cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эдэрдэри харыстааһын
Дьон өйүгэр-санаатыгар бу улахан уларыйыылар иитии, үөрэтии таһыма букатын мөлтөөбүтүн биллэрэллэр. “Айыы үчүгэй”, “Айыы буолуҥ” диэн үөрэх оҕолор өйдөрүн-санааларын сыыһа, туруга суох буолуу суолунан салайарыттан билигин сыыһа-халты туттунар, аһара барар эдэрдэр элбээһиннэриттэн куһаҕан быһыылар үксээтилэр.
Сахалыы өйү-санааны тутуһуу, оҕолору кыра эрдэхтэриттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитии, үөрэтии эрэ бу, сэбиэскэй былаас көмөтүнэн үөскээбит куһаҕан майгыны, “айыы үчүгэй” диэн этиини суох оҥоруо этэ.
Оҕолор хайдах өйдөөх-санаалаах буола улааталлара кыра эрдэҕинэ ийэ куттара ханнык өйгө-санааҕа иитиллибиттэриттэн быһаччы тутулуктаах. Иитии, үөрэтии хайысхатын көрсүө, сэмэй буолуу диэки салайдахха эрэ киһи быһыылаахтык олоҕун уһуннук олорор эдэрдэр улааталлар. Эдэрдэри харыстааһын диэн оҕону, улахан да киһини киһиргэппэт, ыксаппат, тиэтэппэт буолуу, тугу барытын улахан, олоххо уопутурбут киһи оҥорорун курдук оҥорор буолууга аан маҥнай иитии, үөрэтии, оннук үгэстэри иҥэрии ааттанар. Киһиргэппэт, тиэтэппэт буолуу аһара туттунууну суох оҥороруттан өйгө-санааҕа олус туһалаах быһыы буолар. (1,83).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Баал Хабырыыс поэзиятын туhунан
Баал Хабырыыс саха литературнай критикатыгар хайҕаммыт да, мөҥүллүбүт да поэт этэ. Ол эрэн, кэнники кэмҥэ кини кинигэлэрэ үксүн биһирэбили эрэ ылбыттара. Баал Хабырыыска махтанан, айымньыларын хайҕаан, быстах ааҕааччылар санааларын биллэрэр заметкалартан саҕалаан улахан соҕус обзорнай ыстатыйалар, мындыр рецензиялар, барыта сүүрбэччэ үлэ суруллубут. Олор ортолоругар ордук чорботон С.Руфов, И.Федосеев рецензияларын, Эллэй, Н.Петров, Ф.Софронов уо.д.а. ыстатыйаларын бэлиэтиир наадалаах. Ити автордар Баал Хабырыыс поэт быһыытынан сорох уратытын, кини саха поэзиятыгар оҥорбут өҥөтүн сөпкө ырыппыттар, ыйбыттар. Хомолтото диэн баар, кинилэр кэннилэриттэн 1968 сылтан ыла алта сыл тухары ким даҕаны Баал Хабырыыс туһунан боччумнаахтык суруйбатах, ырыппатах. Мин санаабар, саха поэзиятыгар кини быстах сылдьан ааспыт ыалдьыт, хонор хоноһо буолбатах этэ. Кини – төрөөбүт литературатын, поэзиятын быстыспат сорҕото, Н.Петров образтаан эппитинии, аал луук маһын биир төрөлкөй лабаата. Ол лабаа билигин да силигилии үүнэр, сайда турар: кэлин «Үһүс омурҕан» диэн нууччалыы, «Киһи суола барбыт» диэн сахалыы кинигэлэр эбии бэчээттэннилэр.
Онон поэт ытык кэриэһин иннигэр ааҕааччы иэһин төлөөн, бу дьоҕус ыстатыйаны суруйарга соруннум.
Баал Хабырыыс, кинини сирэй билэр да, айымньыларын эрэ ааҕар дьоннорго сүрдээх сэмэй, хаһан да наар бэйэтин талааныгар ирдэбиллээхтик сыһыаннаһар поэт быһыытынан биллэр. Кини онно ардыгар, араас ыарыы-сүтүү буомугар хаптардаҕына (киһи киһитэ өтөр буоллаҕа), кэмсинэр, кэриэлийэр быстах тыллары ыһыктаталыыр:
Сымыйа, ханна баар талааны, Сах салаатын албан ааты! Үөдэни улахан кыраатын, Үтүө күннэрбин бараатым.
(КСБ, 110)[1]
Ыарахан бөрүөнэн суруйан, Суол солуур, буор хаһар курдук, Тылга баар алмаз кыырпаҕын Булаары муҥу көрбүтүм, Бостуой да сырабын ыыппыппын – Баламат санаабын сөхтүм!..
(КСБ, 117).
(КСБ, 23).
Бу поэт туох да кубулҕаттаныыта суох ис сүрэхтэн этэр тыллара. Ол эрэн биһиги, билиҥҥи ааҕааччылар, бу строкалары Баал Хабырыыс атын этиилэригэр сигээн, уопсай өйдөбүлгэ олоҕуран сыаналыырбыт наада. Оттон оннук буоллаҕына, поэт поэзия үрдүк аналын, үтүө соругун, сатаан этиллибэт кэрэ эрэйин-муҥун, дууһаны кынаттыыр дьолун-соргутун туһунан суруйара үгүс эбит.
Туох-ханнык иннинэ кини поэзия общественнай суолтатын ыйар: «Куруутун өйдүөххэ наада – поэзия тыынар салгына, тэбэр сүрэҕэ гражданскай пафос. Норуоккар, олорор олоххор туох эмэ туһаны, үтүө өйү-санааны угар иһин суруйуллуохтаах. Бу чэпчэки үлэ буолбатах» (ЭК, 1967, алт. 20 к. «Тыл барҕа баайа - норуокка»). Дьэ ону поэт хайдах ситиһиэхтээҕий?
Баал Хабырыыс поэт төһө кырдьыктаахтык бэйэтин долгуйуутун, иэйиитин хоһооҥҥо иҥэрэриттэн айымньы сабыдыала тутулуктаах диир: «Дьиҥнээх ис сүрэххиттэн эрэ иэйэн эттэххинэ, ханнык даҕаны судургу, сороҕор бороҕой да соҕус тыл киһиэхэ тиийимтиэ буолар» (ТА, 8)[2]. Ол иһин хоһоонноругар – оҕолоругар (истиҥник саныыра оччо) аадырыстаан этэр:
Этим-хааным сорҕотун, Иэйиим, сүрэҕим уотун Эһиэхэҕэ биэрбитим, -
(ТА, 383).
Бэйэҥ умайбакка эрэ Бар дьон сүрэҕин умаппаккын! Бэйэҥ ыалдьыбакка эрэ Киһи дууһатын долгуппаккын!
Оҕо айыыны оҥороро куһаҕаны элбэтэр
Саха дьонун таҥараларын үөрэҕэ олус дириҥ билиилэри тутуһар. Оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн аналлаах хааччаҕы тутуһары ирдиир.
Сахалыы таҥара үөрэҕэр киһи билэр, оҥорор быһыылара барылара киһи быһыыта диэн ааттаналлар. Киһи быһыытын тутуһар киһи киһи быһыылаах диэн ааттанар. Сахалар бары киһи быһыылаах буолууга дьулуһууларын киһи таҥара үөрэҕэ иҥэрэр.
Оҕо туох өйүгэр көтөн түспүтүн, бу быһыыттан туох содул үөскүүрүн арааран билбэккэ эрэ оҥорон кэбиһэр кыаҕа аһара улахан. Өйө-санаата ситэ сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран билэ илигинэн оҥоро сатыыр саҥаны айыылара олус элбэхтик куһаҕан буолан тахсаллар. Ол иһин сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ анаан аналлаах хааччаҕы оҥорор, “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэн сыыһа туттунарыттан харыстыыр.
Аныгы бэчээт суруйууларыттан оҕо оҥорор айыылара хайдах айыылар буолан тахсалларын билэр кыахтанабыт:
- Подольскай куорат администрациятын пресс сулууспата биллэрэринэн 7№-дээх гимназияҕа биир үөрэнээччи оскуола иһигэр баллончиктан гаһы ыстаран кэбиспититтэн 14 оҕо эчэйбит, 6 оҕо быраастар көрүүлэригэр киирбиттэр.
- Москва уобалаһыгар Ногинскай оройуон Богородскай гимназиятыгар оҕолор охсуһалларыгар 14 саастаах оҕону быһаҕынан дэҥнээбиттэр.
- Красноярскай куоракка 14 саастаах үөрэнээччи бииргэ үөрэнэр оҕолоругар витамин диэн ааттаан ханнык эрэ таблеткалары сиэппититтэн сотору кэминэн 6 оҕо ыалдьыбыттар. Скорай көмөнү ыҥыран балыыһаҕа киллэрбиттэр.
