cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айыы аартыга аһаҕас
Айыы аартыга аһаҕас
«Айыы аартыга аһаҕас» диэн этии өлүү суола аһаҕас диэн өйдөбүлү биэрэр. Айыы суола диэн өлүү суола. Саха дьоно өлүү туһунан билиилэригэр «Өлөр судургу» диэн этии баар. Өлүү судургу буоларынан бу «Айыы аартыга аһаҕас» диэн этии үөскээбит.
Өлүү олоҕу олорордооҕор чэпчэки буолан бэйэлэригэр тиийиммит дьону сахалар сөбүлээбэттэр. «Олох ыараханын тулуйбат буолуу» диэн этиини үөскэппиттэр.
"Олох ыарахан", «Олох оонньуу буолбатах» диэн этиини оҕону үөрэтиигэ элбэхтик туттуллар.
Саха дьонун өлүүгэ, сүтүүгэ ыҥырбаккыт буоллар. "Айыы диэмэ" диэн сахалар үөрэхтэрин тутуһан айыы диэн тылы алгыска туттумуохха. Киһи олоҕор киһилии суолунан сылдьыахтаах. Алгыска айыы диэн элбэх куһаҕаннаах тылы туттуллубат.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
.lk
.lk диэн Сри Ланка үрдүк таhымнаах ил домена.
С
С - Саха алпабыытын 24-с буукубата.
Майаҕастыҥылар
Майаҕастыҥылар (, семейство Сиговые) — лососеобразнайдар этэрээттэригэр киирэр семейство.
Бу семействоҕа маннык уустар киирэллэр: Сүрүлэр, Майаҕастар, Үрүҥ балыктар.
Ылыллыбыт сирэ
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ - буобура кэтэхтээх, аллара бэдэр үрүҥнэрдээх, көмүс мииһэр оҕуруолаах, туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ.
Өссө маны көр
Торҕо күөх
Малибу
thumb|260px|Dawn in the [[Santa Monica Mountains.]]
Амик
Амик — 1976 сыллахха Монреаль куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта.
Ымыыны хайдах талбыттара
Канаада буобурата бу дойдуга аатырбыт клен сэбирдэҕиттэн итэҕэһэ суох бэлиэ кыыл буолар. Уһук хотугу сири аахсыбатахха Канаадаҕа бүтүннүү тарҕаммыт кыыл буолар. Бу кыыл Канаада 5 харчылаах (цент) манньыатыгар кытта баар. Канаада аан бастакы почта мааркатыгар эмиэ бу кыыл ойууламмыта уонна «Трёхпенсовый бобр» диэн ааттаммыта биллэр. XVI үйэттэн саҕалаан буобураны бултааһын бу дойдуга сүрүн дьарыктан биирдэстэрэ этэ. Буобура дьиҥнээх спортмен хайдах буолуохтааҕын көрдөрөр: тулуурдаах, дьарыктаах, дьаныардаах.
Өҥүн арааһа
Амик буобура хара уонна ортотунан курдуу кыһыл өҥнөөх. Курдуу барар өҥ хас да араастаах буола сылдьыбыт эбит. Ол эрэн саамай киэҥник тарҕаммыта – 1976 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы оонньууларын сүрүн ымыыта буолбут кыһыл өҥ. Атын көрүҥэр кыһыл лиэнтэҕэ тиэрбэстэр суохтар. Үһүскэ курун өҥө кустук бары өҥүн хатылыыр эбит.
Интэриэһинэй чахчылар
Генри Лонгфелло аатырбыт "Гайаваат туһунан ырыатыгар" буобуралар ыраахтааҕылара Амик диэн ааттаах. Маны таһынан, дьээбэ быһыытынан Буобура аллара диэки түһэр уһун кутуруга – уруһуйдуур киһи кумааҕыта тиийбэккэ аллара ыыппыт диэн баар.
.lr
.lr диэн Либерия үрдүк таhымнаах ил домена.
Новгородов Иннокентий Николаевич
Новгородов Иннокентий Николаевич (төр. 29.09.1962, Дьокуускай) — саха учуонайа, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора. Эбэҥки тылыгар сахаттан киирбит тыллар тустарынан монография ааптара. Тыл үөрэҕэр, историяҕа, археологияҕа, генетикаҕа олоҕуран саха омуга бэйэтин историятыгар ханнык омуктары кытта алтыһан кэлбитин үөрэтэр. Ыаллыы олорор омуктар бэйэ-бэйэлэрин тылларын хайдах таарыйсалларын сырдатар.
Научнай үлэтэ
И. Н. Новгородов саныырынан, саха омуга төрүкү түүр омук, Саха Сирин киин өттүгэр XIV үйэҕэ соҕурууттан көһөн кэлбит. Маннык санааны кини генетика, тыл үөрэҕэ уонна археология билии салааларыгар суруллубут көрдөрүүлэргэ олоҕуран этэр. Алтай тыллара аймахтыы тыллар диэн этиини И. Н. Новгородов ылыммат. Итинник сабаҕалаан этиини (гипотезаны) билигин даҕаны дакаастамматах диир учуонайдарга киирсэр. И. Н. Новгородов наукаҕа үлэтигэр сүрүннээн Щербак Александр Михайлович сабыдыала үрдүк. Ону таһынан учуонай Герхард Дёрфер уонна Станислав Калужинскай үлэлэрин сэҥээрэр.
1997 сыллаахха Уфа куоракка ыытыллыбыт тюркологтар Аан дойдутааҕы конгресстарыгар «Тюркология накануне XXI века» диэн ааттаан түүр, тоҥус уонна мондьуур тыллар сибээстэрин туһунан дакылаат аахпыт.
Беляевка
Беляевка (Біляївка) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 213 (2011).
Эстоннар
Антропология өттүнэн көрдөххө илин-балтия уонна нордическай расалар икки ардыгар тураллар. Эстоннар улахан өттө атеистар, ол гынан баран итэҕэйэр дьон сүнньүнэн лютераннар уонна православнайдар.
Дьиибэ
2008 сыл дааннайынан - 300 Эстон дьоно "Саха тыла" биллэллэр эбит
.ls
.ls диэн Лесото үрдүк таhымнаах ил домена.
Степанов Ефим Николаевич
200px|thumb|right|Степанов Ефим Николаевич Степанов Ефим Николаевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Дьураактар
Дьураак (Дьур. ненэй ненэч (тылыттан тылыгар «дьингнээх киһи»), хасово, нещанг; урукку — самоеддар, юрактар) эбэтэр ненецтэр - Саха сиригэр нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ хотугулуу-арҕаа олорбут биис ууһа.
Дулгааннар дьураак диэн ненецтэри ааттыыллар.
Кэргэн (биология)
Кэргэн (familia, элб.ахс. familiae) — Биология систематикатын иерархиятыгар сүрүн раангаларыттан биирдэстэрэ.
Категориялар иерархияларыгар кэргэн этэрээттэн (бэрээдэктэн) аллара турар, оттон трибаттан уонна уустан үөһэ.
Холобурдар: бабочка-капустница (Pieris brassicae) относится к семейству белянок (Pieridae).
thumb|left|Аан бастаан кэргэни туттууга киллэрбит [[Маньоль Пьер|Пьер Маньоль мэтириэтэ]]
Аат оҥоруу быраабылата
Названия семейств образуются по правилам, регулируемым международными кодексами зоологической и ботанической номенклатуры. В зоологии название семейства образуется от названия типового рода, к основе которого добавляется стандартное окончание -idae, в ботанике к основе названия типового рода добавляется стандартное окончание -aceae.
Холобур: Canis (ыт) ууһун аатыттан Can- олоҕо уонна -idae сыһыарыыта Canidae (ыттыҥылар) диэни биэрэр. Rosa (роза эбэтэр дөлүһүөн) ууһуттан Ros- олоҕо уонна -aceae сыһыарыы Rosaceae (розатыҥылар).
Сороҕор кэргэнтэн оҥоһуллубут раангалар туттуллаллар: Мэҥэ кэргэн (надсемейство) уонна Кэргэн үөдүҥэ (подсемейство).
Һ
Һ - Саха алпаабытын 25-с буукубата.
h сабыылаах дорҕоон буолар. Латыннысса H буукубатыгар майгынныыр.
Т
Т — Саха алпабыытын 26-с буукубата.
.lu
.lu диэн Лүксембург үрдүк таhымнаах ил домена.
Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэ - саһыл, бэдэр, бөрө сирэйдээх бэргэһэ. Бастакытынан, хайа аҕа ууһуттан төрүттээҕи көрдөрөллөр, иккиһинэн, бу кинилэри араҥаччылыыр ийэ кыыл мөссүөнэ.
Өссө маны көр
Торҕо күөх
У
Ө - Саха алпабыытын 27-с буукубата.
