cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тоҥус метеорита
Тоҥус метеорита (Тунгу́сский метеорит), Тоҥус метеороида, Тоҥус феномена) — гипотеза быһыытынан 30 бэс ыйа олохтоох кэминэн 7 чаас 14,5 ± 0,8 мүнүүтэҕэ (0 ч 14,5 мүн Гринвич]]) куйаартан кэлэн Подкаменнай Тугнуска үрэх үрдүгэр (быһа барыллаан Ванавара сэлиэнньэттэн 60 км хоту, 20 км арҕаа) салгыҥҥа эстибит эттик.
Эстии кыамтата 40—50 мегатонна буолбут диэн сабаҕалыыллар, ол аата саамай улахан водороднай буомба саҕа. Атын сыанабылынан эстиитин кыамтата 10—15 мегатоннаҕа тэҥ. Эпицентрын координаатата: 60°54'07" х. к., 101°55'40" и. у.
thumb|Тунгуска куталара, бу эргин түспүт. [[Вокруг света сурунаалтан хаартыска 1931]]
Сивцев Матвей Матвеевич - Маппыйдаан Маппый
Сивцев Матвей Матвеевич - Маппыйдаан Маппый (1882-1923) учуутал, Чөркөөххө икки оскуоланы туттарбыт өҥөлөөх киһи, ВЯОНУ бэрэстээтэлин солбуйааччы.
Таатта сиригэр Үһүс Дьохсоҕон нэһилиэгэр төрөөбүт. Суорун Омоллоон чугас аймаҕа.
Реальнай училище 5 кылааһын бүтэрбит. 1899-1919 сыллардаахха Чөркөөххө, Намҥа, Чурапчыга учууталлаабыт, Былатыан Ойуунускай бастакы учуутала. 1902 сыллаахха Ольга Дьячковская диэн аҕабыыт огдооботун кэргэн ылбыт, киниттэн 1912 сыллаахха Модест диэн уолламмыт.
1920 сыллаахха губревком үөрэххэ инспекторынан анаммыт. Чөркөөххө икки оскуоланы туттарбыт.
Гражданскай сэрии сылларыгар үрүҥнэр диэки буолбута. 1921 сыллаахха ВЯОНУ бэрэстээтэлин солбуйааччытынан анаммыта, онтон үрүҥнэр Охуоскайга күрүүллэригэр ВЯОНУ баайын харайааччынан ананан сылдьыбыт. 1923 сыллаахха Охуоскайга тиийиэ 10 биэрэстэ хаалбытын кэннэ Худояров уонна Шипков диэн эппиһиэрдэр тиэйэн иһэр баайын ылаары ойоҕун, уолун уонна харабылын Айанньыытап диэн эдэр киһини кытта өлөрөн кэбиһэллэр. Шипков диэн Бүлүү киһитэ Сиипсэптиин реальнай училищеҕа бииргэ үөрэммит киһитэ.
Бу түбэлтэни Былатыан Ойуунускай "Үрүҥ бандьыыт ырыата" диэн 1928 сыл олунньутугар "Кыым" хаһыакка тахсыбыт хоһоонугар суруйбуттаах.
Быһаарыылар
Категория:
Муолада
Муолада өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 623 км, тардыытын иэнэ 26900 кв.км. Баһа уонна сүрүн сүүрээнэ Орто Сибиир хаптал хайалаах сирин хотугулуу-илин уһугар бааллар.
Тардыытыгар 3500 үрэх уонна 300 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри муустаах, ахсынньыттан түгэҕэр диэри тоҥор.
Марха улууһа
Марха улууһа. 1824 сыллаахха диэри билиҥҥи Ньурба улууһун территорията Үөһээ Бүлүү улууһугар киирэрэ. 1824 сыллаахха олохтооохтор туруорсууларынан туспа Марха улууһа тэриллибитэ. Сүрүннээн Марха өрүс устун сытар нэһилиэктэр киирбиттэрэ. Ону таһынан тоҥустар Солоҕоон, Үгүлээт уустара эмиэ киирэллэрэ.
Муолада
Уҥа өртүттэн түһэр Сүҥгүдэ (466 км) диэн бөдөҥ салаалаах.
Марха улууһа
1915 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр Марха улууһун икки улууска араарбыттар: Ньурба уонна Марха.
Муолада
Баһын диэкки алмаас үөскээбит сирдэрдээх, орто сүүрээнигэр кумахха буккаастаах алмаас баар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саха сиринээҕи Наука киинэ
Саха сиринээҕи Наука киинэ (Якутский научный центр Сибирского отделения Российской академии наук) — Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатыгар киирэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин билим тэрилтэлэрин түмэр тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ.
Наука киинин састаабыгар киирэр тэрилтэлэр
Урукку кэмҥэ Наука киинин састаабыгар киирэллэр этэ:
Аваар тыла
Аваар алпабыыта:
Аа Бб Вв Гг Гъ гъ Гь гь Гl гl Дд Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Къ къ Кь кь Кl кl Кlкl кlкl Кк кк Лл Ль ль Мм Нн
Оо Пп Рр Сс Тт Тl тl Уу Фф Хх Хх хх Хъ хъ Хь хь Хl хl Цц Цц цц Цl цl Цlцl цlцl Чч Чl чl Чlчl чlчl Шш
Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя
Новгородов Семен Андреевич
Семен Андреевич Новгородов (13.02.1892—1924) — саха норуотун үөрэхтээһиҥҥэ сүҥкэн оруоллаах киһи, сахалыы маассабай суругу-бичиги айбыт киһи.
Олоҕун олуктара
Семен Андреевич Новгородов олунньу 13 күнүгэр 1892 сыллаахха Боотуруускай улуус 2-с Хатылы нэһилиэгэр (билигин Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэ) төрөөбүтэ.
Аҕата Андрей Александрович Новгородов С. К. Дмитриев этиитинэн дьадаҥы төрүттээх эрээри кэлин байан сэниэ ыал ахсааныгар киирбит киһи эбит, сүөһүтүн ахсаана сүүскэ тиийэр эбит, дьиэтигэр икки хамначчыттаах, биир кэлэн үлэлиир үлэһиттээх эбит.
А. А. Новгородов син нууччалыы ааҕар эбит, онон уолун Сэмэни кыра эрдэҕинэ таҥара кинигэлэрин ааҕарга үөрэппит. Нэһилиэгэр олорор псалом ааҕааччы Андрей Винокуров арифметика түөрт дьайыытыгар уонна кыра тиэкистэри нууччалыыттан сахалыы тылбаастыырга үөрэппит.
Үөрэҕин политссыылынай И. Т. Цыпенко Чурапчыга арыйбыт оскуолатыгар салҕаабыт.
1905 сыллаахха Дьокуускайдааҕы реальнай училищаҕа киирбит.
Училищеҕа үөрэнэр сылларыгар элбэхтик кинигэ ааҕар, В. М. Ионов тутар политсыылынайдар бибилэтиэкэлэрин туһанар. Ионов Новгородов кэлин бэйэтэ этэринэн нэдиэлэҕэ уонча кинигэни ааҕарыгар талан биэрэр эбит.
Бу сылларга Сэмэн Новгородов үөрэнээччилэр уопсастыбаннай олохторугар кыттар, куруһуоктарга сылдьар. Бу сыллартан саха уус-уран айымньыларын хомуйар, сурунан ылар буолар. «Саха саҥата» диэн бастакы сахалыы общественнай-политическай уонна уус-уран сурунаалы тэрийэргэ көмөлөһөр, хас да норуот ырыаларын бэчээттэтэр. Бу сурунаал 1912-13 сс. тахса сылдьыбыта.
Училищатын ситиһиилээхтик бүтэрэн баран биир сыл Еловскай начальнай оскуолаҕа уонна Бүлүүтээҕи түөрт кылаастаах училищаҕа үлэлиир. 1913 сыллаахха Петербуурга барар уонна Петербуурдааҕы университет Илиҥҥи факультетын арабско-персидско-турецкай разрядыгар киирэр.
