cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Permanent resident
Арассыыйаҕа
Үрдүк квалификациялаах специалистарга уонна кини дьиэ кэргэттэригэр дьайыы болдьоҕун хааччахтаабат буолуутуттан ураты, үрдүк квалификациялаах специалистарга бэриллибит үлэ болдьоҕор бэриллэр. Омук гражданина саҥа көрүҥү ылыар диэри биир сылтан итэҕэһэ суох быстах олорорго олоҕуран, Российскай Федерацияҕа олорор эбээһинэстээх. Таҥкычахха дьайыы болдьоҕун уһатар туһунан этэ да барыллыбат.
Российскай Федерацияҕа баар көрүҥү биэрэр бырааптаах сайабылыанньалар тула балачча киэҥ. РФ иһигэр баар видеокиинэни ыл:
итиэннэ омук гражданнарын атын категориялара, от ыйын 25 күнүнээҕи 2002 с. № 115- с №- гэр «Российскай Федерацияҕа омук гражданнарын правовой балаһыанньатын туһунан»ФЗ
Зороастризм
thumb|300px|Фараваhар — зороастризм биир сүрүн бэлиэтэ 300px|thumb|Аташ Бехрам уот храма, [[Язд]]
Зороастризм диэн Заратустра көрбүөччү үөрэтиитигэр олохтонор уонна кини аатынан ааттаммыт итэҕэл уонна философия. Заратустар үөрэҕириилэригэр көҥүл майгыны-үтүө санааны, үтүө тыллары уонна үтүө дьайыылары талыы. Былыргы уонна орто үйэлэргэ зороастризм ордук Иран территориятыгар тарҕаммыта.
Билиҥҥи кэмҥэ зороастризм сүрүннээн Ираҥҥа уонна Индияҕа баар кыра общиналар, арҕаа дойдуларга уонна постсет сирин дойдуларыгар (ордук Таджикистаҥҥа) утумнааччылар бааллар.
Аата
Зороастризм является догматической религией с развитой теологией, сложившейся во время последней кодификации Авесты в сасанидский период и отчасти в период исламского завоевания. При этом в зороастризме не сложилось строгой догматической системы. Это объясняется особенностями учения, в основу которого положен рациональный подход, и историей институционального развития, прерванного мусульманским завоеванием Персии. Современные зороастрийцы обычно структурируют своё вероучение в виде 9 основ:
Шишкова Оксана Валерьевна
Оксана Валерьевна Шишкова (Оксана Валеріївна Шишкова, бэс ыйын 10, 1991) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона.
Олоҕун олуктара
Оксана Валерьевна Шишкова бэс ыйын 10 күнүгэр 1991 сыллаахха Харьков куоракка төрөөбүт. Үс сааһыттан акробатика гимнастикатынан дьарыктаммыта. Сэттэ сааһыттан кунг-фунан дьарыктаммыт. Уон сааһыгар хараҕа мөлтөөн барбыт, хараҕынан инбэлиит буолбут. Уон үс сааһыттан паралимпиада чэпчэки атлетикатынан дьарыктаммыт (100 м уонна 200 м), «Украина спордун маастарын» нуорматын толорбут. 2003 сыллаахха Украина чэпчэки атлетикаҕа чөмпүйэнээтигэр кыттыбыт. 2004 сыллаахтан харахтара мөлтөх оҕолор үөрэнэр № 12 оскуола-интэринээтигэр олорон хайыһарынан уонна биатлонунан дьарыктаммыт. Оскуоланы бүтэрээт Харьковтааҕы зооветеринария акадьыамыйатыгар «Кинолог» идэтигэр киирбит.
Саха сирин суруйааччылара
Серафим Романович Кулачиков - Эллэй. (1904-1976) 1929с. хоһооннорун "Күөгэйэр күннэрбэр" диэн бастакы хомуурунньуга күн сирин көрбүтэ. 30-с сыллардаахха поэт айымньытын сүрүн тематагражданскай сэрии. "Саа уоһугар", "Үс сытыык үөһүгэр" хоһоонноро уонна аатырбыт "Буурҕа-буулдьа дьылыгар" поэмата саха советскай литературатын классиката буолбуттара. 30-40-с сыллар усталарыгар:"Саҥа ырыалар" диэн киэҥник биһирэммит хоһоонноро (1932), "Даешь социализм" (1939), "Айан уоттара" (1941). Эллэй хаалларбыт литературнай нэһилиэстибэтигэр ураты миэстэни остуоруйаҕа олоҕуран суруллубут "Чурумчуку" (1937) поэма ылар. Сэрии кэнниттэн "Саха дьоло" (1947) уонна "Прометей" (1949) историческай поэмаларга Эллэй сүҥкэн эпическэй уонна лирическэй хабааннаах поэт буоларын көрдөрбүтэ. 1950-70-с сыллардаахха Эллэй айар үлэтэ аан дойду, үлэ, эйэ уонна норуоттар доҕордоһуулара, олох түгэннэрин филосовскай ырытыы, норуот историятын темаларыгар анаммыта. Поэт хоһоон ритмикатын маастара, саха поэзиятыгарсаҥа элбэх литературнай приемнары уонна рифмалары киилэрбитэ, лирическэй герой быһыытынан араас майгылаах уонна дьылҕалаах персонажтары көрдөрбүтэ.
Владимир Михайлович Новиков - Күннүк Уурастыырап. (1907 - 1990) Айар үлэтэ 1925с. саҕаламмыта. "Уһуктубут кыраайга" диэн 20-с сыллардаахха суруйбут хоһооннорун хомуурунньуга 1932с. бэчээттэммитэ, ол хоһооннортон элбэх маассабай ырыа айыллыбыта. "Коммунист Сэмэн" диэн поэзиятын бөдөҥ айымньыта биһирэммитэ. Поэт олоҥхону уонна тойугу үрдүк таһымнаахтык толороро, "Тойон Дьаҕарыма Бухатыыр" олоҥхо автора. Сэрии саҕана үрдүк күүрүүлээх патриотическай хоһооннорун хомуурунньугар киирбит "Хотугу кустук" диэн Советскай Сооюз Геройа Федор Попов хорсун быһыытыгар анаммыт поэмата улахан билиниини ылбыта. 1951с. "Ымыы уонна Налбыһах" диэн колхозтааһын саҕана саха дэриэбинэтин олоҕун көрдөрөр улахан эпическэй поэманы ааҕааччы дьүүлүгэр таһаарбыта. Күннүк Уурастыырап - талааннаах тылбаасчыт. Кини А.С.Пушкин, Т.Г.Шевченко, Джамбул Джабаев, Микола Бажан уонна да атын поэттар айымньыларын сахалыы саҥардыбыта.
Дмитрий Кононович Сивцев - Суорун Омоллоон. (1906 - 2005)
Саха литературатыгар кылгас кэпсээннэр маастардарынан киирбитэ. Бастакы айымньытын "Өлүөнэ өрүс  кэпсээни 1926с. "Чолбон" сурунаалга бэчээттэппитэ. "Сордоох суха", "Аанчык", "Бэйэтэ эмтиэкэ" курдук биһирэммит кэпсээннэрдээх. Саха сиригэр драматургия уонна театр сайдыытыгар үлэтэ уонна айымньылара сүҥкэн суолталаахтар. Суруйбут айымньылара: "Күкүр Уус" (1934), "Айаал" трагедия (1941), "Сайсары" (1942), "Ийэ дойду иһин" (1950), "Сардаана  уонна Саасчаана" (1984) уо.д.а. 1970с. "Күн тахсыан иннинэ" драматын иһин П.А.Ойуунускай аатынан государственнай премияны ылбыта. "Айхал" театрализованнай концерт сценарийа (1942), "Улуу коммунист поратиятыгар" саха бастакы кантатата (1945), "Алаас сибэккитэ" бастакы национальнай опера либреттота, "Ыһыах" ("Северная весенняя") теартализованнай оратория (1958), Лоокуут уонна Ньургуһун" (1959), "Кыһыл Ойуун" (1963), "Умуллубат уот" (И.Эртюковы кытта, 1966), "Хотойдор хоту көтөллөр" (1960), "Дьол тааһа" (1960-63), "Күн Куо" (1970), "Абакаяда" (1982) балеттар либреттолара.
