cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гуляев Михаил Дмитриевич
200px|thumb|right|Гуляев Михаил Дмитриевич Гуляев Михаил Дмитриевич, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, өр кэмҥэ үрдүк таһаарыылаахтык СӨ спордун миниистиринэн үлэлээбитэ. РФ уонна СӨ физическай культуратын үтүөлээх үлэhитэ.
Күрүлгэн (астрология)
48px|left|Күрүлгэн бэлиэтэ 200px|right|thumb|Күрүлгэн
Күрүлгэн — Зодиак уон биирис бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 300° - 330° секторы ылар. Күн Күрүлгэн сулустар бөлөхтөрүн олунньу 16 күнүттэн кулун тутар 11 күнүгэр диэри ааһар. Астрология тохсунньу 21 күнүттэн олунньу 19 күнүгэр диэри ааҕар.
Моос шкалаата
Моос шкалаата — таастар кытаанахтарын тэҥнээн сыаналыыр уон бааллаах шкала.
Ниэмэс учуонайа Фридрих Моос (Ф. Мос; F. Mohs) 1811 с. онорбут. 10 эталонтан турар: тальк — 1; гиипсэ — 2; кальцит — 3; флюорит — 4; апатит — 5; ортоклаз — 6; кварц — 7; топааз — 8; корунд — 9; алмаас — 10.
Туһаныллыбыт сирдэр
Härte
MyTona
MYTONA (МайТона) — сиэп гааддьыттарыгар аналлаах free-to-play ооньуулары оҥорон таһаарар тэрилтэ, 2012 сыллаахха олохтоммута. Сүрүн хонтуората Дьокуускайга олохтоммут. Үлэһиттэрин ахсаана бэйэлэрин ситим-сирдэригэр суруйалларынан 2020 сылга 1000-тан тахса улэсит баар.
Төрүттээччилэр уонна салайаачылар: бырааттыы Алексей уонна Афанасий Ушницкайдар.
App Annie версиятынан хампааньыйа 30 бастыҥ EMEA регионын издательарын испииhэгэр киирэр. Уонна AppMagic быhыытынан хампааньыйа Россия бастыҥ кассовай мобильнай издателя буолар.
Сыл аайы MYTONA тэрилтэ иһинээҕи MYTONACON диэн конференция тэрийэр. Конференцияҕа атын куоракка баар офис улэһиттэрэ бары бииргэ түмсэн опыт атастаһаллар, уонна компания инники былаанын дьүүллэһии буолар.
2017 сылтан саҕалаан компания хас сыл аайы өрөспүүблүкэ таһымнаах сыыппара 2D уонна 3D графикаҕа аналлаах MYTONA CG eXPo диэн конференция тэрийэр. Конференция сүрүн сыала сыыппара искусствотын киэҥник тарҕатыы, уонна бүтүн өрөспүүблүкэ худуоһунньуктаран бииргэ түмүү буолар.
Компания туһунан
2008 сыллаахха Freeze Tag хампаанньа сүбэтинэн Boxy Goxy оонньууну тупсаран Xango Tango оонньууну оҥорон биэрбиттэрэ.
2009 сыллаахха өссө биир казуальнай оонньуу тахсыбыта - Strange Cases диэн, детектвнэй сюжеттаах, дьоһуннаах миссиялаах агент ФБР туһунан. Афанасий, бу оонньууну Саҥа Дьылга оҥорон таһаарбыта. Ол курдук, хамаанда улаатан, компания саҥатан саҥа оонньуулары оҥорон барбыта.
2012 сыллаахха MyTona диэн саҥа хампаанньаны тэриммиттэрэ. Эмиэ ити сыл мобильнай тэриллэргэ аналлаах The Secret Society бастакы оонньууларын таһаарбыттара. Саамай кэнники тахсыбыт Seekers Notes оонньуулара Apple App Store iPadка аналлаах оонньуларга 10 ахсаан саамай атыыланар оонньууларга киирэр хас да дойдуга киирэр: США, Канада, уонна Европа дойдуларыгар.
2019 сылтан хампаанньыйа иhигэр бэйэни сайыннарар уонна сыалы ситиhэр MYTONA Heroes диэн үлэһиттэргэ куонкурус тэриллэр. Бу тэрээhин «Геймдев HR Awards 2019» диэн премия хаhаайына буолбута.
2020 сыллаахха кулун тутар ыйыгар тыын киллэрии аппараат (ИВЛ) атыылаһыытыгар MYTONA хампанньыйа уонна inDriver сервис, Арсен Томскай  урбаанньыты кытта 45 миллион солкуобайы сиэртибэлээбитэ. MYTONA пандемия кэмигэр Россияттан бастакы бэйэ дойду медицинатыгар көмө оҥорбут оонньуу таhаарар тэрилтэтэ буолбута.
Зашиверскай
thumb|Зашиверскай куорат дьаралыга (1790) Зашиверскай — Саха сиригэр Муома улууһун территориятыгар Индигир өрүс үрдүгэр үөскүү сылдьыбыт куорат.
Зашиверскай 1639 сыллаахха төрүттэммитэ, Саха сирин хотугулуу-илин өртүн административнай киинэ этэ. 1783 сылтан 1805 сылга диэри уезд куората.
1812 — 1856 сыллардааҕы хара оспа ыарыы эпидемиятын кэннэ дьоннор мантан барбыттара, XIX үйэ бүтэһигэр ким да хаалбатаҕа. 300px|thumb|left|Зашиверскай XVIII үйэтээҕи көстүүтэ 300px|thumb|left|Новосибирскайга көһөрүллүбүт Зашиверскай куорат Спас таҥаратын дьиэтэ 1971 сыллаахха хаалбыт таҥара дьиэтин Спасо-Зашиверская церковь көтүрэн Новосибирскай куоракка история уонна архитектура музейын территориятыгар туппуттара.
Эклиптика
Экли́птика (от (linea) ecliptica, ἔκλειψις — Күн өлүүтэ), халлааҥҥа Күн сыллааҕы эргийиитин суола. Аныгы быһаарыы — халлааны быһа охсор Сир—Ый барицентрын хаптала.
Эклиптика зодиак сулустарын бөлөҕүнэн уонна Змееносец сулус бөлөҕүнэн ааһар.
Мэһэмээн мээрэй
Мэһэмээн мээрэй эбэтэр мээрэй — кыра туос иһит, кыра чабычах.
Тыл үөскээбит төрдө
Нуучча тылыттан (безмен) киирбит тыл буолуон сөп.
Оҥоһуута, туһаныыта
Хаппахтаах кыра туос иһит, кыра чабычах. Хороҕор, түгэҕин диэки суптугур эркиннээх. Айаҕынан 18 см тиийэ кэтиттээх, 17—18 см тиийэр үрдүктээх.
Дьиэ иһигэр кыра аһы астыырга, сир аһын хомуйарга оҥоойук быһыытынан туттуллар. Сүнньүнэн аһы мээрэйдииргэ аналлаах туос иһит. Холобур, мээрэй арыы, мээрэй бурдук диэн буолара үһү. .
Гранаада (Испания провинцията)
обрамить|Гранаада провинция Испания каартатыгар Гранаада (исп. Granada ) — Испания соҕуруу өттүгэр баар провинция, Андалусия автономиятыгар киирэр. Киинэ — Гранаада.
Географията
Сирин иэнэ 12 531 км² (дойду провинцияларыттан 15-с). Гранаада провинция Испания соҕуруу өттүгэр, Андалусия илин өттүгэр сытар. Альбасете, Мурсия (хотугулуу-илин), Малага (соҕуруулуу-арҕаа), Кордова (хотугулуу арҕаа), Хаэн (хоту), Альмерия (илин) провинциялары кытта быысаһар, соҕуруу өттүттэн Сир Ортотунааҕы муораҕа тахсар (уҥуор Марокко сытар). Киин куората — Гранаада.
Демографията
Олохтоохторун ахсаана — 919 455 (17-с;  2014 сыллааҕы дааннайынан).
Үрүҥ Аар Айыы Тойон
Үрүҥ Аар Айыы Тойон — айыы үөрэҕин быһыытынан сир-дойду, дьон-сэргэ үөскээ-һинин, олоҕун-дьаһаҕын, өйүн-санаатын, киһи быһыытынан иитиллэн тахсыытын көрдөрөр.
Тэрээнньит. Тэрээнньит диэн олоҕу тэрийэр киһи. Үрүҥ Айыы — тэрээнньит төрдө. Тэрийэр дьоҕуру Орто дойдуга Хотой Айыы түһэрбит. Саха тэрээһинин Эллэй Боотур оҥорбут. Бэс ыйыгар төрөөбүт киһи төлкөтө таҥха бастакы оронугар олорор. Кини аһаҕас, дьэллэм майгылаах, ылсыбытын чэпчэкитик толорор, хотуулаах санаалаах.
