cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Татлытуг Кыванч
Биографията
Киинэ йэгэтигэр албан ааты суолу киниэхэ "Запретная любовь" сэрийээлгэ Бехлюль оруола аҕалбыта. Онно кинини кытта Турция биир саамай улахан уонна биллиилээх артыыһа Берен Саат оонньообута. «Курт Сеит и Александра» диэн тэлэбиисэр сэрийээлигэр оонньообута. 2016 сылан 2017 сыллаахха диэри «Отважный и красавица» киинэҕэ оонньообута. Онно кини партнера, эмиэ биллиилээх артыыс, модель Туба Бюйюкюстюн этэ.
Адан куоракка «Золотой кокон» киинэ бэстибээлин лауреата (2008 год).
Кыванч Татлытуг "Золотая Бабочка 2019" бириэмийэ номинаннарын ортотугар "Столкновение" сэрийээлгэ оонньообутун иһин "Бастыҥ артыыс" аатын ылбыта.
2004 сыллаахха Кыванч Азра Акыны кыта доҕордоһо сылдьыбыта. 2013 сыл тохсунньутугар арахсыбыттара. Ол сылтан саҕалаан Кыванч Башак Дизер диэн истилиис дьахтардыын билсибитэ; 2016 сыл олунньу 19 күнүгэр ыал буолбуттара.
Персеверанс
Персеверанс диэн «Кыһыл планета»ну (Марс) үөрэтэр тэрил, От ыйын 31 күнүгэр 2020 Канаверал сириттэн көтөн Олунньу 18 күнүгэр 2021 сыллаахха көтөн тиийбитэ. Персеверанс Марс 2020 диэн программанан үлэлиир.
Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин судаарыстыбаннай сулууспатын күнэ
Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин судаарыстыбаннай сулууспатын күнэ  — сыл ахсын бэс ыйын 23 күнүгэр 2003 сыллаахтан саҕалаан бэлиэтэнэр.
Устуоруйата
Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин судаарыстыбаннай сулууспатын күнүн бэлиэтиир туһунан быһаарыныы ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 57-с сиэссийэтигэр ылыныллыбыта (Резолюция № A/RES/57/277, кулун тутар 7, 2003 сыл). Бу резоляюцияҕа этиллэринэн аан дойду уонна судаарыстыбалар таһымнарыгар дьайыылаах аһаҕас салайыы соруктары ситиһэргэ сүрүн оруолу ылар.
Генеральная Ассамблея бэйэтин 60-с ссиэссийэтигэр ХНТ 60/34 резолюциятыгар бу күнү көдьүүстээхтик туһанар туһунан эппитэ. Генеральная Ассамблея ХНТ чилиэннэрэ судаарыстыбаларга ыҥырыы таһаарбыта — бу күн анаан тэрээһиннэри ыытыҥ, ХНТ салалтатын сайдыыга туһуламмыт үлэтин дьоҥҥо көрдөрүҥ диэн.
NASA
NASA (ол эрэн булгуччу National Aeronautics and Space Administration, ол эбэтэр сахалыы тылбааһа Национальнай Аэронафтика уонна Куйаары үөрэтэр салалта), Америка дойдутун тэрилтэтэ, Аан Дойдуга куйаары үөрэтэр саамай улахан тэрилтэ буолар.
Базата — Хьюстон, Техас (АХШ).
Кутаа
Кутаа диэн таһырдьа уматыллыбыт хараллар уот. Кутаа уотунан ас астыыллар, бөх уматаллар, үөннэри кыйдыыллар, сигнал биэрэллэр.
Baby Shark
Baby Shark (кырачаан акула) диэн оҕо ырыата. Илиилэринэн акула айаҕын хамсыырын көрдөрө-көрдөрө үҥкүүлүүллэр. Baby Shark ырыа 20 үйэттэн баара биллэр. Оҕолор айылҕаҕа дьаарбайа сылдьан кутаа тула мустан бу ырыаны ыллыыллар үһү. 2016 сылга Pinkfong диэн Соҕуруу Кэриэйэ аралдьытар эйгэ компанията Baby Shark ырыаҕа видеоклип уһулан YouTube сайтка укпута кини вирустаах видео буолан аан дойду үрдүнэн киэҥник биллибитэ. 2020 сыл сэтинньититтэн ыла YouTube бастыҥ элбэх көрүүлээх видеота буолбута. 2023 сыл муус устар туругунан 12 миллиардтан тахса көрүүлээх.
Соҕотохсуйуу
Соҕотохсуйуу диэн киһи туруга буолар, ол эрэн дьоҥҥо эрэ буолбакка, холобура кыылларга эмиэ буолуон сөп. Холобура ыт соҕотохсуһар киһи курдук, эмиэ көрүүгэ наадыйар.
Соҕотохсуйуу икки өрүттээх: үчүгэй - бэйэн соҕотох дьонтон сынньаныы, куһаҕан - соҕотох хаалыы, туоратыллыы.
Соҕотохсуйууну үксүгэр эдэр уол уонна кыыс ылыан сөп, аҥардарын булбакка, эбэтэр атын сексуальнай хайысхалаах киһи. Эбэтэр кырдьаҕас дьон.
Соҕотохсуйуу туругун аһардыбатаххына депрессия туруга үөскүөн сөп.
Якутский городской общественный банк Н.Д. Эверстова
'''Якутский городской общественный банк Н.Д. Эверстова''' — Учреждён на деньги, пожертвованные купцом I гильдии Эверстовым Н.Д. и открыт 9 мая 1911 г. Первоначальный капитал его составил 50 тыс. руб. Банк производил все операции, установленные для городских общественных банков. По завещанию Н.Д. Эверстова, полученная прибыль должна была использоваться для устройства и содержания дома призрения бедных. Национализирован в 1920 г.
Киви (ас)
Киви диэн үүнээйигэ үүнэр ас буолар, фрукталартан биирдэстэрэ. Сүрүннээн актинидия мастарын аймахтара буолар, сүрүннээн Кытайга уонна Саҥа Зеландияҕа үүнэр.
Ишчил Баде
Баде́ Ишчи́л (Bade İşçil; 1983 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — турок омугун биир саамай биллэр артыыһа, сулус буолбут модела.
Олоҕо уонна айар үлэтэ
Баде Ишчин 1983 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр Турция өрөспүүбүлүкэтин биир саамай кырдьаҕас уонна улахан куоратыгар Стамбул куоракка күн сирин көрбүтэ. Кини "Йедитипе" университетыгар муода уонна дизайн үөрэҕин бүтэрбитэ. 2000 сыллардаахтан саҕалаан олоҕун моделлааһыны кытта ситимнээн барбыта. «BECEL» диэн киэҥник биллэр көстөр атыылыыр марка сирэйэ буолбута.
Тус олоҕо
2013 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр Баде Малкоча Суалпа диэн киһиэхэ ойох тахсыбыта. 2014 сыллаахха атырдьах ыйын 9 күнүгэр ыаллар Азур диэн уол оҕоломмуттара. Ол гынан баран, 2015 сыллаахха Баде арахсабын диэн сайабылыанньа суруйбута. Онтон 2016 сыллаахха ыаллар иккиһин холбоһорго, иллэһэргэ эйэлэһэргэ быһаарыммыттара. Ол туһунан Малчок маннык эппитэ: "Биһиги өссө да элбэҕи быһаарыахтаахпыт. Аҥаардас уолбут эрэ туһугар буолбатах. Биһиги бэйэ бэйэбитин таптаһабыт, онон эйэлэһиэхпитин наада. Барыта этэҥҥэ буолуо диэн эрэнэбин. Ол гынан баран арахсыыбыт туһунан докумуон билигин даҕаны суукка сытар".<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source"> Ол гынан баран кэргэнниилэр "эйэлэһэр кыаллыбат эбит" диэннэр салгыы арахсарга туруммуттара. 2016 сыллаахха бэс ыйыгар Баде эриттэн арахсан туспа барбыта. Ол эрээри уолларын Азур туһугар эйэлэрин сүтэрбэтэхтэрэ.
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%88%D1%87%D0%B8%D0%BB,_%D0%91%D0%B0%D0%B4%D0%B5
https://kinoturkey.ru/tureckie-aktrisy/2497-bade-ishchil.html
Нуучча-Азия баанын Саха сиринээҕи салаата
Нуучча-Азия баанын Саха сиринээҕи салаата (Якутское отделение Русско-Азиатского банка) — Дьокуускайга XX үйэ саҕаланыытыгар баар буола сылдьыбыт бөдөҥ үп тэрилтэтэ.
