cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аһара туттуу
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
RAM
300px|right|thumb|Суруллар уларыйар көҥүл киириилээх өй холобура: [[DRAM модуллар, бастатан туран тус көмпүүтэрдэргэ, үлэ станцияларыгар уонна сервердарга сүрүн өй быhыытынан туттуллаллар.]]
RAM (random-access memory, көҥүл киириилээх өй) диэн көмпүүтэр өйүн биир көрүҥэ. Хайа баҕар кэмҥэ уонна турукка биэриилэргэ киирэн туттууну хааччыйар. Информацияны чочуйуллуутун кэмигэр суруйарга, тутарга уонна ааҕарга аналлаах.
RAM статик уонна динамик көрүҥнэрдээх.
Зодиак
300px|thumb|right|Күн сулустар ортолоругар сыллааҕы суола (эклиптика) Зодиак сулустарын бөлөхтөрө, зодиак (ζωδιακός, «кыыллардаах») — Күн сулустар ортолорунан сыллааҕы суолугар түбэһэр 12 сулустар бөлөхтөрө. Күн 13 бөлөҕүнэн (Үөнү Сүгээччи) ааһар да, былыргыттан үөскээбит сиэр-туом ити бөлөҕү ахтыбат.
Ахсынньы 16
Ахсынньы 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 350-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 351-c күнэ). Сыл бүтүө 15 күн баар.
Зодиак
Былыргы Грецияҕа Зодиак бөлөхтөрүгэр туспа бэлиэлэр бэриллибиттэрэ. Ити бэлиэлэр астрологияҕа этэ туттуллаллар.
Сөмүйэ
Сөмүйэ — киһи илиитин иккис тарбаҕа (улахан тарбахтан саҕалаан аахтахха). Улахан уонна орто тарбахтар ыккардыларынан баар. Сөмүйэ атын тарбахтартан холкутук хамсыыр, онон киһи бу тарбаҕынан элбэхтик туһанар.
Васильев Семён Митрофанович
Васильев Семён Митрофанович (15.02.1917—1997) — Социалистическай Үлэ Геройа, суруналыыс, экскаваторщик.
Олоҕун олуктара
1917 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр Бүлүү оройуонун Иккис Чочу нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Хампа орто оскуолатын бүтэрбит.
1945—1946 сс. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр Уһук Илин сулууспалаабыт, Япония милитаристарын утары сэриигэ кыттыбыт. Сэрииттэн 1946 сыллаахха дойдутугар төннүбүт.
1949 сыллаахха Новосибирскайдааҕы партийнай оскуолаҕа үөрэммит.
1956—1958 сс. ССКП Орто Халыматааҕы райкомун секретарынан үлэлээбит.
1959 с. Мирнэйгэ «Кыым» хаһыат корреспонденынан үлэлээбит.
1960 сыл тохсунньутуттан «Якуталмаз» тэрилтэтигэр үлэҕэ киирбит. 1961—1967 сс. «Мир» карьерга ЭКГ-4 экскаватор машиниһынан үлэлээбит. Экскаватор биригээдэлэрэ хас да сыл кэккэ «Якуталмаз» трест үрдүнэн муҥутуур үрдүк ситиһиилэри көрдөрбүт.
Сыралаах үлэтэ сыаналанан, ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1964 сыл тохсунньу 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан Семён Митрофанович Васильевка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Тохсунньу 11
Тохсунньу 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 11-с күнэ. Сыл бүтүө 354 күн (ордук хонуктаах сылга 355 күн) баар.
Боруоска
Боруоска (прошка) диэн мэлиллибит, муннунан сыҥсыйан тардыллар табах.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Дьокуускайдааҕы 2 №-дээх педагогика училищета
Дьокуускайдааҕы 2 №-дээх педагогика училищета (ЯПУ-2), оскуола иннинээҕи иитээччилэри бэлэмниир орто анал үөрэх тэрилтэтэ.
1931 сыллаахха Педтехникум иһинэн оскуола иннинээҕи иитии отделение тэриллибитэ. Корнилов Л.Ф. тэрийбитэ.
1937 - 1966 сыллардаахха отделение 1051 специалиһы бэлэмнээн таһааран баран 1966 сылллаахха туспа Педучилище буолбута.
Маҥнайгы дириэктэринэн 1985 сылга диэри Макарова Г.Ф. этэ.
Училищеҕа үлэлээбиттэрэ педагогика кандидата Глезер В.А., үтүөлээх учууталлар Слепцов Г.И., Винокурова Л.В., Платонова С.И., Потапов К.Д., Слепцова К.Н., Филиппова К.Н., Чарина М.Е. уонна да атыттар.
ЯПУ-2 икки отделениелаах Оскуола иннинээҕи иитии уонна муусука.
1991 сыллаахха муусука отделениетыгар ыольклор группата аһыллыбыта.
Училищеҕа 141 учуутал үлэлиир. Макаренко А.С. аатынан музейдаах.
Билигин 2 №-дээх Педколледж диэн ааттанар.
Варламова Галина Ивановна (Кэптукэ)
200px|thumb|right|Варламова Галина Ивановна — Кэптукэ Варламова Галина Ивановна — Кэптукэ (18.01.1951) — эбэҥки суруйааччыта. Тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата. 1990 сылтан Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Нууччалыы, сахалыы уонна эбэҥкилии суруйар.
Олоҕун олуктара
Амур уобалаһын Зея оройуонун Кукушка бөһүөлэгэр табаһыт, булчут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. А. И. Герцен аатынан Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай педагогика институтун бүтэрбитэ. ССРС Наукатын Академиятын Сибиирдээҕи Салаатын Саха Сиринээҕи Институтун хотугу филология секторын лаборанынан, алын научнай үлэһитинэн, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар Институттарын ыстаарсай научнай үлэһитинэн үлэлээбитэ, нуучча тылын, литературатын үөрэппитэ. 1994 сылтан -- эбэҥки фольклорун уонна литературатын секторын сэбиэдиссэйэ, эбэҥки филологиятын секторын сүрүн научнай үлэһитэ.
1984 сыллаахха Ленинградка "Фразеологизмы в эвенкийском языке" тиэмэҕэ билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбитэ. 2002 сыллаахха "Эпические и обрядовые жанры эвенкийского фольклора" диэн тиэмэҕэ билим докторын диссертациятын көмүскээбитэ.
Галина Кэптукэ — элбэх билим ыстатыйатын ааптара, сэттэ монография ааптара. 20 научнай экспедиция састаабыгар киирэн Амур уонна Чита уобаластарыгар, Красноярскай уонна Хабаровскай кыраайдарга, Саха Сирин үгүс улуустарыгар сылдьыбыта. "Фразеологизмы в эвенкийском языке" (Новосибирскай, 1986), "Эпические традиции в эвенкийском фольклоре" (1996), "Эвенкийский нимнгакан" (2000), "Тунгусский архаический эпос (фольклорный сборник)" (2001), "Эпические и обрядовые жанры эвенкийского фольклора" (Новосибирск, 2002), "Мировоззрение эвенков. Отражение в фольклоре" (Новосибирск, 2004), "Сказания восточных эвенков. Сборник героических сказаний эвенков" (2004, А.Н. Варламовтыын), о.д.а.
Суруйааччы быһыытынан 1980-с сыллар ортолоруттан биллэн барбыта. "Имеющая свое имя Жделтула-река" (1989), "Рассказы Чэрикте" (Красноярскай, 1989), "Маленькая Америка" (Москва, 1991) кинигэлэрдээх. "Полярная звезда", "Розовая чайка", "Северные просторы", "Литературная учеба" сурунаалларга, "Литературная Россия" хаһыакка, "Полярный круг", о.д.а. таһаарыыларга бэчээттэммитэ. 1993 сыллаахха аҕыйах ахсааннаах хотугу, Сибиир уонна Уһук Илин норуоттар Ассамблеялара "Маленькая Америка" кинигэтин иһин "Звезда утренней зари" бириэмийэни туттарбыта. Кэптукэ - суруйааччы хос аата уонна кини ийэ ууһун аата.
Г. И. Варламова «Бакалдын» диэн эбэҥкилэр сиэрдэрин-туомнарын, үгэстэрин сайыннарар этно-культурнай кииҥҥэ үгүс үлэни ыытар. Кини отуттан тахса сэһэн, кэпсээн, эссе, очерк ааптара. Сорох айымньылара ньиэмэс, испания, италия, француз, дьоппуон тылларынан омук дойдуларыгар тахсан тураллар.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
"Писатели земли Олонхо: Биобиблиографический справочник" (2000) кинигэттэн.
