cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ойуун
Ол дьалхааннаах кэмнэргэ итэҕэллэр үтүрүйсэр, кыайбыт аҥардастыы туоратар, ойууннар таҥастарын, дүҥүрдэрин былдьаан ылан уматар, бэйэлэрин өлөртүүр кэмнэригэр сахалар бары ойууннарын, итэҕэллэрин барыларын холбуу хара диэн ааттаабыттарыгар сөп. Бу кэмҥэ саха итэҕэлэ букатыннаахтык туоратыллан ойууннар өлөннөр өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга эрэ ордон, айыы буолан хаалбыттарын бэлиэтээн айыы ойууна диэн этии үөскээбит.
Билигин саҥа үйэҕэ үөскээбит ойууннар хара уонна үрүҥ диэннэргэ арахсыылара былыргы хаалынньаҥ өйдөбүлгэ кубулуйан умнуллуон да сөп буолла. Билигин ойууннар хара уонна үрүҥ диэҥҥэ арахсалларыгар аны майгыларын уратылара кыратык да буоллар эмиэ дьайара билиннэ. Атын дьон куттарыгар-сүрдэригэр дьайар күүстээхтэриттэн ойууннар бэйэлэрин майгыларын уратыларын, үчүгэй эбэтэр куһаҕан дьайыылаахтарын үгүс дьон арааран билэллэр уонна бэлиэтии көрө сылдьаллар.
Куһаҕан майгылаахтара, дьоҥҥо үчүгэйи баҕарбаттара биллэн хааллаҕына хара ойуун диэн ааттыахтарын сөп.
Сахалар айыы ойуунуттан атын ойууннары хаһан да барыларын хараларынан ааттаабаттар, барыларын ойууннар диэн биир чуолкай аатынан ааттыыллар. Ити ойууннар истэриттэн сиэмэх ойууннар диэн туспа биир бөлөҕү араараллар. (2,12). Дьиҥнээх ойуун хайдах майгылаах буола иитиллэн тахсара Ытык мас хайа өттүгэр куттара-сүрдэрэ иитиллибититтэн тутулуктаах диэн В.А.Кондаков быһаарар.
Ойууннар эмиэ киһи оҥорор дьыалалара барылара үчүгэй, үрүҥ эбэтэр куһаҕан, хара диэннэргэ арахсалларын курдук хара уонна үрүҥ диэннэргэ арахсаллара бэйэлэрэ хайдах майгылаахтарыттан тутулуктааҕа ити курдук быһаарыллар. Кинилэр майгыларын, үчүгэйи дуу эбэтэр куһаҕаны дуу оҥороллорун атын дьон билэннэр итинник араарыыны оҥорор кыахтаахтар.
Дьоҥҥо бары үтүөнү, үчүгэйи баҕарар уонна оҥорор, ыарахан олохторун чэпчэтэргэ кыһанар ойууннар, үрүҥ ойууннар буолаллар диэн этэллэр. Дьон-аймах үчүгэйгэ, үтүөҕэ тардыһар өттүлэрин баҕа санаалара ити этиигэ сөп түбэһэллэр. Киһи бэйэтин олоҕор куруук үрүҥ, үтүө дьыалалары эрэ оҥорботун бары билэллэр, үчүгэй диэн ааттаммыт дьон куһаҕаны эмиэ оҥорон кэбиһэллэр. Үгүс дьоҥҥо элбэх үтүөнү оҥорорго анаан талыллар салайааччылар бэйэлэрин тустарыгар харбас буолан хаалалларын Аан дойду солуннарыттан истэн билэллэр.
Айылҕа биэрбит талааннарын бэйэлэрин тустарыгар ордук туһанар, атын дьону ордук санааһын иҥмит, ол-бу куһаҕаны түстүүр ойууннар хара ойууннар диэн ааттаныахтарын сөп. Хара, куһаҕан санаалаах ойууннар алҕаабаттарыгар, алгыс эппэттэригэр сөп. Кинилэр үгүс дьоҥҥо үчүгэйи баҕарбаттарыттан дьоҥҥо алгыс этэр кыахтара чахчы суох буолар.
Ойууннар син-биир бары дьон курдук майгыларын уратыларынан икки аҥы арахсаллар. «Сүөһү эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр» диэн сахалар этиилэрэ ойууннарга эмиэ сөп түбэстэҕинэ, кинилэр үчүгэй дуу эбэтэр куһаҕан дуу майгылаахтара тастарыгар соччо биллибэт буолуон сөп. Хара санааларыттан ыраастаммыт ойуун үрүҥ ойуун буолан хаалыан эмиэ сөп.
Күүстээх куттаах-сүрдээх ойууннар бары эмтиир, отоһуттуур, билгэлиир уонна алгыыр кыахтаахтар, арай алгыс оҥорорго үчүгэй санаалара эрэ элбэх буолуо этэ.
Былыргы өбүгэлэр тимири уһаарааччылар, уһанааччылар уонна сүөһү көрөөччү, булчут диэн дьоҥҥо арахсар эрдэхтэринэ бэйэ-бэйэлэрин ойууннарын тус-туспа араартаан, хара уонна үрүҥ диэн ааттаспыттарыгар эмиэ сөп. Буору хаһар тимир уһаарааччылар ойууннарын сүөһү көрөөччү, үрүҥ аһы оҥорооччу уонна булчут дьон, абааһы, сир анныгар дойдулаах уот кымньыылаах ойуун диэн ааттыы сылдьыбыттар эбит. Былыргы сахалар үгүс ойууннарын итинник этэллэр.
Кэнники кэмҥэ саха сиригэр сүөһү көрөөччүлэр элбээннэр, онтон тимири уһаарааччылары нууччалар баһыйаннар, букатын да суох гына эһэннэр уонна итэҕэлбит саҥа үөскээн эрэринэн ойуун үксэ үрүҥ ойуун буола сатыылларыгар бары кыах баар буолбутугар сөп.
Ойууннар хара уонна үрүҥ диэн ааттанан арахсыыларыгар былыргы сахалар төрүттэрэ хас да тус-туһунан үлэлээх-хамнастаах дьонтон холбоһон үөскээбиттэрэ улахан оруолу ылбыт. Сахалар биир сүрүн баһылааччы, бастаан иһээччи төрүттэринэн тимир уустара биллэллэр. Бу дьон ойууннара тимири уһаарааччылар, тимир уустара. Кинилэр дьаамалары хаһаннар тимирдээх тааһы көрдүүллэр уонна олору уулларан тимири уһаараллар. Тимир ууһа ойуун күөтүн сирдиргэччи үрдэрэн, кыымынан ыһыахтанар оһоҕун аттыгар түүҥҥү хараҥаҕа эккирии турара атын ынах, сылгы сүөһүлээх эбэтэр булчут дьон көрүүлэригэр бэйэтэ ынырык хартыына буолуон сөп. Бу тимир ууһа уонна сүөһүлээх дьон ойууннарын холбоһууларыттан билиҥҥи ойууннар үөскээн тэнийбиттэр. Бары ойууннар таҥастарыгар элбэх тимир тэриллэрдээхтэр.
Бу кэмҥэ тус-туспа итэҕэллэр холбоһууларыгар бэйэ-бэйэлэрин, эн куһаҕаҥҥын, хараҕын, мин үчүгэйбин, үрүҥмүн дэспиттэригэр сөп. Оччотооҕу, былыргы кэмҥэ ынах, сылгы сүөһүлээх ойууннар кыаттарбыттарыттан кыйаханан, тимир ууһа ойууну хара куһаҕан, буору хаһар ойуунунан ааттаабыттарыгар сөп. Өссө былыргы кэмҥэ тимир уустарын букатын да Аллараа дойдуга олохтуу сылдьыбыттара ити этиини эмиэ бигэргэтэр. Кэлин тимир уустара букатын суох буоланнар хара ааттаах, уот кымньыылаах ойууннар суохтар диэхпитин сөп.
Бу быһаарыы кэлин нууччалар кэлэн бэйэлэрин христианскай итэҕэллэрин киллэрэ охсоорулар сахалар итэҕэллэрин илдьэ сылдьааччы ойууннарын тус-туспа араартаары сорохторун хараларынан, куһаҕаннарынан ааттаабыттарыгар эмиэ сөп түбэһэр. Өйдөрүнэн-санааларынан, киһи быһыыларынан, куттарын күүһүнэн кыайбаккалар, итинник түһэрэр ааты иҥэрбиттэригэр сөп. Ким ахсаанынан элбэх, баһылаабыт, кыайбыт үрүҥ, үчүгэй ааттанара былыргыттан дьон олоҕор эмиэ биллэр суол буолар.
