cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өймөкөөн улууһа
“Уус-Ньара” муниципальнай түмсүү
Уус-Ньара улуус киинэ буолар. Кини куораттыы тииптээх бөһүөлэк буолар. Билигн манна 7 тыһыынча курдук киһи олорор, нэһилиэнньэ улахан аҥара - көмүс хостуур артыал улэһиттэрэ. Православнай итэҕэллээх дьоҥҥо анаан 2006 сыллаахха Успения Пресвятой Богородицы церковь аһыллыбыта. 2012 сылга 75 сааһын туолбут Уус-Ньарага наадалаах тэрилтэлэр бары ситиһиилээхтик үлэлии тураллар.
«Аартык бөһүөлэгэ» муниципальнай тэриллии
Аартык уруккута транспортниктар бөһүөлэктэринэн биллэрэ. Күн бүгүн «Артыкская автобаза» диэн ааттаах хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ улууска таас чоҕу тиэйиинэн дьарыктанар.
Манна 2009 сылтан аһыллан улуустааҕы кырдьаҕастар интернат-дьиэлэрэ үлэлиир.
«2 Бороҕон нэһилиэгэ” муниципальнай тэриллии
“2 Бороҕон нэһилиэгэ” муниципальнай тэриллии киинигэр Томторго 1,6 тыһыынча киһи олорор. Учаастактааҕы балыаһа, модельнай  библиотека, искусство оскуолата, «Северина» муода театра, орто оскуола, культура дьиэтэ, пекарня, «Сайдам» диэн социальнай көмө киинэ тигинэччи үлэлииллэр.
Томтор орто оскуолатын иһинэн  Өймөкөөн улууһугар сыылкаҕа олорон ааспыт поэттарга, суруйааччыларга аналлаах литературно-краеведческай музей үлэлиир.
Бөһүөлэккэ сталинскай репрессия  сиэртибэлэригэр анаммыт «Колокол памяти» өйдөбүнньүк бэлиэ туруоруллубута.
Томторго «Полюс холода» аан дойдутааҕы фестиваль ыытыллар. Фестивальга Лапландияттан Санта-Клаус уонна Великэй Устюгтан Тымныы оҕонньор кыттыыны ылаллар.
Аҕа дойду сэриитин сылларыгар ыраах Америкаттан Сибиири нөҥүө сэрии фронугар самолеттары тиэрдэргэ элбэх саҥа аэропорду тутуохха наада этэ. Бу соругу толороору ГУЛАГ хаайыылаахтарынан икки ый туттаран, алтынньыга “Өймөкөөн” аэропорда самолеттары түһэрэргэ бэлэм буолбута. Томтор бөһүөлэгиттэн икки километр курдук соҕуруу сытар “Өймөкөөн” аэропорка  сэрии сылларыгар түүннэри-күнүстэри уонтан тахсалыы буолан бөлөҕүнэн көтөн кэлэн заправкаланан, сынньанан ааһаллара.
«1 Бороҕон нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллии
Өймөкөөн (эбээннии-«теплый ключ») – уруккута улуус киинэ. Манна араас тэрилтэлэр: орто оскуола, участковай балыаһа, культура дьиэтэ, маҕаһыыннар – бааллар. Эргэ Өймөкөөҥҥө атыыһыт  Н.И. Кривошапкин – меценат, общественнай деятель- олорбут дьиэтэ архитектура памятнигын быһыытынан сыаналанан турар.
«Сордонноох нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллии
Өймөкөөн улууһун саамай түгэх нэһилиэгэ- Сордонноох. Олохтоох нэһилиэнньэ ынах сүөһүнү, табаны, сылгыны иитиинэн дьарыктанар. Олохтоохтор киэн туттар сирдэринэн аатырбыт Лабынкыр күөл буолар. Лабыҥкыр эбээннии «лама» –муора диэн суолталаах. Ону таһынан Сытыган-Сыылба диэн эмтээх минеральнай уулаах күөл баар. Уута улахан тымныыга да тоҥмот.
«Үчүгэй нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллии
Манна араас тэрилтэлэр: орто оскуола, участковай балыаһа, культура дьиэтэ, библиотека үлэлииллэр.
«Төрүт нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллии
Улуус кииниттэн саамай чугас сытар нэһилиэгинэн Индигир уонна Эльги үрэхтэр икки ардыларыгар сытар Төрүт нэһилиэгэ буолар. Бу дэриэбинэҕэ 10-н тахса араас омук (грузин, таджик, белорус, украинец уо.д.а) олорор.
Төрүт олохтоохторо биир дойдулаахтарынан, Социалистическай Үлэ Геройа, сылгыһыт Г.А. Кривошапкин аатынан киэн тутталлар.
Экономика
Улууска экономика 2 сүрүн хайысхата баар: тыа хаһаайыстыбата уонна көмүһү хостооһун. Туризм сайдар.
Тыа хаһаайыстыбата
Улуус экономикатыгар тыа хаһаайыстыбата иккис сүрүн миэстэнэн ааҕыллар. Сүрүн салаалара- сүөһү иитиитэ (эт-үүт оҥорооһуна, сүөһү, үөр сылгы  уонна таба иитиитэ) уонна үүнээйи үүннэриитэ буолаллар. “Тонор” племенной хаһаайыстыба специалистара сылгыны үөрэтиигэ научнай улэни ыыталлар. Улуус өймөкөөн боруодалаах сылгылары уонна эбээн боруодалаах табалары атын улуустарга таһаарар экспортер быһыытынан биллэр.
«Агропромышленнай комплекс сайдыыта» национальнай проегы олоххо киллэрии- улуус тыатын хаһаайыстыбатын саҥа таһымҥа таһаарда. Билигин улууска 44 хаһаайыстыба уонна 1446 кэтэх хаһаайыстыба тыа продукциятын оҥорон таһаараллар.
Транспорт
Уус-Ньараҕа аэропорт үлэлиир, салгын аала көтөр.
Доруобуйа харыстабыла
Өймөкөөн улууһугар оройуоннааҕы киин балыыьа, 4 учаастактааҕы балыыьа, 2 амбулаторнай, 3 фельдшерско-акушернай пункт баар. Хас бөһүөлэк аайы үрдүк квалификациялаах улэһиттээх, наадалаах тэриллэрдээх медицинскэй сулууспа үлэлиир. 2010 сыллаахха улуус киинигэр, Уус-Ньарага, реабилитация, диагностика, эти-хааны чөлүгэр түһэрэр медицина киинэ аьыллыбыта.
Культура
Улууска 15  культура тэрилтэтэ баар, ол иһигэр 10 библиотека, 8 сынньалаҥ тэрилтэтэ, оҕо музыкальнай оскуолата, искусство оскуолата, 2 краеведческай музей. Хас да уус-уран коллектив үлэлиир: Томтордооҕу культура дьиэтин иһинэн тэриллибит театр, “Золотинка” үнкүү ансамбла, “Металлург” культура дьиэтин норуодунай театра, Эдэр көрөөччү театра. Талааннаах коллективтар хаста да өрөспүүбүлүкэтээҕи, федеральнай уонна аан дойдутааҕы конкурстарга лауреат уонна дипломан үрдүк аатын сүкпүттэрэ.
Улуус библиотеката нэһилиэнньэ 73,5% хабар.
СМИ
Улууска “Хотугу сардаҥа” уонна “Северная заря” общественно-политическай хаьыаттар тахсаллар. ”Кадр” диэн ”Саха” национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр компания студията үлэлиир. Олохтоохтор телевизорынан 5 республиканскай уонна киин каналлары көрөллөр. «Мегафон», «МТС», «Билайн» Сотовай сибээс өҥөлөрүнэн туһаналлар.
Спорт
Кэлиҥҥи сылга спорт үрдүк кэрдиискэ таҕыста. Икки оҕо  спортивнай  оскуолатыгар 600-кэ иитиллээччи  дьарыктана сылдьара да туоһулуур. Сыл устата спортивно- массовай курэхтэьиилэр ыытыллаллар. Мини-футбол, ууга харбааһын, наартаны үрдүнэн ойуу, мас тардыһыыта курдук көрүҥнэргэ спортсменнар куруук үрдүк ситиһиилэри көрдөрөллөр. Улууска  саҥа спортивнай тутуулар үлэҕэ киирбиттэрэ: Үчүгэй оскуолатын спортзала, Өймөкөөн уонна Томтор оскуолаларыгар  тустууга анаммыт эбии саалалар. 2010 сыллаахха Өймөкөөн хамаандата Саха сирин норуоттарын бэһис спортивнай оонньууларыгар бочуоттаах  3 миэстэ буолары ситиспитэ.
