cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Калифорния
Экономиката
Калифорниа штата - АХШ биир саамай түргэнник сайда турар региона, урут уруккаттан баайдар олорор сирдэрэ. Дьиҥнээхтин хас 12 Калифорниа олохтооҕа баайдарга киирсэр. Калифорниа - Аан Дойдуга биир динамично сайда турар сир, сылын аайы экономика сайдыыта 15,87% тэҥнэһэр. Калифорниа - АХШ саамай улахан нэһилиэнньэлээх сирэ эрэ буолбакка, саамай улахан байыаннай потенциаллаах сирэ. Ону таһынан, Калифорния - Аан Дойдуга Компьютеризациа өттүнэн биллибитэ.
Бырандьа
Бырандьа сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ.
Өлүөнэ өрүс уҥа салаалара Соболоох Майаан уонна Бэгидьээн салааларын билирдэрэ буолар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ыҥаа
400px|thumb|right|Ыҥаа нэһилиэгэ Томпо улууһун каартатыгар Ыҥаа нэһилиэк. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Новай.
Улуус кииниттэн 8 км арҕаа диэкки Алдан өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 404 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Новай - 254, Сайдыы - 150 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Сүлэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Сүлэ нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сүлэ.
Улуус кииниттэн 7 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 526 киһи (2010 сыл).
«Сайдыы» культура киинэ.
Сигэлэр
400px|thumb|left|Сүлэ куйаартан көстүүтэ
Киьи аскаридата
Паразит текунук чиэрбэлэргэ киирсэр, аскаридоз диэн ыарыыны кебутэр. Космополит киьи оьогоьугар олорор. Иилистэр уоргана суох, аска утары хамныыр паразит буолар.Хаьаайынын уларыппакка сайдар паразит. Сымыыттара киьи организымыттан тахсан баран буорга ситэллэр. Аскарида личинкалара носоглотканнан, Мэйии дьелегес пластиналарынан сылдьыахтарын сэп. Мэйии инники ямкатыгар киирэн баран Мэйии инники доляларыгар тиийиэхтэрин сеп Мэйиигэ аскаридалар слуховой труба бэлэс дьелегестерунэн эмиэ тиийиэхтэрин сэп Бастаан ол дьелегестерунэн орто кулгаахха тиийэллэр, онтон во внутреннее ухо, ол внутренняй ухоттан мэйиигэ чэчэгэй унуохтарын пирамидаларынан тиийэллэр.
Аскарида класс Нематоды эмиэ атын коруннэрин курдук атыыра,тыьыта тус туспалар. Атыыра, тыьыта ураты бэлиээлэрдээхтэр. Атыыр аскарида укьатар органа сиэмэ таьаарар канааллаах трубка. Ол канал клоакаҕа аьыллар. Тыьы аскарида ууьатар системата ордук уустук. Онно киирэллэр: яичник, яйцевод,семяприемник, матка, семяизвергатель уонна влагалище.
Буоьааьын тыьытын семяприемнигар буолар. Иссиьэр кэмигэр атыыра тыьытыгаре от этин кэннигэр баар специальнай чорбохойдор комолорунэн сыстар Аскарида бэйэтин сайдыытыгар куруук буолар эрэ суолунан барбат. Эбэьээт оьоҕос фазата миграционной (коьо сылдьар) фазаннан солбуллуохтаах диэн буолбат. Сорох личинкалар быарга хаалан хаалыахтарын соп уонна онно олуохтэрин соп комускуур клеткалар дьайыыларынан. Куустээх сотолго тахсар бронха силин кытта паразиттар улахан ахсааннара таьыгар тахсар. Ол иьин бастаан ярко биллибит суьуруу костуутэ кэлин намтыыр. Ол паразиттар ахсааннара аҕыйаабытыттан буолар
Алтынньы 7
Алтынньы 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 280-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 281-c күнэ). Сыл бүтүө 85 күн баар.
Баттах
Тиэрминнээх причэскэй термин кытта, баттахтаах киһи үлэҕэ оҥоһуллар стилигэр сигэниини ордук сэдэхтик, сэдэхтик ааҕыахха сөп. Социальнай суолталаах маркер быһыытынан үгүстүк үлэлиир, билиҥҥи кэмҥэ муодаттан, миэстэттэн, араас контекстартан тутулуктаах.
Баттах киһи тас көрүҥүн тупсарарын таһынан этин-сиинин биир чааһа. Киһи төбөтүн, өйүн-санаатын уйатын итииттэн-тымныыттан, үргүөртэн харыстыырын иһин сахалар баттаҕы өйгө-санааҕа быһаччы дьайар курдук саныыллар.
Сахалар «Баттаҕа суох киһи санааҕа-онооҕо ылларбат» диэн этиилээхтэр. Бу этиини дакаастыыр көстүүнэн былыргы ойууннар, удаҕаннар, өй-санаа үлэтинэн күүскэ дьарыктанар дьон бары уһун баттахтаахтара буолар. Армияҕа сулууспаҕа сылдьар дьон баттахтарын кырыйыы ыраас, чэбдик буолууну таһынан, тугу да оҥордохторуна санааҕа-онооҕо ылларбаттарын, кылгас, быстах санаалаах буолууларын үөскэтэр.
Баттах уһаатаҕына киһи санаата эбиллэн түүлэ ордук элбиир уонна чуолкайданар. Киһи төһө эмэ уһун түүллэри өйдөөн хаалар кыаҕа улаатар.
Улаханнык куттаммыт, соһуйбут киһи баттаҕа өрө туран хааларын туһунан кэпсээннэргэ ахтылларын билэбит. «Баттаҕа өрө туран хаалла» диэн суруйуулар бааллар.
Киһи үгүс билиини хараҕынан көрөөт даҕаны быһаччы ылынар. Ону «Истибиттээҕэр көрбүт ордук» диэн быһаараллар. Yөрэнии икки араастаах. «Киһилии киһи атын дьон сыыһаларыттан көрөн үөрэнэр, онтон мөлтөх киһи бэйэтин сыыһаларыттан эрэйдэнэн үөрэнэр» диэн саха дьоно этэллэр. Бу этиилэргэ киһи олох үөрэҕэр хайдах үөрэнэр дьоҕурдааҕа толору арыллар. Көрөн үөрэнии киһиэхэ дьайар күүһэ улахан.
Атын дьон оҥорор быһыыларыттан үөрэҕи көрөн ылынарга олоххо уоппуттаах уонна уоппута суох дьону арааран биэрэр бэлиэ баар буолара наада. Айылҕа оннук бэлиэни дьоҥҥо эмиэ оҥорбут.
Дьоннору араартыыр, олоххо төһө уоппуту мунньуммуттарын быһаарар көстүүнэн баттах маҥхайан иһэрэ буолар. Эдэр киһи маҥан баттахтааҕы көрө түһээт «Бу кырдьаҕас, уһуннук олорбут, олоххо элбэх уоппуту мунньуммут киһи» диэн соҕотохто быһааран кэбиһэр. Кырдьаҕас киһи итирэн, эҥиннээн куһаҕаннык быһыыланарын дьон көрдөхтөрүнэ «Баттаҕа маҥхайыар диэри өй киирбэтэх» диэн хомойбуттарын биллэрэллэр.
Айылҕа киһи баттаҕын тоҕо маҥхатан иһэрин дириҥник толкуйдаан ырыта иликпит. Кырдьаҕас сылгылар маҥхайан иһэллэр. Үөр аттарга маҥан сылгы ордук бочуоттанар. Эдэр хара, буулуур соноҕостор маҥан сылгыга суолларын туораан биэрэллэрин таһынан үчүгэй аһылыктарын кытта туран биэрэллэр.
Киһи кырдьан, сааһыран истэҕинэ баттаҕа сыыйа маҥхайан иһэр. Баттах маҥхайан барыыта киһи сааһыран, олоххо уоппута эбиллэн, мунньуллан иһиитин кытта сөп түбэһэр бэлиэ буолар. Маҥхайбыт баттах көстүүтэ атын, туора киһиэхэ быһаччы биэрэр өйдөбүлүн кэлин кэмҥэ сатаан туһаммаппыт билиннэ. Эдэр көлүөнэлэрбитин иитии-үөрэтии таһыма мөлтөөтө диэн этэллэр. Эдэр киһи маҥан баттахтаах кырдьаҕас киһини көрө түһээт даҕаны бэйэтин тардына, бэрээдэгин тупсарына түһэр кэмэ хаалла. Кинигэлэр үөрэхтэрин баһылаабыт эрэ дьон олоххо уоппуттара элбэх диэн сыыһа санаа тарҕанна.
