cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үөһээ Бүлүү Исиидэр Бараахап аатынан 1 №-дээх орто оскуолата
<!-- Первые выпускники этого класса – сегодня известные и уважаемые люди нашей республики: Дмитриев Иван Григорьевич, Кривошапкин Андрей Иванович, Егоров Александр Андреевич, Мачахова Светлана Афанасьевна, Потапов Виктор Филиппович – люди, посвятившие себя науке, верные своему учителю. За эти годы школа имени Барахова обучила и выпустила многих выпускников школы,  известных в республике руководителей и деятелей науки, культуры, экономики, образования, таких как Тумусов Ф.С. - Первый депутат Государственной Думы РФ из нашего улуса, академик Всемирной Академии, Почетный академик Академии наук РФ, член генерального Совета Всероссийской партии «Справедливая Россия», Николаев А.С. – I заместитель Председателя Правительства РС (Я), Габышева Ф.В. – заместитель Председателя Правительства РС (Я), Петрова-Егорова Г.А. - 1 заместитель министра здравоохранения РС(Я), Филиппов Л.С. - доктор философских наук, Карадчина-Петрова П. Г. - ректор мед.института СВФУ, профессор, академик, Гольдман А. А. - ректор Мирнинского политехнического института, профессор, Владимиров Л.Н. – ректор ЯГСХА, доктор биологических наук, Михайлов В.Д. - доктор философских наук и многие др. В 80-90-х годах в школе имени Барахова усилилась работа по производственному обучению школьников. Впервые в районе создавались летние лагеря труда и отдыха, где дети работали на производстве, заменяя доярок на фермах, помогая колхозникам на заготовке сена. Так, лагеря труда и отдыха «Бараховец - 78», «Дирин Уулаах», «Чайка», «Молоко», комсомольско-молодежное звено «Романтик» - первые кузницы трудолюбия бараховцев. Сейчас эти трудовые традиции продолжает агротехнологический лагерь «Бараховец». В 1987 году было введено в эксплуатацию новое каменное здание школы. Впервые в истории народного образования Верхневилюйского района 1991 год стал поистине «золотым годом». В этом году Верхневилюйскую среднюю школу №1 им. И Барахова окончило 10 учащихся с золотой (7) и  серебряной (3) медалью. Это был класс Багдасаевой Валентины Александровны – отличника Просвещения РФ. В 1992-93 уч.году открылся первый в улусе Саха-английский класс под руководством лауреата фонда «Дети Саха-Азия», отличника просвещения РФ, учителя-методиста Марии Ивановны  Шамаевой. Впервые ученики могли изучать английский язык за рубежом, выезжая в Англию и Америку.
Впервые в улусе в 1997 году у нас открылся педагогический класс, был подписан договор с пединститутом ЯГУ, на основе которого школа стала базовой по подготовке педкадров.
С 2001 года начинается новый этап в учебной деятельности школы - профильное обучение. Школа работает в режиме Федеральной экспериментальной площадки Московского института социологии по теме: «Воспитание и обучение жизнеспособной личности средствами многопрофильной школы» в комплексной программе РАО «Системная модернизация образования как фактор социального развития села». Открываются лицейские политехнические, гуманитарные классы, подписываются договора с Мирнинским политехническим институтом, ЯГИТИ. Школа становится республиканской экспериментальной площадкой по теме «Научно-методическое обеспечение технических классов, функционирующих в системе многоуровневого профессионального образования».
Реализуя принципы КПМО, школа перешла на экспериментальную площадку «Развитие интенции в условиях сельской многопрофильной школы». В старших классах введено обучение по индивидуальному учебному плану. Цель данного обучения – подготовка детей к ЕГЭ, к поступлению в ВУЗ, целенаправленный выбор своей будущей профессии.
Тохсунньу 24
Тохсунньу 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 24-с күнэ. Сыл бүтүө 341 күн (ордук хонуктаах сылга 342 күн) баар.
Алтынньы 23
Алтынньы 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 297-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 298-c күнэ). Сыл бүтүө 68 күн баар.
1408
1408 сыл.
Полярнай аэропорт
Полярнай диэн Удачнай аттыгар баар аэропорт. Көтөр аал бары типтарын ылар кыахтаах.
Хаарыйар от
мини|472x472pxХаарыйар от (крапива двудомная, Urtíca dioica) — өр сыл үүнэр үүнээйи, күүстээх модьу силистээх. 60-200 устаҕа дылы улаатар. Үүнээйи аһытар баттахтарынан бүрүллүбүт.
