cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таҥара үөрэҕин туһата
«Ай» диэн тыл киһи өйө-санаата саҥаны, урут дьон билбэттэрин өйүгэр-санаатыгар айарын быһаарар буоллаҕына, бу саҥаны айбытын киһи дьыалатыгар, илэтигэр оҥороро «айыы» диэн туспа тылынан ааттанар. “Ай” диэн бэйэтэ икки өрүттээх тылга «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиитэ бу саҥаны айыыбыт куһаҕан өттө баһыйан, улахан сэрэхтээх буолбутун биллэрэр.
Киһи санаатыгар, баһын иһигэр ону-маны саҥаны оҥоро, айа сатыыра олус элбэҕиттэн тугу эмэ оҥорон таһаарыыта өссө ордук кутталлаах, сэрэхтээх буоларын бу ай диэн тыл айыы диэн куһаҕан өйдөбүллээх тылга уларыйыыта биллэрэр.
Таҥара үөрэҕэ оҕону иитиигэ ордук улахан туһалаах. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиини, үчүгэй үгэстэргэ үөрэтиини хайаан да оҥоруу, иҥэрии наада. Киһини ыксаабыт, ыгыллыбыт, итирбит эбэтэр өйө-көппүт кэмнэригэр ийэ кута салайарын “Кут-сүр үөрэҕэ” үлэҕэ арылынна. Бу уустук кэмнэр киһи олоҕор биирдэ эмэтэ да буоллар кэлэн ааһар түгэннэригэр киһи сыыһа-халты, аһара туттунан кэбиһэн олоҕун барытын буортулуур. Аҕыйах уонча сыллар анараа өттүлэригэр куһаҕан быһыылары, буруйу-сэмэни уолаттар эрэ оҥороллорун курдук өйдөбүл баара билигин хаалан турар. Аныгы кыргыттар оҥорор быһыылара куһаҕан эрэ буолбакка, хара, ыар быһыыларга киирсэллэр. (1,41).
Кыра эрдэҕиттэн ийэтэ көрөн-истэн улаатыннарар кыыс оҕото итинник ыар, хара быһыылары оҥорууга тиийбитэ оҕону иитэр, үөрэтэр үөрэх төрдүттэн сыыһа хайысханы тутуһарын чуолкайдык дакаастыыр. Бу сыыһа "айыы үөрэҕэ" түргэнник көннөҕүнэ эрэ оҕолор куһаҕан быһыылары, буруйу оҥороллоро аҕыйыыр кыахтаах.
Улаатан иһэр оҕо өйүн-санаатын уратыларын, баҕа санаата уларыйарын таҥара үөрэҕэ таба быһааран төрөппүттэргэ тириэрдэр. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини сайдан иһэр өйдөөх-санаалаах эдэр киһи хайаан да билэр, олоҕор туһанар. Бу билиитигэр аан маҥнай куһаҕаны үчүгэйтэн туспа арааран билэрэ ордук улахан туһалаах.
Дьон бары үчүгэй быһыылары оҥоро сатыыллар. Дьон оҥорор бары быһыыларыттан үчүгэй быһыылар лаппа элбэх өттүн ылаллар. Үчүгэй быһыылар аһара элбэхтэриттэн аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары эдэрдэр арааран биллэхтэринэ олору оҥорбот буолар кыахтара улаатар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕолор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары билэллэрин ирдиир уонна “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр. Маннык куһаҕан быһыылары уруттаан үөрэтии үөрэх дириҥник иҥэрин үөскэтэринэн оҕо бэрээдэктээх буолуутун ситиһии кыалларыгар олук уурар.
Киһи таҥаралаах буолуу бэйэ өйө-санаата аһара барарын киһи таҥараҕа тэҥнээн көрөн хааччахтааһын, киһи быһыытын аһара туттубат буолууга үөрэнии, сайыннарыы, өй-санаа күүһүн итэҕэйиигэ тириэрдэр.
Оҕо барыта биир буолбат. Сорох аһара барар, уруттаан түһэн иһэр өйдөөх-санаалаах буоллаҕына атыттарга көмө, тирэх буолуу, илиититтэн сиэтии, сирдээн, ыйан биэрии наада буолар. Хаһан баҕарар аһара барааччылар инники диэки сайдыыны, хамсааһыны саҕалааччынан буолар уратылаахтарын таҥара үөрэҕэ быһааран аһара барар өйү-санааны куһаҕан өттүн диэки салаллан барарын хааччахтыырга ыҥырар, үөрэтэр.
«Туох барыта икки өрүттээҕин» курдук оҕолору үөрэтии эмиэ икки араастаах. Уолаттары уонна кыргыттары тус-туспа кылаастарга, оскуолаларга үөрэтии ирдэнэр. Бу быһаарыы уолаттар уонна кыргыттар эттэрэ-сииннэрэ ситиитэ, өйдөрө-санаалара сайдыыта тус-туспа уратылаахтарыгар тирэҕирэр. Уолаттар тугу билбиттэрин урут түһэн боруобалыы охсорго олус тиэтэллээх буоллахтарына эттэрэ-сииннэрэ кыргыттардааҕар икки хас сылынан хойутаан ситэр. Таҥара үөрэҕэ оҕолору үөрэтиигэ бу уратылары учуоттуурга ыҥырар.
Таҥара үөрэҕин итэҕэйии диэн эт-сиин уонна өй-санаа тус-туспа уратыларын билэн эти-сиини эрчийии, өйү-санааны сайыннарыы, күүһүн-кыаҕын элбэтии буолар.
Өйү-санааны күүһүрдүү эти-сиини эрчийииттэн, тулуурдаах оҥорууттан аан бастаан тутулуктаах. Оҕо кыра эрдэҕиттэн итиини, тымныыны, айылҕа үөннэрэ сииллэрин тулуйар буола үөрэнэрэ эрэйиллэр.
Киһи сааһыран истэҕинэ этэ-сиинэ мөлтөөн, ыарытыйара элбээтэҕинэ санаата түһэрэ өссө кыайбат-хоппот буолуутугар тириэрдэр. Санаа түһүүтэ киһини ордук мөлтөтөрүн иһин таҥара үөрэҕэ өй-санаа күүһүрэригэр көмөлөһөр.
«Төһө да айаххын киэҥник аппытын иһин халлаантан туох да ас түһүө суоҕа» диэн этии босхону ким да биэрбэтин быһаарарын таһынан кураанаҕы кэтэһэ олорор туох да туһата суоҕун биллэрэр. Киһи бэйэтэ өйүн-санаатын, этин-сиинин үлэлэтэн тугу эмэ туһалааҕы оҥорботоҕуна атын ким эрэ босхо биэрэрин кэтэһэн олорботоҕуна табылларын таҥара үөрэҕэ быһаарар.
«Үлэлээбэккэ айаххын атан баран олорума» диэн этии киһи бэйэтэ үлэлээтэҕинэ, тугу эмэни оҥордоҕуна эрэ аһылыгы булунан тыыннаах буолан сылдьарын быһаарар.
«Надейся на бога, но сам не площай» диэн нууччалыы өс хоһооно таҥара уратытын, өйгө-санааҕа дьайыытын ордук чуолкайдаан быһаарарын таһынан киһи бэйэтин кыаҕынан эрэ тугу эмэ туһалааҕы оҥосторун ыйан биэрэр.
Бу этиилэртэн таҥара диэн киһи өйүн-санаатын күүһэ буолара чуолкайдык быһаарыллар. Тулуурдаах буолууга үөрэнииттэн өй-санаа күүһүрэр, кыаҕа улаатар. Таҥара үөрэҕэ аан маҥнай киһи бэйэтин өйүн-санаатын сайыннарарыгар, үөрэтэригэр, билиини иҥэринэригэр, тулуурдаах оҥороругар ыҥырар.
“Киһини санаата салайар” дииллэр сахалар. Киһи аан маҥнай саныыр, онтон оҥорор. Тугу эмэ оҥоруон иннинэ санаатыгар бу оҥороору бэлэмнэнэр быһыытын өссө төгүл ырытан, сыаналаан көрөрө ордук. Оҥорор быһыыны маннык сыаналааһын сэрэхтээх буолууну үөскэтэр.
Таҥара үөрэҕэ сэмэй дьону иитэр, үөрэтэр. Сир үрдүгэр баар дьонтон ордук элбэхтэрин көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон ылаллар. Эйэлээх олоҕу төрүттээччилэр таҥараны итэҕэйээччилэр кинилэр буолаллар.
