cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Буян Бадыргы
Буян Бадыргыны 1932 с кини бэйэтэ «үөрэнэн төрөөбүт норуоттарын сайыннардыннар» диэн Москубаҕа ыытан үөрэттэрбит эдэр дьоно, улахан дуоһунаска тиксэн баран, саагыбар тэрийэн, сымыйанан сууттаан баран “контрреволюцияҕа” буруйдаан ытан өлөрбүттэрэ. Кини ханна көмүллүбүтэ биллибэт, киниттэн оҕо хаалбатах» - диэн суруллубут.
Биһиги ытык дьоммут үтүө ааттарын үйэтитэр туһугар бэйэбит үөрэхтээх, учуонай дьоммут туруорсаннар барыларын ааттара ырааһыран норуоттарыгар төннүбүтэ. Билигин биһиги дьоммут сырдык ааттара чөлүгэр түһэриллэн, билигин саха тыллаах барыта ытыктыыр, сүгүрүйэр дьонноро буоллулар. Устуоруйа кырдьыга чөлүгэр түһэриллэн, Саха сиригэр кинилэр ааттарын үйэтитэр түмэллэр, пааматынньыктар, уулуссалар о.д.а өйдөбүнньүктэр элбэхтэр. Автономия олохтоммут үбүлүөйдээх сылыгар бэлэмнэнии, үйэтитии үлэтэ ыытылла турара билиҥҥи кэнчээри ыччаты патриотическай тыыҥҥа иитии үлэтигэр үтүө суолталаныа диэн эрэнэбит.
Туһаныллыбыт литература
1.	Азия киинин айхала. Хотугу сулус. 1984.
2.	Д.К.Сивцев. Татта – родина П.А.Ойунского. Национальное книжное издательство «Бичик», 1993.
Чиксулуб
мини|Радарнай топографическай устуу 180 км диаметрдаах кратер баарын көрдөрөр Чиксулуб (Чикшулуб, Cráter de Chicxulub), Үкатан (Юкатан) кытыл арыытыгар баар кратер. Бу кратер 65 миллион сыл аннараа өттүгэр астероид түһүүтүттэн үөскээбит, именно ол кэмнэ динозавр төрүтэ имири эстибит.
М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
мини
М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Нижнэй Новгородка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория 1946 с.төрүттэммит. 1957 с.консерваторияҕа М. И. Глинка аата иҥэриллибит. 1960 с. Улахан концертнай саалаҕа орган туруоруллубут. 1965 с.үрдүк үөрэх кэннинээҕи үөрэхтээһин баар буолбут. 1984 сылтан консерваторияҕа үөрэнэ уонна стажировкалана тас дойдулартан кэлэр буолбуттар. Бу үрдүк үөрэх тэрилтэтэ бары хайысханан дьулурҕатык сайдан аан дойду музыкальнай култууратыгар интеграцията күүһүрбүт.
2003 с. Диссертационнай сэбиэт үлэлээбит. Барыта 41 кандидатскай диссертация көмүскэниллибит. 2005 с.акадьыамыйа статуһун ылбыт. Консерватория бэйэтин издательскай базатыгар үөрэх уонна методика пособияларын, монографиялары научнай ыстатыйалар хомуурунньуктарын бэчээттээн таһаарар. Нижегородскайдааҕы консерватория профильнай үөрэх тэрилтэлэрин ортолоругар соҕотоҕун муз.учуулуссалар уонна кэллиэстэр Бүттүүн Арассыыйатааҕы Олимпиадаларын ыытар көҥүллээх. Консерватория, 5000-тан тахса выпусниктаах.
Факультеттара
1. Фортепианнай факультет
2. Оркестровай факультет
3. Норуодунай үнстүрүмүөннэр факультеттара
4. Дирижерскай факультет
5. Вокальнай факультет
6. Композиторскай - музыковедческай факультет
7. Эбии үөрэхтээһин уонна квалификацияны үрдэтии факультета
21 кафедралаах уонна 3 секциялаах. Консерваторияҕа 200-тэн тахса преподаватель уонна 50-тан тахса концертмейстер үлэлиир. Акадьыамыйаҕа үөрэтии үөрэх бары таһымнарын хабан туран ыытыллар(бакалавриат, специалитет, магистратура, ассистентура-стажировка, аспирантура)
Рейтиннэрэ
М. И. Глинка аатынан Нижнэй Новгородтааҕы судаарыстыбаннай консерватория(акадьыамыйа)
1.Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 277-с миэстэ.
2. Нижегородскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 7-с миэстэ.
3. Нижнэй Новгород куоратын үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 7-с миэстэ.
Ссылкалара
http://nnovcons.ru/sveden/istoriya-nngk/ http://nnovcons.ru/ http://nnovcons.ru/obrazovanie/fakultety/
Саха көҥүл туһугар охсуһар легиона Украинаҕа
Саха көҥүл туһугар охсуһар легиона Украинаҕа (нууч: Якутский легион "За Свободу Якутии" , ааҥл: Yakut Legion "For the Independence of Yakutia"), Украина Арассыыйа сэриитэ кэмигэр 2023 сыл саҕаланыытыгар Саха Сиригэр, Турцияҕа, Польшаҕа, Финляндияҕа, Украинаҕа олорор сахалартан тэриллибит батальон, устунан легиоҥҥа кубулуйда.
Сыала соруга - Путинизм утары тиис тиискэ киирсии, Украина сэриитин туһанан Арассыыйаны тобуктатан Саха Сирин көҥүл дойду оҥоруу.
2022 сыллаахха Польшаҕа уонна Молдавияҕа тренировка барбыттара, үбүлээһинэрэ Казахстан, Турция, Кыргызстан түүр аймахтыы дойдулар Венгрия баанын нөҥүө хааччыйаллар. 2023 сыллаахха Украинаҕа киирэллэр - Арассыыйаны утары сэриилэһэргэ, Саха Сирин көҥүл оҥорор туһугар.
Салайааччылара - Владислав Аммосов (Польшаҕа олорор сахалар түмсүүлэрэ).
Евсеев Иван Васильевич
Евсеев Иван Васильевич - Саха АССР үтүөлээх бэтэринээр-бырааһа, Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин бочуоттаах үлэһитэ, Ньурба оройуонун Ытык киһитэ.
1934 сыл муус устар 28 күнүгэр Ньурба оройуонун уруккута Кукаакы, билиҥҥитэ Бордоҥ нэһилиэгэр колхозтаахтар кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
1959 сыллаахха Свердловскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн вет.врач идэтин баһылаабыта уонна хоту Абый оройуонугар бастаан оройуон ветстанциятыгар ветбырааһынан үлэтин саҕалаабыта, онтон Абый совхозка кылаабынай ветбырааһынанүлэлээн баран, дойдутугар кэлэн Ньурба оройуонун Маалыкайдааҕы зооветучаастагар сэбиэдиссэйинэн 1964 сыллаахха дылыүлэлээбитэ.
1967 сыллаахха кэтэхтэн үөрэнэн Дьокуускайдааҕы госуниверситет тыа хаһаайыстыбатын факультетын бүтэрэн учуонай-зоотехник идэтин ылбыта. 1964 сылтан Степан Васильев аатынан колхоз правлениетын председателин солбуйааччытынан, салгыы 1967 сылтан колхозсовхоз буолуоҕуттан директоры солбуйааччынан, кылаабынай зоотехнигынан үлэлээбитэ. Салгыы 1970 сыл ахсынньытыттан 1973 сыл алтынньыга диэри Бүлүү оройуонун “Орто Бүлүү” совхоһун директорынан үлэлээбитэ. Онтон 1973 сыл алтынньытыттан 1989 сыл бэс ыйыгар диэри бэрт уһуннук, 15 сыл кэриҥэ, дойдутугар Степан Васильев аатынан совхоз директорынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.
Бу улахан эппиэттээх дуоһунаһыттан пенсияҕа тахсан баран, салгыы 1994 сылга диэри совхоһун киинигэр диспетчердээбитэ.
