cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кузьмина Земфира Макаровна
1. Олоҕун олуктара
Отделение отуттан тахса сыл тэтимнээхтик үлэлээбитин түмүгэр сүҥкэн уопут эбиллибитэ, хас даҕаны кѳлүѳнэ быраас уһуйуллан тахсыбыта. Сүрүн үлэтин сэргэ, Земфира Макаровна бүтүн ѳрѳспүүбүлүкэ үрдүнэн неврологическай кѳмѳ оҥоһуллуутун тэрийиинэн дьарыктаммыта — үйэ чиэппэрин кэриҥэ кини Саха сирин Доруобуйатын харыстабылын министиэристибэтин сүрүн невролога этэ. Кэм-кэрдии устарын тухары россиятааҕы доруобуйа харыстабыла уларыйан испитэ. 2005 сыллаахха «Доруобуйа» диэн национальнай бырайыак олоххо киирбитэ. Ол биир хайысхатынан сүрэх уонна тымыр систиэмэтин ыарыыларыттан ѳлүүнү кыччатыы буолбута. Онно анаан үрдүк таһымнаах медицинскэй тэрилтэлэр ситимнэрэ арыллыбыта.
2011 сыл тохсунньу ыйыгар 2-с нүѳмэрдээх Ɵрѳспүүбүлүкэтээҕи балыыһа — Саха ѳрѳспүүбүлүкэтин Суһал медицинскэй кѳмѳтүн сыантырыгар олоҕуран, Региональнай тымыр сыантыра арыллыбыта (Региональный сосудистый центр). Бу сыантыр арыллыытыгар үрдүкү таһымнаах кадрдар уонна суһал кѳмѳнү оҥорууга сүҥкэн уопут баара улахан оруолу оонньообута. Саҥа тэриллибит Региональнай тымыр сыантырыгар Земфира Кузьмина хааннарын эргимтэтэ күүскэ кэһиллибит ыарыһахтарга аналлаах неврологическай отделениены салайбыта.
«Биһиги сыалбыт-сорукпут диэн ыарыһахтары тута балыыһаҕа үктэммит чаастарыттан саҕалаан чѳлүгэр түһэрии, - диир земфира Кузьмина. - Үс сыллаах ырыҥалааһын кѳрдѳрбүтүнэн, муҥутуур кыра неврологическай дефициттээх ыарыһахтар ахсааннара биллэ элбээтэ. Улахан кэһиллиилээх дьон балыыһаттан атахтарыгар туран тахсаллар. Ол да буоллар, киһи куруук ѳссѳ үчүгэйи баҕарар, холобур – аныгы хааччыллыылаах чѳлгѳ түһэрэр отделение, эбэтэр оннооҕор ѳссѳ ордук  анал идэтитиллибит сыантыр баара буоллар диэн» (http://www.1sn.ru/174206.html). Региональнай тымыр сыантырын үлэһиттэрин бастакы сыллааҕы үлэлэрин түмүгүнэн «Тымыр ыарыһахтарыгар медицинскэй кѳмѳнү оҥорууну тупсарыы» диэн Бүтүн Россиятааҕы научно-практическай конференция дьүүллүүр сүбэтин куоластааһынынан «Бастыҥ отчуот ааптардарын коллектива» диэн дипломунан наҕараадаламмыттара. Кузьмина З. М. конференцияҕа дакылаат ааҕан кыттыбыта.
Мэйиигэ хаан эргиирин кэһиллиитин диагностикатыгар уонна эмтээһинигэр саҥа ньымалар эбиллэн испиттэрэ: артериальнай аневризма сытыырхайбыт кэмигэр эндоваскулярнай эмтээһин; стабилометрия; ишемическэй инсульт сытыырхайбыт кэрдииһигэр тѳбѳ тымырдарын стенотическай бэргээһинигэр стентирование оҥоруу; инсулунан ыалдьыбыттары чѳлүгэр түһэрии кэмигэр варганынан эмтээһин; мэйиигэ хаан эргиирин кэһиллиитигэр лазерынан эмтээһин; транскрани альнай намыһах долгуннаах магнитынан эмтээһин; фармакогенетическэй чинчийиилэр. Отделение сүрүн үлэтин кэккэ, Земфира Макаровна салайыытынан научнай чинчийэр үлэ күүскэ барар. Отделение быраастара «Цереброваскулярнай патология уонна инсульт эпидемиологическэй уонна молекулярно-генетическэй чинчийиилэрэ», «Ишемическэй инсуллаах ыарыһахтар метаболическай кэһиллиилэрэ», «Саха этническэй группатын инсулун үѳрэтиитин генетическэй ѳттүттэн кѳрүү», «Антиагулянтнай эмтэниини ыла сылдьар ишемическэй инсуллаах ыарыһахтары фармакогенетическэй чинчийии» диэн тиэмэлэргэ үлэлээбиттэрэ. http://yakutsk.bezformata.ru/listnews/zemfira-kuzmina-stala-pochetnim/38219088/
Талааннаах быраас, үчүгэй тэрийээччи уонна салайааччы, үтүѳкэннээх киһи Кузьмина Земфира Макаровна билиҥҥи кѳлүѳнэ невролог быраастарыгар үтүѳ холобур буолар. http://ysaa.ru/novosti/mirom-pravit-liubov
Неврологическай отделение сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит кэмигэр Кузьмина З. М. салайар үлэҕэ бэйэтин үчүгэй ѳттүттэн кѳрдѳрбүтэ уонна биир кѳрүүнэн, биир тыынынан үлэлиир быраастар, сиэстэрэлэр бэртээхэй коллективтарын түмпүтэ.
4. Сигэлэр
• Кузьмина Земфира Макаровна Научнай электроннай библиотекаҕа сирэйэ: 'Модьу бичикИҥнэри бичик' • ГБУ РС(Я) Республиканская больница № 2 — Центр экстренной медицинской помощи
Бережнов-Енжов Иннокентий Федорович
Орто Халыма оройуонун Иккис Хаҥналас нэһилиэгэр Дуөнсэ диэн сиргэ 1918 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр төрөөбүтэ.
Партия райкома кинини 1946 с. Дьокуускайдааҕы биир сыллаах уобаластааҕы партийнай оскуолаҕа үөрэххэ ыыппыта. Бу оскуоланы ситиһиилээхтик бүтэрэн, партия Саха уобаластааҕы кэмитиэтигэр штатнай пропагандиһынан, 1947 сылтан партия Орто Халыматааҕы райкомун иккис сэкирэтээринэн үлэлээбитэ. Красноярскайдааҕы икки сыллаах партийнай оскуоланы 1951 с. ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, Орто Халыма райкомун I сэкирэтээринэн ананар.
И.Ф.Енжов ити саҥа дуоһунаска үлэлиир сылларыгар нэһилиэнньэ араас араҥатын үөрэппитэ, дьон олоҕун тупсарар суоллары тобула сатаабыта. Ити сылларга көһө сылдьар эбээннэри биир сиргэ олохсутар туһунан бары өттүнэн үөрэтиллибит бырайыагы оҥорон республика салалтатыгар түһэрбиттэрэ, ону Обком, Совмин салалтата өйөөн, үгүс министерстволар күүстэрин түмэн кылгас кэм иһигэр Березовка бөһүөлэк тутуллубута. Производство салаата быһаарыллан, совхоз отделениета тэриллэн, үлэ былааннаахтык ыытыллар буолбута. Иннокентий Федорович үлэһиттэр депутаттарын оройуоннааҕы Сэбиэттэрин, онтон 1951 с. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан талыллар.
Эдэр коммунист И.Ф.Енжов 34 сааһыгар Обкомҥа отдел сэбиэдиссэйин солбуйааччынан түөрт сыл үлэлээбитин кэннэ партия Бүлүүтээҕи райкомун I сэкирэтээринэн ыыталлар. Онтон партия обкомун аппааратыгар кэлэн 30 сыл үлэлээн 1988 с. пенсияҕа тахсар. Кини партия райкомун уонна обкомун аппараатыгар Обком I сэкирэтээрдэрэ И.Е.Винокуров, С.З.Борисов, Г.И.Чиряев, Ю.Н.Прокопьев салалталарынан 44 сыл устата үлэлээбит кырдьаҕас коммунист, партия бэтэрэээнэ буолар.