Аар Айыы Тойон
Эбэ сууругун курдук тохтоло суох устар Кэм утумнара харыыта суох хатылана тураллар. Олох үөскүү-үөдүйэ, сайда- салҕана турар. Ону барытын көрөн-истэн дьаhайааччынан уонна сири-халлааны, Орто дойду хамныыр харатын, кынаттаах көтөрун, устар балыктарын, ону таhынан үөнү- күрдьэҕэни, үөну- көйүүрү айааччы- уөскэтээччи үүт-таас олбохтоох уус-аас бэйэлээх аар тойон буолар. Кини үрүҥ Айыы Тойон, үрүҥ Аар Тойон, Айыы Хаан диэн ааттарынан биллэр.
Аар Айыы Тойон 44 айыы тус-бас дьон арыалдьыттаах.
Айыы аймаҕа ураһаҕа уматар аал уота Айыы итэҕэлин биир сүрүн олоҕо.
1419
1419 сыл.
Наара Суох
Охлопков Петр Аммосович - Наара Суох (1858–1942) — Саха Сиригэр киэҥник биллибит олоҥхоһут, сэһэнньит. Суотту нэһилиэгиттэн төрүттээх. 1858 сыллаахха төрөөбүт.
Эдэригэр Бодойбонон, Булуҥунан, Дьааҥынан, Дьокуускайынан тэлэһийэн сылдьыбыт. Уонтан тахса олоҥхолоох. “Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн” олоҥхото 1906 с. Дьокуускайга бирикээсчиктэр кулууптарыгар испэктээх быһыытынан оонньоммут. Ааптар ити туруорууга артыыс быһыытынан кыттыыны ылбыта. Норуокка кини туһунан киэҥник тарҕаммыт кэпсээннэргэ олоҕуран Кындыл Уйбаан “Наара Суох” кэмиэдьийэни суруйбута.
1942 сыллаахха өлбүт.
1420
1420 сыл.
Хаан суолтата
Хаан киһи этин-сиинин тутаах чааһа. Хаан киһи этигэр-сиинигэр хаһан да тохтообокко эргийэрин сүрэҕэ тохтоло суох үлэлээн хааччыйар. Сүрэх тохтообокко эрэ үлэлиирэ сахаларга үлэһит буолууну бэлиэтииргэ анаан туттуллара элбэх. Сүрэхтээх диэн эттэхтэринэ тохтообокко үлэлии-хамсыы сылдьар киһини этэллэр.
Сахалар хаан туһунан билиилэрэ элбэх. Былыргы кэмнэртэн ыла олохторугар быһаччы туһанар өс хоһооннорунан “Уруу ырааҕа, уу чугаһа үчүгэй” диэн буолар. Бу өс хоһооно ыраах сирдэртэн кэргэн ылан ыалы тэрий диэн биллэр өйдөбүллээх.
“Хаан тупсарыыта” диэн этии ыраах сирдэртэн тус-туспа хааннаах аймахтар ыал буолан оҕолоннохторуна оҕолоро бөҕө доруобуйаланан төрүүрүн быһаарар. Бу этиини сахалар олохторугар быһаччы туһаналларыттан хас эмэ тыһыынчанан сылларга саха омуга уларыйан хаалбакка бэйэтинэн сылдьар, улахан тымныылаах хоту дойдуну баһылаан билигин да сайдыыны ситиһэр кыахтаах.
Хаан хойдор ыарыыта олус сэрэхтээх ыарыы. Эти-сиини ханан эрэ бааһыртахха, дэҥнээтэххэ, хаан онно хойдон баас бүөлэнэ оһоро эт-сиин айылҕаттан аналлаах, хаана тохтон хааларыттан харыстанар ньыматыгар киирсэр.
Киһи иһигэр хаан туохтан олус түргэнник хойдоро өссө наукаҕа биллэ илик. Сорох дьон хааннарын баттааһына холкутук да сырыттахтарына биирдэ эмэтэ олус өрө тахсан ылар кэмнэрдээх.
Киһи оҥорор быһыыта этигэр-сиинигэр, ордук хааныгар уларыйыылары үөскэтэр. Улахан буруйу, ыар быһыыны оҥорбут киһини хаана алдьанар, ыарыыр диэн сахалар этэллэр. Киһи туох эмэ олус куһаҕаҥҥа түбэһиитэ хаанын уларытан кэбиһэриттэн олус киҥнэнэрэ-наарданара, майгына холлоро сөп.
Куһаҕан санаата киирэн санаата алдьаммыт киһи хаана хамсыыр, ыгыллар, хойдор. Хаан хамсааһына диэн киһи оҥорор быһыыта олус түргэнник куһаҕан өттүгэр уларыйан хаалыан сөбүн биллэрэр.
Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин буккуйбутуттан хаан диэни аанньа ахтыбат буоллубут, ордук хаан аймахтарбытын кытта. Хаан аймах диэн биир хааннаах аймахтар, былыргы кэмнэргэ биир төрүттээх дьон ааттаналлар. Ол аата биир хаан аймахтар хааннара элбэх биир састааптанар эбит. Билигин наука хааны үөрэтэн былыргы аймахтыылары булан быһаарар кыахтанна.
Сахалар хаан аймах дьон биир буор куттаахтарын билэллэр. Хаан аймах дьон буор куттара биириттэн, хаан аймах киһи санаата аймахтарыгар ордук күүстээхтик дьайыыта тиийэр кыахтанар, биир санааланыыны ситиһэр кыахтара лаппа улаатар.
Былыргы кэмнэргэ биир хаан аймахтар сайдан, үүнэн, ахсааннара биллэрдик эбиллэн, атыттары, аҕыйахтары бас бэриннэрэн иһиилэриттэн үөскээбит улахан государстволар баар буола сылдьыбыттар. Биир хаан аймахтар баһылыыр, салайар государстволарын нууччалыы ханство диэн ааттыыллар, былыргы кэмнэргэ сахалар баһылыы сылдьыбыт дойдуларыгар элбэх ханстволар үөскээн сайда сылдьыбыттар.
Монголлар-татаардар үөскэппит государстволара сахалыы тииптээх салайыныылаах ханстволар буолаллар. Чыҥыс Хаан аймахтара уһун үйэлэргэ баһылаан салайбыттара.
Хаан диэн баһылыктаах былыргы государстволар сахалар олохтообут государстволара буолаллар. Ол курдук бу государстволары биир хаан аймахтар солбуйса сылдьан салайаллар. Россия импиэрийэтэ ыраахтааҕы кэмин саҕана биир хаан аймахтар баһылаан салайалларыттан улахан ханство эбитэ быһаарыллар.
И.Грознай салайар кэмигэр государство салайааччытын “царь” диэн уларытан ааттаабыттар. Хаан диэн государство салайааччытын “царь”, саар диэҥҥэ уларытан ханствоны кистии сатаабыттар.
Сахалар былыргы кэмнэргэ хаан аймахтар салайар дойдуларыгар олоро сылдьыбыттарын бэлиэтинэн “Тойон ууһа” диэн этии уонна тойон ууһа бэйэтинэн баара биллэрэр. Ол курдук тойон ууһунан сахаларга Хаҥалас улууһа ааттанар. Бу улуус дьонуттан бары улахан салайааччылар талыллан тахсаллар этэ. Ол эбэтэр бу улуус олус улаатан, ахсааннара элбээн бэйэтэ баһылаан-көһүлээн государство тэринэ сылдьыбытын биллэрэр.
Хаан диэн саха тыла. Хаан диэн былыргы улахан салайааччы аата. Ол аата биир хаан аймахтартан үөскээн тахсыбыт улахан баһылык ааттанар. Ханство диэн сахалар салайыныыларын тутуһар государство ааттанар. Кэнники монгол-татаардар үөскэппит элбэх государстволарын барыларын хаан диэн баһылыктар салайбыттара.
Олус киэҥник биллибит хаан аймахтар государстволарынан Соҕуруу Азияҕа сайдыбыт Караханидтар, сахалыы Хара Хааннар государстволара буолар. Бу киэҥ сирдэри баһылаабыт государствоны кытта сахалар тапсыбакка арахсыбыттарын бэлиэтинэн хара диэн сирэллэрин, куһаҕаннарын быһааран биллэрэр тылынан хос ааттаабыттара иҥэн, билигин бары оннук ааттыыллар.
