cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гарсия Тейшейра Луан
Аан дойдуга карьерата
Луан Бразилия ыччакка сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн аан бастакы улахан матчын 2010 сыл олунньу 23 күнүгэр ЮАР хамаандатын утары оонньообута. Ол кэннэ Кенияны кытары оонньууга бастакы голун киллэрбитэ. 2013 сыллаахха Луан Бразилия сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киирэн, Соҕуруу Эмиэрикэҕэ ыытыллыбыт Ыччат аан дойдутааҕы чөмпүйэнээтигэр киирсибитэ. 2016 сыллаахха эмиэ Бразиялия сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн, Рио-де-Жанейро куоракка ыытыллар Олимпиада оонньууларыгар кыттыбыта.
Чубуку
Чубуку (Ovis nivicola) - ыыраахтаах туйахтаах хой бииһин ууһугар киирэр кыыл. Атыырын ыйааһына 140 киилэҕэ тиийэр, тыһыта кыра.
Тайху
Тайху (太湖) - Кытай илин өттүгэр баар ынырык улахан күөл. Дириҥэ 2 миэтэрэ. Уһуна 389 км, кэтитэ 443 км. Улахан ыраас уулаах күөл. Элбэх балыктар бааллар. Кэнники кэмҥэ экология өттүнэн мөлтөөн эрэрин көрдөрөр, холобур 30 км тэйиччи ынырык улахан Шанхай куорат лэглэйэн сытар, онтон кини биэрэгэр эмиэ күүскэ промышленно-сайдыбыт Уси, Сучжоу уонна Чанчжоу куораттар бааллар. Тайху күөлэ Цзянсу уонна Чжэцзянь провинциялар икки ардыларыгар сытар. Күөл тула уопсайа 89 мөллүйүөн киһи олохсуйан олорор.
Чубуку
Арассыыйаҕа баар чубукулары 4 көрүҥҥэ араараллар: камчатка, охотскай, саха уонна норильскай чубукулара.
Ахсынньы 27
Ахсынньы 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 361-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 362-c күнэ). Сыл бүтүө 4 күн баар.
Скрыбыкин Николай Николаевич (Кулады уола)
Скрыбыкин Николай Николаевич (1876 с.т.) Арҕаа Хаҥалас 1 Одуну нэһилиэгиттэн төрүттээх атыыһыт, кинээс Кулады Ньукулай уола.
Скрыбыкин Н.Н. түүлээҕинэн эргинэр атыыһыт быһыытынан биллэрэ. Дьокуускай куоракка маҕаһыынааҕа, хас да куортамҥа биэрэр дьиэлээҕэ, бэйэтин дьиэтэ Аппа уҥуор (Залокка) баара. Кыра үөрэхтээх. Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар баайа бүтүннүү туордаммыт. Кэргэнинээн биир иитэр уоллаахтара.
1430
1430 сыл.
Кыл туһах
Кыл туһах - кыра кыыллары, көтөрдөрү бултуурга аналлаах сылгы кылыттан хатыллан оҥоһуллубут туһах.
Алтынньы 27
Алтынньы 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 301-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 302-c күнэ). Сыл бүтүө 64 күн баар.
Санскрит
Санскрит - индо арий ттылларын биир кэриминэн суруллубут диалект буолар. Төрүтүнэн Протоиндоевропа тыла буолар. Девангари бичигэ туттуллар.
1431
1431 сыл.
Чороон
Чороон — саха былыргы кымыһы иһэр иhитэ. Мастан, удьурҕайтан хаһан оҥоһуллар. Хайдыбатын диэн арыыга оргуталлар.
Үс эбэтэр биир ата аата, син биир улахан олоҥхоһут, үтүө ат курдук кэпсээҥҥэ сылдьара.
Дьиэҕэ-уокка үүт аһы, ымдааны уонна сылгы-ынах кымыһын кутан уурар чорооннору эмиэ үөһэ өттүнээҕи ойоҕоһун боростуой уонна уустук оһуорунан киэргэтэн, төгүрүк быһыылаах гына атахтыыллара. Оттон сайыҥҥы түмсүүлээх, үөрүүлээх бырааһынньыкка – ыһыахха кымыс иһэр кыра, орто, улахан кээмэйдээх чорооннору сылгы туйаҕар маарынныыр сиэдэрэй ойуулаах, үстүү атахтаах гына оҥороллоро.
Сиэргэ-туомҥа аналлаах чороон хайаан да 7 эбэтэр 9 курдуу ойуулаах буолар.
XIX үйэ бастакы аҥарыгар чороон илиигэ тутарга аналлаах соҕотох эрэ атахтаах эбит. XX үйэ саҕаланыытыгар 3 атахтаах чороон үөдүйбүт, иһиттэн кэриһэн аһааһын уурайбыт.
Кэлиҥҥи чорооннор ат туйаҕа быһыылаах 3 атахтаммыттар. Ол, үөрэхтээхтэр этэллэринэн, дьиҥ сахалыы ойуу, саха омук сылгыга улаханнык сүгүрүйэрин бэлиэтэ. Ол сүгүрүйүүтүн суруйар кыаҕа суох уус ойуу-оһуор тылынан бэйэтин оҥоһугар киллэрбит буолуон сөп эбит.
Чороон ойуута тус-туһунан буолара биллэр. Тараах (от) ойуу, тоноҕос ойуу, тыҥырах, ураһа, тарбах о.д.а. Олох сайдан, уларыйан истэҕин ахсын көрүҥэ үксээн, уларыйан испитэ. Кэнники сэбирдэх, сибэкки, уруһуй ойуу эбиллибит.
Чороон түгэҕэр уус бэйэтин аатын эбитэ дуу, бу иһит анаммыт киһитин аатын эбитэ дуу, бэлиэтин быһан хаалларар эбит. Ону билигин “куруппааскы суола”, “хаар суола”, “ураһа” диэн араастаан ааттыыллар
Чороон ойуута-мандара
1.   Быа, дьураа ойуу.
Маннык ойуу археологическай хаһыы көрдөрөрүнэн, элбэх иһиккэ көстөр эбит. Түҥ былыргы диэн этэллэр, чопчу хаһан үөскээбитэ биллибэт.
Ойуута судургу буолан, киэҥник тарҕаммыт.
Атыннык “тараах ойуу” эмиэ дэнэр.
От ойуу өҥү-быйаҥы кэрэһэлиир бэлиэ.
Алҕаска киһини өлөрүү
Алҕаска киһини өлөрүү сыыһа туттуу аһара бардаҕына үөскүүр быһыы буолар.
Чороон
Чороон ойуута-мандара
Иһит айаҕын бүүрүгэр, чороон атаҕар оҥоһуллар. Бу ойуу туос иһит иитин тигии көрүҥүттэн тахсыбыт.
3.    Охторуу, тыал ойуу.
Алҕаска киһини өлөрүү
Өй-санаа, таҥара үөрэҕэ киһи хаһан даҕаны сыыһа туттуом суоҕа, «Мин үчүгэйбин» диэн быһа этинэрэ сыыһатын өйдөтөр. Арай киһиэхэ кыра эрдэҕиттэн үөскээн олохсуйбут үчүгэй үгэстэрэ, ол аата ийэ кута эрэ сыыһа-халты туттунарыттан быыһыыр, харыстыыр аанньал буолан көмөлөһөрүн сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ дакаастаан дьоҥҥо тириэрдэр. Сахалар үөрэхтэрин тутуһуу, оҕо ийэ кутун иитии хойутаабакка, кыра эрдэҕинэ оҥоруллара эрэйиллэр.
Чороон
Чороон ойуута-мандара
Туой иһиттэр орнаменнарын быһыытынан көстүбүт ойуу. Кэлин туос иһит иитин тигиигэ, маска киэҥник туттуллубут.
Алҕаска киһини өлөрүү
Киһи сыыһа туттуута саамай ыар түмүккэ тириэрдиитинэн алҕаска киһини өлөрөн кэбиһии буолар. Сыыһа туттууттан киһини өлөрөн кэбиһиини биир эмэ да буоллар дьон оҥороллор. Халтараан суолга сыыһа туттан массыынатын охторон, кузовка олорсон испит киһитин хам баттаппытыттан олус улаханнык санаарҕаабыт суоппары хайдах сууттуохха сөбө эбитэ буолла. Бэйэтэ да билэр киһитин өлөрөн кэбиспититтэн санаарҕаабыта, кэмсиммитэ, буруйун билиммитэ сөп буолбата буолуо дуо?
Чороон
Чороон ойуута-мандара
4.    Таҥалай ойуу.
Алҕаска киһини өлөрүү
Булка сылдьан тайаҕы күөйэ, тоһуйа турдаҕына талах быыһынан бииргэ бултуур киһитэ баран иһэрин, тайах кэллэ дии санаан ытан, өлөрөн кэбиһэн баран дьонугар киирэн буруйун барытын билиммитин, кэпсээн биэрбитин кэлин бырастыы гыммыттар, кэлин бу киһитин уолун кытта бииргэ бултуур буолбуттар.
