cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кэмсинии уонна суобас
Киһилии киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннарыы өйдөбүлэ сахаларга былыргыттан иҥэн сылдьар. Ол үөрэх сүрүн өйдөбүлэ «Оҕону атаахтык иитимэ» диэн олус кылгастык этиллэр. Төрөппүт оҕотун бэйэтэ хайдах иитиллибитин курдук ииттэҕинэ, үөрэттэҕинэ уонна үлэлэттэҕинэ бэйэтин курдук өйдөөх-санаалаах киһи оҥорор. Онтон бэйэтэ хайдах иитиллибитин курдук буолбакка сымнаҕастык, үчүгэйдик көрөн-истэн ииттэҕинэ, бэйэтинээҕэр сүрэҕэ суох, атын өйдөөх-санаалаах киһини улаатыннарар.
Киһи өйө-санаата икки аҥы буоларын быһаарар көстүүнэн суобас баара буолар. Саха дьонун өйдөбүллэригэр суобас бу курдук быһаарыллар. Киһи ис санаатыттан сиэри-майгыны кэспэккэ тутуһуута, үчүгэйи санааһына суобас диэн ааттанар. (1,161). Бу быһаарыыны өссө арыйдахпытына киһи үчүгэйи билиитэ-көрүүтэ, сиэр-майгы үөрэҕэ иҥмитэ суобас диэн буолар эбит. Суобастаах буолууга хайаан да киһи-киһиэхэ сыһыанын, дьон олохторун үөрэтии, билии-көрүү наада.
Сайдыылаах киһиэхэ суобас баар буолара хайаан да наада. Суобастаах киһи куһаҕаны, сөбө суох быһыыны оҥорон кэбиһэн баран санааргыырын «Суобаһа ыалдьар» диэн ааттыыллар.
Суобас диэн нуучча тылыттан киирбит тыл. Үөрэх-билии нууччалартан киирбитин биллэрэн саха тылыгар киирэн иҥмит. Саха тылыгар баар кэмсинии диэн тыл суолтатын кэҥэтэн биэриигэ сөп түбэһэринэн суобас диэн тыл саха тылыгар оннун булуммут курдук.
«Суобастаах буол» диэн этии суобаһы булан ылыахха сөбүн бэлиэтиир. Киһи үөрэҕи-билиини баһылаан, өйүн-санаатын сайыннаран суобастаах буоларын быһаарар. Бу этии суобас киһиэхэ кэлин да киирэн баар буоларын утарбат.
«Суобаһын сиргэ-буорга тэпсибит» диэн киһилии майгына суох, сиэр-туом диэни билиммэт, харса-хабыра суох киһини этэллэр. Бу этии киһи урукку кэмҥэ баар буола сылдьыбыт суобаһын таах ылан быраҕан кэбиһиэн сөбүн биллэрэр. Киһи олоҕун устата хаһан баҕарар сыыһаны-халтыны оҥорон кэбиһэр кыахтааҕын бу этии ордук арааран бэлиэтиир.
Суобаһа суох киһи диэн «Үчүгэйи, куһаҕаны кыайан араарбат киһи», тугу оҥордоҕуна үчүгэй, онтон тугу оҥордоҕуна куһаҕан диэн буоларын арааран билэргэ үөрэтиллибэтэх киһи буолан тахсара быһаарыллар.
Суобас диэн киһиэхэ үөрэҕи-билиини баһылыаҕыттан ыла билэн-көрөн үөрэнэн иҥэринэн иһэр үчүгэй үгэстэрэ буолаллар. Кини ийэ кута үчүгэй үгэстэргэ үөрэнэн суобастаах буола улаатар эбит. Киһи кэлин сыыһа туттан урут үөрэммит үчүгэй үгэстэригэр сөп түбэспэт быһыыны оҥордоҕуна кини үчүгэй үгэстэргэ үөрэммит ийэ кута санааргыыр. Киһи санааҕа түһэр. Бу санааҕа түһүү, сыыһаны оҥорбуппун диэн кэмсинии суобаһа ыалдьар диэн ааттанар.
Суобас уонна кэмсинии диэн тыллар киһи өйүн-санаатын олус дириҥник быһаараллар. Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ бу тыллары хантан төрүөттэнэн үөскээн кэлбиттэрин быһаара сатыыр кыахтанна. Ол быһаарыы киһи өйө-санаата икки аҥы буоларыгар, ийэ кут уонна салгын кут диэннэргэ арахсыыларыгар олоҕурар.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн өйө-санаата сайдан, күүһүрэн иһэр. Улаатан иһэн туох ханнык быһыыны оҥоруон иннинэ, тугу оҥорорун толкуйдаан, быһааран көрөр кыахтанар. «Бу быһыыны оҥордохпуна туох эмэ куһаҕан буолуо суоҕа дуо?» эбэтэр «Сыыһаны оҥоробун дуу, табабын дуу?» - диэн боппуруостарга эппиэттээн баран үгүс дьыалаларын оҥорорго үөрэнэр. Оҕо өйүгэр-санаатыгар маннык кэм кэлиитэ салгын кута сайдан барыытынан быһаарыллар. Салгын кут олус түргэнник сайдан иһэр. Оҕо өйүгэр-санаатыгар билии хантан баҕарар киирэр: кинигэттэн, киинэттэн, видиктэн, телевизортан, оскуолаттан, уулуссаттан, төрөппүттэриттэн, табаарыстарыттан, уонна да атыттартан. Ити курдук олус элбэх билиилэртэн талан ылан ханнык быһыыны оҥорорун оҕо бэйэтин өйүнэн-санаатынан талан ылан быһаарар. Ханнык баҕарар быһыыны оҥороругар бу оҥоруохтаах быһыытын туһунан бэйэтин эрдэтээҕи билиитигэр, урут оҥоро үөрэммитигэр, үгэс буолбут өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар тэҥнээн, сыаналаан көрөр.
Куһаҕан дьоннор хаһан баҕарар бааллар. Бэйэтигэр туох эмэ барыс киирэр кыахтаннаҕына сорох киһи сиэр-майгы көрдөбүллэрин тутуспат буолууну оҥоруон эмиэ сөп. Манна эмиэ тэҥнээн көрүү туттуллар. Бу быһыытыттан барыс киириитин улахана суут-сокуон эппиэтин баһыйдаҕына, киһи куһаҕан быһыылары оҥоруон сөп.
Айылҕаҕа, тулалыыр эйгэҕэ, үлэҕэ-хамнаска, дьоҥҥо хайдах сыһыаннаһарыттан көрөн киһини «Суобастаах» эбэтэр «Суобаһа суох» диэннэргэ араараллар. Дьону маннык араартааһын кыра оҕо үчүгэй эбэтэр куһаҕан киһини билэн араарарын курдук эрээри быдан киэҥ уонна дириҥ өйдөбүллээх.
Үөрэх-билии сайдыбыт кэмигэр сууту-сокуону билэр, киһи киһиэхэ сыһыаннарыгар аһара барыылары таһаарбат, эйэҕэс, көмөлөһүөн баҕалаах киһи, быһата киһи киһиэхэ сыһыаннарыгар үөрэх-билии этэрин тутуһар киһи бэйэтин суобастаах киһибин диэн этиниэн сөп буолар. Суобас итинник өйдөбүлэ элбэх дьоҥҥо иҥэн сылдьар, ол дьон атын дьону сыаналыылларыгар эмиэ ити көрдөбүллэринэн туһанан «Суобастаах» эбэтэр «Суобаһа суох» диэн быһаараллар.
Элбэх киһи өйө-санаата хайа диэки халбаҥныырыттан тутулуктанан суобас эмиэ уларыйан биэрэр. Дьон санааларыгар туохтан эмэ сылтанан уларыйыы киирдэҕинэ суобастаах буолуу көрдөбүллэрэ эмиэ уларыйаллар. Дьон өйдөрүн-санааларын тосту уларыйыылара араас революциялар, перестройкалар кэннилэриттэн тахсаллар. Россия олохтоохторо ааспыт үйэҕэ хас да итинник, өй-санаа тосту уларыйыыларын көрсүстүлэр. Билигин даҕаны суобастаах буолуу эбэтэр суобаһа суох буолуу көрдөбүллэрэ оннуларын ситэ була иликтэр. Соторутааҕыта куһаҕан өйдөбүллээх үспүкүлээн диэн тыл билигин олус үчүгэй коммерсант диэҥҥэ уларыйыыта бу атыы-эргиэн үлэтин-хамнаһын төрүтүн, бэйэҕэ барыс киириитэ элбиирин син-биир уларыппат.
Суобастаах эбэтэр суобаһа суох диэн сыанабылы киһи оҥорор быһыыларыттан көрөн, билэн атын дьон иҥэрэллэр. Бу сыаналааһын дьон санаалара буолар. Онтон киһи бэйэтин суобастаахпын эбэтэр суобаһа суохпун диэн сананара өйө-санаата атын дьон быһаарыыларыгар сөп түбэһэрин быһаарар уонна ханнык өйдөбүллэр иҥэн сылдьалларыттан эмиэ тутулуктаах.
