cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Куһаҕан санаалартан ыраастаныы
Арыгы бэйэтэ куһаҕана суох, кыһыл арыгылар бары иһэр битэмииннээх отоннорбут ууларыттан көөнньөрөн, ол аата, өссө тупсаран биэриинэн оҥоруллаллар. Арай арыгыны иһэн киһи өйө көттөҕүнэ, итирдэҕинэ, куһаҕан быһыылары оҥороро эбиллэриттэн арыгы куһаҕан диэн этэллэр. Куһаҕан санаалардаах дьон элбээн хаалыыларыттан, арыгыны элбэхтик истэхтэринэ онтулара күөдьүйэн, көөнньөн тахсарыттан, куһаҕан быһыы арыгыттан тутулуктааҕын курдук сыыһа өйдөбүл үөскээн сылдьар. Бу сыыһа өйдөбүл сэбиэскэй былаас кэмигэр дьоҥҥо үгүстэригэр иҥмитэ арыгыны кытта охсуһууга таба быһаарыыны буларбытын билигин да мэһэйдии, бүөлүү сылдьар.
Куһаҕан быһыылар элбээһиннэригэр куһаҕан санаалаах дьон үксээһиннэрэ ордук улахан сабыдыаллаах. Аан маҥнай өйү-санааны тупсарар үлэлэри дьоҥҥо, ордук оҕолорго, эдэрдэргэ өйдөтө сатааһын, кыра эрдэхтэриттэн үгэс оҥорон иҥэрии оҥоруллара туһалаах буолар. Манна эдэрдэр дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын барыларын билэллэрэ, «Бу куһаҕан быһыы, манныгы аны оҥорума» диэн төрөппүтэ быһааран биэрбит, үөрэппит буоллаҕына уонна өссө көрдөрөн биэрдэҕинэ эрэ оҕото олору оҥорбот буоларга үөрэнэрин билбэккэ, сатаан туһаммакка сылдьарбытыттан, ол аата эдэрдэрбит куһаҕан быһыылары арааран билбэттэриттэн, олору оҥороллоро ордук элбээтэ.
«Yчүгэйи, куһаҕаны арааран билбэт киһи» диэн тугу барытын оҥоруон сөптөөх, олоххо ситэ үөрэммэтэх, уопута өссө тиийбэт киһини этэллэр. Сахалыы тыллаах хаһыаттар, араадьыйа уонна тэлэбиисэр дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын барыларын суруйбаккалар, кэпсээбэккэлэр, көрдөрбөккөлөр кистии, саһыара сатыылларыттан, дьоҥҥо тириэрдибэттэриттэн эдэрдэрбит үчүгэйи, куһаҕаны арааран билбэт дьоҥҥо кубулуйдулар, ол иһин билбэттэригэр тэптэрэн куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээн иһэр.
Улаатан эрэр оҕолор, эдэрдэр, куһаҕан быһыылары билбэт буоллахтарына оҥоруохтара суоҕа диэн биһиги дьоммутугар урукку, сэбиэскэй кэмтэн хаалан хаалбыт сыыһа өй-санаа иҥэн сылдьарыттан ыраастаныы эрэйиллэр. Куһаҕан быһыы диэн тугун арааран билбэт киһи, кэмэ кэллэҕинэ үчүгэй диэнэ түҥнэри эргийэн куһаҕан диэҥҥэ кубулуйан, эргийэн хаалыытыгар ордук күүскэ оҕустарыан сөбүн аахсыбаппыт. Үчүгэй, минньигэс дии-дии элбэҕи аһаан уойан хаалбыт киһи кэлин уойарыттан эрэйдэнэрэ, арыгыны үчүгэй, үөрүүнү-көтүүнү үксэтэр диэн, элбэхтик испит киһи арыгыһыт буолан хаалара, бэлэмҥэ үөрэммит киһи туга эмэ тиийбэтэҕинэ, дөбөҥнүк була охсоору, уоруйах буолара ордук улахан хомолтолоох.
Куһаҕан санаалар мунньустан, элбээн хаалыыларыттан киһи өйө-санаата буорту буолар. Куһаҕан санаалара олус үксээн үгэскэ кубулуйдахтарына кэлин куһаҕаны оҥоруу диэки киһи бэйэтэ салаллар кыахтанарын иһин, киһиэхэ өйү-санааны ыраастаныы туһата улахан. «Айыы этэн ыраастаныы» өйү-санааны ыраастааһын. (1,50). Куһаҕан санаалартан ыраастаныыны сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҥорор.
Тууйуллубут, мунньуллубут куһаҕан санаалары атын киһиэхэ этэн, таһыгар таһааран өйү-санааны ыраастаныы аата, айыы этэн ыраастаныы диэн ааттанар. Өйгө-санааҕа хаайан, тууйан сылдьыбакка этэн, мунньуллубут санааны таһааран кэбистэххэ киһи чэпчиир, өйө-санаата ыраастанар, ол аата куһаҕан санаата тарҕанан, ыһыллан суох буолар.
Олоххо улахан уопуттаах бэйэлэрэ күүстээх санаалаах дьон куһаҕан санаалартан ыраастаныыга көмөлөһөр кыахтара улахан. Кинилэр олохторун уопутунан туһанан, үтүө санааларын күүһүнэн дьайан, этэр тылларын ылыннарар кыахтара улаханынан эдэр, уопута тиийбэт киһи сыыһа-халты туттунуутун таба өйдөөн, көннөрүнэригэр көмөлөһөр кыахтара элбэх.
Улаатан эрэр оҕо куһаҕан санааларыттан ыраастанара, олору иҥэриммэтэ улахан туһалаах. Куһаҕан тылы тыллаһар оҕону тохтотон «Айыы диэмэ» диэн этии төрөппүттэртэн хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. «Өлөрүөм», «Алдьатыам» дии-дии сүүрэкэлии сылдьар кыра уол өйүгэр-санаатыгар ити тыллара үгэс буолан иҥнэхтэринэ, улааттаҕына аны олорун толорон кэбиһэр кыаҕа улаатара төрөппүттэрин улаханнык хомотор.
Өйү-санааны куһаҕан санаалартан ыраастааһыны киһи бэйэтэ куруук, күҥҥэ хаста да төхтүрүйэн оҥоро сылдьара туһалаах. Санаа аһара түргэниттэн, араас элбэх куһаҕан санаалар түргэнник мунньуллан хаалаллар. Куһаҕан санаалартан ыраастанарга сарсыарда тураат даҕаны, аһылыктар уонна утуйуох иннинэ ордук табыллар кэмнэринэн буолаллар.
Сарсыарда тураат даҕаны, эбиэттиэх уонна киэһэ утуйуох иннинэ хайаан да чуумпуран олоро түһэн өйү-санааны ыраастаан, куһаҕан санаалары умнуталаан, хааллартаан кэбистэххэ уонна үтүө, үчүгэй санаалары санаатахха, дьоҥҥо үтүөнү баҕардахха өй-санаа ыраастанан саҥа үчүгэй санааларынан туолан иһэр кыахтанар.
Сарсыарда уонна утуйуох иннинэ тымныы уунан куттуу эбэтэр таһырдьа тымныыга сылдьа түһүү киһи өйүн-санаатын ордук ыраастыыр, чэбдигирдэр, ол иһин саҥа, үтүө санаалары саныырыгар, олору иҥэринэригэр кыах биэрэр.
