cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Доруобай буолуу
Кыаҕа, сүрэҕэ суох буолуу биир көстүүтүнэн тымныы салгынынан, уунан эппитин-сииммитин дьарыктаабаппыт буолар. Тымныынан утумнаахтык дьарыктаныы туһалааҕын туһунан хас биирдии кинигэ аайы ааҕабыт, араадьыйанан, телевизорынан истэбит, учууталлар этэ сатыыллар, ол эрээри син-биир оҥорбоппут. Сүрэҕэлдьиир, солото суох курдук санаабыт баһыйар. Эппит-сииммит сытар, сынньанар, тоҥор майгынын кыайан баһыйа тутан салайбаппыт. Өйбүт-санаабыт мөлтөх, кыаммат, эппитин-сииммитин кыайан салайбат, тулуурдаах, дьаныардаах буолууга кыра эрдэхпитинэ үөрэтиллибэккэ хаалбыппыт куруук тарда сылдьар. Төрөппүттэрбит барыттан бары харыһыйар, көмүскүүр санаалара аһара баһыйан эппитин-сииммитин эрчийэргэ, ыарахаттары тулуйарга ситэ үөрэппэтэхтэр, ийэ куппутун иитэр кэмнэрин аһаран кэбиһэннэр улаатан баран үөрэнэр олус эрэйдээх, үксүгэр кыаттарбат даҕаны.
«Ийэ сүрэҕэ оҕоҕо, оҕо сүрэҕэ тааска» диэн өс хоһоонун ийэлэр, төрөппүттэр бары хаһан да умнубакка куруук тутта сырыттахтарына киһилии майгылаах оҕолору иитэн-үөрэтэн улаатыннарыа этилэр. Оҕону олус хатаҕалаан, бэйэттэн ордуктук көрөн-истэн, үчүгэй, көрүүлээх аһылыгынан аһатыы маанылааһын буолар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн аһара мааныланан, көрүллэн хааллаҕына ол майгыта өйүгэр-санаатыгар олохсуйан, иҥэн атаах буола улаатар.
Кэлин кэмҥэ олохпут көнөн, бары-барыта баар буолан, государство олус көмөлөһөн, сымнаҕас, мөлтөх майгылаах, өйдөөх-санаалаах дьону иитэн-үөрэтэн улаатыннарабыт. Бу дьоммут эттэрин-сииннэрин баҕатын кыайан өйдөрүнэн-санааларынан салайбат дьон буола улааталлар, эттэрин-сииннэрин кыайан дьарыктаабаттар, доруобуйалара сылтан-сыл аайы мөлтөөн-ахсаан иһэр. Кэлэр көлүөнэ дьоммут быстах баҕа санааларын, эттэрин-сииннэрин көрдөбүллэрин уруттаан толоро сылдьыы диэки салаллан иһэллэр.
Минньгэстик аһааһын, табааҕы тардыы, арыгыны иһии, наркотикка ылларыы барыта мөлтөх, кыаммат өйдөөх-санаалаах дьоҥҥо аан маҥнай дьайаллар. Олохпут сайдан иһиитэ киһи өйүн-санаатын буккуйар, этин-сиинин ымсыырдар араас абылаҥнар элбээн, дэлэйэн иһиилэригэр тириэрдэр. Олох көнөн, тупсан, бары-барыта дэлэйэн иһиитэ дьоҥҥо ордук ыарахаттары, ураты тулуурдаах буолууларын эрэйэр. Сахалар «Олох ыарахан» диэн этиилэрэ хаһан да хаалан хаалбат, саҥа, сайдыылаах үйэҕэ суолтата ордук үрдээтэ. Арыгы, наркотик албын абылаҥнарыгар киирэн биэрбэт туһугар киһи өйө-санаата ордук тулуурдаах, өһөс буолара наада.
Кэлэр көлүөнэ дьоҥҥо ордук күүстээх санаалаах, тулуурдаах, өһөс буолуу ирдэнэр кэмэ кэлэн иһэр. Былыргы өспүт хоһоонун «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэни олохпутугар туһаннахпытына эрэ кэлэр көлүөнэлэрбит туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улааталлар. Олус тулуурдаах, дьаныардаах, ылыммыт сыалын толорууга дьүккүөрдээх кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарыы билиҥҥи дьонтон ирдэнэр тутаах көрдөбүл буолла. Кэлэр көлүөнэлэр киһилии майгылаах, тулуурдаах буола улааталларын иһин төрөппүттэр бэйэҕит холобургутунан, үтүгүннэрэн, көрдөрөн биэриигитинэн эрэ үөрэттэххитинэ оҕолоргут эһиги курдук өйдөөх-санаалаах буолар кыахтаахтар. Доруобай, бары үлэни-хамнаһы кыайар, тулуурдаах, дьулуурдаах, киһилии майгылаах, киһи быһыылаах кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннараргытыгар баҕарабыт. Уруй буоллун сахаларга! Эһиги баҕа санааҕытын толороргутугар бэйэҕит эмиэ дьулуурдаах уонна тулуурдаах буолууга эрчиллэ сылдьыаххытын наада. (1,76).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Freestyle Script
Freestyle Script – бичикб чертёж Martin Wait иһигэр 1981. Модьу үөрэнииҕа Freestyle Script чертёж иһигэр  1986. Кини сиэ түөрт үөрэнии: Regular, Bold, SH Reg Alt, dan SB Reg Alt.
Хорватия
Хорватия (хорват. Hrvatska), официаллык Хорватия Республиката (Republika Hrvatska) диэн Киин Эуропа дойдута. Адриатик байҕал хотугулуу-илин кытылыгар баар. Кирбиилэhэр Словениялыын уонна Мадьаар Сириниин хоту, Сербиялыын хотугулуу-илин, Босниялыын уонна Херцеговиналыын илин, уонна Монтенегролыын cоҕуруулуу-илин.
Олохтоохторо
thumb|300px|Омугунан
2014 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан Хорватия олохтоохторун ахсаана 4 246 809 киһи.
Омугунан, 2011 сылллаҕы биэрэпис түмүгүнэн:
Итэҕэл
Итэҕэлинэн, 2011 сыллааҕы биэрэпиһинэн:
Тыллара
Хорватия судаарыстыбаннай тыла - хорваат тыла. Истрия сорох куораттарыгар итальянскай тыл официальнай статустаах. Сорох муниципалитеттарга уонна нэһилиэнньэлээх пууннарга серб, чех, русин тыллара официальнай статустаахтар. Истрия тумул арыыга икки сүтэн эрэр романнар бөлөхтөрүгэр киирэр тыл баар — истророман тыла уонна истрорумын тыла.
Экономика
Тутаах салааларынан буолаллар: судноны тутуу, массыынаны тутуу, химическэй, аһы- үөлү, тиэкиһи, маһы таҥастыыр, электротехническай уонна электроннай, фармацевтическай промышленность. Экономика тутаах салаата туризм буолар.
Кейтц индексэ (дойдуга саамай кыра уонна орто хамнас алын кээмэйэ) 2018 сылга тэҥнээтэххэ (ортотунан 8420 кун уонна саамай кырата 3442,25 кун) 40,8% тэҥнэһэр. 2020 сыл тохсунньу 1 күнүттэн үлэ төлөбүрүн алын кээмэйэ 4062,51 кн, 543,35 евро (бруто), 3250,01 тонна, 434,68 эуро (суох). 2021 сыл тохсунньу 1 күнүттэн үлэ төлөбүрүн алын кээмэйэ 4250 тонна, 562,04 евро (бруто), 3400 тонна, 449,44 евро (суох). 2022 сыл тохсунньу 1 күнүттэн үлэ төлөбүрүн алын кээмэйэ 4687,50 ку, 623,42 эуро (бруто), 3750 ку, 499,22 евро (суох), Кейтс индексэ 48,78% буолар.
2019 сыл от ыйыгар Европозоҥҥа Хорватия киириитэ саҕаламмыта.
Хамсаабат баай- дуол ырыынага сүнньүнэн иккис объектарга көстөр. Дойдуга саҥа тутуу тэтимэ аҕыйах эрээри, кэнники сылларга тутуу тэтимэ улаатара бэлиэтэнэр. Ордук кытыы регионнарга саҥа дьиэлэр уонна туристическай объектар күүскэ ыытыллаллар. Бэтэрээннэр манна олус түргэнник атыыланаллар.
