cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Махов, Билял Валерьевич
Биля́л Валерьевич Ма́хов (каб.-черк. Махуэ Билал Валерий и къуэ; 1987 с. балаҕан ыйын 20 к. төр. Нальчик) — Арассыыйа көҥүл уонна греко-римскай тустууга бөҕөһө. Көҥүл тустууга аан дойду үс төгүллээх чөмпүйүөнэ, көҥүл тустууга Дьобуруопа чөмпүйүөнэ, көҥүл уонна греко-римскай тустууга Арассыыйа чөмпүйүөнэ. Ырахан ыйааһыҥҥа UFC профессиональнай бөҕөһө.
Успуорка карьерата
Көҥүл тустуунан 8 сааһыттан дьарыктанар. 10 сааһыгар бастакы чөмпүйэнээтин кыайбыта. Ол кэмнэртэн греко-римскай тустуунан дьарыктанан саҕалаабыта. 14 саастааҕар кинини Гаджи Гаджиев диэн Дагестан тириэньэрэ таба көрөн, киниэхэ дьарыктанар буолар. 2005 уонна 2006 сыылардаахха юниордарга аан дойду чөмпүйэнээтин кыайар, оттон 2007 сыллаахха улахан дьон тустуутугар тахсар уонна аатырбыт Курамагомед Курамагомедовы кыайан, тута чөмпүйүөннүүр.
2007 сыллаахха Арассыыйа Олимпиадаҕа кэмитиэтэ Билял Маховы "Успуорт сайыҥҥы көрүҥнэригэр сыл бастыҥ арыйыыта" диэн билинэр.
2008 сыллаахха Красноярскайга ыытыллыбыт Иван Ярыгин аатынан көҥүл тустуу чөмпүйэнээтигэр кытта сылдьан ыалдьар. Анаалыс түмүгэ көрдөрбүтүнэн, Махов уртуутунан сүһүрбүт буолар. Онстон сылтаан кини Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр уонна Пекиннээҕи Олимпиадаҕа кыттыбатаҕа.
2012 сыллаахха Лондоннааҕы сайыҥҥы Олимпиадаҕа көҥүл тустууга 120 киилэҕэ боруонса мэтээли ылар.
Тус олоҕо
2012 сыллааҕы Олимпиада кэннэ ыал буолбута. Ойоҕо — адыг (кабардинка), фортепианоҕа оонньуур
Высоковскай
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Высоковскай (Высоковск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Клин оройуоҥҥа киирэр.
Уобалас кииниттэн (Москва) 100 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Клин) 10 км сиргэ. Вязь өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 200 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 10 673 киһи этэ, иэнэ — 4 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2668,25 киһи.
Олохтоммут сыла — 1928, 1940 сыллаахтан — куорат.
Почтатын индэксэ — 	141650, төлөппүөнүн куода — +7 496 24, ОКАТО куода — 46 221 503.
Соҕуруу Тарава
thumb|250px|Тарава
Соҕуруу Тарава (South Tarawa) диэн Кирибати официал киин куората. Тарава атоллга турар.
1490-с
1490-с сыллар.
Слепцов Платон Алексеевич
200px|thumb|right|Слепцов Платон Алексеевич Слепцов Платон Алексеевич (1957-2016) — саха учуонайа, устуоруйа билимнэрин хандьытаата, М. К. Аммосов аатынан ХИФУ дассыана.
Олоҕун олуктара
П. А. Слепцов — саха этнографиятыгар идэлээх, саха норуотун көмүү култууратын араас өрүттэрин чинчийэр. Билим үлэлэрэ АХШ, Улуу Британияҕа, Венгрияҕа бэчээттэммиттэр.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Нам улууһун ытык киһитэ
Күргэ
Күргэ диэн мэһэйи туоратар суол тутула. Суол уонна тимир суол үрдүнэн барар күргэ аастарар дэнэр. Аппа уонна хапчаҕай үрдүнэн барар күргэ виадук дэнэр.
Күргэ сүрүн көрүҥнэрэ:
Hello world
thumb|right|[[Perlга суруллубут графика туттааччы интерфейсыгар "Hello World" программа]]
"Hello World" программа диэн дисплейга "Hello, world!" этиини таhаарар көмпүүтэр программата. Программалааhын тылын үөрэтиигэ киирии холобур курдук туттуллар. Ол курдук үгүс программалааччыларга "Hello world" бастакы үөрэппит программалара буолар.
Ассемблер
MS-DOS x86 архитектуратыгар TASM диалекка холобур:
Brainfuck
++++++++++[>+++++++>++++++++++>+++>+<<<<-]>++ .>+.+++++++..+++.>++.<<+++++++++++++++.>.+++. --..>+.>.
Чокуурдаах аэропорда
Чокуурдаах аэропорда Чокуурдаахтан биир километр хоту баар. Кыра кээмэйдээх көтөр ааллары ылар биир сүрүн аэропорт. Google Earth ойуулааhынынан көрдөххө, аэропорт хоту өттүгэр баар туоруур суол ситимэ Арассыыйа дьону тиэйэр аэропордарын гиэннэригэр майгыннаабат. Арассыыйа салгын күүстэригэр туох эрэ оруоллааҕа буолуо диэн сабаҕалыахха сөп.
Чокуурдаах аэропордунан күҥҥэ 50 киhи көтөр. Сылга 18,250 киhи көтөр кыахтаах, ол гынан баран дьиҥинэн көтөр ааллар 70% эрэ туолаллар, ол иhин аэропорт сылга 12,775 кэриэтэ пассажиры ылар диэххэ син.
Хобо ыаҕайа
Хобо ыаҕайа — сэлэ симииргэ, салама ыйыырга аналлаах, оҕо оонньуура буолар хобо саҕа эбэтэр онтон эрэ улахан иһит. Сиэлинэн, өҥнөөх кырадаһыннарынан симииллэр. Саҥа тигэргэ үөрэнэр кыргыттар үлэлэрэ буолар үһү.
Чарлз Дарвин
thumb|Чарлз Дарвин Чарлз Ро́берт Да́рвин (Charles Robert Darwin; 1809–1882) — эволюция теориятын айбыт Англия чулуу учуонайа, натуралист, айанньыт.
Билигин ити теория айылҕаны үөрэтэр наукаҕа баһылыыр теория быһыытынан сылдьар. Теория олоҕор тыынар тыыннаах отой судургу көрүҥтэн саҕалаан тас эйгэ усулуобуйатыгар сөп түбэһэн уларыйан уонна сайдан баччааҥҥа диэри кэллэ диэн санаа сытар.
Дарвин 1809 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр Шрусбери диэн сиргэ Шропшир графствоҕа сэниэ ыалга 5-с уолунан төрөөбүтэ. Аҕата Роберт Дарвин быраас, ийэтэ Сьюзан Дарвин (Уэджвуд). 1817 сыллаахха күнүскү оскуолаҕа киирэригэр 8 саастаах Дарвин хайыы-үйэ айылҕаны сэргиир этэ. Бу сыл от ыйыгар ийэтэ өлөр. 1818 сыл балаҕан ыйыгар убайын Эразмы кытта (Erasmus Alvey Darwin) Шрусбери оскуолатыгар пансиоҥҥа (интэринээккэ) киирэр.
1825 сыл сайыныгар аҕатыгар ыарыһахтары көрөрүгэр көмөлөһөр. Ол сыл Эдинбург университетыгар киирэр, ол гынан баран сатаан үөрэммэт, ол оннугар Чарлз Ватертон диэн урукку кулут киһиэхэ таксидермияны баһылыыр. Икки сыл кэриҥэ син биир Эдмонтоҥҥа үөрэнэр: Эдмонтон Грант диэн муора сиһэ суохтарын үөрэтэр киһиэхэ ассистенныыр, айылҕа историятын уонна геологияны Роберт Джемсоҥҥа үөрэтэр. Иккис сылыгар университет түмэлигэр үүнээйилэр классификацияларын үөрэтэр.
Аҕата уола медицинаны бырахпытын истэн Кембриджка христианнар колледжтарыгар киирэригэр этэр. Онон чааһынай учуутал салалтатынан бэлэмнэнэн баран 1828 сыл саамай саҥатыгар Кембриджка үөрэнэ киирэр. Бэйэтэ билиммитинэн үөрэххэ оччо сыстыбат, ат сүүрдүүтүнэн, саанан ытыынан, булдунан дьарыктанар. Сыгана Уильям Фокс үөннэри үөрэтэр энтомологтары кытта билиһиннэрэр. Онтон сылтаан Дарвин хомурдуостары хомуйуунан дьарыгырар. Джон Генслоу диэн ботанигы уонна да атын натуралист учуонайдары кытта билсэр. 1831 сыллаахха колледжын бүтэрэр, теологияны, литератураны, математиканы, физиканы баһылыыр.
