cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Водянова Наталья Михайловна
Ната́лья Миха́йловна Водяно́ва (үлэтигэр Водя́нова диэн уларыппыта);  1982 сыл олунньу 28 күнүгэр, Горький куоракка төрөөбүтэ) — арассыыйа супермодела, актриса уонна филантроп.
Олоҕун олуктара
thumb|[[Новосибирскай|Новосибирск куоракка пресс конференцияҕа 2008 сыл балаҕан ыйын 20 күнэ]] Наталья Михайловна Водянова 1982 сыл олунньу 28 күнүгэр Горькай куоракка (билигин Нижний Новгород) Михаил Водянов уонна Лариса Викторовна Громова дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Икки балтылаах — Оксана (оҕо сааһыттан инбэлиит, аутизмнаах уонна ДЦПлаах төрөөбүт) уонна Кристина (1997 сыллаахха төрөөбүт).
16 саастааҕыттан Евгения Чкалова «Евгения» диэн модельнай агенствотыгар сылдьар буолбут. Онно английскай тылы үөрэттэрбиттэр. Биир көрүүгэ Viva Model Management агенство скаута көрөн Парижка үлэни ыйыппыт. Хас да ый буолан баран Франция киин куоратыгар үлэҕэ барбыт.
Карьера
''
Таргетолог
Таргетолог (targetologue) диэн аныгы кэм идэтэ. Маннык идэлээх үлэһитсоциальнай ситимнэргэ рекламаны сааһылыыр, тарҕатар. "Таргет" Англия тылыттан "сыал" диэн тылбаастанар. Таргеттаах реклама диэн чопчу биир сыаллаах аудиторияҕа анаммыт реклама.
Водянова Наталья Михайловна
Үтүөнү оҥоруу
2004 сыллаахха «Обнажённые сердца» диэн пуонданы олохтообут. Сыала - Арассыыйаҕа уонна атын сиргэ оҕолор ооннььур площадкаларын тутуу. Россия 68 куоратыгар билигин 100тэн тахса оонньуу площадкаларын тутуллубут. Ол иһигэр төбөтүнэн мөлтөх оҕолорго анаммыт биир оонньуу площадкатын туттарбыт. .
2011 сыллаахтан пуонда ону тэҥэ "Хас оҕо дьиэ кэргэннээх буолуохтаах" диэн программанан дьарыктанар, онно оҕо сайдыытыгар уратылаах оҕолортон аккаастанары тохтооһун туһугар үлэлиир. Ол программа иһинэн Нижнэй Новгородка "Дьиэ кэргэн өйөбүлүн киинэ" уонна Тула уобалаһыгар "Лекотека тутуллубут".
Мырааҥҥа абааһылаах дьиэ (сериал)
Мырааҥҥа абааһылаах дьиэ (The Haunting of Hill House) — Netflix платформаҕа көстөр сериал, Amblin Entertainment тэрилтэ уһулбута.
Салҕыыта Абааһылаах Блай тиэргэнэ диэн сериал.
Ньюарк Либерти Интернешнл Аирпорт
Ньюарк Либерти Интернешнл Аирпорт (Newark Liberty International Airport) — Ньюарк куоратка баар интернециональнай аирпорд, Аан Дойдуга биир улахан. Сүрүннээн Нью Йорк куорат дьонун таһар өҥөлөөх, тоҕо диэтэххэ Манһэттан сириттэн 24 км сытар.
Танда (Уус-Алдан улууһа)
Танда — Уус-Алдан улууһун Байаҕантай нэһилиэгин киинэ.
Биллиилээх дьоно
Лонгинов Владимир Дионисьевич (1919—1943) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Бааҥка
Бааҥка — үөһэ өттүгэр хайаҕастаах, кэтит хаптаҕай быһыылаах цилиндрическэй формалаах иһит бытыылка олус кылгас уонна кылгас, кылгас хаптаҕай эбэтэр ньалҕаархай ньуурдаах, хаппахтардаах, араас аһы харайарга аналлаах хаппахтаах.
Билигин бааннар сүрүннээн оҥорон таһаараллар өстүөкүлэ тимир пластиката, пластика. Тимир бааҥкаларга ылтаһын араастаһаллар (ыстаал ыллык) уонна алюминий.
Бааҥкалар убаҕас, сыппах, сыппах эбэтэр кытаанах эттиктэри харайарга ананаллар ас-үөл бородууктата, эмп ону таһынан араас техническэй веществолар.
Ас-үөл бородууктатыгар анаммыт бааҥкалар ортолоругар араас көрүҥнэр бааллар кэнсиэрбэ, пиибэ бааҥката, барыанньа бааҥката уонна да атын заготовкаларга бааллар. Бааҥкалар үгүстүк туһанар табаар эбэтэр биирдии-иккилии суулааһыҥҥа.
Өстүөкүлэ бааҥка историята
Суулааһын курдук былыргыттан биллэр. Өстүөкүлэ флаконнара уонна бытыылкалара Египеккэ уонна Сирияҕа өссө 4 тыһынча сыл саҥа эра саҕаланыар диэри туттулуннулар. Буһарыллар өстүөкүлэ айааһына 1824 сыллаахха оҥоруу саҕаланыытын көҕүлээбитэ өстүөкүлэ тара промышленнай масштабка. Бастаан өстүөкүлэ бытыылкаларын оҥорон таһаарыыта олохтоммута, онтон өстүөкүлэ бааҥка баар буоллулар.
Өстүөкүлэ бааҥкалары кэнсиэрбэлииргэ (ас- үөл кэнсиэрбэлээһин ньыматын курдук) туһанар санаа француз поварга уонна кондитерга тиксэр Аппераҕа. Кини айыыта 1804 сыл 1809 сыл Парижка искусствоны көҕүлүүр обществоҕа түмүллүбүтэ. Айыы-тутуу түмүгүн үөрэтэр анал хамыыһыйа түмүк үчүгэй этэ. Апператын булан ылбытым. Наполеон.
Арассыыйаҕа бастакы өстүөкүлэ собуоттара XVII үйэҕэ баар буоллулар да, дьигинэн нуучча өстүөкүлэтин оҥоһуга XVIII үйэҕэ саҕаланар. XVIII үйэ саҕаланыытыгар Карачевскай, Севскэй уонна Трубчевскай уездка 9 дьоҕус завод, кинилэр «Боростуой хабахтаах өстүөкүлэ» уонна «үрүҥ уонна боростуой өстүөкүлэ " таһаарбыттар.» . Оҥорон таһаарар XIX үйэҕэ кэтэрээн саҕаабыта.
Революция инннэ сэбиэскэй былаас 30- с сыллар бүтүүтүгэр өстүөкүлэни оҥорон уонна бааҥкалар улахан ахсааҥҥа атыылааһын саҥа ньымаларыгар көһөр кыахтаммыттара. Хаачыстыба (өстүөкүлэ дьэҥкирин киллэрэн туран) уонна бааҥка кээмэйэ анал стандартаналлар. Ассортимент сабыллыыта: 0,2 л («майонез баночка» диэн ааттанар); 0,5 л; 0,7 л; 1 л; 1,5 л; 2 л; 3 л; 10 л.
Улугбек түмэлэ
Түмэл 1964 сыллаахха Узбекистаны Ш.Р. Рашидов салайар кэмигэр арыллыбыта. Бырайыак ааптара -- А.Бабаханов диэн архитектор. 2010 сыллаахха түмэли, Улугбек обсерваториятын уонна ол таһынааҕы устуоруйа тутууларын бүүс бүтүннүү чөлүгэр түһэрбиттэрэ, саҥардыбыттара, рестоврациялаабыттара. Түмэл Мирзо Улугбек олоҕун, айар уонна билимҥэ үлэтин сырдатар, кини олорбут кэминээҕи астрономиятын уонна математикатын туһунан сиһилии кэпсиир уонна сырдатар соруктаах. Түмэлгэ көрдөрүүгэ былыргы астрономия уонна математика биридимиэттэрэ, үстүрүмүөннэрэ, урукку обсерватория сэмнэхтэриттэн көстүбүт маллар-саллар тураллар. Ол иһигэр Афрасиаба, Самарканд, Бухара, Шахрисабза биллэр пааматынньыктарын дьоҕус макыаттара бааллар.
Галерея
мини
Абааһылаах Блай тиэргэнэ
Абааһылаах Блай тиэргэнэ (The Haunting of Bly Manor) — Netflix платформаҕа көстөр сериал.
