cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арбита
Маяковскай уонна Арбита
Онтон “Уус-уран литература” сурунаал сакааһынан Иван Арбита Маяковскай “Үчүгэй” уонна “150000000” поэмаларын тылбаастаабыта. Хомойуох иһин, “150000000” поэма сахалыыта күн бүгүҥҥэ дылы көстө илик. Арбита тылбаастарыгар Маяковскай ритмэ, рифмата, лексиката уонна синтаксиһа бары олус табатык сахалыы бэриллибиттэрэ киһини үөрдэр, сөхтөрөр.
Нуучча бастакы трибун, оратор-поэта өлбүтэ 10 сыла туолуутугар 1940 сыллаахха Дьокуускайдааҕы кинигэ издательствота Маяковскай айымньыларын сахалыы тылбаастарын түмэн “Талыллыбыт хоһооннор, поэмалар” диэн хомуурунньугу таһаарбыта. 1939 сыллаахха хомуурунньук тахсыытыгар Арбитаны уонна А.Абаҕыыныскайы эппиэттээх дьонунан анаабыттара. Хомуурунньукка Арбита 5 тылбааһа киирбитэ: “Биһиги маршпыт”, “Үчүгэй”, “Чаҕылҕан ырыа”, “Кыайтарбат оруудийа”, “Советскай паспорт туһунан хоһоон”.
Иван Арбита тылбааһыгар нууччаттан киирбит тыллары эмиэ нуучалыытынан суруйар. Холобура: мистиктэр, футуристика, имажинистика, акмеистика, пролеткульт, мудрец, мастер, форма о.д.а. Арбита Маяковскайы олус үчүгэйдик билэр, ылынар буолан кини тоҕус хоһоонун стилин, интонациятын биэрэр, айымньы уратытын ааҕааччыга тиэрдэр гына тылбаастабыт. Кини айымньы ис хоһоонун толору биэрэн туран тематын муҥутуурдук арыйар, тыллары олус табатык, бэргэнник солбуйар. Хоһоон тас форматын төһө кыалларынан уларыппакка кирилиэһинэн суруйар. Тылбаасчыт нуучча тылын олус бэркэ билэрэ тута көстөр.
Түмүк.
Иван Арбита тылбаасчыт быһыытынан бэйэтигэр саамай сүрүн ирдэбилэ - тылбаастыыр айымньыга олус харыстабыллаахтык сыһыаннаһыы,ол аата айымньы идеятын, ис хоһоонун толору биэрэн туран, тас форматтан тахсыбакка, ону тутуһан оҥорорго  кыһаллыы.
Арбита нуучча поэттарын айымньыларыттан тылбаастарын туһунан И.Г.Спиридонов “Иван Арбита поэзията” монографиятыгар икки сүрүн санааны ыйбыта: “Маҥнайгытынан, кини тылбаастарын улуу поэттар бэйэлэрэ сахалыы суруйбуттарыгар холуйа саныыгын. Оннук олус табыллыбыттар, үрдүк маастарыстыбалаахтык толоруллубуттар. Иккис өртүнэн, улуу генийдэр саамай чулуу, ааҕааччы эрэ барыта билэр айымньыларын тылбаастааһына кини бэйэтин кыаҕар эрэнэрин бигэргэтэр.
Иван Арбита айымньы тас форматыгар кини ис хоһоонун кытта быстыспат ситимин билэр буолан олус харыстабыллаахтык сыһыаннаһар, уларыппакка хайдах баарынан тылбаастыырга дьулуһар. Төһө да оригиналы муҥутуурдук үтүгүннэрдэр сахалыы хоһоон уратытын умнубат, сахаҕа кэрэтик иһиллэр, өйдөнөр, чугас оҥорор: дорҕоон дьүөрэлэһиитэ, аллитерация тылбааһы киэргэтэр, тупсарар.
Бу тылбаастар бары айымньы национальнай колоритын сүтэрбэккэ, өлбөөдүппэккэ, идейнэй-эстетическэй дьайар күүһүн күөрэппэккэ, мөлтөппөккө илдьэ сылдьалларын таһынан, саха ааҕааччыларыгар төһөкыалларынан чугаһатан, таттаран ааҕыллар гына тупсаҕайдык, уустук-ураннык чочуллубуттар. Арбита үөлээннээҕэ биллиилээх журналист, суруйааччы Георгий Борисов маннык сыана биэрэн турардаах: “Иван Арбита аҥардас улуу поэт эрэ буолбакка, талааннаах художник, килбиэннээх тылбаасчыт этэ”.
Дьиҥэр ыллахха тылбаас суолтата сүҥкэн: төрүт тыл баайын дириҥник, кэрэтик көрдөрөр, төрүт литература сайдарыгар сабыдыаллыыр. Г.Васильев эппитинии: “Тылбаас диэн поэт уус-уран маастарыстыбатын үрдэтинэригэр бэртээхэй оскуола”. Кырдьыга да оннук. Иван Арбита нуучча улуу поэттарын тылбаастаан элбэххэ үөрэммитэ бэйэтин айымньыларыттан көстөр, ол иһигэр биллэн турар, Владимир Маяковскайы сахалыы саҥардан кини “оскуолатын ааспыта” бэлиэтэнэр.
Тылбаас диэн бэйэтэ искусство буолар. Кини сүрүн принцибэ - ис хоһоон уонна форма дьүөрэлэһиитэ. Бу сокуон тутуһуллар эрэ буоллаҕына, үрдүк таһымнаах тылбаас оҥоһуллар. Арбита бу принциби кытаанахтык тутуһан үлэлиирэ.
Иван Арбита сахалыы оҥортообут тылбаастарын үрдүк таһыма - биһиги поэзиябыт сиппитин-хоппутун, сайдыбытын кэрэґэлиир. Тылбаас көмөтүнэн саха поэзията жанр өттүнэн биллэ байбыта, чулуу айымньылар үөскээбиттэрэ.
Арбита тылбаастарын көрөн, ырытан баран, маннык түмүккэ кэлэбит: нуучча улуу поэттарыттан А.С.Пушкинтан, М.Ю.Лермонтовтан, В.В.Маяковскайтан саамай сөбүлээбит айымньыларын тылбаастаабыт эбит. Кини тылбаастара бары үрдүк хаачыстыбалаахтар, оригиналга муҥутуурдук чугаһыыллар. Ити тылбаастар үгүстэрэ классическайдар уонна күн бүгүнүгэр дылы кинилэргэ тэҥнэһэр тылбаастар оҥоһулла иликтэр.
Сүүрбэһис үйэ 40-с сылларыгар Владимир Маяковскай ураты поэзията Арбита тылбааһынан саха ааҕааччытыгар төрөөбүт тылынан тиийбитэ, улаханнык биһирэммитэ. Ол кэмтэн ыла Маяковскай айымньыларын биһиги культурабыт өлбөт-сүппэт ситиһиитин быһыытынан үрдүктүк тутабыт.
Литература сайдыытыгар тылбаас суолтата сүҥкэн. Хоһоону тылбаастыырга саха поэзиятын ритмиката байар, дорҕоон дьүөрэлэһиитэ тупсар, рифмалааһын туспа бэрээдэгэ тутуһуллар уонна рифма, строфа саҥа көрүҥнэрэ киирэллэр. Ураты стили, тылы-өһү, интонацияны, айымньы идеятын, ис хоһоонун, форматын таба, сатаан, толору биэрэргэ тылбаасчыттан талаан, киэҥ билии, сатабыл, үрдүк маастарыстыба ирдэниллэр.
ТУҺАНЫЛЛЫБЫТ ЛИТЕРАТУРА
1.      Арбита Иван. Мин көтөр кынаттааҕым буоллар…: хоһооннор, поэмалар, кэпсээннэр, тылбаастар. - Дьокуускай, 2013. – 192 с.
2.      Арбита И. М.Ю. Лермонтов. Тылбаастары хомуйан оҥоруу. – Якутск, 1941.
3.      Арбита И.А.С. Пушкин. Талыллыбыт лирика. Тылбаастар. – Якутск, 1940.
4.      Архипова Е.А. Жизнь и творчество Ивана Арбиты. – Якутск, 2003. – 80 с.
6.      Архипова Е.А. Лермонтовтан тылбаастар // Чолбон. 1996. №8. – С. 154-155.