Бузина
Бузина
Саха сиригэр бузина (Sambucus spp.) сэдэхтик үүнэр, онон сахалыы аата суох. Сибиир бузината сэбирдэҕэ суох кыстыыр 2-3 м кэриҥэ үрдүктээх талах. Биир бөлкөйгө 10-ҕа тиийэр умнас үөскүүр. Умнас төрдө 7-10 см суоннаах буолар. Саҥа үүммүт лабаата күөх ньуолаах түүлээх, 2-3 саастаах лабаата сырдык-күрүҥ, онтон кытарымтыйа-күрэҥсийэр. Лабаатын суона 1-2 см, тостумтуо буолар. Маһын этин кытыыта эрэ кытаанах, ортото көмүрүөтүҥү көпсөркөй, киһи илиитинэн да имитэр. Бузина маһа итинник кэбирэх, үйэтэ суох, умнаһа уонча сыл буолан баран хаппытынан барар, ону атын умнас солбуйар. Сайын устата эдэр умнас 40-70 см тиийэ уһуур. Сэбирдэҕэ куорсуннуу уустук, син уһун тууралаах, мөкү сыттаах. Ол иһин бу үүнээйигэ үөн-көйүүр тохтообот, буортулаабат. Сибэккитэ бытархай, элбэх буолан суончуктуҥу дьукаах сибэккигэ мустубут. Чааскыта күөх өҥнөөх 5 сэбирдэхтээх, хоруоната саһархайдыҥы маҥан, 5 эминньэхтээх. Тычинката 4-5, соҕооччуга биир. Аһа-уҥуохтуйбут хахтаах сиэмэлээх отон. Отоно субай кыһыл өҥнөөх, бөдөҥ доруобунньук эрэ саҕа, хойуутуҥу сүмэһиннээх, мөкү сыттаах, сүлүһүннээх.
Үүнэр сирэ
Барыта 40 көрүҥ баар, онтон Россия территориятыгар 10 эрэ көрүҥ үүнэр. Бузина дьон олорор эбэтэр олоро сылдьыбыт сиригэр тарҕаммыт, Сибиир тыйыс айылҕатыгар ньыматыйбыт (акклиматизацияламмыт). Бу дьаалатынан тарҕанан үүнэр көрүҥү сибиир бузината дииллэр. Ол Лена, Алдан, Амма уонна Бүлүү өрүс сүнньүгэр күн көрөр, тыал үрбэт, сииктээх буолан баран уу тохтообот аппатыгар, үрэх кытылыгар биирдиилээн бөлкөйүнэн үүнэр. Чыычаах кыра көтөр сөбүлээн сиир, сиэмэтин тарҕатар. Соҕурууттан хоту, Бүлүү өрүс тардыытыгар дылы, түөлбэтин кэҥэппит.
Эмтээх свойствата
Бузина хатырыга оргуйбут эбэтэр суураллыбыт уутун сыптарытар уонна ииктэтэр наадаҕа кыра-кыратык иһэрдэллэр. Отон суурадаһынын киһини тиритиннэрэргэ иһэрдиэххэ эмиэ сөп. Оттон сибэккитин сиэттэхтэринэ киһи хотуолуур, ол эмиэ эмтиир ньыма. Хатырык бороһуогун итии ууга, уокка буһан, көрдүгэннийбит бааһы таттарарга туһаналлар.
Эбии
Бузина отонун сүмэһинин таҥас кырааскалыырга эмиэ тутталлар. Саха сиригэр бузина биир ураты киэргэл ыарҕа диэн киэҥник биллэр. Көҕөрдүүгэ туһанарга олус табыгастаах: бөлкөйө хойуу умнастанар, түргэнник үүнэр, оттон астаннаҕына олус тупсар - субай кыһыл отон бөдөҥ сүүмэхтэрэ бөлкөйү хойуутук сабаллар. Бузина уоҕурдуллубут, көпсөркөй сииктээх сири сөбүлээн, дьиэ таһыгар, уулуссаҕа үчүгэйдик үүнэр, ууһуур.
Литература
Тимофеев П,А,, Иванова Е.И., "Саха сирин отонноох үүнээйилэрэ" 1994с. ISBN 5-85841-041-3
Күрдьүгэс эриэн
Күрдьүгэс эриэн — кытархай дьураалардаах күрүҥ өҥ (сүөһүгэ сыһыаннаах).
Тараах күрдьүгэс — үрүҥ дьураалардаах хараҥа кыһыл.
Оҥоhуу тыл
Биллэр оҥоһуу тыллар: эсперанто, волапюк, интерлингва, идо, славян тыла (словянски).
Атамай нэһилиэгэ
I Атамай нэһилиэгэр «Улуу Сыһыы» диэн сиргэ бастакы таҥара дьиэтэ 1870 сыллаахха тутуллубут. Тутууга I уонна II Атамай, Салбаҥ нэһилиэктэрин дьоно үлэлээбиттэр. Үбү Аргунов Никифор Данилович диэн Нам киһитэ биэрбит. 1890 с. умайбыт, онтон Аргунов хат туттарбыт, манна киниэхэ улахан көмөнү Харитонов Данил Иванович биитинээн Федордуун оҥорбуттар. Колокуолунатын үрдүгэ 22 м эбит, 16 куолакаллааҕа, онтон улаханнара 33 (528 кг) ыйааһыннаах эбит.
Бу таҥара дьиэтигэр 1898 с. тохсунньу 1 күнүгэр биир кылаастаах приход оскуолата арыллыбыт.
Сирэ-уота (географията)
Нэһилиэк сиригэр Дьахтар күөлэ диэн дьикти ааттаммыт күөл баар.
1401
1401 сыл.
Аан дойду Олимпия хамытыата
Аан дойду Олимпия хамытыата диэн тэрилтэ Лозаннаҕа, Швейцарияҕа баар, Пьер де Кубертен уонна Деметриос Викелас 1894 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр тэрийбиттэрэ.Билигин 203 дойдуларынан Олимпия хамытыаттар чилиэн буолаллар.
Бэс Күөл
Тэрилтэлэрэ
«В. Д. Лонгинов аатынан Атамай орто оскуолата»
Билэр-көрөр уонна саҥарар дьоҕуру сайыннарар хайысхалаах үлэлиир Оҕо уһуйаана
Култуура дьиэтэ.
Олохтоохтор сүрүн дьарыктара — эт-үүт оҥорон таһаарар сүөһү иитиитэ, сылгы иитиитэ.
Сэлиэнньэҕэ гаас киирбит
Атырдьах ыйын 6-8 күннэригэр 2021 сыллаахха тыа баһаара бөһүөлэккэ киирэн улахан хоромньу оҥордо. Дьон дьиэтэ бөҕөтө умайда, сиһилии Саха Сиригэр 2021 сыллаахха тыа баһаардара
Таривердиев Микаэл
200px|thumb|right|Таривердиев Микаэл Леонович Микаэл Леонович Таривердиев — сэбиэскэй уонна российскай композитор, РСФСР норуот артыыһа (1986), аатырбыт сэбиэскэй киинэлэргэ (холобур, «Семнадцать мгновений весны», «Ирония судьбы») музыка суруйбута.
1931 сыллаахха атырдьах ыйын 15 күнүгэр Тбилиси куоракка төрөөбүт, 1996 сыллаахха от ыйын 25 күнүгэр Сочига өлбүт.
Айар үлэтэ
132 киинэҕэ музыка суруйбутун таһынан камернай вокальнай цикллар, түөрт балет, түөрт опера, оргаан музыкатын ааптардара. Аатырбыт Арам Хачатурян үөрэнээччитэ (Гнесиннар ааттарынан педагогическай институут композиция кылааһын 1957 с. бүтэрбит), бэйэтэ композитор быһыытынан Москуба консерваториятын Улахан саалатыгар дебюттаабыта — кини романстарын ол саҕана биллиилээх камернай ырыаһыт Зара Долуханова толорбута. Кини «Кто ты?» диэн оператынан Борис Покровскай Камернай театра саҕаламмыта. «Граф Калиостро» диэн көрдөөх операта билигин да бу театр саамай репертуарнай оператын быһыытынан биллэр уонна араас дойдуларга гастроль кэмигэр көрдөрүллүбүтэ.
Олоҕун бүтэһик сылларыгар Микаэл Таривердиев инструментальнай музыкаҕа элбэхтик үлэлээбитэ.
Өссө маны көр
Таривердиев официал саайта
1402
1402 сыл.
