cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Степан Васильев аатынан сопхуос, сылгы собуота
Сылгыта, сүөһүтэ
Сыла    Сүөһү ахс. о.и. ынаҕа ньирэйи ыл. 1 ынахт.уут, кг сылгы ахс. о.и. биэтэ кулуну ылыы 1966       1902               606              84,8              1406                 1078             470            19.5 1967        1723              568               94,1              1724                 1056            515           68,5 1968        1650               602              92,4              1750                   944            536           68,3 1973        1848               703              78.2               1568                   932            498           80 1974         1915              749               96,6              1666                   950             509           59,4 1980        2185                880              75.1               1168                  931             775          72,9 1988       1687                617               79.1              1541                 1338             584          70. 1990                                                                                                   1027            558           83 1992                                                                                                     1352           604            51,2 1995                                                                                                   1113             634          49,5 Ыһыллыы иннинэ сүөһү  Ураһалаахха уонна Мэҥэлээххэ көрүллэрэ. Ураһалаахха 10 хотон, кормосыах, кыһыл муннук, олорор дьиэлэр, арыы собуота бааллара. Сылгы собуота буолбутун кэннэ Ураһалаахха учаастакка анаан гараж, улахан хонтуора тутуллубуттара.Маны таһынан Мэҥэлээххэ 2 субай хотоно, Ойбон көлүйэҕэ 1 хотон бааллара. Сайылыктар: Айда, Алар, Кураанах, Атырдьахтаах ыанньык кизннэрэ, ньирэй сайылыктара Арыылаах, Бэрэ, Саадьайга уотуллар сүөһүгэ аналлаах тутуулар. Сылгы собуота буолбутун кэннэ ити сайылыктарга барыларыгар үлэһиттэр олорор типовой хастыы да дьиэ тутуллубута. Сопхуос саҕана Бэтиискэ эмньик сайылыга баара. Сылгы базалара Таала, Мондоку, Кыраһа, кэлин Бэттиэмэҕэ, Кыыраҥдаҕа, Өктөөп маарыгар Махсым таалатыгар тутуллубуттара. Сылгы собуота буолбутун кэнниттэн Бэтиискэ биэ ыыр бааза тутуллубута. Билигин Маалыкайга 254 сылгы ол иһиттэн биэтэ 161.
Тутуу сыаҕа
Холкуос, сопхуос, сылгы собуотун саҕана тутуллубут улахан тутуулар. Улахан тутуулар үксэ холкуос, сопхуос саҕана тутуллубуттар. Тутуулары хаһаайыстыба бэйэтэ үбүлээн, бэйэтин дьонунан туттарбыт. Хаһаайыстыба бэйэтигэр эрэ аналлаах эбийиэктэри  туппакка  улахан социальнай тутуулары барытын кэриэтэ туттарбыт. 1936 с. улахан оскуола. 1980 с. умайан хаалар. 1982     с. улахан мас оскуоланы Ньурбатааҕы ПМК туппута эрээри сопхуос барытыгар көмөлөспүт. 1939 с. бастакы улахан кулууп Саввинов Андрей Андреевич (1895-1964 ) салайан тутуллубут. Кэлин Ураһалаах пиэрмэтигэр көһөрүллэн олорор дьиэ буолбута. 1961 с. начаалынай оскуола. 1966 с спортсаала оскуола оҕолорун уонна холкуостаахтар күүстэринэн. 1967 с. сопхуос хонтуората, кэлин иис сыаҕа буолбута, билигин кураанах. 1967 с. улахан кулууп билигин үлэлии турар. 1969 с. бастакы икки этээстээх сопхуос хонтуората 2003 с. кыаммат ыаллар олорор дьиэлэрэ. Балыыһа территориятыгар амбулатория дьиэтэ. 1971 с. тиэхиникэни өрөмүөннүүр улахан мастарыскыай, дизель станцияҕа аналлаах дьиэ, кэлин Бүлүү электросеть хонтуората буолан билигин подстанция таһыгар үлэлии турар. 1967 -2000 с.с. усталарыгар түөртүү-иккилии кыбартыыралаах 11 дьиэлэр.Билигин да үксүлэрэ үлэлии тураллар. 1971 с. остулубуой дьиэтэ. Билигин кураанах. 1971 с. 2 этээстээх гостиница, аллараа өттө отделение хонтуората. Билигин администрация уонна тэрилтэлэр хонтуоралара. Быйыл хапытаалынай өрөмүөн ыытыллан саҥатыгар түстэ. 1974 с. почта, АТС дьиэтэ. Манна билигин итилэри таһынан аптека уонна сбербаан филиала үлэлииллэр. 1979 с. Сардаҥа детсад. 1969 – 2000 с.с. арыттаах хотон, ампаар ньирэй хотоно, улахан 8 хотон, 2 улахан гараж, столярка, 4 арочнай гараж, баанньык, хортуоппуй кыстатар арочнай ыскылаат, Ураһалаахха улахан булуус, Ураһалаахха отделение хонтуората тутуллан үлэҕэ киирбиттэрэ. 1981 с. көскө кэлбит кытайдарга тутуллубут дьиэ 1988 с. Мичил детсад. 1995 с САПИ үбүгэр 2 этээстээх, гаражтаах, прачкалаах, куухуналаах, хочуоллаах балыыһа комплекса. 1996 с. Сэргэ диэн сылгы собуотун маҕаһыына, аттыгар ыскылааттаах. 1987 с. улахан хонтуора 1998 с. арыы собуотун таһыгар бэкээринэ. 1990- 2000 с.с. Хатыы-Маалыкай-Малдьаҕар, Маалыкай-Айда-Арыылаах-Бэрэ-Мэгэдьэк-Бэттиэмэ-Орто Сайылык-Хаты, Маар үрэх-Уус Күөлэ, Маалыкай-Кураанах, Атырдьахтаах Алар сайылыктар суоллара томтотуллубуттара, сорохторо гравийдаммыттара. Ураһалаахха 11, Мэҥэлээххэ 2 хотон. Баанньык Атырдьахтаах, Алар сайылыктарыгар үлэһиттэр олорор типовой дьиэлэрэ, Бэттиэмэҕэ Үөннүүргэ сылгы базалара, Маай учаастагар иккилии кыбартыыралаах 2 олорор дьиэ тутуллубуттара. Уһуннук үлэлээбит тутуу инженердэрэ: Антонов Н.К, Даянов А.И, Николаев И.П, Иванов И.С, Васильев Ю.Н.
Киин база
Киин база бэйэтэ туспа территориялаах этэ. Онно улахан гаражтар, өрөмүөннүүр мастарыскыай, ыскылааттар, үлэһиттэр мустар будкалара, Бүлүү ГЭ-һин уота кэлэ илигинэ дизельнэй ыстансыйа бааллара. Манна сопхуоһу хааччыйар улахан таһаҕас массыыналара, сири, суолу оҥорор улахан тыраахтырдар, нэһилиэнньэни уунан хааччыйар уу баһар массыыналар уонна салалтаны таһар чэпчэки массыыналар тураллара. Манна туспа механиктар, гараж сэбиэдиссэйэ, диспетчер, суоппардар, тырахтарыыстар үлэлииллэрэ.
Нефтебаза
Улахан нефтебаза баара. Кини тутуута улахан холкуос буолуоҕуттан саҕаланан баран кэлин кэҥэтиллэн испитэ. 75, 50, 25 куптаах систиэринэлэр бааллара .Сылгы собуота буолбутун кэннэ 400 куптаах икки улахан систиэринэни бэйэбит сварщиктарбыт оҥорбуттара. Нефтебаза сэбидиссэйдэринэн Петров Лука Васильевич, Егоров Егор Семенович, Халабышев Владимир Иванович үлэлээбиттэрэ.