Өй-санаа үөрэҕин биир тутаах быһаарыытынан куһаҕан санаалартан ыраастаныы буолар. Куһаҕан санаалары элбэхтик хос-хос хатылаан санааһын соннук үгэһи киһиэхэ үөскэтэн куһаҕан быһыылары оҥорторор. Куһаҕан санаалартан ыраастанарга хас да сүрүн ньымалары киһи куруук туһанар. Ол ньымалар манныктар:
1.	 Куһаҕан санаалары умнуу. «Былыргыны былыт саптын» диэн этии этэҥҥэ ааспыты умнан иһэр туһалааҕын быһаарар. Куһаҕаны умнан иһии өй-санаа ыраастаныытыгар тириэрдэр.
2.	 Үчүгэй санаалары санааһын. Куһаҕан санааларыттан ыраастаммыт өйү-санааны үчүгэй санааларынан толорон биэрэн истэххэ үчүгэй санаалар элбииллэр, иҥэллэр. Үчүгэй санаалар элбээһиннэрин атын дьоҥҥо үчүгэй санаалары баҕара сатааһынынан ситиһии ордук тиийимтиэ.
Дьоннор оҥорор  куһаҕан быһыыларын, хара айыыларын  умуннарбакка, суох оҥорбокко күөртээн, күөдьүтэн, өссө үлүннэрэн, дарбатан үгүс дьон билиилэригэр таһаарар киһи олус куһаҕан быһыыны оҥорор. Киһилии киэбинэн суруллан бэчээккэ таһаарыллыбатах куһаҕан быһыылар бары «Этэрбэс араадьыйатынан» төһө эмэ улаатыннарыллан, дарбатыллан тарҕаналлар. Маннык тарҕаныллар солуннар куһаҕаны оҥороллоро ордук улаханын бэчээт үлэһиттэрэ билбэттэрэ хомолтолоох.
Киһи оҥорор куһаҕан быһыылара аҕыйыылларыгар куһаҕан быһыылар тустарынан мээнэ ахтыбат, элбэхтик кэпсээбэт, эдэрдэр интэриэстэрин аһара тардыбат буолуу туһалыырын бары омуктар билэллэр уонна олохторугар туһаналлар. Дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын кистээбэккэ бэчээт, араадьыйа, тэлэбиисэр үлэтин көмөтүнэн бары дьоҥҥо үлүннэрбэккэ, эппэккэ-саппакка тириэрдэн иһии эрэйиллэр.
Өлбүт киһи оҥорбут куһаҕан быһыыларын кэпсээбэт, ахтыбат буолууну еврейдэр эмиэ оҥороллор. Кинилэр өлбүт киһи быһыыларын ахтарга үчүгэйи эрэ оҥорбутун ахтыллыахтаах диэн кытаанах соҕус этиилээхтэр.
Куһаҕан быһыылар аҕыйыылларын туһугар сахалар эмиэ итинник үгэһи туһаналлар. Өлбүт киһи оҥорбут быһыыларын икки аҥы арааран үчүгэйдэрин эрэ ахтыы, санааһын үчүгэй быһыылар элбииллэригэр, онтон куһаҕан быһыылары умнууга, ахтыбат буолан хаалларыыга аналланаллар.
Дьон бары үчүгэй быһыылар элбииллэригэр, онтон куһаҕан быһыылар аҕыйыылларыгар, букатын да суох буолууларыгар олуһун баҕараллар. Ол баҕа санааларын ситиһээри үчүгэй быһыылар тустарынан элбэхтик кэпсииллэр, ахталлар, онтон куһаҕан быһыылар тустарынан ахтары, элбэхтик кэпсиири абааһы көрөллөр, сөбүлээбэттэр. Бу абааһы көрүүлэрин үгэс оҥостон өлбүт киһини ахтыыга туһаналлар, бу киһи оҥорбут куһаҕан быһыыларын ахтыбаттар, хаалларан кэбиһэллэр.
Үтүктэн үөрэҕи ылынар таҥарабыт аата Үрүҥ Аар Тойон диэн ааттанара бу былыргы үйэтээҕитэ олорон ааспыт киһи оҥорбут элбэх быһыыларыттан үчүгэйин, туһалааҕын эрэ, ол аата үрүҥүн талан ылан кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиэххэ диэн өйдөбүллээн, үрүҥ диэн быһаарар тыл туттуллар. Былыргы өй-санаа ситэ сайда илигинэ, элбэх охсуһуулаах, өлөрсүүлээх кэмнэргэ олорон ааспыт дьон билиилэрэ билиҥҥи сайдыылаах олоххо олорор дьоҥҥо үгүс сөп түбэспэт өрүттэрдээхтэр. Былыргылар билиилэрин улаханнык сиидэлээн, туһалааҕын, сөп түбэһэрин эрэ талан ылыахха наадатын биллэрэн таҥарабыт аата үрүҥ диэн быһаарыылаах туттуллар. Куһаҕаны умнуохха диэн былыргылар үөрэхтэрин таба өйдүөххэ уонна оҕолору иитиигэ-үөрэтиигэ туһаныахха. Айыы диэн тыл былыргы өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын, билиилэрин быһаарарын таба өйдөөн, икки өрүттээҕин арааран туһаныы хайаан да ирдэнэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский      дом «Якутия». 2005. – 80 с.
Тыа бытаһыттара
Тыа бытаһыттара (, Род Лесные полевки) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр икки көрүҥ - Кытархай бытаһыт уонна Кыһыл бытаһыт киирэр.
Өссө маны көр
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Гвинея
Гвинея Өрөспүүбүлүкэтэ (République de Guinée) — Арҕаа ҕа баар дойду. Урукку аата Француз Гвинеята. Олохтоохторун ахсаана 10, мөлүйүөн 211 437 киһи, иэнэ 246 000 км².
Уу баайа диэн Нигер, Сенегал уонна Гамбия өрүстэр. Киин уонна ордук улахан куората Конакри.
Ойоос
Ойоос — улахан арыы ойоҕоһугар күөллүйбүт хомо уҥуор үөскээбит уһун синньигэс саҥа арыы.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Вектор
Вектор (vector — везущий, несущий).
Математикаҕа
Сүрүн ыстатыйа: Вектор (математика)
Вектор (геометрия)
Нулевой вектор
Вектор линейнай алгебраҕа — элемент векторного пространства.
Бэйэ вектор
Аксиальнай вектор
Изотропнай вектор
4-вектор — вектор пространства Минковского, представляемый 4 действительными координатами
Информатика5а
Вектор в программировании — одномерный массив. Vector (C++) — диэн халыып стандартнай библиотека C++, динамическай массиватары реализуйдуур (контейнер std::vector в C++).
Вектор прерывания — ячейка памяти, содержащая адрес обработчика прерывания.
Вектор-06Ц — советский персональный компьютер.
Атын уобластарга
ГНЦ ВБ «Вектор» — государственный научный центр вирусологии и биотехнологии в наукограде Кольцово.
Вектор (вездеход) Вектор (завод)
Вектор СР-1 — пистолет.
Вектор — калибровочный (юстировочный) КА 11Ф633 («Тайфун-1»).
Вектор — станция радиотехнической разведки РПС-6 (1РЛ234).
Вектор — анализатор сигналов радионавигационых станций Р-389.
Вектор — корабельный ракетный комплекс с ПКР КСС (проект).
