cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тохсус хонугар атаарыы
Үгэскэ кубулуйбут билии умнуллубат буолар. Кырдьыбыт киһи оҕо, эдэр эрдэҕинээҕитин букатын умнубакка өйдүү сылдьара, ол билиилэрэ үгэскэ кубулуйбуттарын биллэрэр.
Санаа элбэхтэ хатыланан үгэскэ кубулуйдаҕына, уларыйдаҕына эрэ киһини табатык хамсатар кыахтанар. Быччыҥнары үгэс буолбут өй-санаа хамсатар кыахтанан үөрүйэх буолбут хамсаныылары үөскэтэр.
Тоҕус хонугунан киһи ийэ кута, өйө-санаата, үгэстэрэ үрэллэн, ыһыллаллар. Биир эмэ, үөрүйэххэ кубулуйбут ордон хаалыан сөп. Өй-санаа бу үрэллиитин кэмэ баара экстрасенстар сүппүт киһини хаартысканан көрөн билиилэринэн чуолкайданар. Хаартысканан көрөн киһи өлбүтүн дуу, тыыннааҕын дуу быһаарыы тоҕус хоммутун кэннэ биирдэ биллэр, хаартыска көрүҥэр уларыйыы тахсар диэн этэллэр.
Киһи өлбүтүн кэннэ 9 хонуга туолуор, ол аата ийэ кута үрэллиэр, барыар диэри сиэркилэни хара таҥаһынан сабыы үгэһэ ити быһаарыыга олохсуйар.
Өлбүт киһи ийэ кута этиттэн-сииниттэн арахсан туспа, Үөһээ дойдуга барарын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарара аныгы науканан дакаастанан эрэр чахчы буолар. “Коллективное бессозна-тельное” диэн З.Фрейд арыйбыт дьон өйө-санаата мунньуллар сирэ баарын бары билинэн эрэллэр.
Сахалар Үөһээ дойду диэн ааттыыр өлбүт дьон өйдөрө-санаалара айыы буолан мунньуллар сирэ баарын былыргыттан, олоҥхо кэмиттэн ыла билэллэр. Былыргы кэмнэргэ ол эбэтэр анараа дойду диэн ааттыыллара. Ойууннар кыыран өй-санаа уларыйбыт туругар киирэн, Үөһээ дойдуга тахсан, онно олорор барыны-бары билэр араас айыылартан манньа биэрэн, ыйыталаһан туох баҕарбыттарын барытын билэллэр эбит.
Түүлгэ киһи үгэс буолбут өйдөрүн-санааларын илэ курдук көрөр. Бу уратыны өссө чуолкайдаан биэрдэххэ түүлгэ үгэстэр, ол аата бу көстөр бэлиэҕэ иҥмит өйдөбүллэр көстөллөр. Ол иһин түүллэр бэлиэлэринэн, онно иҥмит өйдөбүллэринэн тойонноноллоро син элбэхтик табыллар. (1,19).
Туох эмэ бэлиэ түгэн, аһара куттаныы, уолуйуу биирдэ көстөөт да үгэһи үөскэтэллэрэ, түүлгэ киирэн көстөллөрө биллэр. “Түүлгэ киирэн хаалыа” диэн төрөппүттэр кыра оҕолорго куһаҕан көстүүлэри көрдөрбөккө кыһаналлар.
Үгэстэр “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар эмиэ сөп түбэһэн икки аҥы арахсаллар:
Баҕа санаа диэн киһи олоҕун сирдьитэ. Киһиэхэ үчүгэй баҕа санаалар бааллара хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Үчүгэй баҕа санаалары үгэс оҥостуу таҥараны үөскэтэр. Олохсуйбут үгэстэртэн таҥаралар үөскүүллэр. Үчүгэй үгэстэрдээх киһи таҥаралаах киһи, олоҕор ситиһэ сатыыр сыаллардаах буоларыттан киһи быһыытын, сиэри тутуһар кыаҕа улаатар.
Айыылар диэн өлбүт, биһиги иннибитинэ олорон ааспыт дьон өйдөрө-санаалара, оҥорбут ураты быһыылара, айыылара үгэс буолан сылдьаллара ааттанар. Айыылар икки аҥы арахсалларыттан билигин тыыннаах, баар дьоҥҥо туһалыылларынан үрүҥ айыылар ааттаналлар, онтон хара, куһаҕан айыылар умнуллар аналлаахтар.
Дьон бары өллөхтөрүнэ үрүҥ айыы буолан кэлэр көлүөнэлэригэр туһалыахтарын баҕараллар. Ол барыта олохторун устата оҥорбут быһыыларыттан тутулуктанарын билиэхтэрэ этэ. Киһи үйэтин тухары элбэх үчүгэйи оҥорбутун ахтаннар, кэпсээннэр, оҥорбут быһыыларын кэлэр көлүөнэлэр туһаналларыгар анаан үрүҥ айыы оҥороллор.
Киһи үтүө, үчүгэй үгэстэрин үрүҥ айыы диэн ааттаан кэлэр көлүөнэлэри иитэргэ, үөрэтэргэ анаан туһаныы сир үрдүгэр үчүгэй быһыылар элбииллэригэр тириэрдэр. Өлбүт киһи өйүн-санаатын үрүҥ айыы оҥоруу нууччалар “ru:святой” диэн өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр.
Өлбүт киһи куһаҕан үгэстэрин умналлар, ахтыбаттар, ол иһин хаалан хаалар. “Айыы этиитэ” диэн үгэс киһи куһаҕан санааларын кимиэхэ эмэ этэн Орто дойдуга хаалларарын үөскэтэр, ол иһин  Үөһээ дойду өйө-санаата ыраас, куһаҕан үгэстэрэ суох буолалларыгар аналланар. Үөһээ дойду өйө-санаата, өлбүт дьон көстүүлэрэ, дьоҥҥо түүллэригэр киирэн ийэ куттарын салайыан сөбүттэн үчүгэй үгэстэр онно мунньуллаллара туһатын улаатыннарар.
Өлбүт киһини атаарыы тохсус хонугар аймахтара уонна үчүгэйдик билэр табаарыстара сылдьаннар оҥорбут үчүгэй быһыыларын ахтан ааһаллар, үрүҥ айыы оҥороллор.
Киһи өлбүтүн тохсус хонугар атаарыы диэн туспа барар, ыһыллар, Үөһээ дойдуга тахсар ийэ кутун атаарыы ааттанар. (2,97).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Түүлү тойоннооһун. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 112 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Вирус
мини|Ротавирус көстүүтэ
Вирус диэн тыыннаах организмнарга сыстыгас кып-кыракый паразит. Тыыннаах организм клеткатын иһигэр бэйэтин репликациялыыр (копияларын тарҕатар). Нуклекислотаттан уонна протеиновай хаххаттан турар. Нуклекислотата үксүгэр РНК буолар, сороҕор толору ДНК-лаах буолар.
Тыыннаах буолуу уонна өлүү уратылара
Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” куһаҕан сабыдыалынан билигин тыыннаах уонна өлбүт киһи өйдөрүн-санааларын уратыларын буккуйа сатааһын баран эрэр. Сахалар кут-сүр уонна түүлү тойоннуур үөрэхтэрэ өлбүт киһи кутун санаата үчүгэйтэн куһаҕаҥҥа уларыйбыта түүлгэ көстүүтэ биллэрдик уларыйарыттан тутулуктааҕын быһаарыыта бу боппуруоһу чуолкайдыыр кыахтанна.
Вирус
Клеткаҕа араас ньымаларынан киирээччи, ол гынан баран нуклекислотатын прокариот эбэтэр эвкариот клеткаҕа киллэрэр. Ол кэнниттэн аһыллыбыт РНК клетка иһигэр былаастанар уонна бэйэтин репликациялыырын уонна протеин хаххатын оҥорорун саҕалыыр. Ол кэнниттэн бэлэм буолбутун кэннэ клетка арыллар, оччоҕуна вирус тарҕаһыытын саҕалыыр.
Тыыннаах буолуу уонна өлүү уратылара
Өлбүт киһи түүлгэ ыксаабыт эбэтэр куһаҕан көрүҥнээх көһүннэҕинэ ханнык эрэ соһуччу быһыы мэһэйи үөскэтиэн эбэтэр баҕа санаа туолуута харгыстаныан сөп.
Вирус
Бары вирустар маннык үлэлииллэр, клеткаҕа сыстыбатах вирус сатаан олорбот. Вирустар ханна баҕар бааллар, уонна ханнык баҕар тыыннаах организм атакаланар.