Тыыннаах буолуу, олох олоруу хаантан улахан тутулуктаахтар. Былыргы кэмнэргэ хаан аймахтар бэйэ-бэйэлэрин көмүскэһэллэрэ ордук күүстээҕэ. Хаан аймахтар бэйэлэрин харыстанар кыахтарын маннык холобуртан булуохха сөп.
Александр Таран кыыстаах уолун ханнык да биллэр биричиинэтэ суох утуу-субуу өлөртөөн кэбиспиттэрин кэнниттэн силиэстийэ ханнык да буруйдааҕы булан суукка киллэрбэтэх. Утуу-субуу быраас, бизнесмен, участковай уонна милиционер автоматынан ытыллан өлөрүллүбүттэр. А.Тараны уорбалаан хаайыыга сытыаран силиэстийэлээбиттэр эрээри буруйдааҕы булуу уустугурбут.
А.Таран камератыгар этэн биэрээччи силиэстийэ үлэһитин олордубуттар. Сотору А.Таран бу киһиэхэ хайдах өлөртөөбүтүн кэпсээн биэрбититтэн, кини өлөртөөбүтүн быһааран сууттаабыттар. Оҕолорун иэстэспит киһиэхэ 23 сылы биэрбиттэр.
Кавказ омуктарыгар хаанынан иэстэһии билигин да умнулла илик. Онно киһини мээнэ өлөрөн кэбиһии ханнык да иэстэбилэ суох хаалбат. Суут-сокуон буруйдааҕы булан сөптөөхтүк сууттаан миэрэ ылбатаҕына өлбүттээхтэр аймахтара бэйэлэрин былыргы сууттарынан сууттуохтарын сөп.
Киһини өлөрөн кэбиһии диэн ханнык да сиэргэ баппат, олус улахан хара айыы буоларынан хайаан да эппиэтэ, иэстэбилэ кэлиэхтээҕэ былыр-былыргыттан олохсуйбут. Ол аата оҥоруллубут буруйга эппиэтинэһэ тэҥ буолара былыргыттан тутуһуллар эбит.
Киһини кырбаан өлөрбүт киһини тааһынан тамнаан өлөрүү иэстэбил тэҥ суолталанарын, дьайыыланарын үөскэтэр. Билигин дьону кырбаан өлөрөөччүлэр элбээн туралларыттан, бу былыргылар туттар ньымаларын туһаныахха сөп буолла.
Сахаларга “Хаан-хааҥҥа” диэн биллэр этии эмиэ ити иэстэбил сокуонугар олоҕурар уонна тохтубут хаан хаанынан төлөнүөхтээҕин быһаарар. Итини тэҥэ “Өлөрсүбүтү өлөрөн кэбиһиллэр” диэн этиини билигин даҕаны туһаныахха сөп. Ол курдук биир эмэ киһини өлөрбүтэ чахчы биллэр киһи араас сабынар ньымаларынан туһанан суукка-сокуоҥҥа түбэспэккэ сылдьарын туһунан суруйуулар бааллар. Буруйа суох киһини өлөрбүт киһи күн сиригэр сылдьыа суохтаах.
Ыар буруйу оҥорбут киһи буруйун билинэн өр кэмҥэ үлэлээн уонна үчүгэй быһыылары оҥорон көннөрүннэҕинэ эрэ, саҥа үчүгэй үгэстэр үөскээннэр киһилии быһыыланыан, өйө-санаата көнүөн, үчүгэй быһыылары оҥоруон сөп.
Бу “Өлөрсүбүтү өлөрөн кэбиһэр – өбүгэ үгэһэ” диэн өс хоһооно сокуон суруллан туттуллуон иннинэ киһи киһини атаҕастаабатыгар, өйө-санаата тупсуутугар оҥорбут өҥөтө ханнык да кээмэйинэн кыайан кээмэйдэнэр кыаҕа суох. (1,46). Ол курдук киһи киһилии быһыылары оҥороругар ханнык эрэ ыгааһын, хааччах баар буолара эрэ тириэрдэр кыахтааҕын билиниэхпит этэ. “Көҥүлүнэн барыы, талбытынан сылдьыы” киһи быһыыта буолбатах, хааччахтаннаҕына эрэ табыллар. Итини тэҥэ киһини өлөрөн куһаҕан майгыламмыт киһини суох оҥоруу, үчүгэй майгылаахтар элбээһиннэригэр тириэрдибитэ ордук улахан суолталаныан сөп.
Киһи доруобуйатыгар хаана олус улахан оруолу ылар, эккэ-сииҥҥэ наадалаах эттиктэри тарҕатар, хомуйар аналлаах. (2,0). Сахалар киһини “Хабахтаах хааҥҥа” холууллар, кыра эрдэхтэн сэрэннэрэ үөрэтэллэр, эттэрин-сииннэрин харыстыырга ыҥыраллар.
Төһө да сайдыыны ситистибит диэтэрбит дьон өйө-санаата сайдара, бары киһилии быһыыланаллара билигин да ыраах курдук. Дьону өлөрүүлэр, хааннарын тоҕуулар билигин да таһаарылла тураллара аҕыйаабат.
Туһаныллыбыт литература
1. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.
2. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. – Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2008. – 80 с.
Кыдама
Кыдама - оту кэбиһиигэ түстүүргэ аналлаах түөрт миэтэрэ кэриҥнээх уһун уктаах атырдьах.
Кыдама сууйуута - сахалар хомуур бүппүтүн бэлиэтиир тэрээһиннэрэ. Алаадьы, арыылаах саламаат сииллэрэ.
Кииhилэ
мини|379x379пкс Кииhилэ (нууч. щавель, лат.Rumex acetosa) уhун синньигэс сэбирдэхтээх,сибэккитэ бытархай сиэмэ буолар, толооннорго ходуhаларга үүнэр эмтээх yyнээйи. Бу үүнээйи бары чааһа барыта эмтээх. Сибэккитин, сэбирдэҕин оргутан температураны түһэрэргэ иһэллэр. Сэбирдэҕин сүмэтин ыган ревматизмы, бааһы эмтииллэр. Силиһэ уонна сиэмэтэ ис ыарыытыгар туһалаах. Сэбирдэҕин эрийэн барыанньа оҥороллор, аска тума гыналлар.
Эбии маны көр
Куртах, оhоҕос (суhурууну) улэтин тупсарар. Сэбирдэҕинэн саhарар ыарыыны, тыҥа сөтөлүн,кыраадыс туhэрэллэр, сэбирдэх сумэhининэн ишиас (сис ыарыыта), гипертония, зоб эмтииллэр.
Бүөргэ, хабахха таастаах (больные с нарушением водно-солевого баланса) дьон тутталлара сэрэхтээх мочевая кислота составыгар элбэх буолан таас үөскүүр, сүһүөххэ таас мунньустар. Алюминевай,чугуннай иhиккэ көйөрүллүбэт, оргутуллубат, хомуйарга тимири туттуллубат.
Сигэлэр
Иванова Г.Н., Дегтярева С.А., Винокурова Л.К., Готовцева Р.А., Дойдум эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2015. ISBN 978-5-7696-4811-3 Яковлева А.И., Мохова М.Е., Тимофеева Т.Т., Аар айылҕа эмтиир күүһэ. Дьокуускай 2009. https://www.yakutskhistory.net/%D1%81-%D0%B8-%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%BE/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0-%D1%8F%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%8B/narod9/ https://vk.com/club51649429
Мастаах тымтай
Мастаах тымтай — ону-маны холобур кыра балыгы сүгэ сылдьарга, арыы-ас хаһаанарга аналлаах ньолбуһах түгэхтээх, туруору эркиннээх, кэтит халыҥ тымтыгынан таһыттан хос тутуллар, икки-үс сиринэн талах иинэн бөҕөргөтүүлээх тымтай. Үксүгэр туос хаппахтаах буолар. Биэс буукка тиийэр балык кутуллар сөҕүмэр улахан иһит.
Одуну нэһилиэгэ
400px|thumb|right|Одуну нэһилиэгэ Горнай улууһун каартатыгар Одуну нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маҥырас. Олохтоохторун ахсаана 943 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 87 км сиргэ илин диэкки «Бүлүү» федеральнай суолга турар.
Балыктар (астрология)
48px|left|Балыктар бэлиэтэ 200px|right|thumb|Балыктар
Балыктар — Зодиак уон иккис бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 330° - 360° секторы ылар. Күн Балыктар сулустар бөлөхтөрүн кулун тутар 12 күнүттэн муус устар 18 күнүгэр диэри ааһар. Астрология олунньу 20 күнүттэн кулун тутар 20 күнүгэр диэри ааҕар.
Бэлиэтэ
Балыктар бэлиэлэрэ Рыб ♓ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9811 №-дээх, 165 чыыһылалаахха 2653 №-дээх. HTML-кода  эбэтэр.
