cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бэйэмсэх санаа
Ийэ бэйэмсэх санаата оҕотун ордук күүскэ көрөрүгэр-истэригэр тириэрдэр. Ийэ аһара көрөрө, маныыра оҕотун өйүн-санаатын хам баттаан бэйэтэ быһаарынар күүһүн мөлтөтөр. Үгүстүк атын киһи этиитин ылына уонна толоро үөрэммит киһи дьону батыһан сыыһа суолга үктэнэн хаалара элбээн тахсар. Куруук көрүүгэ-истиигэ үөрэнэн «Отох киһи отутугар диэри үөрэнэр» диэн этиигэ кырдьык сөп түбэһэр киһиэхэ кубулуйар.
Үһүс оҕотун кэнниттэн ийэ аһара бэйэмсэх санаата дьэ сүтэр. Үһүс оҕотун кыайан көтөҕө сылдьыбат буолан улахан оҕотун туспа, сиэтэ сылдьарыгар тиийэр. Кыһалҕа кыһайан улахан оҕотун «Эн улахан киһи буоллуҥ, аны миэхэ көмөлөс»,- диэн этэн дьэ үөрэтэр. Улахан оҕото кыра оҕолору көрүүгэ-истиигэ көмөлөһөр буолан сайдара, улахан киһи өйө-санаата киирэрэ түргэтиир. Олус улахан эппиэтинэстээх буолууга кыра эрдэҕиттэн эрчиллэр. Кыра бырааттарын дуу, балтыларын дуу көрүү-истии киниэхэ салайар дьоҕурун сайыннарар. Кинини, улахан оҕону көрөн үтүктэн кыралар эмиэ түргэнник өйдөрө-санаалара сайдар, улахан киһи, киһилии киһи буолууга үөрэнэллэр.
Үөрэтэр киһи оҕоҕо сыһыана кини майгытын төрүттүүр. «Эн улахан киһи буолан иһэҕин»,- диэн үөрэтии оҕо улахан киһи буолууга тардыһар өйүн-санаатын сайыннарар, олох бары ыарахаттарын тулуйарыгар үөрэтэр. Сахалар «Олох ыарахан» диэн ааттыыллар. Бу этии барыта киһи өйүгэр-санаатыгар сыһыаннаах. Кыра эрдэҕиттэн барыта бэлэмҥэ үөрэммит киһиэхэ кыра туга эмэ тиийбэт эбэтэр суох буолуута кинини улахан трагедияҕа тириэрдэр.
Оҕону куруук «Эн кыраҕын, кыаммаккын»,- диэн этэ сырыттахха кырдьык кыаммат, мөлтөх, туохха барытыгар көмөҕө наадыйар киһи буола улаатарыгар олук ууруллар.
Оҕо этэ-сиинэ сайдан, үүнэн истэҕинэ, өйө-санаата эмиэ дириҥээн элбэҕи толкуйдуура эбиллэрин таба сыаналаан, бириэмэтэ кэлэн истэҕинэ «Эн улахан киһи буолан иһэҕин, киһилии майгыланан ис»,- диэн этэн үөрэтии киирэн биэрэн иһэрэ наада. Итинник этэн үөрэтии улахан киһи буолар баҕа санаа үөскүүрүгэр көмөлөһөр. Ийэлэр өйдөрүгэр-санааларыгар ити өйдөбүл төһөнөн эрдэ киирэр да, киһилии майгылаах кэлэр көлүөнэлээх буолууларыгар олук ууруллар. Урукку кэмнээҕи киһилии майгылаах дьон кыра эрдэхтээҕи кэмнэрин санааталлар эрэ, олохторо ыарахан, тиийиммэт эбиттэрин, эрдэттэн үлэлээн-хамнаан барбыттарын ахталлар. Кыра эрдэххэ олох ыарахан буолуута оҕо майгына үчүгэй, киһилии буолуутун хааччыйар.
Бэйэмсэх буолуу «Мин эрэ туспар» диэн өйдөбүлэ оҕо иитиитигэр олус улахан токуруйууну таһаарар. Улахан киһи, төрөппүт итинник санаата оҕотун бэйэтигэр олус бас бэриммит киһи оҥорор. Кини тугу эппитин барытын оҕото толорон иһэрин ирдиир буолан оҕо өйө-санаата киниэхэ утарылаһар, сөп түбэспэт буолуутун үөскэтэр. Бэйэмсэх ийэ оҕотун иитэригэр ордук бобуу, хаайыы өттүгэр салаллар. Маннык иитии-үөрэтии оҕо кыра кыаммат эрдэҕинэ төһө да үчүгэйин иһин, кэлин улаатан истэҕинэ төрүт сөп түбэспэт үөрэх буолар. Улааппыт киһи көрдөбүлэ уларыйан биэриитин итинник ийэ аахсыбат. Итинник иитии-үөрэтии көрдөбүлгэ сөп түбэспэт буолуута туруга суох өйдөөх-санаалаах эдэр көлүөнэ иитиллэн улаатан тахсарыгар тириэрдэр.
Ыал соҕотох оҕото бэйэмсэх буола улаатарыгар олук ууруллар. Төрөппүттэрэ тугу үлэлээн-хамсаан булбуттара-талбыттара барыта оҕолоругар тиксэр, кини баҕатын толорууга туһаныллар буолан бэйэмсэх, миэнэ эрэ диэн өйдөбүлэ уруттаан иһэр. Икки төрөппүт уонна түөрт эһэ, эбэ буоланнар соҕотох оҕону аһара көрөн-истэн, маанылаан атаахтатан кэбиһэллэр.
Кыра эрдэҕиттэн соҕотоҕун иитиллибит оҕо бэйэтэ улааттаҕына, биир оҕоттон ордук оҕоломмот кыахтанар. Кини өйүгэр-санаатыгар хас да оҕолоох буолуу өйдөбүлэ кыайан киирбэт. Оннук өй-санаа оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн иҥэриллибэтэх буолан, кэлин киирэн иҥэрэ уустук боппуруоска кубулуйар. Аҥардас ийэ ииппит оҕото кэргэнэ суох сылдьара быдан элбэхтик бэлиэтэнэр.
Варламова Анастасия Николаевна
Варламова Анастасия Николаевна (23.03.1948—16.08.2006) — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
Бэйэмсэх санаа
Биир оҕолоох ийэ аны бэйэтэ эмиэ бэйэмсэх санааҕа оҕустарар. Оҕотун бас билэр, миэнэ эрэ диир санаата олус күүстээх буолан оҕото улаатан истэҕинэ аһара сабардаан, бэйэтин бэйэтэ кыайан салайыммат киһини улаатыннарар.
Олох сайдан, бары барыта дэлэй буолан иһиитэ оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ улахан уустуктары киллэрэр. Төрөппүттэр оҕолорун иитиилэригэр сымнаан, аһара маанылаан, көрөн-истэн, атаахтатан кэбистэхтэринэ оҕолоро бэйэлэринээҕэр мөлтөх, аһара бара сылдьар санаалаах буола улааталлар.
Варламова Анастасия Николаевна
Айар үлэтэ
Бастакы Бэдьимэҕэ анаабыт ырыатын 1972 сыллаахха суруйбута. Айар үлэҕэ кынаттаабыт үтүө сүбэһиттэринэн уонна истээччилэринэн Валерий Ноев уонна Степан Сергучев буолбуттара. Анастасия Варламова 40-н тахса норуот сөбүлээн ыллыыр ырыаларын суруйбута.
Бэйэмсэх санаа
Аныгы биир эбэтэр икки оҕолоох ийэлэргэ ордук чиҥ, кытаанах санаалаах буолуу эрэйиллэр. Оҕону чиҥник, дьиппиэнник, ол эрээри хам баттаабакка, бэйэтин өйүн-санаатын сайыннаран, сайдыы-үүнүү диэки тардыһыннаран иитиэххэ, үөрэтиэххэ наада. Ийэлэргэ бу курдук өй-санаа киириитэ, былыргы дьон быһаарыыларынан олох ыараатаҕына эрэ киирэр. "Олох ыараатаҕына - омук күүһүрэр» диэн этэллэр. Билигин өй-санаа сайдыбыт кэмигэр, киһи үөрэҕи-билиини салгын кутунан ылынан сайдар буоллаҕына, ийэлэр бэйэмсэх санааларын суох оҥорон, оҕолорун киһилии өйдөөх-санаалаах киһи оҥоруохтарын эмиэ сөп курдук. Ийэ оҕото улаатан, өйө-санаата сайдан иһиитин учуоттуура хайаан да эрэйиллэр көрдөбүл буолар. (1,34).
