cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Федоров Павел Алексеевич
Наҕараадалара
1975 — Медаль «Ветеран труда».
Александр Лесун
Александр Леонидович Лесун (1988 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр Борисовка төрөөбүт) — Арассыыйа пятибореһа, 2008 сыллаахха диэри Белоруссия аатыттан киирсибитэ. 2016 сыллааҕы Олимпиада кыайыылааҕа, Аан дойду, Дьобуруопа хас да төгүллээх чөмпүйүөнэ. Араассыыйа үтүөлээх маастара (2013). РФ Сэбилэниилээх күүстэрин старшай лейтенана.
Карьерата
Лесун Белоруссияҕа улааппытта. Оҕо эрдэҕиттэн харбааһынынан дьарыктанар. Аныгы пятиборьенан 15 сааһыттан үлүһүйэр. 2005 сылтан саҕалаан аан дойду таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кыттар буолбута. Дьобуруопа ыччакка чөмпүйэнээттэригэр икки төгүл үһүс миэстэ буолуталаабыта. 2007 сыллаахтан юниордар да, улахан да дьон күрэхтэһиилэригэр тэҥинэн кыттар буолбута. Ону сэргэ "ыраас" фехтованияҕа эмиэ кытта сылдьыбыта. Дойду чөмпүйэнээттэригэр бириистээх миэстэлэргэ тикситэлээбитэ.
Пекиннээҕи Олимпиада кэннэ Лесун Белоруссияттан Арассыыйаҕа көһөн кэлбитэ. Онуоха икки төрүөт баара: төрөөбүт дойдутугар доруобуйатын туругунан профессиональнай успуордунан дьарыктанарын көҥүллээбэт буолбуттара; тус тириэньэрэ бэйэтэ иитэн-такайан таһаарбыт үөрэнээччитин эрэ өрө тутар буолан, Лесун дойду сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэрэ уустуктардаах этэ. 2010 сыл сааһыгар Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирбитэ уонна ыам ыйыгар Венгрияҕа ыытыллыбыт Аан дойду кубогар бастакы миэстэни ылбыта. Балаҕан ыйыгар Аан дойду чөмпүйэнээтигэр Сергй Карякиҥҥи (Арассыыйа) кыайтаран, иккис миэстэ буолбута. Аныгыскы сезоҥҥа Лесун хас да төгүллээн эмиэ иккистээбитэ. Бу сырыыга Аан дойду чөмпүйэнээтигэр Арассыыйа спортсмена Андрей Моисеевка кыайтарбыта.
В марте 2012 году Александр выиграл этап Кубка мира в Бразилии, в мае стал чемпионом мира, а в июне одержал победу на престижном Кубке Кремля. К лондонской Олимпиаде Лесун возглавлял рейтинг UIPM, в первой шестёрке находились ещё трое россиян (Моисеев, Карякин и Илья Фролов), в то время как у страны было только две лицензии (максимальное количество) на соревнования. Выбор тренеров был сделан в пользу Лесуна и Моисеева. По итогам фехтования, своего любимого вида, Лесун делил 2-е место, плавание и конкур провёл не так успешно, но к комбайну занимал 3-е место с 9-секундным отставанием. Последний вид прошёл для него неудачно, Александр стал 4-м с большим отставанием от призёров.
Рио-де-Жанейротааҕы Олимпиадаҕа Лесун фехтованиеҕа 268 очукуону ылан Олимпиада рекордун олохтообута  уонна түмүгэр бастакы миэстэ буолбута.
Александр Лесун Росгвардия саллаата. Старшай лейтенант сыбаанньалаах (2016).
Тус олоҕо
Лесун Белоруссия пятибореһа дьахтар ойохтоох. 2012 сыл сааһыгар кыыс оҕоломмуттара. Арассыыйаҕа дьиэтэ суох буолан Подмосковье спортивнай баазатыгар олорор уонна дьарыктанар. Ойоҕо оҕотунаан Белоруссияҕа бааллар.
Аал
Аал (аат тыл) — уунан устар тэрил. Хас да холбоһуктан оҥоһуллубут, баараҕай уонна уустук оҥоһуулаах, бэйэтэ хамсыыр тэрили эмиэ "аал" диэн этэллэр.
Амма (өрүс)
Амма өрүс диэн Алдан өрүс хаҥас уонна ордук уһун салаата буолар.
Хидрогеографията
Уһуна - 1462 км, тэнийэн сытар иэнэ 69 300 км2. Төрдө Алдан хайаларыттан саҕаланар, онно дириҥ синньигэс көҥүс устун сүүрэр. Төгүлтэ төрдө диэн сиртэн өрүс кэҥиир, сүүрүгэ намтыыр. 10 км уһуннаах 195 салаа үрэх түһэр. Өрүс сүнньүгэр 5700-эн тахса күөл, 2900 үрүйэ баар.
Амма өрүс 800 м үрдүккэ саҕаланар. 530 км устата 73 10 км уһун салаалары ылар. Кытыла кыырпах таас, сүнньэ көнө. 1360-ус км саҕалаан Амма хочото куталаах уонна элбэх күөллэрдээх. Хохой үрэх аларатыттан кута аччыыр уонна 25 км ааһаатын кытта бүтэр. Кэлин Амма тыалаах хайалар быыстарынан биир сүнньүнэ устар. Кытыла элбэх очуостардаах, өрүс түгэҕэ кыырпах таас, элбэх чычаас сирдээх. Үөс орто сүүрүгэ - 0,5-0,7 м/сек.
Амма үөһээтэ дьон олорор сирэ ыраах буолан туристар сылдьыыларыгар ыарахан. Туора үрэхтэн саҕалаан устуохха сөп. Үрэххэ Алдан өрүскэ турар Угоян бөһ. 18 км хааман тиийэҕин. Туораттан аллараа өрүс кэтитэ 100 м кыайбат. Үөс орто сүүрүгэ - 0,2-0,5 м/сек. Сүрүн мэһэйинэн чычаас сирдэр буолаллар, кытылга сүрүнэн тиит мас үүнэр, өссө бэс уонна харыйа, элбэх араас отон үүнэр. 182 км устан баран Амма өрүһү АЯМ трассата быһа ааһар, мантан саҕалаан мотурдаах оҥочонон устуохха сөп. Аммаҕа дылы өрүскэ 74 10 км-тэн уһуннаах араас салаадар түһэллэр.
АЯМ далаһатын аллара өрүс хочото кыараҕас, кытыллара хайалардаах, очуостардаах. Очуостар утарыта кытыллар кумахтаах, кыырпах таастаахтар. Өрүскэ арыылар көстөллөр, балыктыырга табыгастаах хомолор. Кытылынан тиит, харыйа, хатыҥ, үөт талах, сугун, дьэдьэн уо.д.а. өлгөмнүк үүнэллэр. Тайаҕы, эһэни, сиэгэни, куобаҕы уо.д.а. кыыллары көрсүөххэ сөп.
Төҥүттэн 1,5 км аллараа, өрүс хаҥас өттүгэр метеостанция баар. Станция таһынан бэс тыа үүнэр. Өнньүөстэн аллараа өрүс хочото киэҥ, элбэх күөллэрдээх. Өрүс сүүрүгэ намтыыр.
Айылҕата
200px|thumb|left|Амма дьэдьэнэ Амма кэрэ айылҕалаах, Саха Сирин ордук ытыктанар сирэ буолар. Археологтар этэллэринэн киһи бу сирдэргэ өссө 10 тыһ. сыл анараа өттүгэр олохсуйбут. 30-тан тахса археологическай пааматынньык баар, ол быыһыгар 10 хайа бичиктэрэ (петроглиф). Былыргы дьон тохтоон олорбут сирэ сүрүннээн өрүс орто сүнньүгэр, ордук улахан салаалар тастарыгар.