Ыам ыйыттан хара күһүнҥэ дылы үүнэр.
Үүнэр сирэ
Сөбүлээн дьиэ таһыгар кыбыыга сыыс от курдук үүнэр.
Эмтэнэргэ туттуллуута
Хаарыйар от сэбирдэхтэрин, умнастарын хаан аҕыйааһыныгар (анемияҕа) ону элбэтэргэ, уопсай мөлтөөһүҥҥэ аска эбэн туттар олус туһалааҕа былыргыттан биллэр.
Киьи Кутун-Сүрүн күүһүрдэр, хотторбот аналлыыр, хорсун санаалыыр. Мөлтөөбүтү сэниэлиир. Дьон куһаҕан дьайыытын, иэдээннэри тохтотор, уйулҕа хамсаабытын ууратар, тыыны кэҥэтэр. Аһы-үөлү буларга, толкуйу тобуларга көмөлөһөр.
Үүнээйи силиһин оргутан истэххэ элбэхтик убаҕастатар, сөтөллүүттэн, киһи оһоҕоһуттан илиистиги таһаарарга туһаныллар.
Крапивницаны, кыһыйар баастары, аллергия араас көрүҥнэрин эмтээһиҥҥэ туттуллар.
Итини таһынан баттах түһэрин тохтоторго, бөгөргөтөргө хаарыйар оту оргутан сууналлар.
Хаарыйар оту ууга туруоран эбэтэр оргутан атеросклерозка, быар, үөс ыарыыларыгар уу үөскээһинигэр, хойуу хаайтарыытыгар (запор), тымныйыыга, геморройга, сүһүөх ыарыыларыгар, бүөр уонна хабах тымныйыыларыгар, кыра уокка сиэтиигэ көмөлөһөр.
Хаарыйар оту ууга туруоран бэлэмнэниллибит эмэ төбүрүөн, хатаал, кутургуйа буллаҕына хааны ыраастаан эмтиир.
Ырысыаба
1 кымаах оту 1 курууска ууга оргутан биирдии омурдуунан күҥҥэ үстэ иһиллэр.
Экономическай кризис Арассыыйаҕа 2014-2015 сыллардаахха
Экономическай кризис Арассыыйаҕа 2014-2015 сыллардаахха, экономика уонна араас финансовай-промышленнай көрдөрүүлэр түһүүлэрэ. Кризис салҕанан бара турар...
Далбар чабычах
Далбар чабычах — сиэдэрэй оҥоһуулаах, тигиилээх, мааныга, малааһыҥҥа туттуллар киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах туос иһит. Биир солуур кымыс киирэр.
1410
1410 сыл.
Маҥаны нэһилиэгэ
400px|thumb|right|Маҥаны нэһилиэгэ Горнай улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|[[Орто Суурт «Бүлүү» суолтан көстүүтэ]] Маҥаны нэһилиэгэ — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Орто Суурт.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 511 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 128 км ыраах сытар «Бүлүү» федеральнай суолга.
Олохтоохтор үгүстэрэ суол инфраструктуратыгар дьарыктаналлар.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. —, 2000.
Орто Суурт
Орто Суурт — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Маҥаны нэһилиэгин киинэ.
Үөһээ уонна аллараа
Үөһээ уонна аллараа диэн быһаарыылар олох сайдыытын таһымын быһаараллар.
Экономическай кризис Арассыыйаҕа 1998 сыллаахха
Экономическай кризис Арассыыйаҕа 1998 сыллаахха, урут Арассыыйаҕа буолбут экономическай кризис.
Үөһээ уонна аллараа
Дьон олохторун биир кэмигэр үлэлээн-хамсаан, оҥорон-тутан ситиспит таһымнара олох таһыма диэн ааттанар. Бу олох таһыма диэн дьон быһаарыылара бэйэлэрин өйдөрүгэр-санааларыгар турар сирдэрин кытта сөп түбэһэр. Бу таһым диэн өйдөбүлгэ дьон бэйэлэрин олохторугар ситиспит ситиһиилэрэ, үлэлэрэ-хамнастара, өйдөрүн-санааларын сайдыыта, саҥарар тыллара барыта холбуу киирсэ сылдьаллар.
Семенов Василий Алексеевич
200px|thumb|right|Семенов Василий Алексеевич Семенов Василий Алексеевич (03.04.1916—07.10.1977) — Ойуунускай айар үлэтин үөрэппит чинчийээччи, филологическай билим кандидата, литературовед.