Степан Васильев аатынан совхозка кылаабынай зоотехнигынан, директорынан үлэлиир сылларыгар совхоз эти оҥорууга дириҥник идэтийэн улахан ситиһиилэммитэ. Сайын субай сүөһү 90-110 кг. диэри төлөһүйэрин ситиһэн, государствоҕа туттарыллар сүөһү орто ыйааһына совхоз үрдүнэн 340 кг-ҥа тиийэ сылдьыбыта. Колхозка, кэлин совхозка сылгы иитиитин сайыннарыыга, сылгыттан ылыллар дохуоту үрдэтиигэ былааннаах үлэ ыытыллыбыта. Мэҥэдьэк сылгыта туспа боруода быһыытынан государственнай реестрга киллэриллибитэ, совхоз сылгыны анаан-минээн иитэр, атыылыыр аналлаах сылгы собуота буолбута.
Совхоз үлэтин хаачыстыбаннай көрдөрүүлэрэ лаппа тупсаннар, барыыстаахтык үлэлиирэ ситиһиллибитэ. Итиннэ барытыгар кылаабынай зоотехник, директор быһыытынан Евсеев Иван Васильевич сыралаах үлэтэ улахан төһүү буолбута, кини үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта - киниэхэ “Саха АССР үтүөлээх вет.бырааһа”, “Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын Министерствотын Бочуоттаах үлэһитэ” диэн бочуоттаах ааттар иҥэрилли- биттэрэ. Ньурба улууһун норуодунай депутаттарын Советын мунньаҕын исполкомун 1998 сыл бэс ыйын 18 күнүнээҕи уурааҕынан Иван Васильевич Евсеевка “Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо” диэн аат иҥэриллибитэ.
Сыралаах үлэ эрэ түмүктээх буолар
Мин, Евсеев Иван Васильевич, 1934 с. муус устар 28 күнүгэр Ньурба оройуонун II Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтүм. Аҕам Евсеев Василий Денисович 1904 с. Кукаакы нэһилиэгэр торөөбүтэ уонна 1943 с. туберкулез ыарыыгтан өлбүтэ. Кини Горькай аатынан колхозка биригэдьиирдээбитэ уонна сельпоҕа атыыһыттаабыта.
Ийэм Евсеева Анастасия Саввична 1914 с. Малдьаҕарга төрөөбүтэ, 1998 с. өлбүтэ. Ийэм 1943 сылга диэри колхозтаах, онтон 1943 сылтан Ньурбатааҕы туберкулеһу утары охсуһар санаторийга санитаркалаабыта, 1968 сыллаахха пенсияр тахсыбыта. Сэрии сылларыгар биһигини ийэбит соҕотоҕун ииппитэ. Түөрт оҕоттон икки оҕо ордон хаалбыппыт, икки оҕо эрдэ кыраларыгар өлбүттэрэ. Быраатым, Евсеев Николай Васильевич, 1934 с. төрөөбүтэ. Иркутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн инженер-механик идэтин ылан Ст.Васильев аатынан колхозка, онтон совхозка специалиһынан, кэккэ сылларга кылаабынай инженеринэн улэлээбитэ. Кэлин Ньурбатааҕы «Сельхозтехникаҕа» кылаабынай инженеринэн эмиэ үлэлээбитэ. 1999 сыллаахха пенсияр олорон өлбүтэ, түерт оҕо хаалбыта, оҕолор билигин бары үлэһиттэр, Дьокуускай куоракка олороллор.
Кэргэним, Евсеева Мария Иннокентьевна, идэтинэн учуутал. 1985 сылтан пенсияҕа олорор. Пенсияҕа тахсыар диэри учууталынан Абый, Бүлүү, Ньурба оройуоннарыгар үлэлээбитэ. Кэлин Ньурба оройуонугар Маалыкайдааҕы «Сардаҥа» детсадка 1963 сылтан, 1984 сылга диэри сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Биһиги алта оҕолоохпут, түөрт уол уонна икки кыыс. Билигин бары улэлии сылдьаллар.
1967 с. кэтэхтэн үөрэнэн Дьокуускайдааҕы университеты бүтэрбитим уонна учуонай-зоотехник идэтин ылбытым.
1964 сылтан Ст. Васильев аатынан колхоз бырабылыанньатын председателин солбуйааччынан уонна кылаабынай зоотехнигынан. 1967 сылтан совхоз буолуоҕуттан 1970 сылга диэри эмиэ ити дуоһунаска үлэлээбитим. Онтон 1970 сыл ахсынньы ыйтан 1973 сыл балаҕан ыйа бүтүер диэри Бүлүү оройуонун «Орто Бүлүү» совхоһун директорынан үлэлээбитим. 1973 сыл баларн ыйзтан 1989 сььз бэс ыйыгар диэри дойдубар эргиллэн кэлэн, Ст.Васильев аатынан совхозка директордаабытым. 1989 с. ыам ыйыгар сааспынан пенсияр тахсыбытым. Пенсияр тахсан баран, 1993 сььз ортотугар диэри совхозпар диспетчердээбитим. 1989 сыллаахха пенсиям сааһа туолаатын кытта, бэйэм көрдөһөн директор дуоһунаһыттан уүрайбытым.
Ст. Васильев аатынан колхозка уонна совхозка кылаабынай зоотехнигынан үлэлиир сылларбар колхоз председателинэн уонна совхоз директорынан Прокопьев Николай Иванович үлэлээбитэ. Николай Иванович киһи быһыытынан сүрдээх эйэҕэс, судургу. билиилээх, культуралаах. ирдэбиллээх салайааччы этэ. Үлэтигэр тыа хаһаайыстыбатыгар баар ситиһиилэри үөрэтэрэ, билэ-көрө сатыыра, элбэҕи булан ылара уонна ону олоххо киллэрэргэ дьулуһара. Ол курдук, аан бастаан республикаҕа биһиги хаһаайыстыбабыт эт хайысхатын талан ылан үлэлээбитэ.
Үүтэ суох ынахтарга 2-лии ньирэйи тилийэн эмтэрбиппит. Инньэ гынан ньирэй кыстыкка киириитигэр орто ыйааһына 180—210 кг тиийэрэ. Кыһын борооскуттан сууккам 150—200 г эбиллиини ыларбыт. Сайын устата субай сүөһү уойуутун 90—110 кг тиэрдэрбит. Хас биирдии фуражнай ынахтан 1600—2000 кг үүтү ыырбыт. Отделениеларга племенной ядролар тэриллибиттэрэ. Хаһаайыстыбаҕа эт боруода сүөһүлэри үөскэтэр этибит. Соҕурууттан сакаастаан калмыкскай боруода атыыр сүөһүлэри аҕалан үөскэтэ сылдьыбыппыт, 3—5 сыл үөскэтэн баран сөбүлээбэтэхпит, эт боруодата казахскай үрүҥ төбөлөөх сүөһүлэри аҕалбыппыт. Совхозка тыһы уонна атыыр тыһаҕастары аҕалан эккэ анаан ииппиппит. Кэлин Малдьаҕар отделениетыгар чыыстай казах боруодатын үөскэппиппит.
Бу отделение государством туттарар сүөһүтэ 360—380 кг үктүүрэ, этин хаачыстыбата олус үчүгэй этэ. Кэнники государством туттарар сүөһүбүт орто ыйааһына совхоз үрдүнэн 340 кг тиийэ сылдьыбыта.
Колхозка, кэлин совхозка сылгы иитиитин сайыннарыыга, сылгыттан ылыллар дохуоту үрдэтиигэ былааннаах үлэ ыытыллыбыта.
Ити сылларга Маалыкайга сылгы племенной станцията үлэлээбитэ. Итиннэ зоотехниктар Попов Егор Ефимович, Сыроватскай Дмитрий Петрович, Алексеев Николай Дмитриевич, Иванов Иван Иванович, Саввинов Степан Афанасьевич, Прокопьев Николай Александрович сыралаах үлэлэрэ үтүө түмүгү биэрбитэ.