Чороон
Чороон ойуута-мандара
Таҥалай ойуу маска киэҥник тарҕамматах эбит.
Алҕаска киһини өлөрүү
Буруйу, сыыһаны оҥорбуту билинии, бу куһаҕан быһыы диэн санааны уларытыы өй-санаа ыраастаныытыгар, оҥорбут буруй сотуллуутугар тириэрдэрин бары таҥара үөрэхтэрэ туһаналлар. Арай оҥоруллубут буруй үөскэппит содулун суох оҥоруу буруйу боруостааһын диэн ааттанара эппиэтинэс син-биир баар буоларын биллэрэр. Буруйу боруостааһын диэн субу оҥоруллубут куһаҕан быһыы үөскэппит содулун суох оҥоруу, урукку тэҥнэһии балаһыанньатын оннугар түһэрэн биэрии ааттанар уонна кээмэйэ араас, улахан да, кыра да буолуон сөп.
ОМОН байыаһа буолууга аналлаах бэрэбиэркэни, туруулаһан көрүүнү барыллар. Артем Борисов бу бэрэбиэркэ диэн ааттаах үстүү мүнүүтэлээх, үс тус-туспа дьону кытта киирсиини этэҥҥэ тулуйан баран, өлбүт. Манна киирсибит байыастары ханнык буруйга түбэһиннэрии кыаллара уустук. Арай саҥа үлэҕэ кэлбит киһиэхэ аһара ыарахан күрэхтэһиини ыган соҥнооһун, бу көрдөбүл сыыһатын, аһара ыараханын быһаарар.
Чороон
Чороон ойуута-мандара
Хотугу норуоттарга “харыйалыы ойуу” диэн ааттанан, сабынан тигиигэ, тириинэн, таҥаһынан аппликациялыырга былыргыттан тэнийбит.
Алҕаска киһини өлөрүү
Аһара ыксааһын, тиэтэйии киһини хаһан баҕарар сыыһа-халты хамсаныыга тириэрдэр кыахтаах. Маһынан охсуолуур киһиттэн көмүскэнэн 18 сааһын туола илик Миша Казаков быһаҕынан анньан, ол киһини өлөрөн кэбиспит. Ыксаабыт киһи аһара хамсанан кэбиһэрэ хаһан баҕарар тахсарыттан, көмүскэнэ сатаан быһаҕынан мээнэ далбаатаныы таба түбэһэн хаалыан эмиэ сөп.
Чороон
Чороон ойуута-мандара
5.   Ураһа ойуу
Алҕаска киһини өлөрүү
Айаннаан иһэр массыынаҕа сатыы киһи киирэн биэрэрэ баар суол. Владислав Галкин эмискэ киирэн биэрбит киһини түҥнэри көтүмээри туора ойутан тахсан остуолбаҕа массыынатын хампы түспүтэ биллэр. Суоппар чыпчылҕан түгэнэ киһини түҥнэри көтөбүн дуу эбэтэр массыынабын алдьатабын дуу диэн быһаарыыны ылынан оҥоро охсор хамсаныыларыттан, киһини үрдүктүк сыаналаан массыынатын хампы түспүт.
Чороон
Чороон ойуута-мандара
Туос иһит иитин тигиититтэн ылыллыбыт.
Алҕаска киһини өлөрүү
Киһи биирдэ эмэтэ да буоллар сыыһа-халты, аһара туттунан куһаҕаны оҥорон кэбиһиэн сөбө хаһан да хаалан хаалбат. «От тюрьмы и от сумы не зарекайся» диэн өс хоһооно киһи оҥорор быһыыларыгар, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор кыаҕа хаһан да хаалбатыгар быһаччы сыһыаннаһар. Аҥардастыы үчүгэйи эрэ оҥорор киһи диэн суох, арай үчүгэйи элбэхтик оҥорор дьон элбэхтэр.
Чороон
Чороон ойуута-мандара
6.   Илим хараҕа
Алҕаска киһини өлөрүү
Киһи олоххо биирдэ эмэтэ да буоллар эмискэ тиийэн кэлэр соһуччу быһыыларга сыыһа-халты туттубатын туһугар оҕо эрдэҕинэ ийэ кута киһилии быһыылары оҥорууга иитиллибит, «Илии барбат буолуутун» үөрэҕин билбит буолара эрэ туһалыырын «Кут-сүр үөрэҕэ» үлэттэн булуохха, туһаныахха сөп. (1,32).
Чороон
Чороон ойуута-мандара
Туос иһит иитин тигиититтэн киирбит. Хаһан үөскээбитэ биллибэт геометрическай ойуу. Бу ойуу арааһа элбэҕэ биллэр (ромбическай ойуу, түөрт харах о.д.а.)
Алҕаска киһини өлөрүү
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. -Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
2. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
Чороон
Чороон ойуута-мандара
7.   Биэ эмиийэ, сарбынньах, тыҥырах ойуулар.
Бу ойуулар тюрк тыллаах омуктарга барыларыгар тарҕаммыт. Түҥ былыр туой иһити оҥороот да, инчэҕэй эрдэҕинэ, тыҥырахтарынан эрийэ тутан, оҥо элийэн эбэтэр ыга баттаталаан ойуулууллар эбит.“Сарбынньах ойуу” – дириҥ ис хоһоонноох, ырыаҕа ылламмыт, аар-саарга аатырбыт ойуу. Бу ойуунан иһити-хомуоһу, дьиэ-уот тэрилин, таҥаһы-сабы ойуулууллара биллэр.
Ордук туос иһиккэ улаханнык сайдыбыт, кэлин мас иһиккэ, туттар тэрилгэ ойуулуур буолбуттар.
9.   Көҕүөр ойуу.
Бу ойуу дириҥ суолталаах. Былыргы быһыытын-таһаатын сүтэрбэккэ, сүтэн-оһон хаалбакка, биһиги кэммитигэр диэри силигилээн, сайдан кэлбит. Аата уонна тас быһыыта кымыс көөнньөрөр уонна хаһаанар “көҕүөр иһит” диэҥҥэ маарынныыр.
10.Үүнээйи ойуу
Бу ойуу саха норуотун материальнай культуратыгар дириҥник иҥмит ойуу. Бу ойуунан иһити-хомуоһу эрэ буолбакка, ат тэрилин, таҥаһы-сабы киэргэтэллэрэ биллэр.
11. От-мас ойуу.Сибэкки ойуу.
Мас оҥоһуктарга дэҥ кэриэтэ туттуллар.
12.Кымырдаҕас ойуу
13.Илим хараҕа
Хаһан үөскээбитэ биллибэт ойуу. Саха маска оҥоһуктарыгар “илим хараҕа” диэн ааттаан туос иһит иитин тигииттэн киирбит буолуохтаах. Оһуор бу көрүҥэ оҥоһуллуутун арааһынан, ис хоһоонунан элбэх бөлөхтөргө арахсар уонна тус-туһунан ааттанар.
Быһаарыылар
<references group="." />.
Кумалаан (мас)
Кумалаан (мас) — көҥдөй мас эбэтэр мас көҥдөйө.
Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Бэчимэ от
thumb|200px
Кыл сэбирдэх эбэтэр бэчимэ от (роголистник, Ceratophýllum) — сүүрүгэ суох дириҥ ууга үүнэр үөһээ өттүнэн хойуу лабааланар синньигэс умнастаах, умнаһын тула хас да сиринэн бөлөхтүү үүнэр атырдьахтыы салаалаах хатыылаах кылгас сэбирдэхтээх үүнээйи.
1432
1432 сыл.
Мацкепладзе Кондрат Барнабович
Мацкепладзе Кондрат Барнабович (08.09.1908—1981) — Социалистическай Үлэ Геройа, Өймөкөөн көмүһү хостуур промышленноһын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
Олоҕун олуктара
Үрдүк ситиһиилэрин иһин ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1961 сыл бэс ыйын 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Мацкепладзе Кондрат Барнабовичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
АХШ дуоллара
АХШ доллара (United States dollar, бэлиэтэ: $; кода: USD) диэн АХШ валютатын биирдигэ. Бу харчы биирдигэ Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн дойдулар икки ардыларынааҕы атыы-эргиэн сыһыаннарыгар туттуллар тэрил быһыытынан буолбут. Кумааҕынан $1, $2, $5, $10, $20, $50 уонна $100 сууммалаах харчылар бэчээттэнэллэр, тимиринэн 1¢, 5¢, 10¢, 25¢, 50¢, $1. $1=100¢
Кэнники кэмҥэ аан дойду баhаарыгар кинини атын валюталар солбуйа сатыыллар. Холобур, эуро, йена.
400px|thumb|left|2 доллар
Баабый баатыр
Юрий Борисов олоҥхото билиҥҥи ааҕааччыга, чуолаан оскуола оҕолоругар, ыччакка ордук тиийимтиэ, өйдөнүмтүө тыллаах-өстөөх. Онон "Баһырҕастаах аттаах Баабый Баатыр" олоҥхо аныгы көлүөнэ ааҕааччы киэҥ араҥатыгар ананар. Ыччат олоҥхо киэҥ эйгэтигэр киирэригэр тирэх буолуон сөптөөх айымньы быһыытынан сыаналанар. Эдэр олоҥхоһут бастакы боччумнаах үлэтэ
Юрий Борисов диэн билиҥҥи сахаҕа биллэн эрэр ааты сүгэр кимий, кини бу маҥнайгы кинигэтигэр тугу таһаартарда дии саныыр ааҕааччыга анаан суруйабын.