Варламова Анастасия Николаевна
«Аҕам алааһа»
Биир бастыҥ ырыата. Ырыатын Петр Елисеевич Варламовка, абаҕатыгар (убайыгар?), уон оҕо аҕатыгар анаабыт. Лэбийэ — Петр Елисеевич оттуур алааһын аата эбит.
Бэйэмсэх санаа
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Томмот массива
Томмот массива. Черскэй хайаларын систематыгар баар массив.
Силээннээх өрүс хаҥас өртүгэр сытар. Силээннээх сискэ сыстар. Иэнэ 10000 км². Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 2002 м.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Эльгэ
Эльгэ бөһүөлэк. Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 90 км. арҕаа диэкки Эльгэ үрэххэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 400 киһи (2007 сыл), 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 1495 киһи этэ.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Ньиэрпэлэр уустара
Ньиэрпэлэр уустара (, Род Нерпы) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Ньиэрпэ.
Иордания
Иордания (араб. الأردنّ‎al-Urdunn) диэн СоҔуруулуу-арҕаа Азия араб дойдута, Сирия кумах куйаарын соҕуруу өттүгэр баар. Кирбиилэhэр Сириялыын хоту, Ирактыын хотугулуу-илин, Исраиллыын арҕаа уонна Сауд Арабиятыныын соҕуруу уонна илин.
Иордания Хашемит Хоруоллуга конституция монархията уонна репрезентатив дьаhалталаах. Хоруол ил уонна сэбилэниилээх күүстэр баhылыктара.
ЫБСЛКС
ЫБСЛКС — Ыччат бүтүн Сойуустааҕы Ленин аатынан коммунистыы сойууһа. ССРС ыччаты түмэр, иитэр тэрилтэтэ. Бу тэрилтэҕэ 14 туолбут оҕолортон саҕалаан 28-тарыгар диэри ыччаттар киириэхтэрин сөбө.
Устуоруйата
Ыччат Арассыыйатааҕы коммунистыы сойууһа (РКСМ) 1918 сыллаахха алтынньы 29 күнүгэр тэриллибитэ, 1924 сыллаахха В. И. Ленин аата иҥэриллибитэ — Российский Ленинский коммунистический союз молодёжи (РЛКСМ) диэн ааттаммыта, онтон 1926 сыл кулун тутарыгар Всесоюзный Ленинский коммунистический союз молодёжи (ВЛКСМ) диэн ааттаммыта.
1977 сыллаахха комсомуолга 36 мөлүйүөнтэн тахса ССРС олохтоохторо киирэллэр этэ.
Людвиг ван Бетховен
Людвиг ван Бетховен (Ludwig van Beethoven; 1770—1827) — ниэмэс композитора, дирижер, пианист. Бары жанрга үлэлиир аан дойду биир саамай аатырыт мусукаана. Классическай муусуканы пианоҕа, оркестрга уонна араас инструменнарга суруйбута. Ордук биллэр үлэлэрэ үһүс (Эроика), бэһис, алтыс (Пастораль) уонна тохсус (Хораль) Симфониялара, ахсыс (Патетикалаах) уонна уон төрдүс (Ый уота) пиано сонталара, кэнники олоҕор айбыт икки пиано кэнсиэрдэрэ, "Фиделио" операта уонна "К Элизе" пиано ырыата. Эдэр эрдэҕинэ талааннаах пианоҕо ооннььооччу эбит. Венаҕа биллэр дьон быыһыгар олус биллэр эбит.
1801 сыллаахха дьүлэй буолара саҕаламмыт. Дьүлэйэ олус куһаҕан буолбут, уонна 1817 сыллахха толору дьүлэй буолбут. Кэнсиэрдэргэ ооннььообот да буоллар, ырыалары айарын салҕаабыт. Ол бириэмэҕэ чулуу үлэлэрин айбыт. Классика композитордарыттан биир чулуу композиторынан ааҕыллар. 1792 сыллаахха Венаҕа көһөн баран онно олоҕун тухары олорбут. Кэргэн ылбатах.
1500-с
1500-с сыллар.
Саһыл
Саһыл (Лиси́ца обыкнове́нная/ры́жая, лат.: Vulpes vulpes) - сиэмэх кыыл. Кылааннаах түүлээх тириитин иһин бултанар.
Арамаан
Арамаан (Роман) — литература бөдөҥ жанра. Киниэхэ эпос көрүҥүн бары уус-уран бэлиэлэрэ жанровай принцип быһыытынан киирэллэр. Роман норуот дьылҕатын, олох национальнай-историческай уратыларын проза бөдөҥ форматыгар уус-ураннык ойуулуур; биирдиилээн дьон олоҕун-дьаһаҕын, быһыытын-майгытын социальнай эйгэҕэ сыһыаран киэҥ өрүттэрдээх тема быһыытынан уус-ураннык сиһилии арыйар. Арамаан быһаарыытын көрүөххэ: «Арамаан — аан бастааҥы өйдөбүлэ: романскай тылынан (латыынныы) суруллубут айымньы. Жанр быһыытынан сүрүн өйдөбүлэ — эпическэй род бөдөҥ формата: кэм эйгэтигэр сайдар сюжеттаах, ойууланар түбэлтэлэр олоххо сыһыаннаахтык наарданаллар, персонажтар тыллара-өстөрө, дьайыылара айымньыга идея ситимнээхтик арыллыытын олохтууллар».
Арамаан сайдыыта
Бастакы арамааннар историческай-революционнай жанрга суруллубуттара. Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара» (1942), Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» (1944), Н. Якутскай «Төлкө» (1947-1964) арамааннара сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар буолбут сүҥкэннээх чахчылары - революцияны, гражданскай сэриини - ойуулаабыттара. Онтон 60-70-с сыллардаахха саха литературатыгар роман жанра элбээбитэ. Бу кэмҥэ саҥа сонун көстүүнэн социальнай-психологическай арамааннар үөскээһиннэрэ буолбута: C. Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» (1967),В. Яковлев «Өрүстэр кирбиилэригэр» (1969). 70-с сыллардааҕы роман иккис хайысхатынан историко-революционнай жанрга интэриэс күөрэйиитэ буолбута. Ол курдук А. Сыромятникова «Кыыс хотун» (1970-1973), Болот Боотур «Сааскы дьыбардар» (1971), И. Гоголев «Хара кыталык» (1977-1978) уо.д.а.. 1990-с сылтан бэттэх саха литературатыгар роман баһыйар үгүс ахсаана таҕыста уонна саҥа жанровай араастарынан байда.
Фһиби Тонкин
Фһиби Тонкин (нучч. Фиби Тонкин, англ. Phoebe Tonkin), Аустралия эдэр ыччатын биир инникитэ, артыыска, H2O: Just Add Water диэн сериалга уһуллан биллибитэ.
Кукурууза
thumb|200px
Кукурууза, маис  (Zea mays L. ssp. mays) — туораахтаах култуура, бурдук үүнээйи. Америка индеецтэрэ (Месоамерикаҕа) дьиэтиппит, тупсарбыт үүнээйилэрэ. Билигин да онно олорор төрүт омуктар, холобур Панаамаҕа олохтоох куналар кукуруузаны үүннэрии сүрүн дьарыктарыттан биирдэстэрэ. Америка дойдуларыгар маис бастыҥ үүннэриллэр култуура буолар. XV үйэ бүтүүтүгэр - XVI үйэ саҥатыгар Эуропа дойдулара Американы колонизациялаабыттарын кэнниттэн, аан дойдуга тарҕаммыта.
Билигин кукурууза аан дойдуга барытыгар тарҕаммыт тыа хаһаайытыбатын сүрүн үүнээйилэриттэн биирдэстэрэ.
Балыктааһын
Балыктааһын — айаҕы иитинэр эбэтэр эргинэр соруктаах күөл, өрүс, байҕал балыгын араас ньыманан тутар дьарык. Былыр сирэ суох сахаларга тыыннаах хаалар сүрүн ньымалара этэ. Сахалар сүнньүнэн собону уонна мундуну,күөнэҕи бултаан аһыыллара.
Бүрэбиистэ
Бүрэбииста (Burebista) — б.э. инн. 82 сылтан 44 сыллаахха диэри Дакия ыраахтааҕыта.