Билигин төһө эмэ сайдыылаах кэмҥэ кэлбиппит кэннэ, ойууннары хара, үрүҥ диэн араартааһыны суох оҥоруохха сөп буолла. Үөрэх-билии сайдан ким хайдах ойуун буоларын, төһө кыахтаах эмчитин үлэтэ-хамнаһа, ситиһиитэ, дьон-сэргэ билиниитэ бэйэтэ көрдөрөн-биллэрэн иһэр. Күүстээх куттаах-сүрдээх, дьоҥҥо тиийимтиэ тыллаах-өстөөх, үтүө баҕа санаалардаах киһи алгыс этиитэ ордук ылыннарыылаах буолара, дьоҥҥо тиийимтиэтэ ханан да саарбахтаммат. Омук сайдан, үүнэн иһиитигэр кинилэр ордук улахан сабыдыалы ылынан, күүскэ үлэлээн-хамсаан биэрэллэрэ эрэйиллэр.
Коробейников Михаил Яковлевич
Михаи́л Я́ковлевич Коробе́йников (сорох дааннайынан аата Василий Алексеевич диэн) (быһа барыллаан 1893 — 1924, муус устар 24, Харбин, Кытай) — нуучча эпиһиэрэ, корнет (1917 сылтан), 1920 сылтан кыһылларга сулууспалыы сылдьыбыта (краском). Саха сиригэр үрүҥнэр хамсааһыннарын диэйэтэлэ.
Ойуун
Сахалар ойууннара тоҥус ойууна ордук күүстээх диэн билинэллэр эбит. Бу билинии өй-санаа мунньуллуутуттан тутуллар буолан сөптөөх эбит диэн быһаарыллыан сөп. Омук төһө уһун үйэлээх даҕаны өйө-санаата мунньуллуута соччонон элбэх. Кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан өй-санаа мунньуллан ийэ кукка кубулуйар. Өй-санаа мунньуллуутуттан ийэ кут күүһүрэр. Кытаанах, халбаҥнаабат үгэстэр үөскүүллэр уонна үксүүллэр. Уһун үйэлээх омуктар өйдөрө-санаалара күүстээх.
Коробейников Михаил Яковлевич
Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар Качугтан төрүттээх (Иркутскай уобаласка киирэр). Вятка күбүөрүнэтиттэн кэлбит мещааннар сыдьааннара. Эбэтэ саха үһү диэн үһүйээн баар. Ветеринарнай оскуолаҕа үөрэммит. 1912 сылтан аармыйаҕа кавалерияҕа сулууспалаабыт. Аан дойду бастакы сэриитигэр 4 саллаат Георгиевскай кириэһинэн, Сибэтиэй Анна уордьанынан наҕараадаламмыт.
Ойуун
Ойууннары омуктар шаман диэн аатынан билинэн сылдьаллар. Сахалыы самаан сайын диэн сайын үтүөтэ кэмэ ааттанарыттан быһа тардан ылан шаман диэн тылы туттунууга киллэрэн кэбистилэр.
Коробейников Михаил Яковлевич
1920 с. сааһыгар Дьокуускайга бастакы борокуотунан М. Аммосовтыын, П. Ойуунускайдыын, Ис. Бараховтыын уо.д.а. кытта бииргэ венгрдар (мадьярдар) полуэскадроннарын састаабыгар кэлбит. Аттаах сэриигэ ветеринарнай фельдшер, онтон уобаластааҕы военкомакка маҥнай делопроизводитель буолбут, онтон дезертирствоны утары хамыыһыйа биир эппиэттээх чилиэнэ.
Гражданскай сэрии
Иркутскай ЧК-тыттан урукку эпиһиэрдэр испииһэктэрин көрдөөбүттэрин билэн, 1921 сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр кыһылларга сулууспалыы сылдьар 9 киһи кистэлэҥ кэпсэтии кэнниттэн, сэбиэскэй былааһы утарар санааҕа киирэн, Коробейников баһылыктаах Дьокуускайтан күрээбиттэр. Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр бу этэрээт Ньылхаҥҥа тиийбит. Онно Сэбиэскэй былааһы утары өрө турар туһунан кэпсэтии ыыппыттар. Ол түмүгэр Саха сирин норуодунай аармыйата диэн бэйэлэрэ ааттаммыт сэбилэниилээх күүстэрин тэрийбитэр, салайааччы Коробейников буолбут. 1922 сыл кулун тутарыгар бу дьон Чурапчыга ВЯОНУ (Временное якутское областное народное управление) диэн ааттаах бырабыыталыстыба тэрийиитигэр кыттыбыттара.
Ойуун
Санаа күүһүн туһаныы ойууннааһын диэн ааттанар. Санаата күүстээх, атын дьоҥҥо дьайыыта тиийэр кыахтаах киһи ойуун буолар кыахтаах. Хас киһи барыта утумнаахтык дьарыктаннаҕына ойуун буолуон сөп. Киһи сааһыран истэҕинэ өйө-санаата эбиллэн, мунньуллан уонна тулуура эбиллэн иһэриттэн санаатын күүһэ элбиир, улаатар, күүһүрэр. Күүһүрбүт, түмүллүбүт санаалары салайарга кыах кырдьаҕас киһиэхэ үөскүүр.
Коробейников Михаил Яковлевич
Гражданскай сэрии
1922 сыл саҕалыынытыгар Коробейников этэрээттэрэ Дьокуускайы төгүрүйбүттэрэ, ол эрээри сайын буолуута кыһыл аармыйа чаастарынан үлтүрүтүллэн Охуоскайга уонна Айааҥҥа күрээбиттэрэ, онно тиийэн Владивостоктан байҕалынан устан кэлбит генерал-лейтенант А. Н. Пепеляев «Сибиир добровольческай дружинатын» кытта холбоспуттара (Коробейников бэйэтэ ыалдьар аатыран холбоһортон батыммыта). Бу холбоһуктаах сэрии чаастара, тыһыынчаттан тахса киһи Дьокуускайга өссө биир кимэн киириини тэрийбиттэрэ.
Ойуун
Күүстээх санаалаах киһи сааһырдаҕына ойуун буолуон сөп. Бу киһи санаатын күүһүнэн атын киһиэхэ дьайыан, саныыр санаатын уларытыан, бэйэтин санааларын соҥнуон сөп. Буор кутун утумнаахтык дьарыктаан быстах ыарыылары билиммэт буолар турукка киллэриэн сөп. Былыргы ойууннар маннык турукка киирбиттэрин кытарбыт хобордооҕу салаан эбэтэр уһуктааҕынан анньынан көрдөрөн дьону итэҕэтэллэр эбит.
Коробейников Михаил Яковлевич
Гражданскай сэрии
1923 сыл бэс ыйыгар Пепеляев салайар сэриилэрин Строд уонна Вострецов хамаандалыыр кыһыл чаастара бүтэһиктээхтик урусхаллаабыттара. После взятия Айааны 1923 сыл бэс ыйын 16 күнүгэр ылыы кэнниттэн үрүҥнэр сорохторо, ол иһигэр Пепеляев, билиэҥҥэ түбэспиттэрэ уонна салгыы Владивостокка ыытыллыбаттара, сорохторо, ол иһигэр Коробейников, Кытайга күрээбиттэрэ. Аҕыйах киһи Японияҕа барбыта.
Ойуун
Сааһыран иһэр эт-сиин айылҕа уларыйыыларын билэр кыаҕа улаатан иһэр. Киһи ол уларыйыылары билгэлээн билэн айылҕа уларыйыыларын билэр кыаҕа улаатар. Сүһүөх дьаралыйыыта ардах, хаар кэлэрин сыыспакка билгэлиир.
Коробейников Михаил Яковлевич
Гражданскай сэрии
Эмиграцияҕа Коробейников Манчжурияҕа олорбут. Харбииҥҥа өлбүт. Арааһа ыалдьан өлбүт быһыылаах.
