cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күөх дьуот
Күөх дьуоту туттууга сэрэх
Ол гынан баран манна эмиэ сэрэх наада. Ис уонна тас хаан тахсыытыгар, дьахтар ыйданар кэмигэр күөх дьуоту туհаммакка сүбэлииллэр. Хаан тахсара улатыан сөп. Оҕолорго 5 сааհыттан кыра дозанан биэрэллэр. Дьуотунан эмтэнээччилэр күөх дьуоту иհэллэригэр эбии кисель эбэтэр үүт иհэллэрэ. Профилактика ыытарга ый буола – буола дьуот организмҥа тиийэрин, тиийбэтин билэргэ дьуотнай сетка харыларыгар оҥороллор. Икки чааհынан сетка сүтэр буоллаҕына дьуот тиийбэт, онон профилактикаҕа киирэллэр. нэдиэлэҕэ 2- тэ иհэллэр. Сетка сарсыардааҥҥы хаалар буоллаҕына сынньана түհэллэр.
Эбэҥкилэр
Эбэҥкилэр — омуктар.
Магадаан сахалара
Уларыта тутуу саҕанааҕы социальнай хамсааһыннар кэмнэригэр дойдуга буолбут уларыйыы онно олорор дьон сүргэлэрин көтөхпүтэ, сахалар бэйэлэрин туспа култууралалаах омук быһыытынан билиниилэрэ күүһүрэн, туспа бөлөх быһыытынан иннилэрин көрүнэр, дьаһанар санааҕа киирбиттэрэ. Бултуур уонна балыктыыр быраабынан туһанаары аҕыйах ахсааннаах омуктар ахсааннарыгар киллэрии туһунан кэпсэтии буолбутугар, атын элбэх ахсааннаах сахалартан ойуччу олороллорун көрдөрөөрү туспа хайдах эрэ ааттаныы кыһалҕата турбута. Ол саҕана ким эрэ Дьэһиэй сахалара диэн Красноярскай кыраайга олохтоох туспа бөлөх үөскээбитин туһунан истэннэр, Дьэһиэй сахалара диэн ааттанан кэбиспиттэрэ. Оннук аатынан Магадаан уобалаһын дьаһалтатын 1994 сыл ыам ыйын 31 күнүнээҕи аҕыйах ахсааннаах омуктары өйүүр Уурааҕар киирбиттэрэ.
Эбэҥкилэр
Бүгүҥҥү күҥҥэ Өлүөхүмэ, Уус-Маайа, Эдьигээн уонна Алдан улуустарыгар 15 тыһыынчаттан арыый тахсар ахсааннаах эбэҥкилэр олороллор, ол эбэтэр кинилэр Арассыыйа эбэҥкилэрин 42%-гар чугаһыыр ахсааннаахтар. 2002 сылга ыытыллыбыт биэрэпис түмүгүнэн Арассыыйаҕа 35 527 эбэҥки олороро.
Магадаан сахалара
Иккис бөлөх сахалар Охуоскай муора кытылыгар олохтоохтор. Балар өбүгэлэрэ үгүстэрэ икки долгунунан кэлбиттэр: 1909-1910 сылларга Ола-Халыма суолугар дьаам сүүрдээччилэр, онтон 1920-с сылларга балыктыы. Балар Ола (Ольскай) оройуон Гадля (Хатылы?) уонна Ола сэлиэнньэлэригэр олохсуйбуттар.
Эбэҥкилэр
Омук сиригэр олорор Эбэҥкилэр
Эбэҥкилэр Арассыыйаттан ураты атын дойдуларга эмиэ олороллор.
Магадаан сахалара
Дальстрой саҕанааҕы кэмҥэ (1932-1953 сс.) билиҥҥи Магадаан сирдэригэр үлэлээбит 20 колхуостан биэһэ саха колхуоһа этэ: "Саҥа олох (Новая жизнь)", Гадля с., "Кыһыл Бухатыыр" (Красный богатырь), Таскаан, "Кыым" (Искра), Алын Сэйимчээн, III пэтилетка аатынан, Балыгычаан уонна "Сталинец", Оротук.
Улахан Паатам
Улахан Паатам өрүс. Өлүөнэ уҥа салаата.
Иркутскай уобаласка Паатам үрдэлинэн устар. Уһуна 460 км, тардыытын иэнэ 26 900 км².
Чыс кутуйахтар уустара
Чыс кутуйахтар уустара (, Род Пищухи) - Чыс кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр биир эрэ көрүҥ - Чыс кутуйах - үөскүүр.
Улахан Паатам
Хочото кыараҕас уонна дьириҥ. Таас харгыта дэлэй. Уута сүрүннээн ардах уонна ууллубут хаар уута.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Төрдүттэн 25 км. сиргэ Паатам диэн 250 киһилээх сахалар олорор сэлиэнньэ турар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьячек Михаил Романович
Дьячек Михаил Романович — Социалистическай Үлэ Геройа, тутааччы.
Олоҕун олуктара
1928 сыллаахха алтынньы 1 күнүгэр төрөөбүт. Вилюйгэсстрой СМУ монтажниктарын биригэдьиирэ.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон
Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон.
1.Тобохов Иван Алексеевич (Бордур уола). 1922 сыл олунньу 22 күнүгэр Павловскай уонна Табаҕа икки ардыларыгар бандьыыттар төгүрүктээһиннэригэр түбэһэн ботуруона бүтүөр диэри хорсуннук сэриилэһэн өлбүтэ. 2.Иванов (Ханды) Никифор Иннокентьевич 3.Григорьев Дмитрий Михайлович (Мотуруос). Н.И. Снитко этэрээтигэр сылдьан Хохочойго комсомолецта-ры кыргыбыт бандьыыттары  урусхалааһыҥҥа  инники кэккэҕэ сылдьан 1922 сыл муус устар 19 күнүгэр өлбүтэ. 4.Винокуров Николай Егорович 1905 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүтэ. Орто Булүүгэ В. Шатаев этэрээтигэр тахсан иһэн Хохочойдооҕу тоһууртан куоппутун бандьыыттар тутан ылан Хампаҕа илдьэн ыппыттар. 5.Тарагаев Иван Данилович 6.Докторов Алексей Игнатьевич 7.Салашин Гаврил Михайлович 8.Харабаев Иван Егорович (Муос Хараабай). 9. Павлов (Сунтаров) Василий Иннокентьевич 10.Тараяров Василий Георгиевич 11.Бойлохов Иван Федотович 1896 сыллаахха Бодойбоҕо төрөөбүтэ. 12.Донской Дмитрий Иванович 1900 сыллаахха Үөдүгэй улууһугар төрөөбүтэ. Ньурба оборонатын кыт-тыылааҕа. 1922 еыл бүтүүтүгэр Үөдүгэй улууһугар Го-воров баапдата саһа сылдьарын урусхаллааһыны тэрий-битэ. Якутскайдааҕы советскай-партнйнай оскуоланы бүтэрэн баран партия Бүлүутээҕи окружкомун ннструкторынан, онтон кэлин партия Верхоянскайдааҕы окружкомун секретарынан, Бүлүугэ горисполком председа-телинэн улэлээбитэ. Кэлин учууталлаабыта уоина Үөһээ Пүлүү потребсоюһун бырабылыанньатын председатели-нэн үлэлээбитэ. Социалистическай сокуоннаһы куруубайдык кэһии кэмигэр 1938 сыллаахха сымыйанан буруйданан хаайыллыбыта. 1939 сыллаахха атырдьах ыйыгар түрмэҕэ өлбүтэ. ССКП XX съеһин кэнниттэн ССКП Саха уобаластааҕы комитетын уурааҕынан Д, И, Донской сырдык аата чөлүгэр түһэриллибитэ. 13.Кононов Аввакум Данилович. 1925—27 сылларга Булүү уокуругун Ситэриилээх Комитетын Президиумун председателинэн үлэлээбитэ. Онтон Иркутскайдааҕы педагогическай ин-ституту бутэрэн баран, үөрэммит институтугар препо-давателинэн үлэлээбитэ. 14.Дмитриев Аввакум Спиридонович 1922 сыллаахха Снитко этэрээтигэр сылдьан үрүҥнэри утары охсуспута. Коммунист. Үөрэх наркомун бастакы солбуйааччынаи үлэлээбитэ. 15.Тимофеев Терентий Дмитриевич 16.Потапова-Габышева Марфа Георгиевна Үөһзэ Бүлүүгэ атыыһыт Потапов кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1922 сыллаахха Булүү куоратын оборонатын активнай кыт-тыылааҕа, 17.Потапова Мария Георгиевна Бүлүү оборонатыгар кыттыбыта. 18.Винокуров Николай Егорович 1922 сыллаахха Хохочойдооҕу тоһуурга түбэһэн ытыалаһан иһэн, тоҥуу хаарынан куотан чугас дьадаҥы ыалларга саһа сылдьарын, үрүҥнэр тутан ылан Хампаҕа илдьэн ыппыттара. 19.	Потапов Серафим Георгиевич Сахалартан биир бастакы историк, краевед, дьоҕурдаах журналист
Олимпия оонньуутун ымыыта
мини|Олимпия оонньууларын норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэтэ
Олимпия сайыҥҥы оонньууларын ымыылара — Олимпия оонньууларын үгэс буолбут төрүт бэлиэлэриттэн биирдэстэрэ, 1968 сылтан Олимпия оонньууларын булгуччулаах атрибута. “Улахан олимпия энциклопедията” этэринэн, рекламнай-коммерческай суолталаах бэлиэ. Үксүгэр Олимпия оонньуулара буолар дойдута эбии харчы киллэринэригэр туттар ньымата. Олимпия оонньууларын тэрийээччилэрин бас билиитигэр киирэр. “GEO” сурунаалга этиллэринэн, Олимпия оонньууларын ымыыта - «оонньуу ыытыллар дойдутун тыынын көрдөрөр, спортсменнарга ситиһиини аҕалар итиэннэ үөрүүлээх өрө көтөҕүллүү эйгэтин тэрийэр кыахтаах». Үксүгэр оонньуу ыытыллар дойдутун киэҥник тарҕаммыт ханнык эмэ кыыла-көтөрө, биитэр дьон айан таһаарбыт харамайа буолар.