«Бочуот Знага» уордьанынан иккитэ, уонтан тахса араас мэтээллэринэн наҕараадаламмыта, «Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүолээх үлэһитэ» бочуоттаах аат иҥэриллибитэ. Бүлүү куоратын уонна Орто Халыма оройуонун бочуоттаах гражданина буолбута.
Кини 2005 с. 87 сааһыгар өлбүтэ.
Степанова Наталья Ивановна
200px|thumb|right|Степанова Наталья Ивановна Степанова Наталья Ивановна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2010)
Һонолулу
Һонолулу (Honolulu, Honolulu) — АХШ дойдутугар баар куорат, һауайи киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөнтэн тахса. Аан Дойду биир кыраһыабай сынньалаҥ киинэ буолар.
Куорат аттыгар — Перл Һарбор.
Саппоро
Саппо́ро (札幌市) — Хоккайдо арыытыгар турар, улаханынан Дьоппуон төрдүс куората. Дьонун ахсаана 1-3 мөл. Хоккайдо университета баар.
Саппороҕа 1972 сыллааҕы Кыһыҥҥы Олимпиада уонна 1986, 1990 уонна 2017 сыллардааҕы Кыһыҥҥы Азия оонньуулара буолбуттара. Саппоро аттыгар итии дьүүктэ уута тахсар сирдэрэ бааллар. Сылын ахсын Хаар бэстибээлэ ыытыллар, онно 2 мөл турист кэлэр.
Илин Тимор
Илин Тимор диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута.
Queen
Queen диэн 1970 c. Лондон к. (Ааҥл Сирэ) тэриллибит поп уонна рок бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Freddie Mercury (ритм гитара, ырыаhыт), John Deacon (бас гитара), Brian May (соло гитара, ырыаhыт) уонна Roger Taylor (дарбыйа, ырыаhыт).
Саввинов Анатолий Иванович
Саввинов Анатолий Иванович — саха этнографиятын, ол иһигэр дулгааннар уонна хотугу сахалар, Саха сирин таһыгар олорор сахалар олохторун-дьаһахтарын, култуураларын чинчийэр.
Сүрүн үлэлэрэ
«''Традиционные металлические украшения якутов ХIХ - начала ХХ в. Историко-этнографическое исследование''» (Новосибирск, Наука, 2001) - монография. «''Проблемы этнокультурной идентификации долган. На материалах традиционного искусства''» (Новосибирск, Наука, 2005) - монография.
Сибиир ситимэ
Сибиир ситимэ — мастыҥы үүнээйи, лиана.
Ареала
Сибиир таһыгар Арассыыйа Европатааҕы чааһыгар, Орто Азияҕа уонна Монголияҕа көстөр. Саха сиригэр ойуур зуонатыгар барытыгар кэриэтэ баар, хоту туундара ойуурдарыгар кытта көстөр.
Тас көстүүтэ, үүнүүтэ
Умнастара синньигэстэр, имигэстэр, бастаан сыталлар, онтон мастар умнастарынан эриллэн үөһэ тахсаллар. Биир силистэн 3-5 умнас тахсар, онтуктара 3-4 м уһуннаах буолаллар. Үчүгэй учулуобуйаҕа 3 м үрдүккэ дылы харыйаны эрийэ үүнэн тахсыан сөп.
Экологията
Күлүккэ үүнэрин сөбүлүүр. Ол иһин хараҥа харыйа ойуурдарга элбэхтик үүнэр. Тымныыны тулуйумтуо. Сороҕор тиит уонна хатыҥ мастаах сырдык ойуурдарга эмиэ үүнэр, ол эрээри онно оччо хойуу буолбат.
Туһата
Элбэхтик үүннэҕинэ умнас эпифиттарыгар уонна үөннэргэ туһалаах эйгэни үөскэтэр. Көстүүтэ үчүгэй буолан киэргэл быһыытынан туттуллуон сөп.
Өссө маны көр
Охуоскай ситимэ
Замбия
Замбия Республиката (Republic of Zambia) диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Конго Демократ Республиката хоту, Танзания хотугулуу илин, Малауи илин, Мозамбик, Зимбабуэ, Ботсуана уонна Намибия соҕуруу уонна Ангола арҕаа. Киин куорат Лусака.
Билии
thumb|Билии сирэйдэниитэ ([[грек тыла|гректыы Επιστημη), Селсус библиотеката (Эфес, Түркийэ).]]
Билии диэн өйдөбүлү маннык быhаарыахха сөп:
Былатыан билиини "тоhоҕостоох дьиҥ өйдөөһүн" диэн аан бастаан быhаарыытыттан ыла билии туhунан философия мөккүөрдэрэ саҕаланаллар. Онтон ыла билиҥҥээҥҥи дылы билии биир ылыныллыбыт быhаарыыта суох.
Билии когнитив бырассыастар комплекстарыттан үөскүүр: өйдөөһүн, үөрэтии, билсии, тэҥнээhин уонна санааhын.
Крыжовниктыҥылар
thumb|Ribes rubrum
Крыжовниктыҥылар (, Семейство Крыжовниковые).
Бу кэргэҥҥэ икки ууска (Моонньоҕон уонна Крыжовник) арахсар 200-чэ сэппэрээк киирэр. Үгүсэрэ икки полушарие умереннай зоналарыгар үүнэллэр.
Карл Линней
Карл Линней (Carl von Linné эбэтэр Carolus Linnaeus) диэн швед ботанига, эмчитэ уонна зоолога. Аныгы биноминал номенклатураны төрүттээбитэ. Аныгы таксономия айааччытынан уонна аныгы экология айааччыларыттан биирдэстэринэн буолар.
1707 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр төрөөбүт, 1778 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр өлбүт.
Андросов Прокопий Харлампьевич
Прокопий Харлампьевич Андросов, Дьөҥкү Сээн (1927-2008) - тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Таатта улууһун Ытык олохтооҕо.
Николаева Мария Егоровна
200px|thumb|right|Николаева Мария Егоровна Николаева Мария Егоровна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
Андросов Прокопий Харлампьевич
Үрдүк үөрэхтээх. Улуус кэккэ оскуолаларыгар саха тылын уоона литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
Алта кинигэ, сэттэ буклет уонна брошюра ааптара. “1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл кавалера.
Айымньы
Саха тыла иччилээх диэн этэллэр. Тыл дорҕоонноро киһи мэйиитигэр дьайыыларыттан өй-санаа түмсүүтэ, иччитэ үөскүүр.
Хас биирдии сахабыт тылыгар өй-санаа өйдөбүллэрэ, ол аата үгэстэр иҥэн сылдьаллар. Ол иһин өйтөн-санааттан тутулуктаах дьайыылара киһиэхэ олус улахан.
Киһи саныыр санаата уонна оҥорор быһыылара тус-туспалара саха тылыгар иҥэн сылдьаллар. Ол курдук ай диэн тыл киһи баһын иһигэр саныыр санаата баарын, саҥаны айарын быһаарар. Санаа киһи баһын иһигэр араас уларыйыылара айар, арыйар, айымньы диэн тылларынан этиллэллэр.
Ай диэн тылбыт киһиэхэ салгын кут баарын, сайдарын биллэрэр. Бу тыл өй-санаа үлэтин, киһи санаатыгар саҥаны айарын, оҥорон көрөрүн быһаарар уратылаах. Итини тэҥэ бу тыл киһиэхэ салгын кута сайдарын биллэрэн киһиэхэ эрэ анаан туттуллар. Атын көтөрдөргө, кыылларга туттуллубат. Итилэргэ салгын кут диэн суох, сайдыбат.
Киһиэхэ эрэ саҥаны билэн иһэриттэн өйүн-санаатын тутулуктара эбиллэннэр өйө-санаата өссө сайдан, дириҥээн иһэр кыахтанар. Салгын кут түргэнник сайдарыттан киһи киһи буолары ситиспит.
Айа диэн иитиллэн турар ох саа этиллэр. Киһи айан оҥорон аан бастаан ох сааны булду тоһуйан бултуурга туһаммытын бэлиэтээн айа диэн ааттаммыт.
