cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уон сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Уон сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Рим куоракка (Италия)1960 сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүттэн балаҕан ыйын 11 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 83 дойдуттан 5348 эбит. Барыта 150 кэмпилиэк мэтээл 17 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Ивантеевка
Уобалас кииниттэн (Москва) 41 км сиргэ. Уча өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 150 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 56 412 киһи этэ, иэнэ — 15 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 3760,8 киһи.
Олохтоммут сыла — 1576, 1928 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1937 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Сергей Гриднев.
Почтатын индэксэ — 141280, төлөппүөнүн куода — +7 49653, ОКАТО куода — 46 432.
Аһылык
Аһылык диэн киһи сииригэр анаан бэлэмнэммит айылҕаҕа үөскүүр уонна үүнэр эттиктэр ааттаналлар.
Киһи Айылҕаттан биир сүрүн тутулугунан аһыыр аһылыга буолар. Kиһи этэ-сиинэ Айылҕаҕа үүммүт эбэтэр үөскээбит аһылыгы эрэ бэйэтин туһугар туһанарга аналлаах. Аһаабакка эрэ киһи олус өр сылдьыбат.
Сир үрдүгэр аһылык саппааһа төһө элбэҕиттэн дьон-аймах ахсааннара олус улаханнык тутулуктанар. Урукку, дьахталлар бэйэлэрин харыстаммат кэмнэригэр ас-үөл эбиллэн биэрдэҕинэ дьон-аймах ахсааннара түргэнник эбиллэр этэ. Сахалар уруккута, аҥардастыы бултаан уонна ынах, сылгы ииттэн олорор эрдэхтэринэ ахсааннара 30 тыһыынчаттан ордубат эбит. Кэлин нууччалар кэлэннэр бурдугу үүннэрии саҕаланыаҕыттан, аһыыр аһылык саҥа көрүҥнэрэ арыллыахтарыттан ыла саха дьонун ахсааннара биллэрдик эбиллибитэ бэлиэтэнэр.
Киһи олоҕор иһэр уута уонна аһыыр аһылыга сүрүн оруолу ылаллар. Тыыннаах буолуу, улаатыы, араас үлэни-хамнаһы оҥоруу киһиттэн элбэх эньиэргийэтэ ороскуоттанарын таһаарар. Ити ороскуоттары барыларын киһи аһыыр аһылыгынан толорон биэрэн иһэрэ ирдэниллэр.
Киһи олоун ханнык кэмнэригэр төһө эньиэргийэни, аһылыгы ороскуоттууруттан көрөн үс тус-туспа кэмнэргэ араарыахха сөп:
1. Оҕо улаатар, этэ-сиинэ эбиллэр кэмэ.
3. Кырдьан барыы, эньиэргийэ ороскуота лаппа аҕыйаан иһэр кэмэ.
Оҕо улаатан иһэр кэмин ханнык да эбии быһаарыыта суох, элбэх битэмииннээх, иҥэмтэлээх аһылыкка наадыйар кэмэ диэн ааҕаллар. Бу кэмҥэ оҕону сөптөөх аһылыгынан хааччыйыы оҕо этэ-сиинэ ситэри сайдан, улаатан, доруобуйата бөҕөргүүрүгэр туһалыыр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэтин эмиийин эмэрин тэҥэ туох аһылыгы аһаан-сиэн улааппыта этигэр-сиинигэр, өйүгэр-санаатыгар барытыгар дьайар.
Сэрии кэнниттэн төрөөбүт элбэх оҕолоох ыаллар уолаттара саастарынан кэккэлэһэн турдахтарына, кыра бырааттара уҥуоҕунан барыларыттан улаатан, үрдээн турара дьон аһыыр аһылыктара кэлин кэмҥэ сыыйа көнөн испиттэрин быһаччы туоһулуур көстүүгэ киирсэр.
Илиинэн үлэ элбэх эньиэргийэни, күүһү-күдэҕи эрэйэр. Тото-хана, иҥэмтэлээх аһылыгы аһаан биэрдэҕинэ эрэ киһи күүстээх үлэни үлэлиир кыахтанар. Дьахталлар эр киһилэрин хатаҕалаан аһата-сиэтэ сатыыллар. Кинилэр эр киһилэрэ саппаас эньиэргийэлэнэрин ситистэхтэринэ бэйэлэригэр үчүгэй буоларын, туһа тахсарын билэллэр. Элбэх эньиэргийэтин ороскуоттаабат да киһини «Баҕар туох эмэ тахсыа»,- диэн санааттан аһата, хатаҕалыы сатыыллара аһара баран хаалара эмиэ баар суол.
Эдэр дьахталлар ый аайы аҕыйыыр хааннарын толорон биэрэллэрин тэҥэ, бэйэлэрин эньиэргийэлэрэ эмиэ көҕүрүүр. Ону эмиэ аһылыгынан толорон биэрэн иһиэххэ наада. Киһи аһылыга олоҕор тахсар араас ороскуоттарын барыларын сабар, көҕүрээбит эньиэргийэлэрин толорон биэрэрэ ирдэнэр. Тымныы сиргэ олохтоох дьон аһылыктара олус иҥэмтэлээх буолуохтааҕа эньиэргийэ ороскуотунан эмиэ быһаарыллар. Киһи этин-сиинин биир тэҥ итиинэн хааччыйарыгар эмиэ аһылыгы ороскуотуур. Аһылык киһиэхэ бэйэтигэр, этигэр-сиинигэр, олорор олоҕор, үлэтигэр-хамнаһыгар сөп түбэстэҕинэ киһи олоҕо табыллар, уһуур кыахтанар.
Айылҕа киһиэхэ дьайыыта дьыл кэмнэрин аайы уларыйан биэрэн иһэр. Сайын итиинэн дьайан киһиттэн ордук уутун ыган таһаарар буоллаҕына кыһын тымныынан дьайан эт-сиин бэйэтин ититинэрэ элбиирин үөскэтэр.
Айылҕа ити уларыйан биэрэр көрдөбүлүн тутустахпытына киһи аһыыр аһылыга сыл устата куруук биир тэҥ уонна биир көрүҥнээх буолара сатаммат, эмиэ уларыйан биэриэхтээх. Урукку кэмҥэ сахалар уһун үйэлээх эрдэхтэринэ аһыыр аһылыктара дьыл, Айылҕа уларыйан биэрэр кэмнэрин дьайыыларыгар сөп түбэһэр буола уларыйан биэрэр эбиттэр. Сайын элбэх уулаах аһылыктары аһыырыттан этэ-сиинэ ыраастанан туһата элбиир буоллаҕына кыһын сыалаах-арыылаах астартан киһи этин-сиинин ититинэр, тымныыны тулуйар кыахтанар. Тымныыга уһуннук сылдьар киһи элбэхтик сыалаах-арыылаах аһы аһыыра хайаан да наада.
Дьыл кэмэ уларыйан биэриитигэр сахалар аһыыр аһылыктара уларыйан биэрэр. Дьыл хайа кэмигэр ханнык аһылыктары киһи хото сиэхтээҕин быһаарарга бу кэмҥэ Айылҕаҕа үүнэр уонна Айылҕа биэрэр аһылыктарын билиэххэ наада. Бу үүнэр аһылыктары сибиэһэйдии, бэйэтин кэмигэр элбэхтик аһааһын Айылҕаны кытта тутулугу бөҕөргөтөрүн таһынан эккэ-сииҥҥэ ордук туһалаах.
Сааскы кэмҥэ саха дьоно бэрт аҕыйахтык аһыыллара биллэр. Саас, халлаан сылыйан барыытыгар киһи аһылыктан туттунан аҕыйахтык аһыыра ордук. Бу кэмҥэ киһи аҕыйахтык аһаатаҕына этигэр-сиинигэр кыһын устата, элбэхтик хамсаммат кэмҥэ, мунньуллубут араас сыалар симэлийэллэр, кирдэр, туустар таска таһаарыллаллар. Саас уонна күһүн киһи хайдах көрүҥнээхтик аһыыра ордугун быһаарар этиинэн «Сааскы киһи салбаммытынан, күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн» диэн баар. Бу этии киһи сааскы кэмҥэ кыратык аһаан сылдьарын, куруук аччыгын, аһыан баҕатыттан салбанарын, онтон күһүн элбэхтик аһыырын, идэһэтин этин сиэтэҕинэ тотон, санаата көнөн күлэ-үөрэ сылдьарын быһаарар. Сааскы аһылык иҥэмтэлээх буолан баран түргэнник иҥэрэ, аҕыйах соҕус буолара ордук.
