cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бас - баттах иитиилээх
Сахалар оҕо иитиитигэр былыргы кэмнэргэ улахан суолтаны биэрэллэрин аналлаах, өйдөбүлэ, суолтата сөп түбэһэр тыллары үөскэтэн туһана сылдьаллара биллэрэр. Бас-баттах иитиилээх диэн мээлэ, иннин-кэннин өйдөөбөккө, билбэккэ эрэ, талбытынан сылдьарга үөрэммит киһини этэллэр. Киһини салайыахтаах баһа баттах курдук ыһылла, үрэллэ сылдьара табыллыбатын биллэрэн бас-баттах диэн этиини үөскэппиттэр. Бу этии оҕону кыра эрдэҕинэ иитии аналлаах сыаллаах-соруктаах, үчүгэйи оҥоруу диэки хайысхалаах, буолуохтааҕын эмиэ биллэрэр. Бас-баттах иитиилээх, аһара барааччыларынан туох эмэ туһалааҕы, үчүгэйи оҥотторуу, аныгы үйэҕэ соччо кыаллыбат. Бас-баттах иитиилээх киһи бэйэтин туттунар, тохтотунар күүһэ аҕыйаҕыттан хаһан баҕарар сыыһа-халты туттунара элбээн хаалар кутталлаах. Биирдэ охсуһаары аһара баран киһини улаханнык кырбаан, эчэтэн кэбиһэр кыаҕа элбиир. Билигин эдэрдэр биирдэ кыыһыра түһээт даҕаны, билэр да киһилэрин үлтү кырбаан, тэпсэн кэбиһэллэриттэн хаайыыга түбэһэллэрэ элбээбитэ ити быһаарыыны дакаастыыр.
Арыгы бас-баттах иитиилээх киһиэхэ дьайыыта аһара күүһүрэриттэн билигин арыгы испит дьон араас ыар, ыарахан буруйу оҥоруулара эбиллэн иһэр. Өй-санаа үөрэҕин билбэттэн уонна тутуспаттан эдэрдэр буруйу оҥоруулара, бэйэлэригэр тиийиниилэрэ элбээһинэ аҥардастыы арыгыттан эрэ тахсарын курдук саныыллар. Бу сыыһа санааны көннөрүү оҕо өйүн-санаатын кыра эрдэҕинэ туруктаах буолууга иитэргэ, үөрэтэргэ тириэрдэр.
Аҕыйах уонча сыллааҕыта биир эмэ арыгы испит киһи үөрэрэ-көтөрө, ыллыыра-туойара ордук эбиллэн, майгыта үөрүү өттүгэр уларыйар этэ. Ону баара коммунистар барыта босхо буолуо диэн албыннара арылларын харыстаан арыгыны аҥардастыы бобуунан, суох оҥоруунан дьон арыгы иһэллэрин аҕыйатаары санаммыттара төттөрү дьайыыламмыта уонна өй-санаа туруга суох буолбутуттан итирбит дьон буруйу, куһаҕан быһыыны оҥороллоро аһара элбээтэ.
Билигин арыгыны бобуу, суох оҥоруу тохтотуллан дьон матан хаалымаары, былдьаһан, өрүсүһэн кэриэтэ элбэҕи иһэллэрэ аҕыйаан иһэр этэ. Ону баара олоххо бары-барыта эргийэн кэлэн иһэр уратылааҕынан уонна салайааччылар бэйэлэригэр үчүгэйи, эрэйэ суоҕу оҥосто сатыыллара элбэҕиттэн, бобуу-хаайыы диэки эмиэ салаллан эрэллэр.
Бас-баттах иитиилээх дьон барыта үчүгэйи, туһалааҕы оҥоруохтара диэн кэтэһэр сыыһа, арай аһара барыылары, ол аата куһаҕаны элбэҕи оҥоруохтарын сөбүттэн оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн ыла сэрэннэххэ табыллар. Бу быһаарыы төрөппүттэргэ быһаччы сыһыаннаах. Сахалар кут-сүр үөрэхтэрин тутуһан оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун киһи быһыылаах буолууга ииппит төрөппүт оҕотун туһугар эрэлэ улаатар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ иитэргэ бас-баттах, көҥүлүнэн барарын тохтотон, бары оҥорор быһыыларын киһи быһыылаахтык оҥороругар иитиэххэ, бэрээдэги хайаан да тутуһуннара үөрэтиэххэ наада. Бэрээдэги кыра эрдэҕиттэн тутуһа үөрэммит оҕо, соннук үгэстэр үөскүүллэриттэн сыыһа-халты туттунара аҕыйыырыттан быстах быһыыга киирэн биэрбэт кыаҕа улаатара төрөппүттэргэ туһата улахан буолар. (1,47).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
Поэтическэй троптар
Эпитет
Кылбаарар кынаттаах Кыталыктан ордук Тырымныыр чыычааҕым Тыкаарар далбарым (Ойуунускай)
диэҥҥэ «кылбаарар, тыпымныыр, тыкаарар» диэннэр киэргэтэр эпитеттэр буолаллар. Толбонноох үүс тириитин Туруору ыйаабыт дьуолкалаах дойду эбит, Киргиллээх киис тириитин Кэккэлии ыйаабыт кэрбэҥнээх суол эбит. (Норуот ырыата).
Метонимия
Оттон тугу эбит бэрт элбэҕи көрдөрөр тыллар оннуларыгар тугу эбит биири эрэ көрдөрөр тылынан эттэхпитинэ — ол синекдоха диэн буолар. Холобур: туоҕу эбит куорат иһигэр үгүс киһи биллэ диэх кэриэтэ, ону бүтүн куорат биллэ дэниллэр. Уус-уран тылга тугу эбит бэйэтинэн көрдөрбөккө, дьиҥинэн эппэккэ тиэрэтинэн этэн күлүү оҥостуллар быһыы баар буолар, ол күлүү (ирония) диэн буолар. Холобур, ким эбит кимиэхэ эбит албыннатта5ына, онтон кэлэйэннэр «Аа, котоку, өйүн да!» — диэн күлэр буолаллар, биитэр ким эбит буойарын үрдүнэн, тугу да истибэккэ тосту-туора быһыыланар буоллаҕына, бэркиһээн, сөҕөн «Ээ, барахсан эмиэ даҕаны буолан» диэн күлүү оҥорон таһаараллар. Ити синекдоха уонна күлүү метонимиялыын биир маарыннаахтар, онон итилэр син метонимия буолаллар.
Омуннаан этии (Гипербола)
Алын өттүн аһара көрөн турдахха Аҕыс арыы тиит саҕа араҕас мүһэлээх, Түөрт түөстээх от курдук Дьүөрэҥ үктэл туйахтаах, Сиргэ тохтон сиэтиллэр сэттэ хаамыы уһуннаах Синньигэс нэлээр сиэллээх, Уон хаамыы уһуннаах Суолга тохтон соһуллар уһун нуоҕай кутуруктаах, Үс хаамыы Үрүҥ дьүөссүн түүлээх, Икки көйүллүбүт ойбон курдук, Күөгэй баайан харахтаах… (Норуот ырыата). Аты ити курдук сүрдүүллэр, омуннууллар. Итиннээҕэр ордук омуннар саха олоҥхотугар баар буолаллар. Омуннаан этиилэр көннөрү кэпсэтэр кэпсэтиилэргэ эмиэ баар буолаллар. «Күнүкэм оҕотоо» дииллэр, киһиэхэ кини таптыыра төһө да куһаҕан буолтун иһин, күн буолан көстөр, «ити барбыта үйэ буолла»… дииллэр, өр буолбуту омуннаан, бүтүн үйэҕэ холоон таһаараллар, «Сүрэҕим-быарым ууллан тохторо буолла»…дииллэр, ити бииринэн буоллаҕына, омуннаан этии буолар, иккиһинэн буоллаҕына, метафора буолар.
Эгэлгэлээн этии
Тыллаах-өстөөх дьырылыгыам, Саҥалаах-иҥэлээх дьаралыгыам, Күнү таһаарар күөрэгэйиэм… (Ө.Өлөксөй «Төрүү илигиттэн түҥнэри төлкөлөппүт») Ити курдук, эр ойоҕун эгэлгэлээн, араастаан ааттыыр. Бүтүн ырыа тухары «минньигэстэй биэбэккэйиэм», «көмүстээхий доҕоччугуом», «сыспардыыра сыллыыйыам» диэн иһэр. Саха норуотун ырыаһыта уонна сорох олорор олохтон тэйэ олус форманы тутуһар поэт ыллыыр ырыатыгар ис-быар санаата аҕыйах, дириҥ өйө суох, түгэҕэ суох буолар, онон хоһоон эрэ таҕыстаҕын диэн хоһуйаллар, истэргэ эрэ үчүгэй буоллун диэн буолар. Оннукка эгэлгэлээн этии олус хойдор, оччоҕо тугу да көрдөрбөт хоһооҥҥо эрэ холбоспут тыл доҕуһуоллара тыллар, этии доҕуһуоллара этиилэр буолаллар.