Атын киһи оҥорор быһыыларын быһаарыыга киһи бэйэтин суобас туһунан өйдөбүллэринэн туһанар. Суобас туһунан өйдөбүл бөлөх дьоҥҥо биир суолталанарыгар тиийэр. Кинилэр бэйэлэрин суобас туһунан өйдөбүллэригэр атын киһи оҥорор быһыыларын тэҥнээн көрөр кыахтаахтара анараа киһи быһыыларыгар суобас баарын дуу, суоҕун дуу быһаарар.
Киһи бэйэтин суобастаахпын эбит диэн сананнаҕына, ол суобас бары көрдөбүллэрин билэр уонна саҥа оҥорор быһыытын ол билиитигэр тэҥнээн көрөр кыахтааҕа суобастааҕын биллэрэр.
Саха дьонугар үөрэх-билии, сурук нууччалартан киирэн суобас эмиэ кинилэртэн кэлбит. Сахалыы кэмсинэр санааны туспа арааран, киһи өйүттэн-санаатыттан тэйитэн быһаарыыга суобас олус сөп түбэспит. Кэмсинэр санааны суобас диэҥҥэ уларытыы бэйэ үөрэммэккэ эрэ, бу суобаһы хантан эрэ булан да ылыахха сөп курдук өйдөбүллээх буола уларыйбыт.
Суобас уонна кэмсинии диэн тыллар төһө да суолталара биир курдук буолбутун иһин киһи тус-туспа өйдөрүгэр-санааларыгар сыһыаннаахтар. Кут-сүр үөрэх көмөтүнэн сахалыы быһаарыыга бу икки тыл уратылара биллэн тахсаллар. Урут баар суобас киһиттэн быраҕыллан, суох буолан хаалар эбит буоллаҕына, кэмсинэр санаа киһиттэн хаһан да быраҕыллыбат, туспа арахсыбат, куруук бииргэ сылдьар.
Kиһи сыыһа туттан быстах баҕа санааларын толороору оҥорон кэбиспит куһаҕан быһыыларын салгын кутун өйүгэр-санаатыгар, үөрэх-билии этиитигэр тэҥнээн көрөн сыаналыыр быһыыта, онтон санаарҕааһына суобаһа ыалдьар диэн буолар.
Онтон кэмсинии диэн киһи салгын кутунан салалла сылдьан оҥорбут быһыыта ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар сөп түбэспэт буолуута ааттанар. Ийэ куту кытта сибээстэһэр буолан кэмсинии хаһан да киһиттэн арахсыбат, куруук бииргэ сылдьар. Сахалыы өйдөбүлүнэн кэмсинии диэн өссө күүскэ санаарҕааһын, санааҕа ылларыы, сыыһаны оҥорбуту билинии өйдөбүлэ киириитэ ааттанар.
Онтон оҕо ийэ кутугар «Үчүгэй» диэн хайдах буоларын туһунан олохсуйбут, үгэс буолбут өйдөбүл суох буоллаҕына, бу киһи ханнык да оҥорор быһыытын кыайан тэҥнээн көрөр кыаҕа суоҕуттан ханнык да санааҕа ылларбат, кэмсиммэт даҕаны. Хата төттөрү баран, үчүгэйи дьэ оҥордоҕум буолуо диэн саныаҕын эмиэ сөп. Kыра эрдэхтэринэ, ийэ куттара сайдар кэмигэр киһилии майгыга үөрэтиллибэтэх, үчүгэйи да, куһаҕаны да араарбат дьон ити курдук үөскүүллэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэри билэн, ийэ кутугар иҥэриннэҕинэ, үйэтин тухары оҥорор быһыыларын ол билиитигэр тэҥнээн көрөн быһаарар. Кэлин кини оҥорор быһыыларын барыларын ол уурулла сылдьар өйдөбүллэригэр тэҥнээн көрөн үчүгэйи дуу эбэтэр куһаҕаны дуу оҥорбутун бэйэтэ араара үөрэнэр. Куһаҕаны оҥордоҕуна ийэ кутун өйө-санаата ол сыыһа оҥорбутуттан кэмсинэр, санааргыыр. Киһи оччоҕуна ол сыыһаны оҥорбутун көннөрөр кыахтанар.
Саха дьонугар кэлин нууччалартан киирбит өйдөбүлүнэн үөрэх-билии этиилэригэр сөп түбэспэт, атын, куһаҕан быһыылары киһи оҥордоҕуна «Суобаһа суох» киһи буолар. Оҕо үөрэҕи-билиини атын киһи этиититтэн, кинигэни ааҕан онтон өйдөөн ылынар буолуута салгын кута сайдыытыттан эрэ саҕаланар. Үөрэх-билии өйдөбүллэрэ оҕо өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥнэхтэринэ суобастаах буолуу өйдөбүлэ үөскүүр. Киһи сыыһа туттан суобастаах буолуу өйдөбүлүгэр сөп түбэспэт быһыыны оҥордоҕуна «Суобаһа ыалдьар» диэн этэллэр. Кини суобаһа ыарыйдаҕына, санаарҕаатаҕына, сыыһаны оҥорбутун билинэн көннөрүнэр кыаҕа улаатар.
Маннык быһаарыылар оҕону кыра эрдэҕинэ үөрэтиигэ сахаларга уонна нууччаларга араастаһыы баарын быһааран таһаарар. Саха дьоно оҕолорун ийэ кутун аан маҥнай сайыннарарга кыһаналлар, кыра эрдэхтэринэ бэрээдэккэ, киһилии майгыга үөрэтэллэр. Оҕону кыра эрдэҕинэ, бэйэтэ өйдөөбөт кэмигэр кытаанахтык, чиҥник бэрээдэккэ үөрэтэннэр ийэ кутугар үчүгэй, чиҥ өйдөбүллэри иҥэрэллэр, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн, хаһан да аһара барбатыгар үөрэтэллэр.
Нууччалыыттан кэлин киирэн иһэр үөрэххэ оҕону кыра, бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ иитии уонна үөрэтии туһунан үөрэх суох. Оҕо улаатан оскуолаҕа киирэн истэҕинэ үөрэтии, салгын кутун сайыннарыы эрэ ыытыллар. Кэлин кэмҥэ оҕолор кыра эрдэхтэринэ куруук оонньуу, атаахтыы иитиллэннэр ийэ куттарыгар чиҥ, үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар тустарынан ханнык да өйдөбүллэрэ суох улаатар буоллулар.
«Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билбэт» дьон элбээн хааланнар бэрээдэги, сокуону тутуспаттар үксээтилэр. Ханнык да ыар, куһаҕан, сиэргэ баппат быһыылары оҥорон бараннар кыратык да санаарҕаабат, кэмсиммэт, суобастара суох буолан ханан да ыалдьыбат эдэр дьон элбээтилэр.
Эдэрдэр куһаҕан быһыылары оҥоруулара элбээһинэ оҕону кыра эрдэҕинэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэргэ үөрэппэттэн, ийэ кутугар үгэс оҥорон чиҥ өйдөбүллэри иҥэрбэттэн үөскээн тахсаллар. Былыргылар оҕону иитиигэ аналлаах этиилэрин: «Оҕону ороҥҥо туора сытар эрдэҕинэ үчүгэй быһыыга үөрэтэллэр» диэни саҥалыы ылынан эдэр көлүөнэлэри иитиигэ уонна үөрэтиигэ туһаналлар. (2,33).
Туһаныллыбыт литература
1. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. / П.С.Афанасьев редакциятынан - Дьо-куускай: «Бичик» нац.кинигэ, кыһата, 1994.- 264 с.
2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит үүтүнэн иитээччилэр тиһиктэрэ
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр (2000 с.) киирбит урут Саха Сиригэр баар буола сылдьыбыт, билиҥҥи кэмҥэ бааллара бигэргэтиллэ илик, кэбирэх уонна сэдэх ахсааннаах, дэҥ көстөр, ахсааннара чуолкайдамматах үүтүнэн иитээччилэр 17 көрүҥнэрин тиһигэ.
Шымкент
thumb|right|260px|Mountains on the outskirts of Shymkent thumb|right|Ordabasy and MIG Memorial
10
Өлбүттэр
10er
Түмэл
Түмэл эбэтэр мусуой (музей диэн тыл μουσεῖον — Муузалар дьиэлэрэ диэн суолталаах тылтан тахсыбыт) — устуоруйа, култуура хаамыытын кэрэһэлиир малы-салы хомуйар, үөрэтэр, харайар уонна көрдөрөр тэрилтэ, эбии үөрэтэр-сырдатар уонна билиини тарҕатар аналлаах.
