cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Candy
Candy (толору аата Candy Technology, сахалыыга Кэнди Технологията, Сэнди Технологията), Италия улахан видео уонна аудио система оҥорор тэрилтэтэ, ону таһынан таҥас сууйар массыына оҥорор тэрилтэтэ. Аан Дойдуга биир бастыҥ.
Candy тэрилтэтин 3 тэрилтэ бас билэр:
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Жанна Немцова
Жанна Немцова (Zhanna Nemtsova), Кулун тутар 26 күнүгэр, 1984 сыллаахха төрөөбүтэ Горькай куоратка. Биллэр журналист, публицист, экономист, демократия уонна көҥүл тыл иһин охсуһааччы, Владимир Путин былааһын утарааччы, оппозиционер, политэмигрант. Аатырбыт Борис Немцов кыыһа буолар.
Жанна оҕо эрдэҕиттэн политикаҕа чугас этэ (бэйэтэ кэпсииринэн аҕатыттан бэриллибит). Михаил Прохоров ыҥырыытынан РБК канаалга үлэлээбитэ 2011-2015 сылларга, ол эрэн Владимир Путин ыгыытынан уурайбатах. Ол эрэн аҕатын Владимир Путин ыйааҕынан өлөрбүттэрин кэннэ Германияҕа куотар, онно DW канаалга үлэлиир. Польшаҕа демократия аҕала сатаабытын иһин үрдүк премияҕа ананар.
Кокугаку
thumb|right|300px|Мотоори Норинага олорбут дьиэтэ
Устуоруйата
Кокугаку үөрэҕэ 17-18-с үйэлэргэ когаку («былыргы үөрэх»), вагаку («Дьоппуон үөрэҕэ») эбэтэр инишиэ манаби диэн саҕаламмыта. Бу үөрэҕи Мотоори Норинага уонна кини оскуолата төрүттээбиттэрэ. Бу оскуола Синто итэҕэлигэр уонна Дьоппуон былыргы литературатыгар олоҕуран Дьоппуон култууратын «көмүс үйэтигэр» хайыспыта. Кинилэр 12-с үйэ ортотугар диэри сайдыбыт дьоппуон хоһооннорун уонна Дьоппуон култууратын атын ситиһиилэрин үрдүктүк сыаналыыллара.
Үөрэх тутула
Кокугаку оскуолата Дьоппуон майгыта ыраас буолуохтаах уонна ол туһугар тас дьайыылартан (Кытай) босхолонуохха наада диэн үөрэтэрэ. «Кытай сүрэҕэ» «дьиҥнээх сүрэххэ» эбэтэр «Дьоппуон сүрэҕэр» утары этэ, ол иһин дьиҥнээх Дьоппуон тыынын булар туһугар тыһыынча сыллаах Кытай үөрэҕиттэн аккаастаныахха наада.
Тыл суолтата
Чабычах үйэлэргэ уларыйбат.
Сахалар олохторун үөрэҕин хомуйан сурукка ситэ киллэрэ иликтэр. Урукку кэмҥэ бары билиини суруйан ууран иһэр кыах суоҕунан тылынан уус-уран айымньылар ордук сайдыбыттар. Уһун үйэлэрдээх олох үөрэҕэ саха тылыгар этиллэ сылдьарын атын, кыра ычалаах омук үөрэҕин өрө тутан билигин да туһаныы кыалла илик.
Бу тыллартан иитии диэн тыл куруук бастакы этиллэр. Ону көннөрү сыаналаатахха кыра оҕо аан маҥнай иитиллэр, ол аата оҕону төрөппүт көрөр-истэр, аһатар-сиэтэр, иитэн улаатыннарар. Маннык өйдөбүл иитии диэн тыл бастакы, биллэр суолтата буолар. Тыл бу суолтатын бары билэллэр, куруук тутталлар. Бу тыл биир эрэ суолтатын аҥардастыы туһанан оҕоҕо кыра эрдэҕинэ аһыырыттан, таҥнарыттан уонна оонньууруттан ураты туох да наадата суох буолуо дии саныы үөрэммиттэр.
Бу тылы аҥардастыы биир эрэ, биллэр суолтатынан туһаныы оҕо иитиитигэр ордук улахан сыыһаны оҥороро бу үлэнэн дакаастанар. Иитии диэн тыл өйгө-санааҕа сыһыаннаах өссө иккис, кистэлэҥ суолталаах. Билигин бу тылы ити суолтатыгар куруук булчуттар тутталлар. «Сааны иит», «Хапхааны иит»,- диэн этэллэр, эрдэттэн бэлэмнээн, оҥорон, кэтэһэн турар кэмҥэ киллэрэллэр. Тылбыт иккис суолтата эрдэттэн бэлэмнээ, иитэн биэр диэн эбит. Бу тыл оҕоҕо анаан «Оҕону иит» диэн этилиннэҕинэ иккис суолтата бэйэҥ билиигиттэн биэр, иитэн, хаалаан бэлэмнээ диэн буолар. Кут-сүр үөрэҕэр оҕо ийэ кута иитиллэр диэн быһаарыы бу төрүккэ олоҕурар. Оҕо кыра эрдэҕинэ билиини быһалыы ылынарын, ийэтин, аҕатын, төрөппүттэрин көрөн үтүктэн үөрэнэрин, ийэ кута иитиллэрин «Кут-сүр үөрэҕэ» диэн үлэҕэ быһаарыллар. (1,83).
«Иитиилээх» диэн этии оҕо кыра эрдэҕинэ ханнык билиини иҥэриммитин бэлиэтиир. Туох барыта икки өрүттээҕин курдук иитии эмиэ икки өрүттээх. Оҕо ийэ кутугар ханнык өй-санаа иҥэриллибиттэн тутулуктанан «Yчүгэй иитиилээх» эбэтэр «Куһаҕаннык иитиллибит» диэн этиллэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр ханнык өйү-санааны иитэн, иҥэрэн биэрииттэн салгыы олоҕо барыта тутулуктанар. Оҕо өйө-санаата, ийэ кута кыра эрдэҕинэ хайдах иитиллибитинэн үйэтин тухары улаханнык уларыйбакка сылдьар. Кыра эрдэҕинэ куһаҕаннык, атаахтык иитиллибит киһи көнөрө олус уустугун кут-сүр үөрэҕэ дириҥник быһаарар.
Салгыы оҕо улааттаҕына, өйө-санаата, салгын кута сайыннаҕына үөрэнэр, үөрэҕи ылынар. Улаатан өйө-санаата сайдан бэйэтэ толкуйдаан быһаарынар кыахтаннаҕына үөрэнэр кэмэ дьэ кэлэр. Манна этиллэр үөрэнии диэн тыл толору өйдөнөр, оҕо улааттаҕына, салгын кута сайдан, билэн-көрөн үөрэнэн, билиитэ эбиллэрин үөрэнии диэн тыл толору быһаарар.
Саха тылыгар холбуу этиллэр тыллар элбэхтэр. «Эйэ-дэм»,- диэн холбуу этиини туттуохха диэн сахалыы кылгас тылдьыты оҥорооччулар суруйбуттара билигин туттулла сылдьар. Ол эрээри бу икки тыллар тус-туспа суолталаахтарын, атын, утарыта өйдөбүллээхтэрин ситэ араарбакка итинник холбуу суруйуҥ диэн эппиттэр. Бу тылдьыт суруллуон иннинээҕи суруйааччылар элбэхтик «Эйэ-нэм» диэн холбуу этиини элбэхтик туһаналлар этэ. (2,39).
Сэбиэскэй былаас олус күүһүрбүт кэмигэр ССРС-ка олорор норуоттары барыларын холбоон нууччалыы тыллаах сэбиэскэй норуоту үөскэтиэххэ диэн этэллэрэ. Биир норуоту үөскэтэр сыалтан атын омуктары барыларын нууччаларга холбоон симэлитии сыала-соруга баар буолбута. Бу сыалы-соругу Саха Сиригэр ситиһэргэ сахалары ыһыы, бытарытыы, тус-туспа ыытыы үлэтэ бардаҕына эрэ табыллара. Ол иһин саха нууччатымсыйбыт дьонун көмөлөрүнэн өйдөрүн-санааларын буккуйууну бу «Эйэ-дэм» диэн этиини киллэриинэн оҥоруллубута билигин да куһаҕанынан дьайа сылдьар, саха дьонун эйэлээх буолууларын бу этии дэмниир, алдьатар.
