cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1926 сыл
1926 сыл.
Сосин Спиридон Спиридонович
300px|thumb|Сосин Спиридон Спиридонович Сосин Спиридон Спиридонович — Саха Сирин общественнай деятелэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин идэлээх сойуустарын сэбиэтин 1988-2004 сс. салайбыта.
Егоров Василий Александрович
Егоров Василий Александрович — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Ураал таһыгар атырдьах ыйыттан үөрэммитэ. 1943 сыл ыам ыйыгар Смоленскай туһаайыытынан бастаан сэриигэ киирбитэ. Кини 510-с стрелковай полк пулеметчига буолбута. Уруттаан эттэххэ, мантан инньэ Баһылайка 1946 сылга диэри биир да саханы түбэһэн көрсүбэтэх. Сэрии диэн ынырык, өлүү-сүтүү, алдьаныы-кээһэнии. Биирдэ ротатыттан төрдүөйэх эрэ хаалбыттарын Василий Александрович улаханнык хараастан кэпсиир. Илии пулеметугар икки буолаллар, кини «иккис нуемэрин» траншеяттан кини кэнниттэн тахсан истэ5инэ охторбуттар. Сэтинньи ыйга Витебскэй таьыгар биир иккитэ бааһыран туран пулеметун ыһыктыбакка ытыалаһар. Уот будулҕан ааспытын эрэ кэннэ санчааһы буллараллар, онтон нөҥүө 1944 сыл муус устарыгар диэри госпитальга эмтэнэр.
Саллаат Егоров сэриигэ итинтэн салгыы минометчик, онтон связист буолар. Кини бойобуой суолун түөрт түһүмэххэ арааран кэпсиэххэ сөп. Тоҕо диэтэххэ, кини Ийэ дойдутун босхолоһон баран, түөрт омук сирэ көҥүлү ылар дьылҕаларыгар, үтүө төлкөлөрө түстэнэллэригэр кыттыспыта.
Финляндия. 1944 сыл бэс ыйыгар Ленинград туьаайыытынан тимир-бетон бөҕөргөтүнүүлээх «Маннергейм линията» диэн ааттанааччыны тоҕу көтүү. Минометчик Егоров манна түүннэри-күнүстэри харса суох сэриилэһэр. Выборг куораты ылан баран Финляндия сиригэр тахсаллар. Кыһыл буойуннар бу дойду элбэх күөллээх, уулаах-бадарааннаах ураты усулуобуйаларыгар хоодуот быһыыны көрдөрөллөр. Балаҕан ыйыгар эрэ тиийэн Финляндия сэриини тохтотор, онтон ыла, билэрбит курдук, кини биһиги эйэлээх ыаллыы государствобыт.
Румыния. Историяҕа киирбит Яссы уонна Кишинев туһаайыыларынан кимэн киириитэ түргэтиир, ол аайы сибээстэһии точкалар уларыйа охсоллор. Онуоха связистар түргэннэрэ, сатабыллара, хорсуннара элбэҕи быһаарар. Биир оннук будумахха биһиги киһибит икки хонукка муна сылдьыбытын билигин сонньуйа ахтар. Кукурузанан, виноградынан аһаан сылдьыбыт, ол эрээри суолдьут-сонордьут өбүгэлэрдээх саха саллаата бэйэтин чааһын булбут.
Австрия. Саллаат салгыы Австрияҕа тиийэр. Сэттэ хонукка эргиттэриигэ түбэһэн, кинилэр чаастара өлөр-өлүүгэ былдьата сыһар, сатабыл уонна хорсун быһыы түмүгэр төлө көтөллөр. Австрия диэн айылҕата, сирэ-уота букатын атын дойду, бэл дьиэлэрин турбата кытта сороҕор ураты — «Г» буукубалыы оҥоһуулаах диэн ветеран кэпсиир. Муус устар эмиэ уон үсүһугэр кини түөһүн «Венаны ылыы иһин» медаль киэргэтэр.
Түөрт Дойду — Финляндия, Румыния, Венгрия уонна Австрия төлкөлөрүн түстэһэн баран, В. А. Егоров кыайыыны ыраах омук сиригэр көрсөр, өссө биир сыл Румянияҕа Сиби куоракка советскай байыаннай чааска сулууспалыыр.1946 сыллаахха иккитэ бааһырыылаах, '''И. В. Сталин аатыттан 17 Махтал суруктаах''' дойдутугар дьэ эргиллэр. Колхоз председателэ, суотчута, ферма сэбиэдиссэйэ, охотоведа, совхоз диспетчерэ — буойун Егоров сэрии кэннинээҕи үлэтин оҥкуллара ити. Саха АССР Верховнай Советын Президиумун грамотата, уонунан ааҕыллар атын грамоталар кини үтүө суобастаах үлэтин туоһулууллар. Василий Александрович кэргэнэ Ааныскатыныын аҕыс оҕо амарах төрөппүтэрэ. Биэстэрэ үрдук үөрэҕи бүтэрбит, учууталыттан инженеригэр тиийэ араас идэлэрдээх дьоннор.
Абрамов Алексей Федорович
200px|thumb|right|Абрамов Алексей Федорович Абрамов Алексей Федорович — биолог учуонай, СӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, наука уонна техника эйгэтигэр СӨ Илин бириэмийэтин лауреаата (2002), биология дуоктара, профессор.
1943 сыллаахха Далыр сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран 14 саастааҕар "Арбаҥда" холкуоска хонуу биригэдьииринэн анаммыта. Биригээдэтэ 1944-45 сс. бурдук, оҕуруот аһын үрдүк үүнүүтүн ылан холкуоһугар биллэ-көстө сылдьыбат. 1946 с. бастакы хомсомуол тэрилтэтэ тэриллэригэр сэкиритээринэн талыллыбыта. Орто оскуоланы 1951 с. бүтэрбитэ. Ол сыл Омскайдааҕы бэтэринээр үнүстүүтүгэр киирбитэ, 1957 сыллаахха бүтэрбитэ. 1961-64 сс. Бүтүн сойуустааҕы эспэримиэнниир бэтэринэриийэ үнүстүүтүн аспираана. 1971 сыллаахтан Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай чинчийэр институутугар (ЯНИИСХ) биохимия лабораториятын сэбиэдиссэйэ.
Чинчийэр үлэтин хайысхалара: агроэкология, саха сылгытын ууһааһына, аһа-үөлэ, Саха сирин усулуобуйатыгар аһы-үөлү харайыы, кыһыҥҥы тымныыны хаһаайыстыбаҕа туһаныы. 15 айар патент ааптара.
Лөкөчөөн нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Лөкөчөөн нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Лөкөчөөн.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 419 киһи (2007 сыл). Сирин уопсай иэнэ 5 627 гектар Ол иһигэр оттонор сирэ — 2 976 гектар Мэччирэҥ сирэ — 517,9 гектар Бултанар сирэ — 517,9 Ыарҕа, толоон, маар — 219,4 Тиит мастаах ойуур — 186,8 Хатыҥ мастаах ойуур — 14,2
Историяттан
1917 сыллаахха диэри нэһилиэк Орто Бүлүү улууһун Өргүөт нэһилиэгэр киирсэр этэ. Орто Бүлүү өргүөттэрин туһунан бастаан 1639 с. сурукка киирбит, онтон туспа кыра нэһилиэк быһыытынан «на Токсоме озере» 1640 с. Бүлүү умнаһын 35 буолаһын иһигэр ахтыллыбыта. Уонна 1675 с. диэри сурукка баар курдук эрээри, 1808 сыллаахха диэри сурукка суох. Итиэннэ 1816 с. Өргүөт нэһилиэгэр 90 эр киһи, 82 дьахтар испииһэккэ суруллубут. Ити 172 киһиттэн 157 киһи сүрэхтэммит.
Тыа хаһаайыстыбатын көрдөрүүлэрэ
2005 с. нэһилиэнньэҕэ 459 ынах сүөһү, ол иһигэр ыанар ынах — 214, сылгы — 2005, ол иһигэр биэ 112 төбө баар эбит.
Арсенал
Арсенал футбол кулууба (Arsenal FC) - Англия Лондон куоратын футболун хамаандата.