Ханнык баҕарар киһи хаһан баҕарар маҥан, үрүҥ дьүһүнү сөбүлүү, сэҥээрэ көрөр. Бу дьүһүн сырдык буолуутун бэлиэтиир буолан киһиэхэ өй-санаа эбиллэн иһиитин көрдөрөр.
Маҥан баттаҕа суох киһини оҕо тэҥнээҕин, саастыылааҕын курдук көрөр. Бу киһи этиитигэр улахан сыанабылы биэрбэт, аанньа ахтыбат. Дьахталлар баттахтарын кырааскаланан тупсарына сатааһыннара оҕолорун иитиилэрэ мөлтүүрүгэр тириэрдэр. «Кырдьаҕас төрөппүттэр оҕолоро үчүгэй иитиилээх буолар» диэн норуокка этии баар. Бу этии кырдьаҕас дьон иитэр-үөрэтэр кыахтара ордук элбэҕин быһаарар уонна маҥан баттах оҕону иитиигэ быһаччы сыһыаннаах диэн этиибитин бигэргэтэр.
Маҥан баттах дьайыыта суох буолан, кырдьаҕас төрөппүттэрэ суох эдэр ыаллар оҕолорун иитэр-үөрэтэр кыахтара намтаан иһэр. Кавказ омуктарын: «Үчүгэй кырдьаҕастар суох сирдэригэр эдэрдэр халы-мааргы иитиилээх буолаллар»,- диэн этиилэрин табатык сыаналыырга маҥан баттах суолтатын быһаарыы көмөлөһөр. Киһи олоҕор маҥан дьүһүн ылар оруола олус үрдүк. Хайа баҕарар киһи маҥан, үрүҥ дьүһүнү - үчүгэй диэн сыаналыыр. Айылҕа бэйэтин дьиҥнээх көстүүтэ, сырдык буолуута киһиэхэ үчүгэй буолуутун, бу үчүгэй диэн өйдөбүлүн үөскэтэр. Хара дьүһүн маҥаҥҥа кубулуйан барыыта сырдык, үчүгэй буолан барыытын бэлиэтиир. Кырдьаҕастары сыаналыыр буолуу олох уоппутун табатык иҥэриниигэ көмөлөһөр, эдэрдэр сотору бэйэлэрэ кырдьан, олохторугар элбэх уоппуту мунньунан баттахтара эмиэ маҥхайан барарын биллэрэр.
Былыргы таҥара үөрэхтэригэр маҥан баттах туһунан бу курдук этэллэр: «Слава юношей - сила их, а украшение стариков – седина».
Кэнники кэмҥэ сахалар олохторун үөрэҕин аанньа ахтыбат буолуу биһиги кырдьаҕастарбытын улаханнык туоратта. Онуоха эбии бэйэлэрэ арыгы иһэннэр сыыһа-халты туттаннар, аптарытыаттарын түһэн биэрэн иһэллэр. Олох ыараханын тулуйан, олохторугар ситиһиилэри оҥорон кырдьар саастарыгар тиийбит кырдьаҕастар бэйэлэрин күүстээх санааларын эдэрдэргэ көрдөрөн дакаастаан иһэллэрэ эбитэ буоллар маҥан баттах дьайыыта эдэр дьоҥҥо ордук тиийэр. Кырдьаҕас дьон ордук киһилии быһыылаахтарын, тулуурдаахтарын олоххо көрдөрөллөрө эдэр дьоҥҥо холобур буолан туһалыыр.
Билигин өй-санаа бэйэтэ туспа эньиэргийэ көрүҥэ буолара быһаарыллан эрэр. Хойуу баттах Айылҕа эттигэ буолан таһыттан кэлэр араас өйдөрү-санаалары эниэргийэлэри киллэрбэтэ, онтон бас иһигэр үөскүүр бэйэ өйүн-санаатын хаайан тутара, мунньара киһи өйө-санаата туруктаах буоларыгар ураты суолталаах. Сахалар баттаҕа суох киһини олохтоох өйө-санаата аҕыйах, быстах санааҕа ылларымтыа киһинэн ааҕаллар. (1,69).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Симо Хэүхэ
thumb| Симо Хэүхэ Кыhыҥҥы сэрии кэмигэр (1940). Симо Хэүхэ (Финныы: Simo Häyhä) (Ахсынньы 17, 1905 – Муус устар 1, 2002) диэн финн саллаата. Хос аата "Үрүҥ Өлүү" (Нууччалыы: Белая Смерть; Финныы: Valkoinen kuolema). Кыhыҥҥы сэрии кэмигэр сэриилэспит. Аан дойду историятын бастыҥ бэргэн ытааччыта буолар.
Эрдэтээҥҥи олоҕо, Иккис аан дойду сэриитигэр кыттыыта
Хэүхэ Раутйэрви муниципалитетыгар, билиҥҥи Финляндия уонна Арассыыйа кыраньыыссатын чугаhыгар төрөөбүт. Сэрииhит сулууспатын 1925 саҕалаабыт. Армияҕа барыан иннинэ, Хэүхэ фермер уонна булчут эбит. Финляндия уонна ССРС икки ардыларынааҕы Кыhыҥҥы сэрии кэмигэр (1939–1940) кини бэргэн ытааччы солото уонна Кыhыл Армиялыын охсуhуута саҕаламмыт.
49
49 сыл.
Симо Хэүхэ
Эрдэтээҥҥи олоҕо, Иккис аан дойду сэриитигэр кыттыыта
Хэүхэ туттар чуор саата сэбиэскэй Мосин-Наган M/28 диэн финныы вариана.
49
Өлбүттэр
40er
Симо Хэүхэ
Эрдэтээҥҥи олоҕо, Иккис аан дойду сэриитигэр кыттыыта
Сэбиэскэйдэр кинини хаста да өлөрө сатаабыттар, кини утары атын бэргэн ытааччылары уонна артиллерия саба охсууларын туттубуттар. 1940 кулун тутар 6 Хэүхэ кыргыhыы кэмигэр сыҥаахха буулдьанан таптаран улаханнык эчэйбит уонна сэрииттэн туораабыт. Сэрии бүппүтүн кэнниттэн сотору кэминэн, маршал Карл Густаф Эмил Маннерхейм уурааҕынан Хэүхэ капралтан иккис лейтенант буолбут.
Кэлин олоҕо
Хас да сыл устата Хэүхэ эмтэммит. Буулдьа сыҥааҕын уҥуоҕун алдьаппыт уонна иэдэhин эчэппит. Ол да буоллар, кини букатынныы үтүөрбүт уонна Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн тайах бултааччыта уонна ыт иитээччитэ буолбут.
Симо Хэүхэ олоҕун тиhэх сылларыгар Финляндия соҕуруулуу илинигэр баар Руоколахти диэн ааттаах кыра дэриэбинэҕэ олорбут.
This Is Us
This Is Us (Бу биһиги) - АХШ саамай бастыҥ группата Backstreet Boys саамай кэнники саҥа альбома. Киннэр Дьоппуон дойдутугар промо-турга сылдьаннар суруйбуттар. Бу альбом аныгы спецэффектардаах технологиянан суруллубут диэн эрэннэрэллэр.
Күөллээх
Күөллээх сис. Верхоянскай сис систематын кыра систэриттэн биирдэстэрэ.
Устата Бэгидьээн үрэх баһыттан Үндүлүҥ уҥа кытылыгар диэри 125 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1483 м. үрдүккэ тиийэр.