Ойуун
Өй-санаа сайдан иһэр таһыма итинник баран иһэр. Кыахтаахтар, күүстээх санаалаахтар ойуун буолан, эдэрдэри иитиигэ-үөрэтиигэ кыттыһар кыахтаналлар. Сахалар кырдьаҕаһы ордук ытыктыыллара сааһыран истэххэ өй-санаа сайдан, күүһүрэн иһэрин билэллэриттэн тутулуктаах.
Кырдьаҕастар өйдөрө-санаалара күүһүрбүтүнэн, билиилэрэ кэҥээбитинэн туһанан эдэрдэри иитиигэ, үөрэтиигэ ылсыһаллара эрэйиллэр. (3,18).
Туһаныллыбыт литература
1. «Туймаада саҥата» хаһыат. N 49. 15.12.2000.
2. Кондаков В.А. Ойууннааһын эйгэтин кистэлэҥнэрэ. Ойуун эмтиир ньымалара.- Дьокуускай: Бичик, 1998.- 144 с.
3. "Туймаада" хаһыат. №304. 12.05.2016.
Лепчиков Николай Васильевич
1945 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1971 с. Ураллааҕы политехническай институту бүтэрэн «Якутводоканалга» инженеринэн үлэлээбитэ. 1988—1990 сс. «Якутагропром» институт сотруднига. 1993—1994 сс. СӨ тутуутун государственнай комитетын председателин солбуйааччы. 1994—2001 сс. «Водоканал» директора, генеральнай директор. 2001—2007 сс. Дьокуускай куорат мэрин солбуйааччы. 1981 с. «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээллээх. 2003 с. Россия коммунальнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. 2005 с. «Гражданскай килбиэн» бэлиэлээх. 2007 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Лепчикова Клавдия Гаврильевна
Лепчикова Клавдия Гаврильевна — РСФСР эргиэнин туйгуна, РФ эргиэнин үтүөлээх үлэһитэ.
1938 с. Хаптаҕайга төрөөбүт. 1955—1960 сс. Ленин аатынан колхозка сибиинньэ иитэр фермаҕа үлэлээбитэ. Бастыҥ үлэһит, общественник быһытынан Комсомол Уобаластааҕы комитетын пленумун, Мэҥэ-Хаҥаластааҕы комсомол райкомун чилиэнэ. 1963—1985 сс. Лоомтукаҕа бастаан пекарня, кэлин промтоварнай маҕаһыын сэбиэдиссэйэ. Кини салайар коллектива «Коммунистическай үлэ коллектива» буолбута. РСФСР эргиэнин туйгуна, РФ эргиэнин үтүөлээх үлэһитэ. 1987 с. өлбүт.
Неон
Неон (Neon) диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ Ne, атом нүөмэрэ 10. Периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр мааны гаас. Өҥө сыта суох. Кудай бэһис дэлэй ууһуга. Неону 1898 сылга Англияҕа Уиллиам Рэмзи уонна Морис Трэверс химиктар булбуттара. Неоннаах гаас эһэр лаампа кыһыл-саарыл өҥүнэн сырдатар. Неон лаампата реклама бэлиэлэрин уоттарыгар туттуллар.
Юмшанов Степан Иннокентьевич
Юмшанов Степан Иннокентьевич — поэт уонна прозаик-очеркист.
1998 сылтан Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.
1945 сыллаахха Дьааҥы улууһун Табалаах нэһилиэгэр атырдьах ыйын 31 күнүгэр төрөөбүтэ.
Олоҕун устата учууталынан, оскуола дириэктэринэн, араас салайар үлэҕэ, олоҕун тиһэх сылларыгар "Саха сирэ" хаһыакка үлэлээбитэ. 10-ча кинигэ ааптара.
И. С. Тургенев аатынан Ореллааҕы судаарыстыбаннай университет
мини|250px
И.С.Тургенев аатынан Орёллааҕы судаарыстыбаннай университет (ОСУ) — Арассыыйа Орёл куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Эрэгийиэннэр тирэх университеттарыттан биирдэстэрэ.
Устуоруйата
мини|250px
1931 с. атырдьах ыйын 5 күнүгэр РСФСР НК Сэбиэтэ Орёл куоракка индустриальнай-педагогическай институту арыйарга уураахтаабыт. Ол сыл сэтинньитигэр Орёллааҕы пединститут арыллыбыт. Материальнай уонна научнай базата кыаҕырбытын түмүгэр, 1996 с.ОСПУ классическай университет статуһун ылбыт.
2020 с. атырдьах ыйын 18 күнүгэр Орёллааҕы судаарыстыбаннай университекка И. С. Тургенев аата иҥэриллибит.
Рейтиннэрэ
И. С. Тургенев аатынан Орёллааҕы судаарыстыбаннай университет
Криптон
Криптон (Krypton) диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ Kr, атом нүөмэрэ 36. Периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр мааны гаас. Өҥө сыта амтана суох. Криптону 1898 сылга Англияҕа Уиллиам Рэмзи уонна Морис Трэверс химиктар булбуттара. Криптон сырдатааһыҥҥа, лазерга, фотографияҕа туттуллар.
Forbes
Forbes диэн АХШ бизнес сурунаала. 1917 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Берти Чарльз Форбс төрүттээбитэ. Бас билээччилэрэ Integrated Whale Media Investments уонна Форбс дьиэ кэргэнэ. Сылга аҕыста тахсар. Сүрүннээн үп, индустрия, инвестиция, маркетинг, технология, коммуникация, билим, политика, төрүн темаларын туһунан суруйар. Штаб-квартирата Джерси Сити хотоҕо баар. 27 дойдуга лицензиянан тахсар. Forbes сурунаал аан дойду ордук баай сабыдыаллаах дьонун уонна компанияларын рейтингнарын тиһиктииринэн аатырар.
Семёнова Марианна Семёновна
Семёнова Марианна Семёновна, (1968 с. ахсынньы 10 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР).
Олоҕун олуктара
1968 с. ахсынньы 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Сунтаар сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
А.П. Павлов аатынан Сунтаардааҕы 1 №-дээх орто оскуолаҕа нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир. Үрдүк категориялаах учуутал. "Мастерская письма", "Мастерской уруоктары ыытыы методиката", "ТОГИС технологиятата" диэн методическай темаларынан утумнаахтык дьарыктанар.
"Учитель года-2000" улуустааҕы күрэх лауреата, 2009 с. - нуучча тылын учууталларын ортотугар ыытыллыбыт улуустааҕы олимпиада кыайыылааҕа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта.
Honkai: Star Rail
Honkai: Star Rail - 2023 сыллаахха муус устар ыйга тахсыбыт саҥа оонньуу, miHoYo тэрилтэ айымньыта буолар.
Назаров Афанасий Семенович
Назаров Афанасий Семенович — Саха АССР үтүөлээх зоотехнига.
Шамаева Лидия Петровна
Шамаева Лидия Петровна — "Айыы кыһата" оскуола төрүттэһээччитэ уонна бастакы, билиҥҥи дириэктэрэ, Арассыыйа үтүөлээх учуутала, хас да оҕо ааҕар кинигэтин кыттыгас ааптара.
1959 сыллахха тохсунньу 22 күнүгэр төрөөбүт.
Baseus
Baseus - Аан Дойдуга киэҥник биллэр Кытай тэрилтэтэ, мобильнай телефоннарга һэрээдтиир араас тэриллэри оҥорорунан биллэр. Shenzhen Besing Technology диэн холдиҥҥа киирэр. Оһуоба Америкаҕа, Канаадаҕа, Аргентинаҕа уонна Арассыыйаҕа популярнай.
Салалтата - Дьэндьэн
Фань Бинбин
Фань Бинбин (范冰冰, Fàn Bīngbīng) диэн Кытай актрисата. Бастакы аатырбыт үлэтэ 1998-1999 сыллардааҕы Хуанчжу принцесса (還珠格格) сериал буолар. 2003 сыллааҕы Кытай бастыҥ харчылаах Сиэп төлөппүөнэ (手机) киинэтигэр уһуллан карьерата өрө көппүтэ. Мантан саҕалаан Кытайга киинэ сулуһа статустаммыта. Салгыы ордук ситиһиилээх үлэлэрэ Алыма (苹果, 2007), Гуанйин хайа (观音山, 2011), Иккитэ көстүү (二次曝光, 2012). 2016 сылга Мин Пан Цзинлиэн буолбатахпын (我不是潘金莲) киинэҕэ оруолун иһин Алтан ат киинэ фестивала, Токио иллэрдээҕи киинэ фестивала, Сан Себастиан иллэрдээҕи киинэ фестивала, Алтан бөтүүк бириэмийэ бириистэрин кыайбыта. Фань Бинбин омук дойдуларыгар эмиэ ситиһиилээхтик уһуллар. Биллиилээх омук киинэлэрэ Stretch (2011, Франция), My Way (2011, Кэриэйэ), X-Men: Days of Future Past (2014, АХШ), Skiptrace (2015, Хоҥ Коҥ-Кытай-АХШ).