7.      Архипова Е.А. Иван Арбита – тылбаасчыт // Өлүөнэ сарсыардата. 1997. Балаҕан ыйын 18 күнэ
8.      Архипова Е.А. «Памятник туруоруннум кэхтибэт кэс тылтан» (И.Арбита Пушкинтан тылбаастара) // Илин. 1991. №1. – С. 10-14.
10. Основы теории перевода. Конспект лекций. – М.: Приор-издат, 2006. – 144 с.
11. Петрова Т.И. Тылбаас уопсай теорията: Көмө кинигэ. – Дьокуускай: Саха университетын изд-та,  2007. – 1-38 с.
12. Петрова Т.И., Васильева А.А. Нууччалыы-сахалыы тылбаас. – Дьокуускай: Саха университетын изд-та, 2000. – 3-17 с.
14. Чуковский К.И. Высокое искусство. – СПб.: ИД «Авалонъ», изд. Дом «Азбука-классика», 2008. - 448 с.
Макроэкономика
thumb|350px|Макроэкономика эргиирэ
Макроэкономика диэн экономика салаата. Дойду, регион эбэтэр бүтүн аан дойду экономикатын үлэтин, тутулун уонна майгытын үөрэтэр. Макроэкономика микроэкономикалыын экономика икки тутаах эйгэлэрэ буолаллар. Экономика бүтүннүүтэ хайдах үлэлиилирин билэргэ макроэкономистар брутто ис оҥоhук, үлэтэ суох буолуу уонна сыана индекса көрдөрүүлэрин тутталлар. Макроэкономика үөрэтэр өйдөбүллэрэ туһаныы, үлэтэ суох буолуу, инфляция, харыстааhын, инвестиция, омуктар икки ардыларынааҕы эргиэн уонна омуктар икки ардыларынааҕы үп.
Макроэкономика политикалара
Улуу кэхтии курдук улахан экономика сатарыйыылара буолбаттарын гына, аан дойду иллэрин дьаhалталара экономикаларын бигэргэтэр соруктаах политика уларыйыыларын киллэрэллэр. Кинилэр икки стратегиялаахтар:
Николаев Михаил Егорович
1916 сыллаахха Чурапчы улууһугар (Кыһыл Партизан колхоз) төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Маҥнай кавалерияҕа, онтон пехаотаҕа пулеметчигынан сулууспалаабыт. Иккитэ бааһыран 1942 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр госпитальга өлбүт. Өлүөн икки хонук иннинэ иһигэр уонна атаҕар улаханнык бааһырбытын суруйбут, быраһаайдаспыт.
Көмүллүбүт сирэ: Воронеж уобалаһа, Бобровскай оройуон, Верхний Икорец сэлиэнньэ.
Сырдыыр от-мас
Билэ:http://fotki.ykt.ru/albums/userpics/18660/normal_1259510892_pdvd_044.jpg От мас сырдыыра Саха сирин биир кэрэ көстүүлээх сиригэр Чурапчы улууһун Хадар нэһилиэгэр "Кырыс" дьиэн алааска буолар. Түүн, киэһээ ардах түстэҕинэ, хас этиҥ эттэҕин айы бу сир үрдэ сырдыыр, сир кырса тыаһыыр. Бу сиртэн дьон куттанар эрээри, хас сайын ахсын отуур, улэлиир, хамсыыр, оннооҕор былыргы сайылык буолар. Бу сир аттынааҕы алааһыгар "Курадыҥы" эмтээх күөлэ баар, сирин ньуура "Абалаах" эмтэнэр сириттэн чугас. Тохо от мас маннык сырдыырын быһаарыыта боростуой, таас чох ирбэт тон анныгар сытара чугас, ону билэргэ Дирин бөһүөлэгэр көстө сытар таас чохторо чопчулууллар. Маны дириҥэтэн уэрэтэр үол Чурапчыга олорор. Бу кини түһэртээбит хаартыскалара.Билэ:http://fotki.ykt.ru/albums/userpics/18660/normal_pdvd_046.jpg
Адель (ырэhыт)
Адель Лори Блу Адкинс (Adele) (1988 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр Тоттенхемҥа, Лондон таһыгар, Холбоһуктаах Хоруоллукка төрөөбүт) Англия соул, джаз, контральто ырыаһыта. Адель Кройдон куоракка 2006 сылыгар БРИТ оскуоланы бүтэрбитэ. 2006 сыл от ыйыгар "Платформ магазин" диэн сурунаалга икки ырыатын таһаарбыта.[1] Оскуоаны бүтэрэн баран табаарыстарын Джэк Пеньате ону тэҥэ Джейми Ти, Рауль Мидон, Девендра Банхарт, Эймос Ли уонна Кэрон Энн буолан Англия үрдүнэн араас куораттарыгар кыракый оруоллары оонньуур буолбут. 2007 сыл алтынньытыгар бастакы хедлайнер быһыытынан кыттыбыта. Бастакы альбому аата Hometown Glory диэн эбит. Ол аата "Төрөөбут куоратым албан аата"'. Ол альбом ырыалара сүнньунэн Тоттенхем туһунан эбит. Альбому 2007 сыл Алтынньы 22 күнүгэр таһаарбыттар. Ол кэнниттэн Адель XL Recordings диэн музыкальнай лэйблы кытта илии баттаабыт. 2008 сыл Тохсунньутугар иккис синглын Chasing Pavements таһаарбыт.\ Ол кэнниттэн MySpace социальнай ситимҥэ олус ситиһиилээъ буолбут. Лили Аллены холобур оҥостон интернетка медиафокус ылбыта, уонна дьон ырыалар туһунан тугу толкуйдуурун туттар буолбут. BBC2 канаалга Later With Jools Holland шоуга Daydreamer ырыаны ыллаан Пол Маккартнины уонна Бьоркы кытта кыттыбыта. 2007 сыл ахсынньы 7 күнүгэр Friday Night with Jonathan Ross шоуга Chasing Pavements ырыаны толорбута. Онтон 2007 сыл ахсынньы 10 күнүгэр Брит Авардс диэн олус престижнай бириэмийэ хаһаайката буолбута.[2][3] 2008 сыл тохсунньутугар саҥа Эйми Уайнхаус уонна 2008 сыл куолаһа диэн Би Би Си канал ааттаабыта. [4] Ис хоһооно Discography Ырыалара Альбомнара Сыылкалар Атын уэбсайттар Discography Ырыалара Hometown Glory - 2007 сыл алтынньы 22 күнүгэр тахсыбыта Chasing Pavements'" - 2008 сыл тохсунньу 21 Cold Shoulder - 2008, муус устар 28 Make You Feel My Love - 2008 сыл алтынньы 27 Rolling in the Deep - 2010 сыл сэтинньи 29 (Billboard чарт бастакы миэстэтигэр 2011 сыл ыам ыйын 21 - от ыйын 8 турбута) Someone Like You - 2011 кулун тутар (төрөөбүт Англиятыгар бастакы нүөмэргэ тиийбит ырыа) Альбомнара 19 2008сыл тохсунньу 28 күнэ[5] 1.	"Daydreamer" 2.	"Best For Last" 3.	"Chasing Pavements" 4.	"Cold Shoulder" 5.	"Crazy For You" 6.	"Melt My Heart To Stone" 7.	"First Love" 8.	"Right As Rain" 9.	"Make You Feel My Love" 10.	"My Same" 11.	"Tired" 12.	"Hometown Glory"	  21 2011 сыл тохсунньу 19 күнэ 1.	"Rolling in the Deep" 2.	"Rumour Has It" 3.	"Turning Tables" 4.	"Don't You Remember" 5.	"Set Fire to the Rain" 6.	"He Won't Go" 7.	"Take It All" 8.	"I'll Be Waiting" 9.	"One and Only" 10.	"Lovesong" 11.	"Someone Like You"
Нуораҕана (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Нуораҕана — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дьабыыл нэһилиэгин киинэ.
Тукан (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Тукан Тукан (Tucana, Tuc) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 294,6 квадрат кыраадыс иэннээх, 44 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +14° кэтиээһинтэн соҕуруу толору көстөр.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
Ноговицын Иван Иванович
Ноговицын Иван Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ-туга чуолкай биллибэт. «Кыым» хаһыакка суруйбут суруга 1942 с. бэс ыйын 27 күнүгэр бэчээттэммит. Онно Чурапчы оройуонун Сылаҥ нэһилиэгинээҕи Энгельс аатынан колхуос чилиэннэригэр эҕэрдэ ыыппыт. Тиихэй Акыйааннааҕы флокка сулууспалыырын эппит. .
