cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Устуоруйата
1939 с. от ыйын 10 күнүгэр мэдиссиинэ институтун быһыытынан төрүттэммит. 1942 с. Хотугулуу Осетияҕа байыаннай балаһыанньа тыҥаабытынан Ереваҥҥа эвакуируйдаммыт. Үгүс устудьуоннар уонна преподавателлэр Аҕа дойду сэриитигэр кыттыыны ылбыттар. 1975 с.үөрэх саҥа куорпуһа тутуллан үлэҕэ киирбит. 1981 с. Киин научнай-чинчийэр лаборатория арыллыбыт. 1984 с.тас дойдуттан киирэн үөрэнэр устудьуоннар салаалара арыллыбыт.
Билиҥҥи кэмҥэ, акадьыамыйаҕа: -6 факультет уонна 39 кафедра -научнай-чинчийэр киин лаборатория -научнай-чинчийэр сектор -практическай бэлэмнэнии сектора -ааҕар-суоттуур киин -аккредитация киинэ -клиническай балыыа -стоматологическай поликлиника -элэктириэннэй ааҕар саалалаах аныгылыы бибилэтиэкэ -21 көмпүүтэр кылааһа -психологическай-педагогическай сулууспа -практическай бэлэмнэнии уонна тиэстээһин киинэ бааллар.
Факультеттара
Сыл аайы акадьыамыйаҕа 3000- тан тахса устудьуон, аспиран, интерн, ординатор уонна быраас Хотугулуу Осетияттан, Арассыыйа атын эрэгийиэннэриттэн, ону кытта Азербайджантан, Грузияттан, Таджикистантан, Индияттан, Сирияттан, Палестинаттан, Египеттан уо.д.а. дойдулартан үөрэнэллэр. Устудьуоннар араас научнай кэмпириэнсийэлэргэ уонна Бүттүүн Арассыыйатааҕы, ону кытта норуоттар ыккардыларынааҕы олимпиадаларга кытталлар.
Рейтиннэрэ
2020 с. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 228-с миэстэ. Владикавказ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 4-с миэстэ.
Ссылкалара
http://sogma.ru/sveden/common/ https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5 https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A1%D0%9E%D0%93%D0%9C%D0%90 https://eduscan.net/colleges/sogma
Бензилпенициллин
Бензи́лпеницилли́н (пенициллин G (PCN G) эбэтэр судургутук пенициллин (PCN)) — диэн  6-аминопенициллановай аһыытын N-фенилацетамидa. Пенициллиума тэллэйиттэн оҥоһуллар антибиотик. Тэллэй олоҕун устатыгар пенициллин араас форматын синтезтыыр: ол курдук, фармокологияҕа ордук туттуллар бензилпенициллин, уонна пенициллин атын араастара, атын радикаллардаахтарынан арахсаллар. Иннэ гынан пенициллин диэн аһыы, онтон араас туустары ылаллар (натрий, калий, новокаин уонна атын туустарын). . Пенициллин кэргэнигэр антибиотиктарын кэргэнигэр  бензилпенициллин уонна феноксиметилпенициллин уонна атыттар бааллар. .
Исторические сведения
слева|мини|200x200пкс|Почтовая марка Фарерских островов, посвящённая А. Флемингу, [[1983 сыл|1983]]
Бунге Александр Андреевич
Алекса́ндр Андре́евич Бу́нге (1803—1890) — немец-нуучча ботани га,  Император Санкт-Петербургдааҕы Академия наукатын дьиҥнээх чилиэнэ,  Дерптскай университетын профессора.
Vivid Entertainment
Vivid Entertainment — Аан Дойдуга саамай улахан порно киинэлэри уонна мультиктары устар тэрилтэ, планета 65% порноиндустриатын тутан олорор.
Балты
Балыс эбэтэр балты — билигин үксүн киһини кытта бииргэ төрөөбүт кыра саастаах дьахтары, эбэтэр кэҥэтэн аймах кыыһы-дьахтары ааттыыллар, ол эрэн төрүт суолтата көннөрү сааһынан кыра аймах киһини (эр киһититтэн, дьахтарыттан тутулуга суох) ааттыыллар эбит. Ол туоһутунан билигин да киэҥник туттуллар "сааһынан балыс" диэн тылбыт буолар уонна сорох түөлбэ тылыгар бу тыл ини диэн суолтаҕа, ол аата эр киһиэхэ эрэ туһаайыллан туттуллуута буолар.
Жиркова Дора Самуиловна
Жиркова Дора Самуиловна (22.12.1902—1988) — революционерка, Саха Сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
Дюранс өрүс
Дюра́нс  — Франция куорат со5уруулуу-илинигэр сытар өрүс. Дюранс Үрдүкү Альпалартан Италия куорат чугастааҕы Шенайе хайа аттыттан саҕаланар уонна соҕуруу сытар Авиньоҥҥа баар Ронаҕа түһэр. Үрдүкү Альпалартан уонна Воклюзтан ураты, Дюранс Альпа Үрдүкү Провансатын департаменыгар түһэр. Дюранс үрдүгэр турар сүрүн куораттар— Бриансон, Амбрён, Систерон, Маноск, Кавайон. Биллэр салаалар— Юбей, Блеон, Вердон, Калавон, Жаброн уонна Гиль.
Walt Disney World
Walt Disney World (Уолт Дисней Дойдута), сир шаарын үрдүнэн саамай улахан уонна кырдьаҕас күүлэй паарката, оҕолорго уонна улахан дьоҥҥо аналлаах атракцион паарката буолар. Паарканы 100% бас билэр уонна төрүттээччи тэрилтэтэ Walt Disney.
2019 сыллаахха манна 32 мөллүйүөн киһи сылдьыбыт. Аан Дойдуга саамай аатырбыт паарката буолар.
Баар сирэ - Орландо, Флорида (АХШ)
Гольфстрим
справа|мини|Сылаас Гольстрим нөҥүө хамсааһына справа|мини|Хотугу Америка аттыгар Гольфстрим термическай хаартата. Источник: НАСА. Гольфстри́м (англ. gulf stream — хочоттон сүүрүк) — Атлантика байҕалыгар баар уу сылаас сүүрээнэ. Судургутук эттэххэ Гольфстрим диэн Хотугу Америка Флорида силбэһиититтэн Ньюфаундленд кытыытыгар диэри устар сүүрээни аатыыллар.
Гольфстрим сүүрүгэ олус күүстээх, кэтитэ  70—90 км.
Тыл суолтата уларыйыыта
Тыл суолтата уларыйыыта тылга иҥмит өйдөбүлү уларытар.
Уһун үйэлэргэ омук уларыйар, саҥалыы үөскүүр кэмэ кэлиитигэр туттар тылларын дорҕооннорун сыыйа-баайа уларытан туһаныыта үөскүүр. Омук үөскээһинигэр төрүт омуктарыттан биллэр тыллары иҥэринэн илдьэн бэйэтин тылыгар туһанарын тэҥэ, араас элбэх саҥа тыллары үөскэтэн туһанар. Сахалыы ахсаан саҕаланыыта биир, икки, үс диэннэр билигин түүр омуктарга барыларыгар туттулларын тэҥэ, үгүс тылларын төрүттэрэ уһун үйэлэргэ төһө да уларыйдаллар эмиэ биирдэр. (1,156).
Бу үлэҕэ тылы атын суолталаан туттуу сыыйа-баайа суолтатын уонна өйдөбүлүн холбуу уларытарын быһаарыллар. Омук бэйэтин тутта сылдьар тылын уларытыыта, бу тыл суолтата, өйдөбүлэ уларыйыытыттан, элбэх ахсааннаах дьоҥҥо хайдах дьайыытыттан олус улахан тутулуктаах.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр «Вор должен сидеть в тюрьме» диэн этиини кытаанахтык тутуһан бары уоруйахтары тутан ылан хаайыыга олордуу үксээбитэ. Хаайыыга сытар уоруйахтар хаайыы режимэ дьайыытыттан икки улахан бөлөххө арахсаннар бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуһаллара, сороҕор өлөрсөллөрө даҕаны.
Сэбиэскэй кэм хаайыытыгар түбэспит уоруйахтары хайаан да быстах үлэҕэ күүһүлээн, ыган да туран үлэлэтэ сатыыллара. Оччолорго «Лесоповал» диэн күүһүлээн үлэни үлэлэтиини быһаарар, биллэрэр аналлаах саҥа тыл үөскээбитэ. Уоруйахтар икки аҥы арахсыылара, үөхсэр тылынан ааттаһыылара бу күүһүлээн үлэни хайдах ылыналларыттан уонна толороллоруттан тутулуктанан үөскээбитэ.
