cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ирак туркменнэрэ
Тыллара
Ирак туркменнэрин тыла түүр тыллар оҕус бөлөҕөр киирэр. Чинчийээччилэр этэллэринэн туркменнэр тыллара туспа тыл буолбакка азербайдьаан тылын диалега буолар.
Хидайат Кэмаль Байатлы диэн ааттаах Ирак туркменнэриттэн төрүттээх Турция чинчийээччитэ этэринэн Ирак туркменнэрин гуобардара азербайдьаан тылын сороҕото буолар. Азербайдьаан тыла уонна кини диалектара Соҕуруу Кавказка, Илиҥҥи Анатолияҕа, Ираан Азербайдьааныгар, Иракка уонна Сирияҕа тарҕаммыт.
Супһи Саатчы диэн эмиэ Ирак туркменнэриттэн төрүттээх турок чинчийээччитэ бэлиэтээбитинэн Киркук туркменнэрин тыла азербайдьаан тылыгар чугас.
Кристиан Булут диэн тыл үөрэхтээҕэ сабаҕалыырынан Ирак туркменнэрин тыла туспа тыл буолар, ол эрээри турок уонна азербайдьаан тылларын дьайыыларыгар сылдьыбыт. Туркменнэр сурукка үгэс быһыытынан турок тылын стандартарын туһаналлар. Оттон кэпсэтэр тыллара буоллаҕына сурук тылыттан чыҥха атын, тоҕо диэтэр кэпсэтэр тылга арааб уонна курд тылларын дьайыыта күүстээх.
Туркменнэр үксүлэрэ арааб тылын билэр. Ону таһынан үгүс эдэр ыччат төрөөбүт тылын билбэт, ол аата араабтары кытта булкуһуу күүстээх диэн бэлиэтэммит.
Ахсааннара уонна олорор сирдэрэ
мини|255x255пкс|Ирак картатыгар сырдык саарыл өҥүнэн туркменнэр олорор сирдэрэ бэлиэтэммит Ирак туркменнэрин ахсаана чопчу биллибэт. Кинилэр ахсааннарын быһа холоон 500–800 тыһ. киһи иһинэн сыаналыыллар, ол эбэтэр Ирак дьонун 2–3 эрэ быраһыана. Ол эрээри Ирак туркменнэрэ бэйэлэрэ саныылларынан кинилэр ахсааннара быһа холоон 2–3 мөл. тэҥнээх, ол эбэтэр Ирак дьонун 7,5–11 быраһыана. Туркменнэр сүрүннээн Ирак хоту өттүгэр, Ираан кыраныыссатыттан ылата Сирия кыраныыссатыгар тиийэ олороллор. Үгүстэрэ куораттарга олохтоохтор, холобур, Талль-Афарга, Алтынкөпрүгэ, Эрбилгэ, Мосулга уонна Киркукка. Элбэх туркмен Ирак киин куоратыгар Багдадка бааллар.
Ирак туркменнэрэ араабтар курдук итэҕэллэриттэн сылтаан арахсаллар. Бары мусульманнар, ол эрээри улахан аҥара сунниттар, уоннааҕылара шииттэр.
Андреев Николай Михайлович
Андреев Николай Михайлович - Түгүнүүрэп (1905 - 1928) - саха прозаига.
1905 сыллаахха Сунтаар улууһугар төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы педагогическай техникумҥа үөрэммитэ, айымньыларын "Кыым" хаһыакка уонна "Чолбон" сурунаалга бэчээттээн саҕалаабыта. 1928 с. "Кэпсээннэр" диэн хомуурунньуга тахсыбыта. Ол сыл кэскиллээх суруйааччы олоҕо быстыбыта.
1960 сыллаахха биир томнаах талыллыбыт айымньылар хомуурунньуга тахсыбыта. Бу хомуурунньукка суруйааччы кэпсээннэрэ, ситэритэ суох сэһэнэ, хоһоонноро уонна пьесата киирбиттэрэ.
JetBlue
JetBlue — АХШ бюджетнай авиахампаанньата, Аан Дойдуга биир улахан авиахампаанньа буолар.
Көҥүл тустууга ССРС спордун бастакы маастардара
Бу испииһэк Ахмет Дмитриев 2012 с. тахсыбыт кинигэтигэр бэчээттэммитэ. Ааптар нүөмэрдээбитинэн сылдьар.
Уһун Күөл (Сунтаар улууһа)
Уһун Күөл — Сунтаар улууһун Арыылаах нэһилиэгин киинэ.
Историята
Арыылаах нэһилиэгэ ([[Сунтаар улууһа)|Арыылаах нэһилиэгин]] тэрийии туһунан боппуруос хас да төгүл көһөрүллэ сылдьыбыта. Онтон "На основании приговора от 4 октября 1907 года дело об разделении 2-го Жарханского наслега было вновь рассмотрено общим Присутствием Якутского областного Управления по журналу 8 марта 1908 года за №76, когда и было определено образовать новый Арылахский наслег в составе 327 ревизионных душ и 184 работников с теми землями, кои поименованы в подписке 24 сентября 1904 года" диэн Уураах тахсыбыт
Дорҕоон суолтата
Дорҕоон, тыас киһиэхэ дьайыыта хаһан да уларыйбат. Өскүөкүлэни кыһыйар, кычыгырыыр тыас киһиэхэ олус куһаҕаннык иһиллэр, киһи хаһан да үөрэммэт куһаҕан тыаһа. Оҕо «ыы» диэн ытыыр саҥата киһи истэригэр биир саамай куһаҕан, тулуйбат дорҕоонунан ааҕыллар.
Саха тыла олус былыргы кэмҥэ үөскээбитинэн төрүт, өй-санаа өйдөбүллэрин билигин да сүтэрбэккэ иҥэринэн сылдьар. Хас биирдии дорҕоон бэйэтигэр сөп түбэһэр өйү-санааны үөскэтэр. Тыл өйгө-санааҕа дьайар күүһүн, өйдөбүлүн дорҕооннорун дьайыылара оҥороллор.
Үчүгэй, киһи сөбүлээн истэр дорҕоонноро үчүгэй санаалары, тыллары үөскэтэллэр уонна алгыска туттуллаллар.
Үчүгэй дорҕооннор төһө да үгүстэрин иһин куһаҕан дорҕооннор, туохтар эмэ алдьанар, үлтүрүйэр тыастара айылҕаҕа элбэхтэр.
Куһаҕан дорҕооннордоох, киһи өйүгэр-санаатыгар куһаҕан өйдөбүллээх тыллары кырыыска тутталлар. Кырыыс диэн тыл «кыр» уонна «ыыс» диэн тыллар холбоһууларыттан үөскээбит. Кыр диэн туох эрэ алдьанар, үлтүрүйэр тыаһа. Ыыс диэн куһаҕан тылынан ааттаа, эт диэн өйдөбүллээх. Бу «ыыс» диэн тыл «ыы» уонна «ыс» дорҕооннор холбоспуттарыттан үөскүүр. «Ыы» диэн ытааһын дорҕооно, онтон онно «ыс» диэн дорҕоон эбиллэн ытааһыны ыс, тарҕат диэн өйдөбүллэнэр. Биир өйдөбүлү биэрэр дорҕооннор холбоһууларыттан сахабыт тыллара олус былыргы кэмнэргэ үөскээбиттэр. Тылбыт үөскээбит бу төрүт тутулугун сүтэрэ, симэлитэ илигинэн сахалар киэн тутталлар уонна харыстыыллар.
Бу кэмҥэ бука бары сахабыт тылын харыстыыр санаабыт эбиллэн иһэр. Тугу, ханнык тылларбытын аан маҥнай харыстыахтаахпыт быһаарыллар. «Тыл – санааны салайар» диэн үлэҕэ тылы хайдах харыстыырга аналлаах барыл оҥоруллубута. Онно билигин туттулла сылдьар, билэр тыллары барыларын үс тус-туспа бөлөххө араарыллыбыта:
1.	Төрүт тыллар. Бу тылларга киирсэллэр; төрдүттэн сахалыы, киһиэхэ бэйэтигэр, ыалга, итэҕэлгэ, баһылаабыт үлэтигэр-хамнаһыгар уонна айылҕаҕа сыһыаннаах билигин баар, туттулла сылдьар тыллар.
2.	Үлэҕэ-хамнаска сыһыаннаах саҥа киирэр тыллар.
