оҥорор буолбут дьон сатаан иһэр буола үөрэммиттэрин умнан кэбиһэр табыллыбат. Ол охсуһууттан холобур ылыахха сөп. Наркотик оҥоруллар үүнээйилэрэ дэлэччи үүнэр сирдэрин олохтоохторо атыыга-эргиэҥҥэ анаан оҥорон таһааралларыттан, олох кыра эрдэхтэриттэн ыла наркотиктары туһана сылдьаллар. Кинилэр эттэрэ-хааннара да үөрэнэн, өйдөрө-санаалара кыра эрдэхтэриттэн бөҕөргөөн, тулуурдара улаатан уонна ас-үөл таһаарынар үлэлэрэ-хамнастара буоларынан аһара туттан барбаттар. Бу быһаарыы сахалар “Кыһалҕа – кыһыл талах кымньыылаах” диэн этиилэрэ олус таба буоларын билинэр. Бэйэлэригэр сөптөөҕүн көрөн туһанарга үөрэннэхтэринэ эрэ киһи-хара буолаллара олоҕу олороллоругар, аһара туттубаттарыгар күһэйэр күүс буолар.
Өйдөрүн-санааларын күүһүнэн баҕа санааларын кыана туттан элбэх наркотиктартан бэйэлэрин доруобуйаларын буорту оҥорботохторуна эрэ тыыннаах буолан сылдьаллара кыаллар. Бэйэлэрин баҕаларын кыаммакка наркотиктары хааланнахтарына бэрт сотору наркоман буоланнар олох суолуттан туораан биэрэн иһэллэр. Бу быһыы эмиэ «Айылҕа талан ылыыта» диэн ааттаныан сөп. Маннык ыарахан, кытаанах усулуобуйаҕа дьон бэртэрэ, тулуурдаахтара эрэ наркоман буолбакка ордон хаалан олоҕу салгыыр кыахтаналлар. Дьоҥҥо тыыннаах буоларга дьулуһуу эрэ олоххо көрсөр ыарахаттары кыайалларыгар күүс биэрэр.
Наркотиктары дэлэччи оҥостон сатаан туһанарга үөрэнии Аан дойду государстволарын олохсуйбут кыраныыссаларын хаттаан уларытыыга тириэрдиэн сөп. Наркотиктары сатаан туһана үөрэммэт, аһара буойа-хаайа сатыыр, билиҥҥи сайдыылаахпыт дэнэр государстволар дьонноро наркотиктар дьайыыларыттан улаханнык мөлтүөхтэрин сөп.
Афганистаҥҥа талибтар сүрүн дохуоттарын наркотиктары оҥорон атыылааһын ылар этэ. Героин, опий диэн наркотиктары ордук элбэҕи оҥороллоро. Барытын атын дойдуларга таһааран атыылыыллара.