Ионова Ольга Всеволодовна
200px|thumb|right|Ионова Ольга Всеволодовна Ионова Ольга Всеволодовна (07.11.1911, Киев — 25.10.1962), сахаҕа бастакы учуонай-устуорук дьахтар.
Үлэтин сүрун хайысхата
Ольга Всеволодовна Ионова сүруннээн Өрөбүлүүссүйэ иннинээҕи саха олоҕун үөрэппитэ-чинчийбитэ. Саха туттар тэрилин, иһитин-хомуһун, дьиэ, ампаар туттууларын уо. д. а. дириҥник үөрэппитэ. Ону таһынан билим таһымынан саха дьоруойун Манчаары Баһылайы бастакынан үөрэппит киһинэн биллэр.
Үлэтин сабыдыала
1976 сыллаахха Яна Турзова (Турза) Германия Штуттгарт куоратыгар баар Линден музейыгар баар саха экспонаттырыгар олоҕуран «Сахалар материальнай культуралара» («Die materielle Kultur der Jakuten») диэн научнай диссертациятын суруйарыгар Ольга Всеволодовна Ионова суруйууларын киэҥник туһаммыта.
Ахсынньы 26
Ахсынньы 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 360-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 361-c күнэ). Сыл бүтүө 5 күн баар.
Кыйыа
Кыйыа - өрүс, үрэх эмпэ кытылын эниэтэ, иҥнэри сыыра.
Сүлүүдэлээх тымтай
Сүлүүдэлээх тымтай — ньолбуһах айахтаах, туос хаппахтаах, ойо быһыы ойуутун аннынан сүлүүдэ кыбытыылаах арыы хаһаанарга, кэлин мал хаалыырга аналлаах туос иһит, тымтай.
Алтынньы 26
Алтынньы 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 300-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 301-c күнэ). Сыл бүтүө 65 күн баар.
Гранаада (Испания куората)
Гранаада  — Испания куората уонна муниципалитета, Аналусияҕа киирэр Гранада провинция киинэ. Сабардыыр иэнэ 88,02 км². Олохтоохторун ахсаана 234 325 киһи (на 2009 сыллааҕы туругунан). centre|thumb|800x800px| Гранаада панораамата
Булатов Виктор Николаевич
Булатов Виктор Николаевич — Саха уобалаһыгар 1903-1906 сс. губернаторынан үлэлээбитэ.
Иркутскай куоракка дворянин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Күбүөрүнэтээҕи гимназияны бүтэрбитэ. 1901-1903 сс. Иркутскай уобалаһыгар вице-губернатордаабыта. Дьокуускай га «Романовка сэбилэниилээх бырачыаһын” хам баттаабыта, «Сахалар сойуустарын» кыттыылаахтарын дьүүллэппитэ. Икки төгүл I уонна II степеннээх Станислав орденынан наҕараадаламмыта.
Ыарахан үлэни тулуйуу
Ыарахан үлэни тулуйуу киһи тулуура улахан, өһөс майгылаах буоллаҕына эрэ кыаллар.
Олох уустук. «Олоҕу олоруу алааһы туорааһын буолбатах» диэн этэллэр сахалар. Киһи уһун үйэтин тухары наар сөбүлүүр, үчүгэй, туһалаах дии саныыр үлэтин, дьыалаларын оҥоро сылдьара кыаллыбат кэмнэрэ кэлэн хаалаллара олох ыараханын биллэрэллэр, олоххо уустуктары үөскэтэллэр.
Киһиэхэ олоҕор сөбүлээбэт, сирэр быһыытын, ордук үлэтин оҥороро олус элбэхтик көрсөр. Yйэтин тухары наар сүрэҕэ сөбүлүүрүн эрэ дьарыктанар киһи бэрт аҕыйах, биир эмэ буолар. Киһи, ордук уол оҕо сөбүлээбэтин, сирэрин хайдах эмэ гынан үчүгэйдик оҥорорго эрдэттэн бэлэмнээх, үөрэхтээх буолара ордук. Киһи сөбүлээбэт, сирэр эрээри наадалаах, туһалаах дьыалалары оҥороро хайаан да көрдөнүллэр көрдөбүлгэ киирсэр.
Киһи хайаан да оҥоруохтаах дьыалалара наһаа элбэхтэр. Манна «Муруну да тоҕо түстэххэ» оҥоруллар дьыалалар эмиэ киирэллэр. Биир оннук дьыаланан ыаллар аһара атаах, мааны уол оҕолоро армияҕа сулууспалааһына буолар.
Ыал биир оҕото буолан төрөппүттэрин бэлэмигэр атаахтыы сылдьыбыт уолаттар армияҕа сулууспалыы тиийдэхтэринэ улаханнык соһуйаллар. «Саллаат бэйэтин бэйэтэ көрүнүөхтээх» диэн көрдөбүл армияҕа урутаан тутуһулларын мааны уолаттар билбэт, туох да үлэни сатаабат, билээччилэр этэллэрин истибэт, толорбот буолан эрэйдэнэллэр, элбэхтик нэрээт, эбии үлэ ылаллар.
Мааныга үөрэммит уолаттар армияҕа сулууспалыы тиийдэхтэринэ араас муоста сууйуута, куукуна үлэлэрэ, бөх таһыыта курдук дьиэлэригэр хаһан да үлэлээбэт үлэлэрэ элбэхтик тиксиэхтэрин сөп. Манна саппыкы ыраастааһына, ырбаахы саҕатын тиктии, байыаннай форманы ыраастык тутуу, хамаанданы толорууга истигэн буолуу бастаан иһэр көрдөбүллэргэ киирэллэр. Бу үлэлэри кэмигэр үчүгэй хаачыстыбалаахтык толоруу уонна үөрэтээччилэргэ, хамандыырдарга ытыктабыллаахтык сыһыаннаһыы саллааттан хайаан да ирдэнэр. Кыайан үлэлии үөрэммэтэх, тугу да сатаабат уолаттар үөрэниэхтэригэр диэри кырдьык даҕаны эрэйи, ыараханы көрсөллөр.
Саллаат диэн соҕотох буолбатах. Биир саллааттан бүтүн этэрээт дьыалата барыта тутуллар. Саллаат оҥорбут үлэтиттэн бүтүн этэрээт үлэтин сыаналыыллар. Сарсыарда турууга нуорматтан биир эмэ саллаат хойутаатаҕына, бары хатылаан оҥорорго тиийэллэрэ, хойутуур саллааты бары туората саныылларыгар тириэрдэр. Эдэр саллаат мөлтөҕүттэн бүтүн этэрээт аата-суола түһэр, эбиискэ үлэлэрэ эбиллэр буоллаҕына кырдьаҕас, уопутурбут саллааттар кыйаханыахтарын, бэйэлэрин кыахтарынан көмөлөһө да, үөрэтэ да сатыахтарын сөп.
Армия диэн биир киһи олоҕо буолбатах коллектив олоҕо буолар. Уол оҕо кыра эрдэҕиттэн коллективка сылдьа үөрэнэрэ ол иһин туһалаах. Ыал биир оҕото, төрүөҕүттэн иитиитин уратыларынан, армия сүрүн көрдөбүлүгэр сөп түбэспэтэ, билигин мааны уолаттар армияҕа сулууспалыылларын олус уустугурдар буолла. Элбэх оҕолоох ыаллар оҕолоро армия олоҕор түргэнник сөп түбэһэллэр, үчүгэйдик сулууспалыыллар.
Бэйэлэрэ баайбын дии сананар биир эмэ оҕолоох төрөппүттэр уол оҕолорун кыра эрдэҕинэ кыайан ииппэккэ гынан баран, армия олоҕо көннөрүө диэн саныыллар. Улаатан сиппит эр киһи ыгааһыннаахтык үөрэнэрэ олус ыарахан, сорохтор тулуйбакка араас сыыһа-халты туттунуулары, быстах быһыылары оҥорон кэбиһэллэр. Киһи оҥоро үөрэммэтэх, үөрүйэх оҥостубатах үлэтэ барыта ыараханнык, эрэйдээхтик оҥоруллар, ону тэҥэ элбэхтик табыллыбатыттан, сатамматыттан аанньата суохтук тахсара ордук ыаратар.
Билигин кэргэн, ыал буолуу диэн хаалан эрэр. Аныгы оҕолор ыал буола оонньоон баран быраҕан кэбиһэллэрэ, төрөппүттэрин бэлэмигэр төннөн кэлэллэрэ элбээтэ. Ыал буолууну, атын киһини кытта тапсыыны, кини баҕатын эмиэ толорууну, эбиискэ кэлэр үлэлэри аныгы, атаах оҕо кыайан тулуйбатыттан, ыарырҕатарыттан саҥа ыаллар арахсыылара элбэх.
