cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Итэҕэл үөскээһинэ
Бу быһаарыы табатын «коммунизм» таҥаратын үрэллиититтэн булан ылыахха сөп. 19-с үйэҕэ үөскээбит үлэһит дьон баҕа санаалара, таҥаралара Аан дойдуну баһылыы сатаан баран кыайбакка 20-с үйэ бүтүүтүгэр үрэллэн, мөлтөөһүн кэмигэр киирдэ. Бу итэҕэл бэйэтин кэмигэр улахан кыахтаах тоталитарнай государстволары үөскэтэлээбитэ. Бу государстволарга итэҕэллэрэ уонна салайар былаастара бииргэ кыттыһан үлэлииллэрэ.
Коммунистар итэҕэллэрэ кут-сүр үөрэҕин билиммэт этэ. Ол иһин итэҕэллэрэ ситэтэ, Айылҕаттан тутулуга суох буолан үгүс дьоҥҥо таба өйдөммөтө. Итэҕэллэрэ дьон олоҕун сиэригэр, өйдөрүн-санааларын уратытыгар сөп түбэспэтиттэн бу государстволар тутуллара эйэлээхтик уларыйан үгүс өттүлэрэ билигин итэҕэли күүһүлээн туораппат демократия тутулун диэки салалыннылар.
Салайар былаас уонна таҥара дьиэтэ бииргэ үлэлээһиннэрэ күүстээх тоталитарнай, диктаторскай былаас үөскүүрүгэр тириэрдэр. Бары улахан таҥара үөрэхтэрэ баһылыыр былааска бас бэринэн, бэйэ кыратын, кыамматын билинэн көрдөһө, ааттаһа сылдьарга ыҥыраллар. Тоталитарнай, диктаторскай салайыныылаах государстволар норуоттар бииргэ олорууларыгар улахан кутталлары үөскэтэллэрин дьон-аймах ааспыт олохторун остуоруйата дакаастыыр. Улуу Октябрьскай революция хамсааһына былыргы олох үгэстэрин, таҥараларын үөрэхтэрин барыларын ыспыта, үрэйбитэ уонна саҥа итэҕэли үөскэтэ сатаабыта үгүс дьон, государстволар олохторун аймаабыта.
Бары таҥара үөрэхтэрэ кут-сүр үөрэҕэр олоҕураллар. Күүстээх, кыахтаах куттаах-сүрдээх киһи аймах-билэ дьонугар көмөлөһөр кыахтааҕа элбэх дьон итэҕэйэллэрин үөскэтэр.
Киһи бэйэтэ билбэт туспа таҥарата киниэхэ ханнык да дьайыыны оҥорбот. Таҥара өй-санаа үөрэҕэ буолан бэйэтэ мөлтөх, күүһэ суох. Ханнык баҕарар тоталитарнай былаас сөбүлээбэт итэҕэллээх дьонун хайдах баҕарар күүһүлээн туоратар кыахтаах. Былыргы кэмҥэ араас магтары, колдуннары тааһынан да тамнаан өлөртүүллэрэ, уокка да уматалыыллара биллэр. Николай Бердяев «Дух и сила» диэн үлэти¬гэр дьиикэй күүс өйтөн-санааттан быдан күүстээҕин итэҕэтиилээхтик быһаарар. (10,11).
Уруһуйдаммыт таҥара күлүктэрин күүстэрэ олус аҕыйах буолаллар быһыылаах. Коммунистар салайар кэмнэригэр нууччалар сүүһүнэн православнай таҥараларын күлүктэрин суулларан, тэпсэн кэбиспиттэрэ, таҥара дьиэлэрин ыспыттара. Таҥараҕа бэйэтигэр ханнык да күүс суоҕа кырдьык.
Таҥара итэҕэлин күүһэ диэн киһи бэйэтин итэҕэлин, өйүн-санаатын күүһэ буолар. Киһи бэйэтэ төһө тулуурдаах, дьулуурдаах даҕаны ханнык баҕарар кыайыыны ситиһиэн сөп. Киниэхэ өйө-санаата сайдан иһиитигэр аан маҥнай төрөппүттэрэ бэйэлэрин үтүгүннэрэн үөрэтиилэрэ, үчүгэй үгэстэри иҥэриилэрэ, дьонун-сэргэтин, аймахтарын көмөлөрө, сүбэлэрэ, үөрэҕи-билиини баһылааһына уонна киһилии киһи буоларга ыҥырар баҕа санаата тирэх буолар.
Билигин сайдыылаах демократия олоҕор оҕо үчүгэй киһини үтүктэн үчүгэй киһи буола улаатыытыгар туһалыырынан үчүгэй киһи таҥара баара хайаан да эрэйиллэр. Демократия сокуоннарын тутуһар сахалар таҥараларын үөрэҕэ аныгы сайдыылаах олоххо ордук улахан туһалаах буолара сыыйа дакаастанан иһэр. (11,15).
Туһаныллыбыт литература
1. Мурад Аджи. Тюрки и мир. Сокровенная история.- Москва: ООО «Издательство АСТ», 2004. – 649 с.
2. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта.- Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
3. Г.В.Ксенофонтов. Шаманизм. Избранные труды. (Публикации 1928-1929 гг.) Якутск: Творческо-производстенная фирма «Север-Юг», 1992.- 318 с.
4. С.К.Захаров - Сиэллээх. Эн сүүс сааскар диэри олоруоҥ! Ахтыы сэһэннэр, кэпсээннэр.- Дьокуускай: Бичик, 2000.- 192 с.
5. Сэһэн Боло. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 352 с.
8. История средних веков (в двух томах), т. 2. Учевник. Под ред. С.Д.Сказкина и др. Изд. 2-е, перераб. Москва: «Высшая школа», 1977.- 336 с.
9. История СССР. (1938-1978 гг.) Учебник для 10 класса. Под ред. чл.-кор. АН СССР М.П.Кима. Москва: «Просвещение»,1980. -256 с.
10. «Илин» сурунаал. N 1. 2001.
11. "Туймаада" хаһыат. №345. 2.03.2017.
Санта Клара
САНТА-КЛАРА (Santa Clara), АХШ куората, Сан-Франциско куорат таһыгар сытар, Кремниевай Долина конурбация чааһа. Нэһилиэнньэтин ахсаана 102,6 тыһ. киһи (2004). Манна хомпуутар уонна хомпуутар компоненнара уонна программалар оҥоһуллаллар. Калифорния штатын ордук кырдьаҕа университета Санта-Клараҕа 1851 сыллахха олохтоммута. 1777 сыллаахтан куорат буолбута. Улахан сайдыыта 1950-с сылларга хомпуутар промышленноһа сайдыытын кэннэ улааппыта.
Варфоломей түүнэ
Варфоломей түүнэ - Париижка 1572 сыллаахха атырдьах ыйын 24-һэ буолар түүнүгэр католиктар гугеноттары өлөрүүлэрэ.
Сибэтиэй Варфоломей бырааһынньыгар буолбутун иһин ааттаммыт. Бу дьону күргүөмнээн өлөрүү кэнники күннэргэ провинцияларга (Лион,) тарҕаммыта.
Ийэ-королева Екатерина Медичи уонна Гиз ууһун дьоно тэрийбиттэрэ. Төрүөтэ - гугеноттар күүһүрүүлэрэ, кинилэр баһылыктара адмирал Колиньи Карл IX хоруолга сабыдыала күүһүрүүтэ.
Бу иннинэ гугенот дворяннар Париижка сыбаайбаҕа кэлбиттэр эбит: гугенот Генрих Наваррскай (кэлин Генрих IV хоруол) хоруол балтын Маргаританы ойох ылбыт.
Екатерина Медичи гугеноттар саагыбар тэрийэллэр диэн хоруолу куттаан киниттэн сөбүлэҥ ылбыт. 3 тыһыынчаттан тахса киһини өлөрбүттэр (ол иһигэр баһылыктара Колиньини эмиэ). Генрих Наваррскай уонна эмиэ гугенот Конде принц католицизмҥа көһөн өлүүттэн мүччү көппүттэр.
Кэлин "Варфоломей түүнэ" элбэх киһини күргүөмнээн өлөрүүнү ойуулуур сомоҕо домох буолбута.
Дэгэрэҥ үҥкүү
Дэгэрэҥ үҥкүү - атах төбөтүгэр тэйиэккэлээн үҥкүүлээһин.