Апросимова Тамара Константиновна
Апросимова Тамара Константиновна (1943, олунньу 23, Моорук, Мэҥэ-Хаҥала улууһа, Саха АССР) – РСФСР уонна Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара
1963 сылтан Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар с. Суола кулуубун сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыта, кэлин Булуҥ оройуонугар Күһүрдээҕи норуот тыйаатырын режиссерунан үлэлээбитэ. 1973-1993 сылларга Муоматааҕы норуот тыйаатырын режиссера. 52 араас жанрдаах испиктээкиллэри туруорбута: «Наара Суох» И. Гоголев, «Төлөн Ньукуус» Суорун Омоллоон, «Саллаат сүрэҕэ» И. Гоголев, «Суол төрдүгэр» И. Находкин, «Суоһалдьыйа Толбонноох» И. Алексеев, «Абааһылаах сундуук» Ц. Шагжина, «Ньургун Боотур» Суорун Омоллоон, «Русалка» А. Пушкин, «Отелло» В. Шекспир уо.д.а.
Ситиһиилэрэ
Муоматааҕы норуот тыйаатыра кини салайар кэмигэр икки төгүллээх бүтүн сойуустааҕы уонна арассыыйатааҕы творческай көрүүтүн лауреата буолар (Петропавловский-Камчатский, Москва, 1977; Благовещенск, 1987), республикатааҕы уонна зональнай норуот тыйаатырын көрүүтүн хас да төгүллээх кыайыылааҕа. Т. Толомонов, Н. Момскай, Е. Апросимов, И. Сосин хоһоонноругар ырыа ааптара.
Өйдөбүнньүк
Муоматааҕы норуот тыйаатырыгар кини аата иҥэриллибитэ. Төрөөбүт нэһилиэгэр Моорукка культура киинэ кини аатын сүгэр
Дмитриев Алексей Дмитриевич
Дмитриев Алексей Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Үөһээ Бүлүү Намыгар 1905 сыллаахха төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар Грачев баалката диэн сиргэ 1942 сыллаахха сэриилэспит. Алтынньы 29 күнүгэр бааһырбыт. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «Миигин кытта биир кэмҥэ Үөһээ Бүлүүттэн 34 киһи баар этибит».
Ночлежка (тэрилтэ)
«Ночлежка» — государственнай буолбатах дьэллик дьоҥҥо уонна регистрацията суох сылдьар дьоҥҥо көмөлөһөр үтүөнү оҥорор тэрилтэ. Санкт-Петербург куоракка 1990 сыллаахтан үлэлиир. «Ночлежка» хас даҕаны бырайыак холбооһуна буолар, онно гуманитарнай, түмэт уонна быраап көмөтө киирэр. Тэрилтэ сүрүн сыалынан дьон төттөрү мэлдьи баар олоххо төнүннэрии.
Тэрилтэ олохтооһуна уонна сайдыыта
«Ночлежка» бастаан дьон холбоһуннарынан 1990 сыллаахха тэриллибитэ, ол бириэмэҕэ ас тиийбэтинэн сылтаан карточка системата үлэлиирэ. Дьэллик уонна прописката суох дьоннорго ас карточката бэриллибэт этэ, ону  «Ночлежка» бастакы сылыгар администрацияттан дьэллик уонна регистрацията суох дьоҥҥо ас карточкатын биэрэри ситиспитэ.
1994 сыллаахтан 2004 сыллаахха ыдылы «Ночлежка» дьэллик дьоҥҥо анаан  «На дне» хаһыат таһаарара (билигин Дьиэҕэ айан диэн ааттаах) ;
Реабилитацияланар хорҕойор сир бырайыага
thumb|«Ночлежка» реабилитацияланар хорҕойор сиригэр биир хос., Боровая уул. 112Б Санкт-Петербург куоратыгар дьэллик дьон ордук улахан реабилитацияланар хорҕойор сир. 52 киһи олорор(40 эр киһи, 12 дьахтар). Хорҕойор сир туспа турар дьиэҕэ баар, аадырыһа Боровой уул. 112 Б. Бу хорҕойор сиргэ киһи утуйуон, ас, уонна психолог волонтердартан көмө ылыаҕын сөп. Уонна социальнай үлэһит көмөтүнэн сүтэриллибит докумуоннары чөлүгэр түһэрии уонна үлэни буларга уонна да атын көмөнү ылыахха сөп.
Сүбэ сулууспата
Ол хорҕойор дьиэ тутуутугар консультация сулууспата үлэлиир, онно ханнык баҕар киһи социальнай уонна быраап көмөтүн ылыан сөп. .
Социальнай үлэһиттэр уонна юриистар балыыһаҕа барар полиһы ылыыга, үлэни булууга, пособиялары уонна пенсияны оҥорторуу, кырдьаҕас дьон дьиэлэригэр, инбэлииттэр дьиэлэригэр суруллутунгар, докумуоннары чөлүгэр түһэриитигэр көмө оҥороллор. Ону тэҥэ киһи быраабын быһыытын үөрэтэллэр, паспору оҥоруутугар аккаастары, балыыһа полистарын, пенсия уонна атын социальнай харысхал аккаастарын быһаараллар, уонна наада буоллаҕына суукка дылы көмөлөһүөхтэрин сөп.
«Ночлежка» «Дьэллик ыйынньыгын» бэчээттииллэр, онно уулуссаҕа хайдах тыыннаах хаалары суруйаллар, ханна аһыахха, утуйуохха, суунуохха сөбүн, хайдах балыыһаҕа барыахха уонна докумуоннары чөлүгэр түһэриитигэр уонна да атын. 2014 сыл кулун тутар ыйыгар 11 тахсыы тарҕанара. .
Арыгы-айылҕа талан ылааччыта
Арыгы хайа айыллыаҕыттан, икки тыһыынча сыллардаахтан ыла дьон санааларын көтөҕөр, үөрдэр-көтүтэр, сылайбыттарын таһаарар ас буолан өйдөрүгэр-санааларыгар, эттэригэр-сииннэригэр олус дириҥник иҥмит.
Дьон тоҕо арыгыны иһэллэрин быһаарарга сахалар сайдан иһэр кут-сүр үөрэхтэрэ ордук көмөлөһөр. Киһи арыгы иһиитин саҕалыыра, кыра эрдэҕиттэн ханнык баҕа санаа үөскээн олохсуйарыттан, иҥэриттэн улахан тутулуктаах. Баҕа санаатын туолуутугар арыгы дьайыыта сөп түбэстэҕинэ элбэхтик арыгылаан түргэнник арыгыга ылларар. Барыга-бары киһиргэтэ үөрэтиллибит оҕо улаатан баран арыгы истэҕинэ киһиргиирэ эбиллэриттэн элбэхтик арыгылаан, арыгыһыт буолар.
Оҕо төрүөҕүттэн ыла арыгыһыт буолбат, кыра эрдэҕинэ ким да арыгынан аһаппат. Кыра эрдэҕинэ арыгы иһэр үгэс үөскээбэтэҕинэ арыгыга букатын кыһаммакка, итэҕэстийбэккэ эрэ сылдьыан сөп. Эдэр уолаттар аан маҥнай арыгы иһэллэригэр киһиргээһин, бэйэни улахан киһи курдук көрдөрүү, атын, улахан дьону үтүктүү, кинилэр курдук буола сатааһын баҕа санаата баһылыыра олук буолар. Эдэрдэр атын, тулалыыр дьону үтүктэр, кинилэр курдук буола охсор санааларыгар киирэн биэрэн арыгы иһиитин саҕалыыллар.
Киһилии майгыга-сигилигэ иитиллибит, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиллибит, тулуурдаах, дьулуурдаах, олоҕор элбэх оҥорор, ситиһэ сатыыр сыаллаах-соруктаах эдэр киһини төрөппүттэрэ кыра эрдэҕиттэн иитэн, үөрэтэн улаатыннара сатыыллар. Кинилэр оҕолоро кыра эрдэҕинэ, ийэ кута үөскүүр кэмигэр арыгыга сыһыанын үөскэтэн, олохсутан кэбиһэллэрин билэ иликтэр. Оҕо өйө-санаата сайдыытын, куттара үөскээһиннэрин, арыгы киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыытын туһунан хас биирдии төрөппүт дириҥник билэрэ, олоҕор туһанара уонна оҕолорун үөрэтэрэ туһалаах.
Элбэхтэ арыгы иһэн киһи этэ-сиинэ онно үөрэнэн хааллаҕына, арыгы иһиитэ этин-сиинин көрдөбүлэ буола уларыйара баҕа санаатын уларытан арыгыны иһии диэки салаллар. Бу кэм уһаан-тэнийэн бардаҕына киһи бэйэтин туттунар кыаҕа өссө кыччыыр, быстах баҕа санаата, эт-сиин арыгы иһэргэ көрдөбүлэ толкуйдуур өйүн-санаатын, салгын кутун баһыйар буолуута – арыгыһыт буолуу диэн ааттанар кэм кэлиэн сөп. Бэйэлэрин быстах баҕа санааларын, эттэрин-сииннэрин көрдөбүлүн, өйдөрүн-санааларын көмөтүнэн, салгын куттарынан кыайан салайыммат, арыгы иһэллэрин кыайан тохтотуммат дьон арыгыны элбэхтик иһэннэр арыгыһыт диэн ааттаналлар.