- Дагестан республикатын Цумадинскай оройуонун Агвали дэриэбинэтин оскуолатыгар оҕо гранатаны эспит. Биир оҕо өлбүт 11 оҕо дэҥнэммит диэн республика МВД-та биллэрбитэ.
- Россия президенэ В.В.Путин бэлиэтээбитинэн саастарын ситэ илик наркоманнар ахсааннара 60 бырыһыанынан эбиллибит. Итини тэҥэ кини Россияҕа 600 тыһыынча наркоманнар баалларын статистика билинэрин, онтон атын дааннайдарынан кинилэр ахсааннара 2 мөлүйүөнтэн ордугун эттэ.
- Свердловскай уобалас Октябрьскай дэриэбинэтигэр олохтоох 12 саастаах үөрэнээччи утуйууттан уһуктубут ежигы тутан ылан таҥас суумкаҕа уган илдьэн испит. Бу иһэн этиһэ сылдьар, тапсыбат бииргэ үөрэнээччитин көрсөн ежиктаах суумкатынан охсон бааһырдыбыт. Бааһырбыт оҕо ийэтэ полицияҕа үҥсүбүт.
- Свердловскай уобаласка алта оҕо эми сиэн сүһүрбүттэрин түргэнник балыыһаҕа киллэрбиттэр. Тыаҕа күүлэйдии сылдьаннар көҥүлэ ааспыт сөтөл эмтэрин булан ылан сиэбиттэриттэн куһаҕан буолан барбыттар. Билигин быраастар көрүүлэригэр сылдьаллар.
- Свердловскай уобалас биир дэриэбинэтигэр улаатан эрэр үс уолаттар дьон көмүллэр сирдэригэр содуом оҥорон сүүстэн тахса могила пааматынньыктарын алдьаппыттар. Бу 2006 уонна 2004 сыллаахха төрөөбүт уолаттар толорута суох кэргэҥҥэ иитиллэр эбиттэр. Үһүөннэрин туппуттар уонна уголовнай дьыала тэрийбиттэр. Өлбүттэр аймахтара могилаҕа уурар кэмпиэттэрин ылан сиир санааламмыттара табыллыбатаҕар кыһыйаннар пааматынньыктары алдьаппыттар. Полицейскайдар оҕолорун киһилии быһыыга ииппэтэх уолаттар төрөппүттэрин эппиэккэ тардар санаалаахтар.
- Челябинскай уобалас Златоуст куоратыгар 12 уонна 13 саастаах уолаттар бииргэ сылдьар 9 саастаах кыыстарын биир быраҕыллыбыт дьиэҕэ сылдьаннар кырбаан баран күүһүлээбиттэр.
Оҕо айыыны оҥороруттан олус улахан содуллаах куһаҕан быһыылар үөскээн тахсаллара элбээбитин солуннартан истэбит, көрөбүт. Саха сиригэр оҕолор оҥорор куһаҕан быһыыларыгар бэйэлэригэр тиийиниилэрэ элбээбитэ ордук улаханнык санаарҕатар. Маннык улахан куһаҕан быһыылар үөскүүллэригэр айыы диэн тылы “үчүгэй” диэн ааттаан сыыһа туһаныы сабыдыала улаханын сахалар таҥараларын үөрэҕэ арыйан дьоҥҥо тириэрдэр.
Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна сорох учуонайдар була сатаан оҥорбут “айыыларын үөрэҕэ” оҕону иитиигэ оҥорор куһаҕана арыллан дьон билиитигэр тахсан иһэр. Былыр-былыргыттан көрсүө, сэмэй майгылаах, сиэри тутуһар сахалар “айыы үөрэҕин” куһаҕан сабыдыалыгар түбэһэннэр, оҕолорун иитиигэ улахан халыйыыны үөскэтиигэ тиийэн эрэллэрин тохтотуу ирдэнэр буолла.
Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” сабыдыала оҕолорго тиийэн кинилэр оҥоро сатыыр саҥаны айыылара куһаҕан буолан тахсаллара элбээн иһэр. Оҕо оҥорор айыылара куһаҕан буолан тахсалларыттан аан бастаан төрөппүттэр эрэйдэнэллэр, улахан ночоокко түһэллэр. Бу оҕолор өйдөрүгэр-санааларыгар куһаҕан өттүгэр халыйыыны үөскэтэр “айыы үөрэҕин” төрөппүттэр тохтотоллоро ирдэнэр.
Саха сирин үөрэҕин министерствота айыы диэн тыл бары суолталарын табатык быһааран оҕо иитиитигэр “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн былыргы өйдөбүлүнэн туһаныыны киллэрэрэ эрэйиллэр. (1,99).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Куприянов Юрий Степанович
Куприянов Юрий Степанович — СӨ култууратын уонна духуобунай сайдыытын миниистирэ.
1962 с. муус устар 9 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Бүтэйдээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
Сри Ланка рупията
Сри Ланка рупията диэн Сри Ланка валютатын биирдигэ.
Харыйалаах (Сунтаар улууһа)
Харыйалаах — Сунтаар улууһун Күндэйэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Уол оҕо күнэ
Уол оҕо күнэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сылын ахсын муус устар иккис баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр күн.
2017 с. олунньу 6 күнүгэр СӨ Ил Дарханын ыйааҕынан олохтоммута. Соруга — дьиэ кэргэни, дьиэ кэргэн сыаннастарын бөҕөргөтүү.
Бу күнү бэлиэтиири «Арассыыйа ийэлэрэ» бүтүн Арассыыйатааҕы хамсааһын Саха сиринээҕи салаата көүлээбитэ (бэрэстээтэл Борисова П.П.).
Philips
Philips — Недерланд элбэх профильга бастаан иһэр тэрилтэтэ, лампаттан саҕалаан медицинскай техникаларга тиийэ оҥорор, аудио видео системаларга эмиэ биир бастыҥ. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Mitsui Group уонна BlackRock бизнес салаатыгар холбонор 50/50 турукка.
Эр дьоҥҥо үрдүк хаачыстыбалаах бытык хоруйар сээкэйи оҥорорунан биллэр.
Sanyo
Sanyo — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үрдүк хаачыстыбалаах кондиционердары оҥорор, ону таһынан телевизордары оҥорор (онтуктара сүрүннээн Америкаҕа атыыланар).
Panasonic тэрилтэ 80% акциятын бас билэр, 10% акциятын Mitsui Group, 10% акцията көҥүл эргийэр.
Аан Дойдуга биир сүрүн МРТ медицинаҕа оҥорооччу, планета үрдүнэн 47% хааччыйар.
Ладан
Ладан (Ладан) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 466 (2011).
Төрүн нормата
Тутула
Төрүн норматын тутула үс түө ууһуктан турар: гипотеза, диспозиция, санкция.
Kyocera
Kyocera — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан керамика оҥорооччу, ону таһынан бюджетнай принтердары оҥорор.
Mr. Sandy
Mr. Sandy (Мистэр Сэнди) - АХШ сетевой ресторана, франчайзинг ньыматынан үлэлиир, 14 омук сиригэр 755 точкалаах.
Велико Търново
Велико Търново, Болгария киин уонна(1185-1393) ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 73.656 киhи. Болгария арҕаа өттүгэр.
Салыннарыы
Сахалар оҕону үөрэтэр үөрэхтэригэр саллыы, салыннарыы диэн өйдөбүллэр бааллар уонна кыралаан туттулла сылдьаллар.
Саллыы диэн оҕо бэйэтэ, көрөн, истэн чаҕыйыыта, кыратын, кыаҕа суоҕун билиниитэ ааттанар. Туох эмэ куттал суоһаатаҕына оҕо куотан быыһанарын билэр, ханна эмэ, орон анныгар эҥин, саһыан сөп. Баһаарга түбэспит оҕо ханна эрэ орон анныгар саһан хаалбытын буруо быыһыттан булуу олус уустугурар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэр кэмигэр бэрээдэккэ, үчүгэйи оҥорууга үөрэтии туһата, тиийимтиэтэ ордук улахан. Оҕону бэрээдэккэ үөрэтэргэ толлоро, чаҕыйара эмиэ туһалаах эрээри, аһара барбата, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэрэ, ол аата оҕо майгынын уратытыттан тутулуктааҕа эрэ халыйан хаалбатын үөскэтэн, үчүгэйгэ тириэрдэр.
Оҕолор бары тус-туһунан майгылаахтар. Сымнаҕас майгылаах оҕоҕо көмө, көмөлөһүү, илиититтэн сиэтии, туох эмэ туһалааҕы оҥордоҕуна кыратык эмэ киһиргэтии, хайҕааһын, манньалааһын, тэптэрэн биэрии туттуллара табыллар.