Көмпүүтэр уонна интэриниэт сайдыбыттарын кэннэ араас диискэлэргэ уонна ситимҥэ виртуал түмэллэр үөскээбиттэрэ.
1946 сылтан аан дойдутааҕы тэрилтэ олохтоммута - ICOM (International Council of Museums). Бу тэрилтэ түмэллэри өйүүр уонна сайыннарар аналлаах. Билигин бу тэрилтэ 115 дойдуттан 27 000-тан тахса кыттааччылаах, ЮНЕСКО-ны уонна атын аан дойду тэрилтэлэрин кытта ситимнээхтик үлэлиир.
ICOM хас үс сыл аайы ханнык эрэ дойдуга мустар.
Бэйэҕэ тиийинии элбээтэ
Бэйэҕэ тиийинии элбээһинэ оҕону иитии, үөрэтии хайысхата сыыһатын биллэрэр.
Сахалар бэйэлэригэр тиийинэн өлөр дьону мөлтөх майгылаах, олох иһин охсуһууга кыаттарбыт, барар-кэлэр сирдэрэ бүөлэммит, ыарахан кэмҥэ кыайан сөптөөх быһаарыыны ылыммат буола буорайбыт дьонунан ааҕаллара. Бэйэҕэ тиийиниини киһи бэйэтин олоҕор оҥорор саамай ыар буруйунан, саҥаны айыытынан билинэллэрэ. Бу дьон кэлэр көлүөнэлэрин туһугар ханнык да ыллыктаах санаалара суох дьон диэн этэллэрэ, ол барыта бэйэҕэ тиийинии кэлэр көлүөнэ дьон өйүгэр-санаатыгар олус куһаҕаннык дьайарыгар олоҕурар.
Бэйэтигэр тиийинэн өлбүт киһи өйө-санаата куһаҕан, өлөр санаанан туолан, бу киһи кута ыараан, Үөһээ дойдуга кыайан көппөт буолан, үөр буолар дьылҕаланара биллэр. Үөр буолбут киһи кута бэйэтин аймахтарыгар, чугас дьонугар илэ да эбэтэр түүллэригэр киирэн элбэхтик куһаҕан көрүҥүнэн көстөн, дьонун санааларын элбэхтэ түһэрэн, олохторун буортулуон сөп дииллэр. Бу быһаарыы түүлү көрүүнэн эмиэ дакаастанар. Түүлгэ куһаҕан көрүҥнээх киһи көстүүтэ туох эрэ куһаҕан, сөбүлээбэт быһыы кэлэн иһэрин бэлиэтиир көстүү буолар.
Сахалар олохторун үөрэҕэр «Олох иһин охсуһуу» диэн өйдөбүл баар. Бэйэҕэ тиийинии, эдэр эрдэххэ өлүү киһи бэйэтэ олох ыараханын тулуйбакка олохтон туораан биэриитэ, олох ыарахаттарыгар бэриниитэ буолар. Бэриммит киһи олох иһин охсуһарын тохтотор. Элбэх кэпсээннэргэ киһи бэйэтин тулуурунан, дьулуурунан өлүүнү эмиэ кыайбыта кэпсэнэр. Киһи бэйэтин баҕа өттүнэн дьарыктанан, тулуурун сайыннаран, этин-сиинин эрчийэн олоҕун уһунун төһө баҕарар уһатыан сөбүн үөрэхтээхтэр дакаастаабыттара ыраатта.
Оҕону аһара көрөн-истэн, маанылаан, атаахтатан иитии өйө-санаата тиэрэ баран, олох ыарахаттарын тулуйбат буолуутун үөскэтэр. Маннык иитиилээх оҕолор туохтара-эмэлэрэ тиийбэтэҕинэ өлөллөрүнэн куттаан эбэтэр «Тоҕо төрөппүккүнүй?»- диэн ыган бардахтарына барыта бэлэмҥэ үөрэппит төрөппүттэр чахчы ыксыыллар. Атаах оҕолор саҥа соппуоска ылбатыгыт диэн куттаан балконтан ыстанан кэбиһэр түбэлтэлэрэ эмиэ бааллар. Оҕону атаах гына иитии кини олоҕун сыаналаабат, атын ким эрэ, төрөппүттэрин туһугар олорор курдук сананыытын үөскэтэр.
Өйү-санааны наркотигынан буккуйуу бу бэйэҕэ тиийиниигэ тэҥнэнэр быһыы буолар. Өй-санаа тулуура тиийбэтэҕинэ быстах, көтө сылдьар чэпчэки өйгө-санааҕа баһыттаран, наркоман буолууга ылларар.
Өйү-санааны Үөһээ дойдунан буккуйуу, айыы "үчүгэй" диэн сыыһа үөрэтии, дьону бэйэлэригэр тиийиниилэригэр, олох ыарахаттарыгар бэриниилэригэр ыҥырар, олус куһаҕан быһыы буолар. Өй-санаа киһи өллөҕүнэ арахсан, туспа баран Үөһээ дойдуга барыыта, айыы буолуута, көҥүл көтөн хаалыыта чахчы. Киһи өйө-санаата ол дойдуга бэйэтинэн сылдьыбат. Кут диэн тус-туспа үгэс буолбут өйдөр-санаалар холбоспуттара буолар. Киһи өлбүтүн кэнниттэн 40 хонугунан куттара барылара үрэллэн, тус-туспа арахсан, ыһыллаллар. Yөһээ дойдуга өй-санаа толору бэйэтинэн сылдьыбатын бэлиэтинэн түүлгэ көстөр дьон өйдөрө-санаалара аҥардас көстүүлэринэн уонна быстах-быстах бэлиэлэринэн эрэ биллэллэр.
Атын дьон өйдөрүгэр-санааларыгар маарыннаабат өй-санаа туста бөлөх, кут буолан бэйэтинэн уларыйбакка өр кэмҥэ сылдьыан сөп. Маны олус былыргы дьон түүлгэ көстүүлэрэ бигэргэтэр. Онтон атын дьон өйдөрүгэр-санааларыгар маарынныыр, биир тэҥ өрүттэр атын өйдөргө-санааларга холбоон, симэлийэн сүтэн хаалаллар. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата үөр буолан ыһыллаллар диэн сахалар этэллэр. Yөр буолуу диэн бытарыйыы, ыһыллыы аата.
Бэйэҕэ тиийинии диэн киһи этин-сиинин өлөрүнүүтэ, олус ыар саҥаны айыыта буолар. Быстах санааҕа баһыттарыы бэйэҕэ тиийиниигэ тириэрдэр. Өй-санаа туруга суох буолан олох ыарахаттарын тулуйбат, быстах санааҕа киирэн биэрэр. Быстах санааҕа баһыттарыы өйө-санаата кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр куттала бэйэҕэ тиийинэр дьону тохтотуон сөп. Быстах санааҕа баһыттарыы киһи быһыытыгар сөп түбэспэт.
Сахалар бэйэлэригэр тиийинэн өлбүт киһини ахтыбакка, кистээн дьон сылдьыбат сирдэригэр хоруобугар умсары уган көмөллөрө. Ол барыта куһаҕан санаалаах өлбүт киһи оҥорбут хара айыытын хаалар дьон умналларын, аны хатылаабаттарын туһугар оҥоруллар быһыы буолар. Олус куһаҕан быһыыны оҥорбут киһи аата умнуллуохтаах. Аат умнулларын тэҥэ оҥорбут куһаҕан быһыыта эмиэ умнуллар. (1,42).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Кыра чаччыгыныардар уустара
Кыра чаччыгыныардар уустара (Род Малые дрозды, ) — Мухоловкалар кэргэннэригэр киирэр.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ — чардырҕай (кыра чаччыгыныар) киирэр.
Бил баһыттан сытыйар
Бил баһыттан сытыйар диэн өй-санаа уларыйыытын биллэрэр өс хоһооно.
Олоҕу олоруу олус уустук. Киһи оҥорор быһыылара барылара иккилии өрүттээхтэриттэн, үчүгэй уонна куһаҕан диэннэргэ арахсалларыттан уонна кэмэ кэллэҕинэ, аны төттөрү эргийэн биэрэллэриттэн олоҕу олоруу өссө уустук.
Дьон-аймах уһун кэмнээх олохторун үөрэҕэ кылгастык уонна тиийимтиэтик этиллэр өс хоһоонноругар кубулуйаннар кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр кыахтаналлар. Сахалар курдук уһун үйэлээх омуктар билиилэрэ ордук киэҥ, дириҥ.
“Рыба гниет из головы” диэн нууччалыы өс хоһоонугар бары балыктар бастарыттан сытыйалларын туһунан этиллэр, атын ханнык даҕаны кистэлэҥ өй-санаа баара биллибэт. Бу өс хоһоонун өйдөбүлүнэн балык эрэ буоллар эбэтэр тыынар-тыыннаахтарга сыһыаннаатахха, барылара бастарыттан саҕалаан, ол аата өйдөрө-санаалара буорту буолан сытыйалларын быһаарар.