Нуучча-Азия баана 1910 с. Нуучча-Кытай (Русско-Китайский банк) уонна Хотугу (Северный банк) бааннар силлэһиилэриттэн баар буолбута. Устааба 1910 сыл от ыйын 30 күнүгэр бигэргэммитэ. Бырамыысыланнас сайдар кэмигэр тахсыбыт буолан уонна үп министиэристибэтэ өйөбүлүн сатабыллаахтык туһанан Арассыыйа саамай улахан бааннарыттан биирдэстэрэ буолбута. Силлэспит бааннартан салаалар, комиссионерстволар уонна ааҕыныстыбалар киэҥ ситимнэрин утумнаабыта. 1910 с. олор ахсааннара Арасыыйаҕа 108, кыраныысса таһыгар — 22 этэ. 1913 с. ахсааннара Арассыыйаҕа 99 уонна кыраныысса таһыгар 18 буолбута, ол төрүөтүнэн олохтоох салаалар кредит биэрэ кыахтарын күүһүрдүү уонна үбү биир сиргэ түмүү буолбута.
Баан Саха сиринээҕи салаата уобаласка хапытаал сыһыана ирэ-хоро киириитигэр, ырыынак ситимэ атаҕар туруутугар, атыыһыт монопуолдьуйалара күүһүрүүлэригэр төһүү күүс буолбута.
Сараһ Лауренс Колледь
Сараһ Лауренс Колледь (ааҥл: Sarah Lawrence College) - Йонкерс куоратка, Нью Йорк штаиыгар баар чааһынай колледь буолар, сүрүннээн көҥүл (либерал) үөрэх эйгэтигэр үөрэтэр уонна арт оҥоһуктарга.
Мелике Ипек Ялова
Мелике́ Ипе́к Яло́ва (1984 сыллаахха ыам ыйын 4 -с күнүгэр күн сирин көрбүтэ, Анкара, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биир саамай биллиилээх уонна улахан дохуоттаах артыыһа уонна сулустаах модела.
Олоҕо дьаһаҕа
Мелике Ипек Ялова 1984 сыллаахха Турция өрөспүүбүлүкэтин Анкара куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Мелике Ипек төрөппүт аҕата, Юксель, Турция өрөсрүүбүлүкэтин миниистиринэн үлэлээбитэ. Бииргэ төрөөбүт кыра балта Дженнет Нури диэн ааттаах.
Мелике Анкар куоракка Билкент университетын ситиһиилэхтик үөрэнэн бүрбитэ. Үөрэҕин бүтэрэригэр "норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыан" диэн идэни баһылаабыта. Ол кэнниттэн аны Сапиенца университетыгар бэлиитикэ уонна кириистээх быһыы майгы кэмигэр салайаа отделениетыгар үөрэммитэ.
Кини "Великолепный век" уонна "Дядя Кара" кара диэн аан дойдуга киэҥник биллэр киинэ сэрийээллэригэр уһуллуон иннинэ уруу киэһэлэрин тэрийэн ыытара. Онно сылдьан биир киэһэ «Великолепный век» сэрийээл сүрүн режисеера Нермин Ероглуну көрсүбүтэ Ол күн кини олоҕун бүтүннүү уларыппыта. Кыыс бэйэтин артыыс быһыытынан холонон көрөргө санаммыта. Мелике бэйэтэ этэринэн, "Великолепный век" киинэ сэрийээлигэр уһуллуу артыыс карьератын оҥорорго саамай үчүгэй уонна үрдүк таһымнаах сир буолар.
Алитет Немтушкин
Немтушкин Алитет Николаевич (1929-2006) — эбэҥки суруйааччыта, бэйиэт. Эбэҥки араадьыйатын эрэдээктэрэ.
Иркутскай уобалас Хатанга оруйуонугар 1929 сыл сэтинньи 12 күнүгэр төрөөбүтэ.
Хас да сыл Красноярскайга уонна Ленинградка үөрэнэн баран Красноярскай кыраай Туру бөһүөлэгэр олорбута.
2006 сыллаахха сэтинньи 4 күнүгэр Красноярскайга өлбүтэ.
Табаарыстыбалар
Товарищество — ассоциация двух и более лиц, созданная с целью ведения деловых операций. Деятельность товарищества регулируется Законом о товариществах 1890 г. В отличие от акционерной компании (company) товарищество не обладает правосубъектностью, поэтому его участники несут обязательства по долгам. Участники полного товарищества (general partners) отвечают по таким долгам всем своим имуществом; участники товарищества с ограниченной ответственностью (limited partners) – на сумму, соответствующую их вкладам. Товарищество с ограниченной ответственностью (limited partnership) включает участников как с полной, так и с ограниченной ответственностью. Его деятельность регулируется Законом о товариществах с ограниченной ответственностью 1907 г. Бессрочное товарищество (partnership-at-will) отличается отсутствием установленного срока деятельности. Любой из участников может ликвидировать его в любой момент при условии предварительного оповещения других участников о своих намерениях. Номинальным участником товарищества (nominal partner) является такой его член, который предоставляет свое имя с целью его использования в интересах товарищества, обычно за какое-то вознаграждение; однако в прибылях он не участвует. Законным участником товарищества он не является. Обычно товарищество учреждается на основании договора о товариществе (partnership agreement) (иногда он называется deed of partnership). В этом договоре устанавливаются способы распределения прибылей между участниками, процедуры, проводимые в связи со смертью, уходом от дел либо банкротством одного из участников, а также правила изъятия капитала из товарищества. Участники товарищества не получают заработной платы; им не выплачиваются и проценты на вложенный капитал.
Товарищество "Торговый дом наследника И.М. Силина"
Учреждено 9 сентября 1909 г. купеческой вдовой Л.И. Силиной, сыновьями Иваном, Василием, дочерью Екатериной, иркутской купчихой О.И. Немовой, женой потомственного дворянина Н.Н. Чернобровина М.И. Поповой. торговля велась в г. Якутске разной мануфактурой и другими привозными товарами. Сумма годового оборота равнялась 250 тыс. руб.
Товарищество "Торговый дом А. и М. Молчановы и Быков"
Было открыто в 1908 году и в том же году его торговый оборот достиг 150 тыс. руб. Фирма специализировалась на скупке пушных товаров. В феврале 1913 года дело фирмы перешло к торговому дому "Швецов и сыновья"
Товарищество "Торговый дом М.Г. Васильева и Г.В. Никифорова"
Основано 20 мая 1902 г. Купец М.Г. Васильев происходил из инородцев1-го Нерюктяйского наслега Восточно-Кангаласского улуса, Г.В. Никифоров из 1-го Тылыминского наслега тог же улуса. Капитал фирмы составил 100 тыс. руб. Каждый внес по 50 тыс. руб. Договор был заключен на 10 лет, но спустя 5-6 лет торговый дом распался.
Ходжалы сиэртибэлэрин күнэ
Ходжалы сиэртибэлэрин күнэ («Ходжалы геноцидын уонна дойду үрдүнэн траур күнэ») — Азербайджан Өрөспүүбүлүкэтигэр олунньу 26 күнүгэр бэлиэтэнэр күн.
1992 сыл олунньу 25-26 күннэригэр Ходжалы куорат олохтоохторун эрмээн сэбилэниилээх формированиелара өлөртөөбүттэр. Азербайджан түмэнин силиэстийэтин түмүгэ этэринэн 485 киһи өлбүт.
1994 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Азербайджан бэрэсидьиэнэ Гейдар Алиев бу күҥҥэ аналлаах ыйаах таһаарбыт. Азербайджан Милли Меджлиһин (Ил Түмэн) уурааҕынан олунньу 26 күнэ «Ходжалы геноцидын уонна дойду үрдүнэн траур күнэ» диэн биллэриллибит.