Вектор — морской измерительно-управляюший комплекс.
Вектор — стабилизатор танкового вооружения (на об. 478).
TDI Vector — пистолет-пулемёт калибра .45 ACP.
Крокодил Вектор — персонаж игр серии Sonic the Hedgehog.
Вектор (ТМ) — торговая марка, производитель автосервисного оборудования.
Вектор — персонаж из мультфильма «Гадкий я».
Вектор — невидимая конечность у диклониусов из аниме «Эльфийская песнь».
Embraer/FMA CBA 123 Vector — аргентино-бразильский региональный пассажирский самолёт.
Vector Aeromotive Corp.(ааҥл.) — компания-производитель суперкаров из США.
Vector Informatik — немецкая компания.
Куоска
300px|right|Куоскалар араастара Куоска (лат. Felis catus) диэн куоскалар биистэрин уустарыгар киирэр сиэмэх кыыл. Генетика чинчийиилэрэ көрдөрүүлэринэн, аныгы дьиэ куоскалара бары Либийэ куоскаларыттан (Felis silvestris lybica) төрүттээхтэр. Куоскалар 10 тыh. сыл анараа өттүгэр бэйэлэрэ дьон аттыгар кэлэн олохсуйбуттара. Археологтар дьиэ куоската бастакы өлүгүн Кипр арыытыгар булбуттара (биhи эрабыт 9500 сыл иннинэ). Былыргы Египекка куоска айыы кыылынан ааҕыллара. Куоска араас көрүҥэ (породата) баар: уhун түүлээх (Персия куоската), түүтэ суох (сфинкс) уонна да атыттар. Куоска айылҕаттан үчүгэйдик сыттыыр уонна истэр кыыл.
Олорор эйгэтэ
Дьиэ сүөһүтүн курдук, дьиэ- уот тэринэр эйгэтэ киһи олорор дьиэтэ буолар. Хаһаайынынан талыллыбыт киһи олорор усулуобуйатыттан тутулуктанан, киһи олорор дьиэтиттэн хаһан да арахсыбат, дьиэ таһыгар тахсар кыахтаах дьону улаханнык араастаһаллар.
Хотугу кэтиттэргэ дьиэ кэргэн куоскалара күн сардаҥатынан сылыталлар, тирии температурата 52 °c. ону сэргэ дьиэ кэргэн куоскалара куруутун тулуйбаттар, оттон маҥан куоска уонна куоска үрүҥү кулгаахтаах онкология ыарыыларыттан ордук хараҥа буолаллара, онтон сылтаан күн уотугар салаллан иһэр кутталлаах.
Куоскалар өлбүт климакка үчүгэйдик билэллэр, ол гынан баран, бары усулуобуйаҕа туманы, ардаҕы, хаары- самыыр куһаҕаннык тулуйаллар. Куоскалар үксүлэрэ ууга сөтүөлүүр уонна популяциялартан ураты (холобур, ванскайдар куоскалара уонна Курильскай бобтейлар, бенгаль кошкалара). Ол гынан баран кутуйах аппарата үчүгэй хааннаах, хайа баҕарар куоска ууга иҥнибит, ууга охсуспут хагдарыйбат балаһыанньата, хаамарга да куоппат. Кыраантан уу структуратын, дэбиэринэһинин сөбүлүүллэр да, уу ньуурун, сылаас ууга, уу бассейныгар уста сатыыллар да, Ваня кыракый бассейнга уста сылдьар түгэннэрэ биллэр.
Кошкалар маска олус түргэнник сүүрэн киириэхтэрин сөп, эт- сиин ыйааһынын тулуйаллар, кутуйах аппарата куоска үөһэ диэки сүүрэр. Ол гынан баран, төттөрү куоска тыҥырахтарын тыҥырахтарын тымтыктаан туттубаттар, куоска үрэн куттаналлар. Куоскалар ону өйдүүллэр уонна кыайан быһаарбаттар, «мас куоскатын уһул» — быыһааччылар ыҥырар көннөрү биричиинэтэ. Ол гынан баран, өй куоскалар ханнык баҕарар маскыттан түһэрэн сатыыллар. Бу куоска кутуругун төкүнүтэн, чоҕойдорун ыйаан баран, тарбахтарын биир быанан ыйаан баран, иннин диэки сыҕарыҥнаан түһэр.
Куоска доруобуйата
Олох орто болдьоҕо 14 сыл буолар. Маны тэҥэ Крим Пафф диэн куоска диэн ааттаах куоска 38- гар тиийбит түбэлтэ биллэр. 2011 сыл тохсунньутугар саамай кырдьаҕас куоска диэн этэ. Кини Британия ыалыгар олорбута 39 сылын бэлиэтээбитэ. Сүөһү хаһаайына Билл Томас кэпсииринэн, куоска 1972 сыллаахха көстүбүтэ. Гиннесс рекордун кинигэтин бэрэстэбиитэллэрэ-Мииринэйгэ саамай кырдьаҕас бэрэстэбиитэлистибэ буоларын официальнайдык билиннилэр.
Аркуша Иоаким Дмитриевич
Аркуша Иоаким Дмитриевич — XX үйэ саҕаланыытыгар Дьокуускай реальнай училищетыгар уруһуй уруоктарын биэрбит худуоһунньук, хас да Дьокуускай куораты ойуулаабыт пейзаажтара Саха национальнай уус-уран музейыгар харалла сыталлар.
1919 сыл кэнниттэн ханна барбыта биллибэт.
Хартыыналара
Маганка (1897) Сэргэлээх даачата (1919 с. дылы) Сэргэлээх киэһэтэ (1919 с. дылы) Собуор уонна башня (1907)
1714
1714 сыл.
Саввинов Михаил Петрович
Бу ахтыыны суруйааччы Мэхээлэ бараата, тыыл, улэ ветерана, 80 саастаах Саввинов Прокопий Иннокентьевич
Итирдэр от
Итирдэр от (Thermopsis lanceolata subsp. jacutica) (термопсис якутский) - Бобтуҥулар кэргэннэригэр киирэр уһун силистээх үүнээйи. Үчүгэй тас көстүүлээх буолан киэргэтиигэ туттуохха сөп.
Саха сирин киин өттүн эндемэ. Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киллэриллибит (2000).
158
158 сыл.
Арман Жан дю Плесси, Ришельё герцог
Арман Жан дю Плесси, Ришельё герцог(Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu; 1585, Париж — 1642, Париж), кардина́л Ришельё эбэтэр Кыһыл кардинал диэн аатынан биллэр) — Римнээҕи католиктар сыаркаптарын кардинала, аристократ уонна Франция судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.
Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ
Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ (АЭТ) (World Trade Organization, ВТО) - аан дойдуга атыыны-эргиэни кэтээн көрөр тэрилтэ. Женеваҕа баар. 1995 с. 104 дойду урукку Тарифтар уонна атыы-эргиэн генеральнай сөбүлэҥин (ГАТТ) оннугар тэрийбиттэрэ. Атыыга-эргиэҥҥэ хааччах кыччыырын уонна элбэх өрүттээх эргиэн сайдарын ситиһэр соруктаах. ГАТТ сөбүлэҥнэрин дойдулар эҥкилэ суох тутуһууларын кэтиир, саҥа сөбүлэҥнэри бэлэмниир. Бу тэрилтэни кириитикэлээччилэр АЭТ национальнай суверенитеты суох гынар, бөдөҥ корпорациялар интэриэстэрин көмүскүүр, экономика либерализациятын түмүгэр экология проблемаларын үксэтэр, үөрэҕэ суох үлэһиттэр балаһыанньаларын мөлтөтөр дииллэр.