Тэҥнээн көрдөрүү (сравнение)
Аҕыс күннүк сиринэн Анды кус уоһаҕын курдук, Араҕас илгэ аҕараадатын Арыйа көрөн тиийдэххэ, Үс күннүк сиринэн Үөр кус уоһаҕын курдук, Үрүҥ күүгэн күрдьүгүн Күөйэ көрөн турдахха… (Норуот ырыата). Бу көрбүт ырыабытыгар «араҕас илгэ аҕараада», «анды кус уоһаҕар» тэҥнээн көрдөрүллүбүт, «үрүҥ күүгэн күрдьүк» «үөр кус уоһаҕар» тэҥнэниллибит. Оонньуулаах-көрдөөх Ой хара тыам, Сиэллээх сылгы Сиэллээх кутуругун курдук, Ситэн намылыйбыт Күөх солко курдук Күөгэйэ оонньуур. Мотуок сап Мотуоктаммытын курдук Мунньуллан турар Мутукчалаах эбит… (Күндэ). Манна сэбирдэҕэ-симэҕэ ситэн турар ой хара тыа сиэллээх сылгы сиэллээх кутуругар тэҥнэнэр, чэлгийэ көҕөрөн турара күөх солкоҕо холонор, мутукча мотуоктаммыт мотуок сапка холонор. Тэҥнээн көрдөрөр тыллар төрүт тыллары кытта «курдук», «саҕа» эҥин биитэр «доҕуйа көрөбүн», «атылыытык ааҕабын» эҥин диэн тылларынан ситимнэһэллэр
Аллегория
Сахаҕа таабырыннар, үгэлэр баар буолаллар. «Муора кыыһа буор дьиэлээх, кыыһа таас дьиэлээх, Байаҕантай кыыһа мас дьиэлээх» (таабырын: хараҥаччы, чаччыгыныар, кукаакы). Бу таабырыҥҥа: хараҥаччы — буор дьиэлээх муора кыыһа, чаччыгыныар — таас дьиэлээх кыыһа, кукаакы — мас дьиэлээх Байаҕантай кыыһа буолбут. Өйө-төйө суох, акаары киһи аҥардас харытын күүһүнэн киһиргиирин үгэргээн «оҕус күүстээх да, хотоҥҥо сытар, эһэ уордаах да, арҕахха сытар» дииллэр. Итилэр бары аллегория буолаллар. Кут-Аһыйап «Сахсырҕалаах таракаан» диэн дьоннору үгэргээн суруйбут үгэтиттэн аллегориятыттан ылан көрүөҕүҥ. Саахарымса иһиккэ Саахар ас баарын Баҕата ханыар, Маҕалайа туруор диэри Салаан-салаан… … баран, Саахарымса сахсырҕа Сааҕынаан саҥаран Сарапаччыйан иһэн, Киһи көрбөт сиригэр Кэтэҕэриин долбуурга Кытыйа иһигэр киирэн, Кирээһи кирэ турар Таракаан үөн Табаарыһын көрөн баран, Күтүр үлүгэрдик Күргүйдээн барда. Манна сахсырҕа икки: таракаан иккинэн дьоннор үгэргэнэллэр.
Петров Иван Иванович
200px|thumb|right|Петров Иван Иванович Петров Иван Иванович, 1966 — 1979 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
1918 сыл от ыйын 20 күнүгэр Сверловскай уобалас Сысерть оройуонун Андреевка дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. 1937 сыллаахха Красноуфимскай куоракка тыа хаһаайыстыба техникумын уонна 1960 сыллаахха Пермь куоракка тыа хаһаайыстыба институту бүтэрбитэ.
1963 сыллаахха РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин уонна САССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талыллыбыт. 1966 сыллаахтан ССКП Саха сиринээҕи бюротун чилиэнэ; ССКП ХХIV, ХХV сийиэстэрин дэлэгээтэ.
Олоҕун олуктара
1937 - 1939 сыллардаахха — Пермь уобалас Коми-Пермяк национальнай уокурукка Юсьва МТСка агроном;
1939 - 1941 сыллардаахха — Пермь уобалас Коми-Пермяк национальнай уокурукка Юсьва оройуонун сир отделын сүрүннүүр агронома;
1941 - 1949 сыллардаахха — Пермь уобалас Еловка оройуонун Дубровка МТС дириэктэрэ;
1949 - 1950 сыллардаахха — Пермь уобалас Калинин оройунун исполкомын бэрэссэдээтэлэ;
1950 - 1954 сыллардаахха — ССКП Пермь уобалаһын Калинин райкомын бастакы сэкирэтээрэ;
1954 - 1957 сыларадаахха — Пермь обкомын тыа хаһаайыстыба отделын сэбиэдиссэйэ;
1957 - 1962 сыллардаахха — ССКП Пермь обкомын сэкрэтээрэ;
1962 - 1964 сыллардаахха — Пермь уобалас (тыа) исполкомун бэрэссэдээтэлэ;
1964 - 1966 сыллардаахха — Пермь уобалас Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта;
1966 сыл сэтинньи – 1979 ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
Наҕараадалара
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин уордьана (1971 с.), Үлэ Кыһыл знамятын уордьана (1968, 1978 сс.), «Бочуот Знаага» уордьан (1973 с.) уонна ССРС мэтээллэрэринэн наҕараадаламмыт. 1972 с. «САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ» ытык аат иҥэриллибит.
Толкин Джон Рональд Руэл
То́лкин Джон Ро́нальд Руэл (John Ronald Reuel Tolkien; МФА ; тохсунньу 3 1892 – балаҕан ыйын 2 1973) — Англия суруйааччыта, лингвист, филолог, биллэр айымньылара «Хоббит, или Туда и обратно» (The Hobbit, or There and Back Again) сэһэн, трилогии «Властелин Колец» (The Lord of the Rings) трилогия уонна кинилэр иннилэрин ойуулуур — «Сильмариллион роман» (The Silmarillion).
Толкин Оксфордка англосаксон тылын (1925–1945), ааҥыл тылын уонна литератууратын (1945–1959) профессора этэ. Ортодокс католик, чугас доҕорун К. С. Льюистыын «Инклинги» диэн литератуура холбоһугар киирэрэ.
Айамньылара
Кини фэнтази сирин айбыта ол айамньылара олус биллэр буолбутта. Кини орто дойду айамньылара улахан фэнтази аҕатынан олохтообута. Атын кинигэлэригэр Властелин Колец айамньытын уруһуйдаабыта уонна үс чааска кинигэнэн бэчээттэммитэ уонна хас да киинэ уһуллубута. Властелин Колец суруйуллуутугуар 12 сыл бараммыта.
Васильев (суолталара)
Васильев (Васильева) — араспаанньа.
Хаас кэйиҥэтэ
мини Хаас кэйиҥэтэ (Argentina anserina эбэтэр Potentilla anserina, Лапча́тка гуси́ная, Гуси́ная ла́пка) — оччо үрдүгэ суох элбэх сыллаах от үүнээйи, кэргэҥҥэ,  ууска киирэр, Хотугу полушарие олохтооҕо. Өрүс кытылларыгар, хонууларга уонна суол кытыытыгар көстөр.
Өй
Өй диэн мэйии когнитив бырассыастарын холбуу ааттара. Киһи толкуйдуур, биричиинэтин быһаарар, истэр, сананар уонна өйдүүр өттө буолар. Сорох религиялар дьоннор толкуйдууллар киһи этиттэн атын уонна ону дууһа диэн аттыылар. Билим өттүттэн көрдөххө барыта киһи мэйиитин үлэлиттэн тутулуктаах буолар.
Ахсынньы 9
Ахсынньы 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 343-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 344-c күнэ). Сыл бүтүө 22 күн баар.
Чередов Федор Васильевич
Чередов Федор Васильевич - титулярнай советник, 1761 сыл сэтинньи 30 күнүттэн  1764 сыл тохсунньу 29 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Дьаам сүүрдээччини өлөрбүтүн иһин ууратыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Лебедев Михаил Михайлович олорбут. Чередов кэнниттэн бойобуоданан прапорщик Дуреев Козьма анаммыт.