Тулалыыр айылҕата араас, өрүс сүнньүгэр 40 кыыл харамай көрүҥэ, 180-тан тахса көтөр харамай, уута ыраас, дьэҥкир буолан балык бары арааһа баар.
Айылҕа чөл туругун уонна көтөр кыылы (лыглыкы, хара туруйа, мохсоҕол, хара тойон, боруллуо, хара кыталык, умсан, хараакы уо.д.а.) харыстыырга анаан Амма өрүс үөһэ 1984 сыллаахха Саха Сиригэр бастакынан «Өлүөхүмэ» диэн государственнай заповедник тэриллибит, иэнинэн Россияҕа 4-үс миэстэҕэ турар (иэнэ 8479 км2). Өрүс заповедник сирин Хатын үрэх үөһэтинэн ааһар.
250px|thumb|right|Сардаана чэчик Горец Амгинский диэн эндемик, Амма өрүс эрэ сүнньүгэр үүнэр от, Россия уонна Аан Дойду Кыһыл кинигэтигэр киирэр.
Балыга
Амма өрүс уус-уран айымньыларга
200px|thumb|left|Амма өрүс уута Амма кэрэтин туһунан истибэтэх саха киһитэ бука суоҕа буолуо. Ол Амма өрүс кытылыгар элбэх саха омуга киэн туттар суруйааччылара төрөөбүттэриттэн-үөскээбиттэриттэн буолар. Амма кытылыгар ойуулааччылар эмиэ унньуктаан олорон сынньанар, үлэлиир үгэстээхтэр. Элбэх дьон ырыалара буолбут уостан түспэт ырыалар Кыыс Аммаҕа ананаллар.
Николай Глазков "Река Амга"
Валерий Ноев "Кыыс Амма"
Клавдия Онуфриева "Амма эбэм"
Семен Капитонов "Кыыс Аммам биэрэгэр"
Киһи үлэтин содула
ВС-ТО ниэби утаарар турбата Амма өрүс үөһэтинэн ааһыахтаах. «Лена» федеральнай таһымнаах суол уонна "Амур - Дьокуускай" тимир суол күргэлэрэ өрүһү туорууллар.
Амма Эбэ көмүскэлигэр
''Будучи одним из больших притоков Лены, Амга на сегодняшний день, пожалуй, является единственной более или менее благополучной в экологическом отношении рекой. Единственная реальная опасность промышленного вторжения в бассейн Амги возникла в 1988 году в связи с проектом перекачки воды в засушливые районы по трубопроводам с диаметром 1,5 м и с решением об организации в верховьях Амги леспромхозов МВД СССР (с объемом заготовки 1,5 млн древесины в год). Это было время горбачевской перестройки общества. Тем не менее командно-административная система продолжала работать, хотя и не всегда согласованно. В те дни высокое гражданское мужество проявила Ольга Петровна Иванова-Сидоркевич, выступившая по Центральному телевидению 12 ноября 1988 года с призывом ко всей стране помочь спасти реку Амгу. Летом следующего года в «Пионерской правде» печатается обращание детей «Помогите спасти Амгу!». По всей стране летают плачущие голуби амгинских детей, пробуждая у взрослых совесть и чувство ответственности, призывая к солидарности. Уже научный совет АН СССР по проблемам биосферы включает защиту экологического состояния бассейна Амги в план работы, а газета «Сельская жизнь» (орган ЦК КПСС) по-старинке придерживает статью собственного корреспондента Р.Б.Будриной вплоть до февраля 1990 года. Группа энтузиастов, начавшая активную деятельность против проекта перекачки, получила в 1990 году официальный статус «Комитета защиты реки Амга» и развернула широкую деятельность по сбору денег от предприятий, совхозов для финансирования экспедиции. В итоге летом 1991 года в верховья Амги была отправлена научная экспедиция ЯНЦ СО РАН СССР с целью проведения комплексных исследований экологии Амги. Так, общественность Амгинского улуса отстояла чистоту красавицы Амги. Ее действия отличаются конструктивностью и последовательностью. Достаточно вспомнить поездку Ольги Петровны Ивановой-Сидоркевич на свои средства в Москву, ее выступление по Центральному телевидению в далеком 1988 году, прием в Научном Совете АН СССР, куда она обратилась с просьбой об организации экологической экспертизы проектов создания леспромхозов в верховьях Амги и переброски части ее стока в соседние районы. Или работу «Комитета защиты реки Амга» по контакту со средствами массовой информации. Так, в течение 1988—1989 гг. в газетах и журналах опубликовано более 120 публикаций, выражающих разные точки зрения. ''
Сигэлэр
«Илин», 1997, №10
Туһаныллыбыт литература
А.В.Глушков "100 рек Якутии"
Аал (даҕааһын)
Аал (даҕааһын аат) — арахсыбат быһаарыы: Аал Луук Мас, аал уот, аал уххан. Муҥура суох ытыктабыллаах, абыраллаах.
Кулун тутар 5
Кулун тутар 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 64-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 65-c күнэ). Сыл бүтүө 301 күн баар.
Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Чурапчы нэһилиэгэ — Чурапчы улууһун киин нэһилиэгэ. Дьаhалта баhылыга - Саргыдаев Степан Анатольевич Биир ньыгыл Арассыыйа политическай партия бүтүн Арассыыйатаа5ы генеральнай сүбэтин чилиэнэ.
Сэттэ Дабаан, сис
Сэттэ Дабаан сис. Верхоянскай сис соҕуруу өттүгэр салҕыыр сис. Хотуттан соҕуруу диэкки Томпо өрүстэн Ааллаах Үүн өрүс улахан тоҕойугар диэри сытар. Уһуна 250 км. Үрдүгэ 1888 м тиийэр. Хайа боруодата үксүнэн известняк. Тиит мас ойуура, муора таһымыттан үрдээн истэҕин аайы болбукта уонна хайа туундарата. Өрүстэр хочолоругар тэтиҥ уонна иирэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Айыы өйдөбүллэрэ
Айыы диэн киһи оҥорор быһыытын, үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын биллэрэр, икки өрүттээх өйдөбүллээх тыл.
Ай диэн сахаларга өйү-санааны, салгын кут сайдарын быһаарар тыл. Бас иһигэр саныыр санаалары ай диэн тылынан этиллэр. Бу санааны илэтигэр оҥорон таһаардахха айыы буолар. Ай диэн тылбытыгар "ыы" диэн ытааһын дорҕооно эбиллиитэ бу тыл куһаҕан өрүтэ элбээбитин быһаарар. Айыы диэн тыл биллэр суолталара манныктар:
1. Айыы диэн саҥаны айыы, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу, үйэлэргэ олохсуйбут үгэстэри – сиэри кэһии, таһынан барыы буолар. Бу кэмҥэ айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана өссө биллибэккэ эрэ сылдьарынан айыы диэн тыл бэйэтинэн туттуллар, икки өрүтүн иккиэннэрин илдьэ сылдьар.
2. Үчүгэйи, дьоҥҥо туһалааҕы айыы. Үрүҥ айыы диэн үчүгэйэ быһаарыллан, араарыллан ааттанар.
3. Куһаҕаны, дьоҥҥо буортулааҕы айыы. Хара айыы диэн туоратан, куһаҕанын биллэрэн этэллэр. (1,32).
5. Саҥаны айыыны, уратыны оҥоро охсоору тиэтэйии, ыксааһын сыыһа-халты туттунууну элбэтэн, куһаҕаны үксэтиитэ. (2,57 столб.).
