cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ньурба оройуонун Бордоҥ нэhилиэгэ Маалыкай сэлиэнньэтэ
Бастакы техникалар кэлиилэрэ уонна кимнээх үлэлэппиттэрэ. 1954 с. ыам ыйын 1 к. ЗИС-5 мас кэбиинэлээх массыына, Титов Серафим Николаевич. 1955 с. маһынан оттуллан уот биэрэр локомобиль Петров Лука Васильевич. Бастакы монтердар Андреев Константин Николаевич, Тимофеев Никита Никитич. 1958 с. бурдук быһар комбайн Можуков Николай Семенович. 1958 с. ууга сылдьар самоходнай баржа Титов Серафим Николаевич. 1959 с. дизельнэй электростанция Титов Серафим Николаевич. 1977 с. ахсынньы 17 к. Бүлүү ГЭС уота. 1980 с. К-700 тыраахтыр Хахыров Владимир Степанович. 1985 с. Т-150 Федоров Александр Владимирович. 1985 с. КПКУ-70 сиилэс хаамбаайына  Федоров Александр Владимирович. 1991 с. К-701 – погрузчик Никонов Павел Денисович 1991 с. «Енисей» хамбаайын Никифоров Василий Семенович. 1996 с. көмпүүтэр Тортоусова Санда Васильевна. 1995 с. сылгы собуотугар 3 нэһилиэгинэн 85 тыраахтыр, 56 массыына баар буола сылдьыбыт.
Сорох чыпчаал көрдөрүүлэр.
Үс учаастак үрдүнэн чыпчаал көрдөрүүлэр. 1980 с. сүөһү ахсаана 4490. 1985 с. ньирэй дьыалабыай тахсыыта 85,9 быр. 1988 с. биир ынахтан үүт ыаммыт 1434 кг. Биир ынахтан 2000 кг үүтү аан бастакынан Саввинова Елена ыабыт 60-ус сылларга. Кэлин Никифорова Клавдия Иннокентьевна, Степанова Татьяна Николаевна ыабыттара,             Ефимова Мария Дмитриевна 1985 с. 2294 кг үүтү ыабыт. 1986 с. Мария Дмитриевна салайар «Алар » пиэрмэтэ кэллэктиибинэн 2247 кг үүтү ыабыттара. 1987 с. биир ынахтан Тимофеева Нина Константиновна 4034 кг үүтү ыабыт 1969 с. субай сүөһү сайын эбиллиитэ 100 кг. Пахомов Григорий Васильевич. Ыччат сүөһүнү төлөһүтүүгэ Ефимова Мария Дмитриевна, Александрова Александра Николаевна Яковлева Анастасия Петровна өр уонна үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ. 1992 с. туттарыллар сүөһү орто ыйааһына 305 кг тэҥнэспит. Сылгы иитиитигэр.
1965 с. холкуос үрдүнэн кулун дьыалабыа тахсыыта 82 быр. 1985 с.Сылгы этин оҥоруу 1789 ц. 1970 с. Кириллин Афанасий Васильевич звенота кур сылгыны 99,5 быр. Ииппит. 1965 с. Кириллин Афанасий Васильевич звенота кулун дьыалабыай тахсыытын 99,5 быр. тиэрдибит, 184 биэттэн 170 кулуну ылбыттар.
Хонуу үлэтигэр.
1984 с. Маалыкай учаастагар 4231 т от оттоммут. 1976 с. Кириллин Александр Семенович ДТ-75 тыраахтырынан 3032 э/га. 1977 с. Васильев Пантелеймон Григорьевич МТЗ-52 рыраахтырынан 1711 э/га 1976 с. Егоров Анатолий Иванович ЗИЛ-130 массыынан 190477 т/км. 1980 с. Саввинов Илья Семенович 118529 т/км. 1981 с. Иванов Григорий Федорович АВВ-3,5 уу баһар массыынан 61745 т/км оҥорбуттар.
Ордук элбэх түүлээх бултаммыт.
1974 с. тииҥ 22651 уст. 1989 с. кырынаас 1539 1989 с. солоҥдо 75 1989 с. киис 945 1993 с. андаатар 803 1996 с. бөрө 14 1986 с. Баланов А.М. 75 кииһи биир сыл бултаабыт.
Булт.
Булт саха норуотун төрүт дьарыга. Бурдук да ыһыллар буолбутун кэннэ, сүөһү, сылгы ииттэр саха дьоно сорох аһылыктарын, таҥастарын ойууртан, ууттан бултаан айахтарын ииттэллэрэ. Сэрии сут саҕана аарыма булчуттар Иванов Г, Иванов Т, Былгаев И. дьоннорун-сэргэлэрин бултаан абырыыллара үһү. Хаһаайыстыба хаһан баҕарар идэтийбит булчуттардаах буолара.Бултааһын ордук үчүгэйдик сопхуос буолбутун кэннэ тэрээһиннээхтик ыытыллар буолбут. Булчуттары тэрийии 1968 с. охотовед миэстэтэ көрүллүбүтүгэр олохтоох ыччат Семянов Валентин Васильевич үлэлиэҕиттэн былааннаахтык тэриллэр буолбут. Сопхуос булчуттарга анаан 200 чугаһыыр табаны иитэрэ. Табаннан ыраах Ыгыатта, Ханньыйа, Моркуоку, Сугдьаар түбэлэринэн тэлэһийэн, идэтийбит булчуттар бултууллара. Ордук элбэхтик киис, андаатар, тииҥ, күөллэртэн собо бултанара. Булчуттары бултуур сааларынан, тэриллэринэн, анал таҥастарынан, балаакканан, тимир оһохторунан сопхуос хааччыйара. Идэтийбит булчуттар Андреев Н.И, Андреев М.С, Кириллин А.Н, Никифоров Н.С, Никифоров С.Е, Холохов С.Ф, Тихонов Н.А, о.д.а. элбэх түүлээҕи бултууллара.
Астыыр-батарар. салаа.
1971 с. Маалыкайга улахан остулубуой дьиэтэ тутллубута. Манна олохтоохтор, ыалдьыттар аһыыллара. Кэлин ыһыллыы саҕана тохтоон хаалбыта. Манна өр Евсеева У.И, Софронова Е.Д, Васильева М.С, Лыткина Д.Г. үлэлээн ааспыттара. Холкуос саҕаттан үүтү астыыр арыы собуоттара тэриллибиттэр. Эти тутааччыларынан атын дьоннор үлэлииллэр эбит. 1959-1976 с.с. Данилов Алексей Николаевич (1932-1998) маастарынан үлэлээбит 1976-1993 с.с. Лазарева Дария Николаевна (1943 1992 с. Антонов Н.К. астыыр-батарар салааны тэрийбитэ Бастакы салайааччынан Васильев Револий Иннокентьевич, технологынан Макарова Галина Степановна ананан үлэни тэрийбиттэрэ. 1993 с. Ньурбаҕа «Мэҥэдьэк» диэн сылгы собуотун мҕаһыына   аһыллыбыта. 1993 с. рабкооптан дьиэ ылан астыыр усулуобуйа тупсубута. Мантан ыла ынах, сылгы иһэ туйах сууллан астанан атыыланар буолбута. 1994 с. оборудование атыылаһыллан халбаһыы оҥоһуллар буолбута. Астыыр салаа бастаан Ураһалааххаа эргэ арыы собуотун дьиэтигэр саҕалаабыта. 1996 с. Хатыыга, Маалыкайга, Малдьаҕарга собуот бэйэтин маҕаьыыннарын аһан үлэлэппитэ. 1998 с. арыы собуотун учаастагар бэкээринэ үлэҕэ киирбитэ. Собуот үлэһиттэрэ бэйэлэрин килиэптэрин сиир буолбуттара. Бастакы биэкэрдэринэн  Михайлова Е.М, Харитонов И.С, Ушканова В.А. үлэлээбиттэрэ. Урут кымыс сайын ыһыахха эрэ оҥоһуллар буоллаҕына 1998 сылтан кыһыннары оҥоһуллар буолбута. Ол инниттэн Бэтиис диэн сиргэ биэ ыырга аналлаах база тутуллубута. Кымыс оҥоһуутугар бастаан Никитина Е.И, Иванова Э.Н, кэлин Соловьева М.Е, Михайлова Е.М, биэ ыаһыныгар Аржаков И.С. үлэлээбиттэрэ. Арыы собуотугар маастардарынан үлэлээн ааспыттара Петров Ин.Ин., Никифоров А.А. 1997-1999 с.с. Матвеева Александра Егоровна. 1999 с. билиҥҥэ диэри Семенова Александра Афанасьевна. 2001 с. арыы собуота сылгы собуотуттан арахсан «Эргинэр-тутар киин» (торгово-закупочный центр) диэн ааттаммыта. Сылгы собуотун таһынан нэһилиэнньэттэн үүт тутар буолбута. 2003-2007 с. Ас оҥорор холбоһук (Пищекомбинат) диэн ааттана сылдьыбыта 2007 с. «Байар» диэн тыа хаһааыстыбатын производственнай кээпэрэтиибэ буолбуттара. Технолог Семенова С.В. кэлэн суорат, йогурт о.д. а. үүт аһылык оҥорор буолбуттар.
