cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иванов Владимир Харлампьевич
Олоҕун олуктара
«Циркумполярная культура: памятники культуры народов Арктики и Севера» диэн аан дойдутааҕы бырайыак саҕалааччытынан буолбута.
Россия Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, Саха худуоһунньуктарын Сойууһун Правлениетын чилиэнэ (1983—1991 сс.) Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуоттаах Грамотатынан наҕараадаламмыта.
2000 сыл ахсынньы 29 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Кыраныысса таһынааҕы публикациялар:
1. The peculiarities of the style of Yakut bone carving in XVIII-XIX centuries (Concerning the folk traditions and interrelations of the cultures in the Yakut Applied Art) // The Materials of V-th International Congress of Turkish Art. – Budapest: Maguar Nemzeti Muzeum, 1975. — p. 80—91;
2. The Revitalization of the Traditional Culture of Northeast Siberian Peoples. In: Constructing Cultures Then and Now. Celebrating Franz Boas and the Jesup North Pacific Expedition. Laurel Kendall and Igor Krupnik, eds. "Contributions to Circumpolar Anthropology", vol. 4. 2003. Washington, DC: Arctic Studies Center, pp.336-347. (соавтор З. Иванова-Унарова).
Кинигэлэргэ рецензиялар:
Newsletter / Arctic Studies Center. — Washington, 2005. — p. 48
Букочаан
Букочаан томтороот диэн Өлөөн уонна Арҕаа Салаа өрүстэр билирдэригэр сытар намыһах сис.
Муора таһымыттан орто үрдүгэ 400 - 500 м., ордук үрдүк чыпчаала 725 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэрэ
Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэрэ — Санкт-Петербуурга 1876 сыллаахха буолбут илиҥҥи дойдулары уонна омуктары үөрэтэр чинчийээччилэр мунньахтара. Бастакы кэҥгириэстэр Парижка уонна Лондоҥҥа буолбуттар.
Ол саҕана арҕаа дойдулар өттүлэриттэн илиҥҥи дойдуларга интэриэс наһаа үрдээн турар кэмэ этэ. Парижка Азия уопсастыбата, Лондоҥҥа Хоруоллук Азия уопсастыбата, Лейпциг куоракка Германия Илини үөрэтэр уопсастыбата бааллара. Ону таһынан үөрэтэр кыһалар эмиэ бааллара, холобур, Венаҕа Илиҥҥи тыллар академиялара, Парижка Тыыннаах илиҥҥи тыллар оскуолалара. Арассыыйа импиэрийэтигэр Москуба ҕа 1827 сыллаахха Илиҥҥи дойдулар үнүстүүттэрэ аһыллыбыта, кэлин 1948 уонна 1971 сыллардаахха үрдүкү үөрэх кыһаларыгар уонна академияларга тэҥнэммитэ.
Кэҥгириэс 1876 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр Петербургтааҕы үнүбэрсиэт аактабай саалатыгар аһыллыбыта. Кэҥгириэс бэрэсидьиэнинэн В. В. Григорьев, генераль­най сэкирэтээринэн - Ф. Р. Остен-Сакен, генеральнай сэкирэтээр көмөлөһөөччүтүнэн - В. Р. Розен талыллыбыттара. Кэҥгириэс салааларын (сиэскийэлэрин) үлэтин Ш. Шефер, В. Васильев, К. Патканов, Ж. Опперт, Р. Дуглас уо.д.а. салайбыттара. Мунньаҕы кытта тэҥҥэ быыстапка аһыллыбыта, онно Сибиир, Орто Азия, Хапхаас киэҥник көрдөрүллүбүттэрэ. Ш. Шефер Илин Азия мусульмаан ускуустубатын хомуурунньугун аҕалан көрдөрбүтэ. Публичнай бибилэтиэкэ илиҥҥи дойдулар рукопистарын көрдөрүүгэ туруорбута. Билим академията түмэллэригэр босхо киирэри мэктилээбитэ. Быыстапкаларга, түмэллэргэ сылдьарга туспа күннэри анаабыттара.
Бу мунньахха Саха сириттэн дэлэгээссийэ кыттыбыта, быыстапкаҕа Саха уобалаһын төрүт олохтоохторун олоҕун-дьаһаҕын көрдөрбүтэ. Арҕаа Хаҥалас улууһун олохтоохторо дэлэгээттэргэ айаҥҥа харчы хомуйбуттара биллэр. Ити улуустан барсыбыт Бүөтүр Боппосов тылбаасчытынан алта кылаас үөрэхтээх Георгий Слепцов барбыт. Слепцов онно хаалан, Байыаннай мэдиссиинэ академиятыгар үөрэнэн, сахалартан бастакыннан үрдүк үөрэхтээх быраас, хирург буолбута.
Төрүт
Арассыыйа судаарыстыбыннай публичнай устуоруйа бибилэтиэкэтигэр кэҥгириэскэ аналлаах пуондалар
Памир-Алай уонна Памир
Памир-Алай - кэрдиис курдук эгэлгэ арҕастардаах, уһулуттаҕас чыпчааллардаах, туруору эниэлэрдээх сис хайалар тарҕаммыт үрдүк хайалаах дойду. Манна Алай, Зеравшан сис хайалара, онтон да атыттар киирэллэр. Хайаларын үрдүгэ 4000 м үрдүк. Ледниктэр уонна ледниктэн үөскээбит рельеф көрүҥнэрэ үгүстэр. Памир бэйэтэ Алай хочотуттан соҕуруу сытар. Ити хочо Алай уонна Заалай сис хайаларын араарар. Заалай Памир систиэмэтигэр киирэр. Памир хайалара Таджикистан (Горно-Бадахшанскай автономнай уобалаһа), Кытай, Афганистан уонна Индия сиригэр-уотугар тайаан сыталлар. Хайалар бу сүҥкэн түмсүүлэригэр Азия хайалаах улуукан систиэмэлэрэ холбоһоллор. Бу сөҕүмэр үдүк суорба хайалар кыраайдара. Памир сорох чыпчааллара 7000 м үрдүктэр. Саамай хотугу сис хайаҕа, Заалайга, Ленин өргөһө (7134 м) (Ленин өргөһүн 2006 сыл от ыйын 4 күнүгэр Таджикистан бырабыыталыстыбата Абу Али ибн Сина аатынан уларытан ааттаабыта), оттон Наукалар академияларын сис хайатыгар Коммунизм өргөһө (7495 м) (Таджикистан бырабыыталыстыбата 1998 сыллаахха бу өргөһү таджик бастакы судаарыстабытын төрүттээбит Исмаил Самани аатын иҥэрбитэ) бааллар. Манна билиҥҥи мууһуруу уһулуччу киэҥник тарҕаммыт. Федченко леднигэ мантан чугас сытар. Памир хайалара граниттан, кристаллическай сланецтан, сөҥүү боруодалартан туруктаахтар. Памир арҕааҥы, илиҥҥи чаастара чуолкайдык араарыллар. Арҕаа Памир үрдүк суорба сис хайалардаах, олору дириҥ хочо-хапчааннар араартаабыттар. Хапчааннар дириҥнэрэ сорох сиринэн 2000-3000 м. Онно куйаас да күн тымныы, хараҥа уонна сыырастаах. Ледниктэр анныларыттан тахсар дьулусхан өрүстэр курулуу-харылыы усталлар. Хочолор 1700-2500 м үрдүккэ сыталлар, сис хайалар 5000 м да үрдүктэр. Илин Памир ньуура оччо быһытталамматах: сис хайалара сытыарылар, хочолорго сырыынньа түһэллэр. 3500-4000 м үрдүккэ тэҥнэммит ньуур баһыйар. Олор үрдүлэринэн 6000 м тиийэр үрдүктээх сис хайалар өрө үүнэн тураллар. Илин Памир климата тымныы уонна кураанах. Онон манна үрдүк хайа куйаара үөскээбит. Ити куйаар курас ньууругар хайыр таастаах почваҕа полынь, солянка, терескен иинэҕэс сэппэрээгэ үүнэллэр. Терескени уонна ити оттору сүөһү үчүгэйдик сиир. Терескен оту оттук быһыытынан эмиэ туһаныллар. Памирга нэһилиэнньэ үрдүк хайаҕа олус табыгастаах ындыыланар көлөнү - ягы иитэр.
Үрүҥ уонна хара
Үрүҥ уонна хара диэн киһи өйүгэр-санаатыгар Күн таҥара үөскэтэр өйдөбүллэрэ.