Ыал олоҕо элбэх эрэйдээх, ыараханнардаах, атын киһини кытта бииргэ олорорго үөрэнии, кини баҕатын эмиэ толоруу уонна ким да сөбүлээбэт куукунатын үлэлэрин оҥоруу тулуурдаах буоллахха эрэ кыаллар. Ыарахан үлэлэри барыларын киһи быһыылаахтык, үчүгэй хаачыстыбалаахтык оҥорор буолуу уол оҕоттон эмиэ ирдэнэр, оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүттэр өйдөөн, анаан-минээн дьарыктыыллар, тулуурдаах буолууга үөрэтэллэр.
Бу ыарахан үлэлэргэ эбии кыра оҕону көрүүнү киллэриэххэ сөп. Аныгы төрөппүттэр оҕолорун кыайан көрөр, иитэр, үөрэтэр кыахтара кыччаан иһэр. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ оҕо иитиитэ мөлтөөһүнэ, дьаалатынан барыыта аан маҥнай биирдиилээн аймахтар симэлийиилэригэр, онтон омук барыта мөлтүүрүгэр тириэрдэр. Сэбиэскэй былаас үөрэхтээх эрэ дьон «үчүгэйдэр» диэн албыннаабыта билигин да салҕанан баран иһэринэн оҕолору барыларын үөрэхтээх эрэ оҥороору үлэҕэ-хамнаска үөрэтии хаалан хаалбытыттан, элбэх үлэлээх тыа сириттэн эдэрдэр барыылара салҕанан баран иһэр.
Кыра эрдэҕиттэн ыарахан, сөбүлээбэт үлэлэри үчүгэй хаачыстыбалаахтык оҥорууга уол оҕо үөрэнэрэ хайаан да наада. Кытаанахтык, ыган үөрэтии, Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ хас биирдии уол оҕоҕо туһалаах эрэ буоларын билэн төрөппүттэр туһаналлар. (1,117).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
1200
1200 сыл.
Контоев Александр Степанович
2006 сыллаахха диэри Россия аатыттан кыттыбыт. Иван Сивцевкэ дьарыктаммыта.
1421
1421 сыл.
Туох буолбута
1421 — Флоренция Генуяттан Ливорно куораты уонна тоскан кытылын сороҕун атыыласпыт.
Momoiro Clover Z
Momoiro Clover Z (ももいろクローバーZ) диэн Японияттан улахан биллэр поп-группата. 2008 сыллаахха тэриллибит. Бөлөххө 5 чилиэттээх: Канако Момота, Сиори Тамаи, Аяка Сасаки, Момока Ариясу, Рэни Такаги.
Урукку кыттааччылар
Other
1422
1422 сыл.
Ыыспа
Ыыспа - эт-балык, тирии таҥаһы ыыһыырга аналлаах кыра кээмэйдээх балаҕан. Мантан таһааран ыыспа диэн буруолуур оһохтоох, кыра, кирдээх-хохтоох балаҕаны ааттыыллар.
Понохова Зинаида Дмитриевна
Понохова Зинаида Дмитриевна сэтинньи ыйга 1951 сыллаахха Сунтаарга төрөөбүтэ. Норуот маастара, СӨ үөрэҕирии уонна культура отличнига, Сардаана муода театрын салайааччыта.
1423
1423 сыл.
Неустроев Иннокентий Иннокентьевич
Неустроев Иннокентий Иннокентьевич — суруналыыс, СӨ бэчээтин туйгуна, краевед, саха чулуу дьонун туһунан кинигэлэр ааптардара.
1980 сыллаахха Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын салайар кадрдардарын техникумугар киирбит. Онтон Сунтаар оройуонун Бордоҥор фермаҕа биригэдьиирдээбит.
1982 сыллаахтан Сунтаар оройуонун "Ильич уоттара" хаһыатыгар тыа хаһаайыстыбатын салаатын кэрэспэдьиэнэ буолбут.
1989 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас оройуонун "Ленинское знамя" – "Эркээйи" хаһыатыгар тыа хаһаайыстыбатын салаатын сэбиэдиссэйэ, эрэдээктэри солбуйааччы. «Кыымҥа» 2006 сыллаахха, 2008 сыллаахтан «Саха Сирэ» хаһыакка Илин Эҥэр улуустарга анал кэрэспэдьиэн. 2012–13 сылларга "Эркээйи" хаһыакка "Манчаары" т/х кэпэрэтиибин "Үрдэл" диэн балаһатын таһаара сылдьыбыт.
Майаҕа олорбута.
Суруйууларын сүрүн тиэмэтэ: тыа хаһаайыстыбата, саха уһулуччулаах дьоно.
130 Саха сирин нэһилиэгин туһунан кинигэни мунньубут.
2013 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Кыл көнтөс
Кыл көнтөс - хас да кыл быаттан холбоон оҥоһуллубут аты баайарга аналлаах уһун хаптаҕай быа.
Күрүлгэн (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Күрүлгэн Күрүлгэн (Aquarius) — улахан буолан баран өлбөөркөй зодиак сулустарын бөлөҕө. Чубуку уонна Балыктар бөлөхтөр ыккардыларынан баар.
Кэтээн көрүү
Күн бу бөлөххө олунньу 16 күнүгэр киирэр. Арассыыйа соҕуруу уонна киин өттүттэн атырдьах ыйыгар толору көстөр.
Устуоруйата
Былыргы шумердарга сүрүн бөлөхтөртөн биирдэстэрэ этэ уонна Ана диэн халлаан таҥаратын туоһулуура. Клавдий Птолемей "Альмагест" каталогар баар.
Васильев Виталий
Виталий Васильев — ыстаҥаҕа, куобахха өрөспүүбүлүкэ хас да төгүллээх абсолютнай чөмпүйүөнэ.
Тохсунньу 26
Тохсунньу 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 26-с күнэ. Сыл бүтүө 339 күн (ордук хонуктаах сылга 340 күн) баар.
Сербия
Сербия (серб. Србија, Srbija), официаллык Сербия Республиката (Република Србија, Republika Srbija) диэн Орто Эуропа уонна Балкан дойдута. Кирбиилэhэр Мадьаар Сириниин хоту, Румыниялыын уонна Болгариялыын илин, Македониялыын уонна Косовалыын соҕуруу, Хорватиялыын, Босниялыын уонна Херцеговиналыын уонна Монтенегролыын арҕаа. Киин куората Белград.
Быһыытынан оҥоһуута Сербияҕа, састаап киниэ сылайыаххар икки автономнай уһук: Воеводина уонна Косова уонна Метохия. Косоуотан 1999 дьыл бүтэй сүбэлэһэн СБ ХНТ 1244 оһох протекторат хаамп ХНТ уонна былаасҕа хонтуруоллаа суоҕа. үрдүк бириэмэ бэйэни дьаһаныы олохтоох, албаннар хаһыс киир элбэх буол, иһитиннэр аҥардастыы тутулуга сир 17 олунньу 2008 сыл, хасыһый билин 110 государство-чилиэн. ХНТ Сербия билин буолунума сокуонунан быраапта-ныы Косова Республиката, чэ эрэ билин тутулуга Косова сокуонунан, дуогабар этэҕин сыһыаннаһыылары олохторун булларыы туһунантан Косовата Брюссель киир 19 муус устар 2013 дьыл уонна ратификациялаа кини 22 муус устар
1424
1424 сыл.
Сучжоу
Сучжоу - Кытай биир улахан айылҕа куората буолар. Цзянсу сиригэр, 23 км Шанхай куораттан. Шанхай агломерациятыгар киирэр уонна кинини кытта аныгы аутобаннарынан уонна фривейдэринэн сибээстэһэр.
thumb|right|200px|An entrance to the Youyicun garden thumb|right|200px|[[Xuanmiao Temple|Xuanmiao Guan in Suzhou]] thumb|200px|A canal in downtown Suzhou
транспортнай системата
thumb|right|200px|The 8 lane cross section of the HuNing Expressway. 显示双向8车道
Ынырык сайдыылаах суоллардаах куорат.
Кыл өтүү
Кыл өтүү- сылгы кылыттан өрөн оҥоһуллубут уһун суон быа.
Күөрэлээх
Күөрэлээх — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Октябрьскай нэһилиэгин киинэ.