Сыана Хорватияҕа барыыта Европа бастайааннай дойдуларыттан намыһах. Квадратнай миэтэрэ сыаната элбэх усулуобуйаттан тутулуктаах.
Туризм
Хорватия уонна элбэх арыылар - аан дойдутааҕы туризм хайысхата. Туризм ХХІ үйэҕэ сайдан барбыта; ХХ үйэҕэ Хорватия кытылыгар Социалистическай аан дойдуга биир сайдыылаах туристическай хайысханан буолбута. 1990- с сылларга туризм Хорватияҕа Хорватияҕа байыаннай дьайыылар уонна эргэрбит туристическай инфраструктура, хаачыстыба арҕаа стандартарыгар эппиэттэспэт улахан түһүү буолбута. 2000- с сыллар саҥаларыттан туристическай салаа үүнүүтүн көрдөрөр. Туристическай индустрияҕа 2010- с сс. ОДьКХ 18 %- на тиийдэ, экономистарга дьиксиниини үөскэтэр.
Фукусима (префектура)
Фукусима (префектура) Фукусима (дьоппуон тылыттан Фукусима-кэн) — Япония Тохоку регионун префектурата.
Иэнэ 11 636,28 км², нэһилиэнньэтэ 1 038 364 киьи(атырдьах ыйын 1 кунэ, 2014 сыл), нэһилиэнньэ чиҥэ 89,24 киьи./км². Административнай киинэ — Фукусима куорат. Губернатора — Юхей Сато.
Географията
Фукусима префектурата 3 чааска хайаларынан арахсыбыт: Айдзу, Накадори уонна Хакадори. Айдзу өрөгүйүөнэ хайалаа5ынан биллэр, отнон Бандай (1819 м) диэн уоттаах хайа өссө да5аны эстиэх кутталлаах. Накадори бэйэтин тыа хаһаайыстыбатын ситиһиилэринэн биллэр, онтон Хамадори икки династия сир былдьаспыт сэриитинэн биллэр.
Административнай территориальнай арахсыыта
Фукусима префектуратыгар 13 куорат уонна 13 уездтар киирэллэр(31 бөһүөлэк уонна 15 сэлиэнньэ)
Куораттара
o Айдзувакамацу; o Дате; o Иваки; o Китаката; o Корияма; o Минамисома; o Мотомия; o Нихоммацу; o Сиракава; o Сома; o Сукагава; o Тамура; o Фукусима.
Фукусима префектура биллиилээх куората Фукусима буолар (2011 сыл кулун тутарыгар буолут атомнай электростанция алдьархайын кэнниттэн). Онтон ураты 645 сыллаахха оҥоһуллубут Иваки куорат биллэр. Манна 350 тыһыынча киһи олорор, Япония дойдутугар иэнин ахсаанынан 10 миэстэзэ турар.
Устуоруйата
Кулун тутар 11 кунугэр, 2011 сыллаахха буолбут сир хамсааһына. Мияги префектура кытылыгар Токио куораттан хотугулуу-илиҥнии 383 килэмиэтиргэ саамай күүстээх сир хамсааһыныттан биирдэстэрэ буолбута- 89 магнитулалаах. Дьоппуоннар былаастара «Фукусима-1» уонна «Фукусима-2» оройуоннарга ыксабыллаах түбэлтэ эрэһиимин киллэрбиттэрэ. «Фукусима-1» бастакы реакторын хоьугар радиация таһыма биир тыһыынча төгүл элбэ5э. Былаас быһаарыытынан олохтоохтору тэрээһиннээхтик көһөрүү зуоната бастакы уонна иккис АЭС эноргоблогуттан 10 килэмиэтиртэн 30 диэри улаатыннарбыттар.
Символиката
Алтынньы 23 күнүгэр, 1968 сыллаахха Фукусима префектура былаа5а уонна бэлиэтэ үлэҕэ киирбитэ. Бэлиэтэ уларытыллыбыт «фу» хирагана символа, префектура аатын бастакы сүһүө5э буолар. Былаа5а янтарнай өҥноох маҥан бэлиэ. Префектура сибэккитинэн 1955 сыллаахха кылгас астаах рододендрону талбыттара. Маһынан сиэрэй вяз (бала5ан ыйын 28 күнэ, 1966 сылга), көтөр кыылынан- дьоппуон сахсыр5а тутааччыта буолар.
Сыыллааччылар
Сыыллааччылар (лат. Reptilia) диэн тымныы хааннаах тоноҕостоох харамайдар кылаастара. Сиринэн сыыллан сыҕарыйаллар. Ойуурга, сыһыыга, күөлгэ, хайаҕа олохсуйаллар. Зоологияҕа билигин сыылааччылар 6 тыһыынча кэриҥэ көрүҥнэрэ биллэр. Саха сиригэр сыылааччы икки көрүҥэ: тыыннаах оҕону төрөтөр күлгэри уонна эриэн моҕой үөскүүр. Уу бары сыылааччылара атмосфера эрэ салгынынан тыыналлар. Кинилэр ууга буолбакка, хонууга тахсан ууһууллар.
Бастакы сыылааччылар 250 мөлүйүөн кэриҥэ сыллааҕыта үөскээбиттэр. Быданнааҕыта өлөн бараммыт хонуу сыылааччыларын динозаурдар диэн ааттаабыттар.
Күлгэри. Бадарааннаах, сииктээх сири сөбүлүүр. Ууга үчүгэйдик харбыыр уонна умсар. Атырдьах ыйын бүтүүтэ кыстыгын булан утуйар. Саас хаар ууллуута уһуктар уонна ууһаабытынан барар. Улахан күлгэри 60—70 мм буолар. Сайын күлгэри тыыннаах оҕону төрөтөр. Сыылааччыларга бу сэдэх көстүү. Биир ийэ 4—8 оҕолонор.
Күлгэри күн уотугар сыламнаан сытар буоллаҕына, өтөрүнэн ардах кэлбэт.
Моҕой. Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Улахан сиппит эриэн моҕой биир метр усталаах буолар. Кини дьааттаах тииһин уһуна — 0,5 см. Киһиэхэ бэйэтэ хаһан да саба түспэт. Киһини көрдөҕүнэ да, куота сатыыр уонна саһар. Онон эриэн моҕойго тиктэрбит киһи бэйэтэ алҕаска моҕойу үктээбит, таарыйбыт буолуон сөп. Эриэн моҕой — туһалаах харамай. Кини сүлүһүнэ олус эмтээх. Моҕой элбэх буортулаах харамайы суох оҥорор. Эриэн үөн кулгааҕа суох, онон тыаһы салгынынан ылбат, сиринэн билэр.
Лондоннааҕы Олимпиада 2012
'''2012 с. сайыҥҥы Олимпиада оонньуулара (англ.  2012 Summer Olympics , фр.  Jeux Olympiques d'été de 2012 , официальнайдык Игры XXX Олимпиады диэн ааттанар''') —2012 с. от ыйын 27 күнүттэн атырдьах ыйын 12 күнүгэр диэри Улуу Британия киин куората Лондоҥҥа ыытыллыбыт уон үһүс  сайыҥҥы Олимпиада оонньуулара. Лондон Олимпиада оонньууларын үһүс төгүлүн бэйэтин күөнүгэр ыыппыт бастакы куорат (бу иннинэ 1908 уонна 1948 сыллардаахх буолбута). Оонньуу ымыылара — Венлок уонна Мандевиль.
Куораты талыы
Хандьыдаат-куораттары талыы 2003 сыл от ыйын 15 күнүгэр түмүктэммитэ. Ол саҕана аан дойду 9 куората Оонньуулары тэрийиэн баҕарарын туһунан баҕатын номнуо биллэрбитэ: Гавана, Стамбул, Лейпциг, Лондон, Мадрид, Москуба, Нью-Йорк, Париж уонна Рио-де-Жанейро.
2004 с. ыам ыйын 18 күнүгэр Олимпиада норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэтэ (МОК) киирбит сайаапкалары көрөн, сыаналаан баран, 5 куораты талбыта. Ол -- Мадрид, Москуба, Ньэ-Йорк, Париж уонна Лондон. Бүтэһиктээх быһаарыы 2005 с. Сингапурга ыытыллыахтаах МОК 117-с сиэссийэтигэр ылыныллыахтааҕа.
Лондон кандидатуратын 2005 с. от ыйын 6 күнүгэр талбыттара. Сайаапканы Улуу Британия премьер-миниистирэ Тони Блэр бэйэтинэн тиийэн туттарбыта.
