cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сыстар линза
Сыстар линза (контакная линза) - курдары кѳстѳр матырыйаалтан оҥоhуллубут, харахха кэтиллэр чараас бүрүө буолар. Маннык линзаны харах көрүүтүн тэҥнииргэ тутталлар. Холобура: миопия, гипертрофия, астигматизма, пресбиопия ыарыынан ыалдьар дьон тутталлар. Ону таhынан харах өҥүн уларытарга эмиэ тутталлар. Сорох түгэҥҥэ хараҕы харыстыыр туhуттан быраастар аныахтарын сөп.
Учуонайдар этэллэринэн, сыстар линзаны 125 мөлүйүөн кэриҥэ киhи кэтэр эбит (2%) аан дойдуга. Линза кэтэр дьонтон 40% тахсата - 12 сааhыттан 25-гэр диэри ыччат. Онтон линзаны аан бастакытын кэтэр дьон ортолоругар, эдэр ыччат (35-гэр диэри) 90% буолар, онтон 70%-нын дьахтар ылар.
Сыстар линза ачыкы линзатыттан туох да улахан уратыта суох. Иккиэн күн сырдыгын кубулутаннар харах сетчаткатыгар ыыталлар, оччоҕуна харах үчүгэйдик көрөр буолар.
Устуоруйата
Аан маҥнай 1508 с. харах оптическай коррекциятын туhунан санааны Леонардо да Винчи киллэрбитэ. Кини үлэлэригэр уунан толоруллубут шар чэрчилэрин булбуттар. Ол шар нөҥүө мөлтөх харахтаах киhи үчүгэйдик көрөр буолар эбит. Суруйбут үлэлэригэр линза схематын булбуттар - аныгы контактнай линзаҕа майгыннаhар. 1888 сыллаахха немец физиолога Адольф Гастон Евгений Фик басткы таас линзаны дьоҥҥо-сэргэҕэ сырдаппыт. Август Мюллер - саҥаны айааччы, офтальмолог, бастакы линзаны оҥорон баран медицина эйгэтигэр киллэрбитэ.
1960 сылларга диэри контактнай линзалары органическай өстүөкүлэлэртэн эрэ оҥороллор этэ. Кытаанах линзалары кэттэххэ, хараххын аалар, үчүгэйдик көрдөрбөт уонна салгыны киллэрбэт буоланнар табыгаhа суох.
1960 сыллаахха чешскэй учуонай Отто Вихтерле сымна5ас контактнай линзалары гидрофильнай полимердартан оҥорор ньыманы киллэрбитэ. Бу полимер 38% ууну оборор кыахтаах этэ. Оборбутун кэннэ олус сымнаҕас уонна имигэс буолар. Гидрофильнай полмертан турар линзалары Гидрогелевай контактнай линза диэн ааттыыр буолбуттара.
2012 с. Алкон компания бастакы водоградиентнай матырыйаалтан оҥоhуллубут линзалары таhаарбыта. бу линза үрдүтэ инчэҕэй гельтан турар. Линза сиигэ 30% - 80% тиийэ уларыйар.
Сыстар линза көрүҥнэрэ
Сыстар линзаны маннык классификациянан араараллар: туох матырыйаалтан оҥоhуллубута, төhө өр кэтиллэрэ, ханнык кэмҥэ кэтиллэрэ, төhө үчүгэйдик көрдөрөрө.
Контактнай линзаны икки улахан бөлөххө араараллар:
Сымнаҕас линзаны аан дойду үрдүнэн 90% кэриҥэ киhи кэтэр. Бу линзаны икки кsлаfска араараллар: гидрогелевай уонна силикон-гидрогелевай линзаларга. Оҥорон таhаарааччылар сылтан-сыл матырыйаалларын сайыннаран иhэллэр.
Кытаанах линзаны үксүн харахтара мөлтөх дьон кэтэллэр. Кытаанах линза форматын өр тутар, ол иhин көрдөрөр хаачыстыбата быдан үчүгэй буолар. Кытаанах линза сымнаҕас линзатааҕар салгыны аhардара быдан күүстээх.
Сыстар линза сүрүн кээмэйэ
Уларытыы субула. Линза хайаан даҕаны уларытыллыахтаах, ол оҥорон таhаарар компанияттан тутулуктаах.
Биир күннээх линзалар (күн аайы саҥа линза кэтиллэр)
Былаанынан уларытыллар линзалар.
Үгэс буолбут линзалар.
177
177 сыл.
Ыарыы
Ыарыы диэн организм куhаҕан туруга, кини мөлтөөһүнэ уонна өлүүтэ. Ыарыы тас эбэтэр ис төрүөттээх. Араас ыарыы араас симптомнаах уонна бэлиэлээх буолар.
1730
1730 сыл.
178
178 сыл.
Аруба
Аруба (Aruba) диэн Кариб байҕалын соҕуруутугар баар Аччыгый Антилларга киирсэр арыы, уhуна 33 км.
Аруба Недерланд Хоруоллугун аутоном региона. Иэнэ 193 км2.
thumb|200px|left|Аруба хаартата
Тыраахтар
Тыраахтар (Трактор, Traktor, Tractor), техника, тыа сирэ сүрүн туттар тэрилэ буолар. Массыынаттан атына диэн бытаан, ол оннугар тардар күүһэ улахан буолар.
Саал
Саал — сис сэдэх тыалаах үрдүк арҕаһа.
Мыыза
thumb|350px|right|[[Саусти мыыза]] Мыыза (mõis, moisio, muiža) — Эстонияҕа, Латвияҕа уонна Ингерманландияҕа — ойуччу турар баай уһаайба (gods, Gutshof).
Ворзель
Ворзель (Ворзель) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 648 (2012).
Менделеев Дмитрий Иванович
Менделеев Дмитрий Иванович (1834—1907) диэн нуучча улуу учуонайа, аатырбыт химия элеменнарын периодтаах таабылын оҥорбут химик.
Олоҕун олуктара
Менделеев Дмитрий Иванович тохсунньу 27 күнүгэр (олунньу 8) 1834 с. Тобольскай таһынааҕы Үөһээ Аремзяны дэриэбинэҕэ уон сэттис бүтэһик оҕоннон Тобольскай гимназиятын дириэктэрин Иван Павлович Менделеев дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Дмитрий аҕатынан эһэтэ Таҥара үлэһитэ этэ, араспаанньата Соколов диэн эбит; Менделеев диэн араспаанньаны Дмитрий аҕата духовнай учуулущаҕа үөрэнэ сылдьан иҥэриммит. Менделеев ийэтэ былыргы, ол гынан баран дьадайбыт Корнильев атыыһыттартан төрүттээҕэ.
Айыылара уонна арыйыылара
Менделеев — химияҕа, химия технологиятыгар, физикаҕа, метрологияҕа, салгын устуутугар, метеорологияҕа, тыа хаһаайыстыбатыгар, экономикаҕа, үөрэхтээһиҥҥэ уонна да атын эйгэлэргэ үлэлээбит дэгиттэр чинчийээччи эбит.
Сүрүн арыйыылара:
Кулаковскай Реас Алексеевич
200px|thumb|right|Кулаковскай Реас Алексеевич Кулаковскай Реас Алексеевич (08.04.1914—31.05.1993) — кэпсээнньит суруйааччы, бэйиэт.
Олоҕун олуктара
1934 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай техникуму, кэлин пединститут үс курсун бүтэрбитэ уонна 30 сыл устатыгар Таатта улууһун орто оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ.
1978 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Оҕолоро
8 оҕолоох:
Айар үлэтэ
Кэпсээннэрэ 1962 сылтан бэчээттэммиттэрэ.
Биир бастыҥ үлэтинэн «Аҕам олоҕо» диэн, аҕата Өксөкүлээх Өлөксөй туһунан ахтыыларга уонна чахчыларга олоҕурбут, айымньыта буолар.
Дьоппуон сахалара
Дьоппуон сахалара диэн Дьоппуон дойдутугар олорор сахалар. Тас сахалар сорҕолоро буолаллар. Өрөбөлүүссүйэ саҕана Хакодатэ диэн Хоккайдо арыытыгар олохсуйа кэлбиттэр. Билигин Дьоппуон дойдутугар 300 курдук саха олорор, бу көрдөрүү атын дойдулартан ордук кыра буолар. Сахалар Дьоппуон дойдутугар үксэ Токио уонна Нагоя куораттарыгар олороллор.
