cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Николаев Егор Михайлович
Олоҕун олуктара
Үүнэр ыччаты үөрэтиигэ, иитиигэ, саха норуотун уус-уран айымньытын пропагандалааһыҥҥа, тарҕатыыга уһулуччу үтүөлээх Николаев Е.М. РСФСР, САССР оскуолаларын үтүөлээх учууталын, норуот үөрэҕириитин туйгунун ааттара иҥэриллибитэ. Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, «Саха-Азия» фондатын стипендиата, элбэх мэтээллэр, знактар хаһаайыннара. Биллиилээх норуот ырыаһыта, үҥкүү тылын этиитин сураҕырбыт маастара.
Caracol Televisión
Caracol Televisión — Колумбия телекомпанията, салалтата — Богота.
ITT Corporation
ITT Corporation - АХШ телекоммуникациа тэрилтэтэ, биир бөдөҥ аармыйаны сибээһинэн хааччыйааччы.
Эргэрбит тыллар
Эргэрбит тыллар (архаизмы) - билиҥҥи тылга киэҥник туттуллубат буолбут лиэксикэ. Эргэрбит тыллар икки бөлөххө хайдаллар: архаизмнар уонна историзмнар диэҥҥэ.
Gibson
Gibson - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ гитара араас көрүҥнэрин оҥорор тэрилтэ, ону таһынан араас аудиосистемалары.
Гаврильев Павел Ильич
Гаврильев Павел Ильич – хапсаҕайдаһан тустууга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Ок Сиэ
Ок Сиэ (Ok, Sie эбэтэр ОкСиэ), Хаҥалас улууһун ас уонна йогурт оҥорор тэрилтэтэ. Стартап. Салалтата — Покровскай.
Хаҥалас Ас тэрилтэ бас билиитигэр киирэр.
Быракаан (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Быракаан — Үөһээ Бүлүү улууһун Быракаан нэһилиэгин киинэ.
Гоголев Серафим Иванович
Гоголев Серафим Иванович (1920-1997) — мелодист, үгүс талааннаах мелодистары ырыа эйгэтигэр көҕүлээбит уһуйааччы учуутал.
1920 сыллаахха Усуйаана улууһун Хаһааччыйа бөһүөлэгэр төрөөбүт.
Дьокуускайдааҕы педучилищены, учууталлар институуттарын бүтэрбит.
Үгүс оройуоннарга учууталынан, кулууп сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
С. Дадаскинов либреттотыгар "Уот туһунан тойук" Г. Никифоровы, Н. Бойлоховы кытта суруйбута.
Ырыаларын хомуурунньуктара: "Кини кырыымпата — олоҕун олуга, айанын аргыһа" (1990), "Эн бүгүн дьиэрэтэ ыллаарыый!" (1990).
Рик уонна Морти
«Рик уонна Морти» (Rick and Morty) - Улахан дьоҥҥо аналлаах, научнай фантастическай мультик. Джастин Ройланд уонна Дэн Хармон бу мультигы иккиэн кыттыһан айбыттара. АХШка премьерата тохсунньу 2 күнүгэр 2013 сылга буолбута. Сүрүн ис хоһооно.
Данилов Федор Данилович
Данилов Федор Данилович – хапсаҕай даһан тустууга СӨ спордун маастара, Азия, Европа чемпиона, призера.
Боотулуу нэһилиэгиттэн төрүттээх.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Хаҥалас Ас
Хаҥалас Ас (толору аата СХПК Ханалас Ас), тэрилтэ, 2010 сылтан ыла үлэлиир, 2016 сылтан ыла кыра Бизнес кэккэлэригэр үлэлиир (НАЛОГ төлөбүрүн дааннайынан). Салалтата — Покровскай, һобуоттар — Мохсоҕоллооххо.
Дефицит
Дефицит (deficit — итэҕэс) — туох эмэ итэҕэс, тиийбэт буоллаҕына тахсар быһыы. Холобур, макроэкономикаҕа табаар дефицитэ, бюджет дефицитэ о.д.а. Атыылаһар харчы баарын үрдүнэн ол харчыгар атыылаһар табаарыҥ, наадыйар өҥөҥ суох эбэтэр ситэтэ суох буоллаҕына дефицит үөскүүр.
Түөлбэ тыл
Түөлбэ тыллар (диалектизмнар) — түөлбэ сиргэ олохтоох омук сорҕото түбэ саҥаларын (говордарын) эбэтэр түөлбэ тылларын (диалектарын) иһинэн туттар туспа тыллара-өстөрө.
Корякин Данил Егорович
Корякин Данил Егорович (1959-2006сс.) – хапсаҕайдаһан тустууга СӨ спордун маастара, көҥүл тустууга мастарга хандьыдаат.
Түөлбэ тыл
Түөлбэ тыллар литэрэтиирэ тылыгар киирбэттэр, ол гынан баран сорох түөлбэ сирдэргэ олоххо-дьаһахха туттуллар буолан омук бүттүүн тылын иһигэр киирсэллэр. Саха тылын түбэ саҥаларыгар түөлбэ тыллар балайда элбэхтэр.
Корякин Данил Егорович
Туһаныллыбыт сирдэр
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Түөлбэ тыл
Олор үөскүүр төрүттэринэн буолаллар:
1)	Былыргы төрүт сахалар тыллара литературнай тылга эргэрэн, туттууттан тахсыбыттарын үрдүнэн, говордарга сөҥөн, эргэрбэккэ туттулла сылдьалларыттан. Холобур : Хотугу сахалар билигин даҕаны арҕаа диэн тылы «көҕүс,кэлин» диэн суолталаан тута сылдьаллар. Айаннаан иһэн арҕаатын хайыһан корто…диэн этээччилэр . Атын тюркдуу тылларга арха – «ко5ус,кэлин орут» диэн суолталаах эмиэ, оттон биьиги литературабыт тылыгар ар5аа (са5ах ар5аата) диэн хайысха эрэ суолтатыгар туттуллар, ол эбэтэр (ко5ус,кэлин орут) диэн суолтата эргэрэн суппут. Хотугу сахалар харкырыай хабдьы диэн хара иэдэстээх туундара хабдьытын ааттыыллар. Ол былыргы монголлар тылларыгар баар харкиру(хабдьы) диэн тылы билиннэ диэри сутэрбэккэ тута сылдьар эбиттэр. Саха литературнай тылыгар итинник тыл суох , туттууттан тахсыбыт . Хоту кукуру хобуул диэн ааттыыллар , ол эмиэ монголлуу хобоо (бараан,тарбыйах аьыыр хоруута) диэн тылтан торуттээх.
2)	 Атын омук тыллара говордорга сабыдыаллыылларыттан уоскууллэр. Холобур: хотугу сахалар тылларыгар эбээн,эбэнки,нуучча омук тылыттан киириилэр балайда элбэхтэр.Холобур:кутуйа5ы чынырыкаан (эбэнк.чингэрэкэн),миинэр табаны ууччах(эбэнк.у5учах),торообот табаны кэтэм, 5 саастаах атыыр табаны амаркан (эбээн. амаркан),сыалыьары сыанаан(эбээн.хянган) диэн этэллэр. Нуучча тылыттан киирбиттэр:паас(сохсо),сэьээккэ (дурда),бо5уруоп(ункучах),бабылыанньык(чэмпэрээк) нууч. пасть, засядка , погреб , багульник диэн тыллартан уо.д.а
3)	Туолбэ сиргэ олохтоох сахалар туспа олороллоруттан торут тылларын суолталара уларыйан хааларыттан . Холобур : хотугу сахалар мэйии диэн тылы суолтатын кэнэтэн «бас,тобо,уьук» диэн суолталаан тутталлар. Холобур : «Урэх мэйиитэ,мас мэйиитэ» дииллэр. Кыыл диэн тылы туох багарар туьунан «мал,сэп,энин» диэн суолталыыллар . Холобур, этэллэр: «Булт тэрилин ылан коруо5ун , тоьолоох ыарахан кыылларый?»,эбэтэр «Хайгыллаах дьон кэллилэр?». «Хайа кыыллаах» ол аата туохтаах дьон кэллилэр? диэн. Ол курдук таас тылы (таас хайа , очуос); арыы –(арыы ,хоргун); суорат,суорака-(суорат , мэйии);тынырах-(тынырах,туйах);уллунах-(улунах,тугэх);бэс-(бэс,масс субата) диэн суолталаан тутталлар.
