cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Олоххо туох барыта икки өрүттээх
Киһи оҥорор быһыылара икки өрүттээх буолан тахсалларын айыы диэн тыл үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу ылан быһаарара биллэрэр. Дьон билбэт, оҥорбот быһыыларын оҥоруу айыыны оҥоруу буолар, итини тэҥэ айыыны оҥоро сатааһын туга эмэ табыллыбатаҕына, сатамматаҕына, кыаллыбатаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйар уратылаах, куһаҕаны элбэтэр. (1,16).
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн өй-санаа үөрэҕин төрүтэ айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тылга иҥэн сылдьарын харах харатын курдук, аһара элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэриттэн, суруйааччылартан харыстыыр кэммит кэллэ.
Сахабыт тылын үлэһиттэр эрэ харыстыыр кыахтаахтар. Айыы диэн тыл үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах өрүттэрин, тугу эмэ сыыһа-халты тутуннахха куһаҕаҥҥа уларыйар уратытын үлэһиттэр, оҥорор-тутар дьон үчүгэйдик билэллэр.
Киһи оҥорор быһыытын табатык быһаарыыга, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорорун тус-туспа араарыыга киһи бэйэтин өйө-санаата баһылыыр оруолу ыларын айыы диэн тыл соҕотох буолара эрэ табатык быһаарар. Биир киһи үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорон кэбиһэр кыаҕа хаһан да хаалан хаалбатыттан, биир мэйиилээҕиттэн өйү-санааны быһаарар айыы диэн тыл соҕотох буолара табыллар.
Киһи мэйиитэ биирин курдук бу тыл соҕотох буоллаҕына эрэ, киһи оҥорор; үчүгэй уонна куһаҕан быһыыларын табатык быһаарар. Киһи биир мэйиитинэн салайан үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор кыахтааҕын умнар, суох оҥоро сатыыр сыыһа, өй-санаа халыйыытыгар, икки аҥы арахсыытыгар, куһаҕанынан ааттаммыт дьон туспа барыыларыгар, омук үрэллиитигэр, ыһыллыытыгар тириэрдиэн сөп.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини сахалар олохторугар туһаналларын холобурунан икки өрүттээх өйдөбүллээх тыллар тылга киирэн туттуллаллара буолар. Саха тылыгар иккилии өйдөбүллээх тыллар элбэхтэр. Икки өрүттээх өйдөбүллээх тыллар туох барыта кэмэ кэллэҕинэ уларыйарын, атынынан солбулларын быһаараллар. Ынырык уонна алдьархай диэн олус куһаҕаны быһаарар тыллары сороҕор аһара үчүгэй буолбуту быһаарыыга эмиэ туһанан ынырык үчүгэй эбэтэр алдьархай үчүгэй диэн этэн кэбиһиллэр. Бу сыыһа саҥарыы буолбатах, аһара үчүгэй буолуу сотору кэминэн куһаҕаҥҥа кубулуйан эрэрин биллэрэр быһаарыы буоларын өйдүөххэ, билиэххэ сөп этэ. Холобурга, алдьархайдаах эбэтэр ынырык киһи диэтэххэ, бу киһи тугу эмэ аһара үчүгэйи эбэтэр аһара куһаҕаны, ол аата алдьархайы эбэтэр ынырыгы оҥорор кыахтаах киһи буоларын биллэрэр. (2,49).
Саха омуга олус уһун үйэлээх буолбута «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини таба туһанан олорбуттарын бэлиэтэ буолар. Манна биллэр холобурунан нууччалар аан бастаан кэлиилэригэр сахалар бары сэрии суолун тутуспуттара эбитэ буоллар сайдыылаах сэрииһиттэргэ, казактарга кыаттараннар, хайалаах сирдэргэ үүрүллэннэр кыайан сайдыбакка хаалыа этилэр. Төһө да ыараханын, хомолтолооҕун иһин иккис суолу, эйэлээхтик бэринии суолун тутуһаннар, нууччалары кытта кыттыһа охсон, киэҥ сирдэри баһылааннар билигин Россия алта гыммыт биирин бас биллилэр.
Олох ханнык баҕарар уларыйан биэрэр балаһыанньатыгар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһуу аһара улаханнык сүүттэрбэккэ, ночоотурбакка эрэ үөскээбит балаһыанньаттан тахсыыны, сөптөөх быһаарыыны булууну үөскэтэрин таба сыаналанар.
Өй-санаа аҥар өттүгэр халыйыытын үөскэппит омуктар эбэтэр государстволар эстиилэригэр, симэлийиилэригэр тиийэллэр. Олус күүскэ аһара, аҥар, үчүгэй диир өттүлэригэр барааччылар ордук түргэнник суох буола эстэллэр. Ол курдук Гитлер аһара “үчүгэйдэрин” билиммит националистары үөскэппитэ, арбаабыта киһи быһыытын сиргэ-буорга тэпсэннэр, олус аһара барыылары оҥороннор, атыттары сэриилээн ылан суох оҥоро сатааһыҥҥа кытта тиийэннэр, салайар былааһы ылан баран 12 сылтан ордугунан эстибиттэрэ.
Үлэһиттэр былааһы ылбыттарынан туһаммыт коммунистар олус “үчүгэйбит”, биһиги эрэ бэппит диэн санааҕа оҕустарыыларыттан, аҥардастыы баһылаабыттарыттан уонна дьон барылара тэҥнэр, барыта үчүгэй буолла диэн дьону албыннаабыттарыттан, аан дойдуну 74 сыл устата тилэри киэптээн баран билигин ыһыллан, мөлтөөн, эстэн, Россияҕа былаастарын былдьатан сылдьаллар.
Дьон өйө-санаата икки өрүттээхтик, икки өттүттэн тутулуктаахтык сайдарын билиммэт, олоххо туһаммат государстволар эстэллэрэ, симэлийэллэрэ ордук түргэн. Дьон олоҕор аҥардастыы биир өттүн, салайааччылар эппит, ыйбыт “үчүгэй” диэн хайысхаларын хоту барыы хайдах да табыллыбата ити быһаарыыларынан дакаастанар.
Бары-барыта “үчүгэй” диэн буоллаҕына куһаҕан диэн суох буолар, симэлийэр курдук эрээри, сотору субу кэмнээҕи бу үчүгэй барыта куһаҕаҥҥа кубулуйар кэмэ эргийэн кэлэрин киһи бэйэтэ өйүнэн-санаатынан салайтаран арааран билэрэ олох ирдэбилэ буолар. Сэбиэскэй былаас эстэрин, симэлийэрин саҕана туох барыта “үчүгэй” буолла, барыта “оҕолор тустарыгар” диэн салайааччылар, коммунистар ыйыыларын толоро, ыҥырыыларын итэҕэйэ сылдьыбыппыт баара, атын омуктар олохторугар тэҥнээтэххэ бары барыта куһаҕаҥҥа кубулуйбута быданнаабыт, ырааппыт этэ.
Олоххо сайдыы киирэн иһиититтэн сыыйа-баайа да буоллар уларыйар, тупсар буоллаҕына, өй-санаа эмиэ уларыйар, дьоҥҥо ордук туһалааҕы оҥоруу диэки салаллар. Арай бу уларыйыы сорох кэмигэр олус түргэтээн биэрэр кэмнэрдээҕин арааран билии киһиттэн ирдэнэр.
Олоххо үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйан биэрэр кэмэ биирдэ эмэтэ да буоллар тиийэн кэлэр. Бу уларыйыыга киһи улаханнык оҕустарбатын, иэдэйбэтин туһугар өйүн-санаатын күүһүнэн ону быһааран, улаханнык оҕустарбат курдук олоҕун оҥосторун туох барыта икки өрүттээҕин билэрэ, тутуһара үөскэтэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥы буолуу үчүгэйинэн ааҕыллар эбит буоллаҕына, билигин кэлэн олох тосту уларыйан, аны баай буолуу үчүгэй, туһалаах диэн ааттанар кэмэ тиийэн кэлбитин, урукку, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ төннө, ону холобур тутта сатыыры бары билинэллэр.