Капитонов Адриан Егорович
Капитонов Адриан Егорович (сорох докумуоннарга Андриан), юрист, Өлүөхүмэ улууһун биллэр-көстөр киһитэ, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ. Кыыллаах. Нэһилиэгин ыстаарастата, улууһун кулубата буола сылдьыбыт. Юрист үөрэхтээх, бочуоттаах мировой судьуйа. К. Завадскай диэн Мама куорат (Иркутскай уобалас) промышленнигын юрист быһыытынан көмүскээн итэҕэлин ылар, онтон Завадскай кыыһын Евлампияны кэргэн кэпсэтэр.
1912 с. сахалар сийиэстэригэр бэрэстээтэл Күлүмнүүр солбуйааччытынан талыллан үлэлээбит (П.И. Сокольниковтыын), Романовтар династияларын 300 сылын өрөгөйүгэр барар депутация чилиэнинэн талыллыбыт, ол эрээри тоҕо эрэ Петербурга барбатах.
Колчак былааһын кэмигэр А. Капитонов Өлүөхүмэ уокуругун земскэй управатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. 1919 с. Өлүөхүмэҕэ Колчак былааһа сууллубута, куоракка былааһы бассабыыктар ылбыттара. А.Капитонов күтүөтэ поручик Захаренконы кытта бэйэтин дьиэтиттэн тутуллан хаайыллыбыттара. Захаренконы Иркутскайга илдьэн, 1918 с. Центросибирь 12 комиссарын Өлүөхүмэ Куду күөлүгэр кыыллыы кыдыйбытын иһин сууттаан ытарга уурбуттара. А.Капитонов туох буруйга тиксибитэ билиҥҥитэ биллэ илик. Бу бэйэтин кэмигэр биллэр-көстөр киһи олоҕун хайдах түмүктээбитин туһунан этэр туох даҕаны көстүбэтэ.
Үс оҕолоох эбит. Сиэннэрэ Ужгород куоракка олороллоро биллэр. Суруйааччы Харысхал этэринэн 1929 с. элбэх киһи, П.Ксенофонтов дьыалатыгар түбэһэн, сыылкаҕа (үксүлэрэ Соловкига) ыытыллыбыттара. Капитонов, быһыыта, ол дьону кытта утаарыллан баран, дойдутугар төннүбэтэх.
Модьугу
thumb|200px|Модьугу Модьугу, куобахсыт эбэтэр бөҕө модьу атах (, филин) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, модьугулар уустарыгар киирэр бөдөҥ тыҥырахтаах көтөр.
Аргунов Петр Федорович
мини Аргунов Петр Федорович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1917 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар 1 Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1932 сыллаахха «Алаас» тыа хаhаайыстыбатын артыалыгар үлэлии киирбитэ, холкуоска араас үлэни үлэлииллэрэ, Петр таһыччы үлэтин иһин 1938 сылтан «Алаас» холкуос, хонуу биригээдэтин биригэдьииринэн анаммыта. Онтон 1941 сыл атырдьах ыйын 14 күнүгэр Аҕа дойду уоттаах сэриитигэр ыҥырыллыбыта. Сэрииттэн 1946 сыл от ыйыгар дойдутугар эргиллибитэ.
Сэрииттэн кэлэн баран, 1947-1950 сс. Диэри «Алаас» холкуоска бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Онтон холкуос холбоспута, бөдөҥсүйэн Ленин аатын ылбыта. Онно Петр сылгы ферматын биригэдьииринэн үлэлээбитэ, 1955 сыллаахха саһылы иитиигэ 6 ыйдаах үөрэххэ Дьокуускайга үөрэммитэ ити идэтинэн 1955 сылтан 1973 сылга «кыылы иитиигэ” таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
1941-42 сс. диэри 259 стрелковай полкаҕа, станковай пулеметчик үөрэҕин үөрэнэн бүтэрэн, станковой пулеметчик буолбута. 1942 сыл ахсынньы ыйтан 888 стрелковай полкаҕа минометчик 88 2-с нүөмэринэн сулууспалаабыта. Япония границатыгар Маньчжурияҕа харабыллаабыта. 1945 с. атырдьах ыйыгар Япония сэриитигэр сылдьыбыта. Маньчжурияттан, Борща, Хайлар, Арзан, Чаньчунь диэн куораттары ылыыга кыттыбыта.
Петр Федорович ахтыытыттан быһа тардыы: “Хайлар диэн Япония куоратыгар улахан сэрии буолбута. Онно балтараа күн сэриилэспиппит. Катюшанан, минометунан ытыалаан ылбыппыт. Мин миинэ угааччы этим. Биһигиттэн хас да киһи өлбүтэ уонна бааһырбыта. Хайлар куораты ылан баран эмиэ иннибит диэки барбыппыт. Сатыы сүгэһэрдээх баран истэхпитинэ Арзан диэн сиргэ тоһуйан ытыалаан хас да киһибитин өлөрөн, бааһырдан илдьэ хаалбыттара. Чаньчунь куоракка тиийэн сэриини түмүктээбиппит. Биһиги минометнай ротабыт Чаньчунь куораты харабыллаан кыстаабыппыт.” Бу Ахтыыны 06.04.1975 сыллаахха муус устар 6 күнүгэр суруйбут. Хаптаҕай нэһилиэгин сэрии кыттыылаахтарын кинигэтигэр бэчээттэммит.
Петр Федорович ефрейтор званиелаах.
Наҕараадалара: орден Отечественной войны 2 степени, медаль “За победу над Японией”, «Двадцать лет победы в ВОВ 1941-1945 гг.», «50 лет Вооруженных Сил СССР», «За доблестный труд в Великой Отечественной войне», «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина», знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 г.г.».
Романов Петр Петрович
Айар үлэтэ
Араас жанрдарга бэйэтин боруобалаабыта: политическай плакатка, карикатураҕа, кинигэ ойуулааһыныгар, тыйаатыр декорациятын исскуствотыгар, сэлии муоһуттан оҥоһуктарга. Живописька «Колхуос ыһыаҕа» диэн бастакы жанровай хартыынаны 1937 с. суруйбутунан биллэр. «Боотур сүгүннэрбит кыыһын кытары» (1938) хартыыната саха искусствотын көмүс фондатыгар киирэр. 1943 с. «Баланов лейтенант» хартыынаны суруйар. Саха историятыгар аналлаах хартыыналардаах.
Аатын үйэтитии
1995 сылтан кини аатын Дьокуускайдааҕы художественнай училище сүгэр.
Өй-санаа сайдыытын муҥура
Өй-санаа сайдыытын муҥура диэн этии дьон өйдөрө-санаалара сайдыыны ситиһэр кыахтара бүппүтүн биллэрэр.
Дьон бары өй-санаа сайдыыта муҥура суох, салгыы, сайдыы диэки баран иһиэ диэн быһаара сатыыллар, космоһы салгыы баһылыахпыт диэн айдаараллар. Бу быһаарыыларыгар биир эмэ киһи ахсааны аһара түргэнник ааҕар дьоҕурун уонна санаа күүһүн муҥура суох диэн ааҕыыларын холобурунан туһаналлар.
Ахсааны ааҕар киһи ааҕар ахсаанын суоттуура бэйэтин өйүнэн-санаатынан буолбакка, атын ким эрэ ааҕан, этэн эбэтэр көрдөрөн биэрэрин курдук кэлэрин таба сыаналаабаттарыттан киһи барыта маннык кыаҕы ситиһиэ диэн саныыллара улахан сыыһа.
Санаа күүһүн билигин баар дьон сатаан туһана иликтэр уонна туһанар кэмнэригэр тиийиэ суох курдуктар. Киһи санаатын күүһэ бэйэтиттэн, этиттэн-сииниттэн күүс ылар тутулуктааҕынан аһара баран сайдар, күүһүрэр кыаҕа суох. Санааларын күүһүнэн ону-маны билэ-көрө сатааччылар элбэх эньиэргийэлэрин сүтэрэллэрэ, өйдөрө хамсыыра баҕа санааларын ситиһэллэригэр аһара элбэх эньиэргийэлэрэ наада буоларын биллэрэр. Дьон өйө-санаата сайдыыта сайдар, үүнэр кэмин аһара баран, билигин төннүү суолугар киирэн иһэр. Икки тыһыынча сыллар туолууларыгар диэки сайдан, үүнэн кэлэн баран, үһүс тыһыынча сылларга кэннинэн кэхтии, кыыл өйүгэр-санаатыгар төннүү кэмэ тиийэн кэлэн эрэрэ биллэр буолла. Бу кэлбит үһүс тыһыынча сыллара, бэстилиэнэй тыһыынча сыллара диэн ааттаналлара өй-санаа кыыллар өйдөрүгэр-санааларыгар төннүүтүттэн тутулуктаах. Бу үһүс тыһыынча сыллар усталарыгар дьон өйө-санаата кыыл, сүөһү өйүгэр-санаатыгар төннүүтэ кэлэн иһэр. (1,12).