Улуро Адо
200px|thumb|right|Курилов Гаврил Николаевич — Улуро Адо Улуро Адо — Гаврил Николаевич Курилов — дьүкээгир бэйиэтэ, прозаик, публицист, драматург, тылбаасчыт уонна педагог, филология билимин дуоктара, профессор.
Ини-бии Куриловтар
Дьүкээгир омугун аан дойдуга биллэрбит дьонунан үс ини-бии Куриловтар буолаллар. Төрөппүттэрэ табаһыт идэлээх Николай Николаевич уонна Анна Васильевна Куриловтар норуот фольклорун үчүгэйдик билэр дьон буолан уолаттарын дьүкээгир култууратын чиҥник уонна киэҥник билэр гына иитэн таһаарбыттар. Гаврил убайа Семён Курилов биллиилээх дьүкээгир суруйааччыта, аан дойдуга аатырбыт "Ханидоо уонна Халерхаа" диэн романы суруйбута. Гаврил быраата Николай Курилов дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит худуоһунньук, ону таһынан бэйиэт, прозаик, драматург, суруналыыс, «Геван» радиостанция үлэһитэ.
Химия холбоһуга
Химия холбоһуга — хас да химическэйдик сибээстэнэн турар атомтан оҥоһуллубут элемент.
2 -c тыһыынча сыл
2 -c тыһыынча сыл
Таҥалайдаах сон
Таҥалайдаах сон. Сүрэхтэнии иннинэ саха дьахтара таҥалайдаах сон диэн таҥастааҕа. Таҥалайдаах сон сиэҕэ, саҕата суох, олортоххо туруору олоро сылдьар дороххой симэхтээх, оһуордаах буолар yhy диэн Сэһэн Боло суруйбута баар. Сэһэн Иванонич атын биллэриитинэн, кэдьиҥэ таҥалай диэн оһуордаах уһун сон эмиэ баара. Кэдьиҥэ таҥалай ойуулаах сон көхсө, икки эҥэрин иннэ моҕотой дьураатын курдук ойуулуу тигиллэрэ. Сүрэхтэнии нннннэ кэдьиҥэ таҥалайдаах сон эрдээх дьахтар булгуччу кэтиэхтээх таҥаһа этэ. Ити өйдөбүлүнэн, кэдьиҥэ таҥалай ритуальнай аналлаах эбит. ' былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
Афанасьев (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах:
Тасмания
Тасмания (Tasmania) диэн Аустралия бас билэр арыыта. Аустралия дойдутугар Тасмания штатын үөскэтэр. Дьонун ахсаана - 500 000.
1905
1905 сыл.
Метафизика
Метафизика диэн чахчы баары чинчийэр философия салаата. Салаалара космология уонна онтология. Баар буолуу уонна аан дойду төрүттээх айылҕаларын үөрэтэр.
Аддикция
Аддикция — куһаҕан дьаллыкка ылларыы, куһаҕаҥҥа оботторуу. Бу тылынан үксүн наркотикка, арыгыга (алкоголизм), табаахха ылларбыт дьону ааттыыллар. Тэҥҥэ манна киирсэллэр: хаартыһыттар, игроманнар, шопоголиктар (shopaholics).
Мэдиссиинэҕэ үксүн өйө-санаата мөлтөөбүт, биир графигынан үлэлиир-хамсыыр дьону ааттыыллар.
Термин үөскээһинэ
Уонунан сыл анараа өртүгэр фармацевтическай тиэрмин курдук туттуллааччы, иһэ сылдьар эмин тохтоттоххо киһиэхэ наһаа биллибэтин курдук дозалаан эмтээһин буолар. Аддикциялаах киһини девиантнай быһыыланыытын курдук этиллэрэ.
Классификация
Клиническай, социальнай наркалогияҕа уонна адикталогияҕа, кэнники кэмнэргэ түргэнник куһаҕан дьаллыкка ылларыыны бэлиэтии көрбүттэр.
Аддикцияны "химическай" ол эбэтэр физическай ылларыы уонна психологическай ылларыы диэҥҥэ араарыахха сөп.
Психологическай ол эбэтэр поведенческай аддикция- киһи биир кэм биир дьарыгы, хамсаныыны оҥорорго ылларыыта, онтун тохтотор кыаҕа суох буолуута.
Туругу үөрэтии
Аддиктивнай быһыы-майгы- бу киһи дьиҥ олохтон куота сатаан өй-санаа өттүнэн уларыйыыта.
Аддикталогия- клиническай психология уонна социология киһи бу уларыйыытын үөрэтэр.
Общество туора көрбөт аддикциялара диэн бааллар: духовнай үөрэхтэр, медитация, тапталга ылларыы, айар-оҥорор дьарык, трудоголизм, экстремальнай спорт, интернетка ылларыы, аһааһынынан үлүһүйүү. Ону тэҥҥэ социальнай кутталлаах аддикциялар диэн бааллар: токсикомания, наркотикка ылларыы, клептомааннаһын уо.д.а.
Аддикция өссө улаатан эрэр, интеллектуально үрдүк сайдыылаах оҕо, элбэҕи билэ-көрө сатыырыгар баар буолуон сөп.
Саҥа аддикция көрүҥэ - интернеттан тутулуктаныы, телевизортан, компьютер ооньууларга буолаллар.
Аддикцияттан босхолонуу, эмтэнии
Бэйэ-бэйэни өйөнсүү, көмөлөһүү группатыгар киирии- бу саамай ордук туһалаах ньыма буолар аддиктивнай быһыыттан босхолонорго, аччатарга.
Бу группаҕа араас куһаҕан дьаллыкка ылларбыт дьон бииргэ мустан олорон, ис санааларын үллэстэн, бэйэлэрин курдук дьаллыкка ылларбыт дьоннуун бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөллөр, куһаҕан дьаллыктан босхолонорго дьулуһаллар.
"Биллибэт (анонимнай) аргыһыттар" группалара диэн баар, манна ким баҕар харчы взнос төлөөбөххө киирэр. Бэйэлэрэ баҕа санааларынан үп-харчы кыттыһан тэринэллэр. Бу группаҕа дьоннор мустан бэйэлэрин олохторун кэпсииллэр, хайдах, туохтан сылтаан аргыһыт буолбуттарын. Арыгыларын бырахпыт дьоннор хайдах быраҕалларыгар көмө, хайдах дьаллыктан босхоломмуттарын кэпсииллэр. Оннук курдук арыгыһыт чугас дьоно, аймахтара эмиэ туспа группа тэринэн үлэлииллэр, бэйэ-бэйэлэригэр көмө, сүбэ буолаллар.
Итинтэн сиэттэрэн "биллибэт наркоманнар", "арыгыһыт улааппыт оҕолоро" уо.д.а. группалар бааллар.
Американскай психологическай ассоциация эмтиир методын хардыылара:
Наркоманнарга эмиэ туспа группалар арыллан үлэлииллэр, эмтээһини быраас кэтээн көрөн олорор.
Өссө биир аддикцияны эмтиир көрүҥ баар - мэйии дириҥ структуратын стимуляциялааһын. Бу операция быһыытынан оҥоһуллар ньыма буолар, мэйиигэ электроимпульстаах аппараат угуллар. Үксүн Паркинсон ыарыылаахтарга тутталлар, онон кэлин аддикциялаах да дьоҥҥо туттар былаан баар.
Таҥара сэрэҕи таптыыр
Таҥара сэрэҕи таптыыр диэн этии киһи тугу эмэни оҥоруон иннинэ хайаан даҕаны бу быһыытын өссө төгүл ырытан, сыаналаан, туох содул үөскээн тахсыан сөбүн быһааран көрөрүгэр сүбэлиир. Бу этиигэ сэрэнии диэн тугу эмэни оҥоруох иннинэ санааҕа оҥорон көрөн быһаарыыны ылыныы аата. Өссө бу быһыы дьыалатыгар оҥоруллуон иннинэ өйгө-санааҕа элбэхтик ырытан, сыаналаан көрүү наадатын быһаарар.
Киһи тугу барытын оҥороругар, саҥарарыгар хайаан да улахан сэрэхтээх буолуохтаах. Туохха барытыгар нэмин билэн туттунуу сэрэхтээх буолууну үөскэтэр.
Сэрэх диэн олус киэҥ өйдөбүллээх тыл. Тула көрүнэ сырыт диэнтэн киһи хайдах туттунарыгар тиийэ быһаарар.