Эйэ диэн тыл сымнаҕастык этиллэр, дириҥ, биир көнө өйдөбүллээх. Эйэлээх буолууну бэлиэтиир буолан саха дьонун олохторугар олус дириҥ суолталаах. Бары эйэлээхпит, түмсүүлээхпит буоллар диэн баҕа санаалаахтар уонна эйэлээх буолуу тоҕо кэлбэтиттэн хомойоллор.
Тыл дорҕоонноругар суолта биэрбэттэн эйэ диэн тылы кытта ханнык тылы холбуу туттары аахайбаттар. Дэм диэн тыл дэбдэтэр, алдьаммыты өссө бэргэтэр аналлаах. Дорҕооннорун охсуулара «дэбдэҥнэтэн» оннук суолтаны биэрэр. Бу тыл эйэ диэн тылы кытта бииргэ суруллуохтааҕар аттыгар да чугаһыа суохтаах этэ, эйэбитин алдьатар, мөлтөтөр, үрэйэр тыл. Саха дьоно эйэлээх буолан түмсэллэрин утарааччылар анаан-минээн киллэрэн кэбиспиттэрэ билигин да туттулла сылдьара ордук хомолтолоох.
Бу «Дэм» диэн тыл оннугар «Нэм» диэн тыл туттуллуохтаах. «Эйэ-нэм» диэн буоллаҕына «Эйэни харыстаа, сэрэнэн, нэмин билэн, сыыйа күүһүрдэн ис» диэн өссө дириҥ өйдөбүллэнэр. Yгүс суруйааччылар үлэлэригэр бу тыллары «Эйэ-нэм» диэн көрүҥүнэн элбэхтик туһаналлар этэ.
Тыл дорҕоонноро киһи мэйиитигэр оҥорор хамсааһыннара, үөскэтэр өйдөрө-санаалара хаһан да уларыйбаттар. Оҕо ытыыра, кыыллар ырдьыгыныыллара, ынах маҥырыыра хаһан даҕаны уларыйар кыахтара суох. Биир дорҕоон куруук биир өйдөбүлү, биир санааны киһи мэйиитигэр үөскэтэр. Төрүт тыллары сэрэнэн, харыстаан, ийэ кукка иҥэринэн илдьэ сырыттахха омук үйэтэ өссө уһаан биэрэрин ситиһэн, өй-санаа туруктанар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
2. Каженкин И.И. Тыл санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Саха сирэ уонна Казахстан. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Саха сирэ уонна Казахстан. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
“60-с сыллар саҥаларыттан Саха сирэ Казахстаны кытта литературнай ситими олохтообута. Ол оҥкулун оччотооҕу председатель Семен Данилов охсубута. Ону кэлин быраата Софрон Данилов салҕаабыта. Республикалар хардары-таары литература күннэрин ыыппыттара, ыалдьыттаспыттара. Дьэ ити күнтэн ыла «Литературалар доҕордоһуулара – норуоттар доҕордоһуулара» диэн кынаттаах тыл үөскээбитэ. Кэлин сылларга ити ситиммит быста быһыытыйбыта. Ону Саха сирин суруйааччыларын сойууһун 75 сылын бэлиэтииргэ Саха республикатын вице-президенэ Е.И.Михайлова быһаарыытынан быйыл салгыыр кыах үөскээтэ. Ол курдук үүммүт сыл муус устарыгар Саха сирин суруйааччылара Казахстаҥҥа бараллара былааннанар. «Чолбон» сурунаал ол күннэри көрсө казах билигин үлэлии-хамныы сылдьар сорох поэттарын айымньыларын тылбаас нөҥүө ааҕааччыларга тиэрдэр”диэн сурунаал 2010 сыллааҕы төрдүс нүөмэригэр суруллубут. Бу Ытык дьоммут саҕалаабыт үтүө үгэстэрэ чөлүгэр түһэриллэн эрэриттэн урут-уруккуттан үтүө сыһыаннаах икки норуокка үөрүүнү аҕалбыта буолуо диэн эрэнэ саныыбыт.
Биһиги билигин киэн тутта ахтар-саныыр, сырдык аатын сылтан сыл аайы үйэтитэр, Саха сирин сайдыытыгар, өрөспүүбүлүкэ атаҕар туруутугар сүҥкэн кылааты киллэрбит, чулуу биир дойдулаахпыт, чаҕылхай уолбут Максим Кирович Аммосов туһунан ахтан аһарыахха диэн бу «Саха сирэ уонна Казахстан» диэн тиэмэни киллэрдим. Ордук кэлиэхтээх өрөгөйдөөх Сахабыт сиригэр Автономия төрүттэммитэ 100 сыллаах үбүлүөй чэрчитинэн, өрөспүүбүлүкэҕэ бэлэмнэнии үлэтэ бара турарынан, Эҥсиэли хочотун олохтоохторо үтүө өйдөбүлүнэн ахтар, чулуу уолаттарын үйэтитэр, ытык ааттарын кэриэстииллэрин туһунан истэ-билэ, көрө сылдьабыт, махтанабыт, сүгүрүйэбит.
Иван Федосеев Казахстаҥҥа Саха суруйааччыларын Күннэрин кэнниттэн суруйбут «Көрсүһүүлэр уонна санаалар» диэн ыстатыйатыгар казахтар, сахалар Максим Аммосовка сыһыаннарын бу курдук суруйбут: «...Казахтар Максим Аммосовы саамай сөпкө: “Номоххо киирбит киһи”, - диэн ааттыыллар. Кини кылгас, ол эрээри баай ис хоһоонноох героическай олоҕо үөрэтиллэ илик. Икки-үс сыллааҕыта Новосибирскайга тахсыбыт докумуоннар кинигэлэриттэн көрдөххө, Максим Кирович Сибиир подпольетыгар үлэлии сылдьан, Колчак хааннаах диктатурата сабардаан турдаҕына, өлөрүн утуйарга холоон туран, сырыы да бөҕөнү сылдьаахтаабыт эбит. 1919 сыллаахха үс төгүл Колчак фронун туораан, Москваҕа партия КК тиийбит, Сибирь большевистскай подпольетын Киин Комитеты кытта сибээстээбит. Киин Комитеттан быһаччы сорудахтары ылбыт. Польскай легионнары Советскай былаас диэки тарда сатаабыт. Максим Аммосов үйэтэ уһаабыта буоллар, партия уонна правительство уһулуччулаах деятеллэрин, Кыһыл Армия үгүс полководецтарын кытта көрсүһүүлэрин, кинилэрдиин бииргэ үлэлээбит кэмнэрин тустарынан ыччакка ытык ахтыылары суруйан хаалларбыт буолуох этэ. Биһиги, саха суруйааччылара, ити үтүөкэн киһи легендарнай олоҕун уус-уран айымньы күүһүнэн өссө толорутук көрдөрөр иэстээхпит... »
Саха чулуу уола Максим Аммосов биһиги икки уобаласпытын алта сыл кэриҥэ салайбыта. Олус ыарахан кэмҥэ үлэлээбитэ. Кинини Казахстаҥҥа билиҥҥэ диэри үтүө эрэ тылынан ахталлар. Казахстан суруйааччыларын түмсүүтүн салайааччыларыттан биирдэстэрэ, литэрэтиирэ кириитигэ, профессор, Ахмед Яссави аатынан Туркестан куораттааҕы Норуоттар икки ардыларынааҕы Казах уонна турок университетын вице-бирисидьиэнэ Кулбек Сарсенович Ергобек Максим Аммосов туһунан кинигэлэри, архыып матырыйаалларын ааҕан баран «Гражданин саха - общественный и политический деятель Республики Казахстан» диэн ыстатыйаны суруйбут.
Кулбек Сарсенович Саха сиригэр биһиги национальнай бырааһынньыкпытыгар Ыһыахха 2013 сыллаахха ыҥырыылаах ыалдьыт быһыытынан кэлэ сылдьан, биһигини, сахалары, хайдах баҕарар, төһө баҕарар үүнэр-сайдар кыахтаах норуот эбиккит диэн түмүккэ кэлбитин туһунан «Кыым» хаһыакка «Биир силистээх-мутуктаах дьоммут» диэн Петр Петров ыстатыйатыгар интервью биэрбититтэн билэбит.
Салгыы аймахтыы омукпут, профессор Кулбек Сарсенович: “Эһиги төрүт култуураҕытын бу курдук өрө тутан илдьэ сырыттаххытына эрэ салгыы сайдар-чэчириир кыахтааххыт. Төрүт дьарыгы, тылы-өһү бүүс-бүтүннүүтүн кэлэр кэнчээри ыччакка туттаран иһиллиэхтээх. Оччоҕуна эрэ бары даҕаны норуот, омук быһыытынан тыыннаах хаалыахпыт. Саха сирин олохтоохторугар барыларыгар бу истиҥ санаабын тиэрдиэхпин баҕарабын”, - диэн эппит түмүк санаатын сахалыы тыллаах барыта билиэхтээх дии саныыбын.