6. Өлбүт киһи ураты, атыттарга маарыннаабат өйө-санаата Үөһээ дойдуга тахсан айыы буолан сылдьыыта. (3,71).
Айыы диэн тыл “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутугугун быһаарар этиигэ сөп түбэһэн куһаҕан уонна үчүгэй өйдөбүллээх, киһи өйө-санаата уларыйарын биллэрэр суолталаах.
Айыы диэн тыл итинник биллэр суолталардааҕыттан биир эрэ суолтата үчүгэйи оҥорууга аналланарыттан айыы диэн тыл куһаҕана элбэх тыл буолар.
Айыы диэн тыл элбэхтик туттуллубат, улаханнык этиллибэт ыарахан, киһини куһаҕаны оҥорууга үтүрүйэн кэбиһэр тыл. Сахалар итини былыр-былыргыттан билэн, арааран оҕолору “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэллэр. Оҕолор көрсүө, сэмэй буолууга иитилиннэхтэринэ, үөрэннэхтэринэ сыыһа-халты туттуналлара аҕыйыырын туһаналлар. (4,28).
Эдэрдэр үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билбэттэриттэн, барыны бары, саҥаны айыыны, уратыны оҥоро сатыылларыттан, тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан сыыһа-халты туттуналлара элбиириттэн харыстаан сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэллэр.
Биир эмэ киһи оҥорор саҥаны айыыта табыллан олоххо туһаны оҥороро биллэн дьон бары туһанар билиилэригэр кубулуйар. Онтон дьон бары саҥаны айыыга дьулустахтарына элбэх туһата суох, куһаҕаҥҥа тириэрдэр саҥаны айыылары оҥороллор. Онно эбии урутаан түһэр баҕа санаалара баарыттан тиэтэйэннэр, ыксааннар туһа буолуох курдуктары куһаҕаҥҥа кубулуталлар. Ол аата дьону барыларын айыыны оҥорууга ыҥырыы олус улахан сыыһа, өйү-санааны халытыы буолан дьону алдьатыылары оҥороллорун элбэтэриттэн сэрэхтээх буолуу ирлэнэр.
Дьон олоҕор улахан сыыһаны оҥорбут сэбиэскэй былаас “айыыны үчүгэй” диэн дьону албынныы сылдьыбытын билигин кэлэн тыл үөрэхтээхтэрэ салҕаан иһэллэр.
Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар саха тылыгар иҥэн сылдьар өй-санаа өйдөбүллэрин аһара нууччатымсыйан хааланнар букатын билбэттэр. Ол иһин нууччалары быһаччы үтүктэн сахаларга суох “аньыы” диэн тылы булан туһаннара сатыыллар, сахалары албынныыллар.
Туһаныллыбыт литература
3. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
4. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
Амуур сахалара
Амуур сахалара — Амуур өрүһү бата былыргыттан олорор сахалар бөлөхтөрө.
Амма улууһун кыраайы үөрэтээччитэ Михаил Алексеев суруйарынан сахалар былыр-былыргыттан Учурунан өрө тахсан Силимдьи баһыттан таҥнары түһэн Зеяҕа киирэн Амууру булаллар эбит. Холобур, ол суолунан Лөглү Бөҕө диэн киһи нуучча кэлиэн иннинэ аймахтарын бился Амуур өрүһүгэр бара сылдьыбытын туһунан сэһэн баар. Ол айаныгар барыылыы-кэлиилиин үс сыл сылдьыбыта үһү.
Билигин Амуур бэтэрээ өттүгэр сахалар Ивановскай (норуокка биллэр аата Ульген) диэн сиргэ түөлбэлээн олороллор. Манна 440-ча киһи олороруттан аҥаара эбэҥки аҥаара саха уонна бэрт аҕыйах күтүөт-кийиит нууччалар бааллар эбит.
Бөһүөлэк олохтоохторо XX үйэ 60-с сылларыгар бөдөҥсүтүү буолуон иннинэ Саха Остуойбата диэн Силимдьи орто сүүрүгүн диэки сытар сиргэ уонна Ульгеҥҥа тэнийэн олорбуттар эбит. Саха остуойбатыгар «Сырдык» диэн колхуос баар буола сылдьыбыт.
Ивановскай бөһүөлэк олохтоохторо оттоон аҕыйах сүөһү туталлар, дэлэйдик оҕуруот аһын үүннэрэллэр, коллективнай тэрилтэҕэ 700-кэ табалаахтар, бултууллар. Бөһүөлэк баһылыга — Соловьев Сергей Михайлович диэн саха киһитэ.
Игнатьев Иван Степанович
Игнатьев Иван Степанович, (1907-1990) — Албан аат уордьан III истиэпэнин, «Кыһыл сулус» уордьан кавалердара, гвардия сержана, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Сунтаар оройуонун бочуоттаах олохтооҕо, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
1907 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүтэ.
Улуу Аҕа дойду сэриитин  иннинэ Элгээйи ситэтэ суох орто оскуолатыгар учууталлаабыта.
Элгээйи оскуолатыгар учууталлыы сылдьан, 1942 с. сайыныгар Ийэ дойдутун көмүскэлигэр ыҥырыллан барбыта. Байыаннай бэлэмнэнии кэнниттэн, 1943 с. саҕаланыытыгар Хотугулуу-Арҕааҥҥы, онтон нөҥүө сылыгар III Прибалтийскай фроннарга сэриилэспитэ. 245-с стрелковай дивизия 411-с оһуобай сапернай батальонугар сэриилэһэн, Старай Русса, Невель, Ленинград, Псков, Рига куораттары, Эстония, Латвия сирдэрин кыр өстөөхтөртөн босхолоспута. Хорсун быһыытын иһин Кыһыл Сулус, Албан Аат I степеннээх уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Батальон хорсун сапера Игнатьев И.С. уҥа илиитин бэгэччэгин сүтэрэн инбэлиит буолан, төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлбитэ
Сэрииттэн эргиллээт, таптыыр идэтинэн, учууталлаабытынан барбыта. Хоро, Сиэйэ, Элгээйи оскуолаларыгар учууталлаабыта
Кини туьунан
1.     Никифоров Л., Үтүөлээх учуутал, хорсун буойун Игнатьев Иван Степанович төрөөбүтэ 100 сыла. [Игнатьев Иван Степанович төрөөбүтэ 100 сылыгар анаан ахтыы] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2007. - Муус устар 5 күнэ-С. 2
2.     РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх учуутала Иван Степанович Игнатьев : ахтыылар / хомуйан оҥордулар: М. И.Егоров, С. И. Игнатьева. - Дьокуускай : [б.и.], 1997. - 35 с.
3.     [https://virtmyzei-ecoch.ucoz.ru/index/ignatev_ivan_stepanovich/0-42 Игнатьев Иван Степанович. Виртуальный музей МБОУ «Эльгяйская СОШ им.П.Х.Староватова”]
Лаптевтар байҕаллара
Лаптевтар байҕаллара диэн Хоту океан кытыы байҕала. Таймыыр тумул арыы уонна Хоту Сир арыылар арҕаа өртүнэн, Саҥа Сибиир арыылара илин өртүнэн. Иэнэ 662 000 км². Орто дьириҥэ50 м. кэриҥэ, саамай дьириҥ сирэ 3385 м. Бөдөҥ хомолор: Хатанга хомото, Өлөөн хомото, Фаддей хомото, Мария Прончищева хомото, Буор Хайа хомо. Байҕал арҕаа өртүгэр элбэх арыылардаах. Байҕалга түһэр өрүстэр: Хатанга, Анаабыр, Өлөөн, Өлүөнэ, Дьааҥы. Сыл улахан аҕара уута тоҥ. Сүрүн муора порда — Тиксии.