Туһаныллыбыт литература
1. "Кыым" хаһыат. №45. 3.11.2008.
2. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Кууба (дойду)
Кууба Өрөспүүбүлүкэтэ (República de Cuba) диэн Кариб арыы дойдута. Киниэхэ киирсэллэр Кууба уонна Хувентуд арыылар уонна хас да архипелагтар. Киин уонна ордук улахан куората Хавана. Иккис улахан куорат Сантиаго де Куба. Олохтоохторун ахсаана 11 млн.
Ирпень
Ирпинь (Ірпінь) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 41 533 (2014).
Украина ҕрывньата
thumb|100px|Ҕрывньа, ₴ Украина ҕрывньата (гривня (ҕрывньа), гривна,, ₴) диэн Украинатын валютатын биирдигэ.
Историята
мини|Киевскай Русь ҕрывньа, билигин им бэлиэ [[Украина национальнай бан-ката]]
Бастаан ҕрывньа ити буол түөскэ киэргэл. Кэмигэр Владимир Улуу саҕалаа оҥор кыһыл көмүс манньыат уонна үрүҥ көмүс манньыат, хайаларай хойутуу
Түһэгиир
400px|thumb|right|Түгэһиир нэһилиэк Эбээн-Бытантай улууһун каартатыгар Түгэһиир нэһилиэк. Эбээн-Бытантай улууһун нэһилиэгэ, улуус киинэ Баатаҕай Алыыта.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1746 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Оротко
500px|thumb|right|Оротко күөл Оротко күөл — Дьааҥы-Индигир намтал арҕаа өттүгэр Чондоон өрүс тардыытыгар баар күөл.
Иэнэ 89,5 км², тардыытын иэнэ 791 км². Уһуна 16 км, кэтитэ 12 км.
Күөлтэн Тоҕуста үрэх бастаах. Балыга дэлэй.
1902
1902 сыл.
.ir
.ir диэн Ираан үрдүк таhымнаах ил домена.
Иирии
Көбүтээччитэ — вирус (ол аата көннөрү микроскобунан улаатыннаран да кыайан таба көстүбэт кыракый харамай). Кырыска үс ый тыыннаах сытар. Тымныыга кэнсиэрбэлэнэр. 70° диэри ититиигэ түргэнник өлөр. Иирэн ыарыынан сүөһү бары көрүҥэ, ону ааһан киһи эмиэ ыалдьар.
Ыарыы олохсуйуута уонна тарҕаныыта
Иирэн ыарыы вируһа клиническэй көстүүтэ биллиэн 10—15 хонук инниттэн сүөһү сыраанын кытта тахсыбытынан барар. Ыалдьыбыт сүөһү доруобай сүөһүнү ытырыытыттан эбэтэр сыраанынан биһиититтэн ыарыыны сыһыарар. Ордук ыт, куоска, адьырҕа кыыллар, саһыл эҥин киһиэхэ түһүүлэрэ, ытырыылара кутталлаах.
Ыарыы көстүүтэ
Иирэн ыарыыга кистэлэҥ кэмэ 2—3 нэдиэлэттэн хас да ыйга диэри тиийэр. Ыарыы хас да клиническэй көстүүлээх. Бууйунай көрүҥэр ыт аҥаарыйан хаалар, аһыттан, сороҕор ууттан эмиэ аккаастанар. Аппетита кубулуйар (ол-бу түбэһиэх сэби ыйыстар), үрэригэр куолаһа кыыкынаан иһиллэр, хараҕа ыйаастыгас одьо-дьодьо буолар. 1—2 хонон баран дьиҥнээх ииригириитэ кэлэр. Ыттар саҥата суох саба түһэллэр уонна ытыраллар, сыаптарын быһан, дьиэттэн куоталлар, Кинилэр аллараа сыҥаахтара босхо түһэр, төбөлөрө, кутуруктара аллараа санньыйар, сырааннара саккырыы сылдьар буолаллар. Ыарыы үгэнэ баралыыһынан, сүөһү өлүүтүнэн түмүктэнэр. Иирэн ыарыы түлээгирии уонна паралитик көрүҥнэригэр сүөһү сирэйин былчыҥнара уонна ниэрбэлэрэ баралыыстыыллар, хараҕа одьо-дьодьо буолар. Аллараа сыҥааҕа баралыыстыыр, сыраана сүүрэ сылдьар, ыт үрбэт, саҥа тахсыбат гына куолаһын сүтзрэр. 1—2 хо-нугунан уопсай баралыыс охсор уонна өлөр. Сүөһү атын көрүҥнэригэр иирэн ыалдьыы эмиэ итинник, ол эрээри саба түһүү өттүнэн биир тэҥэ суох буолааччы.
Диагноһы туруоруу
Өлүгү арыйыы бобуллар. Диагноһы клиническэй көстүүтүнэн уонна бактериологическай чинчийии түмүктэригэр олоҕуран туруоруллар. Ол иһин лабораторияҕа, бары сэрэнэр дьаһалы тутуһан туран, сибиэһэй өлүгү эбэтэр кини төбөтүн (аҥардас төбө мэйиитин сибиэһэйдии эбэтэр 30—50%-наах глицериҥҥэ уган) ыытыахха сөп. Мэйиини анал ыпсарыылаах бүөлээх өстүөкүлэ бааҥка иһигэр уган баран парафинынан толоруллуох-таах. Патологическай чинчийиигэ анаан тыыннаах испииргэ эбэтэр испиир-ацетоҥҥа (тэҥ өлүүлэринэн) уган кэнсиэрбэлэнэр. Анаалиска боруобаны ыларга ачыкы кэтэн, айаҕы уонна муруну маарыланы алта хос тутан тууна баайан, илиилэргэ икки хос эрэһиинэ биристээнкини кэтэн, халааттаах, баартыктаах, нарукавниктаах (илиигэ тоҥолох үөһээ өттүгэр диэри кэтиллэр сизх хаата) тус бэйэ гигиенатын кытаанахтык тутуһуллар.
Ыарыыны утары охсуһуу уонна сэрэтии дьаһаллара
Иирэн ыарыыны эмп кыайбат, онон ыалдьыбыт сүөһүнү өлөрүллэр, өлүктэрин уматыллар. Ыарыылаах сүөһү көстүбүт үөрүгэр баар сүөһүлэргэ хонтуруол олохтонор, ону тэҥэ ытырыллыбыттары эмиэ кэтээн көрүллзр. Ити сүөһүлэри сууккаҕа үстэн итэҕэһэ суох ветеринарнай көрүүгэ туруоран ыарыыны төһө кыалларынан эрдэтинэ диагностыыр сыал турар. Өскөтүн ытырыллыбыт эбэтэр иирэн ыарыыга уорбаламмыт сүөһүлэри кэтээн көрүүгэ ыарыы клиническэй көстүүтэ суох да буоллаҕына, прививкаламмытыттан тутулуга суох, хаһаайыстыба иһигэр эккэ өлөрүөххэ сөп, этин аһылыкка туһаныллар. Иирэн ыалдьар сүөһүлээх пууҥҥа клиническэй көстүүнэн доруобай сүөһүлэр үүттэрин пастеризациялаан эрэ баран (80—85° кыр. 30 мүнүүтэ устата эбэтэр 5 мүнүүтэ оргутан баран) дьон уонна сүөһү иһэригэр көҥүллэнэр.
Иирэн ыалдьыы өрө туруутун утары сэрэтэр сыалтан кутталлаах уонна доруобайа суох пууннарга ыты, сылгыны, ынах сүөһүнү, табаны кураанах антиробическай фенолвакцинанан прививка оҥоһуллар. Ыалдьыыга уорбаланар сүөһүгэ вакцинация оҥорор бобуллар.
Иирэн ыалдьыыны сэрэтии дьаһалынан босхо дьэллигирэ сылдьар ыттары уонна адьырҕа кыыллары өлөрүү буолар. Дьиэлээх ыттары сыл ахсын регистрацияланар, прививка оҥоһуллар, сыапка баайан туруоруллар. Иирэн ыалдьыы биллээтин кытта тутатына доруобуйа харыстабылын органнарыгар биллэрэ охсуллар, кинилэр дьону иирэн ыалдьыыттан араҥаччылыырга дьаһал ылаллар.