Ветучасток
1921 сыл от ыйын 4 күнүгэр Ньурбаҕа ВЕТЕРИНАРНАЙ СУЛУУСПА төрүттэммит. Маалыкайга маҥнайгы ветеринарнай пууну 1939 сыллаахха Иван Иванович Шабарскай олохтообут. 1939 сыл – ветеринарнай пуун. 1992 сыллаахха Ст. Васильев аатынан сылгы собуотугар ведомственнай ветеринарнай сулууспа иһинэн Маалыкай ветеринарнай лечебницата уонна Бордон ветеринарнай учаастага (Маай учаастагар) тэриллибиттэрэ. 1994 сыллаахха 1982 сыллаахха тутуллубут дьиэни атыылаһан олоробут. 8,6 м х5 м, иэнэ 40,8 кв.м. Салайааччыларынан үлэлээтилэр: 1993-2010 с.с. Егорова Галина Егоровна (1947 с.) 2010 сылтан Карманова Сардаана Васильевна (1975 с.) 2016 сыл саҕаланыытыгар ынах сүөһү ахсаана 1088, сылгы – 1167 , сибиинньэ – 12 , коза – 7 , кролик – 6 , куурусса – 5 , ыт – 167 , куоска – 18. 1939 – Макаров Василий Иванович. 1946-1960 сс. Васильев Иннокентий Васильевич 1960-1961 сс. Гуляев Афанасий Алексеевич 1931 с 1961-1964 сс. Евсеев Иван Васильевич. 1964-1967 сс. Пахомова Мария Дмитриевна. 1967-1969 сс. Яковлев Трофим Никифорович. 1969-1970сс. Григорьев Владимир Николаевич. 1970-1981 сс. Федоров Афанасий Григорьевич. 1981-1984 сс. Васильев Револий Иннокентьевич. 1984-1989 сс. Саввинов Прокопий Корнилович. 1989-1993 сс. Васильев Револий Иннокентьевич, «Отличник с/х РС (Я)»: - Cаввинов Прокопий Корнилович, - Егорова Галина Егоровна, - Федоров Федот Васильевич. Первомайскай демонстрацияларга, Кыайыы күнүгэр, күһүн «Доруобуйа күнүгэр», «Нация сүүрүүтүгэр» кыттыыны ылабыт. 2007 сыллаахтан компьютер баар. 2010 сылтан хамнас карточкаҕа түһэр.
Чиэт
Чиэт — ордааттан Иван I Калита саҕана 1330 сыллаахха Арассыыйаҕа кэлбит мурзаа. Захарий диэн аатынан кириэстэммит. Кострома таһыгар Ипатьев манастыырын туттарбыт.
202
202 сыл.
Чиэт
Чиэт хас даҕаны биллиилээх нуучча дворян уустарын төрүттээбит киһи буолар: Годуновтары, Сабуровтары, Зерновтары, Шеиннары уо.д.а.
Өспөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
400px|thumb|right|Өспөх нэһилиэк куйаартан көстүүтэ Өспөх нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дыгдал.
Улуус кииниттэн 110 хоту диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 350 киһи (2007 сыл).
Алжир
Алжир (الجزائر, ) диэн Хоту Африка дойдута. Иэнинэн Африка иккис улахан дойдута. Кирбиилэhэр Тунистыын хотугулуу-илин, Лиибийэлиин илин, Нигердыын соҕуруулуу-илин, Малилыын уонна Мауританиялыын соҕуруулуу-арҕаа, Марокколыын хотугулуу-арҕаа уонна Сир ортотунааҕы байҕаллыын хоту. Иэнэ 2,400,000 km² уонна олохтоохторун ахсаана 35,000,000. Киин куората Алжир.
Алжир Араб Лигатын, Холбоһуктаах Нациялар, Африка Униятын уонна OPEC кыттааччылара.
Францияттан 1962 сыллаахха тутулуга суох буолбут. Тутулуга суох буолуу күнүн от ыйын 5 күнүгэр бэлиэтииллэр.
Габриэл Гарсиа Маркес
Габриэл Хосе де ла Конкордиа Гарсиа Маркес (Gabriel José de la Concordia García Márquez; Кулун тутар 6, 1927 төрөөбүтэ) диэн Колумбия суруйааччыта, сценариhа уонна журналиhа. XX үйэ биир бэлиэ ааптара буолар. 1982гэ, Нобель литература бирииhин ылбыта.
Борисов Семен Захарович
200px|thumb|right|Борисов Семен Захарович Борисов Семен Захарович (24.08.1911—07.10.1999) — биллэр ил уонна баартыйа диэйэтэлэ, Саха АССР-га хостуур бырамыысыланнас сайдарыгар олук уурбут киһиннэн билиниллэр, ону таһынан Чурапчы холкуостарын көһөрүүгэ бөрүкүтэ суох кыттыыта ахтыллар, кини өрөспүүбүлүкэни салайар кэмигэр кини быһаччы дьаһалынан саха кылаассык суруйааччыларын уонна устуорук учуонайдарын омугумсуйууга буруйдаан айымньыларын бобо сылдьыбыттара.
Олоҕун олуктара
1911 сыл атырдьах ыйын 24 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1929 сыллаахха Нөөрүктээйи нэһилиэк сэбиэтин сэкрэтээринэн үлэтин саҕалыыр.
1930—1932 сс. Дьаҥхаады оскуолатын сэбиэдиссэйинэн, Мэҥэ-Хаҥалас райисполкомун устурууктарынан, норуот үөрэҕириитин салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1932 сылга устурууктара, баартыйаҕа киирэр. 1934 сылга 23 саастаах сылдьан Сунтаар райисполкомун бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт.
1938 сылга Москубаҕа сэбиэт тутуутун үрдүкү куурустарыгар үөрэххэ ыытыллар уонна 1939 сыллаахха бүтэрэр.
1939—1941 сс. — устурууктар, көһөрүү салаатын начаалынньыга. Ити салааУкраинаттан уонна Бөлөрүүстэн дьоннору көһөрүүнэн дьарыктаммыта.
Сэрии саҕаланаатын кытта бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
Сыыппара
Сыыппара диэн ахсааны суруйар бэлиэ.
Борисов Семен Захарович
Олоҕун олуктара
1944 сыллаахха сири оҥоруу а, сүөһү иитии миниистирэ.
1946 сыллаахха Миниистирдэр Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ.
1951 сыллаахха Саха Сиринээҕи обкомун сэкэрэтээрэ. Бу дуоһунаска киириэн иннинэ ахсынньы 10 күнүгэр «Правда» хаһыакка «Саха литературатын историятын сөпкө сырдатар туһугар» диэн ыстытыйата тахсар. Ол ыстатыйаҕа Кулаковскай А. Е., Софронов А. И. уонна Неустроев Н. Д. тустарынан «Три якутских просветителя-реалиста» диэн кинигэ ааптарын Г. П. Башарины устуоруйаны токурутууга буруйдаабыта, суруйааччылары бэйэлэрин саралаабыта (холобур, Өксөкүлээҕи аһаҕастык үрүҥнэргэ сулууспалаабыта диэбитэ, Алампа «Ытык хайалар кэпсэтиилэрэ» айымньытын "контрреволюцоннай националистыы" диэн сыана быспыта), ону таһынан бэчээккэ, билим тэрилтэлэригэр уонна Саха сирин суруйааччыларын сойууһугар баччааҥҥа диэри бу "омсолоох" кинигэ аһаҕастык кириитикэлэнэ илигин ыйбыта, өрөспүүбүлүкэ идиэйнэй үлэһиттэрин уталыппакка манан дьарыктанарга ыҥырбыта.
Сойуолаһыытын салҕаабыта, 1952 сыл олунньу 5-6 күннэригэр буолбут Саха сиринээҕи ВКП(б) обкуомун бюротун мунньаҕа Башарин кинигэтин уонна үс суруйааччы кинигэлэрин боппута, 1944 сыл алтынньы 16 күнүгэр Ылдьаа Винокуров дьаныарынан тахсыбыт үс суруйааччыны сөргүтэр уурааҕы көтүрбүтэ, бэчээккэ Өксөкүлээх, Алампа уонна Н. Неустроев "реакционнай айымньыларын уонна көрүүлэрин" саралыырга сорудахтаабыта, оскуола программаларын уларытарга, учуонайы уонна суруйааччылары көмүскэспит дьону эппиэккэ тардарга уураахтаабыта.
Бу уураах 1962 сыллаахха эрэ сүнньүнэн көтүрүллүбүтэ, олунньу 16 күнүгэр буолбут ССКП Саха сиринээҕи обкуомун бюротун мунньаҕын быһаарыытыгар обкуом бастакы сэкиритээрэ Башарины олоҕо суохтук буруйдааһыҥҥа уонна саха норуотун литэрэтиирэҕэ нэһилиэстибэтин дьадатыыга буруйдааҕа этиллибитэ, ол эрээри, Борисов бэйэтин алҕастарын аһаҕастык билиммитин туһунан бэлиэтээбитэ. Ол эрээри саҥа уураах урукку уурааҕы олоччу көтүрбэтэҕэ (ону Наталья Харлапьева бэйэтин кинигэтигэр Борисов дуоһунаһыгар хаалбытынан быһаарар), онон уураах 1989 сыллаахха эрэ толору көтүрүллүбүтэ. 1965 сыллаахха пенсияҕа тахсар.
1999 сыл алтынньы 7 күнүгэр, 88 сааһын туолан баран өлбүтэ.