Ааптар миигин эрэнэн, итэҕэйэн олоҥхотун кинигэтигэр Аан тылла суруй диэн көрдөспүтүгэр испэр улаханнык үөрдүм. Дьууруйу кытта одун саастаах оҕо эрдэҕиттэн билсэн, алтыһан, оҕо бэйэтэ номнуо ситэн, үрдүкү   үөрэх кирбиитин ылан учуонай буолаары киирсэ сылдьар субу кэмигэр диэри тэҥҥэ тиийистим. Бу кини бастакы олоҥхото диир сатаммат. Инньэ сэттис кылааска үөрэнэ сылдьан "Айыы киһитэ аһыныгас санаалаах, күн киһитэ көмүскэс майгылаах Кэскил Бухатыыр" диэн оҕо олоҥхотун этэн таһаарбытын учуутала Т.Т. Степанова итиэннэ ГЧИ учуонайдара көрөн-истэн, мин эмиэ көрсө түһэн, ол олоҥхото икки үйэ кирбиитин эргин "Кэскил" хаһыакка бэчээттэммитэ. Бу "Кэскил Бухатыыры" оҕолор бэркэ таптаан үөрэтэн этэ сылдьыбыттара, элбэх оҕо маны толорон олоҥхо эйгэтигэр киирбитэ. Ол кэлин түөлбэ олоҥхотун толоруҥ, улахан олоҥхоһуттар олоҥхолорун үөрэтиҥ диэн ирдиэхтэн тохтуу быһыытыйан сылдьар.
Онтон салгыы сайдан,  Күүкэй лааҕырыгар ыҥырыллан тиийэн, Никандр Прокопьевич Тимофеевтан ыллыырга үөрэттэрэн, аны бэйэтэ ой-бото ыллыыр, тото-хана олоҥхолуур киһи буола охсон хаалар. Өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэйгэ үөрэнэ сырыттаҕына киниэхэ саҥа олоҥхо кэлэр - "Баһырҕастаах аттаах Баабый Баатыр" диэн аатынан.
Устудьуоннуу сылдьан, сыл ахсын кэриэтэ "Муҥха олоҥхотугар" кыттан эмиэ аат-суол ылаттыыр, тоҕо диэтэххэ айылҕаттан дьарыгын букатын хаһан да бырахпакка дьаныһан илдьэ сылдьар. Кини олоҥхотун куруук чочуйан биэрэ сылдьыбытын билэбин. Истэрим тухары этэригэр хаһан да тылыттан тылыгар түһэрэн хатылаабат, сырыы аайы арыт уһатан, арыт кылгатан биэрэн иһэр. Биирдэ "Муҥха олоҥхото" Бүлүү Лөкөчөөнүгэр түһүлгэлээтэҕин сыл олоҥхотун тыла куота бараары ыксаан тыынын нэһиилэ ыла-ыла этэн кулугураппыттаах. Тоҕо олус ыгылыйаҕын диэтэххэ: "Оттон тыла итинник кэлэ турар ээ", - диэн бэйэтэ даа сөҕөөччү. Ити сыл кини кэннэ өссө Рая Федорова диэн Күүкэй кыыһа инньэ гынан турар - эмиэ инньэ диэн быһаарбыттаах: "Тылым куота кэлэ турар, ону батыһабын", - диэн. Ити кыыс букатын түөрт-хас олоҥхону субуруччу үөрэтэн Педагогика кэллиэһигэр устудьуоннуур үс сылыгар этэн турар.
Дьууруйу мин "Айыы кыһата" оскуолаҕа оҕолорго олоҥхолоппутум. Бастакы сырыыга биир уруогу былаһын тухары олоҥхолообута, онно аһаҕас уруогум буолан, икки пиэрибэй кылааһы, ити аата алта уонча оҕону, уонна элбэх учууталы биир саалаҕа мунньан олорон истибиппитин өйдүүбүн. Ол эмиэ дьиктилээх этэ. Биир даҕаны оҕо аралдьыйан көрбөккө, сэҥээрэн истэн баран, тугу өйдөөбүттэрин дьиэлэригэр ойуулаан аҕалбыттара. Салгыытын олоҥхолото аҕалабыт дуо диэтэххэ, модьуйсан туран аҕалтаран истибиттэрэ - бу сэттэ-аҕыс саастаах кыра оҕолор. Куорат сир оҕолоро.
Биир түбэлтэҕэ Солоҕоҥҥо "Муҥха олоҥхотугар" бараары кыратык бэлэмнэнэ түһүөххэ диэн мин дьиэбэр олоҥхолоото. Онно кыра дьиэҕэ тахсан иккиэйэҕин дьарыктаныахха диэн буолла. Көр, онно ол кыра дьиэм дьигиһийэн олоруор диэри тэбиэһирэн олорон олоҥхолообута, мин букатын тохтоппокко толору истибит дьоллоохпун. Оннук кудугун тоҕон ааспыттаах. Ол тиийэн Гран-при ылан кэлэн, уп-улахан собо сувениры кууһа сылдьан хаапыдыралары барытын кэрийэ сылдьан онтун көрдөрөн үөрэ-көтө, киирэ-тахса элэстэнэ сылдьара харахпар бу баар.
Эһиилигэр эмиэ оннук бэлэмнэнэ диэн ааттаан үлэһэн кэлбитигэр суох кэмим буолан дьоммор - кэргэммэр уолбар икки - олоҥхолоон ааспыт этэ. Сүрдээҕин биһирээбиттэр, сөхпүттэр уонна олоҥхо диэни чахчы астыммыттар этэ. Онон этэбин айылҕалаах оҕо диэн. Олоҥхоһут аны төрөөбөт диири букатын ылыммаппын. Маннык оҕолору, айылҕалаах дьону кытта алтыспат, ис туруктарын аанньа билбэт киһи итинник этэр куолу.
Аны маннык баар. Бу кини олоҥхолообутун санаан кэлэ-кэлэ сурукка киллэрэригэр, мин иһиттэхпинэ, судургутутар. Чочуйуохтааҕар судургутутар. Онон киниттэн устан ылбыты расшифровкалаан сурукка тиһиэххэ баара. Олоҥхоҕун суруйаргар киэргэт диири букатын ылыммат - була сатаан суруйбут диэхтэрэ диэн тардынар, кириитикэттэн улаханнык саллар, учууталларыттан, учуонайдартан толлор. Ол аата кини үөрэхтээх киһи буолан литэрэтиирэлии олоҥхону суруйбут диэхтэрэ диир быһыыта. Арааран билэр буолан.
2012 сыл сэтинньитигэр Москуба куоракка Саха Өрөспүүбүлүкэтин күннэригэр олоҥхолоон турардаах. Онон Москубанан эҥин баран олоҥхолотолуур таһымҥа тахсан сылдьар олоҥхоһут диэммин бигэ санаабын этэбин. Толорооччу буолбатах - дьиҥнээх олоҥхоһут. Миигин бэйэбин испэсэлиис буолбатах эрээри этэр диир дьон баар. Олорго хардам маннык. Култуура диэн тугун, кини сайдар сокуоннарын, култуура тылын тутулун биир толору мөһүлгэттэн ордук кэмҥэ дьаныһан үөрэтэн биллим, онон тиэкис хайдах айыллан тахсан баар буоларын сөпкө  өйдүүбүн. Аан дойду учуонайдарын түөрүйэлэригэр олоҕуран, идэлээх учуонайдар, билим анал сэбиэттэрин бигэргэтиитин ааспыт үлэлэри олоҥхоҕо анаан суруйдум. Элбэх олоҥхону иһиттим, аахтым, тиэкистэрин анаан, анал ньымаларынан чинчийдим. Онон чуолаан бу оҕобун даҕаны, атын кими барытын даҕаны олоҥхоһут быһыытынан сыаналыыр толору кыахтаахпын. Ону билинэн "Олоҥхо Ассоциациятыгар" үлэлэтэллэр.
Олоҥхоһут Дьууруй Бэрииһэп "Баһырҕастаах аттаах Баабый Баатыр" олоҥхотугар Сибиир омуктарын эпостарын "типические места" диэннэриттэн толору манныктар баалларын ыйабын [Кузьмина, Указатель типических мест... Новосибирск, 2005, С. 8-10].
I. Олоҥхо эйгэтин этии: 1) айыллыы кэмэ; 2) бухатыыр уонна кини утарсааччыларын бас билэр сирдэрэ-дойдулара; 3) Бухатыыр баайа-дуола, сүөһүтэ-аһа; 4) дьиэлэрэ-уоттара; 5) дьоно-сэргэтэ; 6) бухатыыр айаҥҥа аттанар түгэнэ; 7) абааһы кэлэн уоран-талаан барыыта; 8) айманыы.