Иирэн ыалдьыбыт сүөһү көһүннэҕин ахсын дезинфекция оҥоһуллар. Ыарыылаах сүөһү турбут миэстэтин формальдегид 4%-наах суурадаһынынан, аһыы натр 10%-наах суурадаһынынан, 5%-наах активнай хлордаах испиэскэ суурадаһынынан икки төгүллээн биир чаас арыттаах дезинфекцияланар. Килиэккэлэри, онтон да атын мас уонна тимир оҥоһуктары, иһэрдэр лаампа төлөнүнэн кэриэрдэн дезинфекцияланар. Кэтэр таҥаһы оргутан баран сууйуллар, эбэтэр өтүүгүнэн сиэтиллэр.
Улуу Хоро
Сэһэн Боло суруйарынан, саха омук үс суол өбүгэлээх. Эллэйи уонна Омоҕойу сэргэ Улуу Хоро ааттанар. Хоролор көһөн кэлиилэрин туһунан атын номоххо кэпсэнэр. Улуу Хоро диэн ааттаах киһи, элбэх киһилээх, сүөһүлээх илин диэкиттэн кэлбит. Бэйэтэ оҕус миҥэлээх көһөн испит. Алданы, Амманы, Тааттаны туораан иһэн, ааттаан ааспыт. Билиҥҥи Бороҕон улууһугар, Мүрү күөлүгэр тохтообут. Манна этиллэринэн, Таатта өрүһүн аата Улуу Хоро «Ээт татай» диэн саҥа аллайыытыттан тахсыбыт. Билиҥҥэ диэри Таттай диэн харыстыыр аат Байкал таһынааҕы хоролорго туттуллар эбит, улаханнык соһуйдахтарына, үөрдэхтэринэ, хомойдохторуна өмүрэн этиллэр эбит. II Камчатскай экспедиция матырыйааллара көрдөрөллөрүнэн, Омоҕой бииһигэр кэлин бурят-хоринецтар холбоспуттар. Онон хоролор туора омук дьоно буолаллар, кэлин сахаларга холбоспуттар, кинилэр ортолоругар олорон өр кэмҥэ диэри бэйэлэрин тылларын тутта сылдьыбыттар.
Еропкин Уар Иванович
Еропкин Уар Иванович - коллежскай асессор, 1752 сыл атырдьах ыйын 29 күнүттэн 1754 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Иркутскайга барбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Замощиков Иван Иванович олорбут. Замощиков кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Лесли Иван Васильевич анаммыт.
Марс
Марс эбэтэр Хатааһын чолбоно диэн Күнтэн төрдүс планета. Марс ньуура кыhыл өҥнөөх тимир оксидынан бүрүллүбүт. Ол иhин атын аата "Кыһыл планета". Сирдиҥи планеталар ахсааннарыгар киирэр.
.iq
.iq диэн Ирак үрдүк таhымнаах ил домена.
Ономастика
Онома́стика (ὀνομαστική) — грек омук тыла, анал ааттары үөрэтэр тыл үөрэҕин салаата, тылбааһа ааты табан биэрии ускуустубата. Кини тыл төрдүн эбэтэр атын тыллары кытары уһуннук алтыһыы түмүгэр үөскээбит. Кыараҕас өйдөбүлгэ араас тииптээх анал аат бөлөҕүн, ономастическай (онимическай) лиэксикэни үөрэтэр. Ол курдук, ономастиканы үөрэтэр предметинэн о́ним (анал аат), тылы атын тыллартан арааран чопчулуурга аналлаах.
Олоҕос
thumb Олоҕос (звездчатка, Stellária, лaт. stella — сулус) — өтөх сирдэргэ үүнэр сибэккилээх сыыс от.
Ономастика
Синонимнар
Ономастика — эргэрбит тиэрмин, аат үөскээбит төрүтүн уонна суолтатын үөрэтэр. Билигин туттуллубат.
Ономатология — анал ааттары үөрэтэр тыл үөрэҕин салаата.
Ономатолог (ономаст) — анал ааттары чинчийэр, дьарыктанар киһи.
Ономасиология (ономатология) (англ. onomasiology) — чопчу предмет (мал-сал) эбэтэр көстүү ааттарын чинчийэр тылы үөрэтэр салаа.
Топономастика — эргэрбит, ол гынан баран литэрэтиирэҕэ туттуллар анал аат быһаарыыта.
Ономастика хайысхалара
Дьон анал ааттарын чинчийэр билим (Пётр Николаевич Амехин, Иван Калита, Игорь Кио, Рюрик).
Астронимика
Спиридонов Михаил Федорович
thumb|left|300px|Спиридонов Михаил Федорович Спиридонов Михаил Федорович — ЛОРП «Юпитер» теплоходун хапытаана, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1971).
Ономастика
Ономастика хайысхалара
Карабонимика
Спиридонов Михаил Федорович
Олоҕун олуктара
1930 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр Кэбээйи улууһугар Хатырык-Хомоҕо (II Лүүчүн) төрөөбүт.
Ономастика
Ономастика хайысхалара
Хараабыллар, суудуналар уонна катердар ааттарын үөрэтэр. Холобур, («Аврора», «Варяг», «Бородино», «Память Меркурия» уо.д.а.). Эрдэ киллэриллибит наутонимика уонна каронимика тиэрминнэргэ утары тиэрмини Г. В. Алексушин киллэрбит.
Космонимика
Спиридонов Михаил Федорович
Олоҕун олуктара
Дьокуускайдааҕы өрүс техникумун уонна Благовещенскайдааҕы өрүс училищетын бүтэрбит.
Ономастика
Ономастика хайысхалара
Куосмас куйаарын ааттара — сулустар, галактика, билимҥэ ылыныллыбыттарын уонна норуокка ааттанарын(халлаан сиигэ, Плеяда, Андромеда Галактиката) космонимика анаалыстыыр. Космоним тиэрмини субу-субу астрониму синонима быһыытынан туттуллар.
Спиридонов Михаил Федорович
Олоҕун олуктара
1954 сыллаахха «Генерал Ватутин» теплоход хапытаана буолбут.
60-ча сыл өрүс флотугар үлэлээбит.
Ономастика
Ономастика хайысхалара
Материальнай култуура предметтэр анал ааттара («Орлов» алмаас, Дюрандаль батыйа, Гамаюн пушка) хрематонимики үөрэҕин эбийиэктэрэ буолбуттара.
Спиридонов Михаил Федорович
Олоҕун олуктара
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан иккитэ талылла сылдьыбыт.
Ономастика
Ономастика хайысхалара
Табаар аатын уонна дьон практическай дьайыытын, үлэтин-хамнаһын уонна атын түмүктэрин үөрэтэр. Холобур, парфюмонимнар — парфюмернай бородууксуйалар ааттара (Chanel, J’adore, Lauren), чоконимнар — сакалааттар ааттара («Кара-Кум», «Метелица», «Ласточка»).
Спиридонов Михаил Федорович
Олоҕун олуктара
2018 сыллаахха өлбүт.
Ономастика
Ономастика хайысхалара
Теонимика
Таҥаралар уонна пантеоннар анал ааттара (Стрибог, Зевс).
Топонимика
Топонимика географическай эбийиэктэр анал ааттарын үөрэтэр, холобура (Россия, Хара муора, Новгород, Невскай проспект, Ловать өрүс, Байкал күөл, Куликовскай хонуу, ономастикаҕа топонимнар диэн ааттаналлар.
Эргонимика
Дьыалабыай дьон холбоһуктарын ааттарын үөрэтэр. Холобур,эмпоронимы — маҕаһыыннар ааттара, фирмонимнар — пиирмэлэр ааттара. Манна парикмахерскайдар, баардар, кэпиэлэр, бильярднай кулууптар, благотворительнай тэрилтэлэр уо.д.а. ааттара киирсэллэр.
Этнонимика норуоттар уонна биистэр ааттарын үөрэтэр.
Ономастика пуунсуйалара
Ономастическай чинчийиилэр норуоттар эмиграцияларын, суолларын, урукку олохторун булууга көмөлөөхтөр, тыл, култуура, урукку тыл туруга уонна диалектара уратыларын билэргэ көмөлөөхтөр. Анал ааттары үөрэтии тиэрдии уонна харыстааһын көмөтүнэн улахан суолталанар. Анал аат бэйэтин суолтатын этимологическай суолтата сүтэр да кэмигэр харыстанар — тус предмети бэлиэтиир ыйааҕынан — о.э. ол тыл атын тылын кытта сибээстиир сатаммат (холобура, скииптэр курдук өрүстэр ааттара нуучча тылыгар «Дон», финно-угорскай «Москва», «Волга» уо. д.а.).
