cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сиир туус
Биологическай оруола
Натрий иона атын ионнары кытта булкуһан былчыҥ утахтара хамсыырыгар ньиэрбэтэ күүрэригэр көмөлөһөллөр, былчыҥ утахтарын кылгатар, ол иһин организмҥа кини туһааннаах булкадыһыктара тиийбэт буолаҕына киһи уопсай мөлтөөһүнүн үөскэтэр, киһи сылайар, ньиэрбэтин үлэтэ кэһиллэр. Натрий элбэх буоллаҕына хаан баттааһына уонна уу организмна хаайтарыытыгар тириэрдэр.
Туус киһи рационугар дьайыытын туһунан араас чинчийиилэр бааллар. Аан дойдутааҕы доруобуйа харыстабылын тэрилтэтэ сүбэлииринэн, улахан киһиэхэ күҥҥэ 2 грамм натрий, ол аата 5 грамм ас тууһа көҥүллэнэр. Америка эмчиттэрэ сүбэлииллэринэн, тууһу доруобай дьон күҥҥэ чаайынай луосканан (6 грамм), эбэтэр өссө кыра (4 грамм) эрэ көҥүллэнэр. Ас тууһун быһа холоон 40% натрий сорох ыалдьар дьоҥҥо, күүскэ тиритэр, итиигэ үлэлиир-хамныыр дьоҥҥо көҥүллэнэр. Ону таһынан туус араас бэлэм, түргэнник астаныллар астарга, соустарга, кэнсиэрбэлэргэ, аска эбии кутуллар, маны таьынан араас тумаҕа уонна онтон да атын астарга туттуллар.
Туус тиийбэт бэлиэтинэн төбө ыарыыта, уопсай турук мөлтөөһүнэ, мэйии эргийиитэ, сүрэх өлөхсүйүүтэ буолар. Тууһу аска туттан баран, киһи ис туруга тупсар,урут бэртээхэй кэнсиэрбэлиир хаачыстыбатын билбэт да эрдэхтэринэ,тууһу олус үрдуктүк сыаналыыр этилэр. Былыр былыргыттан булчуттар уонна сүөһү иитээччилэр сиикэй эти сиэннэр эккэ-сииҥҥэ тууһу иҥэринэллэрэ.
Оҥорон таһаарыы
Түҥ былыр тууьу сорох үүнээйини кутаа уокка уматан ылаллара (холобур, болбуктаттан уонна да атын сэбирдэхтээх мастартан). Чоҕун аһы тупсарыыга тутталлара. Тууьун таьаараары эбии муора туустаах уутунан ыһаллара.
Икки тыһыынча сыл анараа өттугэр тууьу муора уутун оргутан ылаллара. Ити ньыма аан бастаан кураайы уонна итии климаттаах дойдуларга баар буолбута, уу паар буолан көтүүтүн туһаналлара. Бу ньыма тарҕанан кэлин ууну сылытар буолбуттара. Хоту оройуоннарга, Уруҥ муора биэрэгэр бу ньыма тупсарыллыбыт. Тууьа суох уу туустаах уутааҕар эрдэ тоҥор, оттон туус минеральнай булкадаһыга хаалбыт суурадаһыныгар биллэрин курдук улаатар. Ол курдук, муора уутуттан минеральнай булкадаһыктаах ороссуолу ылаллара ону энергетическэй ороскуота суох оргуталлара.
Маны таһынан, тууһу уолан хаалбыт муораттан таас тууһу ыраастаан ылаллара.
Экономикаҕа
2006 сыл саҥатыгар Россия тууһун рынога 3,6 мелуйуөнүнэн сыаналаммыта, атын көрдөрүүлэринэн 4,5 мелүйүөн тонна, онтон аска туттуллара 0,56 млн.тонна уоннаҕы 4 млн тонната промышленноска, сүрүннээн химическэйгэ туһаныллар. Атын дойдулартан сүрүн тууһунан хааччыйааччыларынан Украина уонна Беларуссия буолаллар.
Аан дойду рынога
2017 сыл түмүгүнэн саамай эргиниллэр табаар быһыытынан туус 647-с миэстэҕэ турар, эргиэнэ АХШ 2,39 млр долларыгар тэҥнэһэр. Саамай бөдөҥ туус экспортердарынан 2017 с. Австралия (308 млн доллар), Нидерландалар (283 млн доллар), Индия (272млн.доллар), Германия (221 млн доллар) уонна Мексика (151 млн.доллар), онтон саамай улахан импортерунан Япония (242 млн доллар), Кытай (212 млн доллар), Германия (173 млн доллар) уонна Индонезия (177 млн.доллар) буолбуттара.
Аан дойдуга Россия 0,3 (7,14 млн.доллар) тууьу таска таһаарар, онтон 3,7 % (89,2 млн.доллар) тууһу тастан киллэрэр.
Тууһу сыыһа туһаныы
Аан дойдутааҕы доруобуйа харыстабылын тэрилтэтэ көрдөрүнэн тууһу норма таһынан элбэхтик сиэһин хаан баттааһынын үрдэтэр, ол тумугэр, сурэх, бүөр ыарыыта, куртах рага, остеопороз ыарыыга тиэрдиэн сөп. Маны таһынан туус харах, харах халтаһата иһэригэр төрүөт буолуон сөп. Кини киһи органыгар ууну тутар, ол уу үксэ киьи ис сыатыгар мустар. Бу харах давлениета үрдууругэр,катарактаҕа тиэрдиэн сөп. Киһи күннээҕи нуормата 5 грамм туус буолар.
Тууһа суох диета
Тууһа суох диетанан эмчит кэтээн көрүүтүнэн эрэ эмтэниллэр. Бу ньыма бүөр уонна хабах ыарыытыгар ананар. Диета кэмигэр киһи ис уута уонна тууһа көҕүрээн ыйааһына туһуөн сөп.
Ноторууска
аа., эргэр. Үксүн булт тэриллэрин (хол. буорах иһитин, чокууру, буулдьа мөһөөччүктэрин уо.д.а.) тиһэн санныга иилинэр тирии быа. Холобур: Миитэрэй ыйанан турар доруобу сулбу тардан ылла, ноторуускатын иилинэ оҕуста уонна таһырдьа дьулуста. Амма Аччыгыйа.
Сан Хосе (Коста Рика)
Сан Хосе (San José) диэн Коста Рика киин уонна ордук улахан куората.
Аарка (бөһүөлэк)
Аарка (бөһүөлэк) – Хабааровскай кыраай Охуоскай оройуонун сэлиэнньэтэ. Охуоскайтан 120 км сиргэ сытар.
Аан бастаан манна дьон олороллорун туһунан XVII үйэ бүтүүтүгэр нуучча хаһаахтарын салалтаҕа суруктарыгар баар. Олохтоохтор дьаарбаҥҥа мустар сирдэрэ. Дьокуускай - Охуоскай суола тэриллибитин кэннэ манна дьаам станцията баар буолбута. Аарка диэн аат сурукка 1830 сыллаахтан баар. 1926 сыллаахха тохсунньу 4 күнүгэр ВЦИК уурааҕынан Уһук Илин кыраай (ДВК) Охуоскай оройуонугар киирбитэ.
2008 сыл тохсунньу 1 күннээҕи туругунан 938 киһи олорор этэ. 2011 сыллахха — 699 киһи.
Былыр былыргыттан манна олохтоох тоҥустары кытта сахалар буккуһан олорбуттара. XX үйэ саҥатыгар олохтоохтор бары сахалыы саҥараллар этэ.
1552
1552 сыл.
Хронология
Хронология (грек. χρόνος) диэн түбэлтэлэри кинилэр буолбут бэрээдэктэринэн наардааhын. Сүрүн хронология диэн кэмҥэ урукку түбэлтэлэри миэстэлэрин булларар уонна быhаарар үөрэх.
Хронология периодизация ирээтэ уонна история дисциплината.
S7
S7 Airlines (эс сэвэн эйрлайнс, юридическай аата - ААУ „Сибиир“ авиахампаанньа) — Арассыыйаҕа бөдөҥүнэн үһүс авиакомпания. Дойду иһинэн пассажирдары таһарга бастакы миэстэҕэ турар. Новосибирскай куорат Толмачево аэропордугар баазаланар. Ону тэҥэ Иркутскайга уонна Владивостокка хаабтардаах. Аан дойдутааҕы Oneworld альянска киирэр. .