Иванов Алкивиад Исидорович
Алкивиад Исидорович Иванов - көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, биллиилээх хирург, бэрэпиэссэр, билим (наука) дуоктара.
Сунтаар оройуонун Күндэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Тустуунан дьарыга
Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар тустуунан, ыарахан атлетиканан үлүһүйэрэ. 1959 с. Сунтаардааҕы оскуоланы бүтэрэн, Алкивиад лүөччүк буолар санааттан Украинаҕа, Кривой Рог куоракка тиийэн, авиационной техникумка туттарсыбыта. Мед. хамыыһыйа «вестибулярнай аппараата мөлтөх» диэн сыыйан, тиэхиньик үөрэҕэр киирбитэ. Тустуу суох буолан спортивнай гимнастиканан дьарыктанан иккис эрэсэрээт нуорматын толорбута. Онтон ыарахан атлетиканан дьарыктанан куораттааҕы күрэхтэһиилэргэ кыттан үһүс эрэсэрээти топорбута.
Үс сыл үөрэнэн приборист-тиэхиньик идэтин ыпан Алкивиад Иванов дойдутугар теннубута, Дьокуускайдааҕы авиапорка улэҕэ киирбитэ. Бу сылдьан Динамо уопсастыба саалатыгар дьарыктанар. 1962 с. Арассыыйа «Динамо» ДСО курэхтэһиитигэр ыҥыраплар. Манна чаҕылхайдык тустан, үһүс миэстэни ыпар. «Динамо» сүүмэрдэммит хамаандатыгар эрчиллэр, Бутун Сойуустаабы күрэхтэһиилэргэ кьптар. Бакуга Бүтүн Сойуустааҕы курэхтэһиигэ финалга тахсар уонна барыларын кыайталыыр. Икки ыйынан маастар нуорматын толорор.
1963 сыппаахха РСФСР спартакиадатыгар үһүс миэстэни ыпар. Кинини уонна Николай Гоголевы Иран тустууктарын кытта күрэхтэйиигэ ыҥыраллар. Онон кинилэр сахаттан маҥнайгынан омук тустууктарын кытта тустубут бөҕөстөр диэххэ сөп. 1964 с. Дьокуускайга Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ буолар. Онно А. Иванов чөмпүйүөн буолар. 1967 с. Ленинградка РСФСР норуоттарын спартакиадатыгар чөмпүйүөннүүр.
Быраас
1965 с. киирии эксээмэни туттарсыбыта эрээри, химияҕа бырабааллыыр. Хата, СГУ ректора И.Г. Полов, киниэхэ иккистээн туттарарга көҥүллээн абырыыр. Медфакка үөрэнэр чэпчэкитэ суоҕа, ол үрдүнэн күн аайы улахан эрчиллии, араас күрэхтэһии үөрэххэ мэһэйдииллэрэ. Кини уһус куурустан аны хирургияҕа ылларбыта, улаханнык үлүһүйбүтэ. Хирург - уус, иистэнньэҥ кэриэтэ тарбаҕа имигэс буолуохтаах. Оттон илистимлээх эрчиллии кэнниттэн хайа киһи тарбаҕа титирэстээбэтэҕэй... Онон алтыс кууруска үөрэнэ сыддьан Алкивиад "спорт эбэтэр медицина" диэн таларга күһэллибитэ.
Алкивиад Исидорович үлэтин куорат хирургиятыттан саҕалаабыта: муҥур эпэрээссийэлэрэ, араас оһол, эчэйии, о.д.а. Барытын анааран көрө үөрүйэх испэсэлиис «биһиги дьоммут ыарыыларыгар туох эрэ сибээс баар» дии санаабыта. Онон аны улам наукаҕа тардыстар. Тымыр варикоһугар тиэмэ талан, кини Москубатааҕы 2-с №-дээх Медицинскэй институт аспирантуратыгар киирбитэ. 1979 с. кини хандьыдаат дьиссэртээссийэтин көмүскүүр. СГУ- га кини көмүскээбит тиэмэтигэр хаапыдыра суох, онон оҕо хирургиятыгар үлэлиир.
Аны дуоктар истиэпэнин ыларга дьиссэртээссийэ көмүскүүргэ бэлэмнэнэр. Инньэ гынан Алкивиад Исидорович Өрөслүүбүлүкэтээҕи балыыһа проктология отделениетыгар көһөр. Саха сиригэр куртах-оһоҕос ыарыыта - биир ыарахан ыарыы көрүҥэ. Отгон талааннаах хирург Алкивиад Исидорович бу уорганнарга бэйэтэ толкуйдаабыт, олоххо киллэрбит ньымаларын туһанан оҥорбут эпэрээссийэлэрэ төһөлөөх элбэх киһини өлөр өлүүттэн быыһаабыттара буопуой?! Биирдэ суруналыыс «хас эпэрээссийэни оҥорбуккунуй?» дкэн ыйыппытын, «30 сыл үлэлээбитим устата барыта 3 тыһыынча эпэрээссийэни оҥордум» диэбиттээк. Маны таһынан кини Мединститукка преподаватель быһыытынан эдэр хирурдары ииппитэ-такайбыта, госпитальнай хирургия хаапыдыратын салайбыта.
Медицинскэй киин аһыллыбытыгар испэсэлииһи онно ыҥырбыттара. «Медкиин аан дойду таһымнаах. Оттон Саха сирин хирурдара Москуба хирурдарьптан хаалсыбаттар>. - диэн киэн тутта этэрэ.
Медицинскэй кииҥҥэ клиническэй киин дириэктэринэн анаммыта. Кини кардиохирургия киинэ аһылларыгар сыратын биэрбитэ. 2001 с. Арассыыйатааҕы Медицинскэй наука академиятын Дьокуускайдааҕы киинэ аһыллыбытын А.И. Иванов салайбыта. Үлэтин хайысхата Арассыыйа Академиятын бурусүдьүумүгэр бигэргэтиллибитэ: генетика чинчийиилэрэ, үлүйүү проблемалара, саҥа информационнай технологиялар о.д.а.
Абааһы лыаҕа
thumb|230px
Абааһы лыаҕа (бражник, Sphingidae) диэн боруҥуйга көтөр болоорхой лыах.
Эрбэх
Эрбэх — киһи илиитин бастакы тарбаҕа. Атын тарбахтарга утары турар.
Тыл номохторо
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийбит баҕадьы.
Рут Флаверс
мини|Рут Флаверс Рут Флаверс (Ruth Flowers), DJ Ruth Flowers эбэтэр Mamy Rock ааттарынан биллэр ди-джей. 1940 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр Англияҕа Бристоль куоракка төрөөбүтэ. Кини 2010 сыллаахха сиэнин төрөөбүт күнүн бэлиэтээһиҥҥэ сылдьан диджейдэр үлэлэрин сэргээбит. Онтон ыла бу эмээхсин диджей буолбут. Электроннай музыканан үлүһүйүөн иннинэ сыаркап хуоругар ыллыыр уонна хаартыска түһэриитинэн дьарыктанар эбит. Ону таһынан Лондоннааҕы марафоҥҥа кыттыбыта биллэр.
Торообут тыл кууьэ
Биьиги сахабыт тыла олус баай, дирин историялаах, атын омук тылларыгар холоотоххо олус кэрэтик иьиллэр тыл. Тылбыт суппэтин, симэлийбэтин туьугар, кэлэр кэнчээри ыччаппытын, сахалыы тыыннаан, утуо сиэргэ – майгыга угуйан, торообут тылбытын ыьыктыбакка инникигэ эрэллээхтик илдьэ сылдьыахтаахпыт.
Саха тылбытын уьуннук кэтээн корбут дьоннор этиилэринэн, сахалыы дьоьуннук толкуйдуур, санарар – инэрэр ыалга иитиллибит о5о утуо майгылаах сиэрдээх киьи буолан улаатар. Мин саныахпар ,торообут тылынан конуллук санара уорэммит о5о атын омук тылын тургэнник ылынар, иннигэ эрэлэ быдан тардыьыылаах буолар.
