cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт (киинэ)
Сюжет
Алтан диэн сүүрбэтин тахсыбыт уол дьонугар убайа кэлэн чэйдии олорон уолларын Алтаны Лаптев муораҕа баар звероферматыгар биир ый үлэҕэ кэпсэтэр. Алтан куорат олоҕор үөрэммит буолан ыраах барыан сөбүлээбэт, эрээри ордук дьиэ иһинээҕи сыһыаннарыгар бүүрүүкээбит, аҕатын бырастыы гыммат санаата ордук баһыйар буолан барсар.
Зверофермаҕа Гоша диэн үлэһит баар, уруу киэһэтин тэрийээри биир ыйга көҥүллэппит. Убайа хас биирдии хамсаныытын төлөппүөн нөҥүө көрө-истэ сылдьар курдук модьуйан Алтаны соҕотох хаалларан бараллар. Сарсыныгар Гоша доҕотторо "мальчишниктыы" кэлэллэр. Доҕордоро суоҕун иһин төлөппүөн нөҥүө кэпсэтэн бэлиэтииллэр. Звероферматтан тэйиччи турар үүтээн абааһылааҕын туһунан кэпсииллэр. Онтон сылтаан Алтан сүгүн-саҕын буолбакка үүтээни чинчийэр. Кэлин биллибитэ, Байбал диэн кырдьаҕас киһи олорор эбит.
Байбал бүтэһик күннэрин олоро арыыга кэлэн олохсуйбут, кэргэнэ Маайыс көмүллүбүт сирин аттыгар хараллыан баҕарар. Алтантан ити бүтэһик баҕа санаатын толороругар көрдөһөр. Алтан бастаан буолуммат, кэлин сөбүлэһэр, эрээри, өлүөн иннинэ күн аайы хас биирдии баҕа санаатын толорорунан дьарыктанар. "Хаһан да туолбат баҕа санаатын" - байҕалга тыы түҥнэстиитигэр сүтэрбит үс саастаах кыыһа көстөн, тиийэн кэлиэҕин баҕарарын толорорго күһэллэллэр. Ютубка канал арыйаллар, элбэх көрөөччүлэр интэриэстэрин тардаары вайнары (быстах киинэлэри) усталлар.
Биирдэ "канал14" суруналыыһа "Байбал кыыһа көһүннэ" диэн биллэрэр да, атын, 16 саастаах тулаайах кыыс буолан хаалар...
Оруолларга
Степан Петров, Иван Константинов.
Рейтинг
Москубатааҕы киинэ бэстибээлигэр икки бирииһи ылбыта.
Кириитикэ
Кириитикэ үксүгэр хайгыыр. Киинэҕэ олох уонна өлүү охсуһуута, уустук өйдөбүллэр бэрт кэбэҕэс, сырдык тылынан этиллибиттэрин бэлиэтииллэр. Оператор Семен Аманатов бу сырыыга бэйэтин саҥа өрүтүн арыйбыта ахтыллар. Киинэ продюсердааһын өттүнэн эмиэ чопчу табыллыбытын, үчүгэйдик толкуйдаммытын ахталлар. Режиссер дебюта дииллэр эрээри, Любовь Борисова уһуннук бу киинэ эйгэтигэр эриллэ сылдьыбыт сиппит-хоппут киһи, онон киинэтэ да оннук буолбут диэн этэллэр.
Ол да буоллар атын санаалаах дьон эмиэ бааллар. Бэстибээлгэ анаан уһуллубут киинэ да дииллэр. Оннооҕор намыһах таһымнаах диэччилэр бааллар. Холобур, оннук дьон этиитин киновед Александр Шпагин бэйэтин интервьютугар эппит. Кини санаатыгар киинэ соцреализм халыыбынан уһуллубут "мүөттээх оҕонньор сыыһын" туһунан. Аһара позитивнай буолбут, онон үрдүк таһымҥа тахсар кыаҕа суох диир.
Костромыкин Николай Егорович
Костромыкин (Кострамыкин) Николай Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Бастакы Наахара нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 с. ыҥырыллыбыт. Рядовой 1012-с СП, 288-с СД. 1944 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар өлбүт. .
Гималаай хайалара
Хималайа (हिमालय,, «хаар сирэ», हिमालय, हिमालय, 喜馬拉雅山脈) диэн Соҕуруу Азияҕа баар аан дойдуга саамай үрдүк хайа сиhэ. Индия субконтиненын хоту сытар Тибет хаптал хайатыттан араарар.
Сискэ 7300 м үрдүк 30 хайа баар, олор истэригэр Дьомолууҥма. Хималай илинтэн арҕааҥа дылы 2400 м усталаах, иэнэ 595 000 км².
Хайалар тарыҥнарыттан 19 бөдөҥ өрүс саҕаланар, олор истэригэр Инд, Ганг уонна Брахмапутра.
right|thumb|300px|[[Cho Oyu, Nepal ]] thumb|300px|right|[[Perspective (visual)|Perspective view of the Himalayas and Mount Everest as seen from space looking south-south-east from over the Tibetan Plateau.]]
Альпа хайалара
Альпа, Альпа хайалара эбэтэр Альпалар (Alpes, Alpen, Alpi, Alps, Alpe) — Европаҕа бүтүннүү сытар хайа систэриттэн ордук уһуннара уонна үрдүктэрэ. Илин Австрияттан уонна Словенияттан, Италия, Швейцария, Лихтенштайн уонна Германия устун, арҕаа Францияҕа диэри тайаан сытар. Альпалар ордук үрдүк чыпчааллара Мон Блан (4,808 м).
Атлантида (киинэ, 1991)
«Атлантида» (Atlantis) — Люк Бессон документальнай научно-популярнай киинэтэ. Ханнык баҕарар саастаах оҕо көрүөн сөп.
Киинэ туһунан
Бу киинэ Бессон инники киинэлэрин «Голубая бездна» и «Никита» прокаатыттан ылыллыбыт үпкэ уһуллубут. Уу аннынааҕы устууга олоҕурбут. Режиссер устар группатын кытта сир араас муннуктарыгар (Арктика, Австралия уо.д.а.) сылдьан устубут. Киинэ кылаабынай геройдара — океан олохтоохторо: балыктар, дельфииннар, кииттэр. Музыкатын Бессон табаарыһа композитор Эрик Серра суруйбут.
Көрдүгэн (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Көрдүгэн — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мөҥүрүөн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Оконешников Семен Петрович
200px|thumb|right|Оконешников Семен Петрович Оконешников Семен Петрович — опера ырыаһыта, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин норуодунай артыыһа (1993).
Олоҕун олуктара
Армияҕа сулууспалыы сылдьан эмиэ ыллыыр: Забайкалье сэрии уокуругун ырыа уонна үҥкүү ансаамбылын солиһа.
Табаһыт күнэ
Табаһыт күнэ - Саха сиригэр 1936 сылтан бэлиэтэнэр бырааһынньык.
Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин (ЦИК) бөрөсүүдьүмэ 1936 сыл атырдьах ыйын 20 күнүгэр сылын ахсын сэтинньи 20 күнүгэр бэлиэтииргэ диэн уураах ылыммыт. 1967 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан кулун тутар үһүс баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр буолбут.
1969 сыллаахха Саха сиригэр 360 тыһыынча хотугу таба баара ыйыллар, ол ССРС табатын ахсааныттан 15% ылар эбит. Ол сыл табаны иитииннэн өрөспүүбүлүкэҕэ 28 холкуос уонна 22 сопхуос дьарыктанар эбит. Олортон бөдөҥнөрө: "Аллараа Халыматааҕы" (Нижнеколымский) сопхуос - 36,2 тыһ. табалаах, "Муоматааҕы" сопхуос - 23,4 тыһ. табалаах, "Өлөөннөөҕү" - 28,2 тыһ., "Аллайыахатааҕы" - 23,6 тыһ., Алдан оройуонун "Доҕордоһуу" (Дружба) сопхуос - 9 тыһ. табалаах.
1964 сыллаахтан Саха АССР миниистирдэрин сэбиэтин уурааҕынан "Саха АССР чулуу табаһыта" (Лучший оленевод ЯАССР) диэн аат (сыбаанньа) иҥэриллэ сылдьыбыт. 1969 сыллаахха диэри 38 табаһыт, биригэдьиир наҕараадаламмыт.