Фань Бинбин Forbes сурунаал рейтингынан 2013-2017 сылларга Кытай ордук үрдүк хамнастаах киинэ сулуһа этэ. Time сурунаал 2017 сылга кинини аан дойду 100 ордук сабыдыаллаах дьоно тиһигэр киллэрбитэ. 2018 сылга Кытай түһээн органнара Фань Бинбин түһээн төлөөһүнүттэн куотунарын тургута сылдьаллар диэн сонун тарҕанан улахан айдаан тахсыбыта. Фань Бинбин үс ый ханна да көстүбэтэҕэ. Бу кэнниттэн түмэт ситимигэр аһаҕастык буруйун билиммитэ. 883 мөлүйүөн юань ыстыраап төлөөбүтэ.
Азербайдьаан тыла
Азербайдьаан тыла, эбэтэр атыннык Азери диэн ааттанар Азербайдьааҥҥа уонна хоту Ирааҥҥа саҥарыллар түүр төрүттээх тыл. Тыл ону тэҥэ Арассыыйаҕа (Дагестааҥҥа), Грузия хоту уонна илин өттүгэр, хотугулуу илин Турцияҕа уонна Украинаҕа тарҕаммыт.
Бичигэ
1929 сыл иннинэ, Азербайдьаан тыла Перс тылынан суруллар. 1929-1938 сылларга латыын алпабыыта туттуллар буолбута. 1938 сыллаахтан 1991 сыллаахха дылы кириллица туттуллубута, ол кэнниттэн 1991 сыллаахха латыын алпабыытыгар төннүбүтэ. Сорох сирдэргэ, ол курдук Дагестаҥҥа, билиҥҥигэ дылы кириллица туттуллар.
Бүтүн Саха сиринээҕи тылы үөрэтии бастакы кэмпириэнсийэтэ
Бүтүн Саха сиринээҕи тылы үөрэтии бастакы кэмпириэнсийэтэ (Первая Всеякутская языковедческая конференция) — саха суруйааччылара, саха тылын, уос номоҕун чинчийээччилэр, суруналыыстар, мэтэдиистэр, учууталлар уонна уопсастыба тумус дьоно кыттыылаах, 1935 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Дьокуускайга буолбут мунньах.
Мунньахха Саха Киин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ А. Г. Габышев, баартыйа Саха сиринээҕи обкуомун иккис сэкиритээрэ Н.Н. Окоемов, Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ П.А. Ойуунускай, учуонай Г. В. Ксенофонтов, мэтэдиис учуутал Н.Е. Афанасьев сылдьыбыттар.
Лукашенканы утары протестар
Лукашенканы утары протестар, Беларуська уонна Александр Лукашенконы утары, бу атырдьах ыйыттан тохтообокко барар.
Time
Time диэн АХШ сонун сурунаала. Штаб-квартирата Нью Йорк хотоҕо баар. Time Inc. компания тойоно Хенри Люс 1923 сылга төрүттээбитэ. Урут нэдиэлэ аайы тахсааччы, 2020 сылтан ыйга иккитэ тахсар. 2018 сылтан сурунаал бас билээччитэ Марк Бениофф. Time сурунаал Сыл киһитэ (Time Person of the Year) диэн номинациянан ордук биллэр. Сыл киһитэ аат ааспыт 12 ый устата аан дойду сонуннарыгар ордук элбэхтэ ахтыллыбыт киһиэхэ эбэтэр бөлөххө иҥэриллэр. Time 100 диэн рейтинг тиһигэр ааспыт сыл 100 ордук сабыдыаллаах киһитэ киирэр.
Семенов Николай Макарович
Семенов Николай Макарович, (1937 с. муус устар 7 күнэ, Хоро нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, үлэ, спорт ветерана.
Олоҕун олуктара
1937 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр Сунтаар улууһун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1946 с. - Хоро начальнай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. 1956 с. 10 кылааһы бүтэрээт, Элгээйигэ киэһээҥҥи оскуолаҕа биир сыл учууталынан үлэлээн баран армияҕа сулууспалаабыта.
1961 с. - Ленинградка Герцен аатынан педагогическай институкка физика, радиотехника салаатыгар үөрэнэ киирбитэ.
1977 с. - оскуола кылаас таһынан үлэтин тэрийээччи быһыытынан үлэлиир.
Семенов Н.М. үлэлиир кэмигэр үөрэтии научнай-практическай хайысхатыгар элбэх болҕомтотун уурбута. Техническэй айар үлэҕэ, самодеятельноска оройуонугар, республикаҕа элбэх бириистээх миэстэҕэ тиксибитэ. Ленинград куорат Заславскай аатынан зоологическай музейыгар, Лена өрүс тардыытынан үөрэнээччилэр экспедицияларын салайбыта. Николай Макарович салалтатынан үөрэнээччилэр сайыҥҥы үлэлэрин тэрийиигэ "Ориентир", "Ритм", "Факел" үлэ-сынньалаҥ лааҕырдар базалара тэриллибитэ. Тыа хаһаайыстыбатын производствотын дириҥэтэн үөрэтиигэ, үлэ уруогун, механизация, животноводство кабинеттара саҥардыллыбыттара.
Назаров Семен Николаевич
Назаров Семен Николаевич — архитектор, СӨ Ис дьыалаҕа миниистирэ, генерал-майор, 2002—2003 сс. СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлэ.
1953 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1978 с. Хабаровскайдааҕы политиехническай институт строительнай факультетын бүтэрэн, архитектор идэлээх. 1986—1989 сс. АЯМ тутууларын бырайыактыыр кылаабынай архитектор. Дьокуусай куорат вице-мэринэн үлэлээбитэ. 1993—1995 сс. СӨ тутууга уонна Госкомитетын председателэ. 1996 с. СӨ тутууга уонна архитектураҕа министрэ. 1996—1999 сс. СӨ Правительствотын председателин бастакы солбуйааччы. 1999—2002 сс. СӨ Ис дьыалаҕа министрэ, генерал-майор. 2002—2003 сс. СӨ Правительствотын председателэ. 2003—2005 сс. Россия Президенигэр Саха Республикатын Бастайааннай бэрэстэбиитэлэ. 2005—2007 сс. «АЛРОСА» АК вице-президенэ. Саха АССР XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин депутата, Россия үтүөлээх тутааччыта (1997 с.), СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (2003 с.), Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
MiHoYo
miHoYo - Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ көмпүүтэр уонна смартфон оонньууларын оҥорор тэрилтэ.
Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Маршфилд (Миссури)
Маршфилд (Marshfield) — Миссури штатка баар кыракый куорат, дьонун ахсаана 8000 киһи. Уэбстер эргиэнигэр холбонор. Бу куоратка аатырбыт куйаары үөрэтээччи Эдвин Хаббл төрөөбүтэ.
Викторийа Амэлина
Викторийа Амэлина (украинныы толору аата: Вікторія Юріївна Амеліна) - Украина эдэр суруксута уонна суруйааччыта, Арассыыйа ракетатыттан ытыллан өлбүтэ Украина Арассыыйа сэриитэ кэмигэр. Төрөөбүтэ тохсунньу 1 күнүгэр 1986 сыллаахха Львов куоратка - өлбүтэ 2023 сыллаахха, от ыйын 1 күнүгэр Днепр куоратка.
Назаров Василий Михайлович
Назаров Василий Михайлович — СӨ Бочуоттаах землеустроителэ (2002 с.), Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. Үлэ, комсомол ветерана.
1936 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Дьокуускайга педучилищены бүтэрбит, учуутал идэлээх. Идэтинэн Булуҥ, Нам, Мэҥэ-Хаҥалас оройуоннарыгар үлэлээбитэ. 1967 с. төрөөбүт нэһилиэгэр биригэдьииринэн, управляющайынан, землеустроителинэн үлэлээбитэ. СӨ Бочуоттаах землеустроителэ (2002 с.), Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. Үлэ, комсомол ветерана.
