cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сойутар
Сойутар эбэтэр Сөрүүкэтэр (тоҥтурар, тоҥ турар, халадыынньык, рефрижератор), сойутар тэрил, аһы тоҥорор эбэтэр сөрүүкэтэр тэрил ас астыыр хоско туттуллар. Билиҥҥи сайдыылаах дойдуларга аһы үөлү туруорар үгүстүк туттуллар тэрил буолар.
Бастакы Сойутар тэриллэр Германияҕа, Дьоппуон дойдуларыгар үөскээбиттэрэ. Билигин сайдыылаах дойдуларга барыларыгар тарҕаммыт, Саха Сиригэр эмиэ.
Сойутар тэрили үксүн Samsung, LG, Saratov Refrigerator, Haier, Gorenje, Bosch, Ariston, Electrolux, Бирюса, Stinol тэрилтэлэр оҥороллор.
Сойутар тэриллэр үксүн фреон тутталлар.
Морозильник-туспа прибор эбэтэр састааптаах чааһа. Кэнники кэмҥэ саамай элбэх камералаах холодильниктар, икки компонент киирэр буоллулар. Бастакы икки сылга холодильниктары фирмаҕа Сыыһа- халты таһаарбыттар.
Холодильниктары туһаныы
Сибиэһэй аһы- үөлү харыстыырга холодильникка харайыы быраабылатын тутуһуохтаахпыт. Аныгы холодильник араас аһы- үөлү харайар аналлаах элбэх камералардаах: хас биирдии камераҕа температура, ону эбэтэр атын тииптээх бородуукта барыта сөптөөх. Ол гынан баран, сир циркуляциялаах холодильниктарга салгын температурата араастаһар, онон аһы- үөлү сөпкө түһэриэххэ наада.
Ордук тымныы (температура 0 °C) зонаҕа түргэнник буортуйар бородуукталар: сибиэһэй эт, балыгы уонна да атын. Бэлэм аһылыгы (салаты, кисели уо. д. А) төттөрүтүн үрдүк температуралаах отделениеларга (+8 °C) ууруохтаахтар. Олус сытыытык сыттаах (эт, балык, сорох фрукта), эбэтэр саппааһы (үүт, арыы) сиир бородуукталар, туспа суураллан, сабыылаах (Амма сыһыарыыта суох) табаҕа буолуохтарын сөп. Оҥоһуллубут аһы- үөлү кэмигэр өрүһүйүөххэ наада.
Ас- үөл автоматическай оттуга суох холодильник иһигэр туруоруллуо суохтаах, тоҕо диэтэххэ, дьиэ иһинээҕи температурата биллэ үрдүүрүгэр, үлэ көдьүүһэ намтыырыгар уонна электроэнергия ороскуота биллэрдик улаатарыгар көмөлөһөр. Кэнники кэмҥэ автоматическай өттүнэн холодильниктары эмиэ сыһыаннаах. Тоҥоруллубут бородуукталары холодильнай камераҕа угаллар: тымныы бириэмэттэн ордук кэмҥэ ылар эрээри, электроэнергияны кэмчилиир кыах бэриллэр.
Холодильник автотранивания ситиминэн хааччыллыбатах буоллаҕына, инеяны тутан- хабан араарарга тиһигин быспакка араарыахха наада. Ол гынан баран, бэл, автотранспорт холодильниктара куруутун сууйуохтаахтар уонна ыар сыта тахсарын быһаарарга. Холодильник арааран бүтэрдэҕинэ ааны аһан, ас ууран кэбиһиэххэ наада. Ону тэҥэ куһаҕан сытыыны- хотууну утары охсуһарга сыта эҥин барыта туһанар. Бу сыалга эмиэ активированнай чоҕу, эбэтэр норуот средствота-дьэбиннээх килиэп хас да ломтатын туһаныахха сөп.
Европейскай статистика көрдөрөрүнэн, биир киһиэхэ холодильник кээмэйэ 150 л, икки- түөрт киһиэхэ-200-280 л, биэс уонна онтон элбэх киһиэхэ — 300-320 Л тиийэр.
Федотов Симон Петрович
Федотов Симон Петрович (01.04.1939—14.05.2004) — Саха тыйаатырын артыыһа, Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа.
Xiaomi
Xiaomi Tech (Сяоми Технолоджи), Кытай стартап тэрилтэ, 2010–2011 сыллардаахха Кытай Пекин уонна Шанхай куораттарыгар тэриллибит компания, 2012 сылтан ыла лабораторията Сингапур уонна Австрия дойдуларыгар баар.
Федотов Симон Петрович
Олоҕун олуктара
1939 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхой с. Орто сир диэн түбэҕэ төрөөбүт. 1945 сыллаахха Оҥхой начальнай оскуолатыгар 6 саастааҕар маҥнайгы кылааска үөрэнэ киирбит. 1958 сыллаахха Исидор Барахов аатынан орто оскуоланы бүтэрэн баран, комсомол путевкатынан М. Горькай аатынан колхуоска босхоломмут комсомол секретарынан, онтон баҕа өттүнэн тылланан, ньирэй көрөөччүнэн үлэлии барбыт.
1960 сыллаахха Дьокуускайдааҕы кульпросвет училищеҕа үөрэнэ сылдьан, Щепкин аатынан Москватааҕы театральнай училищеҕа актерскай факультекка, саха студиятыгар үөрэнэ барбыта. 1966 сыллаахха бүтэрэн баран Ньурбатааҕы драмтеатрга бүтүн студиянан үлэлии барбыттара. Ньурба театрыгар 1977 с. дылы үлэлээбитэ.
Xiaomi
2012 сыл ыла Аан Дойдуга биир сүрүн смарфоннары оҥорор тэрилтэ буолар. 2013 сылтан ыла планшеттары. 2014 сылтан ыла LCD телевизордары уонна дьиэҕэ туттуллар техника арааһын оҥорор.
Федотов Симон Петрович
Олоҕун олуктара
П. А. Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын артыыһа.
Xiaomi
2013 сылтан ыла тэрилтэ дьалысханнык байан эрэр.
Федотов Симон Петрович
Айар үлэтэ
Айар үлэтин М. Шолохов «Тиэриллибит кырыһыгар» дед Щукарь оруолуттан саҕалаабыта.
Аатын үйэтитии
С. П. Федотов аата Оҥхой оскуолатыгар иҥэриллибит (2007)
CityMD
CityMD (Сити МД) — чааһынай Нью Йорк куоратка баар түргэн көмө оҥорор сетевой балыыһалар, уопсайа 165 точкалаах Нью Йорк куоратка уонна Нью Дьэрси штатыгар. Харчыга көмө оҥорор эрээри, Fidelis Care уонна MetroPlus программаҕа кыттар дьоҥҥо босхо көмө оҥорор.
Витязь
ЗАО Витязь (САТ Витязь, ол эбэтэр Сабыылаах акционернай тэриллии Витязь), Бөлөрүүс унитарнай судаарыстыбаннай электрониканы оҥорор тэрилтэтэ, 1973 сылтан ыла үлэлиир. Бастаан СССР саҕаттан телевизордары оҥороро, билигин абсолютно барытын оҥорор тэрилтэ. СССР эстиэҕиттэн биир тарбахха баттанар тэрилтэ — ордубут тэрилтэ.
Салалтата — Витебск.
Уолан Гимназия
Уолан Гимназия (Мүрү уолаттар гимназийалара, Мюрюнская юношеская гимназия, Uolan Boys Grammar School эбэтэр ), аатырбыт уолаттары үөрэтэр үөрэх кыһата, гимназия статустаах үрдүк орто үөрэх кыһата, президент сетевой оскуолаларыттан биирдэстэрэ,сыала соруга — Саха Сирин элитатын иитэн таһаарыы. Математическай уонна IT охтуулаах.
Салалтата уонна базированията — Бороҕон.
Официал сайта: http://myryuolan.ru/
Uolan Boys Gymnasium
Алексеев Степан Прокопьевич
Алексеев Степан Прокопьевич — Боһуут (1866—1916) — Марха улууһун кулубата, атыыһыт.