Оонньуу ыытыллар куората биллэриллибитин сарсыҥҥы күнүгэр Лондоҥҥа терракт буолбута.
Кыттыбыт дойдулар
2012 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпиадаҕа уопсайа 204 дойдуттан кыттыбыттара. 4 киһи МОК былааҕын тутан киирэн, кини аатыттан киирсибиттэрэ.
Куттал суох буолуутун хааччыйыы
Олимпиада оонньууларыгар куттах суох буолуутун хааччыйарга күүстээх, кытаанах миэрэлэр ылыллыбыттара. Онно уопсайа 40 тыһыынча киһи кыттыбыта. Ол иһигэр 14 тыһыынча полиция үлэһитэ уонна 17 тыһыынча байыаннай сулууспалаах. Улуу Британия бырабыыталыстыбата куттал суох буолуутун хааччыйарга байыаннай тиэхиньикэни, бэл, "Рапира" диэн зенитнай-ракетнай копмлексы туһаммыта. Куттал суох буолуутун хааччыйарга 585 мөлүйүөн кэриҥэ стерлинг фунтата ороскуоттаммыта.
Успуорт эбийиэктэрэ
мини|Олимпиада стадиона (Лондон) мини|O2 арена мини|Уэмбли стадион мини|Баарыстаах успуорт күрэҕэ ыытыллыбыт хомото Успуорт эбийиэктэрин улахан аҥаара Улахан Лондон тулатыгар баара. Үс кэрчиккэ арахсара — Олимпиада түһүлгэлэр, Олимпиада парката, өрүстээҕи (куорат соҕуруу өттүгэр, Темза өрүс кытылын кыйа) уонна киин, кииҥҥэ уонна эрэгийиэй арҕаа өттүгэр.
Лондон таһыгар
Куорат таһыгар хас даҕаны успуорт стадиона үлэлээбитэ. Улуу Британия биэс куоратыгар футболга барыллааһын киирсиилэр буолбуттара: Ону сэргэ Лондоҥҥа хас даҕаны эбийиэк баара:
Эмблема
справа|мини|256x256пкс|Олимпиада оонньууларын официальнай факела
Ымыылар
Оонньуу ымыыларын 2010 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр биллэрбиттэрэ. Ымыыларынан, ааптардар этэллэринэн, Болтон ыстаал Венлок уонна Мандевиль диэн ааттаах икки таммаҕа буолбуттара. Кинилэр Олимпиадаҕа ханыылыы оонньуу аан бастакытын ыытыллыбыт Мач-Венлок диэн куоратын уонна Паралимпиадаҕа ханыылыы оонньуу эмиэ бастакытын ыытыллыбыт Сток-Мандевиль диэн куорат аатынан ааттамыттар. Ымыылар иккиэн биирдии харахтаахтар, ол харахтарыгар Оонньуу им бэлиэлэрэ уруһуйбаммыттар (Венлокка — Олимпиада им бэлиэтэ, Мандевильга — Паралимпиада).
Халандаар
Оонньуу толору араспысаанньата 2010 сыл олунньу 15 күнүгэр тахсыбыта.
Саввинов Николай Николаевич
Саввинов Николай Николаевич — өрөспүүбүлүкэ 13 төгүллээх чөмпүйүөнэ, эр дьоҥҥо ССРС финалыгар бастакынан суолу тэлбит, Европа бэтэрээннэригэр боруонса мэтээллээх, аан дойдутааҕы маастар.
1940 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр төрөөбүт. 60-с сыллартан 90-с сылларга диэри өрөспүүбүлүкэҕэ биллибит.
Биир саастааҕар холкуостаах аҕата өлбүт. Онон балтын кытта аҥаардас ийэлэрин тула көппүттэр. Хата, букатын быстыах дьон, Куочай, Араҥастаах детдомнара баар буолан, сүһүөхтэригэр турбуттар. Детдом олоҕо үүт тураан буолбатах: иитээччи көрбөтүгэр-истибэтигэр туспа тыйыс сокуон баара чахчы. 7-с кылаастан Дьокуускайга көһөн кэлэн 2-с №-дээх оскуолаҕа үөрэммитэ. Манна интэринээккэ олорбута. Ким да атаҕастаабат, санныгар таҥнар таҥастаах, додо курдук аһыыр астаах. Иллэҥ кэмигэр Пионер дыбарыаһыгар тиийэн саахымат куруһуогар дьарыктанар. Математикаҕа дьоҕурдаах уол саахымат оонньуутугар түргэнник сыстар: 3 разряд нуорматын толорор. Ол саҕана 4, 5 разрядтар эмиэ баалларын ааҕыстахха, олус үчүгэй көрдөрүү. Сайыныгар юннаттар куорат таһынааҕы ыстаансыйаларыгар сылдьан иитиллэр. Бу сылларын Николай Николаевич «оҕо сааспар саамай дьоллоох кэмнэрим этэ» диэн долгуйа ахтар.
1958 с. Ленинград университетыгар математик идэтигэр үөрэнэр. 1963 с. программист идэтин баһылыыр. Онон Саха сиригэр бастакы программистартан биирдэстэрэ — кини. СГУ 72 кв. м иэннээх хоһугар тиҥиниир-таҥыныыр «Сетунь» диэн баараҕай ЭВМ-ҥа (ол саҕана Саха сиригэр соҕотох) үлэлиир. Судургутук эттэххэ, бастакы көмпүүтэргэ.
Норуот хаһаайыстыбатын бары салаатыгар: мэдьиссиинэҕэ, наукаҕа, сибээскэ, эргиэҥҥэ, ыстатыыстыкаҕа ааҕар-суоттуур үлэни Николай Николаевич оҥорор. Кини салалтатынан үлэлээбит дьон өрөспүүбүлүкэҕэ саҥа технология сайдарыгар баһылыыр-көһүлүүр оруолу ылбыттара.
Госкомстат	бэрэстээтэлин	солбуйааччы,	Биэнсийэ өрөспүүбүлүкэтээҕи	департаменыгар дириэктэри солбуйааччы дуоһунастарыгар айымньылаахтык үлэлээбитэ. Н. Н. Саввинов 1995 с. ыстатыыстыка үлэһиттэрин Эмиэрикэҕэ ыытан үөрэттэрэн, ким-хайа иннинэ сонун ньыманы киллэрбитинэн барбыттарын киин бэчээккэ суруйбуттара. Биэнсийэ сулууспатыгар үлэлии сылдьан Дьокуускайга Челябинскайдааҕы юридическай техникум филиалын астарбыта. Биэнсийэ реформатыгар сүҥкэн үлэни толорбута: киһи барыта учуокка ылыллан, биэнсийэни страховкалыыр сибидиэтэлистибэни ылбыта. Николай Николаевич СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. «Бэлэм буол» хаһыакка 70-с сылларга «оҕолор уонна маастардар» диэн күрэхтэһиини тэрийбитэ үгэскэ кубулуйда. Онтон бэттэх маастар да элбээтэ, гроссмейстер да толору буолла. Дуобат федерациятын Бүрүсүдьүүмүн эппиэттээх үлэһитэ.
Кэргэнэ Маргарита Семеновна бэтэринээринэй наука доктора, профессор, СТХГА-гар кафедра сэбиэдиссэйэ. Кыыһа Айталина Николаевна — экэнэмиис, Бэрэсидьиэн, Бырабыыталыстыба дьаһалтатын ыстаарсай референэ.
1489
1489 сыл.
Сыалыйа
Сыалыйа, сыалдьа эбэтэр сыайа — кылгас бууттаах таҥас, арыт үс сиринэн алтан тиэрбэстэрдээх, арыт сарыы, тирбэҕэ быалардаах, сутуруону ыга тардан баанарга аналлаах.
1490
1490 сыл.
Витус Беринг
Ви́тус Ионассен Бе́ринг (Vitus Jonassen Bering; нууччалыы аата Иван Иванович; (1681 — 1741) — муоранан устааччы, Арассыыйа флотун эппиһиэрэ, капитан-командор. Омугунан датчаан.
Беринг аатынан арыы, муора силбэһиитэ уонна Чуумпу акыйаан хотугу өттүгэр баар байҕал ааттаммыттара, кинини чиэстээн өссө Командор арыылара ааттарын ылбыттара. Археологияҕа Сибиир хотугулуу-илин өттүн, Чукотканы уонна Алясканы (урут сиринэн холбоһо сыппыттара диэн ааҕыллар) элбэхтик биир тиэрмининэн Берингия дииллэр.
