cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бэс кубачыына
Бэс эбэтэр тиит булкаастаах ойуурдарга үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 10-15 см, көнө ньуурдаах, арыылаах, иһирдьэ эриллэр ыылаах. Араҕастыҥы кыһыл, оранж өҥнөөх. Таҥалайдаах араҥата: Араҕастыҥы кыһыл. Баттаатахха көҕөрөр. Этэ: араҕастыҥы-кытархай, көпсөркөй, алдьаттахха бастаан кытарар онтон чээл күөх буолар. Убаҕаһа кытархайдыҥы араҕас, үчүгэй баҕайы дабаххай сыттаах. Атаҕа: 10 см дылы. Бастаан кытаанах, онтон көҥдөй.
Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Хаачыстыбатынан бастакы категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар, маринуйданар, эбэтэр тута буһаран сиэнэр. Сиикэйдии сиэххэ эмиэ сөп. Киһи иигин кытардар.
1547
1547 сыл.
Дьааҥы Киһилээх хайалара
Киһилээх хайалара
Саха сирин биир кэрэ көстүүтэ - Киһилээх хайалара. Киһилээх хайалара Үөһээ Дьааҥы улууһун Дьааҥы уонна Адыаччы өрүстэр икки ардыларынааҕы үрдэлигэр Киһилээх сиһигэр, Черскэй хайалар тиһиктэрин хотугулуу арҕаа өттүгэр баар. Киһилээх хайа чыпчаала муора таһымыттан 1548м урдуккэ тиийэр, устата - 80 км. Киһилээх - саха дьонугар ытыктабыллаах сир. Геологтар суоттарынан бу хайалар 60 мөллүйөнҥэ тиийэ саастаахтар.
Киһилээх хайалара - дэҥҥэ көстөр айылҕа кэрэ көстүүтэ. Саха сиригэр маннык ытыктанар хайа суох. Бу сир цивилизация тыыппатах уу туҥуй айылҕата, кэрэ уонна ураты көстүүтэ уруккуттан, бу хайалар киһиэхэ энергетическэй, киһини эмтиир дьайыылааҕын итэҕэйэр туристар болҕомтолорун тардар.
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
Киин куората — Горно-Алтайскай.
Дьааҥы Киһилээх хайалара
Үөскээһинэ
Ууллаҕас хайа боруодата (магма) сир хайдыбытынан тахсан сойбута тулалыыр буора үрэллэн, суураллан аҕыйаабытыгар чорбойтолоон тахсан, ыраахтан көрдөххө, дьон субуруһан баран эрэрин курдук көрүҥнээх буолбут туруук таас бөлөҕө.
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
Кирбиилэhэр Тыва уонна Хакасия республикалардыын, Алтай кыраайыныын уонна Кемерово уобалаhыныын, Кытайдыын, Монголиялыын уонна Казахстанныын.
Бэс ыйын 1 1922 тэриллибитэ.
Дьааҥы Киһилээх хайалара
Култуурата
Киһилээх хоту улуус аайы баар, ол эрээри саамай элбэх очуос Дьааҥы Киһилээҕэр тоҕуоруһар. Бу үс хайаттан турар сир: Элгэс Киһилээҕэ (саамай улахана), Ыыннаах Киһилээҕэ (саамай үрдүгэ - Улахан Киһилээх, бу Боруулаах үрдэ), Адыаччы Киһилээҕэ. Дьон санаатынан ити былыргы цивилизациялар хаалларбыт барельефтара, пирамидалара, энергетическай кииннэрэ. Ол энергетиката билигин даҕаны улэлии турар, Киһилээххэ таҕыстахха Күн дьикти кэрэ иилэнэр, кустуктанар. Итини Афанасий Осипов Киһилээх туһунан хартыыналарыгар көруөххутун сөп.
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
Географията
Континентал климаттаах, кылгас куйаас сайыннаах уонна уhун тымныы кыhыннаах.
Дьааҥы Киһилээх хайалара
Култуурата
Былыргылар хайа төбөтүн суоран, улахан пирамидалары, таас сиэркилэлэри оҥорон хаалларбыттар. Олор Көстөр, Өндөөкөччу хайатыгар уонна Боруулаах тула бааллар. Илим хотоҕоһун курдук субуллан сыталлар. Саамай дьиктитэ диэн, саанан кыҥаабыт курдук бары Ыыннаах Киһилээҕин ыйаллар. Атын улуустарга баар Киһилээх очуостар эмиэ бары Ыыннааҕы ыйар буолуохтаахтар. Ол иһин кинини Улахан Киһилээх диэн ааттыыллар.
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
Географията
Өрөспүүбүлүкэ ньууругар үрдүк хайа чыпчааллара бааллар. Ордук үрдүк хайа — Белуха (Кадын-Бажы) — 4506 м, Сибиир ордук үрдүк чыпчаала.
Дьааҥы Киһилээх хайалара
Култуурата
Хайа култууратын чаҕылхай көрүҥэ - таас очуостар уруһуйдара. Хайаҕа сүгүрүйэр дьон очуоска сиэри-туому, баҕа санааларын уруһуйдууллара. Ону Ытык сир иччитэ толороро. Аныгы уруһуйдар эмиэ көстөөччулэр. Ол эрээри, мээнэ уруһуйдуур сэттээх буолуон сөп, хайа иччитэ ону иэстэһэр, кини сыалын булгуччу ситиһэр. Хайаҕа элбэх быһылаан, өлүү-сүтүү тахсар, бу сиэри-туому, хайа култууратын кэһииттэн буолар. Хайаҕа тахсыы, үрэҕи туорааһын, муохха хаамыы - туспа култууралаах, бэйэтэ ньымалаах. Култуура - киэҥ өйдөбуллээх, манна туох барыта киирэр.
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
Географията
20 тыh. тахса өрүс (бүтүн уhуннара 60 тыh. км) уонна 7 тыh. кэриҥэ күөл (бүтүн иэннэрэ 600 км²) баар. Ордук улахан өрүстэр — Катунь уонна Бия, кинилэр силлиhиилэриттэн Сибиир Объ диэн Сибиир ордук улахан өрүһэ үөскүүр. Ордук улахан күөл — Телецкое (Алтын-Көл), ньуурун иэнэ 230,8 км² уонна дириҥэ 325 м.
Дьааҥы Киһилээх хайалара
Култуурата
Хайа үрдүгэр, хотоол сирдэргэ уу мустар, онно обоччо үөскүүр. Бу обоччо муоҕунан бүрүллэ сытар. Хайаны билбэт дьон муоҕунан хааман иһэн, обочоҕо түбэһэн былдьаналлар. Хайаҕа саамай кутталлаах сир - муохтаах обоччо. аны онно түспүт киһи көстүбэт, бүтүннүү тимирэр. Холобура, Кыымчаан Кучу итинник сиргэ түбэһэн сураҕа суох сүппүтэ. Муохха уһун ураҕастаах сылдьыахтааххын, ол эрээри таастарынан эргийэ хаамар быдан ордук. Үөһээ тахсаргар таастарынан хаамаҕын, аллараа түһэргэр муоҕунан туһэҕин, ол эрээри таастан олох чугас сылдьаҕын. Хайаҕа сылдьыы - туспа сиэрдээх-туомнаах.
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
Кэм зоната
left|75px
Дьааҥы Киһилээх хайалара
Култуурата
Хас биирдии очуос, скульптура туспа иччилээх. Көрдөһөр сиэр-туом эмиэ тус-туһунан. Оҕо тааһыттан - оҕону көрдөһөҕүн, таптал тааһыттан - тапталы, баҕа тааһыттан - баайы-дуолу, табыллыыны, эмээхсин тааһыттан - уһун олоҕу, элбэх оҕону-урууну, олоҥхо тааһыттан - поэт, суруйааччы, композитор кыаҕын.
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
Кэм зоната
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ Омск кэмин зонатыгар (OMST) баар. UTC уларыйыыта +0600 (NOVT)/+0700 (NOVST).
Дьааҥы Киһилээх хайалара
Култуурата
Хайа култуурата сүрдээх уустук, итини көрбүөччү, билгэһит, үөһэттэн айдарыылаах эрэ киһи сурукка-бичиккэ таһаарыан сөп. Киһилээх култуурата өссө ханна даҕаны сурулла илик. Кини аар-саарга аатырбыт Кайлас (Тибет) култууратыгар чугас, ол эрээри эмиэ уратылаах.
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
Историята
Алтаай омук национальнай автономията бэс ыйын 1, 1922 тэриллибит. Бу автономия Ойрот автоном уобалаhа (Ойро́тская автоно́мная о́бласть) диэн Алтай кыраайын ирээтэ буолбут. Тохсунньу 7, 1948 аата Горно-Алтай автоном уобалаhа (Го́рно-Алта́йская автоно́мная о́бласть) диэҥҥэ уларыйбыт. 1991 Хайалаах Алтаай автономиялаах сэбиэт социалистыы өрөспүүбүлүкэтэ буолбут. 1992 ыла Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ.
