cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хахай (астрология)
Б.э. ИНН. э. 12-10- с сыллартан саҕалаан (б. э. ИНН. 11 220-9060 сс.)-биир источниктарынан, атын биричиинэлэринэн, эрабыт иннинээҕи 11- с- 9- с сылларынан салҕанан барбыта. Бу Эрэлгэ Дендер зодиагын анализтааһын кэнниттэн Атлантида (аан дойду Потап) сир полюстарын хамсааһыныттан сылтаан аан дойду потоп) аан дойду үрдүнэн арҕаа барыыта сарсыарда эрдэ илин диэки өрө таҕыста. Киһи аймах бүтэһик историята катаклизмы хаттаан хатылааһын туһунан сэрэтии туолла. Астрологическай Зодиак часовой стрелканы утары — часовой астрономическай стрелканы утары хааман иһэр. Лев кыыл мөссүөнүн-p3- lionion диэн ойууннааһын бэлиэтэ эмиэ көстөр.кутуруга, кутуруга.
Бэлиэтэ
Хахай бэлиэтэ ♌ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9804 №-дээх, 16 чыыһылалаах 264C №-дээх. HTML-кода  эбэтэр.
Эрилик Эристиин аатынан литератуураҕа бириэмийэ
Эрилик Эристиин аатынан литератуураҕа бириэмийэ
Лауреааттар тиһиктэрэ
1992 сыллаахха Эрилик Эристиин айар үлэтигэр научнай үлэни өссө 1965 сыллаахха суруйбут лингвист учуонай Тобуроков Николай Николаевич лауреат буолбута.
ГУСМП арыы
400px|thumb|right|ГУСМП арыы куйаартан көстүүтэ ГУСМП арыы - Халыма өрүс төрдүгэр сытар арыы. XVII үйэ ортотугар арыллыбыта. Хотугу муораннан сылдьыы сүрүн дьаһалтатын (ГУСМП) аатынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Ставище
Ставище (Ставище) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 932 (2012).
Мэрэкэ
Мэрэкэ - тирииттэн оҥоһуллубут тыы.
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит балыктар тиһиктэрэ
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр (2000 с.) киирбит сүтэр кутталлаах, кэбирэх туруктаах уонна сэдэх ахсааннаах балыктар алта көрүҥнэрин тиһигэ.
Фрактал
250px|thumb|[[Мандельброт множествота — фрактал классическай холобура]] Фрактал (fractus — ньыһыллыбыт, алдьаммыт, тостубут) — бэйэтигэр майгынныыр чаастартан турар уустук геометрия фигурата. thumb|250px|[[Өҥнөөх хаппыыста көрүҥүн фрактааллыҥы формата (Brassica cauliflora)]]
Рыкунов Николай Николаевич
Рыкунов Николай Николаевич - Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (2015 с.), литературнай критик, прозаик, суруналыыс, тылбаасчыт.
Олоҕун кэпсээнэ
1980 сыллаахха алтынньы 26 күнүгэр Саха АССР Нам оройуонун Бартыһаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
2007 сыллаахха М.К.Аммосов аатынан Саха государственнай университетын Саха филологиятын уонна култууратын факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ.
2007 сыллаахтан саҕалаан "Чуораанчык" уонна "Колокольчик" оҕо сурунаалларын холбоһуктаах редакциятыгар отдел сэбиэдиссэйинэн, "Саха" көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа "Аал-луук мас" студиятыгар редакторынан, Нам улууһун Бартыһаан нэһилиэгэр библиотекарынан, Биир ньыгыл Россия политическай партия Намнааҕы салаатын специалиһынан, П.А.Ойуунускай аатынан Государственнай литературнай музей научнай үлэһитинэн үлэлээбитэ.
2016 сыл от ыйын 21 күнүгэр ыарахан ыарыыттан соһуччу өлбүтэ.
Айар үлэтэ
Николай кириитик быһыытынан маҥнайгы ыстатыйалара 2008 сыллаахтан саҕалаан бэчээттэнэн барбыттара.
Устудьуоннуур сылларыгар народнай суруйааччы Николай Лугинов айар бөлөҕөр киирэн, саха литературатын тылбааһын 10 кинигэтин бэчээккэ бэлэмнэспитэ.
Маҥнайгы кинигэтин ("Үтүө үгэстэри тирэх оҥостон") бэчээккэ туттаран баран илиитигэр туппакка күн сириттэн барбыта.
Иккис кинигэтин ("Тыыннаах айымньы") Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ыччат дьыалаларын уонна дьиэ кэргэн бэлиитикэтин министиэристибэтин үбүлээһининэн доҕотторо бэчээттэппиттэрэ.
Кинигэ
1. Рыкунов Н.Н. Үтүө үгэстэри тирэх оҥостон. – Дьокуускай: Бичик, 2016. 2. Рыкунов Н.Н. Тыыннаах айымньы / Н.Н.Рыкунов; хомуйан оҥордулар Р.Н.Каженкин, Г.Г.Андросов. - Дьокуускай: Түһүлгэ, 2017.
Хомуйан оҥоруу
1.	Данилов С.П. Восхождение / С.П.Данилов; сост. Н.А.Лугинов, Н.Н.Рыкунов, А.Г.Кузьмина; лит.ред. И.И.Иннокентьев. – Якутск: Бичик, 2006.
3.	Ефимов М.Д. Торжество жизни. Сост. Н.А.Лугинов, Н.Н.Рыкунов, А.Г.Кузьмина; лит.ред. И.И.Иннокентьев. – Якутск: Бичик, 2006.
4.	Заболоцкай Н.М. Уочаркалар. Ыстатыйалар. Бэлиэтээһиннэр (саха литературатын историятыттан) / Н.М.Заболоцкай; хомуйан оҥордулар Н.Н.Рыкунов, О.Б.Егоров; ред.: С.А.Попов-Сэмэн Тумат. – Дьокуускай: Бичик, 2009.
5.	Заболоцкий Н.М. Девушка в камусах: рассказы, повесть / Н.М.Заболоцкий; сост. Н.А.Лугинов, Н.Н.Рыкунов, А.Г.Кузьмина; лит.ред. И.И.Иннокентьев. – Якутск: Бичик, 2009.
6.	Ойунский П.А. Мои заветные слова: стихи, поэма, олонхо / П.А.Ойунский; сост. Н.А.Лугинов, Н.Н.Рыкунов, А.Г.Кузьмина; лит.ред. И.И.Иннокентьев. – Якутск: Бичик, 2006.
7.	Софронов А.И. Возвращение: стихи / А.И.Софронов; сост. Н.А.Лугинов, Н.Н.Рыкунов, А.Г.Кузьмина; лит.ред. И.И.Иннокентьев. – Якутск: Бичик, 2006.
8.	Тарабукин Н.С. Моя жизнь / Н.С.Тарабукин; сост. Н.А.Лугинов, Н.Н.Рыкунов, А.Г.Кузьмина; лит.ред. И.И.Иннокентьев. – Якутск: Бичик, 2009.
9.	Улуро Адо. Весть из тундры / Улуро Адо; сост. Н.А.Лугинов, Н.Н.Рыкунов, А.Г.Кузьмина; лит.ред. И.И.Иннокентьев. – Якутск: Бичик, 2006.
10.	Харлампьева Н.И. Праматерь Азия: стихи / Н.И.Харлампьева; сост. Н.А.Лугинов, Н.Н.Рыкунов, А.Г.Кузьмина; лит.ред. И.И.Иннокентьев. – Якутск: Бичик, 2012.
Хомуурунньуктарга уонна периодическай бэчээккэ тахсыбыт айымньылар, тылбаастар
1.	Балыксыттар : [кэпсээн] // Эҥсиэли. – 1996. Алтынньы 29 к. – С.3.
2.	Бөҕөс : [сэһэн] / Ыллык : эдэр суруйааччылар айымньыларын хомуурунньуга / хомуйан оҥордо И.И.Осипов-Уйбаан Ойуур. – Дьокуускай, 2011. – С.109-173.
3.	Кыайыы : [кэпсээн] // Чолбон. – 2008. - №2. – С.50-51.
4.	Маныыһыт айаарара: [нуучча остуоруйата] ; тылб. Н. Рыкунова // Чуораанчык. - 2007. - N 6. - С. 4-6.
5.	Мас : [кэпсээн] // Чолбон. – 2010. - №8. – С.31-33.
6.	Сындыыс : [сүүрүк ат туһунан кэпсээн] // Саха сирэ. – 2014. – Бэс ыйын 10 к. – С.10; Эҥсиэли. – 2014. – от ыйын 19 к. – С.7.