Basshunter
Ю́нас Э́рик О́лтберг, Basshunter, швед. Jonas Erik Altberg (Ахсынньы 22, 1984, Хальмстад) — шведскай ырыаhыт, продюсер уонна диджей.
Үтүктүү
Сахалар арҕаа дойдулары ордук сайдыылаахтарынан ааҕаллар. Нууччалары быһалыы, ол аата кинилэр майгыларын үчүгэйин уонна куһаҕанын ситэ араарбакка эрэ үтүктэллэр. Ыраахтааҕылаах Россия саҕаттан олох бары өттүгэр хаалан иһии элбэҕэ бэрдиттэн барыны-бары үтүктэн, сайдыыны эбинэн туһаны оҥостоллор. Кэнники кэмҥэ үтүктэр дьоммут мөлтөөннөр үтүктэн ылынар туһалаахпыт аҕыйаан, буортулааҕы үтүктэрбит элбээтэ.
Нууччалар саҥаларын тупсара сатаан дуу эбэтэр кыыллары олус сөбүлүүллэрин биллэрэн дуу тыһы ыттарын «сука» диэн ааттыылларын оннугар «девочка» диэн, онтон атыыр ыттарын «мальчик» диэн тупсаран этэллэрэ элбээтэ. Бу этииттэн, тылы уларытыыттан нуучча мааны бэйэлээх кырасыабай кыыс оҕото тыһы ыкка тэҥнэнэн хааларын, оннук майгыланан хаалыахтааҕын аахсыбаттар. Киһи тыла атын киһиэхэ дорҕооннорун охсууларынан ордук күүскэ дьайан араас санааларын үөскэтэрэ дакаастанан эрэр. Элбэхтик «ыы» диэн саҥарыыттан ытааһын, онтон «рр» диэнтэн кыыһырыы үөскээн тахсаллара дьоҥҥо хаһан да уларыйбат.
Нууччалар тупсаран ыты «девочка» эбэтэр «мальчик» диэн ааттыылларын биһиги дьоммут, иһиттибит ээ, истибэтибит ээ диэбиттии бары кэриэтэ үтүктүбүтүнэн бардылар. Арыычча тылы билэр дьон чахчы санааргыахтарын сөптөөх курдук балаһыанньа үөскээтэ эрээри биһиги итэҕэли сымыйанан үөрэтээччи тыл үөрэхтээхтэрбит дуомнара «мык» да диэбэттэр. Хата бэйэлэрэ аан бастаан үтүктэ охсон тыһы ыты кыыс оҕо диэн ааттыылларын ордорор курдуктар.
Маннык ыты кытта тэҥнэбилтэн өйдөөх-санаалаах буолан кыыс оҕо аптарытыата түһэр, өйө-санаата уларыйар, ыкка тэҥнэһээччи кини буоларыгар тиийэр. Ыт өйө-санаата тиийбэтиттэн туох да диэн ааттаан ыҥырдахха туга да көҕүрээбэт, өйө-санаата уларыйбат.
Ыаллар мааны кыыстарын атыттар «сучка» диэтэхтэринэ оҕолоох дьон чахчы өһүргэниэхтэрин сөп. Бу кыыс тыһы ытын «девочка» диэн ыҥырдахтарына тыһы ыттара аны кыыстарыгар тэҥнэнэн, кыыстара уонна тыһы ыттара биирдик ааттанан, майгылара биир буолан хааларын өйдөөбөтөҕө буолаллар.
Ыттаах дьон тыһы ыты куруук «девочка» диэн ааттыыр буоллахтарына кыыстара ону истэн мин эмиэ тыһы ыт курдук «девочка» эбиппин диэн тыһы ыт майгына майгыланан улаатыан сөп. Тыһы ыт тугу оҥорорун, көнөтүнэн эттэххэ, сүүлэ киирбит кэмигэр ханна атыыры көрсө түстэр эрэ сапсыбытынан барарын курдук быһыыланыы иҥэн хаалыан сөп.
Сахалар былыр былыргыттан киһи диэн ханнык баҕарар кыыллартан олус үрдүктүк турарын, өйө-санаата элбэҕин, салгын кута сайдан иһэрин, уратытын, киһилии туспа майгылааҕын билинэн бэйэлэрин, дьону эрэ туспа арааран «Ким», «Бу кимий?»,- диэн ааттаан ыҥыраллар. Киһиттэн атын кыыллар, сүөһүлэр, көтөрдөр, мастар, туттар тэриллэр бары сахалыы «Ол», «Бу», «Туох»,- диэн тылынан этиллэллэр, «Бу тугуй?» - диэн ыҥырыллаллар. Бу туспа арааран ааттааһын киһи диэн атын кыыллардааҕар, көтөрдөрдөөҕөр өйүнэн-санаатынан олус үрдүктүк турарын, итилэри кытта хаһан да тэҥнэспэтин, туспатын сахалар былыр-былыргыттан билэллэрин уонна олохторугар туһаналларын бэлиэтиир көстүү буолар.
Тыһы ыты «девочка» диэн ааттааһынтан кыргыттар өйдөрө-санаалара сыыйа уларыйан иһэр. Билигин Россияҕа полиция нравов үөскээһинэ дьахталлар өйдөрө-санаалара тыһы ыт өйүгэр тэҥнэһэн эрэрин биллэр дакаастабыла буолар.
Бу үөдүйэн иһэр куһаҕан майгыны сахалар эмиэ үтүктэн эрэллэрэ олус хомолтолоох. Ыты уол эбэтэр кыыс диэн ыҥыран ааттаан уолга эбэтэр кыыска ыты тэҥнээһин аҥар өттүттэн баҕар саҥарары тупсарар диэн быстах санааһынтан, дириҥник билбэккэ эрэ үтүктэ сатааһынтан этиллэрэ буолуо. Онтон биир өттүттэн уол эбэтэр кыыс диэн ааттаан уолга эбэтэр кыыска ыты тэҥнээһин өй-санаа өттүттэн оҥорор куһаҕана кыайан ааҕыллыбат курдук куһаҕан.
Туох диэн ааттыыртан ыт өйө-санаата тиийбэтиттэн туга да уларыйбат. Арай өйдөөх-санаалаах оҕолор тыл дьайыытыттан өйдөрө-санаалара буорту буолар, ыт майгына майгыланыахтарын сөп. Маннык саҥарыы баар-суох оҕолорбутун ыкка тэҥниир, ол иһин ордук куһаҕан. Ыт туһунан өйдөбүл икки өрүттээҕин быһаарарга аналлаах этии сахаларга эмиэ баар: «Ыт киһи доҕоро буоллаҕына үчүгэй, онтон доҕоруҥ ыт буоллаҕына ордук куһаҕан». Ыт төһө даҕаны киһи доҕорун иһин сахаларга киһини ыкка холооһун быстар куһаҕан майгынан ааҕыллар.
Тыл дорҕооннорун өйгө-санааҕа дьайыылара хаһан да уларыйбаттар. «Ы» дорҕоон уһаатаҕына «ыы» диэҥҥэ тиийдэҕинэ ытааһын үөскүүр, «Р» дорҕоон хатыланан күүһүрдэҕинэ «рр» буоллаҕына ырдьыгынааһыҥҥа кубулуйар. Бу дорҕооннор киһи мэйиитигэр хамсааһыннары үөскэтэллэринэн өйгө-санааҕа быһалыы дьайаллар.
Дорҕоон дьайыыта киһиэхэ бэрт сотору тиийэрин саха эмээхситтэрэ билэллэр этэ. Кыра оҕо «ыы» диэн саҥара оонньоотоҕуна хайаан да тохтотоллоро уонна: «Бу оҕо сотору ытаары гынна быһыылаах»,- диэн сэрэтэн этэллэрэ. Кырдьык эбиэттэн киэһэҕэ оҕо кыайан тиийбэккэ эрэ кыҥкыйданан, ытаан-соҥоон барара биллэр.
Саха дьоно Айылҕаттан тутулуктарын сүтэрбэккэ, быспакка сылдьаллар. Киһи өйө-санаата Айылҕаттан биир тутулугунан дорҕооннорунан тутулук буолар. Ытааһын уонна ырдьыгынааһын дорҕоонноро айылҕа кыылларын кытта биирдэр, холбуу сибээстээхтэрэ киһиэхэ эмиэ дьайа сылдьаллар.
Былыр-былыргыттан саха дьоно мунньуммут билиилэрин, тылларын уонна өйдөрүн-санааларын харыстыыллар, уларыппаттар. (1,21).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.
1634 сыл
Түбэлтэлэр
Бүлүү куората төрүттэммит.
