cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Верхоянскай
400px|thumb|right|Верхyянскай куйаартан көстүүтэ Верхyянскай куорат. Үөһээ Дьааҥы улууһугар баар. 1638 сыллаахха төрүттэммитэ.
Аан дойдуга ордук тымныы сирдэртэн биирдэстэрэ, -67,8 градус тымныы буола сылдьыбыт.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1150 киһи (2015 сыл). Россия саамай кыра куораттар ахсааннарыгар киирсэр.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Ханда
Ханда өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 281 км., тардыытын иэнэ 8790 км².
Баһа Скалистай сискэ баар. Кыыллаах уонна Улахан Бом систэри быһа охсор.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Уҥа өртүттэн Бурхала (107 км.), Мутула (70 км.) диэн салаалардаах.
Туҥуй
Туҥуй — урут төрүү илик быйыл саҥа төрөөбүт тыһы сүөһү. Өссө көһөрүллүбүт суолтаҕа олоҕу ситэ билик кэнэн, эдэр киһини ааттыыллар.
Чайнатаун
thumb|250px|Сан-Франциско куоракка баар Чайнатаун Чайнатаун (Chinatown) — Кытай куораттарыттан ураты сирдэргэ кытайдар түөлбэлээн олорор сирдэрэ. Чайна диэн кытайдары аҥылычаанныы ааттааһынатна, уонна аҥылычаанныы куорат диэн тылтан төрүттэммит тиэрмин. Бу сирдэргэ кытайдар бэйэлэрин култуураларын тутан, бэйэлэрин сиэрдэрин-майгыларын тутуһан олороллор. Холобур, Арассыыйа дойдутугар 32 Чайнатаун квартаала баар диэн ааҕаллар — Арассыыйа 12 куоратыгар, олор ахсааннарыгар Москва, Санкт-Петербург уонна Новосибирскай курдук улахан куораттар киирэллэр. Ити куораттарга сорох сабаҕалааһынан 100 тыһ. кытай олорор, кэнники кэмҥэ Владивосток уонна Хабаровскай куораттарга эмиэ кытай элбээн эрэр.
Чайнаун Саха сиригэр
Саха сиригэр кытай омуга элбээн эрэр чинчилээх, ол курдук:
Кытайдар үгүстэрэ Нүөрүҥгүрү куоракка уонна Туймаада хочотугар олохсуйаллар.
Чайнатаун омук дойдуларыгар
Саамай улахан Кытай диаспората АХШ-ка баар (19-30 мөл) уонна өссө 200 араас омук сирдэригэр.
Тутум
Тутум — эр киһи сутуругун кэтитэ (10 см кэриҥэ). Туох эмэ уһунун эбэтэр халыҥын кээмэйэ.
Чиряев Гавриил Иосифович
Чиряев Гавриил Иосифович (04.04.1925—09.05.1982) — партия уонна ил диэйэтэлэ, 1965—1982 сыллардаахха ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрэ.
Дьиэ кэргэнэ
Үс оҕолоох, бары учуонайдар :
Биһик
Биһик – кыра оҕону утутар уйа, орон: хамнаттахха биэтэҥниир гына оҥоһуулаах. Көспүт суолтаҕа туох эмэ үөскээбит-ууһаабыт сирин этэллэр.
мини|[[Нанаай тыла|Нанаай омук биһигэ. Сикачи Алянь түмэлэ.]]
Тириинэн тигиллибит саары этэрбэс
Тириинэн тигиллибит саары этэрбэс. Тумса, умнаһа кыһыл сукуна кыбытыылаах. Билэтэ кэтит coҕyc, түөрт тус-туһунан өҥнөөх сукунанан саахыматтыы аттарыллар. Быатын оннугар алтан бирээскилээх. Тумсун халыҥ ынах тириитинэн хайа анньан тикпиттэр. Кээнчэтэ сукуна, кэтит билэлээн тигиллибит. Умнаһын, уллуҥун сииктэринэн араас өҥнөөх сабынан оһуордаммыта көрөргө олус тупсаҕай. Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Биһик
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Ачыкы
мини|Ачыкы - саамай [[Дьон-сэргэ|дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕаммыт оптическай прибор, киһи хараҕын көрүүтүн көннөрөр эбэтэр киһи хараҕын араас сабыдыалтан көмүскүүр  тэрил.]] Ачыкы - саамай дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕаммыт оптическай прибор, киһи хараҕын көрүүтүн көннөрөр эбэтэр киһи хараҕын араас сабыдыалтан көмүскүүр  тэрил.
Ачыкы таас эбэтэр пластиковай линзаттан турар, кини ачыкы иитигэр сыстар. Ардыгар кулгаахха илиллэр ачыкы иитин оннугар, төбөҕө кэтиллэр лиэнтэни ,эбэтэр тирии быаны тутталлар.
Ачыкы араарыллар чаастара
мини|ачыкы араарыллар чаастара 1. Ачыкы иитэ
2. Ачыкы иитин күргэнэ
3. Ачыкы тааhа
4. Мурун тирэҕэ
5. Иэччэх
Ачыкы остуоруйата
Бастакы күнтэн хаххалыыр ачыкы чахчыттан ыллахха торүттэммит сирэ Кытай.
Харах көрүүтүн тупсарар ачыкы
Харах көрүүтун тупсарар ачыкы уөдүйэ илигинэ өстүөкулэ тааһынан тутталлар эбит.
Бастакы ачыкы быһыыта 12 үйэҕэ Италияҕа оҥоьуллубут. Сабаҕалаан көрдөххө, бастакы харах көрүүтүн тупсарар ачыкы 1284 сыллаахха Сальвино Армати диэн киһиннэн оҥоһуллубут. Ол эрэн ити туоһулааһын ханнык да докумуоҥҥа киирбэтэх.
Бастакыннан ачыкы баар буолуута 1289 сылга туоһу сурукка киирбит эбит.
Ачыкы бастакы уруһуйа Тревизо(Италия) сиэркэпкэ, 1352 с. Томмазо да Модена монаҕынан уруһуйданан көстүбүт. мини|16 үйэҕэ дылы  ырааҕы эрэ көрүү ачыкы баара, кэлин харалҕана ачыкыта үөскээбит.
XVI үйэҕэ дылы  ырааҕы эрэ көрүү ачыкы баара, кэлин харалҕана ачыкыта үөскээбит.
XVII үрүн көмүс ииннээх, диоптрийдаах ачыкыны ыраахтааҕы Алексей Михайлович кэтэр эбит.
= Аныгы ачыкы = Харах көрүүтүн тупсарар аналлаах ачыкыны мээнэҕэ буолбакка, бэйэтин суолтатынан эрэ тутталлар.
= Сирэйи сыыһа иҥэрии = Улахан диоптрийдаах ачыкы, киһи сирэйин-хараҕын атын дьон сыыһа көрүүгэ тиэрдиэн сөп. Харалҕаҥҥа аналлаах ачыкы киһи хараҕын сирэйин кытта тэҥнээтэххэ кыра гына көрдөрөр. Ырааҕы эрэ көрөр дьон ачыкылара, харахтара сирэйи кытары тэҥнээтэххэ олус улахан курдук буолан көстөр.
Сирэйи сыыһа иҥэрии социальнай стигматизацияҕа уонна кыра бэйэни сыаналааһыҥҥа тиэрдэр. Ол буолбатын туһугар күүстээх көннөрөр контактнай линза көмөлөһүөн сөп.
Бойбуур
Тыл суолтата
Бойбуур
Матвеева Людмила Ильинична
Матвеева Людмила Ильинична (1942—2007) — Саха АССР үтүөлээх бырааһа, 1980—2007 сс. СӨ оҕо сэллик санаторийын кылаабынай бырааһа.
Биһээл
Биһээл — Мындыр, сэрэх, уолҕамдьыта суох, хаһан да санаабычча оҥорбот киһи.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Тетиев
Тетиев (Тетіїв) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 13 302 (2014).
Эһэ Хайа
Эһэ Хайа бөһүөлэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун бөһүөлэгэ. Хайалар быыстарыгар Кумах үрэх хочотугар турар.
Улуус кииниттэн 20 км. соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 300 киһи (2007 сыл), 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 1449 киһи этэ.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Циндао
Циндао (青島, Qingdao) — Кытай дойдутугар баар улахан порт куорат, шаньдун сирин биир улахан мегаполиһа буолар. Нэһилиэнньэтэ 3 мөллүйүөн, эргимтэлиин 10 мөллүйүөн курдук. Билигин Циндао аныгы куорат, барыта халлаан кыраай дьиэлэринэн тутуллубут куорат буолар.