Иис сыаҕа.
1991 с Антонов Нестер Климович иис сыаҕын тэрийбитэ. 1991-1999 с. Слепцова Марфа Николаевна сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ-19 1999-2001 с. Егорова Елизавета Петровна 1953 с. 2001-2004 с. Васильева Александра Викторовна 1961 с. Андреева Анисия Васильевна имииһитинэн үлэлээбитэ. Типянова И.П, Степанова К.А, Александрова Т.К, Алексеева С.И, Саввинова Л.С. иистэнньэҥнэринэн үлэлээбиттэрэ. Сыах араас түүлээх таҥаһы, тыс этэрбэстэри, оҕуруонан билэлэри, тирииттэн өйдөбүнньүк бэлэхтэри, паннолары тигэрэ, оҥороро. Оҥоһуктарын таҥастарын олохтооъ нэһилиэнньэ атыылаһара уонна Ньурбаҕа, Дьокуускайга батараллара. Сыах муҥутаан 2003 с. 422 тыһ солк бородууксуйаны оҥорон таһаарбыт.
Билиҥҥи туругунан сылгы собуота 20 үлэһиттээх ол иһиттэн сылгыһыта 14. Арендалаһар сирэ: ходуһа- 593,97 га, мэччирэҥ- 459,1 га, бааһына-62,7 га. Сылгы ахсаана 661,  10 ынах. Сылгы собуотун Маалыкайга баар тутуулара: .Маҕаһыын 120 кв. м, арыы собуота, халбаһыы сыаҕынаан 330 кв.м, гараж 7 миэстэлээх, хонтуора 203 кв.м, бэкээринэ 64 кв.м, иис сыаҕа 112 кв.м, Сыкаабылга балыксыт дьиэтэ 60 кв.м, Дыадааҥҥа булчут үүтээнэ 18 кв.м. Арыылаах-Бэрэ электролиния 2,5 км. Тиэхиникэтэ: Урал-лесовоз-1, Камаз -1, МТЗ-82 – 5, Синтай – 2
Маалыкай учаастага.
1967 с «Степан Васильев» сопхуос тэриллибитин кэннэ Бордоҥ нэһилиэгэр 2 учаастак баара: Маалыкай уонна Айда. Салайааччыларынан Николаев Николай Наумович, Ефремов Николай Николаевич үлэлээбиттэрэ. Онтон 1969 с иккиэннэрин холбоон Маалыкай учаастага диэн буолбуттара. Учаастакка муҥутаан            үлэһиттэнэ сылдьыбыта. Манна салайааччыларынан үлээн ааспыттар: 1969-1973 с.с. Яковлев Трофим Никифорович (1935 с.) 1973-1978 с.с. Кириллин Петр Дмитриевич (1930-2013) 1978-1981 с.с. Пахомов Григорий Васильевич (1936 с.) 1981-1986 с.с. Яковлев Трофим Никифорович (1935 с.) 1986-1987 с.с. Васильев Револий Иннокентьевич (1956 с.) 1987-1989 с.с. Тимофеев Николай Сергеевич (1941 с.) 1990-1991 с.с. Григорьев Владимир Николаевич (1944-2012) 1992-1994 с.с. Егоров Николай Кузьмич (1951 с.) 1994-1997 с.с. Чарканов Иннокентий Васильевич (1939-2009) 1997-2001 с.с. Хахыров Владимир Степанович (1944 с.)
Сылгыта, сүөһүтэ.
Сыла    Сүөһү ахс. О.и. ынаҕа ньирэйи       1 ынахтан          сылгы ахс. О.и. биэтэ кулуну ылыы быр. үүтү ылыы, кг                                      ылыы быр 1966       1902               606              84,8              1406                 1078             470            19.5 1967        1723              568               94,1              1724                 1056            515           68,5 1968        1650               602              92,4              1750                   944            536           68,3       1973        1848               703              78.2               1568                   932            498           80       1974         1915              749               96,6              1666                   950             509           59,4       1980        2185                880              75.1               1168                  931             775          72,9        1988       1687                617               79.1              1541                 1338             584          70.4        1990                                                                                                   1027            558           83       1992                                                                                                     1352           604            51,2        1995                                                                                                   1113             634          49,5 Ыһыллыы иннинэ сүөһү  Ураһалаахха уонна Мэҥэлээххэ көрүллэрэ. Ураһалаахха 10 хотон, кормосыах, кыһыл муннук, олорор дьиэлэр, арыы собуота бааллара. Сылгы собуота буолбутун кэннэ Ураһалаахха учаастакка анаан гараж, улахан хонтуора тутуллубуттара.Маны таһынан Мэҥэлээххэ 2 субай хотоно, Ойбон көлүйэҕэ 1 хотон бааллара. Сайылыктар: Айда, Алар, Кураанах, Атырдьахтаах ыанньык кизннэрэ, ньирэй сайылыктара Арыылаах, Бэрэ, Саадьайга уотуллар сүөһүгэ аналлаах тутуулар. Сылгы собуота буолбутун кэннэ ити сайылыктарга барыларыгар үлэһиттэр олорор типовой хастыы да дьиэ тутуллубута. Сопхуос саҕана Бэтиискэ эмньик сайылыга баара. Сылгы базалара Таала, Мондоку, Кыраһа, кэлин Бэттиэмэҕэ, Кыыраҥдаҕа, Өктөөп маарыгар Махсым таалатыгар тутуллубуттара. Сылгы собуота буолбутун кэнниттэн Бэтиискэ биэ ыыр бааза тутуллубута. Билигин Маалыкайга 254 сылгы ол иһиттэн биэтэ 161.
Тутуу сыаҕа.
Тутууну ыытарга анал биригээдэ баара. Манна мас бэлэмнээччилэр, пилорамаҕа мас элбээтээччилэр, стэлээркэҕэ тутууларга аналлаах түннүктэри, ааннары онтон да атын тэриллэри оҥороллоро уонна болуотунньуктар. Тутуу улахан холкуос буолуоҕуттан элбэхтик ыытыллыбыта. Тутууга аналлаах 2 пилорама, стэлээркэ хас да тыраахтыр баара. Сылгы собуотун саҕана арочнай гараж тутуллубута.
Холкуос, сопхуос, сылгы собуотун саҕана тутуллубут улахан тутуулар.
