cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Суверенитет
Дьон суверенитета
Дойду (Ил) суверенитета уонна дьон суверенитета диэн өйдөбүллэр бааллар. Бу өйдөбүллэри булкуйар сыыһа. Дьон суверенитета диэн арыый атын таһымҥа сытар. Кини дьон былаас төрүтэ буоларын бэлиэтиир, туоһулуур өйдөбүл. Былааһы талыы эбэтэр атын процедура нөҥүө (холобур, референдум) дьон бэйэтин бэрэстэбиитэллэригэр биэриитэ диэн быһаарыахха сөп. Бу кэлиҥҥи историяҕа балачча киэҥник туттуллар буолла, ханнык баҕарар аҕа баһылык бэйэтин былааһын сокуоннай көрүҥнээх оҥороругар киниэхэ дьон былааһы биэрбитин көрдөрө сатыыр.
Катумба
КАТУМБА (Katoomba) диэн Аустралия сиригэр, Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат буолар. Бу куорат Сидней куораттан 110 км ыраах сытар. Манна элбэх садтар бааллар. Бу куоратка аан-дойдуга биллэр паарка баар - Халлаан күөх хайа диэн! Дьонун ахсаана 10 киһ.
Бороҥ кутаннар уустара
Бороҥ кутаннар уустара (, Род Серые цапли) — Аҥырдыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: Кутан.
Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок)
200px|thumb|right|Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок) Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок) (22.05.1906–17.03.1938) — бастакы дьүкээгир суруйааччыта, учуонайа.
Охотскай Перевоз
400px|thumb|right|Охотскай Перевоз нэһилиэгэ Томпо улууһун каартатыгар Охотскай Перевоз нэһилиэк. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Охотскай Перевоз.
Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок)
Олоҕун олуктара
Тэки Одулок 32 сааһын ситэ туолбакка, дьылҕата хомолтолоохтук быстыбыта. Кыра да кэм буоллар, бэйэтин талааннаах суруйааччы уонна учуонай, Хоту дойдуну чинчийээччи, общественнай деятель быһыытынан көрдөрбүтэ.
Охотскай Перевоз
Улуус кииниттэн 120 км. соҕуруу диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 135 киһи (2007 сыл).
Адылҕах
Адылҕах - күөл уонна тыа икки ардынааҕы бадарааннаах, дулҕалаах, айан ата бэрт эрэйинэн туоруур сирэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Мэҥэдьэк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
400px|thumb|right|Мэҥэдьэк нэһилиэк Ньурба улууһун каартатыгар Мэҥэдьэк нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хатыы.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 559 киһи (2010 сыл).
Абрамов (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах:
Мэҥэдьэк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
"Известные люди Республики Саха (Якутии), М.: 2012
Смоленскай
Смоленскай — Россияҕа баар куорат, Смоленскай уобалас административнай, промышленнай уонна культура центра. "Дьоруой-куорат" ааты 1985 сыл ыам ыйын 6 күнүттэн сүкпүтэ. Аҕа дойду сэриитин бастакы степеннах орденынан уонна Ленин орденынан наҕараадаламмыта.
Смоленск куорат Москваттан 378 км ыраах Днепр өрүс үрдүтүгэр турар. Москваттан Белоруссияҕа, Прибалтикаҕа, Европа куораттарын суолларын икки ардытыгар табыгастык турар.
Куорат иэнэ 166,35 км2.
Куорат мэра — Качановскай Эдуард Алексеевич (2009 Кулун тутарыттан).
Армидейл
thumb|right thumb|right Армидейл (Armidale), Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат, Аустралия. Дьонун ахсаана 24 тыһ.
Аммосов (суолталара)
Бу тын хас да суолталаах
Нэдиэлэ
Нэдиэлэ (сахалыы Чук) диэн сэттэ хонук холбоспут кэм кээмэйэ. Сыл аайы 52 нэдиэлэ баар.
Сэттэ хонуктаах нэдиэлэ ааттара:
Киин-Чернозём экономика оройуона
thumb|400px|Киин Черноземнаах оройуон каартата Экономика Киин черноземнаах оройуона (Центрльно-Чернозёмный экономи́ческий райо́н) — 11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 5 федерация субъектарыттан турар:
Саамай бөдөҥ куората — Воронеж.
Черноземнаах — чернозём ол аата сүнньүнэн истиэптээх (куйаар, кэйээр) сирдэртэн турар.
Терешкин Георгий Петрович
Терешкин Георгий Петрович (1841—?) — Саха аймах биллэр мецената, Сунтаар улууhун кулубата.
Элбэх ахсааннаах таҥараhыттар оскуолаларын туттарыыга улахан көнө үбүлээhин оҥорбутунан, уонна Сунтаартан Өлүөнэ сүнньүгэр диэри барар былыргы суолу тупсаран оҥорбутун, телеграф киллэрбитин иhин Николай-2 улахан махтабыл ылбытынан биллэр уонна Святая Анна уордьанын (II ст, „на шее“) бэриллибитинэн сахалартан биирдэстэринэн биллэр киhи буолар.
Дьокуускайдаа5ы таҥараhыт дьахталлар учуулуссатыгар — 1 500 солк. Сиэйэ нэhилиэккэ таҥара дьиэтэ уонна оскуола — 15 700 солк. Таҥараhыт дьиэтэ — 3 000 солк. Сунтаартан Өлүөхүмэ Үөдэйигэр диэри суолу тупсарыы — 3 000 солк. Палестина итэҕэл уопсустубатыгар — 5000 солк. Николай II коронациятын ыҥырыылаах кыттааччыта Парижка выставка Саха Сирин экспозициятын тэрийсээччи
Наҕараадалара: орден Святой Анны III степени, орден Станислава II степени, 2 серебряные медали, серебряный жетон на коронации Николая II, знак палестинского общества.
43
43 сыл.
Өлбүттэр
40er
Байкаал хайалаах систиэмэтэ
Байкаал хайалаах систиэмэтигэр Байкаал күөл арҕаа уонна илин биэрэктэрин сис хайалара (Прибайкалье), Байкаалтан соҕуруулуу-илин территория (Забайкалье) киирэллэр. Бу хайалаах систиэмэ олбоҕо хайалар байкальскай иҥээһиннэниилэрин кэмигэр протерозойскай эраҕа үөскээбит. Хайалар үөскээһиннэрин кэнники кэмнэригэр Забайкалье балачча улахан өттө тектоническай хамсааһыннартан күүскэ уларыйбыт.
Прибайкалье
Байкаал күөлүн хотунан уонна хотугулуу-арҕаанан иилиир сис хайалар орто үрдүктээхтэр. Ити хайалар чыпчааллара хаптаҕайдар биитэр мүлүгүрдэр. Былыргы кэмҥэ үөскээбит хайалар палеозойскай эра бүтүннүүтүн, мезозойскай эра бастакы аҥарын усталарыгар үлтүрүйэн тэҥнэниллибиттэр. Ол кэнниттэн хайыттыынан, сиҥниинэн доҕуһуолламмыт уопсай өрө көтөҕүллүү буолбута. Прибайкалье сорох сирдэригэр сир хаҕын хамсааһына билигин да буолар. Сир хамсааһына манна 8 баалга тиийэ күүстээх. Прибайкалье климата тосту континентальнай, кыһына тымныы, сайына итии. Сыллааҕы сөҥүүтэ 200-400 мм. Сис хайалар арҕааҥы эниэлэрэ илиҥҥилэрдээҕэр ордук сииктээхтэр. Байкаалга, Ангараҕа түһэр үгүс өрүстэр Прибайкалье сис хайаларыттан сүүрүгүрэллэр.