Иван Михайлович Гоголев - Кындыл. (1930 - 1998) Саха литератратыгар 1952 с. киирбитэ. Бастакы "Угуйар уоттар" поэтическай хомуурунньуга ити сылга тахсан сэҥээриини ылбыта., кэлин утуу-субуу "В далекий путь", "Кынаттар", "Хаарчаана", "Өлүөнэ хоптолоро", "Бастакы кыым", "Түөрт саҕах" кинигэлэрэ тахсыбыттара. Киин издательстволарга нуучча тылынан бэчээттэммит "Ягель в инее", "Письмена на бивне мамонта", "Ищу волшебный подснежник", "Серебряное стремя" уонна да атын хоһооннор уонна поэмалар хомуурунньуктара саха поэзиятын үрдүк таһымҥа көрдөрбүттэрэ. Поэт хоһооннорун дойду биллиилээх тылбаасчыттара Вл.Павлинов, О.Шестинскэй, В.Казанцев, Н.Старшинов уо.д.а. нуучча тылынан саҥардан ааҕааччылар киэҥ араҥаларын билсиһиннэрбиттэрэ. Поэт сүүстэн тахса хоһоонноро ырыа буолан эйээрбитттэрэ. Талааннаах прозаик быһыытынан "Хара кыталык", "Иэйиэхсити кэлэтии" романнара, "Олорор мутуккун кэрдимэ", "үһүс харах" сэһэннэрэ саха прозатын бэлиэ айымньылара буолбуттара. Драматург быһыытынан "Наара Суох", "Иннэ үүтүнэн" о.д.а. пьесалары, "Цветок Севера" саха бастакы опереттатын либреттотын, "Долина стерхов" музыкальнай остуоруйа-пьесаны суруйбута.
1937с. айымньыларын бэчээттэтэн барбыта. Поэт-лирик бэртээхэй хоһоонноро норуокка ырыа буолан көппүттэрэ. Литератор быһыытынан диапазона олус киэҥ этэ: хаһыат публицистическай хоһооно уонна маасабай ырыа, фельетон уонна көрдөөх-күлүүлээх хоһоон, оҕолорго анаммыт хоһооннор, кэпсээннэр, литературнай-критическэй ыстатыйалар, норуот айымньытын поэтическай обработка, поэмалар. А.пушкин, М.Лермонтов, А.Мицкевич, Т.Шевченко, И.крылов, М.Горькай, А.Гайдар айымньыларын сахалыы саҥардыбыта. Семен Данилов аата дойду уус-уран тыллаах маастардарын кытта биир кэккэҕэ турар.
Софрон Петрович Данилов. (1922 - 1993)
1934с. уон икки саастааҕар "Кыым " хаһыакка бастакы суруйуутун бэчээттэппитэ. 1938с. "Бэлэм буол" хаһыакка "Мууска" диэн хоһооно бэчээттэммитэ, сотору соҕус буолан баран илиинэн суруллар студеннар сурунаалларыгар суруйааччы бастакы кэпсээнэ тахсыбыта. Айар үлэтэ саха литературатын киэҥ туттуута. Үгүс хоһоонноро ырыа буолан көппүтэрэ, "Сүрэх тэбэрин тухары", "Кыыс Амма", "Дьэҥкир туһунан номох" романнара киэҥ биһирэбили ылбыттара, "Манчаары", "Дьоҥҥо үөрүүнү аҕалан", "Уот", "Бааһына" сэһэннэрэ араас кэмҥэ тахсан ааҕааччы болҕомтотун тардыбыттара. "Сахалар ааттарыттан" драмата С.А.Григорьев туруоруутунан 1959с. драматургияҕа республикатааҕы конкурска иккис премияны ылбыта.
Ефимов Моисей Дмитриевич (1927) Талааннаах оҕо оскуолаҕа киирээт, эркин хаһыатыгар хоһооннорун таһааттаран барбыта. 1957с. ССРС суруйааччыларын Союһун чилиэнинэн ылыллар. Ити сылтан ыла айар үлэ эйгэтигэр кимиилээхтик киирэр. 45 кинигэтэ сахалыы, нууччалыы, казахтыы, тувалыы тылларынан тахсыбыттара, ону таһынан 5 кинигэни тылбаастаан бэчээттэттэ. Поэт Сергей Есенин эппитинии "Мин олоҕум кэпсээнэ - мин хоһооннорум" диэн киэҥ тутта этэр. кини бастакы хоһооннорун хомуурунньуга 1954 с. тахсыбыт "Киирбэт күннээх дойдуга" диэн, бүтэһик улахан айымньыта - "Хотой үҥкүүтэ" 1993 с. тахсыбыта.
Ермолаев Рафаэль Дмитриевич - Баҕатаайыскай (1931)
Николай Гаврильевич Золотарев - Николай Якутскай. (1908 - 1996) Аан бастаан украинскай уонна молдавскай хаһыаттарга "Тирасполь-город, основанный Сувровым", "Под новый год" уонна да атын документальнай очеркалара бэчээттэнэн тахсаллар. "Особняк Любы Одесской" диэн очеркатын анныгар аан бастаан Николай Якутскай диэн псевдонимынан илии баттаабыта. 1947с. суруйааччы бастакы бөдөҥ айымньыта - "Төлкө" роман бастакы чааһа бэчээттэммитэ. 1948с"тахсыбыт "Көмүстээх үрүйэ" сэһэнэ биир бастыҥ айымньыта буолбута. Суруйааччы олоҕун кэнники кэрдиис кэмигэр айылыбыт "Илин уонна Арҕаа" автобиографическай роман, "Адаҕа" уонна "Сүтүк" романнара эмиэ биһирэбили ылбыттара. Кырачаан ааҕааччыларга анаан "Дьүкээбил уоттара", "Хотой доҕоро" курдук бэртээхэй айымньылары суруйан хаалларбыта.
Николай Анатольевич Лугинов (1948) 1974 с. бэчээттэнэр. Бастакы кинигэтэ «Кэпсээннэр» 1976 с. тахсыбыта. Элбэх сэһэн, роман кинигэлэрин ааптара. Театрга ситиһиилээхтик туруоруллубут пьесалардаах. Кини кинигэлэрэ нууччалыы, сорох Европа тылларыгар тылбаастаммыттара. Аан дойдутааҕы «Алжир – культуралар быһа охсуһууларыгар», Казахстан «Алаш», Россия «Улахан литературнай» бириэмийэлэрин лауреата, СР искусствотын үтүөлээх деятелэ. Кини прозатын улахан ситиһиитинэн «Таас Тумус» сэһэннэрэ уонна үс кинигэлээх «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» романа буолар. Бу романынан «Чингисхан кистэлэҥэ» уус-уран киинэ уһулунна. Суруйааччы быһыытынан айымньылара философскай хабааннаахтар, ураты сахалыы колориттаахтар.
Мигалкин Иван Васильевич (1954)
1976 c. «Ньургуһуннаах сурук» хоһооннорун бастакы кинигэтэ бэчээттэммитэ. Ашхабад, Брянск куораттарга ыытыллыбыт бүтүн союзтааҕы поэттар фестивалларын, Москваҕа Пушкин поэзиятын бырааһынньыгын кыттыылааҕа. Оҕолорго анаан "Муосмурун көрүдьүөстэрэ", "Балык тоҕо ууну булбутай" о.д.а. элбэх айымньылардаах.
Неймохов Егор Петрович (1950 - 2011)
«Сэргэлээххэ саас этэ» диэн маҥнайгы кэпсээнэ « Эдэр коммунист» хаһыакка бэчээттэммитэ. Автор айымньыларыгар бэйэтин кэмин дьонун- спортсменнары, искусство эйгэтин дьонун, ис орган үлэһиттэрин, учуонайдар, тыа сирин олохтоохторун үлэлэрин-хамнастарын туһунан ойуулаан көрдөрөр. Юрий Сергеев «Королевская охота» кинигэтин сахалыы тылбаастаабыта, Павел Пинигин «Путь к Олимпу» кинигэтин бэлэмнээбитэ. «Хапсыһыы» сэһэнэ П.А Ойуунускай аатынан драматическай театр сыанатыгар туруоруллубута. Киинэ сценарийдарын суруйталаабыта. "Алампа" диэн икки чаастан турар романа киэҥ биһирэбили ылбыта.
