cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«Киhи этин-сиинин кѳрдѳрѳр тыллар саха ѳhүн хоhоонугар»
Ѳс хоhоонноругар киирбит тѳбѳ чааhын уорганнара – айах, бас, кэтэх, кулгаах, мурун, мэйии, сирэй, сүүс, сыҥаах, тиис, тыл, уос, харах:
·        Бэдэр мэйии, сээркээн сэhэн
·        Балыктааҕар тыла суох, сымыыттааҕар бүтэй
·        Баhын кырбана олорор
·        Хараҕа ырааҕы кѳрбѳт, кулгааҕа чугаhы истибэт
·        Тыл уҥуоҕа суох диэбиккэ дылы
·        Уу-хаар тыллаах
·        Аhаҕас айах, бэлэм бэлэс
·        Айаҕа эрэ хараарар, айаҕа атыны туойар, бэйэтэ атыны оҥорор
·        Аллараа сыҥаах буолар
·        Хоҥ мэйии, улар мэйии
·        Акаары тѳбѳ атаҕы иллэҥ оҥорбот
·        Ѳйѳ суох киhи хараҕа-кулгааҕа суох
·        Албын тыла мүѳттээҕэр минньигэс
·        Тыла мүѳттээх, сүрэҕэ муустаах
·        Муннунан да, айаҕынан да тыммат
·        Булбута муннугар, туппута тумсугар
·        Баhа суох маанымсык, тѳбѳтѳ суох үтүѳмсүк
·        Хаhынара хараҕа, оҥосторо уоhа
·        Аалым баhа хоҥнон биэрбэтэ
·        Аата, Кыычыкын баhа буоллаҕа
·        Хараҕын далыттан таhаарбат
·        Саатар сырай суох
·        Сырайгыт эрэ кытарар
·        Кулгааҕа-хараҕа кэҥээбит киhи
·        Түѳкүн мэлдьэҕин эрэнэр, ыт тииhин эрэнэр
·        Миигинэн тииhиҥ сааҕын сууйума
И.И. Стручкова «Саха бэргэн тыла ѳhѳ»
·        Үѳрэҕэ суох киhи хараҕа суох кэриэтэ
·        Үлэ үксэ, тыл аҕыйаҕа үчүгэй
·        Тылгынан эппиккин эрэнимэ үлэлээн толорбуккун эрэн
·        Тылтан дьыалаҕа тахсыахха наада
·        Тылы дьыаланан солбуй
·        Тыл эрдии, киhи – оҥочо
·        Тыл  - киhи ис дууhатын кэрэhитэ
·        Быhах сытыыта, тыл чобуота ордук
·        Сиэрдээх тылы утарар кытаанах
·        Кырдьыктаах тыл ѳhүллүбэт, кытаанах кэлгиэ сѳллүбэт
·        Этэр тыл эҕэлээх, саҥарар тыл саталаах
·        Киhи тыла сүүс  кѳhү саба сүүрэр
·        Куhаҕан тылтан бэл от-мас хагдарыйар
·        Киhи тыла күлүүс тыла буолбатах – тылын ыллым диэн эрэнимэ
Кыhыл тылынан кумахтан ѳтүү хатар
Ѳс хоhоонноругар киирбит түѳс чааhын уорганнара – сүрэх, тыҥа, хабарҕа
И.К.Попов «Саха таабырыннара,  ѳс хоhоонноро, чабырҕахтара»
·        Баай, мэник иккигэ халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан
·        Киhи санаалаах, туу сүрэхтээх
·        Сүрэх билэр – сүhүѳх билбэт
·        Эр сүрэҕинэн, эhэ тыҥыраҕынан
·        Хаҥыл сүрэхтээх киhи ханныктан да хаалбат
·        Таас сүрэх, муус сүрэх
·        Сүрэх сүрэххэ дылы, быар быарга дылы
·        Сүрэх баҕарда, сүрэх тиийбэт
И.И. Стручкова «Саха бэргэн тыла ѳhѳ»
·        Дьэбин тимирин сиир, санаа сүрэҕи сиир
·        Тэбэр сүрэхтээх, тардар тымырдаах
·        Сүрэхтээх сүгүн ѳлбѳт
·        Сүрэҕэ суох сүүс сүбэлээх
·        Сүрэҕэ суох үлэ чэпчэкитин, ас минньигэhин талар
·        Кус сүрэх, куттас куобах
·        Тыла мүѳттээх, сүрэҕэ муустаах
Н.В.Емельянов «Саха ѳhүн хоhооннорун хомуура»
·        Сүрэхтээх киhи туохтан да маппат
·        Сүрэҕэ сѳбүлээбит сүгэhэрдээх умнаhыкка да сүктэр
·        Таптыыр сүрэх таайыгас буолар
·        Тарбаххынан талан, сүрэххинэн сѳбүлээн, хараххынан хайҕаан ыл
Ѳс хоhоонноругар киирбит ис чааhын уорганнара – быар, куртах
И.К.Попов «Саха таабырыннара,  ѳс хоhоонноро, чабырҕахтара»
·        Атах туhугар атах тостор
·        Мин да ытыспар турах саахтыа
Ѳс хоhоонноругар киирбит илии-атах чааhын уорганнара – атах, илии, сото, тобук, ытыс
·        Итэҕэр икки атахтаах бары тыллаах
·        Элбэх сырыылаах атаҕа кирдээх, элбэх саҥалаах айаҕа кирдээх
·        Сордооххо сото уҥуоҕа түбэhэригэр дылы
·        Топпутун тобуга уйбат
·        Ойуурдаах саhыл кутуругунан оонньуур, дьонноох киhи сототунан оонньуур
·        Киhи таҥара илиитин иhигэр сылдьар
·        Илии хамнаатаҕына, айах хамныыр
·        Ыалдьартан илии арахпат, таптыыртан харах арахпат
·        Атас туhугар атах тостор, кэргэн туhугар кэтэх туллар
·        Ытыс үрдүгэр түhэрдилэр
·        Биэрэр илии билэр, ылар илии билбэт
·        Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан
·        Атаҕастыыбын диэн атаххыттан ыллараайаҕын
·        Ыалдьартан илии арахпат
·        Атах анныттан алдьархай тахсар, илии анныттан илдьиркэй тахсар
·        Уол оҕо хаҥас илиитэ хара саарба
Түмүк
«Киhи этин-хаанын кѳрдѳрѳр тыллар саха ѳhүн хоhоонугар» диэн тиэмэбэр 4 автор кинигэтин кытта үлэлээн, 151 ѳс хоhоонун булан, «Эккэ-хаанна сыhыаннаах тыллардаах ѳс хоhооннорун хомуйан, олору наардаан, тэҥнээн кѳрүү» диэн сыал туруоран үлэлээн, маннык түмүккэ кэллим:
1)            Түѳрт кинигэ ааптардара тыhыынчанан сыллар тыалларыгар бэриммэттии үтүмэн үйэлэр ѳксүѳннэригэр ѳлбѳѳрбѳттүү үтүѳ үгэстэрин умнубакка кѳлүѳнэттэн кѳлүѳнэҕэ аныгы үйэҕэ сахабыт тылын сайыннара тураллар.
