cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Толук биэрии
Айылҕаҕа мутукчалаах ойуурдар аҕыйааһыннара түһэр ардахтар, хаардар аһара элбииллэригэр уонна күүһүрэллэригэр тириэрдэн билигин ууга барааччылары аһына, көмөлөһө сатааһын элбээтэ.
Сир түгэҕиттэн араас радиациялаах ыарахан эттиктэри хостоон таһаарыы ордук улахан содуллаах буолара биллэр. Сир үрдүгэр радиация тарҕаныыта улахан уларыйыылары киллэриэн сөбө быһаарыллыбыта ыраатта эрээри, соҕотох Германия республиката эрэ саҥа атомнай станциялары тутууттан аккаастанна.
Айылҕаттан босхо эрэ диэн аҥардастыы ылыы хаһан да кыаллыбат, табыллыбат. Сир баайын тоҕо хаһан хостооһунтан сир хамсааһыннара үөскүөхтэрин сөп.
Сахалар толук биэрэр үгэстэрэ айылҕаҕа үөскээн турар тэҥнэһии балаһыанньатын уларыппат, хамсаппат туһуттан оҥоруллар олус былыргы үгэс буолар. Бу үгэс киһи айылҕаҕа оҥоруохтаах уларыйыыларын эрдэттэн билэн, туох содул үөскүүрүн быһааран олору суох оҥоро сатыырыгар аналлаах. Айылҕаҕа былыр-былыргыттан үөскээн турар тэҥнэһии балаһыанньата кыратык да аҥар өттүгэр хамсааһына, сыҕарыйыыта таҕыстаҕына утары өттүгэр хардары хамсааһын, сэт үөскүүрүн сахалар билэллэр. Бу хардары хамсааһыны, сэти үөскэппэт туһугар толук биэрии үгэһин тутталлар.
Толук биэрии диэн айылҕаны харыстааһын, хардары хамсааһыны, сэти үөскэппэт буолуу биир көрүҥэ буолар. Айылҕаны харыстыыр санаалаахтар куруук тутта сылдьаллар. Олох сайдан, тупсан иһиитигэр уонна дьон өйө-санаата сайдыытыгар, баҕа санааларыгар сөп түбэһэр, айылҕаны харыстыырга, көмүскүүргэ аналлаах сахалар “Харыстас” таҥаралара сайдан, үүнэн иһэр. (1,98).
Григорьев Гаврил Николаевич
Гаврил Николаевич Григорьев – Харалыыр уола Хабырыыс 1894 с. Хара нэһилигиэр төрөөбүт, баартыйалаах. Хараҕа бастакынан ˝Прогресс˝ диэн холбоһугу тэрийбит. Биэс ыал буолан ынахтарын, сылгыларын холбоон, Үрдьэхтээххэ саҥа типовой хотону туппуттар.
Гаврил Николаевич сэрии кэмигэр 1942-1945 сс. Сталин аатынан холкуос бэрэссэдэтэлинэн үлэлээбит. Сэрии, сут дьаыллары этэҥҥэ туораппыт. ˝Харалыыр уола Гаврил Николаевич баар буолан, тыыннаах хаалбыппыт˝,- диэн кырдьаҕастар махтаналларын истээччибин. ˝Аҕата Николай Гаврильевич-Харалыыр оҕонньор сэрии кэмигэр, кэнниттэн даҕаны Мооро Күөлүттэн балыктаан, элбэх киһини аһаппыта˝, - диэн ахтааччылар. Бэрэссэдээтэлин дьаһалынан ыанньыксыт Акулина Николаевна Дмитриева сэрии, сут дьылларыгар кулуупка ˝итии аһалык˝ тэрийэн, дьону аһатан быыһаабыт. ˝Мин хараҕа суох эбэбин сиэтэн кулуупка илдьэрим˝ - диэн кэпсиирэ Семен Терентьев-Атаҕаллай. Атын сиртэн элбэх киһи кэлэн, холкуоска чилиэнинэн киирбит. Арҕаа Хаҥаластан, Тыыллыматтан, Амматтан Олейниковтар эһэлэрэ, Солдатовтар, Захаровтар уо. д. а. көһөн кэлбиттэр.
˝Улуу Кыайыытын ордук үөрүүлээх бырааһынньык суох этэ˝ - диирэ Гаврил Николаевич кэргэнэ Мария Трофимовна Григорьева. Кини бастакы холбоһукка ыанньыксыттаабыт хоһуун үлэһит дьахатар этэ. Кэлин эпэрээссийэлэнэн баран, холкуоска кыһын бурдук ыраастыыра, сайын хортуоппуйуга үлэлиирэ. Аҕас балыстыылар Мария уонна Анисия Трофимовналар сэрии кэмигэр фроҥҥа анаан таҥас тигэллэрэ, көмүс киэргэллэри туттараллара.
Тасбаҕа ниндзалар (1987 мультик сериала)
Тасбаҕа ниндзалар (ааҥл: Turtles Ninja Teenage) - АХШ уонна Дьоппуон кыттыһан уһулбут мультик сериала, 1987 сыллаахха итинник ааттаах комикстарга олоҕуран уһуллубута. 1987 сылтан 1994 (1996) сыллаахха дылы уһуллубута, биир элбэх сериалаах мультик буолар Аан Дойдуга.
Саха Сиригэр VHS нөҥүө киэҥник тарҕаммыта.
Сүжета
Саҥа Йорк куоратка криминал үрдээбит, куһаҕан дьон дьону халыыллар уонна өлөрөллөр, биир куһаҕан тыыннаах киһи ону салайар (Шрөдэр), маҕаһыыннары игин халыыр. Ону барытын 6 канаалга үлэлиир Эйприл О´Нилл сонуннарга кэпсиир, ол иһин кинини өлөрөөрү кыналлар. Ону быыһыы түөт тасбаҕалар кэлэллэр - Донателло, Микеландьоло, Рафаэл уонна Леонардо. Тасбаҕалары иитэр Мастер Сплинтер.
Дистрибүтор
CBS канаал
Уоспа
Уоспа, эбэтэр натуральнай уоспа (саха литературатыгар Аран ыарыы диэнинэн биллэр, былыр сахалар 80% ыалдьыбыт ыарыылара нууччалартан сыстан) диэн вирус айылҕалаах олус элбэх өлүүлээх ыарыы. Икки арааһа баар - Variola major уонна Variola minor
Киһи эрэ ыалдьар. Variola major ыалдьыбыт дьонтон 20%тан 40%ҥҥа дылы өлөрөр. Variola minor быһа холоон 1% ыалдьыбыт дьону өлөрөр. Ыалдьан баран эмтэммит дьон үксүгэр хараҕа суох хааллар, тоҕо диэн вирус харахха улахан урусхалы оҥорор.
XX үйэ бастакы аҥарыгар уоспаттан 300 мөлүйүөнтэн 500 мөлүйүөҥҥэ дылы киһи өлбүт. Оннооҕор 1967 сыллаахха 15 мөлүйүөн киһи ыалдьыбыт, онтон Аан дойду доруобуйа тэрилтэтин этэринэн икки мөлүйүөн өлбүт.
Бастакы быһыыны Эдвард Дженнер арыйбыт. Ону ынах уоспатын ыарыытын үөрэтиитин түмүктэриттэн ылбыт. Аан дойду доруобуйа тэрилтэтэ уоспаны утары охсуһар быһыыны тарҕатарга соруйбут уонна 1963 сыллаахха суох оҥорор былаан үлэтин саҕалаабыт, уонна 1980 сыллаахха уоспанан дьон ыалдьыбат буолбуттар диэн иһитиннэрбит. , ол кэнниттэн биир да киһи ыалдьа илик. Ол гынан баран уоспа кыра холобурдара аҕыйах олус харыстабыллаах лабораторияларга сыталлар. Билигин быһыыны номнуо тарҕаппат буолбуттара, ол гынан баран олус кырдьаҕас дьоҥҥо наада буолуон сөп.
Сорох дьон уоспа сэриилэргэ биологическай оружие быһыытынан туттуллуон сөп дии саныыллар.
Старостин Егор Григорьевич
Старостин Егор Григорьевич - Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Дьааҥы оройуонун бочуоттаах гражданина, Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгин бастакы оскуолатын учуутала.
Үлэлэспит үлэтэ
П.А. Афанасьев "Говор Верхоянских якутов" научнай үлэтигэр Дьааҥы сахаларын тылларын лингвистическэй уратыларын хомуйан сиһилии үөрэтэргэ көмөлөспүт. "Юный киномеханик", "Библиофил и большой книголюб", "Краевед" куруһуоктары, "Сартаҥ кыымнара" юнкорпост тэрийбит.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
1976 сыл ыам ыйын 15 күнүгэр Дьокуускай к. "Бэлэм буол" хаһыат редколлегиятыттан "Сартаҥ кыымнара" юнкорпост салайааччытын быһыытынан наҕараадаламмыт. "Кэскил", "Юность Севера" эрэдээктэрэ Н.И. Протопоповаттан оҕо хаһыатын көхтөөхтүк пропагандалаабытын иһин бочуоттаах грамотанан наҕараадаламмыт.
