cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Врацян Симон
Олоҕун кэпсээнэ
После провозглашения независимости ( 1918 ), назначенного на Южной России Добровольческой армии во главе дипломатической миссии. В 1919 году он был избран в Республике Армения, член парламента в 1920 году В мае назначен Н. Ohanjanyan во главе с министром сельского хозяйства и труда, 1920 ноября в правительстве премьер - министра. Большие Салы диэн Екатерина II ыйааҕынан Кырыымтан көспүт эрмээннэр дэриэбинэлиргэр (билигин Ростов уобалаһа) 1882 сыллаахха төрөөбүтэ. Доннааҕы Нахичеваҥҥа эр дьон гимназиятыгар үөрэммитэ. 1906 сыллаахха Эчмиадзииҥҥа духовнай семинарияны бүтэрэн баран Нахичеваҥҥа төннүбүтэ. 1906 сыллаахтан өрөбөлүүссүйэ оҥорооччуларга кыттыбыта. Сойуолаһыыттан тэскилээн Батум, Трапезунд, Константинополь куораттарынан сылдьыбыта. 1907 сыллаахха Венаҕа буолбут дашнаактар 4-с сийиэстэригэр кыттыбыта.
1908 сыллаахха Врацян Россияҕа төннөн кэлэр. Санкт-Петербург университетыгар юридическай уонна педагогическай факультеттарга үөрэнэр. 1911-13 сылларга АХШ-ка тахсар «Родина» хаһыакка редактордыыр. Бастакы аҕа дойду сэриитэ саҕаланарыгар Тифлис куоракка турок сэриитин утары охсуһар армяннар дружиналарын тэрийсибитэ.
1918 сыллаахха Закавказье сеймын чилиэнинэн талыллыбыта. Армения тутулуга суох көҥүл судаарыстыба буолбутун кэннэ генерал Деникин армиятыгар республика дипломатическай миссиятын салайааччытынан анаммыта. 1919 сыллаахха Армения парламеныгар депутатынан талыллыбыта. Кэлин Дашнак бырабыыталыстыбатын үлэ уонна тыа хаһаайыстыбатын миниистиринэн үлэлээбитэ. 1920 сыл сэтииньи ыйыгар премьер-миниистиринэн талыллыбыта. Ый буолан баран РСФСР бырабыыталыстыбатын сөбүлэһиитинэн Врацян бырабыыталыстыбата ууратыллыбыта. 1921 сыл саҕаланыытыгар «Ийэ дойдуну быыһыыр Комитеты» салайбыта. Сэбиэскэй былааһы утаран өрө турууга кыттыбыта, бастаанньа хам баттаммытын кэннэ дойдутуттан букатыннаахтык барбыта. Бэйэтин кытта Армения бастакы Республикатын былааҕын илдьэ барбыта.
1951 сылтан Бейруукка армянскай семинария дириэктэринэн үлэлээбитэ. 1969 сыллаахха өлбүтэ. .
Капитал
Экономикаҕа, капитал диэн оҥоруу фактордарыттан биирдэстэрэ буолар. Малы (табаары) уонна хааччыйыыны оҥорон таhаарыыга туттуллар.
Үпкэ уонна бухгалтерияҕа, капитал диэн баар баай (харчы). Холобур, бизнеhы олохтуур капитал.
Классик экономикаҕа, капитал үс оҥоруу фактордарыттан биирдэстэрэ буолар. Атын икки фактордара — сир уонна үлэ. Сороҕор манна төрдүс факторы эбэллэр — тэрилтэ, урбаан эбэтэр салайыы. Бу маннык бэлиэлэрдээх мал капитал буолар: Устааптаах капитал-государственнай регистрацияны ааспыт тэрилтэ учредительнай докумуоннарыгар олоҕурбут суумата. Устааптаах капитал кини кредиттэрин интэриэһин көмүскүүр юридическай сирэй үбүн алын кээмэйин быһар.
Устааптаах капитал (фонда) саамай кырата:
Устааптаах капиталга үп- харчы, сыаналаах кумааҕылар, араас материальнай сыаннастар эбэтэр үп- харчы өттүнэн сыаналанар бырааптаахтар. Общество устааптаах капиталыгар өлүүтүн төлөбүрүн болдьоҕо хааччахтаммыт эппиэтинэстээх буолуу общество государственнай регистрациятыттан түөрт ыйтан ордуо суохтаах. Акционернай обществоҕа устааптаах капитал төлөбүрэ суох судаарыстыбаннай регистрация көҥүллэнэр, ону таһынан устааптаах капитал 50 %- тан итэҕэһэ суох үс ый устата төлөнүөхтээх, оттон толору төлөбүр государственнай регистрация түгэҕиттэн биир сыл устатыгар буолуохтаах.
«Хааччахтаммыт уопсастыбалар тустарынан» федеральнай сокуон 14- с №- дээх ФЗ 08.02.1998 сс. 01.01.2017 с. күүһүгэр киирэр уларытыылары уонна эбиилэри кытта, ҮП- харчы быһыытынан ХЭО устааптаах капиталын кээмэйин киллэрии эбээһинэһин ыйар.
Устааптаах хапытаалга кылааты киллэриигэ сир баайын- дуолун сыанатын тутулуга суох сыанабылын түһэрсии наада.
Тэрийээччилэр бэриллибит баай- дуол көрүҥүн уларытар бырааптара суох, сыанатын эбэтэр бэрээдэгин уларытар бырааптара суох. Обществоттан тахсыыга кыттааччыга (учредитель) устааптаах капиталга кини өлүүтэ төлөнөр, үп- харчы сыл кэнниттэн 6 ыйтан ордуга суох. Общество кыттааччыларын бырааптара хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэлэргэ Устаапка бигэргэтиллиэхтээх, утарар түгэнигэр суол- иис тахсара көҥүллэммэт.
Россияҕа государственнай уонна муниципальнай тэрилтэлэргэ устааптаах капитал устааптаах фонда буолар.
Эвфемизм
Эвфемизм (эвфемизм) — туох эрэ сэби-сэбиргэли, кыылы-сүөлү, киһи ууһуур уорганнарын ытыктаан, харыстаан эбэтэр кыбыстан атын тылынан ааттааһын.
Холобур, эһэни ытыктаан тыатааҕы дииллэр.
Ыҥыыр
Ыҥыыр — аты мииннэн олорорго аналлаах тэрил. Бу тэрил уонна иҥэһэ үөскээһиннэрэ киһи-аймах устуоруйатыгар улахан хамсааһыны оҥорбуттара. Аттаах, ыҥыырдаах-иҥэһэлээх омуктар атын омуктары баһыйар кыахтаммыттара.
Ыҥыыр тэрилэ
Кычым — аты харыстаан бэрэмэдэйи уурарга анаан ууруллар халыҥ имитиллибит тирии, сукунаннан, оҕуруонан уонна тимиринэн (көмүһүнэн, алтанынан) киэргэтиллиэн сөп; Иҥэһэ — киһи атаҕынан үктэнэр тимирэ, акка ыттарга, айан кэмигэр атах сылайбатыгар уонна түргэнник айаннаатахха эбэтэр айаннан иһин тугу эрэ гынарга (холобур саанан ытарга, батаһынан туттарга) тирэнэргэ аналлаах; Бото — ыҥыыр анныгар угуллар халыҥ таҥас, мөһөөччүк курдук тигэн баран иһигэр сиэл (билигин сороҕор баата) уган биэрэллэр — саха ыҥыыра кылгас, онон аты бааһырдыбатын диэн ботото халыҥ буолуон наада. Хоҥсуоччу — ыҥыыр сирэйигэр олорор тордуок — ат көнтөһүн, тэһиинин баайар алтан тимир. Ат төбөтүн майгыннатан оҥороллор. Сирэй — ыҥыыр иннэ, хатыҥ мастан эбэтэр удьурҕайтан оҥороллор, алтан, тимир, көмүс ылтаһынынан бөҕөргөтүллэр, киэргэтиллэр. Ыҥыыр бэйэтэ Лэпсэ — ыҥыырга ууруллар сыттык таҥас эбэтэр тирии; Төргүү — ыҥыыр кэннигэр ону-маны (булду, утуйар таҥаһы иҥин) баайар быалар, ыҥыыр икки өттүгэр иккилии буолаллар; Чаппараах — ат самыытыгар ууруллар аты кумаартан көмүскүүр таҥас, киэргэл; Холун — ыҥыыры туттарар кур, холун тыла — кур тыла. Ыҥыыр үс сиринэн курданар. Дьирим — ыҥыырга холуну ыга тардар хаптаҕай кур курдук оҥоһуулаах тирии быа.