'''II. Олоҥхо персонажтарыттан.'''
A. Киһини ойуулаан-дьүһүннээн этии: 1) бухатыыр айыллыыта, суос соҕотох баара; 2) бухатыырдарга аат иҥэрии, аат биэрээччилэри этии; 3) бухатыыр омуннаахтык улаатан ситэрэ-хоторо; 4) бухатыыр айаҥҥа аттанар төрүөтэ; 5) айаҥҥа хомунара; 6) таҥаһа-саба, сэбэ-сэбиргэлэ; 7) бухатыыр айана, айан кэмэ-кэрдиитэ, ол айаҥҥа көрсөр моһоллоро; 8) Биир хааннаахтарын көрсөн эйэргэһэрэ, кэпсэтэрэ, уруурҕаһара; 9) Бухатыыр уонна атын да айыы дьонун тас көстүүлэрэ, дьүһүннэрэ-бодолоро; 10) Бухатыыр уонна атын да айыы дьонун уйулҕаларын туруга, бухатыырдыы утуйуу; 11) Бухатыыр өйүн-мэйиитин, күүһүн-уоҕун бары өттүттэн ойуулааһын - булугас өйүн, албастарын, тулуурун, истэр-көрөр дьоҕурун, сытымсаҕын, кэрэ-чуор ырыатын, бары алыптарын, дьүһүн кубулунар түбэлтэлэрин; 12) Бухатыыр киһи аһыыр аһын, төһө аһастааҕын; 13) Бухатыыр охсуһуутун этии - ыҥырсар-сэрэтиһэр сиэрэ, хайдах-төһө охсуһары уурсуу, охсуһуу саҕаланыытыгар сирэй-харах анньыһыы, оҕунан ытыы, ох көтүүтэ, охсуһан эти-сиини сэймэктэһии, тэҥ-тэҥэ буолан туран хаалыы, охсуһар кэмҥэ бухатыырдар туруктара, төһө  өр охсуспут, өлбөт мэҥэ уутун, о.д.а. тыын киллэрэр эттиктэри ханна ууран, кистээн, харайан сылдьар, охсуһуу тулалыыр эйгэни аймыыра; 14) Айыы бухатыыра  кыайара; 15) Хотторбут Абааһы бухатыырын этин-сиинин дьаһайыы; 16) Айыы бухатыыра быстахха былдьанара, онуоха үс дойду үрдүнэн хайдах быһыы-майгы буолара; 17) Өлбүтү  тилиннэрэн тыын угуу, күүс киллэрии;  дьайтан ыраастанар албастар; 18) Кэргэн кэпсэтии, кыыс сөбүлэҥин ылыы, моһоллору ааһан бэйэ дойдутугар аттаныы; 19) Өрөгөй ыһыаҕа - уруу ыһыаҕар бэлэмнэнии, ыһыаҕы төһө  өр ыһаллара; 20) Күтүөт уолу тургутар араас сорудахтар, хапсыһыылар.
'Б. Бухатыыр атын хоһуйу:.' 1) Аты хоруутаан ыҥырыы; 2) Аты ойуулаан-дьүһүннээн этии (хантан анаммытын, өҥүн-дьүһүнүн, ураты кыаҕын); 3) аты дьалты утаарыы, сорудах биэрии, бырастыылаһыы; 4) аты айаҥҥа бэлэмнээһин - үүннээн-тэһииннээн ыҥыырдааһын; 5) ат сүбэтэ-амата, сэмэтэ-суҥхата.
'Г. Киһиттэн атыттар:' 1) атыыр абааһылар; 2) абааһы тыһылара,  3) абааһылар миинэр миҥэлэрэ, көлөлөрө, 4) атын араас харамайдар.
'''III. Аптаах тэриллэр''' - дьылҕа суруга, суруктаах таас, илдьит сурук, ох, туох эмэ мал-сал о д.а.
'''IV. Олоҥхо атын олуктара:''' 1) уос аһар ырыа; 2) ситим олуктар; 3) олуктар икки ардыларыгар киллэһиктэр; 4) кутурук салайар ырыа.
Са Андре
Андре Резенде Са (André Rezende Sá; 1977 с. ыам ыйын 6 күнүгэр Бразилия Белу-Оризонтитыгар төрөөбүт) — Бразилия профессиональнай тиэннисчитэ; "Большой шлем" турнир пааранан киирсиигэ күрэҕин полуфиналиһа (Уимблдон-2007); бааранан киирсиигэ АТР уон турнирын кыайыылааҕа; Панамериканскай оонньуулар тиэннискэ турнирдарынан чөмпүйүөнэ.
Уопсай информация
Андре тиэннискэ убайа Винисиуһу батыһан аҕыс сааһыгар кэлбит. Андре менеджеринэн аҕата Жозе үлэлиир.
Андре оҕо сылдьан тиэнниһи сэргэ Ник Боллетьери академиятыгар баскетболунан дьарыктаммыт.
Успуорка карьерата
Профессиональнай карьератын 1996 сыллаахан саҕалаабыт. 1997 сыллаахха Мексикаҕа ыытыллыбыт АТР турнирыгар финал чиэппэригэр тиийбит. 1998 сыллаахха  ATP Challenger Series үс турнирыгар кыайбыт уонна "Большой шлем" чөмпүйэнээт иһинэн киирэр Уимблдон күрэхтэһиитин сүрүн сеткатыгар хапсан аан бастакытын оонньообут. 1998 сыллаахха Сан-Хосеҕа ыытыллыбыт АТР турнирыгар аан бастакытын пааранан киирсиигэ финалга киирэр. 1999 сыллаахха Challenger сиэрийэ үс турнирын кыайар. 2000 сыллаахха Мемфискэ ыытыллыбыт АТР турнирыгар полифиналга хапсар. 2001 сыллаахха Гонкоҥҥа ыытыллыбыт турнирга Карстен Браһы кытта пааранан киирсиигэ кыайар. 2002 сыллаахха Уимблдон турнирыгар финал чиэппэригэр тахсан улахан ситиһиилэнэр.
2004 сыллаахха Флавио Сареттаны кытары Австралия аһаҕас чөмпүйэнээтигэр финал чиэппэригэр тахсар. 2007 сыллаахха Марсело Мелоны кытары Эшторилга ыытыллыбыт турнирга бастыыр. Эмиэ ити сыл Уимблдон турнирын полуфиналыгар уонна АХШ чөмпүйэнээтин финалын чиэппэригэр тахсар. 2008-2009 сс. Марсело Мелоны ытары түөрт турнирга бастыыр: Коста-де-Супка, Пёрчах-ам-Вёртерзегэ, Кицбюэлгэ уонна Ниццеҕэ. 2016 сыл сайыныгар Бразилия тиэннискэ сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн, Рио-де-Жанейроҕа ыытыллар Олимпиадаҕа киирсэр.
Баабый баатыр
Чинчийээччи Е.Н. Кузьмина ыйар миэстэлэриттэн "Эйэргэһэн табах тардыы" (раскуривание трубки) итиэннэ "Быстахха былдьанан өлбүт бухатыыры уҥуох тутуу" (захоронение богатыря (богатырки)) Дьууруй олоҥхотугар да, саха бары олоҥхолоругар да суох көстүү. Саха табахсыта суоҕа уонна олоҥхотугар айыы бухатыыра быстахха тыына быһыннаҕына даҕаны хайаан да айыы хаан аймахтарыттан көмө тиийэн кэлэн быыһанар баара - бу биһиги ураты төрүт үгэспит. Табах үүммэт сиригэр төрүт олохтоох дьон буоларбыт бэлиэтэ бу ыйа сылдьар - төрүт култуура диэн итинник, туох да, ким да сатаан балыйбат суола. Аны бэйэ ийэ итэҕэлбит күүһэ этиллэ сылдьар - күн айыы улууһа, айыы хаан аймаҕа буоларбыт. Өлбөт үөстээх, өспөт тыыннаах, тохтубат хааннаах, тоһуттубат уҥуохтаах айыы бухатыыра кэлэн орто дойду дьонун быыһыырыгар итэҕэлбит олоҥхобутугар уйаланан тыыннаах. Онуоха Сорук Боллур уолу сатаан ыҥырар, Аан Алахчын Хотуҥҥа сатаан сүгүрүйэр тустаахпыт. Ол сатабылбыт - төрүт бэйэ итэҕэлбит үөрэҕэр хараллан тыыннаах.
Бу барыта Дьууруй уол олоҥхотугар баар, кэлим этиллэн киирбит. Мин олоҥхо тэттигиттэн сэдиптээн испэр туга эрэ суох дуу дии саныыр этим уонна бу анаан сирийэн көрдүм, исписэлиистэр сааһылаабыттарын кытта кичэйэн тэҥнээтим. Барыта баар. Маннык тэттик, оҕо олоҥхото диэн ааттаныан сөптөөх олоҥхолор урут даа бааллара чахчы. Илларионов В.В. маннык кылгас, тэттик олоҥхолор үөскээн үөдүйэ сылдьыбыттарын бигэргэтэр, итиэннэ “Сээн олоҥхо” диэн ааттаан бэлиэтиирэ “Дьааҥы олоҥхоһуттарын үгэстэрэ” кинигэтигэр ыйыллар.
