cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Амма-Наахара нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Историяттан
Даадар кулуба бэйэтин кэмигэр баайдартан баайдара эбит, сүөһүтүн ахсаана 1000 наар бииринэн эрэ куоһурбат, дьон кэпсээнинэн бастакы ынахтара икки көстөөх сайылык алааһыгар киирэллэригэр бүтэһик ынахтара хотонтон саҥа тахсар эбит.
Даадар кулуба туһунан элбэх үһүйээн хаалбыт, ол курдук күһүөрү, эрэ суох дьахталлары кус сыгынньахтаан баран кыра алааска ынахтары мэччитэр курдук ыытан кэбиһэр уонна бэйэтэ атыыр оҕус буолан маҕырыы-маҕырыы алааска киирэн сырсар эбит үһү.
Хас барбыт-кэлбит киһи кини дьиэтигэр хайаан да таарыйан ааһыахтаах эбит уонна тойоҥҥо айах тутан тыл этиэхтээх эбит.
Дьиэтин таарыйбакка эрэ ааспыт дьону эдэр уолаттар атынан ситэн тиийэн кымньыынан таһыйан баран төннөрү хайыһыннараллар эбит.
Оннук хас даҕаны улахан сололоох тойоттору төннөрөн турардаах үһү.
Наахараҕа Ньукуолуҥҥа анаан таҥара дьиэтин туттарбыт (соторутааҕыта уокка былдьаммыта), ону Дьокуускайтан аркыырай бэйэтэ кэлэн аспыт.
Кини кэлэригэр Чыамайкыга дылы хара тыаны солоон саҥа суол оҥотторбут, ол суола билигин да чөл турар.
Даадар кулуба олорбут балаҕанын уһуна 22 м, кэтитэ 3 м., үрдүгэ 3 м., остуолбаларын иккилиитэ туруорбуттар эбит уонна ирбэт тоҥ мууска дылы дириҥҥэ хаһыллыбыт эбит.
7 эркиннээх, хас эркинин аайы түннүктээх эбит, балаҕан тула 1,5 м тиийэ кэтиттээх нааралар бааллар эбит.
Өнньүөс өйдөбүлэ
географияҕа: кырдаллар икки ардыларынааҕы дириҥэ суох инчэҕэй уһун куоһаах, хотоол, уу былыргы сүнньэ.
Лепрекон
Лепрекон (leipreachán эбэтэр luchorpán) — Ирландия остуоруйаларыгар кыра уҥуохтаах, үрдүк сэлээппэлээх оҕонньор. Дьонтон ойуччу ойуурга олорор, атах таҥаһа оҥоруутунан дьарыктанар дьон дииллэр. Хас биирдии лепрекон көһөҥө көмүстээх үһү. Ол иһин тутан ылан куттаатахха ол көмүһүн биэриэн сөп үһү. Куттуур киһи лепреконтан хараҕын араарыа суохтаах.
Лаайка
мини|Лайка боруода ыта Лаайка — булка уонна көлөҕө туттуллар ыт боруодата. Хотугу сиргэ үөскэтиллибиттэр. Түүтэ уһун, сылаас. Өҥө араас буолар.
Микроскоп (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Микроскоп Микроскоп (латыынныы Microscopium, Mic) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Чубукуттан соҕуруу сытар. Халлааҥҥа 210 квадрат кыраадыс иэннээх, 37 харах көрөр сулустардаах. Арассыыйа соҕуруу өттүгэр от ыйыгар уонна атырдьах ыйгар үчүгэйдик көстөр.
1662
1662 сыл.
Микроскоп (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Бөлөҕү 1754 сыллаахха Никола Луи де Лакайль киллэрбитэ. Аатын Антони ван Левенгук учуонайга анаабыт.
Тулаайах оҕо
Тулаайах оҕо диэн хайа эрэ төрөппүтэ суох оҕо ааттанар.
Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар кыра эрдэҕинэ ханнык кэргэҥҥэ, усулуобуйаҕа иитиллэн улааппыта улахан оруолу ыларын саха дьоно арааран бэлиэтииллэр. Элбэх оҕолоох, толору, эйэлээх, үлэһит кэргэҥҥэ улааппыт оҕолор өйдөрө-санаалара туруктаах, бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөр, өйөһөр, үлэһит буола улааталлар.
Былыргы кэмҥэ саха дьоно тулаайах оҕо иитиитигэр улахан болҕомтолоохтук сыһыаннаһаллара биллэр. Кинилэр тулаайах оҕо, толору кэргэҥҥэ улааппыт оҕоттон ураты өйдөөх-санаалаах буола улаатарын былыр-былыргыттан бэлиэтиир эбиттэр. Сахаларга тулаайах оҕону иитэргэ уонна үөрэтэргэ сыһыаннаах холбуу этиилэр элбэхтэр. Маннык этиилэри мунньан холбоотоххо, тулаайах оҕону хайдах үөрэтиэххэ сөбүн туһунан толору билиэххэ сөп. Тулаайах оҕо иитиитигэр уонна өйүгэр-санаатыгар тахсар уратылары ити этиилэр эмиэ бэлиэтииллэр.
Тулаайах оҕону үксүгэр соҕотох дьахтар иитэриттэн, бу оҕо иитиитэ кэлтэйдии, аҥар өттүттэн, дьахтар өйүнэн-санаатынан баран хааларын сахалар бэлиэтээн: «Аҥардас дьахтар оҕото» диэн арааран ааттыыллар. Кинилэр өйдөбүллэринэн тулаайах оҕо хайаан даҕаны эбиискэ үөрэтиигэ наадыйар. Тулаайах оҕо толору кэргэн олоҕун ситэ билбэккэ хааларын чугас аймахтара, эр дьоно билсиһиннэрэн, үөрэтэн биэриэхтэрин сөбүн куруук бэлиэтээн этэллэр.
Донской Феодосий Семенович
Олоҕун олуктара
1919 сыллаахха балаҕан ыйын 20 күнүгэр Ньурба оройуонугар Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэр Булгунньахтаах диэн сиргэ дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Үс саастааҕар төгүрүк тулаайах хаалбыт. Интернатка олорон сэттэ кылааһы үөрэнэн бүтэрбит.
Дьокуускайдаҕы сельхозрабфакка, доруобуйата мөлтөөн, икки эрэ сыл үөрэммит. Өлүөхүмэ уонна Нагорнинскай орто оскуолаларыгар пионервожатайынан үлэлээбит. Ол кэннэ Москваҕа чэпчэки промышленность рабфагар үөрэнэ барбыта. 1939 сыллаахха, үһүс кууруска үөрэнэ сылдьан, Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт.
Тулаайах оҕо
Туора дьон тулаайах оҕоҕо сыһыаннарын биллэрэллэригэр «Тулаайах оҕону атаҕастаама» диэн этии баар. Бу этии эмиэ тулаайах оҕо бэйэтэ аҕата суох буолан, төрүөҕүттэн атаҕастаммыт курдук сананарыттан үөскээн тахсар өйдөбүл. Бэйэтэ даҕаны атаҕастаммыт, туора көрүллүбүт киһини эбиискэ атаҕастыыр ордук куһаҕан буолуохтааҕын өйдөтөр этии. Тулаайах оҕо майгыныгар кини иитииллиитин уратыта эмиэ дьайар. Аҥардас ийэ оҕотун күнүн курдук көрөн куруук кини баҕатын эрэ толорон, маанылаан, атаахтатан улаатыннарар. Маннык үөрэнэн улааппыт киһи атын киһиттэн туора көрүлүннэҕинэ, ураты хоргус, хомойумтуо буолар.
Донской Феодосий Семенович
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмэ
Феодосий Донской сэрии саҕаланыытын туһунан ахтыыларыттан: ''Өрөбүл күн этэ. Летчиктар үгүстэрэ, дьиэ кэргэннээх буолан, куоракка хоноллоро. Биһиги, рядовой саллааттар, субуота киэһэ үҥкүү кэнниттэн, хойут утуйбуппут. Уум быыһыгар этиҥ этэрин курдук тыас иһиллибитэ. Киэһэ халлааммыт былыта суоҕа. Онтон тыас күүһүрэн, эстии буолла, «Подъем! Нас бомбят!» диэн хаһыылар иһилиннилэр … Палаткаларбытыттан хайдах сытарбытынан ойон тахсыбыппыт: үрдүбүтүнэн фашист самолеттара, көтө сылдьан, буомбалыыллар, самолеттар, ыскылааттар, казармалар, палаткалар умайа тураллар … '' Сэрии бастакы күннэригэр 300-кэ бойобуой самолеттарын сүтэрбит дивизиятын тобоҕун кытта, Феодосий Донской сулууспалыыр сибээс ротата, ыараханнык кыргыһан, илин диэки тэйбит.