Улахан тутуулар үксэ холкуос, сопхуос саҕана тутуллубуттар. Тутуулары хаһаайыстыба бэйэтэ үбүлээн, бэйэтин дьонунан туттарбыт. Хаһаайыстыба бэйэтигэр эрэ аналлаах эбийиэктэри  туппакка  улахан социальнай тутуулары барытын кэриэтэ туттарбыт. 1936 с. улахан оскуола. 1980 с. умайан хаалар. 1982     с. улахан мас оскуоланы Ньурбатааҕы ПМК туппута эрээри сопхуос барытыгар көмөлөспүт. 1939 с. бастакы улахан кулууп Саввинов Андрей Андреевич (1895-1964 ) салайан тутуллубут. Кэлин Ураһалаах пиэрмэтигэр көһөрүллэн олорор дьиэ буолбута. 1961 с. начаалынай оскуола. 1966 с спортсаала оскуола оҕолорун уонна холкуостаахтар күүстэринэн. 1967 с. сопхуос хонтуората, кэлин иис сыаҕа буолбута, билигин кураанах. 1967 с. улахан кулууп билигин үлэлии турар. 1969 с. бастакы икки этээстээх сопхуос хонтуората 2003 с. кыаммат ыаллар олорор дьиэлэрэ. Балыыһа территориятыгар амбулатория дьиэтэ. 1971 с. тиэхиникэни өрөмүөннүүр улахан мастарыскыай, дизель станцияҕа аналлаах дьиэ, кэлин Бүлүү электросеть хонтуората буолан билигин подстанция таһыгар үлэлии турар. 1967-2000 с.с. усталарыгар түөртүү-иккилии кыбартыыралаах 11 дьиэлэр.Билигин да үксүлэрэ үлэлии тураллар. 1971 с. остулубуой дьиэтэ. Билигин кураанах. 1971 с. 2 этээстээх гостиница, аллараа өттө отделение хонтуората. Билигин администрация уонна тэрилтэлэр хонтуоралара. Быйыл хапытаалынай өрөмүөн ыытыллан саҥатыгар түстэ. 1974 с. почта, АТС дьиэтэ. Манна билигин итилэри таһынан аптека уонна сбербаан филиала үлэлииллэр. 1979 с. Сардаҥа детсад. 1969–2000 с.с. арыттаах хотон, ампаар ньирэй хотоно, улахан 8 хотон, 2 улахан гараж, столярка, 4 арочнай гараж, баанньык, хортуоппуй кыстатар арочнай ыскылаат, Ураһалаахха улахан булуус, Ураһалаахха отделение хонтуората тутуллан үлэҕэ киирбиттэрэ. 1981 с. көскө кэлбит кытайдарга тутуллубут дьиэ 1988 с. Мичил детсад. 1995 с. САПИ үбүгэр 2 этээстээх, гаражтаах, прачкалаах, куухуналаах, хочуоллаах балыыһа комплекса. 1996 с. Сэргэ диэн сылгы собуотун маҕаһыына, аттыгар ыскылааттаах. 1987 с. улахан хонтуора 1998 с. арыы собуотун таһыгар бэкээринэ. 1990-2000 с.с. Хатыы-Маалыкай-Малдьаҕар, Маалыкай-Айда-Арыылаах-Бэрэ-Мэгэдьэк-Бэттиэмэ-Орто Сайылык-Хаты, Маар үрэх-Уус Күөлэ, Маалыкай-Кураанах, Атырдьахтаах Алар сайылыктар суоллара томтотуллубуттара, сорохторо гравийдаммыттара. Ураһалаахха 11, Мэҥэлээххэ 2 хотон. Баанньык Атырдьахтаах, Алар сайылыктарыгар үлэһиттэр олорор типовой дьиэлэрэ, Бэттиэмэҕэ Үөннүүргэ сылгы базалара, Маай учаастагар иккилии кыбартыыралаах 2 олорор дьиэ тутуллубуттара. Уһуннук үлэлээбит тутуу инженердэрэ: Антонов Н.К, Даянов А.И, Николаев И.П, Иванов И.С, Васильев Ю.Н.
Киин база.
Киин база бэйэтэ туспа территориялаах этэ. Онно улахан гаражтар, өрөмүөннүүр мастарыскыай, ыскылааттар, үлэһиттэр мустар будкалара, Бүлүү ГЭ-һин уота кэлэ илигинэ дизельнэй ыстансыйа бааллара. Манна сопхуоһу хааччыйар улахан таһаҕас массыыналара, сири, суолу оҥорор улахан тыраахтырдар, нэһилиэнньэни уунан хааччыйар уу баһар массыыналар уонна салалтаны таһар чэпчэки массыыналар тураллара. Манна туспа механиктар, гараж сэбиэдиссэйэ, диспетчер, суоппардар, тырахтарыыстар үлэлииллэрэ.
Нефтебаза
Ветучасток. 1921 сыл от ыйын 4 күнүгэр Ньурбаҕа ВЕТЕРИНАРНАЙ СУЛУУСПА төрүттэммит. Маалыкайга маҥнайгы ветеринарнай пууну 1939 сыллаахха Иван Иванович Шабарскай олохтообут. 1939 сыл – ветеринарнай пуун. 1992 сыллаахха Ст. Васильев аатынан сылгы собуотугар ведомственнай ветеринарнай сулууспа иһинэн Маалыкай ветеринарнай лечебницата уонна Бордон ветеринарнай учаастага (Маай учаастагар) тэриллибиттэрэ. 1994 сыллаахха 1982 сыллаахха тутуллубут дьиэни атыылаһан олоробут. 8,6 м х5 м, иэнэ 40,8 кв.м. Салайааччыларынан үлэлээтилэр: 1993-2010 с.с. Егорова Галина Егоровна (1947 с.) 2010 сылтан Карманова Сардаана Васильевна (1975 с.) 2016 сыл саҕаланыытыгар ынах сүөһү ахсаана 1088, сылгы – 1167, сибиинньэ – 12, коза – 7, кролик – 6, куурусса – 5, ыт – 167, куоска – 18. 1939 – Макаров Василий Иванович. 1946-1960 с.с. Васильев Иннокентий Васильевич 1960-1961 с.с. Гуляев Афанасий Алексеевич 1931 с. 1961-1964 с.с. Евсеев Иван Васильевич. 1964-1967 с.с. Пахомова Мария Дмитриевна. 1967-1969 с.с. Яковлев Трофим Никифорович. 1969-1970 с.с. Григорьев Владимир Николаевич. 1970-1981 с.с. Федоров Афанасий Григорьевич. 1981-1984 с.с. Васильев Револий Иннокентьевич. 1984-1989 с.с. Саввинов Прокопий Корнилович. 1989-1993 с.с. Васильев Револий Иннокентьевич, «Отличник с/х РС (Я)»: - Саввинов Прокопий Корнилович, - Егорова Галина Егоровна, - Федоров Федот Васильевич. Первомайскай демонстрацияларга, Кыайыы күнүгэр, күһүн «Доруобуйа күнүгэр», «Нация сүүрүүтүгэр» кыттыыны ылабыт. 2007 сыллаахтан компьютер баар. 2010 сылтан хамнас карточкаҕа түһэр.
Ойуур   хаһаайыстыбата
1949 с. Ньурба улууһугар ойуур хаһаайыстыбата тэриллибит, онно тыаларга эмиэ учаастактар тэриллибиттэр. Маалыкайдааҕы учаастакка бастаан ким үлэлээбитэ биллибэт. Салайааччыларынан үлэлээн ааспыт дьоннор: Алексеев Прокопий Алексеевич Халанников Семен Гаврильевич 1980 с. дылы Кириллин Константин Иванович. 1978-1980 с.с. Егоров Михаил Прокопьевич. 1980-2011 с.с. Федоров Александр Прокопьевич (1960 с.) 1981-2006 с.с. Яковлев Петр Петрович (2001-2015) Накыыҥҥа халыыс көстүбүтүгэр 4 буолан үлэлээн сылдьыбыттар. 1994 с. билиҥҥэ дылы Никифороров Евгений Николаевич (1960 с.). Билигин соҕотох киһи үлэлиир. Үөрэхтээһин. М.В Мегежегскай аатынан тыа хаһаайстыбата хайысхалаах Маалыкай орто оскуолата.
Оскуола материальнай-техническэй баазата.