3.	Үөрэх-билии киирии тыллара.
Бу үс бөлөх тыллартан төрүт тыллары туспа арааран ылан ордук күүскэ, хас биирдии дорҕооннорун букатын уларыппакка эрэ харыстаатахха тыл үйэлэргэ уларыйбат. Бу быһаарыы үлэ-хамнас уонна үөрэх-билии тыллара олох сайдан истэҕинэ хайаан да уларыйалларын, саҥа тылларынан эбиллэллэрин таба өйдөөн, туспа арааран, бу тыллар төһө да уларыйдаллар, эбилиннэллэр даҕаны омук төрүт тыла уларыйан хаалыа суоҕа диэн төрүккэ олоҕурар. Төрүт тыллар уларыйбатахтарына омук хаһан да уларыйыа суоҕа диэн хас да көлүөнэлэр усталарыгар, ыраах барар быһаарыыны үөскэтэр.
Саха төрүт өйө-санаата ийэни - ийэ диэн уонна аҕаны - аҕа диэн ааттыырга иҥэн сылдьар. Сорохторго, төрөппүт ийэлэрин «мама», аҕаларын «папа», эбэлэрин «баба», эһэлэрин «деда» диэн ааттааччыларга дорҕооннор дьайыылара сыыйа-баайа өйү-санааны уларытар, төрөппүттэргэ, аймахтарга сыһыаны мөлтөтөр.
Улуу Өктөөп революциятын кэнниттэн сэбиэскэй былаас саҥа үүннэрбит дьоно, саҥалыы сайдыбыт суруйааччылар көмөлөрүнэн ийэни «мама» диэн, онтон аҕаны «папа» диэн ааттааһыны бүтүн Сойуус үрдүнэн тарҕаппыттара.
Арҕааҥҥы омуктар саҥарар саҥаларын быһаччы үтүктүүттэн киирбит дорҕооннор саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэттэр, атын өйдөбүлү биэрэллэр, бу кэнники кэмҥэ төрөөбүт оҕолор ийэлэрин, аҕаларын аанньа ахтыбат, тылларын истибэт буола улааталлара элбээтэ.
«Ма» диэн ынах маҥырыыр дорҕооно. «Манна баарбын» диэн өйдөбүлү биэрэр.
Саха тылын харыстааһын диэн төрүт тыллары, киһиэхэ бэйэтигэр, ыалга, итэҕэлгэ уонна айылҕаҕа сыһыаннаах былыргыттан баар, билэр, тутта сылдьар тыллары ордук кыһанан харыстааһын, дорҕооннорун уларыппат буолуу ааҕыллар.
Хас биирдии саха тылын дорҕооно киһи өйүгэр-санаатыгар тус-туспа өйдөбүллэри үөскэтэр. Киһи өйө-санаата саҥа сайдан эрдэҕинэ үөскээбит олус уһун үйэлээх саха тыла сайдар. (1,3).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
Агдаары (Сунтаар улууһа)
Агдаары — Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгин киинэ.
Федоров Афанасий Игнатьевич
Федоров Афанасий Игнатьевич (1926.07.30 – 1959.04.19) - саха прозаига.
Афанасий Игнатьевич Федоров 1926 сыл от ыйын 30 к. Үөһээ Бүлүү улууһугар Ороһу нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1946 сыллаахха Бүлүүтээҕи Н.Г. Чернышевский аатынан педагогическай училищены бүтэрбитэ, ол кэннэ 1948 с. диэри Горнай улууһугар үөрэтээччинэн үлэлээбитэ. 1948-1949 сс. биир сыллаах үөрэтээччилэр квалификацияларын үрдэтэр курстарыгар үөрэммитэ. 1949 сылтан 1951 сылга диэри Горькай аатынан Литературнай институкка үөрэҕин салҕаабыта. 1951-1959 сс. Таатта улууһугар үөрэтээччинэн үлэлээбитэ. 1957 сылтан СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
А.И. Федоров кылгас, ол гынан баран чаҕылхай уонна таһаарыылаах олоҕу олорбута. 11 сыл иһигэр сүүстэн тахса кэпсээн, үс сэһэн, хас да дыраама уонна ситэриллэ илик роман суруйан хаалларбыт.
А. Федоров "Оҕуруотчут" диэн бастакы кэпсээнэ өрөспүүбүлүкэтээҕи саамай үчүгэй айымньы диэн күрэскэ үһүс бириэмийэни ылбыта уонна  1948 сыл кулун тутар 21 к. "Кыым" хаһыакка бэчээттэммитэ. 1949 сыл саҕаланыытыгар "Киһи" диэн кэпсээнэ "Кыым" хаһыат 25 сылыгар анаммыт күрэскэ иккис бириэмийэҕэ тиксибитэ.
Prestigio
Prestigio, сотовай телефоннары, смартфоннары уонна планшеттары оҥорон тэрилтэ. ASBIS тэрилтэтигэр бас билинэр.
Федоров Афанасий Игнатьевич
А.М. Горькай аатынан Литературнай институкка үөрэммит кэмэ ордук таһаарыылаах этэ. Бу кэмҥэ кини 20 тахса кэпсээни, "Үс хатыҥ" пьесаны суруйар уонна "Таптал сулуһун" ситэрэр.
1952 сыллаахха А. Федоров Даланы кытта тэҥҥэ репрессияланар, ол гынан баран онтон толлубакка, тохтообокко суруйар үлэтин салҕыыр.
1957 сыллаахха А. Федоров "Айан аартыга" диэн кэпсээннэр хомуурунньуга кинигэ буолан тахсар. Бу кинигэни критиктар саха литературатыгар улахан түбэлтэ быһыытынан сыаналыыллар.
А. Федоров бастыҥ айымньылара саха литературатын саҥа художественнай арыйыыларынан, саҥа темаларынан уонна уобарастарынан байаппыттара. Суруйааччы уһулуччулаах талаанын кэпсээннэргэ уонна новеллаларга көрдөрбүтэ.
Афанасий Игнатьевич Федоров 1958 сыллаахха айар үлэтин үгэнигэр өлбүтэ.
Ибрай Алтынсарин
мини|Ибрай Алтынсарин Ибрай Алтынсарин (Ыбырай Алтынсарин) (, Арагай волоһа, Николаев уезд, Турскай уобалас, Арассыыйа империята — ) — казах педагог-сырдатааччыта, суруйааччы, фольклорист, общественнай деятель, учуонай-этнограф. Казах учебниктарын ааптара, холобур, «Казахская хрестоматия» (1879; 1906) уонна «Начальное руководство к обучению казахов русскому языку» (1879).
Нуучча алпабыытыгар олоҕуран казах тылын алпабыытын оҥорбута уонна ол алпабыытынан бэйэтин тиэкэстэрин суруйбута.
Алтынсарин түөрт икки кылаастаах нуучча-казах училищатын, биир ремесленнэй училище, биир казах дьахтар училищетын, биэс буолас оскуолатын, икки нуучча оҕолорун училищеты арыйбыта.
Олоҕо
Ибрай Алтынсарин 1841 сыл алтынньы 20 күнүгэр Тургай уобалаһын Аракарагайскай буолаһыгар төрөөбүт. Кини алтыбас диэн аҕа уустан, кыпчак биистэн төрүттээх. Төрдө былыр Орто жузка олорбуттара.
Аҕата эрдэ өлөн хаалбыта, ол иһин Ибрай Алтынсарини эһэтэ Балгожи Жанбуршин ииппитэ.
Ибрай кыра эрдэҕиттэн билиигэ, үөрэххэ тардыһыылаах этэ, үөрэхтээх нуучча дьонун кытта билсэрэ.
1850 сыллаахха Оренбург куоракка үөрэммитэ. Ол саҕана учуонай-востоковеды В. В. Григорьевы кытта билсибит.
Оскуоланы 1857 сыллаахха кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбитэ. Онтон үс сыл устата эһэтигэр суруксутунан үлэлээбитэ.
Алтынсарин биир кэмҥэ Оренбуркка тылбаасчытынан үлэлээбитэ, кини тойоно Н. И. Ильменскай этэ.
1860 сыллаахха Тургай куоракка казах оҕолоругар анаан оскуоланы арыйбыта уонна онно нуучча тылын үөрэппитэ.
1861 Тургай оскуолатын учуутала буолбута.
1864 сыллаахха бастакы народнай оскуоланы арыйбыт.