Билээгэ
альт=Байыаннай билээгэ|мини|Билээгэ Билээгэ (нууччалыыттан фляга) — убаҕас веществону тутар иhит. Yксүн ньолбуһах уонна хаптаҕай буолар. Таhа тимир эбэтэр өстүөкүлэ тааhа буолар.
Чаастатык билээгэ бириhиэн, тирии эбэтэр боолдьох тастаах уонна тутар курдаах буолар.
хаҥас|мини|Фляга (бидон) для молочных продуктов
Россияҕа (эрдэтээги Сэбиэт былааhыгар) билээгэ диэн үүт кутар бөтүөнү ааттыыллар эбит.
Нуучча ыраахтааҕы аармыйатыгар
мини|Немецкая эрзац-фляга, которая давалась солдатам в поздних стадиях Первой мировой войны — 1918. Фляга сделана из зеленоватого выдувного стекла. Она плохого качества: неровной формы и с большим количеством воздушных пузырей. Мешочек (чехол) из брезента, сделанный из бумажной ткани так же как и ремешок
Нуучча ыраахтааҕы аармыйатыгар, буойуттар бэйэ билээгэлээх буолаллар эбит, тимиртэн эбэтэр өстүөкүлэ тааhыттан, бирикээс олохтообут ирдэбилин кытта сөп түбэhэр гына оҥоhуллубут буолар, 1802 сылга тимир уу тутар иhиттэр уу таhар билээгэ диэн ааттаналлар эбит уонна саллаат сүгүү суумкатыгар баайыллар эбит, онтон өстүөкүлэ тааhыттан оҥоhуллубут билээгэни хара арыылаах кыраасканан кырааскаланар эбит уонна уҥа сарынынан кэтиллибит курга баайыллан хаҥас ойоҕоско, өттүк кэннигэр ыйанан турар эбит (1862 сылтан).
Сэбиэскэй уонна Российскай армияҕа
Сэбиэскэй армияҕа билээгэ былаас үбэ-мала буолбут. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр саллааттар үксүн өстүөкүлэ тааhынан оноhуллубут билээгэнэн тутталлар эбит, онтон, аллюминиевай биир кэлииминэн халыыптаммыт күөх билээгэ кэлбит. Бэс ыйын 21 күнүттэн 2011 сылга аҕа дойдуну көмускээhин министерстыбата № 888 Приказ таhаарбыт «Об утверждении Руководства по продовольственному обеспечению военнослужащих Вооружённых Сил Российской Федерации и некоторых других категорий лиц, а также обеспечению кормами (продуктами) и подстилочными материалами штатных животных воинских частей в мирное время» 1959 сылга котелок иhигэр киирэн хомук буолар билээгэни таhаарбыттар. 1989 сылга билээгэ таhын көрүҥэ эмиэ уларыйбыт. Хомуллубут былаhыанньатыгар кээмэйэ: 182 × 160 × 90 мм, таhа пищевой алюминийтан оҥоhуллар буолбут. Билээгэ киэҥэ 1 литрэ, ыйааhына 220 г. мини|Фляга с матерчатым чехлом (справа) Хомуллубутун кээмэйэ:
Олесов Семен Алексеевич
Олесов Семен Алексеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1915 сыллаахха Хачыкаат нэһилиэгэр Хаҥалас улууһугар төрөөбүт.
Сэрии иннигэр Госрыбхознадзор инспекцияҕа старшай инспекторынан үлэлээбит.
Аармыйаҕа 1941 сыллаахха ыҥырыллыбыт. 1941 сыллаахха сураҕа суох сүппүт. Сэтинньи 19 күнүгэр суруйбут суругар Ленинград уонна Москуба ыккардыларыгар баарбыт диэбит. «Хамнаспын 18 солк. ыллым, ону ыытабын бу сурук иһигэр уган» — диэбит. Ааадырыһа: Станция № 839-21 МТЛ. 2-й батальон.
Магеллан Кыра Былыта
400px|thumb|right|Магеллан Кыра Былыта Магеллан Кыра Былыта (SMC) — кыракый галактика, Халлаан Сиигин аргыһа. Биһиттэн 60 килопарсек ыраах уонна Тукан сулустарын бөлөҕөр баар уонна 3° кэтиттээх кыракый былыт курдук көстөр. Магеллаан Кыра уонна Улахан былыттар гидроген састаабтаах хапталҕан тулалыыр.
Фернандо Магеллан 1519 сыллаахха Сири эргийэр экспедицияны салайан иһэн бастакы көрбүтэ уонна кини аатынан ааттаммыта.
Урицкай Моисей Соломонович
Урицкай Моисей Соломонович - идэтийбит өрөбөлүссүйэниэр, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин көхтөөх кыттыылааҕа, өр кэмҥэ Өлүөхүмэҕэ көскө олорбута.
Түөрт сылтан ордук олорбут Чокуур сэлиэнньэтин кэлин сэбиэскэй былаас саҕана Урицкай диэн ааттаабыттара.
Бириэстээҕи эйэлэһиини утарбыта.
Петрограадтааҕы контреволюцияны, үсүпүкүлээссийэни уонна сабатааһы утары охсуһар ЧК бэрэстээтэлинэн ананар. Бу дуоһунаска аһара кытаанахтык туттубутун-хаптыбытын иһин 1918 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр эсердар өлөрбүттэр.
Лоомтука (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Лоомтука — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бастакы Тыыллыма нэһилиэгин киинэ.
Историята
Лоомтука дьонун төрөөбүт ууһун Тыйыс Тыыллыма диэн киһи саҕалаабыт орто үйэлэргэ (18 үйэҕэ толкуйдаан көрдөххө).
Кулун тутар 16
Кулун тутар 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 75-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 76-c күнэ). Сыл бүтүө 290 күн баар.
Постников Федор Федорович
Федор Федорович Постников — Арчы Сүөдэр — Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, «Таатта улууһун сайдыытыгар киллэрбит кылаатын иһин» бэлиэ хаһаайына, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.
1936 с. бэс ыйын 20 күнүгэр Тааттаҕа 2-с Байаҕантай нэһилиэгэр Кутаакы диэн сиргэ Ульяна Степановна (Тарабукина), Федор Иванович Постниковтарга иккис оҕонон төрөөбүтэ. Сэрии сылларын оҕото кыра эрдэҕэттэн аас-туор олоҕу этинэн- хаанынан билбитэ, бииргэ төрөөбүттэрэ атахтарыгар туралларыгар күүс-көмө буолан хара үлэҕэ миккиллибитэ. Төрөпүттэрин баҕаларын толорон, Уус Таатта 7 кылаастаах оскуолатын кэнниттэн салгыы Ытык Күөл орто оскуолатыгар үөрэммитэ. Ол кэнниттэн төрөөбүт нэһилиэгэр холкуоска үлэлии сылдьан, 1955 с. саҕалаан оройуоннааҕы «Коммунист», «Кыым» хаһыаттарга общественнай корреспондент быһыытынан суруйбута, хас да сыл ити хаһыаттарга бастыҥынан ааттаммыта. Үлэттэн дьолломмут туруу үлэһиттэри үйэтигэр сэргэх уочаркалары, итэҕэһи- быһаҕаһы саралыыр сытыы фельетоннары, ыстатыйалары, сонун түгэннэри суруйбутун саастаах дьон күн бүгүнүгэр диэри истиҥник саныыллар.
Үөрэххэ, билиигэ тардыһар уолу холкуоһун салалтата үрдүк үөрэххэ мэктиэлээн, өйүөлээн Дьокуускайга ыыппыта. Онон саҥа аһыллыбыт СГУ биир бастакы выпускнигынан буолан, 1962 с. саха тылын салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Ити үөрэнэр сылларыгар «Сэргэлээх уоттара» литературнай түмсүүгэ дьарыктаммыта. Оччотоҕу көлүөнэттэн үүммүт Россия суруйааччылара, тыл үөрэхтээхтэрэ Василий Тарабукин, Сиэн Чолбодугу, Дапсыны, Василий Протодьяконовы, Константин Гурьевы, Михаил Тимофеевы, Николай Босиковы о.д.а кытта кытыйаҕынан- хамыйаҕынан элбэхтэ бырахсыбыттара, доҕордоспуттара.