Дьааҥы Киһилээх хайалара
Устуоруйата
Былыргы кэпсээннэринэн бу сир билиҥҥи курдук улахан тымныыта суох буолан дьон уруккуттан хайаларга олорбуттар. Сылтан сыл тымныйдар тымныйан дьон хайалартан соҕуруу көһөргө быһаарыммыттар. Ону куһаҕан тыыннаах айыылар бу дьону Киһилээх хайатын туораан истэхтэринэ тааска кубулутан кэбиспиттэр.
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
Администрацияларынан араарыы
thumb|290px|Алтай Республикатын оройуоннара
Дьоно
Тохсунньу 1 2009 туругунан, Алтай Өрөспүүбүлүкэтин олохтоохторун ахсаана 209 207 киhи. Дьон чиҥэ — 2,3 киhи/км² (2009), куорат олохтоохторо — 26,4 % (2009).
2002 сыллааҕы Арассыыйа олохтоохторун сурутуутунан, Өрөспүүбүлүкэ омуктара:
Экономиката
Экономикатын олоҕо тыа хаhаайыстыбата — сүөһү иитиитэ уонна сад үүннэриитэ, онтон ураты өссө туризм.
Транспорт
Өрөспүүбүлүкэ сиринэн М52 суол (Чуя суола) ааhар.
Кэрэхсэбиллээх сирдэрэ
thumb|250px|Кудьурлу күөл
Өрөспүүбүлүкэ биллиилээх туризм уонна сынньалаҥ сирдэринэн буолаллар Белокуриха (минеральнай уу курорта), Телецкое күөл, Белуха хайа уонна Чемал оройуона.
Туризм
Алтай Республикатыгар Туризм регион экономикатын сүрүн салааларыттан биирдэстэрэ, ону тэҥэ дохуот ороскуота буолар. Сыл аайы Алтайга 1 мөл. турист кэлэр. Сынньалаҥ актыыбынай көрүҥнэригэр сайыҥҥы экологическай уонна культурнай- познавательнай сырыылар уонна автомобильнай, сатыы, ат, уу, уу, альпинистскай, булт, балык, геологическай уонна да атын маршруттарга экскурсиялар ылаллар.
Республика сиригэр- уотугар айылҕа объектарын бэлиэтээһиннэрэ улахан. Туристары ордук киэҥник биллибит ньирэй күөлүн, кытылга уонча пансион, турбаз уонна кемпинговай туристары олордубут.
Манна балыксыттарга бастыҥ миэстэлэр тэриллэллэр, сатыы дьон, сылгы, уу уонна автобус экскурсиялара ыытыллаллар. Каскадских озер в Чемальском районе представляется собой население ураты айылђа заповедник. Каскада сэттэ күөлүн уута сибэккинэн уонна химическэй састаабынан уратылаах.
Шавлин күөл Үөһээ тардыытыгар баар шавлин күөллэрин сыала- соруга — Хотугулуу- Чуйскай сис уруһуйун уруһуйунан устар сатыы уонна аттаах маршруттары сыала- соруга.
Уус- Коксин оройуонун территориятыгар Белуха хайа (4506 м), республика уонна Сибиир саамай үрдүк чыпчаала баар.
Региоҥҥа 30- тан тахса гостиница уонна туризм өҥөтүн эйгэтигэр 14 тэрилтэ үлэлиир.
2011 с.Горнай- Алтай куората «ыраас куорат-2011» Бүтүн Россиятааҕы конкурска кыһыл көмүс мэтээли, 2012 с.-«Россия саамай ыраас куората»Бүтүн Россиятааҕы " аһаҕас аан дойдутааҕы экологтар бириэмийэлэрин ылбыта.
Таҥара ийэтин Париижтааҕы собуора
Таҥара ийэтин Париижтааҕы собуора (Нотр-Дам-де-Пари; Notre Dame de Paris) — Парииж киинигэр баар христианнар собуордара. Франция киин куоратын «сүрэҕэ», Сите арыы илин өттүгэр урукку бастакы христианнар сыаркаптарын (Сибэтиэй Стефан базилииката) оннугар тутуллубута (оттон ол сыаркап риимляннар Юпитердарга аналлаах храамнарын оннугар турбута). Тутуллубут сыллара 1163 —  1345.
Собуор үрдүгэ — 35 м, устата — 130 м, кэтитэ — 48 м, колокуолунатын үрдүгэ — 69 м, илин баасына куолакалын ыйааһына (Эммануэль) — 13 туонна, куолакал тыла — 500 кг.
Сангаар
400px|thumb|right|Сангаар бөһүөлэк Кэбээйи улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Сангаар куйаартан көстүүтэ Сангаар бөһүөлэк. Кэбээйи улууһун киинэ.
Дьокуускайтан 512 км. хотугулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар турар.
1970 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. Таас чох хостуур тэрилтэлэр баар этилэр. Билигин банкрот буоланнар шахта үлэлээбэт.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4505 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сангаар - 4200, Авиапорт - 305 киһи. Сангаарга 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 10071 киһи баар этэ.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Идьики
Идьики — сардаага майгынныыр, тааска үүнэр киһи сиир ото
Грешем дьаhааҕа
Грешем дьаhааҕа диэн экономика дьаhааҕа. Кини маннык диир: Куһаҕан харчы үчүгэйи ыган таhаарар. Томас Грешем (1519 – 1579) диэн ааҥл финансиhын аатынан ааттаммыт. Икки араас валюта сыhыаннарын туhунан.
Бу дьаhаах атын аата Коперник дьаhааҕа. Ньукулай Коперник Грешем иннинэ (40 сыл иннинэ) "куhаҕан харчы" туhунан суруйбута. Коперник иннинэ, бу феномены Николь Орем (14 үйэ) уонна Аристофан (б.э.и. 5 үйэ) эмиэ бэлиэтээбиттэрэ.
Мольер
Жан-Батист Поклен (Jean-Baptiste Poquelin) (Тохсунньу 15, 1622 - Олунньу 17, 1673), Мольер (Molière) диэн сыана ааттаах, Франция драмалааччыта уонна актёра, Арҕаа литература комедиятын ордук улуу уустарыттан биирдэстэрэ. Мольер биллиилээх драмалара: Le Misanthrope, L'école des femmes, Tartuffe ou l'Imposteur, L'Avare ou l'École du mensonge, Le Malade imaginaire уонна Le Bourgeois Gentilhomme.
Хаарчаана (тэллэй)
Хаарчаана (, Подгруздок белый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сэбирдэхтээх эбэтэр инньэлээх ойуурдарга бөлөхтөрүнэн үүнэр. Түспүт сэбирдэхтэр анныларыгар баар буолар.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 8-15 см. Кураанах, чараас түүлээх, үрүҥ, сороҕор кытархай бээтинэлэрдээх. Таҥалайдаах араҥата: Маҥан, эбэтэр халлаан күөхтүҥү маҥан. Этэ: кытаанах, үрүҥ, уута суох. Үчүгэй сыттаах.
Туттуллуута
Тууһанар эрэ.
Сэлиэһинэй
Саха Сиригэр үүнэр сирэ
Саха Сиригэр бастакынан Аммаҕа уонна Өлүөхүмэҕэ ыһар буолбуттара. Кэлин киин улуустарга барытыгар уонна сорох Бүлүү бөлөх улуустарыгар. Аммаҕа "Победа" диэн ааттаах Саха Сиригэр табыгастык үүнэр сэлиэһинэй суордун арыйа сылдьыбыттара биллэр, кэлин 60-ус сылларга атын суортарынан солбуйуу түмүгэр ити суорт сүтэриллибит.
1548
1548 сыл.
Сайдыыны ситиһии сабыдыала
Сайдыыны ситиһии сабыдыала билигин дьоҥҥо барыларыгар биллэр. Космос куйаарын эттиктэрин үйэлэрэ олус уһун, хас эмэ уонунан миллиардынан сылларынан кэмнэнэр. Планеталар хамнааһыннарыгар, сыҕарыйыыларыгар тэҥнээтэххэ дьон-аймах сайдыыны ситиһэллэрэ олус түргэн кээмэйдээх эбит. Тимири уһаарар, уһанар буолбут кэмнэриттэн дьон билиҥҥи курдук үрдүк таһымнаах сайдыыны 2 тыһыынча сыллар усталарыгар эрэ ситистилэр. Манна сайдыыта суох кэми түөрт уонча тыһыынча сыллары эптэххэ дьон-аймах олус былыргы үйэлэрдээҕи диир кэмнэрэ уонтан эрэ тахса тыһыынча сыллардааҕыта буолан ааспыттарыгар сөп.