Олоҕун олуктара
1866 сыллаахха Марха улууһун (билиҥҥи Ньурба улууһа) Бэстээх нэһилиэгэр төрөөбүт.
15-н тахса сыл Марха улууһун кулубатынан үлэлээбит.
1894 с. — улуус управатын выборнайынан талыллан, олоҕун бүтэһик күннэригэр дылы бу дуоһунаска үлэлээбит.
Аатын үйэтитии
С. П. Алексеев — Боһуут аата Ньурба улууһун Чаппаҥда орто оскуолатыгар иҥэриллибит (2006)
Кобзарь (кинигэ)
thumb|right|200 px|[[1911 сыллаахха Санкт-Петербуурга тахсыбыт «Кобзарь»]] «Кобза́рь» (украин тылын аныгы таба суруллуутугар Кобзар диэн; Шевченко тыыннааҕар тахсыбыт кинигэлэгэ Кобзарь) — Тарас Шевченко хоһоонорун хомуурунньуга.
Аан бастаан «Кобзарь» Санкт-Петербуурга 1840 сыллаахха Евгений Гребёнка көмөтүнэн тахсыбыта. Ол хомуурунньукка аҕыс айымньы киирбитэ: «Перебендя», «Катерина», «Тополь», «Мысль», «К Основьяненко», «Иван Пидкова», «Тарасова ночь» уонна «Думы мои, думы мои, горе мне с вами».
thumb|right|200 px| Форзац и первая страница прижизненного издания [[1840 года]]
Хомуурунньук тахсыбытын кэннэ кобзарь диэн бэйээти бэйэтин ааттыыр буолбуттара. Тарас Шевченко сорох сэһэннэрин «Кобзарь Дармограй» диэн илии баттыыр буолбут.
Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет
Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет
АлтСПУ - Арассыыйаҕа Барнаул куоракка баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
Структурата
Институттара, факультеттара
-эбии үөрэхтээһин института -психология уонна педагогика института -физико-математическай институт -физическай культура уонна успуорт института -лингвистическай институт -историческай факультет -үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета -филологическай факультет -култуурнай-маасабай үлэ Киинэ -33 кафедра
Рейтиннэрэ
АлтайСПУ
Арассыыйа университеттарын рейтинигэр(Интерфакс)
2018 сылга.
2019 сылга
1. Барнаул куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ. 2. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 272-273-с миэстэ.
Педагогическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2020 с.
1. Алтаайыскай кыраайга 2-с миэстэ. 2. Арассыыйаҕа 170 үөрэх тэрилтэтиттэн 54-с миэстэ.
Үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр.
1.Алтаайыскай кыраайга 27 үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн 7-с миэстэ. 2. Арассыыйаҕа 2168 үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн 345-с миэстэ.
Ссылкалара
https://www.altspu.ru/sveden/struct/ https://www.altspu.ru/ http://enc.uni-altai.ru/ https://web.archive.org/web/20090609090731/http://www.informika.ru/text/magaz/pedagog/pedagog_6/a01.html
[[Категория:Алтайскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрэ]
Кобзаар
thumb|300px|Кобзаардар: Кравченко ([[Полтава губернията) уонна Дремченко (Харьков аттыттан). Хаартыска 1902 сыл атырдьах ыйыгар Харьковка XII-с Археология кэмпириэнийэтин кэмигэр түһэриллибит]] Кобзаар (кобзар) — украина норуотун ырыаһыта, эпос жанрыгар толорор киһи, үксүн ырыатын ханнык эрэ үстүрүмүөнүнэн доҕуһуоллуур эбит — кобза, бандура эбэтэр көлүөһэлээх лира.
Хаан тупсарыытын туһата
Сахалар олус уһун үйэни ситиһэн иһэллэрин олоххо тупсууну аҕаларга аналлаах кынаттаах этиилэрэ бигэргэтэллэр. “Хаан тупсарыыта” диэн этии киһиэхэ, дьоҥҥо сайдан, эттэрэ-сииннэрэ тупсан иһиилэрин үөскэтэргэ аналлаах саамай тутаах этии буолар уонна атын омук киһитин кытта холбоһон ыал буолан оҕону төрөтүү улахан туһалааҕын биллэрэр.
Саха дьоно былыр-былыргыттан бу этиини туһанан төһө кыахтара баарынан ыраах сирдэртэн кэргэн ылан саҥа ыалы олохтууллара “Уу чугаһа, уруу ырааҕа ордук” диэн өс хоһоонугар сөп түбэһэрэ. Кыахтаах баайдар атын, ыраах улуустартан ойох ылан ыал буолууну олохтууллара. Дьадаҥылар, кыахтара кыралар чугастааҕы ыалларын кытта ыал буолаллара, оҕолорун син-биир хамначчыттар буолуохтара диэн хааннарын тупсарыыга кыһамматтара.
“Хаан тупсарыыта” диэн быһаарыы ыаллар төрөтөр оҕолорун этин-сиинин бөҕөргөтүүгэ, тупсарыыга аналланарын сахалар билэн олохторугар туһана сылдьаллар, чугас аймахтарын тоҕус көлүөнэҕэ диэри бары билэллэр. Төрүүр оҕолор эттэрэ-сииннэрэ бөҕөтө, ыарыыларга ылларбаттара аймахтар сайдан, элбээн иһэллэрин хааччыйарын билэн туһаналлара. Былыргы эмп-том суох кэмигэр киһи айылҕаттан бөҕө оҥоһуулааҕа эрэ олоҕун уһуннук олорорун ситиһиигэ тириэрдэрин сахалар билэн эдэрдэр ыал буолууларын анаан-минээн төрөппүттэрэ тэрийэллэрэ. Эр дьон ойохторун ыраах сирдэртэн ылар былыргы үгэстээхтэрин В.Л. Серошевскай “Якуты” диэн үлэтигэр бэлиэтээбит. (1,73).
Ыалы тэрийиигэ сахалар “Уруу ырааҕа, уу чугаһа үчүгэй” диэн өс хоһоонун туһаналлара хаан тупсарыытыттан быһаччы тутулуктаах уонна саха омуга уһун үйэлэргэ сайдан, ахсааннара элбээн иһэллэрин хааччыйарыттан маннык уһун үйэни ситиһэн олоробут.
Атын омук киһитин кытта холбоһон оҕо төрөтүү “Хаан тупсарыыта” диэн ааттанар. Атын омук киһитэ аймахтаһыыта олус ырааҕынан төрөтөр оҕолоро бөҕө доруобуйаланара эрдэттэн биллэн хааччыллар кыахтанар.
Эт-сиин салгыы олоҕу олорор, сайдар кыаҕа улаатарыгар “Хаан тупсарыыта” оҥорор туһалара манныктар:
- доруобай оҕо төрөөн кыра ыарыыларга ылларбат буолар.
- төрүүр оҕолор хас да көлүөнэлэр усталарыгар салгыы сайдыылара үөскээн олохсуйар.
“Хаан тупсарыытын”, ол аата атын омуктуун холбоһон ыал буолуу, оҕолонуу кэнниттэн төрүт омук өйө-санаата баһыйдаҕына, саҥарар тылын оҕотугар үөрэттэҕинэ эрэ бэйэтин омуга сайдар, саҥа киһинэн эбиллэр кыахтанарын ситиһэрэ уустуктанан, эбиискэ үлэлэнэн тахсар. Ол иһин хаан тупсарыыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:
1. Хаан тупсарыыта омук дьонун этин-сиинин бөҕөргөтөр, элбэх оҕолоноллорун, оҕолорун доруобуйата бөҕөргүүрүн төрүттүүр. Бу быһаарыыны чуолкайдыырга нууччалар кэлбиттэрин кэннэ икки сүүс сыллар усталарыгар сахалар ахсааннара биэс төгүлтэн ордук эбиллибитин холобурунан ылыахпытын сөп.
19-с үйэ бүтүүтүгэр уонна 20-с үйэ саҕаланыытыгар саха дьонун биир саастарыгар тиийэ илик оҕолорун өлүүлэрэ Россия оҕолорунааҕар 2,2 төгүлүнэн аҕыйах эбит. Бу быһаарыы оҕолор эттэрэ-сииннэрэ хаан тупсарыытыттан бөҕөргөөбүтүн туоһулуур.
