cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Наркотик тарҕаныытын утары
2001 сыллаахха балаҕан ыйын 29 күнүгэр буолбут Россияҕа куттал суох буолуутун сэбиэтин мунньаҕар наркотиктар тарҕанан иһиилэрин туһунан кэпсэппиттэрэ. Кэнники кэмҥэ Россияҕа наркоманнар ахсааннара 10 төгүл элбээбит диэбиттэрэ. Президент Путин В.В. синтетическэй наркотиктар ордук кутталлаахтарын, киһи түргэнник тутулуктаах буолан хааларын бэлиэтээн эппитэ. В.Рушайло Россияҕа кэлэр наркотиктар, ордук героин 80 бырыһыаннара Афганистантан кэлэрин кэпсээбитэ. Бу 21-с үйэҕэ аны наркотиктар тарҕаныыларын утары охсуһуу күүһүрэрин ыйбыттара.
Ураан
Ураан диэн Күнтэн cэттис, Күн систиэмэтигэр улаханынан үһүс уонна маассатынан төрдүс планета. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.
Наркотик тарҕаныытын утары
Бары дойдулар наркотиктары атыылааһыны утары охсуһаллар. Элбэх наркотиктары тутан, былдьаан ылан уматан кэбиһэллэр. Атыыга барыахтаах наркотиктары аҕыйатан, суох оҥорон кэбиһэллэрин кыайыыны оҥорбут курдук ааҕыналлар. Ырыынакка киирэн атыыга барыахтаах чааһын тутан ылан суох оҥороллоруттан наркотиктар сыаналарын аһара үрдэтэллэрин салайааччылар аахсыбаттар.
Маннык быһыылаахтык охсуһуу саҕаламмыта төһө эмэ өр буолла эрээри туох да туһаны аҕалара биллибэт. Бу курдук охсуһуу тоҕо сыыһа буоларын, арыгыны утары охсуһуу буолан ааспыт холобурдарынан быһаарыллар.
Эдэр, иллэҥ, элбэх харчылаах дьон боруобалаан көрө сылдьан наркотикка ылларбыттарын билбэккэ да хаалаллар. Доруобуйаҕа дьайар күүһэ улахана бэрдиттэн уонна наркоман буолбут дьон өйдөрө-санаалара мөлтөҕүттэн кыайан быраҕа охсон кэбиспэттэр. Наркотик киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыта арыгы курдук буолан баран быдан күүстээх. Олус түргэнник өйү көтүтэр. Киһи бэйэтэ өйө көтөрүгэр үөрэнэ охсон хааларыттан сирдээҕи, көннөрү дьон олохторунан астыммат буоларын үөскэтэ охсор. Өй-санаа көҥүл көтө сылдьара, итинник өйдөбүлү иҥэрэн кэбиһэр. Итиннэ эбэн биэрдэххэ, аныгы баай дьон оҕолоро атаахтара бэрдиттэн кыра эмэ тулуурдаах буолуу диэн өйдөбүллэрэ суоҕа, ордук түргэнник наркотикка ылларалларыгар тириэрдэр. Кинилэргэ хаһан баҕарар наркотик наада буола турар. Наркотик ырыынагар ахсаана аҕыйаатаҕына сыаната биллэрдик үрдээн барара быһаарыллар.
Ырыынакка героин сыаната үрдээн иһэриттэн наркоманнар эрэйдэрэ элбиир, көрдүү, була-тала сатыыллар, бэйэлэрэ оҥостоллор. Дьадаҥы өртүлэрэ харчылара тиийбэтиттэн араас халааһыннары, саба түһүүлэри оҥороллоро эмиэ эбиллэр.
Аан дойдуга наркотик эргиирэ ити курдук хаһан да аҕыйаабакка эбиллэн эрэ иһэр чинчилээх. Төһө күүскэ охсуһан, наркотигы суох оҥорон истэх аайы, сыаната өссө ыараан элбэх барыһы биэрэр буолан иһэр. Ол аайы элбэх барыһы ылаарылар дьарыктанар дьон элбээн биэрэн иһэллэр. Наркотигы кытта аҥардастыы бобон-хаайан, суох оҥорон охсуһуу сабыдыала төттөрү өттүгэр охсоруттан, эдэрдэри күүскэ угуйарыттан балаһыанньа ордук уустугуран иһэр.
Билигин үгүс омуктар наркотиктары бобон уонна суох оҥорон дьон туһаналларын тохтотуохтарын баҕараллар. Ол эрээри туох бобуулаах, хааччахтаах баарын эдэрдэр хайаан да боруобалаан көрөр, булар-талар идэлэринэн аан маҥнай эдэр дьон наркоман буолан хаалан эрэйдэнэллэр.
Наркотиктары суох оҥорон, бобон охсуһуу наркотиктар сыаналарын олус үрдэтэр. Наркотик ырыынагар тиийбэт буолан хаалыыта көрдүүр дьон элбээн хаалыыларын таһаарар. Төһө элбэхтэр наркотикка наадыйаллар даҕаны сыаната соччонон үрдээн биэрэн иһэр. Ити иһин наркотигы үүннэрэн уонна оҥорон атыыга таһаарааччылар хаһан даҕаны ночоотурбаттар. Куруук барыстаах буолан тахсаллар. Эргиэмсиктэр наркотик киһиэхэ дьайыытын сатаан туһаналлар. Хаста да күүстээх наркотик дьайыытыгар түбэстэҕинэ киһи бэйэтэ наркоман буолан хаалыан сөп. Наркоманнар аҕыйаабакка ахсааннара эбиллэн эрэ иһэр.
Ырыынакка наркотигы суох оҥорон эбэтэр аҕыйатан охсуһуу букатын сыыһа суолу тутуһуу, халыйыы буолар. Наркотик сыаната үрдээһинэ кыахтаах баай дьон оҕолоро аан маҥнай наркоман буолалларын үөскэтэр. Кинилэр харчылара элбэҕиттэн төһө баҕарар сыаналаах наркотиктары булан туһанар кыахтаахтар.
Сайдыылаах омуктарбыт элбэх харчылаах дьоннорун оҕолоро урут бастаан наркоман буолуулара, бу дойдулар салайааччылара наркотиктары кытта сатаан охсуһар кыахтарын суох оҥорон кэбиһэр. Салайааччылар быстах, наркотиктары олус түргэнник суох оҥоро охсор санааларыгар оҕустараннар, түргэнник оҕолорун эмтии, көннөрө сатааннар наркотиктары суох оҥоруу, бобуу өттүгэр салаллан хааллылар. Онтон бобуу уонна хаайыы эдэр дьону үөрэтиигэ төттөрү өттүгэр охсуулаах буолан тахсарын билигин да ситэ арааран өйдүү иликтэр.
Афганистаҥҥа 90 тыһ. гектар сиргэ мак ыһаллар эбит. Ордук элбэхтик Герат диэн провинцияҕа. Героины оҥорор 400 цех, лабораториялар бааллар эбит. Оҥорон таһаарар героиннарын биир килограмын сыаната 25 эрэ доллар буолар эбит. Афганистаҥҥа оҥорор наркотиктарын Таджикистанынан, Киргизиянан, Россиянан Европаҕа атыылыы таһаараллар диэн Россия радиота солуннары кэпсиир.
21-с үйэ саҕаланыытыгар Америка Холбоһуктаах Штаттарын салайыыларынан НАТО государстволара Афганистан сайдыыта суох государствотын утары сэриини саҕалаан кыайыыны ситистилэр. Бу сэриини наркотиктары утары саҕаламмыт бастакы улахан сэриинэн ааттыахха сөп. Сайдыылаах дойдуларга Афганистан маагы дэлэччи үүннэрэн героин диэн күүстээх наркотигы оҥорон атыыга таһаарара олус буортулаах этэ диэн быһаараллар.
Саҥа 3-с тыһыынча сыллар наркотиктары утары сэриини биллэриинэн саҕаланнылар. Киһи--аймах олоҕор, аһылыгар сайдыыны киллэрэр, өйүн-санаатын буккуйар наркотигы кытта охсуһуу олус уустук уонна ыарахан буоларыгар ханнык да саарбаҕалааһын суох. Дьон өйө-санаата ордук бөҕөргөөн, тулуурдаах, өһөс буолан наркотик дьайыытыгар кыаттарбат кэмэ кэлэригэр олус уһун бириэмэ наада буолара сэрэйиллэр. (1,18).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №258. 18.06.2015.