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература:
1.	Казахстаҥҥа Саха литературатын көрсө. Чолбон. 2010.
2.	“Бүөтүр Бөтүрүөп. Биир силистээх-мутуктаах дьоммут. «Кыым» хаһыат. 2013. от ыйа.
3.	Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1981 с, №2.
Зина уонна Лёха
Зина уонна Лёха (Zina and Alexey), 2022 сыллаахха тахсыбыт киинэ, нууччалыы уонна саха тылынан.
Berkshire Hathaway
Berkshire Hathaway — АХШ биир улахан холдинговай тэрилтэтэ, улахан инвестиционнай тэрилтэ. Билиҥҥи кэмҥэ элбэх АХШ уонна Кытай тэрилтэлэрин акциаларын бас билээччи. Сүрүн төрүттээччи - Уоррен Баффетт.
Осман султанаатын эһии
1922 сыллаахха сэтинньи 1 күнүгэр буолбут Туурсуйа улуу национальнай мунньаҕынан Осман султанатын эһиититтэн 1299 сыллаахха тэриллибит Осман империята мэлийэр. 1922 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр Лозаннаҕа буолбут мунньахха Анкараҕа Правительстволаах Туурсуйа улуу национальнай мунньаҕын Туурсуйа сирин үрдүнэн суверенитета бигэргэтиллибитэ. 1922 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр, Туурсуйа тиһэх султана, Мехмед VI Осман киин куоратыттан, Стамбултан, тахсар. Правовой позициялар Лозанскай дуогабар илии баттааһын кэнниттэн 1923 сыллаахха от ыйын 24 күнүгэр бигэргэнэллэр.
Кирово (Бүлүү улууһа)
Кирово — Бүлүү улууһун Хаҕын нэһилиэгин киинэ.
Көҥүл тыл
Көҥүл тыл (freedom of speech) — киһиэхэ, дьоҥҥо барыларыгар айылҕаттан бэриллибит, мораль уонна һокуон өттүнэн көмүскэллэнэр быраап буолар.
Өйдөбүл быһыытынан, киһи киһини сыыһатын иһин кириитикэлиэхтээх — ол кириитикэтин иһин кинини бобуо суохтаах. Тойоттор харчы уоралларын норуот билиэхтээх, армияҕа дедовщина буоларын норуот билиэхтээх, полициялар дьону атаҕастыылларын норуот билиэхтээх. Көҥүл тыл хас биирдии киһи сүрүн бырааба, көҥүлэ буолар. Көҥүл тылы бобуу — политическай репрессия биир көрүҥэ буолар.
Haier
Haier (Хайер, Һайер), Кытай государственнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ конгломерат. Аан Дойдуга биир бөдөҥ аудио-видео система, фото, смартфон, телевизор, холодильник оҥорооччу.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Доброслав
Доброслав (Доброслав) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 863 (2011).
Checkers and Rally's
Checkers and Rally's — АХШ биир биллэр фастфуд сетевой кафелара уонна рестораннара. Бургензилло диэн гамбургердара минньигэһинэн биллэр.
Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ
Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ (Tvrđava Sv. Nikole) — Хорватия Адриатика кытылыгар турар Шибеник куоратыгар баар кириэппэс. ЮНЕСКО бу тутууну Аан дойду Утумун испииһэгэр «Венеция 15-17 үйэлэргэ туппут көмүскэнэр тутуулара: Stato da Terra — арҕаа Stato da mar» комплекс иһинэн 2017 сыллаахха киллэрбитэ.
Шибеник куоракка түөрт кириэппэс баар:
Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ Шибеник пуордугар киириигэ байҕал арыытыгар турар, атыттар кытылга бааллар.
РБК
РБК («РосБизнесКонсалтинг») — Арассыыйа биир улахан чааһынай медия конгломерата, элбэх телеканаллары, радио, интернет хаһыаттары бас билэр.
Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ
Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ Сибэтиэй Антоний ханаалын хаҥас өттүгэр Люлевац арыыга тутуллубут. Арыы утары Джадрия кумаҕын майаага турар. Аатын бенедиктииннэр манастыырдарыттан утумнаабыт, бу манастыыры кириэппэс туталларыгар көһөрбүттэр. Олохтоох хорвааттар көрдөһүүлэринэн Алоджий де Канал хапытаан форту Люлевац арыыга тутары 1525 сыллаахха муус устар 30 күнүгэр саҕалаабыт. Кириэппэһи Венеция биллэр архитектора Hyeronimus di San Michaela туппут. Анала — туурак хараабылларын пуорка киллэрбэт буолуу. Кириэппэс 32 тэргэннээҕэ.
РБК
Салалтата — Москуба уонна Өфө.
Playkot
Playkot (Оонньуур куоска) — Кипр оонньуулапы оҥорор тэрилтэтэ, Арассыыйаттан төрүттээх эмиграннар айбыттара. 2022 сыллаахха Арассыыйаттан окончательно куоппуттара сэриинэн сибээстээн.
Саайтара https://ru.playkot.com/
Deutsche Welle
Deutsche Welle (Дойче Велле) (буквально, «Немецкэй Долгун», аббр. DW) — Германия судаарыстыбаннай телерадиокомпанията, биир улахан медия конгломерат. 84 омук тылынан 215 омук дойдуларыгар көрдөрөр иһитиннэрэр.
Салалтата — Бонн.
Mercy Corps
Mercy Corps (Эйэ корпуһа), коммерческай буолбатах Аан Дойдутааҕы тэрилтэ, сыала соруга дьоҥҥо көмөлөһүү сэрииттэе уонна айылҕа саахалыттан эчэйбиттэргэ.
Лөкөчөөн (Бүлүү улууһа)
Лөкөчөөн — Бүлүү улууһун Лөкөчөөн нэһилиэгин киинэ.
Тува судаарыстыбаннай университета
Тува судаарыстыбаннай университета (ТувГУ) (2011 сыллаахха диэри — Тыва судаарыстыбаннай университета) (тув. Тываның күрүне университеди ) — Тыва Өрөспүүбүлүкэтин саамай улахан үөрэҕин кыһата, Кызыл куоракка баар.
Устуоруйата
Тува судаарыстыбаннай университета -- Тыва өрөспүүбүлүкэтин соҕотох үрдүк үөрэҕин кыһата. 1995 сыллаахха балаҕан ыйын 30 күнүгэр Арассыыйа Бэрэсидьиэнин Ыйааҕынан төрүттэммитэ. Университет оччолорго Кызыл куоракка баар Кызыллааҕы судаарыстыбаннай педогогическай институту уонна Красноярскайдааҕы политехническай институт, Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай аргарнай университет филиалларын холбообуттарын түмүгэр үөскээбитэ. Ити үөрэх кыһаларын үөрэтэр-сайыннарар кыаҕа барыта биир сиргэ түмүллүбүтүн түмүгэр, өрөспүүбүлүкэни үрдүк таһымнаах каадырдарынан хааччыйар кыах үөскээбитэ. 1995 сылтан 2011 сыллаахха диэри универститет Тыва судаарыстыбаннай университета дэнэр.
Ректордар
Тува судаарыстыбаннай университетын бастакы ректорынан 1995 сыллаахха математика билим хандьыдаата, дассыан, Арассыыйа үтүөлээх учуутала Бузур-оол Орлан Базырович анаммыта.
1999-2009 сыллардаахха ТувГУ ректорынан биология билимин дуоктара, бэрэпиэссэр Дубровскай&nbsp;Николай Григорьевич үлэлээбитэ.
2009-2014 сыллардаахха ТувГУ ректорынан биология билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, Тыва Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх үлэһитэ Ондар Сергей Октяевич үлэлээбитэ.
Күн бүгүн ректорынан бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, Тыва Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах үлэһитэ Ольга Матпаевна Хомушку үлэдиир.
Структурата
Күн бүгүн ТувГУ 11 факультеттаах.
"Вестник Тувинского государственного университета"
2009 сыллаахха тэриллэн тахсыбыта. Сылга түөрт төгүл, түөрт выпуһунан тахсар.
Whirlpool Corporation
Whirlpool Corporation (Вөрпул Корпорейшн эбэтэр Уирпул Корпорейшн), АХШ саамай бөдөҥ техника оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр конгломерат.