Дьуоһуп
Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Дьаакып уолаттарыттан Дьуоһубу ордук сөбүлүүр эбит. Маны билэн бииргэ төрөөбүттэрэ кинини күнүүлээн абааһы көрбүттэр. Биирдэ Дьуоһуп уон сэттэ саастааҕар ини-биилэрин кытта ыраах хонууга сүөһүлэрин мэччитэ барбыттар. Уолаттар манна сылдьан Дьуоһубу өлөрөргө санаммыттар. Дьолго хата Рувим өлөрбөккө аҥхайга быраҕан хаалларыаххайыҥ диэбит. Онтон Египекка баран иһэр исмаэлит эргиэн харабаанын көрбүттэр. Дьуоһубу харабааннаах эргиэмсиктэргэ атыылаабыттар. Дьуоһуп кыылга былдьаммыт диэн аҕаларыгар албыннаан кэпсээрилэр кини таҥаһын тэкэ хаанынан сыбаабыттар. Египекка тиийэн баран эргиэмсиктэр Дьуоһубу Потифар диэн биир тойон киһиэхэ атыылаабыттар. Дьуоһуп кини дьиэтигэр чаҕар буолбут. Потифар ойоҕо Дьуоһуптуун хоонньоһуон баҕарбытын кини сөбүлэспэтэх. Ону дьахтар кыыһыран Потифарга сымыйанан үҥсэн Дьуоһубу түрмэҕэ хаайбыттар. Дьуоһуп икки киһилиин хаайыллыбыт - бурдукчуттар тойонноро уонна фараон арыгы кутааччыта. Кинилэр түүллэрин таба билгэлээбит ким өлөрүн ким босхолонорун. Бурдукчуту ыйаабыттар. Арыгы кутааччыны буруйун сотон түрмэттэн босхолообуттар уонна үлэтигэр төттөрү анаабыттар. Икки сылынан фараон дьикти түүлү түһээбит - өрүс хочотугар сэттэ эмис ынах мэччийэ сылдьаллар, онтон өрүстэн сэттэ ырыган ынах тахсан сэттэ эмис ынаҕы сиэн кэбиһэллэр. Фараон "ким мин түүлбүн тойоннуон сөбүй?" диэбит. Арыгы кутааччы Дьуоһубу санаан кэлэн фараоҥҥа кини туһунан кэпсээбит. Дьуоһубу фараоҥҥа аҕалбыттар. Дьуоһуп фараон түүлүн маннык тойоннообут - кэлэр сэттэ сыл астаах сыллар буолуохтара, онтон кэлэр сэттэ сыл сут сыллара буолуохтара. Фараон киниэхэ итэҕэйбит. Кэлэр сут сылларыгар хаһаастарда бэлэмнээҥ диэн дьаһаллаабыт. Дьуоһуп билгэтэ барыта туолбут. Бу иһин фараон Дьуоһубу Египет үрдүкү салайааччытынан анаабыт уонна Потифера диэн Хелиополис аҕабыытын кыыһын Асенаты ойох биэрбит. Сут иккис сылыгар Дьуоһуп ини-биилэрэ Египекка ас көрдүү кэлбиттэр. Дьуоһуп кинилэри көрсөн кэпсэппит ким буоларын арыммыт. Ини-биилэрин барыларын бырастыы гыммыт бары эйэлэспиттэр. Кырдьаҕас аҕатын Дьаакыбы уонна кини удьуордарын барыларын Египекка көһөртөрбүт. Дьэбэриэйдэр фараон көҥүлүнэн Гошен диэн сиргэ олохсуйбуттар. Бу курдук Дьуоһуп бар дьонун суттан быыһаабыт, саҥа дойдуга кинилэргэ көмө-тирэх буолбут. Дьэбэриэйдэр Египекка этэҥҥэ олорон ууһаан-төрөөн элбээбиттэр. Дьуоһуп 110 сааһыгар өлбүт. Кэлин Египеттан барыыга Моисей Дьуоһуп өлүгүн ылан Ыһыраайыл сиригэр илдьэ баран көмпүтэ.
Приватбанк
ПриватБанк - Украина саамай бөдөҥ баана капитализациятынан, дойду 3/1 банковскай секторын тутан олорор.
Салалтата - Днепр
Карачаайдар
Карачаайдар (къарачайлыла, таўлула, карача́евцы) — Хотугу Хапхааска олохтоох түүр тыллаах омук    Карачаево-Черкесия төрүт олохтоохторо, хайалаах уонна хайа аттынааҕы сирдэргэ Кубань, Теберда, Подкумок, Малка, Джегута, Большой уонна Кыра Зеленчук, Улахан Лаба, Уруп өрүстэр кытылларынан олороллор.
Уйгуурдары хаайыыга угар политика Кытайга
Уйгуурдары хаайыыга угар политика Кытайга 2013 сылтан үлэлиир, 2013–2020 сыл иһигэр уйгуур омуктан 700 тыһыынча эр киһини, 670 тыһыынча дьахтары хаайыыга укпуттар, 320 тыһыынча оҕону. Хайыыга уйгуурдары эрэ буолбакка Кытай араас муннугуттан тутуллубут политическай оппозициалары, кыргызтары, казахтары, нууччалары, таджиктары угаллар. Уопсайа 2 мөллүйүөн киһи "иитиллии" лааҕырыгар олорон тахсыбыт.
5 тохсунньу 2021 сыллаахха АХШ уонна Дьоппуон резолүциа таһаарбыттара, ол онно Кытай правительствота геноцид оҥорор диэн буолбута.
25 олунньу 2021 сыллаахха Канаада ыҥырыытынан, Украина, Аустралиа, Германия, Польша, Норвегия, Франция, Индия, Казахстан, Азербайджан ити резолүциаҕа кыттыспыттара уонна эмиэ геноцидынан билиммиттэрэ. Ол күн Арассыыйа, Беларусь, Венесуэла, Хоту Кэриэйэ Кытайы өйөөбүттэрэ.
Кумаш Себахат
Себахат Кумаш (тур.Sebahat Kumaş, 1989 сыллаахха ыам ыйын 12 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Айдын куорат) — турок норуотун биир саамай биллэр артыыһа уонна модела. Турция биир саамай кэрэ дьахтара диэн аатырар. «Великолепный век» киинэ сэрийээлигэр Эсмы хатун оруолун оонньуоҕуттан Турцияҕа уонна аан дойдуга биллэр көстөр буолан барбыта.
Биографията
Себахат 1989 сыллаахха ыам ыйын 12 күнүгэр Турция Айдын диэн дьоҕус куоратыгар төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнигэр иккис оҕо этэ. Кыыс арыый улаатыытын саҕана аҕата атын үлэҕэ көһөг, Себехат дьонун кытта Измир куоракка көһөн кэлбитэ. Саҥа сиргэ көһөн кэлэн баран оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан элбэхтик тыйаатыр туруорууларыгар кыттар буолбута, артыыс буолар ыра баҕа санааламмыта.
Себахат бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Стамбул куоракка көһөн тиийэн баран балтын бэйэтигэр ыҥырбытын кэннэ артыыс буолар баҕата өссө күүһүрбүтэ. Сотору буолан баран Себахат эдьиийин көмөтүнэн улахан сэрийээллэргэ тэттик оруолларга оонньоон саҕалааабыта, ону таһынан модель быһыытынан бастакы хардыыларын оҥорбута. Онно барытыгар эдьиийэ олус улаханнык көмөлөспүтэ. 2009 сыллаахха кыыс "Arka Sıradakiler" диэн киинэ сэрийээлин 13- с сиэрийэтигэр уһуллубута.
Себахат Кумаш хаартыскаҕа түһэриинэн үлүһүйэ. Элбэхтик ас астыыр уонна бу соторутааҕыта фортепионоҕа оонньуур уруоктары ылан саҕалаабыта.
Сигэлэр
Себахат Кумаш на сайте Tvnovella
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%88,_%D0%A1%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82
Владлэн Татарскай
Владлэн Татарскай (дьиҥнээх аата төрөөбүт докуменынан - нууч:  Макси́м Ю́рьевич Фоми́н , укр.  Максим Юрійович Фомін ), 25 муус устар 1982, Макеевкаҕа , Украинаҕа төрөөбүт — 2 муус устар 2023, Саинт Петерсбург, Арассыыйаҕа өлбүт.
Омугунан нуучча, Украина гражданина. 2011 сыллаахха Приватбанк филиалын Макеевкаҕа халаабытын иһин 12 сылга хаайыыга укпуттара, ол иһин 2014 сыллаахха Донбасска сэриинэн туһанан босхолонор уонна хаайыыга барбыиын иэстэһэн Арассыыйа диэки буолар.
Евгений Пригожин доҕоро буолар уонна Владимир Путин өйүүр киһитэ буолар.
2023 сыллаахха кафеҕа кинини эстэрэн өлөрбүттэрэ. Госдума кинини һерой оҥорор үһү. Биллэр Z пропагандист этэ.
Барыларын өлөрүөхпүт, халыахпыт, биһи сөбүлүүрбүтүн курдук буолуоҕа - диэн этиитинэн түмүктээбитэ Владимир Путин Украина 4 уобалаһын аннекциалаабытын кэннэ.
Гоголев Анатолий Игнатьевич
Гоголев Анатолий Игнатьевич — этнограф, история билимин доктора (1992), профессор (1992), Саха сиринээҕи Наука Академиятын академига (1993).
1941 сэтинньи 15 күнүгэр Бүлүү куоракка төрөөбүтэ. 1969 сыллаахха Саха государственнай университетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Кандидатскай диссертациятын "Историография верований и шаманства у якутов" темаҕа көмүскээбитэ (1973 с.). Докторскай диссертациятын темата "Историческая этнография якутов: проблемы этногенеза и формирования культуры".