Аһара барар майгылаах оҕону тохтотуу, туормастааһын, төһө да куһаҕаннык иһиллибитин иһин, хааччахтааһын эрэ киһи буолууга үөрэнэригэр кыах биэрэрин билэн, оҕо кыра эрдэҕиттэн майгынын уратыларын араас суол гороскуоптары туһанан төрөппүттэр билэн таба туһаныа этилэр.
Төрөппүттэр утуйбат оҕону араас “бүүлэринэн”, тыа кыылларынан куттууллар, хараҥаттан туох эрэ кэлиэ диэн салыннараллар. Онон-манан сымыйанан оҕону куттуур кырдьык сыыһа, куттамсах майгыланан, хараҥаны сөбүлээбэтэ олохсуйан хаалыан сөп. Билигин хараҥа да кэмҥэ дьоҥҥо улахан куттал суоһаабата биллэр.
Киһи хаһан баҕарар хааччах иһигэр сырыттаҕына табыллар. Бэрээдэк диэн дьон бары сөбүлэһэн ылыммыт, сокуоҥҥа киллэрбит хааччахтара буолар. Сымнаҕас майгылаах оҕону бэрээдэккэ үөрэтии бэйэ көрдөрөн биэриитинэн эрэйэ суох ситиһиллэр, онтон аһара барар майгылаах оҕону бэрээдэккэ үөрэтиигэ ханнык эрэ хааччахтааһыны, тохтотууну туһаннахха эрэ табыллар. Ити сыалга сахалар былыр-былыргыттан кыра чыпчархай сыыһын, быһах кыынын быатын эҥин туһаналлар эбит. Кэлин оҕо улаатан бардаҕына “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи кытаанахтык тутуһуннарары тэҥэ, аҕата курун да ылан салыннарарга туһаныан сөп.
Оҕо аҕатыттан саллара бэрээдэги тутуһа үөрэнэригэр улахан туһалаах. “Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн этии оҕо өйө-санаата сайдан, киһи буолууну баһылыар диэри хааччах, көрүү-истии иһигэр сылдьыахтааҕын биллэрэр. Оҕо бэйэтин туттуна сылдьарыгар, бэрээдэги тутуһарыгар “Аҕам мөҕүө” диэн саллар санаата улахан көмөлөөҕө биллэр.
Буруйу оҥорбут оҕоҕо аҕата хайдах туттунан олороро эмиэ суолталаах. “Суос бэринэн олорор” диэн этии аҕа кыыһырбытын биллэрэн олорорун оҕотугар тириэрдэр.
“Күөх оту тосту үктээбэт” уол да, кыыс да оҕолор бааллар, элбэхтэр. Кинилэр куруук бэрээдэктээх, мэниктээбэт, көрсүө, сэмэй буоланнар учууталлартан хайҕана сылдьыахтарын сөп. Ол эрээри сытыы, биир сиргэ таба олорбот, элбэх хамсаныылаах оҕолор эмиэ элбэхтэр. Уолаттар үксүлэрэ маннык майгылаахтар уонна дьахтар иитээччилэртэн, учууталлартан куруук кэриэтэ тохтотулла, мөҕүллэ сылдьалларыттан сайдыыны ситиһэллэрэ хааччахтанар, өйдөрө-санаалара хам баттанар.
Кыратыттан иитиллибит ыт иччитин хаһан да ытырбат, үрдүгэр түспэт. Бу этии оҕону иитиигэ эмиэ сыһыаннаах. Оҕо төрөппүтэ этэрин хаһан баҕарар истэрин, толорорун туһугар кыра эрдэҕинэ иһитиннэрэ, толорторо үөрэтии туһата улахан. Ол аата соннук үгэс үөскээн оҕо өйүгэр-санаатыгар олохсуйарын, иҥэрин ийэ кута иитиллэрин туһаныллар.
Салыннарыы бэрээдэккэ үөрэтиигэ көмөтө улахан. Куһаҕаны оҥорортон кэлэр эппиэтинэстэн, иэстэбилтэн оҕо саллара, чаҕыйара, “Аҕам мөҕүө”, “Ийэм сөбүлүө суоҕа” диэн санаата сыыһа-халты туттунарын тохтотунарыгар, туттунарыгар көмөлөһөрүн төрөппүттэр оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун иитэн туһаныа этилэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ улахан киһиттэн бэйэтэ да саллар, чаҕыйар. Кыра оҕо билбэт киһититтэн кырдьык саллар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ салыннарыы эмиэ сөп түбэстэҕинэ эрэ табыллар. Ол аата салыннарыы аһара барара оҕону иитиигэ халыйыыны үөскэтэриттэн сэрэннэххэ табыллар, оҕо муҥкук буолан хаалыан, ситиһиини оҥороро аҕыйыан сөп.
“Көҥүлүнэн барбыт оҕо” кырдьык даҕаны туохтан да, кимтэн да саллыбат, тугу да оҥороруттан туттуммат буолуон сөп. Киниэхэ ханнык да хааччах суоҕуттан араас куһаҕан да быһыылары оҥорор кыахтанан хаалыан сөбө төрөппүттэри санаарҕатыа этэ. Ол аата оҕо улаатан иһэн сыыһа-халты туттунан быстах быһыыга түбэстэҕинэ олус улахан ночооттоох төрөппүттэр хаалалларын билиниэхтэрэ этэ.
Кыра оҕону аһара салыннаран, чаҕытан кэбиһии куһаҕан, муҥкук, бэйэтин иннин кыайан көрүммэт, кими эрэ батыһа сылдьар киһи буола улаатыан сөп. Салыннарыы оҕо улаатан иһэригэр сөп түбэһэрэ табыллыа этэ. Ол курдук оҕо кыра эрдэҕинэ кыра чыпчархай сыыһыттан саллар, онтон улаатан эрэр уол аҕатын куруттан эрэ чаҕыйыан сөп. Улахан да киһи куһаҕаны, буруйу-сэмэни оҥороруттан хаайыыга, буруйга түбэһиэм диэн салла сылдьара эмиэ туһаны оҥорор. Ол аата оҕо, киһи хаһан баҕарар туох эмэ салларданнаҕына олохторо ордук табылларын билиэхпит этэ.
Кыра оҕону салыннарыы куһаҕан курдук саныырбыт сыыһа. Оннооҕор улахан, төһө эмэ үөрэхтэри бүтэрбит дьон куһаҕан быһыыны оҥороллоруттан, хаайыыга түбэһэллэриттэн саллаллар. Ол аата салыннарыы киһи үйэтин тухары дьайа сылдьар быһыы буолара хаһан да хаалан хаалбат.
Салытыннарыы диэн кэһэтэн үөрэтии биир салаата буолар. Эмискэ, көһүппэтэх өттүттэн туохха эмэ соһуччуга түбэһиннэрии салытыннарыыны үөскэтэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн бэрээдэги кэстэҕинэ ханнык эмэ кэһэтии, муннукка туруоруу эҥин курдук баара, бэрээдэги кэһэриттэн туттунарга үөрэтэр. Бэрээдэги тутуһуннарааччы төрөппүтүттэн оҕо саллара, чаҕыйара туох да куһаҕана суох. Аныгы сокуоннар дьайыылара, ыстараап, хаайыы эҥин син-биир салыннарыы дьайыылаахтар.
Киһи туохтан эмэттэн салларданнаҕына, чаҕыйарданнаҕына олоҕор табыллар, туттунар күүһэ үөскүүр. Салытыннарыы аһара барбатаҕына туһаны аҕалара элбэх. Улахан дьон бэрээдэги кэстэхтэринэ хаайыыга түбэһэллэрин билэллэр, онтон саллаллар, ол иһин бэрээдэги кэспэттэр, туттуналлар. Ол барыта хаайыы олоҕо куһаҕаныттан, ыараханыттан тутулуктаах. Ким да хаайыыга түбэһиэн баҕарбат, онтон саллар. Ол иһин аһара барар өйдөөх-санаалаах оҕо кыра эмэ салларданара ордук.
Төһө эмэ сайдыы кэллэ диибит даҕаны киһи өйө-санаата сайдыыта онтон кыайан уларыйбат. Олохпут сайдан, өйбүт-санаабыт тупсан истэҕинэ саллыы оннооҕор государстволар икки ардыларыгар дьайыыта тиийэр буолла. Улахан атомнай буомбалаах дойдуларга ким да саба түспэтэ саллыыттан тутулуктаах. Улахан буомба эһиннэҕинэ радиацията киэҥ сири хабыан сөбүттэн көмүскэнэр кыах чахчы суоҕа саллыыны үөскэтэн улахан сэрии буолан хааларын тохтотон сылдьар.