Иккис бөлөххө араас уоруйахтары тэҥэ, халабырдьыттар, өлөрүөхсүттэр бары киирэллэрэ уонна буруйдарын боруостааһыҥҥа хаайыы режимин тутуһан үлэлээн кыттыһаллара.
Ахто Леви диэн хаайыылаахтар олохторун дириҥник үөрэтэн суруйбут киһи быһаарыытынан «сука» диэн уоруйахтар үлэлээбэт сокуоннарын тутуспат дьону ааттыыллар. (2,354).
Сука диэн нууччаларга былыр-былыргыттан баар тыл, тыһы ыты эбэтэр кыыллары бэлиэтиир, урукку кэмҥэ бэйэтэ туох да куһаҕан, хос өйдөбүлэ суох туттуллар тыл этэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр хаайыыга түбэспит уоруйахтар бэйэ-бэйэлэрин кытта бу тылынан үөхсэн икки аҥы арахсыылара, кэлин кэмҥэ, бу тыл төрүт тутулугун умуннаран уонна хаайыылаахтар элбэхтэриттэн нуучча дьонугар барыларыгар кэриэтэ дьайыыта тиийбититтэн, суолтата, өйдөбүлэ уларыйан, күүһүлээн үлэлэтэр киһилэрин быһаарар буола сылдьар.
«Сука» диэн тыһы ыт аатынан уоруйахтар бэйэ-бэйэлэрин кытта арахсар, үөхсэр, охсуһар, өлөрсөр буолуулара үөскээн тэнийбитэ, бу тыл суолтатын уларытан барбыта. Уоруйахтар икки аҥы хайдыһыыларыгар «сука» диэн уоруйахтар сокуоннарын тутуспат, араас үлэни үлэлиир уоруйахтары ааттыыллара атын, сэбиэскэй былаас күүһүлээн кэриэтэ үлэлэтэр дьонноругар барыларыгар тарҕаммыта. Бу дьон дьайыылара күүһүрүүтүттэн, ол аата ахсааннара элбээһиниттэн сука диэн тылы суолтатын уруккутуттан уларытаннар, бүтүн Россия үрдүнэн абааһы көрүү, туттубат буолуу үөскээн тэнийэн эрэр. Араас үлэни үлэлиир уоруйахтар ахсааннара нуучча дьонун үксүлэрин баһыйбыттарын бэлиэтинэн, бу сука диэн тыл суолтата уларыйыыта үөскээтэ.
Былыр-былыргыттан нууччалар тыһы ыты сука диэн ааттыыллар этэ. Бу сука диэн тыл уоруйахтарга сыһыаннаах өрүтэ, күүһүлээн үлэлиир дьону быһаарара баһыйан барыытыттан билигин тыһы ыты сука диэн ааттаабакка, аны уларытан, тупсаран «девочка» диэн ааттыыр буолан эрэллэр. Итинтэн сиэттэрэн атыыр ыппыт аны «мальчик» диэҥҥэ кубулуйан барда.
Сука диэн тылы уларыта, туттубат буола сатааһын үөскээһинэ эстибит Сэбиэскэй Сойуус дьонун үгүстэрэ уоруйах үлэһиттэр буола уларыйыыларыттан, бу тылы бэйэлэрин уоруйахтарга холонон куһаҕаннык истэллэриттэн үөскээн тарҕанна. Бу дьон сука диэн тылы бэйэлэригэр ылынан туттубат буола сатыылларыттан, атын өйдөбүллээх, дьоҥҥо эрэ сыһыаннаах «девочка» диэн тылы туһанан уларытан эрэллэр. Аны бу «девочка» диэҥҥэ ханыылаһыннаран, маарыннатан атыыр ыты «мальчик» диэн, өйдөөх-санаалаах уол оҕону биллэрэр тылынан ааттыы сатыыллар.
Өй-санаа төрүттэрин билбэт, олоххо туһамматтарыттан, сэбиэскэй былаас кэмэ төһө эмэ кэлэн ааспытын үрдүнэн, бу дьоҥҥо эрэ сыһыаннаһар төрүт тылларын буккуйан, уларытан эрэллэрин тохтоппоттор. Кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрүн-санааларын кыыллар өйдөрүгэр-санааларыгар, оҥорор быһыыларыгар тэҥнээн, буккуйууга тиийбит омук эстэр, симэлийэр дьылҕаланыан сөп.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр Россия дьонун үгүс өттө эмиэ уоруйахтар курдук государство баайыттан биллибэтинэн ылааччыларга, күүһүлээн үлэҕэ үтүрүллээччилэргэ, умса анньыллар дьоҥҥо, «сукаларга» кубулуйууларыттан, бу тылы абааһы көрөр, саҥаларыгар туттубат буола сатыыр дьон элбээтилэр.
Билигин ырыынак үйэтэ кэлэн дьон бэйэлэрин баҕа өттүлэринэн үгүстүк үлэлииллэриттэн, бу сука диэн тылы оннун булларан, бэйэтин суолтатынан, уларыппакка эрэ туһанар буолуу ирдэнэр. Аймахтарбыт нууччалар бу тылы кыайан уларыппакка баар-суох оҕолорун; кыргыттарын, уолаттарын ыкка тэҥнии сырыттахтарына сайдыы, эбиллии суолугар киирэллэрэ саарбахтардаах соҕус буолар.
Уһун үйэлээх сахалар нуучча тылыгар бу саҥаны киллэриини үтүктүбэттэр, бэйэлэрин тылларыгар киллэрэн туттубаттар. Тыһы ыты кыыс оҕо, онтон атыыр ыты уол оҕо диэн ааттыыр сүрэ бэрт, ханнык да сиэргэ баппат быһыы буолар, өйдөрүн-санааларын кыыллыы, ыттыы өйгө-санааҕа кубулутуон сөп. Тыл дьайыыта кэлэр көлүөнэлэргэ ордук күүстээх. Мааны бэйэлээх кыыс оҕону тыһы ыкка тэҥнээн кэбистэххэ өйө-санаата буккуллуо, буорту буолуо. Эрдэттэн сэрэннэххэ, харыстаннахха, куһаҕаны үтүктүбэтэххэ сатанар. (3,89).
Туһаныллыбыт литература
1.	Антонов Н.К. Наследие предков.- Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1993.- 200 с.
2.	Ахто Леви. Записки серого волка. – Москва: Изд-во «Константа», 1994. – 392 с.
3.	Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
OpenOffice
OpenOffice (Apache OpenOffice), босхо офиснай пакет Linux, Windows, macOS системаларга, Oracle тэрилтэ бас билиитэ.
StarOffice
StarOffice (Сулус Офис жаргоннай тыла), аан дойдуга бастакы босхо офиснай пакет, бастакы MS Office смстемаҕа конкурент буолар. Бу офиснай пакет кодунан ынырык элбэх билиҥҥи офиснай пакеттар айыллыбыттара, холобура WPS Office, OpenOffice уонна да атыттар.
OpenOffice
Oracle тэрилтэ Apache лицензиатынан көҥүллүүр OpenOffice программаны босхо туттарга, копиялыырга уонна эргитэргэ. Билиҥҥи кэмҥэ планета үрдүнэн 21 миллион компьютерга OpenOffice турар, дьон уонна оҕолор оскуолаларга туттар.
StarOffice
2005 сылтан ыла StarOffice сайдыытын уонна үлэтин тохтоппута.
OpenOffice
OpenOffice кодунан билиҥҥи копията LibreOffice туспа сайдар, уонна популярноһынан сиппитэ ыраатта бэйэтиҥ.
StarOffice
Саайта http://www.staroffice.com/
OpenOffice
OpenOffice бэйэтэ StarOffice кодуттан оҥоһуллубут.
Саайта: https://www.openoffice.org/
Сырдыына уонна сэттэ дьибэрдэр
Сырдыына уонна сэттэ дьибэрдэр (Snow White and the Seven Dwarfs), Уолт Дисней бэйэтэ уонна Walt Disney бастакы толору оҥоһуллубут мультига буолар 1937 сыллаахха. Бастакы көстүүтэ Лос Анджелес куоратка буолар.