Таба күнүгэр эрдэттэн бэлэмнэнэллэрэ, холкуос эбэтэр сопхуос киин уһаайбатыгар транспараан, истиэндэ, эркин хаһыаттарын ыйыыллара, хаартыска быыстапката баар буолара. Бырааһынньык үөрүүлээх мунньаҕынан аһыллара, киэһэ кулуупка кэнсиэр буолара. Нөҥүө күнүгэр таба сүүрдүүтэ уонна атын күрэхтэһиилэр буолаллара, онно атын нэһилиэктэртэн, оройуоннартан ыҥырыылаах ыалдьыттар кытталлара. Ол кэнниттэн үҥкүү (эбээннэр гэ - һээдьэ, эбэҥкилэр гэ - дэрэдэ) буолара.
Геденштром хомото
Геденштром хомото — Бунге сирин уонна Фаддеев арыытын араарар хомо. 1821 - 1822 сыллардаахха Анжу П.Ф. салалталаах Уус Дьааҥы экспедиция арыйбыта. Саҥа Сибиир арыылары чинчийбит Геденштром М.М. аата иҥэриллибитэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Кулун тутар 9
Кулун тутар 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 68-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 69-c күнэ). Сыл бүтүө 297 күн баар.
Сиеста
Сиеста (siesta, «алтыс чаас») — күнүскү түүл, итии климаттаах дойдулар үгэстэрэ (Греция, Испания, Италия). Эдуардо Эстивиль ((Dr.) Eduard Estivill) диэн быраас этэринэн, сиеста кыра оҕоҕо эбэһээт наада, онтон улахан киһиэхэ 30 мүнүүтэлээх буолуохтаах. Маннык кылгас түүл киһи доруобуйатын чэрдигирдэр, сылайыыны, күһэйиини аһарар.
Куличкин Борис Александрович
Куличкин Борис Александрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1919 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 с. Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сэрии иннигэр Дьокуускайга бланкоиздат дьаһайааччытынан үлэлээбит.
1944 сыллаахха ыам ыйыгар госпитальга бааһыттан өлбүт. Молдавияҕа, Тирасполь оройуонугар, Колкотова Балка сэлиэнньэтигэр байыаннай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Харба-Атах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Харба-Атах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хорообут нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Власово
Власово. Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк.
XX үйэ 60-с сылларыгар улуус кииниттэн 457 км тэйиччи сытар сиргэ төрүттэммитэ. 1973 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ.
Нэһилиэнньэ сүрүн дьарыга көмүс хостуур промышленноһа этэ. Орто оскуола, культура дьиэтэ, балыыһа баар этэ.
Аттаахтар цивилизациялара
Сибиир уонна Киин Азия тюрк уонна монгол омуктара «аттаахтар цивилизацияларын» айбыттара диэн диэн француз чинчийээччитэ, этнография доктора Кароль Ферре быhаарар.
Сахалар истиэптэргэ үөскээбит бу цивилизацияны хоту кэлэн баран, умнубакка, салгыы сайыннарбыттара "экологическай детерминизм" (environmental determinism) сыыhатын көрдөрөр. Саха сылгыта билигин уруккутааҕар хаалсыбат улахан оруоллаах, өрөспүүбүлүкэ символа уонна эмблемата буолла диэн суруйар Ферре (2006):
«Ис Азияны ат эйгэтин киинэ диэн олохтоохтук бигэтик этиэххэ сөп. Бу кыылы дьиэтитэн Сибиир уонна Киин Азия түүр-монгол омуктара аттаахтар цивилизацияларын айбыттара-төрүттээбиттэрэ, сайыннарбыттара диэххэ сөп.» (салгыыта нууччалыы тылынан Ырытыы сирэйигэр баар, тылбаастанан манна көһүөхтээх).
Секстант (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Секстант Секстант Sextans, Sex) — эаквтор халлаанын өлбөөркөй сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 313,5 квадрат кыраадыс иэннээх, 34 көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан кулун тутар ыйга ордук көстөр.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» каталогка киллэрбитэ. Кини «Халлаан Секстана» диэн бэйэтэ мэлдьи туһанар уонна баһаарга былдьаммыт үнстүрүмүөнүн аатын биэрбит.
Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта
Хайыы-үйэ 17 үйэ 70-с сылларыттан ыла сахалар бэйэлэрин бырааптарын быһаарсыбыттара биллэр. Ол курдук, 1676 с. үс саха тойоно – Намтан Мымах сиэнэ Нохто Никин, Хаҥаластан Тыгын сиэнэ, Бөдьөкө Бөҕө уола Маһары, Мэҥэттэн Трека Орсукаев Федор Алексеевич ыраахтааҕыны көрсүбүттэрэ. Ол баран, ыраахтааҕы ыйааҕынан, кыра дьыалалары саха тойотторо бэйэлэрэ сууттуур, дьаһаах хомуйуутугар кыттыһар бырааптаналларын ситиһэн кэлбиттэрэ. Ити дьаһааҕы хомуйар хаһаахтар үтүргэннэрин кыратык сымнатыыга маҥнайгы хардыы этэ.
Салгыы Маһары Бадьыакап 1680 с. Бороҕонтон Чюка Капчиковы, Мэҥэттэн Чугун Бодоевы кытта эмиэ Москваҕа айанныыр. Саха тойотторо иккис туруорсууларын түмүгэр биир дойдулаахтарын бэйэлэрэ салайар кыахтаммыттар. Ыраахтааҕыны икки төгүл көрсүбүт Маһары, тус бэйэтэ “князец” диэн илии баттыыр көҥүлү ылан, бойобуода кэнсилээрийэтигэр тыла-өһө ыйааһыннаммыт. Итинтэн сахалар нуучча судаарытыбатын систиэмэтигэр кыралаан өтөн киирэн испиттэрэ көстөр.
Онтон 18 үйэ иккис аҥаарыгар сахалар Россия империятын иһигэр бырааптарын туруулаһыыларын саҥа түһүмэҕэ саҕаланар. 1766 с. ахсынньы 14 күнүгэр Екатерина 2 анал манифеһынан сокуоннары бэрээдэктииргэ уонна реформалары оҥорорго көмөлөһүөхтээх “Уложеннай хамыыһыйа” диэни тэрийэр. Бу хамыыһыйаҕа империя бары муннугуттан дворяннар, куорат олохтоохторо, судаарыстыбаннай бааһынайдар, православнай таҥара дьиэтин үлэһиттэрэ уонна нууччаттан атын норуоттар бэрэстэбиитэллэрэ – барыта 600-тэн тахса дьокутаат киирбит. Көс олохтоох омуктар манна киирэр бырааптара суох эбит. Арай, Хара Бытык Маһары удьуора Соппуруон Сыраанап, төһө эмэ Иркутскай күбүрүнээтэрин кэнсилээрийэтэ сахалары көс биис быһыытынан аахпытын үрдүнэн, дьокутаатынан талыллыбыт. Кини быыбардааччыларын накааһынан, дьаһаах төлөөһүнүн түүлээхтэн харчыга көһөрөргө, Хотугулуу-илин буор-босхо ындыы таһыытын тохтоторго, саха тойотторо дьаһааҕы бэйэлэрэ хомуйалларын көҥүллүүргэ уонна, тус бэйэтиттэн эбэн, саха тойотторун, быраабын улаатыннарарга туруорсубут. Итинтэн үксэ олоххо киирэн, сахалар бэйэни салайыныыларын олуга ууруллубута.
Аны туран, “Уложеннай хамыыһыйаҕа” саха дьокутаата Сыраанап үлэлээбитэ 20 сыл буолбутун кэннэ, 1789 с. Бороҕон улууһун кулубата Алексей Аржаков-Сэһэн Ардьакыап Екатерина 2 императрицаны көрсүбүт. Онно баран кини бэйэтэ оҥорбут “Сахалар тустарынан былаанын” туттарбыт. Бу докумуоҥҥа сахалар уобаластааҕы баһылыктарын дуоһунаһын олохтуур, суобас суутун тэрийэр, олохтоохтор тылларын уонна үгэстэрин билсэр ыспыраабынньыктары аныыр, о.д.а. туһунан этиилэр. Степной Дума бэйэни салайыныы уоргана этэ. Илин Сибиир генерал-күбүрүнээтэринэн бигэргэтиллэрэ. Сүрүн родоначальнигынан Бороҕон улууһун кулубата Иван Емельянович Мигалкин талыллыбыт. Сэтээтэллэринэн – Хаҥаластан В.Павлов, Боотурускайтан И.Артемьев, Намтан К.Прокопьев, Дүпсүнтэн Л.Васильев, Байаҕантайтан А.Каленинскай, Мэҥэттэн Я.Березин диэн дьон буолбуттар. Степной Думаны тэрийиигэ Иван Мигалкины сэргэ, Дума кэнсилээрийэтин босхоломмут суруксутунан өлүөр диэри үлэлээбит Хаҥалас кулубата Николай Рыкунов-Ырыкыныап Суруксут улахан өҥөлөөх.
