cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Твердээҕи судаарыстыбаннай университет
Устуоруйата
Институкка үөрэх сэтинньи ыйга саҕаламмыт, 37 истээччи баар эбит. Кинилэр үс салааҕа: словеснай-историческайга, физико-математическайга уонна естественно-географическайга үөрэммиттэр. Ити салаалартан Твердээҕи судаарыстыбаннай университет билиҥҥи факультеттара, институттара төрүттэммиттэр.
1971 с. Калининнааҕы судаарыстыбаннай университет, 1990 с. Твердээҕи судаарыстыбаннай университет буолбут.
Бөдөҥ бибилэтиэкэлээх.
Факультеттара
1. Биологическай факультет
6. Омук тыла уонна норуоттар ыккардыларынааҕы алтыһыы факультета
7. Прикладной математика уонна кибернетика факультета
8. Психология уонна социальнай үлэ факультета
9. Социология уонна салайыы факультета
10. Физическэй култуура факультета
11. Физико-техническай факультет
12. Филологическай факультет
13. Химико-технологическай факультет
14. Экэниэмикэ уонна салайыы факультета
Рейтиннэрэ
Твердээҕи судаарыстыбаннай университет
1. Тверь куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ
2. Тверской уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 176-с миэстэ.
4. Аан дойдутааҕы рейтиҥҥэ "The Times Higher Education Unversity Impact Rankings 2020" 601+ миэстэ
5. Ити рейтиҥҥэ кыттыбыт Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 43-с миэстэ.
Степанов Карл Николаевич
Степанов Карл Николаевич, (1941 с. ыам ыйын 7 күнэ, Бордоҥ нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1941 с. ыам ыйын 7 күнүгэр Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 38 сыл Бордоҥ орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэлээбитэ.
Stop & Shop
Stop & Shop — 1914 сыллаахха төрүттэммит АХШ гипермаркета (hypermarket), билиҥҥи кэмҥэ дойду үрдүнэн 500 тахса гипермаркеттары бас билэр, сүрүннээн Илиҥҥи кытыл штаттарга. Ahold конгломератка холбонор.
Федорова Марфа Захаровна
Федорова Марфа Захаровна — математика учуутала, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1932 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Математика учуутала идэлээх, 41 сыл үлэлээбититтэн 34 сылын Балыктаах орто оскуолатыгар үлэлээбитэ. Математика учууталларын метод холбоһуктарын салайааччыта. I категориялаах учуутал. Учууталлар учууталлара. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. 2008 с. өлбүт.
Каймаан арыылара
Каймаан арыылара (Острова́ Кайма́н эбэтэр Кайма́новы Острова́)  (Cayman Islands) —  Вест-Индияҕа Кариб байҕалыгар баар Кайма́н арыыларыгар сытар Британия сирдэрэ. Нууччалыы сурукка киирбит аата — Острова Кайман (KY, CYM).
Иэнэ — 264 км². Улахан Каймаан, Кыра Каймаан уонна Кайман-Брак диэн арыылардаах.
Олохтоохторо — 61 944 киһи (2020), мулааттар, европеецтэр уонна хара тириилээхтэр. Олохтоохторун 4/5 Улахан Каймаан арыыга олорор. Дьаһалта киин куората — Джорджтаун. Олохтоохтор сүрүн дьарыктара — туристарга өҥө оҥоруу уонна чараппаахы иитиитэ.
Ahold Delhaize
Ahold Delhaize — Недерланд конгломерат тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ гипермаркеттары бас билээччи 107 омук сиригэр.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Азербайдьаан маната
Азербайдьан маната (manat, ) диэн Азербайдьан валютатын биирдигэ.
Tor
Tor (ол эбэтэр The Onion Router), программа араас операционнай системаларга ананар, биир саамай улахан анонимайзер буолар.
TAILS
TAILS (ол эбэтэр The Amnesic Incognito Live System) - операционнай система, Linux системаларыттан биирдэстэрэ буолар. Олоҕурбут базата Debian буолар. Бу TAILS система атын операционнай системалартан уратыта диэн анонимайзер уонна Tor оруолун ОС көрүҥүнэн буолар.
Tor
Официал сирэйэ
https://www.torproject.org/
TAILS
Официал сирэйэ
https://tails.boum.org/index.en.html
Борисов Георгий Дмитриевич
Борисов Георгий Дмитриевич — учуутал, педагогическэй үлэ бэтэрээнэ, Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр эпиһиэр, сэрии кэнниттэн Австрияҕа комендатура сулууспалааҕа, Бүлүү улууһун Үгүлээт нэһилиэгин бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэстээтэлэ, Анаабыр улууһун Ытык киһитэ, "Саллаат сэһэнэ" диэн сэрии туһунан ахтыы кинигэ ааптара. Бүлүү педучилищетын выпускнига.
Олоҕун олуктара
Ыам ыйын 6 күнүгэр 1922 с. Саха АССР Бүлүү оройуонун Тылгыны нэһилиэгэр Хааҕы диэн сиргэ Миитэрэй (хос аата Лапаан) уонна Мотуруона Барыыһаптарга бастакы оҕонон төрөөбүтэ.
Үгүлээт 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн 1938 с. Н.Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай техникумҥа (билигин колледж) үөрэнэ киирэр. Сэрии саҕаланыыта бэс ыйын 22 күнүгэр 1941 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрэр. Үөрэҕин бүтэрээт атырдьах ыйын ортотуттан Бүлүү орто оскуолатыгар саха тылын учууталынан үлэтин саҕалаан эрдэҕинэ, Хампа 7 кылаастаах оскуолатыгар саха тыла, математика, физкультура учууталынан ыыталлар. Сэрии буолбутунан сибээстээн ССРС бүттүүнүн үрдүнэн байыаннай үөрэхтээһиннэр саҕаланаллар. Хампа нэһилиэгэр хайыһардьыттары үөрэтэр куурус аһыллар. Онно Батальон хамандыырынан сылдьар. бу куурска кэлин Сэбиэскэй Соуус дьоруойа буолбут Н. А. Кондакову уонна Н.С. Степановы кытта үөрэнэр.
1942 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэп аармыйаҕа ыҥырыллар. Москубатааҕы байыаннай-бэлитиичэскэй училищеҕа үөрэнэн (ол саҕана Челябинскай уобалас Шадринскай куоратыгар көһөрүллэн үлэлиирэ), 1943 сыллаахха лейтенант сыбаанньатын ылан Бастакы Украинскай фроҥҥа түбэһэр. 136-с стрелковай дивизияҕа разведка хамандыырын солбуйааччытынан, сибээс эппиһиэринэн сулууспалыыр. Польша Сандомир куоратын аттыгар илиитигэр бааһыран госпитальга эмтэнэр, онтон Ворошилоградскай гвардейскай минометнай полкаҕа 2-с батарея взводун хамандыыра буолар. Польшаҕа, Чехослвокаияҕа, Австрияҕа уонна Германияҕа сэриилэһэр. Онтон ньиэмэс чаастарын тобохторун утары охсуһар огневой взводу хамаандалыыр. Онтон Австрияҕа Айген куорат байыаннай комендатуратыгар сулууспалыыр.