Сүжетка Сырдыына тыаҕа дьибэрдэри көссөр, куһаҕан Ыраахтааҕы дьахтарыттан куотан.
Disneyland
Disneyland (Диснейлэнд эйгэтэ) — Аан Дойдуга биир саамай кырдьаҕас сынньалаҥ паарката, Walt Disney иккис улахан паарката уонна Аан Дойдуга саамай элбэх киһи сылдьар паарката. Уолт Дисней өлүөн иннинэ бэйэтин баҕа санаатынан проектаабыт паарката.
Баар сирэ — Анахайм, Калифорния (АХШ).
1955 сыллаахха, от ыйын 17 күнүгэр аһыллыбыт паарка буолар. Аһыллыаҕыттан 2018 сылга дылы уопсайа 690 мөллүйүөнтэн - 1,5 миллиард киһи сылдьыбыт буолуон сөп (25% планета дьоно). Диснейленд география посещений көрдөрөрүнэн уопсайа 9764 саха сылдьыбыт (киирии Ааҥҥа ыйанан турар).
Киирии билет сыаната - 100$ оҕолорго, улахан дьоҥҥо 200$.
Симферополь
Симферополь (Сімферополь, Aqmescit) диэн Ырассыыйа куората. Кырыым киин куората. Дьонун ахсаана 337 285 (2013).
Ноговицына Ефросиния Семеновна
1956 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр төрөөбүтэ.
<!-- С 2010 г. – эксперт «Егоровских чтений», посвященных памяти скульптора С.А. Егорова, зональных научно-практических конференций «Шаг в будущее» (Хангаласский улус). С 2011 г. ведет радиопередачу «Горожане» в НВК – Саха. Результаты собственных исследований доложены на научно-практических конференциях «Потаповские чтения» с 2008 г., «Диалог: музей и общество», «Роль музеев в сохранении историко-культурного наследия народов Севера» (2012), «Культурное наследие Северной Евразии: проблемы и перспективы освоения», «Миссия русской Православной церкви в Сибири и Америке» (2012), «Якутский героический эпос Олонхо – шедевр устного и нематериального наследия человечества в контексте эпосов народом мира» (2013) и другие. С 2008 г. – неизменный участник научно-практических конференций «Ысыах Олонхо», «Рождественских чтений» и научно – практических конференций, проводимых Якутской и Ленской епархией. В 2009 г. стала обладателем гранта Президента РС (Я) по проекту «Наука и искусство равноценны … (история династии Поповых)» выиграл грант президента РС (Я). В 2011 г. – лауреат конкурса публикаций в СМИ, проведенного МК и ДР РС (Я), в 2012 – победитель 1-го республиканского конкурса научных работ по истории православия «Якутия Православная» Кроме того, получила диплом 1-й степени по результатам «Романовских чтений». С 2007 г. статьи и интервью публиковались в республиканских газетах «Якутск вечерний», «Эхо столицы». С момента создания приложения «Культурный вторник» (к газете «Якутия») в 2011 г., статьи печатались почти в каждом номере до марта 2013 г., то есть до упразднения газеты. Кроме того, статьи печатаются в журналах «Якутский архив» и «Илин», «Уйэ», «Чолбон».
В Литературном музее им. П.А. Ойунского ведет поисковые работы по выявлению документов о создании музея, в течение года провела несколько мероприятий по теме «История музея в документах и фотографиях». Планомерно изучает особо ценные экспонаты, жизнь писателей России, связанных с Якутией, проводит вечера – встречи, онлайн – конференции, экскурсии, лекции по разным темам. За короткий срок подготовила рукопись книги о воине-писателе Т.Е. Сметанине, которая сдана в печать, продолжает печататься в газетах и журналах.
Литературный музей им. П.А. Ойунского-->
Дьибэр
Дьибэр (былыргы саха өйдөбүлүнэн Дьиибэ диэнтэн тахсыбыт буолуон сөп), иччи биир көрүҥэ, сүрүннээн сахаларга уонна ниэмэстэр фольклордарыгар баар.
Үчүгэй дьибэр — дьибэр диэн буолар, куһаҕан дьибэр - чөчүөккэ буолар.
MacOS
macOS, операциялыыр система, Apple тэрилтэ айар, сайыннарар уонна бас билэр. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга Windows кэнниттэн иккис миэстэ тарҕаммытынан.
MS Office
MS Office (Microsoft Office), офиснай пакет, төлөбүрдээх программа, үксүн Windows операционнай системаларга комплегынан киирэр программа. Microsoft тэрилтэ айымньыта буолар уонна бас билиитэ. Билигин MS Office Linux, macOS, Android системаларга эмиэ баар.
Айыы 1
Айыы 1
1. Айыы диэн саҥаны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу буолар. Бу кэмҥэ айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэккэ эрэ сылдьар.
2. Үчүгэйи, дьоҥҥо туһалааҕы айыы.
3. Куһаҕаны, дьоҥҥо буортулааҕы айыы. (1,32).
4. Үчүгэй буолуо диэн санаан оҥоруу табыллыбакка куһаҕан буолан тахсыыта.
5. Айыыны оҥоро охсоору тиэтэйии, ыксааһын сыыһа-халты туттунууну, куһаҕаны үксэтиитэ. (2,57 столб.).
Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Айыы 1
Айыы 1
6. Өлбүт киһи өйө-санаата Үөһээ дойдуга айыы буолан сылдьыыта. (3,71).
Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
ТверьСМУ - (Толору аата: Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харысталын министиэристибэтин "Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета") - Арассыыйаҕа Тверь куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Айыы 1
Айыы 1
Айыы диэн тылбыт 6 биллэр суолталааҕыттан биир эрэ үчүгэйи оҥорууга аналланарыттан айыы диэн тыл куһаҕана элбэх тыл буолар. Айыы диэн тыл элбэхтик туттуллубат, улаханнык этиллибэт тыл.
Эдэрдэр үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билбэттэриттэн, барыны бары оҥоро сатыылларыттан, тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан сыыһа-халты туттуналлара элбиириттэн харыстаан сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэллэр. (4,28).
Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Устуоруйата
1954 с. Калинин куоракка көһөрүллүбүт Ленинградтааҕы стоматологическай институкка олоҕуран Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата төрүттэммит. 2015 с.кулун тутарга акадьыамыйа Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета буолбут.
Айыы 1
Туһаныллыбыт литература.
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Структурата
Ректор - Л. В. Чичановская
Университет 7 факультеттаах, 54 кафедралаах.
Айыы 1
Туһаныллыбыт литература.
2. Э.К.Пекарскай. Словарь якутского языка. Т. 1. Выпуски 1-4. Академия Наук СССР, 1958. - 642 с.
Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Факультеттара
1. Лечебнай 2. Педиатрическай 3. Стоматологическай 4. Фармацевтическай 5. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕэ 6. Диплом кэнниттэн үөрэнии 7. Квалификацияны үрдэтии уонна атын испэссээлинэскэ бэлэмнэнии 8. Үрдүк үөрэх иннинээҕи бэлэмнэнии
Айыы 1
Туһаныллыбыт литература.
3. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Факультеттара
Университекка 479 преподаватель баар, ол иһигэр 55 бэрэпиэссэр, 149 дассыан.
Преподавателлэр: лечебное дело, педиатрия, стоматология, фармация, сестринское дело диэн испэссээлинэстэргэ бэлэмнииллэр.
Айыы 1
Туһаныллыбыт литература.
4. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Факультеттара
Ону таһынан, университет элбэх тас дойдулар үөрэхтэрин уонна наукаларын, тэрилтэлэрин кытта хардарыта үтүө сыһыаннаах. Ол курдук: -эндоскопическай хирургияҕа германиялыын кыттыгас үөрэтэр-научнай-практическай киини тэрийии -офтальмологияҕа аныгы инновационнай технологияларга Германиялыын киини арыйыы -немец коллегалары кытта молекулярнай генетика лабораториятын тэрийии -оҕо кардиологиятыгар Германиялыын кыттыгас программаны айыы -Саарскай университекка ТСМУ бэрэстэбиитэлистибэтин тэрийии -дентальнай имплантологияҕа "Байкон"(США) мэдиссиинэ киинин кытары салаа төрүттээһинэ хайысхаларга үлэлиир. ТверьСМУ 1962 с.саҕалаан 56 тас дойдуттан устудьуоннары, ординатордары, аспирааннары уонна клиника испэссээлиистэрин бэлэмниир.