Сирбитигэр дьон-аймах олорор, сайдар кэмнэрэ өссө да олус элбэх буолуон сөп. Дьон-аймах олоҕу олоруулара, сайдыыны ситиһиилэрэ эмиэ кэмнээҕэ-кэрдиилээҕэ быһаарыллан иһэр. Саҥаттан саҥаны арыйан, билэн-көрөн иһии кыаллыбат буолан иһэрэ саарбаҕа суох буолла. Сир үрдүгэр дьон атаҕа үктэммэтэх сирэ диэн аны суох, барытын уларыта, бэйэлэрин тустарыгар тупсара сатыыллар.
Төһө да Айылҕаны харыстыыбыт диэн айманналлар дьон-аймах сайдыыны ситиһэн олоҕу олорор сирдэригэр кэлин кумах куйаардары элбэтэр, үөскэтэр чинчилээхтэр. Хара тыа сабардыы үүнэн турбут сирдэрин дьон быһа кэрдэн, уоттаан от, бурдук үүннэрэр сир оҥостоллор. Кэлин бу сирдэрин үүнээйи үүммэт буолла диэн быраҕан атын саҥа сирдэри солоон оҥостон сирдэрин кэҥэтэн иһэллэр. Хонуу сир кэнээтэр кэҥээн иһэриттэн кэлин истиэптэргэ кубулуйан барар. Сир анныттан баайын хостоон ылаары кырсын тоҕута тэпсэн, күрдьэн ылан быраҕан күөх үүнээйи үүммэт оҥорон иһэллэр. Күөх үүнээйи үүммэт сирэ кэлин кумах куйаардарга кубулуйар. Сир үрдүгэр дьон-аймах сайдыыта эмиэ ханнык эрэ кэм-кэрдии иһигэр сылдьар, ханнык эрэ кыйыаны аһара барыа суохтаах. Мутукчалаах мастар аҕыйааһыннара сир үрдүгэр уу эргиирин уларыталларыттан олус элбэх хаардар, самыырдар түһэллэр, хонуу сирдэрин уу ылыыта саҕаланан эрэр.
Дьон-аймах сайдыыта, араас улахан, күүстээх тиэхиникэлэри туһаныыта «Туох барыта икки өрүттээх» тутулугун хамсатар, уларытар. Атмосфераҕа углекислай гаас элбээһинэ сир үрдэ итийэн барыытын үөскэтэрэ уһун үйэлэргэ мунньуллубут муустары ириэрэн хонуу сирдэри уу ылыытын үөскэтэр. (1,68).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.
Алдьатыма
Алдьатыма диэн сахалар таҥараларын сыыһа-халты туттунума диэн үөрэҕэ буолар.
Сахалар олохторун, таҥараларын үөрэҕэр тоҕус айыыны оҥорума диэн этиллэр. Бу киһи оҥорбот айыыларыгар ону-маны алдьатыы эмиэ киирсэр. Алдьатыма диэн этии дириҥ суолтатын хас биирдии улаатан иһэр оҕоҕо тириэрдии, үгэс оҥорон иҥэрии төрөппүттэр ытык иэстэрэ буолар.
«Алдьатар оҥорор буолбатах, судургу» диир сахалар үөрэхтэрэ. Ким барыта алдьатар кыахтаах. Киһи оҥорор быһыыларыттан барыларыттан саамай боростуойдук, судургутук, дөбөҥнүк оҥоруллар буолан алдьатыы улахан куһаҕаны үөскэтэр.
1. Алҕаска, сыыһа туттан алдьатыы.
2. Билбэт буолан алдьатыы.
3. Соруйан, билэ-билэ алдьатыы.
Алдьатыы бу төрүттэрин биир-биир ыламмыт кыахпыт баарынан ырытан көрүөхпүт:
1. Киһи олоҕун устата биирдэ эмэтэ да буоллар алҕаска, сыыһа-халты, мүччү туттан алдьатыыны оҥоруон сөп. Киһи сыыһа туттара сүһүөҕэ хамныырыттан, иҥиирэ тардарыттан, мэйиитэ эргийэриттэн олус элбэх тутулуктардаах. Бэйэ кыаҕын таһынан туттуу, аһара барыы сыыһа-халты туттунууну биллэрдик үксэтэр. Кыаҕын таһынан олус үөһээ ыттыбыт киһи мэйиитэ эргийэн сыыһа-халты туттунар кыаҕа улаатара хаһан баҕарар бэйэ кыаҕын билинэри, ону тутуһа сылдьары эрэйэр.
Тута-хаба, оҥоро-тута үөрүйэҕэ суоҕуттан киһи мүччү-халты туттунара, сыыһа туттан алдьатара эмиэ элбэх. Манна тиэтэйииттэн, ыксааһынтан сыыһа-халты туттунуу ордук элбиэн сөп.
Оҕо улаатан истэҕинэ ону-маны сатаан тутта үөрэнэрэ, этин-сиинин эрчийэрэ, хамсата үөрэтэрэ, үөрүйэх оҥороро олус уһун кэми ылар. Оҕону тугу эмэ оҥороругар үөрэтэргэ, ону сатыыр дуу, сатаабат дуу, урут оҥорбут дуу, суох дуу диэн быһаарыы хайаан да наада. Аан маҥнай оҥорууга, саҥалыы оҥоро-тута үөрэниигэ оҕо үөрүйэҕэ суоҕуттан сыыһа-халты туттунуон сөбө улаатарыттан сэрэхтээх буолуута эрэ көмүскүүр кыахтаах.
Сэрэхтээх буолууга уонна сатаан туттунууга өр кэмҥэ үөрэнии, эти-сиини үөрэтии, үөрүйэх оҥоруу эрэ сыыһа туттууттан харыстыыр, быыһыыр кыахтаахтар. Оҕо өр кэмҥэ үөрэнэн, дьарыктанан сэрэҕи уонна сатаан туттунууну сыыйа-баайа ситиһиэн сөп.
2. Оҕо, эдэр киһи ону-маны алдьатыытын үгүс өртө билбэтиттэн үөскүүр. Ону-маны билиэн-көрүөн баҕата элбэх оҕо оонньууру иһигэр туох баарын көрө охсоору үрэйэ охсон баран кыайан хомуйбакка алдьатара, ыһан кэбиһэрэ элбэх.
Субу оҥорор быһыылара куһаҕаҥҥа тириэрдэр диэни билбэттэриттэн элбэх саҥаны айа сатыыр оҕолор ону оҥорон кэбиһэр кыахтара улахан. Кумаҕынан ыһыахтыы оонньуур оҕоҕо үчүгэй эрээри, киһини ыһар куһаҕан диэни оҕо боруобалаан көрдөҕүнэ, хараҕар кумах киирдэҕинэ түргэнник билэригэр тиийэр. Кыра эрдэхтэринэ бэрээдэккэ үөрэтиллибэтэх уонна үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыылар диэннэри арааран билбэт оҕолор улаатан баран ыар буруйу оҥорон кэбиһэллэрэ элбиир.
Ыт оҕото ууга кыайан умсубатын кыра оҕолор билбэттэриттэн толору уулаах ваннаҕа сууйан ыраастаары уган баран хам баттаан тимирдэн кэбиспиттэрэ эмиэ баар. Кинилэр ыттарын сууйар-сотор санаалара төһө да үчүгэйин иһин сатаабаттарыгар, билбэттэригэр тэптэрэн куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһэллэр.
Улаатан иһэр оҕону кэмигэр үөрэтэн биэрэн иһии суоҕуттан, үчүгэйи, куһаҕаны кыайан араарбаттарыттан уонна ханнык быһыы куһаҕан буоларын билбэттэриттэн, аны олору бэйэлэрэ оҥорон кэбиһэр кыахтаналлара ордук улахан куһаҕаны оҥороллоругар тириэрдиэн сөп.
Сахалыы хаһыаттар дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын суруйбаккалар, биллэрбэккэлэр, бу быһыылары дьон тоҕо оҥороллорун кылгастык быһаарбаккалар ордук улахан куһаҕаны оҥороллор. Саха оҕолоро дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын билбэттэриттэн кэлин кэмҥэ куһаҕан быһыылары оҥорооччулар элбээтилэр. (1,22).
Киһи куһаҕан диэн тугун аан маҥнай туспа арааран биллэҕинэ эрэ, үчүгэй диэн тугун быһааран билэн олоҕор туһанар кыахтанар. Оҕо төһө кыратыттан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэр даҕаны олоҕор туһаны оҥостунар. Эрдэттэн билии туһаны аҕаларын таһынан сэрэхтээх буолууга эмиэ тириэрдэр. Сахалыы хаһыаттар дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын суруйбаттарыттан саха оҕолоро дьон тоҕо куһаҕан быһыылары оҥороллорун арааран билбэттэр. Ол иһин бэйэлэрэ билбэттэриттэн оннук быһыылары оҥорор кыахтаналлар.