Дьас
Дьас диэн киһи туох эрэ куһаҕаны оҥорбутун эбэтэр сиэри кэспитин иһин кинини кэһэтээһин, киниэхэ куһаҕан содул буолуута. Буруйдаах ил төрүнүнэн уонна дьүүл уурааҕынан дьастанар. Дьас сүрүн көрүҥнэрэ - өлөрөр дьас, хаайыы, салык.
Салыннарыы
Салыннарыы диэн оҕону иитиигэ туттуллар былыргы ньыма билигин даҕаны суолтатын сүтэрэ илик, аныгы дьоҥҥо ордук туһалыан сөп. Бэрээдэги кэстэххэ ханнык эрэ эппиэтинэс, иэстэбил кэлэрэ саллыы туһата улаханын быһаарар. (1,92).
Дьас
Киэҥ өйдөбүлгэ төрөппүт оҕотун мөҕөрө уонна таһыйара эмиэ дьас буолар. Киһи тылын истибэт кыыллары таһыйан хоргутан дьастыыллар.
Салыннарыы
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Rumbleverse
Rumbleverse - оонньуу, Epic Games Атырдьах ыйын 18 күнүгэр 2022 сыллаахха таһаарар.
Бараан (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах
Холмы
Холмы (Холми) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 892 (2011).
Үлэҕэ үөрэтии
Үлэҕэ үөрэтии диэн оҕону туһа киһититтэн саҕалаан сыыһа-халты туттуммат буолууга үөрэтии ааттанар.
Төрөппүт бэйэтэ тугу эмэни оҥороору, дьарыктанаары гыннаҕына оҕото аттыгар тиийэн кэлэн эмиэ тугу эрэ оҥороору мэһэйдэһэр, былдьаһар. Кини эмиэ үтүктэн соннук оҥорбутунан бардаҕына эрэ табыллар. Бу кэмҥэ үүрбэккэ, кыраҕын диэн ыраах кыйдаабакка, холдьохпокко үөрэтэ сатыыр дьон оҕолоро үлэһит буола улааталлар. Аттыгар олордон, бэйэтигэр маарынныыр туттар сэби биэрэн үлэлэтэ үөрэтэ түстэҕинэ, оҕото хайдах үлэлииргэ кыра-кыратык үөрэнэн барар. Кыра буолан сотору салҕан син-биир быраҕыаҕа. Ол эрээри сотору сынньана, дьэгдьийэ түһэн баран эмиэ тиийэн кэлэригэр үлэтин хаттаан оҥотторо сатыахха. Үлэ маннык хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйан өйүгэр-санаатыгар хатаныыта, кинини үлэлииргэ үөрэтэр.
Үлэлии, ону-маны оҥоро үөрэнэр ураты уустугун уонна уһунун бары үлэһит дьон билэллэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ үтүктэр күүһэ ордук, күүстээх сайдыылаах. Тугу барытын үтүктэн иһэр. Бу кэмҥэ, үтүктэр күүһэ сүтэ, мөлтүү илигинэ үлэҕэ үөрэнэрэ ордук. Төһө күүһэ кыайар буолуоҕуттан ону-маны оҥорорго үөрэннэҕинэ, ол үөрэҕэ үгэс буолан ийэ кутугар иҥэн олохсуйан хаалар. Бу оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кутугар иҥмит өйдөбүл сахалар «Үлэһит киһи оҕото үлэһит буолар» диэн этиилэрин үөскэтэр.
Оҕо бэйэтин сайдыытын куруук кимиэхэ эмэ тэҥнээн көрө сылдьар. Кыра эрдэҕинэ батыһыннаран, үтүгүннэрэн биэрэн иһэр киһи хайаан даҕаны наада. Батыһар, үтүктэр киһититтэн итэҕэһи оҥоруон соччо баҕарбат. Хата ол оннугар батыһар, үтүктэр киһитин ситэн куота сайдан барыан олуһун баҕарар, хаалан хаалыан баҕарбат. Ханнык баҕарар үөрэххэ үөрэнэригэр батыһар, үтүктэр киһи баара туһалаах. Бэйэлэрэ илиилэрин араарбакка үлэлии сылдьар төрөппүттэр оҕолорун үлэҕэ үөрэтэллэрэ судургу. Арай батыһыннара сылдьан көрдөрөн, көмөлөһөн эрэ биэриэхтэрин наада.
Оҕо төрөппүтүн санаатын көрүҥүттэн көрөн курдаттыы билэ сылдьар. Kини үлэтин ыарырҕатар буоллаҕына көмөлөһөр санаата киирэр. Оҕо көмөлөһө, туһа киһитэ буола үөрэниитэ үлэлииргэ үгэһи үөскэтэр. Куруук үлэлии сылдьар төрөппүт оҕото кинини көрөн, үтүктэн үлэһит буоларыгар толору кыахтаах. Үлэҕэ үөрэниини салгыы тохтоппокко, быһан кэбиспэккэ дьарыктана сырыттахха үгэс буолан хаалар. Бу курдук үөрэтии кэнниттэн төрөппүт оҕотун туһугар улаханнык санаарҕаабакка эрэ сылдьыан сөп. Үлэһит киһи хаһан баҕарар бэйэтин кыаҕар сөптөөх үлэни булунара уустуга суох буолар.
Оҕо үтүктэн ким эрэ курдук буолуон аһара баҕарар. Оҕону үөрэтэргэ үтүө киһи холобура хайаан даҕаны наада. Үтүө киһи холобура ыҥыран, угуйан көмөлөһөрүн тэҥинэн аны батыһарга сирдиир сулус, ыҥырар бэлиэ буолар. Оҕо ол киһини үтүгүннэҕинэ ордук элбэх билиилэниэн, үчүгэй хаачыстыбаланыан сөп. Үтүктүү оҕо кыра эрдэҕиттэн саҕаланар уонна ийэ кут өйүгэр-санаатыгар ууруллан, өй-санаа төрүтүн үөскэтэр буолан ханнык баҕарар үөрэҕи түргэнник баһылааһыҥҥа тириэрдэр. (1,57).
Kenwood Corporation
Kenwood Corporation (Кенвуд Корпорейшн), Дьоппуон биир биллэр элитнай аудио системалары оҥорор тэрилтэтэ, голливудскай студияларга туттуллар, ону таһынан дьон массыынатыгар туруорар аудио тэрилин оҥорор. Аан Дойду профессиональнай студияларга бастыҥ, Кенвуд технологията киһи куолаһын 4000 тембрга хайытар кыахтаах.
JVC тэрилтэ акциятын бас билэр, ол нөҥүө Mitsui Group аудио системалары салайар салаатыгар холбонор.
Coinbase
Coinbase — Аан Дойдуга саамай улахан криптобиржа буолар. 2021 сыллаахха бастакытын IPO оҥорбута.
ARK Invest IPO кэмигэр 800 тыһ Coinbase акциаларын атыыласпыта.
ARK Invest
ARK Invest (АРК Инвест), Аан Дойдуга биир улахан инвестиционнай тэрилтэ, кини оҥорон таһаарар ETF пакеттара сүрүннээн сыл иһигэр 75% барыһы көрдөрбүттэрэ, уопсар "Фортуна 500" индексын 3 төгүл баһыйан.
Бу инвестиционнай тэрилтэни аатырбыт бизнес леди дьаһайар Кэти Вуд.
ARK Invest бэйэтин активтарыгар 300 тахса перспективнай тэрилтэлэр акцияларын тутар, олор ахсааннарыгар Toyota, Bank of America уонна Apple.
2020 уонна 2021 сыллаахха ARK Invest ынырык улахан компоненнарын улаатыннарбыта пакеттапыгар, ол курдук аатырбыт ARK Innovation пакетыгар ынырык элбэх Tesla, NVIDIA уонна саҥа тахсыбыт Coinbase холбоммуттара.
Аатырбыт Virgin Galactic эмиэ ARK Invest элбэх пакеттарыгар киирэр.
Үчүгэйгэ үөрэтии
Үчүгэйгэ үөрэтии үчүгэй үгэстэри үөскэттэҕинэ туһата улаатар.
Былыргы кырдьаҕастар «Олоҕу олоруу уустук, алааһы туорааһын буолбатах» диэн этэллэр. Олох олорорго киһи кыра эрдэҕиттэн бэлэмнэнэр, үөрэнэр. Ханнык баҕарар киһи бэйэтин олоҕо төрөппүттэрин олохторуттан саҕаланан салгыы барар. Киһи барыта олоҕун салгыырыгар ханнык эрэ бэлэмнээх буолан тахсар. Бу төрөппүттэр бэлэмнэрин, баайдарын-малларын, өйдөрүн-санааларын оҕолоругар хайдах биэрэн хааллараллара улахан оруолу ылар. Оҕо бэлэми сатаан туһана үөрэниитэ өйө-санаата сайдыытыгар ураты суолталаах, олоҕо салҕанан барыытыгар төрүт буолар.