Булуунньа
булумньу, көрсүү, көрсүүнэн төрөөбүт оҕо
Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Рейтиннэрэ
ТСМУ Тверь үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 1 миэстэ. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 113-с миэстэ. Forves сурунаал рейтинигэр 2019с. 46-с миэстэ. "Социальный навигатор" уонна норуоттар ыккардыларынааҕы сонуннар агенство "Россия сегодня" үрдүк үөрэх тэрилтэтин востребованноһа рейтинигэр Арассыыйа 48 мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 5-с миэстэ.
Булуунньа
Диалектологический словарь якутского языка. 1976
Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Ссылкалара
https://tvgmu.ru/eng/ https://tver-med.ru/ https://tvgmu.ru/kaf/ https://tvtver.ru/news/vuz-iz-tveri-voshel-v-rejting-sta-luchshih-vuzov-rossii/
Нансен Фритьоф
мини|Нансен 1900 сыл эргин Фри́тьоф Ве́дель-Я́рлсберг На́нсен (норв. Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen;  1861 алтынньы 10 күнэ  —  1930 ыам ыйын 13 күнэ) — Норвегия  полюстааҕы  чинчийээччитэ, учуонай — зоология доктора, физическай океанография диэн саҥа билими төрүттээччи, политическай уонна общественнай диэйэтэл, гуманист, филантроп,  1922 сылга аан дойду Нобелевскай премиятын лауреата, элбэх дойду наҕараадатын ылбыт, ол иһигэр Арассыыйа гиэнин эмиэ. Нансен аатынан географическай  уонна астрономическай эттиктэр  ааттаммыттар, ол иһигэр  Ый Хотугу полюһугар баар кратер.<span class="noprint" title="#Увековечивание памяти">link=Нансен,_Фритьоф#Аатын үйэтитии|alt=|baseline|10x10px <span class="noprint" title="#Аатын үйэтитии">
Норвегия тутулуга суох буолуутун туруорсубута, Сэбиэскэй Арассыыйаны атын дойдулар билинэллэригэр элбэх сыратын уурбута, Волгаҕа хоргуйуу буолбутугар Европаттан көмө тэрийбитэ. Аан дойду бастакы сэриитин кэнниттэн тыһыынчанан дьону дойдутугар төннөрбүтүн, күрээбит дойдуларыгар олохсуйарга көмөлөспүтүн, дьылҕатын тупсарбытын иһин 1922 с. Нобель Эйэҕэ бириэмиэйтин ылбыта.
Төрдө-ууһа
left|thumb|Ханс Нансен — төрүттээччи
Ньурба куоратын Ытык олохтоохторо
200px|thumb|right|«Ньурба куоратын Ытык олохтооҕо» Бэлиэ Ньурба куоратын Ытык олохтоохторо.
Валюта бэлиэтэ
Валюта бэлиэтэ (символа) — Ханнык эмит валютаны быһаарар буукуба, лигатура, монограмма, знак, иероглиф, аббревиатура (ол курдук валюта кода), толору тыл, уонна араас дьүөрэһэлиитэ.
Знак эбэтэр символ
Валюта суруллуутун кылгатыллыбыта символ эбэтэр знак буолуон сөп. Ону араас дойдулар сокуоннарыгар көрдөххө булуохха сөп. Оннук Россия Баана, россия солкуобайын знагын быһаарар боломуочуйалаах.
Англия тылынан саҥарар дойдуларга эмиэ оннук тарҕаммыт, Unicode стандарт разделыгар валюталар символлара диэн ааттамыт, уонна  графемалары знактарынан аатаабыттар.
Знактар типтара
Валюталар знактара (символлара) — кириллица эбэтэр латинницаҕа төрүттэммит ханнык эмит графема буолар. Сорохторо XVII—XVIII үйэҕэ сурук-бичик тарҕаныытын кытта эмиэ биллибит, оннугунан доллар символын, фунт суругун, уонна да атыттар. Атын символлары былаас органнара быһаарбыттар, ол курдук евро символа, Армения драмын символа уонна Индия рупията.
Атын да суруллуу баар буолуон сөп:
Сороҕор (ол курдук, Excel, Lotus, Gnumeric электроннай таблицаларыгар ) символ быһыытынан ISO 4217 ньыматынан суруллубут кылгатыылар туттуллалар (USD — АХШ доллара, RUB — солкуобай). Сорох источниктарга ISO 3166-1 стандартынан суруллар (US$ — 'АХШ 'доллара, TT$ — Тринидада уонна Тобаго доллара, HK$ — Гонконг доллара'').
Улуу тойон таҥара
Кырыалаах кыһыннаах сахабыт сиригэр олоҕу олоруу, сайыннарыы ураты тулуурдаах буоллахха эрэ кыалларын сахаларга Улуу тойон таҥара баара биллэрэр. (1,10). Сахалары сайыннарбыт таҥара Улуу тойон таҥара буолар.
Улуу тойон таҥара дьоҥҥо сүрү, уоту уонна ойууннары биэрбит диэни саха дьоно бары билэллэр. (2,22).
Сүр диэн тулуурдаах, өһөс буолуу ааттанар.
Улуу тойон таҥара — эр дьон таҥаралара. (1,17).
Киһи олоҕун устата сыыһа-халты туттубат буоллаҕына эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. Улуу тойон таҥара киһи сыыһа-халты туттубат кыаҕын улаатыннарар, тулуурдаах буолуутун сайыннаран олоҕу киһи быһыылаахтык олорорун хааччыйар.
Улуу тойон таҥараны бэлиэтээһин, сүгүрүйүү күһүн, балаҕан ыйын 22 күнүгэр ыытыллар. Күһүҥҥү ыһыах диэн ааттанар. Тулуурдаах буолан кырыалаах кыһыны туоруурга санааны бөҕөргөтүүгэ аанаан ыытыллар.
"Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс" диэн тулуурдаах буолууга үөрэтэр Улуу тойон таҥара үөрэҕин өс хоһооно.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
2. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Доҕор (уруу-аймах)
Доҕор — кэргэн, эрдии-ойохтуу дьонтон биирдэрэ.
Өссө маны көр
Friendship Друг
1973 ниэп кириизиһэ
Биричиинэтэ
Араб дойдулара уонна сорох Африка дойдулара бары сөбүлэһэн сайдыылаах дойдуларга ниэп атыылаабаппыт диэбитэрэ. Сүрүннээн Америкаҕа, Арҕаа Эуропаҕа уонна Дьоппуоҥҥа. Ниэп сыаната үрдээһинэ улахан экономическай кризискэ тиэппитэ. Израиль уонна Сирия сэриититтэн тахсыбыта.
Капитолий
thumb|Капитолий дыбарыаһа уонна түмэллэр (арх. [[Микеланджело|Микеланджело Буонарроти)]] Капито́лий (Капитолий томторо;, il Campidoglio, Monte Capitolino) — былыргы Риим үөскээбит сэттэ томтордоруттан биирдэстэрэ. Капитолийга Капитолий хараама баар этэ, ол дьиэни эмиэ Капитолий дииллэрэ.
Чөчүөккэ
Чөчүөккэ (сороҕор Чүчүөккэ), сахалар өйдөбүллэринэн абааһы оҕото, хара кыра буолар, улахан кулгаахтаах, кыһыл баттаахтаах буолуон сөп. Сороҕор от күөх өҥнөөх буолуон сөп.
Төһө да абааһы оҕото буолбутун иһин, оҕо буоларын быһыытынан куһаҕан санаата суоҕунан биллэр. Сүрүннээн дьон оҕолорун кытта оонньуон сөп. Өйдөбүл быһыытынан уонна итэҕэл этэринэн Чөчүөккэлиин алтыспыт эбэтэр оонньообут оҕо - дьоллоох олоҕу уонна уһун олохтоох буолар.
Чөчүөккэ сылы быһа утуйар. Сылга 13 күн эрэ уһуктар - уһуктар кэмнэрэ танха кэмигэр буолар.
Үстээҕи утарааччылар
Үстээҕи утарааччылар диэн Үстээх үөрэҕин билиммэт Христиан салааларын бүтүн ааттара. Бу салаалар Реформация кэмигэр элбээбиттэрэ. Кинилэр Уол Таҥараны уонна Ытык Тыыны Аҕа Таҥараҕа тэҥнээбит Никея (325) уонна Константинополь (381) мунньахтарын дьаһалларын утараллар. Үстээҕи утарааччылар ордук улахан биллиилээх бөлөхтөрө Тиһэх күннэр Ытыктарын Исус Христос Таҥара Дьиэтэ уонна Иегова көрөөччүлэрэ буолаллар.