Өссө аты миинэргэ маннык тэриллэр туттуллаллар:
Finimenti
1395
1395 сыл.
Халбаакы нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Халбаакы нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Халбаакы. Улуус кииниттэн 15 км хоту диэкки Бүлүү өрүс уҥуор «Бөргөмдө» күөл кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 813 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Халбаакы — 739, Староватово — 74 киһи.
Староватово с. урукку аэропорт оннугар турар.
Ачаахтаах хоптолор уустара
Ачаахтаах хоптолор уустара (, Род Вилохвостые чайки) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: ачаах кутуруктаах хопто.
.gt
.gt диэн Гуатемала үрдүк таhымнаах ил домена.
1396
1396 сыл.
Сытыган эрбэһин
Сытыган эрбэһин — дороххой, уһун умнастаах, салбахтаах сэбирдэхтээх от.
Балаҕан ыйын 5
Балаҕан ыйын 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 248-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 249-c күнэ). Сыл бүтүө 117 күн баар.
Капитализм
Капитализм диэн экономика системата. Капитализмҥа капитал чааhынай бас билиигэ баар. Үлэ, маллар уонна капитал баhаарга көҥүл атыыланаллар уонна атыылаhыллаллар (көҥүл эргиэн).
Капитализм экономикатын элеменнара
Капитализм экономиката бу биэс пуун дьайсыыларыттан турар
Быһаарыылар
•	Колтуцкий В.И. [http://capitalist.org.ua/index.php/homme Капиталист. Професия+робочее место.] Черкасы 2012 с. 102
Остуоруйа дуу, устуоруйа дуу
Остуоруйа диэн саха омук урукку, ааспыт олоҕун туһунан кэпсээнэ ааттанар, онтон устуоруйа диэн тыл үөрэхтээхтэрэ була сатаан туһаннара сатыыр сахалары албынныыр аналлаах тыллара буолар.
Сахабыт тыла атын омук тылларыттан хаалсыбакка сайдан иһэр. Атын омуктартан киирэр тыллары сахалыы дорҕооннорго киллэрэ, сахатыта сатыыбыт. Тылбыт дорҕоонноро ол уларыйыытыттан атын суолталанан, өйдөбүллэнэн тахсарын тыл үөрэхтээхтэрэ билбэттэр.
Саҥаны айа, айыыны оҥоро охсон олоххо киллэрэ сатааһын үксүгэр табыллыбакка, сыыһа-халты буолан хаалара элбэҕинэн дьиҥнээх олоххо буортуну, куһаҕаны оҥороро элбиир. Араас элбэх саҥаны айа, айыыны оҥоро сатааччылар дэлэччи оҥорон туһаҕа таһаара сатыыр саҥа тыллара саха тылын төрүт тутулугун алдьаталлар.
«Бас» диэн тыл төрүтүттэн салгыы үөскүүр тыллар бары «бас» диэн тыл өйдөбүлүн иҥэринэн илдьэ сылдьаллар. Ол иһин бастаа, бастыҥа, бастыҥ диэн тыллар бастаан иһэр киһини быһаараллар.
Бу быһаарыыны атын омук тылыттан киирэр саҥа тиэрминнэри сахалыы ааттыырга хайаан да тутустахпына табыллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ саҥа тылы була, саҥаны айа сатыыллара аһара барыытыттан араас, дорҕоонноро суолтатыгар сөп түбэспэт тыллары айан туһаннара сатыыллар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ отвертка диэн тылы сахалыы этибиэркэ диэҥҥэ уларытыахха сөп дииллэр. Бу тылы маннык уларытыыга тыл төрүтэ уларыйарын аахайбаттар, аахсыбаттар. Тыл төрүтэ «эт» диэҥҥэ кэлэн хаалыыта тыл өйдөбүлүн төрдүттэн уларытан «эти биэр» диэҥҥэ тириэрдэн кэбиһэр, ол иһин бу тылы маннык уларытыы саха тылыгар букатын сөп түбэспэт. Отвертка – отвернуть диэн тылтан үөскээбит. Бу тыл эрийии диэн төрүттээх, өйдөбүллээх, оннук сыалга, сорукка анаммыт тэрил буолар. Ол иһин сахалыыга уларыйыыта эрийиини кытта сибээстэннэҕинэ, тутулуктаннаҕына өйдөбүлэ уларыйбакка эрэ сыала, соруга барыта толору бэриллэр. Эрийиик, эрийэр эҥин диэн буолара ордук табыллыа этэ эбэтэр бу кэмҥэ нууччалыыттан киирбитин быһыытынан бэйэтинэн да сылдьа түһүөн сөп.
Сорох нууччалыы тыллар сүрүн өйдөбүллэрэ сахалыыга бэйэлэрэ да сөп түбэһэллэр. Революция - өрө барыы - өрөбөлүүссүйэ. Бу тыл суолтата, өйдөбүлэ уонна тылын дорҕоонноро сөп түбэһэринэн бэйэтинэн сахалыы барара сөп. Төрдүттэн да сахалыыта тарда сылдьар тыл буолар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан урукку олохторун туһунан кэпсээннэрин остуоруйа диэн ааттыыллар. Бу кэпсээннэргэ кэлин араас үлүннэриилэр, элбэтиилэр эбиллэннэр сорохторо кырдьыктарын дуу, сымыйаларын дуу быһаарыы улахан уустуктардаах да буоллар, үксүлэрэ олоххо баар буола сылдьыбыттара дакаастанан тураллар. Остуоруйа диэн былыргы олохпут кэпсээннэрэ хайдах баарынан кэпсэнэллэрэ буолар. Олус уһун үйэлээх саха омук буоларбытын былыргы остуоруйабыт баара дакаастыыр. Остуоруйабытыттан аккаастаныы саха омук буоларбытыттан аккаастаныы буоларын тыл үөрэхтээхтэрэ биллэхтэринэ табыллар.
Билигин тыл үөрэхтээхтэрэ уонна учууталлар остуоруйа диэн тылбытын уларытан, саҥа тылы, «устуоруйа» диэни булан туттуохха уонна туттуҥ дииллэр, онно-манна суруйа сатыыллар.
Тыл дорҕооннорунан тутулугар остуоруйа диэн тылы «устуоруйа» диэҥҥэ уларытыы сөп түбэспэтин биһиги быһааран ааҕааччыларбытыгар тириэрдэ сатыыбыт. Тылбыт үөрэхтээхтэрэ уонна сорох суруйааччылар сахабыт тылын төрүт тутулугун ситэ билбэттэр диэн санаалар дьоҥҥо олохсуйан эрэллэр.
Кирнасовка
Кирнасовка (Кирнасівка) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 334 (2011).
.gw
.gw диэн Гуинея-Биссау үрдүк таhымнаах ил домена.
Остуоруйа дуу, устуоруйа дуу
Саха тылыгар хас биирдии элбэх сүһүөхтээх тыллар хас да биирдии сүһүөхтээх тыллартан хомуллан, таҥыллан үөскүүллэр уонна бу тыллар өйдөбүллэриттэн хомуллан, саҥа тыл өйдөбүлэ үөскүүр. Остуоруйа диэн тыл ос, туор уонна уйа диэн биирдии сүһүөхтээх тыллартан маннык хомуллан үөскээбит:
Уйа – туох эмэ дьиэтэ-уота, олохсуйбута.
Остуой – хаалан, тохтоон хаалбыт, аны уларыйбат буолбуту туой, кэпсээ диэн өйдөбүллээх.
Остуоруйа диэн уруккуну, оспуту, тохтообуту, хаалбыты уустаан-ураннаан, ойуулаан-дьүһүннээн бэлиэтээһин, кэпсээһин уонна умнуллубат гына олохсутуу, уйалааһын ааттанар. Маннык киэҥ, дириҥ өйдөбүллээх баар-суох тылбытын тыл үөрэхтээхтэрэ уларыта сатыыллара саха тылын билбэттэрин биллэрэр.
Уруккуну, былыргыны кэпсээһин, сурукка киллэрии аата остуоруйа диэнинэн хайаан да хаалара ирдэнэр. Остуоруйа диэн тылбытын бэйэтинэн илдьэ сырыттахпытына кэлэр көлүөнэлэр былыргыларбыт, өбүгэлэрбит олохторун ордук сыаналыыр, харыстыыр санаалара улаатар. Бу тыл дорҕоонноро биэрэр өйдөбүллэригэр бэйэтин өйдөбүлэ толору сөп түбэһэр. Былыргыттан баар, билигин да киэҥник туттулла сылдьар үтүө тылларын харыстыыллар.