Төрүттэниитэ
Бу футбол эйгэтигэр биир биллэр-көстөр ааты аҕыйах шотландец төрүттээбитэ. Давид Данскин, Вулвичтааҕы "Арсенал" сэрии сэбин собуотун улэhитэ уонна  футболист Фред Бердсли үс доҕотторун кытта хамаанда тэринэр санааҕа кэлбиттэрэ. Вулвичка икки Nottingham Forest хамаанда оонньооччута кэлбитэ ол санааны өссө бөҕөргөппүтэ. Бу баҕа санаа тула 15 киhи буолбута, олор кулууп улэтин саҕалыырыгар 6-лыы пенс угарга бэлэмнэр этэ. Данскин бэйэтиттэн 3 шиллинг эбэн футбольнай мээчик атыыласпыта. Ити 1886 сыл алтынньытыгар этэ.
Кулууб бастакы оонньуутун 1886 сыл ахсынньытыгар ыыппыта эрээри, формата даҕаны, аата даҕаны, оонньуур сирэ да суох этэ. Данскин кыттыгастарын кытта “Диал Сквер” диэн ааттанан Темза нөҥүө “Ыт арыытыгар” “Илиҥҥи аптаахтары” кытта оонньуу аттаммыттара.
“Диал Сквер” 6-0 ахсаанынан кыайан баран “Король дууб” паб хамаандатын кытта 1886 сыл Ороhуоспа күнүгэр киирсибиттэрэ. Бирдсли форма көрдөөн “Ноттингэм Форест” хамаанда5а билэр дьонуттан ыйыппыта. Олор кыhыл өҥнөөх майкалары уларсыбыттара.
Дьэ дьоммут пабка олорон хамаандаларыгар аат толкуйдаабыттар, паб уонна заводтарын ааттарын холбоон "Король Арсенала" дэммиттэрэ. Бу аат 1891 сылга диэри сылдьыбыта, онтон "Вулвич Арсенал" диэн буолбуттара.
Арсенал ситиhиилэрэ
Араас кэмнэргэ бу хамаандаҕа Тьерри Анри (№1!!!), Николя Анелька, Франсеск Фабрегас, Фредди Льюнберг, Самир Насри, Эммануэль Адебайор, Деннис Бергкамп, Александр Хлеб, Матье Фламини, Патрик Виейра, Робер Пирес, Эшли Коул, Петит уо.д.а аатырбыт футболистар оонньуу сылдьыбыттара.
Билигин хамаандаҕа бааллар:
вратаардар: Войцех Щесны,Лукаш Фабиански, Вито Манноне;
Соруокалар уустара
Соруокалар уустара (, Род Сороки) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Арсенал
Билигин хамаандаҕа бааллар:
защитниктар: Бакари Санья, Томас Вермален, Пер Мертезакер, Косельны, Йохан Дьуру, Скиллачи, Женкинсон, Киран Гиббс;
Соруокалар уустара
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Соруока.
Арсенал
Билигин хамаандаҕа бааллар:
полузащита: Абу Диаби, Микель Артета, Алекс Сонг, Андрей Аршавин, Йосси Бенаюн, Томас Росиски, Аарон Рэмси, Жэк Уилшир, Эммануэль Фримпонг;
атака: Жи-юн Парк, Тео Уолкот, Жервиньо, Рио Миячи, Робин ван Перси, Алекс Окслейд-Чемберлен, Маруан Шамах.
Де Лоҥ арыылара
thumb|right|250px|Де Лоҥ арыыларын баар сирдэрэ. thumb|right|300px|Де Лоҥ арыыларын хаартата. Де Лоҥ арыылара. Илин Сибиирдээҕи байҕалга сытар арыылар: Бүтүн иэннэрэ 228 кв.км. Беннетт арыытыгар хайалара 426 м. үрдүккэ тиийэллэр. Үгүстэрэ мууһунан бүрүллэн сыталлар. 1879 - 1881 сыллардаахха бу арыылары арыйбыт Америка хотугу сири чинчийээччи Дьордь Уашиҥтон ДеЛоҥ аатынан ааттаммыттара.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Бэлиитикэ
right|thumb|150px|[[Аристотель]]
Бэлиитикэ, эбэтэр Политика диэн или уонна дьону-сэргэни салайыы ааттанар. Дьон ыккардыгар алтыһыыга барытыгар баар көстүү (ол иһигэр куомун дьаһалта, тэрилтэ, академия, итэҕэл институттарын кытта). Бэлиитикэни үөрэтии политология (политика билимэ) дэнэр.
Vauxhall Motors
Vauxhall Motors диэн Улуу Британия аутомобил компанията. General Motors Corporation (GM) салаата уонна GM Europe ирээтэ.
Тоҕус нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Тоҕус нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Балаҕаччы.
Улуус кииниттэн 110 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 645 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ, булт уонна балыктааһын.
Ларионова Анна Семеновна
200px|thumb|right|Ларионова Анна Семеновна Ларионова Анна Семеновна — искусствоведение доктора.
Олоҕун олуктара
А.С. Ларионова Саха музыкаҕа культурата сайдарыгар улахан өҥөлөөх: 1986 сыллаахха кини көҕүлээһининэн оҕо филармонията аһыллан, хас да сыл үлэлээбитэ. Россия литературатын уонна искусствотын күннэрэ Саха сиригэр ыытыллар кэмнэригэр көхтөөхтүк кыттыбыта. А.С. Ларионова 50-ча научнай үлэ ааптара.
Викрам Кумар
Викрам Шил Кумар (Vikram Sheel Kumar; төр. барыллаан 1976 сыл, Джеймстаун, Нью-Йорк, АХШ) — эмиэрикэ бырааһа, саҥаны айааччы, түмэт урбаанньыт уонна менеджер, Dimagi хампаанньаны тэрийээччи уонна салайааччы, о.д.а. технология уонна медицина хампаанньаларын.
Биографията
Уон сааһыгар Индияҕа төннөн баран , Викрим Нью-Дели аныгылыы оскуолатыгар үөрэммит. Индия технология институутун бүтэрэн, инженер идэтин ылбыта, бырагырааммалары суруйарга үөрэммитэ.
1995 сыллаахха, АХШ-ка төннөн, Колумбия үнүбүрсүтүөтүгэр үөрэнэ киирбитэ, 1999 сыллаахха бакалавр истиэпэнин ылбыта.
Ол кэннэ Гаарвард үнүбүрсүтүөтүн уонна Массачусетс технология институутун холбоһун подразделенияларыгар медицина науукаларын уонна технологияларын уобалаһыгар үөрэммитэ.
2002 сыллаахха MIT Media Lab үөрэнэ сылдьан Вишванат Анантраманы (Vishwanath Anantraman) уонна Тарьей Миккельсены (Tarjei Mikkelsen) кытта Dimagi бырайыагы тэрийбит.
2004 сылга DiaBetNet диэн туттарга табыгастаах прибуору оҥорбут, бу прибуор оонньуу фуорматынан саахар диабетынан ыалдьар оҕолору хааннарыгар баар саахардарын таһымын кэмнэнэллэригэр көмөлөһөр (сөпкө таайбыт таһым иһин глюкоза нагараадалаах).
2007 сыллаахха ординатуураны бүтэрбит уонна салгыы Brigham and Women’s Hospital-гэ үлэлиир, бэйэтин бырайыактарынан дьарыктанар.
Тус олоҕо
Бостоҥҥа (Массачусетст, АХШ) олорор. 2004 сылга кыбартыыратын аймахтарын кытта түҥэттэн олорбут, куорат устун билисипиэтинэн эбэтэр 20-чэ сыллааҕы Mercedes-н айанныыр.
Награадалар уонна премиялар
2004 сыллаахха Массачусет технология институутун 100 эдэр инноватордарын туоптарыгар киирбитэ.
2005 сыллаахха «Ten Outstanding Young Americans (TOYA)» бириэмийэни ылбыта.
2012 сыллаахха Dimagi тэрийсээччитин Джонатан Джексоны кытта Шваб [[түмэт урбаанын пуондатынан]] сыл түмэт урбаанньыттарынан биллэриллибиттэрэ.
Яковлев Петр Дмитриевич
Яковлев Петр Дмитриевич - саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, финансист, "Салҕабыл" кредииттыыр кооператив тэрийээччитэ, Гражданскай сэрии саҕана кыһыл террору тохтото сатаабыт киһи.