Югославия
thumb|right|200px|Югославия турбут сирэ. Границата араас бириэмэҕэ уларыйа сылдьбыта. thumb|right|200px|ЮСФР былааҕа Югославия соҕуруу славян норуоттарын холбуу сылдьыбыт судаарыстыбалар ааттаналлар Югославия диэн. Аан бастаан, Сербтар, Хорваттар уонна словеннар королестволара диэн ааттаах этэ. Германия армията саба түспүтүн кэнниттэн, СХСК тус-туспа, Гитлерга баттанан олорор судаарыстыбалар тэриллибиттэрэ. Далмация (Адриатика муоратын кытыытыгар сытар кыра кэтиттээх сир) Италия састаабыгар киирбитэ, онтон Словения хотугу өттүн Германия ылбыта. Югославияны Кыһыл Армия кэлэн быыһаабыта.Онтон ыла Югославия саҥа аата Югославия Социалистическай Федеративнай Республиката диэн буолбута. Марксизм-ленинизм идеологиятын тутуһаллара. Югославияҕа уһун кэмҥэ президенныы сылдьыбыт киһинэн Иосиф Броз Тито буолар. 1984 сыллаахха Сараево куоракка Кыһыҥҥы Олимпиада буолбута.
1990-ус сылларга Югославияҕа гражданскай сэрии буола сылдьыбыта. Сэрии кэнниттэн Югославия састаабыгар Сербия уонна Черногория эрэ хаалаллар. Югославия аатын Югославия Союзнай Республиката диэҥҥэ уларыппыта. ЮСР президенын Слободан Милошевиһы 2000 сыллаахха революция буолан былаастан туораабыта. 2006 сыллаахха референдумҥа Черногория олохтоохторо Сербияттан туспа олоруон баҕаралларын эппиттэрэ. 2006 сыллаахха Югославия диэн судаарыстыба суох буолбута.
Дима Билан
Дима Билан дьиҥ аата Виктор Белан 1981 сыл ахсынньы 24 күнүгэр төрөөбут нучча ырыаһыта. Евровидение конкурсугар иккитэ кыттыбыта. 2006 сыллахха «Never Let You Go» диэн ырыаны ыллаан иккис миэстэ буолбут. 2008 сыллаахха «Believe» диэн ырыалаах кыайбыта.
1606
1606 сыл.
Саҕынньах
Саҕынньах - түүтэ таһыгар гына тигиллибит бытарҕан тымныыга ыраах айаҥҥа, булка, үлэҕэ-хамнаска аналлаах, сон таһынан кэтиллэр таҥас. Бөрө, ыт, эһэ, таба, тайах, быыһык, бэдэр тириилэринэн тигэллэрэ
Чекановскай Александр
200px|thumb|right|Чекановскай Александр Лаврентьевич Чекановскай Александр Лаврентьевич (1833 - 1876), көскө сылдьыбыт геолог.
1833 сыл олунньу 13 күнүгэр Волынь губерниятыгар төрөөбүтэ.
Киев университетыгар медицина факультетыгар үөрэммитэ, ол кэнниттэн Дерпт (билигин Тарту) университетыгар үөрэммитэ.
1863 сыллаахха поляктар өрө турууларыгар кыттыбыта. Ол түмүгэр Сибииргэ көскө ыытыллыбыта.
Көскө сылдьан сир оҥоруутунан дьарыктаммыта уонна геологияны үөрэппитэ.
1868 сыллаахха Наукалар Академята көрдөһөн Иркутскайгэ олохсуйбута. Онно олорон География уопсастыбатын Сибиирдээҕи салаатын геология үлэлэрин ыыппыта.
1873 - 1875 сылларга География уобсастыба сорудаҕынан Аллараа Тунгуска, Өлөөн уонна Өлүөнэ өрүс алын тардыытыгар экспедицияны тэрийэн сылдьыбыта.
1876 сыллаахха экспедиция матарыйааларын чинчийэргэ Петербург куоракка кэлэ сылдьарыгар көҥүл ылбыта.
1876 сыл алтынньы 30 күнүгэр меланхолялыы сылдьан бэйэтигэр тиийинэн өлбүтэ.
Сыромятников Георгий Саввич
200px|thumb|right|Сыромятников Георгий Саввич Сыромятников Георгий Саввич (05.05.1926—02.02.1991) — литературовед, литератураны ырытааччы. 1976 с. ССРС суруйааччыларын Сойууһугар киирбитэ.
Олоҕун олуктара
Саха уус-уран литературатын историятын уонна араас кыһалҕатын быһаарарга үлэлэспитэ. 1947 сылтан ССКП чилиэнэ этэ.
Георгий Сыромятников марксизм-ленинизм классиктарын уонна нуучча сэбиэскэй литературатын сахалыы тылбаастаабыта.
Сибиэссийэ
Сибиэссийэ (Sverige), официаллык Сибиэссийэ Хоруоллуга (Konungariket Sverige) диэн Хоту Эуропа, Скандинавия ким да тутулуга суох нейтралитет дойдута. Кирбиилэhэр Норвегиялыын арҕаа уонна Финляндиялыын хотугулуу-илин, Даниялыын Оресунд, Каттегат уонна Скагеррак күргэнинэн ситимнээх. Сибиэссийэ тохсунньу 1 к. 1995 с. Эуропа Униятын кыттыылааҕа. Киин уонна ордук улахан куората Стокhольм (олохтоохторун ахсаана 810,000 киhи, тула эргинниин 2 мөл). Иккис уонна үһүс улахан куораттарынан буолаллар Гөтеборг уонна Мальмө.
Сибиэссийэ иэнэ 449,964 км² (Эуропа 4с миэстэ). Олохтоохторун ахсаана 9.2 мөл киhи (олортон 7.9 мөл шведтар). Сибиэссийэ олохтооҕун чиҥэ намыhах 20 киhи/км². Дойду дьонун 85 % куораттарга олорор.
Экономиката
Сибиэссийэ — экономика үрдүктүк сайдыбыт дойдута буолар. Дьон хамнаһа олох үрдүк. Элбэх мультинациональнай корпорациялар бааллар, холобур Электролюкс, Сааб, IBM, Эрикксон, Вольво. Ынырык күүстээх утилизация баар. Сибиэссийэ Эуропа дойдуларыттан биир саамай баайа уонна аан-дойдуга биир саамай улахан инфраструктурата сайдыбыт дойду.
Дьоно сэргэтэ
Сибиэссийэ - элбэх омуктартан турар дойду буолар. Тоҕо диэтэххэ Сибиэссийэ баай буолан, дьадаҥы дойдулартан үчүгэй олоҕу эккирэтэн кэлбит элбэх эмиграннар бааллар. Билиҥҥи Сибиэссийэҕа шведтар 60% ылаллар. 40% эмиграннар буолаллар. Дьадаҥы дойдулартан куотан, баай Сибиэссийэҕа билигин ынырык элбэх эмигран олорор, үксэ маннык дойдулартан кэлбиттэр: Ирак (700 тыһ), Түркийэ (650 тыһ), Арааб дойдуларыттан (600 тыһ), Африка континеныттан негрдар (500 тыһ), Сербия (450 тыһ), Косово (300 тыһ), аттынааҕы Финляндиаттан (300 тыһ) уонна Польшаттан (300 тыһ), Вьетнамтан (280 тыһ), Кэриэйэттэн (150 тыһ), АХШ (100 тыһ), Кытайтан (100 тыһ), Дьоппуонтан (80 тыһ), Испанияттан (64 тыһ), Арассыыйаттан (40 тыһ), Эстонияттан (37 тыһ).
Дэгэрэҥ аһылык
Дэгэрэҥ аһылык — аһыыр кэмҥэ буолбакка, ол ыккардыгар сии түһэр, быстах, сэмсэ аһылык.
1607
1607 сыл.
Шангин өрүс тардыыта (эркээйи сир)
300px|thumb|right|Абый улууһун эркээйи сирдэрэ Шангин өрүс тардыыта (эркээйи сир), Абый улууһугар Шангин өрүс устун баар ресурс резервата, уонна 200 000 га иэннэх.
2001 сыл от ыйын 12 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 378 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ
Кыыллар
тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, тииҥ, нэтээгэ, бурундук, куобах, андаатыр.
Көтөрдөр
куба, кыталык.