Тылбыт үөрэхтээхтэрэ була сатыыр «устуоруйа» диэн тыллара былыргыны, уруккуну, олоҕу бэлиэтииргэ, кэпсииргэ сөп түбэспэт. «Ус» диэн тылтан сахалыы өйдөбүл тахсыбат буола умнуллубут. Бу тылтан усках, устар, ускул-тэскил диэн босхо барыыны, туһалаах быһыы аҕыйааһынын бэлиэтиир кыра, барбах суолталаах тыллар үөскүүллэр.
Остуоруйаны кэпсээччи, дьоҥҥо тарҕатааччы киһи аата остуоруйаһыт диэн буолар. Остуоруйаны үөрэтэр киһи өссө элбэх остуоруйаны билэринэн, дьоҥҥо кэпсииринэн, үөрэтэринэн син-биир остуоруйаһытынан хаалыа эбэтэр остуорук да диэн буолуо этэ.
Остуоруйа да араастааҕын, эмиэ икки өрүттээҕин өйдөөх-санаалаах киһи бэйэтэ арааран билэрэ ордук этэ. Ханнык эмэ остуоруйаҕа олус үлүннэрэн-балыннаран биэриилэри дьиҥнээх олоххо буолбут быһыылартан арааран билиини киһи бэйэтин өйүн-санаатын күүһүнэн оҥороро ордук табыллар, олоҕор таба туһанар кыахтанар.
Саха дьоно, үлэһиттэр тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыгар, сымыйаларыгар киирэн биэрбэттэр. «Устуоруйа» уонна «устуорук» диэн тыллар сахаларга суох этилэр уонна букатын да суох да буоллахтарына төрүт даҕаны итэҕэстийиэхпит суоҕа, хата түмсүүлээх буолуубут улаатар.
Уһун үлэлэр тухары олорон кэлбит олохпут кэпсээннэрин аанньа ахтыбат, бэйэлээх бэйэбит олохпут үөрэҕин сөбүлээбэт, урукку остуоруйабытыттан сиргэнэр, кыбыстар, остуоруйаһыт, остуорук буолуохтарын баҕарбат нууччатымсыйбыт үөрэхтээхтэр сахалар остуоруйаларын үөрэппэтиннэр. Остуоруйа диэн тылбытын уларыта сатаабатахтарына табыллар. Бэйэбит остуоруйабытын бэйэбит уларыппакка, хайдах баарынан билэрбит, үөрэтэрбит омукпут үйэтэ уһууругар тириэрдэр. Урукку олорон ааспыт олохпутун сирэ-тала сатаабакка бэйэтэ хайдах баарынан ылынарбыт сайдыыны ситиһэрбитигэр ордук улаханнык туһалыыр. (1,37).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2013. - 108 с.
1397
1397 сыл.
Обутова-Эверстова Мария Петровна
Обутова-Эверстова Мария Петровна — драматург, 1993 сылтан Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Саха Республикатын Үөрэҕин туйгуна, Нам улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Оҕуруокка - эмтээх үүнэйи
Оҕуруокка - эмтээх үүнээйи
Үүнээйи фармокологическай эттиктэрэ (алколоида, гликозида, салонина, тамина, ферменэ, витамина, гормона, фитонцида) төһөнөн дэлэй да, соччонон эмтээх буолар. Айылҕа “аптекатыгар”, ойуурга, этикеткэтэ суох эмп-томп ахсаана суох элбэх, ол иһин хас биирдии киһи сыыһа, халты туттуон сөп. Оннооҕор сүлүһүннээх үүнээйи хайа да атын сибэккитээҕэр кэрэ, киһи болҕомтотун тардар көрүҥнээх буолар. Аныгы медицинаҕа эмтээх от 230 араас көрүҥэ биллэр. Онтон 22%-на анаан үүннэриллэр, атына ойуурга үүнэр. Отунан эмтэнэр кэмҥэ анал диетаны тутуһарга сүбэлииллэр: түргэнник иҥэр, чэпчэки аһы сиэххэ сөп, алкогольнай утахтары уонна тумалары көҥүллээбэттэр, табахтаабаттар. Ону таһынан, ас ыыһаммыт көрүҥнэрин, сыаны-арыыны, эти сиир соччо табыгаһа суох. Норуот ньыматынан уонна отунан саҥа эмтэнэр киһи буоллаҕына, бастакы нэдиэлэҕэ даҕаны икки төгүл кыччаталлар. Уонна ыарыһах хайдах туруктааҕын үөрэтэн, эмтээх оттору сиһилии билэр врач көрүүтүнэн-истиитинэн салгыы эмтииллэр.
Оҕуруоппутугар үүнэр эмтээх үүнэйилэр
Моркуоп. Бу – поливитаминнай оҕуруот аһа, киһи уопсай туругун тупсарар, чэбдигирдэр аналлаах. Сүрэх, тымыр, куртах, оһоҕос, харах уонна да атын органнар ыарыыларыгар туһалаах. Онуохай сибиэһэй да, кэнсиэрбэлэммит да сүмэһинэ ордук барсар. Ангинаҕа, стоматитка моркуоп сүмэһининэн айаҕы сайаҕаналлар. Оттон ларингит, бронхит ыарыыларга моркуоп сүмэһинин уонна мүөтү – биир бииргэ буккуйан остолубуой ньуосканан күҥҥэ 4-5-тэ сииллэр. Ити курдук, моркуоп сүмэһинэ бэттээхэй эмп.
Горох. Биологически актыыбынай, итиэннэ иҥэмтэлээх уонна битэмииннээх эттиктэрэ элбэх буолан, быар, бүөр ыарыылаах дбоҥҥо биир саамай сыаналаах, эмтээх диетическэй аһылык. Горох суурадаһынан бүөр тааһын илдьиритэр, суурайар диэн этэллэр.
Оҕурсу Оҕурсу сүмэһинин туһатын туһунан бары билэбит. Бу сүһүөх араас ыарыыларыгар көмөлөһөр диэн этэллэр. Тиис, миилэ куһаҕан туруктаах буоллаҕына оҕурсу сүмэһинин иһэллэр. Оттон саҥа үргэммит оҕурсуну күн аайы киилэ аҥарын сиэтэххэ, баттаҕын уһуур. Оҕурсу сибиэһэй сүмэһинэ тирии бааһын түргэнник үтүөрдэр, оһоҕос ыарыытын намырытар, араас пигментнэй бээтинэлэри, хатааллары эмтиир. Сирэй тириитэ мэлдьи ыраас, сибиэһэй, тэтэркэй буоларыгар дьахталлар оҕурсуну, яблоконы теркалаан нэдиэлэҕэ биирдэ мааска оҥостоллор.
Туһаныллыбыт литература
Павлова Людмила ЛД 104/2 оҥордо.
Моевкалар уустара
Моевкалар уустара (, Род Моевки) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: Үс тарбахтаах хопто.
1398
1398 сыл.
.gy
.gy диэн Гайана үрдүк таhымнаах ил домена.
WhatsApp
Араас күрэстэһэр сервистар ыккардыларыгар биир бөдөҥ сервис буолар. Ол курдук 2012 сыл атырдьах ыйыгар туттар дьон күн аайы 10 миллиард араас суруктары ыыталлар эбит, 2012 сыл муус устар ыйын кытта тэҥнээтэххэ 2 миллиард эбит. Financial Times хаһыат суруйарынан, Бассаап "аан дойду сибээһин ырыынагар Скайп уларыппытын курдугу оҥорор."
Бассаап Саха сиригэр
Бассаап Саха сиригэр киириитин таһыма уһулуччу үрдүгүн туһунан, өрөспүүбүлүкэ да иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэтигэр, дойду да таһымыгар, куруук ахталлар. Бассаап күүскэ тарҕаныытыгар мобильнай сибээс нэһилиэктэри барытын хабыыта, ону таһынан интэриниэт ситимэ бытаан буолан атын технологиялар (холобура, саайтар, электрон почта) улахан харгыстары көрсөллөрө, оттон Бассаап ситим таһымыгар (хаачыстыбатыгар) улахан ирдэбилэ суоҕа оруолу ыллылар.
Тэриллэр
Чугаһаппакка эрэ туһанарга анаан is саамай кырата 9- с (андроид) операционнай систиэмэнэн смартфоннаах буолуохтаахтар.