1892 сыллаахха Арҕаа Хаҥалас Маалтааны нэһилиэгэр (билигин Горнай улууһугар киирэр) төрөөбүт. Дьоно орто баайыылаах ыал. Духовнай училищеҕа Дьокуускайга үөрэммит, ол эрээри үбэ-аһа тиийбэккэ 3 кылаастан тохтообут уонна типографияҕа үлэлээбит. 1910 сыллаахха Санкт-Петербуурга барбыт. Онно Путилов собуотугар, Жуков типографиятыгар наборщиктаабыт. Ол сылдьан бухгалтердар куурустарын бүтэрбит. Онтон үлэлии-үлэлии Норуодунай университекка үөрэммит. 1916 сыллаахха университетын бүтэрэн, дойдутугар төннөр. Холбоско эргиэн бэрэстэбиитэлин быһыытынан Айаантан, Ньылханынан таһаҕас таһар сиргэ ыскылаат сэбиэдиссэйинэн, кылаабынай экспедитор курдук сылдьыбыт.
Өрөбөлүүссүйэ буолар, земствоҕа үлэлиир. Земство мунньаҕар олохтоох салайыныы саханы абырыа диэн этэр эбит. Ол сылдьан Үөһээ Бүлүү кыахтаах ыалын кыыстарын Анна Георгиевна Потапованы кэргэн ылар.
Гражданскай сэрии кэмигэр кыһыл террору улаханнык утарар, үрүҥнэри эмиэ сэмэлиир, өрөпкүөмнэри көмүскэһэр. Ол кэмҥэ Айааҥҥа, Ньылхаҥҥа баайы-дуолу тута сылдьааччы кини, онон Америкаттан, Японияттан сэрии сэбин атыылаһарга үлэлэспит. Онтон ВЯОНУ салайааччыларын кытта бастаан Владивостокка барар, онтон Харбииҥҥа тиийэр. Онно Анатолий Пепеляевы кытта кэпсэтиигэ кыттар. Японияҕа сэрии сэбэ атыылаһа барар. Онно Д.П. Винокуровтуун үлэлииллэр, ол сылдьан түүлээхтэрин төннөрөргө оруоллаах. Пепеляев кыайтарбытын кэннэ Харбииҥҥа тиийэр, онтон Японияҕа барар. Онтон эмиэ Харбииҥҥа төннөр. Манна суоппар куурсун бүтэрэн суоппардыыр (Харысхал этэринэн сахаттан бастакы суоппар идэлээх киһи буолуон сөп).
1924 сыллаахха Манньыаттаах Уолуттан сахалар бөлөхтөрө харчы иэс ылан автобус атыылаһаллар, А. Рязанскайы кытта солбуһа сылдьан суоппардыыллар. Хоютанов Г.Г. уонна Сюльскай Ф.П. кондуктордыыллар.
1925 сыллаахха Саха сиригэр хаан тохпотох дьоҥҥо амнистия бэриллибитинэн ситимнээн дьонугар (кэргэнэ, оҕолоро) төннөн кэлэр. Салҕабыл диэн кредиттыыр кооператив тэрийэллэр. Бу кооператиив саха бастакы баанынан ааҕыллар. Кининнэн сирэйдээн чекиистэр Манньыаттаах Уолун ыҥыра сатыыллар, ону кини "В данное время нахожусь в гостях у Улахан Василия" диэн телеграмма охсон сэрэтэр. 1927 сыллаахха тутуллар. Онтон дойдутугар тахса сылдьан П.В. Ксенофонтову көрсөр, конфедералиистар хамсааһыннарыгар кыттартан аккаастанар, ол гынан баран кинилэр суруктарын Саха бырабыыталыстыбатыгар тиэрдэргэ сөбүлэһэр. Онно агент быһыытынан уорбалан хаайыллар. Тройка бириигибэринэн үс сыл болдьохтоон Соловки лааҕырга ыыталлар. Өйдөөх, билиилээх киһини бухгалтердаппыттар.
Томтор (Таатта улууһа)
Томтор — Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгин киинэ.
РСФСР оскуолатын үтүөлээх учууталлара (тиһик)
РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала:
Саҥа планета үөскээһинэ
Саҥа планета Күнтэн үөскээн тахсар. Планеталар бары Күнтэн үөскээн тахсыбыттар.
Космос киэҥ куйаарыгар олус элбэх Күннэр, планеталар, кометалар көтө сылдьаллар. Күн олортон биирдэстэрэ эрэ буолар.
Космос куйаарыгар элбэх быыл мунньустан ыгыллыытыттан уонна умайыытыттын аан бастаан биир Күн эрэ үөскүөн сөп. Онтон төһө эмэ кэминэн бу Күнтэн кыра тоорохой быһа ыстанан тахсыытыттан саҥа планета үөскүөн сөп диэн быһаарыыга биһиги олоҕурабыт.
Бу быһаарыы хас да сүрүн төрүккэ олоҕурар:
1. Күн тула өттүгэр элбэх сырдыгы, итиини тарҕатар. Күҥҥэ үөскүүр сырдык элбэх эньиэргийэ ороскуоттанарын үөскэтэр. Ол түмүгэр биир сөкүүндэҕэ Күн түөрт мөлүйүөн тонн ыйааһынын сүтэрэн иһэр. (2,96). Күн олус улахана бэрт буолан төһө да бачча элбэх ыйааһынын сүтэрбитин иһин өссө хас да миллиард сыллар усталарыгар сырдата туруон сөп диэн этэллэр. Күн ыйааһынын кыччааһына тардар күүһүн мөлтөтөн бары планеталар Күнтэн сыыйа-баайа тэйэн иһиилэрэ үөскүүр.
2012 Сайыҥҥы Олимпиада мэтээллэрин таблицата
2012 Сайыҥҥы Олимпиада мэтээллэрин таблицата Лондоҥҥа ааспыт Олимпия оонььуларыгар кыайбыт мэтээллэрэ. Быһаарыы Бу таблица Олимпия оонньууларын официальнай таблицатыттан ылыллыбыта 2012 атырдьах ыйын 9 күнүгэр
Саҥа планета үөскээһинэ
Күн тардар күүһэ мөлтөөһүнүн биир көстүүтүнэн атын, чугас планеталар бары төгүрүккэ маарынныыр орбитанан Күнү тула көтө сылдьар буоллахтарына саамай кытыыга сылдьар Плутон планета орбитата олус ууннары тардыллыбыт. (3,7). Бу планета [[орбитата олус уһаан ууннары тардыллыыта төһө эмэ кэминэн Күн тардыытыттан тахсан, арахсан баран хаалара кэлэн иһэрин биллэрэр.
Күнтэн Сир ырааҕа 151-146 мөлүйүөн километр. Сир Күнү тула 365,2563 суукка устата эргийэр. (4,301). Хас эмэ уонунан сылларга Сир Күнү тула эргийиитэ хас да сөкүүндэнэн уһаан биэрэн иһэрэ Сир Күнтэн тэйэн биэрэн иһэрин быһаарар.
Күн систиэмэтин бары планеталарын ыйааһыннарын холбоон баран бэйэтин ыйааһынын кытта тэҥнээн көрдөххө 0,1 бырыһыанын эрэ ылаллар эбит. Планеталар Күнтэн быһа ыстанан тахсан үөскээбиттэр диэн быһаарыы олохтоох буолуон сөп.
2. Билигин Айылҕаны, Космоһы үөрэтээччилэр Күнү ыраахтан көрөн кэтииллэрэ тэнийэн, күүһүрэн иһэр. Кинилэр Күҥҥэ кэмиттэн кэмигэр улахан дэлби тэбиилэр буолалларын тэҥэ хара туочукалар үөскээн тахсалларын бэлиэтии көрөллөр.
Күҥҥэ көстөр улахан хара туочукалар улаатаннар бээтинэлэргэ кубулуйаллар. Бу сойбут, уоту, сырдыгы биэрбэт буолбут эттиктэр мунньустубуттара ыраахтан харааран көстөллөрүн биһиги арааран көрөбүт. (2,101). Хаһан эрэ бу хара бээтинэ өссө улаатан сойо быһыытыйан чинээтэҕинэ уонна тула өттө быһа сиэннэҕинэ атын планеталар тардыһар күүстэриттэн Күнтэн арахсан хаалар, туспа барар кыахтанар.