Икки ыйынан 1913 сыл ахсынньытыгар 21 саастаах устудьуон Бүтүн Россиятааҕы норуот учууталларын сийиэһигэр кыттар, дакылаат ааҕар («Краткие сведения об якутах, их школы и их право на образование»), бу дакылаатыгар оҕолор сахалыы үөрэниэхтэрин сөптөөх саха национальнай оскуолатын арыйыы туһунан этэр, сахалыы учебниктары таһаарыыны үбүлээһин наадатын этэр.
Биир сыл буолан баран үөрэнэр факультетын монголо-манчжуро-турецкай разрядыгар көһөр. Дойду кырдьаҕас университетыгар нуучча тылын үөрэтэр науукатын маннык уһулуччулаах дьонугар үөрэммитэ: профессор, кэлин ССРС АН академига Л. В. Щерба, профессор, кэлин ССРС АН академига А. Н. Самойлович, академик В. Л. Котвич, профессор, кэлин ССРС АН чилиэн-корреспондена И. А. Бодуэн де Куртенэ, профессор Е. Д. Поливанов уо. д. а.
1914 сыл сайыныгар Орто уонна Илин Азияны үөрэтэр кэмитиэт садаанньатын толорон Тааттаҕа фольклору хомуйар, ол сорҕотун Антропология уонна этнография музейын хомуурунньугар кэлин таһаарбыта.
1915 сыл сайынын Удинскай губернияҕа атаарар, татаар тылынан практикаланар, башкиирдар истэригэр олорор тептярдар уус-уран айымньыларын үөрэтэр.
Бу сыллартан саҕалаан, саха тылын дириҥник чинчийэр, саха фольклорун, түөлбэ тылын үөрэтэр, саха тылын атын түүр тылларын, монгол тылын кытта тэҥниир, о.д.а. үлэ арааһын ыытар. 1923 сылга университеты ситиһиилээхтик бүтэрэн баран, Илиҥҥи тыллары чинчийэр институт монгольскай разрядыгар үлэҕэ киирэр, монгол тылын дириҥэтэн үөрэтэр, онтон Илиҥҥи уонна арҕааҥҥы литература уонна тыл историятын тэҥнээн үөрэтэр научнай-чинчийэр институкка научнай үлэһитинэн киирэр. Э. К. Пекарскай «Саха тылын тылдьытын» оҥоруутугар бэрт элбэҕи көмөлөһөр, үлэлиир.
Устудьуоннуур кэмнэригэр Бүтүн Арассыыйатааҕы народнай учууталлар сийиэстэригэр кыттыыны ылар. Сийиэс үрдүк трибунатыттан саха национальнай оскуолатын арыйыы наадатын туһунан тыл этэр. Оччолорго бу олус хорсун туруорсуу этэ.
С. А. Новгородов сахалыы сурук-бичик төһө кыалларынан дьон ылынарыгар судургу буолуохтаах диэн санаанан салайтаран, тылы таба суруйууга уонна сурук бэлиэтигэр кэккэ уларытыылары киллэрэр. Ол быһыытьшан сахалыы суруйарга ханнык да сурук бэлиэтин туруорбакка, улахан буукубаны туттубакка, «хайдах саҥарарыҥ курдук суруй» диэн сүрүн бириинсиби олохтуур. Оччотооҕу кэмҥэ бу сөптөөх быһаарыныы этэ.
Эмиэ бу кэмнэ С. А. Новгородов В. М. Ионов оҥорбут буукубаарын төрдүттэн уларытарга, тупсарарга ылсан үлэлиир уонна 1917 сыл балаҕан ыйыгар «Сахалыы сурук-бичик» диэн букубаары латыын алпабыытынан бэчээттэтэн таһаарар. Бу буукубаар историческай суолталаах диэххэ сөп: төрөөбүт тылы оскуолаҕа үөрэтиигэ олук уурбута. Саҥа букубаары туһанан, Бүлүү, Өлүөхүмэ оскуолаларыгар саха тылын үөрэтии саҕаламмыта.
1919 сыллаахха «Саха Омук» уопсастыба бэрэстээтэлинэн талыллар. Колчак былааһын кэмигэр Саха Сирин бассабыыктарын дьыалаларын силиэстийэлиир кэмитиэккэ үлэлиир.
1922 с. Саха сирэ аптаныамыйалаах өрөспүүбүлүкэ буолбутун кэннэ Саха АССР Үөрэҕин Комиссариатыгар научнай салаа тэриллибитэ. Ол салаа "Сборник материалов по изучению Якутии" диэн биир нүөмэри таһаарбыта. Бу сыл Новгородов Максим Аммосову кытта Наркомнацка Саха АССР сирин-уотун кирбиитин быһаарар хамыыһыйаҕа үлэлиир. 1923 сыллаахха «Ааҕар кинигэни» таһаарбыта.
1924 с. үлэтин үгэнигэр сылдьан ис тиибиттэн аҕыйах күн ыалдьан өлбүтэ.
Аатын үйэтитии
1994 сыллаахха Чурапчы орто оскуолата Семен Андреевич Новгородов аатын сүкпүтэ. 2007 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын ыйааҕынан "Бичик" национальнай издательство Новгородов аатын сүкпүтэ. 2009 сыллаахха "Бичик" кинигэ кыһата тэлгэһэтигэр Семен Андреевич Новгородов бүүһэ туруоруллубута.
Гипертония (хаан баттааһынын үрдээһинэ)
Гипертония (Хаан баттааһынын үрдээһинэ, артериальнай гипертензия, гипертоническай ыарыы, АГ;др.-греч. ὑπέρ «над, үрдүк» + др.-греч. τόνος «тардыы; тон») — өр турардыы 140/90 мм рт. ст. уөhэ хаан баттааhынын үрдээһинэ уонна интээҕэр үрдүк. Гипертонияннан ыалдьыбыт түбэлтэлэртэн 90-95 % ыарыhах эссенциальнай гипертензиялаах буолар(Гипертоническай ыарыы). Атын түбэлтэлэргэ иккис, ыарыы биллиилээх артериальнай гипертензиялары диагностируйдууллар: бүөр киэнэ(нефрогеннай) — 3-4 %, ис секреция былчархайдарын үлэлэригэр сыһыаннаах(эндокриннай) — 0,1-0,3 %, гемодинамическай, неврологическай, стрессовай, сорох эмп испиккиттэн тутулуктаах (ятрогеннай) уонна оһоҕостоохтор Артериальнай гипертензиялара, ити аатталаммыт тубэлтэргэ хаан баттааhынын үрдүүтэ сүрүн ыарыыны билэргэ көмөлөhөр ыарыы биллиилэрэ буолаллар. Ятрогеннай гипертензиялар биологически активнай добавкалары уонна эмтэри иhэр буоллахха үөскүүллэр. Инник эмтэри иhэргиттэн артериальнай гипертензия Үөскүүр буоллаҕына олору булгуччу иhэн бүтүөххэ наада. Онтон активнай добавкалартан атын препараттар буоллахтарына ини өссө иhэргитин суоххутун быраас быhаарар. Артериальнай гипертензия — сүрэх-хаан сүүрэр тымырдарын ыарыыларыттан тарҕаныытынан үрдүк миэстэни ылар. Артериальнай гипертониянанн 20—30 % нэhилиэнньэ улахан дьоно ыалдьарын туhунан туруоруллубута. Кырдьаҕас дьонңо ити ыарыы күүскэтик тарҕаммыта көстөр — 65 ааспыт дьонңо олортон 50—65 % артериальнай гипертензиялаах. Гипертонической ыарыы үөскүүрүгэр 20 элбэх киhи генетическай кодун комбинацията быhаарар.
238
238 сыл.