Саха сирин Россия холуонньалааһынын иннинэ сахалары тойоттор – бэйэлэрин ордуктарынан ааҕынар дьон (кланнар) бөлөхтөспүт улахан түмсүүлэрин баһылыктара баһылаан-көһүлээн олорбуттара. XVII-XVIII үйэ бүтэһик чиэппэригэр тойоттор бэйэлэрин былаастарын боломуочуйаларын эрэ буолбакка, ону ааһан нууччалар Сибиири салайар тиһиктэрин чэрчитинэн онтукаларын кэҥэтэри ситиспиттэрэ. Кинилэр уопсастыбаҕа дьайар күүстэрэ Саха сиригэр улууһу дьаһалта салайыыта сүһүөҕэр туруутугар көмөлөспүтэ.
Сибиир «туора уустарын» («инородецтарын») салайыы бигэ тиһигин олохтуур санаалаах ыраахтааҕы бырабыыталыстыбата былааска дураһыйар тойоттору өйөөбүтэ. Тойоттор былаастарын күүһүрдүүгэ туһуламмыт дьаһалларга саха дьонун-сэргэтин балаһыанньатын тупсарар сыаллаах дьаһаллар эмиэ бааллара: таһаҕаһы таһыы (хааһына таһаҕаһын тиэйии) ыар эбээһинэһиттэн босхолооһун, сахаларга суут көрүүтүн миэстэтигэр быһаарар быраабы биэрии, юридическай үгэстэри билинии, оскуолалары арыйыы уо.д.а.
Саха сирин Степной Думатын үлэтэ «Устаапка» көрүллүбүт кэриҥтэн таһынан тахсыбыта. Бу түмсүү улахан тэрээһиннэри тэрийбит уонна саха норуотун историятыгар дириҥ суолу хаалларбыт национальнай олохтоох салайыныы дьайыылаах уорганыгар кубулуйбута.
Аан бастакынан сэтээтэллэр – Дума чилиэннэрэ талыллар тускуллара оҥоһуллубута. Кылаабынай родоначальник (Дума бэрэссэдээтэлэ) үс сылга, Саха сирин уокуругун сэттэ улууһуттан хас биирдиилэриттэн «быстах кэмнээх сэтээтэллэр» сылын ахсын талыллара. Дума састаабыгар сэттэ «булгуччулаах сэтээтэллэр» бааллара, олорунан быһаччы улуус кулубалара буолаллара. «Быстах кэмнээх сэтээтэллэр» истэригэр дьон-сэргэ улаханнык ытыктыыр уонна билинэр дьонноро киирэллэрэ. Думаҕа куолаһы ылар бырааба суох суруксут баара. Инньэ гынан, Дума 15 киһиттэн турара. Дума бастакы састаабын чилиэннэрин ааттара манныктар: И.Мигалкин – Бороҕон кулубата, бастакы кылаабынай родоначальник; Г.Старостин – Боотуруускай кулубата; А.Сыромятников – Байаҕантай кулубата; А.Сыроватскай – Дүпсүн кулубата; И.Козлов – Хаҥалас кулубата; К.Попов – Мэҥэ кулубата; И.Винокуров – Нам кулубата; И.Артемьев – Боотуруускай ыстаарастата; А.Калининскай – Байаҕантай ыстаарастата; П.Васильев - Дүпсүн ыстаарастата; В.Павлов – Хаҥалас ыстаарастата, чаччыына; Я.Березин – Мэҥэ ыстаарастата; К.Прокопьев – Нам ыстаарастата. Итиэннэ Х.Новгородов диэн суруксут аата биллэр.
Саха сирин Думата улам-улам кыраайы салайыыга балайда улахан боломуочуйалары эрэйэр, былааска утарсар уоргаҥҥа кубулуйан барбыта. Дума чилиэннэринэн улуустарга улаханнык билиниллэр уонна салайар дьоҕурдаах бөдөҥ бас билээччилэр этилэрэ. Бэйэлэрин сололорун иһин кинилэр хамнас ылбаттара. Былаас бу уоргана эмискэ үөскээбэтэҕэ уонна «үөһэттэн» соҥноммотоҕо. Думаны тэрийэр туһунан боппуруос чопчу быһаарыллыахтаах боппуруос быһыытынан үөскээбитэ. Бу Россия историятыгар дэҥҥэ көстөр түбэлтэ буолар.
Саха сиригэр Степной Дума көмөтүнэн оҥоһуллубут «Сибиир туора уустарын салайар туһунан» либеральнай Устаап дьайар күүһүн Сэбиэскэй былаас үөскүөр диэри сүтэрбэтэҕэ. 1920-1921 сыллардаахха Сэбиэскэй Саха сирин автономиялааһын туһунан боппуруос үөскээбитэ. Бу кэмҥэ Саха сирин автономиятын иһитиннэриини бастакы суолталаах сорук быһыытынан туруорар саха национальнай интеллигенциятын үлэтэ күүһүрбүтэ. Кэлэр Саха өрөспүүбүлүкэтин балаһыанньатын барылын П.Ойуунускай бэрэссэдээтэллээх хамыыһыйа национальнай суверенитет тутуһар санаатын өттүнэн оҥорбута.
Конституция быһыытынан Саха АССР РСФСР арахсыспат сорҕотунан билиниллибитэ. Былаас үрдүкү уорганынан Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр съезтэрэ иһитиннэриллибитэ. Сэбиэттэр съезтэрин быыһынааҕы кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ үрдүкү былааһынан Саха сиринээҕи Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (ЯЦИК) – САССР сокуон таһаарар, дьаһайар уонна хонтуруоллуур үрдүкү уоргана буолбута. Ити курдук, Саха сирин дьоно-сэргэтэ бэйэтин историятыгар аан бастаан судаарыстыбаннаһы ылбыта.
Салгыы, автономнай өрөспүүбүлүкэ анал туругун, быраабын уонна боломуочуйаларын быһаарар сыалтан 1937 сыл кулун тутар 9 күнүгэр ыытыллыбыт Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр суһал ыҥырыылаах IX съезтэрэ САССР саҥа Конституциятын бигэргэппитэ. Ол барыла ССРС уонна РСФСР Конституциятын ис хоһоонугар олоҕуран оҥоһуллубута. 1938 сыл кулун тутар 26 күнүгэр РСФСР уонна САССР Үрдүкү Сэбиэтин быыбара ыытыллыбыта. САССР Үрдүкү Сэбиэтигэр 130 дьокутаат талыллыбыта. 1939 сыл ахсынньы 24 күнүгэр олохтоох Сэбиэттэр быыбардарыгар саҥа Конституцияҕа олоҕуран судаарыстыбаннай былаас уорганнарын уларытан тэрийии түмүктэммитэ. Олохтоох Сэбиэттэргэ 1450 дьокутаат талыллыбыта. Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр съезтэрин, Саха сиринээҕи КСК оннуларыгар саҥа Конституция судаарыстыбаннай былаас үрдүкү уорганын быһыытынан - өрөспүүбүлүкэ гражданнара түөрт сылга талар Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин сокуонунан бигэргэппитэ. Өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бастакы Бэрэссэдээтэлинэн ССРС бастакы уонна иккис ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата С.П.Сидорова талыллыбыта. Демократия киэҥник тэнийиитэ саҕаламмыт саҥа кэмигэр, Саха автономиятын 70 сыллаах күнүгэр – 1992 сыл муус устар 27 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтэ муус устар 4 күнүгэр ылыммыт Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституцията күүһүгэр киириитин бэлиэтиир Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин уонна уопсастыбаннас XII уочарата суох сессиятын үөрүүлээх мунньаҕа Дьокуускай куоракка ыытыллыбыта. Саҥа Конституция күүһүгэр киирбит күнэ – муус устар 27 күнэ Өрөспүүбүлүкэ Күнүнэн биллэриллибитэ.
