cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Суол быраабылаларын тутуһуу
Билигин дьон бары тутуһа сатыыр быраабылаларынан суол быраабылалара буолаллар. Хас биирдии киһи массыына ыыппатаҕына, олорсооччу эбэтэр суолу туорааччы сатыы киһи буолан ылара хаһан баҕарар баар. Бары быраабылалартан суол быраабылатын бары билэбит уонна толорорбут хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолла.
Киһи өйө-санаата хаһан баҕарар аһара барар кыаҕын хаалларбат, ол-бу, араас санаалары саныыра кыайан бобуллар кыаҕа суох. Санааны тутан ылан кыайан хаайыллыбат. Оннук күүс өссө көстө илик. Арай киһи бэйэтэ эрэ араас элбэх санааларын кыайа тутан салайан, аһара барбаттарын туһугар аналлаах хааччахтарга, киһи быһыытын аһара барбакка, сиэри тутуһарга киллэрэн биэрэр кыахтаах. Оҕо кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын аналлаах хааччах иһигэр сайыннардаҕына уонна улаатан иһэн сатаан салайа үөрэннэҕинэ эрэ, ити элбэх көрдөбүллэри, быраабылалары эрэйэ суох толорор кыахтанар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕинэн оҕо санааларын салайан киһи быһыытын, ол аата киһи оҥорорун курдук быһыылары оҥоро үөрэниитэ киһи буолуу диэн ааттанар. Киһи быһыылаах киһи суол быраабылаларын тутуһар кыаҕа улахан.
Билигин суолларга араас элбэх массыыналар үлэҕэ-хамнаска үтүрүттэрэн тиэтэйэ-саарайа айанныыллар. Массыыналар бэйэ-бэйэлэригэр мэһэйдэспэккэ суол арахсыыларыгар этэҥҥэ аасыһалларын аналлаах суол быраабылалара хааччыйаллар. Түргэнник айанныыр массыынатын суоппар суол бары быраабылаларын тутуһан эрэллээхтик ыытара хайаан да көрдөнөр кытаанах көрдөбүлгэ киирсэр. Суол быраабылалара диэн аналлаах хааччах, суоппардар уонна атыттар бары тутуһуохтаах аһара барбат күрүөлэрэ, хааччахтара буолар.
Аныгы олус күүстээх мотуордаах үчүгэй массыыналарынан бу хааччаҕы тутуһан, аһара түргэнник барбакка, этиллибит түргэннээхтик айаннааһын быраабыланы, хааччаҕы тутуһуу, киһи буолуу, киһилии быһыыланыы биир көрүҥэ буолар. Киһилии быһыылаах киһи суол быраабылаларын тутуһан айанныахтаах диэни бары билэбит. Кыайыан-хотуон баҕата аһара күүстээх эдэр киһи кыахтаах массыынаҕа олордоҕуна аһара барар санаатын кыана туттара ордук эрэйдээх. Бэйэтэ атаахтык, тулуура суох буола иитиллибит, киһиргии, бэрдимсийэ үөрэммит киһи суол бары быраабылаларын тутуһан айанныыра аһара уустук.
Билигин эдэр уолаттар айыыны оҥорор санаалара элбээһиниттэн түүн суолга араастаан күрэхтэһэр буоллулар. Олус күүстээх мотуордаах массыыналарынан суолга кэккэлэһэ сүүрдэн сырсыыны оҥорон олус түргэнник сүүрдэллэр, айан суолун быраабылаларын тутуспаттара элбэх.
Маннык саҥа, урут буола илик күрэхтэһии көрүҥүн булуу саҥаны арыйыы, айыы буолар. Дьон билбэттэрин, урут оҥорботторун оҥоруу саҥаны айыы буолар. Эдэрдэр саҥаны, урут туттуллубаты булан арыйан иһэллэрэ олус элбэх. Элбэх саҥаны айалларыттан куһаҕан өттө өссө элбээн биэрэр. Бу саҥаны арыйыы күрэхтэһии буоллаҕа дии, туох да куһаҕана суох диэн баҕар сорохтор этиэхтэрин сөп. Ол эрээри кыараҕас, икки массыына хардарыта аасыһар эрэ суолларыгар кэккэлэһэ айаннааһын көҥүллэммэт, олус кутталлаах. Соһуччу утары иһэр массыына тиийэн кэллэҕинэ абаарыйа буолуон сөп. Маннык күрэхтэһии аналлаах суолга ыытыллара ирдэнэр.
1268
1268 сыл.
Суол быраабылаларын тутуһуу
Саҥаны, биллибэти оҥоро сатааһын, саҥаны айыы «Голливудские гонки» диэн массыынанан харса суох айаннааһын көрүҥэр эмиэ баар. Биһиги уолаттарбыт бу саҥаны айыыны Бүлүүлүүр айан суолугар боруобалаан көрбүттэрэ. Бу саҥаны айыы түмүгүнэн суол бэлиэлэрин суулларыта көтүппүттэрэ, икки үчүгэй джип массыыналары хампарыта түһүөлээн алдьаппыттара уонна өссө уматан кэбиспиттэрэ. Эдэрдэр маннык быһыыларыттан "айыы үчүгэй" диэн этии, үөрэтии улахан сыыһата арыллар.
Эдэрдэр маннык саҥаны оҥорон иһэр быһыылара үчүгэйи оҥоруу диэки буолбакка куһаҕаны, дөбөҥнүк оҥоруллар быһыылар диэки хайысхалааҕын сахалар таҥараларын үөрэҕэ былыр-былыргыттан билэн төрөппүттэри сэрэтэр аналлаах. Суол быраабылаларын тутуһан айаннаа, аһара түргэнник барыма диэн үөрэх «Аһара барыма», «Айыыны оҥорума» диэн этиилэри тутустахха эрэ кыайан толоруллар кыахтанарын төрөппүттэр өйдөөн оҕолоро кыра эрдэҕиттэн үөрэтиэхтэрэ этэ.
Сайдан иһэр санаалаах эдэр киһи өйө-санаата таһынан таһымнаан тугу барытын оҥорор кыахтаах. Кини «Yчүгэйи, куһаҕаны арааран билбэт» буола өйө-санаата сайдан хаалара ордук кутталлаах. Билбэтигэр тэптэрэн куһаҕаны элбэҕи оҥоруон сөп. Кини өйүн-санаатын табан салайан киһи быһыылаах буолуутугар үөрэтиини сахалар таҥараларын үөрэҕэ эрэ табатык уонна олох сайдан, демократия киирэн иһиитигэр сөп түбэһэрдик быһаарар.
Оҕону киһиргэтэн үөрэтии, «Мин эрэ үчүгэйбин» диэн бэрдимсик санааҕа киллэрэн, барыга бары бастаан иһэр уонна туох үчүгэй барыта киниэхэ баар буолуохтааҕын курдук санааны үөскэтэр. Барыга бары бастыыр санаалаах киһи массыынанан олус түргэнник сылдьар, барыларын куотар санаата ордук улаатан хаалара суолга сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөп.
Эдэр уолаттар тулуурдара суох буолуута эбиллэн иһэр. Охсуһан баран мастанар, сэптэнэр киһи куһаҕан, мөлтөх киһи буолар диэн өйдөбүлгэ уолаттар хайаан да үөрэниэ этилэр. Тулуурдара тиийбэккэ, бэрдимсик санааларын кыайан туттуммаккалар кыраттан сылтаан охсуһан-этиһэн, сэптэнэн, быһахтанан барар оҕолор элбээн иһэллэр. Оннооҕор оскуолаҕа, үөрэнэр кылаастарыгар быһаҕынан анньыһарга кытта тиийдилэр.
Аһара барар, аһара туттар быстах быһыылаах киһи сыыһа-халты туттарыттан, бэйэтин көҥүлүнэн үйэтин кылгатыан сөп. Манна массыынанан түргэнник айаннааһын ордук кутталлааҕа биллэн тахсар. Билигин Россияҕа массыына абаарыйатыттан 30-ча тыһыынча эдэр дьон өлөллөрүн тэҥэ, эдэр саастарыттан 200-тэн тахса тыһыынча киһи кэлиэкэ буолаллара ордук хомолтолоох.
Дьоҥҥо көрсүө, сэмэй буолуу ордук улахан туһалааҕын билигин умнан, хаалларан сылдьар курдукпут эрээри саха дьонун олохторун үөрэҕэ сэмэй дьон омугу сайыннаралларын быһаарар. Сэмэй буолуу диэни испитигэр аанньа ахтыбат курдукпут эрээри үлэһит, туохха да аһара туттубат, олохтоммут үгэстэри тутуһар, хаһан да аһара барбат дьон уһун олохторун киһи быһыылаахтык олороннор, оҕолорун үчүгэй үгэстэргэ үөрэтэн, аһара барбат, киһи быһыылаах дьон буола улаатыннараннар омук ахсаанын элбэтэн омугу сайыннараллар. (1,12).