Тулаайах оҕо
Тулаайах оҕо кыра эрдэҕинэ иитиллиитигэр итинник итэҕэстэр бааллара, кини өйүн-санаатын уларыталлар. Оҕо улааттаҕына урукку туора, туспа санана сылдьыбыта олохсуйан хаалан, улахан дьону кытта сыһыаныгар таба суолу тутуһара ыарахан. Кини ордук хомойбутун уонна атаҕастаммытын хаһан даҕаны умна, бырастыы гына охсубат, иһигэр мунньан хаһаана сылдьар идэтин кыайан бырахпат. Тулаайах оҕо иитиитигэр туспа, тастыҥ көмө хайаан да баар буолуохтааҕын саха дьоно бэлиэтииллэр.
Раджпууттар
thumb|200px|[[Махарана Пратап — раджпууттар XVI үйэтээҕи тойонноро.]] Раджпууттар (राज्पुत) — Пакистааҥҥа уонна Хотугу Индияҕа кшатрийдар варналарыгар киирэр этно-сословнай бөлөх. Ахсааннара — 17 мөл киһи. Индия уонна Пакистаан кыраныыссаларыгар уонна Пенджаб, Раджастан, Махараштра штааттарга олороллор. Итэҕллэрэ индуизм, ислаам, сикхизм.
Донской Феодосий Семенович
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмэ
От уонна атырдьах ыйдарыгар Феодосий Донской биир сулуспалаахтарын кытта аатырбыт Курск тоҕойугар дивизия авиационнай полкаларын сибээһинэн хааччыйбыт.
Ол кэннэ Воронежскай уонна Бастакы Украинскай фроннар авиадивизияларын кэккэтигэр киирэн Воронеж уонна Курск уобаластарын өстөөхтөртөн босхолооһуҥҥа, Днепр өрүһү туорааһыҥҥа, Киевы, Украинаны уонна Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт.
Тулаайах оҕо
Эр киһи уонна кини уола буоланнар хас күн аайы атын дьону эбэтэр бэйэ-бэйэлэрин кытта сыһыаннаһыылара кэҥээн, үөрэхтэрэ эбиллэн иһэллэр. Аҕалаах уол атын дьону кытта сыһыаннара бэйэтэ улаатан истэҕинэ, сыыйа улаатан - кэҥээн иһэллэр. Атын дьону кытта, аҕата хайдах кинилэргэ сыһыаннаһар даҕаны, оннук сыһыаннаһарга көрө сылдьан эрэ үөрэнэн иһэр. Тулаайах уол улаатыар диэри наар ийэтин кытта сылдьар буоллаҕына, атын дьоҥҥо сыһыана эмиэ кыра оҕо ийэтигэр сыһыаныттан уларыйбакка хаалар. Тулаайах оҕо улааттаҕына улахан дьону кытта тапсан биир санааны булара улаханнык уустугурар. Кини кыра аайы, кыра оҕо курдук өһүргэнэн, толлойон иһэр майгынын хаһан даҕаны бырахпат, ураты хомойумтуо майгына олохсуйан хаалбыта олус эрэйдиир.
Донской Феодосий Семенович
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмэ
Ф. Донской фашист арҕаһыгар, Берлиҥҥэ, кимэн киирээһин кыргыһыыларыгар кыттыбыт.
Тулаайах оҕо
Оҕо улаатан истэҕинэ ордук улахан оруолу тулуурдаах буолууга үөрэниитэ ылыахтаах. Киһи төһөнөн тулуурдаах даҕаны оччонон олоххо көрсөр ыарахаттарын туоруурга дьоҕура улаатар. Манна киһи тылын уйар, тулуйар буолуу диэн үөрэх эмиэ учуоттаныахтаах. Оннук үөрэх улахан дьону кытта сыһыаҥҥа быһаарар оруолу ылар. Мөҕүллүүнү, үөрэтэн этиини, тыл араас дэгэттэрин таба өйдөөн, сөптөөхтүк сыаналыырга үөрэниигэ тулаайах оҕо улаханнык ночоотурар. Сорох дьон үгэ-хоһоон тылынан кэпсэтэллэрин оҕо киһи табан өйдөөбөккө уратытын саныы сылдьара элбэх буолар.
Донской Феодосий Семенович
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмэ
Сэриигэ кыттыытын Чехословакия киинэ Прага куораты босхолооһунунан түмүктээбит. Феодосий Донской Аҕа дойду Улуу сэриитигэр, саҕаланыаҕыттан бүтүөр дылы, 1418 күн-түүн сэриилэһэн, Кыайыыны уһансыбыт.
Берлин. Рейхстаг
1945 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр Феодосий Донской бииргэ сэриилэспит табаарыһын, Чувашияттан сылдьар Коннов Ф. Ф., кытта урусхалламмыт рейхстаг эркинигэр бэлиэ-сурук хаалларбыттарын, ТАСС уонна «Кыһыл Сулус» хаһыат фотокорреспондена Анатолий Морозов түһэрбит хаартыската 1946 сыл күһүнүгэр «Огонек» сурунаалга бэчээттэммитэ. Бу историяҕа киирбит хаартыска уоттаах сэрии кэмигэр Аҕа дойдуларын көмүскэлигэр бырааттыы норуоттар түмсүүлэрин, доҕордоһууларын туоһута буолбут. ''Были и мы – из Якутии Донской Ф. С., из Чувашии Коннов Ф. Ф.''
Тулаайах оҕо
Киһи киһиэхэ сыһыаныгар ураты тулуурдаах буолууну эйэ-нэмнээхтик олорор ийэ уонна аҕа бэйэлэрин холобурдарынан хас күн аайы оҕолоругар иҥэрэн иһэллэр. Туох эмэ табыллыбатаҕар ордук хомойон иһэр киһиэхэ кыра да өйөбүл тыллара санаатын көтөҕөллөр. Бэйэ холобурунан көрдөрөн үөрэтии суоҕунан, тулаайах оҕо эр киһи уонна дьахтар бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөр сыһыаннаһыыларыгар үөрэммэккэ хаалар. Ити үөрэнии итэҕэһэ кини дьиэ кэргэн иһигэр тахсар өйдөспөт буолуу түбэлтэлэригэр таба суолу тутуһарын олус уустугурдар. Тулаайах итинник быһыыларга урут түбэспэтэх буолан хойутаан, бэйэтин холобурдарыттан эрэ үөрэнэригэр тиийэр. Ити иһин тулаайах оҕото эмиэ тулаайах буолар диэн быһааран этии оруннаах буолан тахсарыгар тиийэр.
Донской Феодосий Семенович
Сэрии кэннэ
1946 сыллаахха, Аармыйаттан кэлээт, «Социалистическая Якутия» хаһыакка собкорр буолбута. Сэрии кэмигэр ыһыллыбыт норуот хаһаайыстыбатын өрө көтөҕөр, сайыннарар туһунан элбэх ыстатыйалары, очеркалары суруйбута. Икки сыл Иркутскайдааҕы партийнай оскуолалаҕа үөрэммитэ, ол кэннэ «Эдэр коммунист» хаһыат редакторынан анаммыта. Биир сылынан, кини этиитинэн,  ун туруоруутунан «Молодой коммунист» диэн нууччалыы тыллаах хаһыат тахсар буолбут.
Тулаайах оҕо
Сахалар ситэри быһаарыммат киһини «Тулаайах оҕо курдук буолан түһэҥҥин»,- диэн ааттыыллар. Бу этии тулаайах оҕо кыра эрдэҕиттэн ону-маны оҥорорго ситэ үөрэммэтэҕин, ол иһин хайдах оҥорору билбэт буолан, барыга-бары муҥкугун, сатаабатын бэлиэтиир. Тулаайах оҕо кыра эрдэҕинэ кыайбат уонна сатаабат буолан оҥоруон да сөбүн оҥорбот буола үөрэнэн хааларын уонна бары дьыалаларга быһаарыныы ылынара уустук буолан тахсарын бу этии быһаарар.
Донской Феодосий Семенович
Сэрии кэннэ
Ф. С. Донской өрөспүүбүлүкэ радиокомитетын главнай редакторынан үлэлээбит. Ол кэннэ, сотору кэминэн, саҥа тэриллибит телевидение уонна радиовещание Комитетын бэрэссэдээтэлинэн бигэргэтиллибит. Саха Сирин телебиэриитэ сайдыытыгар элбэх сыратын биэрэн, тургутуулаахтык үлэлээбит.
Тулаайах оҕо
Статистика дааннайдара бигэргэтэллэринэн эдэрдэр ортолоруттан бэрээдэги кэһээччилэр үгүстэрэ толорута суох кэргэҥҥэ иитиллибиттэр. Kыра эрдэхтэринэ иитии-үөрэтии туруга суох буолуута кинилэри быстах дьыалаларга убаныыларыгар эбэтэр сыыһа-халты туттууларыгар тириэрдэр.