Ислаам
Ислаам эбэтэр ислам (الإسلام; al-'islām) диэн VII үйэҕэ арааб көрбүөччүтэ Муhаммед төрүттээбит аан дойду биир бөдөҥ итэҕэлэ. Кини атын Таҥара үөрэхтэриттэн уратыта диэн уһулуччу монотеизмы (биир Таҥараны) уонна кытаанах сиэрдэри тутуһар.
Мусульмааннарга итэҕэл диэн көрбүөччү этиитин билинии буолар. Итэҕэйии алта сүрүн чаастан турар:
Маны таһынан Ислам ирдэбилин толорорго биэс сиэри-туому халбаҥнаабакка толороллор. Бастатан туран, соҕотох айбыт Айыыны уонна көрбүөччү Муhаммеды билинии буолар. Иккиһинэн — күҥҥэ биэстэ намаас ааҕыы. Үсүһүнэн — дьадаҥыларга анаан түһээн төлөөһүн (закят, садака). Төрдүһүнэн — Рамадаан кэмигэр кураанах күннэниини тутуһуу. Бэсиһинэн — Меккаҕа сылдьыы.
Seagate
Seagate Technology — көмпүүтэр өйүн оҥорор эйгэҕэ сир үрдүнэн саамай улахан тэрилтэ буолар. Салалтата АХШ-ка, Калифорния штаатыгар Скотс Уалли куоракка баар. 1979 сыллаахха төрүттэммитэ. 2005—2006 сыллардаахха Maxtor Сингапур тэрилтэтин атыыласпыта.
Кирибати
Кирибати диэн Чуумпу океан киинигэр баар арыы дойду. 32 атоллтан турар. Иэнэ 3,500,000 км2. Дойду бу омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр кыттааччылара: Нациялар Доҕордоhуулара, ОХП, Аан дойдутааҕы баан уонна Холбоhуктаах Нациялар.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-08
Атырдьах ыйын 1—31 күннэрэ
100px|мини
Өҥүр
Өҥүр эбэтэр өҥүс — ханнык эмит үүт ас (холобур кымыс) уһуннук турбут иһитин түгэҕэр, ис эркинигэр сыстыбыт хойуу көлбөх.
Туттуллуута: иһит түгэҕин өҥсө, кымыс өҥсө.
Гагаузия
Гагау́зия, Гагауз сирэ эбэтэр Гагау́з Ери́, докумуоҥҥа АТО Гагаузия (, Găgăúzia) — Молдавия соҕуруу өттүгэр баар автономия. Гагаузтар олохтоох ахсааныттан 50 % ордук сирдэригэр, референдум түмүгэр автономияны утарбатах нэһилиэнньэлээх пууннарга тэриллибитэ.
Чочум
Чочум сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ.
Өлүөнэ уҥа кытылын аттыгар Алдан өрүс төрдүн таһыгар Лүҥкүбэй уонна Белянка үрэхтэр икки ардыларынан сытар.
Чочума өрүс хочото быһа охсор. Устата 80 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1363 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кириллица
Кири́ллица (кирииллиссэ) — хас да суолталаах тиэрмин:
Кирииллица аата бастакы славян алпаабыта глаголица ааптара Кириил аатынан ааттаммыт. Кирииллиссэни бэйэтин Кириил уонна Мефодий диэн миссионер манаахтар үөрэнээччилэрэ кэлин айбыттара. Урут Орто үйэлэргэ сыыппараны суруйарга эмиэ туһаныллара. Бастакы кирииллэссэнэн суруллубут суруктар IX уонна X үйэлэр кирбиилэригэр баар буолбуттара. Алпаабыт Болгарияҕа айыллыбыт буолуон сөп. Аан бастаан гириэк алпаабытын 24 буукубатыгар 19 гириэк тылыгар суох дорҕооҥҥо сөп түбэһэр буукубалары эппиттэр. X үйэттэн кирииллиссэни Руська туһанар буолбуттара.
Маннык славян тыллара кириллицаҕа олоҕурбут алпаабыттаахтар:
Арассыыйа суруктаах-бичиктээх омуктара бары кэриэтэ кириллицаҕа олоҕурбут алпаабыттаахтар. Бу сокуонунан мэктиэлэнэр.
Ону таһынан славян буолбатах омуктартан кириллица Монголияҕа уонна кэккэ урукку Сэбиэскэй Сойууска киирэр дойдуларга туттуллар.
Кирииллиссэни элбэхтэ уларыппыттара. Ордук улахан реформаны Иван Федоровтан саҕалаан печатниктар уонна судаарыста диэйэтэллэрэ, холобур, Бүөтүр I, оҥорбуттара. Реформа сүнньүнэн буукуба ахсаанын аҕыйатыыга уонна буукубаны судургутууга туһаайыллара. Ол эрээри, уустугурдуу да баара, холобур, Н.М. Карамзин XVIII үйэҕэ ё буукубаны е буукубаҕа умлауту (буукуба үрдүнээҕи икки туочуканы) эбэн оҥорбута.
Нуучча тылын аныгы алпаабытыгар 33 буукубалаах. 1918 с. алтынньы 10 күнүгэр тахсыбыт "Саҥа арпагыраапыйаны киллэрии туһунан" дэкириэтигэр саҥа алпаабыкка Арассыыйа 1918 сыл алтынньы 15 күнүттэн көспүтэ.
Эйим (чүөмпэ)
Эйим - өрүс, үрэх дириҥиир сирэ, чүөмпэтэ.
Сотуун өлүү
Сотуун өлүү (Сибирская язва «Сибиир бааhа», Anthrax) диэн сытыы сыстыганнаах ыарыылартан ордук кутталлаахтара, тыа хаһаайыстыбатын сүөһүлэрин барыларын хабар.
Ыарыы олохсуйуута уонна тарҕаныыта
Сибиир бааhыттан көтөртөн ураты сүөһү (кыыл) барыта уонна дьон эмиэ ыалдьаллар. Ыарыылаах сүөһү, өлүк уонна онтон сүлүллүбүт тирии, хаан, сүөһүттэн ылыллыбыт бородууксуйа, ону тэҥэ ыарыы микробтарынан тунуйбут мэччирэҥ, уу, дороххой уонна да атын сүөһү аһылыга, ноһуом, сүөһү өлүгүн көмөр сир, тириини таҥастыыр тэрилтэлэр бөхтөрө-сыыстара, сүөһү уҥуоҕа, муоһа, түүтэ, онтон да атына бука бары бацилла олохсуйар эйгэтинэн буолаллар. Сүөһү бациллалаах аһылыгы сиэтэҕинэ, араас эттиктэртэн тириитэ баастаах сиринэн уонна хааны уулуур бырдахтар (кумаар, күлүмэн эҥин) тириини дьөлөн супту оборууларыгар сыстар.
Ыарыы көстүүтэ
Кистэлэҥ кэрдиис кэмэ (инкубационнай кэмэ), ол эбэтэр, бацилла сүөһү организмыгар киириэҕиттэн клиническэйдик көстөр-биллэр гына ыарытыннарыар диэ-ри, 1—2 хонук, сороҕор 14 хонукка диэри салҕанан ба-рыан сөп. Ыарыы хаамыыта чаҕылҕанныы охсуу, сытыы, сытыыны аннынан уонна чуолкайа суох (атипично) көрүҥнэринэн сайдан иһээччи. Сүөһү этэ итийэр, бэйэтэ далбааран (дөйөн) хаалбыт буолар, утатар, аһаабат, бэлэһин эргин искэннэнэр, салыҥнаах бүрүөлэрэ кытараллар эбэтэр көҕөрүмтүйэллэр, куртахтаах оһоҕос өһөҕүрэ сүһүрбүт буолар. Итини таһынан сылгыга оһоҕоһо тэһитэ кэйэр, ынах сүөһүгэ иһэ үллэр, чооскуга эмискэ бэлэһин эргин, тылыгар уонна таҥалайыгар искэн өрө көбөн тахсар. Ыттарга (ыт оҕолоругар) куртахтаах оһоҕос өһөҕүрэ сүһүрүүтэ, этэ муҥутуурдук итийиитэ бэлиэтэнээччи. Сүөһү былчыҥнарыгар искэннэр логлоруһан тахсаллар, олор бастаан кытаанах, сүөһүгэ ыарыылаах уонна итии, онтон кэлин тиэстэ курдук, тымныы уонна ыарыыта биллибэт буолан хаалаллар. Ыарыы соччо сэдэҕэ суох түбэлтэлэргэ аалларан уһуннук уонна клиническэй көстүүтэ суох салҕанан барааччы, оччотугар өлбүтүн кэннэ былчархайдара хараара-өһөҕүрэ сүһүрбүттэринэн сотуун ыарыытын бы-һаараллар.
