cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оҕо айыыны оҥороро куһаҕан
1.	Барыны-бары билиэн-көрүөн баҕата таһынан таһымныыр оҕо, саҥаны түргэнник ылынан иһэр өйдөөх-санаалаах.
2.	Билиэн-көрүөн баҕата элбэх эрээри саҥаны бытааннык ылынар, үөрэххэ дьулуурдаах.
4.	Бэйэтин мөлтөхтүк сананар, уруокка да, переменаҕа да баара-суоҕа биллибэт оҕо. (2,72).
Бастакы бөлөххө киирсэр оҕолор барыларыттан элбэх бырыһыаннарын ылаллар. Бу оҕолор улааттахтарына, өйдөрө-санаалара аһара барбакка киһилии быһыылаахтык сайдан киһи буоллахтарына, элбэх туһалааҕы айыахтарын, тутуохтарын сөп.
Билигин тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар тарҕата сатыыр "айыыларын үөрэҕин" сүрүн сыыһатынан сайдыыга-үүнүүгэ дьулуурдаах, саҥаны элбэҕи оҥорор кыахтаах, бастаан иһэр оҕолорбутун киһиргэтэн, «Эн өссө элбэҕи, саҥаны, дьон билбэттэрин, айыыны оҥоро оҕус» диэн тиэтэтэн, ыксатан, сыыһа-халты тутуннаран, быстах быһыыга түбэһиннэрэн олохторун алдьаталларыгар тириэрдэрэ буолар. Бу сыыһа үөрэх үүнэн-сайдан иһэр өйдөөх-санаалаах оҕолору иитиигэ уонна үөрэтиигэ туттуллара төрүт табыллыбат. Үөрэх министерствота оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын таба сыаналаан бу сыыһаны, халыйыыны тохтоторо эрэйиллэр.
Саҥаны арыйыы, оҥоруу хаһан да биирдэ оҥорору кытта табыллыбат, хас да төгүллээн, элбэхтэ хатылаан эбэтэр өссө үгүстүк көннөрөн, тупсаран оҥоруохха наада. Оччоҕо эрэ дьон тугу эмэни туһанар саҥаны арыйыыта биирдэ тахсарын билэн саҥаны оҥорорго ураты сэрэхтээх буолуу ирдэнэр.
Киһи буолууну ситиһии сүрүн өйдөбүлүнэн «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһуу «Yрүҥү уонна хараны араарыы», ол аата «Yчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы» буолар. Yчүгэйи куһаҕантан арааран билиини киһи эрэ өйдөөх-санаалаах, сыаналаан, тэҥнээн көрөр кыахтаах буолан кыайан оҥорор. Олох уустуга итиннэ саһан сылдьар.
Аны олох ханнык эрэ кэмигэр үчүгэй уонна куһаҕан атастаһан, эргийэн биэрэр кэмнээхтэр. Бу уларыйыы кэмигэр киһи өйүнэн-санаатынан салаллан сыыһа-халты туттубатаҕына, олох салгыы сайдыытын ситиһэрэ табыллар.
Оҕо өйө-санаата сайдыытын уратыларын хас биирдии, оҕотун туһугар дьиҥнээхтик кыһанар төрөппүт билэр уонна олоҕор, оҕолорун иитиигэ быһаччы туһаннаҕына бэрээдэктээх эдэрдэр элбииллэр. (3,39).
Туһаныллыбыт литература
1. Яковлев Н.Н. Курууппа ойуун көрүүлэрэ.- Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1993.- 56 с.
2. Алексеева П.С., Птицына О.Н. Возрастная психология: Учебно-методический комплекс/ Якут. гос. ун-т; Пед. ин-т; Ин-т развития образования МО РС (Я).- Якутск: Изд-во ИРО МО РС (Я), 2005.- 69 с.
3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Уолба нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Уолба нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уолба.
Radio Studio 54 Network
Radio Studio 54 Network эбэтэр Studio 54 Network — Калабрияҕа (Локри) баар Италия чааһынай араадьыйа станцията. Сүнньүнэн Калабрия, Сицилия уонна Апулия оройуоннарыгар истэллэр. Төгүрүк суукка салгынынан уонна веб-трансляция көмөтүнэн саҥарар.
Устуоруйата
Локри куоракка Пьетро Паретта уонна Франческо Масара диэн дьон икки доҕотторун кытта 1985 сыллаахха бэс ыйын 6 күнүгэр олохтообуттара. Студия аадырыһа: 148 Виа дон Витторио, Локри. Слогана: «Il bello della musica è che quando ti colpisce non senti dolore», Боб Марли «Муусука үчүгэйэ диэн искэр ыарыыта суох киирэр».
Уолба нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 530 киһи (2007 сыл).
Radio Studio 54 Network
Устуоруйата
Бэйэтин Studio 54 LiveTour диэн шоутун таһынан, станция араас кэнсиэрдэри быһа эфииргэ таһаарар, холобур, Сан-Ремо бэстибээлин.
Николай Коперник
thumb| Коперник бүүһэ Краковка Николай Коперник (Mikołaj Kopernik, Nikolas Koppernigk, Nicolaus Copernicus; олунньу 19, 1473, Торунь — ыам ыйын 24, 1543, Фромборк) — Польша астронома, математига. Аан дойду күнү тула эргийиитин туһунан түөрүйэ ааптара.
Птолемей оҥорбут аан дойду тиһилигин көрө-көрө Коперник кини наһаа уустугун сөҕөр эбит, онтон былыргы бөлөһүөктэр айымньыларын үөрэтэн баран (Никита Сиракуз уонна Филолай) арааһа Сир буолбакка Күн аан дойду хамсаабат киинэ буолар диэн түмүккэ кэлбит. Бу барылга олоҕуран планеталар хамсааһыннарын сүрдээх судургутук быһааран биэрэр.
Коперник сүрүн уонна соҕотох кэриэтэ айымньыта — De revolutionibus orbium coelestium («Халлаан эргимтэлэрин хамсааһына»). Бу айымньы Нюрнберга 1543 сыллаахха тахсыбыта; 6 чаастаах (кинигэлээх), Ретик диэн Коперник саамай уһулуччу үөрэнээччитэ көрөн таһаартарбыта.
Lenta.ru
Lenta.ru — Россия сонуннарын интернет- изданиялартан биирдэстэрэ. 1999 сыллахха Антон Носик уонна Фонд Эффективной Политики холбоһон арыйбыттара. Аан дойду уонна Россия сонуннарын тохтоло суох сырдатар.
Официал аата - электронное периодическое издание «Лента.ру» интернет-газета (LENTA.RU).
Lenta.ru Россия бэчээтин, телерадиовещаниятын уонна маассабай коммуникацияларын минестерствотыгар электронной периодический издание быһыытынан 2001 сыл олунньу 23 сылыгар№ 77-4400 регистрацияламмыт.
Билигин Rambler Media Group бас билэн олорор.
1570-с
1570-с сыллар.
Бэдьээлэ
Ядрихинскай Прокопий Прокопьевич — Бэдьээлэ (31.03.1901—04.02.1979) — ырыаһыт уонна олоҥхоһут, Саха АССР култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
1901 сыл кулун тутар 31 күнүгэр Нам улууһун Көбөкөн нэһилиэгэр төрөөбүт. Аймахтара дьиҥнээх араспаанньата Пестерев буолуо дииллэр эбит.
Көбөкөөн нэһилиэгэ өҥ буордаах, бурдук үчүгэйдик үүнэр сирдэрдээх буолан кураан сылларга өрүс уҥуортан иҥин элбэх киһи кэлэн барар эбит, олор истэригэр уос номоҕун билэр уус тыллаахтар эмиэ бааллара. Холобура, уонча саастааҕар Өксөкүлээх кэлэн хас да хонон ааспытын ахтара. Онон уол кыра эрдэҕиттэн олоҥхону истэн улааппыта.
Аҕата бэйэтин кыанар, үчүгэй охсооччу эбитэ үһү да, хараҕа суох буолан хаалан, ыарытыйан эрдэ өлбүтэ. Уол ийэтинээн Бүөтүр Потапов-Хараарбах диэн ырааҕынан аймахтарын илиитигэр киирбитэ. Ол Хараарбах уос номоҕун үрдүктүк тутара, куруук тойуксуттары, остуоруйаһыттары, олоҥхоһуттары мунньар буолара. Ол кэмҥэ уол бастакы "Баай-тойон" олоҥхотун долоҕойугар хатаан кэбиһэр.