Кириитикэ
Бу тэрилтэни Холбоһуктаах Штааттар аан дойду үбүн хонтуруоллаары тэрийбиттэр дииллэр. АХШ кини көмөтүнэн саамай күүстээх дойду стаатуһун бигэргэтэр, өссө күүһүрэр, Куйаары (Вселеннай) барытын бас билэргэ кыһаллар дииллэр.
Боруллуо
Боруллуо эбэтэр ала тойон, (Haliaeetus albicilla, орлан-белохвост) — Кыырдар кэргэннэригэр (Accipitridae) киирэр бөдөҥ тыҥырахтаах көтөр.
Этин-сиинин устата 70 - 90 см, кынаттарын далааһына — 200 - 230 см, ыйааһына — 4 - 7 киилэ. Кутуруга кылгас, үрүҥ өҥнөөх. Тумса атын тыҥырахтаах көтөрдөртөн бөдөҥ, сырдык араҕас өҥнөөх.
Евразия хоту өттүгэр уонна орто балаһатыгар, ол иһигэр Саха сиригэр, уйаланар. Кыстыыр сирдэрэ: Кэриэй тумул арыыта, Кытай, Япония, Индия.
2013 сылы Арассыыйа көтөрдөрү көмүскүүр Сойууһа Боруллуо сылынан биллэрбитэ.
Догойуков, Иван Павлович
Догойуков Иван Павлович — Догойук уола (1840 — 1930), аатырбыт олоҥхоһут, ырыаһыт.
1840 сыллаахха Марха улууһун (билигин Ньурба улууһа) Накас нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Кырдьар диэри оһуокай тылын тардар этэ. 1926 сыллаахха 86 саастаах сылдьан төрөөбүт нэһилиэгэр түһүлгэ ырыатын толорон турардаах.
Номох быһыытынан кини ырыаларын А.Е. Кулаковскай наһаа сөбүлүүр үһү.
Үөһээ дойду
Былыр сахаларга өй-санаа туһунан үөрэх олус дириҥ силистээх эбит. Ол [кэм]]ҥэ улахан күүстээх ойууннар өй-санаа үөрэҕин баһылаан, билэн-көрөн сайыннарбыт буолуохтарын сөп. Кинилэр үөрэхтэрэ киһи өйүн-санаатын быдан толорутук көрдөрөллөрүн билигин кэлэн саҥа билэн эрэбит. Бу кэмҥэ Сибиир ойууннарын үөрэхтэрин саҥалыы сөргүтэн үөрэтии ыытыллан, тэнийэн эрэр.
Сахалар сири-дойдуну үс тус-туспа дойдуларга араараллар. Бу дойдулара Үөһээ, Орто уонна Аллараа дойду диэн буолаллар. Бэйэлэрэ, айыы аймахтара олорор сирдэрин Орто дойду диэн ааттыыллар. Орто дойду аатын курдук Үөһээ уонна Аллараа дойдулар икки ардыларыгар тайаан сытар уонна Сир саара бэйэтэ буолар.
Соверен
Соверен (sovereign) — английскай, онтон британскай кыһыл көмус манньыаттар.
Үөһээ дойду
Үөһээ дойдуга үрдүк айыылар, онтон аллараа дойдуга абааһылар олороллор диэн былыргы өйдөбүлтэн сахалар бэйэлэрин, айыылар да, абааһылар да буолбатахтарын билинэннэр, олорор сирдэрин туспа арааран Орто дойду диэн ааттаабыттар. Сири-дойдуну итинник үс аҥы араарыыттан сахаларга Үөһээ дойду диэн туспа айыылар олорор дойдулара баар буолбут. Кэлин Үөһээ дойду диэн өйдөбүл үөһэ диэки баар Халлааны кытта биир өйдөбүллэнэн, биир курдук буолан хаалбыт.
Соверен
Англия соверена
Аан бастаан 1489 сыллаахха хоруол Генрих VII (1485—1509) кэмигэр тахсыбыта. Манньыаттар 1 фунт стерлинг (20 шиллинг) этилэр. Хоруол тронна хартыынатынан ааттаммыт («суверена»).
Үөһээ дойду
Былыргы кэмнэргэ ойууннар көрүүлэнэллэригэр, кыыралларыгар Үөһээ дойдуга тиийэ сылдьаннар бу дойдуну сиһилии ойуулаабыттар. Үөһээ дойду түөрт халлааннаах уонна тоҕус хаттыгастаах диэн быһааран этэллэр. (1,13). Үөһээ дойду халлааннара өрө тахсан бэйэ-бэйэлэриттэн үрдээн иһэр таһымнары санаталлар. Өй-санаа сайдыытын таһымын төһөнөн үрдүгүн ситиспит айыылар, ол таһымнарга сөп түбэһэр үрдүккэ баар хаттыгастарга олороллор дииллэр. Айыылар төһө үрдүк хаттыгаска тахсан олороллор даҕаны соччонон кыахтаахтар, өйдөөхтөр-санаалаахтар диэн өйдөбүл үөскээбит.
Соверен
Англия соверена
Монета ыйааһына — 240 гран (15,55 г), кыһыл көмуһэ — 15,47 г (23 карат, эбэтэр 96 %), диаметра — 39,5 мм.
Үөһээ дойду
Саха ойууннара уус-уран тылы кыайа туттан баһылааннар Үөһээ дойду халлааннарын хаттыгастарын олус ымпыктаан-чымпыктаан бэйэлэрэ субу көрөн туралларын курдук ойуулаан хоһуйаллар. Олоҥхолорго ойууланар халлааннар уус-уран хоһуйуулара ордук баһыйбыттарыттан кэлин ыра санаалар халлааннарыгар, дойдуларыгар кубулуйбуттар.
Соверен
Англия соверена
Генрих VIII кэмигэр (1509-47сс.) манньыат кыһыл көмүһэ 22 каракка (92 %) тиийэ түһэ сылдьыбыта.
Үөһээ дойду
Ойуун кыыран көрүүлэнэригэр араас аартыктарынан айаннаан Үөһээ дойдуга тиийэр. (2,47). Ол дойдуга тиийэн хайа эмэ былыргы өлбүт киһи кутун көрсөн манньалаан инники туох буолуохтааҕын ыйыталаһар. Көрдөһүүтэ, манньалааһына табылыннаҕына барыны - бары билэр куттар инники олоххо туох буолуохтааҕын ойууҥҥа этэн биэрэллэр эбит.
Соверен
Англия соверена
Кыһыл көмүс соверен 1553 сылларга диэри оҥоһуллубута. Кэлин, Елизавета харалыаба кэмнэригэр (1558—1603) 20 шиллиннаах манньыата «Фунт»  (pound) диэн ааттаммыта, онтон «соверен» диэн ааты өссө улахан кыһыл көмүс 30 шиллинна тэн манньыатаҕа биэрбиттэрэ (fine sovereign).
1603 сыллаахха Англия хоруола Яков I (1603-25) соверен манньыаттарын оҥорорун салҕаабыта. Ол эрэн [[1604 сыл]тан] 1 фунтаах(20шиллинг) кыһыл көмүс манньыата юнайт диэн ааттаммыта, 1619 сылтан — лорель'буолбута.