Леонид Попов. (1919 - 1990)
Семен Попов - Сэмэн Тумат (1944)
Кини хоһоонноро аан бастаан 1965 с. «Эдэр коммунист» хаһыакка бэчээттэнэн тахсыбыта. «Сылгы кистиир сыһыытыгар» диэн очеркаларын бастакы хомуурунньуга 1981 с. күн сирин көрбүтэ. Тумат элбэх кэпсээннэри суруйбута: «Муора арыытыгар олох», «Туундара оһоҕо», «Улуу кыыл тыына», «Иэс төлөнүүтэ». 1994 с. Г.И.Макаров-Дьуон Дьаҥылы олоҕун, айар үлэтин чиничийэн кинигэ таһааттарбыта. 1995 с. Вл.Федоров нууччалыы тылбааһыгар «Остров в белом океане» диэн кэпсээннэрин кинигэтэ тахсыбыта. Тумат хотугу дьон чэпчэкитэ суох олоҕун билэрэ, сыаналыыра кэпсээннэригэр, сэһэннэригэр олус истиҥник уонна арылхайдык ойууланар.
Сивцев Василий Тарасович (1933)
Хоһоонноро доҕордоһууну уонна киһи ис иэйиитин көрдөрүүгэ туһуланар. Кини сүүстэн тахса сонеттары суруйбута. В. Сивцев тылбаасчыт уонна критик быһыытынан эмиэ биллэр.
Василий Сергеевич Соловьев - Болот Боотур (1915 - 1993)
1957с. кимиэхэ да биллибэт автор "Ол күн" диэн поэматынан Октябрьскай революция 20 сылыгар анаммыт республиканскай конкурска иккис премияны ылан, литератураҕа киирбитэ. "Сааскы дьыбардар" романа 1967с. буолбут Октябрьскай революция 50 сылыгар анаммыт конкурска иккис миэстэни ылан, аны прозаик быһыытынан сиппитин-хоппутун көрдөрбүтэ. Айымньы 1971 сыллаахха бэчээттэммитэ. Бөдөҥ айымньытыгар "Уһуктуу" роман-трилогияҕа революция иннинээҕи саха норуотун олоҕун киэҥник сырдаппыта. Трилогия саха литературатын биир улахан ситиһиитинэн сыаналаммыта.
Руфов Семен Титович (1927) 1955 с. бэчээттэнэр. Хоһооннорун бастакы кинигэтэ «Кэл, олор, кэпсэтиэх» 1959 с. тахсыбыта. Уон хоһоон кинигэлээх, ону таһынан очеркалара, кэпсээннэрэ, ахтыылара, эсселэрэ, рецензиялара хас да кинигэнэн бэчээттэннилэр. Кини поэзията лирическай тосхоллоох, сырдык юмордаах. Эпиграмма маастара. Дьээбэтэ-хообото «Дьээбэтинньик» (1998 с.), «Зыр-зыр» (2002 с.) кинигэлэригэр түмүллүбүт. С. Руфов талааннаах тылбаасчыт. В. Шекспир сонеттарын, Ш. Руставели «Тигр таҥастаах бухатыыр» поэматын сахалыы саҥардыбытынан киэҥник биллэр. Кини тылбааска ситиһиилэрин «Сулустаах халлаан» (1998) кинигэтэ туоһулуур.
Савва Иванович Тарасов (1934 - 2010)
Хоһоонноро республика сурунаалларыгар уонна хаһыаттарыгар 1950с. бэчээттэнэн барбыта, бастакы "Төрөөбүт Сахам тылынан" хоһооннорун уонна поэмаларын сүүрбэччэҕэ" тиийэ кинигэлэри таһааттарбыта, ол иһигэр "На берегах Синэ" уонна "Цветок аласа" хомуурнньуктара нууччалыы тылбаастанан Москваҕа бэчээттэммиттэрэ. Поэт Егор Исаев "Суд памяти", С.Островой "Мама" поэмаларын сахалыы саҥардыбыта. С.Тарасов тылбааһынан театрга В.Шекспир "Король Лир", "Гамлет", "Макбет", Эврипид "Медея" курдук улуу трагедиялара туруоруллубуттара. Поэт үгүс хоһоонноро ырыа буолан көттүлэр.
Тимофеев Михаил Егорович (1932 - 2013)
Петр Николаевич Тобуруокап (1917 - 2001)
Бастакы хоһоонноро 1934с. "Колхоз суола" хаһыакка бэчээттэнэн бараллар. Саха народнай поэтын хоһоонноро сытыы тыллаахтар, сырдык юмордаахтар, ырыа буолан дьиэрэйэллэр. Кырачаан ааҕааччыларга анаан элбэх хоһоону күн сырдыгар таһаарбыта. Поэт ону тэҥэ улахан лирико-эпическэй айымньылардаах.
Харлампьева Наталья Ивановна (1952) Литератураҕа дьулусханнык киирбитэ. 1975с. бастакы хоһоонноро "Эдэр коммунист" хаһыакка бэчээттэммиттэрэ, онтон 1976с. бастакы кинигэтэ - "Аэроплан" "Чэчир" кассетаҕа тахсыбыта. Ол кэннэ кинигэрлэрэ утуу-субуу күн сирин көрөн испиттэрэ: "Дьол сибикитэ" (1981), "Кыһыл ньургуһун" (1986), "Дьэҥкир киэһэ" (1990), "Атырдьах ыйа" (1994),  "Дьол кымыһа" (1999),Дьэҥкир сурук  (2001), "Ночной полет" (1980), "Красный подснежник" (1988).
Василий Семенович Яковлев - Далан (1928 - 1996) Бастакы айымньыта "Дьикти саас" сэһэнэ 1976с. "Хотугу Сулус" сурунаалга бэчээттэммитэ, 1978с. туспа кинигэ буолбута. Салгыы суруйааччы 1979с. "Аар тайҕам суугуна" диэн айылҕа харытсабылыгар анаммыт сэһэнэ Далан диэн литературнай аат мээнэҕэ ылыллыбатаҕын ааҕааччыларга итэҕэппитэ. Талаанын саҥа кэрдиистэринэн саха былыргытын уус-ураннык көрдөрөр историческай хабааннаах айымньылар буолбуттара. 1983с. тахыбыт "Тулаайах оҕо" сэһэнэ кыргыс үйэтинээҕи кэмҥэ Саха сиригэр олорбут норуоттар олохторун-дьаһахтарын көрдөрүү биир чаҕылхай холобура. Суруйааччы бу темаҕа сүрүн үлэтинэн буолбут "Тыгын Дархан" историческай романа 1993с. күн сирин көрөн, ааҕааччылар биһирэбиллэрин, критиктэр үрдүк сыанабылларын ылбыта, республика общественноһын иһигэр киэҥ кэпсэтиини күөдьүппүтэ. Туох да күүркэтиитэ суох бу роман саха литературатын саамай үрдүк ситиһиитэ. "Доҕоруом, дабай күөх сыырдаргын" (1991), "Кынаттаах ыралар" (1988) романнарын, "Дьылҕам миэнэ" (1994) автобиографическай роман-эссетын суруйан ааҕааччыларга хаалларбыта. Кырачаан ааҕааччыларга анаан хас кинигэлээ: "Саха төрдө", "Тэппэй боччумурар". драматическай айымныьылары эмиэ суруйталаабыта.
Халыма (өрүс)
right|300px Халыма диэн Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр баар өрүс. Саха Республикатын уонна Магадан уобалаhын сирдэрин устун сүүрүгүрэр.
Муаммар Каддафи
Муаммар Каддафи, Лиибийэ урукку аҕа баһылыга. Толору аата Муамма́р бен Мухаммад Абу Менья́р Абде́ль Саля́м бен Хами́д аль-Кадда́фи (1940 эбэтэр 1942, Сирт, Мисрата, Италиятааҕы Лиибийэ - алтынньы ый 20, 2011). Лиибийэ джамахириятын баһылыга уонна тэрийээччитэ. 1969 сыллаахха тиэрэ тутуу түмүгэр былааска кэлбитэ, полковник дуоһунастаах (генерал дуоһунаһын биэрбиттэрин үрдүнэн полковнигын хаалларбыта). 2011 сыл алтынньы ыйын 20 Арҕаа дойдулар үөһээннэн буомбалааһыннарын көмөтүнэн кинини утары турунааччылар кыыллыы өлөрбүттэрэ.
Сыма
Сыма — күһүөрү сайын бултаан, буһаран баран, мас күкүргэ симэн, сиргэ көмөн, көөнньөрүллүбүт күөл балыга.
Тэҥнээ — Лыыба.
(«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» — Дьокуускай: Бичик, 2004)
Атабаска (куорат)
Атабаска (Athabasca) — Альберта сиригэр баар Канаада кыракый куората буолар.
Таас
Бу тыл хас да суолталаах
Т.к.: тас (казах., хакас); таш (түүр., был. түүр.); тош (тадж.); даш (туркм., азерб., турок.; тыыв.) — таас.