Сахалар Айылҕа диэн өйдөбүллэрэ олус киэҥ. Бу өйдөбүлгэ киһини туох тулалыыра, киһи тугу билэрэ-көрөрө барылара киирсэллэр, ол иһигэр киһи бэйэтэ эмиэ киирэ сылдьар. Kиһи бэйэтэ Айылҕа биир чааһа буолар. Сахалар киһини бэйэтин «Айылҕа оҕото» диэн ааттыыллар, айылҕаттан кыраларын билинэллэр.
Айылҕа тыынар-тыыннаахтара, үөннэрэ-көйүүрдэрэ, отторо-мастара бука барылара тэҥнэһии сокуонугар олоҕуран бэйэ-бэйэлэриттэн олус күүстээх тутулуктаахтар. Бу тэҥнэһии сокуонун тутулуктара Айылҕа аан маҥнай үөскүөҕүттэн ыла олус уһун кэмҥэ сайдан кэлбиттэр. Бу тутулуктар Айылҕа ханнык эмэ көрүҥэ суох буоллаҕына эбэтэр уларыйдаҕына атыттара эмиэ уларыйалларын хааччыйар. Ханнык эмэ көрүҥ хайа баҕарар өттүн диэки: элбээн дуу, аҕыйаан дуу эбэтэр үрдээн дуу, намтаан дуу, итийэн дуу, тымныйан дуу уларыйдаҕына, атын, тутулуктаах өрүттэрэ ити уларыйыыны оннугар түһэрээри эбэтэр сөп түбэһээри эмиэ хамсааһыннара саҕаланар. Сахалар бу Айылҕа тэҥнэһиитин сокуонун былыр-былыргыттан билэн бэйэлэрин олохторугар туһаналларын бэлиэтинэн уһун үйэлэрин тухары үөрэтэн туһаммыт үөрэхтэрэ, «Айыыны оҥорума» диэн үөрэх буолар. Бу үөрэх ыйыытынан киһи оҥорор ханнык баҕарар быһыыта барыта кэмнээх-кэрдиистээх, хайа да өттүгэр «Аһара барыма» диэн бобор-хаайар күрүөлээх. Аһара бараары гыммыт, урут дьоҥҥо биллибэти, саҥаны оҥорор киһини «Айыыны оҥорума» диэн сэрэтэн, көннөрөн биэрэллэр.
Боппосов Петр Михайлович
Боппосов Петр Михайлович — XIX үйэ бүтүүтүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун Дьэр нэһилиэгин кинээһэ.
1876 сыллаахха атырдьах ыйыгар Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэригэр Санкт-Петербуурга барсыбыт. Онно Саха сирин дэлэгээссийэтэ Саха уобалаһын төрүт олохтоохторун олоҕун-дьаһаҕын көрдөрбүт. Улуус олохтоохторо барар дьон айаннарыгар харчы хомуйбуттар. Кинини кытта тылбаасчытынан Георгий Слепцов барсыбыт, онно хаалан, Байыаннай мэдиссиинэ академиятын бүтэрэн, кэлин сахалартан бастакыннан быраас үрдүк үөрэҕин ылбыт, бастакы хирург буолбут.
Биир санааланыы
Биир санааланыы диэн ханнык эрэ быһаарыыны ылынарга биир өйдөбүлү туһаныы ааттанар.
Үрүҥ уонна хара
Айылҕаҕа сырдык уонна хараҥа утарыта турар өйдөбүллээхтэр. Хараҥа түүн кэнниттэн үрүҥ күн тахсан сири-дойдуну сандаарыччы сырдатыыта, дьоҥҥо өй-санаа уһуктуутун, үлэ-хамнас, кыайыы-хотуу кэлиитин бэлиэтиир көстүүнэн буолар уонна дьон сырдыкка, үчүгэйгэ тардыһыыларын көрдөрөр бэлиэнэн уһун үйэлэр тухары ааҕылла сылдьар. Бу быһаарыылар хаһан даҕаны уларыйбаттар. Киһи хараҕа хараҥаҕа куһаҕаннык көрөрө хаһан даҕаны тупсар кыаҕа суоҕунан хараҥа, хара дьүһүн хаһан баҕарар куһаҕан буолар.
Биир санааланыы
Сэбиэскэй былаас кэмигэр араас репрессийэлэр дьайыыларыттан, саҥа былаас уларытыылара барылара “үчүгэй” диэн ааттаналларыттан саха омугу көмүскүүр санаа олох да суураллан, симэлийэн барбыта. “Үчүгэй” олох сабыдыалынан сэбиэскэй норуот буолууну бары кэриэтэ, элбэхтэр сөбүлүүр курдуктара, аҕыйах утарсааччылары “диссиденнэргэ” кубулуталлара, психбалыыһаларга эмтииллэрэ. Барыта “үчүгэй” диэн албынныы сылдьыбыттарыттан, экономика сайдыыта хаалан хаалбытыттан сэбиэскэй былаас эйэлээхтик уларыйан норуот демократия, ырыынак олоҕун тутуспута.
Үрүҥ уонна хара
Айылҕа ити курдук уларыйан биэрэр көстүүтүнэн салайтаран дьон өйүгэр-санаатыгар бэйэ-бэйэлэрин утарсар, утарыта турар өйдөбүллэр хара уонна үрүҥ дьүһүнүнэн бэлиэтээн бэриллэллэр. Маннык утарыта турар өйдөбүллэри тус-туһунан хара уонна үрүҥ дьүһүннээн араартааһын дьоҥҥо ордук тиийимтиэ, өйдөнүмтүө буолар. Куһаҕан өттө хара, онтон үчүгэй өттө сырдык, үрүҥ буоллаҕына, киһи ханнык баҕарар дьыаланы оҥорбута бу икки дьүһүн икки ардынан буолан тахсар. Былыргы дьон, киһи өйө-санаата Айылҕаҕа өссө чугас эрдэҕинэ, киһи олоҕун сыалын, олоххо дьоҕурун таба сыаналыыр эрдэхтэринэ, киһи оҥорор дьыалаларын куһаҕаҥҥа — хараҕа уонна үчүгэйгэ — үрүҥҥэ араарар эбиттэр.
Биир санааланыы
Олоххо уларыйыылар хайаан да киирэн истэхтэринэ эрэ сайдыыны ситиһии кыаллар. Салайар былаас өр кэмҥэ уларыйбат буолуута олоххо уларыйыылар киириилэрин аҕыйатан сайдыы киириитин кыччатар. Сайдыыны ситиһии тылга киирэн иҥэриллэн иһэр, тыл байан иһэр диэн этиллэр. Тыл сайдан, саҥа тылларынан эбиллэн иһиитин “монумент” курдук тылдьытынан хааччахтааһын түргэнник сайдан иһэр олохтон хаалыыны үөскэтэр.
Үрүҥ уонна хара
Үгүс дьоҥҥо туһалаах үлэни-хамнаһы, үчүгэйи, саҥаны арыйыылары оҥоруу үчүгэй айыыны, «Үрүҥ айыыны» оҥоруу буолар. Үрүҥ айыыны оҥоруу дьону сайдыы, үүнүү диэки сирдиир, ол диэки хамсааһыны оҥороллоругар тирэх буолар. Саха дьонугар үчүгэйи элбэхтик оҥорон аатырбыт киһи өллөҕүнэ, өйө-санаата «Үрүҥ айыы» буолар. Сахалар үгүс дьоҥҥо элбэх үчүгэйи оҥорбут таҥаралара «Үрүҥ Күн», «Үрүҥ Аар тойон», «Үрүҥ Айыы тойон» диэн ааттаналлар. Бу таҥаралар ааттарыттан көстөрүнэн сайдыы, үүнүү диэки сирдиир, дьону элбэх үчүгэйи оҥорорго ыҥырар таҥаралар буолаллара быһаарыллаллар. Киһи батыһан, үтүктэр, үчүгэй быһыыга үөрэнэр үөрэҕэ таҥара диэн ааттанар.
Биир санааланыы
Икки омук тылын баһылааһын “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр буоллаҕына, сотору ол уларыйан, хайа эрэ өрүт баһылаан салайар кэмэ эргийэн тиийэн кэлэр. Сахалар түмсүүлээх, биир санаалаах буолуохтарын баҕарар санаалара кэлин кэмҥэ күүһүрэн иһэр. Саҥа демократия сокуоннара тутуһуллар государствотыгар дьон өйө-санаата аһара хааччахтанара табыллыбатыттан сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ тарҕанан, баһылыыр оруолу ылан иһэллэр.
Дьон улахан бөлөҕө биир санаалаах буолуута үчүгэйи уонна куһаҕаны биирдик сыаналаан араарыыта, биир тылынан этиитэ, ол аата өй-санаа төрүттэрин биирдик өйдүүргэ тириэрдэр. Киһи тугу үчүгэй, тугу куһаҕан диэн тус-туспа араарыыта атын киһилиин сөп түбэстэхтэринэ эрэ, биир санааланыылара үөскүүр кыахтанар.