Тыл өйү-санааны үөскэтэр
Саха тыла иччилээх диибит. Тыл иччитэ дорҕооннорун дьайыыларыгар иҥэн сылдьар. Үчүгэй дорҕооннордоох тыллар үчүгэй үгэһи үөскэтэллэрин билэн туһаныахпыт этэ. Биһиги “Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара” диэн үлэбитигэр үчүгэй уонна куһаҕан дьайыылаах дорҕооннору ырыппыппыт. (1,5).
Оҕону аан маҥнайгы саҥарар тылларыттан ыла сахалыы эбэтэр нууччалыы саҥарда үөрэтии уратыларын, ханнык тыллар туох өйү-санааны иҥэрэллэрин бу үлэбитигэр ырытыахпыт. Аныгы сайдыылаах, нууччалыы билэр төрөппүттэр оҕолорун нууччалыы эрэ саҥардан үөрэтэ сатыыллара сыыһатын дакаастыахпыт.
Биһиги оҕо кыра эрдэҕиттэн сахалыы саҥарда үөрэтии туһалаах өрүттэрин булан төрөппүттэргэ тириэрдэ сатыыбыт. Бу сахалыы тыллар туһалаах өрүттэрэ сахалыы үчүгэй тыллар үчүгэй үгэстэри иҥэрэр кыахтарыгар саһан сылдьаллар.
Оҕо улаатан иһэн аан маҥнай биирдии дорҕоонноох тыллары саҥара үөрэнэр. Онтон салгыы судургутук саҥарыллар тыллартан саҕалаан хас да дорҕооннордоох тыллары сатаан саҥарар буолар.
Сахалыы мэ, ыл диэн тыллар биэр, аҕал диэн тыллардааҕар быдан судургулар, эрэйэ суох этиллэллэр. Судургу тыллары оҕо аан маҥнай саҥара үөрэнэр, ол иһин бу тыллар суолталара, дорҕооннорун дьайыылара оҕо өйүгэр-санаатыгар кыра эрдэҕиттэн үгэс буолан иҥэллэр. Мэ, ыл диэн тыллары аан бастаан саҥара үөрэммит оҕо оннук үгэс үөскүүрүттэн элбэхтик бэйэтиттэн биэрэр, атыттарга көмөлөһөр өйгө-санааҕа иитиллэр. Саха оҕотун өйө-санаата сайдыытыгар бу тылларга иҥэн сылдьар өйдөбүллэр ылар суолталара олус үрдүктэр, атыттарга көмөлөһүү, ону-маны биэрии, туһалааҕы оҥоруу өйө-санаата урут бастаан иҥэриллэр.
Мэ диэн олус судургутук саҥарыллар тыл. Саха оҕото кыра эрдэҕиттэн аан маҥнай саҥарар тылыгар киирсэр. Бу тылтан оҕо өйө-санаата сайдар, бэйэтиттэн биэрэр, көмөлөһөр үгэстэрэ аан бастаан үөскүүллэр. Оҕо элбэхтик бэйэтиттэн биэрэр өйгө-санааҕа иитилиннэҕинэ атыттарга көмөлөһөн, төрөппүттэригэр элбэх туһалааҕы оҥоруон сөп. Саха дьоно бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөр санаалара элбэҕин бары билэбит, ол санаа, бу мэ диэн тылтан саҕаланан үөскүүрүн оҕо иитиитигэр туһаныахха.
Аҕал, биэр диэн тыллар этиллэллэрэ уустук, дорҕоонноро элбэх, оҕо улаатан, өйө киирэн истэҕинэ саҥаран баһылыыр тыллара уонна аһара элбэхтик туттуллубаттар. Бу тыллары оҕо хойутаан саҥарарыттан уонна элбэхтик туттубатыттан сахалыы саҥарар оҕо көрдөс, көрдөөн иһэр майгылаах буола иитиллибэт, бэлэмҥэ үөрэнэрэ аҕыйыыр кыахтанар.
Сорох төрөппүттэр оҕолорун нууччалыы эрэ саҥардан үөрэтэ сатыыллар уонна өйө-санаата аан маҥнай саҥарар тылларыттан үөскээн олохсуйарын ситэн өйдүү иликтэр.
“Дай” диэн нуучча тыла саҥара үөрэнэргэ олус судургу, дорҕоонноро олус сөп түбэһэллэр, оҕо аан маҥнай саҥара үөрэнэр тыла буолар. Нууччалыы саҥара үөрэнэр оҕо аан маҥнай “дай, да дай” диэҥҥэ үөрэнэр, ол иһин оннук көрдөөн иһэр үгэс үөскүүр, иҥэн хаалар, бэйэмсэх буолуутун үөскэтэр. Ол аата бары киниэхэ тугу барытын биэриэхтээхтэрин курдук өй-санаа киниэхэ кыра эрдэҕиттэн ыла иҥэриллэр, үгэскэ кубулутуллар. Оҕо бэлэмҥэ үөрэниитэ, ону-маны көрдөөн иһиитэ, бу “дай” диэн тылтан, соннук үгэс үөскүүрүттэн саҕаланан олохсуйарын төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ.
Мээ, маа диэн оҕо аан маҥнайгы саҥарар тыллара буолаллар. Ону туһанан нууччалыы үөрэтээччилэр “ма-ма” диэҥҥэ үөрэтэн баран оҕо бэйэтэ саҥарар диэн балысса сатыы сылдьаллар. Бу боростуойдук саҥарыллар тылы оннооҕор ынахтар “маа” диэн маҥырыылларын таба өйдөөн оҕоҕо иҥэрэн кэбиһиэ суоҕа этибит.
“Па” диэн куһаҕаны биллэрэр тылы оҕо саҥа саҥаран иһэн баһылыы охсор тыла буолар. Па диэн саҥарбытынан туһанан “па-па” диэҥҥэ үөрэтии олус судургутук ситиһиллэриттэн үөрэрбит улахан сыыһа. Бу “па” диэн куһаҕан дорҕооннордоох тылтан сэдиптээн оҕо улаатан иһэн аҕатын аанньа ахтыбата үөскүүрүн, этэр тылын истибэтин төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Аҕалар улаатан эрэр оҕолорун, кэргэннэрин быраҕаллара, арыгылыыллара бу “па-па” диэн куһаҕан дорҕооннордоох тылынан ыҥыралларыттан санаата түһэриттэн буолара элбэх. Ол курдук куһаҕан тыллар өйдөбүллэрэ биһиги буор куппутугар тиийэ иҥэн сылдьаннар дьайаллар.
Оҕо аан маҥнай саҥара үөрэнэр судургутук саҥарыллар тыллара бары үчүгэй тылларга киирсибэттэр, сорохторо куһаҕан өйдөбүллээхтэр. Ол иһин оҕо саҥа саҥаран эрдэҕинэ төрөппүттэр үчүгэй өйдөбүллээх тыллары саҥарарга оҕолорун анаан-минээн үөрэтиэ, саҥарар тылыттан өйө-санаата сайдарыгар кыһаныа этилэр.
Аҕа диэн тыл “ҕ” дорҕооно сахаларга эрэ баар дорҕоон. Бу тыл оҕо саҥарарыгар уустук, хойутаан саҥара үөрэнэр. Оҕо аҕыйахтык саҥарарыттан, бу тыл суолтата ордук дириҥээн биэрэр. Аҕыйахтык саҥарыллар уустук тылтан оҕо аҕатын ытыктыыра, этэр тылын истэрэ үөскээн олохсуйар.
Ийэ диэн сахалар төрүт тылбыт. Оҕо ийэтин ытыктыыра бу тылынан иҥэриллэр. Итини тэҥэ ийэ кут диэн оҕо кыра эрдэҕинэ ийэтин көмөтүнэн иитиллэн, үөрэнэн иҥэринэр өйө-санаата, үгэстэрэ мунньуллубута ааттанар. Бу өйө-санаата киһини улааппытын да кэннэ салайа сылдьарынан, оҕо кыра эрдэҕинэ иитэр-үөрэтэр киһи – ийэ оруола өссө улаатар.
Тыл дьайыыта оҕоҕо улаханын “Айыы диэмэ” диэн харыстыыр этии баара биллэрэр. Айыы диэн үчүгэй тыл буолбатах, бу тыл куһаҕана, сыыһа-халты туттунууну элбэтэриттэн, куһаҕаҥҥа тириэрдэриттэн биллэр. Куһаҕан тыллары оҕо элбэхтик саҥардаҕына, бу саҥарар тыла куһаҕан үгэһи үөскэтэринэн сыыһа-халты туттунар куһаҕан майгыланан хаалыан сөп.