Забайкалье
Забайкальеҕа тас быһыыларынан сүүнэ улахан хопполору санатар, 1800 м диэри үрдүктээх туруору эниэлээх хайалар киэҥ хаптаҕай массивтара баһыйаллар. Сис хайалар кэккэлэһэ бараллар уонна кэтит хаптаҕай хотооллорунан араарыллыбыттар. Манна ордук улахан сис хайаларынан Яблоновай, Борщовочнай буолаллар. Арҕаа, киэҥ сири ылан, Витим хаптал хайата сытар. Забайкалье климата Соҕуруу Сибиир атын чаастарын климаттарынааҕар ордук хаҕыс уонна континентальнай. Кыһынын манна халлаан өрүү ыраас. Тохсунньу орто температурата соҕуруулуу-илин -330С тэн, тымныы арыт -580С буолар. Сайына итии, бэл куйаас даҕаны. От ыйын орто температурата +220С кэриҥэ. Куйаас арыт +400С буолар. Хайаларга сөҥүү 400 мм кэриҥэ түһэр. Хаара чараас, ортотунан 20 см. Забайкалье өрүстэрэ Лена, Амур, сорохторо Енисей тардыыларыгар киирэллэр. Өрүстэр сүнньүнэн сайыҥҥы ардахтартан ууланаллар. Селенга өрүс хочотун, Шилка, Аргунь икки ардыларын быйаҥнаах почвалаах тыа быыстаах истиэп уонна истиэп ылаллар. Манна үүнээйини үүннэриинэн дьарыктанарга климатын усулуобуйата балачча табыгастаах.
Сэтинньи 20
Сэтинньи 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 324-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 325-c күнэ). Сыл бүтүө 41 күн баар.
Макинтош
Остуоруйата
Билиҥҥи олоххо күнтэн күн аайы биһиги олохпутугар компьютер киирэн иһэрэ элбээн иһэр. Компьютеры биһиги ханна баҕар туттабыт дьиэҕэ, үлэбитигэр, дьаарбайа да сылдьан туттабыт. Макинтош программа 1970 сыллаахха оҥоһуллан тахсыбыта Джеф Раскин салайыытынан. Программаны оҥорорго программирование тыла уонна оҥорор программист киһи оҥоруохтаах.
Адырҕай
Адырҕай — сааскы тоҥ окко хаар анныгар муус очур-чочур тоҥмута.
Макинтош
Грап Сет Браш Стайл
Макинтош уратыта диэн графическай туннук оҥоһуга буолар холобур хаачыстыбатын тупсарарга туһалаах заголовоктарын толорон биэрэргэ графическай түннүгү туруоран биэрэргэ кыах биэрэр. Макинтош сана кыахтарынан туһанан өссө кэҥэттэ урукку билиитин туһанан. Холобур өҥнөрүн ахсаана элбээн таҕыста Грап муодулга уруккуну кытта тэҥнээтэххэ.Ол гынан сорох өттүгэр сана Макинтош урукку макинтоштан - баһыйтарар курдук. Холобур Грап Сет Браш Стайл муодулга кыаҕа тиийбэт курдук Макинтош 2.0 кытта тэҥнээтэххэ.Ол гынан баран Макинтош трехмернай уруһуйунан быдан -чорбойон - тахсар, макинтош 2.0 ол кыаллыбат этэ.
Адырҕай
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Макинтош
Түмүк
Түмүккэ этиэххэ наада Макинтош билиҥҥи кэмҥэ олох судургу өйдөнөр күүстээх программа буолуо дии саныыбын.
Литературата
https://ru.wikipedia.org/wiki/Macintosh
Дзэн
thumb|right|[[Энсо, дьоппуон дзэн буддизмын бэлиэтэ.]]
Дзэн (Санскрит: ध्यान; Дьоппуоннуу: 禅; Кытайдыы: 禪) диэн буддизм Маhайана салаатын оскуолата. Кытайтан төрүттээх. Дьоппуонҥа киэҥ тарҕаныылаах, онно Кытайтан XII үйэҕэ аҕалыллыбыта. Онтон ураты Вьетнамҥа уонна Кэриэйэҕэ тарҕаныылаах.
Эбии
Эбии — арифметическай дьайыы. Чыыьыланы чыыьыла5а эптэххэ тахсар суума.
Addition
Кузьмина Айталина Ахметовна
Кузьмина Айталина Ахметовна — филология билимин кандидата.
Сүрүн үлэлэрэ
«История собирания и изучения олонхо Вилюйского региона» (Якутский архив. — 2004. — № 1. «Олонхо и время (на материале олонхо Вилюйского региона)''» (Язык как основной элемент культуры: генезис, традиции, современные проблемы. — Якутск, 2006). «Образ Аар Кудук Хатынг в олонхо Вилюйского региона» (Гуманитарная наука в трудах молодых исследователей: Вып. 3: Сб. науч. ст. — Якутск, 2005). «Мотив творения мира в олонхо Вилюйского региона» (Эпическое наследие и духовная культура народов Евразии: истоки и современность. — Якутск, 2007). «Концепции добра и зла в олонхо и в «Гэсэриаде» (Россия — Азия: становление и развитие национального самосознания: Материалы междунар. науч. конф. — Улан-Удэ, 2005). «Указатель мотивов олонхо Вилюйского региона» (Наука и образование. — 2007. — № 2). «Олонхо Вилюйского региона: сказительство и сюжетно-композиционные особенности» (Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена: Аспирантские тетради. — СПб, 2007. — № 22). «Образы олонхо Вилюйского региона» (Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена: Аспирантские тетради. — СПб, 2008. — № 36).''
Ытык иибистэр уустара
Ытык иибистэр уустара (, Род Священные ибисы) — Иибистиҥилэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: Индия иибиһэ.
Төгүл
Төгүл тогуллээьин тэн эбиллээччилэр суумаларын булар арифметика дьайыыта.
Каландаришвили Нестор
200px|thumb|right|Нестор Александрович Каландаришвили Каландарашвили Нестор Александрович (1876, бэс ыйын 26, Кутаиси күбүөрүнэтэ – 1922, кулун тутар 6, Дьокуускай), сорох оччотооҕу дөкүмүөннэргэ Карандашвили диэн суруллар - Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. Анархист.
1892 сылга дылы Кутаиси гимназиятыгар, онтон Тифлиска учуутал сэминээрийэтигэр үөрэммит. 1895 – 1897 сс. аармыйаҕа сулууспалаабыт. Аармыйа кэнниттэн сэминээрийэҕэ салгыы үөрэнэр.
1903 сылга Гури бааһынайдара өрө турууларыгар кыттыһар. 1907 сыллаахха Сибииргэ ыытыллыбыт. 1917 сылтан анархист-коммунист, кыһыллар диэки буолбута. 1918 сылга Центросибиир этэрээттэр командующайдара этэ. Кини этэрээтэ Амма кытылыгар кэлбит, онтон үөһээ Өлүөнэ бартыһаанныы фронт командующайа буолбут.
Тари
Тари (Taree) диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат буолар, дьонун ахсаана 17 тыһ. киһи. Аустралия дойдутугар биир популярнай буолан эрэр.
Каландаришвили Нестор
1920 сыл ахсынньытыгар Саха уобалаһын уонна Хотугу кыраай кыһыллар сэриилэрин тойоно (командующай). Кулун тутар 6 күнүгэр 1922 сыллаахха Дьокуускайга киирэн иһэн Табаҕа аттыгар этэрээтин кытта тоһуурга түбэһэн өлбүт. 1918 сыллаахха кини Сибииргэ бартыһаанныыр этэрээтигэр сылдьыбыта биллэр. "Сибирский дед" диэн уус уран киинэҕэ көстөн ааһар.
Наҕараадалара
Кыһыл Сулус уордьана
Кэриэс
Дьокуускайга кини аатын киин уулуссалартан биирдэстэрэ сүгэр.
Дьокуускай – Покровскай суолга пааматынньык турар.
Дьокуускайга «Каландаришвили» диэн оҕо лааҕыра баар.
Городок (Житомир уобалас)
Городок (Городок) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2671 (2012).
Саһыл (нэһилиэк)
400px|thumb|right|Саһыл нэһилиэгэ Томпо улууһун каартатыгар Саһыл нэһилиэк. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэскил.