Fortnite
Fortnite (Фортнайт) — көмпүүтэр онлайн-оонньуута, Epic Games хампаанньа оҥоруута, 2017 сыллаахха тахсыбыта.
Fortnie-оонньооччуларга үс раздельнай режими талан ыларга этии киллэрэр: Fortne the The World (англ.)руск. кооперативнай симуляторга олох аһаҕас эйэлээх, оонньооччуларга сирэй- харах анньан, сирэй- харах анньан, сэбилэнэн- сэбиргэлинэн, араас тутууларынан кыттыһан ситимнээх: — хапсыһыы жанрыгар 100 оонньооччу эрэ хаалбакка, бэйэ- бэйэлэрин кытта охсуһуннарарга этиллэр.; итиэннэ 2018 сылга киллэриллибит режими: Creative, режими-«песочница», онно оонньооччулар бэйэлэрэ туспа тутуллуохтарын сөп, араас тутуулары бэйэлэрэ оҥорторуохтарын сөп. Forttnie: Save the World Worldows, macOS, macOS, a Fortnnie: Creative, Forttnie: Creative, ону таһынан портативнай тэриллэргэ — Notic, is уонна андроид. Оонньуу ордук цифровой олох ситимин моделларынан тарҕанан эрэр; физическэй носоруустарга оонньуур версиятынан таһаарыынан дьарыктанар.
Save the The The World уонна Fortnitite: Creative коммерческай ситиһиини ситиһэргэ ситиспит эрээри, чопчу Fortnntenitite: 2019 сыл кулун тутарыгар ити режимҥэ кубулуйан, 250 мөлүйүөн буолбута. 2018 сыл түмүгүнэн «онлайн геймлеҕа уһулуччулаах ситиһии " номинацияҕа кыайыылааҕынан тахсыбыт Д. I. C. Э. сыл 22- с бириэмийэтин лауреата буолбута.
Геймлей
Тыыннаах буолуу сүрүн механиктарынан буолаллар: чинчийии, ресурсалары хомуйуу, бөҕөргөтүллүбүт дьиэлэри тутуу уонна кэлэр кыстык долгуннарын кытта охсуһуу. Оонньооччулар Форт тутуутугар күнүстэри- түүннэри кыһыннары- сайыннары туһанар предметтэри хомуйан баран, кооперациялаһаллар. Тутуу сүрүн механика буолар, онуоха «уйма лут»оонньууга. Оонньооччулар Форт хас истиэнэтин 3х3 сеткалаах сеткалаах, кирилиэһи, хаппаҕы уонна түннүктэри туаныахтарын сөп. Ити элеменнэр эттэринэн- хааннарынан Эпириэс Тихин Суини "мээрийэ смета" диэн оонньууга кубулутан көрдөрбүтэ. Бу оонньууга сир- уот уонна хаарты олус түбэлтэлэринэн генерацияланар, Уһук хоту кыргыһыы араас сэбин-сэбиргэлин, холобур, дробовик эбэтэр снайпер бинтиэпкэтин, ону тэҥэ катан курдук тымныы сэбин-сэбиргэлин бэриллэр. Оонньууга түөрт араас кылаас, чуолаан ниндзя, атын омук, коммунист уонна тутааччы түмүллүбүт. Араас кылаастар араас дьоҕурдаахтар. Холобур, тутуу түргэнник уонна чэпчэкитик тутуллар, ону тэҥэ тутуу бэйэтэ күүһүрдэр. Оттон чугас кыргыһыыга дьоҕур атын кылаастардааҕар быдан ордук. Оонньооччулар тулалыыр эйгэ объектарын уонна декорациятын алдьатыахтарын сөп. Оонньооччу тугу эмэ тобулуннаҕына, мини- оонньууга оонньуур, кэрэ- бэлиэ точкаларга охсуон наада. Ону сэргэ сэп- сэбиргэл оҥоруохха сөп, оттон персонаж үөрүйэҕэ тупсарыы уонна таһымы үрдэтии нөҥүө оҥоһуллуон сөп. Муоста, бултуурга, истиэнэҕэ, кырыыска курдук араас чаастар мастан, таастан, металлтан оҥоһуллуохтарын сөп. Игрока игрока против игрока (Пвп), который будет простоить до сүүс оонньооччуну.
Олунньу 14
Олунньу 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 45-с күнэ. Сыл бүтүө 320 күн (ордук хонуктаах сылга 321 күн) баар.
1608
1608 сыл.
Дьаакы
Дьаакы — салгыҥҥа оҕустаран эбэтэр үтэһэҕэ үөлэн уокка хатарыллан баран үлтү сынньыллыбыт өрүс балыгын кырата эбэтэр бөдөҥ мунду.
Торранс
Торранс (Torrance), АХШ арҕаа өттүгэр баар куорат. Калифорния штатыгар Лос Андьелес куорат аттыгар турар. Нэһилиэнньэтэ 368.8 (2004). Массынаны тутар, металы обработканан химия уонна ас промышленноһа сайдыбыт.
Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
350px|thumb|right|Маралаайы суолтан көстүүтэ Мугудай нэһилиэгэ, киинэ Маралаайы.
Маралаайы (Олохтоохтор өссө Мугудай диэн ааты тутталлар) — Чурапчы улууһун нэһилиэгэ. 1931 сыллаахха төрүттэммит
Историята
Боотур уус улууһугар нэһилиэктэн биэс уустар киирэ сылдьыбыттар: Арҕаа Көлүмнэс, Илин Көлүмнэс, Арҕаа Мугудай, Илин Мугудай уонна Баппат. 1929 сыллахха чилиэнэ И. С. Оконешников Сылантан арахсан туспа нэһилиэк тэрийбиттэр. Онно 280 дьиэ-кэргэн, 1 780 ынах сүөһү уонна 437 ат баар эбит. Нэһилиэккэ таҥара дьиэтэ суох буолан икки эрэ киһи ааҕар-суруйар эбит. 1930 сыллаахха «Сайдыы» артыал, онтон 1931 сыллаахха М. Горький аатынан колхоз тэриллибит.
Сэрии бириэмэтигэр Мугудайтан 125 эр киһи фроҥҥа барбыт. 69 киһи төннүбүт. Кыргыһыы хонуутугар хорсун быһыытын иһин П. В. Коркин, А. Н. Гуляев, Т. С. Ноговицын, И. М. Сивцев, Н. М. Пермяков, Н. Г. Оконешников, М. М. Пермяков, Н. М. Дьяконов, С. С. Толстоухов уонна да атыттар наҕараадалаах төннүбүттэр. Сэрии бириэмэтигэр «Дьэҥкэрэ» (106 киһи), «Октябрь» (90 киһи), уонна М. Горькай аатынан (198 киһи) колхозтар Эдьигээн оройуонугар көһөрүллүбүттэр. Мугудайга «Сайдыы» колхоһа эрэ хаалбыт. 1946 сыллаахха тыыннаах төттөрү кэлбит дьон «Сайдыы» уонна «Кыһыл Октябрь» колхозтарга холбоспуттар, онтон «Чаачыгый» колхоз Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Нуораҕанаҕа холбоммут. 1951 сыллаахха колхозтар улаатыннарыы политикатын батыһан «Сайдыы» уонна М. Горькай аатынан колхозтар холбоммуттар.
1954 сыллаахха Төлөй уонна Мугудай нэһилиэктэрэ холбоспуттар. 1974 сыллаахха совхозтар тэриллиилэрэ саҕаламмыт. Одьулуун нэһилиэккэ кииннээх К. Маркс аатынан совхоз тэриллибит.
География
Чурапчыттан арҕаа диэкки «Халыма» суолунан 33 км, Дьокуускайтан илин диэки 180 км.
Нэһилиэнньэтэ
Нэһилиэнньэтин ахсаана 872 киһи (2007 сыл), 857 киhи (2011 сыл).
Экономика
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ. 2007 сылтан Чурапчытааҕы үүт комбината үлэлиир.
Культура уонна үөрэҕирии
1931 сылаахха бастакы оскуола арыллыбыта. А. А. Саввин, М. С. Романов, П. Г. Иванов бастакы сэбиэдиссэйдэринэн үлэлээбиттэр. 1936 сыллахха бэһис, онтон 1937 сыллахха алтыс кылаас арыллыбыт. Сэрии бириэмэтигэр оскуола сабыллыбыт, сэрии кэнниттэн 1954 сыллахха маҥнайгы сүһүөх оскуола арыллыбыт. 1952 сылтан 1957 сыллаахха сэттэ кылаастаах оскуола курдук үлэлээбит. 1964—1966 сылларга аҕыс кылаастаммыт. Кэнники оскуола орто буолбут уонна ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата Д. Д. Красильников аатын сүкпүт.