2)            Фольклор араас кѳрүҥүн чэчирэтэр, билиннэрэр, үйэтитэр кинигэлэринэн киэҥ туттабын, тѳhѳ кыалларынан үүрэтэбит
3)            Лена Николаевна Попова аныгы үйэ тэтиминэн сиэттэрэн кыра оҕоҕо ѳйдѳнүмтүѳ гына уруhуйдаах, үс тылынан тылбаастаммыт кинигэтэ, саха норуота сайдар кэскилин суола буолар. Бу кинигэни араас омук бары кѳрѳн, бэйэлэрин тѳрүт тылларынан ааҕан саха норуота хайдах курдук баай, мындыр толкуйдааҕын, тыллааҕын-ѳстѳѳҕүн сѳҕѳ-махтайа кѳрѳллѳрѳ биир эмиэ улахан ситиhии буолар.
Туhаммыт литература
1)            Емельянов Н.В. Саха ѳhүн хоhооннорун хомуура – Дьокуускай, 1965 с.
2)            Стручкова И.И. Саха бэргэн тыла-ѳhѳ – Дьокуускай «Бичик», 1997 с.
3)            Попов И.К. Саха таабырыннара, ѳс хоhоонноро, чабырҕахтара – Дьокуускай «Бичик», 2006 с.
5)            Аргунова О.В. Киhи – Дьокуускай, «Бчичк», 2005 с.
6)            Угаров Г.С. Русско-якутский словарь биологических терминов – Якутск, 1993 г.
7)            Дмитриев П.Н., Попов Г.В. Саха фольклора – Дьокуускай, 1986 с.
8)            Киhи. Сахалыы мультимедийнай кинигэ – Дьокуускай «Бичик», 2011 с.
9)            Тѳрѳѳбүт тыл уонна литература №1 – 2012 с. Саха оскуолатын учууталларыгар аналлаах научнай-методическай сурунаал – Дьокуускай, 2012 с.
10)         Суорун Омоллоон айымньыларын уонна үлэлэрин 14 томнаах толору хомуурунньуга, Т.Б: Саха фольклора Дьокуускай: Якутия, 2006 с.
11)         80 лет со дня рождения Н.В.Емельянова//Якутия – 2001: Календарь знаменательных и памятных дат, - Якуск, 2000, - стр 22-24
Дуобат
Дуобат (эбэтэр дуомат) диэн икки киhи оонньуур абстрактнай стратегическэй дуоска оонньуута. Дуобат диагоналынан хардыылыыр уонна күрэстэhээччи дуобатын нөҥүө ыстанан сиир. Дуобат араас көрүҥнээх. Олортон аан дойдуга ордук тарҕаммыттарынан буолаллар омуктар икки ардыларынааҕы дуобат (10×10 дуоска) уонна ааҥл дуобата (8×8 дуоска).
Дуобат былыр сахаларга элбэхтик оонньонор эбит. Дьон дуобат бөгүүрэлэрин бэйэлэрэ талахтан оҥостоллоро. Уһуктаах бөгүүрэлэр хороох, оройо ойо быһыылааҕа — ньыкаа диэн ааттаналлара.
Нотацияны билбэт былыргы сахалар бэйэлэрэ туспа нотациялаахтара. Дуоска суоллара: уһун дьуруу, эбэтэр сүүрэр үөс (a1-h7), алын уонна үрүт тэпсэҥнэр (g1-a7, h2-b8), үс үөс, эбэтэр үс үктэллээх эргиир (c1-h6, b2-g7, a3-f8), олдьу суоллар (e1-a5, a5-d8, d8-h4, h4-e1).
Саха норуодунай бэйиэттэрин тиһигэ
Саха норуодунай бэйиэттэрин тиһилигэ
160
160 сыл.
Өлбүттэр
160er
Российскай-Американскай компания
Российскай-Американскай компания диэн бастаан чааһынай атыы-эргиэн тэрилтэтин быһыытынан 1799 сыллаахха Иркутскай атыыһыта Шелихов Григорий Иванович көҕүлээһининэн тэриллибитэ.
Кини өлбүтүн кэннэ, 1801 сылтан, Санкт-Петербургтан быһаччы дьаһаллар буолбута. Россия очолорго баһылаабыт Тиихэй акыйаан хоту өттүн, Америка хотугулуу-илиҥҥи территориятын Алясканы, Курильскай, Берингов, Алеутскай, Ситха арыыларыгар атыыны-эргиэни эрэ буолбакка, аан дойду устун экспедициялары тэрийээһин, саҥа сирдэргэ дьону олохсутааһын этэ. Хампаанньа бэйэтэ хараабыллардаах, сир-сир аайы факториялардаах, элбэх ахсааннаах үлэһиттэрдээх этэ. Олохтоох нэһилиэнньэттэн уонна атын да дьону үлэҕэ наймылаһара. Хампаанньа акционердарын иһигэр былаас чиновниктара, дворянскай элита, ыраахтааҕы бэйэтэ кытта акциялаах этэ.