Конгломератка өссө биллэр тэрилтэлэр холбоноллор: KitchenAid, Maytag, Indesit, Hotpoint, Ariston уонна да атыттар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Whirlpool тэрилтэни сүрүн бас билээччилэр:
Freeform
Freeform (2016 сыл тохсунньутугар диэри — ABC Family) — американскай кабельнай уонна спутниковай телеканал, АХШ биир улахан уонна сүрүн медиа тэрилтэтэ. Тэрилтэ Disney-ABC Television Group диэн The Walt Disney Company бас билэр медиа бөлөҕөр киирэр. Freeform аудиторита 13 — 34 саастаах дьон. Дьиэ кэргэҥҥэ анаан уһуллубут бырагыраамалары, сериаллары, бэйэтэ устубут киинэлэрин көрдөрөр, ону таһынан атын тэлэбиисэр ханаалларын кытта бииргэ устар бырйыактардаах. Дойду олохтоохторун 81 бырыһыаннара көрүөхтэрин сөп.
Куулар Начын Сергеевич
мини Начын Сергеевич Куулар — 1995 сыллаахха бэс ыйын 9 күнүгэр Тыва Өрөспүүбүлүкэтигэр Кызыл куоракка төрөөбүтэ. Арассыыйа тустууга, Европа чөмпүйэнээттэрин призера.
Арассыыйа Украинаны ракетанан энергосистемаларын ытыалааһына
Арассыыйа Украинаны ракетанан энергосистемаларын ытыалааһына — кыһыҥ тоҥон өллүннэр диэн. Сүрүннээн ракеталарынан трансформатардары, балыыһалары, оскуолалары ытыалыыр. Ракетнай саайыы кэнниттэн Украинаҕа 196 оҕо, 322 улахан дьон өллө, 859 тыыһынча киһи эмсэҕэлээтэ.
Куулар Начын Сергеевич
Биографията
1995 сыллаахха Тываҕа Кылыз куоракка төрөөбүтэ. 2015 сыллаахха юниордарга Европа чөмпүйүөнэ буолбута.
Арассыыйа Украинаны ракетанан энергосистемаларын ытыалааһына
Украина Арассыыйа сэриитэ биир сүрүн чааһа буолар.
Куулар Начын Сергеевич
Биографията
2016, 2017 уонна 2018 сыллаахха байыаннай сулууспалаахтар ортолоругар аан дойду чөмпүйэнээтин кыайбыта. 2019 сыллаахха Европа чөмпүйэнээтигэр боруонса мэтээли ылбыта.
Арассыыйа Украинаҕа саба түһүүтүнэн миграционнай кризис
Арассыыйа Украинаҕа саба түһүүтүнэн миграционнай кризис — улахан Иккис Аан Дойду сэриитин кэнниттэн буолбут улахан миграционнай кризис. Быһа холоон 18 мөллүйүөн киһи дьиэтэ уота суох хаалла.
Реба Макинтайр
Реба Макинтайр (Reba McEntire, 1955–), Америка уонна Аан Дойду биир бастыҥ кантри ырыатын толорооччу, ырыаһыт, актриса, продюсер. Кулун тутар 28 күнүгэр 1955 сыллаахха Оклахома штатыгар Макалестар куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Аатырбыт Долли Партон тэҥэ "Королева Кантри" (the Queen of Country) статустаах.
Турецкай национальнай хамсааһын
мини|280x280пкс|Сивас конгреһыгар уһулуччулаах националистар. Хаҥастан уҥа: Музаффер Кылыч, Рауф Орбай, Бекир-Сами Кундух, [[Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемал Ататүрк, Джемиль Джахит Тойдемир, Джеват Аббас Гюрер]] Туур национальнай хамсааһына ( Türk Ulusal Hareketi ) - 1920-с сылларга Ататүрк тула тахсыбыт туур революционердарын байыаннай-политическай холбоһуга. Хамсааһын Севре дуогабарын уонна Анатолия арахсыытын утары Осман империята республикаҕа кубулуйарыгар туруорсубута. Сүрүн идеялара кемализм, светскость, туур национализма этилэр, өссө онно Танзимат үйэтэ улахан сабыдыалын уурбута.
Сэбиэскэй Арассыыйаны кытта доҕордуу буолан уонна киниттэн байыаннай, ону кытары харчы-үп көмөтүн ылан туур национальнай хамсааһына туур нэһилиэнньэлээх дойду суверенитетын уонна территориальнай кэлим буолуутун көмүскүүр кыахтаммыта.
Долли Партон
Долли Партон (Dolly Parton, толору аата Долли Ребекка Партон), Тохсунньу 19 күнүгэр 1946 сыллаахха төрөөбүтэ Теннеси штатыгар баар кыракый сайылык дэриэбинэтигэр. Америка уонна Аан Дойду биллэр ырыаһыта, киноактрисата, түөттэ "Королева Кантри" титулын ылбыта, 60-70-80-90 сыллардаахха бастыҥ кантри ырыаһыт (4 уон сыллардаахха кини эрэ аатырар).
2020 сыллаахха Moderna тэрилтэтигэр 1 мөллүйүөн доллар босхо харчы бэлэхтиир, коронавирус утары вакцина айарыгар.
Аатырбыт Майли Сайрус тастыҥ ийэтэ буолар.
Долли Партон 152 см эрэ уһуннаах, ол эрэн айылҕаттан улахан эмиийдээҕинэн биллэр. Америкаҕа телевиденияҕа ток шоуларга наар ырыталлара, дьиҥнээх дуу, силикон дуу диэн.
Кини эмиийигэр майгыннатан клоннаммыт кыыллары "долли" дииллэрэ, СССР таанкатын "Долли Партон" диэбиттэрэ.
Боростуой суол үлэһит оҕонньордоох. Оҕолоро суох.
Макалестар
Макалестар (McAlester) — Оклахома штатыгар баар куорат. Дьонун ахсаана 19,000 киһи. Куоратка биир улахан хаайыы баар.
Сибиэн
Сибиэн (ghost) диэн туох эрэ биллибэт, кутталлаах дьайыы биллиитэ ааттанар.
Кэлин кэмҥэ үөрэҕи-билиини ылынан иһиини, үөрэхтээһини, олох үөрэҕин кытта буккуйуу баар буолла. Атын омук тылын, үөрэҕин баһылаабыт киһини үөрэхтээх, барыны бары билэр киһи курдук санааһын уонна дьоҥҥо оннук итэҕэтии олохсуйда. Бу үөрэхтээһин охсуутугар ылларан сахалар бэйэлэрин олохторун үөрэҕин умнан, хаалларан эрэллэр. Эдэр көлүөнэлэри олох үөрэҕэр үөрэтии кэлин кэмҥэ букатын мөлтөөн сылдьар. Ол түмүгэр билигин эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруга суох буола улааталларыттан олоххо оннуларын кыайан булумматтар, быстах суолга түбэһэллэрэ элбээтэ.
Үөрэҕи-билиини, үөрэхтээһини, олох үөрэҕин кытта холбуу буккуйуу бэлиэтинэн былыр-былыргыттан биллэр өс хоһоонун: «Кырдьаҕаһы хааһахха сүгэ сылдьан үөрэн» диэни, олус быһаччы өйдүүр уонна аҥардастыы үөрэхтээһиҥҥэ эрэ сыһыаннаах курдук саныыр буоллулар. Бу өс хоһооно аан бастаан олох үөрэҕэр сыһыаннааҕа, киһи сааһыран, кырдьан истэҕинэ өйө-санаата эмиэ уларыйан, эбиллэн иһэринэн табатык быһаарыллар. Сааһыран истэххэ өй-санаа уонна эт-сиин уларыйыыларын этинэн-хаанынан билбит бэйэтэ кырдьаҕас киһиттэн эрэ билиэххэ, үөрэниэххэ сөбүн, бу өс хоһооно ыйар. Эт-сиин сааһыран, кырдьан, мөлтөөн истэҕинэ өй-санаа эбиллэн, күүһүрэн биэриитэ сөп түбэспэт, утарыта турсуулары үөскэтэн киһи олоҕор эбии уустуктары киллэрэр.
Сорох үөрэхтээхтэр атын омуктар; индиецтэр, кытайдар, нууччалар, дьоппуоннар уонна да атыттар сахалардааҕар ордук билиилээхтэр, кинилэри батыһыаҕыҥ, үтүктүөҕүҥ диэн ыҥыраллар. Бу ыҥырыыларынан кинилэр бэйэлэрэ сахалыы тылы, өй-санаа үөрэҕин соччо билбэттэрин, сахалар олохторун үөрэҕэр сыһыаннара кыратын көрдөрөллөр.