Тыыннаах буолуу уонна өлүү уратылара
Өй-санаа үөрэҕэ тыыннаах уонна өлбүт киһи өйө-санаата туох уратылаахтарын табатык быһааран туһаннаҕына эрэ табыллар.
Вирус
Вирустар бактерияттан быдан кыра буолаллар. Электроннай микроскоп айыллыан иннинэ көрөр кыах суоҕа. Вирус структурата олус судургу буолар. Бэйэтэ иһинээҕи клетка структурата, клетка оболочката, клетка мембраната суох, нуклекислотаны сабар протеиновай хаххалаах.
Тыыннаах буолуу уонна өлүү уратылара
Орто дойдуга, сиргэ олорор уонна салгынынан тыынар киһи тыыннаах диэн ааттанар. Тыыныы диэн эт-сиин тыыннаах буоларын туһугар оҥорор тутаах үлэтэ буолар.
Песо (Куба)
Куба пе́сота (ISO 4217 код: CUP peso cubano) — Куба официальнай харчытын эргииригэр баар икки валютаттан биирдэстэрэ. Куба 1 песота = 100 бытархай сентаво харчыга тэҥнэһэр. Иккис валюта — кубинскай конвертируемай песо (CUC), уратыта «convertible» диэн суруктаах, үксүгэр туризм эйгэтигэр туттулар.
Григорьев Павел Васильевич
Григорьев Павел Васильевич — Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, "Бочуот Знага" уордьан кавалера, "Килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллээх.
Песо (Куба)
Куба песота Кубаҕа төлөбүр сүрүн ньыматынан буолар, дойду ис өттүгэр уонна үксүгэр олохтоох дьон тутталлар.
Вирус
Вирустар характеристикалара: Клетка вирустары оҥорорун бүппүтүн кэннэ лизис процесһа саҕаланар, ол эбэтэр клетка бытарыллар. Ол бириэмэҕэ вирустар атын клеткалары инфекциялыырга тарҕаналлар. Вирустар уһуннук оннунан хаалыахтарын сөп, уонна бириэмэ ааспытын кэннэ бары услуобуйалар баар буоллахтарына клетканы инфекциялыылларын саҕалыыллар.
Григорьев Павел Васильевич
1930 сыл от ыйын 9 күнүгэр Амма оройуонун Лээги нэһилиэгэр төрөөбүт. 1947 с. Наахара сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбит. 1947-1950 сс. В.П. Чкалов аатына холкуоска оробуочайдаабыт. 1950-1953 Дьокуускадааҕы кульпросвет училищеҕа үөрэммит. 1953-1955 сс. Өлөөн оройуонун култуураҕа салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1955 сыллаахха Москубатааҕы государственнай библиотечнай институкка киирбит.
1989 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр өлбүт.
Тыыннаах буолуу уонна өлүү уратылара
Тыын диэн салгыны тыынан тыыннаах буолууну биллэрэр тыл улахан суолталаах. Киһи тыынар салгына сиргэ эрэ баар. Тыыныы киһи айылҕаны кытта биир сүрүн тутулуга буолар. Айылҕа салгынын тыымматаҕына киһи 7 мүнүүтэнэн өлөр диэн быһаараллар.
Салгыны кытта киһи кислороду тыынан иһигэр киллэрэр. Киһи этэ-сиинэ кислорода суох тыыннаах сылдьыбат. Кислорода элбэх салгыны сахалар “Ыраас салгын” диэн ааттыыллар. Салгын кислорода тыҥаҕа киирэн хааны толорон биэриигэ туттуллар. Хаан кислороду эт-сиин бары килиэткэлэригэр тириэрдэр.
Айылҕаҕа тыынар-тыыннаахтар диэн ураты көрүҥ ааттанар. Бары салгыны тыыналлар. Киһи эмиэ салгыны тыынарынан бары тыынар-тыыннаахтарга холбуу киирсэр. Тыыннаах диэн эт-сиин тыыннааҕын, салгыны тыынарын биллэрэр сүрүн бэлиэтэ буолар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугун быһаарар этиигэ киһи эмиэ сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:
1. Эт-сиин. Эт-сиин киһи сүрүн, тутаах чааһа. Тыыныы, тыыннаах буолуу эт-сиин сүрүн тутулуга, уратыта буолар.
Вирус
Сорох вирустар олус судургулар. Бактериофаг вирустар бактерия клеткатын иһигэр киирэргэ сайдыбыттар, сорох "кэмпиэр вирустар" тарҕаналларыгар бэйэлэрин кыратык уларытыллыбыт хаһаайын клетка мембранатынан хаххаланаллар, оччоҕуна атын клеткаларга киирэргэ судургу буолаллар. Билигин даҕаны ыарыыны сатаан эмтээбэт ыарыылар, ол курдук грипп эбэтэр ВИЧ оннук вирустартан тураллар.
Тыыннаах организм вирус инфекциятын кэнниттэн иммуннай эппиэт оҥорор, оччоҕуна вирус өлөр. Ол сыалга өссө вакциналары тутталлар. Сорох ыарыыларга билигин даҕаны вакциналар суохтар. Антибиотиктар вирус утары сатаан охсуспаттар, ол гынан баран атын эмтэр баалар уонна бэлэмнэнэллэр.
Тыыннаах буолуу уонна өлүү уратылара
Тыыннаах киһи диэн эттээх-сииннээх уонна үс куттара сүрүн күүһүнэн хам тутуллан бииргэ сырыттахтарына эрэ киһи диэн ааттанар. Бу икки өрүттэр; эт-сиин уонна өй-санаа холбоһон, бииргэ тутуллан сырыттахтарына эрэ киһи буолан сылдьыы кыаллар. Өйө-санаата суох эбэтэр киһи таһымыгар улаханнык тиийбэтэ билиннэҕинэ эт-сиин сүөһү диэн эбэтэр "Киһи буолбатах" диэн ааттанар.
Тулуур төһө улахан да өй-санаа эттэн-сиинтэн тутулуга улаатар. Өй-санаа көтөн, буккуллан, баайыллан хаалыыта эттэн-сиинтэн арахса сылдьыбытын биллэрэр. Тулуура улахан, өһөс киһи өйө хаһан да көтө охсон, буккуллан, баайыллан хаалбат. Бу быһаарыыны арыгыны элбэхтик иһэн итирии уонна түөһэйии диэн өй-санаа уларыйыылара бааллара бигэргэтэр.
Бары тыынар-тыыннаахтар; кыыллар, көтөрдөр өйдөрө-санаалара икки кукка; буор уонна ийэ кукка арахсаллар. Итилэргэ салгын кут диэн кыайан сайдыбат. Киһи атын тыынар-тыыннаахтартан биллэр уонна улахан уратытынан салгын кута сайдан, өйө-санаата түргэнник эбиллэрэ, саҥаны айан айыыны оҥороро, олоҕун тупсаран иһэрэ буолар.
Салгын кут сайдыыта киһи буолууну ситиһиигэ тириэрдэн оҥорор быһыы, майгы тупсуутугар тириэрдэн, билигин үчүгэй киһи буолуу таһыма ситиһиллэн эрэр.
Киһи өйө-санаата сайдан тугу оҥороро, оҥорор быһыыларыттан быһаччы тутулуктааҕынан үс куттара баһылаан иһэллэр. Сахалар киһи өйө-санаата үс кукка арахсаллар диэн этэллэр. Бу үс кут арахсыытын өйгө-санааҕа дьайыыны оҥорор үөрэх, үгэс уонна үөрүйэх диэн тыллар бааллара өссө чуолкайдаан, чиҥэтэн биллэрэр.
Киһи өлүүтэ этэ-сиинэ өлүүтүнэн, тыынара тохтооһунунан быһаарыллар. “Тыын быстыыта”, “Тыын тахсыыта” киһи өлүүтүгэр тириэрдэр. Өлүү диэн эт-сиин туруга тосту уларыйыытын, олох олорон бүтүүтүн быһаарар өйдөбүл буолар.
Эт-сиин өлүүтэ өйгө-санааҕа ураты дьайыылаах. Үс куттара эттэн-сиинтэн эньиэргийэ ылаллара тохтууруттан, туспа бараллар, аны уларыйбат турукка киирэллэр. Өй-санаа бу уларыйыытын сахалар айыы буолуу диэн аттыыллар. Ол аата "айыы үөрэҕэ" айыыны "үчүгэй" диириттэн дьону өлүүгэ ыҥырар.