Онон, ытыктабыллаах ааҕааччы, бу ааптара биллэр аныгы олоҥхону аах, дьоҥҥо аахтар, оҕоҕор-сиэҥҥэр аах, этэ үөрэн, ырыатын көхсүҥ иһигэр киҥинэйэ сырыт.
Оҕолор, ыччат дьон, саастыылааххыт, аныгы олоҥхоһут этэн таһаарбыт олоҥхото - сабыс саҥа тиэкис - ону сэргээҥ, болҕойуҥ, саллыбакка арыйа биэрэн ааҕан киирэн барыҥ. Экчи сэҥээриэххит.
М.К.Аммосов аатынан ХИФУ АБ ХИНТКҮ культурологияҕа хаапыдыратын бэрэпиэссэрэ, бэдэгиэгикэ билимин хандьыдаата, дассыан, "Хомуһун" уһуйаан салайааччыта.
The Sims 3
The Sims 3 — көмпүүтэр оонньуута, стратегия, аркада уонна олоҕу үтүктүү (симулятор) элэмиэннэрэ бааллар. The Sims Studio диэн тэрилтэ оҥорбут оонньуута. Бу оонньууга киһи дьиҥнээх орто американец олоҕун олорор курдук буолар. Оонньуур персонааһыҥ олоххо буолар быһылааннарга түбэһэр, эн салалтаҕынан ол-бу быһаарыныылары ылан олох эҥин араас мөкү да үчүгэй да өрүттэрин боруобалыан сөп.
РСФСР
РСФСР — Россия сэбиэскэй федеративнай сойуустаах республикалара. Билигин баар Арассыыйа Федерацията (РФ) икки судаарыстыбаннай тэриллии правопреемнига буолар: ССРС уонна РСФСР.
1433
1433 сыл.
1434
1434 сыл.
Тохсунньу 27
Тохсунньу 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 27-с күнэ. Сыл бүтүө 338 күн (ордук хонуктаах сылга 339 күн) баар.
Кыл
Кыл — сылгы сиэлин уонна кутуругун биир утаһына. Кылтан туттар маллары, таҥаһы өрөн оҥороллор. Ону тэҥэ араас быалары, туһахтары хаталлар, туос иһиттэри оҥорорго тутталлар.
Тыһы кыл — синньигэс кыл.
Андреева Тамара Егоровна
200px|thumb|right|Андреева Тамара Егоровна Андреева Тамара Егоровна — эбэҥки омугун тылын, фольклорун, култууратын үөрэтэр чинчийээччи, Гуманитарнай чинчийэр институут билимҥэ солбуйааччы дириэктэрэ, Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, Саха Сирин Ил Дарханын иһинэн тыл политикатыгар Сэбиэт чилиэнэ, филология билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
Тамара Егоровна сыралаах научнай, практическай үлэлэрэ эбэҥки омугун тылын, фольклорун, культууратын харыстааһыҥҥа, сайыннарыыга туһаайыылаахтар.
Дублин
Дублин (Dublin, Baile Átha Cliath) диэн Ирландия киин уонна ордук улахан куората. Ирландия арыытын илин кытылыгар, Лиффи өрүс төрдүтүгэр турар. Дублин регионун киинэ. Викиҥнар олохтообуттара. Дублин Ирландия арыытын култуура, үөрэх, дьоҕур, салалта, экономика уонна индустрия киинэ буолар.
Тиһик
Тиһик (список) - биир халыыптаах тыллар, өйдөбүллэр, ааттар тиһиллибит дөкүмүөннэрэ, испииһэк.
Эуразия
Дойдулара
Эуразияҕа, арыыга турар дойдулары кытта аахтахха 94 дойду баар:
1435
1435 сыл.
Кулар (бөһүөлэк)
Кулар бөһүөлэк. 1960 - 2000 сыллардаахха Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк.
1989 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 4880 киһи олорор этэ. Лаптевтар байҕалларыттан 90 км., Улахан Сис хайаларыгар баар этэ.
Орто уонна оҕо музыка оскуолата, икки кулууп, библиотека, балыыһа баар этилэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Оноҕос
Оноҕос. Оноһос булка туттуллар. Кус, хаас, түүлээх, куобах бултанарыгар туттуллар. Оноҕос төбөтө суон буолар, онтугата мас эбэтэр муос буолуон сөп. Былыр түүлээххэ киирэн бултуур ыйдарын оноҕос ыйа дииллэр үһү. Үс куорсуннаах, куорсуна уһун, маһын аҥаарыгар диэри тиийэр. Маһын уһуна 70 см. буолар. Оно5осторун кээһэххэ уктан илдьэ слдьаллар.
Малтаар (маалтаар, малтаны) оноҕос - кэтит төбөлөөх мас оноҕос.
Алтынньы 29
Алтынньы 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 303-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 304-c күнэ). Сыл бүтүө 62 күн баар.
Михеев Михаил Алексеевич
Михеев Михаил Алексеевич — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1984 сыл бэс ыйын 29 күнүнээҕи Ыйааҕынан Михеев Михаил Алексеевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Солоҕон нэһилиэгэ
400px|thumb|right|Солоҕон нэһилиэгэ Горнай улууһун каартатыгар Солоҕон нэһилиэгэ. Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өрт сэлиэнньэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 544 киһи (2007 сыл).
Улуус кииниттэн 80 км арҕаа диэкки Сиинэ өрүс хаҥас салаата Чыыра тардыытыгар сытар.
Устуоруйаттан
1943 сыллаахха Солоҕон сиригэр байыаннай тырааныспар сөмөлүөтэ саахаллааммыта.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. —, 2000.
Кэссиэ Баһылай (Ушницкай Баһылай)
Сахаларга дуолан күүстээх буолан баран хаһан да күүстэринэн өттөйбөт, дьонтон ордон киирсэ-күрэхтэһэ сатаабат, олус көрсүө-сэмэй дьон баар буолаллар. Оннук дьоннортон биирдэстэрэ Кэссиэ Баһылай этэ. Тандалгы алааска олохтоох Өнөр нэһилиэгин биир дуолан күүстээҕэ Кэссиэ оҕонньор (Ушницкай Баһылай) баараҕай тиити силистэри-мутуктары сүгэн иһэрин ХХ үйэ 30-с-40-с сылларыгар дьон элбэхтик көрбүттэр. Оройуонтан тахсыбыт боломуочунай, Дүпсүнтэн Өнөргө ыҥыыр атынан кэлэн иһэн оҕонньорго түбэспит. Кэпсэппиттэр. Тоҕо маскын түһэрбэккин диэбитигэр Кэссиэ: «Эмиэ хаттаан көтөҕөн иһиэм дуо, турдун ээ» — диэн хардарбыт. Боломуочунай Өнөргө кулуубу тута сылдьар дьоҥҥо кэлэн: «Ити маҥан баттахтаах, тиити санныгар сүгэн иһэр киһи ким диэн ааттаах кырдьаҕаһый?» диэн ыйыталаһар. Тутааччылар аатын-суолун быһаарбыттар, уола бу олорор диэн киппэ көрүҥнээх Лэгэнтэйи ыйан көрдөрөллөр.
Кулууп тутуутугар, эргиирдэрэ үрдээн, өһүөлэрин таһаара сылдьаннар 9 м. уһуннаах өһүө маһын мүччү тутан кэбиһэн, эмискэ хаһыы бөҕөтө буолбут. Өлүү түбэлтэлээх ити кэмҥэ аллараа мас хомуйа сылдьар Кэссиэ Лэгэнтэйэ өһүөнү хабан ылан төттөрү үөһэ бырахпытыгар, мэктиэтигэр дьиэ салыбырыы түспүт. Көр, бу уолуйбакка, сымсатык, күүскэ туттубутун-хаптыбытын! Киһи киһиттэн итинник уратылаах буолар.
Өнөр 8 кылаастаах оскуолатын бүтэрэр сылларбар Кэссиэ Лэгэнтэйэ мастарыскыайга олорбута уонна үлэлээбитэ. Бэрт элбэх быһахтары оҥороро, уһанар тэриллэри бэрийэрэ. Кинини өйдөөн хаалбытым диэн, сүүһүттэн көлөһүн бычыгырыы-бычыгырыы, мэлдьи чороҥ соҕотох аа-дьуо сылдьар буолааччы.
Кэссиэ оҕонньор Тандалгыга туппут балаҕанын маһын барытын эт саннынан таспыта үһү. Кэлин хойут алта кырыылаах баҕанатын кууһан тарбахтарым төбөтө тиийбэтэҕэ. Ол балаҕантан ойбоннонор күөллэрэ сүүсчэкэ саһаан буолуо. Онуоха эмээхсинэ хотоҥҥо кэтэр холуоһатын устан баран, атах сыгынньах уу баһан кэлэрэ үһү. Хоноһолор иһиттэхтэринэ атаҕын тыаһа саппыкылаах киһи курдук хоочугураан кэлэр диэн кэпсииллэрэ.