1969 сылтан Саха государственнай университетыгар преподаватель, доцент, профессо, уопсай история кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Гоголев А.И. 140-ча научнай үлэни суруйан бэчээттэппитэ. Сорох үлэлэрэ кыраныысса таһыгар Америкаҕа, Кореяҕа, Голландияҕа бэчээттэммиттэрэ.
Чэгиэн турук күнэ (Саха Өрөспүүбүлүкэтэ)
Чэгиэн турук күнэ (Национальный день здоровья) — бэрэсидьиэн М.Е. Николаев ыйааҕынан 2000 сыллаахтан олунньу бүтэһик баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр.
Ыйаахха сурулларынан бу бэлиэ күн хас биирдии ыалга, үлэлиир кэлэктиипкэ уонна бүттүүн өрөспүүбүлүкэҕэ чөл туругу олохтуур соруктаах олохтоммут.
GNOME
GNOME (GNU Network Object Model Environment, онтон көннөрү ) — Linux системаларга үлэлиир остуол.
Ингер Стивенс
Ингер Стивенс (Inger Stevens) диэн Швецияттан төрүттээх АХШ актрисата. Төрөөбүт аата Ингрид Стенсланд (Ingrid Stensland). The Farmer's Daughter телесериалга оруолун иһин 1963 сыллааҕы Көмүс глобус бириэмийэ кыайыылааҕа.
Ингер Стивенс 1934 сыл алтынньы 18 күнүгэр Стокгольмҥа Пер Густаф уонна Лисбет Стенсланнар дьиэ кэргэннэригэр бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Алта саастааҕар ийэтэ кыра уолун Петеры илдьэ дьиэтиттэн барбыта. Сотору аҕалара Америкаҕа көһөн барбыта. Ингер уонна быраата Ола эдьиийдэригэр хаалбыттара. 1944 сылга Нью Йорка аҕаларыгар тиийбиттэрэ. Ингер 13 саастааҕар Канзас Манхэттэн хототугар көспүттэрэ. Манна Manhattan High School оскуолаҕа үөрэммитэ. 15 саастааҕар Канзас Ситига көһөн бурлеск шоуларга үлэлээбитэ. 18 сааһыгар Нью Йорка төннөн Actors Studio драма оскуолатыгар үөрэммитэ. Сотору телесериалларга, рекламаларга, спектаклларга уһуллуутун саҕалаабыта. Ингер Стивенс бастаан актриса быһыытынан үчүгэйдик биллибит үлэтэ 1957 сыллааҕы Man of Fire киинэ буолар. Карьератын ордук ситиһиилээх үлэтэ The Farmer's Daughter (1963-1966) телесериал буолар.
Ингер Стивенс иккитэ эргэ тахсыбыта. Бастакы кэргэнэ агена Энтони Сольо (Anthony Soglio) этэ 1955-1957 сылларга. Иккис кэргэнэ Айк Джонс (Ike Jones) диэн актер этэ. 1961 сылга холбоспуттара. Айк Джонс хара киһи буоларын иһин кэргэнниилэрин кистэнэллэрэ.
1970 сыл муус устар 30 күнүгэр Ингер Стивенс Hollywood Hills'ка баар дьиэтигэр куукунаҕа охто сытарын дьукаахтыы олорор дьүөгэтэ Лола Макнелли (Lola McNally) булбута. Суһал көмө массыынатыгар хоспиталга айаннаан иһэн тыына быстыбыта. Стивенс барбитураты иһэн бэйэтигэр тиийиммит диэн Лос Андьелес коронера доктор Томас Ногучи быһаарбыта.
Дженнер Эдвард
Эдвард Энтони Дженнер (Edward Anthony Jenner; (Ыам ыйын 17 кунэ 1749, Беркли (Голлершир)) — Тохсунньу 26 к. 1823) — хара уоспаны утары аан дойдуга бастакынан киһиэхэ суоһаабат ынах уоспатыттан оҥоһуллубут вакцинаны оҥорбут английскай быраас. Лондоҥҥа уоспаны утары быһыы туруоруу хампаанньатын бастакы салайааччыта (1803).
Эдвард Дженнер Англияҕа Беркли куоракка, Гостерширга ыам ыйын 17 күнүгэр 1749 сыллаахха төрөөбүтэ. Кини аҕата Стефан Дженнер Беркли викарий этэ, онон Эдвард үчүгэй начальнай үөрэҕи ылбыта. Уон түөрт саастааҕар Даниэл Лудлоу диэн олохтоох хирурга үөрэттэрэ биэрбиттэрэ, салгыы Лондоҥҥа үөрэммитэ. Онно анатомияны үөрэппитэ уонна ыарыһахтары кытта алтыһарга үөрэммитэ, онтон төрөөбүт Беркли куоратыгар быраас уонна хирург буолбута. В 1792 сыллаахха Дженнер Сент-Эндрюс университетыгар «норуот эмтээһинин чинчийиигэ» мэдиссиинэ степенин ылбыта.
Pop! OS
''' Pop! OS ' (Поп ОС''), Linux система, Ubuntu систематтан оҥоһуллубут уонна Gnome үлэлиир остуоллаах. Үксүн System76 базатыгар айыллыбыт операционнай система, ол эрэн ханнык баҕарар көмпүүтэргэ барар. Көмпүүтэр оонньууларыгар уонна видео рендериҥ оҥорорго биир саамай табыгастаах системанан биллэр. GitHub базатыгар баар.
Карапапахтар
Карапапахтар (Qarapapaqlar, ол аата "хара папахалар"; "тэрэкэмэ", "таракама" да дииллэр ) — түүр тыллаах омук   эбэтэр азербайдьан омугун биир бөлөҕө. Карапапахтар хотугулуу илин Турцияҕа, хотугулуу арҕаа Ирааҥҥа, ону таһынан Грузияҕа (Квемо-Картли диэн сиргэ) уонна Азербайдьаҥҥа (сүрүннээн Газах уонна Агстафинскай оройуоннарга) олороллор.
Карапапахтар биистэргэ арахсаллар. Улахан биистэрэ манныктар: тэркавүн (атын аата борчало диэн, «хаан бииһэ» диэн сананар), сарал, араплы, дьан-аһмэди, чахарлы, улачлы.
Карапапахтар азербайдьан тылын биир диалегынан саҥараллар. 1935 уонна 1950 сыллаах турок биэрэпистэригэр карапапахтар тылларын, ону тэҥэ туркменнэр тылларын турок тыла диэн бэлиэтииллэрэ.
Бу дьон итэҕэлэ ислам буолар. Ираан карапапахтара сүрүннээн шииттэр, Турциятааҕы карапапахтар — сунниттар. Азербайдьан Газах уонна Агстафинскай оройуоннарга олорор карапапахтар, ону тэҥэ борчалы карапапахтара эмиэ сунниттар.
Ааттара
"Карапапахтар" диэн омук аата "хара папахалар" (бэргэһэлэр) диэн суолталаах.
"Карапапах" диэн аатты тэҥэ элбэхтик "тэрэкэмэ" диэн аат туттуллар. Баскаков Н. А. диэн аатырбыт түүр тылларын чинчийээччи быһаарбытынан "тэрэкэмэ" диэн аат араабтыы-перстии төрүттээх. Перстэр карапапахтары "тэрэкэмэ" диэн ааттыыр үһүлэр: "тэрэкэмэ" араабтыы "түрк" (ترکی) диэн тыл элбэх ахсаана (ترکمه). Оттон "карапапах" диэн аатты көс биистэргэ туроктар биэрбит буолуохтаахтар. Бу аат карапапахтар кэтэр хара папахаларыттан (бэргэһэлэриттэн) үөкээбит (قارا پاپاخ). Дьафэроҕлу А. диэн турок чинчийээччитэ этэринэн туроктар Карс куорат оройуонугар биир сиргэ олорор тэрэкэмэлэри "карапапах" диэн ааттыыллар, оттон көс тэрэкэмэлэр "тэрэкэмэ" диэн ааттаммыттар.
История
Карапапахтар XIX үйэ иккис чиэппэригэр диэри Сэван диэн күөл хоту өттүгэр олорбуттар. Билиҥҥи кэмҥэ Сэван күөл Армения, Грузия уонна Азербайдьан ардыларыгар сытар.