Критическэй ыстатыйалар
8.	Айар киэбэ олус ураты: [«Сиэркилэ. Мааска. Харах» диэн Ангелла Попова кинигэтин туһунан] // Чолбон. - 2012. - N 5. - С. 86-88.
9.	Баҕа санаа баарыһа: [эдэр суруйааччылар туһунан] // Саха сирэ. - 2010. - Кулун тутар 25 к. - С. 15.
10.	Башарины үөрэппитэ, Ойуунускайтан рукопиһын туппута...: [саха биллиилээх поэта И. Д. Винокуров-Чаҕылҕан төрөөбүтэ 100 сылыгар] // Саха сирэ. - 2014. - Атырдьах ыйын 9 к, - С. 3.
11.	“Дети мои родные...” : [к 90-летию поэта Г.Г.Вешникова-Баал Хабырыыс] // Колокольчик. – 2008. – №5. –С.1.
13.	“Куобах кутуруга уолчаан” аҕата : [народнай поэт М.Ефимов 80 сааһын туолбутунан] // Чуораанчык. – 2007. – №5. – С.8.
14.	Н.М. Заболоцкай-Чысхаан “Саха литературата” (уочаркалар) үлэтин суолтата // Чолбон. – 2009. №8. С.88-94.
15.	Н.М. Заболоцкай-Чысхаан «Саха литературата» (уочаркалар) үлэтин суолтата // Чолбон. - 2009. - N 8. - С. 88-94.
16.	Оҕо хараҕынан : [суруйааччы, литературнай критик Н. М. Заболоцкай-Чысхаан төрөөбүтэ 100 сыла] // Чуораанчык. - 2008. - N 7. - С. 5.
17.	Олох чысхааныгар оҕустарбатаҕа : [саха биллиилээх прозаига, литературнай кириитигэ Н.М. Заболоцкай-Чысхаан төрөөбүтэ 105 сылыгар] // Саха сирэ. - 2013. - Ахсынньы 19 к. - С. 26.
18.	“Өбүгэ кистэлэҥэ” айымньыга кылгас бэлиэтээһин [прозаик Евгений Горохов “Өбүгэ кистэлэҥэ” сэһэнин туһунан] // Чолбон. – 2017. - №3. – С.96.
19.	Прозаттан үөскээбит поэзия : [Гаврил Андросов поэзията] // Чолбон. - 2011. - N 4. - С. 88-90.
Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла
Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла (Опенок летний, Kuehneromyces mutabilis эбэтэр Pholiota mutabilis) диэн сиэнэр тэллэй.
Рыкунов Николай Николаевич
Критическэй ыстатыйалар
21.	Саха литературатын көмүскээн: [профессор Г. П. Башарин төрөөбүтэ 100 сылын көрсө] // Эҥсиэли. - 2012. - Олунньу 15 к. - С. 3
Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ саhархайдыҥы күрэҥ, кытыытынан уу долгураҥ, бастаан томтоҕор, кэлин хаптаҕай, ортотугар чорбохтордоох, 6 см диэри кэтиттээх, үѳhээ ѳттѳ түүтэ суох, кураанах. Сэлээппэтин алын ѳттѳ бастаан сырдык, кэлин дьэбиннээх бороҥ ѳҥнѳнѳр, атаҕын устун аллараа түhэр таҥалайдардаах. Хайа туттахха этэ уулаах, чараас, үрүҥ. Атаҕа бѳкүнүк, аллараанан арыый синньиир, бастаан бутэй, кэлин кѳҥдѳй, сэлээппэтин ѳҥүн курдук биhилэхтээх, биhилэх алын ѳттѳ хараҥа бороҥ хатырыктаах, үѳhээ ѳттѳ кубархай. Споратын ѳҥѳ бороҥнуҥу.
Рыкунов Николай Николаевич
Критическэй ыстатыйалар
22.	Саха оҕуһун мииинэ да – ырыаһыт : [эдэр ааптардар айымньыларын ырытыы] // Чолбон. – 2008. - N 1. - С. 85-89.
Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла
Yүнэр кэмэ
Бэс ыйыттан күhүн атырдьах ыйын бүтэhигэр диэри баар.
Рыкунов Николай Николаевич
Критическэй ыстатыйалар
23.	Сергей Есенин уонна Анемподист Софронов // Чолбон. – 2006. №11. С.29-31.
Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла
Yүнэр сирэ
Сэбирдэхтэрдээх мастар чѳҥѳчѳктѳрүгэр, сытынньаҥнарыгар бѳлѳхтѳѳн, дэҥҥэ үүнэр. Тыыннах маhы буортулаабат.
Рыкунов Николай Николаевич
Критическэй ыстатыйалар
24.	Суруйааччы Анатолий Слепцов кэпсээннэригэр бэлиэтээһиннэр: [мелодист, ырыаһыт, хоһоонньут Игнатий Слепцов «Аҕа, кэл кэпсэтиэх» диэн кинигэтин туһунан] // Чолбон. - 2016. - N 3. - С. 87-89.
Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла
Yүнэр сирэ
Бу тэллэйи билигин ГДР-га, Венгрияҕа, Чехословакияҕа мас лэкэчэктэригэр үүннэрэн сииллэр. Биhиги дойдубутугар 30-с сыллардаахха ыытыллыбыт чинчийиилэр кѳрдѳрѳллѳрүнэн тэллэй талымаhа суоҕа, биир лэкэчэктэн муҥутаан 6 кг, ортотунан 500 г тэллэйи ылыахха сѳбѳ дакаастаммыта. Лэкэчэк үс сыл устата сулууспалыыр, онтон маhа «микодревесина» диэн араас оонньуур, сувенир, киэргэл оҥоhуутугар барар. Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тылын биhиэхэ да үүннэрэн боруобалаан кѳрүѳххэ сѳп.
Аска туттуу
Yчүгэй амтаннаах тэллэй. Аска сэлээппэтин эрэ туттуллар, мин оҥороллор, маринуйдууллар, тууhууллар. Бу тэллэйи сүлүhүннээх саhыл тылын кытта бутуйуохха сѳп.
Рыкунов Николай Николаевич
Критическэй ыстатыйалар
25.	Суруйааччы дойдутугар : [саха биллиилээх прозаига, литературней кириитигэ Н.М. Заболоцкай-Чысхаан төрөөбүтэ 100 сылыгар] // Саха сирэ. - 2008. - Ахсынньы 9 к. - С. 3.
26.	Сэмэн Тумат прозатын уратыта // Чолбон. - 2014. - N 6. - С. 90-93.
27.	«Тыыннаах» айымньы : [уус-уран айымньы туһунан] // Чолбон. - 2015. - N 4. - С. 86-90.
29.	Улуу хууннар : [Н. Лугинов «Улуу хууннар» сэһэнин туһунан] // Чолбон. - 2013. - N 12. - С. 87-90.
30.	Уоттаах сүрэх : [Аграфена Кузьмина «Киһи сүрэҕэ бэрт чараас» диэн кинигэтин туһунан] // Чолбон. 2016. - N 8. – С. 95-97.
31.	Үтүө ааттары утумнаан : [Харысхал «Тэпсиллибэт үтүө аат» диэн драматын туһунан] // Чолбон. - 2016. - N 9. - С. 91-96.
32.	Хайгыыр кириитикэ туһалаабат: [кириитикэ туһунан] // Саха сирэ. - 2016. - Бэс ыйын 30 к. - С. 2.
33.	«Эн суоххуна...» кинигэни кэрэхсээтим // Чолбон. - 2012. - N 12. - С. 82-84.
Атын тиэмэлэргэ ыстатыйалара:
1.	Азия норуоттарын төрүт тустуулара // Чуораанчык. – 2008. №4. – С.1.
2.	Баар кыаҕы барытын туһаныахха // Кыым. – 2002. Ахс. 26 к. – С.6.
3.	Баскетбол күрэҕэр : [Партизан нэһилиэгэр эр дьоҥҥо баскетболга улуустааҕы күрэхтэһии буолан ааста] // Эҥсиэли. – 2013. – Тохсунньу 19 к. – С.4.
4.	“Дьол уонна Сор” : [Партизан нэһилиэгин “Хомус” сынньалаҥ киинэ театрализованнай дьүһүйүү туруорда] // Эҥсиэли. – 2013. – Ахсынньы 4 к. – С.4.
5.	Ийэ сырдык санаатынан : [Партизан нэһилиэгэр Ийэ күнүгэр аналлаах тэрээһин туһунан] // Эҥсиэли. – 2011. – Алтынньы 29 к. – С.2.