"Күүлэт" сопхуоска учууталлыыр, оскуола дириэктэринэн үлэлиир. 1951-53 сс. Дьокуускайдааҕы сэбиэскэй-партийнай оскуолаҕа үөрэнэр. 1953 с. Анаабыр оройуонугар баартыйа райкомун 2-с сэкиритээринэн ыытыллар. 1957 с. Кыһыл чуум сэбиэдиссэйинэн ананар, онтон 1959 с. 7 кылаастаах Сааскылаах оскуолатыгар дириэктэр буолар. 1960 с. Бүлүү оройуонун Бастакы Күүлэтигэр физика уонна математика оскуолатыгар учууталлыыр, 1961 сыллаахтан Иккис Күүлэккэ оскуола дириэктэрэ буолар. 196-70 сс. Бүлүү оройуонун оскуолаларыгар учууталлыыр. Кэргэниттэн арахмар. 1970 сыллаахха хайыыга сытар. 1971 с. Абыйга физика учууталынан ананар. Онтон Кэбэргэнэ 8 кылаастаах оскуолатыгар дриэктэрдиир. 1973 с. Уус Маайа Эдьээнигэр 8 кылаастаах оскуолаҕа математика учууталынан үлэлиир. Ол сылдьан Абраомва Любовь Васильевналыын ыал буолар.
1974 с. Чөркөөххө орто оскуолаҕа военругунан ананар, онтон 1975 с. Бүлүү Үгүлээтигэр военруктуур. Онно биэнсийэҕэ тахсар, нэһилиэк бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэстээтэлинэн талыллан үлэлиир.
2000 сыл от ыйын 17 күнүгэр өлбүт.
Туҥуй ыһыах
Туҥуй ыһыах (Былыргы Саха халандаарынан ыытыллар Саҥа Дьыл), ыам ыйын 1 күнүгэр былыр Саха Сиригэр ыытыллар ыһыах, сүрүннээн Мэҥэ Хаҥалас, Уус Алдан улуустарыгар ыыталлар эбит. Бүтэһик Туҥуй ыһыах Мэҥэҕэ Матта сиригэр бэлиэтэммит.
Диоклетиан
Гай Авре́лий Вале́рий Диоклетиа́н (Gaius Aurelius Valerius Diocletianus, 244 сыл ахсынньы 22 — 311 сыл ахсынньы 3) — Рим импиэрийэтин 284 сыллаахтан 305 сыллаахха диэри ыраахтааҕыта. Былааска кэлэн баран бэйэтин толору былаастаах импэрээтэринэн биллэрбитэ (ол иннинэ импэрээтэр сенатордартан бастыҥнара принцепс эрэ этэ).
Диоклетиан бэйэтэ Илиҥҥи импиэрийэни салайара, Максимиан диэн байыаннай киһини (атаһын) Арҕаа импиэрийэни салайсарга 286 сыллаахха анаабыта. Салгыы 293 с. бэйэтин уонна Максимиан анныларынан өссө биирдии "цезарь" титуллаах "балыс" ыраахтаҕылары анаан, былааһын түҥэттибитэ (тетрархия). Диоклетиан салайар кэмигэр Рим импиэрийэтэ бөҕөргөөбүтэ, сармааттары, алеманнары кыайталаабыта, Эгиипэккэ былааһы былдьаабыт узурпатордары хам баттаабыта, былыргыттан өстөөҕүн Персияны кытта сэриилэһэн киин куоратын урусхаллаабыта, дойду үрдүнэн нолуоктар бигэ уонна ордук сиэрдээх буолбуттара.
305 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр Диоклетиан уонна Максимиан сааһыраннар бэйэлэрин баҕа өттүлэринэн Рим импиэрийэтин ыраахтааҕылара буолан бүппүттэр. Кырдьар сааһыгар төрөөбүт сиригэр Далмацияҕа (билигин Хорватия) оҕуруот үүннэрэн үйэтин моҥообута.
Семён Иванович ЕМЕЛЬЯНОВ
Балаҕан ыйын 5 күнүгэр биллиилээх ученай- экономист, аграрий Иванович Емельяновка (1931-2020) төрөөбүтэ 91 сыла туолуо этэ. 1956 с. Семен Иванович Москубатааҕы тыа хаһаайыстыбатын академиятын экономическай факультетын бүтэрбитэ. К. А. Тимирязева уонна ЯНИИСХ экономикатын салаатыгар ылыллыбыта; 1963 с. Бүтүн Союзтааҕы НИЭС аспирантуратын бүтэрбитэ, 1969 с. ССРС АН Дальнай Востоктааҕы филиалыгар кандидатскай диссертациятын көмүскээбитэ.
Научнай үлэ сүрүн хайысхатынан тыа хаһаайыстыбатын салайыы тиһигин тэрийэр-экономическай төрүттэрэ этилэр; республика агропромышленнай зоналарыгар тыа хаһаайыстыбатын производствотын уларытыы уонна идэтийии;ынах сүөһү уонна сылгы ахсаанын экономическай төрүтүнэн иитиини тэрийии, ыччат сүөһүнү иитии болдьохторун оптимальнай болдьохторун тэрийии. Кинилэргэ аан бастаан сүөһү уонна сылгы иитиитин национальнай структуратын экономическай төрүттээһинэ бэриллибитэ, Саха сирин сүөһү иитиитин оҥорон таһаарыытын элбэтии уонна эти оҥоруу сүрүн тирэх буолбут.Кинилэргэ оҥоһуллубут сылгы иитиитин структурата эт хайысхатыгар көһөрүү уонна республика колхозтарыгар уонна совхозтарыгар киллэриллибитэ.
С.И. Емельянов ЯНИИСХ экономикатыгар аспирантураны уонна диссертационнай сэбиэт тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ буолбута. Кини салалтатынан 5 кандидатскай диссертация көмүскэннэ. Кинилэргэ 180- тан тахса ыстатыйа, 4 монография, 14- тэн тахса рекомендация бэчээттэммит.
Ордук суолталаах үлэни с. И. Емельянова:«Система ведения сельского АССР», «Зональная система землества Якутской АССР», «Система ведения агропромышленного производства Республики Саха (Якутия) до 2005 г.», «Генеральная схема развития и подрядя сельского хозяйства ЯАССР до 2000 г.», «Создание местной освобождения В районах Севера и зона БАМ», «Создание местной освоения промышленного освоения В районах промышленного освоения Якутской АССР», «проведение местной освобождения промышленного освоения В районах промышленного освоения Якутской АССР", " Атлас сельского АССР», » Промышленнай кииннэр уонна тыа хаһаайыстыбатын оройуоннарын ас- үөл рыногын кооперацияҕа уонна тус сыаллаах хаһаайыстыбалары, үүт уонна эт бородууксуйатын переработкалыыр предприятиелары, хортуоппуйу уонна оҕуруот аһын переработкалыыр тэрилтэлэри, Чурапчы улууһун «тирэх» бырагырааматын барыла.
Аграрнай наукаҕа үтүө суобастаахтык уонна өр сыллаах айымньылаах үлэтин иһин Семен Иванович «Бочуот Знага» орденынан, РСФСР уонна Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун, МСХ уонна РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамоталарынан, «гражданскай килбиэнин»знагынан наҕараадаламмыта.
Научнай чинчийии бастакы сылларыттан Семен Иванович тыа хаһаайыстыбатын салайыы тиһигин боппуруостарын ырытан оҥорууга, тыа хаһаайыстыбатын производствотын идэтийиигэ, үлэ төлөбүрүн тэрилтэлэригэр киллэриллибитэ. Методическай салалтатынан к.э.Н. Н. Антипина Мэҥэ- Хаҥалас уонна Сунтаар оройуоннарын колхозтарыгар производство харчынан төлөбүрүн ырытан оҥорууга уонна олоххо киллэриигэ кыттыбыта. Сир оҥоһуутун уонна сүөһү иитиитин салаатын, хаһаайыстыбаннай бас билиигэ уонна сүөһү иитиитин салааларын олохтооһун, харчы төлөбүрүн киллэрии уонна хаһаайыстыбаннай расчет иһигэр колхозка ыытыллыбыта. Сунтаар оройуонун тыа хаһаайыстыбатын специалистара кыттыылаах. Үлэ " Система ведения хозяйства и внутренных специализации колхоза им. Тыа хаһаайыстыбатын заведениеларын специалистарыгар уонна студеннарыгар улахан методологическай уонна практическай суолталаах» Ленин".