Гипертония (хаан баттааһынын үрдээһинэ)
= Патогенез = Гипертонияҕа киhи эт-хааныгар баар хаан сүүрэр тымырдара барыта ыарыылаах буолар, ол туhуттан, ис органнар үлэлэрэ уонна функциялара кэhиллэр. Гипертензия сүрэххэ, бүөр хаан сүүрэр тымырдарыгар, мэйии хаан сүүрэр тымырдарыгар, харах сетчаткатыгар, киhи эт-хаанын периферическай артерияларыгар дьайар. Гипертензия уhун периода маннык кэhиилэргэ аҕалар: хаҥас сурэх кутуйатын быччынын улааттыннарар — гипертрофия. Кардиомиоциттар кэҥииллэр — миокард клеткалара, фиброз үөскүүр, ишемия, сүрэх быччыны структурата уонна функцията кэhиллэр, сүрэх тутаҕа үөскүүр. Гипертоническая нефропатия улам-улам сайдар: бастаан хаан сүүрэр тымырдарыгар бопторуу үөскүүр, ойоҕоhо модьуруур, капиллярдар мырчыһыннардаллар, ол кэннэ бүөр тканнара склерозированиелыыллар, атрофия канальцев, бүөр аччыыр, бүөр тутаҕа үөскүүр.
= Диагностика =
Гипертонияны быhаарар үс сүрүн ньыма баар:
= Эмтэнии = Гипертонияны эмтиир аныгы ньымаларыгар пацииент улам-улам бу этаптары ааhыахтаах: ити этаптар ураты анаммыт диетаны тутуhуллуохтаах уонна лечебнай гимнастиканы толоруллуохтаах. Медикаментознай эмтэниини быраас биирдиилээн көрөн аныыр.
1766
1766 сыл.
Федосеева Светлана Александровна
200px|thumb|right|Федосеева Светлана Александровна Федосеева Светлана Александровна — археолог, РАЕН бочуоттаах академига, СӨ Академиятын чилиэнэ, устуоруйа билимин дуоктара.
Олоҕун олуктара
Үлэлиир хайысхалара:
Кэргэнэ — Дириҥ Үрэххэ былыргы киһи олорбут сирин булбут аатырбыт археолог Мочанов Юрий Алексеевич.
Бэргэн этиитэ
«''Много говорим о сохранении культуры, языка, традиций. Действительно, многие народы растворяются в общей цивилизации. Но так и должно быть. Мы пережили биологическую адаптацию, наш организм приспособился к климатическим условиям. Затем — культурную адаптацию. Это целая система, которая вырабатывалась веками''».
Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Новосибирскай уобалас
Новосибирскай уобалас — Российскай Федерация субъега, Сибиирдээҕи Федерал уокуругар киирэр. Киинэ Новосибирскай куорат. 1937 с. Балаҕан ыйын 28 күнүгэр Алтаай кыраайын кытта арахсыы түмүгэр тэриллибитэ. Кэлин, 1943 с. Кемерово уобалаhа, онтон 1944 с. Томскай уобалас арахсаннар туспа субъект буолбуттар.
Урбанизация
Олохоохтортон 64,26 % куоракка олороллор, оттон 35,74 %, тыаҕа. Улахан куораттара:
Промышленность
Промышленность сүрүн хайысхалара:
1982 сыл
1982 сыл.
Ардах
thumb|250px
Дабды самыыр — бөдөҥ таммахтардаах ардах.
Обот түү
Обот түү — кус кутуругун төрдүгэр сыа былчархайын үрдүгэр үүнэр ньуолах түү.
Мясоедов Игорь Васильевич
Мясоедов Игорь Васильевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара
1967 сыллаахха бэс ыйын 3 күнүгэр төрөөбүт.
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
1767
1767 сыл.
Мастаах улууһа
Билигин сирдэрэ Бүлүү улуугар киирэллэр, нэһилиэктэрэ Бүлүү улууһун хотугу өттүгэр бааллар.
1927 сыллааҕы биэрэпис дааннайыгар маннык нэһилиэктэрдээх диэн суруллубут:
239
239 сыл.
Иванова Екатерина Егоровна
1891 сыл ахсынньы 5 күнүгэр Амма Сулҕаччытыгар төрөөбүтэ. Өлбүт сыла 1974.
Кини ырыалара хаһыакка тахсаллара.
Дьардьаан
thumb Дьардьаан өрүс — Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 352 км, тардыытын иэнэ 11400 кв.км.
Баһа Орулҕан сис арҕааҥҥы эниэтигэр баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри муустаах сытар. Тарыҥнарын уопсай иэннэрэ 27 кв.км.
Хаҥас өртүттэн үс бөдөҥ салаалаах: Көндө (91 км), Улахан Тирэхтээх (215 км) уонна Дьанхаан (105 км)
Төрдүгэр метеорология станцията үлэлиир.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тобурах
Тобурах — салгынтан тымныыга уу паара тоҥон муус буолан сиргэ түһүүтэ.
Муус көһөҥөлөрө биир миллиметртан хас да сантымыатрга дылы улаханнаах буолаллар. 130 см, биир киилэҕэ дылы ыйааһыннаах көстөллөр.
Үксүн сыл сылаас кэмигэр курулас эбэтэр этиҥнээх ардах кэмигэр түһэр.
Сороҕор тобурах сиргэ халыҥа хас да сантымыатр буолар. Түһүүтүн уһуна аҕыйах мүнүүтэттэн чаас аҥарыгар дылы, олох сэдэхтик биир чаас түһэр.
Хо Ши Мин
thumb|200px|1946 сыллаахха
Хо Ши Мин (ыам ыйын 19 1890 — балаҕан ыйын 2, 1969) — Вьетнам Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ.
1911 сыллаахха Нгуен (дьиҥнээх аата) кыраныысса таһыгар барар, мотуруостуур. 1916–1923 сс. АХШ-ка, Великобританияҕа, Францияҕа олорор. 1920 с. Франция хомуньуус баартыйатыгар киирэр. Онтон Сэбиэскэй Сойууска тиийэр. 1920-с сыллартан Коминтерн актыбыыһа.
Соҕуруу Вьетнам киин куората Сайгон 1976 сыллаахха Хошимин диэн ааттаммыта.
Тутулуга суох иллэр сомоҕолоһуулара
thumb|270px|СНГ былааҕа thumb|270px|СНГ хаартата
Тутулуга Суох Государстволар Түмсүүлэрэ, кылгас аата СНГ (Содружество Независимых Государств). Сэбиэт Холбоhугун урукку сорох өрөспүүбүкэлэрин түмэр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэ. 1991 c. ахсынньы 8 тэриллибитэ.
Кыттааччылара:
Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Дьохсоҕон нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Боробул.
Улуус кииниттэн 10 км соҕуруу диэкки сытар.
Мордьотуҥулар кэргэннэрэ
Мордьотуҥулар кэргэннэрэ (, Семейство Моржовые) - харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ биир уус - Мордьолор уустара киирэр.
Арассыыйа узбектара
Арассыыйа узбектара (Узбеки России), узбектар Узбекистан сириттэн Арассыыйаҕа көһөн кэлиилэр уонна олор оҕолоро. Билиҥҥи туругунан 3 мөллүйүөн Узбек Арассыыйа паспортаах, өссө 3 мөл Узбек нелегал эбэтэр временнай һастарбайтер буолан сылдьар.
Цытович Николай Александрович
200px|thumb|right|Цытович Николай Александрович Цытович Николай Александрович (1900–1984), учуонай, геомеханик, инженер геолог, ССРС НА чилиэнэ-корреспондена. 1947–1953 сыллардаахха ССРС НА Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ.
Шепелева Надежда Семеновна
Шепелева Надежда Семеновна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2013)
MYER
MYER — Аустралиа улахан тэрилтэтэ. Биллэр косметиканы оҥорор уонна электрониканы оҥорон атыылыыр.
Ван Кириэппэс
Кириэппэс 1800 миэтэрэ усталаах, 120 миэтэрэ үрдүктээх, 80 миэтэрэ туоралаах
Кириэппэс түннүгүттэн б.э.и. 9 үйэҕэ былыргы Урарту киин куората буола сылдьыбыт Тушпа куорат сэмнэҕин көрүөххэ сөп. 9 века. Маныаха ханыылыы бөҕөргөтүнүүлэр Урарту былааһын саҕана тутуллубуттара. Оннук тутуулар, быраабыла быһыытынан, билиҥҥи Эрмээн Сирэ, Түркийэ уонна Ираан хайаларын сирэйдэригэр бааллар. Кириэппэһи араас кэмнэргэ ахеменидтар, эрмээннэр, парфяннар, римляннар, сасанидтар, перстар, византиецтар, арабтар, селльджуктар, туурактар уонна нууччалар баһылыы сылдьыбыттар. Былыргы Ван кириэппэс Турция Ван провинциятын Ван куоратыттан арҕаа бардахха, Ван күөл илин өттүгэр турар.