Бастакы Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Маҥнайгы Наахара нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тиэлиги.
Майаттан 69 км илин диэкки сытар.
Самара уобалаһа
География
Уобалас сир иэнинэн Поволжьеҕа бэһис миэстэҕэ турар - 53,6 тыһ. км². Кэтитэ: хотуттан соҕуруу - 335 км, илинтэн архаа - 315 км.
Бастакы Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 578 киһи (2007 сыл).
Самара уобалаһа
Сир баайа
Хостоноллор: нефть, гааз, умайар сланецтар уонна тутуу материаллара.
Экономика
Күүстээх промышленность баар, ол иһигэр, Тольятти куоракка аатырбыт "АВТОВАЗ", массыыналары оҥорор собуот.
Демография
Биэрэпис көрдөрбүтүнэн, уобаласка араас омуктар олороллор:
Нельбисова Галина Васильевна
thumb|200px|right|Нельбисова Галина Васильевна Нельбисова Галина Васильевна (1961 төр.) — суруналыыс, суруйааччы. РФ суруналыыстарын уонна суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. «Саха Сирэ» хаһыат салаатын редактора.
Олоҕун олуктара
«Саха Сирэ» хаһыат салаатын редактора.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьахталларын тэрилтэлэрин түмсүүтүн президиумун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот педагогикатыгар ассоциациятын бырабылыанньатын чилиэнэ.
Айар үлэтэ
Ураллааҕы государственнай университет журналистикаҕа факультетын бүтэрэн баран, 1984 с. идэтинэн үлэтин «Эдэр коммунист» хаһыаттан саҕалаабыт. Республика бэчээтин эйгэтигэр 20-н тахса сыл үлэлээбит. Журналист Галина Нельбисова дьиэ кэргэн, ийэ, дьахтар проблемаларыгар идэтийэн суруйар, нэһилиэнньэ социальнай көмүскэлин, үлэ боппуруостарыгар утумнаахтык суруйар.
Сигэлэр
Писатели Сунтарского улуса, члены Союза писателей
Тойон мэкчиргэ
300px|thumb|right|Тойон мэкчиргэ Тойон мэкчиргэ эбэтэр тиит мэкчиргэтэ (ястребиная сова, Surnia ulula) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, Тиит мэкчиргэтэлэрин ууһугар киирэр тыҥырахтаах көтөр.
1554
1554 сыл.
Тойон мэкчиргэ
Атыыра кынатын далааһына — 220-241 мм, ыйааһына 323-371 г, тайҕа олохтооҕо.
Шишкин Михаил Юрьевич
Шишкин Михаил Юрьевич - стольник, аҕатын Шишкин Юрий Федоровичтыын 1705 сылтан 1709 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу дьон иннинэ уонна кэннинэ бойобуоданан Траурнихт Дорофей Афанасьевич олорбут.
Сороки
Сороки (Soroca) — Молдова Сорокскай оройуон киин куората.
Географията
Куорат Днестр өрүс уҥа кытылыгар, Флорешты тимир суол станциятыттан 4 көстөөх хочо сиргэ турар.
Сүрүн кэрэхсэнэр сирэ — орто үйэтээҕи Сорокскай кириэппэс.
Олохтоох дьоно
Олохтоох дьонун ахсаана, бүтэһик 2010 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн, 35, 1 тыһ. киһи.
Градызк
Градызк (Градизьк) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 697 (2013).
Тумара өрүс
Тумара өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 236 км., тардыытын иэнэ 10300 км².
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Көлтөр уонна Мунний систэри быһа охсор. Тардыытыгар 700 күөл уонна 17 тарыҥ баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн Нуора (110 км.), хаҥас өртүттэн Дьэлиндьэ (78 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Икки өрүтү тэҥнээһин
Икки өрүтү тэҥнээһин диэн икки өрүттэр икки ардыларынан сөбүлэһэр өрүтү булуу ааттанар.
Икки өрүт икки аҥы хайысхалаах, ол иһин икки аҥы барар суолу тутуһаллар. Бу икки аҥы барар өрүттэр биир санааны булунан, биир сыалы тутуһаллара ордук эрэйдээх. Олоххо икки өрүт баара, ол аата икки аҥы хайысха дьон-аймах икки аҥы, үрүҥ уонна кыһыл диэн сэриилэһиилэриттэн, эбэтэр уҥа уонна хаҥас күүстэр диэн арахсыыларыттан хаһан баҕарар баарын биллэрэр.
«Иккиттэн биирин талыы» олоххо үгүстүк көстөрүнэн, олох ханнык эмэ кэрискэ кэмигэр биир быһаарыыны ылыныы дьоҥҥо эмиэ тиийэн кэлэр. Олох уустук кэмигэр, ханнык эмэ балаһыанньаҕа «Икки саары икки ардынан» уһуннук сылдьыы кыаллыбат, бүтэр кэмнэрдээҕэ быһаарыллар.
Сахаларга «Икки саары икки ардынан» диэн этии былыр-былыргыттан баар. Бу этии «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этииттэн тирэх ылан сайдыбыт. Кыайан сөптөөх быһаарыыны ылыммакка, буккулла-тэккиллэ сылдьыыны көрдөрөр, икки аҥы халбаҥнааһын элбээбитин, аһара барбытын быһаарар буолан дьон соччо сөбүлээбэт этиилэригэр киирсэр.
Икки өрүт икки ардыгар аһара элбэхтик хардары-таары халбаҥнааһын киһи быһыытыгар сөп түбэспэт быһыы буолар. Киһи өйдөөх-санаалаах, киһилии быһаарыыны ылынан олоххо киллэрэр кыахтааҕыттан аһара элбэхтик хардары-таары эбэтэр төттөрү-таары хамсааһыны оҥороро сыыһа.
«Икки куобаҕы эккирэтимэ» диэн икки аҥы быһаарыылары биир тэҥҥэ тутуһа сылдьар кыаллыбатын быһаарар этии дьон олоҕор быһаччы сыһыаннаах. Икки куобаҕы тэҥҥэ эккирэтии диэн икки утарыта быһаарыыны тэҥҥэ ылыннахха хардары-таары хамсаныылартан хайалара да туһата суох буолууга тиийэллэрин биллэрэр.
Сөбүлэһиигэ киирсии хайаан да уустук кэпсэтииттэн, бэйэ-бэйэҕэ көрдөбүллэри хардары-таары ылыннарыыттан, бэйэ-бэйэҕэ көмөлөһүүттэн, ол аата бэйэ тустаах көрдөбүллэрин кыччатан биэриинэн эрэ ситиһиллэр кыахтаах.
Сахалар икки өрүтү тус-туспа арааран билэллэрин уонна олохторугар туһана сылдьалларын бэлиэтинэн сири-дойдуну үс аҥы араараллара буолар. Манна дьон бэйэлэрэ олорор, үөскүүр сирдэрэ Орто дойду диэн ааттанара киһи өйдөөх-санаалаах, киһилии быһыылары оҥорор буолан таба быһаарыыны ылынар кыахтаахтарын уонна бу быһаарыы ханан эрэ ортотунан буолара табылларын биллэрэр. Дьон өйдөөх-санаалаах, таба быһаарыыны ылынар буоланнар бу Орто дойдуга олороллоро чуолкайдык быһаарыллар.
Икки өрүт сөбүлэһиитэ хайаан даҕаны иккиэннэрин баҕа санааларын, көрдөбүллэрин икки ардыларынан, ол аата ортотунан буолара табыллар. Сахалар маннык уустук кэпсэтиини ыытары былыр-былыргыттан билэллэрин бэлиэтинэн «Туох барыта ортотунан буолуохтаах» диэн этиилэрэ буолар.
Нууччалар кэлиилэрин кэмин, оччотооҕу дьон өйүн-санаатын таба сыаналанар. Туох барыта икки өрүттээҕин курдук нууччалар кэлиилэрин икки аҥытык сыаналыыллар:
Бастакытынан, нууччалар сэриилээн кыайан, хам баттаан бас бэриннэрбиттэрэ диэн этии буолар.
Иккиһинэн, сахалар улаханнык, биллэр гына сэриилэспэккэ эрэ бэринэн, дьаһааҕы төлөөбүтүнэн барбыттара диэн этии эмиэ баар.
