cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тыл күүһэ
Кэлэр үйэҕэ биһиги сахалар «ийэ» уонна «аҕа» диэн төрүт тылларбытын бэйэлэрин оннуларыгар кыайан төннөрбөтөхпүтүнэ кэлэр көлүөнэлэргэ төрөтөр оҕолорбут иитиилэрэ атын омуктардыы буолан барыан сөп. Оччоҕуна кэлэр үйэлэр оҕолоро төрөппүт ийэлэрин уонна аҕаларын, бука бары былыргы төрүттэрин умнан атын омук буолуохтарын сөп. Дьон-аймах олохторун былыргы остуоруйаларыгар итинниккэ маарынныыр хомолтолоох түгэннэр үгүс омуктарга буолан ааспыттара биллэллэр.
Былыр-былыргыттан тылы хайдах туттартан салайтаран, тыл арыт сытыы болот, арыт бөҕө куйах уонна бааһы оһорор бальзам буолар кыахтааҕын туһунан номоххо кубулуйбут кынаттаах тыллар дьиҥ чахчы кырдьыгы туоһулууллар. Академик И.П.Павлов: «Тыл киһиэхэ дьиҥнээх, син бары, ханнык баҕарар атыттар курдук, тутаах күүрдээччинэн биирдэстэринэн буолар».- диэбит.
Аҥардас тыл күүһэ киһини сороҕор «уон харыс уһатыан, үрдэтиэн» арыт «сэттэ харыс сиҥнэриэн, ханыннарыан» сөп. Тыл киһини кубарытар, кытардар, сүрэҕин тэбиитин эмискэ күүһүрдэр, түргэтэтэр, хаанын баттааһынын үрдэтэр, тымныы көлөһүнүнэн бүрүннэрэр, хотуолатар, о.д.а. эмоциональнай реакциялары үөскэтэр кыахтаах.
Дьон олоҕор арыгылааһын буортута, ордук чорботуллан туруута, чуолаан арыгынан ордук күөдьүтүллэн, төрүттэнэн ыар охсуулаах тыллар үөскүүллэрэ, көбүүлэрэ буоларынан да быһаарыллар. Ыарахан, быдьар, кытаанах тыллар иирсээни, өлөрүүнү, алдьатыыны күөртээннэр дьон сыһыаннарыгар улахан куһаҕаны оҥороллор.
Киһи санаата түһэр, ычатын ыһыктынар кэмигэр ордук уйан, ханнык баҕарар ыарыыга ылларымтыа буолар. Туох эмэ санаа оонньооһунугар түбэстэххэ, үксүгэр «сытыы тыллаах» сыһыта этээри, аптаах тыллаах умсары этээри гыннаҕына, хааннаах кырыыс туһаайылыннаҕына санааны түһэрбэт, ычаны күүһүрдэр, чиҥэтэр, туһаайыллыбыт тыллары утары тэйитэр күүһү бэринэр дьаһалы ылыллыахтаах. Итини ситиһэргэ бэйэҕэ күүстээх санааны үөскэтии, аутотренинг диэнинэн дьарыктаныы эрэйиллэр. Буортулаах кэмэлдьилэргэ ылларыыттан - табахтааһынтан, арыгылааһынтан босхолонорго эмиэ бэйэни эрчийии, санааны күүһүрдүү, аутотренинг улахан туһалаах.
Аутотренинг эбэтэр бэйэҕэ бөҕө санааны үөскэтиниигэ аналлаах эрчиллии киһи бэйэтин иннигэр туруорунар соругун ситиһиитигэр улахан суолталаах. Холобура, арыгыны, табааҕы быраҕарга, чэгиэн-чэбдик олох сиэрин тутуһарга итинник бэйэни кытаанах волялаах, күүстээх санаалаах буоларга үөрэтинии, эрчиллии олус туһалаах. Итинник эрчиллии араас ыарыылартан түргэнник эмтэнэн үтүөрэргэ, олорго бэриммэт буолууга уонна эрдэттэн сэрэтэргэ көмөлөһөр.
Киһи өйүгэр-санаатыгар, бэйэтигэр күөдьүйэр имэҥнэри, талаһыылары уодьуганныырга, олору сатаан салайа үөрэнэргэ, сүөргүнү, сыыһаны, солуута суоҕу оҥорбокко, ыар содуллаах буолуох тыллары туттубакка эбэтэр кутталлаах дьайыылары тумнарга аутотренинг диэн, киһи бэйэтин санаатын салайан биэрэр үөрэҕэ быһаарар суолтаны ылар.
Илистииттэн, сылайыыттан сылааны таһаарыыга, туохтан эмэ өрүкүйүүттэн босхолонууга, холкутуйууга үөрүүлээх, өрө көтөҕүллүүлээх санаалары үөскэтиигэ аутотренинг олус туһалаах. Үлэ кэнниттэн дьиэҕэ кэлэн, суунан-тараанан, чэпчэки дьиэ таҥаһын таҥнан баран, дьыбааҥҥа эбэтэр кириэһиэлэҕэ сымнаҕастык дьып-дьап курдук сытан эбэтэр олорон хараҕы быһа симэн, киһи бэйэтигэр эмиэ чэпчэтэр, сэргэхситэр тыллары этинэн, этин-сиинин, быччыҥнарын намылытан, холкутук, дириҥник тыынан, бэйэҕэ итэҕэтии санааны оҥостон, уоскутунуох тустаах. Ол кэннэ хайдах охсуулаахтык, таһаарыылаахтык үлэлиэхтээҕин, хайдах сарсыардааҥҥы зарядканан дьарыктаныахтааҕын, үлэтин быыһыгар гимнастикаланыахтааҕын, киэһээҥҥи дьаарбайыытын - моционун уонна инфарктан, кырдьыыттан куотар сүүрүүлэринэн дьарыктанарыгар, тымныыга сэрэнэн эрчиллиэхтээҕин барытын эрдэттэн өтө көрүөхтээх. Онуоха бэйэҕэ бөҕө, күүстээх санаа баар буолуохтаах, тугу оҥоруохтааҕын хайаан да толорор туһугар охсуһуохтаах.
Сорох дьоннор итинник эрчиллиигэ суолта биэрбэттэр, ол оннугар химическэй холбоһуктары, араас таблеткалары, эмп таммахтарын иһиинэн нервнэй күүрүүлэрин, быччыҥнара сылайыытын уҕарытарга дьулуһаллар. Итинник эмкэ убаныы, наһаа үлүһүйдэххэ буортута суох буолбат.
Дьоннор ортолоругар киэҥник тарҕаммыт «ыарыы барыта нервэттэн тутаахтаах» диэн өйдөбүл онно суох буолбатах. Киин нервнэй системаҕа оҕустарыылаах, аймалҕаннаах эбэтэр кыралаан да буоллар, уһун кэмҥэ салҕанан барар санаарҕааһын араас ыарыылар үөскээһиннэригэр тириэрдиэн сөп. Мэйии биир оҥоһуга - гипоталамус эмоциялар уонна киһи физическэй туругун тириэрдэр сигналлар көрсүһэр сирдэринэн буолар. Ити көрсүһүүлэр түмүктэригэр киһиэхэ араас эмоциялар, санаалар үөскүүллэр уонна киһи тас көрүҥэр - хараҕа-сирэйэ уларыйыытыгар, имэ кэйиитигэр, кубарыйыытыгар, о.д.а. эмоциональнай реакцияларга көстөллөр. Олор эҥин араас буолаллар. Аҥардас мичээринэн элбэҕи этиэххэ сөп. Киһи ис сүрэҕиттэн сэгэйэ үөрбүтүн этэр эйэҕэс, аһаҕас, сылаанньытар кэрэ мичээрин тэҥэ сэнээһиннээх, сиилээһиннээх, хойохтоох мичээр эбэтэр сороҕор сиргэнии аҥардаах тымныы мичээртэн уодаһыннаах лаһыгырас хабараан күлүүгэ тиийэ, араас туругу биллэрэр мичээрдэр баар буолаллар.
1958 сыл
1958 сыл.
Тыл күүһэ
Харах оонньооһуна эмиэ бэрт элбэҕи этэр. Оттон хомойуу, курутуйуу, аһыы-аба эбэтэр үөрүү, өрүкүйүү, санааҕа ылларыы хайдах эрэ киһи сирэйигэр сурулла сылдьар курдуктар. Олору билэргэ улахан психолог буолар наадата суох, ким барыта тута өйдүүр, көрөр, билэр. Киһи ис санаата, эмоциональнай туруга үксүгэр таһыттан көстөр. Киһи сымыйалыырын дуу, кырдьыгы этэрин дуу, мэйиитин ханнык аҥарын күүрдэн санааһынын барытын таһыттан көрөн, билэр уустуга суох.