Төрөөбүттэр
Өссө маны көр: Категория:1634 сыллаахха төрөөбүттэр
Өлбүттэр
Өссө маны көр: Категория:1634 сыллаахха өлбүттэр
Өктөбэфест
Октоберфест (Oktoberfest, хос аата ""Пиибэ бырааhынньыга") диэн бавардар бырааhынньыктара, Мүнхен куоракка сыл аайы ыытыллар. 16 күн устата буолар, балаҕан ыйын бүтүүтүттэн алтынньы саҥатыгар дылы. Аан дойду ордук улахан дьаарбаҥа буолар. Сыл аайы Октоберфестка 6 мөлүйүөн киһи ыалдьыттыыр, үксэ баай дойдулартан (Эуропа, АХШ, Дьоппуон). Кэнники кэмҥэ сахалар эмиэ сылдьаллар, 2007-2009 сс Германия дойдутугар, Баварияҕа 1 тыһ. курдук саха сылдьыбыт.
Октоберфесты Мүнхен салалтата тэрийэр уонна ыытар. Фестивалга олохтоох пиибэ компанияларын эрэ кытыннараллар. Кинилэр анал Октоберфест пиибэтин (Oktoberfestbier) астыыллар, кини арыгытын кыраадыhа 5,8—6,3 %.
Борук Мэхээлэ
Борук Мэхээлэ — Бүлүүттэн төрүттээх ырыаһыт, олоҥхоһут.
Бааска уола Борук Мэхээлэ диэнинэн сэрии иннинэ биллэрэ. I Чочуга олорбут, II Чочуттан төрүттээх. «Үрдүк уҥуохтаах, бөдөҥ-садаҥ, кэлбит-барбыт киһи кыһыл саһыл тыһа бэргэһэлээх, таба курумулаах буолара», — диэн ахтар бэйэтин кинигэтигэр кырдьаҕас суруналыыс Нина Протопопова. Кэлин суруналыыс буолуохтаах Бүлүү куоракка Нина Иннокентьевна эдьиийигэр олордоҕуна онно кэлэн түһэр идэлээх эбит. Кэллэҕинэ киэһэ аайы олоҥхо буолар эбит. «Артыыс аҥаардаах ырыаһыт-олоҥхоһут киһи сэрииттэн эргиллибэтэҕэ», — диэн кини түмүктүүр.
Баhрейн
Баһрейн Хоруоллуга диэн Перс хомотугар баар арыы-дойду. Баһрейн, толору ылыныллыбыт аата — Баһрейн королевство (араб. — аль- Баһрейн) — Соҕурулуу-арҕаа Азия Персидскэй хомотун арыытыгар баар государство, саамай кыра арабскай судаарыстыба Баһрейн 3 улахан уонна элбэх кыра арыылара Саудовскэй Араабыйа биэрэктэринэн илин диэки 16 км тайаан сытар; Саудовскэй Араабыйаны кытта, массыына сылдьар муостатынан холбоһор. Королевство сиригэр Манама таһыгар баар Джуффэйргэ Ахис бэһис флотун сүрүн баҕата баар.
География
Баһрейн 33 арыыттан турар. Улахан арыы — Баһрейн буолар. Хотуттан — соҕуруу 50 км уһуннаах, арҕааттан- илин 15 км кэтиттээх. Арыы испиэскэ тааһынан турар, онтон атын арыылар коралтан тураллар. Арыы оротугар 30-35 м үрдүктээх хаптал хайа турар.
Баһрейн устуоруйата
Биһиги эрабыт иннинэ III-с тыһыынча сылыгар бу дойду сиригэр сайдыылаах цивилизация баар этэ. Ол кэмнэ бөҕөргөтүллүбүт тутуулар тарҕаммыттар. Дильмун диэн ааттаах былыргы государство, муоранан атыы эргиэн улахан киинэ этэ. Бу эргиэн тула Двуречье шумердар диэн, уонна да атын норуоттара Инда норуоттарын кытта сибээһи туталлара.
Нэһилиэнньэтэ
2007 сылга нэһилиэнньэтин ахсаана 708573 тыһыынча, ол онтон олохтоохторун аҥара Иран куораттан кэлбит иммигран- улэһиттэр уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрэ; Баһрейн олохтоохторо Европа уонна Южнай Азия эҥэрдэртэн сылдьаллар. Официальнай тыллара — арабскай, ону таһынан английскай, фарси уонна урду тылын тутталлар. 30 % быраһыан олохтоохторун сааһа 15 буолар, 68 % — 15 саастарыттан 65 диэри, 3,2 % — 65 саастарыттан кырдьаҕастар. 2003 сыллаахха оҕо төрөөһүнүн ахсаана 1000 олохтоохтон, 19,02 % быраһыанынан сыаналаммыт; өлуу ахсаана — 1000 киһиттэн 3,99 % быраьыана; иммиграция — 1000 киһиттэн 1,07 %. Нэһилиэннэ олохторун уһуна 73,7 саастарыгар диэри (Эр дьон 71,3, дьахтар — 76,2). Нэһилиэнньэ орто сааьа 28,7 буолар (эр дьон — 31,6, дьахтар — 25,1). Нэһилиэнньэ хойуута 1142,9 чел./км². Киин куората Монама (137 тыһыынча олохтоох), Баһрейнтан хотугулуу — илиҥ өттүгэр сытар, киин бөдөҥ эргинэ буолар.
Судаарыстыба устуруойстубата
Баһрейн — конституционнай монаархия. Судаарыстыба баһылыгар король турар (2002 — эм.). Правительствонан премьер — министр баһылыыр. Кабинетыгар 23 министр баар. Парламеннара 2 сүрүн палаататтан турар:
Экономиката
1932 сыллаахха Нефть хостонуон иннинэ, Баһрейн экономикатын сүрүн салаатынан, чөмчүүк тааһы тутуу этэ. Эрдэ ниэби хостооһун уонна оҥорон таһаарыы ВВП — 60 % буолара, билиҥҥи кэмҥэ 30 %. Баһрейн «Хара көмүһэ» сылын ахсын баранан иһэр. Ол эрэн, 2015 сыллаахха 18, 462 мөлүйүөн ниэб хостонон, 2014 сыллаах таһымын — 3,7 % сиппитэ. Баһрейнҥа эбии айылҕа гааһа хостонор уонна оҥоһуллар.
Сорох кумахтаах уонна уулаах сирдэргэ олохтоохтор финиковай пальманы, фрукталары, помидордары, оҕуруот астарын уонна эриэхэлэри уо.д.а үүннэрэллэр. Олохтоохтор ону таһынан балыктары уонна креветкалары бултууллар. Баһрейнҥа аан дойду туризма сайдыбыт.
Марина Цветаева
Марина Ивановна Цветаева (1892, Москуба, — 1941, Елабуга, ССРС) — нуучча поэта, тылбасчыта, XX үйэ бөдөҥ поэттарыттан биирдэстэрэ.
Олоҕо
Марина Цветаева 1892 сыллаахха балаҕан ыйын 26 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүтэ. Аҕата, Иван Владимирович, — Москуба университетын профессора, биллиилээх филолог уонна искусствовед; кэлин Румянцев түмэлин дириэктэрэ уонна и основателем Ойуулуур ускуустуба түмэлин тэрийээччи. Ийэтэ, Мария Мейн (төрдө — нууччатыйбыт поляк-ниэмэс ыалыттан), пианистка этэ, Антон Рубинштейн үөрэнээччитэ.
Уустук олоҕу олорбута. Икки кыыстааҕыттан биирэ оҕо дьиэтигэр иитиллэ сылдьан аччыктаан өлбүтэ. 1922—1939 сылларга кэргэнин үрүҥ эппиһиэри батыһан эмиграцияҕа олорбута. Онтон кэргэнин дойдутугар төннөрүн көҥүллээбиттэригэр ССРС-ка кэлбиттэрэ. Ол сыл сайыныгар кыыһын Ариаднаны уонна кэргэнин Эфрону хаайбыттара, кэлин кэргэнин ытан өлөрбүттэрэ. Соҕотох уола сэрии кэмигэр 1944 сыллаахха бааһыран өлбүтэ.
Бэйэтэ Елабуга куоракка Татарстааҥҥа көскө сылдьан 1941 с. атырдьах ыйын 31 күнүгэр бэйэтигэр тиийинэн өлбүтэ. Көмүллүбүт сирэ чуолкай биллибэт, 1960 с. Елабуга кылабыыһатыгар эдьиийэ Анастасия кириэс туруортарбыта.
Хотугу сулус
400px|thumb|right|Хотугу сулус Хотугу сулус (Аччыгый Араҥас α-та) — +2,0m сулус бөдөҥнөөх сулус. Сир Хотугу полюһун зенитыгар баар сулус. Сиртэн 431 уот сыл ыраах.
Билиҥҥи эпохаҕа Хотугу полюс зенитыттан 1° кыра, ол иһин сир күннээҕи эргийиитигэр хамсаабат. Ориентацияҕа сөптөөх сулус, хайысхата хоту ыйар.