Корнилова Матрена Матвеевна
Корнилова Матрена Матвеевна (11.04.1915—04.09.1991) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, оҕуруот аһын үүннэрээччи, РСФСР уонна САССР үтүөлээх агронома.
Олоҕун олуктара
1951 с. Москватааҕы Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбит.
1951 сыллаахтан Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын суортуур управлениетын начаалынньыгынан үлэлээбит, онтон Мэҥэ-Хаҥалас МТС уонна оруйуоннааҕы тыа хайаайыстыбатын инспекциятыгар сүрүн агронмунан үлэлээбит. 1961 сыллаахтан — Покровскайдааҕы ОПХ страшай агронм-овощевода. Бу үлэтигэр өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕуруот аһын уонна хортуопуйу үүннэрээччилэргэ уопут атастаһар оскуола тэрийбит.
Бурдук уонна оҕуруот аһын сиэмэлэрин тарҕатыынан дьарыктаммыт; Саха сиригэр оҕуруот аһын үүннэриини билимҥэ тирэҕирдибит.
1967—1971 сс. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин VII ыҥырыытын дьокутаата.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл муус устар 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан Корнилова Матрена Матвеевнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Кыһыл Сыыр аэропорда
Кыһыл Сыыр аэропорда Кыһыл Сыыртан биир километр соҕуруулуу илин баар.
1403
1403 сыл.
Тохсунньу 23
Тохсунньу 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 23-с күнэ. Сыл бүтүө 342 күн (ордук хонуктаах сылга 343 күн) баар.
Алтынньы 22
Алтынньы 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 296-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 297-c күнэ). Сыл бүтүө 69 күн баар.
Ярен
Куорат устуоруйата
thumb|left|Түмэн дьиэтэ Европаттан кэлээччилэр бу сиргэ бастакы олохсуйааһыннара XIX үйэ 30-с сылларыттан саҕаламмыт. 1888 сыллаахха Ярен Маршалл арыылара диэн Германия протектораатыгар киирбит. 1914 сыллаахтан Улуу Британия уонна, Австралия уонна Саҥа Зеландия холбоон салайыыларыгар киирбит. Аан дойду иккис сэриитин саҕана 1942—1945 сылларга дьоппуон сэриилэрэ ылан олорбуттар. 1968 Науру тутулуга суох буолбут, ол эрээри Ярен киин куорат быһыытынан биллэриллибэтэх. Онон Мененг диэн уокуругу кытта (онно бэрэсидьиэн резиденцията баар) Науру дьаһайар кииннэрэ буолбуттар.
S&P 500
S&P 500, диэн промышленнай уонна финансовай индекс экономика сайдыытын, хамсааһынын көрдөрөр. Уопсайа индекска 500-чэкэ АХШ, Дьоппуон уонна да атын сайдыылаах дойдулар улахан тэрилтэлэрэ киирэр. Эттэххэ сайдыылаах дойдулар синдекстыыр тэрилтэ буолар, кинини Standard & Poor’s тэрилтэ салайан ыытар.
Күтэр кутуруга
thumb|250px|Eleocharis uniglumis
Күтэр кутуруга (болотница, тимофевка, Eleocharis spp.) — сэбирдэҕэ суох уһун синньигэс умнастаах, төбөтүгэр кыра кугас өҥнөөх куоластаах уу кытыытыгар үүнэр от.
Голицыно
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа left|thumb|Вокзал
Нгерулмуд
thumb|300px|Нгерулмуд капитолийа thumb|300px|Нгерулмуд Мелекеок штатыгар
Голицыно
Голицыно (Голицыно)— Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Одинцово оройуоҥҥа киирэр.
Нгерулмуд
Нгерулмуд (Ngerulmud) диэн Палау киин куората. Мелекеок штатыгар баар.
Голицыно
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 17 265 киһи этэ, иэнэ — 20 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 863,25 киһи.
Олохтоммут сыла — 1872, 2004 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Андрей Шевченко (2003 сылтан).
Төлөппүөнүн куода — +7 49869, ОКАТО куода — 46 241 502.
Кировскай нэһилиэгэ (Горнай улууһа)
400px|thumb|right|Кировскай нэһилиэгэ Горнай улууһун каартатыгар Кировскай нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Аһыма.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 634 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 30 км ыраах сытар. Мэлдьи сырыылаах «Бүлүү» федеральнай суол.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. —, 2000.
1404
1404 сыл.
Тэндьиин
250px|thumb|[[Tianjin Railway Station]] Тэндьиин, - Кытай илин өттүгэр баар улахан мегаполис куорат, нэһилиэнньэтэ 11 мөллүйүөн, эргинниин 67 мөллүйүөн киһи буолар (Пекин куораты эппэккэ аата), онтон агломерациялыын уонна конурбациялыын аахтахха аан дойду биир плотнозаселённай региона буолар - уопсайа 119 мөллүйүөн киһи олохсуйан олорор. Дойду биир түөрт федеральнай значениялаах куората буолар.
Экономиката
Тэндьиин - ынырыктаахай улахан индустрия киинэ буолар, манна улахан бытовой техниканы, байыаннай һобуоттар эрэ буолбакка өссө улахан массыына оҥорон таһаарар һобуоттар бааллар. Улахан киинэ, фантастика, футуризм, музыка киинэ буолар. Кытай биир улахан промышленнай киинэ. Биир супер күүскэ промышленно-сайдыбыт куорат буолар.
2003 сыллаахтан ыла куоратка ынырык элбэх тутуу бөҕөтө бара турар.
Хагдаҥ эһэ
Олохсуйар сирэ
Хагдаҥ эһэ ордууланар сирэ-уота олус киэҥ, ол курдук Эуропа, Азия, Хотугу Америка тайҕатыгар уонна ойуур быыстаах туундаратыгар, Азия, Тибет, Корея хайалаах сирдэригэр тиийэ олохсуйбут адьырҕа кыыл. Хаһааҥҥыта эрэ кэлимсэ тэнийбит сирдэрин үгүс өттүгэр икки атахтаахтан улахан охсууну ылла. Оттон Россияҕа эһэ ыырданар сирэ-уота улаханнык уларыйбыта, уруккутун курдук Сибииргэ, Камчаткаҕа, Уһук Илин уонна Кавказка көрсүөххэ сөп.
Тэндьиин
Экономиката
right|240px|thumbnail|Modern buildings in Tianjin Economic and Technological Development Area (TEDA) right|240px|thumbnail|A view of [[Hai River in Tianjin.]]
Хагдаҥ эһэ
Олохсуйар сирэ
Эһэ Саха сирин тайҕатыгар барытыгар (кэмиттэн-кэмигэр туундараҕа эмиэ киирэр) тарҕаммыт кыыл буолар. Өлүөнэ өрүс илин өттүгэр (Үөһээ Дьааҥы, Черскэй, Муома сис хайаларыгар, Халыма намталыгар), Адыаччы, Өймөкөөн, Алдан, Өлүөхүмэ-Чаара хайаларыгар ордук элбэх ахсааннаах, оттон Анаабыр, Өлөөн өрүстэр тардыыларыгар ахсаана аҕыйах.
Тэндьиин
Нэһилиэнньэтэ
Тэндьиин - улахан интернациональнай куорат, уопсайа 290 араас омук олохсуйан олорор. Манна элбэх сахалар бааллар.
Хагдаҥ эһэ
Олохсуйар сирэ
Хагдаҥ эһэ икки атахтаах мээнэ үктэммэтэх уу ылар хонууларыгар, күөллээх алаастарга, өрүстэр, үрэхтэр кытылларыгар, муохтаах хараҥа ойуурдарга, бадарааннар кытыыларыгар, хайалар оттоох-мастаах эниэлэригэр, өрт сиэбит тыаларыгар олохсуйар. Онно отон, кус-хаас (бэйэлэрэ уонна сымыыттара) элбэх уонна хааны оборор үөн-көйүүр аҕыйах. Сайын иккис аҥаарын тыатааҕы эриэхэлээх сыалаах мас ойуурдарга, отонноох, сугуннаах тиит тыаларга, бэс чагдаларга атаарар.
Тэндьиин
Туризм
thumb|left|A [[Mazu Temple in Tianjin]] thumb|left|Gulou Shopping Street and Drum Tower thumb|left|Entrance to Ancient Culture Street
Хагдаҥ эһэ
Олохсуйар сирэ
Хайалаах сирдэргэ эһэ арҕаҕын хайа соҕуруу, илин, арҕаа эниэлэригэр оҥостор.