Сайыҥҥы атах таҥаһа
Сайыҥҥы атах maҥaha. Биһиги кэммитигэр тиийэ сахалар сарыыттан сайын кэтэр түүппүлэ тиктэллэрэ. Онтукаларын өҥнөөх сабынан   кэрэтик оһуордууллара. Чэпчэкитэ, бөҕөтө туох да дьоһун буолара. Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Түҥүр
Түҥүр - эргэ барбыт кыытсаах дьоҥҥо күтүөттэрин эр дьон аймахтара.
Өссө маны көр
Ходоҕой
Ломпо
Ломпо — илии көхсүн таҥаһа. Илиигэ баайыллар быалардаах буолар.
Ааллаах Үүн
Ааллаах Үүн өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 586 км., тардыытын иэнэ 24200 км².
Баһа Верхоянскай сискэ Ампарындьа күөлгэ баар. Юдома-Маайа хаптал хайалаах сиринэн дьириҥ хочоннон устар уонна Улахан Бом сиһи быһа охсор.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Саас уу таһыма 5 м. үрдүөн сөп.
Хаҥас өртүттэн Сахара (148 км.), Ырчах (64 км.) диэн салаалардаах, уҥа өртүттэн Анча (79 км.) уонна Бам (75 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бит, биттэнии
Бит, биттэнии диэн былыргы саха итэҕэлинэн кэлин буолуохтааҕы эрдэттэн билии.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Чжан Цзиган
мини|Чжан Цзиган
Чжан Цзиган (Zhang Jigang, 張繼鋼; Кытай Шаньси куоратыгар 1958 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр төрөөбүт) — Кытай аатырбыт хореограба, КНБА (Кытай народнай-босхолуур аармыйатын) Сүрүннүүр бэлитиичэскэй салалтатын иһинэн үлэлиир ансаамбыл сүрүн хореограба, генерал-лейтенант. 2008 сыллаахха Кытайга ыытыллыбыт Олимпия Оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыыларын уонна сабыллыыларын тэрийээччитэ. "Тыһыынча илиилээх Гауньинь" ("Тысячерукая Гуаньинь") туруоруунан киэҥник биллибитэ. мини|Пэкииннээҕи олимпиада үөрүүлээх быһыыга-майгыга сабыллыытын сиэрэ-туома
Уус-Алдан улууһа
Киинэ — Бороҕон. Нэһилиэнньэлээх пууннара — 35, нэһилиэктэрэ — 22. Нэһилиэнньэтэ 2002 сыллаахха — 23 тыһ. тахса. Нэһилиэнньэ сир иэнигэр тиксиитэ — 1,23 киһ./км². Нэһилиэнньэ баһыйар үгүс өттө (2002 с.) — сахалар (98 %).
Улуус сирин-уотун иэнэ көнө хаптал сир. Улуус улахан өртө Саха киин хаптал сиринэн тайыыр. Тохсунньу орто температурата — -42 °C, от ыйыгар - +17…+18 °С. Сөҥүү түһүүтэ сылга 200–250 мм. Улууһу таарыйар улахан өрүстэр — Өлүөнэ, Алдан. Элбэх күөллэрдээх, олортон ордук улаханнара — Мүрү, Өнөр, Таргылдьыма.
Улууска бороҥ чох, тутуу матырыйаала буолар хостонор баай саппааһа булуллубута.
Уус-Алдан улууһа саха уустарын икки ордук бөдөҥ холбоһуктарыттан (Хаҥаластары тэҥэ) биирдэстэрэ — Бороҕон ууһун сирдэрин ылар. «Бороҕон» диэн ааты түүрдүү-моҥуоллуу уустар улуу иллэрин терүттээччи Чыҥыс Хаан тахсыбыт бордьигин ууһун аатыттан сэдиптииллэр. Уйбаан Белолюбскай уонна Майаҕатта Бэрт Хара төрөөбүт улуустара.
Демография
500px|thumb|center|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара
Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара, ТАФ – (Federation internationale des traducteurs - FIT) 1953 сыллаахха Парижка олохтоммут тылбаасчыт идэлээхтэр холбоһуктара, кэммиэрчэскэйэ суох, бэлиитикэҕэ орооспот тэрилтэ. Пьер-Франсуа Кайе диэн киһи тэрийбитэ. Федерацияҕа 80 000 тахса тылбаасчыты түмэр 55 дойдуттан 100 тахса идэлээх холбоһуктар киирэллэр. ЮНЕСКО-ны кытта бииргэ үлэлиир.
Сыаллара:
ТАФ BABEL диэн билим сурунаалын уонна Translatio диэн федерация олоҕун кэпсиир бюллетень таһаарар.
Салалтата
ТАФ үрдүкү уоргана Аан дойдутааҕы кэҥгириэс буолар. Кэҥгириэс талбыт Бюрота тэрилтэ күннээҕи кыһалҕатын быһаарар үлэни салайар. ТАФ штаб-квартирата Парижка баар.
ТАФ II кэҥгириэһигэр (Рим, 1956 сыл) тылбаасчыт ааптар быһыытынан бырааба аан бастаан ырытыллыбыта. IV кэҥгириэскэ (Дубровник, 1963 сыл) тылбаасчыттары бэлэмнээһин туһунан ыйыы-кэрдии уонна тылбаасчыттары аттестациялааһын киритиэрийдэрэ оҥоһуллубуттара, Тылбаасчыт быраабын уонна эбээһинэһин туһунан Хартия ылыныллыбыта.
XIII кэнгириэскэ (Брайтон, 1993) ТАФ Арассыыйа тылбаасчыттарын сойууһун толору бырааптаах чилиэн быһыытынан ылбыта.
XV кэҥгириэс 1999 сыл атырдьах ыйын саҥатыгар Монсе куоракка (Бельгия) буолбута. Сиэксийэлэрэ: уус-уран тылбаас; билим, техническэй уонна урбаан тылбааһа; саҥарыы тылбааһа; тылбаасчыт идэтин статуһа уонна идэ кэнэҕэскитэ; тылбаас туһунан үөрэх (переводоведение).
XVI кэҥгириэс Ванкувер куоракка үлэлээбитэ (Канаада). 2002-2005 сылларга үлэлиэхтээх ТАФ Сэбиэтин саҥа састааба уонна бэрэсидьиэнэ Бетти Коэн (Betty Cohen, Канаада) талыллыбыттара.
XVII кэҥгириэс 2005 сыллаахха атырдьах ыйын 2-10 күннэригэр Тампере куоракка (Финляндия) буолбута.
Онтон Кэҥгириэстэр Шанхаайга (2008) Сан-Францискоҕа (2011) буолбуттара. Аныгыскы ХХ кэҥгириэс Берлииҥҥэ 2014 сыллаахха атырдьах ыйын 4 - 6 күннэригэр буолуоҕа.
Олохтуур оксид
Олохтуур оксид диэн олохтооһуҥҥа сөп түбэһэр металлар туустанар оксидтара.
Гормоннар
Гормоннар - органическай айылҕа биологическай көхтөөх һэктэр. Гормоннар ис секрециялаах былчархайдар аналлаах клеткаларыгар оҥорон таһаарар. Гормон вещество уларытыы уонна физиологическай аналлаах үлэтигэр сабыдыаллыыр. Гормон араас орган уонна систиэмэлэргэ надалаах гуморальнай процесстарын салайааччы буолар.
Бүтүннүү киhигэ буолар процессары хонтуруоллуур. Онно киирэр: улаатыы, сайыннарыы, элбэтии о.д.а. Гормон вещество солбуhуутагар, физиологическай үлэтигэр бэрээдэктээ сабыдыал далбардыыр уонна хаан буолан организм иhигэр көһөр.
Историята
Ис секрециялаах былчархайдар үөскэрэтии саҕалааһына 1855 с. омук Англияттан быраас Т. Аддисон диэн ааттаах буолбута.
Кини бастакы буруонса ыарыытын ойуулаабыт. Атын төрүттээччи К. Бернар Франция бырааһа буолбута.
Кини туох процесстарын иһинэн ис секреция туһалааҕын, ханна баарын уонна хааҥҥа түһэрин таһаарбыта.
Гормон аналлаах үлэтэ
Тас уонна иһинээҕи баарын ис секрециялаах былчархайдара организмҥа рецепторга сабыдыаллыыр, импульсу нервнэй системаҕа уонна араас гипотоламуска киирэн таһаартыыр. Гормон организмҥа наадалаах гомеостаһы көҕүлээн, эмиэ даҕаны аналлаах үлэтин салайар.