Айыы буолуу киһи оҥорбут быһыыларын уратыларын тутуһан, икки өрүттэнэр, икки аҥы арахсар:
1. Үчүгэйи оҥоруу – үрүҥ айыы диэн ааттанар уонна кэлэр көлүөнэлэри иитэргэ, үөрэтэргэ туттуллар кыахтанар.
2. Куһаҕаны оҥоруу – хара айыы диэн ааттанар уонна умнуллууга, хаалыыга аналланар.
Дьоҥҥо туһалаах, барыһы киллэрэр саҥаны айыыны оҥоруу үрүҥ айыы диэн ааттанар, хайҕанар. Үрүҥ айыыны оҥоруу олус үлэлээх, уһун кэмҥэ оҥоруллар, элбэх билиини эрэйэр уустук үлэ буолар. Үрүҥ айыы төһө туһата улаатар да соччонон уһуннук оҥоруллар. Дьоҥҥо туһалаах үрүҥ айыыны оҥоруу биир эмэ киһиэхэ кыаллар.
Дьон бары кэриэтэ үрүҥ айыыны оҥоро сатыыллар эрээри, олоро табыллыбакка, сатаммакка хааланнар куһаҕаны элбэтэн кэбиһэллэр. Ону тэҥэ дьон бэйэлэрэ сыыһа-халты туттунаннар, тиэтэйэннэр, ыксааннар табыллыаҕы да куһаҕаҥҥа кубулутар уратылаахтар. Ол иһин киһи оҥорор куһаҕан быһыылара аҕыйыыллара уустук, айыыны оҥоруу элбээтэҕинэ эбиллэн иһэр уратылаахтар. Ол барыта куһаҕаны оҥоруу чэпчэкититтэн, судургутуттан ордук улахан тутулуктаах.
Киһи өллөҕүнэ үгэскэ, үөрүйэххэ кубулуйбут өйдөрө-санаалара айыы буолан ордон хаалаллар. Киһи үйэтигэр элбэх үчүгэйи оҥордоҕуна, ол оҥорбуттарын үрүҥ айыы оҥороннор кэлэр көлүөнэлэри иитэргэ, үөрэтэргэ туһаналлар.
Киһи тыыннааҕар элбэх туһалаах, үчүгэй айыылары оҥорон, ол айыылара үрүҥ айыы ааттанан кэлэр көлүөнэлэри иитэргэ, үөрэтэргэ туттуллуохтарын баҕараллар.
356
356 сыл.
Тыыннаах буолуу уонна өлүү уратылара
Киһи үс кутуттан ураты майгы диэн сүртэн тутулуктаах өссө киэҥ өйдөөх-санаалаах. Майгы диэн өй-санаа киһи тугу оҥороругар быһаччы кыттыспатыттан куттартан биллэр уратыланар, оҥорор быһыыларга быһаччы дьайыыта суохтар. Үөрүйэххэ кубулуйа илик майгы уратылара киһи өллөҕүнэ ыһыллан, симэлийэн, солбуллан суох буолан иһэллэр.
Песо (Куба)
История
1857 сыл иннинэ Кубаҕа испанскай реаллар эргийбиттэрэ. 1857 сылтан Кубаҕа банкноталары бэчээттээһин саҕаламмыта, банкноталар дойду иһигэр эрэ туттуллалара, номиналлара песо, 1 песо = 8 реал. 1869 сылтан сентаво номиналлаах банкноталар тахсыбыттара, 100 сентаво = 1 песо. 1881 сыллаахха песо АХШ долларыгар тэҥнэһэрэ. Бу валюта 1915 сыллаахха, бастакы манньыаттар тахсыахтарыгар, дылы банкнотанан этэ. 1960 сыллаахха валюта доллартан тутуллуута сэбиэскэй солкуобайынан солбуллубута. Песо АХШ Кубаны утары санкциятын түмүгэр (саахар атыылаһыытын тохтотуу) атастаһыллар хаачыстыбатын сүтэрбитэ. Бу Куба саҥа экономическай партнерга (ССРС-ка) көһөр;гэр сүрүн түрүөт буолбута. 1991 сыллаахха, ССРС ыһыллыбытын кэннэ, песо сыанатын сүтэрэн, атастаһар куурса 125 песо = 1 доллар буола түспүтэ. Хойукку кэмҥэ песо куурса үрдээн, билигин барыллаан 25 песо = 1 доллар буолан турар. 1993 сыллаахха, кытаанах экономия кэмигэр, АХШ доллара дойду рыногар киллэриллибитэ. Кыра суолталаах табардары, өҥөлөрү оҥорууга туттуллубута, холобура косметикаҕа уонна бородуукта аҕыйах көрүҥэр. 1994 сыллаахха конвертируемай песо киллэриллибитэ, сыанатынан 1 долларга тэҥнэһэрэ. 2004 сыл сэтинньи 8 күнүгэр Куба салалтата АХШ саҥа санкциятын утаран доллары эргииртэн уһулбута. 2005 сыллаахха конвертируемай песо куурса АХШ 1,08 долларыгар тиийбэ үрдээбитэ, ол эрэн 2011 сыл кулун тутар 14 күнүгэр урукку таһымыгар дылы түспүтэ.
Манньыаттар
1915 сыллаахха алтаннаах никельтэн 1, 2 уонна 5 сентаво, үрүҥ көмүстэн 10, 20 уонна 40 сентаво, 1 песо, ону кытта кыһыл көмүстэн 1, 2, 4, 10 уонна 20 песо манньыаттар оҥоһуллубуттара. Дизайннарын Чарльз Барбер (Charles E. Barber) айбыт. Манньыаттар АХШ Филадельфиятыгар быһыллыбыттара. 1916 сыл кэнниттэн кыһыл көмүс уонна 2 сентаволаах манньыаттар быһыллыбатахтара, 1 песолаах үрүҥ көмүс манньыат оҥоһуутун 1934 сыллаахха тохтоппуттара. 1 уонна 5 сентаволаах дьэс алтан манньыаттар 1943 сыллаахха эргииргэ тахсыбыттара. 1953 сыллаахха Хосе Марти 100 сааһыгар анаан 25, 50 сентаво уонна 1 песо номиналлаах үрүҥ көмүс манньыаттар быһыллыбыттара. Бу эргииргэ тахсыбыт бүтэһик үрүҥ көмүс манньыаттар этэ. АХШ-ка оҥоһуллубут бүтэһик манньыатынан 1961 сыллааҕы 5 сентаво буолар.
1962 сыллаахха 20 уонна 40 сентаволаах алтаннаах никельтэн оҥоһуллубут манньыаттар тахсыбыттара, ол кэннэ 1963 — 1 уонна 5 сентаво, алюминийтан. 1969 сыллаахха 20 сентаволаах алюминий манньыаттар киллэриллибиттэрэ, онтон 2 сентаво уонна 1 песо дьэс алтантан (1983). Алтаннаах никельтэн оҥоһуллубут 3 песолар 1990 сыллаахха киллэриллибиттэрэ, 1992 — 1 уонна 3 песолаах манньыаттар. 40 сентаволаах манньыаттар эргииртэн 2004 сыл от ыйыгар уһуллубуттара. Билигин эргииргэ 1, 2, 5 уонна 20 сентаволаах, ону кытары 1 уонна 3 песолаах манньыаттар бааллар.
1981—1989 сылларга Туризм Национальнай Института туристарга анаан «Интур» диэн суруктаах «ыалдьыт манньыаттары» таһаара сылдьыбыта. 1981 сыллаахха алтан-никель холбоһуктарыттан 5, 10, 25 уонна 50 сентаво, 1 песо манньыаттар оҥоһуллубуттара, онтон 1988 сыллаахха ити номиналлар, песоттан ураты, алюминийтан быһыллыбыттара. Бу манньыаттар деноминацияламмыттара уонна 1994 сыллаахха Канадаҕа тахсыбыт конвертируемай манньыаттарынан солбуллубуттара: 1, 5, 10, 25 уонна 50 сентаволаах манньыаттар, ону кытары 1 песо. 2004 сыл бүтүүтэ эргииргэ 5 сыаналаах конвертируемай песо манньыата киллэриллибитэ. Конвертируемай песо уонна сентаво манньыаттарын сүрүн дьүһүннэригэр Куба кэрэ-бэлиэ сирдэрэ ойууламмыттар: Революция Болуоссата (1 сентаво), Тринидад (25 сентаво), Гаванаҕа баар Кафедральнай собор (50 сентаво), индеецтэр диэриэбинэлэрэ Гуама (1 песо).