6.	 “Күһүҥҥү көмүс сэбирдэхтэр” : [Партизан нэһилиэгэр аҕа саастаахтарга ыытыллыбат тэрээһин туһунан] // Эҥсиэли. – 2012. – Алтынньы 20 к. – С.3.
7.	Новгородов П.Я.: Тыа сирин ыччат сайыннарыа : [Партизан нэһилиэгин “Бүтэй Иһэ” бааһынай хаһаайыстыба салайааччытын П.Я.Новгородовы кытта кэпсэтии / кэпсэттэ Н.Рыкунов] // Эҥсиэли. – 2012. – сэтинньи 10 к. – С.1.
8.	Праздник юности, силы и ловкости // Колокольчик. – 2008. №4. – С.6.
9.	Протопопов Е.А.: Оттооһун: урут маннык этэ : [өр кэмҥэ механизированнай звенону ситиһиилээхтик салайбыт, САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитин Е.А.Протопоповы кытта кэпсэтии] / кэпсэттэ Н.Рыкунов // Эҥсиэли. – 2012. – Ахсынньы 12 к. – С.2.
10.	Сахалыы КВН туһунан // Кыым. – 2003. Тохс. 23 к. – С.6.
11.	Студеннар оонньуулара саҕаланна // Саха сирэ. – 2006. Кулун тутар 25 к. – С.4.
12.	Талба талаан Марфа Васильевна : [Россия художниктарын союһун чилиэнэ, СР культуратын туйгуна, норуот маастара М.В.Оконешникова] // Эҥсиэли. – 2013. – Алтынньы 12 к. – С.2.
13.	Төрүт тыл оҕону иитиигэ // Кыым. – 2003. Олунньу 27 к. – С.15.
14.	“Ыллык” куруһуок түмсүүтэ : [И.Е.Винокуров аатынан Намнааҕы педколледж иһинэн тэриллибит литературнай куруһуок үлэтин туһунан] // Эҥсиэли. – 2013. – Тохсунньу 16 к. – С.2.
15.	Эдэр ыал // Кыым. – 2003. Олунньу 13 к. – С.5.
Николай Рыкунов туһунан ыстатыйалар
1.	Кузьмина Аграфена. Үтүө үгэстэрдээх Николай Рыкунов / Аграфена Кузьмина // Эдэр саас. – 2016. – балаҕан ыйын 8 к. – С.7.
2.	Рыкунов Николай Николаевич : [кэриэстэбил] // Чолбон. – 2016. №8. – С.95.
Алмаз-АЛРОСА
Алмаз-АЛРОСА (МФК «Алмаз-Алроса») диэн Саха футсаал кулууба. Мирнэй. 1992 c. тэриллибитэ. 2010/11 сыллаахха Россия мини футбол үрдүкү лигатыгар иккис дивизиоҥҥа ооньуур.
Историята
«Алмаз-Алроса» Футзальнай кулууп 1992 сыллахха тэриллибит. Син түргэнник Россияҕа футзал кулууптарын икки ардыларыгар күүстээхтэртэн биирдэстэрэ буолбут. 2000 сыллахха футзалга Россия чемпионатыгар бастаабыт. 2004 сыллахха футзалга эмиэ оонньуу сылдьан мини-футбол Россия үрдүкү лигатыгар киирбит. Икки оонньууну биир бириэмэҕэ оҥорон мөлтөөбүт. Ол иһин 2008 сылтан мини-футболга эрэ оонньонорго быһаарыыны ылыммыт. 2008/09 сыллаахха Алмаз-Алроса хамаанда Россия мини-футболга чемпионатыгар үрдүкү лигатыгар ооннььуутун саҕалаабыт.
Ситиhиилэрэ
Футсаалга:
Украинка (куорат)
Украинка (Українка) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 15 458 (2012).
Павлов Анатолий Николаевич
Павлов Анатолий Николаевич (Дабыл) — биллиилээх суруналыыс, тыл үөрэҕин билимин кандидата.
Олоҕун олуктара
«Кэскил» («Юность Севера») хаһыаттар редакцияларыгар салаа сэбиэдиссэйэ.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
Рассоха
Рассоха өрүс. Дьаһаак өрүс хаҥас салаата. Уһуна 254 км., тардыытын иэнэ 8820 км². Улахан Чиистай сис илин эниэтигэр бастаах. Гэрмычаан, Муома уонна Арҕаа Таас систэри быһа охсор.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Субурусскай Николай Дмитриевич
200px|thumb|right|Субурусскай Николай Дмитриевич Субурусскай (Кривошапкин) Николай Дмитриевич (1896—1950), сэбиэт диэйэтэлэ, гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
Наргыча
Наргыча — эһэ быйылгы оҕото.
Табалаах
400px|thumb|right|Табалаах нэһилиэк Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар Табалаах нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Улахан Күөл.
Улуус кииниттэн 116 км. илин диэкки сытар. Дьааҥы сиригэр бастыҥ сирдээх-уоттаах, хатыҥ чараҥнардаах тоҥолох алаастардаах дьикти-кэрэ айылҕалаах түөлбэ сир.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1018 киһи (2010 сыл), ол иһигэр 501 эр киһи, 517 дьахтар.
Азаров Михаил Дмитриевич
Азаров Михаил Дмитриевич (1877- биллибэт) - ВЯОНУ чилиэнэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, учуутал.
М.Д. Азаров 1877 с. Нам улууһун 2 Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускай куорат икки кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. 1901 сылтан учуутал стажтааҕа.
М.Д. Азаров 1904 с. Мэҥэ улууһун «Соло» диэн сиргэ Ф.Г. Сивцев – Сүөдэр Аҕабыты уонна кини кэргэнин А.И. Сивцеваны кытта бииргэ учууталлаабыттарын туһунан «Школьный листок за 1904 год» диэн отчуот-докумуоҥҥа үчүгэйдик ахтыллар.
М.Д. Азаров Мэҥэ улууһун 1907 с. тэриллибит Төҥүлү оскуолатын саамай маҥнайгы учуутала. Кини элбэх сыл араас оскуолаларга учууталлаабыт. Элбэх бэлиэ, үчүгэй дьону иитэн-үөрэтэн таһаарбыт үтүөлээх-өҥөлөөх. М.Д. Азаров 1921-22 сылларга повстанчествоҕа салайар үлэҕэ активнай кыттыыны ылбыта. ВЯОНУ чилиэнинэн буолбута. Ол аата повстанчество правительствотыгар – саамай үрдүкү салалтаҕа үлэлээбитэ. Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.
Гуляев Прокопий Васильевич
Гуляев Прокопий Васильевич (05.07.1910—1978) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, горняк.
Олоҕун олуктара
1910 сыллаахха от ыйын 5 күнүгэр Бүлүүчээн нэһилиэгэр (билигин Сунтаар улууһугар киирэр) төрөөбүт.
Алдаҥҥа 1931 сыллаахха, Чурапчыттан 60 буолан комсомол ыҥырыытынан, кэлбиттэр. Ленинскэй шахтаҕа үлэлээбит. Ол кэннэ А. Косарев аатынан шахтаҕа саха биригээдэтигэр инструктор-забойщигынан үлэлээбит. Горняк идэлэрин барытын баһылаабыта.
Хойут Алдаҥҥа кыһыл көмүһү хостуур тэрилтэлэргэ үлэлээбит.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан иккитэ талыллан үлэлээбит.
1950 сыллаахха ССРС Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талыллыбыта.
1978 сыллаахха күн сириттэн барбыт. Армавир куоракка көмүллүбүт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Саскачеван
САСКАЧЕВАН, диэн Канаада ортотугар баар улуус. Сирин иэнэ - 570 тыс. км2. Население 1100 тыс. человек (2009). Киин куората — Риджайна. Ону таhынан арыый атын улахан куораттара - Саскатун, Принс-Альберт, Мидоу-Лейк, Муус-джо, Моланоса, Санди-Лейк. Улууска элбэх хочолор уонна уулар бааллар. Элбэх мас: Тиит, Бэс, Талах, Хатын.
Арҕааҥҥы цивилизация
Арҕааҥҥы цивилизация (Western world) - культураларынан, политиканан уонна итэҕэллэринэн сибээстээх дойдулар цивилизациялара. Билиҥҥи кэмҥэ онно киирэр дойдуларынан буолаллар - АХШ, Канаада, Арҕаа Эуропа дойдулара уонна Арҕааҕа киириллибэт дойдулар бааллар, кынан баран киннэр эмиэ Арҕааҥҥы цивилизация чаастара буолаллар - онно киирэллэр баай тот Азия уонна Океания дойдулара Дьоппуон, Аустралия, Тайвань, Саҥа Зеландия, Сингапур уонна Соҕуруу Кэриэйэ. Сотору Малайзия киириэн сөп дииллэр. Сороҕор кыратык Израиль дойдутун киллэрэллэр. Арассыыйа манна киирбэт.
Арҕааҥҥы цивилизация уонна Арассыыйа
Арҕааҥҥы цивилизация дойдулара - баайдар, сайдыылаахтар уонна элбэх сир ресурсатын сииллэр, киннэргэ сир шаарын 91% ресурсата тиксэр, хотя киннэр бары холбоон 1 миллиард эрэ буолаллар (өссө 5,8 миллиард таах ордон хаалар - Дьадаҥы дойдулар). Ол иһин киннэр бары холбоон кыһыл көмүс миллиард дьонноругар тиксэллэр.
Арҕааҥҥы цивилизация уонна Саха Сирэ
Саха Сирэ Арҕааҥҥы цивилизация биир кыракый чааһа буолуон сөп, Саха Сирэ туспа дойду эбитэ буоллар, кини аа дьуо Арҕааҥҥы цивилизация чааһа буолуо этэ. Тоҕо диэтэххэ Сахалар өйбүт санаабыт сиэрдээх, толору Арҕааҥҥы цивилизация5а эппиэттиир. Саха дьоно үлэһиттэр.
Арҕааҥҥы цивилизация уонна Илиҥҥи цивилизация
Арҕааҥҥы цивилизация уонна Илиҥҥи цивилизация алдьархай утарсаллар. Сэриинэн сороҕор түмүктэнэр. Сиһилии маны көрүҥ - Илиҥҥи цивилизация
Быртакыыс
300px|thumb|right|Быртакыыс Быртакыыс (, Подорожник) — Саха сирин хотутугар олохтоох чыычаах. Быртакыыстар уустарыгар киирэр.
Турантаев Дионисий Тимофеевич
200px|thumb|right|Турантаев Дионисий Тимофеевич Турантаев Дионисий Тимофеевич (05.05.1915—10.10.1956) — Саха сэбиэскэй кэмнээҕи устуоруйатын чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
Д. Т. Турантаев үрдүк дьоҕурдаах педагог уонна Саха устуоруйатын сэбиэскэй кэминээҕи сылларын чинчийээччинэн биллэр.
Быртакыыс
Атыыра хара төбөлөөх уонна түөстээх. Көхсө уонна кутуругун үрдэ хоҥордуҥу бороҥнор. Тыһыта оройугар сырдык сурааһыннаах.
Дулҕалаах туундараҕа олохсуйар, мастаах туундараҕа уонна Хотугу муустаах байҕал арыыларыгар уйаланар.
Араҕас чѳҥѳчѳк тыла
Араҕас чѳҥѳчѳк тыла (Ложноопёнок серопластинчатый)
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ араҕас эбэтэр кытархайдыҥы араҕас, томтоҕор, кэлин даллайар, үксүн ортотугар чорбохтоох буолар, кэтитэ – 2-8 см. Сэлээппэтин алын ѳттѳ саhархай, хойут сырдык чэрэниилэ күѳҕэ ѳҥнѳѳх таҥалайдардаах. Хайа туттахха этэ араҕас, ньулуун амтаннаах. Атаҕа 6-8 см үрдүктээх, суона – 0,4-0,5 см, токуркай, иҥиирдиҥи, ѳҥѳ бороҥ. Споратын ѳҥѳ кытархай бороҥнор.
Yүнэр кэмэ
Сайын эрдэттэн күhүн хойукка диэри баар буолар.
Кугас татыйык
300px|thumb|right|Кугас татыйык Кугас татыйык (Emberiza rutila,рыжая овсянка) — Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохтоох отой сэдэхтик көстөр чыычаах.
Араҕас чѳҥѳчѳк тыла
Yүнэр сирэ
Мутукчалаах мас, сүнньүнэн бэс чѳҥѳчѳгѳр бѳлѳҕүнэн үүнэр. Саха сиригэр бэс үүнэр сиригэр барытыгар кѳстѳр.
Кугас татыйык
Атыырын төбөтө, хабарҕата уонна көхсө хараҥа кугастар, кыната уонна кутуруга бурые, түөһэ уонна өрөҕөтө саһархай. Сайын сүнньүнэн үөнүнэн аһылыктанар. Уйатын сиргэ туттар. Ситэ үөрэтиллэ илик көрүҥ.
Адыаччы оскуолата
Төрүттэниитэ
1932 сыллаахха Адыаччыга бастакы оскуола Эҥэ-Сайылыгар саха балаҕан дьиэтигэр аһыллыбыта. Манна Адыаччы, Табалаах, Дьааҥы ыччаттара үөрэнэ киирбиттэрэ. Оскуола маҥнайгы сэбиэдиссэйинэн Дмитрий Николаевич Ноговицын, Егор Алексеевич Дедюкин, Иван Алексеевич Архипов, учууталларынан Савва Семенович Филиппов, Вадим Николаевич Холмогоров, Засим Сергеевич Шалагин үлэлээбиттэрэ. Оччолорго нэһилиэнньэ олох да үөрэҕэ суоҕун тэҥэ этэ. Ол иһин нэһилиэккэ туох баар сырдыгы, саҥаны тэнитэргэ бу бастакы учууталлар көҕүлээччилэринэн буолаллара. Ол курдук Дьокуускайтан сиэмэ аҕалан уоппут быһыытынан бэл бурдук ыһан үүннэрэ сылдьыбыттара. 1934 сыллаахха партия райкомун боломуочунайа, Саха сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа Георгий Гаврилович Попов быһаччы салалтатынан, нэһилиэк дьонун түмэ тардан А.Сидоров саҥа оскуола тутуутун сыл аҥаарыгар тутан бүтэрбиттэрэ. Оскуола тутуутугар кыттыбыттара: Семен Афанасьевич Чириков, Степан Дмитриевич Чириков, Герасим Николаевич Божедонов, Григорий Григорьевич Чириков, Петр Николаевич Потапов уо.д.а. Саҥа тутуллубут оскуола директорынан Егоров Даниил Николаевич хас да сыл үлэлээбит. Кинини кытта сэрии иннигэр үлэлээбиттэр: Л.П.Романов, А.А.Жирков, Т.М.Пинигина, И.И.Сивцев, И.Е.Захаров, А.В.Никитин, М.С.Софронов, Г.М.Стрекаловскай, В.Г.Андреев. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии ыарахан сылларыгар оскуолаҕа 5, 6, 7 кылаастар салгыы арыллан, оскуола бастакы 7 кылааһын выпуһун 1943-1944 үөрэх дьылыгар таһаарбыта: 1.	Татьяна Спиридоновна Потапова 2.	Афанасий Егорович Атласов 3.	Константин Петрович Чириков 4.	Анна Кирилловна Слепцова 5.	Гаврил Иванович Эверстов Бу оҕолор кэлин нэһилиэккэ, улууска биллэр, общественнай үлэттэн туора турбат дьон тахсыбыттара. Ол кэмҥэ үлэлээбит учууталлар М.А.Гурьев, П.Е.Жирков, Г.И.Протопопов, П.Н.Неустроев, И.В.Касьянов, Г.И.Миронов.
Сэрии сыллара
Сэрии кэннинээҕи ыарахан кэмнэргэ оскуола эмиэ начальнай буолбута. Оскуоланы бүтэрбиттэр Боруулаах оскуолатыгар баран салгыы үөрэнэллэрэ. Ол кэмҥэ оскуоланы тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидата Н.И.Горохов, учууталлар М.Д.Гатилова, Н.Г.Божедонов, И.И.Потапов, араас специалистар Н.Е.Новгородов, И.О.Горохов, Н.Н.Аммосов үөрэнэн бүтэрбиттэрэ.
1950-60-с сыллар
1949-1950 сылларга 5-с кылаастан саҕалаан, 6-7-с кылаастар хос аһыллан, 1952 сыллаахха оскуола 7 кылаастаах буолбута. Бу сылларга эдэр учууталлар кэлиилэрэ маассабай буолбута. Директорынан Н.М.Неофитов, В.К.Слепцов, М.А.Слепцов, П.К.Чириков, учууталларынан В.С.Поисеев, Е.Е.Протодьяконов, З.Е.Сектяева, И.М.Протопопов, А.Р.Слепцов, Е.Д.Егоров, К.С.Постников, А.П.Местникова, А.И.Чибыева, Е.Я.Барашкова, С.П.Колосов, М.Ф.Маркова, А.П.Васильева, Н.П.Васильев, А.Ф.Власова, Т.В.Кулаева, А.С.Ларькина уо.д.а. үлэлээбиттэрэ. 1950-с сылларга учууталлар М.А.Слепцов – музыкаҕа, А.И.Чибыева - үҥкүүгэ, А.П.Местникова – ырыаҕа, К.С.Постников – спортка, З.Е.Сектяева – уус-уран ааҕыыга оҕолору угуйан дьарыктыыр этилэр. М.А.Слепцов бэртээхэй баянист, оҕолору балалайкаҕа, гитараҕа, мандалинаҕа, скрипкаҕа үөрэтэн струннай оркестр диэни тэрийбитэ. Кини баар суох билиитин, айылҕаҕа тапталын үөрэнээччилэргэ сатабыллаахтык биэрэрэ. Кини салалтатынан төрөөбүт кыраайы үөрэтэр элбэх походтар тэриллэллэрэ, ол түмүгэр оскуолаҕа музей тэрийбитэ. Адыаччы 8 кылаастаах оскуолата үүнэригэр-сайдарыгар 1960-с сылларга директорынан үлэлээбит Т.С.Адаров, М.А.Слепцов үтүөлэрэ улахан. Ити кэмҥэ завучтарынан Е.И.Сидорова, В.З.Кириллина, А.И.Чибыева кыһамньылаахтык үлэлээбиттэрэ. Бэйэлэрин үлэлэригэр бэриниилээх, оҕолору таптыыр эдэр көлүөнэ учууталлар М.И.Бурцева, Н.Г.Божедонов, У.М.Новгородова, Т.Е.Слепцова, Е.А.Рожина, Х.Е.Чирикова, М.Д.Слепцова, Е.С.Неустроева, С.И.Юмшанов, М.В.Васильева, М.Д.Гатилова уо.д.а. үүнэн тахсыбыттара.
1970-80-с сыллар
1970-с сылларга директорынан үлэлээбит педагогическай үлэ ветерана Анастасия Ильинична Чибыева бу оскуола материальнай баазата хаҥыырыгар, ис-тас көстүүтэ тупсуутугар, эстетическай иитии таһыма үрдүүрүгэр, учууталлар үлэлиир усулуобуйаларын тупсарыыга, бастыҥ педагогическай опыты киэҥник тарҕатарга педколлективы түмэ тардан, оскуоланы оройуон бастыҥ оскуолатын кэккэтигэр киллэрэргэ күүһүн харыстаабакка үлэлээбитэ. Бу кэмҥэ оскуола выпускницата Т.Н.Аммосова интернат үлэтин салайар буолбута. 1980-с сылларга, оскуола директорынан Үлэ Кыһыл Знамята орден кавалера, РСФСР учууталларын III съеһин делегата А.И.Колесова, завуһунан Г.Д.Баишева, иитэр үлэҕэ завуһунан Р.С.Чирикова үлэлээбиттэрэ. Математикаҕа, физикаҕа, химияҕа, черчениеҕа, биологияҕа, географияҕа, нуучча тылыгар олимпиадалары ыытыы үгэскэ кубулуйар. Элбэх үөрэнээччини хабан туран, предметнэй нэдиэлэлэр, тематическай биэчэрдэр, викториналар, конкурстар, КВН-нар интэриэһинэйдик ыытыллар буолаллар. Бэйэлэрин идэлэрин баһылаабыт, оҕо билии ыларыгар сыраларын харыстаабакка үлэлиир учууталлар элбэх этилэр. Ол курдук математикаҕа – А.И.Колесова, Г.Д.Баишева, нуучча тылыгар – Г.Е.Чирикова, Р.С.Чирикова, биологияҕа, химияҕа – Е.Н.Горохова, Е.С.Неустроева, алын кылаастарга – М.В.Васильева, М.Д.Гатилова, П.Е.Цыпандина, физкультураҕа – С.С.Колесов, черчениеҕа – В.С.Чириков үлэлииллэрэ. А.И.Колесова сатабыллаах салайыытынан, нэһилиэк салалтатын өйөбүлүнэн, 1979 сыллаахха оскуолаҕа эбии 4 кылаас уонна 1982 сыллаахха аһыыр сир, мастерской салаата тутуллубуттара. 1988 сыллаахтан оскуола директорынан Г.Е.Чирикова, завуһунан Р.С.Чирикова, иитэр үлэҕэ завуһунан эдэр үлэһит Н.Н.Баишева үлэлииллэр.
Орто оскуоланы бастаан бүтэрээччилэр
1989 сыллаахха оскуола – орто оскуола статуһун ылбыта. 1991 сыллаахха орто оскуола быһыытынан бастакы оҕолорун үөрэтэн, олох киэҥ аартыгар атаарбыта. Ол оҕолор үгүстэрэ үрдүк үөрэхтэнэн республика, оройуон салайар үлэтигэр үлэлииллэр: В.В.Аммосов – СГУ ИТФ, инженер-строитель идэтин ылбыта. Л.Н.Баишева – СГУ педфагын бүтэрбитэ. В.В.Неустроев – ДьГТХА экономическай факультеты бүтэрбитэ. И.А.Федоров – СГУ ФизФагын бүтэрбитэ. С.Я.Хабитов – Милиция үрдүкү оскуолатын бүтэрбитэ. Нь.В.Чириков – Московскай Землеустроительнай университеты бүтэрбитэ. В.Н.Юмшанов – СГУ ГРФ бүтэрбитэ. Атын оҕолор бары араас идэни баһылаан оройуоннарыгар, нэһилиэктэригэр төһүү үлэһит буолбуттара.
1990-с сыллар
1990-с сылларга Пионерскай тэрилтэ оннугар "Кэскил" оҕо общественнэй тэрилтэтэ үөскээбитэ. Маҥнайгынан, бу үлэни координатор Е.Х.Потапова салайбыта. Тэрилтэ үгүс оҕону бэйэни салайыныыга ииппитэ. "Кэскил" тэрилтэ лидердэринэн араас сылларга Вера Чирикова, Любовь Анисимова, Ваня Слепцов, Айта Потапова, Саргы Кириллина, Марианна Слепцова, о.д.а. талыллан көхтөөхтүк үлэлээбиттэрэ. 1993 сыллаахха оскуола салалтата бүтүннүү уларыйан, директорынан эдэр эрчимнээх киһи Н.И.Ушницкай ананан үлэтин саҕалаабыта, үөрэх чааһыгар директоры солбуйааччынан В.С.Слепцова, иитэр үлэҕэ завуһунан М.И.Горохова үлэлээбиттэрэ. 1996-2000 сылларга Е.С.Чирикова иитэр үлэҕэ завуһунан үлэлээбит кэмигэр айымньылаах үлэтин түмүгэр оскуолаҕа эстетическэй иитиини инники күөҥҥэ таһаарбыта. Ол курдук, "Адыаччаана" оҕо үҥкүү ансаамбыла, вокальнай-инструментальнай ансаамбыл тэриллэн, улуус-республика таһымыгар талааннаах оҕолор тахсыбыттара. Улуустааҕы "Хотугу сулус" күрэх дипломаннара, кыайыылаахтара буолбуттара. Оттон Елена Серафимовна саҕалаабыт улуус нэhилиэктэригэр гастроллуур үгэс билигин да салҕанан барар. Спорт эйгэтигэр орто оскуола ситиһиилээх выпускниктара: 1.	Афанасий Омукчанов – мас тардыһыыга спорт маастарыгар кандидат. 2.	Алексей Анисимов – мас тардыһыыга спорт маастара, троебориеҕа Россия спордун маастара. 3.	Виктор Ощепков – көҥүл тустууга спорт маастарыгар кандидат. 4.	Виктор Анисимов – көҥүл тустууга спорт маастарыгар кандидат, о.д.а.
Литэрэтиирэ
Адыаччы оскуолата. - Баатаҕай: 2007 с.
Харыйа
thumb|Харыйа
Харыйа (Pícea spp.) - Саха Сирин тайҕатыгар тарҕаммыт мас ууһа. Сииктээх, хараҥа сирдэри сөбүлээн эбэтэр өрүстэр кытылларыгар үүнэр. Мутукчата төгүрүк сыл күөҕүнэн турар.
Саха сирин тайҕатыгар тарҕаммыт мас ууһа.Сииктээх хараҥа сирдэри сөбүлээн эбэтэр өрүстэр кытылларыгар үүнэр.
Төгүрүк сыл былаһын тухары куруук күөх турар уһун үйэлээх мас. Кини састаабыгар хролофилл баар буолан хагдырыйбат.
Харыйа лабаатын иннэрэли-мастары, быһыыта тыытан оргутуллар кыра-кыратык иһэ сырыттахха хаан убуур, бүөр, быар ыраастанар.