Олоҕун олуктара
В. А. Семенов, литературовед быһыытынан, П. А. Ойуунускай, А. А. Иванов - Күндэ, С. Р. Кулачиков — Эллэй, норуот ырыаһыта С. А. Зверев поэтическай айымньыларын сиһилии чинчийбитэ.
Семенов Василий Алексеевич Ньурба оройуонун Мэгэдьэк нэһилээгэр 1916 сыл муус устар 3 күнүгэр төрөөбүтэ. Оскуоланы бүтэрээт, 16 саастааҕар 7 кылаастаах оскуолаҕа учууталынан үлэтин саҕалаабыта. 1936—1938 сылларга Дьокуускайдааҕы педагогическай институкка үөрэммитэ уонна 1941 сылга диэри Ньурба уонна Үөһээ Бүлүү оскуолаларыгар математика учууталынан үлэлээбитэ. 1941—1943 сылларга Маалыкай 7 кылаастаах оскуолатын директорынан. 1943—1945 сылларга Ньурба орто оскуолатын үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбигэ. 1945 сыллаахха үөрэҕин салҕаабыта уонна педагогическай институту 1947 сыллаахха бүтэрбитэ. Үөрэҕин бүтэрээт, 1947—1948 сс. ССРС Наукаларын Академиятын Саха сиринээҕи научнай-чинчийэр базатыгар младшай научнай сотруднигынан үлэлиир. 1948—1959 сс. Дьокуускайдааҕы педагогическай институкка бастаан ассистенынан, кэлин младшай научнай сотруднигынан, онтон 1959—1977 сылларга ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи отделениетын Дьокуускайлааҕы филиалыгар младшай научнай сотруднигынан үлэлээбитэ.
1952 сыллаахха М.Горькай аатынан Москватааҕы государственнай педагогическай институкка кэтэхтэн аспирант буолбута уонна 1954 сыллаахха «Развитие якутской советской поэзии и традиции В. Маяковского» диэн тиэмэҕэ диссертация көмүскээн филологическай наука кандидата буолбута.
В. А. Семенов литературовед быһыытытнан П. А. Ойуунускай, А. А. Иванов-Күндэ, С. Р. Кулачиков-Эллэй, норуот ырыаһыта С. А. Зверев айымньыларын чинчийбитэ. «Творчество П.А.Ойунского и становление социалистического реализма» диэн монографияны уонна «Фольклорные сюжеты и мотивы в творчестве П.А. Ойунского» диэн брошюраны, П. А. Ойуунускай сорох айым­ньы­ла­рын туһунан хас да ыстатыйалары таһааттарбыта. Кини ити үлэлэрин иһин «Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии 1941 — 1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн бэлиэтэммитэ. В. А. Семенов аата улууска физическэй культура уонна спорт сайдыытыгар үтүөлэрин иһин улуус бочуотунай киниигэтигэр киллэриллибитэ. Кини 1977 сыл алтынньы 7 күнүгэр олохтон туораабыта.
Үөһээ уонна аллараа
Дьон бэйэлэрин бу күннээҕи санааларыгар ситиспит таһымнара турар сирдэрин кытта сөп түбэһэриттэн урукку кэмҥэ ситиспит таһымнарыттан үөһээ тахсыы курдук өйдөнөр.
Атын омук тылын билии олох таһымын сайыннарар, сайдыылаах омук билиитинэн өйү-санааны толорор, өй-санаа сайдыытыгар кыах биэрэр. Аҥардастыы биир омук тылын, билиитин эрэ билии сайдыы таһымыттан хаалларар быһыы буолар. Бу быһаарыыны бэйэбитигэр тэҥнии тутан көрдөхпүтүнэ нууччалары, урукку кэмҥэ сайдыылаах омуктар тылларын үөрэтэн, билэн сайдыыны ситиспит таһыммыт икки тылланыы буолан сылдьар. Нуучча тылын хаалларан аҥардастыы сахалыы эрэ үөрэтии сайдыыттан хаалыыга тириэрдэр.
Бу олох таһыма сайдыы-үөрэх эбиллэн, билии-көрүү кэҥээн истэҕинэ - үрдээн, өрө тахсан биэрэр. Маны экономикаҕа сыһыаннаан быһаардахха ордук өйдөнүмтүө. Экономика төһө элбэх көрдөрүүлэрэ үрдүктэр да, соччонон бу таһым үрдүгү көрдөрөр. Бу таһым государстволар икки ардыларыгар сыһыаннаһыыга биллэр суолтаны ылар буолла. Сайдыыта суох государстволар олохторун таһыма биллэрдик аллараа хаалбыта, тэҥнээн көрөн хомуруйарга сөптөөх төрүөт буолар.