Маны таһынан, 50 сентаво, 1 песо уонна итинтэн үрдүк сыаналаах араас өйдөбүл манньыаттар оҥоһуллалар, дьүһүннэрэ: Куба биллиилээх дьоно эбэтэр Куба харамайдара. 1997 сыллаахха алтантан-никельтэн оҥоһуллубут 1 песолаах манньыаттар сериялара тахсыбыта, дьүһүннэригэр Карибскай бассейн үүнээйилэрэ ойууламмыта. 2001 сыллаахха манньыаттарга флористиканы ойуулааһын салҕанан, алтантан-никельтэн быһыллыбыт 1 песо сыаналаах Куба флората ойуулаах манньыаттар сериялара тахсыбыта.
Банкноталар
1857 сыллаахха Гавана испанскай Баана 50, 100, 300, 500 уонна 1000 песо сыаналаах банкноталара таһаарбыта. 25 песолаах банкнота 1867 сыллаахха тахсыбыта, 1869 — 5 уонна 10 песо. Уона сыллаах сэрии кэмигэр Куба Республиката ааттаах 50 сентаво, 1, 5, 10, 50, 500 уонна 1000 песо номиналлаах банкнотала тахсыбыттара.
Тыыннаах буолуу уонна өлүү уратылара
Православнай таҥара дьиэтэ сахалар кут-сүр үөрэхтэрин быһаарыыларын, үс куту үс төгүллээн атаарыыны билигин да тутуһа, толоро сылдьар. Бу быһаарыы чуолкай дакаастабылынан өлбүт киһи ахтыыта үс төгүллээн, хатылаан оҥоруллара буолар.
Песо (Куба)
Банкноталар
1891 с. — Казначейство — 5, 10, 20, 50, 100 уонна 200 песо.
1896 с. — Баан аата уларыйар «Куба арыытын испанскай Баана» — 5 уонна 50 сентаво, 1, 5, 10, 50, 100, 500 уонна 1000 песо.
1897 с. — 10 уонна 20 сентаво.
Тыыннаах буолуу уонна өлүү уратылара
Өлбүт киһини үс төгүллээн ахтыы, атаарыы бу кэмнэргэ оҥоруллар:
Песо (Куба)
Банкноталар
1905 с. —«Куба Национальнай Баана» — 1, 2, 5 уонна 50 песо.
Тыыннаах буолуу уонна өлүү уратылара
1. Үһүс хонугар көмөллөр уонна салгын кутун атаараллар.
Песо (Куба)
Банкноталар
1934 сыллаахха Куба салалтата 1, 5, 10, 20 уонна 50 песо номинациялаах үрүҥ көмүс сертификаттары таһаарбыта, 1936 — 100 песо, 1944 —500 уонна 1000 песо.
Тыыннаах буолуу уонна өлүү уратылара
2. Тохсус хонугар ийэ кутун ахтыы, атаарыы оҥоруллар.
Песо (Куба)
Банкноталар
1949 сыллаахха Баан кумааҕы харчылары оҥорууга төннүбүтэ — 1, 5, 10 уонна 20 песолаах банкноталары бэчээттээбитэ, 1950 — 50, 100, 500, 1000 уонна 10000 песо. 100 песоттан үрдүк сыаналаах банкноталар хойут тахсыбатахтара. 1961 сыл тохсунньутугар бу иннинээҕи банкноталар бары деноминацияламмыттара, Чехословакияҕа бэчээттэммит саҥа банкноталарынан солбуллубуттара. 1983 сыллаахха 3 песо сыаналаах банкнота бэчээттэммитэ. 1961 сыллааҕы банкноталар 2002 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр деноминацияламмыттара. Билигин эргииргэ 1, 3, 5, 10, 20, 50 уонна 100 песо бааллар.
Тыыннаах буолуу уонна өлүү уратылара
3. Түөрт уонус хонугар буор кутун ахтыллар, атаарыллар.
Песо (Куба)
Банкноталар
Куба валютата дойду тас өттүгэр эргийбэт. Песоны туристар күннээҕи табаардары атыылаһарга тутталлар. Куба олохтоох дьоно хамнастарын үксүгэр песонан ылаллар, уонна күннээҕи атыыларыгар хоромньулууллар.
Тыыннаах буолуу уонна өлүү уратылара
Нууччалар православнай таҥаралара билигин биир “душа” диэн өй-санаа баарын эрэ билинэр эрээри, былыргы кэмнэргэ сахалар таҥара үөрэхтэрин билэллэрин уонна ону олоххо билигин да тутуһа сылдьалларын өлбүт киһини үс төгүллээн, куттарынан тус-туспа арааран атаараллара биллэрэр. Итини тэҥэ, кинилэр киһи куттарын үс төгүллээн атаарыыны тутуһаллара сахалыы өй-санаа, кут-сүр үөрэҕэ табатын дакаастабыла буолар.
Песо (Куба)
Банкноталар
Атастаһыыга олохтоммут курс 1 CUP = 1 CUC. Ол эрэн үксүгэр атастаһыы куурса бааyнарынан уонна атастаһар пууyнарынан олохтонор.
Тыыннаах буолуу уонна өлүү уратылара
Киһи өйүн-санаатын, куттарын маннык тус-туспа арааран атаарыы сахалар кут-сүр үөрэхтэрин халбаҥнаабакка тутуһуу, куттар үөскүүр уратыларын билэн атаартааһын буолар. Арҕааҥҥы дойдулартан эргийэн кэлбит Христос итэҕэлин ылыммыт православнай таҥара үөрэҕэр киһи өйүн-санаатын үс кукка араарыы суох буолбут эрээри, өлбүт киһини үс төгүллээн атаарыы туома ордон хаалбыт.
Өлбүт киһи туох эмэ куһаҕаны оҥорбуттаах буоллаҕына, ону умнан, хаалларан кэбиһэллэр, букатын ахтыбаттарыттан бу куһаҕан быһыы умнуллар. Бу анаан-минээн оҥоруллар быһыы киһи оҥорбут куһаҕан быһыыларын умуннаран аҕыйатарга, хаалларарга аналланар уонна “Куһаҕаны ахтыбаттар” диэн этиинэн билигин тутуһулла сылдьар. Куһаҕан быһыылары умнан хааллардахха үчүгэй быһыылар элбиир кыахтара улаатарын туһаныллар.
“Киһи өллөҕүнэ үтүөтэ биллэр” диэн өс хоһооно киһи өлбүтүн кэннэ үйэтин тухары туох үчүгэйи оҥорбутун бэлиэтээн ахталларын биллэрэр. Киһи оҥорбут үчүгэй быһыыларын ахтыы, бу быһыылары үрүҥ айыы оҥорууга, умнубакка кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ, үөрэтиигэ туһаныыга аналланар.
Хас биирдии сааһырбыт киһи эт-сиин уонна өй-санаа бу курдук уларыйыыларын билэн, тутуһа сылдьара эрэйиллэр. (1,88).
Туһаныллыбыт литература
1.Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Рувим
Рувим (רְאוּבֵן) диэн Дьаакып уонна Лиэйэ бастакы уоллара. Рувим бииһин төрүттээччитэ. Түөрт уоллааҕа - Ханох, Фаллу, Хезрон, Карми. Ойоҕун аата биллибэт.
Итака чааhа
Итака чааhа (Ithaca HOUR) — АХШ Итака (Нью Йорк) куоратын олохтоох харчыта. АХШка ордук былыргы уонна бөдөн туттулла сылдьар олохтоох харчынан буолар.
Бу харчыны Пол Гловер диэн дизайнер 1991 сылга олохтообута.
Биир Итака чааhа — биир киhи 1 чаас устата улэлээбит төлөбүрүн быһыытынан сүбэлэнэр. Билинни курса — 10 америка доллара. Маннык курдук харчылар кэнники Мадисон куоракка (Висконсин) уонна Корвалиска (Орегон) киллэриллибиттэрэ.
1991 сылтан ыла 6300-тэн тахса биэс арааhынай туруулаах банкнотанан 63 тыhыынча АХШ долларыгар тэн Итака чааhа таhаарыллыбыт.Тыhыынчанан киhи уонна 500 тэрилтэ Итака чааhынан хамнас аахсыбыт уонна туттубут.Итака чааhынан табаары эргитии сууммата 2 мөлүйүөн АХШ долларыттан тахса сууммаламмыт.Итака чааhын ылабын диэбит киhи тута 2 Итака чааhын ылар. А5ыс ый буола-буола эбии 2 Итака чааhын көрдүөххүн сөп, бу харчыны туттарын иhин.Бэчээттэммит Итака чааhын 11 бырыhыана общественнай түмсүүлэргэ грант быhыытынан туттуллуохтаах. Итака чааhынан бэриллэр иэс бырыhыана суох буолар.