Оҕо өйө-санаата олохсуйан, үгэс буолан иҥэригэр аан маҥнайгы саҥарар тыллара улахан суолтаны ылалларын билэн төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕиттэн сахалыы саҥарда үөрэтиэ этилэр. Кинилэр кэлэр көлүөнэлэрэ өйдөрө-санаалара туруктаах киһилии быһыылаах буола улааттахтарына бэйэлэрэ абыраналларын, баайдара эбиллэрин, олохторо тупсарын билиэ этилэр. (2,118).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС (Я), 2013. – 108 с.
2. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Көс дьон
Көс дьон (номадтар) — сүөһү иитиитинэн дьарыктанар миграциялыыр дьон. Сорох көс дьон булдунан эбэтэр балыктааһынынан дьарыктаналлар.
мини|Монголияҕа аттаах киһи мини|Хотугулуу илин [[Африка көс дьоно]]
Сүөһүнү мэччирэҥинэн иитии сүөһүну сезонуттан көрөн ырааҕа суох сиргэ үүрүүгэ олоҕурар. Үксүгэр кыһын үрдүк таһымҥа сытар хайа мэччирэҥигэр (кыстык), оттон сайын — намыһах таһымнаах хочолорго үүрэллэр (сайылык). Бостууктар олохтоох сурттаах буолаллар, онтулара үксүн аллара хочолорго бааллар. Бу суртка кыһыҥҥы өттүгэр сүөһү сиир отун хаһааналлар, ону кытары үөһэ хайаларга көһөр кыаҕа суох кырдьаҕастар сайылыы да хаалаллар. Сезоннай көһүү аҕа ууһүн бас билэр сирин иһинэн ааһар. Маннык олох тутула Монголия, Казахстан, Кыргызстан, Таджикистан, Азербайджан, Турция тыаларын сиригэр тарҕаммыт.
Көс олох бэлиэлэрэ:
Көс дьон кураайы истиэптэргэ уонна кумах куйаардарга эбэтэр үрдүк хайалаах сирдэргэ олороллоро. Бу эргин сүөһү иитиитэ ордук табыгастаах дьарык буолар. Холобура, Монголияҕа сири өҥорууга сөптөөҕүнэн территория 2% эрэ ааҕыллар, Туркменистаҥҥа — 3 %, Казахстаҥҥа — 13 %. Номадтар сүрүн астара - үрүҥ ас, эт, булт-алт, оҕуруот аһа, сир аһа. Кураан, буурҕа, тоҥоруу, сүөһү ыарыыта о.д.а. элбэхтэ буолалларын иһин кинилэр бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэр систиэмэлээхтэр. Көһө сылдьарга табыгастаах чэпчэкитик ыһыллар-хомуйуллар, түү таҥаһынан эбэтэр тириинэн бүрүллэр дьиэлэргэ олороллор (юрта, балаакка, ураһа). Иһит-хомуос алдьаммат матырыйаалтан (мас, тирии) оҥоһуллар. Көс дьон олохсуйан олорор омуктары кытары ситими туталлара, ол эрэн кинилэртэн улахан тутулуктара суоҕа. Устуорйа көрдөрөрүнэн номадтар аттаах дьон буолалларын быһыытынан сэриигэ баһыйыылаах этилэр.
1157
1157 сыл.
Халхин-Гол
Халхи́н-Гол (Халхын Гол — «Халха өрүс», 哈拉哈河) — Монголияҕа уоннаи Кытайга устар өрүс.
Уһуна 233 км кэриҥэ, тардыытын иэнэ — 17 тыһ. км² кэриҥэ. Уутун сыллааҕы орто ороскуота — 25 м³/с. Кэтитэ — 70 м диэри, ортотунан — 25—30 м, дириҥэ 0,5 — 3,5 м, сүүрүгүн түргэнэ — 1 м/с. Уута сүнньүнэн ардахтан (сорҕото хаартан), халаана сайын буолар. Алтынньыттан-сэтинньиттэн муус устар ортотугар эбэтэр бүтүүтүгэр диэри мууһурар. слева|мини|Амыр тардыыта Халхин-Гол Улахан Хинган арҕаа эниэлэриттэн саҕаланар, онно синньигэс хочолоох, онтон дэхсир сиринэн устар. Эриллэҕэс-буруллаҕас, салаалардаах. Кытыллара эмпэрэ курдуктар, үрдүгэ 1—3 м, төрдүн диэки намыһахтар, тростник уонна талах үүммүт. Икки салааҕа арахсар: хаҥаһа Буйр-Нуур күөлгэ түһэр, уҥата — Орчун-Гол өрүскэ (Буйр-Нур уонна Далайнор күөллэри холбуур өрүс).
Константин Пятс
Константин Пятс (Konstantin Päts, нууччалыы Константин Яковлевич Пятс ;, Лифляндия күбүөрүнэтэ — 1956, тохсунньу 18 күнэ, Калининскай уобалас) — Эстония бастакы бэрэсидьиэнэ.
Ыстаал
мини|Ыстаал Ыстаал (сталь, Stahl диэн тылыттан, сахалыы Болот) диэн тимир харыалыгы эбэтэр атын эттиктэри кытта холбуу уһаарыллыбыта. Ыстаал харыалыгын кээмэйэ 2,14%-тан намыһах буолар, өскө онтон элбэх харыалыктаах буоллаҕына чугуун диэн ааттанар. Харыалыгы эптэххэ тимир бөҕөргүүр уонна кытаатар, ол гынан баран уунар-тэнийэр дьоҕура кыччыыр.
Константин Пятс
Олоҕун олуктара
Сири бас билэр православнай баай эстонец Якоб Пятс (1848—1909) дьиэ кэргэнигэр иккис оҕоннон төрөөбүтэ. Ийэтэ — Ольга Туманова — нуучча, Валга куорат баһылыгын Разумовскай дьиэ кэргэнигэр иитиллибит.
Ыстаал
Ыстаалга тимирэ 45%-тан ордук буолуохтаах, оччоҕо эрэ дьиҥнээх ыстаал быһыытынан билиниллэр. Легируйдааһын көмөтүнэн атын эттиктэри кытары уһаарыллыбыт ыстаал хас да бөлөххө арахсар (үрдүк уонна намыһыах легируйдааһыннаах).
Константин Пятс
Олоҕун олуктара
1898 сыллаахха Юрьев университетын (билигин Тарту университета) юридическай факультетын бүтэрбит, онтон аармыйаҕа саллаатынан барбыт. Омскайдааҕы 96-с пехотнай полкаҕа сулууспалаабыт, кэлин унтер-офицер буолбут. 1900 сыллаахха тохсунньу 15 күнүгэр армейскай пехота прапорщига сыбаанньалаах саппааска ыытыллыбыт.
Ыстаал
Ыстаалы уһаарыы
Чугуунтан ыстаалы уһаарыы диэн харыалыгын уонна фосфорун, күкэрин кыччатыы буолар. Харыалыгы суох гыныы ньыматынан көрөн хас да уһаарыы ньыматын араараллар: конвертордааһын, мартеннааһын уонна электротермическэй ньыма. Мартеннааһын кэнники кэмҥэ (2008 сыллаахха конкуренция күүһүрүөҕүттэн) улам аҕыйаан иһэр. Аан дойдуга конвертордааһын баһыйар.
Халхин-Гол
1939 сыллаахха буолбут сэрииттэн сылтаан биллэр.
Константин Пятс
Олоҕун олуктара
Аармыйа кэнниттэн Ревельгэ Я. Поски адвокаакка көмөлөһөөччүннэн үлэлээбит. 1901 сыллаахха Ревельгэ «Театая» («Вестник») диэн демократтыы хаһыаты олохтообут, онтон Ревель муниципалитетыгар (1904—1905 сылларга — куорат советнига, 1905 с. — куорат кулубатын солбуйааччы) үлэлээбит.
1905 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэҕэ кыттыбыт, 1906 сылтан — Швейцарияҕа уонна Финляндияҕа күрээн олорбут, суутунан өлөрүүгэ ууруллубут.
Саха Сирин пуочтата
Саха Сирин пуочтата (былыргы саха тылыттан: Saqa Sirin ild'ite, ол эбэтэр Саха Сирин илдьитэ), былыр Саха Сирэ Арассыыйа састаабар холбоно илигинэ, илдьиһиттэр диэн бааллара, дьоҥҥо баһыылка, сээкэй таһар дьон алаастартан алааска. Ол аата ол саҕанааҕыга бастакы почта өҥөтө буолуон сөп.
Билиҥҥи Саха Сирин пуочтатын Арассыыйа пуочтата солбуйар.