Харыйа сымалатын мас арыытыгар сылытан, онно буосканы эбэн булкуйан, сойутанбаран ыалдьар сүһүөҕү соттон эмтэниэххэ сөп. Өссө мас арыытан оннугар сибиинньэ сыатын тутуннахха кутургуйаны оһорор күүстэнэр.
Тыҥа сэллигин, бронхиты маннык эмтиэххэ сөп: харыйа туорааҕын бытарытан үрдүгэр(1/5) кутан баран 30 мүүнүтэ оргутуллар, онтон тура түспүтүн кэннэ сиидэлииллэрэ. Бу көөнньөһүүгүнэн айаҕы сайҕанныахха сөп эбэтэр 20 - 30 мл ууну 60 - 80°С диэри сылытан баран ингаляция оҥостоллор.
45 көрүҥнээх, уонунан ааҕыллар климатииптээх уонна араастаах. Саха сиригэр икки көрүҥэ тарҕанан үүнэр: Сибиир харыйата уонна Айаан харыйата.
Өҥөр
Өҥөр (, Гвоздика пышная) - өҥөрдүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр оччо үрдүгэ суох элбэх сыллаах от үүнээйи. Биир сыыллан үүнэр силистэн тахсар 1-3 умнаһа 30-50 см буолар. Бөдөҥ 3-3,5 см диаметрдаах сибэккилээх. Эминньэхтэрэ тиистэрдээх. Сибэккитэ бэс ыйын бүтэһигэр, атырдьах ыйын бастакы аҥарыгар тахсар. Иккис сибэккилэниитин атырдьах ыйын ортотугар, арыый мөлтөхтүк сибэккилэнэр.
Саха сиригэр үөһээ уонна орто Өлүөнэҕэ, Өлөөн, Дьааҥы уонна Индигиир тардыыларыгар үүнэр. Хочо хонууларыгар, кураанах инньэлээх уонна хатыҥ ойуурдарга үүнэр.
Өссө маны көр
Өҥнөөх өҥөр
Березовка (өрүс)
Березовка өрүс. Халыма уҥа салаата. Уһуна 517 км., тардыытын иэнэ 24800 км². Магадан уобалаһыгар Дьүкээгир хаптал хайалаах сиргэ бастаах.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тардыытыгар 2000 күөл баар.
Сүрүн салаалара: уҥаттан Сивер, Супри; хаҥастан Летняя.
Кэһэтэн үөрэтии
Кэһэтэн үөрэтии диэн таһыттан тугунан эмэнэн дьайан, ыарыыны биллэрэн үөрэтии ааттанар.
Салгын кутунан, өйтөн-санааттан киирэр үөрэх олус уһун кэми ылар. Биэс сааһыттан ыла бэйэтин толкуйдуур өйө киирэн иһэр оҕо сокуоннай сааһа, уон аҕыс сааһа туоларыгар эрэ үчүгэй үгэстэри үөскэтинэн иҥэринэр кыахтанар. Үгэстэр үөскээтэхтэринэ эрэ киһи бу үөрэниитин, үөрэҕин олоҕор туһанар кыахтанар. Төһө да куһаҕаннык иһиллибитин иһин киһи кэһэйдэҕинэ, ол аата үөрэх этин-сиинин таарыйдаҕына ордук түргэнник, тиийимтиэтик үөрэнэрэ хаһан да уларыйар кыаҕа суох.
Итии уулаах чаанньыгы дуу, тугу дуу бэйэлэригэр тоҕо тардынан, элбэх кыра оҕолор итиигэ буһан эрэйдэнэллэр. Кыра оҕону тарбаҕын төбөтүн итиигэ хаарыттаран, кэһэтэн үөрэтии олус туһалааҕын кырдьаҕастар бары билэллэр. Бу курдук, кыратык кэһэйэн үөрэммит оҕо итии тэриллэртэн, ордук чаанньыктан, чааскыттан сэрэнэр буолара, харыстанара ордук күүһүрэн, итиигэ буһарыттан харысхал буолара үйэтин тухары туһалыыр. Кыра эрдэҕинэ кыратык кэһэтэн үөрэтиллибитэ улаатан иһэн улаханнык кэһэйэн үөрэниигэ киирэн биэрэриттэн хаһан баҕарар быыһыыр, харыстыыр кыахтаах.
Кэһэтэн үөрэтиигэ чыпчархай дьайыыта эмиэ киирсэр. Эккэ-сииҥҥэ быһаччы ыарыыны оҥорорунан уһун кэмҥэ умнуллубат гына дьайар уратылаах. Былыргы сахалар кыра, мэник оҕону бэрээдэккэ үөрэтэргэ ураты тиийимтиэтин иһин чыпчархайы сөбүлээн көрөн, оҕо бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ туһаналлар.
Аан үрдүгэр мас быыһыгар анньыллан турар бэрээдэк көрөөччү чыпчархайы мэник-тэник оҕо улаатан, үрдүк олоппоско ыттар кыахтаннар эрэ ылан оһоххо быраҕан суох оҥороору сананара баара. Чыпчархай баар буолара буруйу, куһаҕан быһыыны оҥоруу кэнниттэн хайаан да кэлэр ханнык эрэ, буруйга сөптөөх эппиэтинэһи, оҕо кыра эрдэҕиттэн билэр буолуутугар тириэрдэринэн, бэрээдэктээх буолууга үөрэтиигэ хайаан да наада. Кыра чыпчархай сыыһа, оҕо кыра эрдэҕинэ буруйу, куһаҕан быһыыны оҥороруттан соҕотохто тохтотор уонна бу быһыыта ийэ кутугар иҥэн үйэтин тухары дьайа сылдьар, туһалыыр буоллаҕына, улаатан баран буруйу, куһаҕан быһыыны оҥордоҕуна, сокуону кэстэҕинэ хаайыыга түбэһэрэ ордук куһаҕан, хомолтото төһө эмэ улаатарыгар тириэрдэн кэбиһэр.
Эргэ күрүө үрдүнэн сүүрэн сүнньүөҕүн тосту үктээн дөлбү түһэн, атахпын өлөрөн ыарыыламмыппын: «Күрүөнү алдьаппытын иһин мөҕө түһэн биэриэм этэ да, бэйэҥ кэһэйбитиҥ сөп буолар ини»,- диэн аҕам мөхпөтөҕөр үөрбүтүм баара. Бу кэһэйии, оҕо тугу оҥороругар барытыгар эппиэтэ хайаан да кэлэрин биллэрэринэн ордук тиийимтиэ уонна туһалаах.
Киэһэ аҕабыт үлэтиттэн кэлэн тото-хана аһаан бүтүөр диэри эбэбит биһиги күн устата оҥорбут буруйдарбыт тустарынан тугу да кэпсээбэт этэ. Тотон-ханан баран, аҕабыт оһох аттыгар сынньана олордоҕуна биһиги күн устата оҥорбут буруйдарбыт, үтүө быһыыларбыт дьэ ырытыллар этилэр. Ол барыта аччык киһи ылынар быһаарыыта арыычча быһаччы, ыгым, тиэтэллээх буолан хаалыан сөбүттэн, уһун үйэлээх, олоҕу ордук билэр эбэбит сэрэнэн, аҕабыт топпутун, сынньаммытын, санаата көммүтүн кэннэ буруйдааҕы туттарар эбит.
Олус уһуннук сөтүөлээн эбэтэр ханна эрэ оҕолорго оонньоон, «кыыл баран хаалан» эбэтигэр көмөлөспөтөх уолу, аҕабыт хараҥа чуулааҥҥа хаайан кэбиһэрэ эмиэ баара уонна бу быһыытын киһи этэрин истибэт, толорбот, кыыл курдук быһыылаах оҕону хаайа сылдьыы, үчүгэй дьонтон туспа тутуу көҥүллэнэр диэн быһаарара. Бэрээдэги кытаанахтык тутуһарга кыра эрдэҕинэ үөрэммэтэх оҕо улаатан баран куһаҕан быһыыны, буруйу оҥорон хаайыы киһитэ буолара ордук улахан хомолтолооҕун, ночооттооҕун эрдэттэн билэн төрөппүттэр оҕолорун кыра, бэйэлэрэ лаппа сабырыйар эрдэхтэринэ үчүгэй быһыыга иитиини туһаныа этилэр.