Бука бары сахалар бу икки этиилэртэн бастакытын тутуһан уһун кэмҥэ сэриилэспиттэрэ эбитэ буоллар үрдүк сайдыылаах сэрииһиттэргэ лаппа хоттороннор ахсааннара олус аҕыйаан Верхоянскай хайаларын диэки эрэ ордон хаалбыт буолуо этилэр.
Аан бастаан нууччалар кэлиилэригэр хаҥаластар диэки өттүн тутуһуу сэрии, өлөрсүү диэки халыйыыны таһаарар кыахтааҕа. Сэрии, өлөрсүү өттүн тутуспут хаҥаластар элбэхтэ өрө туран баран кыаттараннар баһылыыр, салайар дьонноро ытыллыбыттара, ыйаммыттара.
Сахалар элбэх баһылыктара; бороҕоннор, мэҥэлэр, боотур уустар, байаҕантайдар олоххо үөскээбит балаһыанньаны таба сыаналааннар иккис быһаарыыны таба диэн, сөбүлээн ылынаннар сэриилэспэккэ эрэ эйэлээхтик бэриниигэ кииринэннэр улаханнык эмсэҕэлээбэтэхтэрэ, хата нууччалары кытта кыттыһа охсон сири-дойдуну кэҥэтиигэ күүскэ туруммуттарын иһин кэлэр көлүөнэлэр махталлара муҥура суох буолла.
Олоххо ханнык баҕарар балаһыанньаҕа «Туох барыта икки өрүттээҕин» билинэн киһи быһыылаах, ол аата ханан эрэ орторунан буолуохтаах быһаарыыны ылыныы сыыһа-халты буолара аҕыйах. (1,42).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Антарктика
<div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 25em; text-align: right; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Антарктика 230px|A world map showing the continent of Antarctica. (See [[#Politics|Politics section for a clickable map of individual countries.)]]
right|thumb|300px|Антарктика [[космостан хаартыската]]
Антарктика ( — Арктика утары) диэн Сир ордук соҕуруу континена. Соҕуруу полюстуун турар сирэ сөп түбэhэр. Антарктика тула Соҕуруу океан баар.
Ийэ сиригэр — уотугар материканы, сир баайын, электрическэй уонна рельеальнай тутуулары үөрэтиигэ араас станциялар тураллар. Чуолаан, манна Арассыыйа станциялара элбэхтэр, олортон саамай биллэр — Белинсгаузен. Ол эрээри Саха станцията онно суох.
Васильев Степан Васильевич
200px|thumb|right|Васильев Степан Васильевич Васильев Степан Васильевич (28.12.1896—25.10.1943) — политика, уопсастыба уонна ил диэйэтэлэ, саха биллиилээх революционера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин автономиятын төрүттэспит дьонтон биирдэстэрэ.
Кини туһунан
Васильев Степан Васильевич — саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, Саха сиригэр, Иркутскайга Советскай былааһы олохтооһуҥҥа, бөҕөргөтүүгэ элбэх сыратын биэрбит, государственнай, общественно-политическай, профсоюзнай диэйэтэл.
1896 сыл ахсынньы 17 күнүгэр Ньурба улууһун I Бордоҥ нэһилиэгэр «Тойон Уйалаах» диэн алааска сүөһү иитиитинэн дьарыктанар дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Кини Мэгэдьэктээҕи церковнай-приходской оскуоланы бүтэрэн, Ньурба Куочайыгар икки кылаастаах училищены 1915 сыллаахха бүтэрбитэ уонна ити сыл күһүнүгэр Дьокуускайдааҕы учительскай семинарияҕа үөрэххэ киирбитэ.
Степан Васильев куоракка кэлиэҕиттэн билиигэ-көрүүгэ дьулуһуута күүрэн, политическай өйө-санаата улам уһуктан испитэ. Ити кэмҥэ политссыльнай Емельян Ярославскай тэрийбит «Эдэр социал-демократ» диэн куруһуогар доҕотторун Максим Аммосовы, Степан Аржаковы, Исидор Иванову, Платон Слепцовы, Михаил Ксенофонтовы о.д.а. кытта бастакы революционнай буһуу-хатыы оскуолатын ааспыта. 1917 сыл кулун тутар 4 (17) күнүгэр Степан Васильев, М.Аммосов, С.Аржаков, Д.Жиркова, Н.Бубякин буоланнар Е. М. Ярославскай, Г. И. Петровскай, Н. И. Кирсанова, М. М. Виленская, В. И. Шамшин о.д.а. баалларына РСДРП Дьокуускай куораттааҕы тэрилтэтин чилиэнинэн буолбуттара.
Ити бириэмэҕэ Саха сиригэр быһыы-майгы улам уустугуран испитэ. 1917 сыл ыам ыйын 23 (бэс ыйын 5) күнүгэр ссыльнай большевиктар Дьокуускайтан борохуотунан барбыттарынан былаас иһин охсуһуу өссө сытыырхайбыта.
Советскай былааһы утарар Уобаластааҕы Совет 1918 сыл кулун тутар 21 күнүгэр талыллыбыт Дьокуускай куораттааҕы Совет советскай былааһы көмүскэһэр, өйүүр депутаттарын тутан ылан хаайталаабыта.
Ити бириэмэҕэ Иркутскайга Центросибирь дьаһалынан Дьокуускайга үөскээбит балаһыанньаны учуоттаан Советскай былааһы утарар Уобаластааҕы Советы суулларар, советскай былааһы олохтуур соруктаах польскай революционер Апполинарий Рыдзинскай баһылыктаах экспедиционнай этэрээт тэриллибитэ. Этэрээт Иркутскайтан 1918 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр аттаммыта уонна бэс ыйын 30 күнүгэр Дьокуускайтан чугас Табаҕаҕа тийэн кэлбитэ. Киниэхэ Советскай былааһы олохтуур кистэлэҥ тэрилтэ көмөтө наада буолбута. Сэбилэниилээх бастаанньа былаанын, Дьокуускай куорат картатын, кимэн киирии дьүөрэлэһиитин туһунан олус наадалаах информацияны А. С. Рыдзинскайга тиэрдии уһулуччу суолталаах сорудах Степан Васильевка сүктэриллибитэ. Кини ити бойобуой сорудаҕы чиэстээхтик толорбута. Ол түмүгэр А.Рыдзинскай этэрээтэ 1918 сыл бэс ыйын 30 күнүн түүнүгэр Дьокуускайга кистэлэҥинэн тэриллибит боевой дружиналары кытта бииргэ эмискэ кимэн киирэн от ыйын 1 күнүгэр улахан хаан тохтуута суох Саха сиригэр аан бастаан Советскай былааһы олохтообута уонна ити бириэмэҕэ Дьокуускай түрмэтигэр хаайылла сыппыт Уобаластааҕы Сэбиэт сорох депутаттара, ол иһигэр М. К. Аммосов босхолонон Советскай былаас бастакы дьаһалларын олохтоһон барбыттара. Дьыала итинник ситиһиилээхтик сайдан барыытыгар уонна бойобуой доҕотторо, ол иһигэр Максим Аммосов, этэҥҥэ түрмэттэн босхолонууларыгар Степан Васильев сүүнэ оруолламмыта. Кини саҥа тэриллибит Дьокуускай куорат рабочай-крестьянскай Советын Президиумун секретарынан талыллан, доҕотторо М. К. Аммосовы, И. Н. Ивановы (Бараховы), П. А. Слепцовы (Ойуунускайы) о.д.а. кытта Саха сиригэр Советскай былаас бастакы дьаһалларын күүскэ олохтоон барбыттара.
Биллэрин курдук, Саха сиригэр Советскай былаас бэрт кылгас бириэмэҕэ тулуктаһан турбута. Сибииргэ үрүҥ былааһа олохсуйбута. 1918 сыл от ыйын 11 күнүгэр Иркутскай чехословактар илиилэригэр киирбитэ, ити кэнниттэн белогвардеецтар Усть-Куту, Киренскэйи ылбыттара.