Күһүн араас бытархай булт-ас этин сиэһини тэҥэ отон арааһа ситэн, олору киһи элбэхтик сиэн битэмииннэри хаһаанар кэмэ.
Кыһын тымныы кэмҥэ сыалаах-арыылаах астары, эти сиэһин киһи тымныыны тулуйарын күүһүрдэр, эньиэргийэтин элбэтэр.
Былыргы кэмҥэ сахалар сиикэй арыы уһуннук кыайан хаһааныллыбатыттан дьэҥкир арыыны хаһаанан сылы быһа сииллэрэ. Дьэҥкир арыыны ынах арыытын уулларан ылыллар. Бу арыы киһиэхэ ордук туһалааҕын кытайдар аһылыкка элбэхтик тутталлара биллэрэр.
Киһи этэ-сиинэ, килиэткэлэрэ төһө эмэ кэминэн эргэрэн саҥа үөскээн иһэр килиэткэлэринэн солбуллан биэрэн иһэллэр. Киһи ханнык аһылыгы сиир даҕаны этэ-сиинэ ол аһылык састааптарыттан хомуллан саҥалыы үөскээн, толорунан биэрэн иһэр.
Дьон кырдьа баран истэхтэринэ үлэлээн-хамсаан, хамсанан-имсэнэн эньиэргийэни көҕүрэтэллэрэ аҕыйаан биэрэр. Бу кэмҥэ киһиттэн аһылыктан туттунууга ураты тулуурдаах буолуу эрэйиллэр кэмэ кэлэр. Урукку, элбэх эньиэргийэни ороскуоттуур кэмнэрин курдук аһыы-сии сырыттахтарына ыйааһыннара эбиллэн, уойан-тотон бараллара саҕаланар.
Киһи сааһыран истэҕинэ бэйэтин көрүнэн этэ-сиинэ эбиллэн иһиитин билэ сылдьара ордук. Киһи бэйэтигэр сөп буолар этин-сиинин быһаарыыны ыйааһынын үрдүгүн кытта тэҥнээн көрүүнэн оҥоруллар уонна ыйааһына үрдүгүттэн 100-н кыра буолуохтаах. 170 сантиметр үрдүктээх киһи ыйааһына 70 киилэ буолара ордук. Арай бу кээмэйтэн киһи ыйааһына 20 бырыһыантан ордуннаҕына уойбут киһиэхэ киирсэр.
Элбэҕи аһааһынтан бэйэтин сөптөөх быһыытыттан улаатан, эбиллэн хаалбыт эккэ-сииҥҥэ эбиискэ хааны хачайдыырыгар киһи сүрэҕэ эбии үлэни оҥорор буолан эрдэ сылайар, мөлтүүр. Киһи олоҕо уһуурун туһугар эбиискэ этэ-сиинэ суоҕа ордук диэн этиигэ бары үөрэхтээхтэр сөбүлэһэллэр.
Салайар, дьаһайар дьон эмис-тот көрүҥнэрэ бэйэлэрин доруобуйаларыгар букатын да кыһамматтарын көрдөрөр. Бу көстүү салайар, дьаһайар, дьон-норуот туһугар үлэлиир-хамсыыр ааттаах киһибит аһааһын-сиэһин диэки хайысхалаах быһаарыылары урутаан ылынарын илэ көрдөрөр. Соччо ыллыктаах, кэскиллээх санаата суох киһитин этин-сиинин баҕатын кыана туттубакка хос монньохтоммута уонна халыйа сылдьар хаһалааҕа көрдөрө сылдьар. Уойбут-топпут киһи доруобуйата мөлтөһүөр соҕуһун анал үөрэхтээхтэр эмиэ бэлиэтииллэр.
Ханнык баҕарар таҥара үөрэхтэрэ дьон уһун кэмҥэ үөрэтэн баһылаабыт олохторун үөрэхтэрин холбуу киллэринэ сылдьаллар. Олох үөрэҕин таҥара үөрэҕиттэн туспа арааран ылыы биир омук олоҕун устатыгар кыаллымыан сөп. Бу үөрэхтэр холбуу ситимнэнэн хаалбыттарын араарыы бэйэтэ туспа уустуктардаах. Омук олоҕо сайдыытыгар, дьонун өйдөрө-санаалара холбоһууларыгар таҥара ылбыт оруола ордук үрдүк буоллаҕына, бу омук дьоно бэйэлэрэ уларыйдахтарына, атын омукка холбостохторуна эрэ олохторун үөрэҕэ таҥараларын үөрэҕиттэн араарыллыан сөп. Олох үөрэҕин бары үчүгэй өрүттэрин барытын таҥараны кытта сибээстээһин олохсуйбута бу араарыы табылларын, кыалларын өссө уустугурдар.
Экономика сайдан иһиититтэн, аһыыр аһылык дэлэйиититтэн үөскээбит олох үөрэҕин биир үчүгэй өрүтүнэн аһылыктан туттунууга ыҥырара буолар. Дьон уһун олохторун тухары үөрэтэннэр киһи өйө-санаата аһыыр аһылыгыттан улахан тутулуктааҕын быһаарбыттар. Бу олус туһалаах билиини бары таҥаралар үөрэхтэрэ ылан бэйэлэрин ааттарыттан туһаналлар. Аһылыктан туттунууну таҥара үөрэҕэ бэйэтигэр ылынан араас постары оҥорон элбэхтик аһыыры аҕыйатарга ыҥырар. Бу үөрэх олус былыргы кэмҥэ арыгы иһиитэ өссө күүһүрэн дьон өйдөрүн-санааларын буортулуон иннинэ үөскээбититтэн киһи куһаҕан өрүттэрэ аҥардастыы элбэҕи аһыыртан тахсаллар диэн быһаарар.
Бары таҥара үөрэхтэрэ киһи аһыыр аһылыктан туттунарыгар ыҥыраллар. Итэҕэйэр дьону сөп-сөп кэлэн иһэр постары тутуһуннараннар оннооҕор күһэйэ, күүһүлүү эҥин сатыыллар. Бэйэтэ өйө-санаата мөлтөх киһини күһэйии эрэ күүһүнэн араас постар кэмнэригэр аҕыйахтык аһаан аһылыктан этин-сиинин сынньатан ыларын ситиһэллэр. Сөбүлээн көрөн аҕыйахтык аһааһыны киһи бэйэтин өйүн-санаатын күүһүнэн тулуйан, этин-сиинин күһэйэн кыайара олус уустугун, ыараханын иһин итинник постары, аһылыктан туттунар кэмнэри оҥорон көмөлөһөллөр.
Киһи сөбүлээн көрөн, этигэр-сиинигэр сөп буоларынан аҕыйахтык аһыырын ситиһиитэ, кини өйүн-санаатын олус улахан кыайыытыгар тэҥнэнэр, өй-санаа олус күүһүрбүтүн быһаарар. Киһини өйө-санаата кыайа-хото салайан этигэр-сиинигэр, доруобуйатыгар туһалааҕы оҥороругар тириэрдэр. Сорох дьон бэйэлэрин өйдөрө-санаалара мөлтөөн кыаммакка таҥара үөрэҕин көмөтүгэр, постары оҥорон аһыылларын хааччахтыылларыгар наадыйаллар. Бары таҥара үөрэхтэрэ аһара аһаабат буолуу киһи этигэр-сиинигэр уонна өйүгэр-санаатыгар туһаны оҥорорун итэҕэйэр дьоҥҥо тириэрдэ сатыыллар.