Төрөппүттэр бэйэлэрин өйдөрө-санаалара, тугу үчүгэй эбэтэр куһаҕан дииллэрэ оҕолоругар бэриллэн, кинилэр өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэн хаалар. Ол хайдах бэриллэн оҕо өйүгэр тиийэрэ билигин да ситэ быһаарылла илик, тус-туспа араас үөрэхтэр бары атын-атыннык этэллэр. Бу өй-санаа төрөппүтүттэн оҕотугар үгэс буолан ийэ кутугар быһаччы мунньуллан иһэр. Төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕиттэн бэйэлэрэ үчүгэй дииллэрин оҥорорго үөрэттэхтэринэ, оҕолоро бэйэтин үйэтигэр оннук үчүгэйи оҥороро элбэх буолар. Кини олоҕо үчүгэйи оҥоруу диэки хайысхалаахтык баран иһэр. Оҕону кыра эрдэҕиттэн үчүгэйи элбэхтик оҥорорго үөрэтиини маннык көрүҥнээхтик ыытыахха сөп:
- Оҕо үчүгэйи оҥордоҕуна хайҕааһын, үөрүү. «Оҕом үчүгэй оҕо, туһа киһитэ буолан иһэр» диэн бэлиэтээн этии, үөрбүтү биллэрии, манньалааһын. Үчүгэй быһыы оҕо ийэ кутугар өйдөнөн хааларыгар элбэхтик хатылаан хос-хос оҥороро улахан оруолу ылар.
- Куһаҕаны оҥороору гыннаҕына эбэтэр оҥорорун кытта, куһаҕаны оҥорума диэн этэн тохтотуу, сөбүлээбэти биллэрии, куһаҕаннык, кыыһырбыттык көрүү, тохтотон атыҥҥа, үчүгэйи оҥорууга аралдьытан биэрэн иһии кэмигэр, хойутаппакка эрэ оҥоруллан иһэрэ наада. Оҕо кыра эрдэҕинэ субу оҥорбутун тутатына эрэ өйдүүр, ол иһин куһаҕан быһыыны оҥорорун кытта эттэххинэ эрэ табан өйдүүр кыахтаах.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн бу курдук куһаҕаны оҥорбот буоларга чуолкайдык арааран үөрэтии, кинини үчүгэйи эрэ оҥороругар салайан биэрэр. Оҕо үчүгэйи оҥорбутуттан ийэтэ үөрэр буоллаҕына, хайҕаатаҕына оҕото элбэхтик үчүгэйи оҥоро сатыыр. Бу оҥорбут үчүгэй быһыытын хос-хос салгыаҕар диэри хатылыыр. «Оҕом, үчүгэйгин көрдөр эрэ», -диэтэҕинэ хас киһи аайы тиийэн көрдөрөн иһэр. Элбэхтэ хатыланар буолан бу быһыыта кэлин үгэскэ кубулуйан кини ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар ууруллан умнуллубат гына иҥэн хаалар. Оҕо улаатан иһэн үчүгэйи оҥороро элбээн иһэр. Кырдьаҕас эбэлэр оҕону үчүгэйи оҥорорго үөрэтиилэрин бэйэтэ хамсанан ону-маны оҥорор буолуоҕуттан ыла саҕалаабытынан бараллар. Оҕо аан маҥнай ытыһын таһына үөрэниитэ киниэхэ улахан кыайыыга тэҥнэнэр. Чахчы үчүгэй буоллаҕына, санаата көннөҕүнэ эрэ көрдөрөр быһыытыгар кубулуйар. Үчүгэйи оҥорорго үөрэтиигэ аан маҥнай киһини хайыта таппат, охсуолаабат, бытыылканы уонна оонньуурдары бырахпат буолуутун киллэриэххэ сөп.
Оҕо хааман бардар эрэ ону-маны оҥорорун үгэскэ кубулутара олус элбиир. Бу кэмҥэ тугу эмэ тыытаары гыннаҕына аан маҥнай улахан дьону ыйытардыы көрүтэлиир. Үчүгэйи оҥордоҕуна тэптэрэн биэрии, хайҕааһын буоллаҕына оҕо кэмэ суох үөрэр уонна бу быһыытын хос-хос салгыаҕар диэри хатылаан оҥорор. Хос-хос хатыланар быһыылар үгэс буоланнар оҕо ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар мунньуллан иһэллэр.
Киһи өйө-санаата хайдах үлэлиирин билии, оҕону үөрэтиигэ сахалар оҕолорун хайдах үөрэтэллэригэр төннүүнү эрэйэр. Былыргы сахалар киһи төрдө-ууһа, удьуора оҕолоругар бэриллэллэрин билэн, аан маҥнайгыттан, ыал буолууларыттан саҕалаан улахан суолтаны биэрэллэр эбит. Ыал буолууга бастакы миэстэни кэргэн буолар кыыс оҕону эбэтэр күтүөтү, бары хаачыстыбаларын сыаналаан туран талан ылыыны туһаналлар эбит.
Киһи өйө-санаата уонна этэ-сиинэ тус-туспа санаалаах буолуулара олох ордук абылаҥнаах, уустуктардаах буолуутун хааччыйар. Ханнык баҕарар үөрэх киһи өйүгэр-санаатыгар үчүгэй, туһалаах өттүгэр уларыйыыны киллэрэр буоллаҕына этин-сиинин баҕа санаатыгар сөп түбэспэт буолар уратылаах. Холобур, киһи туһалааҕы оҥорор буолуута элбэхтик үлэлиирин-хамсыырын үөскэтэр, ол иһин этин-сиинин сынньанар, сытар баҕатыгар сөп түбэспэт. Ити иһин ханнык баҕарар үчүгэйи, дьоҥҥо туһалааҕы оҥотторуу ханнык эмэ ыгааһыннаах, көрдөбүллэрдээх буоллаҕына эрэ табыллар. Дьадаҥы дьон олохторо бэйэтэ кыһалҕалаах, эрэйдээх буолара кыһайан үтүө, үчүгэй санаалаах, дьулуурдаах, тулуурдаах оҕолордоох буолаллар. Маны сахалар «Олох ыараатаҕына, омук күүһүрэр» диэн ааттыыллар.
Бу быһаарыы утарытынан олох чэпчээһинэ, дьон байыылара оҕолорун иитиилэригэр уустуктары киллэрэр, оҕону кыра эрдэҕиттэн аһара көрөн-истэн, маанылаан, атаахтатан кэбиһии үөскүүр. Бас-баттах иитиилээх дьон улаатан тахсаллар. Баай-мал эбиллэн, олох тупсан барыыта оҕо иитиитигэр дьадаҥы дьон оҕолорун иитэллэриттэн ханнык да уратыта суох буоллаҕына эрэ эрэллээх, тулуурдаах, дьулуурдаах кэлэр көлүөнэлэри ханнык да улахан ыгыыта, күүһүлээһинэ суох иитэн улаатыннарыахха сөп. Ол эбэтэр оҕо олох кыра эрдэҕиттэн олоххо быһалыы үөрэтии эрэйиллэр.
Тутааччы күнэ
Тутааччы күнэ — тутууга сыһыаннаах идэлээхтэргэ аналлаах күн. Атырдьах ыйын иккис баскыһыанньатыгар Арассыыйаҕа уонна сорох урукку Сойуус өрөспүүбүлүкэлэригэр бэлиэтэнэр.
Үчүгэйгэ үөрэтии
Былыргы кэмҥэ сахаларга кыра оҕону үөрэтэргэ чыпчаххайы туттуу эбэтэр бэргэһэ быатынан куттааһын көрүллэрэ биллэр. Кыра эрдэҕинэ бэйэтин чыпчаххайдаабыт буоллахтарына, бу киһи бэйэтэ улааттаҕына кыаттарбат оҕолорун үөрэтээри кыратык чыпчаххайы да туттан ылыан сөп. Маннык чыпчаххайы туттуу төрөппүттэр майгылара сымнаҕас буоллаҕына, кытаанах, өһөс майгылаах, мэник оҕону кыайа тутан үөрэтэргэ билигин даҕаны туттуллуон сөп.
Тутааччы күнэ
Бу күнү 1955 сыллаахха балаҕан ыйын 6 Никита Хрущев көҕүлээһининэн ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмэ анаабыта. Хрущев Жигулёвскай ГЭС тутуутугар сылдьан тутааччылар үлэлэрин сөхпүт, онтон сылтаан бу ыйааҕы таһааттарбыт. Аан бастаан ССРС-ка 1966 сыллаахха атырдьах ыйын 12 күнүгэр бэлиэтэммитэ.