Тылы үөскэтэр дорҕооннор суолталара олус улахан. Тыл үөрэҕин быһаарыытынан дьон аан маҥнай туттар буолбут тыллара биирдии дорҕоонноох тыллар эбиттэр. «Ы» дорҕоон уһаатаҕына «ыы» диэҥҥэ уларыйдаҕына ытааһын, онтон «р» дорҕоон хатыланнаҕына - «рр» диэҥҥэ тиийдэҕинэ ырдьыгынааһын үөскээн тахсаллара хаһан да уларыйбат.
Саха тыла олус былыргы тыл буолан бу дорҕооннор суолталара үөскэтэр тылларын өйдөбүлүгэр сөп түбэһэллэр. Бу тыл дорҕооннорун суолталара, дьайыылара тылга, өйгө-санааҕа бэриллэллэрэ билигин да уларыйбакка эрэ сылдьаллар. Аҥардастыы «а» дорҕоону саҥарар киһи, биир эрэ дорҕоону элбэхтик туттарыттан, аҥала соҕус буолар дииллэр. Киһи тугу эмэ эттэҕинэ аанньа истибэккэ «аа» диэн ыйыталаһан иһэр киһини кырдьык да итинник саныахха сөп курдук.
Кытайдар Ци (氣) диэн эньиэргийэ баарын үөрэтэн, баһылаан сылдьаллар диэн билэр-көрөр, ону-маны аахпыт дьон этэллэр, бэйэлэрэ сахалыы «Сибиэн» диэн тыл баарын букатын да билбэттэрин биллэрэллэр.
Сахалар «Си» диэн эньиэргийэ баарын билэллэрин булан сурукка киллэрбит киһинэн Тумус Мэхээлэ буолар. Кини «Удьуор үөрэҕэ» диэн үлэтигэр бу эньиэргийэ саха тылыгар хайдах киирэ сылдьарын быһаарар.
Си биллиитэ – сибиэн, сибики диэн буолар.
«Си буолуохтааҕар этэбин»,- диэн этиини сахалар элбэхтик тутталлар. Бу этии туох эрэ олус кыра таах хаалан хаалыаҕынааҕар этэбин диэн өйдөбүллээх, олус кыра хамнааһын баарын биллэрэр. Си кыра хамнааһыны үөскэтэр.
Си диэн төһө эмэ улахан күүс буоллаҕына сибики олох кыра, нэһиилэ, сыһыаннаах эрэ киһи билэр күүһэ. «Тугу эмэ сибикилээн биллиҥ дуо?» «Туох эмэ сибики биллэр дуо?»- диэн ыйыталаһаллар. Туох эмэ сибики биллиитэ диэн өйдөбүлгэ киһи түүлү көрүүтэ, этэ-сиинэ биттэниитэ киирсэр. Киһи олоҕор туох эмэ уларыйыылар тахсаары гыннахтарына киһи түүлү көрөр. Түүл киһини сэрэтэр, бу буолаары турар быһыыларга эрдэттэн бэлэмниир аналлааҕын олоххо туһана сылдьыахха сөп.
Сибики биллиитэ араас биттэниилэринэн эмиэ биллэр. Ыарахан ыалдьыт иһэрин кыра оҕо эмиэ билэр. Атаҕыргыырыттан кыҥкыйдыыр, ытыы, хаппырыыстыы сылдьар буолуон сөп. Кыра, хаампат оҕо кэннинэн харахтаннар эрэ ыалдьыт кэлэн иһэрэ биллэр.
Киһи этигэр-сиинигэр сибики биллиитэ имэ кэйиитинэн, сорох быччыҥнара тардыалааһыннарынан эмиэ биллэр. Быччыҥнар тардыалааһыннарын сахалар үөрэтэннэр биттэнии диэн ааттыыллар. Биттэнии диэн буор кут таһымыгар дьайар быһыы буолара быһаарыллар. Тас дьайыыттан киһи быччыҥнара хамсааһыннара биттэниини үөскэтэр.
Сибигинэйии диэн олус кыратык саҥарыы. Си биэрэбин диэн өйдөбүлтэн үөскээбит. Киһи уоһа хамнааһынынан көрөн тугу саҥарбытын билии сибигинэйиини билии биир көрүҥэ буолар.
Си эньиэргийэ киһиэхэ буор кут таһымыгар дьайар кыаҕа арыллар. Эти-сиини утумнаахтык дьарыктаан буор куту төһө эрчийиллэр даҕаны си эньиэргийэ күүһүрэн, кыаҕыран иһэр.
Саха дьоно кытайдар билэр “ци” диэн эньиэргийэлэрин бэйэлэрэ да билэллэр. Олох кыра сибиэннэри, сибикилэри бэйэлэрэ даҕаны сиһилии билэн олохторугар туһаналлар. Арай бэйэлэрин өбүгэлэрин билиилэрин сыаналаан үөрэтэллэрэ уонна олохторугар туһаналлара эрэ эрэйиллэр. (1,16).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №295. 10.03.2016.
Туур национальнай хамсааһына
мини|280x280пкс|Сивас конгреһыгар уһулуччулаах националистар. Хаҥастан уҥа: Музаффер Кылыч, Рауф Орбай, Бекир-Сами Кундух, [[Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемал Ататүрк, Джемиль Джахит Тойдемир, Джеват Аббас Гюрер]] Туур национальнай хамсааһына ( Türk Ulusal Hareketi ) - 1920-с сылларга Ататүрк тула тахсыбыт туур революционердарын байыаннай-политическай холбоһуга. Хамсааһын Севре дуогабарын уонна Анатолия арахсыытын утары Осман империята республикаҕа кубулуйарыгар туруорсубута. Сүрүн идеялара кемализм, светскость, туур национализма этилэр, өссө онно Танзимат үйэтэ улахан сабыдыалын уурбута.
Сэбиэскэй Арассыыйаны кытта доҕордуу буолан уонна киниттэн байыаннай, ону кытары харчы-үп көмөтүн ылан туур национальнай хамсааһына туур нэһилиэнньэлээх дойду суверенитетын уонна территориальнай кэлим буолуутун көмүскүүр кыахтаммыта.
Planet Fitness
Planet Fitness (Планет Фитнесс) — АХШ тэрилтэтэ, франчайзиҥ нөҥүө үлэлиир. 1992 сыллаахха Хэмптон (Hampton) куоратка, Нью Һэмпшир штатка төрүттэммитэ. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга биир улахан түргэнниа сайда турар фитнесс зал сетевой тэрилтэтэ, Аустралияҕа, Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа, Соҕуруу Кореяҕа, Доминика Республикатыгар, Улуу Британияҕа үлэлиир.
Тэтим (Айар түмсүү)
Тэтим - диэн 2020 сыллаахха тэриллибит айар түмсүү буолар. Сүрүн үлэлэрэ Тиэтэйбит диэн киинэҕэ көстөр.
Галеев мэчиэтэ
Галеев мэчиэтэ
Өкүндү (Бүлүү улууһа)
Өкүндү — Бүлүү улууһун Өкүндү нэһилиэгин киинэ.
Майли Сайрус
Майли Сайрус (Miley Cyrus), Америка эдэр ырыаһыта, сэтинньи 23 күнүгэр 1992 сыллаахха Франклин куоратка, Теннеси штатыгар төрөөбүтэ.
Лиам Хемсворт дьүөгэтэ буолар.
Mount Sinai Health System
Mount Sinai Health System (Маунт Сайнай доруобуйа харыстабылын системата) — Нью Йорк куорат чааһынай сетевой һоспиталлара, 43000 быраас үлэһиттэрдээх уонна 700 түргэн көмө массыыналаах.
мини
Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ
thumb|upright|[[Рентген, Вильгельм Конрад|Вильгельм Рентген (1845—1923), Физикаҕа Нобель бириэмийэтин бастакы лауреата.]] Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ (Nobelpriset i fysik) Швед хоруоллугун билимҥэ акадьыамыйата сылга биирдэ аныыр бириэмийэтэ. Бу Альфред Нобель 1895 сыллаахха бэйэтэ олохтообут биэс Нобель бириэмийэлэриттэн биирдэстэрэ, 1901 сыллаахтан туттарыллар. Атын бириэмийэлэр: Химияҕа Нобель бириэмийэтэ, Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ, Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ уонна Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ. Бастакы физикаҕа Нобель бириэмийэтэ ньиэмэс физигэр Вильгельм Конрад Рентгеҥҥэ «в знак признания необычайно важных заслуг перед наукой, выразившихся в открытии замечательных лучей, названных впоследствии в его честь» туттарыллыбыта. Бу наҕарааданы Нобель Пуондата дьаһайар уонна физик үлэтин чыпчаал үрдүк билиниитин быһыытынан ааҕыллар. Бу бириэмийэни Стокгольмҥа сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан ахсынньы 10 күнүгэр туттараллар (Нобель өлбүт күнэ).