Бэйэбит сылгыбытын Верхоянскай, Халыма сылгыларын аҕалан хааннарын тупсаран үлэлэспиппит. Сылгы ыйааһынын улаатыннараары соҕурууттан улахан, ыара­хан ыйааһыннаах атыырдары аҕалан эмиэ үөскэтэ сылдьыбыппыт.
Соҕурууттан сүүрук атыырдары аҕалан сүүрүк сылгылары иитэн таһаарбыппыт. Оройуоҥҥа ат сүүрүүтүгэр бастыыр буолбуппут.
Колхоз, кэлин совхоз салайааччыларын, бары специалистарын, сылгыһыт­та­рын, рабочайдарын өр сыллаах сыралаах үлэлэрин түмүгэр Мэгэдьэк сылгыта туспа боруода быһыытынан реестрга киирбитэ, совхоз сылгыны анаан-минээн иитэр, атыылыыр аналлаах сылгы заводугар уларытыллыбыта.
Мин 1973 сыллаахха «Орто Бүлүү» совхозка директордыы олордохпуна, Прокопьев Н. И. пенсиям тахсар буолбутугар, миигин директорынан анаабыттара. Урут үлэлээбит, дьонун-сэргэтин билэр буоламмын, үлэлиирбэр чэпчэки этэ.
Совхоз дирекцията. парткома, рабочкома эн-мин дэһиспэккэ, аат былдьаспакка олус иллээхтик, биир санаанан үлэлээбиппит түмүктэрдээх буолбута, совхоз оройуонна, республикаҕа биллэр хаһаайыстыба этэ. Россия тыатын хаһаайыстыбатыгар сылгы иитиитигэр бастыҥ көрдөрүүнү ситиһэн уонна совхоз экономикатын сайдыытын түмүгүнэн икки дипломунан намраадаланар чиэскэ тиксибиппит. Совхоз экономикатын сайыннарыы иһин Малдьаҕар отделениетын управляющайа Григорьев Николай Акимович «РСФСР тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитин», Федоров Николай Васильевич «РСФСР үтүөдээх экономиһа» ааты ылбыттара.
Совхоз үлэтин хаачыстыбаннай көрдөрүүлэрэ тупсаннар, барыстаахтык үлэлиирэ ситиһиллибитэ. Рабочайдар орто хамнастара улааппыта, хамнас ыйга иккитэ төленөрө. Совхоз рабочайдара ханна да барбакка олохтоохтук тэринэн үлэлииллэрэ. Билигин кырдьан олорон дьонум-сэргэм иннигэр күүспүн-уохпун, өйбүн-санаабын биэрэн үлэлээбиппинэн үөрэ, киэн тутта саныыбын. Мин үлэм «Саха АССР утүелээх вет-бырааһа», Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын министерствотын бочуоттаах үлэһитэ, Ньурба оройуонун бочуоттаах гражданина ааттарынан бэлиэтэммитэ. Евсеев Иван Васильевич, 1973—1998 сс. Ст. Васильев аатынан совхоз урукку директора, 2005 с.
Чаҕатай тыла
Чаҕатай тыла (Дьаҕатай тыла), чаҕатай түрки, былыргы узбек тыла (чаҕатайдыы: جغتای, jaĝatāy; ترکی, Turkī; ﭼﯩﻐﻪتاي, chigʽatoy tili, чиғатой тили; уйг. چاغاتای تیلی, чағатай тили) — орто үйэлэргэ Орто Азияҕа тарҕаммыт түүр тыла. XV үйэ иккис аҥарыгар уонна XVI үйэҕэ литература тыла буолан тарҕаммыта.
Орто Азияҕа карлук, кыпчак уонна оҕус тыллаах түүр омуктары ыаллыы олорор буоланнар, чаҕатай тыла барыларыгар өйдөнөр, уопсай түүр тыла буолбута.
Билиҥҥи узбек уонна уйгуур тыллара чаҕатай тылыттан үөскээбитэр, ол иһин чаҕатай тылын сорох ардыгар "былыргы узбек тыла" диэн ааттыыллар.
Чаҕатай тылынан элбэх айымньы суруллубут буолан, бу тыл художественнэй ньымалара уонна терминологията күүскэ сайдыбыт. Чаҕатайдыы итэҕэл, философия, юридическэй уо.д.а. айымньылар суруллубуттар.
Чаҕатай тылын суруга арааб алпабыытыгар олоҕурар.
История
Тыл үөрэхтээхтэрэ уонна историктар чаҕатай тылын туһунан, чуолаан бу тыл тарҕаммыт кэмин туһунан биир санаалара суох. Ол эрээри чаҕатай тыла сүрүннээн Орто Азияҕа XIII–XIV үйэттэн саҕалаан XX үйэ саҥатыгар диэри тарҕаммыт уонна киэҥник туттуллар этэ. Чаҕатай тыл Орто Азия араас тыллаах омуктарын уопсай тыллара буолбут.
ХV үйэ бүтүүтүттэн чагаҕай тылыгар уларыйыылар саҕаламмыттар: бу тыл харахааннар кэминээҕи уйгуур тылын норматыттан ыраатан, ордук билиҥҥи узбектар өбүгэлэрин тылларыгар майгынныыр буобут.
Чаҕатай тыла ССРС кэмигэр аныгы узбек тылын нормата оҥоһуллуор диэри туттуллар этэ. Ол курдук 1922 сыллаахха Ташкент куоракка дьадид хамсааһынын "Һакикат" диэн сурунаала чаҕатай тылынан тахсар этэ.
Азизов Сайфутдин
мини|Азизов Сайфутдин Сайфутдин Азизов (Азизи́;, 赛福鼎·艾则孜; 1915—2003) — Кытай судаарыстыбаннай уонна политическай диэйэтэлэ. КНР Синьцзян-Уйгурскай автономнай оройуонун бастакы бэрэссэдээтэлэ этэ.
1915 с. кулун тутар 12 күнүгэр, Кытайга Синьцзяҥҥа (1955 сыллаахтан Синьцзян-Уйгурскай автономнай оройуон) Артуш диэн уездка төрөөбүтэ.
Синьцзяҥҥа оскуолаҕа үөрэнэн баран, Сэбиэскэй Сойууска көспүт. Онно ССКП чилиэнэ буолбут уонна Ташкент куоракка баар Киин Азия политическай үнүстүүтүгэр салгыы үөрэммит. Онтон, дьиэтигэр төннүбүт.
Илиҥҥи Туркестан Революционнай Өрөспүүбүлүкэтигэр үөрэх миниистиринэн, Чжан Чжичжун правительствотыгар үөрэҕирии боппуруостарыгар боломуочунайынан (1945-1948сс.) үлэлээбитэ. 1949 сыл сайын Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ олохтоммутун иһитиннэрэр соруктаах Пекин куоракка тэриллибит Норуодунай политическай консультативнай сэбиэтин мунньаҕар Илиҥҥи Туркестан Революционнай Өрөспүүбүлүкэтин иккис дэлэгээссийэтин салайан илдьэ сылдьыбыта.
Үкчү итинник соруктаах барбыт бастакы дэлэгээссийэ чилиэннэрэ, официальнай иһитиннэрии быһыытынан, сөмөлүөт саахалыгар түбэһэн өлбүттэрэ. Бастакы дэлэгээссийэ салайааччыта Ахметжан Касыми эрэгийиэн Кытайга холбоһорун дьаарай утарсааччыта эрдэттэн биллэрин быһыытынан, сөмөлүөт саахалын И.В. Сталин уонна Мао Цзэдун куомуннаһан сэбиэскэй спецслужба көмөтүнэн соруйан оҥорбуттар диэн биэрсийэ баара биллэр. Ону тэҥэ, Иркутскай куоракка сөмөлүөт быстах кэмҥэ түспүтүгэр дэлэгээссийэни онно туппуттар, лааҕырга укпуттар, биитэр, өлөрбүттэр, онтон сөмөлүөт саахала, дьиҥэ, - инсценировка диэн биэрсийэ эмиэ баар.