Күнтэн саҥа планета быһа ыстанан, ойдон таҕыстаҕына сыыйа-баайа тэйэн, сойон барыан сөп. Бу саҥа үөскээбит планета хойуттан хойут Меркурий планета оннугар сыҕарыйан тиийиитигэр дьон-аймах олорор Сирдэрэ эмиэ тэйэн билиҥҥи Марс планета оннугар тиийиэн сөп.
Марс планета диаметра Сирдээҕэр икки төгүлүнэн кыра. Марска сыл уһуна сирдээҕэр икки төгүлүнэн уһун. Марс күннээҕи, бэйэтин киинин тула эргиирэ Сири кытта тэҥ сыһа. Марс Күнтэн Сирдээҕэр балтараа төгүлүнэн ыраах сылдьарынан олус тымныы, минус 70-тан 130 кыраадыска диэри тымныйар. (1,58).
3. Дьон өйүгэр-санаатыгар Марс планета олус куһаҕан, ыар өйдөбүллэри киллэрэрэ, сэрии, өлөрсүү таҥаратынан ааттанара мээнэҕэ, халлаантан ылыы буолбатах. Олус былыргы кэмнэргэ дьон-аймах Марс планетаттан Сиргэ көһөн кэлбиттэрэ сотору кэминэн, космонавтар тиийдэхтэринэ толору дакаастаныан сөп. Эстии-быстыы кэнниттэн саҥа сиргэ көһүү араллаана, аймалҕана, улахан, уһун сэриитэ суох буолбатаҕа бу Марс планета аатыгар-суолугар иҥэн сэрии, өлөрсүү таҥаратыгар кубулуйбута быһаарар.
Сир сыыйа-баайа сыҕарыйан Күнтэн тэйэн иһиитигэр Айылҕаҕа олус улахан уларыйыылар, ордук тымныйыы буолан барыан сөп. Айылҕа уларыйыытыттан дьон-аймах олохторугар олус ыарахан кэмнэр кэлэннэр атын планетаҕа, билиҥҥи Сир оннугар үтүрүллэн тиийэн кэлэн иһэр Венера планетаҕа дьон-аймах көһөн биэриилэрэ саҕаланыан сөп.
Күнтэн кэлэр сылаас, күн уота уонна Космос куйаарын тымныыта утарыта харсыһыыларыттан тэҥнэһии балаһыанньата үөскээтэҕинэ, ол аата тыыннаах Айылҕа, тыынар-тыыннаахтар үөскүүр, тэнийэр кэмнэрэ бу планетаҕа саҕаланар. Бу билиҥҥи Сир Күнтэн тэйэн сылдьар балаһыанньата ол тэҥнэһии балаһыанньата буолар. Сир икки өттүттэн хам тутуллан Космос тымныыта уонна Күн уотун сылааһа тэҥнэһэр балаһыанньаларыгар билигин көтө сылдьар.
Тыыннаах күөх Айылҕа уонна тыынар-тыыннаахтар маннык тэҥнэһии балаһыанньатыгар үөскүүр, тэнийэр кыахтарын сахалар былыр-былыргыттан билэллэрин «Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаараллара чуолкайдыыр. Киһи оҥорор бары быһыылара эмиэ иккилии өттүлэриттэн тутулуктаахтарын уһун үйэлээх саха дьоно билэн «Ай» диэн тылбыт бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх.
Венера планета сабардамынан уонна ыйааһынынан Сиргэ маарынныыр, атмосферата 97 бырыһыана углекислай гаастан турар. Венера планета сыыйа-баайа сыҕарыйан-сыҕарыйан билиҥҥи Сир оннугар кэлиитигэр Сиргэ курдук атмосфера үөскүөҕэ, үүнээйилэр үүнүөхтэрэ, тыынар-тыыннаахтар сайдыахтара. Венераҕа киһи-сүөһү сайдар кэмнэрэ кэлиэхтэрин сөп.
Сир сыыйа-баайа Күнтэн тэйэн, ыраатан иһэр, хас да уонунан тыһыынчанан сылларга 1 хонугунан сыл уһаан биэриэн сөп. Тэйии сыыйа-баайа баран иһэр. Уонунан мөлүйүөнүнэн сылларга Сир билиҥҥи Марс планета сылдьар сиригэр, ол миэстэтигэр сыҕарыйан тиийэр кыахтаах.
Бу кэм кэлиитигэр дьон-аймах Венера планетаҕа көһөн, көтөн тиийэн саҥалыы олохсуйуохтарын сөп. Билиҥҥи техника сайдыыта оннук кэм кэлэр кыахтааҕын уонна ону дьон-аймах аҕыйах тыһыынча сылынан ситиһэр кыахтаахтарын быһаарар.
Атын планетаҕа көһүү араллааныгар кыттыһар баҕа санаа баарын да иһин дьон-аймах сайдыыны ситиһэллэрэ олус түргэнэ санаарҕатар. Билигин Сирбит сылдьар орбитатыгар Венера планета сыҕарыйан-сыҕарыйан кэлэрэ отой ыраах. Атын планетаҕа көһүү кэмэ кэлэрэ эмиэ олус ыраах буолуон сөп.
Космос куйаарын эттиктэрин үйэлэрэ олус уһун, хас эмэ уонунан миллиардынан сылларынан кэмнэнэр. Планеталар хамнааһыннарыгар, сыҕарыйыыларыгар тэҥнээтэххэ дьон-аймах сайдыыны ситиһэллэрэ олус түргэн кээмэйдээх эбит. Тимири уһаарар, уһанар буолбут кэмнэриттэн дьон билиҥҥи курдук үрдүк таһымнаах сайдыыны 2 тыһыынча сыллар усталарыгар эрэ ситистилэр. Манна сайдыыта суох кэми түөрт уонча тыһыынча сыллары эптэххэ дьон-аймах олус былыргы үйэлэрдээҕи диир кэмнэрэ уонтан эрэ тахса тыһыынча сыллардааҕыта буолан ааспыттарыгар сөп.
Сирбитигэр дьон-аймах олорор, сайдар кэмнэрэ өссө да олус элбэх буолуон сөп. Дьон-аймах олоҕу олоруулара, сайдыыны ситиһиилэрэ эмиэ кэмнээҕэ-кэрдиилээҕэ быһаарыллан иһэр. Саҥаттан саҥа айыыны оҥорон, билэн-көрөн иһии кыаллыбат буолан иһэрэ саарбаҕа суох буолла. Сир үрдүгэр дьон атаҕа үктэммэтэх сирэ диэн аны суох, барытын уларыта, бэйэлэрин тустарыгар тупсара сатыыллар.
Төһө да Айылҕаны харыстыыбыт диэн айманналлар дьон-аймах сайдыыны ситиһэн олоҕу олорор сирдэригэр кэлин кумах куйаардары элбэтэр, үөскэтэр чинчилээхтэр.
Хара тыа сабардыы үүнэн турбут сирдэрин дьон быһа кэрдэн, уоттаан от, бурдук үүннэрэр сир оҥостоллор. Кэлин бу сирдэрин үүнээйи үүммэт буолла диэн быраҕан атын саҥа сирдэри солоон оҥостон сирдэрин кэҥэтэн иһэллэр. Хонуу сир кэнээтэр кэҥээн иһэриттэн кэлин истиэптэргэ кубулуйан барар.
Сир анныттан баайын хостоон ылаары кырсын тоҕута тэпсэн, күрдьэн ылан быраҕан күөх үүнээйи үүммэт оҥорон иһэллэр. Күөх үүнээйи үүммэт сирэ кэлин кумах куйаардарга кубулуйар.
Сир үрдүгэр дьон-аймах сайдыыта эмиэ ханнык эрэ кэм-кэрдии иһигэр сылдьар, ханнык эрэ кыйыаны аһара барыа суохтаах. Мутукчалаах мастар аҕыйааһыннара сир үрдүгэр уу эргиирин уларыталларыттан олус элбэх хаардар, самыырдар түһэллэр, хонуу сирдэрин уу ылыыта саҕаланан эрэр.
Дьон-аймах сайдыыта, араас улахан, күүстээх тиэхиникэлэри туһаныыта «Туох барыта икки өрүттээх тутулугун» хамсатар, уларытар. Атмосфераҕа углекислай гаас элбээһинэ сир үрдэ итийэн барыытын үөскэтэрэ уһун үйэлэргэ мунньуллубут муустары ириэрэн хонуу сирдэри уу ылыытын үөскэтэр.