Арассыыйа пуочтата
thumb|Почтанан тиэрдии робота. Арассыыйа пуочтата (толору нууччалыы аата Почта России, норуоттар икки ардыларынааҕы аата Russian Post) — Арассыыйа государственнай тэрилтэтэ, пуочта бары өҥөтүн дьоҥҥо оҥорор.
Бизнес өҥөтө
Арассыыйа почтата сакаастаан ыытыы улахан партиялары, ол иһигэр маркетлейстарга оҥоһулунна. Ону тэҥэ хампаанньа интернет- эргиэн тэрилтэтэ бэйэтин логистическай кииннэрин базатыгар өҥөнү оҥорор.
2022 сылтан Россия Почта 75 куоратыгар табаары атыылааччыларга атыы- эргиэн площадкаларын ыскылааттарыгар тиэйиигэ көмөлөһөр. 2022 с. ыам ыйыгар Россия Почта уонна «РЖД» ААО Москва-Владивосток маршрутунан «Россия» почта контейнернай поеһын бастакы почта контейнерын ыыппыттара. Сервис почта таһыытын, ону тэҥэ коммерческай сборнай таһаҕаһы тиэйиигэ ананар. 2022 с. бэс ыйыгар компания розничнай уонна онлайн маҕаһыыннарыттан 60 мүнүүтэлээх тиэйиини ыытта. Кини бойлохернай курьердары уонна ИТ- инфраструктуралары биэрэр былааннаах, атыы- эргиэн маҕаһыыннара бэйэлэрэ дьарыктаныахтара.
Гонадотропин
Гонадотропин (медицинскай толору аата Хорионик гонадотропин, Human chorionic gonadotropin), гормон, эр киһиэхэ даҕаны баар, дьахталларга даҕаны.
Быччахай сүмэһинэ эр киһиэхэ үөскүүрүгэр уонна дьахтарга оҕо үөскэтэригэр туһалаах гормон.
Синтетическай көрүҥэ эмиэ баар. Ол иһин тренболон туттааччыларга эбии туттуллуохтаах, эр киһи буччата хайа ыстамматын курдук уонна тестостерон балансын тутарга.
Манчаары (от)
Манчаары (, нууччалыы Аир обыкнове́нный, эбэтэр Аир боло́тный) — Манчаарылар уустарыгар киирэр уу ааттыгар, ууга, бадарааҥҥа үүнэр элбэх сыллаах от көрүҥэ. Соҕуруулуу-Илин Азияҕа, Европаҕа, Хотугу Америкаҕа, Арассыыйаҕа Европа өттүгэр, Сибиир уонна Уһук Илин соҕуруу өттүлэригэр үүнэр. Саха сирин киин уонна соҕуруу улуустарыгар үрэх, күөл кытыытыгар, сииктээх бадарааннаах сиргэ үүнэр.
Эмтээх үүнээйи быһыытынан уонна аска тума быһыытынан туттуллар.
Биология өттүнэн ойуулааһын
Көнөтүк турар, салаата суох, үс кырыылаах умнастаах элбэх сыллаах от  Арассыыйа европатааҕы өттүгэр уһуна  50-тан 120 см диэри буолар эбит.
Төрүт силиһэ модьу, ньолбуһах цилиндр көрүҥнээх, губкатыҥы, туора үүнэр, эрийэ-буруйа, сыыллан тарҕанар, модьута 3 см тиийэр, уһуна 1,5 м диэри, тас өттө хоҥордуҥу эбэтэр күөхтүҥү араҕас, ис өттө кыһыллыҥы маҥан. Алын өттүгэр элбэх быатыҥы 50 см диэри тиийэр силистэрдээх. Төрүт силиһэ сир үөһээ араҥатыгар баар буолар, ардыгар 10 см диэри дириҥҥэ киирэр. Төрүт силиһэ аһытар аһыы амтаннаах; күүстээх сыттаах.
Химическэй тутула
Манчаары сүрүн силиһигэр 5 % кэриҥэ эфир арыылаах, ол иһигэр хас да сесквитерпен киирэр — азарон, β-каламен (10 %), каламенон, каламендиол, изокаламендиол, сесквитерпеновай спирт каламеол, ону таһынан D-камфен (7 %), D-камфора (8,7 %), борнеол (3 %), эвгенол, метилэвгенол, кариофиллен, элемен, куркумен, проазулен, акорон, изоакорон, аколамон, каларен, неокарон, уксуснай уонна валериановай кислоталар, фитонцидтар уонна атын эттиктэр киирэллэр. Эфир арыыларын өлүүтэ диплоид үүнээйилэргэ ортотунан 2,2 %, триплоид — 3,1 %, тетраплоид — 6,8 % буолар.
Эмкэ туттуу
Үүнээйи силиһин илиинэн бигээн ылан хомуйуллар. Сонно тута ууга сайҕаан, бысталаан, суонун хайытан куурдуллар. Салгыннаах күлүк сиргэ хатарыллар.
Хаппыт силиһи аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах оһоҕос үлэтин тупсарарга туһаныллар.
Биир улахан ньуоска кырбаммыт силиһи биир ыстакаан ууга 10-15 мүнүүтэ мөлтөх уокка оргутан, күҥҥэ 3-4 аһыах иннинэ иһиллэр. 2 нэдиэлэҕэ диэри иһэри сүбэлииллэр.
Ангина, ларингит ыарыытыгар, айах куһаҕан сыттаныытыгар сайҕаныахха сөп.
Уһуннук арыгылаабыт киһи чэй оҥостон иһэ сырыттаҕына умнугана, иҥиирэ тардара ааһар, быар, бүөр, хабах, таал үлэтэ тупсар. Оттон табахсыт киһи силиһи ыстаан табаҕын быраҕыан сөп.
Батырша
Башкортостаҥҥа Карышево дэриэбинэҕэ мишардар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Уфимскай уездка Тайсугановаҕа уонна Казанскай уездка Ташкичуга Медресеҕа үөрэммитэ. 1744-1745 сылларга Гайнинскай буоласка Илша дэриэбинэҕэ, 1746-1749 сылларга Исет провинциятыгар Муслим дэриэбинэҕэ учууталлаабыта уонна муллалаабыта. Шариаты дириҥник билэрэ. Нэһилиэстибэ дьыалаларын быһаарсыыга былаастарга элбэхтик көмөлөспүтэ. 1754 сыллаахха ахунунан (мусульманнар бас киһилэрэ) талыллыбыта да дуоһунаска үлэлээбэтэҕэ. 1755 сыл сааһыгар «Тахризнамэ» диэн ааттаан Башкирия мусульманнарыгар ыраахтааҕы былааһын утарар ыҥырыыны таһаарбыта: манна кини Исламы күөмчүлээһини, тууһу көҥүллүк атыылааһыны бобууну, нолуоктары, төлөбүрдэри улаатыннарааһыны, олохтоох бэйэ салайыныыны сабырыйыыны кириитикэлээбитэ. Ол кэннэ сэрии сэбин тутан нуучча былааһыттан босхолонорго, өрө турууга ыҥырбыта. Өрө туруу буолбутугар Батырша этэрээтин ыраахтааҕыга бэриниилээх Ижбулатов мусульманскай этэрээтэ кэлэн үлтүрүппүтэ. Батырша бэйэтэ 1756 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр Азяково дэриэбинэҕэ Сулейман Деваев этэрээтинэн тутуллубута уонна ыраахтааҕы былааһыгар бэриллибитэ. Батыршаны сыапка хараҕалаан баран Москваҕа, онтон Санкт Петербурга илдьибиттэрэ. Хаайыыга олорон эрэн кини ыраахтааҕыга Елизавета Петровнаҕа анаан «Тахризнамэ» сурук суруйбута:
Күндэйэ (Сунтаар улууһа)
Күндэйэ — Сунтаар улууһун Күндэйэ нэһилиэгин киинэ.
Батырша
«Өскөтүн падишах тылын кэспэт буоллаҕына биһиги шариат уонна ытык кинигэбит этэринэн кини туһугар бэйэбит тыыммытын харыстыа суохтаахпыт. Онтон падишах бэйэтин дьонун батталтан харыстаабат буоллаҕына, нолуоктарбыт эбиллэ турар буоллахтарына, мусульманнар шариат этэринэн биир итэҕэллээхтэригэр көмөҕө кэлиэх тустаахтар».
Литэрэтиирэ:
1. Башкирдар нуучча империятын утары 1755-1756 сыллардааҕы өрө турбут төрүөттэрэ. https://zen.yandex.ru/
2. Батырша өрө туруута: палач Тевкелев, Хренов саллаат уонна ыраахтааҕы утары барыыта. https://realnoevremya.ru/
3. Алиев Батырша. https://kulturarb.ru/ru/persony/aliev-batyrsha
LiteMF
LiteMF - Арассыыйа уонна АХШ бииргэ айбыт чааһынай маҕаһыын пуочтата, 2008 сыллаахха төрүттэммит.