Гет-даак биистэрэ холбоһуулара
Б.э. инн. I үйэ  бастакы аҥаарыгар гет-даактар сүрдээҕин сайдыбыттара. Атыыга-эргиэҥҥэ олоҕурбут саҥа хаһаайыстыба саҥа тиибигэр көспүттэрэ. Гириэк этностарын кытта ыкса ситимнэһиилэрэ биистэр сомоҕолоһоллоругар тиэрдибитэ. Сомоҕолоһуу иккис төрүөтэ арҕааттан уонна хотугулуу-арҕааттан күүһүрбүт кельтар, илинтэн скифтэр, бастарнар, сармааттар суоһааһыннара буолбута. Ол эрээри саамай кутталлаах өстөөхтөрө римляннар этилэр, киниэр Грецияны уонна Македонияны сэриилээн  даак-гет сирдэригэр ыган кэлбиттэрэ. Бу барыта гет-даак биистэрэ Бүрэбиистэ салалтатынан сомоҕолоһоллоругар тиэрдибитэ. Кини бастыҥ көмөлөһөөччүтэ первосвященник Дэкэнэй буолбута.
Страбон Бүрэбиистэ туһунан маннык биллэрэр:
Бүрэбиистэ судаарыстыбата
справа|мини|270x270пкс|Даактар судаарыстыбалара Бүрэбиистэ кэмигэр, б.э. инн. 82 сыл. Судаарыстыба сүрүн сирэ билиҥҥи Трансильвания соҕуруу өттүгэр Орэшта хайаларыгар баара. Бу сир көмүскэнэргэ табыгастааҕа. Маны таһынан манна минераал саппааһа элбэх буолан кириэппэс туттарга үчүгэй этэ. Илин судаарыстыба кирбиитэ Буг өрүскэ тиийэрэ. Соҕуруу Страбон этэринэн Бүрэбиистэ сэриилэрэ Македония кирбиитигэр тиийэ баран кэлэллэрэ. Хотугулуу-илин Бүрэбиистэ кельтары уонна билиҥҥи Чехия сиригэр олорбут бойдар биистэрин кытта бэрт туһалаахтык сэриилэһэрэ. Страбон этэринэн итэҕэл үрдүкү чыпчаалыгар Дэкэнэй диэн киһи олорбут, бу киһи көрбүөччү уонна ыраахтааҕы бастыҥ сүбэһитэ эбит. Кинини таҥараҕа тэҥнииллэрэ үһү, винограады кэрдэн кэбиһэргэ, арыгыта суох олорорго үөрэппит.
Бүрэбиистэ ыраахтааҕылаан бүтүүтэ
Страбон этэринэн, Бүрэбиистэни өрө туруу кэмигэр өлөрбүттэр. Сабаҕалааһын быһыытынан өрө турууну киин былаас күүһүрүүтүн сөбүлээбэт аристократтар тэрийбиитэр. Риим да тэрийбит буолуон сөп. Бүрэбиистэ өлбүтүн кэннэ судаарыстыба 4 аҥыы хайдыбыт. Бүрэбиистэ ыраахтааҕылааһынын устуоруктар үрдүктүк сыаналыыллар. Кини саҕана гет-даактар бастакы холбоммут судаарыстыбалара үөскээбит. Ол эрээри кини оҥорбут сойууһа уһаабатах уонна ордук тирэхтээх судаарыстыба кыайан буолбатах. Бүрэбиистэ өлбүтэ биир үйү буолан баран кини дьыалатын Децебал салҕаабыта.
Юрий Евгеньевич Благов
Благов Юрий Евгеньевич — экономика билимин кандидата, Санкт-Петербургтааҕа государственнай университет стратегическай уонна Аан Дойдутааҕы менеджмент кафедратын доцена, «Управление проектами в области социального предпринимательства» диэн программа салайааччыта, ПрайсвотерхаусКуперс аатынан кооперативнай түмэт эппиэтнэһин киинин салайааччыта, английскайдыы уонна ньууччалыы 50 тахса кинигэ ааптара
Олоҕо
1981 сыллаахха "Политическай экономика" идэлээх ЛГУ экономика факультетын бүтэрбит. Ол факультекка 1987 сыллаахха кандидатскай диссертациятын көмүскээбит.
Беркли куоракка Калифорния университетыгар (1998), Хельсинкига Аалто Университетыгар(2009-2010),  Сколково куоракка Москватааҕы салайыы оскуолатыгар (2010) үөрэтэ сылдьыбыта. 2004 сыллаахха Минобрнауки наҕараадатынан бэлиэтэммитэ — Российскай Федерация үрдүк үөрэҕириитин ытыктабыллаах үлэһитэ
Хас да Аан Дойдутааҕы кэнпириэнсийэ үлэтин салайбыта, 2012 сыллаахха Варшаваҕа буолбут V Аан Дойдутааҕы урбаан, экономика уонна этика ассоциациятын кэнпириэнсийэтин кыттыылааҕа  уо.д.а.
Сүрүн наукаҕа интириэстэрэ — корпоративнай түмэт эппиэтнэһэ, түмэт урбаана.
Талыллыбыт суруйуулара
Монографиялара: Дакылааттара: Билим сурунаалларыгар ыстатыйалар:
Слепцов Данил Степанович
Слепцов Данил Степанович – Орто Халыма үөрэх салаатын бастакы сэбиэдиссэйэ.
Олоҕун олуктара
Слепцов Данил Степанович бэс ыйын 23 күнүгэр 1897 Орто Халыма улууһун Иккис Хаҥалас нэһилиэгэр Дүөнсэ учаастагар төрөөбүтэ. Аҕата Слепцов Степан Никонович - нэһилиэк суруксута, ийэтэ Гуляева Мавра Варламовна. Кини оҕо сааһа Дүөнсэ тоҕойугар дьонун-сэргэтин хараҕын далыгар ааспыта. 10 сааһыгар Данил Грамота оскуолатыгар уорэнэ киирэр. Онтон Орто Халыматааҕы икки кылаастаах церковнай-приходской оскуолаҕа үөрэнэр. Ону бүтэрбитин кэннэ аҕата Дьокуускайга Духовнай семинарияҕа үөрэттэрэ ыытар. Онтон 1916 учуутал идэтин ылан үөрэнэн бүтэр уонна төрөөбүт сиригэр Орто Халымаҕа үлэлии кэлэр. 1919 сыллаахха олунньу 11 күнүгэр үөрэх тэриллиитин салайар персоналы быыбардаабыттар. Данил Степанович Слепцов үлэтин үрдүктүк сыаналаабыттар уонна кини дьон-сэргэ дириҥ ытыктабылын туһанарын тоһоҕолоон бэлиэтээбиттэр. Бары 12 киһи училище сэбиэдиссэйинэн уонна учууталынан кинини биир санаанан быыбардаабыттар. Онтон Д.С.Слепцову Дьокуускайга ыҥырбыттара. 1920 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр губерниятааҕы үөрэх салаатыттан Орто Халыма үөрэх салаатын сэбиэдиссэйинэн ананан кэлбитэ.
Контрреволлюционердар 1922 cыл кулун тутар бүтэһигэр переворот оҥорон, Орто Халымаҕа сэбиэскэй былааһы суулларбыттара. Ити эрэ иннинэ Котенко уонна Николаев Абый, Аллайыаха уездтарыгар үрүҥнэри кытта сэриилэһэ барбыттара. Ол кэмҥэ Слепцов Д.С. уезд салайааччытынан хаалбыта. Киниэхэ коммунистар уонна комсомоллар испииһэктэрин хаалларбыттара. Ону үрүҥнэр дьаныһан туран көрдөөбүттэрэ. Салайар үлэһиттэри тутаталаан хаайыыга бырахпыттара. Онтон рядовой коммунистары билбэт этилэр. Ону билээри салайааччылары хаайыыга кырбаабыттар, араастаан муҥнаабыттар, бөлөх-бөлөх таһааран ытыалаабыттар. Ол да буоллар ким даҕаны, ол иһигэр Д.С.Слепцов, көҥүлгэ хаалбыт табаарыстарын тыллаан-этэн биэрбэтэхтэрэ. Н.В.Пинегины уонна Д.С.Слепцову саамай тиһэх ыта таһаарбыттара. Ол туһунан Н.И.Спиридонов – Текки Одулок бу курдук суруйбута: “...Помню, были у нас учитель Слепцов Доня и фельдшер Пинегин, славные люди, наши любимцы. Про них был пущен слух, что они коммунары, и вдобавок спрятали «троску Ленина». Их арестовывают и ведут на расстрел. На это неожиданное зрелище согнали все население города. Господин есаул обратился к собравшимся с трогательной речью о том, что вот, мол, мы ведем борьбу в лишениях, на отчаянном морозе, только ради спасения населения, обиженного большевиками. - <...> Так помните же, что всякий, кто посягает на ваше, богом данное благополучие, будет так же наказан, как и вот эти изменники! Кто из вас, собравшихся здесь вольных сынов Колымы, возьмет ружье и застрелит этих гадов, тот заслужит доверие и в награду получит белье и одежду убитых. Есаул сделал шаг вперед и воткнул в снег заряженную винтовку. - Я жду, сыны родины, храбреца! - Да будет он благословен Христом! Не бойтесь, братья, господь поможет вам! – сказал стоявший возле протоиерей из семьи Антипиных. - Я! – отозвался из толпы грубый голос. - Я! – и вперед вышел здоровенный якут Моська Слепцов, сын Коча, подручник Антипиных. Он схватил винтовку и, глазом не моргнув, как будто поднимал ружье на сидячих уток, прицелился. Раздались выстрелы. Стоял сильный мороз в 43 градуса. Кругом лежал ровный белый снег. Трупы лежали возле дороги всю ночь. На другой день трупы отвез на свалку уголовник Кирив, за «работу» он получил золотое кольцо Дони. Но так как кольцо примерзло к пальцу, уголовник отрубил топором весь палец”.