Остуоруйатыттан
1968 сылга диэри Олимпия оонньууларын сүрүн атрибута – Олимпия оонньууларын норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэтигэр бигэргэммит Төрүт бэлиэ буолар эбит.
1968 сыл олунньу ыйыгар аан бастакы ымыы баар буолбут. Ол эрэн кини киэҥник биллибэтэх, онтон эмиэ ити сыл алтынньы ыйыгар Мексикаҕа ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларыгар саҥа ымыыны — Чичен-Ица диэн былыргы Маайа омук олоро сылдьыбыт куоратын хаһыыларыгар көстүбүт ойууга майгыннатан Кыһыл ягуары билиһиннэрбиттэр.
Анаан-минээн “Олимпия оонньууларын ымыыта” диэн өйдөбүлү кумааҕыга 1972 сыл сайыныгар Мюнхен куоракка буолбут Олимпия ХХ оонньууларын кэмигэр ыытыллыбыт Олимпия оонньууларын норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэт сиэссийэтигэр бигэргэппиттэр. Онтон ыла хас оонньуу аайы дириҥ ис хоһоонноох ымыы баар буолуохтаах диэн үгэскэ кубулуйбут.
Сайыҥҥы оонньуулар ымыылара
Кыһыл ягуар (Мехико, 1968)
Вальди таакса (Мюнхен, 1972)
Амик буобура (Монреаль, 1976)
Миша эһэ оҕото уонна Вигри муора котига (Москва, 1980)
Сэм хотой оҕото (Лос-Анджелес, 1984)
Ходори баабыр оҕото (Сеул, 1988)
Коби ыт оҕото (Барселона, 1992)
Иззи (Атланта, 1996)
Олли, Сид уонна Милли (Сидней, 2000)
Феб уонна Афина (Афины, 2004)
Фува (Пекин, 2008)
Венлок уонна Мандевиль (Лондон, 2012)
Винисиус уонна Том (Рио де Жанейро, 2016)
Колумбус
Колумбус (Columbus), АХШ хотугулуу-илин өттүгэр Сайото өрүскэ турар куорат. Огайо штаат киинэ. Олохтоохторун ахсаана 730,9 тыһю киһи (2004), пригородтарын кытта 1,55 мөл. киһи (2004).
Бөдөҥ промышленнай, атыы-эргиэн уонна культурнай киин.
Важный узел железных и автомобильных дорог. Международный аэропорт. Авиакосмическая промышленность. Машиностроение, радиоэлектроника, электротехника, оборудование для ГЭС и АЭС; производство холодильников, текстильная, стекольная, пищевая (в том числе мукомольная и мясоконсервная), полиграфическая промышленность. Одна из ведущих отраслей — пивоварение. 3 университета, в том числе Университет штата Огайо (1870), различные колледжи. 5 теле- и 19 радиостанций. Музеи. Основан в 1812. Назван в честь Х. Колумба. С 1816 — столица штата. Среди достопримечательностей: Капитолий штата (1861), Исторический музей Огайо (1970).
Салашин Гаврил Михайлович
Салашин Гаврил Михайлович — 1889 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Үөһээ Бүлүүгэ, Ньурбаҕа, Сунтаарга буолбут кыргыһыыларга сылдьан баран Бодойбоҕо о.д.а. сирдэргэ Сэбиэт былааһын олохтооһуҥҥа активнай кыттыыны ылбыта. 1922 сыллаахха Төхтүргэ уонна Киллэмҥэ үрүҥ этэрээттэри урусхалласпыта. 1923 сыл саас Саһыл Сыһыы оборонатыгар кыттан Пепеляев хамсааһынын бүтэһиктээхтик үлтү сынньыспыта. Дойдутугар кэлэн Сэбиэттэр үлэлэрин сүһүөҕэр туруорууга, колхуостары тэрийсиигэ активнайдык үлэлээбитэ. Дойдутугар олорон 1964 сыллаахха өлбүтэ.
Дьааҥы (нэһилиэк)
400px|thumb|right|Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар Дьааҥы нэһилиэк Дьааҥы нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үүттээх.
Улуус кииниттэн 18 км. арҕаа диэкки сытар.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
LXDE
LXDE (Lightweight X11 Desktop Environment), көҥүл үлэлиир остуол уонна онно сөптөөх программалар. LXDE үксүн мөлтөх компьютердарга туттуллар.
MATE
MATE, көҥүл үлэлиир остуол уонна онно сөптөөх программалар.
Гириэк тыла
Гириэк тыла (ελληνική γλώσσα,, - Эллиника) диэн Инд-Эуропа тылларыттан биирдэстэрэ. Аан дойдуга, сүрүннээн Грецияҕа уонна Кипрга, гириэктии 20 мөл кэриэтэ саҥарааччылар бааллар, олортон 15 мөл саҥарааччыларга төрөөбүт тыллара буолар. Бары Инд-Эуропа тылларыттан ордук уhун суруллубут (дөкүмүөннэммит) историялаах (34 үйэ). Инд-Эуропа тыллар ыалларын иhигэр туспа бөлөх. Гириэк алпабыыта б.э.и. 9 ү. үөскээбитэ.
Гириэк тыла аан дойду цивилизациятыгар ордук улаханнык дьайыыны оҥорбут тыллартан биирдэстэрэ буолар. Гириэк литературата үс тыhыынча сыллаах историялаах. Аан дойду элбэх тылларыгар гириэктииттэн үөрэх уонна техника терминнара киирэн олохсуйбуттара. Гириэк тылынан Саҥа Кэриэс суруллубута. Өр кэмнэргэ Сир ортотунааҕы байҕал тула баар сирдэргэ-дойдуларга lingua franca суолталаах этэ.
Кондаков Николай Алексеевич
Кондаков Николай Алексеевич (12.07.1920, Дьөккөн нэһилиэгэ, Бүлүү улууһа — 11.07.1979) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1990).