Айылҕа тутаах сокуоннарын дьон-аймах кыайан уларытар күүстэрэ суох. Айылҕа бары тыынар-тыыннаах кыылларыгар, көтөрдөрүгэр күүстээхтэн-күүстээх баһылаан үөскүүрү-сайдыыны тэнитэн иһэр диэн сокуон баар. Бу сокуон араас кыыллар айылҕа ыарахан усулуобуйатыгар уһун үйэлэргэ мөлтөөбөккө сайдан уонна күүһүрэн иһэллэрин хааччыйар. Дьон-аймах эмп-том күүһүн күүскэ сайыннаран уонна сэбиэскэй былаас дьон барыта тэҥ буолаллар диэн сыыһа өйдөбүлүнэн туһанан күүстээҕи, доруобайы, өйдөөҕү таба талан ылар кыахтарын сүтэрэн сылдьаллар.
Арыгы ол күүстээҕи талан ылыы сокуонугар сөп түбэһэриттэн, аан маҥнай санаалара түспүт, үлэни-хамнаһы кыайбат уонна майгылара-сигилилэрэ мөлтөх, олоххо көрсөр ыарахаттары тулуйарга үөрэтиллибэтэх дьон арыгыга ыллараннар арыгыһыт буолаллар. Кыра эрдэҕиттэн атаахтык иитиллибит, бэйэмсэх, киһиргэс майгылаах киһи атыттартан урутаан арыгыһыт буолар. Бэйэмсэх, мин туспар, бэйэбэр эрэ үчүгэй буоллун диэн санаата баһыйар киһи элбэхтик арыгылыыр, бэйэтигэр эрэ үчүгэй буоларын, санаата көнөрүн арыгы иһэн ситиһэ сатыыр. Кини чугас дьонун, кэргэттэрин бэйэтинээҕэр аанньа ахтыбатыттан, кинилэргэ куруук итирэн көрдөрүөн сөп. «Атаах оҕо арыгыһыт буолар» диэн этии бу быһаарыыттан үөскээбит.
Арыгы — айылҕа талан ылааччыта. Арыгы киһи өйүгэр-санаатыгар дьайар күүс буолан, дьоҥҥо күүстээҕи, кыахтааҕы талан ылыыга улахан оруолу ылар. Арыгыһыт буолбатах киһи өйө-санаата туруктааҕыттан кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ-үөрэтиигэ ыллыктаах суолу тутуһара дьоҥҥо барыларыгар биллэриттэн эдэрдэр саҥа ыалы тэрийэллэригэр арыгыһыта суох аймахтары кытта холбоһоллор.
Билигин дьоҥҥо өссө күүстээх талан ылааччы - наркотик киэҥник тарҕанан соҕурууттан кэлэн иһэр. Ити наркотик күүскэ тарҕанар биир биричиинэтинэн арыгы сыанатын аһара үрдэтии уонна арыгыны бобуу буолара кэнники бириэмэҕэ, арыгыны улаханнык бобо сылдьыы кэнниттэн билиннэ. Сити кэмтэн ылата биһиэхэ наркоманнар уонна токсикоманнар үөскээннэр эбиллэн бардылар. Арыгыны кытта охсуһуу диэн, улахан алдьатыылаах сэриитэ суох, дьон-норуот бэйэлэрэ олох иһин охсуһан, өйдөрүн-санааларын туруктаах оҥорон, бөҕөргөтөн инники диэки сайдан иһиилэрин лаппа сымнаабыт көрүҥэ буолар. Арыгыны кэмнээн иһэргэ үөрэммит омуктар сайдыыны ситиһэр кыахтаналлар. (1,18).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №246. 26.03.2015.
Чараҥ (Уус-Алдан улууһа)
Чараҥ — Уус-Алдан улууһун Бастакы Хоро нэһилиэгин киинэ.
Фермопиларга охсуһуу
Фермопиларга охсуһуу (Μάχη τῶν Θερμοπυλῶν) — балаҕан ыйыгар 17-19 чыыһылаларыгар 480 эрабыт иннинээҕи сылыгар Греко-персидскай сэриитин кэмигэр Фермопилы хапчааҥҥыгар.
Перс армиятын билиҥҥи историктар 200-250 тыһыынча киһинэн сыаналыыллар,араас чахчыларынан, 5200- тэн 7700- кэ диэри. Сэриигэ бастакы икки күн гректэр кыараҕас хапчааҥҥа атаакаларын ситиһиилээхтик былдьаабыттара, ол гынан баран бүтэһик, үһүс күнүгэр сэрии сащитниктара үгүстэрэ төгүрүктээһинтэн сэрэхэдийбиттэрэ. Миэстэҕэ спартанецтар, феспанциялар уонна фиванциялар этэрээттэрэ эрэ хаалла, уопсайа 500-кэ киһи. Олохтоох киһи бэрдиттэн гректэргэ киирэн быыс булан кыаыйбыттара.
История иннэ
Греция куораттара-Афина уонна Эррия государстволара Греция полисаларыгар Иония аймахтарыгар көмөлөһөллөрө, перс ыраахтааҕытын былааһын утары 499-494 сыллардаахха э. э. Персия империята ол кэмҥэ эдэр этэ. Онтон ыла Ньукулай омуктарын бастарын дабайбыттара. Афиняннары кытта бииргэ империя уонна сатрапия киин куоратын былдьаһыы, уматыы ситиһиллибитэ. Дарий аҕа дойду сэриитигэр кыттыбыт гректэргэ иэстэһиэн баҕарбыта. Дарий ылыытыгар дьайыы реакциятын итинник ойуулуур: Дарий диэн былыргы гректэр куораттарын бас билэр кыаҕы көрбүтэ. Б.э. ИНН. 492 с. перс военнай экспедициятын кэмигэр Мардония фракцията ылыллыбыта, Македония персидскай ыраахтааҕытын үрдүкү былааһа билиммитэ онон перстэр түҥ былыргы гректэр территорияларыгар кураанах сэриилэринэн хааччыллыбыттара. Дарий 491 с «сир уонна уу» ирдэбилинэн тутулуга суох Греция куораттарыгар ыытан, перс былааһын бас билиитигэр уонна билиигэ сөп түбэһиннэрэн ыыппыта. Ахеменид судаарыстыбатын күүһүн, байыаннай күүһүн толору өйдөөн, былыргы Эллэй куораттара спартакиадаттан уонна Афиныттан ураты унизациялыыр ирдэбиллэри ылыммыттара. Афиныга сууту- сокуону уонна казеннары ыыппыттара. Ол түмүгэр дьонум ууттан ылаары холуодьаска бырахпыттара. 490 сыллаахха Афинины бас билэр Датис уонна Артаферна хамандыырдаах перс флотун ыыппыта. Афининнарга суол устун эретрия урусхалламмыта. Аттика территориятыгар сэриилэспиттэрэ да, афиняннар уонна былатяктар өлөрүллүбүттэрэ, Марафон аттыгар кыргыһыыга сэриилэспиттэрэ. Бу табыллыбатах экспедиция кэнниттэн Дария Греция бүттүүнүн баһылыырга улахан сэриини хомуйбута. Кини былаанын Египеккэ восстановка мэһэйдээбитэ 486 сыллаахха Б. э. ИНН. онтон сотору Дарий өлбүтэ. Трон кини уола Ксеркс ылла. Египет восстаниетын хам баттаан, Ксеркс Грецияҕа походка бэлэмнэниини салҕаабыта. Армия элбэх омуктан мустубута. Геодотаҕа этиллэринэн, кини перс, мидээн, кисиев, гиркан, ассирицев, бактерий, сак, индиецтэр, ариев, парфян, хорсмиев, хорсмиев, богди, гандарий, дадиков, саранг, пакиев, парикмаханев, араб, парфлагонец, ливиоп, ливи, миси, фригиецтар, лидиецтэр, фригиецтар, мисиецтэр, фригиецтар, фракциялар, Писидилары, кабалиев, милиев, мосхов, тибаренов, макронов, Макаров, колхов уонна мосиников. Хараабыл сэриитин таһынан Ксеркс кытыы уонна Арыылаах норуоттарга сэбилэммит модун флот, оборудованиелаах этэ.
«Ксеркс " диэн ааптар XX үйэ саҕаланыытын гравюрата.»
Улахан сэриини туоратарга ыраахтааҕы Европа уонна Азия икки ардыларыгар геллеонтоннай муостаны тутарга приказтаабыта. Ксеркс атын амбициознай былааннар эмиэ бааллар (чуолаан, Афон арыыны оҥорор). Ксеркс эксээмэнин эксээмэнин кэмигэр соторутааҕыта тутуллубут муостаны урусхаллаабыттарын туоһулуур. «Оо, аһыы былаачый! " диэн хаһыытыы- хаһыытыы, байҕалы ытыһынан ытарга приказтаабыта. Эйигин тугунан да атаҕастаабатаҕыҥ иһин, биһиги баһылыкпыт харабыла эйигин кууһар ". Ону сэргэ Ксеркс дьиҥнээх уонна бүтэһигэр чунуобунньук иэйиитин сүтэрбэт: «хоһоон Ыраахтааҕыларга эрэ буолбакка, таҥараларга эрэ тиийэр!» Ылыллыбыт дьаһаллар көмөлөстүлэр, Персия сэриитин тиһэх туорааһына ситиһиилээхтик ааста.