Ван кириэппэс эркинин алын өттө базальтан оҥоһуллубут. Атына -- сырцовой кирпииччэттэн.
Маннык кириэппэстэри атын омук аармыйаларыттан буолбатах, олохтоох бырабыыталлартан көмүскэнэргэ анаан туталлара. Бу кириэппэс сэмнэҕэ аныгы Ван куорат уулуссаларыгар баар
Кириэппэс таһыгар баар сымара таас сирэйигэр үс тылынан оҥо хаһан суруллубут Персия ыраахтааҕыта Улуу Ксеркс суруга баар. Сурук б.э.и. 5 үйэҕэ ойууламмыт. Сурук билигин даҕаны олус үчүгэй туруктаах. Кини 27-лии устуруокалаах үс колонкаттан турар. Сурук тиэкиһэ хаҥастан уҥа үс тылынан -- былыргы перстии, вавилоннуу уонна Ээам тылынан суруллубут. Бу Иран судаарыстыбатын таһыттан көстүбүт Ахеменидтар соҕотох суруктара. Атын ханна даҕаны суох.
Бу суругу 1836 сыллаахха бэчээккэ аан бастаан илиҥҥи тыллары чинчийэр бороснуус учуонайа Эжен Бурнуф таһаарбыта. Бу үс тыллаах тиэкис көмөтүнэн кэлин былыргы перс клинопистарын аахпыттара.
Абстракционизм
Абстракционизм ( — тугу эрэ туохтан эрэ араарыы) — живопись уонна скульптура көрүҥэ, ускуустуба дьиҥнээҕи ойуулууруттан батынар хайысхата. Эгэлгэ өҥү уонна геометрия формаларын туһаныы түмүгэр көрөөччүгэ эгэлгэ ассоциация үөскүөхтээх. Абстракционизм сүрүн бэрэстэбиитэллэринэн В. В. Кандинскай (1866—1944) уонна П. Пикассо (1881—1973) билиниллэллэр.
Муна
Муна өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 715 км, тардыытын иэнэ 30100 кв.км. Баһа уонна сүүрээнэ Орто Сибиир хаптал хайалаах сирин хотугулуу-илин уһугар бааллар.
Тардыытыгар 2500 үрэх уонна 2460 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри муустаах сытар. Ахсынньыттан түгэҕэр дылы тоҥор.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дадыкин Всеволод Петрович
Дадыкин Всеволод Петрович (1910 - 1977), учуонай, 1952-1957 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин салайааччытын солбуйааччыта, онтон салайааччыта.
1910 сыл муус устар 16 күнүгэр төрөөбүтэ.
1977 сыллаахха өлбүтэ.
Сахалыы таба суруйуу сиэрэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата 2001 с. олунньу 14 күнүгэр 83 №-дээх уурааҕынан бигэргэппитэ
САХАЛЫЫ ТАБА СУРУЙУУ СИЭРЭ
Аан тыл - манна сахалыы таба суруйуу сиэрин кылгас историята уонна саҥа уларытыылар тоҕо уонна туох тосхоллорунан салайтаран киллэриллибиттэрэ сиһилии кэпсэнэр.
I. Саха тылын дорҕоонноро уонна суруллуулара
1.	Саха тыла сүүрбэ аһаҕас дорҕоонноох: а, аа, о, оо, э, ээ, ө, өө — киэҥ; и, ии, ы, ыы, у, уу, ү, үү — кыараҕас; иэ, үө, ыа, уо — дьуптуон.
2.	Саха тыла сүүрбэ бүтэй дорҕоонноох: б, г, ҕ, д, дь, й (j), л, м, н, нь, ҥ, р, һ — ньиргиэрдээх; к, п, с, т, х, ч — ньиргиэрэ суох.
3.	Уһун аһаҕас, дьуптуон уонна хоһулаһар бүтэй дорҕоон сурукка икки буукубанан суруллар, холобур: таас, туус; ыар, иэс, уос, үөс; аттаах,муннук.
4.	Хоһуласпыт ньнь бүтэй дорҕооҥҥо биир сымнатыы бэлиэтэ суруллар, холобур: оонньоо, оҕонньор, булгунньах, чаанньык.
Xос быһаарыы: Мурун [j] дорҕоонноох тыл испииһэгэ "Тылдьыт" сыһыарыытыгар бэриллэр.
II. Тыл олоҕун таба суруйуу
6.	Тыл олоҕун бастакы сүһүөҕэ о эбэтэр а дорҕоонунан туспатыйан, дойду-дайды, хотуур-хатыыр, солуур-салыыр диэн курдук этиллэр буоллаҕына, сурукка о дорҕоонноох арааһа туттуллар: дойду, хотуур, солуур.
8.	Тыл олоҕо и эбэтэр э дорҕоонунан туспатыйан, илии-элии, силии-сэлии, иҥиир-эҥиир, бириэмэ-бэриэмэ, кэнники-кэннэки диэн курдук этиллэр буоллаҕына, сурукка и дорҕоонноох арааһа туттуллар: илии, силии, иҥиир, бириэмэ, кэнники. Мантан туорууллар: эҥин, эһиги.
9.	Тыл олоҕо а эбэтэр ы дорҕоонунан туспатыйан, ыйдаҥа-ыйдыҥа, антах-ынтах, наҕараада-наҕыраада, халтараан-халтыраан диэн курдук этиллэр буоллаҕына, сурукка а дорҕоонноох арааһа туттуллар: ыйдаҥа, антах, наҕараада, халтараан.
10.	Дайбаа-тайбаа, судургу-сутургу, хайдах-хайтах диэн курдук д уонна т аралдьыһыылаах тыллар олохторугар д буукуба суруллар: дайбаа, дабыдал, далаһа, дай, судургу, хайдах.
11. Тыл саҕаланыытыгар с эбэтэр һ дорҕоонунан туспатыйан, суох-һуох, саха-һаха, сааскы-һааскы, сурук-һурук диэн курдук барыйааннаах буоллаҕына, сурукка с дорҕоонноох арааһа туттуллар: суох, саха, сааскы,сурук.
12.	Тылга һ дорҕоон кылгас аһаҕас дорҕоонунан арыттанан хос хатыланар буоллаҕына, бастакыта с дорҕооҥҥо кубулуйар, холобур: эсэһит, сүөсүһут, үсүһүн; оттон уһатыылаах аһаҕаһынан араарыллар буоллаҕына уларыйбат, холобур: аһааһын, ууһааһын.
14.	Тыл олоҕор ньиргиэрэ суох к, п, с, т, х, ч уонна ньиргиэрдээх д бүтэй дорҕооннор иннилэригэр турар р уонна л бүтэй дорҕооннор уларыйбаттар, холобур: ардах, бытархай, кырпай, оборчо, орто, саһархай; талкы, тэрилтэ, тэтэркэй, харчы, холку, чарпа, ылтаһын, эркин, булчут. Хос быһаарыы: алчай-аччай, былчархай-быччархай, былчыҥ-быч-чыҥ, бэгэлчэк-бэгэччэк, былчай-быччай, мүлчү-мүччү курдук икки аҥыы этиллэр тылларга чч суруллар: аччай, быччархай, быччыҥ; бэгэччэк, быч-чай, мүччү.