Маракана
«Маракана стадион» (Estádio do Maracanã), «Ма́рио Фи́лью» стадион эписийээлинэй аата (Estádio Jornalista Mário Filho) — уруккута аан дойду, билиҥҥитэ Бразилия футболга аналлаах саамай улахан стадиона. Рио-де-Жанейро куоракка баар. Стадиоҥҥа «Фламенго» уонна «Флуминенсе» кулууптар уонна Бразилия футболга сааһыттан тутулуга суох бары сүүмэрдэммит хамаандата дьарыктаналлар. Оттон атын штаттар хамаандалара — «Ботафого» уонна «Васко да Гама» төһө даҕаны бэйэлэрэ 40-нуу тыһыынча киһи киирэр стадионнаах буоллаллар, үгэс курдук, «Суперклассикоҕа» атын хамаандалары кытары син биир «Мараканаҕа» эрэ кэлэн оонньууллар. Ону сэргэ манна сыллата Кариока Лигатын финаллара буолаллар.
Устуоруйата
«Маракана» стадион кини таһынан сүүрэн ааһар Маракана үрэх аатынан ааттаммыт. Кини тутуута инньэ 1948 сыллаахтан саҕаланан баран, кэккэ биричиинэн толору 1965 сыллаахха биирдэ эрэ түмүктэммитэ. Ол гынан баран стадиону спортивнай сыалга 1950 сыллаахтан хото туһанан киирэн барбыттара. Билигин бу стадион Бразилия киэн туттуута. «Маракана» куорат бас билиитигэр киирэр.
2014 с. чөмпүйэнээт
2014 сыллааҕы аан дойду чөмпүйэнээтигэр 7 матч буолбута: 4 бөлөх этаба уонна 3 плей-офф матча.
1426
1426 сыл.
Алтынньы 28
Алтынньы 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 302-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 303-c күнэ). Сыл бүтүө 63 күн баар.
Кыл ситии
Кыл ситии - кылынан өрүллэн оҥоһуллубут уһун синньигэс быа. Үксүн туос иһити тигиигэ туттуллар.
Ксенофонтов Василий Никифорович
Василий Никифорович Ксенофонтов
Итинтэн ыла отуча дуу= арыый ордук кэм ааспытын кэннэ иккис хаартысканы көрүөҕүҥ. Үөһэ көрбүт эдэр киһибит - бу сүүнэкэлээх ыал аҕа баһылыга. Арҕаа Хаҥалас
Жаров Василий Васильевич
Жаров Василий Васильевич - Саха сиринээҕи дьахтар гимназиятын учуутала. Саха сиригэр аан бастакы «Бюллетень Петербургского телеграфного агентства» чааһынай хаһыаты 1905 с. (ыам ыйа-атырдьах ыйа) таһаара сылдьыбыта. 1907 с. чааһынай типографияны тэрийбитэ.
Тууйас
Тууйас — туоһунан оҥоһуллубут кыра иһит.
Тыл суолтата
Мас түгэхтээх, иһинэн киирэр мас хаппахтаах, туоһунан оҥоһуллубут кыра иһит.
Атын суолтата. Саккырыыр дьоно кыра мас уһааты тууйас дииллэр эбит.
Оҥоһуута, туһаныыта
Аҕыйах хонукка сиир арыыны сиргэ-уокка илдьэ сылдьарга аналлаах мас түгэхтээх, хаптаһын хаппахтаах, ньолбоҕор (арыт төгүрүк) айахтаах, көнө эркиннээх, 1,5—2 киилэ арыы киирэр истээх туос иһит. Тууйастаах арыы өҥүрүк куйааска ууллубат, аҕырбат.
Ырыаҕа
Биллиилээх ырыаһыт, мелодист Анастасия Варламова «Туос тууйастар» диэн ырыалаах :
Хороох тууйас
Хороох тууйас — суорат, үөрэ кутан окко илдьэ киирэргэ аналлаах хороҕор тууйас. 40 см тиийэр үрдүктээх.
Габышев Айхал Иванович
Габышев Айхал Иванович — 1977 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр Уус-Алдан оройуонугар Бороҕоҥҥо төрөөбүтэ.
«Саха сирин тутааччыларын түмсүүтэ» (Ассоциация СРО "Союз строителей Якутии") диэн бэйэни салайынар тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ. "Саха сирин аҕаларын түмсүүтэ" (Лига отцов Якутии) общественнай түмсүү салайааччыта. Саха сирин спортинг федерациятын толорооччу директора. Саха сирин Общественнай Палататын солбучааччы председателя. Саха сирин Ил Дархана Е.А. Борисов итэҕэллээх киһитэ.
Элбэх оҕолоох ыал аҕата.
Кыhыл собо тыла
Кыһыл собо тыла (, грушанка мясокрасная) -
7-10 см үрдүктээх, умнаһын төрдүгэр хас да төгүрүктүҥү быһыылаах, уһун туураҕа олорор сэбирдэхтээх. Умнаһа күһүн хатар, сэбирдэхтэрэ эрэ хаалаллар. Сибэккилэнэр кэмэ бэс ыйын иккис аҥаарыттан от ыйын бүтүөр диэри. Бу кэмҥэ сэбирдэҕин хомуйан, күлүк сиргэ хатараллар. Сорохтор саас эрдэ эбэтэр күһүн хомуйан туһаналларын ордороллор. Сэбирдэхтэри ыга сабыллар тимир иһиккэ кыратык ууну ибиирэн баран, хаппахтаан, кытарбыт чох үрдүгэр 30 мүнүүтэ сылытыллар. Маннык кууртахха, сэбирдэх тас өттө үрүҥнүҥү өҥнөнөр. Ол кэнниттэн салгыы күлүк сиргэ куурдуллар. Маннык куурдууга сэбирдэх хараарара, буорту(отход) буолара биллэрдик аҕыйыыр.
Сэбирдэҕи оргуйбут ууга көөнньөрөн, төбө, куртах ыарыытыгар, сүһүөх дьарҕатыгар, хаан тохтотор, ииктэтэр эмп быһыытынан тутталлар. Биир улахан ньуоска сэбирдэҕи биир ыстакаан ууга оргутан, айах бааһырдаҕына сайҕаныахха сөп. Ириҥэлээх бааһы, халтаһа кутургуйатын үчүгэйдик ыраастыыр.
Алексеев Николай Алексеевич
200px|thumb|right|Алексеев Николай Алексеевич Алексеев Николай Алексеевич — устуорук, этнограф, фольклорист, итэҕэли чинчийбит учуонай, ГЧИ дириэктэрэ, РФ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, РФ Наукаҕа уонна техникаҕа Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, устуоруйа билимин дуоктара.
Олоҕун олуктара
Н. А. Алексеев — этнография уонна түүр тыллаах Сибиир омуктарын фольклордарыгар киэҥ билиилээх специалист этэ. Сибиир түүрдэрин итэҕэллэрэ Киин уонна Соҕуруулуу-Илин Азия былыргы омуктарын итэҕэллэрин кытта ситимнээҕин чинчийбитэ. Саха, Тыва, Бурятия өрөспүүбүлүкэлэрин, Ханты-Мансийскай уоукурук уонна Сибиир атын эрэгийиэннэрин эдэр учуонайдарын уһуйбута. Үөрэнээччилэриттэн 6 киһи билим хандьыдаата, 3 — билим дуоктара буолбуттара.
2010 сыллаахха сэтинньи 2 күнүгэр Новосибирскайга өлбүтэ. Сэтинньи 9 күнүгэр Дьокуускайга көмүллүбүтэ.
Сүрүн үлэлэрэ
Сүүстэн тахса научнай үлэлээх, ол иһигэр 9 монография. 30 научнай үлэ соавтора (ол иһигэр 4 монография).
Sims
Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх...
Балыктар (сулустар бөлөхтөрө)
Кэтээн көрүү
Бу бөлөххө сааскы күн тэҥнэһиитэ баар. Күн бу бөлөххө кулун тутар 11 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан алтынньыга ордук көстөр.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэк номоҕунан Афродита балыкка кубулуйбута.
Сабунаев Михаил Васильевич
Сабунаев Михаил Васильевич — өрөбөлүссүйэниэр, Саха сирин Куттал суох буолуутун кэмитиэтин бэрэстээтэлэ (1917), Сибиирдээҕи уобалас Дууматын дьокутаата (1918-19), сыылынай, быраас үөрэхтээх.
МГУ-га мэдиссиинэ факультетыгар үөрэммит. Ол сылдьан народовлец буолбут (хос аата Лысый - Тараҕай). 1884 сылтан саһа сылдьыбыт. 1886 с. Илин Сибииргэ биэс сылга көскө ыытыллыбыт. 1888 с. күрээн, Приволжьеҕа тиийэн, революционнай тэрилтэни тэрийбит. 1890 с. Костромаҕа тутуллубут. 1892 с. биир сыл хаайыыга хаамыраҕа соҕотоҕун сыппыт уонна уон сылга Илин Сибииргэ сыылкаҕа ууруллан, Саха сиригэр кэлбит. 1899 с. Дьокуускайга Кыһыл Кириэс балыыһатын бырааһа буолбут, фельдшерскэй оскуоланы төрүттэспит.