Бу кэмҥэ Ибрай Алтынсарин статскай сүбэһит солотугар тиксибитэ.
1879 сылтан уонна олоҕун тиһэх күннэригэр диэри Тургай уобалаһыгар казах оскуолаларын инспектора буолбута.
1883 сыллаахха Алтынсарин Николаевскай уездка көспүтэ. Ибрай Алтынсарин онно өлүөр диэри олорбута.
Көҥүл тустууга Саха сирин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
Көҥүл тустууга Саха сириттэн төрүттээх үтүөлээх тириэньэрдэр (болҕой: САССР уонна СӨ көҥүл тустууга үтүөлээх тириэньэрдэрэ атын испииһэккэ киирэллэр)
Курскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Курскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Курскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйа Курскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1935. Курскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета диэн аатынан төрүттэммит. 1984 с. I категориялаах үрдүк үөрэх тэрилтэтэ буолбут. 1985 с. Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт. 1994 с. Курскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университетын статуһун ылбыт.
2008 с. КСМУга күнүскү салааҕа 3093 устудьуон, 761 устудьуон кэтэхтэн үөрэнии салаатыгар үөрэммиттэр. Эмиэ ол сыл, 625 педагог, ол иһигэр 119 дассыан, 64 бэрэпиэссэр үлэлээбит.
2010 сылтан КСМУга "Орто профессиональнай үөрэх" факультета олохтоммут. Онно, зубной техниктар, фельшердар үөрэнэллэр. 2012 сылтан КСМУга "Курскайдааҕы медико-фармацевтическай кэллиэс" холбоспут.
Структуралара
1. Лечебнай факультет 2. Медико-профилактическай факультет 3. Педиатрическай факультет 4. Фармацевтическай факультет 5. Биотехнологическай факультет 6. Клиническай психология факультета 7. Социальнай үлэ факультета 8. Экэниэмикэ уонна менеджмент факультета 9. Диплом кэнниттэн үөрэхтээһин факультета 10. Квалификацияны үрдэтии факультета 11. Үрдүк үөрххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета 12. Стоматологическай факультет.
Рейтиннэрэ
Арассыыйа рейтинг агенствота RUR(Round University Ranking) норуоттар ыккардыларынааҕы Clarivate Analytics хампаанньаны кытта үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин үөрэтии уонна чинчийии уобаластарыгар көрдөрүүлэригэр олоҕуран аан дойдутааҕы рейтиннэрин Reputation World University Ranking 2020 таһаарбыттар. Рейтиҥҥэ 82 дойдуттан 1100 университет кыттыбыт. Онно, Арассыыйаттан 81 үрдүк үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 6-та мэдиссиинэ үөрэҕин тэрилтэтэ. КСМУ 786-с миэстэҕэ турар.
Сүүс сыллаах сэрии
right|thumb|300px|Сэрии хаартаҕа. Сүүс сыллаах сэрии (The Hundred Years' War, La guerre de Cent Ans) диэн Франция уонна Англия ыккардыгар Орто сылларга буола сылдьыбыт сэриини ааттыыллар. 1337 сыллаахтан 1453 сыллаахха дылы 116 сыл устата буолан ааспыта. Сэрии 1328 сыллаахха Франция Хоруола Карл IV оҕото суох сылдьан өлбүтэ. Англия Хоруола Эдвард III ийэтинэн бырааптанан саҥа Франция хоруола буолар бырааптааҕа диэн саныыра.
Курскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Рейтиннэрэ
Рейтин агенствота RAEX(РАЭКС-Аналитика)Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин Топ-100 сылын аайы оҥоһуллар 9-с рейтинин 2020 с. таһаарбыт. Рейтини -үөрэтии хаачыстыбатынан, -үлэнэн хааччыллыы көрдөрүүтүнэн -научнай-чинчийэр үлэ таһымын көрдөрүүтүнэн оҥорбуттар. RAEX "Топ-100 вузов России-2020" түмүгүнэн КурСМУ: 1. Курскай куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр - 1; 2. Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр - 6; 3. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 65; 4. Выпусниктар үлэнэн хааччыллыларын рейтинигэр Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр - 33 миэстэлэри ылбыт. Норуоттар ыккардыларынааҕы рейтин агенствота, Clarivate Analytics кытиыгастаах норуоттар ыккардыларынааҕы сонуннар агенствота "Россия Сегодня" өйөөһүнүнэн Арассыыйа университеттарын RUR биэрсийэтинэн бастакы рейтинин:Russian Univefsities Ranking-2019 таһаарбыт: КурСМУ Арассыыйа университеттарыгар 20-с миэстэни ылбыт уонна дойду үөрэҕин тэрилтэлэрин "Кыһыл Көмүс Лигатыгар" киирбит.
2019 с.бэс ыйын 27 күнүгэр Forbes сурунаал үөрэх хаачыстыбатынан, үлэнэн хаччыллыынан уонна выпускниктарга предпринимателлэр ылар бырыһыаннарынан үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинин таһаарбыт. Былырыыҥҥы сыл курдук, мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр үрдүк 22-с миэстэни КурСМУ ылбыт. Топ-100 иһигэр 13 мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрэ эрэ киирбититэн КурСМУ - 1, Оренбург СМУ - 30-с, АлтайСМУ - 32-с уо.д.а. Үөрэтии хаачыстыбатынан мэдиссиинэ үөрэҕин тэрилтэлэригэр эмиэ КурСМУ ылбыт(уопсай испииһэккэ 9-с), оттон, выпусниктар үлэнэн хааччыллыыларыгар 2-с(уопсай испииһэккэ 16-с). Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 100 бастыҥ кэккэтигэр эрэгийиэнтэн КурСМУ эрэ киирбит.
Сүүс сыллаах сэрии
Франция дьоно атын дойдуттан кэлбит хоруолланыахтарын баҕарбаттара, ол кэнниттэн Филип VI Хоруол буоларын туһунан иһитиннэрбитэ, тоҕо диэн ол бириэмэ сокуоннарынан дьахталлар былаастара суоҕа, уонна ийэ атын киһиэхэ былааһы биэрэрэ көҥүллэммэтэ.
Курскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Рейтиннэрэ
Аан дойду университеттарын рейтинигэр(RUR) 783 аан дойду бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин диэйэтэлнэһин 20 пуунунан, 4 хайысханан тургутар: Үөрэх Чинчийии Интернационализация Финансовай таһым 2018 с. КурСМУ аан бастаан мировой рейтиҥҥэ киирбит уонна Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэририлтэлэригэр уонна Куурскай уобалас үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр бастаабыт. Аан дойду үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 591-с, Арассыыйа 70 рейтиҥҥэ киирбит үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 18-с миэстэлээх.
КурСМУ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин репутациятын норуоттар ыккардыларынааҕы рейтин Аан дойдутааҕы лигатын Round University Ranking-2018 киирэн аан дойду 1000 үрдүк үөрэх тэритэлэригэр 784 миэстэлэммит.
Сүүс сыллаах сэрии
Сэрии саҕана Франция быдан күүстээх этэ. Ол бириэмэҕэ Францияҕа 17 мөл. кэриҥэ киһи олороро, онтон Англияҕа 4 мөл. курдук киһи баара. Франция Шотландияны кытта холбоһон альянс олохтообуттара. Ол бириэмэҕэ Англия атын дойдулары кытта (Бельгия, Голландия, Люксембург) кытта холбоһуу олохтоно сатаабыта. Слейс аттыгар муораҕа улахан кыргыһыыга кыайбыта, ол кэнниттэн Франция Англияны саба түһэр былаанын тохтоппута. Ол кыргыһыы кэнниттэн сэриилэр Франция сиригэр ааспыттара. 1346 сыллаахха Креси куорат аттыгар кыргыһыга Англия Францияны хоппута, ол кыргыһыы сэриини түмүктээбитэ.
Курскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Рейтиннэрэ
2013 с.ЕС хамыыһыйатын көҕүлээһининэн төрүттэммит U-Multirank аан дойдутааҕы рейтинэ, бүгүҥҥү күҥҥэ аан дойду университеттарын саамай глобальнай рейтинэ буолар. U-Multirank-2020 рейтиҥҥэ 92 дойдуттан 1800 кэриҥэ университет кыттыбыт. Онно Арассыыйаттан 44 үрдүк үөрэх тэрилтэтэ киирбит. КурСМУ: Курскай куорат ҮҮТ 1 миэстэ Арассыыйа мэдиссиинэ ҮҮТ 1 миэстэ Арассыыйа ҮҮТ 19-с миэстэ "Доруобуйа харыстабыла уонна социальнай хааччыйыы" группатыгар аан дойду университеттарыгар 21-с миэстэ буолбут.