Рецептор
Бары рецепторга саморегуляция диэн феномен тутталлар. Араас гормон оҥорон таһаарыыта улаатыы эбэтэр кыччатыы, гормональнай рецептар билимтиэтэ үрдэтии эбэтэр намтатыы эндокриннай ыарыыларынар үөскүүллэр.
Дьайыы механизма
Гормон, хааҥҥа баар буолуу сылдьан, оhуобай клеткаларга тийэн баран сабыдылыыр. Специфическай рецепторанынан кытта хардарыта дьайсыыйы киирэр.
Рецептордар организм тугу ыппытын ааҕаллар уонна клеткаҕа биллэр уларыйыы үөскүүр. Хас бирдии чуолааhын гормон бэйэтэ рецептардаах.
Классификациялара
Гормону, химическай тутуулаах араараллар
Гормон структуралара бары биир организмнаах баар буолуон сөп.
Муҥур сүөм
Муҥур сүөм — эргэрбит уста кээмэйэ: эрбэҕи көнөтүк, оттон сөмүйэтин ортоку сүһүөҕүнэн токутан баран атыччы тутуллар (13 см кэриҥэ).
Сулбурутуу ыстаан
Сулбурутуу ыстаан. Былыргылар ыстааннара тыраҕаһа, тимэҕэ суох тирбэҕэ быанан иҥиннэриллэр эбит. Ол иһин сулбурутуу ыстаан диэн ааттаныллара үһү, Дьиэҕэ, улэҕэ кэтэр ыстааннарын сарыынан, cүөһү тириитинэн тигэллэрэ. Мааныга кэтэр ыстаан бэйбэриэт буолара. Бөҕөргөтөөрү, ыстааннарын ьҥыырга олорор өттүн 25 см кэриҥэ кэтиттээх сарыынан сирийэллэрэ үһү. Ыстаан биир сиэптээх буолар эбит, онтуката ыстаан тас өртүгэр, аллара, тобуктарын эрэ үөһэ буолара yhy. Былыргы сахалар ыстааннарын көрүҥнэрэ
Хамна
Хамна өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 222 км., тардыытын иэнэ 3500 км².
Болууска
thumb|268px|[[Уордаах Уйбаан болууска, Улуу Новгородов, үрүҥ көмүс.]] Болууска  — Харчы чиэппэрэ (полушка).
Хамна
Баһа Улахан Бом сискэ баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Болууска
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Хамна
Хаҥас өртүттэн Улахан Мырыла (34 км.), уҥа өртүттэн Куруҥ Дьукаат (43 км.) дин салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Самоа
Самоа (Samoa) диэн Чуумпу океан соҕуруутугар баар дойду. Самоа арыыларын арҕаа өттүлэригэр баар. 1962 с. Саҥа Зеландияттан тутулуга суох буолбута. Самоа икки улахан арыылара Уполу уонна Савайи. Киин куорат Апиа Уполу арыытыгар баар.
Москва
Москуоба, Москуба  (Москва), Арассыыйа киин куората, федерация суолталаах куорат, Федерация Киин уокуругун киинэ уонна Москуба уобалаһынн киин куората. Олохтоохторун ахсаана 11 979 529 (2013), Европа ордук улахан куората. Тула эргининиин аан дойду ордук улахан куораттарын ахсааннарыгар киирсэр. Арассыыйа бэлиитикэ, экэниэмикэ, итэҕэл, харчы, үөрэх уонна көлө киинэ. Москуба дойду арҕаа өттүгэр, Москуба өрүс үрдүгэр турар.
Москуба кинээһистибэтин, Нуучча саарыстыбатын, Арассыыйа импиэриэйэтин, Сэбиэсэкй Арасыыйа уонна ССРС киин куората. Герой куорат буолар. Москуба куоратыгар Арассыыйа Федерациятын федераальнай былаас уоргааннара, атын дойдулар посольствалара, аан дойду хампаанньаларын төбө офистара бааллар. Москуба уобалаһын уонна Калууга уобалаһын кытта кыраныыссалыыр. Арассыыйа биир тутаах туризм киинэ: манна Москуба Крымлаа, Кыһыл болуоссат, Новодевичай манастыыр уонна Коломенскайга Вознесение сыаркаба бааллар уонна олор ЮНЕСКО аан дойдутааҕы утумун тиһигэр киирэллэр. Ону тэҥэ биир траанспарт киинэ буолар, куоракка 5 аэропорт, 9 тимир суол баксааллаара, 3 өрүс пуортара бааллар. 1935 сыллаахтан Москубаҕа метро үлэлиир.
Географиянан балаһыанньата
thumb|Москуба спуутниктан көстүүтэ, 2007 сыл атырдьах ыйыгар thumb|Внуукава аэрапоортка киирэн истэххэ көстүүтэ Москва Арассыыйа арҕаа өттүгэр баар, Обь уонна Волга өрүстэр икки ардыларыгар турар. Смалээнска-Маскуоовскай уонна Маскварээцка-Оокскай дэхси сирдэр икки ардыларыгар. Куорат сирин иэнэ 2012 сыллаахха 2511 км² этэ. Онтон үс гыммыттан биирэ (870 км²) МКАД диэн ааттаах массыына суолун иһигэр турар, атын 1641 км² — ол суол таһынан.
Муораттан орто үрдэтиитэ 156 миэтирэ буолар. Ордук үрдүк точката Теплай Стан үрдэбилигэр баар (255 м), ордук аллараа точката Бисэдинскай муосталар аттыларыгар баар, онно Москуба өрүс куораттан тахсар. (114,2 м). Хотуттан соҕуруу уһуна МКАД иһинэн — 38 км, МКАД таһын аахтахха — 51,7 км, илинтэн арҕаа бардахха — 39,7 км.
Москуба өрүс орто устуутугар икки өттүттэн баар. Москуба өрүстэн ураты атын өрүстэр элбэхтэр, ол курдук, Сходня, Химки, Пресня, Неглинная, Яуза, Ныыщынка уонна да атыттар. . Сорох кыра өрүстэри сир анныгар халлээктардарынан барар курдук уларыппыттар. Москубаҕа элбэх күөллэр баллар.
Климат
Москуба климата-олус континентальнай, чуолкайдык көстөр сезонунан. Кыһын (ортоку температураттан 0 °C) ортотунан 4 ый кэриҥэ, сэтинньи иккис декадатыттан (сэтинньи 12 күнүгэр) кулун тутар 19 күнүгэр диэри (кулун тутар 19 күнүгэр). Күнүскү температура кулун тутар 3 күнүгэр үтүө суолтаҕа төннөр. Халандаарынай кыстык кэмигэр уһун кэм (3-5 хонук) күүстээх тымныы кэмэ (түүҥҥү температураттан -20 °C, сэдэхтик -25- кэ тиийиэн сөп..−30 °C). Онуоха ахсынньыга уонна тохсунньу саҥатыгар ириэрии чаастара с-5 буолан барбыттара..-10 °C. 0 °C уонна үрдүк, ардыгар +5 диэн суолтаны ситиспитэ..+9 °C. ВДНХ метеостанциятын дааннайынан (1991-2020 сс. кэмин кэмигэр), сыл саамай тымныы ыйынан буолар (кини орто температурата -6,2 °C[30]. Сааскы сезоннар сылтан сыл эбиллэн, 1- тэн 3 ыйга диэри эбиллиэхтэрин сөп. Ардыгар сайыҥҥы температура муус устар саҥатыгар регистрацияланыа, оттон ыам ыйын бүтэһигэр-бэс ыйын саҥатыгар тымныы чөркөөхтөр төннүөхтэрэ. Сайын (күнүскү температура +20 °C уонна ортотунан +15 °C) ыам ыйын 3,5 ыйдааҕар, ыам ыйын үһүс декадатыттан (ыам ыйын 31 күнүгэр), күнүскү температура 30 кыраадыстаах (сезоҥҥа ортотунан 6-8 хонукка, 2010 с.-1,5 ый). 35 кыраадыстаах бэлиэтээһин кэнники 30 сылга 18 төгүл туолла, онтон 16 — 2010 сылга. Саамай сылаас ыйынан от ыйа буолар (кини орто температурата 1981-2010 сс. кэмигэр +19,2 °C). Күһүн Москваҕа уһун, балаҕан ыйын саҥатыттан саҕаланар, сэтинньи ортотугар — ахсынньы саҥатыгар, сууккатааҕы орто температура 0 °C. Сотору- сотору тымныы кыһын саҕаланыытын кэннэ хаар Покровскайга толору ааһар.
