cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Билии-көрүү
Өй-санаа бу тиийимтиэтин улаатыннарар уратытын сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи туһанан иҥэрэр.
Үөрэҕи, билиини сайыннарыы уонна дьоҥҥо тириэрдии эрэйиллэр. Арай олоххо туһалаах, туттуллар, сайдыыны аҕалар сокуоннары айан олоххо киллэрии табыллар. (1,80).
Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Лесли Коттон
Энн Лесли Коттон (Ann Lesley Cotton; 1950, Кардифф, Улуу Британия) — британия түмэт урбаанньыта, Camfed кэммиэрсийэтэ суох, Африкаҕа дьадаҥы буолууну утаран дьахталлары үөрэхтээһининэн дьарыктанар, тэрилтэни төрүттээбитэ. 2006 сыллаахха кини үлэтэ Британия импиэрийэтин уордьанынан бэлиэтэммитэ.
Биографията
1950 сыллаахха Кардиффка шахтаҕа үлэһиттэрин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Англиийскай тыл учууталынан үлэлээбитэ, 1991 сыллаахха Аафрикаҕа дьахталлар үөрэхтээһиннэрин бырабылыамаларын үөрэтэ барбыта. Сырыытыгар сүрүн бырабылыаманан култуура мэһэйдэрэ (дьадаҥы олохтоох дьон оҕолорун үөрэттэрэр кыахтара суох буолан баар харчыларын уолаттарын туһугар тутталлар, уол оҕо кыыстааҕар карьера оҥостор кыаҕа элбэх) буолбакка дьадайыы кыһалҕата эбит диэн түмүктээбит. . 1993 сыллаахха Котон Camfed (Campaign for Female Education; дьахталлары үөрэхтээһин хампаанньата) тэрийбит. Бастакы хардыытыгар буһарыы аһылыктары атыылыыр аакция оҥорон, Зимбабветтан 32 кыыс оҕо үөрэнэригэр харчы хомуллубут. Ол кэннэ тэрилтэтэ Аафрика дойдуларын үс мөлүйүөн оҕотугар үөрэхтэнэллэригэр көмөлөспүт. Итини таһынан, Camfed тыһыынча оскуоланы унифуорманан уонна үөрэх тэриллэринэн хааччыйар. Бу тэрилтэни кытта сибээстэһэллэрин туһунан актердар Морган Фримен уонна Эмма Стоун, суруйааччы Дорис Лессинг биллэрэллэр.
Үлэтин иһин Коттон «WISE Prize» диэн биллэр үөрэх наҕараадатын ылбыт, Улуу Британияҕа сыл дьахтарынан уонна түмэт урбаанньытынан биллэриллибитэ, Сколл уонна Ашока пуондалартан түмэт урбаанын иһин нагараадалардаах. Кини үлэтин Улуу Британия премьер-миниистирэ Дэвид Кэмерон биһирээбитэ. 2006 сыллаахха Коттонҥа Британия импиэрийэтин уордьана туттарыллыбыта.
Acura
Acura — Дьоппуон тэрилтэтэ, массыына уонна мотоцикл оҥорор тэрилтэ. Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар. Honda тэрилтэ 100% акциятын тутар, онон теоретически кини бас билиитигэр киирэр.
Acura премиум класс кроссовердары оҥорунан биллэр.
Бурхан итэҕэлэ
мини|200x200пкс|"Хан Алтай" диэн бурхан итэҕэллээх Г. Гуркин уруһуйа (1912). Бурхан итэҕэлэ (алтайдыы: буркан jаҥ; Ак jаҥ (Үрүҥ итэҕэл); Сÿт jаҥ (Үүт итэҕэл); Алтай jаҥ (Алтаай итэҕэлэ)) — XX үйэ саҕаланыытыгар Алтаайга үөскээбит алтаай омук итэҕэлэ. "Бурхан" диэн өйдөбүл түүрдүү быркан ("таҥара") уонна уйгуурдуу-моҕоллуу burχa, бурхан ("Будда") диэн. Бурхан итэҕэллээх алтаайдар бэйэлэрин итэҕэллэрин "хара" уонна "хааннаах" итэҕэлгэ, ол аата ойууннааһыҥҥа утаран "үрүҥ", "үүт" итэҕэл диэн ааттыыллар. Бурхан итэҕэллээхтэрэ Дьуҥҕаар хааннарын кэмин үрдүктүк саныыллара, алтаай омук историятын "көмүс кэмэ" дииллэрэ уонна ол кэминээҕи сиэри-туому, быһыыны-майгыны төнүннэрэ сатыыллара. Ону тэҥэ бурхан итэҕэлин алтаай омук политическэй хамсааһынын курдук саныахха сөп. Бурхан итэҕэллээхтэр, чуолаан Г. Гуркин диэн уруһуйдьут Каракорум-Алтай окружной управатын, ол эбэтэр алтаай омук автономиятын тэрийбиттэрэ, кэлин бу автономия Ойрот автономнай уобалаһыгар кубулуйбута. Сорох дааннайдарынан билиҥҥи кэмҥэ алтаай омук 70%-на бурхан итэҕэлин ылынар.
Өйдөбүл уонна төрүт
Чинчийээччилэр да, итэҕэллээхтэр да ортолоругар бурхан итэҕэлин туһунан сүрүн икки көрүү баар.
Бастакыта: бурхан итэҕэлэ уларытыллыбыт Алтаай ойунааһына буолар, бу итэҕэл төрүтэ Таҥара итэҕэлэ уонна атын итэҕэл дьайыыта суох.
Иккиһэ: бурхан итэҕэлэ Алтаайдааҕы буддизм көрүҥэ буолар.
Бурхан итэҕэлэ үөскээбитин уонна тарҕаммытын төрүттэрэ:
История
мини|Чэт Чэлпанов ойоҕун Кулу кытта Бурхан итэҕэлэ 1904 сыллаахха Алтаайга Уус Канск улууһун (аймак) Тэрэҥ хочотугар ыытыллыбыт алгыстартан саҕаламмыт. Алгысчыттар Ак Бурхан ол эбэтэр Үч-Курбустан диэн алтаай таҥаратын илдьитэ Ойрот-хаан (пророк) кэлэрин кэтэһэр этилэр. Бурхан итэҕэлин бастакы тарҕатааччыта Чэт Чэлпанов уонна кини ииппит кыыһа Чугул Сорокова этилэр. 1906 сыллаахха Чэт Чэлпанов уонна кини өйөөччүлэрэ сууттаан хаайыыга бата сыыспыттара да босхоломмуттара.
Официальнайа суох дааннайдарынан бурхан итэҕэлин дьиҥнээх төрүттээччилэрэ Манди уонна Аргымай Күлдьини баайдар уонна Тырый Яшитов ("Ак-эмчи") диэн буддизмы билэр киһи этилэр.
Түүйүү
Сахалар “Киһи - Айылҕа оҕото” диэн киһи айылҕаттан тутулугун быһаарар этиини үөскэтэн халбаҥнаабакка эрэ тутуһаллар, киһи айылҕа иһигэр сылдьарын арааран билэллэриттэн айылҕаны атыттартан ордук кыһанан харыстыыллар.
Уһун үйэлэр тухары сахалар айылҕаны кытта атааннаспакка, биир тылы булунан олохторун олороллор. Киһи айылҕаттан элбэх тутулуктардааҕын билэннэр харыстыыр, уларыппат санаалара атыттардааҕар улахан уонна ханнык да таҥара айылҕаны айбыта диэн этиини букатын билиммэттэр.
Сэбиэскэй былаас өй-санаа, таҥара үөрэҕин суох оҥорон, ойууннары туоратан сахалар былыргы билиилэрин төһөтүн суох оҥорбутун кыайан ааҕан ситиллибэт. Киһи айылҕаттан тутулуга улаханын былыргы ойууннар билэр, таба туһанар этилэр.
Киһи айылҕаны кытта биллэр тутулуктара манныктар:
1. Айылҕа салгынынан тыыныы.
2. Айылҕаттан ылан ууну иһии.
3. Айылҕаҕа үүнэр астарынан аһааһын.
4. Хааны сиир үөннэр бары тыынар-тыыннаахтары холбуу сибээстииллэр. Ханнык эрэ тыынар-тыыннаахтар ыалдьаннар хааннара буорту буоллаҕына, ол ыарыы бары тыынар-тыыннаахтарга тарҕанар кыахтанар.
5. Санаа ситимнэринэн тутулуктаныы. Манна араас иччилэр, үөрдэр көстүүлэрэ киирсэллэр. Түүлү көрүү бу сибээс, тутулук баарын биллэрэр. Үөһээ дойду өйө-санаата Аан дойдуну бүрүйэн турарыттан сахалар “Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн этиилэрэ табата билигин дакаастанан эрэр.