Буойуу
Буойуу — сатамматы оҥорору көннөрү аһарбакка тылынан бобон тохтотуу.
Туттуу холобурдара
Оҕо буойуулаах буоллаҕыпа сатанар, буойуута суох хайдах табыллыай? Наһаалаан бардылар, бар, тахсан, буойан биэр. Буойбакка сылдьаҥҥын, хайдах "иитэбин" диигиний? Оҕо буохтаах (буойуулаах) буолуохтаах.
Казахстаан
Казахстаан (Қазақстан, Qazaqstan), официаллык Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтэ (Қазақстан Республикасы, Qazaqstan Respýblıkasy) диэн Орто Азия уонна Эуропа дойдута.
UNIVAC
UNIVAC (1951, Universal Automatic Computer) — Америка омугар баар буола сылдьыбыт компания.
Лааҥкы
Лааҥкы — ойуурга күүстээх тыатан эбэтэр өрт уотуттан охтубут мастар үрүт-үрдүлэригэр туора-маары түһэн сыталлара.
Remington Rand
уотунан барар көмпүүтэр оҥорооччулартан биирдэстэрэ
Лааҥкы
Ылыллыбыт сирэ
Куура хаппыт мас беҕете урут-урдугэр иннэри-таннары т успут,кумаламмыт сирэ. География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Шведтар
Шведтар (швед. svenskar) диэн Швеция төрүттээх омук.
1269
1269 сыл.
Дьаҕырыйыы
Дьаҕырыйыы - суос бэринэн, уодьугуннааһын; сабыта саҥаран, хаптатыы; торутуннарар тыл-өс.
1702
1702 сыл.
141
141 сыл.
Гинея
thumb|350px|Гинея Яков II, 1686. thumb|350px|Карл II thumb|350px| Уильям ejyyf Мэри
Гинея (guinea) — Англия кыьыл кемүс, онтон Британия манньыаттара, 1663 сылтан 1813 сылга дылы туттуллубуттар.
Аан бастаан 1663 сыллаахха Гвинеяттан кэлбит кыьыл кемустэн уулларан онорбуттар, ол иьин аата итинтэн тахсыбыт.
Карл II хоруол прокламацията (1660—1685 сс салайан олорбут) 1663 сыл кулун тутар 27 кунугэр гинея5а королевство саамай сурун монетатын аатын инэрбитэ. Гинея 21 шиллинг буолбута (биир фунт стерлинна эбэбит ессе биир шиллингы).
Ити Англия маннайгы массыынанан оноьуллубут монетата этэ. Кини ыйааьына 8,3—8,5 г курдук этэ (кыьыл кемуьэ 90 % тэннэьэр этэ), диаметра — 25—27 мм. Уонна 1,5 уйэ тухары(1663—1813 сс) монета хаачыстыбата итинтэн уларыйбата5а.
Эргииргэ кыьыл кемус Ѕ гинея, 1 гинея, 2 гинея уонна 5 гинея монеталара баар этэ (5 гинеяны аан бастаан КарлII онотторбута 1668 с). Онтон кэлин ессе бытаххай монеталар, ј гинея баар буолуталаабыттара (аан маннай Георг I 1718 сс, онтон Георг III 1762 сыллаахха) уонна 1/3 гинея (Георг III 1797—1813 сылларга).
Кыьыл кемус урун кемускэ сыьыанауларыйарынан гинея шиллинна сыьыанга эмиэ уларыйбыта. Ол аата 1680 сыллаахха гинея 22 шиллинг буолбута, ол кэннэ 23 шиллинна тиийбитэ; онтон кэлин королевскай прокламациянан ахсынньы ыйга [[1717 с] гинея 21 шиллинна тэннэспитэ.
1799 сыллаа5ы Франция утары буолбут сэрии кэнниттэн 1 гинея монетатын онорон буппуттэрэ; Ѕ уона1/3 гинея монеталарын эрэ салгаабыттара. Ол оннугар кыьыл кемус гинеялары кумаа5ы банкнот]тарынануларыппыттара. Кыракый тохтобул кэннэ, 1813 сыллаахха бутэьигин 80000 гинея тирьа бутэьиктээ5ин тахсыбыта. Ити харчы Пиренея Веллингтон герцогын английскай армиятыгар ананыллыбыта, ол иьин монета "байыаннай гинея " диэн ааты ылбыта.
1817 сыллаахха гинея кыьыл кемус сурун монетата буоларынан кыьыл кемус соверенынан улуратыллыбыта.
Горохов Семен Васильевич
Горохов Семен Васильевич — саха чулуу кырсаһыта, Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара
"ССРС Үрдүкү Сүбэтин 1985 сыл от ыйын 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Семен Васильевич Гороховка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ."
Остуол тенниһэ
Остуол тенниһэ — күөн-күрэс көрүҥэ.
Остуол тенниһэ Саха Сиригэр
Остуол тенниһэ 1950 сс. Усть Нераҕа тэнийбитэ. Республикаҕа бу көрүҥ сайдыытыгар театр артыыстара, Усть Нератааҕы геология салаатын үлэһиттэрэ төһүү күүс буолбуттара.
Онтон 1950 с. Чурапчы улууһугар тэнийбитэ. Оччотооҕу кэмҥэ Б. Тытыгынаев, А. Собакин, Л. Барашкова-Попова, К. Оконешникова утумнаахтык дьарыктанан, Бүтүн Россиятааҕы зонатааҕы күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кыттыбыттара.
1960-70 сс. эстафетаны бырааттыы Станислав, Александр, Михаил Доҕордуураптар, П.Оконешников, А. Поисеева (Чурапчы), Л.Попова (Дьокуускай), А. Осипов (Гор-най), Д. Максимов (Уус Алдан), Е. Шулыкина (Мииринэй), Р.Шварц (Өймөкөөн), А.Алексеев (Дьокуускай), Е. Таран (Томпо), О. Жуков (Дьокуускай) уо.д.а. туппуттара.
Table tennis
Уус-уран тылбаас
Уус-уран тылбаас - уус-уран айымньы тылбааьа.
Уус-уран тылбаас ирдэбилэ:
Лаҥха
Лаҥха - өр сыллааҕыттан охсуллубатах эбэтэр олох быраҕыллыбыт сиргэ хагдарыйбыт, сытыйбыт от сылтан сыл хос-хос мунньуллубута, быйылгы үүнүү аннынан сытан хаптайбыт хагдаҥ былырыыҥҥы от. Кур лаҥха - хас да сыллаах лаҥха.
Спагетти
200px|thumb|right|Спагетти миискэҕэ
Лаҥха
Синонима: кур сэтиэнэх
Үөт мэкчиргэтэ
Үөт мэкчиргэтэ (Мохноногий сыч, Aegolius funereus) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, үөт мэкчиргэтэлэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр.
Спагетти
Спагетти (spaghetti) диэн уһун сапка майгынныыр макароннай оҥоһук арааһа.
Үөт мэкчиргэтэ
Атыыра кынатын далааһына — 172—188 мм, ыйааһына 108124 г. Тайҕа олохтооҕо, олохсуйар, көһө сылдьыан сөп. Кутуйахтарынан аһылыктанар, арыт чыычаахтыыр. Аһын мас көҥдөйүгэр хаһаанар.
Спагетти
Спагетти диэн тыл бастаан 1849 сыллаахха туттуллубута, спагетто диэн италианскайтан струна диэнтэн тахсыбыт.
Спагетти диэн бурдуктан оҥоһуллубут макароннай оҥоһуктары буһарыллыбытын кэнниттэн ааттыыллар. Гарнир эбэтэр бэйэтинэн сиэххэ сөп. Бэйэтинэн сииргэ соус наада буолар. Соус элбэх араастаах буолар, Судургу соустар арыыны эптэххэ буолар, онтон уустук соустарга помидор, чеснок, оливка арыыта уонна араас үүнэйилэр, балык эбэтэр эт эбиллиэн сөп. Ол кэнниттэн үксүгэр бытарыллыбыт пармезан сыыр эбиллээччи.
thumb|right|Буһарыллыбыт томатнай соустаах спагетти пармезан сыырын кытта.
Нью Мексико
Нью Мексико (ааҥл. New Mexico, испан. Nuevo México, навахо Yootó) диэн АХШ соҕуруулуу арҕаа штата.
Бенин
Бенин (Benin) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Тоголуун арҕаа, Нигериялыын илин, Буркина Фасолыын уонна Нигердыын хоту. Иэнэ 110,000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 8,500,000. Киин куората Порто Ново.