Бу өс хоһоонугар маарынныыр өйдөбүллээх “Бил баһыттан сытыйар” диэн сахалыы өс хоһооно улахан, биллиилээх балык, бил эрэ баһыттан сытыйарын, өйө-санаата буорту буоларын атыттартан, кыралартан туспа арааран быһаарар. Бил Саха сирин балыктарыттан саамай улаханнара уонна биллиилээхтэрэ. Бу өс хоһооно баһыттан сытыйыы, буорайыы улахан, биллиилээх эрэ балыктарга баарын ордук чуолкайдаан, өй-санаа сайдыытыгар сөп түбэһиннэрэн быһаарар. Бу өс хоһооно бары балыктарга сыһыана суох, барыларын биир халыыпка укпат, улаханнары уонна ураты биллиилээхтэри эрэ туспа арааран олор бастарыттан сытыйалларын, өйдөрө-санаалара атыттартан урутаан буорту буоларын чопчулаан биллэрэр. (1,76). Бу өс хоһооно сахалыы этиллэрэ ордук дириҥ өйдөбүллээх уонна быһаарыыта букатын чуолкай. Биллии-көстүү, аатырыы, байыы киһи өйүн-санаатын ордук күүскэ буорту оҥорорун, бэйэмсэх, киһиргэс буолууга урутаан тириэрдиэн сөбүттэн сэрэтэр суолталаах. Байыы, аатырыы кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарыыга ордук улахан охсуулааҕын сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарар.
Арбааһыны, хайҕабылы уонна киһиргэтиини тулуйарга үөрэнии киһиэхэ олус туһалаах. Ураты тулуурдаах, өһөс эрэ киһи ити абылаҥнары тулуйар. Бэйэтэ чэпчэки майгылаах, киһиргэс соҕус киһи хайҕабылы уйбатыттан дөбөҥнүк киһиргэтиигэ киирэн биэриэн сөп. “Мин эрэ бэрпин”, “Атыттар кыайбатахтарын мин кыайыам” диэн санаата баһыйарыттан кыайбат дьыалатыгар да кыайабын диэн санааҕа киирэн биэриэн сөп. Маннык иитиилээх киһи бэйэтин кыаҕын кыайан таба сыаналаммакка сыыһа-халты туттунууга киирэн биэрэр кыаҕа улаатар.
Киһиргэс киһи арыгыһыт буолуон сөбө улахан. Манна арыгы иһиитэ киһи өйүн-санаатын чэпчэтэн, киһиргиир кыаҕын улаатыннарара элбэхтик арыгы иһэригэр олук буолан, арыгыга ылларыыны түргэтэтиэн сөп. Биллии-көстүү киһи өйүн-санаатын уларытан мин эрэ бэрпин, мин эрэ билэрим сөптөөх диэн өйдөбүлү киһиэхэ иҥэрэр. “Хантайан туран силлээмэ, хараххар түһүөҕэ” диэн өс хоһооно киһиргээмэ, аһара хантаччы туттума диэн үөрэтэрин таһынан, аны сэрэтэр өйдөбүллээҕин мин эрэ бэрпин диэн санааҕа оҕустарыы симэлитиэн, суох оҥоруон сөп. Баай дьон оҕолорун иитиилэрэ туспатынан үлэһит дьонтон улахан уратылаахтар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн мааныга, баайга үөрэнэн атаах буола улаатарын, миэхэ бары барыта баар, мин барыларын баһыйабын диэн өйгө-санааҕа иитиллэрин, өйө-санаата көҥүлүнэн барыыта сайдарын “Баай оҕото бардам, тот оҕото дохсун” диэн өс хоһооно биллэрэр. Баай уонна дьадаҥы дьон арахсар, уратылаһар бэлиэлэрэ баайдара-маллара буолар. Баайа-мала төһөнөн элбэх даҕаны баай киһи өйө-санаата дьадаҥыны аанньа ахтыбата күүһүрэн биэрэр. Баай, элбэх харчылаах дьон оҕолорун ханнык да аска, таҥаска хааччахтыы сатаабаттар. Оҕолоро истэрэ уйарынан, баҕалара ханыар диэри минньигэс астары аһыыллар, ол үрдүнэн өссө эбии хатаҕалаан биэрэллэр. Бары баҕатын толотторо үөрэммит оҕо улаатан иһэн бэйэтин быстах баҕа санааларын уруттаан толорорго үөрэнэр, этин-сиинин быстах баҕаларын толорор иһин ураты кыһанар киһи буола улаатар. Билигин сайдыылаахтар диэн ааҕыллар арҕаа дойдулар оҕолоро бэйэлэрин быстах баҕа санааларын олус толорорго дьулуһууларын, ол дойдуларга секс аһара сайдан иһиитэ быһаарар. Секс диэн киһи бэйэтин этин-сиинин баҕата буоларынан сахалар быһаарыыларынан быстах баҕа санааҕа киирсэр быһыы буолар.
Улахан баай дьон уһун үйэлээхтэрэ саха дьонун ханнык да кэпсээннэригэр, суруйууларыгар бааллара биллибэт. Хата ол оннугар “Баай дьон тоҕус көлүөнэнэн уларыйаллар” диэн этии баара, бу дьон үйэлэрэ аҕыйах көлүөнэнэн муҥурданалларын быһаарар. Бу этии быһаарыыта баай дьон оҕолоро атаах, тулуура суох, эттэрин-сииннэрин баҕатын кыайан салайбат буола улаатыыларыгар, ол иһин олохторо кылгыырыгар олоҕурар.
Дьон байан истэхтэринэ өйдөрө-санаалара уларыйыытын “Бил баһыттан сытыйар” диэн өс хоһооно биллэрэр. Бу өс хоһооно баай, салайааччы киһи баайга-талымҥа күөнэхтии сылдьыыга үөрэнэн хаалыытыттан минньигэстик аһааһын, бэйэни көрүнүү, быстах баҕа санаалары толоруу диэки өйө-санаата салаллыытын арыйар. Бу дьон мин эрэ бэппин диэн санаалара аһара барыыта оҕолорун, кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрүн-санааларын өссө аһара ыытарыттан, өйдөрө-санаалара туруга суох буола улаатыыларыттан хаартыһыт, арыгыһыт эбэтэр наркоман буолалларын, сыыһа-халты туттунууларга түбэһэннэр олохторо кылгыырын быһаарар. Саха дьонун олохторун үөрэҕэ биир эрэ киһи олоҕунан муҥурданан хаалбат, хас да көлүөнэ дьон олохторун барыларын холбуу ылан табатык быһаарар. Хаан аймахтар бары биир буор куттаахтарын уонна буор кут хас да көлүөнэ устата сайдарын билэн сахалар кут-сүр үөрэҕин арыйбыттар. Кыра эрдэҕиттэн үлэлии-хамсыы үөрүйэх киһи өйө-санаата туруктаах, сайдыы, тупсуу диэки тардыһыылааҕын билэн үлэһиттэр аһара баайыыны сөбүлээбэттэр. Баай дьон өйдөрө-санаалара туруга суох буолуутун “Бил баһыттан сытыйар” диэн өс хоһооно биллэрэр.
Билигин сайдыылаах дойдулар улахан салайааччылары, президеннэри, депутаттары талалларыгар уонча сылынан хайаан да уларыйалларын, саҥалыы быыбары ыытан ситиһэллэр. Бу былааһы уларытыы киһиэхэ аһара барар, мин бэрпин диэн санаата үгэс буолан иҥпэтин, өйүн-санаатын куһаҕан өттүгэр уларыппатын туһугар оҥоруллар туһалаах быһыы буолар. Салайар былаас биир киһи диктатуратыгар киирэн хааларын быыбарга кыттыыга аналлаах хааччах оҥорон тохтотоллор. Өй-санаа сайдыбыт, үөрэх-билии тарҕаммыт кэмигэр оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии, үлэҕэ-хамнаска үөрэтии олус туһалааҕын арааран билэн, оҕону иитиигэ сахалар кут-сүр үөрэхтэрин туһаныллар. Оҕону кыра эрдэҕинэ атаахтаппакка эрэ үлэҕэ-хамнаска уһуйан иитии киһилии майгылаах киһи буола улаатарын төрүттүүр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. - Дьокуускай: Бичик, 2006. - 112 с.
Лебедев Виктор Николаевич
300px|thumb|right|Лебедев Виктор
Виктор Николаевич Лебедев — тустуук, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара, 2009 с. көҥүл тустууга Арассыыйа чөмпүйүөнэ, 2010 с. Москва к. буолбут Аан дойду көҥүл тустуу кыайыылааҕа (чөмпүйүөн). Кэргэннээх, икки оҕолоох.