Тустуу
thumb|right|300px|Былыргы грек тустууктара
Үрүҥ уонна хара
Дьон бары бэйэлэрин үйэлэригэр өйдөөн-санаан туран оҥорор оҥоруулара барылара икки өрүттээх буолан тахсаллар. Биир өттө дьоҥҥо, бэйэ дьонугар, аймахтарыгар үчүгэйи, үйэлээҕи, туһалааҕы оҥоруу, дьон олоҕо сайдыы диэки сыҕарыйарыгар көмөлөһүү, онтон атын өттө бэйэтигэр эрэ үчүгэйи оҥостоору атын дьоҥҥо куһаҕаны да оҥоруу буолар. Киһи оҥорор дьыалаларын барыларын куһаҕан уонна үчүгэй диэн араардахха бу икки өрүккэ сөп түбэһэллэр.
Сахалар былыргы кэпсээннэригэр уонна билигин баар да кырдьаҕастар айыы диэн тылы икки өйдөбүллээн тутталлара бэлиэтэнэр. Куһаҕаны да, үчүгэйи да оҥоруу иккиэн айыылар диэн ааттаналлар. Элбэх үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥоруу киһиттэн бэйэтиттэн хайаан даҕаны өйүн күүскэ үлэлэтэрин эрэйэллэр. Сорох сатабыллаах дьон үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥороору араас элбэх саҥаны арыйыылары оҥорон туһаналлар. Сытыы өйдөөх дьон куһаҕан суолу тутустахтарына, кинилэри булан, тутан сууттуур олус ыарахан буоларын сурууларга ахталлар. (1,154). Буруйу оҥорооччуну булан ылар наадаҕа, кини туттубут ньымаларын барыларын баһылааһын, арыйыы хайаан да көрдөнүллэр. Ити иһин өйдөөх дьон уһуннук толкуйдаан оҥорбут буруйдарын, куһаҕан быһыыларын арыйыы ураты уустук үлэ буоларын элбэхтик бэлиэтииллэр. (1,221).
Биир санааланыы
Уоруйаҕы кытта биир санааланыы үгүстэргэ кыаллыбат, арай бары уоруйах буоллахтарына тапсыахтарын, бииргэ кыттыһан уоруохтарын сөп. Бу уоруйах киһи үчүгэй диэн быһаарыыта уорарыттан, баҕа санаата туоларыттан үөскээн тахсар, элбэх эрэйэ суох, үгүһү уордаҕына “үчүгэйэ”, тупсара дьэ тиийэн кэлэр. Ханнык баҕарар тутуллаах дойдуларга дьон бэлэмин туһаналларын иһин уоруйахтары туораталлар.
Үрүҥ уонна хара
Айыы өйдөбүлүн маннык быһаарыыта киһи олоҕун устата оҥорор дьыалаларыгар ураты сөп түбэһэр. Киһи олоҕо үчүгэйи оҥоруу уонна куһаҕаны оҥоруу икки ардыларынан баран иһэр. Манна үчүгэйи оҥоруу элбэх буолан баһыйдаҕына, дьон олоҕо сайдыы, үчүгэй диэки сыҕарыйан барар, онтон куһаҕаны оҥоруу элбээтэҕинэ, сайдыы төннөр, кэннинэн кэхтэр.
Тустуу
Тустуу — былыргы историялаах уонна араас көрүҥнэрдээх икки утарылаhааччы күрэҕэ. Атыннык күрэс дэнэр. Олимпия оонньууларын программаларыгар баар. Тустууктар туран, тобуктаан эбэтэр сытан эрэн тусталлар. Хапсаҕайга охтубут, тобуктаабыт, илиитинэн сири таарыйбыт кыаттарар.
Биир санааланыы
Үлэһит дьон үчүгэй диэн санаалара оҥорбуттарыттан, туппуттарыттан, туһалааҕы оҥорбуттарыттан үөскээн тахсар. Үлэһит дьон барыларыттан лаппа элбэхтэр. Бу дьон үчүгэй диэн санааларын олоххо киллэрии үлэһит дьон элбииллэригэр, үлэ таһаарыылаах, оҥорумтуота үрдүк буоларыгар тириэрдэр. Төрөөбүт дойдуларын, омуктарын уонна тылларын үлэһиттэр ордук таптыыллар, харыстыыллар, уларыта сатаабаттар. Омугу харыстааһын элбэх ахсааннаах үлэһиттэргэ тирэҕирэрэ туһата улаатарын үөскэтэр.
Үрүҥ уонна хара
Сахалар өйдөбүллэринэн дьоҥҥо куһаҕаны оҥоруу, хара дьай сабыдыала. Дьоҥҥо куһаҕаны оҥорууну айыыны оҥоруу диэн бэлиэтээн этиллэр, онтон киһини өлөрүү эҥин курдук ыар айыыны оҥоруу айыылаах-харалаах диэн ааттанар. Өссө ыарахан «Хара айыы» буолар. ханнык баҕарар куһаҕаны оҥоруу дьону сайдыы-үүнүү диэки баран иһэллэрин бытаардар. Сахалыы уоруйах, дьону албынныыр киһи аата түөкүн диэн. Онтон киһи тыыныгар турбут, өлөрбүт түөкүн аата хара түөкүн диэн буолар. (3,427).
Биир санааланыы
Төһө да бары сахалыы саҥарар дьон биир тыллаах буолбуттарын иһин үлэ-хамнас, өй-санаа уратылара дьайыылара бу кэмҥэ омугу хас да сүрүн тус-туспа бөлөхтөргө араараллар:
Үрүҥ уонна хара
Дьон олоҕор элбэх куһаҕаны оҥорон «Куһаҕанынан аатырыы» диэн эмиэ баар. Сорох дьон улаханнык толкуйдаан, бэйэлэригэр элбэх барыһы ылаарылар куһаҕан быһыылары оҥороллор. Манна улахан уоруйахтары, халабырдьыттары киллэриэххэ сөп. Дириҥник толкуйдаан көрдөххө, бу быһыыга хардары-таары күрэхтэһии билигин да бара турар курдук. Үчүгэй үлэһит дьон булан-талан үүннэрэн, оҥорон баайы-малы мунньуналлар, ону куһаҕан, бэлэми эрэ ылан туһаныахтарын баҕарар дьон бэйэлэригэр ылыахтарын саныыллар. Биир өттүттэн үчүгэй дьон оҥорон таһаарбыт баайдарын маныыллар, онтон атын өттүттэн куһаҕан дьон уоран ылан бараары гыналлар. Маны барытын өйдөөх-санаалаах дьон үгүстүк толкуйдаан, ыараҥнатан, бэлэмнэнэн баран оҥороллор.
Биир санааланыы
1. Аһара баайдар, салайааччылар.
Үрүҥ уонна хара
Киһи быһыытын маннык өйдөбүлэ үгүс дьон өйдөрө-санаалара хайа диэки салалларыттан тутулуктанар. «Вор в законе» диэн нууччаларга баар өйдөбүл уоруу-алдьатыы салгыы сайдан барарыгар тирэх буолар. Уоруйахтары өрө тутуу, кинилэри арбааһын биир көрүҥэр киирсэр. Аан дойдуну аймаабыт улахан уоруулары, дьону өлөртөөһүннэри хайдах даҕаны кистээн-сабан хаайа сылдьар кыаллыбат. Арай маннык быһыылары дьон барыта билэр буолуута, кинилэр бэйэлэрин оҕолорун үчүгэй быһыылары оҥорорго үөрэтэллэригэр көмөлөһөр. Атын дьон бэлэмнэрин, баайдарын-малларын ылан туһаныы, дьоҥҥо сайдыыны аҕалбат, хата төттөрү эстиигэ-быстыыга тириэрдэр суол буоларын оҕолор кыра эрдэхтэриттэн билэллэрэ үчүгэйи оҥороллоругар көмөлөһөр.
Тустуу
Тустуу көрүҥнэрэ:
1948 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
V Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1948 сыллаахха Швейцария Ст. Мориц куоратыгар буолан ааспыттара.
Үрүҥ уонна хара
Сахаларга «Айыы-хара элбээтэ» диэн олохсуйбут этии баар. Бу этии куһаҕан быһыы эбиллэн иһэрин бэлиэтиирин таһынан куһаҕаны оҥоруу хара айыы буоларын өссө чуолкайдаан биэрэр. Ити этии киһи өйө-санаата куһаҕаны оҥорорго эмиэ үлэлиирин, олору эмиэ айан, үгүстүк толкуйдаан оҥорорун быһаарар.