Үкатан
Үкатан (өссө тарҕаммыт вариана Юкатан, Península de Yucatán), Мексика соҕуруу өттүгэр баар улахан кытыл арыы. Улахан биллэр курортнай зоналарынан биллэр, сыл аайы 50 миллион турист сылдьар (5 миэстэ Аан Дойдуга турпотокка). Айылҕата эмиэ ынырык биллэр, холобура улуу Юкатан тыата, билигин биир улахан тропик тыата буолар.
Азизов Сайфутдин
Сайфутдин Азизов салайааччылаах саҥа дэлэгээссийэ Илиҥҥи Туркестан Өрөспүүбүлүкэтэ саҥа олохтоммут Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин састаабыгар киирэригэр сөбүлэспитэ.
1949 с. балаҕан ыйыгар Сайфутдин ККП (Кытай Коммунистическай Партията) сөбүлэҥинэн Кытай Норуодунай политическай консультативнай сэбиэтигэр киирэн, үргүлдьү, саҥа коммунистическай бырабыыталыстыба чилиэнэ буолбута. Ити сыл алтынньы ыйыттан саҕалаан, КНР олохтоммутун кэннэ, Сайфутдин саҥа бырабыытадыстыбаҕа национальностар дьыалаларын, политическай уонна правовой дьыалалар отделларыгар араас дуоһунастарга үлэлээбитэ. 1949 с.ахсынньы ыйтан, 1950 с. тохсунньу ыйыгар диэри Мао Цзэдуну Москуба куоракка, Кытай уонна СССР иккин ардыларыгар доҕордуу сыһыан олохтонуутун дуогабарын түһэрсэр кэпсэтиитигэр арыаллаабыта.
Политическай үлэнэн 1998 с. диэри дьарыктаммыта.
Прокопьев Александр Николаевич
Прокопьев Александр Николаевич — экономическай наука кандидата — 1945 сыллаахха бэс ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ.
1972 сыллаахха кэскиллээх специалист быһыытынан, ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи отделенииетын Саха сиринээҕи филиалын аспирантуратыгар үөрэххэ ыытыллыбыта. Аспирантураны бутэрэн, 1976—1992 сс. бастаан младшай, кэлин старшай научнай сотруднигынан Саха сиринээҕи научнай киинин экономикаҕа отделыгар, онтон экономика институтугар улэлээбитэ. Манна улэлии сылдьан 1989 сыллаахха «Рациональное использование природных кормовых угодий Центральной Якутии» диэн тиэмэҕэ диссертацияны көмүскээн экономическай наука кандидата буолбута.
1992 — 1996 сс. маҥнай тэриллибит Хотугу сир аҕыйах ахсааннаах норуоттарын проблемаларын институтугар старшай научнай сотруднигынан үлэлээбитэ. 1996 сылтн Саха Республикатын айылҕа харыстабылын институтугар биологическай ресурсаларга Департаменын главнай специалиһынан улэлии сылдьар.
Илон Маск
Илон Рив Маск (Elon Reeve Musk) диэн Америка урбаанньыта, айааччы, инвестор, инженер уонна миллиардер.
Илон Маск SpaceX компания төрүттээччитэ, бас билээччитэ, компания бас директора уонна инженерэ; Tesla компания бас директора уонна сүрүн идеяны көҕүлээччитэ, компания директордарын сүбэтин олбохтооҕо; маны тэҥэ The Boring Company компания тэрийээччитэ, Neuralink уонна OpenAI компаниялар тэрийсээччитэ, Musk Foundation аһымал фондатын президенэ. Аан дойду иккис баай киһитэ. Bloomberg уонна Forbes билиилэринэн, 2023 сыл ыам ыйын туругунан, Илон Маск баар баайа $176.2 миллиард кэриҥэ буолар.
Илон Маск 1971 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр Соҕуруу Африка Претория хототугар төрөөбүтэ. Кылгас кэм Претория университетыгар үөрэммитэ. 18 сааһыгар ийэтин дойдутугар Канадаҕа барбыта. Икки сылынан Куинс университетыгар үөрэххэ киирбитэ, онтон Пенсильвания университетыгар көспүтэ. Манна экономикаҕа уонна физикаҕа бакалавр таһымын ылбыта. 1995 сылга Калифорнияҕа көһөн Стэнфорд университетыгар үөрэххэ киирэн баран икки күнүнэн бырахпыта.
Илон Маск 1995 сылга быраатыныын Кимбаллыын Zip2 диэн программалары суруйар компанияны тэрийбиттэрэ. 1999 сылга Zip2ну Compaq $307 мөлүйүөҥҥэ атыыласпыта. Бу кэннэ Маск X.com диэн онлайн баан тэрийээһинигэр кыттыспыта. 2000 сылга X.com Confinity диэн компанияны кытта холбоһон PayPal буолбуттара. 2002 сылга eBay PayPalы $1.5 миллиардка атыыласпыта. 2002 сылга Маск $175.8 мөлүйүөннээх SpaceX диэн космос көтүүтүн өҥөлүүр компанияны олохтообута. 2004 сылга Tesla Motors, Inc. диэн электромобил оҥорооччу компания инвестора буолбута. Кэлин Tesla компания бас директора уонна оҥоһук архитектора буолбута. 2006 сылга SolarCity диэн күн энергиятын компаниятын тэрийиитигэр көмөлөспүтэ. Кэлин Tesla SolarCityны атыылаһан кини Tesla Energy буолбута. 2015 сылга OpenAI диэн оҥоһуу өйү чинчийэр компанияны тэрийсибитэ. 2016 сылга Neuralink диэн нейротехнология компаниятын тэрийсибитэ. Манна эбии бу сыл The Boring Company диэн туннель тутар компанияны тэрийсибитэ. Илон Маск Hyperloop диэн транспорт систематын (үрдүк түргэннээх вакуум суксурҕа) сайдыытын көҕүлээччитэ буолар. 2022 сылга Twitterы $44 миллиардка атыылаһан ылбыта.
SpaceX
2008 сыл ахсынньытыгар SpaceX уонна NASA Falcon 9 ракета 12 ыытыытын уонна Dragon космос аалын Иллэрдээҕи космос станциятыгар тиийэргэ 1,6 млрд доллардаах контракт баттаспыттара. Бу контракт 2011 сылга көтүү программата тохтообут Space Shuttle ааллары солбуйуу буолар.
Tesla
Америка хампаанньата, электромобил оҥорооччута уонна чаҕыл энергияны харайыытынан дьарыктанар. 2018 сыл кулун тутарга компания акционердара Илон Маск хамнаһын сылга 3 млрд долларга диэри үрдэтэр иһин куоластаабыттара. Кини түп хамнаһа суох буолар, ол оннугар компания акцияларын компенсация быһыытынан ылар. Компенсация төлөбүрэ компания ирдэнэр үп көрдөрүүлэрин төһө ситиһэриттэн тутулуктаах. 2019 сыл алтынньытыгар Илон Маск Tesla барыстаммытын уонна акцияларын котировкалара 20% үрдээбиттэрин туһунан биллэрбитэ.
Twitter
Twitter диэн Америка түмэт медиа компанията. 2022 сыл тохсунньу ыйыттан саҕалаан Илон Маск Twitter акцияларын атыыласпыта. Муус устарга 9.1 бырыһыаннаах ордук улахан акционер буолбута. Муус устар 25 күнүгэр Twitter директордарын сүбэтэ Маск 44 миллиард доллардаах ылыы этиитигэр сөбүлэспиттэрэ. Ылыы сөпсөһүүтэ алтынньы 17 түмүктэммитэ. Маск Twitter бас билээччитэ уонна бас директора буолан баран түмэт ситимигэр элбэх уларыйыы күүтүллэрин туһунан биллэрбитэ, олор ахсааннарыгар - алгоритмнары аһаҕас гыныы, спамботтары утары охсуһуу, көҥүл тылы көҕүтүү. Дьаһабылларынан урут хааччахтаммыт элбэх дьон аккауннарын төннөрөрү көҥүллээбитэ. Сотору кэминэн Маск Twitter хас да үрдүкү салайааччыларын уураппыта, кинилэр ахсааннарыгар урукку бас директор Параг Агравал. Маны тэҥэ Twitter үлэһиттэрин аҥардарын ууратар былааннааҕын туһунан биллэрбитэ. Илон Маск Twitterы ылбытыгар дьон-сэргэ араастык сыһыаннаспыта. Сорохтор Маск эппит реформаларын хайҕаабыттара, чуолаан көҥүл тылы. Сорохтор олох күүскэ утарбыттара. Утарааччылар мизинформация, дезинформация, кибербуллинг, өһүөн тыла элбиэхтэрэ диэн куттаналлар.