Ссылкалара
https://kurskmed.com/news/read/3590 https://kurskmed.com/department/assessment_of_the_quality_of_education/news/read/1850 https://seyminfo.ru/kurskij-gosudarstvennyj-medicinskij-universitet-vpervye-voshel-v-globalnyj-mezhdunarodnyj-rejting-universitetov-u-multirank-2020.html https://kurskmed.com/ https://kurskmed.com/department/council_student/news https://kursk.ucheba.ru/uz/9307
Сүүс сыллаах сэрии
1348 сыллаахтан 1356 сыллаахха дылы чумаа ыарыыттан сибээстээн кыргыһыылар аччаабыттара.
Никотин
Никотин диэн табахха, сигаараҕа, кальяҥҥа уонна ыстыыр табахха баар наркотик көрүҥэ. Киһи сүрэҕэ тэбэрэ түргээтиир уонна давление улаатар. Ону тэҥэ киһи аччыктаабыта кыччыыр уонна метаболизм түргээтиир. Бу дьайыылара олус буорту буолуохтарын сөп. Табахтыыр дьон табахтарын быраҕаллара олус ыарахан буолар. Никотиннаах табаардар биир ордук үөрүйэх оҥорор мал буолар.
Никотин диэн ханнык баҕар пасленовай ууһугар баар үүнээйигэ баар. Кыра да буоллар никотин помидорга, хортуоппуйга, баклажаҥҥа, уонна биэрэскэ баар. Элбэх кэриҥинэн туттуллуннаҕына дьаата олус күүстээх буолар.
Никотин Жан Нико (Jean Nicot) аатынан ааттаммыт. Кини Португалияҕа Франция посолынан үлэлии сылдьыбыта. Парижка табах хас даҕаны сиэмэ турахтарын анализтыырга ыыппыт.
Табакпа усӑ курни ҫынна сывлӑхӗшӗн япӑх витӗм кӳрет, табак туртӑмӗ пӑшӑрхантарни вара организма тахҫанхи истори парать. Ку тӗпчевсем ытларах табак туртнипе фокусланать.
Пӗтӗм тӗнчери сывлӑх сыхлавӗн организацийӗ (ЛАВ) табак тӗтӗмне усӑ куракан ҫынсен ҫуррине пӗтернине кӑтартать. ЛАВ пӗлтернӗ тӑрӑх: "тапак ӑҫта ларнӑ хыҫҫӑн ҫуллен 8 миллион ытла ҫын пӗтет. Вилӗм 7 миллион ытла потребительсемпе ӗлӗк табак турттаракансем хушшинче пулса иртет, 1,2 миллион ытла ҫын — иккӗмӗш хут табак тӗтӗмӗ ҫине витӗм кӳме пултаракан табак эпидемийӗ", "Халӑх сывлӑхӗшӗн"хӑҫан та пулин сиксе тухнӑ ҫынсен сывлӑхӗшӗн "табак туртмалли Витӗмне"уйӑрма Пуҫласси-табак эпидемийӗ шутланать.
Табак тӗтӗмӗ рак ҫуратакан 70 ытла хими япалинчен тӑрать. Табакран та ытларах аддиктивлӑ психоактивлӑ япала шутланакан никотин пур. Табак туртнӑ чухне никотин физикӑпа психологи тӗлӗшӗнчен пӑхӑнса тӑрать.
Сахал аталаннӑ ҫӗршывсенче сутакан сигаретсен сӑмала тата ытларах пысӑкрах содержанийӗ пур тата вӗсене сайра-хутра фильтрсемпе тивӗҫтереҫҫӗ, ҫапла вара вӗсем ҫак регионсенче табак туртнипе ҫыхӑннӑ чирсем тӗлӗшпе организма хӳтлӗхсӗрлетме пултараҫҫӗ. ЛАВ "ӳпке" тата "сӑмала хулӑнӑш содержаниллӗ" категорисем маркетинг вӑйӗпе ӗҫлеҫҫӗ, вӗсем хӑрушсӑртарах мар тесе пӗлтерет.
Табакпа усӑ курни вӑл-тӗнчере вӑхӑтсӑр вилессине кӑтартакан пӗртен-пӗр сӑлтав. Табак туртакан ҫынсенчен ҫурри ытла вӑл усӑ курнипе вилсе каять. тапак ӑҫта ларнине пула кашни ҫулах 8 миллион ытла ҫын вилет. Табак туртакан е турттаракан ҫынсем хушшинче 1,2 миллион ытла ҫын — табак тӗтӗмӗ иккӗмӗш хут витӗм кӳме пултаракан табак туртман ҫынсем хушшинче-вилӗм 7 миллион ытла пулса иртет. 20-мӗш ӗмӗрте табак 100 миллион ҫын вилнин сӑлтавӗ пулнӑ. Ҫав вӑхӑтрах АПШ чирӗсене тӗрӗслесе тата профилактика енӗпе ӗҫлекен Центрсем табакпа мӗнле усӑ курнине, "аталаннӑ ҫӗршывсенчи ҫын сывлӑхне сиен кӳме пултаракан пӗртен-пӗр май, ҫавӑн пекех тӗнчере вӑхӑтсӑр вилнин тӗп сӑлтавӗ"тесе ҫырса кӑтартнӑ. Хальхи вӑхӑтра АПШРА вӑхӑтсӑр вилекенсен шучӗ табакпа усӑ курассинчен тата табак индустрийӗнче ӗҫлекенсен шучӗ 4-мӗшпе танлашать. 2014 ҫулта New England Journal of Medicine, тӗтӗмӗн хальхи хӑвӑртлӑхӗ упранса юлас пулсан, табак 21-мӗш ӗмӗрте планета ҫинче 1 миллиард ҫынна вӗлерет,вӗсенчен ҫурри 70 ҫулччен.
Табакпа усӑ курни час-часах чӗре, пӗвер тата ӳпке чирӗсем патне илсе ҫитерет. Чӗлӗм туртасси чӗре тапхӑрне, инсультсене, ӳпке чирне (ХОБЛ) вӑрах тытӑм чирне (ҫав шутра эмфиземӑпа вӑрах бронхитсене те) тата темиҫе тӗрлӗ рак (уйрӑмах ӳпке ракӗ, карланка ракӗ, мунча хӑмпи тата хырӑм ай парӗн ракӗ) пулса тӑрать. Чӗлӗм туртни те савӑт тытӑмӗн чирӗсене тата юн пусӑмне ӳстерме пулӑшать. Юлашкинчен вара чӗлӗм туртма, ҫавӑн пекех интенсивлӑхран килет. Малтанхи ҫулсенчех табак туртма тата пирус туртма пуҫлани чирсене аталантарас хӑрушлӑха ӳстерет. Унсӑр пуҫне тата пассивлӑ чӗлӗм туртни пур ҫулти ҫынсен сывлӑхне сиен кӳме пултарнине палӑртнӑ. Табакпа усӑ курни ача ҫуратакан курупицӑсен пӗлтерӗшлӗ фактор шутланать, ҫавӑн пекех ҫимӗҫӗн сывлӑхӗ, сӑмахран, вӑхӑтсӑр ҫуратакан ача виҫи, нумай йывӑрлӑх илсе пырать, кӗтмен ҫӗртенех ача-пӑча вилӗмӗн синдромӗ (ШДС) 1.4-3 хут ӳстерет. Электричество дисфунцийӗ час-часах туртакансенчен 85 процента яхӑн ҫӳлерех тухса тӑрать. Чӗлӗм туртма (уйрӑмах кунне 20 ытла сигарет) — 2-4 хут ытларах туберкулеза латин форминчен уҫӑ ҫӗре куҫма май пуррине ӳстерет.
ASBIS
ASBIS (ASBIC International Inc), Италия уонна Кипр биир бөдөҥ IT тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ мобильнай ҕааддьыттары, көмпүүтэр бырагыраамалларын, көмпүүтэр араас компоненнарын оҥорон таhаарар уонна Киин, Илин Европаҕа, Бэтэрээ Илин дойдуларыгар уонна Африкаҕа тарҕатар. Холдинг штаб-квартирата Кипр өрөспүүбүлүкэтин Лимасол куоратыгар баар.