4)	 Туолбэ сиргэ олохтоох сахалар бэйэлэрин эрэ ортолоругар туттар сана тыллары уоскэтэллэриттэн. Холобур, хотугу сахалар дойдуларыгар дьуорэлээх булт , таба , ыт иитиитин терминологиятын балайда сайыннарбыттар : харана ый – (ахсынньы), тунах ыйа – ( бэс ыйа) ,отор ыйа – ( балаган ыйа),бэчик – (кыра титирик), ча5ылах -(суон тиит), даадар (буучээн) , ойуьар (иккилээх тайах), уонэс (устээх тайах),тиистээх (улун) , чырып (чокчоно) , тимир атах (хаахынай), ньа5аччылаа (куьа5аннат) ,дьалыс (оночо) уо.д.а. Туолбэ сиргэ олохтоох сахалар биирдиилээн  тыллары эрэ буолбакка , сомо5о тыллары , туспа этиилэри эмиэ уоскэтээччилэр. Холобур , хотугу сахалар: мэйиититтэн илбийэр –(баьын имэрийэр), туктэри бэйэлээх учугэй –(олус учугэй) , бутэйэлии туьэн сытар –(илин атахтарын бук туьэн сытар), кун-ый быатын тут-(ыксаа , уолуй) , сир баттах баар –(атах балай бар) уо.д.а.
Саха тылыгар туолбэ тыллар хоту оройуоттарга, Булуугэ , Олуохумэ5э , Уус-Алдан , Таатта , Орджоникидзе уо.д.а. оройуоннарга олохтоох сахалар тылларыгар баар буолааччы. Диалектнай тыллар сорохторо буттуун тылга эквиваленнаах ,оттон сорохторо эквивалена суох буолаллар. Эквиваленнаах диалектнай тыллар буттуун тылга баар ойдобулу бэлиэтииллэр, онон литературнай тылга тылбаастаналлар. Холобур : иргэ (лит.мэйии), килэнсэ (лит.чоху) , дигдилээн (лит. далаьа ) , атах бэгэлчэгэ (лит.бэрбээкэй) , мунур (лит.чыыр ) , ньаала5ай (лит. оноойу) , анаардаах (лит.иирээки ) , боскуой ( лит. учугэй) , чалам (лит.айаас) , доду (лит.кэнэн) , быладьыай ( лит. атах балай ) уо.д.а Эквивалена суох диалектнай тыллар буттуун тылга чопчу араарыллан этиллибэт сана ойдобуллэри бэлиэтииллэр, онон литературнай тылга кыайан тылбаастамматтар. Холобур : 8г8р8м – толоонноох самыыр ; дохсун быстах самыыр ; таьаараары уорэ – кыа от умнаьын ууттээх ууга оргутан онорор уорэ ; ойуьар – иккилээх тайах ; олдуун – ураьа буруотэ ; буочах – ыт сыар5атын соьор сурун быата ; состурга – туундара5а тыал охсубутунан кэрдиис-кэрдиис хомурах ; укчаарии – уу а5албыт маьа ; ачаахта баас ха5а уо.д.а
Диалектнай тыллартан (лексемалартан) ураты диалектнай суолталаах тыллар бааллар. Ол курдук олохтоох говордарга буттуун тыл тыла атын сана суолта5а туттуллуон соп. Холобур, угус говордарга мэйии диэн тыл «тобо» ойдобулугэр , уллунах диэн «тугэх» ойдобулугэр , холуста «соттор» ойдобулугэр , дьирим «кур» ойдобулугэр туттуллаллар. Буттуун тыл тылларыттан биирдиилээн говордарга эбэтэр говордар болохторугэр итинник ураты суолта5а туттуллар тыллар бэрт угустэр. Оннук тыллар семантическай ( суолталарынан ) диалектизмнар диэн ааттаналлар. Билинни кэмнэ литературнай тыл сабыдыалынан диалектнай лексикаттан наадалаах тыллары сыыйан ылыныыта ситэ илик. Инникитин литературнай лексика ханыырыгар ордук эквивалена суох диалектнай тыллар суолталаахтар. Итинник тыллар буттуун тылга суох ойдобуллэри бэлиэтииллэр, онон саха буттуун национальнай оло5ор наадалаах ойдобуллэри этэр оттулэрэ литературнай тылга киирэн иьиэхтэрэ. Соторутаа5ыта хотугу говордартан литературнай тылга, холобур, уучаах,паас,бэриэтчик диэн тыллар киирбиттэрэ.
Механизм
Механизм диэн киирэр күүһү уонна хамсааһыны кэрэхтээх тахсар күүс уонна хамсааһын хомууругар кубулутар тэрил. Механизм хамсыыр ууһуктартан (дэтээллэртэн) турар. Кинилэр сорохторун холобурдара - тиистээх төгүр, тиистээх тиэрдээччи, кур (механика), тиспэхтээх тиэрдээччи, мөтөччүк, туормас, холбуур уо.д.а. Механизм бэйэтэ массыына ис тутула буолар.
Арассыыйа ИДьМ Уфатааҕы юридическай института
Арассыыйа ИДьМ Уфатааҕы юридическай института
Арассыыйа ИДьМ Уфатааҕы юридическэй института - Арассыыйаҕа Башкортостан Уфа куоратыгар баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай хааһынаттан үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ " Арассыыйа Бэдэрээссийэтин ис дьыала Министиэристибэтин Уфатааҕы юридическай института".
Устуоруйата
1905 с.тохсунньу 12 күнүгэр Уфаҕа кыра полицейскай чыыннар бастакы бэлэмнэрин оскуолата тэриллибит. 1970 с.балаҕан ыйын 22 күнүгэр ССРС ИДьМ бирикээһинэн Уфатааҕы үлэнэн иитэр холуонньа базатыгар Уфатааҕы ССРС ИДьМ салайар үлэһиттэрин бэлэмниир орто анал оскуола тэриллибит. 1984 с. саҥа куорпустар үлэҕэ киирбиттэр, 1986 с. 512 миэстэлээх курсааннар олорор общежитиелара тутуллубут. 1988 с. 800 миэстэлээх үөрэх саҥа куорпуһа тутуллан бүппүт. 1987 с. алтынньы1 күнүнээҕи ССРС Миниистирдэрин сэбиэтин 1107 нүөмэрдээх бирикээһигэр олоҕуран уонна ССРС ИДьМ 1988 с.тохсунньу 12 күнүнээҕи 014 нүөмэрдээх бирикээһинэн АБ ИДьМ Уфатааҕы үрдүкү оскуолата буолбут. АБ Бырабыыталыстын 1996 с.ыам ыйын 17 күнүнээҕи 589 нүөмэрдээх уурааҕынан үрдүкү оскуола хат тэриллэн Арассыыйа ИДьМ каадырдарынан хааччыйар Департаменын бас билиитигэр киирэр юридическай институт буолбут. 1998 с. "Арассыыйа ИДьМ Уфатааҕы юридическай институтун сонуннара" диэн сурунаал тахсар буолбут. Сурунаалга юридическай наука уонна практика матырыйааллара бэчээттэллэр.
Структурата
Институкка 200-тэн тахса преподаватель үлэлиир, ол иһигэр 24 наука дуоктара, 122 наука хандьыдаата, 21 бэрэпиэссэр, 52 дассыан баар.
-административнай-правовой дисциплиналар
-гражданскай правовой дисциплиналар
-судаарыстыба уонна быраап устуоруйата уонна түөрүйэтин
-нуучча уонна омук тылын
-конституционнай быраап
-криминалистика
-криминалогия уонна психология
-тактико-специальнай уонна огневой бэлэмннии
-барыллыыр силиэстийэ
-социальна-гуманитарнай дисциплиналар
-ис дьыала уоганнарын салайыы
-холуобунай быраап
-холуобунай процесс
-физическй уонна боевой бэлэм
-экэнэмиичэскэй дисциплиналар.