Subaru Corporation
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Mitsui Group бизнес эйгэтигэр холбонор.
Италияҕа, Монакоҕа, Швейцарияҕа, Канаадаҕа лидер рынокка.
AliExpress
AliExpress диэн интэриниэт маҕаһыын, Аан дойду биир бөдөҥ тэрилтэтэ буолар. Табаардары розницаҕа уонна дьоҕус кууһунан атыылыыр былаһаакка (улахан кууһунан атыылыыр Alibaba былаһааккатыттан уратыта).
Кытайга үлэлээбэт, онно кини оннугар Taobao баар.
AliExpress билигин нуучча, ааҥыл, испаан, нидерланд тылынан, француз, итальянскай, польскай, араб уоннаи португаал тылларынан табаар туһунан информацияны көрдөрөр (аптамаатынан тылбаастанар).
Саайт аан дойдуга дьон көрүүтүнэн 32-с миэстэни ылар (Alexa).
Потапов Афанасий Ефремович
Потапов Афанасий Ефремович, 1957 сылтан ССКП чилиэнэ, педагогическай, сэбиэскэй-партийнай үлэ уонна тыыл бэтэрээнэ, өрөспүүбүлүкэтээҕи “Знание” уопсастыба лиэктэрэ, Сунтаар оройуонугар «Ильич уоттара», «Сунтаар солуннара» хаһыат селькора, “Кыым” хаһыат кэрэспэндьиэнэ.
Олоҕун олуктара
1930 сыллаахха Сунтаар оройуонун Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.Төрөппүт аҕата П.М. Потапов Аҕа дойду сэриитигэр өлбүтэ. Аҕатын убайыгар Ефрем Потаповка иитиллибитэ. Төрөппүт ийэтэ Өксүүнньэ Потапова, ииппит ийэтэ Ксения Григорьевна Потапова.
Кини Сунтаар оройуонун Тээттиир сэттэ кылаастаах оскуолатын 1944 уонна Сунтаар орто оскуолатын 1947 сыллардаахха бүтэрбитэ, 1955 сылга Дьокуускайдааҕы педагогическай институт нуучча тылын салаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ. Афанасий Ефремович 1947 сылтан Бүлүүчээн 7 кылаастаах оскуолатыгар алын кылаастар учууталларынан үчуутал идэтигэр үлэлээн барбыта. 1957-50 сылларга Туой Хайа сэттэ кылаастаах оскуолатыгар история, география учууталынан, 1950-51 сылларга Арыылаахтааҕы оскуолаҕа нуучча тылын учууталынан, 1951-52 сылларга. Тээттиир оскуолатын дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччынан, 1952-1955 сылларга Дьаархан оскуолатын, 1957-1972 сылларга Хадан, Дьаархан, Маар-Күөл оскуолатын дириэктэринэн, дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччынан олус таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
Сэбиэскэй-партийнай үлэҕэ – 1955-1957 сылларга комсомол райкомун 1 сэкирэтээринэн, партия райкомун пропагандаҕа отделын сэбиэдиссэйинэн, 1972-1985 сылларга Маар-Күөл уонна Дьаархан нэһилиэктэрин сельсоветын бэрэссэдээтэлинэн талыллан, 1987-1998 сылларга Дьаархан нэһилиэгин сельсоветын специалиһынан, баһылык сүбэһитинэн үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. 1998-2001 сыллардааҕы кэм устата Сунтаар улууһугар «Знание” уопсастыба салайааччыта этэ. 2005 сыллаахха ыам ыйын 6 күнүгэр олохтон барбыта, Сунтаар сэлиэнньэтин кылабыыһатыгар хараллыбыта. Афанасий Ефремович – Сунтаар оройуонун (улууһун) Маар-Күөл уонна Дьаархан нэһилиэктэрин үрдүк култууралаах, чөл олохтоох, үлэҕэ түмсүүлээх, кыайыылаах үлэлээх, үтүө үгэстэрдээх нэһилиэк диэн үрдүк ааты ситиспит бастыҥ салайааччы, ыччаты иитиигэ киэҥ уонна дириҥ билиитин иҥэрбит оҕо-аймах, эдэр дьон тапталлаах учууталлара. Подольскай куоракка ССРС оборонатын министиэристибэтин Киин архыыбыттан хасыһан 541 сэриигэ сураҕа суох сүппүт буойуттар сырдык ааттарын тилиннэрбитэ, оройуон хаһыатыгар анал балаһаҕа Аҕа дойду сэриитин кыттыылаахтарын, сэрии огдооболорун туһунан суруйан, кинилэр ааттарын үйэтиппитэ.
Владимир Мункуев
Владимир Мункуев (1987 алтынньы 26, Дьокуускай) диэн Саха киинэ режиссера уонна сценариһа. Арктика култуура уонна дьоҕур ил институтун бүтэрбитэ, идэтэ театр режиссера. 2017 сылга Москва киинэ оскуолатын бүтэрбитэ.
Isuzu
Isuzu (Isuzu Motor эбэтэр Исудзу Дзидо), Дьоппуон бастакы массыына оҥорор тэрилтэтэ. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга биир бөдөҥ массыыналары, джиптары, грузовиктары, авиадвигатель, уонна компоненнары оҥорор тэрилтэ.
Салалтата — Токио.
грузовиктара Канаадаҕа, Америкаҕа, Казахстаҥҥа популярнайдар атыыга баралларынан, онтон джиптара Африка дойдуларыгар. Саха Сиригэр онон манан грузовиктара Владивосток нөҥүө кэлэллэр.
BlackRock (16%), Mitsui Group (14%), SoftBank (12%), Sumitomo Group (6%), GM (4%) тэрилтэлэр бас билэллэр Исудзу тэрилтэни. Ордубут акциялар көҥүл эргийэллэр.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Энергиа утаҕа
Энергиа утаҕа эбэтэр Энергия утаҕа (өссө биллэринэн Күүс уох утаҕа, Энердьи Дриҥ, energy drink), норуотка өссө боростуойдук энергетик дэнэр — аныгы кэмнээҕи утах, сүрүннээн кофеин, таурин, саахар уонна араас тонизируюшай эмтэртэн турар утах буолар. Маннык буккаас киһиэхэ түрнэнник күүс уонна уох биэрэр, ол эрэн түргэнник сахарнай диабетка тиэрдээн сөп, тоҕо диэтэххэ элбэх саахардаах буолан уонна таурина инсулин оҥорор органы үлэтин мөлтөтөр уонна баттыыр. Онон наһаа чаастатык иһэр көҥүллэммэт.
Билиҥҥи кэмҥэ саамай элбэх энергетиктары оҥорор тэрилтэ Red Bull буолар. Кини же энергетиктара Саха Сиригэр сүрүннээн атыыга барар.
Ийэ кут
Ийэ кут диэн оҕо кыра эрдэҕинэ ийэтин көмөтүнэн иитиллэр үгэстэрэ, саҥаны билиилэрэ ааттаналлар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан кут-сүр үөрэҕин итэҕэйэллэр, киһи куттара тус-туспаларын билэллэр. Бу үөрэх этэринэн киһи үс куттаах. Сахалар кут-сүр үөрэхтэригэр ийэ кут туһунан маннык өйдөбүллэр мунньуллубуттар:
Саха саныырынан киһи куттара айылҕаны кытта сибээстээхтэр. Ийэ кут киһиэхэ космостан киирэр уонна айылҕа саамай дириҥ күүстэрин кытта сибээстээх. (1,24).
Ийэ куту Үрүҥ Айыы үөскэтэр. Ийэ кут киһи этин-сиинин сороҕо буолар. Ол иһин ийэ куту төрүт кут дииллэр. Ийэ кут киһи сүрэҕэр олорор. (2,119).
Киһи ийэ кута буор кутуттан арахсан туспа сылдьара эмиэ бэлиэтэнэр. Үөр буолбут ийэ кут дьоҥҥо киириэн, дьон олоҕун буортулуон сөп. (2,127).
Курууппа ойуун ийэ куту киһи этэ-хаана диир. Ыарыйдахха, киһи этэ-хаана ыалдьар, ол аата ийэ кут ыалдьара буолар. (3,35).