288 миэстэлээх 3 этээстээх таас оскуола дьиэтэ 2003 с. үлэҕэ киирбитэ. Уопсай иэнэ – 3680,4кв.м., о.и. туһаныллара – 3106,9кв.м. Үөрэтэр кэбиниэттэр– 20. Математика кэбиниэтэ – 2 Нучча тылын уонна литерэтирэтин кэбиниэтэ – 1 Сахатылын уонна литэрэтирэтин кэбиниэтэ – 1 истории кэбиниэтэ – 1 физикэ кэбиниэтэ – 1 химийа кэбиниэтэ – 1 биологийа кэбиниэтэ – 1 географийа кэбиниэтэ – 1 черченийэ кэбиниэтэ – 1 лингафоннай кэбиниэтэ – 1 алын кылаастар – 4 музука кэбиниэтэ – 1 технологии кэбиниэтэ – 2 ОБЖ кэбиниэтэ – 1 Информатика кэбиниэтэ – 1 спортзал – 1 тренажернай саала – 1 медисинэ кэбиниэтэ – 1 Остулубуой – 50 олорор миэстэлээх
Көмпүүтэр ахсаана: барыта – 42 ол иһигэр интернекка холбоммут-5 устар камера-19
Бибилиэтиэкэ – 25139, учуобунньук ахсаана – 16914 (98%), научнай-педагогическэй уонна методическэй литэрэтиирэ – 8225
СӨ Национальнай хартыына түмэлин көмпүүтэргэ салаата уонна нуучча түмэлин көмпүүтэргэ салаатын 2015 с. - 1 көмпүүтэр, 1 проектор, 1 экран уонна үөрэтэр быраграамма Хартыына гэлириэйэтэ, 2015 с. – 12 дьиҥнээх хартыына, 21 хаартысканнан копуйа уонна уруһуйу хаттаан түһэрээһин. Үөрэтэргэ-үлэлэтэргэ аналлаах тутуулар: Тыраахтыры үөрэтэргэ аналлаах дьиэ, 2010 с. – 122,8кв.м. Хайыһар баазата – 56кв.м., 2017 с. үлэлиир Трактодром – 0,5га Оскуола таһынааҕы учаастак: агролаборатория, 2011с. – 88,5кв.м. тэпилиссэ (кыһыҥҥы тэпилиссэ – 1, сайыҥҥы тэпилиссэ – 2) – 180кв.м. оҕуруот – 300кв.м. хортуоска буолата – 3,5га
Оҕо доруобуйатын чөлугэр түһэрэр киин «Кымыс» Мондокуга, 2009 с. сылтан үлэлиир 2 этээстээх дьиэ – 517,7 кв.м. остулубуой – 110 кв.м. Аһылык буһарар дьиэ – 28,7 кв.м. Таҥас сууйар дьиэ – 20 кв.м. банньык – 25 кв.м. дуус ньууһунньук
От лааҕыра «Маарыкчаан» Маар Сыһыы– 2007 с. үлэлиир: 2 Олорор дьиэ – 50,6 кв.м. хас биирдиитэ ходуһа – 109 га
Сылгы баазата Ойбон Көлүйэ, 2014 с.: Көньүүһүнэ, биэлэргэ аналаах кыбыыкка сарай балагаҕан
Тиэхникэ ахсаана: оптуобус ПАЗ, 2007 с. – 1 массыына УАЗ, 2004 с., 2010 с. – 2 тыраахтыр МТЗ-82, 2000 с. – 1 кыра тыраахтыр – 2: Вейтуо, 2000 с. Т-34, 2013 с. культиватор ВА – 2 от охсор КСФ – 2 электронасос – 1 окучиватель – 1 кыра бирисиэп – 1 Сүөһү ахсаана: Ынах сүөһү – 4 Сылгы – 13
Педагогическай үлэлэрин иһин наҕараадаламмыт салайааччылар уонна учууталлар.
Эти-хааны чэбдигирдии уонна успуорт.
Урут нэһилиэккэ эти-хааны чэбдигирдии үлэтин оскуола физкультураҕа учууталлара ыыталлара. Ити үлэни кимнээх аан бастаан саҕалаабыттарын билбэтибит. Нэһилиэк олохтооҕо Кузнецов Василий Николаевич физкультура учууталынан ананан кэлэн оҕолорго эрэ буолбакка ыччат ортотугар ити үлэни салҕаабыт. Кини тустууну болуйбуолу онтон да атын көрүҥнэргэ оҕолору, ыччаттары дьарыктаабыт. үлэлээбит. 1962-1969 с.с Кузнецов Василий Николаевич (1936-1974 ) 1964-1968 с.с.Агеев Александр Александрович буоксаҕа дьарыктаабыт. 1966 с. спортсаала тутуллубутун кэннэ ити үлэ лаппа сэргэхсийбит. Аммосов Ким Николаевич физругунан кэлэн баран ыччаттары эмиэ дьарыктыыра. Сопхуоска үлэ гимнастикатыгар инструктор диэн көрүллүбүтүгэр 1969-1974 с.с. Такыров Владимир Николаевич (1946 с.) үлэлээбитэ. Кини кэнниттэн Тыаһытов Василий Афанасьевич, Григорьев Иннокентий Николаевич үлэлээбиттэрэ. 1993 с. Тыаһытов Василий Афанасьевич (1951 с.) оҕолору буоксаҕа дьарыгын саҕалаабыт. Ону таһынан көҥүл тустууга, хапсаҕайга, хайыһарынан болуйбуолунан, остуол тиэниһинэн оҕолор дьарыктаналлара. 2012 с. арочнай саала үлэҕэ киирбит. Оҕо спортивнай оскуолата тэриллэр. Онно дириэктэрдэринэн үлэлээбиттэр: 2013-2016 с.с. Шараборин Александр Владимирович (1979 с) 2016 сылтан Степанов Прокопий Юрьевич үлэлии сылдьар. Спортивнай оскуола 3 филиаллаах Өҥөлдьө, Хатыы, Малдьаҕар, барыта 20 үлэһиттээх ол иһигэр Маалыкайга 15 онтон тренерэ 8. Маалыкайга оҕолор 7 көрүҥҥэ дьарыктаналлар: буокуска, хайыһар, остуол тенниһэ, мас тардыһыыта, саахыиат болуйбуол, хапсаҕай. Саахыматы 2004 с. Иванова Акулина Иннокентьевна (1972 с.) дьарыктыыр. Оҕолор ситиһиилэрэ: Иванова Варвара Гаврильевна (1994 с.) Кыргыттарга өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ. Галактионов Петр Андреевич (1993 с.) Улахан дьоҥҥо бастакы дуоскаҕа өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ. Галактионов Алексей Андреевич (1995 с.) Оҕолорго өрөспүүбүлүкэ призера 2, 3 миэстэ. Иванов Михаил Иннокентьевич (1996 с.) Оҕолорго өрөспүүбүлүкэ призера. Саввинов Петр Алексеевич (2005 с) Оҕолорго өрөспүүбүлүкэ призера. Россияҕа Москва куоракка кыттааччы оҕолорго. Кириллина Жанна Николаевна (2001 с.) Өрөспүүбүлүкэҕэ 3 миэстэ оҕолорго 2016 с. Андреева Хаарчаана Саввична (1999 с.) Өрөспүүбүлүкэ призера 2013, 2014, 2015 с. 1995 с. Иванов Николай Иванович буоксаҕа Арассыыйаҕа оҕолорго чөмпүйүөн. 2015 с. Тыаһытова Валя оҕолорго Уһук Илиҥҥэ чөмпүйүөн, Арассыыйаҕа 2 миэстэ 2015 с Васильева Уйгулаана буоксаҕа Уһук илиҥҥэ чөмпүйүөн, 2016 с. 11-с миэстэ. Култуура.
Бибилитиэкэ Бастакы ааҕар балаҕан 1937 сыллаахха арыллыбыт. Онно бибилитиэкэринэн Иванов Николай Федорович үлэлээбит. Ол кэннэ 1948 сыллаахха Араҥастаахтан дьиэ көтүрэн аҕалан ааҕар-балаҕан туппуттар. Онно ссэбиэдиссэйинэн Ефремов Николай Николаевич үлэлээбит. 1937-1957 сс. – ааҕар - балаҕан 1957-2011 сс – Маалыкайдааҕы олохтоох библиотека. 2010 сылтан- Маалыкайдааҕы модельнай олохтоох библиотека. Хас сыл ахсын үлэ араас көрүҥнэрэ олоххо киирэн үлэлииллэр. Ол курдук: •	Саҥа кинигэлэр сурэхтэниилэрэ. •	Чопчу ис хоһоонноох нэдиэлэлэр, араас ис хоһоонноох тэрээһиннэр, күрэхтэр. •	Элбэх саҥа бырайыактар үлэлэрин саҕалаатылар: «КИВИС», «Беби-Арт», «Сатабыл». •	Ким туох интириэстээ5инэн түмсүүлэр үлэлииллэр. •	Аныгы үйэ ирдэбилинэн оргтехника, Интернет өҥөлөрүнэн нэһилиэнньэ туһанар. Билигин бибилитиэкэ дьиэтин уопсай иэнэ 93,7 кв.м. Түмүү уопсайа 21397 ахсааннаах. Ол иһигэр кинигэтэ 18971 ахсааннаах, брошюра-1741, диискэ-66. Бибилитиэкэ үлэһитэ-2, техүлэһит-1. Сыллаааҕы үлэ көрдөрүүлэрэ : ааҕааччы—1152, бибилитиэкэҕэ сылдьыы - 8009, кинигэ уларсыыта – 23508. Салайааччылар: 1937-1947 сс.- Иванов Николай Федорович. 1948-1950 сс.- Ефремов Николай Николаевич.(1930-2009) 1951- 1963 сс.- Чусовская Клавдия Павловна, Припузова Ирина, Иванов Дмитрий Николаевич, Иванов Семен Иванович. 1963-1977 сс.- Иванова Екатерина Федотовна.(1938-2002) 1970-1973 сс. –Осипова Татьяна Герасимовна, оҕо бибилитиэкэрэ. 1974-1977 сс. –Семенова Татьяна Афанасьевна, оҕо бибилитиэкэрэ. 1977-1981 сс –Саввинова Надежда Афанасьевна.(1950-1988) 1981-1982 сс.- Андреева Антонина Андреевна.(1949) 1982-1984 сс. – Федорова Лилия Егоровна.(1960) 1984сылтан - Аммосова Вера Петровна. (1963) 2010 сыл – оройуоннааҕы «Сыл бибилитиэкэрэ» күрэххэ «Мисс совершенство» номинация хаһаайына, « Бордоҥ нэһилиэгин бастыҥ бибилитиэкэрэ». 2013 сыл – IV «Ресурсы развития культуры в Нюрбинском районе» муниципальнай быыстапка-ярмаркаҕа  «КИВИС» бырайыагынан 2 степеннээх диплом  хаһаайыннара. Аммосова Вера Петровна- « СӨ Култууратын туйгуна » Бочуот бэлиэтэ, СӨ, култуура миниистирин, улуус, нэһилиэк баһылыктарын Бочуотунай грамоталара. -   2013сыл  ыам ыйыттан ыйга биирдэ нэһилиэк иһигэр тахсар «Аартык» хаһыат сүрүн редактордара. -	Нэһилиэнньэ олоҕун, үлэтин-хамнаһын туһунан сиһилии киэҥ араҥаҕа иһитиннэрэр, биллэрэр сыалтан тэриллибит «Маалыкайдааҕы иһитиннэрэр киин » диэн общественнай түмсүү киинэ. Бибилитиэкэ толору оргтехниканан хааччыллан олорор. Интернетынан туһанар. Тэрилтэ бэйэтин көмүскэнэр ханнык да көрүҥэ суох.