ASBIS Intel, Advanced Micro Devices ("AMD"), Seagate Technology, Western Digital, Samsung, Microsoft, Toshiba, Dell, Acer, Hitachi уонна Apple курдук биллэр тэрилтэлэр официальнай бэрэстэбиитэллэрин быһыытынан кинилэр бреннэрин тарҕатар. Бэйэтин биир сүрүн бренда - Prestigio. Өссө биир брендэ - Canyon.
Устуоруйата
ASBIS хампаанньа бастаан 1990 сыллаахха Беларусияҕа олохтоммута, 1992 сыллаахха бастакы бөдөҥ контрагын Seagate Technology хампаанньаны кытта илии баттаспыта. 1994 сыллаахха хампаанньа Арассыыйа уонна Украина рыынактарыгар тахсыбыта.
Түбэй (Сунтаар улууһа)
Түбэй — Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгин киинэ.
Чувааш тылын күнэ
1992 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр Чувааш Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан олохтоммута. Сыала-соруга тыл уратытыгар болҕомто тардыы, кини сүтэр кыахтааҕын көрдөрүү. Чувааш тылын чинчийээччи, чувааш саҥа суругун-бичигин төрүттээччи Иван Яковлевич Яковлев төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.
Чувааш Өрөспүүбүлүкэтигэр тыл күнүн бэлиэтээһин муус устар 25 күнүн инниттэн саҕаланар. Үөрэх тэрилтэлэригэр чувааш тылыгар, суругар-бичигэр уонна устуоруйатыгар анаммыт күрэстэр, быыстапкалар, көрүүлэр уонна сэминээрдэр ыытыллаллар. Бу тэрээһиҥҥэ үөрэнээччилэр, устудьуоннар, учууталлар кытталлар. Ыччат тэрилтэлэрэ төрөөбүт тылга наллаах флэш-мобтары ыыталлар. Чебоксаарга И.Я. Яковлев мэҥэтин иннигэр миитин ыытыллар, онно сибэкки ууруу туомун уонна тыл этии кэнниттэн фольклор ансаамбыллара ырыа ыллыыллар, дьон хоһоон ааҕар.
Кулин, Айше
Кулин, Айше
Көҥүл тустууга Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
Көҥүл тустууга Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тириэньэрдэрин испииһэгэ
Широких Алексей Дмитриевич
Широких Алексей Дмитриевич — саха интэлигиэнэ уонна либэрээлэ, Күлүмнүүр өйөөччүтэ, Саха АССР юстициятын бастакы наркома, САССР Толоруулаах киин кэмитиэтин (ЯЦИК) бэрэстээтэлин солбуйааччыта.
1884 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун Хахсык нэһилиэгэр орто баай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Лосиновка
Лосиновка (Лосинівка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 200 (2011).
Лионель Ричи
Лионель Ричи (Lionel Brockman Richie, толору аата Лионель Брокман Ричи) — улуу Америка ырыаһыт.
Саввинова Раиса Васильевна
Саввинова Раиса Васильевна — педагогика билимин хандьыдаата, ХИФУ педагогическай институтун оскуола иннинээҕи салаатын кафедратын доцена.
Көҥүл тустууга Саха сириттэн спорт үтүөлээх маастардара
Көҥүл тустууга Саха сириттэн спорт үтүөлээх маастардарын испииһэгэ:
Борисов Георгий Иванович
Борисов Георгий Иванович (04.03.1918-31.12.2000) — саха прозаига, тылбаасчыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1995 сылтан Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
1918 сыл кулун тутар 4 күнүгэр Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1938 сыллаахха Саха учительскай институт ньуучча тылын уонна литературатын салаатын бүтэрбитэ. Үөрэтээччинэн уонна кинигэ кыһатыгар тылбаасчытынан үлэлээбитэ.
1940 сыл атырдьах ыйыгар А.Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы театральнай институт режиссерскай салаатыгар бастакы курска үөрэххэ киирэр. Ол гынан баран 1941 сыл ыам ыйыгар албын дьыалҕа түбэһэн хаайыыга киирэр. 15 сыл устата лааҕырдарга уонна сыылкаҕа сылдьар. 1956 с. реабилитацияламмытын кэннэ Саха музыка-дыраама тыйаатырыгар уонна Норуот айымньытын дьиэтигэр үлэлиир. 1962 сылтан сурналыыстыыр.
2000 сыл ахсынньы 31 күнүгэр өлбүтэ.
Дьаҥ
Дьаҥ (эпидемия) — ыарыы, ыарыы элбэх киһини сутуйуута.
Шолдэнэшты
Шолдэнэшты (Şoldăneşti) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат, Шолдэнэшты оройуонун киинэ. Дьонун ахсаана 7 500 (2013).
Көҥүл тустууга Саха сириттэн норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастардар
Көҥүл тустууга Саха сириттэн норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастардар испииһэктэрэ:
Аллыҥа (Сунтаар улууһа)
Аллыҥа — Сунтаар улууһун Аллыҥа нэһилиэгин киинэ.
Климата
Оhуобай
Олохтоох дьоно
YчYгэй санаалаах
Кэрэ-бэлиэ сирдэр
Элбэх
Биллиилээх дьоно
Тихонов Тимур¹
Быһаарыылар
Тихонов Тимур(Тихон)¹ - гений, миллиардер, плейбой, филантроп.
Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Томскай куоракка баар Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин "Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета" бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
1930 с. Томскайдааҕы мэдиссиинэ института диэн төрүттэммит. 1938 с.сэтинньи 16 күнүттэн 1962 с.тохсунньу 15 күнүгэр диэри Томскайдааҕы В. М. Молотов аатынан мэдиссиинэ института диэн эбит. 2017 с. муус устар ыйтан эрэгийиэн тирэх университетынан буолбут.
Устуоруйата
Арассыыйа импэрээтэрэ Александр l 1888 с. соҕотох мэдиссиинискэй факультеттаах Томскайдааҕы Импэрээтэрискэй университеты арыйбыт. 1930 с.сэтинньи 5 күнүгэр РСФСР НКС 132 нүөмэрдээх уурааҕынан медфакультеты университеттан таһааран, Томскайдааҕы мэдиссиинэ институтун тэрийбит. 1967 с. Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт. 1992 с.олунньу 28 күнүгэр АБ Правительствота 388 нүөмэрдээх дьаһалынан Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университетын статуһун биэрбит. Университет арыллыаҕыттан ыла 60000 быраастары уонна провизордары үөрэтэн таһаарбыт. Университет учуонайдарын уонна преподавателлэрин кыттыытынан Томскайга АМНА Сибиирдээҕи салаатыгар 4 НЧИ төрүттэммит Кардиология НЧИта Фармакология НЧИта Онкология НЧИта Медицинскэй генетика НЧИта Билиҥҥи кэмҥэ СибСМУга аллергическай ыарыылар иммуногенетикаларынан уонна иммуноэпидемиологияларынан, хаан систиэмэтин молекулярнай патофизиологиятынан уо.д.а. дьарыктанар 12 научнай оскуола үлэлиир.
Факультеттара
СибСМУга 8 факультет, 78 кафедра, 3 НЧИ, 7 диссипилиинэлэр ыккардыларынааҕы научнай-үөрэтэр кииннэр, 26 үөрэтэр-научнай лаборатория, НЧЛК, инфек.ыарыылары эмтиир Сибиирдээҕи Киин, элбэх профильлаах бас билэр клиникалар, үс анатомия түмэлэ, эрэгийиэҥҥэ бастыҥ улахан мэдиссиинискэй наука бибилэтиэкэтэ бааллар.