Улуус кииниттэн 40 км. арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 540 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Оллонов Дмитрий Данилович
Оллонов Дмитрий Данилович (1907, Түүлээх нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа —1983, Дьокуускай) — гвардия майора, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
1907 сыллаахха Уус-Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгэр төрөөбүт.
1932 сылтан Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыт.
1939, ыам ыйа — балаҕан ыйа — Халхин-Гол өрүскэ кыргыһыыга кыттыбыт. Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт.
1941 сыл бэс ыйын 30 күнтэн Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Арҕаа уонна Донской фроннарга сэриилэспит.
Курскай тоҕой кыргыһыытын кыттыылааҕа. 9-с гвардейскай танковай полк танка ротатын хамандыыра.
1945 сыл кулун тутарыттан 1068 №-дээх артиллерия полкатын хамандыырын солбуйааччыта.
Сэриини Мукден куоракка (билиҥҥитэ Шэньян, Кытай) бүтэрбит. Бу куорат байыаннай комендана буола сылдьыбыт.
1957 сыллаахха Аармыйаттан уурайбыт. Дойдутугар төннөн баран, милиисийэҕэ сулууспалаабыт.
Д. Д. Оллонов 1983 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр Дьокуускайга Хатыҥ-Үрэххэ хомолтолоохтук өлбүт. Дойдутугар, Түүлээх нэһилиэгэр Кыыллаайы с., көмүллүбүт.
Улуу дойду сэриитигэр кыттыыта
Гитлеровскай Германия Советскай Союзка сэриинэн саба туhуутун Оллоглв батальона, Ар5аа фронна, Белоруссия сиригэр Барсуковка дэриэбинэтин көмускээн көрсөр. Тэнэ суох кыргыhыыга батальон командира ата5ар баас ылар. Ол да буоллар Оллонов охсуhуу хонуутуттан туораабат. Киниэхэ аны, Сож өрус уна биэрэгэр, суоллар быhа охсуhар сурун сирдэрин көмускуур сорудах биэрэллэр. Дмитрий Оллонов механизированнай батальона элбэх киhитин, техникатын сyтэрэн туран, өcтөөх кимэн киириитин харгыстыыр. Онтон ата5ар бааhырбыт танкист Сож өруhу, сарсыардаанны туманынан туhанан, харбаан туораан, өлөр өлуттэн муччу көтөр. Дмитрий Данилович госпитальга сытан, эмтэнэн утуөрэн тахсарын кытта И.В.Сталин аатынан Кыhыл Армия Байыаннай Академиятыгар уөрэххэ ыыталлар. Академиятын бөтэрээт, капитан званиеламмыт Оллонов КВ-9 диэн 47,5 тонналаах, 100 мм халын куйахтаах, чааска 50 км айанныыр уонтан тахса танкалаах, 100 киhилээх гвардейскай рота командирынан ананар. Сотору кини танковай ротата Сталинград кыргыhыытыгар 2 ыйы быhа сэриилэhэр, фельдмаршал Паулюс армиятын төгуруйуугэ уонна унтуруйууэ кыттыыны ылар. 1943 сыл сайын, аатырар Курскай То5ой кыргыhыытыгар кыттар. Ол сыл сэтинньитигэр кистэлэн докумуоннары танковай армия штабыгар У-2 самолетунан илдьэ баран истэ5инэ, өссөөх «мессершмитэ» атаакалаан, самолеттарын уматар. Онуоха летчик умайа сылдьар самолету хортуоппуй бааhынатыгар туhэрэн тыыннаах ордоллор. 1944 сыл от ыйыттан 1945 сыл тохсунньу ыйга диэри Дмитрий Даниловиhы Магнитогорскай куоракка, урдуку бронетанковай оскуола5а уөрэххэ ыыталлар. Бутэрээт 6-с танковай армия5а 1068 самоходнай артиллерийскай полка командирын солбуйааччынан аныыллар. Онон III Украинскай фронт састаабыгар киирэн Венгрия5а, Австрия5а сэриилэhэр, Вена куораты босхолоhор. Онтон кини полката II Украинскай фронт дьаhалыгар бэриллэр. 1945 сыл ыам ыйын 9 кунугэр, Прага куоракка Д.Д. Оллонов танковай полката бастакынан то5у көтөн киирэн, Улуу Кыайыыны онно көрсөр.
Илин Сибиирдээҕи экономика оройуона
thumb|250px|right|Экономика оройуона Арассыыйа каартатыгар Арассыыйа экономикатын Илин Сибиирдээҕи оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 6 федерация субъектарыттан турар:
Волков Николай Николаевич
200px|thumb|right|Волков Николай Николаевич Николай Николаевич Волков — Бүлүү улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Россия суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, педагогическай наука кандидата, Россия уонна Саха сирин үтүөлээх тренерэ.
Бүлүүттэн төрүттээх. 1933 сыл кулун тутар 10 күнүгэр төрөөбүт. Мастаах сэттэ кылаастаах оскуолатын, Бүлүүтээҕи педагогическай училищены, Москватааҕы физическэй культура киин институтун иһинэн тренердэр оскуолаларын уонна СГУ историко-филологическай факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ.
Үлэтин 1959 с. Республикатааҕы спорткомитет сэбиэдиссэйинэн саҕалаабыта. Саха сиригэр көҥүл тустууну төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ. Киэҥ эйгэҕэ спортсмен, тренер, тэрийээччи, салайааччы быһыытынан биллэр. Кини иитэн-такайан таһаарбыт уолаттарыттан 15 киһи Россия уонна ССРС чемпионунан уонна призерунан буолбуттара.
Н.Н. Волков Д.П. Коркин аатынан СР Государственнай бириэмийэтин лауреата.
Тинькофф Баан
right|thumb|245px|Төбө офиһын иһигэр Тинькофф Баан (Тинькофф банк), урукку аата Tinkoff Credit Systems (Тинькофф Кредитные Системы) диэн 2006 сыллаахха Олег Тиньков  тэрийибит Араассыйа баана. Бу баан салаалара да, банкомааттара суох баан буолар. 2016 сыллаахха Тинькофф Баан Фитч рейтиҥынан рейтиҥа B+  этэ, онтон Мудис рейтиҥынан B2 этэ. уонна Арассыыйаҕа кредитнай карта иккис улахан тарҕатааччы буолар.
Бизнеһын модела
«Тинькофф Баан» — Арассыыйаҕа соҕотох онлайн-баан буолар - ол аата салаалара да, банкоматтара да суох. Дьоҥҥо сүрүн бородууктата - кредит уонна дебет карталара, ону тэҥэ харчыны кылаат ууруута. Баан араас кобрендовай карталары таһаарар, интернет-эквайриҥынан, интернет-маҕаһыыннарга кредит биэрэр, уонна урбаанньыттарга өҥөлөрү оҥорор. . Ону тэҥэ атын бааннары кытары дьиэни атыылаһарга иэс биэрэр.
Мекка
Мекка (араб. مكة‎ Makka) диэн Сауд Арабиятын куората. Масдьид ал-Харам баар сирэ уонна Ислам ордук ытык куората. 2008 Хадька 2-3 млн кэриэтэ кэриирдьит кэлбитэ.
Мекка Сауд Арабиятын Мекка провинциятын киинэ. Олохтоохторун ахсаана 1,700,000 (2008).
44
44 сыл.
Көҕүрэтии
Чыыьылаттан чыыьыланы коҕурэттэххэ тахсар эппиэт.
Оҕо
thumb|[[Намибия оҕолоро]]
Оҕо диэн киhи төрүөҕүттэн сааhын ситиэн (улахан киhи буолуон) иннинээҕи олоҕун кэрдииhэ.
Холбоhуктаах Нациялар Оҕо быраабын конвенцията "оҕо диэн 18 сааhын туола илик киhи" диэн быhаарар.
