cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саха сиригэр ыытыллыбыт декабриистар
1826 сыл балаҕан ыйын 16 күнүгэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабриистар кэлбиттэрэ. Олортон 3 киһи куоракка хаалбыттара: Верхоянскайга биир киһи ыытыллыбыта: Бүлүүгэ эмиэ биир киһи: Орто Халымаҕа икки киһи: Хойутуу 1827 сыл ахсынньытыгар Дьокуускайга Бестужев-Марлинскай А.А. аҕалыллыбыта. Бүтэһигинэн 1828 сыл бэс ыйыгар Чернышев Захар Григорьевич кэлбит.
Велижанина Александра Степановна
Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр төрөөбүт.
Соҕуруулуу-илин Азия
thumb|300px|right|Соҕуруулуу-илин Азия Соҕуруулуу-илин Азия диэн Азия региона. Кытайтан соҕуруу, Индияттан илин уонна Аустралияттан хоту баар.
Велижанина Александра Степановна
Өссө маны көр
"Хотугу сулус" уордьан кавалердара
Соҕуруулуу-илин Азия
Дойдулар
Соҕуруулуу-илин Азия дойдулара:
Сплиттер
Splitter (Сплиттер), специальнай тэрил, биир проводтан хас да частотаанан үлэлэтэн тэрил буолар. Биир проводка сүрүннээн хас да бытовой техниканы холбуохха сөп. Сплиттер ADSL уонна Ethernet проводтарга туттуллар.
Машивка
Машивка (Машівка) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 786 (2017).
Ардахтаах тыа
thumb|right|250 px|[[Панама ардахтаах тыалара.]]
Ардахтаах тропик тыа диэн Сир экваторын куругар баар төгүрүк сыл сылаас уонна сииктээх тыа. Атын аата сельва. Манна 2 500 мм тахса сөҥүү түһэр. Бу биом үүнээйитин уонна харамайдарын ахсаанынан аттыттардааҕар саамай улаханнара.
ADSL
ADSL (АДСЛ), (Asymmetric Digital Subscriber Line, ол эбэтэр Ассиметричнай цифровой сибээс линия), диэн АТСтан тахсар икки кабель, сүрүннээн телефон линията буолар. АДСЛ көмөтүнэн биир линияҕа телефон, интернет, факс, телевидения бары биир проводкаҕа баталлар, ону сплиттер диэн микросхемалаах тэрил уларытар (сплиттергэ Wi-Fi роутер, маршрутизатор, коммутатор, телевизор, телефон холбонор).
Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар саамай улахан АДСЛ линияны Verizon уонна AT&T, Европа дойдуларыгар T-Mobile, France Telecom, Арассыыйаҕа Ростелеком (Rostelecom), Саха Сиригэр Сахателеком.
2013 сыл
2013 сыл.
Туматтар Саха номоҕор
Туматтар - кыргыс үйэтин саҕана Саха сиригэр олорбут, билигин симэлийбит омуктар.
Биллэрин курдук, саха номоҕунан тумат диэн сахаттан туспа быhыылаах-майгылаах сэрииhит биис Туймаадаҕа олорбута, ону Омоҕой кэлэн сэриилээн кыайан Бүлүү диэки үүрбүтэ биллэр. Хас да суол туматтар баалларын бэлиэтиэххэ син. Нуучча XVII үйэтээҕи докумуонугар "туматтар" диэн Бүлүүгэ олорбут "сатыы сахалары" ааттыыллар. Бу "сатыы сахалар" булдунан уонна балыктаан айахтарын иитинэллэрэ. Уустарын аата Киин сир сахаларын аатыттан олох атынын бэлиэтиэххэ син. Номохторго ахтыллар туматтар дьирикинэй биитэр "тигиилээх сырайдаахтар" диэн аатыраллар.
В.В.Никифоров Өлүөхүмэҕэ хомуйбут матырыйаалларыгар тумат диэн "тигиилээх сырайдаах" олус сэрииһит биис буолара ахтыллар. Кинилэр Бүлүүнэн уонна Өлүөхүмэнэн көһө сылдьыбыттар, бултаан уонна балыктаан айахтарын ииттинэллэр эбит. Олус суостаах көрүҥнээх уонна дьулаан быhыылаах-майгылаах дьон эбит. В.А.Туголуков сабаҕалаабытынан, туматтар төрүт олохтоох самоди тыллаах уустары кытта буккуспуттар, онон түүрдүү ааттаах, олохтоох үгэстээх биис үөскээбит. Кини Бүлүү тоҥустарын сүрүн уустарын долгааннары, солоҕоннору уонна нюрмагаттары (ньурбачаан) туматтар удьуордарынан ааҕара.
Историзм
Историзм - өлгөмнүк туттуллар тыллар ортолоругар хаһан эрэ туттулла сылдьыбыт, ол эрэн билигин умнууга хаалбыт, дьон туттубат буолбут тыла. Ол эбэтэр, историзмнар диэн эргэрбит, кэм хардыытын түмүгэр туттуллууттан тахсыбыт барымталар, өйдөбүллэр ааттара. Былыргыны бэлиэтиир тыллар саҥа тылынан солбуллубаттар, онон литирэтиирэҕэ, ордук этногыраапыйаҕа уонна былыргы олоҕу көрдөрөр айымньыларга, киэҥник туттуллаллар.
Эргэрбит тыллар олох сайдыытын түмүгэр, саҥа көстүүлэр, өйдөбүллэр, дьиэ-уот маллара, таҥас-сап баар буолубутугар айыллыбыттар. Онтон кэм-кэрдиис түмүгэр туттуллууттан тахсыбыттар.
Эргэ кинигэлэри хаһыстахха, эргэрбит тыллар бэйэлэрэ «олоро», туттулла сылдьыбыт кэмнэрин көрдөрөллөр. Саха тылыгар, холобур, симиир диэн былыр кымыһы кутан, ыҥыырга баанан илдьэ сылдьар сүөһү тириититтэн оҥоһуллар иһит билигин суох, онон аата даҕаны былыргы курдук күн аайы туттуллубат. Ити курдук өрдөтөөҕүгэ дылы туттуллубут кинээс, кулуба, ородобуой курдук тыллар билигин кэпсэтиигэ үгүстүк туттуллубаттар, литирэтиирэҕэ эрэ ордук көстөллөр.
Саха тылыгар былыргыны бэлиэтиир тыллар араҥалара киэҥ. Холобур: сири иһит, ымыйа, хамнатар, бэһиэйэх, кытыйа, атыйах, сыма, аҕараан, барча, лыыба, мыаннарык, сыппа, оноолоох сон, кылдьыы (киэргэл), былаайах, сулуу, суорумньу, мэнэрик уо.д.а.
Эргэрбит тыллары ылбаҕайа суох сылабаарга киирэллэр. Үксүгэр эргэрбит тыллары маннык бөлөхтөргө наардыылар:
Ылбаҕай сылабаарга киирбэттэрин да иһин, сорох эргэрбит тыллар кэпсэтии тылыгар киириэхтэрин сөп. Ону тэҥэ эргэрбит тыллар өлгөмнүк уус-уран литэрэтиирэҕэ кэпсэнэр кэми кырдьыктаахтык, итэҕэтиилээхтик ойуулуурга туттуллаллар. Ол эрэн былыргыны бэлиэтиир тыллар ылбаҕай слабаарнай састаапка иккистээн төннүөхтэрин сөп. Оннук төннүү урукку олохтон туох эмэ саҥалыы эргилиннэҕинэ буолар. Кэнники сылларга уопсастыба өйө-санаата уларыйан, норуот төрүт култууратыгар, тылыгар тардыһыы саҥалыы күүһүнэн, урут умнууга баран испит сиэр – туом, үгэс, итэҕэл, мифология өйдөбүллэрэ иккистээн тиллэн эрэллэр. Онон сиэттэрэн билигин үгүс эргэрбит (сүнньүнэн былыргыны бэлиэтиир) тыллар литирэтиирнэй тылга туттуллуулара саҕаланна. Холобур, улуус, арчы, арчылаа курдук тыллары литирэтиирнэй тылга бигэтик төнүннэрии диэххэ сөп. Итинник үгүс сахалыы уус-уран оҥоһук, тэрил, таҥас-сап, ас-үөл аата саҥалыы эргиллэр. Христианскай итэҕэлгэ сыһыаннаах тыллар тарҕаныылара эмиэ кэҥээн иһэр.