Кумахтаах, туруору (15-20*) эниэлэргэ мас силистэрин, хойуу талахтар анныларыгар арҕаҕын хастар. Ардыгар таастар быыстарыгар бэйэтигэр сөптөөх көҥдөйгө, хаспахха эбэтэр хайа чарапчытын анныгар арҕаҕын оҥостор. Көнө сирдэргэ тыатааҕы арҕаҕын үксүгэр өрүстэр сыырдарын эниэлэригэр, түҥкэтэх, лааҥкы ойуурдарга кумаҕы хаһан оҥостубут буолар. Өскө хайа чугас буоллаҕына, эһэ кыстыы, арҕаҕын оҥосто хайа тэллэҕэр барар. Эһэ арҕаҕа - 2.5 - 3 м дириҥнээх түгэҕэр кэ
тириир холлороон. Айаҕа - 60-70 см.
Эһэ сытар сирэ үксүгэр уларыйбат. Саҥа хастыбыт арҕаҕын чугаһыгар хас да сиҥнибит, быраҕыллыбыт арҕахтар баар буолаллар.
Күүгэс
thumb|200px
Хагдаҥ эһэ
Ураты бэлиэлэрэ
Россияҕа саамай бөдөҥ эһэлэр Камчаткаҕа бааллар. Саха сиригэр үөскүүр эһэ улахана суох, атыыр эһэ ыйааһына - 140-150 кг, уһуна - 180-190 см, арҕаһынан үрдүгэ - 100-105 см. Тыһы эһэ ыйааһына - 80-100 кг, уһуна - 140-150 см, арҕаһынан үрдүгэ - 75-80 см.
Күүгэс
Күүгэс (слепень златоглазик, ) - килэбэчигэс күөх харахтаах, эбирдээх кынаттаах, күлүмэнтэн кыра үөн.
Хагдаҥ эһэ
Ураты бэлиэлэрэ
Хагдаҥ эһэ ыарахан, улахан төбөлөөх, төгүрүк кулгаахтардаах, кыра дириҥник олорбут харахтардаах. Уоһа, муннун курдук, хара буолар. Түүтүгэр саспыт олус кылгас кутуруктаах. Тыҥырахтар сытыылар, кыратык токуруйаллар. Илин баппаҕайдарыгар тыҥырахтара ордук уһун буолаллар.
Эһэ түүтүн өҥө үксүн хагдаҥ, арҕаһа сырдык араҕас буолар. Ону таһынан тыһытыттан-атыырыттан, сааһыттан тутулуга суох араас өҥнөөх эһэлэр эмиэ баар буолаллар: сорох кыыллар кытархай араҕас, сорохтор хара. Ол иһин 2-3 тэҥ өҥнөөх эһэ тириитин булар уустук. Ардыгар моонньугар сырдык мойборолоох (ити үксүн эһэ оҕолоругар баар) буолар. Түүтэ олус хойуу уонна уһун. Сааһырдахтарын аайы түүлэрэ кылгаан иһэр. Эһэ сылга биирдэ түүлүүр, бэс ыйын ортотугар саҕаланар, балаҕан ыйын ортотугар кыһыҥҥы түүтэ ситэр.
Эһэ көнтөрүк, мөдөөт курдук көстөрө-харах баайыыта. Дьиҥэр, олус эһэ сылбарҕа, сымса уонна түргэн. Туохтан эмэ куттаннаҕына, чааска 40 км түргэннээхтик сүүрэр кыахтаах. Сүүрэн иһэн төбөтүнэн хойуостуон, ойуолуон сөп. Маска куһаҕана суохтук ыттар. Эһэ бэртээхэйдик харбыыр, ханнык баҕарар күүстээх сүүрүктээх ууну туоруур ууһут. Бу кыыл олус күүстээх. Сытыы тыҥырахтаах баппаҕайынан маһы биирдэ охсон тоһутар кыахтаах, оттон киһиэхэ маннык охсуута туох содуллаах буолуоҕун сэрэйиэххэ эрэ сөп.
Кырдьаҕас сыты билэрэ туохтааҕар да күүскэ сайдыбыт, истэрэ арыый мөлтөх, оттон хараҕынан куһаҕаннык көрөр. Холобур, булдун эбэтэр өстөөҕүн 3-5 км ыраахтан сытырҕалаан билиэҕэ, ол гынан баран 200-300 м сиртэн эрэ көрүөҕэ.
Быһыыта-майгыта
Хагдаҥ эһэ биир сиргэ олохсуйар идэлээх. Уутуйан олохсуйбут сирдэригэр үрэхтэр, өрүстэр кытыыларынан, хайалар тэллэхтэринэн сылдьар ыырдардаах. Орохторо аһыыр сирдэрин кытта сибэстээх. Сылдьар ыырыгар кырдьаҕас мастар хатырыктарын тииһинэн эбэтэр тыҥыраҕынан хаҕыллаабыт, аалынан мас сымалатыгар түүтүн сүүмэхтэрин хаалларбыт буолар. Хаһаайын бас билэр сирин-уотун суол хаалларан бэлиэтиир идэлээх. Биир орто эһэ бас билэр учаастага 50 км тиийэ эргимтэлээх буолар. Ыаллыы учаастакка 200-300 м киирэ сылдьыахтарын сөп. Сир-уот хаһаайына суох хааллаҕына, нэдиэлэ курдугунан ыаллара аа-дьуо киирбитинэн бараллар.
Тыа хаһаайына төһө да биир сиртэн тэйбэккэ олохсуйарын иһин, сыл араас кэмигэр аһылык дэбигис көстөр сиригэр көһөр, 50-100 км тиийэ ыраах айаҥҥа турунар. Оттон үүнүү мөлтөх сылыгар 200-300 биэрэстэлээх сиргэ көһүөн сөп.
Ардыгар эһэ арҕаҕар киирбэккэ хаалар түгэннэрдээх. Бу биричиинэтэ араас буолар. Ситэ уойбакка, ас көрдөөн хаама сылдьан арҕах оҥостор сирин булбакка, дьылын былдьатар, биитэр атын эһэ арҕаҕыттан үүрбүт, биитэр бөрөлөр улуйан арҕаҕыттан таһаарбыт буолуохтарын сөп. Булчуттар туруоран кэбиһиэхтэрин эмиэ сөп. Маннык дьэллик буолбут эһэ дьиэ сүөһүтүгэр эрэ болбакка, киһиэхэ кытары кутталлаах. Бастатан туран, дьэллик эһэ аччык, иккиһинэн, туруга кэһиллэн, кыыһыра сылдьар буолар. Манныккка үксүн эдэр эһэ түбэһэр. Оччоҕо бу эһэ үлүйэн өлөр, эбэтэр эргэ, сиҥнибит арҕаҕы булан, олорон эрэ утуйар, биитэр атын эһэни үүрэн эбэтэр сиэн, арҕаҕын былдьыыр.
Айылҕаҕа өстөөҕө диэн суоҕун кэриэтэ. Соҕотох бөрө эһэҕэ куттала суох, ол эрээри үөр бөрө төһө баҕарар улахан адьырҕа кыылы кыайыан сөп.
Ууһааһына
Хагдаҥ эһэ икки сылга биирдэ төрүүр. Иссэр кэмэ бэс ыйын бүтүүтэ саҕаланар. Бу кэмҥэ атыырдаах тыһы ый устата арахсыбакка бииргэ сылдьаллар. Атыырдар тыһы кыылы орулуу-орулуу батыһаллар (ардыгар биир тыһы эһэни 8-9 атыыр батыһар), олус суостаналлар, атын атыырдары кытта кыырыктыйан туран охсуһаллар.
Тыһы эһэ олунньуга-кулун тутарга арҕахха төрүүр. Үгэс курдук 1-3 оҕолоох буолар. Төрүүллэригэр эһэ оҕолоро бэйэлэрин кыамматтар, түүлэрэ бэрт аҕыйах, харахтара уонна кулгаахтара сабыылаах буолаллар. Ыйааһыннара - быһа холоон 500 г. Эһэ оҕолоро бытааннык улааталлар, сайдаллар. Бастакы икки ыйга ийэлэрин хоонньугар сылааска сытан бэрт аҕыйахтык хамсаналлар. Бэс ыйын бүтүүтэ ыйааһыннара 2.5-4 киилэҕэ тиийэр. Ийэ кыыл оҕолорун алта ый эмтэрэр. Үс ыйдарыттан үүнээйи аһылыкка үөрэнэн бараллар. Олохторун бастакы сайыныгар эһэ оҕолоро олус сытыылар, мэниктэр. Ийэлэриттэн ыраах тэйбэттэр, ыраатаары гыннахтарына ийэ кыыл бүтэҥитик ырдьыгынаан мэнээк бараары гыммыт оҕолорун ыҥырар.