Слепцов Данил Степанович, Орто Халыма үөрэх салаатын бастакы сэбиэдиссэйэ, 24 сааһыгар тыына быстыбыта.
Үөрэхтээһини тупсарыы
Данил Слепцов анаммытын кэннэ үөрэх салаата саҥалыы тэриллэн үөскээбитэ. Кыаммат оҕолорго, дьадьаҥыларга интернат аһыллыбыта. Саҥа 15 оскуоланы аһыы былааннаммыта, ол иһигэр улахан дьону үөрэхтээһиҥҥэ 2 оскуола аһыллыахтааҕа. Үөрэх салаатыгар куорат библиотеката бэриллибитэ. Бу библиотекаҕа фондата дьонтон хомуллан тэриллибитэ. Библиотека 1922 сыл кулун тутарга куоракка бандьыыттар “хаһаайынныахтарыгар” эрэ диэри дьоҥҥо туһалаабыта.
Бу кэмҥэ 8-тан 14 сааһыгар диэри саастаах алын сүһүөх оскуолатыгар киириэхтээх 665 оҕо баара. Бу ламуттар, юкагирдар, тоҥустар уонна чукчалар оҕолоро диэн этиллэр. Мантан ураты куорат иһигэр 120 оҕо баара. Бачча оҕону биирдэ үөрэтэр оскуола дьиэтэ суоҕуттан, оскуола иһинэн кыайан ситиспэт оҕолорго хоһулаһар кылаастары аһарга быһаарыммыттара. Кыаммат оҕолорго анаан пансионат 15 оҕоҕо тэриллибитэ.
Орто-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Орто-Амма нэһилиэгэ. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Харбалаах.
Слепцов Данил Степанович
Үөрэхтээһини тупсарыы
Ый эрэ кэриҥэ буолан баран Орто Халыма куоратыгар учууталларга үөрэх саҥа былаһыанньаларын билиһиннэрэр сыаллаах кылгас больдьохтоох педагогическай курс ааһарга Уураах таһаарбыта.
Орто-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Улуус кииниттэн 46 км илин диэкки Амма өрүскэ сытар.
Слепцов Данил Степанович
Туһаныллыбыт литература
1.	Старостина, Мария Ивановна. Колымские якуты в середине XVII – начале XX века : по материалам генеалогии/ М. И. Старостина ; [науч. Ред.а.ист.н., проф. Акад. АН РС(Я) А. И. Гоголев] ; ГОУ ВПО «Якут. гос. ун-т им. М. К. Аммосова», МО «Среднеколымский улус (район)» - Якутск ; Бичик, 2009. – 392с. 2.	http://www.kolnews.ru/Root/News/comment.php?nid=4045
Орто-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Нэһилиэк үөскүөҕүн иннинэ бу сир Уус-Амма нэһилиэгин сирэ этэ.
Ааспыт үйэ 60-с сылларыттан Харбалаахха таас чох хостууллар. Ол саҕана төрүттэммит нэһилиэк. Билигин птицефабрика баар.
Сигэлэр
250px|thumb|left|Нуучча кытылыттан Амма өрүс көстүүтэ
Энцефалит
Энцефалит (былыргы лат. тылынан encephalitis – «киһи мэйиитэ сүһүрэр ыарыыта») – бу ыарыы, мэйии сүһүрүүтүн группатыгар киирсэр. Ыарыыны тарҕатар кыра харамай организмнар киһи төбөтүн иһигэр кирэннэр энцефалит диэн ыарыыны үөскэтэллэр.
Энцефалит сүрүн көрүҥнэрэ
Энцефалит кэмигэр ааһар ыарымтыйыы процеһа ниэрбэ систиэмэтин араас салаатыгар олохсуйуон сөп: мэйии хах араҥатыгар, хах араҥа аннынааҕы түмүгэр, ньолбоҕор мэйиигэ, киһи сүнньүн мэйиитигэр, периферическэй ниэрбэлэргэ, харах уонна мэйии бүрүөтүгэр. Энцефалит уратылаах сүһүрүүтэ мэйии этигэр, эбэтэр бүрүөтүгэр сосудистай уларыйыылар, ниэрбэ клеткаларын уларыйыылара, сорох көрүҥэр – мэйиигэ хаан кутуллуон сөп.
Летаргическэй энцефалит (эбэтэр Экономо энцефалита)
1917 с. австрия учуонайа К. Экономо бастакыннан арыйбыт ыарыыта. Салгынынан тарҕанар вирус үөскэтэр, өскөтүн сытыытык, эбэтэр дьарҕа буолбут ыарыһахтартан (хол. ыарыһах саҥарарын, сөтөллөрун бырдаҥата). Инкубационнай кэмэ – 14 кунтэн 3 ыйга диэри. Мэйии үлэтин кэһиититтэн сылтаан куһаҕаннык утуйуу, утуктааһын, утуйбат буолуу, харах хамсатар ниэрбэлэрин утуйуута. Сытыы кэмэ – 3-4 нэдиэлэ Тобохтоон көстөр паркинсонизм буолан, дьарҕа ыарыга көһүөн сөп.
Күһүҥҥү (дьоппуонскай) энцефалит
Дальнэй Восток уройуонугар көрсүһэр, кумаарынан тарҕанар вирус. Инкубационнай кэмэ – 5-14 күн. Бу ыарыыга ыарыһахтарга үрдүк былчыҥ тонуһа уонна былчыҥ түмүүтэ бэлиэтэнэр. Ыарыы сытыытык ааһар, 30 – 60% түгэҥҥэ өлүүннэн бүтэр. Үтүөрбүттэргэ баралыыс уонна өй-санаа ыһыллыта бэлиэтэнэр.
Харыстанар дьаһал (профилактика)
Эмтэнии Ыарыһаҕы айдаана суох миэсэҕэ киллэрии Глюкозаны тымырынан хааҥҥа киллэрии С битэмиини иһии Гормон эмин иһии Вируһу утарылатар эми иһии Антибиотик Слазмолитик Сааскылыы-сайыҥҥы энцефалиты эмтииргэ, ыалдьан баран үтүөрбут дьон сывороткаларын туттуу
1510-с
1510-с сыллар.
Amazon
Amazon.com, Inc. ("Амазон ком инкорпорейтед" диэн ааҕыллар) — интернет нөҥүө табаары уонна өҥөнү батарар АХШ хампаанньата. Интернет сервистартар дьиҥнээх табаары батарар хампаанньалартан бастакылартан биирдэстэрэ. Хампааньа штаб-квартирата Вашингтон штат Сиэтл куоратыгар баар.
1986 сыл
1986 сыл.
Истии кэhиллиитэ
мини мини
Истии кэhиллиитэ — толору (дьүлэй буолуу) эбэтэр кыралаан (дөйүңү буолуу), дорҕоону, тыаhы-ууhу истэр уонна ылынар кыах намтааhына. Дорҕоону, тыаhы-ууhу ылынар, истэр хайа баҕарар организм истэрэ кэhиллиэн сөп. Дорҕоон долгуннара тыбылынан (частотатынан) уонна далааhынынан (амплитуданан) араастаhаллар. Истии кэhиллиитэ диэн тыас-уус тыбылын (частотатын) сороҕун (барытын), эбэтэр дорҕоон намыhах далааhынын (амплитудатын) араарбат буолуу ааттанар.