Филантропия
Илон Маск Musk Foundation диэн аһымал фондатын төрүттээбитэ. 2015 сыл тохсунньутугар фонда 10 мөл. доллары Киһинээт кэскилин институтугар оҥоһуу өй хонтуруолун чинчийиитигэр биэрбитэ.
2018 сыл от ыйыгар Илон Маск Тхамлуангнангнон хаспахха оҕолору быыһыыр эпэрээссийэҕэ бэйэтин көмөтүн биэрбитэ. SpaceX, Tesla уонна The Boring Company компаниялар инженердара быыһааччыларга көмөҕө ыыттыллыбыттара. Бу эпэрээссийэҕэ анаан оҥоһуллубут кыракый субмарина Тайлааҥҥа тиэрдиллибитэ, ол гынан баран, тай быыһааччылара кинини туһата суох диэннэр туттубатахтара.
2019 сыл алтынньытыгар өртөн эмсэҕэлээбит ойуурдарга мас олордуутугар 1 мөлүйүөн доллары ыыппыта.
Тус олоҕо
Илон Маск Техас штатыгар олорор. Манна 2020 сыллаахха Калифорнияттан көспүтэ. 2021 сыл ыам ыйыгар Saturday Night Live программаҕа Маск Аспергер синдромнаахпын диэбитэ.
Илон Маск киниэхэ Айзек Азимов суруйааччы "Олохтооһун" (Foundation series) диэн билим ыра романын серията уонна Азимов киһи-аймах баар буолуутун сайыннарааһыныгар харыстааһыныгар көрүүлэрэ улаханнык сабыдыаллаабыттара диэбитэ. Маск хас да планетаны киһи аймах сүтүгүн кутталыттан көмүскэллээх буолуон сөп диэбитэ.
Дьиэ кэргэнэ
Илон Маск аҕата Эррол Маск (1946 т.) - электромеханик инженер, пилот, устааччы, консультант. Ийэтэ Мэй Маск (1948 т.) - модель, лектор, диетолог. Инитэ Кимбал (1972 т.) ресторатор, балта Тоска (1974 т.) киинэ продюсера.
Бастакы ойоҕо
Илон Маск бастакы ойоҕо Джастин Маск (Уилсон, 1972 т.), суруйааччы. Канадаҕа университекка бииргэ үөрэммиттэрэ. 2000 сылга ыал буолбуттара. 2008 сыл балаҕан ыйыгар арахсыбыттара.
Оҕолоро:
Иккис ойоҕо
Талула Райли диэн Британия актрисата. 2010 сылга холбоспуттара. 2016 сылга арахсыбыттара.
Үһүс ойоҕо
Граймс (Клэр Буше) диэн Канада ырыаһыта уонна музыкана. 2018 сылтан ыла билсэр буолбуттара. 2021 сыл балаҕан ыйыгар арахсыбыттара.
Оҕолоро:
Көрсүүлэрэ
Илон Маск Neuralink компания топ-менеджерын Шивон Зилистыын көрсүүлэһэннэр 2021 сыл сэтинньитигэр игирэлэр төрөөбүттэрэ.
2017 сылга хас да ый устата Эмбер Херд диэн актрисалыын көрсүүлэспитэ.
IKEA
IKEA (Икеа эбэтэр Айкиа), Швеция мебель уонна араас дьиэҕэ туһалаах тэриллэри оҥорор атыылыыр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ бэйэтин сфератыгар.
1943 сыллаахха төрүттэммитэ, салалтата — Лейден (Leiden, Нидерланд), һобуоттара уонна фабрикалара — Стокһольм (Швеция), Шанхай (Кытай).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, онно индекска биир сүрүн тутаах буолар.
IKEA бас билиитигэр саамай бөдөҥ дьоҥҥо үчүгэйи оҥорор фонда киирэр Stichting INGKA Foundation. (Фонда харчыта IKEA барыһыттан 10% угуллар ый аайы).
Онтон IKEA тэрилтэни бас билээччилэр:
Consolidated Edison
Consolidated Edison (кыччатан conEdisson), АХШ биир бөдөҥ консолидированнай энергия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Нью Йорк куораты уонна Америка илиҥҥи штаттарын уотунан гааһынан хааччыйар тэрилтэ.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор
Зинькив
Зинькив (Зіньків) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 393.
NationalGrid
Нью Йорк куоратка ConEdison конкурена буолар.
мини
Stichting INGKA Foundation
Stichting INGKA Foundation — IKEA конгломерат дьоҥҥо үчүгэйи оҥорор фондата, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ капитализациялаах - 1 триллион доллар (тэҥнээн көрдөххө Арассыыйа капитала 4 триллион доллар). Фонда харчыта IKEA сайдарыгар барар (20%), Африкаҕа оскуола тутуутугар (35%), экология уонна климат алдьаныытын утары охсуһууга (20%), планета дьоно өйдөөх үөрэхтээх буолалларыгар (20%). Ону таһынан элбэх харчыта Mitsui Group уонна BlackRock бизнес структуралар нөҥүө глобальнай планета масштабтаах инвестициянан дьарыгырар.
Wellcome Trust
Wellcome Trust — Улуу Британия биир дьоҥҥо үтүөнү оҥорор фондата, Аан Дойдуга биир бөдөҥ уонна биир элбэх салайар активтаах капитализациятынан.
Билл уонна Мелинда Гейтстар фондалара
Билл уонна Мелинда Гейтстар фондалара (Bill & Melinda Gates Foundation), АХШ саамай бөдөҥ чааһынай фондата, Microsoft сыллааҕы барыһын 30% отчислениятыттан үөскүүр. Аан Дойдуга биир саамай бөдөҥ фонда капитализациятынан - наличнай харчыта 50 миллиард доллар, салайар актива - 1 триллион доллар.
М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория
М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория(акадьыамыйа) - Арассыыйаҕа Магнитогорскай куоракка баар судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Структурата
М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы консерватория -  профессиональнай музыкальнай үөрэх үс таһымын холбообут саҥа тииптээх комплекснай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Үөрэх үс таһыма бэйэ бэйэлэриттэн ситимнээхтэр. Консерватория састаабыгар хореографическай училище киирэр.
Үөрэх факультеттара
1. Музыковедческай уонна толоруу
2. Тыйаатыр, хореография, уонна музыка үөрэҕин факультета
Салаалара
1. Омук устудьуоннарын салаата
2. Кэтэхтэн үөрэнии салаата
Кафедралара:
-специальнай фортепиано
-концертмейстер маастарыстыбата уонна камернай ансаамбыл
-оркестровай норуодунай үнстүрүмүөннэр
-хоровой дирижирование
-академическай ырыа толоруута
-музыка устуоруйата уонна түөрүйэтэ
-фортепиано
-эстрада музыкальнай ускуустубата
-музыкальнай педагогика уонна толоруу ускуустубатын устуоруйата уонна түөрүйэтэ
-актёр маастарыстыбатын
-хореографическай ускуустуба
-музыкальнай үөрэх
-философия, гуманитарнай уонна социальнай-экэниэмиичэскэй дисциплиналар.
Консерваторияҕа 1998 сылтан "Музыкальное искусство" диэн научнай испэссээлинэскэ искусствоведение дуоктарын истиэпэнин ыларга диссертацияны көмүскүүргэ Холбоһуктаах сэбиэт тэриллэн үлэлиир. Сэбиэккэ Ураллааҕы консерватория, Уфатааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба акадьыамыйата уонна Магнитогорскайдааҕы консерватория киирэллэр.