Киһи олоҕун устатын тухары бэйэтин айылҕаттан бэриллибит кыахтарын сатаан туһанан, эт-хаан да, өй-санаа да өттүнэн айгыраабакка, хата, төттөрүтүн олору бөҕөргөтөн уонна эбии сайыннаран, тыйыс, чэгиэн-чэбдик, таһаарыылаах үлэлээх, общество олоҕор активнайдык кыттар, айымньылаах, дьоллоох уһун үйэни ситиһэр туһугар доруобай олох сиэрин халбаҥнаабакка тутуһара быһаарар суолталаах.
Киһи интеллектуальнай кыахтарын сайыннарыыга, билиитин хаҥатыыга, айымньылаахтык үлэлииргэ, үрдүк культуралаах, баай ис хоһоонноох уһун олоҕу олорорго мэйии клеткаларын кыраҕытык харыстаан арыгынан, табааҕынан сүһүрдүбэккэ олорууну ситиһиллиэхтээх. Маны сэргэ дьоннор бэйэ-бэйэлэригэр иллээх-эйэлээх сыһыаннаһыылара, хас биирдии киһи бэйэтин уонна общество атын чилиэннэрин доруобуйаларыгар кыһамньылаах буолуута ирдэнэр көрдөбүлүнэн буолар. (2,73-79).
Этиллибит тыл суолтата киһи өйүгэр-санаатыгар түһэн, иҥэн киһи санаатын уларытар кыахтааҕа - ол тыл күүһэ буолар. Тыл киһи санаатыгар дорҕооннорун күүһүнэн быһаччы дьайан, киһи оҥорор быһыытын уларытыан сөп. Киһиэхэ хайдах тиийэн киһи санаатын уларытара барыта туох суолталаах тылыттан уонна хайдах, киминэн этиллибититтэн олус улахан тутулуктаах. Этиллибит тыл дорҕоонноро киһи мэйиитигэр киирэн бэйэлэригэр сөптөөх доргуйуулары таһаараллара тыл төһө күүстээҕин эмиэ быһаараллар.
Саха дьоно «Аан дойдуну санаа тутан турар» диэн этиилээхтэр. Бу этии биир дакаастабылынан тыл дьайар күүһэ киһи санаатын уларытара буолар. «Киһи санаатын уурдаҕына» ханнык баҕарар дьыаланы оннуттан хамсатара санаа, киһи санаата баһылаан, уруттаан иһэр оруолун быһаарар. Ханнык баҕарар дьыаланы кыайарга аан маҥнай санааҕа хотуохха, кыайыахха наада. (3,60).
Туһаныллыбыт литература
1. А.И.Эверстов. Айыы аймахтара. Күн  улуустара. ( Бастакы түһүмэҕэ). Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1996.- 184 с.
2. Н.А.Агаджанян, П.А.Петров. Биһиги  эппит-хааммыт   сорох кистэ¬лэҥ күүстэрин туһунан.- Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1984.- 80 с.
3. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
1274
1274 сыл.
Механик
Механик — механиканан, ону - маны оноруунан дьарыктанар киьи.
Торговкин Алексей Николаевич
Алексей Николаевич Торговкин - саха бастакы байыаннай лүөччүгэ, лүөччүк-испытатель.
1898 сыллаахха Өлүөхүмэ Кыыллааҕар төрөөбүт.
1920 сыллаахха Дьокуускайга хомсомуолга киирбит. 1921 сыллаахха РКСМ күбүөрүнэтээҕи бастакы сийиэһигэр кыттыбыт.
Ол сыл Иркутскайга политехникумҥа үөрэнэ киирбит. Үөрэҕин кэмигэр устудьуон артыалыгар вокзалга куруусчуттаабыт. 1922 сыллаахха Москубаҕа Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйатыгар көспүт.
1923 сыллаахха лүөччүктэри кытта билсиитин түмүгэр авиациянаннан үлүһүйбүт, Кыһыл Салгын флотун Байыаннай түөрүйэ оскуолатыгар киирбит. 1924 сыл сааһыгар үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын хамыһаара А.Ф. Бояров Саха АССР Хамыһаардарын сэбиэтигэр Ленинградка лүөччүк үөрэҕэр үөрэнэ сылдьар устудьуон Торговкиҥҥа көмө харчы биэрэр туһунан суруйбута баар. Борисоглебскайдааҕы Салгын кыһыл флотун Иккис байыаннай лүөччүктэр оскуолаларыгар 4 сыл үөрэммит. Онно үөрэнэ сылдьан ВКП(б) кэккэтигэр киирбит. "Үөрэнэр кэмигэр Москубаҕа сахалар землячестволарыгар авиация ситиһиилэрин сүрдээх өрө көтөҕүүлээхтик кэпсээн суруйар этэ" диэн С.Г. Потапов 1930 сыллаахха суруйбута баар.
1703
1703 сыл.
Торговкин Алексей Николаевич
1927 сыллаахха красвоенлет буолбут, ол аата кадровай байыаннай лүөччүк.
Украинаҕа сулууспалаабыт. Харьков анныгар саҥа сөмүлүөтү боруобалыы сылдьан 1928 сыллаахха бэс ыйын 11 күнүгэр саахалга түбэһэн өлбүт. Ол туһунан телеграмма кэлбит: «Красвоенлёт Торговкин погиб 11-го июня, похоронен 13-го июня». Чугуев куоракка көмүллүбүт.
Потапов суруйуутуттан : "Пусть же трудящиеся Якутии сохранят память о красвоенлёте Торговкине. Отправка самых лучших представителей якутской трудящейся молодёжи в военные школы Красного воздушного флота – вот венок на могилу безвременно погибшего красвоенлёта тов.Торговкина."
1928 сыл от ыйын 7 күнүгэр буолбут ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн мунньаҕар Торговкин өлбүтүнэн лүөччүктэри үөрэттэрэргэ стипендия аныыр туһунан быһаарыы ылыллыбыт.
«Авиация Якутии в документах, публикациях и фотографиях (1923 -1941 годы)» авторы: Негенбля И.Е.; Калашников А.А. Издана под эгидой ГУ «Национальный архив Республики Саха (Якутии)» в городе Якутске в 2010 году.
Быһаарыылар
http://forum.ykt.ru/mviewtopic.jsp?id=2554551 http://2011.gazetayakutia.ru/08/60/01/676/3951/ http://www.sakhaopenworld.org/ilin/2006-1/55.htm .
Хотугулуу Арҕаа федеральнай уокурук
Хотугулуу Арҕаа федеральнай уокурук (Се́веро-За́падный федера́льный о́круг) диэн Арассыыйа аҕыстан биир федеральнай уокуруга. Арассыыйа Европейскай өттүн хоту өттүгэр сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 13,616,057 (83.5% куораттарга олороллор). Билиҥҥи бастайааннай бэрэстэбиитэлэ Александр Дмитриевич Беглов
Национальнай састааба
Федеральнай уокурук национальнай састааба (кэнники икки биэрэпис түмүгэр олоҕуран):
Федерация субъектара
Уокурукка үс экономика регионнара киирэллэр, ол курдук хоту, хотугулуу арҕаа уонна Калининград, онно 11 федеральнай субъектар киирэллэр.:
СахаСеть
СахаСеть (Sakha Network company, Саха үлэлиир ситимин тэрилтэтэ), Саха Сирин улахан норуоттар икки ардыларынааҕы корпорация, улахан холдиҥ. Штаб квартирата — Дьокуускай. Тэрилтэ сетевой маркетинг систематынан үлэлиир. Билиҥҥи кэмҥэ 6 улууска үлэлиир.
Атыылыыр уонна оҥорон таһаарар табаардара
уонна да атын табаардар...
144
144 сыл.
Философ
Философ — философиянан интэриэьиргиир, дьарыктанар киьи.
Human Rights Watch
Human Rights Watch (Хьюман Райтс Вотч ол эбэтэр Киһи быраабын харабыла) — киһи быраабын күөмчүлээһини кэтиир, чинчийэр уонна дөкүмүөҥҥэ киллэрэр бырабыыталыстыбалартан тутулуга суох Аан Дойдутааҕы тэрилтэ. Салалтата - Нью Йорк уонна Вашингтон (АХШ), директивата - Торонто (Канаада).
1275
1275 сыл.