Экономика уонна тыа хаһаайыстыбатын производствотын сайыннарыы проблемаларыгар улахан научнай чинчийиилэр С. И. Емельянов быһаччы кыттыытынан ыытыллыбыттара. Кини 1962-1968 сс. активнайдык кыттыытынан тыа хаһаайыстыбатын салаатын тэрийэр- экономическай төрүттэрэ, 1970-1975 сс.-зональнай уонна кэскиллээх хаһаайыстыбалар икки ардыларынааҕы идэлэргэ тирэҕирэн, 1976-1980 сс. тыа хаһаайыстыбатын производствотын төрүттэрэ оҥоһуллубуттара. — олохтоох ас- үөл базатын уларытыы уонна агропромышленнай зоналарга уонна «республика Ас- үөл программата»идэлэри дириҥэтии.
С. И. Емельянов салалтатынан экономика отдела республика Госпланын уонна тыа хаһаайыстыбатын министерствотын, ССКП Саха сиринээҕи обкомун тыа хаһаайыстыбатын отделын кытта ыкса сибээстэһиигэ научнай чинчийиилэри ыытта. Наука дааннайдара пленум матырыйаалларын, тыа хаһаайыстыбатын специалистарын мунньахтарын, научнай- производственнай конференциялары, ону сэргэ республика тыа хаһаайыстыбатын биэс сыллаах былааннарын ырытан оҥорууга туһаныллыбыттара.
Тыа хаһаайыстыбатын экономикатын Бүтүн Союзтааҕы ни научнай координациятынан тыа хаһаайыстыбатын уонна кини салаа структураларын 1990 с. диэри кэмҥэ олохтооһун схемата оҥоһуллубута, куорат уонна промышленнай кииннэр наадыйыыларын учуоттаан, тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрин кэскиллээх параметрдара быһаарыллыбыттара. Чинчийии матырыйааллара 1990 с. диэри Саха АССР Ас- үөл программатын ырытан оҥорууга туһаныллыбыттара. онно «Саха АССР ас- үөл бырагырааматын олоххо киллэриигэ агропромышленнай зоналар сүрүн соруктара»диэн бэйэни салайыныыга киирбиттэрэ.
Уһук хоту сир тыатын хаһаайыстыбатын проблемаларыгар комиссия сорудаҕынан «Уһук хоту сир аҕыйах ахсааннаах норуоттарын олорор түөлбэлэрин олорор сирдэрин уонна булт хаһаайыстыбатын промышленнай тэрилтэлэрин 1990 с. диэри сайыннарыы Схемата» диэн киллэриллибитэ.
Сибиир НИИ экономикатын координациятынан 1981-1983 сс. «Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын сайыннарыы уонна олордуу генеральнай схемата 2000 с. диэри», «олохтоох ас- үөл базатын тэрийии Уһук хоту уонна БАМ зоналарын промышленнай баһылааһын оройуоннарыгар», «Сибиир уонна Дальнай Восток тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы уонна олордуу генеральнай схемата " диэн научнай хомуурунньукка киллэриллибиттэрэ.
АПК- ны научнай хааччыйыы отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьан С. И. Емельянов «хортуоппуй», «оҕуруот аһын», «сиэмэ элбэх сыллаах оту үүннэрии», «үүт», «эт»кэлим тус сыаллаах программалары оҥорууга тус сыаллаах үлэни ыытта. Ону таһынан «2000 с. диэри кэмҥэ уонна научнай хааччыйыы соруктарын»Сибиирдээҕи АПК зонатааҕы Сэбиэтин бюротун көһө сылдьар мунньаҕа ыытылынна.
С. И. Емельянов методическай салалтатынан уонна кыттыытынан " Саха Республикатын тыа хаһаайыстыбатын табаарын ырыынагын сүрүннээһин, 1991-1995 сс. регионнар икки ардыларынааҕы уонна регионнар икки ардыларынааҕы аһы- үөлү сайыннарыы«,» 1996-2000 сс. тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын уонна аһын- үөлүн ырыынагын научнай төрүтүн- төбөтүн ырытан оҥоруу «курдук бөдөҥ научнай үлэлэр ыытыллыбыттара.
Емельянов с.И. «Система ведения сельского АССР», «Зональная система землества Якутской АССР», «Система ведения сүөһү иитиитин систиэмэтэ», «Система ведения агропромышленного производства Республики Саха (Якутия) до 2005 Г.», ону сэргэ «тирэҕирэн» уонна «СР тыа сирин социальнай- экономическай сайдыытын Президентскэй программатын ырытан оҥорууга кыттыспыта.
С. И. Емельянов кыттыылаах «Саха АССР тыа хаһаайыстыбатын атлаһа» оҥоһулунна, «Саха Республикатын аграрнай реформатын сайыннарыы Концепцията», «2005 с. диэри Саха Республикатын тыатын хаһаайыстыбатын сайыннарыы Концепцията»оҥоһулунна.
Федорова Галина Дмитриевна
Федорова Галина Дмитриевна — инженер, РФ тутуутун бочуоттаах үлэһитэ, СӨ тутуутун уонна үлэ бэтэрээнэ.
1951 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1973 с. В. В. Куйбышев аатынан Сибиирдээҕи автодорожнай институту бүтэрэн, муоста тутуутун инженера буолбута. 1973—1977 сс. Дьокуускай куоракка Гордормостстройга СМУ инженерынан үлэлээбитэ. 1977—1981 сс. «Якутколхозпроект» институт старшай инженера. 1981 сылтан ГУП «ЯкутПНИИС» институт Саха сиринээҕи филиалыгар лаборатория сэбиэдиссэйэ, тутуу матырыйаалларын сертификациялыыр эксперт-аудитор. СГУ ИТФ кафедратын доцена. БСНХСБ икки төгүллээх үрүҥ көмүс медалиһа. 1993 с. техническай наука кандидата. РФ тутуутун бочуоттаах үлэһитэ, СӨ тутуутун уонна үлэ бэтэрээнэ.
Устинова Надежда Константиновна
Устинова Надежда Константиновна — СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1944 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1972 с. Новосибирскай куоракка торговай институту бүтэрбитэ. Старшай товароведынан, кылаабынай специалиһынан уонна председатели солбуйааччынан Мэҥэ-Хаҥалас РАЙПОтыгар үлэлээбитэ. ССРС атыыга үтүөлээх үлэһитэ. СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Федорова Калисфена Дмитриевна
Федорова Калисфена Дмитриевна — учуутал, РФ норуотун үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.
1948 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1971 с. СГУ бүтэрэн бочуоттаах сынньалаҥҥа барыар дылы ыччаты үөрэтиигэ олоҕун бүттүүнүн анаабыта. Педагогическай үлэ ветерана. РФ норуотун үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун үөрэхтээһиҥҥэ үтүөлэрин иһин үрүҥ көмүс бэлиэ хаһаайына. Үөрэнээччилэр билиниилэрин ылбыт учуутал диэн интернет-конкурс лауреата.
Georgia Power
Georgia Power — АХШ биир бөдөҥ консолидированнай энергия үөскэтэр тэрилтэтэ, сүрүннээн таас чохтон, уу генератордартан уонна атомнай электростанциялартан (АЭС) уот оҥорор. Уотунан уонна ититии системанан Джорджия, Миссури, Хоту Каролина, Соҕуруу Каролина, Алабама, Техас, Мэриленд, Виргиния штаттары хааччыйар.
Салалтата — Атланта (АХШ).