Инфраструктура
2008 сыллаахха “Колыма” федеральнай суол үөрүүлээх аьыллыыта  уонна суолу туппут хаайыылаахтарга аналлаах монумены туруоруу сиэрэ-туома ыытыллыбыта. Бу суол ыраах  сытар уонна эрэйдээх айан суоллаах   нэһилиэктэр сырыылара харгыстамматын туһугар улаханнык абырыыр. Социальнай сфера объектарын сайдыытыгар бу суол улахан оруолу ылара саарбахтаммат.
Кыра предпринимательство нэһилиэнньэ дьарыктаах буоларын, рыногы араас табаарынан уонна өҥөнөн хааччыйар. Өссө саҥа тэрилтэлэри арыйан у улэ саҥа миэстэлэрин арыйан, улууска экономика сайдарын туһугар улахан оруолу оонньуур.
Үөрэҕирии
Өймөкөөн улууьугар үөрэх 26 тэрилтэтэ үлэлиир, ол иһигэр 10 уопсай үөрэҕи биэрэр араас көрүҥнээх оскуолалар, 11 оскуола иннинээҕи саастаах оҕолор тэрилтэлэрэ, 2 оҕо юношескай спорт оскуола, Уус-Ньаратааҕы оҕо дьиэтэ,”Пегас” диэн оҕо талаанын сайыннарар киин, профессионально-техническэй орто үөрэх тэрилтэтэ. “Образование” диэн национальнай бырайыак көмөтүнэн   үөрэх тэрилтэлэрин материально-техническэй базалара тубуста, педагогтар инновационнай уонна научно-методическай таһымнарын үрдээтэ. Бүтэһик үс сыл Уус-Ньаратааҕы гимназия, Н.М Заболоцкай аатынан Томтор уонна Сордонноох орто оскуолалара инновационно -образовательнай проектар уонна программалар конкурстарыгар кыттыыны ылбыттара уонна Россия бастыҥ оскуолалара үрдүк ааты сүкпүттэрэ. Бастыҥ учууталлары уонна үөрэнээчиллэри өйөөр сыаллаах  Өймөкөөн улууһун муниципальнай тэриллиитин баһылыга  грант олохтообута.
Яковлева Виктория Дмитриевна
Яковлева Виктория Дмитриевна — саха хоһоонун, бэйиэт Чаҕылҕан айар үлэтин чинчийэр учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Нэндэльгэ
Нэндэльгэ сис. Черскэй хайаларын систематнын арҕааҥҥы сиһэ. Аадыча өрүс уҥа кытылын устун 170 км. усталаах.
Аадыча салаалара быһа охсоллор. Чыпчаала муора таһымыттан 1483 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Авантюрин
Авантюрин — кварц арааһа, кварцит. Авантюриннар үксүн араҕас, чээл күөх, халлаан күөх эбэтэр вишня өҥнөөх буолаллар. Сороҕор хап-хара таастар эмиэ көстөллөр. Авантюрин уратыта — биир тэҥник ыһыллыбыт сүлүүдэ, гетит уонна гематит кыырпахтара кыбыллыбыта буолар. Өссө да атын кыбытыктар баар буолуохтарын сөп. Эбии авантюрин боруодата хайыттаҕас буолар, ол быыһыгар тимир гидрооксида баар буолар. Ити кыбытыктар барыта холбоон тааһы кыымныҥы-көмүс кылабачыгас гыналлар.
Моос шкалаатынан кытаанаҕа — 6,0-7,0
Авантюрины Австралияҕа, Австрияҕа, Бразилияҕа, Испанияҕа, Кытайга, Норвегияҕа, Чилига уонна АХШ-ка хостууллар.
Дьуукун
Дьуукун (выдра обыкновенная, Lutra lutra) - Саха сиригэр сэдэхтик көстөр үксүн ууга сылдьар бөдөҥ кыыл. Дьуукуннар уустара Солоҥдотуҥулар кэргэннэригэр киирэр.
Авантюрин
Сыаната оччо улахан буолбатах. Холобур оҕуруо сыаната 8-25 АХШ дуолларыгар атыыланыан сөп.
Дьуукун
Саха сиригэр дьуукун популяциялара бэйэ-бэйэлэриттэн ыраах-ыраахтар, сэдэхтик көстөллөр, ахсааннара аҕыйыыр кэриҥнээх.
Тарҕаныыта
Саха сирин элбэх улуустарыгар биллэр эрээри өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттүгэр эрэ ордук элбэхтик көстөр (х.к. 60-61° дылы). Онтон Бүлүү өрүс баһыгар (х.к. 64°) олохсуйбут сирдэрэ арыы-арыы көстөр. Сороҕор дьуукуну Хотугу эргимтэ иһигэр кытта көрсөллөрө биллэр. Билигин Саха сирин аттынааҕы сирдэртэн Алын Тунгуска (х.к. 68° дылы) уонна Омоллоон үрэхтэр тардыыларыгар баара биллэр. Көрүҥ сүрүн чааһа Өлүөхүмэ-Чаара уонна Алдан хаптал хайаларыгар кырачаан хайа үрэхтэригэр үөскүүр.
Дьуукуннаах диэн үс сиргэ үрэх баара биллэр.
Цилиндр
мини|250x250px|Цилиндр Математикаҕа, цилиндр — геометричекэй эттик, коно муннук биир оттугуттэн эргийэриттэн тахсар, цилиндрическай ньууруран граниссалаах уонна икки параллельнай хаптайдаах. Цилиндр типтара: коно, иннэри уонна наклоннай. Призма — эмиэ цилиндр арааhа буолар.
1637
1637 сыл.
Дьуукуннар уустара
Дьуукуннар уустара - Солоҥдотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр биир көрүҥ - дьуукун киирэр.
Баснаев Петр Николаевич
200px|thumb|right|Баснаев Петр Николаевич Баснаев Петр Николаевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.
1638
1638 сыл.
Слепцов Анатолий Игнатьевич
Слепцов Анатолий Игнатьевич - быраас идэлээх саха суруйааччыта, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, эдэр суруйааччылар XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа.
Өнөл
Өнөл сис. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.
Слепцов Анатолий Игнатьевич
Олоҕун кэпсээнэ
11-с №-дээх СПТУ-ну бүтэрэн баран армияҕа сылдьыбыта.
Өнөл
Чыбаҕалаах уонна Бороҥ систэр икки ардыларынан сытар. Индигир тардыытын Өнөл уонна Дьааҥы тардыытын Чаркы өрүстэр бастара баар.
Дьүккэ
Дьүккэ (роговица глаза) — харах дьэҥкир сарыыта, тас бүрүөтэ.
Өнөл
Устата 120 км. Хотугу эниэтигэр 7,1 км² уопсай иэннээх 37 тарыҥ баар. Чыпчаала муора таһымыттан 2695 м. үрдүккэ тиийэр.
Слепцов Анатолий Игнатьевич
Олоҕун кэпсээнэ
1999 с. мединституту иккиэннэрин кыһыл дипломнарынан бүтэрбитэ.
2001 сыллаахтан улуус балыыһатын хирургическай отделениетын сэбиэдиссэйэ.
Айар үлэтэ
Кэпсээннэрэ "Чолбон" сурунаалга 2010 сыллаахха бэчээттэммитэ.
Сорох айымньыларын кытта Бикитиэкэҕэ билсиэххэ сөп.
Андромеда (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Андромеда Андромеда (латыынныы Andromeda) — хотугу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Андромедаҕа 2 сулус улаханнаах үс сулус баар уонна спираль халыыптаах галактика, бу галактика X үйэттэн биллэр.
Бөлөх сүрүн объектарынан буолаллар спираль халыыптаах Андромеда Былыта диэн халыыптаах галактика (М31) уонна кини аргыстара — кыракый галактикалар М32 уонна NGC 205. Ыйа суох түүн үчүгэйдик көстөр.
Быстах быһыылар
Быстах быһыылар диэн киһи ситэ ырыппакка, туох содул үөскээн тахсарын быһаарбакка, тиэтэйэн оҥоро охсон кэбиһэр быһыылара ааттаналлар.
