cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кут
Кут сур
Киhи үс куттаах: буор кут, ийэ кут уонна салгын кут. Киhи кинилэр үhүөн бииргэ баар буоллахтарына эрэ чөл тыыннаах бу Орто дойдуга сылдьар. Кулаковскай суруйбутунан: "По понятиям многих якутов, кут состоит из трех элементов: ийэ кут, буор кут и салгын кут. При зачатии ребенка ийэ кут внедряется божествами (через Айыысыт или Иэйэхсит) в женщину-мать ("ийэ кутун инэрэн биэрбит")". Өксөкүлээх дьэ итинник этэр. Онон, Айыыhыт дьахтарга ийэ куту инэрэр эбит. Онтон үөскүүр төрүөх ийэтиттэн тугу эмэ бэриhиннэрэрэ эмиэ чахчы. Ол буор кут буолуон сөп. Аны эрдэтээҕи суруйууларга уонна түөлбэлэргэ ордон хаалбыт тобох өйдөбүллэргэ олоҕуран, кут-сүр өйдөбүлү оннун-тойун буллара сатаан көрүөҕүн.(Сорох тугэҥҥэ өйдөбүл хантан ылыллыбыта ыйыллыаҕа.)
Үөhээ суруллубуттан көстөрүнэн: Ийэ кут хамсатааччы, дьулуур диэн өйдөнөр. Салгын кут өй-санаа буолар.
Айыыhыт төрүөхтээх оҕо ийэ кутун эр киhи буор кутугар холбуур. Онон, буор кут орун, удьуордааhын өйдөбүллэри кытта сөп түбэhэр.
Сүр диэн тугуй? Бу майгы-сигили. Сур киhиэхэ төрүөҕүттэн бэриллибэт. Тулалыыр эйгэ уонна өстөр киhи сүрүн иитиэхтииллэр. Киhи сүрэ кини хайдах сүрүннээх киhи буолуутугар сабыдыаллаах. Бу кут-сур туhунан сахаҕа баар хас да өйдөбүллэртэн биирдэстэрэ сурулунна. Куттар салгыы олохторун туhунан Л.Афанасьев-Тэрис маннык тойоннуур: Салгын кут тахсан бардаҕына киhи бу баары билбэт-көрбөт буолар. (Утуйар, өйүн сутэрэр). Салгын кут уратыта диэн ийэ кут киhиттэн тахсан барыар диэри киирэ-тахса сылдьарыгар буолар. Онтон ийэ кут тахсан барда5ына киhи тутатына өлбүтүнэн барар. Ол аата, өлүү диэн киhиттэн ийэ кута тахсан барыыта ааттанар эбит. Ийэ кут таҕыстаҕына салгын кут эмиэ букатыннаахтык тахсан барар. Өлөөччүгэ буор кут эрэ хаалар. Бу да кут сотору ыhыллар, буору кытта буор буолар.
Кыра өрт турааҕа
thumb|250px
Кыра өрт турааҕа (, Даурская галка) — Тураахтар уустарыгар киирэр кыра көтөр.
Саха Сиригэр бу соҕуруулуу-арҕаа кытыытыгар үөскүүр. Наһаа сэдэх көрүҥ.
1927
1927 сыл.
Дэбдиргэ (Таатта улууһа)
Дэбдиргэ — Таатта улууһун Игидэй нэһилиэгин киинэ.
Гаврилов Кузьма Осипович
мини|Кузьма Осипович Бутэйдээх нэьилиэгин куомплекснай духуобунаhын музейын архыыба.
Гаврилов Кузьма Осипович (01.12.1890—15.09.1938) — 1920-с сылларга «Саха омук» уонна «Саха кэскилэ» түмсүүлэри төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, саха суругун-бичигин комитетыгар дьарыктаммыта.
Кузьма Осипович Гаврилов – саха саарына.
К.О.Гаврилов Тыа оҕото диэн псевдонимынан эрдэтээҥҥи кэпсээнньит, суруйааччы быһыытынан биллэр. Кини өссө үөрэнэ сылдьан, хоһоон уонна кэпсээн суруйара. Онон, кини саха революция иннинээҕи литературатыгар кэпсээнньит быһыытынан киирбитэ. Тыа сиригэр төрөөбүт уонна улааппыт буолан, саха дьонун олохторун эйгэтин үчүгэйдик билэрэ, ол иһин кини кэпсээннэрн сюжета тыа сахатын күннээҕи олоҕун–дьаһаҕын тула сайдар.
Кэпсээннэрэ: «Оҕолоох ыалтан оннооҕор уот уѳрэр», «Аата уол даҕаны буолбат», «Идэhэ», «Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах басыhар», «Ынах тѳрүүр кэмэ буолла» бары оччотооҕу тыа сирин сахатын олоҕун ойуулууллар. Маны таһынан К.О.Гаврилов хоһооннору эмиэ суруйан испит эбит. Хоhоонноро: «Тыымпы», «Баhаар Баhылайа», «Былыргы саха». Чугас доҕоро С.А.Новгородов 1923 с. Гаврилов кэпсээннэрин «Ааҕар кинигэтигэр» уонна «Саҥа суол» диэн үөрэх хрестоматиятыгар киллэрэн, кини кэпсээннэрин оччотооҕуга элбэх саха киһитэ, ол иһигэр үөрэнээччилэр билэллэрэ. 1931 сыллаахха тахсыбыт Улахан Сэбиэскэй энциклопедияҕа саха прозатын саҕаласпыт К.О.Гаврилов – Тыа оҕото литература салаатыгар киирэ сылдьар. Онон, К.О.Гаврилов суруйааччы быһыытынан саха литературатыгар сөптөөх миэстэтин булуо, саха литературатын төрүттэспит төһүү киһи быһыытынан сыаналаныа диэн эрэнэбит.
К.О.Гаврилов  «Саха омук» общество тэрийээччитэ уонна салайааччыта. Саха норуота сайдарыгар элбэҕи үлэлээбитэ. Тыл комиссиятын чилиэнэ, сахалыы маассабай сурук – бичик сайдыытыгар бэйэтин кылаатын киллэрбит сырдатааччы, норуотун сайыннарыыга инники күөҥҥэ сылдьыбыт  киһи буолар. Оччотооҕу суруйааччылары кытары чугас доҕордуу сыhыаннааҕа. Холобур: П.А.Ойуунускай, Алампа, Кундэ, Алтан – Сарын. Саамай чугас доҕоро лингвист С.А.Новгородов.
К.О.Гаврилов – «Холбос» Респотребсоюhу төрүттээччи, экономист быһыытынан эмиэ сыаналанар. 1914 с. Саха сиригэр бастакы  «Экономия» диэн эргиэн кооперативнай табаарыстыбатын тэрийбитэ. 4 сыл иhигэр табаарыстыба улуустарга 67 филиалламмыта. 1918 с ахсынньыга кооператордар I съездтэригэр «Холбос» потребкооперацияны тэрийбитэ уонна  кэккэ сылларга салайбыта. «Холбос» күн бүгүҥҥэ дылы үүнэ – сайда, республика олохтоохторун аһата – таҥыннара олорор улахан биллиилээх тэрилтэ. Совнарком председателя М.К.Аммосова көрдөhүүтүнэн  1921 – 26 сылларга Москваҕа Саха сирин представительствотыгар үлэлээбитэ. М.К.Аммосовы, И.Н.Бараховы, С.М.Аржаковы кытары автономияны ылыыгаүлэлээбитэ. I Бүтүн Союзтааҕы быыстапкаҕа Саха сирин кытыннарбыта – I степеннээх дипломунан наҕараадаламмыта. Е.Ярославскайы уонна С.Орджоникидзены кытары доҕордоhоро. М.И.Калинины уонна В.И.Ленины кытары көрсүбүтэ. Кэлин Москваҕа баран «Союзпушнина», «Союззолотопродснаб» диэн тэрилтэлэргэ экономистаабыта.
Кузьма Гаврилов бары өттүнэн сайдыылаах киhи этэ. Спорт көрүҥнэринэн уонна физкультуранан утумнаахтык дьарыктанара  Ол курдук, тустуунан, харбааhынынан, ытыынан ,гиря көтөҕүүнэн, дьарыктанара. Лапта, бильярд, шашка уонна  шахмат оонньуура. Үчүгэйдик уруhуйдуура, чертежтары оҥороро. Быыстапкаларга кыттара   Маhынан уонна тимиринэн уhанара. Үчүгэйдик таҥнара. Театрдарга уонна быыстапкаларга сылдьарын сөбүлүүрэ. Чөл олоҕу тутуhара. Табаҕы, арыгыны утарара. Киэҥ  өйдөөх, элбэхтик аахпыт – билбит, нууччалыы үчүгэйдик саҥарар, дьиҥ культуралаах киһи этэ. Кини норуот үөрэҕириитин, тылы сайыннарыы, Саха сирин государственнай тутулун, олохтоох айылҕа баайын – дуолун туһаныы, интеллигенция өйүн – санаатын түмүү боппуруостарыгар улахан болҕомтоту тарпыта.