Нэһилиэк олохтоохторо таһааттарбыт кинигэлэрэ
Степан Васильев аатынан кыраайы үөрэтэр түмэл.
Түмэл иэнэ 184 кв.м. ол таһыгар үлэлиир кэбиниэт уонна көрүдүөр 45 кв.м 2000 с. Маалыкай орто оскуолатын устуоруйатын уонна оскуоланы бүтэрбит оҕолор олохторун үөрэтии түмэлин быһыытынан дириэктэр Анисимов И.С. салалтатынан тэриллибит. 2001 с. оскуола түмэлин быһыытынан пааспардаммыта. 2003 с. Өрөспүүбүлүкэ хамыыһыйатынан Оскуола түмэлэ диэн статустаммыта. 2006 с. Кыраайы үөрэтэр Степан Васильев аатынан Бордоҥ нэһилиэгин түмэлэ диэн уларытан тэриллибитэ. 2006 с. Степан Васильев сиэн бырааттарын үбүлээһининэн саҥа дьиэ тутуллан үлэҕэ киирбит .2008 с. иккис үлэһит миэстэтэ көрүллүбүт. 2013 с. техүлэһит миэстэтэ көрүллүбүт. Түмэли тэрийэн үлэлэппитэ 2000-2015 с.с. Ушканова Любовь Николаевна (1950 с). 2008 с. Ушканова Валерия Афанасьевна (1973) 2013 с. Андреева Елена 2015 с. дириэктэринэн Спирдонова Наталья Прокопьевна (1976 с.) үлэлиир. Түмэл уопсай буондата 1860 ол иһигэр билим – көмөлтө буондата 903. Түмэл экспонаттарын таһынан араас хайысханан тэрийэр-маассабай үлэни тиһигин быспакка үлэлиир.
1974 с. тэриллибит.Үөрэтэр салаата бастаан үҥкүү, ырыа, фортепиано, баян уонна норуодунай инструменнарга этэ. Билигин ырыа, үҥкүү, уруһуй, фольклор салаалара уонна гитара, фортепиано кылаастара үлэлииллэр. Үөрэнэр болдьохторо уһаан биэрбит. Билигин 14 үлэһит: үҥкүү-3, фольклор -2, ырыа-1, фортепиано-1, гитара – 1, уруһуй – 2, техүлэһит – 4. Оскуола 2 дьиэҕэ үлэлиир. Бастакы дьиэтэ 1992 с.тутуллубут 205 кв.м, иккис дьиэтэ эргэ оскуола дьиэтэ 564,9 кв.м. Билигин 6 салааҕа 148 оҕо дьарыктанар. 4 ансаамбыл үлэлиир. “Сыккыс” ырыа, үҥкүү норуодунай ансамбыла, “Оҕо саас” үҥкүү ансаамбыла, “Сардаҥа” саһарҕалара” фольклор норуолунай ансаамбыла, “Дьиэрэй” фольклорнай ансаамбыл. Бу анссаамбылларга 186 оҕо дьарыктанар. Оскуола аһыллыаҕыттан 485 оҕо үөрэнэн бүтэрбит. Үөрэнэн бүтэрбит оҕолортон 65 оҕо култуура эйгэтин үлэһиттэрэ буолбуттар, олор истэригэр бааллар Еремеева Инга Иннокентьевна самодеятельнай композитор,СӨ култууратын туйгуна, культура уонна ускуустуба кэллиэһин фортепианаҕа уһуйааччыта. Кычкина Мария Ивановна – бастакы үрдүк муусука үөрэҕин ылбыт үөрэнээччибит, фортепиано кылааһын уһуйааччыта, Хатас оҕо ускуустубатын оскуолатын дириэктэрэ, Спиридонова Розалия Яковлевна СӨ култууратын туйгуна, “Туллукчаан” оҕо ырыаларын кинигэтин ааптара, “Күлүмчээн” оҕо ансаамбылын салйааччыта, Аммосов Айсиэн “Айыы сиэнэ” – саха эстрадатын тыйаатырын артыыһа, хомусчут. Оскуолаҕа салйааччынан үлэлээбииттэрэ: 1974-1977 с.с. Семенов Анатолий Николаевич 1977-1980 с.с. Иванова Полина Николаева 1980-200һ с.с. Саввинова Любовь Ивановна (1952 с.) 2007-2016 с.с.Типянова Александра Тимофеевна (1970 с.) 2016 с. үлэлиир Потапов Афанасий Дмитриевич (1988 с.) 2010 с. 21.11 “Сыккыс” 2016 с 14.11 “Сардаҥа” саһарҕалара” норуодунай ансамбыллар аатын ылбыттара. “Сыккыс”, “Сардаҥа”, “Оҕо саас”, “Дьиэрэй” ансаамбыллар үлэлииллэр. 1.	Судаарыстыбаттан наҕараадалаах, бочуоттаах ааттаах үлэһиттэрэ: •	Тихонова Марфа Николаевна - Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэьитэ, «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот айымньытын сайдыытыгар кылаатын иһин» Бочуоттаах бэлиэ, Арассыйыскай Федерация уопсай үөрэхтээһин үтүөлээх үлэһитэ, Бордоҥ нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, үлэ бэтэрээнэ. •	Васильева Мария Степановна - Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, РФ култуура министиэристибэтин уонна арассыыйа култуура үлэһиттэрин профсойуустарын бочуотунай грамотата, «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот айымньытын сайдыытыгар кылаатын иһин» Бочуоттаах бэлиэ,  үлэ бэтэрээнэ. •	Иванова Туйаара Николаевна – Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, Култуура уонна наука Петровскай акадиэмийэтин дипломана, Данилова А.П. аатынан бириэмийэ. •	Новгородова Таисия Мартыновна - Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна
Балыыһаҕа аналлаах тутуулар хаһан тутуллубуттара.
Көрүүгэ                                                     Тиис кэбиниэтэ Улахан дьоҥҥо    818                                                         190 Профилактика      423                                                         214 Суһал көмө           409                                                          32 Оҕолорго               935                                                         349 Профилактика       727                                                         467 Суһал көмө            346                                                          37 Үлэһит ахсаана:
«Бордоҥ» кинигэ 299-308 стр, кылаабынай быраас Николаев Н.Н. иһитиннэриитэ.
Эмтиэкэ.