Оттон сахалыы тылы билбэт саха о5олорун кордоххо, куннээ5инэн толкуйдаах, уьуну – киэни ырыта барбат, быстах майгылаах буолар курдуктар. Онон сибээстээн, о5о кыра эрдэ5иттэн торообут тылынан иитиллэр эйгэтин кэнэтэн хайаан да ойтон суруйууну киллэрэр наада. Маннык тугэннэ о5о этэр санаатын сааьылана, тыл баайын эгэлгэтин туьана, толкуйдуур дьо5урун сайыннара уорэнэрин ситиьэллэр.
10-11 кылаастарга саха тылын уорэппэппит тумугэр, учуутал ба5арбата5ын да иьин, ити этэр ирдэбиллэригэр соп дииригэр тиийэр. Оччо5о торообут тылбыт суолтата намтаан, иьэрин кордорор.
Ити курдук кыра тугэннэртэн са5алаан иитиллибит ийэ тылбыт суогэйин-сумэтин инэрэн, киьилии киьини иитэргэ олук уурарга кыьаллыа5ын. Торообут тыл уорэх, иитиитин тыла буолар аналлаах.
Торообут тыл - саха киьитин оло5ор, инники кэскилигэр тэннэ кыттар иэйиитэ, тобулаан таьаарар оркон ойо, духовнаьа, торут обугэбит удьуорун, силиьин – мутугун быстыспат ситимэ.
Саргылаах сахабыт тыла сайда уунэ туруохтун!
Уитни Хьюстон
Whitney Elizabeth Houston ( 1963 Атырдьах ыйын 9 күнэ - 2012 Олунньу12, ) Америка поп уонна R&B стилларга ырыаһыта. Кыраһыабай уонна күүстээх куолаһынан биллэр. Саамай биллэр ырыалара - 'I Will Always Love You' уонна 'I Wanna Dance with Somebody (Who Loves Me)'. Америка өрөгөй ырыатын The Star Spangled Banner', Super Bowl XXVҕа ыллаабыта уонна туспа диска таһаарбытын хит-парадтарга бастаабыта. Онон, Америка историятыгар Америка өрөгөй ырыатын ситиһиилээхтик атыылаабыт соҕотох артыыс буолар. Саамай ситиһиилээх дьахталлар быыстарыгар баар. Саамай биллэр уонна ситиһиилээх альбома - The Bodyguard' (Телохранитель) уонна "Whitney" альбомнара буолаллар. Ону тэҥэ "Священник кэргэнэ" (Жена Священника) киинэҕэ кыттыбыта. Өлүөн иннинэ наркотигы уонна арыгыны кытта үөрүйэх буолбут.
Иирэр дьаҕаа
Иирэр дьаҕаа - сиэргэ-туомҥа туттуллар тыас таһаарар былыргы тэрил. Мас араама оҥорон баран онно хаптаһыны баайталаан таһыйаллар (охсоллор) эбит.
Иирэр дьаҕааны, Кэлтэгэй табыгы уонна Дьөлөкөй күпсүүрү кэриэстиир киһилэрэ өллөҕүнэ, эбэтэр кыыс-кийиит сүктүүтүгэр урууга маанылаан ойуун охсоро үһү. Маны Сэһэн Болоҕо 1936 сыллаахха Бөтүрүөп Уйбаан Уйбаанабыс диэн 68 саастаах Кыам уустан төрүттээх (эбэтэр Кыам Уус диэн ааттаах) Чурапчы киһитэ кэпсээбит, "Төлөй нэһилиэгин олохтооҕо Хабырыыс ойуун сэһэргиирэ", - диэбит.
Окаванго
Окава́нго (Ангола өттүгэр Куба́нго) — соҕуруулуу-арҕаа Африкаҕа баар өрүс. Соҕуруу Африка төрдүс өрүһэ. Соҕуруулуу-илин диэки устар. Устата — 1600 км. Уутун орто ороскуота — 475 м³/с. Төрдө Анголаҕа  баар, онтон соҕуруу диэки Ангола уонна Намибия ыккардыларынан сүүрэр, ол кэннэ Ботсвана сиринэн барар.
Окаванго муораҕа да күөлгэ да түспэт. Ол оннугар ханаалларынан эрийэ-буруйа баран сиигин 95 % сүтэрэн тиһэх уһугар Калахари кумах куйаарын бадарааныгар уолан хаалар. Ол сири Окаванго дельтата (Окаванго бадараана) диэн ааттыыллар, аан дойдуга саамай улахан дельталарга киирсэр, иэнэ 15 000 км².
Васильев Степан Иннокентьевич
Васильев Степан Иннокентьевич — Социалистическай Үлэ Геройа, сылгыһыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Буча
Буча (Буча) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 30 836 (2014).
Бөһүүкэ
Бөһүүкэ — бөлөнүйбүт сүөгэйгэ үүтү эбэн, ытыйан баран, кыратык тоҥорон оҥорор ас. Тымныыга бөһүтээт, тута сиэнэр.
Туһаныллыбыт сирдэр
И. К. Попов. Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт. — Дь.: Бичик, 2004.
Ылгын чыҥыйа
Ылгын чыҥыйа — киһи илиитин бэһис тарбаҕа. Саамай кыра тарбах.
Тыс үтүлүк
Тыс үтүлүк — Таба, ыт, бөрө тириитинэн, тыһынан, кыахтаах өртө күндү түүлээх тыһынан (саһыл, бэдэр) тиктэллэрэ. Түүлээх истииллэрэ, таһа эмиэ түүлээх буолара. Ытыһын сарыы оҥороллоро. Манных үтүлүк ытыһын эрбэҕин кытта холбуу быһаллара. Эр дьон тыс үтүлүктэрэ уостаах (аһаҕастаах) буолар. Эрбэҕин төрдүнэн, ытыһынан аһаҕастара таҥаһынан сабыллар. Ол көлөнү баайарга, үлэлииргэ табыгастаах.
Үтүлүк көрүҥнэрэ
Ыбылах
Ыбылах — киһи уллуҥаҕын оҥуута.
Аһара барыы
Аһара барыы диэн киһи быһыытын, сиэри тутуспат буолуу ааттанар.
Ойуун лыаҕа
thumb|250px
Аһара барыы
Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ киһи быһыытын таһынан туттунар, аһара барар киһини «Аһара барыма» диэн этэн үөрэтэ, өйүн-санаатын хааччахтыы сатыыллар. Аһара барыы куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэх. Билигин үгүс эдэрдэр аһара барар майгыламмыттарын, охсуһаллара, этиһэллэрэ, өлөрсөллөрө элбээбитин бары бэлиэтиир буоллулар.
Бэйэлэрин кыайан туттуммат, тохтотуммат, аһара барар быһыылаах дьону ханнык быһыылары оҥороллоруттан көрөн арааран быһаарыахха сөп:
Аныгы үөрэхтээхтэр киһи итинник, аһара барар майгынын өйө-санаата баайыллыбыт кэмигэр оҥорорунан үчүгэй баҕайытык «аффект» диэн ааттыыллар уонна оҥоруллубут буруйу кыччатар курдук быһаара сатыыллар. Ханнык баҕарар киһи, хаһан баҕарар өйө баайыллан эбэтэр өйө, салгын кута көтөн ылар кэмигэр биирдэ эмэтэ да буоллар киирэн ыларынан уонна ол кылгас, түргэнник киирэн ааһар кэмҥэ киһини салайыыны ийэ кута быһаччы оҥорорунан өйө-санаата кыра эрдэҕиттэн тулуурдаах буолууга иитиллэрэ эрэ туһалааҕын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ быһааран дьоҥҥо тириэрдэр. Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ киһи маннык быһыытын куттар солбуһууларынан табатык быһаарар. (1,91). Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэр кэмигэр бэйэтин баҕатын кыайан тохтотуна үөрэммэтэҕинэ, улаатан баран туттуна үөрэнэрэ олус уустук, олус уһун кэми ылар. Кэмпиэт ылларан сии охсоору маҕаһыын муостатыгар төкүнүйэ сылдьан ытыыр, сарылыыр оҕо бэйэтин баҕатын кыайан туттуммат буола улаатыан сөп. Оҕо маннык быһыытын үгэс буола илигинэ тохтотон, атыҥҥа аралдьытан умуннарыы өйүгэр-санаатыгар туһата улахан.