Хара уонна үрүҥ дьүһүннэр уратылара киһи түүлүгэр ордук чуолкайдык араарыллан бэриллэллэр. Түүлгэ көстөр үрүҥ, сырдык дьүһүн үчүгэйи, тупсууну түстүүр, онтон туох эмэ харааран, хара дьүһүннээх көһүннэҕинэ мөлтөҕү, куһаҕан майгыны, ыараханы көрдөрөр. Түүл бу бэлиэлэрэ киһи Айылҕаттан тутулуга ураты күүстээҕин, Айылҕа бары көстүүлэрэ харааран, киртийэн көһүннэхтэринэ киһи эмиэ мөлтүүрүн бэлиэтээн көрдөрөллөр.
Биир санааланыы
2. Федеральнай тэрилтэлэр үлэһиттэрэ.
Үрүҥ уонна хара
Айылҕаҕа киһи олоҕо куһаҕан уонна үчүгэй диэн быһаарыылар икки ардыларынан баран иһэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн куһаҕан уонна үчүгэй быһыылары арааран билэн, куһаҕан быһыылары оҥорбот буоларга үөрэннэҕинэ эрэ бэйэтин үйэтигэр элбэх үчүгэйи оҥороро кыаллар. Киһи олоҕо, кыратыттан улаатан кырдьыар диэри ити хааччахтааһыннар икки ардыларынан баран истэҕинэ эрэ, Айылҕа тэҥнэһиитин сокуонугар сөп түбэһэр быһыылары оҥорор.
Биир санааланыы
3. Үөрэхтээхтэр.
Үрүҥ уонна хара
Куһаҕаны оҥоруу, куһаҕаны айыы хара айыы буолар.
Үчүгэйи оҥоруу, үчүгэйи айыы үрүҥ айыы диэн ааттанар.
Биир санааланыы
4. Үлэһиттэр.
Үрүҥ уонна хара
Кэнники кэмҥэ куһаҕаны оҥорон айыы буолуутун үчүгэй, үрүҥ айыыттан туспа арааран "аньыы" диэн ааттааһыны олохсута сатыыллар. Икки тылынан этиллэн өйдөнүллэр «Куһаҕан айыы» диэн өйдөбүлү биир тылынан «аньыы» диэнинэн солбуйуу саҥарары уонна суруйары түргэтэтэр эрэ курдук санааһын улахан сыыһа. Маннык ааттааһынтан куһаҕан айыы киһи өйүттэн-санаатыттан быһаччы тутулуга уларыйан, суох буолан хаалар. «Аньыы» диэн тыл бэйэтэ киһи өйүн-санаатын кытта ханнык даҕаны сибээһэ суох буолан «Куһаҕан айыыны» киһи оҥорботун, атын туохтар эрэ оҥороллорун курдук өйдөбүлү үөскэтэн өйү-санааны бутуйар, аҥардастыы үчүгэй эрэ дьон айыыны оҥороллорун курдук өйдөбүлү биэрэр.
Биир санааланыы
Бу ааттаммыт дьон бөлөхтөрө бары тус-туспа баҕа санаалаахтар, ол баҕа санааларын толорууга олохторун аныыллар. Үөһээ ааттаммыт үс бөлөх дьон бары сайдыыны, үөрэҕи-билиини нууччалартан, арҕааҥҥы омуктартан аан бастаан ылынааччылар, иҥэринээччилэр буолаллар. Санааларын улахан өттө кинилэри “үчүгэйдэр” диэн быһаараллар, үтүктэ, батыһа сатыыллар.
Үрүҥ уонна хара
Билигин биһиги сахалар «коммунизм» кэмин саҕана улаханнык токуруйбут өйбүтүн-санаабытын көннөрөр кэмҥэ кэлэн олоробут. Киһи өйүгар-санаатыгар дириҥ өйдөбүлү оҥорор тылларбытын уларыппатахпытына табаллар. Былыргы кэмҥэ олорбут дьон Айылҕаҕа сыһыаннара ордук чугас эбитинэн, кинилэр «айыы» диэн тылы икки өйдөбүллээн тутталлара ордук таба, киһи өйүн-санаатын олус табатык быһаарар. Айыы диэн өйү-санааны быһаарар тылбытын тыл үөрэхтээхтэриттэн харыстыырбыт наада. (4,116).
Биир санааланыы
Үөрэҕи-билиини нууччалартан ылнан, билэн бары үөрэхтээхтэр нууччалар диэки тардыһыылара, үтүктэллэрэ улаатан сылдьар. Биллиилээх, тугу эмэни ситиспит салайааччылар бары Москва диэки айанныыллар, онно олороллор, нууччалыы эрэ саҥараллар, ааҕаллар, суруйаллар, оҕолоро сахалыы билбэттэр, сахаларга туох да туһаны, көмөнү оҥорботтор.
Үрүҥ уонна хара
Туһаныллыбыт литература
1. Артур Конан Дойль (Arthur Conan Doyle). Знак четырех (The Sign of the Four): Повесть. Рассказы: Якутск: Кн. изд-во, 1991.- 320 с.
Биир санааланыы
Сахабыт тылын, сахалыы өйү-санааны дьиҥнээх харыстааччыларынан, оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн үчүгэй үгэстэргэ, үлэҕэ-хамнаска иитээччилэринэн, киһи буолууга үөрэтээччилэринэн уонна ахсааннарын элбэтээччилэринэн бары үлэһиттэри, тыа сирин олохтоохторун эрэ ааҕыахха сөп.
Үрүҥ уонна хара
Туһаныллыбыт литература
2. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. / П.С.Афанасьев редакциятынан - Дьокуускай: «Бичик» нац.кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
Биир санааланыы
Саха сиригэр олорооччу үлэһиттэр эрэ ылынан туран оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн олох үгэстэригэр үөрэтэн, сахалыы саҥардан сахалары элбэтэллэр. Көрсүө, сэмэй үлэһиттэр оҕолорун бэрээдэккэ, көрсүө, сэмэй киһи буолууга, киһи быһыылаахтык олоҕу олорууга үөрэтэннэр омук ахсаана эбиллиитин, бэйэлэрэ уһун үйэлэнэллэрин үөскэтэллэр.
Үрүҥ уонна хара
Туһаныллыбыт литература
3. Н.М.Петров. Ол үйэлэр дуорааннара. Дьокуускай: «Бичик», 1999.- 432 с.
Гален
Гале́н (Γαληνός; 129 эбэтэр 131 сыл — 200 эбэтэр 217 сыл, баҕар 215 сыл буолуо) — гириэк төрүттээх Былыргы Риим учуонайа, бырааһа, уонна бөлөһүөгэ.
Үрүҥ уонна хара
Туһаныллыбыт литература
4. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Биир санааланыы
Эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо, оччотооҕу кэмҥэ мааныламмыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар уонна учууталлар айбыт элбэх сыыһалардаах «айыыларын үөрэҕэ» сахалар төрүт үөрэхтэригэр, өй-санаа сайдыытыгар, туруктаах буолуутугар сөп түбэспэт, оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ буккууру, буортуну, алдьатыыны киллэрэр, саха тылын, өйүн-санаатын уларыта сатааһыҥҥа тириэрдэр. «Айыы үөрэҕэ» үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа тылларынан ааттыы сатыыра нууччалары быһаччы үтүктүү, батыһа сатааһын, сахалыы өйү-санааны алдьатыы буолар. «Грех» диэн тылы быһаччы үтүктэн «аньыы» диэн саҥа тылы булан сахаларга киллэрэ сатыыллара сэбиэскэй кэмтэн ыла саҕаламмытын билигин даҕаны салгыы ыыта сатыыллар.
Гален
Кыра Азияҕа (билигин Туурсуйа сиригэр баар) Пергам куоракка баай архитектор дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Бэйэтин кэмигэр уһулуччу үчүгэй үөрэхтэммит, элбэхтик айаннаан, элбэх эмтиир ньымалары баһылаабыт. Риим куоракка олохсуйбут, патрицийдары эмтииринэн дьарыктаммыт уонна кэлин Риим хас да императорын бырааһа буолбут.
Биир санааланыы
Бу үөрэхтэммит дьон нууччалар диэки тардыһыылаахтарыттан сахалыы өй-санаа уратыларын билбэт эрээри төрүт тылы, өйү-санааны уларытаары оҥостоллор. Өй-санаа үөрэҕэ тыл үөрэҕэ буолбатах. Бу дьон этэ сатыыллара сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэр кыра да сыһыана суох.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр салайааччылар дьон өйүн-санаатын уратыларын табан сыаналаабыттара, өй-санаа үөрэҕин туһаммыттара эбитэ буоллар сэбиэскэй былаас, үлэһиттэр былаастара сууллуо суоҕа этэ. Өй-санаа үөрэҕэ табата, ханнык да сыыһата-халтыта суоҕа, дьон өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэрэ салайар былаас туруктаах буоларыгар улаханнык көмөлөһөр.