Маалыкай сэлиэнньэтигэр аан бастаан 1962 с. пуун быһыытынан ыал дьиэтигэр аһыллыбыт. Онно 3 сыл фармацевт Евсеева Октябрина Григорьевна (1937 с.) үлэлээбит. 1965-1975с.с. фармацевт Андреева Алесандра Иннокентьевна амбулатория дьиэтигэр үлэлээбит. 1975-1978 с.с. Федорова Полина Антиповна (1953 с.) 99 №-дээх эмтиэкэни тэрийбит. 1989 с. Маалыкай эмтиэкэтэ Ньурбатааҕы 11 №-дээх эмтиэкэ салаата буолбут. 1978-1989 с.с. Павлова Римма Валентинновна (1953с).СӨ фармациятын туйгуна. 1989-1893 с.с. Иванова Александра Семеновна (1956 с.) Фармация бочуоттаах бэтэрээнэ. 1993-2009 с.с. Николаева Екатерина Николаевна (1966 с) «СӨ фармациятыгар үтүөлэрин иһин» бэлиэ. 2009 сылтан Егорова Мария Семеновна (1959 с.) СӨ фармациятын туйгуна.
Олох-дьаһах хаһаайыстыбата.
Ыһыллыы иннинэ туох баар нэүилиэк тэрилтэлэрин сопхуос көрөн олорбут. Онтон 1992 с.диэки дьаһалта тэриллибитин кэннэ социальнай тэрилтэлэри көрүү дьаһалтаҕа көспүт. Онон туспа салайааччы көрүллэр буолбут. 1992-1995 с.с. Петров Юрий Тимофеевич (1943 с.) 1993 с. Олох-дьаһах хаһаайыстыбата хозрасчетнай тэрилтэ буолбут. 1995-2002 с.с. Такыров Владимир Николаевич (1945 с.) 2003 с. Олох-дьаһах унитарнай тэрилтэтэ буолбутугар Ньурбатааҕы филиал Маалыкайдааҕы учаастага диэн ааттаммыт. 2001-2008 с.с. Васильев Олег Егорович (1960 с.) 2008 с. билиҥҥэ дылы Саввинов Григорий Фролович (1973 с.) ОДьХ билигин 4 хочуоллаах. Оскуола, «Мичил», «Сардаҥа» оҕо тэрилтэлэрэ, балыыһа. Оскуола хочуола сылытар тэрилтэлэрэ: оскуола, культура дьиэтэ, дьаһалта, бибилитиэкэ, кыамматтар 2 этээстээх дьиэлэрэ, кэрэ эйгэтин оскуолатын икки дьиэтэ, спортсаала, түмэл, сылгы собуотун маҕаһыына. 16 чааһынай ыал уонна 8 кыбартыыралаах олорор дьиэ. Тас турба уһуна 1612 п.м. «Сардаҥа» ситимигэр почта холбонон турар. Аварийнай дизелнэй э/с -3 уст. Сибээс.
Сбербанк 1974 с. дылы сбербанк агентскай сберкасса диэн почта иһинэн үлэлээбит. Туох баар докумуону почта начальнига толорбут. 1974 с муус устартан Ньурбатааҕы сбербаан 5038/05 нүөмэрдээх Маалыкайдааҕы филиала    диэн ааттанан туспа үлэһиттэммит 1974 с муус устар ыйтан Духова Изобелла Егоравна 1949 с Маалыкайга төрөөбүт үлэһитинэн киирэн 2000 сылга дылы үлэлээбит. Ол саҕана 1500 килийиэн баар эбит. 2001 с тохсунньуттан 2009 муус устар Иванова Любовь Ивановна 19 с. Маалыкайга төрөөбүт улэһит буолбут. 2009 муус устартан Инокентьева Анна Николаевна үлэлиир. « Бордоҥ» кредиттиир кээпэрэтиип 2007 с тохсунньу 17к. тэриллибитэ 210 пайщиктаах .Салайааччылар: 2007-2014 с.с. Иванов Николай Дмитриевич. 2014 сылтан Иванов Иосиф Семенович (1954 с.) Булҕаахтыр Никифорова Александра Григориева 2010 с пайщиктаах ахсаана 304 бэриллибит заем 286.үбэ 4900 т.с. Пайщиктаахтар ылбыт кредиттэрин кыайан төлөөбөтөхтөрүнэн кэлин балаһыанньата мөлтөөн сылдьар.
Уматыгынан хааччыйар тэрилтэ
Сэбиэскэй былаас тохтообутун кэннэ кэтэх тиэхиника элбээбитэ. Уматыгынан хааччынар сыалтан дьаһалта «Саханефтигааһы» кытта дуогабардаһан 1992 с КАЗС-164 диэн заправочнай ыстаансыйаны туттарбыта. 1992-2006 сс. Нутчин Карл Алексеевич. 2006 с билиҥҥэ дылы Нутчин Владимир Карлович үлэлиир. Тэрилтэҕэ 4 үлэһит баар. КАЗС-164 2 тиэхиникэҕэ кутар колуонналаах, 200 куб уматык киирэр 2 систиэринэлээх, дьиэлээх, 1 көмпүүтэрдээх. Баһаары утары үлэлиир сулаарыстыба этэрээтэ.
Ылбыт учаастага 2400 кв.м. Гараж 156 кв.м. Үлэһитэ 9 Баһаарынай массыына Урал АЦ- 40, көмпүүтэр – 1, факса – 1, рация – 4, тэлэбиисэр – 1, суотабай төлөпүөн 9. 1984-1985 с.с. диэки сопхуос баһаарынай массыына атыыласпыт, ону бастаан Алексеев Иван Николаевич үлэлэппит. 1998 с. баһаарынай чаас тэриллибит. 2001-2004 с.с.тохтотулла сылдьыбыт. 2004 с. муус устар 1 к. иккиһин муниципальнай баһаарынай чаас тэриллибит. Онно салайааччыларынан үлэлээбиттэр: 1998-1999 с.с. Матвеев Владимир Дмитриевич (1964 с.) 1999-2000с.с.Слепцов Геннадий Андреевич (1957-2002) 2000-2001 с.с. Саввинов Алексей Алексеевич.(1959-2005) 2004-2009 с.с. Егоров Михаил Прокопьевич (1654 с.) 2009 с. билиҥҥэ дылы Кириллин Афанасий Евгеньевич (1983 с.) үлэлиир. Эргиэн.
Маны таһынан бэйэ дьыалатын тэринэн, маҕаһыын аһан үлэлэтэллэр. Бары нэһилиэнньэҕэ бородуукта атыылыыллар. “Мария” Жарханскай Иван Ефремович. “Тойон уйата” Ефремов Тимофей Михайлович “Уйгу” Семянов Леонид Владимирович
Ньурба оройуонун электрическэй ситимин Маалыкайдааҕы пууна.
Бүлүү ГЭ-һин уота кэлбитигэр 1977 с. Маалыкайга 35/10 квт кыамталаах подстанция тутуллубута. Урукку сопхуос дизельнэй станциятын дьиэтин подстанция таһыгар аҕалбыттара. Манна үлэлээбиттэрэ: 1977-1990 с.с. Моякунов Валентин Константинович 1977- 1995 с.с. Иннокентьев Иннокентий Софронович (1942) 1990-2006 с.с. Петров Юрий Николаевич (1958 с.) 2006 Иванов Герман Иванович (1977 с.) 1998 с. Матвеев Краснослав Дмитриевич (1971 с.) Гидрометео сулууспа. 1936 с. тэриллибит. Федерация тэрилтэтэ. Докумуоҥҥа киирэр аата: Федеративное государственное управление по мониторингу окружающей среды и гидрологии. Тэрилтэҕэ 3 репер, Марха биэрэгэр 31 сыбаайа, тыал түргэнин, сөҥүүлэри кэмниир, салгын төмпөрөтүүрэтин кэмниир, Марха өрүс уутун таһымын кэмниир тэриллэр бааллар .Марха өрүс уутун биохимическай, радиометрическай анаалыстарга анаан уу пробата ылыллан кииҥҥэ ыытыллар. 2016 с. Марха өрүс уутун таһымын кэмниир спутниковай уу прибора, күн батареята, аккумулятор туруоруллубут. 1983-1999 с.с. Львов Федор Антонович (1953-2016) 1999- 2002 с.с. Платонов Кирилл Гаврильевич (1963) 2002-2004 с.с. Егоров Михаил Прокопьевич (1954) 2004 сылтан Васильев Николай Николаевич (1966) үлэлиир.
Накыыҥҥа халыыс хостооһунугар нэһилиэк дьоно кыттааһына.