2. Атын омугу кытта холбоһуу ханнык эрэ кээмэйи аһара бардаҕына омук бэйэтэ атын омукка уларыйыытын үөскэтиэн сөбүттэн билигин үөрэх-билии сайдыбыт кэмигэр табан харыстаныы, омук төрүт тылларын уларыппат буолуу ирдэнэр.
Аныгы сайдан иһэр үйэҕэ аналлаах саха тылын харыстааһын туһунан “Чолбон” сурунаалга 2 / 2004 сыллаахха суруйбуппут. (2,61). Бу үлэбитигэр саха буолууга өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥмит сахалыы төрүт тылларын билии уонна былыргыларыттан уларыппат буолуу суолтата улаханын арыйбыппыт.
Омук уларыйыыта кэлиитин саҥарар тыла атын омук тылыгар уларыйан барыыта саҕалыыр. Омук тылын саппааһыттан киирии тыллар төһө кээмэйин ыллахтарына уларыйыы тахсарын билэргэ В.В.Радлов хомуйбут дааннайдарын туһаныахха сөп. Ол кэмҥэ саха тылыгар түүр омук тыллара 32 бырыһыаныттан ордугун ылаллар, онтон монгол тыла 25 бырыһыаныгар тиийэр эбит. Сахабыт тылын үксэ уонна төрүт тылларбыт түүр омук тыла буоларынан бэйэбитин түүр омуктарынан ааҕынабыт.
Эт-сиин уонна өй-санаа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи икки өрүтүн үөскэтэллэр. Бу икки өрүттэртэн хайалара да аһара барбакка, бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктаахтык сайыннахтарына эрэ киһи олоҕо табыллара, онтон омук уларыйан хаалбата ситиһиллэр.
“Хаан тупсарыыта” эти-сиини тупсарыыга, бөҕөргөтүүгэ аналланар, онтон хаан тупсарыытыттан өй-санаа уонна саҥарар тыл улаханнык буккуллар, айгырыыр. Бааһынайдар икки омук тылынан буккуйа саҥаралларыттан олоххо туһалаах үгэстэргэ үөрэниилэрэ хаалан хааларыттан, өйдөрө-санаалара туруга суоҕа улаатар, араас хамсааһыннары үөскэтиэхтэрин сөбүн тэҥэ, омук уларыйыытын  саҕалыахтарын сөп.
Омук төһө элбэх бааһынайдары бэйэтигэр холбуур да сайдыыны ситиһэр кыаҕа улаатан иһэр. Арай оҕо кыра, саҥа саҥаран эрдэҕинэ  сахалыы саҥарарга ийэтэ үөрэтэрэ уонна ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн иитэрэ ирдэнэр көрдөбүл буоларын тутуһа сылдьыы эрэйиллэр. Ол иһин саха омук сайдарын, ахсааннара эбиллэрин туһугар ийэ оруола үрдээн биэрэрэ эрэйиллэр.
Омук дьонун ахсаанын ийэ оҕону төрөтөрө уонна иитэрэ-үөрэтэрэ элбэтэр. Ол иһин ийэ үөрэҕэ омук сайдарыгар олус улахан туһалааҕын билэн оҕо төрүт кутун ийэ кут диэн ааттаабыттар.
Сахалар билигин нууччалардыын холбоһон эт-сиин сайдыытын, тупсуутун ситиһэн иһэллэр, сирэйдэрэ маҥхайбытын тэҥэ, атахтара эмиэ көнөн иһэр, онтон нуучча тылын бары бүттүүн үөрэтэннэр өйдөрө-санаалара сайдыбытын тэҥэ, саха тылын, өйүн-санаатын хаалларан кэбиһиэх курдуктара улаатан хаалар:
- Сайдыыны үөрэх-билии аҕалар. Атын сайдыылаах омук тылын үөрэттэххэ, билиитин иҥэриннэххэ сайдыы-үүнүү кэлэринэн, аҕыйах ахсааннаах омук дьоно сайдыылаах омук тылынан саҥараллара аһара элбээтэҕинэ төрөөбүт тылларын уларытан кэбиһиэхтэрин сөп.
- Үлэ, хамнас өйү-санааны уларытар. Аҕыйах ахсааннаах омук дьоно атын үлэҕэ көстөхтөрүнэ уонна ону үлэлии үөрэннэхтэринэ өйдөрө-санаалара ол үлэ көрдөбүлүнэн, үлэни эрдэ баһылаабыт омук тылынан уларыйан хааларыгар тиийиэн сөп.
Сайдыыны ситиһэн иһэр омук саҥарар тыла уларыйар диэн этиини тутуһан оҕону кыра эрдэҕинэ ийэтэ эрэ төрөөбүт тылынан саҥарда үөрэтэринэн уонна ийэ кутун иитэринэн оҕо ийэтинэн хайа омугун быһаарар туһалаах буолара быһаарыллар. Еврейдэр бу ньыманы туһананнар ахсааннара сир аайы эбиллэн иһэр.
Уһун үйэлэргэ омугу бэйэтинэн хаалларан, тылын, өйүн-санаатын уларыппакка эрэ туһаннара сатааһын сайдыыны ситиһииттэн туоратыы, хаалларыы буолан тахсар. Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар саха тылын аһара көмүскээн, былыргы олоҥхо кэмин саҕанааҕы таһымынан хааллара сатааһыннара аһара барыы, халыйыы буолар уонна түргэнник сайдан иһэр олохтон хаалан хаалыыга тириэрдэн эрэр.
Сахалар бука бары сайдыыны ситиһиэхпитин баҕарабыт. Аҕыйах ахсааннаах омукка сайдыыны ситиһии омук дьылҕатыгар улахан уустуктары үөскэтэринэн сахалыы тылбытын, өйбүт-санаабыт уратыларын, Кут-сүр уонна таҥарабыт үөрэҕин өссө дириҥник үөрэтиэ, билиэ, олоххо киллэрэн оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһана сылдьыа этибит.
Билигин Аан дойду үрдүнэн айылҕаны харыстааһын өйө-санаата тарҕанан эрэр. Дьон бары сахалыы “Харыстас” таҥара үөрэҕин ылыннахтарына уонна Күн таҥара үөрэҕин тутустахтарына, саха тыла омуктарга сайдыыны аҕалара билиннэҕинэ, итэҕэйдэхтэринэ атын омуктар эмиэ саха тылын үөрэтиэхтэрэ, билиэхтэрэ.
Онон аймахтар, омук сайдыытыгар, ахсааннара эбиллиитигэр сахалар “Хаан тупсарыыта” диэн үөрэхтэрэ улаханнык туһалыыр. (3,64).
Туһаныллыбыт литература.
1. Серошевский В.Л. Якуты. Опыт этнографического исследования. – 2-е изд., - М., 1993. – 736 с.
2. “Чолбон” сурунаал. 2 / 2004.
3. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Томскай Иннокентий Егорович
Томскай Иннокентий Егорович (01.03.1934—19.09.2001) — академик, экономическай наука доктора.
Саха сиригэр дьахтар үлэтин туһаныыны чинчийбит, өрөспүүбүлүкэҕэ экономика билимин устуоруйатын үөрэппит саха биллиилээх учуонайа, экономика билимин дуоктара. М. К. Аммосов аатынан Саха государственнай университет профессора.
Олоҕун олуктара
1934 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Оччотооҕуга дьоно Бирээндэҕэ олорбуттара. Аҕата Егор Михайлович Томскай колхоз бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ Аҕа дойду сэриитигэр 1942 с. тылланан барбыта уонна 1944 с. кыргыһыы хонуутугар геройдуу охтубута. Ийэтэ Мария Семеновна колхозка ыарахан үлэҕэ сылдьан 1946 с. ыалдьан олохтон барар. Онон Кеша 12 сааһыгар балта Мариялыын, быраата Михаиллыын тулаайах хаалаллар. Кинилэри аймахтара иитэллэр, үөрэх кэмигэр интернакка олороллор, сайын Чочуга таайдарыгар Михаил Семеновичка М.Горькай аатынан колхоз бэрэссэдээтэлигэр тахсан сайылыыллар. Эбэлэрэ 1946 с., онтон таайдара Михаил Семенович 1949 с. суох буолаллар.Эдьиийдэрэ Варвара Семеновна уонна Прасковья Семеновна, ийэлэрин эдьиийдээх балта, оҕолору көрөллөр, харайаллар. Иннокентий үөрэххэ дьоҕурдаах буолан туйгуннук үөрэммитэ.
