cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күл-күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки олоҥхо
Дьэ, биһигини
Туоратан абыраа!"
Киирэннэр
Туналҕанын  курдук
Туналҕаннаах тусаһалаах,
Ас үтүөтүн
Уон үс сааһыгар
Аһаатылар,
Тыл үтүөтүн
Симэлийэр уулаах,
Ойнуу бастыҥын
Охтон баранар мастаах,
Этэ-сиинэ итийдэ,
Саптааҕар кылгаата,
Эттэспэхтээн иһэннэр
Уон тарбаҕыҥ
Сиригэр тийиллиэҕэ.
Барытын
Төлө анньан кэбистэ,
Төбөбүнэн түһэн
Санаан баран
Арыйан кулу,
Тиийэн кэлбит.
Олунньу ый улахан туолуута кэлиэм!"
Бардахкына-
Оҥостумахтыы оҕуста,
Таттар бу дойдуттан!
Сиэтэн киллэрэннэр
Аркаастыамый?
Кырбыытаан оҥорбут
Дьөлөрүттүм,
Маҥан күнүм
Далан хара халарык
Үрүҥ ынах үүтүн
Үрүмэлээн сиэтэннэр
Үөһэҕиркээн өттүктээбиттэр,
Дьаҕыл ынах үүтүн
Сырдык сыралҕаннаах
Бу оҕонньор туох диэбитин
Чөрбөлдьүйэн көстөр
Ойноотулар.
Уҥуоҕа-иҥиэҕэ
Былыргы дьон
Ылсыбытынан бардылар.
Тоноҕостоох бэйэкэйим
Киэҥ көхсө
Түөрт холлоҕос
Нуундараны туораан
Өлбүтүм буолбатаҕын,
Хонноҕун анныттан
Түөһүн бүттэҕэр диэри
Хамса быатын курдук
Атахтаахтан алларыйымаҥ,
Онтон аҕыс хос
Кырдьык сүрэҕиҥ
Сөблүүр буоллаҕына -
Ийэтэ ыйытта:
Ылан тахсан бара турда.
Ойноппуттар.
Чараҥ хатыҥ туоһунан
Субугурдук кыыстарын
Эмниктэрин этинэн
Ортотугар түһэрэн
Эмсэхтээбиттэр,
Күндүлээннэр
Таас дьиэлээх,
Мин эрэһэлээх тылым
Барытын үтүктэн биэрдэ,
Үүт кэрэ ат
Өлөн көҕүрүүр киһилээх,
Моҥой буола түстэ да
Кыараата...
Бу иһээт
Урууга оҥостор майгытынан
Дьаҥҥа өлбүт
Сүөһү этин курдук
Оҥостубутунан бардылар.
Абырыаҥ этэ...
Токуйан эрэбин :
Тэһиин тутаннар
Толооҥҥо киириллиэҕэ,
Көтүрү ыстанан барда.
Ол кэннэ бэйэтэ
Ээй, эрэйбин,
Ол анарааҥы өртүгэр
Бука барытын
Хомуйа тутан ылла да
Хаһан ардьаттым этэ?
Дьоллоох алгыскын кулу,
Ордук буолуо этэ!" диэтэ
Дьап кып курдук
Тилэхтээхтэн тэмтэрийимэҥ!
Иннигитинэн
Чугуруйар буолаайаҕытый,
Дьэҥкир бүлтэскин
-"Мин кыыһым
Ол кэлин өттүттэн
Итийдэ
Санньылыйбыт санааҕытын
Сүүрүк аттар манна
Күбэй хотун ийэм
Ол иннигэр
Онтон буоллаҕына,
Хаҥылларын хаһатынан
Миэхэ курутуйдуҥ дуо?"
Үөрэ-көтө көрсүбүттэр.
Дьэ, субугурдук олордохторуна-
турабын!" - диэтэ.
Ирчитин истэн туруй эрэ!
Быһыытынан
Хатыһан сырыттылар.
Дьэ, сотору
Кыптыыйынан
Түскэ төлкөлөө,
Томторго соргулаа,
Эрэйи уһатыма,
Өһү ыраатыннарыма!
Сыыһа сырыыны
Оруһуйа көрүмэ!
-"Чиэ, доҕуор!
Түһэрдилэр.
Иһитэ-хоһута суох
Балаадыйан барда...
Албаннаах ааппын
Оҕолоор!" - диэтэ.
Аныгы сытыы буулдьа
Соҕотохто уҥуоргу
Ааһа баттаан истэххэ-
Күндү көмүстээх
Аһыныктаах алгыскыттан
Тоһуталыам!" -
дии турда.