Олоҕун олуктара
1920 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Бүлүү оройуонун Дьөккөн нэһилиэгэр төрөөбүт. Бүлүүтээҕи педучилищаны бүтэрбит. Сэрии иннинэ учууталлаабыт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйыгар ыҥырыллыбыта. Артиллерийскай училищаны бүтэрэн баран 1943 сыл ахсынньытыгар фроҥҥа ыытыллыбыт.
Лейтенант Н. А. Кондаков 2-с Украина фронун 1073-с армейскай истребительно-противотанковай артиллерийскай полка огневой взводун хамандыыра буолбута. Аан бастаан Кировоград куоракка сэриилэспитэ. Онтон салгыы Молдавиянан, Румыниянан Яссы куоракка дылы сэриилэһэ-сэриилэһэ барбыта. Онтон 1-кы Украина фронун састаабыгар 5-с гвардейскай аармыйаны кытта Сандомир плацдармыгар сэриигэ кыттыбыта, Одер өрүһү туорааһыҥҥа хорсун быһыыны көрдөрбүтэ. Н. А. Кондаков манна бэйэтин хамаандалыыр взводун кытта Одер арҕаа кытылыгар плацдарм былдьаан ылбыта уонна ону кэҥэппитэ. Бу хорсун быһыытын иһин Дьоруой аатыгар түһэриллибитэ.
Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата өлбүтүн кэннэ, 1990 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр иҥэриллибитэ.
Сэрии кэнниттэн Кондаков суруналыыстаабыта, тылбаасчыттаабыта, Саха Сирин араадьыйатын кэмитиэтин тутаах эрэдээктэринэн үлэлээбит.
1979 сыл от ыйын 11 күнүгэр өлбүт.
Алтынньы 12
Алтынньы 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 285-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 286-c күнэ). Сыл бүтүө 80 күн баар.
Нуолур
Нуолур - кытаанах умнаһа суох ньуолах сымнаҕас көтөр түүтэ.
Уһуна кыра — 1 мм. уһуна 10-20 мм. сулумах ойоҕоһуттан өрө тардыллар, ол гынан баран биир миллиметртэн ордук усталаах, өрө тардыллар кыахтаах. Бытык сүүрүктээх, 1 мм кэриҥэ кэтиттээх, онон борода үүтүн халыҥа 5-7 мкм кэриҥэ, кытаанах, имигэс, уохтаах.
Көтөрдөр операциялара барыта үс тииптээх: маховой, контрурнай уонна буут. Улахан көтөрдөр контурнай тарбахтарынан кистииллэр. Бастакы сабыыта ситэ сайда илик чыычаахтар буут эрэ сабыллыбыттар. Түү эттэн- сииннэн тэйиччи соҕус, ол суотугар хамсаабат эбэтэр кыра уҥуохтаах салгын үөскүүр. Бу кыра уҥуохтаах салгын бу араҥата көтөргө хас да оруолу оонньуур: уу үрдүгэр көҥүл сылдьар, Опера намыраабат, көтөр тымныы кэмҥэ тоҥмот. Сороҕор бастакы Покровкаҕа контурнай уонна буут икки ардыларыгар арахсар быыс- арыт көрсөллөр. Уһун уонна дириҥ силистээх, ол гынан баран бытыктар пластинкаҕа иҥнибэккэ хаалбыттар. Маннык үөрэх кыһалара Пухов холобур диэн ааттыыллар.
Буут намыһах тепловодностаах, намыһах гигроскопичностаах, дөбөҥ, төлөммөт.
Бүүс- бүтүннүү туттуу
Хаас кус кутуйаҕа туһаныллар:
Лаамы-Эбээн национальнай уокурук
Лаамы-Эбээн национальнай уокурук, эбээн омугун уокуруга. РСФСР Уһук Илин кыраайга 1930 - 1934 сыллардаахха үөскүү сылдьыбыт.
Эбээннэр олорор сирдэригэр тэриллибитэ. 5 оройуоннаах этэ: Айаан-Маайа, Уола, Охотскай, Хотугу-Эбээн уонна Тугур-Чумикаан.
Иэнэ 700 тыһ. км², нэһилиэнньэтин ахсаана 14 тыһ. киһи. Уокурук киинэ Нагаево бөһүөлэккэ баар этэ. Нагаево Магадан куорат буолбутун кэннэ уокурук киинэ Охотскайга көһөрүллүбүтэ.
1931 сыллахха Уола уонна Хотугу-Эбээн оройуоннары "Дальстрой" салайар буолбута.
1934 сыллаахха уокурук суох буолбутун кэннэ территория Алын Амыр уобалаһа састаабар киирбитэ.
Билигин уокурук аата Охотскайга бэчээттэнэр «Охотско-Эвенская Правда» хаһыакка хаалбыт.
Хара Уулаах (өрүс)
Хара Уулаах өрүс. Уһуна 185 км., тардыытын иэнэ 5350 км². Баһа Хара Уулаах сискэ бастаах, Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотугар түһэр.
Магадаан
Магадаан (сахалыы Маҕадаан, Maҕadaan) — куорат, Арассыыйа хотугу-илин өттүгэр баар Магадаан уобалаһын киинэ. Олохтоохторун ахсаана — 95,9 тыһыынча киһи (2010).
Чыҥкы
Чыҥкы
Чыҥкы (казильник черноплодный) сэбирдэҕэ суох кыстыыр талах. Саха сиригэр үүнэр көрүҥ хара астаах чыҥкы дэнэр. Хара астаах чыҥкы 0,6-1,5 м үрдүктээх кыра-кыра бөлкөйүнэн үүнэр. Умнаһа хойуутук лабааланар. Сэбирдэҕэ кылгас тууралаах, ньолбоҕор, үөһээ өттө хараҥа күөх, килэркэй, аллараа өттө сырдык күөх, ньуолах түүлээх. Сэбирдэх хонноҕор бытырыыс диэн дьукаах сибэккигэ 5-10 бытархай сибэкки олорор. Сибэкки олоҕо холбоһор, аллараа өттө түүлээх. Чааскы сэбирдэхтэрэ сыстыспыт, онон 5 уһуктаах. Эминньэҕэ үрүҥнүҥү-кытархай, тычинката элбэх, соҕооччуга биир. Аһа - 2-3 уҥуохтуйбут сиэмэлээх хара отон, ситтэҕинэ биллэ-биллибэт халлаан күөҕэ тунахтанар. Бэс ыйыгар - от ыйын саҕаланыытыгар сибэккилиир, отоно атырдьах ыйыгар, сороҕор балаҕан ыйыгар ситэр. Бэрт сэдэхтик өлгөмнүк астанар. Сиппит отоно хойуу сүмэһиннээх, сыта суох, аһыытыҥы-минньигэс амтаннаах.
Үүнэр сирэ
Бу Европаҕа, Азияҕа, Кавказка олус киэҥник тарҕаммыт үүнээйи. Саха сиригэр Лена, Алдан, Бүлүү, Яна, Индигир тардыытыгар кураан, сэдэх мастаах тыаны, тыа саҕатын, хайа, сыыр кураайы эниэтин талан тарҕанар. Чыҥкы курааны тулуйумтуо, оппуохалаах туойдуҥу буору сөбүлүүр, бытааннык үүнэр талах. Саха сиригэр олус уһаабат, намыһах бөлкөйдөнөр. Отонун киһи сиэбэт, көтөр-сүүрэр сөбүлээн сиир, онон сиэмэтин тарҕатар.
Химичэскэй састааба
Отоно органическай аһыыбалардаах, ол иһигэр С витамин 50 мг% дылы, алкалоидтаах, кумариннаах, оттон сэбирдэҕэр С витамин 230-250 мг% тиийэр.
Эмтээх свойствата
Норуот эмчиттэрэ куртах, оһоҕос ыарыытыгар чыҥкы отоно оргуйбут уутун иһэрдэллэр. Ас иҥэригэр, ньиэрбэ ыарыытын уҕарытарга отону сиир туһалааҕа биллэр. Отон оргуйбут уутун ииктэтэргэ, чэлкэх таттарарга эмиэ туһаналлар. Чыҥкы сэбирдэхтээх, ситэ илик отонноох лабаата турбут уутун саһарарга, быар ыарыытыгар иьэллэр. Чыҥкы салгыҥҥа баар буруону, быылы, гаһы тулуйар, онон куорат, дэриэбинэ уулуссатын көҕөрдүүгэ туһанар табыгастаах.