Бу таһым эбэтэр көрдөрүү сайдыы мөлтөөтөҕүнэ, экономика төрүттэрэ саҥаны оҥорон олоххо киллэрэн испэтэхтэринэ - намтаан, аллараа түһэн биэрэр. Хаалан иһэр государстволар экономикаларын ханнык көрүҥүн өрө тардан таһаардахтарына хаалыыттан тахсалларын ааҕан-суоттаан быһаарар кыахтаахтар. Билигин олус наадалаах буолбут бу таһымы эбэтэр көрдөрүүнү былыргы сахалар билэн туһаналлара бэйэтэ биир уратылаах, былыргыттан экономикаҕа олус суолталаах тимири уһаарыынан уонна уһаныынан дьарыктананнар үөһээ тахсыы уонна аллараа түһүү диэн өйдөбүллэри элбэхтик туһанар эбиттэр.
Сайдыыны ситиһии бу таһыма атын омуктар ситиһиилэригэр тэҥнээн көрдөххө ордук чуолкайданар. Экономика ситиһиилэрин тэҥнээн көрүү омуктар сайдыылара төһө тус-туспа арахсалларын быһаарар. Маннык тэҥнээн көрүү кэнниттэн быһааран сайдыылаах омук диэн батыһарга, үтүктэргэ эбэтэр хаалыылаах эбит диэн хомуруйарга кыах баар буолар.
Экономикаҕа үрдүк сайдыыны ситиспит омуктар сайдыылаах омуктар диэн ааҕыллаллар. Кинилэр оҥорбут тиэхиникэлэрэ, технологиялара сайдыылара хаалбыт омуктарга олус сыаналаах табаарга кубулуйаллар. Хаалан иһэр экономикалаах омуктар кинилэри үтүктэргэ, батыһарга эрэ тиийэллэр. Экономикаҕа ситэн куотуу, аһара барыы диэн уһун кэмнээх олус күүстээх үлэттэн-хамнастан үөскээн тахсар өйдөбүллэр. Экономиканы хантан да булан ылбаккын, ким да босхо биэрбэт, арай элбэхтик саҥаны арыйыылары олоххо киллэртээн, үлэлээн-хамсаан, саҥа технологиялары баһылаан истэххэ биирдэ сайдыы иннин диэки хамсыыр кыахтаах.
Олох таһыма диэн этии экономика сайдыытын быһаччы көрдөрөр быһаарыы буолар. Үөһээ тахсыы, өрө дабайыы дьоҥҥо барыларыгар ситиһиини, кыайыы-ны бэлиэтиир көстүү буолар. Онтон аллараа диэки түһүү - мөлтөөһүнү, үлэ-хамнас атахтаныытын, бытаарыытын бэлиэтиир.
Дьон былыр-былыргыттан аллараа диэки түһүү, мөлтөөһүн буолан эрэрин көрдөрөр диэн ааҕаллар. Киһи түүлүгэр эмискэ аллараа диэки түһүүтэ олоҕо уруккуттан куһаҕан буолан, мөлтөөн барыытын биллэрэрин билэллэр. Сыыйа эбэтэр халтарыйан да аллараа диэки түһүү туох да үчүгэйэ суох олоҕун таах атаарар киһи түүлүгэр көстөр бэлиэ буолар.
Үөһээ диэки тахсыы олоххо ситиһии, туох эмэ туһалаах уларытыыны киллэрии бэлиэтэ. Маны киһи түүлэ эмиэ сити баарын курдук көрдөрөр. Хайдах быһыылаахтык үөһээ диэки ыттан тахсан иһэрэ туох ситиһиини оҥорорун, төһө улахан туһалааҕын билгэлиир. Арай аһара үөһээ уонна олус чэпчэкитик көтө сылдьыы көннөрү ыра санаа эрэ буолар. Киһи тугу санаабытын олоххо киллэрэрэ олус улахан уустуктардаах буолан хаалара элбэх. Киһи санаата ханнык эрэ быһыыга кубулуйан тахсара олох таһымыттан тутулуга улахан.