1988 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Томпо улууһугар Тополинай бөһүөлэккэ төрөөбүт. Эбээн. Бастакы тренерэ Иван Дмитриев. Оскуола үөрэнээччилэрин спартакиадатын кыайыылааҕа, Арассыыйа первенствотын кыайыылааҕа (Дьокуускай, 2006 с.), аан дойду первенствотын кыайыылааҕа (Гватемала, 2006 с.). Норуоттар ыккардыларынааҕы «Иван Ярыгин» гран-при үрүҥ көмүс призера (2009 с.). Арассыыйа чөмпүйүөнэ (Казань, 2009). Аан дойду боруонса призера (Дания).
Красноярскай куоракка ССРС үтүөлээх тренера Дмитрий Миндиашвилига дьарыктаммыт, билиҥҥи тренера Модосян Владимир Гегамович.
Эрнан Кортес
мини|Эрнан Кортес официальнай (дьаралык ойуулаах) мэтириэтэ. Хойукку, XIX үйэҕэ биллибэт худуоһунньук суруйбут Ферна́ндо Корте́с Монрой Писа́рро Альтамира́но (Fernando Cortés Monroy Pizarro Altamirano), ордук биллэр аата Ферна́ндо, Эрна́ндо, Ферна́н эбэтэр Эрна́н Корте́с (Hernán Cortés) — Миэксикэни сэриилээбит, ацтектар судаарыстыбаларын сууһарбыт Испания конкистадора.
Медельин диэн Бадахос провинцияҕа баар сиргэ 1485 төрөөбүт. Кастильеха де ла Куэста диэн Севильяҕа баар сиргэ 1547 сыллаахха ахсынньы 2 күнүгэр өлбүт. Карл V хоруол Marqués del Valle de Oaxaca (Оахака хочо маркииһа диэн тиитулу бэлэхтээбит, транслитерация Маркиз дель Валье де Оахака). Кини олоҕун-дьаһаҕын туһунан аҕыйах сибидиэнньэ хаалбытынан устуоруйаҕа суолтатын улаханнык араастаан суруйаллар.
Сөрферс Парадайс
thumb|Main entrance to the beach thumb|Surfers Paradise beach thumb|Surfers Paradise by day during [[Schoolies week, in Cavill Mall]] thumb
Сөрферс Парадайс - Голд Коаст куорат эргинигэр (агломерациятыгар) киирэр улахан курорт куорат, нэһилиэнньэтэ 20 тыһ курдук, үксэ кытайдар (45%) уонна Аустралиялар (45%). Онтон ордубут 10% атын омуктар, ол кынан баран Аустралия дойдутун гражданнара буолаллар. Улахан экономическай центр, ону таһынан туризм, күүлэй, мода, шоппинг сирэ.
Никола Тесла
Никола Тесла (Nikola Tesla) (1856 — 1943) диэн электротехника уонна радиотехника эйгэлэригэр үлэлээбит уһулуччулаах айааччы.
Никола Тесла, омугунан серб, 1856 с. от ыйын 10 күнүгэр Смилян диэн сиргэ (урут Австро-Венгрия, билигин Хорватия) төрдүс оҕоннон төрөөбүт. Аҕата аҕабыыт.
1878 с. Грац куоракка үрдүкү техника училищетын бүтэрбит.
1875—1880 сылларга Прага университетыгар үөрэммит. Будапешка телефон тэрилтэтигэр 1882 с. дылы инженердаабыт. Онтон Парижка Эдисон хампаанньатыгар үлэлээбит.
1884 с. Америкаҕа эмиграциялаабыт. Эдисоҥҥа уонна Вестингаузка үлэлээбит. Нью Йорка, Никола Тесла Ист-Хьюстон уулусса 48-гар олорон лаборатория тэрийбит уонна сотору кэминэн икки фаазалаах уларыйар сүүрээн генераторын айбыт. Онтон хас да фазалаах генератордар, электромотордар уонна трансформатордар оҥоһууларын оҥорбут, уонна элбэх фазалаах сүүрээннэри аһарар уонна тарҕатар систиэмэлэри айбыт. Икки фазалаах систиэмэтин туһанан АХШ-ка хас да индустрия энерготэриллэр оҥоһуллубуттар, ол иһигэр Ниагаратааҕы ГЭС (1895) — ол сылларга аан дойдуга ордук улахан. 1888 сыллаахха Тесла (Г. Ферраристан туспа уонна эрдэ) эргийэр магнит хонуутун арыйар уонна онтун сиһилии ойуулуур. Ол билиитин туһанан үрдүк уонна нааһаа үрдүк түргэннээх электрогенератордары тутар. Ол сылга айыыга сүрүн патеннарын ылар.
1889 с. Тесла үрдүк түргэннээх уонна күүрүүлээх сүүрээннэри үөрэтиитин саҕалыыр. Үрдүк түргэннээх электромеханик генератордары оҥорор (ол иһигэр индуктордаах). 1891 с. резонанснай трансформаторы айар (Тесла трансформатора диэн биллэр), бу тэрил күүрүүтэ 106 В хамсааһыннарын оҥорор кыахтаах эбит. Сигналлары уонна энергияны салгынынан ыраахха биэриини үөрэтэр, 1899 с. бороуобата суох үрдүк түргэҥҥэ үлэлиир лаампалары уонна мотордары элбэх киһиэхэ көрдөрөр.
Тесла буруобата суох сигналлары биэриигэ 1896—1904 сс. үлэлэрэ радиотехника сайдыытыгар улахан оруоллаахтар. Бу сылларга Тесла бэйэтэ телеавтомат диэн ааттаабыт хас да ыраахтан салайыллар механизмнары айар (ол иһигэр хараабыл моделын, 1898). 1900 с. кэнниттэн техника араас эйгэлэригэр элбэх патеннары ылар (электрик ааҕааччы, түргэни кээмэйдээччи, радиоаппаратураны, паар турбиналарын тупсарыылар уо.д.а.). 1917 с. Никола Тесла сумбариналары радио көмөтүнэн булар тэрил оноһуутун көрдөрөр.
Лоҥ Айленд диэн сиргэ радиоантенна тутар. Тесла аатынан магнит сүүрүк чиҥин кээмэйэ ааттанар (магнит индукция). Учуонай наҕараадалара — Э.Крессиан, Дь. Скотт, Т.Эдисон мэтээллэрэ.
Тесла таайыллыбатах дьиктилэрин туһунан элбэх үһүйээннэр бааллар.
Нью Йорка тохсунньу 7, 1943 с. өлбүтэ.
Роберт Оуэн
Роберт Оуэн (1771 сыллаахха ыам ыйын 14 күнүгэр төрөөбүт, 1858 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр өлбүт) — Аангылыйа бөлүһүөгэ, XIX үйэ биир бастакы социальнай информатора. Төһө даҕаны XIX үйэҕэ “түмэт урбаана” диэн тиэрмин суох буоллар, Роберт Оуэн түмэт урбаанын бастакы саҕахтарын сахсыбыт, түмэт урбаана урбаан биир салаатын быһыытынан сайдан барарыгар олук уурсубут үтүөлээх киһи.
Аборт
Аборт диэн хат буолуу тыыннаах оҕо төрөөһүнэ суох түмүктэнэрин ааттыыллар.
Роберт Оуэн
Биографията
Роберт Оуэн 1771 сыллаахха Ньютаун (Уэльс) диэн кыра куоракка дьоҕус урбаанынан дьарыктанар киһи дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кинин сэттэ саастаҕар олохтоох оскуола учууталыгар көмөлөһөөччүнэн сылдьыбыта. Онтон икки сыл буолан баран, Оуэн, дьол көрдүү диэн, киин сиргэ көһөн барар. Ол курдук кини Стэмфорд, Лондон уонна Манчестер куораттарга тиийэн мануфактура маҕаһыыннарыгар үөрэнээччинэн сылдьар, бирикээсчиктиир. Ол гынан баран, күттүөннээх систиэмэлээх үөрэҕи син биир ылбат.
Аборт
Киһи сайдыытыгар төрүүгүрэр отут тоҕус нэдиэлэ наада буолар. Үксүгэр түөрдүөнүс нэдиэлэтигэр ийэтин кэнин менструальнай циклыгар буолааччы. Төрүү илик киһини бастакы аҕыс нэдиэлэтигэр эмбрион диэн ааттыылар, онтон хат буолуу атын бириэмэтигэр үөскэх диэн ааттанар.
Роберт Оуэн
Биографията
Оччолорго Манчестер куорат бырамыысыланнас оргуйар киинэ этэ. Манна чуолаан хулуопак-кумааҕы бырамыысыланнаһа сайдыбыта. Ол сылдьан Оуэн Манчестер куорат биллэр көстөр бөлүһүөктэрин уонна литэрэтиирэ эйгэтин үлэһиттэрин кыраты билсэр, чуолаан, аан бастакынан оробуочайдарга сыһыаннаах санитария сокунун таһаарыахха наада диэн этиини киллэрбит Парсеваль дуоктары кытары.