Хара Уулаах (өрүс)
Хаҥастан Ойуун Үрэҕэ (54 км), уҥаттан Богучаан (61 км.) салаалардаах.
Магадаан
Устуоруйата
1930—1934 сс. Охуоскайдааҕы Эбээн национальнай уокуругун киинэ этэ. 1939 сыллаахха от ыйын 14 күнүгэр бөһүөлэк куорат буолбута, 1954 сыллаахтан — Магадаан уобалаһын киин куората буолбута.
Хара Уулаах (өрүс)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чайковскай Пётр Ильич
Чайко́вскай Пётр Ильи́ч (нуучч:Чайко́вский Пётр Ильи́ч) (, Воткинск, Вятская губерниятыгар, Российская империяҕа төрөөбүт  — , Санкт-Петербург) — нуучча композитора, дирижёра, педагога, муусука уонна уопсастыба деятеля, муусука журналииһа.
Аан дойду биир сүүнэ улахан композиторынан ааҕылллар. . 80тан тахса муусука айамньыларын автора, ол иһигэр 10 опера уонна үс балет. Атын да айамньылара, ол курдук фортепианоҕа айамньылара, сэттэ симфониялара, түөрт сюиталара, программа симфония муусуката, Куба күөлэ, Утуйбут кырасаабысса, Щелкунчик балеттара, сүүстэн тахса романстара аан дойду культуратын биир сүүнэ айамньы буолара биллэр.
Моҕой ото
thumb|right Моҕой ото (Stachys sylvatica, Чисте́ц лесно́й) — Пекарскай тылдьытыгар бу оту Stáchys sylvática быһыылаах диэбит.
Чыс кутуйах
Чыс кутуйах (, Северная пищуха) - Чыс кутуйахтыҥылар уустарыгар киирэр кэрбээччилэргэ майгынныыр улахана суох кыыл.
Саха сиригэр тайҕалаах сирин барытыгар кэриэтэ көстөр, сороҕор туундараҕа эмиэ баар буолар. Саха сирин соҕуруу уонна хотугулуу-илин өттүлэригэр ордук элбэх, өрөспүүбүлүкэ киин өттүгэр сэдэх, 60-70 сыл ынараа өттүгэр элбэх этэ.
Чоҕой
Чоҕой — сыстан баран арахсан биэрбэт хойуу маасса. Холобур хамса чоҕойо. Көспүт суолтаҕа хадаар, өһөс, иллэһимтиэтэ суох киһини ааттыыллар.
Челябинскай уобалас
Челябинскай уобалас, (Нууччалыы: Челябинская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Челябинскай.
Тэриллибитэ Тохсуньу 17-ҕэ, 1934-үс сылга.
География
Челябинскай уобалас соҕурууҥҥу Ураал хайалар илиҥҥи халдьыаларыгар, Заураальскай уонна Арҕаа-Сибиир дэхси сирдэргэ сытар. Кэтитэ, хотуттан соҕуруу – 490 км, илинтэн арҕааҕа – 400 км.
Демография
Биэс саамай элбэх ахсааннаах омуктар, уобаласка:
Экономика
Тимири уулларыы – уобалас сүрүн специализацията (Магнитогорскай, Челябинскай, Златоуст – аатырбыт металлургия кииннэрэ), өссө улахан сайдыылаах машинострение.
Буслаев Юрий Николаевич
200px|thumb|right|Буслаев Юрий Николаевич Буслаев Юрий Николаевич, тутуу үлэһитэ.
1949 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр төрөөбүтэ. 1972 сыллаахха Дьокуускайдааҕы Государственнай университеты бүтэрбитэ, тутааччы инженер, техника билимин хандьыдаата, профессор.
1998 - 2003 сыллардаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин тутуу уонна архитектура миниистирэ.
Арассыыйа уонна Саха сирин үтүөлээх тутааччыта.
Десяткин Тарас Гаврилович
thumb|300px|right|Десяткин Тарас Гаврилович Десяткин Тарас Гаврилович — геолог идэлээх, «Якутзолото» Өрөспүүбүлүкэ бөдөҥ тэрилтэтин өр сылларга салайбыт киһи, Социалистическай Үлэ Дьоруойа.
Олоҕун олуктара
2018 сыл олунньу 14 күнүгэр олохтон туораабыта.
Била Крыныця (Херсон уобалаһа)
Била Крыныця (Біла Криниця) диэн Украина Херсон уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1234 (2018).
Аан дойду суруйааччыларын күнэ
Аан дойду суруйааччыларын күнэ - Пен-кулууп 1986 сыллаахха тохсунньуга буолбут 48-с конгреһыгар (мунньаҕар) олохтообут күнэ.
Бу күнү олохтуулларыгар пен-кулууп чилиэннэрэ суруйааччылары манныкка ыҥырбыттар: сымыйаны суруйбаттарыгар, баар чахчылары уларыппаттарыгар, буолбут түбэлтэлэри политика, бөлөх, эбэтэр тус бэйэ интэриэһин кытта дьүөрэлэһэр гына көрдөрө сатаабаттарыгар.
Арассыыйаҕа үксүн бу күнү бырааһынньык курдук бэлиэтииллэр, суруйааччылары чиэстииргэ сылтах курдук көрөллөр.
Ubuntu
Ubuntu (зулу. Киһилии, Убунту), Аан Дойдуга биир биллэр операционнай система, Debian систематыттан төрүттэммит. Салайыллар уонна үбүлэнэр Canonical тэрилтэтинэн. Билиҥҥи кэмҥэ биир саамай киэнник туттуллар система, почти 100 мөл дьон туттар, элбэх интернет ситим дьонунан көмө ылар. Үлэлиир остуола - GNOME.
Чибыева Анастасия Ильинична
Чибыева Анастасия Ильинична (25.03.1927-02.09.2006) - учуутал, педагогическай үлэ ветерана.
Ubuntu
Убунту базовай кодунан Linux Mint.
Чибыева Анастасия Ильинична
1927 сыл кулун тутар 25 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһун Кыыллаах Арыытыгар төрөөбүтэ.
1952 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институту бүтэрбитэ.
Идэтинэн - история учуутала.
1966-1970 сылларга - Адыаччы оскуолатын учуутала.
1971-1977 сылларга - Адыаччы оскуолатын дириэктэрэ.
ExxonMobil
ЭКСОН-МОБИЛ (ExxonMobil) - корпорация, ниэби (ниэптэни) хостуур-таҥастыыр аан дойду хампаанньаларыттан биир улаханнара. 1999 сыллаахха икки тэрилтэ силлэһиититтэн тэриллибитэ: Exxon уонна Mobil.
Чибыева Анастасия Ильинична
Анастасия Ильинична Чибыева оскуола материальнай баазата хаҥыырыгар, ис-тас көстүүтэ тупсуутугар, эстетическай иитии таһыма үрдүүрүгэр, учууталлар үлэлиир усулуобуйаларын тупсарыыга, бастыҥ педагогическай уопуту киэҥник тарҕатарга педколлективы түмэ тардан, оскуоланы оройуон бастыҥ оскуолатын кэккэтигэр киллэрэргэ күүһүн харыстаабакка үлэлээбитэ.
ExxonMobil
1970-х годам мировую экономику потряс топливный кризис. Эмбарго арабских стран на поставки нефти западным странам (1973), исламская революция в Иране (1979) вызвали сбои в нефтяных поставках, взвинтили цены на сырую нефть. усилия по развитию альтернативных источников энергии. Exxon, Mobil и другие западные нефтяные компании предприняли усилия по развитию нефтедобычи в Северном море, Мексиканском заливе, на Аляске. К началу 1980-х годов увеличение объемов нефтедобычи привело к перепроизводству и стремительному падению цен на нефть. Последние два десятилетия 20 века Exxon и Mobil работали в условиях низких цен на нефть и относительно слабого спроса на горючее.