Олохтоох бэчээккэ элбэхтик суруйара. «Сибирские врачебные ведомости» хаһыакка бэчээттэнэр эбит.
1905 - «Союз мелких торговцев» көмүскүүр миитинин тэрийбит, куорат дууматын олохтоох барыта, тэҥ бырааптаахтык, быһаччы уонна кистэлэҥник таларын модьуйбут.
1906 с. куорат дууматын мунньаҕын ыспыт 200 киһилээх бөлөх тэрийээччитэ. Уобалас суута дьыалатын көрбүт. 1917 с. куорат Дууматын чилиэнэ (гласнай), Куттал суох буолуутун кэмитиэтин (ЯКОБ) бэрэссэдээтэлэ. 1918 —1919 сс. Сибиир уобаластааҕы Дууматын дьокутаата (Томскай к.). 1919 с. кулун тутарыттан Земскэй управа бэрэссэдээтэлин солбуйааччы.
Дьокуускайга урбаанньыт Молотков тиэргэнигэр турар дьиэҕэ, Казарменнай уулуссаҕа олорбута. ).
Красильников Дмитрий Данилович
Олоҕун олуктара
Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, 1944 сыллаахха бааһырыыны ылан демобилизацияламмыт. Саха Сиригэр төннөн баран Педагогическай институт физика-математика факультетыгар туттарсан киирэр 1948 сыллаахха бүтэрэн баран ССРС билим академятын космос сардаҕаланын үөрэтэр станциятыгар младшай билим үлэһитинэн киирбит. Чинчийиилэрин Фейнберг-Дорман эффектарыттан саҕалаабыт.
1963 сыллаахха Москва государственнай университетын ядернай физика институтугар "Большие ионизационные толчки в сферических камерах и энергетический спектр мюонов в области энергии 10-10 эВ" диэн ааттаах кандидатскайын көмүскээбит. 1953 сыллаахтан профессор С.И. Никольскай салайыытынан киэҥ атмосфера самыырдарын (Широкие атмосферные ливни) чинчийбит. Ол кэнниттэн "Исследование энергетического спектра и анизотропии в направлениях прихода космических лучей с энергией 10-10 эВ" диэн ааттаах докторскайын көмүскээбит. Саха космофизиктарын оскуолатын уонна киэҥ космическай самыырдарын чинчийиитин төрүттээччитинэн ааҕыллар. Кини салайыытынан үрдүк таһымнаах специалистары бэлэмнээбит, уонна 8 кандидатскай диссертация суруллубут.
ССРС билимин академиятыгар "Космос сардаҥата" диэн комплекснай программаҕа билим советыгар чилиэнинэн уһуннук үлэлээбит. 1985 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
Кузьмин Валерий Ильич
Кузьмин Валерий Ильич (07.11.1918—1983) — Социалистическай Үлэ Геройа, летчик.
Валь Михаил Иванович
Валь Михаил Иванович — Саха сирин уобаластааҕы управлениетын чунуобунньуга.
Кузьмин Валерий Ильич
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1973 сыл олунньу 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Кузьмин Валерий Ильичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Валь Михаил Иванович
Уус-уран уонна краеведческай литератураны мунньара, баай библиотекалааҕа. Литературнай ааҕыылар киэһэлэрин тэрийэрэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьиэтэ, бары тутуулара былдьанан, Горсовекка бэриллибиттэрэ.
Кузьмин Валерий Ильич
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
1428
1428 сыл.
The Sims
The Sims — көмпүүтэр оонньуута, хас да сериялартан турар. Аан Дойдуга биир аатырбыт оонньуу буолар. Серияларын мантан талан көрүн...
Дьөлүһүөн
Кылгас морфологията
Дьөлүһүөн сибирдэҕэ суох кыстыыр талах. Саха сиригэр дьөлүһүөн үс көруҥэ баарыттан ордук киэҥник тарҕанан үүнээччи иннэлээх роза (дьөлүһүөн) буолар. Бу дьөлүһүөн умнаһа кыһыллыҥы күрэҥ өҥнөөх, хойуу ньолбоҕор сэбирдэхчээннэрин кытта уһун туураҕа наарданан иккилии буола-буола утарыта олороллор. Биир сэбирдэхчээн туура төбөтүгэр олорор. Уһун синньигэс төрдүнэн сыста үүммүт биэс чааскы сэбирдэхтээх, кэтит төгүоүк кубархай кыһыл биэс эминньэхтээх. Сибэкки олоҕо көһүйэ курлук сиэмэтэ ситэрин саҕана сибэкки олоҕо халыҥныыр, сүмэһиннирэр, кытарымтыйар саһархайдыҥы кыһыл өҥнөөх отон ас буолар. Сибэкки олоҕуттан үөскээбит маннык аһы ботаниктар сымыйа үөскэх дииллэр. Бу сымыйа үөскэх (отон) иһигэр кытаанах бытархай, хоччорхой,түүнэн бүрүллүбүт дьиҥнээх үөскэхтэр; эриэхэчээннэр) бааллар. Эриэхэчээн сырдык араҕас өҥнөөх халыҥ уҥуохтуйбут хаҕын иһигэр биирдии сиэмэлээх. Дьөлүһүөн бэс ыйын бүтэһигэр 2-3 нэдиэлэ курдук сибэккилиир. Биир ыйынан ас үөскээн барар уонна атырдьах ыйын иккис аҥарыгар ситэр. Сиппит отоно саһархайдыҥы кыһыл хойуу сүмэһиннээх, минньигэс ас буолар.
Иннэлээх дьөлүһүөнтэн саха дьөлүһүөнүн арааран көрөр дөбөҥ. Иннэлээх дьөлүһүөн умнастара уонна сэбирдэхтэрэ хойуу, синньигэс,көнө сытыары хатыылаахтар,аһа уһун синньигэстиҥи нолбоҕор, икки уһугар синньииллэр. Саха дьөлүһүөнэ хатыылара сэдэхтэр, олоҕор бүүрэ тутуллубуттара уонна кэтиттэр,аллара диэки өҕүллүбүттэр. Үөскэхтэрэ төгүрүктэҥилэр.
Үүнэр сирэ
Иннэлээх дьөлүһүөн сырдык, сөбүгэр сииктээх булкастаах ойуурга, талах иһиригэр, тыа саҕатыгар, үрэхтэр эҥиэлэригэр, өрүс арыыларыгар өлгөмнүк үүнэр. Саха дьөлүһүөнэ үүнэр сирэ өрүс хайыр таастаах тибии кумахтара уонна иһирик талахтара. Онтон Даурия розата үүнэр сирэ үрэх эҥиэлэрэ. Тарҕана үүнэр сирдэрэ. Иннэлээх дьөлүһүөн республика бары оройуоннарыгар киэҥник тарҕанан үүнэр. Оттон саха дьөлөһүөнэ республика соҕуруу өттугэр үүнэр.
Химическэй састааба
Дьөлүһүөн отоно ыарыыны эмтиир,сэрэтэр суолталаах сүрүн веществоларынан С,В2,P,К, провитамин А (12-18 мг/%) буолаллар. Итилэри таһынан флавоноловай гликозидтар, саахар (18%диэри), дубильнай веществолар (4,5%), лимоннай кислота (2%диэри),пектиннэр (3,7%), ликопин уо.д.а. бааллар. Даурия дьөлөһүөнугэр 4-17%, оттон иннэлээх роза5а 4,3-7,2 % аскорбиновай кислота баар. Силстэрэ уонна сэбирдэхтэрэ дубильнай веществолардаах. Оттон сиэмэлэригэр сыалаах- арыылаах уонна Е битэмиин баара биллибит. Сибэккилэрэ балачча тэтэркэй, эфрдээх арыылаах, дубильнай веществолаах уонна флавоноидтахтардаах.
Уопсайынан дьөлүһүөн апельсинааҕар уонна лимоннааҕар 10 төгүл элбэх битэмииннээҕин иһин бэртээхэй поливитаминнай эмп буолар.