Онтон дойдутугар Уус Таатта, Хара Алдан оскуолатыгар өр сылларга учууталлаабыта, завуһунан, директорынан үлэлээбитэ.
Кэлин республикатааҕы кинигэ издательствотыгар, 1980-с сылларга атыы-эргиэн эйгэтигэр үлэлиир кэмнэригэр, айар үлэнэн үлүһүйбүтэ. Оҕо суруйааччытын быһыытынан, К. Туйаарыскай о.д.а. уонча республикатааҕы куонкурстарга бириэмийлэри ылбыта, хас кытыннаҕын аайы миэстэлэһэн- суруйааччы быһыытынан сиппитин- хоппутун көрдүрбүтэ. Сүүстэн тахса кэпсээни, сэһэннэри, романнары суруйбутуттан, «Суол тоҕойугар» хомуурунньуктан саҕалаан, «Таабырын кэпсээннэр», «Сардаҥа курдук ыраастык олор», «Дьол икки утаҕа», «Олох иһин охсуһуу», «Оборчоҕо оботторуу», «Өрүс бөрөтө», «Бичик» кыһатыгар бэчээттэммитэ «Олоххо бэлэмнээх буол» кинигэлэрэ автор тыыннааҕар күн сирин көрдүлэр. Үгүс айымньылара «Чолбон», «Күрүлгэн» сурунаалларга, республика кини бэчээтигэр, хомуурунньуктарга, учебниктарга бастыҥ уус-уран айымньы холобурун быһыытынан таҕыстылар.
Онтон «Өрүс бөрөтө» арамаана ааҕааччылар сэҥээриилэрин ылан, 2009 с. Таатта улууһун бастыҥ айымньытынан ааттаммыта.
Туһаныллыбыт литература: Алдан кэскиллээх кытылыгар: /[авт.-сост. А. Н. Неустроева]. Дьокуускай: Көмүөл, 2014.- А.Постников /304-308 с.
Пинигин Никифор Васильевич
Пинигин Никифор Васильевич (1922—2013/4) Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, сэрии бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара
1943 сылтан 1947 сылга дылы Монголияҕа 20-с мотострелковай, зенитно-артилерийскай диэн полкаларга сулууспалаабыт. Япония сэриитигэр кыттыбыт. Онно сылдьан Большой Хинганы туорааһыҥҥа уонна уута суох Монгольскай истиэбинэн Маньжуриянан айаннарга ситиһиилээх сырыылар иһин Главнокомандующай махтал суругунан наҕараадаламмыт. Уонна Японияҕа кыайыы иһин мэтээллэммитэ. Кэлин аҕа дойду сэриитин II-с истиэпэннээх юбилейнай орденынан наҕараадаламмыта.
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ Елена Львовна эмиэ начаалынай оскуола учуутала, үлэ, тыыл бэтэрээнэ. 7 оҕолоохтор: 4 уол, 3 кыыс.
Тумул (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Тумул — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Доллу нэһилиэгин киинэ.
Попов Михаил Прокопьевич
Попов Михаил Прокопьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Сэриигэ сапердаабыт. Икки Кыһыл Сулус уордьанынан, Аҕа дойду сэриитин II степеннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.
Павлов Иван Михайлович
Павлов Иван Михайлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
1921 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр Чурапчыга төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Курскай тоҕойго, Прибалтикаҕа, Илиҥҥи Пруссияҕа сэриилэспит, Кенигсберы ылсыбыт. Албан Аат III истиэпэннээх уордьанынан уонна хас даҕаны бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.
1960-с сыллартан Чурапчы историятын, Чурапчы дьоно Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыыларын үөрэтэн, элбэх матырыйаалы хомуйан, түмэн, 20-н тахса кинигэни бэчээттэппит.
И. М. Павлов билигин Мындаҕаайыга олорор.
Аатын үйэтитии
И. М. Павлов аата Чурапчы орто оскуолатыгар иҥэриллибит.
Эпидермофития
Эпидермофития — киһи ыарыыта. Ыалдьыбат дьон бэйэлэрэ да билбэттэринэн грибоктары тарҕаталлар. Кинилэр тилэхтэрин тириилэригэр уонна тыҥырахтарыгар сыста сылдьар ыарыыны көбутэр сиэрэ суох элбэх микробтары таһаараллар. мини|215x215пкс
Эпидермофитиянан хайдах сысталларый уонна бу ыарыы тарҕаныыта
Эпидермофития грибоктара ханнык баҕарар куһаҕан усулуобуйаны тулуйугастар, онон киэҥник тарҕаналлар. Ол да иһин грибковай ыарыы киһиттэн киһиэхэ кэбэҕэстик сыстыан сөп. Эпидермофития киһиэхэ үксүн быһаччы, грибогынан сутуллубут тилэҕин тириитэ хоҥутталанан түспүт предметтэриттэн, сыстар. Ыалдьыбыт киһи баанньыкка, бааннаҕа, душка суунар кэмигэр тилэҕин тириититтэн грибоктар дөбөҥнүк арахсан, атахха уурунар тэлгэхтэргэ, эрэһээҥкилэргэ, таастарга, ыскамыайкаларга түһэллэр, сууммут уу түһэр сирэ бүөлэннэҕинэ уу мунньуллан хаалааччы, оччоҕо грибоктар онно сылдьаннар доруобай дьон тириилэригэр дөбөҥнүк сысталлар. Ыалдьааччы уллуҥаҕыттан грибок наскыга, чулкуга, онтон да атын атах таҥаһыгар сыстар уонна тула баар предметтэргэ: дьыбааннарга, көбүөрдэргэ, дорожкаларга, муостаҕа тарҕанар.
Ыалдьааччы иллдьэ сылдьыбыт малларын (атаҕын таҥаһын, наскытын, онтон да атыны) тутуннахха уонна кини суунар губкатын, мачаалкатын туһаннахха, киһи бу ыарыыга сыстыан сөп.
Дьиэҕэ ордук бааннаттан, атахха уурунар губчатай тэлгэхтэртэн сыстыахха сөп, итилэргэ грибоктар, сииктээх буолан, түргэнник ууһууллар, өр тыыннаах сылдьаллар.
Промышленнай тэрилэтэлэргэ: душтары сыыһа оҥорууттан, онтон сылтаан ыраастык туттуу нуорматын тутуспат буолууттан, холобура, кырааскаламматах мас эрэһээҥкилэр, хас рабочай аайы суунар кэмҥэ туһунан атах таҥаһа, атахха уурунар тэлгэх суоҕуттан, сууммут мыылалаах уу сүүрүгүрбэккэ халыйан туруутуттан, эпидермофитиянан ыалдьыахха сөп. Үлэ кэмигэр таҥнар таҥаһы, атах таҥаһын, ордук эрэһиинэ уонна түүттэн оҥоһуллубут атах таҥаһын хас да киһи уларса сылдьан туттуута эпидермофития тарҕаныытыгар тириэрдэр.
Дьиэҕэ уонна үлэҕэ эрэ буолбакка, атын сиргэ эмиэ эпидермофитияҕа сыстыахха сөп. Баанньыкка уонна душка сылдьааччылар ортолоругар ыалдьар уонна грибогу илдьэ сылдьааччылар баар буолуохтарын сөп, кинилэр ыскамыайкаларга уонна муостаҕа грибоктары түһэрэннэр өлүөр дьону сутуйаллар.
Киһи суунар тэрилтэлэрин куһаҕаннык хомуйар, дэҥ эмэ дезинфекциялыыр буоллахха уонна туттуллубут уу аанньа сүүрүгүрбэт буоллаҕына, ыарыы тарҕанарыгар сөптөөх усулуобуйа үөскүүр. Бэйэни ыраастык туттумматахха, спортивнай саалаҕа сылдьан атын атах таҥаһын дезинфекциялаабакка эрэ кэтииттэн бу ыарыыга киһи дөбөҥнүк сыстыан сөп.