Бакаат
Бакаат — чопчу суолга лоп бааччы толорору өйдөтөн, хос-хос чиҥэтэн, лаппыйан ис сүрэхтэн ааттаһан туран көрдөһүү.
Туттуу холобура
Эһэм "убайыҥ аахтан атын ыалга бараа- йаҕын " диэн бакааттаан-бакааттаан ыыппыта, ону хайдах гыныамый.
Палеоазиаттар
Төрүөтэ
Туһунан бөлөххө араарыы төрүөтүнэн бу омуктар тыллара Азияҕа баар тыллар бөдөҥ бөлөхтөрүн кытары чугас ситимнэрэ суоҕа буолбута. Палео- диэн сыһыарыы бу омуктар ол саҕана архаичнай култуураҕа олорбуттарын бэлиэтиир. Кэлиҥҥи чинчийиилэр (лингвистикэ, этнография, археология) көрдөрбүттэринэн бу омуктар биир төрүттэрэ суоҕун дакаастабыттара, ол эрээри кинилэр Хотугу Азия былыргы олохтоохторун сыдьааннара буолаллара саарбахтаммат. Бу омуктартан ительменнэр, кэрээктэр, кэриэктэр уонна чукчалар эрэ биир төрүттээхтэрэ быһаарыллыбыта, онон бу бөлөх билигин да хотугулуу-илиҥҥи палеоазиаттар диэн ааттанар, оттон тыллара чукотка-камчаатка тылларын кэргэнигэр түмүллэр. Алеут уонна эскимос тыллара бэйэ-бэйэлэрин ыккардыгар чугастар диэн үгүс чинчийээччилэр бэлиэтииллэр, уонна туспа бөлөххө киллэрэллэр. Дьүкээгир тылыгар ураал тылларын түҥ былыргы сорҕото баарын үгүс чинчийээччилэр бэлиэтииллэр, онно олоҕуран дьүкээгир тыла ураал-дьүкээгир тылын кэргэнин үөскэтэр дииллэр. Нивхэлэр тыллара ханнык да атын билигин баар тылга майгыннаабат.
Антропология өттүттэн
Тас көрүҥнэринэн палеоазиат омуктар майгыннаһар өрүттэрэ элбэх. Байкаал уонна арктика тииптээх монголидтар. Археология дааннайдара көрдөрүнэн Сибииргэ көстүбүт үөһээ палеолит стоянкаларын дьоно эмиэ монголоидтар. Генетика чинчийиилэрэ этэринэн монголоид көрүҥнээх былыргы киһи Киин Азияҕа үөскээбит уонна Сибииргэ Монголияны кытта тэҥҥэ эрдэтээҥҥи таас үйэҕэ олохсуйбут.
Омуктар тиһиликтэрэ
Палеоазаттарга маннык омуктары барыллаан киллэрэллэрэ : чукчалар, кэрээктэр, ительменнэр, дьүкээгирдэр, чуван, нивхэлэр, кеттэр уонна айналар.
Тыынар тиһик
мини|Киһи тыынар тиһигэ Тыынар тиһик — киһи уонна кыыл тыынарга аналлаах ис органнарын холбоһуга. Тыынар процесс диэн тыынар тыыннаах салгыны эҕирийэрэ уонна углекислай гааһы организмыттан таһаарара ааттанар, биир тылынан "газообмен" дэнэр. Кислороду тыынар тыыннаах салгынтан ылыан сөп, ол аата салгынынан тыыныы диэн ааттанар. Эбэтэр ууга суураллыбыт кислородунан тыынар кыыл баар, балар уунан тыынааччылар диэн ааттаналлар. Тыынар тыыннаах аэробнай уонна анаэробнай диэҥҥэ арахсар. Тыынар ис органнар аэробнай организмнарга эрэ баар буолаллар.
Кыыл тыынар систиэмэтэ арыый ураты оҥоһуулаах. Үгүс кыыллар уонна харамайдар тириилэрин нөҥүө тыыналлар. Холобур, баҕа, чоху. Оттон үүнээйи эмиэ тыынар систиэмлээх. Холобур, мас сэбирдэхтэринэн тыынар диэн өйдүөххэ сөп.
Киһи тыынар тиһигэ
[Газообмен] тыҥаҕа баар кыракый альвеолалар көмөлөрүнэн барар. Альвеола кислород салгынтан хааҥҥа киириитин хааччыйар. Вещество атастаьыытын тэтимиттэн тутулуктанан киьи тыната чааска ортотунан 5-18 лиитирэ углекислай гаhы (СО2) уонна 50 грамм ууну таhаарар.
Тыынар кэмҥэ агда иһэ хайдах кэҥииригэр олоҕуран тыыныы икки көрүҥүн араараллар :
Тыынар тиһик тутула
Үөһэнэн уонна алларанан тыынар суоллар бааллар. Үөһэҥҥи тыыныы муннуттан саҕалаан, бэлэс тамаҕынан уонна айаҕынан турар. Алларааҥҥы суол бэлэстэн, тыынар хабарҕаттан уонна бронхаттан турар.
Бу тыынар суоллар тулалыыр эйгэни тыынар систиэмэ сүрүн органын - тыҥаны кытта сибээстииллэр. Тыҥаҕа тыынар процесс сүрүн чааһа олохтонор, хаан кислородунан хааччыллар, углекислай гаас хаантан ыраастанар.
Биир тыынан ылааһыҥҥа тыҥа5а 400-500 мл салгын киирэр. Ити тыынар кэриҥ диэн ааттанар. Һаамай улахан тыынан ылааһын 2000 мл салгын буолар. Саамай куускунэн төттөру тыыммытыҥ кэннэ тыҥа иһигэр 1500мл салгын хаалан хаалар, ол ааттанар тыҥа ордубут кэриҥэ. Боростуой төттөру тыыныы кэннэ 3000мл салгын хаалар. Функциональнай ордубут кэриҥ диэн ааттанар.
Тыыныы көрүҥнэрэ
Тыыныы - тыынар тыыннаах метаболизма сөпкө барарын хааччыйар сурун физиологическай процесс. Үүнээйи, кыыл, киһи уонна микроорганизм диссимиляциятын сүрүн формата. Тыыныы хас да көрүҥҥэ арахсар:
Тыынар тиһик ыарыылара
Киһи тыынар уорганнарын өттунэн олус элбэх ыарыылардаах. мини|сэбиргэхтэтии Холобур :
Профилактика быһыытынан киһи хайаан да сылга иккитэ флюорограммаҕа түһүөхтээх.
Ойуур кутуйахтара
Ойуур кутуйахтара (, Род Лесные мыши) - Кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр манна 1 көрүҥ - Тыа кутуйаҕа - киирэр.
Өссө маны көр
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Ахметели Рамаз Отарович
Рамаз Отарович Ахметели – (бэс ыйын 27 күнүгэр 1959 сыллаахха Грузияҕа төрөөбүт) – түмэт урбаанньыт, “Мир старшего поколения” диэн аҕам саастаах уонна кырдьаҕас-кыаммат дьоҥҥо аналлаан кэмиэрчэскэйэ суох холбоһук бырабылыанньатын чилиэнэ, “Желтый Крест” хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыбай генеральнай дириэктэрэ (www.yellowcross.ru).
Рамаз Отарович Ахметели Тбилиситээҕи судаарыстыбаннай үнүбэрсиэт Инженернэй-экэнэмиичэскэй факультетын “Экэнэмиичэскэй кибернетикэ” испэсээлинэһин бүтэрбитэ. Экэнэмиичэскэй наука хандьыдаата.
Рамаз Ахметели 2005 сыллаахтан ыла “Желтый Крест” диэн кырдьаҕас дьону көрүүнэн-харайыынан уонна медико-социальнай стационарынан хааччыйар итиэннэ дьиэттэн кыайан тахсыбат кырдьаҕас дьоҥҥо мэдэссиинискэй өҥөнү оҥорор тэрилтэни салайар.
Рамаз Ахметели экэниэмикэ эйгэтигэр сыһыаннаах хас даҕаны монография уонна ыстатыйа ааптара.
Арассыыйа Москуба куораттааҕы Кыһыл Кириэһин Бүрүсүдьүүмүн чилиэнэ.
Кырдьаҕас дьону уһун кэмнээн көрүүнэн-харайыынан хааччыйар дириэктэрдэр уонна провайдердар Дьобуруопатааҕы ассоциацияларын чилиэнэ.
145
145 сыл.