Өй-санаа алдьатыы өттүн диэки сайдан, халыйан хааллаҕына дьон олоҕор куһаҕан, ыарахан кэмнэр кэлэллэр. «Айыыны оҥор» диэн оҕону үөрэтии өй-санаа алдьатыы өттүн диэки халыйан сайдыытын үөскэтэр. Оҕо элбэхтик саҥаны айаары, ол аата киһи билбэтин оҥороору сыыһа-халты туттунан алдьатара, буорту оҥороро элбээн тахсарын күөдьүтэр.
Бу куһаҕан быһыы диэн оҕо арааран биллэҕинэ, бу быһыыны оҥорбот. Киһи өйүн-санаатын оҥоруута оннук. Хаһан да уларыйбат. Аан маҥнай туох куһаҕан буоларын арааран биллэххэ эрэ үчүгэй диэн баара дьэ биирдэ быһаарыллан, арыллан тахсар уратылаах.
Барыта үчүгэй буоллаҕына куһаҕан диэн суох буолан хаалар курдук. Өй-санаа аҥар өттүн диэки халыйыыта үөскүүр. Дьону албыннааһын сайдан барар. Сэбиэскэй былаас аҥардастыы үчүгэйи эккирэтэн, барыта "үчүгэй" буолла диэн дьону албыннаан үс көлүөнэттэн уһаабакка эрэ эстибитэ.
Төһө даҕаны итэҕэйэр дьону албыннаабыт иһин, куһаҕан диэн син-биир баар, ханна да сүтэн, симэлийэн хаалбат, арай лаппа аҕыйыан сөп. Олох таһыма мөлтөөтөҕүнэ куһаҕан быһыылар өссө элбээн биэрэллэр.
Оҕо билбэтиттэн, бу куһаҕаҥҥа тириэрдиэ диэн сэрэммэтиттэн сыыһаны-халтыны оҥоруута элбээн иһэрин сахалар таҥараларын үөрэҕэ «Айыыны оҥорума» диэн этиитэ тохтото, аҕыйата сатыыр.
Дьон барыта кэриэтэ үчүгэйи оҥоруон баҕарара кырдьык. Барыта баҕа санаа курдук табыллан биэрбэт. Бу быһыыны Россия урукку премьер-министэрэ В.Черномырдин олус таба этэн турар. Террористары кытта сэрии табыллыбатаҕар быһаарыы биэрэригэр бу курдук диэбитэ: «Хотели как лучше, а получилось как всегда». Бу этии сахалыыта ордук табыллар: «Үчүгэй буолуо диэбиппит, куруук буоларын курдук таҕыста», -диэн куһаҕаҥҥа кубулуйбута хойутаан биллибитин биллэрэр.
Тугу эмэни сыыһа тутуннахха, дьон оҥороруттан атыннык, уратытык оҥордоххо, ол аата айыыны оҥордоххо алдьатыы үөскүүрэ элбиир. Саха дьонун олохторун, таҥараларын үөрэҕэ «Айыыны оҥорума» диэн оҕо, эдэр киһи элбэх сыыһаны-халтыны оҥороруттан харыстыыр аналлаах.
3. Киһи оҥорбута барыта кэмэ кэллэҕинэ эргэрэр, алдьанар, үрэллэр, ыһыллар, сайдан иһэр олох таһымыгар эппиэттээбэт буола хаалар. Эргэрбити, алдьаммыты саҥалыы оҥорон, тупсаран биэрии эрэйиллэр.
«После нас хоть потоп» диэн этии оҥорор, тутар, кэнники хаалар көлүөнэлэргэ үчүгэйи баҕарар өйдөбүлэ суох. Бу өс хоһоонун дьайыытыгар түбэспит көлүөнэлэр Айылҕаҕа төһө баҕарар улахан хоромньуну оҥоруохтарын сөбүн биллэрэр.
Сорох дьон соруйан, билэ-билэ, өйдөөн-санаан туран алдьатыыны оҥороллор. Киһи олоҕун устата үчүгэйи, бэйэтигэр туһалааҕы, барыс киирэрин оҥосторо ордук элбэх. Бэйэтигэр туох эмэ туһа тахсар, барыс киирэр буоллаҕына, биир эмэ киһи алдьатыыны оҥоруон сөп.
«Алдьархайтан ас-таҥас таһаарар» диэн этии сахаларга баар. Бу этии дьону тугунан эмэ ыган, кыпчыйан бэйэҕэ барыһы элбэҕи киллэринии аата. Бу быһыыга саас уонна күһүн суолга хаайтарыынан туһанан сыананы олус ыаратан элбэх барыһы ыла сатааччылары киллэриэххэ сөп.
Коммунистар оҕолору куһаҕан киһи буол, куһаҕаннык быһыылан диэн үөрэппэтэхтэрэ эрээри, үөрэтии барыта үчүгэй эрэ быһыы, үчүгэйи эрэ оҥоруу диэки аҥардастыы хайысхалааҕа. Сэбиэскэй киһи үчүгэйи эрэ оҥорор аналлаах, оҕо төрүөҕүттэн үчүгэй диэн үөрэтэллэрэ. Арай ол үчүгэй диирбит хаһан да кыайан кэлбэт коммунизм буолан хаалан баҕа санаа туолбатын үөскэппитэ уонна «үчүгэй» диэн ааттыырбыт барыта куһаҕаҥҥа кубулуйбут эбититтэн Сэбиэскэй Сойуус түргэнник эстибитэ.
Барыта «үчүгэй буолла» диэн үөрэх уһун кэмҥэ дьайыыта өй-санаа сайдыытын аҥар өттүгэр халыйыыга тириэрдибитэ, куһаҕан диэн суоҕун курдук өйдөбүлү дьоҥҥо иҥэрбитэ. Бу өйдөбүл салгыы сайдан оҕо төрөөтөр эрэ үчүгэй киһи буолар диэҥҥэ тиийэ сайдыбыта. Ону баара, оҕо хайдах иитиллибититтэн, үөрэтиллибититтэн өйө-санаата тутулуктаах буола улаатара олус былыргы кэмнэртэн ыла уларыйар кыаҕа суох. Оҕо улаатан киһи буолуу үөрэҕин баһылаатаҕына эрэ, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор.
Бу коммунистар сыыһа үөрэхтэрин билигин “айыы үөрэҕэ” салҕаан иһэрэ ордук куһаҕан. Перестройка кэнниттэн урукку олох, өй-санаа үөрэҕэ хаалбытын сайыннаран саҥаны айар, саҥаны оҥорор санааларыгар бары саҥаны айарга, оҥоро сатыырга аһара дьулуһууларын күөртээбиттэрэ. Бу элбэх саҥаны айа сатааһын кэлин тиһэҕэр эдэрдэр куһаҕаны оҥоруулара элбээһинигэр тириэрпитин бары хаһыаттар бигэргэтэн суруйаллар.
Сахалар киһи буолуу үөрэхтэрэ оҕо ситэ сайда, үөрэҕи-билиини баһылыы, үчүгэйи, куһаҕаны араара, оҥоро-тута үөрэнэ илигинэ саҥаны айара, ол аата айыыны оҥороро аҕыйах, биир эмэ буоларыгар баҕаран «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын таба быһаарар. (2,87).
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Бэттиэмэ от
Бэттиэмэ от эбэтэр көннөрү Бэттиэмэ - тураҥ кырыстаах алаастарга үүнэр төбөтө харааран көстөр, кытаанах умнастаах сүөһү сиир туораахтаах ото
Аустриялар
thumb|right|[[Йозеф Хайдн, Франц Йозеф I, Йоhанн Страус II, Зигмунд Фрейд, Берта вон Сутнер, Эрвин Шрёдингер, Адольф Хитлер, Курт Шушниг, Арнолд Шварценегер.]] Австриялар (Österreicher) — Киин Европаҕа олорор, Австрия дойдутун сүрүн олохтоохторо. Австрияттан ураты атын омук дойдуларыгар эмиэ олохсуйан олороллор. Тыллара - ньиэмэс тылын австриялыы барыйаана, баваар уонна алеманн диалектара. Ахсааннара — 7,5 мөл киһи (2005). 61,5 % итэҕэллээхтэр — католиктар, 10 % — атын христианнар, 28,5 % — атын итэҕэллээхтэр уонна атеистар.
Бэйэлэрин остеррайхер (Österreich — Австрия, ол аата — «Илиҥҥи дойду») дииллэр.
Сейшеллар
Сейшеллар (Seychelles) диэн Индия океаныгар баар 115 арыыттан турар архипелаг дойду, Африка илин кытылыттан 1,500 км баар. Африка ордук аҕыйах олохтоохтордоох дойдута.