Донской Феодосий Семенович
Сэрии кэннэ
60-с сыллар ортолоругар Ф. С. Донской «Социалистическая Якутия» уонна «Кыым» хаһыаттар холбоһук редакцияларыгар пропаганда салаатын сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээбит.
Тулаайах оҕо
Олохторугар араас ыарахан балаһыанньаҕа түбэһэн оҕолорун хаалларбыт төрөппүттэр, бэйэлэрэ ханна эрэ сылдьар буоллахтарына, оҕолорун «тыыннаах тулаайаҕа» диэн, онтон «төгүрүк тулаайах» диэн хайа да төрөппүтэ суох оҕону ааттанар. Былыр сахалар аҕа уустарынан тутуллан олорбут кэмнэригэр төгүрүк тулаайаҕы да аймахтара бары көмөлөөн, көрөн-истэн улаатыннаран, киһи-хара оҥорон улаатыннараллара биллэр.
Донской Феодосий Семенович
Сэрии кэннэ
1967 сыл бүтүүтэ олоҕор тосту уларыйыылары киллэрбит. Ф. С. Донской ССРС билимин Академиятын Дьокуускайдааҕы филиалыгар үлэҕэ ыҥырыллыбыт. 20-чэ сыл кырдьыктаахтык суруналыыстаабыт эйгэтиттэн, сөбүлээбит үлэтиттэн, билим үлэтин кэрэхсээн, филиал экономика салаатыгар младшай научнай үлэһитинэн, ону тэҥэ салаа учуонай секретарынан, филиал учуонай Сүбэтин секретарынан ананан үлэлээбит.
Тулаайах оҕо
Тулаайах оҕо буолуу киһини бэйэтин олус ыарахан суолга умсары анньарын былыргы сахалар билэннэр, тулаайах оҕо аҕыйах ахсааннаах буоларыгар баҕараллара, оҕолор бары толору кэргэҥҥэ иитиллэн улааталларын ситиһэ сатыыллара. Билигин олох көнөн, оҕо иитиитин аҥардас дьахталлар кыайа-хото тутар буолбуттарын да иһин, тулаайах оҕо өйүн-санаатын уратылара син-биир уларыйбаттар, олох сайдан иһиитэ төттөрү өттүгэр дьайыыта тулаайах оҕо өйүгэр-санаатыгар ордук күүскэ сабыдыаллыыр. Бу кэмҥэ өбүгэлэрбит үтүө үгэстэрин сүтэрбэккэ тулаайах оҕо иитиитигэр бары аймахтара, туһулаан эр дьон утумнаахтык көмөлөһөллөрө эрэйиллэр. (1,36).
Донской Феодосий Семенович
Сэрии кэннэ
Ф. Донской олоҕун 40-ча сылын Хотугу Саха Сирин, Сэбиэскэй Сойуус Уһук Хоту аҕыйах ахсааннаах хоту омуктарын олохторун-дьаһахтарын, үгэстэрин, историяларын чинчийиигэ анаабыт. Хоту сирдэринэн, Кольскай хомоттон саҕалаан Чукоткаҕа уонна Камчаткаҕа дылы, чинчийээччи быһыытынан, элбэхтик сылдьыбыт. 130-н тахса ыстатыйалары, дакылааттары, монографиялары суруйбут.
Тулаайах оҕо
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Донской Феодосий Семенович
Сэрии кэннэ
1978 сыллаахха «Социально-экономические проблемы переустройства условий труда и быта оленеводов и охотников Крайнего Севера» тиэмэҕэ экономика билимнэрин кандидатыгар диссертациятын ситиһилээхтик көмүскээбит. 1981 сыллаахха саҥа тэриллибит ССРС билимин Академиятын социологияҕа чинчийиитин Институтутугар ыҥырыллан үлэлээбит.
1983 сыллаахха ССРС билимин Академиятын Дьокуускайдааҕы филиал Хоту сир айылҕатын ресурсаларын баһылааһын экономикатын Институтугар ведущай научнай үлэһитинэн анаммыта. Бу Институтка үлэлии сылдьан, Россияҕа соҕотох Институту — аҕыйах ахсааннаах хоту омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институту — тэрийсибит, Институтка ведущай научнай үлэһитинэн өр сыл үлэлээбит.
2013 сыл ахсынньы 29 күнүгэр өлбүт.
Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
Ф. С. Донской, ситэтэ суох ааҕыынан, 800-кэ ахсааннаах (ол иһигэр саха омук бастакы тутулун олохтоһооччулар М. К. Аммосов уонна П. А. Ойуунускай, ини-бии С. Н. Донской-I уонна С. Н. Донской-II) былыргы Дон казактарын удьуора.
Аҕыс оҕолоох: икки уол уонна алта кыыс.
Донской Дмитрий Емельянович
Донской Дмитрий Емельянович (1925—1989) — философия билимнэрин доктора. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Бельков арыыта
400px|thumb|right|Бельков арыыта куйаартан көстүүтэ Бельков арыыта. Лаптевтар байҕалларыгар Анжу арыылартан биирдэстэрэ.
Донской Дмитрий Емельянович
1925 сыллаахха төрөөбүт.
Бельков арыыта
Иэнэ 500 кв.км кэриҥэ. Уһуна 58 км., кэтитэ 18 км. Үрдүгэ муора таһымыттан 127 м. тиийэр. Кытыллара очуостардаах.
Донской Дмитрий Емельянович
Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар сэриилэһэ сылдьар аймаҕын быһыытынан ахтыллар. Онно суруллубутунан зенитнай артиллерия связиһынан сулууспалаабыт эбит. Сталинградтааҕы кыргыһыы кыттыылааҕа. Бааһыран түөрт аҥаар ый госпитальга сытан баран сэриигэ төннүбүт.
Бельков арыыта
Көтөр харамай сайылыыр уонна төрүүр сирэ. 1808 сыллаахха саха түүлээҕинэн эргинэр промышленнига Бельков Н.С. арыйбыта уонна кини аатынан ааттаммыта.
Донской Дмитрий Емельянович
Кыайыы 40 сылыгар Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьанынан наҕараадаламмыт (23.12.1985).
Сэйимчээн
Сэйимчээн (Сеймчан) — бөһүөлэк, Магадан уобалаһын Среднекан оройуонун киинэ.
Сэйимчээн үрэх Халымаҕа түһэр сиригэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2,8 тыһ. киһи.
Фундаментализм
Фундаментализм (лат. Fundamentum - олоҕуруу) диэн муҥутуур консерватив итэҕэл санааны тутуhуу. Сүрүн илгэлэринэн буолар ытык суруйуулар дьаhалларын булгуччу тутуhуу, уонна олору сэмэлээhини эбэтэр либераллык тойоннооhуну утарыы.
Амма (улуус киинэ)
400px|thumb|right|Амма нэһилиэгэ Амма улууһун каартатыгар 200px|thumb|right|Амма спутниктан көстүүтэ Амма — Амма улууһун киинэ. Киһитин ахсаана 6533. (2010).
Фундаментализм
Фундаменталистар итэҕэл аан бастакы, төрүкү сиэрдэригэр төннөрүн ситиhэллэр уонна кэлин буолбут уларыйыылары иэрэс быhыытынан көрөллөр.
Амма (улуус киинэ)
Профессор Г. П. Башарин архыып докумуоннарын хасыһан Амма — Солобуоданы 1652 с. икки нуучча бурдук ыһааччыта уонна биир саха киһитэ төрүттээбиттэр диэн быһаарбыт. 1680 с. таҥара дьиэтин туппуттар, кэлин хаста даҕаны умайа сылдьыбыт, ону саҥаттан тутан испиттэр. XX үйэ саҕаланыар диэри олохтоохтор сүрүннээн сахатыйбыт нууччалар, көскө кэлбит татаар, башкир, поляк омуктар уонна бурдук олордуутунан дьарыктанар сахалар. XIX үйэ бүтүүтүгэр элбэх сыылынай олорон ааспыттар — Папин, Васильев, Аптекман, Бик, ол быыһыгар биллэр нуучча суруйааччыта Короленко Владимир Галактионович.
Амма устун Уус-Майалыыр суол ааһар, былыр Айааҥҥа дылы тиийэр, элбэх сырыылаах тракт эбит. Гражданскай сэрии кэмигэр Аммаҕа уонна тула элбэх кыргыһыы буолан ааспыт. Билигин Өрөспүүбүлүкэтээҕи таһымнаах Дьокуускайы кытта ситимниир «Амма» диэн ааттаах суол.
Улуус киининэн 1931 с. буолбут.