Саха сиригэр революционнай хамсааһын кыттыылаахтара бары кэриэтэ, ол иһигэр Степан Васильев тутуллубуттара уонна дойдуларыттан Иркутскайга көскө ыытыллыбыттара. Степан Васильев, Исидор Иванов (Барахов), Д.Браташ үрүҥнэр контрразведкаларын кэтээн көрүүтүгэр киирбиттэрэ, онтон чаҕыйбакка кинилэр олохтоох кистэлэҥ большевистскай партийнай тэрилтэни кытта сибээһи олохтоон революционнай үлэҕэ активнайдык кыттан барбыттара. Сотору буолаат Степан Васильев 1918 сыл ахсынньыга хаайыллыбыта уонна Иркутскай түрмэтигэр биир төгүрүк сыл эрэйи-муҥу көрбүтэ. 1919 сыл ахсынньы ый саҥатыгар түрмэттэн тахсаат Иркутскайдааҕы кистэлэҥ партийнай тэрилтэнэн Слюдянкаҕа (Прибайкальеҕа) ыытыллыбыта. Онно Вуйловы, Патлыгы, Кузьяны, Ржановы о.д.а кытта улаханнык турунан үлэлээннэр, балачча күүстээх партийнай тэрилтэни үөскэппиттэрэ, Слюдянка станцияҕа Семенов генерал этэрээтин бэриннэрэн, сааларын-саадахтарын былдьаабыттара.
1920 сыл тохсунньу бүтүүтүгэр С.Васильев Иркутскайга кэлбитэ уонна Наум Ленцнердиин, Сергей Мошинныын бастакы комсомол тэрилтэтин тэрийбиттэрэ. Степан Васильев Иркутскайга комсомол көбүөрүнэтээҕи бюротун чилиэнинэн талыллан, тыа сирин ыччатын кытта үлэни сүрүннээбитэ.
Саха сиригэр Советскай былааһы олохтуурга Сибревком боломуочунайынан анаммыт М. К. Аммосов Саха сириттэн көскө ыытыллыбыт дьону түмэн, 1920 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр С.Васильевы, Ис. Иванову (Бараховы) о.д.а. кытта Дьокуускайга кэлбитэ. Дойдутугар төннөн кэлээт, С.Васильев РК(б)П Дьокуускайдааҕы райбюротун сорудаҕынан ыччат коммунистическай тэрилтэтин тэрийиигэ дьаныардаах үлэни саҕалаабыта. 1920 сыл от ыйын 4 күнүгэр куорат ыччатын бастакы уопсай мунньаҕын тэрийэн ыыппыта. Ыччат союһун тэрийэр бюроҕа С. В. Васильев партийнай тэрилтэ бастайааннай бэрэстэбиитэлинэн талыллан үлэлээбитэ.
1921 сыл олунньу ыйга С. В. Васильев РК(б)П Саха сиринээҕи губернскай бюротун пропагандаҕа уонна агитацияҕа отделын сэбиэдиссэйинэн ананар, губбюро, губревком чилиэнинэн талыллар, кылгас кэмҥэ П. А. Ойунскай Москваттан кэлэн ананыар диэри губревком председателинэн үлэлиир.
Партия онус съеһин кэнниттэн 1921 сыл муус устар 7-17 күннэригэр Чурапчыга 10 улуустар уонна волостар дьадаҥыларын бэрэстэбиитэллэрин конференцияларын Губревком чилиэнэ Степан Васильев салайан ыыппыта. Конференцияҕа барыта 254 делегат улуустартан, волостартан (нэһилиэктэртэн) мустубуттара. Кинилэр конференция аатыттан норуот Комиссардарын Председателигэр В. И. Лениҥҥэ эҕэрдэ телеграмма ыытарга этии киллэрбиттэрэ, ону толорон телеграмма проегын С.Васильев суруйан мунньахха ааҕан биэрэн бигэргэттэрбитэ, телеграмма муус устар 8 күнүгэр ыытыллыбыта, онуоха муус устар 10 күнүгэр оччотооҕуга Кремльгэ үлэлиир ВЦИК чилиэнэ М. К. Аммосов В. И. Ленин аатыттан маннык ис хоһоонноох телеграммата кэлбитэ:
«Дьокуускай нөҥүө Чурапчыга. Партията суохтар конференцияларын Президиумугар. Табаарыс Ленин бэйэтин аатыттан Эһиги конференцияҕытыгар эҕэрдэ ыытарга миигин сорудахтаата. Кини бэйэтин эрэлин биллэрэр: ыраахтааҕы батталыттан төлөрүйбүт, тойоттор хабалаларыттан босхолонон эрэр саха үлэһит маассата уһуктуохтара уонна нуучча рабочайдарын уонна бааһынайдарын көмөтүнэн үлэлээн иитиллээччилэр былаастарын толору бөҕөргөтүү суолугар киллэриэхтэрэ».
Степан Васильевич Васильев Владимир Ильич Ленин туруорбут соруктарын толорууга, саҥа олох айыллыытыгар, олох формата уларыйар былдьаһыктаах кэмигэр, табаарыстара: Максим Аммосов, Исидор Иванов (Барахов), Платон Слепцов (Ойуунскай), Степан Аржаков, Михаил Ксенофонтов (Мегежекскэй) курдук, эттиин-хаанныын бэринэн туран үлэлэспитэ.
1921 сыл сайыныгар кинини Москваҕа Я. М. Свердлов аатынан Коммунистическай университетка үөрэххэ ыыппыттара, түөрт сыл кэриҥэ ситиһиилээхтик үөрэнэн, 1925 сыл күһүнүгэр дойдутугар төннөн кэлэн, бастаан Рабочай-бааһынай инспекциятын наркомунан ананар, онтон БСК(б)П обкомун хонтуруоллуур комиссиятын председателинэн талыллан үлэлиир.
М. К. Аммосов этии киллэриитинэн, партия обкомун бюротун уурааҕынан 1926 сыл муус устарга Степан Васильев союзнай суолталаах «Якутзолото» треһи тэрийиигэ Саха сириттэн бэрэстэбиитэл буолан сыл аҥаара сыралаахтык туруулаһан үлэлээн, республика интэриэһин сөпкө көмүскээн, салгыы Москва куоракка командировкаланан боппуруос сөптөөхтүк быһаарылларын ситиһэн, Дьокуускайга 1927 сыл балаҕан ый бүтүүтүгэр эргиллибитэ. Кини кэлбит борохуотунан ити бириэмэҕэ Саха АССР Совнаркомун председателинэн үлэлии олорбут М. К. Аммосов уһун болдьоххо эмтэнэ Москвалаабыта. Оттон С. В. Васильевы БСК(б)П-ын обкомун бюрота Саха АССР Совнаркомун председателин эбээһинэһин толорооччунан анаабыта. Кини бу дуоһунаска 1927 сыл балаҕан ыйыттан 1928 сыл кулун тутарга дылы үлэлээбитэ.
1928 сыл бэй ыйыгар С. В. Васильев БСК(б)П-ын Оргбюротун уурааҕынан Москваҕа ыҥырыллыбыта. Онно олус эппиэттээх үлэлэргэ үлэлээбитэ: БСК(б)П-ын Киин хонтуруолунай комиссиятын чилиэнинэн талыллан үлэлээбитэ, 07.1930-04.1931 с.с. ССРС Рабочай-крестьянскай Наркоматыгар өҥнөөх промышленность группатын салайааччытынан, 04.1931-02.1934 с.с. өҥнөөх металлары уонна кыһыл көмүһү хостуур уонна таҥастыыр рабочайдарын саҥа тэриллибит профсоюзтарын Киин комитетын председателинэн талыллан үлэлээбитэ. Онтон партийнай үлэҕэ көһөрүллэн, партия Киин комитетын иһинэн Партийнай хонтуруол комиссиятыгар ыарахан промышленность группатын салайааччытынан (02.1934-05.1939 с.с.) ананан үлэлээбитэ. 05.1939-11.1939 с. Москва куоракка 2-с нүөмэрдээх массыынаны ремоннуур собуот директорынан үлэлии олордоҕуна, онно суох буруйдааһыҥҥа түбэһиннэрэн, хаайбыттара.