Толкуйдуур, быһаарар өй-санаа сайдыытыгар киһи мэйиитигэр элбэх информация, билии киирэрэ эрэйиллэр. Аныгы технология, үөрэх, интернет сайдыыта киһи бэйэтин өйүн-санаатын сайыннарарынааҕар бэлэми ылан туһанарын үөскэтэрэ өй-санаа, мэйии сайдыбатыгар, мастыйарыгар тириэрдэр.
Дьон өйө-санаата тус-туспалар. Өйү-санааны сайыннарыы эрэйдээх, элбэх үлэттэн, өйдүү сатааһынтан тахсар. Сорох үөрэҕи-билиини иҥэринэн өйүн-санаатын сайыннарар буоллаҕына, үгүстэр бэлэми туһаналлара аһара элбээн, өйдөрүн-санааларын эрчийэллэрэ, дьарыктыыллара суох буолан иһэр. Аҕыйах ахсааннаахтар өйдөрө-санаалара сайдар буоллаҕына, атыттар, элбэхтэр өйдөрө-санаалара кэхтэн, таас үйэ кэминээҕи туруктарыгар төннөр кэмнэрэ кэллэ.
Информация сайдыыта аһара кэҥээн туох эмэ саҥа, туһалаах баарынан бары, бэлэминэн туһанан баралларыттан өй-санаа толкуйдуур дьоҕура сайдыбат кэмигэр киирэллэр.
Сир үрдүгэр «Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх», сайдар, үүнэр, онтон эстэр, бүтэр кэмнээхтэр. Дьон өйдөрө-санаалара икки тыһыынча сыллар бүтүүлэригэр диэри сайдан кэлэн баран төннүү, кэхтии суолугар киирэн иһэр. Өй-санаа сайдыытын муҥура кэлэн ааспытын үгүстэр билбэккэ да хааллылар.
Өй-санаа уларыйар кэмэ кэлиитин дьон өйүгэр-санаатыгар маннык уларыйыылар киирбиттэрэ бигэргэтэллэр:
1. Киһи буолуу, киһилии быһыыланыы өйө-санаата уларыйыыта.
2. Кыбыстар, саатар майгы суох буолан иһэрэ.
3. Киһи өйө-санаата, толкуйдуур, ырытар кыаҕа компьютергэ кыаттарыыта, баһыттарыыта.
4. Кинигэни аахпат буолуу өй-санаа сайдыбатыгар, эбиллибэтигэр тириэрдэр.
5. Үчүгэй буолуу өйдөбүлэ аһара барыыта.
6. Ыал олоҕун төрүттэрин алдьатыы.
Бу уларыйыылары биир биир ыламмыт төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан көрүөхпүт:
1. Киһи оҥорор быһыылара кыыллыы, кыыллар быһыыларыттан уратыланалларын, туспаларын киһи барыта билэр. Киһилии быһыылары оҥорор эрэ киһи, киһи диэн ааттанар. Киһилии быһыылары оҥорбот, атыннык оҥорор киһини «Киһи буолбатах» диэн этэн өйө-санаата тиийбэтин билинэргэ тиийиллэр.
Дьон сайдан истэхтэринэ киһилии быһыылары элбэхтик оҥороннор киһи быһыыта диэн аналлаах үөрэҕи айбыттар. Билигин киһи диэн тылы дьиҥнээх уларыйа илик суолтатынан, дьону эрэ бэлиэтээн биһиги, сахалар эрэ туһанабыт. Киһи утары, иккис өрүтэ – сүөһү диэн буоларын биһиги кут-сүр үөрэхпит дакаастыыр. (2,51).
Бэкон Фрэнсис
Бэкон Фрэнсис (тохсунньу 22, 1561 - муус устар 9, 1626) - Англия судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бөлөһүөк, билим миэтэдин олохтообут киһи.
Өй-санаа сайдыытын муҥура
Киһи бэйэтин өйүн-санаатын үчүгэйин, уратытын, салгын кута сайдыыны, үөрэҕи-билиини ситиһэрин билинэн кыыллартан, сүөһүлэртэн бэйэтин араарынан киһи диэн ааттаммыта, туспа көрүҥү үөскэппитэ. Өй-санаа сайдан, тупсан иһиитэ киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны ситиһиигэ тириэрдибитэ билигин хаалан, кыыллар өйдөрө хайҕанар кэмигэр киирдибит.
Нууччалар ыты «мальчик» эбэтэр «девочка» диэн уол эбэтэр кыыс оҕоҕо тэҥнээн биирдик ааттыыллара эдэрдэр өйдөрүн-санааларын кыыл өйүгэр тэҥниир кыахтаах. Сайдыылаахпыт диэн ааттанар нууччалар бары тыынар-тыыннаахтары биир тылынан, «кто» диэн этэллэриттэн кэлэр көлүөнэлэрин өйүн-санаатын кыыл өйүгэр түһэрэр буоллулар.
Бэкон Фрэнсис
Киэмбридькэ уонна Грэйз Инн оскуолатыгар үөрэммит. Граф Эссекс өттүгэр сылдьыбыт, ол эрэн судаарыстыбаннай переворот оҥоро сатаабытыгар утарбыт. Яков I саҕана үүммүт: бастаан генеральнай стряпчай (1607), онтон генеральнай борокуруор (1613) уонна лорд-канцлер (1618). Бэрик ылыыга буруйданан хаайыыга сыппыт, туох баар дуоһунастарыттан үүрүллүбүт. Быстар дьадаҥы буолан өлбүт.
Өй-санаа сайдыытын муҥура
Киһи өйө-санаата улахан кыыллар, сүөһүлэр өйдөрүттэн-санааларыттан сайдан, тупсан бу билиҥҥи таһымы ситиспитин бары билэбит эрээри, киһилии өйү-санааны, кыыллартан уратыларын билинэн харыстаабаппыт. Биһиэхэ эмиэ нууччалары үтүктэн ыты «уол» уонна «кыыс» диэн ааттааччылар баар буолан эрэллэр.
2. Кыбыстар, саатар майгына суох эдэрдэри иитии, үөрэтии тэнийэн барыыта эдэрдэрбит кыыл майгына майгыланан хаалалларыгар тириэрдэр кыахтаах. Кыыллар эрэ тугу оҥороллоруттан кыбыстыбаттар, сааппаттар. Аныгы дьахталлар сыгынньахтанан иһиилэрэ киһи буолуу кээмэйин аһара барбыта ыраатта. Онтуларын үчүгэй курдук саныыллара кыыл өйүгэр-санаатыгар түһэн иһэллэрин биллэрэр.
Киһи буолуу өйө-санаата сайдан истэҕинэ дьон таҥнан барбыттара. Таҥныы тымныы дойдулартан саҕаламмыта.
Киһи буолуу тутаах бэлиэтинэн таҥастаах буолуу, саатар сэптэри кистээһин, атын дьоҥҥо көрдөрбөт буолуу буоллаҕына, кыыллыы, сүөһүлүү өй-санаа сыгынньахтаныы, тугу да оҥордоххо сааппат, кыбыстыбат буолуу буолар.
Саҥа сайдан иһэр диир үйэбитигэр дьон өйө-санаата төннөн, кыыллыы, сүөһүлүү өй-санаа сабырыйар кэмэ кэлэн иһэр. Дьон, дьахталлар сыгынньахтаналлара эбиллэн иһэллэр. Уулуссаҕа сып-сыгынньах сылдьар дьону сир-сир аайы сотору-сотору тутар буолан иһэллэр.
Сайдыыны ситиһии сөптөөх кээмэйэ кэлэн ааспыта, дьон өйө-санаата сыыйа-баайа төннүү суолунан баран иһэр кэмэ кэллэ. Сыгынньахтаныы дьон өйө-санаата кыыл, сүөһү өйүгэр-санаатыгар төннүү суолугар киирэн эрэрин биллэрэр.