Урут итинник уһулуччулаах тэрили өйөөһүн-смартфоннар эбэтэр ippone 4 уонна ордук эргэ (кинилэр саҥалыы 9- ка диэри саҥардыы кыаллыбатаҕын быһыытынан) тохтообута.
Онон аныгыскы ыаллар планшеттарын өйүүр кыахтара суох.
Онон хаһыат персональнай компьютерга эбэтэр ноутбукка туһаныы араас көрүҥүнэн уонна maccos көмөтүнэн буолуон сөп. Онуоха нүөмэрдэр активациялара смартфоҥҥа оҥоһуллуохтаах уонна Интернет ситимигэр холбонуохтаах, оттон компьютер иккис оҥоһук быһыытынан туһаныллыахтаах.
Кулаковскай А.Е. аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ
'''Кулаковскай А.Е. аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ''' - Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадата.
Бириэмийэ Саха сирин омуктарын духуобунай култууратын барҕарыытыгар уһулуччу сыралҕаннаах уопсастыбаннай үлэлэрин иһин, Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай уонна экэниэмикэҕэ сайдыытыгар бөдөҥ кылааттарын киллэрбит Арассыыйа Федерациятын уонна атын дойдулар гражданнарыгар ананар.
Бириэмийэ СӨ Бырабыыталыстыбатын 1992 сыл атырдьах ыйын 3 к. 348№ уурааҕынан олохтоммута.
Бириэмийэни анааһын бэрээдэгэ
Бу бириэмийэни анааһыҥҥа аналлаах хамыыһыйа тэриллэр. Хамыыһыйа састаабын СӨ Бэрэсидьиэнэ бигэгэтэр. Бириэмийэҕэ хандьыдааттары судаарыстыба уонна уопсастыба тэрилтэлэрэ, айар сойуустар бырабылыанньалара, билим тэрилтэлэрэ, бэчээт уонна информацияны киэҥник тарҕатыы тэрилтэлэрэ, үрдүк уонна орто үөрэх кыһалара киллэрэллэр. Болдьоҕо алтынньы 1 күнүттэн аныгы сыл олунньу 1 күнүгэр дылы.
Бириэмийэ хамыыһыйата бэйэтин санаатын СӨ Бэрэсидьиэнин судаарыстыбаннай наҕараадаларга хамыыһыйатыгар этэр. Онтон ол хамыыһыйа үлэтин түмүгүн Бэрэсидьиэн бэйэтин ыйааҕынан бигэргэтэр. Бириэмийэ Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүт күнүгэр кулун тутар 4 ананар.
Бириэмийэни сылга биир эрэ киһи ылар.
Колмогоров Василий Егорович
Колмогоров Василий Егорович — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Василий Егорович Колмогоров 1922 сыллаахха тохсунньу 14 күнүгэр Кэбээйи оройуонугар төрөөбүтэ. 1943 сыллаахха фроҥҥа ыҥырыллан Ийэ дойдутун көмүскээбитэ. Сэрии кэнниттэн Дьокуускайдааҕы пединституту, онтон кэлин Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбитэ. 1961-1977 сылларга ССКП Намнааҕы райкомун секретарынан үлэлээбитэ. 1978 сылтан – Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин тэрийэр-инструкторскай отделын сэбиэдиссэйинэн, 1984-1991 сылларга Саха АССР Министэрдэрин Сэбиэтин Архивнай управлениетын инспекторынан үлэлээбитэ.
Сэтинньи 2
Сэтинньи 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 306-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 307-c күнэ). Сыл бүтүө 59 күн баар.
Ытырыык эрбэһин
Ытырыык эрбэһин (Urtica spp., крапива) — дороххой, уһун умнастаах, салбахтаах сэбирдэхтээх от.
1399
1399 сыл.
Тэкэ хоптолор уустара
Тэкэ хоптолор уустара (, Род Розовые чайки) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: тэкэ хопто.
Арыылаах нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Арыылаах нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хампа.
Улуус кииниттэн 73 км илин диэкки «Бүлүү» суолга турар.
Олохтоох дьонун ахсаана 1064 киһи (2007 сыл).
«Орто Бүлүү» совхоз киинэ этэ.
Егоров Егор Григорьевич
200px|thumb|right|Егоров Егор Григорьевич Егоров Егор Григорьевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимнэрин Академиятын чилиэнэ, экономика билимнэрин доктара, профессор.
Олоҕун олуктара
Сунтаар улууһун Күүкэй нэһилиэгэр 1936 сыл от ыйын 1 күнүгэр төрөөбүт.
Уордьан (суолталара)
Уордьан (Orden, ordo диэнтэн — эрээт, хаттыгас):
Grand Theft Auto
thumb|200px|Grand Theft Auto сериятын логотиба
Grand Theft Auto (GTA) ( МФА:, кылг. GTA) диэн — Британияҕа үлэлиир Rockstar North (урукку аата DMA Design) хампаанньа оҥорбут уонна сүнньүнэн сайыннарар көмпүүтэр мультиплатформеннай оонньуулар сиэрийэлэрэ. Кини хас чаастартан турар. Оонньуу Шотландия дойдутугар оҥоһуллубут. Билигин АХШ бас билэр. Айааччылара Rockstar North уонна Rockstar Leeds. Онньууну Rockstar Games хампаанньа таһаарар. Бастакы оонньуу 1997 сыллаахха тахсыбыта. Бу оонньууларга киһи буруйу оҥорооччу оруолун толорон, сакааһынан өлөрөр, бааннары халыыр уо.д.а.
Оонньуулар
Grand Theft Auto III Grand Theft Auto IV
Ширакaци Анания
мини|Ширакаци Анания, Ереван Анания Ширакаци (арм. Անանիա Շիրակացի; 610 сыл кэриҥэ — 685 сыл кэриҥэ ) — эрмээн геограба, философ, математик, картограф, историк, астроном уонна алхимик, былыргы армян естествознаниетын төрүттээччи.
Ширак уобалаһыгар төрөөбүтэ. Бэйэтин Ширакаванци диэн ааттанара, Ширакаван диэн сир аатынан. Аҕатын аата Ованнес диэн этэ. Арменияҕа начальнай үөрэҕи ылан баран, Византияҕа салгыы үөрэнэ барар. IV Армения тыатыгар Кристосатура диэн математикка үөрэнэр. Учууталын «науканы барытын баһылаабатах» диэн сылтаан Трапезунд куоракка барар. Манна кини биллиилээх учуонай Тихиккэ үөрэнэр. Армян суругар-бичигэр киэҥ билиилээх учуонайга аҕыс сыл үөрэнэр. Ол кэннэ Арменияҕа төннөн кэлэн научнай үлэнэн, ону таһынан үөрэҕириинэн дьарыктанар. Квадриум төрүттэригэр олоҕурбут оскуолалары аһан үлэлэтэр.
Үлэлэрэ
Анания Ширакаци барыта сүүрбэттэн тахса үлэлээх:
«Ыйытыылар уонна суоттар» арифметика садаачаларын хомуурунньуга биһиги кэммитигэр дылы тиийэн кэлбит арифметика үлэлэриттэн биир саамай былыргылара.
Протодьяконов Василий Никитич
200px|thumb|right|Протодьяконов Василий Никитич Протодьяконов Василий Никитич — саха литэрэтиирэтин устуоруйатын чинчийбит литературовед учуонай, литэрэтиирэ кириитигэ, педагог, мэтэдиис, Таатта улууһун Ытык киһитэ, тыыл бэтэрээнэ. "Саха ырыата" (Алампа тылларыгар),"Ньургуһуннар" (Сиэн Чолбодук тылларыгар) диэн норуокка киэҥник биллибит ырыа ааптара.
1934 с. от ыйын 1 күнүгэр Тааттаҕа Чөркөөххө төрөөбүтэ. 1954 с. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрэн начаалынай кылаас уонна пионер баһаатай идэтин ылбыта. Үс сыл аармыйаҕа сулууспалаан баран, 1957 с. СГУ усуторуйа-филилогия факультетын саха тылын уонна литэрэтиирэтин салаатыгар үөрэнэ киирбитэ. 1962 с. саха тылын уонна литературатын кафедратыгар ассистенынан үлэлии хаалбыта. 1965-1968 сс. университет аспирантуратыгар ситиһиилээхтик үөрэммитэ. 1968 с. кафедраҕа бастаан старшай преподавателинэн, онтон доценынан үлэлээбитэ. 1992 с. саҥа тэриллибит саха литэрэтиирэтин кафедратын сэбиэдиссэйинэн анаабыттара.