Ай диэн тылга “ар” диэн кыыһырбыты биллэрэр дорҕоон холбонон айар диэн тылы үөскэппит. Ону-маны айа сатааһын үчүгэйи оҥороро аҕыйаҕын ити “ар” диэн сөбүлээбэти биллэрэр дорҕоон бэлиэтиир.
Ордук элбэхтик саҥаны айа сатааһыны биллэрэн арыйар диэн тылы туттабыт. Улахан суолтата суох, сиэри кэспэт саҥаны, уратыны оҥоруу арый диэн тылтан үөскээн арыйыы диэн ааттанар. Бу тыл “ыы” диэн бүтүүлээҕэ сэрэҕи улаатыннарары ирдиир.
Арый диэн тыл санааны биллэрэр, онтон арыйыы диэн ол санааны илэтигэр оҥорон таһаарыы ааттанар. Арыйыы диэн кыра, бытархай, улахан суолтата суох этиллибитин да иһин “ыы” диэн ытааһын бүтүүлээҕэ куһаҕана элбиирин биллэрэр.
Айымньы диэн санаабытыгар тугу айа, оҥоро сатыырбытын сурукка киллэрэн бэлиэтээһин, сыыһатын-халтытын көннөрүү ааттанар. Бу үлэҕэ ханнык эрэ саҥаны айыыны оҥорууга бэлэмнэнии, сыыһатын-халтытын көннөрө сатааһын баара эрэйиллэр. Аныгы тылынан эттэххэ айымньы диэн уустук проект оҥоруута буолар.
Ай уонна ымньан диэн тыллартан айымньы диэн тыл үөскээбит. Ол иһин айымньы диэн тыл бу үлэҕэ кыра да буоллар ханнык эрэ саҥаны айа сатааһын, уратыны оҥоруу баарын биллэрэр.
Айымньылаах үлэ диэтэххэ туох эрэ саҥа, урут суох, ким да билбэт быһыыларын туһунан суруйуулар бааллара быһаарыллар. Бу үлэҕэ ханнык эрэ ким да оҥорон көрө илик саҥаны айыыны олоххо киллэрэргэ анаан бэлэмнэнии баара ирдэнэр. Аныгы тутуу проегын оҥоруу айымньылаах үлэҕэ киирсэр. Ол курдук хас биирдии проект оҥоруута уруккулартан ханнык эрэ уларытыыны, тупсарыыны киллэрдэҕинэ ордук сыаналанар.
Суруйааччы оҥорор үлэтэ айымньы диэн ааттанар. Ол аата оҥоруллан үлэҕэ киирэ илигэ анаан-минээн бэлиэтэнэр. Суруйааччы суруйбутун курдугу ким эрэ илэтигэр оҥорон таһаардаҕына биирдэ, дьон билбэт, оҥорбот быһыылара буоллаҕына айыы буолан тахсар.
Суруйааччы айыыны оҥорбот, айымньыны эрэ оҥорор, ол аата айыыны оҥорууга бэлэмниир. Киһи билбэт буолан оҥорбот быһыыларын оҥоруу айыы диэн ааттанар. Куһаҕана элбээн хааларын биллэрэн “ыы” диэн ытааһын дорҕоонунан бүтүүлээх.
Бу оҥоруллубут айыы куһаҕан, хара айыы буолан таҕыстаҕына суруйааччы, айыыны бэлэмнээбит киһи кыттыгастааҕынан, кигэн биэрээччинэн ааҕыллан сууттаныан сөп.
Санаабытыгар айа сатаан, айымньылаахтык үлэлээн туох эмэ уратыны, саҥаны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорон таһаардахпытына айыыны оҥоруу эбэтэр айыы буолар.
Ай диэн тылбытыгар “ыы” диэн ытааһын дорҕооно эбилиннэҕинэ айыы диэн киһи оҥорор быһыытын биллэрэр тыл үөскүүр. Киһи оҥорор быһыыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларынан айыы диэн тыл икки өрүттэнэр.
Киһи субу оҥорбута үчүгэйи оҥоруу буолан таҕыстаҕына үрүҥ айыы диэн ааттанар. Айыы киһи урут билбэт, ол иһин оҥорбот быһыыта буолан сиэри кэһэр. Ол иһин сэрэҕи улаатыннарары эрэйэр.
Саҥаны айыы куһаҕан буолан хааллаҕына хара айыы буолар. Умнуллар, хаалар аналланар. Саҥаны айа сатааһын туга эмэ табыллыбатаҕына, сатамматаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйара ордук элбэх. Ону тэҥэ киһи бэйэтэ ыксыырыттан, тиэтэйэриттэн табыллыаҕы да куһаҕаҥҥа кубулутар уратылаах. Ол иһин айыыны оҥоруу куһаҕана элбээн хааларыттан сахалар харыстанан “Айыыны оҥорума” диэн оҕолору үөрэтэллэр.
Оҥоруллубут айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана субу кэмҥэ кыайан быһаарыллыбатаҕына айыы диэнинэн сылдьарыгар тиийэр. Төһө эмэ уһун кэмҥэ үчүгэйдэрэ эбэтэр куһаҕаннара кыайан биллибэккэ, арыллыбакка эрэ сылдьыбыт айыылар бааллар.
Айыы-айа диэн ханнык эрэ урут биллибэт ыарыы соһуччу киириитэ ааттанар. Киһи урут билбэт ыарыыта соһуччу киирэн соһутара тылбытыгар киирэн иҥмит.
Айымньы диэн тылы сахалыы быһаарыылаах тылдьыт маннык быһаарар. Айымньы диэн киһи өйүнэн айбыт оҥоһуга, суруйуута, уус-уран обраһа. (1,31).
Онон айымньы диэн киһи саныыр санаатын сурукка киллэрэн, бэлиэтээн, өссө тупсаран, оҥорорго табылларын бэлэмнээһинэ ааттанар.
Туһаныллыбыт литература
1. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
Сара Бернар
Сара Бернар (Sarah Bernhardt) (Алтынньы 22, 1844 – Кулун тутар 26, 1923) диэн Франция актрисата. Эуропа театрдарын сыаналарыгар 1870-с сыллардаахха биллиини ылбыта, кэлин Америка дойдуларыгар биллибитэ.
Логика
Логика диэн сөптөөх дакастааhын уонна түмүктээhин пириинсиптэрин үөрэтии. Философия салаата уонна классик тривиум ирээтэ.
Логика этии уонна аргумент тутулун көрөр. Аргумент теориятыгар киэҥник туттуллар.
Диэрби киин бибилитиэкэтэ
thumb|Диэрби киин бибилитиэкэтин дьиэтэ ([[Диэрби түмэлэ уонна уус-уран галереята|Диэрби түмэлин уонна уус-уран галереятын кытта туттуллар)]] Диэрби киин бибилитиэкэтэ (Derby Central Library) — 1879 сыллаахха түмэли уонна уус-уран галереяны кытта олохтоммут Диэрби куорат киин бибилитиэкэтэ. Куорат Кафедра кыбартаала диэн ааттанар оройуонугар кыһыл киппииччэттэн Ричард Нилл Фримен бырайыагынан Майкл Басс-кыра диэн киһи үбүнэн тутуллубут дьиэ.
Диэрбигэ бастакы куруук үлэлиир бибилитиэкэ 1811 сыллаахха Квин-стриткэ аһыллыбыта; 1832 сыллаахха бу тэрилтэни харчы төлөөн туран 84 киһи туһанар эбит. 1863 сыллаахха Александр Кроолл диэн ботаник бибилитиэкэринэн анаммыт, нөҥүө сылыгар бибилитиэкэ түмэли кытта холбоспут.
Бёрн Страуструп
Олоҕун кэпсээнэ
Бьёрн төрөөбүт уонна улааппыт дойдута Орхус куорат (Дания). Орхус университетыгар информатика салаатыгар киирбитэ. Бүтэрэн баран магистр степенин ылбыта (1975). Кэлин, Кембридж университетын лабораториятыгар үлэлии сылдьан, информатикаҕа диссертация комүскээбитэ (1979). Черчилл колледжын чилиэнэ.