Сыа балык
Сыа балык, атыннык - ньоҕор (Coregonus tugunCoregonus tugun) — тууһа суох ууга үөскүүр, майаҕастыҥылар көрүнэригэр киирэр кыра балык. Сибииргэ эрэ баар буолар (эндемик), Обьтан саҕалаан Дьааҥыга диэри Муустаах хотугу байҕалга түһэр өрүстэргэ, ону тэҥэ Урал салаа үрэхтэригэр үөскүүр. Нууччалар сыа балыгы сосьвинская сельдь, тугунок эбэтэр манерка диэн ааттыыллар. Сыа балык уһуна 20 см, ыйааһына 90 г. тиийиэн сөп. Ойоҕоһугар 54-76 судургутук хаҕыланар хатырыктаах буолар. Олоҕо кылгас: үгүс сыа балык икки сааһыгар төрүүр-ууһуур сааһын ситэр. 6 сааһыгар диэри олорор. Уу салахайынан (планктон), рактыҥыларынан, үөн-көйүүр ыаматынан аһыыр. Бултанар балык. Ол эрээри тиһэх 40 сыл иһигэр сыа балык булда 10 төгүл түспүт.
Хаартыската:
http://www.bylkov.ru/_ph/35/2/814438702.gif
http://www.bylkov.ru/_ph/83/2/478064083.jpg
http://www.povarenok.ru/images/recipes/step/54/5454/545439.jpg
http://wroom.ru/userimg/forum/1308832321.jpg
http://www.bylkov.ru/_ph/489/2/436689064.jpg
Стокһольм
Стокhольм (швед. Stockholm) диэн Швеция киин уонна ордук улахан куората. Меларен күөллэри Балтийскай муораны кытта холбуур боротокуолга сытар. Куорат иһигэр 14 арыылар. Куоракка швед хоруолун сүрүн резиденцията баар, швед бырабыыталыстыбата уонна риксдаг мунньахтыыллар. «Скандинавия киин куората» диэн позицияланар.
Саҥыйах
Саҥыйах - дьахтар мааныга, ыраах айаҥҥа кэтэр кыһыҥҥы таҥаһа, саҕынньах көрүҥэ. Саһыл, кырса тыстарыттан аттараллара үһү, сиргэ соһуллар уһуннаах буолар эбит. Саҥыйаҕы бэдэр, бөрө, киис, тииҥ, кырынаас тириилэриттэн аттаран эмиэ тигэллэрэ. Билиҥҥи доха диэн ааттанар таҥаска майгынныыр
Таҥара 1
Таҥара
Таҥара үөрэҕэ диэн сахалар үөрэхтэрэ. Бу үөрэх оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитэр, үөрэтэр аналлаах. Үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии оҕо кыра, ийэ кута иитиллэр кэмигэр ордук түргэнник кыаллар. Ол курдук оҕо ийэ кута аан маҥнайгы көрүүлэриттэн, билиилэриттэн үөскүүр.
Таҥара диэн киһиэхэ үтүө, үчүгэй санаата үгэс буолан иҥмитэ ааттанар. Киһиэхэ баҕа санаата элбэх буоларынан, кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэринэн таҥаралар элбэхтэр. Өй-санаа сайдан истэҕинэ уһун үйэлэргэ таҥаралар уларыйан иһэллэр.
Таҥаралаах диэн үтүө, үчүгэй үгэстэрдээх киһи ааттанар.
Таҥараһыт диэн үтүө, үчүгэй санаалары үгэс оҥостор киһи.
Таҥара үөрэҕин тутуһар киһи көрсүө, сэмэй, сиэри тутуһар, хаһан да сиэри аһара барыыны, аһара туттууну оҥорбот. Ол аата айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥорууга олус сэрэхтээх, үчүгэйи оҥорууга аналлааҕын билэн эрэ баран оҥорор киһи буолар.
Принс-Альберт
ПРИНС-АЛЬБЕРТ( сороҕор таах маннык суруллар "Принс Альберт" тириэтэ суох), Prince Albert  - Канаада дойдутугар баар кыракый куорат. Нэһилиэнньэтэ 37 тыһ. киһи олорор. Манна уруккута былыр былыыр биир саха сэргэ туруорбут (1977). Билигин манна 3 саха ыала олорор.
Новолодскай Алексей Борисович
Новолодскай Алексей Борисович (30.03.1930—1994) — монтажник, Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Нерюнгри куорат Ытык киһитэ, Татаар АССР үтүөлээх тутааччыта.
Олоҕун олуктара
1930 с. кулун тутар 30 күнүгэр Бурятскай АССР Прибайкальскай оройуонун Турка сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1971–77 сс. Набережные Челны куоракка үлэлээбит: куорат тутуутугар монтажниктар биригэдьиирдэрэ, 1972 сылтан – “Металлургстрой” тутуу управлениетыгар (ПО “Камгэсэнергострой”). 1977 сылтан - “Нерюнгригэсстройга” биригэдьиир. 1988–94 сс. “Камгэсэнергостройга” – производственнай үөрэх маастара.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл кулун тутар 12 күнүнээҕи Ыйааҕынан Новолодскай Алексей Борисовичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин X, XI ыҥырыыларын депутата.
1994 сыл от ыйын 2 күнүгэр Набережные Челны куоракка өлбүтэ.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Чомпой бэргэһэ
Чомпой бэргэһэ - былыргы боотур тимир чомпойун санатар үрдүк, хороҕор, кылгас кулгаахтаах бэргэһэ. Түүтэ суох тирииттэн тигиллэр
Артахинова Степанида Михайловна
thumb|px300|left|Артахинова С.М. күрэхтэһиигэ Артахинова Степанида Михайловна — оҕунан ытыыга XIV Паралимпийскай оонньууларга боруонса мэтээллээх.
Дьааҥы (тыл)
Дьааҥы - аат тыл суолтатыгар ото-маһа суох, сыгынньах дьаргыл таас хайа, оннук сис үрдэ. Даҕааһын аат суолтатыгар ото-маһа суох сыгынньах, дьаргыл таас. Холобур, бу суолтаҕа Күннүк Уурастыырап ырыа буолбут хоһоонугар көрөбүт: Туруук дьааҥы дурдалаах, Кырса саһыл кыбыныылаах Холкуос кыыһа Долгунча.
Йосемит национальнай паарката
Йосемит национальнай паарката (Yosemite National Park), АХШ Калифорния штаатыгар баар, Сьерра-Невада хайаларынан, Йосемити-Крик өрүс хочотунан сытар. АХШ-ка бастакы харабылланар сир (1864 сылтан), 1890 сылтан национальнай паарка. Иэнэ 304 тыһ. га.
раамката_суох|600x600пкс
1864 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр президент Авраам Линкольн Йосемит хочотун уонна баараҕай секвойя чараҥын харыстыыр туһунан сокуоҥна илии баттаабыт. Паарка улахан аҥаара бэрт кэрэ дьүһүннээх маһынан бүрүллүбүт, хонуулардаах, күөллэрдээх уонна күрүлгэннэрдээх хайа сирдэргэ сытар. Пааркаҕа туризм сайдыбыт (4 мөл. тахсча киһи сыл ахсын сылдьар). Пааркаҕа инньэлээх мастар, тыһыынча сыллаах баараҕай дендрон секвойята үүнэллэр. 80-ча көрүҥ кыыл үөскүүр.
Тыл үөрэхтээхтэрэ
Тыл үөрэхтээхтэрэ саҥа киирэр, сайдыыны аҕалар тыллары тылбаастаан, сахатытан туһаныыны киллэрэ сатааһыннара сайдыыттан хаалыыны үөскэтэр. Саҥа киирэр тылы хос тылбаастаан, өссө эбии саҥа тылы үөскэтэн туһаннара сатааһын буккуллууну киллэрэн сайдыыттан хаалан хаалыыга тириэрдэр. Сайдыы, тупсуу киирэрэ атын омуктардааҕар хойутуур. Омук бииргэ олорор омуктарыттан хаалан, туоратыллан барарыгар тириэрдэр.