Манна сахалар ыра санаа диэн этиилэрин чуолкайдаан биэриэххэ сөп. Түһээн олус баай-тот Үөһээ дойдуга көтө сылдьыы киһи хаһан да туолбат ыра санаата эрэ буолар. Уһун кэмҥэ олус баҕара санааһын үгэстэри үөскэттэҕинэ киһи түүлүгэр илэ курдук көстүөн эмиэ сөп. Түүлгэ эмиэ олохтоох сиртэн-уоттан соччо ырааппакка, олус түргэнник үөһээ-аллараа түспэккэ сылдьыы этэҥҥэ буолууну, олох биир тэҥник баран иһиитин, өй-санаа туруктааҕын быһаарар.
Сахалар үөһээ диэки тахсан иһиини ордук чаҕылхайдык ойуулууллар. Үөрэҕи-билиини, өй-санаа сайдыытын ситиһии, өрө, халлаан диэки хаттыгастарга тахсан иһии курдук кэпсэнэр. Өй-санаа үрдүкү чыпчаалын ситиһии, Yрүҥ айыы буолуу киһи өллөҕүнэ, өйө-санаата этиттэн-сииниттэн букатын арахсан Үөһээ дойдуга таҕыстахха эрэ ситиһиллэр ыра санаа кыраайа буолар. Өй көтөн Үөһээ дойдуга тахсыыта, айыы буолуу киһи өллөҕүнэ эрэ кэлэрин саха киһитэ барыта билэр.
Үөһээ, аллараа диэн быһаарыылар кыайыыны уонна кыаттарыыны эмиэ бэлиэтииллэр. Саха дьоно былыргыттан тустуунан дьарыктаналлар. Тустуу хапсаҕай диэн ааттаммыта бэйэтигэр олус сөп түбэһэр, хапсаҕайы аан бастаан биллэрэр. Бу тустуу аан маҥнайгы көрүҥэ буоларынан киэн туттуохха эрэ сөп. Ол курдук тустуу быраабылалара, туох таҥастаах тустуллара барылара холбоон бу олус былыргы, аан маҥнайгы тустуу буоларын кэрэһилээн көрдөрөллөр.
Хапсаҕайга тустуу быраабылалара уонна араас ньымалара киһи саҥа сайдан иһиэҕиттэн, икки атаҕар турбут кэмиттэн ыла үөскээбиттэригэр сөп. Утарылаһар киһини кууспакка сылдьан эрэ соҕотохто албастаан, хатыйан эбэтэр илиититтэн, атаҕыттан ылан охторуу олус уустук. Тустарга ыстаантан ураты атын таҥас, кур эҥин суоҕа, былыргы таҥаһа суох, киһи бэйэтинэн сылдьар кэмиттэн ыла хапсаҕайдаһан тустуу саҕаламмытын биллэрэр көстүүгэ киирсэр.
Кочнев Петр Павлович
Кочнев Петр Павлович (1925–1990) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
Үөһээ уонна аллараа
Тустууга үөһээ буолуу үчүгэйэ уонна аллараа түһүү куһаҕана эмиэ туспа араарыллар кээмэйдээх. Кыайбыт киһи куруук үрдүкү тахсыыта үөһээ буолуу үчүгэйин көрдөрөр, охтон кыаттаран, аллараа түһүү хомолтото аллараа түһэр куһаҕанын биллэрэр.
Онон, үөһээ тахсыы, үөһээ буолуу диэн үчүгэйи көрдөрөр бэлиэ былыр-былыргыттан дьон өйдөрүгэр-санааларыгар олохсуйбут. Онтон аллараа диэки түһүү, аллараа буолуу куһаҕан кэм кэлбитин көрдөрөр өйдөбүлгэ кубулуйбута олус быданнаабыт буолуон сөп. Бу үөһээ уонна аллараа хамсааһыннартан тутулуктанан киһи өйө-санаата сайдан испитэ уонна Үөһээ, Аллараа дойдулары үөскэппитэ. (1,18).
Кочнев Петр Павлович
Олоҕун олуктара
1925 сыллаахха Ленскэй оройуон Нөөрүктээйи нэһилиэгин Толоон сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1936 с. төрөппүттэрин кытта Сангаарга көспүт. Төрөппүттэрэ онно шахтаҕа үлэлээбиттэр. Сэрии кэмигэр 16 сааһыгар кини эмиэ забойга үлэтин саҕалаабыт. Үлэлиир кэмигэр элбэх идэни баһылаабыт: бутчик, электрослесарь, бурильщик, погрузочик машиниһа, маастар–взрывник. Алданннааҕы хайа техникумун кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбит. «Сангарскай» шаахтаҕа 40-ча сыл үлэлээбит. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл кулун тутар 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан Кочнев Петр Павловичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт. 1990 сыллаахха өлбүт.