3. Киһи өйө-санаата дьон баҕаларын курдук аһара сайдар кыаҕа суоҕа билиннэ. Өй-санаа, мэйии толкуйдуур, ырытар кыаҕа компьютергэ баһыттарыыта, кыаттарыыта өй-санаа муҥура кэлбитин биллэрэр.
Ахсааны суоттааһыҥҥа киһи өйө калькуляторга ааспыт үйэҕэ кыаттарбыта. Бары араас суоттааһыннары оҥорууга калькуляторы туһанар буолбуттара. Ааспыт үйэ бүтүүтүгэр компьютер аһара сайдан дьон бары араас үлэҕэ барыларыгар туһаммыттара. Билигин компьютера суох туох да оҥоруллубат буолбута ыраатта.
Саахымат оонньуута былыр-былыргыттан киһи өйө-санаата сайдыытын быһаарар күрэхтэһиигэ кубулуйбута. Дьон өйдөөхтөрө, уһуннук, дириҥник толкуйдуур өттүлэрэ саахымакка оонньууллара, кыайыыны ситиһэллэрэ. Дьон өйө-санаата сайдыыта муҥур уһугар кэлбитин бэлиэтинэн аатырбыт саахыматчыттар компьютерга хотторуулара ааҕыллар.
Билигин өй-санаа компьютертан тутулуктаах буолуута сайдан, дириҥээн иһэр. Компьютер араас сыысхаллара, сыыһа суоттааһыннара олоххо оҥорор сабыдыаллара улаатан иһэр. Киһи өйүн-санаатын компьютер баһыйан, үлэҕэ-хамнаска аны солбуйан эрэрин роботтары оҥоруу тэнийэн иһэрэ быһаарар. Аһара баран туохха барытыгар компьютеры туһаныы киһи өйө-санаата мастыйарыгар, кыайан сайдыбат, толкуйдаабат буолуутугар тириэрдэр кыахтаах. Кыра оҕолор компьютер дьону ытыалыыр оонньуурунан оонньоон оннук үгэһи иҥэриниилэрэ быстах быһыылаах дьон буола улаатыыларыгар тириэрдэр кыахтааҕын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарар.
4. Дьон кинигэни аахпат буолан иһэллэр. Кинигэни аахпаттан өй-санаа сайдыыта суох буолар. Киһи өйө-санаата төһө элбэх билии киирэн мунньуллар даҕаны соччонон күүһүрэн, толкуйдуур, быһаарар кыаҕа улаатан иһэригэр тириэрдэрэ кинигэ аахпаттан суох буолан иһэр.
Аныгы, кинигэ аахпат, олоххо үөрэтэр киинэлэри көрбөт, аҥардастыы мультфильмнэри, элбэх өлөрсүүлэри көрөр кэлэр көлүөнэлэр үөскээн иһиилэрэ өй-санаа сайдыыта бүппүтүн биллэрэр. Кинигэ ааҕыыта өй-санаа умнубат дьоҕура сайдыытын төрүттүүр буоллаҕына, кинигэ аахпат буолуу өй-санаа умнуган, уһуннук толкуйдуур, ырытар кыаҕа суох буолан иһэригэр тириэрдэр.
Аныгы оскуолаҕа, үөрэххэ тестовай, ыйытыыларга эппиэттээһин киириитэ, ЕГЭ туттарыыта логическай толкуйдуур, ырытар, бэйэ быһаарар өйө-санаата сайдыытын сотору суох оҥорор.
5. Өй-санаа сайдан, тупсан истэҕинэ үчүгэй кэлэр, онтон үчүгэйтэн үчүгэй үөскээн тахсар. Үчүгэйтэн үчүгэй өссө тубустаҕына кэрэ диэн кэлэр. Кэрэттэн кэрэ кэлбитин кэнниттэн өссө тупсууну биллэрэр тылбыт баранар, бүтэр. Уларыйбат турукка тиийии, кэрэх буолуу эргийэн тиийэн кэлэр. Олус уһун үйэлээх сахабыт тылыгар бу өй-санаа уларыйыыта сурулла сылдьар. Сахаларга кэрэ буолуу кэнниттэн бэлиэ кэм, кэрэтэ диэн тылбыт кэлэр. Бу кэрэтэ диэн туох эрэ уларыйбат бэлиэтэ, бүтүүтэ, кыйыата буолар. Кэрэ буолууга дьулуһа сатааччылар, артыыстар элбэхтэр.
Олоххо тугу барытын үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэттэн кэрэ диэн сыаналааһын аһара элбээтэ. Бары кэрэ буолар санааланан эрэллэр. Өйбүт-санаабыт сайдыытын муҥура, кыйыата, кэрэтэ кэлбит. Кэрэ киһи үлэлээбэт, киэргэл эрэ буолар аналланар, өйө-санаата төннөр. Бары кэрэ буолууга дьулустахтарына үлэ-хамнас хаалар, онтон үлэтэ-хамнаһа суох сайдыы кэлбэт. Кэрэни эккирэтииттэн кэхтии кэмэ кэлэр.
Уһун үйэлээх саха омук тылыгар өй-санаа сайдыыта үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэ кэлиитэ, онтон кыйыата, кэрэтэ кэлиитэ диэн өйдөбүллэр иҥэн сылдьалларын сыаналаатахпытына итинник, өй-санаа уларыйар, эргийэн биэрэр кэмэ кэлиитэ кэрэ буолуу кэнниттэн тиийэн кэлэр.
6. Сайдыылаах диэн ааттанар, үтүктэ, батыһа сатыыр Европа дойдуларыгар ыал олоҕун төрүттэрин үрэйэр, алдьатар быһыылар салҕанан баран иһэллэр, оннук сокуоннары ылыналлар. Омук сайдыыта хас биирдии ыаллар киһи быһыылаах, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһар кэлэр көлүөнэлэри иитэн, үөрэтэн улаатыннардахтарына эрэ ситиһиллэр кыахтаах. Ыал кэлэр көлүөнэлэри, оҕолору төрөтөн, иитэргэ, үөрэтэргэ аналлааҕын, бу күннээҕинэн эрэ сөп буолар санаалаахтар умнан сылдьаллар. Быстах санааҕа баһыттарааччылар элбээһиннэрэ омуктар эстэр, симэлийэр дьылҕаламмыттарын быһаарар.
Икки тыһыынча сыллар бүтүүлэригэр дьон өйүгэр-санаатыгар киирбит уларыйыылар түмүктэринэн өй-санаа сайдыытын муҥура кэлбитэ чуолкайдык дакаастанар. Дьон олоҕор олус улахан уустуктар үөскээн иһиилэрэ, өйдөрө-санаалара кыыл өйүгэр-санаатыгар төннүүтэ, бэстилиэнэй тыһыынча сыыйа кэлиитэ кэтэһиллэр. Халлаан сылыйыытыттан айылҕаҕа уу элбээһинэ дьон тыыннаах буолуу, олох олоруу иһин охсуһууларыгар улахан эрэйдэри көрсүөхтэрин сөбүн биллэрэр.
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат №263. 23.07.2015.
2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Гөкчен Сабиха
200px|thumb|left|Гөкчен Сабиха Сабиха́ Гёкче́н (Sabiha Gökçen; 1913 сыл кулун тутар 22 күнэ, Бурса — 2001 сыл кулун тутар 22 күнэ, Анкара) — 23 сааһыгар туурактартан бастакынан пилот уонна байыаннай истребитель пилота буолбут дьахтар. Ататюрк ииппит аҕыс кыыһыттан биирдэрэ.
Эрдэтээҥҥи сыллара
Туурак источниктарыгар уонна Сабиха Гекчен бэйэтэ биэрбит интервьютуттан сигэннэххэ, кини Боснияттан сылдьар Мустафа Иззет уонна Хайрийе Ханым төрөппүт кыыстара эбит. Оттон Грант Динк диэн суруналыыс "Тайна Сабихи-Хатун" ыстатыйатыгар сурулларынан, Газиантеп куорат урукку олохтооҕо дьахтар Рэпсимэ Себилджян Гекчени аймаҕым, ол аата кини эрмээн төрүттээх диир эбит. Ол да буоллар туурак официальнай источниктара уонна Ататюрк өссө биир ииппит кыыһа Улькю Адатепе (2012 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр көлө саахалыгар өлбүтэ) Себилджян кэпсээнин кырдьыгынан аахпаттар.