Бу биэс тутулуктарынан бары тыынар-тыыннаахтар айылҕаны кытта холбуу тутуллан сылдьаллар. Айылҕа киртийиитэ барыларыгар дьайыыта тиийэр, куотан да, саһан да быыһанар кыахтара суох, арай айылҕа айбытын тутуһан уларыйан биэрэр кыахтаахтар. Бу тутулуктары билэллэриттэн сахалар айылҕаны харыстыыр санаалара күүстээх.
Саха тылыгар былыргы билиилэр иҥэн сылдьаллар. Онно түүйэр диэн тыл киирсэр. Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин төһө да суох оҥоро сатаатар айылҕа киһиэхэ дьайыыта хаһан эмэ биллэн тахсарыттан, бу билии сүппэккэ хаалбыт.
Киһи айылҕа иһигэр сылдьар, олоҕун олорор. Айылҕа киһиэхэ сыһыана биллэрдик уларыйыыта эбэтэр киһи олоҕор хамсааһын киирэн эрэрэ түүйэр диэн тылынан бэриллэр.
Булчут киһиэхэ булт кэтэһэн турар курдук элбэхтик түбэһиитэ эбэтэр тыҥырахтаах көтөр буулааһына түүйэр диэн ааттанар. Манныкка түбэспит киһи сэрэхэдийиэ этэ. Соһуччу өлгөмнүк бултуйуу киһи бэстилиэнэй булда буолан хаалара элбэхтик бэлиэтэнэр.
Кырдьаҕас киһи бултаан бүтэригэр куска сытар кыра күөлүгэр аҕыс анды түһэн биэрэн бултаппыттара биллэр.
Айылҕаҕа сабыдыаллаах киһи, улуу ойуун өллөҕүнэ тыал, силлиэ соһуччу түһэрин дьон билэллэр.
Дьиэ таһыгар кэлэн кэҕэ этэрин саха дьоно сөбүлээбэттэр. Уһуннук, тохтообокко, кэлэ-кэлэ эттэҕинэ “Тугу эрэ түүйэн эрэр” диэн санааҕа ыллараллар, тугу эмэ тыаһатан киэр үүрэллэр.
Киһи айылҕаны кытта үгүс элбэх тутулуктардааҕын сахалар билэн олохторугар туһаналлар, кэлэр көлүөнэлэрин айылҕаны кытта сэрэхтээхтик сыһыаннаһарга үөрэтэллэр.
“Үһүүрдэххэ тыал түһэр”,- дииллэр сахалар. Сайын куйаас күҥҥэ окко тиритэ-хорута үлэлии сылдьан кырдьаҕастар истибэттэригэр сэрэнэн үһүүрдэххэ даҕаны кыра да буоллар тыал түһээччи, сөрүүн илгийэн үөрдээччи.
“Салгыны мээнэ хамсатыма” диир сахалар үөрэхтэрэ. Эриэн талаҕынан салгыны кускуйдахха ардах, күүстээх тыал түһүөн сөп.
Үһүүрүү хайа баҕарар омуктарга куһаҕан дьайыылааҕын билэллэр. Нууччаларга “Үһүүрдэххэ харчыҥ суох буолуо” диэн быһаччы быһаарар, айылҕаттан тэйитэр этии баар.
Айылҕа туга эмэтэ, биллибэтэ, көстүбэтэ арахсыбакка биллэ сылдьыытын буулаабыт диэн этэллэр. Ордук ханнык эрэ абааһылар буулаабыттара ахтыллаллар. Туох барыта буулуон сөп, кыыллар, көтөрдөр эмиэ онно киирсэллэр.
Сахалар “Киһи айылҕа оҕото” диэн этэллэр. Бу этии айылҕаны ханнык да таҥара айбатаҕын чуолкайдык дакаастаан дьоҥҥо тириэрдэр. Сири-дойдуну, дьону, айылҕаны таҥара айбыта диэн этии сымыйа, таҥараны аһара улаатыннаран диктатураны үөскэтэ сатааһыны сахалар билиммэттэр.
Отоннуу сылдьан дьонун сүтэрэн баран көрдүү баран истэҕинэ киис кыыл сахалыы саҥаран тохтоппут уонна утуппут. Онтон аҕатын сирдээн аҕалан булларбытын Харысхал Татаринов. “Дьикти көрсүһүү” диэн кэпсээнигэр суруйар. (1,36).
Саха дьоно айылҕаны ханнык да таҥара айбатаҕын билэн өс хоһооно оҥорон туһана сылдьаллар. “Сири ким да төрөппөтөҕө, сир бүттүүммүт сирэ” диэн өс хоһооно сири ким да айбатаҕын чуолкайдаан биэрэр. (2,80).
Киһи айылҕа иһигэр чахчы сылдьарын, олоҕун олорорун түүйэр диэн тыл биллэрэр. (3,86).
Туһаныллыбыт литература
2.  Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
2020 сыллаах Карабах сэриитэ
Хайалаах Карабахха 2020 сыллаахха сэрии бу Балаҕан ыйын 27 күнүттэн 2020 сыллаахха Армения уонна Азербайджан икки ардыгар улахан сэрии таҕыста.
Үөрэҕирии аан дойдутааҕы күнэ
Үөрэҕирии аан дойдутааҕы күнэ — ХНТ оҕо үөрэх ылар быраабын санатан сылын ахсын тохсунньу 24 бэлиэтиир күнэ.
Huntsman Corporation
Huntsman Corporation (Һантсман Корпорейшн) — АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга биир бөдөҥ химическай эттиктэри оҥорор тэрилтэ. 60% барыһа полиуретан оҥороруттан кэлэр. Техас, Ютаһ, Шанхай курдук сирдэргэ заводтара баар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Clariant
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор
ЭпиВакКорона
ЭпиВакКорона (EpiVakKorona), пептиднай вакцина, синтетическэй төрүттээх. Сүрүннээн коронавирустары өлөрөр, ол аата COVID-19 ыарыыттан дьону уонна кыыллары эмтиэхтээх.
Өссө, атын коронавирустары өлөрөр атын вакциналар:
Гам-КОВИД-Вак
Гам-КОВИД-Вак диэн коронавирус утары вакцина буолар, сүрүннээн аденавирус үлтүркэйигэр. Атыыга эргиэҥҥэ Спутник-Ви диэн ааттанар, ол эрэн сурах баар Спутник-Ви уонна Гам-КОВИД-Вак тус туһунан вакциналар диэн.
ЭпиВакКорона диэн туспа вакцина, буккуйумаҥ!
Вакцина сүрүннээн COVID-19 ыарыыны суох оҥоруохтаах, коронавируһу өлөрүөхтээх.
Талер
Саксония, викариатнай талер. 1619 с.
Австрия, талер. Сыла ыйыллыбатах, XVI үйэ иккис аҥара
Кыһыл панда
Кыһыл панда (Red panda, Ailurus fulgens) — Кытай соҕуруу өттүгэр тарҕаммыт кыһыл кинигэҕэ киирбит кыыл буолар.
Талер
Брауншвейг-Целенберг-Ганновер, талер. 1723 с.
Иккис кэккэ:
Саксония, талер. 1581 с.
Германия, Харц куорат, крестильнай талер. 1718 с.
Голландия, талер. 1622 с.
Үһүс кэккэ:
Швейцария, Базель, талер. 1640 с.
Рим Империята, талер. 1698 с.
Зальцбург (архиепископство), талер. 1665 с.]]
Та́лер — бөдөҥ үрүҥ көмүс манньыат аата, XVI—XIX үйэлэргэ Европаҕа уонна омуктар ыккардыларыгар эргиэҥҥэ харчы эргииригэр улахан суолталаах этэ.
Талер үөскээһинэ
thumb|300px|Эрцгерцог Сигизмунда тирольскай гульдинера thumb|300px|Йоахимсталер, [[1525 сыл|1525 с.]]
Гульденгрош
Европаҕа унция ыйааһыннаах бөдөҥ үрүҥ көмүс манньыат быһааһынын бастакынан Тироль эрцгерцога Сигизмунд саҕалаабыта. 1484 сыл саҥатыгар үрдүк пробалаах 15,5 г ыйааһыннаах үрүҥ көмүс манньыат быһыллан таһаарыллыбыта. 1486 сыллаахха икки төгүл элбэх ыйааһыннаах (31,83 г) манньыаты оҥорбута. Бу манньыат 29,23 г ыраас үрүҥ көмүстэн турара уонна 60 крейцер манньыаттарыгар тэҥнэһэрэ, ол аата кыһыл көмүс гульдеҥҥа сөп түбэһэрэ, онон гульденгрош эбэтэр гульдинер диэн ааттаммыта.