Олох тупсан, ас-үөл дэлэйэн иһиитэ киһиттэн тулуура, дьулуура өссө эбиллэн биэрэн иһиитигэр күһэйэр. Хас биирдии саҥа көлүөнэ дьон төрөппүттэринэээр ордук тулуурдаах, дьулуурдаах, ол аата өссө өһөс буоллахтарына эрэ, өйдөрө-санаалара мөлтөөн-ахсаан хаалбакка, салгыы олохторугар сайдыыны ситиһэр кыахтаналлар. Былыргы сахалар олох итинник үөрэҕин арааран билэннэр, баһылааннар «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһоонун оҥороннор, оҕолорун иитэллэригэр быһаччы туһана сылдьыбыттар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр бу өс хоһооно төрөппүттэринэээр өссө тулуурдаах, дьулуурдаах дьону иитэн улаатыннарарын утараннар, бобоннор, куһаҕан өйдөбүллээх, өһөс майгылаах, салайааччыга аанньа бас бэриммэт киһини иитэр диэн этэллэрэ. Билигин ырыынак кэмэ кэлэн, киһи бэйэтин кыаҕа төһөнөн үрдүк даҕаны тугу эмэ ситиһиитэ эмиэ соннук буоларынан уонна олох сайдан иһиитэ түргэтээн, бу өс хоһоонун көрдөбүллэрин төрөппүттэр дьэ таба өйдөөннөр, оҕолорун иитиигэ хайаан да тутуннахтарына эрэ, кэлэр көлүөнэлэрэ салгыы сайдыыны ситиһэр кыахтанар кэмнэрэ кэлэн турар. (1,5).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Wikimedia
thumb|right|143px|Wikimedia логотиба
Wikimedia Foundation, Inc. диэн АХШ барыстаммат тэрилтэтэ, пуонда. Штаб-квартирата Сан Франсиско, Калифорния. Флорида штатын сиэрдэрин тутуhар (аан бастаан олохтоммут штата). Хас да ситимнээх wiki бырайыактарынан салайар: Бикипиэдьийэ, Wiktionary, Wikiquote, Wikibooks (ону кытта Wikijunior), Wikisource, Wikimedia Commons, Wikispecies, Wikinews, Wikiversity, Wikimedia Incubator уонна. Wikimedia бастыҥ бырайыага, Ааҥллыы Бикипиэдьийэ, аан дойду уон ордук сылдьыылаах сайтарын ахсааннарыгар киирсэр.
Пуонда 2003 c. бэс ыйын 20 к. тэриллибитэ. Тэрийээччитэ Дьимми Уэйлс.
Неодимиум
Неодимиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Nd уонна атом нүөмэрэ 60.
Кыабака симэхтээх сыалыйа
Кыабака симэхтээх сыалыйа - сүктэр кыыс таҥаһа, кыабака симэхтээх, отуката "модьоҕо охсордоох" (бадыҥкыйдаах), "тэргэн бүөр" диэн көҥдөй симэхтэрдээх буолара. Ол симэхтэрин тыаһыттан кыыс хайдаҕын сылыктыыллара.
Уон ахсыс сайыҥҥы олимпийскай ооньуу
Уон ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Токио куоракка (Япония)1964 сыллаахха алтынньы ый 10 күнүттэн алтынньы ый 24 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 93 дойдуттан 5151 эбит. Барыта 163 кэмпилиэк мэтээл 19 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Пилиппиннэр (норуот)
Пилиппиннэр (Mga Pilipino) — Пилипиин дойдутун сурун омуга - 70%. Уопсай ахсааннара 110 мөлүйүөн (2009), олортон 91 мөлүйүөнэ Пилиппииҥҥэ олороллор. Онтон ордубута - АХШ (10 мөл.), Канада (2 мөл.), Австралия (1 мөл.), Кытай (995 тыһ.), Дьоппуон (885 тыһ.), Британия (687 тыһ.), Германия (456 тыһ.), Швеция (300 тыһ.), Россия (250 тыһ.), Монголия (50 тыһ.), Нидерланды (40 тыһ.), Ирландия (30 тыһ.), Франция (20 тыһ.), Испания (20 тыһ.), Исландия (11 тыһ.). Саха Сиригэр баара суо5а - 381 Пилиппиин омуга олорор (2008).
Висайя — 40 %, тагалы −21 %, илоки — 12 %, моро −7 %, кытайдар — 1,2 %. 86 % — католики, 10 % — мусульмане, остальные - местных верований. Относятся к южномонголоидному типу с европеоидным компонентом. Языки относятся к австронезийской семье. Государственный язык Филиппинской республики — тагальский язык.
Прометиум
Прометиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Pm уонна атом нүөмэрэ 61.
Швейцария
Швейцария (официаллык Швейцария Конфедерацията) диэн Арҕаа Эуропа дойдута. Олохтоохторун ахсаана 7.6 мөл киhи, иэнэ 41,285 км². Швейцария федерал республика, 26 кантоннардаах (штаттардаах). Киин куората Берн. Суолталаах куораттар: Женева, Базель уонна Цүрих. Швейцария аан дойду ордук баай дойдуларын ахсааннарыгар киирэр.
Кирбиилэhэр Германиялыын хоту уонна хотугулуу-илин, Франциялыын арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа, Италиялыын соҕуруу уонна соҕуруулуу-арҕаа, Аустриялыын уонна Лихтенштайнныын илин.
Географията
Альпа хайалара дойду сирин 60-ча бырыһыанын ылаллар уонна дойдуну хотугулуу-илинтэн соҕуруулуу-арҕаа быһа охсоллор. Швейцария хайа хайыһарынан дьарыгырар курортарынан биллэр, онтулара 200-тэн тахсалар, онтон сорохторо аан дойдуга саамай үчүгэйинэн ааҕыллалар.
Швейцария өссө күөллэринэн (саамай биллэллэрэ Цүрих, Тун уонна Женева күөллэрэ), күрүлгэннэринэн, ледниктарынан, минеральнай дьүүктэ ууларынан биллэр. Женева күөлэ Арҕаа Еуропа саамай улахан тууһа суох уу саппаастааҕынан аатырар. Эуропа Рейн, Рона уонна Инн курдук улахан өрүстэрэ Швейцаряи Альпатын хайаларыттан саҕаланаллар.
Олохтоохторо
Элбэх култуура бэйэ-бэйэтигэр дьайыыта Швейцарияҕа 4 ил тыла баарыгар тиэрдибит: ниэмэс (65 %), француз (20 %), итальянскай (9 %) уонна ретер-роман тыла (1 % кыра).
Ил тутула
Ниэмэстии саҥарар кантоннар:
Француузтуу саҥарар кантоннар:
Икки тыллаах кантон (ниэмэстии уонна французтуу):
Эуропа сойууһун кытта сыһыан
Швейцария Эуропа сойууһугар киирбэт. Ол гынан баран көҥүл атыы туһунан ЭС кытта сөбүлэҥнээх, уонна элбэх дойдулар ыккардыларынааҕы сөбүлэҥнэрдээх, онон атыы-эргиэн уонна өҥө оҥоруута көҥүллүк ыытыллар. Онон Швейцария политика өттүнэн Эуропаттан тутулуга суох эрээри Эуропа рыынагар толору киирэ сылдьар. Эуропаҕа табаар киллэриитинэе Швейцария үһүс миэсэҕэ турар, Эуропа табаарын туһаныытынан иккис миэстэлээх.
Хара Уулаах
500px|thumb|right|Хара Уулаах нэһилиэк Булуҥ улууһун каартатыгар Хара Уулаах нэһилиэк. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ньаайба. Нэһилиэнньэтин ахсаана 458 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн соҕуруулуу-илин 112 км. Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотун кытылыгар. Олохтоохтор дьарыктара таба иитиитэ уонна булт.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
COVID-19 пандемията
COVID-19 пандемията - короновируснай инфекция COVID-19 пандемията SARS-CoV-2 диэн коронавируһунан 2019 сылга ахсынньыга Кытайга Ухань куоратыгар (Хубэй провинцията) тарҕаммыта. Ахсынньы 31 күнүгэр Кытай былаастара биллибэт пневмония туһунан ВОЗ ка иһитиннэрбиттэрэ. Кулун тутар 11 күнүгэр ВОЗ пандемия дьүһүнүн ылбыт диэн этиллибитэ. мини|COVID-19 дойдуларынан тарҕаныыта. Дааннайдарынан кулун тутуар 18 күнүгэр 218 721 киһи, 173 дойдуга ыалдьыбыт, 8943 киһи өлбүт.
Коронавирус оҥорор инфекциатын толору аата COVID-19.
=Үөскүүр төрүөттэр=
Үгүс ыарыыга бастакы ыарыыга ылларбыт, ону тэҥэ чыычаахтар, моҕойдор, көтөр кутуйах уонна тыа хаһаайыстыбатын сүөһүлэрэ эмиэ сыһыаннаахтар. Вирус ол кыыл организмыгар мутация кэнниттэн киһи сутуллара сэрэйиллэр этэ.
Бастаан утаа муора бородуукталара кэлбиттэрэ дииллэр (ол эрээри бу версия наһаа саарбахтаммат этэ, тоҕо диэтэххэ ыарыы салгынынан айаннаан иһэрин көрдөрөр). Кэлин экспертэр SARS Covid-19, бадаҕа, көтөр кутуйахтарыттан көстүбүт гибрид коронавирус уонна атын биллибэт төрүттээх гибрид буолар эбит диэн түмүккэ кэллилэр. Аныгыскы түһүмэххэ чинчийээччилэр эриэн үөнтэн дьону туттарбыттара буолуо диэн чинчийээччилэр бэлиэтээтилэр.