2022 сыллаахха Арассыыйа санкцияҕа баттаммытын кэннэ LiteMF соҕотох хаалла, Америкаттан табаар һакаастыыр кыахтаах уонна МИР карточканан төлүөххүн сөп.
DHL
DHL — Германия биир бөдөҥ пуочтата уонна Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар.
Саха Сиригэр уонна Арассыыйаҕа санкцияларынан сибээстээн от ыйын 29 күнүттэн 2022 үлэлээн бүппүтэ.
Сүмэ
Сүмэ эбэтэр Сперма (semen) — эр киһи уонна атыыр кыыллар сымыыттарыгар уонна Ууһуур тиһик уорганнарыгар үөскүүр тутул буолар, сүрүннээн маҕан эбэтэр сиэрэй өҥнөөх буолар.
Секс кэмигэр быччаххай сүмэһинэ кэнниттэн кэлэр.
Салардар
мини|300x300пкс|Сиань куорат салардара Сабантуй бырааһынньыкка мини|Салардар былаахтара Салардар (кыт. 撒拉族 , пиньинь:  Sǎlá Zú; бэйэлэрин ааттанар ааттара — салар, салыр ) — Кытайга олорор салыр диэн түүр тыллаах туркмен бииһин сыдьааннара. Салардар Сюньхуа-Салар автономнай оройуонугар уонна Цинхай провинция атын сирдэригэр олороллор, ону таһынан Ганьсуга уонна Сиҥдьээҥҥэ бааллар. 2000 сыллаах биэрэпиһинэн салардар ахсааннара 104 503 киһи. Салар тылыгар кытай уонна тибиэт тыллара күүскэ дьайбыттар; билиҥҥи суруктара латыын алпабыыта буолар. Итэҕэллэрэ ислам суннизм салаата, аҕыйах киһи тибиэт буддизмын ылыммыт. Салардар сүрүннээн бааһынайдар, ону таһынан сүөһү иитиитинэн дьарыктаналлар.
История
Салардар былыргы уонна улахан салыр диэн туркмен бииһин сыдьааннара буолаллар. Кинилэр XIV үйэҕэ селдьуктартан арахсан илин диэки көспүттэр. Номох быһыытынан салардар былыр Самарканд таһыгар олорбуттар. Билигин туркмен салырдара сүрүннээн Туркменистан Ахал велайаатыгар (оройуонугар) олороллор.
Салардар уруккуга Кытайы утары өрө туруулара биллэр. Биир саамай аатырбыт өрө туруу 1781 сыллаахха буолбут. Су Сышисань (苏四十三) диэн ааттаах таҥараһыт бэйэтин уһуйааччытын, "дьахрия" диэн сектэни тэрийбит Ма Минсины босхолоору өрө турууну саҕалаабыт уонна Ланьчжоу куоракка диэри тиийбит. Ма төбөтүн быспыттарын кэннэ салардар Ланьчжоу куораты төгүрүйбүттэр, ол эрээри Кытай сэриитэ кэлэн барыларын кыргыбыт.
Кытай ис сэриитин кэмигэр Салар сирин Ма Буфан диэн ааттаах Кытай мусульманнарын сэрииһитэ баһылаан олорбут. Ма Буфан 1949 сыллаахха кыһылларга хотторон баран Кытайтан күрээбит. Амнистияламмыт салардар дойдуларыгар төннөн баран хас да сыл устата Цинхай уонна Ганьсу сирдэригэр кытайдары утары партизан сэриитин салҕаабыттар.
Итэҕэллэрэ
Салардар итэҕэллэрэ ислам суннизм (чуолаан ханафит-матурид) салаата буолар. Бэйэлэрин төрүт сирдэрин таһынан куораттарга, атын мусульманнары, сүрүннээн дунганнары кытта ыаллыы олороллор. Бэйэлэрэ итэҕэл үөрэхтээһиннээхтэр, холобур Дьиэзи диэн сиргэ Gaizi Mişit диэн мэдрэсэ баар.
Түмэл аан дойдутааҕы күнэ
Түмэл аан дойдутааҕы күнэ — сылын ахсын ыам ыйын 5 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Сылын ахсын бу күн ханнык эрэ тиэмэҕэ ананар. 2020 сыл тиэмэтэ: "Түмэллэр тэҥнээх буолууга: эгэлгэ уонна дьүөрэлэһии" (Museums for Equality: Diversity and Inclusion). 2021 сыл тиэмэтэ: «Түмэл кэскилэ: барҕарыы уонна саҥа көрүү» (The Future of Museums – Recover and Reimagine), түмэллэри үлэҕэ саҥа уопуту атастаһалларыгар, аныгы кыһалҕалары быһаарарга көҕүйэр.
Аксой Саадет
Сааде́т Аксо́й (Saadet Işıl Aksoy) (1983 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция) — турок норуотун биллиилээх, биир саамай элбэх хамнастаах, топ артыыһа.
Биографията
Саадет Аксой аҕата Невшехира диэн куораттан төрүттээҕэ. Ийэтэ Эдирнэ уонна Сиирта куораттартан тымыр сыдьаан тардара. Артыыс дьыалатынан Саадет өссө оскуола сылларыттан саҕалаан сэҥээрэн, дьарыктанан киирэн барыбата. Кини хас даҕаны төгүл турок чааһынай тэлэбиисэргэ каналларыгар муусука уонна киинэ туһунан шоуларга кыттыбыта. Үрдүк үөрэҕи, институту бүтэрэн баран Саадет Аксой бэйэтин анал, идэтийбит киинэ эйгэтигэр холонон көрөргө санаммыта. Ол инниттэн өссө институкка сылдьан артыыс маастарыстыбатын чочуйар араас куурустарга, маастар кылаастарга сылдьыбыта, дьарыктаммыта. Хас да төгүл реклама ролига уһуллуутугар кыттыбыта, сэрийээллэргэ, кылгас кэрчиктээх киинэлэргэ холонон көрбүтэ.
2002 уонна 2004 сыллар быыстарыгар кини 1 каналга тэлэбиисэргэ аан бастакытын ыытааччы быһыытынан тахсыбыта. Ол кэнниттэн 2005 сыллаахха Саадет Аксой аан бастакытын артыыс быһыытынан "Осенний огонь" киинэҕэ оонньообута. 2006 сылаахха Саадет Америка ҕа АХШ көһөн барбыта уонна Нью-Йорк куорат киинэҕэ академиятыгар үөрэҕин саҕалаабыта. Кэлиҥҥи сылларга кини турок араас хабааннаах уонна таһымнаа киинэ сэрийээллэригэр элбэхтик уһуллубута. Ол иһигэр маннык биллэр киинэлэр бааллара: Senden Baska, Kalpsiz Adam, Balkan Wedding.
2012 сыллаахха Саадет "Рождённый дважды" диэн ааттаах Серджио Кастеллитто киинэтигэр уүуллубута. Онно кини Аски диэн кыыс оруолун толорбута. Кини Арассыыйа көрөөччүлэригэр, бастатан туран, «Великолепный век» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ оонньообутунан биллэр уонна аатырар.
Куокуну (Сунтаар улууһа)
Куокуну — Сунтаар улууһун Куокуну нэһилиэгин киинэ.
Баай уонна дьадаҥы
Баай уонна дьадаҥы диэн үлэ дьонун икки өрүттэрэ ааттаналлар.
Киһи өйүн-санаатын олорор олоҕо кыра эрдэҕиттэн чочуйан оҥорор диэни дьон-аймах бары билэллэр. «Бытие - определяет сознание» диэн омуктар этиилэрэ итини бигэргэтэр. Kиһи хайдах олохтооҕуттан өйө-санаата тутулуктааҕа ханнык да саарбахтааһына суох буолла. Урукку кэмҥэ дьадаҥы дьон оҕолоро муҥкуктар, иннилэрин-кэннилэрин ситэ быһаарыммат килбиктэр, хоргустар диэн былыргыны, ыраахтааҕы саҕанааҕы кэми суруйааччылар бэлиэтээн суруйаллара. Онтон баай дьон оҕолорун «Тот оҕото дохсун, баай оҕото бардам» диэн этиинэн майгыларын толору быһаараллар этэ. Бу этиилэр киһи олоҕуттан өйө-санаата тутулуктаах диэн быһаарыыга эмиэ сөп түбэһэллэр.