Бу элбэх биологическай уонна экологическай фактордартан тутулуктаах. Кулгаах ис өттө уонна истэр нерв ыарыылара, орто кулгаах сүhүрүүтэ эбэтэр менингит, грипп уо.д.а. инфекционнай ыарыылар; сороҕор – эчэйии (травма) эбэтэр уhун кэмнээх улахан тыас уонна илигирээhин (вибрация) төруөт буолуохтарын сеп.
Киhи саңаны истэрэ кэhиллиитэ дьүлэй буолуу дэнэр, оттон саңаны ылыныы кыратык кэhиллиитэ – дөйүңү буолуу дэнэр (нейросенсорнай, кондуктивнай эбэтэр булкаас (смешаннай) характердаах). Итини таhынан, дьүлэй буолуу төрүөҕүттэн эбэтэр кэлин үөскээбит (приобретеннай) буолуон сеп.
Истии кэhиллиитин классификациялара
Истии кэhиллиитин көрүңүнэн, степенинэн уонна хаhааңңыттан баар буолбутунан классификациялыахха сеп. Итини таhынан, истии кэhиллиитэ биир өттө эбэтэр икки өттө диэн арахсыан сеп.
Кондуктивнай уонна нейросенсорнай (сенсоневральнай) кэhиллиилэр.
Тас эбэтэр орто кулгаах тутуллара (структуралара) дорҕоон сигналын ис кулгаахха сөптөөхтук тириэрдиилэрэ тохтоотоҕуна, истии кондуктивнай мөлтөөhүнэ үөөcкүүр. Дөйүңү буолуу маннык көрүңэ эмтэниэн уонна хирургическай операциянан эбэтэр атын њымаларынан коррекцияланыан сөп. Кулгаах инфекцията, эчэйиитэ, холобур, кулгаах сарыытын (барабаннай перепонка) перфорацията, итини таhынан, кулгаах күлүгүтүн (сера) бүөлээhинэ төрүөт буолуохтарын сеп. Кулгаах инфекцията үксүгэр оҕолорго көстөр, ол иhин төрөөппүттэр оҕо истэрин бэрэбиэркэлии сылдьыахтаахтар уонна дөйүңү буолуу бэлиэлэрин билиэхтээхтэр.
Истии кэhиллиитин нейросенсорнай көрүңэ ис кулгаах улиткатын спиральнай органын билимтиэтэ (чувствительность) сүтүүтүттэн эбэтэр истэр нервэлэр үлэлэрэ кэhиллиититтэн үөскүүр. Маннык кэhиллиилэр дьүлэй буолуу бары степеннэригэр – чэпчэкиттэн ыарахан керүңнэригэр – таас дьүлэй буолууга тиэрдиэн сөп.
Нейросенсорнай истибэт буолуу улахан өттө улитка кортиевай органын түүлээх клеткаларын нуорматтан туорааhыннарыттан (аномалиятыттан) үөскүүр. Ардыгар нейросенсорнай истибэт буолуу бас уңңуо5ун-мэйиитин VIII нервэтин (преддверно-улитковый нерв) эбэтэр мэйии истэр салаатын кэhиллиититтэн үөскүүр. Истии маннык көрүңүн кэhиллиитигэр хаhан эмэ мэйии истэр киинэ (центральное нарушение слуха) эрэ ыалдьар. Маннык түбэлтэҕэ киhи үчүгэйдик истэр, ол гынан баран, истэр дорҕоонун хаачыстыбата мөлтөөн, киьи саңатын кыайан араарбат буолар.
Истии кэhиллиитин көрүңңнэрэ уонна төрүөттэрэ
Истии кэhиллиитэ араас элбэх биологическай уонна экологическай фактордартан үөскүүр. Эт-сиин ордук кэбирэх сирэ кулгаах буолар.
Аэропорт эбэтэр улахан суол аттыгар олорор дьон мэлдьи 65-75 дБ күүстээх (интенсивность) дорҕоон тыктарыытын (облучениетын) ылаллар. Өскөтүн киhи маннык усулуобуйаҕа таhырдьа эбэтэр аhа5ас түннүктээх дьиэ иhигэр өр кэмңэ сырыттаҕына, истэрэ сыыйа мөлтүөн сөп. Маннык мөлтөөhүн үксүгэр улахан промышленнай тыастан үөскүүр.
Истии генетическэй кэhиллиитэ
Несиндромальнай (изолированнай) уонна синдромальнай истии кэhиллиитэ диэн бааллар.
Несиндромальнай истии кэhиллиитэ – нэhилиэстибэнэн бэриллэр симптомнара суох дөйүңү буолуу. Нэhилиэстибэнэн дьулэй буолуу 70 % көстөр.
Синдромальнай истии кэhиллиитэ – бу генетиканан бэриллэр истии мөлтөөhүнэ атын органнар уонна системалар атын бэлиэлэрин эбэтэр ыарыыларын кытта үөскүүр истии мөлтөhүнэ. Нэhилиэстибэнэн дьүлэй буолуу 30% көстөр. Дьүлэй буолуу бэлиэтэ көстөр 400-тэн тахса араас синдром суруйуллубут.
Слухопротезирование
Киhи тыаhы аhарар аппаратыгар үөскээбит уларыйыылартан истибэт буолууну эмтээhин ситиhиилээхтик ыытыллар. Тыаhы ылынар аппарат кэhиллиитигэр эмп-том уонна физиотерапевтическай комплекстар туhаныллаллар. Маннык эмтээhин туhата кыра буоллаҕына, слухопротезирование – тыаhы улаатыннарар истэр аппараттары талан анааhын ыытыллар. Истэр аппарат сөп тубэhиитэ пациент киhи саңатын уонна атын тыас-уус улахан тыаhын ылынар адаптационнай кэмин кэнниттэн быhаарыллар.
Истэллэрэ кэhиллиилээх оҕолору реабилитациялааhын
Реабилитация кэмигэр биирдиилээн (индивидуальнай) уонна бөлөҕүнэн дьарыктаныы, ону тэңэ музыкалаах бииргэ уус-уран ааҕыы(хоровой декламация) көрүллэр. Салгыы күүhүрдэр уонна иhитиннэрэр аппараттардаах саңарааhыннаах дьарыктар ыытыллаллар. Маннык үлэ истибэт оҕолорго аналлаах оҕо саадтарыгар 2-3 - саастарыттан саҕалаан ыытыллар. Бу үлэ специализированнай оскуолаҕа салҕанар. Үгүс түбэлтэлэргэ маннык үлэлэри төрөөпүттэр естественнэй саңарар эйгэҕэ ыыталлар. Бу олус улахан үлэни да, кэми да эрэйэр, ол гынан баран, эмиэ оннук үчүгэй түмүктэри биэрэр. Маннык үлэ сурдопедагогу кытта бииргэ, кэтээн көрүүлээх ыытыллыахтаах.
Хамсанан өйдөтөр (жестовай) тыллар
Хамсанан өйдөтөр (жестовай) тыллар эбэтэр хамсаныы тыла – бэйэтэ, тутулуга суох эбэтэр искусственнайдык үөскээбит хамсаныынан көрдөрүллэр тыл. Манна хас биирдии хамсаныы тылын көрдөрөргө илии уонна сирэй, айах, уос хамсааhыннарын кытта, эт-сиин бүтүннүүтэ эмиэ хамсыан сөп. Хамсаныы тылын элбэхтик саңарар саңаттан (дорҕоон уонна сурук) тутулуктаах уонна истэр дьон толкуйдаабыттар дии саныыллар, ол гынан баран, бу алҕас санааhын. Ону таhынан, үксүгэр, хамсаныы тыла диэн буукубалары тарбаҕынан көрдөрүүнү (дактилирование) ылыналлар (дьиңэ, бу њыманы анал уонна географическай ааттары, итиэннэ саңарар тылтан ылыллыбыт специфичнэй терминнэри этэргэ эрэ туhаныллар), уонна истэр дьон саңарар тылга сөп тубэhиннэрэн хамсаныы көмөтүнэн информацияны биэрээри хамсанан көрдөрүүлэрин ааттыыллар. Оттон дьиңнээҕэ хамсаныы тыла (жестовый язык) саңарар тылтан тутулуга суох уонна бэйэтэ сайдар: саңа хамсаныылар үөскууллэр, уруккулар туhаныллыбат буолаллар – бу үксүгэр саңарар тыл сайдыытын кытта сибээhэ кыра.