Афиняннар кэлэр сэриигэ эмиэ бэлэмнэммиттэрэ. Б. э. 482 сыллаахха Фемистокл салалтатынан персоннары кытта сэрии үс гыммыт бииригэр тиийэ күүстээх флоту тэрийэргэ быһаарбыттара. Афинян персоннары кытта сэриилэһэр кыахтаах хонуу армията суох буолла. Сэрии туһугар Ксеркс бүтүн армиятыттан сэриилэһэргэ бары гректэр холбоһуктаах кыһамньылара ирдэммитэ. Б. э. Ксеркс 481 сыллаахха греческэй куораттарга-Афинтан уонна Спартакттан ураты «сир уонна уу " ирдэбиллээх государстволарга ыытыллыбыта. 481 сыл күһүнүгэр Б. э. КОРИНФ куоракка уопсай мунньах буолбута. Онно уопсай куттал тирээтэҕинэ союз түһэриллибитэ уонна норуоттар икки ардыларынааҕы сэриилэр тохтотуллубуттара. Греция колониятыгар көмө туһунан ыйыы- кэрдии ыытыллыбыта. Уопсай конгресс уурааҕын техническэй толорорго былыргы гректэр, өстөөхтөр уонна норуоттар икки ардыларынааҕы сэриилэр икки ардыларыгар өстөөхтөр арахсыылара уустук этэ.
Конгресс хаттаан 480 сыллаахха Б. э. фессалияттан бэрэстэбиитэллэрэ Гессалия уонна Македония кыраныыссаларыгар кыараҕас тэтиминэн Ксеркс сэриитин тохтоторго холонорго этии киллэрдилэр. Фессалияҕа хоромньуну көмүскүүргэ 10 тыһыынча гоплит ыытылынна. Гректэри сэҥээрэр Александр, Македония ыраахтааҕыта, ол иннинэ перс ыраахтааҕытын үрдүкү былааһын билинэн, гректэр тумнугас суоллара баарын туһунан гректэри сэрэттэ. Аҕыйах хонугунан гректэр төттөрү айаннаабыттара. Ити кэнниттэн сотору Ксеркс бэйэтин армиятыттан Геллеонт нөҥүө туораабыта.
Ол кэнниттэн афинскай стратегическай фемисток атын дьайыы былаана этиллибитэ. Соҕурууҥҥу Грецияҕа суол (Ботия, Аттика уонна Пелопоннес) кыараҕас фермопиль хапчаана нөҥүө ааһар. Немец сэриитэ өстөөх күүһүн ахсаанынан баһыйтарыан сөп. Афинскай уонна Союз хараабылларын туоратарга Эбээн- Бытантай арыыларын уонна материк Грекцияларын икки ардыларыгар кыараҕас уу баара (кэлин, Фермопильскай кыргыһыыны кытта тэҥнэһэн, онно Артемия көмөтүнэн охсуһуу буолбута). Бу стратегия уопсай Конгреһынан биһирэммитэ, сорох пелопоннес куораттарын бэрэстэбиитэллэрэ маннык быһаарыыны кытта сөбүлэспэттэр. КОРИНФ биэрэгин көмүскүүргэ, Пелопоннес тумулун ийэлэри кытта холбуурга бары күүстэр туруохтара диэн аахпыттара. Афинаттан хаалбыт дьахталлары уонна оҕолору атын куораттарга эвакуациялыырга этии киллэрбиттэрэ.
Пелопонес таһыттан гректэргэ туох да куһаҕана суох этэ. КОРИНФ көһө сылдьар оборонатын Ксеркс былааһыгар туттарыыны көрдөрөр. Афиняннар, Фемистокл көрдөрбүтүнэн, Италияҕа олорор дьоҥҥо саҥа сири көрдүүргэ бары флотунан айанныахтара этэ. Сэрииттэн тахсар түбэлтэтигэр афинян гректэр муора күүстэрин улахан аҥара ордуо этэ. Маннык сайдыыга перстэр муора уҥуоргу кытылыгар уонна Греция сэриилэрин тыылтан атаакалыырга холкутук туоруур кыахтаннылар. Фемисток санаалары кытта түһэн баран, Ксеркс сэриитин кытта пелопоннеһы утары сэриилэһэргэ сүбэлээбит Артемисия ыраахтааҕытын туһунан кэпсээбитэ.
Ксеркс Армията
Античнай историктар Греция сиригэр иккис сэриилэр ахсааннарын балачча улаатыннарбыттарын чинчийээччилэр этэллэр. Бу походка бэлэмнэниигэ утарылаһааччытын күүстэрин омуннааһынтан эбэтэр кезинформацияттан сылтаан кыайыылаахтарга майгыта- сигилитэ үөскүөн сөп. Аныгы историктар үксүлэрэ 200-250 тыһыынча ахсааҥҥа киирэр. Ксеркс аармыйатын ахсаанынан саамай кырата байыаннай историк Ганс Дельбрюк буолар. Кини Персия армиятыгар 60-80 тыһыынча киһи этэ дии саныыра[]. Греция территориятыттан тутулуга суох сэриилэр ахсааннара ол кэмнэ уруккуттан биллибэтэ. Ксеркс Эллэйи кураанах сиринэн даҕаны, муора күүстэринэн даҕаны баһыйтарар санаалаах.
Абакан
Абака́н (Ағбан) — Арассыыйа куората. Хакаас өрөспүүбүлүкэтин киин куората.
Фермопиларга охсуһуу
Ксеркс Армията
Ксеркс армията Ахеменидтар империяларын салбырҕа империялара элбэх омуктартан уонна омуктартан турар. Хас биирдии омук буойуннара бэйэлэрин Сэбилэниилээх, ситиһиилэрдээх этилэр. Олору сиһилии ойуулаан көрдөххө, сымнаҕас бэргэһэлэри, штаннары уонна дьэрэкээн хитоннары кэппиттэр. Тимир чехтартан балык Хатырыгар маарынныыр тимир чехтэртэн хомуллубуттара, щиттэртэн хатыҥнар хатырыктаммыттара. Сэбилэниигэ кинилэр хомус ох саанан кылгас куоппуйалардаах, улахан лууктардаах. Уҥа кытылга меч- кинжал (акинак) баар. Атын омуктар буойуннара арыый куһаҕан, сүнньүнэн ох саанан, үксүн көннөрү дубинканан уонна обженнай кольцаларынан сэбилэммит этилэр. Щиттэртэн ураты харыстыыр тэрилтэн ураты алтан, тирии уонна мас шлемалара ахтыллар.
Греция күүстэрэ
Геродоту уонна Диодоры Сицилия, Греция куораттара-полиса 5200- тэн 7700 буойуну Фермопильскай хоромньуну ыыппыттар.Павсий, сүрүннээн Геродоттаах бүтэй дорҕоон ахсаана, локров нуучча тылын ахсаана атын сыанабылы биэрэр. — 6000 байыаһы. Онуоха Павел локрий армиятын чопчу ахсаанын билиммэт диэн билинэр. Ол оннугар кини 490 с. афиняннар мобилизацияларын кытта тэҥнээн көрөн, марафонтан оҥоһуллубут локрон ахсаанын уларытан туран Греция сэриитигэр 11200 киһилээх кыргыһыы бастакы түһүмэҕэр сэриилэһэр.
Абакан
Аадминистративнай территориальнай биирдэм быһыытынан өрөспүүбүлүкэ суолталаах куорат буолар, эмиэ оннук ааттаах, Абакан куорат диэн, муниципальнай тэриллиини үөскэтэр. Атын самалык бөһүөлэктэрэ куораттара суох. Куорат уокуругар киирэр соҕотох куорат буолар.
Абакан Хакаас өрөспүүбүлүкэтин бэлитиичэскэй, бырамыысыланнай, үп харчы, научнай уонна култуурунай киинэ. Манна Хакаас өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтин 35 бырыһыана олорор. ОЛ элбэх үп харчы, тэрилтэтэ, үөрэх кыһата, уонна култуура дьиэтэ баар.
Фермопиларга охсуһуу
Кыргыһыы миэстэтин талыы
Гректэргэ сүрүн соругунан перс армиятын элла территориятыгар хаамыытын тохтоппута. Кыараҕас Фермопиль киириитигэр гректэр ити стратегическай соругу быһаарарга эрэллээхтэр. Саамай кыараҕас сирдэринэн муора уонна хонуу аармыйата Ксеркс (Фермопилы уонна тумус кэриҥэ Артемисийы уган), гректэр утарылаһааччыларын ахсаанын баһыйтарбыттара. Гректэртэн уратыта диэн миэстэҕэ турбат, онон кинилэр армияларын хааччыйыыга үлэлэспит сирдэргэ бултуур элбэх ас наада. Онон хампаанньаны ситиһэргэ персамм күчүмэҕэй күчүмэҕэй күчүмэҕэй күчүмэҕэй буолуохтаах этэ.