Сир, Халлаан уонна Күн тутулуктарын сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэрэ толору быһаарар. Сир Күн диэки чугаһаан хаалыыта итийиигэ, уотунан умайыыга, онтон тэйэн, ыраатан хаалыыта халлаан тымныйыытыгар, тоҥууга тириэрдэр кыахтаахтар. Хайа да диэки аһара барыы Сиргэ олох эстиитигэр тириэрдэр кыахтааҕын өйдөөх-санаалаах дьон-аймах билэн ону-маны саҥаны арыйыыга, айыыны оҥорууга сэрэхтээх буолаллара уонна туох эмэ быһаарыыны ылыналларыгар икки өрүттэн икки ардыларынан, ол аата ортотунан буолуохтааҕын хайаан да тутуһар наадатын билэр кэмнэрэ кэллэ. (5,72).
Туһаныллыбыт литература
1. Б.А.Воронцов-Вельяминов. Астрономия. Учебник для 10 класса.-М.: «Просвещение», 1979. – 144 с.
2. Мур П. Астрономия с Патриком Муром / Пер. с англ. К.Савельева. – М.: ФАИР-ПРЕСС, 2001. – 368 с.
3. Стогний В.В., Стогний Г.А. Физика Земли. Учебное пособие. Якутск: Изд-во Якутского университета, 2000.-190 с.
4. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона.- М.: Эксмо; Форум, 2007.-960 с.
5. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.
Материализм
Материализм диэн философия өйдөөһүнэ, материя бастааҥҥы ис дьиҥ буолар диир. Идеализмҥа утары. Барыта араас эттиктэртэн турар. Эттиктэн оҥоһуллубатах буоллаҕына (холобура, толкуй) эттик дьайыытын түмүгэ буолар. Атыннык эттэххэ, эттик барытыгар бастакы буолар. Атыннык сороҕор физиализм диэччилэр.
Маныыһыт (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Маныыһыт Маныыһыт (Boötes гириэктии Βοώτης «оҕуһунан сир хорутааччы» диэн тылтан Boo) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө.
Материализм
Ол курдук, материалист таҥараларга уонна атын майгынныыр идеяларга (ол курдук, абааһыларга) итэҕэйбэт. Материалист толкуйугар санаа сыаната суох, эбэтэр билим дакаастабылын көрдүүр. Ол иһин бары материалистар атеист буоллар, ол гынан баран атеисттар бары материалист буолбатахтар.
Маныыһыт (сулустар бөлөхтөрө)
Арассыыйа территориятыттан толору көстөр.
Материализм
Билиҥҥи материализм тутааччылара атын өйдөбүллэри, холобур күүһү, энергияны уонна атын билим дакаастаабыт маллары материализмҥа киллэрэллэр. Эттик уонна энергия өйдөбүллэрэ бэйэ бэйэлэрин солбуйаллар, уонна онтон тахсааччы, холобура, гравитация - эттиктэн тахсар. Ол гынан баран эттик тутулуга чопчу буолбатах.
GMC
GMC диэн General Motors Хоту Америкаҕа уонна Орто Илиҥҥэ атыылыыр тиэйээччи, вэн уонна SUV брэнда. Тохсунньу 2007 туругунан, GMC атыытынан GM иккис улахан салаата буолар Chevrolet кэнниттэн.
Оҥололор уустара
Оҥололор уустара (, Род Кедровки) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Оҥоло.
История
thumb|Эрдэтээҥҥи история улахан өттө тыл уонна илиинэн суруйуу нөҥүө бэриллибитэ.
История — дьон уруккутун чинчийэр үөрэх. Историктар суруктары, археология материалларын, сэhэннэри уонна традициялары үөрэтэллэр.
Ыам ыйын 23
Ыам ыйын 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 143-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 144-c күнэ). Сыл бүтүө 222 күн баар.
Мухоплева Светлана Дмитриевна
200px|thumb|right|Мухоплева Светлана Дмитриевна' Мухоплева Светлана Дмитриевна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, доцент, НА Сибиирдээҕи салаатын бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара
С. Д. Мухоплева саха фольклорун чинчийэр, 40-н тахса научнай үлэ ааптара.
Пётр Петрович Колосов
П.П. Колосов
Пётр Петрович Колосов
Рентгенолог быраас
Всеслав Брячиславич Полоцкий
Всеслав Брячиславич Полоцкий - (хос ааттара Вещий, Волхв, Чародей) - Русь 12-с баһылыга. 1068-1069 сылларга салайбыт. Киинэ: Полоцк. Бөрөстүөлү өрө турбут Киев олохтоохторо хаайыыттан босхолоон баран биэрбиттэр. Польша сэриилэрин илдьэ Изяслав I кэлбитигэр Киевтан тахсан биэрбит, Полоцкайга төннүбүт.
Пётр Петрович Колосов
Омук сиригэр үлэтэ
1955 сыллаахха Варшаваҕа илии баттаммыт Варшавский Дуогубар доҕордуу государствалыгар – Польшаҕа, Болгарияҕа, Венгрияҕа, Германия Демократическай Республикатыгар, Румынияҕа, Чехословакияҕа сылдьыһар. Маны таһынан Албанияҕа, Югославияҕа ыытыллыбыт чинчийэр-үөрэтэр бөлөхтөргө эмиэ кыттыыны ылар. Бу командировкаларга кини рентген сардаҥата уонна атом киһи этигэр хааныгар дьайыыларын анаан-минээн үөрэтэр. Онон Петр Петрович сахаттан бастакы рентгенолог-врач буолар. Петр Петрович хирург быһыытынан эмиэ бэйэтин идэтин үчүгэйдик баһылаабыт специалист эбит. Ол курдук Хайлар куоракка уонна Венгрияҕа сулууспалыы сылдьан, байыаннай госпиталь кылаабынай хирурунан ананан, тус бэйэтэ тутан-хабан элбэх уустук операцияны оҥорор.
Туһаныллыбыт литература
Ыстатыйаны суруйда ХИФУ МИ-ЛД-104/2 устудьуона Байбал Тихонов
Лээги
Лээги — Амма улууһугар баар буола сылдьыбыт нэһилиэк. 1969 с. нэһилиэк аатыттан сотуллубута, олохтоохторун Чакырга көһөрбүттэр.
Бу нэһилиэктэн Матвеев Тихон Афанасьевич, подводник эппиһиэр төрүттээх.
Ким-Кимэн Александр Николаевич
Ким-Кимэн Александр Николаевич — Саха Сирин общественнай деятелэ.
Критика
2008 сыллаахха Ил Түмэн быыбарыгар "Биир Ньыгыл Арассыыйа" партия тиһигинэн депутат буолара чопчутун билэн туран, Хаҥалас улууһугар уокурукка турар уонна 10% куолаһы ылан баран хотторор. Ол түмүгэр Хаҥалас улууһуттан Алиш Мамедов депутат буолар.
Кассиопея (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Кассиопея Кассиопея (лат. Cassiopeia) — Хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 598,4 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 150 харахха көстөр сулустардаах, ол иһигэр 90 сулус 6m улахантан үрдүк. Улахан аҥаара Халлаан Сиигэр сытар.
W-астеризм
Бөлөх быһыыта - харахха быраҕыллар — W-астеризм. ε (Сегин), δ (Рукбах), γ (Нави), α (Шедар) уонна β (Каф) сулустар киирэллэр.
Сулустар
thumb|left|150px|Кассиопея W5 сулустар үөскүүр сирэ. Спитцер телескоп түһэриитэ
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. гириэк номохторугар баар Кассиопея диэн эфиопия ыраахтааҕыта Кефей ойоҕо уонна Андромеда ийэтэ. Киһиргэс буолан Кассиопея олох маска баайыллан баран Хотугу Полюс тула эргийэргэ накаастаммыт.
Арабтар Кассиопея сорох сулустарын Үргэл илиилэрэ диэн ааттыыллара.
Данилова Варвара Васильевна
Данилова Варвара Васильевна — эбэҥки поэта, 1995 с. Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, "Илкэн" хаһыат редактора.
Былыргы Греция
thumb|[[Парфенон диэн Афинаҕа анаммыт храм, бу Афина Акрополиһыгар баар. ]]
Былыргы Греция диэн дьон гириэк тылынан саҥарар Средиземнай муора хотугулуу-арҕаа өттүгэр  тарҕаммыт улахан сир этэ, Билиҥҥи Грецияны кытта тэҥнэээтэххэ быдан улахан этэ. Биһиги иннинэ эра 8/6 үйэттэн б.э.и 146 сылыгар дылы буола сылдьыбыт Греция цивилизациятынан ааҕыллар уонна Римнар саба ылыылытынан бүппүтүнэн ааҕыллар.