Чибыева Анастасия Ильинична
1977-1994 сылларга - оскуола учуутала, интернат иитээччитэ.
ExxonMobil
1998 сыллаахха Exxon уонна Mobil силлэһии туһунун сөбүлэһиигэ илии баттаабыттара, силлиһии 1999 с. сэтинньи 30 күнүгэр түмүктэммитэ.
С этого времени новая корпорация становится крупнейшим игроком на мировом нефтяном рынке. Рост цен на нефть в первые годы 21 века способствовал быстрому росту рыночной капитализации ExxonMobil, которая к 2005 году достигла беспрецедентной цифры в 405 млрд. долларов. Чистая прибыль только за один 2004 год составила 25 млрд. долларов. Билигин да корпорацияны Рокфеллердар дьиэ кэргэннэрэ салайар.
Чибыева Анастасия Ильинична
2006 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр сырдык тыына быстыбыта.
Туһаныллыбыт сирдэр
Адыаччы орто оскуолата. - Баатаҕай: 2007 сыл.
Сиэллээх
Тардыытыгар 6000 күөл баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥастан Сыгынастаах (90 км), уҥаттан Сүүрүктээх (235 км.) салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Mobil
Мобил (Mobil) — ниэби хостуур-таҥастыыр хампаанньа. 1882 сыллаахха «Стандард ойл» диэн Рокфеллердар трестарын сорҕотун быһыытынан тэриллибитэ. Ол саҕана аата «Стандард ойл оф Нью-Йорк» (Standard Oil Co. of New York, кылгастык Socony) этэ. 1911 сылтан — бэйэтин бас билинэр. Массыына бензиинин туттуллуута кэҥээһинэ Socony хампаанньаны Mobiloil диэн атыы мааркатын 1920 бэлиэтииргэ (регистрация) тиэрдибитэ. 1931 сыллаахха Socony уонна Vacuum Oil диэн Америкаҕа ниэби аан бастаан хостообут (1866 тэриллибит) хампаанньаны кытта холбоспута. Socony-Vacuum 1955 сыллаахха Socony Mobil Oil буолбута, онтон 1966 — көннөрү Mobil Oil. 1999 сыллаахха «Мобил» хампаанньа «Эксон» хампаанньаны кытта силбэһэн «Эксон-Мобил» буолбута. Хампаанньаны билигин да Рокфеллердар клааннара хонтуруоллуур.
Черканов Алексей Николаевич
Черканов Алексей Николаевич (1910—23.02.1967) — Социалистическай Үлэ Геройа, шахтер.
Олоҕун олуктара
1910 сыллаахха Саха АССР Бүлүү оройуонун Дьөккөн нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Истэр аппараат устуоруйата
Бастакы кулгаах аппараата XVII үйэҕэ айыллыбыта. Аныгы аппарааттар устуоруйалара төлөпүөнү айыы кэнниттэн саҕаламмыта, бастакы электрическэй аппараат 1898 сыллаахха баар буолбута. XX үйэ бүтүүтүгэр кулгаах цифровой аппараата тарҕаммыта. Сорох бастакы аппарааттар таска кэтиллэллэрэ, кулгаах иннинээҕи тыаһы аҕалаллара, атын тыаһы бүөлүүллэрэр. Оннук аппараат кулгаах кэннигэр эбэтэр үүтүгэр угуллар.
Углеродтаах микрофону, передатчигы, сигнаалы таҥастыыр цифровой процессоры айыы уонна көмпүүтэр ньыматыктарын сайдыыта кулгаах аппраатын аныгы көрүҥэр тиэрдибиттэрэ
Албыннааччылар элбэхтэр
Кэлин кэмҥэ эдэрдэр буруйу оҥоруулара элбээтэ диэни бары билинэр буоллулар. Онно барытыгар төрөппүттэр кими барытын, атыттары, бэйэлэрин эрэ буолбакка, буруйдуу сатааһыннара олохсуйан сылдьар. Төрөппүт оҕото буруйу-сэмэни оҥордоҕуна детсады, оскуоланы буруйдуура хаалан хаалбат.
Эдэрдэр буруйу-сэмэни оҥороллоро элбээһинэ төрөппүттэр оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун киһи быһыылаах буолууга ииппэттэриттэн ордук улахан тутулуктаах. Улаатан истэҕинэ аан бастаан аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары урутаан билэн, олору оҥорбот буоларыгар үөрэтии суох буолбутуттан, бу куһаҕан быһыылары үчүгэйдэртэн арааран билбэттэриттэн оҥорон кэбиһэллэрэ аһара баран эрэр. Оҕо өйө-санаата сайдан, үүнэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран, туһалааҕы оҥорор буола үөрэниэр, киһи буолууну баһылыар диэри тэптэрэн, киһиргэтэн биэрии ордук улахан куһаҕаны оҥорор. Оҕо өйүн-санаатын икки өрүтэ; үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥоруута тэҥҥэ сайдан иһэринэн хайалара оҥорорго эрэйэ суоҕун булан, чэпчэкитин аан бастаан оҥорор кыахтанар. Манна куһаҕан быһыылар оҥорорго ордук дөбөҥнөрүнэн, судургуларынан, боростуойдарынан олору урутаан оҥоро үөрэнэн хаалыан сөп. Улаатан иһэр оҕо куһаҕан быһыылары аан бастаан арааран билэрэ, олору оҥорбот буола үөрэнэрэ эрэйиллэр.
Перестройка уларыта тутуутун кэнниттэн эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыыны оҥоруулара элбээһинигэр “айыыны оҥор” диэн сыыһа үөрэтии улахан буруйдаах. Сахалыы өйү-санааны үөрэтии түмүгэ итинник быһаарыыны оҥорор кыаҕы биэрэр.
Төрөппүттэр биир эмэ оҕону кыра эрдэҕиттэн киһилии быһыыга үөрэппэккэ, “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн этэн үөрэттэхтэринэ, ону-маны, буолары-буолбаты оҥоро, саҥаны айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥоро сатаан сыыһа-халты, аһара туттунарыттан куһаҕан быһыыны элбэтиэн, өссө аһара бардаҕына бэйэтэ буруйга-сэмэҕэ тиксиэн сөп.
Оҕо өйө-санаата сайдан иһиитэ элбэх айыыны оҥорон иһэригэр, үөрэҕи-билиини иҥэринэригэр тириэрдэр. Оҕо өйүгэр-санаатыгар үөрэҕи билии эмиэ саҥаны билиитэ, арыйыыта, айыыны оҥоруута буолан ийэ кутун быһалыы үөскэтэр.
Өй-санаа мэйиигэ үөскүүр. Мэйии соҕотох эрэ. Киһи биир мэйиитинэн толкуйдаан, ырытан, быһааран туох эмэ дьыаланы, быһыыны оҥорор. Киһи бу оҥорбут быһыытын атын дьон туох дии саныылларыттан үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн сыаналанан икки аҥы арахсар. Оҕо бэйэтэ улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны аан маҥнай араарбат, хайата бэйэтигэр ордук туһалааҕын, оҥорорго чэпчэкитин урутаан оҥорорго үөрэнэн хаалыан сөп. Үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарыыга атын дьон этиилэрин, көрдөрөн биэриилэрин биллэҕинэ эрэ таба арааран туһанарга үөрэнэрин төрөппүттэр билэн оҕолорун бэйэлэрин үтүгүннэрэн, батыһыннаран иитэллэр, үөрэтэллэр.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран үөрэтиини сахалар “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн этэллэр. Ситэ арааран билбэт киһини “Үрүҥү, хараны араарбат” диэн өйө-санаата ситэ тиийбэтин биллэрэллэр.