С. В. Васильев ССРС иккис ыҥырыылаах Киин ситэриилээх Комитетын чилиэнинэн талылла сылдьыбыта, БСК(б)П-ын XV, XVI, XVII съезтэригэр субуруччу партия Киин хонтуруолунай комиссиятын чилиэнинэн талыллан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. 1932 сыллаахха ПБСКС (ВЦСПС)-ын пленумун уонна Президиумун чилиэнинэн талыллыбыта. Хомойуох иһин, репрессия сылларыгар партия, Советскай былаас дьыалаларыгар толору бэриниилээх, ленинец С. В. Васильев Коми Республикатыгар Канин Нос диэн бөһүөлэккэ лааҕырга сору-муҥу көрсө сылдьан, 1943 сыл алтынньы 26 күнүгэр сырдык тыына быстыбыта.
Кэнники кинини буруйдаабыт Байыаннай коллегия 1941 сыл от ыйын 18 күнүнээҕи уурааҕа, С. В. Васильев туох да буруйа суоҕа дакаастанан, ССРС Үрдүкү суутун Байыаннай коллегиятын 1956 сыл атырдьах ыйын 18 күнүнээҕи уурааҕынан көтүрүллэн реабилитацияламмыта.
Булгуруйбат модун санаалааҕа
(Степан Васильевич Васильев төрөөбүтэ 100 сыла туолуутугар)
''Саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ. ''Биллиилээх государственнай, политическай деятель Степан Васильевич Васильев 1996 сыл ахсынньы 17 күнүгэр Саха Республикатын уһулуччулаах госу­дар­ствен­най уонна политическай деятеллэриттэн биирдэстэрэ Ньурба улууһун киһитэ С. В. Ва­сильев төрөөбүтэ 100 сыла туолар. «1939 сылга репрессияламмыт С. В. Ва­силь­ев 100 сыла туолуутун туһунан» Саха Республикатын Президенэ М. Е. Ни­ко­ла­ев 1996 сыл кулун тутар 26 күнүнээҕи дьаһалынан юбилейы ыытыыга пра­ви­тель­ственнай комиссия тэриллибитэ.
Васильев Степан Васильевич Бүлүү уокуругун Марха улууһун Бордон нэһи­лиэ­гэр Тойон Уйаҕа сүөһү тутан айаҕын ииттинэр Васильев Василий Васильевич (Дьаҕаһыынап) дьадаҥы дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Маалыкай сэлиэнньэтигэр Мэгэдьэк начаалынай церковнай-приходской ос­куо­ла­тын уонна Ньүрбатааҕы икки кылаастаах училищены бүтэрэн баран, Степан Ва­силь­ев 1914 сылга Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятыгар киирбитэ. Кинини кыт­та бииргэ семинарияҕа Максим Аммосов, Исидор Барахов, Плагон Слепцов (Ой­уу­нускай), Степан Аржаков уонна оччотооҕу ыччататын даҕаны бастыҥ бэрэс­тэ­биитэллэрэ үөрэммитгэрэ. Кинилэр политсыылынайдар баһылаан-көһүлээн ыытар революционнай хамсааһыннарыгар тардыллан барбыттара.
Аммосов, Барахов, Васильев, Ойуунускай, Аржаков уо.д.а. Саха сиригэр со­вет­скай былааһы олохтооһуну тэрийээччилэринэн этилэр. Кинилэр үлэлиир ыч­чат­тан, рабочайдартан уонна сулууспалаан бүппүт фронтовиктарган кистэлэн бойу­буой дружиналары тэрийиигэ активнайдык кыттыбыттара. С. Ва­сильев пропаган­дис­таабыта, кистэлэн-бойобуой дружина чилиэнинэн буолбута. 1918 сыл бэс ыйын 19 күнэ буолар түүнүгэр (урукку стилинэн) Дьокуускайга аан бастаан улахан хаан тох­тууга суох советскай былаас олохтоммута. Ол эрээри, саҥа былаас баара суоҕа 35 күн туруктаспыта. Ону Сибиир советскай былааһы утарааччылара уонна ис контр­революция суулларбыттара. Степан Васильев, Максим Аммосовы, Исидор Ба­ра­ховы, Платон Слепцову уонна советскай былааһы олохтооһун атын даҕаны кыт­тыы­лаах­тарын кытта тутуллан, Саха уобалаһын тас өттүгэр сыылкаҕа ыытыл­лы­быт­тара.
С.Васильев Иркутскай хаайыытыгар угуллубута. Хаайыыттан босхоломмутун кэнниттэн кинини Иркутскайдааҕы подпольнай тэрилтэ Слюдянкаҕа (Прибайкалье) кистэлэн үлэҕэ ыыппыта, онно Семенов штабын этэрээттэриттэн биирдэстэрин саатын-саадаҕын тутан ылыыга кыттыыны ылбыта. 1920 сыл тохсунньу бүтүүгүгэр Ир­кутскайга эргиллэн кэлбитэ уонна Наум Ленцери, Сергей Мосины кытта бастакы Ир­кутскайдааҕы комсомолу тэрийбиттэрэ, Ыччат Россиятааҕы коммунистическай союһун Иркутскай күбүөрүнэтээҕи тэрилтэтин бюротун чилиэнинэн талыллыбыта.
Саха сиригэр советскай былааһы тэрийиигэ Сибревком боломуочунайа М. К. Ам­мосовы уонна Саха сирин атын даҕаны дьонун кытта С. Васильев 1920 с. бэс ыйын 3 күнүгэр төрөөбүт Саха сиригэр эргиллибитэ. Дойдутугар кэлээт, РК(б)П Дьокуускайдааҕы райбюротун сорудаҕынан С. Васильев олохтоох ком­со­моль­скай тэрилтэни тэрийиигэ сыралаахтык үлэлэспитэ уонна 1920 с. от ыйын 4 кү­нү­гэр Дьокуускай куорат ыччатын бастакы уопсай куораттааҕы мунньаҕын ыып­пы­та. 1920—1921 сс. кини ЫРКС Саха күбүөрүнэтээҕи тэрилтэтин бюротун пред­се­да­телинэн үлэлээбитэ. Кини итини тэҥэ РК(б)П губбюротун уонна губревком чи­лиэн­нэринэн этэ. 1921 с. олунньуга — атырдьах ыйыгар РК(б)П обкомун аги­та­ци­я­ҕа уон­на пропагандаҕа отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Ити кэмнэ РК(б)П кү­бүө­рүнэтээҕи бюротун сорудаҕынан Васильев Саха уокуругун дьадаҥыларын уон­на ба­тараактарын партията суох конференцияларын бастакы тэрийээччинэн уон­на са­лай­ааччынан буолбута.
1921—1925 сс. балаҕан ыйын 30 күнүгэр С. Васильев Москваҕа Свердлов ааты­нан Коммунистическай университекка үөрэммигэ. Москваҕа үөрэҕин бүтэр­би­тин кэн­ниттэн, БСК(б)П КК С. В. Васильевы Саха Сиригэр республика рабочай-баа­һы­най инспекциятын Наркомунан салайар үлэҕэ ыыппыта, кэлин кинини БСК(б)П уоба­ластааҕы хонтуруоллуур комиссиятын председателинэн анаабыттара. 1926 сыл муус устарга М. К. Аммосов этии киллэриитинэн БСК(б)П обкомун бюро­та кинини «Ал­данзолото» Бүтүн Союзтааҕы треһи тэрийиигэ көмөнү оҥорууга Ал­дан куо­рак­ка уһун кэмҥэ болдьохтоон ыытар. С. Васильев командировкаттан алта ыйы­нан эр­гил­либитэ. Эмиэ ити боппуруоска кинини Москваҕа ыыталлар, онтон биир сыл буо­лан баран, 1927 сыл балаҕан ыйыгар кэлбитэ.