Лиэксикэ араҥаларын эргэриитэ дьонтон эмиэ улахан тутулуктаах. Уопсастыба тыл сайдыытын уонна үүнэр көлүөнэ өйө-санаата төрөөбүт тылынан олоҕурарын хааччыйбат буоллаҕына, төрүт тыл кэхтиигэ киирэр. Оннук кэмнэргэ лиэксикэ эргэриэ, сүтүө да суох өттүлэрэ умнууга, симэлийиигэ бараллар. Ол иһин тыл эргэриитин, кэхтии кэмигэр буолбакка, төрүт тыл иннин диэки сайдар, бэйэтин лиэксикэ тиһилин салгыы чочуйан тупсарынар кэмигэр ылан быһаарыллыахтаах.
Былргыны бэлиэтиир тыллар үөскээһиннэрэ, тыл бэйэтин иһинээҕи төрүтүнэн буолбакка, олох уларыйыытынан төрүөттэнэр. Олоххо туох эрэ туттуллуута эмиэ уурайар. Кэлиҥҥи 60-с, 70-с сыл устатыгар саха урукку олоҕуттан умнуллубут, хаалан, сүтэн эрэр элбэх. Ол түмүгэр үгүс ахсааннаах тыллар туттуллуулара уурайан, былыргыны бэлиэтиир тыллар араҥаларыгар көстүлэр. Оннук араҥа киэҥ. Онтон быстах маннык бөлөхтөрү ыйыахха сөп:
Историзмнары саастарга араараллар: сүүсчэ сыллаахтар (смерд, боярин, братина), уонча сыллаахтар (нэпман, ликбез, продналог).
Победа хайа
thumb|250px|Победа хайа
Кыайыы чыпчаала (нуучч. пик Победы). Саха сиригэр ордук үрдук хайа чыпчаала - 3004 м.
Улахан Чиистай сискэ баар. Икки улахан тарыҥнаах Обручев уонна Сумгин.
Омолоон
Омолоон өрүс. Халыма уҥа салаата. Уһуна 1114 км., тардыытын иэнэ 113000 км². Магадан уобалаһыгар Халыма үрдэлигэр бастаах.
Дьүкээгир хаптал хайалаах сирин илин өртүнэн устар. Чукотка автономиялаах уокуругар киирэн ылар. Алын тардыыта Халыма намталынан устар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: уҥаттан Молоҥдаах, Олойчаан, Олой; хаҥастан Кедон.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Марков Федор Иванович
Марков Федор Иванович — муосчут, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга.
Быыстапкалара
300px|thumb|left|Марков Федор Иванович үлэлэрин быыстапката
Үлэлэрэ Третьяков галереятыгар (Москва), Нуучча музейыгар, Антропология түмэлигэр (Санкт-Петербург) уонна Саха Сирин түмэллэригэр бааллар.
Васильев Валериан Романович
Олоҕун олуктара
1962 сыллаахха Москубатааҕы үрдүкү уус-уран бырамыысыланнас училищетын бүтэрбитэ. Б. Н. Лангеҕа уонна В. Е. Егоровка уонна үөрэммитэ.
Марков Федор Иванович
Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Ходоро нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Ходоро нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чүүйэ.
Васильев Валериан Романович
Олоҕун олуктара
thumb|300px|left|Васильев В. Р. айымньыта Саха Сиригэр кинигэ графикатын олоҕун уурбут дьоннортон биирдэстэрэ.
Ходоро нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Маайаттан 5 км илин диэкки сытар.
Васильев Валериан Романович
Айымньылара
«Саҥа уонна эргэ» (1965—1966), линогравюралар сиэрийэлэрэ
Ходоро нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 574 киһи (2007 сыл).
Васильев Валериан Романович
Айымньылара
«Саха былыргы уустара» (1967), линогравюралар сиэрийэлэрэ
«Кинигэ ааҕа олорон» (1970)
«Дьулуруйар Ньургун Боотур» (1969), триптих
Санников Иннокентий Андрианович
Санников Иннокентий Андрианович (1903—1931) — Бүлүү ревкомун бэрэссэдээтэлэ, Ньурбаҕа бастакы комсомол ячейкатын тэрийээччи.
1903 сыллаахха Бүлүү уокуругун Алексадровка (Куочай) дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Аҕата бааһынай Санников Андриан Филиппович сыылынай Яков Аркадьевич Попов табаарыһа эбит. Саха губерниятыгар өрөбөлүүссүйэ сүпсүлгэнэ саҕаламмытыгар эдэр киһи онно кыттар. Аатырбыт Бүлүү оборонатын, Ньурба оборонатын кыттыылааҕа.
Гражданскай сэрии бүтүүтэ 20-с сыллар бүтүүлэригэр Москубаҕа үөрэххэ ыыталлар — Илин үлэһиттэрин коммунистыы университетын (Коммунистический университет трудящихся Востока, КУТВ) устудьуона буолар. Бүтэрэн баран, аспирантураҕа хаалар. Баартыйа Москубатааҕы Краснопресненскай райкомун чилиэнэ буолар.
Бу кэмҥэ Санников баартыйа сорудаҕынан Арассыыйа элбэх сирдэригэр сылдьар, хотуттан саҕалаан соҕуруу Кавказка тиийэ.
1931 сыллаахха 28 саастааҕар Ньурбаҕа өлбүт.
Эллэй (суруйааччы)
Кулачиков Серафим Романович — Эллэй (29.11.1904, Амма нэһилиэгэ, Таатта улууһа, Саха уобалаһа — 14.12.1976) — саха норуодунай бэйиэтэ (бу аат киниэхэ бастакынан 1964 с. иҥэриллибитэ).
Олоҕун олуктара
1924 с. — Дьокуускайдааҕы педтехникуму бүтэрэн баран, онно учууталлаабыт.
1928 с. Москубатааҕы журналистика институтун бүтэрбит. «Хотугу ыччат», «Автономная Якутия», «Кыым», «Социалистическая Якутия» хаһыаттар, «Чолбон», «Кыһыл ыллык», «Хотугу сулус» сурунааллар эрэдээксийэлэригэр, Саха Сирин суруйааччыларын бырабылыанньатыгар үлэлээбит.
1936—1939 сс. — Тыл, литература уонна история Институтун фольклорга салаатын сэбиэдиссэкэ.
1939—1942 сс; 1946—1948 cc. — Саха Сирин суруйааччыларын Салалтатын бэрэссэдээтэлэ.
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ кыттыбыт.
ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1938). ССРС уонна РСФСР суруйааччыларын съеһин делегаттарынан, ССКП обкомун чилиэнинэн талылла сылдьыбыт.
1976 с. ахсынньы 14 күнүгэр ыалдьан өлбүт. Дьокуускайга көмүллүбүт.
Айар үлэтэ
Ырыа тылларын суруйар поэт. Xohooннopy сэргэ поэма суруйбут. Олортон Гражданскай сэрии тиэмэтигэр арыйар «Буурҕа, буулдьа дьылыгар» поэмата ордук чорбойор.
Биир кэмҥэ улаханнык туруна сырыттар даҕаны, ол сыыһатын өйдөөн, «Чурум-Чурумчуку» курдук уһулуччу табыллыбыт остуоруйа-поэманы суруйбут.
Айымньылара нууччалыы, сэбиэскэй норуоттар тылларынан элбэхтик бэчээттэммиттэр, сорох айымньылара немецтии, французтуу, гректии, китайдыы, арабтыы тылбаастаммыттар. Эллэй саха поэзиятын Союз, аан дойду таһымыгар таһаарсыбыт.
Библиография
Нууччалыы
Балаҕан ымыыта
Балаҕан ымыыта (Снегирь, )
Эмп
Эмп диэн ыарыыны кэтээн көрөр, эмтиир, чэпчэтэр, чочуйар эбэтэр сэрэтэр субстанциялар бүтүн ааттара.
Заикин Федор Федорович
Заикин Федор Федорович - Саха сиригэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабрист Николай Заикин быраата. Пермскай пехота полкатын прапорщига. 1808 сыллааҕы төрүөх.