Биографията
thumb|300px|Vitus Bering Parken (Хорсенс)Витус Беринг 1681 с. Хорсенс диэн Дания куоратыгар төрөөбүт, Амстердамҥа 1703 сыллаахха кадеттар корпустарын бүтэрбит, ол сыл Ост-Индияҕа сылдьан баран нуучча ыраахтааҕытыгар подпоручик чыыныгар сулууспаҕа киирбит, уонна Арассыыйа Балтикатааҕы флотугар Улуу Хотугу сэрии кэмигэр сулууспалаабыт.
1707 с. поручик буолбут. 1710 с. Азов флотугар көһөрүллүбүт, капитан-лейтенант буолбут, «Мункер» диэн шняваны хамаандалаабыт.
1710—1712 сылларга Азов флотугар сулууспалаабыт, Турцияны кытта сэриигэ кыттыбыт.
1712 с. Балтика флотугар көһөрүллүбүт, 1715 с. 4-с раангалаах капитан буолбут.
Нуучча дьахтарын ойох ылан Беринг дойдутугар бүтэһигин 1715 сыллаахха сылдьыбыт, ол кэннэ төннүбэтэх.
Кэлин Командор арыылара диэн ааттаммыт арыылартан биирдэстэрин таһыгар хараабыла тимирэн, экипаж онно кыстыырга күһэллибит. Ол кыстык кэмигэр Беринг цингалаан өлбүт. Ол арыыны кэлин кини аатынан ааттабыттар.
Татыйык
Татыйык (лат. Paridae) диэн кэрэ дьүһүннээх чыычаах, сэргэх. Кулун тутар саҥатыгар, кэтэһиилээх саас уонна ичигэс чугаһаабыттарын тыллыырдыы, кылгас чуор ырыатын тардан кэбиһээччи. Саас эрдэ уйаланар. 12-гэ диэри ахсааннаах сымыыты баттыыр. Икки нэдиэлэнэн оҕолоро тахсаллар. Онтон үс нэдиэлэ буолан баран, оҕолоро көтөллөр.
.sy
.sy диэн Сирия үрдүк таhымнаах ил домена.
Жуковскай
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Жуковскай (Жуковский) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 25 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 130 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 104 359 киһи этэ, иэнэ — 47,25 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2208,66 киһи.
Олохтоммут сыла — 1935, 1947 сыллаахха диэри — Стаханово куорат тииптээх бөһүөлэк.
Куорат баһылыга — Станислав Сукнов.
Почтатын индэксэ — 140180, төлөппүөнүн куода — +7 49648, ОКАТО куода — 46 425.
Спиридонова Инна Егоровна
Спиридонова Инна Егоровна — социология билимнэрин кандидата.
Франк Чамисо
мини|2017 Франк Чамисо Маркес (исп. Frank Chamizo Márquez, 1992 сыл лаахха от ыйын 10 күнүгэр төрөөбүт) — Куубаттан төрүттээх Италия тустууга, Аан дойду, Дьобуруопа уонна Панамериканскай оонньуулар чөмпүйүөннэрэ, Дьобуруопа оонньууларын призера.
Биографията
Франк Чамисо 1992 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр Куба Матансасетыгар төрөөбүт. 2010 сыллаахха Панамериканскай оонньуулар чөмпүйүөннэринэн, Аан дойду чөмпүйэнээтин боруонса призерунан буолбут.
2013 сылтан саҕалаан Италия аатыттан тустар. 2015 сыллаахха Дьобуруопа оонньууларын үрүҥ көмүс призера буолбута. 2015 сыллаахха балаҕай ыйыгар Лас-Вегаска ыытыллыбыт Аан дойду чөмпүйэнээтигэр бастаабыта уонна Италияттан мэтээллэммит соҕотох спортсмен буолбута. 2016 сыллаахха кулун тутарга Ригаҕа ыытыллыбыт Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр бастаабыта.
Рио 2016
2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпиадаҕа Италия сүүмэрдэммит хамаандатын аатыттан тустан боруонса мэтээли ылбыта.
Бытантай
Бытантай өрүс - Дьааҥы хаҥас салаата. Уһуна 586 км., тардыытын иэеэ 40200 км². Баһа Орулҕан сискэ баар.
Тардыытыгар 2000 күөл баар. Алтынныттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Бөдөҥ салааларынан буолаллар: уҥа өртүттэн Биллээх (201 км.), Тэҥки (299 км.); хаҥас өртүттэн Хобол (101 км.), Улахан Сакырыыр (172 км.), Аччыгый Саккырыыр (123 км.) уонна Кулгааҕа Суох(140 км.).
Аал сырыыта төрдүттэн 120 км.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
.sz
.sz диэн Суазилэнд үрдүк таhымнаах ил домена.
Ленсинг
thumb|250px
Ленсинг (Лансинг) Мичиган штатын киин куората.
Самарҕа
Самарҕа (нучч. Самара, ол эрэн араас ааттаах: Сомоҕо, Саһарҕа, Куйбышев), куорат, Арассыыйа биир бастыҥ улахан куората буолар.
Этимологү
Самара диэн тыл былыргы түүр тылтан кэлбит "Самарсай диэнтэн, ону сахалыы тылбаастаатаххына Самарҕа диэн буолар.
Уон биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Уон биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Берлин куоракка (Германия)1936 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүттэн атырдьах ыйын 16 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 49 дойдуттан 4066 эбит. Барыта 129 кэмпилиэк мэтээл 19 спорт көрүҥэр оонньоммут. Оргкомитет Генеральнай сэкиритээрэ Карл Дим этии киллэрбитинэн аан бастаан олимпийскай уот эстафетата ыытыллыбыт. Уоту Олимпияттан сүүрүктэр факелга тутан эстафета курдук илииттэн илиигэ биэрэннэр аҕалбыттар. Мантан ыла бу олимпийскай традицияҕа кубулуйбут. Оонньуу аһыллыытын телевидениенан быьа эфииргэ кердербуттэр, онтон күрэхтэһиилэри устан Лени Рифеншталь «Олимпия» диэн документальнай киинэ таһаарбыт. категория : олимпиада
Genius
GENIUS (толору аата General Electric NetWork Internet United States), ол аата Дженерал Электрическэй үлэлиир сибээс интернетын Америка Холбоспут Штата диэн. Аан Дойдуга саамай үчүгэй компьютер табаарын оҥорон таһаарар тэрилтэ буолар. Кини табаарын 180 омук дойдуларыгар (ол иһигэр Саха Сирэ уонна Арассыыйа) Табаар №1 буолла. Саамай астык компьютер кутуйахтарын оҥорон таһаарар. Тэрилтэ KYE System улахан салаата буолар GM платформатыгар. Салалтата - Тайвань (Тайбэй).
Улахан салаалара
Нууччалыы сирэйэ ДЖЕНИУС
Заречнай
500px|thumb|right|Заречнай бөһүөлэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Заречнай бөһүөлэк — Өлүөхүмэ утары турар. Нэһилиэнньэтэ 700 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — 1980.
Винокуров Федор Григорьевич - Даадар
Винокуров Федор Григорьевич — Даадар (19.02.1911—12.06.1949) — саха бэйиэтэ.
Айар үлэтэ
Литэрэтиирэҕэ айар үлэтин 30-с сылларга саҕалаабыта. Саха поэзиятыгар биллэр суолун хаалларбыта. Биллиилээх бэйиэт буола үүнүөҕүн, 38 эрэ саас олорбут.
Олорор кэмигэр 1935 сыллаахха биир кинигэтэ «Первые шаги» бэчээттэммитэ. Хоһоонноро «Кыhыл ыллык» сурунаалга, «Кыым», «Эдэр бассабыык», «Бэлэм буол» хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ. 1981 сыллаахха биллиилээх фольклор хомуйааччыта П. Н. Попов, кини хоһооннорун уонна поэмаларын хомуйан, «Крылья мечты» диэн кинигэни бэчээттэппитэ, бэйиэт олоҕун, айар үлэтин туһунан суруйбута.
Сири сыалыйа
Сири сыалыйа эбэтэр сири сыалдьа - сирилэммит халыҥ тирииттэн тигиллибит күүстээх хамсаныынын тулуйар кылгас бууттаах таҥас.
Олунньу 8
Олунньу 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 39-с күнэ. Сыл бүтүө 326 күн (ордук хонуктаах сылга 327 күн) баар.