Сухаринова Ольга Петровна
Сухаринова Ольга Петровна — 2011 сылтан Айыы Кыһата оскуола үөрэх чааһыгар дириэктэри солбуйааччы, өрөспүүбүлүкэтээҕи «Сыл учуутала» күрэс былдьаһыы лауреата, омук тылын учуутала. Чурапчыттан төрүттээх. СГУ омук тылын салаатын бүтэрбитэ. 2010 сыллаахха «Чурапчы – Мукучу – Дьокуускай» диэн усуторуйаҕа, кыраайы үөрэтиигэ сыһыаннаах эспэдииссийэтэ СӨ бэрэсидьиэнин граанынан өйөммүттэ. 2012 сыллаахха Өрөспүүбүлүкэтээҕи педагогика дьаармаркатыгар «Эйгэ» диэн бырайыага «Уһулуччу бырайыак» аатын ылбыта, үөрэх министиэристибэтин Махтал суругун туппута.
Абхаас алфавит
Абхаас алфавит - (абх. Аԥсуа алфавит)
А Б В Г Ӷ Ӷь Ӷә Д Дә Е Ж Жь Жә З Ӡ И К Кь Кә Қ Қь Қә Ҟ Ҟь Ҟә Л М Н О П Ԥ Р С Т Тә Ҭ Ҭә У Ф Х Ҳ Ц Цә Ҵ Ҵә Ч Ҷ Ш Шь Шә Ы Ҩ Џ Џь Ь Ә
Коростень
Ко́ростень (Коростень, Искоростень) диэн Украина Житомир уобалаһын куората, Коростеньскай оройуон киинэ. Дьонун ахсаана 65 592 (2012). Уж өрүс үрдүгэр турар. Житомиртан 87 км, Киевтэн — 150 км.
Этимология
Фасмер тылдьытыгар Искоростень диэн аат скандинавия тылыттан төрүттээх диэн суруллар: sten — таас, skarfr — «туруук таас».
Норуот этимологията маннык быһаарар: «Коръстѣнь» биитэр «Коростѣнь» диэн славян «короста» диэн тылыттан тахсыбыт (Уж өрүс кытыла көнө буолбатаҕыттан). Иккис барылынан славяннар Хорс таҥараларын аатыттан.
Устуоруйата
Древляннар Игорь Рюрикович кинээһи наһаа элбэх түһээни хомуйаары гыммытын иһин өлөрбүттэрин кэннэ ойоҕо Ольга древляннартан иэстэспитэ — Коростень куораты төгүрүйбүтэ уонна 945/946 сылларга уоттаабыта.
1240 сыллаахха Коростень куораты моҕуоллар ылбыттара.
1370 сыллаахха Литва Улуу княжествота ылбыта. Кэлин Польша анныгар киирбитэ. 1589 сыллаахха магдебург быраабын туппута.
<!-- Между 1649 и 1667 годами был частью казацкого государства Богдана Хмельницкого, но потом опять попал под польское владычество.
В 1795 году вошёл в состав Российской империи, но был незначимым селом. Это изменилось после 1902 года, когда через него была проложена железная дорога, а само оно было переименовано в 1917 году в Коростень. В 1926 году село получило статус города.
12 февраля 1918 года в штабном вагоне Малым Советом был одобрен Малый государственный герб Украины (трезубец на синем фоне), о чём свидетельствует памятная плита на перроне центрального железнодорожного вокзала. Также Малому Совету пришлось признать Коростень на один день столицей Украины, дабы одобрить Малый государственный герб Украины. 17 февраля 1918 года в городе прошел погром против евреев.
31 марта 1919 года в Коростене петлюровцами и воинскими частями Центральной рады был учинён очередной погром. 13 апреля того же года, а потом и 13 марта в городе прошел новый погром который организовали пришедшие красноармейцы. 20 июня 1919 года прошел ещё один погром который провела банда Соколовского.
В 1926 году в городе Коростень прошла всеукраинская конференция раввинов Волынской губернии, фактически носившая и всесоюзный характер.
В 1941 году Коростень был оккупирован немцами. 10 августа 1941 года в городе было расстреляно 53 еврея. Через 10 дней 20 августа расстреляли ещё 160 мирных еврейских жителей, 27 августа — расстреляли 238 евреев, 10 сентября 1941 года были уничтожены примерно одна тысяча евреев. Во время 1941—1942 годов в Коростене было убито свыше 6 тысяч евреев.
В послевоенные годы началось расширение городских границ. Так, например, в 1955—1956 годах посёлок Пашины решением горисполкома был присоединен к городу Коростень, в связи с чем прекратил свое существование на карте Житомирской области, как и многие небольшие деревни и села.
В 1986 году население Коростеня очень сильно пострадало от Чернобыльской катастрофы.
В 2010 году город Коростень отметил свое 1305-летие .-->
Олохтоохторо
Билигин олохтоохторун сүнньэ украинецтар уонна нууччалар, өссө поляктар, чехтэр, сыгааннар уо.д.а олороллор. 1980-с сыллар бүтүүлэригэр дылы дьэбириэйдэр бааллар этэ, ол эрэн үксүлэрэ 1990-с сыллар саҥаларыгар көһөн барбыттара.
Blurams
Blurams (Блүрамс) - Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ видео камералары оҥорор, сүрүннээн уоруйахтары тутарга харысхал эйгэтигэр үлэлиир. Камералара 63 омук сиригэр атыыланаллар, ол эрэн убаастабылы Францияҕа уонна АХШ сиригэр ылбыта. 2023 сыллаахха Америкаҕа атыыга харысхал камералар ортолоругар бастыҥ атыыга барарынан.
2015 сыллаахха төрүттэммитэ.
Салалтата - Шанхай (Кытай), Атлантик Сити (АХШ)
Никифоров Сергей Сергеевич
Никифоров Сергей Сергеевич — харбааһыҥҥа тириэнньэр.
1941 с. Манньыаттаах уолун улахан уолун Василий Гаврилович Никифоров дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
1973 с. Ленин орденнаах государственнай физкультурнай институту бүтэрбитэ.
1978 сылтан ССРС уонна РСФСР ууга харбааһыҥҥа сборнай хамаандатын тренерэ.
1991 сылтан Египеккэ баран тренеринэн үлэлээбит.
1995 с. Африка дойдуларын чемпионатыгар Египет харбааччылара С. С. Никифоров эрчийбитинэн 13 кыһыл көмүс мэтээли ылар кыахтаммыттар.
1995 с. Египет чулуу тренерэ, ССРС уонна РСФСР үтүөлээх тренерэ ааты сүгэр.
Ферман Акгюль
Ферман Акгюль — Турция Өрөспүүбүлүкэтин биир саамай улахан уонна билиилээх ырыаһыта, эстрадатын сулуһа, MaNga диэн аан дойдуга аатырбыт ырыа бөлөҕүн кыттыылаа (2002 сыллахтан ыла). Бу бөлөх 2010 сыллаахха Европа норуоттарын норуоттар икки ардыларынааҕы Евровидение күөн күрэһигэр 2 -с бочуоттаах миэстэни ылбыта Евровидение.
Ферман Ибрагим Акгюль 1979 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр Турция киин куората Анкара куоракка төрөөбүтэ (41 саастаах). 2012 сыллаахха диэри Esra Bayram диэн дьахтары ойох ылан олоро сылдьыбыта. Билигин атын ойохтоох -- Bettina Kuperman. Кинилэр Аарон Акгюль диэн уоллаахтар.
Олоҕо
Ферман Акгюль муусуканы кытта аан бастаан 9 саастааҕар сылдьан билсибит. Ол саҕана кини дьиэ кэргэнэ, төрөппүүттэрэ, дьиэлэригэр пианино атыылаһан аҕалбыттар. Акгуль кэлин, арыый улаатан баран Virgin Pulp диэн ааттаах хардкор бөлөх кыттыылааҕа буолбута, диджей мишеригэр оонньуулар. Ол кэннэ кини Озгюр Джан Оней уонна «Колик» диэн биллиилээх киһини уонна бөлөҕү кытта үлэлэһэн саҕалаабыта. Ол кэмнэргэ кини «70lik» («70-е») бөлөххө охсор үстүрүмүөннэргэ оонньуур буолбута Фермен Акгюлб өр кэм устата «70-е» бөлөххө оонньоон баран, устунан «Seven» бөлөх састаабыгар киирбитэ. Ол бөлөххө бас гитараҕа биллиилэхх мусукаан Джем Бахтияр оонньуура.