1609
1609 сыл.
Тыл үөрэхтээхтэрэ
Сэбиэскэй былаас кэмигэр былааһы кыайа-хото арбаан мааныламмыт суруйааччылары кытта кыттыһан ахсааннара аһара элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэрэ республика үлэтэ-хамнаһа сайдыытыгар туһалара кыра. Билигин ырыынак кэмигэр ким төһө туһалааҕа үлэни-хамнаһы кыайалларыттан, барыһы киллэрэллэриттэн сыаналанар.
1609
От ыйа
от ыйа — Галилео Галилей бастакы подзорнай турбатын оностубут уонна сулустары кэтиирин са5алаабыт.
Тыл үөрэхтээхтэрэ
Үлэ-хамнас сайдыытыгар туһалара кыра тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрин туһалаахтарын көрдөрө сатааннар араас саҥа тыллары булбута, айбыта буолан саха төрүт тылын буорту оҥорор суолга туруннулар. Аан дойду дьоно барылара туттар республика диэн тылын былыргылыы өрөспүүбүлүкэ диэҥҥэ уларыттылар.
Кинилэр сахалыы өй-санаа үөрэҕэр оҥорор буортуларын биир-биир ааҕыталаан биэриэхпит:
1. Айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх, киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин биллэрэр тылы икки аҥы араараары оҥостоллор, куһаҕаны бэлиэтииргэ “аньыы” диэн сахаҕа суох тылы булан туһаннара сатыыллар, сахалары барыларын албынныыллар.
2. Саха омугу үрэйээри, ыһаары “устуоруйа” диэн саҥа тылы булан туһаннара сатыыллар, саҥа, ыраас лиистэн “устуоруйалаах” саҥа омугу үөскэтиэхтэрин, сахалары ыһыахтарын, үрэйиэхтэрин баҕараллар. (1,37).
3. Эйэ-нэм диэн эйэбитин харыстыырга ыҥырар тылларбытын эйэ-"дэм" диэн алдьатар тылга уларыта сатыыллар. (2,39).
4. Солун диэн саҥаны, солуну билиини биллэрэр тылбытын “сонун” диэн тылга уларыта сатыыллар, ол түмүгэр солумсах буолуу улаатта. (1,103).
5. Салалта диэн тылбыт оннугар “саламта” диэни булан суруйа сатаан салайааччылар оруолларын намтаталлар.
7. Оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн этэн бары төрөппүттэри албынныыллар, оҕолорун иитэллэрин атаахтатыы өттүгэр халыталлар.
8. Сыыһата элбэх “айыы үөрэҕин” Тэрис айан итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар саха дьонун барыларын албынныыллар, итэҕэл үөрэҕин халыталлар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонун албынныы сылдьалларын араастаан ньаамырҕаан саҥара, "аньыы" диэн сахаларга суох тылы киллэрэ сатыыллара биллэрэр. Сайдан иһэр саха омук өйө-санаата олус былыргы олоҥхо кэмин таһымыгар түһэрэ табыллыбат.
Сайдан иһэр омук тылын бааһынайдар түргэнник сайыннараллар. Саха тыла элбэх аҕыйах дорҕооннордоох төрүт тыллара элбэҕинэн баһыйар оруолу ылара саарбахтаммат. Саха тылын сайдыытын туһунан “Чолбон” сурунаалга бэчээттэммитэ. (4,61).
Сэбиэскэй былаас кэмигэр суруйааччылары, тыл үөрэхтээхтэрин “коммунизм” кэлиэ диэн дьону албынныылларыгар киэҥник туһаммыттара, ахсааннара аһара элбээбитэ, улаханнык мааныланар этилэр. Билигин ырыынак кэмигэр ол былаастарын туһана сатаан аны сахалыы тылга була сатаан уларытыылары киллэрэ сатыыллар.
Дьаарысса
Дьаарысса эбэтэр дьаарыҥса (ярица, ) — саас ыһыллан баран күһүн хомуллар, мээккэтиттэн хара килиэп оҥоһуллар бурдук үүнээйи, оруос.
Тыл үөрэхтээхтэрэ
Саҥа “аньыы” диэн тылы булан “өйдөрө-санаалара тиийбэт” сахаларга куһаҕаны туспа арааран биэрэбит, туһаны оҥоробут диэн албынныыллар. Сахаларга “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно үчүгэй кэмэ кэллэҕинэ куһаҕаҥҥа эбэтэр куһаҕан үчүгэйгэ уларыйара тиийэн кэлэрин биллэрэрин тыл үөрэхтээхтэрэ билбэттэр.
Элбэх ахсааннаах үлэһиттэр, оҥорор, тутар дьон аҕыйах ахсааннаах тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыгар киирэн биэрбэккитигэр баҕарабыт. Ыраахтааҕы баар кэмигэр биир да тыл үөрэхтээҕэ суох эрдэҕинэ сахалар ахсааннара 5 төгүл эбиллибитэ, бары сахалыы саҥараллара. Кэлии нууччалар бары сахалыы билэллэрэ.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.
2. Каженкин И.И. Тыл санааны салайар. – Дьокуускай: ООО “Триада”, 2003. – 76 с.
3. “Саха сирэ. Эдэр саас” хаһыат. 14.09.2011.
4. “Чолбон” сурунаал. 2 / 2004.
Чад
Чад (фр. Tchad, араб. تشاد‎Tshād) диэн Орто Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Лиибийэ хоту, Судан илин, Орто Африка Республиката соҕуруу, Камерун уонна Нигерия соҕуруулуу арҕаа, Нигер арҕаа. Чад сүрүн үс регионнардаах: кумах куйаар зоната хоту, саhель кура ортоку уонна саванна зоната илин. Африка иккис улахан күөлэ Чад баар. Чад ордук үрдүк чыпчаала Эми Кусси Саһаараҕа баар. Киин куорат Ндьамена. Чадка 200 тахса араас тыллар уонна омуктар бааллар. Араб уонна француз тыллара официаллык суолталаахтар. Сүрүн итэҕэл Ислам. Аан дойду ордук дьадаҥы дойдуларын ахсааннарыгар киирэр.
Тас сахалар
Тас сахалар — бу тиэрмин икки сүрүн суолталаах. Бастакыта — билиҥҥи Саха сирин тула өттүгэр былыр-былыргыттан түөлбэлээн олорор саха тыллаах дьон. Иккис өйдөбүлэ — бастакы бөлөҕү киллэрэн туран өссө Арассыыйа атын сирдэригэр уонна кыраныысса таһыгар олорор, үөрэнэр-үлэлиир сахалар, ол аата Саха сирин тас өттүгэр олохсуйбут, төрөөбүт эбэтэр быстах кэмҥэ гынан баран балачча өр (холобура үөрэх, уһун командировка кэмигэр) олорор сахалар барыта.
Саха сирин тула олорор тас сахалар
Саха Өрөспүүбүлүкэтин тулалыыр регионнарга баар саха дьонун ахсаанын чопчу этэр кыах суох. Онно хас да төрүөт баар:
Ол аата устудьуоннары иҥин аахпатахха быһа барыллаан 5,5 - 6 тыһыынча саха киһитэ өрөспүүбүлүкэ тулатыгар олорор.
Бу дьоҥҥо Красноярскай кыраай хоту өттүгэр (сүнньүнэнТаймыырга) олорор дулгаан-саха тыллаах долгааннары киллэриэххэ сөп. Кинилэр ахсааннара 2010 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн кыраайга 5810 киһи.
Саха сириттэн тэйиччи олорор Арассыыйа сахалара
Эдэр саастарыгар үөрэнэ барбыт уонна устунан онно хаалбыт сахалартан сорохторо саха кэргэннээхтэр, ол эрэн элбэх киһи атын омугу кэргэн ылар.
Кыраныысса таһыгар олорор тас сахалар
Бу аата этэринии, Арассыыйаттан көһөн барбыт дьон. Бу дьон эдэрдэригэр барбыт буоллахтарына үксүн кэргэннэрэ атын омук буолар. Араас дойдуларынан бытанан олорор буоланнар статистикаҕа аанньа киирбэттэр. Арай Украина 2001 сыллааҕы биэрэпиһигэр киирбит түгэннэрэ баар - 304 сахабын дэммит киһи баар эбит (онтон 56-та сахалыы билэбин диэбит). Уонна Казахстааҥҥа 2009 сыллаахха ыытыллыбыт биэрэпискэ 119 киһи сахабын диэбит.