Полюс эргимтэтин туоруур.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арҕаа Сибиир
Рельебэ, геологическай тутула, хостонор баайа
Арҕаа Сибиир дэхси сирин ньуурун абсолютнай үрдүгэ кыра уонна рельебэ Илин Европа дэхси сирин рельебинээҕэр быдан хаптаҕай. Арҕаа Сибиир дэхси сирин ордук намыһах учаастактара (50-150 м) киин уонна хоту чаастарыгар бааллар. Дэхси сир орто чааһын хаптаҕай ньууругар Ураалтан Енисейгэ тиийэ Сибиир хордоҕойдоро диэн ааттанар үрдэллэр тарҕаммыттар. Арҕаа, илин уонна соҕуруу намыһах үрдэллэр таргаммыттар (200—250 м). Дэхси сир ньуура бүлүүһэҕэ маарынныыр быһыылаах уонна Хотугу Муустаах акыйаан диэки кыра иҥнэри. Арҕаа Сибиир дэхси сирин хаптаҕай ньуура намтал геологическай устуоруйатын уратыларыттан сибээстээх. Манна үрдүк хайалары үөскэппит герцинскэй иҥээһиннэнии бүппүтүн кэннэ сир хаҕын хамсааһына тохтообута. Итинтэн антах герцинскэй хайалар систиэмэлэрэ үлтүрүйэн, Арҕаа Сибиир билиитэтин олбоҕун үөскэппиттэрэ. Тэҥнэммит уонна хотостубут ньууру былыргы муоралар саппыттара. Олорго юрскай, меловой, палеогеновай систиэмэлэр сөҥүү боруодаларын араҥалара дьапталлыбыттар. Дьапталҕалар, олбох ньуурун бүрүйэн, сытыары сыталлар. Неоген периодун саҕаланыытыгар муора чугуйан, түгэҕэ бүтүннүү дэхси сир буола кубулуйбут. Четвертичнэй приодка дэхси сир хоту өттө мууһунан бүрүллүбүт, онон ледник ирбит уута Хотугу Муустаах акыйааҥҥа киирэрэ мэһэйдэммит, сорох ардыгар букатын да тохтообут. Ол иһин ледник дэхси сир ньууругар киэҥник халыйбыт. Четвертичнэй мууһуруу ирбитин кэнниттэн дэхси сир эмиэ кураанах буолбут. Арҕаа Сибииргэ Обь өрүс орто уонна аллараа сүүрүгүнэн ньиэптээх, гаастаах балачча киэҥ иэннэр Самотлорга, Сургуукка, Игримҥэ, ону тэҥэ Конда, Таас үрэхтэр тардыыларыгар булуллубуттара. Арҕаа Сибиир дэхси сирин кытыыларынан рудалаах хостонор баай саппааһа эмиэ улахан. Дэхси сир соҕуруу өттүн сүүрдүбэт күөллэригэр минеральнай туустар: мирабилит, аһылык тууһа, хлористай магний, суода — мунньуллубуттар. Дэхси сиргэ торфа саппааһа сүҥкэн элбэх. Дэхси сир анныгар өссө биир күндү хостонор баай — сир аннынааҕы итии «муората» баар.
Өрүстэрэ
Арҕаа Сибиир дэхси сирин үрдэ дэлэгэй уулаах. Бу сиринэн устар өрүстэр үгүстэрэ Обь систиэмэтигэр киирэллэр, ол эрээри хот өттүгэр өрүстэр Карскай муораҕа быһаччы түһэллэр (Надым, Пур, Таас). Илин диэки дэхси сир синньигэс балаһата Енисей тардыытыгар киирэр. Арҕаа Сибиир өрүстэригэр муус хотуттан тоҥор, оттон муус барыыта соҕуруу эрдэ, хоту хойут буолар. Иртыш — бу элбэх уулаах, орто уонна алаараа сүүрүгүнэн дэхси сир өрүһэ.
.td
.td диэн Чад үрдүк таhымнаах ил домена.
Сэтинньи 21
Сэтинньи 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 325-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 326-c күнэ). Сыл бүтүө 40 күн баар.
Аҥхай
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Ярославскай Емельян Михайлович
Емельян Михайлович Ярославскай' (дьиҥнээх аата Миней Израилевич Губельман; 1878 сыллаахха олунньу 19 (кулун тутар 3), Чита, Забайкальскай уобалас, Арассыыйа империята — ахсынньы 4, 1943, Москуба) — революционер, Коммунистическэй баартыйа диэйэтэлэ, ССРС-ка итэҕэли утары хамсааһын салайааччыта. «Союз воинствующих безбожников» бэрэстээтэлэ. Сталин бириэмийэтин бастакы истиэпэнин лауреаата (1943). 1898 с. РСДРП чилиэнэ.
1907 с. хаатыргаҕа Нерчинскэйгэ ыытыллыбыт, онтон көскө Илин Сибииргэ олорбут. 1913 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр Дьокуускайга кэргэнинээн кэлбит.
1917 с. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэннэ Саха сиринээҕи уопсастыба куттала суох буолутуутун кэмитиэтигэр (ЯКОБ) киирэр. Онтон ыам ыйыгар Саха сиринээҕи совдеп салайааччыта буолар. От ыйыттан РСДРП(б) Москубатааҕы байыаннай тэрилтэтигэр үлэлиир.
РСДРП (б) 6-с сийиэһин дэлэгээтэ.
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин саҕана Ярославскай бастаанньа салайар Москубатааҕы баартыйа киинин чилиэнэ, Байыаннай өрөбөлүүссүйэ кэмитиэтин чилиэнэ, Кремль бастакы хамыһаара, Москуба байыаннай уокуругун салайааччыта.
1943 с. ахсынньы 4 күнүгэр Москубаҕа өлбүтэ.
Волга экономика оройуона
Арассыыйа экономикатын Волгатааҕы оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 8 федерация субъектарыттан турар:
Иэнэ - 536,4 тыһ. км², олохтоохторо - 16'064'585 киһи (2010).
Константинов Иван Васильевич
200px|thumb|right|Константинов Иван Васильевич
Константинов Иван Васильевич (20.08.1936—26.03.1977) — археолог, саха учуонайа, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Тыко Вылка
Тыко Вылка (олунньу 15 (27) 1886 — балаҕан ыйын 29 1960) (нууччалыы аата — Илья Константинович Вылка) — дьураак худуоһунньуга, кэпсээнньитэ, литератууратын төрүттээччитэ, салайааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл.
Олоҕун олуктара
Тыко Вылка 1886 сыллаахха олунньуга Саҥа Сир диэн байҕал бөдөҥ арыытыгар төрөөбүтэ. Булчуттар ортолоругар улааппыта. «Тыко» диэн аат «тугут» диэн суолталаах. Аҕата — арыыга биллэр муора кыылын булчута Ханец Вылка этэ. Тыко 1904 сыллаахтан уруһуйдуур буолбута, халандаар ойууларын, чэй хаатын ойуутун түһэрэн ылара.
1903 сыллаахха Саҥа Сиргэ худуоһунньук уонна суруйааччы Степан Писахов көскө кэлэр. Писахов күннүгэр маннык суруйан хаалларбыт:
Работы Вылки поразили меня своей «неровностью», в них удивительно сочетается детская неумелость и сила, полнозвучие и утонченность европейских мастеров. Откуда у него это!… Он слишком самобытен, своим природным чутьем Тыко сам найдет свою дорогу. Он сможет показать Новую Землю такой, какой мы, приезжие, ее никогда не увидим…
1917 сыллаах өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн бөһүөлэк сэбиэтин бэрэстээтэлинэн (1918—1934) уонна Новоземельскэй арыытааҕы дьокутааттарын сэбиэтин (1924—1956) бэрэстээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ. Ону таһынан булчуттар артыалларын салайара. 1950-с сыллардаахха Саҥа Сиргэ ядернай полигон оҥорон барбыттара. Онтон сылтаан ненецтэри көһөрбүттэрэ. Тыко Вылка дьонун кытта Архангельскайга көспүтэ. Олоҕун тиһэх сылларыгар дылы төрөөбүт сирин көрүөн баҕарара.
Тыко Вылка Архангелькайга 1960 сыллаахха 74 сааһыгар өлбүтэ.
Уус-Алдан улууһун былааҕа
Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Уус-Алдан улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Биотехнология
right|thumbnail|250px|[[Инсулин кристаллара.]]
Биотехнология диэн сүрүннээн агрикултуураҕа, ас үөрэҕигэр уонна медицинаҕа туттуллар, уонна биологияҕа олохтонор технология. Холбоhуктаах нациялар Биология эгэлгэтин конвенцията биотехнологияны маннык диэн быhаарар:
"Биология системаларын, тыыннаах организмнары эбэтэр кинилэртэн үөскээбити туттан оҥоһугу оҥорор эбэтэр модификациялыыр хайа баҕар технология."
Биотехнология түмэр дисциплиналара генетика, молекуляр биология, биохимия, эмбриология уонна саанык биологията. Кинилэрдиин ситимнээх практика дисциплиналара химия инженерията, информация технологията уонна биороботика.
Үрүҥ эһир
thumb|180px
Үрүҥ эһир (, Дальневосточный аист) — Эһирдэр уустарыгар киирэр бөдөҥ көтөр. Саха сиригэр биирдэ көтөн киирэ сылдьыбыта биллэр — 1935 с. Буотама үрэххэ ыам ыйын 20 күнүгэр көрбүттэр. Амур өрүс тардыытыгар үөскүүр.
Атыыра тыһыта майгыннаһаллар, ол эрээри атыыра бөдөҥ. Кынаттарын уһуна 580—690 мм, ыйааһыннара — 4-5 кг кэриҥэ. Аһылыга: балыктар, баҕалар, кыра кэрбээччилэр, ууга уонна уу таһыгар үөскүүр үөн-көйүүр.