Функция
Функция (уларыта тутуу) математикаҕа — иккилии элеменнэр икки ардыларыгар сөп түбэһэр быраабыла, Ол быраабыланнан — бастакы төгуллээччиттэн хас биирдии элэмиэҥҥэ, иккис множестыбаттан биир эрэ элэмиэн тэҥнэһэр.
Математика өйдөбүлүнэн функция аргыстыыр өйдөбүлүнэн хайдах биир кэриҥ иккис кэриҥ бэриллиитэ быһаарарын.
Ол курдук биир ый значенията ол кэннэ кэлэр ый значениятын быьаарарын курдук.
x хас биирдии суолтатыгар y биир эрэ суолтата туhааннаhар буоллаҕына, y уларыйааччы x уларыйааччыттан тутулуга функция дэнэр. Тутулуга суох x уларыйааччыны атыннык аргумент дииллэр, оттон тутулуктаах y уларыйааччыны бу аргумент функцията дииллэр. тутулуга суох уларыйааччы буолуон сөптөөх бары суолталара функция чэрчитин үөскэтэллэр.
Координаталаах хаптал аргумент суолтатыгар тэҥ абсциссалаах уонна функция туhааннаах суолтатыгар тэҥ ординаталаах бары точкаларын түмсээнэ функция графига дэнэр.
Остуоруйа
«Функция» диэн тиэрмин бастыҥ туттубут киһи Готфрид Вильгельм Лейбниц. Онтон Иоганн Бернулли Лейбницка сурукка билигин туттар суолтабытыгар быһаарыыны биэрбит.
Бастаан функция өйдөбүлэ аналитическай представление өйдобүлүгэр тэҥнэьэр этэ. Ол кэннэ сана ойдобүл киирэр Эйлерынан (1751 сыллаахха) онтон Лакруаннан (1806 сыллаахха) билиҥҥи көстүүтүн курдук. Оннук курдук 1834 сыллаахха Лобачевскыйыннан уонна Дирихленнан билиҥҥи суолтатын булар. Гынан баран числовой функция эрэ.
XIX ҥйэ бүтүүтэ функция суолтата числовой система рамкатыттан улаатар. Бастаан функция суолтата векторнай функция диэҥҥэ тарханар, онтон Фреге логическай функциялары киллэрэр (1879). Онтон теория множеств кэнниттэн Дедекинд уонна Пеано билиҥҥи универсальнай суолтатын быьааран киллэрбиттэрэ.
Аналитическай ньыма
Биир формуланнан бэриллибит функция:
раамката_суох|302x302пкс
Кэрчиктэринэн бэриллибит функция:
раамката_суох
Биллибэт чыыьылалаах функция:
раамката_суох|398x398пкс
Графическай ньыма
Функцияны график курдук эмиэ кордоруоххэ соп. Холобур раамката_суох|159x159пкс — n уларыйа сылдьар функцията. Оччоҕуна кини графига множество точек в (n+1)-мернай пространстываҕа маннык буолар. раамката_суох Бу множества точек гипеповерхность диэн ааттанар.
Калашников Александр Александрович
200px|thumb|right|Калашников Александр Александрович Калашников Александр Александрович — Саха Сирин биллиилээх устуорук-архыбыыһа.
Библиография
«Якутия: хроника, факты, события. 1632—1917 гг.» — Дь.:2000.
Адырҕан
Адырҕан — киһини бэрт эрэйинэн аһарар адаар-быдаар көһөҥө таастаах хайа суолун ньуура.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Айах
Айах - бу тыл хас да суолталаах
Эһирдэр уустара
Эһирдэр уустара (, Род Аисты) — Эһирдиҥилэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 2 көрүҥ үөскүүр: Хара эһир, Үрүҥ эһир.
Томпо улууһун былааҕа
Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Томпо улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Былаах «Томпо оройуона» олохтоох тэриллии Сүбэтин 2003 сыл от ыйын 25 күнүнээҕи №-рэ суох «Об утверждении эскиза герба и флага муниципального образования „Томпонский район“ Республики Саха(Якутия)» Уурааҕынан бигэргэтиллибит.
Дьүһүнэ
Былаах — түөрт араас кэтиттээх уонна өҥнөөх (хараҥа халлаан күөх, сырдык от күөх, маҥан, сырдык халлаан күөх) сытыары балаһалардаах көнө муннуктардаах иэн буолар.
Балаһалар кэтиттэрэ: Хараҥа халлаан күөх өҥнөөх балаһа хаҥас өттүгэр маҥан өҥнөөх хайалар болдьом бэлиэлэрэ ойууламмыт.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Алтынньы 6
Алтынньы 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 279-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 280-c күнэ). Сыл бүтүө 86 күн баар.
Габышева Ася Львовна
Габышева Ася Львовна — Саха национальнай уус-уран түмэлин генеральнай директора.
Ньурбачаан нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Ньурбачаан нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ньурбачаан. Почта индэксэ — 678475
Улуус кииниттэн 12 км арҕаа диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 630 киһи (2010 сыл).
1976 с. манна көскө олорор диссидент А. Н. Твердохлебовка аатырбыт академик, «водороднай буомба аҕата» диэн ааттаммыт Андрей Сахаров кэргэнинээн Елена Боннэрдыын кэлэ сылдьыбыттара.
Сигэлэр
400px|thumb|left|Ньурбачаан куйаартан көстүүтэ
Байрон Бэй
Байрон Бэй (эбэтэр Байрон-Бей), Byron Bay диэн Аустралия дойдутугар баар, кыракый уонна ынырык комфортнай эйгэлээх куорат буолар. Бу куорат Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар куорат буолар. Чуумпу океан кытылыгар сытар. Дьонун ахсаана 6 тыс.
Билэ:160px-Byron_Lighthouse_looking_south_2004-28-12.JPG
Билэ:160px-Byron_lighthouse.jpg
Ыадалгын
Ыстапаан Иванович Идельгин - Ыадылгын кинээс (1828–1892) — Өлүөхүмэ улууһун баһылыга, бочуоттаах инородец, II-с гильдиялаах атыыһыт. Аҕата Иван Петрович Идельгин-Килэҥкэй кинээс Сунтаар Хочотуттан ыҥырыллан кэлэн I Нөөрүктээйигэ ыстаарысталаабыт уонна онно көмүс уҥуоҕа хараллыбыт. Үтүө үлэтин иһин Илин Сибиир күбүрүнээтэрэ Н.Н. Муравьев-Амурскайтан үрүҥ көмүс мэтээлинэн уонна куортугунан наҕараадаламмыт. Уола Ыстапаан I Нөөрүктээйигэ төрөөбүт. Эдэр эрдэҕиттэн үөрэххэ-билиигэ тардыһыылаах уолчаан бэлитиичэскэй сыылынайдарга үөрэнэн ааҕар-суруйар буолбут. Кэлин үлэҕэ баттатан, ханна да үөрэммэтэх.
Ыстапаан үлэтин 1856 сыллаахха Инородной управа быыбарынайынан саҕалаабыта. 12 сыл устата I-кы Нөөрүктээйи нэһилиэгин ыстаарыстатынан талыллан үлэлээбитэ, 4 сыл баһылыкка хандьыдаат буолбута, 6 сыл баһылыктаабыта. Кини орто уҥуохтаах, сахаҕа киппэ көрүҥнээх киһи этэ. Кэргэнэ Матрена Дмитриевна Торговкиналыын биир уол оҕоломмуттара эрдэ өлбүт. Онон Ыстапаан көссүүгэ оҥорбут Константин диэн уолун ииттэ ылбыттар. Ыстапаан Ыадылгын хайдах байбыта XIX-с үйэ 40-50-с сс. Өлүөхүмэҕэ уонна Витимҥэ көмүс бириискэлэрэ аһыллан, олохтоохтортон ас-үөл атыылаһыыта тэнийэн барбытынан быһаарыллар. Ону тэҥэ ол саҕана Кыыллаах дьаарбаҥката аһыллан, эргитиилээх атыыһыт онтон кууһунан кэлии табаары хото ылан эргиммитэ.