Дьон үгүстэрэ үчүгэй, туһалаах быһыы диэтэхтэринэ бу быһыы үчүгэй диэн быһаарыллар, ылыныллар, үгүстэр үтүктэ сатыыллар. Үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥорору бары кэриэтэ сөбүлүүллэр эрээри, үгүс өттө бэйэлэригэр үчүгэйи оҥоруу буолан тахсар. “Киһи ырбаахыта бэйэтиттэн чугас” диэн этии хаһан да уларыйбат. Дьон киһи оҥорбут быһыытын сөбүлээбэтэхтэринэ, сөп диэбэтэхтэринэ, бу быһыы куһаҕан, сөбө суох быһыыга кубулуйар. Маннык куһаҕан быһыылары киһи оҥорорун дьон тохтото, хааччахтыы сатыыллар. Арыгыны аһара иһэр куһаҕан, онтон кыратык, кээмэйин билэн истэххэ туһалааҕа биллэр.
Хайдах мин “үчүгэй киһи” туох эмэ куһаҕаннаах буолуохпунуй? – диэн бэрдимсийэр, улуутумсуйар санааттан өйү-санааны икки аҥы араарыыны бэйэлэрин үчүгэй эрэ курдук сананааччылар, үксүгэр салайааччылар оҥороллор. Улахан салайааччылар, православнай таҥара үлэһиттэрэ былыргы кэмнэргэ мин эрэ үчүгэйбин, үчүгэйи эрэ оҥоробун диэн санааларыттан улахан таҥара үөрэхтэригэр өй-санаа эмиэ икки аҥы арахсан тус-туспа тылларынан ааттаныыларын олохтообуттар уонна олоххо киллэрбиттэр. Холобурга, нууччалар үчүгэйи – “хорошо”, онтон куһаҕаны – “грех” диэн букатын туспа тылынан этэллэр. Нууччалары быһалыы үтүктэр үөрэхтээхтэр итини эмиэ үтүктэн сахалыы айыы диэн тыл икки өрүттээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах өйдөбүлүн суох оҥоро сатыыллар, сахалыы өйү-санааны буккуйаллар, сахаларга букатын суох “аньыы” диэн тылы булан бэйэлэрин сыыһаларын саптынан, дьоҥҥо туһаннара сатыыллар.
Сахалар нууччалар буолбатахтар, өй-санаа үөрэхтэрин уратылара элбэхтэр. Ол иһин төрөппүттэр арҕааҥҥы үөрэхтээхтэри үтүктүбэтэхтэринэ, оҕолору көрсүө, сэмэй, киһи быһыылаах буолууга ииттэхтэринэ бэйэлэрэ абыраналлар, оҕолор сыыһа-халты туттунууттан харысхаллаах буолаллар.
“Айыы үөрэҕин” айааччылар биһиги эрэ үчүгэйбит, үчүгэйи эрэ оҥорор дьоммут диэн санаалара сыыһа. Киһи өйүн-санаатын кэнники икки тыһыынча сыллардааҕы сайдыытын букатын да билбэттэриттэн итинник сыыһаны оҥостон сылдьаллар. Айыы диэн тыл куһаҕан өрүтэ быдан элбэҕиттэн туттуллара аҕыйах, улаханнык саҥарыллыа, алгыска туттуллуо суохтаах. Киһи өлүүтэ диэн олус улахан уларыйыы, киһи буолан бүтүү буолар. Онтон өй-санаа айыы буолуута киһи өллөҕүнэ биирдэ кэлэр. Өй-санаа киһи өллөҕүнэ туспа барар, өлбүт этин-сиинин быраҕан Үөһээ дойдуга баран бэйэтин уратытынан, атыттарга маарыннаабатынан айыы буолар дьылҕаланара хаһан да уларыйбат.
Ханнык баҕарар сыыһаны оҥоруу кэнниттэн хойутаан да буоллар эппиэтэ кэлиэхтээх. Билигин эдэрдэр куһаҕан быһыылары, буруйу элбэхтик оҥорор буолуулара “айыы үөрэҕин” быһаччы, куһаҕан сабыдыала диэтэххэ сыыһа буолбат.
Тыл үөрэхтээхтэрэ ханнык эрэ, саха тылыгар букатын да суох тылы, “аньыы” диэни булан киһи куһаҕаны оҥорор быһыытын туспа арааран ааттыы сатыылларын билбэт эрээри үтүктээччилэр бааллар. Кинилэр быстах санааларыгар куһаҕаны туспа арааран ааттаатахха дьон ордук билиэхтэрэ диэн көнөтүк саныыллар. Киһиэхэ үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн сотуллубат дьаралык сыһыарар букатын сыыһа. Куһаҕаны оҥорор дьону туспа арааран хаайа сылдьар кыаллыбат, куһаҕаны оҥорбут да киһи сотору көнөн үчүгэйи оҥорон, үчүгэй киһи буолуон сөбүн бу дьон аахсыбаттар. "Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр" диэн өс хоһоонун тыл үөрэхтээхтэрэ билэн тутуһуохтара этэ.
Итэҕэли үөрэтэр ааттаах дьон өй-санаа сайдыытын билбэттэриттэн куһаҕаны оҥорор дьону араарар, ыйар, туоратар, туспа ааттаан бэлиэтиир санаалаахтар. “Ынах эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр” диэн сахалар этиилэрин тыл үөрэхтээхтэрэ билиэхтэрэ, тутуһуохтара этэ. Киһи хайдах киһи буоларын тас көрүҥүттэн көрөн билии кыаллыбат, арай киһини билиэххин баҕардаххына оҥорор быһыыларыттан эрэ булан арааран билии кыаллыан сөп. Үчүгэйи, туһалааҕы оҥорор киһи үчүгэй киһи, онтон буортулааҕы, куһаҕаны оҥорор киһи куһаҕан киһи буолара быһаарыллар кыахтанар.
Айыы диэн тыл аҥардастыы үчүгэйи эрэ бэлиэтиир тыл буолбатах. Бу тыл икки өрүтүн, үчүгэйин уонна куһаҕанын холбуу иҥэринэн сылдьар тыл. Киһи үчүгэйи эрэ буолбакка, куһаҕаны эмиэ оҥорон кэбиһэр кыахтааҕын биллэрэр. Олортон куһаҕан өттө лаппа баһыйар. Киһи биир өйүнэн-санаатынан, мэйиитинэн үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорор кыахтааҕын быһаарара хаһан да уларыйбат.
Тыла иҥэн сылдьар сахалыы өйү-санааны ситэ билбэт аата тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйанан дьону үөрэтэ сатааһыннара улахан буортуну, кэлэн иһэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын туруга суох оҥорууга тириэрдэр, элбэх дьону, сахалары барыларын албыннааһын буолар. Элбэх дьону албыннааһын хаһан да таах хаалбат, иэстэбилэ син-биир кэлэр.
Бу, сэбиэскэй былаас тобохторо дьон, оҥорор быһыылара куһаҕаҥҥа тириэрдэрин арыйан ыраас мууска таһаарыллар. Саха дьонун өйдөрө-санаалара туруктаах буоларын туһугар өй-санаа, таҥара үөрэҕэ ханнык да сыыһата, халыйыыта, онтон-мантан булуута, эбиитэ суох буолуохтаах, уһун үйэлэргэ сайдыыны түстүөхтээх.
Икки сирэйдээх буолуу суруйааччыларга, тыл үөрэхтээхтэригэр, учуонайдардарга сэбиэскэй былаас кэмиттэн баар буолбута уонна ол былаас тобохторо билигин да ону салҕаан иһэллэр. Биир сирэйдэринэн саха тылын харыстыахха, саханы элбэтиэххэ диэн айдаараллар, онтон дьыалатыгар тиийдэххэ бары нууччатымсыйан бүппүттэр, саха дьонун төрүт өйдөрүн-санааларын буккуйууга туруннулар.
2006 сыллаахха саха тылыгар анаммыт конференцияларын нууччалыы тылынан ыытаннар саха тылын нууччалыы саҥаран көмүскүү сатаабыта буоллулар.
Өйү-санааны быһаарар диэн ааттаан саха тылыгар букатын суох “аньыы” диэн тылы былыргы таҥара үөрэхтээхтэрэ нууччалыы мэлииппэлэри сахалыы тылбаастаарылар булан кэбиспит тылларын туһанан киһи куһаҕаны оҥорор майгынын айыы диэн тылынан туспа арааран ааттыырга оҥостоллор. Айыы диэн бэйэтэ киһи оҥорор быһыыларын барыларын холбуу ылан быһаарар икки өрүттээх өйдөбүллээх тылы икки аҥы араараары оҥостоллор. Саха дьонун барыларын албынныыр санаалаахтар.