1802 сыллаахха хампаанньа баһылыгынан Каргополь куорат аатырбыт атыыһыта Александр Андреевич Баранов анаммыта. Баранов көҕүлээһининэн 1812 сыллаахха Америка саамай соҕуруу уһугар Форт-Росс кириэппэс тутуллубута.1840-с сыллар ортолоруттан РАК государственнай аҥардаах тэрилтэҕэ кубулуйбута. 1867 сыллаахха Россия Алясканы Америкаҕа атыылаабытыттан сылтаан, хампаанньа 1868 сыллаахха сабыллыбыта.
Лобачевскай Николай Иванович
right|200px Никола́й Ива́нович Лобаче́вскай (сэтинньи 20 кунэ (ахсынньы 1 кунэ) 1792, Нижний Новгород — олунньу 12 (24) кунэ 1856, Казань) — нуучча математига, неевклидовой геометрия айааччыларыттан биирдэстэрэ, университетскай үөскэтии уонна народнай сырдатыы диэйэтэлэ. Биллиилээх английскай математик Уильям Клиффорд, Лобачевскайы «геометрия Копернига» диэн ааттаабыт.
Лобачевскай 40 сыл устата Императорскай Казанскай университетка учууталынан улэлээбит, ол үлээбит сылларыттан, 19 сыл ректор дуоһунаһынан салайа сылдьыбыт; кини көхтөөх уонна сатамньылаах салайыыта университеты российскай үөрэх заведениялартан инники миэстэлэргэ таһаарбыт. Н. П. Загоскина этиитинэн, Лобачевскай Казанскай университет «улахан тутааччыта» эбит.
Олоҕун олуктара
Николай Иванович Лобачевскай 1792 сыл сэтинньи 20 күнүгэр Нижний Новгород куоракка төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүттэр үс уол эбит, ол онтон кини иккис оҕо. 1802 сылга ийэтэ Прасковья Александровна, үс уолаттарын үһүөннэрин Казанскай гимназияга үөрэттэрэ биэрбит. Николай Лобачевский 1806 сыл бүтүүтэ гимназия оскуолатын бүтэрбит, сүрдээх үчүгэй билиитин көрдөрбүт, ордук математика уонна тыл өттүнэн — латинскай, немецкай, французскай. Үөрэҕин бутэрэн баран, 1807 сыл олунньу 14 кунугэр Казанскай университет үөрэҕэр киирбит.1811 сылга үөрэҕин бутэрэн, Лобачевскай үрдүк степеньнээх физика уонна математика магистрын аатын ылбан салгыы университетка үлэһитинэн хаалбыт. Лобачевскай научнай үлэтэ саҕаланар. 1811 сыл бүтүүтэ Николай Лобачевскай «Теория эллиптического движения небесных тел» диэн толкуйдааһынын көрдөрөр. Онтон 1813 сылга өссө биир үлэтин көрдөрөр — «О разрешении алгебраического уравнения x m − 1 = 0 {\displaystyle x^{m}-1=0} x^{m}-1=0». Научнай үлэтиттэн ураты Николай Лобачевскай учууталынан үлэлиир эбит — устудьуоннары үөрэтэр уонна үөрэҕэ суох чиновниктарга арифметика уонна геометрия туһунан туспа лекция ыытар эбит. 1814 сыл кулун тутар 26 күнүгэр 21-саастаах Лобачевский, Броннера уонна Бартельса ходатайство өттүттэн "адъюкант чистой математики" аатын ылбыт. Лобачевскай 1816 сыл от ыйын 7 күнүгэр Салтыков көҕүлээһининэн экстраординарнай профессор аатын ылбыт. 1819 сылга физико-математическай факультет декана буолар. 1824 сылга Николай Лобачевскай "орден св. Владимира IV степени" орденынан наҕараадыланар. Геометрия туһунан кинигэ оҥорбутун кини тыыннаагар таһаарбатах эбиттэр, онтон алгебра туьунан кинигэ суруйбутун 10 сыл буолан баран биирдэ эрэ таһаарбыттар. 1827 сылга ыам ыйын 3 күнүгэр университет ректорын аатын ылбыт. Үлэтин устата геометрия, тригонометрия, алгебра, теория вероятностей, механика, физика, астрономия уонна гидравлика анализтарын туһунан курс ыытар эбит, ону кытта өссө населенияга научно-популярнай лекциялары ааҕар эбит. Ол быыһыгар олоҕун сүрүн дьыалатын — неевклидовай геометрияны мөлтөөбөккө сайыннаран уонна чочуйан испит. Саҥа теориятын маҥнайгы тобура — доклад «Сжатое изложение начал геометрии» Лобачевскай 1826 сыл кулун тутар 11 (23) күнүгэр оҥорбут, бу күнү — неевклидовай геометрия үөскээбит кунэ дииллэр. 1836 сылга университеты ыраахтааҕы Николай I тиийэ сылдьыбыт, уонна Лобачевскайы "орден Анны II степени" диэн орденынан наҕараадылаабыт. 1838 сыл муус устар 29 күнүгэр «наука өттүнэн үтүөтүк сулууспалаабытынан», Н. И. Лобачевскайга дворянство уонна герб бэриллибит, тас суруга: "Щит пересечен". Ректордаабыт сылларыгар холера эпидемията күүскэ тарҕана сылдьыбыт, ону Лобачевский көмөтүнэн элбэх ыарыы сиэртибэтэ быыһаммыт. 1846 сыл атырдьах ыйын 16 күнүгэр провительсто министерствэтэ Лобачевскайы ректор аатыттан уонна бэйэтинкафедратыттан ууратыллыбыт. Салгыы Лобачевский дьадайан, олорор дьиэрин иэстэрин сабаары атыылыыр. Чугас дьоно араас ыарыыттан өлөн бэйэтэ эмиэ сыыйа-баайы мөлтуур. 1856 сылга олунньу 2 (24) күнүгэр куьаҕан буолар. Казань куоратка Арскай кладбищаҕа көмүллэр.