1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Фармацевтическай факультет 4. Медико-биологическай факультет 5. Социальнай үлэ, клиническай психология уонна психотерапия факультета 6. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета 7. Экэниэмикэ уоннадоруобуйа харыстабылын салайыы факультета 8. Квалификацияны үрдэтии уона эбии испэсээлинэскэ бэлэмнэнии факультета
Рейтиннэрэ
2014 с. "Эксперт РА" агенство университеты СНГ бастыҥ үрдүк үөрэҕин испииһэгэр киллэрбит уонна рейтин "Д" кылааһын иҥэрбит. Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин, Москватааҕы, норуоттар ыккардыларынааҕы "Три миссии университета"-2020 рейтинин (2020 с. атырдьах ыйын 28 күнүгэр) таһаарбыт. Онно СибСМУ аан дойдутааҕы(97дойдуттан1500 ҮҮТ кыттыбыт) рейтиҥҥэ 901-1000, Арассыыйа ҮҮТ 34-41 миэстэҕэ баар. Норуоттар ыккардыларынааҕы инфбөлөх "Интерфакс" уонна "Эхо Москвы" радиостанция кыттыһан таһаарар Университеттар сыл аайы тахсар национальнай рейтиннэригэр, 2017 с. СибСМУ былырыыҥҥы көрдөрүүтүн 12 строкаанан тупсаран 77 миэстэ буолбут.
Ссылкалара
https://vuzopedia.ru/vuz/3446 https://www.riatomsk.ru/article/20170607/sibgmu-voshel-v-top-3-medicinskih-vuzov-rossii/ https://www.ssmu.ru/ru/news/archive/?id=1788 https://univer.expert/akademicheskiye-reytingi/rejting-medicinskih-vuzov-2019/ https://www.ssmu.ru/ru/
Оҕону куһаҕаҥҥа үөрэтимэ
Оҕону төрөтүү, иитии, үөрэтии ыалтан, төрөппүттэртэн быһаччы тутулуктааҕын бары билинэллэр. (1,126). Арай арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии диэн сахалар үөрэхтэрин билбэттэриттэн, бу кэми оонньотууга анаан көтүтэн, хаалларан кэбиһэллэрэ туруга суох өйдөөх-санаалаах эдэрдэр элбииллэригэр тириэрдэр.
Оҕо аан маҥнайгы билбит билиилэриттэн-көрүүлэриттэн, оҥорбут быһыыларыттан үгэс үөскээн ийэ кута иитиллэн иһэр диэн кут-сүр үөрэҕэр быһаарбыппыт. Ол иһин оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута үөскүүр кэмигэр үчүгэй эрэ быһыылары оҥорторон, үчүгэй үгэһи иҥэрэн кэбиһии туһалааҕын арыйбыппыт.
Оҕо улаатан да баран үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны арааран билэрэ уустук, уһун кэми ылыан сөп. Оҕону үөрэтии “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэринэн ийэ кутун иитии кэнниттэн уларыйан биэрэрэ ирдэнэр. Ол аата оҕо аны, улаатан истэҕинэ куһаҕан диэни бэйэтэ арааран билэ үөрэнэрэ ирдэнэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо улаатан истэҕинэ "Тоҕус айыыны оҥорума" диэн үөрэтэр.
Аҕыйах ахсааннаах куһаҕаннары үчүгэйдэртэн туспа арааран биллэҕинэ олору оҥорбот, туттунар буолуута үөскээн олохсуйарыттан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарарга үөрэнэр.
Сахалар оҕону үөрэтэр үөрэхтэрэ олус киэҥ уонна дириҥ. Бу үөрэххэ “Оҕону кыра эрдэҕинэ куһаҕаҥҥа үөрэтимэ” диэн этии баар. Ол барыта сахалар оҕо өйө-санаата сайдыытын, үгэстэрэ үөскээһинин дириҥник билэллэрин уонна олохторугар туһаналларын биллэрэр. Оҕо аан маҥнай билбитэ, оҥорбута саҥаны айыы буолан үгэскэ соҕотохто кубулуйан ийэ кутун быһалыы үөскэтэринэн, хаһан да умнуллубат буолан хаалыан сөп.
Бу сахалар кут-сүр үөрэхтэрин быһаарыыта табатын аныгы наука эмиэ билинэр. Ханнык баҕарар саҥаны билии, айыыны оҥоруу киһи мэйиитигэр нейроннар саҥа холбоһуктарын үөскэтэрин дакаастаабыттара.
Киһи бэйэтэ билбэтинэн, үчүгэйи оҥорор курдук санаатыттан оҕону куһаҕаҥҥа, буортулаахха үөрэтэн кэбиһиэн сөп. Кыра оҕону куһаҕаҥҥа үөрэтии араас элбэх көрүҥнэриттэн сүрүннэрэ манныктар:
1. Сайыһыннара үөрэтии.
2. Былдьаһыннара үөрэтии.
3. Хайыта тыыттарыы, баттаҕы тардыалатыы.
4. Охсуоланарга, тэбиэлэнэргэ үөрэтии.
5. Быраҕаттанарга, ыскайдыырга үөрэтии.
6. Киһи билбэтин, оҥорботун оҥорорго үөрэтии.
7. Киһиргэтии.
Оҕону куһаҕаҥҥа үөрэтии бу көрүҥнэрин биир-биир ыламмыт төһө кыайарбытынан ырытан көрүөхпүт:
1. Оҕо көрөөччү онно-манна барара-кэлэрэ, ону-маны оҥороро элбэх. Бараары гына-гына барбакка, кэлээри гына-гына кэлбэккэ оҕону сайыһыннара үөрэтии, “Оҕом сайыһар ээ” диэн бигэргэтии куһаҕаҥҥа үөрэтии буолар. Оҕо төрөппүттэрин сайыһан элбэхтик ытаан эрэйдэниэн, биир эмэ киһи көрүүтүгэр аһара үөрэнэн, сыбанан хаалыан сөп.
Ханна эмэ барар буоллахха, барарга оҕону сайыһыннарымыахха, судургу барыахха, барыыны оҕоҕо биллэрбэккэ да баран кэлиэххэ сөп. Кыра оҕо маҥнай суохтаан баран умнан кэбиһиэн, атыҥҥа аралдьыйан сүтүктээмиэн сөп.
2. Оҕо аан маҥнай куһаҕаны биллэҕинэ олору оҥорбот буоларга түргэнник үөрэнэрин сахалар билэн бобууну-хаайыыны туһаналлар этэ. “Оҕону былдьаһыннара үөрэтимэ” диэн этии оҕо кыратыттан бэйэтин киэнэ эбэтэр атыттар киэннэрэ буоларын билэ үөрэнэригэр туһата улахан. Оҕоҕо тугу эмэни биэрдэххэ эбэтэр  биэрээри дугдуҥнаатахха “миэнэ” диэн саныы, ылына охсор. Биэрээри дугдуҥнаан баран биэрбэтэххэ былдьаһан да туруон сөп. “Оҕону былдьаһыннара үөрэтимэ” диэн этии оҕоҕо ону-маны; наадалааҕы, алдьаныан да сөптөөҕү, оонньууруттан атыны эбэтэр тугу эмэ биэрээри гына-гына биэрбэккэ былдьаһыннара үөрэтэри суох оҥорор. “Оҕоҕо биэрбэт эрээри көөчүктээмэ” диэн этии көөчүк дьайыытын быһаарарын тэҥэ, былдьаһыннара үөрэтэри тохтотор.
Оҕоҕо ону-маны, урут билбэтин, оонньооботун биэрдэххэ ону олус өр көрөр, чинчийэр, үөрэтэр, олус өр кэмҥэ илдьэ сылдьар. Онтон сотору кэминэн салҕан хааллаҕына, ханна эмэ быраҕыаҕа. Бу бэйэтэ быраҕыар тиийбэккэ былдьаан ылыы оҕону хомотор, ытааһын да баар буолуон сөп. Былдьаан ылыы былдьаһыыны үөскэтиэн сөп.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн туох бэйэтин киэнэ буоларын билэ үөрэнэрэ ордук. Киниэхэ тугу эмэни биэрдиҥ да кини киэнэ буоларын билэр, оннук ылынар. Ол иһин оҕоҕо тугу биэрэри эрдэттэн билиэххэ, былаанныахха, биэрэн баран былдьаһымыахха, быраҕыар диэри тулуйуохха, атыҥҥа аралдьытыахха.
4. Оҕо өйө-санаата сайдан киһи буолууну, киһилии быһыыны баһылыырыгар сыыһа-халты, куһаҕаннык хамсаммата ирдэнэр. Киһини, атын оҕону охсуолаабатыгар, тэбиэлээбэтигэр кыра эрдэҕинэ үөрэтии туһата улахан. “Оҕобут охсуолуур ээ” диэн үөрэтии сыыһа үөрэтии буолар. Ийэ кутугар охсуолуур, тэбиэлиир үгэс үөскээн иҥэн хааллаҕына бэйэтин кыана туттубат буола улаатан хаалыан сөп. Ол аата тугу эмэ быһаарсыыга сутуруга эрдэлээн тиийэн хаалара улааппытын кэннэ уустуктары үөскэтиэн сөп.