XV үйэ бүтүүтүгэр — XVI үйэ саҕаланыытыгар үрүҥ көмүс гульдинердар Киин Европаҕа тарҕаммыттара. 1493 сылтан гульдинер Берн куоракка (Швейцария) быһыллыбыта, 1500 сыллаахха — Саксонияҕа. Гульдинер ыйааһына 29,2 г (гульдинер = 1/8 кёльн марката) дылы түспүтэ.
Йоахимсталер
1518 сыллаахха гульдинерга маарыннатан граф Штефан Шлик Богемия хотулуу-арҕаа баар Йоахимсталь куоратыгар (билигин Яхимов куорат, Чехия) тус бэйэтин үрүҥ көмүс манньыатын быһыыны саҕалаабыт. Ол манньыат ыйааһына 29,5 г уонна 27,2 г ыраас үрүҥ көмүстэн турара (пробата гульдинертан арыычча намыһах этэ). Манньыат сирэй өттө (аверс) богемскай хахай ойуута, кэлин өттө — сибэтиэй Иоахим. Манньыат быһыллыбыт куоратын аатынан «йоахимсталер» (Joachimsthaler) диэн ааттаммыта. Бу аат туттарга уустук буолан кылгатыллан «талер» (бастаан Thaler, кэлин — Taler) дэммит.
Богемскай талердар Германия бүттүүнүгэр киэҥник тарҕаммыттара (1528 сылга дылы 2,2 мөлүйүөн манньыат оҥоһуллубут). Сотору кэминэн талер эргииргэ кэбэҕэстик туттуллар буолбута.
1527 сыллаахха, Штефана Шлика өлбүтүн кэннэ, Карл V император Штефан Шлик дьиэ кэргэниттэн манньыат быһар бырааптарын былдьаан, манньыат быһыыта император бас билиитигэр киирбитэ.
Талер тарҕаныыта
Сотору кэминэн талер аан дойду харчытын эргииригэр сабыдыаллаах балаһыанньаланар.
Талер Испанияҕа талеро, Соҕуруу Нидерландыга — дальдре, Нидерланды холбоһуктаах провинцияларыгар уонна Аллараа Германия сирдэригэр — даальдер, Скандинавия дойдуларыгар — далер, Италияҕа — таллеро диэн ааттанар.
Англияҕа талеры даллер, онтон даллар, хойут доллар диэн ааттаабыттар.
Англия бэйэтин манньыата (талерга маарыннатан) — крона (бастаан 1551 сыллаахха тахсыбыт).
Францияҕа талерга маарынныыр манньыаты Франция хоруола Франциска I ыраахтааҕылыыр кэмигэр (1515—47) оҥорбуттар.
1641 сылтан (Людовик XIII кэмэ), талерга маарынныыр үрүҥ көмүс манньыаттар тиһиктэрэ быстыбакка оҥоһуллубуттара: үрүҥ көмүс экю — 917 пробалаах үрүҥ көмүстэн быһыллыбыт, ыйааһына 27,190 г, ыраас үрүҥ көмүһэ 24,933 г.
Испанияҕа талердыҥы бастакы манньыат 1497 сыллаахха оҥоһуллубута, манньыат тироль гульдинерыгар маарынныыра, 8 реал сыаналааҕа, ыйааһына 27,468 г, ыраас үрүҥ көмүһэ 25,56 г. Бу манньыат XIX үйэҕэ дылы быһыллыбыта. Хойут испанскай доллар (пиастр) диэн ааттаммыта.
1792 сыллаахха АХШ-ка манньыат системата олохтоммута. Үрүҥ көмүс доллар 27 г ыйааһыннааҕа уонна 24,1 г ыраас үрүҥ көмүстэн турара. Ити да буоллар өр кэмҥэ испанскай доллар эргииргэ баара, бу доллар үрүҥ көмүһү хостуур, манньыат быһар сирдэрдээх Испания колонияларыттан киирэрэ.
Талер билиҥҥи кэмҥэ
Билиҥҥи кэмҥэ талер диэн ааттаах харчылаах биир да дойду суох.
2006 сыллаахха дылы Словения харчыта толар диэн ааттана сылдьыбыта.
90-с сыллар саҕаланыыларыгар Беларуська талер диэн ааттаах харчыны киллэрии туһунан мөккүөрдээх кэпсэтиилэр ыытылла сылдьыбыттара.
Өйдөбүл манньыат (2008 с.)
2008 сыллаахха Австрия манньыаты оҥорор двора 20 киилэлээх өйдөбүл манньыаты оҥорон таһаарбыта. Бу манньыат Рим империятын императора Максимилиан I коронацията 500 сылын туолуутугар анаммыта. Манньыат инники сирэйэ (аверс) 1508 сыллааҕы, Максимилиан I чиэһигэр быһыллыбыт, манньыат дизайнын үтүктэн оҥоһуллубута.
MRNA-1273
MRNA-1273 диэн вакцинаны Moderna тэрилтэтэ оҥорор, РНК матрицатын уларытан. Сүрүннээн коронавирустары өлөрүөхтээх, COVID-19 ыарыыны тохтотуохтаах.
BNT162b2
BNT162b2 (сүрүн аата comirnaty), Кытай, Америка уонна Германия бары көмөлөөн кыттыһан оҥорбут коронавируһу өлөрөр вакциналара. Сүрүннээн COVID-19 ыарыыга организм бэриммэт буолуохтаах.Kıbrıs türk devleti
Saudi Aramco
Saudi Aramco — Сауди Аравиа дойдутугар баар бөдөҥ ниэп уонна гаас хостуур тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ энергетическай тэрилтэ. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Максим Кац
Максим Кац (1984–) — Арассыыйа биллэр политига уонна видеоблогера, ютубер. Сэриини утарбытын иһин Путин өлөрүн диэбитин иһин Израильга куоппута.
Төгүрүк (тугрик)
Ту́грик (төгрөг) — Монголия харчыта.
Тугрик графическэй бэлиэтэ — ₮ (Т бичик, 40° туора сотуллубут икки синньигэс кылгас сурааһыннаах).
История
1925 сыллаахха олунньу 22 күнүнээҕи Монголия Народнай Республикатын харчы реформатын ыытыы туһунан уурааҕар «тугрик» диэн ааттаах национальнай валютаны таһаарыы бырааба Монголбааҥҥа бэриллибитэ.
Төгрөг — кытай «юань» (тылбааһа «круг», «круглый», «монета») диэн тылыттан киирбит тыл (калька). Билиҥҥи монгол тылыгар төгрөг диэн тыл харчыттан ураты сыһыаннаахха сэдэхтик туттуллар, арай төгрөг сар («полная луна», «төгүрүк ый») диэн туттуллар.
SABIC
SABIC — Сауди Аравиа дойдутун бөдөҥ химическай эттиктэри оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Улахан конгломерат, Японияҕа, Кытайга, Сауди Арабига, Германияҕа, Америкаҕа улахан заводтардаах.
Төгүрүк (тугрик)
История
Тугрик 1925 сыллаахха ахсынньыга харчы эргииригэр киирбитэ. Харчылар ССРС-ка оҥоһуллубуттара. Манньыаттар Ленинградка быһыллыбыттара, банкноталар Москваҕа Гознакка бэчээттэммиттэрэ.
Тугрик эргииргэ сылдьыбыт монгол долларын, нуучча солкуобайын уонна кытай юаньын солбуйбута.
SABIC
Saudi Aramco конгломератка холбонор.
Төгүрүк (тугрик)
Манньыаттар
Социализм кэмнэригэр (1925 сылтан) Монголия харчытын эргииригэр 1, 2, 5, 10, 15, 20, 50 номиналлаах мунгу уонна 1 номиналлаах тугрик манньыаттар бааллара.
Билиҥҥи кэмҥэ харчы эргииригэр 20, 50, 100, 200 уонна 500 номиналлаах тугрик манньыаттара бааллар.
Бамбук
мини|Bambusa oldhamii Бамбук (Bambusa spp.) — Кытайга үүнэр мас көрүҥэ.
Путунхуа
Путунхуá (кыт. трад.  普通話,  упр.  普通话 , пиньинь : Pǔtōnghuà) —  Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтигэр, Тайбааҥҥа уонна Сингапуурга официальнай тыл. Бу өйдөбүл саҥаҕа сыһыаннаах, сурук ыстандаара байхуа дэнэр.
Путунхуа фонетиката уонна лиэксикэтэ хотугу түөлбэ тылларыгар киирэр Пекин диалегын саҥарар нуорматыгар олоҕурар. Путунхуа грамматиката аныгы кытай тылынан (байхуа) суруллубут айымньыларга сөп түбэһэр уонна эмиэ хотугу түөлбэ тылларга чугас.