Сэрии кэмигэр уонча эрэ саастаах да буоллар үлэ бөҕөнү үлэлээн «Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн балта Мариялыын ылар чиэскэ тиксибиттэрэ.
1948 с. 7 кылаас үөрэнээччитэ  колхоһугар ликбезкэ учууталлаабыта, бу сыл Чочу оскуолатын бүтэрбитэ. Онтон 1948-1952 сс. Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэнэр. 1953-1957 сс. СГУ историческай факультетыгар үөрэнэн туйгуннук бүтэрбитэ. Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Мэӊэ Хаӊалас детдомнарыгар үлэлээбитэ. Сунтаар, Элгээйи орто оскуолаларыгар директордаабыта, онтон сатабыллаах салайааччыны 1960 с. Өлүөхүмэ оройуонун Токко нэһилиэгин Чарин оскуола-интернатын директорынан аныыллар. Ол сыл бииргэ үөрэммит уонна Элгээйи оскуолатыгар бииргэ үлэлээбит Сунтаар кыыһа Римма Иннокентьевнаны кытта холбоһон сайын чугас дьонун ыҥыран уруу тэрийэллэр. Токкоҕо эдэр ыал үс сыл олороллор. Онно икки оҕолоро төрүүр: Миша (1961с.) уонна Лена (1963с.), кэлин Дьокуускайга олорон Алеша диэн уолланаллар (1971-1989 сс.), эдэр сааһыгар хомолотолоохтук өлөр. Салгыы Иннокентий Егорович научнай үлэнэн дьарыктанар, онон оскуола5а барыта 7 сыл үлэлээбитэ. Уола Михаил – медицинскай наука доктора, кыыһа Лена – Кисловодскайга олорор науканан дьарыктанар.
1.     Основы предпринимательства и бизнеса: уч. Пособие 1993 г.
2.     Практика и теория рынка: Уч.пособие. 1996 г.
3.     Актуальные проблемы политической экономии: 1989г.
4.     Макроэкономика. Программа, глоссарий: Уч.пособие 2001 г.
5.     Социально-экономические проблемы малочисленных народов Севера. 2000 г.
6.     Экономика Республики Саха (Якутия). 3 тома
7.     Народонаселение. 2 тома
8.     Природопользование – ключевая категория эколого-экономической системы.
Бу бүтэһик кинигэтигэр (Природопользование – ключевая категория эколого-экономической системы.) ааҕабыт: «Основное богатство человечества – это земля (мать-кормилица) и труд (отец-созидатель). Совершенствование взаимодействия природы и общества является одной из глобальных проблем современности. В результате хищнической эксплуатации природных ресурсов и загрязнения окружающей среды произошел экологический кризис, имеющий крайне отрицательные социально-экономические последствия. Требуется усиление заботы об охране природы, земли и ее недр, атмосферного воздуха, водоемов, животного и растительного мира.»
= Түмүк = Иннокентий Егорович 40-тан тахса кинигэтэ, 500-чэкэ ыстатыйата, монографиялара, публицистиката Саха сиригэр экономическай өй-санаа сайдыытын историятын дьоһуннук көрдөрөллөр. Оттон государственнай тутул сайдар суолларын ыйбыт үлэлэрэ, историяҕа, литератураҕа, музыкаҕа аналлаах ыстатыйалара дэгиттэр сайдыылаах ученай буоларын кэрэһэлииллэр.
Музейдарга көмөтө кини көҕүлээһининэн Сунтаар орто оскуолатыгар музей-хос, Чочу орто оскуолатыгар боевой слава хоһо, онно 76 экспонат биэрбитэ. Н.А.Алексеев оскуолатыгар рынок экономикатын төрүттэрин предмети ыытара, «Знание» уопсастыба лектора. Г.И.Чиряев уонна И.М.Гоголев бюстарын худуоһунньук П.А.Захаровка оӊотторон музейга бэлэхтээбитэ.
Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ
thumb|upright|[[Сюлли-Прюдом (1839—1907), Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтин бастакы лауреата.]] Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ (Nobelpriset i litteratur) Швед хоруоллугун билимҥэ акадьыамыйата сылга биирдэ аныыр бириэмийэтэ. Бу Альфред Нобель 1895 сыллаахха бэйэтэ олохтообут биэс Нобель бириэмийэлэриттэн биирдэстэрэ, 1901 сыллаахтан туттарыллар. Атын бириэмийэлэр: Химияҕа Нобель бириэмийэтэ, Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ, Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ уонна Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ.
Бастакы литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ француз бэйиэтигэр уонна эссеиһигэр Рене Франсуа Арман Прюдомҥа «За выдающиеся литературные добродетели, особенно же за высокий идеализм, художественное совершенство, а также за необыкновенное объединение душевности и таланта, о чём свидетельствуют его книги» иһин туттарыллыбыта. Бу наҕарааданы Нобель Пуондата дьаһайар уонна суруйааччы үлэтин чыпчаал үрдүк билиниитин быһыытынан ааҕыллар. Бириэмийэни Стокгольмҥа сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан ахсынньы 10 күнүгэр туттараллар (Нобель өлбүт күнэ).
Устуоруйаттан
Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ 1901 сыллаахтан туттарыллар. 2021 сыл туругунан 114 бириэмийэ туттарыллыбыт, онтон 16 — дьахталларга. 8 сыл бириэмийэ туттарыллыбатах: 1914, 1918, 1935, 1940—1943 сылларга, уонна 2018 (Жан-Клод Арно тула айдаантан сылтаан  ; 2018 сыллааҕы бириэмийэ сыл буолан баран туттарыллыбыта). Түөртэ — 1904, 1917, 1966, 1974 сс. — бириэмийэ икки ааптарга туттарыллыбыта. Барыта 118 ааптар лауреат буолбута. Наҕараадаламмыттартан 77 сүнньүнэн прозаны суруйар дьон этилэр, атыттара — бэйиэт, ол эрээри нобелиаттар истэригэр биир устуорук Теодор Моммзен, бөлөһүөктэр Рудольф Эйкен уонна Бертран Рассел, бэлиитик Уинстон Черчилль бааллара. Суруйааччы лауреаттар орто саастара — 65 сыл; Наҕараадалыыр кэмнэригэр саамай эдэр Редьярд Киплинг этэ (42 саастааҕа, 1907 сыллааҕы бириэмийэ), саамай саастаахтара — Дорис Лессинг (88 саастааҕа, 2007 сыллаҕы бириэмийэ).
Хандьыдааттары сүүмэрдээһин
Нобель пуондатын устаабын ббыһыытынан хандьыдааттары туруорар быраапьаах дьон :
Сайаапкалары Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтин кэмитиэтэ сүүмэрдиир. Тиһэх талыыны Швеция акадьыамыйата оҥорор.
Лауреаттар
Биэс бириэмийэни туппут Арассыыйа суруйааччыларытан түөрдэ былааһы утараллара (Шолоховтан ураты): Бунин уонна Бродскай эмиграцияҕа сылдьаллара, Солженицын диссидент этэ, Пастернак кыраныысса таһыгар эрэ бэчээттэммит арамаанын иһин ылбыта.