Сүтэн эрэр сэдэх көрүҥ. Аан дойду уонна Арассыыйа Кыһыл кинигэлэригэр, I хаттыгаска киирэр.
Одун Хаан
Одун Хаан — Айыы үөрэҕэ этэринэн, олунньуга Одун Хаан чугаһыыр. Одун ахсыс халлаан айыыта буолар.
Кини — Орто дойду буор кута. Одун — төрүт буор кут. Халлаан эттиктэрин, киһи бодотун Одун үөскэппит. Одун Хаан Дьылҕа Хаан курдук дьылҕаны оҥорор эбит. Уратылара: Дьылҕа Хаан суолтата — билиини таһаарыы, оттон Одун Хаан дьылҕаны оҥорор.
Одун Хаан, Чыҥыс Хаан — дьон-сэргэ инники түһүн, өйүн-санаатын, билиитин-көрүүтүн тосхойор. Одун, Чыҥыс биэриилэрэ. Одун, Чыҥыс айылҕа күүһүгэр дириҥник орооһор дьоҕуру биэрэллэр.
Саҥаны айааччы (конструктор, инженер уо.д.а.) — Одуну кытта сибээстээх. Кини айылҕа күүһүн туһанан, киһиэхэ наадалаах маллары толкуйдаан таһаарар. Саҥаны айааччы сүрдээх мындыр, элбэх билиилээх, иннин диэки туһаайыллыбыт киһи.
Өтө көрөөччү (дириҥ өйдөөх, учуонай уо.д.а.) — айылҕа дириҥ күүстэригэр өйүнэн өтөн киирэр, ити күүстэри билэн-истэн уларытан таһаарар сокуоннары арыйар.
Баахынай (Эдьигээн улууһа)
Баахынай — Эдьигээн улууһун Лииндэ нэһилиэгин киинэ.
Киис
250px|thumb|Киис — Бремс "Кыыллар олохторо" кинигэтиттэн Киис эбэтэр Саарба (Martes zibellina) — тайҕа күндү түүлээх хамсыыр-харамайа, куница аймаҕа.
Саха Сирин норуотун хаһаайыстыбатыгар 27 хамсыыр-харамай суолталаах. Күндү түүлээхтэргэ киирэллэр, холобур, киис, андаатар, куобах уонна кырса. Балартан киис саамай күндү түүлээхтэрэ.
Улахан киис атыырын уһуна 40 - 44 см, ыйааһына 1,5 - 2,0 киилэ, тыһыта арыый кыра буолар. Киис тириитэ хойуу, солко курдук килэбэчигэс орто уһун түүлээх. Өҥө кумах курдук саһархайтан хараҕа дылы буолар. Көхсө хараҥа, хабарҕатын туһунан сырдык туоһахталаах буолар.
Саха Сирин тыаларыгар Россия бары күндү түүлээҕин үс гыммыт бииириттэн элбэҕэ бултанар. Киис билигин бары тыаларга, лесотундраҕа кытта баар.
Киис бултаныытын историята
XVII үйэҕэ Саха Cиригэр киис дэлэгэйэ биллэр. Онтон XVII уонна XIX үйэлэргэ ыраахтааҕы "киис нолуогун" олохтообутун кэннэ Саха Сиригэр киис ахсаана лаппа аҕыйаабыта. 1644 сыллаахха ыраахтааҕы дохуотун 10 быраһыана күндү түүлээхтэн киирэрэ.
XX үйэ 30-ус, 40-ус сылларыгар киис "сымнаҕас көмүс" аатыран аһара бултанан, мэлийэ сыспыта. Ол кэннэ 50-ус сылларга Саха сиригэр 5 000 кэриҥэ кииһи хаттаан үөскэппиттэрэ. 80-ус сыллар ортолоругар киис ахсаана 200 000 буолан, дьэ XVII үйэтээҕи таһымҥа төннүбүтэ. 1994–1999 сылларга киис ахсаана 110 000 уонна 140 000 төбө икки ардынан халбаҥнаабыта. 1998 уонна 1999 сылларга, официальнай дааннайдарынан, Саха Cиригэр уопсайа 28 000 кэриҥэ киис бултаммыта.
.tf
.tf диэн Француз Соҕуруу уонна Антарктикатааҕы сирдэр үрдүк таhымнаах ил домена.
Дьабарыкы Хайа
400px|thumb|right|Дьабарыкы Хайа Томпо улууһун каартатыгар Дьабарыкы Хайа бөһүөлэк. Томпо улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 60 км. соҕуруу диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1843 киһи (2010 сыл).
Таас чох хостооһуна.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Пекин
Пекин (Пэкиин, Бэкиин, 北京, пиньинь Běijīng, «Хотугу киин куорат») диэн Кытай киин куората. Шанхай кэнниттэн дойду иккис улахан куората. Дойду түөрт провинция суолталаах муниципалитеттарыттан биирдэстэрэ.
Устуоруйата
Пекин куорат ортото биһиги эрабыт иннинэ бастакы үйэҕэ олохтоммута. Ян (燕) саарыстыбата киин куоратын билигин Пекин баар сиригэр туппута. Кинилэр ол сири Жи (蓟) диэн аттыыллар эбит. Ян саарыстыбата эстибитин кэннэ куорат кыччаабыт, ол гынан баран син биир суолтатын сүтэрбэтэх.
Пекин улахан суолтатын 10ус үйэҕэ Йинь династия олохтоммутун кэннэ өссө биирдэ ылбыт. 1215 сыллаахха моҥголлар кэлэн куораты суох оҥорбутттар. 1267 сыллаахха моҥголлар Йинь киин куорат хоту өттүгэр саҥа куораты туппуттар уонна "Улуу киин куорат" (大都) диэн ааттаабыттар. Ол сыллаахтан Пекин аныгы суолтата саҕаламмыта. Моҥголия хана Кублай Юань династиятын олохтообутун кэннэ Пекин киин куорат буолбут.
Юань, Минь уонна Цынь династиялара бары Пекины киин куорат оҥорбуттар, Цинь династия күүһүн сүтэрбитин кэннэ уонна Кытай Республиката олохтоммутун кэннэ саҥа Республика киин куораты Нандьинь куоракка көһөрбүт. Онтон Кытай дьон Республиката олохтоммутугар Пекин өссө биирдэ киин куорат аатын төннөрбүт.
Үөрэҕирии
Пекин Кытай үөрэҕириитин киинэ буолар. 500-тэн тахса үрдүк үөрэх кыһалара бааллар: ол быыһыгар Пекин университета, Циньхуа, Кытай норуотун университета, Кытай нормальнай университета, уонна Бейхаҥ университеттара бааллар. Кытай тылын үөрэтэр араас омуктар Пекиҥҥа кэлэн үөрэнэллэр тоҕо диэн Кытай стандартнай саҥарыыта Пекинскай диалект буолар, ол иһин кытай тылын үөрэтэр омук дьоно 70% Пекиҥҥа үөрэтэллэр.
Экономиката
Пекин - аан-дойду биир баай куората буолар. Куорат олохтоохторугар хамнас саамай урдук дойду урдунэн... АХШ дьонун кытта тэннэсэр.
Аппа
thumb|200px
Буордаах сир эниэтин уу хайа охсубута, быраан, сыыр сирэйин үрүйэ быһа суурайбыта.
50
50 сыл.
Өлбүттэр
50er
Үндүлүҥ (сис)
Үндүлүҥ сис. Верхоянскай сис систематын арҕааҥҥы эниэтигэр Үндүлүҥ өрүс тардыытыгар сытар сис.
Устата Үндүлүҥ өрүстэн кини уҥа салаата Тирэхтээх үрэххэ диэри 45 км. Өлүөнэттэн 75 км. илин диэкки сытар.
Чыпчаала муора таһымыттан 734 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ник Картер (музыкант)
thumb|right|Ник Картер (музыкант) Ни́колас Джин Ка́ртер (Nickolas Gene Carter; тохсунньу 28 1980) т. — америка ырыаһыта, музыкант, актер, Backstreet Boys бөлөх кыттыылааҕа. Аарон Картер убайа. 2000 сыллаахха People сурунаал «Планета 50 саамай кэрэ дьонун тиһигэр» киирбитэ.
Ник Картер Джеймстаун куоракка, Нью-Йорк штаакка Роберт Джин Картер уонна Джейн Элизабет Сполдинг дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
Глотов Николай Егорович
Николай Егорович Глотов (1855-1911) – Саха сирин биллэр-көстөр атыыһыта, меценаата.