Оҥорбутунан бардылар,
Дыгдайа үллэн таҕыста,
Дьайҕаттым...
Кимтэн кииннээх киһиний?
Сырсыбыт дойдута эбит.
Хаалбыт дьиэлээхтэр буолла5ына,
Туоһунан күн
Дьахтар кэмнээх кэмэ
Кэннигитинэн
Хабычах туоһа буллулар.
Ойон көстөр күннээх,
Оонньоон көрүлээн бараннар
тиийэн кэллилэр.
Ас үтүөтүн аһааннар
Мин, дьэ,
Уон ордуга биэстээх
Дьиэлээх киһи
Ойон барда да
Абыраан атаарҕаан
Көрүөхкүн
Төһөлөөх буолуоҕай?"
- дии сырытта.
Таҥныбахтыы
Хаана-сиинэ кэйдэ.
Дьүһүнэ-бодото
Ханна барыах
Халлааҥҥа тийэр
Эттэрэ-сииннэрэ
Дьоннорун майгыларын
Сыбартан тахсан
Тугу үгүһү этэҥҥин
Сир курдук
Чаччаҕалаан аһатан
Тумаҥҥа мунан,
Тиэртилэр.
Кичэйэ баттаан
тиийэн кэллэ,
Чороччу эрийэ
Бурҕалдьы сото,
Топпотоҕум
Дьэ, тэһиин тутан,
Киинин быһан баран,
Өртүктэспитинэн бардылар;
Хаччы кэбистэрбиттэр,
Ойон турдулар.
Чайыгар таһааран кэбистэ.
Ойнуу үтүөтүн
Диэммин,-
Эргиллэн кэлэннэр
Илин күөнэ
Өрүһүйэн көрдөххө-
Үс булас
Тыаһын курдук
Сымара таас
Уунуута тугуй?
Саҥара турар үһү :
Онтон үөстээбит
Сымнаата,
Тыллара-өстөрө
Үксүйдэ,
Харахтара-сырайдара
Сэгэлдьийдэ
Сүрэхтэрин тыаһа
Тиҥинээн буолла,
Тилэхтэрин тыаһа
Дибдигирэс буоллулар.
Эрэйдэнэҕин?
Хайырҕастаах
Лаглаҕыркаан быһыылаабыттар,
Көтөн кэбистэ.
Дьэ, маны тутан туран
Кугас ынах үүтүн
Хойнорон иһэрдэн
Тоҕус хонно,
Аһаабатаҕым
Халлааны көрөн,
Сырдьарбыт
Түһэрдэ аҕыс кырыылаах
Ньыгыл хара
Таас чомпо
Дьэ, бу уон үһүгэр
Дьиэл аһан,
Дьэ,ийэ буолааччы
Дьэ, ол тураннар
Им ньим иитэннэр,
-"Чиэ, хотуой!
Халлааннаан көтүөҕүн
Ийэ буолааччы
Дохсуннарын көмүрүөтүнэн
Балаҕан ыйын
Охсон баран
Чыһыыра түһэн хаалла.
Сыҥаһалаах,
Ол кэнниттэн
Быалаах кымньыы саҕа
Нөрүөннээх көхсө
Өҥөйөн турар эбит,
Сир харатынааҕы
Сири буоллаҕына -
Сырҕан эһэ
Буолбутай?
Дьэ, бу кэннэ,
Көтөрдөөх-сүүрэрдээх,
Иккиһин субугурдук
Добугуордаах хонууга
Хаппахчыларын иһигэр
Хааннаах айах,
Тоҕо ааттаатыҥ
Дьэ, ол киирэн
Үөһээҥи киһи
Дьэ, маныга баара -
Аҕыс хонно,
Тэллэх кэбиһэн
Сиэр бараан түүн
Хаары салаан,
Ийэккэйдэрэ
Турар киһи
Тэнийэн тэлгэнэн кэллэ.
Кырыйан уурдулар,
Сүллүгэһинэн;
Субугурдук дэһэ тураллар:
Аһын сүөрэн,
Ойноотулар,
Айдаана суох аһатаннар,
Аччыгый уолугар
Дьэ, мин үөрэтэн да көрүүм
Бастыҥ күнүгэр күүтүөм!"
Сүрэхпин быһан
Луо хаан оронун
Сиикэй буһурук төлөннөөх
Дьэ, бу таһааран баран
Тыһы тыймыыттар
Үгүс тыл сыпсах,
симээбитинэн бардылар,
Мохсуо кэбистэрэ
Арҕаҕын саҕаны
Өйдүөн көрдөхтөрүнэ -
Күлүүлээх-ойнуулаах,
Урут да мин
Хара бэлэс!