1979 сыллаахха Страуструп, кыыһын уонна кэргэнин кытта, Bell Telephon Laboratories диэн научнай-чинчийэр киинигэр үлэлии бараары, Нью-Джерсига көһөн барбыта. Ол сылга кэргэнэ уол оҕону төрөппүтэ, Николас диэн ааттаабыттара. Төрүттэниититтэн 2002 сыллаахха сабыллыар диэри Бьёрн AT&T Bell Labs компания бөдөҥ программирование уобалаһын чинчийии отделын салайааччыта этэ.
Бьёрн Страуструп С++ программирование тылын оҥорон бэлэмнээбит киһи.
Бүтэһик бириэмэгэ С++ киэҥ кэтиккэ туттуллар объект хайысхалаах програмирование тыла буолан иһэр. Страуструп объект хайысхалаах уобалаьын туһаныытыгар уонна түмүллүбүт программирование парадигм уобалаьын программнай приложение айыытыгар бастакы киһиннэн ааҕыллар. Онно эффективнаһа бастакы свойствоннан турар буолулуотаах, холобур симулятор, графика, туһанааччы холбуура, прикладной систиэмэ, научнай ааҕан таһаары систиэмэтэ.
Наука уонна общество өҥөтө
Страуструп «Язык программирования С++» диэн кинигэтэ - бэйэтин уобалаһыгар биир бастыҥ ааҕыллар, 19 араас тылларга тылбаастаммыт кинигэ. Аныгыс кинигэтэ «Дизайн и эволюция С++» программирование тылын дьүһүннэһинин саҥа арыйбыт: сана санаалары, муҥутуур үчүгэй холобурдары, быһаарыыга турар соруктары. Бэйэтин биэс кинигэтигэр эбии сүүстэн тахсаа академическай уонна атын популярнай ыстатыйалары таһаартарбыта.
Бьёрн С++ анаан ANSI/ISO стандарт айыытыгар көхтөөх кыттыыны ылар этэ уонна салгыы стандарты көҕүлээһин уонна хос көрүтүгэр үлэлиир этэ.
1990 сыллаахха «Dr. Dobb’s Journal» санаатынан «Справочное руководство по языку программирования С++ с комментариями» техническай документацияҕа уһулуччулаах мастер диэниниэн наҕараадаламмыта. Бу сурунаал санаатынан 1994 сыллаахха «Дизайн и эволюция С++» диэн кинигэ программистарга кинилэр төрүт кодтарын тупсаҕай буолуутугар көмөлөһөн «Productivity Award» диэн наҕарааданы ылбыта.
Бьёрн Страуструп Национальнай Инженерия Академиятын («National Academy of Engineering») чилиэнинэн 2004 сыллаахха С++ тылы айбытын иһин талыллыбыта. Бастакы компьютернай учуонай быһыытынан, америка научнай чинчийэр холбоһуга 2005 сыллаахха наҕараадалаабыттара («Wiliam Procter Prize for Scientific Achievement from Sigma Xi»). Бьёрн Страуструп үлэлиир сирэ AT&T BELL Laboratories уонна AT&T. Онтон ураты, Страуструп Техасскай медицинскэй, инжеренийэ уонна наука академиятын чилиэнэ буолар. Бьёрн Страуструп «Fortune magazine» сурунаалынан «уон икки бастыҥ эдэр америка учуонайдарыттан» биирдэстэринэн ааттамыта. Ытыктабыллаах доктор НИУ ИТМО (2013) http://is.ifmo.ru/doctors/stroustrup.pdf
Тутуллубут литература
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Страуструп,_Бьёрн
Дьөҥкү Сээн
Дьөҥкү Сээн дьиҥ аата Прокопий Харлампьевич Андросов (1927–2008) 1927 с. Уолба нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Үрдүк үөрэхтээх. Тыыл, педагогическай үлэ ветерана. РФ Суруналыыстарын союһун чилиэнэ. Улуус кэккэ оскуолаларыгар саха тылын уоона литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
Алта кинигэ, сэттэ буклет уонна брошюра автора. “1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл кавалера. СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ. Таатта улууһун бочуоттаах гражданина.
Саха сиригэр үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэктэр
Саха сиригэр үөскүү сылдьыбыт бөһуөлэктэр — администрацияларынан уонна территориянан араарыыга уларыйыы тахсыбыт түмүгэр куорат тииптээх бөһүөлэк статустарын сүтэрбит бөһүөлэктэр.
Абый улууһа
Алдан улууһа
Амма улууһа
Булуҥ улууһа
Ленскэй улууһа
Мирнэй улууһа
Муома улууһа
Нүөрүҥгүрү улууһа
Ньурба улууһа
Өймөкөөн улууһа
Өлүөхүмэ улууһа
Уус-Маайа улууһа
Усуйаана улууһа
Ислам дойдута
2004 сылга Ирак сэриитин саҕаланыытын кэнниттэн Ал-Каида сыһыаннаах бөлөх этэ. Ирак сунниттарын быыстарыгар биир улахан целифат үөскэтэр былааннаах этэ, кэлин Сирияҕа тарҕаммыта. 2014 сыл олунньутугар Ал-Каида 8 ый устата былаас иһин былдьаһыытын кэнниттэн бары сибээһи быспыта.
Россияҕа ИГИЛ террористическай тэрилтэ быһыытынан биллэриллибитэ уонна туох да үлэтэ бобуллубута уонна 2015 сыл алтынньы ыйыгар Россия сэриитэ Сирияҕа ИГИЛ утары охсуһуутун саҕалаабыта.
Саха сиригэр үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэктэр
Хаҥалас улууһа
Дьокуускай куорат
Mail.Ru
Mail.Ru — Нуучча тылынан үлэлиир интернет-портал, Mail.Ru Group хампаанньа бас билиитэ
Биир сигэттэн араас тиэмэлэрдээх проектар ситимэ буолар, ол курдук«Авто Mail.Ru», «Кино Mail.Ru», «Дети Mail.Ru», «Здоровье Mail.Ru», «Леди Mail.Ru», «Новости Mail.Ru», «Спорт Mail.Ru», «Hi-Tech Mail.Ru», «Cars Mail.Ru», «Недвижимость Mail.Ru»; уонна араас интернет нөҥүө баар өҥөлөр киирэр страницата буолар — почты, поиска, социальных сетей «Мой мир» и «Одноклассники», интернет-былыт сервиһа, уо.д.а. .
TNS сулууспата ааҕыытынан 2015 сыл бэс ыйын туругунан ый аайы 54.9 мөл киһи туттар этэ. . Alexa сулууспа ааҕытынан 2017 сыл муус устар ыйыгар аан дойдуга 47-с миэстэни, онтон Арассыыйаҕа 5-с миэстэни ылара. — в России.
Охлопков Даниил Федорович
Охлопков Даниил Федорович — Дүпсүн улууһун суруксута, онтон кулубата.
1872 сыллаахха улуус суруксутунан үлэлии олорон кэлин Күлүмнүүр диэн аатынан киэҥник биллибит Баһылай Никииппэрэби иитэ ылбыт.
Уолу үөрэттэрээри политсыылынай Н. П. Страндены 1874 сыллаахтан бэйэтин дьиэтигэр олордубут. 1875 сыллаахха Охлопков уолу Нецветова диэн Странден билэр дьахтарыгар Дьокуускайга олохтуур. Нецветова бэлэмнээбитин кэннэ 1877 сыллаахха Никифоров Дьокуускайга эр дьон прогимназиятыгар киирбит. Онтун бүтэрэр 1885 сылыгар ииппит аҕата дьадайан хаалан гимназия дириэктэрэ көҥүлүнэн тохсунньуга төрөөбүт улууһугар суруксуттуу тахсар.
Шрёдингер Эрвин
Шрёдингер Эрвин Рудольф Йосеф Александер (Erwin Schrödinger, ; ; атырдьах ыйын 12, 1887 Венаҕа – тохсунньу 4, 1961) — Австрия физига, Квантовай механика төрүттээччитэ. 1933 сыл физикаҕа Нобель бирииһин ылбыта.
Олоҕо
Академическай гимназияҕа 1898 сылтан 1906 сылга дылы үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Венаҕа математиканы уонна физиканы үөрэппит 1910 сыллахха хабилитациятын суруйбут.