Наҕараадалара
Н.И.Лобачевскай олоҕун устата сүрдээх элбэх наҕараадаларынан наҕараадаламмыт:
1818 — профессор буоларын быһыытынан чин надворного советника ылбыт.
1824 — "орден Святого Владимира" IV степенэ, чин "коллежского советника".
1833 — "орден Святого Станислава" III степенэ, чин "статского советника".
1836 — "орден Святой Анны" II степенэ, потомственного дворянин аатын ылыы (1838 сылга бэриллибит).
1838 — чин "действительного статского советника".
1841 — "заслуженного профессора по выслуге 25 лет" анал ааты ылыы.
1842 — Гаусс рекомендациятынан Гёттингенскай королевска научнай общество членын-корреспондентын аатын ылбыт.
1842 — "орден Святого Владимира" III степенэ.
1844 — "орден Святого Станислава" I степенэ.
1852 — "орден Святой Анны" I степенэ.
1855 — Московского университета сүүс сааһын туолуутугар почётным член аатын ылбыт уонна үрүҥ көмүс мэтээл ылбыт.
Научнай ситиһиилэрэ
1829–1830 — "О началах геометрии";
1835 — "Воображаемая геометрия";
1835–1838 — "Новое начало геометрии с полной теорией параллельных линий";
1885 — "Пангеометрия".
Атын ситиһиилэрэ:
Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ
thumb|250px|right|Култуура өрөбөлүүссүйэтин девизтэрэ Шанхайга Фудань университетыгар
Улахан Ыстаныы табыллыбатаҕын кэнниттэн саҕаламмыта. Мао Коммунистическай паартияттан капиталистары суох оҥоруон баҕарара. Ол иһин социалист үөрэхтээһин хамсааһынын саҕалаабыта. Үөрэхтээһин 1962 сыллаахха саҕаламмыта уонна 1965 сыллахха бүппүтэ. Ону кытары тэҥҥэ үөрэхтээһин систематын үлэлиир дьон үөрэнэн кыахтанар гына уларыппыттара.
Егоров Семен Степанович
Егоров Семен Степанович — олоҥхоһут, ырыаһыт, чабыргахсыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ
Коммунист партията Мао батыһааччыларга уонна утарааччыларга хайдыбыта. Утарааччылары Дэн Сяопин салайар этэ. Мао эдэр дьон быыһыгар өйөбүлү көрдөөн Мао Дзедун цитаталдаах кинигэни (өссө Кыра кыһыл кинигэ диэн биллэр) таһаарбыта. Ол кинигэлээх эдэр дьон атын дьоннору сөбүлэспэт буоллахтарына кырбыыр этилэрэ, уонна дьиэлэри, музейдары уматар этилэрэ. Араас кыргыһыы элбээбитин кэннэ Кытайга анархия буолбут..
Егоров Семен Степанович
1931 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Ньурба улууһун Таркаайы нэһилиэгэр колхозтаахтар ыалларыгар төрөөбүтэ.
Сэттэ кылаас үөрэхтээх. 1947 сылтан тыа уус-уран самодеятельность кыттыылааҕа. Норуот традициятын, сиэри-туому билээччи.
Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ
Дьайыылара
Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ Кытайга өлбөх проблемалары аҕалбыттар, тоҕо диэн үлэһиттэр политика деятельноска бириэмэни барыыр буолбуттар. Ону таһынан собуоттары уонна фабрикалары салайаччынан туруоруллубут дьон хайдах үлэлиирин билбэт буолбуттар. Транспорт эмиэ үлэтэ мөлтөөбүт тоҕо диэн хунвейбиннары таһарга элбэх поезд наада эбит. Учуонайдары уонна инженердары тыа хаһаайыстыбатыгар үлэҕэ ыыппыттар, онно тиийэн билиилэрин сүтэрбиттэр. Онтон сылтаан Кытай ВВПта 14 % аччаабыт.
Егоров Семен Степанович
«Мелодия» фирма кини ыллаабыт ырыаларын грампластинкаҕа устан таһаарбыта.
Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ
Дьайыылара
Кытай дьоно үөрэҕириитэ тохтообут уонна элбэх университетаттар уонна оскуолалар сабыллыбыттар. Үрдүк үөрэхтээх дьону тыаҕа ыытыы эмиэ үөрэҕирии таһымын аччаппыт.
Миссиссиппи
Миссиссиппи (Mississippi) диэн АХШ соҕуруу штата. Киин уонна ордук улахан куората Дьэксон. Дириҥ Соҕуруу регион штаттарыттан биирдэстэрэ. Миссиссиппи өрүс аатынан ааттаммыт.
Афанасьев Иван Алексеевич
Афанасьев Иван Алексеевич - Дүпсүн улууһуттан төрүттээх учуутал, Петр Афансьев (Бөтүрүүскэ кулуба) быраата.
Сыылынай Страндеҥҥа үөрэммит, дойдутугар учууталлаабыт. Онтон Москубаҕа университекка үөрэххэ киирбит. Доруобуйата мөлтөөн, үөрэҕин бүтэрбэтэх. Ити кэмҥэ эмиэ Москубаҕа үөрэммит М.Г. Слепцов бэйэтин ахтыыларыгар бу курдук суруйбут: "Саха студена И. Афанасьев Өктөөп революциятын кэнниттэн сэллигэ көбөн дойдулаары оҥосто сылдьан Москваҕа өлөөхтөөбүтэ".
Кырса кутуйахтара
Кырса кутуйахтара (, Род Лемминги) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр икки көрүҥ - Амур чыҥырыкаана уонна Сибиир кырса кутуйаҕа киирэр.
Гвинея-Биссау
Гвинея-Биссау Өрөспүүбүлүкэтэ (República da Guiné-Bissau) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Сенегаллыын хоту уонна Гвинеялыын соҕуруу уонна илин. Атлантик океан кытылыгар турар. Иэнэ 37,000 км², олохтоохторун ахсаана 1,600,000. Киин куората Биссау.