1994 с кулун тутар 29 к. Накыыҥҥа халыыстаах туруупка көстүбүтэ, ону Ботуобуйа туруупката диэн ааттаабыттара. 1996 с. сааһыары көстөбүт туруупканы Ньурба туруупката диэбиттэр. 1999 с. кулун тутар 31 к. көстүбүт туруупканы Марха туруупката диэбиттэр. 1996 с. ахсынньы 20 к. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бирисидиэнэ М.Е.Николаев ыйааҕынан  улуус кыттыылаах  Ньурбаҕа регистрацияламмыт АЛРОСА-НЬУРБА акционернай уопсастыба тэриллибит. 1999 с. атырдьах ыйын 12 к. Накыыҥҥа бастакы экспрементальнай –модульнай баабырыка үлэҕэ киирбит. 2003 с. халыыһы сууйар 16 №-дээх баабырыка үлэтин саҕалаабыт. Бу баараҕай тутуу үрдүгэ 9 этээстээх дьиэ саҕа, кэтитэ 90-тан, уһуна 100 тахса м. Манна биир бириэмэҕэ 800 тахса киһи олорор бары өттүнэн хааччыллыбыт баахтабай бөһүөлэк тутуллубута. Накыын халыыһын хостооһунугар нэһилиэк дьоно аан бастааҥҥыттан үлэлэспиттэрэ. Бастаан ойуур солооһунугар сылдьыбыттар.2000 с. И.М.Егоров Маалыкайтан биригээдэ тэрийэн Накыыҥҥа таһаарбыт. Биригээдэ салайааччытынан сопхуоска тутууга үлэлээбит Ушканов Владимир Афанасьевич анаммыт. Бу биригээдэ элбэх олорор дьиэлэри, ыскылааттары, 16 №-дээх баабырыка тутуутугар, онтон да атын үлэлэргэ үлэлээбиттэрэ. Биригээдэ бастаан 10 киһилээх тахсыбыт, кэлин атын да нэһилиэктэр дьоннорун холбонон 25 буолан үлэлээбиттэр. 2007 с. дылы Маалыкайтан 80 киһи үлэлээбит. Манна мэхэнизээтэрдэр эмиэ үлэлээбиттэрэ, үлэлии сылдьаллар. Билигин суоппардар Данилов А.М., Гуляев В.Г.,Яковлев Д.М. улахан массыыналарга, тырахтарыыс Соловьев Г.С.өрөмүннүүр мастарыскыайга үлэлииллэр. Улахан бульдозерга Ушканов Ф.А. үлэлээн сылдьыбыта. Билигин 31 киһи Накыыҥҥа үлэлии сылдьаллар. Сопхуоска, сылгы собуотугар прорабынан үлэлээбит Николаев Иван Петрович бастакы мас остулубуой бырайыагын оҥорбута, ону Маалыкай уолаттара туппуттара.
“Ньурбалар Накыыҥҥа алмаас объектарын тутуутугар” диэн кинигэттэн.
Урут үлэлээн ааспыт тэрилтэлэр.
Улахан партийнай тэрилтэ Степан Васильев аатынан холкуос тэриллибитин кэннэ тэриллибит быһыылаах. Холкуоска босхоломмут партком сэкиритээрэ көрүллүбүт быһыылаах. Онно сэкиритээрдэринэн үлэлээбиттэр. 1960-1962 с.с.Данилов Эдуард Федорович (1933 с.) 1962-1965 с.с. Габышев Яков Степанович (1929-1970) 1965-1967 с.с.Степанов Прокопий Николавич 1967-1968 с.с. Кириллин Петр Дмитриевич 1 (1930-2013) 1968-1970 с.с. Федоров Афанасий Григорьевич (1935 ) 1970-1979 с.с. Иванов Семен Нилович (1936-1999) 1979-1984 с.с. Гуляев Георгий Алексеевич (1937-2006) 1984-1987 с.с. Соловьева Вера Григорьевна (1942) 1987-1989 с.с. Иванов Семен Нилович (1936-1999) 1989-1990 с.с. Дмитриев Роман Гаврильевич (1954) 1990-1991 с.с. Егоров Михаил Прокопьевич (1954 с)
Комсомольскай тэрилтэ.
Комсомольскай ячейка 1927 с. тэриллибит. Габышев Николай Степанович тэрийбит. Бастакы кмсомолецтарынан буолбуттар: Василий Гуляев, Павел Данилов, Николай Иванов, Семен Иванов, Николай Долбосов, Люба Иванова, Афанасий Мопполов, Прокопий Иванов. “Бордоҥ” кинигэ 97 стр. Сопхуос 1967 с тэриллибитин кэннэ 5 нэһилиэк комсомолецтарын салайарга сопхуоска   босхоломмут комсомол кэмитиэтин сэкиритээрэ баар буолбут. Босхоломмут сэкиритээрдэринэн үлэлээбиттэр: 1959-1962 с.с.Иванова-Золотарева Ирина Николаевна (1941 с) 1962-1963 с.с.Прокопьева Анастасия Семеновна 1936 1963-1965 с.с.Ксенофонтов Василий Кириллович (1931 с.) 1965-1966 с.с.Софронова Елена Гаврильевна (1940 с.) 1966-1971с.с. Осипов Никита Григорьевич 1971-1973 с.с. Саввинов Прокопий Константинович (1941 с.) 1973-1974 с.с. Иванов Петр Тимофеевич (1947 с.) 1974-1976 с.с. Можукова –Степанова Антонина Прокопьевна (1950 с.) 1976-1977 с.с. Кириллина-Евсеева Мария Петровна (1956 с.) 1977-1979 с.с. Данилова-Усова Христина Прокопьевна (1952 с.) 1979-1982 с.с. Николаева Люция Анатольевна (1956 с.) 1982 с. Данилова Светлана Егоровна ( 1956 с.) 1982-1983 с.с.Данилова Наталия Иванована (1957 с.) 1983-1984 с.с. Ксенофонтов Анатолий Васильевич (1959-2013) 1985-1986 с.с. Петрова Наталия Семеновна (1965 с.) 1986-1988 с.с. Аммосова Алевтина Ивановна (1966 с.) 1988-1989 с.с Евсеев Василий Иванович (1963 с.)
Сопхуос буолбутун кэннэ улахан идэлээх сойуус тэриллибит ол аата 1967 с. Онно раючком онтон профком бэрэссэдээтэллэринэн үлээбиттэр:
Маалыкай бөһүөлэктээҕи милиция салаата.
1974 с Егоров Александр Иванович участковайынан анаммыт. 1976-1988 с.с. кытайдары сыылкаҕа аҕала сылдьыбыттара. Ол онно милиция салаата 1976-1988 с аһылла сылдьыбыта. Милиция салаатын салйааччыларынан үлэлээн сылдьыбыттара. Новиков –участковай Федоров Валентин Иванович Егоров Валерий Александрович Бөһүөлэктээҕи милиция салаата аһыллыбытыгар начальниктарынан үлэлээбиттэр: Алексеев Юрий Афанасьевич Афанасьев Николай Николаевич. Билигин участковайынан 1998 сылтан Саввинов Василий Васильевич (1963) үлэлии сылдьар.
Уопсастыба туһатыгар үлэлиир тэрилтэлэр. 1.   “Иэйиэхсит” эбээлэр түмсүүлэрэ.
1995 с. тэриллибит. Бастакы салайааччы Кузнецова Вера Николаевна (1942 с.) Кини 2002 с. дылы үлэлээбит. 2002-2009 с.с. Семенова Анастасия Николаевна 2009 с билиҥҥэ дылы Егорова Елизавета Петровна (1953 с.) Эбээлэргэ кэлин 4 эһээ кыттыспыт. Түмсүү билигин 35 чилиэннээх. Түмсүү нэһилиэккэ буолар араас дьаһалларга барытыгар кыттар. Кулууп, дьаһалта ыытар үлэлэригэр кыттан иһэр. Эбээлэр, эһээлэр ырыаҕа, үҥкүүгэ эрэр кыттыбакка субуотунньуктарга үлэлииллэр, кыһалҕалаах дьоҥҥо үбүнэн көмөлөһөллөр, ыччаттары иискэ, сиэлинэн, оҕуруонан, түүлээҕинэн иистэнэргэ көмөлөһөллөр, ооскуола оҕолоругар араас тиэмэҕэ кылаас чаастарын ыыталлар. Бэйэлэрин эт-хаан өттүнэн эрчийэллэр.