Уон алта сааһыттан олоҥхолуур буолбут.
1931 сылтан холхуостаах. Завхоз, кассир, биригэдьиир.
1946—1948 сылларга бэрэссэдээтэл. Кэнники сылларга совхозка оробуочай.
Кини олоҥхолоро 1938 сылтан бэчээттэнэр этилэр.
«Күн Дьөһүөлдьүт» уонна «Дьырыбына Дьыраылыата» олоҥхолоро магнитофоҥҥа сурулланнар НВК «Саха» фондатыгар бааллар.
1979 сыл олунньу 4 күнүгэр өлбүт.
Россияҕа түмэт туризма
Остуоруйата
Россияҕа түмэт туризма (быһаарыытын холбоон) «Об основах туристской деятельности в Российской Федерации» диэн Россия федеральнай сокуонунан салайтарар. Сокуонунан түмэт туризма «дойду бастатан туран салайар туризм көрүҥэ», ол эрээри, 2012 сыллаах көрдөрүүлэринэн түмэт туризмыгар сыһыаннаах биир да сокуон ылыллыбатах. РФ сорох субъектара, холобур, Краснодар кыраайа уонна Санкт-Петербург, түмэт туризма сайдарын туһугар бэйэлэрэ сокуоннары ылына сатаабыттара.
Россияҕа түмэт туризма санаторно-курортнай эмтээһини кытта ыкса ситимнээх. Бу санаторно-курортнай тэрилтэлэр туристическай тэрилтэ ахсааныгар киирбэттэр. Ол иһин туһанааччы уонна ыытааччы икки ардыгар договор сыһыана үөскээбэт, онтон сылтаан турист бырааба суох буолан хаалар. Сүрүннээн түмэт туризмы үбүлээһин бюджет харчытыгар олоҕурар. Ону таһынан бу туризмы үлэни биэрээччилэр үбүлүүллэр.
Түмэт туризмыгар урбаан
Дойдуттан уонна пуондалартан ааһан түмэт урбаанньыттара улахан көмө оҥороллор.
Түмэт туризмыгар түмэт урбаанын тэрийии биир холобура "Росомаха" диэн Камчаткатааҕы эдэр ыччат туризмын киинэ буолар. Бу киин сүрүн уратыта диэн туристар аҥардара көннөру туристар, иккис аҥардара түмэт туристара.
Сыбар
Сыбар — киһи кыайан айаннаабат, онон-манан охтубут бытархай мастаах хойуу түҥ ойуур.
Теhе эрэ сиринэн тайаан иннэри-таннары туспут беден мастар.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Тель-Авив
Тель-Авив (تل أبيب) Израильга Иерусалим кэнниттэн иккис саамай нэһилиэнньэлээх куорат. Нэһилиэнньэтин ахсаана 410 тыһ киһи. Куорат Израиль муоратын кытыытыгар турар. ХН Иерусами куораты столицанан аахпат. Элбэх дойдулар представительстволара уонна посольствалара Иерусалим оннугар Тель-Авив куоракка бааллар.
Софрон Петрович Данилов
Софрон Петрович Данилов 1922 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр уруккута Арҕаа Хаҥалас, билиҥҥитэ Горнай улууһун Сиинэ үрэх биэрэгэр турар Мытаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1929 сыллаахха Бор начальнай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Аан бастаан 1932 сыллаахха 12 саастааҕар «Кыым» хаһыакка бастакы холонуута бэчээттэммитэ. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар общественнай үлэҕэ көхтөөхтүк кыттыбыта, ол курдук пионер баһаатайынан, кэлин биригэдьииринэн үлэлээбитэ. 1937 сыллаахха оскуоланы бүтэрээт инструктор-бухгалтерынан үлэлээбитэ. 1938 сыл күһүнүгэр икки сыллаах Дьокуускайдааҕы педрабфакка үөрэххэ киирэр. Бу сыл «Бэлэм буол» хаһыакка «Мууска» диэн хоһооно бэчээттэммитэ, сотору соҕус буолан баран илиинэн суруллар устудьуоннар сурунаалларыгар суруйааччы бастакы кэпсээннэрэ тахсыбыта. Ити кэмтэн ыла Софрон Данилов аата литератураҕа эрэллээхтик киирбитэ.
1940 сыллаахха Дьокуускайдааҕы пединститукка тыл, литература факультетыгар киирэр. 1941-42 сс. Сэбиэскэй армия кэккэтигэр ыҥырыллан, байыаннай үөрэххэ үөрэнэр, сулууспалыыр. Кэлин үлэлии-үлэлии үөрэҕин бүтэрэр. Олоҕун үгүс сылын суруналыыс, учуутал үлэлэригэр анаабыт. 1979 с. тохсунньутуттан Саха сирин суруйааччыларын союһун бырабылыанньатын председателинэн, РСФСР суруйааччыларын союһун секретарынан үлэлээбитэ.
Софрон Данилов үгүс айымньылара нууччалыы да, атын да омук тылларыгар тылбаастаммыттара. Онон саха литературатын атын норуоттарга билиһиннэриигэ эмиэ улахан өҥөлөөх.
Софрон Данилов - публицист, литературнай критик, саха литературатын учебниктарын, программаларын ааптардара. Талааннаах тылбаасчыт. Сүрүн тылбаастара: Н.Г.Чернышевскай „Что делать?“, А.Пантелеев „Гвардии рядовой“, И.А.Крылов „Басни“, А.М.Горькай „Американские панфлеты“, Б.Романов „Знатная фамилия“, Джек Лондон „Кража“, В.Минько „Не называя фамилий“, Лопе де Вега „Овечий источник“ уо.д.а.
Софрон Данилов төрөөбүт норуотун өйүн-санаатын күүһүрдүүгэ, сайыннарыыга, төрүт культурабыт сөргүтүллүүтүгэр, республикабыт суверенитет ылыныытыгар, бигэргэтиитигэр сыаналаммат улахан кылааты киллэрбитэ. 1992 сыллаахха саха норуотун Конгреһын Сэбиэтигэр председателинэн талыллыбыта. Үлэ Кыһыл Знамятын, Норуоттар Доҕордоһууларын уордьаннарынан, „Знак Почета“ икки уордьанынан, мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Софрон Данилов аата Горнай улууһун Дьиикимдэ орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ, төрөөбүт Мытаах нэһилиэгэр бырааттыы Семен, Софрон Даниловтар ааттарын сүгэр литературнай музей үлэлиир.
Софрон Данилов 1993 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр олохтон барбыта. Саха норуота биир чаҕылхай уолун сүтэрбитэ. Суруйааччы тус олоҕун, үлэтин туһунан кэргэнэ Мария Егоровна Данилова „Доҕорум суолун эркээйилэрэ“ диэн сүрдээх истиҥ ахтыыны суруйбута. Данилова Мария Егоровна – Саха Республикатын үтүөлээх учуутала, Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна, Россия журналистарын союһун чилиэнэ, Горнай улууһун бочуоттаах гражданина. Софрон Петровичтыын бастакы көрсүһүүлэриттэн тута сөбүлэһэн, 1945 сыллаахха ыал буолбуттар, биэс кыыс, биир уол оҕоломмуттар. Онон Мария Егоровна, Софрон Петрович улахан дьоллоох-соргулаах ийэлээх аҕа эбиттэр. Алта оҕоттон биэһэ наука кандидаттара, доктордара, кыра кыыс үрдүк үөрэхтээх специалист-экономист. Софрон Данилов олоҕор кэргэнин суолтатын туһунан Д.Е.Васильева „Софрон Марусята“ диэн ыстатыйаны суруйбута. Онно Софрон Данилов улахан суруйааччы, общественнай деятель буола үүнүүтүгэр Мария Егоровна саамай улахан оруоллааҕын тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ. .
Донателло
thumb|right|Донателло оҥорбут Давида Донато ли Никколо ди Бетто Барди (Донателло диэн киэҥник биллэр) (1386 — 1466 ахсынньы 13 күнэ) Италия Ренессанс бириэмэтээҕи скульптора. Флоренцияҕа олорбута, уонна кини бириэмэтээҕи скульптордартан олус биллэр этэ. Олус майгынныыр гына оҥорор ньымалаах этэ.