Саха дьоно сахалыы таҥара үөрэҕин олоххо киллэрэн оҕо ийэ кутун иитиитин тупсардахтарына элбэх көрсүө, сэмэй, киһи быһыылаах дьон улаатаннар сыыһа-халты туттубакка үлэни-хамнаһы кыайа-хото тутаннар саха омук сайдар. Күн таҥара үөрэҕэ сахалары бииргэ түмэр, сомоҕолуур кыаҕын туһаналлар.
Аан дойду үрдүнэн дьон биир санааланыыларын Күн таҥара үөскээһинэ оҥорор. Дьоҥҥо барыларыгар тиийэр дьайыылаах Күн таҥара дьон айылҕаны харыстыыр санааларын улаатыннаран биир санааланыыларын үөскэтэр. Билигин айылҕаҕа үөскүүр уларыйыылар дьону барыларын хаарыйар кыахтара улаатан иһэр. Дьон бары биир Күн таҥаралаах буоллахтарына сомоҕолоһор кыахтара улаатар. (2,135).
Туһаныллыбыт литература.
1. “Чолбон” сурунаал. 2 / 2004.
2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Протва (өрүс)
Протва - Москуба уонна Калууга уобаластырагр устар өрүс, Ока хаҥас салаата.
Москуба уобалаһын Можайскай оройуонуттан саҕаланар. Бастаан илин диэки устар онтон Верея куорат таһыгар соҕуруу салайар, Боровскайтна эмиэ или уонна соҕуруулуу-илин устар. Окааҕа Серпухов куораттан 12 км үөһэ түһэр.
Протва үрдүгэр Верея, Боровскай, Обнинскай, Жуков, Кремёнки, Протвино куораттар тураллар.
Мүрү нэһилиэгин былааҕа
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уус-Алдан улууһун "Мүрү нэһилиэгэ" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Былаах «Мүрү нэһилиэгэ» олохтоох тэриллии 2009 сыл муус устар 16 күнүнээҕи Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Дьүһүнэ
Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Либерти (тэрилтэ, Арассыыйа)
«Либерти» — кыра эппиэтинэстээх уопсастыба, Арассыыйа кыра кыахтаах дьоҥҥо аналлаах идэтийбит туризм хампаанньата, 2004 сылтан Санкт-Петербуурга үлэлиир туроператор. Кэлээскэлээх эрэ сылдьар инбэлииттэргэ туризм өҥөтөн оҥорор, ону кытары бу дьоҥҥэ анаан куорат кэрэ-бэлиэ сирдэрэ табыгастаах буолалларынан дьарыктанар. Санкт-Петербуургтан ураты туурдар Новгородка, Выборга, Арассыыйа Көмүс колцуотунан, Киевка л.д.а. киин култуура кииннэригэр оҥоүуллаллар. Эуропа устун туурдар эмиэ бааллар: Францияҕа, Италияҕа, Чехияҕа уо.д.а.
Остуоруйата
Хампаанньаны 2004 сыллаахха Санкт-Петербуурга экскурсоводтар Наталья Гаспарян уонна Мария Бондарь тэрийбиттэрэ. Кыргыттар туризм эйгэтигэр бэйэлэрэ тэрилтэ оҥостон үлэлиэхтэрин туһунан мечтаайдаабыттара ырааппыт эбит да, туриизм ырыынагар үрдүк көнкүрүөнсүйэ баарыттан куттаналлар эбит, онон инбэлииттэргэ анаан идэтийбит Арассыыйаҕа бастакы турфирманы арыйар туһунан быһаарыммыттара. Бастаан турфирма Санкт-Петербуурга ниэмэс туриистарын ыҥырыынан дьарыктаммыт, фиирма үлэһиттэрэ туурдар маршрууттарын сиһилии толкуйдаан оҥороллор эбит, кэлээскэлээх инбэлииттэргэ табыгастаах буоллун диэн. Хампаанньа бүддьүөтэ баара-суоҕа 40 тыһыынча солкуобай эбит, онно эбии баантан 700 тыһыынча солкуобайы туттар кредит быһыытынан ылбыттара. Кэпсииллэринэн: «Мы не собирались создавать благотворительную организацию. Мы хотели, чтобы туристы на колясках чувствовали себя полноценными заказчиками полноценной услуги».
«Либерти» үлэтигэр тосту уларыйыы 2010 сыллаахха буолбут, хампаанньа Арассыыйатааҕы түмэт урбаан куонкурсугар кыайбыт уонна «Биһиги кэскилбит» пуондаттан быраһыана суох 1,7 мөлүйүөн солкуобайы ылбыт. Ити кэмтэн саҕалаан агентство үлэтэ-күөһэ сезоҥҥа 200 туурга дылы үрдээбитэ, харчыларын сыллааҕы эргиирэ 3 мөлүйүөн солкуобай буолбута, 20011 сыллаахха 3,5 мөлүйүөҥҥэ тиийбитэ. Хампаанньа уруккутун курдук сүрүн дохуотун тас дойдулар дьонноруттан ылар, Арассыыйа турист-инбэлииттэригэр туурдар бэйэтин сыанатыгар атыыланаллар, инбэлиит-оҕолорго — босхо.
Фирма уопсастыба олоҕор көхтөөхтүк кыттар, музейдары паандустарынан хааччыйыыга, кэлээскэлээх инбэлиит дьоҥҥо табыгастаах буоллун диэн, бырайыактары оҥорор уонна толорор. Турфирма хостел тутуутун, кэргэннэнии агентствотын тэрийиини, «тоҕоостоох туризм» ыйынньыктарын уонна сурунаалларын таһаарыыны былаанныыр.
2012 сыллаахха Наталья Гаспарян уонна Мария Бондарь Арассыыйаҕа түмэт урбааны сайыннарыыларын уонна өрө таһаарыыларын иһин «Импульс добра» бириэмийэ лауреаатарынан буолбуттара.
Фирманы олохтооччулар ахсааннарыгар Санкт-Петербуург регионаальнай уопсастыбаннай инбэлиит тэрилтэтэ уонна «Мы — часть общества» куорат хаһыатын тэрийээччилэрэ бааллар.
Фирма кэлээскэлээхтэртэн ураты атын инбэлииттэргэ, ол иһигэр истибэт уонна мөлтөхтүк истэр дьоҥҥо, анаан айаннары тэрийиини былаанныыр.
Сэтинньи 16
Сэтинньи 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 320-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 321-c күнэ). Сыл бүтүө 45 күн баар.
Арассыыйа салайааччылара
thumb|right|150px|Рюрик Русь, Нуучча улууһун, Арассыыйа, Арассыыйа импиэрийэтин, Сэбиэскэй Арассыыйа, ССРС, Арассыыйа федерациятын салайааччылара (862—2010).
Билиҥҥи Арассыыйаны хас да урут баар буола сылдьыбыт иллэри (судаарыстыбалары, импиэрийэлэри) кытта ситимнииллэр. Олортон Арассыыйа билиҥҥи историографиятыгар ордук билиниллэллэр: Русь (Киевскэй Русь, Владимирскай Русь), Көмүс Ордуу Нуучча улууһа (бастаан Владимир куоракка, кэлин Москубаҕа кииннээх), тутулуга суох Русь (Уордаах Уйбаан уонна кини уола Василий III саҕана), Арассыыйа (1533-1689 сс.), Арассыыйа Импиэрийэтэ (Олунньутааҕы Өрөбөлүүссүйэҕэ дылы), Арассыыйа (1917 с. кылгас кэмҥэ), Сэбиэскэй Арассыыйа, ССРС уонна Арассыыйа Федерацията (1991 сылтан билиҥҥэ дылы).
Онно сөп түбэһиннэрэн Арассыыйа салайааччыларынан ити иллэр баһылыктарын ааттыыбыт.
Бу барылынан аан бастакы салайааччынан Рюрик I ааҕыллар. Барыта билиҥҥи туругунан 120 салайааччы утуу-субуу, сороҕор биир да кэмҥэ олоро сылдьыбыт. Сорох баһылыктар былааска хаста да олоро сылдьыбыттар, холобур, Юрий Долгорукай XII үйэҕэ былаас былдьаһыытын түмүгэр 26-с, 29-с, 32-с уонна 36-с улуу кинээс буола сылдьыбыт.
1946 сыл
1946 сыл.
Павлов Федор Федорович
Павлов Федор Федорович — худуоһунньук, Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ (1995).
Королев
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Королев (Королёв) — Арассыыйа Москвауобалаһыгар баар куорат, наукоград.
Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 175 360 киһи этэ, иэнэ — 51,95 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 	3375,55 киһи.