Дискриминация
Билиңңи кэмңэ туоратыы (дискриминация) диэн суох, ол эрээри, мөлтөхтук истэр эбэтэр истибэт дьон туохха наадыйалларын учуоттааhын ыытыллыбат. Ол курдук, бугуңңу куңңэ Россияҕа үгүс тыастаах сигналлар, холобура, общественнай транспортка тохтобуллары биллэрии, домофон сигнала, үгүс түбэлтэҕэ графическайдык эбэтэр уотунан сырдатан эбии бэриллибэттэр. Маннык патологиялаах дьоңңо туhанар тэриллэрин бэйэлэригэр сөп тубэhиннэрэн уларытыы элбэхтик бэйэ суотугар ыытыллар.
Атырдьах ыйын 1
Атырдьах ыйын 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 213-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 214-c күнэ). Сыл бүтүө 152 күн баар.
Ньиэрпэ
thumb|250px
Ньиэрпэ эбэтэр Дааргы (даарда) балык (, Кольчатая нерпа) - Ньиэрпэлэр уустарыгар киирэр кыра түлүөн.
Илин атахтара кэлин атахтарынааҕар биллэ кылгас. Сырдык үрүҥ көмүстүҥүттэн хараҥа бороҥҥо дылы өҥнөөх буолар. Хараҥа бээтинэлэрдээх.
Рудольф Нуриев
Рудольф Нуриев (Нуриев Рудольф Хәмит улы, Rudolf Nuriev, 1938–1993) — XX үйэ аатырбыт үҥкүүһүтэ, балтмейстер. 1961 сыллаахха Парижка гастроллуу сылдьан Сэбиэскэй Сойууска төннөртөн аккаастаммыта. Кинини классическай балекка үҥкүүһүт оруолун толору уларыппыт киһиннэн ааҕаллар.
Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич
200px|thumb|right|Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич (1866 - 1944), олоҥхоһут.
1866 сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун Иккис Ньөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Олоҥхоһут быһыытынан 1940 сылтан биллибитэ.
ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ этэ.
Кини репертуарыттан суруллубут олоҥхолор архыыпка бааллар: Куллун Куллустуур, Улуу Даарын, Дьиэрбэк Бэргэн, Тура төрөөбүт Дуо бухатыыр, Босхон Дуолан Бухатыыр (1943).
1944 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр өлбүтэ.
2010 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
XXI Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 2010 сыл олунньу 12-28 күннэригэр Канаада Ванкувер куоратыгар буолаллар.
Абстрактнай экспрессионизм
Абстракт экспрессионизм (abstract expressionism) — киһи санаатын толору биэрэ сатаан, улахан болотунаҕа бөдөҥ киистэнэн быстах штрихтэри туһанан түргэнник уруһуйдуур ньыманы туһанар худуоһунньуктар оскуолалара (хамсааһыннара). Сороҕор кыраасканы соруйан таммалаталлар. Худуоһунньук соруга - бэйэтин ис эйгэтин хартыынатыгар толкуйдаабакка эрэ, хам-түм уруһуйдаан биэрии. thumb
Аан бастаан — абстрактнай сюрреализм (abstract surrealism) быһыытынан 1940-с сылларга Андре Бретон идиэйэтинэн үөскээбитэ. Сүрүн өйөөччүлэрэ америка уруһуйдьуттара Ганс Хоффман, Аршиль Горки, Адольф Готлиб этилэр. 1950-с сылларга Джексон Поллок, Марк Ротко уонна Виллем де Кунинг салайар кэмнэригэр бу хамсааһын күүскэ сайдыбыта.
Эргиэн
thumb|Эргиэн [[баһаара]]
Эргиэн диэн дьон (тэрилтэлэр) бэйэ бэйэлэригэр мал-өҥө бэрсиитэ. Малы-өҥөнү ыларга харчы төлүүллэр. Малы атын малга атастаһыы бартер дэнэр. Эргиэн кыттааччылара - атыылааччы уонна атыылаһааччы. Эргиэн эйгэтэ ырыынак дэнэр.
Эргиэн көрүҥнэрэ:
Сахаэттар уонна сахалар
Ол курдук Чингисхан саҕанааҕы монголлар ортолоругар сахаэт диэн биис ахтыллара улахан интириэһи биһиэхэ үөскэтэр. Рашид-ад-дин суруйарынан, Чингис-хан өссө Темучжин буола сылдьан тайджиут биистэрин кытта атааннаһа сырыттаҕына, сахаэт (сакаит) бииһэ киниэхэ кэлэн холбоһон, сэриитэ эбиллибит. Ол эрээри биир да биллиилээх киһитэ суох эбит. Кини сакаиттары уруккута түүр тыллаах, кэлин монгол ааты биистэргэ киллэрэр.
Рашид-ад-дин сакаиттары иккиһин Орхон өрүс тула тарҕаммыт кереиттар биир биистэрин быһыытынан эмиэ ахтар. Онон бу кереиттар диэн кимнээх этилэрэй, түүрдэр дуу, монголлар дуу диэн ыйытыы үөскүүр? Манна ученайдар араас санаалаахтар. Л.Л.Викторова диэн советскай ученай кереиттары, найманнары уонна меркиттары түүр тыллаахтара диэн бигэтик суруйар. Өссө кинилэр сог-по (цзубу) холбоһуҥун үс салаата буолаллар диэн санааҕа кэлэн турар. Кереиттарга өссө дунхаит (тунгкаит), албат, тумаут (тумат) диэн биистэр киирэллэрэ. Бу састаап көрдөрөрүнэн, кереиттар Саян-Алтай түүрдэригэр быһаччы сыһыаннаах буолуохтарын сөп эбит. Ол курдук, Н.А.Сердобов диэн тувинецтар төрүттэрин үөрэппит ученай, тувинецтар, хакастар уонна сахалар кереиттар диэн уопсай өбүгэлээхтэрэ диэн санааҕа кэлбитэ.
Казах историга Мухаметжан Тынышпаев саха төрдүн кереиттары кытта сибээстээбитэ. Кини саныырынан, киэҥ сиринэн биир кэлимсэ олорбут элбэх ахсааннаах биис Тимур кэмигэр улахан кыргыллыыга түбэспит. Улахан чааһа Алтай диэки куоппут (карагастар, качинецтар, сагаецтар уонна сахалар), сорохторо Аргыннарга күрээбит, кэлин казах буолбут. Узбек маҥнайгы хаана Мухаммед-Шейбани сэриитигэр сахиот диэн биис ахтыллар эбит.
П.А.Ойунскай 1928 сыллаахха Чолбон сурунаалга тахсыбыт ыстатыйатыгар саха төрүттэрин эмиэ кереиттары кытары сибээстиир. Джунгардар керейдары кырган, түүр тыллаах саха өбүгэлэрэ маҥнай монголлар, онтон буряттар ортолоругар киирэн, көһө сылдьыбыттар, бииргэ ыкса олоро сылдьыбыттар.
Арай Г.В.Ксенофонтов бу этиини утары санаатын, бэчээккэ киирбэтэх иккис томун матырыйаалларыгар көрөбүт. Кини туспа-туора санаатынан, Чингисхан империята үөскуурун саҕана, сахалар билиҥҥи дойдуларыгар олороллоро. Онтон бу соҕурууҥҥу сахаэттэр олох аҕыйах ахсааннаахтара (туспа тумен да буолбаттар) уонна Чингисхан диэки буолан, хайдах да саха сирин диэки түһүөн сөптөрө суох диэн суруйар.
1530-с
1530-с сыллар.
Бастакы Бороҕон
Маҥнайгы Бороҕон нэһилиэк. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өймөкөөн.
Улуус кииниттэн 612 км. соҕуруу диэкки сытар.
Олимпия (Греция)
Оли́мпия (Αρχαία Ολυμπία) — Гириэсийэ Элида уобалаһын былыргы куората, Пелопоннес хотугулуу-арҕаа өттүгэр, Алфей өрүс уонна кини Кладеон диэн салаатын икки ардыгар сытар.
Бастакы Бороҕон
Киһи олохсуйбут сиригэр Аан дойдуга ордук тымныы сир.