Анааһын уонна талыы
Үс лауреаттан ордугу талар сатаммат. Атын Нобель бириэмийэлэртэн уратыта диэн, физикаҕа бириэмийэҕэ талыы ордук өр уонна кытаанах буолар. Ол иһин сылтан сыл бу бириэмийэ аптарытыата үрдээн испитэ, уонна түмүгэр аан дойдуга физиктар саамай суолталаах бириэмийэ быһыытынан ылыммыттара. thumb|Үс лауреат. Бастакы эрээккэ хаҥастан уҥа: [[Майкельсон, Альберт Абрахам|Альберт А. Майкельсон, Альберт Эйнштейн и Роберт Милликен.]]
Лауреаттары биэс киһиттэн турар Нобель физикаҕа кэмитиэтэ талар, бу дьону Швед хоруоллугуна билимҥэ акадьыамыйата аныыр. Бастакы түһүмэххэ хас да тыһыынча киһи хандьытааттары туруорар. Бу дьону эспиэртэр түмүк тахсыар диэри чинчийэллэр уонна ырыталлар.
Үс тыһыынча кэриҥэ киһиэхэ бэйэлэрин кадидатураларын туруорар туһунан этиилээх форма ыытыллар. Номинацияҕа туруорбут дьон аата 50 сыл тухары аһаҕастык биллэриллибэт, номинааннарга эмиэ этиллибэт.
Сайаапкалары хамыыһыйа тургутар, онтон 200 кэриҥэ киһилээх баллыр испииһэк хайысхаларынан эспиэрдэргэ ыытыллар. Эспиэрдэр хас биирдии испииһэккэ 15-тии кэриҥэ ааты хааллараллар. Кэмитиэт сүбэлиир дакылаат бэлэмниир. Өлбүт дьону номинацияҕа киллэрбэттэр, ол эрээри номинант бириэмийэ кэмитиэтэ быһаарбытын кэннэ өлбүт буоллаҕына (үксүн алтынньыга) бириэмийэ ананар. 1974 сыллаахха диэри номинант бириэмийэ анаммытын кэннэ өлбүт эрэ буоллаҕына аймахтарыгар туттарыллара.
Физикаҕа Нобель бириэмийэтин быраабылата арыйыыны "кэм тургутуохтааҕын" ирдиир. Ол аата арыйыы оҥоһуллубутун кэнниттэн сүүрбэччэ сыл ааһыахтаах, сороҕор онтон быдан уһун кэм ааһар.
Наҕараадалааһын
Физикаҕа Нобель бириэмийэтин лауреата көмүс мэтээли, туох иһин  ылбытын туһунан суруктаах туоһу суругу уонна харчынан бириэмийэни тутар. Денежная сумма зависит от доходов Нобелевского фонда в текущем году. Бириэмийэ хас да киһиэхэ туттарыллар түгэнигэр харчы тэҥҥэ үллэриллэр; үс лауреат буоллаҕына сороҕор биир киһиэхэ харчы аҥаарын, иккитигэр чиэппэрдэрин биэриэхтэрин сөп.
Мэтээл
Нобель бириэмийэтин мэтээллэрин Швецияҕа уонна 1902 сыллаахтан Норвегия Манньыатын тиэргэнигэр чеканкалыыллар. Хас биирдии мэтээл сирэйигэр Альфред Нобель хаҥас өттүттэн көстүүтэ ойууланар. Физикаҕа, химияҕа, мэдиссиинэҕэ эбэтэр физиологияҕа уонна литэрэтиирэҕэ туттарыллар бириэмийэ мэтээллэрин сирэйэ биир: Альфред Нобель ойуута уонна олорбут сыллара (1833—1896). Нобель Эйэҕэ уонна Экэниэмикэҕэ бириэмийэтин мэтээллэрин сирэйигэр эмиэ Нобель мэтириэтэ ойууланар, ол эрээри дизайна арыый атын. Мэтээл кэлин өттө ханнык тэрилтэ аныырыттан тутулуктаах. Химияҕа уонна физикаҕа тутарыллар мэтээллэр биир дизайннаахтар.
thumb|right|400px|[[Склодовская-Кюри, Мария|Мария уонна Пьер Кюриларга 1903 с. бэриллибит Физикаҕа бириэмийэ туоһу суруга, Франция наассыйатын бибилэтиэкэтин илиинэн суруллуу пуондатыгар харалла сытар]]
Туоһу сурук
Нобель лауреаттарыгар туоһу суругу Швеция хоруола туттартыыр. Хас биирдии туоһу сурук туһунан дизайннаах буолар. Туоһу сурукка лауреат аата уонна туох иһин бириэмийэ анаммыта суруллар.
Харчынан бириэмийэ
Лауреаттарга харчынан бириэмийэ туттарыллар, ол туһунан докумуону туоһу суругу уонна мэтээли кытта туттараллар; 2009 сыллаахха харчынан бириэмийэ 10 мөлүйүөн швед кронатыгар тэҥнэһэрэ (1,4 мөл. АХШ дуоллара). Харчы сууммата сылтан сыл уларыйыан сөп, ол Нобель пуондата ол сыл төһө харчыны туттарар кыахтааҕыттан тутулуктаах. Биир категорияҕа икки лауреат ананар түгэнигэр харчы икки тэҥ чааска араарыллан туттарыллар. Үс лауреат анаммыт түгэнигэр наҕараадалыыр кэмитиэт үс тэҥ чааска араарар эбэтэр суумма аҥаарын биир киһиэхэ, оттон биирдии чиэппэрин атын икки киһиэхэ түҥэтэр бырааптаах.
Туттарыы
Кэмитиэт уонна талар хамыыһыйа оруолун толорор тэрилтэлэр лауреаттар ааттарын үксүн сэтинньигэ биллэрэллэр. Бириэмийэни сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан Стокгольм дьаһалтатыгар ахсынньы 10 күнүгэр, Нобель өлбүт күнүгэр туттараллар. Nobel Prize Foundation Website
Лиам Хемсворт
thumb|Лиам Хемсворт (2016) Лиам Хемсворт (Liam Hemsworth), Аустралиа актёра, биллэр артыыс Аан Дойдуга. Аустралиа биир биллэр "красавчига", Майли Сайрус доҕоро. Айылҕаны көмүскээччи. Дьадаҥы дойду оҕолоругар харчы спонсордааччы. Тохсунньу 13 күнүгэр 1990 сыллаахха күн сирин көрбүтэ, Мельбурн куоратка.
Чадаана
Чадаана — кыракый куорат, Тыва Өрөспүүбүлэкитэр, сүрүннээн дьонун ахсаана 9800 киһи. Манна Сергей Шойгу төрөөбүтэ.
Жанаев Дарма Жанаевич
мини Дарма Жанаевич Жанаев (алтынньы 22 күнэ, 1907сыл, Ходун-Бильячир улуус, Бурятия – муус устар 27 күнэ, 1945 сыл, Германия). 23-с гвардейскай танковай биригээдэ инженернэй сулууспатын начальнига (1 Украинскай фронт, 3-с гвардейскай танковай армия, 7-с гвардейскай танковай корпус), гвардия капитана, Сэбиэскэй Союз Геройа.
Сэрии иннинэ
1907 сыллаахха алтынньы ый 22 күнүгэр Бүрээтийэҕэ Хоринскай оройуон Ходун-Бильячир диэн ааттаах дэриэбинэҕэ сүөһү-ас тутан олорор  элбэх оҕолоох кыаммат-түгэммэт дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Ийэтэ кыра эрдэҕинэ өлбүтэ. 1923 сылга диэри хаһаайыстыбаҕа аҕатыгар көмөлөһөн, онтон улуус (сэлиэнньэ) бостуугунан ананан үлэлээбитэ. Бу сылдьан бэйэтэ үөрэнэн үөрэҕи ылбыта. 1923 сыл ахсынньытыгар Верхнеудинскай куоракка (билигин Улан-Удэҕэ) политкууруска үөрэнэ барбыта. 1925 сылтан ВКП(б) чилиэнэ. 1926 сыллаахха Хоринскайдааҕы ВКП (б) Иркутскай куоракка үөрэххэ ыытар. 1931 сыл атырдьах ыйыгар Дарма Жанаев Москваҕа баран тыа хаһаайыстыбатын механизациялааһын уонна электрификациялааһын институтугар (билигин МИМЭСХ) киирэр. 1938 сыл ахсынньытыгар институту бүтэрэн баран Улан-Удэ куоракка авиационнай собуокка инженер- электрик дуоһунаһыгар киирэр. Соторунан энергобюро начальнигын дуоһунаһыгар көһөрүллүбүтэ. Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар фроҥҥа тылланан барбыта.