1814 сыллаахха Хусэйн-хаан Кадьар диэн ааттаах Эриван бүтэһик сардара (баһылыга) карапапахтар сорохторун Эриван сиригэр көһөрбүт. Карапапахтар Эриван сиригэр Дарачичаг маҕала (оройуон) 28 дэриэбинэтигэр олорбуттара. мини|"Хамидийэ" диэн ааттаах карапапахтар кавалерийскай полктарын саллааттара Карапапах сэрииһиттэрэ 1826–1828 сыллаах нуучча-перс сэриитигэр кыттыыбыттара. Сэрии кэнниттэн Сэван күөл аттыгар олорбут аҕыс сүүс карапапах ыала Персияҕа уонна Осман империятыгар көһөн барбыттар. Перс ыраахтааҕыта кинилэргэ Резайе күөл аттыгар сир биэбитэ. Карапапахтар бу сиргэ олорор мамаш диэн курд бииһин кытта булкуспуттар, кинилэр тылларын уонна култуураларын ылыммыттар. Турция карапапахтар Карс оройуонугар сир ылбыттар.
1886 сыллаахха Кавказ кыраайыгар 24 тыһыынча карапапах киһитэ олорор этэ, бары Карс уобалаһыгар бааллара. Бу сир 1877–1878 сыллаах нуучча-турок сэриитин түмүгүнэн Россияҕа тиксибит уонна Осман империятын Карс уонна Чилдыр сандьактарыттан (оройуоннарыттан) тэриллибит. XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX үйэ саҕаланыытыгар тахсыбыт Брокгауз уонна Ефрон энциклопедиятыгар карапапахтар туспа омук быһыытынан бэлиэтэммиттэр.
1897 сыллаах Россия империятын бастакы биэрэпиһигэр "карапапах" диэн туспа тыл быһыытынан бэлиэтэммит.
1926 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн Эрмээн ССР 6311 карапапах киһитэ олорбут. Эрмээн сиригэр карапапахтар Агбабинскай оройуоҥҥа олорбуттар.
1944 сыллаахха карапапахтары турок-месхетинецтары кытта Орто Азияҕа көһөрбүттэр.
Эбии көр
Узбек-хаан
Узбек-хаан баһылыктаабыт кэмэ Алтан Ордуу муҥутуур күүһүн кэмэ буолар. Нуучча былыргы суруктарыгар Узбек-хааны Алабуга, Азбяк, Озбяк диэн ааттыыллар.
Олоҕо
Узбек-хаан (арааб./) туһунан XIV–XV үйэлэргэ элбэх суруйааччы суруйан хаалларбыт. Холобур, Ибн Баттута 1333 сыллаахха бэйэтинэн хааны көрсүбүтэ. Ону таһынан Ал-Бирзали, Аз-Захаби, Вассаф уонна да атыттар бэйэлэрин ахтыыларын хаалларбыттар.
Былааска кэлиитэ уонна исламы ылыныы
Узбек-хаан Тохта хаан быраата уонна Мэнгу-Тимур сиэнэ этэ. 1313 сыл тохсунньутугар Тохта хаан өлбүтүгэр кини уола Иксар (Ильбасар, Илбасмыш) хаан буолбута. Узбер Иксарҕа бэйэтин кутурҕанын биллэрэ кэлэн баран саҥа хааны өлөрбүтэ уонна бэйэтэ хаан буолбута.
Узбек саҥа хаан буоларын мусульманнар баҕарар этилэр. Кини хаан буолуон иннинэ Ордуу тойотторун быыстарыгар итэҕэлтэн сылтаан кыргыһыы буолбут. Төрүт итэҕэллээхтэр Тохта уола Иксар хаан буоларын баҕарар этилэр. Узбек-хаан 1313 сыл тохсунньутугар хаан буолан баран 1320 сыллаахха биирдэ Баб Арслан сыдьааныттан Занги-Ататтан уонна кини көмөлөһөөччүтүттэн Сэид-Ататтан ислам итэҕэлин ылыммыта.
Салайар кэмэ
Узбек-хаан Ордууга бэйэтин күүстээх былааһын олохтообута уонна Ордууттан туспа барар санаалаах улуустары хам баттаабыта. Ону таһынан Узбек-хаан нууччалар сирдэригэр баскактар институттарын суох гыммыта.
Бу курдук Узбек-хаан Алтан Ордууга ыһыллыы процеһын тохтоппута. Кини XIV үйэҕэ Ордуу тутулун уларыппыта, ол курдук Ордуу түөрт улахан улууска арахсар буолбута: Сарай, Хорезм, Кырыым уонна Дашт-и-Кипчак.
Узбек-хаан кэмигэр Алтан Ордуу култуурата чыпчаалыгар тиийбитэ. Саҥа киин куорат – Сарай ал-Дьадид тутуллубута.
Узбек-хаан 1341 сыллаахха өлбүтэ, кини кэнниттэн саҥа хаан Тинибэк буолбута.
Дан
Дан (דָּן) диэн Дьаакып уонна Билха улахан уоллара. Дан бииһин төрүттээччитэ. Хушим диэн биир уоллааҕа. Ойоҕун аата биллибэт.
Билха
Билха (בִּלְהָה‎) диэн Рахил дьиэтээҕи нүһэйэ. Рахил Дьаакыпка кэргэн тахсан баран бастакы сылларга сатаан хат буолбатаҕа, ол иһин Билханы Дьаакыпка ойох курдук биэрбитэ. Билха Дьаакыптан Дан уонна Нафтали диэн уолаттары төрөппүтэ.
Иванов Прокопий Семенович
Иванов Прокопий Семенович — зоотехник учуонай, СӨ хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
Сунтаар оройуонугар Элгээйигэ 1941 сыллаахха кулун тутар 4 күнүгэр төрөөбүтэ.
СГУ-ну, Хабаровскайдааҕы үрдүкү баартыйа оскуолатын бүтэрбит.
Нафтали
Нафтали (נַפְתָּלִי‎) диэн Дьаакып уонна Билха кыра уоллара. Нафтали бииһин төрүттээччитэ. Түөрт уоллааҕа - Дьазил, Гуни, Дьезер, Шиллем. Ойоҕун аата биллибэт.
Караель Ойкю
Ойкю́ Карае́ль (Öykü Karayel; 1990 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр күн сирин көрбүт, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — турок норуотун биир саамай биллиилээх, элбэх хамнастаах артыыүа уонна модела.
Биографията уонна карьерата
Ойкю бииргэ төрөөбүт игирэ аҥаара Эзги диэн балтылаах.
Тус олоҕо
Ойкю аан бастаан «Карадай» диэн ааттаах элбэх сиэрийэлээх киинэ артыыһа Улаш Тюна Астептиин уонна Эдип Тепелини кытта доҕордоһо сылдьыбыта. Ол кэннэ сотору буолан баран 2016 сыллаахха «Великолепный век: Кёсем Султан» сэрийээлгэ бииргэ оонньообут кэллиэгэтэ Танер Олмеһы кытта сылдьыбыта. Танер ол иннинэ өссө "Прилив" диэн биллиилээх киинэ сэрийээлигэр Мерта диэн оруолу оонньообута. Ол гынан баран кинилэр доҕордуу сыһыаннара арахсыбыта.
Күн бүгүн Ойкю Карайель Джан Бономо диэн Турцияҕа биллэр ырыаһыкка ойох тахсан олорор.
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BB%D1%8C,_%D0%9E%D0%B9%D0%BA%D1%8E
https://muhtesemyuzyil.fandom.com/ru/wiki/%D0%9E%D0%B9%D0%BA%D1%8E_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BB%D1%8C
Зилпа
Зилпа (זִלְפָּה‎) диэн Лиэйэ дьиэтээҕи нүһэйэ. Лиэйэ кинини Дьаакыпка ойох курдук биэрбитэ оҕо төрөттөрөөрү. Зилпа Гад уонна Ашер диэн уолаттары төрөппүтэ.
Virgin Galactic
Virgin Galactic (Вөрдьиҥ Галактик), АХШ тэрилтэтэ, дьону куйаарга көтүтэргэ былаанныыр. Тэрилтэ бэйэтэ Virgin Group бөлөххө киирэр.
«Кэскил» дьыссаат
Хоро детсадын тэриллиитин уонна сайдыытын кэрдиис кэмнэрэ
1952 сыл Хоро нэһилиэгин историятыгар биир кэрэ-бэлиэ дата буолар. Ол курдук түөрт колхоз үлэһиттэрэ Тыымпыттан, Кураанах Алаастан, II Хороттон, Сээҥээбиттэн, Аһыкайтан көһөн киирэн Булгунньахтаах бөһүөлэги төрүттээбиттэрэ. Бастаан пилорама туруоран саҥа оскуола туппуттара, почта дьиэтэ, хонтуора баар буолбут. «Тыымпы», «Октябрь кыайыыта», «Пятилетка геройа», «Кыһыл Бэрэ», «Саҥаүүнүү», «Трактор» колхозтар холбоһон 1958 сыл бөдөҥсүйбүт Максим Горькай аатынан колхоз тэриллибитэ. Бэрэссэдээтэлинэн Васильев Афанасий Васильевич, солбуйааччынан Ленин уордьан кавалера Егоров Алексей Семеновичүлэлээбиттэрэ. Бу дьон туруорсаннар Кураанах Алаастан правление дьиэтин оҕуһунан, атынан көһөрөн аҕалбыттар. Маҥнай правление дьиэтэ, онтон оскуола буолан турбут.