Туттуллар сирэ
Былыргы гуаньхуа диэнинэн биллэр кытай тылын саҥарар нуормата (бырабыыталыстыба бигэргэппэтэх да буоллар) хотугу түөлбэ тылларыгар олоҕуран аан бастаан Кытай киин куората 1266 сыллаахха билиҥҥи Пекин оннугар көһүүтүттэн саҕаламмыта буолуо диэн сабаҕаланар. XX үйэ саҕаланыытыттан официальнай стандарт суругунан эрэ буолбакка саҥарар нуорманы эмиэ киллэрбитэ. 1909 сыллаахха бу нуорма «гоюй» (дьоппуон «кокуго» ‘судаарыстыба тыла’ диэн тиэрминиттэн) диэн ааттаммыта, кэлин путунхуа дэммитэ.
Фонетика уонна фонология
Путунхуа — изоляциялыыр туоннуҥу тыл. Бүтэй уонна аһаҕас дорҕоонноро туоннаммыт уларыйбат сүһүөхтэри үөскэтэллэр (туону аахпатахха путунхуа 414 сүһүөхтээх, туону аахтахха — 1324). Тыл сүһүөҕэ үксүн морфема буолар (ардыгар көстер мантан туорааһыннар этимология өттүнэн араарыллыбат тылларга эрэ көстөр). Сүһүөхтэн кылгас морфема путунхуа тылга суох (туорааһын биир эрэ - суффикс 儿 «er», кини туспа сүһүөх буолбат).
Том Саки
Том Саки (Tom Szaky; 1982, Будапешт, Венгрия) — урбаанньыт, органик тобохтору туһаҕа таһаарар TerraCycle хампаанньа тэрийээччитэ уонна толорооччу дириэктэрэ.
Биографията
Том Саки 1982 сыллаахха Венгрияҕа быраас дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Чернобыль АЭС абаарыйатын кэннэ дьиэн кэргэнинээн Канаадаҕа көспүт, онон Том оҕо сааһа Торонтоҕа ааспыт. Бастаан Саки Канада Верней Кэллиэһигэр үөрэммит, ол кэннэ Принстонҥа психологияны уонна экэниэмикэни үөрэппит.
Саки хаста да доткомнары арыйа сатаабыт. 2001 сыллаахха Принстон устудьуона Джоном Бейеры кытта органик тобохтортон вермикомпост оҥорор кыра TerraCycle диэн эко-фирма тэрийбит. Бырайыага пресса уонна инбиэстэрдэр болҕомтолорун тардыбыта, Саки үнүбүрсүтүөтүн быраҕан баран хампаанньатын сайыннарыынан дьарыктаммыта. 2005 сылтан хампаанньа уоҕурдууларун Wal-Mart Stores уонна The Home Depot ситим маҕаһыыннарыгар атыылааһын саҕаламмыта, 2010 сылга TerraCycle атыыта 13 мөлүйүөн дуоллары куоһарбыта.
2013 сыллаахха Шваб Пуондата TerraCycle тэрийээччитин Том Сакины сыл Түмэт урбаанньытынан биллэрбит, Forbes сурунаал кинини аан дойду 30 сүрүн түмэт урбаанньыттарын ахсааныгар киллэрбитэ.
Футболга аан дойду чемпионата 2014
2014 FIFA Аан дойдутааҕы чемпионата (Copa do Mundo FIFA de 2014, 2014 FIFA World Cup) диэн FIFA 2014 сыллаахха Бразилияҕа ыытыллыбыт футбол чемпионата. Бразилия Аан дойду чемпионатын иккистээн хаһаайынныыр чиэһи ылбыта уонна Соҕуруу Америка дойдуларыгар төрдүһүн ыытыллар.
Кыттааччылар
{|
Бириистэр
Оонньуу саҕаланыан иннинэ хас хамаанда 1,5 мөл доллар ылбыта, хамаанданы бэлэмнииргэ. Групповой этапы ааспатах хамаанда 8 мөл доллары ылар, 9 мөл. групповойтан тахсан баран, 14 финал чиэппэригэр кыайтардаҕына. Төрдүс миэстэ 20 мөл, үһүс миэстэ 22 мөл., иккис миэстэ 25 мөл, уонна чемпиона 35 мөл дуоллары ылар.
Стадионнар
2009 ыам ыйын 31 күнүгэр 12 чемпионат буолар стадионнара талыллыбытыттара.
Мелик-шах I
Абуль-Фатх Джалал ад-Дин Мелик-шах ибн Алп-Арслан (Малик-шах) (, Melikşah, туркм. Mälikşa ; 1055 атырдьах ыйын 16 — 1092 сэтинньи 19) — сельджуктар султааннара (1072—1092), Алп-Арлсан уола уонна кини утумнааччыта. Суллжуктар судаарыстыбалара Мелик-шах салайар кэмигэр күүһүн уонна уоҕун муҥутуур таһымыгар тахсыбыта, улаханнык кыаҕырбыта.
Мелик-шахе I саҕана империя киин куората Реяттан Исфахаҥҥа көһөрүллүбүтэ.
Баһылааһын
хаҥас|мини|305x305пкс|Мелик-шах өлөрүн саҕанааҕы Сельджук империитын территорията Олбоҕор саҥа олорон баран, Мелик-шах абаҕата Кавурда өрө турбутун кырыктаахтык хам баттаабыта уонна кинини өлөрбүтэ. Сельджук империятын бас билэр сирин уотун кэҥэппитэ. Хотугу Сирияны уонна Палестина сорҕотун былдьаабыта. 1074 сыллаахха, Самаркаҥҥа караханид хана Шамс аль-Мулька утары сэриигэ туруммута. Саамай улахан кыргыһыылара Карши таһыгар буолбута. Сельджуктар кыайбыттара. Ол кэннэ кинилэр Бухара уонна Самарканд куораттары баһылаабыттара. Уопсайынан, Сельджук иперията Илиҥҥи Туркестаҥҥа тиийэ кэҥээбитэ.
Тутуу, ускуустуба уонна билим
Мелик-шах байыаннай дьыаланы таһынан бэйэтин дойдутугар сэрии кэннэ эмсэҕэлээбит куораттары чөлүгэр түһэриинэн утумнаахтык дьарыктаммыта. Кини судаарыстыбата 12 княжествоҕа арахсара, ону сельджук аристократтара уонна байыаннай салайааччылара салайаллара. Ол курдук, Мелик-шах куораттар икки ардыларынааҕы айан-сырыы тэтимирэрин туһугар, суолу-ииһи оҥороро, ону таһынан, бар дьон бүттүүн туһанарын туһугар караван-сарайдары, мечеттэри, медреселэри, дыбарыастара тутара. Кини оннук хас эмэ сүүһүнэн улахан тутууну ыыттарбыта. Ускуустубаны, поэзияны, ону тэҥэ билими үрдүктүк тутара, халандаар реформатын ыыттарбыта, Герат, Багдад куораттарга үрдүкү оскуолалары астарбыта, учуонайдары өйүүрэ. Кини визиря (сүрүн миниистир) Низам аль-Мульк этэ. Мелик-шах салайар кэмигэр Омар Хайям, Абу Хамид аль-Газали курдук биллэр дьон айбыттара-туппуттара.
Ис бэлиитикэ
Булгуруйбат суннит буоларын быһыытынан, шииттэри сойуоласпыта. Чуолаан, Хасана ибн Саббах диэн исамилити. Саббах дьоно Аламут кириэппэскэ хорҕойбуттара. Малик-шах ыыппыт Арслан-Таш салайааччылаах сэриилэр ону кыайан былдьаабатахтара. Кэлин, 10921 сыллааха сэтинньи 19 күнүгэр Мелик-шах сүһүрэн өлбүтэ. Кини Мерве куоракка аҕатын таһыгар көмүллүбүтэ. Өлбүтүн кэннэ уолаттара былаас былдьаһан өр киирсибиттэрэ.
Салармай
Салармай (Слизевик, Slime Mold - Слайм Молд) — үүнээйигэ да киирбэт, тэллэйдэр да бөлөхтөрүгэр киирбэт, кыылларга да киирбэт билимньи үөрэтэринэн туспа организм, гетеротроф буолар. Хас да көрүҥҥэ хайдах.
Эвджен Фахрие
Фахрие́ Эвдже́н Озчиви́т (Fahriye Evcen Özçivit; 1986 сыллаахха бэс ыйын 4 күнүгэр төрөөбүт, Турция, Золинген) — турок киинэ уонна тэлэбиидэнньэ биллиилээх артыыһа, сулуһа.