Тырыттаҕас ромашка
мини|336x336пкс|Тыллыҥы, тырыттаҕас ромашка. мини
Тыллыҥы (Ромашка аптечная или ободранная, Matricaria chamomilla L., M. recutita L.) — астратыҥылар (уустук сибэккилээхтэр) уруулуу уустар бөлөхтөрүгэр киирэр от үүйнээйи.
Кылгас морфологията
Синньигэс сүрүн силистээх, биир сыллаах от үүнээйи. Умнаһа көнөтүк турар, 50 см диэри үрдүктээх. Сэбирдэхтэрэ утуу-субуутук үүнэллэр, намчы баҕайылар, уһун синньигэс сегменнэргэ иккилии төгүл куорсуннуу хайытыллыбыттар. Сибэккилэрэ уһун уктаах корзинка иһигэр куйахтыҥы быһыылаах дьукаахтыы сибэккини үөскэтэллэр. Корзинкалар уһуур коническай сибэкки олохтоохтор, истэрэ көҥдөй (ити бэлиэтинэн эмтээх ромашканы атыттартан кэбэҕэстик араарыахха сөп). Үчүгэй баҕайы нарын сыттаах үүнээйи. Астара бытархайдар, 1 мм диэри уһуннаахтар, бороҥнуҥу от күөҕэ өҥнөөх, көҕүлэ суох сиэмэ.
Үүнэр сирэ
Саха сиригэр айылҕаҕа элбэхтик көстүбэт, үүннэриллэр үүнээйи. Эмтээх ромашка ыам ыйын иккис аҥарыгар ыстахха, от ыйын иккис аҥарыттан хомуйан барыллар. Сөп уунан хааччыллыылаах, өҥ буордаах сырдык сиргэ бэркэ үүнэр.
Туттуллар органнара
Сүнньүнэн тыллыҥы сибэккилээх корзината, сибэккилии турдаҕына быһыта тутан ылыллар. Наһаа итиитэ суох, ыраас күннэр турдахтарына, 7-8 хоно-хоно, үчүгэйдик аппыт сибэккилээх корзиналарын хомуйан иһиллэр. Күн көрбөт, салгын охсор сиригэр, чараас гына халыҥ кумааҕыга тарҕатан куурдуллар.
Химическэй састааба
Ромашкаҕа 0,8% диэри эфирдээх арыытыгар киирэллэр хамазулен, араас терпеннэр уонна сесквитерпеннэр, прохамазулен, гликозид апиин, апигенин, органическай кислоталар (салициловай уо.д.а.), фитостериннар, каротин, аһыылар, араас сыалаах кислоталар, сымалалар, салахайдар, камедтар, матрицин уо.д.а (Скляровскай, Губанов, 1989). Прохамазулен уонна матрицин ититтэххэ азулен-хамазулеҥҥа кубулуйаллар. Ити үс веществолар сүһүрүүнү уонна аллергияны намыратар, оһорору түргэтэтэр дьоҕурдаахтар. Апиин уонна апигенин ис органнар ньылаархай былчыҥнарын күүстэрин өһүлэн, мөлтөтөн, бобо тутууларын суох гынар (Крылов, 1992).
Медицинаҕа туттуллуута
Аптечнай ромашка сибэккилээх корзината Госфармакопея Х-с таһаарыытыгар киллэриллэн, куртах, оһоҕос сүһүрэр ыарыыларыгар (гастрикка, энтероколикка, геморройга), утурук (газ) мунньуллан ис үллэригэр, куртах, оһоҕос быһыта тыытарыгар, бүөр, хабах ыарыыларыгар, ыйданыы кэһиллиитигэр уопсай туругу тупсарарга 1 ост. нь. мэлиллибит ромашканы 1 ыст. итии ууга көөнньөрөн, сойутан, сиидэлээн баран 1/2-1/3 ыст. күҥҥэ 3-4 төгүл иһэргэ аныыллар. Ромашка көөнньөһүгүн айах иһэ уонна бэлэс сүһүрүүтүгэр (стоматит, тонзиллит, ангина уо.д.а.) сайҕанарга, дьахтар ууһуур органын ыарыыларыгар ыстарынарга ( спринцевание оҥосторго), тас араас баастарга, суунарга, сотторго уо.д.а. тутталлар. Тустаах ыарыылары эмтииргэ аналлаах холбодоһуктарга ромашканы киллэрдэххэ, эмтиир дьоҕура лаппа күүһүрэр.
Народнай медицинаҕа ромашканы киэҥник тутталлар: тымныйыыга, уоскутар эмп быһыытынан (чэй), таттарарга, үөс таһаарарга, иик кэлэрин элбэтэн ыраастыырга, кыратык оһоҕос ыарыыларгыгар; таска-искэннэргэ, кутургуйаҕа уонна хараҕы, сирэйи ыраастыырга уо.д.а. (Скляровскай, Губанов, 1989; Крылов, 1992; Волынскай уо.д.а., 1978; Пусташенковтар, 1990).
Биир тылынан эттэххэ, ромашка сибэккитин научнай уонна народнай медицинаҕа киэҥник туттуллар. Ромашка сибэккитин көөнньөһүгүн ( 200 г тууһу кытта 10 л ууга суурайан) подагралаах дьон илиилэрэ уонна атахтара иһэригэр ванна оҥонстуохтарын сөп. Ромашка буортулааҕа биллибэт.
Мор (Утопия)
Мор (Утопия) (өссө «Мор. Утопия» диэн аат көстөөччү; арҕаатааҕы аата — «Pathologic»; сахалыы тылбаас биир ньымата — «Сор. Санаалар») — экшн, быһылаан, оруоллаах жанрдардаах көмпүүтэр оонньуута, АК-эксклюзив. Ice-Pick Lodge компаниянан оҥоһуллубута уонна Бука таhаарааччынан атыыга Бэс ыйын 9, 2005 сылга тахсыбыта. Арассыыйаҕа «КРИ» оонньуу оҥорооччулар конференциятыгар «Самаай утарсыылаах оонньуу» наҕарааданы ылбыта.
Сүрүн ис хоһооно
Оонньуу түбэлтэтэ кыра истиэп куоратыгар буолар, онно олохтоохторо билигин даҕаны араас былыргы үһүйээннэргэ итэҕэйэллэр уонна өбүгэлэрин үгэстэрин күүскэ тутуһаллар. Биир күн биллибэккэ да эрээри, эмискэ ол сэлиэнньэҕэ дьикти ыарыы кэлэр. Куорат тойон дьиэ кэргэнэрэ, Каиннар, Ольгимскайдар уонна Сабуровтар, хас биирдиилэрэ бэйэлэрин фавориттарын ыҥыран уонна кинилэри туһанан куораты «Кумах бааһыттан» («Песчаная язва», «Песчанка») быаһыы сатыыллар. Хас күн аайы уоннуннан дьон өлөр, ыарыы уобалаһа миэстэтиттэн көһөр, онтон былааһы тутан олорор «чугастыылар» («приближённые») бэйэлэрин кытта тапсыспакка куорат олоҕун ыһан кэбиһэллэр.
Сүрүн оруоллары толорооччулар, медицина наукатын бакалавра Даниил Данковскай, гаруспик (тыынар тыыннах ис органнарын көрөн кэлэр кэми билэр киһи) Артемий Бурах уонна Клара диэн ааттаах эдэр кыыс, куоракка тус бэйэлэрин биричиинэлэринэн биир кэмҥэ кэлэллэр.
Хара Уулаах (сис)
Хара Уулаах сис. Верхоянскай сис систематын уһук хотугу сис, 70° хоту сытар.
Үрдүгэ соҕуруу диэкки муора таһымыттан 1000 м. тиийэр, хоту диэкки намтыыр, Өлүөнэ дельтатын Быков үөһүн аттыгар 430 м. буолар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Өлкөрөй
Өлкөрөй (нуучча докумуоннарыгар Откурай) - Тыгын Дархан уола. 1636 сыллаахха ини-биилэр Өлкөрөй уонна Бөдьөкө салалталаах Хаҥалас сахаларын өрө туруулара буолбута. Онтон 1642 сыллаахха Өлкөрөй, Бөдьөкө уонна кинилэр атын бииргэ төрөөбүттэрин салалтатынан бөдөҥ өрө туруу буолбута. О. Галкин этэрээттэрэ Хаҥаласка, Е. Михалевскай этэрээттэрэ Аммаҕа, А. Гнутай Бороҕоҥҥо, В. Шахов этэрээтэ Сииттэҕэ урусхалланаллар.