Марк I
Марк I — Америка бастакы программанан улэлиир компьютера. 1941 с. Говард Эйкен (Howard Hathaway Aiken) салайааччынан оноhуллубута.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2012-11
Сэтинньи 1—30 күннэрэ
thumb|[[Стивен Хокинг]]
Дьячковскай Николай Демьянович
Дьячковскай Николай Демьянович (1929-1998) — тыл үөрэҕин доктора, профессор, РФ үөрэҕириитин туйгуна, Саха Республикатын наукатын үтүөлээх үлэһитэ.
Барабаан
Барабаан диэн музыкальнай инструмент арааһа. Илиитинэн ол эбэтэр барабаннай палочканан осуллар. Барабаан арааһын холбоотоххо барабаннай установка диэн биллэр.
Барабааны ырыаҕа бастайааннай ритмы тутарга тутталлар. Барабаан диэн перкуссионнай инструмент буолар, ол аата оҕустахха тыас оҥорор. Перкуссия араас буолар: тарелкалары уонна колокольчиктары охсуу эмиэ перкуссия буолар.
Тыас сымнаҕас төбөлөөх, тайахтаах, щеткалаах, илиилээх- атахтаах, ардыгар аал Луук мас сыттаах охсууну таһаарар. Барабааны сэргэ хас да инструменнары туһанарга ударнай установкаҕа мусталлар.
Атын конструкциялар барабааннара-ыстаал барабаан, щелевой барабаан-мембран уонна идиофоннарга сыһыана суох.
Оҥорон таһаарыы
Барабаннары оҥоруунан араас таһымнаах тэрилтэлэр дьарыктаналлар. Дьоҕус предприятиелар инструменнарын илиинэн оҥоһуллубут эксклюз инструменнарын билиһиннэрэллэр. Аан дойду үрдүнэн биллэр бөдөҥ тэрилтэлэр ударнай эрэ буолбакка, атын музыкальнай инструменнары оҥороллор.
Барабааннары оҥорорго араас матырыйаал көрүҥнэрэ туһаныллыахтарын сөп: металл (ыстаал, бронза), бамбук, пластик. Баһыйар үксэ мас силиһэ, Хатыҥ, дууп, липа, дьэҥкир, кыһыл мас, сыалыһар эбэтэр силимнэммит хас да хос фанера оҥоһуллан турар. Сорох оҥорон таһаарааччылар биир резонатор оҥорон таһаарар мастарын хас да көрүҥүн булкуйаллар, ол аата сыана үчүгэй диэн үчүгэйи ылар. Барабаан тыаһын үксүгэр мас эркинин халыҥа эмиэ дьайар.
Оһоҕу бэлэмнээһин кэнниттэн мембраны кириэппэскэ уонна тардарга аналлаах фурураны — тэрили бөҕөргөтөр. Болтоҥолары, кириэппэстэри уонна хайаҕаһы куһаҕан өттүнэн уларытар, ол иһин үгүс оҥорооччулар кириэппэс систиэмэтин араас варианнарын (холобур, РИМС) угар, каадырдар кэлим буолууларын тутуһаллар.
Сорох барабааннары уонна бублиннары оҥорон таһаарыы араас ритуалларынан инструменнарга «дууһаны» кылаатынан, онтон да атын үстүрүмүөннэринэн доҕуһуолланар кыахтаах.
Аҥыр
thumb|240px
Аҥыр (выпь ) — уу кытыытыгар, от быыһыгар олохсуйар күкээркэй бороҥ дьүһүннээх бадараан көтөрө. Аҥырдар уустарыгар киирэр. Кутаннааҕар кыра.
Ыам ыйыгар кэлэр. Атырдьах ыйын бүтэһигэр, алтынньы саҥатыгар соҕуруу барар. Бөлөҕүнэн түүн көтөллөр, ардыгар хаһыытаһаллар, арааһа бэйэ-бэйэлэрин сүтэрсимээри буолуо.
Саҥатын тумсун ууга уган баран таһаарар эбит. Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар ол саҥатын «ааҥк» диэн ойуулабыттар.
Кырынаастыыр, оонньуу
Кырынаастыыр - саха оҕолорун былыргы оонньуута.
Бу — уол оҕо барахсан уолугунан тыынан, атаҕын төбөтүнэн дугунан, этэ-хаана умайыктана сылдьар кэмигэр, кини төһө сымсатын, илиитигэр, сиһигэр төһө кыахтааҕын көрдөрөн ыстаҥалыыр оонньуута.
Кырынаастыыр киһи сиргэ икки илиитинэн уонна атаҕын төбөтүнэн тирэнэн турар. Өрө ыстанарыгар илиилэринэн анньынар уонна кулгаахтарын ытыстарынан таарыйан ылаат, илиитинэн сиргэ тирэнэ түһүөхтээх. Бу кэмҥэ тобуктарын бокутуо суохтаах. Ыстаҥалыыр киһи тохтоло суох, кулгаахтарын ытыстарынан охсо-охсо, утарылаһааччьггын кыайыар диэри ыстаҥалыахтаах.
Оонньууну ыытааччы икки хамаанданы утары туруорар. Икки киһи тэбис-тэҥҥэ ыстаҥалыы түһэллэр. Биирдэрэ эмэ кулгааҕын ытыһынан таарыйбатаҕына эбэтэр тобугун чиккэппэккэ, токуруппут буоллаҕына, тута туораан иһэр. Хайа хамаанда дьоно төһө уһуннук ыстаҥалаатаҕына, ха-маандатын дьонуттан үгүс өттө уһуннук ыс-таҥалаабыт буоллаҕына, ол хамаанда дьоно кыайыылааҕынан ааҕыллар.
Лэкээрик мэкчиргэ
Лэкээрик мэкчиргэ (Воробьиный сыч, Glaucidium passerinum) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, лэкээрик мэкчиргэлэр уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр. Мэкчиргэлэртэн саамай кыралара.
Атыыра кынатын далааһына — 94-102 мм, ыйааһына 50-70 г. Саха сирин соҕуруу өттүн олохтооҕо, ареаалын хотугу кыраныыссата 64 кэтирээһининэн ааһар. Илин кыраныыссата Алдан өрүс тардыытынан. Кыһын-сайын көһөр. Кутуйахтарынан аһылыктанар, арыт чыычаахтыыр. Аһын мас көҥдөйүгэр хаһаанар.
Сэдэх көтөр, Саха АССР Кыһыл кинигэтигэр киирбитэ (III хаттыгас).
2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ
2010 сыллааҕы Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ, ол эбэтэр 2010 сыллааҕы Кыргызстан айдаана. 2010 с. муус устар ыйыгар Кыргызстан дойдутугар буолбут айдааннар уонна өрө туруулар. Кыргызстан олохтоохторо үксүлэрэ дойду президена Курманбек Бакиев уонна кини дьаhалтата ыыппыт политикатын утарбыттар уонна сөбүлээбэтэхтэр. Дьон дьадайан иhэр, экономика мөлтөх туруктаах. Онно эбии Бакиев бэйэтин чугас аймахтарын былааска киллэрбитин, кинилэр дойду экономикатын тутаах объектарын бэйэлэрин бас билиилэригэр ылбыттарын, Бакиев режима оппозицияны уонна көҥүл журналистары бобуутун уонна хам баттабылын дьон эмиэ күүскэ утарбыт. Айдаан Талас куоракка муус устар 6 саҕаламмыта. Муус устар 7 айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара.
Бакиев Бишкектан күрээбит уонна билигин ханна баара биллибэт. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
Эйзенштейн Сергей Михайлович
Эйзенштейн Сергей Михайлович (1898 сыл, тохсунньу 22 (10), Рига — 1948, олунньу 11, Москуба) — сэбиэскэй тыйаатыр уонна киинэ режиссера, худуоһунньук, сценарист, дьоҕуру чинчийээччи, педагог. РСФСР дьоҕурун үтүөлээх үлэһитэ (1935 сыл).
ВГИК бэрэпиэссэрэ. Дьоҕур үөрэҕин дуоктара (1939 сыл), кинематограф түөрүйэтин чинчийээччитэ.
1925 сыллаахха тахсыбыт "Броненосец «Потёмкин»" («1905 год») диэн аатырбыт саҥата суох киинэтэ үһүс этэ. Ол кэнниттэн "Октябрь" диэн киинэтин 1927 сыллаахха уһулбута. Бу Владимир Ленин ойуута уус-уран киинэҕэ аан бастаан тахсыыта этэ. Кэлин "Бежин луг" диэн кулаактааһын туһунан киинэтин цензура аһарбатаҕа, онон түмүктэммэккэ бу киинэ суох буолбута. Ол кэнниттэн уһулбут "Александр Невскэй" диэн киинэтэ хайҕаммыта, бу үлэтин иһин дуоктар билимдьит таһымын иҥэрбиттэрэ уонна 1941 сыллаахха Сталин I таһымнаах бириэмийэтин туттарбыттара. Режиссер быһыытынан 23 киинэни устубута ("Иван Грознай" 3 сиэрийэтин тус туһунан киинэлэр курдук аахтахха).