Биографията
Фахрие Эвджен 1986 сыллаахха бэс ыйын 4 күнүгэр Хотугу Рейн-Вестфалияҕа Золингене куоракка Салоникиттан күрээн кэлбит турок киһитин уонна адыыг дьахтарын дьиэ кэргэнигэр төрөбүт. Фахрие оҕо сааһа Золингене куоракка, туроктарга уустук кэмнэргэ ааспыта. Фахрие орто оскуолана ситиһиилээхтик бүтэрэн баран Генрих Гейне аатынан Дюссельдорф университетын киирбитэ уонна онно социологияны үөрэппитэ. Дюссельдорфка үөрэнэ сылдьан, 2005 сыллаахха, Фахрие ийэтин кытта Стамбул куоракка сынньана кэлэ сылдьыбыта уонна онно соһуччу баҕайы «Никогда не забывай» диэн ааттаах киинэ сэрийээлигэр оруолга ылыллыбыта. Киинэ уһуллан бүппүтүн кэннэ Фахрие артыыс быһыытынан үлэтин салгыырга санаммыта уонна үөрэҕэр академическай уоппусканы ылбыта.
Сотору буолан баран Гюнтекин «Листопад» арамаанынан уүуллубут аныгы киинэҕэ оруол ылбыта. Ол оруолун кэннэ кини Турция дьонугар сэргэтигэр киэҥник биллэн көстөн барбыта, аатырбыта. Ити кэннэ эмиэ хас даҕаны оруолга ситиһиилээхтик оонньообута. 2009 сыл саҕаланыытыгар Фахрие Босфор университетыгар киирэн историяны үөрэппитэ. Ол гынан баран «Листопад» сэрийээлгэ уһулларыгар буолан, үөрэҕин тохтоторго күһэллибитэ. 2013 сылтан Фахрие Решат Нури Гюнтекин — «Королёк&nbsp;— птичка певчая» айымньытынан киинэҕэ, «Курт Сеит и Шура» сэрийээлгэ, «Любовь похожа на тебя» киинэҕэ, онтон да аттыттарга ситиһиилээхтик оонньообута.
Тус олоҕо
2015 сыллаахха «Любовь похожа на тебя» киинэҕэ уһулла сылдьан Бурак Озчивит артыыстыын билсэн саҕалаабыта. Ол иннинэ кинилэр 2013 сыллаахха «Королёк — птичка певчая» сэрийээлгэ оонньооуббатар. 2017 сыллаахха кулун тутар 9 күнүгэр Германияҕа биһилэхтэммиттэрэ, ол сыл бэс ыйын 29 күнүгэр Стамбулга ыал буолбуттара. 2019 сыллаахха Каран диэн уоламмыттара.
Тыйаатыр аан дойдутааҕы күнэ
Тыйаатыр аан дойдутааҕы күнэ (Всемирный день театра, World Theatre Day) — тыйаатыр бары үлэһиттэрэ аан дойду үрдүнэн кулун тутар 27 күнүгэр бэлиэтиир күннэрэ. «Тыйаатыр омуктар ыккардыларыгар өйдөһүүнү үөскэтэр уонна эйэни кэрэһилиир» диэн дэбииһинэн ыытыллар.
«Тыйаатыр аан дойдутааҕы күнэ» 1961 сыллаахха Тыйаатыр додулар ыккардыларынааҕы институттарын IX кэҥгириэһин (фр. Institut international du théâtre) дэлэгээттэрин быһаарыытынан бэлиэтэнэр буолбута. Бу институт ЮНЕСКО иһинэн үлэлиир, Прагаҕа (Чехословакия) 1948 сыллаахха төрүттэммитэ.
Судан фунта
thumb| Судан фунта — Судан уонна, быстах кэмҥэ, Соҕуруу Судан харчыта.
Озчивит Бурак
Бура́к Озчиви́т (Burak Özçivit, 1984 сыллаахха ахсынньы ый 24 күнүгэр төрөөбүтэ (1984 - 12 -24), Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — турок омугун биир саамай биллиилээх киинэ, тэлэбиидэнньэ артыыһа уонна сулустаах манекенщига.
Олоҕо уонна үлэтэ хамнаһа
Бурак Озчивит 1984 сыллаахха ахсынньы ый 24 күнүгэр Турция өрөспүүбүлүкэтин биир саамай кырдьаҕас уонна улахан куоратыгар -- Стамбул куоракка күн сирин көрбүтэ. Кини төрөөбүт куоратыгар Стамбулга баар Мармара университетыгар Киинэ, ойуулуур дьүһүннүүр ускуустуба уонна хаартыскаҕа түһэрии факультетын ситиһиилээхтие үөрэнэн бүтэрбитэ. 2003 сылтан саҕалаан 2007 сыллахха диэри модель биисинэһигэр ылсан үлэлээбитэ. Ол түмүгэр, 2003 сыллаахха "Турция өрөспүүбүлүкэтин бастыҥ модела" анал ааты ылбыта. 2005 сыллаахха "Аан дойду бастыҥ модела" диэн норуоттар икки ардыларынааҕы улахан куонкуруска иккис миэстэҕэ тиксибитэ.
2006 сыллаахтан саҕалаан кини киинэҕэ уонна тэлэбиидэнньэ сэрийээллэригэр артыыс быһыытынан оруолларга оонньуур. Кини «Великолепный век» уонна «Королёк — птичка певчая» диэн хастыы эмэ сиэрийэлээх улахан бырайыактарга кыттан, аан дойдуга улаханнык аатырбыта.
Бурак Озчивит Бурчун Дениз диэн ааттаах бииргэ төрөөбүт балыстаах.
Тус олоҕо
Бурак Озчивит 2015 сылатан саҕалаан эмиэ биллиилээх артыыс дьахтар Фахрие Эвдженныын көрсөн барбыта. Кинилэр 2017 сыллаахха кулун тутар 9 күнүгэр Германияҕа биһилэхтэммиттэрэ, ол сыл бэс ыйын 29 күнүгэр Стамбулга ыал буолбуттара. 2019 сыллаахха Каран диэн уоламмыттара.
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B7%D1%87%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82,_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA
Эвджен Фахрие
Royal Bank of Canada
Royal Bank of Canada (Канаада ыаллыытын баана), Канаада саамай улахан баана уонна тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир элбэх харчылаах тэрилтэ, улахан финансовай конгломерата.
Сүрүннээн 80 омук дойдуларыгар 5 континеҥҥа үлэлиир, ол эрэн 70% бизнес эйгэтэ Канаадаҕа олоҕурар. Улахан мультинационал тэрилтэ буолар, үлэһиттэрэ уонна клиеннара 200 араас омук тылынан саҥараллар уонна 180 дойду олохтоохторо буолар (сахалар эмиэ).
Тэрилтэ сүрүннээн оҕо уонна Айылҕа харыстабылыгар үлэлиир, ол курдук Amway тэрилтэни кытта Африка, Америка, Канаада, Азия, Европа оҕолоругар босхо детсад тутарга харчы көрөр. Амазонка уонна Саха Сирин тыатын харыстыырга харчы көрөр (Арассыыйа былааһа оннук көрөрүн 2014 боппута, оппозициалары үбүлүүр диэн).
Салалтата — Торонто (Канаада), Нью Йорк (АХШ).
Копайгород
Копайгород (Копайгород) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 323 (2011).
Носовка
Носовка (Носівка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 14 185 (2011).
TD Bank
TD Bank (ол эбэтэр толору аата Toronto-Dominion Bank), Канаада иккис улахан баана уонна 10 иһигэр киирэр улахан хапытааллаах бааннар ахсааннарынан Хоту Америка континеныгар, 30 иһигэр Аан Дойду үрдүнэн. Баан сүрүннээн Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа, Бразилияҕа, Кытайга, Соҕуруу Кореяҕа, Улуу Британияҕа, Германияҕа, Францияҕа, сорох Африка дойдуларыгар, Аустралиаҕа дьону ипотекаҕа, массыына кредитыгар уонна харыстыыр өҥөҕө киллэрбит баан буолар. Уопсайа 40 судаарыстыбалара, 4 континеҥҥа үлэлиир тэрилтэ.
Салалтата — Торонто (Канаада).
Грегори Диз
Грегори Диз (1950 сыллаахха төрөөбүт – ахсынньы 20 күнүгэр 2013 сыллахха АХШ Хотугу Каролина штатыгар Дарем куоракка өлбүт) – Эмиэрикэ биллииллээх учуонайа, бэрэпиэссэр, Дьюк үнүбэрсиэтин иһинэн үлэлиир Түмэт урбаанын сайдыытын киинин төрүттээччи, дириэктэрэ.
Грегори Диз 1990-с сыллар бүтүүлэригэр түмэт урбаанын аан бастакынан идэ быһыытынан билиһиннэрбит уонна билим диссипилиинэтин быһыытынан үөрэтэн, чинчийэн саҕалаабыт.
Гергори Диз икки кинигэ (“Enterprising Nonprofits” уонна “Strategic Tools for Social Entrepreneurs”) уонна 60-ча билим ыстатыйатын ааптара. Кини элбэх чинчийии, үөрэтии көмөтүнэн урбаан уонна инновация холбостохторуна үгүс социальнай кыһалҕаны, ол иһигэр олох-дьаһах туругун тупсарыыны, тулалыыр эйгэ киртийиитин, быһаарыахха сөп диэн дакаастаабыта.