I Аан Дойду сэриитигэр саллаат быһыытынан кыттыбыт. Ол кэнниттэн Цюрих, Йена, Бреслау уонна Штутгарт куораттарга профессор буолбут. 1920 сыллахха кэргэн ылбыт.
Нацистар Германияҕа былааска кэлбиттэрин кэннэ Германияттан баран Оксфорд куоракка профессор буолбут. 1933 сыллахха Нобель бирииһин ылбыт. Үс сыл буолан баран Австрия куоратыгар профессор буолбут. 1938 сыллахха нацистар былааска кэлбиттэрин кэннэ Австрияттан куоппут. Дублин куоракка Теория Физика оскуолатыгар директор буолбут.
1956 сыллаахха Австрияҕа төннүбүт уонна физика теориятыгар профессор аатын ылбыт.
1961 сыллаахха сэлликтэн өлбүт.
Суолталаах үлэлэрэ
Шрёдингер үлэлэрэ волновой механикаҕа саамай суолталаах буолбут, квантовай механиканы чопчулаабыт. Биофизика уонна молекулярнай биология араас өттүттэн быһаарбыт.
Матрица (математика)
Ма́трица — математикаҕа объект. Строка уонна столбец холбоһуга, быһа охсуһар быыстарыгар элеменнара бааллар, бэйэтэ көнө муннук таблицаҕа суруллар. Матрица размерын кини строката уонна столбецтара туруораллар.
Матрицалар улаханнык алгебраическай уонна дифференциальнай тэҥнэбили суоттуурга туһалыыллар. Бу түгэҥҥэ матрица строкатын размера тэҥнэбил ахсааныгар тэҥнэһэр, онтон биллибэт элеменнар ахсааннара - столбец ахсаанын. Линейнай тэҥнэбил системата түмүгэр матрицанан суоттанар. Матрицаҕа бу алгебраическай операциялар ананаллар:
Дакаастаммыта: хас биир n-мернай пространствоҕа сылдьар линейнай операторга соҕотох n-бэрээдэктээх квадратнай матрицаны туруоран биэриэххэ сөп; уонна инник курдук - хас биир n-бэрээдэктээх квадратнай матрицаҕа соҕотох, бу пространствоҕа үлэлиир линейнай оператор туруоран биэриэххэ сөп. Матрица свойствата линейнай оператор свойстволарыгар сөп түбэһэр. Быстах түбэлтэҕэ матрица чыыһылалара - оператор бэйэтин чыыһылалара буолаллар. Билинейнай форма туһунан эмиэ ити курдук этиэххэ сөп. Математикаҕа матрица элбэх арааһа көрүллэр. Ол курдук: единичнай, симметрическай, кососимметрическай, уо. д. а. матрицалар.
Матрица теориятыгар улахан суолталаах оруолу "нормальные формы" - матрица каноническай арааһа оонньуур.
Линейнай тэҥнэбил системата
Маннык араас линейнай тэҥнэбил систематын көрүоххэ:
Бу система m линейнай тэҥнэбилтэн уонна n биллибэттэн турар. Кини бу курдук суруллуон сөп : манна
Матрица A - линейнай тэҥнэбил систематын коэффициенынан буолар, вектор-столбец x — биллибэт вектор, онтон туруору вектор b — ханнык эрэ бэриллибит вектор. Система суоттанарын гына, хайаан даҕаны вектор b остуолба линейнай комбинациятынан буолуон наада A, оччоҕуна вектор x — b вектор коэффициэннарын ыһыллыыларын муһар A матрица столбецтарынан. Матрица тылыгар линейнай тэҥнэбил суоттанарыгар көҥүл усулуобуйата баар теоремы Кронекера-Капелли: A столбецтан уонна b столбецтан турар.
Линейнай кубулуйуулар
линейнай кубулуйууну көрүөххэ, n-мернай векторнай пространства  в m-мерное векторное пространство  : Матрица форматынан: A матрица - линейнай кубулуйуу коэффициэннарын матрицалара. \mathcal{A} Если рассмотреть действие линейного преобразования \mathcal{A} на векторы вида составляющие базис пространства, то — это есть j-ый столбец матрицы A. Таким образом, матрица A полностью описывает линейное преобразование \mathcal{A}, и, поэтому, называется матрицей линейного преобразования.
Көнө муннук матрица
Икки конечнай матрциа баар: Матрица A размердаах m\times n (читается m на n) (m - строк, n - столбцов) элеменнардаах из некоторого кольца или поля \mathcal{K} отображение вида. Матрица суруллар. где элемент матрицы находится на пересечении i-й строки и j-го столбца. Манна матрица элеменын ахсаана m \cdot n тэҥнэһэр. В соответствии с этим Сама матрица естественным образом интерпретируется как вектор в пространстве, имеющем размерность mn. Это позволяет ввести покомпонентное сложение матриц и умножение матрицы на число (см. ниже); что касается матричного умножения, то оно существенным образом опирается на прямоугольную структуру матрицы.
Квадратнай матрица
Өскөтүн матрицаҕа m строка ахсаана кини n столбеһын ахсаанын кытта тэҥнэһэр буоллаҕына, инник матрица квадратнай диэн ааттанар, онтон m=n квадратнай матрица размерынан эбэтэр бэрээдэгинэн ааттанар.
Строка-вектор уонна столбец-вектор
Матрицы размера m\times 1 и 1\times n являются элементами пространств и  соответственно:
Матрица элементарнай кубулуйуулара
Элементарными преобразованиями строк матрицы называются следующие преобразования: Элементарные преобразования столбцов матрицы определяются аналогично.
Матрица рангата
Строки и столбцы матрицы являются элементами соответствующих векторных пространств: Рангом матрицы называют количество линейно независимых столбцов матрицы (столбцовый ранг матрицы) или количество линейно независимых строк матрицы (строчный ранг матрицы). Этому определению эквивалентно определение ранга матрицы как порядка максимального отличного от нуля минора матрицы. При элементарных преобразованиях ранг матрицы не меняется.
Бэлиэлэрэ
Матрицаны алфавит улахан буукубатынан суруйаллар: холобур оччоҕуна A — матрица, көнө массив элеменнара поле \mathcal{K} араас, ханна маннык гынан, a_{ij} — матрица элемена A, i-й строка уонна j столбец быһа охсуһуутугар сытар. В соответствии с этим принято следующее компактное обозначение для матрицы размера m\times n: или просто если нужно просто указать обозначение для элементов матрицы.
Иногда, вместо a_{ij}, пишут a_{i,j}, чтобы отделить индексы друг от друга и избежать смешения с произведением двух чисел.
Можно встретить как обозначения с круглыми скобками «(…)», так и обозначения с квадратными скобками «[…]». Реже можно встретить обозначения с двойными прямыми линиями «||…||»).
Поскольку матрица состоит из строк и столбцов, для них используются следующие обозначения: а
Таким образом, матрица обладает двойственным представлением — по столбцам: и по строкам: Такое представление позволяет формулировать свойства матриц в терминах строк или в терминах столбцов.
Единичнай матрица
Единичнай матрица — матрица, при умножении на которую любая матрица (или вектор) остается неизменной, является диагональной матрицей с единичными (всеми) диагональными элементами: Для её обозначения чаще всего используется обозначение I или E, а также просто 1 (или 1 специальным шрифтом). Для обозначения её элементов также используется символ Кронекера \delta_{ij}, определяемый как:
Нулевой матрица
Для обозначения нулевой матрицы — матрицы, все элементы которой нули (при сложении её с любой матрицей та остается неизменной, а при умножении на любую получается нулевая матрица) — используется обычно просто 0 или 0 специальным шрифтом, или буква, начертанием похожая на ноль, например \Theta.
Матрица эбиитэ
Тэҥ размердаах эрэ матрицалары эбиэххэ сөп. Тэҥ размердаах эрэ матрицалары эбиэххэ сөп. Матрицалар эбсиилэрэ A + B диэн C матрицаны булааһын буолар, бары элеменнара попарнай эбсиилэригэр бары элементов матриц A и B, ол аата хас биир матрица элеменэ C тэҥнэһэр Матрица эбсиитин свойстволара:
Бары свойствалар линейных операций аксиомалары хатылыыллар линейного пространства ол иһин маннык теорема баар:
Элбэх тэҥ размердаах матрицалар mxn полеттан P элеменнэрдээх (поля всех действительных эбэтэр комплексных чисел) линейное пространство Р поле үрдүнэн уөскэтэллэр (хас-биир маннык матрица бу эйгэ вектора буолар).