Сэрэнии хас да араас көрүҥнэрдээҕин биир-биир ылан быһаарыахпыт:
1.	Саҥарыыга сэрэх.
Саха киһитигэр сахалыы дорҕооннор дьайыылара өйүгэр-санаатыгар былыр-былыргыттан иҥэн сылдьаллар. Дорҕооннор киһиэхэ дьайыыларын тыл иччитэ диэн ааттыыллар уонна тыл иччититтэн саллаллар. Куһаҕан дорҕооннор куһаҕан тыллары үөскэтэллэрин саҥа билэн туһанар буолан эрэллэр. Айыы диэн тыл куһаҕан өттө элбэҕин быһаарыллыбытын кэнниттэн онно-манна тутталлара, улаханнык саҥараллара аҕыйыыр.
Хас биирдии сахалыы тыл суолтатын, өйдөбүлүн билэн саҥарыы киһиттэн ирдэнэр көрдөбүл. Куһаҕан тыллары саҥара сылдьыы куһаҕан майгыланыыга тириэрдэр кыахтаах. Оҕо улаатан иһэн куһаҕан тыллары саҥарарын билэр дьон тохтотон иһэллэрэ ордук. Куһаҕан тыллар суолталара оҕо өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥэн хааллахтарына куһаҕан майгыланара дьэ кэлэр.
Үчүгэй да тыллары күлүү гынан этиигэ эмиэ туһанылларын умнумуохха наада. Оҕо улаатан иһэн тыл маннык дэгэттэрин билэрэ ордук. Күлэн этиини билбэтиттэн көнөтүнэн өйдөөн сыыһа өйдөбүлгэ киирэн хаалыан эмиэ сөп. Үчүгэй да үчүгэй диэн хайҕаабыттарын кэннэ ону хаттаан сыаналааһын, тэҥнээн көрүү хаһан баҕарар туһалаах буолар.
Солуута суох саҥалаах киһи диэн мээнэ, быстах, буолары-буолбаты элбэхтик саҥарар киһини этэллэр.
Киһилии киһи саҥарар саҥатын сааһылаан, хас биирдии тылын суолтатын быһааран саҥарар, куһаҕан тыллары наадата суохха туттубат буолуохтаах. 2.	Туттунууга сэрэнии.
Сэрэхтээх буолуу киһиттэн ирдэнэр биир тутаах көрдөбүл. Киһи ханна баҕарар сырыттаҕына сэрэхтээх буолара наада. Туох барыта икки өрүттээҕин курдук туттунууга сэрэхтээх буолуу эмиэ икки өрүттээх:
1. Киһи улахан, ыйааһыннаах, күүстээх буолан тугу эмэни алдьаппатарбын, тоҕо кэспэтэрбин диэн куруук сэрэнэрэ, көрөн, мээрэйдээн хамсанара ирдэнэр. Туох эмэ кыраны оҥороору гыннахха олус сэрэхтээхтик тарбах төбөтүнэн бигээн тутуохха наада. Аҥардастыы күүһүнэн өттөйүү табыллыбата, туһата суоҕа быдан элбэх, тугу барытын күүһэ баарынан туттаҕына барыны-бары алдьатара элбээн хаалыан сөп.
Киһи үгүстүк тиэтэйэриттэн эмискэ олоро түһэн олоппоһу да тоҕо түһүөн, сыыһа-халты хамсанан толору астаах остуолу да тоҕо анньыан сөп. Арыгы иһиитин кэнниттэн киһи сыыһа-халты хамсанара элбиир. Холуочуйан баран бырааһынньык остуолун тоҕо көппүт киһини сэрэҕэ суох, куһаҕан киһинэн ааттыахха сөп. Хоонньоһон утуйа сытан кыра оҕотун хам баттыыр ийэ эмиэ баара биллэр, эргийээри оронтон сууллааччылар син-биир элбэхтэр. Киһи утуйа да сытан сэрэхтээх буолары умнубатаҕына табыллар.
Киһи ханнык баҕарар хамсаныылары оҥороругар бу хамсаныыларбынан туох эмэ куһаҕаны оҥорботорбун диэн олус сэрэхтээх буолара ити холобурдартан быһаарыллар.
2. Аны бэйэм онтон-мантан дөлбү түспэтэрбин, кыбыллыбатарбын, улахан, түргэн тиэхиникэлэргэ киирэн биэрбэтэрбин диэн сэрэннэҕинэ, тулатын көрүнэ сырыттаҕына эрэ эчэйбэккэ сылдьыан сөбүн хайаан да биллэххэ табыллар. Халтархай суолга киһи көннөрү хааман да иһэн охтон улаханнык эчэйэн хаалыан сөбө сэрэнэри тэҥэ эрчиллиилээх буолууну эмиэ эрэйэр.
Үлэһит киһиэхэ улахан сэрэхтээх буолуу хайаан да наада. Ону-маны оҥорууга, тутууга, илиинэн үлэлиир тэриллэринэн сатаан, сэрэхтээхтик тутта үөрэниигэ киһи өр кэмҥэ дьарыктаннаҕына эрэ табыллар. Аны тиэхиникэнэн үлэлииргэ өссө улахан сэрэхтээх буолуу наада. Манна тугу эмэ тоҕо көтүппэтэрбин диэн сэрэҕи кытта аны бэйэм киирэн биэрбэтэрбин диэн сэрэнии эрэ туһалыыр.
Ханнык баҕарар үлэ көрүҥэр аналлаах сэрэхтээх буолуу үөрэхтэрэ үлэ-хамнас уопутунан мунньуллан оҥоруллан туттулла сылдьаллар. Хас биирдии үлэһит ол үөрэхтэри билэн үлэтигэр туһанара аналлаах ирдэниллэр көрдөбүлгэ киирсэр. «Таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн этии киһи хаһан баҕарар сэрэхтээх эрэ буоллаҕына туох эмэ куһаҕаны оҥорбокко туһалааҕы оҥорорун уонна бэйэтэ олоҕун олорорун быһаарар. Сэрэхтээх киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр.
Сэрэхтээх буолууга үөрэммэтэх киһи онноҕор дьиэҕэ киирэн иһэн ааҥҥа тарбаҕын кыбытыа. Ыһыы-хаһыы, айдаан бөҕө буолуо. Аныгы төрөппүттэр оҕо ааҥҥа тарбаҕын кыбыттаҕына сатаан илиитин тута үөрэнэ илигин, сэрэхтээх буолуута суоҕун умнан туран, ааны оҥорбут киһини холбуу мөҕүөхтэрин сөп.
Сааны-сэби сатаан туттууга улахан сэрэхтээх буолуу ирдэнэр. Манна сааны ииппэккэ эрэ илдьэ сырыт диэн этиини тэҥэ саа уоһун киһи, дьон, эҥин диэки хаһан да туһаайыма диэн үөрэх ордук туһалаах диэн этиллэр.
Суоппар суол бары быраабылаларын тутуһан айанныырын таһынан олус сэрэхтээх буоллаҕына эрэ билигин массыына элбэҕэр сатаан сылдьар кыахтанар. Атын массыына суоппардара сыыһа-халты туттунууларыттан, хабырыйыыларыттан сэрэхтээх буолара, сороҕор аһаран биэрэ сылдьара эрэ абырыыр. Суоппар сыыһа-халты туттунара абаарыйаҕа тириэрдэр кыахтаах. Сэрэҕэ суох, киһиргэс суоппарга олорсубатах ордук курдук.
Сатыы киһи уулуссаны туорууругар тула өттүн көрүнэн ааһан иһэр массыыналарга киирэн биэрбэтэҕинэ эрэ этэҥҥэ уҥуор тахсар кыахтаах. Сатыы да киһи суол быраабылаларын үөрэтэрэ, билэрэ наада.
Киһи сэрэнэн бэйэтин харыстанарын тэҥэ атыттары эмиэ харыстыахтаах, сэрэниэхтээх. Олус былыргы кэмҥэ курдук киһи аар тайҕаҕа суос-соҕотоҕун сылдьар кэмнэрэ, бэйэтин эрэ харыстанара ааспыта быданнаата. Билигин сайдыыны ситиспит, улахан тиэхиникэлэри баһылаабыт өйдөөх-санаалаах киһи олоҕун сүрүн сыалынан аан маҥнай атыттары харыстыахха, сэрэниэххэ диэн буолар кэмэ кэллэ.