Сахалар дьону өй-санаа уратыларынан арааран үксүлэрин «Киһи быһыылаах» диэн ааттыыллар. Киһи быһыылаах киһи киһи оҥорор бары быһыыларын оҥорор. «Все человеческое нам не чуждо» диэн этии киһи быһыытын ордук арыйар. Киһи оҥорор быһыыларын киһи барыта оҥорор. Ол иһин «Киһи быһыылаах», «Киһи быһыыта» диэн этиилэр үөскээбиттэр.
Киһи оҥорор быһыылара диэн киһи барыта оҥорор быһыыларын барыларын холбоон ааттыыллар. Саха дьоно киһи оҥорор бары быһыылара туох барытын курдук икки өрүттээхтэрин билэллэр. Ол иһин бу курдук икки аҥы араараллар:
1. Быстах быһыылар.
2. Киһилии быһыылар.
Киһи оҥорор бары быһыыларыттан быстах быһыылар диэн ситэ толкуйдамматах, соһуччу оҥоруллар быһыылар ааттаналлар уонна маннык көрүҥнэргэ арахсаллар:
1. Эт-сиин баҕатын толорор быһыылар.
2. Сыыһа туттан, ол аата билбэт буолан оҥоруллар быстах быһыылар.
3. Киһиргэс буолууттан аһара туттуу, бэйэ кыаҕын сыыһа суоттааһынтан алҕас туттуу.
4.	Өй-санаа туругуттан үөскээн тахсар быстах быһыылар:
- арыгы иһэн баран оҥоруллар быһыылар.
- өй баайыллан ылар кэмигэр сыыһа туттан кэбиһии.
Билигин Россия үрдүнэн уонна Саха Сиригэр эмиэ дьон оҥорор быстах быһыылара эбиллэн иһэллэр. Ол иһин быстах быһыылар туохтан үөскүүллэрин, хайдах гыннахха аҕыйыахтарын сөбүн үөрэтии тэнийэн эрэр.
Киһи оҥорор быстах быһыыларын биир-биир ыламмыт арыыйда киэҥник быһаардахпытына манныктар:
1. Киһиэхэ этин-сиинин баҕаларын толоруу аһара баран хаалбатаҕына туһалаах буолар. Айылҕа биэрбит эр киһи уонна дьахтар сыһыаннара киһи быһыытын аһара барбаттарын сиэр көрдөбүллэрэ ирдииллэр. Билигин Россияҕа аналлаах полиция нравов диэн тэрилтэни арыйыылара эт-сиин баҕатын толорооччулар аһара элбээбиттэринэн быһаарыллар.
Аһыырга-сииргэ баҕа санаа эмиэ быстах быһыыга киирсэр. Христианскай уонна мусульманскай таҥара үөрэхтэрэ эт-сиин аһара аһыыр баҕатын хааччахтыы сатыыллар. Эт-сиин бары баҕаларын үөрэх-билии көрдөбүллэригэр тэҥнээн, сөп түбэһиннэрэн биэриини өй-санаа кыайа-хото тутан салайыыта киһи буолуу биир тутаах көрдөбүлэ буолар.
2. Эдэрдэргэ ситэ билбэттэн сыыһа туттуулар ордук элбэхтэр. Оҕо хоһун иһигэр саһан олорон испиискэни умата оонньууруттан улахан баһаардар бараллар. Оҕолор уотунан оонньуу сылдьан остуоруйаҕа улахан оруоллаах пааматынньыгы таах уматан кэбистилэр. Араас улахан баһаардарга дьон өлүүлэрэ элбэҕин тэҥэ баай-мал умайыыта эмиэ элбэх.
Киинэҕэ көстөр дьон маһынан оройго бэрдэрэн баран туран сүүрэн хаалалларын үтүктэбит диэн итирбит дьону олоппос атаҕынан оройго биэртэлээн кэбиспиттэриттэн өлөн хаалбыттара эмиэ билбэттэн оҥоруллубут быһыы буолар. 3. Киһиргэс буолууттан бэйэ кыаҕын сыыһа суоттаныы холобурдарын массыынаны ыытыыттан, айаннааһынтан булуохха сөп. Yчүгэй массыынаҕа олорон баран суол араас уратыларын табан сыаналаабаттан олус түргэнник айаннаан абаарыйаҕа түбэһии элбэх. «Якутск вечерний» хаһыакка суруйбуттарынан аҥардас массыына абаарыйатыгар Россия үрдүнэн биир күҥҥэ ортотунан 90 киһи өлөр, 700 киһи араас бааһырыылары ылар. Биир сылга ортотунан 33 тыһыынча киһи өлөр уонна 256 тыһыынча киһи бааһырар. Бачча элбэх доруобай дьон быстах быһыыга түбэһиилэрэ өй-санаа туруга суох буолуутуттан тахсар. Бу көрдөрүүлэр сыл аайы аҕыйыахтааҕар эбиллэн иһэллэр.
Киһини киһиргэтии диэн сахалыы өйдөбүлүнэн быһа этии буолар. Мин маны кыайабын, хотобун диэн санаа киһиргээһинтэн үөскүүр уонна аһара туттууну үөскэтэр. Аһара туттуу эмиэ куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Киһиргээн, дэбдэйииттэн бэйэ кыаҕын билиммэттэн элбэхтик сыыһа туттуулар тахсаллар. 4. Билигин арыгылаан баран дьон оҥорор быһыыларыттан үтүө санаалаах өттүлэрэ саллан сылдьаллар. Бииргэ арыгы иһэ, аһыы, үөрэ-көтө олороннор тыл-тылларыгар киирсибэккэ эбэтэр ким эрэ инньэ диэтэ диэн сөбүлээбэккэ соҕотохто иирсэн, охсуһан тураллар. Ким эрэ кими эрэ кырбыыра диэн кыра, үгүстүк быһаҕынан анньыһаллар, бааһыраллар. Итинник буруйу оҥорбут дьон бэйэлэрин быһаарыыларынан тугу оҥорбуттарын ситэн өйдөөбөккө хааллаллар. Арыгы испиттэриттэн кыыһырбыт, ыгылыйбыт омуннарыгар сыыһа туттууну, хара айыыны оҥорон кэбиһэллэр. Психология үөрэхтээхтэрэ киһи маннык быһыытын «состояние аффекта» диэн үчүгэй баҕайытык ааттыыллар эрээри тоҕо, туохтан маннык кэм кэлэрин кыайан быһаара иликтэр.
Арай киһи маннык быһыытын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарар. Киһи элбэхтик арыгы испититтэн эбэтэр олус ыгылыннаҕына, ыксаатаҕына өйө баайыллан ылар кэмнэрдээх. Бу кэм тиийэн кэллэҕинэ салгын кут, өй көтөр, үөрэх-билии, суобас этиилэрэ умнуллаллар, киһини ийэ кута баһылаан салайар кэмэ кэлэр. Кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии өйгө-санааҕа иитиллибэтэҕинэ, үчүгэй үгэстэргэ үөрэтиллибэтэҕинэ эбэтэр үгүс куһаҕан санаалар, үгэстэр муһуннахтарына киһи өйө-баайыллыбыт кэмигэр сыыһа туттан быстах быһыылары оҥорон кэбиһэр кыахтанар.
Арыгыны иһэ үөрүйэҕэ суох киһи арыгыны элбэҕи истэҕинэ өйө көтөр эбэтэр өйө баайыллар. Тугу оҥорорун өйүнэн-санаатынан кыайан хонтуруоллаабат кэмэ кэлэн ааһар. Маннык кэм кэлэн ааһарын кут-сүр үөрэҕэ эрэ таба быһаарар. Сыыһа туттан быстах быһыыны оҥорор дьон кыра эрдэхтэринэ илии барбат буолуута диэн үөрэҕи билбэтэхтэрин туоһута буолар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар киһини охсуолаама, быһаҕынан сэрэнэн тутун уонна да атын куһаҕан быһыылары оҥорбот буол диэн үөрэхтэр дириҥник үгэс буолан иҥэрилиннэхтэринэ быстах быһыыга түбэһэрэ аҕыйыыр, өйө көппүт кэмигэр ийэ кута хонтуруолу ылынан сыыһа туттууну таһаарбат. Кыра эрдэхтэринэ чиҥник, кытаанахтык бэрээдэккэ үөрэммит дьон улааттахтарына быстах быһыылары оҥороллоро отой аҕыйах. Киһи өйө көтөн, өйө баайыллан ылар кэмнэригэр кыра эрдэҕинэ үөрэммит үгэстэрэ, ийэ кута быһаччы салайаллар диэн быһаарыы итинник дакаастанар.