Анал ааттар бигэ туруктаах буолуулара устуоруйаҕа биллэр тыл өрөбөлүүссүйэтин кэмигэр эрэ буолбакка, атын тыл тылы солбуйарыгар эмиэ тутуллар. Онон этимологическай быһаарыы көмөтүнэн тыл характерын, бастакы олоҕун быһаарар кыахтанабыт.
Ономастиканы үөрэтии Арассыыйаҕа В. В. Виноградов аатынан нуучча тылын үнүстүүтүн уонна А. М. Горькай аатынан Урааллааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрситиэтин топонимика араҥатын чинчийэр биир бөдөҥ научнай оскуолата таһаарар, «Вопросы ономастики» диэн бүтүн Арассыыйатааҕы сурунаалга бэчээттэнэр.
Композиция
Айымньы тутула (композиция) — айымньы тус-туспа кэрчиктэринн бэйэ-бэйэлэригэр дьүөрэлээн сатабыллаахтык ыпсарыы, кэпсэнэр чахчылар таба наарданыылара — сүрүн уус-уран ньымалартан биирдэстэрэ.
Айымньы туох да сылбарҕаhа суох гына, барыта биир эт-хаан кэриэтэ сомоҕотук, ньыгыллык холбонон оҥоhуллуохтаах. Оннук уурбут-туппут курдук ыпсарыллыбатах айымньы тутула сатаҕай, ыhыллаҕас буолар.
Сулус
Сулус диэн маассалаах, чаҕылыйар плазма төгүрүгэ, бэйэтин тардыытынан холбуу тутуллар. Сиртэн ордук чугас сулус Күн. Атын сулустар түүҥҥү халлааҥҥа көстөллөр, Күн уота тыкпат кэмигэр.
Леликов Алексей Емельянович
200px|thumb|right|Леликов Алексей Емельянович Леликов Алексей Емельянович, 1965 — 1966 сыллардаахха Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
1912 сыл олунньу 18 күнүгэр Москваҕа төрөөбүтэ. Москватааҕы Сталин аатынан транспорт инженердарын институтун уонна Ленинградтааҕы муора флотун Академиятын бүтэрбитэ.
Олоҕун олуктара
1936 - 1937 сыллардаахха — Москва куоракка Москва уонна Ока өрүстэр пароходствоҕа инженер;
1937 - 1940 сыллардаахха — Главсевморпуть Хотугу Саха сирин пароходствотын начальнигын солбуйааччыта;
1945 - 1952 сыллардаахха — "Дальстрой" Халыма өрүс салалтатын начальнигын солбуйааччыта (Зырянка бөһүөлэк);
1952 - 1954 сыллардаахха — "Дальстрой" транспорт салалтатын начальнига (Магадан куорат);
1956 - 1957 сыллардаахха — Өҥнөөх металлургия министерствотын транспорт отделын начальнига (Москва куорат);
1957 - 1961 сыллардаахха — Саха сиринээҕи Совнархоз суол уонна транспорт хаһаайыстыбатын салалта начальнига (Дьокуускай);
1961 - 1962 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын сэкрэтээрэ;
1962 - 1965 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын иккис сэкретээрэ;
1965 сыл ахсынньы – 1966 сыл ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
1990 сыллаахха Москваҕа ыалдьан өлбүтэ.
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Дворкович Аркадий Владимирович
thumb|200px| Аркадий Владимирович Дворкович (26 кулун тутар 1972, Москва) — Арассыыйа экономииһа, президент көмөлөһөөччүтэ.
Вануату
Вануату (Vanuatu) диэн Чуумпу океан соҕуруутугар баар арыы дойду.
Ахсынньы 7
Ахсынньы 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 341-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 342-c күнэ). Сыл бүтүө 24 күн баар.
Буустаах
500px|thumb|right|Буустаах күөл Буустаах күөл. Усуйаана улууһун территориятыгар Дьааҥы — Индигир намталын хотугу өттүгэр сытар күөл.
Тардыытын иэнэ 1640 км². Бэйэтин иэнэ 249 км². Устата 23 км, кэтитэ 14 км. Күөлгэ Архыып Үрэҕэ түһэр. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Балыга дэлэй.
.je
.je диэн Дьэрси үрдүк таhымнаах ил домена.
Тордуйа (иһит)
Тордуйа — убаҕас аһы кутар судургу оҥоһуулаах туос иһит.
Лаконизм
Лаконизм, кылгас – аҕыйах тылынан, кылгастык санааны этии; кэмчи уус-уран средствонан уобараhы, быhыыны-майгыны, олох хартыынатын ойуулааhын – «үгүс тыл сымсах, аҕыйах тыл минньигэс» диэн өс хоhооно этэринии.
1906 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
1906 сыллаах сайыҥҥы оонньуулар Афины куоракка муус устар 9 - 19 күннэригэр "Мрамор стадионугар" ааспыта. Аан дойду Олимпия оонньууларын комитета билиммэтэҕэ уонна нүөмэрдэммэтэҕэ.
Павылон
Павылон күөл. Орто Халыма улууһун территориятыгар Халыма намталын соҕуруу-арҕаа өттүгэр сытар күөл.
Иэнэ 119 км², тардыытын иэнэ 186 км², дьириҥэ 29 м. Устата 16 км, кэтитэ 11 км.
Күөлтэн Алаһыай хаҥас салаата Павылон Сээнэ үрэх тахсар.
Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Балыга дэлэй.
Ойунская Сардана Платоновна
200px|thumb|right|Ойунская Сардана Платоновна Ойунская Сардана Платоновна (06.09.1934—13.07.2007) — — саха таабырыннарын, тойугун, олоҥхотун чинчийбит фольклорист, литературовед, тыл үөрэҕин хандьыдаата. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Москубаҕа төрөөбүтэ.
Олоҕун олуктара
Ону таһынан "Якутские народные песни. Ч. 1-3" (Якутск, 1976, 1977, 1980), "Якутские сказки. ч. 2" (Якутск, 1967), "Кыыс Дэбилийэ" уонна "Модун Эр Соҕотох" (Новосибирскай, 1993, 1996) кинигэлэр кыттыгас ааптардара.
Сардана Платоновна "Памятники фольклора народов Сибири и Востока" диэн серияҕа кыттан сахалар "Кыыс Дэбэлийэ" уонна "Модун Эр Соҕотох" диэн героическай эпостарын бэчээккэ бэлэмнээн, аан тылы суруйан, тылбаастаһан бэрт улахан суолталаах үлэни толорбута. Бу үлэлэр бүтүн тюрк омуктарын фольклордарын киэҥ маассаҕа, саха норуотун уус-уран айымньыларын аан дойду таһымыгар таһаарыыга олук уурсубуттара. Олоҕун тиһэх сылларыгар саха аныгы прозатын ырыппыта. "Литература Якутии на современном этапе. 1980-1990 гг." (2001) элбэх ааптардаах монографияҕа Д.Т. Бурцевтыын аныгы кэпсээн уратытын туһунан суруйбута. "Очерк литературы ХХ века" (научный отчет, 2003) XXI үйэ 20—30-с сс. кэпсээнин туһунан ырыппыта.
С. Ойунская Арассыыйа Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ этэ. Таатта улууһун Ытык олохтооҕо. "Гражданскай килбиэн" бэлиэлээх (2003), П.А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата (2004), "Барҕарыы" национальнай пуонда лауреата (2001).