Университекка "Саха литературатын историята", "Саха литературнай критикатын историята", "Саха литературатын оскуолаҕа үөрэтии методиката" куурустары ааҕар, элбэх үөрэх кинигэтин, научнай ыстатыйалары бэчээттэттэ. Үлэтин сүрүн ис хоһооно - саха тылын күүһүн тилиннэрии, омук кырдьыгын, уратытын туруулаһыы.
Петров Прокопий Устинович
Петров Прокопий Устинович (24.02.1913—04.07.1964) — Саха сиригэр көскө ыытыыны чинчийбит саха устуорук учуонайа.
Сигэлэр
[https://web.archive.org/web/20170607192037/http://nlib.sakha.ru/Resoures/Data/Bibl_Assist/Calendar/2003/2_24.shtml Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):90 лет со дня рождения П. У. Петрова, историка]
Уордьан
мини|[[Кыһыл Сулус уордьан (1930)]] Уордьан — уопсастыба (ыраахтааҕы, судаарыстыба эбэтэр ханнык эрэ улахан тэрилтэ) киһини дуу, тэрилтэни дуу, сороҕор куораты кытта, наҕараадалыыр үрдүкү бэлиэтэ, уордьаҥҥа тиксибит (эбэтэр киирбит) киһи ханнык эрэ льготаларынан уонна бар-дьон ытыктабылынан туһанар.
Былыр Европаҕа бастаан тэрилтэ быһыытынан үөскээбит. Ол тэрилтэлэргэ уопсастыба элиитата эрэ, ол аата дворяннар, киирэллэр эбит. Холобур рыыцардар уордьаннара. Онтон сыыйа бу тэрилтэлэр ыраахтааҕыга чугас дьон бөлөҕүн быһыытынан көрүллэр буолбуттар. Онон уордьан чилиэннэрэ ханнык эрэр льготанан туһаналлара инники күөҥҥэ тахсыбыт.
Кэлин, XIX үйэттэн саҕалаан, өрөспүүбүлүкэлэр үөскээбиттэрин кэннэ, улам-улам билиҥҥи өйдөбүлгэ, ол аата уопсастыбаҕа улахан өҥөлөөх дьону льготанан наҕараадалааһыҥҥа уонна дьон ытыктабылынан туһанныннар диэн кэтэ сылдьар бэлиэҕэ кубулуйбут.
Orden und Ehrenzeichen
Поскачин Григорий Илларионович
Поскачин Григорий Илларионович — поэт, литературнай кириитик, 1938 с. ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Үөһээ Бүлүү оройуонуттан бастакы суруйааччы, саха суруйааччыларын I конференциятын делегата. Уон саастааҕар оскуола боруогун аан бастаан атыллаабыта. Үөрэҕэр дьоҕурдаах, билиигэ-көрүүгэ тардыстар уолчаан Бүлүүтээҕи педтехникумҥа үөрэнэ киирэр. Учуутал техникумугар үөрэнэ сылдьан Бүлүү куораттааҕы литературнай куруһуокка дьарыктанар. "Кыайыы кыымнара" хомуурунньугу 1933 сыллаахха Саха государственнай издательствотыгар таһаартараллар. Бу хомуурунньукка 12 автор хоһооно киирбит, олор истэригэр Григорий Поскачин икки хоһооно "Ударник комсомол", "Ыллыам" тахсаллар.
Дьокуускайга үлэлиир кэмигэр "Бэлэм буол", "Эдэр большевик", "Кыым" хаһыаттарга "Саас сардаҥата" 1935 с., "Кыайыыга" 1937 с., "Уус-уран литература" 1938 с.эдэр суруйааччылар хомуурунньуктарыгар хоһоонноро бэчээттэммиттэрэ.
1400
1400 сыл.
Роббек Лия Витальевна
200px|thumb|right|Роббек Лия Витальевна Роббек Лия Витальевна — олоҥхону чинчийэр учуонай, филология билимин кандидата.
1923 сыл
1923 сыл.
Сунтаар (өрүс)
px300|thumb|right|Сунтаар өрүһү туоруур мас күргэ Сунтаар, Күөнтэ өрүс (Индигиир тардыыта) салаата.
Урукку Халыма суол быһа охсон ааһар сиригэр Дальстрой кэмигэр мас күргэ тутуллубута. Күргэни билигин да туһаналлар.
Үрүҥ хоптолор уустара
Үрүҥ хоптолор уустара (, Род Белые чайки) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 6 көрүҥ үөскүүр: үрүҥ хопто.
Баппаҕаайы нэһилиэгэ
300px|thumb|right|Баппаҕаайы нэһилиэгэ Бүлүү улууһун каартатыгар Баппаҕаайы нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ-Илбэҥэ.
Нэһилиэк сэлиэнньэлэрэ:
Билиҥҥи Баппаҕаайы нэһилиэгэ арҕаа өттүттэн Күҥкүс, или өттүттэн Луҥха үрэхтэр, хоту Кэбээйи, соҕуруу Горнай улуустарын ыккардыгар тайаан сытар. Нэһилиэк иһинэн икки улахан үрэх ааһар:
Улуус кииниттэн 215 км соҕуруулуу-илин «Бүлүү» суолугар сытар.
Баай эбэ, Силээн, Тураҥнаах диэн хоруллан уута түһэриллибит оттонор күөллэрдээх.
Олохтоох дьонун ахсаана — 560 киһи (2017 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Бөкчөҥөө нэһилиэгэ
Бөкчөҥө нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бөтүҥ.
Улуус кииниттэн 59 км илин диэкки сытар.
Олохтоох дьонун ахсаана 530 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Конго (өрүс)
Конго - Африка саамай толору уулаах, уһунунан иккис өрүһэ (4320 км). Уута элбэҕинэн, тардыытын иэнинэн Амазонкаҕа эрэ баһыйтарар. Экваторы иккитэ быһа охсон ааһар, сылы быһа толору уулаах. Хаптал хайа модьоҕолорунан ааһар, ол иһин үгүс харгылаах, күрүүлгэннээх. Судно сорох учаастакка эрэ сылдьыан сөп. Өрүс Нил курдук дельталаммат, тууһа суох болоорхой уута кэтит сүүрээнинэн Атлантическай акыйааҥҥа ыраахха диэри киирэр.
Сэлиэhинэй
Сэлиэhинэй (Triticum) диэн аан дойдуга тарҕаныытынан бастыҥ туорахтаах үүнээйи. Үөскээбит сирэ Чугас Илин региона. Сэлиэhинэй туорахтара бурдук оҥоруутугар, пиибэ уонна водка көөнньүүтүгэр уонна биооттук оҥоруутугар туттуллаллар. Онтон ураты дьиэ кыылыгар аhылык буолар.
Винокурова Ульяна Алексеевна
Орто Халыма улууһун Байды нэһилиэгэр 1947 сыл от ыйын 17 күнүгэр төрөөбүтэ. Ленингратааҕы Государственнай университет психологическай факультетын бастакы бүтэрээччилэриттэн биирдэстэрэ. Саха Сиригэр социология билимин наука сайдыытыгар олук уурсубута, сахалартан бастакы социология билимнэрин доктора. С. Сидорова аатынан государственнай бэлиэннэн бастакынан наҕараадаламмыта.
Туһаныллыбыт литература
[Категория:Чинчийээччилэр]]
Сайсары күөлгэ (киинэ)
Сайсары күөлгэ (Мой Убийца) диэн Егор Неймохов кинигэтинэн 2016 сыллаахха тахсыбыт саха детектив киинэтэ. Премьерата Дьокуускай куоракка тохсунньу 27 күнүгэр ааспыта. Россияҕа премьерата сэтинньи 5 күнүгэр туруоруллубута. Режиссера Костас Марсан. Саха киинэтин Арассыыйа таһымыгар таһаарбыта.
Cүжет
Дьулус диэн ааттаах оперативник кыыс өлөрүүтүн силиэстийэлиир, Сотору буолан баран билинэр киһини булар, ол гынан баран араас-араас тапсыбатын булар. Начальство сөбүлээбэтин да, силиэстийэтин салҕыыр. Сотору буолан баран көмүс хостуур дьон олорор сирдэригэр аҕалар, онно кыыс олоҕуттан саҥа чымпыктар тахсаллар...