Былыт
thumb|right|200px|[[Халлаан|Халлааҥҥа былыттар]]
Былыт диэн салгыҥҥа баар көстөр уу. Былыттан хаар уонна ардах түһэр.
Сиргэ баар уу паар буолан халлааҥҥа тахсар. Үөһэ халлааҥҥа тымныыгар уу муус кристалларыгар кубулуйар, ол хомуллан ардах эбэтэр хаар буолан түһэр. Түһэн баран эмиэ халлааҥҥа паар буолан тахсыан сөп. Ону уу цикла диэн аттааччылар.
Салгыҥҥа киһи көрбөт уу кыырпахтара син биир баар буолар. Салгыҥҥа уу сатаан турбат буоллаҕына былыттарга мунньустар.
Сылаас салгыҥҥа элбэх уу хараныан сөп. Тымныы буоллаҕына оннук элбэх хараныллыбат.
Былыттар араастара
Өссө Даҥ хара былыт - олус хара, ыһырыктыйбыт хараҥа былыт.
Бэлиэ курдук
Библияҕа, былыттар Таҥара баарын туһунан бэлиэ буолар.
Куэбэк (куорат)
Куэбэк (Québec) — Канаада сиригэр дойдутугар баар куорат, Куэбэк сирин киин уонна иккис улахан куората буолар. Куорат 86% Франко тыллаахтар. Элбэх саха олорор. Улахан индустрия киинэ буолар. Парламент баар. Нэһилиэнньэтэ 900 тыһ киһи.
Даҥ
Даҥ - дьиэ, тутуу үрдүгэр кутуллар буор сабыы.
Мао Цзэдун
Мао Цзэдун (毛泽东, 1893 сыл ахсынньы 26 – 1976 сыл балаҕан ыйын 9) диэн Кытай хоммунньуус салайааччыта этэ. Кытай Норуот Республикатын олохтонуллуоҕуттан 1976 сыллаахха өлөрүгэр дылы салыйбыта.
Аата
Мао Цзэдун диэн аата олус биллэр аатынан буолар. Мао диэн фамилията, Кытайга фамилия бастаан кэлэр.
Олоҕун олуктара
Мао 1893 сыл ахсынньы 26 күнүгэр Кытай Хунань провинциятыгар төрөөбүтэ. Кини тыа сиригэр дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Библиотекаҕа үлэлии сылдьан хоммунньуус буолбута. 1920-с сылларга хоммунньуус паартиятыгар былааһа улааппыта, онтон 1933 сыллаахха партия салайааччыта буолбута. 1923 сыллаахха Хоммунньуус паартията Гоминьданы кытта холбоһон Сэбиэскэй Сойуус көмөллөөх Кытай гражданскай сэриитин саҕалаабыттара. Кэлин хоммунньуус паартия уонна Гоминьданнар бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуһаллара. Мао урукку табаарыһын Чан Кай Шины сыыһа уонна Кытай курдук улахан дойдуну салайарга бэлэмэ суох диэбитэ.
Чан Кай Ши диэн националистар группалара 1935 быдан киэҥ өйөбүллээх этэ. Кинилэр хомунньуустары дойдуттан үүрэн Йенань диэн Кытайтан ыраах сытар сиргэ кириэппэскэ үүрбүттэр. Уһун Кулун Тутар диэн хамсааһын баар буолбут. 1935 сылга Кытай гражданскай сэриитигэр өлбүт дьон ахсаана 500 000 тиийбит.
Дьоппуон Кытайга 1937 сыллаахха саба түспүтүгэр сэриилэрин тохтоппуттара. Аан дойду иккис сэриитэ бүппүтүн кэннэ сэрии өссө улаханнык тарҕаммыта. Чан Кай Ши уонна кини дьоно куораттарга уонна орто кылаас дьон быыһыгар, Мао уонна хоммунньуустар тыа дьон быыһыгар өйөбүллээхтэрэ. Ол бириэмэҕэ тыа сиригэр элбэх киһи олороро, ол аата Мао Чан Кай Шитааҕар өйөбүллээх этэ.
1949 сыллаахха Чан Кай Ши националистарын Тайвань арыытыгар үүрбүттэр, уонна Кытай хоммунньуус дойду буолар диэн биллэрбиттэр. Саҥа Кытайы Мао Кытай Норуот Республиката диэн ааттаабыта.
Строгова Екатерина Алексеевна
Строгова Екатерина Алексеевна — история билимнэрин кандидата.
Черскэй Иван Дементьевич
200px|thumb|right|Черскэй И.Д. Черскэй Иван Дементьевич (Поляктыы: Jan Czerski) - көскө олорбут, Сибиири чинчийээччи, геолог. Виленскай губернияҕа 1845 сыллаахха төрөөбүтэ. Вильно куоракка (билигин Вильнюс, Литва) гимназияҕа уонна дворяннар институттарыгар үөрэммитэ.
Сибииргэ тиийээт геологиянан дьарыктаммыта. 1871 сылаахха Иркутскайга көһөн кэлбитэ. Манна Географическай уобсастыба Сибиирдээҕи салаатыгар үлэлиир.
Геологияны чинчийиигэ ситиһиилэрин иһин кинини Саха уобалаһын хотугулуу-илин өттүгэр экспедицияҕа ыыталлар. Бу экспедицияҕа сылдьан 1892 сыллаахха Халыма кытылыгар өлөр. Омолоон өрүс төрдүн утары көмүллүбүтэ.
Кини аатынан улахан хайа сиһэ уонна Аллараа Халыма улууһун киинэ ааттаммыттара.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Курдаах сыалыйа
Курдаах сыалыйа эбэтэр бөҕөҕө кэтэр сыалыйа - тустарга анаан түнэттэн, саппыйаантан тигиллэр. Сургунаҕын оннугар кэтит түнэ, саппыйаан курдаах буолар үһү. .
Уон үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Уон үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу 1939 сыллаахха бэс ыйыгар МОК быһаарыытынан Лондон куоракка (Великобритания)1944 сылга ыытыллыахтаах эбит. Аҕа дойду сэриитэ буола турарынан Оонньуу ыытыллыбатах. Бу Оонньуулар МОК 50 сылыгар ананыахтаах этилэр. Төһө да сэрии буола турдар, Швейцарияҕа Лозаннаҕа МОК штаб- квартиратыгар 1944 сыл бэс ыйын 17-19 күннэригэр үбүлүөйү бэлиэтээбиттэр.
Далыс
Далыс - саҥыйах эҥэрдэрин саба түһэрэр таҥас. Сорох сирдэргэ булка үөмэргэ аналлаах тирииттэн тигиллибит түөс таҥаһын, түһүлүгү этэллэр.
Путинизм
Путинизм (Putinism), Владимир Путин ыытар политикатын ааттыыллар, үксүн ол политиканы сөбүлээбэт араҥалар туттар тиэрминнэрэ. Бу тиэрмини ордук киэҥник арҕаа дойдуларга тутталлар. Сүнньүнэн Путины кириитикэлээһин 2000–2008 сыллардаахха кини улахан уларыылары онорбото диэҥҥэ олоҕурар. Бу кэмҥэ Арассыыйа 1989 сыллааҕы көрдөрүүлэртэн кэнники тэбилиннэ, национализм идеологията тэнийдэ (холобур, ДПНИ курдуктар баар буоллулар) диэн сыанабыл баар.
Арассыыйа кэнники кэмҥэ аһары тоталитарнай (тоталитаризм), диктатура уонна ауторитарнай систиэмэҕэ баран эрэрин көрдөрөр. Кэнники кэмҥэ национализм идеологийата күөдьүйдэ. Репрессия сайдан эрэр, урукку СССР саҕанааҕы былаас системата кэлэн эрэр.
Березовка (Одесса уобалаһа)
Березовка (Березівка) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 9 760 (2013).
Уон иккис сайыҥҥы Олимпиада
XII сайыҥҥы Олимпиада (эбэтэр 1940 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара), Токио куоракка (Япония) 1940 сыллаахха балаҕан ыйын 21 күнүттэн алтынньы 6 күнүгэр дылы ыытыллыахтаах этэ. Ол эрээри 1938 сыллаахха Япония оонньуу ыытартан батыммыта, онон Хельсинки куорат (Финляндия) от ыйын 20 күнүттэн атырдьах ыйын 4 күнүгэр дылы ыытарга былааннаммыта.