Сыыһа-халты туттунан, аһара баран быстах быһыыга түбэспэккэ олоҕун көрсүөтүк, сэмэйдик, уһуннук олорбут киһи дьон хайҕабылын ылыан ылар. «Киһини күҥҥэ 44 оһол күүтэр» диэн сахалар этэллэр. Бу хантан да, халлаантан ылыллыбатах олох уопутунан дакаастаммыт быһаарыы киһи үгүстүк бэйэтэ тиэтэйэриттэн, ыксыырыттан сыыһа-халты туттунарыттан, дэҥҥэ-оһолго түбэһэриттэн сэрэтэр этии буолар.
Киһи олоҕор «Туох барыта икки өрүттээх» буоларынан ханнык эрэ кээмэйи, сиэри аһара бардаҕына атын өттүгэр уларыйарынан сэрэхтээх буолуу аһара барара эмиэ куһаҕаҥҥа кубулуйар. Сэрэхтээх буолуу аһара барара, барыттан бары сэрэниигэ кубулуйара сыыһа. «Бөрөттөн куттанар буоллахха, тыаҕа тахсымыахха» диэн этии итини бигэргэтэр. Тыаҕа олорор киһи кутталыттан тыаҕа тахсыбатаҕына олоҕор туга эрэ улаханнык табыллыбат, суох буолуутугар тириэрдиэн сөп.
Таҥара үөрэҕин биир тутаах салаатынан киһини сыыһа-халты туттунарыттан, быстах быһыыга киирэн биэрэриттэн харыстааһын, эрдэттэн, бу сыыһа туттууну өссө оҥоруон инниттэн көмүскүү сатааһын буолар. Таҥара үөрэҕин итэҕэйэр киһи көмүскэллээх буолара итинэн быһаарыллар. (1,89).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Оонньооботох оҕо саас
Оонньооботох оҕо саас диэн этиини сэрии кэмин оҕолоро ыарахан олоҕу ааспыппыт диэн санааларыттан үөскэппиттэр.
Сэбиэскэй былаас кыайбытын кэнниттэн өй-санаа, таҥара үөрэҕин бырахпыттара, туһата суоҕунан ааҕан хаалларбыттара. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр дьон санаатын күүһүрдүүгэ таҥара үөрэҕэ туһатын И.В.Сталин билэн православнай таҥара дьиэлэрэ үлэлииллэрин көҥүллээбиттэрэ.
Өй-санаа, кут-сүр үөрэҕин билбэт, туһаммат бэлиэнэн сэрии иннинэ төрөөбүт дьон оҕо сааспытыгар оонньооботохпут диэн хом санаалаах сылдьаллара буолар. Кинилэр аныгы, атаахтык иитиллэр, оонньооһунунан эрэ дьарыктанан улаатар, үлэҕэ-хамнаска үөрэммэт оҕолору ордугургуур быстах санааларыгар оҕустаран итинник этиниигэ тиийэллэр.
Эстибит сэбиэскэй былаас саҕанааҕы бэлэми үллэстии өйө-санаата билигин да кырдьаҕас дьоҥҥо иҥэн сылдьар. Оҕо эрдэхпитинэ элбэхтик үлэлээбиппит, оонньооботохпут диэн этэннэр эбии көмө эрэйэллэр, көрдүүллэр. Кырдьык да сэрии ыарахан кэмнэригэр оонньооботох оҕо саастаах, элбэхтик үлэлээбит көлүөнэлэр өй-санаа үөрэҕин, оҕо куттара сайдыыларын уратыларын билбэттэриттэн итинник хом санааҕа түһэн сылдьаллар.
Кинилэр олохторун киһи быһыылаахтык, сиэри таһынан барбакка, куһаҕан быһыылары оҥорбокко уһуннук олорбуттарынан, элбэхтик үлэлээбиттэринэн киэн тутталлара кырдьык сөп. Үлэлиир-хамсыыр саастарыгар сыыһа-халты туттунан, быстах быһыыга элбэхтик түбэһэллэриттэн ахсааннара аҕыйах, билиҥҥи, кыра эрдэхтэринэ элбэхтик оонньоон-көрүлээн, атаахтаан улаатарга тиийбит эдэрдэргэ холоотоххо, кырдьаҕастар үөрүөхтэрин сөп этэ да, өй-санаа үөрэҕин билбэттэриттэн хомойо сылдьар курдуктар.
Сэрии кэмин ыарахан олоҕо дьайыытыттан кыра саастарыттан үлэҕэ-хамнаска үөрэнэн бары араас үлэни барыларын кыайа-хото, үчүгэйдик үлэлии үөрэммиттэригэр, киһилии, үчүгэй, аһыныгас майгыламмыттарыгар өй-санаа үөрэҕин биллэхтэринэ улаханнык махтаныахтарын сөп этэ.
Сэрии кэнниттэн төрөөбүт оҕолор олох саҥа көнөн эрэрин билэн улааппыттара. Кыра эрдэхтэн уһуннук оонньото сырытыннарбат, куруук үлэлэтэр аҕа соччо сөбүлэммэт. Билигин кэлэн сааһыран олорон аҕа кытаанах, элбэхтик үлэлэтэр эбитэ үчүгэйин, бары үлэни барытын сатыырга, кыайа-хото үлэлииргэ үөрэппит эбитин хойутаан да буоллар билэн улахан махталы тириэрдиллэр.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ оҕо ийэ кута кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ, ол аата олох кыра эрдэҕиттэн 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри кэмҥэ үөскээн олохсуйарын быһаарар. Онтон бэйэтэ умнубакка өйдөөн хаалар кэмиттэн ыла саҕалаан үөрэҕи-билиини ылынан салгын кута сайдан барар. Ийэ кута, төрүт өйө-санаата сайдар кэмигэр үлэлиир-хамсыыр туһунан үгэстэр үөскээбиттэрэ киһини үйэтин тухары салайа сылдьаллар, үлэҕэ-хамнаска сыһыамах буола улаатар. Оҕо эрдэххэ аҥардастыы оонньуу сылдьыы үлэҕэ-хамнаска үөрэммэтэх, тулуура, дьулуура суох, бэрээдэгэ мөлтөх киһини улаатыннарар.
Оонньооботох оҕо саастаах сэрии кэминээҕи көлүөнэлэр кыайа-хото, харса суох үлэлээннэр улахан сэрии алдьатыытын аҕыйах сылынан көннөрбүттэрэ, үлэҕэ-хамнаска элбэх саҥа ситиһиилэри оҥорбуттара. Элбэхтик үлэлээн, хамсанан, үчүгэй үөрүйэхтэри үөскэтинэн, сайдыылаах буор куттарын кэлэр көлүөнэлэригэр биэрэр кыахтаммыттара. Ол кэмҥэ Сэбиэскэй Сойуус чахчы сайдан, экономиката тупсан испит кэмэ баара, ас-таҥас сыаната чэпчээн иһэрэ. Оннооҕор Американы ситиэхпит диэн санааҕа кытта киирэ сылдьыбыттара.
Кэлин олох тубуста, бары-барыта «үчүгэй» буолла, тубуста диэн салайааччылар сымыйа этиилэринэн дьон өйүн-санаатын буккуйаннар уонна «айыы үчүгэй» диэн этэннэр ыаллар оҕолорун атаахтата, бэлэмҥэ үөрэтэ, аҥардастыы үөрэҕи эрэ эккирэтиннэрэ сатааннар, үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлээбэт эдэрдэр улаатаннар, ханнык да үлэ көрүҥэ билигин кыаттарбат буолбутуттан сэбиэскэй былаас бэйэтэ эстибитэ.
Кэлэр көлүөнэлэри иитии, үөрэтии өссө да көнө илигиттэн билигин ырыынак да кэмигэр үлэни-хамнаһы кыайар көлүөнэлэр үөскүү иликтэр. Үөрэхтэммит, мааны аатырбыт дьон куһаҕан, ыарахан, хара диэн ааттыыр үлэлэригэр атын, кэлии дьон эрэ үлэлиир буолан эрэллэриттэн ахсааннара сылтан сыл аайы элбээн иһэр.
Кыра эрдэхтэринэ аҥардастыы оонньуу, атаахтыы сылдьыбыт көлүөнэлэр сааһыран иһэн, дьонноро көрөн-истэн, харайан бүттэхтэринэ ханнык да үлэни кыайан үлэлээбэккэ, бичтии сылдьалларын ордорор, арыгыга ылларар дьон буолан хаалаллар. Куорат иһэ эдэр бичтэринэн толору. Арай хантан кэлэн маннык дьон баар буолан хаалалларын сөҕө санааччылар элбэхтэр. «Төрөппүттэрэ үйэлэрин тухары үлэ бөҕөнү үлэлээбиттэрин үрдүнэн оҕолоро ити буола сылдьар» диэн сэтэрии санааччылар эрэ бааллар.