Сэбиэскэй былаас уһун кэмҥэ Россия дьонун өйүн-санаатын буккуйан, киһи барыта тэҥ буолар диэн үөрэтэ сатаабыта. Бу үөрэх төрдүттэн сыыһата, ол аата киһи барыта кыайан тэҥнэспэттэрэ, перестройка хамсааһына үөскээһинигэр тириэрдэн сэбиэскэй былаас түргэнник, улахан утарсыыта суох сууллубута. Бу уһун кэмнээх үөрэх сабыдыалынан Россия дьоно баай уонна дьадаҥы дьон өйдөрө-санаалара төрдүттэн уратыланалларын, өссө сорох өттүлэринэн утарыта туралларын арааран, быһааран билэ иликтэр. Билигин дьон бары тэҥэ суохтарын син билинэннэр аны капиталистардыы сайдыы суолугар сыыйа киирэн эрэбит.
Дьон олоҕо биир тэҥ буолара кыайан ситиһиллибэт ыраах эбититтэн коммунизм идиэйэтэ улаханнык мөлтөөтө. Коммунизм идиэйэтэ дьон өйө-санаата олус өр кэмҥэ сайыннаҕына, көннөҕүнэ, тубустаҕына эрэ ситиһиэн сөптөөх ыра санаата буолара чахчы билиннэ. Бу ыра санааны үс көлүөнэ дьон олохторун устата күүһүлээн туран ситиһэ сатааһын кырдьык кыаллыбатын Сэбиэскэй Сойуус үрэллиитэ дакаастаата. Оҕо өйө-санаата төрөппүттэрин үгэстэриттэн, үөрэхтэриттэн, олохторуттан чиҥ билиини ылынан, үгэстэргэ үөрэнэн салгыы сайдан истэҕинэ эрэ туруктаах өйгө-санааҕа кубулуйарын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарарын умнуу эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруга суох буолуутугар, араас быстах быһыыга түбэһэллэрэ элбээһинигэр тириэртэ.
Сир үрдүгэр олорор дьону барыларын хайдах олохтоохторуттан көрөн биэс сүрүн араҥаҕа араарыахха сөп. Бу дьон олохторун таһымыттан тутулуктанан өйдөрө-санаалара эмиэ биллэрдик уратылаһалларын тэҥнээн көрүү быһаарар:
1. Мөлтөх өйдөөх-санаалаах быстар дьадаҥы дьон. Бу дьон үгүстэрэ араас ыарыыларынан ыалдьаллар, доруобуйалара мөлтөх, үлэлиир-хамсыыр кыахтара олус аҕыйах. Олохторун тупсарар туһугар тугу да оҥорор санаалара да, кыахтара да суох, атын дьон көмөлөрүгэр, көрүүлэригэр наадыйаллар, тото аһаатахтарына уонна ханна эмэ сытар сирдэннэхтэринэ бары баҕа санаалара туолар. Бу дьон кэмиттэн көрөн баар дьонтон 5 эбэтэр 10 бырыһыаннарыгар тиийэ ылаллар.
2. Тиийиммэт, аҥалатыҥы өйдөөх-санаалаах дьон. Үгүстэрэ дьадаҥылар. Бу дьон баҕа санаалара намыһах, эттэрэ-сииннэрэ, доруобуйалара мөлтөх, үлэлиэхтэрин, хамсыахтарын соччо баҕарбаттар, быстар дьадаҥы дьону ордугургуу, барыта бэлэмҥэ сылдьыахтарын баҕара саныыллар, кыра эрдэхтэриттэн үлэлии үөрүйэхтэрэ суоҕуттан үлэни-хамнаһы кыайбаттар, ыгааһын, күһэйии күүһүнэн тугу эмэ кыраны, ким эмэ эппитин эбэтэр үтүктэн оҥоро сатыахтарын сөп. Бэлэмҥэ, улахан эрэйэ суох көстөргө тииһинэ сатыыллар, олус көрдөстөр. Бары дьонтон 10 эбэтэр 15 бырыһыаннарын ылыахтарыгар сөп.
3. Дьон саамай элбэх ахсааннарын ортоку баайыылаахтар ылаллар. Бу дьон бэйэлэрин үлэлэринэн-хамнастарынан айахтарын ииттинэллэр, үгүс туһалаах дьыалалары оҥороллор, бары баҕа санааларын, көрдөбүллэрин бэйэлэрин кыахтарыгар тэҥнээн биэрэри ситиһэллэр. Кыра эрдэхтэриттэн итиигэ-тымныыга үлэлии-хамсыы үөрэнэннэр тулуурдаахтар, дьулуурдаахтар, доруобуйалара бөҕө. Олохторун тупсаран иһии, үөрэҕи-билиини баһылааһын диэки тардыһар баҕа санаалара күүстээх. Yлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлииллэр, оҕолорун бэйэлэрин кытта илдьэ сылдьан үлэҕэ-хамнаска үөрэтэллэр. Үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэрэ олохторун сиэриттэн үөскээн тахсар. Оҕолорун барыны-бары сыаналыырга, харыстыырга, хаһан да киһи быһыытын аһара барбат буолууга үөрэтэллэр. Элбэхтик Айылҕаҕа сылдьан үлэлииллэриттэн-хамсыылларыттан үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэрэ айылҕаттан тутулуктаахтар. Сырдыгы, үрүҥү үчүгэй, онтон хараҥаны, хараны куһаҕан диэн ылыналлар. Дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын барыларын билэллэр, оҕолорун олору оҥорбот буолууга үөрэтэллэр, ол иһин куһаҕан быһыылары оҥороллоро аҕыйах. Былыргы үгэстэри, сиэрдэри туомнары тутуһаллар, төрөппүттэрин, өбүгэлэрин ытыктыыллар, айылҕаны харыстыыллар.
Үлэһит киһи кэлэр көлүөнэлэрин туһугар олоҕун олорор. Оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн үчүгэй, киһилии майгыга, үлэни-хамнаһы сатыырга, кыайарга үөрэтэр. Олох, дьон-аймах сайдыыны ситиһиилэрин сокуона алларааттан өрө, ол аата дьадаҥыттан байыы диэки хайысхаланан сайдан иһэр. Үлэлии-хамсыы үөрэнииттэн, тулуурдаах, дьулуурдаах буолууттан үлэһит дьон кэлэр көлүөнэлэрэ байан-тайан тахсыахтарын сөп.
Үлэһит дьон оҕолоро тулуурдаах, барыны-бары кыайыыга дьулуурдаах, санаабыт санааларын ситиһиигэ дьүккүөрдээх, үлэни-хамнаһы кыайар буола улааталлар. Саха үлэһит дьоно «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһоонун тутуһан оҕолорун иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн үчүгэйгэ тардыһар баҕа санаалара өссө күүһүрэн, хаһан баҕарар ситиһэр кыахтара элбээн иһэр.
Үлэһит дьон өйдөрө-санаалара аһара баайдар өйдөрүн-санааларын кытта хайа да өттүнэн сөп түбэспэттэр. Хата үгүс өрүттэринэн утарыта турар хайысхалаахтар. Дьадаҥы уонна аһара баай дьон өйдөрө-санаалара былыр-былыргыттан сөп түбэспэттэрин туоһутунан бэйэ-бэйэлэрин кытта аймахтыы буолан холбоспотторун былыргыны суруйааччылар уонна Сэһэн Боло бэлиэтииллэр. Оччолорго, өй-санаа сайдыытын таба сыаналыыр эрдэхтэринэ аһара баай уонна үлэһиттэр олус тус-туспа санаалара дьайан, киһилии быһыылаах оҕолору иитэн-үөрэтэн улаатыннарбаттарын билинэллэр эбит. Ийэ уонна аҕа иккиэн атыны, тиэрэни, тус-туспаны этэн үөрэттэхтэринэ, оҕолоро хайаларын да үөрэҕин ылыммат буолар уратылааҕын, быстах майгыланан хааларын оччолортон учуоттууллар, аахсаллар эбит.
4. Ортоку баай дьон. Үлэлээн-хамсаан, бары кыахтарын туһанан ортоку баайыылаах үлэһит дьонтон үүнэн, сайдан, баайы-малы мунньунан өрө тахсан иһэллэр. Сайдыы-үүнүү диэки тардыһар баҕа санаалара ордук күүстээх. Үчүгэйи, саҥаны булан олоххо киллэрэннэр өссө байан, тупсан иһиэхтэрин баҕараллар, ол туһугар үлэлииллэр. Үгүстэрэ урукку олохторун үөрэхтэрин, үгэстэрин умнубакка тутуһа сылдьааччылар. Бэйэлэригэр туһалааҕын биллэхтэринэ араас сиэри-туому тутуһа сатыыллар. Дьон-аймах доруобай, эрчимнээх соҕус өттүлэрэ, сайдыыны-үүнүүнү ситиһиигэ, үлэни сайыннарыыга сирдээччилэрэ барыларыттан 10 эбэтэр 15 бырыһыаннарын ылаллар.