34
Өлбүттэр
30er
Күкэр
мини|Күкэр
Күкэр диэн араҕас дьүһүннээх кытаанах кристалл сэк. Метал буолбатахтар курдук кини итиини эмиэ куһаҕаннык аһарар, чаҕылыманы аһарбат. Чиҥэ 2-гэ чугас, онон күкэр тооромосторо ууга тимирэллэр, ол гынан баран тоһо, ууну сыһыарбат буолан, дагдайан тахсар.
Күкэр — Д. И. Менделеев периодтаах систематын үһүс периодын 16-с бөлөҕүн ууһуга, атомын нүөмэрэ 16.
Күкэр айылҕаҕа баар үгүс холбоһугун мэлийдэххэ, ууну эмиэ сыһыарбат. Күкэр ити айылгыта кыаҥ таас "кураанах таастыгын" араарарга туһаныллар. Кыаҥы итинник байытыы флотация дэнэр уонна практикаҕа киэҥник туттуллар.
Күкэр ууга суураллыбатын кэриэтэ. Ол оннугар күкэр-уулуккка, толуолга о.д.а. сэбдьилэргэ үчүгэйдик суураллар.
112,8оС температураҕа күкэр ууллан саһархай дьүһүннээх убаҕас буолар. Cалгыы ититтэххэ хараарар уонна хойдор. 444оС кыраадыска күкэр оргуйар. Оргуйуор диэри итийбит күкэри тымныы ууга куттахха эрэһиинэ курдук уунаҥнас пластика күкэр диэн үөскүүр.
Абалык икки аллотроп көрүҥ кубулуйуута - абалык уонна озон. Кристалл уонна пластика күкэртэн эмиэ күкэр аллотроп көрүҥ кубулуйуута буолаллар.
Кристалл күкэр түргэнник ууллар, ити кини молекула кристалл эрэһэлээҕин туоһулуур. Рентгенография, онтон да атын ньыманан чинчийэн, күкэр кристалл эрэһэтэ төгүрүччү ситимнэспит молекулалартан турарын билбиттэрэ. Ититтэххэ, күкэр аҕыстыы эркиннээх төгүрүччү ситимнэспит молекулата ыһыллан, уһуур-кылгыыр кыахтаах уһун ситимҥэ кубулуйар.
Отфрид фон Вейсенбург
Отфрид фон Вейсенбург (Otfrid von Weißenburg, Otfridus) (* 800 диэки; † 870 кэнниттэн) аан бастакы бэйэтин аатынан суруйбут ньиэмэс тыллаах суруйааччы, үөрэхтээх монах. Отфрид аатырбыт Фульда монастырыгар Рабан Мавр аббатка үөрэммитэ. Үөрэҕин кэннэ Эльзаска баар Вейсенбург монастырыгар улэлээбитэ (билинни Виссембург, Франция).
Саамай биллэр суруйуута
Liber evangeliorum («Евангелиелар кинигэлэрэ») диэн 9-ус уйэ ортотун диэки латыынныы ааттаах, ол эрэн ньиэмэс диалегынан суруллубут кинигэ. Тыла - соҕуруулуу Рейн франктарын диалектара. Бу диалект Былыргы Үөһээҥҥи Ньиэмэс диалектарыттан биирдэстэринэн буолар. Отфрид бу кинигэтигэр Иисус Христос олоҕун кэпсиир 4 евангелие кинигэлэрин ис хоһоонун биир гына түмэн, оччотооҕу ньиэмэс дьонугар тиийимтиэ гына өйдөтөн суруйбут. Уопсайа 5 томнаах, 140 бастаах, 1704 строкалаах кинигэ Ньиэмэс Людвигар анаммыт.
Отфрид бэйэтэ суруйбутуттан 3 атын илиинэн устуу (рукопись) баар, балартан билигин ордук биллэрэ - Гейдельберг университетын библиотекатыгар хаһаанылла сытар илиинэн суруйуу (P, Cod. pal. lat. 52). Бу рукопись бүтэһик страницаларыгар Георг туһунан ырыа эбиллибит. Онтон Венаҕа сытар илиинэн устууну (V) Отфрид өссө бэйэтэ көннөрбутэ биллэр. Былыргы уонна Орто Үйэтээҕи илиинэн суруйуулар бүгүҥҥэ диэри маннык учугэйдик хаһааныллан кэлбиттэрэ ньиэмэс литературатын историятыгар сэдэх көстүү.
Отфрид ньиэмэс тылынан суруйар дьонтон аан бастакынан рифманы туттубут. Кини иннинээҕи айымньылар аллитерацияны туттар этилэр. Аллитерация диэн строка саҕаланар дорҕоонун, сүһүөҕүн дьүөрэлэһиитин ааттыыллар. 'Таҥара сөбулуур тыла - киһи бэйэтин төрөөбут тыла' диэн санаанан салайтаран, Отфрид бу айымньытын латыын тыла баһыйан турар кэмигэр соруйан норуот тылынан суруйбут. Отфрид бэйэтэ новатор буоларын билинэн туран 'Cur scriptor hunc librum theotisce dictaverit' ('Тоҕо кинигэ ааптара норуот тылын талбыта') диэн киирии тылыгар таҥара үөрэҕэ норуокка тиийимтиэ буоларын туһугар диэн быһааран суруйбут.
Хабаровскай
Хаба́ровскай — 1880 сылтан куорат статустаах, Хабаровскай кыраай уонна Дальневосточной федеральнай уокурук административнай центра.
Нэһилиэнньэтэ 579,1 тыһ. киһи. (2009 сыл тохсунньу 1). Куорат иэнэ — 386,4 км².
Амур өрүс уҥа оттүгэр тура, Кытайтан 20 км ыраах турар. Москваҕа дылы 6100 км. Тимир суолунан 8533 км.
1922 сыллаахха Дальневосточнай республика иһинэн РСФСРга киирбитэ.
1926 сылтан Дальневосточнай кыраай администртивнай сыантыра буолбут, 1938 сылтан — Хабаровскай кыраай сыантыра. 2002 сыллахха Дальневосточной федеральнай уокурук административнай центрый аатын сүкпүт.
Административнай арахсыыта
Куорат 4 уокурукка арахсар, онно 5 куорат района баар:
Доҕордуу куораттар
Билигин куоракка 5 доҕордуу куораттардаах :
Хаҥалас нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Хаҥалас нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ынахсыт.
Улуус кииниттэн 62 км хотугулуу-илин диэкки Бүлүү федерал суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 608 киһи (2010 сыл).
Алтынньы 3
Алтынньы 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 276-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 277-c күнэ). Сыл бүтүө 89 күн баар.
1988 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
XV Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1988 сыллаахха Канаада Калгари куоратыгар буолан ааспыттара.
35
35 сыл.
Өлбүттэр
30er
Маайыын
Маайын - Маарыан - Баарыан - Маарыын (нуучча тылыгар Недавно диэн тылбаастанар). Чурапчылар таптаан туттар тыллара. Атын улуустарга тоҕо эрэ кестубэт.
Суфизм
Суфизм (арабтыы تصوّف‎-) диэн Ислам дьиктигэ итэҕэйиилээх сүүрээнэ. Үөрэх эбэтэр үгэс диэн быhаарыллар. Суфизмы тутуhааччы суфи эбэтэр дервиш дэнэр.
Куҥа томтороот
Куҥа томтороот. Верхоянскай сис систематыгар баар кылгас томтороот. Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомо арҕааҥҥы кытылыгар баар.
Устата 60 км., үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 439 м үрдүк.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сэтинньи 18
Сэтинньи 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 322-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 323-c күнэ). Сыл бүтүө 43 күн баар.
Наваахо тыла
Наваахо тыла — атабааскалар тылларын бөлөҕөр киирэр тыл. АХШ соҕуруулуу-илин өттүгэр Аризона штаакка олорор навахо омуктар тыллара. 2007 сыллаахха 170717 киһи наваахо тылын билэбин диэбит.
Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр АХШ аармыйатыгар наваахо радиистары туһана сылдьыбыттара биллэр.
Стэн Нордин
Стэн Нордин (Sten Nordin) — Стокhольм куорат мээрэ.
Senior Group
Senior Group — кыра эппиэтинэстээх уопсастыба, Арассыыйа чааһынай хампаанньата, кырдьа барбыт дьон дьиэлэрин арыйар уонна хааччыйар. 2007 сылтан үксэ Москуба аттынааҕы оройуоннарга үлэлиир, экспертар быһаарыыларынан, түмэт урбааҥҥа Арассыыйаҕа биир бөдөҥ тэрилтэ.