Силиэстийэ быһаарбытынан кистэлэҥ уопсастыбалрага киирбэт эбит, ол эрээри П.И. Пестель кумааҕылара ханна көмүллэ сыталларын билэр эбит. Ону биллэрбэтэҕин иһин 1826 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр тутуллубут.
Силиэстийэлиир кэмитиэт 1826 сыл бэс ыйын 26 күнүгэр 2 аармыйа главнокомандующайыгар Заикины босхолуурга уонна кистэлэҥ кэтээн көрүүнү олохтуур туһунан биллэрбит.
Кэлин Северскай конно-егерскай полка прапорщигынан сулууспалаабыта биллэр (1830).
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Таҥара диэн өй-санаа үөрэҕэ ааттанар. Сахалар былыр-былыргыттан бэйэлэрин үөрэхтэрэ.
Сир үрдүгэр киһи өйө-санаата, тугу оҥорбута уонна оҥороро «Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар этиилэригэр сөп түбэһэр. Бу быһаарыы Сир үрдүгэр туох барыта икки, утарыта өттүлэриттэн тутулуктааҕыттан үөскээн тахсыбыт. Итэҕэл эмиэ икки өрүттээх тутулуктааҕа быһаарыллар:
Бастакытынан, эдэр, үүнэн иһэр өйдөөх-санаалаах оҕоҕо үтүө, үчүгэй санаалары үгэс оҥорон иҥэрии таҥара үөрэҕэ диэн ааттанар. Оҕо бэйэтин олус күүстээх баҕа санаатын итэҕэл оҥосторугар, ону ситиһиигэ дьулуһарыгар таҥара үөрэҕэ көмөлөһөр, таба суолунан салайар.
Иккиһинэн, урукку, олорон ааспыт көлүөнэлэр билиилэрин, өйдөрүн-санааларын үөрэтэн, итэҕэйэн итэҕэл оҥостуу Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар.
Итэҕэл икки өрүтүттэн таҥара үөрэҕэ эдэрдэргэ сайдан, үүнэн, олох сайдыытыттан уларыйан биэрэн иһэр өйү-санааны иҥэрэр, таба өйдүүргэ көмөлөһөр. Үөрэҕи-билиини баһылаан, саҥаттан саҥаны билэн иһэр өйү-санааны таҥара үөрэҕэ эрэ таба суолунан салайар. Үтүө, үчүгэй киһи өйүн-санаатын, тугу оҥорорун үтүктэн үөрэниини таҥара үөрэҕэ эрэ оҕо өйүгэр-санаатыгар тириэрдэр. Эдэрдэр саҥа олоххо саҥалыы, уруккуттан уларыйбыт, уратылаах өйүнэн-санаанан салайтаран олохторун оҥостоллоругар таҥара үөрэҕэ ыйан, көрдөрөн биэрэн, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоххо туһанарга көмөлөһөр.
Оҕо сайдан иһэр өйө-санаата саҥа ылыммыт, билбит-көрбүт үөрэҕинэн сайдан, уларыйан биэрэн иһэр олоххо сирдэтинэр, баҕа санааны үөскэтинэр, иҥэринэр уонна оҥорор быһыыларын салайынар кыахтанар. Холобур, оҕо билиҥҥи демократия сокуоннарын үөрэттэҕинэ, өйүгэр-санаатыгар иҥэриннэҕинэ эрэ билэр уонна толорор кыахтанар. Урут биһиэхэ демократия диэн хаһан да суох этэ, биһиги өбүгэлэрбит, оннооҕор төрөппүттэрбит оннугу билбэккэ олохторун олорбуттара. Үрүҥ айыыттан ылынар билиибитигэр демократия сокуоннара суохтар.
Саҥа сайдан иһэр демократия олоҕор таҥара үөрэҕин оннун булларан, сайыннаран кэлэр көлүөнэлэрбитин ииттэхпитинэ, үөрэттэхпитинэ эрэ туруктаах өйү-санааны ситиһэннэр омукпутун сайыннарар кыахтаналлар.
Таҥара итэҕэлэ
thumb|right|300px|[[Ойуун дүҥүрүгэр ойууламмыт аан дойду. Ортотугар үүнэр Аал Луук Мас үс дойдулуун ситимнээх: Аллараа Дойду, Орто Дойду уонна Үөһээ Дойду.|сигэ=Special:FilePath/Shamans_Drum.jpg]] Таҥара итэҕэлэ (атын ааттара Тэҥриизм, Тэҥрианизм, Тэҥридьилик) диэн былыргы түүрдэр уонна монголлар итэҕэллэрэ. Күөх халлааҥҥа үҥүү. Сахалыы тыл-Таҥара (Бог), бу тыл атын омуктуу Тенгри диэн өйдөбүллээх эбэтэр түүрдүү Tenri диэн тылтан олохсуйбут. Бу тыл сүрдээх дирин ис хоhоонноох сүдү тыл, учуонайдар этэллэринэн бу үөрэххэ оло5уран элбэх атын тус туспа уөрэхтэр уөскээбиттэр дииллэр. Ол курдук былыр үйэ анараа оттүтүтэр Кытай дойдутугар Ар5аанны Чжоу диэн динаастийа эмиэ бу үөрэххэ сүрдээх майгынныыр таҥара үөрэ5э баар эбит. Аата 天理（Tianli) диэн (халлаан ыйаа5а). Эмиэ тенгриизмҥа майгынныырдыы тү8рт хайысханы этэр туспа бэлиэлэрдээх.Ол курдук: Халлаан күөх дракон(Илин),үрүн тигр(Ар5аа), кыhыл феникс (Со5уруу),хара мо5ой -черепаха (Хоту), бу курдук түөрт бэлиэ тенгриизмна эмиэ хайысханы быhаарар өйдөбүллээхтэр. Тенгриизма икки cүрүн бэлиэлэр бааллар, ол курдук: тү8рт хайысханы быhаарар бэлиэлэр ол таhынан биир сүрдээх сүрүн бэлиэ Аал Луук Мас буолар. Yгүс киhи сыыhа өйдөбүлүнэн Күҥҥэ үнүү итэ5эл буотах дииллэр, кун эмиэ анардас тенгриизм биир туспа бэлиэтэ диэн өйдууллэр,ол сыыhа Кун буолла5ына сурдээх сүдү күүстээх буолла5а,сахалар баарбыт тухары күннэ үнэн кэллэхпит. Онон Tengri диэн тыл өйдөбүлэ анардас күөх халлаанна үнүү буолбатах, ити тыл өйдөбүлэ халлаан диэн, ол да буоллар, халлаан диэн тылынан кинилэр күөх халлааны быhаарбатахтар бу тыл сүрүн өйдөбүлэ КYН буолар.
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Оҕо улаатан иһэн өйүн-санаатын аһара ыыппакка киһи быһыылаах буола үөрэниитэ хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Аһара барар, «көҥүлүнэн барбыт» өйдөөх-санаалаах эдэрдэр бу кэмҥэ ыар, куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэллэрэ олус элбээтэ.
Таҥара итэҕэлэ
Таҥара итэҕэлэ диэн сахалар үөрэхтэрэ ааттанар. Таҥ, таҥар диэн сахалыы хомуй диэн суолталаах. Саҥа үгэстэри үөскэтинии таҥара диэн ааттанар. Саҥа үгэстэри үөскэтиннэххэ сайдыы кэлэн иһэрин биллэрэр.
Сигэлэр
Портал тенгрианства
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Киһи бэйэтин үтүө санаатын үгэс оҥостон иҥэриниитин аата таҥара үөрэҕэ диэн ааттанар. Оҕо кыра эрдэҕинэ үтүктэр, батыһар дьоно төрөппүттэрэ буоллахтарына иитии-үөрэтии ханнык да халыйыыта, аһара барыыта суох баран иһэр кыахтанар. Оҕо төрөппүттэрин курдук буолар баҕа санаатыттан соннук үгэстэри үөскэтиммитэ кинини олоҕун устата салайа сылдьар.