Чаас курдааһына
Москуба аан дойду стандартынан Москуба кэминэн (MSK) быһаарыллар чаас курдааһыныгар турар. Аан дойду координированнай бириэмэтиттэн (UTC) +4 чаас уратылаах.
2011 сыл кулун тутар 27 күнүттэн наар үлэлиир сайыҥҥы бириэмэ киллэриллибитин кэнниттэн астрономия күн ортото Москубаҕа 13:30 буолар буолбута. .
Нэһилиэнньэтэ
Москуба куорат олохтооохторун ахсаана 11 977 988 буолар. thumb|450px|Москуба олохтоохторун ахсаана уларыйыыта (1700—2000 сс.) Москуба — Арассыыйа уонна Европа ордук улахан куората (Стамбуулга өссө элбэх, ол гынан баран Стамбуул Азия уонна Европа икки ардыгар турар), Онтон куорат таһыгар баар пригородтары аахтахха Стамбуулу кыайар (15 мөл. киһи)
2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Москубаҕа 10 382 754 киһи олорор эбит. . Афыцыаальнай статыстычыскай учуоотка 11 911,1 тыыс. киһи баар. . Онтон 2010 сыллаах биэрэпис бастакы түмүгүнэн 2010 сыл алтынньы ыйыгар 11 632 060 киһи мэлдьи Москубаҕа олорор эбит. ,
Этныычыскай састаабынан 2002 уонна 2010 сыллаах биэрэпис түмүгэр маннык эбит: нууччалар - 9 930 410, (91,65%), украинецтар - 154 104 (1,42%), татаардар - 149 043 (1,38%), эрмээннэр - 106 466 (0,98%), азербайдьааннар - 57 123 (0,53%), дьэбириэйдэр - 53 142 (049%), беларустар 39 225 (0,36%), грузииннар - 38 934 (0,36%), лезгииннэр 5 719 (0,055%). Омуктарын эппэтэх дьон ахсаана - 668 409 (5,81%). . Москубаҕа быһа холоон 2000 саха Москубаҕа олорор.
Санников Василий Иванович
Санников Василий Иванович (1938—1981) — тыл үөрэхтээҕэ, мусукаан, мэлэдьиис, Марк Жирков аатынан түмэли тэрийбит киһи, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР норуотун сырдатыы туйгуна, Бүлүү учуулуссатын уһуйааччыта.
1938 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Дүллүкү нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Кушнарев Петр Апексимович
Кушнарев Петр Апексимович (1877 - 1942) — саха I гильдиялаах атыыһыта, Аҕата Хапсыын атыыһыт (Апексим Кушнарев) баайын-дуолун хаҥаппыт, сайыннарбыт киһи.
Ийэтэ Екатерина Матвеевна, эдьиийэ дуу балта дуу, II гильдиялаах атыыһыт Анна Бушуева. Бу дьон үһүөн аҕалара Апексим Кушнарев өлбүтүн кэннэ 1903 с. кулун тутар 9 күнүгэр аҕаларыттан хаалбыт үбү (1 мөл. солк. кэриҥэҕэ турар баайы-дуолу) үрүө-тараа үллэстибэккэлэр эрэ “Наследники А.М. Кушнарева” атыы-эргиэн дьиэтин арыйбыттар.
Апексим Кушнарев Киренскайга баар маҕаһыыннарын атыылаан баран, ол харчытынан Манньыаттаах Уолун “Г.В. Никифоров и И.П. Антипин” атыы-эргиэн дьиэлэрин атыылаһан ылаллар. И.П. Антипин (В.Н. Ксенофонтов күтүөтэ) кинилэргэ кыттыһар уонна “Северное торгово-промышленное товарищество” диэни тэринэллэр. Эргиэн дьиэтигэр мануфактура, бакалея, галантерея табаардарын биирдиилээн, кууһунан уонна дьаарбаҥка тэрийэн атыылыыллара. Оттон табаарыстыбаҕа орто уонна дьоҕус атыыһыттарга кыра кээмэйдээх кирэдьииттэри биэрэллэрэ, күндү түүлээҕи, сэлии муоһун, бүүчээн ыытын улахан баартыйанан атыылаһаллара. Онтуларын кэлин Нижегородскай, Москуба бүтүн Арассыыйатааҕы дьаарбаҥкаларыгар илдьэн хас эмэ бүк сыаналаан батараллара. Тас дойдулартан Кытайга, Дьоппуоҥҥа таһааран эргитэллэрэ. Дьокуускайга билиҥҥи Хабаров уонна Ярославскай уулуссаларын быысаһыыларыгар куоракка саамай улахан паарынан үлэлиир миэлиҥсэни туппуттара.
1910 с. Кушнаревтар эргиэни түргэтэтэр баҕаттан – суол ортотугар табаар ыскылааттарын, факторийдары тутан үбү бараабакка, кырыы сирдэргэ курдары табаары тиэйэн илдьээри – саҥа борохуот аалы 200 тыһ. солкуобайга атыыласпыттар. Борохуоттарын, аҕаларын кэриэстээн, “Апексим Кушнарев” диэн ааттаабыттар. Итиннэ эбии “Север” диэн эргэ борохуоту дьадайбыт балык атыыһыттарыттан атыыласпыттар уонна “Полярный” диэн ааты иҥэрбиттэр.
Петр Иванов суруйарынан, Хапсыын нэһилиэнньиктэрин фирмата Аан дойду бастакы сэриитин кэмигэр Саха сиригэр 3 бастакы улахан тэрилтэ иһигэр киирсэри ситиһэр. Өктөөп өрөбүлүүссүйэтэ буолуон аҕай иннинэ, 1916 с., Хапсыын оҕолорун эргитэр үптэрэ 2,5 мөл. солк. тиийэ улааппыта (сорох сиргэ суруллубутунан, 1911 с. эргитэр үптэрэ 4 мөл. солк. буола сылдьыбыт курдук). Өлүөнэ өрүһүн саҥа тэриллибит борохуостубатын холбоһугун 12 % аахсыйатын Кушнаревтар бас билбиттэрэ. 1917 с. “Наследники А.М. Кушнарева” эргиэн дьиэтэ 796 605 солк. суумалаах күндү түүлээҕи туппута сурукка тиһиллибит.
Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета
400px|thumb|right|Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета '''Дьокуускайдааҕы С.Ф. Гоголев аатынан 1 №-дээх педагогика училищета (ЯПУ)'''. Учууталлары бэлэмниир орто анал үөрэх тэрилтэтэ.
Кушнарев Петр Апексимович
Петр Кушнарев үөрэхтээх, үрдүк билиилээх-көрүүлээх киһи этэ. Дьиэтин иһигэр бибилэтиэкэлээҕэ, куорат түмэлигэр эриэккэс экспонаттары хотуттан-соҕурууттан аҕалан бэлэхтиирэ. Өбүгэлэрин итэҕэллэрин тутуһара – старообрядецтар үҥэр дьиэлэрин үбүлүүрэ, тулаайахтарга, кыамматтарга үбүнэн көмөлөһөрө, куорат балыыһата эмп атыылаһарыгар 100 тыһ. солкуобайы укпута. Кэргэнэ Татьяна Васильевна Париж Сорбонна университетыгар үөрэммит, Дьокуускайдааҕы дьахтар гимназиятыгар француз тылын учуутала эбит. Елена диэн соҕотох кыыстаахтара.
Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета
1937 сыллаахха Педтехникум педучилищеҕа кубулуйбута. Оскуола уонна оскуола иннинээҕи иитии отделениялардаах этэ.
Кушнарев Петр Апексимович
Суруналыыс атыыһыт бэйэтин туһунан маннык суруйар: "Баай киһи көрүлүүрэ да холуон соҕус, биир сааскы дьаарбаҥка күн – чалбах, бадараан тахсыыта – куорат туох баар оспуоччуктарын наймылаһан ылан баран, бэйэтэ үс ат тэҥинэн көлүллүбүт сыарҕатыгар олорон эрэ кими да олорторбокко күнү быһа батыһыннартыы сылдьыбыт. Билигин ханнык эрэ кыахтаах киһи куорат оптуобуһун барытын көлдьүргээн атыылаһан ылан баран, куорат дьонун сатыы хааллардын эрэ – төҺө эрэ айдаан буолар этэ. Оччолорго да айдаан син таҕыстаҕа дии."
Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета
1947 сыллаахха пионердар отделениелара аһыллар.