Матрицаны чыыһылаҕа төгүллээһин
A Матрицаны чыыһылаҕа төгүллээһинэ маннык буолар .
Свойства умножения матриц на число:
Матрицалар төгүллэрэ
Умножение матриц (обозначение: A B, реже со знаком умножения A\times B) — есть операция вычисления матрицы C, каждый элемент которой равен сумме произведений элементов в соответствующей строке первого множителя и столбце второго.
Векторы матрицаҕа төгүллээһин
Матрица быраабылатынан матричнай төгүл матрица хаҥас столбец векторыттан саҕаланар, уонна вектор-строка уҥа матрицаҕа төгуллэнэр. Вектор-столбец уонна вектор-строка элеменнарын биир индексынан суруйуохха сөбүн иһин бу төгүлү маннык суруйуохха сөп: столбец-векторга v (получая новый вектор-столбец Av):
строка-векторга s (получая новый вектор-строку sA):
Вектор-строка, матрица уонна вектор-столбец бэйэ-бэйэлэригэр төгүллэниэхтэрин сөп, скалярнай чыыһыла биэрэллэр: (Бэрээдэгэ наадалаах: вектор-строка слева, вектор-столбец матрицаттан уҥа).
Бу дьайыылар матричнай представление линейнэй оператордарын уонна координататын линейнэй кубулуйуутун основата буолар. Заметим, что обычной мотивировкой введения матриц и определения операции матричного умножения (см.тж.в статье об умножении матриц) является именно введение их, начиная с умножения вектора на матрицу (которое вводится исходя из преобразований базиса или вообще линейных операций над векторами), а уже затем композиции преобразований сопоставляется произведение матриц. Действительно, если новый вектор Av, полученный из исходного вектора v преобразованием, представимым умножением на матрицу A, преобразовать теперь ещё раз, преобразованием, представимым умножением на матрицу B, получив B(Av), то, исходя из правила умножения вектора на матрицу, приведенного в начале этого параграфа (используя ассоциативность умножения чисел и меняя порядок суммирования), нетрудно увидеть в результате формулу, дающую элементы матрицы (BA), представляющую композицию первого и второго преобразований, и совпадающую с обычным определением матричного умножения.
Комплекснай сопряжение
Өскөтүн матрица элеменнарынан комплекснай чыыһылалар буолар буоллахтарына, комплексно сопряжённай матрица тэҥнэһэр. Манна \bar a — чыыһыла, комплексно сопряжённое к a.
Транспонирование уонна эрмитово сопряжение
Транспонирование үөһээ көрүллүбүтэ: өскөтүн, оччоҕуна. Комплекснай матрицаларга быдан барсар эрмитово сопряжение:. Матрицаны операторнай өттүттэн көрдөххө, транспонированнай уонна эрмитово сопряжённай матрица — диэн оператор матрицалара, сопряжённого холоонноох скалярного эбэтэр эрмитова төгүллэр, сөптөөхтүк.
Rambler
Rambler Media Group (aim: RMG) — интернет-холдинг, көрдүүр ситим, россия интернет ресурстарын рейтинг-классификаторын тутан олорор хампаанньа, интернет портал.
Рамблер көрдүүр ситимэ нучча, украина уонна английскай тыллары өйдүүр. Тыл араас форматынан көрдүүр уонна табылларынан уонна сайтарынан группаланар.
2009 сыл сэтинньи 25 күнүгэр Rambler «Премия Рунета» конкурс "Культура уонна маассабай коммуникация" номинациятыгар лауреат аатын ылбыта.
2020сыллахха Сбербаан Рамблер акцияларын хомуйбута, уонна билигин соҕотох тутааччы буолар.
Таҥха
Таҥха ол эбэтэр "Таҥханы иһиллээһин" диэх сахалар тохсунньу ыйыгар буолар таайар кэмэ. Бу бириэмэҕэ туох буоларын иһиллиэххэ сөп диэн итэҕэйэллэр. Сахалар үгүс таайар ньымалара нуучча норуотун «Святки» бырааһынньыктарын саҕанааҕы сэрэбиэйдэригэр сөп түбэһэр. Таайар ньымалар араас буолар:
Түөрэх быраҕыы, «сыҥаах ойуун»
Былыр түөрэх быраҕыы улаханнык тэнийбитэ. Бараһыайдыыр киһи тугу эмит ыйытан баран ньуосканы, бэргэһэни, үтүлүгү, сүөһү алын сыҥааҕын, о.д.а. үөһэ быраҕара. Ити мал-сал умса эбэтэр олоро түһэринэн инники дьылҕаларын билгэлииллэрэ. Холобура, ньуосканы үөһэ быраҕан баран: «Бу сырыыга булпар баартаах буоллахпына түөрэҕим олоро түс, оттон тыаттан кураанах эргиллэр буоллахпына түҥнэри түс», - дииллэр. Ньуоска умса түстэҕинэ табыллыбат бэлиэнэн ааҕыллар уонна таайааччылар аат эрэ харата «былаҕай» диэн саҥа таһаараллар, оттон ньуоска аһыыр оттүнэн үөһэ көрөн түстэҕинэ, ити баарды билгэлиир, оччоҕо дьон «туску!» диэн саҥа аллайан, үөрэн үөһэ ууналлар. Маннык билгэлээһиҥҥэ туттуллар мал-сал «түөрэх» диэн ааттанар.
Ойбон аттыгар таҥха иһиллээһин
Киһи ахсаана төһө баҕарар, ол эрээри чорбоҕо суох буолуохтаах. Кириэстэрин устан баран, хараҥаҕа ойбон таһыгар халыҥ суорҕанынан бүрүнэн чомохтоһон олороллор. Төһө эрэ бириэмэ ааспытын кэннэ атах тыаһа иһиллэр уонна ким эрэ барыларын ыарыылаахтык төбөҕө охсуталыыр. Онуоха ыарыыгыттан уонна кутталгыттан хаһыытыа суохтааххын, оччоҕо инникини кэпсээн киирэн барар.
Сэргэни миинии
Бүргэһи атаҕар шпора курдук кэтэн баран, киһи түүн дьиэттэн кэннинэн хаа-ман тахсар уонна сэргэҕэ кэлэн кохсүнэн сыстан, илиитинэн кууһан туран кэнэҕэс кинини туох күүтэрин туһунан: «Тойон моймор сэргэ! Кэриэс тылгын кэпсээ, аман өскүн амалый!» - диэн кордөһөр уонна атаҕынан тирэнэн сэргэни миинэр. Оччоҕо сэргэ дьигиһийэн, хамсаан киирэн барар. Киһи илиититтэн толө мөҕө сыл-дьар сордоҥу туппут курдук буолар. Кини ити кэмҥэ илиитин ыытыа суохтаах, тирэ-нэн туруохтаах. Оччоҕо сэргэ кэпсээнин саҕалыыр. Кыайан тутуһан турбатах киһи тугу да истибэт, ол оннугар ыалдьыан эбэтэр өлүөн сөп.
Сылгылар кэпсэтиилэрэ
Киһи эрдэттэн окко киирэн саһар. Түүн ол сир аттыгар икки аты аһата баайаллар. Кинилэр биир ийэттэн төрөөбүт атыырдар эбэтэр биирэ хаһаайын киэнэ, иккиһэ айан сылгыта буолуохтаахтар. Сылгылар бастаан кинилэр кэпсэтиилэрин истиэн сөптөөх киһини кырыыллар. Онтон киһилии кэпсэтэн бараллар, ол быыһыгар хаһаайыннарын, кинилэр чугастааҕыларын дьылҕатын билгэлииллэр. Саспыт киһи баарын биллэрдэҕинэ сылгы кырыыһыттан өлөр кутталланар.