Аммаҕа Солобуода диэн өрүскэ тохтобул уонна аэроплощадка бааллар.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-09
Балаҕан ыйын 1—30 күннэрэ thumb|Фернан Магеллаан
Насос (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Насос Насос (Antlia) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 238,9 квадрат кыраадыс иэннээх, 42 сулус көстөр. Арассыыйа соҕуруу өттүгэр олунньуга ордук көстөр.
Устуоруйата
Борнсуус астронома Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха киллэрбит уонна Уу насоһа диэн ааттаабыт, аатын Роберт Бойль физикка анаабыт. Латыынныы аат 1763 сыллаахха бэриллибитэ.
1664
1664 сыл.
Буулдьа
Минье буулдьатын айыахтарыгар диэри бары буулдьалар төгүрүк этилэр. Сааны иитэргэ хайаан да быыһы тутталар, онтуката суох төгүрүк буулдьа ыраах көппөт.
Сэрии саа буулдьата
thumb|Аныгы [[ботуруон оҥоһуута: 1. Буулдьа (снаряд); 2. Гильза; 3. Буорах (баллистит эбэтэр кордит); 4. Ботуруон закраината; 5. Буораҕы уматар капсюль.]] Сэрии саатын ботуруоннарыгар хас да суол буулдьалар туттуллалар. Сүрүн буулдьанан көннөрү буульда буолар, өссө куйаҕы курдаттыыр (бронебойнай), уматар уонна трассирующай (хараҥаҕа араас өҥнөөх суолу хаалларар) буулдьалар бааллар. Экспансивнай (киһи этигэр аһыллар) уонна эстэр буулдьалар, 1899 сыллаахха Гаага конвенциятынан бобуллан тураллар. Ол гынан баран, Гаага конвенциятын да кэнниттэн ити буулдьалар син биир туттулла сылдьыбыттара.
Буулдьа оҥоһуута уустуга суох – сибиниэс сердечник ыстаал эбэтэр латунь хаанан бүрүллүбүт. Куйаҕы хотор буулдьалар хатарыылаах ыстаалтан оҥоһуллубут сердечниктаах буолаллар. Трассирующай буулдьаларга кэниллэригэр аналлаах умайар булкаас баар, ол булкаас саа уоһугар буорах уотуттан умайар, уонна көтөрүгэр сырдык, чуолкай суол хаалларар.
Гладкоствольнай саалар буулдьалара
Сүрүнэн тимир хаата суох, сибинсиэс буулдьалар тутталлар. Саамай араас формалах буолуохтарын син, төгүрүк, цилиндр курдук, пластмас кутуруктаах, уо.д.а. Сүүс миэтир иһинэн эрэ көдьүүстээх ытыахха син.
Снайпер буулдьалара
Снайпер бинтиэпкэлэригэр анаан оҥоһуллубут, оһуобо туочнайдык оҥоһуллар буулдьалар.
История
Былыргы, уоһуттан иитиллэр саалар буулдьалара сибиниэстэн, кутуллан оҥоһололлор эбит. Төгүрүк формалаах, диаметрынан саа калибрытааҕар кыра (уоһунан дөбөннүк киирдин диэн), иитэллэригэр чумпуурунан анньыллар. Холобура, XVII-с үйэ европа дойдуларын мушкеттарын калибра 16-18 мм (Россияҕа 17,72 мм), буулдьа ыйааһына 25,6 грамм, буульдьа уонна уоһун икки ардытын быыһа 1,27-1,78 мм.
Бастакы киэҥник туттуллар нарезнойуостаах саалар буулдьалара Минье буулдьата буолбут. Ити буулдьаны XIX-с үйэ ортотугар Клод Минье айбыт. Ол буулдьа кэниттигэр конус курдук углубление баар эбит, онно ытыы кэмигэр коническай ыстаал чааккы киирэн буулдьаны кэҥитэр эбит. Ол онтон буулдьа кэҥээн, уос нарезтарыгар анньыллан, эргийэн барар.
Аныгы буулдьалар сибиниэстэн штамповканан эбэтэр уулларан кутуунан оҥоһуллаллар. Тастара араас тимирдэринэн бүрүллэр (мельхиор, ыстаал, алтан, уо.д.а.)
Буулдьа
Стрелковай сэбилэниини харыстыыр кылаас — бронежилет, касок, штурмовай щиттар уо. д. А), байыаннай уонна анал массыыналар (бронеавтомобиль, инкассатор уонна бырабыыталыстыба массыыналарын, О. д. А), көмүскүүр араас средстволар (банк кабинеттарын, операционнай кассалары, куйахтаах түннүктэри (банк кабинеттарын, операционнай кассалары, о. д. А), ону таһынан буулдьа өстүөкүлэлэрин (бронесекол), о. д. А.стрелковай сэп- сэбиргэл уоттан тирэхтээх.
1663
Туох буолбута
Атырдьах ыйын 22 — Алексей Михайлович ыраахтааҕы сымыйа манньыат кутааччылары ойохторун-оҕолорун кытта Сибииргэ төннүбэттии олохсута ыытар туһунан ыйаах таһаарбыт.
Христианство
Христианство эбэтэр Христианизм диэн биир таҥаралаах итэҕэл, Саҥа Кэриэскэ бэриллибит Исус олоҕун уонна үөрэтиилэрин тутуhар.
Сүгүрүйээччилэрин, христианнар, итэҕэйиилэринэн Иисус Таҥара уола уонна Мессия (Христос). Ол туhунан Дьэбэриэй Библията билгэлээбитэ. Христианнар көрүүлэринэн, Исус Христос үөрэтээччи, үтүө сигили олох холобура, Таҥара сирэйдээhинэ уонна киhи аймах өрүһүйээччитэ уонна кини туhугар өлбүт уонна кинини айыыттан быыhаары тиллибит. Христианнар итэҕэйиилэринэн, Исус халлааҥҥа өрө тахсыбыт уонна үгүс үөрэтиилэр этэллэринэн Исус тыыннаахтары уонна өлбүттэри сууттуу, батыhааччыларыгар мэлдьи бүппэт олоҕу бэлэхтии төннүөхтээх.
Кындал (Чурапчы улууһа)
Кындал — Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Христианство
21 ү. саҥатыгар аан дойдуга 1.5 — 2.1 млрд кэриҥэ христиан баар.
Христианство салаалара
Никея куоракка 325 с. буолбут Бастакы Аан дойдутааҕы Собуор итэҕэл сүрүн догмааттарын бигэргэппитэ. 1054 с. христианствоҕа сүрүн хайдыһыы тахсыбыта: Илин сыаркап (православие, киинэ Константинополь) уонна Арҕаа сыаркап (католицизм, киинэ Риим). XIV-XV үйэлэргэ Европаҕа тэнийбит гуманизм уонна барҕарыы идиэйэлэрин сабыдыалынан XVI үйэҕэ католицизмтан протестантизм арахсыбыта. Протестантизм Германияҕа үөскээбитэ, кэлин хас да туһунан салааҕа кубулуйбута, сүрүннэрэ англиканство (католицизмҥа атыттардааҕар чугас), лютеранство уонна кальвинизм. Протестааннартан эбии хайдыылар сиэктэ хабааннаахтар, билигин 250-тан тахсалар
Былыргы христианство көрүҥнэрэ
Эрдэтээҥи христианство олус элбэх көрүҥнээҕэ христианнарбыт дэнэр дьон Таҥараларын үөрэҕэр көстөр. Иккис-үһүс үйэлэргэ биир Таҥараны итэҕэйээччилэр дьиҥэр кырдьык бааллара. Ол эрээри икки Таҥара баар диир дьон эмиэ бааллара. Сорохтор кинилэр отуттар дииллэрэ. Атыттар кинилэр ахсааннара 365 диэн этэллэрэ.
Иккис-үһүс үйэлэргэ Таҥара эйгэни айбыта диир христианнар бааллара. Сорохтор алыҥҥы ньүдьү-балай айыы бу эйгэни айбыта дииллэрэ (Тоҕо онтон атын бу сиргэ дьон эрэйи-муҥу көрсөрүй?) Онтон атыттар бу эйгэ айыллыыта Космос куйаарыгар үөскээбит алҕастааҕар куһаҕан абааһы көрөр, хара санаалаах айыы дьон кутун хабан ылан, сордуурга, ыарытыннарарга оҥорбут айата дииллэрэ.
Иккис-үһүс үйэлэргэ  Дьэбэриэй Таҥаратын үөрэҕэ (Урукку кэриэс) биир дьиҥнээх Таҥаранан этитиллэн суруллубута диир христианнар бааллара. Сорохтор ити үөрэҕи Дьэбэриэй Таҥарата санаатынан салайтаран суруллубут, ол кинилэр Таҥаралара дьиҥнээх Таҥара буолбатах дииллэрэ. Атыттар итини киҥнээх айыынан этитиллэн суруллубут дииллэрэ. Атыттар этитиллэн суруллубут буолбатах дииллэрэ.