1549
1549 сыл.
Ороһооспо иннинээҕи күн (киэһэ)
Ороһооспо иннинээҕи күн (киэһэ), эбэтэр Ороһооспо сочельнига - христианнарга ураты суолталаах күн. Сорох дойдулар Григориан халандаарынан ахсынньы 24, сорохтор Юлиан халандаарынан тохсунньу 6 бэлиэтииллэр.
Бу киэһэ христианнар таҥараны кытта көрсүһүү чугаһаабытын, сарсыныгар Иисус Христос төрүөхтээҕин (Ороһооспо, Рождество - төрөөһүн) саныыллар. Сочельник диэн тыл сочиво диэн аһылык аатыттан тахсар. Сочивоны бу күн уонна таҥара көстүүтүн сочельнигар сииллэрэ. Сочиво - бурдук (сэлиэһинэй) туораахтарын сиикэйдии сииргэ табыгас гына илитэн оҥоһуллубут аһылык. Минньитээри сороҕор мүөт уонна фрукта эбэллэр.
Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс
Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс диэн өс хоһооно оҕо төрөппүттэринээҕэр ордук тулуурдаах, дьулуурдаах буола улаатарын үөскэтэр.
Будулҕан тымныылаах, сыралҕан куйаастаах дойдубутугар үлэни-хам-наһы кыайа-хото тутан, күүһү-кыаҕы таһынан үлэлииргэ, кытаанах, дьэ-бир, өһөс майгы хайаан да ирдэнэрин сэбиэскэй былаас сымнаҕас олоҕун кэмигэр сахалары эһэ сатааччылар умуннаран кэбиһэннэр билигин эдэрдэрбит үлэҕэ-хамнаска мөлтөөн-ахсаан сылдьаллар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно оҕо төрөппүттэринээҕэр бары өттүнэн; этин-сиинин бөҕөтүнэн, тулуурунан, өйүнэн-санаатынан ордук буола, кинилэри баһыйа улаатыахтааҕын бэлиэтиир.
Кими эмэ баһыйарга, кыайарга өссө кытаанах, ыарахан эрчиллиини, үөрэҕи барыллыахтааҕын бары спортсменнар билэллэр.
Урут биһиги халлаан сырдыаҕыттан үс туман түһүөр диэри окко үлэлиир этибит диэн кырдьаҕастар кэпсээннэрин куруук истэр этибит. Кырдьаҕастар күүскэ үлэлиир эрдэхтэринэ сэбиэскэй былаас сайдан, күүһүрэн испитэ, уһун, ыар сэриини кыайыы ситиһиллэр кыахтаммыта. Кэлин олох тупсубутуттан күн чээрэтэ, аҕыйах чаас устата үлэлии түһэр эдэрдэр быдан аҕыйаҕы оҥорон таһааралларын таһынан тулуурдара, дьулуурдара эмиэ мөлтөҕүттэн үлэ-хамнас сатарыйан, ас-таҥас тиийбэтэ үөскээн сэбиэскэй былаас эстибитэ.
“Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн этии аан маҥнай уол оҕолору иитиигэ аналланар. Өһөс диэн санаа күүһэ ааттанар. Тулуурдаах буолууну, кытаанах санааны ситиһии өсөһүү буолар. Өсөһөбүн, ол аата тулуурбун көрдөрөбүн, өссө бөҕөргөтөбүн. Киһи төһө тулуурдаах даҕаны ыарахаттары кыайарын таһынан, сыыһа-халты туттубат кыаҕа улаатан биэрэр. Ол курдук уол улаатан истэҕинэ аҕатын үлэ бары көрүҥнэригэр, өйүнэн-санаатынан, күүһүнэн-кыаҕынан баһыйар буола улааттаҕына эрэ олоххо сайдыыны, тупсууну аҕалар кыахтанар.
Оҕо кэлэр көлүөнэ киһитэ. Кини ийэ кута хайдах иитиилээх даҕаны кэлэр көлүөнэлэр сайдыыны ситиһэр кыахтара быһаарыллар. Оҕо төрөппүттэринээҕэр мөлтөх, сыппах буола улааттаҕына омукка сайдыы кэлбэт, эстии диэки барыы, төннүү саҕаланар. Сэбиэскэй былаас оҕолору дьахталлар баһылааһыннарынан атаахтык иитии, аһара көрүү-истии диэки салаллан хаалыытыттан кэлэр көлүөнэлэр бары мөлтөөннөр үлэни-хамнаһы кыайбат буолуу олоҕурбутуттан, бу былаас бэйэтэ эстибитэ. Уол оҕолору бэйэтэ ыал аҕата буолбут эр дьон бу өс хоһоонун тутуһан иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ ордук туһалаах буолуо этэ диэн биһиги баҕа санаабытын тириэрдэбит.
“Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыаҕа” диэн өс хоһооно уолу аҕа эрэ иитэн туйаҕын хатартарарын чуолкайдык быһаарар. Хатарыы диэн өссө кытаатыннарыы ааттанарын тимир ууһа идэлээх сахалар олус табатык туттубуттар. Ол курдук уол аҕатыттан ордук кыахтаах, тулуурдаах, дьулуурдаах, өһөс санаалаах буоллаҕына эрэ олоххо элбэх сайдыыны ситиһэр кыахтанар. Бары аҕалар уол оҕо иитиитигэр сахалар үөрэхтэрин тутуһан ылсыһаргытыгар баҕарабыт.
Сахаларга “Kыахтаах киһи киэҥ көҕүстээх” диэн этии киһи майгынын быһаарар. Kиэҥ көҕүстээх буолуу хас биирдии киһиттэн ирдэнэр олох тутаах көрдөбүлүнэн ааҕыллар уонна тулуурдаах буолууттан тирэх ылан сайдар. Киэҥ көҕүстээх, кыахтаах, кыаҕын билинэр киһи куһаҕаны умнумтуо, эйэлэһимтиэ, тулуура улахан, сыыһа-халты туттубат. Ол барыта кыахтаах киһи санаата күүстээҕиттэн кыаҕын билиниитигэр, кыралары, кыамматтары өйүүрүгэр олоҕурар.
Эйэлэһии, аһара барбат, көрсүө, сэмэй буолуу, киһи быһыытын тутуһуу эрэ киһиэхэ дьону кытта бииргэ олорор кыаҕы биэрэрин оҕо кыра эрдэҕиттэн билэрэ, тутуһа үөрэнэрэ ордук. Кыра иирсээн, оонньуур былдьаһыы кэнниттэн эйэлэһии хайаан да кэлэр буолуута эйэ хаһан баҕарар кыайарын биллэрэрин тэҥэ, соннук үгэс үөскүүрүгэр тириэрдэр. “Элбэх оҕолоох ыаллар оҕолоро эйэлээхтэр” диэн этиини бары билэбит. Кинилэр кыра эрдэхтэриттэн бэйэ-бэйэлэрин көрсүһэ, көмөлөһө үөрэнэллэрэ, кыралар улахаттар этэллэрин истэллэрэ, соннук толороллоро эйэлээх буолууларын үөскэтэр.
Бас бэринэ үөрэнии диэн хас биирдии оҕоҕо, киһиэхэ туһалаах үөрэх. Оҕо учууталын тылын истэр, этиллибитин курдук толорор буоллаҕына эрэ үөрэҕи ылынарын бары билэбит. Ситэ билбэт эрээри билэр курдук туттунар, билээҕимсийэр киһи үөрэҕи ылынара ыарахан, элбэхтик эрэйдэниэн сөп. Оҕо барыны бары билэн-көрөн баһылыар, бэйэтэ сатыырга үөрэниэр диэри, ол аата киһи буолууну баһылыар диэри, үөрэтээччилэр этиилэрин иһиттэҕинэ, эппиттэрин курдук толордоҕуна эрэ табылларын билинэммит оҕону иитиигэ “Улахан киһи этэрин иһит” диэн үөрэҕи кыра эрдэҕиттэн туһаныы эрэйиллэр.
Эйэлээх буолуу аһара барбаттан улахан тутулуктаах. Хаһан да аһара туттубат көрсүө, сэмэй, бэрээдэктээх оҕо атыттары кытта эйэлээх буолар кыаҕа улаатарын төрөппүттэр туһаныахтара этэ. Ол курдук эйэни өйүүр, эйэлэһимтиэ, көрсүө, сэмэй дьон элбээтэхтэринэ эрэ омукка эйэлээх буолуу, үлэни-хамнаһы кыайыы кэлэр кыахтанар.