Кушнарев Петр Апексимович
Гражданскай сэрии күөдьүйүөн эрэ аҕай иннинэ, 1919 с., Петр Кушнарев Кытайга, онтон АХШ-ка эмиграциялаабыта. Кини Эмиэрикэҕэ да сылдьан “Олаф Свенсон и Ко” диэн фирманы тэрийбит.
Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета
1962 сыллаахха физика култууратын отделениета аһыллар.
1987 сыллаахха эбээн уонна эбэҥки отделениета хаттаан аһыллар.
Тэриллиэҕиттэн ыла ЯПУга биллиилээх педагогтар үлэлээбиттэрэ: Романов И.М., Самсонов П.Н., Романов М.П., Потапов К.Д., Саввин З.П., Антипин А.Г., Белозерова Т.А., Ефимова М.С., Жилянина В.М., Серкина Л.П., Скрыбыкин Е.Н., Филиппова М.И. уонна да атыттар.
Кушнарев Петр Апексимович
1920 с. ыам ыйын 3 күнүгэр Саха сирин губревкома Кушнарев нэһилиэнньиктэрин баайдарын-дуолларын бүүс-бүтүннүү былдьаан ылбыта. Онтон абаккаран Хапсыын уола үрүҥ генерала Пепеляев дуруһуунатын, есаул Бочкарев этэрээтин сэрии сэбинэн, таҥаһынан хааччыйбыта. Сэрэйдэххэ, Саха сиригэр бассабыыктары бахтаттахпытына, былдьаммыт баайгын төнүннэриэхпит диэтэхтэрэ буолуохтаах. Ол курдук, 1922 с. Свенсон Айаан тоҥустарыгар 600 бинтиэпкэни, 250 000 ботуруону, таҥнар таҥаһы, Охуоскайга Бочкарев этэрээтигэр 120 бинтиэпкэни, 30 000 ботуруону биэртэлээбит.
Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета
1937 - 1991 сылларга ЯПУ 3874 учууталы бэлэмнээн таһаарбыта.
Кушнарев Петр Апексимович
1922 с. от ыйын 11 күнүгэр П.Кушнарев Чурапчыга ыстааптанан олорор Саха уобалаһын салайааччытыгар Петр Куликовскайга Эмиэрикэттэн маннык ис хоһоонноох суругу суруйбут: “Господин управляющий Якутской областью! Сообщаю вам о том, что на призывы якутского населения и его общественности, которые я начал получать еще с осени прошлого года, я счел своим долгом откликнуться организацией экономической помощи краю, зная, что обеспечение населения необходимым влечет за собой восстановление разрушенного народного хозяйства, возрождение мощи и независимости края. К счастью, географическое положение окраины, прилегающей к морю, обеспеченной независимыми морскими сообщениями, благоприятствовало осуществлению моей идеи. Прошлой зимой я поехал в Америку и организовал там американское акционерное общество “Олаф Свенсон и К°о”, задачи которого заключаются в снабжении Якутской и Камчатской областей необходимым населению импортом, в содействии развитию торговли и промышленности, установлению путей сообщения, кредитных учреждений и осуществлению других мероприятий хозяйственного характера. В осуществление этих задач нашим обществом послано к берегам Камчатки и Якутской области несколько торговых экспедиций, в том числе к устью р. Колымы, к берегам Охотского моря, на Олу, Охотск и в Аян. Вероятно, уже прибыл корабль нашего общества “Мазатлан” с американскими товарами и продовольствием, необходимыми населению. На этом пароходе находится президент нашего общества Свенсон. Как вам известно, делегаты якутской общественности и “Холбоса” Г.В. Никифоров (Манньыаттаах Уола – П.И.) и С.П. Попов, встретив меня в Японии, обратились с просьбой оказать им финансовую поддержку для нужд якутской общественности. Такие же просьбы я получил от нельканских организаций и счел необходимым посильно помочь им. Просьбу делегатов Никифорова и Попова внес на разрешение общества, где не только поддержал мнение о выдаче 100 тысяч рублей аванса, а даже затратил для этого последние свои средства, финансируя общество, так как у последнего в тот момент не было свободной наличности. Общество, выдав аванс Никифорову и Попову, заключило с ними как с делегатами якутской общественности договор о передаче всей якутской пушнины нашему обществу для комиссионной реализации ее на американских рынках, а также о снабжении и заготовке на комиссионных началах всех предметов импорта, необходимых населению Якутской области. (С этими договорами вас, наверно, уже ознакомили Никифоров и Попов. Таким образом, вы видите, что мною уже сделано то, о чем вы просите меня в своем письме.) Мне остается в свою очередь просить вас, чтобы договора делегатов якутской общественности Никифорова и Попова с обществом “Олаф Свенсон и Ко” были выполнены якутской общественностью. (Это весьма важно для будущего развития в Якутском крае деятельности нашего общества в американском масштабе)...”.
Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета
Билигин Педагогика коллледжа диэн ааттаах.
Кушнарев Петр Апексимович
1932 с. “Олаф Свенсон и Ко” фирма сэбиэскэй бырабыыталыстыбаттан аас-туор олох саҕаламмыт Халымаҕа көмүһүнэн 500 тыһ. солк. суумалаах табаары аҕалаары көҥүл көрдүү сатаабытын былаастар батыммыттара биллэр.
1985 с. сайын Павловскай сэлиэнньэтин маҕаһыынын ыскылаатын (былыргы Кушнаревтар ампаардара) анныттан биир ыт Кушнаревтар кистээбит кылааттарын хаһан таһаарбыта. Ааҕан таһаарбыттара, 1897-1900 сс. чеканкаламмыт биэс солкуобай номиналлаах 377 устуука кыһыл көмүс манньыат буолбут.
2001 с. суруйааччы В.Е. Васильев-Харысхал АХШ-ка бара сылдьан, Петр Кушнарев кыыһын Е.П. Криницкаяны өлүөн эрэ иннинэ баттаһа көрсүбүт этэ.
Санкт-Петербург
Бөтөрбүрүк, Бөтөрбүүр , Санкт-Петербург, Арассыыйа федерал суолталаах куората, хотугулуу-арҕаа федерал уокурук киинэ, Ленинград уобалаhын киинэ. 18-20 үйэлэргэ Арассыыйа империятын киин куората.
Луҥту
thumb|200px
Луҥту эбэтэр сыалаах мас (кедр сибирский, Pinus sibirica) — бэс биир көрүҥэ; уһуна 35–44 миэтэрэ үрдүктээх модьута 1,8 м тиийэр куруук күөх мас. 800–850 сыл тухары олорор. Саха сирин соҕуруу өттүгэр үүнэр.
Хотугу Рейн-Вестфалия
Хотугу Рейн — Вестфа́лия  — земля Федеративной Республики Германия. Киинэ — Дюссельдорф куорат. Бөдөҥ куората — Кёльн. Олохтоохторун ахсаана — 17,6 мөлүйүөн киһи (ФРГ-га бастакы миэстэ). Иэнэ — 34,1 тыһ км² (ФРГ-га төрдүс миэстэ). Германия 80 бөдөҥ куоратыттан 29 ХР-В сиригэр тураллар.
Географията
Хотугу Рейн — Вестфалия дойду арҕаа өттүгэр сытар, омук сирдэриттэн Бельгиялыын (99 км), Нидерландылыын (387 км) быысаһар, Германия сирдэриттэн - Алын Саксониялыын (583 км), Гессенныын (269 км) уонна Рейнланд-Пфальц диэн сирдиин (307 км).
Дэнни Бойл
мини|Дэнни Бойл
Хотугу Рейн-Вестфалия
Географията
Хотугу Рейн — Вестфалия ортотугар Рейн-Рурский регион сытар, онно Дюссельдорф, Кёльн курдук бөдөҥ куораттар уонна промышленнай Рур региона киирэллэр. Рур хоту өттүгэр Боттроп, Гельзенкирхен, Херне уонна Реклингхаузен, илин өттүгэр Дортмунд, Хаген уонна Хамм, үөһүгэр Бохум, Эссен, Оберхаузен уонна Мюльхайм, арҕаа Дуйсбург уонна Мёрс сыталлар. Хотугу Рейн — Вестфалия урьбанизациятын таһыма дойду үрдүнэн самай үрдүк: 20 бөдөҥ куораттан 9 манна бааллар.
Дэнни Бойл
Дэ́ниел (Дэ́нни) Бойл (англ. Daniel «Danny» Boyle, 1956 сыллаахха Великобритания Манчестер куоратыгар төрөөбүтэ) — киинэ режиссёра, продюсер. 2012 сыллаахха Лондоҥҥа ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпия Оонньууларын үөрүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын туруорбута.