1957-58 сс. бөдөҥсүйбүт Максим Горькай аатынан колхоз бас билиитигэр Хоро нэһилиэгэр 25 миэстэлээх дьааһыла-сад бу дьиэҕэ үлэтин саҕалыыр. Детсад маҥнай аһылларыгар бастакы анал дошкольнай үөрэхтээх иитээччи Долгунова Мария Софроновна Хоро детсадыгар сэбиэдиссэйинэн ананар. Мария Софроновна кэлээт даҕаны оҕо тэрилтэтигэр сөп түбэһэр хостору оҥорторор. Ол курдук группа хоһо, куукуна, утуйар хос, туалеттыыр хос, оҕо сыгынньахтанар хоһо, оҕо таҥаһын ыйыыр аналлаах кабинкалары, дьиэни-уоту кырааскалатар. Мария Софроновна оҕо олорор, тулалыыр эйгэтэ ис киирбэх, кыраһыабай, оҕоҕо туһалаах уонна кини санаатыгар сөп түбэһэр, дьүөрэлэһэр буоллаҕына холкутук сананар, кэрэҕэ тардыһыытаүрдүүр диэн санааттан оҕолоргоүөрэнэргэ, кэпсииргэ, оонньуурга сөптөөх пособиелары оҥотторорго, сынньанар эйгэни тэрийэргэ усулуобуйа олохтуу сатыырга, айарга-тутаргаүлэһиттэрин, төрөппүттэрин көҕүлээбитэ. Маҥнай аһыллыбыт Хоро детсадыгар Евсеев Василий Евсеевич 8 остуолу, 1 ыскаабы, таҥас ыйыырдары, 25 оҕо олорор олоппосторун оҥорон биэрбит. Василий Евсеевич бу да кэнниттэн детсадүлэлиирин тухары ис тэрилин салгыы хойукка диэри саҥардан оҥоро олорбута. Мария Софроновнаүлэлиир бириэмэтигэр повардарынан Иванова Пелагея Николаевна, Петрова Евдокия Ивановна, ньээнньэнэн Сергеева Мария Саввична (Тээрэ), Егорова Анна Викторовна (Чоппуус кыыһа Аана), Константинова Варвара Степановна үлэлээбиттэрэ.
1960 сылтан Ермоченко Галина Николаевна–анал дошкольнай үөрэхтээх нуучча кыыһа соҕуруу дойдуттан кэлэн районо анааһынынан Хоро детсадыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Галина Николаевна үлэлиир бириэмэтигэр иитээччинэн Аммосова Матрена Саввична, Алексеева Дария Федоровна, Захарова Элеонора Семеновна, солбуйааччы иитээччинэн Семенова Мария Ивановна, ньээнньэлэринэн Михайлова Христина Лазаревна, Евдокимова Прасковья Петровна, Иванова Агафья Васильевна, повардарынан Сергеева Мария Саввична, Варламова Александра Ивановна, Алексеева Елена Егоровна үлэлээбиттэрэ. Бу бириэмэҕэ 25-30 оҕоҕо тиийэ сылдьаллара, детсад хонуктаах этэ. Ыраах ферма оҕолорун тарҕаппакка ыйы-ыйдаан сырытыннараллара. Галина Николаевна детсад барыүлэһиттэригэр иитэр-үөрэтэрүлэҕэ сүбэлээн-амалаан, ньээнньэлэргэ, повардарга туох баар быраабыланы кытаанахтык тутуһуннаран, дьулуурдаахтык, иллээхтик-эйэлээхтикүлэлээбиттэрэ. Детсад дьиэтин штукатуркалаппыта, испиэскэлэппитэ. Кэлин Галина Николаевна үчүгэйдик, кыахтаахтык үлэлиирин билэн, оройуоҥҥа 2№-дээх детсадка иитээччинэн анаабыттара.
Ол кэнниттэн, 1962 сылтан, сэбиэдиссэйинэн Аммосова Матрена Саввична, иитээччилэринэн Алексеева Дария Федоровна, Суханова Варвара Петровнаүлэлииллэр. Матрена Саввична куукуна дьиэни салгыы штукатуркалаппыта, испиэскэлэппитэ, оҕо оонньуурун, занятиеҕа туттуллар тэриллэрин салгыы булан, иһити-хомуоһу эбии саҥардыбыта. Киниүлэлиир бириэмэтигэр араас сылларга ньээнньэнэнүлэлээбиттэрэ: Иванова Агафья Васильевна, Афанасьева Варвара Спиридоновна, Яковлева Анастасия Павловна, Егорова Варвара Ефремовна, Обулахова Мария Семеновна, Обулахова Татьяна Семеновна, повардарынан Павлова Екатерина Александровна, Сергеева Мария Саввична, тасүлэһиттэринэн кэргэннии Спиридонова Анна Ефремовна, Евдокимов Прокопий Пудович, Васильева Дария Осиповна, Иванова Марфа Михайловна. Оҕолорго олус кыһамньылаах дьон этилэр, детсад барыүлэтигэр күүс-көмө буолбуттара. Ол курдук Саҥа Дьыл елкатыгар оҕолорго барыларыгар мааска таҥас тикпиттэрэ, елка киэргэтиитигэр, симээһинигэр бары көмөлөһөллөрө. Оччотооҕуга олохтоох радиоузелүлэлиирэ, биллэриилэри, концертары радионан биэрэллэрэ. Детсад улахан оҕолорун күүстэринэн концерт, төрөппүттэргэ аналлаах биэриилэри оҥороллоро. Ол курдук Матрена Саввична 1969 с. дылыүтүө суобастаахтык,үрдүк таһаарыылаахтыкүлэлээн ааспыта. Алексеев Петр Саввич кылгас бириэмэҕэ детсадка 1965 сыллаахха сэбиэдиссэйдээбитэ. Кини Хороҕо хаһаайыстыбаннайүлэһит быһыытынан биллэр этэ. Петр Саввич детсадка аан бастаан таҥас сууйар, иистэнэр массыыналары ылан техүлэһиттэрүлэлэрин чэпчэппитэ. Оҕо сылдьарыгар, оонньууругар анаан дорожкалары, көбүөрдэри ылбыта. Петр Саввич иитэр-үөрэтэрүлэүрдүк таһаарыылаах, дьиэ ис-тас өттө ыраас, аһа-үөлэ минньигэс, тотоойу буоларын ирдиирэ. Матрена Саввична атынүлэҕэ анаммытын кэннэ 1969 с., оччотооҕу районо бирикээһинэн, Фокинова Евдокия Григорьевна детсад сэбиэдиссэйинэн ананан кэлэр. Евдокия Григорьевна оҕо оонньуурдарын, араас пособиелары булунан тыа сирин усулуобуйатыгар бэйэтин кыаҕынан методкабинет тэрийбитэ, оскуоланы кытта ыкса сибээстээхтикүлэлээбитэ. Оскуолаҕа бэлэмнэнэр группа оҕолорун маҥнайгы кылаас учууталлара кэлэн көрөллөрө, көмөлөһөллөрө. Оҕолор оскуолаҕа киирэллэригэр тылы сүһүөххэ араарарга, аһаҕас дорҕооннору уһатарга, кылгатаргаүөрэнэллэрэ.
Оскуоланы кытта профсоюзтара бииргэ буолан араас тэрээһиннэр бииргэ ыытыллаллара, профкомитетка детсадүлэһиттэрин талаллара. Евдокия Григорьевна кыһамньытынан оҕолоргоүрүҥ аһы быспат этилэр,үүт ылан оргутан, суораттаан оҕолору аһаталлара.