Тыһы эһэ - кыһамньылаах ийэ. Куттал суоһаатаҕына, кырачааннарын илдьэ куотар, оттон ол кыаллыбатаҕына, оҕолорун маска таһаарар, бэйэтэ орулаан чугаһаабыт өстөөҕүн үүрэр.
Ийэ эһэ оҕолорун балыктыырга, үөнү-көйүүрү буларга, сиэнэр үүнээйилэри араарарга, силиһи, төрдүгэр астаах үүнээйилэри хаһарга уо.д.а. үөрэтэр.
Бастакы кыһыннарын (ардыгар иккис кыһыннарын эмиэ) эһэ оҕолоро ийэлэрин кытта арҕахха кыстыыллар.
3-4 саастарыгар эдэр эһэлэр ууһуур гына ситэллэр-хотоллор. Хагдаҥ эһэ айылҕаҕа 30 сааһыгар диэри, оттон хааччахха - 45-50 сыл олорор.
Бултааһын
Эһэни бултааһын элбэх кистэлэҥнэрдээх, кэрэхсэнэр булт көрүҥэ. Тыаттааҕы күргүөмүнэн бултанар кыыллар ахсааннарыгар киирбэт, онон тус бэйэтэ тыатааҕыны кытта күөн көрсүбүт булчукка түбэһэр балайда уустук. Ол эрээри булт бу көрүҥэ араас номохтордоох, уостан уоска сылдьар элбэх кэпсээннэрдээх.
Хагдаҥ эһэни араас ньыманан бултууллар. Эһэ биһиги дойдубутугар үөскүүр адьырҕа кыыллартан саамай улаханнара уонна суостаахтара. Бу сүрдээх түргэн, сымса, күүстээх кыыл, онон эһэни бултаһарга өй-санаа, эт-хаан өттүнэн бэлэм буолуохха, хайа баҕарар түгэҥҥэ сэрэхтээх буолары умнумуохха наада!
Эһэ этэ сиэнэр, үөһэ, сыата эмп быһыытынан үрдүктүк сыаналанар, оттон тириитэ сыаналаах киэргэл, тэллэх буолар.
Далан "Кэриэн ымыйа" айымньытын ырытыы
Саха литературатын историятыгар 1970-с сыллар биир боччумнаах арыйыыларынан «Далан» диэн судургу уонна хорсун ис хоһоонноох өйдөбүлү биэрэр саҥа аат киириитэ буолар. 1978 сыллаахха Василий Семенович Яковлев «Дьикти саас» сэһэнэ ааҕааччы саамай чиэһинэй, саамай ирдэбиллээх араҥатын – олоххо саҥардыы үктэнэн эрэр көлүөнэ – үрдүк сыанабылын, киэҥ сэҥээриитин ылбыта. Бу кэнниттэн тахсыбыт суруйааччы бары айымньылара, кинилэр нууччалыы тылбаастара биһиги литературабыт, историябыт, олохпут саҥаттан саҥа ситиһиилэринэн буолбуттара.
Далан муус устар 1 күнүгэр 1928 сыллаахха Чурапчы улууһугар Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1948 сыллаахха дойдутугар педучилищены ситиһиилээхтик бүтэрэн, туйгун үөрэнээччи быһыытынан Дьокуускайга пединститут студена буолбута. Төрөппүттэрэ, тыа үлэһит дьоно, улахан оҕолорун ситиһиилэринэн киэн тутталлара, уөрэллэрэ: институкка Василий Яковлев эмиэ бастыҥ студеннар ахсааннарыгар сылдьара, норуот муҥура суох баай историятын өссө дириҥник чинчийэр, үөрэтэр баҕалаах профессор Г.П.Башарин куруһуогар дьарыктаммыта.
1952 сыл үүммүтэ... История салаатын төрдүс куурсун студена В.Яковлев науканан салгыы дьарыктанарга быһаарыммыта. Курсовой үлэлэрэ, рефераттара кини онно дьоҕурдааҕын дакаастаабыттара. Маны таһынан саха литературатын умсугуйан ааҕара, билиитин-көрүүтүн бары өттүнэн кэҥэтэргэ дьулуһара. Ол эрээри личноска сүгүрүйүү баттыгастаах кэмэ талааннаах студент инники былааннарыгар ыарахан тыынын биллэрбитэ. Василий Яковлев уонна кини доҕоро Михаил Иванов (Багдарыын Сүлбэ) политическай буруйдааһыҥҥа балыллан, хаайыыга киирбиттэрэ. Мантан 1954 сыллаахха толору ребилитацияламмыттара уонна, бэрт эрэйинэн да буоллар, институттарыгар дьыалаларын кэтэхтэн үөрэниигэ көһөртөрөн, дипломнай үлэлэрин ситиһиилээхтик көмүскээбиттэрэ.
Василий Яковлев үөрэҕин бүтэрээт, идэтинэн Усуйаана, Нам, Чурапчы улуустарыгар учууталлаабыта. Билигин кини үлэтин, үөрэнээччилэргэ кыһамньытын туһунан үөрэппит оҕолоро истиҥник, ытыктабыллаахтык ахталлар. Учууталлыыр кэмгэр матырыйаал хомуйан 1981 сыллаахха Казаннааҕы педагогическай институт Учуонай сэбиэтигэр “Саха норуотун үөрэхтээһиҥҥэ нуучча сайдыылаах интеллигенциятын оруола” диэн тиэмэҕэ диссертация көмүскээн педагогическай наука кандидатын учуонай истиэпэнин ылбыта. Оскуолаҕа үлэлии сылдьан маҥнайгы кэпсээннэрин, «Дьикти саас» сэһэнин суруйбута. Саха норуотун түҥ былыргы историятын, фольклорун чинчийиит эмиэ оскуолаҕа үлэлиир кэмигэр саҕаламмыта.
1977 сыллаахха “Чолбон”(оччотооҕуга – “Хотугу сулус”) сурунаал редакциятыгар проза салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэҕэ ыҥырыллыбыта. Оттон 1992 сылтан сурунаал кылаабынай редакторынан талыллан, олоҕун тиһэх күннэригэр диэри улэлээбитэ. Көрөрбүт курдук, саха народнай суруйааччыта Далан бэйэтин олоҕунан, үлэтинэн талаан уонна дьулуур ураты кыаҕын бигэргэтэр холобур буолуон сөп: кини суруйааччы, фольклорист, этнограф, учуутал, научнай үлэһит буолар дэгиттэр дьоҕуругар эдэр сааһыттан олох араас ыарахаттарыттан булгуруйбат кытаанах санаата көмөлөспут эбит.
Мин Далан олус элбэх сэһэннэрин, кэпсээннэрин аахпытым. Ол курдук, “Кэриэн ымыйа: Үһүйээннэр, номохтор, кэпсээннэр” диэн сборнигын аахпытым. Бу кинигэҕэ олус элбэх үөрэтэр ис хоһоонноох айымньылар бааллар. Онтон саамай биһирээбитим «Бириис» диэн кылгас кэпсээн буолар. Бу кэпсээҥҥэ кыра Лена диэн кыыс туһунан кэпсэнэр. Лена саахымат күрэхтэһиитигэр кыттар. Бу күрэххэ олус сөбүлүү көрбүт куукулатын кыайыылаах буоллаҕына бириис биэриэхтээхтэр. Лена Семаны кытта киирсиитигэр кыайыылааҕынан тахсар. Киниэхэ ымсыылаах-баҕалаах бирииһин оскуола чемпиона буолбутугар куукулатын туттарбыттара. Лена онтон олус үөрбүтэ. Бирииһин илиитигэр тутаат, Лена билбэт кыракый кыысчаана иннигэр турарын көрө биэрбитэ. Кыыс хап-хара чоҕулуспут харахтара адьас куукулаттан арахпаттара, Лена диэки ымсыырбыттыы көрөрөрө. Лена кыракый кыысчааны олуһун аһыммыта, үксү саныы барбакка, билбэт кыысчааҥҥа куукулатын туттарбыта. Кыысчаан үөрүүтүүттэн харахтара чаҕылыһа түспүттэрэ уонна куукулатын ыгатык, кимиэхэ да биэрбэттии, кууспута, Ленаҕа олуһун махтаммыта. Лена дьиэтигэр тиийээтин кытта дьоно курэҕэ хайдах ааспытын ыйыталаспытынан барбыттара. Лена кыайбытын уонна куукулатын кыыска биэрбитин барытын кэпсээбитэ. Дьоно, ону истээт, өссө ордук үөрбүттэрэ. Аҕата кинини ылан дьиэ үрдүгэр тиийэ өрө бырахпыта. Ийэтэ кинилэри тула көппүтэ. Түмүктээн эттэххэ, бу кылгас кэпсээнинэн суруйааччы биһиэхэ дьон амарах сүрэхтэрин, үтүө майгыларын уонна төрөппүттэр сөптөөх иитиилэрин көрдөрөр. Лена бэйэтэ олус баҕарбыт куукулатын билбэт кыысчааҥҥа аһынан бэлэхтээн кэбистэ. Далан биһиэхэ бу кэпсээҥҥэ Лена курдук амарах сүрэхтээх буоларбытыгар көрдөһөр. Биһиги билиҥҥи үйэбитигэр Лена курдук амарахтаах сүрэхтээх дьоннор эмиэ бааллар. Холобур, мин аҕам олус күүскэ ыалдьарын саҕана биһиги бөһүөлэхпит дьоно биир сомоҕо буолан, аҕам эмтэнэригэр харчы муһан биһиэхэ улахан көмөлөөбүттэрэ. Ол курдук, мин санаабар, биһиги бары амарах сүрэхтээх уонна үтүө майгылаах буоларга дьулуһуохтаахпыт.