Үөһээ дойду
Былыр абааһы диэн илэ сылдьар буолара үһү. Абааһыны кытта айыы дьонун бөҕөстөрө куруутун охсуһаллар, тусталлар, күрэхтэһэллэр диэн кэпсииллэр. Айыы сириттэн үөһэ абааһылар киирэн дьахтар сүгүннэрэн таһаараллар эбэтэр абааһы уола киирэн айыы дьахтарын тутуһан олортон айыы-абааһы аҥардаах бухатыыр-бөҕө дьон төрүөн отто дойду бөҕөтүгэр үөһэ абааһы бөҕөһүгэр кыаттарбакка, бэйэлэрин тыыннаахтыы көмүнэллэр.
Соверен
Англия соверена
1663 сыллаахтан Англия сурун кыһыл көмүс манньыататынан гинея буолбута.1816 сыллаахха Великобританияҕа кыһыл көмүс стандарт туруоруллубута, онно соверен саамай туттуллар фунт стерлинга тэннэниллибит манньыата буолбута.
Үөһээ дойду
Үөһээ, аллараа, отто дойдулар диэн үс сир-дойду баарын курдук былыргы саха сэһэнэ кэпсиир. Үөһээ дойдуга айыы, абааһы сирэ-олохторо бааллар, аллараа дойдуга – абааһы сирэ. Саха сэһэнинэн, отто дойду улуу баайдара үөһээ абааһы дьонун кытта уруурҕаһаллара баар. Билиҥҥи саха төрүттэрэ үөһээ 7-8-9 хартыгастаах халлааҥҥа эбиттэр. Кэнники онтон арахсан, тэйэн үөһээ (соҕуруу), аллараа (хоту) абааһылар икки ардыларыгар (орто дойдуга) түбэһэн олорон хаалбыттар. (3,209,313).
Соверен
Билиҥҥи соверен
Саамай маҥнайгы соверен 1817 сыллаахха оҥоьуллубута. Кини ыйааһына 113 гран этэ (7,98 г,ол онтон 7,32 г. ыраас кыһыл кемус буолар).
Үөһээ дойду
Үөһээ дойдуга үчүгэй айыылары кытта куһаҕан абааһылар эмиэ олороллор. Үөһээ дойду абааһылара ордук күүстээх, күдэхтээх, уордаах буолаллар. Үөһээттэн түһэр абааһылартан ордук биллэллэрэ «Кугас уонна Хара маҥаас» сылгылаахтар эбиттэр. (4,112-116).
Соверен
Билиҥҥи соверен
Манньыата сирэй оттутугэр (аверс) манаах тебете ойууламмыт, кэлин еттугэр (реверс) — Сибэтиэй Георгий драконы кытта (итальянскай медальер улэтэ). Георг IV, Вильгельм IV, Виктория харалыаба уонна Елизавета II ыраахтааҕылаан олорор кэмнэригэр сюжета уларыйа сылдьыбыта.
Үөһээ дойду
Сир-дойду үс өттүлэригэр, барыларыгар үчүгэй уонна куһаҕан айыылар, абааһылар уонна дьон бааллара сахалар былыр-былыргыттан киһи өйө-санаата икки аҥы арахсарын билэллэрин дакаастыыр. Дьон олоҕор үчүгэй уонна куһаҕан хаһан баҕарар сэргэстэһэн, бииргэ сылдьаллар. Өй-санаа бу икки өрүттэриттэн хайалара баһыйар буолар даҕаны дьон олохторо ол диэки салаллан барар. Дьон өйдөрө-санаалара бу куһаҕан уонна үчүгэй диэн өйдөбүллэр икки ардыларынан, ортолорунан сайдан баран иһиэхтээҕин сахалар билэннэр олорор сирдэрин Орто дойду диэн ааттаабыттар.
Соверен
Билиҥҥи соверен
1871 сыллаахха соверен уонна ½ соверен Сиднейга онорон са5алаабыттара, кэлин атын да куораттарга онороллоро Британскай Содружество.
Үөһээ дойду
Үөһээ дойдуга эмиэ Орто дойдуга курдук үчүгэй да, куһаҕан да дьон, айыылар баалларын сахалар итэҕэллэрэ билинэр. Бу быһаарыы дьон майгылара былыргыттан баччаҕа диэри кыратык да уларыйан, тупсан көрө иликтэрин, үчүгэй уонна куһаҕан диэннэргэ билигин да арахса сылдьалларын дакаастыыр.
Соверен
Билиҥҥи соверен
Аан маннайгы соверен оҥоһуллар 1817 сыллартан уонна билиннэ диэри монета 917 пробалаах кыьыл кемустэн оноьуллар (22 карат эбэтэр кроновай кыһыл көмүс): 11/12 кыһыл кемус уонна 1/12 алтан.
Үөһээ дойду
«Үөһээттэн үргүөр үргүйбэтин, алларааттан аргыар аргыйбатын» диэн алгыс тыллара дьон-аймах олорор, үлэлиир уонна сайдар сирдэрэ Орто дойду эрэ буоларын бигэргэтэллэр. Орто дойду олоҕо огдолуйбатын туһугар үөһээттэн даҕаны, алларааттан да араас өйдөр-санаалар киириилэрэ-тахсыылара эмиэ кэмнээх-кэрдиилээх буолаллара ирдэнэр.
Соверен
Билиҥҥи соверен
Арай 1887 сыллаахха маннайгы бириэмэ5э Австралия5а оноьуллубут араҕас өҥнөөх эбит, алтана элбэх буолан.
Ойуур
Ойуур диэн элбэх мас айылҕаҕа бииргэ хойуутук үүнэн турара, тайҕа, ой тыа, кынырай (чараас) тыа.
Соверен
Билиҥҥи соверен
1917 сылааха соверен оҥоһуллан бүппүт.
Үөһээ дойду
Киһи бэйэтин түүлүгэр өлбүт дьон куттарын көрөрө, кэпсэтэрэ туспа дойду - түүл дойдута баарын бигэргэтэр. Өлбүт дьон куттара бу дойдуга көҥүл сылдьаллара, бу дойду - сахалар өйдөбүллэригэр, итэҕэллэригэр иҥэн сылдьар Үөһээ дойдулара буоларын көрдөрөр. Киһи түүллэригэр көрөр өлбүт дьоно тыыннаах курдук сылдьаллар. Арай түүлгэ бириэмэ диэн өйдөбүл суох. Түүлү көрөр кэмҥэ киһи өйө-санаата «уларыйбыт кэмҥэ» киирэрин А.Горбовскай «Пророки и прозорливцы в Отечестве своем» диэн үлэтигэр быһаарар. (5,319).
Соверен
Билиҥҥи соверен
Билигин соверен коллецияҕионердарга баар.
Үөһээ дойду
Былыргыта өлбүт дьон куттара Үөһээ дойдуга сылдьаллар диэн өйдөбүл саха дьонугар иҥэн сылдьар. Киһи түһээтэҕинэ өлбүт дьону тыыннаах сылдьалларын курдук көрөрө онно төрүөт буолбут. Түүлгэ киһи кута көстөр. Бу дойду өйө-санаата Орто дойду өйүттэн-санаатыттан эмиэ уратылаах. Киһи түүлүгэр көрбүтүн үксүгэр кыайан быһаара охсубат. Бу көстүүлэр илэ курдук буолбатахтарына, барылара кэриэтэ ханнык да тылынан буолбакка, бу көстөр бэлиэҕэ уруккуттан иҥмит олохсуйбут, үгэс буолбут өйдөбүлүнэн быһаарыллаллар.