СахаОпенВорлд диэн ситим-сиргэ мусталлар. Саха Диаспора диэн АХШ-ка олорор Соловьева Вера салайааччылаах уопсастыбаннай тэрилтэ түмэр.
Тас сахалар сүрүн бөлөхтөрө
Үт сахалара – Хабааровскай кыраай Үт үрэх (нууччалыы Уда) сүнньүнэн олорор сахалар. Туспа түөлбэ тыллаахтар. Чумукаан, Удское диэн сирдэргэ бааллар. Кырдьаҕастара сорохторо Хабаровскайга, Комсомольск-на-Амуре куораттарга көспүттэр. Николай Иванов – Утучур диэн суруйааччылаахтар этэ, соторутааҕыта өлбүтэ.
Охуоскай (Лаамы) сахалара – бу былыргы Лаамы кытылыгар Охуоскайга, Айааҥҥа барар дьаам суолун сүнньүнэн олохсуйбут, кэлин булдунан, балыгынан, таба иитиитинэн дьарыктаммыт сахалар. Бу дьон сорохторо XIX-XX үйэлэргэ Охуоскай муора кытылын батыһа билиҥҥи Магадаан сиринэн тэнийбиттэрэ. Сүнньүнэн Хабааровскай кыраай хоту өттүгэр баар Охота үрэх үрдүгэр турар Аарка бөһүөлэккэ бааллар.
Магадаан сахалара – икки төрүт субстрааттан турар сахалар. Бастакыта Охуоскайтан кэлбит дьон (XIX үйэҕэ Охуоскай уонна билиҥҥи Магадаан кытыл сирдэрэ биир уобалас этэ). Иккис – Өймөкөөн өттүттэн кэлбиттэр. Магадаан уобалаһын хотугулуу-арҕаа өттө урут Байаҕантай улууһугар киирэр этэ. Бу дьон хойукка дылы сүөһүлэрин-сылгыларын тутан олорбуттара, 50-с сылларга саха оскуолалара баалларын архыып докумуоннара туоһулууллар. 70-90-с сылларга сир-дойду баайын хаһаары, былаас бу дьону толору хааччыллыылаах бөһүөлэктэргэ уонна Магадааҥҥа көһөрбүтэ, онтон сылтаан олохторун отуора тосту уларыйбыта, сүөһүлэрин эһэргэ күһэллибиттэрэ.
Амыр (Амуур) сахалара – бу дьон Үт сахаларын кытта биир төрүттээхтэр. Ол гынан баран балартан туһунан, Саха сириттэн былыр арахпыт, өрүс уҥуор Кытайга көспүт сахалар баар буолуохтарын сөп диэн сабаҕалааһын баар. Биллэрин курдук Кытай бырабыыталыстыбата хас да аҕыйах ахсааннаах омугу XX үйэ 50-с сылларыгар «норуот көрдөһүүтүн ылынан» эбэҥкиннэн суруттарбыта. Ол дьон билиҥҥэ дылы сылгы иитэллэрэ иһиллэр.
Иркутскай сахалара – Бу Өлүөнэ өрүс тардыытыгар Бодойбо оройуонугар олорор сахалар. 2010 сыллааҕы биэрэпис көрдөрбүтүнэн Бодойбо оройуонугар 204 саха олорор эбит, Бодойбо куоракка 51 киһи, бөһүөлэктэргэ 153. Онтон 100 эр киһи, 104 дьахтар. Улахан Баатам (Большой Патом), Перевоз диэн сэлиэнньэлэргэ былыргыттан эбэҥкилэри кытта сэргэ олорбуттар. Билигин ити сэлиэнньэлэри суох гыныы бэлиитикэтэ бара турар буолан, олохтоохтор үксүлэрэ Өлүөхүмэ улууһун Чапаево уонна Маача сэлиэнньэригэр, Дьокуускай куоракка көспүттэр, үксүлэрэ дойдуларыгар сайылыыллар эрэ. Улахан Баатамҥа 51 саха, 4 эбэҥки, 10 булкааспын дэнэр дьон олороллор, оҕолоро Чапаевоҕа үөрэнэллэр.
Маны таһынан урут барбыт саха дьонун сыдьааннара Сахалиин арыыга (бу туһунан, холобур, онно сылдьыбыт эбэҥки учуонайа А.Н. Мыреева кэпсиирэ), Забайкальскай кыраайга, Камчааткаҕа (сурах хоту тумул арыы ортотугар баар Эссо бөһүөлэккэ) бааллара иһиллэр. Архыып дөкүмүөннэрэ көрдөрөрүнэн Арассыыйа Америкаҕа сирдээх эрдэҕинэ саха ыаллара Калифорнияҕа (Форт Росс эргин) уонна Аляскаҕа олохсуйбут курдуктар. Бу дьон сыдьааннарын сорохторо Алеут арыыларыгар да хаалбыт буолуохтарын сөп.
PUBG
PUBG (ПАБГ) (PUBG: Battlegrounds) — онлайн оонньуу, PUBG STUDIOS курдук. Арассыыйа территориятыгар оонньууну официальнай характеристиканан дьарыктанар Mail.Ru Grup. Игра основаны на международных модификаций для других играх, созданных Брендан грином (англ. Bren Green) "Prunknown" диэн псевдонимынан японскай «Королевская центр» 2000 с.тэриллибитэ. Ол түмүгэр Грин геймдизайнер быһыытынан биллибит самостоятельнай оонньуулары тэрийэн ыытта. 100- кэ диэри оонньууга десант арыыга десант биэрэллэр, онтон сэп- сэбиргэл, сэбиргэл- сэбиргэл көрдүүллэр уонна атын кыттааччылары өлөрөргө уонна тыыннаах хааларга бэйэтэ дьулуһаллар. Аан дойду каартатыгар баар куттал суох буолуутун зоната бириэмэттэн аҕыйаан, бэйэ- бэйэлэрин икки ардыларыгар оонньооччулары кыараҕастык оҥорон, кыараҕастык өйдөнөн эрэр. Тиһэх оонньооччу эбэтэр хамаанда рауҥҥа кыайар.
23 марта 2017 сыл кулун тутар 23 кунунээҕи операционнай системанан Stema таһаарыллыбыта. Бастакы сэттэ ый устата 13 мөл. тахса копия оонньуу кэнниттэн, оттон пиковай оонньооччулар ахсааннара сыл бүтүүтэ 2 мөлүйүөнтэн тахса киһиэхэ тиийбитэ, ол аата республика биир саамай биллиилээх оонньууларыгар оҥорбута. Алтынньы 31 күнүгэр буукубаны атыылааһын 18 мөл. куоппуйаттан таҕыста. Оонньуу толору версията ахсынньы 21 күнүгэр 2017 сылга таһаарыллыбыта. "Microsotosost" республикатааҕы программанан ахсынньы 12 күнүгэр буолбута эрээри, хайыы- үйэ балаҕан ыйын 4 күнүгэр 2018 сылга официальнай релизия буолбута. Кулун тутар 19 күнүгэр 2018 сыллаахха ЛОП- тар моделларыгар мобильнай версия таһаарыллыбыта. Версия акционер для 4 ноября 2018 года, ноября 7 декабря 2018 года.
Бадьаариха өрүс тардыыта (эркээйи сир)
300px|thumb|right|Абый улууһун эркээйи сирдэрэ Бадьаариха өрүс тардыыта (эркээйи сир), Абый улууһугар Бадьаариха өрүһүнэн баар ресурс резервата, уонна 300 000 га иэннээх.
2001 сыл от ыйын 12 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 378 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ
Сыала-соруга
Резерватка лицензиялаах булт көҥүллэнэр.
Кыыллар
тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, тииҥ, нэтээгэ, бурундук, куобах, андаатыр.
Тайах кыһыҥҥы мэччирэҥэ.
Көтөрдөр
куба, кыталык уонна Кыһыл кинигэҕэ кирбит тыҥырахтаах көтөрдөр боруллуо уонна хотой.