2004 сыл бүтүүтүгэр СР Ис дьыалаҕа министерствотын коллегиятын саалатыгар арыгылааһын туһунан кэпсэтии «төгүрүк остуола» буолла. Сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор уулуссаҕа, общественнай миэстэҕэ буруйу оҥоруулара кэлин 4 төгүл үрдээбит.
Биһиэхэ хас үһүс буруйу арыгы испит киһи оҥорор. Куорат медвытрезвителигэр 24219 киһи аҕалыллыбыт. Ити былырыыҥҥы 2005 сыллаахтан икки тыһыынча кэриҥэ киһинэн элбэх. Манна түбэһэр дьон үгүстэрэ ханна да үлэлээбэттэр. Бу дьиэҕэ сокуоннай сааһын ситэ илик 138 оҕо киирэн тахсыбыт.
Эдэрдэр өйдөрө-санаалара сатаан иитиллибэтэхтэриттэн буорту буолуутун барытын полиция үлэтигэр түһэрэн кэбиһии сыыһатын уонна көнө охсоро кыаллыбатын ити хас сыл аайы эбиллэн иһэр чахчылар туоһулууллар. Итини тэҥэ бэйэлэрэ полицияҕа үлэлиир, бэрээдэги кэһиини көрүөхтээх-истиэхтээх дьоммут эмиэ араас буруйу оҥороллор. Ол барыта кинилэр эмиэ кыра эрдэхтэринэ ийэ куттара киһилии иитиини ылбатахтарын туоһулуур.
Оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии үөрэҕэ «Кут-сүр үөрэҕэ» үлэҕэ суруллубут. (2,83).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Даака
Олохтоохторун ахсаана 7 мөл кэриҥэ киһи, агломерацияҕа барытыгар — 12,8 мөл кэриҥэ (2008 сыллаахха). Олохтоохторун ахсаана сыл аайы 4,2 % элбиир, тыалартан дьон көһөн киирэр. Суругу-бичиги билэр дьон ахсаана — 68,3 %. Олохтоохторун үксэ (90 % кэриҥэ) ислам итэҕэллээх, 9 % — индуизм. 1 % — христианнар уонна буддистар. Дьон баһыйар үксэ бенгаал тылынан саҥарар.
General Motors
General Motors Corporation (GM) диэн 1908 тэриллибит аутомобил оҥорооччу корпорация. 2008 сыллааҕы глобал атыыларын түмүктэринэн, аан дойдуга Toyota кэнниттэн иккис улахан массыына оҥорооччу. GM 1931-2008 сс. глобал атыыларынан бастыҥ этэ. Массыыналары 34 дойдуларга оҥорор. Бас салалтата Детройт куоракка баар, GM корпорацияҕа аан дойду үрдүнэн 252,000 киhи үлэлиир, массыыналара 140 дойдуларга атыыланаллар. 2008, GM 8.35 млн массыыналара уонна тиэйээччилэрэ аан дойдуга бу бреннарынан атыыламмыттара: Buick, Cadillac, Chevrolet, GMC, GM Daewoo, Holden, Hummer, Opel, Pontiac, Saab, Saturn, Vauxhall уонна Wuling.
Олунньу 20
Олунньу 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 51-с күнэ. Сыл бүтүө 314 күн (ордук хонуктаах сылга 315 күн) баар.
Раздельная
Раздельная (Роздільна) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 17 913 (2018).
Дьыллык
Дьыллык — үс саастаах көлүллүбэтэх да, мииниллибэтэх да эмис таба.
Саарыстыба (биология)
Саарыстыба (regnum) — биология систематикатын үрдүкү хаттыгаһа.
AKB48
AKB48 («A.K.B. Forty-eight») диэн Японияттан улахан биллэр поп-группата. 2005 сыллаахха тэриллибит. Бөлөххө 87 чилиэттээх (2013 с. алтынньы 31 күнүгэр).
Биир күннээх хаһыаттар
Ааспыт (XX-с) үйэ саҥатыгар Саха сиригэр биирдии күннээх хаһыаттар бааллара. Нууччалыы тылынан бэчээттэнэллэрэ.
1639
1639 сыл.
Өлбүттэр
Ыам ыйын 21 — Томмазо Кампанелла (Tommaso Campanella), италия бөлөһүөгэ, поэт, политическэй диэйэтэл; коммунистыы утопия ааптара (төр. 1568).
Таксон
Таксо́н (taxon, элб. ахс. taxa) — таксономия элэмиэнэ, классификация бөлөҕө. Үксүн биология систематикатыгар туттуллар, манна таксон диэн ханнык баҕарар рангалаах бөлөҕү ааттыыллар.
Билиҥҥи биология классификациятыгар таксоннар иерархиялаахтар. Ол аата таксо иһигэр хас да таксон аннынааҕы таксон киирэр, оттон таксон бэйэтэ атын үрдүкү таксоҥҥа элэмиэн быһыытынан киирэр. Холобур ууска хас да көрүҥ киирэр, оттон уус бэйэтэ атын уустары кытта ханнык эрэ кэргэҥҥэ киирэр.
Биологияҕа таксоннар ааттара
XX үйэ саҕаланыытыгар 7 сүрүн таксономическэй хаттыгас баар буолбута:
Маны таһынан өссө биир элбэхтик туттуллар хаттыгас баар — этэрээт (кэргэн үрдүнэн). Холобур Саха сиригэр баар үүтүнэн иитиллээччилэр маннык этэрээттэргэ арахсаллар: үөннэри сиэччилэр, илии-кынаттар, сиэмэх кыыллар, лаапчаан атахтаахтар, кииттиҥилэр, паара туйахтаахтар, кэрбээччилэр, куобахтыҥылар. Эбии Көрүҥ үөдүҥэ (подвид), көрүҥ эгэлгэтэ (разновидность), уонна да атын эбии сыһыарыылаах хаттыгастары туһаналлар. Холобур мэҥэ диэн тылы туһанан ханнык баҕарар таксон үрдүнэн турар эбии таксон оҥоруохха сөп: мэҥэ аймах (надсемейство).
Туһаныллыбыт сирдэр
Русско-якутский словарь биологических терминов, Угаров Г. С., Дьокуускай, 1993
Ураһа бэргэһэ
Ураһа бэргэһэ - сүүһүгэр тимир харысхал күн-туоһахталаах ураһа куормалаах үрдүк бэргэһэ, икки өттүнэн чабырҕай сабыыта диэн чэчэгэйи көмүскүүр аналлаах сээкэйдээх.
Филиппова Виктория Викторовна
Филиппова Виктория Викторовна — аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар устуоруйалар үөрэтэр чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата, эдэр учуонайдар истэригэр билим уонна техника эйгэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2009).
Олоҕун олуктара
Филиппова В.В. — историяҕа, география историятыгар уонна картографияҕа идэтийэр.
Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа
мини|«Кыһыл көмүс сулус» мэтээл
Анал бэлиэ 1934 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр ССРС Киин ситэриилээх Кэмитиэтин уурааҕынан олохтоммута. Бу аат Хотугу Муустаах акыйааҥҥа хаайтарбыт «Челюскин» диэн мууһу хайытан устар борохуот экипаһын уонна научнай үлэһиттэрин ситиһиилээхтик быыһаабыттарга анаммыта. Сэбиэскэй Сойуус бастакы Дьоруойдарынан летчиктар А.Ляпидевскай, М.Слепнев, В.Молоков, Н.Каманин, М.Водопьянов, И.Доронин буолбуттара.
Дьоруой Кыһыл Көмүс Сулуһа сэбиэскэй норуот уонна государство иннигэр ытык иэстэрин толорбут бастыҥ дьоҥҥо туттарыллар үрдүктэн үрдүк суолталаах наҕараада буолар. Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа диэн аат 12729 киһиэхэ, ол иһигэр Саха сириттэн 25 буойуҥҥа уонна тас дойдулар 44 бэрэстэбиитэллэригэр туттарыллыбыта.
Саввинов Родион Григорьевич
Саввинов Родион Григорьевич — кэпсээнньит-суруйааччы, эдэр суруйааччылар XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа.