Португалия полицията 1959 сыл атырдьах ыйын 3 күнүгэр хамнастарын үрдэттэрээри забастовкалаабыт куруусчуттары ытыалаабытын түмүгэр 25 киһи өлбүт. Бу кэнниттэн Гвинея-Бисауга төрүт олохтоохтор колонизатордары утары сэбилэниилээх утарсыыны оҥорбуттара, тиһэҕэр дойду Португалияттан босхоломмута. Бу күнү билигин судаарыстыба Пиджигитигэ дьону кыргыы күнэ диэн ааттаан бэлиэтиир.
1717
1717 сыл.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-06
Бэс ыйын 1—30 күннэрэ thumb|50px
Говоров Дмитрий Михайлович
Говоров Дмитрий Михайлович (1848—1943) — олоҥхоһут, норуот ырыаһыта. ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%9E%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D1%85%D0%BE_%D0%93%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.jpg
Олоҕун олуктара
1848 сыллаахха Бороҕон улууһун (билигин Уус-Алдан улууһа) Өлтөх нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Олоҕун тухары үрдүк таһымнаах олоҥхоһутунан аатырбыта.
Кини толорбут үс улахан олоҥхолоро «Эрбэхтэй Бэргэн», «Үөлэн Хардааччы» уонна «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» суруллубуттар.
«Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» олоҥхо өссө 1938 сыллаахха туспа кинигэнэн тахсыбыта.
Литератураны уонна фольклору чинчийээччилэргэ бэрт сэдэх кинигэлэр. Дмитрий Говоров элбэх араас сиргэ олорбут, үлэлээбит. Кыһыл көмүс хостуур сиригэр үлэлии сылдьыбыта. Сороҕор таһаҕас тиэйиитигэр сылдьара, мас мастааһынан эбэтэр балыктааһынынан дьарыгырара. Г.Д.Данилов этэринэн: «Ханна баҕарар кэллэҕинэ, кинини убаастаан көрсөллөрө, сонурҕаан, сэҥээрэн истэллэрэ. Сороҕор атын улуус олоҥхоһуттарын кытта күрэхтэһэр этилэр. Кыра-кыралаан, кинини билэр дьон элбээтэр элбээн испиттэрэ. Олоҥхо биллиилээх чинчийээччитэ Василий Васильевич Илларионов Д.М. Говоров аар-саарга аатырбыт, улахан олоҥхоһут быһыытынан сыаналыыр. Олоҥхоһут Миитэрэй 1848 сыллаахха Өлтөх нэһилиэгигэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Кини сиэнэ, Говорова Мария Дмитриевна өйдүүрүнэн: “Кыра эрдэҕиттэн, кини саха омук уус-уран айымньытын олус сэҥээрэр этэ. Дьон истэригэр-истибэтигэр кыһаллыбакка, хараҕын симэн баран олоҥхолуур, туойар эбит. Олоҥхолуур кэмигэр, кини биһиги сирдээҕи олохпутуттан тэйэн, олох атын сиргэ тиийэн хаалар курдук эбит. Ол курдук дууһалыын, өйдүүн-санаалыын, сүрэхтиин-быардыын тардыһан туран олоҥхолуур эбит.”
Кини – дорҕоонноох тойуксут уонна алгысчыт, сээркээн сэһэнньит уонна алыптаах остуоруйаһыт, чабырҕахсыт уонна үгэһит этэ. Итини тэҥэ түөлбэ күөл саҕа түһүлгэни төрүттүүр үҥкүүһүт, хомуһуннаах ойуун буолар толору кыахтааҕа диэн биир кэминээҕи дьоно сыаналыыллар.” Д.М. Говоров үгүс элбэх олоҥхолоруттан сурукка киирбит олоҥхото үс: «Эрбэхтэй Бэргэн», «Үөлэн Хардааччы», «Мүлдьү Бөҕө».Аан маҥнай 1930 с. кэлин Саха АССР үтүөлээх учуутала буолбут Г.Д. Данилов «Эрбэхтэй Бэргэн» диэн олоҥхотун сурукка киллэрбитэ. Олоҥхо кээмэйэ тэттик, кэпсээн курдук эрээри, хомоҕой тыллаах хоһоонунан суруллубут.
Д.М. Говоров 1934 с. Саха сирин суруйааччыларын маҥнайгы конференциятыгар олоҥхоһут Тоҥ Суоруннуун кыттыыны ылбыттара. Бу кэмҥэ саха үөрэхтээҕэ, салайааччы А.Ф. Бояров «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» диэн олоҥхотун суруйбута. Кини олоҥхону олоҥхоһут тылыттан туох да эбиитэ-көҕүрэтиитэ, тупсарыыта суох суруйарга дьулуспута. Иккис уратыта, хоһоонунан суруйууну киллэрбитэ. Онон Д.М. Говоров олоҥхото хоһоонунан наарданан суруллута олоҥхо жанр быһыытынан, поэтиканы да өйдүүргэ ураты суолталаах диэн В.В. Илларионов бэлиэтиир. Саха АССР Тылы уонна культураны үөрэтэр-чинчийэр института А.Ф. Бояров Д.М. Говоров тылыттан суруйбут «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун бэчээттээн таһàарарга быһаарбыта.Олоҥхо 1938 с. Москва куоракка латыын алпаабытынан бэчээккэ тахсыбыта. «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» наука эйгэтигэр киэҥник биллэр. Эпосовед И.В. Пухов бу олоҥхону ырытан диссертация, монография суруйбута. Учуутал Н.М. Говоров Олоҥхоhут Миитэрэй «Эрбэхтэй Бэргэн» диэн олоҥхотун иккиhин толору суруйбута. Олоҥхону олоҥхолотон истэ-истэ бэрт уhуннук суруйбут. Онон Г.В. Данилов 1930 с. суруйбутунааҕар толору тиэкис буолан тахсыбыт. Итини таһынан «Үөлэн Хардааччы» диэн тэттик олоҥхотун 1938 сыллаахха суруттарбыт. Олоҥхоһут тылыттан ким суруйбута биллибэт. Ону филологическай наука доктора Н.В. Емельянов «Сюжеты якутских олонхо» диэн үлэтигэр киллэрбитэ. Биллиилээх олоҥхоhут Д.М. Говоров-Олоҥхоhут Миитэрэй аатын үйэтитээри Ыhыахтыыр сиргэ кини албан аатыгар аналлаах Тойон Сэргэ туруоруллубута. Олохтоох музейга Д.М. Говоровка аналлаах муннук тэриллибитэ. Д.М.Говоров киин улуустарынан Бодойбонон, Аллараа Ленанан кэрийэ сылдьан олоҥхоһут быһыытынан ыллаан-туойан дьоҥҥо-сэргэҕэ кэрэхсэппитэ, олоҕун тиһэх сылларыгар баай репертуарын сурукка киллэртэрэн үйэтиппитэ. Кини "Мүлдьү Бөҕө", "Эрбэхтэй Бэргэн" диэн бөдөҥ олоҥхолорун А.Ф.Бояров, Г.В.Данилов, Н.М.Говоров суруйбуттара. "Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө" олоҥхо туспа кинигэнэн тахсан киэҥ биһирэбили ылбыта, олоҥхоһут аатын-суолун үйэ-саас тухары үйэтиппитэ.