Биографията
Грегори Диз 1950 сыллаахха төрөөбүтэ. Диз Цинциннати үнүбэрсиэтин бакалавриатын бүтэрбитэ. Йель үнэбэрсиэтигэр магистр, оттон Джонс Хопкинс үнүбэрсиэтигэр дуоктар истиэпэнин көмүскээбитэ. Үөрэҕин бүтэрэн баран McKinsey & Company хампаанньаҕа консультатынан үлэлээбитэ.
Диз билимҥэ карьератын Йель менеджмеҥҥэ оскуотатыттан саҕалаабыта. Кэлин Гарвардтааҕы биисинэс оскуолаҕа преподователлээбитэ. Онно үлэлии сылдьан түмэт эйгэтигэр урбааны киллэрэр туһунан анал куурус аһылларын туруорсубута. 1995 сыллаахха Harvard’s Apgar Award for Innovation in Teaching наҕарадатын туппута.
Диз ити курдук кэккэ сылларга урбаан сайдыытыгар үлэлэһэн баран, Стэнфорд үнэбэрсиэтин Биисинэс оскуолатыгар көһөн кэлэн, Түмэт инновацияларын киинин тэрийбитэ, онно бакалавриат, магистратура уонна биисинэс анал куурустарын арыйбыта.
1998 сыллаахха “Түмэт урбаанын быһаарыы” диэн ыстатыйаны таһаарбыта (аангылыйа тылынан). 2001 сыллаахха Диз Фукуа биисинэс оскуолатыгар көспүтэ. Ол экннэ Дьюк үнүбэрсиэтигэр Бес Анресоны кытары Түмэт урбаанын сайдыытын киинин тэрийбитэ.
2007 сыллаахха Аспен үнүстүүтэ уонна “Ашок” пуондата Грегори Диһи түмэт урбааныгар ситиһиилэрин иһин анал бирииһинэн наҕараадалаабыта. 2012 сыллаахха АХШ норуоттар икки ардыларынааҕы сайдыыга аҕыныстыбата Түмэт урбаанын сайдыытын киинин наҕараадалаабыта уонна киин садарыгар анаан 10 мөлүйүөн АХШ дуолларын гран быһыытынан көрбүтэ. Грегори Диз ахсынньы 20 күнүгэр 2013 сыллаахха, 63 сааһыгар олорон, Дьюк үнүбэрсиэтин балыыһатыгар өлбүтэ.
Чурапчы улууһун ытык дьоно
Чурапчы улууһун Ытык дьоно (Почетные граждане Чурапчинского улуса)
Эбии маны көр
Чурапчы улууһун үтүөлээх дьонноро
Сигэлэр
Трудовая слава Якутии. — 2 том. — Дь.: Сахаполиграфиздат, 2006.
Аренда
Аре́нда (arrendare — уларсык биэрии) — баайы-дуолу уларсык биэрии дуогабара.
Арендаҕа баайы-дуолу бас билээччи быһыллыбыт кэм устата туһанааччыга төлөбүрүгэр быстах туһаныыга биэрэр. Тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаан: сири арендаҕа ылан туһаныы үгүстүк туттуллар. Сири-уоту бас билээччи арендатортан сирин туһанарын иһин төлөбүр ылар. Арендаламмыт сиртэн ылыллыбыт бородууксуйа арендатор бас билиитэ буолар. Арендаҕа диэн сири-уоту таһынан хамсаабат баай-дуолу, автотранспоры о.д.а. биэриэххэ сөп.
Сири-уоту, баай-дуолу арендаҕа биэрии төһө кэмҥэ бэриллэр болдьоҕо ыйыллыбатах буолуон сөп. Уһун кэмнээх аренда дуогабара - 5-49 сыл; орто кэмнээх аренда - 1-5 сыл; кылгас кэмнээх аренда 1 сылга диэри быһыллар.
Арендаҕа (баай- дуол дуогабара) — баайы- дуолу бас билии уонна сирэй икки ардыларыгар түһэрсиллибит гражданскай- правовой дуогабар. Сэттээх- сэмэлээх, хардарыта уонна консенсуальнай дуогабар буолар. Куортамҥа туттарааччы малын- салын куортамнааччы (наймылааччы) диэн ааттыыллар, оттон бу малгын куортамҥа ылар сирэй арендаҕа ылан түүлэһээччи (наймылааччы) диэн ааттыыллар. Дуогабарга үксүгэр баай- дуол сыанатын, арендатор эбээһинэһин, арендалааһын болдьоҕо, бу болдьоххо төлөбүр кээмэйэ, ону тэҥэ бэрээдэгэ, усулуобуйата уонна болдьоҕо ыйыллар. Туһата, бородууксуйа уонна сир баайын туһаныы түмүгэр куортамҥа ылыллар дохуот атын, өскөтүн дуогабар көрүллүбэтэҕинэ, бас билээччи ааҕыллар. Аренда дуогабара бас билиигэ көһүү түбэлтэтигэр, ону тэҥэ арендатор өлөр түбэлтэтигэр (оччотугар быраабы уонна эбээһинэстэри нэһилиэстибэҕэ көһүү) оннунан хаалар. Арендаҕа дуогабар түһэрсиллибит үбү куортамҥа биэрбит баайын- дуолун көҥүл биэрэр сведениелэр ыйыллыахтаахтар, оннук түгэҥҥэ сөбүлэспэт өрүттэринэн ааҕыллар.
Аренда объега
Арендаҕа объект хамсаабат уонна хамсаабат маллар, ол иһигэр сир учаастактара, тэрилтэлэр, дьиэлэр, тутуулар, оборудованиелар, транспортнай средстволар уонна да атын маллар биллэллэр (оннук маллар туһаныллыбаттар). Аренда дуогабара куортамҥа бэриллибит чопчу үбү- харчыны, ол эбэтэр арендаҕа бэриллибит дааннайдары арендаҕа биэрэр дааннайдары чуолкайдаан, дуогабарга быһаччы ыйыллыахтаах. Омук быраабыгар малы- салы эрэ буолбакка, баайын- дуолун атыыга таһаарар быраабы, ону таһынан сыаналаах кумааҕыны (чуолаан акцияны) уонна паев атыы- эргиэн табаарыстыбаларын арендалааһын көҥүллэнэр.
Олорор дьиэбит
Олорор дьиэбит-куортамҥа сыһыан биир көрүҥэ. Чааһынай бас билиигэ баар олорор дьиэни бас билээччи сирэйигэр эбэтэр кини бэрэстэбиитэлигэр (наймылааччы) биир өттүттэн атын (наймылаһан) бас билээччи дуогабарынан олорор дьиэни (наймылаһан) туттара уонна онно олорор дьиэни туһанара ирдэнэр. Государственнай уонна муниципальнай олорор дьиэ фондатыгар олорор дьиэни туһаныы дуогабарынан гражданнарга бэриллэр.
Нимрод Антал
Нимрод Антал (Nimród Antal; 1973 сэтинньи 30, Лос Андьелес) диэн АХШ киинэ режиссера, сценариhа, актера. Ийэлээх аҕата венгрдар. 1991 сылга аҕатын сүбэтинэн Венгрия киинэ академиятыгар үөрэнэ барбыта. Үөрэҕин бүтэрэн баран киинэ уонна телевидение эйгэтигэр үлэтин саҕалаабыта. 2003 сылга Kontroll диэн маҥнайгы киинэтин уhулбута. 2005 сылга Америкаҕа төннөн Һолливудка үлэлиир.
Фильмографията
Киинэлэр
Телевидение
Мальтаҕа чума эпидемиялара
thumb|1813-1814 сылаахха буола сылдьыбыт чума эпидемиятын бириэмэтигэр өлбүт дьоннору таһар катафалк. Билигин Заббар куорат музейыгар баар
Орто дойдулар бириэмэлэртэн 1945 сылга дылы хас да чума эпидемиялара Мальтаҕа буола сылдьыбыта, 350 сыл иһининэн буолбут уон эпидемия устатыгар 20,000 киһи кэриэтэ өлбүтэ. Бастакы эпидемиялар ааспыттарын кэннэ араас ыарыыны сэрэтэр дьаһаллар олохтоммуттара, ол курдук олус үчүгэйдик үлэлээбит лазарет, Средиземнай муораҕа сылдьар хараабылларга сыстыган ыарыылара суох диэн туоһу суругу биэрэр кыахтаах этэ.