=Эпидемиология=
Өлүү сыанабыла
Сөптөөх сыанабылга нэһилиэнньэ ортотугар бүтүн аан дойдуга тарҕаныытын буларга эбии чинчийиилэр наадалар. COVID-19 реальнай былаана тарҕаныыта, өлүү дьиҥнээх таһыма биллибэккэ хаалар. Өлүү регистрацияламмыт көрдөрүүлэрэ араас дойдуларга олус кырата суох: Германияҕа өлүү 0,35 % атын Европа дойдуларын кытта тэҥнээтэххэ уонна доруобуйа харыстабылын тиһигэр тэҥнээтэххэ, өлүү түбэлтэлэрин сыаналааһын биир ураты критерийдэрэ суоҕун туоһулуур.
ВОЗ даннайдарынан кулун тутар 30 күнүнээҕи туругунан, 2020 сылга диэри өлүү диагностированнай үлэлэр ахсааннарыгар сылдьыбыттар. 4,7 % (29 957/634 835). Үлэ көрдөрүүтүгэр үлэ коэффициена (CFR), ыарыыттан өлүү бырыһыанын көрдөрөр диагностированнай уонна диагностированнай ахсааныттан өлүү коэффициена (IFR), ол аата инфекциялаах уонна диагностированнай аҥардаах (диагностированнай). Бу көрдөрүүлэр эпидемия бүппүтүн кэннэ ааҕыллаллар. Кэккэ учуонайдар бу сыыппаралары нэһилиэнньэҕэ чопчу бөлөхтөргө суоттуурга холоннулар. Улахан суолталаах ыарыы элбээтэҕинэ усулуобуйаҕа омуннаммыт өйдөбүлү үөскэтэллэр. Иккис өттүнэн, бу көрдөрүү ыарыыттан өлүү түбэлтэлэрэ регистрацияламматаҕына, дьиҥнээх кутталы кыччатыан сөп. Көрдөрүү араас фактортан, тестированиелартан көрөн уларыйар- тэлэрийэр. Кытайга CFR 17,3%тан намтаабыт (ол дьоҥҥо- сэргэҕэ 2020 сыл тохсунньу 1-10 күннэрэ саҕаламмыттарыгар) 0,7 % дылы сыанабыла (ол киһиэхэ сибикилэр олунньу 1 күнэ 2020 сыл кэнниттэн көстүбүттэр).
= Дойдуларынан тарҕаныы =
Хос быһаарыы: Баһаалыста, Covid-19 пандемия түбэлтэлэри көрөөрү баҕараҕыт буоллаххытына бу сайтка барын. Ааҥыл тылы билэргэ улахан наадата суох.
Саха Сиригэр коронавирус
3657 киһи ыалдьыбыта, 2439 үтүөрбүтэ, 26 өлбүтэ биллэр. (21 бэс ыйа, 2020, 12:55)
Сигэ: #СтопКоронавирус Якутия
Иванова-Унарова Зинаида Ивановна
300px|thumb|right|Иванова-Унарова Зинаида Ивановна Иванова-Унарова Зинаида Ивановна, СГУ профессора, Арассыыйа уонна СӨ искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Сүрүн айымньылара
200px|thumb|left|Иванова-Унарова тылбаастаабыт Иохельсон В.Н. үлэтэ
Сан Диего
Сан Диего (San Diego), город на юго-западе США, штат Калифорния, порт на Тихом океане, в глубоководном заливе Сан-Диего, на границе с Мексикой (поблизости от мексиканского города Тихуана). Население 1,27 млн человек (2004), с пригородами около 2,8 млн человек (2000).
Крупный морской порт (вывоз сельскохозяйственной продукции из Южной Калифорнии). Международный аэропорт. Железнодорожный узел. Важная морская и сухопутная военная база США. Авиаракетно-космическая, радиоэлектронная, судостроительная и др. отрасли машиностроения. Химическая, пищевая (в т. ч. плодоконсервная) промышленность. Крупный туристический центр. Климатический курорт. Издается газета «Сан-Диего юнион-трибюн», работают 8 теле- и 22 радиостанции. Симфонический оркестр, опера, балет, театры, в том числе театр — копия шекспировского «Глобуса».
Анжу, тумус
Анжу. Олгуйдаах арыы соҕуруу өртүгэр баар тумус. 1821 сыллаахха Арктиканы чинчийээччи Анжу П.Ф. аатынан ааттаммыта. Кини 1821 - 1823 сыллардаахха Уус Дьааҥы экспедициятын салайбыта.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Honda
thumb|250px|Honda Insight
Honda Corporation, Хонда хампаанньата — Дьоппуон дойдутун биир тутаах уонна дохуот киллэрэр тэрилтэтэ. Ынырык улахан тэрилтэ - Улуу Дьоппуон экономикатын 13% хонтуруоллуур уонна 5% сир шарын экономикатын. Сир Шарын 3 миллион дьонун улэнэн хааччыйар. Тэрилтэ Массыыналары уонна электроннай техникалары онорон атыылыыр. Кэнники бириэмэ5э "Хонда мото" диэн супер аныгы мотоцикл онорор буолла. Салалталара - Осака, Токио (Дьоппуон). Атын дойдуларга филиаллара - Казань (Татарстан), Нью-Йорк (АХШ), Ванкувер (Канада), Гуанджоу (Кытай), Хельсинки (Финляндия), Бобо (Нигерия), Ангола, Бразилия уонна Австралия.
Honda бэйэтэ Mitsui Group бизнес империаҕа сыһыаннаах.
Мотоцикл
1955 с.саҕалаабыт Японияҕа мотоциклы оҥорон таһаарыыны саҕалаабыт. 1982 с. сайдарыгар сыллата үс мөлүйүөн мотоциклы оҥорбута. 2006 сылга ити сыыппара быһа холоон 550 000 диэри намтаабыт, ол гынан баран, Япония конкуреннарыттан үс төгүл үрдүк этэ.
2017 с.Индия мотоцикл улахан ырыынага буолбута. Индияҕа 59 %-наах мотороллар сегеменнэригэр бастыыр.
Историяны ырытан көрдөххө, саҥа ырыынакка тахсан эрэр, номнуо доминациялыыр конкуреннары, историяларын рынокка таһаарыы уонна кинилэр тиһэх ситиһиилэрин АХШ- ка уонна аан дойдуга хайа да научнай мөккүөрдэр күөнтэспиттэрэ. Стратегияны уонна ситиһиилэрин төрүөттэрин быһааран конкуреннаһар туруорулуннулар.
Бу быһаарыылартан бастакыта 1975 сыллаахха Bostonsting Group (БКГ) бырабыыталыстыбаттан сакааһы ылбытыгар, Британия японскай конкуреннарыгар тоҕо хотторбутун быһаарарга туруорсубуттара. Отчуокка дьоппуон фирмалара, ол иһигэр дьоппуон фирмалара наһаа улахан оҥорон таһаарыыга дьулуспуттарын (мотоцикл ахсаанын элбэх оҥороллорун), ол иһигэр экономистартан барыһы ыларга дьулуһалларын туһунан түмүк оҥоһулунна. Кини Британия менеджердэрин Британия менеджердэрин инвестициялыыр кыаҕа суох буолуутугар бизнескэ инвестиция тардарга, масштабтаах, кээмэйдээх барыһы ыларга буруйдаабыта.
Иккис быһаарыы 1984 сыллаахха Ричард Паскейл салалтаттан интервью ылан, АХШ ырыынагар тахсарыгар эппиэттээх хардары оҥорорго этиллибитэ. АХШ ырыынагар тахсар «просчеттар, культурнай прозаорливостар уонна тэрээһин үөрэхтэр» историялара — атыннык эттэххэ, ситиһиилээхтик үлэлиир уонна хайа да уһун болдьохтоох стратегияҕа сөп түбэһиннэрэн үөрэтии стратегията этэ. Холобур, АХШ рыногар 300 куб.М кыамталаах спортивнай мотоциклга күрэхтэһиини, бу кылаас уолаттара оҥоруулаах күүстэринэн уонна эрэллээхтик айаннаан истилэр. Хамаандалар сан- Францияҕа бэйэлэрин американскай базаларын холбоон туһанар скутердэр үчүгэй өрүттэри тардыбыттарын уонна туһанааччылар интэриэстэрин чугаһаппыттарын кэннэ, спортивнай мотоциклы атыылааһыны саҕалаабыттара.