Олимпия (Греция)
Былыргы дьоно неолит кэминээҕи саҕаттан бааллара. Атина куораттан 311 км арҕаалыы, 90 км Патртан соҕуруу уонна 21 км Пиргостан илин туһаайыынан баар. Олимпия куоракка былыргы Олимпия оонньуулара төрүттэммит эбиттэр. Бу оонньуулар түөрт сыл буола буола тохтобула суох 1200 сыл курдук ыытыллыбыттар. Биһиги эрабыт 4 үйэтигэр (426 c.) христианскай Рим императора Феодосий I бу куораты уоттаппыт эбит.
Бастакы Бороҕон
1920 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр Өймөкөөн буолаһа Байаҕантай буолаһыттан араарыллыбыт. Бу туһунан Саха сирин оройоуннааҕы ревкомун мунньаҕа быһаарбыт (17 нүөмэрдээх боротокуол).
Олимпия (Греция)
2012 сыл ыам ыйын 8 күнүттэн бу куорат Дьокуускай куорат доҕордуу куората буолар.
Бастакы Бороҕон
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Тыараһа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Тыараһа нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кыйы.
Улуус кииниттэн 45 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 760 киһи (2007 сыл).
Соҕуруу
thumb|200px
Соҕуруу — күнүс күн саамай үрдүктүк тахсар өттүнээҕи саҕах хайысхата.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Борисов Тихон Петрович
1863 сыллаахха Боотур Уус улууһун Дьүлэй нэһилиэгэр (билигин Таатта улууһа) төрөөбүтэ.
Оҕо сылдьан оспаннан ыалдьан хараҕа суох буола сыспыта. Эдэр сааһыттан олоҥхоһуттары сэҕээрэн истээччи: И. Винокуров-Табахыырабы, Кээмпэһи, Бабыата Мохоробу, Ырыа Киргиэлэйи уонна да атыттары.
Кини толоруутугар «Мачайар Баһылай», «Чабычах Ырыата» уонна «Суор Ырыата» олоҥхолор бааллара.
1913 сыллаахха кини тылыттан С. А. Новгородов «Байанай Алгыһын» суруйан хаалларбыта.
Клэр Һолт
'''
Клэр Һолт (Claire Holt), Аустралия дойдутун артыыһа, эдэр ыччатка киэҥник биллэр, H2O: Just Add Water сериалга уһулла сылдьар.
1520-с
1520-с сыллар.
Хос төбөлөөх түлүөн
Хос төбөлөөх түлүөн (, Хохлач) - Хос төбөлөөх түлүөннэр уустарыгар киирэр бөдөҥ түлүөн.
Кулгааҕа суох. Илин эрэ атахтарыгар тыҥырахтаах. Атыыра төбөтүгэр паараласпыт тирии хабах курдуктаах. Бу хабах иһинээҕитэ муннун кытта ситимнээх.
Иккис Бороҕон
300px|thumb|Томтор бөһүөлэк көстүүтэ Иккис Бороҕон нэһилиэк. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.
Улуус кииниттэн 570 км. соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1499 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Томтор - 1329, Куйдуһун - 107 уонна Аэропорт - 62 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Суол
thumb|250px
Суол - 1) барар, айанныыр хайысха; 2) аартык, ыллык, ыыр; 3) айанныырга анаммыт оҥоһуулаах буор, таас, бетон, асфальт уо.д.а. үктэл. Т.к.: йол (был. түүр.); юл (татар., башк.); йол (азерб., алтай); жол (казах., кирг., ккалп.); йул (узб.); чол (хакас), суол (чубаас.) — айанныыр суол, айаннааһын, айанныыр хайысха:
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Бичик
Типографияҕа бичик (шрифт) диэн литералар кэмпилиэктэрин ааттыыллар.
Хас да бичик бөлөҕө, биир дьүһүннээх (начертание), биир истииллээх уонна ойуулаах буоллаҕына гарнитура диэн ааттанар.
1987 сыл
1987 сыл.
Кыйыы
айаҥҥа тугу эмэ (хайа сирэйин, туруору сыыры, өрүһү уо.д.а.) устаты барыы, оннук барар суол. Т.к.: кия, кыя, (түүр.) — туруору эниэ, сыыр, быстыы. Ону тэҥэ: кая — таас, очуос; коя (узб.) — таас; кия (тадж., түүр. киирбит) — таас, быстыы, эниэ, томтор.
Дөссө көр: Тыараһа нэһ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кампора-Сан-Джованни
thumb|Кампора-Сан-Джованни 2009 сыллаахха Ка́мпора-Сан-Джова́нни (Campora San Giovanni, Campura San Giuvanni,Campura Santu Janni) — тыа уокуруга, порт Амантея коммуна порда уонна сорҕото, Козенца провинция, Италия. Катандзаро провинцияттан чугас.
Географията
Кампора Тиррен муоратын кытылыгар, наһаа бөдөҥө суох хапталга сытар. Чугастааҕы мырааннарга винограад уонна масличнай култууралары үүннэрэллэр. Мырааннартан Ламеция-Терме хомото уонна Стромболи вулкаан көстөллөр, ол буруота былыта суох күҥҥэ көстөр. Кампора портан муораннан Эолий арыыларыгар сырыы баар.
Нэһилиэнньэлээх пууннара
Кампора-Сан-Джованни сиригэр маннык дэриэбинэлэр бааллар:
1540-с
1540-с сыллар.
Наумов Дмитрий Федосеевич
200px|thumb|right|Наумов Дмитрий Федосеевич
Наумов Дмитрий Федосеевич — суруйааччы, Ил Түмэн дьокутаата, уруккута Амма улууһун кулубата, СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччы. Учуонай-зоотехник.
Билиҥҥи үлэтэ: Аграрнай политикаҕа уонна тыаҕа Ил Түмэн бастайааннай кэмитиэтин бэрэстээтэлэ. 32 № Амма-Маайа быыбардыыр уокуругуттан дьокутаат. Өссө маннык кэмитиэттэргэ үлэлиир: 2008 сыллаахха Саха театрыгар туруоруллубут "Оҕустар забастовкалара" диэн пьеса ааптара. Хас да бэчээккэ тахсыбыт кинигэлэрдээх.
Олоҕун олуктара
1948 сыл алтынньы 6 күнүгэр Амма улууһун Сулҕаччы нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1977 сыллаахха СГУну бүтэрбитэ, идэтинэн зоотехник.
1971 — 1975 сыллардаахха Үөһээ Бүлүү "Сельхозтехника" тэрилтэҕэ оробуочайдыыр.
1975 — 1978 сыллардаахха Үөһээ Бүлүү Намыгар И. Барахов аатынан совхозка зоотехник;
1978 — 1979 сыллардаахха Нам орто оскуолатыгар (Үөһээ Бүлүү) учуутал;
1983 — 1990 сыллардаахха И. Барахов аатынан совхоз дириэктэрин солбуйааччыта - кормопроизводство сыаҕын начальнига;
1990 — 1992 сыллардаахха И. Барахов аатынан совхоз дириэктэрэ;
1995 — 2000 сыллардаахха Амма улууһун салалтатын баһылыга (кулубата);
2000 — 2003 сыллардаахха Саха сирин тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ;
2007 — 2008 сыллардаахха "Алмазы Анабара" генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта;
2008 сылтан Амма улууһуттан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэҥҥэ дьокутаатынан талыллыбыта, онно тыа уонна аграрнай политикаҕа бастайаанай хамыыһыйа бэрэстээтэлэ.
Саха сирин норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ. Амма улууһун Ытык олохтооҕо. Саха сирин Суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.
Ылыллыбыт сирэ
Ил Түмэн саайта
Шергин шахтата
300px|thumb|right|Шергин шахтатын тас көрүҥэ Шергин шахтата, Дьокуускайга Ярославскай уонна Кулаковскай уулуссалар муннуктарыгар урукку оскуола мас дьиэтин олбуорун иһигэр баар.
Федор Шергин Арассыыйа - Америка хампаанньатын управляющайа уунан хааччынаары кудук хаһаары гыммыт.
Шергин Дьокуускайга кэлиэн иннинэ Өлүөнэ баһыгар баар Качуг диэн сэлиэнньэҕэ олоро сылдьыбыт. Онно кини ирбэт тоҥу курдары хаһан ууга тиийбит. Онно кудугун дьириҥэ 128 м. эбит. Дьокуускайга ити уопуту туһанан дьиэтин таһыгар эмиэ кудук хаһарга быһаарыммыт. 300px|thumb|left|Шергин шахтатын схемата 15 м. дьириҥҥэ тиийэн баран аккаастана сыспыт. Ол кэмҥэ Дьокуускайга хоту сири чинчийээччи Ф. Врангель кэлэ сылдьыбыт. Кини шахтаны көрөн баран өссө хаһарыгар көрдөспүт уонна үбүлээһини Наукалар Академиятыгар сүктэрбит.