К.О.Гаврилов - сталинскай репрессия сиэртибэтэ. 1938 сыллаахха 48 саастаах К.О.Гаврилов тутуллубута. Кинини  «Аммосов дьыалатыгар», контрреволюцияҕа, шпионажка, дойдуну таҥнарыыга буруйдаабыттара. Балаҕан ыйын 15 к. Москва Бутово диэн оройуонугар  НКВД «Коммунарка» диэн полигонугар ытыллыбыта. Кэлин 19 сыл буолан баран, 1957 с. буруйа суоҕунан, кини үтүө аата чөлүгэр түһэриллибитэ, толору  реабилитацияламмыта. Кузьма Осипович бэйэтин кэнниттэн бэртээхэй кыыһын хаалларбыта. Кыыhа Мария Кузьминична Гаврилова академик, географическай наукалар доктордара, климатолог этэ.
Олоҕун олуктара
1890 сыллаахха ахсынньы 1 күнүгэр Бүтэйдээххэ сэттэ оҕолоох дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ. Оҕо сааhыгар, нэhилиэк биир улахан баайа Ф. М. Слепцов уолун кытта табаарыстаhа сылдьан, Стулов диэн политсыылынайга үөрэнэн ааҕар, суоттуур буолбута. Ити кэнниттэн Бүтэйдээх церковнай-приходской оскуолатыгар киирбитэ, салгыы нэhилиэнньэ хомуйбут көмө харчытынан Дьокуускайга киирэн реальнай училищены ситиhиилээхтик бүтэрбитэ.
Бу кэннэ Саха Сирин дириҥ, киэҥ билиилээх, талааннаах тэрийээччитэ, салайааччыта, эдэр ыччат сүбэhитэ буола үүммүтэ. Чаҕылхай лектор, суруйааччы быhыытынан биллэрэ.
Үөрэнэ сылдьан, хоhоон уонна кэпсээн суруйара, онон кини саха революция иннинээҕи литературатыгар кэпсээнньит быhыытынан киирбитэ. Тыа Оҕото диэн псевдонимынан «Саха саҥата», «Саҥа суол» сурунаалларга «Ынах эрдэ төрүүрэ», «Идэhэ», «Баhаар Баhылайа» диэн айымньылара бэчээттэммиттэрэ.
1914 с. «Экономия» диэн эргиэн кооперативнай табаарыстыбатын, 1918 с. күн бүгүҥҥэ диэри үүнэ-сайда, саха дьонун аhата-таҥыннара олорор уобаластааҕы эргиэн союhун «Холбоhу» тэрийбит.
Сүүрбэhис сылларга К. О. Гаврилов Москваҕа «Центросоюзка» уонна Саха Сиринээҕи бэрэстэбиитэлистибэҕэ үлэҕэ ыҥырыллыбыта. Онтон төннөн кэлэн эмиэ «Холбос» председателинэн үлэлээбитэ. Ити кэнниттэн Москваҕа «Союзпушнина», «Союззолотопродснаб» диэн тэрилтэлэргэ экономистаабыта.
1938 сыллаахха, кулун тутар 5 түүнүгэр, репрессияҕа түбэһэн, хаайыллыбыт. Алта ыйынан 15 мүнүүтэлээх суута буолбут; «ытарга» диэн уураахтанан, ол күҥҥэ уураах толоруллан, күн сириттэн 48 сааһыгар хомолтолоохтук барбыт. Кэлин 19 сыл буолан баран, 1957 сыллаахха кини үтүө аата чөлүгэр түhэриллибитэ, толору реабилитацияламмыта.
Айар үлэтэ
К. О. Гаврилов — Мэҥэ бастакы суруйааччытынан биллэр. Кини 1912 с. үөрэнэ сылдьар кэмигэр кэпсээн уонна хоhоон суруйара. Кини Тыа оҕото диэн илии баттааhыннаах кэпсээннэрэ «Саха саҥата» сурунаалга, «Ааҕар кинигэҕэ», 1923 с. «Саҥа суолга», «Чолбоҥҥо» бэчээттэммитэ. Барыта 4 кэпсээннээх. Бу тэттик бэртээхэй кэпсээннэр саха киhитин элбэххэ үөрэтэллэр... «Саха саҥата» сурунаал норуоту уhугуннарар, сырдатар сыаллаах этэ: «Саха, бары батталы aahaн, махталлаах үөрэххэ тиксэн, олоҕо көнөн, сырдаарай!…». Кузьма Гаврилов кэпсээннэрэ сурунаал ити сүрүн тосхолугар толору эппиэттииллэр.
К. О. Гаврилов кэпсээннэрэ дьиҥ саха олоҕун ымпыктаан-чымпыктаан көрдөрөр айымньылар ахсааннарыгар киирсэллэр. Онон yhyн өлбөт үйэлээхтэр.
«Бahaap Баhылайа» диэн үгэтин 1925 с. сэтинньи 12 күнүгэр суруйбута. Айымньы идеята — урукку баттыгастаах олох эргийбэттии эстиитэ. Бahaap Баhылайа бэйэтин тус интэриэhинэн салайтаран саҥа былааска талларыан саныыра олоххо киирбэтэҕиттэн эрэйдэниитэ ойууланар.
Маны таһынан Кузьма Осипович Гаврилов саха бастакы хоhоонньутун быhыытынан, сахалыы хоhоон форматын тутуhан суруйбут бэртээхэй «Былыргы саха», «Тыымпы» диэн хоhооннордоох. «Былыргы саха» хоhооно 1927 с. «Чолбон» сурунаалга бэчээттэнэн күн сирин көрбүтэ. Оттон «Тыымпы» диэн хоhоон эмиэ 1927 с. «Чолбон» сурунаалга бэчээттэммитэ.
Өссө маны көр
Гаврилова Мария Кузьминична
Күөх Боллох Тойон
Күөх Боллох Тойон — уу иччитэ. Кини уу ыраас буоларын, балык үөскүүрүн дьаhайар. Саха дьоно балыктыылларыгар Күөх Боллох Тойонтон көрдөhөллөр. Кини санаата көнньүөрдэҕинэ көмүс хатырыктааҕынан дьонун күндүлүүр. Кини сөбүлээбэтэ ууну киртитии, бултаммыт балыгы уокка быраҕыы, күөллэри көhөрүү.
Күөх Боллох Тойон өлбүттээхтэр 7 хонук иhигэр балыктыылларын, кыhын ууну туоруулларын сөбүлээбэт — балык өлүөн, уу сытыйыан сөп.
Балаҕан ыйын 12
Балаҕан ыйын 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 255-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 256-c күнэ). Сыл бүтүө 110 күн баар.
Комета
Комета (буруолаах сулус) диэн Күн систематын кыра эттигэ, Күн тула эргийэр уонна киниэхэ чугаhаатаҕына көстөр комаланар эбэтэр кутуруктанар — ол аата Күн сыралыыта комета иччитигэр дьайыыта.
Астероид
thumb|260px|right|[[253 Mathilde диэн C-көрүҥнээх астероид (уҥуор кээмэйэ 50 км). 1997, NEAR Shoemaker хаартыската.]] Астероид диэн комета буолбатах, планетаттан кыра, ол гынан баран метеороидтан улахан халлаан эттигэ.
Агра
Агра (आगरा) — Индия дойдутугар баар улахан культурнай, экономически сайдыылаах улахан куорат, Уттар Прадыш штатыгар баар. Куоракка аан дойдуга кэрэ көрүҥүнэн киэҥник биллэр Тадж Махал баар. Элбэх университеттар. Нэһилиэнньэтэ 2 мөлүйүөн, эргинниин 20 мөлүйүөн.
Ыам ыйын 25
Ыам ыйын 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 145-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 146-c күнэ). Сыл бүтүө 220 күн баар.
Хаҕын нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Хаҕын нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кирово.
Улуус кииниттэн 145 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 422 киһи (2007 сыл).
Конденсат оттугунан үлэлиир хочуолунайга 14 социальнай объект холбонон олорор.