Карьерата уонна Ататюрктуун билсиитэ
1925 сыллаахха Ататюрк Бурса сырыытын кэмигэр Сабиха 12 саастааҕа. Ататюрк кыыс ыарахан, уустук олохтооҕун туһунан истэн, билэн баран, Сабиха бииргэ төрөөбүт убайыттан кыыһы иитэ ыларга көрдөһөр. Тоҕо диэтэххэ, уол сөбүлэстэҕинэ, кыыс Анкараҕа бэрэсидьиэн дыбарыаһыгар көһөн барыахтааҕа. Оччолорго Ататюрк Зехра, Афет уонна Рукия диэн кыргыттардааҕа. Уол сөбүлэспитэ. Онон Сабиха Анкараҕа көһөн баран баран Анкара алын сүһүөх оскуолатын, кэлин Стамбул Ускюдар оройуонугар Кыргыттар Үскүдэрдээҕи (Üsküdar Kız Lisesi) колледжтарын бүтэрбитэ.
1934 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр тахсыбыт "араспаанньаланыы туһунан" сокуоҥҥа олоҕуран, Ататюрк кыыска Гёкчен (Gök — халлаан) диэн араспаанньаны биэрэр. Ол гынан баран оччолорго Сабиха халлааҥҥа да, сөмөлүөккэ да туох да сыһыана суох этэ.
Ататюрк авиацияҕа уонна Туурак аэронавигацияҕа ассоциациятын пуондатыгар улахан болҕомтотун уурара. Сабиха ииппит аҕатын кытары 1935 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Türkkuşu («Туурак чыычаахтараашки») летнай оскуола аһыллыытыгар сылдьан араас омук сириттэн кэлбит планердар авишоуларын уонна парашютистар сөмөлүөттэн хайдах ыстаналларын көрбүтэ. Кэлин Ататюрк Сабихаттан лүөччүк буолуоххун баҕараҕын дуо диэн ыйаппытагар, кыыс тоҥхох гыммыт уонна: «Баҕарабын. Лүөччүк буоларга билигин даҕаны бэлэммин", -- диэбит. Ататюрк тута летнай оскуола дириэктэрэ Фуаду Булджеҕа Гекчени бастакы дьахтар-стажер быһыытынан оскуолаҕа суруйарыгар сорудахтыыр. Кыыс өтөр пилот лиссиэнсийэтин ылар. Сотору кэминэн Гекчени сэттэ атын устудьуону кытары ССРСка идэтинэн кууруска (үөрэххэ) ыыталлар. Ол эрээри Сабиха Москубаҕа тиийэн саҥа үөрэнэн истэҕинэ балта Зехра өлөн, Турцияҕа эргиллэн кэлэр.
Үрдүкү үүнээйилэр
Үрдүкү үүнээйилэр, эбэтэр Сир үүнээйилэрэ, эбэтэр Эмбриофиты (Embryophyta) — күөх үүнээйилэр көрүҥнэрэ, кинилэр анныкы үүнээйилэртэн (уу салахайдарыттан) уратылара килиэккэлэрэ араас аналлаах ткааннарга арахсар (дифференциация). Үрдүкү үүнээйилэргэ муохтар уонна тымырдаах үүнээйилэр (папоротниктыҥылар, псилоттуҥулар, боруутуҥулар, плауннуҥулар, сыгынньах сиэмэлээхтэр, уонна сабыылаах сиэмэлээхтэр) киирэллэр.
179
179 сыл.
Үрдүкү үүнээйилэр
Үрдүкү үүнээйилэр эволюциялара кураанах сиргэ тахсыыны кытта ситимнээх.
Килиэккэлэрэ туспа аналлаах бөлөхтөргө (ткааннарга) арахсыылара сиргэ тахсыыга улахан суолталаах этэ. Салгыҥҥа хатан хаалбат туһугар эпидермис сайыннарбыттара. Иҥэмтэлээх эттиктэри тарҕатар туһугар аһарар ткааннары (тымырдары) сайыннарбыттара. Салгыҥҥа тахсыы түмүгэр үүнээйилэр силис, умнас уонна сэбирдэх курдук тус-туспа оҥоһууламмыттара.
Yota
Бас билээччилэрэ
Билигин хампаанньаны 100% МегаФон хампаанньа бас билэр. .
Ходалевич Николай Леонидович
Ходалевич Николай Леонидович, Дьокуускай уокуругун исправнига.
Сахалар сийиэстэрин мунньахтарыгар көтүппэккэ сылдьыбыт, үлэм эбээһинэһэ диирэ үһү. Ол кэмнээҕи биир хаһыат бу курдук суруйбуттаах: «сидевший как необходимая декорация представителя власти, исправник не понимал смысла произносимых на якутском языке слов».
Кэнники дьылҕата биллибэт.
Быһаарыылар
.
Көмүлүөк
Көмүлүөк оһох  – былыргы саха балађаныгар титириктэри иңнэри сођус төгүрүччү кэккэлэтэн баран, сигэнэн кэлгийэн, кумахтаах туойу симэн оңоһуллубут оһох (Олох былыргыта сутуруо оһох дэнэр.) Онтукаларын оңо хаһан, уот оттор сирдииллэрэ уонна үөлэстииллэрэ. Оһох көрүҥэ-теплогенератордар, онно генерация энергия бастакы көрүҥнэриттэн (химическэй теплотека уматыгын) быһаччы технологическай процесс зонатыгар (ЗГТ) быһаччы буолар, итии (ЗГТ) уонна оробуочай уматыгы кытта булкуйуу буолар, итии уутун хааччахтыыр уонна туһааннаах диапазоннарга чистой теплогенератордар баһыйар кыахтарын биэрэр.
Былыр таастар олорор дьиэлэри сылытарга, аһы- үөлү оҥорорго, олох- дьаһах кыһалҕатыгар сылытарга туһаныллыбыттара. Билигин таас дьиэлэри сылытыыга уонна босхо атмосфераны оҥорууга туһаныллар.
АХШ тулалыыр эйгэтин харыстааһыҥҥа уонна экологияҕа департамена курдук тэрилтэлэр, араас чинчийиилэргэ олоҕуран, каминнар доруобуйаҕа улахан кутталы үөскэтиэхтэрин сөп диэн сэрэтэллэр. Агентство «буруо үчүгэйдик хорутуон сөп эрээри, ити эйиэхэ куһаҕана суох»диэн суруйар.
Каминнар тулалыыр объектар ититиллэр уонна ититэр сирдэрэ салгыҥҥа сылыйаллар. Дьиэни сылытарга сөптөөх итиини биэрбэт диэн эмиэ сыыһа. Итии аһаҕас таас биэрэр. Бүтүн дьиэни сылытарга кыаҕы биэрэр итиини биэрэллэр. Сорох таастар итии чааһы биэриини күүһүрдэргэ аналлаах вентилятор тутан олороллор,ол түмүгэр, ититэр хос итийиллэр.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Муҥур (кыыл)
275px|мини|Муҥур сайыҥҥыта Муҥур, эбэтэр мукучу (Mustela nivalis, ласка) — солоҥдотуҥулар кэргэннэрин уустарыгар киирэр сиэмэх кыыл. Хотугу эҥэлэй бары континеннарыгар үөскүүр.
Сезар, бириэмийэ
Ылыллыбыт сирэ
"Вокруг света" сурунаал №3 (2811), 2008
Тутулугар суох уларыйааччы
Переменная — мат. термин.
Великие Коровинцы
Великие Коровинцы (Великі Коровинці) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 384 (2011).
Бөрөлөөх (өрүс)
Бөрөлөөх өрүс. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 775 км, тардыытын иэнэ 17000 км². Полоуснай томтороокко бастаах Чымага Окатын уонна Кэмэлькээн Окат үрэхтэр холбоһууларыттан саҕаланар.
Тардыытыгар 1610 км² уопсай иэннээх 9000 күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара уҥаттан Кыыллаах (241 км.) уонна Арыы Мас (284 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чабыкиннар
Чабыкиннар - Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бүтэйдээҕэр олохтоох аҕа ууһа. Сирдэрэ Амма Алтана. Суола баһын баһылаан олорбут аймах. Хаастаах төрдө диэн сиргэ олорбут Хаа уола Уоһук Чабыыкын элбэх ыччаттаах эбит. Уһун ^^Хабырылла, Соттоойук Ньукулай, Сэргэй диэн уолаттардаах. Бу Ыстапаан аҕатынан Борокуоппай абаҕалара. Бүтэйдээх эҥэртэн Хонооһой Наһаарап, Уоһукаптар (Тоойолор), Чабыыкыннарга таайдара буолалларынан таайдахха, Куоллара кыргыттара бу аймахха кийииттээбитгэр эбит.