Рейтиннэрэ
Арассыыйа ИДьМ Уфатааҕы юридическай института
1. Уфа куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 21-с миэстэ
2. Башкортостан үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 42-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1719-с миэстэ.
Ссылкалара
https://xn--h1av7a.xn--b1aew.xn--p1ai/ https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A3%D0%AE%D0%98-%D0%9C%D0%92%D0%94-%D0%A0%D0%A4/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8 https://02.xn--b1aew.xn--p1ai/contact/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%8B-%D0%9C%D0%92%D0%94-/%D0%A3%D1%84%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%9C%D0%92%D0%94-%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8
Якутский гормолзавод
Якутский Гормолзавод (Дьокуускайдааҕы үүт һобуота), тэрилтэ, араас үрүҥ аһы: суораты, кэпиири, йогурту, үүтү уонна да атын бородууксуйаны оҥорор. Хас даҕаны ааты мааркатын уонна бириэнин бас билэр, олортон биирдэстэрэ Молочный дождик маарка 2004 сылтан ыла биллэр.
Сүрүн саайта http://ygmz.ru/
Киһи диэн, киһи буоллаҕа
Киһи диэн, киһи буоллаҕа диэн өс хоһооно киһи хаһан даҕаны киһи быһыытын аһара барбатын ирдиир.
Омук уһун үйэтин тухары олоҕун суола биир тэҥник баран испэт, улахан долгуҥҥа маарынныыр хамсааһыннары оҥорор. Саҥа үөскээбит кэмигэр үрдүүр, онтон мөлтөөтөҕүнэ намтыыр. Омук саҥа үөскээтэҕинэ сайдыыны ситиһэр кыаҕа лаппа улахан буоллаҕына, кырдьыбыт, мөлтөөбүт кэмигэр саҥаны, уратыны олоҕор киллэрэрэ аҕыйаан атыттар туоратыыларыгар түбэһэр. Сайдыыны, тупсууну ситиһэн иһэр омук тылыгар саҥа тыллар киириилэрэ түргэтиир, элбиир. Саҥа тыллар олоххо киирбит өй-санаа уратыларын бэлиэтээн омук тылыгар эбиллэн, сайдыылар киириилэрэ омук дьонугар барыларыгар тарҕанан иһэллэр. Олус былыргы кэмнэртэн киһи өйө-санаата сайдан, үлэни-хамнаһы баһылаан, тупсаран кыыллартан туспа арахсыбытын, бэйэтин уратытын билиммитин бэлиэтээбитин сахаларга киһи диэн тыл үөскээн баар буолбута биллэрэр.
Сир үрдүгэр үөскүүр улахан кыыллар айылҕа тутулугун быһаарар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүккэ арахсаллар:
1. Кыыллар. Өйдөрө-санаалара олус бытааннык, үгэстэри үөскэтинэн ийэ кут таһымыгар эрэ сайдарынан уһун үйэлэр тухары кыратык, биллэр-биллибэттик уларыйаллар.
2. Киһи. Өйө-санаата, салгын кута олус түргэнник үөрэнэн билиини ылынан иһэринэн олоххо сайдыыны ситиһэрэ түргэн, саҥаны айыыны оҥорон олоҕун уларытан, тупсаран иһэр. Айылҕа биир улахан уратытынан бу икки өрүттэр олох ханнык эрэ уустук, аһара ыарахан кэмигэр солбуйсан биэриэхтэрин сөп. Олоххо аһара ыарахан кэмнэр сайдыылаах цивилизация эһиннэҕинэ, айылҕаҕа уу аһара элбээтэҕинэ эбэтэр ядернай сэрии төлө тардылыннаҕына тиийэн кэлиэхтэрин сөп. Киһи оҥорор быһыылара кыыл быһыытыгар сөп түбэстэхтэринэ кыыл курдук киһи буола түһэрэ олус ырааҕа суох быһыы буоларын өй-санаа үөрэҕэ бигэргэтэр. (1,114).
Өй-санаа бу тосту уларыйыытын сахалар “Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн этиилэрэ өссө чопчулаан биэрэр. Арыгыны аһара иһэн итирэн хаалбыт киһи сибиинньэҕэ, онтон быстахтык, сиэри таһынан быһыыланнаҕына ыкка холонор. (2,124).
Киһи буолуу киһилии быһыылары оҥоруунан быһаарыллар уонна кыыллыы, кыыллар оҥорор быһыыларыттан уратыланан туспа арахсар. Сахалар киһи быһыыта диэн этиилэрэ итини бигэргэтэр. Киһи быһыытын аһара барыы, тутуспат буолуу кыыллыы быһыыларга тириэрдэн кэбиһэр.
Киһи уһун үйэтин тухары оҥорор быһыылара киһи быһыытын аһара, таһынан барбатахтарына эрэ киһи буолан олоҕун олороро табыллар. Биир улахан сыыһа-халты туттунуу киһини кыыл таһымыгар түһэрэн кэбиһиэн сөп. Киһи быһыытын аһара, таһынан барар киһи “Киһи быһыыта суох”, “Киһиттэн таһынан”, “Киһи буолбатах”, диэн этиилэргэ сөп түбэһэн туоратыллар, дьон сэрэнэр, туоратар киһилэригэр кубулуйар. Майгы уратылара тиэтэйии, ыксааһын, киһиргэс буолуу, аһара кыыһырыы киһини быстах быһыыны оҥорууга тириэрдэннэр киһи быһыытыгар тиийбэт, ол аата кыыллыы быһыыны оҥорууну үөскэтиэхтэрин сөп. Киһи оҥорор быһыылара уһун үйэлэргэ үөскээбит сиэри кэспэттэринэн, бэйэҕэ эрэ буолбакка, атын дьоҥҥо үчүгэйи оҥорууга аналланалларынан кыыллыы быһыылартан уратыланаллар. Билигин тыл үөрэхтээхтэрин албыннарынан, сымыйаларынан айыыны оҥоруу “үчүгэй” ааттанан сылдьара өй-санаа сайдыытын көрдөбүллэринэн улахан сыыһа. Бу өй-санаа көрдөбүлүгэр сөп түбэспэт сымыйалааһын тохтоотоҕуна эрэ табыллар. Сахалар биир омук буолан сайдалларын бу дьон туормастыы, тохтото сатыыллар, олоҥхо кэмигэр төннөрүөхтэрин, айыы уонна “аньыы” диэн сахаларга суох тылы туһанан киһи оҥорор быһыыларын икки аҥы араараары, сахалары үрэйиэхтэрин баҕараллар.
Киһи оҥорор быһыыларын таһынан барар быһыылары оҥоруу айыыны оҥоруу буолар. Айыыны оҥоруу киһи билбэт, оҥорбот быһыытын оҥоруу буоларынан киһи быһыытын аһара, таһынан барарынан айыыны оҥорор киһини сахалар сөбүлээбэттэр, “алдьархай” киһи диэн этиэхтэрин сөп.
Оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан истэҕинэ оҥорор быһыылара барылара киһилии быһыылар буолалларын ситистэҕинэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанар буоллаҕына киһи буолууну ситиһэр. Өй-санаа бу уларыйар уратытын хас биирдии төрөппүт билэн оҕону иитиигэ туһаныа этэ. Киһи өйө-санаата сайдыытын, мунньуллуутун үөрэтэр кут-сүр үөрэҕэ хаһан да уларыйбат. Хас биирдии оҕо улаатан, өйө-санаата сайдыыта биир халыып суол устун баран иһэр. Үчүгэй киһи таҥара Христос үөрэҕэ Аан дойдуга тарҕаммыта икки тыһыынча сыллартан ордон эрэр. Бу үөрэх сабыдыалынан дьон бары кэриэтэ үчүгэй быһыылары оҥорор, үчүгэй киһи буолууну баһылыыр кыахтаннылар. Киһини олус “үчүгэй” курдук санааһын бу кэмҥэ олохсуйан сылдьар. Айылҕаҕа киһи миэстэтин, оннун булларыыга сахалар “Киһи диэн, киһи буоллаҕа” диэн этиилэрэ туһалыыр. Бу этии киһи ханнык да балаһыанньаҕа киһи быһыытын ааһа барар кыаҕа суоҕун биллэрэр. Киһи быһыытын аһара барыы үгүстүк кыыллыы быһыыга тириэрдэрин иһин киһи оҥорор быһыыларын ордук кыһанан хонтуруолланара, кыыллыы быһыылаах буолан хаалбата ирдэнэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии киһиэхэ быһаччы дьайыылаах. Киһи биир өрүтэ, этэ-сиинэ кыыл өйүттэн-санаатыттан тутулуктаах буоллаҕына, өйө-санаата сайдыыта, киһи буолууну ситиһиитэ аҥар өрүтүн үөскэтэр. Киһиэхэ хаһан баҕарар, араас ыксаллаах түгэннэргэ, ыгылыннаҕына, кыыһырдаҕына кыылын өйө-санаата киирэн кэлиэн, сыыһа-халты туттунуон сөп. Өй-санаа киһилии быһыыны куруук тутуһа сылдьарга күһэйэр, ыгар, сыыһа-халты туттунууну суох оҥорор буоллаҕына эрэ киһи киһилии быһыылары оҥорор кыахтанар. Сахалар киһи өйүн-санаатын бу икки уратыларын билэн, киһини аһара өрө туппакка, хайҕаабакка, киһиргэппэккэ аналлаах “Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн этиини үөскэппиттэр. Бу этии киһи хаһан баҕарар сыыһа-халты туттунан кэбиһиэн сөбүн биллэрэринэн оҥорор быһыыларыгар олус улахан сэрэхтээх буоларын ирдиир.
Сахалар оҕону көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэр, үөрэтэллэр, сыыһа-халты туттубат буоларын эрдэттэн үөскэтэллэр.
Киһи олоҕор сыыһа-халты туттунан кэбиһии улахан оруолу ылар. “Быһа этинимэ” диэн этии киһиргээмэ, кыайа иликкин кыайар курдук этинимэ, бэйэҕин аһара үчүгэй курдук туттунума диэн быһаччы сэрэтэр. Нууччалыы “От сумы и от тюрьмы не зарекайся” диэн этии киһи хаһан баҕарар сыыһа туттунуон сөбүн биллэрэр.
Сахалар быһаарыыларынан киһи олоҕо киһи быһыылаахтык олоруунан түмүктэнэр. Кырдьаҕас киһини тиһэх суолугар атаарарга көрсүөтүк, сэмэйдик, киһи быһыылаахтык олоҕун олордо, сыыһа-халты туттубата диэн бэлиэтээн этэн атаараллара улахан дириҥ суолталаах.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитэрэ улааттаҕына олоҕун бу сыалын ситиһэр кыаҕын үрдэтэр.
Айыы киһитэ диэн этии олус улахан сыыһа. Айыы диэн тыл тыыннаах киһиэхэ анаан туттуллуо суохтаах. Айыы буолуу диэн өйдөбүл киһи өлбүтүн, өйө-санаата Үөһээ дойдуга көппүтүн кэннэ, үйэтин устата оҥорбут быһыыларыттан тутулуктанан бэйэтэ тиийэн кэлэр. Куһаҕан, хара айыылары, быһыылары оҥорбута умнуллар, хаалларыллар, онтон үчүгэйи, туһалаах айыыны оҥорбута үрүҥ айыы диэн ааттанан кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ, үөрэтиигэ туттулларын сахалар былыр-былыргыттан билэннэр олохторугар туһаналлар.
Айыы “үчүгэй” диэн этии улаатан эрэр оҕону, киһини тиэтэтэн, ыксатан сыыһа-халты туттунууга үтүрүйүү буолар. Айыы “үчүгэй” диэн этэн оҕону үөрэттэххэ бэйэтэ саҥаны айыылары оҥорон өйө-санаата сайдан эрэр оҕо өссө ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатаан үгүс куһаҕаны, сыыһа-халты туттунуулары оҥорууга, быстах быһыыга түбэһиигэ тиийэн хаалыан сөп. (3,28).
Киһи өлбүтүн кэннэ өйө-санаата төһө эмэ хойутаан суох буоларын, ыһылларын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ дакаастыыр. Айыы буолуу диэн киһи өлбүтүн кэннэ кэлэр өй-санаа туспа баран сылдьарын биллэрэр өйдөбүл буолар. Ханнык баҕарар киһи өйүн-санаатын уратытынан кимиэхэ да маарыннаабат. Ол иһин өйө-санаата туспа баран айыы буолан уһуннук сылдьар кыахтанар.
Киһи буолан, киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу бүтэр кыйыата бэрт чугас, биирдэ улаханнык сыыһа туттунан, киһиттэн таһынан быһыыны оҥорон кэбиһии “киһи быһыыта суох”, “киһиттэн таһынан”, “киһи буолбатах” диэн этиилэргэ тириэрдиэн сөп. Киһи барыта көрсүө, сэмэй, сэрэхтээх буолан киһи быһыытын аһара туттубакка, таһынан барбакка эрэ олоҕун олороро эрэйиллэр.
Былыргы кэмнэртэн оҕо, киһи өйө-санаата сайдыытын, эбиллэн, мунньуллан иһиитин сахалар билэллэрин кут-сүр үөрэҕэ биллэрэр. Оҕо, киһи үчүгэй, киһилии үгэстэргэ иитиллибитэ, үөрэммитэ эрэ тутан сылдьарыттан кыыллыы быһыылары оҥорбокко эрэ олоҕун олорор кыахтанарын таҥара үөрэҕэ үөскэтэр. Айыыны оҥоруу диэн киһи билбэт, ол иһин оҥорбот быһыытыгар киирсэринэн айыыны оҥоруу киһи быһыытын таһынан, аһара барыы буолар, айыыны оҥорортон сэрэнии, атыттар оҥороллоруттан харыстаныы, көмүскэнии эрэйиллэр. Сэбиэскэй былаас аһара маанылаан буорту оҥорбут тыл үөрэхтээхтэриттэн, оччотооҕу учуонайдартан сахалыы өйү-санааны, үрүҥү, хараны тус-туспа араарыыны, айыы диэн тылы уустар, үлэһиттэр харыстыыр кэмнэрэ кэллэ.
Киһи тулуурдаах, өһөс майгылаах, көрсүө, сэмэй буоллаҕына, таҥара үөрэҕин тутустаҕына эрэ сыыһа-халты туттунартан, быстах быһыыга киирэн биэрэриттэн көмүскэллээх, харысхаллаах буолан олоҕун уһуннук, киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. Таҥара үөрэҕин үлэһит эр дьон үөскэппиттэр. Сахалыы таҥара үөрэҕин көрдөбүллэрин олоххо туһаныы хас биирдии киһиттэн эрэйиллэр. (4,17).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
3. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.
4. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Корякин Николай Павлович
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Талаан уонна дьоҕур
Талаан уонна дьоҕур диэн буор кут уратылара ааттаналлар.
Төрөппүттэр бары оҕолоро талааннаах, дьоҕурдаах буолуохтарын олуһун баҕараллар. Оҕону төрөтүөх инниттэн олоххо дьулуурдаах, талааннаах буолуутун ситиһии төрөппүттэри таба талан ылыынан ситиһиллэрин сахалар былыргыттан билэннэр олохторугар туһаналлар. Ыал буолааччы эдэрдэр эрдэттэн, ыал буолуохтарын инниттэн төрүччү үөрэҕин туһанан төрөппүттэрин дириҥник чинчийдэхтэринэ эрэ төрүүр оҕолорун инникитин, сайдыыны ситиһэр кыаҕын олохсутар кыахтаналлар.
Ыаллар оҕолоро саҥа улаатан истэҕинэ бары, туһалаах диир дьарыктарынан дьарыктаннара, үлэҕэ үөрэтэ сатыыллар, туохха талааннаахтарын, дьоҕурдаахтарын быһаараллар. Арай кэнники кэмҥэ кумааҕы үөрэҕин, ырыаны, үҥкүүнү эккирэтэ сатыыллара элбээһиниттэн үлэни-хамнаһы кыайааччылар аҕыйааһыннара омугу эстиигэ тириэрдиэн сөп. Ол курдук кэлии, үлэни-хамнаһы кыайар омуктар үтүрүйүүлэрэ саҕаланар. Билигин оннук балаһыанньа үөскээн эрэр.