Остуоруйата
2010 сыллаахха, контраагын кэһэн, Кобляков тэрийбит пансонаатын «Благосостояние» бас билиитигэр биэрбитэ. Ол кэмҥэ өссө хас да пансионаты арыйбыт буолан, үлэтин салҕаабыта - кэм буолан баран Москуба аттынааҕы Дубки, Акулово, Лапино, Улиткино бөһүөлэктэргэ кырдьаҕастар дьиэлэрэ арыллыбыттара.
2011 сыллаахха Кобляков үлэтин хайысхатын Илин Эуропа диэки хайыһыннарарга быһаарынан, хампаанньатын Алексей Сидневка (хампаанььа генераальнай дириэктэрэ буолбута) уонна өссө биир партнеругар атыылаабыта (атыылаабыт сыанатын иһитиннэрбээтэхтэрэ). Саҥа бас билээччилэр эрэсидиэнсийэ ситимин кэҥэппиттэрэ уонна региональнай франшизанан баар биизинэс-моделы саҥаттан оҥорбуттара - ити технологияларынан Киров уобалаһыгар уонна Калининградка пансионаттар аһыллыбыттара. Инники өттүгэр хампаанньа кырдьаҕастар дьиэлэрин элбэтэр, бу ырыынакка судаарыстыбаннайа суох биэнсийэ пуондаларын уонна бөдөҥ тас дойдулартан кыттааччылары тардар былааннаах.
2014 сыллаахха хампаанньа аакцияларын хонтуруол бакыатын Эуропа медицинаҕа киинэ 600 мөл. солкуобайга атыыласпыта.
Үлэтэ
Senior Group «Мир старшего поколения» диэн кэммирсийэтэ суох кырдьаҕас дьон олохторун тупсарар партнерство чилиэнэ. Соруктара - Арассыыйа Пэдэрээссийэтигэр кырдьаҕас дьоҥҥо анаан судаарыстыбаннайа суох өҥөлөрү оҥоророччулар бэйэ салайынар үнстүтүүттэрин тэрийии.
Хампаанньа өҥөтүнэн үксүн кыахтаах дьон төрөппүттэрэ туһаналлар, пансионаттарга олохсуйуу сыаната, оҥоһуллар өҥөлөртөн тутулуктаах, 2012 сылга биир ыйга 55-90 тыһыынча солкуобай эбит. Пансионнар дьон кыаҕынан араарыллар эбиттэр, өйдөрүн сүтэрбит, өйдөрүнэн мөлтөх кырдьаҕастарга, ол иһигэр Альцгеймер ыарыылаахтарга туспа куорпус көрүллэр. Инсульт, инфаркт о.д.а. ыарыылар кэнниттэн кырдьаҕас дьону чөллөрүгэр түһэрии бырагырааммата үлэлиир.
Ньаайба томтороот
Ньаайба томтороот. Верхоянскай сис систематын хотугу диэкки сытар томтороот. Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотуттан Хара Уулаах өрүһү 65 км. соҕуруу диэкки батыһар.
Чыпчаала муора таһымыттан 1163 м тиийэр үрдүктээх.
1992 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
XVI Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1992 сыллаахха Франция Альбервиль куоратыгар буолан ааспыттара.
Максимов Дмитрий Кузьмич
200px|thumb|right|Максимов Дмитрий Кузьмич Максимов Дмитрий Кузьмич (12.05.1933—01.10.1995) — тыйаатыр устуоруйатын чинчийбит учуонай, искусствоведение билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
Д. К. Максимов — театр искусствотын үөрэппит биллиилээх чинчийээччи, 8 кинигэ уонна 100-кэ ыстатыйалар ааптардара. Саха театрын историятын, театр искусствотын биллиилээх дьоно — А. И. Софронов, П. А. Ойуунускай, Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон, Д. Ф. Ходулов, онтон да атыттар - айымньылаах олохторун сырдаппыта. «Подвиг» балетка либретто суруйбута, биир аактаах «Субботы родного края», «Из клуба в гараж», «Санитары счастья» пьесалар ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалар
Өнөр нэһилиэгин былааҕа
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уус-Алдан улууһун "Өнөр нэһилиэгэ" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун им-бэлиэтэ буолар.
Дьүһүнэ
Былаах — көнө муннуктардаах, устатынан үс тэҥ кэтиттээх араас өҥнөрдөөх балаһалардаах иэн буолар.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
1994 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
XVII Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1994 сыллаахха Норвегия Лиллехаммер куоратыгар буолан ааспыттара.
Энергия
Энергия көрүҥнэрэ:
Халандаар уларыйар
Уһун үйэлэргэ өй-санаа сайдан, уларыйан иһиитин бэлиэтинэн халандаар уларыйан иһиитин ааҕыахха сөп. Олус былыргы кэмнэргэ сахалар күнү-дьылы ый уларыйыытын көрөн, онон ааҕаллара. Ый уларыйыытынан халандаары ааҕыы билигин да илиҥҥи олохтоох омуктарга туттулла сылдьар. Дьон өйө-санаата сайдан, үөрэх-билии кэҥээн истэҕинэ күнтэн тутулуктаах халандаарга көһөн биэрдилэр.
Дьон өйдөрө-санаалара ыйы көрөн үөрэтииттэн сайдан барбыт. Ый дьайыыта киһиэхэ ордук биллэр. Ый көрүҥэ хас күн аайы уларыйан иһиитэ хараҕынан көрөн биллэр буоллаҕына, муора биэрэгэр олохтоохтор ый дьайыытын муора үллүүтүнэн илэ билэллэр.
Сир уонна Ый бэйэ-бэйэлэрин кытта тардыһыыларыттан муора уутун үллүүтэ сууккаҕа иккитэ үөскүүр. Бу үллүү үөскээһинэ Сир бэйэтин сүнньүн тула эргиирин бытаардар уонна Ый Сиртэн тэйэн биэриитин үөскэтэр. Ый тардыһыытыттан Сир сууккатын уһааһына сүүс сыл устата 1,81 х 10(-3) с. тэҥнэһэр. (1,87). Кыра да буоллар Сир Күнү тула эргийэрэ сыыйа-баайа бытааран иһэр. Бу бытаарыы Сири Күнтэн тэйитэн иһэр. Мөлүйүөнүнэн сылларынан Сир билигин Марс планета сылдьар орбитатыгар тиийэр.
Нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ сахалар ый хонугун ааҕан күнү-дьылы бэлиэтииллэрэ, оннук халандаардары оҥостон туһаналлара. Олох сайдан истэҕинэ халандаар эмиэ уларыйбыта элбэх. Күнү көрөн ааҕыы ыйынан ааҕардааҕар боростуойун, судургутун иһин элбэх омуктарга туттуллар буолбут.
Остуоруйаттан биллэринэн былыргы кэмнэргэ саҥа сыл тохсунньу маҥнайгы күнүттэн саҕаламмат эбит. Былыргы славяннар саас кэлэн истэҕинэ кулун тутар 21 күнүттэн сыл саҕаланыытын ааҕаллара. Олох былыр нуучча сиригэр саҥа сылы ыам ыйын 6 күнүгэр бэлиэтииллэрэ биллэр эбит.
Петр I ыраахтааҕы бары саҥаны киллэриилэрин кытта халандаары эмиэ уларытан, Европаҕа туттулла сылдьар юлианскай халандаары укаас таһааран туһаныыга киллэрбит. Ити кэмтэн ыла Россияҕа саҥа сылы тохсунньу 1 күнүттэн саҕаланар диэн ааҕар буолбуттар. (2,1).
Оччотооҕу кэмҥэ баар халандаардар үөрэх-билии таһыма намыһах буолан Сир эргиирин кэмин сыыһа ааҕаллара. Өй-санаа, үөрэх-билии сайдан истэҕинэ Европаҕа юлианскай халандаары уон тохсус үйэҕэ уларытаннар саҥа григорианскай халандаарга көспүттэрэ. Бу, юлианскай халандаар Сир эргиирин бириэмэтин сыыһа ааҕыытын түмүгэр сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар 13 хонугу сыыһа көрдөрөр буолбут.