Билигин кудугу наука чинчийии сыалтан уонна ирбэт тоҥ Дьокуускайга төһө халыҥын быһаараары төһө кыалларынан дьириҥэтиэххэ диэн буолбут.
1837 сыллаахха 116,5 м. дьириҥҥэ тиийэн баран Шергин үлэтин тохтоппута. 1838 сыллаахха Фёдор Шергин бэйэтин чинчийиитин "Журнал Министерства народного хозяйства" диэн сурунаалга таһаарбыт. Аан дойду учанайдарын ити ыстатыйыта улаханнык сөхтөрбүтэ уонна саарбахтаппыта.
Шергин 1837 сыллаахха наукаҕа үтүөтүн иһин кыһыл көмүс мэдээл уонна бриллианнаах биһилэҕинэн наҕараадаламмыта.
1934 сыллаахха шахта түгэҕиттэн 140 м. дьириҥҥэ дылы скважина үүттэммитэ. 1942 сылга диэри ирбэт тоҥ температуратын кээмэйдээһин салҕаммыта.
Веласкес Диего
Веласкес Диего (1599 бэс ыйын 6 — 1660 атырдьах ыйын 6) — Испания уруһуйдьута, Филип IV хоруол суудун бастакы уруһуйдьута. Испания живопиһын кыһыл көмүс бириэмэтин биир улуу бэрэстэбиитэлэ.
Олус биллэр үлэлэрэ
thumb|right|170px|Инфанта Маргарита Австрийская, 1660
Сахалыы таба суруйуу быраабылаларын аан тыла
Сахалыы таба суруйуу историятыттан
1990 сылтан сахалыы таба суруйууга "көҥүл барыы" (либерализация) диэн ааттанан, сурук сүрүн тосхолун, быраабылаларын улам тутуспат буолуу күүһүрэн иһэр. Онон литература, сурук-бичик сиэрэ-нуормата сатарыйар куттала үөскээтэ. Таба суруйуу саҥа тосхолун, быраабылатын тиһигин ырытан олоххо киллэрии уталыйбат күннээҕи кыһалҕабыт буолла.
Таба суруйууга "көҥүл барыы" үөскээбитэ дириҥ силистээх, күттүөннээх төрүттээх. Ол туһунан манна кылгастык кэпсиир тоҕоостоох. Онто суох таба суруйуу саҥа тосхоллоро, быраабылалара ылыннарыылаах буолар гына өйдөнүмүөхтэрин сөп.
Уһун дьүүллэһии, мөккүөр кэнниттэн Саха АССР оччотооҕу бырабыыталыстыбата саха тылын таба суруйуу быраабылаларын тиһигин бигэргэппитэ 40-ча сыл буолла. Аныгы тэтимнээх олоххо балайда уһун болдьох. Бу кэм саха тылын сайдыытыгар тахсыылаах да, улахан эндирдээх-охсуулаах да буолбута. Бу кэмҥэ, бастатан, уус-уран литература, атын да араас көруҥнээх литература бастыҥ айымньыларыгар кэпсэтэр тыл ордук чаҕылхай өттүн сүүмэрдээн сурук тылын тупсарыы, чочуйуу, нарылааһын, ордук этигэн, бэргэн, иэйиилээх дэгэттээх буоларын туһугар оччо харахха быраҕыллыбат эрээри, суругунан литература баарын тухары, талааннаах суруйааччылар баалларын тухары хаһан да тохтообот-быстыбат сыралаах үлэ бара турбута. Ол туоһутунан норуокка киэҥ биһирэбили ылбыт бөдөҥ суруйааччылар үүммүттэрэ, саха литературатын чахчы байыппыт элбэх айымньы баар буолбута буолар.
Оттон бу кэм омсолоох, күлүк өттүн туһунан этэр буоллахха, өссө 20-с сыллартан кэлбит, 30-с сыллар бүтүүлэриттэн ордук күүһүрбүт бэркэ биллэр идеология быһыытынан "тыллар силлиһиилэрэ" диэн кыра омуктар тылларын сайдыытыгар олус охсуулаах бэлиитикэ сабардаабыта. Дьиҥэ, тыл үөрэҕэ этэринэн, аан дойдуга тыллар сайдыылара көрдөрөрүнэн, элбэх омук холбоһон олорор дойдутугар кыра омуктар тылларын судаарыстыба ураты болҕомтоҕо ылыахтаах, кыһамньытын ууран араҥаччылыахтаах, улахан сайдыылаах норуоттар тылларын көнньүнэн барар күөмчүтүттэн, үтүргэниттэн харыстыахтаах, онтон көмүскүүр сокуону-быраабы хааччыйыахтаах этэ. Ол оннугар, буолуох буолуохтааҕын курдук, саха тылын улам көйгөтүтүү, үөрэх-иитии эйгэтиттэн үтүрүйэн таһаарыы, дьыала-куолу, суут-сокуон, атын да эйгэ тылын быһыытынан симэлитии барбыта. Ол түмүгэр тыл ис кыаҕа сайдыбат, сахалыы тиэрмин, истиил буомурар усулуобуйата үөскээбитэ. Үтүмэн үгүс политическай ис хоһоонноох литератураны нууччалыыттан туруору тылбаастаан, төрөөбүт тыл ис сокуоннарын, нуорматын алдьатыы, аата-ахсаана суох тылбаастаныах да нуучча тылын соһон киллэрэн, тылы сыыһырдыы-дьүдьэтии барбыта.
Арпагыраапыйаҕа өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн киирбит нуучча тылын олоҕун нууччалыы эрэ суруйар быраабыла олохсуйбута. Оттон саха тылыттан тиэрмини үөскэтии, оннооҕор киирии тыллары сахалыы көрүҥүнэн суруйуу олохтоох омугумсуйуу курдук көрүллэр буолбуга. Бу барыта тылы буомурдуу, онтон симэлитии, нууччатымсытыы буоларын туһунан билигин арҕааҥҥы эрэ учуонайдар буолбакка, Арассыыйа биллиилээх учуонайдара бары да аһаҕастык суруйаллар.
70-с сыллартан төрөөбүт тыл боппуруоһа улам көхтөөхтүк дьүүлгэ турар буолан испитэ. Тылы чөллүүр-барҕардар санаа өрөспүүбүлүкэ бэлиитикэтин таһымыгар маҥнай 1990 сыллаахха балаган ыйын 27 күнүгэр суверенитет туһунан Декларацияҕа этиллибитэ. Декларацияҕа саха тыла, нуучча тылын тэҥинэн, судаарыстыба тыла буолара биллэриллибитэ. 1991 сыллаахха ыам ыйын 23 кунугэр "Саха Республикатын национальнай оскуолаларын санҥардан сайыннарыы концепциятын" бырабыыталыстыба бигэргэппитэ. Концепция оҕо төрөөбүт тылынан иитиллэр, үөрэнэр быраабын хааччыйар. 1992 сыллаахха муус устар 4 күнүгэр ылыллыбыт Төрүт сокуон (Конституция) саха тыла судаарыстыба тыла буоларын сокуон быһыытынан бигэргэппитэ. 1992 сыллаахха алтынньы 16 кунүгэр оччотооҕу Үрдүкү Сэбиэт (Верховнай Совет) XV сиэссийэтэ "Саха Республикатыгар тыллар тустарынан" сокуону ылыммыта. Бу сокуон, бастатан, олохтоох омуктар тылларын араҥаччылыыр, судаарыстыба кыһамньытыгар ылар соруктаах. 1993 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэт XVIII сиэссийэтэ тыллар тустарынан сокуону олоххо киллэрэргэ анаммыт судаарыстыба бырагырааматын ырытан оҥорорго көрүк (концепция) ылыммыта. Концепция сүнньүнэн Өрөспүүбүлүкэ үрдүкү салалтатын сорудаҕынан бырагыраама бэлэмнэнэн, Ил Тумэҥҥэ өссө 1994 с. саҥатыгар бэриллибитэ. Хомойуох иһин, бырагыраама аныаха диэри көрүллүбэккэ, тыллар тустарынан сокуон олоххо киириитэ олус бытаарда, тардылынна.