Атаах буола улааппыт киһи бэйэтин баҕатын, быстах санаатын кыайан тохтотунар кыаҕа суох буоларыттан итинник аһара барар майгылаах дьон элбээтилэр. Сыыһа-халты, аһара туттууттан, киһи быһыытын аһара барыыттан эдэр уолаттар ордук эрэйгэ тэбиллэллэр, эдэр, саҥа саҕаланан эрэр олохторун буорту оҥороллор, хаайыыга түбэһэллэрэ элбэх.
Улуу Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ Россия баайдара, дворяннар, эргиэмсиктэр аһара байаннар үлэһиттэри, оробуочайдары киһинэн да аахпат, олус уһуннук үлэлэтэр, кыра хамнаһы биэрэр, ону туруорсаары туруннахтарына саллааттарынан ытыалатар этилэр.
Кыра буруйу оҥорууну аһара туттунан кэбистэххэ олус ыар, куһаҕан, хара айыы буолан тахсар кыахтанар. Биир бииргэ сутуругунан охсуһууну саҕалаан баран, аны быһахтанан киһитин дэҥнээн, аһара туттан кэбистэҕинэ холуобунай дьыалаҕа түбэһиигэ тиийэн хаалыан сөп.
Киһи быһыытын аһара барааччылары аныгы сокуоннар өйдөтө сатаан баран хааччахтыы, хаайыыга олордо, өйдөрүн-санааларын уоскута, киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэ сатыыллар. (2,69).
Саха дьонун таҥараларын үөрэҕэ оҕо аһара барар өйүн-санаатын кыра эрдэҕиттэн хааччахтаан «Айыыны оҥорума», «Аһара барыма» диэн этэн, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн ыла саҕалаан үөрэтэр. Сыыһа-халты, аһара тутуннахха эппиэтэ, кэһэйиитэ, иэстэбилэ хайаан да кэлэрин сахалар Улуу Тойон таҥараларын үөрэҕэ баара биллэрэр. Бу үөрэх көрсүө, сэмэй, тулуурдаах дьону иитэн-үөрэтэн улаатыннарар үөрэх буолар. Төрөппүттэр оҕо көрсүө, сэмэй майгылаах киһи буола улааттаҕына, аһара барыылары оҥорботоҕуна, бэйэбит абыраныахпыт, эрэллээх, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтаах кэлэр көлүөнэлэниэхпитин сөп диэни билэн, оҕолорун кыра эрдэҕиттэн сахалыы өйгө-санааҕа, үгэстэргэ, таҥара итэҕэлигэр үөрэтиэ этилэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
2. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
Эр кuhu түнэ уонна сарыы үтүлүгэ
Эр кuhu түнэ уонна сарыы үтүлүгэ. Түнэ чараас өттүттэн тигиллибит үтүлүгү истииллэр, ол улэлииргэ ньымса, бөҕө буолар. Сарыы үтүлүгү кыһын кэтэргэ анаан түүлээх истииллэрэ. Маннык үтүлүк ханнык да киэргэлгэ наадыйбат.
Эбии маны көр
Үтүлүк көрүҥнэрэ
Оҥоһуу интеллект
thumb|right|280px|Киhи [[мэйиитин моделлааhынын туhунан ыйытыыга оҥоһуу интеллект чинчийээччилэрэ биир санааҕа кэлэ иликтэр.]]
Оҥоһуу интеллект (ОИ, оҥоһуу өй) диэн киhи айан таhаарбыт интеллега уонна ону айар информатика салаата. Маны, билиҥҥи бириэмэҕэ, көмпүүтэри туһанан оҥоруохха сөп диэн теория баар. ОИ сүрүн ыйыылара бу эйгэни "интеллектаах агеннары үөрэтии уонна айыы" диэн быhаараллар, онно интеллектаах агент диэн тула эйгэтин иҥэринэр уонна ситиhиилээх буоларын туhугар үлэлэhэр система буолар. Дьон Маккарти, бу термины 1956 с. айааччы, "интеллектаах массыыналары оҥоруу үөрэҕэ уонна бырайыактааhына" диэн быhаарыыны биэрэр.
Бу эйгэ киhи буолуу киин ураты майгытын — өйүн — үүт-үкчүтүк массыыналарынан үтүгүннэрэр соруктаах төрүттэммитэ. Ону кытары өй айылҕатын уонна үөрэх чинчийиилэрин чэрчилэрин туhунан ыйытыылар уус-уран литератураҕа уонна философияҕа үөскүүллэр. Бүгүн, ОИ технология индустриятын күттүөннээх ирээтэ буолар уонна информатика ордук уустук проблемаларын көтөҕөр.
ОИ киин проблемаларынан буолаллар куолулааhын, билии, былааннааhын, үөрэнии, билсии, ылыныы уонна объектары хамсатыы уонна салайыы дьоҕура.
Булуҥ (тыл суолтата)
Туһаныллыбыт сирдэр
И. К. Попов. Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт. — Дьокуускай: «Бичик», 2004.
Буоҕара
Буоҕара – туох эмэ курдуу туттарыыта.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Дьокуускайдааҕы педагогика техникума
Дьокуускайдааҕы педагогика техникума, учууталлары бэлэмниир анал орто үөрэх тэрилтэтэ.
1920 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятаны Педагогия техникумугар кубулуппуттара.
Кэлтэгэй табык
Кэлтэгэй табык - сиэргэ-туомҥа туттуллар тыас таһаарар былыргы тэрил. Үс-түөрт оҕус тириитин кыһыахтаан баран тиирэн хатараллар, ол тиириллибит тириилэри дьыбарга таһыйаллар (охсоллор) эбит.
Дьокуускайдааҕы педагогика техникума
Ол сылларга учууталлары эрэ буолбакка саха маҥнайгы интеллигенциятын бэлэмнээбитэ.
Кэлтэгэй табык
Кэлтэгэй табыгы, Иирэр дьаҕааны уонна Дьөлөкөй күпсүүрү кэриэстиир киһилэрэ өллөҕүнэ, эбэтэр кыыс-кийиит сүктүүтүгэр урууга маанылаан ойуун охсоро үһү. Маны Сэһэн Болоҕо 1936 сыллаахха Бөтүрүөп Уйбаан Уйбаанабыс диэн 68 саастаах Кыам уустан төрүттээх (эбэтэр Кыам Уус диэн ааттаах) Чурапчы киһитэ кэпсээбит, "Төлөй нэһилиэгин олохтооҕо Хабырыыс ойуун сэһэргиирэ", - диэбит.
Дьокуускайдааҕы педагогика техникума
1931 сыллаахха политпросвет үлэһиттэри бэлэмниир отделение аһыллыбыта.
1932 - 1942 сылларга техникумҥа, кэнники Педучилищеҕа эбээн уонна эбэҥки отделениета аһыллыбыта.
Педагогика техникумун бүтэрбиттэрэ Кулачиков С.Р., Мординов Н.Е., Сивцев Д.К., Слепцов П.А., наука доктордара Башарин Г.П., Егоров А.Д., наука кандидаттара Григорьев Н.С., Данилова А.П., Избеков Д.Д., Попов С.Ф., уонна да атыттар.
1937 сыллаахха Педагогика училищетыгар кубулуйбута.
Лыглыкы
Лыглыкы (кроншнеп-малютка, ) - дьиэрэҥ кыра арааһа.
Үтүрүм
Үтүрүм — кытараабакка, икки эбэтэр хас да сыл субуруччу төрөөбүт сүөһү.
Макс Шелер
Макс Шелер (22.08.1874 — 19.05.1928) диэн ниэмэс идеалист-филосова, аксиологияны, билии-көрүү социологиятын уонна философия антропологиятын туспа дисциплина быһыытынан төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
Канаадалар
Канаадалар — Аан-Дойду биир мультинациональнай омуктарыттан биирдэстэрэ буоллаллар. Канаадалар уопсай ахсааннара — 38 млн. киһи, сүрүннээн Канаадаҕа уонна АХШ хотугу штаттарыгар олороллор. Олортон 33 миллиона дойдутугар эрэ олорор, ордубут 5 млн аан-дойду араас муннуктарыгар олороллор.
Канаадалар туруктара
Канаадалар 77 % маннык икки улахан этностарга тиксэр:
Эртюков Иннокентий Илларионович
Эртюков Иннокентий Илларионович (24.11.1916, Тыараһа нэһилиэгэ, Таатта улууһа, Саха уобалаһа — 06.06.1991) — бэйиэт, тылбаасчыт, суруналыыс.