Абакан
Этимологията
Абакан куорат 1780 сыллардаахха аан бастаан Уус Абакан диэн бөһүөлэк быһыытынан үөскээбит. Уус Абакан Абакан өрүс төрүгэр турар буолан итинник ааттаммыт. Гидроним. Абакан диэн гидроним икки компонентан турар:-аба уонна -кан. -аба компонент, сүрүнннээн, түүр тылларыгар аба — «аҕа» диэн тылбаастанар. Ол гынан баран, ардыгар «эһэ» (кыыл) харыс аатын быһыытынан туттуллар; Сорох учуонайдар этэллэринэн, -кан сыһыары Соҕуруу уонна Киин Азия омуктарыгар «өрүс» диэн суолталаах дииллэр.
Өлбүттээхтэр күннэрэ
Өлбүттээхтэр күннэрэ диэн өлбүт, айыы буолбут дьону ахтар, саныыр күннэр ааттаналлар.
Абакан
Абакан билиҥҥитэ
Абакан аныгылыы тииптээх куорат. Куорат уокуругун уопсай иэнэ — 112,4 км² (ол эбэтэр өрөспүүбүлүкэ сирин уотун 0,2 % ылар).
Фермопиларга охсуһуу
Кыргыһыы миэстэтин талыы
Фермопиль тактическай өттүнэн ол саҕаттан гректэргэ олус табыгастаах. Гоплиттар фалангалара ойоҕосторуттан тумнуллубата, манна коница маневрдарыгар миэстэ суоҕа. Чугастааҕы фронт сэриигэ өстөөх Сэбилэниилээх пехота улаханнык сэбилэммит. Бу сирдэринэн Горнай тропа буолбута. Төһө да кини сылгыга сатаан сылдьыбатаҕын иһин, сатыы буойуннар Греция байыастарыгар тыылга ааһыахтарын сөп. Леонид орох баарын сэрэтэн тыһыынча фокиецтары көмүскээһиҥҥэ ыыппыта.
Өлбүттээхтэр күннэрэ
Дьон олоҕор куруук туттуллар үгэстэр элбэхтэр. Олус былыргы кэмнэртэн дьон олору, үгэстэри толорорго үөрэнэн хаалбыттарынан куруук соннук толоро сылдьаллара олоҕурбут үгэһи тутуһуу диэн ааттанар уонна уһун үйэлэргэ салҕанан баран иһэр.
Абакан
Абакан билиҥҥитэ
2020 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, Абакан куоракка 186 827 киһи олорор (өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин үс гыммыт биирэ -- 35 % -на). Куорат нэһилиэнньэтин плотнаһа — 1 662 киһи ./км².
Фермопиларга охсуһуу
Кыргыһыы миэстэтин талыы
Аартык орто кэтитэ 60 хаамыы буолла
Абакан
Абакан билиҥҥитэ
Абакан куорат бэйэтэ туспа былаахтаа уонна гиэрбэлээх. хаҥас|мини|250x250пкс|Абакан Самохвал хайаттан көстүүтэ Абакан куорат нэһилиэнньэтэ Норисльскайтан көһөн кэлии түмүгэр эбиллэ турар.
Фермопиларга охсуһуу
Охсуһуу
Гректэр Гиркэни умайар кыараҕас Фермэ аартыгын иһин лааҕырдары алдьаттылар. Истиэнэтэ намыһах баррикаданы, тыҥаабыт таастартан турар. Атырдьах ыйын ортотугар Персия армията Трахин куорат кытыытыгар Фермопила киириэн иннинэ турар. Биир олохтоох ыал Варвара элбэх варвардарын туһунан кэпсээнин, «варвардара ох саанан бултаатахтарына, күн өлүүтэ алдьаныа»диэн эбэн эттэ. Спартакиада диэн «биһиги табаарыспыт Трахинаттан кэрэ сураҕы аҕалбыта: битэмиин күн күлүктээн олордоҕуна күлүккэ охсуохха сөп», - диэн.
Өлбүттээхтэр күннэрэ
Православнай таҥара үөрэҕэр өлбүттээхтэр күннэрэ диэн ааттанар сылга иккитэ; саас уонна күһүн кэлэр киэҥник бэлиэтэнэр өйдөбүнньүк күннэр бааллар. Бу өйдөбүнньүк күннэргэ бары таҥараны итэҕэйээччилэр өлбүт дьоннорун ахта-саныы, уҥуоҕар сибэкки уура сылдьыахтаахтар, таҥара дьиэтигэр чүмэчи туруоруохтаахтар диэн таҥара дьиэтэ хас сыл аайы тус-туспа күннэри аныыр. Бу ааттаммыт күннэргэ дьон үксүлэрэ таптыыр дьоннорун ахта-саныы кырдьык, кылабыыһаларга мусталлар уонна таҥара дьиэлэригэр сылдьан чүмэчи туруораллара эмиэ үксүүр. Православнай таҥара дьиэтин үлэһиттэрэ араас мэлииппэлэри ааҕаллар, ыар сүтүктээх дьоннорго аһыныгас санааларын тириэрдэллэрин тэҥэ, таҥара дьиэтэ улахан туһалааҕын биллэрэллэр.
Абакан
Абакан билиҥҥитэ
Абакаҥҥа суотабай сибээс 5 оператаро баар (4G):
Өлбүттээхтэр күннэрэ
Маннык өйдөбүл күннэри православнай таҥара дьиэтэ дьон туһугар олус кыһанарын көрдөрөөрү олохтообуттар. Сорохтор ханнык эмэ өлбүт дьоннорун умнан кэбиспиттэрин эмиэ өйдөтөн биэрэр курдугуттан кырдьык туһалаах дии санааччылар элбэхтэр. Ону баара таҥара үөрэҕэ да суох, хаһан баҕарар даҕаны өлбүт киһи түүлгэ киирэн көстөн кэлэр көлүөнэлэрэ умнубаттарын бэйэтэ оҥоро сылдьар. Кини айыы буолбут өйө-санаата кэлэр көлүөнэлэрин куруук көрөрө-истэрэ, араҥаччылыыра түүлгэ хайдах көрүҥнээх көстөрүттэн биллэр. Сахалар былыр-былыргыттан бу үөрэҕи билэн олохторугар туһаналлар.
Кут-сүр үөрэҕэ олус былыргы кэмнэргэ үөскээбитин Сомоҕотто “Происхождение народа саха” диэн үлэтигэр маннык суруйар: "Только после смерти единый “кут” человека распадается на три части; воздушный, водный и земляной его виды. Выходит, после смерти человек распадается на три части и никогда больше не объединяется воедино. Кроме “кут”, человека и животных наделяли его зеркальной копией или его тенью, именуемой “сюр” от угро-самодийского “сю” – “зверь”. Понятием “сюр” древние подчеркивали, что и человек относится к царству животных и зверей. (1,99).
Сахалар бэйэлэрин олохторуттан былыр-былыргыттан үөрэтэн өлбүт киһи кута-сүрэ Үөһээ дойдуга сылдьарын билэллэр эбит. Кинилэр өлбүт киһини үс хоннорон, кэтэһэн баран көмөргө бэйэлэрин үгүс сыыһаларыттан уһуннук эрэйдэнэн үөрэммиттэрин археологическай хаһыылар бигэргэтэллэр. Ол хаһыыларга хоруоптарыгар эргийэн хаалбыт дьоннор уҥуохтара үгүстүк көстүтэлиир эбиттэр. Улаханнык ыалдьан өлбүт курдук буолан хаалбыт киһини тиэтэйэн тыыннаахтыы көмөн кэбиһэллэрэ быһаарыллар. Улаханнык ыалдьан баран көмөөрү оҥосто сырыттахтарына өйдөнөн кэлэн соһуппут уонна үтүөрбүт дьоннор эмиэ биллэллэр.
Ити быһаарыылары тутустахха үс хонук устата киһи кута-сүрэ киһиттэн бэйэтиттэн ханна да баран ырааппакка эрэ аттыгар сылдьарыттан өйө киирэн тиллэн кэлэр кыахтанар эбит. Сахалар кут-сүр үөрэхтэринэн киһи өлбүтүн кэннэ салгын кута үс хонук иһинэн көтөр, барар, ыһыллар. Өлбүт киһини үс хоннорон баран көмүү баҕар тиллэн кэлиэ диэн кэтэһэр санааттан оҥоруллар.