Биир саас атыыр оҕустар харсыспыттар. Атын ким эрэ кэлэн араарарын, биитэр бэйэлэрэ харсан бүтэллэрин кэтэһэ сатаан баран, эмээхсин оҕустары эр-биир муостарыттан ылан икки аҥыы садьыйталаары, алҕас харытын сүүстэригэр уган биэрбит. Бэйэтин оҕуһун аҥаар илиитинэн соһон аҕалбыт. Арай эмээхсинэ киэһэни быһа күлэрин иһин, Кэссиэ оҕонньор тутан көрбүтэ — эмээхсинэ харытын биир утаһына тостон хаалбыт.Ону бэйэтэ чартаабыта үһү.
Бииргэ төрөөбүт убайым Өлөксөй миигиттэн 20 сылынан аҕа этэ. Хороччу улаатан эрэр уолаттар «Нусхай» (Черноградскай Ньукулай), «Сэппэҥниир» (Борисов Ньукулай) уонна убайым буоланнар киксэн бараннар Кэссиэ оҕонньор сүгэн иһэр тиитин түһэртэрээри тоҥ күөс быстыҥа арааһы кэпсэтэ-ыйыта сатаан бараннар бэйэлэрэ арахсаллар – оҕонньордоро таһаҕаһын түһэрбэтэх…
Кэссиэ Баһылай туһунан сиһилии «Өнөрдөр умнуллубат мөссүөннэрэ» (ааптар Н.А. Черноградскай) кинигэтигэр суруллан турар. Бу онно кэпсэммэтэҕи суруйа сатаатым.
О5о5о дьуот туhата
Россия угус региона, ол иhигэр Саха сирэ, дьуот эндемичнай зоналарыгар киирэр. Ол аата ууга, салгынна, буорга, аска дьуот итэ5эс буолар. Ол иhин дьуот тиийбэтиттэн, элбэх ыарыы уоскуур. Моой аннынаа5ы тыл тордун быччархайа (щитовидная железа) кыайан улэлээбэт буолар. Кини таhаарар гормона - тироксин - дьуоту эрэйэр. Дьуот тиийбэт буолла5ына тироксин а5ыйыыр. О5о уоскээтэ да, нэдиэлэтиттэн тыл тордун быччархайа улэлээн, тироксины хаанна таhаарыан наада. Оччо5уна о5о бары оттунэн сопко сайдар. О5о ийэтин иhигэр сайдар кэмигэр дьуоту ийэтиттэн инэринэр. Ол иһин хат дьахтар элбэх дьуоттаах аһы аһыахтаах (муора балыктарын, салахайдарын), табылыаккалары иһиэхтээх. Со5уо (зоб) дьуот тиийбэтиттэн үөскүүр. О5о уоскуогуттэн уонна торуогуттэн 3-4 сааһыгар диэри этигэр-хааныгар дьуот тиийбэт буолла5ына, өй-санаа, эт-хаан өттүнэн сайдыыта кэһилиннэ5инэ, молтох өйдөөх (кретинизм, дебилизм) буолуон сөп. Оннук о5о уорэ5и ыарыр5атыа, бытааннык сайдыа, доруобуйата мөлтүө. Тироксин тиийбэт буолла5ына, улаханыттан, о5отуттан тутулуга суох, киһи сэниэтэ эстэр, төбөтө ыалдьар, кулгаа5а куугунуур, кыыһыра сылдьар, тугу да гыныан ба5арбат, сотору-сотору ыалдьар, умнуган буолар. Дьуота тиийбэт (гипотиреоз, со5уо) киһи тонумтуо, этэ куруутун муус тымныы, кыратык да аhаата5ына уойар, батта5а түһэр, хойуута сүгүн кэлбэт буолар. Оттон дьуотунан аһара эмтэнэн гипертиреоз буоллабына (дьуота элбээтэ5инэ), төттөрү өттүгэр уларыйар. Ол аата киһи ырар, ньиэрбинэй буолар, сурэ5э олус күүскэ тэбэр, этэ куруутун сылаас буолан чараастык таннар. Маннык дьонно эндокринолог сүбэтэ наада. Со5уо үөскээбэтин туһугар элбэх фруктаны: дьаабылыканы, мандарины, лимону, сарбынньа5ы (рябинаны), уулаах отону сиэххэ наада. Дьаабылыка сиэмэтэ элбэх дьуоттаах. Муора балыга, үүнээйитэ бары туһалаахтар: селедка, камбала, кета, салахай уо. д. а. Дьоппуоннар маннык аhы элбэхтик сиир буолан олус ойдоохтор, доруобайдар. Дьуот - олус куустээх элэмиэн. Кырахымаалы эрэ кытта булкуйан иhиллэр. Ууну, ууту кытта да испэттэр. Ол иhин куех дьуотунан эмтэнэллэр.
Куох дьуоту оноруу
Куех дьуоту онорорго кырахымаалы сылаас ууга кутан, 0,5 л уба5ас со5ус кисиэл буhараллар. Сойбутун кэннэ 1 ч. нь. 5 % дьуоту кутан булкуйаллар. 1-2 ч. нь. куех кисиэлгэ саахары эбэтэр муоту эбэн, 2 нэдиэлэ устата куннэ биирдэ иhэллэр. Дьуот эккэ-ханна олус элбээбэтин хонтуруолланар ордук. Испиискэ маhыгар баатаны эрийэн (эбэтэр бааталаах палочканы), дьуокка умньаан баран, окумалга эбэтэр атахха сиэккэ онороллор. Сарсыардаанна диэри сити инмэтэх буолла5ына, эккэ-хаанна дьуот тиийэр. Оччотугар куох дьуоту иhэри тохтотуллар. Дьуота тиийэр сэниэлээх буолар. Колит, варикоз, ревматизм, тонзиллит, отит, дизентерия курдук ыарыыларга бэриммэт. Ону тэнэ дьуот куртах бааhын эмтиир. Ол аата, иммунитет урдээн, мээнэ ыарыыга ылларбаттар. Куех дьуоту, лимоннай кислотаны эбэн (консервант), халадыынньыкка ор хаhаныахха соп. Тургэнник сылайар буоллахха, куус-уох молтоото5унэ, дьуот сиэккэтин оностуохха соп. А5ыйах чааhынан сиэккэ сутэр буолла5ына, куох дьуоту куннэ биирдэ иhиллэр.
Эрэсиэптэр
-Дууп хатырыгын мээккэлээн ууга илитиллэр уонна тыл тордун быччаххайа баар сирин кун аайы сотуллар. Эбэтэр танаска тэлгэтэн баран моойго баайдахха хатырык дьуота инэр.
-Пустырник утутар, уоскутар аналлаах диэн даача5а ууннэрэллэр. Сайын 40 хаапппыла сибиэhэй пустырник сэбирдэ5ин симэhuнин 1 ост. нь. ууга кутан иhuллэр. Пустырник испиирдээх коонньоhугун 20-30 хааппылатын эмиэ ууга суурайан иhuллэр. Aптека5а атыыланар.
-1 кг сарбынньа5ы 1 кг саахарга булкуйан баран 1 ч. нь. куннэ 3-тэ сиэниллэр. Бу эрэсиэптэр эккэ-хаанна дьуот тиийбэтигэр туттуллаллар. Бырааhы кытта субэлэhэр эмиэ наада.
Туhаныллыбыт литература
1. Дарбасов В.Р.- Дабаччыма. Учугэйиэн тыыннаах буолар!- Дьокуускай: Бичик,2017. 2. Елисеева О.Н. Защита от рака - профилактика. - СПб, 2004 3. Ильина Л.П. Основы здоровой жизни. - Якутск, 2010.
Тэҥкэли
Тэҥкэли бөһүөлэк. Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк.
Тэҥкэли үрэх үрдүгэр (Хрома тардыыта) турара. 1989 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 3017 киһи олорор этэ.
1973 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. Орто оскуола, кулууп, библиотека, балыыһа, аэропорт баар этилэр. 90-ус сыллардаахха сабыллыбыт.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
Өлүөнэтээҕи археология экспедицията
Өлүөнэтээҕи археология экспедицията. 1964 сыллаахха ССРС НА Сибиирдээҕи салаа Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа института тэрийбитэ. Тэриллиэҕиттэн Мочанов Ю.А. салайбыта, археология өттүнэн Саха сирин толору чинчийбитэ.
Сүүһүнэн ахсааннаах былыргы дьон тохтуу сылдьыбыт сирдэри булбута. Алдан өрүскэ арыллыбыт хас да сир плейстоцен уонна голоцен кэминээҕи археология култуураларын араарбыта Дьүктээйи, Бэлькичи, Сумнаҕын, Сыалаах уонна неолит кэминээҕи Ымыйахтаах, боруонса үйэтинээҕи Уус Мил култуурата.