15.	Аҕабыыт-аҕабыт, аҥыы-аҥы, аҥаар-аҥар, миин-мин, ойуун-ойун, туораах-туорах, эҥээр-эҥэр, эдьиий-эдьий, эмиий-эмий диэн икки аҥыы этиллэр тыл олоҕор уһун аһаҕас суруллар, холобур: аньыы, аҕабыыт, миин (эт миинэ), ойуун, эдьиий, эмиий, аҥ'аар, туораах, эҥээр. Хос быһаарыы: Сурук тылын бигэтик олохсуйбуг үгэһин ту-туһан, тарҕаныытын да учуоттаан, биирдиилээн тыллары суруйууга мантан туорааһын баар буолуон сөп. Холобур: тунах (тунаах буолбат), сугун (сугуун буолбат), ньирэй (ньиирэй буолбат), хоһу (хоһуу буолбат), күкүр (күкүүр буолбат).
16.	Да5ааһын аат уонна сыһыат суолтатыгар туттуллар миэстэни уонна кэми көрдөрөр үөһэ-үөһээ, аллара-аллараа, киэһэ-киэһээ курдук туспатыйар тыллар даҕааһын суолталаннахтарына, олохторун бүтүүтүгэр уһун аһаҕас суруллар: үөһээ тутаах, аллараа кэрдиис, киэһээ чэй; оттон сыһыат суолталаннахтарына, кылгас аһаҕас суруллар, холобур: үөһэ турар, аллара уур, киэһэ кэлээр.
17.	Туохтуур төлөө-төлүө, өрөө-өрүө, кэпсээ-кэпсиэ курдук туспатыйан этиллэр олоҕор уһун аһаҕас суруллар: төлөө, өрөө, кэпсээ.
19.	Да (даа) диэн көмө тыл сыһыан тыл уонна ыйытар эбиискэ суолталаах буоллаҕына, аа дорҕоонноох суруллар, холобур: кэл даа көрдөһөбүн; туох даа?, онтон атын түбэлтэҕэ а суруллар, холобур: ким да суох, көрдүм да ыллым, соло да суох, ыарыйдарбын да үлэлээтим, кыра да эбит.
20.	Ыарахан-ыараххан, улахан-улаххан курдук икки аҥыы этиллэр даҕааһын олоҕор биир х суруллар: ыарахан, улахан.
21.	Гын диэн туохтуур уонна нуучча тылытган киирбиг г-нан саҕаланар сорох тыллар олохторо г дорҕоонноох суруллар: гын, гаас, гуорун, гиэрбэ, гаайка.
Аат тыл
22.	Тыл олоҕо х дорҕоонунан бүтэр буоллаҕына, ааттарга эбиллэр -чыт (-сыт) сыһыарыы ч буукубаттан саҕаланан суруллар, холобур: оһохчут, туһахчыт, куобахчыт; оттон тыл олоҕо к дорҕоонунан бүтэр буоллаҕына, сыһыарыы с буукубалаах суруллар, холобур: балыксыт, суруксут, ыанньыксыт. Мантан  туорууллар: ынахсыт, табахсыт, чабырҕахсыт уонна  өлүөхсүт, буолуохсут диэн курдук тыллар.
24.	-мньы эбэтэр -мдьы сыһыарыынан үөскүүр баһымньы-баһымдьы, кыһамньы-кыһамдьы, өһүөмньү-өһүөмдьү курдук аат нь буукубалаах суруллар: баһымньы, кыһамньы, өһүөмньү.
25.	-н дорҕоонунан бүтэр ааттарга эбиллэр элбэх ахсаан сыһыарыыга -лар хоһуласпыт нн дорҕоонноох суруллар, холобур: сэһэн-сэһэннэр, аан-ааннар, отон-отоннор (ойууттар, чилиэттэр, устудьуоттар буолбат). Мантан туорууллар: тойоттор, хотуттар, барахсаттар, эмээхситтэр, улахаттар курдук тыллар.
26.	-р дорҕоонунан бүтэр ааттарга эбиллэр элбэх ахсаан сыһыарыыта -дар көрүҥнээх суруллар, холобур: оонньуур-ооннъуурдар, сыыр-сыырдар, солуур - солуурдар. Мантан туорууллар: дьахтар-дьахталлар, оҕонньор-оҕонньоттор, доҕор-доҕоттор.
28.	Аһаҕас дорҕоонунан бүтэр аат олоҕор эбиллэр туттуу түһүк сыһыарыыта соҕотох н буукубалаах суруллар, холобур: салаанан, сүөһүнэн, быанан, буукубанан.
29.	Аһаҕас дорҕоонунан бүтэр аат олоҕор тэҥнии түһүк сыһыарыыта -т буукубалаах суруллар, холобур: тыы-тыытааҕар, оҕо-оҕотооҕор, киһи-киһитээҕэр (тыылааҕар, оҕолооҕор, киһилээҕэр буолбат). 30.	Тыл олоҕун тиһэх -п, -к, -х, -с дорҕоонноро аһаҕас дорҕоонунан саҕаланар сыһыарыы эбиллэригэр ханыылыы -б, -г, -ҕ, һ дорҕооннорго кубулуйаллар, холобур: сап-сабы, балык-балыгы, талах-талаҕы, сулус-сулуһу.
31.	Тыл олоҕун тиһэх бүтэй дорҕоонноро дьүөрэлэһэн уларыйыылара сурукка маннык бэлиэтэнэр:
а)	бүтүү –н дорҕоон -ҥ, -м буолар, холобур: аан-ааҥҥа-ааммыт; түөн-түөҥҥэ-түөммүт.
б)	бүтүү -т дорҕоон -к, -п буолар, холобур: ат-акка-аппыт; хатат-хатакка-хатаппыт, суорат-суоракка-суораппыт.
Туохтуур
32.	Кэпсиир киэп кэлэр кэмин 2-с сирэйэ биир ахсааҥҥа ҥ дорҕоонноох суруллар, холобур: эн барыаҥ  барыаҕыҥ  эн аһыаҥ, аһыаҕыҥ:
34.	Соруйар киэп 3-с сирэйэ элбэх ахсааҥҥа хоһуласпыт нн дорҕоонноох суруллар, холобур: кэллиннэр, кэлиэхтиннэр, бардыннар, барыахтыннар.
35.	Бараайаҕын-бараайыккын, барыыһыгын-барыыһыккын, барааччы барааччык курдук туспатыйар туохтуурдар сыһыарыылара -аайа, -ыыһы, -ааччы көрүҥнээх суруллар,  холобур: бараайаҕын, барыыһыгын, барааччы.
36.	Туохтуур олоҕун тиһэх -р  доҕооно дьаһайар туһаайыы –т сыһыарыыта эбилиннэҕинэ түспэт, холобур: сүүр-сүүрт, олор-олорт, бааһыр-бааһырт (сүүт, олот, бааһыт буолбат).
37.	Туохтуур олоҕун тиһэх -й, -л, -р дорҕоонноро холбуу туһаайыы –с сыһыарыыта эбиллэригэр уларыйбат: барсабын, кэлсэҕин, кылыйсар.
38.	Таҕыс, оҕус курдук туохтуур сирэйдэниитигэр бүтүү -с уларыйбат, холобур: охсобун, тахсабын, тахсар, охсор (оххобун, таххабын, оххор, таххар буолбат). Тыл ортотугар сэргэстэспит хс дорҕооннор дьүөрэлэһэн  уларыйбаттар, холобур: барахсан, эмээхсин (бараххан, эмээххин буолбат).
Даҕааһын аат, ахсаан аат уонна сыһыат
39.	-ны (-ни) сыһыарыынан үөскүүр даҕааһын аат хоһуласпыт ҥҥ дорҕоонноох суруллар, холобур: бүгүн-бүгүҥҥү, кыһыҥҥы, киэһэ-киэһээҥҥи, бэҕээһээ-бэҕэһээҥҥи.
40.	Киэһэ, сарсыарда, бачча диэн ааттар диэри диэн дьөһүөлү кытта туттуллууларыгар хоһуласпыт ҥҥ суруллар, холобур: киэһээҥҥэ диэри, баччааҥҥа диэри, сарсыардааҥҥа диэри.