1948 сылга Москваҕа «Цветовое кино» диэн ыстатыйатын суруйа олорон сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ. Москва Новодевичье көмүргэнигэр көмүллүбүтэ.
1270
1270 сыл.
Күрдьэх
Күрдьэх — буору, кумаҕы, хаары о.д.а. хаһарга, ыраастыырга, таһарга аналлаах туттар тэрил.
Мас уктаах; чараас, хаптаҕай оҥоһуулаах, туттуллар өттө сытыыланар тимир. Туох үлэҕэ туттулларыттан көрөн хас да көрүннээх буолар:
Хоппо күрдьэх — ойбон алларарга муус бытархайын баһар төгүрүктүҥү уһун ньолбуһах хаһыылаах мас күрдьэх.
Быһаарыылар
[] Манна баартан тылбаастанна, эбилиннэ.
Coco Bello (тэрилтэ, Арассыыйа)
Остуоруйата
Cocco Bello бырайыак 2012 сыллаахха IT-сфера үлэһитэ Гузель Санжапова уонна дизайнер Наталья Александрова тахсыбыта. Хампаанньа үлэтин лыах-галстуктары оҥорууттан саҕалаабыта. Хампаанньа ырыынак сүрүн чааһын толорон, 2013 сыл сааһыттан дьахтар ырбаахыларын тигиини саҕалаабыта.
Итини кытта Гузель мүөт-крем оҥорон таһаарыы бырайыагын бэлэмнээбитэ. Гузель аҕата, Равиль Санжапов, Сверловскай уобаласка Малый Турышка 69 мүөттээх ыҥырыа уйалаах паасекалаах. Паасеката таһаарар мүөтэ дьон туһанарыттан аһары элбэх, онтон кууһунан атыылааһын барыыһы киллэрбэт эбит. Бу мүөтү Cocco Bello бэйэтин бородууксуйатын таһаарарга туһаммыта. Улахан болҕомто түмэккэ ууруллубут — бырайыак кэхтэн-эстэн эрэр дэриэбинэлэри чөлүгэр түһэриигэ көмөлөһүөхтээх эбитэ үһү. Крем-мүөтү отонунан киэргэтэргэ ол отону хомуйууга олохтоох биэнсийэлээх дьахталлар өҥөлөрүнэн туһаналлар. Хомуллар отонтон хампаанньа чэйгэ кутуллар эбииликтэри ооҥорорго былаанныыр, ол туһуттан краудфандинг былассааккатыгар харчы хомуйбута.
Кэҕэлэр уустара
Кэҕэлэр уустара - Саха сиригэр икки көрүҥ баар: кэҕэ уонна дуду кэҕэ.
Дьарыйыы
Дьарыйыы — салыннаран иһитиннэрии. Саҥарбакка көрөн да дьарыйыахха, сыыһа быһыыланарын өйдөтүөххэ, көрсүөрдүөххэ сөп. Таһыйан эмиэ дьарыйаллар. Биһиги тылынан дьарыйыыны — туох эмэ буойар тылы этэн иһитиннэриини кэпсиибит. Төрөппүт-төрөппүт, иитээччи-иитээччи тыла оҕотуттан (кимиэхэ туһуламмытыттан) көрөн, тус-туһунан буолуон сөп. Сорох: "Ва-ся!.." эрэ диэҕэ. Оҕо онно сыһыйа түһүө.
1704
1704 сыл.
Өлбүттэр
От ыйын 14 — ыраахтааҕы Алексей Михайлович кыыһа царевна Софья Алексеевна Романова, 1682—1689 сылларга Петр уонна Иван кыра саастаах царевичтарга регент.
Суутунан өлөрүү
Суутунан өлөрүү диэн судаарыстыба сокуонунан буруйдаах киһини өлөрүү.
Билиҥҥи түмсүүгэ суутунан өлөрүү үксүн сууттуур быраабынан сокуоннайа суоҕунан ааҕыллар, арыт - ыар буруй иһин сокуоннай холуобунай буруйдааһын буолар.
2016 сыллаахха балаҕан ыйын көрдөрүүлэринэн 60 дойдуга 22500 кэриҥэ киһи өлөрөр бириигэбэр толоруутун кэтэспиттэр. Саамай элбэх ахсааннаах "кэтэһээччилэр" США хаайыыларыгар сыппыттар. Сыл аайы аан дойдуга тыһыынчаттан тахса киһи буруйу оҥорон өлбүттэр.
Устуоруйата
Суутунан өлөрүү - буруйданан өлүү саамай былыргы көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ буолар. Маҥнайгы саҕаттан буруйдаан өлөрүү талион "око за око, зуб за зуб" диэн ылыммыт санаатыттан үөскээбит. Киһини өлөрдөххүнэ, талион ылыммыт санаатынан буруйдааҕы суутунан өлөрөр сөптөөх дьайыынан ааҕыллар эбит. Ону таһынан элбэх түмсүүлэр иэстэһэр абыычайдара оруолу оонньообут.
Кэлин үгүс баһылааннарга талион принцибин оннугар ньочооттоох киһиэхэ харчы төлүүр буолбуттарын да кэнниттэн элбэх судаарыстыбаларга буруйдааҕы өлөрүү баара.
Аныгы олоххо суутунан өлөрүү
Сайдыылаах дойдуларга суутунан өлөрүү уһун суут көрөн дьүүллээһинин ааһар, дьүүллэнээччигэ хос ааһыыга тоҕоос бэриллэр. Ол иһин үксүн бириигэбэр тахсыытыгар уонна толоруутугар сыл эбэтэр уон сыл ааһар. Холобур, США - ҕа (Джорджия штатыгар) Джек Олдермен 24 сааһыгар 1975 сыллаахха от ыйын 14 күнүгэр кэргэнин өлөрбүтүн иһин өлөргө бириигэбэрдэммит. Онтон 33 сыл ааспытын кэннэ биирдэ өлөрбүттэр. Сууттаммыт киһини судаарыстыба боломуочунай представителя бэриллибит бириэмэтигэр өлөрөр бырааптаах, онтон атын дьайыыга закон иннигэр эппиэттир өлөрүү буолар. Үгүс билиҥҥи судаарыстыбаларга суутунан өлөрүү дьон - сэргэ, мустубут дьон суох сиригэр толоруллар, ол эбэтэр сокуонунан көҥүллээх дьоннор көрөллөр.
Үгүс түбэлтэлэргэ суутунан өлөрүү оннугар суут быһаарыытынан тыыннаах тухары эбэтэр уһун соруокка хаайыыга олоруохха сэп.
1978 сыллаахха буруйдааҕы өлөрүүнү Испанияҕа уураппыттара, онтон 1981 сыллаахха Франция ҕа суох оҥорбуттара. 1990 сыллаахтан буруйдаан өлөрүүнү уураппыттар 40 кэриҥэ дойдуларга  уонна сирдэргэ, ол иһигэр киирэллэр: Азербайджан, Албания, Ангола, Армения, Болгария, Великобритания, Венгрия, Гонконг, Греция, Грузия, Ирландия, Италия, Канада, Кипр, Киргизия, Латвия, Литва, Маврикий, Мальта, Мексика, Мозамбик, Молдавия, Непал, Парагвай, Польша, Румыния, Сербия, Словакия, Словения, Туркмения, Украина, Хорватия, Черногория, Чехия, Швейцария, Эстония, ЮАР.
2018 сыл туругунан 106 дойдуга бары сокуону кэһиигэ өлөрүүнү тохтоппуттар. Ол да буоллар 6 дойдуга сэрии бириэмэтигэр оҥоруллубут ыар буруй иһин өлөрөөһүнү хаалларбыттар. Үгүс судаарыстыбалар практикаттан өлөрүүнү туораппыттар, ол эбэтэр уон сыл устата өлүүгэ бириигэбэр онорботохтор уонна кэлин даҕаны онорор санаалара суох. 2015 сыллаахха уопсайа 193 дойдуттан 163 дойдуга буруйдааҕы өлөрүү толоруллубатах.