Гипотеза туһунан саамай тиһэх гипотезаны 1989 с.бүтэрбитэ. Сүрүн компетенцияны оҥорон, ИДьМ үлэһиттэрин идэлэрин баһылааһын технологияларыгар үрдүк ситиһиилэрдээх этэ диэн этэллэрэ. Холобур, үрдүк таһымнаах двигателлэр мотоцикллары бэйэ тоноҕоһун оҥорорго, технологиялары уонна уопуттары биэрэллэрэ, мопедтарга туһаныахха сөп этэ. 1960- с сылларга аан дойду үрдүнэн бизнес- оскуолаларга киирии стратегияны үөрэтии холобурун быһыытынан туһаныллар.
Киэҥник тарҕаммыт моделлар: Новагандda CBR650F, Новагандda Rebe 500, Академагандd Gold Wing Tour, Новагандda Sours 400, Хагнадda Magnana, Honda Monkey, Honda Motocompo.
Уон тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Уон тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Мехико куоракка (Мексика)1968 сыллаахха алтынньы ый 12 күнүттэн 27 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 112 дойдуттан 5530 эбит. Барыта 172 кэмпилиэк мэтээл 20 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Олунньу 10
Олунньу 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 41-с күнэ. Сыл бүтүө 324 күн (ордук хонуктаах сылга 325 күн) баар.
Ираннар
ИРАННАР, Бэйэлэрин маннык этэллэр - Иран, Ирани дииллэр, онтон бэйэлэрин маннык суруйаллар - فارسی‌زبانان ایران. Биир саамай элбэх ахсааннаах уонна биир аан-дойду урдунэн тархаммыт омук буолар. Сир Шарын урдунэн уопсай ахсааннара - 55 млн. Ираннар. Дойдутугар 25-млн. Иран омуга олорбут (2008). Онтон ордубуттара - АХШ (10 000 000), Таджикистан (6 000 000). Уопсайа 200 араас омук дойдуларыгар олороллор.
Эдьиий Дора
Эдьиий Дора (дьиҥ аата Кобякова Федора Иннокентьевна) (03.12.1959) – норуот эмчитэ.
Олоҕун олуктара
1959 сыл ахсынньы 3 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Аҕата, Дьяконов Иннокентий Иннокентьевич, Тыайаттан төрүттээх Кэбээйи орто оскуолатын бүтэрбит 14 оҕолоох ыал оҕото. Ийэтэ Васильева-Дьяконова Мария Тимофеевна Үөһээ Бүлүү Кэнтигиттэн төрүттээҕэ.
Дьиэ кэргэнин кытары Кэбээйи оройуон ойуурун-тыатын батан улэлиир, неби көрдүүр полевой партияны кытта сиртэн сиргэ көһөн сылдьаллара. Аҕалара Иннокентий Иннокентьевич экспедицияҕа моторииhынан улэлиирэ, массыына-трактор мотуорун өрөмүөннүүрэ, киэhээ киинэ көрдөрөрө. Ыал үс оҕолоро улаатан, оскуолаҕа киирэр саастара чугаhаабыта. Онон Дьяконовтар сахалыы тыллаах оскуолалаах тыа дьоно олорор сирин диэки тардыһан, Лүксүгүҥҥэ көһөн кэлбиттэрэ. Аҕалара «Холбос» кыылы (кырымахтаах хара саһылы) иитэр улахан фермаҕа механигынан улэҕэ киирбитэ. 4 кылаастаах оскуолаҕа оҕолор утуу-субуу киирэн уерэнэн барбыттара.
Ийэлэрэ Мария Тимофеевна улахан хаан баттааhыныттан 1969 сыллаахха ыалдьан өлбүтэ. Дора 10 саастааҕар икки кыра бырааттарын кытта ийэтэ суох хаалбыттара.
Оҕолорун үөрэттэрээри, оскуоланы батыhан аҕалара сиртэн сиргэ көһөн иhэрэ: Ньидьили куөл үрдүгэр турар Арыктаахха, онтон Чагда, Мукучу оскуолатыгар. Иккиhин кэргэннэнэн, Иннокентий Иннокентьевич эмиэ оҕоломмута, кэргэнин оҕолорунуун барыта сэттэ оҕолоох ыал буолбуттара.
Дора оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар аhаҕас эттээҕэ, ураты дьоҕурдааҕа биллэн барбыта. Аҕата оҕотун харыстаан, наhаа эрдэ этэ-хаана тулуйуо суоҕа диэн, кытаанах бобууга илдьэ сылдьыбыта. Алтыс кылааска тахсан баран Дора уҥуоҕунан уhулуччу улааппыта. Сүһүөхтэрэ ыалдьаллара, улааталлара. Бүлүү Дьөккөнүгэр Сиидэрэп диэн сахалыы эмчиккэ Кэбээйиттэн дьон барар буолбутугар эhэтэ Дьөгүөр оҕонньору (маачаха ийэлэрин аҕата) кытта көрдөрүнэн баран кэлтэ.
Оскуолатын бүтэрэрин эргин Дора айылҕаҕа дьарыгырар дьоҕура лаппа арыллан барбыта, ардаҕы-тыалы түhэрэр кыаҕын аҕатыгар биллэрбитэ. Ону барытын дьонтон кистииллэрэ.
Дьиэ кэргэнэ
Василий Кобяковтыын ыал буолбуттара. Бастакы кыыстарын Марианна диэн ааттыыллар. Онтон Яна, түөрт сылынан Роза төрүүллэр.
Быһаарыылар
Эдьиий Дора / Н. И. Протопопова – Дьокуускай: Бичик, 2011. - 240с.
Сахалыы Бикипиэдьийэ
Сахалыы Бикипиэдьийэ — Бикипиэдьийэ саха тылынан тахсар салаата. 135px thumb
Логотип
20 Ахсынньы 2006|thumb|135px
Дарах
Дарах - ыт көлөнү хаҥас диэки салайар тыл.
Ухань
(Wuhan, 武汉) — Кытайга баар бөдөҥ куорат. Хубэй провинциятын киинэ. Киин Кытай ордук хойуу киһилээх куората, олохтоохторун ахсаана 12 мөл. кэриҥэ.
Янцзы уонна Ханьшуй өрүстэр силбэһэр сирдэригэр турар.
Хахыр сон
Хахыр сон - сылгы, ынах тириириттэн түүтэ иһирдьэ гына тигиллибит үлэ-хамнас соно.
Руза
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Руза (Руза) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Руза оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 110 км сиргэ. Руза өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.
Олохтоммут сыла — 1371.
Куорат баһылыга — Андрей Коротков.
Почтатын индэксэ — 143100, төлөппүөнүн куода — +7 49627, ОКАТО куода — 46 249 501.
Эуропиум
Эуропиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Eu уонна атом нүөмэрэ 63.
Неелов хомото
Неёлов хомото. Өлүөнэ дельтатын соҕуруулуу-илин өртүгэр баар хомо. Лаптевтар байҕалларыттан Быковскай, тумул арыы араарар. 1920 сыллаахха гидрограф Неёлов А.И. аатынан ааттаммыта. Кини 1912 сыллаахха хомо кытылларын топографическай устууну оҥорбута.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сүүрбэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Сүүрбэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Мюнхен куоракка (ФРГ)1972 сыллаахха атырдьах ыйын 26 күнүттэн балаҕан ыйын 10 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 121 дойдуттан 7170 эбит. Барыта 195 кэмпилиэк мэтээл 23 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Сан Бернардино
мини|Куорат дьаралыга Сан Бернардино (San Bernardino) — АХШ соҕуруулуу-арҕаа эҥэригэр, Калифорния штаакка баар куорат, Лос-Анджелестан илин сытар, Сан Бернардино графство киинэ. Олохтоохторун быһа барыллаан ахсааннара 2006 сыллаахха 205100 киһи.
Машиностроение, ас, химическэй, ниэби таҥастыыр бырамыысыланнас, хара металлургия. Сан-Бернардино тулата — хайа килиимэттээх курорт.
Көбүөр
Көбүөр — араас уус- уран оҥоһук (эбэтэр синтетическэй оҥоһук) муостаны сабыыга, ардыгар атын да ньууру сабыыга (остуоллар, диваннар уо. д. А) декоративнай, сылаас, ритуальнай эбэтэр акустическай сыалга туһаныллар.
Көбүөргэ-ханнык баҕарар дьиэни киэргэтиигэ уонна ититиигэ биир саамай былыргы айымньы: Саха балаҕаныттан саҕалаан барча тэлгэһэтигэр тиийэ. Көбүөр үгүс үйэтин тухары атыы- эргиэн символа эрэ буолбакка, атыыны- эргиэни оҥороору сыралаах үлэ оҥоһуллара ирдэнэр.
Олоруу уратыта
Оһуор уонна техника характерынан үс сүрүн бөлөххө араарыахха сөп: уоруйахтар, безворус уонна войлочкалар.