Ахметели Рамаз Отарович
Хас да төгүллээх Арассыыйа Кыһыл Кириэһин, Москуба куорат бырабыыталыстыбатын, ЮВАО Москуба куораттааҕы префектуратын кырааматаларынан уонна махтал суруктарынан наҕараадаламмыта.
Рамаз Ахметели “Меценаты столетия” норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда “Честь и Польза” уонна Арассыыйа Кыһыл Кириэһин мэтээллэрин хаһаайына.
Гранаат
300px|thumb|right|Гранаат Гранаат — тас көрүҥүнэн хараҥа кыһыл кристааллара боруода иһигэр гранаат үүнээйи туораахтарын майгыннаталларын иһин ааттаммыт таас (grānum — кыырпах, туораах). Химия формулата R2+3 R3+2 [SiO4]3, манна R2+ — Mg, Fe, Mn, Ca; R3+ — Al, Fe, Cr. Плиний Улахан гранааты, умайа сытар чоххо майгынныырын иһин карбункул диир эбит (carbō — чох). 1803 с. гранаат диэн тиэрмининэн минерааллар бөлөхтөрүн ааттыыллар. Онно киирэллэр альмандин, гроссуляр, демантоид, пироп, спессартин, уваровит, кыһыллыҥы хоҥор андраит. Ол гынан баран үксүн кыараҕас өйдөбүлгэ гранаат диэн альмандиины уонна пироптары ааттыыллар.
Моос шкалаатыгар кытаанаҕа 7,0-7,5, плотноһа - 6,5-8,0 г/см³.
Пироп өҥө састаабыгар хром уонна тимир ионнара баалларыттан, оттон альмандин өҥө тимир уонна марганец ионнара баалларыттан, спессартин өҥө — марганец ионнара баалларыттан тутулуктаах.
Гранаат өҥө кыһыл эрэ буолбат, лейкогранаат диэн дьэҥкир таастар баар буолаллар, хараҥа таастары шорломит эбэтэр меланит дииллэр. Халлаан күөҕэ эрэ гранааттар суохтар.
Үөскүүр сирдэрэ: Австралия, Австрия, Аргентина, Бразилия, Замбия, Индия, Мадагаскар, Мексика, Норвегия, АХШ, Шри-Ланка, ЮАР. Арассыыйаҕа гранааты Саха Сиригэр уонна Чукоткаҕа булаллар. От күөх гранааттары Ураалга булаллар.
Аба-хомуһуна
Гранаат — таптал тааһа. Таҕылы үөскэтэр уонна «дууһаны үөрдэр» дииллэр. Ол иһин гранааты былыргыттан эдэр кыргыттар уонна кэргэн тахса илик дьахталлар таастара дииллэр эбит. Кыһыл гранааттар таҕылы үөскэтэр, хорсун быһыыны киллэрэр, туохха эрэ дьулууру күүһүрдэр, бэйэни улаханнык сананыыны бөҕөргөтөр.
Былыргы Риимҥэ хат дьахталларга туһалаах, төрүүрү чэпчэтэр тааһынан биллэр эбит. Былыргы рыыцардар сэриигэ баралларыгар гранааттаах биһилэҕи бааһырыыттан уонна дьааттартан кэтэллэр эбит. Гранаат өссө бэриниилээх буолуу, күүс-күдэх бэлиэтэ буолаллар. Хара гранааты өлбүт дьону кытта "кэпсэтиигэ", инникини өтө көрүүгэ тутталлара биллэр.
Холлороон
Граннары абразивнай (гранатовай тириилэри, бороһуоктары уонна чопчу эргимтэлэри) уонна тутуу промышленноһын (цемени уонна керамическай маассалары эбии), ардыгар сапфиры уонна рубины приборожениеҕа, электроникаҕа (ферромагнетик быһыытынан) тутталлар. Промышленность наадатыгар сорох граннары (Nd:YAG- лазер) таһаараллар. Абраз промышленноһыгар ордук тимир гранаталар (сүнньүнэн альмандин), режиссер спартин уонна андрадит туһалаахтар. Промышленноска граннар көдьүүстэрин быһаарыыга улахан суолталаах, сытыытык турар кытыылардаах учаастактарга араарыллан, кумааҕыга уонна болотуна төрдүлэригэр сыһыарыллар кыахтаах.
Кып- кыра (1-5 мм) кыранаат кылабачыгас кристаллыгар олус көдьүүстээхтик көстөр, ордук андрадит. Сыана үрдүүрүгэр сэдэх уонна кыраһыабай көрүҥнээх андрадит — күөх демантоид уонна алтан-тимир топазолит, ультрамафит боруодаларыгар (онно Чукоткаҕа баар алтан эльдамафит боруодалара уо.Д. А.). Доҕолоҥнор рудаларын хайытарга аралдьытар сөкүүндэ күөх Уваровскай щеткалара ордук сэдэх уонна үрдүк сыаналаах матырыйаалынан буолаллар. Кристалл Уваровскай кээмэйдэрэ биир сиргэ 1,0 мм кээмэйдээх, 3 мм кээмэйдээх щеткалар 3 мм кээмэйдээх уонна ураты сыһыаннаахтар. Коллекция сүрүн маассата Уваровскай Уралга Сарановскай хромитовай сиргэ хостонор. Кыраныысса таһыгар Уваровскай Финляндияҕа уонна Канадаҕа биллэр.
Коллекция суолтатын боруодаҕа киллэрбит Кимберлит граннардаах буолуохтарын сөп. Бу сүрүннээн пурпурно- кыһыл, кыһыл уонна кыһыл хромослещтар перидотит паргенезис пиропалара (кнрингитов эбэтэр Уваровскай компоненнаах) уонна оранжевай кальцийсер пирп- альмандиннара.
Метаморфическай Кристалл буолбут сланецтар, гнейсалар уонна амфибиолиттар (Карелия сирдэрэ уо. д. А.) Аан дойду бөдөҥ саппаастара Кристалл метаморф боруодаларыгар сөп түбэһиннэрэн, Кольскай арыытыгар сытар Кристалл метаморф боруодаларыгар оҥоһуллубуттара. Кыраныысса таһынааҕы сирдэр кээмэйдэринэн уонна саппаастарынан кырата суох. Контактово- метасоматическай уонна магматическай сирдэр, онтон ураты практическай суолталаах буолбатахтар.
Лээби
Лээби - тайҕа үрэхтэрин хочотугар, күөл кытыытыгар, маарга сэппэрээгэ эриллэ үүммүт, үрдүк дулҕата синньигэс моойдоох, дулҕатын анныгар уулаах сир.
Тэҥнээ: лэвэ (эбэҥк., негид.) — кута, оборчо, бадараан.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Бөрнаби
Бөрнаби (Burnaby), Канаадаҕа баар куорат, Бритиш Каламбия сирэ, Ванкувер эргинэ. Нэһилиэнньэтэ 230 тыыһынча. Манна элбэх сахалар олороллор.
1705
1705 сыл.
1276
1276 сыл.
Корааллар
200px|thumb Корааллар, Кораалл полииптара (Anthozoa) — муора сиһэ суох харамайдара. Холуонньанан уонна соҕотохтуу муора түгэҕэр олохсуйаллар. Корааллар үксүлэрэ испиэскэттэн турар уҥуохтаахтар, онтуктара рииф диэни үөскэтэр. 5 600 тыһыынча көрүҥнээх дииллэр. Полииптары аквариумҥа олордоллор. Сорох корааллар уҥуохтарынан киэргэл оҥороллор.
Майдаан
Майдаан - муҥха соботун чардааттан таһааран тарҕатарга, тоҥорорго, бөдөҥүн араарарга, үллэстэргэ анаан хаара киэҥник күрдьүллүбүт муус үрдэ.
Арыый киэҥ эмиэ өйдөбүллээх - киэҥ, аһаҕас сир.
Тэҥнээ: майдан (түүр., иран., араб., слав.) — аһаҕас үрдүк сир, болуоссат; маэдан (хинд.) — элбэх дьон олохсуйан олорор сиригэр болуоссат.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Саха Сирэ
Саха Сирэ, сорумдьу аата Саха Өрөспүүбүлүкэтэ 1851 с. Иркутскай генерал-губернаторствотын Саха уобалаhа диэн ааттанан тэриллибитэ. Муус устар 27 күнүгэр 1922 с. Саха АССР тэриллибитэ. Ахсынньы 28 күнүгэр 1991 с. Саха ССР, 1992 с. кулун тутар 27 күнүттэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтэ. Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр сытар.
Тайаан сытар иэнэ 3103,2 тыh. км² — Арассыыйа Федерациятын саамай улахан субъега. Нунавут Канада — кэннэ — аан дойдуга ордук улахан административнай территориальнай биирдик.