Түннүккэ хайаҕаһы үүттээһин
Түүн ыалларын дьиэтигэр тиийэн хотонтон ынах сааҕын эһэр муус түннүккэ эриллэҕэс күлүүс тылынан дьөлө үүттээн хайаҕас оҥороллор. Ол хайаҕаска кулгаахтарын даҕайан, хаһаайыттар кэнэҕэски олохторун туһунан кэпсиир саҥаны истэллэр.
Хаары сиидэлээһин
Киэһэ сэргэни тула хаары сиидэлээн куталлар. Сарсыарда эрдэ туран ити хаары көрдөххө, араас суол-иис хаалбыт буолар. Сиидэлээбит киһи байыах буоллаҕына хаарга кулунчук, торбос туйаҕын суола көстөр. Оҕо төрөөрү гыннаҕына оҕо атаҕын суола, оттон өлүүгэ түбэһиэх буоллаҕына хоруоп эбэтэр киһи уҥуоҕа көстөр.
Этэрбэс (саппыкы) «хаамара»
Балаҕан аанын утары ортоку оронтон этэрбэһи ааҥҥа диэри хаамтараллар. Ол аата этэрбэс тумсун эбэтэр тилэҕин ортотуттан тутан, тилэх уһаты кээмэйинэн мээрэйдээн эргитэн, тилэҕин эбэтэр тумсун солбуһуннары уурталаан көнөтүк аан боруогар диэри тиийэллэр. Этэрбэс боруокка тумсунан тиийдэҕинэ кэтэр киһитэ сотору кэминэн өлөр, оттон тилэҕинэн буоллаҕына өлүөр хаалар.
Суол аттыгар лабаалары туруортааһын
Сүөһү уулатар ойбоҥҥо барар суол аттыгар киэһэ талах лабааларын дьиэҕэ баар киһи ахсаанынан ааҕан хаарга туруору анньаллар. Сарсыарда көрдөхтөрүнэ, ыарыыга хаптарар киһи лабаата хоҥкуйбут эбэтэр бүк түспүт буолар. Оттон чэгиэн киһи талаҕын лабаата биир кэм турар.
Хорҕолдьунунан таайыы
Ууга ууллубут хорҕолдьуну куталлар. Хорҕолдьун кытаатарыгар элбэх чааска араҕыстаҕына уулларбыт киһи өлөрүн, оттон биир кэлимсэ буола кытааттаҕына киһитэ этэҥҥэ олоруоҕун билгэлиир. Хорҕолдьун ортокута бүтүн куһуок уонна тулатыгар ооҕуй оҕустуу элбэх салаалардаах буолар түбэлтэтигэр ол киһи ыччаттардаах буолар.
Киһи уҥуоҕун миинии
Улахан күөл таһыгар баар чардааттаах киһи уҥуоҕун үрдүгэр тахсан олороллор. Ууттан бу кэмҥэ иччитэх дьиэлэргэ уонна киһи уҥуохтарыгар олохсуйа элбэх сүллүүкүн тахсан, бэйэ-бэйэлэрин кытта туох буолуохтааҕын туһунан кэпсэтэллэр. Ону үөһэ олорор киһи истиэхтээх.
Ууга сабынан таайыы
Уоллаах кыыс холбоһоллор дуу суох дуу диэн таайаллар. Икки синньигэс иҥиир утахтарын иһиккэ кутуллубут УУ үрдүгэр кэккэлэһиннэри уураллар. Утахтар бэйэ-бэйэлэригэр сыстыһан эриллэллэр, ол аата ыал үөскүүр. Оттон арахсар буоллахтарына утахтар чиэрбэ курдук хамсыы-хамсыы тус-туһунан бараллар. Ыччаттар дьээбэлэнэн, утахтар хамсаныыларыгар уол уонна кыыс майгыларыгар, тутта-хапта сылдьалларыгар майгынната көрөн күлэллэр-үөрэллэр. Ордук суус тыллаах киһи баар буоллаҕына араас бэргэн тылы быраҕан, дьону уҥа-уҥа күлүөхтэригэр диэри саататар. Холобур: «Оойуут!.. Уолбут сирэн атын сир диэки олоҥнуу, куоҕаҥныы, хончоҥнуу турда дии!.. Ээйиис!.. Аны кыыспыт эҥин-эҥин буолан сөрүөҥнүү, мунньаҥныы, дьибилиҥсэлэнэ сытар дии!..».
Суорунаны эргитии
Аһаҕас эттээх киһини өлбүт буолан кубулунарга тылларыгар киллэрэллэр. Сөбүлэспит киһи сэрэбиэй буолуо үс түүн иннинэ «ыалдьан» киирэн барар: тэллэххэ-суорҕаҥҥа сытан ынчыктыыр-бөтүөхтүүр, кэриэс тылын этэр, ол кэнниттэн үһүс күнүгэр «анараа дойдуга барар». Кинини аан боруогун аттыгар ороҥҥо сытыараллар. Орон тоботүн аннынан сиппиири, атаҕын диэки хобордооҕу, орон тоботүн аттыгар уулаах чааскыны уураллар. «Бокуонньуктан» тимири (кириэс, быһах, биһилэх) барытын усталлар. Онтон маҥан таҥаһынан сабан баран, онно бокуонньук олүнньүгүн тикпит үс иннэлэрин анньаллар. «Бокуонньук» өссө олүон иннинэ дьиэлээхтэр ытыыллар-соҥууллар, аан аттыгар хоруоп маһын бэлэмнииллэр. Бокуонньугу харалаах аас тэллэххэ сытыаран, үөһэ этиллибитин курдук оҥорон баран, таҥара мэтириэтинэн сабаллар, оһох уотун күлүнэн саба бүрүйэллэр. Хараҥарар. Бары саҥата суох олороллор. Инники дьылҕаларын ыйытыан баҕарааччылар кырдьаҕаһыпан саҕалаан биир-биир уочаратынан суорунаҕа чугаһыыллар. Кэлбит киһи «олбүт» киһи аттыгар туора соҕус турар суорунаны эргитэр. Ол кэмҥэ эргитэр киһи суорунаны кэпсииригэр кордоһор. Тыас-уус, кыыкырдааһын боҕото буолар. Онтон үоһээҥҥи таас эргитэргэ чэпчэ-эн хаалар, чыыбыгырыы-чыыбыгырыы, хабырына-хабырына, иҥиэттэ-иҥиэттэ оро лаһыгырыы түһэн баран, кэпсээн барар. Эргитэ турар киһи дьылҕатын туһунан «өлбүт» киһи эрэ истэр.
Бүргэһи сүүрдүү
Хобордоох түгэҕэр туойунан ортотугар кыра төгүрүгү оҥороллор. Ити төгүрүктэн хобордоох кытыытыгар диэри «суоллары» ыыталлар. Бүргэс тугааҕар иннэни анньаллар. Иннэҕэ сап уган ба-ран бүргэһи хобордоох оруобуна орготун үрдүнэн туһаайан сабыттан тутан турал-лар. Бүргэһи хамсатыа суохтааххын. Ол эрээри сотору кэминэн бүргэс син биир хамсаан киирэн барар. Хайа диэки суолга түбэһэриттэн киһи дьылҕатын билэллэр. Илин диэки Айыыһыт уонна Иэйэхсит суолугар түбэстэҕинэ таайааччы элбэх оҕолонуохтаах. Оттон арҕаа «абааһы суолугар» хайыстаҕына таайар киһи өлүөн сөп. Хотугулуу-арҕаа, дьаҥ-дьаһах төрдүгэр - ыалдьар диэн буолар. Маятник хоту «оттуур-мастыыр суолу» ыйдаҕына киһи дьадаҥы буолар. Хотугулуу-илин сайыҥҥы күн тахсар сиригэр, ынах сүөһү таҥараларыгар хайыстаҕына сүоһүнэн байыа. Оттон соҕуруулуу-илин сылгы таҥарата Күрүө Дьөһөгөйгө тириэрдэр, кыһыҥҥы күн тахсар суолугар түбэстэҕинэ сылгыта дэлэйиэ.
Моонньоҕон ууһа
Моонньоҕон ууһа — Крыжовниктыҥылар кэргэннэригэр киирэр улахан уус. Ууска 150-ча көрүҥ киирэр. 0,5 миэтэрэттэн 2,5-га дылы улаатар сайын көҕөрөр сэппэрээктэр. Астара хара эбэтэр кыһыл.