Рейтиннэрэ
1. Магнитогорскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ.
2. Челябинскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 9-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүкүөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 407-с миэстэ.
Ссылкалара
http://www.magkmusic.com/ https://cultureural.ru/ https://akvobr.ru/laboratoria_innovacii_v_tvorcheskom_vuze.html
Орто дойду
Орто дойду диэн өй-санаа икки аҥы арахсарыттан үһүс, табаны, сөбү, ортотун тутуһар өрүтэ ааттанар.
Орто дойду туһунан өйдөбүл олоҥхолортон уонна былыргы кэпсээннэртэн биллэр. Аан бастаан киһи өйө-санаата сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны араарарга үөрэниитэ былыргы олоҥхолор кэмнэрин кэннилэриттэн буолбут. Олоҥхоҕо дьон бэйэлэрин икки аҥы эрэ; айыыларга уонна абааһыларга эрэ араараллар.
Дьон өйө-санаата сайдыыта олус уһун кэми ылар. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор майгына арыллыбытын, айыы дьоно үчүгэй уонна куһаҕан диэннэргэ арахсыбыттарын кэннэ Орто дойду олоҕун биирдэ булуммут.
Олоҥхолорго кэпсэнэринэн Орто дойду дьонун олохтоорулар үөһээ үрдүк айыылартан анаан-минээн айыллан, ананан түһэриллэр эбиттэр. Өссө сорохтор Үөһээ дойдуга иҥэн-батан сылдьыбаккалар эбэтэр сатаан сылдьыбат сибикилэрэ биллэннэр үүрүллэн түһэллэр эбит. Кинилэри кытта айыы ааттаахтара кытары ананаллар. Сылгылаах, ынахтаах, көтөрдөөх-сүүрэрдээх айыы аймахтара, баайдара-дуоллара орто дойду олоҕун олохтообуттар диэн сахалар билинэллэр. (1,63).
Саха олоҥхолоругар улуу уустар араҥаччылара - Кытай Бахсы обраһа ойууланар. Бу эмиэ ураты айылгылаах, атын майгылаах сүдү, модун киһи. Кини - үс дойдуну араартыы сылдьыбат майгылаах сомоҕо талаан. Айыы да, абааһы да бухатыырдарын сэптэрин-сэбиргэллэрин, куйахтарын-көмүскэллэрин тэҥҥэ оҥортуур. Ойуунускай хомуйан сурукка киллэрбит олоҥхотугар уустар тустарынан маннык этиллибит:
«... Кытай Бахсылааны оҕонньору
Кыырыктаах үс уус төрдө буол диэннэр,
Оһоллоох орто туруу дьаҕыл дойду
Охсуоланар оройун улаҕатыгар
Сахалар Орто дойду диэн дьон-аймах, бэйэлэрэ олорор сирдэрин ааттыыллар. Бу дойду Үөһээ уонна Аллараа дойдулар икки ардыларыгар нэлэһийэн сытар. Айылҕата, сирэ-дойдута дьон олохсуйалларыгар, үөскүүллэригэр табыгастаах гына айыллыбыт. Орто дойду олоҕо уустук уонна эрэйдээх. Олох олорууну сахалар «Алааһы туорааһын буолбатах», «Олох ыарахан» диэн быһааран этэллэрэ барыта өй-санаа туруктаах буолуутугар олоҕурар.
Киһи Айылҕаттан анала - олох олоруу буолар. Саха дьоно Сир үрдүгэр олох киһиэхэ биирдэ эрэ бэриллэрин билэллэр. Кинилэр быһаарыыларыгар Орто дойдуттан ордук дойду ханна да суох. Бары ырыаларыгар, тойуктарыгар сирдэрин-дойдуларын хайгыыллар, таптыылларын, харыстыылларын биллэрэллэр. Олоҥхолорго Орто дойду дьон-аймах, айыы аймахтара олорор, үөскүүр сирдэрэ буолара ордук уустаан-ураннаан, ойууланан кэпсэнэр.
Киһи айыы буолууга дьулуһуо суохтаах. Киһини айыы буолууга ыҥырыы диэн олус улахан сыыһа. Ол барыта эттээх-сииннээх эрэ дьон Орто дойдуга олороллорунан быһаарыллар. Сахалар бэйэлэрэ айыылар буолбатахтарын билинэллэр, кинилэр бэйэлэрин айыылар аймахтарынан ааттаналлар, киһи быһыылаахтарын, «инчэҕэй эттээхтэрин», ол аата эттээх-сииннээх, тыыннаах сылдьан олоҕу олороллорун, хайа эрэ аймахтара өлөн айыы буолан Үөһээ дойдуга сылдьалларын билинэн анаан-минээн этинэллэр.
«Инчэҕэй эттээх» диэн былыргы сахалар Орто дойду киһитин этэллэр. Киһи этин-сиинин 70-тан тахса бырыһыана уу буоларын наука кэлин быһаарбыта. Олох ханнык эмэ түгэнигэр киһи ханна сылдьарын билбэт буола буккуллан ылар кэмнэрэ тиийэн кэлиэхтэрин сөп. Маннык кэм тирээн кэллэҕинэ киһи кыайан быһаарбакка «Илэ дуу, түүл дуу?» диэн санаталаан ылыан сөп. Бу иннэ-кэннэ биллибэт кэмҥэ «Бэйэҕин көм эккиттэн кымаахтаан көрөр буол» диэн кырдьаҕастар үөрэтэллэр уонна «Этиҥ ыалдьар буоллаҕына, илэ сылдьарыҥ биллэр», онтон эт-сиин баара биллибэтэҕинэ түүл дойдутугар, Үөһээ дойдуга сылдьаҕын диэн быһаараллар. Киһи Орто дойдуга сылдьара эттээх-сииннээх буоларыттан, тыыннаах сылдьарыттан, ыарыыны билэриттэн уратыланан биллэр. Атын дойдуга, Үөһээ дойдуга эбэтэр түүл дойдутугар сырыттахха эт-сиин суох буолан ханан да ыалдьыбат, баара да, бу диэн биллибэт.
Атын дойдуга сылдьыыны киһи түһээтэҕинэ билэр. Бу кэмҥэ киһи атын кээмэйдээх сиргэ сылдьар. Соҕотохто ханна эрэ көтөн тиийэн кэлэр, тугу эрэ көрөр, этэ-сиинэ олох суох, өйдөбүллэрэ эмиэ туспалар. Кэнники кэмҥэ быһаарыллан эрэринэн түүл аҥардастыы өй-санаа көстүүлэрэ буолар. Бу көстүүлэргэ дьон өйүгэр-санаатыгар былыргыттан мунньуллубут, олохсуйбут өйдөбүллэр, үгэстэр, куттар киирсэллэр.
Өлбүт дьон айыыта-харата суох салгын куттара Үөһээ дойдуга, ырайга тахсаллар, онтон ыар айыылаах-харалаах куттар Аллараа дойдуга түһэллэр диэн былыргы өйдөбүллэр бааллар. Үөһээ дойдуга букатын барбыт дьонтон төттөрү кэлбит киһи баара ханна да биллибэт. Биирдиилээн ойууннар ыалдьыбыт киһи кутун көрдүү бара сырыттахтарына даҕаны соччо бачча үчүгэй дойду диэн кэпсээбэттэр. Хата аргыара, тумана, тымныыта олус буолан тоҥон, кырыаран киирэллэрэ биллэр. (2,47).