Коростелев Сергей Петрович
Коростелев Сергей Петрович — «Якуталмаз» холбоһук иккис фабрикатын слесара, Мииринэй куорат Ытык киһитэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
Олоҕун олуктара
1923 сыллаахха балаҕан ыйын 20 күнүгэр Пермь уобалаһын Чусовской оройоунугар төрөөбүт. Казахстааҥҥа Алма Ата уобулаһыгар Талгар диэн сиргэ олорон өлбүт. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл муус устар 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Коростелев Сергей Петровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Сахателеком
Сахателеком, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бөдөҥ тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. Кини хас да сфера5а улэлиир, олортон улаханнара — интэриниэт, сотовай сибээс, сибээс, интэриниэт технологията, ТВ уонна Радио. Салалтата Дьокуускайга баар.
1405
1405 сыл.
Ахсынньы 24
Ахсынньы 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 358-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 359-c күнэ). Сыл бүтүө 7 күн баар.
Ростелеком
Ростелеком — Арассыыйа төлөпүөн өҥөтүгэр бастыҥ хампаанньа. Куораттар икки ардыларыгар уонна атын дойдуларга сибээс, куйаар ситимэ киэҥ ханаалынан холбооһун, цифровой телевидение, сиэп төлөпүөнүн уонна да атын өҥөлөрүн оҥорор. Арассыыйа 100 мөлүйүөнтэн тахса олохтоохторор Ростелеком өҥөлөрүнэн туһаналлар. Судаарыстыба араас бырагарааммаларыгар уонна бырайыактарыгар кыттар, ол курдук быыбар бириэмэтигэр туттуллар телекоммуникация системаларын (ГАС Выборы) туруорар, быыбары куйаар ситимэ нөҥүө көрөрү, атын бырайыактар эмиэ ), . Дойду ордук уһун - 500 тыыһынча километрдаах  -магистраль ханаалын тутан олорор  .. Төбө офиһа Москва куоракка баар эрээри, юридическай аадырыһынан Санкт-Петербург куоракка олохтонор.
Историята
1990 сыл иннинэ дойдуга сибээс өҥөтүн оҥоруута ССРС сибээс министиэрстибэтигэр сытара. 1990 сыл бэс ыйын 26 күнүгэр «Совтелеком» хампаанньа тэриллибитэ, киниэхэ ССРС сибээс линияларын туттар быраап бэриллибитэ. .
1991 сыл ахсынньы 17 сылылгар «Совтелекома» төрүөтүгэр «Интертелеком» ааксыйалаах хампаанньа тэриллитин туһунан дуогабар илии баттаммыта.
1992 сыл ахсынньы 30 күнүгэр Россия малын дьаһайар кэмитиэтин дьаһалынан «Ростелеком» судаарыстыбыннай хампаааньа тэриллибитэ, хампаанньа састаабыгар 20 сибээс өҥөтүн оҥорор хампаанньалар киирбиттэрэ.
1994 сыллаахха куорат икки ардынааҕы уонна дойду икки ардынааҕы сибээс өҥөтүн оҥорор лицензия ылбыта уонна бу сылга «Связьинвест» холдиҥҥа холбоһуллубута.
2006 сыл алтынньы 18 күнүгэр IP-MPLS ситимигэр хаачыстыбатын сертифкатын ылбыта уонна магистраль Интернет-провайдера буолбута.
2006 сыл ахсынньытыгар Дьоппуон KDDI хампаанньатын кытары «Транзит Европа — Азия» бырайыак тутуллуутун дуогабарын илии баттаабыттар.
2013 балаҕан ыйыгар аан дойдуга биир ордук улахан контены тиэрдэр ситими үлэҕэ киллэрбитин туһунан иһитиннэрбитэ. Ситим Россия ордук улахан 30 куораттарыгар Швеция Эрикссон хампаанньата туппута.
2013 сыл алтынньытыгар Связьинвести уонна атын 20 хампаанньалар Единай реестртан сотуллубуттара, инньэ гынан Ростелеком билигин Связьинвест уонна 20 урукку хампаанньалар бырааптарын уонна эбэһээтэлистибэлэрин ылыммыта.
Бас билээччилэрэ
Билигин акциялара Лондон, Нью Йорк уонна Москва биржаларыгар атыыланаллар. Ол гынан баран улахан өттө маннык бас билээччилэргэ баар: :
Россия правительствота (Росимущество) — 46,99 %; Внешэкономбанк — 4,04 %; ООО «Мобител» («Ростелекома» хампаанньа бэйэтин хампаанньата) — 4,64 %.
Үлэтин көрдөрүүлэрэ
«Ростелеком» үлэтин көрдөрүүлэрэ :
2010 сыллаахха МСФО отчуотунан көрдөххө дохуота 63,0 млрд солк. (2009 сыллаахха — 61,223 млрд солк., 2008 сыллаахха — 66,629 млрд солк). Саҥа өҥөлөртөн, ол курдук «Электроннай Правительство», 2009 сылы кытта тэҥнээтэххэ 13 % улааппыт уонна 23,7 млрд солк тиийбит, ол аата уопсай дохуоттан 37,7 % ылбыт. Барыһа 2,5 млрд солк. буолбут (2009 сыллаахха — 5,102 млрд солк., 2008 сыллаахха — 12,182 млрд солк). Тутууга 2010 сыллаахха 10,0 млрд солк бараммыт (дохуоттан 15,9 %).
Фунафути
Фунафути (Funafuti) Тувалу диэн Чуумпу океаҥҥа баар кыракый арыы дойду киин куората. Атолл. Олохтоохторун ахсаана 4,492 (2002).
Ростелеком
Үлэтин көрдөрүүлэрэ
Холбоммут дохуота 2010 сыллаахха 275,7 млрд солк., онтон барыһа — 40,8 млрд солк. эбит
2012 сыллаахха дохуот эмиэ 7 % улааппыт уонна 321,3 млрд солк буолбут. Барыһа 35,2 млрд солк. суоттаммыт.
Үлэһиттэрин ахсаана 2010 сыллаахха 18809 киһи эбит. 2011 сыл ахсынньы 31 күнүгэр үлэһиттэрин ахсаана 170 214 киһи буолбут. 2012 сыллаахха 159 981 киһи үлэһитинэн сылдьыбыт.
Рекламата
Ростелеком 2014 сыллаахха Сочига буолар Олимпиада Телекоммуникации категориятыгар национальнай партнерынан талыллыбыта.
Михайлова Евгения Исаевна
200px|thumb|right|Михайлова Евгения Исаевна Михайлова Евгения Исаевна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенэ (2007—2010), М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет ректора (2010 сылтан), педагогика билимин дуоктара, профессор, Россиятааҕы үөрэхтээhин академиятын академига
Тимофеева Кристина Владимировна
Кристина Владимировна Тимофеева (1993 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнэ, Бэрдьигэстээх, Горнай улууһа, Саха сирэ, Арассыыйа) — Арассыыйа спорстмена, охчут, 2012 с. ыытыллыбыт Олимпиада оонньууларыгар Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ.
Успуорка карьерата
2009 с. Огдеҥҥа ыытыллыбыт Аан дойду чөмпүйэнээтигэр "Кадеттар" категорияҕа хамаанданан киирсиигэ үрүҥ көмүс призер буолбута.
2012 с. Лас-Вегаска дьиэ иһигэр оҕунан ытыы аан дойдутааҕы чөмпүйэнээт буолбута. Онно Тимофеева юниордарга хамаанданан күрэххэ 2-с миэстэ буолбута. Эмиэ ол сыл Огдеҥҥа ыытыллыбыт Аан дойду кубогар биирдиилээн бастыыр иһин уонна хамаанданан киирсиигэ бастаабыта. Софияҕа ыытыллыбыт Дьобуруопа Гран-притыгар хамаанданан бастаабыта.