Улуу Октябрьскай революция кэнниттэн үөрэх-билии, сайдыы таһымыттан хаалан хаалымаары большевиктар саҥа халандаарга көспүттэрэ. Ыраахтааҕы былааһа уонна православнай христианство сайдыы-үүнүү диэки тардыспат буолуулара бу хаалан иһэр халандаары тутуһан олорууларыттан биллэр. Маннык өй-санаа хаалан хаалыыта Россияҕа революция буолуутугар тирэх буолбутугар сөп. Большевиктар хаалыылаах Россия үлэһит, кыра-хара дьоннорун сайдыыга-үүнүүгэ сирдээбиттэрэ, үөрэҕи-билиини сайыннарбыттара, олохтон хаалбыт халандаары уларыппыттара.
Олох, өй-санаа сайдыытыттан хаалан хаалбыт өйдөөх-санаалаах ыраахтааҕы былааһа уонна православнай таҥара дьиэтэ Улуу Октябрьскай революция түмүгэр суулларыллыбыттара, олохтон туоратыллыбыттара.
Православнай христианство хаалан иһэр өйө-санаата элбэхтэн биллэр. Олорго биир бастакынан олус былыргы, хаалбыт халандаары туһаналлара киирсэр. Бу халандаар бары христианнар төрүттэрэ биирдэрин, Христос диэн ааттанарын биллэрэр. Христос төрөөбүт күнүн бырааһынньыктаан бэлиэтииртэн арҕааҥҥы уонна илиҥҥи христианнар биир итэҕэллээхтэрэ ордук чуолкайданан дьоҥҥо биллэр. Бэйэ-бэйэлэриттэн арахсаннар арҕааҥҥы христианнар ахсынньы 25 күнүгэр Христос төрөөбүт күнүн бэлиэтииллэр. Онтон олох сайдыытыттан хаалан хаалбыт өйдөөх-санаалаах православнай христианнар тохсунньу 7 күнүн Христос төрөөбүт күнүнэн билигин да ааҕа сылдьаллар.
Православнай таҥара дьиэтэ былыргы сыыһа барбыт халандаарынан сирдэтинэрин уларыппакка, билигин даҕаны ону тутуһан иһэр, итэҕэйэр дьону албынныыр. Православнай таҥара үөрэҕэ олох сайдан иһэриттэн хаалан хаалыыта дьон итэҕэйбэт буолууларын үөскэтэр.
Маннык хаалан иһэр өй-санаа билигин даҕаны уларыйар чинчитэ суох. Бу православнай таҥара дьиэтэ сайдар кэскэлэ суоҕун бэлиэтиир көстүү буолар. Былыр-былыргыттан дьону албынныы үөрэммит православнай таҥара үлэһиттэрэ олох сайдан, уларыйан истэҕинэ өй-санаа эмиэ уларыйар диэни билиммэттэр.
Ыраахтааҕы баарын саҕана православнай таҥара дьиэтэ аһара баайа, элбэх улахан, кыра дьону хам баттыыр, салыннарар көрүҥнээх тутуулардаах этэ. Барыта кыһыл көмүһүнэн килбэйэрэ. Улахан салайааччылара бары аһара баайдар этилэр.
Билигин саҥа сайда сатыыр православнай таҥара дьиэтэ урукку, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы турукка киирээри дьулуһар, былыргы тутуулары былдьаһара элбээн эрэр. Өй-санаа, үөрэх-билии сайдыбыт үйэтигэр итинник халы-мааргытык дьону албынныы сылдьар православнай таҥараны итэҕэйээччилэр аҕыйаан иһэллэриттэн сайыннара сатааһын туох да улахан туһаны аҕалбат.
Дьон өйө-санаата сайдан, үөрэҕи-билиини баһылааннар бары киһи буолууну ситиһэр кыахтаммыттарынан атын киһи таҥаралар эмиэ мөлтөөтүлэр. Бу мөлтөөһүн таҥаралар биир тылы булуммакка үөхсэллэриттэн, бэйэлэрин истэригэр сэриилэһэллэриттэн биллэр буолла. Таҥараларынан хайдыһан улахан сэриини саҕалыахтарын сөптөөх балаһыанньа үөскүүр туруктанна.
Олох уларыйыыта, айылҕа үүнүүтэ, сайдыыта барыта күнтэн эрэ тутулуктаах. Айылҕа уларыйан иһэрэ түргэнин дьон өйө-санаата билиниитэ кыайан сиппэт кыахтанан эрэр. Күн эргиириттэн тутулуктанар халандаары билигин сайдыылаах дойдулар бары туһаналлар, кэмиттэн кэмигэр уларыйыылары киллэрэн биэрэллэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Стогний В.В., Стогний Г.А. Физика Земли. Учебное пособие. Якутск: Изд-во Якутского университета, 2000.-190 с.
2. Календарь “Народные приметы и гадания” на 2001 г. Ред. Цвет-кова И.Н. Кострома: ГУИПП “Кострома”, ООО, “Тетра К”, 2000.
3. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Work and Travel USA
Work and Travel USA (АХШ-ка үлэ уонна айан) — үрдүк уонна орто үөрэх кыһаларын устудьуоннара Америка Холбоһуктаах Штааттарын билсэллэригэр туһаайыллыбыт АХШ атын дойдуларга аналлаах бырагырааммата. Бу бырагыраамма иһинэн устудьуоннар дойдуну көрөллөр уонна быстах кэмҥэ үлэлииллэр. Сайыҥҥы бырагырааммаҕа кыттарга устудьуон анал аккредитациялаах үөрэх кыһатыгар үөрэниэхтээх уонна ааҥыл тылын билиэхтээх. Арассыыйа уонна СНГ дойдуларыгар ордук элбэхтик туттуллар бырагыраамма.
Бырагыраамма болдьоҕо
Бырагыраамма уопсай уһуна 5 ый кэриҥэ, онно киирэллэр: DS-2019 формаҕа ыйыллыбыт кэм (4 ыйга дылы), ол устатыгар АХШ территориятыгар үлэлиир көҥүллэнэр, ону таһынан J-1 визалаахтарга Национальнай Безопасность Департаменынан бэриллэр 30 күннээх эбии кэм. Ол 30 күн устатыгар программа кыттааччыта дойду устун күүлэйдиэн сөп уонна дойдуттан барарга бэлэмнэниэхтээх, үлэлиирэ бобуллар.
Үлэ
Үксүн кыттааччылар өҥө эйгэтигэр үлэлииллэр, куруортарга, отеллэргэ, ресторааннарга, пааркаларга. Ол эрээри кыттааччы атын да үлэҕэ үлэлиирэ көҥүллэнэр. Кыттааччы аахсар хамнаһа АХШ гражданинын хамнаһыгар тэҥ буолуохтаах.
Программа кыттааччылара наймыламмыт дьиэ хамначчыта (горничнай, служанка о.д.а.) быһыытынан үлэлииллэрэ көҥүллэммэт. Итини таһынан үлэлииргэр бэйэҥ харчыгын инвестируйдуур уонна пациены көрөөһүннээх үлэлэргэ эмиэ үлэлиирэ эмиэ көҥүллэммэт.
Андреев Борис Николаевич
Олоҕун олуктара
1915 сыллаахха Сунтаар улууһугар Кутанаҕа төрөөбүт.
1936 сылтан, Дьокуускайдааҕы педтехникуму бүтэрэн баран, Элгээйи оскуолатыгар учууталлаабыт.
1941 сылтан Ньурба орто оскуолатыгар биология учууталынан үлэлээбит.
1961–1963 сс. — Дьокуускайга эдэр натуралистар станцияларыгар методиһынан үлэлээбит.
1963–1967 сс. — Сунтаар улууһугар Бүлүүчээн орто оскуолатыгар биология учуутала.
Кэлин Элгээйигэ көһөн, орто оскуолаҕа учууталлаабыт.
Учуонай, кыраайы үөрэтээччи Борис Николаевич Сунтаар улууһугар Элгээйигэ Айылҕа түмэлин тэрийбит.
Сутуруоха (эркээйи сир)
300px|thumb|right|Абый улууһун эркээйи сирдэрэ Сутуруоха (эркээйи сир), Абый улууһугар баар ресурс резервата, уонна 500 000 га иэннэх. 1996 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 95 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ
Кыыллар
тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, тииҥ, нэтээгэ, бурундук, куобах, андаатыр.
Көтөрдөр
куба, кыталык.
Краснояров Клавдий Карпович
Краснояров Клавдий Карпович (12.06.1907, Исаковка д., Омскай уобалаһа — 24.09.1943, Большая Листвень д., Украина) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).
Олоҕун олуктара
1907 сыллаахха ыам ыйын 30 (бэс ыйын 12) күнүгэр Исаковка дириэбинэҕэ (билиҥҥи Омскай уобалас, Горьковскай оройуон) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча.