Бука бары саха тыла олус уһун үйэлээх эбитин билигин билэллэр. Аналлаах үөрэхтээхтэр булан Азия үгүс олохтоохторо уонна Америка индеецтэрэ 15 тыһыынча сыл анараа өттүгэр саҥарар тыллара биир эбитин уонна саха тылыгар ордук маарынныырын булан дакаастаан эрэллэр.
Икки аҥар тыһыынча сыллар быдан иннилэринэ үөскээбит олоҥхолору үөрэтии сахалар өйдөрө-санаалара ол кэмҥэ сайдыбытын, тыл киэҥник туттулларын быһаараллар. Өй-санаа иҥмит айыы диэн тылын ордук кыһанан харыстыырга олоҥхону, былыргыны үөрэтээччилэр аан бастаан кыһаныахтара этэ.
Тоҕо баччаҕа, сүүрбэһис үйэҕэ диэри саха тылыгар маннык киэҥ өйдөбүллээх “аньыы” диэн тыл суоҕа эбитэй диэн биир эмэ суруйааччы, ойууммут диэн ааттанааччылар санаан да көрбөккө сылдьалларый? 2008 сыллаахха диэри элбэхтэ тахсыбыт араас тылдьыттарга бу “аньыы” диэн тоҕо суоҕуй диэн биир эмэ сахалыы билэр, үөрэхтээх киһи ыйытта дуо? Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэҕин умнубуттарыгар, билбэттэригэр тэптэрэн уонна үөрэхтээхтэр диэн ааттанар дьону быһалыы итэҕэйэллэриттэн үлэһиттэр бары балыттаран, албыннатан сылдьаллар.
Кэнники кэмҥэ бэчээт үлэтигэр чугас туралларынан туһанан бу дьон саха дьонун бука барыларын балыйа, албынныы сылдьалларыттан кыратык да кыбыстыбаттар. Саха омук сайдыытыгар, үлэһиттэр, оҥорон, тутан таһаарааччылар кыһаннахтарына эрэ табыллар кэм кэллэ. “Сытыйбыт интеллигенция” дьоно омук сайдыытыгар туһаны оҥороллорунааҕар буортуну оҥороллоро элбээн эрэр.
Оҕо аан маҥнай саҥарар ийэ, аҕа, эбэ, эһэ диэн тылларыттан саха буолуу саҕаланар. Сахалары көмүскээччилэрбит диэн ааттанааччы тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар бу тылларбытын көмүскээн тугу эмэ оҥордулар дуо? “Мык” да диэбэттэр.
Айыыны оҥоруу куһаҕанын уолаттар урут бастаан билэргэ тиийэллэр. Ону-маны, дьон оҥорботторун оҥоро охсоору сыыһа-халты туттунан куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэн хаайыыга түбэһэллэрэ элбээбитигэр бу дьон хата кыһамматтар.
Суруйааччылар суруйар дьоннорун өйдөрүн-санааларын билбэттэрэ эбиллэн иһэр. Бу сылаас дьиэҕэ олорон эрэ суруйар дьон бэйэлэрин эҥэрдээхтэрин элбэхтик суруйалларыттан үлэһиттэртэн, оҥорор, тутар дьонтон тэйбиттэрэ букатын ыраатта. Суруйааччылар, дьон өйүн-санаатын билэн, арыйан суруйар киһи айыы диэн тыл төрүт суолтатын, икки утарыта өйдөбүллээҕин; үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу иҥэринэн сылдьарын, киһи үчүгэйи оҥоробун диэн санаатыттан куһаҕаны оҥорон кэбиһэр уратытын биллэхтэринэ табыллар.
Араас элбэх поэттар, тылы дьүөрэлээн, дорҕооннорунан наардаан, сөп түбэһиннэрэн үтүө бэйэлээх хоһооннору айааччылар “эйэ-дэм” диэн холбуу этии куһаҕан суолталааҕын, дорҕоонноро бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэспэттэрин, утарыта охсуулаахтарын билбэттэриттэн киһи хомойор эрэ. (1,39).
Тыл дорҕооннорунан дьайыыта тыл иччитэ диэн ааттанар уонна киһиэхэ быһалыы ийэ кутугар тиийэр. Аныгы, сэбиэскэй былаас өйдөрүн-санааларын буккуйбутун салгыы илдьэн иһэр дьон оннооҕор айыы диэн тыл “ыы” диэн куһаҕан ытааһын дорҕооннооҕун билбэттэр. Кырыыс эттэххэ куһаҕаны түстүүр тыллар дорҕооннорун дьайыылара киһи куттарыгар быһаччы тиийэн уларытыылары киллэрэрэ кырыыс тиийиитигэр тириэрдэр.
“Аньыы” диэн куһаҕаны этэр буоллаххына, тойон, салайааччы тугу эппитин толорор эрэ киһи буола түһүллэр. Бэйэҥ кыайан үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан араарбакка, ким эрэ бу куһаҕан диэбитин хатылыырга, үтүктэргэ эрэ тиийэн хааларын саха дьоно сөбүлээбэттэр.
Тойон, салайааччы, улахан баай киһи ыйбыт, эппит куһаҕана бэйэтэ үлэһит киһиэхэ сөп түбэспэккэ куһаҕан диэн ааттаммат буолуон сөп. Сэбиэскэй былаас кэмигэр суораты уонна тары куһаҕан астар, дьадаҥылар эрэ аһыыр астара диэн сирэр дьон бааллара, ол эрээри бу астар киһи этигэр-сиинигэр ордук улахан туһалаахтарын оннооҕор аныгы наука дакаастаан билигин саҥалыы тарҕанан эрэллэр. (2,16).
Биһиги үчүгэйбит, тойотторбут, салайааччыларбыт диэн сананар дьон үчүгэй диэн бу баар, маны тутуһуҥ, куһаҕан диэн ол, ону быраҕыҥ, үтүктүмэҥ, ол аата бу айыы, онтон бу “аньыы” диэн этиилэрэ, көрдөрөн биэриилэрэ барылара аан маҥнай бэйэлэригэр үчүгэй буоларыгар, барыһыралларыгар туһуланар, онтон элбэхтэри албынныы сылдьалларыгар көмө буолар.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны булан таба араарыыга киһи бэйэтин үлэтин-хамнаһын, олоҕун көрдөбүллэрэ аан маҥнайгынан тураллар. Үлэһит киһи уонна улахан баай киһи үчүгэй уонна куһаҕан диэн тус-туспа араарыылара элбэх сөп түбэспэт, өссө утарыта өрүттэрдээхтэр. (3,57).
Сэбиэскэй былаас кэмигэр ыраахтааҕы саҕанааҕы баайдар үлэһиттэри элбэхтик үлэлэтэн баран хамнастарын ситэ төлөөбөккө, куруук иэскэ киллэрэллэрэ, үөрэҕи-билиини ситиһэллэрин хааччахтыыллара диэн этэллэрэ. Ол барыта кырдьык этэ. Үөрэҕэ-билиитэ суох дьону эһиэхэ бу да сөп буолуо, эһиги үчүгэйгит бу баар, өллөххүтүнэ ырайга тиийиэххит, онно дьэ үчүгэйдик олоруоххут диэн быһаччы албынныыллара ордук табыллар этэ.
Тыыннаах киһиэхэ этэ-сиинэ суох буолуута өлүүгэ тириэрдэр. Этэ-сиинэ өлбүт киһи өйө-санаата үөр, айыы буолан, үгэстэринэн үрэллэн тус-туспа ыһыллар, сахалар үөрэхтэринэн Үөһээ дойдуга тиийэр. Ол өйдөртөн-санаалартан биирдиилээн үгэстэр ордон хаалбыттарын түүлбүтүгэр көрөбүт, туох өйү-санааны илдьэ сылдьалларын таба тойонноон туһаныллар.