Таҥара итэҕэлэ
Сигэлэр
МОНОТЕИСТИЧЕСКИЙ ТАНГРАИЗМ : Современный взгляд на древнюю религию
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор киһи киһи быһыылаах диэн ааттанар. Киһи оҥороруттан атыннык, туспатык, тиэрэтик оҥорор киһи киһи быһыыта суох, ураты киһи буолар. Бу киһи аны киһи оҥорботун, билбэтин оҥордоҕуна саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу буолан тахсара өй-санаа үөрэҕин табатык сыаналаан, сэрэхтээхтик туһанары ирдиир. Киһиттэн ураты, сиэри кэһэр дьон саҥаны айан, айыыны оҥороллор.
Дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыыны оҥорор дьон олус аҕыйахтар, онтон туһата суох, буортулаах да саҥаны айыылары оҥоро сатааччылар аһара элбээн хаалыыларыттан таҥара үөрэҕэ дьону харыстаан «Айыыны оҥорума», «Айыы диэмэ» диэн үөрэтэр.
Киһи кыыһырдаҕына, куһаҕан санаата киирдэҕинэ быстах санаатыгар оҕустаран куһаҕаны оҥорон кэбиһиэн сөбө өй-санаа туруктаах буолуутун ирдиир. Куһаҕан санаалар киһиэхэ өр кэмҥэ мунньустахтарына үгэскэ кубулуйан ийэ кут өйүгэр-санаатыгар эмиэ уларыйаллар. Киһини араас ыксаллаах түгэннэргэ ийэ кута салайар.
Куһаҕан санаалартан эмиэ куһаҕан үгэстэр үөскээннэр киһини куһаҕан быһыылары оҥорторуохтарын сөп. Куһаҕан санаалартан ыраастаныы, умнуу, суох оҥоруу хас биирдии киһиттэн хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Туматтар
Туматтары хантан yoдуйэн кэлбит норуот диир буоллахха, Ураанхай кыраайа диэн биллибит Туваттан торуттээхтэрин ыйыахха син. Туматтары yгyс ученайдар былыргы уйгуурдарга онтон тyyрдэргэ киирсэр Тува сиригэр олорбут дубо бииһин удьуордара диэн ыйаллар. Кытай суругунан дубо yс бииһэ: дубо (тумат), эчжи (эчжень урянха), милиге (меркит) хоту кыра муора кытыытыгар олорбуттара биллэр. И.Бичурин Хубсугул кyoлэ диэн тылбаастаабытынан билинни Тува сиригэр олохтоох биис диэн oйдoбyл yoскээн хаалбыт. Бары oрyстэр бу кyoлгэ (Бэйхэй) кэлэн тyhэллэр диэн этии уонна монгол кэлиитигэр меркиттар уонна туматтар Байкал таһыгар олороллоро кэккэ ыйытыыны yoскэтэр. Холобур Хубсугулга биир да улахан oрyс кэлэн тyспэт эбит. Аны туран дубо (тумат) уонна курыкан (хори) биистэрэ бииргэ ахтыллаллара баар.
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Куһаҕан санаалартан ыраастаныы, умнуу таҥара үөрэҕин сүрүн көрдөбүлэ. Өй-санаа үөрэҕин тутуһар, таҥараны итэҕэйэр киһи өйүн-санаатын куруук ыраастыыр, куһаҕан санааларын умнан, санаабакка хаалларан иһэринэн атыттартан уратыланар.
Туматтар
Кытай суругар дубо бииһин хайыһардаах тyyрдэр – “мума тугю” диэн ааттыахтара дуо? Биир кытай суругар этиллэринэн, былыргы дубо бииһэ балыктаан уонна бултаан эрэ айагын ииттинэрэ биллэр, ол иһин самоди тo-рyттээхтэр быһыылаах диэн сабагаланар. Атын сурукка, олус yчyгэй элбэх сылгылаахтара биллэр. Онон бу дубо (тумат) норуота былыргыттан араас yгэстээх биистэртэн турар дуу диэн санаага кэлэбит.
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Таҥараны, ол аата өй-санаа үөрэҕин итэҕэйэр киһи өйүн-санаатын куһаҕан санааларыттан ыраастана сылдьар кыахтанара элбэх үчүгэй быһыылары оҥорор кыаҕын улаатыннарар.
Туматтар
Туматтар Согуруу Сибиир атын биис-уустарын курдук, меркит хааннаах Джучи аармыйата кэлэн бас бэринэрин модьуйбутугар, туох да утарылаһыыта суох бас бэриммиттэрэ. Монголлары утары oрo туруу тoрдyнэн, 40-ча саамай кыраһыабай кыыһы Хорчи нойонно биэрии диэн Чынҥыс Хаан суостаах уураага буолбута. Бу кыргыттар хоринкалар этилэр. Того дьиктитэй диэтэххэ, монгол «Ытык сэһэнэ» кэпсииринэн, хаһан эрэ былыр X yйэгэ туматтартан арахсыбыт хоролор (хорилар) биистэрэ кohoн кэлэн монгол тoрyттэрин кытта ыалласпыт. Монгол тoрдyгэр тахсыбыт хоро кыыһын Алан-куону онтон ыла бары монгол биистэрэ саамай ытык тoрyттэринэн билинэр, хоро тoрyттээхпит диэн киэн туттунар буолбуттар. Алан-куоттан тoрyттээх монгол биистэрэ yтyo тoрyттээх нирун (ньургун биитэр ньуурун?) диэн киэптэнэр буолбуттар. Оттон Алан-куоттан тoрyттэммэтэх, тoрyт былыргы монгол биистэрэ, чагар, хамначчыт дьон – дарлекин диэн ааттаммыттар. Монгол сэһэнэ кэпсииринэн, бу кэмтэн ыла монгол норуотун туох эрэ биллибэт кyyс буулаабыт. Ол курдук Алан-куо ытык куттан оголоммут, ол оголорум удьуордара аан дойду баһылыктарынан, атын дойдулар ханнарынан буолуохтара диэн эппит.
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Үчүгэй оҕо куһаҕан быһыылары оҥорбот диэн үөрэтии оҕо кыра эрдэҕиттэн, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн ыла саҕаланан бардаҕына ханнык куһаҕан быһыылар баалларын билэр, туспа “бу куһаҕан” диэн араарар буолар.
Туматтар
Оччолорго туматтары Дойдухул-Сохор олбyтyн кэннэ, кини ойого Эмис Ботохой салайара. Холобур, Дойдухул-Сохор аатын саха баһылыга Дойдууһа дарханы кытта тэннии тутуохха соп курдук. Хорчи нойону уордайбыт туматтар бэйэлэригэр хаалларбыттар. Онтон туматтарга Чынгыс Хаан ойраттар баһылыктара Худука-беги туматтар тылларын уонна «тыатаагы биистэр» yгэстэрин yчyгэйдик билэр киһини ыыппыт. Манна сурулларынан монголлар бу хори-туматтары кытта сибээстэһэллэригэр, тылларын кыайан oйдooбoт буолан олус эрэйи кoрсoллoр эбит. Онон бу хори-туматтар билинни бурят тылынан санарбакка, тyyрдyy (сахалыы?) тыллаах буолуохтарын сoп эбит. Ол эрээри Худука-беги эмиэ кoнyлy таптыыр туматтар этэрээтин кырган баран, бэйэтин чороччу кэлгийэн кэбиспиттэр. Баарин бииһиттэн Ная-нойону эн бардаххына багар кыайыан диэбитин, ыалдьабын диэн куотуммут.
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Туохха барытыгар икки өрүт арахсыыта биллэр бэлиэлэрдээх. Үчүгэй оҕо мэниктээбэт, ону-маны алдьаппат, үөрэҕэр кыһанар, куһаҕан оҕо сүрэҕэлдьиир, мөлтөхтүк үөрэнэр.
Оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар араарыллыыларын биллэрэн уонна ону тутуһарыгар үөрэтии таҥара өйүн-санаатын иҥэрии буолар. Үчүгэйи санаан, үчүгэйи оҥоро үөрэнэн оҕо үчүгэй майгылаах буола үөрэнэр.