Ренессанс бириэмэтээҕи скульптордартан биир улуу этэ. Кини ренессанска улахан сабыдыалы оҥорбут, уонна готическай скульптуралары оҥорору тупсарбыт.
Төрүт
Төрүт нэһилиэк. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Төрүт.
Улуус кииниттэн 630 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 409 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Пертһ
thumb|250px|Перт Аустралияҕа ПЕРТ - арҕаа Австралия портовай куората, дойду биир бөдөҥ куората буолар, киһитин ахсаанынан 4-үс миэстэҕэ турар уонна Арҕаа Австралия штат киинэ. Дьон ахсаана - 1 987 471 киhи. Олортон 1 миллионтан тахса кытайдар, 500 000 - кэриэйдэр, Дьоппуон дойдутуттан - 100 000. Онон кыараҕас харахтаах омуктар баhыйаллар уонна куорат дьонун ахсааныттан 68,7% ылаллар. Кэлин ахсааннара күүскэ үрдүү турар. Ону таhынан элбэх саха, нуучча, Африка омуктара бааллар. Кэнники бириэмэ5э ньиэмэстэр уонна таджиктар ахсааннара үрдүүр.
История
Перт куорат бэс ыйын 13 күнүгэр 1829 с. капитан Джеймс Стирлинг диэн киһи "Колония Свон Ривер" көҥүл олохсуйар киин курдук төрүттээбит эбит. Күн билиҥҥэ дылы Арҕаа Австралия штат салайар резиденцията баар.
Истра
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа left|thumb|Новоиерусалимскай манастыырар Воскресенскай собуор
Истра (Истра) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Истра оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 56 км сиргэ, Истра өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 165 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 32056 киһи этэ, иэнэ — 7 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4359,43 киһи.
Олохтоммут сыла — 1589. Урут маннык ааттаах этэ: 1781 — Воскресенское сэлиэнньэ. 1930 сыллаахха диэри — Воскресенскай куорат.
Куорат баһылыга  — Юрий Савельев (2007 сылтан).
Почтатын индэксэ — 143500, төлөппүөнүн куода — +7 49631, ОКАТО куода — 46 433.
Ирландия Республиката
Ирландия (Éire) диэн хотугулуу-арҕаа Эуропаҕа баар дойду.
Киин куората-бүтүн дойду нэһилиэнньэтин чиэппэрин кэриҥэ олорор Дублин куорат (1,4 мөл. киһи).
Тэрилтэ чилиэнэ: Европа Сэбиэтин (1949), ХНТ (1955), ОЭУ (1960), Эуропа сойууһа (1973), Европатааҕы валютнай система (1973), аан дойду эргиэн тэрилтэтэ (1 января 1995).
Уопсай информация
Дойдуга үлэтэ суох буолуу 2010 сыл сэтинньи ыйынааҕы туругунан 13,5% тэҥнэһэр.
Кризис кэмигэр, 1990-2008 сылга диэри Ирландия экономикатын ойуулааһыҥҥа «кельт тигр»диэн термин туттуллубута. 1996 сылтан 2007 сылга диэри дойду ВВП- гар ортотунан 7,1% улаатта, ити аан дойду көрдөрүүлэрин эрэ буолбакка, Азия дойдуларын түргэнник улаатар көрдөрүүлэрин (4,3%) куоһарда. «Кельтическое экономическай дьиктини» хааччыйар фактор ахсааныгар Эуропа сойууһугар уонна эуро зонатыгар киириитэ, информационнай технологияларга, телекоммуникацияҕа, доруобуйа харыстабылыгар уонна фармацевтикаҕа, аан дойдутааҕы уонна үп өҥөтүгэр, программнай бородуукталары оҥорон таһаарыы, электроннай коммерция курдук ааттаналлар.; үөрэх, үлэ рыногын уонна нолуок тиһигин реформалааһын (2002 сылга бары компанияларга нолуок ставката 12,5% тиийдэ, бу олохтоох компанияларга радикальнай намтатыы), АХШ инвестицията (ол иһигэр американецтар төрдүлэриттэн), тыл үөрэхтээхтэриттэн киириитэ намыһах.
2010 сыл күһүнүгэр аан дойдутааҕы финансовай кризис содулуттан баан секторыгар, хамсаабат баай- дуол ырыынагар уонна дойду бюджетыгар улаханнык эмсэҕэлээбиттэрэ. Правительство хас да тыһыынча үлэ миэстэтин сарбыйарга, саҥа нолуоктары киллэрэр, ону тэҥэ Евросоюзка уонна МВФ көмөтүнэн 85 млрд кэриҥэ евро киирэргэ күһэллибитэ.
2018 сыл туругунан Ирландияҕа үлэ төлөбүрүн орто кээмэйэ 3300 (бруто) уонна бүппүт 2564 (суох). 2019 сыл тохсунньу 1 күнүттэн үлэ төлөбүрүн алын кээмэйэ 1563.25 (бруто) уонна бүппүт 1509 (суох) ый бүтүүтэ 9.80 (Барто) буолар.
Промышленность, энергетика уонна IT
XXI үйэ саҕаланыытыгар Ирландия экономикатын сүрүн салааларынан буолаллар: фармацевтика, медицинскэй оборудованиелары оҥоруу, информационнай уонна мультимедиа технологиялары, массыына оҥоруута, аһылык промышленноһа.
Электроннай промышленность Ирландия электроннай сектордарыттан — комплектаах, компьютер, полупроводниктартан, программанан хааччыйыы, телекоммуникация уонна информационнай коммуникациялартан турар. Оҥорон таһаарыы уопсай кээмэйинэн Ирландия бу сектордарыгар аан дойдуга 19- с миэстэни ылар. Дойду бэйэтин Европа ыалларын уонна промышленнай тэрилтэлэрин икки ардыларыгар производственнай уонна атыы- эргиэн үлэтин намыһах ороскуотун, рабочай күүһүн, үрдүк таһымнаах, үрдүк таһымнаах уонна промышленнай тэрилтэлэри кытта ыкса сибээстэһэр кыахтаах. Ирландияҕа IT- IBM, Inte, Hente, Hackard, del, Selacl, онтон да атын 300- чэ бөдөҥ хампаанньалар баар буоланнар, бары бииргэ дойду экспортарын үс гыммыт биирин эрэ курдуга.
Итиэннэ Ирландияҕа фармацевтическай бородуукта элбэх бөдөҥ оҥорооччулара — Lippe, Zoокор, Переводтэр, Mack & Copo., Pfizer, Novartis, Alleban, Glamoshomith Cotomich, Becto Dickinnsh & Bomb, Abbot, Joohn & Cohnprice уо.Д. А. Фармацевтика заводтарын улахан өттө Ирландия соҕуруу өттүгэр баар. Быһа холоон 150 компанияттан үс фармп бородууксуйаны таһаарар компанияттан кырата суох олохтоох фирмалар. Кинилэр, сүрүннээн, дьэнерикэлэр, витаминнар уонна биологическай активнай эбиликтэр, ону тэҥэ омук оҥорооччуларын сакаастарын толороллор.
Массыына оҥорор эйгэтигэр тыа хаһаайыстыбатын оборудованиетын оҥорон таһаарар салаа ордук сайдыбыт. Хас да Ирландия компаниялара бу уобаласка аан дойду лидердэрэ буолаллар; кинилэр бородууксуйалара сүөһү иитиитигэр, үүт промышленноһыгар, үүнээйигэ туһаныллар.
Чэпчэки промышленность Ирландияҕа сүрүннээн дьоҕус уонна орто бизнеһинэн көрүллэр, оттон сыллааҕы экспорга сылга 1 млрд евро буолар. Үгэс курдук манна түү, Лена, солко — ыскаатары, салфеткалары, көбүөрдэри, шарфалары, платкалары, шааллары о. д. А сорох компаниялар уопсай бренд быһыытынан холбоһон, аан дойду рыногар тахсалларыгар анаан холбоһоллор.
Таҥастыыр промышленность салааларын ортолоругар ас- үөл промышленноһын улахан ылар. Дойдуга үгэс курдук, пиибэ, үүт уонна эт оҥоһуктар, бурдук, саахар, табах оҥоһуктар уонна да атын табаардар оҥорон таһаараллар.