=Туһаныллыбыт литература.=
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС (Я), 2013. – 108 с.
2. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. – Дьокуускай: РИМЦ, 2007. – 84 с.
3. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
Афанасьев Георгий (Егор) Васильевич (Суон Кинээс Сиэнэ)
Афанасьев Георгий (Егор) Васильевич – Суон Кинээс Сиэнэ (1899-1928) — Саха Сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥ бастаанньыт.
Г.В. Афанасьев үрүҥ повстанчествоҕа холбоспут төрүөтүнэн 1922 с. кулун тутар саҥатыгар Покровскайтан П.М. Крылов диэн хамандыыр II Дьөппөн нэһилиэгэр баран 20-чэ туох да буруйа суох дьону кыргыбыта буолбута. «Образцовай карательнай рейдэ» кэмигэр Крылов этэрээтин дьоно мас эрбии турар дьону, ойбоҥҥо сүөһү уулата турар оҕонньору, оскуола учууталын, таҥара дьиэтигэр үлэлиир аҕабыты, офицер уолун кытары уо.д.а. барыта 20-чэ буруйа суох дьону кыргыбыттара. Нөҥүө күнүгэр бу ынырык дьулаан быһыы улууһу биир гына тарҕаммыт, иһиллибит. Бэрт түргэнник олохтоох нэһилиэнньэттэн үрүҥ этэрээттэрэ тэриллэн киирэн бараллар. Ол курдук, үрүҥ этэрээттэрин хамандыырдарынан Н.ф. Дмитриев – Кэлэҕэй Дмитриев, С.И. Михайлов – Кырсаан Уола, Е.Е. Старостин – Урдус кулуба Уола, И.Г. Кириллов (16 саастааҕар), С.А. Широких, Г.В. Афанасьев – Суон Кинээс Сиэнэ. Бу туһунан Н. Гордеев ахтыытыгар суруллубут.
Г.В. Афанасьев этэрээтэ үрүҥнэр Соҕурууҥҥу бөлөхтөрүгэр сылдьыбыт. Н.Ф. Дмитриевы – Кэлэҕэй Дмитриевы бэйэтин саллааттара өлөрбүттэрин кэнниттэн кини этэрээтин Г.В. Афанасьев салайбыт. Устунан тупсууга киирэн амнистияламмыттар. Г.В. Афанасьев олоҕо, охсуһуута билигин чуолкай биллибэт, чинчиллэр кэриҥнээх.
П.В. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыбыт. Ол кэнниттэн суорума суолламмыт.
1999 сыллаахха реабилитацияланан үтүө аата тиллэн норуотугар төннүбүтэ.
Тохсунньу 17
Тохсунньу 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 17-с күнэ. Сыл бүтүө 348 күн (ордук хонуктаах сылга 349 күн) баар.
Москуба (өрүс)
Москуба (өрүс) — Киин Арассыыйа орто өрүһэ, Москуба уобалаһынан, Москуба куоратынан уонна, кыратык Смоленскай уобалаһынан устар, Ока (Волга тардыыта) өрүс хаҥас салаата.
Саха сирин суруйааччыларын сойууһа
Саха сирин суруйааччыларын Сойууһа - суруйааччылары түмэр Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун Саха сиринээҕи салаата.
Сойуус төрүттэниитэ
Сойуус 1934 сыл ахсынньы ыйыгар, Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференцияларын кэмигэр төрүттэммитэ.
Бастакы бырабылыанньа бэрэсэдээтэлинэн - Платон Алексеевич Ойуунускай талыллыбыта.
Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ
1939-1948 - Серафим Романович Кулачиков-Эллэй;
1948-1953 - Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай;
1953-1958 - Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай;
Сайдыы (ыччат)
Сайдыы — Санкт-Петербуурдааҕы саха ыччатын түмсүүтэ.
Саха сирин суруйааччыларын сойууһа
Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ
1958-1961 - Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай;
1961-1979 - Семен Петрович Данилов;
1979-1993 - Софрон Петрович Данилов;
1993-1998 - Савва Иванович Тарасов;
1998-2003 - Иван Григорьевич Спиридонов;
2003 сылтан - Наталья Ивановна Харлампьева.
Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ
I сийиэс - 1939 сыл от ыйын 1-5 күннэрэ;
II сийиэс - 1948 сыл бэс ыйын 28 - от ыйын 1 күннэрэ;
III сийиэс - 1953 сыл ол ыйын 30-31 күннэрэ;
V сийиэс - 1963 сыл муус устар 3-4 күннэрэ;
VI сийиэс - 1965 сыл тохсунньу 12-13 күннэрэ;
VII сийиэс - 1968 сыл кулун тутар 5-6 күннэрэ;
VIII сийиэс - 1973 сыл бэс ыйын 5-6 күннэрэ;
IX сийиэс - 1978 сыл алтынньы 19 күнэ;
X сийиэс - 1983 сыл алтынньы 25 күнэ;
XI сийиэс - 1988 сыл балаҕан ыйын 15-16 күннэрэ;
XIII сийиэс - 1998 сыл сэтинньи 5 күнэ;
XIV сийиэс - 2003 сыл алтынньы 7 күнэ;
XV сийиэс - 2008 сыл алтынньы 7 күнэ;
XVI сийиэс - 2013 сыл алтынньы 1 күнэ;
XVII сийиэс - 2018 сыл алтынньы 11 күнэ.
Аксиома
Аксио́ма (ἀξίωμα — этии, тус санаа), биитэр постула́т — ханнык эрэ түөрүйэ олоҕо, дакаастаммакка эрэ олоҕурар санаата.
Орто Халыма
400px|thumb|right|Орто Халыма куорат Орто Халыма улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Орто Халыма куорат көстүүтэ Орто Халыма куорат. Орто Халыма улууһун киинэ. 1643 сыллаахха төрүттэммит. Дьокуускайтан 1485 км. хотугулуу-илин сытар.
Аксиома
Аксиоманы ылыныы маннык санааҕа тирэнэр: ханнык баҕарар дакаастааһын ханнык эрэ бигэ санааларга, этиилэргэ олоҕуруохтаах, ол сатаммат буоллаҕына дакаастабыл түмүгэ суох бара туруон сөп. Бастаан биири дакаастыыбын, онтон ол дакаастааһыммар туохха олоҕурарбын дакаастыыбын, онтон ол олоҕуруубун дакаастыыбын... итинник бара туруон сөп. Онон хаһан эрэ тохтоон, тугу эрэ кырдьык курдук дакаастабыла суох ылыныахха наада. Оннук ылыныллыбыт этиилэри, санаалары, аксиома дииллэр
Орто Халыма
Нэһилиэнньэтин ахсаана 3407 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Орто Халыма — 3400 уонна Лобуйа — 7 киһи.
Аксиома
Евклид аксиомалара
Эклид диэн Александрияҕа биһиги үйэбит 300 сыл иннинэ Александрияҕа олоро сылдьыбыт математик. Кини маннык аксиомалары таһаарбыта:
Орто Халыма
Сигэлэр
Орто Халыма куорат сайта, Среднеколымск
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Debian
Debian (Дебиан, сахалыы Дьэбийэн), операционнай система, Аан Дойдуга биир бастыҥ система буолар. Уопсай туттар дьон ахсаана 150–200 мөл буолар. Практически Linux системаларын иччитэ, төрүттээччитэ, кырдьаҕастара, абаҕалара буолар. Debian базовай кодунан уопсайа 100-тэн тахса араас операционнай системалар төрүттэммиттэрэ (холобура, эмиэ киэҥҥик биллэр оҕолоро Ubuntu, Linux Mint, TAILS).
Debian аан дойдуга Windows тэҥэ улахан библиотекалаах, араас программалаах буолар.
Debian ноутбуктарга, персональнай компьютердарга, смартфоннарга, планшеттарга үлэлиир. Ону таһынан араас байыаннайдарга (АХШ, Франция аармыйата), сервердарга, былыттарга, сетевой инфраструктураларга барсар. Ону таһынан NASA эмиэ туттар.
Ыстатыйа киллэрии
О5ону оhолтон хайдах харыстыахха собʏй?