Кэм зоналара
Саха Сирэ 3 кэм зонатыгар сытар ( — арҕаа өттө, Дьокуускайы кытта, — ортото, Саҥа Сибиир арыыларын кытта,  — илин өттө).
Өрүстэр
thumb|[[Амма өрүс]] Саха Сиригэр 700 тыh. тахса өрүс уонна үрэх баар. Кинилэр бары холбоон уhуннара 2 млн. км. кэриҥэ буолар.
Республика ордук улахан устар аал сырыылаах өрүстэрэ Өлүөнэ (уhуна — 4400 км.), Бүлүү (2650 км.), Өлөөн (2292 км.), Алдан (2273 км.), Халыма (2129 км.), Индигир (1726 км.), Өлүөхүмэ (1436 км.), Анаабыр (939 км.) уонна Дьааҥы (872 км.).
Атын улахан өрүстэр:
Хайалар
Саха Сирин саамай улахан иэннээх хайата — Верхоянскай сис хайата. Өлүөнэ өрүһү сэргэлэһэ турар, Охотскай муораттан Лаптев муоратыгар дылы ханньары сурааһыны хаалларар.
Черскай сис хайата Верхоянскай сис хайатын илин өттүгэр баар. Пик Победа — Саха Сирин саамай үрдүкү (3147 м.) өргөһө турар. Иккис саамай улахан өргөс — Муус Хайа өргөһө 3011 м. үрдэллээх.
thumb|[[Удачнай трубката]]
Демография
Саха Сирин олохтоохторун ахсаана 996 243 киһи (2023). Куораттарга олорор дьон — 67,09 % (2022) Нэһилиэнньэ чиҥэтэ 0,32 киһи/км². Инньэ гынан, Саха Сиригэр дьон олорор чиҥэтэ Россия регионнарыттан саамай кыра.
146
146 сыл.
Кырачаан кутуйахтар
Кырачаан кутуйахтар (, Род Мыши малютки) - Кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр манна 1 көрүҥ - Кырачаан кутуйах - киирэр.
Саха Сирэ
Олохтоох дьон ахсаанын уларыйыыта
Дьон ахсаана уларыйыыта (тыһ. киһинэн.).
Кырачаан кутуйахтар
Өссө маны көр
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Саха Сирэ
Омуктара
1939—2010 ыытыллыбыт сурутуу түмүгүнэн омуктар:
Дьаһалталарынан уонна сирдэринэн (территорияларынан) араарыыы
(Сүрүн ыстатыйа: Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы)
Саха Сирин интерактивнай картатыгар кыһыл өҥүнэн Дьокуускай уонна Жатай бэлиэтэммит. Билэ:Sakha Republic Municipal Divisions.PNG
Урбанизация
Олохтоохтортон 65,54 % куоракка олороллор, оттон 34,46 %, тыаҕа. Улахан куораттара: Дьокуускай (267,9 тыh.), Нүөрүҥгүрү (62,3 тыh.), Мирнэй (36,0 тыh.), Ленскэй (24,4 тыh.) уонна Алдан (23,4 тыh.).
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2019 сыллаахха 1,1 трлн. солк этэ. Киһиэхэ аахтахха Россия субъектарыттан сэттис миэстэ этэ (хас киһи аайы 1,13 млн. солк). Структуратынан көрдөххө 45,2% промышленность, атыы-эргиэн өттүгэр 9,3%, тутууга 8,1%, сибээс 5,6% уонна тыа хаһаайыстыбатыгар 3,9% ылар эбит, атын эйгэлэргэ 28,5% ааҕыллар эбит Саха Сирин экономикатын кылгас характеристиката (нуучч.).
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2045 сыллаахха 10% эбит, ол эбэтэр 46,6 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саха Сирэ Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 74 миэстэни ылан олорбут (Уровень безработицы в России).
Транспорт
Транспорт суолтата Саха Сиригэр улахан. Билигин туһаныллаллар уу, массыына (бастатан туран «Өлүөнэ» (магистрал суол)) уонна салгын транспора. 2004 с. Дьокуускайы уонна Ниэрүҥгрины ситимниир тимир суол линията тутуллан эрэр. Аллараа Бэстээххэ дылы тимир суол учаастага өссө да тутулла турар (официальнайдык 2011 сыл балаҕан ыйыгар аһыллыбыта), үлэ ноҕурууската саҕалана илик. Билигин Өлүөнэ өрүс нөҥүө массыына суолун кытта дьүөрэлэспит муоста тутуллуутун, ону тэҥэ тимир суолу салҕыы Муомаҕа, Магадаҥҥа дылы тутуутун боппуруостара быһаарылла тураллар. Саха Сирин соҕуруулуу-илин өттүгэр Эльгинскай чох хостуур сирин БАМы кытта холбуур Улак-Эльга тупик тимир суола тутуллан бүтэн эрэр.
Өҥө оҥорор сфера
Саха Сиригэр туризмы сайыннара сатыыллар. Өссө ааспыт үйэ 70-с сылларыттан омуктары Өлүөнэ өрүс устун уһуннаран, манна кэлэргэ угуйа сатыыллар. Билиҥҥи туругунан Өлүөнэ туруук хайалара баар сиригэр национальнай эркээйи сир диэн ааттанар паарка баар. Онно кэлин элбэх киһи сылдьар буолла. Сорох фирмалар бултааһыны тэрийэр хайаларга чубукуну эҥин бултаталлар.
Индустрия
Саха Сирин индустрията сүрүннээн сир баайын хостооһун. Саха Сиригэр дойду биир улахан Элкэннээҕи уранус сытар сирэ баар, бигэргэтиллибит ыйааһына 344 тыһ. тонна.
Индустрия сүрүн хайысхалара:
Культуура
Саха Сиригэр хаһыаттар бэчээттэнэллэр: «Якутия», «Саха Сирэ», «Якутск вечерний», «Наше время», «Кыым» ону тэҥэ сурунааллар — «Чолбон», «Полярная Звезда» уонна 34 улуус хаһыаттара.
Тыл этигэнэ
Тыл этигэнэ (Выразительность речи) — ойуулуур-дьүһүннүүр ньыманы туттан, ураннык, тиийимтиэтик этэн таһаарыы. Уус тыллаах дьон, тыл ууһа буолбут суруйааччылар этэн-суруйан кэбиспиттэрэ урана, тиийимтиэтэ бэрт буолан, өй үрдүгүн, тыл үтүөтүн, иэйии кэрэтин көрдөрөр бэлиэ курдук өйдөнөр.
Буркина Фасо
Буркина Фасо (Burkina Faso) диэн Арҕаа Африка дойдута. Алта дойдулуун кирбиилэhэр: Малилыын хоту, Нигердыын илин, Бенинныын соҕуруулуу-илин, Тоголыын уонна Ганалыын соҕуруу уонна Кот д'Ивуардыын соҕуруулуу-арҕаа. Иэнэ 274,000 км², олохтоохторун ахсаана 13,200,000. Урукку аата Үөһээ Вольта Республиката (атырдьах ыйын 4 1984 дылы). Буркина Фасо олохтоохторо Burkinabè дэнэллэр.
Тыл этигэнэ
Ойуулааһын, сиэллээн-кутуруктаан быһаарыы, тэҥнээһин, үлүннэрии, кыччатыы-кыратытыы, барамай маарынынан, ураты бэлиэтинэн көһөрөн-ханарытан ааттааһын тылы этигэн оҥорор. Хол., Түөллэр солко түһүлгэбит Төлөһүйэ төрүттэннин. (Оһуокай.).
Буркина Фасо
Киин куората Куагадугу. Францияттан 1960 сыллаахха тутулуга суох буолбута.
1706
1706 сыл.
Егоров Василий Назарович - Тумарча
Егоров Василий Назарович — Тумарча — саха народнай суруйааччыта.
Олоҕун олуктара
1936 сыллаахха олунньу 13 күнүгэр Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр төрөөбүт.
1955—1958 сс. — Орто оскуоланы бүтэрээт, Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
1958 с. — Саха государственнай университетыгар ИТФ үөрэххэ киирбит. Инженер-геолог дипломын ылан, идэтинэн Үөһээ Индигирдээҕи геологоразведочнай экспедицияҕа сылдьыбыта, ол кэннэ Дьокуускайдааҕы геология Управлениетын систематыгар үлэлээбитэ.
1984 сыллаахтан суруналыыс. Сэттэ сыл «Хотугу сулус» сурунаал редакторынан үлэлээбит.