Аатын үйэтитии
Дьокуускайга киниэхэ аналлаах боруонса мэҥэ турбута, 2022 сыллаахха ахсынньы 10 күнүгэр үөрүүлээх аһыллыыта буолбута. Ааптар — скульптор Афанасий Романов.
2016 сыллаахха кини туһунан кинигэ "Бичик" кинигэ кыһатыгар "Выдающиеся люди республики" сиэрийэҕэ тахсыбыта. Ааптар Афанасий Кириллин.
Мөккүөрдээх санаалар
Борисов Семен Захарович салалтатынан Чурапчы холкуостарын сэрии кэмигэр хоту көһөрүү буолбута. Ол кэмҥэ кини көһөрүү наркомунан үлэлиирэ, арҕаа дойдулартан көскө кэлбит дьону оннуларын буллартыыра. Билиҥҥигэ дылы чурапчылары улахан алдьархайга тиэрдибит дьаһалы ким ылбыта чопчу биллибэт, көһөрүү оруннааҕын туһунан мөккүөрдэр да бааллар. Ол гынан баран, көһөрүү олохтоох, объективнай төрүөттээх да этэ диир буоллахха, көһөрүүнү бэлэмнээһин быстар мөлтөхтүк ыытыллыбыта, онтон сылтаан элбэх өлүү-сүтүү буолбута мөккүөрэ суох.
Паапа
мини Паапа, эбэтэр Риим паапата (papa, ) - Риим епискоба, Католик сыаркабын баһылыга.
Урут, чуолаан III-IV үйэлэргэ, христианнар бу тылынан ханнык баҕарар епискобу ааттыыллара. Александрия патриархын православнайдар билигин да итинник ааттыыллар. Ол гынан баран IX үйэттэн саҕалаан үксүн Риим епискобын ааттыыллар.
Католицизм паапаны апостол Бүөтүр нэстилиэнньигинэн ааҕар, сыаркапка үрдүкү былаас быһыытынан көрөр.
Уульчалар
Уульчалар, бэйэлэрин аатара – «Нани», Россияҕа олорор а5ыйах ахсааннаах омук. Амыр өрүс кытыытыгар, айан Хабаровскай кыраай Ульчскай оройуонугар олохсуйан олороллор. Тыллара тоҥус-манчуур бөлөххө киирэр. Уопсай ахсааннара (2002 сылааҕы перепись) – 2913 киһи.
Сигэлэр
Ульчи (нуучч.)
Сииттэ (өрүс)
Сииттэ өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 431 км., тардыытын иэнэ 8250 кв.км. Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир кытыытынан уонна Саха сирин ортоку намталынан сүүрэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саһаан Баһылай
Василий Петрович Скрябин — Саһаан Баһылай (1896—1970) Мэҥэ Хаҥаласка күүстээҕинэн биллибит киһи. Алтаҥҥа олорон өлбүтэ.
Көбүс-көнө уҥуохтаах, иһэ- үөһэ суох биир тэҥ толору киэптээх-таһаалаах, 194—196 см үрдүктээх, центнертэн лаппа ордук ыйааһыннаах, дьэ кырдьык, киһи хараҕа туолар саха саарына этэ. Ырыаһыт Ольга Ивановна-Сидоркевич аҕатынаан биллээхтиилэр иккиэн Чурапчы Хайахсытыгар Тэлбэрэх алааска олохтоох, кэпсээҥҥэ киирбит алта кэрэ кыргыттардаах Атыыһыт Арамаан-Роман Трофимов күтүөттэрэ.
Бөтүрээ Иванов кэргэнэ Биэрэ олус ырыаһыт дьахтар эбитэ үһү. Ольга Петровна арааһа ийэтин удьуордаатаҕа. Аны кини эбэтэ Боккуойа Сарбынньаҕынан, Хассыганынан, Сатаҕай саһылын фермата турбут сиринэн ууһаан-тэнийэн олорбут Скрябиннар балтылара этэ. Бу бырааттыы Скрябиннар-Хоруо Сэмэн, Маччыаха Баһылай, Саттаах Бүөтүр — балтыларыгар Боккуойаҕа Соморсун Арыылааҕар киирэн чугаһынан тэҥнээҕэ суох муннуктуу охсуулаах сүүнэдьиэ тутан биэрбиггэр. Ону гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар уоттаан кэбиспиттэрин, иккистээн киирэн аны уу сахалыы дьикти үчүгэй ала балаҕан туппуттар. Бырааттыылартан сэниэлээхтэрэ бэйэтэ миэлиҥсэлээх Маччыаха Баһылай этэ. Саһаан Баһылай кини быраатын Петр Игнатьевич Скрябин-Саттаах Бүөтүр (1877—1950) уола. Олоҕо Сатаҕай урукку саһылын ферматын онно.
Үлэ, сэрии ветерана К. А. Яковлев ахтыыларыттан.
Нам улууһа
Нам — Саха сирин улууһа.
Демография
500px|thumb|center|Биэрэпис ыытыллыбыт сылларга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Нам улууһун каартата
Салалта
Баhылык — Альберт Иннокентьевич Ильин
Экономика
Улуус Өлүөнэ өрүс ортотун диэккиннэн икки өттүнэн тайаан сытар. Улууска икки Эркээйи Сир баар: «Белоозерскай» уонна «Харбаайы». «Белоозерскай» төрүттэммит сыла 1974, иэнэ 636 кв. км. «Харбаайы» төрүттэммит сыла 1996, иэнэ 326 кв. км. Улууска «Кэҥкэмэ» диэн оҕо экологическай парката баар.
Транспорт
Улуус киинэ Саха Сирин киинин Дьокуускайы кытта оҥоһуулаах асфальт суолунан холбонон турар. Өрүс үрдүгэр олорор нэһилиэктэр сайын таһаҕастарын уу суолунан таһаллар, биирдиилээн хаһаайыстыбалар мотуоркалаах буолаллар.
Улуус аата
Эдуард Карлович Пекарскай Байаҕантай киһитэ П. Е. Готовцев 1893 с. суруйбутугар олоҕуран, Нам — Омоҕой сиэнэ, Аан Эрэһэ ойуун уола этэ диэбит. Сэһэн Боло 1935 с. итиннэ дьүөрэлэтэн суруйбут: "Омоҕой Баайы кытта кэлсибит Аан Эрэһэ ойуун диэн баарыттан Нам диэн төрүөн, кинилэр билиҥҥи Нам сиригэр олохсуйаллар"
Историк Василий Николаевич Иванов 1642 сыллааҕы биэрэпис матырыйаалларын үөрэтэ сылдьан, Нам буолаһыгар Нам уолаттара Ибей Намов уонна Мымах Намов диэннэр баалларын булбут. Мымах диэн кинээс олоро сылдьыбыт. Кини аҕата Нам диэн ааттаах киһи эбит.
Филолог Ньургун Михайлович Иванов быһаарыытынан, Нам диэн аат монгол тылыттан төрүттээх, «намыһах, намтал; чуумпу, холку, намыын» диэн суолталаах. Багдарыын Сүлбэ онтон сиэттэрэн, «Нам оҕонньору дьоно холкутун, намыынын бэлиэтээн, хайҕаан, итинник ааттаабыт буолуохтарын сөп» диэбитэ.
Кыһыл муох тэллэйэ
Сэбирдэхтээх уонна бэс ойуурдарга үүнэр.
Нам улууһа
Биллиилээх дьон
Намтан төрүттээх биллэр дьон:
Кыһыл муох тэллэйэ
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 2-9 см тиийэр, көппөҕөр, кураанах, бастаан түүлээх өнө ньуурдаах, онтон хайыта барар. Туруупкалаах араҥата: саһархай, от куөхтүҥү. Этэ: араҕас, көпсөркөй соҕус, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар. Атаҕа: кытаанах, үөһэ модьуруур.
Хомуллар кэмэ
Бэс ыйа – балаҕан ыйа.
Нам улууһа
Биллиилээх дьон
Худуоһунньуктар: Е. М. Шапошников, Е. С. Сивцев, В. С. Парников, В. В. Петров, А. Е. Евстафьев, Е. Н. Винокурова, А. И. Лукин.
Кыһыл муох тэллэйэ
Туттуллуута
Саһархай тэллэйдэртэн питательноһа намыһах. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Нам улууһа
Биллиилээх дьон
Самодеятельнай композитор Винокуров Захар Порфирьевич.
