cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Быа балык
Быа балык эбэтэр морголдьу (, Сибирская минога) — оччо улахана суох моҕойго майгынныыр балык. Төгүрүк айахтаахтар кылаастарыгар киирэр. Тууһа суох ууга үөскүүр.
Саха сиригэр хотугу байҕалларга түһэр өрүстэргэ барытыгар үөскүүр. Сорох күөллэргэ киирэр. Аҕыйах ахсааннаах.
Аһылыга
Балыкка айаҕынан хам сыстан этин-сиинин симэһинин оборор. Искэҕин өрүс түгэҕэр оҥостубут уйатыгар ыыр. Ыамата былыыгы хаһан үүнээйи тоороонунан аһылыктанар.
Эбии маны көр
Саха сирин балыктара
Алтан түөстэр уустара
Алтан түөстэр уустара (, Род Хрустаны) - Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ көстөр: Алтан түөс.
Корнилова Зоя Афанасьевна
Корнилова Зоя Афанасьевна — экономика билимнэрин кандидата, саха биллиилээх политига.
Оҥхой нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Оҥхой нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Оҥхой.
Улуус кииниттэн 50 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 553 киһи (2007 сыл).
географияҕа: 1) ирбэт тоҥноох сир мууһа ууллан ньуура дьөлө сиҥнэн түспүтэ; 2) сир ньуура, буора суураллан, дьөллөн түспүтэ. Синоним: оҥкучах (атын эбии суолтата: хаһаайыстыбаҕа анаан хаһыллыбыт иин). Т.к.: онгкучах (эбэҥк.) — итинник суолталаах саха тылыттан киирии.
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
400px|thumb|left|Оҥхой нэһилиэк куйаартан көстүүтэ
"Кыһыл Үүнүү" колхоз
1937 сыллаахха Аһыкай нэһилиэгэр Үҥкүр күөлгэ "Кыһыл Үүнүү" колхоз тэриллэр. Аан маҥнай 1931 с. Сээҥээбигэ "Трактор" колхозка икки хаһаайыстыба кииэрэ: Кривогорницын Василий Семенович уонна Степанов Василий Иванович. Миэстэлэрэ табыгаһа суоҕунан "Трактор" колхозтан араҕан Үҥкүр күөлгэ "Кыһыл Үүнүү" колхоһу 1937 с. тэринэллэр. Онно 22 хаһаайыстыба киирбитэ.
"Пятилетка геройа" колхоз
II Хоро нэһилиэгин "Чиллэ" учаастагар 1934 сыллаахха муус устар ыйга тэриллибит. Колхоһу тэрийиигэ активнай кыттыыны ылаллар: Дмитриев Павел Васильевич, Евдокимов Кирилл Евдокимович. колхозка 11 хаһаайыстыба холбоһор. Уопсай холбоммут баай-дуол: 12 ат, 8 оҕус, 8 боруонньа, 20 буут сиэмэ бурдуга, 2 га ыһыы сир, 65 га ходуһа сирэ, 14 га мэччирэҥ сирэ. кэлин бу колхоз Оҥхой нэһилиэгэр М. Горькай аатынан колхозка холбоһор.
Дүөдэ
Дүөдэ — сир булууһа ирэн сир сиҥнибититтэн үөскээбит саҥа күөл.
Эбэтэр ойуур иһигэр онон-манан уулардаах, талахтаах, оттоох сир.
Сочи
thumb|200px|Сочи
Сочи, Арассыыйа Краснодар кыраайыгар баар куората. Хара байҕал кытылыгар турар курорт-куорат.
Официальнайа суох Россия сайыҥҥы, соҕуруу уонна курортнай «киин куората» диэн ааттанар. 2012 сыллаахха сурунаал Сочига дойдуга бизнеһи салайарга бастыҥ куорат буоларын билиммитэ.
2007 сыллаахха Сочи XXII Олимпийскай оонньуулар киин куоратынан талыллыбыта. Балаҕан ыйын 15 күнэ 2009 С. Сочи аан дойду олимпийскай куораттарын аан дойдутааҕы сойууһугар киирбитэ. Куорат уонна кини инфраструктуратын сайыннарыыга Олимпиадаҕа бэлэмнэнии кэмигэр 500 млрд солкуобайы ороскуоттаабыта.
2018 сыллаахха футболга аан дойду чемпионатын матчы ылбытым.
Этимология
1869 сыллаахха тэриллибит олордуу Сочи диэн ааттаммыта.
Сочи аата Сочи куорат киин оройуонугар хара муораҕа түһэр куоратыгар уонна өрүскэ киирэр.
Топонима (и, онно сөп түбэһиннэрэн) араас ааттарынан буолаллар: Сочи, Сопа уонна Мутуки; Саша, Садша уонна Зутша; Сочи, Саша; Сочи, Саша уонна Сописа; Сфеша (өрүс) уонна Саша (шапсугский вариант); Шаша; Саха, Мутал уонна Саша, Саша. Х. С. Бгажбатын бигэргэтэринэн, убха өрүс аата АХШ диэн, абхазтыы- Шайдачыы диэн суолталаах. Ол гынан баран, аан бастаан олохтоох ааттар (этнонимнар) 1641 сыллаахха Садше диэн биис ууһа (тюрк. Sadoshe), таска мутук бииһэ (Susa) ахтыллар.
Валуйскай В. М. садша уонна судьуйа аатын ааттатар: шлабистага- Р. Сочига уҥа кытылга, арыый үрдүк (Бүлүү өрүс уҥа кытылыгар); Р. Хоккаева (үрүйэ өрүс уҥа салаата); Р. Сочопа эбэтэр Соппоп (сытыйыы); аул Арлана-Соппоп уонна Бзгуга. Флавий Ариан 137 с. билиҥҥи Р. Сочига масаитика өрүһү ааттыыр, оттон В. в. Массетика өрүскэ турар, бу кэмҥэ биһиэхэ билиҥҥи р. ааттарыттан ордук былыргы ааттаахтара. Сочига биһиги «ма» уонна «саити- сети») икки төрүттээхпит быһыылаах уонна иккис төрдө «Сочи»топонимы кытта олус дьүөрэлэһэр. Бу түмсүү өссө толору буолуоҕа, Латинскай алфавитыгар «ч» диэн дорҕоону бэлиэтииргэ аналлаах буукубата суох ааҕыахха уонна «Т» (ср- тан тахса тылдьытыгар «тч»диэн тылга аналлаах ср- тан) ыйыллыан сөп. Бу бастакы сорҕото «ма» аат адыгейскай уонна өлөрүөхсүттэр миа (маа) — «яблоня».
Сочи уонна Садша үгүс историческай истиилинэн туһаныллар. Ушбу расшуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ривоят қилинади. Бу Сочига тылбаас суох эрээри, кини синонима» садша«,» байҕал «уонна» муора кытылыгар «суолтаҕа эмиэ олус чугас. Бу тиэрмин ыраах айаҥҥа, «садша» удьуорун (муора кытылыгар олорор) омугун аатын ааттатарга, ааттатарга төрүт тирэх буолла диэн санаа баар. Бу» садша " Этноним XIX үйэ ортотугар уларыйбыта.; хаста да Кавказ сэриитин бүтүөр диэри дьарыктанар садзов (джигеттар) абазинскай биис уустара (1864) уонна Сочи үрэхтэр икки ардыларыгар байҕал уонна Гаграма үрэхтэр икки ардыларыгар олохсуйан, «сше»-«муора»-«муора»). Сочига уонна Сочига ааттара эмиэ убха «Саша» диэн абазинскай вариана эмиэ ол иһигэр «муора аттыгар олорор»диэн суолталааҕа. Бу Саша - Сочига өрүс уонна уус- Маайа бөһүөлэгин аата бэриллибитэ.