41.	Туохтууртан даҕааһыны үөскэтэр -ҕор сыһыарыы эбиллэригэр э аһаҕас кэнниттэн -гэр, ө аһаҕас кэнниттэн –ҕөр буолар, холобур: кэдэгэр, мэтэгэр, уллэгэр, мөтөҕөр, бөлтөҕөр, көппөҕөр,
43.	Дьаһайар туһаайыыттан -чы сыһыарыынан үөскээбит сыһыат чч дорҕоонноох суруллар, холобур: сардырҕаччы, күрдүргэччи, былтаччы, кэлтэччи (сардырҕатчы, күрдүргэтчи, былтатчы, кэлтэтчи буолбат).
45.	Ааспыт кэмнээх аат туохтууртан -на сыһыарыынан үөскээбит сыһыакка уонна сүүрбэ, отут ахсаан ааттан үөскээбит барыллааһын ахсаан аакка хоһуласпыт чч суруллар, холобур: барбычча, көрбүччэ,үөрбүччэ, сүүрбэччэ, отучча (барбытча, көрбүтчэ, үөрбүтчэ, сүүрбэтчэ, отутча буолбат).
1. Тыл олоҕун таба суруйуу
46. Нуучча тылыттан ылан туттуллар тылы таба суруйууга маннык сүрүн ирдэбил тутуһуллар:
1)	Олохсуйбута өр буолбут, киэҥник туттуллан сахалыы көрүҥнэммит остуол, куорат, дьыала, бирикээс, оскуола, сокуон, дьааһыла, ачыкы курдук, ону сэргэ саха тылын сокуонугар дэбигис сөп түбэһэр, үөрүйэх буолбут киэҥ туттуллуулаах рынок-ырыынак, кино-киинэ, тема-тиэмэ, мансарда-мансаарда, алфавит-алпаабыт, обои-обуой, автомат-аптамаат курдук тыллар сахалыы көрүҥүнэн суруллаллар.
2)	Саха тылыгар араастык этиллэ сылдьар, үөрүйэх буола олохсуйа илик бизнес-биисинэс, съезд-сийиэс, рентген-эрэнгиэн, музей-мусуой, термометр-тэрмэмиэтир, самолет-сөмөлүөт, фермер-пиэрмэр, паркет-паркыат курдук тыллар сахалыы да нууччалыы да көрүҥүнэн суруллаллар.
3)	Наука, техника, политика эйгэтигэр киэҥник туттуллар уонна саха тылын сокуонугар дэбигис бас бэриммэт архитектура, неолит, материализм, меморандум, нацизм, полиграфия, арболит, стрептоцид курдук тыллар олохторо нууччалыы көрүҥүнэн суруллаллар. Xос быһаарыы: Маннык тыллар кэлин киэҥник тарҕанан сахалыы туттуллар буоллахтарына, сахалыы суруллуохтарын сөп.
47.	Сир-дойду уонна дьон аата нууччалыы да сахалыы да суруллар, холобур: Япония — Дьоппуон, Алдан — Аллан, Амур — Амыр, Сибирь — Сибиир, Америка — Эмиэрикэ; Иванов, Петров, Сидоров, Мария, Фекла, Петр, Тумусов; Уйбаныап,  Бөтүрүөп,  Сиидэрэп, Маарыйа,  Сүөкүлэ, Бүөтүр, Тумууһап.
48.	Сир-дойду аата, эр дьон араспаанньата, -ск бүтүүлээх куорат уонна -ий, -ый бүтүүлээх даҕааһын нууччалыы сурулларыгар -ай эбэтэр –эй бүтүүлээх бэриллэр: Новай Гвинея, Охотскай муора, Пекарскай, Горькай, Курскай, Минскэй, этиловай испиир, физическэй география. Xос быһаарыы: Нууччалыы суруллар аат бүтүү охсуулаах о дорҕооно уларыйбат, холобур: Чудской күөл, Чусовской, Донской.
2. Сыһыарыылаах тылы таба суруйуу
49.	Сахаҕа ханыыта суох бүтүүлээх тыллар сэргэстэһэр дорҕооннорун ыккардыгар кыбытык аһаҕас дорҕоон этиллэр да буоллаҕына, тыл олоҕо сыһыарыы иннигэр уларыйбат, холобур: зубр-зубру, рефлекс-рефлекскэ, диаметр-диаметрга.
50.	Тыл олоҕун бүтэһик ф дорҕооно аһаҕас дорҕоонунан саҕаланар сыһыарыы эбиллиитигэр б буолар: географ-геограбы, томограф-томограбы, оттон тыл олоҕун бүтэһик в буукубата сыһыарыы эбиллиитигэр уларыйбат, холобур: Сивцев-Сивцеви, Николаев-Николаевы.
51.	-кт, -пт, -фт, -хт бүтүүлээх тыллар уларыйыыларыгар тиһэх дорҕоонноро түһэр, онтон хаалбыт к, п, ф, х дорҕооннор сыһыарыы аһаҕас дорҕоонун иннигэр ньиргиэрдээххэ кубулуйаллар, холобур: контакт-контагы, лифт-либи, рецепт-рецеби, Либкнехт-Либкнеҕи.
52.	-рд, -рт бүтүүлээх тыллар сахалыы -рт бүтүүлээх тыл курдук уларыйаллар, холобур: бильярд-бильярды-бильярка, рекорд-рекорду-рекорка, спорт-спорду-спорка.
53.	Тиһэх ж, з, ц, ш, щ дорҕооннор аһаҕас дорҕоонунан саҕаланар сыһыарыы эбиллиитигэр һ буолаллар, холобур: репортаж-репортаһы, водолаз-водолаһы, ранец-ранеһы, душ-дуһу, плащ-плаһы.
54.	-йд, -л/с, -мб, -мп, -нд, -рв, -нк, -ск дорҕооннорунан бүтэр тыллар уларыйыыларыгар олохторун уонна сыһыарыы ыккардыгар 58-с сиэр а), б) пууннарынан салайтаран, аһаҕас дорҕоон эбиллэр, холобур: рейд-рейдэни,  ромб-ромбаны,   тальк-тальканы,   штамп-штампаны, стенд-стендэни, резерв-резервэни, цинк-цинкэни, киоск-киосканы.
55.	Икки бүтэй дорҕоон хоһулаһыытынан эбэтэр -нт, -нг, -ст, -зд сэргэстэһиитинэн биитэр сымнатыылаах дорҕоонунан бүтэр тыллар уларыйыыларыгар бүтэһик дорҕоонноро эбэтэр сымнатыылара сүтэр, оттон хаалбыт дорҕоон сахалыы тылга курдук уларыйар, холобур: ватт-ваты-вакка; департамент-департамены-департамеҥҥа, мониторинг-мониторины-мониториҥҥа,  юрист-юриһы-юриска,   подъезд-подъеһы-подъезка (ол эрээри: ринг-рингэҕэ, ранг-рангалаах).
Xос быһаарыы: -ль дорҕоонунан бүтэр аат тыл л-тан уонна аһаҕастартан ураты дорҕоонунан саҕаланар сыһыарыы эбиллиитигэр сымнатар бэлиэтин сүтэрбэт, холобур: кабель-кабельга, ансамбль-ансам-бльга, Кремль-Кремльгэ; аһаҕас уонна л дорҕоонунан саҕаланар сыһыарыы эбиллиитигэр сьшнатыыта сүтэр: кабелы, кабеллары, Кремли, ансамбли, ансамбллары.
56.	Аат тыл тиһэх сүһүөҕүн аһаҕас дорҕооно сыһыарыы эбиллиитигэр уларыйбат, холобур: Ефимов-Ефимовтан, черчение-черчениены (Ефимавтан, черченияны буолбат).
57.	Саха тылын курдук бүтүүлээх нуучча тылын сыһыарыыта сахалыы суруллар, холобур: лимон-лимоҥҥа, физик-физиккэ, лауреат-лауреакка.
58.	Нууччалыы суруллар тылга сыһыарыы аһаҕас дорҕооно сурукка бу курдук бэриллэр:
а)	тыл олоҕор биир эмэ кэлин аһаҕас дорҕоон (а, о, у, ы) эбэтэр я, ю баар буоллаҕына, сыһыарыыга ы эбэтэр а суруллар, холобур: университет-университеты-университеттан, химия-химияны, юрист-юриһы-юристан.