Олус үлэһит буолан, нэһилиэгин дьоно таах айах атан олороллорун сөбүлээбэт этэ. Улууһун хас биирдии киһитэ үлэлээн айаҕын ииттэрин ирдиирэ, онно бэйэтинэн холобур буолара. Ол курдук, тус бэйэтэ 3 күөл уутун түһэрэн ходуһа сирин таһаарыммыта, 12 дэһээтинэ сири талаҕын ыраастаан бурдук үүннэрэр бааһынатын кэҥэтиммитэ. Ити курдук дьону үлэҕэ көҕүлээн, ойууру солотон бааһына, сонуок оҥортороро. Онон дэлэгэй астаах-үөллээх хаһаайыстыбалааҕа. Хорутан уутун түһэрбит күөллэрин ходуһатын сунтаардарга түүлүүрэ. Салайар дуоһунастаах киһи буолан, улууһун дьоно үлэлээх-хамнастаах буолалларыгар кыһанара. Үлэ миэстэтин таһаарара. Улууһун үгүс дьоно көмүс бириискэлэригэр таһаҕас таһыытыгар, мас кэрдиитигэр, тиэйиитигэр үлэлииллэрэ. 1869-1870 сс. Ыадылгын атыыһыт таһаҕас таһааччыларыныын көмүс бириискэлэригэр барыта 24 тыһ. буут таһаҕаһы тириэрдибитин сурукка тиспиттэр.
Ботуччу үптээх буолан, эппиппит курдук, Кыыллаах дьаарбаҥкатыттан табаарданан, олохтоохтору уонна кыра атыыһыттары хааччыйара, иэһи да элбэхтик биэрэрэ. Бэйэтэ олохтоохтортон түүлээҕи, сүөһүнү, эти-арыыны хото атыылаһара. Онтун, олохтоох аһы-үөлү, бириискэлэргэ илдьэн атыылыыра, түүлээҕи – улахан фирмаларга. Бүлүүттэн туус тиэйэр кыра борохуоттааҕа. Кини ити курдук Өлүөхүмэ баай, кыахтаах киһитэ буолбута. Ити саҕана сир боппуруоһугар сытыы быһыы-майгы үөскээбитэ. Ол өссө XVII-с үйэттэн саҕалаан, ордук XIX-с үйэҕэ элбээбит көскө ыытыы түмүгэ этэ. Уобалас тойотторо кэлбит дьону улуустарынан, оттон быраабалар нэһилиэктэринэн тарҕаталыыллара. Аны бу дьоҥҥо аҕа ууһун сириттэн 15 дэһээтинэ сири быһа тутан биэрэргэ сорудахтыыллара. Маны таһынан сүөһү, сылгы, дьиэ, ас-таҥас эмиэ биэриэхтээхтэрэ. Бу бэйэлэрэ да кырыымчык олохтоох аҕа уустарыгар кыһалҕаны үөскэтэрэ. Нац. архыыпка Илин Сибиир генерал-губернатордара А.П. Игнатьев, А.Д. Горемыкин Ыстапаан Ивановичтан бу боппуруоска көмөлөһөрүгэр көрдөспүт докумуоннара бааллар. Кырдьык, Ыстапаан Иванович иирсээни таһаарбат курдук дьонун-сэргэтин кытта кэпсэтэн, үөһэ этиллибит тойоттору чахчы сир тиийбэт диэн итэҕэтэн быһааран, кэлии дьоҥҥо ойуурдаах сиртэн биэрэллэрин туруорсара.
Ыадылгын кинээс саха норуота үөрэхтэнэн, өй-санаа өттүнэн сайдарыгар баҕарара. Онон да буолуо, сайдыы туһугар элбэхтик үбүнэн-харчынан көмөлөспүтэ. Ол курдук, Кыыллаахха таҥара дьиэтин тутарга 15 тыһыынчаны сиэртибэлээбитэ. Маны таһынан Дьокуускайдааҕы духуобунай училищеҕа 10 тыһ. солк. биэрэр уонна Кыыллаах начаалынай училищетын туттаран баран, С.С. Корниловтыын бэйэлэрин үптэринэн көрбүттэрэ-истибиттэрэ. Бүтүн училищены бэйэ балаансатыгар ылыы элбэх үбү эрэйэрэ биллэр. Онон Ыстапаан Идельгин манна 7 500 солк. укпута. Бу харчы бырыһыаныгар оскуола кыһалҕаны билбэккэ Өктөөп өрөбөлүүссүйэтигэр диэри ньиргиччи үлэлээбитэ. Оскуола ол саҕана саамай элбэх үптээх диэн биллэрэ. Аас-туор, аччык 1873 сылга Ыспааскай манастыырга 4 тыһыынчалаах оруос бурдугу, Өлүөхүмэ куоратын училищетын тутууга 5 тыһ. солк., Кыыллаахха византиялыы истииллээх таас таҥара дьиэтин тутууга 7 500 солк., II-с Нөөрүктээйигэ балыыһа тутуутугар 5 тыһ. солк., I Нөөрүктээйи кирпииччэ таҥаратын дьиэтин тутуутугар 50 тыһ. солк. уонна ис тээбиринигэр 13 тыһ. солк., о.д.а сиэртибэлээбитэ элбэх.
Бу оҥорбут үтүөлэрин иһин Идельгини Сибэтиэй Анна III-с истиэпэннээх, Сибэтиэй Станислав II-с истиэпэннээх уордьаннарынан, 4 үрүҥ көмүс, 2 кыһыл көмүс мэтээллэринэн, кыһыл көмүс сыапачыкалаах көмүс чаһынан, үрүҥ көмүс кубогынан, бирилийээннээх көмүс биһилэҕинэн наҕараадалаабыттара. Ыстапаан Ыадылгын, төһө да үөрэҕэ суох буоллар, Саха сиригэр маҥнайгы үрдүк үөрэх кыһатын арыйар ыра санаалааҕа. Итиннэ анаан Дьокуускайга баал тэрийэн баай дьонтон үп хомуйа сатаабыта да, ол дьоно кэччэйэн, үтүө саҕалааһына өйөбүлү ылбатаҕа. Ыстапаан онтон кыһыйан, элбэх бэлэх-туһах хомунан, Санкт-Петербурга күн ыраахтааҕыга бэйэтигэр тиийэн Саха сиригэр үрдүкү үөрэх кыһатын тэрийэргэ көрдөспүт. Ону ыраахтааҕы Дьокуускайга учууталлыыр кыахтаах үрдүк үөрэхтээх дьон аҕыйах, элбэх үп-харчы наада диэн, батынан кэбиспит. Ол оннугар Ново-Николаевскайга үрдүк үөрэх кыһатын дьиэтэ тутулларыгар көмөлөс диэн көрдөспүтүгэр, ыраахтааҕы көрдөһүүтүн батыныа дуо, мунньубут 180 тыһ. солк. онно угарга тиийбит. Ити көмөтүн иһин Александр III ыраахтааҕы үрүҥ көмүс куортугунан, аалай кыһыл кафтанынан наҕараадалаабыт (итинтилэрин кэтэн түспүт хаартыскатын көрүҥ). Ыраахтааҕы Ыадылгын кинээс көрдөһүүтүн ылыммыта буоллар, Саха сиригэр үрдүк үөрэх кыһата өссө XIX-с үйэҕэ аһыллыахтааҕа хааллаҕа. Саха сиригэр маҥнайгы үрдүк үөрэх (пединститут) 1934 с. эрэ аһыллыбыта.
Далааһыннаах хамсаныылаах, киэҥ ыырдаах С.И. Идельгин-Ыадылгын кинээс уоскуйары билбэт үлэһит төлөннөөх сүрэҕэ 1892 с. тохтообута. Төрөөбүт-үөскээбит I Нөөрүктээйитин нэһилиэгэр билигин кини аатынан уулусса баар. Ол эрээри маҥнай кини туттарбыт оскуолата кини аатын сүкпэтэ дьикти. Оннооҕор 1891 с., өлүөн эрэ аҕай иннинэ, “Высочайшим Указом Его Императорского Величества и Святейшего Синода” I Нөөрүктээйи оскуолатыгар С.И. Идельгин аатын иҥэрбиттэрэ эбээт. Кэлэр кэнэҕэски ыччаппытыгар үтүө холобур буолар дьоммутун умнууга хаалларарбыт сатаммат.