Кэнники экстрасенстар хаартысканан көрөн быһаарыыларынан өлбүт киһи кута-сүрэ тохсус хонугун кэнниттэн киһи этиттэн дьэ арахсан тэйэн барар үһү. Ол арахсан барыытын бэлиэтинэн тыыннаах киһи хаартыскатыгар көстөр күлүгэ тохсус хонугун кэнниттэн биирдэ уларыйан барар эбит. Кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан киһи өлбүтүн кэннэ ийэ кута тохсус хонугар арахсан, ыһыллан барар. Ол иһин өлбүт киһини тохсус хонугар бэлиэтээн ахтан ылыы, ийэ кутун атаарыы оҥоруллар.
Өлбүт киһи түөрт уонус хонугун кэнниттэн сахалар үөрэхтэрэ этэринэн буор кута дьэ дьиҥнээхтик арахсан, ыһыллан Үөһээ дойдуга тахсар, сороҕо уҥуоҕар хаалар. Итини туоһулуурунан кырдьаҕас дьон кэпсээннэрэ буолар. Кинилэр этэллэринэн өлбүт киһи атын дьон түүллэригэр ордук бу түөрт уон хонугун туола илигинэ көстөрө элбэх буолар эбит. Онтон түөрт уон хонуга туолбутун кэнниттэн бу киһи атын дьон түүллэригэр киириитэ букатын даҕаны суох буолан хаалара бэлиэтэнэр. Кут-сүр үөрэх этэринэн бу кэмҥэ киһи буор кута арахсан ыһыллар, туспа барар. Түөрт уон хонугар өлбүт киһини кытта бүтэһик быраһаайдаһыы оҥоруллар.
Өлбүт киһи дьиэтэ-уота уонна кэргэттэрэ саҥа ый үүнүөр диэри эбэтэр түөрт уон хонук устата “кирдээх” диэн аатырар. (3,159).
“Кирдээх” ыалга тастан ыалдьыт-хоноһо сылдьыбат. Суолга өлбүттээх киһини көрсүстэхтэринэ туораан дьалты хаамаллар, улахан кыһалҕата суох кэпсэппэттэр. “Кирдээх” киһи булка-балыкка сылдьара бобуллар. (3,160).
В 19 в. – начале 20 века у якутов, как один из элементов похоронных обрядов, проводились поминки на 5-ый и 40-й день. (4,50).
Былыргы сахалар өйдөбүллэринэн өлбүт киһи уҥуоҕун тутуу үс сыл иһинэн оҥоруллан бүтүөхтээх. Өлбүт киһи кута-сүрэ нөҥүө сылыгар өлбүт күнүгэр чугаһаан кэлэн уҥуоҕун оҥоруутун көрөн-истэн барар үһү. Онтон кэлин сылларыгар кини кута-сүрэ эмиэ ити кэмҥэ кэлэн чуҥнаан ааһар дииллэр. Ити кэмҥэ кини кута-сүрэ чугас дьоннорун түүллэригэр киирэн биллэн ааһара элбиир.
“Эрэннэрбити үс сыл кэтэһэллэр” диэн этии үөскээбит төрүтүнэн өлбүт киһи уҥуоҕун үс сыл иһинэн оҥоруу уонна бу кэм иһигэр эрэннэрбити, кэриэс этиини толорууну кэтэһиэххэ сөбүн биллэрэр. Үс сыл иһигэр киһи уҥуоҕар сылдьыы сахалар үөрэхтэригэр сөп түбэһэр, көҥүллэнэр. Үс сыл кэнниттэн өлбүт киһи уҥуоҕар олус улахан наадата суох сылдьары, уҥуоҕар хаалбыт куттарын үргүтэри сахалар сөбүлээбэттэр.
Алтан (этимология)
Түүр тылыгар Алтан суолтата — көмүс. Холобур, билиҥҥи түүрдэргэ баар Алтан диэн ааттарын маннык быһаараллар:
Өлбүттээхтэр күннэрэ
Сахалар былыргыттан өлбүт киһилэрин уҥуоҕар тахса сылдьан буолбакка, бэйэлэрин дьиэлэригэр олорон эрэ өлбүт күнүгэр ахтан, санаан ааһаллар, эбэтэр туох эмэ олус улахан наадаҕа өлбүт күнүгэр уҥуоҕар тахса сылдьыахтарын сөп. Ол барыта киһи санаата ханна баҕарар тиийэринэн уонна санаа туохтан да иҥнибэтинэн быһаарыллар. Куттар диэн санаа үгэс буолбут түмсүүлэрэ буолаллар, ол иһин өлбүт киһи ийэ, салгын куттара ханна баҕарбыт сирдэригэр син-биир тиийэллэр. Онтон хамсаныылары эрэ оҥорор буор кута киһи уҥуоҕар баар буоларын уонна олору тыыппат, үргэннэппэт ордугун сахалар былыр-былыргыттан билэннэр олохторугар туһанан үс сыл кэнниттэн киһи уҥуоҕар сылдьыбаттар.
Сахаларга “Өлбүтү кытта өлүмүөххэ” диэн тыыннаах уонна өлбүт дьон икки ардыларыгар туспа сыһыан баар буолуохтааҕын быһаарар этии баар. Ити этии өлбүт уонна тыыннаах сылдьар дьон олохторо кыайан бииргэ барбаттарын быһаарар, ол аата кинилэр салгыы олохторо тус-туһунан суолунан, тус-туспа дойдуларга бараллара быһаарыллар. Сахалар ону олус былыргы кэмнэргэ арааран билэн тыыннаах дьон сылдьар сирдэрин бу дойду, онтон өлбүт дьон өйдөрө-санаалара сылдьар сирин ол эбэтэр анараа дойду диэн ааттыыллара олус былыргы кэмҥэ үөскээбитэ билигин да тылга иҥэн сылдьар. Дьон-норуот ытык санааларын, өлбүт дьоннорун ахта санаан ааһалларын православнай таҥара дьиэтэ бэйэтин туһатыгар эргитэн дьону албынныырга туһанар. Өлбүт дьону ахта санаан ааһар күннэри таҥара үлэһиттэрэ бэйэлэрин талбыттарынан анааннар итэҕэйэр дьону барыларын албынныыллар, буккуйаллар. Дьиҥнээхтик өлбүт киһитин кутун-сүрүн көрсүөн баҕарбыт киһини албыннаан атын күҥҥэ үҥтэрэннэр уонна уҥуоҕар сырытыннараннар бу киһи эрэйин, үҥүүтүн, көрдөһүүтүн таах сибиэ хааллараллар. Киһи бэйэтэ өлбүт күнүттэн ураты кэмҥэ кута-сүрэ букатын ыраах сиргэ сылдьар буолан, кинини ахтар-саныыр дьон санаата киниэхэ тиийбэт эбит.
Фермопиларга охсуһуу
Охсуһуу
Пелопоннес буойуннарыгар Персия модун күүһэ куттаммыттарыгар саба түһэн КОРИНФ биэрэгэр араҥаччылыырга этии киллэрдилэр. Пелопонес арыытыттан кэлбит локуурдар уонна локуруордар маннык этииттэн абаккаран кэлбиттэр. Мөккүөр Леонид, кини миэстэтигэр хааларга быһаарыммыта.
Өлбүттээхтэр күннэрэ
Маннык “өлбүттээхтэр күннэрэ” диэн ааттаах улахан хампаанньаны тэрийии арай православнай таҥара дьиэтин үлэһиттэригэр эрэ улахан туһаны аҕалар. Кинилэр көннөрү дьоҥҥо, бу күн өлбүт дьонноргутун санааҥ, умнумаҥ диэн өйдөтөн, туһаны оҥорон биэрэр курдуктар. Бу күҥҥэ көннөрү дьон таҥара дьиэтигэр сылдьан араас мэлиибэннэри истэллэрэ уонна чүмэчилэри атыылаһан уматан туруораллара үксээн таҥара дьиэтин оруола үрдүүрүгэр, барыс киллэриитигэр көмөлөһөллөр. Бу кэмҥэ элбэх дьон сылдьалларыттан православнай таҥара дьиэтэ туһалаах курдук көстөрүн тэҥэ, барыс киллэриитэ элбиир.
Таҥара дьиэтэ диэн таҥара үлэһиттэрин түмэр, салайар тэрилтэ аата. Былыргы кэмнэргэ үөскээбит тэрилтэ аҥардастыы салайааччылар бас билиилэригэр киирэн хаалбытыттан билигин байыыны, баайы-малы иҥэриниини тутуһуу диэки халыйан хаалбыт.