Өй-санаа бу тосту уларыйбытын кэннэ уруккуттан олорон хаалбыт салайааччылар уонна ол кэмнээҕи суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар бэйэлэринэн олорон хаалбыттарынан ырыынак сыһыаннара олоххо киириилэрэ олус уһаан хаалла. Коммунистар салайар кэмнэригэр өйгө-санааҕа киллэрбит сыыһаларын, халыйыыларын бу дьон билигин даҕаны салҕаан иһэллэр.
Сахаларга көрсүө, сэмэй киһи диэн өйдөбүл баар. Туох барыта икки өрүттээҕин олоҕор таба тутуһар киһи сэмэй киһи диэн ааттанар. Ол курдук сэмэй киһи, киһи быһыытын хаһан да аһара барбат, сыыһа-халты туттубат киһи буоларынан тугу барытын, икки өрүтүн тэҥҥэ тутан сыаналаан сөптөөх быһаарыыны ылынарынан, үлэни-хамнаһы кыайарынан, сыыһаны оҥороро аҕыйаҕынан элбэх туһалааҕы, үчүгэйи оҥорор уонна сыыһа-халты туттубатыттан олоҕун уһуннук олорор кыахтанар.
Төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга ииттэхтэринэ эрэллээх, олоххо сыыһа-халты туттубат, киһи быһыытын, сиэри тутуһар кэлэр көлүөнэлэннэхтэринэ бэйэлэрэ абыраналлар, аймахтара сайдан, элбээн иһэллэрин ситиһэллэр.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһан олоҕу олоруу уонна бу этиини харыстааһын, ол аата уларыппат буолуу сахалыы өйү-санааны харыстааһын, сахалары харыстааһын буолар.
Сахалар "Киһини санаата салайар" диэн этэллэр. Төрөппүттэрэ оҕолоругар кыра эрдэҕиттэн ханнык санаалары үгэс оҥорон иҥэрэн биэрбиттэриттэн тутулуктанан кини олоҕун оҥостон олорор, хайа омук тылларын саҥара үөрэппиттэриттэн, өйүн-санаатын иҥэрбиттэриттэн хайа омук буоларын ылынар, үгэстэргэ үөрэнэн өйө-санаата сайдар.
Хас биирдии киһи санаата, тугу оҥороро барыта иккилии өрүттээхтэр, үчүгэй уонна куһаҕан диэннэргэ арахсаллар. Хас киһи барыта үчүгэй санаалара элбээтэхтэринэ – үчүгэйи, онтон куһаҕан санаалара баһыйдахтарына – куһаҕаны оҥоруон сөп, оҥорор кыаҕа хаһан да хаалбат. Киһи оҥорор быһыыларын үчүгэй уонна куһаҕан диэн арааран быһаарыы барыта, киһи бэйэтэ бу быһыыны хайдах диэн саныырыттан, өйдүүрүттэн тутулуктаах уонна атыттар туох диэн саныылларыттан, өйдүүллэриттэн үчүгэйэ уонна куһаҕана быһаарыллар.
Киһи өйө-санаата икки өрүттээх, икки аҥы арахсар. Ол арахсыы киһи оҥорор быһыылара, дьыалалара барылара үчүгэйи оҥоруу эбэтэр куһаҕаны оҥоруу диэннэргэ арахсалларыттан тутулуктанар. Үчүгэйи оҥоруу - үрүҥ айыыны оҥоруу буолар, онтон куһаҕаны оҥоруу - хара айыыны оҥоруу диэн сахалыы ааттанар. Ханнык айыы буолбута, оҥоруллубута быһаарыы тылы туһанан этиллэрэ эрэ табыллар. Ол курдук айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана уларыйыыта бу оҥоруллубут айыыны уларыппатын тэҥэ, айыы төһө эмэ өр кэмҥэ үчүгэйэ уонна куһаҕана кыайан быһаарыллыбакка эрэ сылдьыан сөп.
Өй-санаа бу курдук икки аҥы арахсыыта дьон өйдөрө-санаалара сайдан, оҥорор быһыылара тупсан, үчүгэй, туһалаах быһыылары оҥороллоро элбээн истэҕинэ үөскээбит уонна 2 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр үчүгэй киһи, Христос таҥара диэн ааттанан олоххо киирбит. Өй-санаа бу уларыйыыта, үчүгэйи, туһалааҕы оҥоруу элбээһинэ үчүгэй киһи, Христос таҥара үөскээһинигэр тириэрдибит.
Элбэх үчүгэйи оҥоруон баҕарар киһи үчүгэй киһи буолар баҕа санааны иҥэринэригэр үчүгэй киһи таҥара көмөлөһөр. «Киһини санаата салайар» диэн этиигэ сөп түбэһэринэн аан маҥнай үчүгэй санааны үгэс оҥостон иҥэринэргэ үчүгэй киһини үтүктүү туһалыырын бары төрөппүттэр оҕолорун иитиигэ, үөрэтиигэ туһаналлар. Төрөппүт оҕото кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр кини таҥаратыгар, үтүктэр, батыһар киһитигэр кубулуйар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии айылҕаҕа туохха барыларыгар сыһыаннаһар. Киһи өйө-санаата сайдарынан туохха барытыгар иккис өрүтэ баарын арааран билэн тугу оҥорорун барытын икки өрүт икки ардыларынан түбэһэр гына оҥоро сатыыра табыллар. Киһи хаанын баттааһына аһара үрдүк эбэтэр аһара намыһах буоллаҕына киһи доруобуйата куһаҕан буолар. Хаан баттааһына хайа да өттүгэр аһара барбакка икки ардыларынан буоллаҕына киһи тыыннаах буолан сылдьар. Айылҕа бу сокуона бары тыынар-тыыннаахтарга сыһыаннаах. Айылҕа икки өттүттэн тутулуктааҕа “Туох барыта икки өрүттээх” буолуутун үөскэтэринэн дьон олорор, сайдар сирдэрин сахалар Орто дойду диэн ааттаабыттар. (3,24).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.
2. Каженкин, Иван Иванович. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес – инкубатор”, 2013. – 108 с.
3. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. -148 с.
Владимир Путин
Владимир Путин (Алтынньы 7, 1952, Ленинград, Советскай Союз) — судаарыстыбаннай уонна политическай деятель, Арассыыйа 2012 сылтан 4-үс президенэ, 2008–2012 сылларга премьер миниистирэ, 2000–2008 сылларга 2-ис президенэ уонна Биир ньыгыл Арассыыйа партия баhылыга.
Олоҕо
1983 сыл от ыйын 28 күнүгэр Путина Людмила Александровнаны кытта дьиэ кэргэн буолбуттар. Икки оҕолоох: Мария (1985 сыллахха төрөөбүт) уонна Катерина (1986 сыллаахха).
2013 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр Россия-24 каналга Владимир уонна Людмила Путиннар арахсалларын туһунан иһитиннэрбитэр. 2014 сыллаахха Путин пресс-секретара Дмитрий Песков этэринэн номнуо ситэриллибит
Брижит Бардо
Брижи́т Анн-Мари́ Бардо́ (Brigitte Anne-Marie Bardot, балаҕан ыйын 28 күнүгэр 1934 сыллаахха төрөөбүт) — француз киинэтин артыыската уонна фотомодель, кыыллар бырааптарын көмүскүүр хамсааһын кыттааччыта. 1950-с сылларга Европаҕа секс-символ быһыытынан биллэрэ (Америкаҕа Мэрилин Монро курдук).