Сахалар оҕону иитэр уонна үөрэтэр ньымалара эрэ аныгы, аһара сымнаан иһэр олоххо олох иһин дьулуурдаах, тулуурдаах, өһөс майгылаах дьону улаатыннарар кыахтаах. Ол курдук сахалар “Олох ыарахан” диэн этиилэрэ күн-түүн табата быһаарыллан, сымнаҕас, мөлтөх өйдөөх-санаалаах дьон арыгыһыт эбэтэр наркоман буоланнар өйдөрө-санаалара көтүүтүгэр тиийэллэрэ бииртэн биир кэлэн иһэр. Kэлэр көлүөнэлэр өбүгэлэрин бары өттүлэринэн баһыйар буола улааталларын ситиһэргэ сахалар өстөрүн хоһооно “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс”,- диэн эрэ туһалыыр кыахтааҕын таба өйдөөн төрөппүттэр туһаннахтарына кэлэр көлүөнэлэрэ сайдан, тупсан иһиилэрин ситиһиэхтэрэ. (1,92).
Бу өс хоһоонун таба өйдөөтөхпүтүнэ, кытаанахтык тутустахпытына кэлэр көлүөнэлэрбит чахчы кыахтаах, дьулуурдаах уонна тулуурдаах буола улааталларын ситиһиэхпитин сөп.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
Степанов Владимир Николаевич
Степанов, Владимир Николаевич - "Кыым" хаһыат кылаабынай эрэдээктэрэ.
1959 сыл алтынньы 20 күнүгэр төрөөбүтэ.
Аат тыл хомуур ахсаана (тыл)
Аат тыл хомуур ахсаана — бастакытынан, биир ахсааҥҥа турар уопсай аат биир уустаах барамайы барытын, бүтүннүүтүн көрдөрүүтэ буолар. холобур, Быйыл бу дойдуга ОТ кыайан үүммэтэ, оҕуруот АҺА да мөлтөх. Иккиһинэн, иккиттэн элбэх эбэтэр ханыы уонна чопчута суох элбэх ахсааннаах барамай кэпсиирэтин биир ахсааҥҥа туруоруу. Холобур, ИЛИИМ тыытар, АТАҔЫМ ыалдьар, КУЛГААҔЫМ тардыалыыр. Быйыл ҮЛЭ-ХАМНАС мөлтөх, ОТ-МАС кэмчи буолар туруктаах.
Хомуур суолта маннык үөскүүр:
1) Биир ахсаан халыыбыгар турар аат, барамай ууһунан уонна хомуур өйдөбүллэрин бэлиэтээн, элбэх ахсаан суолталанар. Холобур: Быйыл ТУЛЛУК үгүс. О¡О сылдьыбат.
2) Хомуур суолтаҕа ордук чаастатык бытархай, өрүү элбэх, ахсаана чопчуламмат уопсай аат өйдөбүллээх барамайдар: от, мас, отон, хаптаҕас, кус, сүөһү, дьадаҥы, о.д.а. «бары» диэн суолтаҕа биир ахсааҥҥа туран туттуллаллар.
3) Л. Н. Харитонов ханыы тыллар хомуур өйдөбүллээх ааттары үөскэтэллэр диэн бэлиэтээбитэ. Холобур, сүбэ-ама, сыал-сорук, суол-иис, о.д.а.
4) Ханыылаах барамайы көрдөрөр ааттар хомуур өйдөбүллээх буолан, үксүгэр элбэх ахсаан сыһыарыыта суох туттуллаллар. Холобур, АТА¡А ыалдьар. ХАРАХ көрбөтүн КУЛГААх истэр. Тылга бу ханыылаах тылтан биирэ туттулларын анаан бэлиэтээн этэр үгэс баар. Холобур: СОХХОР киһи. ИККИ кулгааҕа бүөлэннэҕэ дуу?
5) Ахсааҥҥа араарыллыбат кэлимсэ барамайдар, эттиктэр таас чох, сир баайа, уу, салгын, о.д.а. уонна айылҕа көстүүтүн бэлиэтиир тыллар чаҕылҕан, дьүкээбил, куйаас, тыал, кураан, о.д.а. хомуур ахсаан өйдөбүллээх буолан, биир ахсаан халыыбыгар тураллар.
6) Хомуур суолтаны саха тылыгар төрүт түһүккэ турар көнө толоруу бэлиэтиир. Холобур, Дьоро киэһэҕэ АЛААДЬЫ, САЛАМААТ, КУС сиэтибит.
Дабыдал от
Дабыдал от — дулҕалаах сииктээх сиргэ үүнэр сыыс от, сөкү. Халба дабыдала — өлөҥнөөх сиргэ үүнэр ходуһа ото
1995
1995 сыл.
Һормуз силбэһиитэ
Һормуз синньигэс күөлэ, (Һормуз быһык күөлэ) Иран кытыл сиригэр баар уһун синньигэс күөл, улахан Аан Дойдуга стратегическай сир. Бу сиринэн аан дойду 45% ниэбэ уонна гааһа барар, үксэ Германия уонна АХШ дойдуларыгар.
Хаар төбө (тэллэй)
thumb|250px
Хаар төбө (, Груздь настоящий, мокрый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Хатыҥ эбэтэр хатыҥ булкаастаах ойуурдарга Саха сиригэр барытыгар үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 20 см дылы. Түүлээх иһирдьэ иэиллибит иилээх. Сииктээх, салахайдаах, сороҕор кытархай бээтинэлэрдээх. Таҥалайдаах араҥата: Нисбегающие Этэ: Кытаанах гынан баран тостуркай. Убаҕаһа үрүҥ, салгыҥҥа саһарар, амтана аһыы, үчүгэй сыттаах. Атаҕа: Кытаанах. Сэлээппэтин курдук өҥнөөх.
Туттуллуута
Хаачыстыбатынан бастакы категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар.
Староватов Пётр Хрисанфович
Староватов Пётр Хрисанфович (1873, Дьокуускай — 20.10.1957) — кыраайы үөрэтээччи, учуутал, Үлэ Дьоруойа, Саха сиригэр алмаас хостонуон сөбүн аан бастаан туруорсубут киһи.
Олоҕун олуктара
1873 сыллаахха урукку ааҕыыннан бэс ыйын 29 күнүгэр (аныгыннан от ыйын 11 күнүгэр) Дьокуускайга нуучча казак дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата Хрисанф Любимов Староватов, ийэтэ Анна Семенова. Ол туһунан метрикаҕа суруллубута Саха национальнай архыыбыгар харалла сытар.
1880 сыллаахха Өлүөхүмэҕэ приход гражданскай училищетыгар үөрэнэ киирбит.
1883 сыллаахха Дьокуускайга алта кылаастаах классическай эр дьон прогимназияларыгар киирбит. Ол прогимназия 1892 сыллаахха Дьокуускайдааҕы реальнай училище буолбут. Онон 1892 сыллааха училищены бүтэрэн учуутал дьупулуомун ылбыт. Уонна Боотуруус улууһун Чурапчы начаалынай училищетыгар анаммыт. Эһиилигэр 1893 сыллаахха Бүлүүгэ Бүлүү приходун училищетын сэбиэдиссэйинэн анаммыт.
1895 сыллаахха Корякин Алексей Е. диэн Бүлүү казаагын кыыһын Надежданы ойох ылбыт.
1998 сыллаахха Бүлүү метеостанциятын кэтээччитинэн (наблюдателинэн) анаммыт (хамнаһа суох). Бу сыл Бүлүү бибилэтиэкэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ буолбут.
1905 сыллаахха учуутал үлэтиттэн туоратыллыбыт. Чааһынай уруоктары биэрэн, судьуйаҕа тылбаасчыт уонна суруксут быһыытынан 1907 сылга диэри айаҕын иитиммит.
1907—1913 сс. — Элгээйи оскуолатыгар (2 кылаастаах училище) сэбиэдиссэй-учууталынан үлэлээбит.
1913 сыллаахха Бүлүүгэ үрдүкү начальнай училище учууталынан көһөрүллүбүт.
1926 сыллаахха Дьокуускайга учуутал уонна агроном куурустарын үөрэнэн бүтэрбит.
1926-35 сылларга Чернышевскай аатынан Бүлүү педтехникумун уһуйааччыта. Эмиэ бы сылларга тыа хаһаайыстыбатын кооперациятын инструкторынан үлэлээбит.
1928 сыллаахха Сэбиэскэй Сойууска аан бастакыннан Үлэ Дьоруойа сыбаанньаны ылбыта (4 киһи иһигэр киирбитэ).
Аан бастаан Саха Cирэ алмаастааҕын туһунан научнай чинчийиигэ олоҕуран сабаҕалаабыт киһи.
Бүлүүгэ кыраайы үөрэтии түмэлин тэрийбит.
1957 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр өлбүт, Бүлүү куоратын кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
1550
1550 сыл.