Тус олоҕо
2016 сыл атырдьах ыйыгар ыал буолбута
Тураах сугуна
Тураах сугуна
Тураах сугуна (жимолость съедобная) - сэбирдэҕэ суох кыстыыр 0,5-1,5 м үрдүктээх талах, сэдэх соҕустук лабааланар эриллэҕэс умнастаах, биир бөлкөйгө 4-6 умнас баар. Сэбирдэҕэ уһун синньигэс пластинкалаах, уһуктаах, кылгас тууралаах, укка утарыта олорор. Саҥа тахсыбыт сэбирдэх хойуу ньуолах түүлээх, ол түүтэ кэлин сэдэхсийэр. Ыам ыйын бүтүүтэ - бэс ыйын саҥатыгар сибэккилиир. Аҕыйах сибэккилээх суончуктуҥу дьукаах сибэккилэр сэбирдэх хонноҕор син өлгөмнүк тыллаллар. Чааскыта хоруоната кылгас туруупкалаах, боруоҥкалыы кэтириир эминньэхтээх, араҕас өҥнөөх. Тычинката 5, соҕооччуга биир. От ыйын саҥатыттан аһа ситэн барар. Аһа - 1-1,2 см усталаах ньолбоҕор хара отон, көҕөрүмтүйэн көстөр суураллымтыа туналаах. Отоно хабархайдыҥы-минньигэс амтаннаах эрээри ньулуун, үчүгэй сыттаах, хойуу сүмэһиннээх, өҥө да, амтана да сугун отонугар маарынныыр.
Үүнэр сирэ
Саха сирин киин, соҕуруу, хотугулуу-илин улуустарыгар өрүс хочотун ойуурун ырааһыйатыгар, тыа саҕатыгар, маар тулатыгар сииктээх сири талан үүнэр. Хаһан да кэлимсэ бөлкөйүнэн тарҕаммат, атын талахтары кытта абына табына булкуһан үүнэр. Саха сирин тас өттүгэр Илин Сибиир, Дальнай Восток соҕуруу кэтирээһинигэр, Китай хотугулуу-илин уһугар, Японияҕа, Кореяҕа баара биллэр. Сибииргэ үүнэр 6 көрүҥүттэн иккитэ Саха сиригэр үүнэр (алтайская жимолость уонна жимолость съедобная) Бу икки көрүҥ сэдэхтик үүнэр буолан иккиэннэрин тураах сугуна дииллэр.
Химичэскэй састааба
Отоно элбэх витамииннаах ол иһигэр С, Р витамин, органическай аһыбалардаах, калий, натрий, магний, тимир, кальций, дьуот туустардаах, саахардаах, куураҕас эттиктэрдээх.
Эмтээх свойствата
Сүһүрүүгэ, титирииргэ, хаан аҕыйаатаҕына, хаан баттаһына үрдээтэҕинэ, авитаминозка кэмнээн туһаналлара биллэр. Норуот эмчиттэрэ тураах сугунун лабаата, хатырыга оргуйбут уутун ииктэтэр, чэлкэх үөскээһинин намыратар ньыма курдук туһаналлар. Саҥа тыллыбыт сэбирдэх суурадаһына ангинаҕа айаҕы, күөмэйи сайҕанарга туһалаах. Тураах сугунун көпсөркөй, сииктээх буордаах сиргэ үүннэрэн көрөр харайар, туһанар сөп. Ол гынан баран бу көрүҥү алтай жимолоһыттан дэбигис арааран билэр наада.
Литература
Тимофеев П.А., Иванова Е.И., "Саха сирин отонноох үүнээйилэрэ" 1994с. ISBN 5-85841-041-3
Муома аэропорда
Муома аэропорда Хонууттан биир километр арҕаа баар. Кыра көтөр ааллары ылар.
Кыабака
Кыабака - үксүн кыһыл, үрүҥ көмүс, алтан тиэрбэстэртэн тиһэн оҥоһуллубут иилэҕэс киэргэл быа (сыап).
1406
1406 сыл.
Shanghai Stock Exchange
Shanghai Stock Exchange (上海证券交易所), Кытай уонна да атын омук дойдуларын биир промышленнай уонна финансовай индекса, Аан Дойду биир бастыҥ индекса. Салалтата - Шанхай куорат.
Дедовскай
thumb|85px|Куорат дьаралыга
Дедовскай (Дедовск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Истра оройуоҥҥа киирэр.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 27 862 киһи этэ, иэнэ — 7 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 3980,29 киһи.
Олохтоммут сыла — 1911, 1940 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Александр Рогачев.
Төлөппүөнүн куода — +7 49631, ОКАТО куода — 46 218 503.
Мадьуро
250px|right|thumb|Мадьура лагунатын көстүүтэ
Мадьуро (Majuro) диэн Маршалл арыыларын киин уонна ордук улахан куората. Атолл. Олохтоохторун ахсаана 25,400 (2004).
Чабырҕахтар
Чабырҕах - саха норуотун тылынан айымньытын биир саамай сытыы, көрдөөх-нардаах, сатирическай көрүҥэ. Олоххо баар быһыыны-майгыны, итэҕэһи-быһаҕаһы, куһаҕан көлдьүн майгыны-сигилини, олох, үлэ күлүк өттүн уус-уран бэргэн тылынан хоһуйар. Хас биирдии чабырҕах бэйэтэ туспа кэпсиир, хоһуйар ис хоһоонноох, тиэмэлээх. Тас киэбинэн хоһооҥҥо маарынныыр, дохсун сүүрүктээх үрэх курдук, субуруччу түргэнник, лыбыгыраччы этэн толоруллар, быыһыгар ырыалаах, киһини үөрдэр-көтүтэр, абардар-аатырдар, өрө көтөҕөр. Оҕолорго аналлаах чабырҕахтар кинилэр тылларын-өстөрүн имитэр, сайыннарар, билэр-көрөр баҕаларын көбүтэр, бэргэн этэр санаата, субу хараххар көстөр гына ойуулааһына, көрө-көрүдьүөһэ, күллэрэрэ-үөрдэрэ, сытыы тыллара улахан интэриэһи тардар.
Чабырҕах (Бөлөҕүнэн ааҕыыга) Чыпчаххайдаах, Чаҕаан тыллаах Чабырҕахсыт сааһылан, Чабырҕаччы этиллэн, Чан төрдүгэр дьааһыйан, Чаҕыт, дьулат, Чаҕылхайы, кэрэни Чахчы хайҕаа!
Далан "Дьикти саас" айымньытын ырытыы
Василий Семенович Яковлев – Далан Саха республикатын народнай суруйааччыта Василий Семенович Яковлев – Далан 1928 с. муус устар 1 кунугэр Чурапчы улууһугар төрөөбүтэ. Пединститукка уһулуччу үчүгэйдик үөрэнэ сылдьан 1952 с. репрессияламмыта, 2 сыл хаайыы эрэйин – буруйун билбитэ. Ити кини литератураҕа киириитин өр сылларга харгыстаабыта. Прозаик, публицист. Драмаҕа күүһүн холоммута. Маҥнайгы кинигэтэ «Дьикти саас» 1978 с. бэчээттэммитэ. Прозаҕа 14 кинигэлээх. Сэһэннэри, кэпсээннэри суруйбута. Ордук роман жанрыгар ситиһиилээх. Норуот таптаан ааҕар «Тулаайах оҕо», «Кынаттаах ыралар», «Доҕоруом дабай күөх сыырдаргын», «Тыгын Дархан» романнарын айбыта. Оҕолорго анаан «Хотугу номохтор» (1979 с.) «Тэппэй боччумурар» (1984 с.) уонна «Саха төрдө» (1993 с.) кинигэлэри таһаарбыта. Үһүйээннэри, номохтору, кэпсээннэри, очеркалары түммүт биир бэлиэ кинигэтэ «Кэриэн ымыйа» 1988 с. күн сирин көрдөрбүтэ. Общественнай олоххо актыыбынайдык кыттарын үгүс ахсааннаах публицистическай уонна проблемнай ыстатыйалары, суоллааҕы бэлиэтээһиннэрэ туоһулууллара. П.А.Ойуунускай аатынан Саха Республикатын государственнай бириэмийэтин лауреата, педагогическай наука кандидата. «Аҕа дойдуну көмускүүр Улуу сэрии 1941 – 1945 сс. Килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. 1979 с. ССРС Суруйааччыларын союһун чилиэнэ 1996 с. сэтинньи 27 күнүгэр өлбүтэ. Дьокуускайга көмүллүбүтэ.