Биографията
Брижитт Бардо балаҕан ыйын 28 күнүгэр 1934 с. Париж куоракка Луи Бардо диэн бизнесмен дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кыра эрдэҕиттэн балетынан дьарыктанара. 1950 с. "Эль" сурунаал ("ELLE") № 232 обложкатыгар тахсыбыта, ону Марк Аллегре режиссер көрөн кинопробаҕа ыҥырбыт. 1952 с. аан бастаан киинэҕэ уһуллар (Le Trou Normand). Ол сыл эдэр режиссер уонна суруналыыс Роже Вадимҥа кэргэн тахсар. Роже Вадим кинини бэйэтин киинэтигэр устар «И Бог создал женщину (киинэ, [[1956)|И Бог создал женщину]]» (1956). Ол саҕанааҕы уопсастыба киинэ 18 саастаах аһаҕас таҥастаах, сүөргү быһыылаах Жюльет диэн героинятыттан шок ылар.
1960-с сылларга Бардо бэйэтигэр барсар оруоллары оонньуур инженю уонна женщина-вамп амплуаларыгар, ол гынан баран аата-суола улам сөҕүрүйэр. 1966 с. Голливудка киинэҕэ уһуллар («Милая Брижит»). Түөрт уон сааһын туолар сылыгар Бардо киинэҕэ уһуллан бүппүтүн туһунан биллэрэр уонна кыыллар бырааптарын иһин охсуһууну бэйэтин олоҕун сыалынан талар.
Олоҕо
1957с. Вадимтан арахсан баран, Бардо икки сыл "И Бог создал женщину" киинэҕэ бииргэ уһуллубут киһитин кытта Жан-Луи Трентиньянныын олорор. 1959 с. Жак Шарье диэн артыыска кэргэн тахсар, киниттэн 1960 с. Николя диэн уолу төрөтөр. Арахсыбыттарын кэннэ оҕо Шарье дьиэ кэргэнигэр ииттэрэ бэриллибит. француз музыканнарын Саша Дистели, Боб Загури уонна Серж Гейнсбурдуун көрсүүлэспит (кинилиин хас да хит буолбут ырыалары суруттарбыт, холобур «Я тебя люблю… я тоже нет» (Je t’aime… moi non plus), кэлин бу ырыаны Гейнсбур Джейн Биркин диэн ырааһыты кытта толорбута). Сак Гюнтер диэн ниэмэс миллионерыгар кэргэн тахса сылдьыбыта (1966-1969). 1992 с. Бардо Бернар д'Ормалга кэргэн тахсыбыт. Билигин да бииргэ олороллор.
Кулун тутар 22
Кулун тутар 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 81-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 82-c күнэ). Сыл бүтүө 284 күн баар.
Попов Исай Васильевич
Попов Исай Васильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1917 сыллаахха Тыымпы диэн сиргэ Хадан нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыл бэс ыйыгар Ленинград уобалаһын Дзержинскай оройуонун военкоматынан, А. Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай театр институутугар үөрэнэ сылдьан, ыҥырыллыбыт. 1941 сыл атырдьах ыйыттан Хотугу-Арҕаа, 1942 — Ленинградскай, 1944 сыл муус устартан 3-с Прибалтийскай фроннарга сэриилэспит. Ленинград, Псков уобаластарын, Эстонияны, Латвияны босхолоспут.
Сэрии кэнниттэн Хаандыгаҕа олорбут.
Апросимов Михаил Михайлович
Апросимов Михаил Михайлович (07.07. 1950) — дыраама тыйаатырын, киинэ артыыһа. СӨ үтүөлээх артыыһа, СӨ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Саха АССР Мэҥэ Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгэр 1950 сыллаахха, от ыйын 7 күнүгэр төрөөбүтэ. 1974 с. М.С. Щепкин аатынан Тыйаатыр үрдүкү учуулуссатын бүтэрбитэ. 1974 – 1999 сс. Ньурба көс тыйаатырыгар үлэлээбитэ, 60 оруолу толорбута. 1999 сыллаахтан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырыгар үлэлиир.
Тыйаатырга сүрүн оруоллара:
Арсан Дуолай – «Кыыс Дэбилийэ» олоҥхо; Нараган –«Лоокуут уонна Ньургуһун» Т. Сметанин; Дьэкиим – «Игра жизни», старик Иван – «Дьадаҥы Дьаакып» Алампа; Орган – «Хаарыан хампа күөх кытылым» Ч. Айтматов; Пантолене- «Король Олень» К. Гоцци; Лобенгула- «Свободы жаркий день», Роман- «Кэпсээнтэн кэпсээн» С. Омоллоон; доҕор- «Суор» Н.Лугинов; Чебутыкин- «Три сестры» А. Чехов; Абдулла – «Расцвел бы вновь подснежник» Ф. Буляков; Бальбоа – «Деревья умирают стоя» А. Касон; Харлампьевич — «Случай на озере Сайсары» Е.Неймохов; человек Крутицкого – «На всякого мудреца, довольно простоты» А. Островскай; Петр – «Власть тьмы» Л. Толстой; Аверенский- «Я вернусь…», Енохов- «Кэт Марсден. Ангел милосердия», Данилов — «Прости отец, прости…», учуутал- «Учитель», Ефремов – «Три реалиста» В. Харысхал;  ойуун- «Хара кыталык» Кындыл; Бакыыса – «Сын вечного неба Василий Манчаары» А. Дойду; лекарь –«Король Лир» В. Шекспир; Саввин- «Бүгүн эбэтэр хаһан да…» Д. Наумов; Булм- «Цирк Альберти» И. Бергман; Тоэк- «Дух земли» П. Ламутскай; повар – «Хунны» Н. Лугинов; крестьянин – «Мамаша Кураж и ее дети» Б. Брехт;  Николай – «Төлкө» Н. Якутскай; Егор Егорович- «Максим» С. Данилов, В. Протодьяконов. Н.Лугинов, Д. Наумов, В. Харысхал, Е. Алексеев.
Киинэҕэ оруоллара:
Хаартыһыт — «Хара мааска» реж. Н. Аржаков, ойуун- «Тыал баарын тухары» реж. С. Потапов; Егор – «Травоядные» реж. С. Ермолаев; 2017 сыллаахха "Ага" диэн киинэҕэ сүрүн оруолга уһуллубута.
Кинигэлэрэ:
«Одун хаан оҥоһуутунан»,  «Сүрэхтэн сүппэт түгэннэр». Маны таһынан тыйаатыр артыыстарын туһунан ыстатыйалар ааптардара.
Наҕараадалара
2019, бэс ыйа - Уһулуччу оруол - "Көмүс лиипа" (Златната липа, The Golden Linden) аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлэ (Стара Загора, Болгария) "Ага" диэн киинэҕэ сүрүн оруолун иһин.
Файрушина Ангелина Егоровна
200px|thumb|right|Ангелина Файрушина Ангелина Файрушина (06.06.1967—23.05.2010) — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта.
Олоҕун олуктара
Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгэр 1967 сыллаахха бэс ыйын 6 күнүгэр төрөөбүтэ. Уус-уран самодеятельноска кыттар этэ, Сунтаар культууратын дьиэтигэр методист-культурологынан үлэлээбитэ. 1996 сыллаахха Чуона фестиваалга лауреат буолбута.
2010 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр эмискэ ыарахан ыарыытыттан биhигиттэн эргиллибэттии букатыннаактых барбыта.
Айар олоҕо
Хас да музыкальнай видеоклибы таһаартарбыта.
Дьиэ кэргэнэ
Оло5ун аргыhын Валентин Афанасьевичныын 3 о5ону тереппуттэрэ. Анга Ийэ буоларыттан олус дьоллоо5унан аа5ынан этэ...
Астроном кээмэйэ
Астроном кээмэйэ (а. к.) — устуоруйаҕа киирбит куйаар ыраахтарын кээмэйдиир кээмэй.