Аҕа дойду улуу сэриитэ
Кыһыл армия кэккэтигэр 1941 сылтан сулууспалаабыта. 1941 сыл сэтинньи ыйыттан Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 23-с гвардейскай мотострелковай сулууспа инженернэй сулууспатын начальнига, гвардия капитана Дарма Жанаев Берлин туһаайыытынан кыргыһыыга уһулуччу хорсуннук сэриилэспитэ.
Хорсун быһыы
1945 сыл муус устар ый 16-25 күннэригэр бадарааннаах, оборчолоох сиргэ биригээдэ подразделениеларын суолларын тэлгээһини тэрийбитэ. Нейсэ, Шпре уонна Тельтов-канал (Германия) үрэхтэри, өрүстэри туоруур муостаны тутууну салайбыта, биригээдэ түргэнник көһөрүн хааччыйбыта. Суолу-ииһи миинэттэн ыраастыыр үлэлэргэ кыттыбыта. Кыһыл Армия кимэн киирэригэр бадарааннаах, оборчолоох сирдэргэ суолу тэлгэтиигэ, биэс муоста тутуллуутун салайбыта. 1945 сыллаахха мус устар 25 күнүгэр гвардия капитана Дарма Жанаев ыараханнык бааһырбыта уонна муус устар 27 күнүгэр госпитальга сытан өлбүтэ. Жагань (Польша) куоракка көмүллүбүтэ. 1945 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр тахсыбыт ССРС Верховнай Советын Президиумун ыйааҕынан фроҥҥа немецкэй-фашистскай халабырдьыттары кытта хорсуннук сэриилэспитин иһин Советскай Союз Геройун аата иҥэриллибитэ.
Үйэтитии
Дарма Жанаев аатын Бүрээтийэ киин куоратыгар Улан-Удэҕэ баар уулусса, Хоринскайга пионердар дьиэлэрэ, Хоринскай 1 №-дээх орто оскуолата сүгэллэр. Дарма Жанаев аата Аҕа дойду Улуу сэриитин фроннарыгар өлбүт Иркутскайдааҕы государственнай университет устудьуоннарын уонна үлэһиттэрин үйэтитэр обелиска суруллубута. Хоринскай дэриэбинэтигэр Школьнай уулусса олунньу 28 күнүгэр 1962 сыллаахха Жанаев аатынан уулусса диэн уларытыллан ааттаммыта. Кижи сэлиэнньэтигэр Герой аатынан уулусса ааттаммыт.
Куулар, Дондук
Дондук Куулар (тув. Куулар Дондук; 1888—1932) — тыва судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин Аччыгый Хуралын Бүрүсүдьүүмүн бэрэссэдээтэлэ.
Биографията
Шеми (билигин Тыва Дзун-Хемчикскэй кожуунун Шеми сэлиэнньэтэ) түөлбэтигэр олорбут орто-сэниэ арат уола. Ургеҕэ уонна Үөһээ Чадан хүрэҕэ баар будда манастыырдарыгар үөрэммит Кепши диэн учуонай истиэпэннээҕэ, Үөһээ Чадан хүрэ биллэр лаамата этэ. Оччолорго саҥа үөскээн эрэр тувин интэлигиэнсийэтин орто сүһүөх бэрэстэбиитэлэ этэ. Бэйэтин кэмигэр былыргы, ааспыт кэм уонна аныгы бириэмэ култуураларын дьүөрэлээн олоххо киллэрэ сатаабыта.
1925-1929 сыылардаахха -- Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин (1926 сыллаахха диэри -- Танну-Тыва өрөспүүбүлүкэтэ) Аччыгый Хуралын Бүрүсүдьүүмүн иккис бэрэссэдээтэлэ (бырабыыталыстыба салайааччыта) уонна тас сибээс дьыалаларын миниистирэ. <sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[<span style="" title="утверждение основано на неавторитетном источнике (9 января 2018)">неавторитетный источник? ]
1925 сыл сайынагар Москубаҕа ыытыллыбыт Танну-Тыва уонна ССРС дипломаттыы сыһыаннаһыыларын олохтуур кэпсэтиилэргэ барбыт дэлэгээссийэ сайааччыта.
1925 сыллаахха балаҕан ыйын Тыватааҕы эргиэн-бырамыысыланнас баана (Тувинбанк) тэриллибитин кэннэ, баан Сүбэтин бастакы бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт.
Оччотооҕу кэм салайааччыларын үгэһинэн, буддизмҥа уонна сангхаҕа сиэрдээхтик сыһыаннаһара. 1927 сыллаахха ТНР Миниистирдэрин Сэбиэтин биир мунньаҕар уопсастыбаҕа буддизм оруолун туһунан маннык эппитэ: ''«Күн бүгүн биһиги, тыва норуота, көҥүл өрөспүүбүлүкэ буолабыт. Ол гынан баран, кэккэ быһыынан-майгынан сибээстээн, уонна ылыммыт Төрүт сокуоммут быһыытынан, таҥара дьиэтэ судаарыстыбаттан туспа барар уонна религия хас биирдии гражданин тус дьыалата буолар. Нэһилиэнньэ улахан аҥаара хайдах эрэ арахсыбыт, сокуон таһыгар сылдьар курдук»''.
1932 сыллаахха "өрөбүлүүссүйэни утары үлэни-хамнаһы ыыппытын иһин" буруйдаммыта уонна Буян-Бадыргыны кытта ытыллыбыта. 2007 сыллаахха үтүө аата реабилитацияламмыта.
Литэрэтиирэ
Монгуш Байыр-Оол «Тайный курьер» Буяна-Бадыргы — «Тувинская правда», 11.12.2014 № 139
Саха тыла тоҕо мөлтөҕүй
Сахалар олус уһун үйэлээх омук буолалларын саҥа билинэн эрэллэр. Олох үөрэҕин, киһи буолуу өйүн-санаатын саҥа үөрэтэн сурукка киллэрэр кыахтаннылар.
Оҕо туһугар кыһаныы диэни бары билэллэр. Кыһаныы диэни аҥардастыы көрүү-истии эрэ курдук өйдөөһүнтэн уонна бу эрэ суолтатынан, көрүү-истии диэн өйдөбүлүнэн туһаныы итэҕэс. Оҕо туһугар кыһаныы диэн иккис өйдөбүлүнэн оҕону иитии-үөрэтии ааттанар. Иитии-үөрэтии диэн этиигэ иитии диэн тыл икки суолтатыттан иккиһин бастатыы туһалаах. Төрөппүт оҕотун барыга бары, бэйэтэ тугу сатыырыгар барытыгар үтүгүннэрэн үөрэтэн, ийэ кутун иитэн кэбистэҕинэ оҕотун туһугар санаата бөҕөх, мин курдук олоҕу олорор кыахтанна диэн эрэллээх буолар.
Киһи олоҕо соччо уһуна суоҕа биллэр, сааһыран истэххэ ордук кылгыырга дылы, түргэтиир. Төрөппүт туох ханнык өйдөөх-санаалаах оҕону, кэлэр көлүөнэтин иитэн-үөрэтэн улаатыннарар даҕаны бу аймах дьон олохторо соннук саҕанан баран иһэр.
Кэлин 2002 сыллаахха алтынньыга ыытыллыбыт бүтүн Россиятааҕы перепись түмүгүнэн сахалар лаппа элбээн иһэллэр, оҕолор ордук элбээбиттэр. Элбэх хаһан баҕарар баттааһыннаах, ыгааһыннаах, бэйэтин батыһыннарар күүстээх. Оҕону иитиини-үөрэтиини төрөппүттэр бэйэлэрэ баһылаан-көһүлээн салайарга турунуулара уонна сахалыы иитиини талан ылыылара саха омук өссө сайдан иһэригэр эрэли үөскэтэр.
Саха тыла мөлтөөтө диэни бары билэллэр. Ханнык баҕарар дьыала мөлтөөтөҕүнэ, бу дьыаланы буортулуур, мөлтөтөр быһыыны булан көннөрүү эрэ дьыаланы тупсарар, көннөрөр кыаҕы биэрэр.
Буруйданар, кэмсинэр санаа баар буоллаҕына эрэ киһи көннөрүнэр кыахтаах. Ханна сыыһа баарын булуу, билинии эрэ бу сыыһаны көннөрөргө көмөлөһөр, кыах биэрэр. Сыыһа ханна баарын булбакка эрэ кыайан көннөрбөккүн, көстүбэт сибиэни кытта охсуспукка тэҥнэһэр. Саха тыла мөлтөөһүнүгэр буруйдааҕы буллахха эрэ тылы күүһүрдүү, сахалары элбэтии кыаллар.