Неаполитаан тыла
Неаполитаан тыла (lengua napulitana, nnapulitano, lingua napoletana, napoletano) — Италия тылын түөлбэ тыла (диалект). 7,5 мөлүйүөн киһи саҥарар. Соҕуруу Италияҕа, Кампанияҕа, Неапольга, Гаэтаҕа уонна Сораҕа, соҕуруу Лацио уокуруктарыгар, Маркеҕа, хотугу Калабрияҕа, Апулия хотугу уонна киин сирдэригэр тарҕаммыт. Италия классическэй операларын үксэ бу тылынан ылланар. Аатырбат 'O Sole Mio ырыа эмиэ неаполитаан тылынан ылланар.
Атырдьах ыйын 2
Атырдьах ыйын 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 214-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 215-c күнэ). Сыл бүтүө 151 күн баар.
Сылба
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Мочанов Юрий Алексеевич
200px|thumb|right|Мочанов Юрий Алексеевич Юрий Алексеевич Мочанов — археолог.
Ю. А. Мочанов салайар экспедицията 40 сыл тухары Саха сирин барытын чинчийбитэ. Былыргы палеолит (3—2,5 мөл сыл ынараа өттүттэн) археология объектарыттан саҕалаан эрдэтээҕи саха культуратыгар диэри (XVIII үйэ) 1000 тахса объект чинчийилинэ.
Билигин Ю. А. Мочанов археология уонна киһи палеоэкологиятын отделын сүрүннүүр наука специалиһа.
Кэргэнэ уонна бииргэ үлэлээччитэ, соратнига — археолог Федосеева Светлана Александровна.
Алтан (химия элэмиэнэ)
Алтан диэн химия элемена. Бэлиэтэ Cu (Cuprum). Атом нүөмэрэ 29. Судургу бэссэстибэтэ алтан  — пластичнай кыһыл көмүстүҥү өҥнөөх тимир (оксид субата суох буоллаҕына роза өҥнөөх). Былыр былыргыттан киһи-аймах туттар эттигэ.
Хорҕолдьуну кытта булкуйан чаҥ диэн булкааһы ылаллар. Чаҥ киһи-аймах сайдыытыгар улахан суолталаах этэ.
История
Алтан-рудаттан уонна кыра температураттан ылыыга сөптөөхтүк баһыламмыт киһи бастакы металлартан биирдэстэрэ. Бу метал айылҕаҕа үксүгэр көмүс, үрүҥ көмүс, тимир курдук көстөр. Алтан түҥ былыргы оҥоһуктартан биирдэстэрэ,шлак — Турция сиригэр- уотугар, Чатал- Гүюк нэһилиэгин хаһыытыгар булуллубуттара. Алтан үйэтэ алтан үйэни ылан аан дойду устуоруйатыгар киириэхтээх. Экспериментальнай чинчийиилэр С. А. Семенова үлэһиттэри кытта, төһө да сымнаҕас эттээх- сииннээх, алтан орудиелар таас орудиелары кытта тэҥнээтэххэ, рубка, кытаанах, тэҥнэбил уонна мас эрбииригэр, оттон уҥуоҕар таас орудиеларга курдук кэм- кэрдии ылбытын ыйда.
Былыр алтан сэп- сэбиргэл оҥорорго эмиэ боруонса — боруонса мэтээллэри уонна т. п., боруонса үйэ алтан солбуһа буолан туттуллара. Алтан ууһун холбоһуга (боруонса) б. э. чугастааҕы Илиҥҥэ диэри 3000 сыл устата аан бастаан тигистэ. Боруонса дьону үлэ- хамнас, булт, иһити- хомуоһу, киэргэли оҥорорго туһалаах буолла. Бу предметтэр археологическай хаһыыларга булаллар. Үлэ орудиетыгар сыһыаннаан боруонса үйэ солбуйуутугар тимир үйэ кэллэ.
Бастаан алтан хостонор малахит рудатыттан буолбакка, сульфиднэйтэн буолбакка, Алдан уотунан- күөһүнэн уматыгы эрэйбэт буолан, хостууллар. Онуоха руданы уонна чоҕу булкуйан туой иһиккэ куталлар, кыра дьааманы туруораллар, күлүмнүүллэр.
Кипргэ хайыы- үйэ 3 тыһыынча сыл устата алтан рудниктара кэлэн алтан устуу оҥоһуллубута.
Россия территориятыгар уонна орто дойду алтан рудниктара б. э. Э. тобох икки тыһыынча сыл иһигэр Уралга (ордук биллэр алтан рудниктар — Каргаллар), закавказьеҕа, Сибииргэ, Алтайга, Украина территориятыгар бааллар.
XIII- XIV үйэлэргэ алтан промышленнай көмөнү баһылаабыппыт. Москваҕа ХV үйэлэргэ пушка дыбарыаһа тэриллибитэ, араас калибрдаах орудиелар боруонса мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Алтан куолакалы оҥоруу элбэхтик барар. Боруонса мэтээлтэн ыраахтааҕы-пушка (1586 с.), ыраахтааҕы-куолакал (1735 с.), Алтан аттаах (1782 с.), Японияҕа улахан Будда храма (Тойбохой- дзи храма) (752 с.) курдук литературнай искусство айымньылара уратыламмыттара.
Электричество аһыллыаҕыттан XVII- XIX үйэлэргэ медиа- бөлөх проводтары уонна да атын ситимнэри оҥорууга улахан кээмэйдээх үлэ барда. ХХ в. проводка сотору- сотору сокуонунан күөмчүлэнэн, алтан электротехникаҕа суолтатын сүтэрэ илик[6].
Сыҥ
Сыҥ — үрэх баһыгар, кини көҥкүһэ тиит уһунуттан синньигэс эрдэҕинэ, эргииргэ (тоҕойго) охтубут, тохтообут мастарга халаан сылтан сыл мунньан симмит даркыта.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Рим
Ром (Roma) диэн Италия ил уонна Лацио улуус киин куората. Италия олохтооҕун ахсаанынан ордук улахан куората (2,705,317 киhи). Италия тумул арыытын ортокулуу-хоту өттүгэр, Тибер өрүскэ турар.
Ром куорат быhыытынан 2,5 тыh. сыл историялаах.
Эриэн түлүөн
thumb|250px
Эриэн түлүөн (, Полосатый тюлень, крылатка) — Эриэн түлүөннэр уустарыгар киирэр кыра түлүөн.
Улааппыт атыырдарын хара тириитэ улахан үрүҥ тиэрбэстэрдээх. Саха сирин ууларыгар билигин сороҕор алҕас устан киирэр. Урут Амундсен эспэдииссийэтэ Илин-Сибиир муоратын Эһэлээх арыыларыгар баалларын бэлиэтээбит.
Уус-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Уус Амма нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чымнаайы.
Улуус кииниттэн 60 км илин диэкки Амма өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 520 киһи (2007 сыл).
X1
X1 (엑스원; ром: Ekseuwon, X-One курдук аҕылар) — южнокорейсСкай ырыаАһытар группалЙара, икки ты5ынчАа уон то5ус сылга тэрийимитэрэ компанНией CJ E&M. Түөрднүс сезоҥаА реалити-шоу на выживание Produce X 101 телеканал Mnet таҕарбыт группата. Группа 11 киһиттэн турар, атын араас агенстат кэлбит уолаттар : Хан Сыну, Чо Сынён, Ким Усок, Ким Ёхан, Ли Хангёль, Чха Джунхо, Сон Донпё, Кан Минхи, Ли Ынсан, Сон Хёнджун и Нам Дохён. Группа арылыбыта сүүрбэ сэттис чыыһылаҕа атырдьах ыйа икки ты5ынча уон то5ус сылга мини-альбомнаах Emergency: Quantum Leap. Группа контрага 5 сылга рассчитаннай. Бастакы икки а5ар сылын группа кыттааччылара группаны сайдэхтахтар ,халбыт икки а5ар сылы бэлэрин сольнай уонна атын группа5а көһөхтэрин сөптөр.