Охсуолуур, тэбиэлиир хамсаныылары оҕо улаатан өйө-санаата сайдыбытын кэннэ оҥоро үөрэннэҕинэ бу уустук, киһи сыыһа туттан кэбиһэр кыахтаах хамсаныыларын өйүнэн-санаатынан салайара үөскээн сыыһа-халты туттунара аҕыйыырыгар тириэрдэр.
5. Ыһыллыбыт оонньууру хомуйарга, дьаарыстыырга үөрэммит оҕо тугу барытын ыскайдаабакка, хомуйарга үөрэнэн соннук үгэһи иҥэринэр. Киһи тугу даҕаны ыскайдаабата ордугун бары билэбит. Билигин ырыынак үйэтэ кэлэн дьон баайдара-маллара элбииригэр ордук кыһаналлар. Кыра да баайы-малы ыскайдаабатахха эрэ эбиллэр кыахтанарын туһаныахпыт этэ.
6. Сахалар киһи оҥорор быһыыта уонна киһи оҥорбот быһыыта диэн баалларын билинэн киһи быһыыта диэн туспа үөрэҕи арыйбыттар. Ол аата киһи быһыылаах киһи диэн киһи оҥорор быһыыларын оҥорор киһи буолар. Оҕону киһи оҥорор быһыыларын оҥорууга үөрэтии киһилии быһыыланыыга үөрэтии буолар. Онтон киһи билбэт, оҥорбот быһыыларын, айыыны оҥорор киһи кыыллар быһыыларын быһыыланара элбээн хааларын иһин “Айыыны оҥорума” диэн этэн сахалар оҕону сыыһа-халты туттунарыттан харыстыыллар.
7. Оҕо кыра эрдэҕинэ туох эмэ туһалааҕы оҥордоҕуна хайҕанара, манньа ылара үчүгэйи оҥорорун элбэтэр, онтон улааппытын кэннэ аһара хайгыы, киһиргэтэ, манньалыы сылдьыы өйө-санаата туруга суох буолуутун, бэйэтин үрдүктүк сананыытын үөскэтиэн сөп.
Оҕо куһаҕан быһыылары оҥоруута соннук үгэһи үөскэттэҕинэ куһаҕан быһыылаах, майгылаах буолууга тириэрдэрин төрөппүттэр билиэ этилэр. Онтон майгы диэн олохсуйбут үгэс буоларынан оҕо улааппытын да кэннэ биллэ сылдьыан сөп. Куһаҕан майгы биллиитэ куһаҕаны оҥорууга тириэрдэр кыахтааҕын билэн төрөппүттэр сэрэниэхтэрэ этэ.
Оҕону кыра эрдэҕинэ иитиигэ, үөрэтиигэ, оҕоҕо бу кэмҥэ ийэ кута үөскүүрүнэн төрөппүттэр куһаҕан быһыылары оҥорботугар кыһаныахтара этэ. (2,133).
Туһаныллыбыт литература.
1. Введение в этнопедагогику: учебно.-метод. пособие для студ.высш.учеб. заведений. – Якутск: Офсет, 2009. – 152 с.
2. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Хамнас уратыта
Хамнас диэн үлэһит киһи төһө сыаналаах үлэни оҥорбутугар ылар төлөбүрэ ааттанар.
Сахалар «Yлэ-хамнас» диэн холбуу этиини куруук тутталлар. Yлэлээтэххэ, элбэхтик хамнаннахха, тугу эмэ туһалааҕы оҥордоххо хамнас диэн ааттанар, үлэлэммит үлэ иһин төлөбүр кэлэрин иһин итинник эппиттэр, аналлаах тыллары үөскэппиттэр. Yлэ уонна хамнас аргыстаһан сылдьаллар. Yлэ уонна хамнас диэн сахалыы тыллар үлэ, хамнас сыһыаннара сахаларга олус былыргы кэмнэртэн, саха тыла саҥа үөскүөҕүттэн ыла сайдыбыттарын быһаарар. «Хамнастаах үлэ» диэн этии оҥоруллубут үлэттэн кэлэр хамнас үлэлэммит үлэҕэ сөп түбэһэрин, өссө арыычча ордорун, олоҕу тупсарарын биллэрэр.
Сахалар хамнаска үлэлиир киһини хамначчыт диэн ааттыыллар, үлэлээтэҕинэ, хамнаатаҕына, ким эрэ эппитин толордоҕуна төлөбүр, хамнас ыларын иһин итинник ааты иҥэрбиттэр. Үлэһит, хамначчыт киһи бэйэтин олоҕун ылар хамнаһыгар тэҥнээн оҥостунар. Хамнаһа олус кыччаатаҕына быстар дьадаҥылар кэккэлэригэр киирсэн хаалара, олоҕо ылар хамнаһыттан улахан тутулуктааҕын быһаарар. Сөбүгэр соҕус, айаҕыттан, араас түһээннэриттэн, нолуоктарыттан туох эмэ ордор хамнастаннаҕына орто киһи, сэниэ ыал ахсааныгар киирсэн барар.
Үлэһит дьон ылар хамнастарыгар государство тутула ордук улахан сабыдыаллаах. Дьон олоҕо тупсарын туһугар урут-бастаан кыһанар государствоҕа үлэһиттэр ылар хамнастара үрдүк буолар. Тоҕо диэтэххэ үлэһиттэр ылар хамнастара үлэлэммит үлэттэн государство бэйэтин туһугар нолуоктаан, быһа тутан ылбытын кэнниттэн биирдэ ааҕыллан кэлэр. Олус элбэх ахсааннаах бюрократ чиновниктардаах, аһара элбэх армиялаах государствоҕа нолуок элбэҕиттэн үлэһиттэр ылар хамнастара аҕыйыыр.
Государствоҕа оҥорон таһаарыы сайыннаҕына хамнас улаатан биэрэн иһэр. Европа сайдыылаах дойдуларыгар уонна АХШ-ка үлэһит киһиэхэ бэриллиэхтээх хамнас алын кээмэйэ диэн баар. Бу сокуонунан ылыныллыбыт нуорма харчы буолар. Хайа да киһи үлэ чааһыгар үлэлээтэҕинэ ылыахтаах харчытын саамай кыра кээмэйэ итинник ааттанар. Үлэлии сылдьар киһи итиччэ харчыны илиитигэр ыллаҕына эрэ аһын-үөлүн, дьиэтин-уотун, таҥаһын-сабын хааччынан, көрүнэн, сөптөөхтүк сынньанан салгыы үлэлиир кыахтанарын ааҕаннар ити нуорманы оҥорбуттар.
Арассыыйа эмиэ итинник, хамнас алын кээмэйин ылыммыта. Бу нуорма харчы киһи олоххо туһанар саамай кыра нуорматыгар ханан да тиийбэт уонна өтөр тиийэр кыаҕа суоҕа үлэһиттэри санаарҕатар.
Аһары баай дьон оҥорон таһаарар производствоны бас биллэхтэринэ элбэх үлэһиттэри салайаллар. Арассыыйаҕа оҥорон таһаарыы мөлтөҕүттэн үлэһиттэр бары кэриэтэ дьадаҥылар, бэйэлэрин эрэ кыайан көрүнэллэр, ол аата хамнастара аһыыр аһылыктарыгар уонна таҥнар таҥастарыгар эрэ тиийэр. Үлэ миэстэтэ аҕыйааһыныттан кинилэр үлэ биэрэр, хамнас төлүүр киһиттэн олус улахан тутулуктанан хааллылар. Олорор олохторо барыта үлэлиир үлэлэриттэн, ылар хамнастарыттан быһаччы тутулуктанара үлэ усулуобуйатын уонна хамнас эбиллэрин туруорсалларын суох оҥорор.
Баай киһи үлэһиттэригэр аҕыйах хамнаһы төлөөтөҕүнэ баайа, барыһа эбиллэн иһэр. Төһө аҕыйах хамнаһы уонна араас көмөлөрү үлэһиттэригэр төлүүр даҕаны соччонон бэйэтин баайа эбиллэн иһэрин сыысхала суох ааҕына сылдьар кыахтаах.