1989 с. — ССРС суруйааччыларын Сойуустарыгар киирбитэ.
1991 с. — Чурапчы улууһугар «Кулаада» крестьянскай хаһаайыстыба үлэһитэ. Бааһынай хаһаайыстыбатынан 13 сыл дьарыгырбыт. Улахан өҥөлөрүн иһин 1993 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин ылбыт.
Айар үлэтэ
Бастакы «Соһуччу» диэн ааттаах кэпсээнэ «Кыым» хаһыакка 1977 сыллаахха бэчээттэммитэ.
1994 сыллаахха «Өрүһүнүү» романын иккис чааһын суруйан бүтэрбитэ. Бу айымньыларын «Олох ситимэ» диэн сүрэхтээбит.
Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Булуҥ уонна Кэбээйи оройуоннарыгар күүһүнэн көскө көһөрүллүбүт Чурапчы олохтоохторун туһунан «Өбүгэ тыына» диэн роман суруйбута.
Итибубан
Итибубан (一分金) — Япония Токугава сёгунат эпохатын харчыта.
История
Итибубаны кыһыл эбэтэр үрүн көмүстэн оҥороллоро, сыаната кобан чиэппэрэ буолара.
Итибубана 1714 сыллаахха ыйааһына 4,5 грамм этэ, кыһыл көмүс 85,6 % уонна  14,2 % үрүн көмүс. Үрүн көмүс итибубан 1837—1854 сыллаахха (итибугин Тэмпо эпохата,, эбэтэр нууччалыы «старый итибубан») 8,66 грамм этэ, кыһыл көмүс 0,21 % уонна 98,86 % үрүн көмүс.
2 итибубан манньыата (эбэтэр 1/2 кобан) нибубан дэнэрэ.
Манньыат көрүҥнэрэ
<Gallery perrow=3 widths=400px align=center> File:Tokugawa coinage Ichibugin.jpg|Үрүҥ көмүс итибубан. File:Keicho-1buban.jpg|Итибубан, Кэйтё эпохата File:Shotokukoki-1buban.jpg|Итибубан, Кёхо эпохата File:Bunzi-1buban.jpg|Итибубан, Гэмбун эпохата File:Hozi-1buban.jpg|Итибубан, Бунсэй эпохата File:Hozi-1buban.jpg|Итибубан, Тэмпо эпохата </Gallery>
Албания
Албания, официаллык Албания Өрөспүүбүлүкэтэ (Republika e Shqipërisë) диэн Балканнар дойдулара. Кирбиилэhэр Грециялыын соҕуруулуу-илин, Монтенегролыын хоту, Косовалыын хотугулуу-илин уонна Македония Республикатыныын илин. Арҕаа Адриатик байҕал уонна соҕуруулуу-арҕаа Ион байҕал бааллар. Италия арҕаа 75 км баар, Отранто силбэhии уҥуор.
Дойду Холбоhуктаах Нациялар, Эуропаҕа Харысхал уонна Үлэлэhии Тэрилтэтин, Европа Сүбэтин, Аан дойду Атыы Тэрилтэтин, Ислам Конференциятын Тэрилтэтин уонна Сир ортотунааҕы байҕал иhин Уния кыыттыылаахтара. Эуропа Униятын уонна NATO кытыылааҕа буолуон сөптөөх.
Албания парламент демократията уонна тахсар экономика дойдута. Киин куоракка, Тиранаҕа, 600 тыh. киhи олорор. Дойду дьонун бүтүн ахсаана 3.6 млн.
Ф-1
Ф-1 — өссө «лимонка» диэн аатынан биллэр, эргэ сэбиэсскэй илии гранаатата. Ф-1 прототиптарынан, французскай F-1 уонна английскай Лемон систематын бастакы аан дойду сэрии гранааталара буолбуттар. Гранаата көмүскэнэрдэргэ киирсэр, сүрүн бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 30-35 миэтирэ, ол гынан баран сорох бытархайдара 200 миэтирэ дылы ыраах көтүөхтэрин син.
Быһыыта ньолбуһах. Куорпүһа чугуун, таһыгар бытархайдар эстиигэ дөбөннүк үөскээтиннэр диэн кэрдиистэрдээх. Өҥө күөх хаки. Толоруута тротил. Бастаан Ф.В. Ковешников запаалынан иитиллэр эбит. 1941 сылга Е.М. Вицени уонна А.А. Бедняков УЗРГ диэн универсальнай (Ф-1 уонна РГ-41 гранааталарга сөп түбэһэр) запаалы оҥорбуттар. Сэрии кэнниттэн саҥардыллыбыт запаал УЗРГМ диэн ааттаммыт.
1278
1278 сыл.
Муҥур
Муҥур — төбөтө суох, мултугур уһуктаах бүтэн хаалар сир ньуурун, сир түөлбэтин көрүҥэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Summit
Граф Биэрэгэ (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Хараап Биэрэгэ (8 нүөмэрдээх) Нам улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Хараап Биэрэгэ куйаартан көстүүтэ Хараап (Граф) Биэрэгэ сэлиэнньэ. Нам улууһугар баар сэлиэнньэ.
Улуус кииниттэн 7 км.Дьокуускай куораттан 106 км.Өлүөнэ хос үөһүн үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 931 киһи (2007 сыл).
Үһүйээн
Бу сэлиэнньэ аатын хайдах ылбытын туһунан үһүйээн баар, бу үһүйээни норуот маастара Анна Зверева бэйэтин кинигэтигэр суруйбута баар. Граф Игнатьев XIX үйэ иккис аҥаарыгар уолун кытта ааспыт. Бу киһи кырдьык баар буола сылдьыбыт буолуон сөп курдук. Уола кэлин улаатан баран биллэр ыраахтааҕыв генеараала буолбут. Кэлин сэбиэскэй кэмҥэ эмиэ сулууспалаабыт. "50 лет в строю" диэн кинигэлээх. Бу дьон элбэх бэлэҕи туһаҕы, олор истэригэр этнографияҕа сыһыаннаах маллары илдьэ барбыт буолуохтарын сөп диэн историк учуонай Чемезов Василий Назарович ахтарын туһунан искусствовед И.А. Потапов тылыттан Анна Зверева суруйар.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Корнин
Корнин (Корнин) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 283 (2014).
Городок (көрдөөх-нардаах биэрии)
Илья Олейников өлбүтүн кэнниттэн биэрии сабыллыбыта. Юрий Стоянов этэринэн, Олейниковы сатаан уларытар киһи суох.
Уопсайа 305 биэрии таҕыста.
Рубрикалара
Манна диэн эттэххэ, рубрикалар ааттара наар тахсыбаттар, уонна ааттара араастаан уларыйар этэ. Холобур, "Планета городок" диэн тахсыыга Ужас диэн рубрика Ужасы планеты Г. диэн ааттаах, оттон Военный Городок диэн тахсыыга Мужикальная пауза аата тахсыбат, ол аатын оннугар Когда поют солдаты спокойно музы спят диэн сурук тахсар.
Саха Республикатын ойуулуур искусстволарын музейа
Саха Республикатын ойуулуур искусстволарын музейа диэн Дьокуускайга баар музей. Директора — Ася Львовна Габышева.
1707
1707 сыл.
Садэ Аду
Садэ Аду (Sade Adu) (толору аата — Хелен Фолашаде Аду ) — Нигерияттан төрүттээх Британия ырыаһыт дьахтара, Sade бөлөх солистката.
Садэ тохсунньу 16 күнүгэр 1959 сыллаахха Ибадан диэн куоракка Нигерияҕа төрөөбүт.
148
148 сыл.
Кутуйахтар
Кутуйахтар (, Род Мыши) - Кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр манна 1 көрүҥ - Дьиэ кутуйаҕа - киирэр.
Өссө маны көр
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Нууччалыы-сахалыы тылбаас устуоруйата
Саха сиригэр аан бастаан нууччалыы-сахалыы тылбаас сайдыбыта. И. Вениаминов диэн таҥара үлэһитэ 1705 с. "Отче наш" малыыппаны сахалыы тылбаастаабыта. Саха тылын үөрэхтээхтээҕэ акадьыамык П.А. Слепцов нууччалыы-сахалыы тылбаас устуоруйатын ырытан баран 4 кэрдиис кэмҥэ араарар:
Тыл этиигэ ситимэ
Тыл этиигэ ситимэ. Тыл этиигэ ситимэ кэһилиннэҕинэ, этии сатаҕай, өйдүүргэ уустук буолар. Киһи саҥарарынааҕар суругар этиитин тылын, тутулун ордук кичэйэн сааһылыыр. Ол эрээри хаһыат тылыгар сааһыламматах, тыла сөпкө ситимнэммэтэх этии аҕыйаҕа суох буолан хомотор.