Диагноһы туруоруу
Ыарыы көстүбүт сирин уруккуттан сотууҥҥа доруобайын эбэтэр доруобайа суоҕун, сыл хайа кэмин, ыарыы тарҕаныытын уонна сүөһү атын көрүҥнэригэр клиническзй көстүүлэрин болҕомтоҕо ылан туран диагностанар. Сотууҥҥа уорбаланар сүөһү өлүгүн аһан көрөр бобуллар. Өлүк улаханнык үллүбүт, хайаҕастарыттан хааннаах убаҕас тэстэ сытар, хаана хара эбэтэр хараҥатыйа өһөҕүрбүт өҥнөөх буолар. Тириитин аннынааҕы субата чэлкэҕирэр, өлүк аанньа көһүйбэт. Үксүгэр таала муҥутуурдук улаатар, ис органнара уонна кинилэр бүрүөлэрэ хаан туруулаах буолаллар. Диагноһы быһыллан ылыллыбыт кулгаах хаанын предметнэй өстүөкүлэҕэ сыбаммытын микроскобунан көрөн бигэргэтиллэр. Маны оҥорорго сүөһү өлүгүн сир диэки сытар кулгааҕын кэккэлэччи икки сиринэн баайан баран ити икки ардылары-нан туура быһаат, быһыллыбыт сирдэрин кытарбыт тимиринэн сиэтэн кэбиһиллэр. Кулгааҕы (бары сэрэх дьаһаллары тутуһан туран) наарыһынай киһинэн ветеринарнай лабораторияҕа ыытыллар. Өскөтүн өлүк сытыйан хаалбыт буоллаҕына чинчийиигэ тирии лоскуйдарын, син биир кулгаах курдук 3%-наах карбол оксидка суурадаһыныгар илитиллибит маарылаҕа суулаан, ону пергамен кумааҕыга кичэйэн суулаан баран ыытыллар. Мантан анараа дьаһаллары лаборатория түмүктзэһинйгэр олоҕуран ыытыллар.
Эмтээһин
Сылгыга, ынах сүөһүгэ, табаҕа сибиир бааhын утары сыворотка тирии анныгар уонна былчыҥҥа 150—200 мл кээмэйинэн укуол бэриллэр. Итиччэ эми хас да төгүл бытарытан бэриллэр. Өскөтүн итинтэн туһаламматаҕына 10—12 чаас буолан баран хоһулаан эмтэниллэр (бу хоһулуох аҕай иннинэ, сүөһү эмп күүһүгэр шоктаан өлбөтүн туһугар 1,5—2 мл дозанан сыворотка бэриллэр, ол кэнниттэн чаас аҥара буолаат, итинтэл орду-бутун барытын укуолунан бэриллэр). Пенициллини уопсайынан туттуллар дозаларынан, хатарар, дезинфекциялыыр уонна сүрэххэ көмөлөөх эмтэри туһаныллар. Искэннэри тулалыы 3—5%-аах карбол оксид ууга суурадаһынынан 50 мл кээмэйинэн укуоллары бэриллэр. Искэни хайытар сатаммат.
Ыарыыны утары охсуһар уонна сэрэтэр дьаһаллар
Ыалдьыбыт сүөһүлэри араарыллар уонна эмтэниллэр. Өлүктэри аһан көрбөккө эрэ тириилэри уматыллар. Өлүк сыппыт сирин уотунан кэрээн, ол кэнниттэн хлор испиэскэ 20%-наах суурадаһыныиан (25 % актив хлордаахтан) эбэтэр 10%-наах аһыы натрий итии суурадыһынынан бацилланы өлөрүллэр. Ити кэнниттэн сир кырсын эргитиллэр уонна хоһулаан дезинфекцияланар, тиһэҕэр сир кырсын кураанах хлор испиэскэ 1 чааһын буор үс чааһыгар холоон булкуйан кэбиһиллэр.
Ыарыыны көбүтээччинэн тунуйуллубут сүөһү турар тутуута, турбут миэстэтэ итии 10%-наах серно-карболовай булкааһык эбэтэр аһыы натрий суурадаһынынан, формальдегид 41%-наах суурадаһынынан, хлор испиэскэ 5%-тан итэҕэһэ суох актив хлордаах суурадаһынынан дезинфекцияланыллар. Дезинфекцияны үстэ төхтөрүйэн, биирдии чааһынан арыттаан оҥоһуллар.
Сүөһү хотоннорун (тутууларын), тиэргэнин дезинфекциялыах иннинэ дезинфекция эминэн сиигирдиллэр, ити эрэ кэнниттэн ыраастаныллар.
Сүөһү аһылыгын тобоҕун, ноһуомун уонна тэлгэх буолбут матырыйаалын хомуйуллар уонна уматыллар. Дезинфекцияны карантин уһуллуон 7 хонук иннинэ оҥоһуллар. Доруобайга саарбаҕаланар үөр сүөһүнү кыраадыстарын мээрэйдэнэр. Нормальнай температуралаах сүөһүлэргэ 15—20 мл дозанан (ынах сүөһү, сылгы уонна таба) сибиир бааhы утары сыворотканан укуолланар, чооску 8—10 мл дозанан, ону кэлин СТИ эбэтэр ГНКИ кураанах вакциналарынан тирии анныгар вакцинациялааһынынан доҕуһуолланар (саҥа төрүөҕү үс ыйыгар диэри прививкалыыр көҥүллэммэт).
СТИ вакцинанан, эмтиир кыһалҕаттан эбэтэр сэрэтэр сыалтан, биир төгүллээн маннык дозанан туттуллар: үстэн алта ыйыгар диэри саастаах ынах сүөhүгэ, сылгыга, табаҕа 0,5 мл, чооскуга — 0,3 мл, алтаттан 12 ыйдаахтарга эмиэ ити кэрискэнэн—0,75 мл, 0,7 мл, 0,75 мл уонна 0,75 мл. Биир саастарыттан үөһэ саастаахтарга эмиэ ити бэрээдэгинэн— 1,5 мл, 1,0 мл уонна 1,0 мл дозаларынан укуолланар.
Ынах сүөһүгэ, сылгыга уонна табаҕа вакцинаны моойдорун үс гыммыттан ортотугар тирии анныгар, тыһы чооскуга — хаппар куҥар (атыыр сибиинньэлэргэ илин атаҕын ис өттүгэр) вакцинанан прививка оҥоһуллар. Вакцинацияттан сүөһү сүһүрэн ыалдьыан сөп. Балары үөртэн арааран баран үөһэ ыйыллыбытын курдук эмтэниллэр. Прививкаламмыт сүөһүнү эккэ өлөрүү вакцинанан укуолламмытын кэннэ икки нэдиэлэ аастаҕына эрэ көҥүллэнэр. Вакцинацияттан ыалдьыбыт сүөһүлэр үүттэрин (хаһан үтүөрүөхтэригэр диэри) оргутан баран иһэргэ көҥүллэнэр, мантан атын сүөһүлэр үүттэрин, СТИ уонна ГНКИ вакцинанан прививкаламмыттарын кэннэ туох да хаарчаҕа суох аһылыкка туттуллар. Сибиир бааhынан ыалдьа турар эбэтэр ыарыыга уорбаланар сүөһүлэр үүттэрин дьон аһылыгар бэриллибэт, үүтү суох гыныллар. Карантиннаммыт пууҥҥа турар итилэртэн ураты сүөһүлэр үүттэрин аһылыкка оргутан эрэ баран туһаныллар.
Вакцинация кэнниттэн 10 хонон баран сүөһү организмыгар иммунитет үөскүүр (сотууҥҥа ылларбат гына организм утарсар дьоҕурданар) уонна онтуката биир сыл устата салҕанан барар, онтон сыворотканан укуоллааһынтан иммунитет 14 эрэ хонукка тиийэр. Маннык принцибинэн ГНКИ кураанах вакцината туттуллар. Карантины тиһэх сүөһү өлбүтүн эбэтэр эмтэнэн үтүөрбүтүн кэннэ, вакцинацияттан ыалдьыыны болҕомтоҕо ылан туран, 15 хонук ааспытын кэнниттэн уһулуллар. Карантины устуох иннинэ түмүктээн кичэйэн дезинфекцияланар.