1530 сыл иннинэ эпидемиялар
Орто сыллар бириэмэлэригэр хас да эпидемия Мальта арыыларыгар дьайа сылдьыбыттара да, ол туһунан информация аҕыйах. Сорох даннайынан, бастакы чума эпидемията бастаан 13-с үйэҕэ буола сылдьыбыт диэн биллэр, Рабат куоракка өлбүттэр кылаабыһаҕа көмүллүбүттэр.
Атын чума эпидемиялара 1427–28, 1453, 1501, 1519 ааспыттар диэн биллэр. and 1523. Тиһэх түбэлтэҕэ галеонтан саҕаламмыта. Ыарыы баара биллибитин кэннэ Мдина куорат салалтата хараабыл үлэһиттэрин изоляциялыы сатаабыта, хараабылы тимирдибитэ, таһаҕаһын умаппыта. Ол да буоллар чума син биир аттыгар баар Биргу куоракка тарҕаммыта, куораты атын куораттартан изоляциялаабыттара уонна киириини-тахсыыны саппыттара.
Чуматтан атын да ыарыылар тарҕанар буола сылдьбыттара, ол курдук 1453 сыл уонна 1455 сыл икки ардыларыгар morbus di la gula et di la punta диэн ааттаммыт ыарыы тарҕаммыт, билигин скарлатина буолар дуу дии саныыллар, онно эмиэ элбэх киһи өлбүт.
1592–1593 сыллах эпидемията
Бу Мальтаҕа бастакы докуменнаммыт эпидемия буолар. Александрияттан кэлбит хараабылтан саҕаламмыт. 3300 киһи кэриҥэ өлбүт, арыылар олохтоохторун ахсааннарыттан 12% буолар. Ыарыыны сыыһа салайыыттан сылтаан араас карантин курдук үлэлиир миэрэлэри ылар буолбуттар.
1623 сыл эпидемията
Ыарыы бастаан Паоло Эмилио Рамуччи диэн Мальта Улахан гаванын харабылын үлэһитин дьиэтигэр саҕаламмыт. Аттыгар баар дьиэлэргэ түртэнник тарҕаммыт. Былаастар ону түргэнник изоляциялаан карантиҥҥа ыыппыттар, ыарыыны түргэнник туппуттар да буоллар син биир 40 киһи өлбүт.
Лазарет тутуута
thumb|300px|1770 сыллаахха оҥоһуллубут Маноэль арыытыгар баар карантинныыр тутуу гравюрата
1643 сыллахха лазарет туппуттар, бастаан Марсамшетт гаваньыгар баар арыыга, ону хойуут дииллэрэ, холобур, Венеция куоратыгар бастакы лазарет 1403 сыллаахха тутуллубута, онтон Марсель куоракка 1526 сыллахха. Ол гынан баран ол тэрилтэ олус эффективнайдык үлэлээн Мальтаны Средиземнай муораҕа биир ордук куттала суох порт оҥорбута. Ол кэнниттэн хараабылларга сысытыганнах ыарыы суоҕун туһунан туоһу суругу биэрэр кыахтаммыта, Арҕаа Европаҕа атын портарыгар киирэр кыахтаналлара. Ол хараабыллар карантиҥҥа тохтуулларыттан Мальта экономиката олус сайдыбыта.
1655 сыллахха тарҕаныы
Үһүс эпидемия 1655 сылга балаҕан ыйыгар "Порта Маджиоре" (билигин Виктория боруотата диэн ааттанар), диэн Леванттан кэлбит хараабыллар тохтуур сирдэригэр саҕаламмыт. Ыалдьыбыт хараабыл экипааһыттан киһини кытта конттактаммыт, уонна ыарыыны эдьиийигэр сыһыарбыт. Дьиэ кэргэн атын дьонноро ыалдьаллара саҕаламмытыгар салалта дьоннору ларазетка изоляциялаабыттар. Онно быһа холоон сүүс киһи ыалдьыбыт, онтон үчүгэй медицинскай көмө баарыттан 52 тыыннаах хаалбыт.
1675–1676 сыллааҕы эпидемия
Бу сылларгар ааспыт төрдүс эпидемия Мальта историятыгар саамай өлүүлээх буолбут. 11300 киһини өлбүт, ол аата Мальта нэһилиэнньэтин быһа холоон 25%, онтон Улахан Гаваньҥа өссө элбэх бырыһыанынан, онно элбэх рыцарьдары. Франция Марселыттан кэлбит быраастар олус көмөлөспүттэр диэн суруйбуттар.
1813–1814 сыллар эпидемията
Бу сылларга ааспыт эпидемия Британия администрацията бастаан туппут эпидемията буолар. Александрияттан кэлбит хараабылтан саҕаламмыт. Ыарыы бастаан Валетта куоракка бытааннык тарҕаммыт, онтон атын куораттарга тарҕанан Хаз Зебуг уонна Корми куораттар нэһилиэнньэтин 15% өлөрбүт. Бүтүөн иннинэ олус кытаанах драконскай миэрэлэри ылбыттар, онон эпидемия тохтообут, ол иннинэ кыратык Гоцо арыыга тиийэ сылдьыбыт.
Муус устар 1813тан уонна эпидемия бүтүөр дылы 1814 сыл балаҕан ыйыгар дылы, бу эпидемия сүүс тыыһынчалаах Мальта нэһилиэнньэтиттэн 4668 киһини өлөрбүт.
1917 сыллаах вспышка
Кыра эпидемия 1917 сыллахха кулун тутар 2 күнүттэн муус устар 2 күнүгэр дылы 8 кыра хараабылларга тарҕаммыт. Ыарыы Месопотамияттан кэлбит ящигы арылыытыттан саҕаламмыт.
1936–1937 сыллаах вспышката
thumb|left|250px|1936 сыллаахха Мальта пуорда Корми куоракка килиэп оҥорор дьон дьиэ кэргэнигэр 1936 сыллахха саҕаламмыт. Эһээлэрэ муус устар 8 күнүгэр өлүөҕүн иннинэ эрэ тириитигэр чума бубоннара тахсыбыттар. Кини 42 саастаах уола муус устар 13 күнүгэр ыалдьыбыт уонна онно өлбүт. 20 саастаах сиэнин тута лазаретка ыыппыттар, уонна тыыннаах хаалбыт. Ол кэннэ аттыгар баар дьиэ кэргэннэр ыалдьыбыттар. Хантан кэлбитэ биллибэт, Тунистан кэлбит таһаҕаска баар диэн сабаҕалаабыттар. Корми куоракка 13 ыйдаах эпидемия устата 8 киһи ыалдьыбыт, онтон 3 өлбүт.Ол куорат тула барьер туруорбуттар да, эффективноһын көрдөрбөтөх. Мальта атын куораттарыгар уонна арыыларыгар тиийэ тарҕаммыт.
Тэмистоклс Заммит диэн учуонай ыыппыт чинчийиитигэр хара крысалар (Rattus rattus), ол бириэмэҕэ Мальтаҕа саҥа кэлбит эбиттэр, онно олоро сылдьыбыт бороҥ крыса оннугар, кинилэр чуманы тарҕаппыттар диэн бэлиэтиир. Уопсайнынан, араас ааҕыылары итэҕэйдэххэ, 25 уонна 33 киһи ыалдьыбыт, уонна аҕыстан уон икки киһи өлбүт.
Хаккяри (ил)
Хаккяри (Хакяри, Hakkâri) — Турция соҕуруулуу-илин өттүгэр баара ил.
Географията
Хаккяри илин диэки өттүгэр Иран Арҕааҥҥы Азербайджан провинциятын кытта быысаһар, соҕуруу -- Ирак Курдистанын кытта.
Ону таһынан Хаккяри ил хоту диэки Ван, арҕаа диэки Ширнак иллары кытта быысаһар.
Провинция барыта 7 729 км² иэннээх сирдээх, муора таһымыттан 1700 үрдүккэ сытар. Хаккяри — хайалаах, бүтэй сирэ. Отуттан тахса чыпчаал сирэ 3000 м үрдүк сиргэ турар. Саамай улахан хайата -- Джило (4168 м). Ил сирин-уотун 10 %-на хайа намтала. Олортон саамай биллэллэрэ: Кандыл, Шандыл, Бершелан, Канымехан.
Устуоруйата
Хаккярига дьон сэргэ былыр былыргыттан олорор. Ону таас хайа сирэйдэригэр ойууланан хаалбыт былыргы уруһуйдар туоһулууллар. Ол гынан баран, уруһуйдар хаһан ойууламмыттара чопчу биллибэт. Биһиги эрабыт үүнүөр диэри ил сирэ Митанни, Урарту, Айрарат саарыстыбатын уонна Улуу Армения састааптарыгар киирэрэ. Бэрт өр кэмҥэ илииттэн-илиигэ сылдьыбыта, былдьаһыктаах сир этэ.