Айымньылара Дьикти саас: Сэһэн – Дьокуускай, 1978 Аар тайҕам суугуна: Сэһэн – Дьокуускай, 1980 Тулаайах оҕо: Роман – Дьокуускай, 1983 Кынаттаах ыралар: Роман – Дьокуускай, 1990 Доҕоруом дабай күөх сыырдаргын: Роман – Дьокуускай, 1991 Тыгын Дархан: Историческай роман - Дьокуускай, 1994 Олохпут кырдьыга: ыстатыйалар пъесалар.
В.С.Яковлев – Далан «Дьикти саас» сэһэнигэр онус кылааһы бүтэрээри сылдьар оҕолор тустарынан кэпсэнэр эрээри, онно биһиги олохпут бэрт угус проблемалара, урут да буолбуттар, билигин да бааллар, хойут да буолуохтаахтар бары биир сюжетнай линияҕа тумуллэн, бэркэ ситимнэнэн, уус – ураннык таҥыллан ойууламмыттар. Сэһэҥҥэ кэпсэнэр событиелар уонна чахчылар сүрүн герой Кеша Попов өйдүүр өйүгэр, саныыр санаатыгар тыктарыллан көрдөрүллүбүттэр. Айымньыга биир кылаас олоҕор бутун оскуола, колхоз, оройуон, ону ааһан бүтүн дойду олоҕо сатабыллаахтык сырдатыллыбыт. Кеша Попов атыттартан уратытынан, мэлдьи билиигэ – көрүүгэ, тулалаан турар эйгэни ырыҥалаан өйдүү сатааһыҥҥа, мэлдьи үрдүккэ, кэрэҕэ, кырдьыкка дьулуһуута буолар. Автор сэһэн сүрүн геройун характера сайдыытын оскуола историятын уонна ким кырдьыктааҕын быһаарар бочуоттаах оруолу үүнэн иһэр көлүөнэҕэ сүктэрбит. Кеша Попов бу боппуруоһу быһаараары бэрт үгүс дьону кытта кэпсэтиитэ, оройуон, колхоз урукку олоҕун чинчийэн үөрэтиитэ олус ылыннарыылаахтык, бэйэ – бэйэтиттэн ситимнээхтик тахсыбыт. Онон сэһэҥҥэ икки сюжетнай хайысха: онус кылаас олоҕун көрдөрүү уонна оскуола историятын үөрэтии бэйэ – бэйэлэрин мэһэйдэспэккэ, ситэрсэн биэрэрдии суруллубут. Ол иһин сэһэн композицията тупсаҕай, сааһыламмыт. Далан бу сэһэнигэр Дьорҕоотоп дуу, Попов дуу дьиҥнээх коммунист салайааччы буолалларын дакаастыыр эриирдээх тугэннэр, историяҕа буола сылдьыбыт хомолтолоох токурутуулар эрэ туоһуларынан буолбакка, аны кинилэр хаһан да төннүбэтиннэр диэн ыччаты өйдөтүүгэ, сымыйа – албын ханнык эрэр кэмҥэ өрөгөйдөөн баран, син биир кырдьык үөһэ дойдуларын тоһоҕолоон бэлиэтииллэр. Сэһэҥҥэ олох итинэн да атын утарсыыларын автор кырдьыктаахтык көрдөрөн кэрэхсэбили ылбыта. Холобур, аҕалар уонна оҕолор бэйэ – бэйэлэригэр уонна олоххо сыһыаннарын тустарынан Кеша Попов аймахтарын уонна төрөппүттэрин олоҕор табыгастаахтык көрдөрбүт. Айымньыга өссө биир кэрэхсэбиллээх ойоҕос сюжетнай сүүрээн – билиҥҥи кэмҥэ ордук актуальнайдык турар, өр сылларга дьол олоҕун алдьаппыт – арыгы боппуруоһугар анаммыт. Ону суруйааччы Кеша Поповтаах ыалларын – Халдаевтар олохторунан арыгылааһын ыар содулларын туһунан итэҕэтиилээхтик көрдөрөр. Сэһэҥҥэ маны таһынан 17 – 18 саастаах оҕолор ис дууһалара олоххо сыһыаннара опыттаах учуутал хараҕынан көрөн, ымпыктаан – чымпыктаан ойууламмыт. Кинигэ усталаах – туоратыгар айылҕа араас көстүүлэрэ: сырдык, аламаҕай күн, ардахтаах хараҥа түүн, күн тахсыыта, саһарҕа кыыһыыта, араас көтөр – сүүрэр олоҕун көрдөрүү эгэлгэтик тыыннаах хартыына буолан ойууламмыт.
Хинчегашвили Владимир
Влади́мир Хинчегашви́ли (ვლადიმერ ხინჩეგაშვილი; 1991 сыл муус устар 18 күнэ, Гори) — грузин көҥүл тустууга бөҕөһө, 2012 сыллааҕы Олимпиада 55 киилэҕэ үрүҥ көмүс призера, Дьобуруопа чөмпүйүөнэ.
Биографията
Владимир Хинчегашвили 1991 сыллаахха Горига төрөөбүт. Билигин "Динамо" успуорт кулуубун аатыттан тустар.
Хинчегашвили бастакы саамай улахан кыайыытын 2011 сыллаахха Германия Дортмундугар ыытыллыбыт Дьопуруопа чөмпүйэнээтигэр ситиспитэ - финалга Арассыыйа бөҕөһө Джамал Отарсултановка кыайтаран иккис миэстэ буолбута.
2012 сыллааҕы Лондоннааҕы Олимпиадаҕа Хинчегашвили Египет бөҕөһө Фары, болгарин Великовы кыайан баран, эмиэ финалга тахсан Отарсултановка кыайтаран, иккис миэстэ буолбута.
2014 сыллааҕы Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр 57 киилэҕэ тустан чөмпүйүөнээбитэ. Ол ситиһиитин 2016 сыллаахха Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр 61 киилэҕэ тустан эмиэ хатылаабыта.
Сан Марино
Сан Марино Ордук Чаҕылҕай Республиката (итал. Serenissima Repubblica di San Marino) диэн Аппенин хайаларыгар баар кыра дойду. Тула өттүттэн Италиялыын кирбиилэhэр.
1407
1407 сыл.
Скрыбыкина Людмила Николаевна
Скрыбыкина Людмила Николаевна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Кыабакы
thumb Кыабакы (горец, Polýgonum) - төрдүттэн лабааланар умнастаах, кэтит ньолбоҕор сэбирдэхтэрин хоонньугар үрүҥ эбэтэр кыһыл сибэккилэрдээх суол кытыытыгар, оҕуруокка үүнэр сыыс от.
Чабычах
Чабычах — туос иһит биир сүрүн көрүҥэ. Киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах иһит. Үүтү туруорарга, арыы таптайарга, бурдук көтүтэргэ, кутарга, балык астыырга, ыраастыырга аналлаах. Кэрэ тигиилээх мааныга, ыһыахха туттуллар улахан иһит эмиэ оҥороллор. Эргэрдэҕинэ бөх тоҕор иһит буолар.
15—25 см үрдүктээх, айаҕынан 40 см тиийэ кэтиттээх дэгиттэр аналлаах иһит.
Көрүҥнэрэ: Далбар чабычах, сабарай чабычах, таҥалайдаах чабычах, сылгы чабычаҕа (саар чабычах).
Үөһээ Бүлүү Исиидэр Бараахап аатынан 1 №-дээх орто оскуолата
Үөһээ Бүлүү Исиидэр Бараахап аатынан 1 №-дээх орто оскуолата - Үөһээ Бүлүү киинигэр баар улуус бөдөҥ оскуолата. 1876 сыллаахха аһыллыбыта. 1947 сыллаахха орто оскуола буолбута.
1957 сыллаахха РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан аатырбыт судаарыстыба уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ, экэнэмиис Исидэр Бараахап аата иҥэриллибитэ. 50-с сыллар бүтүүлэригэр оскуолаҕа массыынаны, тыраахтары үөрэтии, радиоэлектроникану уонна киномеханиканы үөрэтии саҕаламмыта. Бу саҕалааһын уопута өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар тарҕатыллыбыта. 1966 сыллаахха өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастаан физмат кылаас аһыллыбыта. Бу кэлин ССРС норуодунай учуутала буолбут Михаил Андреевич Алексеев уонна оскуолаҕа отуттан тахса сыл дириэктэрдээбит Дмитрий Спиридонович Спиридонов тэрийиилэрэ этэ. Мантан өрөспүүбүлүкэтээҕи физмат хамсааһын саҕаламмыта.