Кэнники кэмҥэ дьон-аймах үөрэҕи-билиини баһылааннар, Сир үрдүгэр Айылҕаны кытта атааннаспакка бииргэ олороллорун туһугар Үрүҥ айыы үөрэҕин тутустахтарына эрэ табылларын син билэн эрэллэр. Андрей Саввинов «Кут-сүр» как якутская ментальность» диэн үлэтигэр ийэ куту маннык быһаарар: «Ийэ-кут - нечто, передаваемое наследственно и предопределяющее этническую принадлежность». (4,38).
Андрей Кривошапкин «Солнце и небо - мир светлых творцов» диэн үлэтигэр ийэ кут туһунан маннык суруйар: «Ийэ кут определяла наследственность и передавалась от предков к потомкам через детей и родстенников и оставалась в серединном мире». «Ийэ кут, по поверьям саха, у родстенников был один и в силу этого за грехи отдельного человека отвечал весь род». «Якуты считали, что ийэ кут передается от предков и остается после человека в его потомках в серединном мире, и жизнь и судьба этого потомства, насколько долго сохранится его род напрямую зависят не только от действий самого человека во время всей его жизни, но и поступков его предков». (5,48-50).
Саха дьонун ийэ кут туһунан өйдөбүллэрин түмнэхпитинэ киһи өйүн-санаатын төрүтэ буолара быһаарыллар. Ийэ кут буор куту кытта бииргэ сылдьар диэн этэллэр. Ийэ кут көттөҕүнэ буор кут үрэллэр. (2,127).
Саха дьоно айылҕа кыылларын буор уонна ийэ куттаахтар диэн билинэллэр. (6,67). Айылҕа лаппа өйдөөх кыыла ыт буолар. Сахалар ыт өйүн биэстээх оҕо, онтон ат өйүн түөртээх оҕо өйүгэр тэҥнииллэр. Бу тэҥнээһин ыт өйө-санаата төһө да сайыннаҕына биэстээх оҕо өйүттэн ордук сайдыбатын бэлиэтээн көрдөрөр. Ыты үөрэтэр араас ньымалар барылара элбэхтик хос-хос хатылааһыннаах уонна манньанан бигэргэтэн биэриллэллэрин дьон бары билэллэр.
Былыргы сахалар үөрэхтэрэ ийэ кут туһунан итинник өйдөбүллэрдээх онтон, сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ ийэ кут үгүс киһиэхэ иитии-үөрэтии түмүгэр үөскээн олохсуйар диэн быһаарар. Оҕоҕо ийэ кута үөскүүрүгэр ийэтэ ылар оруола олус үрдүгүн бу кут сахалыы аата биллэрэр.
Оҕо ийэтин көрөн, кинини үтүктэн билэр-көрөр өйө-санаата ийэ куту үөскэтэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун өйө-санаата олохсуйан, сайдан иһэр. Үтүктэн үөрэнии элбэхтэ хатыланан үгэс буолан оҕо өйүгэр-санаатыгар умнуллубат гына өйдөнөн, мунньуллан иһиитэ ийэ кут өйө-санаата сайдан, үүнэн иһэрин бэлиэтиир. Ийэтэ оҕотун сөбүлүүр, таптыыр, киниэхэ эрэнэр өйө-санаата оҕотугар бэриллэн, оҕото олох иһин тардыһар күүһэ улахан, бөҕө тирэхтээх, дьулуурдаах буола улаатар. Ийэтин туох баар санаата, оҕотун туһунан тугу саныыра бэйэтин көрүҥүттэн оҕотугар бэриллэн иһэр. Оҕо ийэтин санаатын кыра эрдэҕиттэн билэр. Ийэ туохтан эмэ мунчааран санаарҕаатаҕына оҕото сирэйиттэн-хараҕыттан көрөн, билэ охсон кыҥкыйдаабытынан барар, эмиэ туга эрэ табыллыбат сөп түбэспэт буола охсор.
Киһи өйүн-санаатын төрүттүүр өйдөбүллэр оҕо кыра эрдэҕинэ, бэйэтин толкуйдуур өйө-санаата ситэ сайда, салгын кута үөскээн салайар буола илигинэ, оҕо өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар быһа киирэн мунньуллан иһэллэр. Бу өйдөбүллэр оҕо ийэтэ үөрэрин көрөн үтүктэн үөрэр буолуоҕуттан, илиитинэн бастакы хамсаныылары оҥороруттан саҕалаан үөскүүллэр. Бу быһаччы оҕо ийэ кутугар киирэн мунньуллар өйдөбүллэр киһи өйүн-санаатын төрүтүнэн буолалларын бэлиэтинэн оҕо аан маҥнайгыттан ылынан, үөрэнэн иһэр үөрэҕэ барыта үтүгүннэрэн үөрэтиинэн ситиһиллэллэрэ буолар. Оҕо ийэтэ оҕотун көрөн үөрбэт буоллаҕына, оҕо хантан да ылан үөрэргэ үөрэнэрэ суох буолар. Итиннэ эбии оҕо бэйэтэ атын улахан дьону эбэтэр оҕолору көрөн үтүктэн, үөрэнэн иһиитэ ураты күүстээх. Ордук бэйэтин бараллаата оҕолору көрөн үтүктэн, түргэнник үөрэнэр. Сахалар ол иһин кыра оҕону үөрэтиини иитии диэн ордук чуолкайдаан ааттыыллар. Оҕо бытыылкатын бэйэтэ илиитигэр тутан сөбүн көрөн иҥнэрэн үүтүн иһэр буолуута олус улахан кыайыытыгар тэҥнэнэр. Бу быһыы оҕо хамнанар кыаҕа улаатан ийэ кута үөскээн олохсуйан иһэрин бэлиэтиир. Кини илиитин бэйэтэ салайан, сөптөөх хамсаныылары оҥорор кыахтанан иһэр.
Оҕо өйдөөн-санаан, кыһанан этин-сиинин эрчийэн барыыта аан маҥнай тарбахтарын хамсаныытыттан, тугу эрэ, оонньууру, ийэтин тутан көрөн, тардыалаан маҥнайгы үөрэҕин саҕалыыр. Олус кыһанан, уһун күнү быһа тарбахтарын эрчийэр, тугу барытын тутан көрө сатыыр. Таба тутан ылар буолуута маҥнайгы кыайыыта буолар. Оҕо маҥнайгы үөрэҕин олус элбэхтэ хос-хос хатылаан үгэс оҥостон уурунан иһэр буолан олус дириҥник иҥэллэр.
Оҕо ийэ кута үөрэҕи ылынан сайдан иһэрин бэлиэтинэн таҥаһын инчэппэт буолуутугар үөрэниитэ буолар. Бу үөрэххэ оҕо олус өр кэмҥэ ийэтин көмөтүнэн үөрэнэр. Кыра сылдьан баһылаабыт ити үөрэҕэ үйэтин тухары умнуллубакка туһалыы сылдьар. Ити үөрэх умнуллан хаалбакка сылдьара, ийэ кут өйө-санаата киһини бэйэтин хаһан баҕарар салайа сылдьарын бэлиэтиир.
Оҕо хааман бардар эрэ ону-маны оҥорорун үгэскэ кубулутара олус элбиир. Бу кэмҥэ тугу эмэ тыытаары гыннаҕына аан маҥнай улахан дьону ыйытардыы көрүтэлиир. Тэптэрэн биэрии, хайҕааһын буоллаҕына оҕо кэмэ суох үөрэр уонна бу быһыытын хос-хос салгыаҕар диэри хатылаан оҥорор. Үчүгэй быһыы кини өйүгэр-санаатыгар ити курдук хос-хос хатыланан үгэс буолан олохсуйан хаалан иһэр. Улахан дьон сөбүлээбэккэ куһаҕаннык көрөн эбэтэр буойан тохтотон, оҥорон эрэр куһаҕан быһыытын аралдьытан кэбистэхтэринэ, бу быһыы кыайан элбэхтэ хатыламмакка үгэс буолбакка хаалар. Оҕо ийэ кутугар салгыы өйдөммөккө суох буола сүтэн, умнуллан иһэр. Оччоҕуна оҕо куһаҕан быһыыны оҥоруута кини өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар иҥэн хаалбакка, умнуллар. Үгэс оҥорон өйгө-санааҕа иҥэринии түмүгэр оҕо өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар үчүгэйи оҥоруу өттө элбэхтик иҥэн хаалар.