1931 сылтан Дьокуускайга олорбут, ЛОРП тэрилтэтигэр үлэлээбит.
1943 сыл олунньутугар Дьокуускай военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт, ити сыл муус устарыттан Брянскай уонна Киин фроннарга сэриилэспит.
1943 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр 1181-с стрелковай полк ытааччыта, кыһыл армеец Клавдий Краснояров Большая Листвень дэриэбинэ (билиҥҥи Чернигов уобалаһа, Городнянскай оройуон, Великий Листвен дэриэбинэ) иһин кыргыһыыга, бойобуой ботуруоннара бүтэн, бэйэтинэн өстөөх дзотун ытар чуолҕанын саппыт.
Герой Клавдий Краснояров Городнянскай оройуон Великий Листвен дэриэбинэтин кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
Бэс ыйын 30
Бэс ыйын 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 181-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 182-c күнэ). Сыл бүтүө 184 күн баар.
36
36 сыл.
Өлбүттэр
30er
Местникова Агата Борисовна
Местникова Агата Борисовна — социология билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара
А. Б. Местникова — экономика социологиятын, урбаанньыктар эйгэлэрин чинчийэр.
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалар
Алтаай уонна Саян хайалаах систиэмэлэрэ
Алтаай уонна Саян хайалаах систиэмэлэрин килиимэтэ
Кыһыҥҥы кэмҥэ бу хайалаах оройуон улаханнык тымныйар, манна тымныы салгын континентальнай маассалара үөскүүллэр. Сибиир дэхси сирдэриттэн тымныы салгын эмиэ кэлэр. Ол иһин Алтаай тэллэхтэригэр тохсунньу ый орто температурата -200С кэриҥэ, оттон хайалар быыстарынааҕы тымныы салгын мунньустар бүтэй хотооллорго -300С диэри намтыыр. Ордук Киин алтаай үрдүк хотооллоругар тымныйар. Манна температура сорох түбэлтэлэргэ -600С диэри намтыыр. Кузнецкай, Минсунскай хотооллорго -500С бэлиэтэммитэ. Хотооллору төгүрүктүүр хайалар эниэлэригэр температура арыый үрдүк. Сайын тэллэх хайаларга итии, от ыйынааҕы орто температура +190С кэриҥэ. Сайыҥҥы кэм манна кылгас. Кузнецкай, Минусинскай хотооллорго температура +360С тиийиэн сөп. Арҕааттан кэлэр салгын маассалара сис хайаларга тахсалларыгар сойоллор. Олорго баар сиик хойдон, ардах биитэр хаар буолан түһэр. Ол иһин Алтаай сорох сирдэригэр 1000 м үөһэ 2000 мм диэри сөҥүү түһэр. Арҕааҥы тыалтан көмүскэммит Алтаай соҕуруулуу-илин өттүгэр сылга баара-суоҕа 200-300 мм сөҥүү түһэр.
Алтаай уонна Саян хайалаах систиэмэлэригэр киирэр өрүстэр
Алтаайтан, Саяннартан саҕаланар өрүстэр хайаларга дохсун сүүрүктээхтэр, харгылардаахтар. Дэхси сиргэ тахсалларыгар сүүрүктэрэ мөлтүүр, бэйэлэрэ кэҥииллэр. Алтаай саамай улахан өрүһэ - Катунь. Бу өрүс Белуха хайа соҕуруу эниэтиттэн Катунь леднигиттэн саҕаланар. Телецкэй күөлтэн Бия өрүс тахсар. Бия Катуннуун холбоһон Обу үөскэтэр. Кузнецкай хотоолу Обь өрүс бөдөҥ салаата Томь өрүс нүөлсүтэр. Илин Саян эниэлэриттэн Сибиир саамай модун өрүһэ Енисей түһэр. Енисей үөһээ сүүрүгэ Илин Саян салаа хайатын быһа сүүрэн синньигэс хапчааны үөскэтэр. Онтон өрүс Тува хотоолунан устарыгар хочото кэҥиир. Өрүстэр сайыҥҥы ардахтан, хайа хаара, мууһа ирэриттэн ууланаллар. Кыһын өрүстэр улаханнык чычаараллар.
Туора Сис
thumb Туора Сис. Верхоянскай сис систематын хотугу өртүгэр баар сис. Өлүөнэ өрүс уҥа кытылын батыһар Көҥдөй уонна Чубукулаах үрэхтэр икки ардыларынан.
Өлүөнэ өрүс манна Туора сис уонна Чекановскай томтороот икки ардынан кыараҕас үөстээх "Өлүөнэ турбата" диэн ааттаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1948
1948 сыл.
Итэҕэл тылдьыта
= Аан Айыы Тойон. =
Сэттэ Үрүҥ Айыыттан бастакылара. Үрүҥ Айыы суолун айаҕар туспа ыал буолан олорор. Киһи оройугар баар киэлитин бастакы түмүгүн арыйар, айар дьоҕуру биэрэр, ис күүһү итэҕэйэргэ сирдиир.
= Аан Айыыһыт. = Сэттэ Айыыһыттан бастакылара. Айыыһыт суолун айаҕар туспа ыал буолан олорор. Төрүүр-ууһуур эккэ баар киэли бастакы түмүгүн арыйар, ыал буолар дьоҕуру биэрэр.
= Аан Алахчын. = Дойду иччитэ, Иэйэхсит кыыһа, айылҕа иччилэрин эдьиийдэрэ. От-мас иччилэрэ Ойуу-Бичик диэн оҕолордоох. Ханнык эмэ баай маска, үксүгэр хатыҥҥа олорор. Киниэхэ анаан салама ыйыыллар.
= Аан Алахчын сыла. = Кыра мөһүлгэ иккис сыла. 2004с. саҕаланар, 12-лии сыл буола-буола хатыланар. Аан Алахчыҥҥа(олохтоох айылҕаҕа) болҕомто уураллар. Эйгэлэрэ: отчут, отоһут, ойуу.
= Аан Билгэ. = Сэттэ Билии айыыларын суолун айаҕар ыал буолан олорор. Киһи кулгааҕар-хараҕар баар киэли бастакы түмүгүн арыйар, билэр дьоҕур у биэрэр.
= Аан дойду. = Баар барыта, Үрүҥ Айыы Тойон айбыт эйгэтэ. Сорохтор аллараа дойдуну аан айбыт эйгэтэ. Сорохтор аллараа дойдуну аан дойду биир сорҕотун курдук көрөллөр, оччоҕо аан дойду үс дойдуттан турар буолар: үөһээ дойду, орто дойду уонна аллараа дойду.
= Аан Дьааһын. = Айыылар тоҕус көрүҥнэриттэн алтыстара. Алтыс халлааҥҥа олорор, этин таҥара тын быһыытынан биллэр. Кырдьыгы, дьиҥи араҥаччылыыр, киһи сүрэҕэр баар киэлигэ сөп тубэһэр. Аан Дьааһын сэттэ дьуһуҥнээх.
= Аан Дьааһын сыла. = Кыра мөһүлгэ уһус сыла. 1992 с. саҕаланар уонна 12-лии сыл буол-буола хатыланар. Бу сылга Аан Дьааһыҥҥа(кырдьыкка) болҕомто уураллар. Эйгэлэрэ: сыллык, хоһуун,дьиҥ.
= Аан Дьөһөгөй. = Сэттэ Дьөһөгөйтөн бастакылара. Дьөһөгөй суолун айаҕар ыал буолан олорор. Киһи быарын туһаайыытынан баар киэли бастакы түмүгүн арыйар, үлэлиир дьоҕуру биэрэр.
= Аан Иэйэхсит. = Сэттэ Иэйэхситтэн бастакылара. Иэйэхсит суолун айаҕар ыал буолан олорор. Киһи киинин туһаайыытынан баар киэли бастакы түмүгүн арыйар, айылҕалыын ситимнэһэр дьоҕуру биэрэр.
= Аан Суорун. = Сэттэ Улуу Суорунтан бастакылара. Улуу Суорун суолун айаҕар туспа ыал буолан олорор. Киһи тыҥатыгар баар киэли бастакы түмүгүн арыйар, идэни ылар дьоҕуру биэрэр.
= Аан Тайбыыр. = Сэттэ Хотой Айыыттан бастакылара. Хотой Айыы суолун ааныгар туспа ыал буолан олорор. Киһи өрөһөтүгэр баар киэли бастакы түмүгүн уонна түмсүү суолун арыйар.