Бэйэлэрэ ханнык да таҥараны итэҕэйбэт эрээрилэр кыра, дьадаҥы дьоҥҥо үчүгэй курдук көстөөрүлэр, ханнык эрэ, бэйэлэригэр туһалаах таҥараны итэҕэйэр курдук тутталлар.
Ааспыт «социализм» кэмигэр коммунистар дьону барыларын тэҥнэр диэн сымыйа үөрэҕи быһаччы тутуһаннар бары дьону үгүс ахсааннаах ортоку баайыылаах үлэһиттэргэ тэҥнии сатаабыттара. Ол түмүгэр сайдыы-үүнүү диэки күүскэ тардыһыылаах, саҥаны, ситиһиини оҥоро сатыыр дьон бэртэрин туоратан, хаайталаан, суох оҥортоон кэбиһэннэр сайдыыны ситиспэт, хаалан хаалыы, «застой», най барыы кэмэ тиийэн кэлбитэ.
Оҕону үөрэтиигэ баай киһи аһара баран иһэр. Оҕотун аһара маанылыыр, атаахтатар. Тугу да оҥорорун барытын көҥүллүүр, тугу да боппот, барыта көҥүлүнэн буолан иһэр. Тугу эмэ харыстыыр, сэрэнэн туттар диэн өйдөбүл хаһан да иҥэриллибэт. «Халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан» иитиилээх киһи буола улаатар, баайынан киэптээһин, «Мин дуо?» дэнии өйө-санаата кыра эрдэҕиттэн иҥэриллэр.
Атаах оҕо өйүгэр-санаатыгар «Мин тугу баҕарар оҥорорум көҥүл» диэн өйдөбүл киирэн олохсуйар. Ийэтэ, аҕата оҕолоро тугу оҥорорун көрбөтөхтөрүнэ, куһаҕаны оҥорорун бопсубатахтарына- хаайбатахтарына, көннөрбөтөхтөрүнэ тугу талбытын оҥороро эбиллэн иһэр, онно эбии тугу көрдөөбүтүн барытын булан биэрэн истэхтэринэ туох өйүгэр түспүтүн барытын көрдөөн, булларан иһэргэ үөрэнэр.
Маннык иитиилээх оҕо улаатан истэҕинэ бу өйө-санаата дириҥээн, кэҥээн иһэр. Тугу барытын оҥоро үөрэммитэ үчүгэйи да куһаҕаны да арааран билбэтигэр тириэрдэр, ол иһин хайатын баҕарар элбэхтик оҥорор киһиэхэ кубулуйар. Kуһаҕан быһыыны оҥоруу ордук чэпчэки, алдьатар оҥорор буолбатах, быһаара, сыаналыы сатаабакка, эрэйэ суох оҥоруллар буолан оҕо үгүстүк куһаҕаны оҥоруу диэки салаллан хаалыан сөп. Ким да буойан тохтоппотуттан куһаҕаны оҥороро эбиллэн иһэр.
Куһаҕаны оҥорбутун кэнниттэн төрөппүтэ өйдөтөн мөҥөрүн, аны маннык быһыыны оҥорума диэн этэрин оннугар көмүскэстэҕинэ, харыстастаҕына, өссө оннук быһыыны оҥороро эбиллэр. Тугу да оҥордохпуна төрөппүтүм көмүскүө диэн өйдөбүл дириҥник иҥэн, олохсуйан хаалыыта куһаҕан быһыыта элбииригэр тириэрдэр.
Сахалар былыргы баайдара оҕолорун иитэллэригэр уустуктар баалларын билинэн бастакы оҕолорун дьадаҥыларга биэрэн ииттэрэн ылаллар эбит. Ыал улахан оҕотун дьадаҥы ыалга ииттэрии атын оҕолорун өйдөрүгэр-санааларыгар дьайыытын В.Ксенофонтов дакаастаабыт. Кини улахан оҕотун Г.В.Ксенофонтовы дьадаҥы ыалга ииттэрэн, киһилии майгылаах буоларын ситиспитин таһынан атын оҕолоро убайдарын үтүктэннэр бары киһи быһыылаах, олоҕу табатык сыаналыыр, дьон бары тэҥник, үчүгэйдик олороллорун туһугар олохторун да харыстаабакка охсуһар буола улааппыттар. (2,16).
Биллэр баай, улуус быыбарынай кулубатын уола Сэһэн Боло улаатыар диэри эмиэ дьадаҥы таайдарыгар иитиллибитэ. (3,4). Кини үлэһит дьоҥҥо иитиллибитэ, кинилэр курдук санааламмыта үгүс үлэлэриттэн биллэр.
2000 сыл алта ыйыгар сакаастанан оҥоруллубут 249 өлөрүүлэртэн 9 эрэ арыллыбыт, 1999 сыл аҥарыгар 289 өлөрүү буолбутуттан 11 эрэ арыллыбыт. Милиция үлэһиттэрэ бу сакаастаан өлөрүүлэр туох тэриллэринэн оҥоруллубуттарын сиһилии үөрэтэллэр. Арай хайа дьону, тоҕо сакаастаан өлөрөллөрүн үөрэтэ сатаабаттар. Бу өлөрүллүбүт дьон бары кэриэтэ улахан баайдар, араас бас билии көрүҥнэрин бас билээччилэр эбиттэр. Ити өлөрүүлэр дойдуга бас билиини, баайы үллэстии билигин да бара турарын биир биллэр бэлиэтинэн буолаллар. (4,10). Байыыттан дьон олохторо кылгыырын, быстах быһыыларга түбэһиилэрэ элбиирин ити быһаарыы эмиэ дакаастыыр.
Россия олохтоохторун өйдөрө-санаалара икки аҥы хайдыһыылара салҕанан баран иһэр. Аһара баай дьон элбээн иһиилэрэ үгүс үлэһиттэр быста дьадайан барыыларын үөскэтэр. Мунньуллубут баайы сатаан туһаныы государство олоҕун туруктаах оҥорор. Олус элбэх баай биир быстах өйдөөх-санаалаах киһи илиитигэр киирэн хаалар куттала, туохха, үчүгэйгэ дуу, куһаҕаҥҥа дуу туһаныллара биллибэтэ үлэһит дьон, баайы-малы оҥорооччулар олохторун туруга суох оҥорор. (5, 57).
Туһаныллыбыт литература
1. Г.Е.Федоров, Н.Ф.Егоров. Сэргэ төрдүгэр сэһэн. Үһүйээннэр. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1991.- 160 с.
2. А.Н.Дьячкова. Г.В.Ксенофонтов: ученый и обшественно-политический деятель. Якутск: Изд-во Якутского университета, 2000.- 203 с.
3. Сэһэн Боло. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. Дьо-куускай: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1994.- 352 с.
4. «Кыым» хаһыат. «Мнение. RU», 15 ноября 2001 г. N 10.
5. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Тамил тыла
Тамил тыла (தமிழ்) диэн Индия Тамил Наду штатыгар уонна Сри-Ланка, Сингапур уонна Малайзия дойдуларыгар саҥарыллар тыл. Дравидиан тыл аймаҕар киирэр. Биир ордук эргэ тыл буолар, бу тылынан ордук эргэ сурук суруллурубт. Ордук эргэ Тамил тылыгар суруллубут сурук Толькаппийям диэн аатырар. Билигин 65 мөл. тахса киһи саҥарар. Бичигэ олус боростуой гынан баран ааҕарга олус ыарахан буолар.
Индияҕа баар атын тыллар бичиктэрэ Тамил тылыттан сайдыбыт диэн этэллэр.
Тамил тылынан Тамил Наду, Индия уонна Сри-Ланка хотугу провинцияларыгар саҥараллар.
Таасбаҕалар
Таасбаҕалар (Testudines) диэн сыыллааччы биир аймаҕа. Таасбаҕалар сүрүн уратылара диэн көхсүлэригэр кытаанах хаххалаахтар. Таасбаҕа хаххата икки сорохтон турар - карапакс (көҕүс) уонна пластрон (ис). Таасбаҕа хаххата ойоҕос уҥуохтарыттан сайдан үөскээбитэ. Куттал буоллаҕына таасбаҕа хаххатын иһигэр төбөтүн, кутуругун, атахтарын ньыхарынан саһан хаалар. Таасбаҕалар Сир биир былыргы харамайдара буолаллар. 220 мөлүйүөн сыллааҕыта үөскээбиттэрэ. Таасбаҕалар икки сүрүн бөлөххө арахсаллар - Pleurodira (туора моойдоох таасбаҕалар) уонна Cryptodira (хорҕо моойдоох таасбаҕалар). Урут таасбаҕалары анапсидтарга киллэрэллэр этэ, аныгы генетика чинчийиилэрэ таасбаҕалар диапсидтар буолалларын көрдөрбүттэрэ. Билигин 360 таасбаҕа көрүҥэ баар. Таасбаҕалар Антарктикаттан ураты бары континеннарга бааллар. Кураанах сиргэ, ньулуун уонна туустаах ууга үөскүүллэр. Аһыылларынан адьырҕа уонна от сиэччи көрүҥнэр бааллар. Кураанах сиргэ ууһууллар уонна сымыыттыыллар. Сылга хаста да сымыыттыахтарын сөп. Таасбаҕалар уһун олохтоохтор, сорохторо 150 сылга дылы олоруохтарын сөп. Таасбаҕалар кээмэйдэринэн алыс араастар. Ордук улахан көрүҥ - тириилээх таасбаҕа (Dermochelys coriacea), кини муҥутуур устата 2,6 метр, ыйааһына 916 кг. Ордук кыра көрүҥ - Кап эбирдээх таасбаҕата (Homopus signatus). Тыһытын устата 11 см, ыйааһына 241 г. Атыырын устата 9,7 см, ыйааһына 124 г.