Саҥа Конституцияҕа олоҕуран Саха Өрөспүүбүлүкэтэ сувереннай судаарыстыбанан, Российскай Федерация тэҥ бырааптаах чилиэнинэн биллэриллибитэ. Бэлиитикэ уонна экэниэмикэ өттүнэн көҥүл буолууну олоххо киллэриигэ төрүт суолталаах докумуоннар ылыллыбыттара. Ити барыта 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай суверенитетын туһунан Декларация иһитиннэриитин, Федеративнай дуогабарга уонна Российскай Федерация уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин икки ардыларыгар экэнэмиичэскэй сөбүлэһиилэргэ киллэриллибити салгыы сайыннарбыта.
Өрөспүүбүлүкэ суверенитетын сүрүн соруктарынан буолбута: бэйэ сиригэр толору былаастаах хаһаайынынан буолуу, кини айылҕатын баайын бас билээччи быһыытынан дьаһайыы, өрөспүүбүлүкэ норуоттарын олохторо-дьаһахтара-экэниэмикэлэрэ сайдарын уонна кинилэр өйдөрүн-санааларын төрүт култууратын тилиннэрэр, онон норуоттар үйэлэргэ баҕарбыт баҕаларын, кинилэр Россия атын норуоттарын кытта бииргэ көҥүллүк, тэҥ бырааптаахтык сайдарга, бэйэни бэйэ салайыныытын ситиһиигэ дьулуспут дьулуһууларын толорор туһугар ис бэлиитикэни көҥүллүк ыытыы. Бу сорук, сүнньүнэн, толоруллубута, маныаха өрөспүүбүлүкэ бастакы Президенин М.Е.Николаев өҥөтө билиниллиэх тустаах. Өрөспүүбүлүкэ сокуон оҥорор (талыллар) уонна хонтуруоллуур үрдүкү уоргана – Ил Түмэн бэйэтин үлэтин болдьоҕун иннинэ тохтоппут Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччынан буолар. Ил Түмэн үлэтин бэрээдэгэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонунан, «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сокуонунан олохтоммута.
1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр 56 дьокутааттан 35-һэ - Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар, 21-рэ - Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар талыллыбыттара. Бастакы бэрэссэдээтэллэринэн буолбуттара: Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар – Е.М.Ларионов, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар – А.П.Илларионов. Өрөспүүбүлүкэ Палаататын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыларынан – В.А.Филатов, Е.Г.Егоров, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарын солбуйааччытынан – А.В.Власов. Бастакы ыҥырыылаах Ил Түмэн Российскай Федерация судаарыстыбатын тутулугар демократическай уларыйыылар кэмнэригэр үлэлээбитэ. Бу федерализм ис дьиҥин саҥалыы өйдөөһүн, тоталитаризмтан аккаастаныы кэмнэрэ этэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин иккис ыҥырыылаах Ил Түмэнин бар дьонун дьокутааттарын быыбара 1997 сыл ахсынньы 28 күнүгэр буолбута. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонугар олоҕуран иккис ыҥырыыттан ыла палааталарга бэрэстэбиитэллэр тэҥ нуормалара - 5 сыллаах болдьоххо 35-тии дьокутаат быһаарыллыбыта. Өрөспүүбүлүкэ Палаататын Бэрэссэдээтэлинэн В.В.Филиппов, кини солбуйааччыларынан В.А.Филатов уонна И.Д.Черов, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарын Бэрэссэдээтэлинэн Н.И.Соломов, кини солбуйааччыларынан А.В.Власов уонна А.Р.Данилов талыллыбыттара.
Саха сирин парламентарийдара үлэлэрин бастакы күннэриттэн саҕалаан Российскай Федерация Федеральнай Мунньаҕын уонна федерация субъектарын сокуон оҥорор уорганнарын кытта парламеннар икки ардыларынааҕы ыкса сибээһи олохтооһун үлэтин ыыталлар. 2002 сыл ахсынньы 29 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин үһүс ыҥырыылаах Ил Түмэнин – аны билигин биир палааталаах парламент бар дьонун дьокутааттарын быыбара ыытыллыбыта. 2003 сыл тохсунньу 23 күнүгэр Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлинэн Николай Иванович Соломов талыллыбыта. 2005 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр хаттаан быыбар ыытыллыбыта, итиэннэ үһүс ыҥырыылаах Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин бар дьонун дьокутаата Ньургун Семенович Тимофеев талыллыбыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ бэйэтин ис дьиҥинэн ураты сиринэн буолар, итиэннэ бэйэтин бу уратытын чөл хаалларар туһугар, бастатан туран, толору хааччыллыылаах экэниэмикэни, гражданскай уопсастыба былааһын идеологиятын тэрийэр кыахтаах өрөспүүбүлүкэ идэтийбит, судаарыстыбаннай толкуйдаах, үрдүк билиилээх-көрүүлээх кадрдардаах буолуохтаах. Сайдыы бу хайысхата Саха Өрөспүүбүлүкэтин үгүс бэлитиичэскэй деятеллэрин дьоһун сыһыаннарын, күүстэрин-кыахтарын эрэйэрэ. 2008 сыл кулун тутар 2 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрдүс ыҥырыылаах Ил Түмэнин бар дьонун дьокутааттарын быыбара буолбута. Быыбар булкаас тиһигинэн аан бастаан ыытыллыбыта. Бар дьон дьокутааттарын састаабын аҥаара (35 киһи) биир мандааттаах уокуруктарга, оттон атын аҥаара партийнай испииһэгинэн талыллыбыттара. Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрдүс ыҥырыылаах Ил Түмэнин быыбарыгар быыбардааччы 75,09% кыттыыны ылбыта.
2008 сыл кулун тутар 20 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрдүс ыҥырыылаах Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлинэн Виталий Николаевич Басыгысов тылыллыбыта. 2013 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэһис ыҥырыылаах Ил Түмэнин дьокутааттарын быыбара буолбута. Быыбар тустаах хандьытааттары уонна партиялар испииһэктэринэн талыыны дьүөрэлээһин тиһигинэн ыытылынна: биир мандаттаах быыбардыыр уокурукка  быыбардааччылар бэрэстэбиитэллэрин орто ахсаанын нуорматыгар олоҕуран тэриллибит биир мандааттаах 35 быыбардыыр уокурукка 35 бар дьон дьокутаата талылынна, уонна быыбардыыр холбоһуктар туруорбут бар дьон дьокутааттарыгар хандьытааттар сабыылаах өрөспүүбүлүкэтээҕи испииһэктэригэр бэриллибит куолас ахсааныгар сөп түбэһиннэрэн өрөспүүбүлүкэтээҕи быыбардыыр уокуругунан 35 бар дьон дьокутаата талылынна. Куоластааһыҥҥа быыбардааччылар 45,42%-ра кытынна. Өрөспүүбүлүкэтээҕи быыбардыыр уокурукка үгүс куолас «Биир ньыгыл Россия» иһин - 47,41%, ол кэнниттэн «Сиэрдээх Россия» - 16,01%, РФКП – 12,82%, РЛДП – 6,30% бэрилиннэ. Онон, Парламеҥҥа быыбарга кыттыыны ылбыт уон түөрт партияттан түөрт эрэ партия бэрэстэбиитэллэрэ киирдэ.
Биир мандааттаах быыбардыыр уокуругунан «Биир ньыгыл Россия» туруорбут 29 дьокутаата, «Сиэрдээх Россия» - 2 дьокутаат, «Россия дьахталларын иһин» норуот партията» - 1 дьокутаат, бэйэни туруорунуу бэрээдэгинэн – 3 дьокутаат талылынна.
Онон, дьокутаат мандаатын ылбыт талыллыбыт хандьытааттар маннык партияттан турдулар: - «Биир ньыгыл Россия» Бүтүн Россиятааҕы политическай партия Саха сиринээҕи регионнааҕы салаата – 51 мандаат; - Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр «Сиэрдээх Россия» политическай партия регионнааҕы салаата – 9 мандаат; - «Российскай Федерация Коммунистическай партията» политическай партия Саха Өрөспүүбүлүкэтэтин регионнааҕы салаата – 5 мандаат; - РЛДП политическай партия Саха сирин регионнааҕы салаата – 1 мандаат; - «Россия дьахталларын иһин» норуот партията» Бүтүн Россиятааҕы политическай партия Саха Өрөспүүбүлүкэтин регионнааҕы салаата – 1 мандаат; - бэйэни туруорунуу бэрээдэгинэн – 3 дьокутаат мандаата. 2013 сыл алтынньы 2 күнүгэр буолбут V ыҥырыылаах Ил Түмэнин бастакы пленарнай мунньаҕар Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлинэн Жирков Александр Николаевич талыллыбыта.