Оҕо туохха эмэ ордук сыһыаннаах буолуута улаатан истэҕинэ биллэр кыахтанар. «Ырыаһыт талааннаах» диэтэхтэринэ бу киһи күөмэйин оҥоһуутун уратылара, хамсыыр, дорҕоону таһаарар уратылара уонна кулгааҕа араас тыаһы арааран истэр кыаҕа улахана быһаарыллар. Ырыаһыт талаан элбэхтэргэ бэриллибэт.
Улахан уустар талааннара оҕолоругар бэриллэн иһэллэр. Ол курдук уус киһи үйэтин тухары үлэлэээбититтэн буор кута сайдан араас уустук хамсаныылары сатаан, табан оҥорор кыахтаммыта кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэр. “Уус оҕото уус буолар” диэн этиини былыргыта уус төрүттээх сахалар туһаналлар.
Талааны киһи бэйэтэ үөскэтиммэт. Талаан өбүгэлэртэн бэриллэр. Онтон дьоҕуру киһи уһуннук үлэлээн-хамсаан, этин-сиинин эрчийэн үөскэтиниэн сөп.
Талаан уонна дьоҕур утумнаан, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэллэрин дьон бары билэллэр. Талаан диэн эккэ-сииҥҥэ былыргы өбүгэлэртэн бэриллибит буор кут уратылара ааттаналлар. Былыргы өбүгэлэртэн бэриллэн иһэр эт-сиин уратылара дьоҥҥо туһалаах өрүттэрэ талаан диэн буолар эбиттэр.
Талаан таах хаалан хаалыан сөп. «Талааннаах этэ да …» диэтэхтэринэ баар буолуохтаах талаанын сайыннарбатах киһини этэллэр. Талаан буор куттан тутулуктааҕа итинэн быһаарыллар. Дьарыктаммакка хаалларан кэбистэххэ талаан таах хаалан хаалыан сөп. Оҕону кыра эрдэҕинэ туохха ордук талааннааҕын, дьоҕурдааҕын олоххо уопутурбут кырдьаҕастар быһаара сатыыллар этэ.
Улахан уус буолуохтаах киһи талаанын таба тайаммакка атын үөрэххэ үөрэнэн хаалан баран арыгыһыт буолан хаалбыта биллэр. П.А.Ойуунускай, И.Н.Барахов уонна М.К.Аммосов былыргы ыраахтааҕы кэмин саҕана үөрэхтэммит дьон. Чахчы талааннаах, билиигэ-көрүүгэ тардыһыылаах, дьулуһар киһи оччотооҕу да кэмҥэ үөрэҕи ылар кыахтааҕа.
Эт-сиин уонна өй-санаа, куттар тус-туспаларын быһаарыы сахабыт тылыгар иҥэн сылдьар өй-санаа өйдөбүллэрин быһаарар кыаҕы биэрэр. Талаан диэн буор кут сайдыытын, кыаҕын быһаарар, аан бастаан өйү-санааны, эти-сиини хамсатар кыаҕы биллэрэр. Талаан арыллыбакка таах хаалан хаалыан сөп. Билигин киһи барыта үөрэҕи эккирэтиинэн үлүһүйүүлэриттэн уус талаана хаалан сылдьар.
Эти-сиини таба хамсатыыга үөрүйэх буолуу дьоҕур диэн ааттанар. Ол аата былыргы өбүгэлэртэн бэриллэр буор кут өйө-санаата, сайдар өрүтэ дьоҕур диэн буолар. Дьоҕур талаантан уратытынан эрчийдэххэ, дьарыктаатахха сайдан, эбиллэн иһэринэн уратыланар.
Дьоҕуру уһуннук үлэлээн-хамсаан, утумнаахтык эти-сиини эрчийэн ситиһиэххэ сөп. Оҕо кыра эрдэҕиттэн туһалаах хамсаныыларынан эрчилиннэҕинэ ханнык баҕарар дьоҕуру ситиһэр кыахтаах. Суруйааччылар дьоҕур сайдыытын маннык суруйаллар.
Кыысчаан Мааппа эмээхсин тугу этэр да барытын улгумнук толорор. Танньа уон биэс сааһыгар да сырыттар бары үлэни улахан киһиттэн итэҕэс үлэлээбэт. Кинини кыра эрдэҕиттэн ийэлээх аҕата үлэҕэ үөрэппиттэриттэн ылбыт дьоҕура.
Дьоҕур хас биирдии киһиэхэ баар буолуон сөп, биир эмэ киһиэхэ баар буолар талааҥҥа тиийбэтэр даҕаны буор кут сайдыытын быһаарар. “Уус оҕото уус буолар” диэн этии талаан уонна дьоҕур кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэллэрин биллэрэр.
Дьоҕур диэн эт-сиин хамсаныылары оҥорор кыаҕа, имигэһэ барыта холбуу киирсибитэ ааттанар. Айылҕаттан бэриллибит дьоҕуру табан туһаммакка хаалларан кэбиһии, атын үлэни-хамнаһы тутуһуу олоххо элбэхтик көстөр. Ол курдук уус, тутааччы буолуон сөптөөх киһи кумааҕы үлэтигэр көһөн хаалыыта, онно үөрэниитэ олоҕор табыллыбат буолуутун кэлин үөскэтиэн сөп.
Дьоҕур диэн өбүгэлэртэн ылыммыт хамсаныылары оҥорор кыахпыт ааттанар. Уһуннук дьарыктаан, үөрүйэхтэри үөскэтинэн дьоҕуру сайыннарыахха сөп.
Онон саҥа ыал буолааччылар талааннаах, дьоҕурдаах оҕону төрөтүөхтэрин баҕардахтарына өбүгэлэрин төрүччүлэрин эрдэттэн үөрэтэн билэллэрэ эрэйиллэр. Итини тэҥэ кэргэн тахсар кыыс оҕоҕо аналлаах ураты көрдөбүллэри былыргы сахалар туһаналларын омукпут сайдарын туһугар олоххо киллэрии эрэйиллэр. (1,46).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Максимов Иван Анатольевич
Максимов Иван Анатольевич — тайскай боксаҕа (муай тай) РФ спордун маастара.
Сибойл
СибОйл (Сибойл эбэтэр Сибоил, сороҕор SibOil), ниэп тэрилтэтэ, Дьокуускай куоратка 1998 сыллаахха тэриллибитэ. Билиҥҥи туругунан биир улахан АЗС сетьтэрин бас билэр Саха Сиригэр.
Салалтата — Дьокуускай.
Саайта https://xn--90anbmnp.xn--p1ai/
Николаев Федор Федорович
Николаев Федор Федорович – хапса±айдаґан тустууга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Аһыйбыт үрүҥ ас
Аһыйбыт үрүҥ ас киһи куртаҕар туһалаах.
Саха дьонун тылларыгар-өстөтүгэр киһи өйүн-санаатын буккуйан итирдэр утахтар, арыгылар тустарынан тыллар былыр-былыргыттан үөскээннэр, иҥэн сылдьаллар. Дьон дьиэ сүөһүтүн ииттэн үрүҥ аһы аһылыкка туһаныахтарыттан ыла бу тыллар үөскээбиттэригэр сөп.
Самсонов Парфений Никитич
Самсонов Парфений Никитич, (1898 с. олунньу 19 күнэ – Күүкэй с. Сунтаар улууһа, Саха АССР – 1981с.), РСФСР үтүөлээх учуутала, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамята, Бочуот Знага уордьаннар кавалердара.