Көс омуктар
Көс омуктар культураларыгар анал биһирэбили ылан, чэпчэки дьиэлэргэ, балаҕаннарга олорор омук ареаалларынан киэҥник тарҕанар буолла. Көс омуктар эйгэлэригэр көбүөрү үөскэтии балайда континентальнай климаттаах этэ.
Тыыннаах ойууну бобор Ислам, суостар, аскетичнай быраабылалар: көбүөргэ көтөрдөр, бөрүөлэр, сылгылар сүтэн хаалаллар. Ислам доминирующай религия илин, оттон Ковров орнаменнара символларын уонна абстракцияларын тылларынан саҥарбыттара, Коран этигэр- хааныгар кубулуйбуттара. Ол курдук, анаммыт Персия көбүөрэ — аан дойду айыллыытын туһунан кинигэ. Коврин сибэккитэ эмиэ элбэҕи кэпсиэн сөп.
Бу көбүөрдэр сэдэх уонна күндү лүөн буолан, булгуччу иэстээхтэр этилэр. Хайа баҕарар дьиэни ититэргэ табыгаһа билиҥҥи кэмҥэ да сыаналаммат. Ковров үрдүк сыанатын ыраахтан кэлэрэ бэрт сырыынньык дьыаланан, бэрт сэдэх кыраасканан туһаныы бэрээдэгэ олохтонно. Дьиэ усулуобуйатыгар түүтүн кичэйэн кырыйыы олус ыарахан этэ. Хас квартал аайы бэйэ кырасаабыссата олорор. Тыа сиригэр боростуой маастар- красильщиктар кэлэллэрин туһунан сэрэтэллэрэ.
Ковров кытыытыгар сорох маастар натуральнай кырааскалары туһаналлар. Суоллара- иистэрэ суох эрээри, бөҕө буоллаҕа-үйэлэр тухары сулууспалыыллар. Үнүгэс өҥнөөх үүнээйи кырааска индигэнтэн хостууллар. Куоскаттан куосканы кыһыл кыраасканан ылаллар, ону тэҥэ марена силис тардар. Шафран тимир өҥнөөх ыларга туһаналлар.
Ирактар
Ирактар, норуод, Ирак дойдутун сурун олохтооҕо — 91 %. Элбэх Ирак омуга — АХШ-ка (4 000 000), Канаада (1 000 000), Германия (994 000) олороллор. Россияҕа — 400 000 Ирак омуга 2003 сыллаахха Ирак сэриититтэн олохсуйа кэлбит. Уосай ахсааннара — 40 мөл.
Сүүрбэ биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Сүүрбэ биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Монреаль куоракка (Канада)1976 сыллаахха от ыйын 17 күнүттэн атырдьах ыйын 1 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 92 дойдуттан 6028 эбит. Барыта 198 кэмпилиэк мэтээл 21 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Сплин
«Сплин» (от spleen ) — Россия Санкт-Петербургтан сылдьар рок-группата. Уларыйбат лидера — Александр Васильев. Бөлөх 1994 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр үөскээбитэ.
Анжу, арыылар
Анжу арыылара. Лаптевтар байҕалларыгар Саҥа Сибиир арыыларыттан саамай улаханнара. Арыыларга киирэллэр: Уопсай иэнэ 29 тыһ. кв.км. кэриҥэ. Арктика туундарата. Арктиканы чинчийээччи адмирал Анжу П.Ф. (1796 - 1869) аатынан ааттаммыттара. Кини 1821 - 1823 сыллардаахха Уус Дьааҥы экспедициятын салайбыта.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Балаҕан Таас
Балаҕан Таас диэн Төрдүс период эрдинээҕи вулкан.
Муома - Силээннээх намтал түгэҕэр, Муома өрүс уҥа кытылыгар Балаҕаннах үрэх төрдүттэн чугас террасаҕа турар.
Гадолиниум
Гадолиниум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Gd уонна атом нүөмэрэ 64.
Беннетт арыыта
Беннетт арыыта. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларытта биирдэстэрэ. Иэнэ 150 кв.км. кэриҥэ. Муора таһымыттан үрдүгэ 426 м тиийэр. Мууһунан бүрүллэн сытар. 1881 сыллахха эмиэрикэ арктиканы чинчийээччи Де Лоҥ экспедицията арыйбыта. Экспедицияны үбүлээбит "New York Herald" хаһыат таһаараачы Беннет Д.Г. аатынан ааттаммыта. Бу арыыны маҥнай хаартаҕа киллэрбит Толль Э.В. буолар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Мүлүүн
Мүлүүн эбэтэр мулуккэй диэн уу эбэтэр күн орто сылааһын температурата, холобур мүлүүн уу, күүлэйдииргэ мүлүүн күн.
Уорган
Орган - туспа оруоллаах организм соргото
Пало Альто
Пало Альто (Palo Alto) — АХШ куората, Калифорния штаакка баар, Сан-Франциско пригорода.
«Силикон хочотун» хоту өттүгэр баар, Стэнфорд университетын кампуһугар сыста сытар. Олохтоохторун ахсаана 56 084 киһи (2006).
Радиоэлектронная и аэрокосмическая промышленность; приборостроение, электроника. Здесь находятся правления крупных компаний по производству компьютеров и программного обеспечения. Экспедиция Гаспара Де Портола в 1769, по преданию, остановилась на ночлег недалеко от «el palo alto» («старой секвойи»). Высокая секвойя с двойным стволом служило хорошим ориентиром и позже. Город был основан как поселение при Станфордском университете в 1891. Считается одним из наиболее респектабельных городов штата Калифорния, однако восточная часть Ист-Пало-Альто, фактически является негритянским гетто.
Харыс тыл
Харыс тыл (эвфемизм) — тугу эмэ сирэйинэн ааттырыы, этэри тумнар туһугар туттуллар тыллар бааллар. Оннук тыллары харыс тыллар дэнэр.
Тылы тумнуу бииринэн, урукку кэмҥэ итэҕэлтэн тэптэрэн, куттаныыттан, айыырҕааһынтан тахсар. Туох эмэ аатын тумнуу сиэри тутуһан кыбыстыыттан эбэтэр харыстааһынтан тахсар. Сорох харыс тыллар, харыс тыл буолаллара умнулуннаҕына, иккистээн-үһүстээн тумнуллаллар. Холобур, сорох сирдэргэ, ордук Дьааҥы, Булуҥ диэки, тугэх диэн тылы тумнан, туох эмэ түгэҕин уллуҥаҕа (иһит уллуҥаҕа, күөл уллуҥаҕа), сэп диэни тумнан, тэрил (ат тэрилэ) дииллэр. Оттон ити тумнуллар түгэх, сэп диэннэр төрүт суолталарыттан ураты сахаларга өртөн ыла харыс тыл курдук туттуллар суолталаахтара биллэр.
Бүттүүн тылга биллэр тыллартан ураты олохтоох говордарга эрэ туттуллар харыс тыллар үгэстэр. Сирэйинэн ааттааһыны тумнан, наар харыс тылларынан саҥарыы булчуттар тылларыгар ордук бэлиэ. Булчуттар кыылы бэйэтин эрэ буолбакка, кыыл үгүс миэстэлэрин, булт сэбин-сэбиргэлэрин, булт өйдөбүллэрин харыс тылларынан ааттыыллар.
Итэҕэлтэн төрүөттэнэн үөскээбит харыс тыллар билигин улам умнуллан сүтэн иһэллэр, оттон сиэри тутуһууттан, мараны тумнан туһуттан олоҕурбут харыс тыллар умнуллубаттар. Харыс тыллар барымта дьиҥнээх аатыгар синоним курдук сыһыаннаахтар (стилистическэй синонимнар). Ол гынан баран литературный лексикаҕа киирбэттэрин быһыытынан кэпсэтии тылын иһинэн эрэ көрүллүөхтэрин сөп.
Илиргытгын
500px|thumb|right|Илиргытгын күөл Илиргытгын. Халыма намталын хотугу уһугар баар күөл. Иэнэ 115 кв.км. Тардыытын иэнэ 1500 кв.км. Уһуна 16 км, кэтитэ 11 км. Күөлтэн Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр Вотпваам үрэх тахсар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
Риверсайд (Калифорния)
Риверсайд (Riverside) -  АХШ Калифорния штаатыгар баар куорат, Лос-Анджелестан чугас.
287,4 тыһ. киһи олорор (2004). Цитрус үүннэрэр киин. Радиоэлектроннай, приборостроительнай, ас бырамыысыланнаһа бааллар. Калифорния университетын (Беркли) салаата баар.