1965 сыллаахтан 50 - тэн тахса сирдэргэ өлүүгэ бириигэбэрдээх буруй испииһэгин кэҥэппиттэр. Сүүрбэ биир сиргэ дойду безопасноһын кэһэр буруйу оҥоруу иһин өлөрүүнү баар оҥорбуттар. Онтон уон үс дойдуга өлөрүүнү терроризм, воздушнай пиратство, аманаат олоҕун былдьааһынын иһин киллэрбиттэр. Өссө уон үс сиргэ экономическай буруйу оҥоруу иһин буруйдааҕы өлөрөр буолбуттар. Элбэх исламскай дойдуларга күүһүлээһин, гомосексуальнай контакт уонна атын норуот киһитин кытта тапталынан дьарыктанааһын буолар түгэнигэр өлөр суолга тиийэҕин.
Буруйдааҕы өлөрүү көрүҥнэрэ
Аныгы олоххо туттуллар буруйдааҕы өлөрүү көрүҥнэрэ:
2018 сыллаахха Amnesty International көрдөрүүтүнэн аан дойдуга туттуллубут көрүҥнэр: ыйаан өлөрүү (10 сиргэ), ытан өлөрүү (6 сиргэ), өлөрөр инъекция (4 дойдуга), төбөнү быһыы (обезглавливание) ( Саудовской Аравияҕа) уонна электрическэй олоппос ( США-ҕа).
Өлөрүү урукку историческай көруҥнэрэ:
Өлөрүүгэ аан дойдутаҕыы итэҕэллэр сыһыаннара
Талмуд эппитинэн, суутунан өлөрүү түөрт көрүҥүн тутталлар эбит: тааһынан кырбааһын (побиение камнями), уматыы (сожжение), батыйанан өлөрүү уонна тумнарыы.
Христианство ҕа
Богохульство, өлөрүү, күүһүлээһин, атаҕастабыл, киһини уорааһын, ийэни, аҕаны кырбааһын иһин өлөрөллөр эбит.
Ислам ҥа
Шариат сокуонун быһыытынан, буруйдаах киһи гомосексуализм, прелюбодеяние уонна исламтан аккастааныы курдук буруйдары оҥордоҕуна өлөрөллөр.
Культуураҕа
Араас элбэх айымньыларга, киинэлэргэ суутунан өлөрүү ойууланар (холобур, Теодор Драйзер "Американская трагедия" диэн арамааныгар уонна "Слишком молода, чтобы умереть?" диэн киинэтигэр көстөр) эбэтэр айымньы сүрүн ис хоһоонун үөскэтэр ( холобур, Стивен Кинг "Зеленая миля" диэн арамааныгар уонна "Бал монстров" диэн киинэҕэ көрүөххэ сэп).
Өлөрүү утары охсуһуу күнэ
Европа советын миниистэрдэрин комитета 2007 - с сыл балаҕан ыйын сүүрбэ алта күнүн  "Европейский день борьбы против смертной казни" диэн ааттаан олохтообут. Бу күнү алтынньы 13 күнүгэр бэлиэтииллэр.
Ыллылыбыт сирэ
Нууччалыы бикипиэдьийэ
Синдьээҥ
Синдьээҥ — Кытай аутоном региона. Иэнинэн ордук улахан провинция (1 664 897,17 км²).
Киһитин ахсаана - 23 217 299 (2015 сылга).
Киин куората — Үрүмчи.
Аата
Бу регион урут элбэх араас аатынан биллэрэ. Холобур: Алтэшэһэр (уйг. "Алта куорат"), Хотан, Хотай, Кытай Тартаарыйата, Үөһэ Тартаарыйа, Илиҥ Чаҕатай (Чаҕатай хаҕанаатын илиҥ чааһын эрдэҕинэ), Моҕулистан, Кашгария, Кыра Бухара уо.д.а.
Кытай Хань династиятын саҕана бу дойду Сийүй (西域 "Арҕаа дойдулар") диэн аатынан биллэрэ. Цин династиятын саҕана хоту өттө, Дьуҥҕаар — "Дьунбу" (準部 Дьуҥҕаар сирэ), оттон соҕурууҥун Тарим хаспаҕа "Хуэйцзяҥ" (回疆 Мусульманнар дойдулара) диэн ааттаналара. Кэлин бу икки сир холбоһон Синьцзяҥ диэн аат иҥэриммитэ.
Уйгуур тутулуга суох буолуу иһин хамсааһын активистара бу сири Илиҥ Түркистан (уйг. Шәрқий Түркистан‎), эбэтэр Уйгуристан (уйг. Уйғуристан‎) диэн ааттыыллар.
Географията
Синдьээҥ 8 дойдуну кытта 5600 км уһун хонуунан кыраныыссалаах (Монголия, Арассыыйа, Казахстан, Кыргыстаан, Тадьикистаан, Афганистан, Пакистан уонна Индия). Ону кытта Синдьээҥ атын Кытай провинцияларын кытта кыраныыссалаах - Ганьсу, Цинхай уонна Тибет.Хотугу чааһын Джунгарскай дэхси сир сабардыыр, соҕуруу чааһын Кашгаар дэхси сирэ сабардыыр, киин чааһыгар Такла-Макан кумах куйаара турар. Дэхси сирдэр икки ардыларыгар Тянь-Шань сис хайалара сыталлар.
Үрдүк чыпчаала — Улугмузтаг хайа (Улуу Муус Хайа) - 7723м.
Климата - кураайы, сытыы континентальнай, контрастнай.
Лыыба
Лыыба — муора уута түллүүтүн, өрүс, күөл, үрэх халаанын кэнниттэн хаалан сотору уолар, былыыктаах чычаас уу. Тэҥнии көр: лиива (фин.) — былыык, бырыы.
Синдьээҥ
Географията
Сүрүн өрүстэрэ — Талим, Или, Иртыш. Сүрүн күөллэрэ — Баграшкёль, Эби-Нур, Тяньчи.
Лыыба
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Синдьээҥ
Демографията
2018 сыл туругунан СУАР олохтооҕун ахсаана 24,870,000. Манна 47 омук олорор, олортон саамай элбэх ахсааннаахтара — уйгуурдар, кытайдар (хань), казаахтар, дуҥгааннар (хууйдар), ойрааттар, монголлар, кыргыыстар, сиболар, узбектар, маньчжурдар, даурдар, татаардар, нууччалар уо.д.а.
Историята
Историята Синьцзян территориятыгар киһи былыргы кэмнэртэн ыла олохсуйбута.
Чаҥ үйэтигэр (б.э. иннинэ 3 тыһ. сыл) арҕааттан сүөһү иитэр арий биистэрэ кэлэн олохсуйбуттара. Кинилэртэн тохардар диэн иран тыллаах омук үөскээбитэ. Былыргы Кытайга кинилэр юэчжи (月氏) диэн аатынан биллэллэрэ. Кинилэр Кашгар, Турпан уонна Хотан куораттары олохтообуттара.
1-кы үйэ бүтүүтүгэр Бань Чао Синдьээн сирин сэриилээн ылан Хань кытай империятыгар киллэрбитэ.
93-с сыллаахха кытайдар, сэнбилэр (былыргы монгол омуга), динлиннэр (былыргы түүр омуга) хуннары үлтүрүппүттэрэ. Онон сэнбилэр III-с үйэҕэ дылы баһылаан олорбуттара.
552-745 сс. — Түүр хаҕанаатын баһылааһына. Бу кэмтэн ыла Синдьээн түүртээһинин процеһа саҕаламмыта.
603 сыллаахха Түүр хаҕаната икки аҥы арахсыбыта: Арҕааҥҥы Түүр уонна Илиҥҥи Түүр хаҕаната үөскээбитэ. Ол иһин бу регион историческэй аата - Илиҥ Түркестан.
VII-с үйэ ортотугар Синдьээн сирдэрэ кытай Таҥ империятыгар киирбитэ. Таҥ баһылааһына VIII үйэ ортотугар диэри буолбута.
745-с сыллаахха Уйгуур хаҕанаата үөскээбитэ. Ол киинэ билиҥҥи Монголия сиригэр этэ. Итэҕэлэ - манихейство. 840 с. бу дойду сүүрбэ сыллаах кыргыс сэриитин кэнниттэн суох буолбута. Уйгуурдар кыргыстартан үтүрүллэн Илиҥҥи Түркистаҥҥа көһөспүттэрэ. Ол кэннэ уйгуурдар Ганьсуга уонна Турфаҥҥа бэйэлэрин дойдуларын тэрийбиттэр. Арҕаа көспүт уйгуурдар -  буддист итэҕэллээх ( Уйгуур Турпан дойдута) олохтообуттара. Киин куораттара - Кочо (Турпан) уонна Бешбалык. Бу дойду 500 сыл кэриҥэ баар буолбута.
Бу кэмҥэ олохтоох уйгуурдар, атын түүр омуктарын кытта Харахаан илин олохтообуттара Онон, I тыһыынча сыл бүтүүтэ уйгуурдар бу регион төрүт омугунан буолбуттара.