Байҕал Лаптев Д.Я. уонна Лаптев Х.П. ааттарынан ааттаммыт, маҥнайгы аата Норденшельд байҕала диэн этэ.
Губарев Виктор Николаевич
300px|thumb|right|Губарев Виктор Николаевич Губарев Виктор Николаевич бэлиитик уонна баартыйа диэйэтэлэ.
Илларионов Петр Афанасьевич
Илларионов Петр Афанасьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар Анна Федоровна, Афанасий Михайлович Илларионовтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Бу ыал 11 уол оҕолоохторуттан 7 сэриигэ кыттыбыттар. Петр Нижне-Удинскай куоракка баарбыт, сорохпутун эскадроҥҥа (фроҥҥа барааччыларга) талан ыллылар, онно биһигиттэн Миитэрэйи уонна миигин хаптылар диэбит. Бу суруга 1941 с. сэтинньи 14 күнүгэр суруллубут
Хамелеон (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Хамелеон Хамелеон (Chamaeleon, Cha) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 131,6 квадрат кыраадыс иэннээх, 31 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +8° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.
Абырах (аат)
Абырах, аат. 1. Туох эмэ алдьаммытын абырахтааһын, оҥорон туһаҕа таһаарыы. 2. Туох эмэ алдьаммытын самыыр самалык, киллэһик
Абырах аат тылтан туохтуур тыл тахсар:
абырахтыам, абырахтаа, абырахтыахтара.
Абырах атын суолтаҕа эмиэ туттуллар.
Илларионов Афанасий Михайлович
Афанасий Михайлович Илларионов кэргэнин  Анна Федоровнаны кытта 11 уоллаахтарыттан 7 Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт.
Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар олорбуттар. Уоллара Николай суругуттан сылыктаатахха Чурапчы колхуостарын көһөрүү кэмигэр Эдьигээн улууһугар көһөрүллэ сылдьыбыттар.
Петр Нижне-Удинскай куоракка баарбыт, сорохпутун эскадроҥҥа (фроҥҥа барааччыларга) талан ыллылар, онно биһигиттэн Миитэрэйи уонна миигин хаптылар диэбит. Бу суруга 1941 с. сэтинньи 14 күнүгэр суруллубут.
Үс уолларын сэрииттэн суруктара "Ол уоттаах сылларга" диэн 1992 сыллаахха Чурапчы типографиятыгар тахсыбыт буклекка бэчээттэммит.
Быһаарыылар
уонна
Циркуль (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Циркуль Циркуль (Circinus) — соҕуруу халлаан сулустарын кыракый бөлөхтөрө, Кентавр α-тыттан чугас. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.
Сулустар
Циркуль α-та — 3,2 көстөр улаханнаах икки сулус.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх, Никола Луи де Лакайль 1756 сыллаахха киллэрбитэ, латыынныы 1763 сыллаахха ааттаммыта.
Кулун тутар 4
Кулун тутар 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 63-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 64-c күнэ). Сыл бүтүө 302 күн баар.
Кычкин Николай Николаевич
Кычкин Николай Николаевич — дуобатчыт, тренер, СӨ уонна РФ үтүөлээх тренерэ, Таатта улууһун Ытык киһитэ.
1940 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр Дойдунуускайга төрөөбүтэ.
1948 с. Куеллэрини, Матта оскуолатыгар үөрэнэн, 1960 с Төҥүлү орто оскуолатын бутэрбитэ.
1960 с. ереспуубулукэ чемпионаатыгар 3-5 миэстэни уллэстэн бастакы разряды толорбута.1966 с. Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бутэрбитэ. 1966-1973 сс. Мэҥэ-Ханаласка, 1973-1977 сс. Таатта оройуонугар математика учууталынан үлэлээбитэ.
Ити кэмнэргэ оскуолага математика кабинетын тэрийбитэ. Дуобакка общественнай тренерынан улэлээн, угустук улуус, ереспуубулукэ чиэьин кемускээн курэхтэьэрим. 1977 сыллаахтан Ытык Куелгэ о5о спордун оскуолатыгар дуобат тренеринэн 1992 сыллаахха диэри таьаарыылаахтык үлэлээбитэ, оскуола хамаандата ереспуубулукэ5э, Россияҕа бастаан Сойууска 4, СНГ 1992 с. 2-с миэстэ буолбута.
5 спорт мастера, 168 урдук разрядтаахтар уескээн тахсыбыттара. 1992-2004 сс. Чурапчы интэринээт-оскуолатыгар 51 аан дойду, 36 Европа, 204 Россия чемпионнара, призердара, 1 грассмейстер, 1 норуоттар икки ардыларынаагы спорт маастара, 8 спорт маастара ты5ыстылар.
1997 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин, 2000 с. РФ утуелээх тренера буолбута.2004 с. Таатта опойуонун бочуоттаах гражданина. 20 уйэ спордун уонна Д.П.Коркин аатынан государственнай бририэмийэ лауреатын аатын сукпутэ.2003с. "гражданская килбиэн" бэлиэни туппута. С8 дуобакка федерациятын чилиэнэ, дуобакка элбэх методическай кинигэлэри суруйбута.
Иннокентьев Иван Васильевич
Иннокентьев Иван Васильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ-туга чуолкай биллибэт. Саха суруйаачыларын сойууһугар 1944 сыл бэс ыйын 29 күнүгэр суруллубут суругар саха поэта Чаҕылҕан «Воину-якуту» диэн хоһооно «Сын Родины» диэн фронт хаһыатыгар бэс ыйын 6 бэчээттэммитин кэпсээбит. Суруга НА филиалыгар харалла сытар.
Капитонов Спиридон Степанович
Капитонов Спиридон Степанович — II Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1943 сыл кулун тутар 23 күнүгэр Забайкальскай фронтан сурук суруйбута Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар. Онно 250 нүөмэрдээх пулеметнай батальон 4-с ротатыгар элбэх саха бэлэмнэниигэ бастакы миэстэҕэ сылдьалларын туһунан суруллубут.
Илларионов Николай Афанасьевич
Илларионов Николай Афанасьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар Анна Федоровна, Афанасий Михайлович Илларионовтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Бу ыал 11 уол оҕолоохторуттан 7 сэриигэ кыттыбыттар. Николай биир суруга 1943 с. бэс ыйын 22 күнүгэр суруллубут. Онно аармыйаҕа ыҥырыллыбытым бүгүн биир сыла туолла диэбит.
Көмүллүбүт сирэ: Псковскай уобалас, Пушкиногорскай оройуон, Новгородкинскай волость, Васильевскай с/с, Чёртова Гора д.
Чаһыы (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Чаһыы Чаһыы (Horologium, Hor) — соҕуруу халлаах барбах көстөр сулустар бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 248,9 квадрат кыраадыс иэннээх, 35 көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан толору көстүбэт. +23° кэтирээһинтэн соҕуруу сэтинньигэ ордук көстөр.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха аата суох киллэрбитэ. 1756 сыллаахха маятник чаһыыны айааччы Гюйгенс аатынан ааттаммыта. Латыынныы аата 1763 сыллаахха бэриллибитэ. Сороҕор Гороскоп диэн ааттанар этэ.
Өлүөхүмэ (куорат)
thumb|100px|Өлүөхүмэ дьаралыга 500px|thumb|right|
Өлүөхүмэ (был. Аанньаах ) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин соҕуруу өттүгэр баар куорат, Өлүөхүмэ улууhун киинэ. Олохтоохторун ахсаана 8813 к. (2008). Өлүөнэ хаҥас кытылыгар турар, Дьокуускайтан 530 км.