Манас аэропорт
Манас аэропорт
Норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах Манас аэропорт (Манас эл аралык аба майданы; ИАТА: FRU, ИКАО:UCFM) — Киргизия киин куората Бишкек аэропорда. Куораттан хотугулуу-арҕаа хайысхаҕа, 23 км.тэйиччи Чуйскай уобаласка баар. Киргиис эпоһын сүрүн дьоруойа Манас аатынан, суруйааччы Чингиз Айтматов көҕүлээһининэн ааттаммыт.
Куораттан соҕуруу хайысхаҕа турбут эргэ аэропорду солбуйарга анаан тутуллубут. 1974 с.алтынньы ыйга, бастакы сөмөлүөт, РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ  Алексей Косыгины илдьэ кэлэн түспүтэ. Аэропорт бэйэтин бастакы Москва-Домодедово рейсин 1975 с.ыам ыйын 4 күнүгэр толорбута. 1991 с. Кыргыстан Сэбиэскэй Сойуустан арахсыбытыгар, аэропорт инфраструктуралара хааччыллыылара мөлтөөн, сөмөлүөт ахсаана аҕыйаабыта. 60 кэриҥэ сөмөлүөт, бөртөлүөттэн саҕалаан авиалайнерга диэри,  өрөмүөннэммэккэ үлэлээбэт турукка киирбиттэрэ. 2001 с. Америка Холбоһуктаах Штаттара уонна кинилэр кыттыгастара, Манас аэропортка байыаннай база тэрийэргэ Кыргыстан бырабыыталыстыбатыттан көҥүл ылан, коалиция сөмөлүөттэригэр анаан ангардары туппуттара, көтөр-түһэр полоса кытыыларынан парковка перроннарын уо.д.а. оҥорбуттара.
2001 с.муус устарга, ОАО «Международный аэропорт "Манас"» тэриллибит.
2007 с. аэропорт терминала саҥаттан бырайыактаммыт уонна реконструкцияламмыт.
"Манас" аэродром, (ИКАО классификациятынан)"4Е" кылаастаах, ханнык баҕарар тииптээх сөмөлүөттэри түһэриэн-көтүтүөн сөп. Перронун иэнэ 242000×2, 38 орто- уонна ыраах- айаҥҥа көтөр сөмөлүөттэри туруорар анал сирдэрдээх, икки телескопическай тырааптаах.
ОАО «Международный аэропорт "Манас"» хампаанньа 11 аэропорты салайан үлэлэтэр: 5 норуоттар икки ардыларынааҕы уонна 6 эрэгийиэннээҕи, ол иһигэр:
Дивриги куорат
Дивриги (Divriği) - Туурсуйа киин өттүгэр, Анатолияҕа баар куорат. Нэһилиэнньэтин ахсаана, 2007 с. ыытыллыбыт перепись түмүгүнэн - 17176 киһи.
Б.э 850 с.Өстөөхтөргө улахан утарсыыны оҥорор кыахтаах Тефрика кириэппэс диэн тутуллубута сабаҕаланар. Кириэппэһи, павликианнар(парахристианныы итэҕэл) итэҕэллэрин диэйэтэлэ Карвей Византия да, Араб халифата да бас билиитигэр киирбэтэх сиргэ төрүттээбит. Хрисохерис салайар кэмигэр, Тефрика, павликианнар киин куораттара диэн ааттанар эбит. 870 с. Тефрикаҕа, Пётр Сицилийскай тиийэ сылдьан, эрэгийиэн устуоруйатын туһунан арыый сиһилии суруйбут. 878 с.кириэппэһи византия аарымыйата сэриилээн ылбыт, Леонтоком клисуратын салайар тэрилтэ олохтоммут, быһа холоон 940 с.фема(византия байыаннай уокуруга) административнай киининэн анаммыт. 1019 с.бүтэһик ыраахтааҕы Васпуран Сенекерим Арцруни уолун бас билэр сирдэрэ, Византия импиэрийэтин састаабыгар киирбитигэр, кини куорат баһылыгынан анаммыта. 1068 с.сельджук-туроктар илиилэригэр баар Тефриканы, импэрээтэр Роман lV салайар византия аарымыйата ылбыта. Ол эрээри, 1071 с.кыргыһыы кэнниттэн Дивриги туркменнарга, Данишмендидтар судаарыстыбаларын састаабыгар киирбитэ. Хll-Хlll ү. Дивриги куоракка бастакылартан биирдэстэринэн, осман архитектурата истииллээх дьиэлэр тутуллубуттара. Ол курдук, 1229 с.тутуллубут дьиэлэри, 1985 с. ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы баай испииһэгэр киллэрбитэ. Хlll үйэ иккис аҥаарыгар куораты, Данишмендидтар былаастарын суулларбыт монгуоллар халаабыттара. 1516 с.Дивриги Осман импиэрийэтин састаабыгар киирбитэ.
Куорат, Евфрат өрүс салаата Чалтисую өрүс оройуонугар турар. Өҥ буордаах сиргэ турар буолан араас отонноох мастар, үүнээйилэр хото үүнэллэр. Куорат соҕуруу өттүгэр, дьоҕус томторго Хlll үйэҕэ, Византия импиэрийэтэ баар эрдэҕинэ тутуллубут, бөҕө истиэнэлэрдээх ис куорат урусхала сытар.
Дивриги куоракка, Турция Өрөспүүбүлүкэтин тимир рудатын улахан аҥаара хостонор. Тимир руданы, Хара муораттан хотугулуу 900 км. тэйиччи турар, тимири уһаарыы тэрилтэлэрэ сайдыбыт Карабюк уонна Эрегли куораттарга ыыталлар.
Дивригига тимир суол Сивас-Эрзурум вокзала баар.
Лиэйэ
Лиэйэ (לֵאָה‏‎) диэн Дьаакып ойоҕо. Лабан улахан кыыһа. Рахил эдьиийэ. Дьаакыптан алта уолу төрөппүтэ - Рувим, Симеон, Леви, Иуда, Иссахар, Забулон. Уонна Дина диэн биир кыыһы төрөппүтэ. Дьаакыптыын Махпеле хаспахха көмүллэн сытар. Хатын ийэ быһыытынан ытыктанар.
Симеон
Симеон (שִׁמְעוֹן‎) диэн Дьаакып уонна Лиэйэ иккис уоллара. Симеон бииһин төрүттээччитэ. Алта уоллааҕа - Дьөмүөл, Дьамин, Охад, Дьахин, Зохар, Шаул. Ойоҕун аата Бона (Сихем дьахтара). Сорох суруйуулар Симеон бииргэ төрөөбүт балтын Динаны ойох ылбыта дииллэр.
Abbott
Abbott Laboratories (Эбботт Лэбораториз), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан уонна биллэр фармакология уонна медицина эйгэтигэр баһылаан иһэр тэрилтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ рыночнай өлүүтүнэн. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Nasdaq үрдүкү индекска ааҕыллар.
Сүрүн акционердар, ол эбэтэр тэрилтэни туораттан салайааччылар:
Вали-хан
Уали-хан (султан Вали Бахадур, Вали) (1741-1819) — Орто жуз (казаахтар уустарын холбоһуга) (1781-1819) хана, Абылай хан, иккис ойоҕо каракалпачка Сайман-Ханымтан улахан уола.
1782 с.тохсунньу ый саҥатыгар, Цин императора кинини ханынан билиммитэ, онтон олунньу 23 күнүгэр, Орто жуз ханынан, анал суругунан Нуучча ыраахтааҕыта бигэргэппитэ. Ити сыл, сэтинньи 1 күнүгэр, Сибэтиэй Петр кириэппэһигэр, Иркутскай уонна Колывановскай генерал-губернатора И.В.Якоби баарыгар, султаннар уонна бийдар Орто жуз ханынан ааттаабыттара.
Уали-ханы баай казаахтар уонна нэһилиэнньэ өйөбөт этэ. 1780 с. тортул уонна каракесек уустарын казаахтара султан Барак уолун Даир(1781-1784) ханы, бэйэлэрин ханынан талбыттара. Элбэх султаннар уонна бийдэр, Уали-хан былааһын билиммэттэр этэ. Ол иһин, кини Кытай уонна Нуучча сирин өйөбүлүгэр тирэнэрэ. 1795 с.кыраныысса аттыгар олорор казаахтар(2 султан, 19 уус чаччыыналарауонна 120000 ахсааннаах киһи), Уали-хан батталыттан босхолоон Иртыш өрүс уҥа биэрэгэр олохсутарыгар көрдөһөн, Арассыыйа императрицата Екатерина ll сурук суруйбуттара.