Сатаҕай Елисеевтар ийэлэрэ, Чээмпиннэр ытык эбэлэрэ Маайа Чабыыкыналар этэ. Бу Кныкыннар ини-бии Хабырылла, Ньукулай үрүҥ хамсааһыныгар үгүөрү соҕустук кыттыбыттар. Ордук Хабырыыс бэйэтин лаппа кыанарынан, бэргэнник ытарынан, ааггаах атгарынан кыһылларга да үрүҥнэргэ да киэҥник биллибит. Аммаҕа тупсуу бүолбутугар нуучча хаһаахтарын кыайталаабыт соҕотох саха. Ксенофонтовщина саҕана Биэкинэҕэ эдьиийигэр Маайаҕа кэлэн олох нуучча көрүҥнээх дьахтары сугуннэрэн иһэрин уонна дойдутуттан айаас аты атыыласпытын анаан көрдөрөн ааспыт. Хаарылларын билэн бүк сирэ Даайа Амматыгар олорбут. Кини ата Чабыыкын улаана 1936 с. Ытык-Күөлтэн Дьокуускайга 27 көс сири 18 чаас айаннаан киирэн бүтүн Саха сиригэр аатырбыта.
Степан Прокопьевич Чабыкин (1923 с.т.) бу аймахха төрөөбүт киһи. Чабыкин аймаҕы ааттатан Бүтэйдээххэ Николай Степанович олорор. Чабыыкыннар нэһилиэккэ спортивнай дьиэ кэргэнинэн биллэллэр.
Луковцев Валентин Степанович
200px|thumb|right|Луковцев Валентин Степанович Луковцев Валентин Степанович, профессор, философия доктора.
1929 сыл олунньу 11 күнүгэр Мэҥэ Алдан нэһилиэгэр (билигин Томпо улууһа) төрөөбүтэ.
180
180 сыл.
1965
1965 сыл.
Моҕол ураһа
Моҕол ураһа — Тэрис суруйарынан, аҕа ууһун тойоно моҕол ураһалааҕа. Мођол ураһа ыһыаҕы (Сүбэни?) тэрийэргэ аналлаађа. Ађа ууһун тойоно эрэ маннык тэрээһини ыытар бырааптаађа, онон киниэхэ эрэ мођол ураһа диэн баара. Маннык ыһыахха (сүбэђэ) атын ађа уустарын баһылыктара кэлэллэрэ, онон үөрүүлээх быһыыга-майгыга ил-эйэ, сүбэ, мунньах, инники олохторун торумун быһаарсаллара.
Туһаныллыбыт сирдэр
И. Н. Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Аргунов Савва Федорович
Аргунов Савва Федорович 1904 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүтэ, кини бииргэ төрөөбүт быраатынаан  уоттаах сэрии кыттыылаахтара. Сэриигэ быраатын Петры 1941 сыллаахха, онтон Савваны 1943 сыллаахха ыҥырбыттара. Ини биилэр иккиэн дойдуларыгар эргиллибиттэрэ.
Савва сэрииттэн 1943 сыллаахха дойдутугар эргиллибитэ.
Гаврил Гаврильевич Ларионов 1995 сыл ыам ыйын 1 күннэ5ии ахтыыттыттан.
Савва Федорович сэрииттэн кэлэн баран «Алаас» холкуос туруу үлэһитэ буолбута. Хас кыһын аайы Ааллаах Үүнтэн холкуоска таһаҕас тиэйэ 4 сыарҕа атынан айаҥҥа барара. Кыһын устата 2-3 сырыы оҥороро. Иккиэ эбэтэр үһүө буолан айаҥҥа аттаналлара.
Күһүн айаҥҥа барыахтарын иннинэ, сыарҕаларын оҥостоллоро, окпуойтууллара, ол аата саҥа хатыҥ маһынан оҥоһуллубут сыарҕаны ылах тимирдииллэрэ, кэннигэр уонна ойоҕосторугар ат кэлэн күөнүнэн анньыллар мастыыллара, ол эбэтэр үрдүк сыыр түһүтүгэр сиэтиллэн иһэр аттар сыарҕа үрдүгэр тахсыбакка-түспэккэ кэлин туорай окпуой мастан иҥнэллэрэ.
1970 с. кэнниттэн Савва Хараҕа, быраатыгар Аргунов Петр Федоровичка олорор этэ. Савва өлүөр диэри, 80-ча сааһыгар, холкуоска, сопхуоска үлэлээбитэ.
Савва Федорович 1986 сыллаахха өлбүтэ.
Toyota Camry
Toyota Camry диэн Toyota компания оҥорор орто кээмэйдээх массыыната. 1980 с. ыла таhаарыллар. "Camry" аат kanmuri (冠, かんむり) диэн дьоппуон тылын ааҥллыы формата, "хоруона" диэн тылбаастанар. Бу аат Toyota бастыҥ моделларын "хоруона" диэн аатынан ааттааhынын үгэhэ буолар: аан бастаан Toyota Crown 1955, онтон Toyota Corona уонна Corolla.
Илин уонна Соҕуруулуу-илин Азия баhаардарыгар Camry моделлара бизнес кылаастаах массыыналарга киирсээллэр.
Михаил Андреевич Алексеев аатынан Үөһээ-Бүлүү өрөспүүбүлүкээнскэй лицейа
Михаил Андреевич Алексеев аатынан Үөһээ-Бүлүү өрөспүүбүлүкээнскэй лицейэ — госудаарысытыбанай бюджетнай общеобразовательнай туспа предмиэттэри чинчийэр үөрэх тэрилтэтэ. Өрөспүүбүлүкээнскэй лицей — Саха Сиригэр бастакы профильнай оскуола буолар. ИПКРО филиала. Россия уонна Саха Сирин вузтарын, «Орхон» унерситеты (Монголия) кытта ситиһиилээхтик улэлиир.
Историята
1966 сыллаахха бастакы физмат кылааһын Михаил Андреевич Алексеев арыйбыта.
1974 сыллаахха Үөһээ Бүлүү 2 №-дээх физико-математическай оскуолата уоскээбитэ.
1995 сыллаахха М. А. Алексеев аатын өрөспүүбүлүкээнскэй гимнязия5а иҥэрбиттэрэ.
2015 сыллаахха гимназия лицейга уларыйбыта.
Культурата
Үөһээ-Бүлүү лицейа о5олору норуот культуратыгар чугаһаатыннарар улэлэри тэрийэр:
Үөһээ-Бүлүү өрөспүүбүлүкээнскэй лицейга саңа киирбит о5олору хас куһун аайы арчылыыллар.
Кыһын 9-10 кылаас о5олоругар «коммунарские сборы» оҥороллор. Хас саас аайы Ыьыах тэрийэллэр.
Бу Саха Сирин урдунэн костубэтэх түбэлтэ буолар. Өссө эбиэххэ сөп — бэнидиэнньик аайы о5олор сахалыы эбэтэр сахалыы элэмиэннээх таҥас кэтэллэр.
Попов Иван Николаевич I
Попов Иван Николаевич I - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Нам улууһа;.
Рдултовскай гранаатата
Рдултовскай гранаатата, 1914-с сыл образеһа – Россияҕа туттулла сылдьыбыт эргэ илии гранаатата. 1914 сылга артиллерия капитана В.И. Рдултовскай бэйэтин 1912 сыллаахха оҥорбут гранаататын тупсаран оҥорбут. Гранаата оскуолкаларын көтөр эргимтэтэ 25-40 миэтирэ.
Гранаата быһыытынан бытыыккаҕа маарынныыр. Куорпуһа ньаалбаан, толоруута мелинит, тротил эбэтэр аммонал.
1930-с сылга гранаатаны эмиэ саҥардыбыттар, «ручная граната образца 1914/30» диэн ааттаммыт. Толоруута тротил эрэ буолбут, уонна аан бастаан кэтэрдиллэр тимир хахтаммыт (үс сылынан армияҕа РГД-33 ылыныахтара, эмиэ оннук хахтаах гранаатаны).