Климата
Салгын температуратын орто кээмэйэ (2012 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Киренскай Лука Александрович
Киренскай Лука Александрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1925 сыллаахха Дьабыыл нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт.
1943 сыллаахха бэс ыйыгар Кыһыл Аармыйаҕа Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Пулеметчик, «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (19.10.1944).
1944 сыллаахха алтынньы 19 күнүгэр ыараханнык бааһыран өлбүт. Опошкоболь сэлиэнньэтигэр Вилкавиш оройуоҥҥа Литваҕа көмүллүбүт.
Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр
Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр диэн этии сахалар айылҕа төрүт уларыйбат тутулугун билэллэрин биллэрэр.
Киһи туохха барытыгар үчүгэй, туһалаах эбэтэр куһаҕан, туһата суох диэн сыанабылы биэрэр кыахтаах. Киһи оҥорор быһыылара барылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэллэриттэн үчүгэй уонна куһаҕан диэҥҥэ хаһан баҕарар арахсаллар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыга күнтэн кэлэр сырдык оруола олус улаханынан Күн таҥараҕа кубулуйбут. Сырдык, сылаас күнүс кэнниттэн хараҥа, тымныы түүн сабардаан кэлиитэ киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны билэн араарарыгар олук буолбут.
Өй-санаа сайдыыта үчүгэй уонна куһаҕан хардары-таары солбуйсан биэриилэрин билииттэн, олору олоххо туһаныыттан үөскүүр. Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоҕор таба туһанара киһи буолууну ситиһэригэр тириэрдэр диэн сахалар үөрэхтэрэ быһаарар уонна “Үрүҥү хараны араарыы” диэн этиинэн бигэргэтэр. Киһи олоҕор субу кэмҥэ тула өттүттэн дьайар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран билии, олору олоххо таба туһаныы олус улахан суолталаах уонна киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны үөскэтэр. Киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан, оҥорор быһыытын атыттарга тэҥнээн көрөн оҥорорунан үчүгэйи, туһалааҕы элбэхтик оҥорор, онтон куһаҕаны, буортулааҕы оҥороро аҕыйах, арай сыыһа-халты туттунуутуттан үөскүүр куһаҕан быһыылар элбэхтэр.
Оҕо ону-маны, буолары-буолбаты саҥаны айыыны оҥоро сатыыра табыллыбатыттан үөскүүр элбэх куһаҕан быһыылары аҕыйатарга сахалар таҥаралара “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕэ төрөппүттэргэ көмөлөһөр. Оҕо өйө-санаата ситэ сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны өссө арааран билэ илигинэ оҕону сыыһа-халты туттунарыттан “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх харыстыыр. (1,28).
Улаатан иһэр оҕо үчүгэй диэн санаата минньигэһи сиириттэн ордук биллэриттэн, минньигэһи биэрэр киһи үчүгэй, сөбүлүүр киһитигэр кубулуйар. Оҕо төрөппүтүн кимэ да буоллар сөбүлүүр, ону элбэхтик минньигэһи сиэтэринэн, араас туһата суох оонньуурдарынан ситиһэ, улаатыннара сатааһын кэрэгэй, оҕону минньигэһи элбэхтик сииргэ уонна бэлэмҥэ үөрэтэн кэбиһэр.
Үчүгэй диэн олус киэҥ өйдөбүл. Халлаан сырдааһына, Күн тахсыыта киһи көрөрүн тупсарарынан хас биирдии киһиэхэ сырдык буолуута үчүгэйигэр кубулуйбут. Сырдыгы бэлиэтииринэн үрүҥ дьүһүн бар дьоҥҥо барыларыгар үчүгэйи биллэрэр дьүһүн буолар. Аан дойду дьоно бары холбоһууларыгар, ситиһэ сатыыр биир санааланыыларыгар Күн ылар оруола итинник быһаарыллар. Сылаас, сырдык күнүс кэнниттэн хараҥа, тымныы түүн тиийэн кэлиитэ үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэрин дьоҥҥо биллэрэллэр.
Хас биирдии киһиэхэ олоҕун таһымыттан тутулуктанан үчүгэй диирэ тус-туспа буоларынан уратылаах уонна киһи барыта үчүгэйи, бэйэтигэр туһалааҕы ситиһэ сатыырынан, баҕа санааны салайар, сирдиир. Туох барыта; киһиэхэ туһалаах, санаатын тупсарар, барыһы киллэрэр буоллаҕына, үчүгэй диэн буолар, ону ситиһэ сатыыр. Уоруйах “үчүгэйэ” элбэхтик уордаҕына улаатар буолан үгүс дьон, үлэһиттэр өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэт, уоруйах ханнык баҕарар дойдуга туоратыллар.
Элбэх киһи үчүгэй диэн санаата биир буоллаҕына, бу үчүгэй сайдар, элбиир, күүһүрэр кыахтанар. Христос диэн үчүгэй киһи таҥара үөскээһинэ дьон өйдөрө-санаалара өссө сайдан, тупсан, үчүгэй киһи буола сатыыр баҕа санааны үөскэтинэр кэмнэриттэн уонна бу үчүгэй баҕа санаа киэҥ сирдэргэ тарҕаныыта өй-санаа үөрэҕин салайааччылар баһылаабыттарыттан быһаччы тутулуктаах.
Билигин Аан дойду үрдүнэн Күн таҥара үөскээн тарҕанан сайдарыгар айылҕаны харыстааһын күүһүрүүтэ ылар оруола үрдүк. Манна Күн таҥаралаах сахалар ылар оруоллара улаатар. Айылҕа сүрүн тутааҕа Күн буоларын хас киһи барыта билэр.
Олох тупсан, сайдан истэҕинэ үчүгэй эмиэ эбиллэн иһэр. Киһи баҕата салгыы баран саҥаттан саҥа үчүгэйи арыйан, туһаҕа таһааран иһэр кыаҕа эбиллэ турар. Үчүгэй тохтоло суох үксээн, үчүгэйтэн үчүгэй үүнэн тахсан иһэр.
Киһи сөбүлүү, таптыы көрөрө санаатын тупсарарынан үчүгэй диэн ааттанар. «Үчүгэй, үчүгэй, үчүгэй даҕаны» диэн ырыаҕа ылланарын курдук үчүгэй муҥура суох салгыы баран иһэр, олох сайдыыта үчүгэйтэн үчүгэйи аҕалан иһэр курдук. Киһи олоҕор үчүгэйи элбэхтик оҥоро сатыырынан үчүгэй кырдьык да ахсаана биллибэт элбэх. Сир үрдүгэр туох барыта эргийэн тиийэн кэлэринэн үчүгэй аһара баран кэрэ диэҥҥэ тиийдэҕинэ, кэрэтэ, кыйыата биллэн тахсарынан, уларыйара чугаһаабытын биллэрэр.
Оҕо улаатан иһэн куһаҕан диэн ааттанар быһыылары аан бастаан арааран билэ үөрэннэҕинэ өйө-санаата туруктаахтык сайдарын сахалар таҥара үөрэхтэрэ эмиэ билинэр. “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн сахалар таҥараларын үөрэҕин этиитэ оҕону үчүгэйгэ үөрэтии сүрүн төрүтэ буолар.
Оҕону үчүгэй быһыылары оҥорорго үөрэтии «Кут-сүр үөрэҕэ» диэн үлэҕэ саҕаланар. (2,49).