Үөһээ дойду диэн өйдөбүлү түүллэри үөрэтэн, ырытан баран быһаардахпытына, дьон өйдөрө сайдыаҕыттан ыла мунньустубут өйдөрө-санаалара, ийэ куттара сылдьар сирдэрэ буолар.
Сахалар былыргы кэпсээннэриттэн Үөһээ дойду диэн түүл дойдута буолара быһаарыллар. Дьон ойуун буолаары эттэниилэрин түүллэригэр көрөллөр. Урут өлбүт ойууттар куттара, үөрдэрэ мунньустаннар кинини эттииллэр уонна урукку оннугар хомуйан кэбиһэллэр. (6,45).
Ойуун буолааччылар эттэнэ сытар кэмнэригэр өйө суох буолаллар уонна утуйан турбут курдук эттэнэн бүтэн тураллар. Ойууннар эттэнэр кэмнэригэр бары сытар эбиттэр. Сорохтор туспа отуу оҥотторон онно туос тэлгээн баран сыталлар диэн эмиэ кэпсииллэр. Киһи олоҕор араас соһуччу быһылааннар, күүстээх ыарыылар буолуохтарын сөп. Киһи соһуччу уҥан, өйө көтөн хааллаҕына өйө-санаата түүл дойдутугар тиийэн араас түүлү көрөр. (7,166). Киһи өйө-санаата бу кэмҥэ киирдэҕинэ урут буолбуту тэҥэ, кэлэн иһэр кэми эмиэ билиэн-көрүөн сөп. Уҥмут киһи өйө-санаата атын кээмэйдээх сиргэ сылдьарын ойууннар бэйэлэрин эттэниилэрин көрүүлэрэ эмиэ билэргэтэр.
Билиҥҥи үөрэх быһааран эрэринэн аҥардас өй-санаа мунньустар дойдута баар. Бу өй-санаа мунньустуутун К.Юнг «коллективное бессознательное» диэн ааттыыр.
Ойууннар кыыран, кутуран Үөһээ дойду аартыктарын арыйталыыллар. Кинилэр араас сыттары сытырҕалааннар уонна эрчимнээхтик биир тэҥник хамсананнар өй-санаа уларыйар кэмигэр киирэллэр. Бу өй-санаа уларыйар кэмигэр киирдэхтэринэ араас үөрдэри, өлбүт дьон куттарын көрсөллөр. Бу куттары кытта түүл бэлиэлэринэн кэпсэтэннэр инники туох буолуохтааҕын билэр эбиттэр.
Үөһээ дойду диэн түүл дойдута буолар эбит диэн быһаарыыны оҥорор кыах баар буолла. Бу дойду өй-санаа уларыйбыт дойдута. Манна барыта былыргыттан үгэс буолбут өйдөбүллэринэн туһаналлар. Үөһээ дойду аҥардастыы өй-санаа, салгын уонна ийэ куттар мунньустар сирдэрэ буолар. Бу дойду дьон-аймаҕы, Сири-дойдуну тулалаан саба бүрүйэ сылдьар. Киһи туох эмэ буолан, түһээн, өйө баайыллан, өйө көтөн ылар кэмнэригэр өйө-санаата уларыйан Үөһээ дойдуга баран кэлэрэ эбэтэр Үөһээ дойду өйүн-санаатын кытта быһаччы холбонон ылара быһаарыллар.
Түүллэри үөрэтээччилэр былыргы дьон өйдөрө-санаалара аныгы киһиэхэ түүлүгэр кэлэн киирэрин билинэллэр. Бу көстүүлэр саха дьоно өй-санаа Үөһээ дойдуттан Орто дойду дьонугар киирбитэ диэн олоҥхолоругар этиилэрин бигэргэтэр буолуохтарын сөп. Киһи хараҕар көстүбэт санаа ситимнэринэн Сир дойду бүрүллэ сылдьар. Хас биирдии киһи өйө-санаата бу ситимнэри кытта сибээстээх. Ол сибээс биллэр уратытынан киһи өйө-санаата бу сибээс иһигэр сылдьара буолар. Дьон-аймах барыларын куттара Сири дойдуну саба бүрүйэн сылдьаллар. Ол бүрүөһүн сахалыы Үөһээ дойду диэн ааттанар. Бу быһаарыы саха дьоно «Аан дойдуну санаа тутан турар» диэн этиилэригэр толору сөп түбэһэр. Дьон-аймах үгүс өттүлэрин санаалара хайа диэки салаллар даҕаны сирдээҕи олох ол диэки салаллан барара итинэн быһаарыллар. (8,29).
Туһаныллыбыт литература
1.	Н.Н.Яковлев. Курууппа ойуун көрүүлэрэ. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1993.- 56 с.
2.	Ойуун. Ойууннар норуот номоҕор. Дьокуускай: РНА СО ССНК ТЛИНЧИ, 1992.- 64 с.
4. Предания, легенды и мифы саха (якутов).- Новосибирск: Наука, 1995.- 400 с.
5. Детектив и политика. МАДПР. Вып.3. Москва: Изд-во  Новости, 1990. - 352 с.
6. Г.В.Ксенофонтов. Шаманизм. Избранные труды. ( Публи-кации 1928-1929 гг.) Якутск: Творческо-производстенная фирма «Север-Юг», 1992.- 318 с.
7. Г.В.Врублевская. «5 уроков по толкованию снов».-Санкт-Петербург, «СМИО Пресс»,1998.- 320 с.
8. Каженкин И.И. Түүл Үөһээ дойду өйө-санаата. – Дьокуускай: Бичик, 2014. – 160 с.
Туйахтаах кутуйахтар
Туйахтаах кутуйахтар (, Род Копытные лемминги) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр биир көрүҥ - Кырса кутуйаҕа киирэр.
Өссө маны көр
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Кыыл
мини|Кыыл Кыыллар (лат. Mammalia) диэн тоноҕостоох харамайдар кылаастара. Уратылара диэн үүт былчархайдардаахтар, оҕолоро үүт эмэллэр. Өссө уратылара: көлөһүн былчархайдара, баттах, истиигэ туттуллар орто кулгаахха баар үс умуох уонна мэйии neocortex диэн өттө.
Пор-Рояль
Пор-Рояль-де-Шан (Port-Royal-des-Champs) — французский женский цистерцианский монастырь в долине Шеврёза (современная коммуна Маньи-лез-Амо), который на протяжении XVII века служил главной цитаделью янсенизма во Франции. В 1709 году был закрыт и разрушен.
159
159 сыл.
Өлбүттэр
150er
Кириллин Николай Дмитриевич
Кириллин Николай Дмитриевич - Саха сирин уопсастыбаннай диэйэтэлэ, геология-минералогия ноуукаларын хандьыдаата, СӨ үтүөлээх геолога.
Үөһээ Дьааҥыга, Өлүөнэ Алдан ыккардыларыгар (Алдан антиклизата), Приморскай хапталга уонна Халыматааҕы көтөҕүүгэ (поднятие) сүүрбэ сыл устата геология чинчийиитин ыыппыта. 1991 сыллаахтан геологияны, промышленноһьы салайар үлэҕэ сылдьар. СӨ Геологияҕа судаарыстыбаннай кэмитиэтин тэрийиини 1993 сыллаахха көҕүлээччи уонна тэрийсээччи.