Тихонов Виктор Илларионович
Тихонов Виктор Илларионович (21.12.1908—01.07.1977) — «Якуталмаз» трест тэрийээччитэ уонна бастакы салайааччыта (1957-1969), Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1964).
Олоҕун олуктара
Виктор Илларионович Тихонов 1908 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр Красноярскай куоракка почта үлэһитин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 14 сааһыгар ийэтэ өлбүтүн кэннэ араас үлэлэргэ үлэлээн аҕатыгар көмөлөһөр эбит. Кини үлэлиир кэмигэр Мииринэй тутуллубута, Ленскэй кэҥээбитэ, Айхал, Алмазнай уонна Арыылаах бөһүөлэктэр тутуллубуттара.
1969 сыллаахха биэнсийэҕэ тахсыбыта, Москубаҕа ВНИ "Промзолото" консультанынан үлэлээбитэ. 1977 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр, ыараханнык ыалдьан, 69 сааһыгар өлбүт.
Дьиэ кэргэнэ
Лидия Федоровна диэн кэргэннээҕэ, үс оҕолоохторо: икки уол, биир кыыс.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Софронов Артур Карпович
200px|thumb|right|Софронов Артур Карпович Софронов Артур Карпович (18.08.1952—21.06.1991) — историческай билим кандидата.
Диспрозиум
Диспрозиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Dy уонна атом нүөмэрэ 66.
Троицкай (Москва)
thumb|left|Куорат киин уулусса - Октябрьскай проспект thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Троицкай (Троицк) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, наукоград.
Уобалас кииниттэн (Москва) 37 км сиргэ. Десна өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 175 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 36 762 киһи этэ, иэнэ — 15 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2450,8 киһи.
Олохтоммут сыла — 1627, 1928 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1977 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Виктор Сиднев (2003 сылтан).
Ааҥллыы Бикипиэдьийэ
thumb|Ааҥллыы Бикипиэдьийэ логотиба Ааҥллыы Бикипиэдьийэ (English Wikipedia) диэн Бикипиэдьийэ ааҥл тылынан салаата. 2001 c. тохсунньу 15 к. олохтоммута. 2009 c. атырдьах ыйын туругунан, үс мөлүйүөн ыстатыйалаах. Бикипиэдьийэ бары салааларыттан ордук былыргылара уонна бөдөҥнөрө буолар. 2009 с. туругунан, Бикипиэдьийэ бары ыстатыйаларыттан 22.3% ааҥллыы салаатыгар суруллубуттар эбит.
Троицкай (Москва)
Почтатын индэксэ — 142190, төлөппүөнүн куода — +7 49675, ОКАТО куода — 46 475.
Ааҥллыы Бикипиэдьийэ
Ааҥллыы Бикипиэдьийэ Арбитраж Комитеттаах (Arbitration Committee), онно киирэр редактордар бөлөхтөрө энциклопедия атын редактордарын икки ардыларыгар буолар мөккүөрдэрин быhаарар соруктаах. 12 арбитрдаах комитеты Дьимми Уэйлс 2003 c. ахсынньы 4 к. тэрийбитэ.
Адаҕа
Адаҕа — сылгыны ырааппатын диэн, атаҕар кэтэрдиллэр модьу боҕуу мас .Иккис өйдөбүлэ: ыар баттык, харгыс, мэһэй, кыаһыланыы. Айаха адаҕата диэн тугу да гыммакка босхо иитиллээччини этэллэр.
Маркетинг
Маркетинг - ырыынагы сиhилии билии, үөрэтии туhунан наука. Саҥа бизнеска киирэн үлэлиэн ба5алаах киһи эбэтэр тэрилтэ аан бастаан маркетинговай аналиhы оҥорорго турунуохтаах. Оннук диэн, атыыга эргиэҥҥэ, уонна да атын бизнес эйгэтигэр сыhыаннаах дьарыктарга, сөптөөх табаар, эбэтэр өҥө (нуучч.:услуга) оҥорон таһаарарга маркетинг көмөлөһөр тустаах.
Прикладной маркетинг-табаары оҥорооччулар уонна кинилэр туһанааччылар икки ардыларыгар сибээстээх звено туһанааччылары уонна барыһы ылыыны ирдиир.
Реклама (фр. рэнэр тылбытын кириитикэлиир. Rkeclames - маркетинг коммуникациятыгар туһаайыы, ол чэрчитинэн киниэхэ интэриэһи үөскэтэр эбэтэр өйүүр сыаллаах реклама объектарыгар болҕомто ууруллар. Реклама сүрүн функциялара-бородуукта эбэтэр өҥөнү толоруу дохуотун үрдэтии. Табаары сырытыннарар хампаанньа өр кэм устата табаары интэриэһиргиирин биллэрдэ. Итини таһынан биир аудиторияны тардыы уонна саҥа аудиторияны тардыы буолар.
(Чочумча) тас (сал.)
Тас рекламаҕа аһаҕас сиргэ сытар анал бириэмэлээх уонна/стационарнай конструкцияларга, ону тэҥэ дьиэ тас өттүн, тутуулар, уулусса оборудованиеларын элеменнэригэр, уулуссалар уонна суоллар элеменнэригэр, автозаправочнай станцияларга сыталлар.
Таһырдьа реклама уонна транспорка реклама диэн баар. Уулусса рекламатын олохтооһун элбэх формата уонна варианнара бааллар, олортон саамай киэҥник биллэллэр, билэллэр. Транспорка Реклама уопсастыбаннай тырааныспарга, чааһынай массыыналарга, метро (транзитнай реклама тас да, ис да да буолуон сөп).
Индоор ис (реклама))
Дьиэ- уот ис рекламатыгар киирэр рекламаны таарыйаллар. Бастатан туран, бу атыы- эргиэн туочукаларыгар, аэропортарга уонна вокзалларга, кинотеатрга, бизнес- кииннэргэ, подъезтарга, лифтэргэ, аралдьытар сирдэригэр, үөрэх уонна медицинскэй тэрилтэлэргэ реклама уо. д. А.
Сүүрбэ иккис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Сүүрбэ иккис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Москва куоракка (СССР)1980 сыллаахха от ыйын 19 күнүттэн атырдьах ыйын 3 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 80 дойдуттан 5179 эбит. Барыта 2-3 кэмпилиэк мэтээл 21 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Афронууччалар
Афронууччалар диэн Африкаттан төрүттээх эбэтэр биир төрөппүтэ онтон төрүттээх Арассыыйа олохтоохторо.
Монголоид арааса
thumb|200px
МОНГОЛОИД АРААСА, Сир шарын урдунэн саамай элбэх ахсааннаах арааса буолар 3,8 - 4 миллиард киhи. Сир шарын дьонуттан уопсай бырыhыана - 50 %. Бу арааса5а киирэр омуктар - Ханнар, Кытайдар, Индия омуктара, Монголдар, Лаостар, Камбоджалар, Покехалар, Малайзиялар, Индонезия бары омуктара, Корейнери, Японнар Дуопоннар, Чукчанар, Сахалар, Бурядтар, Татаардар, Алтайдар, Тывалар, Тувалар, Башкиртар, Узбекипар, Калмыкдар, Кыргызстар, Казахтар, Хакастар, Непалцинар — Непал омуктара, Бутанапар, Тибетипар, Бали Омуктара — Балицинар, Биетьнамнар, Баошаныинар, Шира—Сарыг Югур йоҕырдар, Филипин—Пилиппииннэр, Эбэнкилэр, Эбээннэр, Манчжурдар, Сибир Сибияннар, Алеутанар, Коряканар, Чукчинар, Удигейцинар, Шорцинар, Тофалар, Сибир Илин Халханар Омуктара Арктика Илин Сибир Омуктара, Чинастан Кытай И Монголия Тюркидар Турактар Тюркитар Түүрдэр Халханар Омуктар, Мир Халха уонна өссө 1100 омуктар.
Сүүрбэ үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Сүүрбэ үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Лос-Анджелес куоракка (АХШ)1984 сыллаахха от ыйын 28 күнүттэн атырдьах ыйын 12 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 140 дойдуттан 6829 эбит. Барыта 221 кэмпилиэк мэтээл 23 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Монголоид арааса
Маны эмиэ эбээhээт аах уонна көр
Негроид арааса, Европиэйскэй арааса
Анахайм
Анахайм (Анахейм) (Anaheim) — АХШ арҕаа өттүгэр Калифорния штаакка баар куорат. «Улахан Лос-Анджелес» куораттарыттан биирдэстэрэ. Лонг-Бич куораттан илин, Лос-Анджелестан 40 км сиргэ, Санта-Ана диэн өрүс үрдүгэр турар. Олохтоохторун ахсаана 333,4 тыһ. киһи (2004).