Туох быһыы үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын арааран быһаарарга оҕо кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрин көрөн, үтүктэн, кинилэр этиилэриттэн үөрэнэр. Төрөппүтэ, иитэр-үөрэтэр киһитэ тугу үчүгэй диэбитэ, киниэхэ эмиэ үчүгэйгэ кубулуйар. «Уоруйаҕы кытта олордоххо уоруйах буолуоҥ» диэн этии үчүгэйи быһаарыыга уонна төрөппүт үтүгүннэрэн үөрэтэр үөрэҕэр быһаччы сыһыаннаах.
Төрөппүттэр бу быһыы куһаҕанын, туһата суоҕун билэллэриттэн оҕолоро сыыһа туттан оҥорботторун туһугар аналлаах бобуулары, хааччахтары оҥордохторуна, эрдэттэн сэрэттэхтэринэ, бу быһыы куһаҕан, маны оҥорума диэн үөрэтиилэрин туһата улаатар. Оҕоҕо төрөппүтүн тас көрүҥэ үчүгэй көрүҥ диэн өйдөбүлүн үөскэтэр, иҥэрэр. Оҕо төрөппүтүгэр маарынныыр киһини сөбүлүү көрөрө, кыыс оҕо аҕатыгар маарынныыр киһиэхэ кэргэн тахсара, уол ийэтигэр маарынныыр дьахтары ойох ылара элбэх.
Хас киһи аайы үчүгэй диэн өйдөбүлэ тус-туһунан. Оҕо кыра эрдэҕиттэн үөскээн, иҥэн хаалбыт, ийэ кутугар кубулуйбут өйдөбүлүн илдьэ сылдьар, ол өйдөбүллэрэ кини баҕа санаатын төрүттүүллэр, үөскэтэллэр.
Үчүгэй диэн тугуй? Үчүгэйи таба быһаарыы олус улахан суолталаах. Бэйэтэ үчүгэй көрүҥнээх киһи, үчүгэйи аҕалар уонна үчүгэйинэн түмүктэнэр быһыылары оҥорор буоллаҕына эрэ үчүгэй киһи диэн ааттанар. Бэйэтэ олус үчүгэй көрүҥнээх киһи буолан баран куһаҕаннык быһыыланан куһаҕаны аҕаллаҕына, үчүгэй кыайан буолбакка хааларыгар тиийэр. “Таҥаһынан көрсөллөр, өйүнэн-санаатынан атаараллар” диэн этии ити быһаарыыттан үөскээбит.
Үчүгэй биир киһиэхэ сыһыана эмиэ ураты. Киһиэхэ туһалаах, туһаны аҕалар, олоҕун чэпчэтэр буоллаҕына, үчүгэй диэн ааттанар. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии үчүгэйи быһааран олоххо туһаныыга улахан суолталаах. Үчүгэй үлэҕэ-хамнаска сыһыана эмиэ икки өрүттээҕин арааран билии уонна олоххо туһаныы хас биирдии киһиттэн хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Уоруйах тугу эмэ уорбутуттан туһаннаҕына, барыһырдаҕына уоруу үчүгэй эбит диэн санааҕа киириэн уонна өссө уора барыан сөбө үгүстэр, үлэһиттэр үчүгэй диэн өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт.
Үлэһит киһи үлэттэн барыөы, туох эмэ туһалааҕы киллэриннэҕинэ, үлэ үчүгэй эбит диир уонна элбэхтик үлэлиэн, оҕотун үлэҕэ үөрэтиэн сөп. «Айахпытыгар эрэ үлэлиибит», «Хамнас диэни билбэппит» диэн этиилэр үлэ оҥорон таһаарыыта намыһаҕын, туһата кыратын быһаараллар. Үлэ маннык уларыйыыта үлэни үлэлиир дьон билигин аҕыйаан, эдэрдэр тыа сиригэр олохсуйа хаалбаттарын үөскэтэрэ ити быһаарыылартан быһаччы тутулуктаах.
Элбэх хамнастаах үлэ, чахчы үчүгэй үлэ буолар. Үлэ уонна хамнас биир тутулуктаахтар. Элбэхтик үлэлиир, туһалааҕы оҥорор киһи ылар хамнаһа үрдүк буолар.
Билигин үөрэхтээх буолуу «үчүгэй» диэн ааттанар кэмэ кэлэн турар. Элбэх үөрэхтээх киһиэхэ барыларыгар сөп түбэһэр үрдүк хамнастаах үлэ биһиги сайдыыта суох дойдубутугар кыайан көстүбэккэ эрэйдиириттэн ханна үөрэнэри талыы уустугурар. Үчүгэй киһини быһаарыы билигин олус уустугурда. “Ынах эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр” диэн этии ону биллэрэр. Үчүгэйи быһаарыы араастара олус элбэхтэр:
- Үчүгэй быһыылаах. Киһи үчүгэй быһыылаах буолуохтаах диэн сахалар таҥараларын үөрэҕин сүрүн көрдөбүлэ буолар. Манна киһи өйө-санаата туруктааҕа, хайдах тутта-хапта сылдьара, хайдах саҥарара, майгылааҕа, тугу оҥороро барыта киирсэр.
- Үчүгэй үлэһит. Үлэни кыайбат омук эстэр. “Хоро салаҥ” диэн этии үөскээбитин кэннэ хоро омуктар эстибиттэр.
Билигин сайдыылаах диэн ааттаанар омуктарга киһи тас көрүҥэ ордук улахан суолтаны ылар курдук буолла. «Таҥаһынан көрсөллөр, өйүнэн-санаатынан атаараллар» диэн этии киһиэхэ тас көрүҥ суолтата аҕыйаҕын, көрсүһүүгэ эрэ туһалааҕын, олоххо, үлэҕэ-хамнаска соччо туһата суоҕун быһаарар. Үчүгэйдик көстүү киһи киһиэхэ сыһыаныгар аан маҥнайгы умнуллубат өйдөбүлү киллэрэринэн суолтата син-биир хаалан хаалбат.
«Сирэйигэр суорат кутан салыаҥ суоҕа» диэн былыргы сахалар этиилэрэ киһи тас көрүҥэ уонна өйө-санаата уратыларын быһаарар олус дириҥ суолталаах этии билигин хаалан сылдьар. Бу этиини ордук кэргэни талан ылыыга анаан төрөппүттэр уол оҕолоругар кыыс оҕо туһунан быһааран биэриилэригэр туһаналлара. Бу этиинэн киһи тас көрүҥэ өйүн-санаатын, олоххо сыһыанын, тулуурун, дьулуурун, үлэһитин кыайан таба быһаарбатын ордук чуолкайдаан биэрэллэр. Манна Эллэй Боотур Омоҕой Баай көйгө кыыһын кэргэн ылан сахалары сайыннарбыт, ахсааннарын элбэппит, өбүгэ бу үчүгэй быһыытын үтүктэн бары уолаттар туһаналлар.
Үчүгэй киһиэхэ туһалаах буоллаҕына эрэ үчүгэй диэн ааттанар.
Улахан артыыстарга конкурс эмиэ элбэх. Үлэни биэрээччилэр конкурстары тэрийэннэр элбэх сөп түбэһэр дьонтон талан ылыыны туһаналлар. Үлэһиттэри талан ылыы үлэ хаачыстыбата тупсарын үөскэтэр. Омук дойдуларыгар үлэ миэстэтэ үлэлиэн баҕалаахтарга барыларыгар тиийбэт, аҕыйах буоллаҕына, үлэһиттэр кыахтара баарынан үлэлээннэр үлэ-хамнас тупсарын, оҥорон таһаарыыта улаатарын ситиһэллэрин киэҥник туһаналлар.