б)	тыл олоҕор аҥардас илин аһаҕас дорҕооннор (и, е, э) эбэтэр –тель диэн сүһүөх баар буоллахтарына, сыһыарыыга и, э суруллар, холобур: президент-президени-президеҥҥэ; рейс-рейскэ-рейсинэн; преподаватель-преподавательгэ-преподавателинэн.
в)	тыл олоҕун тиһэх сүһүөҕэр у, ю, ё эбэтэр охсуулаах о баар буоллаҕына, сыһыарыыга у, а суруллар, холобур: Бекренёв-Бекренёву, парашют-парашюту, Серов-Серову, мазут-мазуту (Бекреневи, парашюты, Серовы, мазуты буолбат).
1. Этии
Xос быһаарыылар:
1)	Этии бүтэ илигинэ турбут элбэх туочука кэнниттэн салгыы кэлэр тыл кыра буукубаттан суруллар, холобур: Эн миэхэ... уларсыаҥ этэ дуо? (Амма Аччыгыйа).
2)	Сирэй саҥа бүтүүтүгэр турар ыйытыы, күүһүрдүү бэлиэлэрин уонна элбэх туочука кэнниттэн кэлэр ааптар тыла кыра буукубаттан суруллар, холобур:
— Дьэ, оччоҕо манна туох хаалар ? — диэн кыыс эмиэ ыйытта.
— Дьиэм бу баар. Баһыыбаларыҥ! — диэн, киһи түннүгүнэн хаһыытаан хаалла.
— Ийэлэр диэн эйэҕэс сүрэхтээх дьон буолаахтыыллар... — диэтэ Петя уоһун кытта. (Амма Аччыгыйа)
3)	 Туһулуу эбэтэр саҥа аллайыы бүтүүтүгэр турар күүһүрдүү бэлиэтин кэнниттэн кэлэр тыл улахан буукубаттан суруллар, холобур: Сахам Сирэ! Үөр-көт, киэн тутун. (Эллэй) Ычча! Кыһыммыт төннөн кэллэ. (Амма Аччыгыйа)
4)	Икки туочука кэнниттэн кэлэр сирэй саҥа, сытаата эбэтэр саҥа олуктан саҕаланар тиэкис кэрчигэ улахан буукубаттан суруллар, холобур: Ким эрэ биһигиттэн: "Истэбит ", — диэтэ.
Мунньах уурар:
1.	Муус устары ырааһырдыы ыйынан биллэрэргэ.
2.	Үлэни тэрийэргэ биэс киһилээх хамыыһыйаны таларга.
5)	Этии салгыытын курдук суруллар сытаата кыра буукубаттан саҕаланар, холобур: "Кыым " хаһыакка "былыттар, көстөн иһэн тунаарар тумарыкка симэлийдилэр " диэн суруллубут.
6)	Киэҥник туттуллан, үгэскэ кубулуйан, үөрүйэх буолан эрэр, ытыктаан, сүгүрүйэн этэргэ туттуллар "эн" диэн сирэй солбуйар ааты улахан буукубаттан суруйуохха сөп.
Холобур: — Буркун оҕонньор, Эн төрөөбүт айылҕаҥ амарах тыынын уонна муудараһын эккэр-хааҥҥар, сүрэххэр-дууһаҕар иҥэриммит сэдэх дьоннортон биирдэстэрэ этиҥ. (Иван Гоголев) Өр сылга Эйиэхэ эппэккэ сылдьыбыппын дьэ этээри гынабын. (Р. Баҕатаайыскай)
2. Анал аат
60.	Анал аат улахан буукубаттан суруллар:
1)	киһи аата, суруйар аата (псевдонима), хос аата, дьиэ сүөһүтүн, кыылын уо.д.а. анал аата, холобур: Баһылай, Ньургуйаана, Күндэ, Хачыгыр, Өрүөстээх, Моойторук;
2)	сир-дойду эйгэтин (куорат, сэлиэнньэ, өрүс, күөл, муора уо.д.а.), халлаан куйаарын эттигин, тэрилтэ, айымньы уо.д.а. анал ааттара, холобур: Москва, Амма, Бүлүү өрүс, Байкал күөл, Охотскай муора, Марс планета, Холбос, "Төлкө " арамаан.
Хос б ы һа а р ы ы: Анал аат суолтатын чопчулуурга эрэ эбиллэр арыы, тумул, муора, хомо, өрүс, күөл, сыһыы, куорат, планета курдук тыл кыра буукубаттан суруллар: Дьокуускай куорат, Алдан өрүс, Ньидьили күөл, Хатыыстаах арыы, Венера планета.
61.	Хас да тыллаах анал аат бастакы уонна сүрүн суолталаах тыла улахан буукубаттан суруллар, холобур: Арассыыйа Атын дойдутааҕы дьыалаларын министиэристибэтэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукатын академията;
1)	тэрилтэ толору ыйаахтаах аата: Саха сиринээҕи кинигэ кыһата, П.А. Ойуунускай аатынан Саха академическай драматическай тийээтирэ;
2)	баартыйа, уопсастыбаннай тэрилтэ толору аата: "Ийэ тыл" түмсүү, "Саха кэскилэ "хамсааһын, "Оһуохай "уопсастыба;
3)	соҕотохтуу туттуллар кыахтаах, быһаарар суолталаах уулусса, болуоссат, муора, акыйаан курдук тылларынан үөскүүр икки тыллаах анал аат, холобур: Кыһыл болуоссат, Горькай уулусса, Хара муора, Чуумпу акыйаан;
5)	норуоттар икки ардыларынааҕы уонна тас дойдуларга баар уопсастыба, судаарыстыба, идэлээхтэр уо.д.а. тэрилтэлэрин аата: Идэлээх сойуустар бүтүн аан дойдутааҕы федерациялара;
6)	хабыычыкаҕа ылыллар наҕараада, уус-уран айымньы, хаЬыат, сурунаал, тэрилтэ уо.д.а. аата, холобур: "Далбар хотун " (сурунаал), "Эдэр саас " (хаһыат), "Өрүстэр кирбиилэрэ " (арамаан), "Сырдык сулус " (тэрилтэ), "Үлэҕэ килбиэнин иһин " (мэтээл).
62.	Хас да тыллаах аат бары тыла улахан буукубаттан суруллар:
2)	сиргэ-дойдуга уонна халлаан куйаарыгар баар эйгэ, эттик (куорат, сэлиэнньэ, өрүс, күөл, муора, халлаан эттигэ) анал аата, холобур: Орто Халыма, Ытык Күөл, Кыыллаах Арыы, Амма Наахара, Улуу Сыһыы, Хотугу Муустаах Байҕал, Сылгы Ыытар, Саҥа Сир, Араҥас Сулус.
Мордьолор уустара
Мордьолор уустара (, Род Моржи) - Мордьотуҥулар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - Мордьо киирэр.
Сахалыы таба суруйуу сиэрэ
2. Анал аат
4)	норуоттар икки ардыларынааҕы суолталаах тэрилтэ аата: Холбоһуктаах Наассыйалар Тэрилтэлэрэ, Эйэ Бүтүн Аан дойдутааҕы Сэбиэтэ;
5)	судаарыстыба үрдүкү тэрилтэтин аата, холобур: Ил Түмэн, Федерация Сэбиэтэ, Арассыыйа Үрдүкү Суута;
6)	уордьан аатыгар "уордьан" уонна "истиэпэн" диэнтэн ураты тыллар: Аҕа Дойду Сэриитин I истиэпэннээх уордьана, Кыһыл Сулус уордьан;
7)	бочуоттаах аат уонна үрдүкү дуоһунас аата: Социалистический Үлэ Геройа, өрөспүүбүлүкэ Палаататын Бэрэссэдээтэлэ, Саха өрөспүүбүлүкэтин Президенэ.