Гректар бириэмэтэ улахан өттүгэр биир салалтата суох этилэрэ. Хас даҕаны куораттар бэйэ конституцияларынан олороллоро. Афина, Спарта уонна Коринф биир улахан холобурдарынан ааҕыллаллар. Сорохторго хоруол баар этэ, сорох сирдэргэ, туһалаан Афинаҕа демократия этэ.
Цивилизация бириэмэтин ортотугар Классическай Греция диэн бириэмэ (б.э.и. 5-с үйэттэн 4-с үйэҕэ дылы) баара диэн ааҕыллар. Ол бириэмэҕэ Персия саба түһүүтүн Грек-Персия сэриитигэр төттөрү охсуспуттара. Афина кыһыл көмүс Пелопононезия сэриитигэр 404 сыллаахха кыаттарыытынан бүппүтэ.
Уонна кэлин, Гелленик периодыгар Александр Македонскай Грецияны барытын холбообута. Македония сабыдыаллаах да буоллар куорат сайдыбыта.
Греция культурата Рим Империятыгар улахан сабыдыалы оҥорбута, онтон Рим Империята ол ылыллыбыт билиини Средиземной муора тула тарҕаппыта. Ол иһин Греция культурата Арҕаа цивилизация төрүтүнэн ааҕыллар. Византия Империятыгар грек тыла уонна культурата биир улахан оруолу оонньуура.
Боробул (Таатта улууһа)
Боробул — Таатта улууһун Дьохсоҕон нэһилиэгин киинэ.
Тураахтар уустара
Тураахтар уустара (, Род Вороны) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 5 көрүҥ баар: Кыра өрт турааҕа, Өрт турааҕа, Тураах, Ала тураах, Суор.
Сэтинньи 8
Сэтинньи 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 312-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 313-c күнэ). Сыл бүтүө 53 күн баар.
Соргу
Хас биирдии сахабыт тылыгар өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьалларын таба быһааран олохпутугар туһаныахпыт этэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр олохпут тубуста, бары-барыта «үчүгэй» буолла диэн сыыһа, сымыйа өйдөбүллэри киллэриилэрэ өйү-санааны уларытан эрэй, кыһалҕа, сор барыта куһаҕаннар диэн быстах санааны дьоҥҥо тарҕаппыта. Бу быстах санаа сабыдыалыттан сор диэн тылы букатын куһаҕан өйдөбүллээх, ол иһин туттуллубата ордук диэн этээччилэр кытта баар буоллулар.
Сор диэн куһаҕан өйдөбүллээх тылтан үөскээбитин да иһин, соргу диэн үчүгэй өйдөбүллээх, суолталаах тылга киирсэр. Соргу диэн киһи туох эмэ улахан суолталаахха табыллан, дьоллонон санаата көтөҕүллүүтэ, күүһүрүүтэ ааттанар. Соргута үрдээбит диэн этиллэр.
Кэлин кэмҥэ соргу диэн тылбытын, сор диэн тылтан үөскүүр, онон куһаҕан эрэ өйдөбүллээх диэн быстах санааларыттан туоратан, туттубат буола сатааччылар элбээбиттэриттэн, бу тылбыт өйдөбүлүн өй-санаа тутулуктарын туһанан дириҥник быһаарарбыт наада буолла.
Киһи олоҕун устата эрэйи, сору биллэҕинэ эрэ үчүгэй диэн өйдөбүлэ үөскээн олохсуйарын, үчүгэйи ордук сыаналыырын, өйө-санаата күүһүрэрин, кыахтанарын кэлин, сэбиэскэй былаас бэлэм олоҕор олорон, өйөнөн хаалбыппытыттан, аахсыбат буола сылдьабыт. Ол аата куһаҕан, эрэй, сор диэни киһи билэр буоллаҕына, олору өйүн-санаатын күүһүн түмүнэн кыайдаҕына, хоттоҕуна санаата күүһүрэр, кыаҕырар, кыра да үчүгэй киниэхэ ордук улахан үчүгэй курдук сананыллар кэмэ кэлэр. Сору билбитин кэнниттэн кыра да үчүгэйтэн санаата туолан дьоллонон, дьолу билэр кыаҕа улаатар. Ол иһин соргу диэн тыл куһаҕантан үчүгэй үөскүүрүн быһааран бэйэтэ үчүгэй өйдөбүллэнэр.
Сор диэн тугуй? Эрэйи, кыһалҕаны, ыарахан үлэни билии аата сору билии диэн ааттанар. Бэйэтэ сору, эрэйи билбит киһи үчүгэй, амарах, аһыныгас майгыланар, үлэни-хамнаһы кыайара, сыаналыыра улаатар. Сэрии ыар кэмин ааспыт кырдьаҕастар бары итинник үтүө майгыларын оччотооҕу ыар олохторо үөскэппитин туһананнар лаппа кырдьыахтарыгар диэри үлэлииллэр, быстах быһыыга түбэһэллэрэ букатын аҕыйах, аһыныгастар, эйэлээхтэр, уһун үйэни ситиһэр кыахтара улахан.
Аныгы, эрэйи, кыһалҕаны билбэккэ, барыта бэлэмҥэ, мааныланан, атаахтык иитиллэн улааппыт кэнники көлүөнэлэр, эдэрдэр майгылара кырдьаҕастартан биллэр уратылардаах буолла. Билиҥҥи кэмнээҕи эдэрдэр бардамнар, тугу да, кими да аанньа ахтыбаттар, тугу да харыстаабаттар, бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэллэр, үлэлии-хамсыы үөрүйэхтэрэ аҕыйах, туохха барытыгар, ол иһигэр киһи билбэтин, оҥорботун оҥоро охсоорулар, уруттаан түһэн иһэллэриттэн сыыһа-халты туттуналлара элбээтэ.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарбат буолуу сору, эрэйи билбэттэн үөскүүрэ ордук элбэх. Бэлэмҥэ, маанылана сылдьар оҕо эрэйи, кыһалҕаны билбэккэ эрэ улаатара «Үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан араарбат» буола улаатыытыгар тириэрдэр. Маннык олоххо улааппыт оҕо, үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан арааран билбэтиттэн, ордук чэпчэкитик оҥоруллар куһаҕаны урутаан оҥорон кэбиһэрэ элбиир кыахтанар. Биһиги олохпутугар өссө даҕаны куһаҕан быһыылар суох буола иликтэриттэн «Туох барыта үчүгэй буолла» диэн өйдөбүлгэ оҕону иитии өйө-санаата халыйыытыгар, үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан араарбат буолуутугар тириэрдэринэн куһаҕан быһыылары элбэтиэн сөбүн таба сыаналыахпыт этэ.
Сордоох, сордоммут, эрэйи, кыһалҕаны билбит, ол аата олору кыайан туораабыт киһи өйө-санаата аһара барара аҕыйыырыттан олоҕу сыаналыыр, үрдүктүк тутар, дьону аһынар санаата улаатар. Эрэйи, кыһалҕаны билии киһини амарах, аһыныгас оҥорор. Ол иһин үлэһиттэр, дьадаҥылар аһынар санаалара элбэх. Онтон баайдар, бэлэмҥэ үөскээбиттэр ас-таҥас хантан кэлэрин билбэттэриттэн аһынар санаалара отой аҕыйах. Ол курдук эрэйи, кыһалҕаны билбэтэх киһи аһынар санаата суох эбэтэр лаппа аҕыйах буолар.
Сору, эрэйи, кыһалҕаны билбит киһи сыыһа-халты, аһара туттунара лаппа аҕыйыырыттан, өйө-санаата күүһүрэриттэн элбэх туһалаах дьыалалары оҥороро элбиир. Ол иһин соргу диэн тыл үчүгэй өйдөбүлэ олох үөрэҕиттэн үөскээн тахсыбыт уонна олох ыарахаттарын тулуйан, олору кыайан, туоратан күүһэ-кыаҕа элбээбит диэн быһаччы өйдөбүллэнэр.