Сунтаар оройуонун Кэмпэндээйи бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
1973 сыллаахха Кэмпэндээйи аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Бэһис кылаастан гитараҕа оонньуу үөрэммитэ. 1979 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыаттан хоһоон булан ылан, «Учуутал убайбар» диэн аан бастакы ырыатын суруйбута. Ахсыс кылааһы бүтэрэн баран, Элгээйи орто оскуолатыгар биологическай кылааска үөрэнэ киирбитэ. Оскуоланы бүтэрээри сылдьан, «Быраһаай, оскуолам» хоһоону суруйбута.
«Чуорааннаах», «Түүл», «Кусчуттар» кэпсээннэрэ «Чолбон» сурунаалга бэчээттэммиттэрэ.
Билигин Семен Данилов аатынан Бэрдьигэстээх орто оскуолатыгар куруһуок салайааччытынан үлэлиир.
Өлүөхүмэ улууһа
Өлүөхүмэ улууһа — Өлүөнэ өрүс уонна кини салаата Өлүөхүмэ өрүс сүнньүлэригэр сытар нэһилиэктэрдээх, киэҥ сиринэн тайаан сытар Саха Сирин соҕурууҥҥу улууһа. Киинэ — Өлүөхүмэ куората.
Географията
Улууска кумах ардайдаах туой курдук тутуу матырыйаала, киэҥник тарҕаммыт сиртэн хостонор баай биирдиилээн көрүүнэрэ баар.
Улууска 2006 сылтан поселенческай таһымнаах ? муниципальнай тэриллии үөскээн үлэлиир. Тыа хаһаайыстыбатын сүрүн салаатынан ынах, сылгы сүөһүнү иитии буолар. Ону таһынан туораахтаах культураны, оҕуруот аһын, хортуосканы үүннэрииннэн дьарыктаналлар.
Демография
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 26590 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 11481 киһи (41,65%), нууччалар — 13284 киһи (48,20%), эбэҥкилэр — 1064 киһи (3,86%), татаардар — 621 киһи (2,25%), украйыыннар — 316 киһи (1,15%), эбээннэр — 149 киһи (0,54%) уонна атын омуктар — 648 киһи (2,35%).
340px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана 340px|thumb|center|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ
Администрацияларынан араарыы
500px|thumb|left|Өлүөхүмэ улууһун каартата
Улуус биллиилээх дьоно
Барамыгин Николай Константинович — Социалистическай Үлэ Геройа.
Туралысов Георгий Михайлович (22.04.1903—24.11.1970) — саха норуодунай худуоһунньуга.
Габышев Лев Львович (10.11.1920 – 11.11.1994) — сэһэнньит, тылбаасчыт, драматург, сахалартан бастакы киносценарист.
Айыылар уратылара
Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билии субу кэмигэр эрэ сөп түбэһэр уратылаах. Атын кэмҥэ субу үчүгэй уларыйан куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалар. Сэбиэскэй кэмҥэ дьадаҥы буолуу үчүгэй диэн ааттана, бары салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киэн туттар эбит буоллахтарына, билигин, ырыынак кэмигэр аны баай буолуу үчүгэй аатыран сылдьар. Дьон бары байа сатыыллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ өй-санаа бу курдук эргийэн биэрэр уратылааҕын билбэттэр. Ол иһин "аньыы" диэн сахаларга суох тылы булан куһаҕаны туспа арааран ааттыы сатыыллар. Үлэһиттэр бу дьон албыннарыгар киирэн биэрбэттэр.
Сахалар дьон өйө-санаата тус-туспаларын, хаһан да маарыннаспаттарын, уратыларын былыр-былыргыттан билэн киһи өлөн өйө-санаата туспа бардаҕына, Үөһээ дойдуга тиийдэҕинэ айыы буолар диэн өйдөбүлү үөскэппиттэр. (1,71). Айыылар диэн инники олорон ааспыт көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара, билиилэрэ ааттаналлар. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн айыылар эмиэ икки аҥы арахсаллар:
Бастакытынан, үчүгэйи, туһалааҕы оҥорбут дьон өйдөрүн-санааларын ураты бэлиэтээн үрүҥ айыы диэн ааттанар уонна кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ анаан туттуллар.
Иккиһинэн, куһаҕаны, дьоҥҥо буортулааҕы оҥорбут дьон өйдөрө-санаалара хара айыы диэн ааттанан араарыллар уонна умнуллууга аналланар.
Өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын маннык икки аҥы араарыы Сиргэ, Орто дойдуга үчүгэй, туһалаах быһыылар элбииллэригэр, онтон куһаҕан, туһаны аҕалбат быһыылар аҕыйыылларыгар аналланар. (2,117).
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Бруней
Бруней диэн Соҕуруулуу-илин Азияҕa, Борнео арыы хоту өттүгэр, Соҕуруу Кытай байҕалын кытылыгар турар дойду. Малайзия, Саравак диэн илиниин кирбиилэhэр.
1640
1640 сыл.
Хаттык таҥас
Хаттык таҥас (хахха таҥас, харыс таҥас) - сүрүн таҥаска (соҥҥо, сыалыйаҕа, үтүлүккэ иҥин) эбии кэтиллэр таҥас. Тымныыттан эрэ буолбакка, куһаҕан тыынтан эмиэ көмүскүүр аналлаах буолар эбит.
Айылҕа төрүт тутулуга
Уһун үйэлэр, мөлүйүөнүнэн сыллар усталарыгар Сир Күнтэн тэйэн, ыраатан иһэр. Бу кэмҥэ Сир сылдьар балаһыанньатыгар Венера планета чугаһаан кэллэҕинэ, онно эмиэ айылҕа үөскээн чэчирии сайдар кыахтанар. Күн систиэмэтигэр олох быстан хаалбакка салгыы сайдар.
Айылҕа төрүт тутулуктарынан аҥардастыы биир өттүн диэки барыы табыллыбат, туох барыта эргийэн кэлэн иһэр. Аҥардастыы биир өттүн диэки барыы халыйыы диэн ааттанар уонна хайа да өттүгэр аһара бардаҕына үчүгэйгэ тириэрдибэт, кэлин куһаҕаҥҥа кубулуйар уратылаах. Аҥар өттүн диэки барыы эргийэн биэрэр уратылааҕыттан аһара үчүгэй буоллаҕына, кэрэ диэҥҥэ тиийдэҕинэ куһаҕаҥҥа кубулуйара чугаһаабыта быһаарыллар. Ол курдук олоххо ханнык эрэ кээмэйи аһара барыы уларыйыы кэлэрин түргэтэтэн биэрэр уратылааҕын сахалар туһана сылдьалларын икки өрүттээх өйдөбүллээх алдьархай, ынырык диэн тылларбытын туһанарбыт биллэрэр.
Киһи оҥорор быһыылара икки өрүттээх буолан тахсалларын айыы диэн тылбыт үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу ылан быһаарара биллэрэр. Ол курдук дьон билбэт, оҥорбот быһыыларын оҥоруу айыыны оҥоруу буоларын бары билэбит, итини тэҥэ айыыны оҥоро сатааһын туга эмэ табыллыбатаҕына, сатамматаҕына, кыаллыбатаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйар уратылааҕын, куһаҕаны элбэтэрин билиэхпит этэ. (1,16).
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн өй-санаа үөрэҕин төрүтэ биһиги айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тылбытыгар иҥэн сылдьарын харахпыт харатын курдук, аһара элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэриттэн, суруйааччылартан харыстыыр кэммит кэллэ.
Сахабыт тылын үлэһиттэр эрэ харыстыыр кыахтаахтар. Айыы диэн тылбыт үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах өрүттэрин, тугу эмэ сыыһа-халты тутуннахха куһаҕаҥҥа уларыйар уратытын үлэһиттэр, оҥорор-тутар дьон үчүгэйдик билэллэр.
Киһи оҥорор быһыытын табатык быһаарыыга, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорорун тус-туспа араарыыга киһи бэйэтин өйө-санаата баһылыыр оруолу ыларын айыы диэн тыл соҕотох буолара эрэ табатык быһаарар. Ол курдук биир киһи үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорон кэбиһэр кыаҕа хаһан да хаалан хаалбатыттан, биир мэйиилээҕиттэн өйү-санааны быһаарар айыы диэн тылбыт соҕотох  буолара табыллар.