Үчүгэйгэ үөрэтии
Чыпчаххай оҕо этигэр ыарыыны үөскэтэр буолан, буор куттан тутулуктаах үөрэххэ киирсэр. Оҕо этигэр ыарыы буоллаҕына, бу ыарыы хатыламмат буолуон ордук баҕарар, ол иһин үөрэҕи олус түргэнник ылынар. Сахалар чыпчахайы ордук аһара барар, мэниктиир оҕону тохтотор майгы быһыытынан тутталлар.
Тутааччы күнэ
2011 сыллаахха Арассыыйа Федерациятын эрэгийэннэрин сайдыытын министиэристибэтин быһаарыытынан Тутааччы күнэ Арассыыйаҕа бырааһынньык быһыытынан бигэргэтиллибитэ.
Үчүгэйгэ үөрэтии
Оҕо кыра, мөлтөх буолан чыпчаххай талахтан бэйэтэ да саллар. Үөһээ, тиийбэт сиригэр кыбыллан турар чыпчаххай киниэхэ буруйу, куһаҕаны оҥороруттан тохтотор туормас буолар. Чыпчаххай итинник суолтата оҕону кыра эрдэҕиттэн үчүгэйи, туһалааҕы оҥороругар үтүрүйэр күүс, аһара барбатыгар хааччах буолар. Улаатан чыпчаххайтан саллыбат буолан, оҕо биир ситиһиитинэн үөһээ ыттан тахсан кыбытыллан турар чыпчаххайы ылан тоһутан эбэтэр кистээн кэбиһиитэ буолар. Кини өйүгэр бу талах суох буоллаҕына, букатын көҥүл барарын курдук өйдөбүл үөскүүр. Ону баара аны бу өйдөбүлү аҕатын иилинэ сылдьар тирии кура урукку оннугар син-биир түһэрэн биэрэр буоллаҕына улаатан иһэр оҕону куһаҕаны оҥороруттан тохтотор туормаһа эмиэ улаатан биэрэн иһиэхтээҕэ бэлиэтэнэр. Улахан киһи буруйу, куһаҕан быһыыны оҥордоҕуна ыстараапка эбэтэр хаайыыга түбэһэр. Оҕо эмиэ куһаҕан быһыыны оҥордоҕуна бэйэтигэр сөп түбэһэр ирдэбилгэ түбэһэрэ хайаан да наада.
Билигин демократия оҥкулун тутуһан сайдан иһэр государстволарга киһи быраабын харыстааһын ордук күүскэ тутуһуллар. Бу государстволар сокуоннара киһи киһиэхэ сыһыана үчүгэй, киһилии буоларын ирдииллэр. Киһи улаатан иһэн уонна улахан киһи буолан баран куһаҕан быһыыны оҥорботун наадатыгар араас миэрэлэр, хаайыылар син-биир туттуллаллар. Бу миэрэлэр барылара кыра эрдэххэ туттулла сылдьыбыт чыпчаххай салгыылара буолаллар. Тохтотор майгы эмиэ улаатан иһэрин бэлиэтинэн улахан киһи куһаҕан быһыыны оҥордоҕуна, суут-сокуон ситэн хаайыы дойдуланыан сөп.
Кэнники кэмҥэ төрөппүттэр улааппыт оҕолорун кытта аанньа тапсыбаттар. Кинилэр быһаарсыылара тыл-тылга киирсибэт буолууга, этиһиигэ, охсуһууга кубулуйан барар. Маннык быһыы аныгы оҕо улаатан, төрөппүтүн кытта күүстэрэ тэҥнэһэн эрдэҕинэ куруук буолар буолла. Өйдөспөт быһыы оҕо арыгы иһэн кэллэҕинэ ордук арылхайдык биллэн тахсар, арыгы иһэн итирбит кэмигэр оҕо төрөппүттэрин кытта тапсыбата аһара баран биллэн тахсар. Бу төрөппүттэр оҕолорун иитиилэригэр сыыһа хайысханы тутуспут буолуохтарын сөп. Эмиэ аһара туттууну. Аһара бобон, хааччахтаан, бэйэтигэр тугу эмэ оҥотторо үөрэппэккэ аһара көрө-истэ сылдьалларын улааппыт оҕо сөбүлээбэт буолбута итирдэҕинэ биллэн тахсара өйдөспөт буолууларыгар тириэрдэр.
Үгүс төрөппүттэр биир мааны оҕолорун аһара көрөн-истэн, куруук хааччахтаан, атаахтатан иитэллэр. Оҕону маннык көрүү-истии бэйэтин баһын билиммэт, атын дьону, төрөппүттэрин куруук батыһа сылдьар киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннарар. Кыра эрдэҕинэ итинник үөрэммит оҕо улааттаҕына, бэйэтэ бас билэн тугу эмэни быһаараары гыннаҕына, аны төрөппүттэрин кытта тапсыбат буолуута саҕаланар.
Арыгыһыт буолан туох булбут харчытынан барытынан арыгы атыылаһан иһэн иһэр аҕалаах ыаллар ийэлэрэ биир эмэ кыра оҕотунан аҕаларын сиэптэрин хастаран, хаһан эрэ арыгы иһиэм диэн хаһааммыт харчытын тобоҕун булларан ылларар түбэлтэлэрэ элбэхтэр. Маннык хаһаас баарын булан-талан ылыы арыгыһыт киһини биирдэ эмэ итирэрин тохтотон кэргэнигэр, улахан дьоҥҥо үчүгэйи аҕалбытын да иһин, кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар улахан охсууну оҥорор. Бу оҕо улаатан да баран кыраны ылан бэйэтин сиэбигэр уктан кэбиһэр үөрүйэҕин кыайан бырахпакка эрэйгэ тэбиллэр. Сыыһа туттардаҕына улаханнык да ылан кэбиһиэн сөптөөх киһи буолан тахсара хомолтолоох. Ити быһыыны оҕо кыра эрдэҕинэ «Дьон киэнин кистээн ылыма» диэн үөрэтии төттөрү өттүгэр оҥоруллубутунан быһаарыллар.
Билигин сахалар большевиктар, коммунистар оҥорбут элбэх алҕастарыттан эрэйдэри көрсөллөр. Оҕону иитии-үөрэтии өттүн наар дьахталларга сүктэрэн кэбиһии эдэр үүнэн иһэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара мөлтөөн иһэригэр тириэртэ. Оҕо улаатан, сааһын ситиитигэр бэйэтэ туспа өйдөөх-санаалаах киһи буолан тахсарын аахсыбакка, аһара көрөн-истэн атаахтатан өйүн-санаатын сайдыытын сарбыйыы оҥоруллар. Билигин ырыынак кэмигэр кыайа-хото үлэлиир-хамсыыр эр дьон суохтара биллэн тахсан, ити сыыһалары көннөрдөххө эрэ табыллар.
Билигин Россияны сайыннарыахха диэн күүстээх үлэ ыытылла турар. Ол эрээри бүтүн Россия үрдүнэн сайдыыны ситиһэргэ элбэх хаалынньаҥ өйдөбүллэри ылан туоратыахха наада. «Социализм» кэмигэр ким эрэ бэлэми ууран биэрэрин кэтэһэ үөрэммити быраҕан, бэйэ күүһүгэр, кыаҕар аан бастаан эрэнэр буолууну эдэр көлүөнэ дьон өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэриэххэ наада. Сөптөөх сууттаах-сокуоннаах государствоҕа киһи бэйэтин күүһүнэн-кыаҕынан, бэйэтин көрдөбүлүгэр сөп түбэһэр олоҕу ситиһиэн сөбүн ырыынак сайдан иһиитэ бигэргэтэр.
Сахалар Россия олохтоохторуттан аан маҥнайгынан өйдөнөн кэлэр көлүөнэлэри, оҕолору, кытаанахтык, барыны-бары, үлэни-хамнаһы кыайар, аһара туттууну таһаарбат, туруктаах өйдөөх-санаалаах гына көрөн-истэн үөрэттэххэ, кинилэр улаатан сайдыыны ситиһэллэр. Оҕолору үөрэтии мөлтөөн, сымнаан бас-баттах баран иһиититтэн эр дьон урут-бастаан мөлтөөннөр, сымнааннар, омук барыта эстэр суолга киириэн сөп. (1,52).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Березна
Березна (Березна) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 902 (2011).