Эпидермофитияттан харыстаныы
Айылҕаҕа сиэрэ суох элбэх микроорганизмнар бааллар. Олорго грибоктар эмиэ киирсэллэр. Сорох грибоктар киһиэхэ туһалаахтар, промышленноска уонна медицинаҕа киэҥник туттуллаллар. Ол курдук доруоһа грибоктара килиэби буһарыыга, пиибэни, кефири, кыбааһы бэлэмнээһиҥҥэ туттуллаллар. Пенициллин, стрептомицин курдук эмтэр, онтон да атын антибиотиктар эмиэ араас грибоктар көмөлөрунэн оҥоһуллаллар.
Ол эрээри киһини уонна сүөһүнү ыарытыннарар паразит-грибоктар эмиэ бааллар. Итинник грибоктартан үөдүйэр ыарыылары грибковай ыарыылар диэн ааттыыллар. Саамай киэҥник тарҕаммыт грибковай ыарыылартан биирдэстэринэн эпидермофития буолар.
Эпидермофития ыарыыны көбүтээччи - эпидермофитон диэн грибок тириигэ уонна тыҥырахха өтөн киирэн, ыарыыны үөскэтэр. Бу грибоктар баттахха, түүгэ куттала суохтар. Эпидермофитоннар ордук сииктээх мачаалкаҕа, дыгдаҥнас, көпсөркөй тэлгэхтэргэ, мас эрэһээҥкилэргэ, онтон да атыттарга хас да ый устата өлбөккө сылдьыахтарын сөп.
Эпидермофитон куһаҕан да усулуобуйаны бэркэ тулуйар. Ол курдук 25° тымныыны үчүгэйдик уйар, оттон -40-50° тымныыга икки хонугунан эрэ өлөр, 80° тымныыны 30 мүнүүтэ устата тулуйар. Ол эрээри грибоктар мыылалаах итии ууттан, 5% бырыһыаннаах сөҥөрдүллүбүт хлорнай испиэскэ суурадаһыныттан, 10% бырыһыаннаах формалин суурадаһыныттан тута өлөллөр.
Эпидермофития олус тарҕаммыт ыарыы, аан дойдуга бүтүннүүтүгэр кэриэтэ баар.
Ол курдук Бу ыарыынан улахан да дьон, оҕолор да ыалдьаллар. Ол эрээри оҕолор сэдэхтик ыалдьаччылар. Советскай ученайдар үөрэтэн көрүүлэринэн бу ыарыынан биһиги дойдубутугар ордук харбыыһыттар, баанньык, душ үлэһиттэрэ, итии сыахтар рабочайдара ыалдьаллар.
Эпидермофития ыарыы туохтан көбөрүй
Киһи грибоктарынан сыһынна да ыалдьан барбат. Итини таһынан грибок сороҕор бэрт кыратык, ардыгар улаханнык ыарытыннарар. Ити киһи ис организмыттан уонна тас эйгэттэн тутулуктаах. Доруобай киһи эпидермофитиянан ыалдьан биэрбэт, организма бу ыарыыга үчүгэйдик утарылаһар.
Нервнэй система, куттах-оһоҕос ыарыылара, арыгылааһын, онтон да ыарыылар киһи организмын кэбирэтэллэр, онон организм эпидермофитияны утары охсуһар дьоҕурун мөлтөтөллөр, ыарыы тэнийэригэр, улаатарыгар тиэрдэллэр.
Эпидермофития тарҕаныытыгар олохтоох усулуобуйа эмиэ сабыдыаллыыр. Доруобай, бүтүн тирии грибоктары киллэрбэт. Наһаа тиритэртэн, көлөһүннүрэртэн тирии сахсайар, быһыта барар, онон грибоктар сысталларыгар уонна ууһуулларыгар сөптөөх усулуобуйа үөскүүр. Ол иһин даҕаны сайынын, киөи үгүстүк тиритэр кэмигэр эпидермофитиянан элбэхтик ыалдьаллар.
Хаптаҕай уллуҥахха, сүгэһэрдээх тарбахха эпидермофития ыарыы ордук дөбөҥнүк сыстар.
Сөбө суох атах таҥаһын кэтииттэн, өр хамыыттан киһи уллуҥаҕа кытарар, бааһырар, онон эпидермофития ыарыы сыстарыгар уонна бэргииригэр табыгастаах усулуобуйа үөскүүр.
Тус бэйэ ыраастык туттубатыттан: атаҕы дэҥ кэриэтэ суунартан, кэмиттэн кэмигэр наскыны, уктаһы уларыппаттан, үчүгэйдик сууйбаттан, дезинфекциялаабаттан, атах таҥаһын куурдубаттан ыарыы дөбөҥнүк ылыан сөп.
Бүтэй, эрэһиинэ атах таҥаһыттан киһи атаҕа ууланар, ол эмиэ ыарыы үөдүйэригэр тиэрдиэн сөп.
Эпидермофития бэлиэлэрэ
Эпидермофития киһи атаҕын уллуҥаҕар, тыҥырахтарыгар уонна дэҥ кэриэтэ быттыгар үөскүүр.
Сороҕор бу ыарыы наар хабылыттан тахсар. Дьэҥкирдиҥи хабахтар уллуҥах хотоҕоругар, кырыыларыгар уонна тарбахтарга тахсаллар. Ол хабахтар сиэрэ суох кыһыйаллар, онтон киһи улаханнык эрэйдэнэр.
Эпидермофития ыарахан көрүҥэ искэҥнэнэр, уу чалҕарыйар.Өр эмтэппэтэххэ, киһи атын этигэр кыһыл быдьына буолан тарҕанан барар. Эмтэппэтэххэ эбэтэр дьалҕайдык эмтэтэр буоллахха, эпидермофития тиһэҕэр тиийэн экземаҕа кубулуйуон сөп.
Эпидермофитиялаах тыҥырахтар өлбөөркөй көрүҥнэнэллэр, халыҥыыллар уонна кырыы өттүттэн тоҕуттан түһэ сылдьар буолаллар.
Эпидермофития тыҥырах муоһун кэбирэтэн, алдьатан, микробтар киириилэригэр көмөлөьөр, онон ыарыы уһаан-кэҥээн лимфангентаҕа, лимфоаденикка, рожаҕа кубулуйар.
Эпидермофитияттан сэрэнии дьаһаллара
Эпидермофитияттан общественнай миэрэлэринэн уонна тус бэйэ сэрэниитинэн харыстаныллар.
Общественнай харыстаныы
Эпидермофитиялаах киһи бэйэтэ да билбэтинэн атаҕын уллуҥаҕыттан грибоктар баанньыкка, душка, сөтүөлүүр ууларга түһэллэрин өйдөөн туран, ити сирдэргэ санитарнай-гигиеническэй быраабылалары кытаанахтык тутуһуохтаах.
Ол курдук куруук дезинфекция оҥоһуллуохтаах, дьиэни, баанньыкка туттар тэриллэри кичэйэн сууйуллуохтаах. Атахха уурар тэлгэхтэри, муостаны, ыскамыайкалары, эрэһээҥкилэри маҥнай итии уунан саба ыстарыллар, онтон 5 бырыһыаннаах хлорамин эбэтэр 5 бырыһыаннаах хлорнай испиэскэ сөҥөрдүллүбүт суурадаһынан дезинфекция оҥоһуллар. Баанньык үлэһиттэрэ киһи сууммут уутун көрөн сылдьан түһэрэн иһиэхтээхтэр.
Эпидермофития тарҕамматын туһугар спортивнай саалалары син биир баанньыгы хомуйар, ыраастыыр курдук ыраастык тутуллуохтаах. Спортсменнар биирдии бэйэлэрэ туспа атах таҥастаах буолуохтаахтар, ол суох буоллаҕына дезинфекцияламмыт эрэ атах таҥаһын кэтиэхтээхтэр.
Тус бэйэ сэрэниитэ
Эпидермофития киэҥник тарҕамматын туһугар уллуҥах тириитэ хаҕыланара, хабахтар үөскүүллэрэ билиннэр эрэ врачка көрдөрө охсуллуохтаах. Бу ыарыы олус сыстыганнааҕын өйдүөххэ наада.
Ыраастык тутта үөрэннэххэ уонна атаҕы киртиппэккэ куруук көрө-истэ сырыттахха эпидермофитиянан ыалдьыа суохха сөп.