Киһи мэйиитэ биирин курдук бу тылбыт соҕотох буоллаҕына эрэ, киһи оҥорор; үчүгэй уонна куһаҕан быһыыларын табатык быһаарар. Ол курдук киһи биир мэйиитинэн салайан үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор кыахтааҕын умнар, суох оҥоро сатыыр сыыһа, өй-санаа халыйыытыгар, икки аҥы арахсыытыгар, куһаҕанынан ааттаммыт дьон туспа барыыларыгар, омук үрэллиитигэр, ыһыллыытыгар тириэрдиэн сөп.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини сахалар олохторугар туһаналларын холобурунан икки өрүттээх өйдөбүллээх тыллар тылбытыгар киирэн туттуллаллара буолар. Саха тылыгар иккилии өйдөбүллээх тыллар элбэхтэр. Ол курдук икки өрүттээх өйдөбүллээх тыллар туох барыта кэмэ кэллэҕинэ уларыйарын, атынынан солбулларын быһаараллар. Ынырык уонна алдьархай диэн олус куһаҕаны быһаарар тылларбытын сороҕор аһара үчүгэй буолбуту быһаарыыга эмиэ туһанан ынырык үчүгэй эбэтэр алдьархай үчүгэй диэн этэн кэбиһэбит. Бу сыыһа саҥарыы буолбатах, аһара үчүгэй буолбуппут сотору кэминэн куһаҕаҥҥа кубулуйан эрэрин биллэрэр быһаарыы буоларын өйдүөхпүтүн, билиэхпитин сөп этэ. Холобурга, алдьархайдаах эбэтэр ынырык киһи диэтэхпитинэ, бу киһибит тугу эмэ аһара үчүгэйи эбэтэр аһара куһаҕаны, ол аата алдьархайы эбэтэр ынырыгы оҥорор кыахтаах киһи буоларын биллэрэр. (2,49).
Саха омуга олус уһун үйэлээх буолбута «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини таба туһанан олорбуттарын бэлиэтэ буолар. Манна биллэр холобурунан нууччалар аан бастаан кэлиилэригэр сахалар бары сэрии суолун тутуспуттара эбитэ буоллар сайдыылаах сэрииһиттэргэ, казактарга кыаттараннар, хайалаах сирдэргэ үүрүллэннэр кыайан сайдыбакка хаалыа этилэр. Төһө да ыараханын, хомолтолооҕун иһин иккис суолу, эйэлээхтик бэринии суолун тутуһаннар, нууччалары кытта кыттыһа охсон, киэҥ сирдэри баһылааннар билигин Россия алта гыммыт биирин бас билэн олоробут.
Олох ханнык баҕарар уларыйан биэрэр балаһыанньатыгар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһуу аһара улаханнык сүүттэрбэккэ, ночоотурбакка эрэ үөскээбит балаһыанньаттан тахсыыны, сөптөөх быһаарыыны булууну үөскэтэрин таба сыаналыахпыт этэ.
Өй-санаа аҥар өттүгэр халыйыытын үөскэппит омуктар эбэтэр государстволар эстиилэригэр, симэлийиилэригэр тиийэллэр. Олус күүскэ аһара, аҥар, үчүгэй диир өттүлэригэр барааччылар ордук түргэнник суох буола эстэллэр. Ол курдук Гитлер аһара “үчүгэйдэрин” билиммит националистары үөскэппитэ, арбаабыта киһи быһыытын сиргэ-буорга тэпсэннэр, олус аһара барыылары оҥороннор, атыттары сэриилээн ылан суох оҥоро сатааһыҥҥа кытта тиийэннэр, салайар былааһы ылан баран 12 сылтан ордугунан эстибиттэрэ.
Үлэһиттэр былааһы ылбыттарынан туһаммыт коммунистар олус “үчүгэйбит”, биһиги эрэ бэппит диэн санааҕа оҕустарыыларыттан, аҥардастыы баһылаабыттарыттан уонна дьон барылара тэҥнэр, барыта үчүгэй буолла диэн дьону албыннаабыттарыттан, аан дойдуну 74 сыл устата тилэри киэптээн баран билигин ыһыллан, мөлтөөн, эстэн, Россияҕа былаастарын былдьатан сылдьаллар.
Дьон өйө-санаата икки өрүттээхтик, икки өттүттэн тутулуктаахтык сайдарын билиммэт, олоххо туһаммат государстволар эстэллэрэ, симэлийэллэрэ ордук түргэн. Дьон олоҕор аҥардастыы биир өттүн, салайааччылар эппит, ыйбыт “үчүгэй” диэн хайысхаларын хоту барыы хайдах да табыллыбата ити быһаарыыларынан дакаастанар.
Бары-барыта “үчүгэй” диэн буоллаҕына куһаҕан диэн суох буолар, симэлийэр курдук эрээри, сотору субу кэмнээҕи бу үчүгэйбит барыта куһаҕаҥҥа кубулуйар кэмэ эргийэн кэлэрин киһи бэйэтэ өйүнэн-санаатынан салайтаран арааран билэрэ олох ирдэбилэ буоларын умнубатахпытына табыллар. Ол курдук сэбиэскэй былаас эстэрин, симэлийэрин саҕана туох барыта “үчүгэй” буолла, барыта “оҕолор тустарыгар” диэн салайааччылар, коммунистар ыйыыларын толоро, ыҥырыыларын итэҕэйэ сылдьыбыппыт баара, атын омуктар олохторугар тэҥнээтэххэ барыбыт барыта куһаҕаҥҥа кубулуйбута быданнаабыт, ырааппыт этэ.
Олоххо сайдыы киирэн иһиититтэн сыыйа-баайа да буоллар уларыйар, тупсар буоллаҕына, өй-санаа эмиэ уларыйар, дьоҥҥо ордук туһалааҕы оҥоруу диэки салаллар. Арай бу уларыйыы сорох кэмигэр олус түргэтээн биэрэр кэмнэрдээҕин арааран билии киһиттэн ирдэнэр.
Олоххо үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйан биэрэр кэмэ биирдэ эмэтэ да буоллар тиийэн кэлэр. Бу уларыйыыга киһи улаханнык оҕустарбатын, иэдэйбэтин туһугар өйүн-санаатын күүһүнэн ону быһааран, улаханнык оҕустарбат курдук олоҕун оҥосторун туох барыта икки өрүттээҕин билэрэ, тутуһара үөскэтэр. Ол курдук сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥы буолуу үчүгэйинэн ааҕыллар эбит буоллаҕына, билигин кэлэн олох тосту уларыйан, аны баай буолуу үчүгэй, туһалаах диэн ааттанар кэмэ тиийэн кэлбитин, урукку, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ төннө, ону холобур тутта сатыырбытын бары билинэбит.
Өй-санаа бу тосту уларыйбытын кэннэ уруккуттан олорон хаалбыт салайааччылар уонна ол кэмнээҕи суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар бэйэлэринэн олорон хаалбыттарынан ырыынак сыһыаннара олоххо киириилэрэ олус уһаан хаалла. Коммунистар салайар кэмнэригэр өйгө-санааҕа киллэрбит сыыһаларын, халыйыыларын бу дьоммут билигин даҕаны салҕаан иһэллэр.
Сахаларга көрсүө, сэмэй киһи диэн өйдөбүл баар. Туох барыта икки өрүттээҕин олоҕор таба тутуһар киһи сэмэй киһи диэн ааттанар. Ол курдук сэмэй киһи, киһи быһыытын хаһан да аһара барбат, сыыһа-халты туттубат киһи буоларынан тугу барытын, икки өрүтүн тэҥҥэ тутан сыаналаан сөптөөх быһаарыыны ылынарынан, үлэни-хамнаһы кыайарынан, сыыһаны оҥороро аҕыйаҕынан элбэх туһалааҕы, үчүгэйи оҥорор уонна сыыһа-халты туттубатыттан олоҕун уһуннук олорор кыахтанарын арааран билиэ этибит.
Төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга ииттэхтэринэ эрэллээх, олоххо сыыһа-халты туттубат, киһи быһыытын, сиэри тутуһар кэлэр көлүөнэлэннэхтэринэ бэйэлэрэ абыраныахтара, аймахтара сайдан, элбээн иһэллэрин ситиһиэхтэрэ этэ.
Биһиги бары үлэлэрбитинэн киһини санаата салайарын дакаастыыбыт. Төрөппүттэрэ оҕолоругар кыра эрдэҕиттэн ханнык санаалары үгэс оҥорон иҥэрэн биэрбиттэриттэн тутулуктанан кини олоҕун оҥостон олорор, хайа омук тылларын саҥара үөрэппиттэриттэн, өйүн-санаатын иҥэрбиттэриттэн хайа омук буоларын ылынар, үгэстэргэ үөрэнэн өйө-санаата сайдар.