Гуманитарнай институт иһинэн П.А.Ойуунускай суруйан хаалларбыт айымньыларын хомуйар, үөрэтэр уонна бэчээккэ бэлэмниир сыалтан, институт директора профессор В.Н.Иванов быһаччы салайыытынан П.А.Ойуунускайга аналлаах фонда тэриллибитэ. Онтон ыла Сардана Платоновна литературоведтар отделларыгар көһөн, олоҕун сүүрбэччэ сылын бу фонда салайааччытын быһыытынан үлэлээбитэ. Ол түмүгэр П.А.Ойуунускай 3 томнаах айымньыларын хомуурунньуга аан тыллаах, хос быһаарыылаах, комментарийдаах бэчээккэ бэлэмнэнэн күн сирин көрбүттэрэ. Маны тэҥэ Сардана Платоновна "П.А.Ойунский — директор научно-исследовательского института языка и культуры при СНК ЯАССР (1935-1937)" диэн кинигэни и.н.к. Р.В.Шелеховалыын институт 70 сылын көрсө таһаартарбыттара. Сардана Платоновна П.А.Ойуунускай "Саха тыла уонна кини сайдар суола" диэн научнай үлэтин, "Русско-якутский термино-орфографический словарь" диэн сыһыарыылаах бэрт кэрэхсэбиллээх үлэни эмиэ бэчээккэ бэлэмнээн таһаартарбыта. Ону ааһан С.П.Ойунская саха биллиилээх фольклориһа П.Н.Дмитриевтиин П.А.Ойуунускай билигин аар-саарга аатырбыт "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олоҥхотун 68 бэчээтинэй лииһинэн, дьоһуннаах кинигэ оҥорон бэчээттэппиттэрэ.
Аҕата хаалларбыт улуу нэһилиэстибэтин норуокка тиэрдии, уһун кэмҥэ үйэтитии кини олоҕун сыала-соруга буолара. Сардана Платоновна "П.А.Ойунский и якутский театр" диэн кинигэ автора. Бу айымньыны кини аҕата төрөөбүтэ 110 сылын туолуутугар таһаартарбыта.
Литература сайдыытыгар уонна аҕатын сырдык аатын кытары сибээстээх темаларга Сардана Платоновна дьүккүөрдээхтик үлэлээн республика хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар "П.А.Ойуунускай уонна А.И.Софронов", "П.А.Ойуунускай уонна Күндэ" уо.д.а., кини эрэ кыайа тутан суруйар кыахтаах ыстатыйаларын, тиһигин быспакка бэчээттэтэрэ.
.jm
.jm диэн Дьамайка үрдүк таhымнаах ил домена.
Ураанай
thumb|Ураанай Ураанай (лат. Fulica atra; нуучч. лысуха) — ыас хара дьүһүннээх, тумса тураахтыҥы, аһаҕас атахтаах сэдэх көтөр.
Кээмэйэ орто кус саҕа. Устата 36—38 см, кынатын даллаҕа 19,5—23,5 см, ыйааһына 500—1000 г. Сороҕор 1500 г тиийэр. Тумсун үрдүнэн, олох сүүһүгэр үрүҥ сааппыйаан курдук эт үүнэ сылдьар. Атыыра уонна тыһыта улахан уратылара суох, тыһыта арыый кыра буолар.
Саха сирин соҕуруу өттүгэр сайылыыр. Ыам ыйын иккис аҥаарыгар кэлэр, балаҕан ыйын иккис аҥаарыгар төннөр. Ураанай балыгынан, уу отунан аһылыктанар. Хомустаах алаастарга хомус лаҥхатыгар сымыыттыыр.
Yчүгэй ууһут көтөр. Ууга уста сылдьан туохтан эрэ куттаннаҕына умсан куотарын ордорор.
Тохсунньу 4
Тохсунньу 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 4-с күнэ. Сыл бүтүө 361 күн (ордук хонуктаах сылга 362 күн) баар.
Лесли Иван Васильевич
Лесли Иван Васильевич - коллежскай асессор, 1754 сыл бэс ыйын 28 күнүттэн 1759 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Еропкин Уар Иванович олорбут. Лесли кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Павлуцкай Андрей Степанович анаммыт.
Көҥүлүнэн барыы
Көҥүлүнэн барыма диэн сахалыы таҥара, өй-санаа үөрэҕин хааччаҕа ааттанар.
Уһун үйэлээх саха дьонун олохторун үөрэҕэр «Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат» диэн киэҥник биллэр этии баар. Бу этии дириҥ суолтатын билинии уонна олоххо хайаан да тутуһуу эдэрдэр киһилии быһыылаах буола иитиллэн, улаатан, бэрээдэктэрэ тупсан омук сайдарыгар, ахсаана эбиллэригэр тириэрдэллэрин быһаарар.
Бу этии сахалар өй-санаа үөрэҕин былыр-былыргыттан дириҥник үөрэппиттэрин, баһылаабыттарын биллэрэр. Өй-санаа көҥүлүнэн баран сайыннаҕына Үөһээ дойдуга тардыһар күүһүттэн, тугу оҥороругар барытыгар аһара барар кыахтанарыттан этин-сиинин хаалларар, быраҕар кэмҥэ тиийэн хааларыттан, бу этии дьону сэрэтэр, харыстыыр аналлаах.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн аан бастаан куһаҕан диэн тугун чуолкайдык арааран биллэҕинэ, олору оҥорбот буоларыгар үгэс үөскээн олохсуйар. Тура сатыырыттан дөлбү түһэн «айыкка» буоллаҕына оҕо сэрэнэрэ эбиллэр, тарбаҕын төбөтүн итиигэ хаарыттаҕына, итии тэриллэртэн ордук сэрэхтээх буолара күүһүрэр.
Оҕо кыра, өйө-санаата ситэ сайда илигинэ үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан араарбакка, бу кэмҥэ хайата ордук бэйэтигэр туһалааҕын оҥорон иһэр кыахтаах. Төрөппүттэр көрө-истэ сылдьан кыра оҕолоро куһаҕаны оҥорон истэҕинэ тохтотон, атыҥҥа, үчүгэйи оҥорууга арылдьытан иһэллэрэ наада. Оройугар буору кутар уолу хайа баҕарар төрөппүт тохтотор, «Бу куһаҕан, маннык оҥорума», - диир. Оҕото буору оройго кутар кырдьык куһаҕан эбит диэн билэр буолар, ол иһин аны ити куһаҕан саҥаны айыыны оҥорбот кыахтанар.
Куһаҕан диэн тугун оҕо билэр буолуута куһаҕаны оҥорорун аҕыйатар, суох оҥорор. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ аан маҥнай аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары оҕо билэр, оҥорбот буоллаҕына, үчүгэйи оҥорор кыаҕа элбиирин быһаарар.
Көҥүлүнэн барыы диэн оҕо тугу санаабытын, тугу баҕарбытын барытын оҥорон иһэрин аата. Төрөппүт оҕотун ситэ көрбөккө-истибэккэ куһаҕан быһыылары оҥорорун тохтоппокко, соннук оҥорон иһэрэ эбиллэн, үгэскэ кубулуйан хааллаҕына, куһаҕан майгылаах, быһыылаах киһи буола улаатар кыахтанар.
Оҕо өйө-санаата саҥа сайдан истэҕинэ, ол аата ийэ кута иитиллэр кэмигэр өйүгэр-санаатыгар үгэстэр олус түргэнник үөскээн ууруллан, иҥэн иһэллэр. Бу үөскээбит үгэстэр киһини үйэтин тухары улаханнык уларыйбакка эрэ салайа сылдьаллар. Кыра эрдэҕинэ көҥүлүнэн бара үөрэммитэ үгэс буолан иҥнэҕинэ, куруук көҥүлүнэн барар майгыланан хаалара арыгы истэҕинэ биллэн кэлэн сыыһа-халты туттунарын үксэтэн олоҕор уустуктары үөскэтэрэ элбиир. Улахан, бэйэтин өйө-санаата сиппит киһи көҥүлүнэн барыыта уонна кыра оҕону иитиигэ көҥүлүнэн ыытыы улахан уратылаахтарын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарар.
Улахан киһи өйө-санаата оҕо өйүттэн биллэр уратытынан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ үөрэммитэ уонна ону олоҕор туһанар кыахтааҕа, ол аата куһаҕан быһыылары арааран билэриттэн олору оҥорбото буолар. Улахан киһи олоҕор, атын дьону кытта сыһыаныгар хаһан баҕарар тохтотунар, туормастанар күүһүн туһанарыттан сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр. Оҕо өйүгэр-санаатыгар үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ билэн араарбатыттан хайалара оҥорорго дөбөҥүн, эрэйэ суоҕун, субу кэмҥэ бэйэтигэр туһалааҕын булан оҥорор. Куһаҕан быһыылар үчүгэйи, туһалааҕы оҥорордооҕор быдан судургулар, өссө оҕо өйүн-санаатын сүүйэр, тардар уратылаахтарынан ордук туһалаах курдук көстөллөрүттэн, оҕо олору урутаан уонна элбэхтик оҥорор кыахтанар. Кумаҕынан ыһыахтыыр оҕоҕо үчүгэй, интэриэһи үөскэтэр эрээри, ону-маны, киһини ыһар куһаҕан диэни арааран билэригэр үөрэтии хайаан да эрэйиллэр.