Нууччалыы-сахалыы тылбаас устуоруйата
2 кэрдиис. Өрөбөлүүссүйэ кэннинээҕи кэм. Мааркыс, Энгелс, Лиэнин.
3 кэрдиис. Сэрии кэннинээҕи кэм. 50-с сыллартан ыла: а) мөрүөн-бэлиитикэ болҕомтото улаатар, туруору тылбаас кириитикэлэнэр. б) чулуу тылбаастар тахсаллар.
4 кэрдиис. Тылбаас уус-уран буолар.
1932-33 сс. үөрэх кинигэтэ тылбаастаммыта. Саха суруйааччылара бары кэриэтэ тылбааска үлэлээбиттэрэ. Ордук идэтийбит: Дьуон Дьаҥылы, Сэмэн Руфов, Чаҕылҕан, Уйбаан Арбыыта, Былатыан Ойуунускай, Күннүк Уурастыырап. Кэнники сылларга таҥара кинигэтин тылбаастыырга үнүстүүт тэриллибитэ.
Саха сиригэр тылбааһы тэрийии устуоруйатын А.А. Васильева маннык быһаарар: "Саха сиригэр тылбааһы тэрийии дойду бэлиитикэтин, култууралаах олоҕун кытары ситимнээҕэ, 4 төгүл үрдүк таһымҥа тахса сылдьыбыт:
1) 1853 с. таҥара үөрэҕин кинигэлэрин тылбаастыыр анал Хамыыһыйа тэриллибит;
2)1920-30 сс. Наркомпроска Тылбаас кэмитиэтэ үлэлээбит;
3) 70-80 сс. "Литературалар доҕордоһуулара - норуоттар доҕордоһуулара" диэн бүтүн Сойуустааҕы хамсааһын;
4) 90-с сс. СӨ сүбэрэнитиэт биллэрэн, саха тыла суд. статуһу ылбыт, Национал оскуола кэнсиэпсийэтэ киирбит кэмэ."
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:
Муус
thumb|250px
Нууччалыы-сахалыы тылбаас устуоруйата
1) Васильева А.А. "Сахалыы-нууччалыы тылбаас";
Муус
Муус (лёд) — уу тоҥмута. Т.к.: муз, мус (түүр.), бус (турок.), пус (хакас.) — эмиэ итинник.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Нууччалыы-сахалыы тылбаас устуоруйата
2) Петрова Т.И. "Типология перевода олонхо";
Тыл этиигэ ситимэ
Хол., биир оннук этиини Нам улууһун хаһыатыттан "Эҥсиэлиттэн" аҕалыахха сөп. Сотрудниктар кэргэннэригэр кэргэттэргитин харыстааҥ, таптааҥ уонна эһиэхэ барыгытыгар бары утуөну, дьолу, эйэни милиция ааспыт күнүнэн баҕарабыт. Эҥ.
Нууччалыы-сахалыы тылбаас устуоруйата
3) Петрова Т.И "Тылбаас уопсай теорията", Дьокуускай 2007.
Тыл этиигэ ситимэ
Этиини "кэргэттэригэр" диэн тыл уустугурдар. Бу тылы салгыы ситимниир тыл суох. "(Туһаайан) этэбин" диэн тыл баара буоллар, ситимнээх этии буолуох этэ. Эбэтэр "сотрудниктар кэргэттэригэр" диэни туһулуу оҥордор — эмиэ сөп буолуо этэ.
Кыра лыглыйа
thumb|240px
Кыра лыглыйа эбэтэр алтан харах, дыллык (пискулька, ) - лыглыйаҕа майгынныыр кытархай тумустаах, харахтарын тулатынан араҕас тиэрбэс курдуктаах кыра хаас. Улахан көтөр сүүһүгэр үрүҥ туоһахталаах, онто оройугар тиийэ сыһар буолар. Этин-сиинин уһуна 53 - 66 см, кынатын даллаҕа — 120 - 135 см. Улахан көтөр ыйааһына 1,6 киилэттэн 2,5 киилэҕэ диэри.
Тарҕаныыта
Кыра лыглыйа Евразия хотугу өттүэр туундара кирбиитигэр, ойуурдаах туундараҕа уйаланар. Арассыыйаҕа Кольскай тумул арыыттан Анаадыр хомотугар тиийэ көстөр. Скандинавия тумул арыытыгар эмиэ баар. Хара уонна Каспий байҕалларга, Венгрияҕа, Румынияҕа, Болгарияҕа, Грецияҕа, Балкаан тумул арыытыгар, Азербайджааҥҥа уонна Кытайга уйаланар.
Лебедкин Иван Петрович
Лебедкин Иван Петрович (1906-1941) — техническэй үөрэҕи-идэни баһылаабыт бастакы сахалартан биирдэстэрэ, Алданзолото, Якутзолото холбоһук кылаабынай инженерэ.
1906 сыллаахха муус устар 11 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Лебедкин Петр Афанасьевич - Ырыа Чыычаах, абаҕата Үөһээ Бүлүү Лебедкин Дмитрий Афанасьевич. 16 сааһыгар убайа Андрей Дмитриевич Лебедкинныын Бүлүү куоратыгар ЧОН этэрээтигэр киирбиттэр. 1924-25 сылларга баара-суоҕа 18 саастааҕар Саха байыаннай национальнай оскуолатыгар политруктаабыт. 1925-26 сылларга Алдан уокуругун хомсомуол кэмитиэтин сэкиритээринэн ананан үлэлээбитэ. 1927 сыллаахха Москубатааҕы Тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар туттарсар киирбит. 1930 сыллаахха Москубатааҕы геологоразведочнай институтка (атын сибидиэнньэнэн Хайа академиятын геологическай факультетын) көспүтэ. 1931 сыллаахха инженер-геолог идэтин ылбыта уонна 24 сааһыгар Алдантрест үлэһитэ буолбута.
1934 сыллаахха "Якутзолото" трест начаалынньыгын солбуйааччытынан анаммыта. Кини салайыытынан Хамыр Хайа диэн үрүйэҕэ кыһыл көмүс саппааһын арыйбыттара. Кини туоруорсуутунан Алдан Горнай техникумугар маркшейдердары бэлэмниир салаа арыллыбыта. 1937 сыллаахха "Якутзолото" трест кылаабынай инженерэ. Чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн олохтоохтору бырамыысыланнаска тардыыга сүҥкэн өҥөлөөх, Алдаҥҥа үлэлиир кэмигэр Алдаҥҥа көмүһү хостооһуҥҥа 2 тыһ. тахса оробуочай уонна 300 техническэй үлэһит сахалар этилэр. Бэйэтэ суруйбутунан: "Кинилэртэн аҥаардара производство саамай сүрүн сыаҕар: шаахтаҕа, дыраагаҕа, гидравликаҕа, эрэспиэскэҕэ, механическай установкаҕа үлэ бастыҥын көрдөрөллөр".
Алдаҥҥа кыһыл көмүстээх, сүлүүдэлээх, флогопиттаах сирдэри арыйан тахсыылаахтык үлэлии сылдьан репрессия миэлиҥсэтигэр эриллибит.
1941 сыллаахха хаайыыга сытан өлөрөүллүбүтэ. 1955 сыллаахха реабилитацияламмыта.
Өйдөбүнньүк
2016 с. төрөөбүтэ 110 сылыгар Дьокуускайга өйдөбүнньүк хаптаһыны арыйбыттара.
Быһаарыылар
.
М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет
thumb|300px|Университет сүрүн куорпуһун иннинээҕи Кулаковскай аатынан уулусса '''М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт, кылгастык ХИБҮ (урукку аата Саха государственнай университета (СГУ)''') — Россия Азия өттүгэр ордук улахан үнүбэрситиэттэриттэн биирдэстэрэ. Арассыыйаҕа маннык бэдэрээлинэй таһымнаах сэттэ эрэ үнүбэрситиэт баар.
Үнүбэрситиэт төрүттэммит сылынан 1956 сыл ааҕыллар, оччолорго 1933 сыллаахха тэриллибит Саха государственнай педагогика института ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин Уурааҕынан (1956 сыл атырдьах ыйын 23 күнэ) үнүбэрситиэт буолбута.