Медицинаҕа туттуллуута
Дьөлүһүөн препараттара куртах секрециятыгар соляной кислота оҥоһуллара аҕыйааһыныгар туһалаах. Ол иһин куртахтарыгар ас буһарар аһыылара аҕыйах дьоҥҥо туттуллара ордук. Дьөлүһүөн отонноро ордук оҕолорго уонна кырдьаҕастарга хаан аҕыйааһыныгар, уҥуох тостуутугар, сүһүрэн бааһырыыга, сорох айах салгыҥнаах бүрүөтэ уонна тирии ыарыыларыгар баас оһорорго, эт-хаан быста ырыытыгар, дьүдьэйиигэ, уопсай туругу бөҕөргөтөргө уонна да атын ыарыыларга туһаныллар. Дьөлүһүөн отоно үөс тахсар үлэтин күүһүрдэрэ быһаарыллыбыта, ол иһин быар уонна үөс куолаҕайдарын ыарыыларыгар атын эмтиир терапияны сэргэ туттарга сүбэлэнэр.
Дьөлүһүөн отонун көөнньөһүгэ анациднай гастрикка үчүгэй дьайыылааҕа биллибитэ. Дьөлүһүөн хаҕа уонна сиэмэтэ сымнаҕастык хойууну таһаарар дьайыылаахтар. Ордук элбэхтик дьөлүһүөн от онуттан ылыллар арыы туттуллар. Бу арыы састаабыгар сыаллаах арыылар (линолевай, линоленовай, олеиновай, стеариновай уо.д.а),каротинодтар,Е битэмиин киирэллэр. Дьөлүһүөн арыытын (1 ч.нь.күҥҥэ иккитэ) оһоҕос сүһүрэн бааһырыытыгар иһиллэр, итини таһынан таска:өрүллэр. Чэй курдук аһыах иннинэ сылаастыы ½-1/3 ыст. иһиллэр. Сойутан да баран муорус курдук эмиэ иһиэххэ сөп.
Битэмииннээх утах курдук дьөлүһүөнү уонна отону тэҥнээн (барыанньалары) биирдии ост.нь.холбоон 2 ыст.оргуйбут ууга суурайан бэрт дөбөҥнүк дьиэҕэ оҥостуохха сөп, ½-1 ыст.диэри иһиллэр, ордук тумуулуур,мөлтүүр кэмҥэ. Атын битэмииннээххолбодоһуктары дьөлүһүөнү кытта араас отоннору холбоон оҥоруохха сөп. Дьөлүһүөнтэн барыанньа компот, пастила,джем,утах оҥороллор.
Алексеева Сардана Анатольевна
Алексеева Сардана Анатольевна — устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
Эбээннэр Ассоциацияларын чилиэнэ.
Кыл кылыы
Кыл кылыы - айаны, сохсону иитэргэ туттуллар сылгы кылыттан оҥоһуллубут синньигэс быа.
Никифоров Афанасий Петрович
ХОРСУН КОМАНДИР Артиллерист Афанасий Петрович Никифоров туһунан ахтыылар аҕыйахтар. Кинини буойун учуутал диэххэ сөп .Ол курдук АП 2 Күүлэт оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн (завуч) үлэлии сылдьан 1942 сыл. сэриигэ ыҥыраллан үгүс бииргэ үлэлээбит уонна үөрэммит доҕотторунуун ийэ дойдуларын көмүскүү барбыттара. Кини туһунан сэрии кыттыылааҕа Бүлүү улууҺун бочуоттаах гражданина,отставкаҕа полковник Николаев Афанасий Иннокентьевич кылгастык ахтан турар: "Афанасий Петрович бэркэ сэриилэһэн кэлбитэ,лейтенант званиелаах артеллерийскай батарея командира,лейтенант батарея командира буолара бэрт сэдэх.Чахчы дьоҕурдааҕын билэннэр командир гыннахтара,холобур Кондаков Н.А старшай лейтенант званиелаах эрээри звод командирынан сылдьан баран,кэнники батарея командира буолбута. Кини бэйэтэ сүрдээх сайдыылаах,модьу-таҕа улахан кыанар киһи этэ,билиитин- көрүүтүн өттүнэн туох да грамотнай."
Маннык сэриилэһэн Восточнай Пруссияны, Польшаны босхолоһон ,Германияҕа Берлины урусхаллааһыҥҥа кыттыһан 1946 сыллаахха дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. Кини түөһүгэр Кыһыл Сулус, Аҕа дойду сэриитин 2 ст. орденнара, Хорсунун иһин, Германияны кыайыы иһин, Сэрии кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин медаллар хорсуннук  сэриилэспитин,төрөөбүт дойдутун туһугар бэриниилээхтик сулууспалаабытын туоһулууллара. сэрииттэн кэлээт Бүлүү педогогическай училищетыгар военругунан үлэлии сылдьан, райком комсомолун бастакы секретарынан талыллыбыта.Дьону хомуйар-дьаһайар, салайарга дьоҕурдаах үлэһити аны Дьокуускай обкомун кадрга секретарынан үлэҕэ ылаллар.Манна үлэлии сылдьан Москватааҕы профсоюзтар киин советтарын үрдүкү оскуолатын бүтэрэр,уонна Обком партийнай, профсоюзнай органнарын отделыгар инструкторынан үлэлиир.Кэккэ сылларга Бүлүү, Кэбээйи оруйуоннарыгар эппиэттээх дуоһунастарга сылдьыбыта. -"Барыта үчүгэй курдуга гынан баран,сотору кини этэ-сиинэ мөлтөөн ахсаан алларыйан барбыта биллибитэ.Биир күн иһигэр оннук буолбатаҕа.Өрдөөҥүттэн бука,сэрииттэн эргиллэн кэлиэн инниттэн, сылтан сыл, эпсэри ылларан испит быһылааҕа.Атын доруобуйата үчүгэй,чэгиэн буолан, бастаан утаа онтукатын билиммэт, биллэрбэт да этэ... Үксүгэр хомойуох иһин хойутаан өйдөнөбүт.Буолар буолбутун, туох да абыраабат буолбутун кэннэ... Доҕорум суох буолбута үгүс сыллар ааспыттарын кэннэ, кинини өтөр-өтөр санаан кэллэхпинэ, кини итинник буолбутун биир суолу кытта холбуу саныыбын."ОЛ ТУГУ-диэххит.ол хаһан да СЭРИИ.СЭРИИ.СЭРИИ.Сэрии буолбатаҕа буоллар ,мин доҕорум итинник буолуо суох этэ.Кини уйулҕата сэриигэ, фроҥҥа алларыйбыта .Этэҥҥэ сылдьыбыта буоллар ,доҕорум билигин дэлэлээх үчүгэй үлэһит буолан хайҕалга,бочуокка сылдьыа этэ дуо?! Бу бэйэлээх олоххо,дэлэгэйгэ тиийэр кыа5а суох буолбута...Дьарҕам көбөн куһаҕаннык утуйдахпына ,билиҥҥэ диэри доҕорбун түһүүбүн.Арыт былыргытын ,сэрии иннинээҕитин ,үчүгэй баҕыйытык үөрэ-көтө сылдьарын көрөбүн.Оччоҕо уһуктан баран хомойобун.Уйадыйабын.Арыт уоспар туустаах уу биллиэр диэри..." Бу курдук журналист Советскай союз геройа Кондаков Н.А  до5орун туһунан 1979 сыл."Cалаат суола оспот"кинигэтигэр иһирэхтик ахтыбыт. Хорсун буойун, учуутал, лейтенант Никифоров Афанасий Петрович 1964 сылаахха Булуҥ оруйуонугар ,Күһүүргэ үлэлии сылдьан бу олохтон эмискэ барбыта... Суруйааччы Юрий Шамшурин "ПОЛК пошел в наступление"кинигэтигэр артиллерист лейтенант Назар Никифоров туһунан кэпсэнэр,ол роман геройун прототиба үөһэ ахтыллыбыт А.П.Никифоров буолар. КИМ ДА УМНУЛЛУБАТ,ТУОХ ДА УМНУЛЛУБАТ... Егор Никифоров Россия журналистарын союһун чилиэнэ.
Абый улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Абый улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Гарсия Тейшейра Луан
Луан Гарсия Тейшейра (Luan Garcia Teixeira; 1993 с. ыам ыйын 10 күнүгэр Бразилия Виториятыгар төрөөбүт) — бразилия футболиһа, "Васка да Гама" кулууп уонна Бразилия ыччакка сүүмэрдэммит хамаандатын көмүскээччитэ (защитник).
«Васко да Гама»
2009 сыллаахха от ыйын 8 күнүгэр Луан кулуубу кытары бастакы профессиональнай хантыраагын түһэрсибитэ. Онтон 2012 сыллаахха от ыйын 3 күнүгэр кинини кулууп сүрүн хамаандатыгар көһөрбүттэрэ. Луан күн бүгүҥҥэ диэри хамаанда састаабыгар оонньуур.