Аустралиан инглиш
Аустралиа тыла сим биир английскай тыл буолар, ол кынан баран кинини сорохтор туспа омук тылын курдук киллэрэллэр ааҕаллар. Араас омук дойдуларыгар "Australian English" диэн кинигэ тахсар, Америка уонна Канаада уонна Британиа английскайыттан ураты анал кинигэ тахсар. Ол кынан баран Аустралиаҕа олохсуйа бараргар IELTS туттараргар, Британиа английскайын туттараҕын.
Улуу Риим импиэрийэтэ
Улуу Риим импиэрийэтэ (Heiliges Römisches Reich, эбэтэр XV-с үйэҕэ: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation) диэн Европа ортотугар баар регионнар уонна куораттар холбоһуллубута. Кини былааска принцтар уонна магистраттар талыллыбыт Императордара салайара. Улуу Карл Императора өлбүтүн кэннэ кини Империята үс региоҥҥа бытарыллыбыта: Арҕаа Франция, Лотарингия уонна Илин Франция. Улуу Риим импиэрийэтэ Отто Илин Францияттан төрүттээбитэ уонна Улуу Император буолбута. Ол 1806 сыллахха Наполеон кэлэн былааһы былдьыан дылы баар этэ. Импертордар Улуу Карл салҕааччыларынан бэйэлэрин этэллэрэ.
16-с үйэҕэ Улуу Риим импиэрийэ Фризтар өрө турууларын кытта быһаарсыахтаах этэ. Ол өрө туруу 1515 сыллаахтан 1523 сылга дылы ааспыта.
XVII-с үйэҕэ Улуу Риим импиэрийэтэ Отут сыллаах сэриинэн (1618-1648) алдьаммыта. Европа олохтоохторуттан отут бырыһыан дьоно ол сэриигэ өлбүттэрэ. Германия нациятын Улуу Риим импиэрийэтэ элбэх сирдэрин сүтэрбитэ.
XIII үйэҕэ дылы Улуу Риим импиэрийэтэ олус күүстээх этэ. Кэлин графтар уонна герцогтар былааһы ылар буолбуттар. Кэлин диэки Императордар дьиҥэ былааһа суох буолбуттар, уонна дойду аата эрэ баар этэ.
Вольтер, Франция философа XVIII үйэҕэ нацияны күлүү гынара: дойду Улуу да буолбатах, Римҥа туох да сыһыана суох уонна Империя да буолбатах диэн.
thumb|300px|Империя хаартата.
Мощёная
Мощёная (Мощена) — Украина дэриэбинэтэ, Волынскай уобалас Ковельскай оройуонун Мощёнскай сельсоветын киинэ.
Олохтоох дьоно
Олохтоохторун ахсаана: 2001 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн — 546 киһи, 2010 сыл туругунан — 581 киһи.
Дьон олохсуйуутун чиҥэ — 553 киһи/км².
Ала тураах
thumb|250px
Ала тураах (, Серая ворона) — Тураахтар уустарыгар киирэр, көннөрү тураахтан арыый кыра, тураах.
Саха сиригэр соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сэдэхтик көтөн киирэр. Енисей хочотугар сымыыттыыра биллэр.
Кыра оҕо майгына
Кыра оҕо майгына, өйө-санаата ийэтин таба көрөр буолуоҕуттан сайдан барар.
Араас элбэх гороскуоптар, таҥхалар киһи майгынын Айылҕа оҥорон биэрэр диэн өйдөбүлү үөскэтэллэр. Айылҕа бэйэтин тымныытынан, итиитинэн, үөннэринэн-көйүүрдэринэн оҕо майгыныгар дьайар күүһэ улахан.
Киһи төрөөбүт күнүттэн, ыйыттан уонна сылыттан тутулуктанар гороскуобу Пифагор оҥорбута дьон майгынын быһаарарга ордук сөп түбэһэр. Бу гороскуобу сыныйан үөрэттэххэ, киһи майгынын, өйүн-санаатын уонна доруобуйатын төрөөбүт күнүн, ыйын уонна сылын сыыппаралара быһаараллар.
Кыра оҕо майгынын уратылара дьыл хайа кэмигэр төрөөбүтүттэн улаханнык тутулуктаналлар уонна биллэр бэлиэлэрдээхтэр.
Медицина үөрэхтээхтэрэ оҕо бастакы сааһыгар иммунитета, этэ-сиинэ айылҕаҕа үөрэниитэ үөскүүр диэн этэллэр. Оҕо биир сааһыгар диэри тымныыны, итиини тулуйарга этэ-сиинэ үөрэнэ охсор. Бу үөрэниилэртэн хайалара бастаабыттара оҕо майгыныгар ордук улаханнык дьайар кыахтанар.
Тымныы кэмҥэ төрөөбүт оҕолор ордук тулуурдаахтара, дьулуурдаахтара биллэр. Айылҕа бэйэтин оҕолорун тымныынан эрчийэр. Кыһын төрөөбүт оҕолор ордук тулуурдаахтара, дьулуурдаахтара, ылыммыт сыалларын толорууга дьаныардаахтара барыта тымныы дьайыытыттан тутулуктаах. Тымныыттан оҕоҕо сүрэ үөскүүр уонна сайдар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн тоҥору-хатары тулуйарын ситиһии төрөппүттэр бэйэлэрин «Туйах хатарааччыларыгар» хайдах сыһыаннаһалларын көрдөрөр. Кэлэр көлүөнэлэрэ чэгиэн-чэбдик, күүстээх-кыахтаах буола улаатыахтарын баҕарааччылар тымныынан эрчийиини, дьарыктааһыны бу кэмтэн ыла утумнаахтык саҕалаабытынан бараллар.
Оҕо сайын төрөөтөҕүнэ аан маҥнай итиини тулуйар буола үөрэнэн баран тымныыны тулуйарга үөрэнэригэр тиийэр. Итиини тулуйар буолуу уратыта оҕо майгыныгар уларыйыылары киллэрэр. Тиритэн көлөһүн тахсыыта оҕо тириитэ аһыллан биэриитигэр тириэрдэн этэ-сиинэ өйүн-санаатын эрчийэригэр тириэрдэр. Сайын төрөөбүт оҕо итиини тулуйар буолууга аан бастаан үөрэниитэ майгына түргэнник уларыйымтыа буолуутун үөскэтэр. Тымныыга тулуурдаах, дьэбир буола үөрэниитэ хойутаан саҕаланар.
Сайын эбэтэр саас эрдэ төрөөбүт оҕо букатын кыра эрдэҕиттэн бырдахха, үөннэргэ сиэтэн этин ыарыытыгар үөрэнэр. Кини этэ-сиинэ үөрэнэн ыарыыларга тулуура улаатар. Ону тэҥэ этигэр үөскүүр кыра ыарыылары тулуйара өйө-санаата олус туруктаах, ымыттыбат бөҕө буолуутугар тириэрдэллэр.
Оҕо кыра буолан бырдах сиириттэн кыайан көмүскэммэт. Ыалдьарын билэр эрээри кыайан хамсаммат буолан сатаан үргүппэт. Биир бырдах эргийэ сылдьан дьөлүтэ кэйиэлээн кэбиһэр. Таах олорон биэрэн элбэхтик сиэтэригэр тиийэр.
Этигэр кыра ыарыы үөскээһинин тулуйа үөрэниитэ оҕо майгытын кытаатыннарар, тулуурдаах оҥорор. Ыарыыны тулуйар буолуута өйө-санаата сайдан эт-сиин баҕа санааларын тулуйарыгар үөрэтэр. Улаатан истэҕинэ аҕыйах бырдах сииригэр кыһаммат, тулуурдаах буола улаатар. Айылҕа бырдахтара кыра оҕоҕо аналлаах прививка курдук дьайаллар. Оҕо этигэр-сиинигэр Айылҕа араас микробтарын, бактерияларын сыһыаран биэрэллэр. Айылҕаны кытта этин-сиинин сибээстэрин олохтууллар. Хомойуох иһин, Айылҕа киртийиитэ аан маҥнай үөннэргэ дьайара кыра оҕолор бырдах сииригэр олус уһуннук эрэйдэнэн, бааһыран баран үөрэнэригэр тириэртэ.
Кыһын төрөөбүт оҕо лаппа улаатан, олорор буолан баран бырдахха сиэтэр. Кини этигэр ыарыы үөскээһинэ тымныыны тулуйар буола үөрэммитин кэнниттэн дьайар. Тымныы дьайыыта оҕо этигэр-сиинигэр уһуннук дьайар буоллаҕына, үөннэртэн үөскүүр кыра ыарыылар кылгас кэмҥэ өйүгэр-санаатыгар ордук дьайаллар. Кыһын төрөөбүттэр холкулар, тулуурдаахтар, майгылара уларыйымтыата суох, онтон сайыҥҥылар түргэн быһаарыныылаахтар, ыарыыны тулуйумтуолар, майгылара уларыйымтыа.