Аһары баай дьон былыр-былыргыттан дьадаҥылары үлэлэтэн баран хамнастарын төлөөбөттөрө, ситэ биэрбэттэрэ биллэр суол. Билигин да байан эрээччилэр ахсааны үчүгэйдик билэллэр, бэйэлэрин тустарыгар хата барыстаахтык ааҕалларын умнубаттар.
Россияҕа Өктөөп революциятын кыайыытын биир сүрүн төрүөтүнэн аһара баай дьон үлэһиттэригэр, хамначчыттарыгар хамнастарын ситэ биэрбэттэрэ, олус уһуннук, 11,5 чаас устата ыарахан үлэҕэ үлэлэтэллэрэ, бэйэлэрин киһинэн да аахпаттара буолбута. Ыраахтааҕы православнай таҥара дьиэтин кытта кыттыһан үлэһит дьону оннооҕор саллааттарынан ытыалатара.
1905 сыллаахха Гапон баачыка үлэһиттэри сирдээн аҕалан ытыалаппыта. 1912 сыллаахха Бодойбо көмүстээх бириискэтин үлэһиттэрин саллааттар ытыалаан икки сүүстэн тахса киһини биир сиргэ охторбуттара. Ыраахтааҕы былааһын үлэһиттэргэ сыһыана саа буулдьатынан быһаарыллар кэмнэргэ тиийбитэ революция саҕаланыытыгар олук буолбута.
Аһара баайдар, ол иһигэр ыраахтааҕы үлэһит дьону олус күүскэ баттааһыннара, атаҕастааһыннара кэмэ кэллэҕинэ бэйэлэригэр төттөрү эргийэн кэлиэн сөбүн итэҕэйбэттэр этэ. Оччотооҕу кэмҥэ үлэ чааһа олус уһун буолуута, үлэһиттэр олус элбэхтик үлэлээн баран нэһиилэ айахтарыгар эрэ тиийэр-тиийбэт хамнаһы аахсыылара революция олус түргэнник, киэҥник тэнийиитигэр уонна эрэллээхтик кыайыытыгар тириэрдибитэ. Дьадаҥылар, үлэһиттэр саа-сэп күүһүнэн, элбэх хааннарын тоҕон туран былааһы ылан бараннар үгүс үйэлэргэ мунньуллубут иэстэрин, эрэйдэммиттэрин, муҥнаммыттарын, харахтарын уутун иэстэһэн баайдар, христианскай таҥара үлэһиттэрин баайдарын-малларын тутан, былдьаан ылбыттара, салайар былаастан туораппыттара, саа-сэп тутан утарылаһар өртүлэрин харса суох кыдыйбыттара.
Революция кэнниттэн үлэһиттэр былааһы ылан бараннар аан маҥнай үлэһиттэргэ, хамначчыттарга хамнастарын толору биэрэллэрин ситиспиттэрэ. «Киһиэхэ киһилии сыһыаннас» диэн сахалар этэллэр. Социализм кэмигэр үлэһиттэргэ бэриллэр хамнас алын кээмэйэ хайа баҕарар киһи оччотооҕу көрдөбүлгэ сөп түбэһэр олохтоох буолуутун толору хааччыйара. Үлэһиттэр бу сүрүн көрдөбүллэрэ, үлэлээбит үлэлэрин иһин сөптөөх хамнаһы аахсан ылыылара баар-суох баҕа санааларыгар сөп түбэһэрэ.
К.Маркс үөрэҕинэн дьону үлэлэтэн, туһалааҕы оҥотторон баран хамнастарын ситэ төлөөбөттөн эбиискэ барыс үөскээн тахсар. Бу үөскээбит барыһы барытын аһара баай дьон бэйэлэрин тустарыгар туһаныыларыттан өссө байан иһэллэр. Государство олус элбэх нолуогу түһэриититтэн тэрилтэлэр хамнас төлүүр кыахтара аҕыйыыр. Үлэһиттэргэ сөптөөх хамнаһы төлөөһүн государствоттан тутулуга ордук улахан.
Маннык сокуон хас биирдии үлэһит киһи бэйэтин үлэтинэн айаҕын ииттинэрин хааччыйар. Бу сокуон үлэ биэрэр киһи уонна үлэһит бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын быһаарарга ордук туһалыыр. Үлэлэтэн баран хамнас биэрбэт буолуу эбэтэр олох аҕыйаҕы төлөөһүн биһиэхэ олус тарҕанна. Дьон бэйэлэрин икки ардыларыгар сыһыаннарыгар үөскээн эрэр ити куһаҕан майгыны маннык сокуон суох оҥорор кыахтаах. Саҥа үйэ саҕаланыытыгар Россия ырыынак сокуоннарынан олорор государствоҕа кубулуйан иһиитэ салгыы баран иһэр. Ол хамсааһын биир холобурунан Госдума хамнас алын кээмэйин уонна хайдах төлөнөрүн быһаарар сокуону ылыммыта буолар. Бары үлэһиттэргэ бу сокуон хайаан да улахан туһаны аҕалар.
Ырыынак усулуобуйатыгар үлэһиттэр бырааптарын көмүскүөхтээх тэрилтэлэринэн профсоюзтара буолар. Бу тэрилтэлэр аан бастаан элбэх ахсааннаах үлэһит-хамначчыт дьон көрдөбүллэрин толорор сыалга үлэлээһиннэрэ государство олоҕо туруктаах буолуутугар тириэрдэр.
Бары үлэһиттэр бэйэлэрин бырааптарын көмүскүүр сокуоннары ылынарга туруннахтарына кыайаллар. Демократия сокуоннарын туһанан кинилэр государствоны салайыыга депутаттарын нөҥүө быһаччы кыттыһаллар. Элбэх ахсааннаах үлэһиттэр бэйэлэрэ куоластаан талбыт депутаттарын нөҥүө туһалаах сокуоннары ылыннахтарына үлэ-хамнас өссө тупсуутун ситиһэллэр. (1, 85).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Арыылаах (Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа)
Арыылаах — Сунтаар улууһун Түбэй-Дьаархан нэһилиэгин киинэ.
Кемаль, Яшар
Кемаль, Яшар
Ккатегория:Прозаиктар
Гольдерова Саргылаана Васильевна
Гольдерова Саргылаана Васильевна (11.06.1959) - хоһоонньут. 1992 сылтан Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Гольдерова Саргылаана Васильевна Амма улууһун Бологур нэһилиэгэр үөрэтээччи дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Орто оскуоланы Дьокуускай куоракка бүтэрбитэ. 1981 сыллаахха СГУ саха салаатын бүтэрэр.
Саха тылын уонна литературатын үөрэтээччитинэн Булуҥ улууһун Таймылыыр с. үлэлээбитэ, ол сылдьан Анаабырга баар "Кыһыл сулус" улуустааҕы хаһыат уонна "Эдэр хомуньуус" өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыат сурналыыһа этэ.
Кини хоһоонноро 1977 с. өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга уонна "Хотугу сулус" сурунаалга тахсыбыттара. "Аһаҕас сурук" диэн ааттаах бастакы кинигэтэ 1985 сыллаахха тахсыбыта.
Саха сириттэн көҥүл тустууга норуоттар ыккардыларынааҕы категориялаах судьуйалар
Саха сириттэн көҥүл тустууга норуоттар ыккардыларынааҕы категориялаах судьуйалар испииһэктэрэ
Оһуохай Уола
Бастакы кинигэтэ 2018 сыллаахха «Айар тыл умсулҕана» диэн ааттанан тахсыбыта. Хомуурунньукка аан тылы суруйааччы, поэтесса Александра Григорьева – Сандаарыйа суруйбута
Аслан Хатидже
Хатидже Аслан (1962 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр төрөөбүтэ, Сивас, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок биллиилээх, биир саамай элбэх хамнастаах артыыһа.
Биографията
Хатидже Аслан 1962 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр күнс сирин көрбүтэ. Кини Сивас диэн Турция оччоугуй куоратыгар төрөөбүтэ. Эмиэ ол куоркка орто оскуолана ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Анкара куорат Судаарыстыбаннай консерваториятыгар үөрэххэ туттарсан киирбитэ. Устудьуоннаан бүтэн баран Измир куорат тыйаатырыгар уонна киин куорат Судаарыстыбаннай тыйаатырыгар артыыс быһыытынан үлэлээбитэ.