Сорсуннаах диэн ситтэриэ да суоҕу ситэр кыахтаах хотоойу-хорсун булчут киһи аата. Ол аата бу киһи элбэхтик эрэйдэнэн, үлэҕэ буһан-хатан эрчиллибит буоларынан булду баһыйан ситэр кыахтаммытын бэлиэтээн итинник этиллэр.
Тыл номоҕор: «Соргулаах киһи», «Соргута тостубут киһи» диэн тыллар иҥэн сылдьаллара соргу диэн эрэйи, кыһалҕаны билэн, олору туораан күүһүрбүт санаа буоларын быһаарар. Эрэйи, ыараханы кыайыы-хотуу кэнниттэн соргу үрдээһинэ бэлиэтэнэр.
Олох былыр, үөрүү, өрөгөй буоллаҕына «соргу тутуута» диэн туому толороллор эбит.
Онон эрэй, кыһалҕа, сор диэн киһини олох үөрэҕэ эрчийэрин, дьарыктыырын аата. Эрэйи, кыһалҕаны билии, олору дьүккүйэн, өсөһү киллэрэн туорааһын киһи өйүн-санаатын бөҕөргөтөн олоххо күүстээх буоларыгар тириэрдэр. Олору, ыарахаттары этэҥҥэ туорааһын киһи санаата туоларын, дуоһуйарын үөскэтэн, дьолу билэригэр тириэрдэрэ дьоллоох-соргулаах диэн холбуу этии үөскүүрүгэр тириэрдибит.
Санаа туолуута дьолу аҕалар. Хаһан да баҕа санаата туолбатах киһи дьол диэни билбэтигэр сөп. Эрэйи, кыһалҕаны, сору билбит киһи кыра да үчүгэйи улаханнык сыаналаан дьолу билэр кыаҕа улаатарын, бу дьоллоох-соргулаах диэн этии эмиэ биллэрэр.
Онон эрэйи-кыһалҕаны, сору билбэккэ улаатыы эдэрдэри туруга суох өйдөөх-санаалаах оҥороруттан, бу соргу диэн тылбыт харыстыа этэ. Ол иһин соргу диэн тылбытын урукку үчүгэй өйдөбүлүн сото, симэлитэ сатаабаккытыгар баҕарабыт. (1,46).
Святослав II Ярославич Рюрикович
Святослав II Ярославич Рюрикович (кириэстэммит аата Николай) - Русь 14-с баһылыга. Бастаан 1073-1076 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев. Киевы быраата Всеволод көмөтүнэн Изяславтан былдьаабыт. Моонньун искэҥин ылыы кэмигэр өлбүт.
Дойдуну кини иннинэ Изяслав I Ярославич Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн кылгас кэмҥэ - Всеволод I Ярославич Рюрикович.
Никифоров Владимир Маевич
200px|thumb|right|Никифоров Владимир Маевич Никифоров Владимир Маевич — филология билимин кандидата.
Горнай улууһа
2002 сыллаах сурутуу түмүгүнэн үксүлэрэ сахалар.
<br style="clear:left;" />
Демография
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 11 600 киһи.
500px|thumb|left|Сурутуу ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана <br style="clear:both;" />
Персей (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Персей Персей (лат. Perseus) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэктэр номохторунан Зевс уола Персей Горгона Медузаны өлөрөр.
Ыам ыйын 24
Ыам ыйын 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 144-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 145-c күнэ). Сыл бүтүө 221 күн баар.
Всеволод I Ярославич Рюрикович
Всеволод I Ярославич Рюрикович (кириэстэммит аата Андрей) - Русь 15-с уонна 17-с баһылыга. Бастаан 1076-1077 сылларга убайа Святослав II өлбүтүн кэннэ, быстах кэмҥэ салайбыт, онтон 1078-1093 сылларга эмиэ убайа Изяслав I сэриигэ өлбүтүн кэннэ бөрөстүөлгэ олорбут. Киинэ: Киев. Уһуннук ыалдьан өлбүт.
Кини өлбүтүн кэннэ бөрөстүөлү Святополк II Изяславич Рюрикович туппут.
Тыымпы
Тыымпы — булууһа ирэн сиҥнибит эбэтэр хотойбут сиргэ үөскээбит саҥа күөл.
Өссө көр: Бастакы Тоҕус, нэһ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Уттар Прадыш
Уттар Прадыш (Уттар Прадеш, Uttar Pradesh, उत्तर प्रदेश, اتر پردیش ) - Индия биир саамай улахан штата буолар уонна нэһилиэнньэтинэн саамай улахан буолар. Иэнэ 243,288 тыс. км2. Нэһилиэнньэтэ 201 мөллүйүөнтэн тахса (2009). Киин куората - Лакхнау. Онтон арыый улахан куораттара - Канпур, Агра, Варанаси, Мератх, Илахабад (Аллахабад), Газиабад у.д.а.
Напалм
thumb|250px|[[Вьетнам сэриитэ, напалмынан буомбалааһын]] Напалм (Napalm — «нафтеновай кислота» уонна  «пальмитиновай кислота») диэн терминнартан кылгатыы - уматык сэрии сэбэ, хойуннараллыбыт бензин. Бомбаларга уонна огнемёттарга туттуллар.
Напалм дөбөҥнүк уонна бытааннык умайар (түргэнэ хойуутуттан тутулуктаах), отнтугатыгар хап-хара, хабархай буруону таһаарар (напалм көрүҥуттэн көрөн температурата 900-1000 С° тиийиэн син), үчүгэйдик сыстар, оннооҕор инчэҕэй эттиктэргэ.
История
Иккис аан дойду сэриитигэр сэриилэһэр дойдулар армиялара бастаан огнемёттарга ыраас бензины туттар этилэр. Ол даҕаны, бензин сүрүн итэҕэһэ кини наһаа убаҕаһа буолар. Түргэнник ыһыллан хаалар, онтон умайар иэнэ үрдүр, түмүгэ - аҕыйах сөкүүндэ иһинэн умайан хаалар, өстөөҕу эчэпэккэ. Саҥа, бытааннык умайар сэрии сэбэ наада буолбут.
Сэрии иннинээҕи ырытыыларга, учуонайдар каучугу хойуннарыыга тутта сатаабыттаара. Сэрии кэмигэр, каучук дефицит буолбутунан сибээстээн, 1942 сылга Гарвард университетын чинчийээччилэрэ, Луис Физер (Louis Fieser) уонна АХШ армиятын химичэскэй сулуусспата (U.S. Army Chemical Corps) каучугу көрдөөбөт тахсыыны булбуттара. Саҥа, өр умайар, сыстар, чэпчики сыаналаах уматыгы Напалм диэн ааттаабыттар.
Оҥоһуута, характеристиката, көрүҥнэрэ
Убаҕас уматыкка (бензин, керосин уо.д.а. ниэп продукталара) оһуобай хойуннарар веществоны эбэллэр (нафтеновай уонна пальмитиновай кислоталар алюминий туустара). Загуститель пропорцията 4-11% буолуон син, уматык ыйааһыныттан, онтон тутулуктанан напалм консистенцията хойуу убаҕастан дыраһааҥкаҕа дылы буолар.
Буомбаларга эрэ туттуллар, күүскэтик умайар (+1200 С°... +1500 С°, холобура көннөрү напалм +800°) Напалм Б (Napalm B), бензинтан уонна полистиролтан оҥоһуллан тахсар.
Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тыымпы.
Напалм
Оҥоһуута, характеристиката, көрүҥнэрэ
Напалмҥа солох тимирдэри булкуйдахха супернапалм үөскүүр. Кинини уунан сатаан умуруорбаккын.
Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Географията
Улуус кииниттэн 104 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэк олохтоохторо
Нэһилиэнньэтин ахсаана 484 киһи (2017 сыл). Нэhилиэнньэ улахан анара тыа хаhаайыстыбатынан дьарыктанар.
Напалм
Сэриигэ туһанныта
Напалм авиабомбаларга, кэтиллэр уонна механизированнай огнемёттарга, фугастарга уо.д.а. сэрии сэбтэргэ туһаныллар. 1942 сылтан саҕалаан (аспыт сыллара), Америка армията напалмы Иккис аан дойду, Корея, Вьетнам (оһуобо киэҥник) уо.д.а. сэриилэргэ туттубута.
Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Нэһилиэк историята
1999 сыл алтынньы ыйыттан Лүксүгүн нэһилиэгэ, Ил Түмэн Уурааҕынан, аата уларыйбыт — Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ буолбут.