149 597 870,610 километрга. тэҥнээх. Астроном кээмэйэ Сир уонна Күн массаларын кииннэрин ыккардынааҕы ыраах. Эбэтэр Сир атын планеталар сабыдыалларын учуоттаабат сыллааҕы орбитатын радиуһа буолуо этэ, ол гынан баран орбита улахан радиуһа 1,000000036406 а. к. тэҥ.
Сырдык сыла
Аан Дойду астрономия холбоһук (МАС) ааҕарынан, сырдык ваакуумҥа, гравитация сабыдыала суох биир юлиан сыл иһигэр барар ырааҕа.
Астроном кээмэйэ
Күн систематын иһинээҕи объектар ыкардыларын уонна икки хос сулустар компоненнарын кээмэйдииргэ сөптөөх.
Сырдык сыла
Чыыһылата
Сырдык сыла: Сырдык түргэнэ биллэр: сөкүүндэҕэ 299 792 458 метр. Сылга төһө сөкүүндэ баар эмиэ биллэр. Төгүллээтэххэ сырдык сыла тахсар.
Астроном кээмэйэ 49 597 870.610 км. Мантан астроном кээмэйин уонна парсегы сырдык сылларынан кээмэйдиэххэ сөп.
Анаабыр, тамах
Анаабыр тамаҕа. Анаабыр өрүс төрдө намтаабытын иһин муора уута ылбыт сирэ. Устата 24 км., кэтитэ 5 - 7 км. Элбэх чэйдээх. Хотугу өртүгэр Анаабыр хомотугар кубулуйар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Багдад
Багдад (араб. بغداد‎Baġdād) диэн Ирак киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 6.5 млн к. Орто Илин улаханынан үһүс куората, Каир уонна Тегеран кэннилэриттэн. Тигрис өрүскэ турар.
Буҕарҕана
Буҕарҕана биитэр боҕурҕана, кииллэҥи. (коростель, пастушок, ). Күрэҥ өҥнөөх. Көхсүн түүтэ усталыы хара сурааһыннардаах, оттон иһин ортотунан туора сурааһыннаах. Харахтарын аннынан хара хаймыылаах. Атыырын уонна тыһытын өҥнөрө майгыннаһаллар. Ыйааһына 100-130 г. Аймаҕа коростельтан уһун, арыый токур тумсунан уратылаах.
Буҕарҕана Евразияҕа, Хотугу Африкаҕа киэҥник тарҕаммыт. Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохсуйар. Бүлүүгэ 64-с параллелинэн ааһар. Бу көтөр Индигиир өрүс үөһээ тардыытыгар, Үөһээ Дьааҥы киинигэр тиийэ сылдьыбыта биллэр. Саха сирин киин улуустарыгар ыам ыйын 18 күнүгэр кэлэр. Ол курдук, ити кэмҥэ Мэҥэ Хаҥалас улууһугар, Кэҥкэмэ үрэххэ, Дьокуускай тулатыгар бэлиэтэммит. Күһүнүн, балаҕан ыйын бастакы аҥаарыгар, төттөрү айанныыра биллэр.
Буҕарҕана ордук уу таһынааҕы хойуу хомуска ордууланарын сөбүлүүр. Үчүгэйдик харбыыр, умсуоҕун эмиэ сөп. Дьикти көтөр саҥата сибиинньэ хоһуҥурааһынын, часкыйыытын санатар. Сүрүн аһылыгынан уу харамайдара, чиэрбэлэр, моллюскалар буолаллар. Уйатыгар сэттэ-тоҕус, ардыгар уон биэс сымыыттаах буолар. Оҕолорун иккиэн солбуһа баттыыллар. Сэдэх көтөр Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киллэриллэн сылдьар.
Русаков Григорий Яковлевич
Русаков Григорий Яковлевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1905 сыллаахха төрөөбүтэ. Аармыйаҕа барыан иннинэ Чульман бөһүөлэккэ олорбута. Гвардия младшай сержаана, 30 гвардейскай стрелковай дивизия 94-с гвардейскай стрелковай полкатын наводчига. Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыта. 1944 сыллаахха балаҕан ыйын 25 күнүгэр дьоруойдуу өлбүтэ. Латвияҕа, Рига оройуонун Энены сэлиэнньэтигэр көмүллүбүтэ. Оҕолоругар уонна кэргэнигэр суругар 3 харчы перевода ыыппытын туһунан суруйбут. Туйгуннук үөрэниҥ, утуйар кэмҥэ утуйа сатааҥ, онноҕор биһиги снаряд тыаһын быыһыгар утуйабыт диэбит.
Попов Константин Дмитриевич
Попов Константин Дмитриевич (1919—1943) — Дьокуускайдааҕы пионердар дыбарыыстарын дириэктэрэ, архивист, авиацияҕа сулууспалыы сылдьан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр өлбүтэ.
1919 сыллаахха Бүлүү куоратыгар төрөөбүт. 1935 с. Бүлүүтээҕи ситэтэ суох орто оскуоланы бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы медицина техникумугар үөрэнэ киирбит. Кэлин Дьокуускайдааҕы пионердар дыбарыастарын дириэктэринэн, Саха Сиринээҕи обком партийнай архыыбын старшай архивиһынан үлэлээбит. Дьокуускайдааҕы аэроклубка үөрэммит, Челябинскайдааҕы байыаннай авиация училищетын бүтэрбит. Сэриигэ бастакы күннэриттэн сылдьыбыт. 54-с бомбардировочнай авиаполкаҕа Москуба анныгар кыргыспыт.
Старшай сержант Попов 1943 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр өлбүт. Орел уобалаһыгар Новосильскай оройуон Верховье сэлиэнньэтигэр көмүллүбүт.
Сигэлэр
[http://sakha.gov.ru/node/2438 «Вылетаю бомбить фашистских бандитов» / Н. Дмитриев // Юность Севера. — 2004. — 22 сентября]
Парсек
Атын быһаарыынан: парсек — Сир орбитатын радиуһа биир муннук сөкүүндэ курдук көстөр ыраах (1″).
1 пк = а. к. ≈ 206 265 а. к. = 3,08568×1016 метр = 30,8568 Пм (петаметр) = 3,2616 сырдык сыла.
Төгүллээх кээмэйдэр эмиэ туһаныллаллар: килопарсек (кпк, тыһыынча), мегапарсек (Мпк, мөлүйүөн), гигапарсек (Гпк, миллиард).
Болгаар тыла
Болгаар тыла (български език, bălgarski ezyk, ааҕыллара []) — болгаардар тыллара, соҕуруу славян тылларыгар киирсэр. Билигин сүнньүнэн Болгарияҕа саҥараллар. Македонияны кытта ыкса сибээстэһэн (Илиҥҥи-соҕуруу славян тыллара), Балкаан тыллар дьиэ кэргэнин чилиэнэ буолар. Бу икки тыл атын славянскай тыллартан уратылаахтар: уларыйыылар падежтара суохтар, суффикс тубэлтэтин сайыннарбыттар уонна туохтуур инфинитивтара суох буолууларын ситиспиттэр, ол гынан баран кини салгыы боротокуол систиэмэтин сайыннарарбыттар. Маннык биир дьоһун ситиһиитинэн информация кодексатын дакаастыыр туохтуур форматын иһитиннэрии буолар: туоһу, түмүк эбэтэр иһитиннэрии.
Протодьяконов Гавриил Дмитриевич
Протодьяконов Гавриил Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Болгаар тыла
Билигин Болгария официальнай тыла, 2007 сылтан Эуропа Холбоһугун официальнай тылларын ахсааныгар киирэр. Уонна атын дойдуларга тарҕаммыт.
Протодьяконов Гавриил Дмитриевич
Олоҕун олуктара
1911 сыллаахха Алаҕар нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Болгаар тыла
Сурук-бичик
300px|thumb Болгаар алпабыыта (българска азбука) олоҕуран кириллица сытар, 30 буукубаттан турар:
Протодьяконов Гавриил Дмитриевич
Олоҕун олуктара
Дьокуускайга педагогика рабфагын бүтэрэн баран учууталынан үлэлээбит.