Уранография
400px|thumb|right|Уранография атластан Орион сулустарын бөлөҕө Уранография («Сулустардаах халааны ырытыы») (лат. Uranographia: totum caelum stellatum) — Ян Гевелий оҥорбут сулустар атлаһа.
1690 сыллаахха Гевелий өлбүтүн кэнниттэн огдообото Эльжбета таһаарбыта.
Атласка 56 каарталаах: 49 туспа сулустар бөлөхтөрүн каарталара, 4 — икиилии биир графикалаах бөлөхтөр, 3 соҕуруу полюс чугаһынааҕы бөлөхтөр. Каарталарга олус точнайдык 1564 сулус киирбит.
Нижнеянскай
400px|thumb|right|Нижнеянскай Усуйаана улууһун каартатыгар
Нижнеянскай. Усуйаана улууһугар баар бөһүөлэк. Улуус кииниттэн 612 км. ыраах Дьааҥы өрүс дельтатыгар турар. 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн нэһилиэнньэтэ 3005 киһигэ тиийэ сылдьыбыта.
Билигин 386 киһи (2009 с.) олорор. Иккис Аан Дойду сэриитин кэмигэр өрүc пордунааҕы бөһүөлэк курдук тэриллибитэ. 1971 сыллаахха рабочай бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ.
Өрүс порда, автотранспортнай тэрилтэ, Аал өрөмүөннүүр сыах. Орто оскуола, кулууп, балыыһа баар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г. 400px|thumb|left|Нижнеянскай халлаан куйаартан көстүүтэ
Аттила
Аттила (395 сыл саҕаттан — 453 сыллаахха диэри олорбута) Гунн тыгына, 434 сылтан ыла гуннар улуу хааннара, Хотугу ыраахтааҕы. Кини олоҕун Европа ученайдара дьаныhан туран чинчийбиттэрин түмүгүн Франция академига Марсель Брион (Marcel Brion, 1895–1984) маннык суруйар: «Аан дойду историятыгар биллэр саамай улахан салайааччыларыттан биирдэстэринэн буолар Аттила баҕа санаатынан Европаны биир сомоҕо оҥорбутун бүгүн ханнык даҕаны омук государственнай деятеллара мэлдьэhэр кыахтара суox».
Аттила туhунан айымньылар
Аттила туhунан Европа омуктарыгар элбэх кэпсээннэр, номохтор (Нибелуннар тустарынан ырыалар уо.д.а.), романнар, пьесалар (олор быыстарыгар улуу Корней пьесата) уонна опералар бааллар. Сахалартан профессор Григорий В. Томскай (Түргэн), Франция суруйааччыларын союhун (SGDL, Société des gens de lettres) чилиэнэ, «Аттила доҕотторo» диэн романы 2001 сыллаахха французтуу тылынан суруйбута, кылгатыллан нууччалыы тылбааhа 2001 сыллаахха тахсыбыта, оттон 2005 сыллаахха толору вариана Стамбулга туроктыы тылынан тахсыбыта, ол кэнниттэн, 2007 сыллаахха, Улан-Баторга монголлуу эмиэ бэчээттэммитэ. Ол романын бэйэтэ сахалыы тупсаран тылбаастаата. Ону таhынан Түргэн «Орест — друг Аттиллы» диэн сценарийы уонна «Аттила и Аэций» диэн пьесаны суруйбута.
Крафт Иван Иванович
200px|thumb|right|Крафт Иван Иванович Иван Иванович Крафт (1859 - 1914), Саха уобалаһын уонна Енисей губерниятын губернатора.
Тыа хаһаайыстыбата
Саха сиригэр Крафт тыа хаһаайыстыбаны, сүөһү иитиини, ветеринарияны, түүлээҕи бултааһыны сайыннарар.
Доруобуйа харыстабыла
1906 - 1914 сылларга балыыһа ахсаана 63%, быраастар ахсааннара 73%, биэксэрдэр үс төгүл улааппыта.
Дьокуускай
280px|thumb|left|Дьокуускайга Крафт И.И. пааматынньыга
Енисей губерниятын губернатора
Иван Иванович ыараханнык ыалдьан Петербургка барар уонна 1914 сыл сэтинньи 21 күнүгэр өлбүтэ.. [В возврасте 54 лет от воспаления почек. Похоронен 23 ноября 1914 г. на кладбище села Никандрова Боровичского уезда Новгородской губернии /Сечас Любытинский р-н Новгородский обл. РФ/, где у него был участок земли. По инициативе советника представительства РС(Я) в Санкт–Петербурге Николая Габышева на средства администрации Новгородской области и Правительства РС(Я) был поставлен памятник. /Степанов И. Памятник Крафту в Новгородской области. // Аргументы и факты на Севере. Якутск. № 22. 2008. С. 7; Алексеев С. Памятник якутскому губернатору И. Крафту на новгородской земле. //Якутия. Якутск. 17 сентября 2009. С. 1./ В связи со 150-летием со дня рождения И. И. Крафта в Якутске планируется в апреле 2011 г. провести торжественные мероприятия./] [Труды: Положение об управлении в степных областях. Сост. по изд. 1892 г. и продолж. 1893 и 1895 гг. с разъяснениями Правительствующего сената и министерств. Составил старший советник Тургайского областного правления И. И. Крафт. Оренбург. 1898.; Судебная часть в Туркестанском крае и степных областях. Составил старший советник Тургайск. обл. И. И. Крафт. Оренбург. 1898.; Сборник узаконений о киргизах степных областей. Составил Старший Советник Тургайского Областного Правления И. И. Крафт. Оренбург. 1898.; И. И. Крафт. Из киргизской старины. Отдельный оттиск из «Тургайских областных ведомостей» за 1891 и 1899 г. и «Тургайской газеты» за 1896, 1897 и 1898 г.» Оренбург. 1900.; И. И. Крафт. Тургайский областной архив. Описание архивных документов с 1731 г. по 1782 г., относящихся к управлению киргизами. С-Петербург. 1901.; Отчет Якутского губернатора Крафта за время управления областью (1907-1908 гг.). С-Петербург. 1908.; Сборник узаконений, правил и разъяснений об инородцах Якутской области. Составил Якутский Губернатор И. И. Крафт. Якутск. 1912.; Законы и правила о ссыльно-поселенцах и их семействах. Составил якутский губернатор И. И. Крафт. Якутск. 1912. Сборник узаконений и распоряжений Правительства об административ. и обществ. устройстве и управлении Якутской области. Составил якутский губернатор И. И. Крафт. Якутск. 1912. Законы и правила о крестьянах и переселенцах Якутской области. Составил якутский губернатор И. И. Крафт. 1912.]
Бөдьөлөк (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Бөдьөлөк — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дьаҥхаады нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Бороҥ лоһуор
мини|258x258пкс|Бороҥ лоһуор, Вероника седая (Veronica incana L.)
Бороҥ лоһуор
Вероника седая, длиннолистная (Veronica incana L., V. longifolia L.). Норичниктыҥылар уруулуу уустар бөлөхтөрө.
Кылгас морфологията
Бороҥ лоһуор элбэх сыллаах синньигэс сыылар силиргэхтээх кыра от. Үүнээйи барыта хойуу сиэрэй түүлээх. Умнастара 10-30 см үрдүктээх, сэбирдэхтэрэ утарыта олороллор, уһун синньигэстэр, кэрдиистэрэ суоҕун кэриэтэ, 3-10 см уһуннаах сибэккилэрэ бытырыыс курдук үөһэ тахсаллар. Хоруоналара хараҥа халлаан күөҕэ өҥнөөх. Аһа коробкачаан, кылгас түүлээх. От уонна атырдьах ыйдарыгар сибэккилиир.
Үүнэр сирэ
Ыраас хонуу, кумахтаах, таастаах күн сырайар эниэлэр, кураанах талахтар тастара, сэндэлэс бэс ойуурдар сырай саҕалара.
Тарҕанан үүнэр сирэ
Республика бары улуустара.
Туттуллар органнара
Оттоох сибэккитэ. Сырьену сибэккилэнэ турдаҕына хомуйуллар. Куурдуллара уопсай быраабыла быһыытынан.
Химическэй састааба
Аанньа үөрэтиллэ илик. Бороҥ лоһуорга каротин, гликозид, ринатин, аскорбиновай кислота уонна алкалоид суола баара биллэр. Саха сирин услуобуйатыгар лоһуор окко аҕыйах флавоноидтар булуллубуттар. Сапониннар уонна алкалоидтар көстүбэтэхтэр.