Аатара Группа аата, X1, нетизеннар (фанаттар) толкуйдаан биэрбит аатара. «X1-MA» диен ырыатан ылбытара, X1 оссо римскай сыппыраҕа уон биир чыҕыла буолар, ити аата уон кыттааччылар уонна Х кытаччы. Уон тохсус чыыһылаҕа атырдьах ыйын Х1-нар фанаттар аатарын биэрбитэрэ «ONE IT» (Уан Ит). Аатара «One It» икки суолталах. One It (원잇).
Киһи биирдэ олорор (арамаан)
«Киһи биирдэ олорор» арамаан: Саха сиригэр гражданскай сэрии тематын сонуннук, романтическайдык ис хоһоонноохтук арыйыы, роман сүрүн геройун быһаарыы. Дьиэ кэргэн дьылҕатын уус-ураннык сырдатыыга социальнай уонна психологическай ойуулааһыннар алтыһыылара. Кыыча уобараһыгар айымньы сюжета олоҕуруута. Кофликт сайдыытыгар традиционнай көстүүлэр уонна саҥа киллэриилрэ. Томмот – сонун персонаж. Ромаҥҥа лирическэй киллэһиктэр суолталара уонна уус-уран функциялара.
Софрон Данилов «Киһи биирдэ олорор» диэн афоризмҥа олоҕуран анаммыт эпическэй айымньыта романтическай тосхоллоох сюжеттаах, дириҥ ис хоһоонноох таайтарыылаах идеялаах. Автор олох уонна ХХ үйэ бастакы чиэппэринээҕи кэм туһунан санаалары сонун айымньынан ааҕааччыларыгар тириэрдэр. Ол эбэтэр роман жанрыгар саҥаны көрдөөһүннэр сүрүн хайысхаларын улахан прозаик саха литературатыгар ордук итэҕэтиилээхтик киллэрбитин бэлиэтиир тоҕоостоох. Бастакытынан, эпическэй айымньы ураты кыаҕын уйулҕаны арыйыыга табыгастаахтык туһанар – уобарастарис санаалара, мунаарыылара кинилэр киһи тбыһыытынан тус олохторугар, иэйиилэригэр сыһыаннаахтык ойууланаллар. Холобур, ийэ оҕолоругар сыһыана, баай-талым олохтоох киһи бэйэтин социальнай туругар, тутулугар сыһыаннаах санаалар, эдэр дьон тапталлара, уөрэхтээх киһи норуотун туһугар олорорго дьулуһуута. Иккиһинэн, идеология, кылаастар икки ардыларынааҕы утарылаһыылар – төһө даҕаны үтүөҕэ, саҥаҕа, тэҥ быраапка тардыһыынан саҕаламмыттарын иһин – сайдан, дириҥээн иһэр айылгыларыгар кырыктаах тыыннанан иһиллэрин автор уус-уран уобарастарга итэҕэтиилээхтик арыйар.
Йиэмэн
Йиэмэн (араб. اليَمَن al-Yaman) диэн Араб тумул арыытын соҕуруу өттүгэр баар араб дойдута. Олохтоохторун ахсаана 23 млн к. Кирбиилэhэр Сауд Арабиятыныын хоту уонна Оманныын илин. Иэнэ 530,000 км2 уонна 200 тахса арыылардаах, олортон ордук улаханнара Сокотра, Сомали кытылын аттыгар баар. Йиэмэн Араб тумул арыытын дойдуларыттан соҕотох республика.
Албыннаама
Албыннаама диэн сымыйалаама, ону-маны була сатаан дьону бутуйума диэн этэр сахалар үөрэхтэрэ.
Оҕо кыра, саҥа улаатан эрдэҕинэ улахан киһи, төрөппүттэрэ эппиттэрин барытын ыраас мууска ылынар, ийэ уонна аҕа бэйэлэрин үөрэхтэрин, этиилэрин хардарыта хатылаан, чиҥэтэн, дьиппинитэн биэрдэхтэринэ, хайаан да маннык буолуохтаах диэн халбаҥнаабат чахчынан ылынар, итэҕэйэр уонна толоро сылдьарга үөрэнэр. Оҕо бу үөрэҕэ быһалыы ийэ кутугар уурулларынан, иҥэринэн, үйэтин тухары биллибэккэ эрэ дьайа, оҥорор быһыытын хонтуруоллуу сылдьар.
Оҕону кыра, билбэт, өйө-санаата өссө ситэ илик диэн албыннааччылар олус улахан куһаҕаны оҥороллор. Оҕо албыны итэҕэйэн, ылынан кэбиһэн баран кэнники ол санаатын, хайы-үйэҕэ үөскээбит үгэһин уларытара олус уустугуран тахсыан, кэлин сыыһа үөрэппит дьону бэйэлэрин букатын итэҕэйбэт, тугу да эппиттэрин ылыммат буолан хаалыан сөп. Оҕону сымыйалаабакка, албыннаабакка кыра эрдэҕинэ үөрэтиллэр. Оҕону хаһан да албыннаама, киниэхэ сымыйалаама, баары баарынан кэпсээ, төһө кыаҕа тиийэринэн өйдүөҕэ уонна эйигин бэйэтэ хаһан да албынныа суоҕа. Сымыйа, албын, халлаантан ылан байар, ыһар-тоҕор туһунан остуоруйалары кэпсээн оҕо өйүн-санаатын буккуйума, аны олору дьиҥнээхтик итэҕэйэн баайы-малы ыскайдааччы, бэлэми, «халлаантан түһэри» кэтэһээччи киһи буола улаатан хаалыаҕа.
Оҕону да, дьону да куруук албынныы сылдьыы хаһан да кыаллыбат. Биир эмэ түбэлтэҕэ син-биир түбэһэн, биллэн хаалар. Атыттар албынньыт киһини аны итэҕэйбэт, «халлаан кэпсээннээх» диир кэмнэрэ кэллэҕинэ албынньыт улаханнык ночоотурар, аата-суола түһэр.
Биир обургу уол күөлгэ харбыы сылдьан ууга түспүтэ буола оонньоон, араастаан далбаатана, тимирэ-тимирэ күөрэйбитэ буола сылдьан «Ууга түстү-үм!» «Быыһааҥ!»- диэн хаһыы бөҕөтүн түһэрбитигэр дьон сүүрэн кэлэн быыһыы сатаабыттар, тыы булан устан киирбиттэр. Онтон уоллара күлэ-күлэ умсан тахсыбытыгар албыннаппыттарын билэн, хомойон тарҕаспыттар.
Сотору кэминэн уол харбыы сылдьан кырдьык тимирэн барбыт уонна «Быыһааҥ!»- диэн хаһыытыы сатаабытыгар ким да кэлэн быыһаабатах. Уол онно тимирбит.
Бу ууга түһэ оонньоон дьону албыннаабыт оҕо туһунан Суорун Омоллоон суруйбут кэпсээнэ олус туһалаах. Ыраах харбаан тиийэн баран «Быыһааҥ! Тимирэн эрэбин!» диэн хаһыытаан дьону куттаан баран «Оонньоотум» диэбит уол дьэ дьиҥнээхтик тимирээри гынан хаһыытаан дьону ыҥыра сатаабытыгар ким да кэлэн быыһаабакка тимирэн хаалбыта сымыйалаабат, албыннаабат буолууга олох кытаанах үөрэҕэ буолар.
«Дьону албынныыр - куһаҕан айыы буолар. Кэлин бэйэҕэр тиийиэҕэ» дииллэр сахалар. Бу кыра кэпсээн төһө да кылгаһын иһин албыннааһын киһиэхэ уонна атын дьоҥҥо хайдах дьайарын, өйгө-санааҕа туох уларыйыыны киллэрэрин дириҥник быһаарар.
Албыннааһын төһө суолталаах дьайыыны оҥороруттан көрөн кыра, суолтата суох уонна киһи олоҕор уларытыыны киллэрэр буоллаҕына, улахан диэннэргэ арахсар.
Албыннаан, сымыйалаан биирдэ эмэ, баҕар туһаныахха сөп буоллаҕына, куруук албынныы сылдьыы хаһан да кыаллыбат. Киһи оҥорбут дьыалалара, кимэ да буоллаллар син-биир дьоҥҥо биллэн тахсаллар. Ким да итэҕэйбэт буолан хааллаҕына, бу албынньыт киһи улаханнык ньочоотурар, дьонтон туоратыллар.
Государствобыт перестройка кэнниттэн хаттаан тэриллэн олоҕун булуутугар баайы-малы үллэстиигэ араас тэҥэ суох сыһыаннаһыылар үөскээтилэр. Ордук харбас дьон улаханнык туһанан хаалбыттарыттан сэдиптээн мас көнө, көрсүө, сэмэй, үлэһит киһини аанньа ахтыбат буолуу үөскээтэ. Ол барыта албын-көлдьүн быһыы үчүгэйин, туһалааҕын курдук кылгас кэмнээх да буоллар сымыйа өйдөбүлү дьоҥҥо, эдэрдэргэ үөскэттэ. Маннык быһыы уһуннук барбат. Билигин кэлэн сыыйа өйдөнөн государство коррупцияны, уорууну, халааһыны утары охсуһуута күүһүрэн иһэр, баайы-малы үлэлээн-хамсаан булунуу бастаан иһэрэ сыаналанар буолуута кэлэн эрэр.
«Киһи эриэнэ иһигэр, сүөһү эриэнэ таһыгар» диэн өс хоһооно киһи өйүн-санаатын билии уустугун, билии-көрүү киэҥ буоллаҕына эрэ, киһи иһин-таһын билэн албыҥҥа, сымыйаҕа киирэн биэрбэт кыахтанарын быһаарар. Албын, көлдьүн киһини ханнык эрэ ураты бэлиэлэринэн, урукку үлэтинэн-хамнаһынан сыаналаан билэн кини албыныгар, түөкэйигэр киирэн биэрбэт буоллахха табылларын бу этии быһаарар.
Элбэх сымыйа кэпсээннэринэн дьону итэҕэтэр киһи, албын киһи буолар. Онно суоҕу, хаһан да буолбатаҕы кэпсээн дьону итэҕэтии эмиэ албыннааһыҥҥа, сымыйалааһыҥҥа киирсэр. «Холуоһаҕа олоруу» диэн албыны итэҕэйэ охсон, онно киирэн, үктээн биэриини ааттыыллар.
Сымыйанан, оҥоро-оҥоро кэпсээннээх киһини «Уу диэбитэ-хаар, хаар диэбитэ-уу» эбэтэр «Ууну суруйбут курдук» диэн этэллэр. Ону-маны оҥорон, тупсара сатаан кэпсиир киһиэхэ «Халлаан кэпсээннээх», «Халытааччы» эҥин диэн ааты-суолу иҥэрэллэр. Кини кэпсээннэрин кэлин ким да ылыммат, итэҕэйбэт кэмнэрэ син-биир кэлэр.
«Албын тыла мүөттээҕэр минньигэс» диэн этии, киһи баҕа санаатын таба этиттэрдэҕинэ албыҥҥа киирэн биэриэн сөбүн быһаарар. Туох эмэ сыаналааҕы, көстүбэти чэпчэки сыанаҕа булунаары албыҥҥа киирэн биэрии элбэх уонна «Албыҥҥа акаары бараммат» диэн былыргылар этиилэригэр сөп түбэһэр.
Эппит тылын сотору-сотору уларыта сылдьар киһини «Былыттаах халлаан курдук» дииллэр. «Отуойкаҕа олордуу» диэн сымыйанан этэн албыҥҥа түбэһиннэрии аата.
Билээҕимсийии диэн бэйэ билбэт эбэтэр ситэ билбэт дьыалатын билэр курдук туттунуу, оннук кэпсээһин ааттанар. Ситэ билбэт дьыаланы «Маннык буолуон сөп» диэн этии эмиэ албыннааһын, сымыйалааһын, сымыйаҕа үктэтии, «холуоһаҕа олордуу» буолан тахсар.
"Айыы үөрэҕин" айааччылар өй-санаа үөрэҕин билбэт эрээри билэр курдук этинэн, урутаан түһэн таҥаралаах, итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар, итэҕэйэ сатыыр саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллара сыыйа-баайа арыллан, айыы диэн тыл куһаҕан өрүтэ элбэҕэ арыллан иһэр. Бу сыыһа үөрэх дьайыытыттан элбэх эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруга суох буолан үгүс сыыһа-халты быһыылары оҥороннор эрэйгэ тэбиллэллэр, хаайыыга киирэллэрин тэҥэ, сорохтор бэйэлэригэр тиийинэллэр.
Төрөппүттэр оҕолорун, баар-суох эрэллэрин, туйах хатарааччыларын "айыы үчүгэй", олору элбэхтик оҥор диэн аһара барар өйгө-санааҕа үөрэтэннэр, сыыһа-халты туттунууга, быстах быһыыга үтүрүйэллэр.
Билигин суруга-бичигэ суох хараҥа үйэлэр ааспыттара. Урутаан түһэн, урут этэн элбэх дьону албынныы сылдьыы уһуннук барбат. «Суруллубут сууйуллубат» диэн этии кырдьык хаһан баҕарар тахсан кэлэрин биллэрэр. Сахалар албын-көлдьүн быһыылар былыргыттан баалларын билэллэрин уонна олор хойутаан да буоллар арыллалларын «Арыы үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат» диэн этиилэрэ бигэргэтэр.
Сымыйыаччы хардары-таары сымыйалыыра, «Икки сирэйдээх буолара» хаһан баҕарар баар суол. Тыл үөрэхтээхтэрэ анаан-минээн, хамнас ыла сылдьан көмүскүөхтээх, харыстыахтаах сахабыт тылыгар саҥа, ханна да суох “аньыы” диэн тылы булан өйбүт-санаабыт атыттарга маарыннаабат ураты үөрэҕин алдьата сылдьаллар.
«Киһи өйө кылгас» диэн этии баар. Албыҥҥа киирэн биэрэр дьон хаһан да аҕыйаабаттарын «Албыҥҥа акаары бараммат» диэн этии бигэргэтэр. Аҕыйах уонча сыллар икки ардыларыгар өйү-санааны быһаарар баар-суох биир айыы диэн тылбытын уларытаары, саҥа тылы “аньыы” диэни булан эбээри албынныы сатыы сылдьалларыгар кырдьаҕастыын эдэрдэрдиин бары киирэн биэрэрбит, өй-санаа үөрэҕин бары да билбэппитин биллэрэр.
Кыратык биллибэт гына киһини харыстаан сымыйалааһын, буолбут быһыыны кистээһин биир эмэ түбэлтэҕэ туһалаах буолан хааларын аахсыбатахха, хаһан да сымыйалаабат, албыннаабат буол диэн үөрэх киһи буолуу сүрүн төрүтэ буолар. Атыы-эргиэн сайдыытыгар, үлэ хамнас тупсуутугар хаһан да албыннаабат буолуу, эппит тылы толоруу улахан оруолу ылара эбиллэн иһэр.
Кими эрэ кыратык албыннаан, сыыһа туттаран баран «Оонньоон этэбин» диэн аһарыныахха, куотунуохха сөп буоллаҕына, улахан, туох эмэ содуллаах албыннааһын кэнниттэн хомолто, өс-саас үөскүүр.
Куһаҕан айыылары оҥорбот буолууга саха өс хоһоонноро ордук туһалаахтар. Бу этиилэр сүрүн суолталара былыр-былыргыттан дьон өйдөрүгэр-санааларыгар үгэс буолан ууруллан сылдьаллар. Онтон «Кут-сүр үөрэҕэ» этэринэн киһини ийэ кута эбэтэр үгэс буолбут санаалара салайаллар. Бу быһаарыы түүллэри үөрэтиинэн уонна тойоннооһуннарынан толору дакаастанар. (1,19).
Албыннаама, сымыйалаама диэн үөрэх бэйэтэ эмиэ икки өрүттээх, бастакытынан, бэйэҥ албыннаама, сымыйалаама, ол кэннэ иккиһинэн, аны бэйэҥ албыҥҥа, сымыйаҕа киирэн биэримэ диэн этии дьон оҥорор элбэх куһаҕан быһыыларын арааран билиэххэ наадатын быһаарар. (2,49).
Туһаныллыбыт литература
1. И.И.Каженкин. Түүлү тойоннооһун. Дьокуускай: Бичик, 2004.- 112 с.