1207 Уйгуур Турпан дойдута Монгол империятын бассаала буолбута. XIII-с үйэҕэ Чаҕатай улууһугар киирбитэ. Ол иһин урукку уйгуур тыла чаҕатай диэн ааттанар. Дойду илиҥ эрэ чааһа - Турпан уонна Кумул - Үгэдэй (Чыҥыс хаан үһүс уола) улууһугар киирбиттэрэ.
XIV-с үйэ ортотугар Чаҕатай улууһуттан Моҕолистан тахсар. Бу - XIV үйэ ортотугар Казахстан Соҕуруулуу-Илиҥҥи сиригэр (Балхаш Күөлтэн соҕуруу) уонна Кыргыстан (Ысык-Күөл кытылыгар) үөскээбит дойду.
1399 с. Синдьээн хоту территорията Ойрат хан солототугар киирбитэ. Уйгуурдар дойдуларын хоту чааһын сүтэрбиттэрэ да буоллар, бэйэлэригэр илиҥҥи сирдэрин төнүннэрбиттэрэ - чуолаан эттэххэ Турпан уонна Кумул куораттарын.
17-с үйэ ортотугар Дьуҥҕар ханствота төрүттэммитэ. Киин куората - Хульда (билигин Иниҥ).
18-с үйэ ортотугар, үһүс ойрат-маньчжур сэриитин түмүгүнэн, Цин маньчжур империята Дьуҥҕар ханствотын сэриилээн ылбыта. Синдьээн соҕууруу сирдэригэр уйгуурдар истэригэр сомоҕолоһуу суоҕуттан туспа дойду олохтоммотоҕо. Онон Дьуҥҕар уонна Илиҥ Түркистан сирдэрэ Цин империятын колониялара буоланнар, 1760-с сыллаахха биир территорияҕа холбонон, Синьцзяҥ (新疆，саҥа сир/быыс) диэн ааттаммыттара. Ол сылга Кашгарга Цин былааһын утары улахан өрө туруу буолбута. Ол кэннэ уйгуурдар өрө туруулара наар буолара. Бу кэмҥэ Цин империята Британияны утары Опиум сэриитигэр кыттара (1840-1860).
Кэлин Илиҥ Түркистаҥҥа биэс ил үөскээбитэ — Кучар хааныстыбата, Кашгар хааныстыбата, Хотан ислам илэ, Үрүмчи султаната уонна Или (Таранчы) султаната. Уйгур баһылыктара дойду холбоһуга булгуччулааҕын өйдүүллэрэ да буоллар, бэйэ-бэйэлэрэ тус сыалларыттан-соруктарыттан сылтаан кыайан болдьоспотохтор. Кашгар баһылыктарын биирдэстэрэ, Якуб-Бек, омугу холбоон, Йеттишар (Сэттэ курат) диэн дойдуну 1865 сыллаахха олохтообута. Онон, уон үс сылы быһа уйгурдар туспа дойдулаах олорбуттара. 1870 сыллаахха Якуб-Бек Йеттишар дойдутугар Үрүмчи султанатын эмиэ киллэрбитэ. Оттон Или (Таранчы) султанатын 1871 сыллаахха Россия империя сэриилээн ылбыта. Россия армията онно уон сыл тухары олорбута. Ол кэмҥэ Йеттишар аан дойду билиниитин ситиһэ сатаабыта. Да буоллар, Россия империята да, Британия империята да, бу или билиммэтэхтэрэ. Цин империята буоллар, Якуб-бек автономия бэриллиитин туһунан көрдөһүүтүн ылыммакка да, эмиэ сэрииннэн түспүтэ. 1877 сыл ыам ыйыгар Якуб-бек өлбүтүн кэннэ, алтынньыга Йеттишар хас да дойдуга хайдан, Цин империята сыл бүтэһигэр уйгурдар дойдуларын усхатык сэриилээн ылбыта. Хас да тыһыынча мусульманнар өлөрүллүбүттэрэ. Цин армиятыттан быыһанан хуэйдар (кытай мусульманнара) Россия империята Орто Азиятын сирдэригэр куотан, дуҥган омуга үөскээбитэ. 1881 сыл олунньу 24 күнүгэр Цин империята уонна Россия Илии кыраайын туһунан дуогабары баттаабыттара. Дуогабар тутааҕынан, Или кыраайын улахан өттө (80% кэриҥэ) Цин империятыгар бэриллибитэ.
1884 сыллаахха Илиҥ Түркистан территорията төттөрү Синьцзян диэн ааттаммыта. Киин куоратынан Үрүмчи буолбута. Ол да буоллар Или кыраай 23 тыһ. км² Россия империятыгар тиксибитэ. Билигин бу Казахстаан Алматы уобулаһын Уйгуур, Райымбек уонна Панфил оройуоннарыгар киирсэллэр.
Кытай 1912 сыллаах Синьхай революциятын кэннэ Карҕалык, Яркенд, Хотан уонна Кумул куораттарыгар уйгурдар өрө туруулара ааспыта.
1916 с. Россия империята Орто Азия өтө туруутун саба батааһынын кэннэ Синдьээҥҥэ онтон элбэх киһи куотан кэлбитэ.
Россияҕа коммунистар былааска кэлбиттэрин кэннэ, элбэх "үрүҥнэр" куотан кэлбиттэрэ.
1920-с сылларга ССРС уонна Синдьээҥ икки ардынан эргиэн элбээбитэ. 1930-с сылларга ССРС бу региоҥҥа бэйэтин көмөтүн элбэппитэ. Сэбиэт үлэһиттэрин күүстэринэн 1935 с. хас да суол тутуллубута: Үрүмчи-Хоргос, Үрүмчи-Зайсан, Үрүмчи-Бахты, Үрүмчи-Хами (Хумул). Элбэх промышленнай объект тутуллубута.
1933 с. Синдьээн салайааччытынан Шэн Шицай буолбута. Кини тохсунньу 1941 сыл Сталиҥҥа Синдьээни ССРС 17-с союзнай республикатынан ыларга көрдөспүтэ да, олунньуга аккаас тиийбитэ. Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытын кэннэ Синдьээн Сэбиэскэй Сойууһу аһынан, түүнэн өйөөбүтэ.
XX-с үйэҕэ манна кылгас бириэмэҕэ иккитэ уйгур дойдута баар буола сылдьыбыта:
Алтынньы 1949 с. Илиҥ Түркистан Кытай дьон республикатын састаабыгар киирбитэ. 1955 с. алтынньы 1 Синдьээн-Уйгур аутоном оройуона тэриллибитэ. Ол кэннэ Кытай атын сирдэриттэн манна элбэх кытай көһөн кэлбитэ. Мао Цзэдун ыйааҕынан СУАРы сайыннарарга 1954 сыллаахха Синьцзян производственнай тутуу корпуһа (кыт. 新疆生产建设兵团 Xīnjiāng shēngchǎn jiànshè bīngtuán) тэриллибитэ. Бу корпус алта саҥа куораты туппута (Куйтунь, Шихэцзы, Арал, Уцзючү, Тумшук, Тяньбэй, Бэйтуань).
1964 с. алтынньы 16 КДР бастакы ядернай тестын СУАР территориятыгар баар Лобнор диэн хаппыт күөлгэ ыыппыта.
1960-с сыллардаахха ССРС уонна КДР сыһыана мөлтөөбүтүн кэннэ, ССРС уйгурдар сепаратист хамсааһыннарын өйүүрэ. Ол кэмҥэ 60 муҥ уйгуур уонна казах Синьцзянтан Казахстаҥҥа (Казах Сэбиэт Социалист Республикатыгар) куоппуттара.
1991 сыллаахха ССРС урусхаланан, Орто Азия "Арҕаа Түркистан" (Казахстан, Кыргызстан, Таджикистан, Туркменистан, Узбекистан) босхоломмутун кэннэ, 1993 сыллаахха "Илиҥ Түркистан ислам хамсааһына" үөскээбитэ. Бу түмүү 200-тэн тахса террористическай дьайыыны тэрийбитэ.
2009 сыллаахха Үрүмчүгэ уйгуурдар улахан долгуйуулара буолбута. Түмүгэр 129 киһи өлбүтэ, 1600 — оһолломмута.
Кыра ахсааннаах омуктар бырааптара
2017 сылтан ыла Кытай СУАР олохтоох омуктар өттүлэригэр ураты политиканы ыытар. Бу политика сүрүн соруга — экстремизмы уонна сепаратизмы суох оҥоруу. Ол курдук, мечеттэр сабыллыбыттара. Исламы кытта ситимнээх материаллар уонна хамсааһыннар бобуллан тураллар. 2014 сыллаахтан ыла "көннөрөн итии лааҕырдара" аһыллыбыттара. Аан дойдутааҕы тэрилтэлэр сыаналыылларынан, бу лааҕыр нөгүө биир мөлүйүөнтэн тахса киһи ааспыттаах. Олортон үгүстэрэ — ислам итэҕэллээх түүр омуктара — уйгурдар, казахтар, кыргыыстар, уо.д.а. Маннык лааҕырдар соруктара — киһи идеологиятын "көннөрүү", исламтан аккаастаныы, партияҕа уонна дойдуга эрэллээх буолуу. Кытай маҥнай бу лааҕырдар баалларын билиммэтэҕэ, кэнники, 2018 сыл бүтүүтүгэр, маннык лааҕырдар көннөрү "үөрэҕирии кииннэрэ" буолалларын туһунан эппитэ.
Маны таһынан төрүт омуктар тылларынан үөрэҕирии эмиэ аҕыйаан турар.
Уйгуурдарга уонна кэлин казахтарга тас дойдуга тахсааһын ыараабыта. Хас да олохтоох казах Казахстаҥҥа куоппуттара, олортон сорохторо легальнайа суох ил границатын туораабыттара. Сорох уйгуурдар кэнники сылларга Афганистан, Сирия, Турция курдук тас дойдуларга тахсан, онно Кытайы утары террористическай дьайыылары бэлэмнииллэрин иһин Кытай маннык миэрэни ылыммыта. Сирияҕа 5 тыһыынча кэриҥэ уйгур ИГИЛ өттүгэр сэриилэһэрин туһунан биллэрэ. Онон, өскөтүн ким эрэ мусульман дойдутугар сылдьыбыт, эбэтэр онно тиийэн ислам итэҕэлин үөрэппит буоллаҕына, хаайыыга угуллуон сөп.
Киһи тас-көрүҥүгэр даҕаны хас да бобуу баар. Ол курдук, эр дьон уһун бытык үүннэрэллэрэ, дьахталлар былаат кэтэллэрэ көҥүллэммэт.
Массабай кэтэбил, транспорт тэриллэригэр GPS-датчиктары туруоруу, уонна 16-65 саастаах дьонтон ДНК хомуйуутун туһунан сурахтар бааллар.
1272
1272 сыл.
143
143 сыл.
Барановка
Барановка (Баранівка) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 978 (2012).
Лыглыйа
thumb|240px Лыглыйа эбэтэр эриэн түөс (белолобый гусь, ) - хаас көрүҥэ. Сүүһүгэр туоһахталаах, тумса, атаҕа араҕас, хоҥор хаастаан кыра хаас.
Күөрчэх ытыйыы, оонньуу
Күөрчэх ытыйыы - былыргы саха оҕолорун оонньуута.
Халыҥ тымтыгы төгүрүччү кыһаллар. Ортотунан курдаттыы үүттүүллэр. Үүккэ ытыйарга (эргитэргэ) сөптөөх тутаах угаллар. Тутаах аллараа өттүн чочулаан кыһаллар. Оонньооччулар күөрчэхтэрин угун икки ытыстарын тилэҕэр кыбытан баран, бары ытыйаллар уонна остуол үрдүгэр тэҥҥэ ыһыктан кэбиһэллэр. Күөрчэх атаҕар тура түһээт, эргийбитинэн барар. Ким күөрчэҕэ уһуннук эргийбит ол кыайар.
Саввин Иосиф Моисеевич (Кыппыайап)
Кыппыайап-Саввин Иосиф Моисеевич - XX-с үйэ саҕаланыытыгар аатырбыт Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы утары охсуспут киһи.
1898 сыллаахха Мындаҕаайыга Нуойаан диэн сиргэ төрөөбүт. Ийэтэ Лүһүгүр баай кыыһа, аҕата Моисей Иванович Саввин-Баллырҕай, дьадаҥы киһи. Уоһук дьадаҥы аҕатыттан арахсан баай эһэтигэр иитиллибитэ биллэр, Сулҕаччытааҕы церковнай-приходской оскуоланы 1915 сыллаахха туйгуннук үөрэнэн бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы духуобунай училищаҕа үорэҕин салҕаабыт. Манна 1917 сылы көрсөр, М. Аммосовы, П. Ойуунускайы уонна И. Бараахабы кытта бодоруһар, Г. Петровскай, Е. Ярославскай уонна С. Орджоникидзе уоттаах-төлөннөөх этиилэрин истэр. 1921 сыллаахха "үрүҥ хамсааһына" саҕаламмытыгар урукку былааһы көмүскүүргэ турунар. Аатырбыт Никольскай сэриитигэр кыттар. Манна
Иккис Хомустаах нэһилиэгэ (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Иккис Хомустаах куйаартан көстүүтэ Иккис Хомустаах нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хатас.
Улуус кииниттэн 15 км илин диэкки Өлүөнэ өрүс уҥуор сытар.
Иккис Хомустаах орто оскуолата
Толору аата МБОУ Е.П. Сивцев аатынан "2 Хомустаах орто оскуолата".
Оскуола5а''' 121 үөрэнээччи баар. '''
Быканов Прокопий Иннокентьевич
Быканов Прокопий Иннокентьевич — бульдозерист, Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара
"ССРС Үрдүкү Сүбэтин 1985 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан Прокопий Иннокентьевич Быкановка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ."
Көҥүл ыытыы
Көҥүл ыытыы - буойбакка тугу тыыммытынан илдьэ сылдьыы.
Прокопьев Павел Иванович
Быһаарыылар
.
РГД-5
РГД-5 — сэбиэсскэй (российскай) бытарыйар илии гранаата. Гранаата кимэн киириигэ туттуллар, бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 15-20 миэтирэ.
Быһыыта ньолбуһах. Куорпуһа чараас ыстаал, хаки күөх өҥүнэн кырааскаламмыт. Толоруута тротил, запаала УЗРГМ.
РГД-5 билигин Россия Армиятын сэриитин сэбэ. Элбэх атын дойдуларга эмиэ оҥоһуллар, холобура Кытайга «Тип 59» диэн аатынан.
Сигэлэр
Граната РГД-5 (нууч.)
Корнилов Михаил Федорович (Мээнчэ уола)
Михаил Федорович Корнилов-Мээнчэ Уола (14.02.1888-2.08.1942), Соловки хаайыыга сытан Финляндияҕа күрээбит, онно олорбут, бэйэтин кэнниттэн биллэр суолу-ииһи хаалларбыт саха киһитэ.
Өлүөхүмэ улууһугар Абаҕа сэлиэнньэтигэр 1888 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр төрөөбүт (уҥуоҕар суруллубутунан ).
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин аҕай иннинэ, Амма Солобуодатыгар кэлэ сылдьан, 4 саастаах атыыр оҕуһу дьон көрөн турдаҕына, боккуоптаах саппыкы кэтэн баран, икки муоһуттан ылан тэбис-тэҥҥэ анньыспыт. Үллэ сылдьар суон моойдоох, ситэн эрэр атыыр оҕус өрүтэ түһүөлээн, илгистэн, муоһунан түһүөлээн көрбүтүн букатын хамсаппатах. Мээнчэ Уола тустубута биллибэт, ол гынан баран ыһыахтарга мас тардыһан кими да тулуппата үһү. Иккилии эр бэртэрэ киирэн тардыһан да көрдөхтөрүнэ ылар эбит.
М.Ф.Корнилов-Мээнчэ уола бэйэтин кэмигэр үөрэхтээх киһи, Өрөбөлүүссүйэ иннинэ сэниэ ыаллар Худаевтар дьиэ кэргэннэригэр иитиллибит, начальнай оскуоланы бүтэрбит. Кэргэнин Варвара Васильевна Филипповалыын үс кыыстаахтар эбит, Абаҕаҕа олорбуттар. Ханнык эрэ политическэй боппуруоска балыырга түбэһэн 58 ыстатыйаннан, 1928 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр тутуллубут. Нөҥүө күнүгэр ойоҕо төрдүс оҕотун оҕоломмут. Ону ол диэбэккэ дьахтары Өлүөхүмэ хаайыытыгар укпуттар. Мээнчэ уолун бэйэтин биэс сылга уураахтаан ыраах Соловецкай лааҕырга ыыппыттар.
1931 сыл ыам ыйыгар үс саха буолан (биир араспаанньалаах Сэмэн уонна Егор Старостиннар) Финляндияҕа күрээбиттэр. Аҕыс хонук хааман уонна устан финнар дэриэбинэлэрин булбуттар. Онтон Хельсинки куоракка кылгас кэмҥэ хаайыыга олорон баран лааҕырга 5 ый үлэлээбиттэр. Бу кэмҥэ Дьокуускайтан төрүттээх Винокуров Михаил диэн АХШ кэнгириэһигэр үлэлиир киһини кытта суруйсубуттара биллэр. Онтон Хельсинкига төннүбүттэр, онно кинилэр тустарынан түүр тылын үөрэтэр профессор Рамстедт истэн бэйэтин институутугар саха тылын билэр дьон быһыытынан үлэҕэ ылбыт.
Финляндияҕа кэргэннэммит, кыыстаах эбит. Хас да европа тылларын үөрэппитэ биллэр. 1942 сыллаахха атырдьах ыйын 2 күнүгэр 54 саастааҕар өлбүт. Бэйэтин олоҕун туһунан латыын бичигинэн сахалыы ахтыыта финн-угор уопсастыбатын науучнай сурунаалыгар 1989 сыллаахха бэчээттэммит.
Корнилов М.Ф. 1957 сыллаахха толору реабилитацияламмыт.
Тыл күүһэ
Тыл күүһэ диэн дорҕооннор киһи мэйиитигэр оҥорор дьайыылара ааттанар.
Сахалар былыр-былыргыттан бэйэлэрин тылларын иччилээх уонна кистэлэҥ күүстээх диэн ааттыыллар. Баай тыллаах уонна тыл күүһүн сатаан туһанар талааннаах дьон ити күүһү дириҥник баһылааннар бэйэлэрин уус-уран айымньыларыгар киэҥник туһаналлар. Тыл күүһэ ордук чаҕылхайдык хоһоонунан этиллэр уус-уран айымньыларга арыллар. Олоҥхоҕо уонна оһуохайга тыл күүһэ элбэх киһиэхэ холбуу дьайар уратыланар.
Кэнники кэмҥэ оһуохайдааһын киэҥник сайдан саха тылын күүһүн үгүс оһуохайдааччылар бэйэлэринэн билэллэр. Дорҕооннорунан талан наардаммыт оһуохай тыллара биир тэҥ хамсаныылары кытта дьүөрэлэһэннэр киһини угуйар, киһиэхэ эбиискэ эрчими биэрэр уонна оһуохайдааччылары барыларын бииргэ ситимнииллэр, күүркэтэллэр.
Тыл хайдах киһиэхэ дьайарын быһаарыыны киһи тылы хайдах көрүҥнээхтик билэриттэн саҕалыахха:
- Аан маҥнай тыл саҥарыллыытын күүһүнэн киһиэхэ иҥэн киирэр. Тылы төһө күүстээхтик, дьиппиэнник уонна түгэхтээхтик саҥарыллар даҕаны оччонон истэр киһиэхэ дьайар күүһэ улаатан иһэр.
- Тылга иҥэн сылдьар бэйэтин суолтата дьон өйдөрүгэр киирэн, ол суолтатын курдук өйдөбүлү хаалларар.
Этиллэр тыллар дорҕооннорун дьүөрэлэһиилэрэ бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэстэхтэринэ тыллар күүрэннэр өйдөнөллөрө эбиллэн иһэр. Айылҕаттан айдарыылаах талааннаах дьон тыллар дорҕооннорун сөптөөхтүк дьүөрэлэһиннэрэн, наардаан саҥардахтарына тыллар ураты күүһүрэллэр уонна иччилэнэллэр.
Бар диэн тылы сымнаҕастык эттэххэ, сыыйа барыыга тириэрдэр, онтон этии күүһүрэн, дьиппиэрэн истэҕинэ, р- буукуба уларыйан ырдьыгынааһыҥҥа чугаһаан бардаҕына барыы түргэтээн биэрдэҕинэ эрэ табыллар.
Холбуу туттуллар тыллар дорҕооннорунан сөп түбэстэхтэринэ ордук күүһүрэн тахсаллар. Киэр диэн тылы бар диэни кытта холбуу туттуннахха «Киэр бар» диэн ураты күүһүрэр, умус диэҥҥэ түс диэни холбоотоххо «Умса түс» буолан тахсан букатын буоратар өйдөбүллэнэр.
Маннык быһаарыыга бары тылынан уус-уран айымньылар төрүттэрэ олоҕуран айыллалларын тыл үөрэхтээхтэрэ сатаан туттаннар, тупсаҕайдык иһиллэр айымньылары айаллар. Кинилэр ордук хоһоонунан этиллэр уус-уран айымньыларга тыллар күүрүүлэрин сатаан туһаналлар. Тыл күүһэ дорҕоонноругар баара чуолкайданар. Ханнык тылга, ханнык дорҕооннор баалларыттан уонна олор бэйэ-бэйэлэрин кытта сөптөөхтүк дьүөрэлэһэллэриттэн тутулуктанан тыл киһиэхэ дьайар күүһэ уларыйан биэрэн иһэр. Тыл дорҕоонноруттан үөскүүр хамсааһыннар киһи мэйиитигэр, өйүгэр-санаатыгар быһаччы дьайыыны оҥороллор.
Саха омук төрүт тыллара ханнык дорҕооннортон үөскээбиттэрэ чуолкайданар. Бу тыллары наардыырбытыгар омук өйүгэр-санаатыгар уонна итэҕэлигэр сыһыаннаах тыллары хомуйарбыт ордук буолуон сөп. Тоҕо диэтэххэ бу тыллар омук төрүт тыллара буолаллар.
Саха омук маннык өйдөбүллэргэ сыһыаннаах төрүт тыллара барылара «а» уонна «и» дорҕооннортон саҕаланар тыллар буолар эбиттэр. Бу икки дорҕооннору саха итэҕэлин, өйүн-санаатын төрүт дорҕооннорунан ааттыахха сөп.
Ордук сахаларга «а» дорҕоон ураты суолталаах. Бу «а» дорҕоонтон үөскээбит тыллар ордук саха омугу күүһүрдэр, эрэллээх, бэриниилээх буоларга ыҥырар суолталаахтар уонна итэҕэли, өйү-санааны кытта ситимнээхтэр. Холобур: андаҕар, аҕа, алгыс, айхал, ай, айыы, айыыһыт, арчы, акаары, аҥала у.д.а.
«И» дорҕоонтон саҕаланар тыллар саха киһитин өйүгэр-санаатыгар быһаччы дьайар аналлаахтар уонна омук төрүт итэҕэлин кытта быһаччы ситимнээхтэр. Холобурун ыллахха: иччи, итэҕэл, ийэ, иэйиэхсит, илбис, илгэ, ил, иирбит, итирбит, имэҥ у.д.а.
Саха омук олус былыргы төрүттээх омук буолара чуолкайданан турар. Былыргы түүр омуктар сахалыы саҥарар уонна суруйар эбиттэрэ дакаастанан эрэр. (1,164). Ол иһин саха омук төрүт тыллара уһун үйэлэргэ чочуллан ураты күүстэммиттэр уонна иччилэммиттэр. Тыл иитэр уонна үөрэтэр күүһүн табатык туһанар наадаҕа былыргыттан аналлаах өйдөбүллээх тыллары бэйэлэрин суолталарынан туһаннахха дьон өйдөрүгэр-санааларыгар ордук тиийэрэ ситиһиллэр. Тыл бэйэтин суолтатыгар дорҕоонноруттан үөскүүр эбии өйдөбүллэрэ эбиллэннэр үчүгэйдик өйдөнүмтүө уонна ылынымтыа буолаллара быһаарыллар.
Биһиэхэ кэнники «советскай» үйэ кэмигэр үгүс саха оҕолоро бэйэлэрин төрөппүттэрин аанньа ахтыбат уонна убаастаабат буоллулар, бэрээдэктэрэ лаппа мөлтөөтө диэн үгүс төрөппүттэр айманаллар. Кинилэр оҕолорун иитиигэ уонна үөрэтиигэ саха омук төрүт тылларын ытыктабылга, итэҕэлгэ иитэр суолталарын букатын туһаммат буолан хаалбыттарыттан итинник суолга тиийдилэр.
Саха дьонугар ордук дириҥ өйдөбүллээх тылынан «Ийэ» диэн тыл буолар. В.Е.Васильев бэйэтин «Культ божеств айыы древнеарийского происхождения?» - диэн үлэтигэр түүрдүү «Ийэ» диэн тыл саха дьонун баар-суох үҥэр-сүктэр айыылара «Иэйиэхсит» уонна «Айыыһыт» үөскээһиннэригэр төрүт буолбутун дакаастыыр. «Ийэ» диэн тыл оҕоҕо биэрэр көннөрү төрөппүт дьахтар диэн өйдөбүлүгэр эбии итэҕэл өйдөбүлүн иҥэрэн, бу тыл ордук дириҥ суолталанар. Ол бэлиэтинэн төрөппүтүн «Ийээ» диэн ыҥырар оҕо кинини ордук убаастыырын уонна ытыктыырын биллэрэр бэлиэтинэн буолар.