Харта (эт ас)
Харта
Воинов Михаил Васильевич
Воинов Михаил Васильевич - секунд-майор,  1773 сыл кулун тутар 13 күнүттэн 1774 сыл тохсунньу 17 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Малтефельцей Петр Михайлович олорбут. Воинов кэнниттэн бойобуоданан Черемисинов Ларион Михайлович анаммыт.
Скотс Валли
СКОТС ВАЛЛИ, Калифорния штатыгар баар кыра куорат. Манна Seagate уонна Maxtor тэрилтэлэрин салалталара бааллар.
Дьабака
Дьабака — түүлээх буодьулаах (кытыылаах), xopoҕop төбөлөөх, чанчыга сиигэ суох ургулдьу түһэр кулгаахтаах былыргы дьахтар бэргэһэтэ.
Дьабака бэргэһэ иннэ киис биитэр тииҥ кутуруга буодьулааҕа. Кэннин үрүт өттүн «кэтэҕэ» диэн, алын өттүн «үрүҥэ» диэн ааттыыллара, ол эбэтэр үксүн бэдэр хадьааһыннаах буолааччы. Оройо кыһыл эбэтэр хара сукуна чопчуурдаах. Copoҕop ону кыһыл биитэр от күөҕэ сукунаны кыһыл эбэтэр хара саһыл тыстарын, тыҥырахтарын кытары аттараллара, биир өҥнөөх сукунаны барчаны кытта дьүөрэлээн эмиэ тигэллэрэ. Араас дьикти биисэринэн, xopyoҥкa оҕуруонан биитэр үрүҥ көмүс сабынан оһуордаммыт чопчуурдаах дьабака көрүөхтэн кэрэ буолааччы. Ohyop ойуутун, хортуонтан эбэтэр хас эмэ хос тутуллубут кумааҕыттан быһан баран, бэргэһэ тас өттүгэр сыһыары туталлара, ол үрдүнэн үрүҥ көмүс сабы суурдэллэрэ уонна иһиттэн сабынан тигэн иҥиннэрэллэрэ. Дьабака бэргэһэ XIX үйэҕэ ордук дэлэйэ сылдьыбыт.
Эбии маны көр
Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ
Ойоҕос (эт ас)
Ойоҕос
11-c тыһыынча сыл
11 -c тыһыынча сыл уонна кэлин диэн тохсунньу 1 10001 саҕаланар кэм периода.
Сивцев (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах:
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-09
Балаҕан ыйын 1—30 күннэрэ
80px|мини
Краснопилля
Краснопилля (Краснопілля) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 8 359 (2016).
Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһун үтүөлээх дьоно
Бу тиһиликкэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.
Тиһилик
Андреев Петр Петрович Андросов Иван Васильевич Кылтасов Егор Гаврильевич Туприн Алексей Иванович Туприн Дмитрий Саввич Туприн Степан Федорович
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар ), эбэн биэриҥ.
Өссө маны көр
Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһун Ытык гражданнара
Элгэ
Элгэ — туруору, эмпэрэ кытыллаах дириҥ үрэх, үрүйэ.
Тыыбалар тылларыгар "эл" диэн эмпэрэ диэн суолталааҕын ыйаллар.
Өҥүргэс
Өҥүргэс - уҥуохха маарынныыр эрээри, имигэс уонна чиҥ эттик (үксүгэр киһи, сүөһү этин сиинин чааһын холбооттуур).
Дьиэ чөкчөҥөтө
Дьиэ чөкчөҥөтө эбэтэр Кулакы ойууна (сверчок домовой) — дьиэҕэ үөскүүр көнө кынаттаах үөн-көйүүр арааһа. Тас дьүһүнэ, улахана даҕаны кугас таракааҥҥа майгынныыр, түүҥҥү сырыылаах. Атыыра кынатын төрдүгэр тыаһыыр органнаах, онтунан киэһэ уонна түүн таһыргыыр. Кэлин атаҕа аһыҥа атаҕар майгынныыр.
Өҥүргэс
Холобур кулгаах, мурун, хабарҕа өҥүргэстэрэ. Тоноҕос уҥуохтарын ыккардыларыгар өҥүргэс араҥалара бааллар.
Слепцов (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах:
Өҥүс бас
Өҥүс бас - моой төрдүн икки өттүнээҕи быччыҥ.
Суоркун
Суоркун сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Өлүөнэ хочотун аттыгар Алдан өрүс төрдүтүн кэннигэр сытар.
Устата 90 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1250 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сиикээн
Сиикээн - ойуур иһигэр баар хотоол сир.
Мунньи
Мунньи сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан бирдэстэрэ. Өлүөнэ уонна Алдан уҥа салаалара Белянка, Батамай, Кэлэ бастарыгар сытар.
Тумара өрүс (Алдан салаата) быһа охсор. Устата 160 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1862 м үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Черемисинов Ларион Михайлович
Черемисинов Ларион Михайлович - Илим бойобуодата, 1774 сыл тохсунньу 17 күнүттэн 1774 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Воинов Михаил Васильевич олорбут. Черемисинов кэнниттэн бойобуоданан секунд-майор Шатилов Степан Михайлович анаммыт.
1-кы тыһыынча сыл
1 -c тыһыынча сыл диэн тохсунньу 1 1 с. саҕаламмыт уонна ахсынньы 31 1000 с. бүппүт кэм периода, Юлиан халандаарынан.
Сергеев Михаил Семенович
Сергеев Михаил Семенович — Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара
1926 сыллаахха алтынньы 6 күнүгэр Саха АССР Өлүөхүмэ улууһун Кээччи с. төрөөбүт.
Кыра сааһыттан, начальнай оскуоланы бүтэрээт, үлэһит буолбут. Колхозка үлэлээбитэ, 17 сааһыгар үлэ фронугар ыҥырыллыбыт. 1944 сыллааххха, Дьокуускайга кэлэн, фабрично-заводской үөрэх оскуолатыгар киирбит.
1944 сыл бэс ыйыттан «Якутстрой» трест тутааччыларын биригээдэтигэр үһүс разрядтаах болуотунньугунан анаммыт.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан хаста да анана сылдьыбыт, обкомун уонна горкомун чилиэнинэн талыллан үлэлээбит.
1982 сыллаахха дылы, үйэ аҥарын кэриэтэ, «Якутстрой» тутуу тэрилтэтигэр үлэлээбит.
Степанов (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах:
Усть-Талькин аттаах көмүүлэрэ
Усть-Талькин аттаах көмүүлэрэ —
2003 сылга Владивосток куоракка Иркутскай археолога Вадим Станиславович Николаев «Орто Сибиир соҕуруу өттүн көс олохтоохторун XII-XIV үйэлэргэ киhини көмөр комплекстара» диэн темаҕа кандидатскай диссертацияны көмүскээбит. Бу үлэнэн саха былыргы историятын, төрдүн-ууhун үөрэтиигэ сөҕүмэр хардыы оҥоhулунна, саха норуота ханна, хаhан үөскээбитин үөрэтиигэ дьиҥнээх наука хараҕынан көрүүгэ сyдy ситиhии буолар.
Кини бу үлэтигэр элбэх сыллаах археологическай хаhыылар түмүктэригэр олоҕуран, Ангара өрүс соҕуруу өттүгэр Усть-Талькин диэн XII-XIV үйэлэргэ туспа археологическай культурата үөскүү сылдьыбытын дакаастаата. Историческай источниктар көрдөрүүлэринэн, бу культураны төрүттээбит дьонунан Соҕуруу Сибииртэн XI үйэҕэ Байкал таhыгар көhөн кэлбит тумат бииhэ буолар. XV үйэҕэ саҥа көс биистэр (арааhа булаҕаттар диэн бүрээт бииhэ) Моҕол сирин диэкиттэн кэлэн, туматтары Орто Өлүөнэҕэ үтүрүйбүттэр. Туматтар онно тиийэн саха норуотун үөскэппиттэр.
Усть-Талькинна 60 тахса аттаах көмүүлэри өссө 50-с сыллар бүтүүтэ Е.Ф.Седякина экспедицията булан турар. Бу көмүүлэри саха Байкал таhынааҕы өбүгэлэрин кытта сибээстээн И.В.Константинов, А.И.Гоголев уонна Ф.Ф.Васильев элбэхтэ суруйан тураллар. Кэлин Иркутскай уобалаhыгар манна майгынныыр аттаах көмүүлэр хас да сиргэ булуллубуттар. Уонна радиоуглероднай анализ көрдөрөрүнэн XII-XIV үйэлэр диэн чопчу быhаарылынна.