Николай Глотов хайа собуотун крепостной бааһынайдарыттан төрүттээҕэ. Кыра эрдэҕиттэн кытаанах үлэҕэ эриллэн, олох тыйыс оскуолатын ааспыта. 1861 с. Арассыыйа крепостной “хааннаах хандалытыттан” дьону босхолообута. Оҕо сылдьан үлэтин Пермь губерниятын Екатеринбург уеһын Алын Тагиллааҕы собуотун мэхээнньик үөрэнээччитинэн саҕалаабыта. Ол кэннэ Абакаан собуотугар үлэҕэ киирбитэ. Итинтэн көһөн, 500 солк. акылаат хамнаска “Бырааттыы Бутиннар” Николаевскайдааҕы собуоттарыгар 23 сыл управляющайынан үлэлээбитэ. Оробуочайдар хамнастарыттан, тэрилтэтин харчытыттан өр кэм устата кыралаан “кып” гыннарбыт үбүн мунньан, атыынан-эргиэнинэн дьарыгыран барбыта. Олох кытаанах оскуолата, байар баҕа ити курдук тугу да билиммэт баламат майгыланарыгар олук охсубут буолуохтаах. Эдэрчи киһи биир табаарыһынаан кыттыһан Илимскэйдээҕи туус собуотун куортамҥа ылан үлэлэтэллэр, чох бырамыысаланнаһыгар харчы угаллар. Ити курдук сыыйа байдар-байан, I гильдиялаах атыыһыт буола үүнэр. 1998 с. 1 мөл. солк. сүрүн хапытааллаах, 4 тыһ. аахсыйалаах тимир рудатын хостуур 20 былаһааккалаах “Иркутскайдааҕы хайаны байытар собуот аахсыйалаахтарын уопсастыбатын” тэрийэр.
Борохуостуба дьыалатын аан маҥнай 1885 с. саҕалыыр. 1888 с. генерал-күбүрүнээтэр үрдүк аатыгар Өлүөнэ өрүскэ борохуот сырыытын үлэтин бэйэбэр ылыам этэ диэн көрдөһүү сурук түһэрэр. Дьиҥинэн, 1857 сылтан 1888 сылга диэри араас дьонтон итинник ис хоһоонноох 10 сурук киирбитэ биллэр. Ол эрээри биир да бырайыак олоххо киирбэтэҕэ. Улаҕалаах өйдөөх эргиэмсик Николай Глотов маҥнай хостообут тууһун батарар баҕаттан, Өлүөнэ өрүһүнэн Бодойбоҕо, Дьокуускайга диэри борокуот аалынан аан маҥнай туус таһардыы сананар. Бу диэн эттэххэ, ол саҕана Өлүөнэ эбэ устун борокуоттар сырыырҕаабыттара ырааппыт кэмэ этэ. 1862 с. Иркутскай атыыһыта Иван Хаминов борохуот аалынан Өлүөнэ үөһүн килэгир күөнүн аан маҥнай хайыппыта биллэр. Ол эрээри, борохуоттар үксүн Өлүөхүмэҕэ баар көмүс бириискэтин үлэһиттэрин тиэйэргэ, көмүстээх боруоданы таһар үлэлэргэ ааллыыллара, биир сүрүн инфраструктуура суоҕа. Навигация кэмигэр, атыыһыттар бэдэрээттэригэр, Дьокуускай диэки 3-4 эрэ сырыыны оҥороллоро. Николай Глотов, дьэ, бу кэмҥэ хараҕа Саха сиригэр хатанан, борокуот аалларын тумсун дьоллоох Дьокуускай диэки эрийэ тутар. Ол инниттэн 2 кыһын устата 13 паара сыарҕалаах атынан Өлүөнэ үөһээ өттүгэр “Пермяк” уонна “Якут” борохуоттары тиэйтэрэн, онно таҥан ууга киллэрэр.
Көрдөһүү суруга кэмниэ-кэнэҕэс 1894 с. Александр III ыраахтааҕынан баттанан, судаарыстыбаттан сылга 25 тыһ. солк. субсидия харчыта көрүллэр. Инньэ гынан Николай Глотов борохуостубата 1895 с., Өлүөнэнэн почтаны уонна пассажирдары таһарга 12 сыллаах дуогабар түһэрсэн, үлэлээн киирэн барар. Ити кэмҥэ кини Николаевскайдааҕы тимир собуотугар оҥоһуллубут 5 борохуот ааллааҕа (“Пермяк”, “Витим”, “Якут”, “Почтарь”, “Работник”) уонна 6 баарсалааҕа. 1896 с. Дьокуускайга диэри нэдиэлэҕэ биирдэ сыылынайдары, пассажирдары, аһы-таҥаһы, почтаны тиэйбит үлэтэ 257 466 солк. сыаналаммыта. Почта, ас-таҥас нэдиэлэ аайы кэлэ турар буоланнар, олохтоох нэһилиэнньэ да абыраммыта. Борохуот сырыыта да түргэтээбитэ: Усть-Куттан Дьокуускайга диэри – 11 хонугунан, төттөрү – 19 хонук. Онон, дьэ, кырдьык, биир судаарыстыбаннай суолталаах дьыала оҥоһуллубута диэххэ наада.
Дьулуурдаах салайааччы 1898 с., уопсайа, 200 ат күүстээх 6 борохуоттаммыта (уопсай сыаната – 900 тыһ. солк.) – Өлүөнэҕэ борохуотун ахсаанынан иккис миэстэҕэ тахсыбыта.
1900 с. сылга 50 тыһ. солк. субсидияҕа иккис дуогабарын түһэрсэн, аны нэдиэлэҕэ иккитэ рейс оҥорор буолбута. Хас бэнидиэнньик, бээтинсэ аайы Дьокуускай бириистэниттэн оруобуна 10 чаас 18 мүнүүтэҕэ борохуот аал хоҥноро үһү. Эмиэ ити кэмҥэ Биитим өрүһүнэн көмүстээх Бодойбоҕо диэри почтаны уонна пассажирдары таһар буолбута. 1905 с. Дьокуускай-Сунтаар-Дьокуускай, Дьокуускай-Булуҥ-Дьокуускай, 1909 с. Дьокуускай-Ньылхан-Дьокуускай рейстарга эмиэ дьону, почтаны тиэйэрэ. Аалы өрөмүөннүүргэ анаан өрүс үрдүгэр турар Дьокуускай, Биитим, Өлүөхүмэ, Бүлүү куораттарын анныларыгар хомо оҥорторон, онно мастарыскыайдары туттаран үлэлэппитэ.
Борохуот хамаандата күһүн дэриэбинэлэринэн тарҕаһара, муус устар ыйга борохуот кыстаабыт хомотугар мустара. Ыйга хапытаан – 100-150 солк., лоцман – 70-80 солк., мотуруос – 18-22 солк., хачыгаар 25 солк. хамнас аахсаллара. 1907 с. Н.Е. Глотов Николай уонна Константин диэн уолаттарын кытары “Н.Н.К.Глотовы” диэн табаарыстыба тэриммиттэрэ. Табаарыстыба Өлүөнэ өрүһүгэр судаарыстыбаннай сорукка – пассажирдары уонна почтаны таһыыга – үлэлиэхтээҕин туһунан Миниистирдэр сэбиэттэрэ уонна ГосДуума бигэргэтэннэр, судаарыстыба субсидиятыгар үлэлээбиттэрэ.
Николай Глотов үтүө үлэтин, Өлүөнэ бассейныгар борохуостуба инфраструктууратын олохтообутун иһин Аннинскай лиэнтэлээх кыһыл көмүс, Станиславскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Үйэтин Иркутскай куоракка моҥоон 1911 с. сэтинньи 18 күнүгэр өлбүтэ. Кини дьыалатын икки уола уонна кыыһа салҕаабыттара. Өктөөп өрөбүлүүссүйэтэ өрө туран, “Н.Н.К.Глотов” табаарыстыба борохуостубатын баайа-дуола 1918 с. былдьанан, Сэбиэскэй Саха сирин “Өлүөнэтээҕи борохуостубатын” тирэх баайа буолбута.
Уолаттарын 1938 с. репрессия имири сотон ааспыта. Кыыһын туһунан сурах суох. Улахан уолуттан сиэнэ Олег Николаевич эмиэ 1938 с. репрессияҕа мэлиллэн, 8 сылга хаайыыга олорон, тыыннаах ордон тахсыбыта. Шелехов куоракка Алюминий собуотугар мэхээнньигинэн үлэлээбитэ. Баай төрүттэрин туһунан олох кимиэхэ да тугу да кэпсээбэтэ үһү. Биирдэ собуот хаһыатыгар Глотовтар борохуостубаларын туһунан кыра ыстатыйа оҕото тахсыбытыгар, хаһыат тираһын барытын атыылаһан ылан уоттаабыт сураҕа иһиллибит. Сэбиэскэй былаас хабыр быһыыта Н.Глотов сыдьаанын өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥпитин көрдөрөр. Баай Глотов сиэнэ 1993 с. өлбүт. Билигин Шелехов куоракка Олег Николаевич уола олорор.