Бу күнүнэн туһанан православнай таҥара дьиэтэ элбэх барыһы киллэринэрэ быһаарыллар. Онтон дьон куттарыгар-сүрдэригэр бу күн туох даҕаны туһаны уонна ыраастаныыны аҕалбакка таах арыгылааһыҥҥа, өлбүт киһи уҥуоҕар тахсан кутун аймааһыҥҥа, үргүтүүгэ эрэ кубулуйар. Дьон бэйэлэрин өлбүт киһилэрин кутун-сүрүн кытта бу күҥҥэ бары кыайан көрсүспэттэр. Бу күҥҥэ кыттыспыт элбэх дьон көннөрү бэйэ-бэйэлэрин үтүктэн санааларын эрэ аралдьытан ааһаллар. Бу ааттаммыт күн өлбүттээхтэр туһаларыгар буолбакка, православнай таҥара дьиэтин туһатыгар элбэх барыһы ыларыгар уонна кырдьык-хордьук дьон туһугар кыһанарын көрдөрөөрү ыытыллар. Саха дьоно кут-сүр үөрэҕин билэллэриттэн, олохторугар туһаналларыттан бу албыҥҥа киирэн биэрбэттэр.
Сахалар киһи өллөҕүнэ өйө-санаата уларыйарын билэллэриттэн өлөн, Орто дойдуттан баран эрэр киһи өйүн-санаатын ыраастанан, куһаҕан санаатын хаалларан, “айыытын этэн” барарын ирдииллэр. Ол барыта Үөһээ дойду өйө-санаата ыраас, дьоҥҥо үчүгэйинэн дьайар буолуутун олохтуурга туһалыырын билэллэриттэн буолар. Айыылаах-харалаах киһи, олохтон барар бүтэһик кирбиитигэр, ыраастаныан баҕарар. Дьиэтин да кэргэниттэн, атын да дьонтон буруйун билинэн ыар санаатын чэпчэтэллэригэр көрдөһөр. (5,25).
Өй-санаа үөрэҕин билэр, олохторугар туһанар сахалар православнай таҥара дьиэтин албыныгар киирэн биэрбэттэр, өлбүт киһи уҥуоҕар элбэхтик сылдьан кутун-сүрүн аймаабаттар, санаа ханна баҕарар тиийэр кыахтааҕын билэллэриттэн дьону өлбүт күннэригэр дьиэлэригэр олорон ахтан-санаан ааһаллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Сомоҕотто С. Происхождение народа саха. – Якутск: НИПК “Сахаполиграфиздат”, 1995. – 112 с. 2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. – 156 с.
3. Бравина Р.И. Олох. Дьылҕа. Өлүү. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 208 с.
4. Национальная культура коренных народов РС(Я). – Якутск: Нац. кн. изд-во “Бичик”, 1994. – 104 с.
5. Уткин К.Д. Сахаларга киһи өйдөбүлэ. Илиҥҥи, арҕааҥҥы философскай көрүүлэргэ алтыһыннаран. – Дьокуускай: “Бичик” нац. кинигэ кыһата, 1997. – 320 с.
Фермопиларга охсуһуу
Охсуһуу
Эллэй сэриитигэр ксеркс посола ыытыллыбыта, бу гректэри «перс норуотун доҕотторо» титулун, сирдэрин- уоттарын бас билээччилэринээҕэр быдан ордук. Ити этиилэр Леонид аккаастаммыттарыгар, посола гректэргэ Ксеркс посолун туох Албыннаабыттарын, Албыннаабыттарын туһунан легендарнай эппиэккэ ылыллыбыттара — кэл уонна ыл(др.-греч. Μολὼν λαβέ)
Бастакы күн
Ксеркс 4 күн күүппүтэ, онтон 5- с миэстэлэргэ штурмаҕа үлэлээбит саамай боевой этэрээттэри ыыппыта. Диодорова этэринэн, Ксеркс 10 сыл устата гректэри Марафон иһинэн кыргыһыыга өлбүт буойуннар чугас аймахтара атаакалыыр бастакы долгунугар ыыппыта. Гректэр сорох өттүлэрэ истиэнэҕэ туралларыттан харахтара кыараҕас сирэйгэ көрсүбүттэрэ. Леонид ыраахтааҕы сэриитин фокийскай истиэнэттэн саамай кыараҕас сиргэ турар. Кыргыс бастакы күнүн ымпыктара, греческэй сэриини уонна атаакалыыр норуоттар икки ардыларынааҕы Диодорга суруллубут. Греция буойуннара «санныгар саннынан» тураллара, эр киһини килбиэннээх чиэһин кыайбыттара. Этин- сиинин көмүскээбиттэр, эттэрин сабан кэбиспиттэр. Атаакалыыр омуктар кыараҕас сиргэ охсууга бэлэмнэммэтэхтэр, аһаҕас сиргэ сэриилэргэ үөрэммиттэрэ. Экипировка сөптөөх-дьоҕус щиттэрдээх, көмүскэлэ суох эттиктэр. Диодоровы ойуулааһын гректэр балангаларын аныгы өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр. Маннык балаһыанньаҕа мидия уонна да атын биис уустара спартакиада тутулун ырытыстылар. Битиини кэтээн көрөр Ксеркс абаккатыттан үстэ ойон тахсара.
Ксеркс битэмиин сис титулун, бойобуой Ньукулайы солбуйбута. Легческай Сэбилэниилээх, строевой бэлэмнээх, Греция курдук, перс ыраахтааҕытын буойуннара улахан щиттар кэлим эркинин иһин уйа туттар гректэр толору фалангаларын тоҕо көтүппэттэр. Оччолорго Персия ыраахтааҕыта «өлбөт-сүппэт» элитнэй этэрээтин, личнай гвардия бырахпыта. "Тыыннаахтар умнубат сыллара» мидия да чааьын билиьиннэрбитэ. Спартанцы сымыйа сүүрүү тактикатын туһана сылдьыбыттара-чугуйаллара, ол гынан баран ону- маны эргитэн уонна контратакалаан биэрэллэрэ. Категия быһыытынан, спартакиадалар сүтүүлэрэ олох кыра — 3 киһи өллө.
Иккис күн
Иккис күнүгэр Персия ыраахтааҕыта хаттаан бэйэтин пехотатын сэрии толоонуттан атаакаҕа ыыппыта. Бастакы күн перс сэриитин ситиһиилэрэ эмиэ бастакытын курдук этэ. Персты атаакалыыр этэрээттэри, гректэри уларыттылар, уочараттарыгар сэриигэ атастастылар. Оччолорго Ксеркс бэйэтин лааҕырыгар барара.
Ксеркс салгыы дьайыыларын туһунан толкуйдаатаҕына, киниэхэ эфирт олохтооҕун аҕалбыттар. Хайа суолу тумнуу туһунан Эфиальт кэпсээтэ уонна харчынан төлөбүр иһин перс армиятын суолун көрдөрөргө этии киллэрдэ. Бэйэтин быьыытынан Эфиальт Греция бүтүннүүтүгэр Президеммит буолбута. Кэлин аатыгар түүҥҥү кошмары ыҥырар демон диэн ааттанар буолбут.
Ол киэһэ Ксеркс гиркия Сатрапа саҕаланыыта 20 тыһыынчалаах сэриини ыыппыта.
Үһүс күн
Третья халлаан сырдыыта харабыллыыр суоллары манааччылар перс этэрээтин ахсаана быдан баһыйарын көрдүлэр. Икки өттүнэн куттаммыттар. Ол гынан баран, ыраах баар этэрээт спартакиадаттан тутулуга суох диэн Эфиальт персов итэҕэттэ. Фокыйдар тарбахха баттанар тыастара холма чыпчаалыгар тэйэн, оборонаҕа бэлэмнэнэллэр. Гидарн сүрүн соруктан аралдьыйбат уонна тумнуллар маневры салгыы сайыннарар быһаарда.
Фокыйдар тыылтан чугаһыытын туһунан спартакиада сүүрэн- көтөн ыыппыттара. Бу сонуну истээт, Леонид сүбэ мунньахтаата. Гректэр санаалара икки аҥыы хайдыбыта, ол түмүгэр армия эмиэ икки аҥыы хайдыбыта. Сороҕо куораттарыгар барбыта. Хапчааҥҥа немецтэр кыргыһыы миэстэтин хаалларан хаалбыт спартакиадалар уонна фиванциялар хааллылар. Леонид бэйэтэ этэринэн, Быһыы- майгы эрэлэ суох буолан, куораттарынан тарҕаһарга приказтаата. Онуоха кини «киниэхэ бэйэтэ уонна кини спартанецтарыгар онно- манна хаалсыбат, оннуларын хаалларар, көмүскэнэр миэстэлэрин хайдах ыыталлар»дии саныыра. Сенекаҕа уонна албыннааһыҥҥа 500 сыл кэнниттэн Леонид буойуннарыгар туһаайан: «сарсын кэлээр эрэ, соратниктар: "биһиги өлүү болдьохтоох буолуохпут!».