Археологическай хаhыылар көрдөрөллөрүнэн, усть-талькинецтар (хори-туматтар) этэргэ дылы кыргыhы саба бүрүнэ сылдьыбыт, улахан кыахтаах уонна сэрииhит биис ууhа олорбут хартыыната көстөн кэлэр. Сүүhүнэн аттаах сэрииһиттэр көмүллүүлэрэ, ыраах сирдэргэ суоhуур дружина баарын, элбэх баайы-дуолу булалларын туоhулуур. Ол курдук дьахталлара солконон таҥныбыттар. Маны таhынан бу көмүүлэргэ аан дойдуга маннай батастар булуллубуттар. Тас көрүннэринэн ордук хори-бүрээттэргэ чугас буолан тахсыбыттар.
Степан Павлович Ефремов
Ефремов, Степан Павлович (6 тохсунньу 1905 — 24 кулун тутар 1983). Саха советскай литературатын историятыгар С.П. Ефремов аата, драматургия жанрыгар олоҕун устата бэриниилээхтик улэлээбит уонна саха норуотун тосту уларыйыылаах бэлиэ кэмнэригэр биллэр-костор айымньылары кэмиттэн-кэмигэр та»аартаабыт, оччотооҕу корооччулэр, артистар, критиктэр даҕаны улахан сэнээриилэрин тутатына ылбыт искусство биллиилээх маастара буолар. Кини бастын айымньылара «Ини-бии», «Хардыылар», «Киирик кэргэттэрэ», «Өстөөхтөр», «Иэс», «Чуумпу кытыл», «Лэкиэс» уонна «Куорат кыргыттара» саха театральнай искусствота үүнэригэр, общество бүттүүнэ сайдарыгар бастакы онкуллары уурсубут суруйааччылартан биирдэстэрэ, оттон кини айан хаалларбыт сценическай айымньылара саха норуотун национальнай культуратын ситиһиитин биир көстүүтүнэн буолаллар. С.П Ефремов саха уус-уран литературатыгар драматургия жанра үөскээһинигэр төһүү буолбут биир сүрүн үлэһит этэ.
Биллиилээх драматург олоҕун кэлин сылларыгар кини Өктөмнөөҕү сылларын «олоҕун сүппэтэх үчүгэй ыллыкка киллэрбитин» туґунан суруйбута. Коробейников баандата эстибитин кэннэ, Степан Ефремов куоракка киирэн үөрэнэ сырыттаҕына, аны 1923 сыллаахха Пепеляев генералы утары тэриллибит Якнарревдотка суруттарар. Курашовтаах Байкаловы кытары сибээґи хорсуннук толорбуттар ортолоругар кини аата эмиэ ааттаммыта уонна ЯЦИК бэлэхтээбит анал суруктаах берданкатынан наҕараадаланар. Ити курдук кини тус бэйэтин олоҕунан уонна илиитигэр саа-саадах тутан «эргэни эсиҕэр, саҥаны сандаардыһар»
Кини салгыы уорэнэн 1929 сыллаахха Иркутскай рабфагын бутэрэр уонна дойдутугар кэлэн Чурапчыга ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн, оройуоннааҕы уорэх салаатын сэбиэдиссэйинэн улэлиир. Манна олорон 1934 сыллаахха, кистээн, «Ини-бии» драманы суруйар.
С.Ефремов бастакы айымньылара анардас революционнай-агитационнай эбит буоллахтарына, айар улэтин иккис кэрдиис кэмигэр, гражданскай сэрии тематыгар эргиллэн суруйбут айымньытынан сиппит-хоппут драматург – суруйааччы ааттаппыта. Онуоха гражданскай охсуґууну бэйэтэ ортотунан ааспыт оло5о, охсуґууну этинэн-хаанынан билбитэ, общество буттуунэ икки лаа5ырга хайдыбыт үйэтин, оччотоо5у кэм кылаассабай өйун-санаатын күүскэ ыйылыннаран, уус-ураннык, ситэри түмүллүбүт характердарынан таба арыйарыгар көмөлөспүтэ.
С. Ефремов айан хааллартаабыт пьесалара, саха национальнай театра үүнэригэр көмө буолбуттара. Искусство үгүс маастардара, ол иґигэр ССРС народнай артиґа Д.Ф. Ходулов, РСФСР уонна Саха АССР народнай артистара С.А. Григорьев, П.М. Решетников, А.П. Петров, кэргэннии Слепцовтар актерскай уонна режиссерскай талааннарын сайыннарбыттара. Кини айымньылара саха уус- уран литературатын уонна искусствотын чин кылаата буоллулар. Суруйааччы айар үлэтин уонна оло5ун чинчийбит А. Билюкина суруйбутун курдук «Драматург пьесаларыгар эрдэттэн өйтөн оҥорон суруйуу, үрдүк романтическай ньыманан албаґырыы суох, персонажтар майгылара, быґыылара-тутуулара олоххо ыкса чугастар, кырдьыктаахтар».
Кини саха драматын сайыннаран уонна атын жанрдар таґымнарыгар тиэрдэн, оччотоо5у национальнай театр сайдыытын түргэтэтэргэ, бытаарыыттан, хаалыыттан таґаараары бары талаанын, сатабылын, кыа5ын биэрбитэ. Литература киґититтэн норуокка «иэс» диэни кини итинник өйдүүрэ. Онуоха кини талаана маастарыстыбата тэннэ дьиэрэлэспитэ. Степан Ефремов уустук историческай кэрдиис кэмнэ олорон, улэлээн, айан ааспыт, бары талаанын төрөөбүт норуотун искусствотын туґугар анаабыт уонна ол  туґугар үлэлээбит драматург-суруйааччы.
Суруйааччылар литература5а бары да5аны тус-туспа суолунан кэлэллэр. Бу өттүттэн ылан көрөр буоллахха, С.П. Ефремов бэйэтин кэмин ча5ылхайдык олорон кэлбит эрэ буолбакка, илиитигэр саа тутан көмүскэспит, оттон эйэлээх кэмҥэ оскуолалар инспектордарынан, директордарынан, үөрэх салаатын сэбиэдиссэйинэн, Саха театрын директорынан улэлээн кэлбитэ. Киниэхэ Саха АССР искусствотын үтүөлээх деятелэ, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, төрөөбүт улууһун бочуоттаах гражданинын ааттара иҥэриллибитэ,үлэ элбэх мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Кини аата Покровскай биир улахан уулуссатыгар уонна Булгунньахтаах орто оскуолатыгар бэриллибитэ.
Кэлтэр
Кэлтэр сис. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Алдан өрүс салаата Батамай баһын диэкки сытар.
Устата 150 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2002 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Һеллоуин
мини|справа|200px|Jack-o'-lantern
Хэллоуин (Halloween) диэн Америка бырааhынньыга, алтынньы 31 ылыллар. Samhain диэн кельт бырааhынньыгыттан уонна христиан итэҕэлин Бары айыылар ытык күнэриттэн төрүттээх. Хоту Америкаҕа бу бырааhынньыгы ылыы үгэhин Ирландия иммиграннара XIX үйэ ортотугар аҕалбыттара.
Емельянов Николай Семенович
200px|thumb|right|Емельянов Николай Семенович Емельянов Николай Семенович, 1931—1934 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин президиумун бэрэссэдээтэлэ.
Ылыллыбыт сирэ
Ил Түмэн саайта
Финансовай кризис
Финансовай кризис (Экономическай кризис) — аан дойду экономикатын кризистаах тутулугун ааттыылар. 2008 сыллаахтан уонна сорох экспердар этэллэринэн, билигин даҕаны чөлүгэр түһэ илик. Бастаан АХШга саҕаламмыта. Тарҕаныытынан уонна содулунан 1930-с сыллараах Улуу депрессияны кытта эрэ тэҥнэниэн сөп. 2009 сыллаахха аан дойду ВВПта Аан дойду иккис сэриитин кэннэ бастаакытын аччаабыт.
Оннук курдук аан дойду эргиэнэ 10% аччаабыт, 2011 сылга чөлүгэр түспүт, ол гынан баран син биир кризис иннинэ улатыы темпатыттан кыра.
АХШ уонна еврозона экономикатын аччааһына 2009 сыл иккис кварталыгар тохтообут, ол гынан баран 2011 сыллахха иккис рецессия саҕаламмыт уонна 2013 сыллаахха дылы буолбут - ол аата ордук уһун рецессиянан ааҕыллар.
2009 сыллаахха үлэтэ суох киһи ахсаана рекорду туруорбут - 199 мөл киһи аан дойдуга үлэтэ суох сылдьара.