Таркаайы нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Таркаайы нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хатыҥ Сыһыы.
Улуус кииниттэн 56 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 061 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Хатыҥ Сыһыы — 803, Киров — 258 киһи.
Сигэлэр
400px|thumb|left|Таркаайы нэһилиэк Киров уонна Хатыҥ Сыһыы сэлиэнньэлэр куйаартан көстүүлэрэ
Арыы
Арыы:
Чөмчүүк
300px|thumb|right|Чөмчүүк көрүҥнэрэ Чөмчүүк, чөмчүүк таас (кытайдыы: 珍珠 zhēn zhū, чөнчүү) — уу моллюскаларын мантиятын иһигэр кумах дуу, атын сыыс дуу киирэн хааллаҕына ол үрдүнэн кальций карбонаатыттан турар арагонит пластииналара үүнэн киирэн бараллар — оччоҕо күндү таас үөскүүр. Таас горуох саҕа буоларыгар 12 сыл ааһыан наада. Пластиинлар бэйэ-бэйэлэрин кытта конхиолин диэн органика эттигинэн силимнэнэллэр. Ити конхиолин кэлин эргэрэн свойствотын сүтэрдэҕинэ чөмчүүк кылбачыйбат буолан хаалар, «кырдьыбыт» диэн ааттыыллар.
Чөмчүүк туһунан Олоҥхоҕо эмиэ этиллэр, холобур, Күн Чөмчүүк — айыы кыыһын аата
Историяҕа чөмчүүк
Былыргы дьоҥҥо, арааһа, чөмчүүк баара буолуо. Чөмчүүк туһунан, Персия хаһыытыгар булуллубут Индия Ведтэригэр, туой табличкаларыгар ахтыллаллара оннунан хаалла. Б.э. II үйэлэргэ булуллубут сүмэһиннээх кылдьыы киэргэл (билигин Луврга харалла сытар). Бостон музейыттан төрүттээх Афродиттар боруонса статуэткалара (араас сыаналааһыннарынан) 500-430 сс. б. э. и. 400-336 с. б. э. эбэтэр 330-146 с. Н. э.) кэрэ айылҕалаах кыһыл көмүс ытарҕанан киэргэтиллибит.
Орто Халымаҕа диэри саамай күндү күндү киһинэн ааҕыллар. Клеопатр аатырбыт Клеопатр ыраахтааҕылара кини ытарҕатыгар баар чөмчүүкүттэри баһылаабытын туһунан кэпсээн оннунан хаалла. Саха дьахталларын ойуу- мэтириэттэригэр (Египет, I- III В.Н. э.) элбэхтик көстөр. Саамай кырдьаҕас чөмчүүк, ким историята — Элизабет Тейлор диэн ааттанар «Перегрина» аатырыан сөп.
Ювелирнай оҥоһукка чөмчүүк
Саха сүөһүтэ — этигэр- сиинигэр үөскүүр ювелирнай матырыйаалтан биирдэстэрэ, баҕар, ол эрээри киэргэл быһыытынан туһаныллар биир саамай аҕа баһылыктартан биирдэстэрэ, ону таһынан эбии туһаныллыан сөп. Үгүс үйэлэр тухары үрдүк хаачыстыбалаах чөмчүүк үп- харчы чыпчаала атыыланар, ол эрээри бу сыана 1920- с сылларга ырыынакка киириэҕиттэн ыла культивиционнай чөмчүүк сүктэриллибитэ. Олоңхону булан таһаарыы уонна олоххо киллэрии Кокитио Микимот диэн аатынан ситимнээх.
Искусственнай чөмчүүгү кэлиҥҥи кэмҥэ баскетерия айарга, киэргэллэри оҥорууга киэҥник туттуллар. Аныгы технологиялар искусственнай чөмчүүгү, форманы, сибэккини оҥороллор, онуоха маннык чөмчүүк сыаната олох намыһах.
.tg
.tg диэн Того үрдүк таhымнаах ил домена.
Кэргэн буолуу
Кэргэн буолуу (кэргэннэнии, эр-ойох буолуу) диэн икки киhи холбоhон ыал буолуута. Дьон-сэргэ сыhыана. Төрүкү, эр киhи уонна дьахтар кэргэн буолан бииргэ олороллор уонна оҕо төрөтөллөр. Кэргэн буолуу сиэрдэринэн ил, итэҕэл институттара эбэтэр олохтоох үгэстэр салайаллар. Тиhэх сылларга сорох дойдуларга эр киhи эр киhилиин эбэтэр дьахтар дьахтардыын кэргэн буолуулара көҥүллэнэр.
Кэргэннэнии уонна оҕолор
Уһун- киэҥ араҥа (биитэр улахан бөлөхтөр) үөскээн баран, оҕолонуу кэнниттэн оҕолонуу, көрүү- истии эрэ курдук, биир эрэ төрөппүт оҕотун кыайан биэрбэт, аһатар- таҥыннарар наадата суох курдук буолан тахсар. Дьону таһынан, ити, холобур, чыычаах көтөрө. Төрөлкөй оҕото төрөтөн, аһаан- сиэн, бигэ туруктаах ыаллар паардарын үөскэппэттэр, холобур — төрөлкөй көтөрдөр.
Россияҕа эмчит оҕолор кэргэннэригэр эмиэ төрүүр бырааба тутуһуллар, кинилэр иккиэн төрөппүтү билинэр буоллахтарына. Ол гынан баран, быраас оҕотун аҕаларын аккаастыырыгар үксүгэр суукка анаан- минээн көрдөрөргө тиийиллэр. Интэриэһинэйэ диэн, Арассыыйаҕа дьиэ кэргэн сокуонун кэһээччилэртэн, бас билиилэриттэн оҕо быраабын бобон, төрөппүттэр бырааптарын формальнайдык хааччахтыыр.
Тулаайах оҕону иитэ ыларга элбэх дойдуга дьиэ кэргэҥҥэ, соҕотох оҕотун көрөн олорорго көҥүллэммэт.
Государствобыт «ячейка общества»диэн дьиэ кэргэни үгүстүк өйүүллэр. Бу чопчу дьиэ кэргэн оҕолорун иитиигэ сүрүн үлэни толорорун кытта сибээстээх. Кэккэ дойдуларга (Россияны киллэрэн туран) ити өйөбүл кыра да буоллар, общество ирдэбилэ буоларын быһыытынан, үп- харчы өттүнэн күчүмэҕэйдэри аахсыбакка баар. Элбэх оҕолоох ыаллар эбии өйөбүл ылаллар.
Ол кэмҥэ үгүс пааралар оҕо төрөөһүнүн сыала- соруга суох айыллаллар. Үгүс гетеросексуальнай пааралар оҕо көҥүлүнэн аккаастаналлар (чайдфри) эбэтэр оҕоломмот буолуу биричиинэтинэн оҕолонор кыахтара суох. Маны таһынан, үгүс дойдуларга эмиэ туспа пааралар уонна трансгендердэр эмиэ бааллар.
Араспаанньаны көтүрүү
В светских государствах, когда принадлежится и России, А также принадлежать распоряжение к уровного союза (развод) — на разновании. Россияҕа биир да оҕоломмотох кэргэнниилэр сөбүлэстэхтэринэ, ЗАГС уорганнарыгар кыах үөскүүр. Өскөтүн буруйу оҥорууну утары охсуһар кэргэннэртэн биирдэстэрэ, ону таһынан уопсай сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор (оннооҕор икки эйэ дэмнээхтик арахсаллар) буоллахтарына, суут нөҥүө оҥоһуллар. Эр киһи кэргэнин төрөтөн, сыл устата хат буолан баран ыал буолуутун аралдьытарга сөбүлэҥин биэрэр бырааба суох.
Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ривоят қилиниш мумкин. Сахатытан суруйуу, тупсарыы кыаллыбат, оттон мусульманскай быраапка анал этиини таһаарыахха сөп. Ол да буоллар, бэл, бу боростуой да буруйдарынан хааччахтаммыт.
Россияҕа сыл аайы 1 мөлүйүөн паартан тахса ыал арахсар, онуоха 700 тыһыынча кэриҥэ ыал арахсар.