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл муус устар ыйыттан Брянскай, Сталинградскай, Киин фроннарга сэриилэспит. Аатырбыт артиллерист Сталинград аттыгар холобура суох хорсун быһыыны оҥорбут.
Сэрии кэнниттэн 35 сыл учууталлаабыт. 1965 сыллаахха, Кыайыы 20 сылыгар, Г. Д. Протодьяконов байыаннай Парад кэмигэр бииргэ сулууспалаабыт үөлээннээхтэрин кытта Кыһыл болуоссат трибунатыгар турбут.
1974 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр өлбүт.
Аатын үйэтитии
Г. Д. Протодьяконов аата Алаҕар орто оскуолатыгар иҥэриллибит.
Анаабыр хомото
Анаабыр хомото. Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу арҕаа өртүгэр материк уонна Нордвик тумул арыы икки ардынан сытар. Материкка 67 км. киирэр. Дьириҥэ 7 - 9 м. Соҕуруу өртүгэр Анаабыр тамаҕар кубулуйар. Алтынньыттан от ыйыгар диэри тоҥ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
«Заря» силбэһиитэ
«Заря» силбэһиитэ. Олгуйдаах уонна Бельков арыыларын (Саҥа Сибиир арыылара) икки ардыларынан сытар силбэһии. Кэтитэ 40 км. 1900 - 1903 сыллардаахха Толль Э.В. салалталаах полярнай экспедиция «Заря» диэн хараабылын аатынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Благовещенскай силбэһии
Благовещенскай силбэһии. Саҥа Сибиир уонна Фаддеев (Саҥа Сибиир арыылара) арыыларын икки ардыларыгар сытар силбэһии. Кэтитэ 48 км. тиийэр. 1809 - 1811 сыллардаахха Геденштром М.М. экспедицията арыйбыта уонна таҥара бырааһынньыгын аата (Благовещение, муус устар 7 күнэ) иҥэриллибитэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Телескоп (сулустар бөлөхтөрө)
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +33° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1756 сыллаахха киллэрбитэ, латыынныы аат 1763 сыллаахха иҥэриллибитэ. Лакайль үнстүрүмүөн аатынан ааттаабыт.
Саха үҥкүүтүн чинчийээччилэрэ
Саха төрүт культууратын өйдөбүлүн быһаарыы
Саха төрүт культуурата диэн, өбүгэлэрбит биһиэхэ хаалларбыт итэҕэллэрэ, сиэрдэрэ — туомнара, алгыстара, таҥастара, мындыр этиилэрэ, өс хоһоонноро, олохторо — дьаһахтара, үгэстэрэ, үнкүүлэрэ барыта саха төрүт культууратыгар киирсэр.
Үҥкүү итэҕэли кытта ситимэ
«Үҥкүү» — саха тылын этиитинэн «үҥк» диэн тылтан үөскээбит, ол эбэтэр сүгүруйүү, үнэр-сүктэр диэн тылтан тахсар. Саха үҥкүүтэ итэҕэли кытта ыга ситимнээх. Тоҕо диэтэххэ сахалар былыр- былыргыттан хамсаныы нөнүө айыыларга, кыылга – сүөлгэ сүгүрүйэллэрэ. Үнкүүгэ улахан оруолу хамсаныы оонньуур уонна үнкүү ис хоһооно.
Өбүгэлэрбит үнкүүлэрин бастакы чинчийбит дьоннор: Революция иннинэ биһиги итэҕэлбитин, өбүгэлэрбит үнкүүлэрин, хоту наруоту үөрэппит, чинчийбит дьоннор — А.Ф. Миддендорф, Р. К. Маак, И.Я.Худяков, В.Л.Серошевскай, Э.К. Пекарскай, С.В. Ястремскай, Н.А,Веташевскай о.д.а. буолаллар.
Саха чинчийээччилэриттэн А.Е.Кулаковскай, П.А. Ойуунускай, Г.В. Ксенофонтов, С.И. Боло, А.А.Саввин саха төрут үҥкүүтэ образтан, сюжеттан тахсарын ыйбыттар, элбэх материаллары хомуйбуттар, үөрэппиттэр. Холобур П.А.Ойунускай саха үҥкүүтүн үгэс буолбут хамсаныыларын сылгы–сүөһүнү кытта ситимниир. Ол туһунан «Влияние коневодства на игры и танцы» диэн суруйуутугар бэлиэтиир. Сылгы, биэ, кулунчуктар хамсаныыларын үтүктэр хамсаныылар саха үҥкүүтүгэр балай да элбэхтэр. Умнуллубут үҥкүүлэр ахсааннарыгар киирэр былыргы итэҕэли кытта ситимнээх ритуальнай битииһиттэр үҥкүүлэригэр сылгыны үтүктэр хамсаныылар эмиэ элбэхтэр. Ону битииһиттэр, ойуун үҥкүүтэ туоһулууллар. Онтон А.Е.Кулаковскай төрүт саха үҥкүүтүн «Битии» итэҕэлгэ, алгыска тутталлар диэн эппит. Холобур: ыһыахха, айыыһыт тардыыга, ынахсыт тардыыга, урууга, көтөҕүүҥҥэ у.д.а. Г.В.Ксенофонтов ойуун үҥкүүтүн «Священная конская пляска» диэн быһаарара ити үҥкүү ассоциативнай тотематическай характердааҕын дакаастаабыт.
Бастакыннан терут саха үҥкүүтүн чинчийээччинэн 1950 сыллардаахха М.Я.Жорницкая саҕалаабыта — этнохореограф. Кини «оһуохай» 5 араас көрүҥүн чинчийбит.
М.Я.Жорницкая олоҕо уонна айар үлэтэ
Мария Яковлева Жорницкая 1921 сыллаахха атырдьах ыйын 24 кунугэр Днепопетровск куоратыгар тереебутэ.
Киевскай академическай театр уонна балет техникумун, Дьокуускайдааҕы педагогическай институт историческай факультетын бутэрбитэ. История билимин хандьыдаата.
А.Г. Лукина- международнай, всероссийскай, всесоюзнай лауреат. Кини аан бастаан саха сиригэр күрэҕинэн үҥкүү бөлөҕүн төрүттээччи.
А.Г.Лукина олоҕо уонна чинчийэр үлэлэрэ
Московскай государственнай культура институтун (1975) бутэрбитэ. Доктор искусствоведения (2005) буолбута.
Культуура уонна искусства колледжыгар учууталынан улэлээбитэ, Соҕуруунну — хотугу государственнай академия культура уонна исскуства эйгэтигэр үлэлээбитэ, профессор кафедры фольклора и национальной культуры Якуского государственного университета им. М.К. Аммосова, билигин Арктическай государственнай институт культуура уонна искусства эйгэтигэр үҥкүү кафедратын сэбиэдэссэйинэн үлэлиир.
Хореографическай искусстваҕа сөптөөх 15 араас кинигэни таһаарбыт, «Традиционная танцевальная культура якутов» (Новосибирск, наука, 1998), Биир чулуу үнкүүнү туруорааччы, аан дойдуга саха национальнай үҥкүүтүн таьаарбыта, суусчэкэ үҥкүүнү аан дойду сыанатыгар таһаарбыт.
«Традиционные танцы саха; идеи, образы, лексика» (Новосибирск.наук. 2005), «Образы олонхо: кинетика и одежда» (2010) кинигэлэри, уонна 150 ча араас ыстатыйалары таһаарбыт.
Үрүҥ көмүс мэтээлинэн, араас бочуотнай грамотанан наҕараадаламмыт.
Кулун тутар 24
Кулун тутар 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 83-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 84-c күнэ). Сыл бүтүө 282 күн баар.