мини|Лондоннааҕы олимпиада үөрүүлээх быһыыга-майгыга сабыллыытын сиэрэ-туома
Хотугу Рейн-Вестфалия
Салаллыыта
Хотугу Рейн — Вестфалия ил тутула Германия уонна бэдэрээссийэ сирин бэйэтин Сүрүн сокуоннарыгар олоҕурар. Ниэмэс федерациятын тиһигэр Хотугу Рейн — Вестфалия бэдэрээссийэҕэ киирэр туспа Ил
Дьаһалтанан тыырыллыыта
Хотугу Рейн — Вестфалия оройуоннарга уонна оройуоҥҥа киирбэт куораттарга  арахсар. В состав районов в свою очередь могут входить города и общины. Города могут делиться на городские округа, причём для внерайонных городов это деление обязательно ; общины — на общинные округа.
Оройуоннар
right|thumb|300x300px|Хотугу Рейн - Вестфалия оройуоннара уонна куоратын оройуоннара (кыһыл өҥүнэн). Хотугу Рейн — Вестфалия маннык оройоуннартан турар (ускуопкаҕа массыына нүөмэрин куода бэриллэр):
Тypaҕac ыстаан
Typaҕac ыстаан — киһи иннин уонна кэннин эрэ сабар сарыынан эбэтэр түнэнэн тигиллэр билиҥҥи туруусук курдук кылгас ыстаан.
Сутуруону иҥиннэрэргэ аналлаах аллараа өттүнэн алтан тиэрбэстэрдээх буолара.
Былыргы сахалар ыстааннарын көрүҥнэрэ
Прокопьев Юрий Николаевич
200px|thumb|right|Прокопьев Юрий Николаевич Прокопьев Юрий Николаевич (14.07.1932—22.12.2003), — 1982 сылтан 1991 сылга диэри Саха өрөспүүбүлүкэтин салайбыт киһи, обкуом бастакы сэкиритээрэ, баартыйа уонна ил диэйэтэлэ.
Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Болгуо
Болгуо – Урут саха ууһа уруудаттан уһааран ылар тимирин сомоҕото. (Кэпс. тут. – Халыҥ, көһүүн, көнтөрүк)
Тылы уус-ураннык туһаныы
Былыргы таабырын: Сир анныгар итии болгуо сытар үһү (таайыыта: арҕахтаах эһэ)
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Орто үйэлэр
Орто үйэлэр эбэтэр орто үйэ — киһи-аймах устуоруйатыгар антика үйэтин уонна саҥа кэм ыккардыларынааҕы кэм. Бу кэмҥэ норуоттар улуу хамсааһыннара буолбута, Торҕо улуу суола Азияны уонна Европаны ситимнээбитэ, Европаҕа сыаркап бүрүүкээн олорбута, Крестовай бохуоттар буолбуттара.
Арҕаа Рим Империята эстибитин кытта саҕаламмытынан ааҕыллар, уонна Колумб Саҥа сири 1492 арыйыаҕар дылы ааспытынан ааҕыллар.
Рим империята эстибитин кэннэ Европа үрдүнэн варвардар саба түһүүлэрэ элбээбит. Рим олохтоохторо айбыт айыылара улахан аҥара, ол курдук билимҥэ, технологияҕа, медицинаҕа уонна литэрэриитэҕэ сүппүттэрэ. Бу бириэмэҕэ сиртэн сиргэ көһүү улааппыта, дьон эпидемиялара киэҥ буолбута.
Орто үйлэлэр бириэмэлэригэр Европа син биир улахан империя этэ, уонна ол бириэмэҕэ кыра-кыралаан тутулуга суох дойдулар (Англия, Франция, Германия, Венгрия, Испания, Португалия, Польша уонна Россия дойдулара үөскээһиннэрэ саҕаламмыта).
Үс кэмҥэ арахсар:
Төмтөөн
Төмтөөн өрүс. Алдан уҥа салаата. Уһуна 644 км. Тардыытын иэнэ 44400 км².
Баһа Становой сис хотугу эниэтигэр баар. Алдан үрдэлинэн дьирин хочоннон устар.
Дьүүктэлээх сирдэргэ тааҥныыр уонна тарыҥнанар.
Сүрүн салаалара: хаҥас өртүттэн Иенгра (148 км.), Чульман (166 км.), Хатымы (218 км.), Улахан Ыллымах (150 км.); уҥа өртүттэн - Нөльгүү (164 км.), Сеймдьэ (142 км.) уонна Дьолтулаах (152 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Лүҥкэ
Лүҥкэ — тыа ортотугар кытыытыттан ыла дириҥ уулаах күөл, чүөмпэ уу.
Боотулу (тыл суолтата)
Боотулу (тыл суолтата) – Хардарыта анньыллыбыт мас тоһоҕоҕо ууруллубут сүһүөхтэрдээх бүтэй.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Аһара туттуу
Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ киһи ханнык баҕарар оҥорор быһыытын үчүгэйдик толкуйдаан, ырытан, туох содул үөскээн тахсыан сөбүн быһааран баран оҥороругар ыҥырар. Киһи быһыыта диэн этии киһи барыта оҥоро үөрэммит, туох содуллааҕа быһаарыллыбыт быһыылары ааттыыллар. Киһи быһыытын аһара барыы диэн киһи оҥороруттан атыннык, туспатык оҥоруу эбэтэр киһи билбэтин, оҥорботун, саҥаны айыыны оҥоруу ааттанар.
Киһи өйө-санаата, оҥорор быһыыта аналлаах хааччахтардаах, кыйыалаах буолуохтааҕын сахалар таҥараларын үөрэҕэ быһаарарынан киһи быһыыта уонна сиэр диэн ааттаналлар. Киһи быһыыта диэн киэҥ өйдөбүлгэ киһи быһыылаах киһи оҥорор бары быһыылара барылара киирсэллэр. Манна үчүгэйи оҥорору таһынан киһи сыыһа-халты туттунан эбэтэр сатаабатыттан оҥорор кыра, быстах куһаҕан быһыылара холбуу киирсэллэр.
Киһи быһыылаах киһи оҥорор быһыыларыттан таһынан, атыннык, уратытык оҥоруу, сиэри таһынан барыы, айыыны оҥоруу эбэтэр, аһара туттуу диэн ааттанар. Киһи оҥорор быһыыларын аһара туттуу куһаҕан быһыыга кубулуйара олус элбэх. Манна биллэр холобуру ыллахха, арыгыны кэмнээн кыратык иһэр киһини куһаҕан киһи диир сыыһа, онтон аһара элбэхтик иһэр, итирэр киһи куһаҕан, бэйэтин кыаммат, туттуммат киһи буолар.
Үчүгэйи да оҥороору аһара тутуннахха бу үчүгэйбит буорайан, буорту буолан куһаҕаҥҥа кубулуйар. Оҕону кыһын тоҥорумаары түүлээх таҥаһынан аһара итиитик таҥыннаран кэбиһэн баран тиритиннэрэн кэбистэххэ, аны этэ аһыллан ордук түргэнник тымныйан ыалдьан хаалыан сөбө өссө улахан куһаҕан. Киһи оҥорор бары быһыылара «Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарыыга сөп түбэһэллэр уонна хайа да өртүгэр аһара барыы куһаҕаҥҥа тириэрдэр.
Оҕоҕо үчүгэйи оҥоробут диэн куруук көрөн-истэн, бэлэмҥэ үөрэтэн кэбистэххэ, улааттаҕына бэйэтэ быһаарынан тугу эмэни оҥороро сүрдээх эрэйдээх буолан хаалар. Оҕо улаатан иһэн бэйэтэ эрэйдэнэн да буоллар оҥоро-тута үөрэммитэ олоҕор ордук туһалыыр. Ийэ, аҕа оҕолорун үйэтин тухары көрө-истэ сылдьаллара үксүгэр кыаллыбат.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн аһара барар майгынын тохтотон, аралдьытан, бэйэтин туттунар буоларыгар үөрэтии ирдэнэр. Ытаатахха–«Аһара ытаама», мэниктээтэххэ–«Аһара мэниктээмэ», үөрдэххэ – «Аһара алларастаама, аны ытыырыҥ киирэн хаалыаҕа» диэн хааччахтар өй-санаа аһара барбатын хааччыйаллар. Аһыыр кэмин умнан оонньууругар аралдьыйбыт оҕону «Оонньоон бүт» диэн этэн тохтоторго тиийиллэр. Оонньуур да «Кэмнээх кэрдиилээх» буоларын биллэриллэр.