Туматтар
Дьэ ол кэнниттэн 1215-1216 сылга оро турбут туматтары утары Чингисхан Борохул-нойону ыытар. Монгол сэһэнинэн Борохул нойон икки киһилээх инники истэгинэ туматтар харабыллара ыас хара тыанан тэннэ айаннаан иһэн эмискэ саба тyhэн кырган кэбиспиттэр. Эрэллээх нойонун Борохулу туматтар сиэбиттэрин истэн баран, Чингисхан олус диэн уордайан, бэйэтэ туматтары кытта сэриилэһэ бараары кыммыт. Бу кутталлаах походка барарын, сyбэлээччилэрэ нэһиилэ тохтоппуттар. Арааһа анардас кyyhyнэн киһи кыайбат дьоно, албыннаан эрэ хотуохха сoп диэн сүбэлээбиттэр. Дoрбoт бииһиттэн тoрyттээх Дорбо-Докшин (билигин ойраттар салаалара) сэриини ыллык суолунан сирдээн, yohээ хайага тахсан баран, олус соһуччу кэм буолуо аһыы-сии олорор туматтар yрдyлэригэр, oмyтyннэрэн саба тyспyттэр уонна кыайан-хотон, билиэн ылбыттар. Сyyс тумат буойунун Борохулу кoмyyгэ тыыннаахтыы уматан сиэртибэ оностубуттар!
Рашид-ад-дин суруйарынан, монголлар олус улахан кыргыһыылар эрэ кэнниттэн аһары кyyстээх сэрииһит тумат сэриитин биитэр бииһин бас бэриннэрбиттэр. Туматтары куһаган санаалаах уонна yтyoнy багарбат биис буолалларын иһин, монголлар yгyстэрин кыргыбыттар.
Дьинэр бу да кэнниттэн туматтар оро турбуттара биллэр. Ол курдук 1270 сылга эмиэ Енисей кыргыстарын кытта оро туран, сyyрбэ сыл устата монгол батталыттан босхолоно сылдьыбыттара биллэр. Кытай Юань династиятын (монгол) императора Хубилай хан кинилэри утары кыпчактар корпустарын ыыппыт. Дьэ ол эрэ кэнниттэн туматтар хам баттаммыттар да, Байкал таһыттан тиһэх дьон 15 yйэ сагаланыыта куотуохтарыгар диэри, утарсыы мэлдьи баар быһыылаах.
Туруктаах өй-санаа
Туруктаах өй-санаа диэн сыыһа-халты, аһара туттубат өй-санаа ааттанар.
Киһи өйө-санаата туруктаах, ол аата олох ханнык баҕарар түгэннэригэр сыыһа-халты туттубат, аһара барыылары оҥорбот буоллаҕына, олоҕун киһи быһыылаахтык, уһуннук олороро биирдэ кыаллар. Ону ситиһэргэ оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии ордук улахан оруолу ылар. Өй-санаа, салгын кут түргэнник уларыйар, баайыллар, көтөр кэмнэрэ киһи олоҕун устата биирдэ эмэтэ да буоллар тиийэн кэлэллэрин уонна ол кэмҥэ киһини ийэ кута быһаччы салайарын «Кут-сүр үөрэҕэ» быһаарар. Маннык ураты, олус түргэнник кэлэн ааһар кэмҥэ киһи сыыһа-халты туттубат буолуутун туруктаах өй-санаа эрэ хааччыйар кыахтааҕын таба өйдөөн оҕону иитиигэ туһаналлар.
Өй-санаа туруктааҕа эт-сиин тулуурдаах буолуутугар иҥэн, саһан сылдьар. Тулуурдаах диэн этэ-сиинэ бөҕө, ыарахан үлэни, ыарыылары, итиини, тымныыны, айылҕа үөннэрэ сииллэрин барыларын холкутук тулуйар киһи ааттанар. Тулуурдаах киһи ыксаабатыттан, ыгылыйбатыттан, хаһан баҕарар тугу оҥорорун үчүгэйдик быһаарынан баран оҥороруттан, киһи быһыытын аһара туттубат кыаҕа улаатар. Онтон тулуура, өсөһө суох киһи өйө-санаата хаһан баҕарар аһара барара элбэх, быстах санаатыгар киирэн биэрэриттэн киһи быһыытын тутуспата элбиир.
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Былыр-былыргыттан дьон өйө-санаата саҥа сайдан эрдэҕинэ киһи өйө-санаата үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыта үрүҥ уонна хара дьүһүннэр алтыһыыларыттан үөскээбит. Сырдык, үрүҥ буолуута киһиэхэ үчүгэйи аҕалар эбит буоллаҕына хараҥа, хара куһаҕан кэми аҕалар. Хара куһаҕан, үрүҥ үчүгэй диэн өйдөбүллэр үөскээбиттэр.
Туруктаах өй-санаа
Өй-санаа тулуурдаах буолуута эттэн-сиинтэн быһаччы тутулуктаах. Аһылыктан туттунар буолуу, итиини-тымныыны, айылҕа үөннэрэ сииллэрин тулуйуу, ыарахан үлэни үлэлээһин, спордунан дьарыктаныы киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата тулуурдаах буолууларын үөскэтэллэр.
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Таҥара үөрэҕин сүрүн төрүтүнэн «Туох барыта икки өрүттээҕин» билинии, ону итэҕэйии буолар. Киһи оҥорор быһыыларыгар хайа да диэки халыйбакка, үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар икки ардыларынан, ортотунан буолар быһаарыылары ылыннахха үйэлээх, таба быһаарыы буолар.
Туруктаах өй-санаа
Оҕону иитии, үөрэтии сымнааһына, атаахтатыыга тиийэн хаалыыта өйө-санаата мөлтөөһүнүгэр тириэрдэрин умнубуппутуттан эдэрдэрбит быстах быһыыга түбэһэн өлүүлэрэ, ахсааннара аҕыйыыра кэлин кэмҥэ үксээтэ.
Туруга суох өйдөөх-санаалаах киһи тиэтэйэрэ, ыксыыра, ыгылыйара, киһиргиирэ хаһан баҕарар элбэх. Маннык киһи өссө арыгы истэҕинэ букатын сүүрэкэлии сылдьар буолуон сөп. Тиэтэйии, ыксааһын, ыгылыйыы киһини элбэхтик сыыһа-халты туттунууга үтүрүйүөхтэрин, тириэрдиэхтэрин сөп.
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Саха тыла киһи өйө-санаата саҥа сайдан киһилии быһыыланар буолан эрдэхтэринэ үөскээн сайдыбытын биир бэлиэтинэн сиэр диэн тыл буолар. Сахалар сиэр диэн өй-санаа хааччаҕын быһаарыылара үрүҥ уонна хара дьүһүн иккиэн бииргэ буккуспуттарыттан, холбоспуттарыттан үөскээбит дьүһүн буолар. Таҥараны итэҕэйэр киһи туох бары оҥорор быһыыларыгар аһара барбакка, аҥар өттүн диэки халыйбакка ортотунан түбэһэр быһаарыыны ылынар киһи буолар. Бу быһаарыыны олоххо киллэрэргэ анаан икки дьүһүн холбоспуттарыттан үөскээбит сиэр диэн тыл туттуллар.
Туруктаах өй-санаа
Сыыһа-халты тутууттан үөскүүр быһыылар быстах быһыылар диэн ааттаналлар. Сыыһа-халты туттума, аһара барыма диэн үөрэхтэр оҕону иитиигэ бастаан иһэр буолуохтара этэ. Оҕону салытыннарар, чаҕытар күүһүнэн Улуу Тойон таҥара буолара буоллар, кыра оҕолору бэрээдэккэ үөрэтии оннун булуо этэ. Ыаллар урукку кэмнэргэ кыра оҕону араас «бүүнэн», кыылларынан куттууллара өй-санаа өйдөбүлүнэн сыыһата улахан. Араас тыа кыылларынан чаҕытыы, хараҥанан куттааһын кэнниттэн оҕо тыаттан, соҕотоҕун сылдьартан чахчы саллар, куттанар буола улаатыан сөбө куһаҕан.
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
«Үрүҥү-үрүҥ, хараны-хара» диэн быһаарыы сахаларга былыр-былыргыттан баара таҥара үөрэҕин ол кэмнэртэн ыла билэллэрин биллэрэр.