Араас
спорт Сардана Осипова диэн спортсменка баар ди граф бижрэгиттэн төрүттээх улахан биллиилээх спортсмен аан дойду кубогын хаһаайката европа чемпионката Россияттан бастакы Арнольд классик чемпионскай курун хаһайката АХШ уонна Бразилияҕа россия чемпионката уонна элбэх төгүллээх республиканскай всероссийскай чемпион ити мас рестлинҥа аны армрестлин европа 5 төгүллээх чемпиона аан дойду рекордсменката аан дойду 3 миэстэлээҕэ маска севернай америка чемпиона калифорния чемпиона маска рф маастара армрестлинҥа норуоттар икки ардылаах маастар вольнай борьбааҕа дьахталларга россия 5 мижстэлээҕэ всероссийскай сибирьскэй күрэхтэр элбэх төгүллээх кыттыылааҕа
Иван I Калита
Иван Дани́лович Калита́ (1288 — кулун тутар 31 1340, Москуба) — 1325 сылтан 1340 сыллаахха дылы Москуба кинээһэ, 1331 сылтан 1340 сыллаахха дылы Владимир-Суздаль княжествотын Улуу кинээһэ (хаантан 1331 с. Дьаралык ылбыт), 1328 сылтан 1337 сыллаахха дылы Новгород сирин кинээһэ.
Даниил Александрович диэн Москуба кинээһин иккис уола. «Калита» диэн хос ааты баайын иһин иҥэрбиттэрэ (калита — харчылаах суумка былыргы аата).
Сиртэн хостонор оттук
thumb|220px|right|Сылааһы туттарга чох уматыллыбыт Сиртэн хостонор оттук диэн углеводороднай оттуктар. Дьоннор маннык углероднай оттуктар урут өлбүт кыыллартан уонна үүнэйилэртэн хаалбыттар диэн итэҕэйэллэр
Саамай тутаах сиртэн хостонор оттуктар чох, ниэп уонна гаас буолар.
Туттуута
Сиртэн хостонор оттуктар электричество уонна сылаас оҥорорго туттуллаллар. Ууну сылытан паар оҥорон вентиляторга майгынныыр турбинаны хамсатар. Турбина хамсаатаҕына иһигэр баар магниттар электричествоны үөскэтэр. Учуонайдар этэллэринэн сиртэн хостонор оттуктар суохтара эбитэ буоллар киһи маннык сайдыа суоҕа этэ дииллэр.
Дьоннор өссө дьиэлэрин сылытаар сиртэн хостонор оттугу уматаллар. Салгыны олус киртитэрин иһин чоҕу туттуута аҕыйаабыт. Сорох дьиэлэргэ гааһы уматан дьон плитаны сылытан ас астыыллар.
Оннук оттуктар киэҥник транспорга тутталлар. Ол аата массыыналары, грузовиктары, самолеттары, поездтары хамсатарга оттук уматыллар. Билиҥҥи бириэмэҕэ обществоҕа сиртэн хостонор оттук олус тутаах буолбута, суох буоллаҕына хамсааһын суох буолар.
South Park
Соҕуруу паарка (South Park) диэн сүөргү уонна хара юморынан биллэр Америка анимация ситкома. Итэҕэл, политика, тыйыс быһыы, секс уонна өй ыарыыта курдук дьоҥҥо-сэргэҕэ мөккүөрдээх темалары таарыйар уонна сатиралыыр. Айааччылар уонна сүрүн суруйааччылар, салайааччылар уонна саҥарааччылар Трэй Паркер уонна Мэтт Стоун.
Айымньы ис хоhооно түөрт уол — Стэн Марш, Кайл Брофловски, Эрик Картман уонна Кенни Маккормик — уонна кинилэр хайалаах куоракка мүлчүргэннээх уонна дьиктилэрдээх сырыыларын тула буолар. Шоу хас да бириэмийэлэргэ кыайбыта, олор ахсааннарыгар үс Primetime Emmy Award.
1999 сылга South Park: Bigger, Longer & Uncut диэн толору киинэ тахсыбыта.
203
203 сыл.
Тэҥ тиистээх күүдээх
Тэҥ тиистээх күүдээх (, Равнозубая бурозубка) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах бөдөҥ күүдээх. Бөдөҥ тиистээх күүдээхтэн уһун кутуругунан уонна тииһин оҥоһуутунан уратылаах, атын күүдээхтэртэн бөдөҥ.
Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Сууккаҕа аһыыр аһылыгын ыйааһына бэйэтин ыйааһынын 2-4 төгүл куоһарар.
Маччыаха Баһылай
Маччыаха Баһылай, Василий Игнатьевич Скрябин - Мэҥэ Хаҥаласка күүстээхтэринэн биллибит үс ини-биилэртэн биирдэстэрэ. Сэниэлээх бэйэтэ миэлиҥсэлээх киһи эбит. Балтылара Боккуойа - биллиилээх ырыаһыт Ольга Петровна Иванова-Сидоркевич эбэтэ.
Бу бырааттыы Скрябиннар - Хоруо Сэмэн, Маччыаха Баһылай, Саттаах Бүөтүр — балтыларыгар Боккуойаҕа Соморсун Арыылааҕар киирэн чугаһынан тэҥнээҕэ суох муннуктуу охсуулаах сүүнэдьиэ тутан биэрбиттэр. Ону гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар уоттаан кэбиспиттэрин, иккистээн киирэн аны уу сахалыы дьикти үчүгэй ала балаҕан туппуттар.
Ситком
Ситком (ааҥл. Situation comedy) диэн комедия телесериал жанра. Мэлдьи баар сүрүн персонажтардаах, бүтүн остуоруйалаах, сирдээх уонна хас биирдии серията туспа ис хоhоонноох. 1920-с сс. Америка радиотыгар үөскээбитэ, 1970-с сс. телевидениеҕэ көспүтэ.
Дьаралык
Дьаралык — былыргы Иллэргэ — хаан (аҕа баһылык) суругунан суруллубут ыйааҕа. Былыргы XIII—XV үйэтээҕи нуучча улуу кинээстэрэ маннык дьаралыгы монгуоллартан ыланнар бэйэлэрин сирдэригэр баһылык буолаллар эбит. Холобур, Иван I Калита, 1331 сыллаахха дьаралык ылан Улуу кинээс аатын сүкпүт.
Пандора
Пандора - былыргы гириэктэр үһүйээннэригэр бастакы дьахтар. Прометей уоту уоран дьоҥҥо биэрбитин кэннэ Зевс дьоҥҥо бэриллибит үтүөнү тэҥнээри Гефест диэн уус-таҥараҕа дьоҥҥо дьахтар оҥорон биэрэригэр соруйбут. Пандора Прометей инитигэр ойох тахсар уонна туох баар куһаҕан, мөкү мунньулла сытар иһитин арыйар. Куһаҕан тыын ол иһиттэн мүлчү көтөн тахсан аан дойдуга тарҕанар.
Нартахова Мария Дмитриевна
200px|thumb|right|Нартахова Мария Дмитриевна Мария Дмитриевна Нартахова (25.01.1906—1987) — саха судаарыстыбаннай, общественнай уонна политическэй диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара
Бу кэмҥэ, 50-60 сылларга Саха Сиригэр производство балысханнык сайдыбыта. Саха алмааһын хостооһун саҕаламмыта, Мирнэй куорат тутуллуута саҕаламмыта. Сүлүүдэ, сурьма, гаас промышленностара төрүттэммиттэрэ уонна сайдан барбыттара, саҥа гидростанциялар, промышленнай комбинаттар тутуллубуттара. Көмүһү хостооһун сайдыбыта. Тыа хаһаайыстыбатыгар кыра холкуостары бөҕөргөтүү, кинилэри техниканнан уонна уопуттаах дьонунан хааччыйыы барбыта.
Буотама
Буотама өрүс - Өлүөнэ уҥа салаата. Уһуна 418 км., тардыытын иэнэ 12600 кв.км.
Алдан үрдэлин уонна Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир икки ардынан сүүрэр.
Төрдүттэн 22 км. Бырыылаах диэн гидрология пуоһугар уу орто орскуота сөкүүндэҕэ 43 м³.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тардыытыгар 200 күөл баар. Сүрүн салаалар: хаҥас Талаалаах (57 км.), уҥа Харыйа Үрэх (60 км.).
Арҕаа Сахаара
Арҕаа Саhаара, Арҕаа Сахаара (араб. لصحراء الغربية) диэн Хоту Африкаҕа баар территория. Кирбиилэhэр Марокколыын хоту, Алжирдыын хотугулуу-илин, Мауританиялыын илин уонна соҕуруу, Атлантик океанныын арҕаа. Иэнэ 266 000 км², олохтоохторун ахсаана 382 тыһыынчаттан тахса. Киин куората Эл Аюн.
Арҕаа Саhаара 1960-с сс. Испания колонията эрдэнээҕиттэн ыла Холбоһуктаах Нациялар деколонизацияламматах территориялар тиhиктэригэр киирэр. Марокко уонна Полисарио Фронт диэн тутулуга суох буолуу хамсааhына территория салалтатын туhунан мөккүөрдээхтэр.
204
204 сыл.
Шараборин Христофор Прокопьевич
200px|thumb|right|Шараборин Христофор Прокопьевич Шараборин Христофор Прокопьевич (1904—1938), сэбиэт уонна партия диэйэтэлэ, Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.
1904 сыл алтынньы 29 күнүгэр Үөһээ Дьааҥы улууһун Дулҕалаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1916—1921 сыллардаахха Өлүөхүмэтээҕи училищеҕэ үөрэнэр.
1923—1924 сыллардаахха Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа үөрэнэр.
1926—1929 сыллардаахха Ленинградка Зиновьев аатынан Коммунист университерыгар үөрэнэр.
Үөрэнэ сылдьан 1920—1923 сыллардаахха Ыччат союһун Өлүөхүмэ уокуруктааҕы бюро.
1924—1926 сыллардаахха РКП(б) Халыма уокуруктааҕы сэкрэтээрэ.
1929—1930 сыллардаахха ВКП(б) Булуҥ уокуруктааҕы сэкрэтээрэ.
1930—1931 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомун отделын сэбиэдиссэйэ. 200px|thumb|left|Шараборин Х. П. хаайыыга 1931 бэс ыйыттан — 1937 атырдьах ыйыгар диэри Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.
1937 сылга РСФСР ВЦИКар Саха АССР бэрэстэбиитэлэ.
1937 сыл сэтинньи 5 күнүгэр Москваҕа «антисоветскай националист тэрилтэ чилиэнэ» иһин аресттанар. 1938 сыл тохсунньу 15 күнүгэр сууттанар уонна ытарга приговордаммыт. 1938 сыл тохсунньу 16 күнүгэр ытан өлөрбүттэр.
1956 сыл муус устар 4 күнүгэр ССРС Үрдүкү Суута реабилитациялыыр.
Уткин Ксенофонт Дмитриевич
Олоҕун олуктара
2016 сыл тохсунньу 1 күнүгэр өлбүтэ.
Араҕас өҥ
Араҕас өҥ.
МГУ
thumb|МГУ Москубатааҕы государственнай университет (МГУ) — Михаил Васильевич Ломоносов аатын сугэр, Россия биир былыргы, улахан, классическай университеттарыттан биирдэстэрэ, Москубаҕа бэйэ дойдутун наукатын уонна култууратын киинэ буолар.
Университекка 15 научнай чинчийэр институт, 43 факультет, 300-тэн тахса кафедра уонна 6 филиал баар.
1992 сылтан университет салайааччытынан академик Виктор Антонович Садовничай буолар.
Бастакы Өспөх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Улуус кииниттэн 45 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 510 киһи (2007 сыл).
Стрекаловскай Михаил Михайлович — Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1741
1741 сыл.
Түүл туолуута
Түүл туолуута диэн түүлгэ көстүбүт бэлиэлэр биэрэр өйдөбүллэрэ илэтигэр сөп түбэһиитэ ааттанар.
Айылҕаҕа киһи өйүн-санаатын уонна түүлүн салайааччынан Ый буолар. Дьиҥнээх ону-маны түстүүргэ аналлаах түүллэр Ый туолбут кэмигэр көстөллөр уонна үксүгэр туолаллар. Түүлгэ көстүбүт бэлиэлэр тойоннооһуннарын туолуулара, бу түүл ханнык бириэмэҕэ көстүбүтүттэн улахан тутулуктаах. Күнүскүттэн саҕалаан сарсыардаҕа диэри түһэммит түүллэр туолар бириэмэлэрэ кыччаан иһэллэр. Биир түүлү көрүүгэ кэнники көстүбүт бэлиэлэр туолуулара чугас буолар. Сарсыарданан түһэммит түүллэр бу күнүгэр дуу эбэтэр үс күн иһинэн туолаллар. Күнүс утуйан түһэммит эбэтэр түүн эрдэ көстүбүт түүллэр ыраах кэми билгэлиир түүллэр буолаллар уонна итилэр ый иһинэн хатыланнахтарына туолаллара биллэн барар.
Биир өйдөбүлү биэрэр түүллэр хос хатылаан көһүннэхтэринэ туолуохтарын сөп.
Сорох түүлү тойоннооччулар түүл туолуутун ый хонугунан ааҕан таһаараллар. Ый ханнык хонугар түһэммит түүл туоларын дуу, туолбатын дуу хайа күҥҥэ түһэммитэ чуолкайдык быһаарар диэннэр аналлаах график оҥороллор.
Түүлгэ көстүбүт быһыы хайаан да туолара дуу, туолбата дуу, ситэ быһаарылла илик. Сорохтор хайаан даҕаны туолара буолуо дииллэр, онтон атыттар букатын итэҕэйбэттэр. Биһиги түүлгэ көстүбүт быһыылар үгүстэрэ туолалларыгар саарбахтаабаппыт. Ол эрээри маннык быһаарыылары ылынар туһалааҕын бэлиэтиибит:
1. Түүлү үөрэтии сыалынан инники туох быһыылар буолаары туралларын билии буолар. Онтон киһи санаата иннигэр баран иһэрин быһыытынан буолуохтаах быһыыны урутаан билэр, көрсүһэр. Биһиги түүлбүтүгэр инники иһэр санаабыт ханнык быһыылары кытта көрсүһэрин көрөр эбиппит.
2. Түүлү үөрэтии киһи өйүн-санаатын үөрэтии буолар. Киһи түүллэрин биллэххэ өйүн-санаатын туругун быһаарыахха сөп.
3. Киһи оҥорор быһыылара барылара атын дьон тугу оҥороллоруттан, киһи бэйэтэ хайдах санаалааҕыттан уонна сыһыаннаһарыттан олус улахан тутулуктаахтар, ол иһин уларыйан биэрэн иһэр кыахтаахтар. Киһи бэйэтин санаатын күүһүнэн түүл көстүүтүн уларытыан сөп. Түүн түһээн суолга кыра быһах сытарын көрөр. Төҥкөйөн ылаары гыммыта, быһаҕа уларыйан төгүрүккэ кубулуйар уонна кытаран, итийэн барар курдук буолар. Соһуйан чинэрис гынар.
Күнүс газ оһох биир конфоркатын адьас кыратыгар туруоран, ас сылытан баран умнан кэбиһэн араарбатах. Аһаан бүтэн, иһит хомуйан баран, бу конфорка хаппаҕа иҥнэри баран хаалбыт диэн көннөрөөрү тутан ылан иһэн, түүлүгэр көстө түспүт итии төгүрүгү өйдөөн кэлэн тохтоон хаалар. Онтон өйдөнөн конфорканы көрбүтэ, газ өссө да умайа турар эбит.
- Оо, аны умайа турар конфорканы тутан көрө сыстым дии.- диэн соһуйуу бөҕөнү соһуйан, түргэнник араара охсон кэбиһэр.
Түүн түһээтэҕинэ, арай соһуччу бытыылка алдьанар, таастара ыһыллан айаҕын иһигэр түһэллэр. олору тарбаҕынан таһаараары, кыратык бааһырдар, хаан таммалыыр, бэйэтэ олус диэн соһуйар.
Арай сарсыҥҥы күнүгэр муойкаҕа таас ыстакааны сууйа туран мүччү тутан алдьатар. Таас бытархайдарын сорохторо муойка дьөлөҕөһүгэр ууну кытта киирсэллэр. Олору тарбаҕынан ороору гынан иһэн түүлүн өйдөөн тохтуур. Олус сэрэнэн кыра ньуоска тутааҕынан таас бытархайдарын оротолоон таһаартыыр.
- Көр, сэрэнэммин тарбахпын бааһырдыбатым ээ,- диэн иһигэр бүччүмнүк сананар. Эбиэттэн киэһэ кууллаах хортуоппуй сакаастаабыттарын аҕалаллар. Онно тиэтэйэн, көрүдүөргэ турар мас дьааһык хаппаҕын аһа охсон биэрээри төлө тутан, сөмүйэтин кыбытан, хаан тахсыар диэри тириитин дьукку тардан ылар.
- Оо, дьэ. Сэрэнэммин даҕаны син-биир кыайан куоппатым эрээри, тарбахпын кыратык өлөрдүм быһыылаах, - диэн, тарбаҕын биинтэнэн баайа олорон санаата. Түүлгэ көстүбүт бэлиэ хайаан да туоларын саарбахтаабат буоларга сөптөөх төрүөт буолуохтарын сөп курдук көстүүлэр буоллулар. Киһи бэйэтин кыаҕынан, санаатын күүһүнэн түүлү уларытар кыахтааҕа эмиэ быһаарыллар.
Түүлгэ киһи илэ бэйэтинэн кыттыһан, тутан-хабан тугу эмэ оҥорор буоллаҕына, сотору кэминэн туолар түүллэр буолаллар.
Саахымакка сотору-сотору буолуталыыр кылгас бириэмэлээх күрэхтэһиигэ кыттыан иннинэ түһүүр. Арай дьиэ иһигэр сылдьар, үөһээ этээскэ тахсыан баҕарар. Көрбүтэ улахан кирилиэс баара букатын бүөлэнэн турар. Эргийэ баран атын кирилиэһинэн өрө тахсан барар, үөһээ этээскэ тиийиитигэр кирилиэс эмиэ тостубут. Арай биир сиринэн өрө ыстанан, үөһээттэн тутуһа түһэн баран кыайан тахсыбата.
Нөҥүө күнүгэр саахымат кулуубугар тиийбитэ икки группа буолан хайдыһан күрэхтэһээри бэлэмнэммиттэр. Түүлүн санаан бастакы, күүстээхтэр группаларыгар киирэ да соруммата. Иккис группаҕа суруттарда. Барыларын кыайталаан, инники күөҥҥэ таҕыста. Бастыыр буолбута быһаарыллыбытын кэннэ, алҕас түһэн кэбиһэн ферзэтин былдьатан кыаттарда. Инньэ гынан иккис-үһүс миэстэлэри үллэстиигэ тииһиннэ.
Оонньуу бүтэн истэҕинэ түүлүн сэрэтиитин умнан кэбиһэн, тиэтэйэн, сыыһа түһүүнү оҥорон, кыайан ситиһиини оҥорбото.
Инники буолуохтаах быһыы куһаҕан буоллаҕына, хайаан да түүлгэ көстүбүтүн курдук буолбатын туһугар түүлү көрбүт киһи илэтигэр соннук балаһыанньа үөскээн таҕыстаҕына бэйэтин санаатынан уларыйыылары киллэрэн биэрэр кыахтааҕын ити көстүүлэр быһаараллар.
Kиһи түүлүгэр тугу көрөрө кини өйүттэн-санаатыттан быһаччы тутулуктаах. Биһиги быһаарыыбытынан киһи түүлүгэр үгэс буолбут санааларын тэҥэ, атын дьон санааларын эмиэ көрөр.
Түүлгэ көстөр санаалар манныктар:
1.	Kиһиэхэ тастан киирэр араас өйдөбүллэр, үгэстэр, атын дьон эн тускунан туох диэн санаалара.
2.	Kүнүскү үлэттэн-хамнастан киирэр өйдөбүллэр, санаалар.
4.	 Kиһи бэйэтин араас ыра, баҕа санаалара.
5.	Атын биллибэт санаалар киһиэхэ киириилэрэ.
Kиһи этэ-сиинэ доруобай, үчүгэйдик утуйар уонна түүлүгэр көрөр араас бэлиэлэрэ күннээҕи үлэтин-хамнаһын өйдөбүллэриттэн, санааларыттан ураты буоллахтарына ханнык эрэ иччилээх түүлү түһээбит буолуон сөп.
Түүлгэ көстөр биирдиилээн бэлиэлэр, дьон таҥна сылдьар таҥастара эбэтэр айылҕа көстүүлэрэ киһи бэйэтин санаатынан туох эмэ диэн быһаарыллар эбэтэр бу көстөр бэлиэлэр киһиэхэ ханнык өйү-санааны үөскэтэллэриттэн көрөн тус-туспатык тойонноноллор. Холобур, түүлгэ киһи тугу эмэни сөбүлүү, сэргии көрдөҕүнэ туох эмэ үчүгэй буолуоҕа.
Түүл көстүүтэ уонна киһи бэйэтэ ханнык быһаарыыны ылынан туох эмэ хамсааһыны оҥорорун холбоон быһаарыы түүл тойоннооһуна диэн ааттанар.
Биир түүлү холобурга ылыахпыт. Бу түүлгэ кэриэс баай кэлиитин туһунан көстөр. Kэриэс баай аҥардастыы кэлэр үчүгэй баай буолбатах, бу баай кэлиитэ улахан сүтүгү, айманыыны, чугас аймах киһи өлүүтүн кытта сибээстээх. Маннык түүлү тойоннуурга икки утарыта өйдөбүллээҕин ааҕыстахха табыллар. Кэлэн иһэр куһаҕан, ыарахан кэмнэр кэннилэриттэн кэлиэхтээх тупсууну, үчүгэй буолууну маннык түүл түстүүр.
Түүлгэ көстөр бэлиэ туһалаах буолан баран бэйэҥ сөбүлээбэтэххинэ эбэтэр бэйэҥ сөбүлээбэт бэлиэҥ туһалаах дьыаланы оҥорор буоллаҕына кэриэс баай кэлиитэ буолуон сөп.
Түүл көстүүлэрэ утарыта өйдөбүллээх буолуулара, холобур, манныктан биллэр; саахха түһүү буоллаҕына, көрдөххө олус куһаҕанын да иһин, саах үүнээйигэ олус наадалаах уоҕурдуу буоларынан, барыс киирэр дьыалатыгар кыттыһаҕын. Эбэтэр улахан баһаар буолуута төһө да алдьархайдаах көстүү буолбутун да иһин үлэ-хамнас табыллан, тэнийэн тахсыытын эмиэ көрдөрөр.
Өй-санаа икки өрүттээх буолуута түүлгэ ордук чуолкайданан көстөр. Түүлгэ көстөр ат дьүһүнэ улахан быһаарар оруоллаах. Маҕан, үрүҥ дьүһүннээх ат көстүүтэ бары үчүгэйи, кыайыыны түстүүр, онтон ат дьүһүнэ хара буолуута ыарахан, тимир-тамыр майгыны, сөбүлэспэт буолууну көрдөрөр.
Туох барыта кэмнээҕэ-кэрдиилээҕэ уонна уларыйан, эргийэн биэрэрэ түүлгэ эмиэ көстөр. Сырдыктан хараҥа буолуута үчүгэй кэмнэр ааһаннар ыарахан, эрэйдээх кэмнэр кэлэн эрэллэрин биллэрэр.
Түүл киһиэхэ атын киһи санаатын тириэрдэр холобурун бу түүлтэн булуохха сөп.
Астманан ыалдьар киһи тиэтэйэн сылдьан эмин умнан кэбиспит. Суолга астмата көбөн, кыайан тыынын ылбакка сууллан хаалбыт. Ааһан иһэр дьон таба көрөн көмөлөһө охсубаккалар, суһал көмөнү ыҥырбаккалар хойутаан хаалан кыайан быыһаммакка сонно өлбүт.
Kэмниэ кэнэҕэс дьон ыҥырыыларынан кэлбит суһал көмө массыынатынан өлбүт дьону мунньар муорга тиэйэн илдьээри сырыттахтарына хата билэр киһитэ көрө түһэн дьиэтигэр илтэрбит. Kиһилэрин аһыйан, айманан көммүттэрин тохсус хонугар быраатын уола, эдэр киһи түүл түһээбит.
Түһээтэҕинэ арай кини иһэр үһү. Олус үөрбүт, сэргэхсийбит курдук эбит уонна эппит:
- Манна үчүгэйдик сылдьабын. Хата астмам мэһэйдээбэт буолан олус абыранным. Билигин тиэтэйэн иһэбин, тетя Надяҕа тиийиэхтээхпин,- диэн эппит.
Уол бу түүлүн тойонноон дьээдьэм тетя Надяҕа туох эрэ наадалааҕа кыаллыбакка хаалбыт буоллаҕа диэн киниэхэ бара сылдьыбыт. Кырдьык кини оҥорон испит муостата ситэ бүппэккэ хаалбыт эбит. Тетя Надя бэйэтэ эрэ олорор буолан эр киһи көмөтүгэр куруук наадыйар. Kэлин кэмҥэ кини куруук көмөлөһө сылдьыбыт эбит.
Түүлүн сэрэтиитин таба өйдөөн уол тетя Надяҕа аны мантан инньэ мин көмөлөһөр буолууһубун диэн быһаарыммыт. Дьиэтин муостаны ситэрэн оҥорон биэрбит.
Түүлгэ көрөн саҥаны арыйыылары биирдэ эмэтэ да буоллар билигин даҕаны оҥороллор.
2003 сыллаахха биир саҥаны арыйааччы подводнай гидроэлэктростанцияны олох саҥалыы тупсаран оҥорбут. Бу электростанция уу түгэҕэр тимирдиллэн олордуллар уонна ууттан үөскүүр баттааһын көмөтүнэн үлэлиир.
Саҥаны арыйааччы бу станция үлэтин түүлүгэр түһээн көрөн ону үтүгүннэрэн оҥорбут. Саҥа станция олус табыллан үлэлиир, элбэх экономияны оҥорор кыахтаах буолбут.
Түүл диэн өй-санаа көстүүтэ буолан үчүгэй, чиҥ үгэстэргэ үөрэммит киһи түүллэрэ ордук чуолкайдар, ыраастар, үчүгэйдик көстөллөр уонна өйдөнөллөр. Түүл көстүүлэрэ диэн өй-санаа көстүүлэрэ буолаллар. Төһөнөн өй-санаа чиҥ, ыраас даҕаны түүл көстүүлэрэ эмиэ оннуктар.
Чиҥ үгэстэр көстүүлэрэ ыраас, чаҕылхай буоларынан ити көстүү уратыта быһаарыллар. Өйө-санаата боччумнаах, үчүгэй үгэстэрдээх киһи түүлэ син-биир олоҕун салгыытын курдук биир тэҥник баран иһэр.
Олох биир тэҥник долгуйбакка эрэ, кэминэн баран иһэрин саха дьоно сөбүлүүллэр.
Түүл киһи мэйиитин үлэтэ, телепатическай дьоҕурга киирии буолар. Киһи-киһи тус-туспатык түһүүр. Сорох туох баарынан, атыннык эттэххэ, сирэйинэн, сорох уобарастаан, ырааҕынан таайтаран түһүүр. Түүллээх киһи кэпсиир буоллаҕына, сайдыан сөп. Сахалар: «Кылгас үйэлээх буолуоҥ, түүлгүн кэпсиир буол»,- диэччилэр. Түүлү кэпсиир ордук.
Түүл араас буолар... Бааллар, өйгө-санааҕа иҥэн, дууһаны самнары баттыыр ыарахан түүллэр. Бааллар, киһини кынаттыыр, биллибэт күүһү угар дьиктилээхэй түүллэр. Сорохтор, бэл, түүл киһи иккис олоҕо дииллэр...
Түүлү дьон үксэ итэҕэйэллэр. Уһуннук дьарыктанан кэтээн көрдөххө, сороҕо сөп түбэһэрэ кырдьык.
Түүлгэ үөрэҕи барыы эмиэ көстөр. Биир түүлгэ үчүгэй көрүҥнээх маҕан баттахтаах саха оҕонньоро саҥа атаҕар турбут кыра оҕону үөрэтэрэ көстөр. Олох кыра оҕотун саҥарда үөрэтэр. Оҕо уоһун төгүрүччү туттан баран «үү» диэн саҥарар. Мин санаабар нуучча тылын кыратык буккуйан да саҥардахха син буолуон сөп курдук. Ол эрээри оҕонньор этэр:
-	Саха тылын буккуйбакка уу сахалыы эрэ үөрэтэр ордук туһалаах буолуоҕа, - диир.
Ханнык эмэ дьыаланы ситиһэргэ тугу да түһээбэт буолуу ордук курдук. Санаабыт санааны ситиһэргэ, санаа туоларыгар ханнык да атын мэһэйдэр, туорайдаһа сатааччылар куһаҕан санаалара суохтарын биллэрэр. Санаа туолуута барыта киһиттэн бэйэтиттэн эрэ тутулуктаах буолбутун биллэрэр. Кутталлаах айаҥҥа бараары турар киһини атаарыыга:
- Ханнык да куһаҕан түүлү түһээбэтим, барыта этэҥҥэ буолар ини,- диэн алҕаан кэриэтэ этэллэр.
Түүлгэ ханнык да куһаҕан быһыылар көстүбэтэхтэринэ айаҥҥа даҕаны соһуччу быһылааннар буолумуохтарын сөп. Киһи санаата эрдэлээн, инники баран иһэринэн инники буолуохтаах быһыыларга ханнык да биллэр мэһэйдэр суохтарын биллэрэр.
Киһи оҥорор быһыылара биир эрэ өрүттэн тутулуктаах буолбатахтар. Ыалдьыт кэлиитэ сороҕор тардыллан, хойутаан, өссө букатын да кэлбэккэ хаалыан эмиэ сөп. Киһи бэйэтэ тугу эмэ оҥороору гыммыта барыттан бары тутулуктаах буолан тахсара элбэх. Бары тутулуктары барыларын оннуларын буллардахха, көннөрдөххө эрэ туох эмэ оҥоруллара кыаллар. Биир эмэ тутулук кыайан ситиһиллибэтэҕинэ кыайыы буолбат, баҕа санаа ситиһиллибэт. Киһи бэйэтэ тулуурдаах, дьулуурдаах буоллаҕына эрэ тугу эмэни ситиһэр. Тугу эмэни ситиһэр туһугар киһи бэйэтин санаатын бөҕөргөтөн, дьулуурун эбэн биэриэ этэ.
Түүл киһиэхэ ханнык эмэ быһаарыылары ылынар кэмҥэ көстөр. Түүлгэ массыынаҥ сүтэн хаалбыт буоллаҕына, санааларыҥ туолалларыгар мэһэйдэр баар буолуохтара диэн түүлдьүттэр быһаараллар. Маннык түүл кэнниттэн киһи ханна эрэ сыыһа тутууну оҥорор буоллум, санаабытым туолбат буолла диэн санааҕа ылларыан сөп. Өссө кыһанан, тиэтэйэн биэрдэххэ санаабыт санааны, хойутаан да буоллар ситиһиэххэ сөп. Киһи санаатын күүһүнэн түүлэ туоларыгар эбэтэр туолбатыгар көмөлөһүөн сөп. Түүл киһи куттара тус-туһунан буоланнар бэйэ-бэйэлэрин кытта сөбүлэспэт буолууларын арыйан көрдөрөр:
1. Киһи этин-сиинин баҕа санааларын, ол аата, быстах санааларын кытта өйүн-санаатын охсуһуута көстөр.
Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте
Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте (Johann Wolfgang von Goethe, Атырдьах ыйын 28, 1749 — Кулун тутар 22, 1832) диэн Германия суруйааччыта. Гөте поэзия, драма, литература, теология, философия, хуманизм уонна үөрэх эйгэлэригэр сыhыаннаах үлэлэрдээх. Бастыҥ үлэтинэн буолар икки ирээттээх Фауст.
Гөте ниэмэс литературатын уонна Ваймар классицизмын хамсааhынын биир тутаах фигуралара буолар.
Түүл туолуута
Түүлгэ атын билбэт киһитиниин, кыыллардыын, абааһылардыын охсуһар буоллаҕына киһи бэйэтин икки куттарын икки ардыларыгар сөпсөспөт, биир тылга киирсибэт буолуу баарын бэлиэтэ. Маннык түүллэр киһи бэйэтин куһаҕан санаатын суох оҥордоҕуна туоланнар түүлгэ охсуһуулар көстүбэт буолаллар. Түүл киһиэхэ атын туох эмэ дьайыытыттан уларыйыы тахсар эбэтэр бэйэтэ тугу эмэ уларытыыны таһаарар кэмэ кэлэн эрдэҕинэ үгүстүк көстөр. Киһиэхэ маннык кэм кэлиитигэр иччилээх түүл көстөр.
Үчүгэй түүл көһүннэҕинэ хайдах эрэ гынан, үргүтэн кэбиспэккэ бу түүл туоларын үөскэтэн, көмөлөһөн, санааны күүһүрдэн, үчүгэй түүл туолан, иҥэрин туһугар кыһаныахха.
Түүлгэ туох эмэ куһаҕан эбэтэр куһаҕаҥҥа тириэрдэр быһыы көһүннэҕинэ, бу быһыы туолбатыгар кыһаныахха, санаа бары күүһүн ууруохха. Бу түүл туһунан билэр, итэҕэйэр дьоҥҥо кэпсээн сүбэ-ама, күүс-көмө ылыахха. Түүл көстүүлэрэ үксүгэр өссө да буола илик быһыылар буоланнар киһи бэйэтин күүстээх санаатынан эбэтэр санаатын күүһүрдэн биэрдэҕинэ уларытыылары киллэрэн биэриэн сөп.
Оһол кэлиитэ киһи олоҕуттан, Айылҕаттан тутулуктааҕын бэлиэтиир түгэнинэн киһи бэйэтэ эбэтэр олох чугас киһитэ оһолго түбэһиэн иннинэ түүлүгэр буолуохтаах оһол туһунан көрөрө буолар. Түүлү үөрэтээччилэр бу курдук көстүүлэр киһи бэйэтэ буолуохтаах быһыыны уларытар кыахтаах буоллаҕына эрэ көстүөхтэрин сөп диэн быһаараллар. Киһи түүлүгэр көрбүт быһыытын таба тойонноон, ону уларытар кыахтаах буоллаҕына, бу быһыы уларыйыан сөптөөх эбит.
Оһолго түбэһиэн төһө эмэ иннинэ киһи түһээн куһаҕан түүлү көрөн бэйэтэ эчэйиэн эбэтэр сууллуон сөп. Оһолго дэҥнэнээри гыммыт киһи түүлүгэр үксүн сууллар, туохтан эмэ дөлбү түһэр. Бэйэ өлбүтүн эбэтэр чугас киһитэ өлбүтүн көрүү кэнниттэн хайаан да буолуохтаах быһыыны уларытарга тугу эмэ оҥоруохха наада диэн этэллэр. Түүлгэ көстүбүт ити көстүүлэр илэ буолан хаалаллара элбэх дьоҥҥо биллэр.
Түүлгэ куһаҕан быһыылары көрбүт киһи сэрэхтээх буолара хайаан да наада. Бэйэтэ оннук балаһыанньаҕа түбэспэтэҕинэ даҕаны баҕар билэр киһитэ түбэһээри гыммыта көстүбүт буолуон эмиэ сөп.
Оһол эрдэттэн бэлэмнэммит суол устун кэлэн иһэр курдук буолар. Сахалар «Оһол быалаах» дииллэр. Оһол буолуутугар тириэрдэр быһыылар бары бэйэ-бэйэлэриттэн олуc күүстээх тутулуктаах буолан тахсаллар. Бу быһыылар бары өттүлэринэн, буолар бириэмэлэрэ эмиэ олус сөпкө түбэстэхтэринэ эрэ оһол буолара табыллар. Оһол диэн олус уустук, элбэх сүһүөхтээх быһыы буолар. Оһол туолуутугар тириэрдэр элбэх быһыылар бэйэ-бэйэлэригэр чопчу сөп түбэстэхтэринэ эрэ оһол буолара табыллар.
Киһи олоҕор буолан ааһар ханнык эмэ соһуччу быһыы буолуон иннинэ киһи түүлүгэр киирэн көстөр. Киһиттэн бэйэтиттэн туох да тутулуга суох түүлгэ көстүбүт быһыылар сороҕор туолан хаалаллара дьону ордук интэриэһиргэтэр.
Олох быатын быстыыта киһи түүлүгэр киирэн көстүүтүн биллэр дьон олохторуттан сурукка киирбит холобурдар дакаастыыллар. Юлий Цезары өлөрүөхтэрин иннинэ кэргэнэ Кальпурния түһээн өлбүт кэргэнин кууһан олорорун көрөн, ытаан уһуктубут. Онтон Цезарь кэргэнэ санаарҕаабытыттан сенат мунньаҕын ыытымаары гынан баран син-биир ыыппыт. Өлүөн иннинэ Абраам Линкольн эмиэ түүлү көрбүтэ биллэр. Кини бу түүлү түһээн көрөн баран, муодарҕаан кэргэнигэр кэпсээбит. Онно арай элбэх похорона дьоно баран иһэллэр үһү. Онуоха кини: «Кими көмөллөрүй?»- диэн ыйыппыт, онно: «Абраам Линкольны көмөллөр»,- диэн эппиттэр. (1,322).
Дьахтар түһээтэҕинэ айаннаан иһэннэр массыына абаарыйатыгар түбэспиттэр, дэҥнэммит дьон көстүбүттэр. Ону санаан дьахтар даачаларыттан барыыларыгар оҕотун кытта электричкэнэн айаннаабыт. Kэргэнэ бэйэтэ айаннаан иһэн кырдьык абаарыйаҕа түбэспит, массыыналарын ойоҕоһугар атын массыына кэлэн түспүт.
Утуйуу киһиэхэ үүтүнэн иитиллээччи, ол иһигэр киһи утуйбат организмын уһатар суолталаах. Утуйуу мөлтөөтөҕүнэ, болҕомто атыттардааҕар намыһах. М. М. Манасина уонна да атын учуонайдар эксперименнэригэр киһи мэйиитигэр да, ис уорганнарын да доруобуйатыгар наадалаах үлэ быһаарыллыбыта.
Туһаныллыбыт литература
1. Детектив и политика. МАДПР. Вып.3. Москва: Изд-во Новости, 1990. - 352 с.
2. Календарь 2000. г. Кострома, ООО, «Тетра К», 1999.
3. Каженкин И.И. Түүл Үөһээ дойду өйө-санаата. – Дьокуускай: Бичик, 2014. – 160 с.
205
205 сыл.
Чукчалар
Чукочалар (чук.ԓыгъоравэтԓьат (тылыттан тылыгар «дьингнээх киһи/дьон») эбэтэр чаучы (табалаах)) диэн омук олорор Чукотка тумул арыыгар.
1742
1742 сыл.
Лугины
Лугины (Лугини) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 176 (2012).
НКВД
thumb|117px|НКВД бэлиэтэ Ис Дьыалалар Народнай Коммиссариата, нууччалыы Народный комиссариат внутренних дел СССР - 1934-1946 сылларга ССРС сүрүн буруйу оҥорууну уонна бэрээдэги кэһиини тохтотор тэрилтэтэ.
Тэрийиитэ
От ыйын 10 чыыһылаҕа, 1934 сылга, ЦИК уурааҕынан үөскэммит. Урукку ОГПУ төрүтүгэр.
Сигэлэр
ФСБ - НКВД сиэнэ
Айдахо
Айдаhо Idaho диэн Таастаах хайаларга баар АХШ биир хоту штата буолар. Бу сир биллэн туран айылхатынан уонна салгынынан атын Америка сирдэриттэн ордуктук биллэр. Дьонун ахсаана - 2 млн (2009)
Киин куората - Бойсе
Күрүөлэһэр сирдэрэ
Айдахо штата маннык сирдэри кытта ыаллыы сытар: Хоту диэкинэн - Канаада, ол аата АХШ дойдута бүтэр, атын дойду кэлэр! Оттон Со5уруу диэкинэн - Юта уонна Невада, илин диэкинэн - Монтана уонна Вайоминг штаттара. Ар5аа диэки - Уашингтон уонна Орегон сирдэрэ ыаллыы сытар.
Туолба
Туолба өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. уһуна 395 км., тардыытын иэнэ 15800 км². Баһа Алдан үрдэлин хотугулуу-арҕаа уһугар баар.
Төрдүттэн 43 км. Алексеевка диэн гидрология пуоһугар уу орто ороскута сөкүүндэҕэ 63 м³. Тардыытыгар 100 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: уҥа Сыалыһардаах (95 км.), хаҥас Сытыган (58 км.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кычкина-Борисова Альбина Михайловна
Олоҕун олуктара
Опера репертуара аан дойдуга аатырбыт опера партияларын толорор: Розина («Севильский цирюльник» Дж.Россини), Виолетта («Травиата» Дж.Верди), Джильда («Риголетто» Дж. Верди), Марфа («Царская невеста»), Розалинда («Летучая мышь» И. Штраус).
Арассыйаҕа уонна аан дойдуга 20-н тахса соло концертары толордо. Дискографията икки компакт-дискалаах.
Хохочой тоһуура
1922 сыл муус устар 18 күнүгэр билиҥҥи Бүлүү улууһугар Хохочой сиригэр кыһыллар 19 киһилээх В. Шатаев хамандыырдаах этэрээттэрэ бастаанньыттар тоһуурдарыгар түбэспитэ.
Бүлүү гарнизонун начаалынньыгын көмөлөһөөччүтэ В. Шатаев этэрээтэ, Н. И. Снитко көрдөһүүтүн толорон, Бүлүү оборуонатын салайааччыларын сорудахтарынан Хампа кыһылларын этэрээтигэр көмөҕө баран испит. Снитко этэрээтэ Хампаҕа үрүҥнэр чугаһаабыттарын билэн, онно көмөҕө баран иһэн, Хампаны үрүҥнэр ылбыттарын, сүүстэн тахсаларын билбит уонна эбии көмө көрдөөбүт эбит.