«Омук тыла, үгэстэрэ ордук дьахталларга иҥэн сылдьаллар»,- диэн үөрэхтээхтэр этэллэр. Бу этиини бары өттүнэн ырытыы буруйдааҕы булууга туһалыан сөп. Саха тылын харыстыы сатыыр «Тыл. Өй. Билии.» конференцияҕа кыттааччылар барылара кэриэтэ кыргыттар, дьахталлар. Эр дьон аҕыйахтар. Саха тылын харыстыы сатааччылар кырдьык дьахталлар эбиттэр.
Саха үгэстэригэр үөрэтиини эмиэ дьахталлар баһылаабыттар. Yлэлэрэ-хамнастара таһаарыылаах. «Эйгэ», «Айылгы» түмсүүлэр онно үлэлииллэр. Омук дьоно төһө үгэстэрин, үөрэхтэрин утумнаан салгыы сайыннаран иһэллэр даҕаны омук үйэтэ уһун буолар. Саха омук сайдыыта, кэхтиитэ эбэтэр мөлтөөһүнэ барыта дьахталларыттан тутулуктаах. Манна эбии кинилэр төһө оҕону төрөтөллөрө ордук улахан оруолу ылар.
Кыыс оҕолор бары ийэлээхтэр. Кинилэр хаһан баҕарар олох үгэстэрин уонна үөрэҕин ийэлэриттэн быһалыы, үтүктэн ылынар кыахтаахтар, кыра эрдэхтэринэ ийэ куттара иитиллэр. Ити иһин олох үгэстэрэ ийэттэн кыыһыгар быһаччы бэриллэн иһэрэ ордук күүстээх, дириҥ силистээх. Кыыс оҕо ийэтин курдук буола сатаан, кинини көрөн, батыһан, үтүктэн үөрэнэр. Оҕо аан маҥнайгы өйүн-санаатын, ханнык тылынан саҥарарын, кими хайдах ыҥырарын ийэ уонна эбэ эрэ төрүттүүллэр. Кинилэр көмөлөрүнэн оҕо аан маҥнай санара үөрэнэр. Санарар тылын дорҕоонноруттан өйө-санаата төрүттэнэр.
Оҕо улаатан иһэн аан маҥнайгы үөрэҕин, билбит билиитин олус кытаанахтык ылынар, иҥэринэр. Оҕото аан маҥнай саҥара үөрэнэригэр ийэтэ бэйэтин «Ийэ» диэн ааттаан ыҥырарга үөрэтэр толору кыахтаах. «Ийээ» диэн ийэтин ыҥыра үөрэннэҕинэ, куруук соннук ааттыырга үөрэнэр. Оҕо ийэтиттэн үтүктэн, быһалыы ылбыт өйүн-санаатын сахалар ийэ кут диэн ааттыыллар. Арай бу быһаарыыга оҕо аан маҥнай билбит билиитин, саҥарбыт саҥатын олус күүскэ өйдөөн хаалбыта үйэтин тухары умнуллубат диэн эбэн биэриэхпитин сөп. Оҕо аан маҥнай хайдах саҥара үөрэнэр даҕаны ол саҥата куруук баһыйар. Yс сааһыгар диэри ырыа ыллыыр, хоһоон ааҕар оҕо олох бары сүрүн өйдөбүллэрин иҥэринэр, билэр буолар.
Оҕо кыра, саҥа саҥарар буолан эрдэҕинэ сахалыы эрэ саҥара үөрэтиэххэ. Саха олус баай, айылҕаттан дорҕооннорунан тутулуктаах буолан иччилээх тылыгар оҕо саҥа саҥаран эрдэҕинэ ийэтэ, эбэтэ сахалыы үөрэтэллэрэ наада. Ийэ оҕотун баҕардар эрэ аан маҥнай саҥарарыттан саҕалаан «Ийээ» диэн бэйэтин ыҥырарга үөрэтэр кыахтаах. Оҕо саҥа саҥаран эрдэҕинэ аан маҥнайгы үөрэтии ордук дириҥник иҥэр. Бу ыал аҕаларын ийэлэрэ ытыктыыр, таптыыр буоллаҕына оҕотугар аҕатын «Аҕаа» диэн ыҥырарга үөрэтиэн эмиэ сөп.
Кыра оҕо өйө-санаата үөскээһинэ сахалыы ийэ кут диэн ааттанар. Бу оҕо ийэтиттэн үтүктэн, көрөн үөрэнэр, үгэстэри үөскэтинэр өйө-санаата.
Билигин ырыынак үөскээн, үлэлиир-хамсыыр дьон кыра да буоллар баайы-малы мунньунан эрэллэр. Бу мунньуллар баайы-малы кыайа хото салайар, өссө байытар, ыйан-тоҕон кэбиспэт, туруктаах өйдөөх-санаалаах оҕолору, кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарыы хас биирдии төрөппүттэн ирдэнэр көрдөбүл буолан эрэр. Оҕоҕо маннык көрдөбүл үрдээбитин ситиһэригэр кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун иитии көрдөнөр. Туруктаах өйдөөх-санаалаах буолуу ийэ кут иитиллиититтэн эрэ тутулуктаах диэн сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. (1,13).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Казаннааҕы судаарыстыбаннай Н.Г.Жиганов аатынан консерватория(академия) - Казань куоракка баар үрдүкү музыкальнай үөрэх кыһата. Аан дойдуга уонна Арассыыйаҕа биллэр үрдүкү музыкальнай үөрэх кыһаларыттан биирдэстэрэ. Консерватория 1945 с.төрүттэммитэ. Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория, үрдүк квалификациялаах музыканнары(педагогтары, толорооччулары, композитордары, музыковедтары)Приуралье, Поволжье өрөспүүбүлүкэлэригэр, Татарстаҥҥа, Башкортостаҥҥа, Чувашияҕа, Удмуртияҕа, Мордовияҕа, Марий Элга анаан бэлэмниир киин быһыытынан тэриллибитэ. Консерватория бастакы ректорынан, татаар культуратын биллэр-көстөр диэйэтэлэ композитор Назиб Жиганов(1911-1988) этэ. Казанннааҕы композиторскай оскуола, профессордар Г.Литинскай, А.Леман. Н.Жиганов салалталарынан таҥыллыбыта. Бу үөрэх кыһатыгар 700 устудьуон үөрэнэр, манна 11 доктор, 34 профессор, 205 преподаватель үлэлииллэр. 1990 с. консерватория бэчээттээн таһаарарга быраап ылбыта уонна научнай, учебно-методическай, нотнай үлэлэри бэчээттээн таһаарар буолбута. 1993 с.консерваторияҕа опернай студия арыллыбыта. Консерватория 8 факультеттаах, 20 кафедралаах, аспирантуралаах(3 сыллаах) уонна ассистентуралаах - толорооччу идэлээхтэргэ стажировка(2 сыллаах). Казанскай консерватория корпустарыттан биирдэстэригэр, Н.Г.Жиганов аатынан орто специальнай музыкальнай оскуола баар. Консерваторияҕа, куруук, музыкант-толорооччулар араас куонкурустара ыытыллаллар. Казаннааҕы консерваториҕа үөрэммит биллиилээх выпусниктар: Флейтист Фасиль Ахметов, композитор Энвер Бакиров, композитор Анатолий Беркович, Олег Лундстрем, биллиилээх джазмен, композитор, оркестры төрттээбит уонна салайбыт киһи, опернай ырыаһыт Идеал Шибуляков, сэбиэскэй уонна Арассыыйа композитора, философ, поэт, педагог Блинов Лоренс Иванович уо.д.а. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%9D._%D0%93._%D0%96%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 https://kazancons.ru/
303
303 сыл.
Кантри
Кантри (эбэтэр кантри мүзик, country music), ырыа биир көрүҥэ, 1800 сыллардаахха ааспыт үйэҕэ үрүҥнэр уонна харалар Оклахома, Теннеси, Техас штаттарыгар төрүттээбиттэр. Сүрүннээн гитараннан оонньонор ырыа. Устунан ковбой (cowboy) ырыата буолар, Америка поп культурата.
Сергей Шойгу
thumb|Сергей Шойгу (2014) Сергей Шойгу — Арассыыйа көмүскэл министиэристибэтин министирэ, байыаннай буруйдаах киһи, кини Владимир Путин чугас доҕоро, Чадаан куоратка оҕо сааһа ааспыт сирэ.
Густав Ми
Ми Густав Адольф Феодор Вильгельм Людвиг (1869 сыл балаҕан ыйын 29 — 1957 сыл олунньу 13) — диэн электродинамикаҕа үлэлэрдээх ниэмэс физига.