Ити кэнниттэн кини кэккэ төрүөтүнэн муусука эйгэтиттэн тэйэ сылдьыбыта. Ол гынан баран 2001 сыллаахха Özgüran Öney ыҕырыытынан maNga бөлөххө киирбитэ уонна онно 2002 сылтан саҕалаан күн бүгүҥҥэ диэри ырыаһыт быһыытынан сылдьар
Элвис Пресли
Элвис Аарон Пресли (Elvis Aaron Presley, 1935 сыл тохсунньу 8 күнэ − 1977 сыл атырдьах ыйын 16 күнэ) диэн Америка биир биллэр ырыаһыта, музыка суруйааччыта уонна актера. Рок-н-ролл музыкатыгар биир бастакы киэҥник биллэр ырыаһыт. Хас да киинэҕэ уһуллубута. Өлбүтүн да кэннэ киэҥ биллэрэ аҕыйаабатаҕа. XX үйэ биир киэҥник биллэр киһитэ буолар. Сороҕор Рок-н-ролл хоруола диэн ааттыллар.
Чааһынай олоҕо
1958 сыллаахха армияҕа ыҥырыллыбыта, уонна Германияҕа базаламмыта. Чиэстээхтик армияны икки сыл буолан баран Америкаҕа төннүбүтэ. Германияҕа сылдьан кэргэнин Присцилла Белөны кытта билсиспитэ, уонна 1967 сыллаахха кэргэн ылбыта. Кинилэр Лиза Мари диэн кыыстаммыттара (Ол кыыс кэлин Майкл Джэксоҥҥа кэргэн тахсыбыта)
1973 сыллахха Присцилла уонна Элвис арахсыспыттара. Ол бириэмэҕэ Элвис номнуо араас эмптэргэ үөрүйэх буолбут.
Өлүүтэ
1977 сыл атырдьах ыйын 16 күнүгэр сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ. Бэйэтин ваннатыгар булуллубута.
Йенер Ханде
Ханде Йенер (Hande Yener; 1973 сыллаахха тохсунньу 12 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция, Стамбул куорат) — турок биллэр ырыаһыта уонна ырыа айааччыта. Кини турок эстрадатыгар поп-муусука жанрыгар ураты уонна сонун истиили киллэрбитэ. Ол түмүгэр олус түргэнник Турция эстрадатын биллиилээх артыыһа буолбута.
Айар үлэтэ
Ханде Йенер айар үлэтэ Сезен Аксу диэн турок биллилээх артыыһын уонна продюсерын кытта 1992 сыллаахха маҕаһыыҥҥа билсиһииттэн саҕаламмыта. Оччолорго Ханде Йенер ол маҕаһыыҥҥа атыыһыттыыр эбит. Сотору буолан баран Сезен Аксу кинини бэйэтин хамандаатыгар уонна бөлөҕөр бэк-воколист быһыытынан ыҥырбыт. Ону таһынан, Ханде киниэхэ көмөлөһөөччүнэн үлэлээбит. Ханде «Senden ibaret» (Барыта эн тускунан) диэн аан бастакы альбомун 2000 сыллаахха таһаарбыт. 2001 с. «Sen Yoluna Ben Yoluma» диэн иккис альбома тахсыбыт. 2004 сыллаахха «Aşk Kadın Ruhundan Anlamıyor» диэн ааттаах үһүс альбомун таһаарбыт. Ол альбомҥа алта бастыҥ, хит буолбут ырыалара киирбиттэр. Альбом тахсыбытын кэннэ Хандены араас омук дьоно кыралаан билэр буолан барбыттара. 2006 сыллаахха Ханде Йенер имиджин уларытарга сананан, евро-поп хайысхатынан уһуллубут Apayri» (Букатын атын) диэн өссө альбому таһаарбыта.
Васильева Екатерина Романовна
Сиргэ төрөөн, киhи буолан
Екатерина Романовна Амма улууhун «Кыhыл кэккэ» колхозка сэтинньи 27 кунугэр 1937 сыллаахха төрөөбүтэ. А5ата Амма Бөтүҥ нэhилиэгиттэн төрүттээх Васильев Роман Петрович, ийэтэ Алтантан төрүттээх Никифорова Дария Афанасьевна. Биир ийэттэн, а5аттан төрөөбүт иккиэлэр. Балта Галина Романовна Алтаҥҥа олорор, элбэх о5олоох, сиэннэрдээх. 1946 сыллаахха оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. Оччотоо5у сэрии кэннинээҕи олох олус ыарахана. Ийэлэрэ оло5ор табыллыбакка кыыhын илдьэ  Алтаҥҥа көhөн кэлбитэ. Кэлэн баран Таатта баhыгар тахсан 2 сыл кыстаабыттара. Ол иhин Екатерина Романовна үөрэнэр усулуобуйата суох буолан кэлин Алтаҥҥа киирэн алта кылааhы бутэрбитэ. Ол кэнниттэн колхозка улэлии- улэлии киэhээҥҥи оскуола5а үөрэнэн оскуолатын бутэрбитэ. Иванов Николай Степановичтыын холбоhон ыал буолан 8 оҕоломмуттара. Кэргэнэ эрдэ өлөн 8 оҕотун бэйэтэ иитэн улаатыннартаабыта. Эбэм барыта 13 сиэннээх, 4 хос сиэннээх(2014 с дааннай).
Үлэни өрө тутан
Екатерина Романовна эдэр сааhыттан 1954-56 сыллартан  ыла төрөөбүт колхоhугар киэhээҥҥи оскуола5а үөрэнэ-үөрэнэ сир хоруйуутугар, бурдук ыраастааhыныгар улэлээбитэ.1956 сыллаахха «Олом Күөл» учаастагар доярканан, онтон 1958 сыллаахха Субан сүөhу көрүүтугэр, тинэhэни ынахха таhаарыыга улэлээбитэ. 1963-1973 сылларга «Олом Күөлгэ» бороон көрүүтүгэр үлэлээбитэ. Онтон 1973 сылтан пенсияҕа тахсыар диэри ньирэй көрүүтүгэр илиитин араарбакка үрдүк таhаарыылаахтык үлэлээбитэ. Кини туппут ньирэйдэрин хас биирдиилэрин туругун үөрэтэр, группаларынан арааран тус-туспа килиэккэлэргэ туруоран баран үлэhиттэрин аттаран туруорара. Ордук мөлтөх туруктаахтарын бэйэтэ ылан бүөбэйдиирэ. Ити курдук сыллата ньирэй өлүүтүн таhаарбакка, сууккатаа5ы эбиллиитин 614 грамна тиэрдэн, биир ньирэй 100 килограмм улаатарын ситиhэн улэтэ үрдүктүк сыаналаммыта.