Ыраахтааҕы бырабыыталыстыбата Уали-ханы былааһыгар хаалларан туран, нэһилиэнньэни кытта сыһыанын тупсара сатаабыта.
1800 с. Уали-хан, бөрөстүөлүн сүтэрбэт туһугар, Кытай императорын, хан бөрөстүөлүн уолун Габбас аатыгар аныырын өйүүрүгэр көрдөспүтэ.1815 с.нуучча кыраныыссатын салалтата Орто жуз саҥа ханынан, Уали-ханы кытта бииргэ салайалларыгар, Дайр кыра быраатын Бокейы(1815-1817 ) анаабыта. Кини өлбүтүн кэннэ, хан былааһа, ыраахтааҕы былааһын салалтатынан суох оҥоһуллубута. Онтон, "Сибиир киргиистэрин туһунан Устаап" ылыллыбытын кэннэ,Уали-хан сирдэрин уолаттара үллэстибиттэрэ. Боровой күөлгэ баар хан олоҕо - улахан уолугар түбэспитэ. Уали-хан өлбүтүн кэннэ, кылаан баһылыгынан кини ойоҕо Айганым(1783-1853 буолбута.
Уали-хан икки ойоҕуттан 14 уоллааҕа: улахан ойоҕуттан - биэс, кыра ойоҕуттан Айганымтан - тоҕус: Абулмамбет, Шынгыс, Хамза, Бегалы, Аблай, Шеген, Торежан, Габбас, Джучи,Тауке, Канкожа, Али, Губайдулла, Есим.
Сигэлэр
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D1%85%D0%B0%D0%BD
https://w.histrf.ru/articles/article/show/uali_khan_vali_khan
Шиллинг
Шиллинг (schilling, scilling, scylling, shilling) — Арҕаа Европа сорох дойдуларын манньыаттарын уопсай аата; XX үйэҕэ кэккэ дойдулар харчылара. Бу тылтан былыргы нуучча манньыаттарын ааттара («шелег» уонна «склязь») үөскээбиттэр.
Солид ниэмэс тылыгар чугаһытыллыбыт аата. Бастаан 12 денарийга тэҥнэһэр харчы этэ. Манньыат быһыытынан Германияҕа XIV үйэттэн, Данияҕа уонна Нидерландыга — XV, Англияҕа — XVI үйэлэртэн саҕалаан быһыллыбыта.
XIV үйэҕэ Германияҕа быһыллыбыт 1 шиллинг манньыат 1,39 г үрүҥ көмүс ыйааһыннаах этэ.
Вюртемберга шиллины быһыы 13 сыллаах сэрии кэннэ тохтотуллубута, Вюрцбурга — 1803 сыллаахха, Любекка — 1789, Гамбурга — 1855.
XVII—XIX үйэлэргэ кратнай шиллинг быһыллара: 32, 16, 12, 8 уонна 4 шиллинг.
1559—1810 сыллардаахха 2 уонна 1/2 кыра пробалаах үрүҥ көмүс бранденбургско-прусскай манньыаттар быһыллыбыттара, ол кэннэ биллонтан уонна 1790 сылтан — алтантан.
Англияҕа аан бастаан шиллинг манньыаттарын Генрих VII король 1502 сыллаахха быстарбыта, ол кэмҥэ манньыат тестон диэн ааттанара. Манньыат бэйэтин бүтэһик аатын Эдуард VI ыраахтааҕылыыр кэмигэр ылбыта.
Доможаков Николай Георгиевич
Николай Георгиевич Доможаков (1916–1976) — Хакаас учуонайа, суруйааччыта. Хакасияҕа Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа научнай-чинчийэр институтун тэрийсибитэ уонна 1944 сылтан 1955 сылга диэри салайбыта. Доможаков хакаас омук тылын, оскуолаҕа үөрэтэр кинигэлэрин, үөрэтии босуобуйаларын, атын элбэх үөрэх фундаментальнай үлэлэрин оҥорбут ааптар быһыытынан биллэр. "Ыраххы аалда" (Ыраах аалга) диэн хакаасты бастакы арамааны суруйбута.
Шиллинг
Шиллинг Англия харчытын эргииригэр 1971 сылга дылы баар этэ. Ону кытары 2 шиллинг манньыаттар быһыллар этилэр: бастаан үрүҥ көмүстэн, 1947 сылтан — алтан-никель буккаастаах (2 шиллинг манньыаты флорин диэн ааттыы сылдьыбыттара).
Доможаков Николай Георгиевич
Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха тохсунньу 20 күнүгэр Хакасия Хызыл - Хас  улууһугар, билиҥҥинэн Усть-Абаканскай оройуонугар дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Шиллинг
XX үйэҕэ шиллинг кэккэ дойдулар харчылара буолар: Австрия (2002 с. евро киириэр дылы), Британскай Илин Африка (1921 сылтан) уонна хойут тутулуга суох буолбут дойдулар Кения, Сомали, Сомалиленд, Танзания уонна Уганда.
Доможаков Николай Георгиевич
Олоҕун олуктара
Николай Георгиевич Абаканскай педагогическай училищены үөрэнэн бүтэрэн баран, тыа оскуолатыгар учууталлаабыта. Салгыы Хакасияҕа Тыл, литература уонна история научнай-чинчийэр институтун тэрийсибитэ уонна 1944 сылтан 1955 сылга диэри салайбыта. Доможаков хакас омук тылын, оскуолаҕа үөрэтэр кинигэлэрин, үөрэтии босуобуйаларын, атын элбэх үөрэх фундаментальнай үлэлэрин оҥорбут ааптар быһыытынан биллэр.
Маны таһынан, биир санаалаахтарын кытта уобаласка аан маҥнай төрүттэнэр педагогика кабинетын тэрийсиигэ ылсыбыта. Бу оччолорго, биллэрин курдук, ханна да тэриллэ илик педагогическай муннук буолуон сөп. Бу кэмҥэ кини техникумҥа хакас тылын үөрэппит.
Николай Георгиевич үөрэппит оҕолоруттан В.Г.Карпов, Н.Н.Межекова, С.П. Ултургашев о.д.а үөрэнэн, Хакасияҕа биллэр-көстөр билим учуонайдара буолан тахсыбыттара.
Сэтинньи 16 күнүгэр 1976 сыллаахха өлбүтэ.
С.П.Ултургашев үтүө сабыдыалынан, көмөтүнэн Хакасияҕа «Түүр омук суругун-бичигин, култууратын күннэрэ» диэн ылыныы сокуона  олоххо киирэн, түүр тыллаах өрөспүүбүлүкэлэри кытта ыкса ситим олохтоммута. Профессор С.П.Ултургашев чинчийэр научнай үлэлэрэ Арассыыйа, Сибиир, Хакасия устуоруйаларын кытта ыкса ситимнээх. Кини бу айымньылаах 70 научнай         үлэтэ, “Пирятинская Краснознаменная” монографията иккилиитэ-үстүүтэ бэчээттэнэн тахсыбыттара.
Туһаныллыбыт литература:
Morgan Stanley
Morgan Stanley (Морган Стэнли) — АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ харчы конгломерата. Улахан бизнес уонна харчы эргитэр тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр, эргитэр урбатар актива 2022 сыллаахха 5 триллион долларга тэҥнэһэр (ол эбэтэр Mitsui Group, Sumitomo Group уонна BlackRock тэҥэ).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
2011 сылтан ыла сир шаарын харчытын эргитэр тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр, глобальнай системнай бааннар ахсааннарыгар.
Тумусов Платон Терентьевич
Тумусов Платон Терентьевич — экэнэмиис, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, "Бочуот Знаага" уордьан кавалера.
1979 с. Саха сирин киинин сопхуос тарыгар сүөһү иитээччилэр хамнастарын тупсарыыга хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбитэ (тиэмэтин аата Вопросы совершенствования оплаты труда в мясо-молочном скотоводстве совхозов Центральной Якутии).
Самурай
Самурай — былыргы Дьоппуон дойдутугар охсуһуук боотурдары ааттыыллар.
Mitsui & Co.
Mitsui & Co. (Мицуи Буссан), Дьоппуон 12 улаханынан тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга капитализациятынан 23 буолар. Тэрилтэ 53 бизнес секторга үлэлиир, сүрүннээн энергетика, атомнай промышленность, продуктовай гипермаркеттар, нефтехимия.