Киһи сөбүлүү көрөрө үчүгэй буоллаҕына, сөбүлээбэт көстүүтэ куһаҕан диэн буолар. Олох сайдан истэҕинэ куһаҕан эмиэ эбиллэр. Урут дэлби тэбии биир эмэ дьиэни алдьатан аҕыйах киһини өлөрөр кыахтаах буоллаҕына, билиҥҥи дэлби тэбии улахан куораттары күл-көмөр оҥорор кыахтанна. Улаханнык күүһүрбүт куһаҕан быһыыттан сэрэхтээх буолуу эмиэ күүһүрэн, улаатан биэрдэҕинэ эрэ табыллар кэмэ кэлэн турар.
Киһи оҥороруттан атыннык, тиэрэтик, айыыны оҥорор оҕо куһаҕан быһыыны оҥороро элбээн хаалар. Оҕо саҥа оҥоро үөрэнэр быһыыларын улахан дьон бары билэллэриттэн, урут, кыра эрдэхтэринэ боруобалаан көрбүттэринэн, ханнык быһыылар үчүгэй, онтон атыттара куһаҕаннарын арааран билбиттэринэн туһанан, оҕону, бэйэлэрин үтүгүннэрэн киһи быһыылаах буолууга үөрэтэр кыахтара улаатар.
Оҕо аһаан баран чааскыны муостаҕа быраҕан кэбиһэрэ чахчы куһаҕан, сотору чааскылара суох хаалыахха сөп. Оҕо маннык быһыытын хайдах эмэ туоратар, суох оҥорор сыалтан аан маҥнай, бу куһаҕан диэн этэн көрүү, онтон, аны “Чааскыны быраҕыма” диэн бобуу, онтон тохтооботоҕуна бырахтахха да алдьаммат чааскыны булан биэрии оҥоруллар. Быраҕа сатаан баран алдьамматыттан оҕоҕо чааскыны бырахпат буолуу үөскүүр.
Олоххо куһаҕан билигин да элбэх. Үчүгэйи куһаҕантан арааран билэр туһугар аҕыйах ахсааннаах куһаҕан өттүн урутаан билии ордук туһалаах. Сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэхтэрэ куһаҕан быһыыны оҥорума диэн быһаччы суолталаах уонна аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары аан маҥнай билэн оҥорбот буолууга аналланар. Куһаҕан диэн тугун арааран биллэххэ эрэ үчүгэй диэн баара биллэн, араарыллан, чуолкайданан тахсар кыахтанар. Оҕо аан маҥнай аҕыйах ахсааннаах куһаҕаны, бобуулааҕы билэрэ өйө-санаата туруктаахтык сайдарыгар туһата улахан.
Айылҕаҕа, Сиргэ аҥардастыы үчүгэй диэн суох. Үчүгэй куһаҕан баар буоллаҕына эрэ, биирдэ үчүгэйэ биллэр. Киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанара хайаан да ирдэнэр. Үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан араарбат киһи киһи быһыыта суох киһиэхэ кубулуйар, «Үрүҥү, хараны араарбат» диэн ааттанар уонна олох ханнык эрэ кэмигэр сыыһа туттунуон сөбө улаатар.
Бэйэлэрэ тугу да оҥорбот, бэлэм үчүгэйинэн туһанааччылар үчүгэй хайдах оҥорулларын билбэттэр, ол иһин кинилэр санааларыгар барыта үчүгэй курдук көстөр. Холобурга, ырыаһыты ыллахха кини ыллаабыта барыта үчүгэй курдук. Хоһоону айааччы, суруйааччы эмиэ тугу айбыта, суруйбута үчүгэй буолар курдук саныыр. Табыллыбатах ырыаны, хоһооннору холбуу тутан ылан урнаҕа быраҕан да кэбистэххэ улахан ночоот, куһаҕан тахсыбат.
Киһиэхэ туһалаах, үчүгэйи оҥорор быһыы үчүгэй быһыы диэн буолар. Бэйэлэрэ тутан-хабан, үлэлээн үчүгэйи оҥорор дьон үчүгэйи оҥоруу олус үлэлээҕин, уустугун билэллэр, кыратык да сыыһа-халты туттунуу куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөбүттэн сэрэнэллэр. Үлэ-хамнас киһитин куһаҕанын дьайыыта улахан ночоокко тириэрдэр. Холобурга, повар аһылык бэлэмнээбитэ амтана табыллыбатаҕына, барыта хаалар кутталлаах, обургу ночоот тахсар.
Тутуу үлэһитэ тутууну куһаҕаннык туппат. Тутуу үлэһитэ тутууну куһаҕаннык тутара букатын табыллыбат быһыы буолар. Онно эбии урут оҥоруллубатаҕы, айыыны оҥороро олус сэрэхтээх, кутталлаах, сыыһа-халты буолан хааллаҕына, тутуута сууллуон сөп. Хас биирдии тутуу эрдэ оҥоруллубут проектаах буоларын, аналлаах бэрэбиэркэни ааһарын тутууну хонтуруоллааччылар хайаан да ирдииллэр.
Үчүгэй уонна куһаҕан бэйэ-бэйэлэрин кытта хардары-таары дьайсыыларыттан олох сайдыыта тутулуктанар. Үчүгэйи оҥороору сыыһа-халты тутуннахха, бу быһыыбыт соҕотохто куһаҕаҥҥа кубулуйар уратытын киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан арааран, таба өйдөөн туһанар. Оҥоро-тута үөрэнэ илик оҕо, эдэр киһи сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн үчүгэйи оҥоро, саҥаны айыыны оҥоро сатаан, онтун кыайан оҥорбокко куһаҕаҥҥа кубулутара ордук элбэх. Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илигинэ куһаҕан быһыылары аҕыйатаарылар оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи туһаналлар.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарыы үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыга, бу икки хайысха икки ардынан барар тэҥнэһии балаһыанньатын булууга туһалыыр кыаҕа олус улахан. Оҕо киһи буолууну баһылааһына диэн үчүгэйи куһаҕантан арааран, быһааран олоххо таба туһанарга үөрэниитэ буолар.
Олох сайдан, бары-барыта тупсан иһиитэ үчүгэй элбээн иһэрин курдук сыыһа санааны дьоҥҥо үөскэтэр. Билигин саҥаны айан, айыыны оҥорон олоххо киллэрэ охсуу кэнниттэн сотору кэминэн онтубут куһаҕана арыллан тахсыан сөбө дьону сэрэхтээх буолууга үөрэтэр. Саҥаны айан, айыыны оҥорон соторутааҕыта олоххо киллэриллибит атомнай уот биэрэр станция сир хамсааһыныттан алдьаныыта, радиация тарҕаныыта саҥаны айыыга олус сэрэхтээх буолуу наадатын быһаарар.
Дьон үчүгэй диэн баҕа санаалара элбэх харчылаах, баай буолуу диэки салаллыыта, ол баҕа санааларын хайдах толороллоруттан олус улахан тутулуктаах. Үлэттэн-хамнастан баай-мал тутулуга үөскээтэҕинэ дьон үлэни кыайа-хото үлэлииргэ үөрэнэллэр. Билигин биһиэхэ үлэлээбэт, кыратык үлэлиир буолуу, аҥардастыы үөрэҕи эккирэтэллэриттэн үөскээн, олохсуйан сылдьар. Үлэни үчүгэй диир киһи баара биллибэт буолла.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн, ийэ кутугар үчүгэй диэн өйдөбүлэ үгэс буолан иҥмит, оннук баҕа санаа үөскээн олохсуйбут буоллаҕына, олоҕун устата ол баҕа санаатын толороору элбэх үчүгэйи оҥорор кыахтанар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйан хааларын билигин да билбэттэр. Сэбиэскэй былаас саҕана дьадаҥылар үчүгэйинэн ааттанар, онтон баайдар куһаҕан эбит буоллахтарына, ырыынак кэмэ кэлбитигэр байыы үчүгэйгэ, дьадаҥы буолуу куһаҕаҥҥа кубулуйда. Бу олох бары өрүттэригэр тахсыбыт уларыйыыны үөрэхтээхтэр диэн дьон билбэттэринэн дьон өйүн-санаатын буккуйаллар. Үчүгэйи айыы диэн, онтон куһаҕаны сахаларга суох "аньыы" диэн тылы булан тус-туспа тылларынан этэн икки аҥы араарар санааларын хааллара иликтэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. -152 с.