Үп-мал өттүнэн
Бары дойдулар сокуонун барыла кэргэннии сыһыаннарын салайыыта, ордук кэргэннии буолуу эбэтэр өлөрүү түбэлтэлэригэр. Арассыыйаҕа дьиэ- уот туһунан сокуоннар быһаарылланнар, ыал арахсыбыт баайа, сороҕо уруу контрагыгар суруллубатах буоллаҕына, кэргэнниилэр бэйэлэрин дохуоттарыттан тутулуга суох, олор бас билиилэрэ буолар. Оттон бу мал- сал биир тэҥник үллэр. Кэргэнниилэр уопсай баайын- дуолун үллэстии, ону тэҥэ бу баайга- дуолга кэргэнниилэр суут бэрээдэгинэн оҥоһуллар.
Араас дойдуларга бу боппуруоһу араастык салайыы баар. Ол курдук, былыр кэргэнниилэр кэргэнниилэр бэйэлэрин үптэрин — харчыларын тус-туспа тутан илдьэ сылдьаллара, оттон эр киһи ойох ылар малын- салын кыайан ылбатахтара.
Сыбаайба
Сыбаайба-кэргэннии сиэри- туому (ритуаллартан), кэргэнниилэр хомуурунньуктара.
Кини социальнай суолтата саҥа ыалы үөскэтиигэ, аймаҕы үөскэтиигэ, дьиэ кэргэн-оҕо аймах балаһыанньатыгар уонна дьон- сэргэ статуһун уларытыыга туһуланар. Ордук тэрээһиннээх үгэскэ сыһыаннаах. Онно тыл, фольклорнай- поэтическай, ритуальнай, музыкальнай, ойуулуур уонна да атын былааннар дьүөрэлэһэллэр. Үгүс омукка кыыс сүктэригэр төрөппүттэрин дьиэлэригэр көһүү, бэлэх атастаһыы, остуол уо. д. А. Бары омуктартан элбэх итэҕэли, сиэри- туому ылынар. Итэҕэл сиэрин- туомун (христианствоҕа, никаларга, исламҥа о. д. А.) Арассыыйаҕа, сыбаайба, тиһэх юридическай күүһү биэрэр кэргэни түмэр тиһэх аакта этэ.
От ыйын 2
От ыйын 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 183-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 184-c күнэ). Сыл бүтүө 182 күн баар.
51
51 сыл.
Өлбүттэр
50er
Одьуогун күөл
400px|thumb|right|Одьуогун күөл куйаартан көстүүтэ Одьуогун күөл. Абый намталын хоту өртүгэр уонна Полоуснай томтороот соҕуруу эниэтигэр сытар күөл.
Иэнэ 157 км², тардыытын иэнэ 592 км². Уһуна 25 км, кэтитэ 12 км. Уута чычаас.
Күөлтэн Индигир салаата Одьуогун үрэх тахсар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 95 №-дээх уурааҕынан 1996 сыл кулун тутар 6 күнүгэр манна Ытык кэрэ сирдэр систематыгар киирэр эркээйи сир тэриллибитэ.
Эдьигээн нэһилиэгэ
Эдьигээн нэһилиэгэ — Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ.
.tj
.tj диэн Тадьикистан үрдүк таhымнаах ил домена.
Индия иибиһэ
thumb|250px
Индия иибиһэ (, Индийский ибис) — Ытык иибистэр уустарыгар киирэр көтөр. ССРС-ка иккитэ эрэ көрбүттэр, онтон биир түбэлтэ Саха сиригэр буолбут. Төҥүлү күөлгэ 7 көтөр сылдьыбытыттан биирин СГУ зоомузейыгар аҕалбыттара.
Хаандыга
thumb| 400px|thumb|right|Хандыга Томпо улууһун каартатыгар Хаандыга бөһүөлэк. Томпо улууһун киинэ.
Индия иибиһэ
Индияҕа, Соҕуруу Кытайга уйаланар. Уйатын лабааларга туттар. Түөрт сымыыттаах буолар. Аһылыгын сүнньэ - үөн-көйүүр.
Хаандыга
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Атах (география)
Атах - түөлбэ сир, түөлбэ уу намтыыр, синньиир, уутун таһаарынар өттө (толоон атаҕа, күөл атаҕа). Т.к.: адаг (монг., бур.) — бүтэр уһук, өрүс алын сүүрүгэ, өрүс төрдө; адаг (осет.) — оспут аппа, аппа, кураанах көҥкүс; адах (был. түүр.) — киһи атаҕа.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Ураал экономика оройуона
thumb|250px|right|Арассыыйа экономикатын Урааллааҕы оройуона Арассыыйа экономикатын Урааллааҕы оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 7 федерация субъектарыттан турар:
Сугун киһиэхэ туһата
Сугун (голубика) — сэбирдэђэ суох кыстыыр сэппэрээк.
Быьаарыыта
Сугун Азия, Европа, Америка хотугу кэтирээһинигэр да сииктээх сири талан үүнэр, отонун ођо-аймах сѳбүлээн сиир. Сугун ханна, хайдах үүнэрин эЋиги билэђит: туойдуӊу буордаах сииктээх сиргэ олус хойуу бөлкөйүнэн, оттон кураайы тыађа абына-табына үүнэр.
Сугун бэс ыйын иккис аӊаарыттан ыла сибэккилиир. От ыйын ортотун диэки отоно ситэн барар. Сириттэн, күнүттэн-дьылыттан көрөн атырдьах ыйын ортотугар дылы өлгөмнук астанар. Ити кэмӊэ бићиги оӊоойук тута-тута сөбүлүүр-таптыыр отоммутун эккиритићэн, ойууру кэрийэбит, элбэђи хомуйан үөрэбит-көтөбүт.
Туһата
Кырдьык да,сугун үчүгэйдик биллибэт эмтээх үүнээйи,отоно аһылыкка эмэ барар.
Эмкэ сугун отонун да,сэбирдэ5ин да туһаналлар. Отоно 119 мг% С витаминнаах, 6% кэриӊэ араас саахардаах, 0,97% органическай (ол иЋигэр лимоннай) аһыыбалардаах. Сэбирдэђэ үгүс элбэх туЋалаах эттиктээх. Отон сүмэћинин, хаппыт отон оргуйбут уутун титирээн ыалдьыбыт кићиэхэ ићэрдэллэр.Организмӊа витамин тиийбэт буоллагына, сугун отун сиир олус тућалаах. Норуот эмчиттэрэ сугун сэбирдэ5э оргуйбут уутун сүрэх ыарыытыгар, тахсан киирэри чэпчэтэргэ иьэрдэллэр, отонн дизентериялаабыт кићиэхэ сиэтэллэр. Айах бааћыгар сибиэћэй отону сыћыары тутар олус көлөћөр.
Сугуну барынньалаан,саахардаан хаһааныахха сѳп, араас утах, хомпуот, кисиэл эмиэ оӊороллор. Сибиэһэй сугун отонун уутун иэдьэгэйи кытта булкуйан сиир туһалаах даҕаны.
Сугун туундараҕа дэлэйдик үүнэр буолан,онно олорор дьон араас аһы кытта булкуйан сииллэр эбит. Ол курдук сибиэћэйдии эбэтэр соркуойдаан баран хатарыллыбыт балыкка хаппыт сугун отонун эбэн, "дьиктэмин" диэни бэлэмнииллэр. Таба этин минигэр сугуннаах үүтү уонна хааны кутан, "нимин" диэни оӊороллор. Үчэһэђэ сүүрүӊүдүк буспут эти хаппыт сугуну кытта булкуйан хаћааналлар,ону "кулнин" дииллэр.Чоххо сыралаан буспут балыгы хаппыт эбэтэр сибиэћэй сугуну кытта мэћийэн, татархайдыӊы-минньигэс ураты амтаннаах "силавун" диэн аћы оӊороллор.Ити курдук сугун отонун бэйэтин эрэ буолбакка, үүтү, эти ,балыгы кытта булкуйан аћылыкка туһаналлар эбит.
Дьэ онон сугун үүнэр сирин сиэрэ суох тэпсибэккэ,отонун сиргэ саккыраппакка, нађыллык, сөбүн көрөн, кэмэ кэлэн аҺа ситтэђинэ, олус уутуйа илигинэ хомуйан аска да,эмкэ да туһаныахха сөп.
Виктория, Аустралия
ВИКТОРИЯ, Аустралия саамай кыра штата буолар. Дьонун ахсаана 5 миллион. Киин куората - Мельбурн. Оттон арыый улахан куората - Джелонг
52
52 сыл.
Арчакаан хаптал хайалар
Арчакаан хаптал хайалар. Эчий уонна Дулҕалаах өрүстэр бастарыгар Верхоянскай сискэ сыстар хайалар.