Иккис-үһүс үйэлэргэ Иисус Таҥара да буолар, киһи да буолар диир сорох христианнар бааллара. Атын христианнар Иисуһу аҥардас Таҥара эрэ курдук саныахтаахпыт, киһи курдук буолбатах дииллэрэ. Ону таһынан Иисуһу Таҥара кинини бэйэтин уолун курдук ылыммыт инчэҕэй эттээх киһи курдук эрэ өйдүөхтээхпит диир туспа христианнар бааллара. Ити этиллибиттэртэн туспа өйдөөх-санаалаах христианнар бөлөхтөрө өйдүүллэринэн Иисус Христос икки эттиктээх: Иисус диэн дьиҥнээх инчэҕэй эттээх киһи, Христос диэн үөһээҥи айыылартан төрүттээх, Христос өлүөр диэри үлэлиир-хамныыр аҕыйах кэмигэр кини этигэр-хааныгар холбоспуттар, үөрэтиитигэр уонна дьиктини көрдөрөрүгэр көҕүлээччи курдук сылдьыбыттар уонна ити кэнниттэн эрэйи-сору көрбөккө куотуммуттар.
Иккис-үһүс үйэлэргэ Христос өлөн бу эйгэни быыһаабыта диир христианнар бааллара. Ону таһынан Христос өлөөһүнэ Эйгэни быыһыыры кытта отой сыhыана суох диир христианнар бааллара. Сорох христианнар Христос хаһан даҕаны өлбөтөҕө дииллэрэ.
Сорох өйдөбүллэрин хайдах христианнар үөрэхтэрин курдук ылыныахха сөбүй? Хайдах сурукка тиһиллибит үөрэхтэрин көрбөтөхтөрөй? 365 Таҥара суоҕун билбэтэхтэрэй, дьиҥ Таҥара эйгэни айбыта диэни, эбэтэр Иисус өлбүтэ диэни? Тоҕо Саҥа Кэриэһи аахпатахтарай? Тоҕо диэтэххэ Саҥа Кэриэс суох этэ. Саарбаҕа суох Саҥа Кэриэскэ тиһиллибит кинигэлэр иккис үйэҕэ бааллар этэ. Ол эрээри дьон барыта биһирээбит, ылыммыт Таҥара сурукка баар үөрэҕэ хомулла иликтэрэ. Итилэртэн итэҕэһэ суох төрүттээх атын Евангелиелар, Дьайыылар, Суруктар, Апокалипсистар этэллэринэн Иисус сирдээҕи апостолларынан суруллубуттар. мини|500x500пкс|II үйэтээҕи Рим империятыгар баар христианнар көрүҥнэрин каарталара: Хараҥа халлаан күөҕэ өҥ - "ортодокс буолбатахтар" (холобура, маркиониттар, валентинианнар уонна кинилэргэ майгылыыр "гностиктар") Кыһыл өҥ - Рим "ортодокстарын" бөҕөргөтөнүүлээх сирдэрэ 	 Фиолетовай өҥ - "ортодокстар" "ортодокс буолбатахтары" кытта эҥин араас ньыманан охсуһар, мөккүһэр сирдэрэ Кыһыл сулустар - "ортодокстар" ахсаан өттүнэн баһыйтараллар (Эдесса - туспа түгэн, онно баар "ортодокстары" "гностиктар" диэбиттэр)
Сүппүт Суруйуулар
Саҥа Кэриэскэ киирбит Евангелиелар хайа автор суруйбута биллибэт гына суруллубуттара, хойутаан эрэ баран, кэлин биллэр автордар ааттарынан ааттаммыттара, Матфей, Марк, Лука уонна Иоанн. Ол эрээри ити ааттар Евангелиялары кытта сыһыаннаах буолалларын саҕана Аан Дойду устунан тарҕанан эрэр атын-атын христианнар түмсүүлэрэ ааҕар, ытыктыыр атын Евангелие кинигэлэрэ, сибэтиэй суруйуулара дьоҥҥо тиийимтиэ буолбуттара: холобур, Иисус чугас үөрэнээччитэ, Симон Петр, суруйбута диэни туруорсар Евангелие, атын - кини апостолын Филипп аатынан, Мария Магдалина диэн Иисус үөрэнээччитэ кыыс арааһа суруйбут Евангелиета, атын - кини игирэтин аҥара Дидим Иуда Фома аатынан.
Ким эрэ ити ааттаммыт Евангелиелартан түөрт эрэ киириэхтээхтэр, атыттар киириэ суохтаахтар, сибэтиэй Суруйуу кинигэлэрин хомуурунньугар диэн быһаарбыт. Ону кимнээх быһаарбыттарый? Хаһан? Сөпкө быһаарыллыбыттар диэн биһиги тоҕо эрэллээх буолуохтаахпытый? Атын кинигэлэр хайдах-туох буолбуттарый?
Саҥа Кэриэс бииргэ хомуллубутун кэннэ Иисус Христос үөрэнээччилэрэ кини өлбүтүн кэнниттэн үлэлээбит үлэлэрэ Дьайыылар диэҥҥэ киирбиттэрэ. Ол эрээри атын Дьайыылар эмиэ бааллара: Петр уонна Иоанн Дьайыылара, Павел Дьайыылара, Павел аргыһа Фекла Дьайыылара уонна да атыттар. Тоҕо итилэр Суруйууга киирбэтэхтэрэй?
Саҥа Кэриэскэ христианнар баһылыктара атын христианнарга суруйбут элбэх суруктара бааллар, олортон уон үһүн, сабаҕалыылларынан, Павел суруйбут. Чинчийээччилэр итилэри барытын Павел суруйбута буолуо дуо диэнтэн мөккүһэллэр. Итилэргэ Саҥа Кэриэскэ киирбэтэх Павел суруктара бааллар, холобур, Павел Рим бөлөһүөгэ, Сенекаҕа, суруйбут суруга, уонна Лаодикия Таҥаратын дьиэтигэр суруйбут суруга, уонна Коринф олохтоохторугар Үһүс суруга (Саҥа кэриэскэ Коринф олохтоохторугар Маҥнайгы уонна Иккис суруктара бааллар). Оннооҕор буолуох, атын апостоллар суруйбут суруктара эмиэ бааллара, олор истэригэр Иисус быраата, Иаковка, Симон Петр суруйбут суруга буолуохтааҕын курдук, онтон атын - Павел доҕоро Варнава гиэнэ. Тоҕо итилэр хапсыбатахтарый?
Саҥа кэриэс Апокалипсиһынан түмүктэнэр, Аан Дойду тиһэх күнүнэн, Таҥара кэлин катастрофаны үөскэппит үлэтин билгэлээһининэн, ону ханнык эрэ Иоанн диэн киһи суруйбутун христианнар салайааччылара Иисус үөрэнээччитэ Зеведей уола Иоанн диэн өйдөөбүттэрин кэннэ Саҥа Кэриэскэ киллэрэллэр (автор бэйэтин хаһан да ити Иоаммын диэбэтэҕин үрдүнэн). Онтон тоҕо атын апокалипсистар каноҥҥа киирбэтилэрий, холобура, сабаҕалааһынан, Симон Петр суруйбута, онно кинини халлаан уонна үөдүгэн устун хаамтаран, сирдээн, тула өттүн кэтээн көрдөрөллөр, сибэтиэй дьон өрө көтөҕүллүүлэрин, оннооҕор чуолкайдык ойуулаан кыраммыт дьон сорун көрдөрөөрү? Эбэтэр иккис үйэтээҕи христианнар ааҕан, сэргиир Аһаҕас Көрүүлэниигэ маарынныыр Ерма маныыһыт апокалипсиска сыһыаннаах көрүүлэниитин кинигэтин?
Билиҥҥи кэмҥэ биһиги өйдүүрбүтүнэн ханнык эрэ кэмҥэ, ханнык эрэ сиргэ ити ааттаммыт уонна да атын каноҥҥа киирбэтэх кинигэлэр ытыктабыллаах, өрө көтөҕүллүүлээх, библейскай диэн биһирэнэллэр эбит. Итилэртэн сорохторо биһиэхэ бааллар, сорохторун ааттарынан эрэ билэбит. Сүүрбэ сэттэ эрэ эрдэтээҥи христианнар кинигэлэрэ каноҥҥа киирбиттэр үйэлэр тухары суруктан сурукка суруйааччылар бэлиэтииллэр, бүтэһик уһугар английскай тылга тылбаастаммыттара, Америкаҕа хас биирдии дьиэ полкатын аайы бааллар. Атын кинигэлэр ылынныллабатахтар, сэнэниллибиттэр, саба түһүллүбүттэр, уматыллыбыттар, умнууга бара сыспыттар - сүппүттэр.