Мадейра
Мадейра (Madeira) диэн Португалия Атлантик океаннааҕы архипелага. Португалия регионнарыттан биирдэстэрэ. Архипелакка дьон Мадейра уонна Порту Санту арыыларга эрэ олороллор.
Зарайскай
thumb|left|Зарайскай Кремлэ thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Зарайскай (Зарайск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Зарайскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 154 км сиргэ. Осетр өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 23 998 киһи этэ, иэнэ — 20,5 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 1170,63 киһи.
Олохтоммут сыла — 1146, 1776 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Александр Сафронов (2005 сылтан).
Адель
Адель Лори Блу Адкинс (1988 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр Тоттенхемҥа, Лондон таһыгар, Холбоһуктаах Хоруоллукка төрөөбүт Англия соул, джаз, контральто ырыаһыта.
Бастакы альбому аата Hometown Glory диэн эбит. Ол аата "Төрөөбут куоратым албан аата"'. Ол альбом ырыалара сүнньунэн Тоттенхем туһунан эбит. Альбому 2007 сыл Алтынньы 22 күнүгэр таһаарбыттар. Ол кэнниттэн Адель XL Recordings диэн музыкальнай лэйблы кытта илии баттаабыт. 2008 сыл Тохсунньутугар иккис синглын Chasing Pavements таһаарбыт.\
Ол кэнниттэн MySpace социальнай ситимҥэ олус ситиһиилээъ буолбут. Лили Аллены холобур оҥостон интернетка медиафокус ылбыта, уонна дьон ырыалар туһунан тугу толкуйдуурун туттар буолбут. BBC2 канаалга Later With Jools Holland шоуга Daydreamer ырыаны ыллаан Пол Маккартнины уонна Бьоркы кытта кыттыбыта. 2007 сыл ахсынньы 7 күнүгэр Friday Night with Jonathan Ross шоуга Chasing Pavements ырыаны толорбута.
Онтон 2007 сыл ахсынньы 10 күнүгэр Брит Авардс диэн олус престижнай бириэмийэ хаһаайката буолбута. 2008 сыл тохсунньутугар саҥа Эйми Уайнхаус уонна 2008 сыл куолаһа диэн Би Би Си канал ааттаабыта.
Томилова Раиса Ивановна
Олоҕун олуктара
1941 сыллаахха олунньу 17 күнүгэр төрөөбүт. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1981 сыл кулун тутар 2 күнүнээҕи Ыйааҕынан Томилова Раиса Ивановнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Уон бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Уон бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Хельсинки куоракка (Финляндия)1952 сыллаахха от ыйын 19 күнүттэн атырдьах ыйын 3 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 69 дойдуттан 4407 эбит. Барыта 149 кэмпилиэк мэтээл 17 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Хараҥаччы
Хараҥаччылар эбэтэр Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ (Семейство Ласточковые, ) (лат. Hirundinidae) диэн барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. 19 ууска, ол эбэтэр 83 көрүҥҥэ арахсаллар. Антарктикаттан ураты аан дойду бары сирдэригэр олороллор. Хараҥаччы ордук элбэх арааhа Африкаҕа баар.
Хараҥаччылар бытархай үөнү-көйүүрү (сахсырҕаны, бырдаҕы, кырдаайыны) эккирэтиһэн, күннэрин үгүс өттүн салгыҥҥа атаараллар. Кынаттара уһун уонна чылбыгыр буолан, көтөллөрө түргэн, чэпчэки уонна сымсаҕай. Кылгас атахтаах буолан сиргэ көнтөрүктүк хаамаллар уонна хаһан эмэ түһэллэр.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 3 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Уу хараҥаччыларын ууһа, Дэриэбинэ хараҥаччыларын ууһа, Куорат хараҥаччыларын ууһа.
Звенигород
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|left|Успенскай собуор thumb|right|Саввино-Сторожевскай манастиирар Рождественскай собуор
Звенигород (Звенигород) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 46 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 150 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 12 731 киһи этэ, иэнэ — 47 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 270,87 киһи.
Олохтоммут сыла — 1339.
Почтатын индэксэ — 143180, төлөппүөнүн куода — +7 49869, ОКАТО куода — 46 430.
Петров Афанасий Прокопьевич
200px|thumb|right|Петров Афанасий Прокопьевич Петров Афанасий Прокопьевич (31.01.1915—1998) — саха биллиилээх артыыһа, РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыстара.
Айар үлэтэ
Сүүстэн тахса оруолу оонньообута, олор истэригэр:
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Кустар
мини|Кустар Кустар, Өрдүкээннэр. Куһу сахалар кураанах кус уонна үөл кус диэннэргэ араараллар. Кураанах кус (көҕөн, моонньоҕон, мороду, чөркөй, халба) күөл мууһа ситэ уулла илигинэ кэлэр. Ууга үчүгэйдик умсубат, үксүн чычаас ууга сылдьар. Оттон үөл кус ууга уһуннук умсар, дириҥ ууга сылдьар (орулуос, анды, ээбиллэ, куоҕас, булчут, умсаах, балыксыт) муус ууллубутун кэннэ кэлэр. Саамай кэлин анды кэлэр. Анды хап-хара өҥнөөх, хоптоҕор муруннаах улахан көтөр.
Параллелепипед
Параллелепи́пед (был.-гириэк. παραλληλ-επίπεδον, был.-гириэктэн. παρ-άλληλος — «параллельнай» уонна был.-гириэктэн. ἐπί-πεδον — «хаптал») — призма, параллелограмм буоллаҕына олох буолар, эбэтэр (тэн суолталаах) алта кырыылаах, хас биирдии кырыыта параллелограмм буолар. (тэн суолталаах) алта кырыылаах, хас биирдии кырыыта параллелограмм буолар.
Параллелепипед көрүҥэ
160px|мини|Көнө муннуктаах параллелепипед Параллелепипед хас да көрүҥнээх буолар:
Сүрүн элеменнар
Икки параллелепипед кырыыта, биир уопсай ойоҕоһо суох, утары турар диэн ааттанар, онтон биир уопсай ойоҕостоох — ыкса сибээстээх. Икки параллелепипед оройоро, биир кырыыга киирбэт утары турар диэн ааттанар. Утары турар оройдору холбуур кэрчик параллелепипед диагоналя диэн ааттанар. Көнө муннук параллелепипед үс ойоҕос уйуннара, биир уопсай оройдооҕу, кини кээмэйэ диэн ааттанар.
Көнө параллелепипед
Ойоҕос өттө ньуур иэнэ: Sб=Ро*h, ханна Ро — олох периметрэ, h — үрдүгэ
Толору ньуур иэнэ: Sп=Sб+2Sо, ханна Sо — олох иэнэ
Көнө муннуктаах параллелепипед
Ойоҕос өттө ньуур иэнэ: Sб=2c(a+b), ханна a, b — олох өрүтэ, с — көнө муннуктаах параллелепипед ойоҕос өттө кырыыта
Толору ньуур иэнэ: Sп=2(ab+bc+ac)
Сабардам: V=abc, ханна a, b, c — көнө муннуктаах параллелепипед кэмнээһинэ.
Кууп
Ньуур иэнэ: S=6a^2
Сабардам: V=a^3, ханна a — кууп кырыыта.
Көҥүл параллелепипед
Көҥүл параллелепипед сабардама уонна тэҥнэниилэрэ векторнай алгебраҕа субуллук биллэллэр. Параллелепипед сабардама булкаастаах үөскэм абсолютнай кэриҥнэ тэн, параллелепипед үс өрүтүнэн быһаараллар, биир оройтон тахсаллар. Параллелепипед өрүт уһуна уонна ыккардынан турар муннуктар тэҥнэниитэ үс биэрэллибит вектор Грам быһаарааччыта булкаастаах үөскэм квадракка тэн этиини биэрэр.
Математическай аналиһыгар
Математическай аналиһыгар n-мернам көнө муннуктаах параллелепипедыгар B элбэх чоптоох вида  өйдүүллэр.
Сардаҥа (геометрияҕа)
Сардаҥа (геометрияҕа) биитэр көнө аҥаара - көнө сурааһын баһа, биир хайысхаҕа сытар,  бэриллибит туочукаттан ону таһынан бары туочукаттан турар буолуон сөп.
Ханнык баҕара көнө сурааһыҥҥа сытар туочука, сурааһыны икки сардаҥа гына аҥаардыыр.