Прецессия
Сир иитэ прецессиялаах буолан Хоту полюс 100 сылга 0,5 градус уларыйар. Ол иһин араас кэмнэргэ Хотугу сулуһунан атын сулустар буолаллар. Ол гынан баран "Хотугу сулус" диэн аат Аччыгый Араҥас α-тыгар мэлдьи сыстыбыт аат.
300px|thumb|left|Хотугу полюс зенитын уларыйыыта
Биһиги үйэбит нөҥүө 13 тыһ. сыл — Вега (Лира α-та)
Биһиги үйэбит нөҥүө 9 тыһ. сыл — Геркулес π-тэ эбэтэр η-та
Биһиги үйэбит нөҥүө 8 — 7 тыһ. сыл — Геркулес τ-та
Биһиги үйэбит нөҥүө 5500 — 3500 сыллар — Дракон ι-та
Биһиги үйэбит нөҥүө 3500 — 1500 сыллар — Тубан (Дракон α-та)
Биһиги үйэбит нөҥүө 1500 г. — 1 сыл — Кохаб (Аччыгый Араҥас β-та). 1 - 1100 сыллар — хотугу сулус суох.
1100 — 3200 сыллар — Аччыгый Араҥас α-та, эбэтэр билиҥҥи Хотугу сулус.
3200 — 5000 сыллар — Альраи (Цефей γ-та).
Бавардар
Бавардар ... Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх:
Хотугу сулус
Прецессия
8500 — 13000 сыллар — Денеб (Куба α-та) уонна Садр (Куба γ-та)
13000 сылга эмиэ Вега (Лира α-та) буолуо.
.lv
.lv диэн Латвия үрдүк таhымнаах ил домена.
Олунньу 19
Олунньу 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 50-с күнэ. Сыл бүтүө 315 күн (ордук хонуктаах сылга 316 күн) баар.
Чорноморск
Чорноморск (Чорноморськ) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 59 817 (2014).
.ly
.ly диэн Лиибийэ үрдүк таhымнаах ил домена.
1633
1633 сыл.
Туох буолбута
«Златокипящая государева вотчина» буолуох сир диэбит, Өлүөнэ өрүс ойуутун оҥорторбут, уонна ол ойуу роспиһигар саха, тоҥус уонна бүрээт элбэх уустарын аатын тиһиктээбит.
Баҥладеш
Баҥладеш диэн Соҕуруу Азия дойдута.
Ү
Ү буукуба Саха алпабыытын 28-с буукубата.
Аһаҕас дорҕоону бэлиэтиир. Латыыннысса Y буукубатыырыгар майгынныыр да буоллар, булкуллуо суохтаах.
1635
1635 сыл.
Иванова Нина Алексеевна
Олоҕун кэпсээнэ
Иванова Нина Алексеевна 1952 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ Иванова Мария Никифоровна (1911-1.03.1999), Оҥхой нэһилиэгэр, 1957 сыл сайыныгар «Чөмчөрү» диэн сайылык ферматыгар үлэлии олорон, Далыр нэһилиэгин I Күүлэт Захаров Захар Захарович I диэн сылгыһыт киһиэхэ (1900-1.07.1966) кэргэн тахсан Далырга көһөн барбыттара. 1960 сыллаахха Далыр орто оскуолатын бастакы кылааһыгар үөрэнэ киирбитэ. Үөрэҕэр туйгун буолан 1962 сыллаахха «Бэлэм Буол» хаһыакка «Володя Ульянов дневнигэр» хаартыската тахсыбыта. Ити сыл сааһыгар, колхоз бөдөҥсүйэн, Хороҕо эдьиийин кытта көһөн киирбитэ. 1968 сыллаахха Үөһээ-Бүлүү оройуонун Хоро 8 кылаастаах оскуолатын үөрэнэн бүтэрэн баран Н. Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай училище физкультурнай отделениетыгар үөрэнэ киирбитэ.
Үлэтэ-хамнаһа
мини|Биологияҕа бүтүн Арассыыйатааҕы олимпиадалар призердарын Яковлев Ильяны кытта, (2005, ыам ыйа) 1971 сыллаахха Бүлүүтээҕи педагогическай училищены үөрэнэн бүтэрэн баран Уус-Алдан оройуонугар Чэриктэй аҕыс кылаастаах оскуолатыгар физкультура учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта. Үөһээ Бүлүү оройуонуттан үһүс киһинэн физкультура учуутала идэлээх дьахтар буолар. 1972—1975 сылларга I Боотулуу орто оскуолатыгар учууталлыыр, 1975 сылтан Хоро орто оскуолатыгар. 1985 сыллаахха Саха государственнай университетын биолого-географическай факультет биологическай отделениетын үөрэнэн бүтэрэр. 2005 сылтан бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор.
Спортка ситиһиилэрэ
Иванова Нина Алексеевна спорка ситиһиилэрэ:
Наҕараадалара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үөрэҕин министиэристибэтин, ФК уонна Спорт кэмитиэтин Махтал суруктарынан наҕараадаламмыта. Үөһээ Бүлүүтээҕи үөрэх салаатын начальнигын 2017 сыл кулун тутар 20 күнүнээҕи быһаарыытынан «Үөһээ Бүлүү улууһун Бочуоттаах учуутала» аат иҥэриллибитэ.
Аччыгый Араҥас (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Аччыгый Араҥас Аччыгый Араҥас (латыынныы Ursa Minor) — полюс чугаһынааҕы сулустар бөлөхтөрө. Халлааҥа иэнэ 255,9 квадрат градуһа уонна 40 сулус көстөр.
Аччыгый Араҥаска билигин сир Хотугу полюһун зенита баар. Кини Хотугу сулустар 1° ыраах сытар.
Сулустар
Ордук улаханнык көстөр сулустар:
Бэрт Маарыйа
Бэрт Маарыйа — мындырынан, сиэрдээх майгытынан аар-саарга аатырбыт Тааттаттан төрүттээх XIX үйэҕэ олоро сылдьыбыт саха дьахтара. Манчаары Баһылай кини тылын-өһүн истээри анаан-минээн кэлэ сылдьыбытын туһунан номох баар.
Миша
Миша диэн аат (нууччалыы Мишка, Михаи́л, Михаил Пота́пыч) — тыатааҕыны (эһэни) үгүс остуоруйаларга нуучча омук үгэс буолбут ааттыыр майгытыттан баар буолбут. Москватааҕы оонньууларын тэрийэр бөлөх бу ымыыны анаан-минээн спортсмен бары күүстээх хаачыстыбатын (күүс-уох, дьаныар, сымса) көрдөрөрүн иһин талбыттар.
Бэрт Маарыйа
Утумнара
Бэйэтэ Чыкыйаастан 4 уоллааҕа. Биир уола Суһуохтаах Мааркап (Марк) Тараҕай нэһилиэгэр 24 сыл кинээстээбит, икки ыҥырыкка Мэҥэ улууһугар кулубалаабыт, 1893 сыллаахха 71 сааһыгар өлбүт. Кини икки уола Уйбаан уонна Сүөдэр Мааркабыстар Мэҥэ улууһун сис баайдара буолан Бүтэйдээххэ аатыран-сураҕыран олорбуттар.
Миша
Хайдах баар буолбута
1977 сыллаахха Олимпия сайыҥҥы XXII оонньууларын тэрийэр бөлөҕө эһэни уобарастаан көрдөрөр иһин күрэс былдьаһыы биллэрбит. Онно 42 саастаах, оҕо кинигэлэригэр иллюстрация оҥорорунан биллэр Виктор Чижиков кыайбыт.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ - Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын сайыннарыыга дьон үлэлэрин судаарыстыба уонна бар дьон билиниилэрин көрдөрөр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоммут бочуоттаах сыбаанньа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ диэн сыбаанньа иҥэриллибит дьонугар аналлаах түөскэ кэтиллэр бэлиэ туттарыллар, түөс уҥа өттүгэр кэтиллэр.
Миша
Хайдах баар буолбута
Чижиков кэлиҥҥи ахтыыларыгар доҕордуулар биир кэмҥэ түмсэн баран сүүс кэриҥэ эһэ ойуутун оҥорбуппут, олортон биир ойуу тэрийэр бөлөх талбыт 60 ойуутун ахсааныгар киирбит этэ диэн ахтар. Кинини ол кэннэ ойуутун өҥнөөх оҥороругар көрдөспүттэр. Муус устар 1 күнүгэр кини ойууну илдьэн туттарбыт. Ол эрэн биир кыра ымпык хаалбыт – олимпия оонньууларын бэлиэтин киллэрии. Маны кини атырдьах ыйыгар биирдэ, ону даҕаны түүлүгэр көрбүт эбит: эһэ оҕотугар халлаан күөх-хара-саһархай-от күөх-кыһыл өҥнөөх курдаан баран ортотугар Олимпия оонньууларын тиэрбэстэрин оҥоруу. Кини бу көннөрүүлэри киллэрэр.
Бу кэнниттэн сотору буолан баран ыытыллыбыт бырайыактар быыстапкаларыгар Чижиков ойуутун Олимпия норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэтин бэрэсэдээтэлэ лорд Килланин биһирээбитин биллэрбит. Онтон балаҕан ыйын бүтүүтэ киниэхэ төлөпүөнүнэн: «Виктор Александрович! эҕэрдэлиибит — Эн эһэҥ Партия КК-тын ааста!» диэбиттэр (ол аата ымыыны киин кэмитиэт көрүүтүн ааспыт).
Онон, 1977 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Олимпия сайыҥҥы XXII оонньууларын сүрүн ымыытын быһыытынан бигэргэммит.
Ымыыны туттуу
мини|Миша эһэ оҕото почта мааркатыгар Олимпия сайыҥҥы XXII оонньууларын ымыыта киэҥник туттуллубут. Оччотооҕу кэм сиэринэн вымпелларга, былакааттарга, почта мааркаларыгар, кэмбиэргэ, открыткаларга, значоктарга, бэлэх-туһах оҥоһуктарыгар итиэннэ кинигэ-сурунаал таһыгар үгүстүк туһаныллыбыт.
«эйэҕэс Миша» туһунан строкалар «До свиданья, Москва» диэн — Москватааҕы оонньуулар быраһаайдаһар ырыаларыгар киирбит. Бу строкалары композитор А. Н. Пахмутоваҕа уонна поэт Н. Н. Добронравовка Олимпия сайыҥҥы XXII оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын уонна сабыллыытын тэрийээччи – режиссер И. М. Туманов уонна бу сиэр-туом сүрүн дирижёра О. А. Димитриади анаан-минээн суруттарбыттар.
мини|Олимпиада сабыллыытын кэмигэр 1980 сыл атырдьах ыйын 3 күнүгэр В.И.Ленин аатынан Киин стадиоҥҥа ыытыллыбыт үөрүүлээх быһыыга-майгыга сабыллыы кэмигэр, илиҥҥи трибунаҕа уус-уран фон баара (экраны илиилэригэр араас өҥнөөх щиттары тутан турар 4500 саллаат оҥорбут). Олимпия оонньууларын уота утуйбутун кэннэ экраҥҥа Миша эһэ оҕото уонна "Доброго пути!" сурук баар буолбут. Ол кэннэ кини харах уутун таһаарар.
Кылаас (биология)
Кылаас (classis, элб. а. classes) — Биология систематикатын иерархиятыгар сүрүн раангаларыттан биирдэстэрэ.
Категориялар иерархияларыгар кылаас кэлимтэн (ботаникаҕа - салааттан) аллара турар, оттон этэрээттэн уонна уустан үөһэ турар.
Названия классов
Названия классов, как и названия других таксонов, ранг которых выше рода, являются униномиальными, то есть состоят из одного слова — существительного (или прилагательного, используемого как существительное) во множественном числе, написанного с заглавной буквы.
В ботанике и микологии для названий классов и подклассов используются стандартизированные окончания (эти окончания только рекомендуются, но не являются обязательными):
Миссисиипи (өрүс)
thumb|280px|Миссисипи тардыытын каартата Миссисиипи (Mississippi, оджибве тылынан misi-ziibi эбэтэр gichi-ziibi — «улахан өрүс») — АХШ-ка баар өрүс, аан дойду саамай улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ. Уһуна 3 770 км. Итаска күөлтэн саҕаланан баран (муора таһымыттан 450 миэтэрэ үрдүктээх сиргэ Итаска Национал заповеднигар, Миннесота штаат) Миэксикэ хомотугар түһэр.
BMW
BMW (Bayerische Motoren Werke) диэн Германия улахан массыына уонна матацикл оҥорор тэрилтэтэ. Салалтата - Мюнхен. Улахан заводтара - Мюнхен (Германия) уонна Атланта (АХШ). Билигин 175 дойдуларга улэлиир. Улахан 3 массыына оҥорор хампаанньа быыһыгар баар, Audi уонна Mercedes-Benz хампаанньалары кытары.
BMW бу массыналары оҥорор:
Деятельность
2007 С. концерн 1 203 482 массыына (2006 с. бу кэмин кытта тэҥнээтэххэ 7,6 % түстэ). BMW 2020 сылга производствоны 25 %- нан улаатыннарар санаалаахпыт. Онон 2016 сылга 2,4 мөл. экземпляры таһааран, 3,5 сылынан 3 мөл. итэҕэһэ суох үлэни ыытар былааннаахпыт.
BMW массыыналарын ырыынагар сүрүн куонкурус-бөртөлүөт. Эмиэ конкуренцияны аудио уонна Lexus массыыналар оҥороллор.
Европа массыыналарын оҥорон таһаарааччыларын ассоциациятын чилиэнэ (А. Н.
Компания сүрүн производственнай кыамталара Германияҕа (Дингольфинг, Регенсбург, Лейпциг, Мюнхен) түмүллүбүттэр. Таиланд, Малайзия, Индия, Египеккэ, ЮАР, Вьетнамҥа уонна АХШ (Спартанберг) тэрилтэлэргэ массыыналар мунньулуннулар. Россияҕа BMW массыыналара Калининградка («Автотор») мусталлар. Кытайга BMW Comw Авто Холдинг (Cacheng Autheng Authing) хампаанньаны кытта бииргэ үлэлэһэр, атыы- эргиэн маркатыгар чэпчэки массыыналары оҥорор.
1636
1636 сыл.
Гоголев-Сатал Уус Александр Николаевич
Сатал Уус, Гоголев Александр Николаевич — худуоһунньук, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, поэт быһыытынан эмиэ биллэр.
1948 с. Бүлүүгэ учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Өр сылларга "Сардаана" сувенир фабрикатыгар, Саха сиринээҕи уус-уран пуонда мастарыскыайыгар үлэлээбитэ. Билигин Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан култуура Киинигэр "Симэх" норуот ускуустубатын Киинин салайааччытынан үлэлиир. Саха сирин уустарын холбоһугун уонна СӨ төрүт ускуустубатын тарҕатыыга анаммыт Сүбэни салайар.
2010 сыл сайыныгар А.Пушкин үбүлүөйүгэр анаан ыытыллыбыт поэзия түһүлгэтигэр кини аата бастыҥынан ааттанна.
Улахан Араҥас (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Улахан Араҥас Улахан Араҥас (латыынныы Ursa Major) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа көстөр иэнэ 1280 квадрат кыраадыс (сулустар бөлөхтөрүгэр үһүс улахан).
Сэттэ сулуһа тутаахтаах хомуоска маарыҥныыр халыыбы көрдөрөр.
Кулун тутар уонна муус устар ыйдарга ордук көстөр.
Айыыны оҥорума
Айыыны оҥорума диэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕо сайдан, ону-маны билэн, көрөн истэҕинэ өйүн-санаатын киһилии суолунан салайыыга туһанар үөрэҕэ буолар.
Былыргы кэмнэргэ наука сайдан иһиитин христианскай таҥара үөрэҕэ утарар этэ. Таҥара үөрэҕэ баһылыыр эрдэҕинэ «Сир Күнү тула эргийэр» диэн саҥаны арыйбыт Н.Коперник үгүстүк хаайыыга сыппыта. Аан дойду сайдыытын үөрэппит Д.Бруно уокка уматыллыбыта. Орто үйэлэргэ олус өр кэмнэргэ дьон өйө-санаата сайдыытын таҥара дьиэтэ инквизиция көмөтүнэн хам баттаан олорбута.
Бары улахан таҥара үөрэхтэрэ өйү-санааны хааччахтыыллар, аһара барбатын хааччыйаллар. Кинилэр: «Айылҕаны барытын таҥара, бог, аллах айбыта»,- диэн этиилэрэ киһи өйө-санаата таҥараттан намыһаҕын, хайдах да кыайан таҥараны аһара барбатын билинэр. Таҥараны итэҕэйээччилэр үҥэллэр, бокулуоннууллар, таҥараттан кыраларын билинэллэр. Киһи өйө-санаата куруук аһара бара сатыырынан таҥараны билинии, таҥаралаах буолуу өй-санаа аһара барбатын хааччыйар.
Сахалар «Таҥара айбыта» диэн этиини тэҥэ олус былыргыттан сылдьар өй-санаа хааччахтарын: «Куһаҕаны, айыыны оҥорума», «Киһи буол», «Киһилии быһыылан», «Сиэри кэһимэ» диэн этиилэри куруук тутталлар. Бу дириҥ өйдөбүллээх этиилэри табатык быһаарыы уонна олоххо быһаччы оҕолору иитиигэ туһаныы төрөппүттэр сыаллара. Саха дьоно таҥараларын, итэҕэллэрин сайыннарыахтарын ис сүрэхтэриттэн баҕараллар. Таҥаралаах буолуу аҥардас үтүөҕэ ыҥырар баҕа санаа баарын быһаарарын таһынан, дьоҥҥо өй-санаа бары хааччахтарын тутуһары, өйү-санааны киһи буолууга, киһи быһыылаахтык олоҕу олорорго үөрэтэри халбаҥнаабакка толорору ирдиир.
Өй-санаа хааччаҕа оҕо улаатан өйө-санаата саҥа сайдан истэҕинэ хайаан да наада. «Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии быһыылаах киһи тахсыбат» диэн саха дьоно ити хааччаҕы былыргыттан билэн олохторугар туһаналлар этэ. Кэлин сэбиэскэй былаас ханнык да таҥара суох диэн үөрэҕэ киһи өйө-санаата көҥүлүнэн сайдан барыны барытын баһылыырын туһунан сымыйа өйдөбүлү үөскэтэн, тэнитэн кэбиспитэ Россия дьонун өйдөрүн-санааларын олус улаханнык буортулаата. Ол буортулааһын түмүгүнэн оҕону кыра эрдэҕинэ үгэстэргэ, бэрээдэккэ үөрэппэттэн билигин улааппыт эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруга суох буолан быстах быһыыларга киирэн биэрэллэрэ элбээтэ. Эдэр уолаттар биирдэ арыгы истэхтэринэ сыыһа тутта охсон хара айыыны оҥорон кэбиһэллэр. Саҥа саҕаланан эрэр олохторун биир сыыһа туттууттан буортулаан хаайыыга түбэһэллэр, эрэйгэ тэбиллэллэр, ииппит, улаатыннарбыт дьоннорун бары баҕа санааларын, кырдьар, бохтор кэмнэригэр эрэллэрин, тирэхтэрин суох оҥороллор.
Саха эдэр дьонун өйдөрүн-санааларын итинник буортулааһыны билигин "айыы үөрэҕин" тарҕатааччылар эмиэ салҕаан ыыталлар.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта олус күүстээх уонна түргэн. Бу өй-санаа хайа диэки хайысхалаахтык сайдарыттан бу киһи инники олоҕо барыта тутулуктанар.
Төрөппүттэр кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрө-санаалара туруктаах, тулуурдаах, бэйэлэрэ үлэни-хамнаһы кыайар-хотор буола улаатыахтарын баҕаран кыра эрдэҕиттэн этин-сиинин эрчийэн, өйүн-санаатын, ийэ кутун үчүгэй үгэстэргэ үөрэтэн биэриэхтээхтэр. Кыра оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ аҥардастыы тылынан этии эбэтэр кинигэттэн ааҕан биэрии оҕоҕо ситэ тиийбэтин, этин-сиинин эрчийиигэ, үгэстэргэ үөрэтиигэ көрдөрөн, үтүгүннэрэн, батыһыннаран биэрии хайаан да эрэйиллэр.
Таҥара өйү-санааны хааччахтааһына оҕо улаатан иһэриттэн саҕалаан өйө-санаата сайдыытыттан тутулуктанан уларыйан биэрэн иһэр. Ол иһин маннык икки көрүҥҥэ арахсар:
1.	Оҕо кыра, өйө-санаата ситэ сайда, тугу оҥорорун дьүүллээн кыайан быһааран билэ илигинэ: «Куһаҕаны оҥорума», «Айыыны оҥорума» диэн хааччахтааһын, бобуу оҥоруллар.
2.	Оҕо улаатан салгын кута сайдан, үөрэҕи-билиини ылынан, үгэстэри үөрэтэн тугу оҥороро туох сабыдыалланан тахсарын билэр буола улааттаҕына: «Сиэри кэһимэ» эбэтэр «Киһи быһыытын аһара барыма» диэн хааччахтар өйө-санаата аһара барбатын хааччыйаллар.
Өй-санаа бу хааччахтара атын христианскай, мусульманскай таҥаралар курдук кытаанах, кыайан уларыйбат буолбатахтар, кэмэ кэллэҕинэ, олох сайыннаҕына, өй-санаа уларыйдаҕына эмиэ уларыйан, тупсан биэрэн иһэр кыахтаахтар. Сиэр көрдөбүллэрин хааччаҕа элбэхтэр быһаарыыларынан, ылыныыларынан уларыйан биэрэн иһэр кыахтаах.
Саха дьоно оҕо, киһи өйө-санаата сайдыытын ордук дириҥник билэллэрин бу өй-санаа хааччахтара уларыйан биэриилэрэ быһаарар. Өй-санаа хааччахтара сайдыыны ситиһиини тэҥнээн уларыйан биэриилэрэ оҕо өйө-санаата сайдан, ийэ кута иитиллибитин кэнниттэн салгын кута сайдан, эбиллэн иһиитин сахалар үөрэхтэрэ таба быһаарарын биллэрэр.
Аан маҥнай оҕо кыра эрдэҕинэ бары билиитин-көрүүтүн, ханнык тылынан саҥарарын, тугу сатыырын барытын ийэтин, төрөппүттэрин, иитэр дьонун үтүктэн, онтун хос-хос хатылаан өйүгэр-санаатыгар иҥэринэн иһэр. Аан маҥнай тугу, хайдах оҥоро үөрэммитэ соннук үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар олус дириҥник иҥэн иһэр. Кыра эрдэҕиттэн «Куһаҕаны оҥорума» диэн хааччахха үөрэммит оҕо тугу эмэ оҥороору гыннаҕына хайаан да аан маҥнай толкуйдуурга, бу оҥорор быһыыта туох содулланарын быһаарарга, урукку иҥэриммит өйдөбүлүгэр тэҥнээн көрөргө, онтон биирдэ саҥаны оҥорорго үөрэнэр.
Куһаҕаны оҥоруу оҕо өйүгэр-санаатыгар ордук боростуой уонна дөбөҥ, ордук таттарыылаах, ону-маны тоҕуу, ыһыы, алдьатыы улахан өйү-санааны эрэйбэттэр, ол иһин оҕо түргэнник олору оҥорорго урут бастаан үөрэнэ охсор. Ол иһин «Куһаҕаны оҥорума» диэн үөрэтии оҕоҕо хайаан да наада уонна уруттаан иһэрэ табыллар. Оҕо кыратыгар тугу оҥорорун кыайан быһааран билбэт эрдэҕинэ улахан дьон көрөн-истэн үөрэтэллэрэ эрэ туһалыыр. «Yүнэ, тэһиинэ суох барбыт» оҕоттон киһилии киһи тахсыбат. Ол аата дьону кытта тапсан, олоҕу олорууга аналлаах хааччахтары, сокуоннары тутуһарга оҕо кыра эрдэҕиттэн үөрэннэҕинэ эрэ табыллар.
Өй-санаа, кут-сүр үөрэҕин быһаарыытынан оҕо улаатан өйө-санаата сайдан салгын кута үөскээн билиини-көрүүнү кинигэттэн ааҕан, истэн өйдүүр, өйүгэр-санаатыгар хатаан умнубат буоллаҕына, ол билиитэ-көрүүтэ элбэхтэ хатыланан үгэскэ кубулуйдаҕына, аны бэйэтин ол үөрэммит үгэстэрэ салайаллар. Бу үөрэҕи сахалар «Yгэһи тутуһуу» диэн ааттыыллар.
«Айыы» диэн тылы, өйдөбүлү быһаарыыны оҕо улаатан өйө-санаата сайдан иһиититтэн саҕалаан быһааран истэххэ ордук оруннаах, табатык өйдөнөр буолар. Оҕо улаатан өйө-санаата сайдыытыгар араас элбэх саҥаны, дьон оҥорботторун оҥорон кэбиһэр кыахтааҕын сахалар былыр-былыргыттан билэннэр оҕолорун үөрэтиигэ «Айыыны оҥорума» диэн хааччахтааһыны туһаналлар. Ол аата «Айыыны оҥорума» диэн дьон билбэтин, туттубаттарын, бэйэҥ ситэ билбэккин оҥорума диэн быһаччы өйдөбүллээх. Оҕо билиитэ-көрүүтэ ситэтэ суох буолан бу оҥорбута туох содуллаах, туох сабыдыаллаах буолан тахсарын ситэ сыаналаабатыттан, араас алдьархайы оҥороруттан харыстаан итинник хааччахтааһын оҥоруллар.
Солуна Самай
Солуна Самай (Soluna Samay) (Гватемала куоракка, 1990 сыл Атырдьах ыйын 27 төр.) Дания ырыаһыта уонна ырыаны суруйаччы.
Айыыны оҥорума
Оҕо аан маҥнай тугу барытын оҥоро үөрэниитэ бэйэтин өйүгэр-санаатыгар саҥаны, урут билбэтин оҥоруу буолар. Аан маҥнай испиискэни уматан олус соһуйбут оҕо хайдах туттарын илэ көрдөххө киһи ону итэҕэйэр. Кини тугу оҥорбута барыта саҥаны оҥоруу, айыыны оҥоруу буолан иһэр. Дьэ бу саҥаны хайдах быһыылаахтык оҥоро үөрэнэрэ оҕо өйүн-санаатын төрүттүүр. Аан маҥнай ньуосканы хаҥас илиитинэн тута үөрэнэн хааллаҕына уларытан уҥа илиитинэн туттарга олус эрэйдээхтик үөрэнэр. Ол аата үөрэтэр киһи оҕотугар ньуосканы тута үөрэтиитэ хойутаан хаалан оҕото айыыны, дьон бары оҥорботторун, хаҥас илиинэн тутууга уруттаан үөрэнэн хаалбыт. Билигин уларытан уҥа илиитинэн ньуосканы тутарга үөрэтиигэ аан маҥнай хаҥас илиитинэн тута үөрэммитин умуннаран, суох оҥорон баран аны саҥалыы үөрэтиэххэ наада буолар. Хойутаан үөрэнии олус уһаан, аны буккуллан, тардыллан хаалар уратылаах. Кут-сүр үөрэҕэ оҕоҕо билиини кэлэн иһэр кэмин хойутаппакка эрэ иҥэрэн, иитэн биэрэн иһэри эрэйэр.
Оҕо сыыһа туттан айыыны оҥороро олус элбэх. Чааскыны муостаҕа быраҕан хайдах алдьанарын көрүүтэ киниэхэ эмиэ саҥаны айыы буолар. Таас бытархайдарынан оҕо оонньуура эмиэ олус кутталлаах. Билбэт буолан айаҕар уга оонньуон эмиэ сөп. Таас кыырпаҕын айахтарыгар уган баран соһуйан, ыйыстан кэбиһэн улахан эрэйгэ тэбиллэр оҕолор эмиэ бааллар. Тааһы айахха угартан туох куһаҕан үөскээн тахсарын оҕо билэр буола үөрэнэрэ өссө да ыраах, лаппа улааттаҕына эрэ сэрэнэргэ үөрэнэр. Ол иһин аан маҥнайгы хааччаҕы быһалыы оҥорорго тиийиллэр, «Айыыны оҥорума», «Билбэккин оҥорума» диэн тохтоторго эрэ тиийиллэр эбэтэр чааскыны ылан ыраах ууруллар, атыҥҥа аралдьытыллар.
Улахан, барыны-бары билэр, уоппуттаах киһи, төрөппүт оҕото сыыһа туттан куһаҕаны, ордук бэйэтигэр оҥорботун көрө-истэр, маныыр. Улаатан иһэр оҕону куруук көрө-истэ сырыттахха табыллар. Арыычча сылбырҕа, хамсыыр-имсиир оҕо, ордук уол оҕо үөһээ ытта оонньуурга тардыстыылаах. Көрүөх бэтэрээ өттүгэр остуол үөһээ тахсыбыта эрэ баар буолар. Yөһээттэн охтуу, төбөнү дэҥнээһин оҕолорго олус элбэх. Хайдах эрэ кыра-кыратык охтон, сууллартан «айа-айа» буолан, этэ-сиинэ ыалдьан сыыйа-баайа сэрэнэргэ үөрэннэҕинэ дэлэ абырал буолуо этэ. Сахаларга «Эти үөрэтэн биэрии» диэн этии баар. Бу этии оҕо этэ ыалдьарыттан олус күүскэ уонна ылыннарыылаахтык үөрэнэр диэн быһаарар. Кыра-кыратык охто үөрэннэҕинэ эбэтэр итиини тарбаҕын төбөтүнэн таарыйан биллэҕинэ бэйэтэ сэрэнэрэ ордук күүһүрэр. Манна кыратык «Айа-айа» буолуута улахан оруолу ылар.
Тугу эмэ алдьатыы оҕо син-биир саҥаны айыытыгар киирсэр. Иһигэр туох баарын билээри оонньууру көтүрэн, арыйа охсон уол оҕолор урут көрөллөр. «Оонньууру алдьатыма» диэн этии оҕону тохтоторун таһынан айыыны, куһаҕаны оҥорума, алдьатыма диэн эмиэ өйдөбүллэнэр.
Обуойу хайыта тыытан оонньуурун оҕо эмиэ сөбүлүүр, киниэхэ үчүгэй курдук, тырылатан тыаһыыра эмиэ астык. Оҕо саҥаны арыйан обуойу хайыта тыыппыта киһи оҥорор быһыытыгар сөп түбэспэт. Ол иһин маннык быһыылары хайдах эрэ тохтоттоххо эрэ табыллар, ону-маны алдьатыы олус куһаҕан быһыы, киһи оҥорор-тутар аналыгар сөп түбэспэт. Ол иһин саха дьоно оҕолорун: «Айыыны оҥорума» диэн тохтотон, аралдьытан атыннык, киһи быһыылаахтык оҥорорго үөрэтэллэр.
Оҕо айыыны оҥороро олус кутталлаах. Дьон бары оҕо испиискэнэн, уотунан оонньууруттан олус сэрэнэллэр. Оҕо испиискэни умата оонньууруттан улахан баһаардар баралларын тэҥэ, оҕолор бэйэлэрэ кутталга киирэллэр. Куттал баарын кыра оҕо хантан билиэҕэй? Умайартан буруо тахсарын уонна киһи тыына хааттарарын оҕо лаппа улаатан баран биирдэ билэр. Аан маҥнай испиискэнэн оонньуур олус үчүгэй, умайан сирилээн тахсарыттан уонна бырахтахха умуллубатыттан киһи эрэ умата туруох курдук. Кыра оҕоҕо быһаара сатааһын уонна оҕо ону ылынан толорорго үөрэниитэ олус уһун кэми ыларынан аан маҥнай испиискэни былдьаан ылыы, үөһээ ууруу, бобуу хайаан да оҥорулуннаҕына эрэ табыллар быһыыларга киирсэллэр. Оҕо баҕатын испиискэни умата оонньуурун, бэйэтин санаатыгар саҥаны, айыыны оҥорорун хааччахтааһын хайаан да оҥоруллар. Оҕо саҥаны айарыттан дьиэ умайан хаалара уонна онно оҕолор бэйэлэрэ түбэһэллэрэ ордук иэдээннээх.
Оҕолор вааннаҕа ыт оҕотун сууйа сырыттахтарына ыттара тимирэн, өлөн хаалбыт. Бу быһыыларын кинилэр ыт оҕото төһө уһуннук уу анныгар тыыммакка эрэ сылдьарын билбэттэриттэн сууйан-ыраастаан, үчүгэйи оҥорор санааларыттан оҥорбуттар. Yчүгэйи оҥороору кыһаммыттара куһаҕан буолан тахсыбыт. Ким да кинилэргэ ыт эмиэ тыынарын, тумнастарын туһунан этэн, үөрэтэн биэрбэтэх, билии-көрүү хойутаабыт эбит.
Оонньуу сылдьар обургу оҕолор телевизорга көрбүттэрин үтүктэннэр кыра балыстарын хоппуруон бантигынан моонньуттан ыйаан баран турар олоппоһун туура тэбэн кэбиспиттэрин хата ийэлэрэ түбэһэ тиийэн кэлэн быыһаабыт түбэлтэтэ эмиэ баар. Бу оҕолор киһи ыйаннаҕына хайдах буоларын билбэттэриттэн хара айыыны оҥоро сыспыттар. Оҕо айыыны оҥороро ол иһин кутталлаах, хайаан да тохтотуллара наада. Ити курдук сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэхтэрэ оҕо өйө-санаата сайдыытын ордук табатык быһаарар.
Билиэхтэрин-көрүөхтэрин баҕарар уол оҕолор ону-маны булан-талан оҥорон, боруобалаан көрүүлэриттэн араас сыыһа туттуулар тахсалларыттан оҕолор бэйэлэрэ эчэйэллэр. Испиискэ сиэрэтин кыһыйан мас мутугун дьөлөҕөһүгэр кутан баран тоһоҕонон оҕустахха эстэн тоҕо барар. Оҕо олус кыһанан саҥаны оҥорор күүһүттэн хас оҕустаҕын аайы дириҥээн биэрэр үүтүгэр элбэх сиэрэни кутан баран күүскэ охсубутугар тоһоҕото өрө көтөн сирэйин дэҥниирэ ыраахтан буолбатах. Кумааҕы ботуруоҥҥа кутуллубут буораҕы бырахтахха эстэрин наадатыгар испиискэ хас да маһын холбуу баайан баран кытыытыттан уматыллар. Хараҥаҕа үөһээ бырахтахха түүтэх саҕа уот күлүм гынан эстэн тоҕо барара олус таттарыылаах. Быраҕа охсоору тиэтэйэн эбэтэр алҕаска аҥар өттүттэн уматан кэбиһэн быраҕыан иннинэ, илиитигэр дэлби тэптэрбит оҕо дэҥнэнэр, ытыһын уокка сиэтэр. Саҥаны айан боруобалаары илиитин эчэтэр.
Оҕо улаатан истэҕинэ айыыны оҥорорун куттала ордук эбиллэн иһэр. Бу оҥороруттан туох содул үөскээн тахсарын ситэ билбэтиттэн табаах тарда, арыгы иһэ, наркотиктары боруобалыы сылдьан аны олоругар ылларын хаалыан сөп. Ити дьаллыктар оҕо аан маҥнай боруобалыырыгар киниэхэ эмиэ саҥаны айыы, урут билбэт суолларын боруобалааһыҥҥа тэҥнэнэннэр ордук кутталлаахтар, билбэккэ, боруобалыы оонньуу сылдьаннар арыгыга, наркотикка ылларан хаалыахтарын сөп.
Васильев Герасим Семенович
200px|thumb|right|Васильев Герасим Семенович Васильев Герасим Семенович — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.
Айыыны оҥорума
Ытыалыы оонньооһун уолаттар олус сөбүлүүр дьарыктара. Араас пугаастары, бэстилиэттэри оҥорон көрөн боруобалаан ытыалаабатах уол аҕыйах буолуо. Аны буораҕы эбэтэр атыны буллахтарына дэлби тэптэрэ сатыыллар. Дэлби тэптэриилэр содуллара ыарахана бу быһыылар чахчы айыы буолалларын быһаарар. Уотунан оонньуур эмиэ айыы. Күүскэ умайар, дэлби тэбэр убаҕастары умата оонньооһун, урут билбэт быһыыларын оҥоруу оҕо бэйэтин санаатыгар саҥаны айыы буолар. Ол иһин оҕо ордук кыһанан, бары кыаҕын ууран дьарыктаныан сөп. Сахалар оҕо итинник майгынын тохтото сатаан: «Айыыны оҥорума»,- диэн этэллэр.
Васильев Герасим Семенович
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Айыыны оҥорума
Бэйэтэ элбэх инициативалаах, инники баран иһэр санаалаах оҕо ону-маны барытын оҥоро охсуон баҕата туох да муҥура суох. Тугу барытын уруттаан оҥорон иһэр. Билиитэ-көрүүтэ ситэ тиийбэт, уоппута суоҕа таайан үгүстүк сыыһа туттар. Yөрэнэ иликкэ тоһоҕону сыыһа охсон тарбаҕы өтүйэлээтэххэ киһи сэрэнэн туттарга ордук түргэнник үөрэтэр. Арыгыны иһэн көрө илик эдэр киһи элбэх арыгыны истэххэ итирэн хаалыахха сөбүн билбэт. Ханнык эрэ хампаанньаҕа кыттыһан арыгы хайдах дьайарын билбэттэриттэн элбэҕи иһэн кэбиһэн итирэн хаалар эдэрдэр эмиэ элбэхтэр. Уолаттар улаата охсубуттарын биллэрээрилэр, улахан дьон оҥорор быһыыларын оҥорууга кыттыһаарылар табаахтааһыҥҥа уонна арыгы иһиитигэр элбэхтик түбэһэллэр. Арыгыны оҕо аан маҥнай иһиитэ урут билбэт дьыалатын оҥорууга, саҥаны айыыга тэҥнэнэр. Аан маҥнай арыгы иһэн үөрэн дэбдэйбит оҕо чахчы саҥа быһыыны, урут билбэтин боруобалыы сылдьара биллэр. Билигин наркотик дэлэйэн иһиитэ оҕо билбэт араас эмтэрин боруобалыы сылдьара ордук кутталланан иһэрин быһаарар. Оҕолор наркотик дьайыытыгар ылларан хаалалларын сүрүн биричиинэтэ итиннэ саһан сылдьар. Арай оҕону билбэт дьыалалары оҥороруттан тохтотор этиинэн: «Айыыны, билбэккин оҥорума» диэн сахалар үөрэхтэрин этиитэ буолар. Айыы диэн тыл икки өйдөбүллээх. Биир өттө - үчүгэй, онтон аҥара – куһаҕан. Саҥаны арыйыы куһаҕаны оҥорорго эмиэ туттуллара итини өссө чуолкайдыыр. Бу тыл оҕо өйө-санаата сайдарыгар ордук куһаҕаны оҥорор. Оҕо сайдан иһэр өйө-санаата элбэх саҥаны айыылары оҥоруон баҕарар. Онтон куһаҕаны оҥоруу үчүгэйи оҥорордооҕор ордук судургу, ол иһин оҕо куһаҕаны оҥоруу диэки өйө-санаата урут бастаан салаллыан сөп. Ол иһин куһаҕаны оҥоруу уруттаан хааччахтаннаҕына эрэ табыллар.
Бары төрөппүттэр кэлэр көлүөнэлэрэ киһилии быһыылаах дьон буола улаатаннар олоххо элбэх туһалаах дьыалалары оҥоруохтарын баҕаралларыттан оҕолору киһи буолуу үөрэҕэр үөрэтэллэр.
Оҕо киһи буолууга үөрэнэрэ сүрдээх уһун уонна эрэйдээх. Киһи буолуу - сахалар таҥараларын үөрэҕэ. Оҕо улаатан киһи буолууну баһылаан баран айыыны, саҥаны арыйыыны оҥорорун сахалар үөрэхтэрэ боппот. Ол аата оҕо улаатан, өйө-санаата ситэн, бу оҥорбута туох сабыдыалы оҥорорун билэн, киһи буолан аны бэйэтэ быһаарынан тугу барытын оҥороро көҥүллэнэр. Арай ол айыы, саҥаны арыйыы сиэри таһынан барбакка, киһи быһыылаах буолара ирдэнэр.
Оҕо улаатан өйө-санаата киһи буолуу таһымын ситистэҕинэ «Айыыны оҥорума» диэн бобуу бүтэр, быстар кэмэ кэлэр. Оҕо өйө-санаата төһөнөн эрдэ сайдан улахан киһи оҥорор быһыыларын оҥорор буола үөрэннэҕинэ айыыны оҥорума диэн бобуу эрдэлээн бүтэр. Мантан салгыы өйө-санаата сайдыбыт, киһи буолууну ситиспит оҕо улахан киһи буолан аны айыыны оҥороро сиэр көрдөбүллэрин, киһи быһыытын кэспэтигэр олоҕуран салҕанар.
Сахалар таҥаралара өйү-санааны хааччахтыыра оҕо өйө-санаата сайдан иһиититтэн уларыйан биэрэн иһэр. Ол иһин киһи өйө-санаата сайдыытыгар ордук сөп түбэһэр. (1,28).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Өймөкөөн улууһа
Өймөкөөн улууһун территорията 92,2 тыһ. кв. км. Сахабыт Сирин хотугулуу-илин өттүгэр сытар. Уус-Майа, Томпо, Муома улуустарын, Хабаровскай кыраайы уонна Магадан уобалаһын кытта кыраныыссалаһар.
Дьокуускайтан ырааҕа — 930 км. Улуус киинэ — Уус Ньара. Нэһилиэнньэтэ — 13,5 тыһ. киһи (сахата — 4 тыһ., нуучча — 9 тыһ.)
Географията
Улуус тайаан сытар иэнэ— 92,2 тыһ. км². Бу Саха сирин киэҥ иэннээх улуустарыттан биирдэстэрэ буолар. Соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр Уус-Маайа, арҕаа— Томпо, хоту—  Муома, илин— Магадан уобалаһын, соҕуруу — Хабаровскай кыраайы кытта кыраныыссалаһар.
Улуус Черскэй уонна   Сунтаар-Хайатын систэрин хапчааныгар сытар.
Рельебэ- хайалаах сир.
Өймөкөөҥҥө кыһынын  –62°С, сайынын  +39°С тиийэр. Манна ирбэт тоҥ дириҥэ 160–240 миэтэрэҕэ тиийэр.
Хотугу эҥэлэй саамай намыһах температурата −71,2 °C Өймөкөөн бөһүөлэгэр бэлиэтэммитэ.
Улуус устуоруйата
1926 сыллааҕы биэрэпиһинэн улууска маннык нэһилиэктэр киирэллэрэ:
Демография
500px|thumb|center|Биэрэпис ыытыллыбыт сылларыгар уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана[[Билэ:Оймяконский.png|480px|thumb|center|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]