Оҕо этэ ыалдьарыттан олус түргэнник уонна хаһан да умнубат гына үөрэнэр. Бу үөрэх киһи буор кутугар олохсуйар буолан үйэтин тухары дьайа сылдьар.
Оҕо улаатан бэйэтэ сыыла, ат буола сылдьан, этин ыарытыннардаҕына, сэрэнэргэ, аны ону, кутталлааҕы тыыппакка түргэнник үөрэнэр. Саха дьоно оҕо ити уратытын билэннэр итии чаанньыгы дуу, туох эмэ кутталлааҕы тыыппатын диэн кыратык, тарбаҕын төбөтүнэн хаарыттаран, кэһэтэн биэрэн үөрэтэллэр. Оҕо итии чаанньыгы тардыалаабат буола үөрэнэрэ кини салгыы олоҕор ордук туһалыырын оҕолоох дьон таба сыаналыыллар. Кыра эрдэҕинэ тарбаҕын кыратык сиэппитэ үйэтин тухары туһаны оҥорор. Сытыы быһах биитин тыытыыттан оҕо тарбаҕын хайаан да быһар. Быһаҕы тыыппат, сэрэхтээх буола үөрэнии киһиэхэ үйэтин тухары олус наада. Оҕону кыра эрдэҕинэ «Чыычыйы», итиини, кутталлааҕы, билбэти мээнэ тыыппат буоларыгар эрдэттэн кэһэтэн үөрэтэн кэбиһии туһалаах.
Кактус үүнээйини тутан көрбүт кыра оҕо аны хаһан да бу үүнээйини сэрэммэккэ эрэ таарыйбат буолар, сыыллан баран иһэр сирин бүөлүү уурдахха, иҥнэн барбат, тумуннаҕына эрэ табыллар курдук саллар, үйэтин тухары сэрэхтээх буолууга үөрэнэр.
Кэлин кэмҥэ ийэлэр оҕолорун тымныынан эрчийбэт, куруук суулуу, саба сатыы сылдьалларыттан оҕо биир сааһыгар диэри этин-сиинин эрчийэрэ суох буолла. Тымныйан ыарыылар олус дэлэйдилэр. Тымныынан эрчийии суоҕуттан оҕолор бары ханнык да тулуурдара суох буола улааталлар. Аныгы ийэлэр оҕолорун түүлээх таҥаһынан аһара таҥыннаран, тиритиннэрэн букатын тулуура суох, өссө тымныйыыны тулуйбат, ыалдьан иһэр оҥороллор.
Аһара көрөн-истэн харыстааһын түмүгэр кыра оҕолору бырдахха сиэтэн эрчийии букатын да хаалла. Ыарыыны тулуйар буола эттэрэ-сииннэрэ үөрэммэтэҕиттэн, улааппыттарын кэннэ биирдэ эмэ эттэригэр соһуччу ыарыы үөскээтэҕинэ хайдах тымтан, быстан-ойдон тураллара биллибэт дьон улааттылар. Майгылара түрдэстигэс, ыгым, кыра да тулуурдара суох кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарыы элбээтэ.
Оҕо майгына куһаҕан, мөлтөх буолуута аһара көрүүттэн, харайыыттан үөскүүр. Аһара көрүү-истии оҕо бэйэтэ билиигэ-көрүүгэ тардыһыытын, олох иһин охсуһар күүһүн суох оҥорор. Былыргы сахалар «Олох ыараатаҕына, омук күүһүрэр» диэн этиилэрэ, олох ыараатаҕына бары-барыта кэмчилэнэн, аһара маанылааһын, аһара көрүү-истии суох буолан, кыра оҕо көрүүтэ кытаатан, чиҥээн биэриитигэр олоҕурар. (1,5).
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан кыра оҕо майгына көрүүттэн-истииттэн, үөскээбит үгэстэриттэн уонна төрөппүттэрин буор куттарыттан үөскүүр. Буор кут туһунан «Кут-сүр үөрэҕэ» үлэбитигэр арыйбыппыт. (2,80).
Кыра эрдэхтэриттэн олох ыарахаттарын тулуйарга үөрэхтээх, өйдөрө-санаалара туруктаах, кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарыы саха дьонуттан эрэйиллэр кэмэ кэллэ. Олох тупсан, чэпчээн иһэр диэн сыыһа өйү-санааны аны быраҕан оҕону кыра эрдэҕиттэн итиини-тымныыны, эрэйи, ыарыыны тулуйарга үөрэтэн, тулуурдаах, дьулуурдаах киһи буола улаатарын ситиһии ирдэнэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. -128 с.
Америка гражданскай сэриитэ
Америка гражданскай сэриитэ (1861–1865) диэн Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар буолбут гражданскай сэрии. Сороҕор Штаттар икки ардыларыгар буолбут сэрии диэн ааттанар. Уон биир соҕуруу Штаттар кулуту бас билиини ылыммыттара уонна АХШттан арахсыахтарын баҕараллара. Кинилэр Конфедерацияны тэрийбиттэрэ. Кинилэр Америка Конфедерацияттаах Штаттара диэн туспа дойду буоларын иһин охсуһаллара. Дэвис Джефферсон Конфедерация президенынан талыллыбыта. АХШ правительствота уонна атын штаттар Сойуус диэни олохтообуттара. Сороҕор Сойуус штаттарын Хоту штаттар диэн ааттыыллара. Онно кулуту бас билии бобуллубута. Биэс кулуту бас билиини ылыммыт Штаттар Сойууһу өйүүллэрэ, кинилэри Быыс штаттар диэн ааттыллараю Сэрии Конфедерация күүстэрэ Конфедерация штаттарыгар баар АХШ правительствотын кириэппэстэрин ылбыттарыттан саҕаламмыта.
MongoDB
MongoDB (англ. humongous - улахан) - аha5ас төрүт кодтаах, таблица описаниетын көрдөөбөт дөкүмүөннэргэ хайысхаллаах дааннайдары салайааччы система (нуч. СУБД - система управления базами данных). NoSQL курдук классифицируйдаммыт, JSON-марыннатар дөкүмүөннэри уонна даннайдар салайааччы схематын туттар.
Лицензиялааhын уонна көмө
MongoDB-ны Affero (AGPL) GNU барыларыгар ылыллар лицензиятынан төлөбүрэ суох ылыахха сөп. Программирование тылыгар аналлаах драйвердар Apache лицензиятын аннынан киирэллэр. Ити лицензияларга MongoDB inc. коммерческай лицензияны субэлиир MongoDB-га, ол лицензия бэйэтигэр эбии пуунсуйалардаах(холобур, SASL, LDAP, Kerberos, Simple Network Management Protocol кытта интеграциялаах уонна Розетта Лингвистика Platform Basis Technology тексты көрдөөhүнүгэр), салайааччы туттар-сэптэр, мониторинг, саппаас копиялааhын уонна техническай көмө.
Ad hoc көрдөбүллэрэ
Көрдөбүллэрэ конкретнай дөкүмүөн буолаларын уонна пользовательскай JavaScript-пуунсуйаларын төнүннэриэн сөп. Регулярнай этиилэринэн көрдөөhүн баар. Көрдөбүллэргэ ал5ас түмүк төнүннэрэhин настройкалыахха сөп.
Индексация
MongoDB иhигэр индексация5а өйөөһүн баар.
Репликация
MongoDB реплика набордарын кытары улэлиэн сөп. Реплика набордара икки эбэтэр онно5ор элбэх даннай копиялардаах. Хас реплика наборун экземпляра хаhан ба5ары реплика сүрүн эбэтэр көмөлтө оруолугар кирсиэн сөп. Суруйуу уонна аа5ыы дьаhайыыны барыта сүрүн репликаны кытары оноhуллар. Көмө репликалар даннай копияларын актуальнай турукка өйөөһүннүүллэр. Сүрүн реплика сбой биэрдэ5инэ, реплика набора атын сүрүн репликаны талар. Көмө репликалар аа5ыы операцияларга төрүт буолахтарын сөп.
Нагрузка араараhына
MongoDB сытыары масштабтанар, шардинг тутта. Туттааччы коллекция5а даннайдар хайдах туралларын быhаарар шардинг күлүүhүн талар. Даннайдар диапазоннарга арахсыахтара(шард күлүүттэн тутулуктаах) уонна шардтарга анардаhыахтара.