Кинини Саха АССР Совнаркомун председателин эбээһинэһин быстах кэмҥэ то­лорооччунан аныыллар. Бу дуоһунаска 1928 с. кулун тутарга диэри үлэлээбитэ. 1928 с. олунньуга — кулун тутарга Дьокуускайга БСК(б)П Саха уобаластааҕы ко­ми­те­тын бюротун үлэтин бэрэбиэркэлээһиҥҥэ Полуян, Асаткин, Пузицкай сас­таап­таах комиссия үлэлээбитэ. Комиссия үлэтин түмүктэрэ 1928 с. кулун тутар 16 кү­нү­гэр обком пленумугар дьүүллэһиллибиттэрэ. С. В. Васильев Дьокуускайга ко­мис­сия сылдьар бириэмэтигэр, БСК(б)П Саха уобаластааҕы комитетын по­ли­ти­чес­кай ли­ниятын сыаналааһын туһунан кэпсэтии барар кэмигэр, обком линиятын уҥа оп­пор­тунистический курдук көрдөрбүт Полуян комиссиятын резолюциятын ба­ры­лын ута­ры куоластаабыта, Васильев обком линията БСК(б)П XII съеһин уонна БСК(б)П КК иһинэнIV национальнай сүбэ мунньах быһаарыыларыгар сөп тү­бэ­һэ­рин дакаас­тыы сатаабыта, ону ааһан 1928 сыл бэс ыйыгар комиссия дакылаатын сүн­ньүнэн альтернатавнай хос дакылааты БСК(б)П КК оргбюротун мунньаҕар оҥор­бута. С. В. Васильев бэйэтин эдэр республика уһулуччулаах салайааччыларыттан биирдэстэрин, Сталин государственнай переворотун утары охсуспут, бигэ итэҕэл­лээх уонна бэриниилээх государственнай, итиэннэ политическай деятель быһыыты­нан көрдөрбүтэ. Ол иһин Я.Полуян комиссията маассаҕа сабыдыаллааһыннарыттан сэ­рэхэдийэн М. Аммосовы, Ис. Бараховы, С. Васильевы Москваҕа «теттөрү ыныр­та­ран ылар» наадалаах диэн аахпыта.
Москваҕа төттөрү ыҥырыллан кэлэн баран, БСК(б)П КХК чилиэнинэн буола сыл­дьан, кини БСК(б)П Саха уобатастааҕы комитетын линиятын дьаныардаахтык уон­на принципиальнайдык салгыы көмүскээбитэ. ССРС ИДЬНК Лефортовскай хаай­ыытын олус кытаанах усулуобуйатыгар эрэйи-муҥу көрө сытан, 1939 сыл ах­сын­ньы 21 күнүнээҕи бэйэтин көрдөрүүтүгэр С. Васильев суруйбута: «Мин Ярос­лав­скайга сылдьыбытым. Киниэхэ БСК(б)П КК Политбюротун комиссиятын үлэтин туһу­нан сиһилии иһитиннэрбитим, кырдьаҕас кадрдары үтүрүйүү сыыһа, пар­тий­найа суох ньыматын талан ылбыт БСК(б)П КК чилиэнэ Асаткины үҥсүбүтүм. Урук­ку салалтаны уҥа оппортунизмҥа буруйдуур БСК(б)П Саха уобаластааҕы ко­ми­тетын пленумун быһаарыыта ылыныллар кыаҕа суоҕун дакаастаабытым». Ярос­лав­скай ол кэмҥэ Дьокуускайга Аммосовы, Бараховы уонна Васильевы үлэлэригэр хаалларарга көрдөһөн, БСК(б)П КК оргкомитетын чилиэннэригэр сурук суруйбута. 1940 сыл олунньу 2 күнүнээҕи силиэстийэ дьыалатыгар бэйэтин көрдөрүүтүгэр С.Васильев эппитэ: «Биһиги БСК(б)П КК-тын сэрэтиэх тустаах этибит…».
Саха сиригэр салайар партийнай уонна советскай үлэттэн босхолообуттарын кэн­ниттэн, С. В. Васильев Серго Орджоникидзе өйөөһүнүнэн 1928 с. балаҕан ыйы­гар — 1930 с. от ыйыгар БСК(б)П Киин хонтуруоллуур комиссиятын партийнай кол­ле­ги­я­тын чилиэнинэн үлэлээбитэ. Бу үрдүк дуоһунаска сылдьан, кини «саха боп­пу­руо­һун» хаста даҕаны Ярославскайга, Орджоникидзеҕа, Калиниҥҥа, Кагано­вич­ка ту­руорсубута. Васильев көрдөрүүлэриттэн көстөрүнэн, Аммосов-Барахов-Ва­силь­ев бө­лөхтөрө республикар «байыаннай коммунизмы» чөлүгэр түһэрии поли­ти­ка­тын ута­ры тиһэҕэр тиийэ охсуспута. Партия уонна государство улахан соло­лоох­то­ро 1928 с. республика балаһыанньата хайдаҕын толору истэ-билэ сыл­дьал­ла­ра, ол эрээ­ри барыта Сталиҥҥа тиийэн иҥнэр этэ. Ити кэмҥэ Сталин саҥа эко­но­ми­чес­кай по­литиканы суох оҥоруу курсун күүскэ тутуспута, ол тус бэйэтин дик­та­ту­ра­тын олох­тооһунҥа тартарыылаах ис режими кытаатыннарыынан доҕуһуоллам­мы­та.
1930 с. атырдьах ыйыттан биир сыл устатыгар С. В. Васильев ССРС рабочай-бааһы­най инспекциятын Наркомун КХК өҥнөөх металларга бөлөҕүн салай­аач­чы­нан үлэлээбитэ. 1931 с. атырдьах ыйыгар кини өҥнөөх металлары уонна кыһыл кө­мү­һү хостооһун уонна обработкалааһын рабочайдарын профсоюһун Киин Ко­ми­те­тын председателин эппиэттээх үлэтигэр анаммыта, ПСБСКС Пленумун састаа­бы­гар киллэриллибитэ. ПСБСКС Президиумун чилиэнигэр кандидатынан талыллы­бы­та. Ити кэнниттэн биэс сылга 1939 с. муус устарга диэри РК(б)П КК иһинэн Пар­тийнай Хонтуруол Комиссиятын ыарахан промышленноска бөлөҕүн салайаач­чы­нан улэлээбитэ. Ол эрээри репрессия ыас хара былыттара хойдон барбытгара. 1939 сыл ыам ыйыгар — сэтинньигэ Степан Васильев хаһаайыстыбаннай үлэҕэ — Москва к. 2‑с авторемонтнай заводун директорынан көһөрүллүбүтэ.
С. В. Васильев 1939 сыл бүтүүтүгэр репрессияламмыта. Кини Москваҕа уонна киин атын куораттарга олорор Саха сирин дьонуттан биир саамай кэнникинэн ту­тул­лубута. Кинини Өктөөп бырааһынньыга буолаары аҕай турдаҕына, сэтинньи 6 кү­нүгэр туппуттара. Васильевка «Саха республикатын сиригэр-уотугар дьайбыт Советскай былааһы утары үлэни ыыппыт буржуазнай-националистическай тэрилтэ салайааччыларыттан биирдэстэринэн буолаҕын» диэн буруйдааһын оҥоһуллубута. 1927 сылга советскай былааһы утары туһуламмыт үлэни ыытар тэрилтэ кыт­тыы­лаа­ҕын быһыытынан, РБИ ХК наркомунан уонна Саха АССР СНК председателин эбээ­һинэһин быстах кэмҥэ толорооччуннан буола сылдьан, өрө туруу кадрдарын тэ­рийиигэ активнайдык кыттыбыта, советскай былааһы утары үрүҥ бандьыыттар этэ­рээттэрин сэбилэниилээх турунууларыгар көмөлөспүтэ, үрүҥ гвардеецтар бас­таан­ньаларын кыттыылаахтарын көмүскэспитэ, Саха сиригэр партияҕа уҥа троц­кистскай уонна националистическай тэрилтэни чөлүгэр түһэриигэ БСК(б)П КХК уон­на кэлин БСК(б)П КК иһинэн ПХК чилиэнин сулууспалыыр балаһыанньатын ту­һаммыта" диэн букатын онно суох буруйдааһыны оҥорбуттара.
С. В. Васильев личноска сүгүрүйүү кэмигэр ньүдьү-балай быһыы уонна репрессия сиэртибэтинэн буолбута, Канин Нос хаайыытыгар сытан 1943 с. алтынньы 26 күнүгэр өлбүтэ. Коми АССР Кожвинскай оройуонун 241/1 п/дь. Саха норуотун уһулуччулаах уола С. В. Васильев элбэх өрүттээх үлэтэ, прин­ци­пиальнайа, булгуруйбат модун санаалааҕа уонна чиэһинэйэ, бэйэтин норуотугар бэ­ри­ниилээҕэ билигин тыыннаах дьонҥо барыбытыгар уонна кэлэр көлүөнэлэргэ ча­ҕылхай холобурунан буолар.