Метал
Метал диэн материал, химия ууһуктарын бөлөҕө. Метал сүрүн саҥнара - чаҕылыманы уонна сылааһы ыытааһын, килбэйии, кумуктуйуу, охсуллуу. Бу саҥнар метал атомнарын уонна молекулаларын метал ситимиттэн тутулуктаахтар. Металлар көрүҥнэрэ - химия ууһуга (тимир), уһаарык (дьэбиннирбэт болот), молекула холбоһуга (политиазил). Физика быһаарыытынан, метал диэн тамты нуул температураҕа чаҕылыманы ыытар кыахтаах сэк. Үрдүк батталга элбэх ууһуктар уонна холбоһуктар метал буолаллар. Холобур, метал буолбатах йод 40-170 мыҥ төгүл атмосфера батталыгар сыыйа метал буолар. Төттөрүтүн, сорох метал дэнэр материаллар метал буолбатахтарга кубулуйуохтарын сөп. Холобур, натриум 2 мөлүйүөн төгүл атмосфера батталыгар метал буолбатахха кубулуйар. Химия периодтаах таабылыгар баар 118 ууһуктан 95 металлар. 6 ууһук металлоид бөлөҕөр киирэр. Металлоидтар химия тутуллара металлар уонна метал буолбатахтар икки ардыларыгар баар. Металлоид холобурдара - күһэл уонна сүрмэ. Астрофизикаҕа метал диэн сулус иһигэр баар гелийтан ыарахан химия ууһуктара буолаллар. Бу курдук сулус үөскэҕэр баар түөрт бастакы металлар - харыалык, азот, абалык, неон. Химияҕа бу ууһуктар метал буолбатахтар. Сулус үөскүүр кэмин тухары чэпчэки атомнары (үксэ уулук уонна гелий) ыарахан атомнарга уһааран кубулутар. Метал химия ууһуктара Сир хаҕын 25% буолаллар. Дьон металлары олох-дьаһах араас эйгэлэригэр киэҥник туһаналлар - тутуу, көлө, дьиэ тэриллэрэ, сэптэр. Күндү металлартан манньыат оҥороллор.
SpaceX
Space Exploration Technologies Corporation (SpaceX) диэн космос индустриятынан уонна телекоммуникациянан дьарыктанар АХШ компанията. Бас салалтата Калифорния Хоторн хототугар баар. Компанияны 2002 сылга Илон Маск төрүттээбитэ.
Метал
Металлар Сир хаҕын тутулугар
Атын металлар холбоон өлүүлэрэ 2% тахсыбат.
Металлар алтык салааларыгар
Алтык (индустрия) салааларыгар туттуллар металлары маннык бөлөхтөргө араараллар:
SpaceX
SpaceX биллиилээх оҥоруулара: Falcon 9 уонна Falcon Heavy ыарахан тиэйиилээх таһааччы ракеталар, ракета хамсатааччылара, SpaceX Dragon 2 (Crew Dragon уонна Cargo Dragon барыллардаах) космос аала, Starship ракета-аал, Starlink аргыс бөлөҕө.
SpaceX Starlink диэн интернет тарҕатар аргыс ситимин космоска таһаарбыта. 2020 сылга Starlink Сир орбитатыгар ордук улахан аргыс бөлөҕө буолбута. 2023 сыл ыам ыйын туругунан Starlink орбитаҕа 4000 тахса кыракый аргыстаах.
SpaceX билиҥҥи сүрүн үлэтэ Starship диэн сүдү ыарахан ракета-аал буолар. Starship атын планеталарга тиийэр ыраах көтүүлээх космос көлөтө буолуохтаах.
Илон Маск уонна SpaceX компания биир муҥутуур баҕарар дьаныктара Хатааһын чолбону колонизациялааһын буолар.
Бас салалтата уонна ракета уһаана
SpaceX бас салалтата Калифорния Хоторн хототугар баар. Улахан үс мэндиэмэннээх тутуу уруккута Boeing 747 тайаара фюзеляжтарын оҥорор уһаан этэ. Билигин манна SpaceX бас офиһа, көтүү салайар киинэ уонна ракета уһаана бааллар.
Айар уонна тургутар тэрилтэ
SpaceX ракеталарын уонна ракета хамсатааччыларын Техас Макгрегор хототугар баар Ракета айааһынын уонна тургутуутун тэрилтэтигэр (Rocket Development and Test Facility) тургутар.
M1NSK
МОТОВЕЛО эбэтэр M1NSK, улахан чааһынай велосипедтары, мотоцикллары уонна квадрацикллары оҥорор таһаарар тэрилтэ. Мотоцикклара "Минскэй" диэн ааттаналлар уонна Америкаҕа, Европаҕа, Арассыыйаҕа, Индияҕа, Саха Сиригэр, Африкаҕа атыыланаллара.
2018 сыллаахтан тэрилтэ мотоцикл оҥорон бүппүтэ (Кытай өттүттэн конкуренция кыайбата), 2021 сылтан банкрот барар кутталлаах.
Салалтата - Минскай.
Cathay Bank
Cathay Bank — АХШ баана, кытай эмиграннара Америкаҕа төрүттээбит баана. Билиҥҥи кэмҥэ биир түргэнник капитализациата улаатар баан.
Салалтата — Лос Анджелес (961 точка).
Улахан филиаллара — Нью Йорк (353 точка), Пекин (765 точка), Сеул (32 точка), Гонконг (639 точка), Шанхай (997 точка), араас куораттарга штат Мэриленд (1644 точка), Токио (6 точка), Тайвань (65 точка), Канаадаҕа (21 точка), Аустралиаҕа (22 точка), Мексикаҕа (1 точка).
Сиирийэҕэ сэрии
Сиирийэҕэ сэрии атын сэриилэртэн биллэр уратылардаах.
Дьон олохторун суола хас үйэ уларыйан истэҕинэ хатыланан, эргийэн биэрэн кэлэн иһэллэр. Экономикаҕа сайдыыны ситиһии аан маҥнай сэрии сэбин оҥорууну сайыннаран олох хаамыыта сэриинэн доҕуһуолланара уларыйбат.
Урукку кэмҥэ, 19-с үйэҕэ Франция сэриилэрэ Европаны барытын сэриилээн ыла сылдьыбыттара. Ааспыт 20-с үйэҕэ Гитлер баһылыктаах Германия нацистара Аан дойду олоҕун туллаҥнаппыт буоллахтарына, бу 21-с үйэҕэ В.В.Путин баһылыктаах Россия государствота Аан дойду олоҕун хамсатара Украинаны сэриилээһиниттэн саҕаланан улаатан иһэр.
1933 сыллаахха нацистар Германияҕа былааһы ылан баран коммунистары туораппыттара, салайааччыларын хаайбыттара. Аан дойду үрдүнэн тарҕанан эрэр коммунистары сүрүн утарсааччыларынан буолбуттара.
Испанияҕа Франконы көмүскээн Германия улахан көмөнү оҥорбута. Германия байыаннай күүстэрин көмөтүнэн кинилэр кыайыыны ситиспиттэрэ, республиканы көмүскээччилэр кыаттаран ыһыллыбыттара. Германия нацистара коммунистары утарсалларын коммунистары сөбүлээбэт дойдулар туһана сатаабыттара, Аан дойду улахан сэриитэ үөскээн тахсарыгар тириэрдибитэ.
Бу кыайыыны ситиһии суолтата Германияҕа олус улааппыта. Сэрии күүһүнэн Аан дойду бастакы сэриитин кэнниттэн государстволар икки ардыларыгар үөскээбит тэҥнэһии балаһыанньатын бэйэ туһатыгар уларытыахха сөбүн илэ биллэрбитэ. Билигин 21-с үйэҕэ Сиирийэҕэ Асад диктатор сэриилэрэ оппозиция сэриилэрин кытта 2011 сыллаахтан сэриилэспиттэрэ. Оппозиция сэриилэрин сүрүн күүһүнэн саҥа үөскээн эрэр Исламскай государство буолар. Бу Исламскай государство дьоннору өлөртүүрүн, история пааматынньыктарын суох оҥортуурун иһин үгүс дойдулар сөбүлээбэттэр.
Балаҕан ыйын 30 күнүттэн ыла Россия салгыннааҕы күүстэрэ Сиирийэҕэ оппозиция сэриилэрин буомбалаан уонна саҥа сэрии сэбин элбэҕи биэрэн Асадка көмөлөһөллөрө улаатта.
Билигин атын дойдулар туората сатыыр Исламскай государстволара эрэ Аан дойдуну барытын сэриилииргэ бэлэмнэнэр Россияны утары сэриилэһэр кыахтааҕын биллэрдилэр.