"Байдам" сурунаал 2014 сыллаах таһаарыытыттан.
Крылова Вера Климентьевна
Крылова Вера Климентьевна — искусствоведение кандидата, Россия суруналыыстарын Түмсүүтүн чилиэнэ (1998).
45
45 сыл.
Өлбүттэр
40er
Рэгги
Рэгги (Reggae) - Дьамайкаҕа 1960с сс. бүтүүлэригэр үөскээбит музыка жанра.
Регги тэҥинэн үҥкүү да, релаксация да, бырачыас да буолуон сөп, Африка култууратын үгэһин тутуһуохха, үҥкүү уонна музыка атын көстүүлэри, событиелары кытта сэргэстэһиэн сөп. Электрогитара, бас- гитара, ударнай, электрорган, ардыгар духуобунай инструменнар бөлөхтөрө. Регг сүрүн уратытынан композицияны ритмическай да, мелодическай да (атын инструменнар партиялара баартыйа тула тутуллаллар) буолар. Ону тэҥэ региоҥҥа бэлиэтэнэр: намыһах тэтим, кээмэйэ-4/4,2- с уонна 4- с долларга аккомпанемеҥҥа аккомпанемеҥҥа акценнар. Регги билиммит ырыаһыт уонна Бобул ырыатын автора. Бу итэҕэл философскай сүүрээннэригэр тутуллубут регионнар ырыалара улахан биһирэбили ылбыттара, ол эрээри таптал, олох- дьаһах проблемаларын, бэлиитикэ, бырачыас ырыаларын толорооччулар ортолоругар киэҥник биллэллэрэ.
2018 с. ЮНЕСКО культурнай нэһилиэстибэтин испииһэгэр киллэриллибитэ.
Аата
Тиэрмин үөскээһинэ «регги» диэн араастык быһаараллар. По одним из версии его связывают с английском словосчестве «рэггид- ритм» (англ. raged rageдьэк-тырым, истрепенный ритм), иккиһэ-жаргон уулуссатын женщината (Ямайка киин куората) - «стреггей» (stregge). Уруу — бырамыысыланнас биир тылынан саҥарыллар «регг» - негритээн биис ууһа. «Реггей» музыкальнай доҕуһуолугар аан бастаан 1968 с. «Mayta» бөлөх, дискэтэ эмиэ «Do the Rgge»диэн баар буолбута.
Губернатор
Губерна́тор (саха тылыгар нуучча тылыттан, нуучча тылыгар поляк тылын нөҥүөлээн латыын тылыттан киирбит gubernator, gubernator) — бөдөҥ дьаһалта-сир, федерация биирдэмин баһылыга. Аныгы Арассыыйаҕа бу аатынан кыраай уонна уобалас салайааччытын ааттыыллар (өрөспүүбүлүкэ салайааччыта губернатор диэн ааттаммат).
Арассыыйаҕа 1917 сыллаахха диэри губернатор — күбүөрүнэ үрдүкү чунуобунньуга.
Сорох дойдуларга (Улуу Британия, Дания, АХШ уо.д.а.) губернатор — дойду биирдэмин үрдүкү баһылыга, сороҕор ананар, сороҕор быыбарга талыллар.
Арассыыйаҕа субъект салайааччытын аатын субъект бэйэтэ талар, онон сорох субъектарга губернатор диэн ааттаммат, ол эрээри үгэс быһыытынан губернатор диэн Арассыыйа уобаластарын уонна кыраайдарын баһылыктарын саба быраҕан барыларын ааттыыллар. Өрөспүүбүлүкэлэр баһылыктарын губернатор диэбэттэр.
Тобохтоох түҥэтии
Тобохтоох тунэтии
Теплай Ключ
400px|thumb|right|Теплай Ключ нэһилэгэ Томпо улууһун каартатыгар Теплай Ключ нэһилиэк. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Теплай Ключ.
Улуус кииниттэн 73 км илин диэкки Халыма суолга сытар.
Хандыга аэропорда.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Буэнос Айрес
Буэнос Айрес (Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de Santa María de los Buenos Aires, нууччалыы тылбааһа «Город Пресвятой Троицы и Порт нашей Госпожи Святой Марии Добрых Ветров»; ) — Аргентина киин куората, дойду административнай, култуурнай, экономическэй киинэ. Бу куорат Буэнос-Айрес диэн ааттах административнай тутул (провинция) чааһа буолбатах, 1880 сыллааха тэриллибит туспа административнай оройуон. Соҕуруу Америка үһүс улахан куората, Рио де Жанейро уонна Сан Паулу кэннилэриттэн. Рио де ла Плата соҕуруу кытылыгар турар. Тула эргинниин олохтоохторун ахсаана 13 мөл.
Кунабарабран
Кунабарабран (Coonabarabran) диэн Аустралия сиригэр баар куорат буолар, штат Саҥа Соҕуруу Уэльс. Дьонун ахсаана 3 тыс. Кып кыра куорат, почти дэриэбинэ статустаах куорат буолар. Ол да буоллар манна Саха Сириттэн син элбэх иммиграннар бааллар (14 киһи).
Винокуров Василий Павлович
Винокуров Василий Павлович (1953 с. төр.) — хореограф, культура үтүөлээх үлэһитэ. "Кыталык" үҥкүү ансаамбылын салайааччыта.
46
46 сыл.
Диодорова Анастасия Алексеевна
200px|thumb|right|Диодорова Анастасия Алексеевна Анастасия Диодорова диэн харбааһыҥҥа омуктар икки ардыларынаады кылаастаах спорт маастара. Арассыыйа, Эуропа хас да төгүллээх чемпиона, Аан дойду рекордун олохтообута, Эуропа Кубогын кыайыылааҕа. 2008 с. Пекиҥҥэ ыытыллыбыт параолимпия оонньууларын кыттыылааҕа.
Аҕата биллиилээх тустуук Алексей Диодоров омуктар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара. ССРУ омуктарын спартакиадатын (1979) уонна Сүбэ Униятын чемпионатын (1982) призера, Болгарияҕа, Ираҥҥа, Монголияҕа ыытыллыбыт омуктар икки ардыларынааҕы турнир кыайыылааҕа, Москва куорат хас да төгүллээх чемпиона. Билигин Дьокуускай куоракка 3 №-дээх оҕо спортивнай оскуолатын (ДЮСШ) тренерэ.
Айылгы
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Павлов Алексей Гаврильевич
Павлов Алексей Гаврильевич — ХИФУ геологоразведочнай факультетын хостонор баайдары көрдүүр уонна чинчийэр кафедратын доцена, учуонай, суруйааччы.
Олоҕун олуктара
Горнай улууһун Кэптин нэһилиэгэр 1948 с. төрөөбүтэ.
Наукаҕа интэриэһэ: Сир уонна аан дойду оҥоһуллуута, хостонор баайдар үөскээһиннэрэ. Маны таһынан тойук уонна олоҥхо халыыптарынан суруйбут хоһооннорун уонна поэмаларын нууччалыы уонна сахалыы тус-туспа кинигэ гынан таһаартарбыта.
Сигэлэр
[http://s-vfu.ru/universitet/rukovodstvo-i-struktura/instituty/grf/the-chair-of-the-search-and-exploration-of-mineral-deposits/pps/detail.php?SECTION_ID=722&ID=6758 Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммосова:Павлов Алексей Гаврильевич]
Хотугу экономика оройуона
thumb|250px|right|Оройуон Арассыыйа каартатыгар Арассыыйа экономикатын Хотугу оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 6 федерация субъектарыттан турар:
Сирин иэнэ — 1466,3 тыһ. кв.км
Иммануил Бонфис
Иммануил Бонфис (Immanuel Bonfils, 1300–1377) — Франция математига уонна астронома.