Хайҕаллар
IV Дьокуускай киинэ фестивалыгар гран-при ылбыта. 38 Москва аан дойдутааҕы киинэ фестивалыгар "Саҥа Россия киинэтэ" диэн программаҕа кыттыбыта. Аан дойду Азия киинэ фестивалыгар сүрүн конкурс программатыгар киирбитэ. Кыһыл көмүс Глобус премия номинацияларын тиһигэр Аан дойду Азия фестивалыттан кииллэриллибитэ.
.ma
.ma диэн Марокко үрдүк таhымнаах ил домена.
Ыам ыйын 16
Ыам ыйын 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 136-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 137-c күнэ). Сыл бүтүө 229 күн баар.
Колониализм
Колониализм этноцентризм итэҕэйиилэригэр олохтонор, ол аата колонизатор омук майгылара уонна суолтата колонизацияланар омук гиэннэринээҕэр үрдүк диэн санаа. Сорох көрөөччүлэр этиилэринэн бу санаа XVIII уонна XIX үйэлэрдээҕи үөрэх расизмыттан төрүттээх. Арҕаа дойдуларга, социал-дарвинизм быhаарыытынан, үрүҥ дьон харамайдар хоруоллуктарын баhылыктара буолалларын быhыытынан, Эуропаттан атын сирдэргэ олорор аборигеннары баhыйыылара айылҕаттан бэриллибит.
Динозаврдар күлүктэрэ
Сир үрдүгэр туох баар барыта сөптөөх кэмнэрэ кэллэҕинэ, уларыйан, эргийэн, атынынан солбуллан иһэллэр. Түүн кэнниттэн күнүс, кыһын кэнниттэн саас кэлэн бэйэ-бэйэлэриттэн салҕанан эргийэн биэрэн иһэллэр. Күн систематын эргийиитэ эмиэ уларыйан күнэ-түүнэ солбуллар диэн сорох үөрэхтээхтэр ааҕаллар. Бу космическэй түүн уһуна 230 мөлүйүөн сыл буолан баран 2013 сыллаахха уларыйыа диэн этэллэр.
Айылҕа тыынар-тыыннаахтара кэмэ кэллэҕинэ сайдан-үүнэн, ахсааннара эбиллэн кэлэр кэмнээхтэр. Маннык эбиллии кэмэ, Айылҕа биир тыынар-тыыннааҕар, куобахха хайдах дьайара кылгас кэм иһинэн биллэр, онтон улахан уонна уһун үйэлээх кыылларга дьайыыта өссө да кыайан үөрэтиллэ илик. Куобах дэлэччи үөскээн баран суох буола эстэрэ сирин-дойдутун киртитиититтэн, аһыыр аһа бараныытыттан буолар.
Куобах Айылҕа биир кыра харамайа. Үөскүүр кэмэ кэллэҕинэ дэлэччи үөскүүрүттэн мэнээктиир. Кылгас кэм иһинэн аһара үөскээн хаалан айылҕатын киртитэн сотору кэминэн эстэргэ барар. (1,3). Куобах элбэхтик үөскээн баран суох буолар кэмин икки арда 11 сыл курдук. Онтон тыа иһэ ырааһыран, ото-талаҕа дэлэччи үүннэҕинэ эмиэ хаттаан үөскээн, элбээн кэлэллэр.
Дьон-аймах олоҕо хайдах салгыы сайдан баран иһэрэ кыайан быһаарыллыбат өрүттэрдээх. Биир оннук өрүтүнэн Сир үрдэ радиациянан сутуллан, киртийэн иһиитэ буолар. Радиациянан сутуллубут сир ыраастаныыта олус уһун кэми ылара уонна киэҥ сиргэ тарҕаныыта дьон күүһүгэр кыаттарбат кыахтаах. Сир үрдүгэр тарҕанан иһэр радиация кыайан суох буола ыраастанан испэккэ мунньуллан иһэрэ дьон олоҕор уустук боппуруоһу үөскэтэр.
С.Фернер диэн инженер-атомщик бэйэтин маһынан оттуллар оһоҕун күлүн радиациятын кэмнээн көрбүтэ нуорматтан сүүһүнэн төгүл үрдүк эбит. Ону дьиктиргээн АХШ араас оройуоннарыгар кэмнээһиннэри оҥортообута оһох күллэрэ бары радиациялаах буолбуттар. 50 - 60-с сыллардаахха атомнай буомбалары салгыҥҥа боруобалааһын тэнийбит кэмигэр үүнэн турар мастар бары радиактивнай цезийинэн уонна стронцийынан сутуллубут эбиттэр. (2,40).
Билигин араас наукалар сайдыыларын таһымнара үрдээн, былыргы олоххо туох буолан ааспытын балачча чуолкайдык быһаарар буолан эрэллэр. Индигиртэн көстөн щадринскай диэн ааттаммыт мамонт 41 тыһ. онтон Халыматтан көстөн березовскай диэн ааттаммыт мамонт 44 тыһ. сыл анараа өттүгэр үөскээбиттэр. (3,8). Оччотооҕу кэмҥэ бэркэ тэнийэн үөскүү сылдьыбыт улахан кыыллар бука бары суох гына эстэннэр билигин уҥуохтарын эрэ булаллар.
Саха сиригэр кэлин буолан ааспыт мууһурууну сартанскай диэн ааттаабыттара. Бу мууһуруу 22-11 тыс. сыл анараа өттүгэр буолан ааспыт. Сартанскай мууһуруу кэмигэр, 14 тыһ. сыл анараа өттүгэр носорогтар, онтон 12-11 тыһ. сыл анараа өттүгэр мамоннар, бизоннар, овцебыктар, хахайдар, дьиикэй сылгылар суох буолбуттар. (3,10).
Сир үрдүгэр туох эмэ уларыйыы кэлиитэ, туохтан да тутуллубакка, күүстээхтик, ньиргиччи кэлэр. Саас кэлэн иһиитин туох да күүс кыайан тохтотор кыаҕа суох.
Дьон-норуот атом күүһүн баһылааннар, радиациянан Сир үрдүн сүһүрдүүнү көҥүл ыытан эрэллэр. Сүһүрдүү салгыы баран иһэр туруктаах. Радиациянан сүһүрүү хас да сүүһүнэн сыллар усталарыгар кыайан ыраастаммат. Сайдыыта суох, дьадаҥы государстволар ядернай сэрии сэбин баһылаан, араас туһалаах да туһата да суох дэлби тэптэриилэри оҥорон бараннар, радиацияттан харыстанар үлэни кыахтара тиийбэт буолан кыайан ыыппаттар. (4,3). Оҥорон таһаарар производстволара мөлтөх, харчылара тиийбэт уонна бу государстволарга үөрэх-билии таһыма намыһах буолан радиация тарҕанарыгар улаханнык кыһамматтар.
В.Суворов ядернай дэлби тэптэриилэргэ бэйэтэ сылдьан устубут оператор бэлиэтээһиннэригэр олоҕурбут «Была такая страна – «Лимония» диэн ыстатыйатыгар ядернай дэлби тэптэрии буолбут сиригэр араас үүнээйилэр, ол иһигэр от эмиэ олус хойуутук уонна өлгөмнүк үүнэллэрин бэлиэтиир. (5,57). Научнай чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн бурдук сиэмэтин кыратык радиациянан сүһүртэххэ, бурдук үүнүүлээх буолар. Атын үүнээйилэр барылара радиация оҕустаҕына үүнүүлэрэ тупсан, аһара улаатан бараллара билигин эмиэ быһаарыллан турар.
Динозаврдар диэн былыргы үйэҕэ Сир үрдүгэр олорон ааспыт кыыллар буолаллар. Ити кыыллар уҥуохтара сир аайыттан көстөллөр. Бу хантан да кэлбэтэх илэ бэйэлэринэн баар буола сылдьыбыт кыыллар. Билиҥҥи наука үөрэтэн билбитинэн динозаврдар үйэлэригэр от-талах эмиэ аһара улахан, ураты үүнүүлээх буолар эбиттэр.
Американскай учуонайдар динозаврдар көстүбүт уҥуохтара радиациянан сутуллубут буолалларын быһаарбыттар. Бу кыыллар үгүстэрэ уонна ордук улахан өттүлэрэ от-талах аһылыктаах эбиттэр. Динозаврдар үйэлэригэр сиргэ атын тыынар-тыыннаахтар уонна көтөрдөр эмиэ бааллар эбит. Туохтан сылтаан динозаврдар суох буола эстиилэрин наукаҕа билигин да кыайан быһаара иликтэр. Ол эрээри Айылҕа эмискэ уларыйыытыттан уонна ас-үөл аҕыйааһыныттан эстибит буолуохтарын сөп дииллэр. (7,40).