Ахсынньы 10
Ахсынньы 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 344-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 345-c күнэ). Сыл бүтүө 21 күн баар.
Хетфилд, Джеймс Алан
Джеймс Алан Хетфилд (James Alan Hetfield) диэн АХШ музыканта — ырыаһыт, гитарист уонна Металлыка (Metallica) төрүттээччитэ.
Иванов Климент Егорович
200px|thumb|left|Иванов Климент Егорович Иванов Климент Егорович — политик, 1990—1992 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
1936 сыл сэтинньи 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Элгээйи сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Бүлүүтээҕи педагогия училищетын, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникумун уонна Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партия оскуолатын бүтэрбитэ.
Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ
Мүһэ
Мүһэ — эт ас.
Сахаҕа мүһэ биир күндүтүк сыаналанар эт ас. Мүһэҕэ тас уонна ис силиилээх уҥуохтары ылыллар. Тас сото уҥуоҕун сүһүөҕүн эттээх гына араарыллар. Онтон ис силии уҥуоҕун тула өртүгэр этин эмиэ тэҥҥэ быһыллар. Мүһэни тымныы ууга сууйан баран оргуйа турар туустаах ууга буһарыллар. Сөпкө буспут мүһэ быһах төбөтүнэн астахха сырдык сүмэһин тахсыахтаах. Мүһэ күндүтэ этигэр буолбакка силиитигэр сытар.
Ис үөрэтэ
Ис үөрэтэ
Сиики
Сиики — тыа иһигэр барбах сииктээх кыракый от үрэх.
1 б. э. инн. тыһыынча сыл
1 б. э. инн. тыһыынча сыл
Банг-Кауп Вилли
Банг-Кауп Вилли (Johann Wilhelm Max Julius Bang-Kaup, Иоганн Вильгельм Макс Джулиус Банг-Кауп 1869—1934) — тыл үөрэхтээҕэ. Түүр тылларын тэҥнэбил-историческай грамматикатыгар, лексикологиятыгар, этимологиятыгар уонна ааҥыл тылыгар үлэлэрдээх.
Омугунан ниэмэс. Адвокат уонна мээр Генрих Банг фон Огюст Кауп дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Банг бастаан Лёвен куоракка (Бельгия) онтон Францияҕа, Голландияҕа уонна Англияҕа былыргы перс, авеш, манчжур уонна монгуол тылларын үөрэппит. 1893 уонна 1909 сыллардаахха Фридрихом Х. Вейсбахтыын былыргы перс суруктарын хос таһаарбыт, хас да ыстатыйаны суруйан бэчээттэппит.
1893 сыллаахтан Банг былыргы түүр суруктарын үөрэтииннэн дьарыктаммыт, аныгы түүр тылларын уонна диалектарын кытта тэҥнээбит. . Йозеф Марквартыын ол суруктар хаһан суруллубуттарыгар бөдөҥ арыйыылары оҥорбут. 1910 сылтан 1914 сыллаахха диэри Банг Codex Cumanicus чинчийбит. Ол кэнниттэн түүр Турфаннааҕы манускриптарын үөрэппит.
1895 - 1914 сылларга Банг Лёвен университетын ааҥыл тылын бэрэпиэссэрэ этэ, ааҥыл литэрэтиирэтигэр хас да бөдөҥ үлэлэрдээх. Аан дойду бастакы сэриитэ саҕаламмытын кэннэ Бельгияттан көһөргө күһэллибит, 1917 сыллаахха Франкфуртка тюркология бэрэпиэссэрэ буолбут. 1918 сыллаахха Берлин университетын бэрэпиэссэринэн ананар, турфаннааҕы манускриптары чинчийиитин салгыыр. Турфан тиэкистэрин аннотациялаах таһаарыыларын Аннемари фон Габайны кытта таһаартарбыта.
Банг түүр тылларын кырамаатыкатын устуоруйатыгар хас да үлэлээх.
Bang erörterte in mehreren Artikeln Probleme der historischen Grammatik der Turksprachen.
Булгаков Сергей Николаевич
200px|thumb|right|Булгаков Сергей Николаевич Булгаков Сергей Николаевич - (1871-1944) нуучча экономиһа, религиознай философ, теолог. 1923 сылтан эмиграцияҕа Парижка олорбута.
Булуҥ улууһун үтүөлээх дьоно
Бу тиһиликкэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.
Тиһилик
Алехин Виктор Семенович Антонов Спиридон Иванович Бунькова Анна Васильевна Бурцев Петр Николаевич Винокуров Алексей Львович Горохова Полина Васильевна Евсеев Семен Александрович Ефимов Алексей Семенович Захаров Петр Егорович Иванов Василий Гаврильевич Козин Иван Александрович Макарова-Фролова Анна Петровна Оконешникова Татьяна Ивановна Осипов Валерий Иванович Панфилова Татьяна Демьяновна Печенскай Виктор Иванович Стручков Владимир Егорович Стручков Иннокентий Алексеевич Труфанов Вениамин Федорович Хворощ Бронислав Иванович
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар ), эбэн биэриҥ.
Өссө маны көр
Булуҥ улууһун Ытык гражданнара
Таба бүгүлэҕэ
Бүгүлэх бэс ыйын бүтүүтүгэр эбэтэр от ыйын маҥнайгы күнүттэн саҕалаан былыта, ардаҕа суох куйаас күҥҥэ табаҕа саба түһэр.
Сайыҥҥы өртүгэр бүгүлэх элбэҕэр таба аанньа мэччийбэт, сынньаммат, ол түмүгэр ырар. Таба бүгүлэхтэн куотан сүүрэр буолан атахтарын үгүстүк бааһырдар, онтон сибээстээн үргүлдьү атахсыт (некробактериоз) ыарыыга ылларар. Кыһынын тирии анныгар сайдар личинкалар (куйукта) дьөлүтэ тахсыбыт сирдэринэн хайаҕастар үөскүүллэр.
Тирии анныгар сайдар бүгүлэх
Тойон ыҥырыаҕа маарынныыр, түөһэ уонна көхсө араҕастыҥы уонна бороҥнуҥу саһархай түүлээх — улахан сахсырҕа. Табаҕа түһээччи тыһы бүгүлэх буолар. Кини үксүгэр эккирэтэ сылдьан таба көхсүгэр, самыытыгар, арҕаһыгар сымыыттыыр. Биир тыһы сахсырҕа сайынын саҥа үүнэн эрэр таба түүтүгэр 400–700 сымыыты түһэриэн сөп. Таба түүтүгэр сыстыбыт сымыыттан 4–5 хонон баран үрүҥ личинкалар (куйукта) тахсан түү устун сыыллан, тириини курдаран, тирии анньшааҕы уонна былчыҥнар быыстарынааҕы субаҕа киирэллэр. Тирии өҥөр 3–4 ый буолан баран киирэллэр уонна тириини дьөлө хайаҕас-тыыллар. Холобур, Саха сирин усулуобуйатыгар ыччат таба тириитин бүгүлэх балаҕан ыйын бүтүүтүгэр, оттон улахан таба тириитин алтынньы ый ортотуттан тэһэллэр. Ол курдук тохсунньуга, олунньуга диэри личинкалар таба көхсүгэр сыыйа мустан иһэллэр. Биир таба көхсүгэр биир тыһыынчаҕа тиийэ ахсааннаах личинка үөскүөн сөп.
Сиппит личинка саас ыам ыйын бүтүүтүгэр, бэс ыйын маҥнайгы аҥарыгар сиргэ түһэн 3–5 см дириҥҥэ сир кырсыгар батары киирэр. Сир кырсыгар киирэн личинка тас хаҕа кытаатар, ол иһигэр куколка үөскүүр. Личинка куколкаҕа кубулуйуута 1–3 хонуктаҥ уонча суукка-ҕа диэри уһуон сөп. Куколка кууран эрэр торфалаах, лабыкталаах сиргэ үчүгэйдик сайдар. Инчэҕэй, бадарааннаах сиргэ бытааннык улаатар, кумахтаах эбэтэр кытаанах таастаах сиргэ куколка үксүгэр кууран өлөн хаала-р. Куколка 19–114 хонук устата сиргэ сытан улахан бүгүлэххэ кубулуйар.