Хас биирдии көнө сурааһыҥҥа, О туочука хас да туочукаҕа хайытар кыахтаах, биир чаҕылхай О туочука гына уонна икки көнө аҥаардыы гына, өскөтүн О туочука икки көнө сурааһын туочукаларыгар сытар буоллаҕына, хас да эбии өрүттэрдиин ситимнэспит буолуохтаах.
О туочукаттан саҕаланар сардаҥа, өскөтүн А туочуканы бэйэтигэр илдьэ сылдьар буоллаҕына, "ОА сардаҥа" биитэр [ОА) диэн бэлиэтэнэр.
Хас биирдии эбии өрүт О туочукаҕа саҕаланар аһаҕас сардаҥа диэн ааттанар.
Аһаҕас сардаҥа уонна кини саҕаланыыта, О туочуканы кытта сыстар түгэнигэр - О туочука саҕаланыылаах сардаҥа диэн ааттанар.
Сардаҥаны өссө ааттыахтарын сөп муҥура суох көнө чыыһылалар арыттарын. Ханнык баҕара көнө сурааһыҥҥа сытар туочука, көнөнү икки аҥардыы көнө гына хайытар, ол эбэтэр икки бас гына.
Хас биирдии биһириир а чыыһыла бэриллибит О туочукалаах сардаҥаҕа, үөскүөн сөп соҕотох а уонна О туочукаттан тэйиччи А туочука.
Хас биирдии бас иккис сардаҥа эбии сардаҥата диэн ааттаныан сөп.
Терминология.
Кенө сурааһын, сардаҥа уонна быһыы сурун терминологията Якоб Штейнерынан 1833 сыллаахха олохтоммута.
Олоҥхоһут Миитэрэй
Олоҥхо биллиилээх чинчийээччитэ Василий Васильевич Илларионов Д.М. Говоров аар-саарга аатырбыт, улахан олоҥхоһут быһыытынан сыаналыыр. Олоҥхоһут Миитэрэй 1848 сыллаахха Өлтөх нэһилиэгигэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Кини сиэнэ, Говорова Мария Дмитриевна өйдүүрүнэн: “Кыра эрдэҕиттэн, кини саха омук уус-уран айымньытын олус сэҥээрэр этэ. Дьон истэригэр-истибэтигэр кыһаллыбакка, хараҕын симэн баран олоҥхолуур, туойар эбит. Олоҥхолуур кэмигэр, кини биһиги сирдээҕи олохпутуттан тэйэн, олох атын сиргэ тиийэн хаалар курдук эбит. Ол курдук дууһалыын, өйдүүн-санаалыын, сүрэхтиин-быардыын тардыһан туран олоҥхолуур эбит.”
Дмитрий Говоров элбэх араас сиргэ олорбут, үлэлээбит. Кыһыл көмүс хостуур сиригэр үлэлии сылдьыбыта. Сороҕор таһаҕас тиэйиитигэр сылдьара, мас мастааһынан эбэтэр балыктааһынынан дьарыгырара.
Г.Д.Данилов этэринэн: «Ханна баҕарар кэллэҕинэ, кинини убаастаан көрсөллөрө, сонурҕаан, сэҥээрэн истэллэрэ. Сороҕор атын улуус олоҥхоһуттарын кытта күрэхтэһэр этилэр. Кыра-кыралаан, кинини билэр дьон элбээтэр элбээн испиттэрэ. Кини – дорҕоонноох тойуксут уонна алгысчыт, сээркээн сэһэнньит уонна алыптаах остуоруйаһыт, чабырҕахсыт уонна үгэһит этэ. Итини тэҥэ түөлбэ күөл саҕа түһүлгэни төрүттүүр үҥкүүһүт, хомуһуннаах ойуун буолар толору кыахтааҕа диэн биир кэминээҕи дьоно сыаналыыллар.”Д.М. Говоров үгүс элбэх олоҥхолоруттан сурукка киирбит олоҥхото үс: «Эрбэхтэй Бэргэн», «Үөлэн Хардааччы», «Мүлдьү Бөҕө».Аан маҥнай 1930 с. кэлин Саха АССР үтүөлээх учуутала буолбут Г.Д. Данилов «Эрбэхтэй Бэргэн» диэн олоҥхотун сурукка киллэрбитэ. Олоҥхо кээмэйэ тэттик, кэпсээн курдук эрээри, хомоҕой тыллаах хоһоонунан суруллубут.
Д.М. Говоров 1934 с. Саха сирин суруйааччыларын маҥнайгы конференциятыгар олоҥхоһут Тоҥ Суоруннуун кыттыыны ылбыттара. Бу кэмҥэ саха үөрэхтээҕэ, салайааччы А.Ф. Бояров «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» диэн олоҥхотун суруйбута. Кини олоҥхону олоҥхоһут тылыттан туох да эбиитэ-көҕүрэтиитэ, тупсарыыта суох суруйарга дьулуспута. Иккис уратыта, хоһоонунан суруйууну киллэрбитэ. Онон Д.М. Говоров олоҥхото хоһоонунан наарданан суруллута олоҥхо жанр быһыытынан, поэтиканы да өйдүүргэ ураты суолталаах диэн В.В. Илларионов бэлиэтиир. Саха АССР Тылы уонна культураны үөрэтэр-чинчийэр института А.Ф. Бояров Д.М. Говоров тылыттан суруйбут «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун бэчээттээн таһàарарга быһаарбыта. Олоҥхо 1938 с. Москва куоракка латыын алпаабытынан бэчээккэ тахсыбыта. «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» наука эйгэтигэр киэҥник биллэр. Эпосовед И.В. Пухов бу олоҥхону ырытан диссертация, монография суруйбута.
Учуутал Н.М. Говоров Олоҥхоhут Миитэрэй «Эрбэхтэй Бэргэн» диэн олоҥхотун иккиhин толору суруйбута. Олоҥхону олоҥхолотон истэ-истэ бэрт уhуннук суруйбут. Онон Г.В. Данилов 1930 с. суруйбутунааҕар толору тиэкис буолан тахсыбыт.
Итини таһынан «Үөлэн Хардааччы» диэн тэттик олоҥхотун 1938 сыллаахха суруттарбыт. Олоҥхоһут тылыттан ким суруйбута биллибэт. Ону филологическай наука доктора Н.В. Емельянов «Сюжеты якутских олонхо» диэн үлэтигэр киллэрбитэ.
Кымыс
thumb|220px| thumb|Kumys|220px|Кымыс. Кымыс диэн биэ үүтүн көөнньөрөн оҥоһуллубут утах. Кымыс көс культуралаах омуктар (сахалар, башкорттар, казахтар, кыргызтар, монголлар) төрүт утахтара буолар.
Олоҥхоһут Миитэрэй
Биллиилээх олоҥхоhут Д.М. Говоров-Олоҥхоhут Миитэрэй аатын үйэтитээри Ыhыахтыыр сиргэ кини албан аатыгар аналлаах Тойон Сэргэ туруоруллубута. Олохтоох музейга Д.М. Говоровка аналлаах муннук тэриллибитэ.
Д.М.Говоров киин улуустарынан Бодойбонон, Аллараа Ленанан кэрийэ сылдьан олоҥхоһут быһыытынан ыллаан-туойан дьоҥҥо-сэргэҕэ кэрэхсэппитэ, олоҕун тиһэх сылларыгар баай репертуарын сурукка киллэртэрэн үйэтиппитэ. Кини "Мүлдьү Бөҕө", "Эрбэхтэй Бэргэн" диэн бөдөҥ олоҥхолорун А.Ф.Бояров, Г.В.Данилов, Н.М.Говоров суруйбуттара. "Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө" олоҥхо туспа кинигэнэн тахсан киэҥ биһирэбили ылбыта, олоҥхоһут аатын-суолун үйэ-саас тухары үйэтиппитэ.
Саха оһуора
Саха киһитэ былыр-былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри Дьөһөгөй оҕотугар – сылгыга сүгүрүйэр.
Кымыс
Саамал кымыс — саҥа көөнньөрүллүбүт ньулуун кымыс. Кыдьымахтаах кымыс — уулбут арыы кутуллубут кымыһа.
Саха оһуора
Норуот ускуустубата сүүһүнэн сылларга сүүмэрдэнэн, чочуллан кэлбит, бириэмэҕэ бэриммэт, уларыйбат өттө, саха омук култууратын биир сүрүн төрдө орнамент (оһуор) буолар. Ханнык да атын омуктар оҥоһуктарыгар маарыннаабат, туспа көрүҥнээхтэр. Онон билиҥҥи үйэҕэ традиционнай искусство биир туспа салаата буолаллар.