Файл тутар сирэ
MongoDB нагрузка араараhыннаах уонна даннайдарга репликациялаах файл тутар сирэ буолуон сөп. Ити Grid File System диэн аатаммыт пуунсуйа MongoDB драйвердарын кытары киирсэр. MongoDB разработчиктарга файллары уонна иьинээ5итин кытары үлэлиир пуунсуйалары сүбэлиир. GridFS пуунсуйа NGINX уонна lighttpd диэн плагиннарга туттуллар. GridFS файылы чаастарга арааран хас чааhы туспа дөкүмүөн курдук ууран тутар.
Агрегация
MapReduce парадигматыгар тэҥнээх үлэлиэн сөп.
Фреймворк иhигэр агрегация5а GROUP BY SQL-инструкциятын аналога баар. Агрегация оператордара конвейерега баайыллыахтарын сөп UNIX-конвейердарын курдук. Эбии Фреймворк $lookup диэн оператордаах выгрузкатыгар уонна среднеквадратическай отклонение курдук статистическай операциялаардаах.
Сервер өттүгэр JavaScript толоруута
JavaScript көрдөбүллэргэ уонна агрегация пуунсуйаларыгар(холобур MapReduce иhигэр) туттуллуон сөп уонна база5а ыытыллыан сөп.
Фиксированнай ыйааhыннах коллекциялар
MongoDB фиксированнай ыйааhыннах коллекциялары өйөөһүннүүр. Оннук коллекциялар угааhын бэрээдэгин хааллараллар уонна бэриллибит ыйааhыҥҥа тиийдэхтэринэ бэйэлэрин кольцевой буфер курдук тутталлар.
Транзакциялар
2018 сылга MongoDB 4.0 версиятыгар ACID транзакцията эбиллибитэ.
Программирование тылын өйдөнөрө
MongoDB сүрүн программирование тылларыгар официальнай драйвердардаах. Эбии өссө элбэх официальнайа суох уонна сообществаннан өйөнөр драйвердардаах атын программирование тылларыгар уонна фреймворктарга.
Салайааhын уонна интерактивнай туттар-сэптэр
Сүрүн интерфейс даннай базаларга «mongo» ха5ын таhа этэ. MongoDB 3.2 версиятыттан графическай ха5ын таhа «MongoDB Compass». Эбиитигэр администрируйдуурга, даннай көрөргө GUI-ны кытары туттар-сэптээх продукталар уонна туора проектар бааллар.
Кыыс (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Кыыс Кыыс (Virgo) — зодиак сулустарын бөлөҕө, Хахай уонна Ыйааһын. Бу бөлөххө сааскы Күн тэҥнэһиитэ баар.
Компакт-диискэ
Компакт-диискэ (ол эбэтэр Си-Ди) (Compact disc ол эбэтэр ) диэн Philips уонна Sony хампаанньалар айбыт оптическай диискэ көрүҥэ. Хаптаҕай уонна төкүнүк, цифровой информацияны харыйарга туттуллар. Бастаан ырыалары уонна атын тыаһы харайарга туттуллара.
Кэнники компакт-диискэлэр компьютер файлларын харыйарга туттуллар буолбут, CD-ROM ааҕар тэрил көмөтүнэн ааҕыллар.
Үксүгэр компакт-диискэ диаметра 120 миллиметр буолар. Ортотугар 1,5 сантиметрдаах үүттээх.
Тадж Махал
Тадж Махал (ताज महल, Taj Mahal) — Индия дойдутугар Агра куоракка баар улахан мааны мавзолэй.
1983 сыллаахха ЮНЕСКО бу тутууну Аан дойду Утумун тиһигэр киллэрбитэ. Улахан туризм сирэ. Сыл аайы 300 мөллүйүөн киһи сылдьар.
Өй-санаа уһуна
Өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ сахаларга төһө былыргы кэмнэргэ сайдыбыттара кыайан быһаарыллар кыахтара суох ыраах, былыргы. Ай диэн икки дорҕоонноох тылтан үөскээбит айыы диэн өйү-санааны, киһи саҥаны айыыны оҥорор кыаҕын быһаарар тыл үөскээһинэ саха тыла, өй-санаа саҥа сайдан истэҕинэ буолбут.
Сахалар өй-санаа үөрэҕин дириҥник сыаналыыллар, баҕа санаа үөскээһинин уратыларын олоххо таба туһаналлар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн баҕа санаа эмиэ икки өрүттэнэр. Киһи олоҕор бэйэтин кыаҕынан олоххо киллэрэр баҕа санаата киһилии баҕа санаа диэн ааттанар буоллаҕына, санаатыгар эрэ оҥорон көрөр баҕа санаалара ыра санаалар диэн ааттаналлар. Киһи өйө-санаата төһө ыраахха диэри дьайарыттан, дьайыыта тиийэриттэн икки аҥы арахсарын эмиэ билэн тылларыгар киллэрбиттэр:
1. Кылгас эбэтэр быстах өй-санаа.
2. Уһун санаа.
Өй-санаа бу уратыларын төһө кыалларынан олох холобурдарынан туһанан ырытыллар:
1. Үгүс дьон өйө-санаата кылгас. Күннээҕинэн, субу баарынан сылдьаллар. Күннээҕи кыһалҕаларыттан, үлэттэн-хамнастан, дьиэ-уот көрүүтүүттэн ордон ырааҕы эргитэ санаабаттар, субу кэмнээҕи, сотору кэлэр үчүгэйи ордук сыаналыыллар, туһаналлар. Тото аһааһын киһиэхэ кэлэр аһылыкка эрэ диэри үчүгэйи аҕалар эбит буоллаҕына, минньигэһи сиэһин амтана сүтүөр эрэ диэри дьайыыта тиийэринэн кылгас санааҕа, күн устата хаста да оҥоруллар быһыыга киирсэллэр.
Кылгас санаа туһунан этиилэр элбэхтэр. «Уһуну, киэҥи санаабат», «Атаҕын тумсуттан ырааҕы көрбөт», «Санаата бүгүҥҥүнэн бүтэр» диэн этиилэр бары кылгас, күннээҕи санаалары быһаараллар.
Киһи бэйэтэ эмиэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки аҥы арахсарынан эт-сиин баҕа санаалара аһааһын, сынньаныы, баҕаны ханнарыы буолалларынан түргэнник толоруллар быстах баҕа санааларга киирсэллэр. Өй-санаа баҕа санаата үөрэххэ, үлэҕэ-хамнаска сыһыаннаахтарынан, хойутаан туолалларынан уһун санааҕа киирсэллэр.
Кылгас, быстах санаа дьайыыта бэргэһэни тиэрэ кэтэн кэбиһииттэн ордук биллэр. Бэргэһэни тиэрэ кэтэн кэбистэххэ айыыны оҥоро охсон соҕотохто ураты, туспа киһи буола түһүү кыалла охсоро табыллар. Урукку кэмҥэ хаатыҥка, саппыкы осторун кылгас гына тиэрэн кэбиһии эдэр уолаттарга баар этэ. Ити түргэнник оҥоруллар быһыылар, саҥаны айыылар улаатан эрэр оҕолор бэйэлэрин уратыларын биллэрэ сатаан таптаан туһанар ньымаларыгар киирсэллэр.
Кылгас санаа быстах санаа диэҥҥэ тиийэн хаалара элбэх. Ситэ толкуйдамматах, туох содул үөскүүрэ табан быһаарыллыбатах санаа быстах санаа диэн ааттанар уонна олору толоруу үксүгэр куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Быстах санаалаах киһи быстах быһыыны оҥороро элбэҕин, куһаҕан быһыыны элбэтэрин сахалар билэн “Санаабычча быһыылаах” диэн арааран эппиттэр.
Санаа олус түргэн, кылгас кэм иһигэр элбэҕи ырытан, толкуйдаан таһаарыахха сөп. Маннык оҥордоххо үчүгэй, таба буолуон сөп диэн санаа хас киһиэхэ барыларыгар баар буолара ордук.
Улуу Өктөөп өрө туруутун кыайыытыгар бары кыахтарын ууран аан бастаан иһээччилэринэн оробуочайдар, туохтара да суох үлэһиттэр буолбуттара. Кинилэр ханнык да баайа-мала суох буолууларыттан уһуну-киэҥи санаабаттарыттан ордук харса-хабыра суох былааһы уларытыыга туруммуттара, олохторо ыйга иккитэ ылар хамнастарыттан быһаччы тутулуктааҕа кылгас санааланыыларын үөскэппитэ былааһы былдьаһыыга аһара күүскэ турунууларыгар тириэрдибитэ. Дьон өйө-санаата ситэ сайда илигинэ, бассабыыктар этиилэрин ылынан сыыһа суолга туруналларыгар аһара батталтан, туоратыыттан үөскээбит кылгас санааламмыттара улахан оруолу ылбыта. 74 сыл ааспытын кэнниттэн, бу сыыһа оҥоруллубут өрө туруу содула көннөрүллэн, билигин Россия дьоно урукку, ыраахтааҕы кэмин саҕанааҕы олохторугар сыыйа төннөн эрэллэр. Өй-санаа уларыйыыта салҕанан баран иһэр.