Үчүгэй асчыт повардар Сергеева Мария Саввична, Павлова Екатерина Александровна, Афанасьева Варвара Спиридоновна этилэр. Иитэр-үөрэтэрүлэҕэ иитээччилэр Алексеева Д.Ф., Трофимова М.В. уһун кэмҥэ айымньылаахтыкүлэлээбиттэрэ. Евдокия Григорьевна детсадка оҕо оонньуур площадкатыгар араас оҥоһуктары оҥорторбута. Ол курдук мас пароход, мас горка, кыракый хачыаллар баар буолбуттара. Дьиэ ис тэрилигэр дуоска, долбуур, иитээччилэр остуоллара оҥоһуллубуттара. Маны барытын мас ууһа Васильев Василий Сергеевич оҥорбута. Кини оҥоһуктара бөҕө-таҕа, хаачыстыбалаах, тупсаҕай, хайа сатанарынан оҕоҕо сэрэҕэ суох буолаарай диэн оҥороро. Кини оҥоһуктара күн бүгүҥҥэ дылы туһалыы тураллар. Евдокия Григорьевна үрдүк культуралаах, ирдэбиллээх, оҕоҕо, үлэһиттэргэүчүгэй сыһыаннаах салайааччы этэ. Хоро детсадыгар 1975 сылга диэри үлэлээбитэ. Өр сылларга Үөһээ-Бүлүүтээҕи 5№-дээх детсад сэбиэдиссэйинэн айымньылаахтыкүлэлээн оҕо, төрөппүт убаастабылын ылан,үлэтэүрдүктүк сыаналанан Саха республикатынүөрэҕириитинүтүөлээхүлэһитэ ааты ылбыта. Биһиги кининэн киэн туттабыт. 1975 сыл күһүнүттэн Мария Васильевна Трофимова сэбиэдиссэйдиир. Хороҕо 1976 с. саҥа 50 миэстэлээх типовой детсадүлэҕэ киирэр. Саҥа дьиэ тутуутугар оройуон биир опыттаах тутааччыта, биригэдьиир Тырыбысов Николай Егорович, прорабынан Григорьев Валерий Никитичүлэлээбиттэрэ. Олохтоохтортон тутуу биригээдэтигэр киирэн Касьянов А.В., Иванов К.Д., Алексеев Г.Е., Федоров Д.Н. түргэн тэтиминэн, хаачыстыбалаахтык туппуттара.
Тохта
Тохта (Токта, былыргы нуучча суруктарыгар Тахта, Tuqtay, Туктай; быһа холоон 1270—1312/13) – 1291—1312 сылларга Алтан Ордуу хаана, Мэнгу-Тимур хаан уонна Олдьай-хатун уола, Кини ийэтэ Тулуй хос сиэнэ, кунгират биистэн төрүттээх буолар.
«Кэскил» дьыссаат
Хоро детсадын тэриллиитин уонна сайдыытын кэрдиис кэмнэрэ
1985 сыллаахха биһиги биир дойдулаахтарбыт, республикаҕа биллэр художниктар бырааттыы Тохман, Дьулустан, Ньургустан Бойтуновтар детсадка оҕо площадкатыгар саха остуоруйаларын геройдарыгар олоҕуран маһынан кыһан, тутан оҥорбут оҥоһуктараүлэһиттэр, төрөппүттэр махталларын ылбыта. Оҕолорго амарах сыһыаннаах, бэйэлэрин оҕолорун тэҥэ иитэн бүөбэйдээбит ньээнньэлэр Мария Константиновна Михайлова, Александра Михайловна Чиряева, Федора Васильевна Бестинова, Анисия Васильевна Касьянова, Тамара Ивановна Софронова, Саргылана Иннокентьевна Иванова, минньигэс астаах повардарынан Варвара Спиридоновна Афанасьева, Мария Ивановна Семенова, Тамара Ивановна Васильева, Антонина Васильевна Гоголева, Надежда Арсеньевна Сыромятникова, завхоһунан Ирина Игнатьевна Тарасова, Наталья Афанасьевна Евдокимова үлэлээн ааспыттара. 1980 сылтан саҕалаан эдэр, анал дошкольнайүөрэхтээх иитээччилэр кэлитэлээн барбыттара: Хантарова Розалия Константиновна, Ефремова Раиса Филипповна, Васильева Мария Павловна, Михайлова Наталья Петровна. Оҕону иитиигэ уопутуран аҕа көлүөнэүлэһиттэри солбуйан үлэлииллэр. 1990-2009 сылларга оҕо саадын сэбиэдиссэйинэн I категориялаах иитээччи Ефремова Раиса Филипповна ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Кини кэнниттэн күн бүгүнүгэр диэри детсад сэбиэдиссэйинэн Евдокимова С.Н. ананан үлэлии олорор. «Кэскил» оҕо саада «Тосхол» базовай программанан, «Развитие», «Радуга» программаларынан уонна «Дьиэ кэргэн» вариативнай программа проегын оҥостон, саҥа ньымалары туһанан, оҕо кыра сааһыттан сайдарыгар олук ууран үлэлиир. «Кэскил» оҕо саада баай уопуттаах иитээччилэрдээх: Хантарова Р.К., Тимофеева Т.Е., Алексеева О.Н., Евдокимова С.Н., Егорова З.Е., Иванова А.К. Музыкальнай салайааччынан II категориялаах иитээччи Никифорова Т.В., медсестранан Чиряева Г.С. үлэлииллэр. Бу үлэһиттэр бары оҕо иитиитигэр сыраларын биэрэн айымньылаахтыкүлэлииллэр. Детсадка «Оригами»,үҥкүү, «Сонор», дуобат, вокальнай, «Мындыр илии», «Веселые картинки», «Мастерилка», интеллектуальнай «Тииҥ мэйиичээн», «Нарыйа» муода, «Чөл буол» кружоктара сыл устата ыытыллаллар.
Тохта
Олоҕо
Тохта Тула-Буҕа хаан өлбүтүгэр Ноҕай бэклэрбэк көмөтүнэн Алтан Ордуу хаана буолбута уонна Ноҕайга Кырыымы бэлэх биэрбитэ.
«Кэскил» дьыссаат
Хоро детсадын тэриллиитин уонна сайдыытын кэрдиис кэмнэрэ
Иитээччилэр билиҥҥи олох ирдэбилинэн билиилэрин-көрүүлэрин куруукүрдэтинэ тураллар. Региональнай, улуснай, республиканскай семинардарга, педагогическай ааҕыыларга кыттан бэйэлэрин таһымнарынүрдэтэллэр, методическай билиилэрин хаҥаталлар. Биһиги иитээччилэрбитүлэлэрэ улууска, республикаҕа тарҕаналлар. Ол курдук, бэлэмнэнии бөлөх иитээччитэ Евдокимова С.Н. математикаҕа интегрированнай дьарыга республикаҕа тарҕаммыта, иитээччи Егорова З.Е. грамотаҕа дьарыга улууска биһирэммитэ. 1991 сылтан оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолор тэрилтэлэрин инспектора Надежда Васильевна Огочонова туруорсуутунан, көҕүлээһининэн детсад аайы медүлэһит көрүллэр буолбута. Биһиги детсадка 1993 сылтан фельдшер идэлээх Чиряева Галина Семеновна үрдүк таһаарыылаахтык үлэлиир. Галина Семеновна оҕо доруобуйатын туһугар араас ньымалары туттанүлэлиир. Киниүлэлиэҕиттэн оҕо эт-хаан өттүнэн сайдарыгар болҕомто күүһүрдэ. Эти-хааны чэбдигирдэр дьарыктар ситимин быспакка күн аайы утумнаахтык ыытыллаллар. Оҕону битэмиининэн, битэмииннээх аһынан хааччыйыы, фитотерапия, массаж араас көрүҥэ, ыарыыны сэрэтэрүлэлэр барыта кини илиитин нөҥүө ааһаллар.
Оҕолор сыл аайы улууска ахсаан, нуучча тылын олимпиадаларыгар, «Юный исследователь» научно-практическай конференцияҕа, «Чугдаарар көмүс чуораанчыктар», «Чобуо чооруостар», «Туллукчаана», «Мини-мисс», «Хотугу Сулус» уонна да атын күрэхтэргэ көхтөөхтүк кыттан өрүү миэстэлэһэллэр. КМО-нанүлэ сыллата ситимнээхтик барар. Оҥхой, Хоро, Дүллүкү оҕо саадтара хардары-таары сылдьыһан опыт атастаһабыт, күрэхтэһэбит, араас мероприятиелары ыытабыт. Маны таһынан улуус атын да детсадтара: Ороһу, Тамалакаан, Далыр, Үөһээ-Бүлүүтээҕи 7№-х «Сказка», кэлэн табаарыстыы көрсүһэн, үлэ кистэлэҥнэрин кэпсэтэн, күрэхтэһэн, сынньанан бараллар. Улуустааҕы семинардар, мероприятиелар эмиэ буолаллар. Манна улуустааҕыүөрэх управлениетын оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолор отделларын методиһа Егорова Людмила Алексеевна, инспектор Тумусова Любовь Васильевна төһүү күүс буолаллар.