1980 сылга диэри Хоту океантан Амуур өрүскэ диэри уонна Енисей өрүстэн Лаамы байҕалга диэри территория чинчиллибитэ.
1982 сыллаахха Дириҥ Үрэх былыргы дьон олоро сылдьыбыт сир арыллыбыта.
Мас тардыһыыта
Мас тардыһыыта  диэн саха былыргыттан күрэхтэһэр оонньуута. Кэлин масреслиҥ диэн аатынан Арассыыйаҕа тарҕанан эрэр.
1990 с. бэттэх мас тардыһыыта дьон болҕомтотун тардар гына олус сайынна, тубуста. Ыһыылаах-хаһыылаах, көрүөхтэн эриэккэс, киһи кэтэһэр спордун көрүҥэ буолла. Хары баттаһааччы, пауэрлифтиҥ диэн штанганан дьарыктанар нуучча, Хапхаас бухатыырдара улаханнык сэҥээрдилэр. Киин регионнар, уобаластар, кыраайдар бу көрүҥэр күрэхтэһии ыытар буоллулар.
Мас тардыһыыта Россия таһымыгар таҕыста. 2003 с. Россиятааҕы Федерация талыллыбыта, президенинэн А.К. Акимов анаммыта. Бу сылларга 4 төгүл Россия чемпионата (Москваҕа, 2 төгүл Красноярскайга уонна Санкт Петербурга ыытылынна). 2007 с. тохсунньу ыйга Москва куоракка СР Президенэ В.А. Штыров Кубога ыытыллыбыта. Бу күрэхтэһиини 350 тыһыынча киһи көрбүтэ бэлиэтэнэр. Кыайыылааҕынан Саха сириттэн Н.Колодко ааттаммыта.
Мас тардыһыытыгар бобуулаах албастар
Мас тардыһыытыгар бобуллар: а)	өттүгэстии охтуу; б)	тэбилик хаптаһынтан атаҕы араарыы; в)	тардыһар маһы туппут сиргиттэн илиини сыҕарытыы; г)	эмискэ-эмискэ дьигиҥнэтэн тардыһыы; д)	тардыһар маһы иҥнэри тутан, тэбилик хаптаһыҥҥа эбэтэр сиргэ тирээн тардыһыы; е)	тардыһар маһы эмискэ ыһыктан кэбиһии; ж)	хамаанда бэриллиэн иннинэ тардыы; з)	тардыһыы кэмигэр кэпсэтии, судьуйаны кытта мөккүһүү уо.д.а. Бобуулаах албастары тутуннахха, быраабыланы кэстэххэ кыттааччыга сэрэтии бэриллэр. Иккис сэрэтии кэнниттэн күрэхтэһииттэн уһуллар.
Мас Мэхээлэ бирииһэ
Саха омук төрүт оонньуутун биир көрүҥүнэн мас тардыһыыта буолар. Ол курдук, сылтан сыл ахсын сайдан, саҥаттан саҥа ааттары таһааран, иэмэх иҥиирдээх, быыппастыгас быччыггнаах, күүстээх боотурдарынан, ыһыылаах-хаһыылаах сүгүрүйээччилэринэн байан иһэр.
Уус-Алдан улууһун биир биллэр күүстээҕэ Мас Мэхээлэ аатын үйэтитэр инниттэн уонна мас тардыһыытын салгыы сайынна-рар соруктаах, аан бастаан Кэптэнигэ, Лөгөй нэһилиэгин дьаһалтатын уонна физкултуура дьиэтин директора А.В.Олесов көҕүлээһиннэринэн 1995—96 сс. үрдүк таһымнаах күрэхтэһиилэр ыытыллыбыттара. Күрэхтэһээччилэр уонна көрөөччүлэр үчүгэй тэрээһинтэн улаханнык астынан тарҕаспыттара. Ити кэмтэн ыла Мас Мэхээлэ бирииһигэр сылын аайы күрэхтэһии ыытыллар.
XX үйэ 10 чулуу мас тардыһааччылара
«Сахаада-спорт» ассоциация талыытынан: Гавриил Десяткин Петр Каратаев Дмитрий Шарин Степан Алексеев Евгений Сивцев Анатолий Баишев Андрей Винокуров Николай Колодко Николай Барашков Роман Романов
1436
1436 сыл.
Айыы үөрэҕин алҕастара
Айыы үөрэҕин алҕастара сахалар көрсүө, сэмэй буол диэн оҕону иитэр, үөрэтэр үөрэхтэрин буккуйан быстах быһыыны оҥорооччулары элбэтэр.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ олус былыргы төрүттээх, былыр-былыргыттан таҥара диэн ааттаах. Нууччалар холуонньа оҥостон православнай христианскай итэҕэли киллэриилэриттэн уонна советскай былаас бары итэҕэллэри туоратыытын кэмигэр саха итэҕэлэ олус күүстээх туоратыыны көрсүбүтэ.
Россияҕа перестройка буолан коммунистар былаастара эстибитин кэннэ сахалар бэйэлэрин итэҕэллэрин чөлүгэр түһэрэр санааламмыттара. Саха дьонун баар-суох баҕа санааларын – бэйэлэрин төрүт итэҕэллэрин чөлүгэр түһэриилэрин тыл үөрэхтээхтэрэ урут түһэн баһылаабыттара. Бу кэмҥэ тыл үөрэхтээхтэрэ аан бастаан итэҕэл төрүттэрин үөрэттибит, биһиги билэбит диэннэр Л.А.Афанасьев – Тэрис салайааччылаах "айыы үөрэҕин" айбыттара.
Kинилэр бу үөрэх былыргы сахалар таҥараларын үөрэҕин салгыыр диэн этэллэр эрээри, кэлин кэмҥэ бу үөрэх сахалар былыргы таҥараларын үөрэҕиттэн хас да улахан уратылардааҕа билиннэ. Өйтөн булуллубут "айыы үөрэҕэ" былыргы сахалар таҥараларын үөрэҕиттэн, итэҕэллэриттэн туох уратылааҕын уонна ханнык быһаарыыларыгар, өйдөбүллэригэр утарсарын, сөп түбэспэтин быһаарарбыт наада буолла:
1. Тэрис сахалар таҥаралара үөскээбит уочараттарын уонна кыахтарын буккуйар.
Саха итэҕэлэ өссө тыыннаах, дьон туһанар эрдэхтэринэ сурукка киллэрэн хаалларбыт киһинэн А.Е.Kулаковскайы билиниэххэ сөп. Kини суруйууларыгар сахалар элбэх таҥаралара бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктара ордук итэҕэтиилээхтик бэриллэр. Хайа таҥара бастакы буоларын, хайдах ааттаналларын кини үлэлэриттэн биһиги билэр кыахтаахпыт.
Аан бастакы таҥара аата Үрүҥ Аар Тойон диэн А.Е.Kулаковскай суруйар. Бу этиини оччотооҕу кэм киһитэ краевед И.Д.Новгородов эмиэ бигэргэтэр. Кини «Основные черты шаманства якутов» диэн бу саҥардыыта «Якутский архив» сурунаалга бэчээттэммит үлэтигэр бастакы миэстэҕэ эмиэ Үрүҥ Аар Тойон аатын туруорбут. Ол аата саха дьонун өйдөрө-санаалара сайдан таҥаралаах буолар кэмнэригэр Аар диэн ааттаах тойон киһи салайа сылдьыбыта быһаарыллар. Билигин былыргы сахалар арийдары кытта биир геннээх буолууларын наука арыйбытын кэнниттэн бу таҥара аата Аар диэн ааттанара ордук чуолкайданар.
Тэрис сахалар аан бастакы таҥараларынан Айыы буолар диэн букатын уратыны этэр. Үрүҥ айыы диэн таҥара сахалар итэҕэллэрэ нууччаларынан туоратыллан, итэҕэли илдьэ сылдьааччы ойууннар өлөн, быстан, өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга айыы буолан тахсыбыттарын кэнниттэн үөскээбит саҥа өйдөбүл буоларын Тэрис аахсыбат.
2. Былыргы сахалар киһи аатынан ааттаммыт таҥаралара хайаан да «Үрүҥ» диэн быһаарар тыллаахтар. Таҥараны итэҕэйээччилэр бу тыл суолтатын таба быһааран туһаныылара хайаан да эрэйиллэр. Бу үрүҥ диэн таҥара суолтатын быһаарар тыл сахалар билигин да тутта сылдьар үрүҥ уонна хара диэн өй-санаа өйдөбүлүнэн быһаарыллар. Үчүгэйи оҥоруу – үрүҥ, үтүө быһыыны оҥоруу, онтон куһаҕаны оҥоруу – хара, куһаҕан быһыыны оҥоруу буолар.
Үрүҥ үчүгэй буолуута халлаан сырдыырын кытта сибээстээҕиттэн сырдык, үтүө быһыы халлаантан кэлбит диэн былыргы дьон өйдөбүллэрэ таҥараны үөскэппит. Ол иһин сахалар үтүө, үрүҥ майгылара – таҥара диэн ааттанар.