Сэппэрээк
Сэппэрээк (Куста́рник) — үүнээйилэр таһааларын көрүҥэ, мастыҥы элбэх сыллаах 0,8–6 миэтэрэлээх үүнээйилэр. Мастан уратыта биир сүрүн умнаһа суох, ол оннугар хас да эбэтэр элбэх бэйэ-бэйэлэрин солбуйсар умнастаах.
Үксүгэр ойуур саҕатыгар, ойуурдаах туундараҕа үүнэр. Сорохторо, холобур, долохуна, биэ эмиийэ киһиэхэ хаһаайыстыбаннай суолталаахтар.
Мауритания
Мауритания (араб. موريتانيا‎ Mūrītāniyā) диэн хотугулуу-арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Атлантик океанныын арҕаа, Сенегаллыын соҕуруулуу-арҕаа, Малилыын илин уонна соҕуруулуу-илин, Алжирдыын хотугулуу-илин уонна Арҕаа Саhааралыын хотугулуу-арҕаа. Киин уонна ордук улахан куората Нуакшот.
Саас
thumb|250px
Саас — (весна) географияҕа: салгын сууккатааҕы орто температурата +50 °С үрдээбитин кэнниттэн тиһэх хаһыҥ түһүөр диэри кэм.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2 Дьыл утумун туёрт тэттик кэмнэриттэн биирдэстэрэ. Саха ёйдёбулунэн: Туллуктар кэлиилэриттэн, ылаацы куннэр са5аланыыларыттан эбэ мууhа устан бутуёр дылы кэм. Ёссё кёр: кэм.
Шангин
Шангин өрүһэ. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 344 км, тардыытын иэнэ 5750 км². Алаһыай хаптал хайалаах сиргэ бастаах уонна Абый намталынан устар.
Тардыытыгар 360 км² уопсай иэннээх 2000 тахса күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара уҥаттан Хатыыстаах (148 км.) уонна Оҕустаах (74 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ким Леонид Александрович
Ким Леонид Александрович (31.12.1916—02.01.1994) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, уопсастыбаннай диэйэтэл, педагог.
Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр Хабаровскай куоракка төрөөбүт.
1937 с. Иркутскайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбит.
1994 с. тохсунньу 2 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
Айар үлэтэ
История, өрөбөлүүссүйэ, аныгы олох тиэмэлэригэр үлэлээбитэ. Портрет жанрыгар элбэхтик үлэлэспитэ.
Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Сигэлэр
ЯСИА — 21.02.2013:Состоялся вечер памяти народного художника Якутии Леонида Кима
Саҕах
thumb|250px thumb|250px
Саҕах (горизонт, ὁρίζων — тылбааһа: хааччахтыыр) - харах көрүүтүгэр сир-халлаан силбэһэр сиксигэ, дьирбиитэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Дьабай ойуун
Дьабай Ойуун, Герасимов Роман Адамович - Бүтэйдээххэ олоро сылдьыбыт ойуун.
Түөрт сайылыгынан, Уулуссанынан кыстаан, Тураҥнаах илин баһыгар сайылаан олорбут киһи. Хойут икки хараҕа суох, тараҕай оҕонньор буолан олорорун Сергеев Егор Герасимович кыра сылдьан көрөр этим диэн суруйбут ахтыыта К.К. Родионов кинигэтигэр киирбит.
Бу оҕонньор Советскай былаас саҕана уоран көрүүлэнэн, сэрэбиэйдиир этэ. Ол курдук, Бүтэйдээх ыалларын сүтэрбит сүөһүлэрин, сылгыларын, сирин-уотун чопчу ыйан, булан биэрэрэ. Биирдэ Аргунов Трофим Андреевич көрүүчэй таһар атгара сүппүтүн, Табаҕа Андреев сиригэр баалларын чопчу ыйан, икки эдэр киһи булан тоһуйуохтара диэбит этэ. Онтукайа чахчы булбут этилэр.
Бэйэтэ олорон эрэ кутуран көрүүлэнэр идэлээх этэ. Биирдэ оннук көрүүлэнэн олордоҕуна, Аргунов Трофим Андреевич сүөһү бостуугунан сылдьан талах кымньыытын хаалларбытын, Давыдов Степан Григорьевич диэн биһиги саастыыта оҕо булан, күүгэһи охсуолуу сылдьан, алҕас оройго охсон, көрүүлэнэрин тохтотон кэбиһэр. Степаны ийэтэ таһыйаары гыммытын, «оҕо мэниктээн алҕас оҕустаҕа, мөҕүмэ» диэн тохтотор. Уонна этэр: - «Сайылыкпыт тула кыһыл тураҕас ат кистии- кистии тоҕо сүүрэрий?»- диэн истэн олорооччулартан ыйытар. Онтуктара ол күн киһи оһоллонурун билбит эбит.
Бастакы ойоҕо өлбүтүн кэннэ Аринкина Вера Иннокентьевнаны кэргэн ылан биир оҕоломмуттар, ол уоллара Герасимов Афанасий Романович кэлин улаатан Моорук Суолатыгар кэргэннэнэн, оҕолонон баран эмискэ эдэр сааһыгар өлбүтэ.
Тарасов Иван Игнатьевич
Тарасов Иван Игнатьевич — «Бочуот Знага» орден кавалера, республика чөмпүйүөн суоппара, үлэ бэтэрээнэ, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
1944 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр I Боотулуу нэһилиэгэр Үөһээ Бүлүү оройуонугар төрөөбүтэ. 1963 сыллаахха Далыр орто оскуолатын бүтэрэн баран Ленин аатынан колхозка үлэлии барбыта. 1964 сыллаахха суоппардар куурустарыгар үөрэнэн баран 2001 сыллаахха пенсияҕа тахсыар диэри суоппардаабыта.
Сэбирдэх
мини|Араас көрүҥнээх сэбирдэхтэр Сэбирдэх - үүнээйи сорҕото, үксүн фотосинтез көмөтүнэн тыынар уонна ууну көтүтэр үлэни (транспирация) толорор.
Умнастан ойоҕос өттүгэр үүнэн тахсар. Филогенезка үөскээһинэ араас суолунан барбыт. Сорох үүнээйилэргэ умнас бөлтөҕөрдөрө сэбирдэх буола сайдыбыттар, сорохторго (холобур, папоротниктарга) - үүнээйи ханнык да уоргаҥҥа арахсар буола илигинэ бэйэтин этиттэн-сииниттэн үөскээбит.
Оҥоһуута
мини|275px|Сэбирдэх оҥоһуута Мезофит үүнээйи оҥоһуутун сүрүн уратыта - ыйааһыныгар дьүөрэтэ суох киэҥ иэннээх: хаптаҕай чараас быһыылаах.
Луупа көмөтүнэн чинчийдэххэ 4 бөлөҕү араарыахха сөп: тас суба (эпителий), сүрүн (мезофилл), аһарар (тымырдар) уонна кытаатыннарар, форма биэрэр дьардьама.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-07
От ыйын 1—9 күннэрэ
Попов Василий Петрович (Дүпсүн улууһа)
Попов Василий Петрович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Дүпсүн улууһа.
Моонньоҕон, сэппэрээк
Моонньоҕону күһүөрү, атырдьах ыйын иккис аҥарыттан саҕалаан, аhа сиппитин көрөн хомуйаллар. Отону сыыhыттан ыраастаан саамай бөдөҥнерүн уонна буспуттарын оhох үрдүгэр кылгас кэмҥэ хатараллар. Сотору-сотору сэрэнэн эргитэн биэрэллэр. Бүтүн, алдьамматах сэбирдэхтэрин күлүккэ, салгыннаах сиргэ куурдуллар. Отонугар араас элбэх витамин баара биллэр. Ученайдар этэллэринэн, киин улуустартан хоту диэки баран истэх аайы витаминын эгэлгэтэ элбээн иhэр диэн.
181
181 сыл.
Избеков Иннокентий Георгиевич
Айар үлэтэ
Төрөөбүт дойдутун олоҕун-дьаһаҕын хоһуйбута. Тыа дьонун олоҕун, сиргэ сыһыанын, сүөһү иитэр дьарыгын көрдөрбүтэ. Бэртээхэй анималист худуоһунньук быһыытынан биллибитэ.