Өйү-санааны ордук күүркэтэр, харчыга оонньонор автомат оонньуулара оҕоҕо интэриэһи үөскэтэллэрэ күүстээҕинэн кыра эрдэхтэриттэн оонньуу үөрэммит оҕолор түргэнник ылларан хаалыыларын үөскэтэрэ, оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн олоҕор сатаан туһанар буолуор диэри көрүүгэ-истиигэ, хааччахха наадыйарын биллэрэр.
Саха дьоно олус былыргы кэмнэртэн ат көлөнү иитэн, айааһаан миинэр миҥэ, көлүнэр көлө оҥостон туһаналлар. Ат өйө түөртээх оҕо өйүгэр тэҥнэһэр диэн этии баар. Ат көлөнү иитии уонна айааһаан үлэҕэ үөрэтии кыра оҕону иитиигэ маарынныыр өрүттэрдээҕин иһин бэрээдэгэ суох оҕону «Үүнэ, тэһиинэ суох барбыт» диэн ааттыыллар уонна «Үүнэ, тэһиинэ суох барыы» эдэр киһиэхэ букатын табыллыбатын биллэрэллэр. Үүн, тэһиин диэн аналлаах хааччахтары үөскэтэр, барар суолу таба булларар, ол иһин оҕону үөрэтиигэ туттуллара табыллар.
Тэрис уонна тыл үөрэхтээхтэрин "айыыларын үөрэҕэ" киһи билбэтин, оҥорботун оҥорор дьону күөртүүрүнэн, «айыы үчүгэй» диэн этиилэрэ эдэрдэри үөрэтиигэ сыыһаларын туһунан «Чолбон» сурунаал суруйар. Төрөппүттэр оҕолорун өйүн-санаатын туруктаах оҥорууга кыһамматтарыттан, итэҕэл, таҥара үөрэҕин туһатын өссө билэ иликтэринэн туһанан Тэрис ыаллар баар-суох оҕолорун өйдөрүн-санааларын «айыы үчүгэй» диэн буккуйан сыыһа-халты туттуналларын элбэтэр.
С.Тихонова «Я выбираю счастливую жизнь» диэн үлэтигэр таһыччы киһи өйүн-санаатын дьоҥҥо тарҕатар. Киһилии киһи өйө-санаата сыыһатын дакаастыы сатыыр. Биир эмэ киһи аһара сайдыбыта, байбыта элбэх дьоҥҥо туһаны аҕалбатын автор билэ да сатаабат. Дьон бары, үгүс өттүлэрэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн биир тэҥник сайдыыны ситиһиилэрэ эрэ омук барыта сайдыытыгар тириэрдэр кыахтааҕын автор билиммэт.
Кинилэр оҕону кыра эрдэҕиттэн киһиргэтэн, тугу талбытын, баҕарбытын, өйүгэр туох көтөн түспүтүн оҥорон иһэригэр ыҥыраллар. Кинилэр үөрэхтэрэ атын дьон баалларын аахсыбат аһара баай дьон оҕону иитэр үөрэхтэригэр кубулуйан хаалар.
«Баай дьон уһун үйэлэрэ суохтар» диир сахалар үөрэхтэрэ. Бу үөрэх этиитэ оҕону иитиигэ быһаччы сыһыаннааҕын «Кут-сүр үөрэҕэ» быһаарар. Баай дьон оҕолорун иитиигэ кыра эрдэхтэринэ туохха да хааччахтаабакка «Көҥүлүнэн ыытан», бары баҕарбыттарын оҥороллорун хааччыйаллара, улаатан баран сыыһа-халты туттунууга түбэһэллэрин үксэтэрэ олохторо кылгыырыгар, арыгыһыт, наркоман буолууларыгар тириэрдэрэ элбэх.
Аан дойдуга биллэр дьонтон барыларыттан ураты, таһыччы дьону иитиини, үөрэтиини В.И.Ленин уонна А.Гитлер үөрэхтэрэ баһылаан салайбыта. В.И.Ленин саҥа олоҕу, урут суоҕу саҕалаары уруккуну, дьон барыта тутуһан кэлбит олохторун үөрэҕин барытын үлтү сынньан уларыта сатаабыта үс көлүөнэ дьон олохторунан боруобаланан көрөн баран сыыһата биллэн, урукку оннугар төнүннэҕинэ эрэ табыллара дакаастанна.
Таһыччы дьону сайыннара, өрө тута сатаабыт А.Гитлер, биһиги олус уратыбыт, омуктартан барыларыттан өйдөөхпүт, Германия улуу дойду, Аан дойдуну биһиги эрэ баһылыахтаахпыт диэн аһара күүскэ, сиэри таһынан баран ылсыспытын атын омуктар бары көмөлөөн оннун булларбыттара.
Дьонтон ураты буола сатааһын, дьон оҥорботторун оҥоруу хаһан да үчүгэйгэ тириэрдибэт. Аһара үчүгэйгэ кубулуйуу үчүгэй уонна куһаҕан эргийэн биэрэр кэмнэригэр аһара куһаҕаҥҥа уларыйан хаалара иэстэбил улаатыытыгар тириэрдэр. Аһара баайдар, ыраахтааҕы аһара үчүгэй, баай-мааны олохторо өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн тосту уларыйан, бэйэлэрэ улахан репрессийэҕэ түбэспиттэрэ. Ол кэмҥэ сөбүгэр, дьоҥҥо үтүө сыһыаннаах баайдар олохторо уларыйбакка хаалбытын умнубатахпытына табыллар.
Улаатан иһэн ханнык да хааччаҕы, бобууну-хаайыыны билбэтэх оҕо өйө-санаата «Көҥүлүнэн барыы» өйүгэр-санаатыгар иитиллэр. Көҥүлүнэн барыыны суох оҥорууга көмөлөһөөччү Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ буолар. Бу таҥараны көҥүлүнэн барыахтарын баҕалаахтар соччо сөбүлээбэттэр эрээри олохторугар сыыһа-халты туттунууга түбэһэн баран биирдэ хомойоллор. Арыгы иһэн баран аһара түргэнник массыынанан айаннаан абаарыйаҕа түбэһии кэнниттэн, «Оо, арыгы испэтэҕим буоллар» диэн хомолто кэлэрэ, хойутаабыт кэмсиниини биллэрэр.
Оҕо өйө-санаата көҥүлүнэн барара, баҕарбытын хоту сайдара табыллыбат, дьон бииргэ олорууларын үөрэҕэр сөп түбэспэт быһыы буолар. Төрөппүттэр оҕолорун туһугар кыһананнар кыра эрдэҕиттэн аһара барар өйүн-санаатын салайан, хааччахтаан аан маҥнай киһи буолууну ситиһэргэ, киһилии быһыыланарга иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ ордук туһалаах. (1,42).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
Кындыл
Олоҕун олуктара
Бүлүү куоратыгар 1930 с. тохсунньу 18 күнүгэр төрөөбүт.
1954 с. Москватааҕы М. Горькай аатынан литературнай институуту бүтэрбит.
Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар эрэдээктэринэн уонна орто оскуолаҕа тыл уонна литератуура учууталынан үлэлээбит.
1948 с. бэчээттэммит.
1952 с. хоһооннорун бастакы хомуурунньуга тахсыбыт.
Хас да улахан поэма уонна «Күн хайата» диэн ааттаах ыччат туһунан хоһоонунан роман (1962) суруйбута. Ааҕааччы биһирэбилин прозаическэй айымньылара эмиэ ылбыттара: «Хара кыталык» роман-трилогия, «Иэйэхсити кэлэтии», «Олорор мутуккун кэрдимэ» сэһэн.
И. М. Гоголев драматург быһыытынан эмиэ биллэр. «Кыталыктар хочолоро» музыкальнай остуоруйа пьесаны, «Хотугу сибэкки» бастакы саха опереттатын либреттотын суруйбута. Драмалара: «Ыам ыйын халлаана», «Таас таба», «Наара суох», «Өлүөнэ сарсыардата», «Саллаат сүрэҕэ» уо. д. а.
Айымньылара нуучча тылыгар тылбаастаммыттара уонна Москубаҕа бэчээттэммиттэрэ. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талылла сылдьыбыта.
«Үһүс харах» кинигэтэ 2005 Берлин куоракка Dagyeli кинигэ кыһатыгар ниэмэстии тылынан тахсыбыта («Das dritte Auge»). Иван Гоголев кыргыттара Анна Гоголева уонна Лена Гоголева ону тэҥэ Монастырев Владимир Дмитриевич бу тылбаас тахсыытыгар көмөлөөхтөр. Тылбааһы нууччалыы тылтан Валерия Вайзер бэлэмнээбит.
''Уус уран тылбыт культуратын таһымын үрдэттэххэ эрэ бэйэбит төрөөбүт ийэ культурабытын үрдэтэр кыахтаахпыт. Онон тыл дьылҕата норуот дьылҕатын кытта арахсыспат ситимнээх…'' ''…айылҕаны харыстаабакка эрэ бэйэбит кэскилбитин, бэйэбит олохпутун харыстыыр кыахпыт суох. Биһиги бэйэбит эмиэ тыыннаах айылҕабыт эбээт!''
Кындылга анаммыт хоһооннор
Семен Руфов — поэт, прозаик уонна тылбаасчыт, Российскай Федерация уонна Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ:
Альбинизм
Альбинизм диэн тирии, баттах уонна харах пигмена суох буолуута.
Кындыл
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Иван Гоголев — Кындыл дьиэ кэргэнигэр анаабыт хоһооно:
Шарджа
Бу тыл хас да өйдөбүллээх
Бааһынайдар
Бааһынайдар (Сахаляры) диэн сахалар атын омуктардыын буккаастарыттан төрөөбүт дьон. Атын омук хааннаах сахалар эбэтэр саха хааннаах атын омуктар. Бааһынайдар диэн өссө сахатыйбыт (саха тылын уонна култууратын ылыммыт) Саха Сиригэр олорор нууччалары ааттыыллар.
Кытах (иһит)
Кытах — нэлэгэр мас иһит.
Тыл үөскээбит төрдө
Ст. Калужинскай кытаҕы былыргы тюрк тылыттан төрүттээх дьиҥ саха тыла, кытар-, кытын- диэн туохтуурдартан үөскээбит тыл диэбит[Калужинский Ст. Этимологические исследования по якутскому языку. Двухсложные основы. — Т. 6. — С. 49]. Бу быһаарыы Э. К. Пекарскай кытахтан дьиэ кэргэн бүтүннүүтэ аһыыр, кыттан, кыттыһан аһыыр иһитэ (кытах) диэбитэ сөп курдук.
Тыл суолтата
Таас саҕа улахан мас кытыйа. . Э. К. Пекарскай «Саамай улахан мас иһит <…> дьиэ кэргэн бүтүннүүтэ аһыыр» диэбит.
Аллайыаха сахалара кытах диэн балыгы астыырга аналлаахньолбуһах быһыылаах мас иһити ааттыыллар.
1903
1903 сыл.
Кытах (иһит)
Оҥоһуута, туһаныыта
Бэрт өрдөөҥү уонна киэҥник туттулла сылдьыбыт иһит. Мастан хаһан оҥоһуллар нэлэгэр иһит. Сүөһү ииттэр сахалар кытахтара төгүрүк уонна аһыыр иһит.
Лейтмотив
Лейтмотив, эбэтэр сүрүн матыып – айымньыны бүтүннүү курдат барар, автор хатылаан бигэргэтэр сүрүн санаата, идиэйэтэ.
Кытах (иһит)
Көрүҥнэрэ
Кыра кытах кытыйа диэн ааттанар.
Кытах сирдэр ааттарыгар
Сирдэр ааттарыгар киэҥник туттуллар тыл эбит. Суорун Омоллоон Кууһумата «Күөх Көппөҕө»: «Эн курдук буолуом дуо, мин Орто Кытахпын охсон бүтэрэн иһэбин», — диир.
Кытах — дьоҕус сир, онон биирдиилээн дьон бас билиитэ буолан, сол онон ааттанан хаалбыта үтүмэн. Холобур, Мэҥэ-Хаҥалас Өлөчөйүгэр бааллар: Акамыын Кытаҕа, Акайа Кытаҕа, Баҕа Кытаҕа, Буока кытаҕа, Кынаачай Кытаҕа, Лэпсэй Сэмэнин Бэрбээкэйдээх Кытаҕа, Мэхэлээс Кытаҕа, Охоноон Кытаҕа, Сүөдэрэпээн кытаҕа, Утуунньук Кытаҕа, Хатыы Кытаҕа.
Хамыйах (иһит)
Хамыйах — ньуоску, мас ньуоску, кыра хомуос.
.jo
.jo диэн Иордания үрдүк таhымнаах ил домена.
Быта уга
Быта уга (Pentaphylloides fruticosa, Пятили́стник куста́рниковый, кури́льский чай куста́рниковый эбэтэр лапча́тка куста́рниковая) — көнөтүк турар элбэх умнастаах Rosaceae кэргэҥҥэ киирэр сэппэрээк.
thumb|left
Быта уга — киэҥ сиргэ үүнэр көрүҥ. Ареалын сүрүн өттө Илин Сибиири уонна Уһук Илини, Алтаай-Сайаан уобалаһын, Орто Азия хайаларын, Монголияны, Кытайы уонна Японияны хабар.
.jp
.jp диэн Дьоппуон үрдүк таhымнаах ил домена.
Резина
Резина (Rezina) диэн Молдова куората, Резинскай оройуон киинэ. Турар сирэ — Днестр өрүс уҥа кытыла, Рыбница диэн тимир суол станциятыттан 7 км тэйиччи. Куоракка 3 сэлиэнньэ киирэр: Бошерница, Чорна уонна Стохная.
Олохтоох дьоно
Дьонун ахсаана 13 300 (2013).
Алексеев (суолталара)
Бу тыл хас да өйдөбүллээх:
.in
.in диэн Индия үрдүк таhымнаах ил домена.
Барамыгин Николай Константинович
Барамыгин Николай Константинович (1886, ахсынньы 12 — 1972) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Өлүөхүмэ оройуонун Энгельс аатынан холкуос биригэдьиирэ.
Олоҕун олуктара
1886 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Пеледуй сэлиэнньэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1921 сыллаахтан Өлүөхүмэҕэ олорбута, хамначчытаабыта, онтон сир түүлэһэн Аммаҕа үлэлээбитэ. 1927 сыллаахха коллективизацияҕа кыттыбыта, сири таҥастыыр табаарыстыбаҕа киирбитэ.
Узин
Узин (Узин) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 146 (2012).
Уруодтар
Уруодтар, улахан ыарыы буолар. Химикаттан уэскуур. Дьонно тарҕаммыт. Кэнники бириэмэҕэ кыылларга эмиэ баар буолла.
Павлуцкай Андрей Степанович
Кини иннинэ бойобуоданан Лесли Иван Васильевич олорбут. Павлуцкай кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Лебедев Михаил Михайлович анаммыт.
Көҕүөр (иһит)
Көҕүөр (көҕүөр айах, көйүөр айах) — сири иһиттэн арыый аҕай кыра, сылгы тириититтэн тигиллибит кымыһы кутар иһит.
Дыргыл
Дыргыл (Oríganum, Души́ца) — от үүнэйилэр уустара, кэргэҥҥэ киирэр, ууска 55 көрүҥ баара биллэр.
Ботаническай ойуулааһын
thumb|left|[[Дыргыл. ]]
Шарджа куорат
Шарджа (لشارقة) — ХАЭ дойдутугар баар куорат, 3-үс миэстэ улаханынан, нэһилиэнньэтэ 600 тыһ. киһи (2009). Улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Улахан наадалаах дойдуга хабба аэропорт, улахан транспортнай узел. Аныгылыы аутобаннар. 2006 сыллаахтан ыла аныгы үрдүк этээстээх дьиэлэри туталлар, бары 90 тахса этээстээхтэр. Дубай куораты кытта аныгы фривейдэринэн уонна аутобаннарынан сибээстэһэр.
Лебедев Михаил Михайлович
Лебедев Михаил Михайлович - коллежскай асессор, 1759 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн 1761 сыл сэтинньи 30 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Дьокуускайтан барбыта биллэр.
Маарчах
Маарчах — кымыһы уонна арыыны туттарга аналлаах маһы хаһан оҥоһуллубут иһит.