Айар үлэтэ
Айымньылара 1937 сылтан бэчээттэммиттэр. Саха тылыгар Валентин Катаев «Сын полка» сэһэнин, Самуил Маршак хоһооннорун, Сергей Аксаков «Аленький цветочек» остуоруйатын тылбаастаабыт.
Сигэлэр
Дьон алпаабытынан
Куһаҕанынан аатырыы
Куһаҕанынан аатырыы диэн саха дьонун олохторун үөрэҕэ.
Дьон төһө да үөрэҕи-билиини баһылаабыттарын, үлэни-хамнаһы сайыннарбыттарын иһин өйдөрө-санаалара сайдыылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн сахалар үөрэхтэригэр сөп түбэһэр. “Үчүгэй куһаҕана суох буолбат” диэн өс хоһооно өй-санаа сайдыытын быһааран билигин да туттулла сылдьар. Үчүгэйи оҥоруу төһө да элбээбитин иһин биир эмэ да буоллар куһаҕаны оҥоруулар баар буола тураллар уонна хаһан да суох буолбаттар. Киһи хаһан баҕарар сыыһа-халты туттунан кэбиһэн үчүгэйи оҥорорун куһаҕаҥҥа кубулутара, үчүгэйи оҥоробун диэн оҥорбута табыллыбакка куһаҕан буолан тахсара хайдах да суох буолбат. Аата-суола киэҥник тарҕанарыгар, биллэр-көстөр буолууга дьон арыыччалара куруук кыһаналлар, бары баҕа санааларын, кыахтарын ону толорууга ууруохтарын сөп. Баҕа санаа туолан хаалар уратытын быһыытынан маннык санаалаах киһи ол баҕа санаатын кыахтаах буоллаҕына ситиһиэн сөп.
Сахалар олохторун үөрэҕэр “Куһаҕанынан аатырыы” диэн өйдөбүл баар. Аатырыаҕын, аата-суола киэҥник биллиэҕин аһара баҕарар биир эмэ киһи үчүгэйинэн кыайан аатырбатаҕына түргэнник, улахан эрэйэ, үлэтэ суох оҥоруллар куһаҕаны оҥорон, куһаҕанынан аатыра сатыаҕын сөп.
Үтүө санаалаах дьон бары үчүгэйи, туһалааҕы оҥорон ааттарын-суолларын кэлэр көлүөнэлэргэ хаалларыахтарын баҕараллар. Туһалааҕы, үчүгэйи оҥоруу үлэтэ-хамнаһа элбэҕиттэн, элбэх бириэмэни эрэйэриттэн кыаллара уустук, эрэйдээх, уһун кэмҥэ кыһанан үлэлээтэххэ табыллар кыахтанар. Дьон тулуурдаахтара, үлэни-хамнаһы кыайааччылара, көрсүө, сэмэй майгылаахтара, талааннаахтара үчүгэйи, туһалааҕы оҥороннор ааттарын-суолларын уһун үйэлэргэ хааллараллар. Сахалар үтүөнү, үчүгэйи оҥоруу кэлэр көлүөнэлэргэ хаалан туһалыырын үрүҥ айыы диэн ааттыыллар.
Үрүҥ диэн күнтэн кэлэр сырдыгы, сылааһы үчүгэйинэн ааҕыы дьоҥҥо барыларыгар олохсуйбутуттан бары үтүөнү, үчүгэйи, туһалааҕы холбуу үрүҥ диэн ааттыыллар.
Куһаҕаны оҥоруу улахан үгүстүк толкуйдааһыны эрэйбэтиттэн, оҥорорго эрэйэ суоҕунан, дөбөҥнүк оҥорулларыттан элбэҕи оҥорон кэбиһиэхтэрин сөп. Куһаҕаны, дьоҥҥо, айылҕаҕа буортулааҕы оҥорууну хара айыы диэн сахалар ааттыыллар. Былыргылар оҥорон кэбиспит хара айыылара, куһаҕан быһыылара умнуллар, хаалларыллар аналлаахтар. Хара айыылар умнуллан, хаалан истэхтэринэ эрэ үчүгэй быһыылар элбээн дьон өйө-санаата тупсан иһэр кыахтанар.
Хара диэн куһаҕаны, буортулааҕы бэлиэтээн, хараардан, үчүгэйтэн туспа арааран этиллэр. Айыы диэн дьон оҥорботохторун, билбэттэрин оҥоруу буоларынан үксүгэр куһаҕан буолан тахсара элбэх. Онно эбии дьон сыыһа-халты туттуналлара, тиэтэйэллэрэ, ыксыыллара элбэҕинэн үчүгэй буолуон да сөптөөҕү куһаҕаҥҥа кубулутар уратылаахтар.
Дьон өйө-санаата сайдыыта муҥурун булбутунан, үчүгэйи оҥоруу аҕыйаабытынан, кыаллыбат буолбутунан саҥа тыһыынча сыллар саҕаланыыларыгар ураты улахан куһаҕаны оҥорон аатырыылар элбээн эрэллэр. Дьоҥҥо аһара улахан куһаҕаны, ыар быһыыны оҥоруунан 2001 сыллаахха балаҕан ыйын 11 күнүгэр Америкаҕа Нью-Йорка самолеттарынан оҥоруллубут террагы ааҕыахха сөп. Бу терракка 3 тыһыынчаттан тахса киһи өлбүтэ.
Эрдэттэн, хас да сыллар иннилэриттэн саа-сэп хомуйсан 64 саастаах, элбэх баайдаах Стивен Пэддок (Stephen Paddock) диэн Америка олохтооҕо 2017 сыллаахха алтынньы 2 күнүгэр Лас Вегас куоракка концерт көрө мустан турар дьону гостиница үөһээ этээһиттэн 11 мүнүүтэ устата ытыалаан 59 киһини өлөрдө, 570 киһини бааһырта. Полициялар тутаары кэлбиттэригэр бэйэтин ытынан кэбиспит. Өссө парковкаҕа туруорбут массыынатыгар элбэх дэлби тэбэр эттиктэри тиэйэ сылдьыбытын булбуттар.
Бу сиэмэх кыыллар быһыыларын быдан баһыйар ыар, хара айыыны бу киһи туох санааттан оҥорбута кыайан биллэ илик. Аҕата халабырдьыт киһи эбит. Бэйэтэ сүүйсүүлээх оонньууларынан дьарыктана, элбэхтик сүүйэ сылдьыбыт.
Бу киһи сахалар өй-санаа үөрэхтэринэн биллэр “Куһаҕанынын аатыран” ааты-суолу ылаары эрдэттэн бэлэмнэнэн оҥорбут ыар быһыыта буолар. С.Пэддок куһаҕанынан чахчы аатырда, Америкаҕа бастакы миэстэни ылла.
Дьон төһө да үөрэхтэммиттэрин, өйдөрө-санаалара сайдыбытын иһин куһаҕан быһыылары, хара айыылары оҥорон кэбиһэллэрэ суох буола илик. Олус ыар, куһаҕан быһыылары элбэхтик оҥорон ааты-суолу ыла сатааччылар билигин да бааллар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Терракты в Норвегии (2011). Материал из Википедии.
Ниигата
Ниигата (Niigata) — Япония порт куората. Хонсю арыы арҕаа кытылыгар Синано өрүс байҕалга түһэр сиригэр сытар. Ниигата префектуратын киинэ. Олохтоохторун ахсаана 504 тыһ. киһи (2004).
Буодьу
Буодьу – Бүүрүк, кытыы,(Төгүрүччү кэккэлии үүммүт ыарҕа буодьулаах ырааһыйа түөлбэлээн сытар. НЯ.С.423), таҥас түүлээҕинэн бүүрүгэ, кырыыта түүлээҕинэн тигиллибитэ (этэрбэс буодьута, үтүлүк буодьута.