Мурун иһигэр үөскүүр бүгүлэх
Бүгүлэх иккис көрүҥүнэн мурун иһигэр үөскүүр бүгүлэх буолар. Ити бүгүлэх хара өҥнөөх, 12,1–13,8 мм усталаах, 6,7–8,9 мм туоралаах улахан сахсырҕа. Кини уратыта диэн үөскэтэр тыыннаах личинкаларын таба муннун иһигэр ыһар. Мурун биир тыһы бүгүлэҕэ 600 тыыннаах личинканы төрөтөр. Кыһын тымныы бириэмэҕэ личинкалар мурун салыҥнаах бүрүөтүгэр бүгэи сытааччылар, саас салгын сылыйдаҕына таба бэлэһин төрдүгэр көһөллөр. Сиппит үһүс стадияҕа сылдьар личинкалар саас хаар ууллуута ыам ыйын бүтүүтүгэр, бэс ыйын маҥнайгы аҥарыгар сиргэ түһэн куколкаҕа, онтон улахан көтө сыл-дьар бүгүлэххэ кубулуйаллар.
Бүгүлэҕи утары охсуһуу
Бүгүлэҕи утары охсуһуу хас даҕаны көрүҥнээх. Маҥнайгытынан, уопсай сэрэтэр дьаһаллар буолаллар. Сайыҥҥы ыйдарга метеооводканы учуокка ылыллыахтаах; салгын температурата, туман, самыыр, тыал түһүүтэ, куйаас күннэр хаһан буолуохтаахтара эҥин, куйаас эбэтэр сөрүүн сайын буоларын эрдэттэн билэн, билгэлээн таба ыстаадаларын маршруттарын сыл аайы уларытан оҥоһуллуохтаах. Эрдэ куйаас күннэр турар түбэлтэлэригэр зрдэттан сөрүүн сири— муора кытылын эбэтзр таас хайа чыыстайдарын булар көдьүүстээх буолааччы. Оттон сөрүүн сайын, куйаас хойутаан түһэр түбэлтэтигар ыстаада маршрута бытааран биэриэхтээх. Итини учуоттаабатахха, табалар атахсытынан ыалдьаллара уонна атын даҕаны ыарыыга ыллараллара үгүс буолааччы.
Иккиһинэн, табаны химическэй эминэн эмтээһин буолар. Сайын бүгүлэх уонна атын үөн-көйүүр табаларга саба түһэр кэмнэригэр ыстааданы химическэй препараттар ууга суурадаһыннарынан ыстарар улахан туһаяаах буолааччы. Онуоха аналлаах араас ыстарар аппараттар уонна змтэр элбэхтэр.
Ыстарар аппараттар «Север» уонна кыра габариттаах мотуорга оҥоһуллубут механическай «Олень» диэн аппарат биһиги Сахабыт сирин усулуобуйатыгар табыгастаахтар.
Эмтэртэн илдьэ сылдьарга табыгастааҕынан уонна көтө сылдьар үөнү-көйүүрү суһаллык өлөрөрүнэн ДДВФ уонна солохт.оох хлорофос ууга суурадаһына ордуктара биллэр. Онтон кумаары уонна күлүмэни үргүтэринэн оксамат диэн препарат ордук көдьүүстээх. ДДВФ уонна солохтоох хлорофос 0,2%-наах итиэннэ оксамат 1–3%-наах концентрациялара туттуллар. ДДВФ препараты ОП-7 диэн эмульгаторы кытта тэҥ кээмэйдэригэр бииргэ туттуох иннинэ холбууллар, ол кэнниттэн ууга суурайаллар. 1–2 тыһыынча табалаах ыстаадаҕа 100–200 л эмп уу суурадаһына сөп буолар. Сайын устатыгар биир таба ыстаадатын 20–40 төгүл ыстарыахха сөп.
Куйуктаны эрдэтээҥи эмтээһин
Кэлин сылларга таба куйуктатын эрдэтээҥи эмтээһиҥҥэ, ол аата бугүлэх личинкаларын (куйукталарын) таба организмыгар көһө (миграциялыы) сырыттахтарына өлөрөр ньымалар уонна препараттар элбэхтик үөрэтиллэн, туттуллар буоллулар.
Бэрэбиэркэлэммит препараттартан варбекс, тигувон, байтекс, фентион-50, этацид диэн препараттар маҥнайгы стадиялаах личинкалары 96–98 бырыһыанын өлөрөллөр.
Эмтээһин кэнниттэн сорох түбэлтэҕэ таба сүһүрүөн сөп. Ыалдьыбыт таба иһэ үллэр, сыраана тохтор, сытыганныыр, сыҥааҕын анна, иһэр. Оннук түбэлтэҕэ табаны 1% атропинынан укуоллаан (1 мл 100 кг ыйааһыҥҥа) эмтииллэр.
Mazda
Mazda Motor Corporation (マツダ株式会社 Matsuda Kabushiki-gaisha) диэн Дьоппуон массыына оҥорор компанията. Салалтата — Хиросима. Штаб- квартира Футю бөһүөлэгэр, уезд Аки, Хиросима префектурата, Япония бөһүөлэктэригэр баар. Керуццэ Sumitomo киирэр. 2015 сыллаахха массыынаны оҥорон таһаарыы кээмэйинэн аан дойдуга уон бэһис автобус буолбута.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Mazda тэрилтэтэ Sumitomo Group киирэр.
История
1920 сыллаахха Мохсоҕоллоохтооҕу инвестордар бөлөҕүн кытары боростуой балыксыт, Дзюдзиро Мацуда атыыласпыттара. Тэрилтэ сүрүн бородууксуйатынан пробковой мастан оҥоһуктар буоллулар, компаниялар Toyoyo Cogyo Ltd диэн ааттаннылар. онтон 1921 сыллаахха мацнайгы Президент буолбута. 1920- с сылларга тэрилтэ ырыынакка улахан биһирэбили ылбатах мотоцикл хас да пробнай партиялары таһаарбыта, сүрүн бородууксуйатынан массыына оҥорор оборудованиета буолбута.
1930 с. Мотоциклтан биирдэстэрэ («Cogyo» — «пробка» диэн тылтан 1927 с. Куокунуга чочуллан, транспорт туочукатыгар интэриэс үрдээбитин туһунан). 1930- с сылларга компания трициклы таһаарбыта, тас дойдулар холобурдарын элбэххэ үөрэтэн барбыта. 1931 сыллаахха компания аата «Mazda» — Ахур Мазда үрдүкү зорастия таҥаратын аата, концерн төрүттээччитин кытта холбоспута. 1932 с. Кытайга коммерческай трикл экспорга саҕаламмыта. Анал массыына иккис аан дойду сэриитин сылларыгар японскай армияҕа турара.
1948 с.Америка бомбардировкатын кэнниттэн үс көлөһөлөөх таһаҕаһы таһыы тэриллибитэ, концерн директордарын Сэбиэтин председателинэн Тээндзи Мацуда төрүттээччи буолар.
1960 сыллаахха Микролитражнай кэннинээҕи түөрт миэстэлээх Купеҥҥа М360[en]. Биир сыл буолан баран, өссө 1500, онтон 1962-икки- үс уонна түөрт сыҥаах седаннар 360 уонна 600. Кэнники моделлары таһаарыыны баһылыыр немецкэй НСУ производствоҕа уонна рпд үлэтин- хамнаһын РПД эксклюзивнай бырааптаах Феликс Ванкелы кытары дьыалабыай сибээстэргэ көмөлөспүттэр. 1963 сыллаахха Mazda бастакы мотуора киириитэ бэлиэтэммитэ. Массыынаны экспорга саҥа Зеландия университетын атыылааһынтан саҕаламмыта, оттон бу массыына 1967 сыллаахха Европа ырыынагар аан бастаан турбута. Оччотугар производствоҕа РПД, Mazda Cosmo Sosmo компания бастакы серийнай массыыната барбыта. 1970 сыллаахха Mazda итинник тииптээх хамсатааччылардаах 100 000 массыынаны таһаарбыта.
Mazda 787Б, 1991 сыллаахха «Ле- ман " гонкаҕа японскай автобуһу бастакы кыайыыта ситиһиллибитэ.»
2007 сыллааҕы көрдөрүүнэн, 21 дойдуга концерн таҥар тэрилтэлэрэ 120- тан тахса судаарыстыбаттан тураллар.
Атырдьах ыйын 30 күнүгэр 2010 сыллаахха Милаҥҥа Буслаев атын дизайнер хайысхатын, саҥа сирэйдэрин билиһиннэрэр концепт- карта Шишин презентацияламмыта. Саҥа фирменнэй стиль Ногодо диэн тылбаас аата «движения движения» диэн тылбаастанар, ол аата кэлин хас да сылга профильнай средство атастаһан турар.
Компания сайаапкатынан, 2019 сылга Электрокардары ыытыыны саҕалыа. Мазда МХ-30.