Аан дойду дьоно улахан сэрии буолуон кырдьык баҕарбаттар. Улахан сэрии саҕаланнаҕына кыаттаран эрээччилэр атомнай буомбалары туһаныахтарын сөбүттэн сэриини саҕалаабат туһугар бары кыһаналлар.
Атын дойдулар ааспыт үйэҕэ Германияны хааччахтыы, туората сатааһын улахан сэриигэ тириэрдибитин үөрэтэн билэннэр билигин Россияны аһара хааччахтыы сатаабаттар эрээри, Россия бэйэтэ контрсанкциялары биллэрэн бэйэтин бэйэтэ хааччахтанара дьоҥҥо туоратыллар санааны улаатыннарар. Египекка 2015 сыллаахха алтынньы 31 күнүгэр оҥоруллубут улахан терракт туристар көҥүл сылдьалларын хааччахтыыр буолла.
Сайдан, күүһүрэн иһэр экономикалаах, күүстээх армиялаах Кытай кэлин кэмҥэ киэптэһэрэ улаатан, күүһүрэн иһэр. Арҕааҥҥы дойдулар Россияны Кытайы утары туруора сатыыр кыахтаахтар. Россия кыра баҕаларын толоро сатыыллара баҕа санаа аһара барыытыгар тириэрдиэн сөп. Россияҕа сэриитимсийии өйө-санаата аһара баран эрэр.
Ааспыт үйэҕэ Германия сэриилэрин илин, Россия диэки салайыахтарын баҕалаахтар элбэх этилэр эрээри, аан маҥнай Германия нацистара бэйэлэрин, Европаны сэриилээбититтэн соһуйан эрэ хаалбыттара. 1939 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Германия сэриилэрэ Польшаҕа саба түһүүлэриттэн Аан дойду сэриитэ саҕаламмыта. (2,18).
Ааспыт сэриигэ Англия буомбаламмыт уонна араас ракеталарынан ытыаламмыт буоллаҕына, бу кэмҥэ улахан сэрии буоллаҕына Америка атомнай буомбалардаах ракеталарынан ытыаланар кыахтаах. Урукку кэмнээҕи сэрии сэбэ Англияҕа эрэ көтөн тиийэр кыахтаах буоллаҕына, билиҥҥи ракеталар сир үрдүгэр ханна баҕарар тиийэр кыахтаахтар. Аныгы сэрииттэн хайа да дойду ордон хаалар кыаҕа суох.
Дьон-аймах улахан сэриини баҕарбат өттүлэрэ Сиирийэ оппозициятыгар лаппа күүскэ көмөлөһөн бу сэриигэ кыаттарбатахтарына, Россия сэриитимсийэр кыаҕа кыччаан, мөлтөҕүн билинэн улахан сэриини атын сиргэ саҕалыыр кыаҕа суох буоларыгар тириэрдиэхтэрин, Аан дойду улахан сэриитэ саҕаланарын тохтотуохтарын сөп.
Туһаныллыбыт литература
1. Петр Бологов. Испания и Сирия. Слон.ру.
Калласте
Ка́лласте (Kallaste), 1923 сыллаахха диэри Красные горы  — Эстония уһук илин куората, Тартумаа уезка киирэр, Чудской күөл кытылыгар турар. Олохтоохторо балыгынан олороллор. Олохтоохторо үксэ нууччалар. Эстоннар 15% кэриҥэ. left|thumb|Чудской күөл Калласте аттыгар
M3GAN
M3GAN (Мэган) — АХШ киинэтэ, 2023 сыллаахха Тохсунньу 6 күнүгэр Лос Анджелеска көстүбүтэ.
Сүжета
Робот кукла туһунан, сүрүннээн киһи курдук толкуйдуур буолбутун туһунан.
Universal Pictures үбүлээһининэн уһуллубут киинэ.
Северсталь
Северсталь (Severstal), Арассыыйа биир бөдөҥ тимир уһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр тэрилтэ. Череповец куораты тутан олорор.
Салалтата — Череповец.
Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгин историятыттан
Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгин историятыттан - Саха биллиилээх этнограба Г.В.Ксенофонтов «Урааҥхай сахалар» диэн үлэтигэр суруйбутунан, Бүлүү өрүс сүнньүгэр бастакы саха Түүлээх дүҥүрдээх Түлүөн ойуун Туймаадаттан тахсан, нууччалар кэлиэхтэрин лаппа иннигэр Ньурба эбэтигэр олохсуйбут.
Кини Сиинэ өрүс хочотугар олохтоох Бордоҥ аҕатын ууһун киһитэ, Тыгын Дархан күтүөтэ эбитэ үһү. Кини удьуордарыттан дьаһаах хомуйаары, В.Шахов 1635-1636 сыллардаахха Ньурба эбэтигэр Бордоҥ дьонун аан бастаан сурукка киллэрбит. Оччолорго Бүлүү сүнньүгэр сахалар киэҥник түөлбэлээн олорор сирдэрэ: Кэбээйи, Үөдүгэй уонна Бордоҥ эрэ бааллар эбит. XVII үйэ бүтүүтүн диэки Ньурба эбэтин тула олорбут Түлүөн ойуун удьуордарыгар тыл тылга киирсибэт быһыы-майгы үөскээри гыммытыгар, уола Дьалаҕай Килээн Дьаарын кинээс диэки буолан, уонна Добуну уолаттара Хатыы Баатыр, Тэрээппэ буоланнар Мэгэдьэк түбэтигэр көһөн тахсыбыттар.
Бары биир аймах Бордоҥ дьоно: Дьалаҕай Килээн билиҥҥи Маалыкайтан соҕуруу диэки биир көстөөх Ыылаах диэн сиргэ, Хатыы Баатыр уонна Тэрээппэ Мэгэдьэк эбэтин тула олохсуйбуттар. Ити кэмҥэ бу эргин атын саха дьоно бааллара биллибэт. Олохтоох тоҥустар булду батыһан тэскилээн биэрбиттэр.
Онон кинилэртэн ууһаан саҥа Бордоҥ волоһа (нэһилиэгэ) XVIII үйэҕэ 1771 сыллаахха үөскээн тахсыбыт. Ити бириэмэҕэ Мэгэдьэк түбэтэ бүтүннүү Бордоҥ волоһыгар киирэр эбит (кэлин Мэгэдьэк, Кукаакы, I-II Малдьаҕар буолбут нэһилиэктэр сирдэрэ-уоттара). 1776 сыллаахха Мэгэдьэк түбэтигэр аан бастаан сири кылаастарынан түҥэтии оҥоһуллубут. Ити бириэмэҕэ I Бордоҥ волоһыгар Маалыкай эргин сирдэр: Дьаарын, Куорбаты, Түргэн, Маар үрэх, Күөх Күөл, Хайыр, Улахан Күөл, Күҥкүй, Нөөлбүтэ (Малдьаҕар сирэ), о.д.а. сирдэр түҥэтиллибиттэр. Оттон билиҥҥитэ Хатыы түбэтин сирдэрэ – Мэгэдьэк эбэтин эргин сирдэр: Бэрэ, Бордуолаах, Балаҕаннаах, билиҥҥитэ Ньурбачаан сирдэрэ: Нимискиэннээх, Тоҥус күөлэ II Бордоҥ волоһын сирдэрэ түҥэтиллибиттэр.
XIX үйэ бүтүүтүгэр Маалыкайга Иннокентьевскай таҥара дьиэтэ үлэҕэ киирбит. Итиннэ аһыллыбыт церковно-приходской оскуолаҕа саха бастакы революционердара Степан Васильев, Михаил Мегежекскэй, о.д.а. үөрэнэ бастакы үөрэхтээх дьоннорунан буолбуттара. XIX үйэ бүтүүтүгэр волостары, нэһилиэктэри бытарытыы ыытыллыбыт – 1890 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгиттэн хайдан Малдьаҕар нэһилиэгэ, онтон Кукаакы нэһилиэгэ үөскээбиттэр. Онон XIX үйэ бүтүүтүгэр Мэгэдьэк түбэтэ, урукку I Бордоҥ волоһа, 5 нэһилиэк буолбут: I Бордоҥ, Мэгэдьэк, I Малдьаҕар, II малдьаҕар уонна Кукаакы нэһилиэктэрэ.