Билигин ядернай сэрии сэбинэн саҥа сайдан эрэр государстволар олус үлүһүйүүлэрин түмүгэр сыыһа - халты туттаран термоядернай сэрии төлө тардыллан хааллаҕына Сир үрдүгэр ядернай кыһын кэлиэхтээх. Бэйэ-бэйэлэригэр утарыта турар өйгө-санааҕа иитиллибит государстволар салайааччылара термоядернай сэрии сэбин быһаччы бас билиилэриттэн Сир дойду олоҕо биир-икки иирээки аҥардаах киһиттэн, кинилэр өйдөрүттэн-санааларытыттан, ханнык кэмнэргэ «өйдөрө баайыллан» ылалларыттан олус тутулуктаах буолуута чугаһаан иһэр. Ыксаабыт, өйө баайыллыбыт киһи ханнык быһаарыыны ылынара кинини кыра эрдэҕинэ хайдах үөрэппиттэриттэн, ийэ кутун ииппиттэриттэн быһаччы тутулуктаах буоларын сахалар сайдан иһэр кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарар. Бу быһаарыы, оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар үтүө үгэстэргэ үөрэнии, куһаҕан быһыылары оҥорбот буолуу иҥэриллибэтэх буоллаҕына, бу киһи олус ыгылыннаҕына, ыксаатаҕына, итирдэҕинэ салгын кута көтөн, быстах, сиэри таһынан барар быһаарыыны ылынан, ону оҥоро охсон кэбиһиэн сөбүгэр олоҕурар.
Омуктар сайдыыны ситиһэн олохторо көнөн истэҕин аайытын оҕолорун аһара көҥүллүк, атаахтык иитэннэр кыра эрдэҕинэ куруук кэриэтэ оонньото сырытыннараннар уонна бары эбиллэн иһэр баҕатын барытын толоро үөрэтэннэр ийэ кутун ситэ ииппэккэ, сайыннарбакка хаалларан, улаатыннаран кэбиһэллэр. Оҕо улаатан бардаҕына, үөрэҕи-билиини өйдүүр буолбутун кэннэ салгын кутун эрэ сайыннараллар. Кут-сүр үөрэҕэ этэринэн маннык иитиллибит киһи ыксаллаах кэмнэргэ бэйэтин кыана туттунан тохтотуммат буолан хаалар, салгын кута көтөн хаалар уратылаах. Билигин биир киһи бэйэтин туттуммат буолан быстахтык быһыыланыытыттан Аан дойду олоҕо барыта улахан тутулуктаах буолан турар кэмэ кэлэн иһэр. Утарыта өттүттэн бэйэ-бэйэлэрин кыҥаһан турар атомнай буомбалардаах ракеталары төлө ыытар кунуопкалары хаһан баттыыры билигин үс эрэ киһи быһаарар кыахтанан тураллар.
Быстах санааттан үөдүйэн тахсар быстах быһыыттан саҕаланан ядернай сэрии тоҕо тардыллан хаалыан сөбө оруннаах. Онно эбии эдэрдэр наркоман буолуулара уонна улахан күүстээх сэрии сэптэрэ биир эмэ наркоман буолбут эдэр киһи илиитигэр киирэн хаалыахтарын сөбө ордук кутталы үөскэтэр.
Наука билиниитинэн ядернай сэрии кэнниттэн уһун кэмнээх ядернай кыһын кэлиэхтээх. Бу кыһын бүтүүтүгэр Сир үрдэ барыта күлүнэн уонна быылынан бүрүллэн хаалбыта охсон аны улахан сылыйыы буолуо дииллэр. Радиация дьайыытыттан бу кэмҥэ аһара үүнүүлээх оттор уонна талахтар сири-дойдуну бүөлүү үүнэллэрэ сабаҕаланар.
Ядернай сэрии сэбиттэн уонна радиация дьайыытыттан сиргэ тимиччи эбэтэр ууга сылдьар буоланнар ордон хаалбыт араас күлгэрилэр, крокодиллар, ууттан хонууга тахса сылдьар кыыллар аан бастаан сайдан барыахтара. Билиҥҥи кэмҥэ көстөр динозаврдар уҥуохтара оннук кыыллар элбэхтэрин көрдөрөллөр. Динозаврдар олус улааппыт крокодилларга, күлгэрилэргэ маарынныыллар. Үгүс кыра динозаврдар билигин баар көтөрдөр курдуктара быһаарыллыбыт. Сир үрдүгэр күүстээх радиация баарыттан, ити ордон хаалбыт кыыллар аһара улаатыыларын түмүгэр аҕыйах мөлүйүөн сылынан дьиҥнээх динозаврдар баар буолан хаалыахтарын сөп.
Бу быһаарыы «Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар кынаттаах этиилэргэр эмиэ сөп түбэһэр. Тыһыынчанан сылларга дьон-аймах сайдыыта хонуу сирдэргэ тэнийбит буоллаҕына аны муора, уу кыыллара сайдыыны баһылааннар хонууга тахсыахтарын сөп.
Сэриигэ туттуллар дьааттаах гаһы немецтэр аан маҥнай бастакы Аан дойду сэриитин кэмигэр оҥорон боруобалаан хас да сиргэ туттубуттара. Кинилэр иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр араас суол күүстээх дьаат бөҕөнү оҥостон, элбэҕи бэлэмнэммиттэрэ. Японецтар иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр олус күүскэ бактериологическай сэрии сэбинэн дьарыктаммыттара. Кинилэр ити сэрии сэбин эмиэ олус элбэҕи оҥостон мунньуммуттара.
Сэрии кыаттарыынан түмүктэнэрэ төһө эмэ эрдэттэн биллибитин үрдүнэн ити ынырыктаах, дьон-аймаҕы барытын буортулуур дьааттаах сэрии сэптэрин немецтэр даҕаны, японецтар даҕаны кыайан туттубатахтара. Кинилэр тойотторо, салайааччылара төһө да өлөр-сүтэр кэм тирээн кэлбитин иһин, Аан дойдуну барытын эһиэхтэрин, дьаатынан буорту оҥоруохтарын баҕарбатахтара. Бу дьон бэйэлэрин өлөрөр-сүтэрэр быстах баҕа санааларын кыана туттунан күүстээх дьааттары туһаныҥ диэн хамаанданы хата биэрбэтэхтэрэ.
Оччотооҕу кэмҥэ, нацистскай Германия уонна милитаристскай Япония салайааччылара саҥа улаатан эрэр кэмнэригэр дьон-аймах оҕолорун иитэр-үөрэтэр ньымалара ураты чиҥ уонна кытаанах этэ. Оҕону аан маҥнай төрөппүтүн этэрин иһит, толор, кини курдук буол диэн этэн иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ уонна ханнык да балаһыанньаҕа аһара барбат буолуу өйдөбүллэрэ эмиэ иҥэриллэр этилэр. Бу улахан салайааччылар сэрии бүтүүтүгэр үөскээбит ыксаллаах кэмнэргэ быстах быһаарыныылары ылымматахтарын быһаарыыта кинилэр кыра эрдэхтэринэ үчүгэй, киһилии үөрэҕи барбыттарын, ийэ куттара иитиилээх эбиттэрин бигэргэтэр.
Киһи ыксаллаах кэмнэргэ итинник, бэйэтин кыана туттар быһыыта сахалар кут-сүр үөрэхтэринэн эрэ табатык быһаарыллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар «Аһара барыма», «Айыыны оҥорума» диэн өйдөбүл үгэскэ кубулуйан иҥэриллибит буоллаҕына, бу өйдөбүл хаһан баҕарар, киһи олоҕун ханнык баҕарар кэмигэр дьайа сылдьар. Бу киһини быстах быһыыны оҥороруттан тохтотор майгы оҕо кыра эрдэҕинэ үөскээн, өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар олохсуйар буолан, киһи өйүгэр-санаатыгар биллибэт. Бу өй-санаа киһи ийэ кутугар иҥэн сылдьар буолан, «Өйө баайыллан» ылар кэмигэр сыыһаны, куһаҕаны оҥороору гыннаҕына, хаһан баҕарар тохтотор.