Аборт
Аборт буоллаҕына оҕо куотуута буолбут диэн ааттанар. Дьон сороҕор хат буолууну тохтотуохтарын сөп. Оннук буоллаҕына күһэллиилээх аборт диэн ааттанар. Сороҕор оннугу эрэ аборт диэн ааттыыллар.
Роберт Оуэн
Биографията
Ити кэннэ өөр буолан баран Оуэн убайыттан харчы иэс ылан биир доҕорун кытары таҥас баайар массыынаны оҥорор мастарыскыай арынар, устунунан икки киһини үлэһитинэн ылан, дьоҕус да буоллар таҥас баайар-тигэр тэрилтэни арынар.
Аборт
Араас дойдуларга аборт туһунан туспа сокуоннар бааллар. Сорох дойдуларга аборт бобуллар, ол гынан баран туорааһыннар баар буолааччылар, ол курдук инцест, күүһүлээһин, эбэтэр ийэ олоҕор куттал баар буоллаҕына.
Роберт Оуэн
Биографията
Роберт Оуэн оҕо эрдэҕиттэн химиянан үлүһүйэр. Ол дьарыгын Манчестерга даҕаны бырахпат. Кини эмиэрикэ хулуопагын таҥастыыр саҥа ньыманы булар уонна 20 сааһыгар управляющай, кэлин хулуопак мануфактуратын кыттыгас бас билээччитэ буолар.
Саҥа эспэримиэн
1700 сыллар бүтүүлэригэр Оуэн Каролина Дейл диэн Глазго таһыгар баар Нью-Ланарк дэриэбинэҕэ улахан текстительнэй баабырыкалаах баай киһи кыыһын таптаан ойох ылар.
Ол курдук Оуэн оробуочайдар интэриэстэрин көмүскээтэххэ, кинилэр олохторун тупсардахха, үлэ таһыма үрдүүр, оҥорон таһаарыы улаатар диэн өйдөбүллээҕэ. Кини “патронат” систиэмэтин оҥорон таһаарбыта. Онтун 1812 сыллаахха «Essay on the Formation of Character» ыстатыйатыгар сиһилии ырытан суруйбута.
Оуэн ити эспэримиэнин кэнниттэн, Нью-Ланарк баабырыкатыгар үлэ көрдөһөн кэлээччи лаппа элбээбитэ, оттон баабырыга туруга бөҕөргөөбүтэ. Бу баабарыкаҕа оннооҕор кэлин Арассыыйа императора буолбут Николай I ырахтаҕы кэлэн көрөн барбыта. Өссө кэлэн көрөн барбытын ааһан, Оуэҥҥэ “миигин кытта Арассыыйаҕа көһөн барыс, онно үлэлээ” диэн этии киллэрбитин, анараата кыккыраччы батыммыта.
Үлэ бииржата
1832 сыллаахха Роберт Оуэн саҥа эспэримиэҥҥэ ылсар эрээри, онтон сатаммат. Ол гынан баран Оуэн эспэримиэнэ, кэлин кэм-кэрдии ааспытын кэннэ, улахан социальнай-бэлитиичэскэй суолталанар: кини “Биржи трудового обмена” тэрилтэни тэрийэр. Ол курдук атыыһыттар манна аҕалан табаар хааллараллар, ол оннугар биир чааһа алта пенсынан сыаналанар үлэ билиэтин илдьэ бараллар эбит.
Боропсойуустар уонна оробуочайдар хамсааһыннара
Биржаны сэргэ Роберт Оуэн боропсойуустар хамсааһыннарын аан дойдуга биир бастакынан төрүттээбит, боропсойуустар олоххо киирэллэригэр олук уурсубут киһи буолар. Ол курдук Оуэн 1833-1834 сыллардаахха мөлүйүөн аҥаара киһини хабар идэлээхтэр сойуустарын тэрийбит. Ол эрээри үлэ тэрээһинэ мөлтөх, үп-харчы тиийбэт буолан, оробуочайдары бас билээччилэр өһөс сыһыаннара, бырабыыталыстыба антах хайытыыта баҕа санаа олоххо киирэрин туорайдаабыт.
Роберт Оуэн 1858 сыллаахха, 87 сааһыгар олорон, Ньютаун куоракка өлбүт.
Уус-Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Уус-Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Бэс ыйын 15
Бэс ыйын 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 166-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 167-c күнэ). Сыл бүтүө 199 күн баар.
Гуйчжоу
Гуйчжоу — Кытай соҕуруу өттүгэр сытар провинция. Киин уонна самай улахан куората — Гуйян. Олохтоохторун ахсаана — 39,04 мөл киһи (провинциялартан 15-с миэстэ; 2004 с. туругунан).
Административнай тыырыллыыта
Гуйчжоу 9 уокурукка (2 уокурук, 4 куорат уокуруга уонна 3 автономиялаах уокурук) арахсар.
География
Иэнэ — 176 100 км² (16-с миэстэ). Хоту Сычуань провинцияны уонна Чунцин куораты кытта, арҕаа — Юньнань провинциялыын, соҕуруу — Гуанси-Чжуань автономиялаах оройуонун кытта, илин — Хунань провинциялыын быысаһар. Сирин ньуура сүнньүнэн хайалаах, ол гынан баран илин уонна соҕуруу өттө хапталлардаах. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ 1000 м. Клиимата сииктээх субтропическэй. Сыллааҕы орто температурата — 14-16°, тохсунньуга — 1-10°, от ыйыгар — 17-28°.
Саввинов Дмитрий Иванович
Сигэлэр
SakhaNews 20.05.2008:Архитектор Дмитрий Саввинов презентовал свою книгу «Рождение нового Якутска»
11
11 сыл.
Өлбүттэр
10er
Бойобуода
Бойобуода (воевода) - Арассыыйа сирдэрин салайан олорбут ыраахтааҕы дьонноро.
Саха сирэ XVII үйэҕэ Арассыыйа ыраахтааҕытын илиитигэр киирбитин кэннэ нуучча администрациятын 1784 сыллаахха дылы салайбыт дьоннор. 1641-1775 сс. уезд бойобуодата диэн ааттанар этилэр, онтон 1784 сылга дылы - провинция бойобуодата. Байыаннай, гражданскай, суут уонна полиция былаастарын бэйэлэрин илиилэригэр тутан олорбут муҥур тойоттор. Үбү-харчыны эмиэ салайаллара. Туох баар ыраахтааҕы биэрбит кыахтарын ыраахтааҕыга барыыс киллэриигэ ("искать государевы прибыли") туһаныахтаахтара.
Бастакы бойобуодаларынан икки киһи сулууспалаабыттара Головин Петр Петрович уонна Глебов Матвей Богданович. Бүтэһик бойобуоданнан Верещагин Алексей Степанович буолбута. Бойобуодалэр кэннилэриттэн Саха уобалаһын начаалынньыктара диэн дуоһунас үөскээбитэ.
Нууччалар Саха сиригэр кэлиэхтэриттэн бойобуодустуба (воеводство) тэриллиэр дылы нууччалар бэйэлэрин ыккардыларыгар элбэх булкуур тахсар этэ. Мангазея уонна Енисей хаһаахтара бу баай сиртэн дьаһаах хомуйарга күрэстэһэллэрэ, Томскайтан кытта салайа сатыыллара. Ол түмүгэр сахалар дьаһааҕы ардыгар хас да төгүл төлүүр кыһалҕаланналлара. Мантан сылтаан өрө туруулар буолаллара, нууччалар өттүлэриттэн булкуурунан туһанан үрдүк солону бэйэ байыытыгар туһаныы элбэхтик тахсара. Маны тохтотор туһуттан Андрей Палицын диэн уруккута Мангазеяҕа бойобуодалыы сылдьыбыт киһи Саха сиригэр туспа бойобуоданы аныырга туруорсубута
Дорҕоон аралдьыһыытынан тылы үөрэтии
Дорҕоон аралдьыһыытын тылы үөскэтэр ньыма быһыытынан туттууну татаар тылын үөрэхтээхтэрэ бэлиэтииллэр. Бу суолунан биир төрүттээх, биир этиллиилээх эбэтэр суруллуулаах тылы туспатытаары ханнык эмэ дорҕоону аралдьыһыннараллар. Тылга биир төрүттээх эрээри,туспа этиллиилэнэн ураты суолталаммыт тыл балачча көстөр. Маны сэргэ саха бэйэтин тылыгар дьүөрэ этиллиилээх киирии тыл баар буолар,олору сурукка туспатык суруйуу үгэһэ туттуллар. Маннык ньыманан тыл суолтатын олохсутууну эмиэ дорҕоон ньыматынан үөскэтии диэххэ сөп.