Медицинаҕа туттуллуута
Научнай медицинаҕа туттуллубат. Литератураҕа сурулларынан, народнай медицинаҕа чэй быһыытынан ис тэһэҕэскэ, сүрэх сорох ыарыытыгар, күөмэй ыарыытыгар уонна тымныйыыга туттуллар. Лоһуор оту сахалар уруккуттан (норуот эмчиттэрэ) киэҥник тутталлар (Ф.П. Чашкин - Таатта отоһута). Көөнньөрүк эбэтэр оргутуллубут уутун араас куртах, оһоҕос ыарыытыгар, хаан баттааһына үрдүүрүгэр, сүрэх ыалдьарыгар, ньиэрбэ күүрүүтүгэр, быар ыарыыларыгар, ону таһынан ириҥэлээх, кыһыылаах ымынахтарга (чесотка) туһаныллар.
Сибиэһэй лоһуор сэбирдэхтэрин атах наһаа ууланарын утары тутталлар. Лоһуор көөнньөһүгүнэн ванна оҥостоллор, грибковай тирии ыарыыларын,кыһыылаах ымынахтары, уокка буспуту уонна өлөрүү бааһы эмтииллэр.
Лоһуор бу көрүҥүттэн ураты народнай медицинаҕа уһун сэбирдэхтээх лоһуор ходуһаларга Саха сиригэр киэҥник тарҕанан үүнэр. Бу үүнээйиттэн C битэмиин, провитамин A (каротин), дубильнай веществолар, флавоноидтар суоллара булуллубуттар. Норуокка баас оһордор эмп, атах уутун куурдарга, оргутуллубут уутун быар ыарыыларыгар, сороҕор тымныйыыга, хабах ыарыытыгар тутталлар.
Литэрэтиирэ
Басыгысова Анна Петровна, "Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ", Дь., Бичик, 2004 с. ISBN 5-7696-1872-8
Аан айылгылар
Аан айылгылар (Природные парки), Саха Сиригэр Ытык кэрэ сирдэр тиһиктэригэр киирэр араҥаччыланар сирдэр (территориялар).
Уус Куйга
400px|thumb|right|Уус Куйга Усуйаана улууһун каартатыгар Уус Куйга. Усуйаана улууһугар баар бөһүөлэк. Дьааҥы өрүс уҥа кытылыгар турар.
1967 сыллаахха рабочай бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. 1989 сыллаҕи биэрэпиһинэн нэһилиэнньэтин ахсаана 5348 киһи этэ, билигин 1366 киһи (2009 с.) олорор.
Бириистэн, суолу тутар уонна транспортнай предприятиелэр, аэропорт.
Усуйаана уонна Үөһээ Дьааҥы улуусатын таһаҕаһы тиэйииннэн хааччыйар.
Күчүс диэн көмүс хостуур сири хааччыйр геологтар экспедициялара. Орто оскуола, кулууп, балыыһа баар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Кулун тутар 10
Кулун тутар 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 69-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 70-c күнэ). Сыл бүтүө 296 күн баар.
Айан
Айан, аат. 1. Ханна эрэ ыраах сылдьыы, ыраах барыы (үксүгэр улахан соруктаах, тэриниилээх). 2. Сырыыга, суолга сыҕарыйыы тэтимэ.
Айан кустар (хаастар, көтөрдөр) - соҕурууттан кэлэр уонна барар көтөрдөр.
Кычкин Иннокентий Семенович
Аармыйаҕа институту бүтэрэн баран, Булгунньахтаахха учууталлыы сылдьан, 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Ол сыл атырдьах ыйыттан Волховскай, 1944 сылтан — Ленинградскай фроннарга сэриилэспит. Разведчик-снайпер.
Сэрии кэнниттэн Ленинградтааҕы үрдүкү авиационнай училищены бүтэрбит. Саха Сирин гражданскай авиациятын салалтатын начальнигын солбуйааччытынан үлэлээбит.
Наталья
Мэкчик күѳл
Бу Ой сэлиэнньэтин хоту ѳттүгэр баар. 60-с сылларга Абааhы Баhылай диэн кэлии киhи, Ɵктѳм диэкиттэн дииллэр, бу күѳл соҕуруу баhыгар, арҕаа ѳттүгэр «землянка» курдук дьиэлээх этэ. Бу киhи аатынан «Абааhы күѳлэ» диэн ааттанан хаалбыта хомолтолоох. Бу маны кырдьаҕастар олох сѳбүлээбэттэр. 2009 сыллаахха 100 сааhын томточчу туолбут Адамова Александра, тѳрүт Нѳмүгү олохтооҕо маннык кэпсээбитэ: «Мэкчэ Ичээн диэн эмээхсин олорбут сирэ. Ол кини арааhа бу күѳл хоту ѳттүгэр баар ойуурга турар этэ. Ол иhин аата Мэкчэ күѳлэ диэн». Эмиэ кырдьаҕастар Мэкчэ буолбакка Мэкчик диэн этэллэр.
Ичээн, урукку ѳйдѳбүлүнэн, ойууннаабатар да, кѳннѳрү дьон кѳрбѳтүн-истибэтин кѳрѳр-истэр, холобур, кѳтѳр-сүүрэр кэпсэтиитин, ол-бу абааhы, саҥатын уонна да атыны, истэн ѳйдүүр дьоҕурдаах киhи. Кѳрбүѳччү. Сахалыы кылгас тылдьыт. Г.Ф.Сивцев Якутскай 1979.стр. 56.
Афанасьев Михаил Алексеевич
Михаил Алексеевич Афанасьев - Дүпсүн улууһун I Өспөх нэһилиэгиттэн төрүттээх. Маҥнай дойдуттугар үөрэнэн баран кылгас кэмҥэ Илин Хаҥалас улууһун Бүтэйдээҕэр политсыылынай П.П. Подбельскай аспыт оскуолатыгар үөрэммит. Кэлин 1897 сыллаахха Москватааҕы императорскай университет юридическай факультетын бүтэрэн Москва, Рязань уобаластарыгар, кэлин Саха сиригэр юриһынан үлэлээбит.
Наталья
Мэкчэ (күтээ, хопоо) - кылгас саҕынньах.
Мэкчикээн, мэкчики, бүүчээн. Эмиэ бу тылдьыкка кѳрѳбµт. Стр. 88
Ол аата бука мэкчики диэн быhыылаах. Бүүчээн диэн (абаҕа, дьаадаҕас, мэкчики, мэкчикээн, тайах абаҕата). Ыыраахтаах туйахтаах, кылгас кутуруктаах, таҥхаҕар уҥуохтаах кыра кыыл. Нууччалыы кабарга. Стр. 37
Таҥхаҕар- (положение корпуса, при котором передняя часть туловища ниже задней, например у медведя).
Таҥхай (быть наклоненным книзу передней частью. Стр. 375 Якутско-русский словарь. Москва 1971).
Ол аата Мэкчик эмээхсиммит бүгүрү кырдьыбыт, түѳкүйүн тайаҕар хаамар, таҥхайан бүүчээни санатар буолбут диэн ѳйдѳбүл. Саха омук дьүhүннүүр баай тыллааҕын сѳпсѳhүѳххэ сѳп.
Күѳлбүт аатын тѳҥүннэрэн Мэкчик күѳлэ диэххэйиҥ уонна бу аныгы кэмҥэ оннооҕор хартыына даҕаны уруhуйдатыахха сѳп эбит: Күѳл аттыгар Мэкчик эмээхсин тайах тайанан үйэлэри уҥуордаан кѳрѳн турарын…
Мэкчик күѳл билигин уларыйда. Илин ѳттүгэр баар ойуурга оҕо сылдьан дьэдьэнниир ойуурбутугар дьиэ бѳҕѳ дьэндэспит. 60-с сылларга  күѳл уолан түгэҕэр эрэ кыра уулаах этэ, күѳл дириҥ буолан сыырыттан хайыҥарынан, салаасканан хатааҥылыыр буоларбыт, күhүн туох эрэ саhархай сибэккилээх от үүнэрэ, ону тууран ылан бырахтахха таҥаска сыстан хааларын иhин, онон бырахса оонньуурбут, арыый уоскуйан баран таҥаспытыгар сыhыаран санныбытыгар «эппилиэт» (эполет), «мэтээл» оҥосторбут бу баар курдук. Билигин уута туолан, күѳл да күѳл, оннооҕор сорох сыл муҥхалыыр да түгэннэрэ баар, илиминэн хас да ыал балыктыыр, туулааччы да баар. Тѳгүрүччү олорор ыаллар ойбон алларан сүѳhүлэрин уулатан абыраналлар. Күѳлбүт үтүѳ аатын туруорсубут Нѳмүгү кырдьаҕастарыгар Уйбаан, Тамара Прокопьевтарга барҕа махтал. Ɵссѳ даҕаны былыргыны сѳргүтэн аныгы олоҕу тускулаан!