Аһыйбыт үрүҥ ас
Арыгы уонна итирик диэн тыллар төрүт сахалыылар. Тымныы, кытаанах айылҕалаах хоту сир олохтоохторо арҕаа, соҕуруу сирдэргэ олох түргэнник сайдан иһиититтэн ыраах хаалан хаалбыттарын үрдүк кыраадыстаах, кытаанах арыгыны оҥостубат эбиттэрэ эмиэ туоһулуур. Бу быһыы саха дьоно соҕуруу дойдуттан кытаанах, көөнньөрүүлээх арыгы өссө оҥоруллар буола илигинэ хоту дойдуларыгар көһөн кэлбиттэрин быһаарар.
Самсонов Парфений Никитич
Олоҕун олуктара
1898 с. олунньу 19 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэйигэр төрөөбүтэ.
Саха аһа
Саха аһа. Сахалар сүөһү этин элбэхтик сииллэр. Ынах уонна сылгы эттэрин. Ынах этин ууга буһаран биитэр кыра гынан кырбастаан баран арыылаах хобордооххо ыһаарылаан хороотон ылаллар. Сылгы этин үксүн кыһын сэтинньи ый саҥатыттан саҕалаан кыһыны быһа тоҥнуу сииллэр.
Самсонов Парфений Никитич
Олоҕун олуктара
Элгээйи 2 кылаастаах миссионерскай оскуолатын, онтон духовнай семинарияны бүтэртээбитэ.
Саха аһа
Сүөһү ис буотараҕа эмиэ саха аһа буолар ону ис, үөрэ миинэ диэн ааттыыллар. Оһоҕосторун сууйан хааны куталлар ону ууга буһаран хаан диэн ааттаан сииллэр.
Аһыйбыт үрүҥ ас
Медицина науката аһыйбыт үрүҥ аска, суоракка эмиэ, кыра кээмэйдээх арыгы баар диэн уонна киһи иһэ, куртаҕа араас суол наадалаах астары үчүгэйдик тус-туспа араартаан, аһытан туһаҕа таһаарарыгар аҕыйах кээмэйдээх арыгы хайаан даҕаны наада буолар диэн дакаастаабыта өр буолла. Кэнники кэмҥэ саха дьонун аһыыр астара биллэрдик уларыйан, аһыйбыт үрүҥ аһы соччо аһаабаттар. Кыра кээмэйдээхтик чэпчэки арыгыны иһии киһиэхэ аһыйбыт үрүҥ ас дьайыытын солбуйуон сөп диэн эмиэ этэллэр.
Саха аһа
Туйахтарын, кутуругу, төбөнү эмиэ аска ыыталлар онтон халадьыас (студень) диэни оҥорон сииллэр.
Самсонов Парфений Никитич
Олоҕун олуктара
1920-1928 сс.- Күүкэйгэ, Кутанаҕа, Элгээйигэ оскуолалар арыллыыларыгар көмөлөһөн оҕолору үөрэтиспитэ. Өссө 1920 сылтан ити нэһилиэктэргэ волревком чилиэнэ үһү. 1924-1928 сс. Элгээйигэ учууталлыыр, кыраайы үөрэтэр Түмэли, драма куруһуогун тэрийэр, үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһиҥҥэ кыттыһар.П.А. Ойуунускай көмөтүнэн Парфений Никитич учуутал куурсугар Москваҕа үөрэнэр. Онно А.В. Луначарскай, Н.К. Крупская о.д.а. биллиилээх деятеллэр лекцияларын истэр.
Саха аһа
Маны таһынан саха булт этин элбэхтик сиир. Кус арааһын, куруппааскы, улар, куобах, тайах, таба, ардыгар эһэ даҕаны эттэрин бултаан сииллэр.
Самсонов Парфений Никитич
Олоҕун олуктара
1930 с. - Дьокуускайга опытнай көрдөрүүлээх оскуоланы аһан 8 сыл үлэлэппитэ. Ол оскуола үөрэнэр кинигэлэрин, программаларын ырытан оҥортообута. 1938-1946 сс. педучилище преподавателэ, дириэктэрэ. Дириэктэрдии олорон училищеҕа эбээн оҕолорун төрүт тылларынан үөрэтэр отделениены аһар.
1941 с. - Парфений Никитич тус бэйэтин билиитин байытар сыалтан, 1941 с. пединституту бүтэрэр. 1938 сылтан кэргэниниин Надежда Евменьевналыын 1-2 кылаас оҕолоругар үөрэнэр учебнигы бэлэмнииллэр.
Саха аһа
Балык арааһын, кыра улахан күөллэргэ, үрүйэлэргэ, өрүстэргэ ууһуур балыктары ону таһынан хотугу байҕал биэрэр араас балыгын эмиэ балыктаан сииллэр.
Самсонов Парфений Никитич
Олоҕун олуктара
1944 с. - Дьокуускайдааҕы педучилище директора.
Саха аһа
Үрүҥ ас элбэхтик сиэнэр. Үүттэн арааһы оҥороллор: сүөгэй, арыы, суорат, чохоон, көбүөр, үрүмэттэн баахыла, саламаат уо.д.а.
Самсонов Парфений Никитич
Олоҕун олуктара
1946-1948 сс. Самсонов П.Н. пединститут старшай преподавателэ.
1948 с. - Наркомпрос Самсоновтары Хатаска саҥа тииптээх сахалыы оскуоланы тэрийтэрэ ыытар. 8 смыл Хатас оскуолатын директорынан үлэлиир. 1,2,3 кылаастарга нуучча тылын учебнигын, 4 кылаастарга саха тылын учеьнигын суруйаллар. Самсоновтар Хатас оскуолатыгар оҥорон, тутта сылдьыбыт учебниктара бэйэлэрин суолталарын билиҥҥэ диэри сүтэрэ иликтэр. Оҕолорго аналаах учебниктар 9-10 төгүл, П.Н. Самсонов суруйбут "Букубаара" 7 төгүл бэчээттэнэн тахсыбыттара.
!дь:тан тахса научнай үлэлэр ааптардара.
Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар албан ааттаах педагогическай үлэлэрин кинилэрин оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ салгыы сылдьаллар.
Үйэтитии
Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар ааттара Хатас орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ (1995 сыл).
Аһыйбыт үрүҥ ас
Сир үрдүгэр оҥоруллар арыгы арааһа олус элбэх. Араас сиргэ үүнэр отоннортон оҥоруллубут арыгы элбэх битэмииннээх, элбэх калорийдаах, истэххэ түргэнник киһи санаатын көтөҕөр, үөрдэр-көтүтэр, сылайбытын күүһүрдэр көөнньөрүллүбүт, иҥэмтэлээх ас буолар. Арыгы туохтан уонна хайдах оҥорулларын быһааран, ырытан көрдөххө: дьон аһыыр астара сайдан, тупсан, күүһүрэн иһиитин түмүгэр оҥоруллар. Элбэх битэмииннээх виноград отоннорун ууларыттан көөнньөрөн кыһыл арыгыны оҥороллор. Дьон доруобуйаларыгар туһата уонна иҥэмтэтэ эмиэ элбэх.
Арыгылары туох астан уонна хайдах оҥоруллалларыттан көрөн маннык үс бөлөххө араарыахха сөп:
Төһө даҕаны биллэр куһаҕаннардааҕын иһин арыгы диэн үчүгэй астартан оҥоруллар ордук иҥэмтэлээх ас буолар эбит диэн билинэбит уонна бу астан ханна да куотан быыһаммаппытын эбэтэр күрүөлэнэн хааччахтаммаппытын билэн, мантан ыла бу арыгы диэн аһы кытта хайдах салгыы бииргэ тапсан олорорбутун саҥалыы быһаарыннахпытына табыллар. Аан маҥнайгынан аһыйбыт үрүҥ астары, кымыһы, пиибэни, кыра уонна үрдүк кыраадыстаах кыһыл арыгылары дэлэтиини саҕалыырбыт ордук буолар. Кыра кыраадыстаах пиибэттэн, арыгылартан иһэ үөрэнэн, дьон бары бэйэлэрин быстах, арыгы иһэр баҕаларын өйдөрүн-санааларын күүһүнэн кыана туттан арыгыны аһара испэттэрин сыыйа-баайа, хас да көлүөнэ дьон олоҕор ситиһиэххэ сөп.