Никулина Ольга Викторовна
= Хоһоонноро =
= Сигэлэр = "Радуга вдохновения» Ольги Никулиной http://www.1sn.ru/155177.html
Писатели Якутии http://pnbglaz.narod.ru/psakha/on.html
Тестостерон
Тестостерон — гормон биир көрүҥэ. Адреналин курдук эр киһини эр киһи оҥорор гормон. Бучча үллүүтүгэр уонна агрессияҕа эппиэттиир.
Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа, Кемерово куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1955 с.сэтинньи 2 күнүгэр ССРС МС таһаарбыт 7585 нүөмэрдээх уурааҕынан Кемероватааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института диэн аатынан арыллыбыт. 1995 с. институт, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин уонна мэдиссиинэ промышленноһын Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата диэн ааттаах буолбут. 2016 сылга мэдиссиинэ университета буолбут.
Университет сирэй уонна кэтэх салаалардаах. Сирэй салааҕа лечебнай, стоматологическай, педиатрическай, медико-профилактическай уонна фармацевтическай факультеттар устудьуоннара үөрэнэллэр. Оттон, фармацевтическай, сиэстэрэ үөрэҕин, экэниэмикэ уонна тэрилтэни салайыы факультеттарын устудьуоннара кэтэхтэн үөрэнии салаатыгар үөрэниэхтэрин сөп.
Структурата
Университетка 48 кафедра 8 факультет баар. Факультеттар
1. Лечебное дело факультета 2. Стоматология факультета 3. Медико-профилактичеческое дело факультета 4. Педиатрия факультета 5. Фармация факультета 6. Сиэстэрэ үөрэҕин факультета 7. Квалификацияны үрдэтии, хос бэлэмнэнии факультета 8. Үөрэххэ киирэргэ бэлэмнэнии факультета 9. Экономика уонна тэрилтэни салайыы факультета
Научнай-чинчийэр киин лаборатория Научнай үөрэх киинэ "Прикладной биотехнология уонна нутрициология" научнай үөрэх киинэ "Инфекциялар уонна киһи" научнай үөрэх киинэ. Научнай бибилэтиэкэ "Фундаментальнай уонна клиническай мэдиссиинэ" сурунаал "Гуманитарнай уонна общественнай наукалар сонуннара" сурунаал
Рейтиннэрэ
КемСМУ - Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 330-с миэстэлээх. Университет, Кемерово уобалаһыгар 5-с, Кемерово куоракка 3-с миэстэлэрдээх.
Ссылкалара
http://www.lvkgmu.ru/kemgma.html https://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F https://kemsmu.ru/ https://kemsmu.ru/
Мачу-Пикчу
thumb|250px|Мачу-Пикчу Маачу-Пиикчу (Machu Pikchu, «кырдьаҕас чыпчаал») — Былыргы Америка куората, билиҥҥи Перу сиригэр баар, хайа сиһигэр муора таһымыттан 2450 м үрдүктээх сиргэ Урубамба өрүс хочотун үрдүгэр турар.
Сорох археологтар сабаҕалааһыннарынан иинкалар баһылыктара Пачакутек быһа барыллаан 1440 сыллаахха туппут. 1532 сыллаахха Испания конкистадордара иинкалар сирдэригэр саба түспүттэрин кэннэ олохтоохторо сүтэн хаалбыттар.
Дьүүл
Дьүүл диэн төрүн мөккүөрдэрин быһаарар уонна дьүүллэбили бигэргэтэр кыахтаах (авторитеттаах) дьаһалта института. Дьүүлгэ бэриллэр кыах юрисдикция дэнэр. Дьүүл төрүн дьаһабылын тутуһуохтаах. Дьүүл дьүүллэһээччилэр иһиктэрин төрүн үс салаатыгар көрөр: куомун төрүнэ, буруй төрүнэ (кылмыс төрүнэ), салалта төрүнэ. Дьүүллэһиигэ аччаабыта үс өрүт баар буолуохтаах: ирдээччи (āctor), хоруйдааччы (reus), дьүүллүүр биилик (jūdex). Ирдээччи ылбыт эчэйиитин хоромньутун туһунан үҥсэр, хоруйдааччы бу үҥсүүгэ хоруйдуур, дьүүллүүр биилик (дьүүл органнара) баар чахчылар кырдьыктарын тургутар, сөптөөх дьаһаҕы талан быһаарар. Ирдээччи өттүттэн прокурор буруйдуур, хоруйдааччыны адвокат көмүскүүр. Дьүүл уурааҕын дьүүлдьүт биллэрэр. Дьүүлдьүт биир киһи, коллегия эбэтэр жюри буолуон сөп.
Мэлэкэ (Сунтаар улууһа)
Мэлэкэ — Сунтаар улууһун Түбэй Дьаархан нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Охсуһуу
Охсуһуу (fight(ing), өссө атыннык сахалыы тылга быһаарсыы, саайсыы, официальнай күрэххэ күөн көрсүү), икки эбэтэр онтон элбэх ахсааннаах киһи тыл тылга киирсэннэннэр, этиһиилэрин сатаан уостубакка илиинэн киириилэрэ буолар - ол аата охсуһуу дэнэр. Охсуһууга сутурук, атах уонна араас тэрил (быһах, таас уонна да атын) туттуллуон сөп.
Охсуһуу саха итэҕэлигэр уонна Аан Дойду религияларыгар, ону таһынан мораль уонна һокуон да өттүнэн бобуллар.
Охсуһуу түмүгэр эчэйии эбэтэр өлүү баар буолан хааллаҕына - буруйдаах эппиэтинэскэ тардыллар.
Сорох эр дьон (редко дьахтар эмиэ) тестостероннара элбэҕинэн сибээстээн буччалара үллэн агрессия буолаллар, наар охсуһуу көрдүүр буолаллар. Олорго анаан - охсуһуу түмэлэ диэн араас охсуһуу клубтара үөскүүллэр. Бу охсуһуу түмэлэ нелегальнай буолар, онон кистэлэҥ буолар уонна кимиэхэ да кэмсиниллибэт. Сүрүннээн дьон уоран саһан охсуһаллар, тыыннарын таһаараллар.
Охсуһуу үксүгэр арыгы утах иһиититтэн тахсар, ону таһынан тестостерону күүһүрдэр энергетиктартан.
Охсуһуу легальнай өттө күөн көрсүү дэнэллэр, олорго анаан MMA, UFC, Тустуу, Хапсаҕай уонна да атыттар бааллар.
Охсуһуу түмэлэ
Охсуһуу түмэлэ (Fight Club) — Чак Паланик (Chuck Palahniuk) романа, сүрүннээн эр дьон охсуһар сирдэрин ааттыыр. Быһа холоон тестостерон аһары көтөн дьон иирбитин.
Дьиҥнээн олоххо ол курдук охсуһуу түмэллэрэ бааллар.
Ольга Кульчынська
Ольга Кульчынська — опера ырыаһыта (сопрано).
Куорат оҕото
Куорат оҕото диэн куоракка төрөөбүт, улааппыт оҕо ааттанар.
Куорат сиргэ уонна тыаҕа оҕолору иитии уонна үөрэтии бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспат тус-туспаларын төрөппүттэр кэнники кэмҥэ бэлиэтээн эрэллэр. Тыаны кытта сибээстээх төрөппүттэр оҕолорун тыаҕа ыытан үлэҕэ-хамнаска үөрэтэ сатыыллар. Оҕолорун улааппыттарын кэннэ, хойутаан үөрэтэ сатааннар, үлэҕэ үөрэнии быдан эрэйдээхтик уонна бытааннык, саҥалыы үөрэнии курдук барар.
Оҕо хаһан баҕарар төрөппүтүн эрэ үтүктэр, аан маҥнай кинилэр курдук буолуон баҕарар. Сүрэҕэлдьээн дьыбааҥҥа сыппакка, тугу эмэ оҥоруохха, оҕону онно кыттыһыннарыахха, батыһыннарыахха, оччоҕо ханнык баҕарар үлэттэн иҥнэн, толлон турбакка оҥорбутунан барыыга, кыайарга-сатыырга үөрэнэр, оҥоруллубут үлэ түмүгүттэн үөрэр, өйө-санаата бөҕөргүүр.
«Оҕом кыра, билигин сыттын, улааттаҕына үөрэхтээх киһи буолуо» диэмиэххэ, сыта үөрэнэн хаалан букатын сүрэҕэ суох буолуоҕа. Тугу эмэ кыайар буолуоҕуттан үлэлии, дьарыктана үөрэннэҕинэ, ол үлэтэ эбэтэр дьарыга үгэс буолан умнуллубат гына ийэ кутун өйүгэр иҥнэҕинэ үйэтин тухары үлэһит киһи тахсыаҕа. Төрөппүт бэйэтэ тиритэ-хорута үлэлии сылдьарын оҕото көрөр буоллаҕына, оҕотун өйүгэр-санаатыгар кыаҕа баарынан, хайдах эрэ көмөлөһөр санаа бэйэтинэн киирэр. Маннык санаа киириитэ оҕону үлэһит киһи буола улаатарыгар көмөлөһөр. Даача хаһан да бүппэт үлэтэ-хамнаһа оҕону үлэҕэ үөрэтиигэ ылар оруола аһара үрдүгүн төрөппүттэр сыаналыа этилэр.