Киһиргээһин киһи бэйэтин кыаҕын табан сыаналаабатын үөскэтэринэн, элбэхтик аһара туттууга тириэрдэринэн куһаҕан майгыга киирсэр. «Киһиргээмэ, кирсиҥ быстыаҕа» диэн этии киһиргээһинтэн сыыһа-халты туттууттан киһи баар-суох тутаах быччыҥа быһа ыстаныан сөбүттэн сэрэтэр.
Аһара туттуу хаһан баҕарар куһаҕан содуллаах буолар. Аһыыр остуолтан эмискэ тураары тоҕо анньан охторон кэбиһэр киһи киһи быһыылаах буолууну аһара барар.
Үлэҕэ-хамнаска үөрүйэҕэ суох киһи аһара хамсанара хаһан баҕарар буолар. Үлэҕэ-хамнаска сылдьан аһара туттунуу үксүгэр киһи эчэйиитигэр, инбэлиит буолуутугар тириэрдэр. Манна ордук уолаттар ыараханы көтөҕүүгэ сыыһа-халты хамсананнар, аһара туттунаннар эттэрэ быстыытыгар түбэһэллэр. Киһи кыаҕа эмиэ биллэр кээмээйдээх, этиттэн-сииниттэн тутулуктаах уратылардаах, олору аһара туттунуу куһаҕаҥҥа тириэрдэр.
Аһара туттуу ордук түргэнник айанныыр тиэхиникэни туһаныыга кутталлаах. Кыаҕы таһынан аһара түргэнник айаннааһын содула билигин массыыналар дэлэйэннэр ордук биллэр. Россия үрдүнэн биир сылга 30-тан тахса тыһыынча киһи аҥардас массыына абаарыйатыгар өлөр, быстар. Бу абаарыйалар бары кэриэтэ аһара түргэнник, кыаҕы таһынан айаннааһынтан үөскүүллэр.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ сиэр диэн хайа да киһи аһара барбат өй-санаа хааччаҕа баарын билинэр, бу киһи быһыылаах киһи аһара барбат хааччаҕа буолар. Бу хааччах киһи өйө-санаата дьон оҥорор быһыыларыттан аһара барбатын, сиэри кэспэтин ирдиир. Ханнык баҕарар айыыны оҥоруу сиэри кэһэр, таһынан барар.
Өй-санаа туруга суох, аһара бара сылдьар буоллаҕына, киһи оҥорор быһыылара эмиэ аһара бараллара үксүүр, ордук өһүөн, иэстэһии аһара барыылара куһаҕан быһыы өссө элбииригэр уонна содуллара улаатыытыгар тириэрдиэн сөбүттэн аһара барыы хаһан баҕарар куһаҕана быһаарыллар. Кэргэнниилэр хайа эрэ өттүнэн эттэрэ-сииннэрэ тэҥэ суоҕуттан үксүлэригэр кэриэтэ баар буолар күнүүлүүр санаа аһара барыыта кыаҕа кыра, күүһэ-уоҕа мөлтөх дьахтар олус улаханнык эчэйэр гына кырбанан хаалыытыгар тириэрдэрэ элбээтэ. Ону өссө аһара баран быһахтанан, сэптэнэн өлөрсүүгэ кытта тиийэллэр.
Атаах оҕо аһара барар санаатын Иван Гоголев «Олорор мутуккун кэрдинимэ» диэн сэһэнигэр арыйар. Уолаттар Жора уонна Өлөксөөн ыал соҕотох, мааны, атаах оҕолоро мотуордаах лодканан утарыта сүүрдэн харсыһыыны оҥороллор. Хайалара да туораан биэрэн мөлтөхтөрүн кыргыттарга көрдөрүмээри туора салайан биэрбэттэр. Бу киһиргээһин, бэйэни улаханнык сананыы аһара барыытыттан үөскээбит харсыһыыттан эмсэҕэлээн Жора ыарыһах, инбэлиит буолан хаалара кэпсэнэр.
Эдэр дьон тулуура суох буолуулара кэлин кэмҥэ эбиллэн иһэр. Бэйэлэрин кыайан туттуммат дьон кыыһыран, ыгыллан хааллахтарына илиилэринэн, атахтарынан киирсэн бараллар. Манна ордук элбэхтик араас автоматтар түбэһэллэрэ өй-санаа аһара барыыта ырааппытын, дириҥээбитин биллэрэр. Бытархай харчыны ылан баран ууну дуу, тугу дуу кыайан биэрбэккэлэр, моһуоктааннар ыксаабыт, тулуура суох дьонтон кырбанан, улаханнык алдьатыллан хаалаллара элбээбит.
Үчүгэйи да оҥороору аһара туттуу бу үчүгэйбитин куһаҕаҥҥа кубулутар. Киһи маннык быһыыта тугу эмэ оҥороору тиэтэйдэххэ, ыгылыйдахха ордук биллэн тахсар. Улахан суолтата да суохха тиийэ охсоору ыксаан массыынаны аһара түргэнник ыытан абаарыйаҕа түбэһии кэлин кэмҥэ элбээн иһэр.
Үчүгэйи, туһалааҕы оҥоро сатааһын аһара баран хаалара эмиэ элбэх. Үлэлии сылдьан аһара туттуу олус куһаҕан содуллаах буолуон сөп. Күүһү кэмнээн, аһара ыыппакка эрэ туһаныы хас биирдии киһиттэн ирдэнэр кытаанах көрдөбүл буолар. Аныгы тиэхиникэ кыра гайкатын аһара күүскэ эрийэн резьбатын быһа тардан кэбиһэр киһи үчүгэйи оҥоро сатаабыта куһаҕаны улаатыннарарын биллэрэр.
«Аһара бара сылдьар буолуу аанньаҕа тириэрпэт» диэн этии аһара барыы сыыһа-халты туттунууга тириэрдэн куһаҕаҥҥа кубулуйарыттан сэрэтэн этиллэр. Киһи оҥорор бары быһыыларыгар аһара барара куһаҕан быһыылар, ол иһигэр өһүөн эмиэ аһара барыытыгар тириэрдэр кыахтаах. Ордук куһаҕанынан өһүөн аһара бардаҕына өлөрсүүлэр элбииллэр. Оҕо өйө-санаата аһара барарыттан көмүскэллээх, бэйэтин тохтотунар күүстээх буола улаатара наада. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорорго, аһара барбат буолууга иитиллибитэ тохтотунар күүһүн үөскэтэрин уонна үйэтин тухары дьайа сылдьарын умнубатахпытына, олохпутугар туһаннахпытына табыллар.
Сэбиэскэй былаас оҕолору үөрэтиигэ сыыһа суолу тутуспутун, саҥаны айыыны оҥорууну үчүгэйи оҥоруу курдук этэрин, билигин ол былаас эстибитин да кэннэ салҕаан иһээччилэр бааллар. Оччотооҕу кэмҥэ мааныламмыт суруйааччылар, учуонайдар, тыл үөрэхтээхтэрэ уонна нуучча тылын учууталлара саҥаны оҥоруу, айыы үчүгэй диэн үөрэҕи салҕаан иһээччилэр, өй-санаа үөрэҕин халытааччылар, буккуйааччылар буолаллар.
Бу сыыһа үөрэх дьайыытыттан аныгы оҕолор саҥаны, билбэттэрин оҥоро охсоору тиэтэйэн сыыһа-халты туттуулары элбэхтик оҥороллор. Ол элбэх сыыһа-халты туттунууларыттан үгүстэрин аһара туттан кэбиһиилэриттэн таһаараллар. Биирдэ арыгы иһээрилэр аһара элбэҕи иһэн кэбиһэннэр, итирэннэр, өйдөрө көтөн араас ыар буруйу оҥоро охсон кэбиһэннэр хаайыыга түбэһэннэр, эдэр олохторун биир сыыһа туттууттан буорту оҥороллоро элбээтэ.
Эдэр уолаттар икки ардыларыгар сутуругунан биир-бииргэ быһаарсыы хаһан баҕарар баар суол этэ. Билигин кыайбыт киһи кыаттарбыты аһара кырбаан, охтубутун кэннэ дьөлүтэ тэбиэлээн кэлиэкэ оҥороро элбээтэ. Аһара барар өйдөөх-санаалаах киһи кыайыытыттан мэйиитэ эргийэн туох да тохтоппот киһитигэр кубулуйарыттан итинник аһара кырбааһыҥҥа тиийэр.