Нэһилиэнньэтэ
1880 сыллаахха Хаккярига 142 000 киһи олороро, олортон:
Хаккярига урут христианнар нэһилиэнньэ 72 %-нын ылаллара (102 000 киһи). Ол гынан баран, 1915-1923 сыллардаахха Осман империята ассириецтары уонна эрмээннэри утары тэрийбит геноцидтарын кэннэ, биир да христиан хаалбатах. Кинилэр оннуларыгар курдар олохсуйбуттар.
Саамай улахан куораттара — Хаккяри (2000 сыллаахха 58 тыһ. нэһилиэнньэлээҕэ).
Административнай арахсыыта
уҥа|мини|300x300пкс Хаккяри ил 4 оройуоҥҥа арахсар:
Петров Василий Кузьмич
альт=Сэрии бэтэрээннэрэ|мини|музей фондата альт=бэтэрээн|хаҥас|мини|фонда Петров Василий Кузьмич-педагогическай үлэ ветерана, Уус-Алдан оройуон бастакы комсомолеһа, икки сэрии кыттыылааҕа, оройуон бочуоттаах гражданина, орденнар, медаллар квалердара. альт=музей|мини|Танда музейын фондата Василий Кузьмич Петров Баайаҕа оскуолатыттан кэлэн 1926-1927 үөрэх дьылыгар 5 ый устата Чурапчыга Кузьмин командирдаах партизанскай этэрээккэ сылдьыбыта. Уолба бойобуой дружинатын байыаһынан, Уот Субуруускай быраата Степан Кривошапкин охсуулаах этэрээтигэр кыттан, саҥа Советскай былааска чахчы бэриниилээҕин көрдөрбутэ, хосуннук сэриилэспитэ. Сэрии бүппүтүн кэннэ В.К Петров Танда сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэҕин салҕаабыта. Танда оскуолатыгар үөрэнэр сылыгар I уонна II Байаҕантай нэһилиэктэригэр комсомольскай ячейка тэриллэ илик кэмэ этэ. Василий Кузьмич оскуолаҕа аан бастакы уонна суос-соҕотох комсомолец үөрэнэнээччинэн буолбута.
В.К Петров Танда сэттэ кылаастаах оскуолатын 1932 с. бүтэрбит сайыныгар икки ыйдаах учуутал курсугар үөрэммитэ. Күһүнүгэр учуутал быраабын ылан, Суоттуга баар Дьиэрэ 3 кылаастаах оскуолатыгар анаммыта. Үс сыл устата учууталынан үтүө суобастаахтык үлэлээн баран, Якутскайдааҕы педучилищеҕа кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ. 1937-1939 сс. Орто Эбэ начаалынай оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ. 1939-1941 сс Танда 7 кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыта. Ити учууталлыы сылдьан, 1941 сыллаахха армияҕа ыҥырыллыбыта. Сибиирскэй дивизия стрелковай полкатыгар зенитчиктэр взводтарыгар сулууспалаабыта. Василий Кузьмич сэрииттэн дойдутугар эргиллэн баран, отуттан тахса сыл үүнэр көлүөнэни итиигэ-үөрэтиигэ ахсаабакка үлэлээбитэ. В.К Петров өр сыллаах педагогическай үлэтин иһин РСФСР уонна Саха АССР Верховнай Советын Президиумун, РСФСР Үөрэҕин министерствотын Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. Василий Кузьмич Аҕа дойду сэриитигэр актыыбынай кыттыытын иһин Аҕа дойду Сэриитин I степеннээх орденынан, "Үлэҕэ килбиэнин иһин", "Сэриигэ хорсунун иһин" уонна да элбэх мэтээлэринжн наҕараадаламмыта. 1987 с. Уус-Алдан оройуонун бочуоттаах гражданинын үрдүк аата иҥэриллибитэ.
Эйюбоглу Эзги
Эзги́ Эйюбоглу́ — турок норуотун биллиилээх уонна аатырбыт артыыһа, модела. Арассыыйаҕа ордук «Великолепный век» киинэ сэрийээлигэр Айбиге хатун оруолун толорбутунан биллэр көстөр.
Биографията
Эзги Эюбоглу 1988 сыллаахха Турция өрөспүүбүлүкэтин Анкара куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Кини Анкара куоракка баар Хаджеттепе университетын иһинэн үлэлиир Судаарыстыбаннай консерваторияны бүтэрбитэ. Онно үөрэнэ сылдьан Стамбул куоракка икки сыл устата Мимар Синан аатынан ускуустуба университетыгар классическай балет оскуолатыгар дьарыктаммыта, ол кэнниттэн эмиэ Хаджеттепе университетыгар иккиһин киирэн, «драмата ускуустубата» салааҕа үөрэммитэ.
Тус олоҕо
Эзги эюбоглу турок биллиилээх артыыһа Гюрбей Илерини кытта чугастык алтыһа, билсиэ сылдьыбыта. Кинилэр аана бастаан 2011 сыллаахха «Моё сердце выбрало тебя» диэн ааттаах киинэ сэрийээлигэр уһулла сылдьан билсибиттэрэ. Ол гынан баран, 2013 сыллаахха икки сыл устата билсэ, доҕордоһо сылдьан баран арахсыбыттара. Артыыстар хаһан даҕаны холбоһон ыал буолбатахтара. 2014 сыл ортотуттан саҕалаан Эзги эмиэ биллилээх артыыс, киинэ уонна тэлэбиидэнньэ сулуһа Каан Йылдырымы кытта доҕордоспута, ыкса билсэн барбыта. Кинилэр иккиэн «Имя счастья» диэн ааттаах киинэ сэрийээлигэр уһуллаллар. 2015 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр Каан Эзгигэ ыал буолуон, ойох таҕыс диэн этии киллэрбитэ. Кыыс онно сөбүлэспитэ уонна кинилэр ол сыл күһүнүгэр биһилэхтэммиттэр. Уруулара 2016 сыллаахха ыам ыйын 14 күнүгэр Эсма Султан дыбарыаһыгар буолбута. Ол гынан баран, 2019 сыллаахха бэс ыйын 26 күнүгэр 3 сыл устата бииргэ олорон баран сатаспакка арахсыбыттара. Эзги урукку эригэр элимиэн харчытын төлүүртэн батыммыта. Кааны туохха да күтүрээбэт, туох да диэн баалаабат.
Карьератын саҕаланыыта
Эюбоглу 2001 сыллаахха Elite Model Look диэн ааттаах моделлар норуоттар икки ардыларынааҕы куонкуруһугар финалга киирбитэ. Онтон икки сыл буолан баран «Мисс Турция» куонкуруска иккис миэстэҕэ тиксибитэ. 2007 сылтан саҕалаан араас муода көрдөрүүлэригэр, ырыа килииптэригэр уһуллан барбыта.
2011 сыллаахха Эзги Эюбоглу «Великолепный век» киинэ сэрийээлин иккис сезонуттан уһуллан барбыта. Кини онно сехон биир саамай тутаах оруолун  — Айбиге хатуну, кырыым дьууртун хаана Сахиб-Гирей кыыһын уонна валиде-султан (Небахат Чехре) сиэн балтын оонньообута. Эюбоглу дьоруойа дьахтар Арассыыйаҕа Казан куоракка улааппыта. Кинини аҕата аймалҕаннаах олохтон күрэтэн Стамбулга ыыппыта. Кыыс Шехзаде Мустафалыын (Гүнсүр Мехмет) кытта холбоһуох буолаллар. Аны туран, кини Малкочоглу Бали Бей таптала буолар (Бурак Озчивит). Сэрийээлгэ Сулеймана.султаан кэминээҕи кэм көстөр.
Kontroll
Kontroll диэн Нимрод Антал 2003 сыллааҕы киинэтэ. Комедия-триллер жанрдаах. Киинэ хайааһына Будапешт метротугар буолар. Бас герой Булчу билет инспектора. Билет инспектордара метро айаннааччылара билеттаахтарын тургуталлар. Сир анныгар араас дьон көстөн ааһаллар, олор быыстарыгар эhэ көстүүмнээх кыыс уонна биллибэт өлөрүөхсүт.
Сабыдыаллара
Нимрод Антал Film Freak Central сайтка интервьютугар киинэ оҥоруутугар Андрей Тарковский, Стэнли Кубрик, Терри Гиллиам, Мартин Скорсезе, Такеси Китано сабыдыаллара баар диэбитэ.
Ылыныыта
Rotten Tomatoes сайт ыйыппыт 66 критиктарыттан 82% киинэни хайҕаабыттар, орто сыанабыллара 7/10. Сайт сомоҕо санаата - "Kontroll өйдөөх триллер, хараҥа, кытаанах, көрүдьүөс". Metacritic сайт 25 критиктара орто сыанабыллара 72/100. Америка биллиилээх киинэ критига Роджер Эберт 3.5/4 сулуhу биэрбитэ.