Ш. Д.Инал- ИА Сочига абхазтыы Сочига швач быһыытынан иһиллэр уонна ити кини тус бэйэтин эбэтэр төрүт аатын сүтэрэр диэн сэрэйэр. Ол гынан баран, абхазтар абхазтар Абхазия ашвуа уонна ашва диэн ааттыыллар, ол аата абхазтар «абхазина»диэн суолтаҕа шва төрдүн-швачу көрөбүт. В. М. Валуйскай диэн сочинскай кыраайы үөрэтээччи саныырынан, Абхазия уонна Абаай арыыларыгар, үрэхтэр, сэлиэнньэ бүтүүлэригэр майгынныыр. «Чэй» диэн тыл суффикс суолтатын (миэстэтэ) ылла быһыылаах. Ол курдук Адыаччы тылыгар чапэ тыла «миэстэ»диэн өйдөбүллээх. Оннук түбэлтэҕэ абхаз Швачата «абазин миэстэтэ», оттон өрүстэргэ — «өрүс (хочо) абазин " диэн өйдөбүллээх. К. А. Гордон Сочига XX үйэ саҥатыгар Сочига г. Г. Москвичка ыйынньыга (1912 с.), билиҥҥи Ул. Кубанскай улэтин миэстэтигэр Абазинскай улэтин көрдөрбүтэ, оттон Этноним абаза-абаза өлбүтүн учуоттаан, ол аата «уу аттыгар олорор» (муора кытылыгар) диэн өйдөбүлгэ тиийэбит. Икки араас, ол гынан баран, өр кэмҥэ ыаллыы олорбут омуктар төрөөбүт тылларыгар тылбаас наада, историческай этнография уонна тэҥниир лингвистика ньымаларын таба туһаныы, бу топонимнары хара муора кытылыгар булуу ньымаларын сөпкө туһаныы туһунан этэр кыах суох. Хан- Гириэй, черкесс биистэрэ уонна аҕа уустара ааттарынан сашкор- Сашкор, соҕуруу Ордан олорор сашкор биистэр төрүттэрин туһунан ахтар. Саха этнограф уонна историк Ш. Б. Ногомов Уруйдаан- айхаллаан Инал кинээстэрин төрүттэрин туһунан кини хара муора кытылыгар Кабардаҕа кэлбитин, ону ордук арчылаан, дуобат туһаммытын туһунан суруйбута. Л.И. Лавров ити ааттары Абхазия кинээстэрин кытта сибээстиир. Тэҥнээн эттэххэ, О. Д. А. Инал- ИП Сочига, Лавров төрөөбүт- үөскээбит дойдуларын ааттарын оннунан хаалларар кыаҕын туһунан бедуха Лакшо алааһын туоһута бедуха Лакшо алааһын туоһута: хамышевцев (хампа) уонна черченеев (чеченай) уонна онтон да атыттар, урут Сочи тулатыгар олорбуттарын туһунан туоһута. Хам- түм общество туһунан, миэстэтигэр. Хосторо, 1835 с. Ф. Ф. Тунун суруйбут. Ахун дооратовскай картатыгар (1911 с.) Хамыш- ох диэн ааттаах этэ. Сочига Чеченай уонна абхазо Абхазия этнонима мунньахтарыгар эмиэ болҕомтобутун уурабыт: Шашач (Швач) уонна Ахшчига. Параллелы аҕалбыт Сочига этнонимическай тирэх буоларын өссө төгүл бигэргэтэллэр.
М. К. Терешев этимологияны интэриэһиргиир. Сочига хакучинныы Шачат, шапсугскайдыы-дуобат диэн ааттанар. Онуоха хакучин вариана Терешев өлөрбүт тылларыттан ылан тылбаастаан ааҕар: ше «голово», чэ «продавай«, ол эбэтэр» голову продавай «эбэтэр» голову продавай «эбэтэр»голову (людей) атыылыыр миэстэтэ", онуоха чэ уонна хакучинскайдыы "атыылаа". Шапсуг вариана топонима — дуобат диэн тылбаастанар: өлөртөн. ше» төбө " уонна бэргэһэ. моой» атыылаа"; ол эбэтэр «төбө (дьон) атыыланар сирэ". Маннык аат үөскүүрүн усулуобуйалара хара муора кытылыгар XIX үйэ саҥатыгар диэри баар буолбута историческай чахчыларга сөп түбэспэт.
Валуйский сведения из статьи Ш. Чухо в сочинской газете» Красное знамя " от 27 марта 1960 г. о том, что одна из формы названия р. Сочига — Сшчье (в исторических награвлений). Ш. Чухо туоһулуурунан, АХШ урукку диалектыгар «быраат», ким — «суох», ол аата «притоката суох өрүс»диэн өйдөбүллээх. Ол эрээри маннык тылбаас «норуот этимологияларын»холобуругар сыһыаннаах. Шапсуг диалегыттан тылбаастаатахха, шапсуггскай ааттартан эмиэ тирэҕириэххэ наада: Ахш- ше, дуобат, Сфеша. Эбиитин Сочи өрүс уҥа салаата киэҥ хочолоох, Хлудовскай үрүйэтэ (Шлабистаг), атыттар тустарынан этэ да барыллыбат (Ац, Агва, Ушха, Ажек уо. д. А.). М. В. Валуйскай Сочи аата Адыаччы диэн ааттаах ат сүүрүгүн аата (дорҕоон түһүүтүгэр олоҕурбут) сыыһа өйдөбүл тэнийбитин туһунан эмиэ сыыһа өйдөбүл тарҕаммыта биллэр. скачкалар — шыгъачь), бу иннинэ Сочи өрүс хаҥас салаата киэҥ нэлэмэн сиргэ олороллор. И. А. Шахишвили Сочи аатын 1939 с. Грузиннааҕы «пихта»диэн тылбаастаабыта. 1956 с. Анчабадзе уонна Бгажба аата грузинныы сопхуос аата грузинныы " пита» диэн ааттаммытын да иһин, өлөрбүт биис ууһун омугун этническэй диэн ааттанар шадача диэн этиллэр. Валуйский в 1966 г. анчабадзе и Х. С. Бгажбой, адыгин варианнарыгар үлэлэтэн, Сочи географическай тиэрминин, бастатан туран, өлөрбүт омуктарын ааттарыттан (бэйэтин тылын бэйэтэ туспа грамматическай строфалаах) таһаарыылаах, үгүс автордар Саша, Саша, Шаша, Саша, Садша, Шадач диэн ааттыылларын бигэтик бигэргэттэ.
«Сочига» диэн тыл этимологията аадыыстан тэрилтэ оҥороллор, ол аата — даря, биһириибин. Адыг тылыгар фонетическай уларыйыы суох буолбута. Шапсуга уонна бу күннэргэ Сочи куората Шъачэ диэн ааттанар.
@
@ — типография бэлиэтэ, аан бастаан үп-харчы төлүүр дөкүмүөннэригэр at диэн тыл оннугар туттуллар буолбут, à суолтата ‘маннык [сыаналаах]’ (өссө at the rate of ‘маннык [сыананнан]’, ‘хас биирдии / хас биирдии [табаар] бачча [сыананнан]’). ISO/ITU/Unicode стандаартарга аата — эргиэн at.
Юникодка маннык сылдьар — шестнадцатиричнай 0040 эбэтэр десятиричнай 64.
Билиҥҥи Арассыыйаҕа бу бэлиэни нууччалыы Собака, эбэтэр Собачка, ардыгар эбисийээнэ дииллэр. Электроннай почтаҕа туттуллар. Холобура: kholobura@rambler.ru
Сахалыы ыт диэххэ сөп.
Романовка
Олунньу 18 күнүгэр 42 политическэй сыылынай Дьокуускайга икки этээстээх мас дьиэҕэ хатанан баран былааска көскө ыытыллыбыт дьон усулуобуйаларын тупсарыыны ирдиир ультиматум түһэрбиттэр. Кулун тутар ый саҕаланыытыгар бырачыастааччылар 57 буолбуттар (ол иһигэр сэттэ дьахтар). 4-с уонна 6-с чыыһылаларга ытыалаһыы түмүгэр икки өттүттэн өлүү тахсыбыт. Кулун тутар 7 күнүгэр бэриммиттэр.
Мороду баҕа
Этин-сиинин устата 45-76 мм. Алдан, Учур, Майда, Аллаах Үүн өрүстэр тардыыларыгар тарҕаммыт (с.к. 60° диэри). Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыһыл кинигэтигэр киирэ сылдьар.
Драверт Петр Людовикович
Драверт Петр Людовикович (Людвигович, Людвикович) — Сибиири чинчийээччи, поэт.
1879 сыл тохсунньу 16 күнүгэр Вяткаҕа төрөөбүт.
1906—1910 сс. Саха сиригэр көскө сылдьан Кэмпэндээйи тууһун, Өлүөнэ алын тардыытын флоратын уонна фаунатын, Байаан-Күөл уонна Абалаах туустарын үөрэппит. Үлэлэрэ: «Экспедиция в Сунтарский соленосный район», «Гипс в Якутии», «К вопросу о драгоценных камнях Якутской области», «Опалы в Якутской области», «Материалы к этнографии и географии Якутской области».