Mitsui & Co. бэйэтэ Nasdaq үрдүкү хаачыстыбалаах тэрилтэлэр компонеҥҥа холбонор, Fortuna 500 компонеҥҥа эмиэ холбонор.
NASDAQ
NASDAQ (ол эбэтэр National Association of Securities Dealers Automated Quotation) — АХШ биир улахан биржата, 500 үрдүк технологияҕа сыһыаннаах тэрилтэлэр индекстарын учуоттуур уонна оонньотор индекс.
Fortuna 500 индекска сыһыана суох.
Прилуки
Прилуки (Прилуки) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 58 456 (2015).
Түүр омуктар тылларыгар майгыннаһар тыллар. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
'''Түүр омуктар тылларыгар майгыннаһар тыллар. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)'''
Билиҥҥи түүр омуктарын иһигэр хайдыһыы, бытарыйыы, быһа холоон, 2 тыһыынча сыл анараа өттүгэр саҕаламмыт. Холобур, биһиги сахалар төрүттэрбит ити кэмнэргэ түүр омук уопсай маассатыттан арахсан барбыт буолуохтарын сөп.
Анал үөрэхтээх дьон чинчийбиттэринэн, түүр омуктарын иһигэр лиэксикэлэрин сөп түбэсиһиитэ 72 %-ҥа тэҥнэһэр. Монгуол омуктара б.э.10-с үйэтигэр эрэ араас омуктарга (монгуоллар, бүрээттэр, калмыыкта...) хайдыспыттар. Ол иһин тыллара 90 % сөп түбэсиһэр. Атыннык эттэххэ, монгуол – бүрээттиин, бүрээт калмыктыын кэпсэтэн өйдөһүөхтэрин сөп.
Тоҥус-маньчжурдар биһиги эрабыт саҕаланыа 4 үйэ баарына бытарыйбыттар. Маньчжурдар, эбээннэр, эбэҥкилэр, нанаайдар, удэгелэр, орочоннор, ульчалар, ороктар уо.д.а. диэннэргэ. Лиэксикэлэрин сөп түбэсиһиитэ – 65 %
Дьоппуон- рюкю тылларын икки ардыгар өйдөһүү – 74 %.
“Тыл үөрэхтээхтэрэ суруйалларынан, билиҥҥи саха тылыгар 2500 кэриҥэ монгуолтан киирбит тыл баар буолуон сөп. Холобур, монгуоллары кытта үйэ тухары ыаллаһа олорор тываларга 2200, хакаастарга – 400, алтаайдарга – 830 монгуол тыла баар эбит,” – диэн суруйар суруналыыс Иван Гаврильев « Олоҥхо уонна бүрээт-монгол тыла»диэн ырытыы ыстатыйатыгар.
Бу ыстатыйаттан И.Гаврильев чинчийэн суруйбут үлэтигэр биһиги аатырар олоҥхобут сүрүн дьоруойдара Саха Саарын Тойон, Сабыйа Баай Хотун, Ньургун Боотур, Туйаарыма Куо, Айталыын Куо, Айыҥа Сиэр Тойон, Айыҥа Нуоралдьын эмиэ монгол-бүрээт тылыттан төрүттээх ааттар буолан тахсаллар. Уонна ырытааччы тылбыт баайын сыныйан үөрэтэн, монгуол тыллаах омуктар сахалары баһылаан-көһүлээн олоро сылдьыбыттарын ыйар.
Оттон казах тылыгар саха тыла олус уруулуу, сирдэр ааттара майгыннаһаллар. Олоҥхоҕо хоһуйуллар айылҕа, сир-дойду үгүс, «кыһыл кумаҕынан кырбаһар, үоүҥ кумаҕынан өрүкүйэр, хара кумаҕынан хаһыырар» сирдэри Орто Азияҕа ол иһигэр Казахстаҥҥа да булаттыахха сөп. Терис сахалыыта Тиэрэ диэн кыракый үрэх. Саха Сиригэр казах сирин-уотун курдук ааттар бааллар. Холобур, Дьубалы – Дьабыыл, Тиэрис – Тиэрэ..
Саха тылын үөрэтэр учебникка саха тылыгар үс тыһыынча монгол тыла киирбитэ биллэр. Ол аата итии сылаас сиргэ монголлар хаалбыттар, оттон кинилэри кытта өр алтыһан олорбут сахабыт дьоно күрээн дуу, куотан дуу, монголларга хотторон дуу маннык тымныы дойдуга кэлэн олохсуйбуттар.
Макао патаката
Патака (pataca macaense) — КНР Макао анал административнай оройуонун харчыта. Кода — MOP. 10 хоттан эбэтэр 100 авоттан турар. 1984 сылтан киллэриллибитэ. Билигин кумаа5ынан 10, 20, 50, 100, 500 уонна 1000 патака, тимиринэн 10, 20, 50 аво, 1, 2, 5 уонна 10 патака харчы туттуллар. 1902 сылга Макао5а Португалия Муора Унуордаанны Баанын агенствота арыллыбыта. 1905 сылга бу баан патаканы таhаарарга уhулуччу көҥүлү ылбыта. Бу баан патаканы1906 сыл тохсунньу 27 күнүттэн таhаарар.1920-1940 сылларга Макао кэккэ бааннара арааhынай номиналлаах чектэри бэчээттии сылдьыбыттара. Дьоппуон оккупациятын кэмигэр агенство патаканы таhаарарын быспата5а. 1945 сылга агенство төттөрү Португалия бас билиитигэр киирбитэ, саҥа көрүҥнээх харчы тахсыбыта.
Патака курса Гонконг долларыгар тэннэнэр.
Салда күөл
Салда күөл (Salda Golu) - кратертан үөскээбит күөл, Турция соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр, Ешилова уонна иль Бурдур оройуонарын кыраныыссатыгар баар күөл. Күөл ньуурун иэнэ - 45 кб.км. Күөл уһуна - 8 км. Күөл кэтитэ - 8 км. Муора таһымыттан үрдүгэ - 1165 м. Күөл дириҥэ - 200 м.тиийэр. Карбонатнай боруодаларынан баай, түөрт чыпчааллара үрдүүр сирдэринэн1400 м. тиийэр хайалар күөлү төгүрүктүү тураллар. Хайалары,бэс ойуурдар бүрүйэ үүммүттэр. Кытылларыгар, тростниктар уонна араас ууүүнээйилэрэ үүнэллэр. Оройуон киинэ Ешильова, Салда уонна Донбаба дэриэбинэлэр бааллар. Күөл уутун ылар бассейынын иэнэ - 147,6 кб.км. Сылга, ортотунан, 435 мм сөҥүү түһэр. Салды күөл уутун водороднай көрдөрүүтэ 8-тан 10 диэри уларыйар. Күөлгэ, хоту уонна арҕаа өттүттэн икки үрэх уута киирэр. Хотугулуу-илин кытыла ойуурдаах. Күөлтэн арҕаа диэки Салда дэриэбинэ, соҕуруулуу-илин диэки Ешильова куорат тураллар. Күөлгэ, ордук, уутугар гидромагнезитовай минерал баарыттан сылтаан элбэх турист сылдьар. Ол минерал, тирии сорох ыарыыларын эмтиир диэн сабаҕалыыллар. Күөлгэ балык арааһа уонна күөл аттыгар араас чыычаахтар, дьиикэй кустар, ойууругар - кабааннар, саһыллар, куобахтар үөскүүллэр. Үрүҥ кумахтаах пляжтара, дьэҥкир уута, үрүҥ өҥнөөх сэттэ арыылара күөлү өссө, тупсаран биэрэллэр. Салда күөл, былыргы строматолитовай водоросль үүнэр аҕыйах күөллэртэн биирдэстэрэ буолар. Күөл уутугар кальций уонна магний аһыы туустара элбэх.Күөл үрүҥ кумахтаах кытыллара, үрүҥ өҥнөөх арыылара, уутун састаабыгар гидромагнезит диэн ааттаах минерал баарыттан дииллэр. Уута питательнай бэссэстибэлэринэн дьадьаҥытын, водоросль аҕыйахтык үүнэрэ туоһулуур. Салда күөл грунт уутун уонна сир аннынааҕы уулары ылар буолан, иэнин кээмэйэ сөҥүү төһө түһэриттэн тутулуктанар. Сүрүн салаалара - Салда(Каракова), Доганбаба, Дог үрэхтэр. Кэнники 20 сылга күөл уута аҕыйаан, 4 м.түспүт. Салда күөл уонна кини тулата, бастакы истиэпэннээх харыстанар айылҕа оройуонугар киирэллэр. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0_(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE) https://meladan.livejournal.com/625360.html
Түүр омуктар тылларыгар майгыннаһар тыллар. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература:
1. Иван Гаврильев. Олоҥхо уонна бүрээт-монгол тыла. Кыым. 2013
2. Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1981.
Вилли Смитс
Биографията
Вилли Смитс 1957 сыллаахха олунньу 22 күнүгэр Вертегэ (Weurt) Гелдерланд провинцияҕа (илин Нидерланды) төрөөбүтэ.
1980 сыллаахха Калимантанҥа бастакы сырыытыгар сылдьан индонезийка дьахтары ойох ылбыта.
1985 сылтан Индонезия Илиҥҥи Калимантан провинциятыгар Баликпапан аттынааҕы ойуурдары чинчийэр ыстаансыйаҕа үлэлээбитэ.
1989 сыллаахха ырыынак атыыһыттара бырахпыт орангутаан оҕотун булан, атаҕар туруорбута.
Ол кэннэ бу кыыллары көмүскүүр дьарыктаммыт.
1991 сыллаахха Вилли Смитс Калимантанҥҥа (Борнео) «Орангутааннары быыһыыр пуонда»ны (Borneo Orangutan Survival Foundation, BOS) тэрийбитэ, хойут пуондата сүтэн эрэр кыыллары харыстыыр биир бөдөҥ тэрилтэ буолбут.
1994 сыллаахха ойуур хаһаайыстыбатын уонна кырыс буор үөрэҕин уобалаһыгар Нидерлаандылар Вагенинген үнүбүрсүтүөтүгэр дуоктар истиэпэнин ылбыта.
2007 сыллаахха тохсунньу 14 күнүгэр Индонезия бэрэсидьиэнэ Сусило Бамбанг Юдойоно Смтс пуондата туппут Масаранг (The Masarang Palm Sugar Factory) саахар собуотун арыйбыта, собуот оҥорон таһаарыыга экологияҕа сыһыаны тутуһар, тулалыыр айылҕаҕа эппиэттэхтик сыһыаннаһар.
Masarang пуонда 2010 сыллаахха Нидерлаандыга (Masarang Internatiol Foundation) уонна Гонконгга (Masarang HK Society Limited) офистары арыйбыта.
Награадалара уонна премиялара
Вилли Смитс Satya Lencana Pembangunan Award (1998) бириэмийэнэн нагараадаламмыта; итини таһынан, Нидерлаандыга «хоруол лиэнтэтинэн» (Koninklijke onderscheiding; рыцарь уордьана) (1995).
2005 сыллаахха дойдутун иннигэр өҥөлөрүн иһин Индонезия гражданствотын ылбыт.
Түөрт капеллан
Түөрт капеллан («өлбөт үөстээх капеллааннар» эбэтэр «„Дорчестер“ капеллааннара») — дьону быыһаары бэйэлэрин олохторун толук уурбут АХШ аармыйатын 4 капеллана.
«Дорчестер» диэн хараабыл 1943 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр тимириитигэр дьону быһыы сылдьан өлбүттэрэ. Хараабылга ньиэмэс торпедата түбэспитигэр эвакуацияны тэрийбиттэрэ, дьоҥҥо шлюпкаларга олорорго көмөлөспүттэрэ, бэйэлэрин быыһыыр сэлиэччиктэрин атын дьоҥҥо биэрбиттэрэ. Капеллааннар малыыппа ааҕа-ааҕа, таҥара ыарыаларын ыллыы-ыллыы хараабылы кытта тимирбиттэрэ.
Бары старшай лейтенант сыбаанньалаахтара.
Гарвард университетын байыаннай капеллааннары үөрэтэр киинигэр билсибиттэр, онно Европаҕа сэриигэ барарга бэлэмнэниини ааспыттар. 1943 сыллаахха «Дорчестер» диэн хараабылынан сулууспалыахтаах сирдэригэр барбыттар. слева|мини|298x298пкс|«Дорчестер» транспортнай хараабыл
U-223 ньиэмэс подлодката Киль куораттан 1943 с. тохсунньу 12 күнүгэр тахсыбыта. Бу кини бастакы бойобуой бохуота этэ. Кини Хотугу байҕалы Норвегия өттүттэн быһа көппүтэ, онтон Атлантикаҕа Исландия уонна Фарер арыыларын ыккардынан киирэн Гренландияҕа чугаһаабыта.
"Дорчестер" хапытаана Ханс Дж. Даниэльсен катердар сонардара подлодканы булбуттарын туһунан сэрэтиллибитэ. Дьону таҥастаах уонна быыүыыр сэлиэччиктээх утуйалларыгар бирикээстээбитэ. Ол эрээри элбэх саллаат итиитэ бэрт буолан уонна сэлиэччиктээх утуйар табыгаһа суоҕуттан бирикээһи толорботохторо.
904 киһиттэн 230-та эрэ тыыннаах хаалбыта. Торпеда хараабылы таппытыгар уот барбыта, хараҥаҕа паника саҕаламмыта, элбэх киһи ууга ыстаммыта, онно тоҥон өлбүтэ. Капелланнар дьону уоскута сатаабыттара, эвакуацияны тэрийбиттэрэ, быыһыыр сэлиэччиктэри түҥэппиттэрэ, онтон тиийбэтэҕэр бэйэлэрин сэлиэччиктэрин дьоҥҥо биэрбиттэрэ. Уу температурата 1°С, салгын киэнэ — 2°С этэ.
Өйдөбүнньүк
1944 сыл ахсынньы 19 күнүгэр бары түөрт капелланы «Пурпурнай сүрэх» мэтээлинэн уонна «Уһулуччу өҥөлөрүн иһин» кириэһинэн өлбүттэрин кэннэ наҕараадалаабыттара ..
Капелланнар АХШ үрдүкү байыаннай наҕараадатыгар Бочуот мэтээлигэр түһэриллэр кыахтара суоҕа, тоҕо диэтэххэ бу наҕараааданы дьоруойдуу быһыыны кыргыһыы кэмигэр эрэ оҥорбут дьоҥҥо биэрэллэр.
АХШ кэнгириэһэ Түөрт капеллан күнүн олунньу 3 күнүгэр бэлиэтииргэ уураахтаабыта.
Рунеберг күнэ
Рунеберг күнэ (Runebergin päivä) — фиин бэйиэтэ, Финляндия өрөгөйүн ырыатын ааптара Йохан Рунеберг төрөөбүт күнүгэр Финляндия судаарыстыбатыгар олунньу 5 күнүгэр бэлиэтэнэр
Йохан Рунеберг нуучча-швед 1808—1809 сс. сэриитин туһунан «Столь прапорщик кэпсээннэрэ» диэн хоһооннор хомуурунньуктарын ааптара.
Бу күн Финляндия былааҕын ыйыыллар. Рунеберг пирожнайа дэнэр бэйиэт ойоҕо Фредрика ырыссыабынан астанар минньигэс аһы астыыллар.
Бу күн Финляндияҕа үрдүктүк сыаналанар литэрэтиирэ наҕараадатын — Рунеберг бириэмийэтин туттараллар.
Леви
Леви (לֵוִי‎) диэн Дьаакып уонна Лиэйэ үһүс уоллара. Леви бииһин (Левиттар) төрүттээччитэ. Үс уоллааҕа - Гершон, Кохат, Мерари. Ойоҕун аата Милка. Аарон, Моисей, Мириам хос эһээлэрэ. Леви 137 сыл олорбут. Барыы битигэ кэпсииринэн, Леви биир сиэнэ Амрам (Кохат уола) Йохебед диэн дьахтары ойох ылбыт. Кини Аарону, Моисейы уонна Мириамы төрөппүт. Кэлиҥҥи битиктэр (апокрифтар) кэпсииллэринэн, Йохебед Леви төрөппүт кыыһа буолар.
Борзна
Борзна (Борзна) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 535 (2013).
Күннэй (ырыаһыт)
Күннэй — Сергучева Ульяна Георгиевна — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта, СӨ култууратын туйгуна.
Аҕата Георгий Сергучев эстрадаҕа ыллыыра («Чороон», онтон «Дапсы» бөлөхтөр), ийэтэ Татьяна Сергучева – ырыаһыт.
2016 с. СӨ Эстрада судаарыстыбаннай тыйаатырын уус-уран салайааччытынан анаммыта.
Хоспис
Хоспис — бүтэһик стадияҕа сылдьар ыарыһахтары (сүрүннээн онкологиялаах дьоннор) эмтиир, көрөр-истэр тэрилтэ.