Христианство Хоту Африкаҕа тарҕаныыта
Аныгы киһи саныырынан латин христианствота Римы уонна рим паапатын кытта сыһыаннаах. Ол эрээри маҥнайгы латин тылынан суруллубут докумуоннар Римҥа уонна Италияҕа үөскээбэтэхтэрэ. Оннооҕор III үйэ саҕаланыытыгар рим епископтарын кафедраларын тылынан грек тыла этэ, онтон IV үйэ иккис аҥарыгар империя христианствоны ылара аҕыйах кэм хаалбытын да кэннэ Римҥа баар христианнар суруктара үксэ грек тылынан суруллубута. Никея иннинээҕи Хоту Африка христианство эйгэтигэр Тертуллиан уонна Киприан Таҥара үөрэҕин трактаттарын, Минуций Феликс уонна Арногий апологияларын бэлэхтээбиттэрэ. Чопчу африкатааҕы куораттар христианнарын түмсүүлэрэ донатизм хамсааһынын үөскэппиттэрэ, IV үйэтээҕи үлүскэннээх хайдыһыылар сибикилэрэ. Африкаҕа христианнар латиннарын тыла үөскээбитэ, арҕааҥы Таҥара дьиэлэрин идэтийбит лексикалара чочуллубута.
Биллэн турар Рим империя олохтоохторун өйдөрүгэр-санааларыгар, ордук арҕаа сирдэригэр, ураты оннулаах этэ. Рим олохтоохторугар баһылыыр сирдэригэр рим институттарын күүстээх уонна кыахтаах дьайыыта саарбахтаммат этэ. Ол эрээри рим христианнарын түмсүүлэрэ сыһыаннарын аҥардас биир өттүнэн киирии курдук кэпсиир сатаммат, онтукаҥ оннооҕор уустук. 189 сыллаахха рим түөлбэтин Африкаттан төрүттээх Виктор диэн киһи салайбыта. Африканец рим епископтарын кафедратыгар кэлиитэ Рим Таҥаратын дьиэтигэр саҥа кэрдиис кэми олохтообута. Виктор кэпсэтэр латинын тыла рим кафедрата латин тылыгар көһүүтүгэр бэрт улаханнык дьайбыта, ол түмүгэр чопчу кини саҕана азиятааҕы епископтар Рим Таҥаратын дьиэтин талбыттарынан дьаһайаллара тохтообута.
Рим түөлбэтэ африкатааҕы Таҥара дьиэлэригэр биир эрэ өттүнэн киириилээх буолбатаҕа уонна мантан көстөр: III үйэ ортотугар рим кафедрата бастыахтаах диэн дьаныардаахтык туруорсар киһинэн Африкаттан төрүттээх Карфаген епискоба Киприан буолар, Рим Таҥаратын дьиэтин баһылыыр киһи уһулуччу ыйааһыннаах буолуохтаах диэни бигэргэтэр. Ону кытта чинчийээччилэр Рим уонна Африка литургиятын практикатыгар элбэх хайдыһыыны булаллар. Онон христианство Африкаҕа Римтан кэлбитэ диэһин саарбахтардаах.
Христианство тарҕаммытын баҕар буолбут альтернативатынан эллинизм культуратын ылыммыт иудейдар диаспоралара буолуон сөп курдук. Ити гипотеза утарсааччылардаах эрээри историогафияҕа баһыйар. Кини диэки буолааччылар элбэх аргумены этэллэр. Бастатан турар, Гамарта некрополын чинчийбиттэригэр онно христианнар уонна иудейдар бииргэ көмүллүбүттэр. Иккис аргумент тыл өттүгэр баар. Тертуллиан суруйууларыгар хаста даҕаны гебраизмнар көстөллөр, онон кини иудейдар тылтан тылга бэриллэр традицияларын кытта билсибитэ бигэргэтиллэр.
Эрдэтээҥи христианнар Илиҥҥи дойдулара
Христианнар Ытык сирдэрэ Рим империятын (Илиҥҥи Рим империятын) илин өттүгэр баара. Ити сиргэ Иисус уонна апостоллар, ону кытта Кэлтэгэй Ый бары үүнүүлээх сирдэригэр төрүттэринэн уонна культуралынан чугас, уруулуу омуктар төрөөбүт тылларынан - арамей (сирийскай) тылынан кэпсэтэллэрэ. Сирия тылынан кэпсэтэр ареал сорох провинциялара римляннартан перстар бас билээһиннэригэр бараллара уонна төттөрү кэлэллэрэ, атыттар буфер буолар судаарыстыбаларга киирсэллэрэ. 614-614 сыллардаахха перс сэриилэрэ Сирияны, Каппадокияны, Палестинаны былдьаабыттара, 616-618 сыллардаахха Египеты сэриилээн ылбыттара. Ити түөрт провинция 628 сыллаахха диэри Сасанидтар бас билиилэригэр сылдьыбыттара, онтон хас да сыл төттөрү византиецтар бас билээһиннэрэ буолбуттара, ол кэнниттэн 634-642 сыллардаахха  араабтар сэриилээн ылбыттара.
Палестинаны кытта Сирия уонна Месопотамия (Сирия-Месопотамия региона, эбэтэр Үүнүүлээх Кэлтэгэй Ый), ону таһынан Египет Христианнар Илиннэрин бас, тутаах өттө буолбуттара. Христос төрүөн иннинээҕи I тыһыынча сылларын маҥнайгы аҥардарыгар Сирия-Месопотамия регионугар тыа сирин олохтоохторо арамей тыллаах, киин куораттарын дьонноро киниэхэ чугас уруулуу аккад тыллаах омук быһыытынан уонна тыл өттүнэн биир кэлимсэ буолбуттара Ассирия, кэлин Саҥа Вавилон дойдуларын иһигэр. Египет буоллаҕына иэнэ уларыйбакка хас да тыһыынча сыл сылдьыбыта; Александрия уонна атын куораттарын дьонуттан уратылаах, кини тыатын дьоно египет, эбэтэр копт, тылынан кэпсэтэрэ. II-VII үйэлэргэ Сирия, Палестина уонна Египет икки өрүттээх туруктаахтара. Итилэр муора кытыытынааҕы куораттара уонна кырдьаҕас колониялара-полистара грек тылынан кэпсэтэллэрэ уонна роман-византиятааҕы цивилизацияҕа киирсэллэрэ, оннооҕор эрдэ эллинистическай цивилизацияҕа киирсэллэрэ. Ол иһин Христианнар Илиннэрэ үөскээһинин (тропиктааҕы куру хаппакка эрэ арыый кылгаттахха) "эллинизм культурата уларыйыыта, саҥа көрүҥҥэ кубулуйуута" курдук көрүөххэ сөп. Ол эрээри христианство тарҕаннаҕын аайы номнуо христианскай буолбут былыргы, олохтоох культуралар саҥаттаан чөллөрүгэр түспүттэрэ. Барыларыттан эрдэ уонна христианствоттан тутулуга суох Сасанидтар империяларыгар уонна онтон илиҥҥи дойдуларга ити процесс саҕаламмыта. Копт Таҥаратын дьиэтэ копт омугу түмпүтэ, олор истэригэр хас да мөлүйүөн ахсааннаах египет бааһынайдарын кылааһын. Сирия норуотун туһунан этэр буоллахха хас даҕаны субэтностарга үллэриллибитэ сир-сир аайы тус-туһунан Таҥара дьиэтэ (несторианскай, православнай, монофиситскай, кэлин, ону таһынан, - монофелитскай) эбэтэр секта (субаайдар уо. д. а.) баарыттан сылтаан. Ону таһынан Сирия-Палестина регионугар уонна Евфрат алын өттүгэр араабтар олороллоро. Араабтар ити региону уонна Египеты сэриилээн ылбыттарын кэнниттэн сириятааҕы уонна копт цивилизациялара ислам цивилизациятын кытта ситимнээх сайдан испиттэрэ. Халифат бүүс-бүтүннүү бэйэтигэр иҥэриммит Иран эйгэтин культураларыгар ити этии эмиэ сыһыаннаах.