Эһэлэр уустара
Эһэлэр уустара (, род Медведи) Эһэтиҥилэр кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр бу ууска киирэр икки көрүҥ баар.
Малгин Петр Егорович
Малгин Петр Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Игидэй нэһилиэгэр Таатта улууһугар төрөөбүт. Баайаҕа оскуолатын алын сүһүөх кылааһын бүтэрбит. Булчутунан, таһаҕас тиэйэччинэн үлэлии сылдьан аармыйаҕа 1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ
Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ (, Семейство Медвежьи) — Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэр. Саха сиригэр биир ууска киирэр икки көрүҥ баар.
Малгин Петр Егорович
1941 сыл ахсынньытыгар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Сочинение сахалыы
Аҕам олоҕо Реас Кулаковскай Мин санаабар, кинигэ ааттара ааҕаччыга аҕатын нөҥүө хайдах курдук үөрэх наадалаҕын өйдүүргэ уонна олох Ыарананнарыттан толлубат санааны тиэрдэ сатаатабыт бу кэпсээни ааҕан баран, хайдах эрэ ыарахан, киһиэхэ өйдөппөт дии (саныый) санаабатым, онтон ортотугар тиийэн баран, бэйэм интириэһиргэн аахпытым. бэйэм интириэһиргэн м.с
Иванова Анастасия РЯЛ-17
Тииттээх күѳл Тииттээх күѳл хоту баҺыгар билигин даƼаны аƼыйах тиит үүнэр, биҺиги оƼо эрдэхпитинэ үрдүк эмпэрэƼэ аарыма тиит баара, ол тиит эмпэрэтэ суураллан билигин суох. Күѳллэрбит ѳрүс хочотугар баар буоланнар, былыргыта бары хочо үрэхтэрин сорƼолоро, нууччалыы «старица» диэн. Ол былыргы кэм үрэхтэрэ быстаннар, дириҥ ѳттѳ күѳл буолан турдахтара. Yрэх сорƼото буолалларын кырдьаƼастар бэрткэ диэн туhаналлар эбит. АƼам Ой сэлиэнньэтигэр сэбиэт бэрэссэдээтэлэ буолан олорон, бу Тииттээх күѳл саас аайы халааҥҥа уутуйдун диэн анаан-минээн холлороон хастарбыт (ханаал) Бѳдѳҥкѳй диэн үрэхтэн (боротуоха дииллэр) сүүсчэкэ миэтэрэ хаспыттар бу 60-с сылларга. Бу холлороон билигин даƼаны туттуллар. Онтон улахан халааҥҥа уу Тииттээх күѳлү уҥуордаан ходуhаны күѳл сүтэр, Тѳҥүргэстээх, Тураахтаах күѳллэргэ оннооƼор бэйэтин соботуттан бэрсэр, Тииттээх күѳл дириҥ буолан «аарыма» улахан соболордоох, ону «урусхал собото» диэн ааттыыллар. Халаан кэнниттэн кып-кыра кѳлүччэттэн кыра муҥханан оннук соболору таhааран үѳрүү-кѳтүү үксээччи. Тииттээх күѳлү бэйэтин кыайан муҥхалаабаттар. Онтон былыр маннык эбит: «Биирдэ Эргис ойуун Ынах арыытыгар оттуу сылдьан Тииттээх күѳлү муҥхалаабыт. Онно тоƼус хоппо балык кэлбит. Ону кѳрѳн баран ойуун эппитэ үhү: «Оо, быйыл ѳлѳр дьылым буоллаƼа. Эбэм онньуубун биэрдэƼэ», диэбит. Кырдьык даƼаны Тииттээх балыга былыр даƼаны, аны даƼаны муҥхаƼа кэлбэт саҥнаах». Дьэ кырдьык Тииттээх күѳл баар суох күѳлбүт, иhэр уубутун онтон ылар этилэр, билигин даƼаны кыhын иhэр уубут мууhун онтон ылабыт, онтон ходуhаƼа баар күѳллэрбит соболорунан дьадьайдахтарына халаан уутун нѳҥүѳ Тииттээх күѳлбүт барахсан соболоруттан бэрсэн күѳллэрбит эмиэ собо балыгынан байан бараллар. Тииттээх күѳл Ытык күѳл. ОƼо сылдьан кѳрдѳххѳ Тииттээх күѳл эмпэрэтигэр хараҥаччы хото соƼустук уйаланар этэ, улаатан баран күѳл хоту баhыгар, чычаас ѳттүгэр тугунуок балык барахсаны баhан ылар кэмнэр бааллара. Биир кураанах тиит кѳҥдѳйүгэр 60-сс кугас кырбый уйаланар этэ. Ол тиит билигин даƼаны турар, сууллара чугаhаабыт, билигин даƼаны кырбый уйаланар эбит. Ону аныгы кэм буолан, хаартыскаƼа, киинэƼэ уhулан үѳрэтэн, 7-с кылаас үѳрэнээччитэ Борисов Тимофей дакылаат суруйан, орнитологиянан дьарыктанан республикаƼа I миэстэни ылбыта хайƼабыллаах. Бу Тииттээх күѳл үрдүгэр Ойуунуская Сардаана Платоновна дьиэ туттан олохсуйбута. Бу 90-с сыллар саƼаланыыларыгар. Аан бастаан кэлэн Нѳмүгү ытык сиригэр аал уот оттон алƼаабыта уонна эппитэ: «АƼам ѳбүгэлэрин дойдуларыгар Ытык сиргэ олохсуйарга сананным, Ытык сир туора кѳрүмэ!»
Майа (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Майа — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Майа нэһилиэгин киинэ.
Сыһыан тыл
Сыһыан тыл — саҥарар киьи этэр санаатыгар тус сыһыанын биллэрэргэ туттар анал тыла.
Сыһыан тыл уларыйбат. Этиигэ бүтуннүтугэр сыһыаннаах эрээри этиигэ чилиэн буолбат. Үксүгэр кыбытык тыл курдук өйдөнөр. ''Хомойуох иьин, оннук буолан таҕыста. Аня, үгэһинэн, улаханнык күллэ. Ол саҕана, кырдьык, дьиэ иһигэр сүр улахан тыас иһиллиннэ. Биллэн турар, үсүһүн хайдах өлүөхпүнүй?''
Сыһыан тыл араас сана чааһа, тыл ситимэ, этии быстаҕа сыһыаны көрдөрөр дэгэт суолтата таастыйан хааларыттан трүттээх. Сыһыан тыл уөскээбит төрүтүнэн икки бөлөххө арахсар:
Бастакы бөлөххө билиҥҥи саха тылыгар ханнык саҥа чааһыттан, хайа тылтан киирбитэ кыайан араҥаламмат тыллар уонна сомоҕотуйбут ситимтэн төрүттээх төрүт сыһыан тыллар киирэллэр, Холобур, быһыыта, бадаҕа, быһата, хата, бэйэ, айылааҕын, баатыгар, мэктиэтигэр, баҕардар, сатаатар; наай гыннар, бэрдэ буоллар, сатаан бардаҕына, өлүү түбэлтэлээх, кырдьыга баара, о.д.а.
Иккис бөлөххө тус суолталаах эрээри сыһыан тыл өйдөбүллэммит тыллар уонна тыл ситимнэрэ киирэллэр. Холобур: кырдьык, холобур, дьинэ, сураҕа, бастакытынан, дьолго, уопсайынан, үчүгэй, адьас, аны, ыыра, бостуой, таах сибиэ, биллэр, сатаммат, муҥутаан, чуолаан; биллэн турар, туох буолуой, бэл диэтэр, ол аата, бэлэм сылтах, биир үксүн, айыы даҕаны, таах даҕаны, кэм буолуо, ол иһин да, о.д.а.<references group="Сүрүн сигэлэр" /> Саха тыла. Тыл баайа. Саҥа дорҕооно. Тыл тутула (Филиппов Г.Г., Винокуров И.П.)