Олохтоммут сыла — 1938, 1996 сыллаахха диэри — Калининград куорат.
Куорат баһылыга — Александр Морозенко (1996 сылтан).
Почтатын индэксэ — 141070, 141080, төлөппүөнүн куода — +7 495, ОКАТО куода — 46 434.
Бэс ыйын 27
Бэс ыйын 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 178-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 179-c күнэ). Сыл бүтүө 187 күн баар.
1952 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
VI Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1952 сыллаахха Норвегия Осло куоратыгар буолан ааспыттара.
Булумэндьэ
Булумэндьэ хайа диэн Кондаков хаптал хайалаах сир хоту өртүгэр Индигир уҥа кытылыттан 12 км. турар хайа.
Муора таһымыттан 371 м. үрдүктээх.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сахалыы өс хоһооно
Туһаныллыбыт сирдэр
'''Ылылынна: 1. Кулаковский А.Е. Научные труды – Якутск: Кн. изд-во, 1979. – 484 с.'''
1696
Туох буолбута
Нуучча сэриитэ Азов кириэппэһи осаадалаабыт. Флот муораттан бүөлээбит. От ыйын 18 — тууроктар Азовы биэрбиттэр.
Алтынньы 1
Алтынньы 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 274-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 275-c күнэ). Сыл бүтүө 91 күн баар.
Өһөс буолуу
Өһөс буолуу диэн киһи тугу эмэ ситиһэригэр тириэрдэр туһалаах хаачыстыбата ааттанар.
Сахалар киһи майгынын олус дириҥник үөрэппиттэр. Кинилэр омук мөлтөөбөккө салгыы сайдан иһэрин туһугар эдэр көлүөнэ дьону, бэйэлэрин оҕолорун киһилии өйгө-санааҕа, үрдүк көрдөбүллээхтик үөрэтэр туһалааҕын куруук бэлиэтииллэр. Бу үөрэтии сүрүн өйдөбүлэ саха киһитэ барыта билэр «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһоонугар түмүллэ сылдьар.
Бу өс хоһоонун дириҥ өйдөбүлүнэн саха киһитин оҕото төрөппүтүнээҕэр бары хаачыстыбалара барылара ордуохтааҕын быһаарара буолар. Kэлэр көлүөнэлэрэ олоххо ордук дьоҕурдаах, кыайыылаах-хотуулаах буола улаатыахтарын баҕарар төрөппүттэр куруук туттар өстөрүн хоһооно буолар. Бу өс хоһооно оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүтэ тугу сатыырын, туохха үөрэммитин барытын баһылаан баран, салгыы баран, үүнэн, аһара сайдыахтааҕын бигэргэтэр этии буолар.
Оҕолору, кэлэр көлүөнэ дьону иитиигэ «социализм» саҕана сыыһа хайысханы, сымнаҕас суолу тутуһуу буолбута билигин ырыынак кэмэ кэлбитигэр дьэ билиннэ. Ырыынак кэмэ кэлэн, туох барыта киһиттэн бэйэтиттэн эрэ тутулуктааҕа тирээн кэлбитигэр, кыайа-хото тутан үлэлиир-хамныыр дьон олус аҕыйахтара биллэн таҕыста.
«Социализм» кэмигэр салайааччы эппитин утары эппэккэ эрэ, тук курдук толорор дьон ордук сыаналанар этилэр. Кыра омуктары улахан, элбэх ахсааннаах омукка буккуйан симэлитэр туһугар бу омук дьонун өйдөрүн-санааларын мөлтөтүү былааннаахтык ыытыллара. Оччотооҕу кэмҥэ сахалар ити өс хоһоонноро куһаҕан өйдөбүллээх, ыарахан майгылаах киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннарарга ыҥырар диэн этэллэрэ. Сымнаҕас, үтүө олоххо кытаанах майгылаах, өһөс дьон наадалара суохтар диэн этэллэрэ. Бу «куһаҕан» өйдөбүллээх өс хоһоонун букатын да умуннарарга дьулуһаллара.
Ордук бу өс хоһоонун үрдүгэр аныгы нууччалыы үөрэҕи сыҥалыы сатааччылар түһэллэр. Кинилэр саха дьоно көҥүл, күүстээх, тулуурдаах уонна дьулуурдаах, өһөс санаалаах буоллахтарына бэйэлэрин көҥүллэрин ордук туруулаһан көмүскүөхтэрэ диэн куттана саныыллара ураты сөптөөх. Саха киһитэ бэйэтин билинэн, үөрэҕи-билиини иҥэриннэҕинэ, ким-кими салайар буоларын быһаарыан, өйө-санаата ордук сайдыан сөп.
Дьон үгүстэрин өйдөрүгэр-санааларыгар кыараҕас холлороон бүтүүтүгэр олус сырдык баар буолуута иҥэн сылдьар. Үөрэхтээхтэр манныкка маарынныыр көстүү оҕо төрүүрүгэр көстөр бэлиэ дииллэр. Оҕо төрүүрүгэр холлорооҥҥо ыгыллан, тулуйан, кэтэһэн эмискэ сырдыкка тахсан кэлиитэ итинник көстүүнү өйүгэр-санаатыгар иҥэрэр, бу көстүү үөскүүрүгэр олук буолар. Холлороону уонна холлороон бүтүүтүгэр сырдык уоту дьон өлөллөрө кэллэҕинэ түүллэригэр эмиэ көрөллөрө биллэр.
Kэлин кэмҥэ дьахталлар доруобуйалара биллэрдик мөлтөөн кыайан айылҕаларын курдук оҕоломмот буолан иһэллэр. Үгүс дьахталлар кыайан оҕоломмокко кесарево сечение оҥорон оҕону ороон таһаардахтарына, оҕо өйүгэр эмискэ сырдыкка тахсан кэлиитэ холлорооно суох буолар эбит. Олус соһуччу, холлорооҥҥо кэтэһиитэ, ыгыллыыта суох, суос-соҕотохто олус сырдык буола түһүүтэ бу оҕолор өйдөрүгэр хатанан хаалара бэлиэтэнэр.
Дьахталлар доруобуйалара мөлтөөбүтүн тэҥэ тулуурдара суох буолан төрүүр ыарыытын кыайан тулуйбакка оҕону быһа ороон ылыы ньыматыгар тиийэллэрэ элбиир. Эдэр дьон тулуура суох, киһи быһыытын аһара бара сылдьаллара эмиэ эбиллэр. Тулуура суохтан дьон өйдөрө хамсыыра, көтөрө, баайыллара эмиэ тутулуктаах. Онтон өйө көппүт киһи – иирбитэ дуу, итирбитэ дуу биллибэт, тугу баҕарар оҥоруон сөп.
Тулуура суох киһи — сүрэ мөлтөх. Онтон сүр киһи куттарын холбуу тута сылдьар күүс. Сүрдээх буолуу — тулуурдаах буолуу. Саха дьонун олохторун үөрэҕэ олус тулуурдаах, дьулуурдаах кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарарга аналланар уонна «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс»,- диэн диэн өс хоһоонунан этиллэр.
Оҕо төрүүрүгэр холлорооҥҥо ыгыллыыта, кэтэһиитэ тулуура үөскүүрүгэр аан маҥнайгы үөрэтии көрүҥэ буолар. Эрэйдэнэн, ыараханнык төрөөбүт оҕолор холлорооҥҥо ыгыллан, хаһан бүтэрин олус өр кэтэспиттэрин психолог Рон Хаббард (Ron Hubbard) булан бэлиэтээбитэ биллэр.
Киһилии киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннарыы олус уустук уонна ыарахан үлэ. Киһи оҕотун бэйэтэ хайдах олоҕунан олорбутун курдук олортоҕуна, иитиллибитин курдук ииттэҕинэ уонна үөрэтиллибитин курдук үөрэттэҕинэ бэйэтин курдук өйдөөх-санаалаах киһи оҥорор. Ити иһин былыргы олох туруктаах кэмигэр, араас революциялар уонна перестройкалар буолбат кэмнэригэр саха дьоно оҕолорун иитэллэригэр бэйэлэрин олохторун холобурдара, үгэстэрэ толору сөп түбэһэллэрэ.
Революция кэнниттэн дьадаҥы дьон бэйэлэрин оҕолорун үөрэхтээх киһи оҥороорулар ыарахан илии үлэтин сөбүлээбэт гына үөрэтэн кэбистилэр. Саҥа, үчүгэй олоҕу тута охсоорулар, «Мин олоҕум куһаҕан, ыарахан этэ»,- диэн төрөппүт бэйэтин олоҕор, үлэлээбит үлэтигэр оҕотун үөрэппэт буолбута. Оҕо төрөппүтүн олоҕун ситэ билбэтэ сайдан барбыта. Саҥа олоҕу тутуохтаах эдэрдэр урукку олох үгэстэрин, сиэрдэрин-туомнарын барытын быраҕан, суох оҥорбуттара. Социализмы тутуохтаах кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруга суох буолуута ити курдук сайдыбыта.