Бети куораты уонна Фиви- городы хайаан да инники күөҥҥэ сылдьыахтаах Персия сэриитин суола ааһыахтаах, онон бу куораттар этэрээттэрэ төрөөбүт сирдэрин Фермопиларыгар көмүскээбиттэрэ. Куорат историческай үлэтин кэмигэр Фив Афиналыын өстөөх суруйбута, онон кини Фиванцевтар бэрэстэбиитэллэрин туруорар түгэни мүччү туппатаҕа уонна фиван этэрээтэ заложник быһыытынан туттуллубутун иһитиннэрэр. Ол эрээри кини тылларыгар тустаах логика баар. Фиванциялар сотору Ксеркс армияҕа холбоспуттара, кинилэр этэрээттэрэ Платейдарга (хас сыл буолан баран, ытыс үрдүгэр сэриилэспиттэрэ). Диодорова этэринэн, грек сэриитигэр 500- тэн тахса буойун хаалла. Бэйэтин быһаарыытынан Леонид эмиэ аҕа дойду сэриитин сорҕотун быыһаата. Ксеркс сүрүн аармыйатын тутуспатахха, Персия аттара сатыы дьону сиэн уонна аһаҕас сиргэ суох оҥоруохтарын сөп буоллаҕа.
Кыайыыны аахсыбакка, албан ааттаах өлүүгэ эрэ хаалбыттар, хаалбыт гректэр урукку позицияларын куоһаран иһиилэрэ кэҥээн иһэр. Оннооҕор онно перстэр арыллан кыайан тэнийбэтэхтэр, даакаҕа эбэтэр быстаҕас биэрэктэн иҥнибит буолан, өлбүттэр. Спартанцевтар оһохторо алдьаммыттар, өстөөхтөрүн кылыстарын кыараҕас илиитинэн саба быраҕан кэбиспиттэр. Кыргыһыыга Леонид, персовка Аброк уонна Гиперанф, Ксеркс ыраахтааҕытын быраата Леонид өлбүтэ. Персия этэрээтин тыыллан- хабыллан чугаһаабытын өйдөөн, гректэр истиэнэҕэ чугуйбуттар, онтон сылтаан ааспыт ааҥҥа тосту уларыйан турар позицияларын ылбыттар. Герод этэринэн, фиванциялар чугуйар кэмнэригэр билиэн туттарбыттар, онон кинилэр олохторун кулуттуу толуйуу сыанатын толуйбуттар.
Спартанцы уонна феспианнар бүтэһик сэриини ылбыттара. Перстэр ох саалартан кэнники геройдары ытан, таңаһынан саба быраҕан кэбиспиттэр. По сведениям Геродот, отличили отличились спартанцы денек, Алфей И Марон,фееиец.
Айда Лупино
Айда Лупино (Ida Lupino) диэн Англияттан төрүттээх АХШ киинэ актрисата, режиссер, сценарист, продюсер. 1950-с сыллардааҕы Холливуд индустриятын ордук биллиилээх дьахтар киинэ режиссера. Карьератын уһуна 48 сыл. 59 киинэҕэ актриса быһыытынан уһуллубута, 8 киинэни режиссер быһыытынан уһулбута. Айда Лупино уһулбут киинэлэрэ үксүлэрэ мелодрама уонна нуар жанрдаахтар, түмэт уонна дьахтар кыһалҕаларын көрдөрөр ис хоһоонноохтор. Айда Лупино араас телешоулар 100 тахса эпизодтарын уһулбута. Барык түөлбэ телесериал эпизодун уһулбут биир соҕотох дьахтар режиссер буолар ("The Masks"), уонна атын эпизодка сүрүн оруолу толорбута ("The Sixteen-Millimeter Shrine").
Фермопиларга охсуһуу
Үһүс күн
Фермопиль аартыга арыллыбыта.
Греко- персидскай кыргыһыыларын салгыы хаамыытыгар кыргыһыы суолтата
Фермопиларга буолбут охсуһуу античность саамай биллиилээх кыргыһыыларыттан биирдэстэрэ буолар. Арҕаа култуураҕа кини суруйар кэмигэр бастатан туран, спартакиадалар килбиэннээх уонна хорсун быһыыларын бэлиэтииллэр. Ол эрээри греко- перс сэриитин греко- перс сэриитин греко- перс сэриитин күүһүнэн буолбута. Фермер хоромньутун туоратыыга уонна тумус кэриҥэ бириэмэни аттаран туруоруу стратегията түҥэтиллибитэ. Аттикаҕа уонна сэриилэһэр аармыйаҕа барар суол-аһаҕас. Фермаларга позициябыт олох букатын сыыһа. Греция суумата бэрт өр кэм тура- тура тохтоон, элбэх ахсааннаах сэриини уунан хааччыйыыга кыһалҕалар үөскүө этилэр. Онон Фермопиль кыргыһыыта тактика да, гректэр стратегическай охсуулара да оннук буолла.
Кыргыһыы кэккэ историческай монографиятыгар Ксеркс кыайыылааҕынан ааттанар. Бу бигэргэтии икки өттүттэн ночоот тахсыытыгар тирэҕирэр. Ол эрээри, кини кэнниттэн бөрөлөр Греция улахан аҥаара ылбыттарын, саламинаҕа уонна Платеяҕа охсуһуу быһаарыылара ыйы- ыйынан, сөп түбэһиннэрэн биир ыйынан тахсыбыттарын учуоттаабат. Эллэй аармыйатын территориятыгар иккистээн киирбит ахсааны учуоттаан, сүтүктэр ситэтэ суох этилэр.
Ол гынан баран, сиэр- майгы өттүнэн аньыылара- харалара туһата суох буолбатахтар. Кини эллиннэргэ үтүө холобур буолбута, кыргыһыыларын балачча намтатан, кыайыыга эрэлин биллэрдик намтаппыта.
Алтан (этимология)
Алтан сэргэни ас – ньир бааччы олохтоох, байылыат ыал буол (эдэрдэргэ алгыс көһөр олуга). Алтан бас – араҕас өҥнөөх төгүрүк хоруона сибэккилэрдээх кылгас көҥдөй умнастаах киэҥник тарҕаммыт эмтээх от. Алтаннаах сарыы – үөн тэһитэ сиэн саһархай эбирдэрдээх, дьөлөҕөстөрдөөх сарыы таҥас. Алтанньыт – алтанынан уһанар уус. Был. түүр. – altan; уйг. – аltun; орто түүр., алт., караимскайдыы, туроктыы – altïn; башк., тат. – altïn; тув. аldïn; орто монг., монг. – altan; даг. – alta; дунсянскайдыы – antan; калм. – altn; монгорскайдыы – xaldan.
Алтан Аарынньык Хотун – айыы дьахтара; Алтан Айыы Тойон; Алтан Даадар – абааһы бухатыыра; Алтан Сахсал – удаҕан (Емельянов, 341 с.).
Гоголев суруйарынан, скифтэр кэмнэригэр – Евразия истиэптэригэр б.э.и. I тыһ. с. 2-с аҥаарыгар алтан көхө диэн баар эбит. Ол скиф-Сибиир култууратын бииргэлэһиитин туоһута буолар (Гоголев, Первому государству... 14 с.). Учуонай быһаарбытынан, ол кэмҥэ Хайалаах Алтаайга пазырык култуурата тыыллан-хабыллан, сайдан тахсыбыт. Пазырык култууратыттан оһуора-мандара сахаларга эрэ хатыланан көстөр диэн чинчийээччи '''У. Йохансен''' ахтан аһарбыта биллэр (17 с.).
“Аттарын баайар, атахтарын тэбэнэр аҕыс кырыылаах алтан баҕахтара (...) томтолуһан кээспиттэр...” (ДьНьБ, 147-148 с.). “Аҕыс салаа атахтаах алтан садаҕа моҕой аттаах (...) Уот куралай мээчиктээх Уот Уһуму, Тоҥ Дуурай обургу” (ДьНьБ, 206 с.). “Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччылаах (...) Күн Дьөһөгөй оҕото” (170 с.).
Алтан көмүс диэн суолтатын таабырыҥҥа эмиэ көрөбүт: “Ампаарга алтан солуур кытара сытар үһү” (Ойунская, 25 с.). Таайыыта – күн. Онон былыргы суолтатын сахалар да билэллэр эбит. Өссө маннык баар: айыы кыыһа алтан быарыктаах, күн кыыһа көмүс күөгүлээх үһү (тииҥ, баҕа) (139 с.).
Түөлбэ тыла: алтан араҕас – кыһыл сиэр (рыжий с рыжей гривой – о масти лошади) (СТДТ, 44 с.); алтан тобук – Орто Халымаҕа тутталлара, алтантан оҥоһуллубут ох уһуга; алтан харах (Абый, Бүл, Кэб.) – хаас арааһа, кыра лыглыйа (гусь пискулька); алтан харах – умсаах (чернеть хохлатая) (Усуй.); алтан харах – (Бүл.) – кыһыл харах (красноглазка, сибирская плотва) (СТДТ, 44 с.).
Таймс Сквер
Таймс Сквер (Times Square) — Нью Йорк куорат киин уулуссата уонна болуоссатын ааттыыллар, Мидтаун микрокварталга баар. Аан Дойдуга биир биллэр сир, элбэх туристар, реклама тарҕанар сирэ, элбэх международнай тэрилтэлэр офистара баар.