Оҕо өйө-санаата кыра эрдэҕинэ хайдах иитиллибититтэн уратылардаах буола сайдарын сахалар атаах уонна көйгө диэн үөрэхтэрэ быһаарарын билигин умнан, туһаммат буола сылдьыы оҕолор иитиилэрэ мөлтүүрүгэр тириэрдэр. Кыра эрдэххэ көйгө буолуу туһалааҕын былыргы остуоруйалар, кэпсээннэр биһиэхэ тириэрдэ сатыылларын өй-санаа, кут-сүр үөрэҕин билбэттэн аанньа ахтыбаттар, туһамматтар. Былыргы төрүппүт Эллэй Боотур талан ылан тоҕо Омоҕой Баай көйгө кыыһын кэргэн ылбытын уонна элбэх уолаттары төрөтөн улаатыннарбытын, сахалары сайыннарбытын таба өйдөөһүн ирдэнэр.
«Олох ыараатаҕына омук күүһүрэр» диэн этиини таба өйдөөн кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ-үөрэтиигэ туһаннахха омукпут күүһүрүө, кыаҕырыа этэ. Кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ-хамнаска эриллэн тулуурдаах, дьулуурдаах, ол аата өһөс майгылаах, көрсүө, сэмэй эдэрдэр элбэхтик, кыайа-хото үлэлээн омугу сайыннараллар, үлэни-хамнаһы тупсараллар. Үлэни-хамнаһы эдэрдэр кыайа-хото үлэлээбэт, сүрэҕэлдьиир буоллахтарына, атыттар, кэлиилэр кэлэн кыайа-хото үлэлээн, ахсааннара элбээн, үлэни-хамнаһы кыайар дьон сиртэн-дойдуттан үтүрүйэн, хоту диэки үүрэн бараллар.
Омугу сайыннарыы диэн үлэни кыайа-хото үлэлээһин, оҥорон таһаарыы эрэ буолар. Үөрэхтээһин, ырыа, үҥкүү омугу сайыннарыы буолбатаҕын өйдөөн, үлэни-хамнаһы өрө тутуллар.
Сэрии ыар кэмигэр элбэхтик үлэлээн улааппыт көлүөнэлэр билигин даҕаны кыахтара баарынан үлэлии-хамсыы, оҕолоругар, сиэннэригэр көмө буола сылдьаллар. Ол барыта кинилэр кыра эрдэхтэринэ үлэҕэ-хамнаска үөрэммиттэриттэн, оннук үгэс үөскээбититтэн тутулуктаах. Бэйэ олоҕун туһалаах уопутунан туһанан оҕолору, сиэннэри кыра эрдэхтэриттэн үлэлии-хамсыы үөрэттэххэ, кинилэргэ соннук үгэстэр үөскүүллэриттэн үлэни-хамнаһы кыайар дьон буола улааталлар.
Сааһырбыт, билигин да үлэни-хамнаһы кыайар дьон оҕо сааспытыгар оонньооботохпут диэн өҥнүбэттэрэ ордук. Тулуурдаах, дьулуурдаах, үлэни-хамнаһы кыайар буола улаатыы кыра эрдэххэ үлэлии үөрэммиттэн, оннук үгэстэр үөскээбиттэриттэн уонна сыыһа-халты туттубат, быстах быһыыга киирэн биэрбэт көрсүө, сэмэй майгыланыыттан быһаччы тутулуктааҕын арааран биллэххэ, урукку, ыарахан олоххо билигин кэлэн махтаныллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Урааҥхай
Урааҥхай - уус-уран тылга-өскө туттуллар саха омугун иккис (хос) аата. Бу аат үксүн саха диэн ааты кытары холбоһор: урааҥхай саха эбэтэр саха урааҥхайа. Урааҥхай эбээннэргэ, эбэҥкилэргэ ол аата тоҥустарга туох да сыһыана суох тыл, бу ыстатыйа сымыйа.
Чинчийии суолтата
Сорох номохторго, саха үөскээбит дойдутунан Урааҥхай дойдута диэн баара кэпсэнэр, онтон саха төрүттэрэ туох баар баайдарын уонна сүөһүлэрин тиэнэн, бу дойдуттан Байкал таһыгар көспүттэр. Ол иһин саха төрдүн быһаарыыга, урааҥхай диэн аат төрдүн быһаарыы олус улахан суолтаны ылар. Урут бу аат киһи диэн суолтаҕа туттуллар эбит. Маннык аат олус элбэх омукка баара бэлиэтэнэр. Ол курдук калмыктарга, башкирдарга, монголларга, буряттарга, туваларга, эбэҥкилэргэ, маньчжурдарга уонна алтайдарга маннык ааттаах биис-уус баара. Онон бу аат алтай тыллаахтарга барытыгар тарҕаммыт эбит.
Чинчийии
Ксенофонтов аатырбыт «Урааҥхай сахалар» диэн үлэтэ уодаһыннаах 1937 сылга тахсыаҕыттан ылата, наука бу аат үөскээһинин уонна тарҕаныытын туһунан билиитэ өссө дириҥээбитэ. Г.М.Василевич уранкай уонна эбэҥки-урааҥхай диэн ааттар былыргы эбэҥкилэр ааттара буоларын туһунан матырыйаалы Саха сирин уонна Амур таһынааҕы эбэнкилэргэ экспедициятын түмүгэр хомуйан туспа үлэ оҥорон таһаарбыта. Кини сабаҕалыырынан, уранкай диэн аат түүр тыллаах саха өбүгэлэрэ төрүт олохтоох тоҥустары биитэр эбэҥкилэри бэйэлэрин истэригэр симэлитиэхтэриттэн ылата саха тылыгар олохсуйбута. Ол эрээри бу санааны соҕуруу түүр уонна монгол тыллаах омуктарга уранкай диэн аат эмиэ тарҕаммыта уонна саха өйдүүрүнэн, саха төрүттэрэ өссө соҕуруу олорон маннык ааттаахтара утарар.
Г.В.Ксенофонтов курыкан диэн аат ураанхай диэнтэн урааныкаан-курынкан диэн хоһулаһыытыттан үөскээбит буолуон сөп диэн этиитэ билиҥҥи наукаҕа эмиэ көстөр. Ол курдук алтай тылларын үөрэтэр В.И.Рассадин тофалардарга к буукуба көтүтүллэр, онон урынкан диэн ааҕыллар диэн кэпсиир. Бурят эдэр ученайдара Б.Нанзатов уонна Д.В.Цыбикдоржи́ев эмиэ курыкан диэн тыл урааҥхай диэнтэн үөскээбит буолуон сөп диэн суруйаллар.
Кытай летопиһыттан
Кытай летопиһыгар, урааҥхай киһитэ кылгас, тиэрэ кэтиллибит тирии таҥастаах уонна кылгас ыстааннаах ойууламмыт. Атах сыгынньах уонна иннигэр лабаанан эрэ саптыбыт. Онтон курыканнар уонна дуболар (туматтар) татаардар курдук уһун саппыкылаах уонна халааттаах ойууламмыттар. Онон бу ойуулар бу биистэр араас төрүттээхтэрин туоһулууллар.
Ураанхай диэн аат үөскээбит сиринэн кырдьык Маньчжурия сирэ буолар. Ол курдук кэриэйдэр маньчжурдары Оранкай диэн ааттыыллар. Кытай уонна Корея источниктара урянха диэн чжурчжэнь бииһин туһунан бэрт элбэҕи кэпсииллэр. Бу Ляодунь урянхаецтара монгол тыллаах этилэр, ойраттартан арахсыбыттар, кэлин маньчжур буолбуттар. Былыргы кытай кинигэлэрин тылбаастаабыт Н.В.Кюнер суруйарынан уранхай диэн тыл араас суруллуутунан (урянхит, воланхэ, улянха эҥин), былыр былыргыттан Арҕаа Маньчжурияҕа уонна Хоту-Илин Монголияҕа олохтоох си (хи), биитэр кумоси (кумохи) диэн аатынан биллибит биис суруллубут. Кытай суругар бу кумоси бииһэ монгол тыллаах сяньби бииһигэр киирэрэ, ол эрээри кинилэр төрүттэрэ Юйвынь Мохой хунн этэ, үгэстэрэ түүрдэри кытта биир диэн эмиэ баар.