Аһара барар өйдөөх-санаалаах оҕону, дьону туохха эмэ үчүгэйгэ, туһалааҕы оҥорууга, ордук бэрээдэккэ үөрэтиигэ хайаан да ыгыы, дьарыйыы туттулуннаҕына эрэ, өйүгэр-санаатыгар тиийэн дириҥник иҥэр кыахтанара, хас биирдии оҥорор быһыытын ырытара, толкуйдуура быһаарыллар. Кыра эрдэхтэринэ ийэ куттара үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибит оҕолор куһаҕан, сиэри таһынан барар быһыылары улаатан баран оҥорбот кыахтара улаатар.
Билигин «сытар полицейскай» диэн ааттаах, куһаҕан дьону, суол быраабылаларын тутуспат суоппардары тохтотор, өй киллэрэр оҥорууну, суоппардары тэҥэ, сатыы дьон бары билэллэрин, омуктар оҥорон ситиһиилээхтик туһана сылдьаллар. Бу массыына сылдьар суолугар оҥоруллар 7 см тиийэ үрдүктээх аналлаах мэһэй, түргэнник кэлэн ааһар массыыналар көлүөһэлэрин күүскэ охсон, суол быраабылатын тутуһары, баран иһэр түргэннэрин кыччатары модьуйар, ол аата кэһэтэн үөрэтэр аналлаах тэрил буолар.
Бу айан суолугар оҥоруллар аналлаах тэрили, мэһэйи билигин сайдыылаах дойдуларга барыларыгар оҥорон туһаналлар уонна улахан туһалааҕын билинэллэриттэн үтүктэбит. Маннык аналлаах мэһэйдэри эрэ оҥоруу суоппардар бытааннык айаннаа диэн ыйар суол знагын харахтарынан көрөн, өйдөрүнэн-санааларынан салаллан, бэйэлэрэ баран иһэр түргэннэрин кыччатар кыахтара суоҕун илэ билинии, салгын кутунан киһиэхэ киирэр өй-санаа кыаттарыытын, туһата аҕыйаҕын биллэрэр бэлиэ буолар. Бу аналлаах мэһэй, дьон өйдөрүнэн-санааларынан салаллан бэрээдэги тутуһар кыахтара суоҕун чахчы билинэн, «сааттаах остуолба» буолан, суол аайы туора түһэн сытара элбээтэ.
Массыынаны ыытан иһэр киһи, суоппар, өйө-санаата төһө да үрдүк үөрэхтэммитин, суруллубуту ааҕар буола сайдыбытын иһин, суолга туруоруллубут аналлаах знагы хараҕынан көрөн, өйүнэн-санаатынан салаллан, бу кэмҥэ, бу суолга көрдөнөр түргэнинэн ааһар, айанныыр кыаҕа суоҕун илэ билиниинэн, бу «сытар полицейскай» диэн мэһэй буолар. Суолга оҥоруллар аналлаах мэһэй, «сытар полицейскай» киһи үөрэҕи-билиини баһылаан өйө-санаата сайдар, үчүгэй өттүгэр тупсан иһэр диэн этии төрдүттэн сымыйатын, дьон бэйэлэрин бэйэлэрэ албыннаныылара буоларын быһаарар. Киһи кэһэйэ, массыынатын көлүөһэтин «сытар полицейскай» күүскэ охсуор диэри ханнык да суол знагын, ол аата өй-санаа көрдөбүллэрин билиммэккэ баран, айаннаан иһэрин биллэрэр. Дьону сокуоннары, бэрээдэги тутуһуннара үөрэтии хайаан да кэһэтиилэннэҕинэ эрэ табылларын, бу «сытар полицейскай» биллэрэрин таһынан ыстараап кээмэйэ улаатан иһэрэ эмиэ оннук өйдөбүлү, дьайыыны биэрэр. Харчы көстүүтэ хаһан даҕаны чэпчэки буолбатынан, үлэлээтэххэ, эрэйдэннэххэ көстөрүнэн, ыстараап өйгө-санааҕа дьайыыта син-биир кэһэтиигэ тэҥнэнэр. Дьон өйө-санаата сайдыыта олус былыргы кэмнэртэн кыратык да уларыйан көрө илигэ итинник дакаастанарынан, сахалар Улуу Тойон таҥараларын үөрэҕэ дьоҥҥо билигин да туһалааҕа, тиийимтиэтэ быһаарыллар.
«Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар» диэн этии киһи туох эмэ олус, сүгэнэн охсуу курдук улахан ыарыылаах, өлөрүөн да сөптөөх кэлэн түһүөр диэки сытарын, сынньана түһэрин ордорорун быһаарар. Туох эрэ олус ыар, ыарахан ыктаҕына, кэһэттэҕинэ эрэ киһи оронтон туран туох эмэ туһалааҕы оҥорор кыахтанара быһаарыллар.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн ыла кытаанах, халбаҥнаабат көрдөбүл баар эрэ буоллаҕына өйө-санаата аһара барбакка, киһи буолуу хааччаҕын иһигэр сайдан, үүнэн тахсар кыахтанар. Төрөппүт оҕотун кыра эрдэҕиттэн бэйэтин батыһыннара сылдьан хайаан да «Мин курдук оҥор» диэн үөрэҕэ, кини курдук, улахан киһи курдук оҥорор буолууга үөрэтэр, ол аата киһи быһыылаах киһиэхэ кубулутар кыахтаах. Буруйу, куһаҕан быһыыны оҥордоххо эппитинэһэ хайаан да кэлэрин биллэрэргэ Улуу Тойон таҥара кытаанах үөрэҕэ туһалыыр. (1,83).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
Хара сылгылаахтар
Хара сылгылаахтар.
Хара сылгылаахтар – бурят ойууннааһынын таҥаралара буолаллар. Үөһээ Өлүөнэ иччилэринэн ааҕыллаллар. Онно бу таҥараҕа үҥэр байыаннай сирдьиттэр көмүллэ сыталлар. Хара-моритон итэҕэлэ – эхирит-буряттар (Баяндай, Качуг, Ольхон, Кудара) сүрүн итэҕэллэрэ буолар, ол эрээри атын бүрээт бөлөхтөрүгэр эмиэ киэҥник тарҕаммыт (Тункаттан атын сиргэ). Хара сылгылаахтар – байыаннай дьыала, политика уонна салайыы араҥаччылара буолаллар. Билиҥҥэ диэри хара моритон сиэрин-туомун бөҕөстөр, Чечняҕа барар милиционердар оҥороллор. Иккис аан дойду сэриитигэр барар буойуттарга анаан бүтүн бөлөҕүнэн, ыалынан Хара сылгылаахтарга анаан сиэрдэр-туомнар ыытыллан тураллар. Бу бүрээт ойууннааһыныгар саамай кистэлэҥ, сабыылаах итэҕэл буолар. Ол иһин кырдьаҕастар да, эдэрдэр да ол туһунан тугу да этиэхтэрэ, кэпсиэхтэрэ суоҕа. Сиэртэн-туомтан атыҥҥа Хара сылгылаахтарыгар анаан ырыа-тойук туойар эмиэ олох көҥүллэммэт. Таҥаралар маны кэстэххэ сууттара олус ыарахан буолара. Бу таҥаралар баһылыктара өлбүт буойуттар, политиктар, тойоттор сүрдэрин-куттарын судьуйатынан буолар. Бойобуой дьарык быһыытынан хара-моритон 1986 сылтан ылата биллэр. Ольхон олохтооҕо Борис Антонов үөрэтиини саҕалаабыта. Антонов этэринэн, бу система төрдүнэн охсуһар сылгы хамсаныытын үтүктүү буолар. Ол эрээри Качугка маннык илиинэн-атаҕынан охсуһуу ньымата тулаан диэн ааттанара. Былыр кырдьык маннык охсуһуу ньымата буойуну бэлэмнииргэ баара, ол эрээри сүрүн миэстэни хошун таптарбат буоларга эрчиллиитэ ылара (охтон уонна атын сэптэртэн аһарыы үөрэҕэ). Эхирит бииһэ бэйэтин таҥаратынан Ажарай бөҕөнү (Ажарай бүхэ), Ухаа Шараны уонна Ута сагаан нойону билинэрэ. Ажарай бөҕө Абазай ууһуттан, Эхирит бииһиттэн төрүттээҕэ, үчүгэй ох ытааччы уонна бэртээхэй тустуук этэ. Кини маньчжур феодалларын охторуттан Өлүөнэ өрүһүгэр өлбүтэ, Шишкино дэриэбинэ таһыгар. Ухаа Шараа Абазай ууһуттан төрүттээҕэ уонна монголлар охторуттан күрүлүүр күнүгэр сылдьан Үөһээ Өлүөнэ хайатыгар, Иркутскай аттыгар охтубута. Утаа Сагаан нойон Хэнгэлдэр ууһуттан төрүттээҕэ, Эхириттар күүстээх ойууннара уонна сирдьиттэрэ этэ, кини ох сааттан Ольхон арыытыгар ытык хапчааҥҥа охтубута. Онтон ыла Ажарай Өлүөнэ өрүһүн ытык иччитинэн (эжэн), Ухаа Шара Үөһээ Өлүөнэ хайатын,  Утаа Сагаан нойон Ольхон арыытын иччитинэн буолаллар.
Ажарай бөҕө сирдьит бэйэтин доҕорун Харамсай мэргэни кытары Монголияҕа тиийэн Цэцен хан сылгыларын уорбуттара. Байкал күөлүн туораан баран, Ураанхай истиэбигэр кыра тохтобул оҥорбуттара. Эмискэ монгол этэрээтэ эккирэтэн ситэн кэлбитэ. Утуйа сыттахтарына төгүрүйэн баран саба түспүттэрэ. Кырыктаах кыргыһыы буолбута. Ажарай дружината бүүс-бүтүн кыргыллыбыта. Арай Ажарай доҕорун Харамсайы кытта тыыннаах ордубуттара. Үөһээ Өлүөнэ диэри куотан тиийбиттэрэ уонна устан иһэр бэрэбинэҕэ олорон баран аллараа устубуттара (С.П.Балдаев талыы айымньылара, 1961).
Кыыс (астрология)
48px|left|Кыыс бэлиэтэ 200px|right|thumb|Кыыс
Кыыс — Зодиак алтыс бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһииттэн 150° - 180° секторы ылар.
Күн Кыыс сулустар бөлөхтөрүн балаҕан ыйын 16 күнүттэн алтынньы 30 күнүгэр диэри ааһар. Астрология атырдьах ыйын 23 күнүттэн балаҕан ыйын 23 күнүгэр диэри ааҕар.
Бэлиэтэ
Кыыс бэлиэтэ ♍ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп), Юникодка 9805 "-дээх, 16 чыыһылалаах 264D №-дээх. HTML-кода  эбэтэр.
Ньокоокуй
300px|thumb|right|Ньокоокуй Ньокоокуй (лат. Garrulus glandarius, нуучч. Сойка) — кукаакыттан бөдөҥ үрдүк мастаах ойуур көтөрө. Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа кытыытыгар уйаланар. Арҕаа уонна киин улуустарга отой сэдэхтик көстөр. Кыһын соҕуруу барар, ардыгар кыстыыр. Аһылыга араас: үөннэр-көйүүрдэр, кутуйахтар, кыыллар өлүктэрэ, отоннор. Аһын саппаас уурар үгэстээх.
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. III категориялаах.
Өҥнөөх өҥөр
Өҥнөөх өҥөр (, Гвоздика разноцветная) - өҥөрдүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр оччо үрдүгэ суох элбэх сыллаах от үүнээйи. Умнаһа 15-22 см буолар. Сибэккилэрин эминньэҕэ 5-8 мм усталаах. Эминньэхтэрэ тиистэрдээх. Сибэккитэ бэс ыйын бүтэһигэр тахсар, ыйы быһа сибккилэнэр.
Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ Халыма улуустарыттан ураты үүнэр. Хочо хонууларыгар, кураанах инньэлээх уонна хатыҥ ойуурдарга, хайа эниэлэригэр, өрүстэр кытылларыгар үүнэр.
Өссө маны көр
Өҥөр
Эҥэ
400px|thumb|right|Эҥэ нэһилиэк Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар Эҥэ нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сайдыы.
Нотурууска
Нотурууска — үксүн булт тэриллэрин (холобур буорах иһитин, чокууру, буулдьа мөһөөччүктэрин) тиһэн санныга иилинэр тирии быа. Аҥар санныларыттан нөҥүө ойоҕоско түһэрэн иилинэллэр.
Эҥэ
Нэһилиэнньэтин ахсаана 742 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сайдыы - 606 уонна Оһохтоох - 136 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Макаров
Макаров (Макарів) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 10 362 (2012).
Өньүүй
Өньүүй өрүс. Халыма өрүс уҥа салаата. Чукотка автономиялаах уокурукка бастаах Кыра Өньүүй уонна Улахан Өньүүй өрүстэр холбоһууларыттан саҕаланар.
Уһуна 8 км, тардыытын иэнэ 107000 км². Тардыытыгар 705 км² уопсай иэннээх 7000 күөл баар
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьиэ
Дьиэ диэн дьоннор олорор тутуулара буолар. Наар турар тутуу буолар, ол курдук хомуйан баран көһөрөргө ыарахан буолар, ол аата балаакка буолбат. Дьон биир сиргэ син уһуннук олорор буоллахтарына, ол сири Дьиэ диэн ааттыыллар.
Дьиэлэр араас кээмэйдээх уонна көрүҥнээх буолаллар. Биир хостоох буолуон сөп, ол эбэтэр хосторо сүүстэн тахса буолуон сөп. Араас таһымнаах буолуохтарын сөп. Холбоммут дьиэлэр эрээтинэн турар буолуохтарын сөп, араас таһымнаах буоллаҕына кыбартыыра диэн ааттанар.
Дьиэҕэ ардахтан уонна күнтэн хахханарга кырыыһалаах буолар. Тымныыттан уонна тыалтан хаххаланарга истиэнэлэрдээх буолар. Үксүгэр сырдыгы киллэрэргэ түннүк аһыылаах буолар. Араас дойдуларга дьиэлэр араас араас буолаллар - матырыйааллара уонна истииллэрэ.
Дьиэлэр араастара
Аныгы дьиэлэр араас соруктаргар арахсар хостордоох буолаллар, ол курдук аһы бэлэмниир хос, аһыыр сир, утуйар сир, суунар сир. Үксүгэр бу араас араас хосторго баар буолаллар. Кухня, гостиннай, ваннай, туалет диэн аттаналлар.
Дьиэ тутуутугар туттуллар материаллар
Үксүгэр дьиэ боростуойдук булуллар эбэтэр атыыланар матырыйааллартан тутутуллаллар. Ол иһин араас араас дэрибинэлэргэ дьиэ көрүҥэ араас араас буолуон сөп. Аныгы дьиэлэр матырыйааллара чэпчэкитик таһыахха сөп ол аата тутар дьоҥҥо быыбар оҥоруута боростуой буолар.
Туой
Аан дойду элбэх сиригэр туой дьиэ туттуутугар тутаах матырыйаал буолар.
Мас
Мастан оҥоһуллубут дьиэлэр ханна баҕар көрсүөххэ сөп, тыа баар буоллаҕына.
Half-timbered houses
A well-known type of old-fashioned house is the "half-timbered" house. These are seen in the British Isles, France, and across northern Europe and the Alps. These houses date mainly from about 1200 to about 1800.
Таас дьиэлэр
Таас элбэх баар сиригэр дьиэни таастан оҥороллор.
Аныгы дьиэни тутуу
Үксүгэр аныгы дьиэлэр собуокка оҥоһуллубут полуфабрикаттартан чэпчэкитик холбонон тутуллар. Билигин тутуллар дьиэлэр матырыйааллара XX үйэҕэ арыллыбыттара.
Горгиппия
Горгиппия (Γοργιππία) — Хара байҕалҕа кытылыгар турар былыргы куорат. Кини б.э.инн. VI үйэттэн — б. э. III үйэтигэр дылы Боспуор саарыстыбатын састаабыгар баар буола сылдьыбыта.
Тобохов Иван Алексеевич (Бордур уола)
1904 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Улуус оскуолатын бүтэрэн баран 1921 сыллаахха Бүлүү куоратыгар киирэн комсомол активнай чилиэнэ буолбута. Ити сыллаахха Якутскайга рабфакка үөрэнэ барбыта. Онтон ЧОН ротатын саллаатынан буолбута. 1922 сыл олунньу 22 күнүгэр Павловскай уонна Табаҕа икки ардыларыгар үрүҥнэр төгүрүктээһиннэригэр түбэһэн ботуруона бүтүөр диэри хорсуннук сэриилэһэн өлбүтэ.
Нөрүөн
Нөрүөн — кыыл, сүөһү арҕаһа, сиһин илин өттө, киһи курданарыттан үөһээ өттө (түөһэ, сиһэ уо.д.а.).
Факел-ШВСМ
Сигэлэр
Кулууп оонньууларын историята klisf.info
Куобахтар уустара
Куобахтар уустара (, Род Зайцы) - куобахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр биир эрэ көрүҥ - куобах - үөскүүр.
Алтынньы 11
Алтынньы 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 284-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 285-c күнэ). Сыл бүтүө 81 күн баар.