Атах таҥаһа: наскы, чулку, уктас, утуйар таҥас, соттор, хайаан да киһи аайы тус-туһунан буолуохтаах. Наскыны, чулкуну оргутан баран сууйуллуохтаах уонна итии өтүүгүнэн өтүүктэниллиэхтээх. Ордук атахтара уулаах дьоннор ыраастык туттунуу быраабылаларын кичэйэн тутуһуохтаахтар. Атаҕы күн аайы, ол эрээри оччо элбэҕэ суохтук сымнаҕас мачаалканан сууйуллуохтаах уонна кубус-кураанах гына сотуллуохтаах.
Атаҕа ууланар киһи куурдар бороһуогу туттуохтаах, формидон диэн убаҕас эминэн соттуохтаах. Атах таҥаһа үчүгэйдик куурдуллуохтаах, салгылатыллыахтаах. Атаҕы быһа астарбат, аалларбат туһугар атах таҥаһын сөптөөх эрэ размерын талан ылыллыахтаах.
Төһө кыалларынан бүтэй атах таҥаһын (саппыкыны, бачыыҥканы) мэлдьи кэтиллиэ суохтаах: сайынын сандалеты, босоножканы кэтэр ордук. Уулаах атахтаах дьон эрэһиинэ атах таҥаһын, капрон наскыны, чулкуну кэтэллэрэ табыллыбат.
Урут кэтиллэ сылдьыбыт атах таҥаһын ыллахха, үчүгэйдик дезинфекцияланыахтаах: 40 бырыһыаннаах формалин суурадаһыныгар хаһыат кумааҕытын илитэллэр уонна түүппүлэ иһигэр уган баран, түүппүлэлэри тус-туһунан халыҥ кумааҕыга суулууллар уонна 48 чаас устата ыксары сабан дьааһык иһигэр уган сытыараллар. Ити курдук уксууһунан оҥорон, 8-12 чаас устата тутан эмиэ туһаныахха сөп.
Баанньыкка уу кыайан түспэккэ, халыйбыт сиригэр туруллуо суохтаах. Баанньыктанан баран атаҕы аналлаах сотторунан кубус-кураанах гына сотуллуохтаах, ол кэнниттэн одьукулуонунан, 1-2 бырыһыаннаах салициловай испииринэн, 2 бырыһыаннаах дьуотунан, аһылыкка туттуллар уксуус суурадаһынынан сотуллуохтаах.
Эпидермофитиянан ыалдьа сылдьыбыт дьоннор бу ыарыыга иккистээн дөбөҥнүк хаптарыахтарын сөп, онон кинилэр бу этиллибит быраабылалары ордук кичэйэн туран тутуһуохтаахтар.
Онон эпидермофитияттан сэрэнии нэһилиэнньэттэн бэйэтиттэн улахан тутулуктаах.
Туһаныллыбыт литература
Дунаевская М.И., Саха сиринээҕи кинигэ издательствовата. Дьокуускай 1966 сыл.
Петров Александр Спиридонович
Петров Александр Спиридонович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1924 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа Бүлүү оройуонун военкоматынан 1942 с. ыҥырыллыбыт. 1942 с. ыам ыйыгар гвардия младшай сержана буоллум диэн суруйбут. Биир суругар 150 солкуобайы уонна сулууспа туһунан справканы ыыппытын туһунан суруйут.
Отделение хамандыыра гвардия младшай сержана Петров 1943 сыллаахха сэтинньи 8 күнүгэр өлбүт. Бүтэһик сулууспата: 119-с ГСД. Көмүллүбүт сирэ: Калининскай уобалас, Невельскай оройуона, Урыча дэриэбинэ.
Тиэлиги (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Тиэлиги' — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бастакы Наахара нэһилиэгин киинэ.
Соҕуруу Корона (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Соҕуруу Корона Соҕуруу Корона (Corona Australis, CrA) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 127,7 квадрат кыраадыс иэннээх, 40 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +40° кэтирээһинтэн соҕуруу от ыйыгар толору көстөр.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ. Номоҕу кытта толору сибээһэ суох.
Кулун тутар 18
Кулун тутар 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 77-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 78-c күнэ). Сыл бүтүө 288 күн баар.
Соҕуруу Балык (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Соҕуруу Балык Соҕуруу Балык (Piscis Austrinus, PsA) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 245,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 43 харахха көстөр сулустардаах. Ордук чаҕылхай сулус — Фомальгаут.
Арассыыйа территориятыттан +53° кэтирээһинтэн соҕуруу балаҕан ыйыгар ордук көстөр.
Дональд Джон Трамп
Дональд Джон Трамп (Donald John Trump; 1946, бэс ыйын 14, Нью Йорк, АХШ) — АХШ 45 баһылыга, бэрэсидьиэн буолуон иннинэ биллэр урбаанньыт (сүрүннээн дьиэ тутуутун эйгэтигэр), миллиардер, тэлэбиисэринэн ыытааччы.
Олоҕун олуктара
Дональд Трамп 1946 сыллаахха, бэс ыйын 14 күнүгэр Нью Йорк куоракка, Куинс диэн оройуонугар төрөөбүтэ. Аҕата — Фред Крист Трамп (1911, алтынньы 11 — 1999, бэс ыйын 25), ийэтэ — Мэри Энн Маклауд (1912, ыам ыйын 10 — 2000, атырдьах ыйын 7). Аҕатын өттүнэн төрүттэрэ ниэмэс иммиграаннара (эһээтэ Фридрих Трумп диэн ааттаах киһи). Дональд Трамп бииргэ төрөөбүттэрэ бэһиэлэр, икки ини-биилээх, икки аҕаастаах балыстаах. 3 кэргэннэнэ сылдьыбыт, 5 оҕолоох.
Политика
2015, тохсунньу 25, АХШ Республикатааҕы партия мунньаҕар бэрисидиэн быыбарыгар кыттыан баҕарарын иһитиннэрбит. Бэс ыйын 16 «Трамп тауэр» диэн ыстааб-квартиратыгар официальнайдык бэрэсидиэн быыбарыгар турарын туһунан эппит. Бэрэсидиэн быыбарыгар партия биллэр политиктарын Марк Рубионы, Джеб Буһу уонна Скотт Уокеры хоппут. 2015, Сэтинньи 10 Сиирийэҕэ Арассыйа исламистар утары охсуһуутун өйөөбүт. Быыбар кэмигэр мусулмааннар утары хаста даҕаны тыл этэн турардаах уонна ол этиилэри программатыгар киллэрбит. От ыйын 14, Трамп АХШ вице-бэрэсидиэнинэн Индиана штат аҕа баһылыга Майкл Пенс буолар диэбит. От ыйын 18-21 чыыһылалырыгар, АХШ Республикатааҕы партия сийиэһигэр Дональд Трамп партия аатыттан официальнай хандьыдаатынан бигэргэммит. Сэтинньи 8 АХШ баһылыгар быыбар буолан ааспыт уонна ол түмүгүнэн сэтинньи 9 быыбардааччылар коллегияларын кыайыыга анлаар 270 куолаһы ылан демократ Хиллари Клинтоны быыбарга кыайан АХШ 45-с баһылыга буолбут. Сэтинньи 19, официальнай бүтэһик түмүк оҥоһуллубут, онно Дональд Трамп 304 быыбардааччы куолаһын ылбыт.
Быыбар кэнниттэн «Forbes» сурунаал сабыдыаллаах дьоннор тиһиктэригэр Трампы иккис миэстэҕэ туруорбут. «Time» сурунаал кинини «Сыл киһитэ» диэн ааттаабыт.
2017, тохсунньу 20, Дональд Трамп инаугурацията буолан ааспыт.
АХШ 45-с аҕа баһылыга
Тохсунньу 20, бэрэсидиэн буолаат сонно тута саҥа ураахтары таһаарбыт, ол быыһыгар Барак Обама «Obamacare» доруобуйа харыстабылын реформатын ууратыыта буолбут. Чуумпу акыйаан кыттыгаһыттан тахсыбыт. Кыраныыссаны харабыллааһын уонна иммиграция туһунан уурааҕар Миэксикэни кытта саҥа күрүө тутар туһунан соруйбут. 6 мусулмаан дойдуларыттан: Сиирийэттэн, Ирантан, Лиибийэттэн, Судаантан, Сомалияттан уонна Йиэмэнтэн АХШ-ка дьон киириитин боппут. Дойду үп систематын реформатын туһунан ураах баттаабыт.