Дун-ху бөлөҕөр киирэр Хи (Си) бииһэ хуннартан хотторон баран, Увань хайа тэллэҕэр тиийэн саспыт. Манна төрүт олохтоохтору кытта буккуһуу түмүгэр, VII үйэҕэ кинилэртэн увань уонна увань-хи диэн биистэр арахсыбыттар, бу баларга эбээннэр уонна эбэнкилэр өбүгэлэрин көрөллөр. Эбэнкилэр кумохи бииһин удьуордара буолаллар, онон кинилэр биир суол ааттарынан урааҥхай диэн тыл буолбут. Ол иһин бу хи бииһин ол аата ураанхайдары тоҥус тыллааахтара, тонус тыллаахтар уопсай өбүгэлэрэ буолаллара диэн этии эмиэ баар. Ол эрээри кумохи (ураанхай) бииһэ монголлуу тыллаах буолуон сөп, төрүт олохтоох тоҥустары кытта буккуһан кинилэр үгэстэрин, тылларын ылбыт буолуон сөп.
Сахалиин уобалаһа
Сахалиин уобалаһа эбэтэр Сахалиинскай уобалас (Нууччалыы: Сахалинская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Уһук Илин федеральнай уокуругар киирэр. 1932 сыл алтынньы 20 сылл төрүттэммитэ.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка  493 302  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 5,66 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 80,82% (2013).
Экономика
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха  8,7 эбит, ол эбэтэр  25,3  тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Сахалиин уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 66 миэстэни ылан олорбут.
Данилов Софрон Петрович
Данилов Софрон Петрович (19.04.1922, Мытаах нэһилиэгэ, Арҕаа Хаҥалас улууһа, Саха губернията — 07.09.1993) — саха норуодунай суруйааччыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1949).
Олоҕун олуктара
1929 с. Бор бастакы сүһүөх оскуолатыгар киирбит.
1940 с. Дьокуускайдааҕы педагогика рабфагын бүтэрэн, педагогика институтугар үөрэнэ киирбит.
1941—1942 сс. армияҕа сулууспалаабыт, онтон доруобуйатынан сыыйыллан төннөн кэлэн Уолбут сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыт.
Элбэх сыл суруналыыстаабыт уонна иитэр-үөрэтэр үлэҕэ сылдьыбыт.
1993 сыл балаҕан ыйын 7 күнүгэр өлбүт.
Айар үлэтэ
1934 с. 12 саастааҕар «Кыым» хаһыакка бастакы суруйуутун бэчээттэппит. 1938 с. «Бэлэм буол» хаһыакка «Мууска» диэн хоһооно бэчээттэммитэ, сотору соҕус илиинэн суруллар устудьуоннар сурунаалларыгар суруйааччы бастакы кэпсээнэ тахсыбыта. 1938 с. ырыа буолбут хоһоонноро биллибиттэр. «Сүрэх тэбэрин тухары», «Киhи биирдэ олорор», «Сказание о Джэнкире» романнара, «Манчаары», «Дьону үөрдэ сылдьаары», «Уот», «Бааһына» сэһэннэрэ, кэпсээннэрэ, «Сахалар ааттарыттан» драма — саха литературатыгар биллэр көстүүлэр.
С. Данилов — публицист уонна литературнай критик. Орто оскуола литератураҕа бырагыраамматын уонна учебнигын ааптара.
Н. Чернышевскай «Что делать?» романын, Н. Островскай, Лопе де Вега драмаларын уонна да атыттары тылбаастаабыт.
Уопсастыбаннай үлэтэ
Төрөөбүт омугун санаата өрөгөйдүүрүгэр, национальнай культура тиллэригэр өрөспүүбүлүкэ суверенитеттанарыгар бэйэтин сүүнэ кылаатын киллэрбитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин саҥа Конституциятын ылыныыга быһаччы кыттыбыта. 1992 сыллаахха Саха омугун Кэнгириэһин Сүбэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта.
3-с тыһыынча сыл
3 -c тыһыынча сыл
Винокуров (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах:
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-03
Кулун тутар 1—31күннэрэ thumb|50px
Эбиэн
Эбиэн - уһуктаах төбөлөөх, таҥнары сүргүөхтээх ырба, оноҕос төбөтө.
Горохов (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах:
4 -c тыһыынча сыл
4 -c тыһыынча сыл
Юпитер
Юпитер эбэтэр Сэндэли диэн Күнтэн бэhис уонна Күн систематын ордук улахан планетата. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.
Ытык (иһит)
Ытык
Электроннаах паара
Электроннаах паара — икки электрон холбоспут туруктара.
Дуреев Козьма
Дуреев Козьма - прапорщик, 1764 сыл тохсунньу 29 күнүттэн  1764 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Тобольскайга кистэлэҥ хамыыһыйаҕа ыытыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Чередов Федор Васильевич олорбут. Чередов кэнниттэн бойобуоданан коллежскай советник Черкашенинов Мирон Мартынович анаммыт.
Егоров (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах:
Тараща
Тараща (Тараща) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 529 (2012).
Коваленнаах ситим
thumb|right|250px|Соҕотох коваленнаах ситим ([[электрон былыта кыһылынан бэлиэтэммит)]]
Коваленнаах ситим (лат. co — «бииргэ» уонна vales — «кыахтаах» диэнтэн) диэн икки атом тас электроннарын былыттара холбоһон оҥорбут ситимнэрэ. Ситим электроннаах былыттара бүтүн электроннаах паара диэн ааттанар.
Семёновка (Полтава уобалас)
Семёновка (Семенівка) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 192 (2017).
Мааныга кэтэр кытыылаах сон
былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
Өтөх ото
Тарҕаныыта
Уус ареала  — Ближний Восток, Европа, Киин Азия, Сибиир. Үүнэр сирэ — өрүс кытыллара, хонуулар, сыһыылар; өтөхтөр, бөх тоҕор сирдэр, аппалар, эргэ карьердар. Туойдуҥу-кумах, азотунан баай сири сөбүлүүр.
CNN
thumb|right|250px|CNN киинэ, [[Атланта]]
Cable News Network (CNN) диэн АХШ телекомпанията. 1980 сыллаахха Тед Төрнер тэрийбитэ. АХШ бастакы күҥҥэ 24 чаас устата сонуннар биэриилэрин көрдөрөр буолбут телеханаала.
Дьулуур көҥүлэ
Дьулуур көҥүлэ (τὸ αὐτεξούσιον эбэтэр, liberum arbitrium) — киһи туохтан да, кимтэн да тутулуга суох бэйэтэ быһаарыныы ылынар уонна тугу баҕарар көҥүл талар кыаҕа.
Былыр-былыргыттан "дьон бэйэлэрин быhаарыыларын уонна быhыыларын хонтуруоллуур кыахтаахтар дуо?" диэн ыйытыы философия биир мөккүөрдээх ыйытыыта буолар. Бу мөккүөр Сократ кэмиттэн баара биллэр.
Икки утарыта турар санаалар бааллар: метафизическэй либертарианизм — детерминизм алҕаһыыр, дьулуур көҥүлэ диэн баар, эбэтэр баар буолуон сөп, уонна кинину утары турар кытаанах детерминизм — детерминизм сөптөөх, онон дьулуур көҥүлэ суох.
Дьулуур көҥүлүн бириинсибэ итэҕэлгэ, этикаҕа уонна билимҥэ дьайар. Холобур, итэҕэлгэ дьулуур көҥүлэ баарын бигэргэтэр буоллахха, ол аата таҥараны кытта сэргэ киһи бэйэтин баҕатынан тугу эрэ уларытар кыахтаах диэн салгыы этиэххэ сөп. Этикаҕа дьулуур көҥүлэ баара киһи бэйэтин дьайыытын иһин толору эппиэттиир диэҥҥэ тиэрдэр. Билимҥэ дьулуур көҥүлүн үөрэтии киһи майгытын өтө көрүү ньымаларын билэргэ туһаныллыан сөп.
5 -c тыһыынча сыл
5 -c тыһыынча сыл
Сигили
Сигили диэн киһи сөбү уонна сыыһаны, үчүгэйи уонна куһаҕаны араарарын өйдөбүлэ. Сигили омук үгэстэрин, философия, итэҕэл, култуура халыыптарыгар уонна тосхоллоругар олоҕурар. Сигилилээх кэпсээннэр үгэ дэнэллэр. Сигилини этика диэн философия дисциплината үөрэтэр.
Курилов Семен Николаевич
300px|thumb|right|Курилов Семен Николаевич Курилов Семен Николаевич — биллиилээх дьүкээгир суруйааччыта, аан дойдуга аатырбыт «Ханидоо уонна Халерхаа» диэн романы суруйбут.
Ини-бии Куриловтар
Дьүкээгир омугун аан дойдуга биллэрбит дьонунан үс ини-бии Куриловтар буолаллар. Төрөппүттэрэ табаһыт идэлээх Николай Николаевич уонна Анна Васильевна Куриловтар норуот фольклорун үчүгэйдик билэр дьон буолан уолаттарын дьүкээгир култууратын чиҥник уонна киэҥник билэр гына иитэн таһаарбыттар. Семен бырааттара Гаврил Курилов (Улуро Адо) уонна Николай Курилов. Гаврил — лингвист учуонай, суруйааччы, дьүкээгир бастакы букубаарын ааптара. Николай Курилов дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит худуоһунньук, ону таһынан поэт, прозаик, драматург, суруналыыс, «Геван» радиостанция үлэһитэ.
Ефимов (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах:
Эҕир
Эҕир — туундараҕа тыал охсуутун хоту хаар кэрдиис-кэрдиис буола хомурахтаммыта.
Говоров Павел Александрович
Говоров Павел Александрович —
Гаити Өрөспүүбүлүкэтэ
Гаити Өрөспүүбүлүкэтэ (République d'Haïti, Гаити креоллыы: Repiblik Ayiti) диэн Кариб дойдута. Иэнэ 27,750 км2. Киин куората Порт-о-Пренс.
Черкашенинов Мирон Мартынович
Черкашенинов Мирон Мартынович - коллежскай советник, 1764 сыл бэс ыйын 1 күнүттэн  1766 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Уурайан баран дьаһаах хамыыһыйатын начаалынньыгынан үлэлээбит.
Сахаҕа кини аатынан өс номоҕо үөскээбит: "Мөрүөн хамыыһыйа саҕаттан"," туос биэдэмэскэ суруллубутунан".Сири сыһыарыы биэдэмэстэрин,кумааҕы суох буолан, Мөрүөн хамыыһыйата туоска суруйбута биллэр.
Кини иннинэ бойобуоданан Дуреев Козьма олорбут. Черкашенинов кэнниттэн бойобуоданан коллежскай советник Дебринин Алексей Петрович анаммыт.
Иванов (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах:
Турантай
Турантай (Filipéndula spp., Лаба́зник, Таволга) — элбэх сыллаах от үүнээйилэр уустара, кэргэҥҥэ киирэр. Ууска 10—13 көрүҥ киирэр, Хотугу полушарие умереннай зантыгар үүнэллэр.
Суорат
Суорат
Спиридонов Ефим Никонович
Спиридонов Ефим Никонович — Сэттэ Мэтээл (1922—2003) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Шамшин Владислав Павлович
200px|thumb|right|Шамшин Владислав Павлович Шамшин Владислав Павлович, 1989 — 1990 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэитин бэрэстээтэлэ.
Олоҕун олуктара
1960 - 1962 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод сүрүннүүр механик отделын маастара;
1962 - 1964 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод механика цеҕын начальнига;
1964 - 1967 сыллардаахха — Усуйаана оройуонун Нижнеянскайдааҕы өрүс пордун сүрүннүүр инженера;
1967 - 1970 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод сүрүннүүр инженера;
1974 - 1975 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын промышленностка уонна транспортка отделын сэбиэдиссэйэ;
1975 - 1980 сыллардаахха — ССКП Дьокуускайдааҕы горком иккис сэкрэтээрэ;
1980 - 1983 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы горисполком бэрэссэдээтэлэ;
1983 - 1986 сыллардаахха — ССКП Мирнэй горкомын бастакы сэкрэтээрэ;
1986 - 1989 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын иккис сэкрэтээрэ;
1989 сыл алтынньы - 1990 сыл ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ;
1991 сылаахха — ССРС Наукаларын Академиятын Хотугу сир физика уонна техника проблематын институтун директорын солбуйааччы;
1992 сыл олунньутуттан — Саха Республикатын промышленность уонна геология министирин солбуйааччы;
1996 сылаахтан — АЛРОСА АК Дьокуускайдааҕы бэрэстэбиитэлин солбуйааччыта.
Фидьи
Фидьи диэн Чуумпу океан соҕуруутугар баар арыы дойду. Вануатуттан илин, Тонгаттан арҕаа уонна Тувалуттан соҕуруу баар. Дойду 322 арыыттан турар архипелаг буолар. Олортон 106 дьон олорор, өссө 522 кыракый арыы баар. Икки сүрүн арыылара Вити Леву уонна Вануа Леву, кинилэргэ дойду дьонун 87% олорор.
6 -c тыһыынча сыл
6 -c тыһыынча сыл
Махаров (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах:
Үүт үрүмэтэ
Үүт үрүмэтэ
Сайыҥҥы солко сон
Сайыҥҥы солко сон — суугунас солко тастаах, таҥас биэтэстээх, оноолоох, дьогдьуурдаах, хара баархат саҕалаах уһун сон. Маннык сону оҕуруолаабаттар, симэхтээбэттэр. Киэргэлэ диэн улахан дьогдьуура, оноолоро, хара саҕата. Манных сону хаарыс таҥастан эмиэ тигэллэр. былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
Чаҥ
Чаҥ (бронза) — алтан уонна хорҕолдьун булкааһа.
Устуоруйаҕа чаҥ үйэтэ диэн ааттанар киһи-аймах сайдыытын биир улахан кэрчик кэмин ааттыыллар.
Өлөҥ
thumb|200px
Өлөҥ (манник болотный, Glyceria) - уулаах сиргэ эбэтэр күөл кытыытынан үүнэр элбэх сыллаах кубархай төбөлөөх дороххой от.
Былыр былыргыттан дьон аһылыкка туттар отторо. Сахалар эмиэ сииллэрин, киниэхэ суолта биэрэллэрин элбэх топонимнар туоһулууллар: Өлөҥнөөх диэн сирдэр, күөллэр өрөспүүбүлүкэ хас да улуустарыгар бааллара биллэр. Холобура билиҥҥи Үөһээ Бүлүү Өлөҥнөөҕөр (Нам нэһилиэгин сирэ) нуучча хаһаахтара симиэбийэ туппуттара биллэр, ол сир аатыттан Оленск диэн Бүлүү куорат бастакы аата барбыт диэн буолар. Бу үүнээйи латыынныы аата Glyceria – минньигэс аматннааҕын этэ сылдьар – гириэктии глюкос – минньигэс. Өлөҥнөр бары – уһун силигэхтээх сииктээх сир үүнээйилэрэ. Туораахтаахтар кэргэннэригэр (злаки) киирэр. Өлөҥ соцветиета минньик курдук холбоммут соцветие.
Дьиктитэ диэн биир үрэххэ, күөлгэ үүнэр өлөҥ барыта биир кэмҥэ сибэккилэнэр. Итинник гынан куоппаһырыы элбэхтик барарын ситиһэр. Хайдах итинник тэҥҥэ сибэккилэнэрэ чуолкай биллибэт. Үүнээйи үрдүгэ 120 см тиийэр, умнастара хаптаҕай, элбэх сүһүөхтэрдээх. Сэбирдэхтэрэ кытыыларынан уонна аллараа өттүлэрэ ньуура ньылҕаархай буолбатах (кыра хатыылаах?), алтаттан отут сантиметрга дылы уһуннаах, иккиттэн сэттэ миллиметрга дылы кэтиттээх.
От ыйыттан балаҕан ыйыгар дылы сибэккилэнэр.
Аҕабыыт
Аҕабыт, аҕабыыт – (нуучч. киирбитинэн – Баачыка, Тээтэ) – православнай таҥара дьиэтин үлэһитэ: таҥараны итэҕэҕэтэргэ дьону үөрэтэр, саҥа ыал буолбуттары бэргэһэлиир, төрөөбүт оҕону сүрэхтиир, мэлиибэн ыллыыр о.д.а. оҥорор.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт” Дьокуускай, Бичик, 2004 c.
Подольскай
Подол диэн XVIII үйэҕэ Москуба Данилов монастыырын дэриэбинэтиттэн үөскээбитэ. Куорат статуһун 1781 сылтан сүгэр. 1971 сыллаахха Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанынан наҕараадаламмыта. 2004 сылтан куорат уокуруга диэн стаатустаах.