2. Киһи өйдөөх-санаалаах буолуута субу оҥорор быһыыларыттан ураты, хаһан эрэ ыраах кэмҥэ кэлиэхтээх, туһалыахтаах быһыылары эрдэттэн бэлэмнээн, былааннаан оҥороругар кыах биэрэр. Киһи олоҕун ырааҕы, инникини толкуйдаан оҥосторо өйө-санаата үрдүк сайдыыны ситиспитин бигэргэтэр.
Киһи олоҕо син уһун. Оҥорор быһыыларын эрдэттэн ырытан, тугу ситиһиэн сөбүн былааннаан ааҕынара хаһан баҕарар туһата улахан. Өссө кэлэр көлүөнэлэрим тустара диэн эмиэ саныыра, тугу эмэ уурунара, мунньунара, үйэлээҕи оҥороро, тутара эмиэ ааҕыллар. Холобурга, саҥа дьиэ тутта сылдьан оҕолорум, сиэннэрим олоруохтара дии санаатаҕына ырааҕы толкуйдуура, уһун санаалааҕа быһаарыллар.
Киһи ханнык баҕарар оҥорор быһыытын эрдэттэн ырытан, толкуйдаан, туох, ханнык содуллар үөскүөхтэрин сөбүн быһааран, көннөрөн баран оҥордоҕуна үчүгэй, туһалаах быһыыны оноруон сөп. Ыраахтан ыла толкуйдаммыт, ырытыллыбыт, туох, ханнык быһыы үөскүүрэ барыта таба быһаарыллыбыт санаа уһун санаа диэн ааттанар.
Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ ордук уһун санаалаахтар. Кыра торбос улаатан ынах буолан туһалыар диэри түөрт сыл устата көрөн-истэн аһатыы, улаатыннарыы ирдэнэр. Сири оҥордоххо, тыаны солоотоххо, хаһан салаа от үүнэн, охсуллар буолуор диэри хас да сылы кэтэстэххэ табыллар. Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ үлэлиир үлэлэриттэн, олохторуттан тутулуктаах уһун санаалаахтар, кырата түөрт сылга тиийэн хамнаһа кэлэр үлэни, ыраах кэми сыаллаан үлэлииллэр, олохторун оҥостоллор.
Сахалар олохторун үөрэҕэ көрсүө, сэмэй буолууну ирдиир, оҕолору кыра эрдэхтэриттэн көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтэллэр. Көрсүө, сэмэй киһи уһун санаалаах, сыыһа-халты туттубат, үлэни-хамнаһы кыайан уһун үйэни ситиһэр кыахтанарын сахалар билэллэр.
Улуу Өктөөп өрө туруута кыайыытын тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ бары кэриэтэ сөбүлээбэтэхтэрэ, улаханнык утарыласпыттара. Сэриилэһэн кыахтара-күүстэрэ бараммытын уонна улахан репрессия кэнниттэн саҥа былаас, сэбиэскэй былаас олоҕурбута.
Куорат дьоно, заводтар, фабрикалар үлэһиттэрин санаалара тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэринээҕэр быдан кылгас, кинилэр хас ый аайы кэлэр хамнастарын ханна тутталларын ааҕан-суоттаан билэллэринэн санааларын уһуна бүтэ сыһар. Арай хамнастара икки ыйга кэлбэтэҕинэ улаханнык моһуогуруохтарын, кыбыттарыахтарын, иэскэ киириэхтэрин сөбө араас хамсааһыннар түргэнник үөскээбитинэн баралларыгар тириэрдэллэр.
Киһи санаата олорор олоҕуттан тутулуга улахана билигин да уларыйа илик. Аҥардастыы ылар хамнастарыгар ииттинэн олорор куорат олохтоохторо быстах, кылгас санаалаахтара, онно кэлэр көлүөнэлэрин иитэллэрэ араас хамсааһыннар куораттан тахсалларын ордук улаатыннарар. (1,87).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Индуизм
Индуизм диэн Индия субконтиненыгар үөскээбит итэҕэл. Санскрит тылынан былыргы аата Санатана Дхарма (सनातन धर्म), "мэҥэ сиэр" диэн тылбаастанар.
Индуизм аан дойду ордук былыргы итэҕэлэ буолар, веда кэмиттэн төрүттээх. Индуизм историятыгар, атын аан дойду итэҕэллэриттэн уратыта диэн, хайа эрэ биир төрүттээччи суох. Индуизмҥа биир дьүһүннэммит итэҕэйиилэр системалара уонна бүтүн доктрина суох. Индуизм монотеизмҥа, политеизмҥа, панентеизмҥа, пантеизмҥа, монизмҥа уонна атеизмҥа олоҕурар араас итэҕэл үгэстэриттэн, философия системаларыттан уонна итэҕэйиилэриттэн турар. Бу итэҕэл тутаах илгэлэрэ дхарма, карма, самсара, мокша уонна йога.
Индуизм ытык суруйуулара икки бөлөххө арахсаллар — шрути уонна смрити. Суруйуулартан бастыҥ суолталаахтарынан уонна былыргыларынан буолаллар Ведалар уонна Упанишадтар. Атын суолталаах суруйуулар Пураналар, уонна Маhабхарата уонна Рамайана эпостар.
Индуизм итэҕэйээччилэрин ахсаанынан аан дойду үһүс итэҕэлэ, христианизм уонна ислам кэннилэриттэн. Индуизмы 1 млрд тахса киhи тутуhар, олортон 950 млн кэриҥэ Индияҕа уонна Непалга олороллор. Бу дойдуларга индуистар ахсааннара балай эмэ: Баҥладеш, Сри Ланка, Пакистан, Индонезия, Малайзия, Сингапур, Мауритиус, Фидьи, Суринам, Гайана, Тринидад уонна Тобаго, Холбоhуктаах Хоруоллук, Канада уонна АХШ.
XX үйэ иккис аҥарыгар индуизм Индия таhыгар тарҕаммыта уонна аан дойду үрдүнэн элбэх тутуһааччыламмыта. Карма, йога уонна вегетарианизм курдук санаалара киэҥник тарҕаммыттара уонна үөрүйэх буолбуттара.
Казахтыы Бикипиэдьийэ
thumb|150px|Казахлыы Бикипиэдьийэ логотиба
Казахтыы Бикипиэдьийэ (Қазақша Уикипедия) диэн Бикипиэдьийэ Казах тылынан салаата. 2002 c. Бэс ыйын 03 к. олохтоммута. 2013 c. тохсунньу 20 к. туругунан, 201 723 ыстатыйалаах, ол эбэтэр ыстатыйаларын ахсаанынан Бикипиэдьийэ бары салааларыттан 26-с сылдьар
Икки өрүттээх тыллар
Икки өрүттээх тыллар диэн уларыйа сылдьар, утарыта өйдөбүлү биэрэр тыллар ааттаналлар.
Сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэрэ олус дириҥ уонна киэҥ өйдөбүллээх, Сир, Күн уонна Аан дойду бары тутулуктарын барыларын бу этии таба быһаарар.
Айылҕаҕа туох барыта икки өрүттээҕин билинии уонна ону олоххо таба туһаныы сахалар таҥараларын үөрэҕин сүрүн тутулуга буолар. Саха омуга олус уһун үйэлээх буолуута туох барыта икки өрүттээҕин олоҕор таба туһаныытыгар олоҕурар. Олоххо үчүгэй уонна куһаҕан эргийэн, солбуйсан биэрэр кэмнэрэ кэллэҕинэ таба быһаарыыны ылыныы киһи, омук уһун үйэни ситиһэллэрин төрүттүүр.
Киһи этэ-сиинэ эмиэ туох барыта икки өрүттээҕин курдук икки өрүттээх тутулуктардаах. Сүрэх хааны хачайдаан сөптөөх баттааһыны оҥорон хаан хаһан да тохтообокко эккэ-сииҥҥэ эргийэрин хааччыйар. Киһиэхэ хаана хаһан да тохтообокко этигэр-сиинигэр эргийэ сылдьар, эти-сиини кислородунан хааччыйар, ыраастыыр.