Куһаҕан быһыы – хара быһыы. Түүн курдук хара, куһаҕан. Ол иһин дьон бары хараны куһаҕанынан ааттыыллар. «Үрүҥ күммүт таҕыста, хараҥабыт халбарыйда» диэн күн тахсыыта ырыаҕа ылланар үтүө быһыы буолар.
«Үрүҥү-үрүҥ, онтон хараны-хара» диэн быһаарыы киһи майгынын быһаарыыга хайаан да наада. Саха дьоно «Үрүҥү», «хараны» кыайан араарбат диэн «Үчүгэйи», «куһаҕаны» арааран билбэт киһини этэллэр. Үрүҥ Айыы диэн өйдөбүлтэн үрүҥ диэн быһаарыытын быраҕан аҥардастыы айыы диэни туттар буолуу үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билбэт буолууну үөскэтэр. Маннык быһыы оҕолору үөрэтиигэ ордук куһаҕаны оҥорор. Ол иһин өй-санаа өйдөбүлүнэн айыы диэн тылы аҥардастыы туттуу хайдах да табыллыбат. Икки аҥы, утарыта өйдөбүлү биэрэр тылы аҥардастыы үчүгэй өттүнэн тутуннахха даҕаны биллибэт аҥар өттө өйгө-санааҕа син-биир дьайа сылдьар. Аҥар өттө харатын билэ-билэ бу барыта маҕан диир киһини сахалар сөбүлээбэттэр.
Тэрис киһи майгына икки өрүттээҕин билиммэт, буккуйар. Kини санаатыгар киһи баар эрэ буоллар үчүгэй буолуохтаах диэн эстибит коммунистар курдук этэр. Онтубут баара куһаҕан дьон билигин да элбэхтэр уонна суох да буолар чинчилэрэ хата суох, аҕыйаатахтарына улахан кыайыы буолуо этэ. Сахалар «Киһи эриэнэ иһигэр, ынах эриэнэ таһыгар» диэн этиилэрин Тэрис билиммэт.
3. Айыы диэн тыл ай диэн тылтан төрүттээх. Бу тылга бэйэтигэр мөккүөр суох. Арай бу тыл икки утарыта турар өйдөбүллээҕин Тэрис билбэт. 1994 сыллаахха бэчээттэнэн таһаарыллыбыт Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта бу тыл икки утарыта өйдөбүллээҕин билинэр этэ. (1,16). Тэрис бу тылы уларыта сатыыр. Ханнык эрэ саҥа тылы булан киһи куһаҕан быһыытын бэлиэтээн айыытын үөрэҕин сыыһатын сабынар санаалаах. "Аньыы" диэн тыл саха тылыгар баара букатын биллибэт этэ. Тыл үөрэхтээҕэ дьон араас саҥа тылы булуу сороҕор табыллан да хаалааччытын билэллэр. Холобур, «поле» диэн тыл куорат таһынааҕы сахаларга киирэн, хонуу диэни солбуйан туттулла сылдьарын курдук туһаныахха сөп. Ол эрээри итэҕэл тылын уларытыы, бу тыл сүрүн өйдөбүлүн, өй-санаа киһи мэйиитигэр үөскүүр буолан «Ай» диэн тылынан бэриллэрин эмиэ уларыттаҕына эрэ табыллар буолан итэҕэли кытта холбуу бииргэ уларыйдаҕына эрэ кыаллар кыахтаах.
Айыы диэн саҥаны арыйыы буолара дьоҥҥо барытыгар өйдөнөр. Тэрис көнө санаатыгар хас биирдии саҥаны арыйыы дьоҥҥо туһаны, үчүгэйи оҥорор курдук. Ол эрээри өй-санаа өйдөбүлүнэн быһаардахха ханнык да саҥаны арыйыы дьоҥҥо үчүгэйи оҥороро аан маҥнай биллибэт. Ханнык баҕарар саҥаны арыйыы дьон олоҕор уларыйыылары киллэрэр буолан аан маҥнай куһаҕаны оҥорууга тэҥнэнэр, онтон улахан айыы буоллаҕына олохторун оҥкулун уларытан ордук улахан охсууну оҥорор.
Улуу Октябрьскай революцияны оҥоруу саҥаны арыйыы, саҥа олоҕу тутуу буоллаҕына дьон олоҕун, үгэстэрин тосту уларытан ордук улахан буортуну оҥорбутун билигин Россия олохтоохторо көннөрө сатыы сылдьабыт.
Сахалар уһун үйэлэрин тухары тимири уһаарыынан уонна уһаныынан дьарыктананнар элбэх саҥаны арыйыылары оҥороннор бэйэлэрин олохторугар туһаммыттар. Ол иһин ханнык да саҥаны арыйыы дьоҥҥо куһаҕаны оҥорууга тэҥнэнэрин былыр үйэҕэ быһаарбыттар. Холобурга, аан маҥнай тимир сэрии сэбин оҥостон туһаныы хайа эрэ омук атын омуктары сэриилээн ылыытыгар тириэрдэн элбэх хааны, харах уутун тоҕон, сорохтору сир үрдүттэн букатын суох гына симэлитэн кэбиспитэ. Саҥа оҥоруллубут атомнай буомбалар сүүһүнэн тыһыынча киһини суох оҥорбуттара. Ити курдук хас биирдии саҥаны арыйыылар дьон олохторун, үгэстэрин уларыталлар, ол иһин куһаҕаны оҥорууга тэҥнэнэллэр.
Биһиги эбэлэрбит «Айыыны оҥорумаҥ» диэн оҕолору үөрэтэллэрэ. Оҕо саҥа улаатан, өйө-санаата сайдан иһэр буолан элбэх саҥаны, дьон урут билбэттэрин оҥорор кыахтаах. Ол курдук уолаттар улаатан иһэн араас бэйэ оҥорор бэстилиэттэрин, ракеталарын оҥорон, ону-маны булан дэлби тэптэрэннэр саҥаны айыыны элбэхтик оҥороллор. Ол барылара саҥаны арыйыылар, саҥаны оҥоруулар – айыылар буолаллар. Үтүө санаалаах төрөппүттэр оҕолоро киһи билбэт тэриллэрин оҥостоннор, дэлби тэптэрэннэр араас кэлиэкэ, киһи аҥара буолан хаалалларын утараннар «Kиһи билбэтин айыытын оҥорумаҥ» диэн этэ, үөрэтэ сатыыллар. Ол аата «Олоххутугар эмискэ уларыйыылары киллэримэҥ, үгэс буолбут өйдөбүллэри суох оҥорумаҥ» диэн этэллэр. Дьон оҥорботторун, билбэттэрин оҥоруу олоххо уларытыыны киллэрэр, үгэстэри суох оҥорор, ол иһин «Айыыны оҥорумаҥ» диэн этэллэр.
Тэрис айыы – саҥаны арыйыы үчүгэй диэн этэрэ төрдүттэн сыыһа, дьон оҥорор быһыыларыгар, өйүгэр-санаатыгар сөп түбэспэт. Араас элбэх саҥаны арыйыылар дьоҥҥо эбэтэр Айылҕаҕа куһаҕаны оҥороллоро ордук элбэх. Ону тэҥэ киһи айыыны оҥороору сыыһа-халты туттунара эмиэ элбиириттэн куһаҕаны элбэтэр.
4. Тэрис киһи сирдээҕи, Орто дойдутааҕы олоҕун суолун, сыалын буккуйар. Kини этэринэн киһи айыы буолуохтаах.
Онтон саха дьоно киһи олоҕун суолун маннык кэрискэ кэмнэргэ араараллар:
А). Аан маҥнай киһи оҕо буолан төрүүр, үөрэнэр, өйө-санаата сайдар, улаатан этэ-сиинэ ситэр. Үөрэҕи, үгэстэри баһылаан өйө-санаата ситэн-хотон киһи буолууну ситиһэн киһи буолар.
Б). Олоҕор ылыммыт сыалларын толорон, дьиэ туттан, кэлэр көлүөнэлэрин иитэн-үөрэтэн, мас олордон, дьон-норуот туһугар туһалаах дьыалалары оҥорон киһи быһыылаахтык олоҕун олорор, сайдыбыт өйүн-санаатын күүһүнэн этин-сиинин эрчийэн үйэтин уһатар.
В). Kэлэр көлүөнэлэр бу киһи оҥорбут үтүө быһыыларын өлбүтүн кэннэ бэйэлэрин олохторугар туһанар буоллахтарына кини өйө-санаата – үрүҥ айыы буолар, үгүс дьоҥҥо туһаны аҕалар кыахтанар. Онтон хара, куһаҕан айыыны оҥорбут дьон ити быһыылара умнуллар, хаалар. Ол түмүгэр Куһаҕан быһыылар аҕыйыыллар.
Kиһи сирдээҕи, Орто дойдутааҕы олоҕун киһи быһыылаахтык, ол аата киһи оҥорор быһыыларыттан атыттары, куһаҕан быһыылары оҥорбокко эрэ түмүктээтэҕинэ саха дьоно «Олоҕун киһи быһыылаахтык олордо, элбэх туһалааҕы оҥордо» диэн этэллэр.