Хара эһир
thumb|250px thumb| Ciconia nigra
Хара эһир (, Черный аист) — Эһирдэр уустарыгар киирэр бөдөҥ көтөр. Саха Сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр, ардыгар арҕаа уонна киин улуустарга көтөн киирэр.
Атыыра, тыһыта майгыннаһаллар. Кынаттарын уһуна 520—580 мм, ыйааһыннара — 3 кг кэриҥэ. Аһылыга: балык, баҕа, кыра кэрбээччилэр, ууга уонна уу таһыгар үөскүүр үөн-көйүүр.
Ясс
ЯСС (Yass) диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат буолар, аборигеннар былыр бу сири ааттаабыттар «Уу Сүүрэр» диэн. Дьонун ахсаана 5995 (2009). 1837 бастакы острог тутуллан төрүттэммит.
Хайыырдаах томтороот
Хайыырдаах томтороот. Верхоянскай сис систематын Кулар сис сорҕото. Дьааҥы өрүс Мытантай уонна Бакы хаҥас салааларын икки ардыларынан сытар.
Устата 60 км. Чыпчаала муора таһымыттан 746 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Юстус фон Либих
Юстус фон Либих (Justus von Liebig; ыам ыйын 12 1803, Дармштадт — муус устар 18 1873, Мюнхен) — ниэмэс химигэ, академик. Агрохимияны төрүттэспитэ. 1840 сыллаахха үүнээйини минеральнай аһатыы теориятын киллэрбитэ. Үүнээйигэ уон элемент: C, H, O, N, Ca, K, P, S, Mg уонна Fe наадатын элбэхтик анализтаан быһаарбыта. Балартан N, К, Р саамай улахан суолталаахтарын ыйбыта.
Олоҕун олуктара
Дармштаадка гимназияҕа үөрэммит. Бонн уонна Эрланген куораттарга университекка үөрэммит (1819—1822).
1822 сыллаахха Парижка көспүт, онно Александр Гумбольдт көмөтүнэн Гей-Люссактыын билсибит. 1824 сыллаахха Гессеҥҥа экстраординарнай, 1826 сыллаахха ординарнай химия профессора.
Сотору кэминэн уһулуччу талааннаах буолан научнай оскуола баһылыга буолбут. Бырабыыталыстыба көмөтүнэн Германияҕа бастакы образцовай лабораторияны арыйар, онтугар үйэ чиэппэриттэн ордук аан дойду биллиилээх учуонайдара кэлэ сатыыллара. Ол курдук кини үөрэнээччилэринэн элбэх нуучча химиктара буолбуттара.
Коробцова Раиса Константиновна
Коробцова Раиса Константиновна — история билимин кандидата, суруналыыстар Түмсүүлэрин чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
Р.К. Коробцова — Саха Сирин сэбиэскэй кэминээҕи, Саха Сирин партийнай тэрилтэтин историяларын чинчийээччитэ.
Прозерпайн
Прозерпайн (Proserpine) диэн Куинслэнд штатка баар дэриэбинэ, бу дэриэбинэ кыра да буоллар, Аустралия дойдутун 30% бурдугун хаарчыйар. Улаханнык туризм сайдан эрэр. 3 тыс.
Сиһилии манна
http://en.wikipedia.org/wiki/Proserpine,_Queensland
Дьардьаан (сис)
Дьардьаан сис. Верхоянскай сис систематын арҕааҥҥы эниэтигэр сытар сис.
Хотуттан соҕуруу диэкки устата 200 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 1000 - 1925 м. үрдүктээхтэр.
Өлүөнэ өрус уҥа салаалара быһа охсоллор. Геология өртүнэн сүрүннээн таас чох уонна пермь дьапталҕалара.
Тиит ойуур буккаастаах туундара уонна хайа туундарата ландшафтаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Өнөр нэһилиэгин гербэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уус-Алдан улууһун "Өнөр нэһилиэгэ" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Дьүһүнэ
Гербэ — төгүрүк быһыылаах щит.
Ытык бэлиэ олоҕо
Гербэ Өнөр нэһилиэгэ уонна Эһэлээх сэлиэнньэтэ турар Кыыс Тыгын эбэ мөрсүөнүгэр олоҕуран оҥоһуллубут. Ытык бэлиэ араҕас өҥнөөх тулалааһыннаах, ортотугар «Өнөр нэһилиэгэ» олохтоох тэриллии былааҕа ойууламмыт. Халлаан күөх өҥ — ыраас халлааны, бурдук киистэтэ — быйаҥнаах үүнүүнү кэрэһилииллэр.
Араҕас өҥнөөх тулалааһын иһинэн төгүрүччү халлаан күөх өҥүнэн улуус, нэһилиэк ааттара суруллубуттар: «Уус-Алдан. Өнөр».
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
47
47 сыл.
Охлопков Фёдор Матвеевич
Олоҕун олуктара
1908 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Байаҕантай улууһугар Кириэс-Халдьаайыга төрөөбүт. Аҕата Матвей Тааттаттан төрүттээх киһи этэ. Сэрии иннигэр колхуоска механизаатарынан, булчутунан, Аллаҥҥа Орочоон бириискэлэригэр обкатчигынан үлэлээбитэ. Эдэр булчут биэс тыһыынчаттан тахса тииҥи туттарбыта. 100 хаамыылаах сиртэн быһах биитин ытан буолдьаны икки аҥыы хайытара.
Сэриигэ кыттыыта
Аармыйаҕа 1941 с. атырдьах ыйыгар Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 375-с уонна 179-с стрелковай чаастарга пулеметчик, автоматчик, снайпер быһыытынан сэриилэспитэ. Бастакы кэмҥэ быраата Василийдыын биир пулемет расчета буолан кыргыһыыларга кыттыбыттара. Онтон быраата ыараханнык бааһыран өлөр. Ол кэнниттэн 1942 с. сааһыгар Федор пулеметын снайпер бинтиэпкэтигэр уларытар. Албан ааттаах снайпер быһыытынан киэҥник биллибитэ, соҕотох 429 фашиһы өлөрбүтэ. Ол иһигэр ниэмэс снайпердара бааллара. 30 снайперы үөрэтэн бэлэмнээбит. Фроҥҥа 12 төгүл бааһырбыта уонна контузияламмыта. Тверскай, Смоленскай уобаластары, Белоруссияны босхолоспута.
1945 сыллаахха бэс ыйын 24 күнүгэр Кыайыы Парадыгар кыттыбыт.
Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата 1965 с. ыам ыйын 6 күнүгэр иҥэриллибит.
Сэрии кэнниттэн дойдутугар араас үлэҕэ үлэлээбит. Элбэх оҕо аҕата.
1968 сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр өлбүт. Төрөөбүт дойдутугар Кириэс-Халдьаайыга көмүллүбүт.
Аан дойду эр дьонун күнэ
Аан дойду эр дьонун күнэ (World Men's Day) - сэтинньи бастакы субуотатыгар бэлиэтэнэр күн.
бастаан Михаил Горбачев маннык инициативаны таһаарбыт, онтон Вена магистрата өйөөбүт, онтон Венатааҕы ХНТ салаата уонна хас да норуоттар ыккардыларынааҕы тэрилтэлэр.
Өссө манна майгынныыр Норуоттар ыккардыларынааҕы эр дьоннор күннэрэ (International Men's Day) диэн сэтинньи 19 күнүгэр бэлиэтэнэр. Аан бастаан 1999 сыллаахха Тринидад уонна Тобаго Өрөспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэммит. Кэлин АХШ-ка, Великобританияҕа, Ямайкаҕа, Австралияҕа, Индияҕа, Сингапурга, Мальтаҕа уонна Соҕуруу Африкаҕа бэлиэтиир буолбуттар.