Боотур
Боотур — Былыр сэриилэһэргэ эрэ идэтийбит дьону боотурдар дииллэрэ. Боотуру кыра ођо эрдэђиттэн ханна эмэ кистээн иитэллэрэ. Боотур ађыйах буолара, ол иһин кыргыс дьоно диэни анаан үөрэтэн бэлэмнииллэрэ. Кыргыс дьоно Боотур салалтатыгар киирэллэрэ. Боотурдар мэлдьи бэйэ-бэйэлэрин кытта күрэстэһэн, ким ордугун быһаарсан тахсаллара. Кинилэр күөн былдьаһыыларыгар көннөрү дьон кыттыбат этилэр. Итинник күөнтэһии түмүгэр хапсађай, тустуу, мас тардыһыыта сайдан тахсыбыта.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с. Боотур диэн тыл өссө биир өйдөбүлэ - кырыктаах(агрессивнай) диэн.Ити өйдөбүл үксүн сүөһүгэ,кыылга туттуллар.
Пицца
thumb|right|300px|Маргарита пицца (Pizza Margherita)
thumb|right|300px|Талио пицца (Pizza al taglio)
Пицца (pizza) диэн Италияттан төрүттээх аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт аhылык. Оhох иhигэр буhарыллар, хаптаҕай, төгүрүк бурдук ас, томатынан эбэтэр томат соуhунан уонна моццарелла сыырынан бүрүллэр. Атын эбии бүрүөлэрэ (топпинг) регионтан, үгэстэн уонна тус баҕа санааттан тутулуктаахтар.
Духобордар
Духобордар, «духовнай христианнар» — православиеттан хайдыбыт сиэктэ, квакердарга чугастар. Таҥара дьиэтин тас обрядтарын билиммэттэр.
Пицца
Сүрүннээн пиццаны астыыр уонна атыылыыр маҕаhыын эбэтэр ресторан "пиццерия" дэнэр.
Духобордар
Екатеринослав күбүөрүнэтин Никольскай сэлиэнньэтигэр 1755—1775 сс. олорбут Силуан Колесников төрүттээбит. Православнай таҥара дьиэтэ уонна оччотооҕу былаас бобо сатаабыттара. Кырыымҥа көскө ыыта сылдьыбыттара.
Пицца
Пицца көрүҥнэрэ
Италия пиццалара:
Духобордар
Александр I ыраахтааҕы духобордары реабилитациялаабыта, көскө олорууттан босхолообута. Онтон Николай I саҕана эмиэ буруйданан аны Закавказьеҕа ыытыллыбыттара. Грузияҕа уонна Азербайдьааҥҥа хас да сэлиэнньэлэри олохтообуттара. 1895 с. Елизаветопольскай уонна Тифлис күбүөрүнэлэр уонна Карс уобалас хас да тыһыынча духобордара Петр Веригин сүбэтинэн байыаннай сулууспаттан букатын аккаастаналларын туһунан аһаҕастык эппиттэрэ, сэрии сэптэрин кыраһыынынан кутан баран уоттаан кэбиспиттэрэ. Ыраахтааҕы бастаанньаны хам баттыырга казаактары ыыппыта. 200-чэ киһи хаайыыга быраҕыллыбыта. Сулууспаттан аккаастаммыт духобордары Саха сиригэр көскө ыыппыттара.
Пицца
Пицца көрүҥнэрэ
АХШ пиццалара:
Духобордар
Духобордары Лев Толстой уонна хас да биллиилээх дьон өйөөбүттэрэ. 1898 с. квакердар өйөөһүннэринэн элбэх духобор Канаадаҕа көспүтэ. Билигин онно 30 тыһыынча кэриҥэ сыдьааннара олороллор.
Чабыы
Чабыы - бастакы хаар түспүтүн кэннэ буолар тоҥоруу.
Эбии көр
Даллас
Атын куораттары кытта холбоон «Даллас—Форт-Уэрт» диэн конурбацияҕа киирэр.
Шиккард Вильгельм
Вильгельм Шиккард (Wilhelm Schickard; Муус устар 22, 1592, Херренберг (Herrenberg) — Алтынньы 23, 1635, Түбинген) — немецкай учуонай, астраном, математи и восотоковед, бастакы антикитерскай механизм кэннэ арифмометры. Тюбенгенна илин энэр тылыгар профессора.
Попов Василий Николаевич (Бороҕон улууһа)
Попов Василий Николаевич - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Бороҕон улууһа.
Старостин Егор Гаврильевич
Старостин Егор Гаврильевич - Байаҕантай (28.07.2018) - теплофизик, геокриолог учуонай, техническэй билим дуоктара, Хоту дойду физикаҕа-техникаҕа кыһалҕаларын үнүстүүтүн дириэктэрэ, бэйиэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Үлэтэ
Е.Г. Старостин – теплофизика, геокриология исписэлииһэ, ирбэт тоҥҥо эниэргийэни харыстыыр ньыматыктары (технологиялары) уонна инженернэй тутуулары бырайыактыырга үлэлээбитэ. Сиик буорга уонна тутуу матырыйаалларыгар хоту тыйыс усулуобуйатыгар дьайыытын чинчийэр саҥа ньымалары түөрүйэ өттүнэн бигэргэппитэ уонна айбыта. Элбэх дисперснай матрыйааллар туруктарын чинчийбитэ: тоҥ буордар, эгэлгэ тутуу матрыйааллара. Кини чинчийиилэрэ ирбэт тоҥҥо инженернэй тутуулары уонна дьиэлэри тутарга туһаныллыбыттара.
СО РАН уонна РФФИ билим-чинчийэр элбэх бырайыактарын көҕүлээччитэ уонна салайааччыта этэ,. Он являлся инициатором и руководителем научно-исследовательских проектов СО РАН, РФФИ, тутар матырыйааллары уонна конструкциялары сэртипикээттиир «Теплофизика» тургутар лаборатория үлэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыта.
Е.Г. Старостин салататынан Дьокуускай куорат олорор уонна уопсастыбаннай дьиэлэрин теплотехникаҕа туруктара чинчиллибитэ. Бу чинчийии түмүгэр 1970-1990 сс. тутуллубут дьиэлэргэ сылааһы улахан сүтэрии баара биллибитэ, ол төрүөтэ быһаарыллыбыта, сылааһы сүтэриини аччатар сүбэлэр бэриллибиттэрэ. Чинчийии түмүгэ «Дьиэҕэ сылааһы харайар тутуу территориятааҕы нуормаларын» суруйууга олох буолбута, бу нуормалар ааптарын биирдэстэрэ Е.Г. Старостин этэ.
Наҕараадалара
СО РАН үтүөлээх бэтэрээнэ, «Изобретатель СССР» бэлиэ, «Гражданскай килбиэн» ураты бэлиэтэ, «380 лет Якутия с Россией» үбүлүөйдээх бэлиэ, РАН Сибиирдээҕи салаатын Бөрөсүүдьүмүн Бочуоттаах Грамотата, Инновационнай бэлиитикэҕэ уонна билимҥэ СӨ Судаарыстабаннай кэмитиэтин Бочуоттаах Грамотата, Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун Гумилев Улахан үрүҥ көмүс мэтээлэ.
2018 сыл от ыйын 28 күнүгэр Дьокуускай өлбүтэ. От ыйын 31 күнүгэр Дьокуускайга көмүллүбүтэ.
182
182 сыл.
Заменгоф Лазарь Маркович
250px|мини Лазарь Маркович Заменгоф (Ludwik Łazarz Zamenhof; לײזער לוי זאַמענהאָף — Лейзер Лейви Заменгоф; Ludwik Lejzer Zamenhof; Ludoviko Lazaro Zamenhof; 1859 сыл, ахсынньы 15 күнэ — 1917 сыллаахха, муус устар 14 күнүгэр ) — Польша тыл үөрэхтээҕэ уонн окулииһа, эсперанто тылы айбыт киһи быһыытынан биллэр.
1859 сыллаахха ахсынньы ый 15 күнүгэр Белосток куоракка Польша сиригэр төрөөбүтэ. Еврей төрүттээх. Врач окулист уонна лингвист этэ. Кини эсперанто диэн тылы төрүттээбит киһи буолар. Псевдонима Дуоктар-Эсперанто диэн этэ, ити псевдонимынан 1887 сыллаахха Аан дойду тыла (Международный язык) диэн улахан кинигэтин бэчээттэппитэ. Өссө биир улахан кинигэтэ "Fundamento de Esperanto" (Эсперанто тутулуга) диэн грамматическай быраабылата уонна тылдьыта буолар.