Бөдөҥ индустрия киинэ. Авиаракетнокосмическай, радиоэлектроннай, химическай, плодоконсервнай промышленность бааллар. Бөдөҥ туристическай киин (1955 олохтоммут «Диснейленд» паарка, отеллар уонна ресторааннар). Чуумпу Байҕал кытылынааҕы курорт.
1857 сыллаахха көһөн кэлбит ниэмэстэр олохтообуттар. Куорат испаанныы аата Campo Aleman.
Аһылык уларыйыыта
Аһылык уларыйыыта киһи өйө-санаата уларыйарыгар тириэрдэр.
Билигин тутуһулла сылдьар аһылык үөрэҕэр сыалаах эти, арыыны аҕыйахтык сиэтэххэ эккэ-сииҥҥэ холестерин аҕыйах буолар дииллэр. Сааскы уонна сайыҥҥы кэмҥэ эти аҕыйахтык, биирдэ-эмэтэ сиэһин киһи этэ-сиинэ кыһын устата мунньуллубут холестеринтан ыраастанарын үөскэтэр. Сахалар былыргы аһылыктарын үөрэҕин билигин туһаныы доруобуйаҕа туһата улахан.
Былыргы сахалар үөрэхтэригэр «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэригэр сөп түбэһэринэн аҥардастыы үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн айылҕаҕа туох да суох. Кэмэ кэллэҕинэ сырдык уонна хараҥа атастаһалларын, солбуйсалларын курдук үчүгэй уонна куһаҕан эмиэ эргийэн биэрэллэр. Олоххо сыыһа хайысханы тутуспат туһугар киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан үчүгэй уонна куһаҕан, туһалаах уонна туһата суох диэн быһаарыылары табатык оҥорон, икки аҥы арааран олоҕор туһанар буолара ирдэнэр.
Холестерин киһиэхэ туһалаах дуу, буортулаах дуу диэни быһаарыыга туох барыта икки өрүттээҕин курдук икки утарыта өйдөбүллээх быһаарыылар билигин баар буоллулар.
Бу быһаарыылартан бастакытынан уонна уһун кэмҥэ дьон өйүгэр-санаатыгар иҥмитинэн холестерин киһиэхэ олус улахан буортулаах диэн этииттэн аһыыр аһылыкка букатын да суох буолара ордук диэн этээччилэр баһылаан иһэллэр.
Кэнники кэмҥэ холестерин киһи этигэр-сиинигэр баар буоларыттан дьайыыта эмиэ икки өрүттээҕэ дакаастана сылдьар. Киһи этигэр-сиинигэр холестерин аҕыйааһына аҥардастыы үчүгэй буолуутугар тириэрдэрэ аны өйүгэр-санаатыгар куһаҕаннык дьайарын учуонайдар билигин дакаастаан эрэллэр.
Эккэ-сииҥҥэ үчүгэй буоллун диэн букатын даҕаны холестеринэ суох аһылыгы оҥорон таһааран атыылааһын дэлэйбитэ. Холестерин куһаҕанын туһунан бары, хаһыаттар, сурунааллар, араадьыйалар, тэлэбиисэрдэр суруйан, этэн, көрдөрөн, бары кыахтарын уурбуттара. Дьон бары холестериннэрин кээмэйдии, нуормаҕа түһэрэ сатаабыттара.
Холестерин киһи этигэр-сиинигэр суох буолуута сүрэх, тымыр ыарыыларын аҕыйаппытын да иһин өйүн-санаатын туруга суох оҥорон быстах быһыыларга киирэн биэрэригэр тириэрдэр диэн этии баар буолла.
Америка учуонайдара бу этии төһө табатын сүүрбэттэн тахса сыл устата бэрэбиэркэлээн көрө сырыттылар. Кинилэр 25 тыһыынчаттан тахса киһи анализтарын сиһилии үөрэппиттэрин түмүгэр бу этии дакаастанар кыахха киирэн эрэр.
Бу этии төрдүттэн сымыйа диэҕи уруккуттан холестерин эккэ-сииҥҥэ аҕыйаатаҕына киһи майгыта-сигилитэ куһаҕан өттүгэр уларыйара биллэр эбит. Элбэх эбисийэээнэлэри холестерина суох диетаҕа өр олортоххо, атын диетаны тутуспат эбисийээнэлэрдээҕэр майгылара куһаҕан өттүгэр уларыйарын кэтээн көрөн дакаастаабыттар.
Калифорниятааҕы атеросклероһу үөрэтэр-чинчийэр фонда доктора Энгельберг ((Teri E.) Engelberg) быһаарыытынан эккэ-сииҥҥэ холестерин аҕыйааһына мэйии киһи майгынын хонтуруоллуурга аналлаах веществону оҥорон таһаарарын аҕыйатар эбит. Бу вещество аҕыйааһыныттан киһи майгынын хонтуруола мөлтөөн араас быстах быһыылары оҥорор кыаҕа элбиир диэн доктор быһаарбыт.
Дьон аһылыктарыгар холестерины улаханнык аҕыйатыы үгүс дьон майгылара куһаҕан өттүгэр уларыйыытыгар тириэрдэрэ олус кутталлаах буолуон сөп диэн доктор сэрэтэр.
Сахалар «Топпут киһи майгына көнөр» диэн былыргыттан баар этиилэрин холестерин киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыытын билигин кэлэн наука дьоно үөрэппиттэрэ бигэргэтэр.
«Уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ» диэн киһи кыыһырбыт, кыынньыбыт майгынын тосту көннөрөргө аналлаах этии аһылыкка быһаччы сыһыаннаах. Бу элбэх холестериннээх аһылыктары аһаабыт киһи сотору майгына көнөн, санаата тупсарын былыргы сахалар билбиттэрэ кырдьык быданнаабыт.
Аччык киһи киҥэ-наара бэрт кыраттан хойдор, майгына алдьанар. Тот киһи майгына биллэрдик тупсар, киэҥ көҕүстэнэр, санаата ырааҕынан далааһыннанар. Урукку кэмҥэ ыал аҕата үлэтиттэн кэлэн тото-хана аһаабытын, сынньаммытын кэнниттэн кыра уол оҥорбут буруйдарын ааҕыы, сууттааһын буолара. Маннык дьаһаныыттан тото-хана аһаан киэҥ көҕүстэммит аҕата буруйу-сэмэни туттара арыыйда сымнаһыар соҕус буоларынан сиэрдээх быһаарыы ылыллар кыахтанарын сахалар былыргыттан билэн олоххо туһаналлар эбит.
Көтөх киһи кыыһырымтаҕай, өһүргэс, татым өйдөөх-санаалаах, өйүгэр хатаммытын умнугана суох, этэ-сиинэ итэҕэһэ дьайан санаата туолбатаҕа майгынын куһаҕан өттүгэр уларытар.
Аһылыгы аһааһын диэн эмис киһиэхэ баар-суох бырааһынньыга, этин-сиинин баҕа санаатын туолуута, дьоллонуута буолар. Эмис киһи аһыан баҕата ураты күүстээх. Эмис дьон майгылара аһылыктарыттан тутулуга күүһүрэр, тоттор эрэ санаата көнөр, киэҥ көҕүстэнэр, майгына тупсар.
Холестерин киһи этигэр-сиинигэр аһара мунньуллан хаалыытын куруук күн аайы, сылы быһа арыылаах-сыалаах, эттээх аһылыктары аһааһын үөскэтэр. Холестерин кыайан ыраастаммакка куруук эбиллэ турарыттан эккэ-сииҥҥэ буортуну оҥороро, тымырдары бүөлүүрэ дакаастаммыт чахчы. Медицинэ үлэһиттэрэ холестерин киһи этигэр-сиинигэр сөптөөх нуорманы аһара барбатын хонтуруоллуу сатыыллар.
Уһун үйэлэр тухары сахалар аһылыктара дьыл кэмиттэн тутулуктанан уларыйан биэрэн иһэллэр этэ. Аһылык бу уларыйан биэриитин арҕааҥҥы аһылык культуурата киирэн уларыппыта саха дьонун олохторун кылгатта. Билигин уһун үйэлээх саха дьоно урукку, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмнээҕэр лаппа аҕыйаатылар.
Сахалар аһылыкка үөрэхтэрин быһыытынан сыалаах эти киһи күһүҥҥү, кыһыҥҥы тымныы кэмҥэ элбэхтик сиирэ көрүллэр. Арыы, сыа, эт киһи тымныыны тулуйарыгар көмө буолаллар.