Моонньоҕон Уохта Сыттаах моонньоҕон Сытааччы моонньоҕон Хаптаҕас Пальчевскай хаптаҕаһа Санньыйбыт хаптаҕас
Диэрби түмэлэ уонна уус-уран галереята
thumb|left|Түмэлгэ баар Принц Чарли хоһо Диэрби түмэлэ уонна уус-уран галереята (Derby Museum and Art Gallery) — 1879 сыллаахха бибилитиэкэни кытта олохтоммут Диэрби куорат түмэлэ. Куорат Кафедра кыбартаала диэн ааттанар оройуонугар кыһыл киппииччэттэн Ричард Нилл Фримен бырайыагынан Майкл Басс-кыра диэн киһи үбүнэн тутуллубут дьиэ.
1863 сыллаахха Александр Кроолл диэн ботаник бибилитиэкэринэн анаммыт, нөҥүө сылыгар бибилитиэкэ түмэли кытта холбоспут.
Түмэлгэ Джозеф Райт элбэх хартыыналара бааллар (300-тэн тахса эскиистэрэ, 34 арыы-кыраасканан суруллубут хартыыната уонна дөкүмүөннэрэ харалла сыталлар). Маны таһынан түмэлгэ археологияҕа, айылҕа көстүүлэригэр, геологияҕа, байыаннай дьыалаҕа сыһыаннаах экспонааттар бааллар. Диэрби куораттан уонна таһынааҕы сирдэртэн хомуллубут фарфор оҥоһуктар көрдөрүүгэ тураллар.
Сервал сэриитэ
Сервал сэриитэ (Операция Сервал) — Франция уонна кини союзниктара Малига сэриинэн саба түһүүлэрэ.
Историята
Тохсунньу 11 күнүгэр 2013 сыллаахха Франция армията Мали судаарыстыбатыгар сэриинэн саба түһэр. Тохсунньу 12 күнүгэр 2013 сыллаахха Франция диэкки буолабыт диэннэр Германия уонна Англия Малига сэриини биллэрэллэр. Тохсунньу 14 күнүгэр Дьоппуон уонна АХШ Малига сэриини биллэрэллэр. 15 чыыһылаҕа Бельгия, Канаада, Нидерланд, Швеция, Соҕуруу Корея, Норвегия уонна Дания Малига сэриини биллэрэллэр. 16 чыыһылаҕа Африка 17 "Африканскай союз" дойдулара Малига сэриитин киллэрэр. 17 чыыһылаҕа Өҕүпэт уонна Ливия нелегал-солдаттара Мали диэкки буоллаллар уонна Малины утары сэриилэһэр дойдуларга сэриини биллэрэллэр.
Колорадо (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах
Степанов Василий Васильевич
Степанов Василий Васильевич - Хомпуоһап Баһылай - (1926-1995) аатырбыт Оһуохайдьыт, тойуксут, алыптаах тыллаах Алгысчыт.
Олоҕун олуктара
1926 сыллаахха Ньурба оруйуонун Бордоҥ нэһилиэгин Улгукта алааһыгар төрөөбүтэ.
Айаан
400px|thumb|right|Айаан сэлиэнньэ уонна хомото халлаан куйаартан көстүүтэ Айаан. (Нууччалыы: Аян) Сэлиэнньэ, Хабаровскай кыраай Айаан-Маайа оройуонун киинэ, Лаамы байҕал кытылыгар айылҕа үөскэппит хомоҕо турар.
Устуоруйаттан
Тракт Дьокуускайы Лаамы байҕалы кытта холбообута уонна Амма-Айаан диэн ааттаммыта.
Тракт Нельканынан, Аимынан, Уус Маайаннан уонна Амманнан ааспыта. 1846 сыллаахха Айаан муора пордун статуһун сүкпүтэ.
Эргиэн эмискэ үрдээбитэ. Аляска Америкаҕа атыыламмытын кэннэ тракт урукку суолтатын сүтэрбитэ уонна 1867 сыллаахха сабыллыбыта.
1922 сыл балаҕан ыйын 6 күнүгэр икки борохуотунан генерал Пепеляев Сибиирдээҕи Добровольческай Дружината тиийэн кэлэр.
Айааҥҥа гарнизону хаалларан баран тракт устун Дьокуускай диэкки барбыта.
Саһыл Сыһыыга хотторон баран Пепеляев Айааҥҥа 1923 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр төннөр.
1923 сыл бэс ыйын 17 күнүгэр Айааҥҥа Ыстапаан Вострецов хамаандалаах кыһыл этирээт киирэр, гарнизон капитуляциялыыр.
Синекдоха
Метонимия (μετωνυμία) эбэтэр синекдоха (συνεκδοχή) көрүҥэ буолар. Уопсай тылтан чааһынай тылга кубулуйар, биирдэ эмитэ чааһынай тылтан уопсай тылга солбуллуон сөп. Синекдоха тыл чаҕылхайдык көстүүтүн күүһүрдэн биэрэр, уонна дириҥ ис хоһоонноох, уопсай өйдөбүллээх оҥорор. Үксүн синекдохаҕа биир ахсаан элбэх ахсаан оннугар туттуллар, холобура: “Барыта утуйбут — киһи, кыыл, көтөр”. Эбэтэр элбэх ахсаан биир ахсаан оннугар туттуллар, родовой ааттан видовой аатка солбуллар, видовой, родовойга уларыйар. Холобура оҥоойу кэлэн түстэ оннугар үөн кэлэн түстэ, ахсаан тэҥнээһинэ синекдоха сүрүн тутула буолар. Нуучча суруйааччылара “традицоннай поэтичческай синекдоханы” тутталлар эбит үксүн, холобура хараабыл, оҥочо, диэн тыллар оннуларыгар баарыс диэн солбуйан суруйаллар эбит. Нууччалыы хоһоонтон холобурдаан көрдөххө маннык буолар «белеет парус одинокий». Ону таһынан индивидуальнай синекдоха диэн эмиэ баар, индивидульнай синекдоха айымньыга суруйааччы ханнык эмитэ көстүүну эбэтэр предеты тоһоҕолоон көрдөрөөру гыннаҕына көстөр.
Экология
thumb|upright|right|[[Эугениус Вармиҥ]]
Экология диэн организмнар кинилэри тулалыыр эйгэлиин дьайсыыларын үөрэтэр үөрэх. Бу быhаарыыны аан бастаан 1866 с. Германия биолога Эрнст Хэкель эппитэ. Онтон экологияны туспа үөрэх дисциплинатын быhыытынан Дания ботанига Эугениус Вармиҥ төрүттээбитэ. Кэлин "экология" диэн тыл тулалыыр эйгэни харыстааhын уонна кыhамньылаах сыhыан социальнай хамсааhыныгар сыhыаннаах буолбута.
Улахан панда
мини
Улахан панда (Ailuropoda melanoleuca) диэн эһэлэр ыалларыгар киирсэр кыыл. Кытай ортокулуу-арҕаа уонна соҕуруулуу-арҕаа сирдэригэр олорор. Аhылыгын 99% бамбук.
Киин Кытай Сычуань, Шанси уонна Гансу провинцияларыгар, аҕыйах хайа систэригэр олорор. Агрикултуура уонна тыа кэрдээhинэ тарҕаныыларыттан сылтаан олорор сирдэрэ аччаан иhэр.
Улахан панда сүтэн эрэр көрүҥнэр ахсааннарыгар киирэр. Кытай зоопаркаларыгар 239 улахан панда баар, атын дойдуларга 27. Айылҕаҕа 1,590 кэриэтэ панда баар.
Улахан панда Кытай биир сүрүн бэлиэтэ буолар.
Агломерация
Куорат агломерацията - бөдөҥ куорат тула нэһилиэнньэлээх пууннар бөлөхтөрө.
Ылыллыбыт сирэ
География терминнэрин тылдьыта/ Г.Н. Максимов, А.И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н.П., Оконешников Е.И.; рец. Гоголева П.А., Михайлова Т.В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. -112 с. ISBN 5-7696-0229-5