Тохта
Олоҕо
Тохта хаан киин былааһы бөҕөргөтүү политикатын ыыппыта уонна куораттары сайыннарбыта. Ону таһынан Тохта бэйэтин оҕотун хаан оҥороору элбэх Чыҥыс Хаан сыдьааннатын өлөртөөбүтэ. Ол курдук Телебуга-хаан, Алгуя, Тоҕрул, Балаган, Кадан, Кутуган, Яка, Тадьу өлбүттэрэ. 1299 сыллаахха Тохта хаан уонна Ноҕай бэклэрбэк утарсыылара саҕаламмыта. Ноҕай бу утарсыыга хотторбута, Тохта кини улууһун халаабыта.
«Кэскил» дьыссаат
Хоро детсадын тэриллиитин уонна сайдыытын кэрдиис кэмнэрэ
«Кэскил» детсад үлэһиттэрэ нэһилиэккэ, улууска ыытыллар бары мероприятиеларга көхтөөхтүк кытталлар. Манна бааллар нэһилиэк депутаттара, дьахтар комитетын чилиэттэрэ, «Эбээ» түмсүү салайааччыта, быыбар хамыыһыйатын сэкэрэтээрдэрэ, чилиэттэрэ. 2007-2008 с.с. тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы куоталаһыы түмүгүнэн «Кэскил» оҕо саадын коллектива улахан өҥнөөх телевизорынан наҕараадаламмыта да туоһулуур.
Тохта
Олоҕо
Тохта өлбүтүн кытта Алтан Ордуу сайдыытын суола уларыйбыта, тоҕо диэтэр кини кэнниттэн буолбута хаан Узбек ислам итэҕэлин ылыммыта.
«Кэскил» дьыссаат
Хоро детсадын тэриллиитин уонна сайдыытын кэрдиис кэмнэрэ
«Кэскил» оҕо саада кэнчээри ыччат сайдарын,үүнэрин туһугар бары күүһүн-билиитин, кыһамньытын ууран үлэлиир. 2013 сылтан "Кэскил" дьыссаат "Оҕону сайыннарар Киин" статуһун ылан айымньылаах үлэтин салҕыыр.
Дублон
Дублон (doblón — икки) — Испания кыһыл көмүс маньыата, 4 эскудоҕа, 2 пистольга тэҥ эбит, харчы аата итинтэн тахсар эбит. 1566 с. быһан саҕалаабыттар уонна 1849 с. дылы быспыттар. Ардыгар дублону 2 эскудоҕа (пистоль) эбэтэр 8 эскудоҕа (квадрупль) тэҥнииллэр эбит.
Дублон Европаҕа да, Америкаҕа баар Испания бас билэр сирдэригэр олус кэбэҕэстик туттуллар эбит. Дублон Франция луидорын уонна хас да Европа кыһыл көмүс харчыларыгар холобур буолбут.
Америкаҕа дублон олус кэбэҕэстик туттуллар буолан харчы улахан аҥаара кистэлэҥнэргэ харыйыллар эбит. Холобур, пираттар туһунан кэпсээннэргэ дублон кистэлэҥнэргэ наар көстөр эбит.
Умай
мини|Хакаас дьахатар Умайы кытта ситимнээх сиэри туому толорор Ума́й (Хумай, Ымай, ардыгар Умайя) — түүр уонна монгуол тыллаах омуктарга көстөр, түҥ былыргыттан кэлбит дьахтар таҥара (айыы), Таҥара (Тенгри) кэннэ иккис миэстэҕэ турар. Аныгы кэмҥэ Умай хотунуалтайдар, башкирдар, бүрээттэр, казахтар, кыргыыстар, монгуоллар, татаардар, хакаастар, уонна да атыттар итэҕэйэллэр, сүгүрүйэллэр. Кини туһунан аан бастакы уонна былыргы суруйуулар былыргы түүрдэр суруктарыгар ахтыллар. .
Ойуулааһына
Умай — ураты күүскэ ытыктанар дьахтар таҥара (айыы), үтүө дьайыҥнаах - эркиннээх (байана) иччи (дух), оҕолору уонна төрүүр дьахталлары араҥаччылыыр. Төрөөрү сытар дьахтары араҥаччылыыр инниттэн, Умай ураһа (юрта) хаҥас, ыраас өттүгэр, киирэн олороро. Умай дьахтар төрдө буоларын аата эмиэ этэр. Умай диэн -- дьахтар киэлитэ (матка), арыт, киин.
Умайга сүгүрүйэн, ураһа илин өттүгэр атын эмэгэттэри кытта халлаан күөх таҥастан тигиллибит куукуланы (сыаҕайы) ыйыыллара, ону оҕо ыарыйдаҕына хааһынан аһаталлара. Умай оҕону, чуолаан, биһиккэ сытар кыһыл оҕолору араҥаччылыыр, биһиктэрин бигиир. Кини оннук оҕо алта сааһын туолуор, атаҕас бигэтик турар буолуор диэри көрөр истэр. Оҕо доруобуйата, олоҕо -- барыта киниттэн тулуктаах. Умай куһаҕан тыынтан, абааһыттан харыстыыр.
Ахтыллыыта
Күл-Тэгин аатыгар оҥоһуллубут пааматынньыкка баар строкаҕа П. М. Мелиоранскай транскрипциятынан суруллубут уонна тылбаастаммык сурукка маннык этиллэр:«Умај-тäг öгäм катун кутына інім кÿl-тäгін äр ат болды», ол эбэтэр: «Для (то есть на радость) её Величества моей матери-катун, подобной Умай, мой младший брат, Кюль-Тегин, стал зваться мужем».
Аймак
Аймак (аймаг, кирг. аймак) — монгуоллар уонна түүрдэр аҕа уустарын тэриллиитэ, Монголияҕа, Арассыыйа сорох эрэгийиэннэригэр, Кытай Ис Монголиятын автономнай оройуонугар уонна Киргизияҕа аныгы административнай еденица.
Умай
Ахтыллыыта
К переводу П. М. Мелиоранский дал следующее примечание: «В переводе я принял слово „кут, счастье“ за титул… грамматически возможно перевести и „на счастье моей матери“ и т. д. „Умай“ есть известное божество, до сих пор почитаемое шаманистами на Алтае (см. в словарях В. Радлова и В. Вербицкого)».
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Аймак
Устуоруйата
Калмык ханствотыгар (Арассыыйа) калмык аҕа уустара уонна Цин империята эмиэ аймактарга арахсара.
Умай
Ахтыллыыта
«Умај-тäг öгäм катун кутына інім кÿl-тäгін äр ат болды», что значит: «Для (то есть на радость) её Величества моей матери-катун, подобной Умай, мой младший брат, Кюль-Тегин, стал зваться мужем».
Аймак
Устуоруйата
XVIII үйэлэргэ башкир омугар эмиэ аймактарынан арахсыы баара — ол туһунан 1762 сыллаахха П.&nbsp;И.&nbsp;Рычков «Топография Оренбургская» диэн биллэр көстөр, улахан кинигэтигэр суруйбута уонна бэлиэтээбитэ баар.
Умай
Ахтыллыыта
К переводу П. М. Мелиоранский дал следующее примечание: «В переводе я принял слово „кут, счастье“ за титул… грамматически возможно перевести и „на счастье моей матери“ и т. д. „Умай“ есть известное божество, до сих пор почитаемое шаманистами на Алтае (см. в словарях В. Радлова и В. Вербицкого)». В. В. Бартольд кинини эмиэ оҕолору араҥаччылыыр дьахтар таҥара диэн ааттыыра.
Аймак
Устуоруйата
Аныгы Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин билиҥҥи оройуоннара 1917 сылтан саҕалаан 1977 сыллаахха диэри эмиэ аймактар дэнэллэрэ.
Умай
Ахтыллыыта
Хакаастар оҕо кутун хаамыар диэри эмиэ Умай (Ымай) диэн ааттыыллар.
Аймак
Устуоруйата
Хайалаах Алтаай автономнай уокуругун оройуоннара 1922 сыллаахтан 1963 сыллаахха диэри эмиэ аймактар дэнэллэрэ. 1963 сылтан бэттэн ааттара уларыйбыттара.
Умай
Ахтыллыыта
Оҕо тугу гыммытын барытын Умайы кытта ситимнииллэрэ. Өскөтүн оҕо утуйа сыттаҕына түүлүгэр күллэҕинэ, кинини кытта Умай кэпсэтэр диирэ. Өскөтһн ытаатаҕына, абааһы, куһаҕан тыын дьээбэлээтэ, ол эбэтэр Умай ханна эрэ барбыт дииллэрэ. Оҕо ыарыйдаҕына Умай суох, барбыт, тэскилээбит диэн өйдүүллэрэ. Оччоҕуна ойууну ыҥыраллара.