Төрөппүт оҕотун бэйэтин олоҕуттан атын олохтоох буоларга үөрэтэн улаатыннарара ураты уустук. Аныгы сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕин өйдөбүллэринэн туһаннахха соччо кыаттарбат үөрэх буолуон сөп. Оҕону кыра эрдэҕинэ иитиигэ уонна үөрэтиигэ хайаан даҕаны төрөппүт үтүгүннэрэн, батыһыннаран биэриитэ наада. Төрөппүт бэйэтин оҕотугар аан маҥнай бэйэтин олоҕун, үлэтин-хамнаһын үөрэтэн баран, салгыы саҥа олоххо бэлэмниирэ, онно үөрэтэрэ оруннаах. Оччоҕо кэлэр көлүөнэ дьон өйдөрө-санаалара туруктаах, тирэхтээх буолар.
Айылҕа аһара тымныылаах, өҥүрүк куйаастаах, хара тордох курдук саба түһэр үөннээх-көйүүрдээх сиригэр олохтоох дьон ураты тулуурдаах, дьулуурдаах, өһөс майгылаах буоллахтарына эрэ олоҕу киһилии олорор кыахтаналлар. Өссө тугу эмэни оҥорор, ситиһэр буоллахха, өссө өһөс буолуу көрдөнөр. Өһөс буолуу Айылҕа тутаах көрдөбүлэ. Хас эмэ сүүһүнэн сыллар усталарыгар ити ыарахаттары кытары туруулаһан, охсуһан саха дьоно өһөс, тулуурдаах, дьулуурдаах майгыламмыттар.
Өһөс майгылаах киһи ылыммыт сыалын ситиһиигэ дьулуурдаах, дьаныардаах буолар. Итини тэҥэ өһөс майгы киһи тулуурдаах буоларын эмиэ бэлиэтиир. Туох эмэ ыараханы тулуйар наадаҕа өһөс майгы хайаан да наада. Арай киһи майгынын биир уратытынан буоларынан сибээстээн аһара баран хаалбата эрэ киһиттэн ирдэнэр.
Өһөс буолуу аһара бардаҕына ньоҕой диэн ааттанар. Сахалар бэлиэтииллэринэн ньоҕой майгы бэйэҕэ сыһыаннаах сыалы ситиһэргэ ураты туһалааҕын таһынан, атын дьону кытта тапсарга, бииргэ үлэлииргэ аһара ыарахан. Ньоҕой майгы өссө аһара барыыта ньоҕойдоһуу диэн эбиискэ өйдөбүллэнэр. Киһи бэйэтин кыаҕын, күүһүн билиммэт буолуута аһара баран ньоҕойдоһууну таһаарар.
Дьон-аймах бииргэ олорууларыгар хайаан даҕаны тутуһуллуохтаах бэрээдэги билии уонна толоруу хас биирдии киһиттэн ирдэнэр тутаах көрдөбүллэр буолаллар. Билигин Россия демократия сокуоннарын тутуһарга үөрэнэ сатыыр. Урукку хараҥа империя үйэлэрин саҕаттан олохсуйан хаалбыт, тойон былааһа диэн өйдөбүл, саҥа сокуон былааһа киириитин туормастыы сатыыр. Олох сайдан иһиитэ иннин диэки баран иһэринэн ити хаалбыт өйдөбүллэр умнуллан иһиэхтэрин сөп этэ. (1,57).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Норденшельд экспедицията (1878 - 1879)
Норденшельд экспедицията (1878 - 1879). 1875 сыллаахха Норденшельд парустаах аалынан Енисей өрүскэ диэри тиийбитэ.
1876 сыллаахха хотугу кэтирээһин 71° диэри тиийэн баран Европаттан Сибииргэ диэри Хоту океанынан сылдьыахха сөп диэн дакаастаабыта.
1878 сыллаахха "Вега" уонна "Лена" диэн аалларынан Хоту океан сибиирдээҕи кытылын устун айаннаабыта. Сайын Беринг силбэһиитигэр диэр тиийбитэ.
Колчинскай хомоҕо кыстаан баран Беринг силбэһиинэн Чуумпу океаҥҥа киирбитэ. 1880 сыллаахха Суэц канаалынан Евразияны эргийэн Швецияҕа төннубүтэ.
Норденшельд аатынан Таймыыртан хоту сытар арыылары ааттаммыттара.
Чахов Александр Иванович
Чахов Александр Иванович Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр 1934 с. олунньу 20 күнүгэр төрөөбүтэ. 1953-1957 сс. Ытык Күөл промкомбинатыгар столярынан үлэлээбитэ. 1957 с. Дьокуускайга баянистар курстарын бүтэрбитэ. 1958 с. Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищеҕа үөрэммитэ. 1963 с. Абыйга, Тааттаҕа Мөҥүрүөн учаастагар кулууп сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1967 с. Саха АССР культуратын министерствотын иһинээҕи Норуот айымньытын дьиэтигэр – концермейстер. Александр Иванович – “Биһилэхтээх хомус” ааптара, 1957 сылтан ырыа мелодиятын суруйар. А. И. Чахов норуот маастара, самодеятельнай композитор, импровизатор-хомусчут. Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Таатта улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Николя Саркози
Норуот хамсааһынын сойуһа партия лидера этэ, уонна Франция республикатын президенынан 2007 сыл ыам ыйын16 күнүгэр Социалистическай партия чилиэнин Сэголэн Руяльы кыайан талыллыбыта. Консервативнай сокуоннары ылар уонна Франция саҥа экономическай моделын иһин киэҥник биллэр. Ааҥылыйа уонна Америка чаҕалхай примерданын көрөн Франция экономикатын либерализациятыгар үлэлээбитэ. Президен буолуон иннинэ 2007 сыл кулун тутар 26 күнүгэр дылы Иһинээҕи дьыала министра этэ.
Аҕата мадьаар этэ.
Саркози иннинэ Жак Ширак президент этэ.
Протистар
Протистар диэн араас эукариот микроорганизмнар. Биир да элбэх да сааныктаахтар. Харамайдартан, үүнээйилэртэн уонна тэллэйдэртэн атыттар.
1956 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
VII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1956 сыллаахха Италия Кортина д’Ампеццо куоратыгар буолан ааспыттара.
Афганистаан
Афганистаан (официаллык Афганистаан Ислам Өрөспүүбүлүкэтэ) диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Иранныын арҕаа, Пакистанныын соҕуруу уонна илин, Түркменистанныын, Узбекистанныын уонна Тадьикистанныын хоту, Кытайдыын хотугулуу-илин. Афганистан диэн аат "Афганнар Сирдэрэ" диэн тылбаастанар.
Киирии тыл
Киирии тыл — атын тылтан киирбит уонна тылга хаалбыт тыллары аатыыллар. Тыл сайдарыгар уонна уларыйарыгар улахан фактор буолар. Хайа да омук тылын баайа бэйэтиттэн эрэ тахсыбат, тыл атын тыллартан бэлэми эмиэ ылынар .Оннук ылыныы — тыл словарнай састааба хаҥыыр биир сүрүн суола. Норуот быһаччы сыһыаннаһар, ыксалаһар норуотун тылыттан ылынар.
Онуоха саҥа тыллар туох эмэ саҥаны (саҥа барымтаны, өйдөбүлү) кытта киирэллэр. Онон атын тылтан элбэх ахсааннаах тылы ылыныы үгүс өттүгэр туһааннаах норуот хайа эмэ өттүнэн сабыдыалын көстүүтүнэн буолар. Ону билиҥҥи кэмҥэ саха тылыгар нууччаттан ылыныы холобуругар көрүөххэ сөп. 17 үйэҕэ Саха сиригэр нуучча дьоно кэлиилэрэ сахалар олохторугар үгүс саҥаны киллэрбитэ. Ону кытта тэҥҥэ саха тыла нууччалыы тыллары ылыныыта саҕаламмыта. Ол ылыныы Октябрьскай революция кэнниттэн ордук кэҥээн уонна саҥалыы ис хоһооннонон бара турар. Нуучча тылыттан ураты саха тылыгар эбэҥки, эбээн тылларыттан киирбит тыллар бааллар. Оттон саха тыла ааспыт тылларыттан (холобур, юкагир, чукча тыллара уо.д.а.), үгүс ылыныы баара биллибэт. Онон, билигин биллэринэн, нуучча уонна эбэҥки, эбээн тылларыттан ылыныыга тохтуохпут.