"Аллараа-Өлүөнэтээҕи" (1994) уонна "Анаабыр Алмаастара" (1997) кыырпах алмаас хостуур хампаанньалары тэрийиигэ кыттыбыта. Хас да сокуон бырайыактарын суруйсубута, ол иһигэр Саха ССР "О недрах и недропользовании" (1991) уонна СӨ "О регулировании пользования и распоряжения особым природным ресурсом - ископаемыми остатками мамонтовой фауны" (2005) уонна да атын СӨ уонна кини олохтоохторун сиртэн хостонор баайыгар бырааптарын көмүскүүр сокуоннар уонна нормативнай аакталар ааптардара.
1994 сылтан "О недрах" РФ сокуонун Госудуумаҕа ырытааччы уонна эспиэр. Геологияҕа уонна айылҕа баайын туһаныыга элбэх ноуучунай ыстатыйалары суруйбута.
Саха омугун кэнгириэһин уонна Саха уопсастыбаннай Киин Сүрүннүүр Сүбэлэригэр киирэр.
"Ископаемая мамонтовая кость-особый природный ресурс Севера России: проблемы права, экономики и организация рационального пользования" (2011), "Федерализм и недра"(2012) кинигэлэр ааптардара.
Малгаровтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)
Малгаровтар - Бүтэйдээх ыаллара.
Биэкэнэ Харбалааҕар Кыччаанай диэн кырдьаҕас икки уолаттара Малхаараптар олорбуттара. Ноотук Уйбаан Харбалаах халдьаайытыгар, Силипиэн куулаҕа. Ноотук кэргэнэ Кэтириис Куоллара Сахаараптар-Муустайдар кыыстара эбит. Ноотуктар 5 оҕолорун сүһүөхтэригэр туруорбакка эрэ утуу-субуу эрдэ өлөннөр тулаайах хааллартаабыттар. Дьылҕа хаан өссө сэрии иннинэ Биэкэнэ биир элбэх оҕолоох ыалын ыһыллар ыйаахтаабыт.
Дьөгүөр диэн уоллара ийэтин Кэтириис № Ньукулай Захаровтаахха иитиллибит. Милиция младшай лейтенана Егор я^плаевич захаров 1943 с. Уус-Маайаҕа ураты кутталлаах баанданы тутууга өлбүт. Бу ыалтан иккис киһинэн милииссийэҕэ үлэлээбит Көстөкүүн Малгаров суолун бэйэтэ соломмут. Үс уолаттарынаан Хаҥалас Булгунньахтааҕар сис ыаллар. Көстөкүүн кэлин сүүрүк аттарынан дьарыгырбыт.
Ноотуктар кыра уоллара Бүөтүр кяэкинэҕэ Мартыын Пономаревтаахха иитиллибит. Убайын Уус-Маайаҕа үлэлии сьшдьаН' хөннөн кэлэн кэргэнин дойдутугар Тиэлигигэ, онтон Майаҕа олорбут. Уоляаах кыыс оҕолордоох.
Уоттаах сэриигэ сылдьыбыт Сэргэй Уйбаанабыс Малгаров (1920 с.т.) эдьиийигэр Кэтириискэ иитиллэн Хараҕа улааппыт. 1942 сыллаахха Кенингсбергэ гиэри сэриилэспит Кыһыл Сулус уордьаннаах хорсун буойун. Хараҕа эргиллэн кэлэн Григорьев Хабырыыс-Харалыыр диэн нэһилиэк биллиилээх киһитин шыһын Кэтирииһи кэргэн ылар. Төрүт дойдутун Бүтэйдээҕи булан тимир оуһунан биллибитэ. 1980 с. 60 сааһыгар өпбүтэ. Үс оҕотутган улахан Куолатын дьоно Бүтэйдээххэ бүтүн аймаҕы ааттаталлар.
Кыччаапай кыра уола Силипиэн Малгаров икки уола сэриигэ баран өлбүтгэр. Улахан уол Иннокентий Ксенофонтович (1915 с.т.) "Коммунар" колхоз суоччута. Ильмень күөлгэ хайыһар биригээдэтигэр сэриилэспит. 1944 с. Калининскай уобаласка өлбүт. Кэргэнэ, оҕото суох киһи. Инитэ Малгаров Моисей Ксенофонтович (1917 с.т.) колхуоска ферма сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Сатаҕай Сысыыгыннарыттан сыдьааннаах Хоборооһу кэргэн ылбыт. Кэнники кэргэниттэн Гоголева диэн араспаанньалаах Февронья Семеновна Сэмэн Окороков диэн маҥнайгы кэргэниттэн Афанасий диэн уоллаах. Кини үс сааһьптан Баҕахха Чээмпиннэргэ иитиллибит. Окороков-Чямпин-Шишигин А.С. сир түннүгэ кырдьаҕас этэ. Моисейдаах Хобороос Садот диэн уолламмыттар. Садот Моисеевич Малгаров бүтүн республикаҕа биллэр кыраайы үөрэтээччи уонна музейы тэрийээччи. Үтүө киһи ийэтин үһүс кэргэниттэн төрөөбүт икки кыыһы, балтыларын бэйэтигэр сыһыаран Өлүөхүмэ Кыыллааҕар олороллор. Малгаровтар халыҥ аймахтар.
Тврцчяцнц оцорууга А.С.Шишигин уонна С.М.Малгаров көмөлөрө баар.
Американнар
Американнар диэн биир саҥа омук буолар. АХШ олохтоохторо буолаллар. 2008 сылга — 305 000 000 Америка олохтоохторо бааллар эбит.
Байаҕантай нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Байаҕантай нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Танда.
Улуус кииниттэн 48 км илин диэкки Танда үрэх баһын диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 781 киһи (2007 сыл).
WikiLeaks
Wikileaks (Викиликс), Швеция норуоттар икки ардыларынааҕы саайта, демократия иһин сир үрдүнэн охсуһар. Сыалай судаарыстыбалар секретнэй докумуоннарын ылан бэйэтин саайтыгар сыһыарар, ол иһин элбэх дьиннээх туруктар билиннилэр, холобура: АХШ Ирагы ниэбин эрэ иһин сэриилээбит, Арассыыйа Аан Дойду 3 сэриитин саҕалыыр былааннааҕы биллэн таҕыста. Ону таһынан Иран уонна Хоту Кэриэйэ ядернай бомбаламмыттар эбит диэн. Ону таһынан Сир шаара эстэрэ 110 эрэ сыл хаалбыта, онно эбии сиргэ 2016 сыллаахха астероид кэлэн түһүөхтээҕин Америка уонна аан дойду дойдулара бары аан дойдн норуотуттан кистии сылдьыбыттар эбит. Ону таһынан Сибинньэ уонна Көтөр ыарыыта Дьоппуоннар уонна Америкалар оҥорбуттара билиннэ. Арассыыйа секретэ эмиэ билиннэ, Чечен сэриитигэр дьиҥинэн 80 тыһ киһи өлбөтөх, төттөрүтүн 978 тыыһынча киһи өлбүт эбит.