Өҥүс тымыр
Өҥүс тымыр (сонная артерия, ) - киһи моонньун икки өттүнэн барар хорук тымырдар.
Табааҕы тардыыны утары охсуһуу
Табааҕы тардыыны утары охсуһуу икки өрүттээхтик бардаҕына туһата улаатар.
Дьон табааҕы тардаллара олус ырааппыт буолуон сөп. Американы арыйыы кэнниттэн табааҕы 16-с үйэҕэ аҕалан тарҕаппыттар. Киһи өйүгэр-санаатыгар дьайар кыра күүстээх наркотик буоларынан олус киэҥник тарҕаммыт, элбэх дьон табаахха ылларбыттар. Үгүстэр санаалара түстэҕинэ, табыллыбатахтарына, кыайбат кыахха киирдэхтэринэ табаах тардаллара киирэр. Табааҕы тардыы санааны аралдьытарын, уоскутарын туһананнар киэҥник тарҕаппыттар.
Саҥа тарда сатыыр киһи табаах дьайыытын улаханын билэр, сөтөллөр, чачайар. Тарда үөрэммит, куруук тардар киһи табаах дьайыытын соччо билбэккэ эрэ сылдьар. Арай өр кэмҥэ табаахтаабакка сылдьан баран тартахха өйгө-санааҕа дьайыыта, мэйии кыралаан эргийэрэ биллэр.
Дьон өйдөрө-санаалара сайдан, күүһүрэн истэҕинэ доруобуйаларын буортулуур араас абылаҥнартан бэйэлэрэ, өйдөрүн-санааларын күүһүнэн, тулуурдарын улаатыннаран туттуналлара эбиллэр. Россия саҥа сайдыы суолугар үктэнэ сатаан эрэр кырдьаҕас государство. Саҥардыы военнай коммунизм олоҕуттан босхоломмуппут. Өй-санаа сайдыылаах дойдулартан ырааҕынан хаалан иһэр. Ол да буоллар сайдыылаах, демократия үөрэҕэ олохсуйбута хас да үйэ буолбут Европа дойдуларыттан, АХШ-тан хаалан хаалымаары табааҕы тардыыны утары кинилэри үтүктэн охсуһуу саҕаланна.
Утарсар санаа үөскүүрүн тэҥнээн биэрэр туһугар манньа эмиэ баар буолара ирдэнэр. Табаах тардыыны утары охсуһууга манньа дьайыытын булан туһаныахха сөп. Үчүгэй фильтрдаах табаахтары оҥорон таһааран чэпчэки сыанаҕа атыылааһын манньа курдук дьайыытын туһаныахпыт этэ. Чэпчэки сыаналаах, аҕыйах буортулаах табаах атыыга куруук куруук баар буолара дьон доруобуйаларын харыстыырга аналланар.
Сент Лусия
Сент Лусия (Saint Lucia) диэн Кариб байҕалын илин өттүгэр баар арыы дойду. Иэнэ 620 км², олохтоохторун ахсаана 160,000. Киин куората Кастрис.
Табааҕы тардыыны утары охсуһуу
Урукку кэмнэргэ табаах суох буола сылдьыбыт кэмнэрэ эмиэ бааллар этэ. Ол кэмҥэ дьон мохуорканы уонна бэйэлэрэ үүннэрэр сэбирдэх табаахтарын элбэхтик тардаллар эбит. Бэйэ үүннэрбит, оҥоруу табааҕа дьон доруобуйаларыгар ордук куһаҕаннык дьайара биллэр. Табааҕы утары охсуһуу аҥардастыы бобууга кубулуйан дьон бэйэлэрэ үүннэрэр табаахтарын тарданнар доруобуйаларын буортулааһыҥҥа тиийэн хаалбаттарын туһугар чэпчэки сыаналаах, үчүгэй хаачыстыбалаах табаах атыыга куруук баар буоларын ситиһиэххэ.
Уулуссаҕа табаах тардыыны бобор буоллахха, аналлаах табаах тардар сирдэр, туспа турар дьиэлэр баар буолуулара табаахсыттары аһара эрэйдиэ, куһаҕан, абааһы көрөр санаалара аһара барыа суоҕа этэ.
Элбэх дьон олорор дьиэлэригэр бэрээдэктээхтик, салгына элбэх подьезка табаахтыыллара улахан буортуну оҥорбот. Манна төттөрүтүн, иккис өрүтүн булан эттэххэ табаахсыта суохтар табаах тардыбат дьонноох дьиэлэргэ мунньустуох этилэр.
Бука бары чөл, чэбдик олоҕу тутуһа сатыыбыт. Табаахсыттары дьиэлэрин иһигэр эрэ табаахтыырга күһэйии кыра оҕолору чөл, чэбдик олоххо иитиигэ сөп түбэспэт. Оҕо төрөппүтүн көрөн үтүктэр күүһэ олус улахан. Табаахсыт төрөппүттэрдээх оҕо тугу эмэ; харандаас тооромоһун, кумааҕыны эрийэн баран табаахтаабыта буолан үтүктэ оонньуура элбэх. Табаахтыыры үтүктэ оонньууруттан соннук үгэс үөскээн, улааттаҕына табаахсыт буолан хаалыан сөп. Кэлэр көлүөнэлэр табаахтаабаттарын туһугар ордук кыһанар буоллахха дьиэҕэ табаахтааһыны, кыра оҕолорго көрдөрүүнү тохтотуохха.
Дьиэҕэ табаах тардыыта кыра оҕолору табаах тардар үгэскэ үөрэтэр күүһэ олус улахан. Оҕо табаахтыы, буруолата сылдьар төрөппүтүн хайаан да үтүктэр, оннук үгэстэр үөскүүллэр. Улааттаҕына табаахсыт буолар кыаҕа улаатан хаалар. «Айыы үчүгэй», «айыыны оҥор» диэн оҕолору үөрэтии үчүгэйгэ үөрэтиигэ төттөрү дьайыытынан оҕолор улаатан иһэн саҥаны айыыны оҥорор санаалара улаатан табааҕы, арыгыны, наркотигы хайаан да боруобалыылларын, тардалларын үөскэтэн табаахсыттары, арыгыһыттары, наркоманнары элбэтэрин төрөппүттэр билэн эрдэттэн, оҕолоро кыра эрдэҕиттэн сэрэниэ, сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэрин тутуһуо этилэр.
Табааҕы тардыыны бобо, хаайа сатааһын диэн салайар былаас өттүттэн күүһүлээн оҥоруллубут, үгүстэр сөбүлээбэт быһыылара буолар. Аһара бобор-хаайар былааһы үгүстэр сөбүлээбэттэрэ үөскүүрүгэр тириэрдиэн сөп.
Россия дьоно сайдыы диэки тардыһалларыттан, олохторугар уларыйыыны киллэрэр санааларыттан элбэх эньиэргийэни мунньунан сылдьаллар. Л.Н.Гумилев суруйбут пассионарнай, ол аата бас-баттах иитиилээх эдэрдэрэ билигин Россияҕа элбээтилэр. Араас хамсааһыннар үгүс дьону, эдэрдэри хабар кыахтаахтар.
Элбэх дьону бииргэ кыйахалааһын, санааларын алдьатыы табааҕы утары сатаан охсуспаттан үөскүүр. Аҥардастыы бобуу, хаайыы диэки халыйыы, табаах сыанатын аһара үрдэтии элбэхтэр санааларын куһаҕан, утарылаһар өттүгэр уларытар.
Дьон бэйэлэрин өйдөрүн-санааларын сайыннаран, доруобуйаларын туһугар бэйэлэрэ кыһаналларын үөскэтии, оҕону «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтии табааҕы утары сөптөөх охсуһуу буолуо этэ. Өй-санаа үөрэҕин дьайыытын уһунун, хас да көлүөнэ дьоҥҥо тиийэрин таба сыаналаан уларыйыылары киллэриигэ тиэтэйбэт, ыксаабат ордук. Дьон өйүгэр-санаатыгар биллэр уларыйыылары киллэриигэ биир киһи үйэтэ кылгас буоларын билинэн уһун үйэлэргэ тиийэр быһаарыылары ылыныахха. (1,28).
Табааҕы тардыыны утары охсуһууга аҥардастыы бобуу-хаайыы өттүгэр охтубакка, манньа, көмө өттүн эмиэ туһаныахха, табаах эмиэ сымнаҕас да буоллар олус элбэх дьону хабар өйү-санааны буккуйааччы буолар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.