Хас биирдии киһи санаата, тугу оҥороро барыта иккилии өрүттээхтэр, үчүгэй уонна куһаҕан диэннэргэ арахсаллар. Хас киһи барыта үчүгэй санаалара элбээтэхтэринэ – үчүгэйи, онтон куһаҕан санаалара баһыйдахтарына – куһаҕаны оҥоруон сөп, оҥорор кыаҕа хаһан да хаалбат. Киһи оҥорор быһыыларын үчүгэй уонна куһаҕан диэн арааран быһаарыы барыта, киһи бэйэтэ бу быһыыны хайдах диэн саныырыттан, өйдүүрүттэн тутулуктаах уонна атыттар туох диэн саныылларыттан, өйдүүллэриттэн үчүгэйэ уонна куһаҕана быһаарыллар.
Киһи өйө-санаата икки өрүттээх, икки аҥы арахсар. Ол арахсыы киһи оҥорор быһыылара, дьыалалара барылара үчүгэйи оҥоруу эбэтэр куһаҕаны оҥоруу диэннэргэ арахсалларыттан тутулуктанар. Үчүгэйи оҥоруу - үрүҥ айыыны оҥоруу буолар, онтон куһаҕаны оҥоруу - хара айыыны оҥоруу диэн сахалыы ааттанар. Ханнык айыы буолбута, оҥоруллубута быһаарыы тылы туһанан этиллэрэ эрэ табыллар. Ол курдук айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана уларыйыыта бу оҥоруллубут айыыны уларыппатын тэҥэ, айыы төһө эмэ өр кэмҥэ үчүгэйэ уонна куһаҕана кыайан быһаарыллыбакка эрэ сылдьыан сөп.
Өй-санаа бу курдук икки аҥы арахсыыта дьон өйдөрө-санаалара сайдан, оҥорор быһыылара тупсан, үчүгэй, туһалаах быһыылары оҥороллоро элбээн истэҕинэ үөскээбит уонна 2 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр үчүгэй киһи, Христос таҥара диэн ааттанан олоххо киирбит. Өй-санаа бу уларыйыыта, үчүгэйи, туһалааҕы оҥоруу элбээһинэ үчүгэй киһи, Христос таҥара үөскээһинигэр тириэрдибит.
Элбэх үчүгэйи оҥоруон баҕарар киһи үчүгэй киһи буолар баҕа санааны иҥэринэригэр үчүгэй киһи таҥара көмөлөһөр. Ол курдук «Киһини санаата салайар» диэн этиигэ сөп түбэһэринэн аан маҥнай үчүгэй санааны үгэс оҥостон иҥэринэргэ үчүгэй киһини үтүктүү туһалыырын бары төрөппүттэр оҕолорун иитиигэ, үөрэтиигэ туһаныахтара этэ. Ол аата төрөппүт оҕото кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр кини таҥаратыгар, үтүктэр, батыһар киһитигэр кубулуйарын таба өйдөөн туһаныы ирдэнэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии айылҕаҕа туохха барыларыгар сыһыаннаһар. Киһи өйө-санаата сайдарынан туохха барытыгар иккис өрүтэ баарын арааран билэн тугу оҥорорун барытын икки өрүт икки ардыларынан түбэһэр гына оҥоро сатыа этэ. Ол курдук киһи хаанын баттааһына аһара үрдүк эбэтэр аһара намыһах буоллаҕына киһи доруобуйата куһаҕан буолар. Ол иһин хаан баттааһына хайа да өттүгэр аһара барбакка икки ардыларынан буолара табыллар. Айылҕа бу сокуона бары тыынар-тыыннаахтарга сыһыаннаах.
Онон айылҕа икки өттүттэн тутулуктааҕа “Туох барыта икки өрүттээх” буолуутун үөскэтэринэн дьон олорор, сайдар сирдэрин сахалар Орто дойду диэн ааттаабыттар. (3,24).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. –  88 с.
2. Каженкин, Иван Иванович. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес – инкубатор”, 2013. – 108 с.
Татарбунары
Татарбунары (Татарбунари) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 992 (2013).
Тарасов Юрий Степанович
Олоҕун олуктара
Ю. С. Тарасов — политологияҕа уонна политическай социологияҕа идэтийбит тутаах үлэһит.
Docono NTT
Docono NTT — Дьоппуон дойдутун саамай улахан суотабай сибээһин тэрилтэтэ.
Башкиир тыла
Башкиир тыла, башкиирдар тыллара, түүр тылларын кыпчаак бөлөҕөр киирэр. Сүрүн түөлбэ тыллара — хотугулуу-арҕаа, соҕуруу (юрматин) уонна илин (кувакан). Башкортостаан, Челябинскай, Оренбург, Свердловскай, Кургаан, Самаара, Саратов уобаластарыгар, Ханты-Манси автономиялаах уокуругар, Пермскай кыраайга, Татарстаан уонна Удмуртия өрөспүүбүлүкэлэригэр тарҕаммыт. Бу тылы билээччилэр Казахстааҥҥа уонна Узбекистааҥҥа олороллор.
Тыл күнэ
Ахсынньы 14 күнүгэр Башкортостааҥҥа башкиир тылын күнүн бэлиэтиллэр. 2019 сыллаахха олохтоммута. Суруйааччы уонна сырдатааччы, башкиирдар XIX үйэтээҕи саамай бөдөҥ бэйиэттэрин Акмулла (сурукка киирбит аата — Мифтахетдин Камалетдинович Камалетдинов) төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Акмулла оччотооҕу Арассыыйа импиэрийэтин Оренбург күбүөрүнэтигэр 1831 сыллаахха ахсынньы 27 (урукку ааҕыынан 14) күнүгэр төрөөбүтэ, 1895 сыл алтынньы 8 (21) күнүгэр өлбүтэ.
Дьибути
Дьибути (араб. جيبوتي ‎Jībūtī, сомали Jabuuti) диэн Африка муоhугар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Эритрея хоту, Этиопия арҕаа уонна соҕуруу, Сомалия соҕуруулуу илин. Кыhыл байҕал уонна Аден хомотун кытылларыгар баар. Иэнэ 23,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 500,000.
Теплодар
Теплодар (Теплодар) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 228 (2014).
Олунньу 21
Олунньу 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 52-с күнэ. Сыл бүтүө 313 күн (ордук хонуктаах сылга 314 күн) баар.
Бэлэпчи
Бэлэпчи (бэлэнчи) - хаттык таҥас, ытыс көхсүн хаххата, тарбахха кэтиллэр хайаҕастардаах, харыга бааныллар быалаах. Куобах, тииҥ, маттаҕа (уу күтэрэ) тириититтэн тигэллэрэ.
Бэлэнчи мантан ураты өссө атын суолталардаах. Сороҕор моойторугу бэлэнчи диир түгэннэрэ баар эбит. Булчуттар бэлэнчилэригэр холону иилинэллэр.
Үһүс суолтата - былыргы эр киһи тас таҥаһын таһынан куругар иилинэр тириитин ааттыыллар эбит. Эһэ тириититтэн тигиллэр түөрт кырыылаах икки хоппо курдук киһи куругар иннигэр, кэннигэр иилиллэр эбит.
Түһүлүк
Түһүлүк (түөһүлүк) — хаттык таҥас, түөс хаххата, соҥҥо эбии кэтиллэр. Кыыс оҕо, дьахтар түһүлүгэ олус дьэрэкээн ойуулаах-дьарҕаалаах буолар.
Холо баанар түһүлүк — судургу тирии, таҥас буолар. .
Мүнхэн
Мүнхэн (сороҕор Мүниҕ, München) — Германия үһүс улахан куората, Бавария киинэ. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн 677 тыыһынча 878 киһи, эргинниин 3 мөллүйүөн. Мүнхэн куорат Эуропаҕа биир саамай биллэр аныгы аирпордаах уонна транспортнай системалаах. Куорат интернациональнай. Төрүт олохтооҕо баара суоҕа 44 % эрэ ылар, манна элбэх кытайдар уонна туроктар олороллор. Куоратка сылын ахсын аан дойдуга киэҥник биллэр бырааһынньык буолар — өктөбэфест.
Манна элбэх сахалар олороллор, тас сахалартан биир бөдөҥ диаспора баар.