1916 сыллаахха Марха улууһуттан арахсан, Ньурба улууһун аан бастаан үөскэтиигэ Мэгэдьэк нэһилиэктэрэ бары Ньурба улууһугар киирбиттэр. Ньурба дьиҥнээх төрүттэрэ, Бородҥнор, бу тэриллиигэ киирэллэрэ табыгастаах эбит.
ХХ үйэ ортотугар РСФСР Үрдүкү Советын 1954 сыл бэс ыйын 14 күнүнээҕи Ыйааҕар сөп түбэһиннэрэн, Ньурба оройуоннарын нэһилиэктэрин бөдөҥсүйүүлэригэр I Бордоҥ уонна Кукаакы нэһилиэктэрэ холбоһоннор Бордоҥ нэһилиэгэ буолбуттара.
Күн бүгүн Бордоҥ нэһилиэгэ Ньурба улууһугар нэһилиэнньэтин ахсаанынан, сиринэн-уотунан даҕаны Октябрьскай нэһилиэк (Антоновка) кэнниттэн иккис улахан нэһилиэк буолар.
Бордоҥ нэһилиэгин киинэ – Маалыкай бөһүөлэгэ, улуус кииниттэн, Ньурба куораттан, хотугулуу-арҕаа Марха өрүс хаҥас биэрэгэр сиринэн 98 км, оттон Дьокуускай куораттан 1250 км ыраах сытар.
2015 сыл саҕаланыытыгар Маалыкай бөһүөлэгэр 2010 киһи, ол иһигэр 700-чэ оскуолаҕа киирэ илик саастаах оҕо, уопсайа 900-чэ эдэр ыччат олорор. Итинтэн 140-ча ыччат Дьокуускай уонна киин куораттар араас үөрэхтэрин тэрилтэлэригэр үөрэнэ сылдьаллар, уонтан тахса оҕо армияҕа сулууспалыыр. 100 оҕо оскуолаҕа киириэн иннинээҕи тэрилтэлэргэ (детсадтарга, детясляларга) сылдьар.
Степан Васильев аатынан сылгы собуотугар 770 төбө Мэгэдьэк боруодатын сылгыта иитиллэн турар.
Нэһилиэк сайдарын, чөллөөх буоларын туһугар, нэһилиэнньэ олоҕун, үлэтин дьүөрэлээн, инникитин көрөн дьулуурдаахтык үлэлиир сөптөөх тэрилтэлэр, коллективтар бааллар. Кинилэр үлэлэрин сүрүннүүр, тэрийэр балачча уопутурбут салайааччылар баар буоллулар. Ол курдук кэнники уон сылга Бордоҥ муниципальнай тэриллии баһылыктарын эдэр, эрчимнээх кадрдар Евсеева М.П., Тихонов В.Г. үлэлээн аастылар, билигин бу улахан эппиэттээх үлэҕэ эмиэ балачча уопутурбут, идэтинэн учуутал Петрова Н.С. ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар. Кинилэр аҕа көлүөнэ салайар үлэһиттэрэ нэһилиэк сайдарын туһугар тутуспут туһаайыыларын салгыахтарыгар уонна сайыннарыахтарыгар саарбахтааһын суох. Мантан аллараа Бордоҥ нэһилиэгин саҥа көлүөнэтин аатырбыт-суолурбут дьоннорун олохторун, үлэлэрин туһунан информация бэриллэр.
Тукайнов Илья Яковлевич
Тукайнов Илья Яковлевич (1905—1951) —  норуот үөрэҕириитин уонна культура эйгэтигэр үрдүк таhаарыылаахтык үлэлээбит салайааччы, Саха АССР биллиилээх государственнай уонна общественнай деятелэ.
ММК
ММК (Магнитогорск металл комбината), Арассыыйа биир бөдөҥ тимир уһаарар тэрилтэтэ.
Тукайнов Илья Яковлевич
Олоҕун олуктара
Хочо улууһун исполкомун бэрэсэдээтэлинэн, партия уобаластааҕы комитетын иһинэн оскуола уонна билим салаатын сэбиэдиссэйинэн, салгыы республика үөрэҕин народнай комиссарынан, Бүлүү педучилищетын директорынан, Саха АССР Министирдэрин Сүбэтин культурнай сырдатар тэрилтэлэр дьыалаларыгар управление солбуйааччы начальнигынан, республика кинофикацияҕа управлениетын начальнигынан үлэлээбитэ.
Аатын үйэтитии
И. Я. Тукайнов аата Сунтаар улууһун Наахара алын сүһүөх оскуолатыгар иҥэриллибит (2005)
Сигэлэр
Омуков В. Н. Уhук сир уола. — Дьокуускай: «Сайдам», 2006. — 48 с.
Арассыыйа уонна Украина сэриитэ 2022
Сыала соруга
Арассыыйа Украинаҕа сэриинэн киириитэ Владимир Путин этэринэн украиннар наһаа Америка, Дьоппуон, Эуропа диэкки охтон эрэллэр ментально уонна уопсастыба тутула, ол эбэтэр нууччалартан тэйэн, кэнники төҥнүбэт цивилизация буолар, ол эбэтэр сүрүннээн биир славяннар холбоһуктара сүтэр. Ол процеһы тохтоторго денацификация Арассыыйа ыытыахтаах украиннарга, ол эбэтэр киннэр нуучча буолуохтаахтар, украин тылын умнуохтаахтар, украин тылын оскуолаҕа уонна оҕо саадыгар үөрэтэн бүтүөхтээхтэр. Быһа холоон Украина дойду быһыытынан эстиэхтээх уонна барыта Арассыыйа буолуохтаах.
Украина уонна украиннар биллэн турар нууччалар агрессияларын утарылаһаллар, ол иһин Владимир Путин утарылаһар украиннары өлөрөргө демилитаризация процеһын саҕалаабыта.
Кулун тутар 4 күнүгэр 2023 Арассыыйа денацификация уонна демилитаризация сыалын ситиспэтэ, төттөрүтүн инники кэскилгэ хотторор түгэҥҥэ киириэх курдук буолла. Украина уонна украиннар бэйэлэрин көҥүллэрин уонна суверенитеттарын туттулар, аны нууччалары бырастыы кымматтар, хаан өстөөх буоллулар.
Аны сэрии кэнниттэн нууччалар уонна украиннар хайдах олороллоруй диэн проблема үөскүүр, украиннар нууччалары бырастыы кымматтар уонна өстүйэллэрэ чуолкай. Элбэх экспердар этэллэринэн, Украина сэрии кэнниттэн ынырык өстүйэр дойдуга кубулуо дииллэр Арассыыйаҕа.
Хомойуох иһин, онон хаһан да бүппэт өстүйүү уонна сэрии саҕаланна диэн дьон саныыр.
Арассыыйа оппозициялара этэллэринэн Владимир Путин уонна кини элитата былааска хаалаары сэриини таппыт дииллэр, Крым курдук хаан тохтооһуна суох ааһыа дии санаабыттар уонна күүстээх санкциялар туттуллуохтара суоҕа диэн санаабыттар. Сураҕа, билиҥҥи хааһы буолбутуттан Владимир Путин бэйэтэ да соһуйан олорор, оҥорбут дьыалатыттан хайдах тахсарын билбэт...
Олунньу 27 күнэ
Олунньу 27 күнүгэр маннык уларыйыылар буола тураллар:
Кулун тутар 1
https://t.me/rf200_now
Кобза
мини Ко́бза́ — украина лютняҕа майгынныыр 4 (эбэтэр онтон ордук) хоһуласпыт струуналаах муусука тэрилэ. Кобза мас көҥдөйтөн уонна гриифтэн турар, гриибыгар 8-10 лаадтаах. Лаада суох тэриллэр эмиэ бааллар эбит.
Устуоруйата
«Кобза», «кобоз», «кобуз», хомус уо.д.а. майгынныыр ааттар элбэх былыргы источниктарга (1250 сылга тиийэ) ахтыллаллар. Семантикаҕа сыһыаннаах чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн майгынныыр тэриллэр атын дойдуларга бааллар: «kopuz» — Турция, «kopus» — Хорватия, «koboz» — Венгрия, «kobuz» - Азербайджан, «cobza» — Румыния, хомус — Хакасия, Алтаай уо.д.а.
Украина литэрэтиирэтин классига Тарас Шевченко аатырбыт кинигэтин бу тэрили ыллыырыгар доҕуһуол гынар кобзаар аатынан ааттаабыта.
2023 сыл
2023 сыл (MMXXIII) билигин буола турар сыл, Григориан халандаарынан баскыһыанньаҕа саҕаламмыт биһиги эрабыт 2023-с сыла, 3-с тыһыынча сыл уонна XXI үйэ 23-с сыла, 2020-с сыллар төрдүс сыллара.
Starlink
Starlink диэн бүтүн Сир үрдүнэн интернеты тарҕатар аргыс бөлөҕө. Оператора SpaceX диэн Америка аэрокосмос компанията. SpaceX 2019 сылтан ыла Starlink аргыстарын Сир орбитатыгар таһаартыыр. 2023 сыл ыам ыйын туругунан Starlink орбитаҕа 4000 тахса кыракый аргыстаах. Аргыс ахсаана 12000 тиийиэхтээх диэн былааннанар. Салалтата Уашиҥтон штат Редмонд хототугар баар.
Бобуулаах дойдулар
Бу дойдуларга Starlink интернетыгар холбонуу бобуллар:
НЛМК бөлөх
НЛМК — Арассыыйа саамай бөдөҥ тимир уһаарар тэрилтэтэ, улахан филиаллара Европаҕа уонна Америкаҕа баар. Аан Дойдуга биир сүрүн ыстаал тимири уулларааччы.
Шафер Юрий Георгиевич
Шафер Юрий Георгиевич — Дьокуускайдааҕы Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтун төрүттээбит физика-математика билимин дуоктара, ССРС билимҥэ уонна техникаҕа Государственнай бириэмийэтин лауреата, Аҕа дойду Улуу сэриитин кытыылааҕа.
1909 сыллаахха тохсунньу 9 күнүгэр төрөөбүттэр.
Житомир уобалаһа
Житомир уобалас (Житомирська область) — Украина субъега. Киин куората — Житомир. Дьонун ахсаана 1 262 500 (2014).
Хос эбэ
Сорох сиргэ хат эбэ дииллэр эбит.
Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ
Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ — сыл аайы Ослоҕа Нобель кэмитиэтэ эйэни бөҕөргөтүүгэ уһулуччу кылааттарын иһин дьоҥҥо эбэтэр тэрилтэлэргэ аныыр бириэмийэтэ. 1901 сыллаахтан туттарыллар. мини|Норвегия Нобель института мини|Мэтээл
Туруоруу
Нобель пуондатын устаабынан хандьыдааттары туруорар бырааптаахтар :
В отличие от других Нобелевских премий, для выдвижения кандидата запрос от Нобелевского комитета не требуется.
Лауреаты талыы
Устаап быһыытынан лауераттара Норвегиятааҕы Нобель кэмитиэтэ талар, кэмитиэти Норвегия түмэнэ аныыр.
Кэтэхтэн туттарыллыбыт бириэмийэлэр
Сорох бириэмийэни кэтэхтэн анаабыттара, тоҕо диэтэххэ лауреаттар хаайыыга сыппытара эбэтэр атын хааччахтаах буолан бириэмийэни бэйэлэрэ кэлэн тутар кыахтара суоҕа:
En+ Group
En+ Group — Арассыыйа саамай улахан металлургия тэрилтэлэрин акцияларын тутар уонна салайар инвестиционнай бөлөх. Сүрүн активтара ММК (30%), НЛМК (23%), Русал (80%), Queensland Alumina Limited (20%), Северсталь (5%) у.д.а.
Салалтата — Москуба.
Дьиикэй Роза (сериал)
Дьиикэй Роза - Мексика сериала, Саха Сиригэр 1995 сылларга көстүбүтэ. Televisa медиаконгломерат айымньыта.
Ефимов Никодим Николаевич
thumb|right|px300|Ефимов Никодим Николаевич Ефимов Никодим Николаевич (15.11.1928—1992) — физико-математическай билим доктора, профессор.
Queensland Alumina Limited
Queensland Alumina Limited — Аустралиа саамай улахан туой буорун бурҕатар уонна алүминий тимири уһаарар, ону таһынан араас үүнээйи удобренияларын оҥорор тэрилтэтэ. Аустралиа тэрилтэтин акциятын икки омук тэрилтэтэ бас билэр:
Хос эһэ
Хос эһэ - эбэ эбэтэр эһэ аҕата.
Сорох сиргэ хат эһэ дииллэр эбит.
Medical
MediCal (толорута Medicine of California Insurance), Калифорния штатын штат олохтоохторун босхо медицина өҥөтүнэн хааччыйар программата. Сүрүннээн сылга 50000$ кыра дохуодтаах буоллахха бу программаҕа хабыллаҕын.
Гурьев Дмитрий Афанасьевич
thumb|px300|right|Гурьев Дмитрий Афанасьевич Гурьев Дмитрий Афанасьевич (04.09.1906—1982) — хирург, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх бырааһа.
Rio Tinto
Rio Tinto — Улуу Британия уонна Аустралия сүрүн тимир уһаарар бөлөҕө.
Гурьев Дмитрий Афанасьевич
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
thumb|200px|left|Дьокуускайга Гурьев Д.А. олорбут дьэтигэр өйдөбүнньүк бэлиэ
Аатын үйэтитии
Д. А. Гурьев аата Сунтаар улууһун Кутана участковай балыыһатыгар иҥэриллибит (2006)
Өссө маны көр
Дьокуускай ытык олохтоохторо‎
Rio Tinto
Салалтата — Мельбурн уонна Лондон.
Бэйэ киһитэ
Бэйэ киһитэ диэн аймахтыы эбэтэр чугастык билсиһэр киһи аата.
Дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара билсиһэн-көрсүһэн иһэллэриттэн, бииргэ үлэлииллэриттэн, биир интэриэстээхтэриттэн тутулуктанан сыыйа-баайа уларыйан, ордук чугаһаан, дириҥээн барар. Бииргэ үлэлиир-хамсыыр дьон биир сыаллаах, соруктаах, эбии дьарыктаах буоллахтарына, билсиһиилэрэ ордук киэҥ уонна дириҥ буолар.
Бииргэ үлэлиир дьон бары кэриэтэ бэйэ-бэйэлэригэр бэйэ киһитэ буолууга дьулуһаллар, билсиһэ, көрсүһэ, бииргэ аһыы сатыыллар. Бииргэ аһааһын билсиһиини түргэтэтэрин былыргыттан билэллэр. Салайааччыга бэйэ киһитэ буолуу биллэр үчүгэйдээх, элбэх барыстаах, туһалаах буоларын киһи барыта билэр, кыаҕа тиийэринэн туһана сатыыр. Туора туттар, атын санаалаах киһини туората, туһа тахсар дьыалатыгар кыттыһыннарбат буола сатыыллара эмиэ биллэр.
Бэйэ киһитэ буолуу хардары-таары харыстаһыыны, көмүскэһиини үөскэтэр, сайыннарар. Биир кыра тэрилтэ иһигэр бары бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктананнар бэйэ киһилэрэ буолууга тиийдэхтэринэ, хардарыта аһара харыстаһаннар, араас сыыһаларын-халтыларын саба сатааннар, тута-бааччы көннөрбөккөлөр уопсай үлэлэрин оҥорон таһаарыыта аҕыйаан, намтаан, үлэни кыайбатахтарына тэрилтэлэрэ дьадайыан, сабыллыан да сөп. Биир кыра тэрилтэ сабыллара элбэхтэргэ туох да куһаҕаны аҕалбат, хата атыттарга үөрэх буолан үлэни тупсарыыга, оҥорон таһаарыыны үрдэтиигэ туһата элбиирин конкуренцияны үөскэтэн ырыынак кэмигэр туһаналлар.