Ийэтэ үлэһит буолан, туох баар үлэни кыайа хото оҥорон иһэр буоллаҕына уонна оҕотун батыһыннара сылдьан үөрэттэҕинэ оҕото ийэтин үтүктэн барыны-бары сатыырга, оҥорорго үөрэнэн иһэр.
Ийэ кут сайдыыта бытаан. Ийэ кут үтүгүннэрэн үөрэтиигэ ордук сайдар буолан, бөлөх дьон, коллектив өйө-санаата олус күүскэ дьайар. Араас олохсуйбут үгэстэр, үөрүйэхтэр бары ийэ кукка быһа дьайаллар. Манна атыттары көрөн-истэн үтүктүү ордук суолталаах. Үөрэнии маннык сайдан барыыта киһи Айылҕаҕа соҕотоҕун сылдьар буолбакка, бөлөҕүнэн кыттыһан сылдьарга ордук аналлааҕын көрдөрөр. Бу быһаарыы обществоны, дьон бөлөҕүн, соҕотох, аҕыйах киһи сайдыбыттара кыайан инники, сайдыы диэки сыҕарыппаттарын бэлиэтиир. Арай общество, дьон бөлөҕүн өйө-санаата барыта сайыннаҕына эрэ, бу дьон инники, сайдыы диэки хамсааһыннара саҕаланарын көрдөрөр. Өй-санаа маннык быһаарыыта «кумалаантан коммунизмҥа» ойон тиийии хайдах да сатамматын чуолкайдык быһаарар. Омуктарга ордук биллэр «Бытье определяет сознание» диэн өйдөбүл дьон олоҕун сайдыытыгар ордук сөп түбэһэрин бэлиэтиир.
Ийэ кут маннык өйдөбүлэ сахалар ийэ куту аймахтарга барыларыгар биир буолар диэн этиилэригэр сөп түбэһэр. Аймах дьон оҕону үөрэтэллэригэр бэйэлэрин хайдах үөрэппиттэрин курдук үөрэтэллэр. Кинилэр олохторун үөрэхтэрэ барылара олохсуйбут үгэстэргэ уонна үөрүйэхтэргэ кубулуйаннар оҕолоругар бэриллэн иһэллэр. Маннык үгэстэргэ үөрэтии көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн салгыы баран иһэр. Төрөппүттэрин ис өйдөрүн-санааларын оҕолоро кыра сылдьан, үтүктэн уонна саҥаларын истэн баһылыы сылдьарын улахан дьон аанньа ахтан өйдөөбөттөр. Кинилэр санааларыгар кыра оҕолор бэйэлэрэ өйдөөбөт буоллахтарына, өйдөрүгэр-санааларыгар туох да ууруллан хаалбатын курдук өйдөбүл билигин дьоҥҥо олохсуйан сылдьар.
Учуонайдар быһаарыыларынан киһиэхэ подсознание диэн өй-санаа баар. Бу өйү-санааны гипностаах дьон баһылаан туһаналлар. Кинилэр киһи бу өйүгэр-санаатыгар киирэннэр араас уларыйыылары, холобур, арыгыны уонна табааҕы эмтээһини оҥороллор. Психолог Рон Хаббард быһаччы быһаарар өйгө-санааҕа олохсуйбут куһаҕан быһыылар тустарынан өйдөбүллэри, араас хомолтолору уонна хом санаалары ылан бырахтахха киһи өйө-санаата ырааһыран, бэрээдэгэ тупсар диэн быһаарар. Подсознание итинник өйдөбүлэ сахалар ийэ кут өйдөбүллэригэр олус сөп түбэһэр. Сахалар ийэ куту быһааралларыгар киһи төрүт өйө-санаата ийэ кут буоларын бигэргэтэллэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэтин, аҕатын ытыктыыр, үтүө тылларын истэр буола үөрэннэҕинэ, үйэтин тухары итинник өйдөбүл иҥэн, олохсуйан, үгэс буолан хаалар. Оҕолорун кыра эрдэҕинэ «куһаҕан быһыыны» оҥорума диэн үөрэттэхтэринэ, биирдэ эмэ сыыһа туттан аһара хамнаннаҕына, охсуолаатаҕына, тэптэҕинэ эбэтэр тугунан эмэ бырахтаҕына, маннык быһыы сыыһа, куһаҕан быһыы буолар диэн буойан тохтотон иһэр буоллахтарына, киниэхэ бу куһаҕан быһыылары оҥорбот буоларга аналлаах тохтотор, туормастыыр майгылар, үгэстэр үөскээн олохсуйаллар уонна ийэ кутугар мунньуллан ууруллан иһэллэр.
Бу өйдөбүл оҕоҕо олох кыра эрдэҕиттэн улахан киһини, ийэтин, эбэтин, эдьиийдэрин охсуолаабат, тэбиэлээбэт буолууга үөрэммититтэн үөскээн тахсан үгэскэ кубулуйар уонна киһи үйэтин тухары олохсуйан хаалар. Кэлин улаатан истэҕинэ бу өйдөбүл өссө дириҥээн, кэҥээн иһэр уонна араас уһуктаах, биилээх тэриллэринэн сэрэнэн туттарга үөрэниигэ, кыыллары, дьону охсуолаабат уонна кырбаабат буолууга үөрэнэргэ уларыйар.
Сахалар аатырбыт ороспуонньуктара Манчаары араас ыарахан балаһыанньаҕа түбэһэ да сырыттар киһини өлөрөн хааны тохпотоҕо биллэр. Оннооҕор кини улаханнык кыыһыран-абаран туран Чоочо баайы өлөрөөрү сананан баран илиитэ баран кыайан өлөрбөтөх. Оччотооҕу кэмҥэ киһини өлөрүү диэн саамай ыар айыы буолара уонна кыра эрдэҕиттэн аһара туттан кэбиһэргэ үөрэммэтэҕэ кинини тохтотоннор, олоҕун алдьаппыт киһиттэн иэс ситиһэр түгэн үүммүт кэмигэр «Илиитэ барбат» буолбута чахчы. (7,162).
Ийэ кут диэн сахалыы өйдөбүлү өссө дириҥэтэн уонна кэҥэтэн өйдөөтөхпүтүнэ, бу эмиэ өй-санаа мунньустубут көрүҥэ буолар. Бу өйгө-санааҕа оҕо кыра эрдэҕинэ, бэйэтин толкуйдуур өйө, салгын кута сайдыан иннинэ, мунньубут өйдөбүллэрэ уонна үтүктэн үөрэммит үөрэҕэ үгэскэ кубулуйаннар мунньулла сылдьаллар. Оҕо кыра, бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ, ол аата 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри мунньуллубут ийэ кутун өйө-санаата, үөрэммит үгэстэрэ киниэхэ үйэтин тухары дьайа сылдьаллара бэлиэтэнэр.
Кэлин даҕаны киһи үгүстүк хатыланар үөрэхтэрэ үгэстэргэ кубулуйаннар ийэ кукка эмиэ мунньуллар эбиттэр. Бытааннык да буоллар ийэ кут сайдыыта киһи олоҕун устатын тухары баран иһэр. Үчүгэй быһыылар үгэстэргэ кубулуйан ууруллан иһэллэрэ элбээтэҕинэ, киһи ханнык баҕарар кэмҥэ бэйэтин кыана тутта сылдьара быһаарыллар.
Билиҥҥи наука киһи өйүн-санаатын мунньустар кииннэрэ икки аҥы буолалларын билинэр. "Короткая память" диэн киһи быстах кэмҥэ өйдөөн хаалар информациятын, онтон "долговременная память" диэн киһи уһун кэмҥэ өйдөөн хааларын быһаараллар. Ийэ кут өйө-санаата диэн өйдөбүл наука этэринэн "долговременная память" диэҥҥэ сөп түбэһэр.
Сахалар «Кут-сүр үөрэхтэрэ» этэринэн киһи үс куттаах, биир эттээх-сииннээх. Бу куттар буор, ийэ уонна салгын куттар диэн ааттаналларын былыргылар быһаарбыттара уонна иҥэрбиттэрэ, дириҥ өйдөбүллэригэр олус диэн сөп түбэһэр.