Юлиан халандаара
Юлиан халандаара (Юлиа́нский календа́рь) — Созиген салайааччылаах Александрия астрономнара оҥорбут, Юлий Цезарь биһиги эрабыт 45 сыл иннинэ олоххо киллэрбит халандаара.
Юлиан халандаара эргэ риим халандаарын солбуйбута, Эгиипэт эллиннарын култууратыгар олоҕурбута.
Арассыыйаҕа Юлиан халандаарын эргэ истиил диэн аатынан билэллэр. Бу халандаар итэҕэһэ: планеталар хамсааһыннарын кытта сөп түбэспэт буолан хас 128 сыл аайы ордук күн мунньуллар. Онтон сылтаан, холобур, Ороһооспо аан бастаан кыһыҥҥы күн оройун кытта сөп түбэһэр күн, аа-дьуо сааскы диэки сыҕарыйан испитэ.
Ол иһин кэлин Григориан халандаарынан солбуллубута.
Тобонов Афанасий Ильич
Афанасий Ильич Тобонов — Саха Сирин улуустарыгар ракеталар стуупеннарын түһэрии утары охсуспут саха киһитэ, уопсастыбаннай диэйэтэл, бэтэринээр.
1945 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр Хорула нэһилиэгин сиригэр (Ньурба улууһа) элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата: Тобонов Афанасий Ильич, сылгыһыт, ийэтэ: Тобонова Анисья Кирилловна, дьиэ көрөөччү.
2009 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр быар араагыттан өлбүтэ.
1972 сыллаахха СГУну бүтэрэн бэтэринээр быраас идэтин ылбыта. Элбэх сыллар устата бэтэринээрдээбитэ, профсойуустарга үлэлээбитэ.
Олорор сиригэр Байконуртан көппүт ракеталар ступеннара түһэрин кэтээн көрөрө. Ол сылдьан бу ступеннар туга да суох атмосфераҕа умайан хаалбаттарын, уматыга сүлүһүннээх несимметричнай демитил-гидразин (гептил) айылҕаҕа уонна дьоҥҥо буорту аҕаларын дакаастаабыта. Химияҕа уонна биологияҕа билиилээх буолан, убаҕас уматык (гептил) сөҥөр кэмигэр араас элэмиэннэри кытта көрсөн сүлүһүннээх эттиктэри, холобур синильнай кислотааны, таһаарарын үөрэппитэ. Сүөһү уонна айылҕа кыыллара элбэхтик өлүүлэрин атын бэтэринээрдэр кыһалҕаттан сыстыганнаах сүөһү ыарыыттыттан өлбүттэр дииллэрэ сыыһатын дакаастаабыта. Кыыллар уонна көтөрдөр космическай ракеталар көтөн тахсар трассаларыгар өлөллөрүн көрдөрбүтэ.
Кэлин 1997 сыллаахха Арассыыйа Оборонатын Министиэристибэтэ ракеталар көтөр трассаларын уларыппыта.
Туһаныллыбыт сирэ
Афанасий Ильич Тобонов Иван Бурцев, геолог-биофизик, эколог, член Союза журналистов РФ, член Международного союза радиоэкологов, Алексей Михайлов, старший научный сотрудник Института космофизических исследований и аэрономии
Яковлев Иннокентий Иванович-II
Яковлев Иннокентий Иванович-II (1907—1976) — Кыайыы Парадын кыттыылааҕа. Төрүтэ — Холгума, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа.
Егоров Семен Афанасьевич
Егоров Семен Афанасьевич — Дьокуускайга, Читааҕа үлэлээбит саха скульптора. Мраморга, граниикка, маска, бетоҥҥа, терракотаҕа үлэлээбитэ.
1931 сыллаахха кулун тутар 24 күнүгэр Хаҥалас Хачыкаатыгар төрөөбүт. 1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбит (учуутала Елена Посядо). Онтон Москубатааҕы Суриков аатынан уус-уран институукка үөрэммит (учууталлара Матвей Манизер уонна Дмитрий Шварц). Устудьуоннуур сылларыгар оҥорбут үлэлэлэрэ рецензияҕа тиксэллэрэ, кини туһунан хаһыаттарга, сурунаалларга суруйаллара. 1962 сыллаахха биллиилээх саха муосчутун Василий Попов мэтириэтин суруйбута 1963 сыллаахха буолбут Бүтүн сойуустааҕы худуоһунньуктар быыстапкаларыгар биһирэбили ылбыта. Дьокуускайга квартирата, мастарыскыайа суох буолан дьиэ кэргэнин кытта Читааҕа көспүтэ. Уобалас элбэх сирдэригэр гражданскай сэрии уонна Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылаахтарыгар аналлаах элбэх скульптураны оҥорбута биллэр. 1972 сыллаахха дойдутугар төннүбүт, ол эрээри ыалдьан толору үлэлиир кыаҕа суох буолар.
1974 сыллаахха атырдьах ыйын 11 өлбүт.
Кыттыбыт быыстапкалара: САССР ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустубатын быыстапката (Москуба, 1957), САССР ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустубатын быыстапката (Москуба, 1963), «Сэбиэскэй Уһук Илин» быыстапкалар (Владивосток, 1967, 1974; Улан-Удэ, 1969), Декоративнай-прикладной ускуустуба быыстапката (Ленинград, 1963), Ураал, Сибиир уонна Уһук Илин худуоһунньуктарын айымньылара (Москуба, 1971–1972), «Сэбиэскэй Россия» (1965, 1970), бүтүн сойуустааҕы быыстапка (Москуба, 1970). Персональнай быыстапкалар.
Үлэлэрэ СӨ Национальнай уус-уран түмэлигэр бааллар (2006 сыллаахха бииргэ төрөөбүтэ Нина Яковлева кини графическай үлэлэрин бэлэхтээбитэ).
Арассыыйа субъектарын олохтоохторо
Арассыыйа олохтоохторун ахсаанынан тиһигэ. 2013 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан.
Бэрдьигэс от
Бэрдьигэс от — ходуһаҕа үүнэр сүөһүгэ иҥэмтэлээх туораахтаах от
Таркай Уус
Таркай Уус, Савва Таркаев - XX үйэ бастакы аҥаарыгар Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр олорбут тимир ууһа. Чап уустарыттан төрүттээх.
Кини төрөппүт уола - Күөх Уус (Яков Таркаев) - билигин Үөһээ Бүлүү улууһугар олорор.
Кэпсиирэ көстүүтэ (тыл)
Аат саҥа чаастара кэпсиирэ буолууларын көрдөрөр аналлаах халыыбы кэпсиирэ көстүүтэ дииллэр. Бу халыып аат үһүс сирэй суолталаах олоҕуттан үөскүүр. Атыннык эттэххэ, ааттар төрүт олохторо барамайы ааттыыр эрэ буолбатахтар, барамай ким? туох? хайдах? хаһыс? Буоларын туоһулаан кэпсиир ис хоһооннууллар. Холобур, учуутал – барамай учуутал буоларын этэр, кэпсиир, быһаарар; үчүгэй – барамай хайдаҕын чопчулуур; иккис – барамай хаһыс буоларын көрдөр.
Бастакы уонна иккис сирэйдэргэ барамай, хаачыстыба, ахсаан кэпсиирэ оруолламмытын көрдөрөр сирэй сыһыарыытын ылынар. Холобур, учуутал+бын, учуутал+гын; үчүгэй+бин, үчүгэйгин+гин.
Буокса дьарыга уонна бэлэмнэниитэ
Буокса (от англ. box — удар, пощечина) — спорт контактнай көрүҥэ, күөн көрсүү, спортсменнар бэйэ-бэйэлэрин төбөҕө, искэ, түөскэ охсоллор. Рефери киирсиини хонтуоруоллуур, раунд 3 эбэтэр 12 буолуон сөп. Кыайыыны утарааччыта оҕуннаҕына, охтон баран 10 сөкүүндэ иhигэр турбатаҕына, эчэйии ылбыт, салгыы киирсэр туруга суох буоллаҕына биэрэллэр. Тэҥ киирсии буоллаҕына, судьуйа очкону ааҕар, ким очкота элбэх ол кыайар. Буоксаҕа, саамай сүрүнэ спортсмены техническэй, тактическай өрүттэрин бэлэмнээhин буолар. Тренердэртэн ыйытыы түмүгүнэн, үгүс тренер тактическай дьарыгы бастакы миэстэҕэ туруорар эбит. Ол эрэн, маннык бэлэмнээһиҥҥэ теорията уонна методиката ыарахан буолар эбит. Буоксаҕа үөрэтии сыала-соруга – буоксаҕа техническэй, тактическай өттүнэн бэлэм буоларга үөрэтии. Соруктара: 1) Эрчиллии кэмигэр бэлэмнээhин; 2) Техниканы сайыннарыы;
Тактическай дьарыкка бэлэмнээhин. Тактика сүрүн хайысхата условнай уонна көҥүл киирсии, ол эбэтэр иккилии буолан үлэлээhин. Ньымалара: сутурук бойобуой тутуута, охсуһардыы туттан туруу (бойобуой стойка), хамсаныы, дистанцияттан үлэлээhин, киирэн иhэн охсуу уонна охсуулартан көмүскэнии техниката, көмүскэнии уонна контр-охсуулартан көмүскэнии. Маннык буокса ньыматынан дьарыктаннахха спортсмен таhыма үрдүүр, сайдар услуобуйата үөскүүр. Күрэхтэhиини ырытыы түмүгүнэн, үгүс боксер киирэн иhэн охсуута (47%), онтон киирэн иhэр утарсааччыны көрсүү (встречнай удар, 28%), көмүскэнэн баран охсуу (25%) буолар, үгүс спортсмен киирэн иhэн охсууну ордорор эбит.