Маннык туспатыйар тылларга өссө киириэхтэрин сөп:айыы-аньыы-аJыы"творение-грех-божество" суолтаҕа. Тайах-таJах"палка-лось" суолтаҕа. Маныаха майгынныыр суолтаҕа бу күн - бүгүн, ол кэннэ-уонна, сарсын эрдэ- сарсыарда о.д.а.биир төрүттээх тыллар туспа ис хоһооннонон туттуллуулара эмиэ киирсиэхтэрин сөп.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-09
Балаҕан ыйын 1—15 күннэрэ
Балаҕан ыйын 16—30 күннэрэ
Ыраахтааҕылаах Арассыыйа чыыннара
Ыраахтааҕылаах Арассыыйа чыыннара
Дизентерияҕа
Дизентерия — острая бактериальная кишечная инфекция, характеризующаяся преимущественным повреждением слизистой оболочки толстого кишечника.
Dysentery
Сир чаччыгыныардарын ууһа
Сир чаччыгыныардарын ууһа (Род Земляные дрозды, ) — Мухоловкалар кэргэннэригэр киирэр.
Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ — Хара чаччыгыныар, Эриэн чаччыгыныар киирэр.
Уус Маайа улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Уус-Маайа улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Хельсинки
Хельсинки (Helsinki, Helsingfors) диэн Финляндия киин куората. Дойду соҕуруу өттүгэр, Финляндия хомотун кытылыгар турар. Олохтоох ахсаана 573,789 киhи (31 атырдьах ыйа 2008).
Самсонов
Самсонов (Самсонова) — араспаанньа.
Дьэһиэй
Дьэһиэй — Красноярскай кыраайга баар улахан күөл. Полярнай эргимтэ кэннигэр Куотуй өрүс тардыытыгар Эбэҥки оройуонун хоту өттүгэр сытар. Иэнэ — 238 км². Үгүс тумуһахтардаах, хомолордоох, биэс киллэрэр, биир таһаарар Сиикэй Сээн диэн үрэхтээх.
Алтынньы бүтүүтүттэн тоҥон, бэс ыйын ортотуттан мууһа ирэн барар. Бу түбэҕэ саамай бодөҥ аар саарга аатырбыт Эбэ хотун.
Кытылыгар Дьэһиэй диэн ааттаах бөһүөлэк баар.
Булуус (Нам улууһа)
Булуус — Нам улууһун Түбэ нэһилиэгин киинэ.
Егоров Павел Петрович
Егоров Павел Петрович (1914—1944)— коммунист, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Егоров Павел Петрович сэриигэ ынырыллыар диэри оройуонугар народнай судьуйанан үлэлээбит. Үөһээ Бүлүү оройуонуттан уоттаах сэриигэ 1942 сыллаахха Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сталинградтааҕы кыргыһыы кыттыылааҕа. Лейтенант, взвод командира этэ. 932-с стрелковай полк 252-с стрелковай дивизиятын стрелога. 1942 сыл алтынньы 28 күнүгэр сэриигэ бааһырбыт, эмтэнэн баран 97-с гвардейскай стрелковай дивизияҕа түбэспит. Бу дивизия Днепр уҥа кытылыгар плацдармы кэҥэтэр иһин ситиһиилээхтик кыргыспыт. 1943 сыл алтынньы 18 күнүгэр Дериевкаҕа баар өстөөх бөҕөргөтүүлээх пуунун сэриилээн ылбыт. Манна гвардеецтар фашистар 2 танкаларын, штабной бронетранспортердарын, 6 станковай уонна 31 ручной пулеметтары, 27 бинтиэпкэни, 47 тыһыынча бинтиэпкэ ботуруоннарын ылбыттара. Кыргыһыы толоонугар өстөөх 6 тыһыынчаттан тахса өлүгэ хаалбыт. Егоров Павел Петрович сэрииттэн эргиллэн кэлбэтэх.
1944 сыл кулун тутар 15 күнүгэр Украинаҕа өлбүт.
Көмүллүбүт сирэ — Украина, Кировоград уобалаһа, Новоукраинскай оройуон, Сотбалка с., оскуола таһа.
Усуйаана улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Усуйаана улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Эриэн чаччыгыныар
thumb|250px|Эриэн чаччыгыныар
Эриэн чаччыгыныар (Пестрый дрозд, ) — Сир чаччыгыныардарын ууһугар киирэр, чаччыгыныардартан саамай бөдөҥнөрө.
Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Сэдэх көрүҥ.
Улаханнык сананыма
Улаханнык сананыма диэн этии киһи хаһан баҕарар бэйэтин кыаҕын билинэрин эрэйэр. "Киһи диэн, киһи буоллаҕа" диэн өс хоһооно ону биллэрэр.
Дьон айылҕа улахан күүһүн итэҕэйэн бэйэлэрин кыраларынан, сахалар үөрэхтэринэн “Айылҕа оҕолорунан” билинэллэригэр Күн таҥара ордук улаханнык туһалыыр. Сиргэ дьон олохторо Күнтэн олус улахан тутулуктаах.
Эдэр саастарыгар киинэҕэ табыллан уһуллан биллиилэрэ-көстүүлэрэ эрдэ улааппыт артыыстар кырдьан, мөлтөөн барыыларыгар улахан эрэйи көрсөллөр. Дьон көрүүтүгэр, биллиигэ-көстүүгэ үөрэнэн хаалбыт артыыстар, биллиилээхтэр ол урукку сыһыаннара уларыйбакка хаалан, үйэлэрин тухары соннук салгыы баран иһиэҕин баҕараллар. Сааһырбыт Румянова Клара диэн артыыс үчүгэй оруоллары биэрбэттэр диэн хомолтотун эппитэ кини кыаҕа-күүһэ, көрүҥэ уларыйыытын билбэккэ сылдьарын бэлиэтэ буолар.
Сааһыран истэххэ киһи бары өттүнэн мөлтөөн-ахсаан, урут кыайара-хоторо суох буолан иһэр. Кырдьан, мөлтөөн иһэр артыыстарга дуона суох оруолу биэрэллэрэ эмиэ сөп курдук. Арай куруук кылаабынай оруоллары толоро, маанылана үөрэммит, биллиилээх артыыс санаатыгар кинини аанньа ахтыбаттарын курдук өйдөбүл үөскүөн сөп.
Киһи санаата кырдьар диэни билиммэт, өссө үчүгэй буолан күүһүрэн иһэр курдук сананыы кырдьаҕастарга баар буолара баа буолбатах. Өй-санаа киһи кырдьан, сааһыран истэҕинэ эбиллэн күүһүрэн иһэрэ чахчы. Өй-санаа эттэн-сиинтэн хойутаан кырдьар. Киһи бэйэтэ, этэ-сиинэ мөлтөөн-ахсаан иһэрин билиммэтэҕин да иһин, атыттар, туораттан көрөннөр ордук билэллэр. Сааһыран иһэр киһиэхэ эдэрдэр автобуска миэстэ туран биэрдэхтэринэ эбэтэр соһуччу «оҕонньор», «эмээхсин» диэн ыҥырдахтарына ытыктабыл төһө да кэлбитин иһин бэйэҕэ хомолто, санаа түһүүтэ, кырдьыбыт, мөлтөөбүт эбиппин диэн билинии кэлиэн сөп.
Эдэр сааска кэлэр биллии-көстүү сааһыран истэххэ хайдах дьайыыланан тахсара соччо биллибэт. Сорох киһи санаата түргэнник уларыйыан, «мин дуо» диэн сананара аһара барыан сөп. Киһини билиэххин баҕардаххына «баайда биэр» диэн сахалар этиилэрэ санаа итинник уларыйыытын быһаарыыга, киһи ис санаатын билиигэ олоҕурар. Киһи сааһыран истэҕинэ этэ-сиинэ мөлтөөн иһэриттэн өйө-санаата уларыйан иһэр. Бу уларыйыыларга киһи үөрэнэн биэрэн иһиэхтээҕин “Киһи үйэтин тухары үөрэнэр” диэн этии биллэрэр.
Киһи өйө-санаата ити уларыйыыларга бэлэмнэнэн “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини туттуһара, хаһан да аһара барбата ирдэнэр. Өй-санаа олох ханнык баҕарар кэмигэр туруктаах, аһара барбат буолуутун сахалар таҥараларын үөрэҕэ сиэри тутус диэн этиинэн хааччыйар аналлаах. Бэйэни улаханнык, атыттартан уһулуччу ордук курдук сананыы өй-санаа аһара барыытын үөскэтиэн сөбүттэн өй-санаа аналлаах харысхаллаах, аһара барбат биллэр кыйыалаах буолара сөп.