Хас биирдии киһи уһун үйэтин тухары этин-сиинин эрчийэн, үөрүйэх оҥорон, өйүн-санаатын сайыннаран, тупсаран, күүһүрдэн, тулуурун улаатыннаран ойуун таһымын ситиһэр кыахтаах. Кырдьаҕаһы ытыктааһын диэн этии өй-санаа бу уларыйыытыгар олоҕурар. Былыргы кэмнэргэ аймахтарга уһун үйэлээх, олоххо уопутурбут киһилэрэ ытыктанара, тыла-өһө сыаналанара.
Сахалар үөрэхтэринэн ойуун хайдах майгылаах буола улаатара кини ийэ кута ханна иитиллэриттэн уонна ханнык кыыл дуу эбэтэр көтөр дуу кыра эрдэҕинэ туох аһы аһатан, көрөн-истэн улаатыннарарыттан быһаччы тутулуктаах. Бу тутулук маннык быһаарыллар: ытык мас илин өттүгэр ыйаммыт уйаҕа иитиллэр ойуун үтүө, үрүҥ санаалаах, онтон бу мас арҕаа өттүгэр ыйаммыт уйаҕа иитиллэр ойуун куһаҕан, сиэмэх майгылаах буола улаатар. Киһи өйө-санаата сайдыыта кырдьан истэххэ ойуун таһымыгар тиийэринэн, бу быһаарыы хас биирдии киһиэхэ барыларыгар сыһыаннаах. Кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр сыыһа, атаах буола иитиллибит оҕо үчүгэй быһыылары оҥорорунааҕар куһаҕан быһыылары элбэҕи оҥоруон уонна майгына куһаҕан буолуон сөп. Сахалар «Атаах оҕо өйө-санаата түктэри» диэн этиилэрэ итини дакаастыыр.
Төрүт уус, үлэһит, элбэх оҕолоох кэргэҥҥэ иитиллибит оҕо үтүө майгылаах, аһыныгас санаалаах, үлэһит, киһилии быһыылах киһи буола улаатар кыахтанар. Арҕааҥҥы эстэн эрэр омук үөрэҕин өрө тутартан биирдии, иккилии эрэ оҕолонон баран аһара атаахтатан кэбиһэртэн оҕолору киһилии майгыга, быһыыга иитэр уустугуран иһэр.
Үгэскэ кубулуйбут өй-санаа олус өр кэмҥэ умнуллубат. Үгэстэртэн ийэ кут өйө-санаата үөскүүр. Оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ тугу саҥаны билэн элбэхтэ хос-хос хатылаабыта барыта үгэскэ кубулуйан өйүгэр-санаатыгар ууруллан, иҥэн хаалан иһэр, ийэ кутун үөскэтэр.
Үгэс үөскээһинин уратылара манныктар:
а/. Саҥаны, урут билбэти билии дьайыыта. Бу дьайыы ураты күүстээҕинэн өйгө-санааҕа иҥэр күүһэ улаханыттан хаһан да умнуллубат гына өйдөнөр кыахтаах. Оҕо аан маҥнай көрбүтэ, истибитэ, соһуйбута кини өйүгэр-санаатыгар ордук күүскэ иҥэр кыахтаах. Оҕо биирдэ билбитин, соһуйа көрбүтүн үгэс оҥостунар. Оҕону кыра эрдэҕинэ иитии, үчүгэйи оҥорууга үөрэтии, бу кэмҥэ ийэ кута үөскээн олохсуйарынан ураты улахан суолталааҕын төрөппүттэр туһаналлар.
б/. Үөрэҕи хос-хос хатылаан үгэскэ кубулутуу. Бу бары билэр уонна үөрэҕи иҥэринэргэ анаан куруук туттар ньымалара, тугу эмэ умнумаары гыннахха хос-хос хатылаан биэрдэххэ кырдьык умнуллубат.
Оҕо өйө-санаата куруук саҥаны билэн, иҥэринэн иһэриттэн сайдыытын тэтимэ түргэн, билиитэ кэҥээн, хаҥаан иһэр.
«Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат» диэн сахалар үөрэхтэрэ этэрин умнан, билигин аанньа ахтыбат буола сылдьабыт эрээри, кэлин сэбиэскэй кэмҥэ атаахтык, аһара маанылаан иитиллибит оҕолор улааппыттарын кэннэ быстах быһыыга түбэһэллэрэ, сыыһа-халты туттуналлара элбээтэ. Атаах киһи хаһан баҕарар аһара бара сылдьар майгылааҕа, бэлэмҥэ үөрэнэн хаалбыта дьону кытта тапсарын уустугурдарын таһынан, араас буолар буолбат саҥаны айыылары оҥороору, ситэ билэ-көрө илигиттэн, уопута тиийбэтиттэн сыыһа-халты туттунуулары оҥороро элбиир. Ыаллар оҕолорун аһара атаахтатан, маанылаан, барыга-бары бэлэмҥэ үөрэтэн, бобууну-хаайыыны биллэрбэккэ, үүнэ-тэһиинэ суох көҥүлүнэн ыытан кэбистэхтэринэ, кырдьар саастарыгар оҕолорун куһаҕан, аанньа ахтыбат майгыныттан, аһара бэйэмсэҕиттэн улаханнык санааргыахтарын, кэлэйиэхтэрин, хомойуохтарын сөп.
Кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэр кэмигэр атаахтык иитиллибит, көрүллүбүт оҕо улаатан баран итирэн өйө, салгын кута көттөҕүнэ ийэ кутун салайар кэмигэр киирэн, кыра оҕотун кэмнээҕитин курдук атаахтыыр санааланара элбэх. Ону баара улахан киһини, өссө итирбитин кэннэ ким да атаахтаппатыттан, киһиргэппэтиттэн элбэх иирсээннэр саҕаланаллар. Ол иһин атаахтык иитиллибит киһи итирдэҕинэ дьону кытта тапсыбата, иирсэрэ, кыыһырара, сыыһа-халты туттара элбээн хаалар.
Былыргы сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ оҕо кыра эрдэҕинэ ханнык эйгэҕэ, ыалга, кэргэҥҥэ иитиллибитэ, ханнык үгэстэри иҥэриммитэ өйө-санаата төрүттэнэригэр уонна сайдыытыгар ордук улахан суолтаны ыларын итинник чуолкайдык быһаарар.
Айылҕаҕа, Аан дойдуга туох барыта икки өрүттээҕин курдук өй-санаа бэйэтэ эмиэ икки өрүккэ арахсар. Өй-санаа икки өрүттэрэ сахалыы ийэ кут уонна салгын кут диэн ааттаналлар. Ийэ кут диэн оҕо кыра эрдэҕинэ ийэтин быһаччы үтүктэн иитиллибит, үөрэммит үгэстэрэ ааттанар буоллаҕына, салгын кут диэн улаатан иһэн бэйэтэ билэн-көрөн иҥэринэр үөрэҕэ буолар.
Оҕо кыра, бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ, ол аата 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри улахан дьону, ийэтин үтүктэн үөрэммит үөрэҕэ ийэ кутун үөскэтэр. Оҕо өйө-санаата бу кэмҥэ олус күүскэ сайдар, элбэх билиини иҥэринэр, дьиэ-уот иһинээҕи өйү-санааны, тылы-өһү, киһи киһиэхэ сыһыанын барыларын билэр-көрөр. Тугу билбитэ-көрбүтэ барыта аан маҥнайгы билии буоларынан, тугу оҥорбутун оҕо өйө-санаата олус кытаанахтык иҥэринэр. Оҕо саныыр санаата, салгын кута сайда илигинэн тугу оҥорбутун хос-хос хатылаан үгэс оҥостон өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар уурунан иһэр. Бу үөрэҕэ бэйэтэ тутан-хабан оҥорор быһыыларыттан үөскүүр буоланнар өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар ордук дириҥник иҥэллэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥороругар үөрэтэр буолуу суолтата өссө улаатар.
Куһаҕан быһыыны оҥоруу эмиэ саҥаны айыы, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу буоларынан оҕо өйүгэр-санаатыгар ордук түргэнник иҥэр уратылаах. Оҕо урут оҥорбот быһыытын, саҥаны оҥоруута өйүгэр-санаатыгар ордук дириҥник хатанар, букатын да умнуллубат буолуон сөп. Мэйиигэ урут суоҕу, саҥаны билииттэн нейроннар саҥа холбоһуктара үөскүүр диэн медицинэ науката этэр. Биирдэ уоран туһаммыт, тутуллубатах киһи өссө уорар кыахтанара ити холобурунан дакаастанар.