Туруктаах өй-санаа
Сэбиэскэй былаас өр кэмҥэ өй-санаа үөрэҕин суох оҥорбутуттан «Киһини санаата салайар», «Киһи санаа хамначчыта» диэн сахалар этиилэрин дьиҥнээхтик ылыммакка тыал тыаһын курдук истэбит. Алгыһи истии, мэлииппэ ааҕыыта, бокулуоннааһын киһи өйүгэр-санаатыгар туох уларытыыны киллэрэллэрин билбэппититтэн өй-санаа, таҥара үөрэхтэрин аанньа ахтыбаппыт. Ол эбэтэр аһара байбыт араас чыыннаах-хааннаах элбэх салайааччылар, бэлэмҥэ тииһинээччилэр анаан-минээн буорту оҥорботторо буоллар өй-санаа үөрэхтэрин туһаларын дьон билиэ, итэҕэйэллэрэ улаатыа этэ.
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
«Таҥараҕа мастаммыкка дылы» диэн этии саха дьоно өй-санаа үөрэҕин былыр-былыргыттан баһылаабыттарын биллэрэр. Таҥара диэн өй-санаа үөрэҕэ, маһынан таба охсуллубат. Өй-санаа үөрэҕэ хас да көлүөнэ дьон олохторугар холбуу дьайар уратылааҕыттан биир киһи таба өйдөөн быһаарара уустук. Кырата эһэтин эбэтэр эбэтин этиилэрин, үөрэхтэрин таба сыаналаатаҕына эрэ киһи сөптөөхтүк өйдүүр кыахтанар.
Шестаков Егор Петрович
200px|thumb|right|Шестаков Егор Петрович — Эрчимэн Шестаков Егор Петрович — Эрчимэн (31.05.1927—07.03.1996) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
Олоҕун олуктара
1927 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүтэ.
1970 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ. Ол кэннэ учууталынан, холкуос бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ. Кэккэ сылларга Дьокуускайдааҕы педучилищеҕа преподавателинэн үлэлээбитэ.
1965 с. — А. М. Горькай аатынан Литература институтун бүтэрбитэ.
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Омук былыргы олоҕун сиэрин тутуһан олоҕун оҥосторугар, тылын-өһүн, культуратын харыстыырыгар үрүҥ айыы итэҕэлин туһата олус улахан. Сайдан иһэр саҥа үйэҕэ итэҕэл икки төрүттэрин бэйэ бэйэлэригэр тэҥнээн биэрии ирдэнэр.
Шестаков Егор Петрович
Олоҕун олуктара
1966 сылтан — Саха государственнай университетыгар саха тылын уонна литературатын кафедратыгар старшай преподаватель.
Таҥара - өй-санаа үөрэҕэ
Билигин олох сайдыыта олус түргэтээбит кэмигэр итэҕэл икки өрүттэрэ тэҥҥэ сайдан иһэллэрэ эрэйиллэр. Манна эмиэ аҥар өттүн диэки халыйыы омук олоҕор улахан уларыйыылары киллэриэн сөп. (1,51).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Туруктаах өй-санаа
Бокулуоннааһын, төбөнү төҥкөтүү аһара барар санаалары самнарыыга, аллараа түһэриигэ тириэрдэр аналлаах. «Өрө көрүү», «Өрө барыы» диэн ханнык да хааччаҕы, бэрээдэги билиммэт, үрдүнэн көрөр, аһара барар быһыылаах киһини быһаарар этиилэр сахаларга бааллар уонна киһи быһыыта суох киһини быһаарарга туттуллаллар.
Шестаков Егор Петрович
Олоҕун олуктара
1996 сыллаахха кулун тутар 7 күнүгэр күн сириттэн барбыт.
Туруктаах өй-санаа
Киһи өйө-санаата икки аҥы арахсарын, киһи төрүт өйө-санаата ийэ кута буоларын уонна бу өй-санаа оҕо кыра, өссө бэйэтин өйө-санаата киирэ илигинэ үөскээн олохсуйарын сахалар кут-сүр үөрэхтэрин билэ иликпититтэн уонна элбэх сыыһалардаах "айыы үөрэҕэ" албынныырыттан туһаммакка сылдьабыт. Киһи оҥорор бары быһыылара өйө-санаата сайдыытыттан тутулуктаахтар диэни бары билэбит. Өй-санаа ситэ сайдыбакка, тулуурдаах буолуута үөскээбэккэ хааллаҕына, эт-сиин баҕа санаата баһыйар өттүгэр халыйдаҕына, оҕо быстах быһыылаах киһи буола улаатан хаалара төрөппүттэри улаханнык хомотуон сөп.
Шестаков Егор Петрович
Айар үлэтэ
Айымньылара 1950 сылтан бэчээттэммиттэр. Кэпсээннэрин бастакы кинигэтэ «Аргыс тыал» 1960 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Иккис кинигэтэ — хоһооннорун хомуурунньуга «Этиллибэтэх таптал».
Туруктаах өй-санаа
Саа-сэп дьону өлөрүүгэ, дэҥнээһиҥҥэ элбэхтик туттуллар диэн этии сыыһа өйдөбүлтэн үөскээбит. Дьон оҥорор буруйдарын ааҕыы түмүгүнэн сааттан дэҥнэнии биир эмэ буоллаҕына, хас ыал аайы баар куукуна быһаҕынан уонна сүгэнэн өлөрсүү, дэҥнэнии бырыһыана быдан элбэх. Ол барыта өлөрсүү, дэҥнэнии элбээһинэ саа-сэп элбээһиниттэн тутулуга кыратын, дьон өйө-санаата туруга суох буолуутуттан ордук улахан тутулуктааҕын быһаарар. Өйө баайыллыбыт, өйө көппүт киһи илиитигэр туох түбэһэ түспүтүнэн далбаатанарыттан дьиэ иһинээҕи иирсээннэр барылара кэриэтэ куукуна килиэп быһар быһаҕынан быһаарсыыга тиийэллэр.
Шестаков Егор Петрович
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Туруктаах өй-санаа
Эдэр оҕолор бэйэлэригэр тиийинэн быстах суолга киирэн биэриилэрэ билигин элбээн турарын салайааччыларбыт кистии сатыыллар. Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн иитии, үөрэтии сыыһа хайысханан, аһара атаахтатыынан, маанылааһынынан, «айыы үчүгэй», «айыы буолуҥ» диэн ыҥырыынан барыыта, оҕолор бэйэлэрин олохторун букатын сыаналаабаттарыгар, Үөһээ дойдуга үчүгэй, онно барыахха диэн санааҕа оҕустарыыларыгар тириэрдэр. Атаахтык, мааныланан улааппыт оҕо саҥа соппуоска атыыласпатыгыт диэн төрөппүттэрин буруйдаан балконтан ыстанан кэбиһэрэ, бэйэтин олоҕун соппуоскаттан ордук сыаналаабат буола улааппытын биллэрэр.
1581
1581 сыл.
Туруктаах өй-санаа
Ыараханы тулуйа үөрэммит киһи тулуура улаатар, өйө-санаата туруктаах буолар. Тулуурдаах буолууга оҕону кыра эрдэҕиттэн эрчийии өйө-санаата туруктаах буолуутун улаатыннарарын төрөппүттэр билэн оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн дьарыктыы сылдьыахтара этэ. (2,20).
Шестаков Егор Петрович
Сигэлэр
[http://www.sakhalit.com/node/461 Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Шестаков Егор Петрович – Эрчимэн]
Туруктаах өй-санаа
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
2. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
Жак-Луи Давид
Жак-Луи́ Дави́д (Jacques-Louis David; атырдьах ыйын 30 1748, Париж — ахсынньы 29 1825, Брюссель) — франция живописеһа уонна уһуйааччыта, живописька Франция Неоклассицизмын бөдөҥ бэрэстэбиитэлэ.
Франция Улуу өрөбөлүүссүйэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыта. 1792 сыллаахха Национальнай Конвент дьокутаатынан талыллыбыта, онно Мараат уонна Робеспьер салайар монтаньярдар диэн бөлөххө кыттыспыта, Людовик XVI хоруолу өлөрүүгэ куоластаабыта. Уопсастыба куттала суох буолуутун кэмитиэтин чилиэнин быһыытынан "өрөбөлүүссүйэ өстөөхтөрүн" тутарга бирикээстэргэ илии баттыыра. Бэлиитикэҕэ көрүүлэриттэн сылтаан ойоҕуттан арахсыбыта.