Саха бүттүүн тыла
Саха бүттүүн тыла — саха барыта билэр, туттар лиэксикэтэ.
Бу араҥа атын хайа да араҥаттан киэҥ, олох-дьаһах бары өттүн хабар.
Бу араҥа иһинэн сурук уонна кэпсэтии тылын араарыахха сөп. Сурук тылын баайынан литературнай тылга туттуллар, нуорма буолар тыл өйдөнөр. Оттон кэпсэтии тылын лиэксикэтэ литературнай нуорма буолбат.(Гаврил Гаврильевич Филиппов, Иван Петрович Винокуров «Саха тыла» 26 сирэй). Саха сэһэннэрэ уонна остуоруйалара, таабырыннара уонна чабырҕахтара, ырыалара уонна тойуктара, өһүн хоһоонноро уонна тылын номохторо үрдүк уус-уран күүстээхтэр. Оттон саха олоҥхото аан дойду норуоттарын бастыҥ эпическэй айымньыларыгар киирсэр.
Бүттүүн тыллар истэригэр аан маҥнай сүрүн тыллар фоннарын (нууч.основной словарный фонд) араараллар. Сүрүн тылларынан ким ханна баҕарар (говордарга эмиэ), хаһан баҕарар (үйэлэр усталарыгар), туохха баҕарар (олоххо-дьаһахха, дьыалаҕа, хаһыакка, хайа ба5арар жанрга, стилгэ даҕаны) туттааччы.
Ахсынньы
right|thumb|Ахсынньы [[Très riches heures du duc de Berry]] Ахсынньы - 12 ый.
Саха бүттүүн тыла
Сүрүн тыллар маннык уратылаахтар : 1) Сүрүн тыллар олоххо-дьаhахха куннэтэ мэлдьи баар өйдөбуллэри бэлиэтииллэр . Холобур: сир, уу, күн, салгын, уот, эт, ас,үүт, бас, атах, сүрэх, дьиэ, мал, бар, тур, утуй, ол эбэтэр мэлдьи туттуллар аат тыллар, даҕааһыннар, туохтуурдар, солбуйар ааттар, ахсаан ааттар уо.д.а. 2)Сүрүн тыллар хайа баҕарар түөлбэ сиргэ, идэ5э, дьон эргимтэлэригэр бүттүүн туттар тылларынан буолаллар. 3)Сүрүн тыллар ахсаанынан соччо элбэхтэрэ суох уонна бүттүүн тылларга олох, киин буолаллар. Холобур: эт-этии, эт-эттик, көр-көруу, көрүнньук, аһыы-аһыы(окисел), суруй-сурук, суруйааччы уо.д.а. 4)Сүрүн тыллар уйэлэр усталарыгар сүнньүнэн уларыйымтыалара суох буолаллар: эргэрбэттэр, сүппэттэр, соччо элбээбэттэр даҕаны. 5)Саха тылыгар сүрүн тыллар бары кэриэтэ төрүт бэйэтин (исконнай) тылларынан буолаллар уонна атын уруулуу тюрк омуктар тылларыгар ханыылаахтар.
Ахсынньы
Түөлбэ тылыгар
ортоку кыһыҥҥы ый; үрэх суокурун ыйа; хараҥа ый.
Кулун тутар 11
Кулун тутар 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 70-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 71-c күнэ). Сыл бүтүө 295 күн баар.
Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ
Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэр. Саха сиригэр 6 ууска киирэр көрүҥ баар:
Депутатскай
400px|thumb|right|Депутатскай Усуйаана улууһун каартатыгар
Депутатскай. Бөһүөлэк, Усуйаана улууһун киинэ.
Тыллар суолталарынан тигиллэрэ
Суолталарынан көрөн тыллары тус-туҺунан бөлөхтөтөлүөххэ сөп. Оннук бөлөхтөөҺүнү үгэс курдук икки суол бэлиэнэн оңоруллар:
Депутатскай
Силээннээх сиһин кытыытыгар турар. Дьокуускайтан салгынынан 1025 км.
Тыллар суолталарынан тигиллэрэ
а) суолталарынан ис хоҺоонун уопсай майгытынан,
Үйэлэри уҥуордаабыт мэҥэ бэлиэбит
Хас да сыллааҕыттан бэттэх «Туоһунан ураһа оҥоһуллухтаах үһү, республика улуустарынан иистэҥньэҥнэрэ бары кыттыһан тигиэхтээхтэр» диэн кэпсэтиини истэр буолбуппут. Иискэ ууска сыһыана суох, борустуой дьон өйдүүрбутунэн, улуустар улахан Моҕол Ураһаны лоскуй-лоскуйунан уллэстэн тигэн баран, холбуу тутан оҥорон таһаарыахтаахтар.
Тыллар суолталарынан тигиллэрэ
б) төҺө элбэх суолталаахтарынан.
Үйэлэри уҥуордаабыт мэҥэ бэлиэбит
Туос ураһаны — саха культуратын биир чыпчаал айымньытын билиҥҥи кэмҥэ туруоран, кэлэр көлүөнэлэргэ хаалларыыны саха народнай суруйааччыта Дмитрий Кононович Сивцев — Суорун Омоллоон өр сылларга ыра санаа ымыыта оҥосто сылдьыбыта биллэр. Дьэ онтон ытык киһибит тимир ууһун, норуот маастырын, саха дьоно — сэргэтэ улаханнык ытыктаан, ылынан, сэргээн истэр бөһүлүөгүн, СРП. А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреатын Борис Федорович Неустроевы — Мандар Ууһу кытта көрсүһэн ирэ — хоро сэһэргэһиитэ бу кэскиллээх дьыалаҕа хамсааһын саҕаланыытыгар төрүөт буолбута.
Тыллар суолталарынан тигиллэрэ
Суолталарынан ис хоҺоонунан тыллары конкретнай уонна абстрактнай суолталаахтарга араарыллар.
Депутатскай
Иккис Аан Дойду сэриитин кэнниттэн хорҕолдьуну хостуур сиргэ төрүттэмитэ.
Үйэлэри уҥуордаабыт мэҥэ бэлиэбит
Борис Феедорович Суорун Омоллооннуун, кыраайы үөрэтээччи Егор Дмитриевич Андросовтыын Моҕол Ураһаны тутуу туһунан кэпсэтиилэр кэннилэриттэн Таатта Чөркөөҕөр турбут туос ураһа туһунан маннык бэлиэтээн суруйар: "Үһүөн, төбөбүтүн холбуурдуу төҥкөһөн, чочумча саҥата суох сөҥүөрэн олрбуппут, үһүөн тус — туһунан тугу эрэ санаатахпыт. Оттон үлэбит күөстүү оргуйбута: Егор Дмитриевич маастардаан, Егор Кузьмич Щукин — Бурҕаат Уус (сааһын тухары тимир, мас ууһа) уонна Михаил Леонтьиевич Алексеев — Туһалыыр Мэхээлэ (сааһын тухары мас ууһа) туппуттара 1978 сыллаахха тутуллан бүппүтэ. Алта испэ туоһун мин манна дьиэбэр оҥорбутум, тигэр кыаҕа суох буолан, силиминэн туттаран аттарбытым. Оччотооһу куйаха силим сииги тулуйбат буолан, кэлин ойуулара хоннон түспүттэрэ. Билигин икки эрэ испэ туос элэмтэлэрэ ордон тураахтыыллар. Өбүгэлэрбит ситииннэн тигиилэрэ эбитэ буоллар, билигин да сабыс саҥатынан дьэрэлийэн турар буолуох этэ.
Тыллар суолталарынан тигиллэрэ
Конкретнай суолталаах тыллар барымтаны уонна көстүүлэри бэлиэтииллэр. Оттон барымтаны уонна көстүүлэри киҺи билгэтинэн (хараҕынан көрөн, истэн, этигэр биллэринэн, сытынан, амтанынан) быҺаччы билэр, а.э. барымта, көстүү киҺибилгэтигэр биллэр. Конкретнай суолталаах тыллар суолталарынан ис хоҺоонун уратыыта итиниэхэ. Бу бөлөххө, холобур, маннык тыллар киирэллэр: мас, уу, салгын, киҺи, дьиэ, ас (пища), тимир (железо), хайа, түннүк, кинигэ, кумах, таңас, түү, суол (барымта өйдөбүллэрэ), тымныы, тыал, сырдык, сыт (запах), уот, аҺыы (кислый), кыҺыл, инчэҕэй (көстүү өйдөбүллэрэ).