Саха дьоно киһи хаһан да туолбат араас баҕа санааларын туспа арааран «Ыра санаалар» диэн ааттыыллар. Хаһан да туолбат ыра санаалар туспа дойдуга мунньусталлар. Сахалар бу ыра санаалара мунньустар дойдуларын христианскай итэҕэлгэ Ырай диэн ааттыыллар. Бу дойду барыта дьон хаһан да туолбат баҕа санаалара мунньустубут дойдута буолар. Киһи сирдээҕи олоҕор бэйэтин баҕара саныыр санааларын кыайан толорботоҕуна, баҕар өлбүтүм кэннэ туолуоҕа диэн санааҕа ылларыан сөп. Христианскай таҥара итэҕэллэрэ киһи ити, хаһан да туолбат баҕа санааларын өлбүтүн кэннэ туолаллар диэн былыргы кэмҥэ өйдөрө-санаалара ситэ сайда илик дьоннору талбыттарынан албынныыллара, билигин да албынныы сылдьаллар.
Kиһи түһээтэҕинэ, өллөҕүнэ эбэтэр өйө көттөҕүнэ салгын кута босхолонон, этиттэн-сиинииттэн арахсан Үөһээ дойдуга барарын сахалар былыргыттан билэллэр, өйө көппүт диэн этэллэр.
Биир эмэ түбэлтэҕэ олус күүстээх ойуун ийэ кута саҥа төрөөбүт оҕо өйүгэр-санаатыгар киирэн олохсуйуон да сөбүн дьоҥҥо барыларыгар тарҕата сатыыллара сыыһа. Киһи барыта ойуун таһымыгар кыайан тиийбэт.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ киһи кута этин-сиинин уларытарын билинэр. Маннык түбэлтэҕэ кут бэйэтин өйүн-санаатын, билиитин толору илдьэ сылдьыан сөп. Улуу ойууннар бэйэлэрин куттарын биэрэн эдэр ойууну уһуйалларын туһунан кэпсээннэр бааллар. Чахчы кыахтаах, күүстээх улуу ойууннар эрэ куттара кыра оҕоҕо олохсуйан хаттаан төрүүллэрин сахалар билэллэр. Ол эрээри улуу ойууннар олус аҕыйахтар, биир эмэ буолуохтарын сөп. Саха сирин үрдүнэн биир эмэ улуу ойууннар үөскүүллэрэ дьон бары өйдөрүн-санааларын уһуйан үөрэтии кыаллара олус ыраах буоларын биллэрэр.
Киһи анала диэн Сиргэ төрөөн-үөскээн киһи буолуу үөрэҕин баһылаан, өйө-санаата өссө сайдан, этин-сиинин эрчийэн ордук тулуура, дьулуура эбиллиитин ситиһиитэ, олоҕун уһатыыта, киһи быһыылаахтык олоҕун олоруута ааттанар. Өй-санаа үрдүк таһымын ситиһии сирдээҕи, инчэҕэй эттээх-сииннээх дьоҥҥо кыаллар дьыала буоллаҕына, оннук кэм хаһан эмэ кэлиэн эмиэ сөп. Дьон олохторо төһөнөн уһаан иһиитэ кинилэр өйдөрө-санаалара сайдан, тулуурдара улаатан өссө үрдүк таһымы, ойуун таһымын ситиһэн иһэллэрин быһаарар көстүү буолара чуолкайданар.
Өй-санаа Үөһээ дойдуга көтүүтүгэр бэлэмнэнии дьон-аймах сирдээҕи олохторугар улахан куттал суоһуурун бэлиэтиир көстүү буолар. Үгүс элбэх киһи бу Сиргэ олох куһаҕан буолла, атын сиргэ, Үөһээ дойдубутугар барыаҕыҥ, онно үчүгэй олох күүтэр диэн сыыһа санааҕа киирдэхтэринэ, ол баҕа санаалара мунньустан күүһүрдэҕинэ, аны бэйэлэрин кыахтарынан толорон кэбиһиэхтэрин да сөп. Оччоҕуна Сиргэ алдьархайдар дьэ буолуохтара.
Дьон ортотугар билигин даҕаны итинник быһыыга ыҥырар секталар бааллар. Бу дьон өллөхпүтүнэ үчүгэй олоххо тиийэбит диэн санааҕа оҕустараннар бары бииргэ таҥараларын дьиэлэригэр мунньустан бараннар бэйэлэрин өлөрүнэллэр. Маннык түбэлтэлэр ааспыт үйэ бүтүүтүгэр сир аайы кэриэтэ элбэхтэ буолуталаан тураллар.
Биһиги бары Сиргэ орто үөрэҕи барабыт. Орто дойду үөрэнэр эрэ сирбит. Олорор, айар, уһуннук үлэлиир дойдубут буолбатах. Дьиҥнээх анаммыт дьиэбит - Ырай, онно Айыы үөрэҕэр үөрэниэхпит, онно дьиҥнээхтик олоруохпут. Киһи аймах бүтүннүү Айыы таһымын ситтэҕинэ атын эйгэҕэ, атын планетаҕа көһөрүөхтэрэ. (3,72). Маннык өлүү суолугар саха дьонун Сырдык ыҥыра сатыыр.
Бу курдук дьону Үөһээ дойду, өлүү-сүтүү, айыы буолуу диэки ыҥырыылар элбээһиннэрэ мээнэҕэ буолбатах. «Тыала суохха мас хамсаабат» диэн сахалар этэллэр. Бу ыҥырыылар дьон өйүн-санаатын атын дойдуга көһөргө үөрэтиигэ, дьиҥнээх олоххо, Орто дойдуга өлүү-сүтүү кэлэн иһэригэр бэлэмнииргэ аналлаахтар. Дьон олохторугар ыар, ынырык кэмнэр кэлэн, чугаһаан иһэллэрин бэлиэтээн биллэрэр курдуктар.
Аҥардас өй-санаа бэйэтэ тугу да оҥорор күүһэ суох. Аҥардастыы көтө сылдьар уонна көрөр эрэ кыахтаах. Өй-санаа ыҥырар, угуйар уратылааҕа дьону батыһыннарар күүстээх. Ханнык баҕарар күүс өйү-санааны баһыйар. Киһи өлөн, өйө-санаата, салгын кута көҥүл, туспа бардаҕына атын күүстэр баһылааһыннарыгар киирэн симэлийэрэ кырдьык буолуон сөп. Түүлгэ маарынныыр майгылаах дьон эньиэргийэлэрэ тэҥ буоларынан биир киһи курдук көстөллөр.
Техногеннай сайдыылаах цивилизациялар өйү-санааны тутан ылан ханна эрэ ыраах космоска илдьэн улахан компьютердарыгар угаллар диэн этээччилэр эмиэ бааллар. Тыыннаах киһи өйө-санаата кыаҕа кыра буолан компьютер өйүгэр кэлин хоттороро биллэр буолла. Аан дойду саахымакка чемпионунан сотору компьютер буолара чуолкайдык быһаарылынна. Үлэни-хамнаһы салайыыга киһи өйө компьютерга баһыттарбыта эмиэ ыраатта. Атын сайдыылаах цивилизациялар киһи өйүн хомуйан ылаллар диэн этии букатын оруна суох буолара чахчы дакаастанна.
Үөрэхтээхтэр быһаарыыларынан киһи өлөрүн кытта ыйааһына 2 эбэтэр 5 кыраамы чэпчиир эбит. Өлө сыһан баран тиллибит дьон кэпсээннэринэн бэйэлэрин эттэрэ-сииннэрэ быраҕыллан аллараа сытарын хантан эрэ үөһээттэн, туспа туох эрэ сытарын курдук көрөллөр үһү. Киһи өйө-санаата, салгын кута өллөҕүнэ этиттэн-сииниттэн арахсан барар.
Улахан күүстээх пророктар, ойууннар салгын куттара өлбүттэрин кэннэ элбэхтик ханна да көстүбэттэр, биллибэттэр. Сахалар өйдөбүллэринэн Үөһээ дойду үрдүк халлааннарыгар куттара тахсар. Ыраас, үтүө санаалаах кут ыйааһына чэпчээн ордук үөһээ тахсара оруннаах курдук. Арай улуу ойууннар уҥуохтарыгар иҥэн хаалан хаалбыт буор куттара бэйэтин эрэ харыстанар өйө-санаата ордон хаалан онно сылдьара, баара дьоҥҥо кырдьык биллэр.