Алын Новгород
Нижегородскай уобалас уонна Волгатааҕы федеральнай уокурук киин куората. 1932 сыллаахтан 1990 сыллаахха дылы куорат Го́рькай диэн ааттаах этэ (суруйааччы Максим Горькай аатынан).
Алын Новгород Москубаттан 400 км илин сытар.
Кытыылаах сон
Кытыылаах сон — дьахтар кэтэр үчүгэй көстүүлээх мааны соно, тус-туспа дьүһүннээх сукунаттан тиктэллэрэ.
былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
Дапсы (киһи)
thumb|200px Дапсы, Михаил Петрович Алексеев — биллиилээх саха лиҥкибииһэ, тыл үөрэҕин хандьыдаата, араадьыйа биэриитин ааптара.
Саха тыла ыраас, туруктаах буоларыгар элбэх сыратын биэрбит киһи, Саха араадьыйатыгар «Биһирэм тыл» диэн өрөбүл аайы тахсар биэриилээх.
1936 (1937) с. сэтинньи 6 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Боотулуутун Оноҕоччут сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1943 сыллаахха Бүлүү куораттааҕы оҕо дьиэтигэр ииттэрэ биэрбиттэр.
1945 с. Боотулуу 7 кыл. оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. 1954-57 сс. Үөһээ Бүлүү Ис. Барахов аатынан орто оскуолаҕа үөрэммитэ. 1957-62 сс. СГУ саха тылын салаатын маҥнайгы бүтзрээччи. 1962 сылтан Хоро 8 кыл., Далыыр, Үөһээ Бүлүү орто, киэһээҥҥи оскуолатын учуутала, хомсомуол кэмитиэтигэр оскуола салаатын сэбиэдиссэйэ. 1965 с. Тыл, литература, история институтугар үлэлиир. 2 сыл горисполкомҥа инженер дуоһунаһыгар олорбута. 2 сыл «Эдэр коммунист», 13 сыл «Кыым» хаһыакка үлэлээбитэ. 1982 с. ССРС Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ буолбута. 1989 с. «Түөлбэ тылын тылдьытыгар» кыттыгас үлэтин салҕыырга ТЛИИ кэлбитэ. Билигин CP НА ГЧИ-гэ наука аҕа үлэһитэ.
2000 с. «Саха тылын култуурата: тыл үйэлээх үгэһиттэн туорааһын» диэн тиэмэҕэ тыл үөрэҕин хандьытаата буолар диссэртээссийэтин көмүскээн, учуонай истиэпэнин ылбыта.
1992 сылтан Өрөспүүбүлүкэ араадьыйатыгар «Биһирэм тыл» диэн биэриини ыытар.
«Сүр тостубатын», «Уус — кыһатынан, суруйааччы — тылынан», «Дапсы биһирэм тыла» (А.С.Саввинов киирии тыла), «Биһирэм тыл» 500 биэриитэ» диэн кинигэ ааптара. Түөлбэ тылын икки тылдьытын оҥорорго кыттыбыта.
2006 с. «Саха тылын үйэлээх үгэһин тылдьыта» үлэтэ тахсыбыта.
«Кырастаньыын килбиэнэ», «Учууталлар учууталлара», «Үтүөнү билинии» диэн наҕараадалаах.
Рутул тыла
Рутул алпабыыта:
Амма улууһун үтүөлээх дьоно
Бу тиһиккэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.
Тиһик
Иванов Николай Егорович Александров Вячеслав Лаврентьевич Александров Елисей Тихонович Александров Лаврентий Игнатьевич Александрова Акулина Семеновна Алексеев Иннокентий Дмитриевич Алексеев Михаил Васильевич Антипина Зинаида Прокопьевна Анучин Яков Дмитриевич Артемьев Афанасий Васильевич Баишев Анатолий Анатольевич Беляев Семен Гаврильевич Бессонова Вера Семеновна Борисов Афанасий Иннокентьевич Брызгаев Никон Иванович Бунтовскай Александр Анатольевич Бурнашева Татьяна Павловна Васильев Петр Петрович Гамуев Никифор Николаевич Гольдерова Фаина Платоновна Григорьев Павел Васильевич Григорьева Валентина Семеновна Давыдов Алексей Хрисанфович Давыдов Николай Михайлович Дьячковская Марина Андреевна Ефимов Корнил Васильевич Ефремова Елена Денисовна Ефремова Елена Денисовна Ефремова Мария Тимофеевна Ефремова Надежда Ефимовна Жирков Прокопий Егорович Заварзина Любовь Васильевна Захаров Александр Никитич Захаров Николай Гаврильевич Захаров Семен Алексеевич Захарова Дария Иннокентьевна Захарова Екатерина Афанасьевна Иванов Илья Иванович Иванов Николай Егорович Илларионов Алексей Алексеевич Константинов Афанасий Павлович Корякин Владимир Гаврильевич Корякина Татьяна Иннокентьевна Любавина Лариса Васильевна Макаров Иннокентий Никонович Максимов Христофор Трофимович Мартынов Константин Егорович Михайлов Владимир Васильевич Михайлова Харитина Романовна Неустроев Дмитрий Семенович Неустроева Клара Петровна Неустроева Прасковья Семеновна Никитин Андрей Михайлович Никитина Зоя Васильевна Николаев Егор Михайлович Новикова Розалия Константиновна Ноговицина Мария Дмитриевна Носов Михаил Григорьевич Нохсоров Устин Гаврильевич Онуфриева Марфа Васильевна Пелепейкина Галина Альбертовна Петров Илья Саввич Петров Николай Павлович Петрова Лидия Васильевна Петрова Марина Михайловна Потапов Михаил Александрович Расторгуев Михаил Александрович Романов Август Егорович Семенова Анна Ивановна Сивцева Варвара Ивановна Сидоркевич Гелярий Владимирович Сизых Сергей Никонович Слободчиков Алексей Саввич Смирникова Матрена Никитична Смитина Маргарита Егоровна Софронов Алексей Данилович Сутаков Николай Николаевич Сутакова Аграфена Егоровна Тылбыков Коммунар Дмитриевич Федоров Егор Яковлевич Федоров Иннокентий Николаевич Цыпандина Александра Николаевна Чемезов Егор Васильевич Черемных Анатолий Александрович Шишигин Петр Романович Шишигина Василиса Романовна Яковлев Василий Иванович Яковлев Семен Петрович Яковлева Евдокия Николаевна
Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар ), эбэн биэриҥ.
Өссө маны көр
[Амма улууһун үтүөлээх үлэhиттэрэ] Артемьев Александр Еремеевич
Маркин Сергей Николаевич
200px|thumb|right|Маркин Сергей Николаевич Маркин Сергей Николаевич, 1979—1989 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Рыбаковскай Эдуард Михайлович
Рыбаковскай Эдуард Михайлович (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс, 1991-2002 сс. «Якутия» хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ.
Өссө маны көр
Дьокуускай ытык олохтоохторо
Бас - баттах иитиилээх
Бас-баттах иитиилээх диэн кыра эрдэҕинэ киһилии быһыыга, майгыга иитиллибэтэх оҕо, киһи ааттанар.
Билигин Россия дьоно өйдөрө-санаалара, билиилэрэ арыычча сайдан демократия сокуоннарын маарыннатан, олорунан салайтаран олохторун оҥостоллор. Сокуоннары, бэрээдэги тутуһан олоҕун олорор киһи бэрээдэктээх киһи диэн ааттанар. Бэрээдэги, сокуоннары кэһэр киһини туораталлар, киһи быһыыта суох киһинэн ааҕаллар, хаайыыга олордоллор.
Былыргы кэмнэргэ ыаллар бас-баттах иитиилээх уончалыы оҕолоноллоро биллэр, оннук кэмҥэ бас-баттах майгылаахтар аһара элбэхтик үөскээннэр олоххо, государствоҕа биллэр хамсааһыннары киллэрэр эбиттэр. Ону баара билигин дьахталлар биирдии эмэ оҕолоро бас-баттах, аһара барар майгыланан хааларыттан, аан маҥнай бэрээдэги кэһээччилэргэ кубулуйууларыттан хаайыы дьоно буолан туоратыллар кыахтаахтара, омук ахсаана өссө аҕыйыырыгар, бэйэтэ мөлтүүрүгэр тириэрдэр.
Билигин бары государстволар күүһүрэннэр сокуоннары, бэрээдэги тутуһуннара сатыыллара ордук сайынна. Бэрээдэги кэһээччи сокуонунан туоратылларын бары сөбүлүүллэр.