Сиирийэҕэ атааннаһыы
2017, муус устар 7, Хомс улууһугар баар Сиирийэ бырабыытылстыбатын авиабазатын 59 «Тамогавк» ракеталарынан ытыалаабыт. Ытыы Идлиб куоракка Башар Асад химичэскэй атаака оҥорбут диэн сабаҕалааһынтан оҥоһуллубут. Бу быһыы Европаҕа уонна Арассыыйаҕа араас-араас ахсыанканы ылбыт.
Разведканы кытта атааннаһыы
2017, ыам ыйын 15 Дональд Трамп Сергей Лавровы кытта көрсүһүүгэ кистэлэҥ информация биэрбит диэн ЦРУ буруйдаабыт. Бэрэсидиэн администрацията ол буруйу ылымматах. 2017, ыам ыйын 17 разведканы дьаһайар сенат комиссията Лавровы кытта көрсүһүү матырыйаалларын ирдээбит. «Washington Post» суруйбутунан кистэлэҥ информация таһыма олус үрдүк, ол иһин кыттыгастары да кытта билиһиннэриллибэтэх.
Флинн дьыалата
Джеймс Коми ФБР салайааччытыттан ууратыллан баран Дональд Трамп Майкл Флинн утары силиэстийэлээһини тохтоторго көрдөспүтүн кэпсээбит. Ол иннинэ Майкл Флинн айдааннаахтык госбезопасность советнигын аатыттан ууратыллыбыт эбит. 2017, ыам ыйын 17 АХШ юстиция министиэристибэтэ Роберт Мюллеры (ФБР урукку салайааччыта) Арассыыйа АХШ быыбарыгар кыттыгаһын силиэстийэлииргэ аналлаах прокуруорунан анаабыт.
Дьиэ кэргэнэ
Дональд 8 сиэннээх, 5 — улахан уолун кыра-Дональд оҕолоро, 3 — Иванка оҕолоро.
Дональд гольфунан үлүһүйэр.
Баайа-дуола
«Forbes» аахпытынан Дональд Трамп баайа $3,7 млрд. дуолларга тэҥнэһэр эбит (АХШ-ка 113 миэстэҕэ турар). Ону таһынан баһаам элбэх дьиэлэри бас билэр эбит.
Култуураҕа сыһыана
мини|слева|Дональд Трамп Аатырбыттар Аллеяларыгар баар сулуһа
Киинэҕэ
Дональд Трамп бэйэтин хас да киинэлэргэ уонна сериалларга оонньообутунан биллэр, олор быыстарыгар: «Один дома 2: Потерянный в Нью-Йорке», «Няня», «Принц из Беверли-Хиллз», «Дни нашей жизни», «Любовь с уведомлением» уонна «Шалопаи» диэн киинэҕэ. Кинини бэйэтин сотору-сотору комиктар оонньууллар, ону таһынан Трамп араас ток-шоуларга уонна программаларга кыттыбыт.
Ырыаҕа
Эмин Агаларов «In Another Life» диэн ырыатын килиибигэр уһуллубут.
ТВ-га
2000, «Симпсоннар» диэн уруһуй сериалга, «Bart to the Future» сиэрийэҕэ, кини бэрэсидьиэннээн бүппүтүн кэннэ дойду бүддьүөтүгэр улахан хорумньу оҥоһуллубут диэн кэпсэнэр. Сиэрийэни 2015 сылтан баһаам элбэхтик ахтыллар.
2003 Эн-Би-Си канаалга «Кандидат» диэн реалити-шоу ыытааччытынан уонна испольнительнай продюсерынан буолбут. 2007 ити шоуга кыттыбытын иһин Голливуд Аатырбыттар аллеяларыгар «сулус» ылбыт.
Библиографийата
Дональд Трамп бу кинигэлэр ааптара:
Попов Дмитрий Дмитриевич
Попов Дмитрий Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1915 сыллаахха Бүлүү куоратыгар төрөөбүт. Бүлүүгэ олорбут аадырыһа: Революционная уул., 12. Сэриигэ барыан иннинэ учууталлаабыт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ол сыл балаҕан ыйыттан Арҕаа, Брянскай, 2-с уонна 1-кы Белорусскай фроннарга сэриилэспит. Рядовой, телефонист 323-с СД.
Эр дьон уонна дьахтар
Таҥара эр киһини айан баран: «Мин мантан элбэххэ сатабыллаахпын» диэн баран дьахтары айбыта. Адела Сент-Джонс (Б.Роуз "Бэргэн этии кинигэтэ", 1979)*
Попов Дмитрий Дмитриевич
1945 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр өлбүт. Германияҕа Бранденбург сиригэр Цибинген (Ziebingen) куоракка саллааттар кылабыыһаларыгар көмүллүбүт (184 №).
Эр дьон уонна дьахтар
Биир лааҕыры көрөргө-харайарга сүүс эр киһи наада, оттон биир диэни көрөргө-харайарга биир дьахтар сөп оҥорор. Роберт Ингерсолл "Дом"*
Ортоһуор эр киһини кытта тэҥнээтэххэ, дьахтар сиппит-хоппут харамай. Сирил Норткот Паркинсон "Паркинсон сокуоннара"*
Өскөтүн дьахталлар ис дууһа да, эт-хаан да өттүнэн эр дьон курдук сиримсэх эбиттэрэ буоллар, аан дойдуга киһи-аймах сүтэн симэлийиэ этэ. Бернард Шоу "Киһи уонна киһини таһынан киһи"*
Дьахтар барытыгар сатабыллаах, эр дьон онтон атыныгар Анри Ренье "Кини, эбэтэр Дьахтар уонна таптал"*
Дьахтар күүһэ барыта - эр дьон мөлтөҕөр Вольтер "Недотрога"*
Мин бу дьахтар сылааһыгар сууланан олоҕум тухары олоруом этэ. Жюль Ренар "Күннүк"*
Эр киһи дьахтары таптыыр. Дьахтар оҕотун таптыыр, оҕо кутуйаҕы таптыыр, оттон кутуйах кими да таптаабат. Эйлис Эллис Би-би-си биэриигэ "Бэлиэтинньик"*
Туохха да итэҕэйбэт киһиэхэ киниэхэ итэҕэйэр дьахтар наада. Ойген Розеншток-Хесси (У.Х.Оден."Биир эйгэ: уопсай миэстэ кинигэтэ", 1970)
Баайа барыта баар эр киһиэхэ күндү бэлэх – бу баайы туохха барыырын билэр дьахтар. Э.Маккензи "Суруйааччыларга уонна араатардарга аналлаах 14000 этии"
Хас биирдии эр киһиэхэ бу олоххо үс кэрэ аҥаар наада. Ол кини ийэтэ, ойоҕо уонна саатар биир, кинини эр киһи курдук көрөр дьахтар Габриэль Лауб "Кыйахаммыт логика: Бэргэн этиилэр"*
Эр киһинэн туох даҕаны ,дьахтар эр киһи туһугар эмсэҕэлэнэрин курдук, чэпчэкитик сыаналаммат "Таптал бэргэн этиилэрэ" (Мюнхен, 1979)
Дьахтар – эр киһиэхэ олох кумах куйаарын ааһарыгар көмөлөһөр тэбиэн. Патнем Уил "Бобуулаах кыраныысса"
Эр киһиэхэ лаампа курдук холбонор уонна арахсар дьахтар наада Ян Фленинг (Д.Пирсон "ян Фленинг олоҕо")
Өлөөн улууһа
Өлөөн улууһа — Эбэҥки национальнай статустаах Саха сирин иэнинэн саамай улахан улууһа.
Айылҕата
Өлөөн сирэ туундара, ойуурдаах туундара уонна соҕуруу өттүгэр тайҕа. Улуус улахан өттүн ортотунан 300-400 м үрдүктээх Орто Сибиир хаптал хайата ылар, хоту өттүгэр Хотугу Сибиир намтала, хотугулуу-арҕаа - Анаабыр платота сыталлар.
Кыһыҥҥы түүн дьүкээбил оонньуур, саас туундара сибэккилэрэ киһи сөҕүөн курдук кэрэтик көстөллөр.
Өлөөн өрүс уонна кини салааларын кытылларыгар айылҕа оҥорбут кэрэ сирдэрэ бааллар: Киһи Таас, Эбиэн Мас, Тиис Хайа, Мэрчимдэн, Сенкю. Былыр-былыргыттан киһи олорбут ытык сирдэрэ, суруктаах хайалар бааллар. Холобур Сэвэки, Таҥаралаах, Куойка диэн сирдэри ааттыахха сөп.