Политичэскэй куотааһын
Политичэскэй куотааһын (political asylum, АХШ дойдутугар) — дьоннор, бэйэлэрин дойдуларыгар президени игин кириитикэлээбиттэрин иһин репрессия буолаары гыммытын иһин атын дойдуларга куотуу. Ол президен эрэ буотах! Уопсайа мөллүйүөн араас биричиинэ баар, олортор саамай сүрүннэрэ:
Ол кынан баран исключения эмиэ баар:
Буодьу
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Политичэскэй куотааһын
Политичэскэй куотааһын Аустралияҕа
Аустралия — политичэскэй куотуу дьоннору ыларынан биир бастыҥ дойду буолар, сыл аайы 200 тыһыынча Политичэскэй куотуу дьоннор Аустралияҕа олохсуйа кэлэллэр. Үксүлэрэ Кытайтан, Индияттан, Таиландтан. Кэнники кэмҥэ Путин былааска кэлбитигэр, элбэх Арассыыйа олохтоохторо эмиэ Аустралияҕа көмө көрдөөн куоталлар. Сахалар эмиэ бааллар. Аустралия маннык куотуу дьоннору ылар:
Итиннэ сөп түбэһэр буоллаҕына, Аустралия эйиэхэ виза (visa) биэрэр, 4 сыллаах. Ол улахан значенията суох, тоҕо диэтэххэ 4 сыл кэнниттэн Аустралияҕа ханнык баҕарар киһи гражданин статуһун ылар.
Романов Николай Петрович (1956)
Романов Николай Петрович (24.05.1956 с.т.) - тырахтарыыс, биригэдьиир, СӨ тытатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Дьаҥхаады нэһилиэгин Ытык киһитэ.
Мэҥэ Хаҥалас улууһун Суола Мэлдьэхситигэр төрөөбүтэ. 1973с. Төхтүр орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1973 сыллаахтан «Герой Попов» совхозка Төхтүр отделениетыгар хортуоппуй звенотугар трактористыыр. Эталоннай гектар былааннарын аһарар, уматыгы кэмчилиир.
1978-1987 сс. хортуоппуй звенотун бригадира. Гектартан муҥутаан 105ц. ылбыттара. 1987-1997 сс. бурдук звенотын салайбыта, трактористаабыта. 700 га иэннээх бурдук бааһыналарыгар эбиэс, нэчимиэн, сэлиэһинэй ыһаллара. 20-30 ц. үүнүүнү хомуйаллар.
Н.П.Романов салалтатынан бурдук үүннэриигэ «Төхтүрдээҕи народнай предприятие» тэриллэр. Наставник-агрономунан опыттаах Е.В.Яковлев кэлбитэ. Кини Ийэ сиргэ чахчы ийэлии сыһыаннаһара. А.Н.Попов – агроном. В.П.Романов, И.Н.Максимов – тракторист комбайнердар. 1993с. XX-с үйэ историятыгар киирбит Н.П.Романов чыпчаал көрдөрүүтэ ситиһиллибитэ. Онно этиллибитэ: «Төхтүрдээҕи народнай предприятие бурдук үүннэрэр звенотун салайааччыта Николай Петрович Романов 1993 сыллаахха 65 гаттан хас биирдиититтэн 36-лыы центнер үүнүүнү ылбыта». Кини аата XX-с үйэ историятыгар бигэтик киирбитэ.
Н.П.Романов тракторист идэтин таһынан сварщик. Соломо кэбиһэр агрегаты айан оҥорбута. Техникатын бэйэтэ ремоннуур, дьаһайар.
Наградалара:
-Знак «Победитель соцсоревнований». 1976с., 1977сс. -Ударник коммунистического труда. 1979с. -Знак «За вклад в развитие сельского хозяйства». 2008с. -Ветеран сельского хозяйства РС(Я). 2010с. -Почетный гражданин Жанхадинского наслега. 2011с. -СР Тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. 2012с. -Знак «Рекордсмен XX-го столетия». 12.06.2015с. -Знак «Год физической культуры и спорта – 2016г.». 2016с.
Уус-Майа улууһа
Уус-Майа — Саха сирин улууһа. Улуус киинэ — Уус Майа. Нэһилиэнньэтэ — (2006 сыллаах ааҕыыннан), сирин иэнэ — 95,3 тыһыынча квадратнай килэмиэтир эбэтэр Саха сирин алта уон гыммыт биирэ.
Демография
500px|thumb|center|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана[[Билэ:Усть-Майский.png|480px|thumb|center|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]
Ыаллыылар
"Ыаллыыллар" (нуучч. "Соседи") — 2016 сыллаахха улахан экраҥҥа тахсыбыт кэмиэдьийэ жанрдаах, толору метражтаах саха киинэтэ.
Премьерэтэ 2016 сыллаахха кулун тутар 31 күнүгэр Дьокуускай куорат киинэ тыйаатырдарыгар буолбута. Бу киинэ Саха сиригэр 1990-с сыллардаахха уһуллан тэлэбиисэринэн көстүбүт, эмиэ "Ыаллыылар" диэн ааттаах, киинэ сэрийээлин салгыыта буолар. Киинэҕэ оччотооҕу дьоруойдар олохторо 20 сыл кэнниттэн ойууланар. Кинилэр номнуо оҕоломмуттар-урууламмыттар, сиэннэммиттэр. Ону таһынан бу толору метражтаах киинэҕэ саҥа дьоруойдар эмиэ көстөллөр.
Режиссера - Анатолий Кириллин, сценарийа - Юрий Харбанов, продюсера - Сардаана Петрова-Слепцова, оператора - Ариян Колодезников. Киинэни Сахафильм хампаанньа устубут, дойдута - Арассыыйа, уһуна - 1 чаас 24 мүнүүтэ, 2016 сыл
Сүрүн оруолларга Саха тыйаатырын артыыстара Анатолий Николаев, Изабелла Николаева, Ефим Степанов, Наталья Степанова, Наталья Слепцова-Корякина, Иннокентий Луковцев, Анна Кузьмина, Домна Уйгурова, Айаал Аммосов, киинэ артыыһа Евгений Пивоваров оонньууллар.
Чохоо
Өссө маны көр
Чохоол
Буоһах
Буоһах – Куолай куртахха түһэр сирэ. Куртахтан ас төттөрү куолайга тахсыбатын хааччыйар. Аппайан хааллаҕына киһи кыркаҕа кыынньар - куолайа аһыйар.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
«Аан дойду музейдарыгар Саха сирин норуоттарын материальнай уонна духуобунай култуурата: XVII - XX үйэ саҕаланыыта»
Өлүөнэ кыраайын экспедициялар үөрэтиилэрэ саҕаланыаҕыттан (XVIII үйэттэн) дьиэҕэ-уокка, олоххо-дьаһахха туттуллар үгүс мал-сал, булт, сэрии сэбэ-сэбиргэлэ уонна араас иһит-хомуос таска таһаарыллыбыта. Бүгүҥҥү күҥҥэ Нью-Йорктааҕы айылҕа устуоруйатын түмэлигэр, Лондоҥҥа Британия национальнай түмэлэ, Лейпцигкэ этнография түмэлигэр, ону тэҥэ Парижка, Венаҕа, Берлиҥҥэ, Гамбург, Франкфурт-на-Майне, Копенгаген куораттарга бөдөҥ коллекциялар харалла сыталлар.
Саха сирин норуоттарын материальнай уонна духуобунай култуураларын балачча улахан коллекцията (4000 кэриҥэ экз.) Арассыыйа этнографиятын түмэлигэр, ону тэҥэ РНА антропологияҕа уонна этнографияҕа судаарыстыбаннай музейыгар (Кунсткамера), Эрмитажка (Санкт-Петербург), уо.д.а. куораттар түмэллэригэр баар.
Чинчийээччилэр өссө сэбиэскэй кэмҥэ омук сирдэригэр баар музейдарга хараллыбыт экспонаттар ураты сыаналаахтарын бэлиэтии көрбүттэрэ.
Бу туһунан Дьокуускайга 2009 с. от ыйын 29 күнүгэр ЮНЕСКО чэрчитинэн «Циркумполярная цивилизация в музеях мира: вчера, сегодня, завтра» диэн норуоттар икки ардыларынааҕы научнай кэмпириэнсийэҕэ этиллибитэ.
Ылыллыбыт сирэ
Аан дойдутааҕы экспонаттар каталогтарын туһунан "Ил Түмэн" хаһыат, 2009 с. от ыйын 31 к. нүөмэрэ.
Ферре, Кароль
Кароль Ферре (Carole Ferret) - француз чинчийээччитэ, этнография доктора.