Иэнэ 8000 км². Муора таһымыттан орто үрдүгэ 900 м., ордук үрдүк чыпчаала 1521 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
.tk
.tk диэн Токелау үрдүк таhымнаах ил домена.
Дьиҥнээх чыыһылалар
Дьиҥнээх чыыһылалар тустарынан
Чыыhыла өйдөбүлэ түҥ былыр үөскээбитэ. Элбэх үйэлэр тухары ити өйдөбүл кэҥэтиллибитэ, чопчуламмыта. Кээмэйдээhин туттуллуута ууруктаах рациональнай чыыhылары үөскэппитэ. Тэҥнэбили суоттааhын мэлдьэхтээх чыыhылаларга тиэрдибитэ. Ол эрээри өр кэмҥэ итилэри "сымыйанан" аахпыттара, "иэс", "тиийбэтэҕинэн" быhаарбыттара. Ууруктаах уонна мэлдьэхтээх чыыhылаларга дьайыылар быраабылалары өр кэмҥэ эбии уонна көҕүрэтии эрэ көрүҥэр туттуллубуттара. Холобур, VII у. Индия математиктара ити быраабылалары маннык быhаарбыттар: "2 үп-мал суумата -- үп-мал, 2 иэс суумата -- иэс, үп-мал уонна иэс суумата итилэр араастарыгар тэҥ". XVII у. эрэ Декарт уонна Ферма киллэрбит координатаҕа ньымаларынан мэлдьэхтээх чыыhылалар ууруктаахтары кытта тэҥ бырааптаммыттара.
Бүтүн уонна бытарык чыыhылалар рациональнай чыыhылалар түмсээннэрин оҥороллор. Ити чыыhылалар суоттааhынна табыгастаахтар: 2 рациональнай чыыhыла суумата, арааhа, үоскэмэ, өлүүтэ (түҥэтээччи нуултан ураты буоллаҕына) рациональнай чыыhыла буолар. Рациональнай чыыhылалар чиҥ свойстволаахтарын быhыытынан, ханнык баҕарар степеннээх кэрчик чопчутун бииринэн ылыллыбыт кэрчигинэн кэмниэххэ уонна кээмэйдээhин түмүгүн рациональнай чыыhыланы биэриэххэ сөп. Ол иhин рациональнай чыыhылалар өр кэмнэ (билиҥҥэ диэри) дьон сыhыаннаах ирдэбиллэрин толорбута. Ол эрээри кэриҥи кээмэйдээhин саҥа иррациональнай чыыhылаларга аҕалбыта. Өссө былыргы Грецияҕа Пифагор оскуолатыгар (б.э. VI ү.и.) квадрат өрүтүн кээмэй единицатынан ылыахха, квадрат диагонала рациональнай чыыhыла буолбата дакаастаммыта. Квадрат диагоналын уонна кини өрутун курдук кэрчиктэри мээрэйдэммэтинэн ааттаабыттара. Кэлин (б.э. V--VI ү.и.) Былыргы Греция математиктара толору квадрат буолбатах ханнык баҕарар наутральнай n чыыhылаҕа иррациональнаhын дакаастаабыттара.
Индия, Илиҥҥи дойдулар, оттон кэлин Европа цматематиктара иррациональнай кэриҥи туттубуттара. Ол эрээри өр кэмҥэ итилэри тэҥ бырааптаах чыыhыланан аахпаттара. Итилэри билиниигэ Декарт "Геометрията " көмөлөспүтэ. Координаталаах көҥөҕө рациональнай эбэтэр иррациональнай чыыhыла точканан бэлиэтэнэр, уонна, төттөрүтүн, координаталаах көнөҕө хас биирдии точка ханнык эмэ рациональнай эбэтэр иррациональнай, о.э. дьиҥнээх чыыhылага сөп түбэьэр. Иррациональнай чыыhылалар киириилэринэн сэдиптээн координаталаах көҥөгө баар "аhаҕастар" туолбуттара. Итинник свойстволааҕын иhин, дьиннээх чыыhылалар түмсээҥнэрэ (рациональнай чыыhылалар түмсээҥнэриттэн атына) быстыбат.
Ханнык баҕарар дьиҥнээх чыыhыланы муҥура суох уоннуулаах бытарыгынан көрдөрүөххэ сөп (периодическай эбэтэр периодическайа суох). XVIII у. Л.Эйлер (1707--1783), И.Ламберт(1728--1777) муҥура суох периодическай уоннуулаах бытарык рациональнай чыыhыла буоларын көрдөрбүтэ. Периодическайа уонна муҥура суох уоннуулаах бытарыктар иррациональнай чыыhыла буолаллар. Муҥура суох уоннуулаах бытарыктартан турар дьиҥнээх чыыhылалар туттуллуулара немец математига К.Вейерштрассынан(1815--1897) бэриллибитэ. Дьиҥнээх чыыhылалар теорияларын ырытыыга немец математиктара Р.Дедекинд(1831--1916), Г.Кантор(1845-1918) атын быhаарыылары биэрбиттэрэ.
Рациональнай чыыhылалар
Математикага чыыhыла арааhын туттабыт. Холобур, ахсааҥҥа туттуллар 1, 2, 3... чыыhылалар натуральнай чыыhыла түмсээнин үөскэтэллэр. Натуральнай, утары, 0 чыыhылалар бүтүн чыыhыла түмсээҥнэрин уөскэтэллэр. Бүтүн чыыhылалартан (ууруктаах уонна мэлдьэхтээх) ураты өссө бытарык чыыhылалар бааллар. Бүтүн уонна бытарык чыыhылалар холбоон рациональнай чыыhылалар түмсээннэрин үөскэтэллэр.
Натуральнай чыыhыла түмсээнин үксүгэр N, бүтүн чыыhыла түмсээнин Z, рациональнай чыыhыла түмсээнин Q букванан бэлиэтииллэр. Ханнык эмэ чыыhыла түмсээҥҥэ киирэрин суруйаары бэлиэни тутталлар. Холобур, 2 чыыhыланы натуральнай чыыhыла (эбэтэр 2 чыыhыла натуральнай чыыhыла бөлөҕөр киирэр) диир буоллахпытына маннык суруйуабыт: 2\in N. Оттон – 2 чыыhыла натуральнай буолбатах, ону \not\in бэлиэнэн суруйуохха сөп: -2\not\in N .
Ханнык баҕарар рациональнай: бүтүн да, бытарык да чыыhыланы, бытарык быhыытынан көрдөрүөххэ сөп, онно m -- бүтүн, оттон n -- натуральнай чыыhылалар. Биир рациональнай чыыhыланы итинник көрүҥүнэн араас ньыманан көрдөрүөххэ сөп. Холобур:
; ;  ;
Бэриллибит рациональнай чыыhыланы суруйарга туттуллар бытарыктартан мэлдьи кыра түҥэтээччилээх бытарыгы булуохха сөп. Ити бытарык кылгатыллыбат. Бүтүн чыыhылаларга оннук бытарык түҥэтээччитэ 1 тэҥнэhэр.
"Рациональнай чыыhыла" термин ratio диэн латын тылыттан төрүттэммит, "сыhыаннааhыыны" (өлүүнү) көрдөрөр.
Рациональнай чыыhыла уоннуулаах бытарык быhыытынан көрдөрүллэрин көрүөҕуҥ.
чыыhыланы уоннуулаах бытарык көрүҥүнэн көрдөрүөххэ. Ол иhин бытарык түҥэтиллээччитин түҥэтээччитигэр түҥэтиэххэ. Ылабыт:
Ити курдук эмиэ көрдөрүөххэ сөп,
Билигин көннөрү бытарыгы уоннуулаахха кубулутар ньыманы чыыhылага туттуохха. Ылабыт тобох 8 буолар.
Түҥэтиигэ бастакы тобоҕунан 8 чыыhыла бэйэтэ буолар. Иккис тобох 6 тэҥнэhэр, уьус 23. Ол кэнниттэн тобоххо эмиэ 8 тахсар. Салгыы түҥэтэрбитигэр урукку курдук тобохторго нууллары суруйан биэрэбит. Ол иhин аныгыскы тобоҕунан эмиэ 6 буолар, онтон 23 тэҥнэhэр, онтон эмиэ тобоххо 8 тахсар уо.д.и. Биhиги төhө баҕарар түҥэтиини салҕаабыппытын иhин тобоххо нуул тахсыа суоҕа. Ол аата түҥэтии хаьан да бүппэт. бытарык бүппэт уоннуулаах бытарыкка кубулуйар диэн ааттыыллар: =.