Аһара үрдүк, 150 мм аһара барар хаан баттааһына киһиэхэ тымырдара тоҕо барар, кыра тымырдар быстар кутталларын үөскэтэр. Киһи инфаркт эбэтэр инсульт ыарыы буоларыгар тириэрдэр, онтон хаан баттааһына намыһах, аны 90-ҥа тиийбэт буола түстэҕинэ хаан сүүрүүтэ харгыстанан килиэткэлэр өлүүлэрэ буолар.
Киһи хаанын баттааһына айылҕаттан икки өттүттэн тутулуктааҕынан туох барыта ортотунан баран иһиэхтээх диэн быһаарыыга эмиэ сөп түбэһэн аһара үрдээбэккэ эбэтэр аһара намтаабакка эрэ биир тэҥ соҕустук, ортотунан сылдьара эрэйиллэр. Эмчиттэр киһи хаанын баттааһынын үрдүкү өртө 120 мм буоларын ордороллор. Хааммыт баттааһыныттан тутулуктанан хайа да өттүгэр аһара барбат буолууну киһи хаһан баҕарар тутуһа сырыттаҕына эрэ айылҕа көрдөбүллэригэр сөп түбэһэн, тыыннаах буолан олоҕун олороро кыаллар.
Ити курдук «Туох барыта ортотунан буолуохтаах» диэн этии киһи айылҕаҕа сыһыанын уонна киһи оҥорор быһыыларын барыларын табатык быһаарар. Туох барыта икки өрүттээҕин быһыытынан үгүс тыллар иккилии өрүттээх өйдөбүллэри холбуу иҥэринэн сылдьаллар уонна хаһан баҕарар икки өрүттээхтик туттуллаллара сахалар өй-санаа үөрэҕин олохторугар былыр-былыргыттан туһана сылдьалларын биллэрэр.
Алдьархай диэн бэйэтэ олус куһаҕан, иэдээн буолбутун биллэрэр тыл. Соҕотоҕун туттулуннаҕына аҥардастыы куһаҕаны эрэ бэлиэтиир. Итини тэҥэ туох эрэ олус куһаҕан буолбутун биллэрээри алдьархай куһаҕан диибит. Ол да буоллар биирдэ эмэтэ олус ураты, үчүгэйтэн үчүгэй, ураты үчүгэй буолбутун этэн биллэрээри, аны алдьархай үчүгэй диэн этэн кэбиһэбит.
Ынырык диэн бэйэтэ олус куһаҕаны биллэрэр тылбытын эбэн, олус, хаһан да көрбөтөх үчүгэйбитин бэлиэтээри ынырык үчүгэй диэн кэбиһэбит. Бу үчүгэйбит эмиэ ханнык эрэ кээмэйи, кыйыаны аһара бардаҕына, үчүгэйэ тосту уларыйан куһаҕаҥҥа, ынырыкка кубулуйан эрэрин арааран, бэлиэтээн этэр эбиппит. Ол курдук олоххо, Айылҕаҕа туох барыта ии курдук төгүрүччү эргийэн кэлэринэн олус аһара барбыт үчүгэйбит куһаҕаҥҥа, ынырыкка кубулуйан эрэрин бэлиэтээн ынырык үчүгэй диэни туттабыт.
«Туох барыта икки өрүттээҕин» уонна үчүгэй куһаҕаҥҥа кубулуйар уратылааҕын быһыытынан аҥар өттүгэр олус аһара барыы, ол аата алдьархай үчүгэй буоллаҕына, алдьархайга, алдьаныыга, куһаҕаҥҥа кубулуйара чугаһаабытын биллэрэр. Кэлэн иһэр алдьархайтан сэрэниэххэ наадата кэлбитин сахабыт тыла биллэрэ сатыыр.
Ытык диэн хас да өйдөбүллээх, дириҥ суолталаах тылы билигин үчүгэй өттүнэн элбэхтик туһанабыт. Бу тылбыт аҥардастыы үчүгэй эрэ өйдөбүллээх буолбатаҕын, куһаҕан өрүтэ ыарыыны кытта сибээстээҕин эмэ билэн туһаннахпытына табыллабыт.
Айыы диэн бэйэтэ икки өрүтүн, өйдөбүлүн, киһи үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорор кыаҕын бииргэ иҥэринэн сылдьар өй-санаа саҥаны айарын, айыыны оҥорорун биллэрэр тыл. Бу тыл хайаан даҕаны үрүҥ айыы эбэтэр хара айыы диэн саҥаны айыы хайдаҕын, дьоҥҥо туһалааҕын дуу эбэтэр буортулааҕын дуу быһааран биэрэр тыллаах туттуннаҕына эрэ олоххо табыллар, киһи оҥорор быһыыларын табатык быһаарар. Киһи үчүгэй санаата киирдэҕинэ үчүгэйи, онтон куһаҕан санааланнаҕына куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕа хаһан да хаалан хаалбат.
Айыы буолуу диэн киһи өлөн, өйө-санаата этиттэн-сииниттэн эньиэргийэ ылара суох буолан, арахсан, Yөһээ дойдуга көттөҕүнэ биирдэ кэлэр. Өй-санаа уларыйбат турукка киирдэҕинэ, киһи өйүттэн-санаатыттан араҕыстаҕына, туспа баран Yөһээ дойдуга таҕыстаҕына атын өйдөртөн-санаалартан уратытынан, тэҥнэспэтинэн туспа айыы буолан сылдьар кыахтанар. Тыыннаах, Орто дойдуга олорор киһини айыы буолууга ыҥырыы сиэргэ баппат быһыы буолар. Бу ыҥырыы «Өйүҥ көттүн!» диэн ыҥырыыга тэҥнэнэн киһи сирдээҕи олоҕо кылгыырыгар тириэрдиэн сөп.
Тылбыт үөрэхтээхтэрэ "айыы киһитэ" буолуҥ диэн ыҥыра сатыыллара элбээтэ. Бу дьоммут сахалыы өй-санаа тутулуктарын билбэттэриттэн айыы диэн куһаҕана элбэх тылы биир үтүө тылбытыгар, киһи диэҥҥэ аҕалан сыбыы сатыыллар. Айыы киһитэ диэтэхтэринэ өйө-санаата ситэ тиийбэт, салгын кута хайы сах Yөһээ дойдуга көппүт киһини этэллэр. Бу киһи өйө-санаата тиийбэтиттэн сирдээҕи олоххо соччо сөп түбэспэт буолбутун, Үөһээ дойдуга барара чугаһаабытын чопчу ыйан итинник этиллэрин аныгы дьоҥҥо сыбыы сатыыллар.
Өй-санаа киһиттэн арахсан эрдэлээн, Үөһээ дойдуга көтүүтэ кырдьаҕас киһи түөһэйиитигэр тириэрдэр уонна биирдэ эмэтэ кэлиэн сөп. Салгын кута көппүт киһи кыра оҕотугар, ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар түһүүтэ түөһэйии диэн ааттанар уонна айыы киһитэ буолууга дьэ тириэрдэр.
Улуу диэн бэйэтэ улаханы, уратыны бэлиэтиир тыл. Бу тыл киһиэхэ сыһыаннаан улуу киһи диэн этилиннэҕинэ аны куһаҕан өйдөбүллэнэр. Олус улахан киһи киһи курдук буолбатаҕын, олус уратытын, оһуобайын, чанчарыгын, көннөрү киһиттэн атынын быһааран итинник этэбит.
Киһи өйө-санаата сайдыыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Тыыннаах киһи өйө-санаата олус үчүгэй киһи уонна сүөһү, кыыл өйүн-санаатын икки ардыларынан сылдьар. Өй-санаа сүөһү, кыыл таһымыттан салгыы сайыннаҕына, тубустаҕына үчүгэй киһи, киһилии киһи таһымыгар тахсар уонна олоҕун киһи быһыылаахтык олорон түмүктүүр кыахтанар. Сорох киһи биирдэ эмэтэ сыыһа туттан, аһара арыгы иһэн, эҥин сүөһү, кыыл өйүгэр-санаатыгар түһэн ылыан сөп. Олохпутугар сахалар үөрэхтэрин тутуһан «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини таба өйдөөн, хайа да диэки аһара барбакка, халыйбакка икки өрүт; үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар икки ардыларынан, ортотунан буолар быһаарыыны ылынан олохпутун олорорбут айылҕа көрдөбүлүнэн табыллар. Айылҕа көрдөбүлүн тутуһар сахалар олорор сирдэрин Орто дойду диэн ааттыыллара өй-санаа ити көрдөбүлүгэр сөп түбэһэр.