'''Е. А. Борисов,
Саха Республикатын правительствотын председателин солбунааччы.
С.Васильев 100 сааһын бэлиэтиир правительственнан комиссия председателэ,
билигин Саха Республикатын правительствотын председателэ
Саха Сирэ. — 1996. — Ахсынньы 26 к.'''
Көбүтээччи
Көбүтээччи - ыарыы төрүөтэ.
1555
1555 сыл.
Тарасов Савва Иванович
300px|thumb|right|Тарасов Савва Иванович Тарасов Савва Иванович (25.04.1934—06.11.2010) — саха норуодунай поэта, тылбаасчыт, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Айар үлэтэ
Савва Тарасов айар үлэҕэ тардыһыытын олоҥхо эйгэтэ күөртээбитэ. 1950 с. саҕалаан бэчээттэнэр эбит. Хоһоонноро өрөспүүбүлүкэ сурунаалларыгар уонна хаһыаттарыгар 1950 с. бэчээттэнэллэр. Бастакы «Таптыыр сахам тылынан» хоһооннорун кинигэтэ 1961 сыллаахха тахсыбыта. Онтон ыла хоһоон уонна поэма сүүрбэччэ кинигэтэ бэчээттэммитэ.
Саха тылыгар Е. Исаев «Суд памяти», С. Островскай «Мама», В. Шекспир «Макбет», «Гамлет», «Король Лир» уонна Эврипид «Медея» поэмаларын тылбаастаабыт.
Кини хоһоонноругар элбэх ырыа-тойук суруллубут.
П. Ойуунускай, А. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй уо. д. а. үйэ-саас тухары хаалалларын туһугар элбэх сырыыны сырылаабыт, өҥөнү оҥорбут.
Савва Тарасов биллэр общественнай үлэһит: үгүс сыллар тухары Азия уонна Африка дойдуларын суруйааччыларыгар сэбиэскэй кэмитиэт чилиэнэ этэ, «Саха конгреһын» солбуйааччыта, «Олоҥхо» ассоциация вице-бэрэсидьиэнэ, Саха Сирин кырдьаҕастарын сүбэлэрин чилиэнэ эбит. Россия суруйааччыларын холобоһугун Х сийиэһигэр Үрдүкү Сүбэ чилиэнинэн талыллыбыта.
Көрдөө
Көрдөө диэн тугу эмэ булууга-талыыга баҕа санааны үөскэтинии, ыйыталаһыы аата.
Киһи хараҕынан көрөн олус элбэх билиини иҥэринэр. “Истибиттээҕэр көрбүт ордук” диэн этии көрүүнэн элбэҕи арааран билиэххэ сөбүн биллэрэр.
Көр диэн хараххынан көр, үөрэҕи, билиини көрөн иҥэрин диэн баҕа санааны тириэрдии буолар. Бу тыл кими, тугу эмэ харай, дьаһай, бэрий диэн эмиэ өйдөбүллэрдээҕин тэҥэ, көрү-нары, оонньуулары көрүүнү эмиэ биллэрэр.
Песковка (Киев уобалас)
Песковка (Пісківка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 7 012 (2014).
Көрдөө
Көр диэн үөрүү-көтүү, көрүлээһин аата. Көр-күлүү элбээн барыыта таһаарыылаах үлэ-хамнас аҕыйыырыгар тириэрдэр. Дьоҥҥо көр көөчүктэнэн аһара барыыта, дьон бары көрүлээһиннэрэ көөчөөн көрө диэн ааттанар уонна үлэ-хамнас кыаллыбатыттан, аҕыйааһыныттан ордук тэнийэр. (1,25).
Көрдөө диэн кими-тугу эмэ булаары ирдээ, эккирэт уонна кимтэн эмэ тугу эмэ ирдээ, модьуй диэн өйдөбүллээх. (2,231).
Көрдөө диэн тугу эмэ булуу-талыы, ыйыталаһыы аата. Оҕо улаатан иһэн ону-маны барытын көрдөөн иһэрэ эбиллэр. Оҕо көрдөөбүтүн барытын төрөппүтэ тук курдук толорон иһэр буолуута, оҕото онно үөрэнэн хаалыытыгар, көрдөөһүнэ ордук эбиллэригэр тириэрдэрэ, бэлэмҥэ үөрэнэн хаалыытын үөскэтиэн сөп. Ол иһин төрөппүт оҕо көрдөөтөҕүн аайы тутатына толорон испэккэ, кэтэһиннэрэн, баҕа санаатын үөскэтэн баран биэрдэҕинэ, соннук үгэс үөскээһиниттэн, кэлин бэйэтэ ону оҥороругар олук ууран биэрэн туһалыа этэ.
“Көрдөөбүт көмүһү булар” диэн өс хоһооно булууга-талыыга баҕа санаа баар буоллаҕына эрэ туоларын быһаарар. Ол аата аан маҥнай баҕа санааны үөскэтинии оҕоттон, киһиттэн ирдэнэр. Үтүөнү, үчүгэйи оҥорор баҕа санаалардаах киһи таҥаралаах киһи диэн буолар. Көрдөөһүн кыһаныыны, хамсааһыны, ханнык эрэ үлэни оҥорууну биллэрэринэн туһалаах үлэни үөскэтэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн көрдөөһүн аһара барыыта “Көрдөөбүккүн ылыаҥ” диэҥҥэ тиийэн хааллаҕына, кэһэйии, онно-манна түбэһии кэлиэн сөп. Ол курдук этиһэ-охсуһа сатыыр киһи хаһан эрэ бэйэтэ оннукка түбэһэрэ ити этиинэн бигэргэнэр. Киһи быһыытын бу уратытын сахалар билэн “Муостаах муостааҕы көрсүөҕэ” диэн былыр үйэҕэ өс хоһооно оҥорбуттар. Бу уларыйыы көрдөөһүн аһара барыыта күүс дьайыыта, ирдэбил үөскээһинин биллэрэр.
Тугу эмэ булууга-талыыга, көмөҕө наадыйар бэйэ баҕа санаатын атыттарга биллэрии көрдөһүү диэн ааттанар. Көрдөһүү ким, хайдах көрдөһөрүттэн быһаччы тутулуктаах, күүһэ кыратынан туолбакка хаалыан эмиэ сөп. Тылынан этиллэр көрдөһүү хайдах этиллэриттэн, дорҕоонноруттан ордук улахан тутулуктааҕын көрдөһө үөрэммиттэр билэн ордук таба туһаналлар.
Көрдөбүл диэн көр диэн төрүттэн үөскээбит тыл. Бу тыл өй-санаа сайдыытын, көрүүттэн үөрэҕи ылыныытын уонна олору бэйэтин санаатынан, кыаҕынан толоруутун быһаарар. Көрөн, истэн үөрэнии өй-санаа ситиһэр үөрэҕэ. Өй-санаа быһаарыыларын киһи бэйэтэ ылынан толоруута, күүһүнэн дьайыыта көрдөбүл туолуутун үөскэтэрэ өй-санаа киһини баһылаан салайарын, күүс онно көмөлөһөөччү буоларын биллэрэр.
Суолга туруоруллубут знактар суоппардарга аналлаах көрдөбүллэри биллэрэллэр. Олору суоппар хайаан да толороро ирдэнэр. Көрдөбүл өйгө-санааҕа олоҕурарыттан суол быраабылаларын толорбот суоппардарга ирдэбил, күүс дьайыыта үөскүүр. Быраабылалары кэһии төһө улаханыттан көрөн сэрэтии, ыстараап эбэтэр массыына ыытарга бырааптарын былдьааһын туттуллар.
Киһи элбэх араас быһыылары оҥорор. Киһи оҥорор быһыылара туһата суохтарынан уонна туһалаахтарынан көрөн икки аҥы арахсар буоллахтарына, субу кэмҥэ оҥоруллумуохтарын сөбүттэн уонна хайаан да оҥоруллуохтаахтарынан көрөн эмиэ икки аҥы арахсаллар.
Ельчин Яков Агеевич
Ельчин Яков Агеевич - полковник, 1712 сылтан 1715 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Көрдөө
Киһи хайаан да оҥоруохтаах быһыыларыттан көрдөбүл үөскээн тахсар. Ол курдук киһи буолуу бэйэтэ араас элбэх көрдөбүллэрдээх, киһи быһыытын, сиэри тутуһууну, аһара барбаты, бэйэни туттунууну, кыанары эрэйэр. Оҕо улаатан иһэн олору барыларын тутуһар, толорор, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанар буоллаҕына эрэ киһи буолууну ситиһэр, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыахтанар.