Практика көрдөрөрүнэн буокса техническэй өттө бириэмэтинэн тактическай ньыматтан арыый инники сайдан иhэр. Ардыгар бииргэ барар. Техникаҕа үөрэтии, боксер сүрүн балаһыанньата тактическай суолталаах. Боксер рингэҕэ киирсэр кэмигэр тэйиччи сылдьан утарсааччыны охсор. Ол кэмҥэ маннык техническэй охсуу ньымаларын туттуон сөп, холобур: бастаан хаҥас уонна уҥа илиинэн көнөтүк охсуу, ол кэнниттэнтөбөҕө уонна түөскэ ойоҕостон уҥа, хаҥас охсуу, аллараттан охсуу. Туох баар техническэй: киирэн иhэн охсуу, көмүскэнии кэнниттэн охсуу уонна киирэн истэхтэринэ көрсүү ньымалара үөрэтиллэллэр уонна сайдаллар. Араас ньыманан сайдыы таhыма үрдүүр. Холобур, хаҥас илиинэн төбөҕө көнөтүк охсууну боксердар кимэн киирии уонна көмүскэнии кэмигэр туhаналлар. Онтон хаҥас илиинэн охсуу кэнниттэн, кэннинэн тэйэн эбэтэр миэстэтигэр туран эппиэттиир охсуу үлэтэ саҕаланар. Соҕотоҕун эбэтэр иккилии буолан дьарыктанарга охсуу ньымаларын үөрэтэр ордук суолталаах. Холобура, сиэркилэ иннигэр туран боксер охсууларын, сыыhаларын көрүнэр, чрчуйар, үөрэтэр, маннык бэлэмнэнии табыгастаах буолар. Сарсыарда боксер соҕотоҕун, киэһэ өттүгэр спаррингпартнеру кытта эрчиллэр. Дьарык бэлэмнэниитэ араас буолар. Холобур, түргэн-күүстээх (скоростно-силовой) хамсаныылары, салгыҥҥа охсуулары уо.д.а. оҥорор. Манна тренер сүбэтэ-амата улахан оруолу оонньуур. Бу дьарык күрэхтэhии иннигэр оҥоһуллуохтаах. Спортсмен маастарыстыбатын үрдэтинэрэ, сайыннарара биир эрэ ыйынан буолбакка, сылы-сылынан буолар. Кини бэйэтин сыыhаларын көрөн үөрэнэр, сайдар. Боксер үүнэрэ-сайдара тренер үөрэнээччитин төһө билэриттэн-көрөрүттэн, хайдах уhуйарыттан, такайарыттан уонна буокса ньымаларын спортсмен төһө сатаан сөпкө оҥороруттан быhаччы тутулуктаах. Күрэхтэhии ырытыытын кэтээн көрдөххө, боксер намыһах таhымнаах, эбэтэр утарсааччыта үрдүк кылаастаах буолан киирсиигэ хотторор. Спортсмен күрэхтэhиэн иннинэ элбэхтэ дьарыктаныахтаах, сыыhаларын-халтыларын көннөрүнүөхтээх, техникатын чочуйуохтаах.
Туhаныллыбыт литэрэтиирэ 1) Бутенко Б.И. Специализированная подготовка боксера / Б.И. Бутенко. - М.: Физкультура и спорт, 2007. - 175 с. 2) Верхошанский Ю.В. Основы специальной физической подготовки спортсменов / Ю.В. Верхошанский. - М.: Физкультура и спорт, 2006. - 340 с. 3) Гандельсман А.Б. Физиологические основы методики спортивной тренировки. - М.: Физкультура и спорт, 2008. - 232 с.
.hk
.hk диэн Хоҥ Коҥ үрдүк таhымнаах ил домена.
Васильев Яков Афанасьевич
Васильев Яков Афанасьевич — Тойбохой нэһилиэгин ытыктабыллах олохтооҕо, С.Г. Кривошапкин аатынан детдом иитиллээччитэ, тыыл ветерана, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгун үөрэнээччитэ, ытыктабыллаах үөрэх ветерана, ытыктабыллаах эт-хаан спордун ветерана, 1 категориялаах судьуйаа, СССР бокса спорт маастарын кандидата. 3 спорт көрүнугэр спортивнай разрядтаах. мини|376x376пкс|Васильев Яков Афанасьевич Тойбохой учууталларын састаабыгар
Оҕо саас
Яков Афанасьевич 1934 сыллаахха Ахсынньы 20 күнүгэр Аллаҥаҕа төрөөбүтэ. Кини дьиэ кэргэнигэр соҕотох оҕо этэ. Ийэтэ эрдэ өлбүтэ, аҕата балтараа саастаах оҕотун кыайан көрбөт быраатыгар Кирилл Тимофеевич Васильевка иитиигэ биэрбитэ.
6 сааһыттан Яков колхозка үлэлээн саҕалыыр. "Кыһыл Кулуһуннаах" диэн колхозка хортуоска олордуутугар, ыһыыга, от охсуутугар үлэлиир. Аҕата сүөһү иитээччи этэ. Үчүгэй үлэтин иһин "Стахановец" буолбута. Иккитэ кэргэннэммитэ, төттөрү оҕотун саҥа дьиэ кэргэнигэр ылбыта. Эрээри маачаха ийэтэ кэргэн уолугар хаҕыс майгылаах этэ. Ол иһин аҕата оҕотун бэйэтин ийэтигэр иитиигэ биэрбитэ. Анна эмээхсин фермаҕа үлэлиир этэ. Кини эйэҕэс, үтүө санаалаах этэ. Эрээри соторуннан өлбутэ. Яков соҕотох хаалбыта.
Соторуннан сэрии саҕаламмыта. 1943 сыллаахха Яков аҕатын Ленскайга лесозаготовкаҕа ыыппыттара. Кини суолга аччыктаан өлбүтэ.
Яковы абаҕата быыһаабыта. Кини Тойбохой детдомугар ыыппыта. Онно Яков Афанасьевич 1943 сыллаахтан 1954 сыллаахха диэри олорбута. Яков иитиллээччилэр испииһэктэригэр 99 нүөмэрдээх этэ.
Үөрэх
Яков Афанасьевич абаҕатын тылын истэн үөрэхтээх киһи буолбута. Кини 1969 сыллаахха Омскай физкультуура институтун бүтэрбитэ. Идэтинэн 53 сыл үлэлээн ааспыта.
Тус олоҕо
Яков Афанасьевич кэргэнэ — Софронова Мария Васильевна. Уус-Алдаҥҥа элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ Тандаҕа төрөөбүтэ. Иистэнэр комбинакка улэлээбитэ. Васильевтар 4 оҕолоохтор, элбэх сиэннэрдээхтэр. Улахан оҕолоро Пётр суоппарынан улэлиир, 4 оҕолордоох. Ортоку оҕолоро Афанасий диэн ааттаах этэ. Кини учёнай этэ. Командировкаҕа сулууспалыы сылдьан өлбүтэ. Кыра оҕолоро аҕатын аатын сүгэр. Кыыс оҕолоро Наталия Красноярскай строительно-архитектурнай академияны бүтэрбитэ. Дьокуускай куоракка улэлиир. Уол оҕолоро боксаннан, тустууннан аҕаларыгар дьарыктаналлар этэ. Кыыс оҕолоро Наталия чэпчэки атлетиканнан, хайыһарынан дьарыктанар этэ. Сиэннэрэ Коля Васильев республика хабылык, хаамыска спордун көрүҥүгэр кыайыылааҕа.
Педагогическай үлэтэ
Яков Афанасьевич олоҕун физическай культуура сайыннарыытыгар анаабыта. Кини педагогическай үлэтэ 1959-1960 сыллартан саҕаламмыта. Сунтаар прокомбинатыгар оҕолорго бокса секциятын олохтообута. Барыта 35 оҕо дьарыктаммыта.