Ферре Саха сиригэр, Казахстаңңа, Бурятияҕа уонна Монголияҕа элбэхтик сылдьыбыта, 2006 сыллаахха "Techniques уakoutes aux confins de la civilisation altaïque du cheval" (Алтайдыы аттаах омуктар цивилизацияларын кытыытыгар баар сахалар аты иитэр ньыымалара) диэн ааттаах диссертацияны көмүскээбитэ. Бу улахан диссертацияҕа (1500 стр. кэриңэ) саха культурата тюрк уонна монгол омуктар айбыт "аттаахтар цивилизацияларын" сороҕото буолар диэн быhаарыллар.
Соломон арыылара
Соломон арыылара (Solomon Islands) диэн Меланезия дойдута, биир тыhыынча кэриэтэ арыылартан турар. Иэнэ 28,400 км2. Киин куората Хониара, Гуадалканал арыыга баар.
Лыыба (ас)
Лыыба — күһүн муус тоҥуута бултаан холбоҕо кутан мунньубут мунду. Оннук сытан, буһардахха иһэ тохтон кэлэр буола луугурар, кыһын тоҥмутун кэннэ сиэнэр.
Геван (суолталара)
Геван - бу хас да суолталаах тыл.
Ууһуур тиһик
Тоноҕостоохтор ууһур тиһиктэрэ
Үүтүнэн иитиллээччилэр ууһуур тиһиктэрэ биир оҥоһуулаах. Ол эрээри киһи киэниттэн уратылардаах. Холобур, үгүс кыыл-сүөл атыырын ууһуур уоргана тура (эрекциялыы) илик кэмигэр этин-сиинин иһигэр сылдьар, иһигэр уҥуохтаах буолар. Аны буоһуур кыаҕа куруук бэлэм буолбат, примааттарга эрэ оннук.
Киһи ууһуур тиһигэ
Дьахтар төрүүрэ-ууһуура кини олоҕор сүрүн суолталаах. Ол таска көстөрө ый ахсын хаанынан арахсан кэлэрэ буолар. Онтон искэ буолар хаамыылар дьахтар гормонун циклынан дьайыытыгар олоҕураллар. Сатаан оҕоломмот ыал дьахтар төрүүр-ууһуур тиһигин ымпыгын-чымпыгын билэллэрэ наада.
Яичник
Ньолбоҕор быһыылаах ханыылаах уорган. Оҕо үөскүүр хаатын (матка) ойоҕоһугар баар, хас биирдиитин кээмэйэ быһа барыллаан 3x2 см буолар. Сымыыкка дьүөрэ аата саҥа олох үөскүүрүн санатар. Ол чахчы даҕаны оннук: бу уоргаҥҥа яйцеклеткалар бааллар, дьахтар ууһуур килиэккэтэ манна ситэр, балар өссө ситэ иликтэр. Оҕо үөскүүрүгэр анаан ситиэхтэрин наада. Ситии уонна сиппит килиэккэ босхолонуута – сүрүн уларыйыылар яичник иһигэр буолаллар. Манна ууһуурга наадалаах гормоннар – эстроген уонна прогестерон үөскүүллэр.
Ууһатар уорган киириитэ (влагалище)
Бу былчыҥ көҥдөй уоргана, манна сиэмэлэр киирэн яйцеклеткаҕа дьулуһаллар. Манан ыйдааҕы хаан арахсан тахсар уонна сиэмэ яйцеклетканы буоһатар, биитэр мэһэйдэһэр кистэлэҥнээх миэстэтэ буолар.
Мантан көстөрүнэн, оҕолонор сааһыгар сылдьар дьахтар этэ-сиинэ (организм) ый ахсын хат буолар турукка бэлэмнэнэр: уочараттаах яйцеклетка буоһуурга бэлэмнэнэр, оҕо үөскүүр хаҕа эндометрия эбии араҥатын үүннэрэр, гормоннар үөскүүргэ табыгаһы оҥороллор. Өскөтүн үөскээбэтэҕинэ, ордук араҥа (эндометрия) оҕо үөскүүр хаҕыттан хоҥнон таска тахсар – ыйдааҕы хаан арахсан кэлиитэ саҕаланар. Оҕо үөскүүрүгэр дьахтар этин-сиинин тиһигин хайа баҕарар кэһиллиитэ мэһэйдиэн сөп.
Дьахтар сарыы үтүлүгэ
Дьахтар сарыы үтүлүгэ - мааныга кэтиллэр үтүлүк.
Сарыыттан уостаан, ойуулаан-мандардаан тиктэллэрэ. Үтүлүк көхсө, эрбэҕэ, билэтэ солко сабынан oһуорданар, күндү мөһүүрэнэн киэргэтиллэр. Оһуордарын үс тус-туһунан сиигинэн тигэллэр. Куобах тириитэ истииллэр, онон кыһыҥҥы тымныыга хотторбот.
Сайын кэтэргэ анаан чараас сымнаҕас сарыыттан тарбах үтүлүк тиктэллэр. Билэлииллэр, оһуордууллар. Oһyop тарбахтар икки ардыларынааҕы киллэһиккэ, үтүлүк көхсүгэр, copoҕop тарбахтарын батыһыннара, билэтигэр эмиэ түһэриллэр. Эр киһиэхэ тарбах үтүлүгүн эмиэ тигээччилэр, ол oһyopa суох буолар
Эбии маны көр
Үтүлүк көрүҥнэрэ
Тояма
Тойама (富山市), Японияҕа баар куорат, Хонсү арыы арҕаа кытылыгар, Дзинцу өрүскэ турар. Тойама префектуратын киинэ. Олохтоохторун ахсаана 325,5 тыһ. киһи (2004). Транспортнай түмүк, порт. Өҥнөөх уонна хара металлургия, металлообработка, машиностроение. Нефтехимическай, текстильнай, фармацевтическай, целлюлоза-кумаахы промышленноһа.
Чохоол
Чохоол эбэтэр чокоол — чааскы, чэй иһэр иһит, хончоҕор.
Өссө маны көр
Чохоо
Инвалидность
Инбэлииккэ тахсыы, инбэлиит буолуу.
Инвалид диэн доруобуйата толору хааччааҕа суох киьи.
Дьөлөкөй күпсүүр
Дьөлөкөй күпсүүр - сиэргэ-туомҥа туттуллар тыас таһаарар былыргы тэрил. Көҥдөй сүүнэ улахан тиит төрдүн булан хатырыгын хастаан баран улахан аһаҕаһын үөһэ тутан баран дьыбарга маһынан таһыйаллар (охсоллор) эбит.
Дьөлөкөй күпсүүрү, Кэлтэгэй табыгы уонна Иирэр дьаҕааны кэриэстиир киһилэрэ өллөҕүнэ, эбэтэр кыыс-кийиит сүктүүтүгэр урууга маанылаан ойуун охсоро үһү. Маны Сэһэн Болоҕо 1936 сыллаахха Бөтүрүөп Уйбаан Уйбаанабыс диэн 68 саастаах Кыам уустан төрүттээх (эбэтэр Кыам Уус диэн ааттаах) Чурапчы киһитэ кэпсээбит, "Төлөй нэһилиэгин олохтооҕо Хабырыыс ойуун сэһэргиирэ", - диэбит.
Буочу
Буочу – Идэһэ сүөһү иһэ (сүрэҕэ, быара, бүөрэ, быысаһа уо.д.а.)
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Филиппов Дмитрий Иванович
Дмитрий Иванович Филиппов Таатта улууһун I Дьохсоҕон нэһилиэгин Бэрэйи аҕатын ууһун ыччата. Кини 1900 сыллаахха Томскайдааҕы государственнай университет медицинскэй факультетны бүтэрэн, дойдутугар кэлээри сылдьан, эмискэ ыалдьан өлбүт.
Ахсынньы 14
Ахсынньы 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 348-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 349-c күнэ). Сыл бүтүө 17 күн баар.
Лэппэй
Лэппэй — дьоҕус, намыһах туос иһит.
Семеренко Валентина Александровна
Валентина Александровна Семеренко (Валентина Олександрівна Семеренко, 18 Тохсунньу 1986, Краснопилля) диэн Украина биатлонҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона.
Давао
Давао (Davao), Филиппин арыыларыгар баар куорат, Минданао арыы киин пуорда. Олохтоохторун ахсаана 951 тыһ. киһи (2004). Норуоттар ыккардыларынааҕы аэропорт. Маһы таҥастыыр, ас оҥорор промышленность, абака оҥоруута.