Саха сирин ортоку намтала
400px|thumb|right|Саха сирин ортоку намтала халлаан куйаарыттан көстүүтэ Саха сирин ортоку намтала. Саха сирин ортотугар сытар киэҥ намтал. Өлүөнэ орто сүүрүгүттэн Бүлүү уонна Алдан өрүстэр төрдүлэринэн тэнийбит. Сүрүннээн өрүс уонна күөл кумаҕа. Тукуланнах уонна күөллэрдээх дойду. Муора таһымыттан 60 - 200 м. үрдүк. Барыта ирбэт тоҥҥо сытар. Улахан күөллэр Нидьили, Мастаах. Тиит мас үүнэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1610
1610 сыл.
Prince Albert National Park
Prince Albert National Park Баар биир улахан национальный парк. Элбэх эндемиктэр бааллар.
Аввакумов Максим Спиридонович
1913 с.т.
1943 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллыбыт, 1946 с. эргиллибит, Забайкальскай фроҥҥа 385 стрелковай полкаҕа сэриилэспит.
1975 с. өлбүт.
Саха бэргэһэтэ
Саха бэргэһэтэ - былыр сахалар бэргэһэни үксүн араас кыыл уонна көтөр (оннооҕор балык) тирииттиттэн, ол тирии араас чааһыттан (тыһа, баттаҕа уо.д.а.), араастык аттаран, түүлээх эбэтэр түүтэ суох тирииттэн, араас моһуоннаах гына тигэллэрэ
Дьаах
Дьаах (копытница, копытянка) — сүөһүгэ көстөр олус сыстыганнаах атахсыт ыарыы.
Боескоров Гаврил Ксенофонтович
200px|thumb|right|Боескоров Гаврил Ксенофонтович Боескоров Гаврил Ксенофонтович (15.01.1915—06.06.1983) — тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата, Саха АССР билимин үтүөлээх үлэһитэ, П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата (1974).
Олоҕун олуктара
Г. К. Боескоров аата саха литературатын чинчийии үөрэҕэ тахсыытын, сайдыытын кытта ыкса ситимнээх.
Бырдах уратыта
Бырдах диэн айылҕа тыынар-тыыннаахтарын хааннарын сииргэ аналлаах кыра үөн ааттанар.
Айылҕа быдан былыргы кэмнэртэн ыла үөскээһинэ уонна сайдан иһиитэ олус күүстээх тэҥнэһии балаһыанньатынан тутулуктанар. Айылҕаҕа туһата, наадата суох диэн туох да суох. Туох баар барыта олох кыратыттан улаханыгар диэри бэйэ-бэйэлэрин кытта хардары-таары, иккилии өттүттэн тутулуктаах сылдьаллар. Маны көнөтүк быһаардахха Күн уотун күүһүттэн, дьайыытыттан уонна Сиртэн уоҕурдууну ылынан от үүнэр, оту сиэн сүөһү улаатар, аны сүөһүнү идэһэ оҥостон киһи олоҕун салгыыр. Киһи олоҕо Күнтэн уонна Сиртэн, иккиэннэриттэн холбуу тутулуктаах. Маннык иккилии өттүттэн тутулуктар саамай бытархай, кыра эттиктэртэн, үөннэртэн саҕалаан бары үүнээйилэри, мастары уонна тыынар-тыыннаахтары барыларын хабаллар. Бу тутулуктарга хайаларыгар эмэ уларыйыы таҕыстаҕына биирдэһэ эмиэ уларыйарыгар тиийэрэ Айылҕаҕа кэмиттэн кэмигэр хамнааһыннары үөскэтэр.
Айылҕаҕа араас элбэх тыынар-тыыннаахтартан, көтөрдөртөн, кыыллартан уонна дьонтон ураты өссө үгүс үөннэр-көйүүрдэр бааллар. Бу үөннэртэн киһиэхэ быһаччы дьайыыны оҥорор бырдаҕы уонна хааны сиир үөннэри барыларын, олор туох туһаны оҥороллорун ырытан көрүөхпүт.
Бырдаҕы дьон-аймах барыта билэр. Сорох, кураанах соҕус сирдэргэ бырдах аҕыйах буоллаҕына, атын сииктээх сирдэргэ былыт курдук көтөр, хара тордох курдук киһиэхэ саба түһэр, дыыгынаабытынан кэлэн ыйыппакка даҕаны үрдүгэр түһэн кэйиэлээбитинэн барар.
Бырдах үөнү тойон Айылҕа билэн-көрөн мээлэҕэ оҥорботох. Бу кыра үөн сир-дойду тыынар-тыыннаах, сылаас хааннаах көтөрдөрүгэр, кыылларыгар уонна дьонугар туох туһаны оҥорорун дуу эбэтэр чахчы буортулуурун дуу биир-биир ыламмыт ааҕыталаан көрүөхпүт:
Бастакытынан, бырдах ууга үөскүүр буолан уу кыра харамайдарыгар аһылык буолар аналлаах.
Иккиһинэн, бырдах барахсан, Айылҕа тыынар-тыыннаах харамайдарын барыларын, ол иһигэр дьону эмиэ, сүгүн олоппокко, аанньа сытыарбакка дьөлүтэ кэйэн, үүрэн-түрүйэн, сүүрдэн-көтүтэн, сүһүөхтэрин тэнитэн, доруобуйаларын тупсаран, ордук тулуурдаах уонна быстыбат сылбалаах оҥортуур. Туох күүс, эйэ-нэмнээхтик, бырдахтан атын, сылааска сыта үөрэнэн эрэр Айылҕа кыылларын-сүөһүлэрин барыларын хаамтарыай, хамсатыай, сүүрдэн-көтүтэн, үүрэн-түрүйэн сүһүөхтэрин тэнитиэй? Мөлтөх, кыаммат, сылайбыт диэн аһынар-харыһыйар санаата суох буолан бырдах үөн баҕайы итинник ыарахан, үөҕүллэр-мөҕүллэр эрээри туһалаах үлэни оҥорор.
Чуумпу киэһэ хараам бырдаҕа түстэҕинэ ыксаабыт аарыма буур тайах, хара ойуурун быыһыттан үүрүллэн тахсан, дириҥ чүөмпэ уутугар киирэн турар буолар дииллэр. Дьиэ кыыллара-сүөһүлэрэ абыраллаах түптэ буруотун тула мустан, бырдахтартан саһан сынньанан абыраналлар. Кып-кыра ыт оҕото эмиэ сотору-сотору муннугар түһэр бырдахтары көтүтээри муннун буорга анньыалаан муҥнанар. Көлүүргэ сылдьар аттар сымнаҕас сирдэрин хара тордох курдук олорон, балай хаан буолуор диэри дьөлүтэ кэйиэлииллэр. Тэһии майгылаах аттар ыксаабыт өттүлэрэ кутуруктарынан дэйбиирдии сатаан бараннар, кэлин атахтарынан истэрин тэбиэлээн биллиргэтэллэр, эбиитин араастаан мөхсөллөр-тахсаллар. Холку майгыннаах, тулуурдаах аттар төһө даҕаны бырдахха күүскэтик сиэттэллэр, улаханнык кыһаммыттарын, эрэйдэммиттэрин биллэрбэттэр. Айылҕаҕа үөскүүр тыынар-тыыннаах харамайдары барыларын бырдахтар эккирэтэ сылдьан сииллэр, сайыны быһа хааннарын кыра-кыралаан көҕүрэтэ сылдьаллар.
2. Бырдахтар сайын устата кыра-кыратык тыынар-тыыннаахтар хааннарыттан көҕүрэтэн, эргэрбит хааннара саҥанан солбуллан, саҥардыллан биэрэллэрин, ол аата эттэрэ-сииннэрэ Айылҕа хас сыл аайы уларыйан иһэр усулуобуйатыгар үөрэнэн биэрэн иһэллэрин хааччыйаллар.
3. Билигин медицина науката үөрэтэн быһаарыытынан тыынар-тыыннаахтар ис уорганнарын ньиэрбэлэрин түмүктэрэ тириилэрин анныларыгар түмүллэр эбиттэр. Бырдахтар бэйэлэрин сытыы тумсуларынан ол ньиэрбэлэр түмүктэрин кэйиэлээн ньиэрбэлэри күүркэтэннэр ис уорганнар үлэлэрин сэргэхситэллэр.