Фуйуй кыргыс тыла
Фуйуй кыргыс тыла — Кытайга Хэйлунцзян провинциятын Фуйуй уеһыгар олорор фуйуй кыргыстарын төрөөбүт тыллара. Фуйуй кыргыс тыла түүр тыллар хакас-алтаай бөлөҕөр киирэр. Фуйуй кыргыс тыла кыргыс тылыттан уратыта диэн z-тыл буолар (хакас тылын курдук). Фуйуй кыргыс тыла хакас тылларыттан XVII–XVIII үйэлэргэ арахсыбыт. Фуйуй кыргыстара Енисей кыргыстарын сыдьааннара буолаллар. Кинилэри 1703–1706 сылларга Хакас сириттэн Дьуҥҕаар сиригэр көһөрбүттэр. Дьуҥҕаар дойдута суох буолбутун кэннэ мандьулар 1755–1757 сылларга кыргыстары Мандьу сиригэр көһөрбүттэр.
Федоров Михаил Александрович
Федоров Михаил Александрович, (1936 с. кулун тутар 10 күнэ, Күүкэй нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2018 с.), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
Фуйуй кыргыс тыла
Тыл туһунан
Фуйуй кыргыс тыла сарыг йоҕыр тылыгар чугас, ол эрээри уратыта диэн төрүт -š- уонна -č- дорҕооннор уларыйбакка хаалбыттар (сарыг йоҕыр тылыгар -š- дорҕоон -s- дорҕооҥҥо уонна -č- дорҕоон -š- дорҕооҥҥо уларыйбыт), ону таһынан j > n (ń?) дорҕооннор уларыйыылара буолбут.
Федоров Михаил Александрович
Олоҕун олуктара
1936 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүүтээҕи педучилишены 1961 сыллаахха бүтэрэн төрөөбүт дойдутугар алын кылаас учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта. Оскуола хаста да сабылла сыспыта эрээри, Михаил Александрович уонна Прокопий Филиппович туруорсууларынан сабыллыбатаҕа, иккиэйэҕин да буоллар үөрэнээччилэргэ чиҥ билиини биэриигэ айымньылаахтык үлэлээбиттэрэ. Михаил Александрович идэтигэр олус бэриниилээх, ис дууһатыттан олус кыһаллан үгүс сыратын биэрэн, ааҕарга-суоттуурга үөрэтэн, билии киэҥ аартыгын арыйарга тирэх буолбут учуутал.
Фуйуй кыргыс тыла
Тыл туһунан
Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан фуйуй кыргыс тыла XVIII үйэҕэ хакас тылын саҕай эбэтэр качин диалектарыттан арахсыбыт. Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн фуйуй кыргыс тыла сарыг йоҕыр тылыгар быдан чугас.
Сурук-бичик
2000 сыллар бүтүүлэригэр Кытай тыл үөрэхтээхтэрэ латыын алпабыытыгар олоҕуран (эбии Č č, Ğ ğ, Ï ï, Ö ö, Š š, Ü ü буукубалардаах) фуйуй кыргыс тылын суругун айбыттара. Ол эрээри бу сурук киэҥник тарҕана илик.
Марк Килбургер
Марк Килбургер (төр. 1977 сыл, Канада) — Канада түмэт урбаанньыта, менеджер, түмэт үлэһитэ, суруйааччы, оҕолор көҥүллэрин туһугар охсуһааччы, быраатын Крейг Килбургеры кытта Оҕолорго көҥүлү  уонна Me to We диэн тэрилтэлэри тэрийээччи уонна салайааччы.
Олоҕо
Марк Килбургер 1977 сыллаахха Канадаҕа төрөөбүт.
Collège Jean-de-Brébeuf (Торонто, Канада) уонна Neuchâtel Junior College (Невшатель, Швейцарии) диэн чааһынай колледжтарга үөрэммит.
Марк Аан Дойдутааҕы сыһыаннарга идэтийэн Гарвард университетын этэҥҥэ бүтэрбит. Родс стипендиятын ылан быраапка таһымнаах Оксфорд университетын бүтэрэр.
Ол кэмҥэ кини быраата Крейг кулутуйууттан күрээбит уонна ол иһин өлбүт Икбал Масих диэн Пакистан оҕотун туһунан билэн   бииргэ үөрэнэр оҕолорун кытары оҕолор тэрилтэлэрин тэрийэр. Бу түмсүү кэлин «Оҕолорго көҥүлү» диэн Аан Дойдуга саамай улахан оҕолор тэрилтэлэрин ситимэ буолар.
Тэрилтэ бастаан үчүгэйдик сайдан иһэн харчылара бүтэн хаалар. Онтон сылтаан түмсүү төрөппүтэр дьиэлэригэр көһөр. Бу кэмҥэ Крейкка көмөҕө убайа кэлэр.
Убайа Марк Килбургер ол кэмҥэ Гарвардка үөрэнэ сылдьан Уолл-Стрит баҕалаах үлэтиттэн аккаастанан быраатыгар көмөҕө кэлэр уонна түмсүү иккис тэрийээччитэ буолар.
Бу кэмтэн саҕалаан ини-биилэр бииргэ түмэт урбаанынан дьарыктаналлар.
Марк быраатын Крейгы кытта 2008 сыллаахха Me to We диэн экология өттүнэн ыраас оҥоһуктары тарҕатар түмсүүнү тэрийэр. Me to We түмсүү дохуотун аҥара «Оҕолорго көҥүлү» түмсүүгэ барар, онтон иккис аҥара тэрилтэ сайдыыгар ыытыллар.
Наҕараадалара уонна премиялара
2010 сыл муус устар 7 күнүгэр генерал-губернатор Марк Килбургка дойду саамай үрдүк наҕараадатын - Канада Орденын биэрэр.
Марк II. Елизавета Бриллианнаах юбилейын Мэдээлин бас билээччитэ.
Марк Килбургер хас да университет ытыктабыллаах доктора, холобур: Карлтон, Гуэлф , Капилано  уо.д.а.
Тус олоҕо
Марк Килбургер ойоҕо Роксанна Дьойал , икки оҕолоохтор.
Марк оҕо сылдьан регби сөбүлээн оонньуур этэ, хас сайын аайы спортивнай лааҕырга сылдьааччы. Гарвадка да үөрэнэ сылдьан регби оонньуур эбит.
Айхан Каан
Кулуупка карьерата
Каан 1994 сыллаахха Германия Гельзенкирхен куоратыга күн сирин көрбүтэ. Олох кыратыттан, түөрт сааһыттан саҕалаан «Шальке 04» диэн оҕо футболга хамаандатыгар дьарыктаммыта. Айхан кыра сааһыгар Гельзенкирхен куорат оҕолорго уонна ыччаттарга хамаандатын састаабыгар киирэн, футбол күрэхтэһиилэригэр кыттыбыта. Ыччат хамаандатыгар сылдьан 17 сааһыгар барыта холбоон 39 күрэхтэһиигэ кыттыбыта уонна олорго 15 төгүл гол киллэрбитэ, 9 төгүл гол буолбут пааһы тэппитэ. 2012 сыллаахха 19 саастарыттан аллараа саастаахтарга ниэмэс Бундеслигатын чөмпүйүөнэ, кыайыылааҕа буолбута.
2012 сыл тохсунньу 18 күнүгэ олоҕор бастакы профессиональнай хантараагын түһэрсибитэ. Хантараага икки сыл болдьохтоох этэ, 2013 сыл от ыйыттан саҕаламмыта. 2013 - 2014 сыллардааҕы футбол сезонуттан саҕалаан Бундеслига мачтарын сайаапкатыгар киирэн барбыта. 2013 сыллаахха алтынньы 5 күнүгэр «Шальке 04» туһугар аан бастакытын тахсыбыта. Онно кини «Аугсбурга» хамаанда утары киирсиигэ атын футболиһы солбуйбута. 2013 сыллаахха сэтинньи 4 күнүгэр Айан Каан кулуубу кытта хантараагын 2017 сылга диэри уһаппыта.