Урукку кэмҥэ кымыс уонна быыппах саха дьонун куруук аһыыр, төрөөбүт астара этэ. Оччолорго хас дьиэ аайы баар эмээхситтэр син ону-маны булкуйан, аһытан оҥороннор дьону барыларын аһаталлара. Билигин даҕаны, хас киһи айаҕа амтаны эмиэ арааран билэр диэн өйдөбүлүнэн туһанан уонна үрүҥ ас биир туһалаах өрүтүн, төһөнөн аһыйан иһэр даҕаны оччонон тупсан, туһата эбиллэн иһэр диэни эмиэ билэн, бу астарынан дьарыктаныан баҕалаахтары олус хааччахтаабакка, ол оннугар өйүүр, көмөлөһөр эбитэ буоллар сотору кэминэн аһыйбыт үрүҥ аһы дэлэтиэ этилэр.
Үүттэн оҥоруллар астары: сүөгэйи онтон арыыны, суораты уонна иэдьэгэйи, тупсаран нууччалыы аатынан кэфир уонна творог диэтэллэр даҕаны, билигин син оҥороллор, ол гынан баран бу астар сорохторун, аһыйбыт үрүҥ астары оҥорорго аналлаах чаастарын, иэдьэгэй, сүөгэй ууларын туох да туһаҕа туруорбаттар. Ити хаалан хаалар астартан үтүө бэйэлээх ымдааны уонна быыппаҕы оҥоруу кыһаннахха кыаллар суолларын саха эмээхситтэрэ бэркэ билэллэр этэ. Былыргы кэмҥэ, саха дьоно уһун үйэлээх эрдэхтэринэ сайыҥҥы кэмҥэ элбэхтик ымдааны уонна от үөрэни элбэхтик иһэллэр эбит.
Төһө элбэх киһи дьону аһатыынан дьарыктанар даҕаны, оччонон ас хаачыстыбата тупсан иһиэхтээх диэн ырыынак тутаах сокуонунан туһанан эрэ аһыйбыт үрүҥ аспытын дэлэтиэхпитин сөп. Бу туһалаах ырыынак сокуона бэйэбит оҥорон таһаарар пиибэбитигэр эмиэ сыһыаннаах, ол курдук пиибэни үчүгэй өттүттэн кыратык эмэ рекламалыахха да син. Араас суол кыһыл арыгылар куруук атыыга тахсыыларын хааччыйыы уонна итилэр сыаналара аһары үрдээбэтин ситиһии үөһээҥҥи салайааччылартан улахан тутулуктаах, маны ситиһэргэ эргиэн тэрилтэлэригэр таһаҕаһы тиэйэн аҕалыыга көмөнү киллэриэххэ сөп этэ.
Элбэҕи аһааһын киһи этигэр-сиинигэр дьайарыттан уойан барыы, эт-сиин эбиллиитэ буолар. Арыгы киһи этигэр-сиинигэр уонна өйүгэр-санаатыгар холбуу дьайар утахтарга киирсэр. Арыгыны элбэхтик иһии эт-сиин, доруобуйа уонна өй-санаа барылара мөлтүүллэригэр тириэрдэр. Арай өй-санаа урутаан арыгыга ылларар, мөлтүүр.
Дьон олохторугар чуолкай сыаллаах, соруктаах буоллахтарына хаһан даҕаны арыгыны эккирэтэн испэттэр, буор арыгыһыкка кубулуйбаттар. (1,16).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Вок
Вок (кантон. wok6 (鑊), кит. guō (锅)) — төгүрүк дириҥ кыра диаметрдаах лоппоҕор түгэхтээх китайскай хобордоох.
Yгэс буолбут вок
«Арҕаалар» хобордоохтору кытта тэҥнээн көрдөххө, үгэс буолбут вок сферическэй быһыылаах түгэхтээх. Азиатскай үгэс быһыытынан вок аһаҕас чохтоох билиитэлэргэ аһы астыырга туттуллубута. Вок түгэҕиттэн кыра диаметрдаах билиитэ үөһээҥҥи хайаҕаһын үрдүгэр ууруллар, онон бигэ туруктанар. Угольные плиты обеспечивали при относительно небольшом расходе топлива нагрев до очень высоких температур.
Хаптаҕай түгэхтээх вок
Аныгы усулуобуйаҕа үгэс буолбут вок хобордоохторунан аһы-үөлү астыырга аналлаах таас билиитэ оннугар анал газ эбэтэр электрическэй билиитэлэри тутталлар. Ол эрээри үгүс куукуналарга, общественнай аһылык тэрилтэлэргэ, анал плиталар суох буолан, хаптаҕай түгэхтээх вок киэҥник туһаныллар. Ол гынан баран, итинник хобордоохтор оригинал толору температурнай режимын тутуспат.
Боростуой куукунарга вок туттарга араас тэриллэр туттуллаллар: вок билиитэ ньууругар тутуһарыгар анал тиэрбэстэр, вок атахтара, эрэһээҥкэлэр уонна үрдүк кыамталаах анал горелкалар.
Дьиҥнээх вок 250 кыраадыска тиийэ итийэрин быһыытынан, вок антипригарнай покрытията суох: ол оннугар сөпкө кырытыннарыллыбыт ньуур туттуллар.
Индийскэй вок
Индияҕа вок икки араас көрүҥэ баар: үгэс буолбут киэҥ кырыылаах (тамильскай) уонна кыра диаметрдаах (кахари).
Вок иһигэр аһы бэлэмнээһин
Вок температурата саамай тутаах кээмэйэ буолар.
Күүскэ ититиллибит вок үрдүгэр аһы астааһын процеһа Лейденфрост эффектынан барар. Иннэ гынан ас тимир ньууругар сыстыбат, ол оннугар куруук кини үрдүнэн сылдьар.
Куһаҕаннык ититиллибит вок бэйэин улахан тимир хобордоох курдук туттар, онуоха аһылык киниэхэ мас арыытыттан тутулуга суох күүскэ хаахтыйар.
Элбэх электрическэй билиитэлэр наадалаах температураҕа тиийэ ититиигэ кыамталара тиийбэт. Билиитэ кыамтатыттан төһө арыы кутуллара тутулуктаах. Төһөнөн вок аҕыйах итиини ылар да, соччонон элбэх арыы туттулларыгар тиийэр уонна соччонон өр күүттэргэ тиийэҕин, хаһан вок итийиэҕэр диэри.
Улахан порциялары бэлэмнииргэ анал газ горелканан эбэтэр чох оһоҕунан туһаныахха эрэ сөп.
Арассыыйатааҕы судаарыстыбаннай А. И. Герцен аатынан педагогика университета
'''Арассыыйатааҕы судаарыстыбаннай А. И. Ге́рцен аатынан педагогика университета''' (Росси́йский госуда́рственный педагоги́ческий университе́т и́м. А. И. Ге́рцена, РГПУ им. А.И. Герцена) — Санкт-Петербуурга баар Арассыыйа биир бастыҥ педогогика кыһаларыттан биирдэстэрэ. 2011 сыллаахтан толору нууччалыы аата маннык — Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального образования «Российский государственный педагогический университет им. А. И. Герцена».
Механика
Механика диэн физика салаата. Механика күүс, материя, хамсааһын эттиктэргэ дьайыыларын үөрэтэр. Атын быһаарыынан, механика кудай материята киниэхэ түөрт күүс дьайыытыттан хамсыырын үөрэтэр. Бу түөрт күүс - гравитация, күүстээх дьайсыы, мөлтөх дьайсыы, электромагнетизм.
Арассыыйатааҕы судаарыстыбаннай А. И. Герцен аатынан педагогика университета
Устуоруйатын 1797 сыллаахтан, Павел I саҕаттан ааҕаллар. Ол эрээри 1918 сыллаахха диэри стаатуһа Иитэр дьиэ (Воспитательный дом) этэ. Онон үрдүк үөрэх кыһатын быһыытынан устуоруйата 1918 сыллаахха саҕаламмыта. Ол сыл Наркомпрос бирикээһинэн Үһүс Петроградтааҕы педагогика институтуута буолбута. 1920 сыллаахха институут А. И. Герцен аатын сүкпүтэ. 1922—23 сс. 1-кы уонна 3-с педагогика институуттара холбоһоннор Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай А. И. Герцен аатынан педагогика институута (ЛГПИ) буолбуттара. 1957 сыллаахха институукка Ленинграадтааҕы М. Н. Покровскай аатынан педагогика институута холбоммута.