Сир ортотунааҕы байҕал
thumb|300px|Сир ортотунааҕы байҕал. Сир ортотунааҕы байҕал диэн Атлантик океан байҕала, Эуропа, Азия уонна Африка икки ардыларыгар баар. Иэнэ 2.5 млн км².
Сир ортотунааҕы байҕал устун былыр былыргыттан эргиэн уонна култуура ситимнэрэ ааhаллара. Байҕал тула эргиннэрэ былыргы култууралар үөскээбит сирдэрэ буолаллар: Месопотамия, Былыргы Эгипет, Финикия, Картаген, Былыргы Греция, Левант, Былыргы Ром уонна Маурдар.
Агда
Агда — киһи, сүөһү түөһэ, ойоҕосторо бүтүннүү ылыллыбыта.
''Агдам иһэ аһыйар. Байанай ата бастакы ытыыга агдатын дьөлө көтүтэн туора ойбута. Петр Филиппов''
Местников Касьян Иванович
Местников Касьян Иванович - Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр Германияны уонна Японияны кытта сэриилэр кыттыылаахтара.
Кытыйа (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Кытыйа Кытыйа (Crater, Crt) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 282,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 20 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан кулун тутар ыйга +65° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Гириэктэр номохторунан Аполлон турааҕы кытыйаҕа уу баһа ыыппыт. Тураах смоква мас аттыгар тохтоон мас отонноро буһалларын күүппүт ол иһин хойутаабыт, кэнники гидраны (уу үөнүн) ууга чугаһаппатаҕа диэн буруйдаабыт.
Бөлөх Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.
Кулун тутар 6
Кулун тутар 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 65-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 66-c күнэ). Сыл бүтүө 300 күн баар.
Сэрбэкэ атыыhыт.
Сэрбэкэ атыыһыт. Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — атыыһыт, Дьокуускай куорат ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара[уларыт] Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха Нам улууһун Модут нэһилиэгэр төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит.
1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора И. И. Крафт көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ.
Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. Москуба атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ.
Н. Д. Эверстов Иркутскай уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна бүүчээн иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи Кытайтан Айаан уонна Охотскай нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута[1].
Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин фольклор түмэлэ үлэлиир. Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, 1894 сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах
Кариб байҕала
thumb|right|375px|Кариб байҕала Кариб байҕала Атлантик океан уонна Мексика хомотун икки ардыларыгар баар. Кариб байҕала иэнинэн аан дойду ордук улахан байҕала (2,754,000 км²).
Күөл
thumb|right|220px|Күөл thumb|right|220px|Blowdown Lake in the mountains near [[Pemberton, British Columbia]] thumb|right|220px|[[Oeschinen Lake in the Swiss Alps]] right|thumb|220px|The [[Seven Rila Lakes are a group of glacial lakes in the Bulgarian Rila mountains]]
Күөл — муораны кытта бэйэтинэн силбэспэт уу түөлбэтэ. Күөл хотоолун үөскээһинэ араас буолар: тектоникаттан — сир хаҕын быстыылара; ледниктэн — ледник рельебин хотооллоро; лиманнар — муораттан быстыбыт түөлбэлэр; элгээннэр — өрүс эргэ үөстэрин быстаҕас тара; термокарстан — сир аннынааҕы муус ууллан, ньуур сууллуута; карстан — суураллар боруодалар суох буолбуттарыттан ньуур намтааһына; быһыттан — киһи оҥорбут эбэтэр айылҕаҕа эниэ сиҥнэн үөскэппит быһыттааһына. Ууларын эрэ сииминэн бүтэй уонна сүүрээннээх күөллэр бааллар. Итинтэн да атын классификациялар баар буолуохтарын сөп. Аан дойдуга күөллэр иэннэрэ 2,1 мөл. км² (күөллээҕэ — 1,4 %). Саамай киэҥ күөл — Каспий муората, саамай дириҥ — Байкал.
Так как: куль, кёль, кел, гёль, кул (түүр.); кул (тадж.); гёль (перс); кул (хинди); гуэлъ (адыг.) — күөл; хель (был. кэриэй) — муора.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Симпсоннар
«Си́мпсоннар» (The Simpsons) — саамай уһун американскай мультсериал, 28 сезоннах уонна 30 сезоҥҥа диэри уhатыллыбыт.
Бастакы «Good night» диэн ааттаах мини-сиэрийэтэ «Трейси Ульман шоута» биэриигэ 1987 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр көрдөрүллүбүт. Мультсериал толору сиэрийэлэрин 1989 сыллаахха ахсынньы 17 күнүттэн FOX каналга көрдөрбүттэр. Студия «Gracie Films» таhаарар кинокомпанияга «20th Century Fox». Билигин мультсериалы 100-тэн тахса дойдуга билэллэр.
Элбэх сатиралаах, элбэх клишены уонна стереотибы күлүү гынар мультсериал, «орто американец» олоҕун-майгытын үгэргээн кэпсиир.
«Таймс» сурунаал 1998 сылга «Симпсоннары» XX үйэ бастыҥ телевизионнай сериалынан ааттабыт. 27 от ыйын 2007 сылга полнометражнай версиятын премьерата «Симпсоннар киинэҕэ» диэн аатынан тахсыбыт.
Мэлдьэхси
Мэлдьэхси - Мэҥэ улууһун биир улахан ууһа, билигин нэһилиэгэ. Болотой Орхонтон Мэҥнээх Мэлдьэхси төрөөбүтэ үһү диэн кэпсэнэр. Онтон тэнийэн-ууһаан Суола үрэх тардыытынан, Эһэлээх арыынан, билиҥҥи тулагы-Киллэм сирдэринэн тарҕаан олордохторуна, 1710 сыллаах сири үллэриигэр I Мэлдьэхси (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мэлдьэхси, Хорообут, Дьаҥхаады нэһилиэктэрэ), II Мэлдьэхси (билиҥҥи Чурапчы улууһун нэһилиэгэ), III Мэлдьэхси (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас Томторо) диэннэргэ араараллар. Онон Мэҥэ улууһун биир бөдөҥ, күүстээх аҕа ууһа бытарыйар.
Куйах (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» диэн халлаан атлаһыгар киллэрбитэ. Бастакы аата улуу Польша хоруолун аатынан «Собескай Куйаҕа» (Scutum Sobiescianum) диэн ааттаах этэ. Кини түүрктэри 1683 сыллаахха Вена куорат аттыгар кыргыбыта.
Каспий байҕала
thumb|200px|Каспий байҕала Каспий байҕала диэн Сир ордук улахан күөлэ. Иэнэ 371,000 км2 уонна сабардама 78,200 км3.
Оһоҕос палочката
Оһоҕос палочката диэн киһи оһоҕоһун иһигэр паразиттыыр бактериялары ааттыыллар.
Хара байҕал
thumb|right|250px|Хара байҕал хаартата. thumb|right|250px|Хара байҕал ойуута, [[NASA World Wind.]]