Бу кэмҥэ өрөбүлүүссүйэ түгэннэрин үйэтитээри хас да хартыына суруйар: «Клятва в зале для игры в мяч» (1791, бүтэрбэтэҕэ), «Смерть Марата» (1793, Музей старинного искусства, Брюссель). Бу кэмҥэ норуот бырааһынньыктарын тэрийэр. Луврга Наассыйа Түмэлин арыйар.
1794 сыллаахха Термидорианскай переворот кэнниттэн хаайыыга угуллубута.
1796 сыллаахха Шарлотта диэн урукку ойоҕун хат ылар.
1797 сыллаахха Парижка Наполеон Бонапарт үөрүүлээх быһыыга-майгыга киириитин сибидиэтэлэ буолар, ол кэнниттэн кини диэкки буолар. Оттон былааска кэлбитин кэнниттэн двор "бастыҥ худуоһунньуга" буолар.
Кыргыыстар
Кыргыыстар, киргиистэр (кырг. кыргыздар /qɯrɣɯzdar/ хырҕысдар; биир ахс. кыргыз /qɯrɣɯz/ хырҕыс) диэн түүр омуга. Сүрүннээн Кыргыстааҥҥа олороллор. Ону таһынан Узбекистаанҥҥа, Кытайга,Тадьикистаанҥҥа, Арассыыйаҕа, Казахстаанҥҥа, Туурсуйаҕа, Афганистаанҥҥа тарҕанан олороллор. Кыргыыс тылынан саҥараллар. Итэҕэллэрэ сунниттыы ислаам. Монголоид уонна европалыы раасалар икки ардыларынан сылдьар соҕуруу сибирдээҕи раасаҕа киирсэллэр.
Этногенез (Омук үөскээһинэ)
Кыргыыстар бэйэлэрин Сибиир соҕуруу өттүгэр Енисей өрүскэ уонна Алтаайга олоро сылдьыбыт Енисей кыргыыстарын сыдьааннарынан ааҕыналлар.
Енисей кыргыстара б.э. VI үйэтигэр Енисей өрүһү буланнар, бары аҕа уустара холбоһон Кыргыс хаҕанатаын тэрийбиттэр.
840 сыллаахха Кыргыс хаҕаната былыргы Уйгуур хаҕанатын сэриилээн урусхаллыыр уонна былыргы Монголия сирин-уотун үксүн баһылыыр. Ол эрэн Х үйэҕэ монгуоллуу тыллаах киданнартан хотторон кыргыыстар Алтаай сиригэр көһөллөр.
Алтаайга тиийэн кыргыыстар биир салаалалара кинилэргэ уруулуу кимаактары уонна илиҥҥи кыпчаактары кытары холбоһон олороллор. Чуолаан бу кэми - X-XII үйэлэри кыргыыс тыла үөскээбит кэминэн ааҕаллар. Алтаай кыргыыстара түүр омуктарыттан бастакынан Чыҥыс Хааҥҥа бас бэриммиттэрэ уонна Монгол империятыгар холбоспуттара. XIII-XIV үйэлэргэ Алтаай кыргыыстарын үксэ Чаҕатай Улууһун сиригэр Тянь-Шань хайа диэки көспүттэрэ. Уонна онно тиийэн ислаам итэҕэлин ылынан олохтоох түүр (кыпчаак, карлук уо.д.а) уонна монгол (кара-кытай, найман уо.д.а.) биис уустарын кытта холбоһон барбыттар, ол түмүгэр билиҥҥи кыргыыс омуга үөскээбит.
Енисейгэ хаалбыт кыргыыстар хакаас омук үөскүүрүгэр олук уурсубуттара. Алтаайдааҕы кыргыыстар (буруттар) алтай омук икки монгол омук икки састааптарыгар киирсибиттэрэ.
Этноним (Омук аата)
Кыргыыстар бэйэлэрэ ааттарын түүрдүү "кырк" ("түөрт уон") диэнтэн үөскээбитэ буолуо диэн сабаҕалыыллар, Манаас былыр түөрт уон аҕа ууһун холбообута ахтыллар. Атын сабаҕалааһыннар да бааллар. Саха тылыгар "кыргыс" диэн тыл "сэрииһит, сэрии" диэн суолталаах.
XVIII — XX үйэлэргэ нууччалар казаахтары эмиэ киргииз диэн ааттыыллар этэ.
Кыргыыстар Саха сиригэр
Арассыыйа субъектарын баһылыктара
Арассыыйа субъектарын баһылыктара
2014 сыл бэс ыйын 6 күнүнээҕи туругунан.
E-mail
E-mail (Electronic mail — электроннай почта, имэйл) — көмпүүтэр ситимнэринэн электроннай суругу ыытыы уонна тутуу ньыматыга (технологията).
Аан бастаан 1965 сыллаахха баар буолбута. Массачусетс технологическай институтун (MIT) үлэһиттэрэ Ноэль Моррис уонна Том Ван Влек mail диэн ааттаах программаны IBM 7090/7094 көмпүүтэргэ турар CTSS (Compatible Time-Sharing System) операциялыыр тиһиккэ анаан суруйбуттара.
Неоген
Неоген — геология периода, Кайнозой кэнниттэн иккис период. 25 мөлүйүөн сыл нөҥүө саҕаламмыта, 2 мөлүйүөн сыл нөҥүө бүппүтэ.
Устата 23 мөлүйүөн сыл. Үүттээх харамайдар салгыҥҥа уонна байҕалга салҕыы сайдаллар – кит уонна абааһы үрүмэччитэ үөскүүллэр.
Плаценталаахтар атын харамайдары периферияҕа ыган таһаабыттар. Оччотооҕу фауна билиҥҥигэ олус майгынныыр.
Киһи-аймах бас билиитэ
Киһи-аймах бас билиитигэр киирбит айымньылары ханнык баҕарар киһи ааптарга үп төлөөбөккө туһаныан сөп. Ол гынан баран ааптар бу айымньыны айбыта, аата-суола куөмчүлэниэ суохтаах, ааптар үтүө аата харыстаныахтаах уонна көмүскэнэр бырааптаах.
Киһи-аймах бас билиитигэр көһүү болдьоҕо уонна бэрээдэгэ араас дойдуларга тус-туспалар. Арассыыйаҕа Киһи-аймах бас билиитэ буолбут айымньы АХШ-ка өссө ааптар быраабынан толору көмүскэниэн сөп, эбэтэр төттөрүтүн АХШ-ка Киһи-аймах бас билиитэ буолбут айымнь Арассыыйаҕа өссо да оннук буола илик буолуон сөп. Европа үгүс дойдуларыгар киһи-аймах бас билиитигэр ааптар өлбүтүн эбэтэр айымньы киэн эйгэҕэ тахсыбыта 70 сыл ааспытын кэннэ көһөр.
Метонимия
Метонимия (μετωνυμία, «атын аат») – хоһуйан этии (троп) биир сүрүн көрүҥэ; кубулутан, халбарытан ааттааһын; барамайы, көстүүнү сирэйинэн буолбакка, кини өйдөбүлүн атын тылынан, этиинэн хоһуйан биэрии. Холобур, саха норуотун поэзиятыгар «сылгы, ынах үөрэ үөскээтэ» диэн сирэйинэн этэри «үрүҥ түүлээх үөрдүстэ, хара түүлээх ханыыласта» диэн хоһуйуллар, эбэтэр судургу «элбэх аттаах дьон, баайдар, дьадаҥылар мунньуһуннулар» диир оннугар «алтан иҥэһэлээх аарыгырда, тимир иҥэһэлээх тигистэ» диэн метонимическай обраһынан этэллэр. Метонимия барамайы, көстүүнү бүтүн бэйэтин ааттыыр оннугар кини ала-чуо бэлиэтинэн быстах чааһынан ааттаан, онон уопсай өйдөбүлүн, уопсай уобараһын биэрэр.
Холобур: Харсар хаастаах, Хамсыыр кыымнаах, Хара харах, Ханна бааргын? (Эллэй)
Үс ыыстык уһуктара Бороҥуй муннуктан Киниэхэ сыылбыттар, Хаанынан кытаран... (Эллэй)
Бастакы холобурга – тапталлаах кыыс, иккискэ суостаах үс бандьыыт уобарастаналлара көстөн турар.