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
IPad
iPad «айпэ́д»' диэн ааҕыллар — Apple хампаанньа таһарар интернет-планшета.2010 сыл тохсунньу 27 күнүгэр хампаанньа тойоно Стив Джобс көрдөрбүтэ. Атыыга ол сыл муус устар 3 күнүгэр тахсыбыта. Россияҕа атыыга 2010 сыл сэтинньи 9гар атыыга барбыта. 2011 сыл кулун тутар 2 күнүгэр иккис көлүөнэтэ - iPad 2, тупсарыллыбыт характеристикалаах көрдөрүллүбүтэ.
Персональнай комьютертан принципиально атын буолар уонна классическай интернет-планшет буолар. Сорок аналитиктар интернет-планшеттары персональнай компьютер аныгыскы эпохатыгар атыыллар уонна персональнай компьютертан быдан боростуой уонна өйдөнүмтүө буолар диэн толкуйдууллар. . Apple iPad 2 презентациятыгар Стив Джобс маннык диэн эппитэ: «… Технологиялар гуманитарнай наукалартан арахсыбат — бу быһаарыы "посткомпьютернай эпоха" устройстваларыгар өссө кыдрдьык буолар. Конкуреннар персональнай компьютер саҥа моделларыгар оптимальнай баланс көрдүү сылдьаллар. Ол суол Apple суола буолбатах. Дьиҥэр кэскил быдан боростуой уонна өйдөнүмтүө "посткомпьютернай эпоха устройстваларыгар" баар. ».
1590-с
1590-с сыллар.
Лазер
Лазер (laser, "light amplification by stimulated emission of radiation" диэнтэн акроним) ол эбэтэр оптическай квантовай генератор — тас энергияны (сырдык, электричество, итии, химическэй уо.д.а. энергиятын) когерентнай, монохром, поляризованнай, чопчу хайысхалаах энергия (эрчим) сардаҥатыгар уларытар тэрил.
Лазер классификацията
Лазер араас кэмнэлинэн классификацияланар:
Накачкатын ньыматынан уонна үлэтин туругунан:
Долгунун уhунунан (Диопазонунан):
Оҥоһугунан:
Сыралытыы хаачыстыбатынан:
Атын классификациялар:
Чернигов
Чернигов (Чернігів) диэн Украина куората. Чернигов уобалаһын киинэ. Дьонун ахсаана 296 004 (2013).
Лазер
Лазердары туттуу
Бэйэтин айыаҕыттан лазердар " бэлэм быһаарыылар өссө биллибэт проблемалар»диэн бэйэлэрин өҥөйөн биэрбиттэрэ. Тоҕотун курдук, кинилэр наука уонна техника үгүс салааларыгар киэҥник туттуллаллар (компакт- дискэлэри сүүйтэрээччилэр, лазернай принтердэр, штриходтары, лазернай ыйынньыктары уо. д. А.). Тоҕойдор энергияларын чэпчэкитик ситиһэн баран, локальнай ситимнэри уонна механическай ситэрии (эрэһиинэ, сварка, паайка, гравировканы) оҥорор кыахтанар. Зона чопчу хонтуруола көннөрү ньыманан (холобур, керамика уонна металл) буһарыллыан сөп. Лазер диаметрдаах микрон диаметрдаах туочукаҕа оҥоһуллуон сөп,ол иһин микроэлектроникаҕа айылҕа матырыйаалларын (полупроводник кристалларын эрэһиинэ, анал чараас үүттэри бэчээт былааттарыгар тэҥнээн туһанарга). Лазернай маркировка уонна уус- уран гравировка араас матырыйааллартан оноһуктары гравировкалааһын кээмэйэ) туһанылынна. Лазердар тас сабыылаах матырыйаалы (лазернай легирование, лазернай направка, вакуумнай- лазернай хайысха) ыларга туһаналлар. Кинилэргэ материальнайдык ырытыы механическай өттүнэн сабыдыаллаабат, итии зоната кыра, онон кыра термическай информациялар эрэ үөскүүллэр. Ону таһынан технологическай процесс барыта автоматизацияланар кыахтаах. Ону барытын үрдүк чыпчаалынан, таһаарыылаахтык оңорор.
Чернигов
Оройуонунан арахсыыта
Билигин 2 оройуон баар:
Үчүгэй (нэһилиэк)
Үчүгэй нэһилиэк. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үчүгэй.
Улуус кииниттэн 630 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 323 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Үчүгэй - 293, Күбүмэ - 30 киһи.
Сыһыы
Сыһыы — көнө, халаан ылбат, мэччирэҥ хонуу. Т.к.: йази (был. түүр.) — хонуу куйаар, дэхси сир; язытау (татар.) — хаптал хайа, хаптаҕай хайа; азы (алтай.) — хонуу, хонуу куйаар, дэхси сир, көнө, киэҥ; чазы (хакас.) — хонуу, хонуу куйаар.
МАГАТЭ
Аан дойдутааҕы атом энергиятын агенствота (Магатэ) - атомы эйэ иһин туттала сайдыытын уонна сэрии туһугар тутталы утары охсоһор аан дойдутааҕы тэрилтэ. 1957 сыллаахха автономной агенство курдук тэриллибитэ. Бастаан ХНТ иһигэр тэриллибэккэ эрэ, кэнники ХНТга отчуоттуур буолбута.
Штаб-квартирата Венаҕа турар, уонна икки региональнай офистаах - Торонтоҕа уонна Токиоҕа.
Урукку тойоно - Мухаммед Эль Барадей 2005 сыллаахха Нобель наҕараадатын ылбыта, эйэ иһин охсуһуутун иһин. Билигин тойоно - Юкиа Амано.
Аргунов Пантелеймон Никифорович
thumb|Аргунов хаартыската Аргунов Пантелеймон Никифорович — Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, бастаан Арҕаа фроҥҥа, онтон Японияны утары сэриигэ кыттыбыта.
1910 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Лоомтука нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Аргунов Никифор - аҕабыыт. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Бүтэйдээххэ уонна Нам улууһун Улуу Сыһыытыгар таҥара дьиэлэрин туттарбыт. Мэҥэ-Хаҥаласка хас да оскуоланы тэрийсибит.
Пантелеймон Никифорович Горнай улууһун Бэрдьигэстээҕэр олохсуйбут. 1941 сыллаахха райОНО инспекторынан үлэлии олорон, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр ыҥырыллыбыта. 1945 сыллаахха демобилизацияламмыта. Бастаан фашистскай Германияны утары сэрии фронугар, онтон Японияны утары сэриигэ войсковой чаастар штабтарыгар старшай писарь, сержант дуоһунастаах. Ол туһунан «Сахаполиграфиздат» 1995 сыллаахха таһаарбыт «Уоттаах сэрии сылларыгар» диэн (редактор Алексеев В. И.) Горнай улууһун «Өйдөбүнньүк» кинигэтигэр суруллубут.
Өр сылларга үөрэҕирии салаатыгар үлэлээбитэ. 1967 сыллаахха «Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала» аат иҥэриллибитэ. 1968 сыл ахсынньы 18 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Уруулара-аймахтара
Бииргэ төрөөбүт быраата Аргунов Евстафий Никифорович Аҕа дойду улуу сэриитигэр 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха 23 сааһыгар Украинаны босхолуур сэриигэ олоҕун толук уурбута. Донецкай уобаласка көмүллэ сытар. Кэнниттэн олоҕун салгыыр киһини хаалларбатах.
Пантелеймон Никифорович кэргэнэ Софьялыын түөрт оҕоломмуттар. Улахан кыыстара Надежда Пантелеймоновна кэргэнэ Ядреев Сив Петровичтыын Намҥа олорбуттара. Станислав уонна Александр диэн уолаттардаахтар. Клавдия Пантелеймоновна диэн иккис кыыһа Бэрдьигэстээххэ олорбута. Кэргэнэ Павлов Василийдыын түөрт оҕоломмуттара: икки уол, икки кыыс. Үһүс кыыһа Виктория Пантелеймоновна кэргэнэ Саввин Алексей Дмитриевичтыын алта оҕоломмуттара. Саамай улаханнара - Пестрякова София Алексеевна, эһэтин идэтин салҕаан 27-с сылын оскуолаҕа үлэлиир. Майа Ларионов аатынан орто оскуолатын алын кылааһын учуутала.. Уола Аргунов Евстафий Пантелеймонович, Амма сэлиэнньэтигэр олорор. Өр сылларга Амма главнай бырааһынан үлэлээбитэ. Вера, Пантелеймон уонна Надежда диэн оҕолордоох.