Нууччаттан киирбит тыллар
Нууччаттан киирии тылларга, төрүт нуучча эрэ тыллара буолбакка, нуучча тылынан эргийэн киирэр атын омуктартан төрүттээх тыллар, тиэрминнэр кытары киирсэллэр.
Октябрьскай революция иннинэ сахалыы сурук, үөрэх олоҕура иликтэринэ, нуучча тылыттан сүнньүнэн күннээҕи олоххо-дьаһахха чугас, кэпсэтии тылыгар үгүстүк туттуллар тыллар киирбиттэрэ уонна олор үгүстэрэ, нуучча литературнай тылыттан буолбакка, олохтоох говордартан кэлэллэрэ. Оттон революция кэнниттэн общественнай олох уларыйыытынан, сурук үөдүйүүтүнэн, үөрэх тэнийиитинэн, культура, наука сайдыытынан, техника тарҕаныытынан сиэттэрэн, нуучча тылыттан саха тылыгар, дьиэ эргиннээҕи өйдөбүллэри бэлиэтиир тыллар киирдилэр уонна киирэ тураллар. Нууччаттан ылыныы билигин тыл тылга быстах сабыдыалын эрэ курдук өйдөммөт, саха литературнай тылын салгыы үүнүүтүнэн көрдөбүлүнэн буолла. Ол нуучча тыла билиҥҥи кэмҥэ саха тылыттан үрдүкү сайдыылааҕынан төрүөттэнэр.
Нууччаттан киирии тыллар араҥалара билиҥҥи кэмҥэ олус киэҥ, ол литературнай тыл ылыныытыгар ордук сыһыаннаах. Кэпсэтии тылыгар ылыныы оннооҕор кыараҕас. Оттон революция иннинэ киирбит тыл ахсаана 2800 кэриҥэ. Нууччаттан киирбит тыллары маннык холобурдарга көрүөххэ сөп : Октябрьскай революция иннинэ саҥа тыллар нуучча тылыттан сүнньүнэн тылынан эрэ киирбит буоллахтарына, билигин сурук тылынан эрэ киирбит буоллахтарына, билигин сурук тылынан ордук киирэллэр. Онуоха сурук тыла саҥа тыллары үксүгэр сахатыппакка төрүт дьүһүннэринэн биэрэр. Ол саҥа тыллар кэпсэтии уонна уус-уран литература тылыгар киириилэрин бытаардар. Онон литературнай тыл словарнай састааба түргэнник хаҥыырыгар киэҥник туттуллар тыллары сүнньүнэн сахатытан ылынар ордук туһалаах.
Эбэҥки, эбээн тылларыттан киирии тыллар
Эбэҥкилэр уонна эбээннэр — сахалар өртөн ыла булкуһа кэриэтэ бииргэ олорбут норуоттара. Ол гынан баран, билигин көстөрүнэн, ити тыллар туспа тыл буолан сайдыбыт историяларыгар саха бүттүүн тылыгар ылыныы үгүһэ суох. Холобур, эбэҥки тылыттан ылыныыны үөрэппит дьон 40-ны кыайбат тыл киирбитин ыйаллар. Эбэҥки, эбээн тылларыттан ылыныы холобурдарга манныктар: аҕаан (эбэҥки, эбээн агэн «брусок»), болбукта(эбэҥки болгикта «кедровый стланик», эбээн болгиг «кедрач» дьааҥы (эбэҥки йаҥ «сопка-голец»), дьуккаах (эбэҥки, эбээн дьулгак «сожитель»), дьүүктэ (эбэҥки укту, уктэ «ключ, источник»), куйукта (эбэҥки куикта "личинка овода; отверстия на коже оленя от личинок овода "), кукаакы (эбэҥки кукэки, эбээн кукэки «сойка, кукша»), лабыкта (эбэҥки лавикта/лавукта «ягел»), лээби(эбэҥки лэвэ «топь, трясина, болото»), нуучча (эбэҥки луча/нюча, эбээн нючи «русский»), ньуоҕу (эбэҥки негу, эбээн негу «ремень оленя-передовика»), олооччу (эбэҥки олочи «короткие рабочие унты»), сиибиктэ(эбэҥки сивэктэ «хвощ; молодая травка»), уучах (эбэҥки угучак/учак, эбээн учик «верховой олень»), ыалыкы (эбэҥки хелаки «куропатка» уо.д.а. Саха бүттүүн тылыгар эбэҥки, эбээн тылларыттан ылыныы итинник киэҥэ суох эбит буоллаҕына, ити тыллар үгүс олохтоох говордарга улахан сабыдыаллаахтар. Олохтоох говордар эбэҥкиттэн, эбээнтэн ылыммыт сорох ураты тыллара литературнай тылга билигин да киирэллэр. Онон саха тылгар эбэҥки, эбээн тылларын сабыдыала билигин да сүтэ илик.
Инватакси
Ол курдук “Инватакси” сулууспата маннык өҥөнү оҥорор:
Билиҥҥи туругунан тэрилтэ дьонтон ылар бырайыаһынан суоппардар хамнастарын төлүүр, көлө өрөмүөнүн уонна көрүүтүн истиитин ороскуотун сабынар. Онон айан төлөбүрүн сыаната түһэрин туһугар “Инватакси” түмэт урбаанын тэрилтэтэ көмөҕө наадыйар.
Тэрилтэ тутуһар сүрүн тосхоллоро:
Тэрилтэ кыһалҕалаах дьону доруобуйаларынан хааччахтаах дьон олороллоругар аналлаах кэлээскэнэн хааччыйар. Ол гынан баран, кэлэр-барар наадалаах дьон бу сулууспаҕа биир күн иннинэ эрийэллэрин ирдиир.
Массыыналар барыта толору хааччыллыылаахтар. Ол курдук массыына сэбилэнэр:
“Инватакси” суоппардара хас биирдии килийиэҥҥэ кини кыһалҕатын учуоттаан тус-туһунан сыһыаннаһаллар.
Бөтүҥ (суолталара)
Өссө маны көр
Бөрө Бөтүҥнэр
1697
1697 сыл.
1960 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
VIII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1960 сыллаахха АХШ Скуо Вэлли куоратыгар буолан ааспыттара.
Жан-Клод Юнкер
thumb Жан-Клод Юнкер (Jean-Claude Juncker, төр. 1954 Ахсынньы 9) — Лүксембург политига, премьер миниистирэ (1995 тохсунньу 20 ыла). Христиан-социалист дьон партиятын басхана. Урут үп миниистирэ.
Эуро олохтооһунун көҕүлээччитэ.
Юбилейнай
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Юбилейнай (Юбилейный) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 32 492 киһи этэ, иэнэ — 3 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 10 830,7 киһи.
Олохтоммут сыла — 1972, 1992 — Болшево-1 куорат тииптээх бөһүөлэк, ЗАТО.
Куорат баһылыга — Валерий Киргичев.
Абрамович Эмилий Александрович
Абрамович Эмилий Александрович (1864-1922) - өрөбөлүссүйэниэр, быраас, Саха уобалаһыгар көскө олорбут.
1864 сыллаахха Родно куоракка быраас дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1882 с. Сорбонна үнүбэрсиэтин мэдиссиинэ факультетыгар киирбитэ. 1888 сыллаахха Дерптааҕы үнүбэрсиэти чаҕылхайдык бүтэрбитэ. 1889 сылаахха Киевкэ хирургияҕа идэтийэн үөрэнэ сылдьан өрөбөлүүссүйэ хамсааһыныгар кыттыытын иһин тутуллан хаайыллар. 1892 с. Өлүөхүмэ куоракка көскө ыытыллар. Онно быраастыыр, кэлин Бодойбоҕо 1904 сыллаахха диэри бырааһынан үлэлиир.
1964 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
IX Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1964 сыллаахха Аустрия Иннсбрук куоратыгар буолан ааспыттара.
Үөдэй (суолталара)
Үөдэй хас да суолталаах тыл.
Соҕуруу Сибиир хайалара
Соҕуруу Сибиир хайалара — Арассыыйаҕа Сибиир уонна Дальнай Восток сиригэр-уотугар тайаан сытар хайалар уопсай иэннэрэ 1,5 мөл км².
Географическай балаһыанньалара
Алтай хайалара, Арҕаа уонна Илин Саяннар, Прибайкалье уонна Забайкалье хайалара, Становой сис хайа. Бу аан дойду саамай бөдөҥ хайалаах ииттэн биирдэстэрэ. Арҕаа Сибиир истиэптэриттэн Чуумпу акыйаан биэрэктэригэр тиийэ 4,5 тыһыынча биэрэстэ кэриҥэ субуллар. Хапхаас хайаларынааҕар иэнэ түөрт төгүл улахан.