Дьон өйдөрө-санаалара кэлин кэмҥэ күүскэ уларыйда. Манна ордук компьютеры баһылааһын улахан оруолу ылар буолла. Киһи бэйэтин өйө-санаата, толкуйдуур дьоҕура компьютерга баһыттарар буолуута үөскээтэ. Ордук суолталаах суоттааһыннары, быһаарыылары аны компьютертан ыйытан, онно бэрэбиэркэлэтэн баран ылыныллар буолан турар. Компьютер араас сибээстэригэр саахаллар тахсыылара сыыһа быһаарыыны ылыныыга тириэрдиэхтэрин сөп диэн күүстээх компьютердары туһанааччылар бэлиэтииллэр.
Сайдыылаах омуктар оҕолоро өйдөрө-санаалара туруга суох буолан иһиитэ телевизор уонна компьютер кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар киллэрэр уратыларынан быһаарыллар. Оҕо кыра, бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ компьютер оонньуутугар элбэх киһини, кыыллары ытыалыы үөрэммитэ, кини ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар иҥэн олохсуйан хаалар. Бу олохсуйбут өйдөбүллэр оҕо куһаҕан быһыылары оҥороруттан тохтотор майгытын суох оҥороллор. Бэйэлэрин быстах баҕа санааларын, туохтан эмэ кыыһырбыттарын-абарбыттарын кыайан туттунан тохтотуммат эдэр дьон элбээн иһэллэрин сайдыылаах дойдуга, Америкаҕа, оскуола оҕолоро кыыһыра түһээт да бииргэ үөрэнэр оҕолорун уонна учууталларын ытыалаан кэбиһэр буолбуттара туоһулуур.
Аан дойду олоҕор улахан кутталы оҥорор ядернай сэрии сэптэрэ, өй-санаа өттүнэн ситэ иитиллибэтэх-үөрэтиллибэтэх, быстахтык быһаарынан кэбиһиэн сөптөөх дьон илиилэригэр киирэн иһэр кэмэ кэлэн эрэр. Кэлэр көлүөнэлэр солбуһууларыгар бу балаһыанньа өссө ыараан иһэр чинчилээх. Быстахтык быһаарыныыттан термоядернай сэрии төлө тардыллан хааллаҕына Сир үрдүгэр динозаврдар үөскээннэр, олор үйэлэрэ эргийэн кэлиэн сөп.
Билигин Сир үрдүгэр үөскээбит балаһыанньаны туох баарынан сыаналаан көрдөхпүтүнэ, Аан дойду иккис сэриитин кэннинээҕи кэмтэн, биллэр уларыйыылар таҕыстылар:
1. Олус күүстээх ядернай, термоядернай сэрии сэптэрэ мунньулуннулар уонна өссө эбиллэн иһэллэр. Сир үрдэ радиациянан сутуллуута салгыы баран иһэр.
2. Государстволар икки ардыларыгар утарыта туруу өйө-санаата мөлтөөн, симэлийэн хаалбакка, мөлтүү быһыытыйан баран билигин өссө күүскэ сайдан эрэр. Бу саҥа утарыта туруу сүрүн уратытынан урукку утарыта туруулар курдук ханнык эрэ биллэр кыраныыссаны тутуспакка Аан дойду барытын үрдүнэн киэҥник тарҕанан эрэрэ буолар.
3. Күүстээх сэрии сэптэрин баһылыырга аналлаах эдэр көлүөнэлэри кыра эрдэхтэринэ олус атаахтатан, бас-баттах, быстах өйгө-санааҕа үөрэтии тэнийэн иһэр.
4. Дьон өйө-санаата көлүөнэттэн көлүөнэҕэ уларыйан иһэринэн улахан сэриилэр кэмнэригэр кэлэн ааспыт ыар балаһыанньалары эдэр көлүөнэлэр ситэ сыаналаабаттарынан, сэрииттэн кыайыы-хотуу кэлиэ дии санааччылар элбээһиннэриттэн кыраттан саҕалаан улахан сэрии саҕаланан хаалыан сөп.
Сир үрдүгэр динозаврдар үйэлэрэ эргийэн кэлэн иһэригэр бэлэмнэнии үлэлэрэ хайы-сах саҕаланан эрэллэр. Дьон-аймах бары турунан, тус-туспа баралларын тохтотон, омуктар бииргэ олорууларын сокуонугар ордук сөп түбэһэр демократия принциптэрин тутуһан, Айылҕа уларыйыытын тохтоторго уонна улахан алдьатыылаах сэрии сэбин суох оҥорууга үлэлээтэхтэринэ эрэ балаһыанньа тосту көнүөн сөп.
Ляпис-Трубецкой
Ляпис-Трубецкой (Ляпіс Трубяцкі) — Беларусь рок-группата (сорохтор панк-рок дииллэр). 1990 сыллаахха тэриллибит. Лидердара - Сергей Михалок. Элбэх ырыата Россия5а биллэ сылдьыбыта, холобура: "Ау", "Ты кинула", "Голуби", "Паренек под следствием", "Евпатория", "Весна" уо.д.а. Билигин (2011 с. алтынньыта) СМИ-лэргэ Александр Лукашенконы дьон истэригэр уэхсэн, холуобунай дьыала5а эриллибит диэн информация баар.
Динозаврдар күлүктэрэ
Дьон бары сахалар кут-сүр үөрэхтэрин ылынан, оҕолорун кыра эрдэхтэринэ иитиини төрдүттэн уларыттахтарына, ол аата бэйэлэрин ханнык баҕарар балаһыанньаҕа кыана туттар, сыыһа-халты туттубат туруктаах өйдөөх-санаалаах эдэр дьону иитэн-үөрэтэн улаатыннардахтарына эрэ Сир үрдүгэр дьон-аймах олоҕо эмискэ уларыйыыга тэбиллиитэ суох буолар. (8,62).
Балаҕан ыйын 6
Балаҕан ыйын 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 249-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 250-c күнэ). Сыл бүтүө 116 күн баар.
Динозаврдар күлүктэрэ
Туһаныллыбыт литература.
2. Журнал «Наука и жизнь». N 11. 1991 г.
3. И.Г.Березкин. По следам наших предков и современников. Якутск: Кн. изд-во,- 1987.- 112 с.
4. «Саха сирэ», «Эдэр саас» хаһыат. 19.03.2008.
5. Журнал «Техника молодежи». N 2. 1989 г.
6. Журнал «Техника молодежи». N 11. 1987 г.
7. Журнал «Техника молодежи». N 9. 1987 г.
8. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.
Диктатура
Диктатура диэн аутократ дьаhалта көрүҥэ, дьаhалтанан биир киhи, диктатор, салайар, удьуордуур биэриитэ суох. Үс өйдөбүллээх:
Хара тыыраахылар уустара
Хара тыыраахылар уустара (, Род Черные крачки) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 2 көрүҥ үөскүүр: Хара тыыраахы уонна Үрүҥ кынаттаах тыыраахы.
Данилова Надежда Ивановна
200px|thumb|right|Данилова Надежда Ивановна Данилова Надежда Ивановна — саха тылыгар солбуйар ааты, морполуогуйа уонна сиинтэксис боппуруостарын чинчийэр саха учуонайа, тыл үөрэҕин билимин дуоктара.
Олоҕун олуктара
70—н тахса научнай үлэни суруйбут.
Манджгаладзе Эроси Акакиевич
Эроси Акакиевич Манджгаладзе (ეროსი მანჯგალაძე; 1925–1982) — грузинскай сэбиэскэй артыыс уонна спортивнай комментатор. Грузинскай ССР народнай артыыһа (1961).
Эроси Манджгаладзе 1925 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр Грузинскай ССР Самтредскай оройуонун Ганири сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Аан бастаан алта саастааҕар сыанаҕа тахсыбыта. 1941 сыллаахха Тбилиситээҕи Ш. Руставели аатынан театральнай институкка киирбитэ. Д.А. Алексидзе кини учуутала этэ. 1942-1943 сылларга үөрэҕин быыһыгар Грузия араадьыйатыгар дикторынан уонна спортивнай комментаторынан үлэлээбитэ.
1947 сыллаахха театральнай институту бүтэрбитэ. 1948 сыллаахха Ш. Руставели аатынан Грузинскай академическай театр труппатыгар ылыллыбыта. Гоу уонна Д’Юссо суруйууларыгаргар «Дириҥ силистэр» («Глубокие корни») спектакльга Брет оруолун оонньоон театрга аан бастаан айар үлэҕэ холоммута. 1956 сыллаахха ССКП кэккэтигэр киирбитэ. 1958 сыллаахха киинэҕэ аан бастаан уһуллубута. Эроси Манджгаладзе Тбилиси куоракка олорбута.