Б.э.и. 44 сыл
'''Б.э.и. 44 сыл'''.
Айхан Каан
Кулуупка карьерата
2016 сыллаахха тохсунньу 3 күнүгэр Айханы Франкфуртааҕы «Айнтрахт» кулууп сезон бүтүөр диэри куортамнаах, харчыга уларсан ылбыта. Ол сыл кини атырдьах ыйын 31 күнүгэр Дюссельдорф «Фортуна» кулуубугар көспүтэ.
Сүүиэрдэммит хамаандаҕа
2011 сыллаахха Каан Германия оҕолорго сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар Европа чөмпүйэнээтигэр кыттыбыта.
2013 сыллаахтан Айхан Турция ыччаттар ортолоругар фудболга сүүмэрдэммит хамаандатын туһугар оонньуурга быһаарыммыта. Бастакы күрэхтэһиитэ 2013 сыллаахха алтынньы 11 күнүгэр буолбута.
Иордания динаара
Иордания динаара (دينار أردني, ) диэн Иордания валютатын биирдигэ.
Антон Красовский
Антон Красовский (толору аата Антон Вячеславович Красовский) (1975–), RT телеканал директора, Владимир Путин уонна Айсен Николаев доҕоро, Z буукуба туһугар охтооччу, аһаҕастык гей буоларын билиммитэ НТВ канаалга, СПИД ыарыылааҕынан биллэр.
Айхал Аммосов
Следователем следственной части Следственного управления МУ МВД России «Якутское» возбуждено уголовное дело в отношении 60-летнего жителя города Якутск, подозреваемого в совершении преступления, [Унабомбер|предусмотренного]] ч. 1 ст. 280.3 Уголовного кодекса Российской Федерации «Публичные действия, направленные на дискредитацию использования Вооруженных Сил Российской Федерации в целях защиты интересов Российской Федерации и ее граждан, поддержания международного мира и безопасности или исполнения государственными органами Российской Федерации своих полномочий в указанных целях».
В течение 2022 года Якутским городским судом фигурант трижды привлекался к административной ответственности по ч. 1 ст. 20.3.3 КоАП РФ, ему был назначено три штрафа в размере по 90 тысяч рублей. Однако позже подозреваемый разместил на крыше одного из зданий в центре города Якутска баннер с надписью, содержание которой дискредитировало использование Вооружённых сил Российской Федерации в целях защиты интересов страны и её граждан.
Оперативники Центра противодействию экстремизму МВД по Республике Саха (Якутия) пресекли его противоправное деяние.
В настоящее время проводятся следственные действия и оперативно-розыскные мероприятия, направленные на установление обстоятельств совершенного преступления. В отношении подозреваемого избрана мера пресечения в виде подписки о невыезде и надлежащем поведении.
Пресс-служба МВД по Республике Саха (Якутия)
Степанова Венера Егоровна
Степанова Венера Егоровна (1959 с., ахсынньы 22 күнэ, Тойбохой нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1959 с. ахсынньы 22 күнүгэр Сунтаар оройуонугар Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Түүлгэ кыыллар көстүүлэрэ
Түүлгэ кыыллар киһи майгына уларыйан ылыытын көрдөрөллөр.
Киһи куттара түүлгэ тус-туспа сылдьар буолан көстөллөрүн быһаарыы кэнниттэн түүллэри тойоннооһун быдан судургу уонна өйдөнүмтүө буолар. Киһи куттара тус-туспа сылдьалларын быһаарыы, бу куттар эмиэ бэйэ-бэйэлэрин көрсө, сорох кэмнэргэ сөпсөһөр дуу, сөбүлэспэт дуу майгыларын хардары-таары биллэрэ сылдьаллара түүлгэ көстөрө быһаарыллар.
Kыыллар киһи түүлүгэр көстүүлэрэ киһи куттара ханнык кыыл майгынын ылыммыттарын арааран көрдөрөн киһиэхэ бэйэтигэр өйдөтөллөр. Бу этии быһаарыыта түүллэр тойоннооһуннарынан ордук чуолкайданаллар.
Түүлгэ көстөр кыыллар үчүгэй, киһи сөбүлүүр кыыллара буоллахтарына эбэтэр маҕан дьүһүннээх көһүннэхтэринэ киһи үчүгэй майгылаах киһини көрсөр эбэтэр бэйэтэ үчүгэй майгылааҕын билинэр.
Киһи түһээн көрөр кыыллара куһаҕан, кирдээх, көтөх, хара буоллахтарына, олорор олоҕо мөлтөх буолуутуттан, кыаммат, түгэммэт балаһыанньа үөскээһиниттэн санаа түһүүтүн, өй-санаа мөлтөөһүнүн көрдөрөр бэлиэлэр буолаллар.
Киһи түүлүгэр араас кыыллары биирдэ эмэтэ да буоллар көрөр. Сороҕор өссө саба түһэр кыыллар баар буолаллар. Бу кыыллартан сатаан көмүскэннэххэ эбэтэр өлөрдөххө киһи ханнык эмэ кыайыыны ситиһэр. Бу кыайыыны ситиһэригэр бэйэтин куһаҕан, мэһэйдиир майгынын туоратарын, бары кыаҕын барытын кыайыыны ситиһэригэр уурарын көрдөрөр түүл бэлиэтэ буолар.
Киһи куттара эмиэ сайдан баҕа санаалара эбиллэн иһэр уратылаахтар. Ийэ кут баҕа санаалара ордук киһи быстах баҕа санаалара буоланнар дьону кытта бииргэ олоруу үгэстэригэр үксүгэр сөп түбэспэттэриттэн куттар; ийэ уонна салгын куттар утарсар күүстэрин улаатыннараллар.
Өй-санаа маннык икки аҥы арахсыытыттан, киһи икки куттара тус--туспа өйдөөхтөрүттэн-санаалаахтарыттан бу икки куттар утарыта турар кэмнэрэ элбэх буолар. Бэйэ-бэйэлэрин ситэ өйдөспөт түгэннэрэ, утарылаһар буолуулара олус элбэхтэр. Бу өй-санаа утарыта туруулара киһи түүлүгэр ордук чуолкайданан көстөллөр.
Холобурга биир түүлү ылыахха. Бу түүлгэ киһини кыра ыт ытырар. Маннык түүлү тойоннооһуҥҥа киһи майгытын уратыларыгар тохтуохха сөп. Бу киһи туохтан эмэ сөбүлэспэккэ кыыһыран ылыан сөптөөх кэмэ кэлбит. Куһаҕан, быстах майгына тахсан хаалан үтүө, киһилии майгынын, салгын кутун ыт буолан ытырар. Түүлгэ ыт ытырарыттан босхолонуу, ытырыык ыты кыайыы киһи өйө-санаата сайдан, тупсан, куһаҕан майгынын көннөрөрүн бэлиэтэ буолар. Дьону кытта эйэлээх сыһыаны олохтууругар куһаҕан майгынын ити уратыларын көннөрөрө наадатын түүлүн көстүүтэ бэлиэтиир.
Атын түүлгэ оҕо эстибит, быстыбыт, көтөх, дьиэтэ суох куоска оҕотун көрөр. Бу түүлү көрөн оҕо санааргыыр, куоска оҕотун аһынар.
Бу түүл тойоннооһуна кырдьык даҕаны аһынар, харыстыыр санаа киириитин үөскэтэр. Маннык түүлү көрөр оҕо төрөппүттэригэр сыһыаннаах буолуон сөп. Оҕо бэйэтэ тулаайахсыйан, соҕотохсуйан, санааргыы сылдьар буолуута итинник түүлү көрөрүгэр тириэрдиэн эмиэ сөп.
Түүл үксүгэр аҥардастыы көстүүлэринэн бэриллэр буолан киһи майгына уларыйыылара хайдах бэриллэрэ сүрдээх уустук. Киһи майгына уларыйыытын толору, туспа киһи эбэтэр атын кутун өйүгэр түһэр гына көрдөрөөрү түүлгэ араас кыыллары көрөр.
Холобурга, арай кыыһырыы диэн өйдөбүлү хайдах көрүҥнээхтик көрдөрөн биэрдэххэ киһи түргэнник өйдүөн сөбүй? Ходуоһунньуктар улаханнык кыыһыран, дьэбидийбит сирэйи уруһуйдуохтара этэ. Түүлгэ ыты эбэтэр ханнык эмэ улахан кыылы ырдьыгынаттахха кыыһырыы буолбута соҕотохто өйдөнөр. Манна кыыһырыы төһө улахан буолбутун быһааран биэрэргэ ханнык кыыл көстүүтэ эмиэ туттуллар.
Эһэ курдук олус улахан кыахтаах кыылы киһи түүлүгэр көрүүтэ ордук улахан интэриэһи үөскэтэр. Түүлгэ эһэни киһи тугу эмэ олус күүскэ көмүскүүр, харыстыыр кэмигэр көрөр. Бу кэмҥэ киһиэхэ олус күүстээх көмүскүүр санаа киириитэ эһэ буолан түүлүгэр көстөр. Холобурга, биир киһи суукка дьыалатын көмүскүүр кэмигэр улахан эһэ барыаран турарын сөбүлүү көрөр. Кырдьык даҕаны туохтан эмэ кыыһырар, көмүскүүр, харыстыыр күүстээх санаа кииритигэр ордук сөп түбэһэр кыылынан эһэ буолар. Хайдах да тыыттахха хаһан да иннин туран биэбэтэх кыыл. Олус күүскэ харыстыыр, көмүскэнэр санаа кииритигэр түүлгэ эһэ көстүөн сөбө итинэн быһаарыллар.
Дьоҥҥо түүллэригэр ыт олус элбэхтик көстөр. Урукку олохпутугар ыт буола сылдьыбыппыт эбит диэн сыыһа өйдөбүл үөскээбит.
Үчүгэй көрүҥнээх маҕан ыт көстүүтэ, сөбүлүүр доҕоруҥ үчүгэй майгына эбэтэр бэйэҥ үчүгэй майгыланыыҥ көстүүтэ буолар. Маҕан ыт, доҕор - үчүгэй майгы, хара ыт – куһаҕан майгы – кыыһырыы, кыыһырымтаҕай буолуу көстүүтэ буолар. Хара дьүһүннээх кыыллар бары төһө улаханнарыттан тутулуктаах ыарахан, кытаанах майгыны көрдөрөллөр.
Эриэн үөн түүлгэ көстүүтэ кистэлэҥ, иннэ-кэннэ биллибэт өйдөөх-санаалаах буолууну эбэтэр оннук майгылаах киһини көрсөрү билгэлиир. Эриэн үөн көстүүтэ икки өрүттээх, кутталлаах, кистэлэҥ, биллибэт күүстэри тэҥэ, табылыннаҕына эмтиир дьайыылаах буолуон сөп.
Түүлгэ аттар, сылгылар көстүүлэрэ үксүгэр үлэни-хамнаһы кытта сибээстээхтэр, үлэһит майгыны, дьону көрдөрөллөр. Арай дьүһүннэрэ маҕан эбэтэр хара буолуулара ханнык майгылаахтарын быһаараллар. Ынах сүөһүлэр көстүүлэрэ тыа сирин дьонугар ордук чугастар уонна элбэхтик көстөллөр.
Түүлгэ киһи майгына ханнык кыыл майгыныгар маарынныыр буолар да соннук кыыл түүлгэ көстөр. Киһи бэйэтэ ыт курдук майгыланнаҕына, бэйэтин ыт ытырар эбэтэр хара ыты көрөр. Эһэ ыарахан майгына биллээри гыннаҕына эһэни көрсүһүөн сөп. Ордук күүскэ харыстыыр, көмүскэнэр санаа киириитигэр киһи эһэни түһээн көрөр. Атын дьон майгыларын уратыларын, киһи бэйэтин майгына уларыйыытын түүлгэ көстөр кыылларынан быһаарыллар.
Салгын кут үөрэҕи-билиини ылынар буолан олох үгэстэрин, сокуоннары тутуһарга ыҥырар. Киһини киһилии олоххо сирдиир күүс буолар. Ийэ кут өйө-санаата буор куттуун үксүгэр биир буолаллар. Киһи быстах санааларын мунньустуулара барыта ийэ кут өйө-санаата буолар. Бу өй-санаа киһи быстах баҕа санааларын, этин-сиинин баҕаларын уруттаан толорор иһин дьулуһар. Түүлгэ эмиэ илэтигэр курдук куһаҕан дьону, кыыллары кыайыы үчүгэй, үтүө санаа кыайыытыгар тириэрдэр. (1,26).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Түүл - Үөһээ дойду өйө-санаата. - Дьокуускай: Бичик, 2014. - 160 с.
Чярева Татьяна Афанасьевна
Чярева Татьяна Афанасьевна — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1912 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1943—1951 сс. партийнай курстары бүтэрбитэ. 1930—1938 сс. Хара сельсоветын исполкомун председателэ. 1938 с. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутата. 1940—1955 сс. Мэҥэ-Хаҥалас райсоветын исполкомун председателин солбуйааччы. 1955—1973 сс. Мэҥэ-Хаҥалас партия оройуонннааҕы комитетыгар сектетарынан, статистигынан үлэлээбитэ. Үлэ бэтээрээнэ. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. 1999 с. өлбүт.
Кастус Калиновскай аатынан Беларусь көҥүл батальона
Кастус Калиновскай аатынан Беларусь көҥүл батальона (Батальён Кастуся Каліноўскага), Беларусь дойдутун батальона, Беларусь көҥүл буоларын туһугар охсуһар. Муус устар 1 күнүттэн 2022 сылтан ыла Украина Арассыыйа сэриитэ конфлигар кыттар, Украина диэки сэриилэһэр.
Яковлев Николай Николаевич
Яковлев Николай Николаевич (1915—1964) — хомсомуол, баартыйа үлэһитэ.
1915 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1931—1938 сс. Орто Халыма уонна Булуҥ оройуоннарын комсомол секретарынан үлэлээбит. 1940 с. Верхоянскай оройуонун райсоветын председателэ. 1948-55 сс. Горнай оройуонугар бастаан уполмингазка старшай инспектор, лугомелиоративнай станция директорын солбуйааччы, босхоломмут партийнай тэрилтэ секретара. Мэҥэ-Хаҥалас райкомугар инструктор. «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн, «Бочуот Знага» уордьанынан, ССРС заготовкаҕа министерствотын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. 1964 с. өлбүт.
Легион «Көҥүл Арассыыйа»
Легион «Көҥүл Арассыыйа» (Легiон «Свобода Росiї»), Арассыыйа демократия уонна көҥүл тыл иһин охсуһар саллааттара, Владимир Путин былааһын утары үлэлииллэр.
Муус устар 1 күнүттэн 2022 сыллаахтан Украина Арассыыйа сэриитэ кытталлар, Украина диэки.
Ыам ыйын 1 күнүгэр уопсай ахсааннара 10000 саллаат буолла, олортон 18 сахалар.
Испания тортильята
Испания тортильята (хортуоппуй тортилья; исп. tortilla de patatas) — оливковай арыыга ыһаарыламмыт хортуопуйдаах омлет. Паэлья уонна гаспаччо тэҥинэн Испания куукунатын биир саамай биллэр бүлүүдэтэ буолар. Сотору-сотору сарсыардааҥҥы аһылыкка бэриллэр. Испанскай баардарага бутерброды кытта сокууска курдук биэриллиэн сөп. Италия фритатыгар эбэтэр белорус дрочёнайыгар майгынныыр.
XII үйэ саҕаланыаҕыттан биллэр уонна барыллаан картезианец монаахтар аан бастаан бэлэмнэммиттэрин сабаҕалыыллара. Иккис санаанан, ХІХ-с үйэҕэ бастакы хортуоппуйдаах тортильяны, хортуоппуй уонна сымыыт атын бородуукта суоҕуттан тохтообут генералы аһатарга наварскай бааһынайа ХІХ-с үйэҕэ бэлэмнээбит диэн.
Традиционнай рецептэргэ хортуоппуй дольканан эбэтэр кубиктарынан быһыллан баран, хобордооххо оливковай арыыны кутан баран, корочка баар буолуор дылы буһарыллар. Буспатах сымыыт туспа иһиккэ тууһу уонна атын спецялары кытта булкуйуллар, бэлэм хортуоппуйугар булкуйан баран буһараллар, онтон ылыллыбыт омлет үөһээ өттүгэр эргитэллэр. Оннук буспут өттө үөһэ остуолга биэрэллэр. Бүлүүдэ итии, сылаас эбэтэр тымныы көрүҥҥэ (тиһэх түгэҥҥэ — тапас курдук) остуолга биэрэллэр.
Сүрүн рецепттэн ураты атын оҕуруот аһын кытта араас вариациялар бааллар. Испанияҕа ханнык баҕарар супермаркетка, үксүгэр икки сииргэ икки варианнаах: репчатай луктаах эбэтэр луга суох атыыланар.
Яковлев Марк Романович
Яковлев Марк Романович — Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.
1928 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1954 с. Омскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын интитутун бүтэрэн эбии зоотехник идэтин ылбыта уонна Чурапчытааҕы МТС-ка кылаабынай зоотехнигынан үс сыл үлэлээбитэ. Кэлин «Элгээйи» совхоз кылаабынай зоотехнигынан, Аллараа Халымаҕа, «Томпо», Герой Охлопков аатынан совхозтарга директордаабыта. Үлэ Кыһыл Знамята, икки «Бочуот Знага» орденнаах, хас да мэтээллэрдээх, республика Верховнай Советын депутата. 1996 с. өлбүт.
Medeli Electronics
MEDELI Electronics — Германия биир сүрүн электрогитаралы уонна электропианиналары оҥорор тэрилтэтэ. Кэнники кэмҥэ сабвуфердары уонна колонкалары оҥорор. Оҥоһуллубут табаардара Америкаҕа, Саха Сиригэр, Арассыыйаҕа, Канаадаҕа, Францияҕа атыыланар.
Билиҥҥи кэмҥэ Yamaha тэрилтэ Medeli Electronics 100% акциатын атыыласпыта, онон сибээстээн Дьоппуон тэрилтэтин курдук көрүөххэ сөп.
Трофимова Зинаида Захаровна
Трофимова Зинаида Захаровна
Михайлов Иннокентий Николаевич
Михайлов Иннокентий Николаевич (1922 төр.) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1922 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Ньурба улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр төрөөбүт.
Трофимова Зинаида Захаровна
Олоҕун олуктара
Үлэтин Хадан оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан саҕалаабыта. 1965 сыллаахха бастакы кылааһын таһаарбыта. Онтон Элгээйи орто оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ, хас да выпустаах.
Михайлов Иннокентий Николаевич
1936—1942 сс. Үөһээ Бүлүү оройуонугар кыһыл көмүһү хостуур артыалга үлэлээбит.
Аҕа дойду сэриитигэр 1942 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр ыҥырыллыбыт. Иркутскай тыатыгар байыаннай үөрэҕи ааспыт. 11-с аармыйа 695-с стрелковай полка састаабыгар Сталинград фронугар 1942 сыллаахха сэриилэспит. Ленинград фронугар 147-с СП кэккэтигэр сэриилэспит, Ленинград көмүскэлин кыттыылааҕа.
Трофимова Зинаида Захаровна
Олоҕун олуктара
Кэнники сылларга эбии бөлөх иитээччитинэн үлэлээбитэ.
Михайлов Иннокентий Николаевич
Хаҥас бүлгүнүгэр балаҕан ыйын 23 күнүгэр бааһырбыт. Биир ый устата Рыбинскай куоракка эмтэнэн баран Харьков туһаайыытыгар сэриилэспит. Бу сылдьан ойоҕостотон госпитальга киирбит. 1944 с. Войсковой тимир суоллааҕы аармыйаҕа сулууспалаабыт. Ленинград уобалаһыгар сэрии суолун суһал бириэмэҕэ оҥорон биэрэрбит диэн суруйар 1970 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар.
Сэрии кэнниттэн төрөөбүт дойдутугар Хаҥалас нэһилиэгэр «Кыһыл сухаһыт» (Красный пахарь) колхозка үлэлээбит.
Кыайыы 40 сылыгар Аҕа дойду сэриитин II истиэпэннээх уордьанынан (06.04.1985), Сталинград көмүскэлин иһин, «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» уо. д. а. мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.
Бүлүү куоратыгар олорор.
Б. Б. Городовиков аатынан Калмык судаарыстыбаннай университета
Б. Б. Городовиков аатынан Калмык судаарыстыбаннай университета — Арассыыйаҕа Калмыкия Элиста куоратыгар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. 2017 с. тирэх университет буолбут
Устуоруйата
1970 с. Калмык педагогическай институттун базатыгар тэриллибит. 1975 с. бастакы выпуһун таһаарбыт. 2000 с. Университет тэриллибитэ 30 сылынан, Калмыкия Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Бочуоттаах грамотатынан наҕараадаламмыт.
Структурата
1. Аграрнай факультет агрономия кафедрата зоотехния кафедрата аграрнай технология уонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын пеоеработкатын кафедрата
2. Гуманитарнай факультет -бүттүүн история кафедрата -Россия историятын кафедрата -нуучча тылын уонна тыллар кафедрата -нуучча уонна тас дойдулар литературалара -лингвистика уонна омук тылын кафедрата
3. Востоковедение уонна калмыцкай филология института -калмык тылын уонна монголистика кафедрата -калмык литературатын уонна журналистика кафедрата -омук тылын, култууралар ыккардыларынааҕы коммуникация уонна регионоведение кафедрата -культурология уонна философия кафедрата
4. Инженернай-технологическай факультет -агроинженерия кафедрата -природообустройство уонна тулалыыр эйгэни харыстааһын кафедрата -промышленнай уонна гражданскай тутуу кафедрата
5. Математика, физика уонна информационнай технологиялар факультеттара -алгебра уонна анализ кафедрата -математика уонна информационнай технологиялар кафедрата
6. Орто профессиональнай үөрэх факультета
7. Педагогическай үөрэх уонна биология факультета
8. Салайыы уонна быраап факультета
9.Экэниэмикэ факультета
10. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи уонна тас дойдуттан кэлбиттэри үөрэтии факультета
Рейтиннэрэ
Б. Б. Городовников аатынан Калмык судаарыстыбаннай университета
2. Арассыыйа естественнай уонна гуманитарнай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 180-с миэстэ
4. Арассыыйа аграрнай уонна агроинженернай үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 104-с миэстэ
5.Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 591-с миэстэ.
Яковлева Варвара Николаевна-Ая Яковлева
Яковлева Варвара Николаевна-Ая Яковлева (1935) - ырыаһыт, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа, П.А.Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата.
1935 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1959 с. Новосибирскайдааҕы музыкальнай училищены бүтэрбит. 1966 с. М.П.Мусорскай аатынан Ураллааҕы консерваторияны бүтэрбит.
Дьокуускайдааҕы музыкальнай театрга солистканан үлэлээбит. АГИИКка кафедра солбуйааччытынан үлэлиир, профессор. Саха АССР үтүөлээх артыыската (1972) РСФСР норуодунай артыыската (1983) П.А.Ойуунускай бириэмийэ лауреата (1997) Куорат Советын хас да төгүллээх депутата. ССРС профсоюзтарын XVIII сийиэһин делегата.
YAMAHA
Yamaha (Йамаха) - биир сүрүн Дьоппуон тэрилтэтэ, сүрүннээн массыына двигательларын уонна мотoрдарын оҥорор, Yamaha Motor Company мотоцикллары уонна супер байктары оҥорор. Ол эрэн Йамаха тэрилтэ Аан Дойдуга сүрүннээн электрическай пианиналары, электрическай гитаралары уонна атын музыка ырыа тэриллэрин оҥорорунан биллибит. Билигин Аан Дойдуга бэйэтин убаастанар ырыаһыт эбэтэр музыка оскуолата Yamaha тэриллэрин илдьэ сылдьыахтаах.
Mitsui Group инвестиционнай бөлөҕө Йамаха 70% акциятын бас билэр.
Rafael Nadal
Рафаэль Надаль Парара (Rafael Nadal Parera, төрөөбүтэ. Бэс ыйын 3 күнэ. 1986 дьыл Манакор, Балеарскай арыылар) - испанскай теннисист төрдүс миэстэлээх РЕЙТИ АТП.
Кини историяҕа сүҥкэн тенниһинэн ааҕыллар буортовай уонна саамай бастыҥнартан биирдэстэрэ.Бүгүҥҥү күҥҥэ саамай элбэх титуллаах эр дьон ортотугар саамай улахан теннисист буолар Улахан шлема соҕотох разрядка-21, урутаан швейцарец Федор Роджера и серба Дьоковичка Саҥа-иккиэн 20- лии.
Хонук дьиэ
Хонук дьиэ (отель) диэн ыалдьыттары быстах кэмҥэ дьиэлиир тэрилтэ. Хонук дьиэҕэ киһи хонор, аһыыр, суунар. Хонук дьиэлэр араас типтээхтэр уонна өҥөлөөхтөр. Хонук дьиэ иһигэр ресторан, маҕаһыын, харбыыр бассейн, спортзал уо.д.а. өҥө баар буолуон сөп. Хонук дьиэ төлөбүрэ уонна өҥөтүн хаачыстыбата хайдах таһымнааҕыттан тутулуктаах. Маны быһаарарга анаан аан дойдутааҕы "сулус рейтинга" баар, ол эбэтэр хонук дьиэ таһыма хас сулустааҕыттан көстөр (бииртэн биэскэ диэри).
Хонуктааһын
Хонук дьиэ нүөмэрдэрин (хосторун) көрүҥнэрэ:
Аһылык
Хонук дьиэҕэ аһылык көрүҥнэрэ:
Яковлева Мария Егоровна
Яковлева Мария Егоровна — СӨ үтүөлээх агронома, РФ тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна.
1936 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1957 с. Комсомол киин комитетын путевкатынан кырыс уонна оһорбо сирдэри туһаҕа таһаарыы үлэтин кыттыылааҕа. 1961 с. Ленинградтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтун Сир оҥоһуутун салаатыгар старшай научнай сотруднигынан үлэтин саҕалаабыта. Инженер-почвовед, лаборотоия сэбиэдиссэйэ, агрохимлаборотория кылаабынай специалиһа.
Качиннар
Качиннар (хак. хаас, э.а. хаастар) — хакас омугун биир бөлөҕө. Качиннар хакас тылын качин диалегынан саҥараллар. Качиннар палеосибиир, ненец, угро-фин булкаастаахтар уонна Енисей өрүс хаҥас кытылыгар, Хакас сирэ сыһыылаах өттүгэр, Чулымтан Абакаҥҥа диэри олороллор.
История
XVIII үйэҕэ диэри Красноярскай таһыгар Кача өрүскэ диэри тарҕанан олорбуттар. 1720–1740 сылларга Цэван Рабдан хунтайдьи диэн Дьуҥҕаар хаана Енисей кыргыстарын Тянь-Шаҥҥа (билиҥҥи Кыргыс сирэ) көһөрбүтүн кэннэ качиннар Енисей өрүһүнэн босхоломмут сирдэргэ олохсуйбуттар.
Г.Ф. Миллер этэринэн "качи" диэн аат XVII үйэҕэ хасха диэн ааттаах биир бөдөҥ биистэн (сөөк) үөскээбит, оттон бэйэлэрин уопсай ааттанар ааттара ызыр диэн этэ. Ол кэннэ хакастар нууччалартан "качи" диэн ааты ыланнар, хаас диэн өйдөөннөр Качин сиригэр олорбут дьону ааттаабыттар. "Хаас" диэн аат Соҕуруу Сибиир атын омуктарыгар да киэҥник тарҕаммыт. Холобур: "хааш" диэн тофалар биир улахан биистээхтэр (сөөк), тывалар сойоттору "хааш" диэн ааттыыллар, дархат диэн моҕол бииһэ тыва-тодьиннары "хааш" диэн ааттыыллар, тывалар тофалары "хара хааш" диэн ааттыыллар. Хубсугул урааҥхайдарга "хааш" диэн ааты тэҥэ "хаасут" диэн аат тарҕаммыт. "Хаасут" тыл төрүтэ: түүрдүү "хаас" уонна онно эбии "-ут" диэн моҕоллуу элбэх ахсаан сыһыарыыта. С.Е. Яхонтова диэн Кытайы чинчийээччи этэринэн Тан саҥа историятыгар эмиэ "хаас" (кыт.: гээчжи) диэн аат ахтыллар. Гээчжилэр Илиҥҥи Сайаан хайаларыгар дуболары кытта ыаллыы олорбуттар.
Саҕайдар уонна кызыллар качиннары Торбэт диэн сиртэн төрүттээхтэр дии саныыллар, ол аата хотугулуу-арҕаа Моҕол сиригэр олорор дэрбэт бииһиттэн. Номоххо этиллэринэн биир моҕол хаанын кыыһа Одьэн-бэг диэн кыргыс тойонугар ойох тахсарыгар биир биис ол кыыһы кытта көһөн барбыт. Бу номох Хакас сиригэр дьуҥҕаардар (дэрбэттэр) көһүүлэрин бигэргэтэр. 1756 сыллаахха Дьуҥҕаар дойдута ыһыллыбытыгар 7 тыһыынча кэриҥэ дьуҥҕаар Соҕуруу Сибииргэ тарҕаммыт. Кинилэр олохтоох дьону кытта булкуспуттар уонна ахсааннарын элбэппиттэр (XVIII үйэ иккис аҥарыгар качиннар ахсааннара 23,5 төгүл улааппыт). Ол кэмҥэ хакастар быыстарыгар Шуну Баатыр уонна Амур Санаа туһунан номохтор тарҕаммыттар, "ойрат" диэн биистэр (сөөктөр) үөскээбиттэр (холобур, ойрат хыргыс, ойрат хасха уо.д.а.).
Трофимов Степан Афанасьевич
Трофимов Степан Афанасьевич, (1935 с. балаҕан ыйын 26 күнэ, III Бордон нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1948 с. Элгээйи орто оскуолатыгар үөрэммитэ.
1956-1957 сс. Советскай Армия кэккэтигэр сулууспалаабыта.
1957-1962 сс. Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин бүтэрэн баран ЫБСЛКС НК инструкторынан үлэлээбитэ.
1963-2005 сс Элгээйи орто сокуолатыгар история учууталынан үлэлээбитэ.