2.  “Ситим” эдэр ыччат түмсүүтэ. 1993 сыллаахха тэриллибитэ лидердарынан улэлээбиттэрэ: 1993-1999с Махатыров Афанасий Спиридонович (1972с.) 1999-2003 Кириллина Марианна Петровна (1978с.) 2006-2007 Моисеев Владимир Геннадиевич (1982с.) 2007-2008 Иванов Денис Сергеевич. (1987с.) 2008-2009 Семянов Леонид Валентинович. (1973с.) 2009-2012 Степанов Прокопий Юрьевич. (1983с.) 2012-2013 Торохов Анатолий Васильевич. (1978с.) 2013-2014 Махатырова Мария Владимировна. (1992с.) 2014-2015 Аржакова Галина Ивановна. (1985с.) 2015-2016 Николаев Василий Степанович. (1984с.) 2016 сылтан Ушканов Артем Афанасьевич. (1994с.) «Ситим» эдэр ыччат тумсуутун хайысхата, сыала, былаана. 1. Ыччат сынньалаҥын тэрийии. 2. Ыччаты спортка, чэгиэн-чэбдик олоххо тардыы. 3. Кэрэ эйгэтигэр уһуйуу.
4.	2014 с. Уопсастыба сүбэтэ. 9 киһилээх. Торохов Трофим Васильевич 5.	2015 с. Сокуоннай регистрациялаах «Маалыкай» социальнай эйгэни сайыннарыыга олохтоох уопсастыбаннай тэрилтэ 6 киһилээх, салайааччы Степанов Юрий Прокопьевич. 6.	Дьахтар кэмитиэтэ 11 киһилээх Кириллина Розалия Афанасьевна. 7.	2004 с. Бэтэрээннэр сэбиэттэрэ Ефремов Тимофей Елисеевич. 8.	2016 с.Иһитиннэрэр киин 16 киһилээх Соловьева Вера Григорьевна. 9.	2015 с.Кэскиллээх ыал 8 киһилээх Максимова Мирослава Николаевна
1737
1737 сыл.
Секс
Сиэкис (sex) — ити эр киһи уонна дьахтар оҥорор оһуобай дьайыыта, кыарсыыта. Эр киһи уонна дьахтар ирсэллэр, оччоҕуна дьахтар хат буолуон сөп.
.vc
.vc диэн Сент Винсент уонна Гренадиннар үрдүк таhымнаах ил домена.
191
191 сыл.
Лүүчүн (суолталара)
Бу аат суолталара:
1968 сыл
1968 сыл.
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһилигэ
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Сутиски
Сутиски (Сутиски) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 207 (2011).
Кээмэйдээhин
Кээмэйдээhин диэн эттик хайа эмэ кэриҥин (уhунун, ыйааhынын, дириҥин игин) хайа эмэ кээмэй стандартыгар тэҥнээн сыаналааhын. Кээмэйдээhин үөрэҕэ метрология.
.ve
.ve диэн Венесуэла үрдүк таhымнаах ил домена.
Мигел де Сервантес
Мигел де Сервантес Сааведра (Miguel de Cervantes Saavedra; алтынньы 9, 1547 – муус устар 23, 1616) диэн Испания новелиhа, поэта уонна драмалааччыта. Кини magnum opus үлэтинэн буолар Дон Кихот, аан дойду биир бастыҥ новеллата уонна Арҕаа литература классиката. Сервантес испан тылыгар дьайыыта олус улахан буоларын быhыытынан, испан тылын субуллук Сервантес тыла (la lengua de Cervantes) дииллэр.
1738
1738 сыл.
Кириллин Геннадий Иванович (Арҕаа Хаҥалас улууһа)
Кириллин (Кириллов) Геннадий Иванович (1880-1928) - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа (сийиэс сорох боротокуолларыгар Кириллов диэн суруллар).
Арҕаа Хаҥалас улууһун кулубата
Pootle
Pootle диэн көмпүүтэр бырагырааммаларын тас көстүүтүн араас тылларга тылбаастыыр интэриниэт-тэрил. Python тылынан суруллубут көҥүл-босхо туттуллар бырагыраамма, аан бастаан Translate.org.za 2004 сыллаахха таһаарбыта. Ону таһынан бырагыраамманы тупсарыыга WordForge уонна Тылбаас Африкатааҕы ситимэ кыттыбыттара. Билигин Translate.org.za оҥоһуллар.
Кириллин Геннадий Иванович (Арҕаа Хаҥалас улууһа)
Ини-бии Ксенофонтовтар ийэлэринэн аймахтара. Кирилловтар олохторо Эрэдьэп диэн Нөмүгү икки Улахан Аан ортотутар баара.
Pootle
Pootle көҥүл тылбаасчыттарга аналлаах, ол эрэн атын да соруктаах туттуллуон сөп. Холобур, бу технологияны туһанан Mozilla Firefox уонна LibreOffice интерфейстара тылбаастанар. Тылбаас он-лайн ыытыллар буолан тылбаасчыттар тугу тылбаастаабыттара тута көстөн иһэр, онон биир үлэни алҕас хос-хос оҥорор сатаммат. Тылбаас хас да барыла баар буоллаҕына, ханнык баҕарар тылбаасчыт бэйэтин барылын этии быһыытынан киллэриэн сөп.
Кириллин Геннадий Иванович (Арҕаа Хаҥалас улууһа)
«Ксенофонтовщина» диэн өрө турууга саа-саадах тутан кыттыста диэн сууттанан, уолун Иваны кытта 1928 с. ытыллыбыта. 2002 с. тахсыбыт «Книга памяти» суруйбутунан «расстрелян 31 декабря 1927 г.».
Pootle
Устуоруйата
Pootle бырагыраамманы аан бастаан Дэвид Фрейзер Translate.org.za тэрилтэҕэ үлэлии сылдьан оҥорбута. Бастакы релииһэ 2004 сыл ахсынньытыгар тахсыбыта.
Pootle диэн тыл «PO технологияҕа олоҕурар онлайн тылбаас уонна олохсутуу движога» диэнтэн кылгатыы (PO-based Online Translation / Localization Engine), ону тэҥэ BBC оҕолорго аналлаах Flumps бырагыраамматын бэлиэтэ.
Кириллин Геннадий Иванович (Арҕаа Хаҥалас улууһа)
Нөмүгү кырдьаҕастара кэпсииллэринэн Г И Кириллин көнө-көрсүө майгылаах, өрө турууга соччо-бачча кыттыспатах киһини, уола Ивантан сылтаан аҕатын сууттаабыттара үһү.
192
192 сыл.
Минскай
Минскай (бел. Мiнск, нуу. Минск) диэн Беларусь, Минскэй уобалас уонна Мииринэй оройуонун административнай- территориальнай киинэ ураты (Столичнай) статустаах буолан, киирбэт. Саамай улахан транспорт киинэ, политическай, экономическай, культурнай уонна дойду научнай киинэ. Минскэйдээҕи агломерация ядрота буолар. Онус ахсаанынан (пригородтар) Европа куората, бэһис — Москва, Санкт- Петербург, Киев, Ташкент урукку ССРС территориятыгар. Куорат географическай кииниттэн чугас турар уонна Свислочи өрүскэ турар. Иэнэ 348,84 км2, олохтоохторун ахсаана 2 018 281 киһи (2019 сыл биэрэпиһин түмүгүнэн) куорат кытыытынааҕы сирдэри аахсыбакка туран. Куорат-герой.
Архитектура уонна кэрэхсэбиллээх
Былыргы Мински өрүс Аллараа өттүгэр, билиҥҥи таһымыттан аҕыс миэтэрэ үрдүктээх сиргэ турар. Чугас сытар үрдүк сир-Троицкай хайа, көҥүл уонна Юбилейнай болуоссат оройуоннара. Саамай тутаах архитектурнай тутуу-мас күлүүс. Тулатыгар халбаҥа суох олордуу баар. Былыргы куорат тутуулара барыта мас этилэр. Мас кэрдиитэ баһыйар, олорор дьиэлэр иэннэрэ сүрүннээн 9- тан 25 м2. Дьиэлэр үксүлэрэ биир камералаах уонна аҕыйах эрэ от баар. Бастакы биллэр таас тутуу Минскэйгэ — XI үйэ иккис аҥаарыгар тутуллубут таас тутуу — былыргы государствоҕа дьүөрэтэ суох дьүөрэлии тутуу, саатар архитектурнай оскуола полоцкай архитектурнай былаана. Мас эрбэһин кэтитэ үс- түөрт миэтэрэ. Уулуссалар бары күлүүс олбуорун таһыгар бардылар. Бадарааннаах буортан сылтаан куоракка денажтыыр конструкциялар бааллара.