Рим империятын кыраныыссатытан илин уонна соҕуруу баар Сасанидтар империяларыгар, Киин Азияҕа, Соҕуруу Аравияҕа, Соҕуруу Индияҕа уонна Хотугулуу-Илин Африкаҕа (Мероэ уонна Аксум дойдуларыгар), Хоту Сахаара оазистарыгар, Сокотра уонна Шри Ланка арыыларыгар - тас, рим эйгэтигэр киирсибэт дойдулар бааллара. Апостоллар уонна кинилэр үөрэнээччилэрэ үлэлээбиттэрин түмүгэр I-IV үйэлэргэ бэйэлэрэ туспа быһыылаах ити ааттаммыт дойдулар христианство итэҕэлин ылынан киирэн барбыттара. Ол кэмҥэ хоту өттүгэр Боспор дойдутуттан соҕуруу өттүгэр Химьяр дойдутугар диэри сирдэргэ синагогалаах иудей омук түмсүүлэрэ бааллара, сорох сирдэргэ биллэр-көстөр дьон иудаизмы аһаҕастык тутуһаллара. I үйэ саҕаланыытыгар Месопотамия хотугулуу-илин өттүгэр баар Адиабенаҕа олохтоох ыраахтааҕы династията иудаизмы ылыммыта. Иудей религиятын уонна культуратын сүрүн киининэн онно Нисибин куорат этэ, ити куорат сабыдыала Аравия тумул арыы соҕуруу өттүгэр уонна Киин Азияҕа кытта биллэрэ.
Христос үөрэҕин бастакы тарҕатааччылар синагогаларга тахсан иһитэннэрэллэрэ. Адиабенаҕа уонна Нисибиҥҥа христианнар I үйэ бүтүүтүгэр - II үйэ саҕаланыытыгар баар буолбуттара. Несторианнар номохторо кэпсииринэн, Парфиятааҕы Месопотамияҕа ити үөрэтиини I үйэ ортотун диэки апостол Фома тарҕаппыта, онтон - Фома анаан ыыппыт үөрэнээччилэриттэн биирдэстэрэ (мар Аддай, эбэтэр Фаддей). Индия христианнарын номохторунан, Фома апостол 52 сыллаахха муора устун Индия арҕаа кытылыгар тиийэр, итэҕэли тарҕатар уонна 68 сыллаахха эрэйдэнэн-муҥнанан өлөрүллэр. Биир бэлиэ түгэнинэн апостол онно иудейдар бөлөхтөрүн көрсүүтэ буолар, олортон биир кыыс ыраахтааҕыҕа флейтаҕа оонньооччунан сылдьар. Ити сиртэн хоту, кушааннар дойдуларыгар, христианнар номнуо I үйэ бүтүүтүгэр - II үйэ саҕаланыытыгар тиийэллэр.
Онтон сотору инники күөҥҥэ сириятааҕы христианнар миссионердара күөрэйэн тахсаллар. Кинилэр сүрүн культурнай кииннэринэн Эдесса куорат буолар. Итиннэ христианство II үйэҕэ, эбэтэр оннооҕор эрдэ I үйэ бүтүүтүгэр тарҕанар. 201 сыллаахха олохтоох Таҥара дьиэтин халаан уута алдьатар. Эдесса холобурун курдук быһыылар Илиҥҥэ үгүстүк көрсөллөр.
Илиҥҥи дойдуларга христианство тарҕаныыта бэйэ-бэйэлэрин кытта барыларыгар биир көстүүлээх. I үйэҕэ апостолларынан иудейдар эбиттэр, I-II үйэ бүтүүтүгэр кинилэргэ үөрэнээччилэрэ эбиллэллэр, олортон сорохторо иудей христианнара, сорохторо элбэх таҥаралаах төрүкү итэҕэллэриттэн тэйбит, саҥа итэҕэли ылыммыт сириецтар буолаллар. Онтон хойут сириятааҕы (сирия уонна грек тыллаах) миссионердарга  итэҕэли тарҕатааччыларынан атын омуктартан кэлбит кинилэр үөрэнээччилэрэ уонна үөрэнээччилэрин үөрэнээччилэрэ дьарыктаналлар.
Христианство итэҕэлэ Тан Кытайга
Христианство Тан Кытайга VII үйэттэн эрдэ кэлбэтэҕэ уонна апостоллартан төрүттээх буолбатаҕа. Кытайдары Фома апостол сырдаппыта диэн орто үйэлэрдээҕи сириятааҕы традиция текстарыгар көстөрө хойукку мифология оҥоһуута буолар. Ол гынан баран арҕааҥы уонна нуучча миссионердара кытай христианствота отой былыргы төрүттээх диэн ити этиллибиккэ олоҕуран биллэрэ сатаабыттара история өттүнэн ис хоһооно суох. Нисибиннааҕы Авдишо Кытайга Таҥара дьиэтин иерархиятын Илин Таҥара дьиэтин католикостара Ахай (V үйэ саҕаланыыта) уонна Шиле (VI үйэ саҕаланыыта) тэрийбиттэрэ диэн номоҕун тиэрпитэ, ол эрээри ити кэпсээн эмиэ тугунан да бигэргитиллибэтэҕэ. Христианство Кытайга Улуу солко суолунан Христос төрөөбүтүн кэннэ маҥнайгы үйэлэргэ тарҕаныан сөп эрээри, ити сурахтары көннөрү үһүйээн эрэ курдук ааҕыллыахтаах. Чахчы историяҕа баар буола сылдьыбыт христианствоны Кытайга тарҕатааччыларынан Илин Таҥара дьиэтин сириятааҕы дьонноро буолаллар, кинилэр Тан династия саҕана (619-907) онно Трансоксанияттан (ити дойдулары кытайдар Да-Цинь дииллэр эбит) тиийбиттэрэ. Ити экономика уонна культура өттүнэн чэчирии сайдыбыт кэрдиис кэмигэр Кытай арҕааттан зороастризм, манихейство уонна христианство (кытайдыы "сань ицзяо" үс ваарвардар үөрэхтэрэ), ону таһынан ислам, итэҕэллээх, иран уонна түүр төрүттээх баһаам элбэх омугу бэйэтигэр тардара. Көһөн кэлбит илиҥҥи христианнар кииннэрэ VII үйэҕэ Кытайга цзинцзяо (тылыттан тылыгар - чаҕылхай итэҕэл; баҕар атыннык быһаардахха: Евангелие үөрэҕэ эбэтэр Улуу Сырдык үөрэҕэ) диэн ааттаах үөскээбитэ. Сирия дьоно Персияттан Хорасан нөҥүө кэлбиттэрэ. мини|300x300пкс|Алобэнь уонна Тайцзун Эрдэтээҥи кэмҥэ Кытайга христианство итэҕэлэ тарҕаныытын билиибит туоһутунан католик миссионердара Чанъань (билигин Сиань) аттыгар 1623 сыллаахха булбут стелалара буолар. Кытай уонна сирия колофоннарын быһаарыытынан, өйдөбүнньүк 781 сыллаахха Язад-бозид (кытайдыы Йиси) диэн ааттаах Чанъань хорепискобын ыйааҕынан оҥоһуллубут. Текст "Христианство Дациньтан Кытайга тарҕаныытын туһунан" диэн бастаах, ис хоһооно догматикаттан уонна историяттан турар. Бүтэһик ис хоһоонунан, Тан киин куоратыгар Чанъаҥҥа 635 сыллаахха дьоннор кэлэллэр епископ баhылыктаах. Епископтарын аата былыргы кытай тылыттан тылбаастаатахха Алобэнь, арааһа ити аат сирия малькпана (үөрэтээччи; атын гипотеза Авраам) эбэтэр Ардабан диэн перс тылыттан үөскээбит. Кини кытай императора Тайцзуну (Ли Шимины) кытта көрсүбүт, кини ыйааҕынан сириятааҕы итэҕэлгэ үөрэтэр суруктары кытай тылыгар тылбаастыыллар (олор истэригэр арааһа Алобэнь суруйуулара диэн ааттаах суруктар киирсэллэр). Суруктары кытта билсэн баран император 638 сыллаахха Кытайга христианство тарҕанарын көҥүллүүр; ити кэмҥэ Чанъань куоракка манастыыр туталлар. Салгыы стела суругар салгыы балтараа сүүс сылга Кытайга христианство тарҕаныыта кэпсэнэр, ол эрээри сороҕо, холобура, сир-сир аайы манастыырдар тутуллубуттара диэнэ, омуннаах.
Ас буhарар система
thumb|300px|[[Киhи ас буhарар систематын ис тутула.]]
Ас буhарар система диэн элбэх сааныктаах харамайдар сиэниллибит астан энергияны уонна иҥэмтэлээх субстанциялары оруур уонна туhата суохтары араарар органнара.
Санаа уонна илэ оҥоруу уратылара
Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ олоҕурар уонна бу икки өрүтү туһааннаах кэмигэр таба быһааран олоххо туһанарга аналланар.