1991 сыл тохсунньу 21 күнүгэр А. И. Герцен аатынан ЛГПИ университет буолбута.
Туймаада Нефть
Туймаада Нефть (Tuymaada Neft, Tuimaada Neft), тэрилтэ, Саха Сирин саамай улахан уонна бөдөҥ бензин, ниэп таһар тэрилтэтэ. Ону таһынан Саха Сиригэр элбэх АЗС сетьтэрин бас билэр.
Салалтата — Дьокуускай.
Сүрүн саайта http://tuneft.ru/
Инженерия
Инженерия диэн ууруулаах билим биир дисциплината. Инженерия билимнэр билиилэрин айар тутар оҥорор үлэҕэ туһанар. Холобур, сэп, массыына, дьиэ, күргэ, туннель, суол тутуута уонна дизайна. Инженериянан дьарыктанар киһи инженер дэнэр.
Хос аат
Хос аат киһиэхэ сүрүн кумаахыга суруллар араспаанньатыттан ыҥырыллар аатыттан туспа иккис аат курдук дьонтон бэриллэр (прозвище). Хос аат араастаан киһиэхэ үөскүөн сөп. Хайдах туттарыттан хаптарыттан саҥарарыттан, биитэр тугу эмэ гыммытыттан дьон ону таба көрөн киһиэхэ хос аат иҥэрэн кэбиһиэхтэрин сөп.
Хос аат биир көрүҥүнэн ыыс аат буолар.
Инженер
Инженер диэн инженериянан дьарыктанар техника үөрэхтээх киһи.
Прокопьев Геннадий Юрьевич
Прокопьев Геннадий Юрьевич — хапсаҕайга тустууга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Саханефтегазсбыт
Саханефтегазсбыт (английскайдыы Sakhaneftegazsbyt эбэтэр грамматически сөптүк "Sakha oil and gas corporation"), Саха Сирин биир улахан ниэп тэрилтэтэ. Элбэх АЗС бас билэр. Салалтата — Дьокуускай.
Сүрүн саайта https://xn--80aaaeilas3cxbihgul1i.xn--p1ai/
Вероника Белоцерковская
Вероника Белоцерковская — Арассыыйа блогер дьахтара, Францияҕа кулинария оскуолалаах. 2022 сыллаахха сэриини утарбытын иһин бөхтөр уголовнай дьыала тэрийбиттэрэ.
Күнүскү аһылык
Күнүскү аһылык диэн күн ортотунааҕы аһааһын ааттанар.
Былыргы кэмҥэ сахалар күнүс элбэхтик аһаабаттар эбит. Кэпсээннэргэ сурулларынан от үлэтигэр күүстээх үлэни үлэлии сылдьар киһи тууйаска ымдаан уонна буспут эт куһуогун илдьэ барара кэпсээннэртэн биллэр. Утаттаҕына ымдааныттан иһэн кэбиһэ-кэбиһэ уһун күнү быһа, өҥүрүк куйааска күүстээх үлэни үлэлиир. Көлөнү туһанан үлэлиир дьон көлөлөрүн сынньата түһээри иккитэ омурҕанныыллара эмиэ кэпсэнэр.
Күнүскү аһылыкка былыргы сахалар ханнык да улахан суолтаны биэрбиттэрэ биллибэт. Сынньана таарыйа утаҕы ханнаран чэй эбэтэр ымдаан иһиититтэн уонна лэппиэскэ дуу, буспут эт дуу сиэһининэн эбиэккэ аһааһын бүтэр. Билиҥҥи аһылык үөрэхтээхтэрин этиилэринэн уонна эньиэргийэ ороскуотун ааҕан таһаарар ньыма үөскээбитигэр сахалар итинник аһыыллара олус сөп түбэһэр. Күнүскү кэмҥэ киһи үлэлээн-хамсаан үгүс эньиэргийэтин быччыҥнарынан ороскуоттуур кэмигэр элбэх аһы иһигэр толору хаалаан буһара сылдьара сыыһа. Элбэх аһы аһаан баран ону буһара сылдьан өссө эбии үлэлээтэххэ киһи сүрэҕэр, этигэр-сиинигэр олус элбэх эньиэргийэ ороскуотун таһаарарыттан киһи сылайан утуктуур, ис уорганнара эбиискэ ноҕуруускаланар эбиттэр.
Сэбиэскэй кэм саҕана киһи сүрүн аһылыгын эбиэккэ сииргэ сүбэлииллэр да, күһэйэллэр да этэ. Оччотооҕу медицинэ науката эбиэккэ элбэхтик аһыахха наада диэн сүбэлэри биэрэрэ күһэйиигэ тэҥнэнэрэ. Бары аһыыр сирдэргэ элбэх аһылыгы эбиэккэ бэлэмнээн аһаталлара.
Өй үлэтинэн дьарыктанар киһи эбиэккэ тото аһаатаҕына эбиэт кэннэ утуктаан улахан эрэйи көрөрө чахчы баар суол этэ. Ону дэлэҕэ даҕаны букатын өс хоһооно оҥоруохтара суоҕа дуо? Бу өс хоһооно маннык этэ: «Вся жизнь борьба; до обеда - с голодом, с обеда - со сном». Бу кэмҥэ арҕаа дойду үлэһиттэрин эбиэттэрин кэмин уһуна икки чаастан кырата суох буолара. Тото аһаабыт киһи аһын буһаран, өссө кыратык утуйан, сынньана түһэригэр кыах биэрэннэр эбиэт кэмин итинник уһун оҥороллор эбит.
Билигин үөрэхтээхтэр киһи аһаабыт аһын буһарарыгар элбэх эньиэргийэтэ барар диэн ааҕаллар. Эбиэккэ тото аһаабыт киһи утуктуура итинэн быһаарыллар. Олус тото аһаан эбиэт кэнниттэн бэйэтэ мөлтөөбүт киһини күүһүлээн туран хамсата, үлэлэтэ сатааһын букатын сыыһа. Үлэттэн-хамнастан төһө эньиэргийэ ороскуоттанарын быһааран, онтон аһара барбат гына аһыыры аныгы олох көрдөбүлэ ирдиир.
Аһыыр ас эмиэ тупсан эньиэргийэтэ эбиллэн иһэр. Элбэҕи аһаан эти-сиини эрэйдиэх, буортулуох кэриэтин аҕыйаҕы аһаатахха доруобуйаҕа ордук туһаны аҕалан, уһун үйэлэнэри ситиһиэххэ сөп. Былыргы сахалар аһылыкка талымаһа суох олохторо уонна ол кэмҥэ ордук уһун үйэлээх эбиттэрэ аҕыйаҕы аһааһынтан киһи үйэтэ уһуурун дакаастыыллар. (1,21).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Степанова Варвара Николаевна
Степанова Варвара Николаевна – көҥүл тустууга РФ спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Наталья Синдеева
Наталья Синдеева - Арассыыйа биллэр киһитэ, Дождь телеканал төрүттээччи уонна генеральнай директора, 2022 сыллаахха сэриини утарбытын иһин кинини утары бөхтөр уголовнай дьыала тэрийбиттэрэ, 2022 сыллаахха Латвияҕа куоппута.
Гамми эһэлэр киэҥ сырыылара
Гамми эһэлэр киэҥ сырыылара(атын тарҕаммыт аата - Гамми эһэлэрэ мүччүргэннээх сырыылара) - Walt Disney биир бастыҥ анимационнай уруһуй мультига, Disney+ платформаҕа көҥүл тарҕанар. Урут НВК Саха канаалга көстөрө.
Сүжета
Тыаҕа дьонтон саһан кистэлэҥ сиргэ Гамми эһэлэрэ олороллор. Ол олохторо көстөр.
Никифорова Надежда Митрофановна
Никифорова Надежда Митрофановна (1931 с.). РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.