Төрөппүт бэйэтэ оҥоруохтаах дьыалатын оҥорбокко сытар буоллаҕына уонна оҕотун «Эн үлэлээ» диэтэҕинэ, оҕотугар тэҥнэһэ сатыыр санаата табыллыбакка сүгүн үлэлиэ суоҕа. «Бэйэтэ сытар эрээри киһини соруйар» диэн хомойо санааһына олохсуйуо. «Хамначчыт курдукпун» дии санааһына баһыйан бардаҕына кэлин тиһэҕэр төрөппүтүн итэҕэйбэт буолан хаалыан сөп.
Оҕону кыра эрдэҕинэ иитии, үөрэтии диэн төрөппүт бэйэтэ көрдөрөн биэрэр холобура буолар. Хайдах оҥорору көрдөрөн биэрэн баран, бэйэни үтүгүннэрэн оҥотторо үөрэттэххэ эрэ оҕо тугу эмэ оҥоро үөрэнэр. Үтүктэн үөрэҕэ үгэс буолан иҥнэҕинэ эрэ оҕо төрөппүтүн курдук үлэһит, өйдөөх-санаалаах киһи буола улаатар. Бу үөрэх былыр-былыргыттан уларыйбатын бэлиэтинэн сахалар киһи хайдаҕын билээрилэр кини төрүттэрин ыйыталаһаллара буолар. Төрөппүттэрин өйдөрө-санаалара, үлэҕэ-хамнаска сыһыаннара оҕолорун өйө-санаата сайдыытыгар сүрүн тирэх буоларын былыргы сахалар чуолкайдык билэллэр эбит. Киһи төрүттэрэ эһэтэ, эбэтэ, ийэтэ уонна аҕата кини өйүн-санаатын оҥкулун оҥорор дьоно, бэйэлэрин үйэлэригэр тугу үлэлээн-хамнаан ситиспиттэригэр оҕолорун кыра эрдэҕинэ батыһыннара сылдьан үөрэтэн кэбиһэллэр. (1,59).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Сахалар төрүттэрэ - тимир уустара
Саха сиригэр олохтоох омуктар тимири уһааран туһаммыттара биһиги эрабыт иннинэ бэһис эбэтэр үһүс үйэлэртэн саҕаламмыта сөп диэн учуонайдар быһаараллар. (1,79). Тааһы уулларан тимири уһааран уонна тимиринэн уһанан араас сэби-сэбиргэли оҥостон туһаныы, аан маҥнай бу сүҥкэн арыйыыны, саҥаны айыыны оҥорбут омуктар олохторугар, кинилэр сайдыыны-үүнүүнү ситиһиилэригэр олус улахан оруолу ылбыта биллэр.
История докумуоннара бигэргэтэллэринэн нууччалар уон сэттис үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр кэлиилэригэр толору тимир сэптээх-сэбиргэллээх уонна куйахтаах, элбэх ахсааннаах аттаах сэриилээх норуоту көрсүбүттэр. Бу норуот чулуу дьоно, тимир уустара, бэйэлэрин кэмнэригэр тимиринэн уhаныыны үрдүк таhымнаах сайдыыга таhаарбыттар. (2,76).
1646 сыллаахха Василий Пушкин диэн воевода Москваҕа ыыппыт биллэриитигэр сахалар уһааран туһанар тимирдэригэр олус үчүгэй, «то железо против лутчего неметцкого» диэн сыанабылы биэрбит. (3,29). Ол кэмҥэ сахалар тимир уустара бэйэлэрэ уhааран таhаарбыт тимирдэринэн уhанан оҥорор тэриллэрин чугастааҕы омуктарга атыылаан эргинэллэрин туhунан В.Л.Серошевскай бэйэтин «Якуты» диэн үлэтигэр бэлиэтиир. (4,368).
Саха омук олус уhун үйэлээх омук буолара кэнники кэмҥэ сыыйа дакаастанан иhэр. Кинилэр маннык уhун үйэлэниини ситиһиилэрэ олох үгүс ыарахан кэмнэригэр оҥорон таhаарар экономикалара, ол аата тимири уhаараллара уонна уhаналлара уhун үйэлэр тухары дьоҥҥо туhалыыра өссө эбиллэн иhэриттэн, хас да омуктар чугасаhан бииргэ олордохторуна, сахалар ордук сайдыыланан, кыайыыланан-хотууланан тахсаннар, биллэн-көстөн, атын омуктары баhыйан, бэйэлэригэр холбоон бараллар эбит. Нууччалар кэлиилэригэр Илин Сибииргэ сахалар тимири уhааран уонна тимиринэн уhанан оҥорбут тэриллэринэн атын омуктары кытта эргинэри киэҥник баhылаабыт соҕотох омуктар эбиттэр. (5,117).
Сахалар олохторун былыргы кэпсээннэринэн нууччалар кэлиэхтэрин быдан иннинэ Саха сиригэр сахалары кытта хоролор бииргэ; хочолорго, үрэхтэргэ уонна алаастарга, онтон эбэҥкилэр ойуурдарга олорбуттар. Сайдыылаах тимир ууһа сахалар бииргэ олорор хоролорун лаппа баһыйан бэйэлэригэр холбоон барыларын сахалыы саҥарар саха омук оҥорбуттар, дьарыктаммыт дьарыктарын, ынах сүөһү көрүүтүн бэйэлэригэр ылыммыттар. Уон сэттис үйэҕэ нууччалар кэлэн сурукка киллэриилэригэр хоролуу саҥарар, хоробун диэн ааттанар биир да киһи суох эбит. Арай кинилэр ааттара-суоллара эрэ олоро сылдьыбыт сирдэригэр-уоттарыгар иҥэн хаалбыттара билигин да элбэхтэр.
Улуу тимир ууhа саха омук былыргы төрүтэ буоларын чуолкайдык дакаастыыр туһугар сахалар былыргы итэҕэллэрин уонна уус-уран айымньыларын хаттаан, саҥалыы олох сиэринэн ырытан көрүү маннык быһаарыылары биэрэр:
1. Сахалар итэҕэллэрэ Үрүҥ Күнү, маҕан уоту кытта сибээстээх.
«Сах» диэн былыргы сахалар Күн таҥараларын аата эбит диэн Г.В.Ксенофонтов бэйэтин «Шаманизм и христианство» диэн үлэтигэр быhаарар. (6,245). Маннык быhаарыытын кини сахалар куруук туттар «Сах билэр» уонна «саҕар» диэн тылларыгар олоҕуран оҥорор. «Сах билэр» диэн этии тугу барытын билэр, быһаарар кыахтаах «Сах» диэн таҥара баарын биллэрэр. Итинтэн салгыы кини «Саха» диэн тылы «Сах» диэн таҥара аатыттан үөскээбит Күҥҥэ сүгүрүйэр киhи диэн быhаарар.
Ити быһаарыыга өссө киэҥник тарҕаммыт «Сах сиэтин» диэн этии баарын эбэн биэриэххэ сөп. Бу этии «Сах» уот буоларын уонна тугу барытын суох гына сиэн, ыраастаан кэбиһэрин чуолкайдык арааран бэлиэтиирин ыйыахха сөп. «Сах» диэн уоту умат, сырдат диэн суоталааҕыттан уустар таҥараларын аата үөскээбитэ сөп.
Былыр-былыргыттан сахалар үҥэр-сүктэр таҥаралара маҕан уот-Күн буолар. Сир үрдүгэр баар уоттартан Күн уотун атылыытынан, кыымынан сандаарар кыhа уота, маҕан уот ааттанар. Сахалар итэҕэллэринэн умайа турар кыhа уотун ханнык да абааhы кыайбат-хоппот, сандаарыччы умайар кыhа уота саха дьонун абааhы аймаҕыттан араҥаччылыыр, ол иhин кинилэр кыhа уотугар сүгүрүйэллэр. Бу кыhа уотун сырдыгыттан сахалар төрүт дьарыктара, тимирдэрин уhаарыыта тутулуктанар. Саха дьоло кыhа уотугар, бу уот хайдах умайарыттан, сардаҥатыттан, үөрүү-дьол, кыайыы-хотуу, ситиhии тахсар. Кыhа уота умайан сандааран, аламай маҕан Күн таҥараҕа кубулуйан билигин даҕаны саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэн сылдьар. (7,67).