Омуктар доҕордоһууларын уордьанынан наҕараадаламмыта (1984 с.). 1990 сылтан сэбиэскэй партийнай уонна судаарыстыбыннай диэйэтэл Аммосов Максим Кирович аатын сүгэр (РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан (1990 сыл ахсынньы 27 күнэ). 1993 сыл олунньу 6 күнүгэр СӨ Бэрэсидьиэнин ыйааҕынан СГУ өрөспүүбүлүкэ бас үрдүк үөрэх кыһатын статуһун ылбыта.
Сүрүн
2012 сылга туругунан ХИБҮ-гэ 10 үнүстүүт, 9 бакылтыат, 134 хаапыдыра (онтон 99 — үөрэтэн таһаарар хаапыдыра) уонна 3 филиаллаах: Нүөрүҥгүрү, Мирнэй уонна Анаадыр куораттарга.
Тутула
Факультеттар:
Филиаллар:
149
149 сыл.
1279
1279 сыл.
Кальций карбонаата
Кальций карбонаата (миэл, углекислай кальций, кальций селитрата) — чох кислотаатын уонна кальций тууһун холбоһуга. Химическэй формулата —. Айылҕаҕа хас да минераал быһыытынан көстөр — кальцит, арагонит уонна ватерит. Кальций карбонаата известняк, миэл уонна мрамор сүрүн өлүүтүнэн буолар. ууга уонна этанолга суураллыбат.
Алексеев Роман Петрович
200px|thumb|right|Бөҕө Арамаана Алексеев Роман Петрович — Бөҕө Арамаана (1900—1977) — олоҥхоһут, ырыаһыт. Дүпсүн улуус Тэбик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ көскө олорбут каракозовец Странден Н. П. кыыһа. Учуутала Назар Петухов аатырбыт Дүпсүн олоҥхоһута этэ.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр колхуостаах, рабочай, промкомбинат плотнига.
Ырыалара хаһыаттарга, сурунаалларга, хомуурунньуктарга бэчээттэммиттэр. Кырдьар сааһыгар «Алаатыыр Алаа Туйгун» олоҥхону суруттарбыт. Текста ЯНЦ архивыгар сытар.
Кырыысалар
Кырыысалар (, Род Крысы) — Кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр манна 1 көрүҥ — Кырыыса — киирэр.
1959 сыл
1959 сыл.
Бильярд
Бильярд (биллиард, billiards) диэн анал остуолга шаардары анал маһынан охсон бэйэ-бэйэлэриттэн тэйитэн луузаҕа киллэрэр оонньуу.
Бильярд Саха Сиригэр
1998 с. Дьокуускайга бильярд спордун сөбүлээччилэр ассоциациялара үөскээбитэ. Түмсүүнү энтузиаст оонньооччулар бу спорт көрүҥүн киэҥ эйгэҕэ таһаарар сыалтан көҕүлээбиттэрэ. Ассоциация тэриллиэҕиттэн биирдиилээн бастыыр иһин курэх, эбии дьа-рык секцията тэриллибитэ. 2000 с. бу түмсүү күүһүнэн СР Бильярка Федерацията спор-тивнай общественнай тэрилтэ быһыытынан регистрацияламмыта, Россия Спордун Бильярд Национальнай Федерациятын састаабыгар киирбитэ. Бүгүҥҥү күҥҥэ федерация 85 актыыбынай чилиэннээх, 12 анал бильярд кулууба, Алдаҥҥа уонна Нерюнгрига феде-рация филиаллара үлэлииллэр. Энтузиастар, бильярды таптааччылар күүстэринэн республика улуустарыгар түмсүүлэр тэриллэллэр. Бу көрүҥүнэн 10 саастаах оҕоттон саҕалаан 70 саастарыгар тиийбит дьон дьарыктаналлар. Федерация инники сыалынан-соругунан бары улууска филиаллары, ирдэбилгэ эппиэттиир спортивнай саалалары тэрийии, үрдүкү категориялаах судьуйалары, тренердэри, спортсменнары бэлэмнээһин, Россия, Аан дойду таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кыттыы.
1708
1708 сыл.
Call of Duty: Ghosts
Call of Duty: Ghosts — («Зов долга: Призраки») — өссө атыыга тахса илик 3D-шутер онньуу. Call of Duty сиэрийэ тохсус оонньуута. Infinty Ward студия оҥорор. Оонньуу анонса 2013 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр буолбута, 2013 сыл ахсынньы 15 күнүгэр тахсыахтаах
Томмазо Кампанелла
thumbТоммазо Кампанелла (Tommaso Campanella) - италия бөлөһүөгэ, бэйээт, политическэй диэйэтэл; коммунистыы утопия ааптара.
1568 сыллаахха төрөөбүт.
Капманелла үгүс айымньылара хаайыыга суруллубута, ону кэлин үөрэнээччитэ Адами бэчээккэ таһаарбыта. Бэлиитикэҕэ, экэниэмикэҕэ көрүүлэрин Кампанелла «Civitas solis», «Questiones sull' optima republica» уонна «Philosophia realis» айымньыларыгар көрдөрөр. Айымньыларын уратыта - өйтөн ылыллыбыты олоххо баары кытта булкуйан суруйар. «Civitas solis» айымньыга ааптар ханна да суох дьоллоох олохтоох Күн куоратын ойуулуур.
1639 сыллаахха ыам ыйын 21 күнүгэр өлбүт.
Хахай
АРСЛАН — Арслан — Арсран
Арслан — Арсран (Panthera leo) диэн Felidae ыалын ахсааныгар киирэр, Арслан Panthera ууhун 5 биэс улахан куоскаларыттан биирдэстэрэ. Атыыр Арслан ардыгар 140—200—280 кг дылы ыйааhыннаах буолуон сөп, куоскалартан баабыр эрэ ордук ыарахан. Айылҕаҕа Арсланнар Африкаҕа (Сахараттан соҕуруу) уонна Азияҕа (хотугулуу-арҕаа Индияҕа) олороллор. Арсланнар плейстоцен үйэтигэр үөскээбиттэрэ. Былыр Африка үгүс өттүгэр, Эуразияҕа (Арҕаа Эуропаттан Индияҕа дылы) уонна Америкаларга (Юконтан Перуга дылы) олорбут эбиттэр.
Арсланнар 20 сыл кэриҥэ уhун олохтоохтор. Саваннаҕа, оттоох уонна уктаах сиргэ, тыаҕа бааллар. Арсланнар үөр (прайд) буолан олороллор, үөргэ элбэх тыhы уонна хас да саастаах атыыр баар. Үксүн тыhы Арсланнар бултууллар, бастатан туран туйахтаах кыылларга. Аччык эбэтэр ыарыhах Арслан киhиэхэ саба түһүөн сөп. Атыыр Хибрид Баабыр Арслан ардыгар 200—370—421 кг, 3—4,1 метр, 300—410—411 см.
Тыл уларыйар
Тыл уларыйар диэн этии омукка сайдыы, тупсуу киирэн иһэрин биллэрэр.
Кытаанах айылҕалаах, кэмчи үүнээйилээх хоту дойдуларыгар сахалар нууччалары кытта бииргэ олорор кэмнэригэр экономикалара былаһыччы сайдан, бэйэлэрэ ахсаан өттүнэн балачча эбилиннилэр. Элбэх ахсааннаах омугу кытта бииргэ олорууттан саха дьоно эстибэккэ, аҕыйаабакка, төрөөбүт тылларын сайыннаран сайдыыны ситиһэн иһиэхтэрин баҕараллар. Арай сайдыыны ситиһии хайдах кэлиэхтээҕин туһунан өйдөбүлү ситэ билэн, сыаналаан олохторугар туһана иликтэр.
Экономикаҕа сайдыыны ситиһии олус сыралаах үлэнэн кыаллар суол буоларын социализм саҥа сайдан истэҕинэ олус күүскэ үлэлээбит, эттэрин-сииннэрин бараабыт биһиги эһэлэрбит уонна эбэлэрбит билэллэр этэ. Бэйэ үлэлээн-хамсаан сайдыыны ситистэҕинэ омук тыла сайдан, бөҕөргөөн биэрэр. Революция кэнниттэн «Сухалаах Россияны» индустриальнай сайдыылаах оҥорууга нуучча-саха дьоно олус күүскэ үлэлээбиттэрэ. Нуучча тыла олус сайдан, холбоспут кыра омуктар бары нууччалыы саҥара үөрэммиттэрэ. Бэйэ үлэлээн-хамсаан иһиититтэн, үлэҕэ-хамнаска аналлаах тыллар үөскээннэр, омук тыла эбиллэр, сайдар.