Креатин
Креатин — кислота, гормон көрүҥэр холбонор, ол эрэн гормональнай препараттарга холбоммот.
Креатин сүрүннээн миостатин үлэтин блокируйдуурунан биллэр, ол иһин спортсменнар креатины аһылыкка тутталлар.
1048
1048 сыл
Фарадей Майкл
Магнетизм сырдык сардаҥатын уларытыан сөбүн уонна ити икки феномен икки ардыгар сибээс баарын көрдөрбүтэ. Кини чинчийиилэрэ электрическай двигателлары оҥорорго биир улахан төрүтү олохтообуттара. Кини бастакы электрическай мотуору оҥорбута.
Химик быһыытынан Майкл Фарадей бензолу арыйбыта, Бунзен уматыгын иннинэ арыллыбыт, уонна араас технологиялары, ол курдук анод, катод, электрод уона ион, тарҕаппыта. Кини бастакы Великобритания Королева Институтугар Фуллер химияҕа профессора буолбута.
Альберт Эйнштейн Фарадей хаартыскатын Ньютон уонна Максвелл хаартыскаларын кытта илдьэ сылдьара. .
Сибэтиэй сир
thumb|250px|Сибэтиэй сир каартата, 1759 сыл. Сибэтиэй сир (אֶרֶץ הַקֹּדֶשׁ, Эрец ха-Кодеш; Terra Sancta; Ἅγῐοι Τόποι; ; اَلْأَرْض اَلْمُقَدَّسَة, ’аль-’Ард̣ ’аль-Мук̣аддаса) — Средиземнэй байҕал уонна Иордан өрүс илин кытылын ыккардыларыгар сытар сир. Библияҕа ахтыллар Израиль сирин уонна Палестинаны кытта синонимнар. Аныгы дойдулары ылар буоллахха бу сиргэ Израиль, Палестина судаарыстыбатын сирдэрэ, Иордания арҕаа өттө уонна Ливан соҕуруу өттө уонна Сирия соҕуруулуу-арҕаа сирдэрэ киирэллэр. Иудейдар, христианнар уонна мусульмааннар бу сири сибэтиэй диэн ааҕаллар.
Ричард Сандрак
Ричард Сандрак, американец украин төрүттээх, Муус устар 15 күнүгэр 1992 сыллаахха төрөөбүт Украинаҕа.
Төрүөҕүттэн миостатина үөскээбэт, ол иһин быччыҥа тохтообокко үллэр.
Миостатин
Миостатин — гормон, киһи быччыҥар үөскүүр, айылҕаттан тестостерон күүһүн баттыыр.
Сыала соруга: дьон наһаа быччыҥа улааппатын диэн, доруобуйатын харыстаатын диэн.
Миостатин үөскээбэт буоллаҕына, киһи дьарыктамматаҕына даҕаны күүһүрүөн сөп.
Бодибилдердар баҕа санаалара, миостатины тохтоторго медицина способ булара буоллар диэн.
Креатин миостатин үлэтин блокируйдуур кыахтаах. Ону таһынан тренболон.
Ричард Сандрак диэн киһи төрүөҕүттэн миостатина суох.
Николаева Мария Васильевна
Николаева Мария Васильевна - РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Дьааҥы оройуонун бочуоттаах гражданина, Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгин бастакы оскуолатын учуутала
Олоҕун олуктара
Николаева Мария Васильевна 1930 сыллаахха от ыйын 7 күнүгэр Саха АССР Бүлүү оройуонун II Күүлэт нэһилиэгэр төрөөбүт. 1955 сыллаахха Н.Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогика училищетын бүтэрбит уонна ол сыл Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгэр алын кылаас учууталынан анаммыт. Кэргэнэ Старостин Егор Григорьевич. 5 оҕо ийэтэ. 2012 сыллаахха Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгэр өлбүт.
Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Профессор В. Ф. Войно-Ясенецкай аатынан Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйа Красноярскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ, Сибиир уонна Уһук Илин мэдиссиинэ профиллаах кырдьаҕас үөрэх тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ.
Устуоруйата
КСМИ 1942 с.сэтинньи 21 күнүгэр ССРС НКС Үрдүкү оскуола дьыалатын Бүттүүн Сойуустааҕы Кэмитиэтин уонна ССРС доруобуйа харыстабылын наркомун быһаарыытынан түөрт эвакуированнай мединституту холбоон төрүттэммит. Институт бастакы таһаарыытыгар 51 баар эбит. 1961 с.педиатрическай, 1978 с. стоматологическай факультеттар арыллыбыттар. 1992-2013 сс. сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета үлэлээбит. 1995 с.институт Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут(КрасСМА). 2006 с.фармацевтическай, 2010 с.клиническай психология, 2011 с.мэдиссиинискэй кибернетика факультеттара арыллыбыттар.
2007 с.мэдиссиинэ акадьыамыйатыгар профессор Валентин Феликсович Войно-Ясенецкай аата, 2008 с. университет статуһа иҥэриллибиттэр.
Структурата
1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Стоматология института 4. Фармацевтическай факультет 5. Клиническай психология факультета 6. Психологическай киин. 7. Мэдиссиинискэй кибернетика уонна доруобуйа харыстабылын салайыы факультета 8. Үөрэххэ киириэх иннинээҕи уонна тиһигэ быстыбат профүөрэхтээһин факультета 9. Бэлэмнэнии факультета 10. Социальнай үлэ факультета 11. Медфармкэллиэс 12. Диплом кэнниттэн үөрэхтээһин института 13. Профилактическай уонна лечебнай аһылык института 14. Стоматологическай поликлиника 15. Научнай-чинчийэр лабораторнай киин 16. Молекулярнай мэдиссиинэ уонна патобиохимия Научнай-Чинчийэр Института 17. Кафедралар ыккардыларынааҕы лаборатория 18. Научнай уонна тренинговай киин 19. Профессорскай клиника 20. Университетскай клиника 66 кафедра үлэлиир.
Университетка 5500 устудьуон үөрэнэр, онтон 2% тас дойдуттан кэлэн үөрэнэллэр. 130 аспирант, клинич.ординатор уонна интерн дьарыктаналлар. 700 педагог баар
Рейтиннэрэ
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үөрэх уонна наука министиэристибэтин дааннайдарынан 2006 с. КрасСМУ Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 12-с миэстэлээх. 2007 с - 24 миэстэ 2008 с. 17 миэстэ
2008 с. КрасСМУ Сибиир уонна Уһук Илин мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэлээх.
Ссылкалара
https://krasgmu.ru/index.php?page%5Bcommon%5D=org&id=1&cat=history http://my.krskstate.ru/docs/universities/krasnoyarskiy-meditsinskiy-universitet/ https://vuzopedia.ru/vuz/2525 https://www.syktsu.ru/edu/if/mi/history/
Дьадаҥы диэн үлэни кыайбат буолуу ааттанар
Дьадаҥы диэн былыр ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ куһаҕан өйдөбүллээх тыл этэ, мөлтөх, кыаммат, өйө-санаата тиийбэт, аанньа ахтыллыбат дьону бэлиэтиирэ. Үлэни-хамнаһы кыайбаттар, сүрэҕэ суохтар, ыарыһахтар, бодоҥнор оччотооҕу, ырыынак олоҕун кэмигэр бары дьадаҥы буолар эбиттэр.
Дьадаҥылар салайар былааһы күүстэринэн ылбыттарын сахалар бары кэриэтэ сөбүлээбэккэлэр кыахтара баарынан утарылаһан, сэриилэһэн кыаттарын баран билиммиттэрэ.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр баайа-мала суохтар баһылаан салайан олорбуттарыттан дьадаҥы диэн тыл “үчүгэй” диэн өйдөбүллэнэ сылдьыбыта. Бары салайааччылар, улаханныын-кыралыын уонна  суруйааччылар дьадаҥы өбүгэлэринэн киэн тутталлара, онон өҥнөллөрө, улахан уратыларын курдук этинэллэрэ.