Ытык кэрэ сирдэр иэннэрэ 113 427 км², ол аата улуус сирин 36% ылаллар. 3 өрөспүүбүлүкэ стаатустаах эркээйи сир, 4 улуус эркээйи сирэ уонна 7 сир айылҕа мэҥэтэ диэн стаатустаахтар.
Үүнээйитэ
Тиит мас улуус 20% үүнэр. Муохтар, лишайниктар сайдыбыттар, сэппэрээк элбэх (хатыҥ, кытыан, сугун уо.д.а.). «Алакыыт» эркээйи сиргэ 4 Кыһыл кинигэҕэ киирбит үүнээйи үүнэр: родиола, вздутоплодник волосистый, башмачок пятнистый, кувшинка четырехгранная.
Кыыла-сүөлэ
Бөдөҥ кыыллартан тайах, хотугу таба, бөрө бааллар. Киис, тайах, кырса уонна кыыл таба бултаналлар.
Көтөрдөр 118 көрүҥнэрэ баара биллэр, онтон 61 көрүҥ уйаланар (холобур, Кыһыл кинигэҕэ киирбит мороду уонна лыглыкы), 15 - көтөн ааһар, 1 - киирэн тахсар, уонна 41 - баара сабаҕаланар.
Өрүстэргэ, үрэхтэргэ уонна күөллэргэ балык 12 көрүҥэ баар: бил, быйыт, сыа-балык, быраҥаатта, дьарҕаа, сордоҥ, собо о.д.а.
Устуоруйата
Ыраахтааҕылаах Арассыыйа саҕана билиҥҥи улуус сирдэрэ Булуҥ уокуругар киирэллэр этэ. 1935 сыллаахха алтынньы 1 күнүгэр Өлөөн культбаазатыгар кииннээх туспа Өлөөн оройуона тэриллэрин туһунан уураах тахсыбыта. Ол саҕана 3 сэбиэт баара: Өлөөн, Дьилиндэ, Кирбэй. 2000 кэриҥэ киһи 351 ыалынан олороро, 18339 табалаахтар этэ.
Демография
400px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана 400px|thumb|right|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ
Халлаан Сиигэ
400px|thumb|right|Халлаан Сиигэ (көмпүүтэр оҥорбут мадьыала) Халлаан Сиигэ галаактика (былыргы гириэктии көннөрү Гала́ктика диэн ааттаах) — сүүнэ кээмээйдээх сулустар систиэмэлэрэ. Бу систиэмэҕэ биһиги Күммүт систиэмэтэ киирэр. Бары көстөр сулустар уонна элбэх көстүбэт сулустар биир улахан былыт курдук көстөллөр.
Өлөөн улууһа
Дьаһалталарынан араарыы
Өлөөн улууһугар 4 национальнай стаатустаах нэһилиэк киирэр. Сорох сирдэрэ нэһилиэктэргэ киирбэттэр.
Халлаан Сиигэ
Спираль халыыптаах уонна SBbc тииптээх (Хаббл классификацията).
Өлөөн улууһа
Дьаһалталарынан араарыы
Дьилиндэ улуус кииниттэн 320 км хоту сытар, Анаабыр улууһун кытта быысаһар. Харыйалаах (Кирбэй нэһилиэгин киинэ) Өлөөн бөһүөлэгин таһыгар баар. Ээйик (Солоҕон нэһилиэгин киинэ) улуус кииниттэн 550 км сиргэ, Үөһээ Бүлүү кирбиитин чугаһыгар сытар. 500px|thumb|right|Өлөөн улууһун каартата (нэһилиэктэргэ киирбэтэх территориялар өҥө суохтар)
Халлаан Сиигэ
Аата (Этимология)
Галаактика диэн аат гириэктии Γαλαξίας, бу тыл γάλα — үүт диэн тылтан тахсар. Былыргы гириэктэр номохторунан, Зевс бэйэтин уолун Гераклы өлбөт оҥороору Гера таҥара үүтүн эмтэрбит. Гера уһуктан баран соһуйан Гераклы эмиийиттэн киэр аспыт, онно үүтэ тохтон Халлаан Сиигэ буолбут.
Өлөөн улууһа
Экономиката
Улуус экономикатыгар төрүт дьарыктар улахан сабыдыаллаахтар (таба иитиитэ, булт, балыктааһын, сүөһү иитии). Хостуур промышленность үөскээн эрэр. Хара Таас уонна Талахтаах диэн сирдэргэ алмаас хостууллар. 1959 сыллаххха Томтор Таас диэн сиргэ ниобий уонна тантал үөскээбит бөдөҥ сирдэрэ булуллубута.
Халлаан Сиигэ
Киинэ
Ортотугар балдж (bulge — кэтирээһин) диэн 8 тыһ. парсек кэтиттээх кэтирээһиннээх. Галактика киинигэр Хара Иин баар буолуон сөп. Киинэ Охчут бөлөххө проекцияланар (α = 265°, δ = −29°).
Бэдьимэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Бэдьимэ — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бэдьимэ нэһилиэгин киинэ.
Азия нэтээгилэрэ
Азия нэтээгилэрэ (, Род Азиатские летяги) нэтээгитиҥилэр бииһин-ууһугар киирэр.
Попов Дмитрий Михайлович
Попов Дмитрий Михайлович — стахановец, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Наахара нэһилиэгэр Ленскэй улууһугар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа 1941 с. ыҥырыллыбыта. 1943 сыл тохсунньу ыйыгар дылы байыаннай үөрэххэ сылдьыбыта, сотору кэминэн уоттаах сэриигэ баран сураҕа суох сүппүтэ. Эдьиийигэр Татьянаҕа уонна күтүөтүгэр Николай Александровичка тохсунньу 1 күнүгэр суруйбут суругар оҕобун бэйэҕит ылан үөрэттэриҥ, киниэхэ кыһаныҥ диэбит.
Сонордьут Ыттар (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Сонордьут Ыттар Сонордьут Ыттар (латыынныы Canes Venatici) — хотугу халлаан бөлөҕө. Иэнэ 465,2 квадрат кыраадыс, 57 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан кулун тутар - муус устар ыйдарга толору көстөр.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» атласка киллэрбитэ. Кини икки ыт кырдук уруһуйдаабыт, ыттар Маныыһыт Улахан Араҥаска саба түһүннэрэр.
Үөһээ Халыма улууһа
Үөһээ Халыма улууһа — Саха Сирэ улууһа.
Демография
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 5243 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1463 киһи (25,88%), нууччалар — 2999 киһи (53,05%), украйыыннар — 318 киһи (5,63%), дьүкээбиллэр - 304 киһи (5,38%), эбээннэр — 269 киһи (4,76%) уонна атын омуктар — 300 киһи (5,30%).
400px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана 400px|thumb|right|2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ
Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Үөһээ Халыма улууһун каартата (нэһилиэктэргэ киирбэтэх территория өҥө суох)
Күһүҥҥү долгураҥ
Күһүҥҥү долгураҥ – Күннэй ырыата.
Тыллар
''Сир тиһэх мичээрин иҥэрэн Саһарбыт сэбирдэх тоҕунна, От үрэх ууларын оһуордаан Курустук уйдара уһунна.
Тыаһа суох бу мааны ардахтан, Дууһаны угуйар чуумпуттан Тылынна күһүҥҥү долгураҥ, Ураты уйаҕас дьүрүскэн... Тылынна күһүҥҥү долгураҥ, Ураты уйаҕас дьүрүскэн…''
Хос ырыата:
''Бу кэрэ түгэни илдьээри, Букатын куоттара сүтээри От үрэх оһуордаах сүүрүгэ Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама...
Ол дьикти долгуҥҥа бигэтэн Оҕочоос сүрэҕим сырдаата, Саһархай, саһархай алыпка Мин санаам ардаҕа умуста... Тылынна күһүҥҥү долгураҥ, Ураты уйаҕас дьүрүскэн… ''
''Бу кэрэ түгэни илдьээри, Букатын куоттара сүтээри От үрэх оһуордаах сүүрүгэ Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама... Бу кэрэ түгэни илдьээри, Букатын куоттара сүтээри От үрэх оһуордаах сүүрүгэ Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама... Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама... Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама...''