На5араадалара 2014 с дааннайынан
- 1985 сылга совхозка Социалистическай үлэ Геройа Т.С.Лукин аатынан бириэмийэ лауреата;
- Райсовет, Райком уонна совхоз дирекциятын парткомун Бочуотунай грамоталарынан хас да төгүл на5араадаламмыта;
- Олохтоох советка үс төгүл депутатынан быыбардаммыта;
- «11 пятилетка ударнига» значогунан на5араадаламмыта;
- «Норуот хаhайыстыбатыгар үрдүк ситиhиилэрин иhин» бронза мэтээллээх;
- Өр сыллаах үлэтин иhин «Ветеран труда» мэтээллээх;
-« Медаль материнства»;
-« Материнская слава 2 степени»;
-« Материнская слава 3 степени» мэтээллэрдээх;
-2013 сыллаахха “За вклад в развитие сельского хозяйства Амгинского улуса» бочуотнай знак хаһаайына;
Ахтыы
Мин, Васильева Екатерина Романовна, 1947 сыллаахха Амма Бөтүҥүттэн Алтан сиригэр Таатта баһа диэн сиргэ көһөн кэлбиппит. Ол сыл балтым Галя төрөөбүтэ. Биир ийэттэн аҕаттан төрөөбүт иккиэбит.Ийэбит балыыһаҕа үлэлээбитэ.1956 сыллаахха Оломҥо көһөн тиийбиппит. Онно Буруктаах диэн үрэх баһа дойдуга олорбуппут. Ол сиргэ 50-н тахса бургунаһы төрөтөн ыаньык ынах оҥорорбут. Саҥа төрүүр бургунастар сиргэнэллэрэ,тэбииктэрэ сүрдээх элбэх үлэни көрсөрбүт.Ол сиргэ үлэлии сүрдээх Бааска аҕата Сутаков Ньукулай кэргэнинээн Марыыналыын көһөн кэлбиттэрэ. Сүөһү төрөөтөҕүн аайы 1,5 – 2ый көрө-көрө дояркаларга биэрэрбит.Ол аата сыныйбыттарын,сымнаабыттарын кэннэ.Онтон Оломҥо көһөн кэлэн төрөөһүн саҕаланнаҕына дояркалары солбуйар этибит. Үчүгэй алаас сайылыгар сайылыырбыт.Күҥҥэ түөртэ ынаҕы ыырбыт.Барыта төрдүө буолан сайылаабыппыт Захарова Меланья, Константинова Маруся бааллара. Үүт тутааччынан Гаврильева Мотрена үлэлээбитэ,бостуук Гаврильев Бүөтүр этэ.Кыһынын Буруктаахха кыстыы-кыстыы сайынын Үчүгэй алааска көһөрбүт.Отчуттарга лэппиэскэ, итии ас оҥорон таһарбыт.1963 сыллаахха ньирэйи ийэтиттэн араарарга үлэлээбитим онтон эмиэ 3 сыл дояркалаабытым.1973-1994 сылга совхозка ньирэй көрүүтүгэр үлэлээбитим. Кутуйа сайылыкка ороһу ньирэйдэри көрөрүм кыстыкка киириэххэ дылы.Онно көмөлөһөөччүлэрим оҕолор буолаллара 100-200 тиийэ ньирэйи көрөрбүт.Балаҕан ыйыгар Чэчиргэ көһөн киирэрбит.Оччолорго онуһу бүтэрэр оҕолор 3 сыл үлэлииллэрэ. Элбэх оҕо кэлэн үлэлээн ааспыта.Ордук үчүгэйдик үлэлээбиттэрэ Захарова Муся, Уварова Мотя, Ноговицына Муся, Иванова Альбина,Петров Петр, Прохоров Илья уо.д. а.сыл аайы солбуйа саҥа солбуйа кэлэн иһэллэрэ.Ньирэйи күҥҥэ түөртэ аһатарбыт.Искусственнай, бороһуок үүтү убатан иһэрдэрбит,обрат оҥорон аһатарбыт.Сарсыарда 5 чаастан үлэ саҕаланара. Күҥҥэ 3-4 уйа ыраастыырбыт, от биэрэбит.Ый аайы ньирэйдэри ыйааһынныы кэлэллэр, төһө эбиллибиттэрин быһаараллар, хамнас эмиэ онон көрөн төлөнөрө.Итинник үлэлээн биир ньирэй 100 киилэ эбиллэрин ситиһэн орйуоҥҥа чемпион үрдүк аатын ылбытым.Сайылыкка Кыһыл муннук диэн баара.Онно араас мунньахтар ыытыллалара.Кыһыл муннугу уочаратынан сууйарбыт. Хас биирдии ньирэйи оҕо курдук бүөбэйдиирбит.Үлэлиир сир ыраас, бэрээдэктэктээх буоларын сөбүлүүрүм ол иһин оҕолортон эмиэ оннук сыһыаны ирдиирим.Үлэҕэ эппиэтинэстээх буоларга үөрэтэрим. Оччотооҕу ыччаттар олус үлэһит, кыһамнньылаах буолаллара,киһи эппитин толорор этилэр.Үлэлээбит сылларбын олус үчүгэйдик саныыбын.
Туһаныллыбыт литература
1.“Сыллар быыстарын сэгэтэн, кэлэр кэми түстэһэн”, 2012 с, Бичик, Дьокуускай, - 409 с;
2. Пестерев В.И., Емельянова П.И., “Амгинский район – вехи столетия”, Дьокуускай, Бичик, 2011 с., - 264 с;
3. Пестерев В.И., “Эмис нэһилиэгэ”, Дьоккуускай,  “Бичик”, 2007 сыл, - 336с;
4. Васильева Екатерина Романовна ахтыытыттан;
Никурданов Афанасий Исакович
Никурданов Афанасий Исакович (1931-1986) - учуутал, Бочуот Знаага уордьан кавалера.
1931 с. Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1953 с. Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрэн математик идэлээх.
1953-1955 сс. Аллараа Халымаҕа уччуталынан үлэлээбитэ.
1956-1971 сс. Тыыллыма орто оскуолатыгар учуутал уонна директор.
1971-1977 сс. I Тыыллыма сэбиэтин исполкомун председателэ.
1977-1987 сс. I Тыыллыма орто оскуолатын продленка группатыгар иитээччи.
1986 с. нэһилиэк Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ, үбүлүөйүнэй В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолутугар "Килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн, 1973 с. ССРС Верховнай Советын Президиумун ыйааҕынан "Бочуот Знага" орденынан наҕараадаламмыта.
Былыргы нуучча тыла
Былыргы нуучча тыла — барыллаан VI үйэттэн XIII—XIV үйэлэгэ дылы илин славяннарга тарҕаммыт тыл аата, белоруус, нуучча уонна украина тылларын өбүгэтэ.
Аата
Бэйэтин  диэн ааттанар эбит. «Былыргы нуучча тыла» диэн аата соҕотох билиҥҥи нуучча тылын эрэ кытта ситимнээҕин кэрэһэлээбэт, илиҥҥи славяннар бэйэлэрин ааттанар ааттарыттан тахсар. Славистикаҕа Altrussisch, Old East Slavic, Old Ruthenian, Old Rus(s)ian, le vieux russe, давньоруська мова, старажытнаруская мова диэн тиэрминнэр туттуллаллар.
Субсидия
Субсидия (subsidium — көмө, өйөөһүн) — көмөҕө наадыйааччыларга судаарыстыба эбэтэр олохтоох бүддьүөт суотуттан төлөнөр төлөбүр.
Быһаарыы
Субсидия сүрүн баайа:
Быһаччы субсидия фундаментальнай научнай чинчийиилэри уонна опытнай- конструкторскай үлэлэри (граннары) үбүлээһиҥҥэ, саҥа техниканы оҥорууга уонна кадрдары бэлэмнээһиҥҥэ туһаныллар. Биир өттүнэн, субсидия кэскиллээх салаалары сайыннарыахтарын сөп, иккиһэ — ньиэп турбатын өйүөххэ сөп, ол эрээри стратегическай суолталаах тэрилтэлэр (ырыынак экономикатыгар охсуулаах бары дьайыыларынан). Оттон тыа хаһаайыстыбатын производствота компенсационнай төлөбүрдэринэн дотацияланар.
Быһаччы субсидия нолуок уонна үп- харчы политикатын үптэринэн оҥоһуллар. Государство быһаччы нолуоктары уонна таможня нолуоктарын төннөрөр, государственнай гарантированиены уонна департаменнары страховкалыыр, чааһынай холбоһуктарга чэпчэтиилээх усулуобуйаҕа кредиттэри биэрэр.
Куорат бюджетыттан субсидиялары холбооһун муниципальнай тэриллиилэр бюджеттарыгар хос үбүлээһин фондатын үөскэтэр
Субсидия-бородууксуйа оҥорооччуларга көмөлөһүү, ол эбэтэр бэйэтэ үбүлэнэр кыаҕа суох субъекка.
Дотация
Дотация (dotatio — бэлэх, толуйуу): судаарыстыба эбэтэр олохтоох бүддьүөт суотуттан ночооттоохтук үлэлиир тэрилтэлэргэ көрөр көмө харчыта. Тэрилтэ оҥорон таһаарбыт бородууксуйата табаар оҥоһуллар ороскуотун кыайан толуйбат буоллаҕына көмө быһыытынан бэриллэр үп. Тыа хаһаайыстыбатын салааларын сайыннарыыга, өйөөһүҥҥэ, социальнай-культурнай тэрилтэлэргэ,, олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбаҕа, науканы сайыннарыыга үксүн көрүллэр. Субвенцияттан уратыта диэн тус сыалга анаан диэн бэриллибэт. Биһиги дойдубутугар оҥорон таһаарыыта намыһах салааларга эбии көрүллэр үп.
Винокурова Маргарита Егоровна
Маргарита Винокурова ахсынньы 28 күнүгэр 1950 сыллаахха Сунтаар оройуонун Үөһээ Бүлүүтээҕи Медик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Өссө 9 кылаас үөрэнээччитэ буолан,ВЛКСМ 50 сылын көрсө Саха комсомолун үөрүүлээх пленумугар дэлэгээссийэлэммитэ уонна Саха обкомун Бочуотунай грамотатынан, ону сэргэ СССР КК иһиттэн эҕэрдэ аадырыһынан наҕараадаламмыта.
1970 сыллаахха Ленинградтааҕы пединститут физико- математическай факультетын студена буолбута. А. И. Герцен. Биир сыл үөрэхпин бүтэрэн ЯГУ кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитим, онно үөрэнэн баран Маргарита Егоровна хотугу оройуоннарга учууталынан үлэлээбит: Верхоянскай, Эбээн- Бытантай, Анаабыр, Өймөкөөн. М. Винокуров аатынан Соц. Р. Шадрина, онно кини 1970-1980 сс. старшай пионер, математика учууталынан, оскуола завуһунан үлэлээбитэ.
М. В. — мин педагогическай суолум саҕаланыытыгар миэхэ «Русскай- якутский словарь» диэн суруктаах: «Молодому учителю т. Маргарита Егоровнаҕа Верхоянского райкома и районного отдела народного образования в честье педагогической деятельности с честью дочьших жизнь». Ол кэмтэн ыла 44- тэн тахса сыл ааста уонна бу тылдьыт Маргарита Егоровнаҕа кырдьыктаах спутник буолбута. Кинини туһанан төрөөбүт тылынан грамотанан кэпсэтэ үөрэммитэ, Чернышевскайга, Мирнэйгэ, Верхоянскайга, Ленинградка сүрүнүн нуучча тылын баһылаабыта.
М. Е.-мин бастакы оскуолам Дьааҥы хаҥас кытылыгар турар Бороҕон оскуолата, Верхоянскай куораттан 20-30 км ыраах сытар. Бу кыра малокомплектнай начальнай оскуола, үөрэҕирии реформатын кытта ситимнээн, аҕыс кылаастаах көс оскуола буолбута. Бу кэмҥэ анал үөрэхтээх учууталлар аҕыйахтара. Миэхэ ырыа, физкультура уонна уруһуйтан ураты предметтэри ыытар соруктаннылар! Ону тэҥэ биһиги ыраах учаастактарга политинформациялаах, концертардаах, о. д. А мин тус бэйэбэр үөрэнэн, олох- дьаһах методикатынан, обществоҕа уо. д. А. Бу дьиҥнээх улахан оскуола, мин сакалкам этэ. Туох барыта ыарахаҥҥа буолбакка, үөрүүгэ киирбитим. Ол иһин элбэҕи ситистим быһыылаах. Мин үөрэнээччилэрим математиканы таптыыллар, оттон төрөппүттэрим учууталларын курдук ытыктыыллар. Билигин бастакы уонна кэлин үөрэнээччилэрим бэйэлэрэ учууталларым, экономистар, депутаттар, учуонайдар, салайааччыларым буолаллар. Кинилэр ортолоругар СР үөрэҕин министрин солбуйааччы И. Оконешникова; бизнесмен А. Крылов бааллар.
Кини үөрэнээччилэрэ ахталлар: «биһиги учууталбыт кытаанах, принципиальнай, бэйэтин дьыалатыгар бэриллибит киһи этэ. Хас биирдии үөрэнээччигэ, хас биирдиибитигэр личность ытыктыыра»диэн олус харыстабыллаахтык сыһыаннаһара.
Дьокуускайга көһөн баран М. Винокурова научнай- методическай, чинчийэр үлэтинэн дьарыктаммыта, Хоту сир ИПКРО оскуолаларын методиһа, СӨ ИПКРО оҕо фондатын отделениетын эппиэттээх сэкирэтээрэ этэ.
2010 сылтан Маргарита Винокурова - «Наш университет» хаһыат редакциятын корреспондена, «Аартык»хаһыакка Саха приложениятын бастакы редактора буолар. Маргарита Егоровна бу сыһыарыы информационнай пространствоҕа киирбитэ улахан өҥөлөөх. Элбэх ахсааннаах ыстатыйалара, интервью, очеркалара Саха тылыгар бэйэтин норуотун культуратыгар сысталларыгар кыах биэрэллэр, ааспыт уонна дьиҥнээх үлэтин- хамнаһын наука уһулуччулаах деятеллэрин кытта билсэллэр. Хотугу сир аҕыйах ахсааннаах норуоттара тылларыгар бэчээттэнэллэрэ киһини үөрдэр.
Бүгүн «Наш университет» хаһыат Аартык " сыһыарыылаах СГУ информационнай политикатын уонна коммуникативнай технологияларын быстыспат сорҕото буолла. РФ араас регионнарыттан уонна РФ улуустарыттан элбэх суруктар киирэллэр. Студеннар хаһыаты кытта бииргэ үлэлиир буолбуттарыгар, редакторскай практиканы ааһаллара, саҥа саҕалыыр поэттар сырытыннараллара үөрдэр. Араас СМИ редактордара биһиги хаһыаппытыттан саҕалаабыттара: Диана Клепандина – "Кыым" хаһыат корреспондена, Надежда Самсонова – "Эдэр саас", "Саха сирэ" уо. Д. А. Араас сыл түмүгүнэн, журналист М. Винокурова маассабай информация средстволарыгар событиялары сырдатыыга "бастыҥ журналист" Грант хаһаайына, "Идэ – журналист"конкурс лауреата буолар.
Маргарита Егоровна саҥа былааннары, айымньылаах идеялары толору баһылаан, методическай дьоҕуру уонна болдьоҕор олоххо киллэрэллэригэр саарбахтааһын суох.
Сивцева Лидия Васильевна
Сивцева Лидия Васильевна, (1941 с. Дьокуускай к. Саха АССР), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1941 с. - Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
1958 с. - Сунтаар орто оскуолатын бүтэрэн, Сунтаар орто оскуолатын старшай пионербаһаатайынан анаммыта.
1962 с. - Хо Ши Мин аатынан Иркутскайдааҕы пединститукка омук тылын салаатыгар үөрэнэ киирэр. Үөрэҕин бүтэрэн Сунтаардааҕы орто оскуолаҕа француз тылын учууталынан ананар.
1989 с. бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар дылы В. Г. Павлов аатынан Сунтаардааҕы начальнай оскуолаҕа музыка уонна ырыа учууталынан үлэлиир.
Өй-санаа сайдан иһиитэ
Өй-санаа сайдан иһиитэ диэн олоххо туһалаах уларыйыылар киирэн иһиилэрэ ааттанар.
Аныгы, сайдыылаах наука быһаарарынан Сир үйэтин уһуна 10 млд. сыл буолуон сөп. Кинилэр аахпыттарынан Сир үөскүөҕүттэн 4 млд. сыл ааспыт буоллаҕына, Сир өссө да өр кэмҥэ баар буолуох курдук. Сахалар үөрэхтэринэн Сиргэ айылҕа Күн баар эрэ буоллаҕына сайдар. Күн өлүүтэ туох баар айылҕа барыта өлүүтүгэр тириэрдэр.
250 мөл. сыл анараа өттүгэр Сиргэ олус улахан вулкан тоҕо тэбиитэ буола сылдьыбытын үөрэхтээхтэр дакаастаабыттар. Бу быһыы буолан ааспыта Арҕаа Сибииргэ ордук биллэр эбит. Бу кэм түбэһэр бэлиэ сирдэригэр вулкан лавата халыйбыта хос сулуой, хаттык буолан көстөр эбит.
33 мөл. сыл анараа өттүгэр киһи хараҕын оҥоһуута уларыйбыт.
7 мөл. сыл анараа өттүгэр киһи курдук быһыылаах хас да тус-туспа көрүҥнэрдээх харамайдар сиргэ бааллар эбит.
Саха дьоно чугастааҕы кэмҥэ диэри билэр хайаларга олохтоох чучунаалара кыайан саҥарбат киһиэхэ маарынныыр кыыллар ордуктара буолуон сөп. Чучунаа олус күүскэ иһиирэрин истибит уонна тааһынан быраҕарын билбит дьон суруйууларыттан ол биллэр.