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
Алексей Егоров — саха норуодунай артыыһа, ырыаһыт.
Байбал Сэмэнэп (1974 төр.) — саха сирин утуелээх артыыhа
Аскалон Павлов — саха сирин утуелээх артыыhа
Василий Еремеев — саха сирин утуелээх артыыhа
Степан Семёнов — саха ырыаһыта
Альберт Унаров — саха ырыаһыта
Михаил Борисов - киинэ, театр артыыhа
Майя Сергина - саха ырыаhыта
Конфуцианизм
Конфуцианизм (儒家) диэн Кытай этика уонна философия системата, Конфуций үөрэтиилэриттэн үөскээбитэ. Тутаах өйдөбүллэринэн буолаллар үтүө эр, киһиэхэ амарах санаа уонна дуом сиэрдэрэ. Конфуцианизм Илин Азия дойдуларын култуураларыгар улахан дьайыылаах.
Мамедов Алиш
300px|thumb|right|Мамедов Алиш Забид оглы Мамедов Алиш Забид оглы — Саха Сирин политига.
Святополк II Изяславич Рюрикович
Святополк II Изяславич Рюрикович (кириэстэммит аата Михаил) - Русь 18-с баһылыга. 1093-1113 сылларга Всеволод I Ярославич Рюрикович өлбүтүн кэннэ, тастыҥ быраата Владимир Мономах ыҥырыытынан салайбыт, Киинэ: Киев. Ыалдьан өлбүт.
Кини өлбүтүн кэннэ бөрөстүөлү Владимир Мономах туппут.
Моhол Тойон, Буомча хотун
Моhол Тойон, Буомча Хотун — аартык иччилэрэ. Айанньыт дьон соптоох бэлиэ сирдэргэ бэлэх — туhах биэрэллэр. Айацца барарга иччилэр ааттарын ааттаан уот ноцуо айах туталлар.
Хенриетта арыыта
Хенриетта арыыта диэн Илин Сибиирдээҕи байҕалга баар, Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. 12 кв.км иэннээх. Үрдүгэ 310 метрэҕэ тиийэр. Мууһунан бүрүллэн сытар. 1881 сыллахха Де Лоҥ экспедицията арыйбыта уонна экспедицияны үбүлээбит Д.Г. Беннетта ийэтин аатынан ааттаммыта. Саха Сирин саамай хотугу уһуга.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник. Якутск, 1980 г.
Чжу Цзыцин
Эдэр эрдэҕинээҕитэ
1916 сыллаахха Чжу орто оскуоланы бүтэрэн Пекиин университетыгар киирбитэ. Онно үөрэнэ сылдьан Ву Чон Цын диэн кыыһы таптаан, ойох ылбыта. Биир сыл буолан баран Цзыхуа диэн аатын Цзыцин диэн аакка уларыппыта, ол төрүөтүн дьиэ кэргэнэ дьадаҥытык олорбутунан быһаарбыта. Үөрэҕин 1920 сыллаахха бүтэрэн баран Ханчжоу, Йанчжоу, Шанхай уонна Нинбо орто оскуолаларыгар учууталлаабыта. Учууталлыы сылдьар кэмигэр хоһоонньуттары кытта алтыспыта, хоһоонноро биллибитэ.
Academia
Кэлин, 1925 сыллаахха Цинхуа университетыгар Кытай литэрэтиирэтин бэрэпиэссэринэн анаммыта. Онтон 1928 сыл атырдьах ыйыгар кэпсээннэрин бастакы хомуурунньугун "Төннөр төрүөх" диэн ааттаан таһаарбыта. Кинигэ сүрдээх киэҥник тарҕаммыта уонна сотору кэминэн Чжу дьоһуннаах суруйааччы уонна бэйиэт быһыытынан биллибитэ. Сотору кэминэн ойоҕо өлөн хаалбыта, бу киниэхэ улахан охсуу буолбута. 1931 сылтан 1932 сыллаахха диэри Чжу Лондоҥҥа Ааҥыл литэрэтиирэтин уонна тылын үөрэппитэ. Чэнь Чжуинь диэн дьахтары ойох ылбыта. Салгыы Цинхуа университетыгар үлэлээбитэ.
1937 сыллаахха Иккис Кытай-Дьоппуон сэриитин кэмигэр университетын кытта Чаншааҕа, Куньмииҥҥэ уонна Чэндууга эвакуацияҕа сылдьыбыта.
Хойукку олоҕо уонна өлүүтэ
Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн Куньмин устудьуоннарын Чан Кайшины утары туралларыгар ыҥырбыта. 1946 сыллаахха Пекииҥҥэ төннүбүтэ уонна Цинхуа университетыгар кытай тылын факультетын салайааччыта буолбута. Ли Гоҥпу уонна Вэнь Идо диэн суруйааччылары өлөрбүттэригэр, кутталы аахсыбакка иккиэннэрин көмүүтүгэр сылдьыбыта.
Чжу 1948 сыллаахха АХШ көмөтүн утары бастаанньаҕа кыттыспыта. Бу сылдьан куртаҕа тэстэн өлбүтэ. Мао Цзэдун "Быраһаай, Лейтон Стюарт" диэн биллэр ыстатыйатыгар аччыктаан өлбүтэ диэн суруйбута .
Чарина Ольга Иосифовна
200px|thumb|right|Чарина Ольга Иосифовна Чарина Ольга Иосифовна — филология билимин кандидата.
Тылгыны нэһилиэгэ
Тылгыны нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тиэрбэс.
Улуус кииниттэн 180 км хоту диэкки Түҥ өрүс орто сүүрүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 744 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Hummer
Hummer диэн General Motors оҥорор суол суох аутомобил брэна. Бастаан H1 HMMWV (Humvee) диэн сэрии массыыната этэ. Hummer H2 уонна Hummer H3 сивил мааркалар.
Илкэн (хаһыат)
«Илкэн» — Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларынан тахсар өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыат. 1999 сыллаахха сэтинньи ыйга хаһыат бастакы нүөмэрэ бэчээккэ тахсыбыта.
Тэрийэн таһаарааччылар: СР правительствотын иһинэн Бэчээт департамена, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуотттар Ассоциациялара.
"Илкэн" хаһыат хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларынан тахсар бастакы хаһыат буолар.
"Илкэн" хаһыат сэттэ араас омук тылынан бэчээттэнэн тахсар: нууччалыы, сахалыы, эбэҥки, эбээн, дьүкээгир, чукотскай, долган тылларынан. Маны таһынан «Коренные народы мира» рубриката английскай тылынан тахсар.
Хатан Тэмиэрийэ
Хатан Тэмиэрийэ (Аан Уххан) — Орто дойдуга иккис улахан иччи. Бу сахалар улаханнык уцэр — суктэр, кордоhор иччилэрэ. Аан дойду айыллыаҕыттан үөскээбит иччи. Өһүргэс, көмүскэс, үтүө санаалаах. Кири—дьайы, быртаҕы сөбүлээбэт, уокка силлиири абааhы көрөр. Буруйдааҕы кыыhырдаҕына улаханнык накаастыыр.
Хатан Тэмиэрийэ сүрдээх үөрүнньэҥ, кэпсэтинньэҥ. Киhиэхэ тугу барытын үөрэтэр, кэпсиир, көмөлөһөр, алдьархайтан быыhыыр. Саҥа төрөөбүт киhи—сүөhү, от—мас кырдьар аналлаах. Ол иhин биhиги бу Орто дойдуга дьоллоох олохтоноору иччилэртэн көмө кэтэhэбит, эрэйэбит.
Көрдөhүү оҥорорго аан бастакынан Хатан Тэмиэрийэни аhатыллар. Ол кэнниттэн атын иччилэри аhатыллар. Ойуун кыырарыгар ити эмиэ туттуллар.
Владимир II Всеволодович Рюрикович (Мономах)
Владимир II Всеволодович Рюрикович биллэр аата Владимир Мономах (кириэстэммит аата Василий) - Русь 19-с салайааччыта. Святополк II өлбүтүн кэннэ Киев олохтоохторо кинээс быһыытынан талбыттар. Ыалдьан өлбүт.
Кини кэнниттэн уола Мстислав I Владимирович ыраахтааҕы буолбут.
Кут
Кут сур
Кут диэн киhиэхэ баар буолан баран,киhиттэн тутулуктаммат эттигэ суох төрүт.