Николай Чернышевскай
thumb|200px|Николай Чернышевскай. Николай Гаврилович Чернышевскай (24.07.1828 — 29.10.1889) — нуучча революционер демократа, сырдатааччы-энциклопедист, суруйааччы, литэрэтиирэ кириитигэ.
Олоҕун олуктара
Саратов куоракка Александр Невскай кафедральнай собуор протоиерейин Гавриил Иванович Чернышевскай (1795-1861 сс.) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата Пенза күбүөрүнэтин Чембарскай уйуоһун Чернышев сэлиэнньэтин крепостной бааһынайдарыттан төрүттээҕэ, онон араспаанньата Чернышевскай буолбут.
Николай кыра эрдэҕиттэн хараҕынан мөлтөх буолан 14 сааһыгар диэри дьиэтигэр олорон аҕатыгар үөрэммитэ. Аҕата олус билиилээх, үөрэхтээх, бары өттүнэн дьоҕурдаах, таҥараҕа үрдүк итэҕэллээх киһи эбит.
1843 сыллаахха Саратов куорат духовнай сэминээрийэтигэр үөрэнэ киирбит. Ол онно 3 сыл үөрэммит. Бу үөрэххэ барыларын өйүнэн баһыйара биллибит. Сэминээрийэни бүтэрбэккэ сылдьан 1846 сыллаахха Петербург куоракка университет устуоруйа-филология факультетыгар үөрэнэ киирбит. Бу сылларга киһи барыта билэр дьиҥнээх революционер-демократа, социалиһа Чернышевкай үүнэн-сайдан тахсыбыт эбит. Олоххо сыhыана античность, француз, англичанин омук тылын-култууратын үөрэппититтэн тахсан кэлбит. Ньютону, Лаплаһы, Лаланданы, Гегели ааҕарыттан үөрэтиититтэн кини олоҕу көрүүтэ барыта онтон саҕаламмыт эбит. Бу сылларга Чернышевскай маҥнайгы художественнай айымньыларын суруйан саҕалаабыт.
1850 сыллааха үөрэммит куурсун кандидат дуоһунаһынан бүтэрэн, Саратов куорат гимназиятыгар үлэҕэ киирбит. 1851 сыллаахтан үлэтин саҕалаабыт. Үлэлии сылдьан эдэр учуутал революционнай идеяларын айымньыларын нөҥүө тарҕатыыны саҕалаабыт.
Богуслав
Богуслав (Богуслав) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 864 (2012).
Николай Чернышевскай
Олоҕун олуктара
1855 сыллаахха «Эстетическое отношение искусства к действительности» диэн магистр диссэртээссийэтин көмүскээбит, бу үлэ материалистическай эстетика Россияҕа төрүттэнэрин көҕулээбитэ.
1860-с сылларга Чернышевскай нуучча философскай материализмын оскуолатын бас-көс киһитинэн билиниллибитэ. Кини бөлүһүөпүйэҕэ сүрүн үлэтэ — «Антропологический принцип в философии» (1860). Онно дуализмы уонна иделистистическэй монизмы утарар материалистическай монизмҥа олоҕурар санаатын суруйбута.
1857 с. бүтэһигэр экономикаҕа уонна бэлиитикэҕэ сыһыаннаах ыстатыйаларын суруйар, ол ыстатыйалар бастатан туран аграрнай реформа оҥорууга туһуламмыттара. 1858 сыллаахха реформаны өрөбөлүүссүйэ көмөтүнэн тохтоторго ыҥырбыта, ону ситиһиилээх реформа өрөбөлүүссүйэни өйүүр санаалары тохтотор кыахтааҕынан быһаарбыта.
1861 сыллаахха «Высочайший манифест от 19.02.1861 Об отмене крепостного права» диэн докумуон тахсар, реформа саҕаланар. Чернышевскай бу кэмҥэ үлэтин далааһына муҥутуур. «Сир уонна көҥүл» кистэлэҥ уопсастыбаҕа киирбэтэр даҕаны, онно киирэр дьону көҕүлүүр киһи буолар. Маркс уонна Энгельс ол иһин кинини «өрөбөлүүссүйэ баартыйатын баһылыгынан» ааттаабыттара.
Чернышевскайы «Великорусс» диэн ааттаммыт прокламация ааптарынан ааҕаллара. Онно бааһынайдарга сири биэрии, Польшаны босхолооһун, демократтыы конституцияны ылыныы, присяжнайдар сууттарын тэрийии уонна олохтоох салайыыны тэрийии ирдэбиллэрэ турбуттара.
"Подозревается в составлении воззвания «Великорусс», в участии составления прочих воззваний и в постоянном возбуждении враждебных чувств к правительству."
1862 сыллаахха Петербурга буолбут баһаардары тэрийиигэ уорбалар этэ. 1862 сыл ыам ыйыгар «Современник» сурунаал 8 ыйга сабыллыбыта.
Тутуу уонна силиэстийэ
1862 сыллаахха от ыйын 7 күнүгэр «Барским крестьянам от их доброжелателей поклон» диэн прокламацияны суруйууга буруйданан Чернышевскай тутуллан Петропавловскай кириэппэскэ соҕотох камераҕа хаайыллыбыта.
Докумуоннарга уонна жандармерия кистэлэҥ полицияны кытта суруйсууларыгар Чернышевскай «враг Российской Империи номер один» диэн ааттаммыта.
Силиэстийэ балтараа сыл кэриҥэ барбыта. Чернышевскай силиэстийэлиир хамыыһыйаны кытта унньуктаахтык турууласпыта. Сокуоннайа суох дьайыыларын утаран 9 хонукка аччыктааһыны биллэрэ сылдьыбыта. Хаайыыга да сытан үлэтин тохтоппотоҕо. 678 суукка тухары Чернышевскай 200 ааптар лииһиттэн итэҕэһэ суоҕу суруйбута. Ол иһигэр «Современник» 3, 4 уонна 5 нүөмэрдэригэр тахсыбыт «Что делать?» арамаанын (1863).
Хаайыы
1883 сыллаахха Арассыыйа арҕаа өттүгэр барарын көҥүллэбиттэрэ, онон Астрахань куоракка көспүтэ. Онно 5 аҥаар сыл олорбута, уола Михаил Москубаҕа эбэтэр Петербуурга көһөрүн көҥүллэтэ сатаабыта да, боппуттара. Онтон Саратовка көһөрүн көҥүллээбиттэрэ. Онно 1889 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр тиийбитэ.
Амбросьев Алексей Алексеевич
Амбросьев Алексей Алексеевич — Сиэн Мунду, суруналыыс.
Тохсунньу 12
Тохсунньу 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 12-с күнэ. Сыл бүтүө 353 күн (ордук хонуктаах сылга 354 күн) баар.
Суккун уонна сукуна үтүлүк
Суккун уонна сукуна үтүлүк. Кыһын кэтэргэ анаан истээн эмиэ тиктэллэр. Дьахтар үтүлүгүн быһыыта уратылаах буолар: ытыһын көхсүтүнээҕэр арыый синньигэс гыналлар, эрбэҕин оҥооһунa сүрэххэ маарынныыр, синньигэс. Эрбэҕин сиигэ тас өртүгэр эрбэх оҥооһунун чорбойбутугар сөп гына быһыллар. Утулук көхсугэр сурэхтиҥи эбэтэр көҕүөр ойууну түһэрэллэр. Кугас, apaҕac, күөх саптарынан таҥалайдыы, ураһалыы, иилэҕэс сииктэринэн оһуордууллар, үтүлүк билэтэ оһуордаах, буобура түүтэ хаймыылаах буолар. Былыргы сукуна үтүлүк төбөтө синньигэс, сон сиэҕин диэки өттө киэҥ, таллаҕар. Ол үтүлүк сон сиэҕин кытта харсыбатыгар аналлаах. Үтүлүк көрүҥнэрэ
Саһыл кэрэ
Саһыл кэрэ — саһархайдыҥы маҥан, үүт кэрэтээҕэр саһархай (сылгы).
Хой (астрология)
48px|left|Хой бэлиэтэ 200px|thumb|right|[[Хой]]
Хой (Aries) — Зодиак бастакы бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэниититтэн Эклиптика 0° - 30° сектора.
Күн Хойго муус устар 19 күнүттэн ыам ыйын 13 күнүгэр диэри баар, онтон астрология ааҕарынан Күн Хойго кулун тутар 21 күнүттэн муус устар 20 күнүгэр диэри баар.