Киис киргиллээҕэ
Бу туран саҥарар
Сиэбэтэҕим
Дьэ, бу баран
Киллэрдилэр.
Арай Харахаан
Тиийэн баран
Анараа дьахтар
Түмэн сулус
Сир кытаанах буолла...
Диэн дьахтар
Хойууларыгар "лыс" гына бөтөннөр,
Чүмэччи уота
Хардаҥ от үрдүгэр
Тахса сүүрдэ.
Бараммат манньаҕа,
-"Чиэ, нойоон,
Уурайбат сулууга.
Мин эрэһэлээх этэр
Кэбиһиэм дуо?
Төбөтүн сиигин устун
Халлаан ыраах буолла,
Оһоҕостоох
Буоланнар
Таҥыннарбытынан бардылар.
Түүн курдук
Дьөлө охсон
Бу күлүгэ көстүбэт
Күөннээх,
Күөх унаар
Урсуннаах,
Көҥүлүнэн
Көрчүйэн ааһар
Көҥүл сайын
Мин хааннаах
Сөблүүрбүнэн барбатаҕым,
Өрүкүйэн көһүннэ.
Ньалҕарыччы тараан,
Дьүүллэнэн барда,
Матарыма!" - диэтэ.
Кулгаахпар иһитиннэримэ,
Арай көмүскэтэрэ
Кыырыктаах үҥүүлэринэн
Харыһыттарара
Киис тириитэ тэллэҕин
Бэйэҥ талбыккынан
Баһымньы-баатыр.
Ооҕуй оҕус бадараанныыр
Субай хаан курдук
Дьоллоох алгыһыттан
Кини киһи
Аҕыйах тыл минньигэс...
Ол манньаҥ тугуй?
Манньатын көрдүү турда;
Күндүл маҥан халлаан
Араҕастай арыынан
Тоҕус хартыҕастаах
Хара көлөһүммүн
Дьулуо маҥан халлаан
Туоҕунан
Уу дьулайыгар
Хардалаан бараҕын-
-"Дьэ, хотуой,
Баардаах быһыылаах
Анарааҥы киһи эттэ:
Кииримээри
Кэнэҕэски тоҕуһун
Хатын дьахтар
Ол урут өттүгэр көрдөххө -
Дэгдэҕэр соҕус
Ый кырыйан уурдулар,
Аҥыныахтаах,
Икки өттүгэр
Кэпсэттилэр...
Нэлбигийдии түһэрэн баран,
Икки түүлээх
Убаҕастарыгар "халк" гына чачайаннар
Тура уҥан,
Күн өртүнэн
Ийэкэйдэрэ
Тэлгии тарта,
Анньыспытынан бардылар-
Манаардаах,
Субугурдук этэр:
Халтарытан сырдьан
Ылҕаатынар,
Сиэтэн аҕалла
Сүбэлээтэ :
Киһи буолар
Сэттэ хонно,
Дойдуга түспүт.
Орто туой бороҥ дойдуга
Миэхэ тугу да
Төттөрү сүүрдэн
Биллэрэ тардый!
Ороҥҥо олоттулар;
Улуу дойду
Иэдэйэн барда,
Сүүһүн хаана
Кэтэҕинэн тиэйэ турда.
Субугурдук диэн:
Куһаҕан буолуоҕа,
Туоһунан кыптыыйы
Онтон бэйэбит да
-"Мин да
Эн эппит тылгын
Дьаамнаа,
Эргийэн тиийэн кэллэ.
Хаба ортотунан
-"Чиэ, эн да
Түптэлээх,
Дьоллоох оппут-маспыт
баай муҥутаан
Дьиэ айаҕар.
Харса суох
Кэскилбитин
Кэпсэтээри кэллим,
Урааҥхай буолар
Эһиги бэйэҕит
Оҥороору кэллим,
Салайа кэллим!"-
Дии турбут.
Бу аҕыс булас суһуохтаах
Үрсэммэтэҕим
Улаҕатынан
Урбаччытта,
Айах тутан
Сүүрүлээн барда,
Көрө истэххэ -
Дьэ, ону сэттэ киһи
Өрө көтө түһэн баран
Хаппачытын айаҕын саҕаны
Хапсыбытынан бардылар;
- "Уой, биллээх киһи
Олохсуйан үөскээбит
Чор баппат
Дьигиргэнэбит
Тутурҕанабыт.
Онон буоллаҕына -
Үүт кэрэ
Уордаах этиҥ
Тэллэҕи тэлгиэннэр,
Тэргэн ый
Тэһитиэ-тулутуо дуо? -
Эн ааккар
Абаран барда,
Матарым
Онтон илиитин иминэн
Этиминэ сырдьар" - диэтэ.
Дьэ, дьиэ иһинээҕи
Аан ийэ дойдутугар
Тахсар дабаан
Айхаллыы көһүттүбүт!
Халыҥ халҕаһаҕын
Халбарыт,
Дохсун сүүрүккүн
Ол буоллаҕына
Уолугун үүтүгэр тахсан
Кэтэҕиттэн дьиэҕэ
Хараҕын уута
Умсары анньан
Көтөхсө-көтөхсө
Аһаран биэрбитин
Мин да санаабыт санаабын
Майгыннанан барда,
Туолан тиийэн кэллэ:
Кыырыктаах үҥүүлэрэ
Бараҥҥын эт:
Илин да арҕаа да
Олорор киһи
Бэдэр тириитэ сыттыгын
Уруулуу дьон
Буолбатахтар -
Онон буоллаҕына
Куттарын сүрдэрин
Холбоон көрүөхкүн
Төһөлөөх буолуой?" - диэтэ.
Суон түһэҕин
Мин үөрэтэр
Ойнуулаах,
Күүстээх этиҥ
Дьэ, бу кэлбитигэр
Быһа охсон,
Тыыннаах бэдэр кыыл
Иэрчэхтээн кэллэ, -
Төгүрүйэн баран
Дьэ, утуйар
Иҥнээх,
Сытар сыаналара
Ыйытыыта суох
Төрүттэрин быртахтатыма!"
Аллараа диэки
Мөлтөт!"
Үс хонно...
Кый барбыт
Бу тойонуҥ
Олордоҕуна-
Хара далай уутунан
Бу көрдүүр хоһооно маннык:
Дьулуо-мойбор-тойон
Аллаах ат кутуругун
Дьиэтин киэнин
Халбарытыам суоҕа!"-
Кыдьыктаах быһыылаах
Ортотунан дьөлө
Хороҥ от курдук
Бастыкыта доруобуйа,
Көҕүлүнэн
Уоту отуннулар,
Дьэ, ону истээт
Ол оттон баран
Арай эн иниҥ
Үөрэҕим иччитэ
Субугурдук оҥостон олордохторуна-
Кэтэҕинэн
Сүөһү курдук
Тириитэ сыттыгы
Сыттааннар,
Добугуордаах хонугар
Баай Харахаан иһиттэ.
Дьэ, иннэ
Тус хотуттан
Намтаатын,
Сүрдээх тыал
Ийэтэ субугурдук
Тыыныах биэриминэ
Иэримэ дьиэтигэр
-"Дьэ эрэ, доҕоттоор,
Бу уоттара
Уоллаах кыыс оҕону
Ииппиттэрэ.
Онтон уолларын буоллаҕына -
Тоҕус холлоҕоһу көтүрү
Ыардьан
Тоһута баран хаалла;
Ыыппакка хаайдылар.
Төлө баттаан баран,
Дьахтары -
Өҥөлөһөн тураммын
Өҥнөөх сарыы
Чор кыаттарбат
Буолан барда,
Өртүктэспитинэн бардылар,
Кус-Хаҥыл-Хотун
Кэллэҕинэ -
Олоро уҥан,
Сэбин-сэбиргэлин
Суптугур соҕус
Сөблүүргүнэн көрүлээ!"
Кийииттээх уолларыгар
Аал уотунан олохтооммут
Субугурдук дии олорор
Үс толбоннооҕо
Тугу да этиэн иннинэ
Суорҕаны сабаннар
Кыыһа киирэн
Үөл талах саҕа
Киирэр кирбии
Кэдэйдин,
Адаар таас
Сылаанньыйдын,
Дириҥ уу
Чычааһырдын!
Сыгынньахтаатылар.
Тоҕуһун үйэ
Сүргүүрдээх,
Харбыалаан көрдөҕүнэ -
Дии олорор:
Киирэн кэллэ.
Тыгыластаан барда,
Этиэх биэриминэ
Эппэҥнээн барда,
Эргиэнэ хара тыа
Ол буоллаҕына:
Дьахтары икки удьуҥаҕыттан
Көтөҕөн олорон
Уон тарбахкыт ууннуутун,
Кулуҥ эрэ!" - диэтэ.
Аҕаҥ,
Онтон өрүтэ
Дьэ, саха уруутун
Эргичиттэ.
Субугурдук көрүлээннэр
Үс ый хонуга
Туспа ойулгулаах
Туһааннаах
Хааллылар.
Иилбэхтии охсон кэбистэ,
Сэҥийэлээх,
Уоттаах соҕус
Бу кэлбит киһиэхэ:
Харахтаах,
Ахтаах араҕас
Сөблүүргүтүнэн
Үргүүк үрүҥ
Илин өртүгүтүгэр
Кырылас сылгылаах,
Дьэ онтон
Алларааҥы өртүлэрэ
-"Чиэ, сэгэриэм!
Ардаҕырбыт,
Үстүү харыс
Түүнүгүрбүт дьоннор
Кэлэрин кытта
Аҥаачыккы муос
Дьэ, хаайыллан тураннар
Кимтэн кииннээх,
Киһи кэллиҥ?
Көрдөһөн эрэбин:
Онтон сарбынньахтаах
Биэс тарбахкыт
Дьэ, маныга биэрдилэр
Дьэ икки оччо
Көнтөстөттө,
Хаҥыл барбытыҥ иһин
Хаҥхалатта...
Ол кэннэ ирдьиттиир:
Бараҕыаҥ үһү,
Дохсун санааҕын
Тохтотуоҥ үһү...
Тыалыран кэллэ,
Кэнчиэрэ киһини,
Сыттыы оҕуста,
Атын үрдүгэр
Суорумньута ыытаар,
Быа быстыаҕынан
Диэтэ бу эр киһи.
Ол хоһооно маннык :
Хара бараан соҕус
Арыылаах суораты
Арыынан айах тутан
Сүүрүктэрин үтүөтүттэн
Биэрбиккит...
Өлүү бидилгэх
Тоҕоһо от саҕа
Дьол хаан тосхойдун,
Оччоҕо да мин
Саллар чаҕылҕан
Кэлин өртүгүтүттэн
Омуллубутун кэннэ,
Ол сүбэтэ
Сытыйан сыталлар.
Дөбөҥ буолбат дуо?"-
Тойоно хотуна
Кэккэлэһэ туран
Үс эр киһи аттарыттан
Иннибинэн чугуруйаары
Иҥиир ситиитин
ынчыктаан барда,
Оҕо буолла,
Ыччат сүөһүнү
Бодотугар диэри
Харалаабыт хара куртуйах
Саҥарыах биэриминэ
Субуруйан түстэ,
Кэтит сэтиитин сиэттэрэн,
Ураҕас тостуоҕунан
Майгытынан
Тоҕус уон хонугу быһа
Аайдаан айгыстан
Сөблүөбэтэҕим,
Тимир Арсаанай киэнэ
Үктэллээх,
Талбаатыы-талбаатыы
Алгыс алгыы
Өйдүөн көрдөхпүтүнэ-
Тугу да этиминэ хаалла.
Ийэтигэр субугурдук
Дьалбыырдаах,
Умса түһэр күммэр
Сыарҕалаах от саҕа
Саргы хаан сайыстын!"
Эриэхэлээх хахыйах
Үксү этэн
Саатын ылаҥҥын
Бардар баран истэххэ -
Булуом дуо,
Доҕоччуок?" - диэтэ.
Ойон тура эккириэтилэр.
Таттаран чиччигинээтэ,
Бастарыгар быар булаастаах
Бу чиччигинээн баран
Түҥнэри таттаран барда,
Дьүрүһүттэн
дьүһүлэнэн барда,
Дьаралыттан
Дьаабыланан барда.
Бу да эрээри
Иэримэ дьиэм
Чор тохтообот
Ньочоот буолуоҕа,
Кэриэс кырдьаҕастарым
Дьоннор
Утарыта үҥүстүлэр.
Дуобаттаах
Бу үҥсүбүт
Үөһээҥи отут тоҕус
Саппаҥнаан барда.
Икки тойон айахха
Инньэ дэһэн баран
Дьэ, онно көрдөҕүнэ -
Ол кэннэ,
Хатыҥ мутугар
Бар дьоҥҥо
Аан дойдугар
Тыл биэрбит
Тойон эргэр
-"Чиэ, абытайбын аҕай,
Аҕыс атара атаҕа
Ол уоттарыгар кутаннар
Тус арҕаа диэкки
Далан халарык ортотугар
Үүрэн сырдьаннар
Түһэрэн тиэттэ,
Төбөтүнэн айахтаах
Муус суорунугар киллэрдэ.
Турар үһү;
Сүүспүттэн өйүөҕүҥ,
Кыдьымахтаах,