Метафораттан метонимия атын: бастакынан «кэриэтэ», «дылы», «курдук» тыллар көмөлөрүнэн тэҥнээһиҥҥэ (сравнение) кубулутуохха сөп, оттон метонимия оннук кубулуйбат, судургу этиллэр, көннөрү аат курдук ааттанар. [Г.Васильев. Русско-якутский поэтический словарь. Якутск.1976]
Метонимия – барамайы, көстүүнү сирэйинэн буолбакка, кини өйдөбүлүн атын тылынан, этиинэн хоһуйан биэрии.
1) Бурцев, А.А., Федоров, И.С. Русско-якутско-английский словарь литературоведческих терминов / А.А. Бурцев, И.С. Федоров. – Якутск : Изд-во Якутского госуниверситета, 2008.142с
2) Васильев Г. Русско-якутский поэтический словарь. Якутск.1976
Ленинград уобалаһа
Ленинград уобалаhа эбэтэр Ленинградскай уобалас (Нууччалыы: Ленинградская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы федеральнай уокуругар киирэр. 1927 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 751 135  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 20,87 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 65,17% (2013).
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 502,1 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 3,1% эбит, ол эбэтэр 28 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Ленинград уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 75 миэстэни ылан олорбут.
Оһол
Оһол диэн эт тас дьайыыттан эмсэҕэлээhинэ. Оһолтон сылтаан киhи шок, тыына тиийбэт буолуон уонна өлүөн сөп.
Денисов Герман Васильевич
200px|thumb|right|Денисов Герман Васильевич Денисов Герман Васильевич, тыа хаһаайыстыба наукатын кандидата, биология доктора, СӨ НА Академига.
1929 сыл алтынньы 7 күнүгэр Нижнэй Новгород уобалаһын Первомайскай куоракка төрөөбүтэ.
Бородин Павел Павлович
thumb|250px|right|Бородин Павел Павлович Бородин Павел Павлович — сэбиэскэй уонна Арассыыйа судаарыстыбаннай диэйэтэлэ. Дьокуускай куорат бастакы мэра. Политика билимин дуоктара, экэниэмикэ бэрэпиэссэрэ.
Жирков Семен Гаврильевич
Жирков Семен Гаврильевич — РСФСР тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, тыа хаһаайыстыбатын бөдөҥ салайааччыта, тэрийээччитэ.
Олоҕун олуктара
1922 сыллаахха Кэбээйи улууһугар төрөөбүт. Өр сылларга колхоз бэрэссэдээтэлинэн, ол кэннэ Таатта улууһун Петр Алексеев аатынан совхоз салайааччытынан, Агрофирма Сүбэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
Партия райкомун бюротун чилиэнинэн, райсовет депутатынан, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талыллан сылдьыбыта.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан үлэлээбитэ. XXIII съеһин депутата.
Фаддеев арыыта
400px|thumb|right|Олгуйдаах арыы Фаддеев арыылыын уонна Бунге сирин кытары куйаартан көстүүлэрэ Фаддеев арыыта диэн Саҥа Сибиир арыыларыттан биирдэстэрэ.
Иэнэ 5,3 тыһ. кв.км. Үрдүгэ 61 м. тиийэр. Дьиҥинэн Олгуйдаах арыы тумул арыыта. Намыһах Бунге сиринэн Олгуйдаах арыыны кытары холбоһор.
Бунге сирэ кыһын тоҥ муораттан туох да атына суох. Муора буолбатаҕа Бунге экспедицията чинчийбитиэ кэннигэр биллибитэ.
Термокарст күөл уонна үрүйэ үгүс. Туундара үүнээйитэ үүнэр. 1805 сыллаахха Дьаакып Санников арыйбыта.
Арыыга кыстаабыт Фаддеев диэн саха промышленнигын аатынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Петров Степан Дмитриевич
мини|Петров Степан Дмитривиевич Петров Степан Дмитриевич Саха Республикатын культуратын  отличнига, Күѳрдэм нэhилиэгин бочуоттаах гражданина, үлэ бэтэрээнэ, нэhилиэк депутата, энтузиаст, общественник.
Наҕараадалара:
–                   ударник Коммунистического труда
Холгума нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Холгума нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бырама.
Петров Степан Дмитриевич
Наҕараадалара:
–                   ветеран сельского хозяйства Якутии
Холгума нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Майаттан 63 км илин диэки сытар.
Петров Степан Дмитриевич
Наҕараадалара:
–                   памятная медаль «Дети войны»
Холгума нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 310 киһи (2007 сыл).
Петров Степан Дмитриевич
Наҕараадалара:
–                   памятная медаль «100-летие Великой Октябрьской социалистической революции»
–                   юбилейная медаль «Артист Кердемского народного театра»,
–                   знак «За вклад в развитие физическлй культуры и спорта» (МО Жемконский 2-й наслег)
–                   почетный знак «За вклад в развитие народного-художественного творества РС (Я)»
–                   «Лучшая мужская роль» 105 летие Григорьева, с. (Улахан Аан 2015 с)
–                   «Лучшая мужская роль» 105-летию Ходулова Д.Ф. Фестиваль смотр Народных театров РС(Я)
–                   Приз за лучший фильм- «Золотой Георгий», приз международной ассоциации кинокритиков (Фипрессии)
–                   Приз «Лучший режиссер» на 1-м кинофестивале «Хрустальный источник», (Ессентуки., 2018)
–                   Специальный приз «За художественный вклад на 42-м Монреальском Международном кинофестивале» (Канада., 2018)
–                   Гран-при Байкальского международного кинофестиваля «человек природа» имени В.Г. Распутина (Иркутск., 2018)
–                   Гран-при «мирового Азиатского кинофестиваля» Лос -Анджелес
–                   Главный приз кинофестиваля «Imagina Native» (Канада.,2018)
–                   II место Фестиваль российского кино «Спутник над Польшей» (Варшава., ноябрь., 2018)
Кини туhунан:
Петров Степан Дмитриевич 1945 сыллаахха Бүлүү оройуонун Кирово сэлиэнньэтигэр тѳрѳѳбутэ. 1974 сыллаахтан Ханалас оройуонун Күѳрдэм нэhилиэгэр олорор.
Степан Дмитриевич «Ɵктѳѳп 50 сыла» сопхуоска суоппарынан, мастерской сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Кэргэнинээн Полина Захаровналыын бииргэ ыал буолан 39 сыл олордулар, о5олордоохтор, сиэннэрдээхтэр.
1976 сылтан Күѳрдэмнээ5и Л.Я. Гермогенова аатынан  норуот театрыгар умсугуйан үлэлиир. Республиканскай, улуснай кѳрүүлэргэ, норуот самодеятельнаhыгар, фестивальарга кыттыыны ылбыта.
2016-2017 с.с. Республиканскай, улуснай  норуот театрын кѳрүүлэригэр «Лучшая мужская роль», «За верность театру» номинация кыайыыла5а.
1995 с «Куоратчыт», 1997с «Буор Кут» киинэлэргэ, 2016 с «Тойон кыыл» сүрүн оруолугар оонньообута.
2018с 40-с Москва5а буолбут Аан дойдутаа5ы кинофестивалга ынырыллыбыта.
Нэhилиэк главатыттан элбэх махтал сурук, почетнай грамота туппута.
Лирика
= Лирика (литература көрүҥэ) = Лирика — литература биир көрүҥэ. Кини эпос, драма событиеларга олоҕуран толору характеры арыйалларыттан уратыта диэн киһи ханнык эмит түгэҥҥэ ис туругун, иэйиитин ойуулуур, сүнньүнэн хоһоонунан айыллар. Лирика сүрүн, үксүгэр соҕотох персонаһа лирическэй герой диэн ааттанар. Кини бэйэтэ эмиэ туспа жанровай формалардаах. Онуоха саамай сүрүн миэстэни хоһоон ылар. Хас биирдии национальнай литература бэйэтэ ураты лирическэй формалаах буолар. Холобур, Орто Азия норуоттар поэзияларыгар рубаи, газель, Японияҕа – танка, хокку уо.д.а. Саха поэзиятыгар хоһуйуу хоһоон национальнай форматын быһыытынан көстөр.