Кымыс
Састааба уонна уратыта
Көөнньөрүллүбүт кымыска белок иҥэримтиэ буолар, үүт саахара - үүт кислотатыгар, этиловай испииргэ уонна араас ароматическай эттиктэргэ кубулуйар, Ол иһин иҥэмтэлээх буолан тахсар, амтана уонна сыта тупсуйар.
Саха оһуора
Техника уонна промышленность сайдыбыт билиҥҥи кэмигэр, наһаа элбэх стандартнай туттар тээбириннэр үөскээннэр, норуот маастардара илиилэринэн оҥорбут үлэлэрэ сүрүннээн искусство айымньытынан буолаллар.
Кымыс
Састааба уонна уратыта
Үксүгэр кымыска 0,2 %тан 2,5 %ҥҥа дылы этиловай испиирдээх буолар. Кислотноһа: 60-120 °Т. Кымыһы биэ үүтүн үүт бактерияларын уонна доруоһаларын кытты көөнньөрүллэр, оннук оҥордоххо С уонна В битэмииннэр группалара тахсаллар, уонна углекислота үөскүүр, кымыска шипучай утах амтанын биэрэр. Ол микроорганизмнар үлэлээбиттэрин кэнниттэн кымыс белоктара ууга булкатыллан сылдьаллар, онтон суураллыбатах белоктар көппөх буолаллар. Кымыс микрогранизмнар үлэлэрин кэнниттэн антибиотиктардаах буолаллар, уонна олус иҥимтиэ буолан тахсар. Алкоголь, углекислота уонна молочнай кислота баар буолан ас буһарыыны искэ тупсарар. Кымыһынан эмптээһин сорох сэллик формаларын эмтииригэр туттуллар, ону тэҥэ аппетит суох буоллаҕына, анемияҕа уонна ис микрофлоратын көннөроргө туттуллар.
Аныгы бириэмэҕэ оҥорон таһаарыыта уонна туһаныыта
Билигин кымыһы Казахстаанҥа, Монголияҕа, Киргизияҕа уонна Россия сорох регионнарыгар оҥоһуллар.
Россияҕа кымыһы Башкирияҕа, Ростов, Тверь, Ярославль уобаластарыгар, Марий Эл, Алтай, Саха республикаларыгар оҥоһуллар. Башкирия Россия кымыһын оҥорон таһаарыытыгар лидер буолар, онно 63% тахсар. .
Саха оһуора
Саха оһуора үксүгэр төгүрүк моһуоннаах, четнай сыыппаралаах ойуулаах. Ортотугар хайаан да харысхаллаах. Ойуута-оһуора бэйэ-бэйэтин кытта холбуу, силбэһэ сылдьыахтаах. Ол киһини уһун үйэлиир — хаһан да быстыбат ситимнээх диэн өйдөбүллээх.
Холобура:
Кымыс
Өссө көр
Быыппах
Саха оһуора
Кэнники оһуор култуурата сайдан араас мероприятиялар тэрийэллэрэ, ат симэҕин тигэллэрэ, үҥкүү айбыттара.
Туһаныллыбыт литературалар
1.	Ойуу-оһуор, дьарҕаа-силик суолтатын быһаарыы [Текст] : [хомуйан оҥордо А. И. Егоров-Кыраһа Өлөксөөн]. - Дьокуускай : Бичик, 2015.
Олоҥхоһут
Олоҥхоһут — олоҥхону кэпсиир киһи.
Балканнар
Балканская паўвыспа Península Balcánica Balkan Balkanskaginn Балкайнаг æрдæгсакъадах คาบสมุทรบอลข่าน
Тыы
Тыы — ууга устарга аналлаах дьоҕус тэрил, оҥочо.
Харыстаан сорох сирдэргэ даллыһах дииллэр эбит.
Тыл номохторо
Эрдиитэ суох тыыга олорто.
Владивосток
thumb|250px
Владивосток, Арассыыйа Приморье кыраайын киин куората.
1860 сыллаахха от ыйын 2 күнүгэр Көмүс Муос хомо кытылыгар олохтоммут.
Сэбиэскэй Сойуус Коммунист Партията
Сэбиэскэй Сойуус коммунист партията (ССКП) — Арассыыйа империятыгар, кэлин Арассыыйа республикатыгар, РСФСР-га, ССРС-ка уонна СНГ-га баар буола сылдьыбыт политическай партия. Туһунан партия быһыытынан 1917 тэриллибитэ эрээри, дьиҥнээхтик 1912 сыллаахха Арассыыйа социал-демокраат оробуочай партиятытын большевиктарын фракцияларыттан тэриллибитэ.
Атырдьах ыйынааҕы путч сатамматаҕын кэннэ 1991 атырдьах ыйыгар Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнин Ельцин ыйаахтарынан партия үлэтэ РСФСР сиригэр быстах кэмҥэ тохтотуллубута, баайа-дуола конфискаацияламмыта. Хойутуу ССКП үлэтэ букатыннаахтык тохтотуллубута, оттон салайар тэрилтэлэрэ ыһыллыбыттара. Бу кэнниттэн партия үрэллибитэ.
Сарыы сыалыйа
Сарыы сыалыйа - олус сымнаҕас, чараас гына таҥастаммыт сарыыттан тигиллэр сыалыйа. Таба сарыыта (омук сарыыта дииллэрэ) нуучча таҥаһынааҕар сымнаҕас буолара үһү.
Дьимми Уэйлс
thumb|200px|Дьимми Уэйлс
Дьимми Донал Уэйлс (Jimmy Donal Wales) (Атырдьах ыйын 7, 1966) диэн АХШ Интэриниэт урбаанньыта уонна Бикипиэдьийэ тэрийсээччитэ. Дьимбо (Jimbo) диэн хос ааттаах.
Уэйлс төрөөбүт сирэ Хантсвилл, Алабама. Кини кыра чааhынай оскуоланы бүтэрбитэ уонна хас да университекка үөрэммитэ. Үп бакалавра уонна магистра. Хас да сыл устата Чикагоҕа үп фирматыгар үлэлээбитэ. 1996 c. Уэйлс икки партнердарыныын Bomis диэн интэриниэт компанияны олохтууллар. Бу компания Bomis.com көрдөбүл порталга рекламаны атыылаан харчы өлөрөрө. Ол харчы Нупедия (2000-2003) уонна Бикипиэдьийэ энциклопедиялар бастакы үбүлээhиннэригэр угуллубута.
Муома - Силээннээх намтал
Муома - Силээннээх намтал. Черскэй хайалар быыстарынан баар улахан намтал. Кэтитэ 35 - 65 км.
Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин 600 км уһаннаах.
Хотугулуу-илин өртүттэн Силээннээх уонна Муома систэрэ, Соҕуруулуу-арҕааттан Хадаранньа, Догдо Чыбыгалаах уонна Улахан Чиистай систэрэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
Рагозин Владимир Семенович
Рагозин Владимир Семенович — Социалистическай Үлэ Геройа.
SVEN
SVEN — Дания саамай улахан электротехническай корпорацията, аан-дойдуга биир саамай улахан компьютер перифериятын онорон таһаарар тэрилтэ буолар. Ол курдук колонкалар, көмпүүтэр кутуйахтара, клавиатура, монитордар уонна сабвуфердар. Салалтата — Копенгаген куоракка баар.
Рагозин Владимир Семенович
Олоҕун олуктара
1937 сыллаахха алтынньы 28 күнүгэр төрөөбүт. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1985 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан Рагозин Владимир Семеновичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
SVEN
СВЕН сүрүн сирэйэ
Уон алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Бу оонньуу уратыта диэн икки дойдуга ыытыллыбыт. Уон алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар Мельбурн куоракка (Австалия)1956 сыллаахха сэтинньи ый 22 күнүттэн ахсынньы ый 8 күнүгэр дылы уонна Стокгольм куоракка (Швеция) бэс ыйын 10-17 күннэригэр ат спорда ыытыллыбыттар. Кыттааччы ахсаана 67 дойдуттан 3184 эбит. Барыта 145 кэмпилиэк мэтээл 17 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Степанов Иван Прокопьевич
Сигэлэр
Саха национальнай библиотекатыгар ыстатыйа (нуучч.)