Ельчин Яков Агеевич
Кини иннинэ Траурнихт Дорофей Афанасьевич, оттон кэннинэ бойобуоданан Немтинов Петр Афанасьевич олорбут.
Көрдөө
Өй-санаа көрдөбүллэрэ субу кэмҥэ сымнаҕастар, толорумуохха эмиэ сөп курдуктар. Бу көрдөбүллэр киһиэхэ элбэхтик, хос-хос дьайыыларыттан үгэс буола кубулуйдахтарына эрэ, киһи олору бэйэтэ, таһыттан ыгыыта, этэн биэриитэ суох толоро, олоҕор тутуһа үөрэнэринэн аан маҥнай оҥоро үөрэниигэ сымнаҕас курдуктар.
“Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн өй-санаа көрдөбүллэрин толорбот буолууттан ирдэбил үөскээн тахсара төрөппүттэр оҕолорун өйдөрүн-санааларын харыстаабаттарыттан, аһара туттунуулары оҥорон эдэр олохторун кылгаталларыгар тириэрдиэн сөп. (3,124).
Өй-санаа көрдөбүллэрин толорбот буолуу холобурдарын массыынанан айаннааһынтан булуу ордук итэҕэтиилээх. Суол быраабылаларын көрдөбүллэрэ массыынанан айаннаан иһэр киһиэхэ суол знактарын, ойууларын көрүүттэн үөскээн, олор көрдөбүллэрин толорорун ирдииллэр. Айыыны оҥоро сатыыр киһи атыттардааҕар түргэнник, суол быраабылаларын тутуспакка, ураты киһитин билинэн айанныыра араас абаарыйалар элбииллэрин үөскэтэр. Билигин Россия суоппардара айыыны оҥоруу ыарыытыгар ыллараннар суол знактарын, ойууларын көрөн, тутуһан айаннаабаттарын, өй-санаа көрдөбүллэрэ субу кэмҥэ сымнаҕастарын иһин толорботторун киһи өлүүлээх абаарыйалар элбээн иһэллэрэ биллэрэллэр.
“Сытар полицейскай” диэн массыына сылдьар суолугар анаан-минээн оҥоруллар сэттэ сантиметр үрдүктээх мэһэй, массыынанан түргэнник кэллэххэ, көлүөһэттэн охсон айаннаан иһэр түргэни кыччатары модьуйар. “Сытар полицейскай” диэн күүс дьайыыта буолан, ордук туһалаахтык дьайара бигэргэтиллэн, биһиги куораппыт суолларыгар эмиэ элбээн эрэллэр. Бу, күүс дьайыылара элбээн иһиилэрэ, дьон төһө да үрдүк үөрэхтэммиттэрин иһин өй-санаа оҥорор көрдөбүллэрин толорботторо дьайыыта мөлтөҕүттэн тутулуктааҕын, күүскэ билигин да кыаттарарын биллэрэр.
Билигин суоппардарга суол быраабылаларын тутуспат иһин ыстараап улаатыыта өй-санаа көрдөбүллэрин толорбот буолууну аҕыйатар сыаллаах. Ирдэбил, ыстараап ыараабытын кэнниттэн бэрээдэги кэһээччилэр, суол быраабылатын тутуспаттар биллэрдик аҕыйаатылар диэн этэллэр. Бу этии өй-санаа күүскэ чахчы кыаттарарын биллэрэрин тэҥэ, өйү-санааны туһалаах, сайдыыны, тупсууну аҕалар диэки өттүгэр күүс эрэ илдьэрин, ол диэки хамсатарын быһаарар. Ол аата төһө да өй-санаа баарын иһин күүһэ суох, сайдыы, тупсуу суох буолар. Өй-санаа ханнык да күүһэ суоҕа хаһан баҕарар биллэриттэн, аҥардастыы өй-санаа дьон олоҕор туһата кыра. Сайдыы, үөрэх олоххо чэпчэкини, сымнаҕаһы батыһыыга ыҥырарыттан, оннук өй-санаа дьону мөлтөтөр, күүһэ-кыаҕа суох буолууларыгар тириэрдэр, сайдыыны, тупсарыыны аҕалбат. Аҥардастыы өй-санаа, үөрэх дьоҥҥо халыйыыны, мөлтөөһүнү үөскэтэрэ быһаарыллар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр аҥардастыы үөрэҕи эрэ өрө тутуу аһара барбытынан үлэ-хамнас хаалыыта үөскээбититтэн бу былаас бэйэтэ эстибитэ.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Тыл санааны салайар. – Дьокуускай: Триада, 2003. – 76 с.
2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Иккис Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Иккис Наахара нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хочо.
Майаттан 370 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 796 киһи (2007 сыл).
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ
200px|thumb|right|«Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ» аат бэлиэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтин сайдыытыгар, туругуруутугар үрдүк өҥө иһин иҥэриллэр ытык аат. Ытык аат туһунан Балаһыанньа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин 1996 сыллааҕы алтынньы 9 күнүнээҕи ПП 360-I №-дээх «О Положении о звании "Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)"» Уурааҕынан бигэргэтиллибит.
Ытык аат Өрөспүүбүлүкэ күнүгэр — балаҕан ыйын 27 күнүгэр — түбэһиннэрэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Ыйааҕынан иҥэриллэр.
Ытык аат иҥэриллэр тирэҕэ
Аат Российскай Федерация гражданнарыгар иҥэриллэр.
Курган уобалаһа
Курган уобалаhа эбэтэр Курганскай уобалас (Нууччалыы: Курганская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Ураллааҕы федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыл Олунньу 6 күнүгэр төрүттэммитэ.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга  885 759 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 12,39 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 60,7% (2013).
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 115,2 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 10,8% эбит, ол эбэтэр 49,2 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Кургаан уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ [http://statistic.su/blog/unemployment_in_russia/2012-03-27-624. 75 миэстэни ылан олорбут].
Кэлэ
Кэлэ өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 290 км., тардыытын иэнэ 8600 км².
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Тардыытыгар 900 күөл уонна 7 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 28 км².
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн Эйэҕэс (98 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дружба (Житомир уобалас)
Дружба (Дружба) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 491 (2011).
1556
1556 сыл.
Ньютон Исаак
Ньютон Исаак (Sir Isaac Newton, 1642–1727)  — Англия физигэ, математига уонна астронома, классическэй физика төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
«Айылҕа философиятын математиката» (Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) диэн сүдү үлэтигэр аан дойду тардыстыытын сокуонун, уонна механика үс сокуоннарын ойуулаабыта. Дифференциал уонна интеграл суоттааһыннары олохтообута, өҥ түөрүйэтин суруйбута, өссө да элбэх математика уонна физика түөрүйэлэрин айбыта.
Куала Лумпур
Куала Лумпур диэн Малайзия киин уонна ордук улахан куората. Иэнэ 244 км2, олохтоохторун ахсаана 1.6 млн (2006). Тула эргинниин агломерацияҕа (Улахан Куала Лумпур) 7.2 млн. 2015 сыллаахтан куорат олохтоох салалта управлениетын баһылыгынан Амин Нордин Абдул Азиз буолар.
Географията
Куала-Лумпур — Малакка тумул арыы соҕурулуу-арҕаа өттугэр Кланг уонна Гомбак икки өрүс силлиһиитигэр сытар куорат.
Климата
Куала-Лумпур эквотериальнай климаттаах, элбэх сөҥүүлээх (ортокута сыл иһигэр 2627мм). Төгүрүк сыл куйаас уонна сииктээх. Бэс ыйын, от ыйын уонна атырдьах ыйын ураты, элбэх сөҥүү биир кэм төгүрүк сыл түһэр. Куорат иьигэр температура хаһан да 38.5˚С үөһэ тахсыбат уонна 17.8˚С аллара түспэт. Сууккатааҕы орто максимум 30-33˚С таһым, минимум 23-25˚С.
Национальнай састааба
Куоракка олороллор: малаецтар, кытайдар, тамиллар, бенгалецтар, джакуннар, ибаннар.