Аан дойду Утума
thumb|150px|[[ЮНЕСКО Аан дойду Утумун кэмитиэтин бэлиэтэ]] Аан дойду Утума (World Heritage site, Всемирное наследие) - Аан дойдутааҕы култуура уонна айылҕа утумун көмүскүүр туһунан Конвенция "аан дойдуга суолталаах" диэн билиммит сирдэрин эбэтэр эбийиэктэрин тиһигэ.
Бу конвенцияны 1972 сыллаахха ЮНЕСКО ылыммыта. Сыала-соруга - култуура уонна айылҕа сыаннастарын харыстыырга дойдулар бииргэ үлэлээһиннэрин хааччыйыы. Бу тиһиккэ киирбит эбийиэги судаарыстыба көмүскүүр эбээһинэстээх. Тиһиккэ аан дойдуга аатырбыт тутуулар киирэллэр. Култуура уонна айылҕа сыаннастара бэйэ-бэйэлэрин ыккардыгар сыһыаннара билигин үс бииргэ кэриҥэ.
2021 сыллааҕы туругунан Аан дойду Утумун испииһэгэр 1154 эбийиэк киирэ сылдьар, онтон 897 култуура, 218 — айылҕа уонна 39 — култуура уонна айылҕа эбийиэктэрэ буолаллар, бу эбийиэктэр 167 ЮНЕСКО Аан дойжу култууратын уонна айылҕатын утумун харыстыыр туһунан Конвенциятыгар илии баттаабыт дойдуларга бааллар. Хас биирдии эбийиэк туһунан нүөмэрдээх.
Манна биһиги Өлүөнэбит турууктара киллэрибиттэрэ.
Олом
thumb|250px
Олом - үрэххэ, өрүскэ кэһэн, кэстэрэн туоруохха сөп чычаас, кытаанах үктэллээх сир.
Атын омук тылларыгар атылыы өйдөбүллэх тыллар бааллар: Олом (эбэҥк., эбээн, бүр., монг.); олум, улум (туркм., азерб.); олон (негид.) — ууну кэһэн, кэстэрэн туоруурга табыгастаах сирдэр; олом (перс.) — эмиэ итинник, ону таһынан тугу эмэ (хайаны, тыаны, кутаны уо.д.а.) курдары туоруур сир.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тутулуктаах сир
Тутулуктаах сир диэн Ил быhыытынан толору политика тутулуга суох буолуута эбэтэр суверенитета суох сир (территория).
161
161 сыл.
Өлбүттэр
160er
Никифоров Семен Осипович
Айар үлэтэ
1961 сыллаахха кэпсээннэрин бастакы хомуурунньуга бэчээттэммит.1969 с.кэпсээннэрин, сэһэннэрин түмэн «Дойдум дьоно» кинигэтин таһааттарбыт. «Туркулаах кистэлэҥнэрэ» сэһэни суруйбут.
Сэбиэскэй саллааттар сэрии уоттаах толоонугар бойобуой, хорсун быһыыларын «Саллаат дьылҕата» кинигэтигэр суруйбут.
Суруйааччы айымньыларын геройдарынан Хоту дойду тулуурдаах дьоно, тыа хаһаайыстыбатын туруу үлэһиттэрэ, учууталлар, суруналыыстар, хорсун-хоодуот саллааттар, эйэлээх олоҕу тутааччылар буолаллар.
Этэрикээн
Этэрикээн, эбээн, Саҥа Сибиир арыыларыгар киирэр Кыра Ляхов уонна Улахан Ляхов арыыларын арыйбыт киһи.
Афроамериканнар
Афроамериканнар (African-Americans, Afro-Americans) эбэтэр Хара американнар (Black Americans) диэн Африкаттан төрүттээх АХШ олохтоохторо. Үксүлэрэ кулуттартан төрүттээхтэр.
Этэрикээн
Түүлээҕи бултуу сылдан 1760 сыллааахха Улахан Ляхов арыытыгар уу кыылын муоһун хостообута. 1780 сыллаахха кини аатынан Кыра арыыны ааттаабыттара, ол гынан баран Екатерина II ыраахтааҕы уурааҕынан ити арыы Кыра Ляхов арыыта диэн ааттаммыта.
Скрябин Василий Васильевич
Скрябин Василий Васильевич — Саха Республикатын бөдөҥ государственнай уонна общественнай деятелэ, талааннаах салайааччы, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун бочуоттаах гражданина.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-07
От ыйын 1—31 күннэрэ 50px|мини
1718
1718 сыл.
Бэрт-Уус нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Бэрт Уус нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыырдаах.
Улуус кииниттэн 28 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 908 киһи (2007 сыл).