Латыын Америка сахалара
Латыын Америка сахалара диэн тас сахалар сорҕолоро. Латыын Америка континеныгар бүтүннүүтэ 100 кэриэтэ саха баар, олортон 80 курдуга Аргентина уонна Уругуай дойдуларыгар бааллар. Үксүлэрэ Иккис аан дойду сэриитин уонна Сэбиэт Холбоhуга ыһыллыытын кэннилэриттэн кэлэн хаалбыттар.
Сигэлэр
Аал Луук Мас диаспората
Буучугурас (киһи)
Буучугурас - Василий Иннокентьевич Степанов 1937 сыллааха Саха сиригэр хапсаҕайга абсолютнай чөмпүйүөн аатын ылан биллибитэ.
Үөһээ Бүлүү улууһун Мэйик сиригэр Түүкээн үрэх үрдүгэр 1908 сыллаахха бэс ыйын 21 күнүгэр төрөөбүт. Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа. 1937 сыллаахха Бүлүү уонна Үөhээ Бүлүү оройуоннарын аатыттан Дьокуускайга тустууга кыттан кыайбыт.
Үөлээннээҕэ эмиэ биир күүстээх тустуугунан биллибит Бычырдаан ахтыытыттан: "Дьиҥэр, араа-бараа этибит. Бастакы көрсүһүүбүт... муус устар бүтүүтэ буолбута. Онно хайыһарынан Бүлүүттэн (училищеттан) Ньурбаҕа диэри бохуоттаабыппыт. Үөһээ Бүлүүгэ ... хаар күрдьэе миэстэ бэлэмнээбит этилэр. Буучугураһы киллэрбиттэрэ. Саҥардыы анньыһан иһэн бүлгүҥҥэ саайбыытын аһаран биэрэн баран илиититтэн тарпытым. Тайаммыта, наһаа кыһыйбыт этэ. Ити сайыныгар Бүлүүгэ киирэн спартакиадаҕа тустубуппут. Онно кини бырахпытын хардары бырахсыбытым. Иккиэн тэҥҥэ охтубуппут да, мин илиим-атаҕым кини үрдүгэр буолан кыайыыны миэхэ биэрбиттэрэ. Ол эрээри, дьиҥинэн, сири мин бастакынан булбутум. Онон, дьиҥнээҕинэн, хардары-таары хотуспуппут. Туста сылдьан кэтэҕиттэн ыллахха моонньо олус суон этэ".
1937 с. бу икки бөҕөстөн хайаларын Дьокуускайга туста ыыталларын туһунан мөккүөр буолбут. Онно улуус тустууну сэргээччилэрэ көрүһүннэрэн туһуннарбыттар. Онно Буучугурас хотон, Дьокуускайга кини барар буолбут. Ол баран аҕыс бөҕөһү кыайан Саха чөмпүйүөнэ буолбут. Ол иһигэр Күүстээх Петухову мүнүүтэ иһигэр икки буутуттан ылан өрө көтөҕөн баран бырахпыт. Кэлин Р. Петухов ахтыытыгар Буучугураһы кыаҕа бэрт этэ диэн кэпсиир эбит.
Сэриигэ ыараханнык бааһыран дойдутугар төннөн иһэн Битиимҥэ өлбүт курдук
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Саввин Василий Егорович
Саввин Василий Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Чакыр нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт.
Аармыйаҕа 1942 с. атырдьах ыйын 21 күнүгэр ыҥырыллыбыт.
Чехословкияҕа Карпаат хайатыгар сэриилэһэ сылдьан санныгар бааһырбытын туһунан табаарыһыгар Сивцев Иван Ильичкэ 1945 с. тохсунньу 20 күнүгэр суруйбута баар. Бу суругар «мин суруйбут ырыаларбын булан аах» диэбит. «Тойбохой дойдубар», «Гитлер киэбэ» диэн ырыалары сэтинньигэ ыыппытым диэбит.
1943 сыллаахха ахсынньы 16 күнүгэр 1692 №-дээх госпитальга ыалдьан өлбүт. Курскай куоракка мемориальнай кылабыыһаҕа (Карл Маркс аатынан уулусса) 4-с кургааҥҥа (58-с №) көмүллүбүт.
Быковскай, хос үөс
Быковскай. Өлүөнэ төрдүгэр баар хос үөс. Лаптевтар байҕалларыгар түһэр. Устата 106 км. Өлүөнэ уутун 30% бу хос үөһүнэн устар. Аал сырыыта.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Ираак
Ираак Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Арҕаа Азияҕа баар дойду.
Загрос хайаларын хотугулуу-арҕаа, Сирия кумах куйаарын илин уонна Араб кумах куйаарын хоту өттүлэригэр баар. Кирбиилэhэр Кувейтыын уонна Сауд Арабиятыныын соҕуруу, Иорданиялыын арҕаа, Сириялыын хотугулуу-арҕаа, Түркийэлиин хоту уонна Иранныын илин. Перс хомотугар 58 км уhуннаах кытыл линиялаах. Икки сүрүн өрүстэр Тигрис уонна Эуфрат.
Ираак киин куората, Багдад, дойду ортокулуу-илин өттүгэр баар. Ираак баай историята былыргы Месопотамияттан саҕаланар. Тигрис уонна Эуфрат икки ардыларынааҕы регион цивилизация уонна сурук-бичик үөскээбит сирдэрэ буолар. Уhун историятын тухары, Ираак Аккад, Ассирия, Бабилон уонна Аббасид империяларын киинэ уонна Ахеменид, Македония, Ром, Сасанид, Расидин, Умаййад, Монгол, Осман уонна британия империяларын чаастара буола сылдьыбыта.
Попов Илья Николаевич
Попов Илья Николаевич — Дьааҥы маҥнайгы комсомолецтарыттан биирдэстэрэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1929—30 сыллардаахха Булуҥу үрүҥнэртэн босхолооһун кыттыылааҕа. Кэнники төрөөбүт улууһугар учууталлаабыт. Онтон Верхоянскайга, Булуҥҥа уонна Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын, түүлээх соҕотуопкатын тэрилтэлэригэр үлэлээбит.
Аармыйаҕа 1942 с. Дьокуускайга үлэлии сылдьан ыҥырыллыбыт. Челябинскайга артиллерийскай хамандыырдар куурустарын бүтэрбит. Курскай, Воронеж уобаластарын, Украинаны, Польшаны босхолоспут, кыайыыны Германияҕа көрсүбүт.
Бойобуой үтүөлэрин иһин «Кыһыл сулус» уордьанынан (31.01.1945 ), «Хорсунун иһин» мэтээлинэн (05.11.1943) наҕараадаламмыт. 1947 сыллаахха демобилизацияланан кэлэн иһэн Өлүөхүмэ куоракка тымныйан ыалдьан өлбүтэ.
1944 сыллаахха минометнай расчет хамандыырын Попову суруйааччылар С. С. Васильев-Борогонскай уонна Суорун Омоллоон фроҥҥа бара сылдьан көрсүбүттэрэ. Кинилэри оччотооҕуга фроҥҥа сулууспалыы сылдьар эппиһиэр суруйааччы Исай Никифоров тиксиһиннэрбит. Бу көрсүһүүгэ төрдүөн хаартыскаҕа түспүттэрэ киэҥник бэчээттэммитэ. Көрсүһүү туһунан Суорун Омоллоон «Ахтар-суохтуур эбиппин» диэн И. Никифоров төрөөбүтэ 75 сыла туолуутугар аналлаах «Чолбон» сурунаалга бэчээттэппит ыстатыйатыгар ахтар.