Бутан
Бутан Хоруоллуга диэн Соҕуруу Азия дойдута. Хималай хайаларын илин өттүлэригэр, Кытай уонна Индия икки ардыларыгар баар.
Ситим (ботаника)
thumb|200px
Ситим (, род Княжик) — лютиктыҥылар кэргэннэригэр киирэр сэппэрээктиҥи лианалар уустара. Хотугу эҥэлэй (полушарие) ойуурдаах зуонатыгар тарҕаммыт 10 көрүҥ киирэр. Саха сиригэр икки көрүҥ көстөр :
Дьында (муус)
Дьында - саас кытылтан тэйбит уонна кэбирээбит муус; кута эбэтэр күөл кытыытыгар ирэн эрэр муустаах бадараан.
Стивен Хокинг
Стивен Уильям Хокинг (Stephen William Hawking), CH, CBE, FRS (1942 сыл тохсунньу 8 күнүгэр төрөөбүт - 2018 сыл кулун тутар 14 күнүгэр өлбүт) Англия физига уонна математига. Аан дойду биир басхан теория чинчийээччитэ. Анал үөрэҕэ суох дьоҥҥо физиканы быһаарар элбэх ыстатыйалары уонна кинигэлэри суруйбута.
Кэмбридж университетыгар математика профессора этэ. 2009 сыл алтынньы 1 күнүгэр пенсияҕа тахсыбыта.
Хамсатар нейроннар ыарыыларынан (латеральнай амиотрофиялыыр склероз, Шарко ыарыыта, Лю Гериг ыарыыта) 1960-с сыллартан ыалдьар, ол иһин хамсыыр уонна саҥарар кыаҕа улам мөлтөөн испит. 1985 сыллаахха эппэрээһийэ кэнниттэн отой саҥарбат буолбут. Онтон ыла саҥа таһаарар синтезаторынан туттар. Ыарыыта кэнники күүһүрэн босхоҥ буолбут. Хамсыырыгар колясканан туттар.
Бэйэтэ этэринэн, математика профессора буоларын үрдүнэн, орто оскуоланы бүтэриэҕиттэн математикаҕа ханна да анаан үөрэммэтэх эбит. Университекка учууталлыыр бастакы сылыгар математика учебнигын тиэмэни үөрэтиэн икки нэдиэлэ иннинэ ааҕар эбит.
Санникова Яна Михайловна
Санникова Яна Михайловна — Саха Сирин сайдыытын үөрэтэр чинчийээччи, история билимнэрин кандидата.
Сүрүн үлэлэрэ
«Коллективизация сельского хозяйства в Центральной Якутии (1929—1940)», монография. «Изменения в социальном развитии» (Сб.: Народ саха от века к веку: очерк истории. — Новосибирск, 2003). «Проблемы развития традиционного хозяйства Арктики в новейший период (на примере РС(Я)» (Сб.: Материалы региональной научной конференции студентов, аспирантов и молодых ученых «Наука. Техника. Инновации». - Ч.5. — Новосибирск, 2002).
Боткин Сергей Петрович
Боткин Сергей Петрович (1832—1889) —  Арассыыйа аатырбыт бырааһа.
Сергей Петрович Боткин 1832 сыллаахха Москубаҕа чэйинэн эргинэр дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Москубатааҕы университет медицина салаатыгар үөрэммит. Үөрэнэ сылдьан Сеченовтыын доҕордоһор эбит. 1854 сыллаахха Москубаҕа холера эпидемиятын утары охсуһууга кыттыбыт. 1855 сыллаахха университеты бүтэрбит. Кырыымҥа сэриигэ Н. И. Пирогов салалтатынан быраастаабыт, Симферополь госпиталыгар ординатордаабыт.
1860 сыллаахха Петербурга көспүт, медицина дуоктарын учуонай истиэпэнигэр диссертация көмүскээбит (тиэмэтэ: «О всасывании жира в кишках»). 1861 сыллаахха, 29 сааһыгар клиника салайааччытынан анаммыт, профессор сыбаанньатын ылбыт.
1865 сыллаахха эпидемиологтар уопсастыбаларын тэрийбит. Ол уопсастыба иһинэн чума, холера, тиф, уоспа, дифnерия уонна скарлатина эпидемиологияларын үөрэппит. Бу кэмҥэ саһарар ыарыы төрүөтүнэн инфекция буолар диэн өйдөбүлү киллэрбит. Бу ыарыы кэлин Боткин ыарыыта диэн ааттаммыта, XX үйэҕэ төрүөтэ вирус буолара дакаастаммыта, билигин гепатит А диэн аатынан биллэр.
1889 сыллаахха ахсынньы 24 күнүгэр Францияҕа Ментона куруорка өлбүт. Москубаҕа Новодевичье кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Дьында (ыарыы)
Дьында — сылгы ис уорганын кууллуйбут ыарыыта. Сааскы ат дьындата ирдэҕинэ өлөр.
Хаахынай
мини|Хаахынай Хаахынай (Gymnocephalus cernua, Обыкновенный ёрш) — алыһардар (Percidae) кэргэннэригэр киирэр хаахынайдар (Gymnocephalus) уустарын көрүҥэ.
Европа уонна Азия өрүстэригэр уонна тууһа суох күөллэригэр үөскүүр кыра балык. Ордук кумахтаах уонна таастаах сирдэри сөбүлүүр.
Сороҕор таас баһы (лааханы) кытта булкуйаллар. thumb|350px|left|Хаахынай Евразияҕа тарҕаныыта
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Кузьмина Земфира Макаровна
мини Кузьмина Земфира Макаровна (2.02.1942) — Ɵрѳспүүбүлэкэтээҕи 2-с нүѳмэрдээх балыыһа хааннарын эргимтэтэ күүскэ кэһиллибит ыарыһахтарга аналлаах неврологическай отделениетын сэбиэдиссэйэ, Саха сирин Ытык киһитэ, РСФСР үтүѳлээх бырааһа.
1. Олоҕун олуктара
Земфира Макаровна идэтинэн үлэтин 1965 сыллаахха саҕалаабыта. Иркутскайдааҕы государственнай медицинскэй университеты бүтэрбитин кэннэ кинини тѳрѳѳбүт Дьокуускайыгар анаабыттара. Аан бастаан 2-с нүѳмэрдээх поликлиникаҕа неврологынан үлэлээбитэ. Земфира Макаровна чинчийэр үлэҕэ, ыарахан клиническэй түбэлтэлэргэ улахан интэриэһэ кинини Саха государственнай университетын неврология уонна психиатрия медико-лечебнэй кафедратыгар сирдээн аҕалбыта. Онно кини 10 сыл үлэлээбитэ. Үлэтин тиэмэтинэн уһук хоту усулуобуйатыгар цереброваскулярнай патологияны чинчийии буолбута. Кафедраҕа үлэлиир кэмигэр практическай медицинэтин бырахпатаҕа. Ол кэмнэргэ неврологическай кѳмѳ оҥоһуллуута бүтүн дойду үрдүнэн мѳлтѳҕѳ, Саха сиригэр да балаһыанньа оннук этэ. 80-с сыллар саҕаланыыларыгар Кузьмина тымырдарынан моһуогурар дьон регистрин тэрийиитин биир бастакынан туруорсубута. Ол регистр инсульт тѳһѳ кэмңэ хаста буоларын, үѳскүүр тѳрүттэрин, дьыл хайа кэмигэр, хайдах быһыылаахтык ааһарын уонна тугунан түмүктэнэрин билэргэ туһалаабыта. Ыарыһахтар балыыһаларга хойутаан, ыарыыларын бэргэтэн, конрактураланан киирэллэрэ биллибитэ, ону тохтоторго дьаһал ылынар тоҕоостоох буолбута. 1983 сыллаахха Саха Сирин Ɵрѳспүүбүлүкэтээҕи балыыһатыгар Земфира Кузьмина салалталаах, 60 куойка миэстэлээх нейрососудистай отделение арыллыбыта. «Биһиги Сибииргэ бастакы этибит, — диэн кэпсиир Земфира Макаровна. — Ыарыһаҕы чѳлүгэр түһэрэргэ аналлаах туох даҕаны кѳмѳ тэрил суоҕа, барытын бэйэбит тэрийбиппит. Ыарыһахтары тиэйэргэ күчүмэҕэйдэр бааллара. Ол да буоллар, туох баар күүспүтүн ууран туран үлэлээбиппит, ол барыта сүрдээх интэриэһинэй, сонун этэ».