1945 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Омскайга өлбүт.
93
93 сыл.
Өлбүттэр
90er
Дукат
thumb|right|300px|Сицилия Королевствотын дуката, [[Рожер II. Аверс — Христос Вседержитель, реверс — коруол бэйэтэ улахан уолун Рожер Апулийскайы кытта]]
Дука́т (ducato) — үрүҥ көмүс (1140 сылтан), онтон кыһыл көмүс (1284 сылтан) манньыаттар ааттара. Бастаан Италияҕа баар буолбута, хойут Европа атын дойдуларыгар оҥоһуллубута.
Дукат быһыытын саҕалааһын
Дукатынан кыһыл көмүстэн оҥоһуллубут үрдүк пробалаах манньыаты ааттыыллар эрээри, урут дукат үрүҥ көмүстэн быһыллар манньыат эбит.
thumb|200px|Үрүҥ көмүс дукат («матапан»), 1280 сыл
Бастакы дукат Сицилияҕа 1140 сыллаахха тахсыбыта. Манньыакка Христос ойууламмыт, «Sit tibi Christe datus, quem tu regis iste ducatus» («Это герцогство, коим ты правишь, тебе, Христос, посвящается» диэн суруктаах). Бу легенда бүтэһик тылыттан манньыат аата (дукат) үөскээбит.
1202 сыллаахха Венецияҕа үрүҥ көмүс дукаттары быһыыны саҕалаабыттара — гроссо (матапан), манньыат аверсыгар троҥҥа олорор Христос, реверска — Сибэтиэй Марк илиититтэн дуоҕаны (былааҕы) тутар дож ойууламмыт.
1284 сыллаахха Венецияҕа кыһыл көмүс манньыат (цехи́н) тахсыбыта, ыйааһынынан флорентийскай флориҥҥа тэҥнэһэрэ, ол эрэн дьүһүнэ туспа уратылааҕа.
Манньыат аверсыгар мандорланан (mandorla тылтан төрүттээх, (миндалина), христианскай искусствоҕа — Христос дьүһүнүн тулалыыр ньолбуһах нимб), тулаламмыт Христос ойууламмыт; реверсыгар — тобуктаан сүгүрүйэн, Сибэтиэй Марк илиититтэн дуоҕаны тутар дож. Төгүрүмтэҕэ баар легенда үрүҥ көмүс легендатын хатылыыр: «Sit tibi Christe datus, quem tu regis iste ducatus». Бу дукат 3,5 г ыйааһыннааҕа уонна 986 пробалаах ыраас кэриэтэ кыһыл көмүстэн быһыллара. Дукат ыйааһына уонна хаачыстыбата 700-н тахса сыл уларыйбатаҕа.
Дукат тарҕаныыта
Венецияҕа дукат Республика сууллуор (1797) дылы быһыллыбыта.
Манньыат ыйааһына уонна хаачыстыбата бигэ буолан киэҥник тарҕаммыта. Дукат Европа дойдуларын үксүлэрин кэриэтигэр оҥоһуллара.
Дукаты Италияҕа, Венецияттан ураты, Римҥа, Генуяҕа, Милаҥҥа быспыттара. Дукаты германскай нация Сибэтиэй Рим империятыгар, Нидерландыга, Речь Посполитаҕа, Испанияҕа (бас билии сирдэригэр анаан, Фландрияны, Сицилия икки Королевствотын уонна Американы киллэрэн туран), Данияҕа, Швецияҕа, Францияҕа (итальянскай бас билии сирдэригэр анаан), Шотландияҕа Швейцарияҕа уонна Лихтенштейҥҥа, Россияҕа, хойут — Румынияҕа, Сербияҕа, Чехияҕа, илин диэки — Константинопольга.
Кэм ааһыыта дукаты Европа эталоннаах кыһыл көмүс манньыатын быһыытынан флорин үтүрүйэн таһаарбыта.
Дукат үс сүрүн көрүҥнэрэ биллэр:
Манньыаттар 1/32 дукаттан бөдөҥ 100 дукатка дылы сыаналаах этилэр. 1/32 дукаттаах манньыаты XVIII үйэҕэ Нюрнберг уонна Регенсбург куораттарга быспыттара (ыйааһына 0,1 г).
Билиҥҥи дукаттар
thumb|350px|4 дукаттаах Австрия манньыата, «1915»
Австро-Венгрия дукаты 1914 сылга дылы быспыта.
1920—1936 сыллардаахха Австрия кыһыл көмүс 1 уонна 4 дукаттаах «1915» манньыаттары оҥорбута.
Аан дойду иккис сэриитин кэннэ, 1951 сыл тохсунньутааҕы уонна 1964 сыл от ыйынааҕы федеральнай сокуоҥҥа олоҕуран, Австрия 1 уонна 4 дукаттаах сыаналаах («1915») кыһыл көмүс манньыаттары оҥорооһунун хат саҕалаабыта.
1923—1939, 1951 уонна 1978—1982 сылларга 1, 2, 5 уонна 10 кыһыл көмүс дукаттары Чехословакия Кремницаҕа баар монетнай дворугар быспыта.
Билиҥҥи кэмҥэ кыһыл көмүс дукаттары Австрия уонна Нидерланды оҥороллор.
Зигмунд Фрейд
Зигмунд Фрейд (Фройд) (Sigmund Freud, толору аата: Сигизмунд Шломо Фрейд; 1856 сыл, ыам ыйын 6 күнэ, Фрайберг (билиҥҥитэ Пршибор), Чехия — 1939 сыл, балаҕан ыйын 23 күнэ, Лондон) — Аустрия неуролога, психоанализ туһунан үөрэҕи олохтообут киһи. Психологияҕа терапия ньымаларын сайыннарбыта. Фрейд этэринэн, киһи ньиэрбэтин ыарыылара барыта кини өйүгэр-санаатыгар буола турар уустук хардарыта дьайсыылартан тахсаллар.
Сопряженный оператор
Линейнай алгебра
\varphi^* кубулуйуу \varphi линейнэй кубулуйуутугар сопряженнай диэн ааттанар, өскөтүн векторга барытыгар x уонна y маннык тэҥнэбил сөп буолар.
Осетин тыла
Осетин тыла — осетиннар тыллара.
Осетин алпабыыта:
А ае Б В Гъ  д дж  дз е ё  ж з и й  к къ  л м н о п  Пъ  р с т ть у ф х хь  ц ць  ч чь  ш щ  ъ ы ь э ю я
Улан-Удэ
Экономиката
Улан-Удэ - Бурээтийэ республикатын саамай сайдыылаах куората уонна Арассыыйа5а биир бастыннара. Манна 27% Илинни Сибиир промышленнаһа баар. Элбэх авиационнай заводтар.
Дьоно сэргэтэ
Дьонун ахсаана 373-400 тыс. киһи. Олортон 170 тыс. Бүрээт омуга. Онтон ордубута - Нуучча, Кытай, Тывалар, Татаардар, Ниэмэстэр, Сахалар, Монголлар, Азербайджанецтар, Грузиннар, Эрмээннэр, Кэриэйдэр. Уопсайа 200 араас омук олорор куората. Ол кынан баран Бүрээт уонна Нуучча омуктара куорат олохтоохторуттан 70-75% ылаллар.
Кыраныысса таһынааҕы Азия
Кыраныысса таһынааҕы Азия - Арассыыйа олохтоохторугар сыһыаннаах география өйдөбүлэ, Азия Арассыыйаттан ураты сирдэрэ. Манна уонунан бөдөҥ уонна кыра судаарыстыба баар. Хас биирдии судаарыстыба айылҕата, хаһаайыстыбата уратылаах. Айылҕа, хаһаайыстыба уратыларын көрөн Соҕуруулуу-Арҕаа, Соҕуруу, Киин, Илин уонна Соҕуруулуу-Илин Азияны араартыыллар.
Соҕуруулуу-Арҕаа Азия дойдулара
Бу бөлөххө Туурсуйа, Иран, Ирак, Афганистан, Саудовскай Аравия уонна Аравия тумул арыыга баар итилэрдээҕэр кыра судаарыстыбалар киирэллэр. Итини барытын ардыгар "Чугас Илин дойдулар" уонна "Орто Илин дойдулар" диэн холбуу ааттыыллар. Соҕуруулуу-Арҕаа Азия - аан дойду саамай былыргы култуурата үөскээбит сириттэн биирдэстэрэ. Биһиги эрабыт быдан иннинэ онно сири оҥоруу, сүөһүнү иитии, үгүс ремесло, сири нүөлсүтүү баара биллэр.