Backstreet Boys
Backstreet Boys (Кэтэх уулусса уолаттара) — АХШ биир бастыҥ эдэр уолаттартан турар поп группата. Аан Дойду биир саамай баай уонна харчылаах атаҕар турбут группата, New Kids on the Block тугунан тахсыбыт. Группа 1993 сыллаахха Орландо куоратка Флорида штатыгар тэриллибит. Кыттар дьоно: Ник Картер, Эй Джей Маклин, Брайан Литтрелл, Хауи Дороу. Бэһис кыттааччылара Кевин Ричардсон бэс ыйын 23 2006 сыллаахха группаттан туораабыта. 2001 сыллаахха Рекорд Гиннеса киирбиттэрэ.
Алар
Алар диэн улахан өрүс сыҥаһалардаах, үрдээн иһэр үктэллэрдээх киэҥ хочотугар өнньүөстэри, хотооллору кытта олбук-солбук эҥэрдии уһун субурҕа эбэтэр арыы-арыы буола үүммүт булкаас ойуурдаах сир.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Өктөөбүр нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Улуус кииниттэн 2 км илин диэкки турар. Ньурба куораты кытта холбоһон турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2770 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Антоновка — 2642, Нефтебаза — 128 киһи.
Кыстатыам (Эдьигээн улууһа)
Кыстатыам — Эдьигээн улууһун Ленскэй нэһилиэк киинэ.
Дьаз
Дьаз (jazz) диэн Америка музыка дьоҕурун көрүҥэ. XX ү. саҥатыгар Америка соҕуруу штаттарыгар афроамериканнар түмсүүлэригэр, Африка уонна Эуропа музыка традицияларын буккаастарыттан үөскээбитэ.
Хотугу Кавказ экономика оройуона
Оройуон дойду 2% ылар (355,1 тыһ.), ол эрээри манна 19'445'604 киһи олорор. Агропромышленнай оҥорон таһаарыы сайдыбыт.Ону тэҥэ машиностроение, химическэй промышленность.
Азия регионнара
А́зия — сирин иэнинэн уонна нэһилиэнньэтин ахсаанынан аан дойдуга саамай улахан континент. Европаны кытта бииргэ силлиһэн Евразия материгын үөскэтэллэр. Азия сирин-уотун уопсай иэнэ 43,4 мөл км2, нэһилиэнньэтин ахсаана 4,2 млрд киһи. Азияҕа уонунан бөдөҥ уонна кыра государство баар. Хас биирдии государство айылҕата, хаһаайыстыбата уратылаах. Айылҕа, хаһаайыстыба уратыларын көрөн Соҕуруулуу-Арҕаа, Соҕуруу, Киин, Орто, Илин уонна Соҕуруулуу-Илин Азияны араартыыллар.
Соҕуруулуу-Арҕаа Азия
Бу бөлөххө Туурсуйа, Иран, Афганистан, Саудовскай Аравия уонна Аравия тумул арыыга баар кыра государстволар киирэллэр. Итини барытын ардыгар "Чугас Илин дойдулар" уонна "Орто Илин дойдулар" диэн ааттыыллар. Соҕуруулуу-Арҕаа Азия - аан дойду саамай былыргы культурата үөскээбит сириттэн биирдэстэрэ. Биһиги эрабыт быдан иннинэ онно сири оҥоруу, сүөһүнү иитии, үгүс ремесло, сири нүөлсүтүү баара.
Орто, Киин Азия
Бу бөлөххө Казахстан, Киргизия, Таджикистан, Туркмения, Узбекистан, Монголия уонна Кытай улахан өттө киирэр.
Илин Азия
Илин Азия территорията балачча улахан, Чуумпу акыйаан биэрэгин кыйа тыһыынчанан биэрэстэни тайыыр. Материк ити чааһыгар Корея тумул арыытын государстволара, Хотугулуу-Илин уонна Илин Кытай, арыыларга - Япония государствота бааллар.
Соҕуруу Азия
Соҕуруу Азия - биһиги планетабыт биир хойуу нэһилиэнньэлээх оройуона. Аан дойду нэһилиэнньэтин 1/5 кэриэтэ буолар. Азия континенын ити чааһыгар территориятын кээмэйинэн, географическай балаһыанньатынан уратылаах сэттэ дойду баар. Саамай сүдү дойдута - Индия. Саамай кыралара - Гималайга баар Бутан королевствота. Ол дойдулар үгүстэрэ акыйааҥҥа тахсыылаах, арай Непал уонна Бутан акыйаантан ыраах сыталлар.
Соҕуруулуу-Илин Азия
Соҕуруулуу-Илин Азияҕа Индокитай тумул арыытыгар уонна Малайскай архипелаг арыыларыгар баар дойдулар киирэллэр. Материк ити чааһын бөдөҥ государстволара Индонезия, Лаос, Вьетнам, Филиппиннэр, Малаккскай силбэһиигэ ити регион саамай кыра дойдута - Сингапур баар.
Сиэтэндэ
Сиэтэндэ сис. Верхоянскай сис систематын илиҥҥи эниэтигэр сытар сис.
Омолой өрүс хаҥас кытылын устун хотуттан соҕуруу диэкки устата 200 км. кэриҥэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
48
48 сыл.
Өлбүттэр
40er
Арассыыйа Быстах бырабыыталыстыбата
Арассыыйа импиэрийэтэ сууллубутун кэннэ судаарыстыба өрөспүүбүлүкэ стаатуһун ылбыта. Бу бырабыыталыстыба Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин түмүгэр ыһыллыбыта.
Томпо (нэһилиэк)
Улуус кииниттэн 294 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 872 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
1989 сыллаахха төрөөбүтэ Лебедев Виктор — 2009 сыллааҕы көҥүл тустууга Арассыыйа чемпиона, 2010 сыллааҕы аан дойду чемпиона.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Амах
Амах - күөл чалахайа.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Спиридонов Леонид Николаевич
200px|thumb|right|Спиридонов Леонид Леонид Спиридонов диэн көҥүл тустууга омуктар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара. XXVIII Сайыҥҥы Олимпия оонньууларын (Атина 2004) уонна ХХIХ Олимпия оонньууларын (Пекин 2008) кыттыылаахтара. Аан дойду чемпионатын боруонса призера (Дания),  Казахстан сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар Аан дойду Кубогар 4-с миэстэлээх (Тегеран, Иран).
Хаҥалас улууһуттан төрүттээх. 2003 сылтан Казахстан чиэһин көмүскүүр. Бастакы тренерэ О. Д. Лебедев, билигин РФ үтүөлээх тренерэ Б. Г. Яковлев салалтатынан дьарыктанар.
От ыйын 1
От ыйын 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 182-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 183-c күнэ). Сыл бүтүө 183 күн баар.
Хотугулуу-Арҕаа экономика оройуона
thumb|300 px|right|Арассыыйа экономикатын Хотугулуу-Арҕаа оройуона Арассыыйа экономикатын Хотугулуу-Арҕаа оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 5 федерация субъектарыттан турар :
Калифорния
мини| Калифорния, штат (California) — Америка Холбоһуктаах Штаттарын биир сүрүн штата. АХШ арҕаа өттүгэр Чуумпу океан кытылыгар сытар. Хочоҕо сылаас климаттаах, хаар түспэт, сороҕор тобурах түһэр. Хайалардаах Сьерра Невада сиһэ. Сир хамсааһына буолар кутталлаах. Улахан куораттара - Сан-Франциско, Лос-Анджелес. Киин куората - Сакраменто. Оттон арыый орто улахан куораттара - Сан Хосе, Окленд, Анахайм, Фресно, Санта Ана, Риверсайд, Торранс, Гарден Гров, Лонг Бич, Хантингтон Бич, Сан Бернардино, Стоктон, Ричмонд, Беркли, Пало Альто, Санта Роза, Санта Клара, Сан Диего уо.д.а.
thumb|300px|[[Сан Диего]]
thumb|300px|Забриски Пойнт, Өлүү Хочото