Улаханнык кырбаныы кэнниттэн кыаттарбыт кыаттарбытын, кырбаммытын ситиһээри, иэстэһээри араас тэриллэри туһаныан эбэтэр доҕотторун көмөлөһүннэрэн өһүөнү аһара ыытара, иирсээн өссө улаатарыгар, тарҕанарыгар тириэрдиэн сөп.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билии, кыаттарбыты эбэтэр сыыһаны оҥорбуту билинии диэн киһи биир тутаах киһилии хаачыстыбалара буолаллар. Киһи өйүн-санаатын аһара ыыппакка, бэйэтин тохтотунар күүстээх буоллаҕына эрэ, киһилии быһыылары элбэхтик оҥороро кыаллар. Аһара барбакка бэйэ омунун-төлөнүн уҕарытан тохтотунуу киһиттэн ирдэнэр, хайаан да толоруллуохтаах көрдөбүл буолар. Оҕо тугу эмэ минньигэһи эбэтэр сөбүлүү көрбүтүн ыллараары көрдөөн баран ытаан, хаһыытаан бардаҕына, сөбүлэһэ охсон иһэр төрөппүт оҕотун тохтотунар күүһэ суох оҥорор.
Улаатан иһэр оҕолорго ким бастакы, баһылаан иһэрин быһаарсыыга мөккүөрдэр, илин-кэлин былдьаһыылар хаһан баҕарар бааллар. Балары өйдөөх-санаалаах, үөрэхтээх-билиилээх оҕолор былыргы, ыарахан олохтоох, олоҥхо саҕанааҕы өбүгэлэрин курдук охсуһан-этиһэн буолбакка сиэрдээхтик, эйэлээх, туспа быраабылалаах күрэхтэһиилэр түмүктэринэн быһаарсыы туһалаах.
Тыл-тылга киирсибэтэхтэн сылтаан охсуһуу көмөлөөн кырбааһыҥҥа тиийэн хаалара аһара барыы биир көрүҥэ буолар уонна бэрээдэк, сиэр-майгы сатарыйыытын көстүүтэ буолар.
Көрсүө, сэмэй буолууга кыра эрдэҕинэ үөрэтиллибэтэх, аһара бара сылдьар майгылаах оҕо төрөппүттэригэр ханнык эбии үлэни-хамнаһы аҕалыан сөбүн ааҕыталаан биэриэхпитин сөп:
1. Аһара бара сылдьар бэйэмсэх майгынынан атын дьону кытта тапсара ыарахан, дьонтон туора көрүллэр киһи буола улаатарын тэҥэ, төрөппүттэрин аанньа ахтыбатыттан кыайан тапсыбата, бэйэтэ улаатарын курдук улаатар.
2. Өйө-санаата туруга суоҕуттан, өһөс, тулуурдаах буолууга үөрэтиллибэтэҕиттэн сыыһа туттунууга, быстах быһыыга киирэн биэрэрэ элбиэн сөп.
3. Туох эмэ үчүгэйи, туһалааҕы оҥоруон сөп. Саҥаны айар, айыыны оҥорор кыаҕа улахан, ону тэҥэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билбэтиттэн оҥорор саҥаны айыылара куһаҕан өрүттээх буолан тахсаллара элбиир.
Аһара барар өй-санаа аһара барар куһаҕан быһыылары, өстөһүүнү, иэстэһиини саҕалыыра дьон өйө-санаата туруга суох буолуутугар тириэрдэр. Көҥүлүнэн сайдыы төһө да өйү-санааны аһара сайыннарбытын иһин бары куһаҕан быһыылар эмиэ өрө көбөн, күөдьүйэн, эбиллэн кэлиилэригэр тириэрдэрэ ордук улахан куһаҕаны оҥорор. Оҕо, киһи өйө-санаата сайдыыта аналлаах хааччахтаныахтааҕын уонна олору дьон бары тутустахтарына эрэ эйэлээх, киһилии олоҕу олоруохтарын сөбүн сахалар таҥараларын үөрэҕэ быһааран дьоҥҥо тириэрдэр.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран үөрэппэккэ эрэ аҥардастыы «айыы үчүгэй», «айыыны оҥор» диэн оҕону үөрэтии олус улахан сыыһа. Оҕо тугу эмэ саҥаны, дьон билбэттэрин оҥоро охсоору тиэтэйэн, ыксаан, сыыһа туттан, аһара баран элбэх куһаҕаны оҥостунарыгар тириэрдиэн сөп.
Оҕону киһиргэтии, күүстээххин, кыахтааххын диэн хайҕааһын «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн, икки өрүттээхтик туһаныллара ордук. Оҕо майгынын уратыларыттан көрөн тус-туспатык туттуллара сөп. Бэйэтэ мөлтөһүөр, бытаан оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ хайҕааһын, киһиргэтии элбэхтик туттуллара сөп, туһалаах буоллаҕына, сытыы, аһара барар майгылаах оҕоҕо тохтотуу, намыратыы, уоскутуу туттуллара ордук. Биһиги оҕолору үөрэтэр систиэмэбит ити икки быһаарыыттан бастакытын тутуһарыттан аҥардастыы хайҕааһын, киһиргэтии, манньалааһын өттүгэр халыйан сылдьара, арыычча сайдыыны түргэнник ситиһэр кыахтаахтары аһара ыытарыттан аны туоратан, «Трудные подростки» диэн ааттыыр оҕолорбутугар кубулутарыттан, инники иһээччилэр туһалааҕы, үчүгэйи, киһи быһыылааҕы оҥороллорун суох оҥорор.
Бэйэтэ аһара барар майгылаах оҕону киһиргэтии аһара туттунууну үксэтэриттэн, «Трудные подростки» уһуннук, эрэйдээхтик оҥоруллар туһалааҕы, үчүгэйи оҥороллорун оннугар, быстаҕы, түргэнник көстөрү, куһаҕаны оҥоруу диэки салаллаллара элбиир. Оҕо киһиргэтииттэн, хайҕааһынтан бэйэтин кыаҕын, тугу оҥорорун сыыһа сыаналыырыттан аһара туттунар кыахтаах эдэрдэр үөскээн тахсаллар. Үрдүктэн сатаан ыстанарга үөрэммэккэ, эрчиллибэккэ эрэ, биирдэ киһиргээбититтэн аһара үөһээттэн ыстанан кэбиһэн атаҕын дэҥниирин таһынан, тобугар сирэйин тоҕо түһүөн сөп.
Киһи оҥорор быһыытыттан, ол аата ханнык эрэ кээмэйтэн, аһара барыы үчүгэй диир быһыыбыт куһаҕаҥҥа кубулуйарыгар тириэрдэрин, оннооҕор былыргылар билэн тылларыгар киллэрэн туһана сылдьыбыт буоллахтарына, аныгы үөрэҕи-билиини баһылаабыт өйдөөх-санаалаах дьон олохпутугар туһанарбыт уустуга суох буолар.
Киһи өйө-санаата сайдыыта уонна оҥорор быһыылара бэйэ-бэйэлэрин кытта олус кытаанахтык бииргэ тутулла сылдьаллар. Аһара барар өйдөөх-санаалаах киһи аһара барар быһыылары оҥорор кыаҕа улаатара бу киһиттэн сэрэхтээх буолууну эрэйэр. «Алдьархайдаах киһи» эбэтэр «ынырык киһи» диэтэхтэринэ, бу киһи туох эрэ алдьархайы эбэтэр ынырыгы; олус үчүгэйи дуу, эбэтэр олус куһаҕаны дуу оҥоруон сөптөөҕө быһаарыллан тахсар.
Төрөппүттэр оҕо аһара барар санаатын кыра эрдэҕинэ тугу барытын киһи, ол аата бэйэ оҥорорун курдук оҥорорго үөрэтэн хааччахтыыллар. Оҕо тугу оҥорорун барытын төрөппүтэ оҥорорун курдук оҥоро үөрэннэҕинэ, соннук үгэс үөскээн, ийэ кута иитиллэн, өйө-санаата, оҥорор быһыыта барыта төрөппүтүн курдук буола улаатар кыахтанар.
Тугу барытын киһи оҥороруттан атыннык оҥоруу куһаҕаны оҥоруу эбэтэр айыыны, киһи билбэтин оҥоруу буолан тахсар уратылаах. Оҕону иитиигэ улахан киһи бэйэтин батыһыннаран, маны бу курдук оҥор диэн көрдөрөн биэрэн, үтүгүннэрэн үөрэтэрэ ордук улахан туһалаах. (1,61).