Циклоида
Циклоида (cycloid) — плоская трансцендентная кривая.
Циклоида определяется кинематически как траектория фиксированной точки производящей окружности (радиуса {\displaystyle r} r), катящейся без скольжения по прямой.
Антуан Арно
Антуан Арно́ (Antoine Arnauld (fils); олунньу 16, 1612, Париж — атырдьах ыйын 8, 1694, Брюссель) — Франция теолога, бөлүһүөгэ, логик уонна математик. Бастаан юриспруденцияны үөрэппитэ, кэлин Сен-Сиран уонна Янсений сабыдыалынан теологияннан дьарыктаммыта.
Аҕата Антуан Арно́ (Antoine Arnauld; 1560 — ахсынньы 29, 1619) — Франция публициһа, байыаннай уонна судаарыстыбаннай өҥөлөрдөөх былыргы Оверн дьиэ кэргэниттэн төрүттээх.
Генрих IV хоруолу көмүскэспит уонна Париж университетын иезуиттартан 1594 сыллаахха көмүскээбит киһи буолан уордьан өстөөҕө этэ. Иезуиттар кинини өлүөр диэри сойуоласпыттара.
162
162 сыл.
Дьулиан Ассандьж
200px|мини|справа|Дьулиан Ассандьж Дьулиан Ассандьж (Julian Paul Assange ; от ыйын 3, 1971, Таунсвилл (Townsville), Аустралиа ) —- үрдүк сололоох, баай дьон, улахан тэрилтэлэр уонна судаарыстыбалар сулууспаларын тустарынан аһара элбэх кистэлэҥ сибидиэнньэлэри дьоҥҥо аһаҕастык кэпсээн биллибит, Wikileaks ситим-сири айбыт киһи.
Лев Толстой
thumb|200px|Лев Толстой (1887)
Лев Николаевич Толстой — нуучча аан дойдуга аатырбыт суруйааччыта, нуучча литэрэтиирэтин классига, публицист уонна итэҕэл диэйэтэлэ, граф.
Атырдьах ыйын 28 (уруккуннан балаҕан ыйын 9) күнүгэр 1828 сыллаахха, Туула губерниятыгар Ясная Поляна диэн сиргэ төрөөбүт.
"Сэрии уонна эйэ" диэн арамаанын Амма Аччыгыйа сахалыы тылбаастаабыта. Мытыйыкы Уус Толстой мэтириэтин оҥорон Арассыыйаҕа биллибитэ, ол үлэтэ суруйааччы дьиэтигэр ыйанан турбута биллэр.
1910 сыллаахха сэтинньи 20 (7) күнүгэр, Тамбовскай күбүөрүнэ Астапово станциятыгар өлбүтэ.
Происшество
Петровскайтан төрүттээх П.А. Толстой дворянскай төрөөбүтэ. Суруйааччы аан дойдуга киэҥ аристократиялаах эбит. Кинилэр бииргэ төрөөбүт бырааттарын уонна эдьиийдэрин ортолоругар авантюрист уонна бретер Ф. И. Толстой, художник Ф. П. Толстой, кырасаабысса М. И. Лопухина, светлая дама А. Ф. Закревская, камер- фрейлина А. А. Толстой. Поэт А. К. Толстой приходился у трещего брат. Ийэлэр ортолоругар генерал- лейтенант Д. М.Волконскай уонна баай эмигрант Н. И. Трубецкай үлэлээбиттэр. А. П. Мансуров уо. Д. А. Всеволожскай ийэтин тастыҥ эдьиийдэригэр кэргэн тахсыбыт. Толстойко министр А. А. Закревскайы уонна Л. А. Перовскайы (кини төрөппүт балтын ойохторо), 1812 с. генералыгар Л. И. Депрадовичтыын (эбэтин кыыһа) уонна А. М. Горчаковтыын (кини аҕата Горчаков Михаил Алексеевич (1768-1831) бииргэ төрөөбүт быраата Пелагея Николаевна Горчакованы (1812 с. тастыҥ эдьиийин ойоҕо) уонна а. М. Горчаковтыын (кини аҕата Горчаков Михаил Алексеевич (1768-1831) бииргэ төрөөбүт быраата Пелагея Николаевна Горчакованы (1768-1831) бииргэ төрөөбүт быраата — Пелагея Николаевна Горчакованы (иккиэн бииргэ төрөөбүт эдьиийдэрэ). 1762-1838). Лев Толстой уонна Пушкин уопсай төрүтүнэн Петр I уоннуу нуучча флотун оҥорорго көмөлөспүт адмирал Иван Головин этэ.
Эһэтин утуёлээх улэһитэ Илья Андреевич " сэрии уонна аан дойду» номоҕон, эйэ дэмнээх кырдьаҕас графигынан бэриллибитэ. Илья Андреевич уола, Николай Ильич Толстой (1794-1837) уола, Лев Николаевиһы аҕата этэ. Кини сорох хоһооннорун, биографияларын чахчыларынан " оҕо сылдьан «уонна» Аҕа дойду сэриитигэр уонна аан дойдуга «диэн Николай Ростов аҕатыгар майгынныыр этэ. Ол эрээри, дьиҥ олоххо Николай Ильич Николай Ростовтан үчүгэй үөрэхтээх эрэ буолбакка, Николаевка сулууспалыырын көҥүллээбэтэхтэрэ. Наполеону утары нуучча аармыйатын кыраныысса походун кыттыылааҕа, ол иһигэр Лейпцг куоракка «норуоттар кыргыһыыларыгар» кыттыбыта уонна французтарга пленаҕа сылдьыбыта, ол гынан баран, түмүккэ, аан дойду подполковнига Павлоградскай гусарскай полк подполковнига чааһыгар тахсыбыта. Сотору буолаат, силиэстийэлэнэн өлбүт киһи аҕатын иэһин, Казань губернатора иэһин төлөөбөккө, уһун түрмэҕэ барарга күһэллибитэ. Аҕата Николай Ильич олоҕун укулаата ыал үөрүүтүн- көтүүтүн кытта чааһынай тутулуга суох олохтоноругар көмөлөспүтэ[9]. Николай Ильич (Николай Ростов курдук) бэйэтин аймалҕаннарын таһаартараары олус эдэр кинээстэри ойох ылбыт (кини 32 саастаах этэ, ол кэмңэ олус ытыктабыллаах сааһынан ааҕыллара) Мария Николаевнаҕа 1822 сыллаахха дьоллоох буолаллара. Кинилэртэн биэс оҕо: Николай (1823-1860), Сергей (1826-1904), Дмитрий (1827-1856), Лев, Мария (1830-1912).
Толстой ийэтинэн, екатерининскэй генерал Николай Сергеевич Волконскай, кытаанах ригорист - «Войне и мире»[10]. Лев Николаевич ийэтэ, " сэрии уонна аан дойду «уруһуйдаммыт сорох өттүнэн маарынныыр кэпсээннэри киһи сөҕө- махтайа көрдө.
Оҕо
Лев Толстой родился 28 августа 1828 года в Обриривенском уезде Туллской губернии, в наследственном имении матери- Ясную Поляе. Ыал төрдүс оҕо этэ. Ийэм 1830 сыллаахха «төрөөбүт омугуттан» өлбүтэ, ол кэнниттэн балтараа сылынан Хахай өссө да ситэ илик кэмигэр.
Тулаайах хаалбыт оҕолору иитиигэ т. А. Неверевскай үлэлээбитэ. 1837 сыллаахха ыал Москубаҕа көһөн кэлэн баран, улахан уоллара университекка киирэргэ бэлэмнэнэр буолбуттар. Сотору аҕам Николай Ильич дьыалатын хаалларан (ол иһигэр ыарахан дьиэ кэргэн баайын- дуолун кытта сибээһэ суох быһылааҥҥа) хаалбыта уонна үс кыра оҕо Невер- эдьиийин, аҕата, графин а. И. Остров- Саккен диэн туспа сиргэ олохсуйбуттара. Манна Лев Николаевич 1840 сыллаахха диэри хаалан хаалбыта, оҕолор Казань куоракка, саҥа опекаҕа — аҕатын эдьиийигэр П. И. Юшковаҕа көһөн кэлбиттэрэ.
Казань куоракка Юшковтар дьиэ кэргэттэрэ бары тас килбиэннэрин үрдүктүк сыаналыыллар. «Үчүгэйэ суох эдьиийим, — диир Толстой, — ыраас Хон, кэргэнин кытары сибээһи олохтуурум курдук, миэхэ туох да баҕарыа суох этэ», - диир.
Габышев Николай Алексеевич
Габышев Николай Алексеевич (10.04.1922—08.12.1991) — саха сэбиэскэй кэминээҕи суруйааччыта, кэпсээнньит, драматуур, тылбаасчыт. Суруналыыс, учуутал, үөрэх мэтэдьииһэ.
Айар үлэтэ
Үһүс кылааска сылдьан айбыт хоһоонноро оскуола эркин хаыатыгар тахсаллар эбит. 1946 сыллаахтан бэчээттэммит. 1947 сыллаахха «Хотугу сулус» альманаахха Индигиир өрүскэ буолбут быһылаан туһунан «Хотугу сэһэн» диэн кэпсээнэ тахсыбыта. Бастакы бөдөҥ айымньытын, «Ыраах Амычааҥҥа» сэһэни, 1951 сыллаахха бэчээттэппитэ.
Кылгас көрдөөх кэпсээннэр уонна сатиира кинигэлэрин ааптара. Алмаасчыттар, геологтар тустарынан "Пламя голубого камня" ("В алмазной тайге") диэн сэһэни суруйбута. "Дети мои любимые"(1956) уонна «Таптал» (1964) кэпсээннэр хомуурунньуктарын, "Цветы Колымы" сэһэни (1967) бэчээттэппитэ. Ону тэҥэ "Мои знакомые" (1958) сэһэннэр уонна кэпсээнэнэр хомуурунньуктарын, "Два счастья" пьесаны (1960) суруйбута.
В. Ажаев "Далеко от Москвы" диэн арамаанын сахалыы тылбаастаабыта, М. Шатров "Шестое июля", А. Корнейчук "Память сердца" уо.д.а. пьесалары тылбаастаабыта.
Саха литэрэтиирэтин оскуолатааҕы бырагырааммаларын, учуобунньуктарын уонна хрестоматияларын оҥортообута.
1991 сыл ахсынньы 8 күнүгэр өлбүтэ.
Захаров Тимофей Васильевич
1866 сыллаахха Амма улууһун Эмис нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Эдэр сааһыгар Бодойбо көмүс бириискэлэргэ мас кэрдээччинэн үлэлии сылдьан олоҥхоһут быһыытынан киэҥник биллибитэ.
Толорбут олоҥхолорунан буолаллар: Сылгы уола Дыырай Бэргэн, Бэрт Киһи Бэриэт Бэргэн, Күн Эрэли Бухатыыр уонна Алантаайы — Кулантаайы Бухатыыр.
1906 сыллаахха Аммаҕа Васильев В. Н. кини тылыттан Ала Болкуун олоҥхону суруйар.
Биллиилээх олоҥхоһуттар Н. А. Абрамов — Кынат, И. И. Бурнашев — Тоҥ Суорун, Е. Е. Иванова кинини бэйэлэрин үөрэтэччилэринэн ааҕаллара.
Норуот поэта В. М. Новиков — Күннүк Уурастыырап уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа У. Г. Нохсооров бэрт элбэхтик кинини сэҥээрэн истибиттэрэ.
Бытаһыттар
Бытаһыттар (, Род Серые полевки) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр 6 көрүҥ - Хара бытаһыт, улахан бытаһыт, хотугу сибиир бытаһыта, Максимович бытаһыта, Миддендорф бытаһыта, хаһаастаах бытаһыт киирэр.
Татаевтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)
Татаевтар, Чыкыевтар
Бытаһыттар
Өссө маны көр
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