Киин Азия дойдулара
Евразия бу чааһыгар Монголия уонна Кытай улахан өттө киирэр.
Илин Азия дойдулара
Илин Азия ылар сирэ-уота балачча киэҥ. Чуумпу акыйаан биэрэгин кыйа тыһыынчанан биэрэстэни тайыыр. Материк ити чааһыгар Корея тумул арыытын судаарыстыбалара, Хотугулуу-Илин уонна Илин Кытай, арыыларга - Япония бааллар.
Соҕуруу Азия дойдулара
Азия бу чааһыгар сэттэ дойду киирэр. Ол дойдулар үгүстэрэ акыйааҥҥа тахсыылаах, арай Непал уонна Бутан акыйаантан ыраахтар. Соҕуруу Азия сүдү дойдута - Индия, саамай кыралара - Гималайга баар Бутан королевствота.
Соҕуруулуу-Илин Азия дойдулара
Соҕуруулуу-Илин Азияҕа Индокитай тумул арыытыгар уонна Малайскай архипелаг арыыларыгар баар дойдулар киирэллэр. Соҕуруулуу-Илин Азия дойдулара Евразия уонна Австралия икки ардыгар айылҕа "муостата" буолар курдук субуһан сыталлар. Материк бу чааһын бөдөҥ судаарыстыбалара - Индонезия, Лаос, Таиланд, Вьетнам,Филиппиннэр, кыракый судаарыстыба - Сингапур бааллар.
Таоюань
Таоюань (桃園) — Тайвань хотугулуу-арҕаа өттүгэр турар куората, Таоюань провинциятын административнай киинэ.
Алданский рабочий
Алданский рабочий, Алдан улууһун хаһыата. 300px|thumb|left|"Алданский рабочий" хаһыат 1928 сыл балаҕан ыйын 7 күнүттэн тахсар, формата А3, түөрт балаһалаах.
Таоюань
Устуоруйата
Куораты XVIII үйэҕэ Хакка диэн омуктар туппуттар. Бу куорат кытыы эргиннэригэр персик мастарын олордон баран, бу сири «Тао-ах-юань» диэн ааты иҥэрбиттэр, тылбаастаатахха «персик саада» диэн эбит. Кэлин аата «Таоюань» диэҥҥэ уларыйар, уонна маннык ааттаах араас Цин династиятын дөкүмүөннэригэр 1888 сылга ахтыллар.
Алданский рабочий
Алдан куоракка нууччалыы тылынан нэдиэлэҕэ биэстэ тахсар, тахсар ахсаана 15000 экземпляр.
Таоюань
Тимир суолт
Таоюань нөҥүө, Тайвань хоту уонна соҕуруу өттүн холбуур, тимир суола ааһар. Таоюань провинциятыгар түргэн сырыылаах тимир суолун тохтобула баар.
Автобус
Автобус сырыылара, Таоюаны, атын провинциялары уонна куораттары кытары холбууллар.
Норуоттар икки ардыларынааҕы Таоюань көтөр аал порда
Норуоттар икки ардыларынааҕы Таоюань көтөр аал порда (2006 сылга дылы норуоттар икки ардыларынааҕы Чан Кайши аатынан көтөр аал порда) — Тайваньҥа саамай элбэх киһини, таһаҕы тиэйэр көтөр аал порда. Икки терминаллаах, дойдулар икки ардыларынааҕы рейстары ылынар. Саҥа бырайыагынан, метро Тайпэйы уонна көтөр аал пордун ситимниэхтээхх.
Бырааттыы куораттар
Бүгүҥҥү күҥҥэ Таоюань түөрт бырааттыы куораттаах :
Аармыйа
Аармыйа — дойдуну көмүскүүргэ аналаах сэбилэниилээх күүстэр.
Хачыгыр (Эрилик Эристиин)
Хачыгыр — Эрилик Эристиин өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи саха дьадаҥы ыалын ыар олоҕун көрдөрөр айымньыта.
Аармыйа
119 омук дойдуларыгар баар. Үгүс дойдуларга аармыйаҕа эр дьон (сороҕор дьахталлар эмиэ, холобур Израильга) барыта сулууспалыахтаах, сорох дойдуларга сулууспалыыр булгуччута суох, хамнаска наймылаһар анал үөэхтээх дьон эрэ сулууспалыыллар.
Хачыгыр (Эрилик Эристиин)
Ырытыы
Саха дьадаҥы ыал оҕотун кыһалҕалаах олоҕун көрдөрөр. Баай баттабылын эт хаанынан билбит Хачыгыр эрэйдээх-муҥнаах олоҕо арылхайдык арыллар. Олох кэрэтин билбэккэ оҕо сааһыгар суорума суолламмыт Хачыгыр олоҕо ааҕааччыны уйадытар, толкуйдатар, билиҥҥи олоҕу кытта дьүөрэлээн көрүүгэ угуйар.
От ыйын 15
От ыйын 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 196-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 197-c күнэ). Сыл бүтүө 169 күн баар.
Чыыбыстар уустара
Чыыбыстар уустара (, Род Чибисы) — Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха Сиригэр бу ууска 1 көрүҥ көстөр: Чыыбыс.
Сыл
Сыл диэн кэм кээмэйэ, Сир Күнү эргийэн кэлэр кэмигэр тэҥ. Григориан уонна Юлиан халандаардарыгар биир сыл 12 ыйдаах (365 эбэтэр 366 күннээх).
Сыл
Бэйэтин дьаалытынан эбэ сууругун курдук тохтоло суох устар кэм икки утумнаах: 1 Төгүрүк күн утума (сарсыарда, күнүс, киэhэ,түүн). 2 Дьыл утума (сайын,күһүн,кыһын,саас).Ити утумнар киhи аймахтан туох да тутулуга  суохтар. Аны туран сахаҕа кэм кээмэйдэрэ диэн өйдөбул баар. Холобура, халлааҥҥа ый үөскээн-бүтэн өссө саҥа ый үөскүөр дылы кэм кээмэйэ ый дэнэр. Өбүгэбит халлааҥҥа көстөр ый дьыл утумун кытта алтыhыыларыттан уонна олохтон-дьаhахтан көрөн, бэйэтин эт мэйиитигэр буhаран, хас биирдии кэмигэр көстөр халлаан ыйыгар тустааҕынан тус бэйэ аат биэртэлээбит эбит. Сыл диэн тугуй? Былыргы саха тоҕо эрэ " сыл оройо", "сыл ыпсыыта" диэбэтэх .Холбуон(уопсайынан) сыл диэн өйдөбүл ханнык эрэ чопчу саҕаланар-бүтэр кэмэ диэн суох. Айылҕаҕа дьыл ханнык эрэ утума (эбэтэр ыйа) саҕаланан-бүтэн, өссө эргийэн кэлиэр дылы кэм сыл  дэнэр.
Зорин Григорий Трофимович
Зорин Григорий Трофимович (1920, Мадыр с. — 11.03.1976, Өлүөхүмэ, Саха АССР) — старшина, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945).
Олоҕун олуктара
1920 сыллаахха Усятское сэлиэнньэҕэ бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Нуучча. 1931 сылтан билиҥҥи Хакасия сиригэр Матур Мадыр с. (Таштып оройуона) олорбут.
Кыһыл Аармыйаҕа 1940 сыллаахха Таштып оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сылтан Киин, 1-кы Белорусскай фроннарга сэриилэспит.
1944 сыл от-атырдьах ыйдарыгар Люблин-Брест операциятын кыргыһыыларыгар хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл олунньу 21 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин младшай сержант Зорин Григорий Трофимовичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Сэрии кэнниттэн Таштып с. комсомол райкомун салаатыгар физкультураҕа инструкторынан үлэлээбит. Ойуур промышленноһын институтугар үөрэммит. Үөрэҕин бүтэрэн, ойуур хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр үлэлээбит.
1968 сылтан Саха Сиригэр олорбут, Өлүөхүмэтээҕи леспромхозка үлэлээбит.
1976 сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун Заречнай бөһүөлэгэр өлбүт.