Олоххо икки өрүтү; үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы, таба быһаарыыны ылыныы улахан уустуктары үөскэтэр. Сахалар ону билэн «Олоҕу олоруу уустук» диэн этэллэр. Киһи буолуу сүрүн сыалынан ханнык баҕарар дьыалаҕа, бу дьыала икки өрүттээҕин билэн, олору арыйан, бу икки өрүтү, иккиэннэрин дириҥник билэн, хайа да диэки халыйбакка эрэ ортотунан, икки ардыларынан барар курдук быһаарыыны ылыныы буолар. Сахалар дьон-аймах олорор, үөскүүр дойдуларын Орто дойду диэн ааттааһыннара ити быһаарыыга олоҕурар. Таба быһаарыы ортотунан, икки аҥы хайысхалаах өрүттэр; үчүгэй уонна куһаҕан икки ардыларынан барыахтааҕын билэн таба ылыныы бэйэтэ улахан суолталаах. Икки өрүт икки аҥы тардыһар, икки өттүттэн тутулуктаах буоллахтарына, таба быһаарыыны ортотунан кэмнээн ылыныы ханнык эрэ балаһыанньаҕа, бу икки өрүттэр икки ардыларыгар сөбүлэһии, тэҥнэһии баар буоларын ситиһэргэ аналланар.
Ханнык баҕарар быһаарыыга тэҥнэһии баар буолуутун ситиһии Айылҕа төрүт сокуонугар сөп түбэһэр. Биһиги айылҕабыт, Сирбит уһун үйэлэргэ үөскээбит олус күүстээх тэҥнэһии балаһыанньатыгар икки өттүттэн кытаанахтык тутуллан, Күн уонна планеталар икки ардыларынан киэҥ куйаарга көтө сылдьар. Хайа да өттүн диэки халбаҥныыра, сыҕарыйара табыллыбат, куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Сир, Күн диэки чугаһаан хааллаҕына сир дойду уотунан умайыыга тиийэр, онтон тэйиччи барыы, ыраатыы космос тымныыта дьайан Айылҕа чоҥкуччу тоҥоругар, тыыннаах харамайдар эстиилэригэр тириэрдэрин билигин үөрэхтээх дьон үчүгэйдик билэллэр.
Айылҕа тутулуктарын сокуоннарыгар аҥар өттүн диэки барыы хайа да өттүнэн көҥүллэммэт, табыллыбат, кэлин тиһэҕэр эстиигэ, Айылҕа тутулуктара алдьаныыларыгар тириэрдэр. Өй-санаа аҥар өттүгэр халыйыытын үөскэтимиэххэ. Көрсүө, сэмэй, үлэни-хамнаһы кыайыы өй-санаа аҥар өрүтэ буоллаҕына, өй-санаа хайа эрэ утары өттүгэр халыйыытын айыыны оҥоруу уонна олору олоххо киллэрэн иһии үөскэтэрин билэн айыыны оҥорорго олус улахан сэрэхтээх буолуу өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьонтон ирдэнэр.
Киһи өйө-санаата биир төрүттээх, биир мэйииттэн үөскээн, айыллан, сайдан тахсаллар уонна “ай” диэн тылбытынан этиллэр эрээри, киһи оҥорор быһыылара икки аҥы; үчүгэй, туһалаах уонна куһаҕан, туһата суох, буортулаах диэннэргэ арахсалларыттан киһи оҥорор быһыылара икки өрүттээх буолан тахсаллар. Киһи оҥорор ураты быһыыта, саҥаны, урут суоҕу, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруута “ай” диэн тылбытыгар “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн айыы диэн ааттанар. Айыы диэн киһи оҥорор быһыыларын биллэрэр тылбыт икки өрүттээх өйдөбүллээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах буолан тахсара ханнык быһыы буолан тахсарыттан тутулуктаах.
Үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах быһыы буоллаҕына, үрүҥ айыы, онтон туһата суох, буортулаах буоллаҕына, хара айыы диэн ааттаналлар. Аан маҥнай оҥорууга ханнык баҕарар айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан араарыллан биллэ охсубатынан уустуктары үөскэтэр.
Туох барыта икки өрүттээҕин киһи бэйэтин өйүн-санаатын, билиитин көмөтүнэн арааран быһаарыа уонна олоҕор туһаныа этэ. Бу икки өрүтү; үчүгэйи уонна куһаҕаны иккиэннэрин тус-туспа арааран билэр буолуу өйдөөх-санаалаах дьонтон хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Куһаҕан диэн тугун чуолкайдык арааран билэр буоллахха эрэ, үчүгэй диэн туспа араарыллан биллэр кыахтанар. Аҥардастыы үчүгэйи эрэ билии олох кэлтэйдии барыытын, аҥар эрэ өттүн диэки сайдыытын, халыйыытын үөскэтэр. Бары барыта үчүгэй буолан хааллаҕына, куһаҕан диэн суох буолан, симэлийэн, сүтэн хаалар курдук эрээри, олох ханньары баран аҥар өттүн диэки халыйан барыыта, кэлин тиһэҕэр бары-барыта куһаҕаҥҥа кубулуйуута саҕаланар.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы субу тирээн турар кэмигэр эрэ сөп түбэһэр уратылаах. Таҥас муодата аастаҕына төһө да саҥатын иһин кэтиллибэт дьылҕаланар. Атын, уларыйбыт кэмҥэ субу үчүгэй диэн этэрбит уларыйан, аны куһаҕан буолан хаалыан сөп. Ол иһин үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарыы, атын атын тылынан этэ сатааһын букатын табыллыбат, өй-санаа уһун кэмнээх өйдөбүллэрин буккуйара быһаарыллар. Сахалар өй-санаа бу уратытын олус былыргы кэмнэртэн, саха тыла үөскүөҕүттэн ыла билэллэрин ай диэн өй-санаа сайдыытын быһаарар соҕотох тылбыт төрдүттэн, былыргыттан икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ биллэрэр. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны айан, оҥорон кэбиһэр кыаҕа тыыннааҕын тухары хаһан да хаалан хаалбат.
Ай диэн өй-санаа баспыт иһигэр, мэйиибитигэр үөскүүрүн быһаарар тылбыт. Бу тыл санааны быһаарар буолан куһаҕан өрүтэ араарыллан биллэрэ уустук, биллибэт даҕаны. Ол иһин хайа баҕарар киһи араас санаалары саныыра баа буолан бобуллар, хаайыллар кыаҕа билигин суох. Ол иһин сахалар «Киһи эриэнэ иһигэр, ынах эриэнэ таһыгар» диэн киһи ханнык санаалардааҕа биллибэтин быһааран этэллэр. Араас элбэх куһаҕан да санаалардаах киһи олорун кистээн, атыттарга биллэрбэккэ эрэ, үчүгэй аатыран сылдьар кыахтаах.
Баспыт иһигэр, мэйиибитигэр санаабыт санааларбытыттан талан ылан, бу туһалаах дии санаабыппытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына, дьоҥҥо биллэрдэхпитинэ, бу оҥорбуппут ким да оҥорон көрө илик быһыыта буоллаҕына айыы, саҥаны айыы буолан тахсар уонна аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан биллибэт уратылаах. Төһө эмэ кэминэн бу оҥорон таһаарбыт быһыыбыт, айыыбыт дьоҥҥо туһалаах, үчүгэйи оҥороро билиннэҕинэ, үрүҥ айыы, онтон туһата суох, куһаҕаны оҥоруу буолан хааллаҕына, куһаҕан, хара айыы диэн араарыллан ааттанара өй-санаа өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр. Сахалар былыр-былыргыттан бу быһаарыыны тутуһаннар айыы диэн тылбыт икки өрүттээх; үчүгэй уонна куһаҕан быһыылары оҥорууну холбуу ылан быһаарар.
Айыы диэн тыл бэйэтэ куһаҕана элбэҕин «ыы» диэн ытааһын дорҕооннорунан бүтэрэ быһаарар. Бу тыл туһалаах, үчүгэй айыыны оҥорору тэҥэ, киһи куһаҕаны, буруйу оҥорор майгынын, кыаҕын эмиэ холбуу ылан быһаарара куһаҕан өрүтүн элбэтэр. Бу тыл куһаҕан дьайыытыттан оҕолор, эдэрдэр ордук эрэйдэнэллэр. Кинилэр үгүстүк киһи оҥорбот быһыытын, саҥаны айыыны оҥороору сыыһа-халты туттуналлара элбээн хааларыттан, куһаҕаны оҥороллоро элбииригэр тиийэн хаалар кыахтаналлар. Биһиэхэ маннык кэм кэлэн эрэр. Эдэр оҕолор бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбээһинэ “айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн этииттэн, үөрэтииттэн быһаччы тутулуктаах. Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга үөр, айыы буолан сылдьаннар, туруга суох өйдөөх-санаалаах эдэрдэри ыҥырар, угуйар кыахтаахтар. Айыы буола сатаан эдэрдэр онно киирэн биэрэр кыахтара улаатан хаалыан сөп.