Дьонугар Германияттан 1945 с. кулун тутар 10 суруйбут суругар Саха Сирин Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ Винокуров Илья Егоровичтан дьикти истиҥ уонна сиһилии суругу туппутун сөҕөн суруйбут. Ол сурукка өрөспүүбүлүкэ салайааччыта Попов аҕата өрөбөлүүссүйэҕэ сыһыаннааҕын, убайа чиэһинэй большевигын ахтыбыт, өрөспүүбүлүкэ уонна Дьааҥы олоҕун кэпсээбит. Ону таһынан билэр дьонноро тугу гыналларын, куоракка төһө дьиэ тутуллубутун сиһилии суруйбут эбит. Ол суругу дьонугар ыытыах буолбутун, ону бомбалааһыҥҥа түбэһэн туох баар малын кытта күдэҥҥэ көппүтүн кэпсээбит. Попов суруктара Верхоянскай куорат түмэлигэр харалла сыталлар.
Быковскай
500px|thumb|right|Быковскай нэһилиэк Булуҥ улууһун каартатыгар Быковскай. Булуҥ улууһугар баар сэлиэнньэ, Быковскай нэһилиэк киинэ. Быыковскай, тумул арыы хотугу уһугар улуус кииниттэн 80 км. сиргэ сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 473 киһи (2007 с.). 1943 сыллаахха балык завода тутуллубутугар үөскээбит. 1943 сылтан 1999 сылга дылы рабочай бөһүөлэк статустаах этэ. Орто оскуола, кулууп, медпункт баар. Нэһилиэнньэ дьарыга балыктааһын.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Самсонов Николай Парфеньевич
Олоҕун олуктара
1923 сыллаахха Александровскай сэлиэнньэҕэ Ньурба улууһугар төрөөбүт. Бүтэһик суругун 1942 с. ыам ыйын 11 күнүгэр Новороссийскай куораттан суруйбут. Төрөппүттэрэ ыыппыт ыйытыктарыгар 1943 с. атырдьах ыйын 4 күнүгэр суруллубут хоруйга Самсонов Николай Парфеньевич сэрии хонуутугар өлбүттэр, бааһыран өлбүттэр уонна сураҕа суох сүппүттэр тиһиктэригэр бэлиэтэммэтэх диэн суруллубут.
Кулун тутар 27
Кулун тутар 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 86-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 87-c күнэ). Сыл бүтүө 279 күн баар.
Семенов Николай Семенович
Семенов Николай Семенович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1914 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр Ньурба улууһугар төрөөбүт. Сэрии иннигэр Малдьаҕарга Ньурба райзагот хонтуоратыгар бурдук кутар пууҥҥа үлэлээбит. Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйыгар ыҥырыллыбыт. Арҕаа фроҥҥа 222-с дивизия 457-с полкаҕа уонна 3-с мотострелковай полкаҕа сулууспалаабыт. 1942 от ыйын 25 күнүгэр ыараханнык бааһырбыт, сэтинньи 17 күнүгэр госпитальга өлбүт. Калугаҕа буойуннар кылабыыһаларыгар (куорат кылабыыһата) көмүллүбүт (сирин нүөмэрэ 50).
Сивцев Петр Гаврильевич
Сивцев Петр Гаврильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. ыҥырыллыбыт. 1944 с. сэриигэ өлбүт. Таптыыр кыыһыгар суруйбут сэмэй баҕайы суруга «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммит.
Телесериал
Телесериал (кылгастык сериал) диэн телевидениеҕа көстөр тус туспа эпизодтартан турар киинэ оҥоhуу.
Улахан Токо
300px|thumb|right|Улахан Токо күөл куйаартан көстүүтэ Улахан Токо. Токо Становигын сиһин хотугу эниэтигэр Учур өрүс тардыытыгар сытар күөл.
Тектоника сабыдыаллах үөскээбит. Муора таһымыттан 903 м. Тардыытын иэнэ 919 кв.км.
Бэйэтин иэнэ 82,6 кв.км. Устата 15 км, кэтитэ 7,5 км. Дьириҥэ 80 м. тиийэр.
Күөлтэн Мулам үрэх тахсар. Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Балыгынан баай.
Күһүн уонна саас ааһан иһэр көтөр үөрэ тохтоон сынньанар сирэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Самсонов Владимир Парфеньевич
Самсонов Владимир Парфеньевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, саха учуонайа.
Олоҕун олуктара
1922 сыллаахха Александровское с. Ньурба улууһугар учууталлар Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт.
Дьокуускай 9 №-дээх орто оскуолатын бүтэрэн баран, 1940 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Забайкальскай байыаннай уокурукка суолууспалаабыт. 1942 с. кууруска үөрэнэн атырдьах ыйыгар младшай лейтенант сыбаанньатын ылбыт уонна Волховскай фроҥҥа ыытыллыбыт. Миномет отделениетын хамаандалаабыт. Ленинград блокадатын устууга кыттыбыт, Новгороды, Наарваны уонна Эстонияны босхолоспут. Хорсун быһыытын иһин Кыһыл Сулус уордьанынан уонна «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Сэрии кэнниттэн СГУ физика-математика факультетын бүтэрбит.
1956 сыллаахтан космоһы чинчийии уонна аэрономия институтугар космос сардаҥаларын лабораториятыгар үлэлээбит. 1971 с. кандидат аатын көмүскээбит. 40-н тахса дьүкээбил уотун уонна магнитосфераны чинчийэр научнай үлэлэрин бэчээттэппит.
1989 сыл атырдьах ыйын 26 күнүгэр өлбүт.
Спорт
thumb|300px|right|Оҕолор [[футбол|футболлууллар. Хамаанда спорда дьон хардарыта дьайсыытын олохтуур.]] Спорт диэн анал сиэрдэринэн уонна үгэстэринэн тэриллибит уонна салайыллар дьарык. Спорт үс көрүҥҥэ арахсар: эт-хаан хамсаныыта үлэтэ (футбол, харбааhын, тустуу уо.д.а.), өй үлэтэ (хаарта оонньуута, саахымат, дуобат уо.д.а.) уонна моторспорт (ауто сыырсыы, мотоссыыкыл сыырсыыта уо.д.а.). Спорт кыайбыты уонна кыаттарбыты быhаарыынан түмүктэнэр.
Кулун тутар 26
Кулун тутар 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 85-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 86-c күнэ). Сыл бүтүө 280 күн баар.
Попов Иннокентий Гаврилович
Попов Иннокентий Гаврилович (26.12.1919, Дьокуускай — 26.09.1975) — история билимнэрин кандидата, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Саха государственнай университетын ректора (1959—1973).
Олоҕун олуктара
1919 сыллаахха ахсынньы 26 күнүгэр Дьокуускайга дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Аҕатын, ийэтин уонна убайын Александры 1921 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар үрүҥ бандьыыттар ытан өлөрбүттэр. Онон 2—6 саастааҕар Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Мэлдьэхси нэһилиэгэр саха ыалыгар иитиллибит.
1925—1936 сс. Дьокуускай, Бүлүү оҕо дьиэлэригэр иитиллибит. 1933 сыллаахха ЫБСЛКС чилиэнэ буолбут, комсомол үлэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыт.
1935—1937 сс. — Бүлүү педтехникумугар үөрэммит. Үөрэнэр кэмигэр оҕо дьиэтигэр иитээччинэн үлэлээбит. 1937 сыллаахха үлэтиттэн уурайан Дьокуускайга эмтэммит.
1937, алтынньы — 1938, балаҕан ыйа — Саха обкомун иһинэн партархивка архивариуһунан үлэлээбит.
1939 сыл бэс ыйыгар ЫБСЛКС обкома уонна Саха АССР Совнаркомун искусствоҕа комитета Москваҕа үөрэххэ ыыппыттар.
1939—1941 сс. — Октябрьскай Революция аатынан Москватааҕы музыкальнай педагогическай училищеҕа үөрэммит.