4. Дьон сайын устата бырдахтар кэйиэлииллэригэр сыыйа үөрэнэн хаалаллар. Маҥнай «айыы-айа», «абытай» буолбахтаан бараннар, кэнникинэн холкутук сапсыйан эрэ кэбиһэргэ тиийэ үөрэнэллэр. Кэлин өссө үөрэнэннэр, оннооҕор күлүмэн да соһуччу ытырдаҕына ойуоххалыы түспэт буола эрчиллэллэр. Бырдах бу эмин көрүҥэ кыылларга-сүөһүлэргэ уонна дьоҥҥо кыра ыарыылары тулуйарга, кыраттан сылтаан тымтан-ойдон, быстан барбакка, майгылара-сигилилэрэ киэҥ-холку, ураты тулуурдаах уонна өһөс буолалларыгар көмөлөһөр. Элбэх да бырдахтар саба түһэллэриттэн этигэр-сиинигэр үөскүүр ыарыылары тулуйа үөрэммит киһи санаата күүстээх, бөҕө, олох бары ыарахаттарын эрэллээхтик тулуйарга бэлэмнээх буолар.
Бырдахтар тыынар-тыыннаахтары, ол иһигэр дьону эмиэ, ыарахан олоххо бэлэмнииллэр, үөрэтэллэр, эттэрин-хааннарын эрчийэллэр уонна кыра ыарыылары тулуйарга үөрэтэн өйдөрүн-санааларын бөҕөргөтөллөрө, тулуурдарын улаатыннараллара быһаарыллар.
Киһи-аймах олохсуйан олороругар тулалыыр сирэ-дойдута төһө сөп түбэһэрин бырдаҕа төһө элбэҕиттэн арааран билиэххэ сөп. Соҕуруу уобаластартан хоту диэки сыҕарыйан истэх аайы дьон олорор, үлэлиир усулуобуйалара ыараан иһэр, ол иһин бырдаҕа хойдор, элбиир. Бу аата, киһи-аймах олорор сирин усулуобуйата олорорго уонна сылдьарга төһөнөн ыараан иһэр даҕаны, оччонон тойон Айылҕа бэйэтин тыынар-тыыннаахтарын барыларын, көрөн-истэн, бырдахтарын көмөтүнэн эмтиирэ эмиэ күүһүрэн биэрэн иһэр.
Олоҕу олорууга Айылҕа усулуобуйата төһөнөн ыараан истэҕинэ киһи тулуурдаах, өһөс буолуута эмиэ эбиллэн биэрдэҕинэ эрэ олох ыараханын тулуйара кыаллар. Хоту сир олохтоохторун тулуурдара, дьулуурдара элбэҕэ айылҕа ыарахан усулуобуйатын, ол иһигэр бырдах сиирин тулуйа үөрэнииттэн үөскээбитэ итинэн быһаарыллар. (1,8).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.
Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
400px|thumb|right|Амма өрүс Болугур нэһилиэгэр Болугур нэһилиэгэ. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мындаҕаайы. Амма өрүс кытыытыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 116 киһи (2007 сыл), ол иһинэн Мындаҕаайыга — 1 106, Кыстык-Кугдаҕа — 11 киһи.
Улуус кииниттэн илин диэкки 70 км Амма өрүскэ сытар. 1963 сыллаахха Болугур нэһилиэк диэн аата төннөрүллүбүт. Онтон "Мындаҕаайы" диэн аата аттыгар баар күөлтэн тахсыбыт. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ сынньалаҥҥа сөбүлүүр сирэ, сайын аайы Чурапчы улууһун бары нэһилиэктэриттэн оҕолор лааҕырдарга сынньана кэлэллэр, уонна дьон өрөбүллэргэ игин Чурапчыттан сөтүөлүү уонна кыраһыабай сиргэ салгын сии Мындаҕаайыга кэлэр.
Историята
1930 сыллаахха Чурапчы оройуонугар киирии туһунан боппуруос турбут, онно нэһилиэк главата Х. И. Егоров, уонна Н. О. Босиков уонна Д. Г. Аверинскай аккастаабыттар, ол иһин Дьокуускайга хаайыыга ыыппыттар. Ол кэнниттэн 1932 сыллаахха Чурапчы улууһугар холбоммут. 1932 сыллаахха бастакы оскуола арыллыбыт. 1937 сыллаахха бастакы медпункт үлэтин саҕалаабыт (фельдшер А. Д. Морозов эбит). 1940 сыллаахха өрүһүнэн ыытар таһаҕаһы ылар пристань тутуллубут. Онтон 1942 сыллаахха бастакы самолет сиргэ олорон ааспыт.
Сэрии бириэмэтигэр Болугур нэһилиэгиттэн 104 киһи сэриигэ барбыт. 47 киһи төннүбэтэх. Сорох дьон орденнаах төннүбүттэр, ол курдук С. Ф. Абрамов, Г. Я. Попов, М. Г. Васильев уонна да атыттар.
Экономиката
Болугур нэһилиэгин олохтоохторо сүнньүнэн сүөһүнү иитиитигэр, оҕуруот, туорах аһын үүннэриитигэр үлэлиир. Нэһилиэккэ кэлин кэмҥэ спортивнай саала, пекарня, оскуола мастерскойа, оҕо сэллиги эмтиир санаторийа,  150 киһиэхэ анаммыт культура дьиэтэ уонна сайын үлэлиир уу системата тутуллубуттар.
Сигэлэр
«Энциклопедия Якутии». — М., 2000.
Алексеев Иван Петрович
Алексеев Иван Петрович (1925-) - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1925 с.төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, фрона, чааһа биллибэт.
Быһаарыылар
Хоро нэһилиэгэ, 2005с.
Дьабадьы
Дьабадьы — киһи, сүөһү айаҕын икки өттүнэн үөһээ, аллараа уостара силбэһэр сирдэрэ.
Кэт-Кап
Кэт-Кап. Алдан үрдэлин илиҥҥи өртүгэр Учур өрүс аттыгар баар хайа сиһэ. Уһуна 150 км. Ордук үрдүк хайата муора таһымыттан 1493 м.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1611
1611 сыл.
Муома сиһэ
Муома сиһэ. Черскэй хайаларын ордук улахан хайа системата.
Индигир орто сүүрүгүттэн соҕуруулуу-илин диэкки 500 км. усталаах.
Индигир уонна Халыма өрүстэр кирбиилэрэ буолар. Муора таһымыттан үрдүгэ 1 600 - 2 300 м. тиийэр.
Хайа боруодатын састааба үксүнэн песчаниктар уонна алевролиттар. Эниэлэрин үрэхтэр быһа охсоллор. 9 улахан тарыҥнаах.
Тиит мас 900 м. тиийэр, онтон үрдүк сирдэргэ болбукта, иирэ. 1 500 м. ыла хайа туундарата.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Балынец Владимир Андреевич
thumb|px300|right|Владимир Балынец [[Путин Владимир Владимирович|В.В.Путинныын]] Балынец Владимир Андреевич — XIV Паралимпийскай оонньууларга үрүҥ көмүс призер (пауэрлифтинг)
Олоҕун олуктара
1985 сыллаахха муус устар 25 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт.
Тренерэ — Давыдов Петр Николаевич.
Спортка ситиһиилэрэ
2012 сыллаахха Лондоҥҥа буолбут XIV Паралимпийскай оонньууларга Россия хамаандатыгар бастакы мэтээли аҕалбыт.
Сигэлэр
[http://spb24tv.ru/news/news10510/ Советский спорт:Паралимпиада-2012. Балынец завоевал серебро в пауэрлифтинге в категории до 48 кг]
Топика
ТОПИКА (Топека) (Topeka) - Канзас штатын киин куората буолар, АХШ биир индустриально-сайдыбыт куората буолар: Байыаннай техника уонна Атомнай буомба онорор таһаарар биир улахан куората буолар. Дьонун ахсаана 200 тыс. Айылхата олох үчүгэй куораттарга киирсэр, ити байыаннай техниканы онорор заводтар куорат таһыгар - 100 км тэйиччи бааллар.
Габышев Иван Пантелеймонович (Уччугуй Баанньа)
Габышев Иван Пантелеймонович (1921 с. т.) — космонавтика эйгэтигэр үлэлээбит математик учуонай, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1921 сыллаахха билиҥҥи Ньурба улууһун Куочай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1919 сыллаахха төрөөбүт убайа эмиэ Уйбаан диэн эбит, онон кини Уччугуй Баанньа диэнинэн биллэр. Былыр оҕо турбат ыалыгар "абааһыны муннаран" ити курдук сахалар оҕолоругар биир ааты биэрэр эбиттэр. Кинилэр убайынан тулаайах улааппыттар.