Икки өрүттээх тыллары сэрэнэн, кээмэйин билэн олоххо туһаныы өйдөөх-санаалаах дьонтон бэйэлэриттэн ирдэнэр биир тутаах көрдөбүл буолар. Бу көрдөбүлү тутуһар буолуу киһи буолууну ситиспити быһаарар. Сахабыт тылыгар икки өрүттээх өйдөбүллээх тыллар бааллара сахалар икки өрүтү билэн, олохторугар былыр-былыргыттан туһана сылдьалларын быһаарар. Икки өрүттээх тыллары таба туһаныыга “аһара үчүгэйбит” диэн сананыыга оҕустарбыт тыл үөрэхтээхтэрэ көмөлөһөллөрүн оннугар өй-санаа аҥар өттүгэр халыйыытын үөскэтэ сатыы сылдьаллар. (1,49).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай : ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2013. - 108 с.
Колодко Евгения Николаевна
Евгения Николаевна Колодко 1990 сыл от ыйын 22 күнүгэр Саха Сиригэр Нерюнгри куоракка төрөөбүт  Россия ядроны быраҕар спортсменката. 2012 сыл Лондонҥа бэйэтин рекордун (20 м 48 см) олохтоон сайыҥҥы Олимпия оонььууларыгар үрүҥ көмүс мэтээлин ылбыта.
Балаҕан ыйын 13
Балаҕан ыйын 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 256-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 257-c күнэ). Сыл бүтүө 109 күн баар.
Данилов Иван Кононович
Данилов Иван Кононович (29.02.1916, Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 08.04.1995 ) — сэһэнньит, очеркист, публицист, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1965).
Олоҕун олуктара
Айар үлэтин норуот фольклорун хомуйууттан саҕалаабыта.
Чернышевскай нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Чернышевскай нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чинэкэ.
Улуус кииниттэн 20 км илин диэкки сытар.
Сирин иэнэ — 351 000 га.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1051 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэк биллиилээх дьоно
Васильев Семен Митрофанович (1917—1997) — Социалистическай Үлэ Геройа, суруналыыс, экскаваторщик.
Протопопов Петр Иванович (1914—?) — Степан Аржаков аатынан колхоз ньирэй көрөөччүтэ, Социалистическай Үлэ Геройа.
Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ (Семейство Ласточковые, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 3 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Уу хараҥаччыларын ууһа, Дэриэбинэ хараҥаччыларын ууһа, Куорат хараҥаччыларын ууһа.
Татарстаан
Татарстан Өрөспүүбүлүкэтэ (Татарстан Республикасы) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. 1920 с. ыам ыйын 27 к. Татар Социалистическай Советскай Өрөспүүбүлүкэ тэриллибитэ.
Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин Конституциятынан "Татарстан" уонна "Татарстан Өрөспүүбүлүкэтэ" диэн ааттар тэҥнэр.
Устуоруйата
Кэлин, Хазар Каганата үөскээбитигэр уонна күүһүрбүтүгэр, болгардар хазардарга баһыйтараллар. X. үйэҕэ Булгарияҕа Багдад султанын илдьитэ Ибн Фадлан кэлэр. Ибн Фадлан Булгарияҕа исламы тарҕатар. Формально Булгария хаана аны Багдад султаныттан тутулуктаах буолар.
1224 с., нуучча-кыпчак сомоҕолоспут сэриитин кыайан баран, Дьэбэ-нойон уонна Сүбэдэй-багадур икки түмэннээх Булгарияҕа тиийэллэр (Киин Азияҕа төннөн иһэн). Манна тиийэн баран моҕол-түрктэр булгардартан хоттороллор. Кэлин өссө хас да сэриилээһин буолбута, ол эрээри булгардар кыайыылаах хаалан иһэллэрэ.
1235 с. моҕол-түрктэр Улуу Курултаай тэрийэллэр. Бу Курултаай ыйааҕынан Улуу Арҕааҥҥы Сэрии саҕаланар. 1236 с. үс түмэн күүһүнэн Волга Булгарията моҕол-түрктэргэ бас бэринэр.
Араас кэмҥэ Волга Булгарията араас киин куораттаах этэ. Ордук биллэллэр Болгар уонна Билэр куораттар.
Моҕол-түрк сэриилээһинин кэнниттэн Булгария Дьучи Улууһугар (Көмүс Ордуу) киирэр.
XV. ү. саҕаланыытыгар (Дьучи Улууһа ыһыллар кэмэ) Улуу-Мухаммад Казан ханлыгын тэрийэр. 1445 с. Улуу-Мухаммад Москубаны бас бэриннэрэр. Казан ханлыга күүһүрэр.
XVI. ү. саҕалаан, нууччалар сирдэрэ холбоспутун кэннэ, Москуба Казаны кытта сэриини саҕалыыр, ол түмүгэр, 1552 с. IV. Уйбаан Казан куораты сэриилээн ылар. Мантан ыла нуучча сирдэрэ (Русь) Арассыыйа буолаллар.
Арассыыйа иһигэр Казан сирдэрэ Казан ыраахтааҕылыга, онтон Казан губернията диэн ааттана сылдьыбыттара. 1920 с. Татар Социалистическай Советскай Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллэр.
Местникова Аграфена Григорьевна
Местникова Аграфена Григорьевна, Нам улууьун Хама5атта сэл. олохтоо5о, 11 о5олоох Герой-Ийэ, сэрии кыттыылаа5ын огдообото, тыыл уонна улэ ветерана, Нам улууьун бочуоттаах гражданина, Хама5атта, Салбан сэлиэнньэлэрин бочуоттаах гражданина, норуот маастара, сцена ветерана, 26 сиэннээх уонна 30 хос сиэннээх.
Аграфена Григорьевна Уус Алдан улууһун Курбуһах нэһилиэгэр 1930 күн сирин көрбүт. О5о сааҺа А5а дойду сэриитин кэмигэр ааспыта. Оччолорго ыарахан кэм буолан 4 кылаас үөрэхтэммитэ. Сэрии бүтээтин кытта кураан дьыл  буолан Нам улууҺун Салбан нэҺилиэгэр от үлэтигэр ыыталлар. Салбаңңа бастакы үлэтэ 50 борооскуну көрүүттэн са5аламмыта. 1951 сылга Винокуров Василий Игнатьевичка, сэрии ветераныгар кэргэн тахсар, 1964 с. диэри Салбаңңа олороллор, онно 7 о5олоноллор эбии өлбүт убайдарын о5отун иитэ ылаллар. О5олонорун быыҺыгар ыанньыксыттыыр. О5олорун үөрэттэрээри Хама5атта5а көҺөн кэлэллэр уонна эбии 3 о5олоноллор. Василий Игнатьевич ферма5а үлэлиир, Аграфена Григорьевна детсадка ньээңкэнэн үлэлиир. 1978 с. а5абыт ыарахан ыарыыттан олохтон туораабытын кэннэ, ийэбит биир да о5отун интернакка биэрбэккэ иитэр, о5олорун атахтарыгар туруорар.
Иллэң кэмигэр иистэнэр, сиэлинэн, кылынан хатан араас оңоҺуктары оңорор, сиэннэрин, о5олорун утүө5э- кэрэ5э уҺуйар. Кыл, сиэл үлэлэринэн, сукунанан аттарыллыбыт үлэлэринэн нэҺилиэккэ, улууска, республика5а ыытыллар быыстапкаларга ситиҺиилээхтик кыттар. 2008 с. «Удьуор уус ситимэ» диэн республика5а ыытыллыбыт быыстапка5а о5олорун, сиэннэрин үлэлэрин туруоран грамотанан на5араадаламмыта, «За многочисленность мастеров в роду» номинация5а тиксибитэ, онтон 2009 с. «Сыл бастың талааннаах ытык киҺитэ»  номинациянан, 2010 с. Саха Республикатын норуотун маастарын аатын ылбыта.
Аграфена Григорьевна нэҺилиэк общественнай оло5ор актыыбынайдык кыттар. Түөлбэлэринэн ыытыллар араас дьаҺалларга көхтөөхтүк кыттан ыытыллар концертарга чабыр5ахтаан, сценкаларга оонньоон, ыҺыахтарга конкурстарга кыттар.
Аграфена Григорьевна Местникова ахтыыта
Мин Уус Алдан улууһун Курбуһах нэһилиэгэр 1930 сыллаахха төрөөбүтүм.
Сэрии сут кураан кыһарыйбыт кэмигэр тэйиччи сиртэн бырааппынаан оскуола5а үөрэммиппит. Бастаан үөрэнэрбитигэр бытыктаах дьон, сиппит кыргыттар бааллара. Биһиги оскуола аанын кыайан аспат этибит. Аан ис өттүттэн маһынан таттарыылаах буолан,  ааммытын остуорастар аһан биэрэллэрэ.