Андросов Виталий Тимофеевич
300px|thumb|Андросов Виталий Тимофеевич Андросов Виталий Тимофеевич — үрдүк категориялаах терапевт-быраас, медицинскай наука кандидата, ХИФУ доцена, мелодист, ырыаһыт, "Саха" НКИК общественнай сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, ХИФУ медицинскай институтун бүтэрбиттэр ассоциацияларын салайааччыта, "Алампа" көҥүл түмсүү түсчүтэ, РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
Тэрбэй
Тэрбэй эбэтэр Суксуур (Длиннохвостый поморник) - Курахаллыҥылар кэргэннэригэр киирэр туундара көтөрө. Ыам ыйын бүтүүтэ, бэс ыйын саҥата кэлэр, атырдьах ыйыгар, балаҕан ыйын бастакы аҥаарыгар.
Андросов Виталий Тимофеевич
Олоҕун олуктара
1951 сыллаахха атырдьах ыйын 7 күнүгэр Уус Алдан Бороҕонугар төрөөбүтэ. 1968 сыллаахха Дьокуускай куорат 2-с нүөмэрдээх орто оскуола бастакы физ-мат кылааһын бүтэрбитэ. 1974 с. Саха университетын медфагын бүтэрбитэ. 1984 сыллаахха Москваҕа кандидатскай диссертациятын көмүскээбитэ.
Ритм энд блюз
Rhythm and blues आर और बी संगीत რიტმ ენდ ბლიუზი อาร์แอนด์บี
1260-с
1260-с сыллар.
Дьаар
Дьаар (яр) — быстыы, эмпэрэ, үрдүк туруору кытыл, аппа үрдүк сыыра.
Тэҥнээ: йар (был. түүр.) — аппа; джар, жар, чар (түүр.) — үрдүк туруору сыыр, аппа; чар (хакас.) — аппа, туруук таас; джер, джар (перс.) — хоруу, аппа, быстыы, хапчаан, туруору кытыл, туруук таас.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
94
94 сыл.
Өлбүттэр
90er
Скалярное произведение
Скаля́рное произведе́ние диэн икки матрица дьайыылара, эппиэтигэр чыыһыла тахсар, координата систематыттан уонна вектор-сомножитель тутулугуттан дьайбат.
Нохтунскай Гаврил Федорович
200px|thumb|right|Нохтунскай Гаврил Федорович Гаврил Федорович Нохтунскай — Россия спордун маастара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ.
Олоҕун олуктара
Хабаровскай пединститут физкультураҕа салаатын бүтэрбит.
1985 сылтан чэпчэки атлетикаҕа тренерынан үлэлиир.
Белолюбскай Иван Прокопьевич
thumb|right|px300|Белолюбскай Иван Прокопьевич
Кирис
Кирис. Кирис ох сааҕа, айаҕа туттуллар. Ох саа кириһэ ынах, сылгы тириититтэн оҥоһуллар. Икки өттө туомту баайыллар, кыратык атыннаах.
Нохтунскай Гаврил Федорович
Олоҕун олуктара
Д. П. Коркин аатынан Чурапчы спортивнай оскуолатын старшай тренерэ.
Белолюбскай Иван Прокопьевич
Белолюбскай Иван Прокопьевич — мадьыны, мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара, Дыгын оонньууларын 7 төгүллээх кыайыылааҕа, СӨ Физкультура уонна успуорт бочуоттаах үлэһитэ, Уус Алдан улууһун Ытык киһитэ, мас тардыһыыга Арассыыйа (2012), Европа (2011) чөмпүйүөнэ, Аан дойду кубогын призера (2013).
Олоҕун олуктара
1977 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Баатаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт.
1998 сыллаахха М. К. Аммосов аатынан Саха Судаарыстыбаннай Үнүбүрсүтүөтүн Педагогическай институтун физкультура салаатын бүтэрбит. 1999—2000 сылларга Саха-Бельгийскай гимназияҕа физкультура учуутала. 2000—2001 сылларга Лөгөй нэһилиэгэр успуорт саалатын дириэктэрэ.
2001—2003 Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наркотигы утары охсуһар управленияҕа эти-хааны сайыннарар исписэлиис. 2003—2011 сылларга — СӨ Наркотигы утары охсуһар управлениетыгар спецназ оперативнига.
2011—1013 сылларга Баһылай Манчаары аатынан «Модун» успуорт киинигэр мас тардыһыыга тириэнньэр.
2013 сылтан Баһылай Манчаары аатынан спорт национальнай көрүҥнэригэр Өрөспүүбүлүкэтээҕи Киин мас тардыһыытын сайыннарыыга салаатын салайааччыта.
Тренердэрэ: Сивцев Евгений Александрович, Аксенов Андрей Ермакович.
2013 сылтан Уйбаан Белолюбскай бирииһигэр саха спорт хомуур көрүҥнэригэр республика иһинээҕи күрэхтэһии тэриллэн ыытыллар. Бастакы күрэхтэһии Уус-Алдан улууһун Бороҕонугар буолан ааспыт.
Майаҕатта Бэрт Хара уонна Уйбаан Белолюбскай иккиэн Дыгын оонньууларын кыайылаахтара уонна Уус-Алдантан сылдьар дьоннор. Баҕар Белолюбскай Майаҕатта Бэрт Хара реинкарнацията буолуон сөп, эбэтэр киһи дууһата орто дойдуга элбэхтэ кэлэн хос төрүүр.
Өргүөт нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Өргүөт нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өргүөт.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 517 киһи (2021 сыл).
Оскуолата
Павлов Юрий Дмитриевичь оскуола директора. Оскуола 2005 арыллыбыта
Муус Апаппа
Өргүөккэ баран истэххэ Муус аппа диэн ааттах "достопреминчательность"
Үйэ
Үйэ (сүүс сыл) диэн кэм кээмэйэ, 100 сылга тэҥнэһэр.
Григориан халандаарыгар 0 үйэ диэн суох. Бастакы үйэттэн саҕаланар, кини иннинээҕи үйэ — биһиги эрабыт иннинээҕи I үйэ диэн ааттанар.
Дуткин Христофор Иннокентьевич
200px|thumb|right|Дуткин Христофор Иннокентьевич Дуткин Христофор Иннокентьевич (16.12.1939—22.12.2002) — филология билимнэрин кандидата, Хотугу Форум Академиятын чилиэнэ (1996), Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ (2000).
Олоҕун олуктара
Х. И. Дуткин — эбээн тылын диалектологиятыгар, фольклоругар, лексикологиятыгар уонна лексикографиятыгар биир тутаах чинчийээччинэн биллибит. Х. И. Дуткин эбээн тылыгар үөрэхтээх 30-ча идэлээх үлэһити, 2 билим кандидатын бэлэмнээбит.
Эрмитова форма
Эрмитова форма — билинейнай форма уонна комплекснай векторнай пространство тустаах өйдөбүлэ.
1290-с
1290-с сыллар.
Эриэн бараахтар уустара
Эриэн бараахтар уустара (, Род Камнешарки) - Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ көстөр: Эриэн бараах.
Дьэргэлгэн
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Николаев Айсен Сергеевич
Николаев Айсен Сергеевич — 2018 сыллаахтан Саха Сирин Ил Дархана. 2012-2018 сылларга Дьокуускай куорат баһылыга.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана
Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕынан 2018 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччуннан анаммыт.
2018 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр буолбут быыбарга быыбардааччы 71,40 % куолаһын ылан СӨ Ил Дархана буолбут.
2018 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын солотугар киирбит. .
2019 сыл атырдьах ыйын 2 күнүттэн 2020 сыл тохсунньу 27 күнүгэр диэри — Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай сэбиэтини бөрөсүүдьүмүн чилиэнэ.
Оҕо куйуурдуу турара (П.А. Ойуунускай)
Оҕо куйуурдуу турара — П. А. Ойуунускай бэйэтин олоҕуттан суруйбут кэпсээнэ. Саха былыргы аас-туор олоҕун көрдөрөр айымньы. Бу кэпсээнинэн киинэ уһуллубута.
Айымньы кылгас ис хоһооно
Халамнаайы эбэ мууһугар кыра уол оҕо үөрэнээри, үтэ булаары куйуур дуу турар. Ол туран уол оҕо эбэтэ баайыттан бэрсэн кинини абырыырыгар көрдөһөр. Үөрэхтээх киһи буолан, үтүөнэн төлүөм диэн тылын биэрэр, кини инники өттүгэр хайаан да саҥа, үтүө олоҕу уһансан, норуотугар туһалаах киһи буоларыгар тылын биэрэр.
Ястремскай Сергей Васильевич
200px|thumb|right|Ястремскай Сергей Васильевич Сергей Васильевич Ястремскай (1857—1931) — Саха сиригэр көскө кэлэ сылдьан саха тылын грамматикатын үөрэппит киһи.
Харьков куоракка баан үлэһитэ дворянин Базиль Ястремскай дьиэ кэргэнигэр 1857 с. балаҕан ыйын 20 күнүгэр төрөөбүт. Харьковтааҕы гимназияны бүтэрэн баран Харьков университетын медициан факультетыгар үөрэнэ киирбит. Манна сылдьан революцтоннай хамсааһыҥҥа кыттыбыт. 1877 с. хаайыллыбыт уонна 1879 с. 10 сылга хаатыргаҕа бириигэбэрдэммит. 1886 с. кулун тутар 13 күнүгэр хаатыргаттан босхолонон Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт. Бу сыл атырдьах ыйыгар Боотур Уус улууһугар III Дьохсоҕон нэһилиэгэр олордубуттар. Манна саха этнографиятын чинчийээччитин В. Ф. Трощанскай диэн көскө сылдьар киһини кытта биир дьиэҕэ олорбутттар. 1888 с. кулун тутарыгар Чурапчыга көһөрбүттэр. 1890 с. муус устарыгар Мэҥэ улууһун Тараҕай нэһилиэгэр көһөрүллүбүт, онтон 1892 с. бэс ыйыгар төттөрү Чурапчыга ыытыллыбыт. Онно икки сыл олорбут.
Саха сиринээҕи 1894—1896 сс. комплекснай экспедицияҕа кыттыбыт, сахалар тылларын уонна фольклордарын үөрэппит.
Акимов Александр Константинович
thumb|300px|left|Акимов Александр Константинович Акимов Александр Константинович — экономическай билим доктора.
Ястремскай Сергей Васильевич
1896 с. бэс ыйын 2 күнүгэр С. В. Ястремскай Саха сириттэн барбыт. Иркутскайга быстах кэмҥэ олорон эрэн бастакы ыстатыйаларын бэчээттээбит.
Арассыыйа киинигэр 1900 с. атырдьах ыйыгар төннүбүт. 1902 с. алтынньытыгар Одессаҕа көспүт, онно бааннарга кассирынан үлэлээбит. Чуолкай өлбүт сыла биллибэт. Быһа барыллаан 1931 уонна 1934 сыллар ыккардыларыгар өлбүт буолуон сөп.
95
95 сыл.
Ястремскай Сергей Васильевич
Сүрүн үлэтэ «Грамматика якутского языка». Саха тылын үөрэтээччилэр бу үлэтэ О. Н. Бетлингк чинчийиитин салҕааһынынан ааҕыллар. О. Н. Бетлингк саха тылын грамматикатын маҥнай чинчийбит киһинэн биллэр.
Кини үс олоҥхону хомуйар, 426 таабырыны, 223 үгэни.
Г. У. Эргис сөпкө тылбаастаммыт диэн этэн турардаах.
Өссө маны көр
[http://web.archive.org/20060513170324/narovol.narod.ru/Person/yastremsky.htm 1925 с. суруллубут автобиографията]
Минерал уоҕурдуулар
Үүнээйигэ 70-ҥа чугаһыыр элемент баар. Олортон сорохторо - макроэлеменнар - үүнээйигэ наада буолуулара ахсаанынан улахан, атыннара - микроэлеменнар - наада буолуулара аҕыйах.
Үүнээйи ордук үс элемеҥҥэ - азокка (N), фосфорга (Р), калийга (К) наадыйар. Ол иһин промышленность итинник элеменнээх уоҕурдуулары элбэхтик оҥорон таһаарар.
Азот үрүҥэстэргэ баар. Азот тиийбэт буоллаҕына, үүнээйи күөх маассатын улаатыыта бытаарар, куһаҕаннык үүнэр, сэбирдэхтэрэ сырдык күөх эбэтэр саһархай өҥнөнөр. Азоттаах уоҕурдуу үүнээйигэ ордук саас наада буолар.
Фосфор үүнээйигэ барар аһыйыы-чөллөнүү процеһыгар кыттар нуклеин аһыыбаларын састаабыгар баар. Фосфор ордук үүнээйи репродуктивнай органнара (сибэкки, сиэмэ) ситэригэр уонна сайдарыгар туһалаах.
Калий фотосинтеһи түргэтэтэр уонна углевод мунньуллуутугар (сахардаах сүбүөкүлэҕэ - саахар, хортуоппуйга - крахмал) туһалаах. Туорахтаах культура умнаһын бөҕөргөтөн, бурдук отун охтубат оҥорор.
Тимир, марганец, бор о.д.а. микроэлеменнар үүнээйигэ бэйэлэрэ туспа суолталаахтар. Холобур, бор баар буоллаҕына, үүнээйи азоту, фосфоры уонна калийы туһаныыта тупсар. Алтан, марганец уонна цинк, аһыйыы-чөллөнүү процеһын түргэтэтэн, үүнээйи улаатарын күүһүрдэллэр. Тимир хлорофилл үөскээһинигэр кыттар.
Апатит уонна нефть концентратын оҥорон таһаарыы 2019 сылга 5,8 % улаатта уонна 11,7 мөл. тоннаҕа тиийбит. 2019 сылга Россия рыногар уонна СНГ дойдуларыгар киллэриини 3- с мөл. тоннаттан тахса, 10,5% уонна 65% улаатыннардыбыт. Россия аграрийынан ылбыт бары минеральнай уоҕурдууларын ассоциациятын дааннайынан, Россия аграрийынан ылбыт бары минеральнай уоҕурдууларын 35 %- на «Фосагро»  компания оҥоһулунна.
Өй-санаа уларыйыыта
Өлүү кэнниттэн киһи өйө-санаата уларыйар, айыы буолар.
Айыы диэн өй-санаа үөскээһинин уонна киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйуутун, уларыйыылар киириилэрин быһаарар соҕотох тылбыт. Бу тылбытын сэбиэскэй былаас кэмиттэн ыла тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, нууччатымсыйбыт учуонайдар буккуйууларыттан, уларыта, икки аҥы араара сатыылларыттан бары үлэһиттэр көмүскүүр кэммит тиийэн кэлбитин билиэхпит этэ.
Саха тылыгар өйү-санааны быһаарар “ай” диэн тыл баар. Өйгүттэн саҥаны булан, оҥорон таһаар; кими, тугу эмэ баар гын, олохтоо диэн киэҥ өйдөбүллээх. (12,15). Бу тыл киһи саҥаны айа сатыыр өйүттэн-санаатыттан “айыы”, саҥаны арыйыы оҥоруллан, чочуллан, үөскээн тахсарын чуолкайдык быһаарар. Ол аата ай диэн биһиги тугу эмэ айа, арыйа сатыырбытын баспыт иһигэр саныыбыт, онтон тугу санаабыппытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына уонна киһи билбэт, оҥорбот быһыыта буоллаҕына айыы буолан тахсар, “ыы” диэн ытааһыны биллэрэр дорҕооннонор. Бу саҥаны айыыбыт аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан быһаарыллыбат уратылаах. “Ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэринэн куһаҕана элбэҕэ быһаарыллар.
Сахалар былыр-былыргыттан киһи өйө-санаата икки өрүттээҕин арааран билэн олохторугар туһана сылдьаллар. Ол билиилэрэ барыта “айыы” диэн икки өрүттээх; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээх тылбытыгар иҥэн, түмүллэн сылдьар. Ол барыта киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэриттэн быһаччы тутулуктаах. Итэҕэлгэ олоҕурбут бобууну, үгэһи кэһии, дьон сиэригэр баппат быһыылары оҥоруу эмиэ айыыны оҥоруунан ааҕыллар. (1,16). Ол аата киһи куһаҕаны, дьон оҥорбот быһыыларын оҥордоҕуна эмиэ айыы буолан тахсарын билиэ, онтон сэрэниэ, “айыы үчүгэй” диэн арбаабакка эрэ сылдьара эрэйиллэр.
Дьон бэйэлэрин биир мэйиилэринэн өйдөөн-санаан туран оҥо­рор быһыылара икки аҥы арахсалларын “айыы” диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ, быһаарыылааҕа толору дакаастыыр. Киһи мэйиитэ үчүгэй да дьыала­лары эбэтэр куһаҕаны да толкуйдаан, оҥорон таһаарар кыахтааҕын айыы диэн тылбыт соҕотох буоллаҕына эрэ табатык быһаарар. Киһи мэйии­тин итинник оҥоһуулааҕын сахалар былыр-былыргыттан билэннэр “айыы” диэн өйү-санааны быһаарар тылбыт соҕотох уонна икки өрүттээх өйдөбүлүн иҥэринэн сылдьар. Үчүгэйи оҥордоххо үчүгэй, үрүҥ айыы, онтон куһаҕаны оҥоруу куһаҕан, хара айыы диэн араарыллан ааттанал­лар. Элбэх өйдөөх киһи оҥорор куһаҕан быһыылара ордук ыар, улахан содуллаахтар. Улахан уоппуттаах буруйу оҥорооччуну, уоруйаҕы, халабырдьыты булан тутуу, хаайыы улахан уустуктары үөскэтэрин, эрэйдээҕин полиция үлэһиттэрэ үчүгэйдик билэллэр.
Айыы диэн тыл биллэр уратытынан аан маҥнай оҥоруллубут айыы, саҥаны айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэт, арай барыта үчүгэй буолуон баҕарабыт эрэ. Ол эрээри төһө эрэ кэминэн бу айыыбыт хайдаҕа олох уопутунан дьэ быһаарыллан тахсар уратылаах. Улуу Өктөөп өрө туруута кыайан салайар былааһы дьадаҥылар уонна үлэһиттэр ылбыттара куһаҕана 74 сылынан биирдэ биллэн тахсыбытыттан, үлэ-хамнас сатарыйбытыттан бу былаас бэйэтэ эстибитэ. Ол аата төһө эмэ уһун кэмҥэ саҥаны айыыбыт үчүгэй дии сылдьыбыттара кэлин куһаҕана биллэн тахсан салайар былаас уларыйбыта атыттарга үөрэх буолар.
Киһи оҥорор бары быһыыларын; үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын бэйэтэ мэйиитинэн толкуйдаан айан таһаарарын сахалар былыр-былыргыттан билэннэр “айыы” диэн ааттаабыттар, үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥоруу барылара айыыны оҥоруунан ааттаналлар. Ол аата биир мэйииттэн үөскээн, айыллан тахсаннар хайалара да айыы буолан баран салгыы үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн икки аҥы арахсаллар. Биһиги тылбыт үөрэхтээхтэрэ, суруйааччыларбыт, учуонайдар аһара нууччалары үтүктэллэриттэн уонна өй-санаа бу арахсыытын билбэттэриттэн билигин буккуллан, итэҕэллэниэхтэрин баҕарар саха дьонун барыларын албынныы, сымыйалыы, “айыы үчүгэй” диэн этэ, үөрэтэ сылдьаллар. Итини тэҥэ бэйэлэрин аһара “үчүгэйбит” диэн сыыһаларын саптынаарылар “аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан туһаннара сатыыллар.
Дьон өйдөрө-санаалара тугу үчүгэй уонна тугу куһаҕан диэн тус-­туспа араартааһыннара сөп түбэспэттэр, тус-туспалар. Үгүс дьон үлэлээн-хамсаан, тоҥон-хатан үчүгэйи, баайы-малы оҥороллор, онтон сорохтор ол баайтан-малтан босхо, талбыттарынан ылан туһа­ныахтарын баҕараллар. Бу дьон тугу үчүгэй, тугу куһаҕан быһыы диэн этэллэрэ букатын да утарыта турар өйдөбүллээхтэр. Ханнык баҕарар оҥорор быһыыларын дьон бары бэйэлэрин өйдөрүнэн-санааларынан төһө эмэ өр кэмҥэ санаан, толкуйдаан, бэйэлэригэр барыстааҕын билэн баран оҥороллоруттан өй-санаа икки аҥы; үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн арахсыыта үөскээн тахсар.
Сахалар оҕолорун үөрэтэллэригэр ытык сирдэргэ мэниктээбэт, ай­даарбат куолу уонна киһи уҥуоҕар ону-маны тыытар улахан айыы диэн этэллэр. (2,13). Былыргыттан үөскээбит үгэстэри, сиэри кэһиини саха дьоно ордук сөбүлээбэттэр. Өлбүт киһи кута иҥмит малын-салын ыстахха, алдьаттахха кута айманыан, хамсыан, ол иһин дьоҥҥо биллэ сылдьыан сөп дии саныыллар. Ол аата, айыыны оҥоруу диэн куһаҕаны оҥорууну этэллэр. Сахалар ойууннара киһи өйүн-санаатын олус дириҥник үөрэтэннэр куһаҕаны оҥорууну дьон билбэттэрин, туттубаттарын оҥоруу буоларын быһааран эмиэ айыы диэн ааттаабыттар.
Айылҕаҕа аһара улахан алдьатыылары оҥоруу, сири-уоту, мастары алдьатыы, айыыны оҥоруунан ааҕыллар. (3,172). Сахалар Айылҕа бары тыыннаах мастара куттаах буолалларын билэллэр. Улахан, көс­түүлээх мастарга араас куттар, иччилэр олохсуйалларын иһин олору тыыппаттар. Алдьатар, буорту­луур дьон бэйэлэрэ эмиэ куттаахтарын уонна ол куттара үөрүйэх буолан оҕолоругар бэриллэрин билэллэрэ буоллар Айылҕаҕа сыһыаннара үчүгэй өттүгэр уларыйыан сөп этэ.
Дьон иннигэр хараҥа буруйу, халыҥ айыыны оҥостуу биир тэҥ өйдөбүллээхтэр. (4,307). Киһи оҥорор куһаҕан быһыылара, буруйдара барылара хара айыы буолаллар. (5,86). Сахалар былыр-былыргыттан дьон олоҕор, сиэригэр, майгыныгар сөп түбэспэт куһаҕан быһыылары айыы­ны оҥоруунан ааҕаллар. Үгүс дьон оҥорбот, билбэт быһыыларын оҥоруу айыыны оҥоруу буолар. Айыыны оҥоруу олохсуйбут сиэри кэһэр, таһынан барар быһыы буолар, ол иһин сахалар сөбүлээбэттэр.
Киһи дьон билбэтин, оҥорботун саҥаны айыыны оҥордоҕуна аан маҥнай үчүгэйэ, куһаҕана төһө эмэ өр кэмҥэ биллибэт, кыайан араарыллыбат уратылаах. Көннөрү айыы диэн ааттанан өр кэмҥэ, үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллыар диэри сылдьар кыахтанар. Саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу дьоҥҥо үчүгэйи оҥорууга туһуламмыта чахчы билиннэҕинэ, өр кэмҥэ дакаастаннаҕына эрэ, үчүгэй, үрүҥ айыыга биирдэ кубулуйар, онтон туга эмэтэ табыллыбатаҕана, сатамматаҕына, буортуланан таҕыстаҕына хара айыыга кубулуйуон сөп. Ол иһин айыыны оҥоруох инниттэн олус улаханнык сэрэниигэ сахалар таҥараларын үөрэҕэ ыҥырар, ордук элбэхтик сыыһа-халты туттунуохтарын сөптөөх эдэрдэри харыстыырыттан “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр.
Саха дьоно ханнык баҕарар саҥаны айыыны, дьоҥҥо урут биллибэ­ти оҥорууну айыыны оҥоруунан ааҕаллар. Ол курдук былыр-былыргыттан киһи бэйэтин өйүнэн туох саҥаны арыйбытын барытын дьону утары, ки­нилэри баһылыырга анаан туттар этэ. Билигин даҕаны араас наукалар саҥаны арыйыылара бары быһаччы киһини бэйэтин буолбатаҕына, Айылҕаны утары хайысхалаахтар. Дьон бары саҥаны арыйыыларын үгүс өт­түн сэрии сэбин оҥостуутугар, дьону хайдах элбэхтик өлөртүүргэ аныыллар. Ол иһин саха дьоно былыргыттан ханнык баҕарар саҥаны айыыларга аан маҥнайгыттан сэрэхтээхтик сыһыаннаһаллар, “Айыы буолуо” диэн этэннэр сэрэнэллэр. Онтон кэлин ити саҥаны айыы дьоҥҥо үчүгэйэ чахчы биллэр буола дакаастаннаҕына, дьон чахчы итэҕэйдэхтэринэ эрэ үчүгэйи оҥоруу, үрүҥ айыы диэн ааттанар, элбэхтик туттуллар кыахтанар.
Саҥаны айыыны ханнык да кыыллар уонна көтөрдөр оҥорботтор, киһи эрэ оҥорор. Киһи өйдөөх-санаалаах, салгын кута сайдарыттан бэйэтэ толкуйдаан таһаа­ран саҥаны арыйыыны булан, айыыны оҥорор. Сахалар киһи бу саҥаны арыйыытын хайдах көрүҥнээхтик туһанарыттан, дьоҥҥо үчүгэйи дуу, куһаҕаны дуу оҥороруттан көрөн икки аҥы, ханна да халбаҥнаабат чуолкайдык тус-туспа арааран ааттыыллар:
- Үчүгэйи айыы - үрүҥ айыы буолар.
- Куһаҕаны айыы - хара айыы диэн ааттанар.
Киһи тугу оҥорорун толкуйдаан оҥороруттан, туох оҥорбута ба­рыта атын дьоҥҥо хайдах өйдөнөрүттэн көрөн, куһаҕан эбэтэр үчүгэй диэннэргэ арахсаллар. Куһаҕан эбэтэр үчүгэй диэн үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар уһун кэм устата олохсуйан хаалбыт, былыргыттан үгэскэ кубулуйбут өйдөбүллэри ааттыыбыт.
Былыргы эбэтэр олус да былыргыта суох кэмнэргэ ханнык баҕарар саҥаны арыйыылары дьон үйэлэригэр биирдэ эмэтэ оҥороллоро биллэр. Сахалар былыр айыы диэн тылы үөскэтэллэрин саҕана саҥаны арыйыы диэн биирдэ эмэтэ оҥоруллар быһыы буолуон сөп. Саҥаны арыйыылар ити билигин эрэ элбээн тураллар, киһи - аймах өйдөрө-санаалара сайдан истэхтэрин аайы саҥаны арыйаллара кырдьык эбиллэн иһэр. Ол да буоллар үгүс саҥаны айыылар дьон олоҕор туһаны да аҕаллахтарына айылҕаҕа буортуну оҥороллоро быдан элбэх.
Киһи билбэтин, урут туттуллубатаҕы, дьон оҥорбот быһыыларын оҥоруу айыыны оҥоруу буолар. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэр, таһынан барар. Ол иһин айыы сиэри кэспэтин туһугар айыы-сиэр диэн холбуу этии туттуллар, айыы сиэри кэспэтэ ирдэнэр.
Айыы диэн тыл мээлэ туттуллубат сэрэхтээх, икки өрүттээх өйдөбүллээх тыл. Бу икки өрүтүттэн куһаҕан өттө уруттаан дьайарыттан эрдэттэн сэрэнии эрэ быыһыыр кыахтаах. Айыы буолуо диэн сибигинэйэн этиллэр. Бэйэлэрин олохторун соһуччу ула­рытыахтарын баҕарбат үчүгэй дьон санааларыгар хаһан да сөп түбэспэт, ыарахан, мээнэ туттуллубат тыл. Бу тылы улаханнык саҥарар, элбэхтик туттар дьон куһаҕан дьайыытыгар хайаан да түбэһиэхтэрэ.
Ити курдук киһи өйүттэн-санаатыттан быһаччы тутулуктаах айыы диэн тылбыт икки, утарыта өйдөбүллээх. Бу тыл киһи оҥорор быһыыларын барыларын өйүнэн-санаатынан толкуйдаан, быһааран таһаарбытын биллэрэр. Киһи биллэр үчүгэйи оҥордоҕуна - үрүҥ айыы, онтон оҥорбута куһаҕана билиннэҕинэ - хара айыы буолар. Былыр-былыргыттан өй-санаа хайдах туруктааҕын быһаарар тылбытын уларыта сатааччылартан харыстыыр кэммит кэллэ.
Хайа да киһи бэйэтэ таҥара биэрбит үчүгэй кэһиитэ, бадаарага буолбатах. Кинини олус өр кэмҥэ үчүгэй быһыылары оҥорорго кыра эрдэҕиттэн ииттэххэ уонна үөрэттэххэ эрэ киһилии киһи өйө-санаата иҥэн, үчүгэй киһи буола улаатар. Ол аата, киһи дьоҥҥо куһаҕаны, хара айыыны оҥорбокко кыра эрдэҕиттэн үөрэннэҕинэ, үгэс оҥоһуннаҕына эрэ, үчүгэйи, үрүҥ айыыны оҥороро быһаарыллар.
Kиһи тыыннааҕын тухары өйө-санаата хамсыы, уларыйа, эбиллэ турар. Өй-санаа  киһи тыыннааҕар биир сиргэ турбат. Куруук хамсыыр. Сайдар. Үүнэр. Улаатар. Хаһан баҕарар саҥаны арыйыыны — айыыны оҥорор кыаҕа хаалан хаалбат.
Сахаларга айыы буолуу диэн умнуллубат өйдөбүл баар. Бу өйдөбүл үөскүүрүгэр өй-санаа уларыйар уратыларын билиилэрэ олук буолбут. Арай бу быһыы киһи өлбүтүн, өйө-санаата Үөһээ дойдуга көппүтүн кэннэ биирдэ кэлэр. Өлүү-сүтүү кэнниттэн өй-санаа эттэн-сиинтэн арахсан эбиллибэт, уларыйбат турукка киирэр. Киһиттэн, мэйииттэн ылар эньиэргийэтэ быстарыттан аны уларыйара тохтуур. Мастыйар. Kиһи өлөн, куттара ыһыллан, үөр, айыы буолан Үөһээ дойдуга бараллар. Үгэс буолбут өйдөр-санаалар, ол иһигэр саҥаны арыйыылар — айыылар бэйэлэрэ туспа куттарга арахсаннар Үөһээ дойдуга сылдьар кыахтаналлара айыы буолуу өйдөбүлүн үөскэппит. Билиҥҥи эньиэргийэ мунньуллуутун сокуонугар өй-санаа, кут бу курдук уларыйан тус-туспа айыы буолан сылдьыыта сөп түбэһэр. Ол курдук түүлбүтүгэр өлбүт дьон айыы буолбут өйдөрүн-санааларын кытта көрсөбүт.
Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн урукку олорон ааспыт көлүөнэлэр билиилэрин, үөрэхтэрин билэн олоххо тутуһуу аата буолар. Үрүҥ диэн быһаарар тылбыт ааспыт көлүөнэлэр үөрэтэн билбит билиилэриттэн билиҥҥи, уруккуттан улаханнык сайдыбыт, уларыйбыт олоххо туһалааҕын, сөп түбэһэрин, ол аата үрүҥүн, үчүгэйин талан ылан туһаныыны быһаарар.
Ураты, атын дьоҥҥо маарыннаабат дьон өллөхтөрүнэ өйдөрө-санаалара айыы буоларын туһунан сахалар былыр-былыргыттан билэллэр. Хас биирдии киһи өйө-санаата туспа уратыларынан бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттар, ол иһин хас киһи өйө-санаата туспа айыы буолан Үөһээ дойдуга сылдьаллар. Сэһэн Боло былыргы суруйуулары хомуйуутуттан ыллахпытына өлбүт киһи өйө-санаата айыы, үөр буолар. (4,307).
Хас биирдии киһи өйө-санаата атын ханнык да киһи киэнигэр маарыннаабатынан, уратытынан өллөҕүнэ өйө-санаата туспа арахсан барарынан туспа айыы буолар. Манна бу киһи өлөрүгэр оҥорбут быһыыта эмиэ дьайа сылдьар. Ол курдук олус куһаҕан быһыыны оҥорон бэйэтигэр тиийиммит киһи өйө-санаата олус ураты, ким да оҥорбот быһыытын,  айыыны оҥорбута дьайан, бу киһи өйө-санаата хара айыы буолар.
Былыр-былыргыттан киһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа арахсан барарын сахалар ойууннара билэр этилэр. Сэттэ уонтан тахса сыллар усталарыгар сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥоро сатаабыта. Ол да буоллар өй-санаа үөрэҕин оннооҕор наука билигин итэҕэйэн үөрэтэн эрэр. Билигин өй-санаа үөрэҕэ сайдан, сыыйа-баайа оннугар түһэн барар кыахтанна.
Сахалар айыы диэн өлбүт киһи өйүн-санаатын, кутун эмиэ ааттыыллар. Улахан айыылар Бахсы Айыыта, Болугур Айыыта дьоҥҥо барыларыгар биллэллэр. Онон айыылар диэн бары урут тыыннаах сылдьыбыт дьон айыылаах-харалаах куттара дьабыҥҥа кыайан көппөккө, ыраах барбакка үөр, айыы буолан Орто дойдуга сылдьаллара ааттанар.