63.	Сир-дойду икки тыллаах анал ааттара дэпииһэ суох иккиэн улахан буукубаттан суруллаллар, холобур: Орто Халыма, ҮөһээБүлүү, Улахан Чыыстай, Ытык Күөл, Арыы Тиит, Улуу Сыһыы, Хатын- Тумул; Мэҥэ Хаҥалас, Амма Наахара, Тулагы Киллэм, Түбэй Дьаархан, Уус Алдан, Эбээн Бытантай; Сылгы Ыытар, Оҕус Арыылааҕа, Тойон Уйалаах.
VI. Дэпиис туттуллуута
64. Дэпиис туттуллар:
2)	паараласпыт тылларга, холобур: от-мас, үтүө-мөкү, биэс-алта, ол-бу, кэлии-барыы, саҥар-иҥэр, сүүрэн-көтөн; түҥ-таҥ; лис-лас, марай-сарай;
3)	саҥа суолталаах тылы үөскэтэр хоһулаһыыга, холобур: күлэ-күлэ, ыксаан-ыксаан, бэйэ-бэйэтиттэн, киһи-киһиттэн, үрүт-үрдүгэр, орун-оннугар, саас-сааһынан, тус-туспа, кэллэ-кэлээт.
4)	нуучча тылыттан киирэр тылларга:
а)	научнай-чинчийэр, маассабай-политическай;
в)	генерал-майор, Римскэй-Корсаков, Сен-Симон, Нью-Йорк, вице-президент, экс-чемпион.
Xос быһаарыы:
1)	Биир олохтоох тыллар ситимнэһиилэригэр дэпиис турбат, холобур: от оттоон, киһи киһиттэн орпот, бэрдинэн бэрт, бардар баран, муос муоска, элбэхтэн элбэх, үлэлээбит үлэҥ, баран баран (кэллэ), бэйэтэ бэйэтиттэн (тэбиэһирэр);
2)	сыстар тылын кэннигэр турар эбиискэ дэпииһэ суох суруллар, холобур: сүгэ той, чахчы бааччы, быа иттэ, таҥас эҥин.
VII. Тылы көһөрүү
65.	Тыл атын устуруокаҕа сүһүөҕүнэн көһөрүллэр. Сүһүөх бүтэй дорҕооно кини кэнниттэн кэлэр аһаҕас дорҕоонтон арахсыбат, холобур: ба-рар, та-йах, ыар-да, саас-кы, хо-йуу, то-то-рор.
Xос быһаарыы: Аһаҕас дорҕоонтон, дьуптуонтан турар соҕотох сүһүөх устуруока бүтүүтүгэр хаалбат. Холобур, бу курдук көһөрөр сатаммат: ы-тар, аа-һыы, үө-рэх, уо-лат-тар.
66.	Тыл сүһүөҕэ буолбат бүтэй дорҕоон, уһун аһаҕас дорҕоон уонна дьуптуон тылы көһөрүүгэ араарыллыбат. Холобур, бу курдук көһөрөр сатаммат: к-ыһыл, кыһы-л, үүттэ-эх, ы-ал, уҥу-ох.
67.	Арааран көһөрүллүбэттэр:
1)	уо.д.а., о.д.а., а.э. диэн курдук кылгатыы;
2)	ХНТ, АХШ, ТУ-154 диэн курдук бастакы буукубаларынан кылгатан суруллар тыллар; киһи араспаанньатыттан аатын, аҕатын аатын бастакы буукубатынан кылгатан суруллуута
68. Атын устуруокаҕа көһөрүллүбэт:
1)	туочука эбэтэр туочука кэнниттэн кэлэр быһа тардыллыбыт сирэй саҥа иккис чааһын иннигэр турар тириэттэн ураты бары сурук бэлиэтэ;
2)	сыыппараҕа эбиллэр сыһыарыы (7-с, 10-с диэн арахсыбат);
3)	кылгатыыны инники турар тылыттан арааран (1961-с., Москва-к. диэн араарар сыыһа);
4)	кээмэйи кылгатан бэлиэтиир буукубаны сыыппараттан арааран (10-м, 3-мм2, 6-кг диэн араарар сыыһа).
240
240 сыл.
Бордоҥ нэһилиэгин култуура салаата
Бибилитиэкэ
Бастакы ааҕар балаҕан 1937 сыллаахха арыллыбыт. Онно бибилитиэкэринэн Иванов Николай Федорович үлэлээбит. Ол кэннэ 1948 сыллаахха Араҥастаахтан дьиэ көтүрэн аҕалан ааҕар-балаҕан туппуттар. Онно ссэбиэдиссэйинэн Ефремов Николай Николаевич үлэлээбит. 1937-1957 сс. – ааҕар - балаҕан 1957-2011 сс – Маалыкайдааҕы олохтоох библиотека. 2010 сылтан- Маалыкайдааҕы модельнай олохтоох библиотека. Хас сыл ахсын үлэ араас көрүҥнэрэ олоххо киирэн үлэлииллэр. Ол курдук: •	Саҥа кинигэлэр сурэхтэниилэрэ. •	Чопчу ис хоһоонноох нэдиэлэлэр, араас ис хоһоонноох тэрээһиннэр, күрэхтэр. •	Элбэх саҥа бырайыактар үлэлэрин саҕалаатылар: «КИВИС», «Беби-Арт», «Сатабыл». •	Ким туох интириэстээ5инэн түмсүүлэр үлэлииллэр. •	Аныгы үйэ ирдэбилинэн оргтехника, Интернет өҥөлөрүнэн нэһилиэнньэ туһанар. Билигин бибилитиэкэ дьиэтин уопсай иэнэ 93,7 кв.м. Түмүү уопсайа 21397 ахсааннаах. Ол иһигэр кинигэтэ 18971 ахсааннаах, брошюра-1741, диискэ-66. Бибилитиэкэ үлэһитэ-2, техүлэһит-1. Сыллаааҕы үлэ көрдөрүүлэрэ : ааҕааччы—1152, бибилитиэкэҕэ сылдьыы - 8009, кинигэ уларсыыта – 23508. Салайааччылар: 1937-1947 сс.- Иванов Николай Федорович. 1948-1950 сс.- Ефремов Николай Николаевич.(1930-2009) 1951- 1963 сс.- Чусовская Клавдия Павловна, Припузова Ирина, Иванов Дмитрий Николаевич, Иванов Семен Иванович. 1963-1977 сс.- Иванова Екатерина Федотовна.(1938-2002) 1970-1973 сс. –Осипова Татьяна Герасимовна, оҕо бибилитиэкэрэ. 1974-1977 сс. –Семенова Татьяна Афанасьевна, оҕо бибилитиэкэрэ. 1977-1981 сс –Саввинова Надежда Афанасьевна.(1950-1988) 1981-1982 сс.- Андреева Антонина Андреевна.(1949) 1982-1984 сс. – Федорова Лилия Егоровна.(1960) 1984сылтан - Аммосова Вера Петровна. (1963) 2010 сыл – оройуоннааҕы «Сыл бибилитиэкэрэ» күрэххэ «Мисс совершенство» номинация хаһаайына, « Бордоҥ нэһилиэгин бастыҥ бибилитиэкэрэ». 2013 сыл – IV «Ресурсы развития культуры в Нюрбинском районе» муниципальнай быыстапка-ярмаркаҕа  «КИВИС» бырайыагынан 2 степеннээх диплом  хаһаайыннара. Аммосова Вера Петровна- « СӨ Култууратын туйгуна » Бочуот бэлиэтэ, СӨ, култуура миниистирин , улуус, нэһилиэк баһылыктарын Бочуотунай грамоталара. -   2013сыл  ыам ыйыттан ыйга биирдэ нэһилиэк иһигэр тахсар «Аартык» хаһыат сүрүн редактордара. -	Нэһилиэнньэ олоҕун, үлэтин-хамнаһын туһунан сиһилии киэҥ араҥаҕа иһитиннэрэр, биллэрэр сыалтан тэриллибит «Маалыкайдааҕы иһитиннэрэр киин » диэн общественнай түмсүү киинэ. Бибилитиэкэ толору оргтехниканан хааччыллан олорор. Интернетынан туһанар. Тэрилтэ бэйэтин көмүскэнэр ханнык да көрүҥэ суох.