Өй-санаа Орто дойдуга Үөһээ дойдуттан киирбитэ диэн сахалар этиилэрин киһи түүллэрэ дакаастыыллар. Үгүс киэҥник биллэр дьон, Д.И.Менделеев таблицатын, А.Эйнштейн теориятын арыйыыларын түүллэригэр түһээн билбиттэр, көрбүттэр. Дьон өйдөрүгэр-санааларыгар түүллэр көстүүлэрэ улаханнык сабыдыаллыыллар. Түүл өйө-санаата киһи ийэ кутугар киирэн ханнык быһаарыыны ылынарыгар сабыдыаллыыр. Үөһээ дойду өйө-санаата дьоҥҥо өй уган биэрэн, дьон олохторун ол диэки салайан биэрэллэрэ чахчы буолуон сөп. Үөһээ дойдуга өлбүт дьон өйдөрө-санаалара айыы буолан сылдьаннар тыыннаах дьону онно «үчүгэй» диэн ыҥыра, угуйа сатыахтарын сөп. Тыыннаах киһи маннык угаайыга киирэн биэрбэтэҕинэ эрэ олоҕун уһуннук, киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.
Сахалар куһаҕаннык өлбүттэр, бэйэлэригэр тиийиммиттэр куттара үөр буолаллар диэн этэллэр. Үөр буолбут кут ханна да ыраах барбат, урут олорбут сирин чугаһынан сылдьар уонна аймахтарыгар ордук биллэр дииллэр. Куһаҕан санаа киирбит кута ыраах ханна да барбакка чугас сылдьар. Сир кырсынан сылдьара быһаарыллар. Былыргылар этэллэринэн куһаҕан санаа муһуннаҕына кут ыараан үөһээ көппөт. Санаа бэйэ-бэйэтин кытта тардыһар күүстээх. Кыайан туолбакка хаалбыт куһаҕан санаа ол тардыһар күүһэ дьайыытыттан ыраах барбат. Үөрдэр сыһыаннаах дьоҥҥо элбэхтик көстөллөрө итинник быһаарыллара сөптөөх.
Куһаҕан санааларыттан ыраастаммакка эрэ өлбүт, барбыт дьон куттара үөр буолан олорбут сирдэрин аттыгар, чугас сылдьаллара ити быһаарыыга сөп түбэһэр. Куһаҕан санаа киһи кутугар мунньустан, куту ыаратан, ыраах барбат үөр оҥорон кэбиһэрин сахалар былыргыттан билэллэр. Олус элбэх куһаҕан санаалар дьоҥҥо мунньустуулара уонна ыраастамматтара куттар санаалара ыараан үөрдэр олус элбээн иһиилэригэр тириэрдиэн сөп. Итини тэҥэ элбэх дьон быстах суолларга, сэриилэргэ өлүүлэрэ үөрдэр эмиэ элбээн иһиилэрин үөскэтэр. Куһаҕан санаалаах үөрдэр элбээн, мунньуллууларыттан Yөһээ дойду өйө-санаата мөлтөөн Орто дойду дьонугар куһаҕанынан дьайыыта эбиллэн биэрэр.
Куһаҕан санаа дьоҥҥо ордук чугас сылдьарын сахалар итинник быһаараллар. Тоҕо диэтэххэ киһи куһаҕаны оҥорор майгына үчүгэйи оҥорорунааҕар уруттаан дьайар. Yчүгэйи оҥоруу уустук, эрэйдээх, үчүгэйи оҥорорго элбэхтик үөрэниэххэ, быһаарыахха, үлэлиэххэ-хамсыахха наада. Куһаҕаны оҥоруу боростуой, судургу, элбэх өйү-санааны эрэйбэт, ол иһин оҕо улаатан, өйө-санаата саҥа сайдан истэҕинэ куһаҕаны уруттаан оҥороро элбэҕиттэн сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи тутуһан харыстаналлар.
Холобурга, бэргэһэни тиэрэ кэтэн кэбиһиини ылыахха сөп. Олус түргэнник уонна ханнык да санаата-оноото суох оҥоро охсуохха сөптөөх саҥаны айыы, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу буолар. Бэргэһэҕэ киһи өйө-санаата иҥэринэн киһи оҥорор быһыыларын барыларын тиэрэ оҥордоххо киһи быһыыта суох киһи буолан хаалыы эдэр киһиэхэ куһаҕаны аҕалар. Сахалар киһи буолуу үөрэхтэригэр аан маҥнай куһаҕан быһыылары билэн, арааран олору оҥорбот буоларга үөрэниэххэ наада диэн этиллэр.
Үөһээ уонна Аллараа дойдулар икки ардыларыгар тэнийэн сытар Орто дойду киһи оҥорор быһыыларын быһаарыыга эмиэ сөп түбэһэр. Киһи оҥорор быһыылара сиэр, киһи быһыытын кыйыатын хаһан да аһара барбакка эбэтэр тиийбэт буолбакка икки ардыларынан түбэһэр буолаллара ордук. Киһи өйө-санаата сылдьар, үлэтэ-хамнаһа табыллар, сыыһа-халты туттуммат сирэ Орто дойду диэн ааттанан сылдьар уонна киһи оҥорор быһыылара үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыылар икки ардыларынан, ол аата ортотунан көрөн оҥоруллар буоллахтарына ордук таба буолалларын, олоххо оҥорор туһалара элбиирин быһаарар.
Орто дойду диэн киһи-аймах бары, үчүгэйдиин, куһаҕанныын үөскүүр, олорор, үлэлиир-хамсыыр суос-соҕотох сирдэрэ буолар. Атын хайа да дойдуга, Үөһээ да, Аллараа да киһи тыыннаах буолан, ол аата эттээх-сииннээх олоҕу олорбот. (4,15).
Туһаныллыбыт литература.
2. Ойуун. Ойууннар норуот номоҕор. Дьокуускай: РНА СО ССНК ТЛИНЧИ, 1992.- 64 с.
4. "Туймаада" хаһыат. №273. 1.10.2015.
Буор кут мөлтөөһүнэ
Буор кут мөлтөөһүнэ диэн кыайан хамсаммат буолуу үөскээһинэ ааттанар.
Сааһырыахтарыгар диэри эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөбөккө олохторун олорор эр дьон соччо элбэҕэ суохтар диэн барыны билэр, статистика этэр. Эр киһи олоҕор араас сыыһа-халты туттунууга, быстах быһыыга түбэһиитэ элбэҕэ онно эмиэ эбиллэр. Эр дьон бэртэрэ, өйдөрө-санаалара туруктааҕа, тулуурдаахтара доруобуйалара мөлтөөбөккө, эттэрэ-сииннэрэ бөҕөтүн ыһыктыбакка кырдьар саастарыгар тиийэллэр.
Буор кут өйө-санаата диэн киһи хамсаныыларга дьоҕура, этэ-сиинэ хамсаныыларга үөрүйэҕэ ааттанар. Төһөнөн буор кут өйө-санаата сайдыылаах, үөрүйэхтэргэ үөрэммит буоллаҕына, киһи араас уустук хамсаныылары улахан эрэйэ суох оҥоро үөрэнэр кыахтанар.
Үлэлиир, хамсыыр киһиэхэ буор кут үйэтин тухары мунньуллан, өйө-санаата эбиллэн иһэр. Элбэх араас үөрүйэхтэр үөскээннэр киһи этигэр-сиинигэр олохсуйан иһэллэриттэн буор кут сайдан иһэр.
Үйэтин тухары элбэхтик үлэлээн-хамсаан сааһырыар диэри элбэх буор куту үөскэтиммит эр киһи эдэр дьахтары кэргэн ылан оҕолоннохторуна, оҕолоро өйдөөх, сайдыылаах буор куттаах төрүүрүттэн үлэҕэ-хамнаска үөрүйэҕэ, дьоҕура элбэх буолан үөрэҕи, билиини, уустук үлэни-хамнаһы баһылааһыны ситиһэрэ ураты түргэн буолуон сөп диэн сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэр.