cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Васильев Василий Егорович - Харысхал
Кинигэлэрэ
•	"Биэс харах" харысхал - Дьокуутскай: Бичик, 2016
•	Эргиллиэм хайаан да!. [пьесалар] - Дьокуускай: Медиа-холдинг Якутия, 2017
•	Мөҥге ынакшыл дугайында тоожу. Тоожу - Тыва: ААН "Тываполиграф", 2017
«Ааспыт кэм аартыктарынан»
Василий Харысхал дойду уонна тас дойдулар архивтарыгар сыралаахтык үлэлиир. Саха Сирин историятыгар сыһыаннаах матырыйаалы көрдөөн, АХШ, Япония, Кытай, Финляндия архивтарыгар сүүһүнэн докумуоннары чинчийбит, үөрэппит. Москваҕа, Санкт-Петербурга баар архивтарга, музейдарга уонна библиотекаларга барыларыгар кэриэтэ сылдьан политическай ссылка, ГУЛАГ, репрессия историяларыгар туһааннаах матырыйааллары кичэйэн үөрэппит. Бу сыралаах үлэтин түмүгэр 2002 сыллаахха репрессияҕа түбэспит уонна тас дойдуларга күрээн барбыт саха дьонун дьылҕаларын туһунан «Ааспыт кэм аартыктарынан» кинигэтэ бастакы чааһа күн сирин көрбүтэ.
Бампер (тэрилтэ)
“Бампер” оҕо кинигэтин оптуобуһа – түмэт урбаанын бырайыагын быһыытынан массыына иһигэр тэриллибит кинигэ маҕаһыына, кулууба. Бырайыак сүрүн сыала – оҕо литэрэтиирэтэ оҕо-аймахха тиийэрин хааччыйыы, киин сиртэн тэйиччи сытар нэһилиэнньэлээх пууннарга оҕо литэрэтиирэтин тириэрдии.
“Бампер” бырайыак Москубаҕа үлэлиир “Перекресток” диэн обургу оҕолорго аналлаах психологическай көмө киинин иһинэн тэриллибит. Ол курдук киин салайааччыта Анна Тихомирова кинигэ маҕаһыынын арынаары гыммыта, харчыта тиийбэккэ, оптуобус ылыммыт уонна оптуобуһун иһигэр кинигэ маҕаһыынын, кулуубун арыйбыт. Киин иитиллээччилэрэ оптуос тас көрүҥүн, иһин оҥорон-тупсаран биэрбиттэр. Оттон тэрили-тээбирини атыылаһарга Михаил Прохоров пуондата көмөлөспүт.
2001 сыллаахха оптуобус “Опора России” тэрилтэни кытары аһымал санаа туурун чэрчитинэн, Краснодар кыраайыгар сылдьан кэлбит. Ол кэннэ сотору буолан баран, бырайыак “Бизнес-Успех” куонкуруска кыттан, “Түмэт-эппиэттээх урбаанньыт” наминацияҕа бастаабыт уонна “Creative Business Cup” диэн айар-тутар дьарыктаах урбаанньыттар куонкурустарын финалиһа буолбут.
2013 сыллаахха бырайыак тэрийээччилэрэ “Baby-НОС” диэн оҕо литэрэтиирэтин куонкуруһугар эспиэр быһыытынан кыттыбыттар.
2014 сыллаахха “бампердар” икки саҥа оптуобуһу эбии атыыласпыттар (эргэлэрэ алдьанан сордуур эбит). Ити сыл “Бампер” бырайыагы Astrid Lindgren Memorial Award-2015 диэн оҕо бириэмийэтигэр “оҕо ааҕыытын көҕүлүүр” диэн салааҕа номинан быһыытынан киллэрбиттэр. “Бампердар” ол куонкуруска Арассыыйаттан кыттыбыт бастыҥ түөрт номинан иһигэр киирбитэ (куонкуруска уопсайа 61 араас дойдуттан 197 номинан кыттыбыт. Олор истэригэр Урсула Ле Гуин, Ульф Старк, Патрик Несс бааллар эбит). Оттон 2014 сыл түмүгүнэн, оптуобус уопсайа Арассыыйа 60 куоратыгар сылдьыбыт, барыта 80 тыһыынча биэрэстэни айаннаабыт.
2015 сыллаахха кинигэ оптуобуһа Lipton хампаанньа тэрийэр Goodstarter түмэт урбаанньыттарын куонкуруһугар бастаабыт. Ол кыайыытын иһин 300 тыһыынча солкуобай харчынан бириэмийэлэммит.
Оҕо кинигэтин оптуобуһа аҥаардас маҕаһыын уонна кулууп эрэ быһыытынан үлэлээбэт. Кинилэр аһымал санаа киинин быһыытынан эмиэ үлэлииллэр. Оттон кинигэ атыытыттан киирбит харчы сороҕо араас социальнай бырагыраамалары олоххо киллэрэргэ уонна, бастатан туран, оҕо ааҕыытын көҕүлээһиҥҥэ туһуланаллар. Итини сэргэ “бампердар” киирбит үбүнэн оҕо дьиэлэригэр кинигэ атыылаһан бэлэхтииллэр.
Конгрегация (католицизм)
Конгрегация (congregatio — түмсүү) католиктарга биир устаабынан олорор манастыырдар түмсүүлэрэ; Сороҕор манаах уордьанын синонимын курдук туттуллар. Сороҕор епископ эбэтэр папа бигэргэппит манаахтарга майгынныыр түмсүүлэри ааттыыллар, уратылара диэн андаҕардарын судургутук биэрэллэр.
Эш Кэтчум
Эш Кэтчум (Ash Ketchum) эбэтэр — «Покемон» аниме-сериал сүрүн дьоруойа. Сериал дьоппуоннуу барылыгар Сатоши диэн ааттаах («Покемону» айбыт Сатоши Тадьири аатынан).
Лэкиэс
Лэкиэс - Иннокентий Гаврильев - aARtyk ("Аартык") айар студия салайааччыта.
Салбаҥ нэһилиэгэ (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Салбаҥ нэһилиэк Нам улууһун каартатыгар Салбаҥ нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хоҥор Биэ.
Улуус кииниттэн 72 км. арҕаа диэкки сытар.
Лэкиэс
"Маэстро-2007" куонкуруска "Бастыҥ аранжировщик" аатын ылбыта.
Салбаҥ нэһилиэгэ (Нам улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 321 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
1251
1251 сыл.
Төрөөбүттэр
Күн Кураан хаан төрөөбүт
«Прааганы босхолооһун иһин» мэтээл
мини|«Прааганы босхолооһун иһин» мэтээл мини|«Прааганы босхолооһун иһин» мэтээл лиэнтэтэ
«Прааганы босхолооһун иһин» мэтээл - бары «Босхолооһун иһин» (за освобождение) мэтээллэр курдук куораты босхолуурга хорсун быһыыларын, сатабыллаах салайыылары уонна бойобуой эпэрээссийэлэри үчүгэйдик ыыппыт байыаннайдарга бэриллэрэ. «Босхолооһун иһин» мэтээллэр бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 с. олохтоммуттара. Түөс хаҥас өттүгэр иилиллэллэр.
Мэтээл быһа холоон 395 киһиэхэ бэриллибитэ.
Бизон
200px|thumb Бизоннар (Bison) - Хотугу Америкаҕа үөскүүр ыыраахтаах туйахтаах кыыллар уустара. Былыр Евразияҕа эмиэ баар буола сылдьыбытын элбэх уҥуохтар көстөллөрө туоһулуур. Билигин бу уустан аан дойдуга икки эрэ көрүҥ тыыннаах: америка бизона уонна зубр.
Саха сиригэр аҕалыы
Саха сиригэр бизоннары аҕалыыга үлэ 1996 сылтан саҕаламмыта. Ол саҕана бырабыыталыстыба хамыыһыйата Канаадаҕа бара сылдьыбыта. Бастакы бизоннары 2006 сыллаахха аҕалан бастаан Хаҥалас улууһугар Уус Буотама диэн сиргэ, онтон 2009 сыл ыам ыйыттан Горнай улууһун Тымпынай диэн сиригэр (Сиинэ үрдүгэр) тутар буолбуттара. Бу бизоннар үс сезон тухары оҕолоннуллар.
1953 сыл
1953 сыл.
Аҕа (ийэ) төрдө
Аҕа эбэтэр ийэ төрдө - удьуору төрүттээбит киһи. Аҕа, ийэ төрдүн улаханнык ытыктыыллар, киэн тутталлар. Ол ытыктабылларын, киэҥ санааларын ыччаттарыгар иҥэрэллэр.
Туттуу холобура: Аҕам төрдө улуу булчут киһи.
Юта
Юта (Utah) диэн АХШ арҕаа штата. Холбоhуктаах Штаттарга 45-с кыттыспыт штат (тохсунньу 4 1896). Олохтоохторун ахсаана 2,736,424, олортон 80% кэриэтэ Солт Лэйк Сити киин куоракка уонна кини тулалыыр эйгэтигэр олороллор. "Юта" аат юте индианнар тылларыттан "хайа дьоно" диэн тылбаастанар.
Юта Америка биир таҥарамсыт штата буоларынан биллэр, ол курдук олохтоохторун 58% Тиhэх күн Ытыктарын Исус Христос Таҥара дьиэтин (атын аата Мормон Таҥара дьиэтэ) сүгүрүйээччилэрэ буолаллар.
Штат транспорт, информация технологиятын уонна чинчийиитин, дьаhалта сервистарын, хостооhун уонна туризм кииннэрэ буолар. Холбоhуктаах Штаттар 2008 c. олохтоохторун ахсаана элбииринэн бастыҥ штат буолбут.
Подойницына Ирина Ивановна
200px|thumb|right|Подойницына Ирина Ивановна Подойницына Ирина Ивановна — социология билимин доктора, профессор, политика билимнэрин Академиятын чилиэн-корреспондена.
Уон икки (ахсаан)
12 (уон икки) — дьиҥ ахсаан, 11 уонна 13 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Подойницына Ирина Ивановна
Олоҕун олуктара
Подойницына И.И. — 41 научнай үлэ ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалара
Муора быдьар балыга
Муора быдьар балыга  (, Четырехрогий бычок) — улахана суох балык. Саха сиригэр хотугу байҕаллар кытылларын уутугар уонна онно түһэр өрүстэргэ үөскүүр, үөһэ тахсыбат.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Арҕаа Хаҥалас
Былыргыта Саха сиригэр баар буола сылдьыбыт улуус. "Хаҥалас" диэн аат аан бастаан 1632 сыллаахха, Өлүөнэ өрүс сүнньүгэр нуучча казактара кэлиэхтэриттэн, сурукка киирбит. Дьаһаах тардыытын кинигэлэригэр туспа улуус быһыытынан бэлиэтэнэр эбит. 1860 сыллаахха Дьокуускай куораттан соҕуруу диэки бардахха Өлүөнэ өрүс икки кытылынан тайаан сытар бэрт киэҥ сирдээх Хаҥалас улууһа икки тус-туһунан улууска арахсыбыт. Биирэ -- Арҕаа, иккиһэ -- Илин Хаҥалас дэммиттэр. Арҕаа Хаҥаласка, сүрүннээн, билиҥҥи Хаҥалас улууһун нэһилиэктэрэ, оттон Илин Хаҥаласка, сүрүннээн, өрүс уҥуордааҕы нэһилиэктэр уонна билиҥҥи Мэҥэ Хаҥалас нэһилиэгин сорох бөһүөлэктэрэ киирэллэрэ.
1930 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһа билиҥҥи Хаҥалас улууһун территориятын ылбыта, кыраныыссата официальнайдык быһыллыбыта. 1937 сыллаахха улуус Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ уонна саҕаланыыта онно бэлитиичэскэй сыылкаҕа олоро сылдьыбыт, революционер, бэлиитик Серго Орджоникидзе аатынан Орджоникидзевскай буолбута. Төрүт аатын Сэбиэскэй сойуус ыһыллыбытын кэннэ 1992 сыллаахха ылыммыта.
Узбектар
Узбектар (O‘zbeklar, ол эбэтэр "Өзбэклар") диэн Орто Азия түүр омуга. Узбекистан сүрүн омуга. Элбэх узбектар олорор дойдулара Афганистан, Тадьикистан, Кыргызстан, Түркменистан, Казахстан, Арассыыйа уонна Кытай Синдьээн-Уйгур провинцията. Кэнники сылларга элбэх узбек Америкаҕа, Канаадаҕа, Соҕуруу Кореяҕа, Японияҕа көһөр. Сүрүннээн Америкаҕа элбэх диаспора үөскээһин процеһа бара турар.
Узбектар Саха Сиригэр
Узбек диаспоралара Мэҥэ-Хаҥаласка, Дьокуускайга уонна Нүөрүҥгүрүгэ бааллар.
The Wall Street Journal
The Wall Street Journal (Зи Уолл Стрит Дьорнал) — АХШ, Канаада уонна Дьоппуон дойдутун биир бастыҥ хаһыата буолар. Международнай статустаах хаһыат: Уашингтон (АХШ) баар салалтата — Икки Америка континеннарын бас билэр, Токио (Дьоппуон) баар офис Азия уонна Океания бас билэр, Париж (Франция) баар офис Европейскай рынокка тахсар. Бу журнал үксүн бизнескэ уонна харчыга сыһыаннаах сонуннары кэпсиир. Хаһыат аата Нью Йорк куоратка баар финансовай уулусса аатынан ааттаммыт.
1252
1252 сыл.
124
124 сыл.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа - ытык сыбаанньа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыйаатырын, муусукатын, эстраадатын, киинэтин, тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын сайдыытыгар ураты кылааттарын киллэрбит ускуустуба диэйэтэллэригэр иҥэриллэр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин иннигэр уһулуччу өҥөлөөх Арассыыйа Федерациятын гражданнара, омук гражданнара уонна гражданствота суох дьон наҕараадаланыахтарын сөп.
Наҕараадаламмыт дьон Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуоннарынан көрүллүбүт мэктиэлэринэн уонна льготаларынан туһаналлар.
Наҕарааданы биир киһи хос ылар кыаҕа суох.
Киһи өлүөн иннинэ наҕараадаҕа түһэриллибит буоллаҕына эбэтэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин иннигэр ураты өҥөлөөх буоллаҕына, наҕараада кини өлбүтүн кэннэ эмиэ иҥэриллиэн сөп. Бу түгэҥҥэ наҕараада уонна кини докумуоннара кэргэнигэр, аҕатыгар, ийэтигэр, уолугар эбэтэр кыыһыгар (нэстилиэнньиктэригэр) уура сылдьалларыгар туттарыллар.
Наҕараадалааһыны Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана бэйэтин ыйааҕынан оҥорор. Ыйааҕы аналлаах хамыыһыйа уонна анаммыт бырабыыталыстыба боломуочунай уоргана бэлэмнииллэр.
Наҕараадаҕа түһэриини судаарыстыба (муниципалитет) уорганнара, араас тэрилтэлэр, федерация таһымнаах баартыйалар уонна түмэт холбоһуктарын олохтоох салаалара оҥоруохтарын сөп. Ходатайство наҕарааданан дьарыктанар судаарыстыба тэрилтэтигэр туһааннаах бэйэни салайыныы дьаһалтатын нөҥүө бэриллэр.
Наҕараадалыыр туһунан ыйаах Ил Дархан илии баттаабытын кэннэ 14 хонук иһигэр бэчээккэ тахсыахтаах.
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ
<!-- Закон от 15 июня 2004 года № 275-III
Унньуула
Унньуула (Сусак, Butomus spp.) — ууга үүнэр от. Атыннык "анаҕаһын" дэнэр.
Кыдьымах
thumb|250px
Кыдьымах (шуга) - өрүс мууһугар сыһыаннаах өйдөбүл. Икки суолталаах: 1) күһүн өрүс туруон иннинэ сүүрүк хоту үлтүркэй муус хойуутук устара; 2) оннук муус күөрэ-лаҥкы устан иһэн тоҥон хаалбыта. Ол эрээри бу өйдөбүлү кэҥэтэн физикаҕа эбэтэр химияҕа убаҕас эттик кытаанах эттиккэ кубулуйар кэмигэр көпсөркөй туругун этиэххэ сөп.
XXI үйэ
XXI (21-с) үйэ диэн Григориан халандаарынан билиҥҥи үйэ. 2001 сыл тохсунньу 1 күнүгэр саҕаламмыта, 2100 ахсынньы 31 күнүгэр бутэр.
2010-с
Көр. 2010-с сыллар.
В 2010 году 9 апреля — население Земли может достичь 7 миллиардов человек.
В 2011 году закончатся свободные IPv4 адреса
В 2012 году 21 декабря — последний день в календаре майя и ацтеков.
В 2018 году Ереван отмечает 2800 летний юбилей.
2019–2020 – COVID-19 пандемията.
2020-с
Көр. 2020-с сыллар.
В январе 2021 года будет испытан первый московский газированный автомобиль.
В 2024 году исполняется 2800 лет первым олимпийским играм в Греции.
В 2025 году Интернет перейдет на протокол IPv6.
В 2029 году в пятницу, 13 апреля астероид Апофис 99942 пройдет на расстоянии 30000 километров от Земли.
2030-с
Көр. 2030-с сыллар.
В 3 часа 14 минут 18 секунд 19 января 2038 года все компьютеры, отсчитывающие время в стандарте POSIX, начнут показывать его с отрицательным значением
2040-с
Согласно легенде 21 апреля 2047 года исполняется 2800 лет со дня основания Рима
2045-с
Россия и весь мир будет отмечать 100 летие окончание войны
2050-с
В 2050 году население Земли может достичь численности в 9 миллиардов человек.
Баҕа
Баҕа (, лягушка) — диэн кэлин атахтарынан ыстаҥалаан сыҕарыйар кыра уу-хонуу харамайа (амфибия). Баҕа ыамата головастик —  баҕа үөскэҕэ.
Баҕа култуураҕа
Өс хоһооно: Баҕа бадарааныгар бардам.
Эбии көр
Сибиир баҕата
Сут дьыллар
Сут диэн кураан эбэтэр төттөрүтүн аһара угут дьыл буолан от аанньа үүммэккэ, сүөһү охтон, ас тиийбэккэ дьон хоргуйуута, өлүүтэ.
Аҕас кылын
Аҕас кылын — "эр киһи ойоҕун аҕаһа" (Свояченница).
Кылыкына
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Аҕас кылын
Туттуу холобура: Аҕас кынныҥ үтүө санаалаах барахсан этэ, Адаамнааҕы өйөөн-убаац, сүбэлээн-амалаан илдьэ олорбута.
Геология
Геология (γῆ — «Сир» уонна — «үөрэх» диэн тыллартан) — Сир туругун, тутулун уонна сайдыытын үөрэтэр үөрэх.
Геология салаалара
Геология сайдан истэҕин аайы тус-туспа хайысхалара дириҥээн бэйэлэрэ туспа билим салаалара буолбуттара.
Манна геология салаалара көстөллөр:
«Берлиини ылыы иһин» мэтээл
мини|«Берлиини ылыы иһин» мэтээл мини|«Берлиини ылыы иһин» мэтээл лиэнтэтэ «Берлиини ылыы иһин» мэтээл — бары «Ылыы иһин» мэтээллэр курдук куораты (бу сырыыга Берлиини) өстөөхтөн быыһаан ылбыт, кыайбыт саллааттар, эппэрээсийэни салайбыт дьон наҕарааданаллара. Бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 сыллаахха олохтоммута, түөс хаҥас өттүгэр кэтиллэр.
Быһа холоон 1100 тыһ. киһи бу мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Сюльскай Семён Семёнович
Сюльскай (Алексеев) Семён Семёнович (1908—1952) — Саха Сирин судаарыстыба диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара
1908 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр төрөөбүт.
1925 сыллаахха Бүлүү оиккис ступеннаах оскуолатыгар киирбит. Ол сыл комсомол кэккэтигэр киирбит. 1928 сыллаахха Бүлүү уокуруктааҕы пионердар бюроларын бэрэстээтэлинэн үлэҕэ киирбит. Ол сыл хомуньуус баартыйаҕа киирэр. 1929-29 үөрэх сылыгар Бүлүү куоратын бастакы ступеннаах оскуолатыгар учууталлаабыт. 1933 сыллаахха Ленинградка Герцен аатынан пединституту бүтэрэр уонна Дьокуускайдааҕы педагогика рабфагын дириэктэринэн анаммыт.
1941—1944 сс. — Саха АССР ун управлениетын начальнига. Онтон ВКП(б) КК Үрдүкү баартыйа оскуолатыгар үөрэммит, 1946 сыллаахха бүтэрбит.
1946 сыллаахха Саха АССР үөрэҕириитин миниистиринэн анаммыт.
1950 сыллаахха Пединститутка үлэҕэ ыстаарсай преподавателинэн көһөр, ону таһынан обкуомҥа штааты таһынан лиэктэрдиир.
1952 сыл ыам ыйыгар 44 саастааҕар өлөрүллэр. Өлөрөөччүлэр булуллубатахтара.
Аатын үйэтитии
Дьокуускай куорат кыра уулуссатыгар (ДСК оройуона) Семен Сюльскай аата иҥэриллибит (2008) Ньурба улууһун Сүлэ с. Семён Сюльскай аатынан түмэл аһыллыбыт (2008)
1254
1254 сыл.
Ыйаах
Ыйаах (Нуучч. указ) - судаарыстыба (өрөспүүбүлүкэ) салайааччыта (бэрэсидьиэнэ, ил дархана) таһаарар дьаһайар ис хоһоонноох докумуона.
125
125 сыл.
Дьокуускай куорат Саха национальнай гимназията
Дьокуускай куорат Саха национальнай гимназията (Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение "Якутская городская национальная гимназия" городского округа "город Якутск", кылгатан МОБУ  ЯГНГ)
Аадырыһа: 677000 г. Якутск, Поярков уул., 16, эл. аадырыстара:	ygng@yaguo.ru, aiyykyhata@yaguo.ru Дириэктэр төлөпүөнэ: 444110
Өр сылларга дириэктэринэн Чиряев Николай Константинович үлэлээбитэ.
Таастаах нэһилиэгэ (Нам улууһа)
Таастаах нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өргөлөөх.
Улуус кииниттэн 65 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 270 киһи (2007 сыл).
Грузское (Киев уобалаһа)
Грузское (Грузьке) сэлиэнньэ Украина Киев уобалаһын Макаровскай оройуонун сэлиэнньэтэ. Дьонун ахсаана 862 (2013).
Булагааттар
Булагааттар (бур. булагадууд) — Байкаал аттыгар олорбут биис уустара, бүрээт омугун сорҕото.
Устуоруйалара
Булагаат биис-ууһа XIII — XVII үйэлэргэ Байкаал аттыгар олорбут бүрээт ордук бөдөҥ биистэрэ этэ.
Чинчийээччилэр суруйууларынан булагааттар чинос биис ууһуттан биитэр эхириит биис ууһуттан төрүттээхтэр. Бастакы биэрсийэнэн чиностары XIII үйэҕэ Бухаа-нойон диэн Чыҥыс Хаан киһитэ Орто Азияҕа илдьибит. Иккис биэрсийэннэн эхириит саллааттарын монгуоллары кытта булкуйан Чыҥыс Хаан сиэнэ Бату Орто Азияҕа илдьибит. Онно баран Мавераннахр диэн сиргэ олохсуппут.
Кэлин XIV үйэҕэ Монгол Алтаайыгар, Тянь-Шань чугаһыгар булагааттар Булагачи диэн ханствоны төрүттээбиттэр, ол дойдуну кэлин Тимур (Тамерлан) урусхаллаабыта. Булагачи дьоно ол кэннэ дойдуларыгар төннүбүттэрэ биллибэт эрээри, Байкаалга хаалбыт чинос омуктар булгааттарбыт дэнэр буолбуттар.
Булагааттар өс номохторугар Бухаа-нойон Булагаат диэн уоллаах эбит, ол уолуттан Булган-хара (Хара Саарба) диэн уол төрөөбүт, киниттэн Тугалак төрөөбүт, ол Тугалактан булагаат уустарын үөскэппит сэттэ уол төрөөбүт.
Булагааттар өбүгэлэрин дойдуларынан Кудаа өрүс (үрэх) ортотун (Мурин үрэх төрдүттэн Бозой улууска диэри) ааттыыллар. Онтон төрүттээх уустар: Алагуй, Абаганад, Ашаабагад, Бозой, Бурлай, Буиновский, Бубай, Готол, Ноёд, Онгой, Онхотой, Хогой, Холбутай, Шаралдай, Эрхидэй. Бу уустар ытык сирдэрэ Ухыр-Манхай уонна Удэгэ-Булен (Бэлеэн) диэн хайалар буолаллар, онно өс номох кэпсииринэн уус киинэ көмүллэ сытар.
Аныгыта
Билигин булагааттар Иркутскай уобалас  Эхирит-Булагат, Охан, Бохан, Нукут оройуоннарыгар уонна Бүрээтийэҕэ олороллор.
Уураах
Уураах (нуучч. постановление) - коллегиальнай уорган (холобур, миниистирдэр сэбиэттэрэ) таһаарар дьаһайар ис хоһоонноох докумуона.
Мыҥ
Мыҥ (тыһыынча) — дьиҥ ахсаан 1000, уон сүүс, 10³.
Таабырыннар
1000 (number)
126
126 сыл.
Кыраһа
Кыраһа — саҥа түспүт чараас сыа хаар. Кырдал өрүс үрдүк хочотугар хотооллор, өнньүөстэр икки ардыларын батыһа барар 2—3 м үрдүктээх субурҕа сир ньуура.
Көмүк кыраһа - хойуутук, өлгөмнүк түһэр хаар. Түүмэх кыраһа - кыыдамнаан түһэр хаар. Үүт кыраһа - кыра кыырпахтаах хойуу тунаархай хаар.
Күндэ
200px|thumb|left|Иванов Алексей Андреевич — Күндэ Иванов Алексей Андреевич — Күндэ (16.01.1896—30.10.1934) — XX үйэ саҥатыгар саха биллиилээх суруйааччыта, литературовед.
Олоҕун олуктара
1896 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Сунтаар улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр орто ыалга төрөөбүтэ. Өлөксөйтөн уон биир сыл аҕа соҕотох убайа Дьарааһын кэлин ыал, хараҕа суох аҕата Бучуука Өндүрэйдиин бары биир хаһаайыстыба эбиттэр. Өндүрэй улаатан баран Кутанаҕа уонна Элгээйигэ оскуолаҕа үөрэммитэ. Ити кэмҥэ Бүлүү умнаһыгар улахан үтүөнү оҥорбут, аатын-суолун үйэтиппит, олохтоох дьону-сэргэни сырдатыытыгар саха киһитэ аныгылыы олоххо сыстарыгар күүһүн, билиитин бүтүннүүтүн биэрбит нуучча киһитэ Петр Хрисанфович Староватов Элгээйи оскуолатын тэрийэн, иилээн-саҕалаан үлэлээбитэ. Алексей Иванов манна үөрэнэн, инники суолун соломмута. П.Х. Староватов үөрэххэ-билиигэ тардыһар, дьоҕурдаах оҕону бэлиэтии көрөн, салгыы үөрэнэригэр сүбэ-ама буолбута. Аҥардас онон муҥурдаммакка, үрдүкү тэрилтэлэргэ туруорсан, дьоно кыахтара суоҕун учуоттаан, Иркутскай семинариятыгар пансионакка ылыллан үөрэххэ киирэрин ситиспитэ.
1917 с. саҕалаан 1920 cыллаахха диэри дойдутугар Тойбохойго, Кутанаҕа, Сиэйэҕэ учууталлаабыт. Онтон 1920-1923 cc. Бүлүү куоратыгар киирэн учууталлаабыта. Манна учууталынаан П. Х. Староватовтыын республика биир кырдьаҕас түмэлин тэрийсибитэ.
1923 с. Дьокуускайга көспүтэ. Маҥнай техникумнарга, 2-с ступеннаах оскуолаҕа саха тылын, литературатын үөрэтээччитинэн үлэлээбитэ. Литературнай куруһуок тэрийэн үлэлэппитэ.
1924 c. Москваҕа Киин издательствоҕа саха салаата тэриллибитигэр, ол үлэни саҕалыырга Күндэни сорудахтаабыттара. Манна кини үс сылга тиийбэт кэмҥэ үлэлээбитэ. 1934 сыл алтынньы 30 күнүгэр өлбүтэ.
Айар үлэтин ырытыы
Алексей Андреевич Иванов-Күндэ Платон Алексеевич Ойуунускай кэнниттэн саҥа литератураҕа тилэх баттаһа кэлбит суруйааччы.
Күндэ олорбут олоҕо, үлэлээбит үлэтэ өр кэмҥэ сөптөөх сыанабылы ылбатаҕа. Ордук эрдэтээҥи кэмҥэ араас түҥ-таҥ сыанабыллар тахсыбыттара. Биирдиилээн кириитиктэр эрэ буолбакка, бүтүн бөлөх дьоно мөрөйдөөһүннээх этиилэрэ үөскэтэлии сылдьыбыттара.
Бүгүн кини үлээбит үлэтин саха литературатыгар, өссө кэҥэтэн эттэххэ – саха норуотун интеллектуальнай сайдыытыгар киллэрбит үтүөтүн-өҥетүн туһунан кэккэ санаалар, түмүктээһиннэр көстүтэлээн эрэллэр.
Күндэ уус-уран литератураҕа бары жанрдарыгар кыаҕын талаанын холообута. Итини сэргэ кириитикэҕэ, литература теориятыгар, тыл боппуруостарыгар, журналистикаҕа, наука кэккэ проблемаларыгар эмиэ биллэр-көстөр үлэлэрдээх.
Күндэ Бүлүүгэ төрүттэспит түмэлин утумнаан кыраайы үөрэтэр хайысхалаах түмэллэр бүгүн Тойбохойго, Элгээйигэ, Аканаҕа, Кутанаҕа, Ньурбаҕа, Ороһуга о.д.а. сирдэргэ үлэлиир тураллар. Олор истэригэр ити ааттаммыт Кутанаҕа үлэлиир музей А.А. Иванов – Күндэ аатын сүгэр.
Уле Эйнар Бьорндален
У́ле-Эйнар Бьёрнда́лен (Ole Einar Bjørndalen; род. 27 января 1974 года) — Норвегия улуу биатлониһа, 13 олимпийскай мэтээл хаһаайына(13 мэтээл, 8-кыһыл көмүс)),19 төгүллээх аан дойду чемпиона. 95 төгүллээх Аан дойду кубогын этабын кыайыылааҕа, 6 төгүл Аан дойду кубогын хаһаайына.
Алексей Сиднев
Алексей Владимирович Сиднев – Senior Group (www.seniorgroup.ru) аахсыйалаҕа уонна генеральнай дириэктэрэ, түмэт урбаанньыт, “Мир старшего поколения” диэн аҕа саастаах уонна кырдьаҕас дьон олоҕун-дьаһаҕын тупсарарга туһуламмыт кэмиэрчэскэйэ суох холбоһук төрүттээччитэ уонна бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ; Москубатааҕы Норуоттар икки ардыларынааҕы үнүбэрсиэт Выпускниктарын ассоциациятын бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ; саҥа саҕалаан эрэр урбаанньыттар настаабыньыктара (ментор).
Алексей Сиднев Москубатааҕы энергетичэскэй үнүстүүтү “инженер” идэлээх бүтэрбитэ. Кэлин Москубаҕа Норуоттар икки ардыларынааҕы үнүбэрсиэккэ менеджер салаатыгар бакалавр буолбута уонна АХШ Tuck School of Business at Dartmouth оскуолатыгар үөрэнэ МВА истиэпэнин ылбыта.
1999 сылтан 2007 сыллаахха диэри Booz & Co диэн транснациональнай стратегическай хампаанньа Лондоннааҕы салаатыгар менеджер, кэлин алын партнер дуоһунаһыгар үлэлээбит. Кини бырайыактара Холбоhуктаах Арааб Эмираттарын бөдөҥ национальнай ниэп хампаанньаларын үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын уонна үлэлиир усулуобуйаларын тупсарыыга, Таиланд кыаммат араҥатын баан өҥөтүнэн хааччыйар анал кииннэри тутууһа, Улуу Британия биэнсийэҕэ судаарыстыбаннай сулууспатын үлэтин оптимизацияҕа туһуламмыттара.
Алексей Сиднев “Серебряный век” диэн кырдьаҕас дьоннору көрөр-харайар пасионаттар тутууларын бырайыактаабыта.
2007 сыллаахтан кырдьаҕастары көрүү, фармацевтическай дистрибуция уонна девелоппмент эйгэтигэр кыттыгас тэрийээччи, партнер.
Кэргэннээх, кыыстаах уонна уол оҕолоох.
1253
1253 сыл.
«Будапеһы ылыы иһин» мэтээл
мини|«Будапеһы ылыы иһин» мэтээл мини|«Будапеһы ылыы иһин» мэтээл лиэнтэтэ
«Будапеһы ылыы иһин» мэтээл - бары "Ылыы иһин" мэтээллэр курдук куораты (бу сырыыга Будапешт куораты) өстөөхтөн быыһаан ылбыт, кыайбыт саллааттар, эппэрээсийэни салайбыт дьон наҕарааданаллара. Бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 сыллаахха олохтоммута, түөс хаҥас өттүгэр кэтиллэр.
Барыта холбоон 362050 киһи бу мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
USA Today
thumb|«USA Today» эрэдээксийэтин дьиэтэ. USA Today («Ю-эс-э́й-түдэй» диэн ааҕыллар, «АХШ бүгүн») — бүтүн дойдуга тарҕанар күн аайы тахсар  АХШ хаһыаттарыттан бастакылара, күн аайы 2 мөлүйүөнтэн тахса тирааһынан тахсар.
Эл Ньюхарт диэн урбаанньыт Вашингтоҥҥа олохтообута. Бастакы нүөмэрэ 1982 сыллаахха балаҕан ыйын 15 күнүгэр тахсыбыта. «USA Today» тахсыан иннинэ АХШ-ка хас биирдии бөдөҥ куоракка бэйэтин хаһыата сабардыыр этэ. Ньюхарт бэйэтин хаһыатыгар нация бииргэ буолуутун өрө туппута. Эрэдээксийэ колонкатын тэҥэ утары санааны этэр дьон колонкалара баара.
«The Wall Street Journal» уонна «The New York Times» курдук дьыалабыай хаһыаттар истииллэриттэн атыннык өҥнөөх ойуулаах, бөдөҥ диаграммалардаах тахсар буолбута, биллэр дьон, спортсменнар олохторун киэҥник сырдатар этэ. Социология ыйытыктарыгар болҕомтотун уурбута.
1954
1954 сыл.
Пейви Шафак
Шафак Пейви (1976 с. от ыйын 10 күнүгэр төрөөбүт)  — туурак дипломата, публицист уонна бэлиитик. Кини Турция Улуу Национальнай мунньаҕар Стамбул провинцияларын  интэриэстэрин көмүскүүр Норуодунай-Өрөспүүбүлүкэтээҕи баартыйаттан дьокутаат. Турция парламеныгар талыллыбыт бастакы инбэлиит дьахтар, Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин Инбэлииттэр бырааптарыгар кэмитиэтин чилиэнэ. 2012 сыллаахха Павей АХШ Судаарыстыбаннай департаменын дьахталларга бэриллэр Эрдээх буолуу бириэмийэтинэн наҕараадаламмыта.
Биографията
Пейви 1976 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр Анкараҕа төрөөбүт. Кини төрөппүттэрэ -- Сахин уонна Айше Өнел биллиилээх суруналыыстаах суруйааччылар. 1994 сыллаахха кини ускуустубаны уонна киинэ устуустубатын үөрэтээри эрин кытта Швейцарияҕа көһөн барар. 1996 сыллаахха Цюрихха буолбут буойас саахалын түмүгэр, хаҥас илиитин уонна атаҕын сүтэрэр. Эһиилигэр үөрэҕин салгыыр былааннаах Лондоҥҥа көһөр. Онно олорон Пейви Вестминстер университетыгар норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыылары үөрэтэр, Лондоннааҕы экэниэмикэ оскуолатыгар аспирантураны бүтэрэр.
Карьерата
Үөрэҕин бүтэрэн баран Пейви Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин Үрдүкү хамыһаарын кэнсэлээрийэтигэр үлэҕэ киирэр. Алжир, Египет, Иран, Ливан уонна Сирия курдук дойдуларга норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаҥҥа уонна гуманитарнай көмөҕө эппиэттээх буолар. Итини сэргэ Пейви киин Дьобуруопаҕа Венгрияҕа ХНТ UNHCR тэрилтэтигэр пресс-сэкирэтээринэн, кэлин ХНТ Үрдүкү хамыһаарын Киһи быраабыгар департаменын салайааччытынан үлэлээбитэ. слева|мини|Пейви Шафак [[Обама Мишел|Мишель Обама ны (хаҥас) уонна Хиллари Клинтоны (уҥа) кытта IWOC наҕараадатыгар. 2012 с.]]
Итини сэргэ Пейви Стамбулга «Агос» диэн нэдиэлэ ахсын тахсар эрмээннии-туурактыы хаһыат обозревателинан үлэлээбитэ, үс кинигэни суруйбута. Гарвард университетын, Лондоннааҕы Уран королевскай академиятын уонна Норвегия дизайнердарын сэбиэтин кытары араас кыттыгас бырайыактары олоххо киллэрсибитэ. Кини "3 Numarali Peron" ("13 нүөмэрдээх платформа") диэн ийэтинээн Айше Өналлыын суруйбут тимир суол саахалын туһунан кинигэлэрэ Турцияҕа бестселлер буолбута. "Права беженцев в Иране" диэн кинигэтин Нобель бириэмийэтин лауреата Ширин Эбадины кытары суруйбута.
Пейви 15 сыл устата кыраныысса таһыгар олорон баран, 2011 сыллаахха Турцияҕа төннөн кэлэн, парламент дьокутаатыгар хандьыдаатынан турбута. Ол түмүгэр, 2012 сыллаахха ХНТтан уурайан, Стамбул провинциятыттан Турция парламенын бастакы инбэлиит дьахтар дьокутаата буолбута.
Попов Борис Николаевич
200px|thumb|right|Попов Борис Николаевич Попов Борис Николаевич (Барылҕан) — философия билимнэрин доктора, профессор (1992), Россия социальнай билимнэрин академиятын академига (1994), билим уонна искусство Петровскай Академияларын академига, омуктар ыккардыларынааҕы педагогическай Академия академига, Үрдүкү оскуола омуктар ыккардыларынааҕы Академияларын чилиэн-корреспондена, Саха Республикатын билимин үтүөлээх үлэһитэ (1994), РФ суруйааччыларын Түмсүүлэрин уонна суруналыыстарын Түмсүүлэрин чилиэнэ, Саха Республикатын билимҥэ уонна техникаҕа государственнай бириэмийэтин лауреата.
Олоҕун олуктара
Б. Н. Попов — философия, социология, этика, эстетика, культурология уонна духовнай культура уобаластарын үөрэтэр биллиилээх чинчийээччи, 34 монография, үөрэх кинигэлэрин, 300-н тахса ыстатыйалар ааптардара.
Күн сириттэн 2011 сыллаахха олунньу ый 27-с күнүгэр барбыта.
От ыйын 29
От ыйын 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 210-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 211-c күнэ). Сыл бүтүө 155 күн баар.
Кырпай
Кырпай — биллэр-биллибэт кыраһа.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Канаева Мария Спиридоновна
200px|thumb|right|Канаева Мария Спиридоновна Канаева Мария Спиридоновна — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара
1927 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр колхуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Ахсыс кылаастан Ньурба судаарыстыбаннай театрыгар артыысканан киирбитэ. 1950—1955 сс. Щепкин аатынан театр училищатыгар үөрэнэн туйгуннук бүтэрбит.
1955 с. — Ойуунускай аатынан Саха судаарыстыбаннай музыка уонна драма театрын, 1971 с. — Ойуунускай аатынан Саха судаарыстыбаннай драма театрын артыыската.
Корнилов Федор Григорьевич
Корнилов Федор Григорьевич (1879 — 1939) — бастакы саха идэтийбит музыкааннарыттан биирдэстэрэ, самодеятельнай композитор, хормейстер, саха национальнай муусукатын култууратын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, саха норуотун музыкатын чинчийээччи, педагог.
1879 сыл олунньу 25 күнүгэр Өлүөхүмэҕэ Бастакы Ньөрүктээйи нэһилиэгэр Кудай диэн сиргэ төрөөбүтэ. Таҥара дьиэтин оскуолатыгар 4 сыл үөрэммитэ, онтон духуобунай училищены уонна семинарияны бүтэрбитэ. Балалайкаҕа уонна скрипкаҕа уһулуччу үчүгэйдик оонньуура. 1902 сыллаахха 23 сааһыгар Кыыллаахха көспүтэ, учууталлаабыта. Онно Александра Грязнухина диэн огдообо дьахтары ойох ылбыта.
1918 сыллаахха дьиэ кэргэнин кытта Дьокуускайга көһөр. Манна хуор тэрийиитинэн дьарыктанар, норуот матыыптарын хомуйар. Ол сылдьан бэйэтэ эмиэ ыраалары айар. "Чолбон" сурунаалга 1926-27 сс. хас да ыстатыйаны бэчээттэппитэ.
Кини хомуйбут матырыйаалларынан "Саха ырыатын ноталара" (1927), "Саха ырыаларын хомуура" (1936), "Саха бастакы ырыалара" (1969) нуоталаах ырыа хомуурнунньуктара бэчээттэнэн тахсыбыттара.
Дьиэ кэргэнэ
Кини кыыһа Феодора кэлин Венгрия бастакы салайааччыта буолбут Матьяш Ракоши кэргэнэ. Иккис кыыһа Любовь 1931 сыллаахха Дьокуускай педтехникумугар дошкольнай салааны олохтообута, Амма Аччыгыйын кэргэнэ. Федор Григорьевич сиэннэрэ: Ли Пахомов уһун сылларга Москубаҕа үлэлээбитэ, Плеханов аатынан норуот хаһаайыстыбатын иснтитуутун проректора этэ, Чаҕыл Мординов поэт этэ, эрдэ өлбүтэ, Муза Мординова биллиилээх учуонай, ХИФУ БГФ үлэлиир.
«Венаны ылыы иһин» мэтээл
мини|«Венаны ылыы иһин» мэтээл мини|«Венаны ылыы иһин» мэтээл лиэнтэтэ
«Венаны ылыы иһин» мэтээл - бары "Ылыы иһин" мэтээллэр курдук куораты өстөөхтөн быыһаан ылбыт, кыайбыт саллааттар, эппэрээсийэни салайбыт дьон наҕарааданаллара. Бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 сыллаахха олохтоммута, түөс хаҥас өттүгэр кэтиллэр.
277380 кэриҥэ киһи наҕараадаламмыта. .
Сир үөрэхтэрэ
Сир үөрэхтэрэ диэн Сир планетаны үөрэтэр үөрэхтэр бүтүн ааттара. Түөрт сүрүн дисциплиналарынан буолаллар география, геология, геофизика уонна геодезия. Бу дисциплиналар Сир тутулун эйгэлэрин уонна сфераларын үөрэтэргэ физика, химия, биология, хронология уонна математика ньымаларын тутталлар.
1256
1256 сыл.
Аббревиатура тылбааһа
Аббревиатура тылбааһа — кылгатыыны атын омук тылыгар тылбаастааһын.
Аббревиатура тылбааһыгар 3 ньыма туттуллар:
1. Бэйэтинэн хаалларыы.
2. Дорҕоонун сахатытыы.
3. Тылбаас.
1) Бэйэтинэн хаалларыы. Аббревиатура тылбааһын нуорбата бигэргэтиллэ илик, эбэтэр тылбааһа уустук, кыаллыбат буоллаҕына, уларыйбакка бэйэтинэн хаалар. Холобур: ЮНЕСКО, НАСА, НАТО, ГАИ, DVD.
Уон түөрт (ахсаан)
14 (уон түөрт) — дьиҥ ахсаан, 13 уонна 15 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Аббревиатура тылбааһа
2) Дорҕоонун сахатытыы. Бу ньымаҕа омук аббревиатурата иһиллиитинэн (дорҕооно) сахатытыллар. Манна уруккуттан олоҕуран хаалбыт үгэс быһыытынан сылдьар тыллар киирсэллэр: СААХСА (ЗАГС), ЭСИЭР (СР, ЭСЕР).
3) Тылбаас. Омук тылыттан киирэр аббревиатура хас биирдии тылын толору тылбаастааһын: ХИФУ, АХШ.
Калитин Николай Романович
200px|thumb|right|Калитин Николай Романович Калитин Николай Романович — сахалыы суруйар эбэҥки бэйиэтэ, прозаига, литератураны ырытааччы, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1994).
Олоҕун олуктара
1940 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр Хаҥалас улууһугар Буотама үрэх кытыытыгар Дьикимдэ сэлиэнньэттэн чугас сиргэ көс олохтоох булчут-табаһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо сааһыгар идэтийбит булчут буолар ыра санаалааҕа. Ол оннугар, А. М. Горькай аатынан Литературнай институту бүтэрэн, суруйааччы буолар.
Тыа сирин Сэбиэтиттэн Өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтигэр тиийэ үлэлээбит.
Билиҥҥи кэмҥэ — Саха Сирин хоту омуктарын Ассоциацияларын вице-президенэ.
Айар үлэтэ
Бастакы хоһоонноро 1958 сыллаахха оройуон «Сэбиэттэр знамялара» хаһыатыгар бэчээттэммиттэр. Бастакы кинигэтэ «Эркээйи» 1978 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Айымньылара өрөспүүбүлүкэ уонна киин сирдэр сурунаалларыгар, хомуурунньуктарыгар, «Литературнай хаһыакка», нэдиэлэ аайы тахсар «Литературная Россия» хаһыакка о. д. а. таһаарыыларга бэчээттэммитэрэ. Бастыҥ айымньылара нуучча, казах уонна английскай тылларга тылбаастаммыттара. Ону таһынан, суруйааччылар айымньыларын ырытан, ыстатыйалары суруйар.
известной повести «Томмоо»: «Образ главного героя создавался в течение нескольких лет, это собирательный образ одного из представителей малочисленных народов севера – эвенков. Он сын тайги, тайга – это его кров и родной дом. Но в этот дом приходит беда. Об этом и о том, как преодолевает трудности герой повести, рассказывается в книге».
«Тоомоо», сэһэн
Биир биллибит, сүҥкэн айымньыта. 2011 сыллаахха Россия Улахан литературнай бириэмийэтинэн бэлиэтэммитэ. Сэһэн нуучча, француз, эбээн уонна эбэҥки тылларыгар тылбаастаныахтаах эбит. Сэһэн сүрүн геройун обраһа хас да сыл чочуйуллубут, кини хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктартан — эбэҥкилэртэн — төрүттээх тайҕа уола.
Кэриэйэ сахалара
Кэриэйэ сахалара диэн Кэриэйэҕэ олорор сахалар (улахан өттө Соҕуруу Кэриэйэ). Бастакы сахалар Кэриэйэ кытылыгар 17 үйэҕэ үктэммиттэрэ. Билигин Сеул куоракка 200 курдук саха олорор.
Түбэ нэһилиэгэ (Нам улууһа)
Түбэ нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Булуус.
Улуус кииниттэн 77 км хоту диэкки сытар.
127
127 сыл.
Түбэ нэһилиэгэ (Нам улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 425 киһи (2007 сыл).
Сомоҕо домох тылбааһа
Сомоҕо домох тылбааһа - саха тылыгар элбэх сомоҕо домох баар, ону нууччаллыы тылбаастырга ис хоһоонунан тылбастыыр ирдэнэр, туруору тылбаастаатахха нуучча өйдүө суоҕун сөп. Эбэтэр сахалыы сомоҕо домох курдук өйдөбүллээх нууччаллыы сомоҕо домоҕунан тылбаастыахха сеп.
Сомоҕо домох (фразеологизм) — өйдөбүлү уус-ураннык хоһуйар икки эбэтэр хас да тыл холбуу суолталаммыт ситимэ.
Холобур: куот — атахха биллэр, саҥарбат — ууну омурпут, мэлдьэһэр — тумсун дулҕаҕа соттор, кырдьыар диэри — бытыгын быһа үктүөр диэри.
Сомоҕо домох биир ыйытыыга хоруйдуур, этиигэ биир чилиэн буолар. Тылын араардахха эбэтэр солбуйдахха, суолтата уларыйар эбэтэр сүтэр.
Сомоҕо домох өйдөбүл иккис аата буолар, онон синоним кэккэтигэр киирэр: ырбыт, дьүдьэйбит, аҥаара хаалбыт, уҥуохтаах тириитэ эрэ орпут. Уустаан-ураннаан (уобарастаан) этэр уонна дорҕоон дьүөрэлэһиитин тутуһар буолан, ордук сытыы, киһиэхэ тиийимтиэ. Онон кэпсэтии тылыгар, норуот айымньытыгар, уус-уран литератураҕа үгүстүк көстөр.
Колорадо (штаат)
Колорадо (State of Colorado) диэн Таас хайалар регионнарыгар баар АХШ штата. Хайалаах штаттартан биирдэстэрэ. Олохтоохторун ахсаана 4,861,515 (2007). Киин куората Денвер.
Элгээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
400px|thumb|right|Элгээйи халлаан куйаартан көстүүтэ Элгээйи нэһилиэк — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Элгээйи.
Нэһилиэнньэ сүрүн дьарыга - тыа хаһаайыстыбата.
Урукку ааттара - Элгээн сэлиэнньэтэ, Туойдаах Алаас, I Бордоҥ.
Музейдар
Элгээйи нэһилиэгэр аар-саарга аатырбыт Борис Николаевич Андреев төрүттээбит Айылҕа түмэлэ баар. Билигин түмэл Б. Н. Андреев аатынан Элгээйитээҕи региональнай түмэл экологическай киин диэн ааттанан үлэлии турар.
Олоҥхо тылбааһа
Олоҥхо тылбааһа - олоҥхону атын тылга тылбаастааһын буолар.
Биллэр көстөр тылбаасчыт - Платон Алексеевич Ойуунускай.
Сухомясов Иван Гаврильевич
Сухомясов Иван Гаврильевич (1940 с.) — Саха Өрөспуубулукэтин нолуок хомуйар сулууспатын начальнига (1990-???? сс).
Айыы үөрэҕэ
Айыы үөрэҕэ — "ай" диэн туохтууртан үөскээбит "Айыы (Үрдүк Айыы) диэн тыл "айааччы" (творец) диэн суолталал Онон сахалар, Айыы айбыт буолан, "айыы дьонобут" диэн ааҕыналлара. Айыы киһитэ Айыыга үҥэрэ, дьылҕа, ыйаах, оҥоһуу мүччүрүйбэтин итэҕэйэрэ. "Баары таҥара айбща ол иһигэр киһини эмиэ айбыта. Таҥара айбытын хомотор, алдьатар, өлөрөр — таҥараҕа аньыы буолар" диэн өйдүүд. лэрэ. Аньыыны оҥорбот буола сатыыллара. Сиэри, куолуну тутуһаллара. Онтон туоруур сэттээх дииллэрэ. Үтүөҕэ тардыһыылаах, наар үтүөнү оҥорор, үтүөнү саныыр киһи айыы санаалаах аатырара. Онон туох үтүө барыта Айыыны кытта, туох мөкү барыта куһаҕан тыыны кытга ситимнээх, туох үчүтэйи оҥоруу барыта — айыы, туох куһаҕаны оҥоруу барыта — аньыы диэн бэйэ-бэйэтиттэн тахсан иһэр, ис- иһиттэн ситимнээх өйдөбүллээх былыргыттан сүппэккз тиийэн кэлбит итэҕэл буолар.
Саха итэҕэлин анал дьиэҕэ үөрэппэт буолтарын иһин, хас биирдии ойуун, удаҕан уонна былыргыны, саха итэҕэлин билээччи дьиэтэ, ону ааһан хас биирдии кыһалҕалаах дьиэтэ — саха итэҕэлин тарҕатар дьиэ буолбута саарбаҕа суох. Ону иилэ хабан, дьиэҕэ-уокка бэйэ-бэйэттэн үөрэнии, бэйэ-бэйэнн үөрэтиһии үйэттэн үйэҕэ барбыта, үгэс тарҕаныыта салҕана турбута мөккүөрэ суох. Ону Үрдүк Айыы (Үрүҥ Айыы, Үрүн Аар Тойон) үөрэҕин курдук ылыналлара, өйдүүллэрэ — ханнык баҕарар итэҕэлгэ буолбут, буолуохтаах суол. Ол иһин даҕаны улуу Кулукуоскай "Сайын кэлиитэ" бэйиэмэтигэр: "Онтой Үрүҥ аар тойон үөрэҕинэн, Айыы тойон анабылынан, Н Дуксуурдаах буура дохсун - ." диэн суруйдаҕа.
128
128 сыл.
1255
1255 сыл.
Концепт
Концепт — диэн тыл бэлиэтин ис өйдөбүлэ. Омук ураты култууратын кэрэһилиир сүрүн өйдөбүллэр. Бу өйдөбүллэр омук-омук аайы уратытык өйдөнөллөр.
Кырыла
«Кырыы», «кырдал» диэн тиэрминнэри кытта «кыр» диэн былыргы биир төрүттээх буолуон сөп.
Тэҥнээ: кыр (был. түүр.) — хаптал хайа; кыр (түүр., фин-угор., монг.) — хонуу, хонуу куйаар, намыһах хаптал хайа (плато), сырыынньа үрдэл (увал), хайа, арҕас, үрдүк биэрэк, ханнык эмэ сир уһуга; кира (тоҥ.-маньч.) — уһук, ойоҕос эниэ, хайа арҕаһа, субурҕа хайа.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Платонова Кыдана Ивановна
Платонова Кыдана Ивановна — лингвист, нуучча лингвистикатын үөрэппит саха бастакы дьахталларыттан биирдэстэрэ.
Як
Як (Bos grunniens) — ыыраахтаах туйахтаах кыыл; як диэн тыл གཡག་ (g.yag) - оҕус диэнтэн тарҕаммыт.
Үөскүүр сирэ — Тибиэт. Ат курдук туттуллар, этин сииллэр, үүтүн ыыллар. thumb|none|Дьиэ яктараthumb|none| Уһун эттээх-сииннээх кылгас атахтаах, аллара олоро сылдьар төбөлөөх бөдөҥ кыыл. Арҕаһынан үрдүгэ 2 м тиийэр, кырдьаҕас оҕус ыйааһына 1000 киилэҕэ тиийиэн сөп. Кырдьаҕас атыыр устата 4,25 м, онтон 0,75 м кутугурга. Ынаҕын уһуна 2,8 м, үрдүгэ 1,6 м, ыйааһына 325—360 кг.
АХШ сахалара
АХШ сахалара диэн Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар олорор сахалар. Тас сахалар сорҕолоро.
Былыр өрөбөлүүссүйэ иннинэ уонна XX үйэ саҕаланыытыгар көспүт сахалары бу бөлөххө саарбаҕа суох киллэриэххэ сөп буоллаҕына, кинилэр сыдьааннарын сахаларынан ааҕар күчүмэҕэй буолуон сөп. Сэбиэскэй кэмҥэ биирдиилээн эрэ саха барар буоллаҕына (ону да чуолкайдыахха наада), Перестройка кэнниттэн култуура уонна да атын ситимнэр хаҥааннар, АХШга быстах кэмҥэ (үксүн үөрэнэ эбэтэр үлэнэн) баран олорор да, букатыннаахтык өр кэмҥэ олохсуйар да дьон элбээтилэр диэххэ сөп. Чуолкай статистика суох эрээри араас сыананнан кэлин көспүт уонна уһун кэмҥэ онно олорор сахалар ахсааннара 2 тыһ. тиийэр буолуон сөп.
XIX үйэҕэ Арассыыйа Хоту Америкаҕа сирдэри ылбыта.
Форт Росс сахалара
Билиҥҥи Калифорния штатын сиригэр Росс диэн ааттаах нуучча форда баар этэ. Онно 1820 с. суруллубут "Ведомость людей, находящихся в селении и крепости Росс" диэн дөкүмүөҥҥэ 148 киһиттэн 3 саха, 5 креол уонна 116 кадьяк эскимостара эбит.
Бу 1820 с. ахсынньытыгар Нуучча-Америка компаниятын салалтата дьону үлэҕэ ылыы бэрээдэгин туһунан уураах ылыммыт. Бу уураах иһинэн дьону промышленник быһыытынан (ол аата булчут, мас ууhа, оҕуруот, сэлиэһинэй үүннэриитигэр) уонна сирдьит, харабыл быһыытынан туһаныллаллара.
Арааһа Нуучча Америкатыгар кэлбит бастакы саха Логин Захаров быһыылаах. Кини 1816—1817 сс. кэлбит курдук.
Сахалар сүөһү көрүүтүгэр, уу кыылын бултааһыҥҥа уонна мас ууһун быһыытынан (аал тутуутугар эмиэ) сылдьаллар эбит. "Кяхта" аал тутуутугар сылдьыбыт дьон тиһигэр ааттара баар. 1 кылаастаах мас ууhуттан иккитэ сахалар - Герасим Попов уонна Яков Охлопков. "Волга" аалы тутууга К.Т. Хлебников Росс кириэппэс салайааччытыгар суруйбут хамнас төлүүр туһунан тиһигэр бас мас ууhа саха Герасим Попов (хамнаһа 125 солк.), уонна көннөрү мас уустара Яков Охлопков(75 солк.) уонна Петр Попов (50 солк.) сурулла сылдьаллар.
Барыта 1820 сылтан 1838 сыллаахха дылы Форт Росска сахалартан 12 эр киһи уонна 4 дьахтар сылдьыбыттар.
Ивановтар дьиэ кэргэннэрэ Форт Росска Агафья диэн кыыстарын кытта 6 сыл олорбуттар. Өссө Прокофьевтар (Авив уонна Доротея), Николаевтар (Логин уонна Олимпиада), Пермяковтар диэн ыаллар бааллара биллэр. Маны таһынан икки саха-индиан ыала бааллар эбит. Захаров Георгий ойоҕо Наталья индианка эбит (архыыпка кини Росска олорбут сыла 1836). Кини Иннокентий аҕабыыт кириэстээбит дьахтара быһыылаах. Георгий бэйэтэ форка 1829 с. кэлбит. Симеон диэн уоллаахтар эбит. 1837 с. Георгий Захаров Арассыыйаҕа төннүбүт, арааһа дойдутугар Саха Сиригэр кэлбитэ буолуо. Дьиэ кэргэнин туһунан билии архыыпка хаалбатах, баҕар дьахтар уолун кытта индианнар дэриэбинэлэригэр төннүбүтэ буолуо.
Попов Петр эмиэ Калифорния индиан дьахтарын ойох ылбыт, кириэстэммит аата Катерина Степанова. 1829 с Ситкаҕа төннүбүттэр. Икки кыыстаахтар эбит Матрена уонна Ирина, архыып билиитинэн Матрена 14 саастааҕар, Ирина 7 лет саастааҕар 1831 сыллаахха Ситкаҕа ыытыллыбыттар.
Эрмээннэр
Эрмээннэр (эрм. Հայեր hayer ) диэн Хапхаастан төрүттээх омук. Эрмээннэр Эрмээн Сиригэр олороллор (3 мөлүйүөн), ону таhынан 200 араас атын омук дойдуларыгар олохсуйан олороллор.
129
129 сыл.
1257
1257 сыл.
«Кенигсбери ылыы иһин» мэтээл
thumb|«Кенигсбери ылыы иһин» мэтээл thumb|«Кенигсбери ылыы иһин» мэтээл лиэнтэтэ
«Кенигсбери ылыы иһин» мэтээл - бары "Ылыы иһин" мэтээллэр курдук куораты өстөөхтөн быыһаан ылбыт, кыайбыт саллааттар, эппэрээсийэни салайбыт дьон наҕарааданаллара. Бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 сыллаахха олохтоммута. Түөс хаҥас өттүгэр кэтиллэр, ССРС атын мэтээллэрэ баар буоллахтарына Будапеһы ылыы иһин мэтээл кэнниттэн ыйанар.
1955
1955 сыл.
Попов Пантелеймон Васильевич
200px|thumb|right|Попов Пантелеймон Васильевич Попов Пантелеймон Васильевич (1886—1972) — таҥара үөрэҕин кандидата, краевед, художник, ССРС художниктарын Түмсүүтүн чилиэнэ (1941).
Олоҕун олуктара
Попов П. В. өр кэмҥэ Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы республика музейыгар үлэлии сылдьыбыта. Краевед уонна этнограф быһыытынан Саха Сирин политссыльнайдарын туһунан архив уонна литература матырыйаалларын хомуйбут.
Художник быһыытынан «Якутск в XVII в. (Крепость Головина)», «Якутск в XVIII в. Монастырь», «Взятие г. Якутска красными в 1918 г.», «Романовка», «Проводы на фронт. 1941 год. Якутск» хартыыналары суруйбут. 1937 сыллаахха саха литературатыгар 4-с кылааска аналлаах үөрэх кинигэтин таһааттарбыта. Өр сылларга Дьокуускайга тахсар кинигэлэр, сурунааллар уонна хаһыаттар тас көрүҥнэрин таҥыынан дьарыктаммыт.
Илии кынаттаахтар аймахтара
Илии кынаттаахтар аймахтара (, Рукокрылые) - Саха сиригэр бу аймахха 1 кэргэн, 3 уус, 6 көрүҥ бааллар.
1700-с
1700-с сыллар.
Кырыы
Кырыы — географияҕа: сир бүүрүгэ, ойоҕос өттүнээҕи бүтэр уһуга.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Төрүт тыллар
Төрүт тыллар диэн былыргыттан баар, билигин тутулла сылдьар тыллар ааттаналлар.
Фрунзе нэһилиэгэ (Нам улууһа)
Фрунзе нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Фрунзе.
Төрүт тыллар
Билигин саха оҕолорун сорох төрөппүттэрэ ийэ уонна аҕа диэн саха омук төрүт тылларын букатын даҕаны наадата суох тыллар курдук саныыр буоллулар. Бу кылгас ыстатыйа ийэ уонна аҕа диэн тыллар оҕо иитиитигэр, кини улаатан истэҕинэ, өйө-санаата сайдан уларыйыытыгар оҥорор уратыларын быһаарар, ырытар.
Фрунзе нэһилиэгэ (Нам улууһа)
Улуус кииниттэн 42 км хотугулуу-илин диэкки Өлүөнэ өрүс уҥуор сытар.
Төрүт тыллар
Билигин элбэх төрөппүттэр улаханнык айманан, эдэр оҕолорун иитиилэрэ ураты уустугуран иһэрин туһунан элбэхтик кэпсэтэллэр. Хас биирдии төрөппүттэр оҕолоро улаатан, өй-санаа, майгы-сигили өттүнэн бэйэлэринээҕэр ордук тупсан, кинилэр оҥорон испит дьыалаларын салҕааччы буолуохтарын баҕараллар уонна оҕолорун оннукка үөрэтэ сатыыллар. Билигин үйэ уларыйан иһэр диэн ааттаан, оҕолоругар итэҕэл уонна ытыктабыл туһунан билиини букатын даҕаны үөрэппэт, иҥэрбэт буоллулар. Маннык итэҕэл уонна ытыктабыл туһунан өйдөбүллэр оҕо иитиитигэр туох суолтаны ылалларын үгүс төрөппүттэр бэйэлэрэ кытта билбэттэр.
Фрунзе нэһилиэгэ (Нам улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 147 киһи (2007 сыл).
Төрүт тыллар
Кинилэр оҕолоро улаатан иһэннэр төрөппүттэрин баҕа санааларыгар сөп түбэспэт өйдөөх-санаалаах уонна майгылаах буолан хаалалларыттан соһуйан эрэ хаалаллар. Ханнык кэмҥэ төрөппүттэр уонна оҕолор икки ардыларыгар өйдөспөт буолуу туохтан үөскээн тахсарын кыайан быһаарбаттар. Бу өйдөспөт буолуу кинилэр икки ардыларыгар сыһыан уларыйан барыытыттан тахсар. Оҕолор улаатан хайы-сахха улахан киһи буолан иһэннэр, аны кинилэри кытта сыһыан уларыйан, итэҕэлгэ уонна ытыктабылга тирэҕирэр, улахан дьоннуу сыһыан буолан барарыгар наадыйаллар. Бу кэмҥэ төрөппүттэр оҕолорун, бэйэлэрин ытыктыырга уонна сыаналыырга кыра эрдэхтэринэ үөрэппэккэ, хойутаан хаалбыттарын дьэ билэн айманаллар. Кинилэр оҕолорун куруук кыра эрдэхтэринээҕилэрин курдук, олус үчүгэй истигэн, толоругас майгылаах этилэр диэн саныылларын кыайан уларыта охсубаттар уонна улааппыт оҕолорун кыра оҕо курдук хамаандалыы эбэтэр манньа биэрэн албынныы сылдьыахтарын баҕараллар.
Улаатан иһэр оҕолор майгылара уларыйыыта төрөппүттэр оҕолоругар кыра эрдэхтэриттэн хайдах сыһыаннаһалларыттан быһаччы тутулуктаах буолан тахсара син билиннэ.