«Киhи этин-сиинин кѳрдѳрѳр тыллар саха ѳhүн хоhоонугар»
Киириитэ
Саха, былыр тѳhѳ да суруга – бичигэ суох буоллар, бэйэтин санаатын, баҕарар баҕатын уус-уран, күүстээх тыл куорматынан эппэт буолуон сатаммат этэ. Ол курдук ырыалары-хоhооннору, таабырыннары-чабырҕахтары, ѳс хоhооннорун, олоҥхолору-остуоруйалары бэрт үгүhү айбыта. Ол барыта норуот тылынан уус-уран айымньыта фольклор дтэн ааттанар.
Алексей Елисеевич Кулаковскай этиитинэн, ѳс хоhооно Саха сирин устатын тухары биир тэҥник тэнийэн турар.
Бу ѳйдѳбүл икки тылтан турар: ѳс уонна хоhоон. Ѳс диэн түүрк омуктар сѳс, сүз диэн тыллара инники дорҕооно түhэн биhиэхэ билиҥҥэ дтэри тиийэн кэлбит.
Саха билиҥҥи тылыгар үксүгэр атын тыллара: тыл – ѳс, ѳс киирбэх үѳскэтэр, эбэтэр фольклор айымньыларыгар туттуллар (холобур, ѳс эт, ѳскүн кэпсээ). Ѳс диэн тыл итини таhынан үгэс, абыычай диэн тыл суолтатыгар туттуллар. Холобур: «бу дойду дьонун ѳhѳ маннык» диэн этиллэр.
Онтон хоhоон – саха билиҥҥи тылыгар литературнай термин: атын тыллары кытта холбостоҕуна, араас суолталаах сомоҕо ѳйдѳбүллэр үѳскүүллэр (тыл хоhооно, ис хоhооно).
Холобур: «Албын тыла сыатааҕар минньигэс» диэн ѳс хоhооно албын түѳкэй быhыылаах киhини этэр, эбэтэр «Үтүѳ ат биир кымньыылаах, үчүгэй киhи биир тыллаах» диэн, эрэннэрбитин булгуччу толорор үтүѳ, үчүгэй майгылаах, иитиллиилээх киhини этэр.
Ѳс хоhоонун үлэhит норуот айар, ол иhин кыайыылаах үлэ, сытыы мындыр ѳй үрдүктүк сыаналанар, үтүѳ майгы-сигили, сыhыан мэлдьи хайҕанар, убаастанар
Үлэ актуальноhа:
1)            Билиҥҥи саха тыла сүтэр, симэлийэр, сыыс тылланар диир кутталлаах кэмигэр мындыр ѳбүгэлэрбит айан хаалларбыт фольклор биир кѳрүҥүн – эккэ-сииҥҥэ сыhыаннаах тыллары ѳс хоhооннорун күннээҕи саҥарар саҥаҕа уонна сурукка-бичиккэ киэҥник туттуу
2)            Саха норуотун ѳhүн хоhоонун аныгы үйэ киhитэ сиэр-майгы ѳттүнэн иитиилээх буоларыгар тѳhүү ѳйѳбүл, сүбэ-ама быhыытынан кѳрүѳххэ сѳп.
Сыала:
Эккэ-сииҥҥэ сыhыаннаах тыллардаах ѳс хоhооннорун хомуйан, олору наардаан, тэҥнээн кѳрүү.
Соруга:
1)            Араас автордар кинигэлэриттэн эти-сиини кѳрдѳрѳр тыллардаах ѳс хоhоонун булуу
2)            Эти-хааны үѳрэтэр науканы кытта билсиhии
3)            Ѳс хоhоонун наардааhын
4)            Ѳс хоhоонноругар дорҕоон дьүѳрэлэhиитин чинчийэргэ холонуу
Чинчийии объега:
Саха ѳhүн хоhоонун хомуурунньуктара.
Чинчийии предмета:
Хомуурунньукка баар киhи этин-хаанын хоhуйар тыллардаах ѳс хоhоонноро
Сүрүн чааhа
Саха киhитэ былыр-былыргыттан тобуллаҕас толкуйдааҕын кѳрдѳрѳр фольклор биир этигэн кѳрүҥэ ѳс хоhооно буолар. Кини сатабыллаах эт-хаан араас уорганнарын бэргэнник туhанан маннык ѳс хоhооннорун айбыта. Мин киhи этин-хаанын 4 чааска араардым: тѳбѳ, түѳс, ис уонна илии-атах. Ити уорганнарга сыhыаннаах ѳс хоhооннорун наардаатым
Ѳс хоhоонноругар киирбит тѳбѳ чааhын уорганнара – айах, бас, кэтэх, кулгаах, мурун, мэйии, сирэй, сүүс, сыҥаах, тиис, тыл, уос, харах:
Л.Н.Попова «Ѳс хоhоонноро». Пословицы. Proverbs and sayings»
·        Киhи тыла уоттааҕар абытай
·        Кырдьыктан харах саатар
·        Ыт ыксаан-ыксаан хараҕа суох оҕону тѳрѳтѳр
·        Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, хойут турбут чыычаах хараҕын хастар
·        Сирэйиттэн суорат салыаҥ буоллаҕа
И.К.Попов «Саха таабырыннара,  ѳс хоhоонноро, чабырҕахтара»
·        Айахха киирбиччэ саҥарар
·        Элбэх сырыылаах атаҕа кирдээх, элбэх саҥалаах айаҕа кирдээх
·        Сыҥааҕын сыаланнын, айаҕын арыыланнын
·        Киhи айаҕын саба туппаккын
·        Аата, кини айаҕыттан кыhыл кѳмүс тохтуо буоллаҕай
·        Хоммут уоhа хоҥунна, ѳрѳѳбүт уоhа ѳhүлүннэ
·        Сордоҥ ѳллѳҕүнэ тииhэ хаалар, ырыаhыт ѳллѳҕүнэ ырыата хаалар
·        Кулгаах ырааҕы истэр, харах чугаhы кѳрѳр
·        Тыл сүhүѳҕэ суох
·        Кинилэр айахтарыттан эрэ күѳх от үүнэр дуо?
·        Эhэ баhа буолан олорор
·        Суор суорун хараҕын оҥпот, тойон тойонун түhэн биэрбэт
·        Сирэйгэ- харахха анньа турар
·        Суут баhа мэкчиргэ баhын курдук, ханна баҕарар хайыhар
·        Буруйа суохха арай саллаат баhа быстар
·        Кураанах хамыйах айахха баппат
·        Тылга иҥнэрдэ, дьыалаҕа тарта
·        Босхону сүгэ сылдьан, хараҕа суоҕу сиэтэ сылдьан сүбэлэт
·        Таптыыртан харах арахпат, абааhы кѳрѳртѳн тыл арахпат, ыалдьартан илии арахпат
·        Сымнаҕас айахтаах кулун тиэрэн иhинээҕи биэни барытын эмэригэр дылы
·        Хараҕы тэhэ аалар сыыс, куолайы туора турар бултас
·        Мунна сыты билбэт, айаҕа амтаны билбэт
·        Ынах тыла уhун да, тугу да кыайбат
·        Айаҕа суох киhи
·        Айаҕынан эрэ айдаарар, атыны тугу да гыммат
·        Айаҕа эрэ хараарар
·        Айаҕыттан таhаарарыгар харбат
·        Күѳт айах
·        Үѳhээ-аллараа сыҥаах буолума
·        Тииҥ мэйиитэ мэйиилээх