Саадьаҕай түлүөн
Саадьаҕай түлүөн (, Гренландский тюлень, лысун) - Саадьаҕай түлүөннэр уустарыгар киирэр орто улаханнаах түлүөн.
Кырдьыбыт атыырын сирэйэ хара буолар, атын этэ маҥанныҥы-саһархай. Ойоҕосторугар быһаҕас ыйга майгынныыр харалаах.
Куһаҕан санаа үөскээһинэ
Куһаҕан санаа элбэхтэ хатыланнаҕына үгэскэ кубулуйан куһаҕан быһыыны оҥорууга тириэрдэр.
Саха дьоно киһи өйүн-санаатын үөрэтиинэн олус өр кэмҥэ утумнаахтык дьарыктаммыттар. Кэлин кэмҥэ сахалар үөрэхтэрин быраҕан арҕааҥҥы омуктар үөрэхтэрин киллэрии эдэрдэрбит өйдөрүн-санааларын буккуйан букатын туруга суох оҥорон эрэрин, араас буруйу оҥоруулар элбээбиттэрин дьон бары билэллэр.
Тыл киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор күүһүн билэннэр сахалар оҕолорун «Куһаҕаннык тыллаһыма» диэн үөрэтэллэр. Элбэхтик куһаҕан тыллары тылластахха, бу тыл өйдөбүлэ киһи бэйэтин өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар иҥэн, умнуллубат гына өйдөнөн хаалар. Киһи өйүн-санаатын бу уратытын билэннэр саха дьоно оҕо куһаҕаннык тыллаһарын тохтото, бобо сатыыллар.
«Куһаҕаны санаама», «Куһаҕан санааны иитиэхтээмэ», «Өр кыыһыра сылдьыма» диэн сахалар оҕолорун үөрэтэллэр. Бэйэ өйө-санаата ыраас буоларын наадатыгар «Өр кыыһыра сылдьыма»,- диэн куһаҕан санааттан түргэнник ыраастанан иһии туһалааҕын бэлиэтээн этэллэр.
Уһун кэмҥэ хос-хос хатылаан куһаҕаны саныы сылдьар киһи өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар ол саныы сылдьар куһаҕан быһыылара иҥэн хаалаллар. Киһи ийэ кутугар дириҥник иҥэн хаалбыт санаалар хаһан да умнуллубаттар. Эдэр дьоҥҥо өлөрөр-өһөрөр, куһаҕан, хара санаалар иҥэн хаалыыларыттан, бу дьон итирэн «Өйдөрө көтөн» хаалбыт кэмигэр араас ыар буруйдары оҥорон кэбиһэллэрин сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Киһи итирэн, ийэ кутун салайыытыгар киирбит кэмигэр, куһаҕан санааларын дьэ өйдөөн кэлэн, ол санааларын толорон кэбиһэр кыахтанар.
Билэр киһибит «Киэһэ аһылыкка кэлиэм, кэтэһээриҥ»,- диэн эрэннэрэн баран даачатыгар тиийэн табаарыстара массыына оҥоро сылдьалларыгар кыттыһан, арыгылаан итирэн хаалбыт. Ол да буоллар киэһэ аһылык чугаһаабытыгар, били кэлиэм диэбитин өйдөөн, массыынатыгар олорон дьиэтигэр бараары гыммыт. Ону доҕотторо итирэн баран онно-манна түбэһиэҕэ диэн ыытымаары тута сатаабыттар. Онтон сылтанан айдаан, кыыһырсыы буолбут, өссө охсуһуу да буола сыспыт. Хата арыгы испэтэх табаарыстара кэлэн массыынатынан дьиэтигэр илдьэннэр айдааны биирдэ тохтоппуттар.
Итирбит киһи өйүгэр ханнык санаалар киирэллэрин быһаарарга бу быһыы туохха олоҕурарын билии улахан оруолу ылар. Киһи итириэн иннинэ оҥостубут былааннарын итирэн да баран толоро сатыы сылдьара ити быһылаантан көстөр. Бу курдук быһыылар хатыланан иһэллэрэ арыгы иһэр дьоҥҥо барыларыгар биллэр суол.
Биирдэ үлэтигэр арыгылаан баран улахан итирик да буоллар детсадка тиийэн кыра кыыһын ылаары гыммытын детсад үлэһиттэрэ итириккин диэн оҕотун биэрбэтэхтэр. Чахчы буруйданан кэргэнэ көрдүү кэлиэр диэри кэтэһэ сылдьыбыт.
Үгүс арыгыһыттар төһө да итирдэллэр, охтон хаала иликтэринэ дьиэлэригэр тиийэллэрин туһунан олохсуйбут өйдөбүл баар. Дьиэтин-уотун үчүгэйдик саныыр, дьиэлээхтэрин ытыктыырын быраҕа илик киһи дьиэтигэр тардыстар. Итирбитин, өйө көппүтүн кэннэ ити санаата күүһүрэн кэлэр буолан дьиэтигэр син-биир тиийэ сатыыр.
Кырдьаҕастар итирэн да хааллахтарына ханнык да киһи быһыытыгар сөп түбэспэт быһыылары оҥорботтор этэ. Кинилэр өйдөрүгэр-санааларыгар, ийэ куттарыгар куһаҕан санаалары иитиэхтээн иҥэриммэтэх буоланнар, итирдэхтэринэ даҕаны бэрээдэктэрин ыһыктыбакка сылдьаллар, хата өйдөрө-санаалара чэпчээбитин бэлиэтинэн ырыа-тойук аргыстаах буолаллар.
Үгүстүк бобууга-хаайыыга сылдьыбыт эдэр киһи итирдэҕинэ майгына куһаҕан, аһара бара сылдьар буолар. Кини баҕа санааларын аһара бобоннор, иһигэр бу бобууну утарса саныыр, үгүстүк бобуулары суох оҥорор иһин туруулаһар өйү-санааны мунньунар. Ол мунньуммут өйө-санаата ийэ кутугар олохсуйан, иҥэр. Бу киһи итирдэҕинэ бары киһилии быһыыны аһара бара сылдьар гына туттунар киһи буолан, төрөппүттэрин кытта кыайан тапсыбата үксүүр.
Куһаҕан санаа үөскээн киһи өйүгэр-санаатыгар олохсуйан хаалыыта хайа да киһиэхэ үчүгэйи аҕалбат. Киһи уһун үйэтин тухары куруук салгын кутунан салаллан, үөрэх-билии этиитинэн сылдьара кыаллыбат кэмнэрэ элбэх эбиттэр. Бу кэмнэр киһи «Өйө баайыллан», «Өйө көтөн» ылар кэмнэрэ диэн сахалыы ааттаналлар. Киһи олоҕор үгүс уустуктары көрсөрүнэн ити кэмнэр хаһан баҕарар кэлиэхтэрин сөп. Ити кэмнэр тиийэн кэллэхтэринэ киһи ийэ кутун салайыытыгар киирэн хаалар. Олохсуйан хаалбыт куһаҕан санааларын толорон кэбиһиэн сөп буолар.
Өй-санаа үөрэхтэрэ элбэхтэр. Бары таҥара үөрэхтэрэ киһи үчүгэйи оҥороро элбэх, онтон куһаҕаны оҥорботугар ыҥыраллар. «Вор в законе» диэн нууччаларга баар өйдөбүл уоруйахтар майгыларын хайгыыр, бэрээдэктэрин үчүгэйин кэпсиир. Олох ыарахан кэмигэр бу өйдөбүл эдэрдэр үтүктэн боруобалаан көрөллөрүгэр, уоруйахтар аҕыйаабаттарыгар олук буолар.
Атын киһи туох эмэ ситиһиитигэр, табыллыытыгар ымсыырыы, ордугурҕааһын, ордук санааһын диэн ааттанар. Бу санаа аһара барбатаҕына кыайыылаах дьону батыһарга, үтүктэргэ үөрэтэр буолан сайдыыны ситиһэргэ туһалыыр. Аһара баран барыны-бары ордугурҕааһыҥҥа тиийэн хааллаҕына өйү-санааны хааччахтаан, намтатан, ситиһиини оҥорор кыаҕы аҕыйатан иһэр.