Сахалар «Киһи - Айылҕа оҕото» диэн этиилэрэ киһи бэйэтин миэстэтин билинэрин, өйө-санаата аһара барбатын үөскэтэр аналлааҕын олоххо туһаналлар. Улахан таҥара сири-дойдуну айбыта диэн этии таһы-быһа сымыйа. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону, киһини «Улаханнык сананыма», «Көрсүө, сэмэй буол» диэн этэн үөрэтэр. Бу быһаарыыны халлаан диэки хайыспыт, “айыы үчүгэй” дии сылдьар үөрэхтээхтэр билигин да билинэ иликтэр. Кинилэр киһи өйө-санаата салгыы сайда, муҥура суох бара туруо диэн этиилэрэ таһы-быһа сымыйатын, билигин компьютердар сайдыылара уонна дьону былаһыччы баһыйыылара биллэрэр. Үөрэх-билии, технология сайдан, түргэнник үлэлиир компьютердары дьон айан туһана сылдьаллара олох бары көрүҥэр кэҥээн иһэр. Киһи толкуйдуур, ырытар, суоттуур өйө-санаата компьютерга улаханнык баһыттарар буолбута, муҥура кэлбитэ биллиитэ айылҕаҕа бэйэтин миэстэтин булунарыгар көмөлөһөр.
Өр кэмҥэ дьон өйө-санаата сайдыыта, толкуйдуур күүһэ, түргэнэ саахымат оонньуутун күрэхтэһиитинэн быһаарыллар этэ. Сүүрбэһис үйэ бүтүүтүгэр улахан күүстээх саахыматчыттар компьютеры кытта оонньуулара тэнийэ, тарҕана сылдьыбыта. Ол эрээри олус түргэнник сайдан иһэр компьютер Аан дойду саахымакка чемпионун кытта тэҥнэспитин кэнниттэн, бары атыттар кыаттаралларын быһа билинэллэриттэн, ким да компьютеры кытта күрэстэһэн оонньуу илик. Сотору аан дойду саахымакка чемпионунан хайа эрэ компьютер буолара саарбаҕа суох буолла.
Киһи өйүн-санаатын сайдыытын муҥура биллибитин, кыйыата быһаарыллыбытын кэннэ сахалар «Улаханнык сананыма» диэн этиилэрэ толору дакаастанна уонна олоххо хайаан да туттуллара ордук буолар. Дьон айылҕаттан бэйэлэрин кыраларын, кыахтара аҕыйаҕын билинэллэрэ, айылҕаны харыстыыр санааларын улаатыннарар. Киһи айылҕаттан кыратын билиниитин билигин күүһүрэн иһэр тыаллар, улахан сир хамсааһыннара билиннэрэ сатыыллар эрээри, дьоҥҥо өссө да тиийэ илик.
Улаханнык сананыы өйү-санааны куһаҕан өттүгэр уларытар, улахамсыкка, үтүөмсүккэ кубулутар. Дьон улахан тиэхиникэлэри айан, улаханнык сананан айылҕаны уларытаары оҥостор кэмнэрэ, хоту диэки сүүрдэр өрүстэри соҕуруу диэки хайыһыннарар санаалара эмиэ киирэ сылдьыбыта баара. Кэнники кэмҥэ айылҕаҕа хардары хамсааһын, сэт үөскээһинэ уонна тэнийиитэ итинник, айылҕаны кыайарга санаалар сыыйа уларыйан барыыларыгар тириэрдэр. Бэйэни билинии диэн киһи бэйэтин күүһүн-кыаҕын табатык сыаналыыра ааттанар. Биир киһи кыаҕа биллэр буоллаҕына, элбэх киһи күүһэ кыайан ааҕыллыбат элбэх буолуон сөп эрээри, айылҕа күүһэ олору барыларын лаппа баһыйар, сабырыйар кыахтааҕын көрдөрөн иһэр.
Билигин, сэбиэскэй былаас саҕаттан өй-санаа, таҥара үөрэҕин хаалларан, туһамматтар. Өй-санаа аһара барарын, алдьатыыны элбэтэрин “айыы үчүгэй” диэн этэн тыл үөрэхтээхтэрэ үөскэтэллэр. “Айыы үөрэҕин” сыыһаларын туһунан “Чолбон” сурунаалга суруйбуппут. (1,70). Сахалыы таҥара үөрэҕин урукку оннугар түһэрэн туһанан эрэри “Киһи - Айылҕа оҕото” диэн этиини бары таба өйдөөн тутуһуу биллэрэр.
Өй-санаа аһара баран сайдыыта, аҥар өттүн диэки халыйыыта куһаҕан быһыылар элбииллэригэр тириэрдэр. Биһиэхэ араас ыар буруйу арыгы иһэн баран оҥорооччулар олус элбэхтэр. Куһаҕан санаата мунньуллубут киһи арыгы иһэн итирдэҕинэ, өйө көттөҕүнэ, ол мунньуллубут, үгэс буолбут куһаҕан санааларын оҥорон кэбиһэр кыаҕа улаатара, буруйу оҥорооччулары элбэтэрин билиммэттэр.
Киһи мунньуллан эрэр куһаҕан санааларын атын, олоххо ордук уопуттаах киһиэхэ эттэҕинэ, кэпсээтэҕинэ, бу санааны хайдах тупсарыахха, уларытыахха дуу эбэтэр умнуохха сөбүн таба этэн биэрэн көмөлөһүөн сөп. Бу быһаарыы санаа атын киһиэхэ этилиннэҕинэ ыһыллара, тарҕанара түргэтииригэр олоҕурар. Дьөлө хатаммыт санааны атын киһиэхэ эттэххэ суолтата суураллан букатын кыра да буолан хаалыан сөп.
Өйү-санааны куһаҕан санаалартан ыраастааһын туһатын туһунан “Киһи буолуу” үлэттэн булуохха сөп. (2,47).
Куһаҕан санаа диэн куһаҕаны оҥорууга бэлэмнэнии саҕаланыыта эрэ буоларынан ханнык да эппитинэскэ кыайан таба түбэспэт. Ол иһин куһаҕан санаалартын ыраастаныыны киһи бэйэтэ эрэ көҥүл өттүнэн оҥоро сылдьар кыахтаах. Сахалыы таҥара үөрэҕэ куһаҕан санаалартан ыраастаныыны олоххо киллэрдэҕинэ дьон өйө-санаата тупсарыгар элбэх туһаны оҥорор.
Куһаҕан санаалара суох улаатан иһэр оҕо куһаҕан быһыылары оҥорбот диэн олус көнө, сыыһа өйдөбүл. Оҕо өйө-санаата саҥаны айыыларыттан сайдан мунньуллар. Аҥардастыы үчүгэйи эрэ билиигэ иитиилээх оҕо куһаҕан быһыылары үчүгэйдэртэн туспа арааран билбэтиттэн, куһаҕан быһыылар оҥорорго ордук дөбөҥнөрүттэн, чэпчэкилэриттэн, олору урутаан оҥорор кыаҕа улаатан хааларыттан, куһаҕан быһыылар элбииллэригэр тириэрдэр.
Былыргылар өйү-санааны ыраастыырга араас үчүгэй сыттары, минньигэс астары туһанар эбит буоллахтарына, билигин, сайдыылаах, үөрэх-билии тэнийбит, тарҕаммыт кэмигэр киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны өйүнэн-санаатынан, дьон уопуттарынан туһанан арааран билэрэ кыаллар буолла. Куһаҕан санаалары туспа арааран билии, олору умнан, хаалларан иһэргэ олук буолар кыахтаах.
Былыргы, өйө-санаата ситэ сайда, үөрэҕи-билиини баһылыы илик киһи таҥара үлэһиттэрэ этэн биэрбиттэринэн бу үчүгэй, бу куһаҕан диэн быһаарынар эбит буоллаҕына, билигин үөрэх-билии сайдыбытынан балаһыанньа тосту уларыйан турар. Дьон бары үөрэхтэнэннэр бэйэлэрэ үчүгэйи уонна куһаҕаны билэн араарар кыахтаахтарын туһаналлар.
Күн таҥара үөрэҕэ айылҕа күүһүн итэҕэйэринэн киһи аһара үчүгэйбин диэн улаханнык сананар санаатын кыччатарга көмөлөһөр күүһэ улахан. Дьон “Киһи–айылҕа оҕото” диэн сахалар этиилэрин тутуһа үөрэннэхтэринэ айылҕаны харыстаанын ордук күүһүрэр. (3,122).
Туһаныллыбыт литература
3. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
China Mobile
China Mobile Communications Corporation (Кытайдыы: 中国移动通信, Hanyu Pinyin: Zhōngguó Yídòng Tōngxìn) (sehk: 0941, nyse: CHL), өссө China Mobile эбэтэр CMCC диэн биллэр, диэн Кытай ордук улахан мобил телефон оператора. Туттааччыларын ахсаанынан (415 млн) ордук улахан мобил телефон оператора (бэс ыйын 30, 2008). Үп эргийиитинэн Vodafone кэнниттэн иккис.
Ефимов Иван Владимирович
Иван Владимирович Ефимов — саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ.