С._А._Зверев_айымньыларыгар_эргэрбит_тыллар
С. А. Зверев айымньыларыгар эргэрбит тыллар
Оксиэ, оҕолоор, Номох буолан умнуллубут Норуот тыыннаах тыла! Ууга эн тимирбэккин, Килбиэннээх кэрэ бэйэ5эр Кир, дьэбин сыстыбат! С.А.Зверев – Кыыл Уола Айынат хаантан аналлаах Алгыс санаам салыйбатын, Үрүн айыыттан төрүттээх Үтүө тылым өлбөтүн С.А.Зверев – Кыыл Уола Сергей Афанасьевич Зверев – Кыыл Уола норуот ырыаһыта, суруйааччы, искусство деятелэ, тойуксут, олоҥхоһут, оһуохайдьыт, үнкүүһүт, саха омук фольклоругар, ийэ тылын, төрут культуратын, итэ5элин уһулуччулаах билээччи уонна тарҕатааччы, көннөрү киһи да быһыытынан – саха омук бүттүүнүн киэҥ туттуутунан буолар. Улахан Советскай энциклопедияҕа поэт, импровизатор быһыытынан киллэриллэ сылдьар. Кини сиппит-хоппут толору айымньыларын хомуурунньуга 1971 сыллаахха Якутскай куоракка саха народнай суруйааччыта Дмитрий Кононович Сивцев – Суорун Омоллоон редакциятынан тахсыбыта. Аата «Аман өс» диэн. Манна редактор ырыалары-тойуктары тус-туспа тематическай хайысхаллаах аҕыс салааҕа араарбыта. Бу айымньылары ырытааччыларга көмөлөһөр табыгастаах өнкүл быһыытынан сыаналыыр суруйааччы, тыл үөрэхтээҕэ А.А.Кондратьев. Дьыл кыһалҕалара дьон-сэргэ социальнай эрэйин-сорун кытта алтыһыннара хоһуллубут «Утуйан турбутум» тойуга урукку үйэ сайына кыһынтан туох да атына суоҕун уус-ураннык бигэргэтэр. «Сайын кэлиитэ», «Этин тойуга», «Хаһаа ырыата», «Дьабака ырыата», «Туруйа туркута» курдуктар дьыл кэлиитин, көтөр-сүүрэр үөскээн үксүүрүн, төрөөбут айылҕа кэрэтин хоһуйар буоланнар, ааҕааччыга эстетическай дуоһуйууну тэнэ иҥэ сир кэрэтигэр сугуруйуу тыынын иитэллэринэн уратылаахтар. Оттон «Уот алгыһа», «Эбэ алгыһа», «Баҕах тойуга», «Кийиит сүктэн кэлиитэ» ырыалар норуот үтүө үгэстэрин, абыычайдарын, үчүгэйгэ, үрдүккэ дьулуһар сырдык итэҕэлин илдьэ сылдьалларынан элбэҕи биллэрэр аналлаахтар, этнографическай өттүнэн улахан суолталаахтар. Улуу Киһи уола Дмитрий Сергеевич Зверев эппитинии: «саха тылын модун бухатыырын», XIX үйэ чаҕылхай киһитин, саха тылын сүөгэйин-сүмэтин иҥэриммит дьин-чахчы норуот талааннааҕа С.А.Зверев – Кыыл Уолун айымньыларын киһи аахтар ааҕан барар. Уонна саха тыла, дьэ чахчы, муора курдук баайын, киэнин сөҕөҕүн, имигэһин, кэрэтин итэҕэйэҕин. Элбэх да тылы билбэт эбиппин. Билбэт тылларбыттан угустэрэ эргэрбит тыллар (нууч. «устаревшие слова»). Эргэрбит тыллар икки сүрүн бөлөххө арахсаллар: сүппүт уонна былыргы бэлиэтиир тылларга. Сүппүт тыллар (архаизмы) диэн атын тылынан солбуллан туттуттан тахсыбыт тыллар ааттаналлар. Холобур, урут муо көппөх, бэлиэлээх үйэн, дьабарааскы өргүө дэнэллэрэ биллэр. Ол гынан баран билигин ити тыллар саха бүттүн тылыгар туттуллубаттар, хотугу говордарга эрэ бааллар. Итинник тылларга эби буоһах (куолай), баһарҕас (этэрбэс, олооччу), торҕо (таҥас, өрбөх), алчах (баҕа), өс (тыл, «слово, речь»), айах (чороон), дьиэл (халҕан) уо.д.а. тыллары холобурдуохха сөп. Ол эрээри сүппүт тыллар үрдүк стиль тутууга буолар үгэстээх. Холобур: анаар (көр), тусаһа (тиэргэн), мындаа (арҕас). Оттон сорох сүппүт тыллар тобох курдук олоҕурбут ситимнэргэ, өс хоһоонноругар хаалаллар. Холобур: тыл-өс, өс хоһооно; айах адаҕата, буоһах бохсуута; кэтинчэ быта кэтэххэ ыттан, баһарҕас быта баска тахсан уо.д.а. Мин ырыалартан аҕыйахтарыгар тохтоон, эргэрбит тылларын ырытарга холонуом. Үгүс тылы ылбакка, интэриэһинэй дии санаабыттарбар тохтуом. Бастаан бу тыллары материальнай культура, былыргы олох-дьаһах, бытовой, обрядовай культураҕа, итэҕэл тылларыгар (ойуун, таҥара, алгыс), булка сыһыаннаах, быһыы-майгы, таптал тылларыгар араартыыр санаалаах этим. Тылым аҕыйах буолан, оннук араарбакка биирдиилээн ырыаларынан-хоһооннорунан ырытыам. 1938 сылга суруллубут «Баҕах тойуга». Баҕах диэн тыл «Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар эргэрбит тылынан сылдьар. Быһаарыытын көрүөҕун: «Хас да сиринэн моонньоммут, кэрэнииистэрдээх, ойуулаах үс саһаан үрдүктээх сэргэ». Өссө сири иһит ыйанар туора биттэхтээх буолар эбит. Ол эрэн, баҕах диэн тылы умнууга хаалбыт тылынан соччо аахпаппыт, кэлин ыһыахтарга, сиэргэ-туомна суолта бэрилллэр буолан, билэбит, истэбит, көрөбут. Дьэ, манна маннык тыллары интэриэһиргээтим.