Сэрии саҕаламмытыгар баҕа өттүнэн Кыһыл Аармыйаҕа суруттарбыт. Москва көмүскэлигэр кыттыбыт, бастаан 3-с Московскай коммунистическай дивизияҕа, онтон Хотугу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит. Кыргыһыыларга хаста да бааһырбыт, ол иһигэр хаҥас илиитин салбаҕар. 1942 сыл сэтинньитигэр бааһырыытынан Аармыйаттан босхоломмут.
1942, сэтинньи — 1945, атырдьах ыйа — М. В. Ломоносов аатынан Москватааҕы государственнай университетка история факультетыгар үөрэммит. Илиитигэр бааһырыыны ылбатаҕа буоллар, музыка үөрэҕэр салгыы үөрэниэхтээх эбит.
Искусство үлэһиттэригэр 1942 с. фронтан суруйбут суругар Гражданскай сэрии кэмигэр кини кыра эрдэҕинэ үрүҥнэр Төҥүлүгэ дьонун өлөрбүттэрин, дьоҥҥо иитиллибитин, онтон 6 сааһыттан детдомҥа иитиллибин, Бүлүү педтехникумар үөрэммитин суруйбут. 1939 с. Искусство дьыалатыгар кэмитиэт кинини Москубаҕа үөрэттэрэ ыыппыт эбит. Онно Москуба уобаластааҕы музыкальнай-педагогическэй Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин аатынан училищеҕа норуот үнүстүрүмүөннэрин салаатыгар үөрэммит. Москубаҕа куттал суоһаабытыгар баҕа өттүнэн фроҥҥа барбыт. Суруга Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар (НАФ, 3 ф. 71 оп., 59 дь., 33 л.).
1946 сылтан ВКП(б) чилиэнэ.
1950 сылтан — Дьокуускайдааҕы пединститут, марксизм-ленинизм төрүттэрин преподавателэ.
1954 с. — марксизм-ленинизм кафедратын сэбиэдиссэйэ.
1956—1957 сс. — Саха государственнай университетыгар марксизм-ленинизм кафедратын доцена.
1959, балаҕан ыйа — 1973, алтынньы — Саха государственнай университетын ректора.
1975 сыл балаҕан ыйын 26 күнүгэр уһуннук ыараханнык ыалдьан өлбүт.
И. Г. Попов Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан 4 талылла сылдьыбыт. Хаста да ССКП обкомун чилиэнинэн талыллыбыт, икки ыҥырыыга Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Президиумун бэрэссэдээтэлэ А. Я. Овчинникова солбуйааччытынан үлэлээбит.
Скрябин Степан Михайлович
Скрябин Степан Михайлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа Мэҥэ-Хаҥалас военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сулууспалаабыт сирэ: 1255-с СП, 379-с СД. 1943 сыл атырдьах ыйыгар кыргыһыыга бааһырбыт.
Сивцев Сергей Васильевич
Сивцев Сергей Васильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Мугудай нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. күнүгэр ыҥырыллыбыт. Москуба анныгар сэриилэспитэ. Белоруссияны, Польшаны, Венгрияны, Югославияны, Австрияны босхолоспут. Үстэ бааһырбыт. 1946 сыллаахха дойдутугар эргиллибит. 1965 сыллаахха өлбүт.
Романов Тит Васильевич
Романов Тит Васильевич — биллиилээх хирург-травматолог быраас.
Тит Васильевич 1937 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Ходоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Василий Дмитриевич тимир ууһа этэ, 1943 с. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ өлбүтэ. Оттон ийэтэ уолун төрөөт ыалдьан өлбүтэ. Төгүрүк тулайаах уол аҕатын балтыгар Гаврильева Арина Дмитриевнаҕа иитиллиибитэ. Уол ийэтэ эмиэ уус эбитэ үһү. Муостан баттах тараанар тарааҕы, удьурхайтан хамса онороро үһү.
1955 сыллаахха Майа орто оскуолатын бүтэрэр.
1962-1967 сылларыгар Саха государственнай университетын, Медицинскай институгар үөрэнэр.
1967-1969 сылларыгар травматология уонна ортопедия ординатуратын хирургия кафедратыгар ааспыта.
1969 сыллаахха С. Оржоникидзе аатынан Дьокуускай куорат клиническай балыаһатыгар травматолог бырааһынан анаммыта. 1971 сыллаахха травматология салаатын сэбиэдиссэйэ.
1976 сыллаахха врачтар билиилэрин сайыннарар Москватааҕы институкка итии ууга буһуу, уокка сиэтии курдук ыарахан оһоллорго түбэспиттэри эмтээһиҥҥэ балтараа ыйга курсу барар. 1978 сыллаахха үрдүк квалификационнай категориялаах травматолог-ортопед быраас ата иҥэриллэр.
1983 сыллаахха Курган куоракка врачтар билиилэрин сайыннарар институкка 50 хонуктаах курска үөрэнэр. Илизаров институтугар врачтар билиилэрин сайыннарар курска үөрэнэ сылдьан Г.А. Илизаров оһоллорго ыга баттааһыннаах, ууннары тардыылаах ньыманан кылгаабыт илиигэ-атахха операцияны оҥорууга айбыт аппаратын 3 комплегын Курган куораттан бэрт сыранан 2100 солкуобай суумаҕа бэйэтэ атыылаһан аҕалар.
1988с. «ЯАССР утуөлээх бырааһа» диэн аат инэриллибитэ.
Тит Васильевич үлэтигэр бэйэтэ айбыт методикаларын туттара. Кини аатырбыт травматолог-хирург Гаврил Илизаров методын Саха сиригэр маннайгынан киллэрбитэ.
Кэнники кэмнэ мануальнай терапиянан дьарыктанан элбэх дьону абыраабыта. Орүү санавиацияга сылдьан оройуоннарга ыараханнык эчэйбит дьону миэстэтигэр эмтээн абырыыра.
Автор 10 научных работ.
Принимал участие в работе III Всесоюзного съезда травматологов-ортопедов, II, III съезда травматологов-ортопедов Российской Федерации, научных конференций, совещаний.
За большие заслуги в развитии травматологической службы в республике в 1988г. ему присвоено почетное звание «Заслуженный врач Якутской АССР».
Награжден медалью «Ветеран труда», грамотами Якутского обкома, горкома КПСС, обкома профсоюза медработников.
Өрөөспүүбүлүкэ үтүөлээх бырааһа.
Сивцев Виктор Иннокентьевич
Сивцев Виктор Иннокентьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха төрөөбүт. Нам улууһун Ленскэй нэһилиэгиттэн төрүттээх. 1941 сыллаахха от ыйыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1944 сыл атырдьах ыйыгар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Москуба анныттан саҕалаан өстөөҕү кытта кыргыһа-кыргыһа Литва сиригэр тиийбит. «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ сурулларынан, үгүс хорсун быһыылары оҥорбут. Сэрии толоонуттан эргиллибэтэх. 1942 с. тохсунньутугар суруйбут суругар снайпер куурсугар үөрэнэ сылдьабын, отделение хамандыырабын диэбит. Кулун тутарга иккистээн бааһырбытын туһунан суруйбут. Онтон биир сыл буолан баран эмиэ кулун тутарга хаҥас харахпар бааһырдым, таас харах баҕар уктарыам диэбит. 1944 сыллаахха бэс ыйын 3 күнүгэр суруйбут суругар: «Ийээ, олус да мин чааспар муучу буолаҕын, ол курдук мин түүлбэр куруук бааргын» — диэбит. Арааһа эмиэ передовойга сылдьыбыт быһыылаах, баҕар бу сырыыга санитарынан буолуо, олунньуга суруйбут суругар үөрэнэбин, өлбүт киһини эппэрээсийэлиибит диэбит эбит. Суруктара Нам түмэлигэр харалла сыталлар.
Слепцов Николай Филиппович
Слепцов Николай Филиппович — иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Николаевск-на-Амуре, Соҕуруу Сахалиины дьоппуоннартан босхолоспут киһи.