Эбии маны көр
Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)
Кэлим (биология)
Кэлим (phylum, тип) — зоологияҕа таксономия иерархиятын үрдүкү раангаларыттан биир үрдүктэрэ. Ботаникаҕа, микологияҕа уонна бактериология классификациятыгар салаа (divisio, отдел) диэн тиэрмин сөп түбэһэр.
Ополовников Александр Викторович
200px|thumb|right|Ополовников Александр Викторович Александр Викторович Ополовников — биллиилээх архитектор-реставратор, архитектура доктора, Арассыыйа Архитектуратын Академиятын бочуоттаах чилиэнэ. А. В. Ополовников салататынан 50-ча нуучча архитектууратын мас пааматынньыктара сөргүтүллүбүттэрэ, ол иһигэр нуучча мас зодчестватын киэн туттуута — аатырбыт Кижи, уонна Дьокуускай остуруогун башнята.
Александр Викторович Ополовников 1911 с. сэтинньи 8 күнүгэр Рязань губерниятын Поднаволок диэн селотугар төрөөбүтэ. Кыыһа этэринэн кини 1911 с. буолбакка 1910 с. төрөөбүт курдук. Аҕата — Ополовников Виктор Петрович (1880—1944, Москуба), дворянин, присяжнай повереннай, Рязань губерниятыгар Скопин куорат таһыгар баар таас чоҕу хостуур рудник юрисконсультанынан үлэлиир эбит. Ийэтэ — төрөөбүтүнэн Маркович Мария Богдановна (1885—1928, Москуба уоб. Малаховка ст.), нуучча-украина суруйааччытын Марко Вовчок (Мария Александровна Маркович-Вилинская литературнай псевдонима) уонна украина этнограф-фольклорииһа Афанасий Васильевич Маркович сиэннэрэ.
Ополовниковтар дьиэ кэргэннэригэр 6 оҕолоохтор эбит: Мария, Евгения, Григорий, Александр, Любовь, Петр.
1928 с. сэттэ кылааһы бүтэрэн баран Ойуур техникумун бүтэрэр уонна Дальнай Востокка үлэлиир, онтон 1932 с. Бүтүн Сойуустааҕы архитектура-тутуу институутугар (ВАСИ, билигин Москубатааҕы Архитектурнай институт) киирэр. 1939 сыллаахха туйгуннук бүтэрэр, онтон аармыйаҕа ыҥырыллар, онно Аҕа дойду Улуу сэриитэ бүтүөр дылы сулууспалыыр.
Саха сиригэр Ополовников 1969 сыллаахха кэлэр. Бастаан Индигиир өрүскэ турар Зашиверскай шатровай храамын (1700) чинчийэр. Онтон сүүрбэттэн тахса сыл тухары Саха сирин кэрийэ сылдьан былыргы мас тутуулары үөрэтэр.
Рахими Хасан
Хасан Рахими (حسن رحيمى‎‎, 1989 сыллаахха бэс ыйын 15 күнүгэр төрөөбүт) - Иран көҥүл тустууга бөҕөһө, аан дойду уонна Азия чөмпүйүөнэ.
Хасан Рахими 1989 сыллаахха Тегераҥҥа төрөөбүт. 2008 сыллаахха юниордарга Азия чөмпүйэнээтин кыайыаалааҕа, Аан дойду чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера буолбута. 2009 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтигэр бастаабыта, Азия чөмпүйэнээтигэр үһүс миэстэ буолбата. 2010 сыллаахха байыаннайдар ортолоругар ыытыллыбыт Аан дойду көҥүл тустууга чөмпүйэнээтин муҥутуур кыайыылааҕа буолбута. 2011 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтин боруонса призера. 2012 сыллаахха Азия чөмпүйэнээтин кыайыылааҕа. Лондоннааҕы Олимпиадаҕа 8-с миэстэ буолбута. 2013 сыллаахха Индия бөҕөһө Амит кумары кыайан аан дойду чөмпүйүөнэ буолбута. 2014 сыллааҕа Аан дойду чөмпүйэнээтигэр боруонса мэтээлгэ тиксибитэ. Эһиилигэр Лас Вегаска ыытыллыбыт аан дойду чөмпүйэнээтигэр Грузин Владимир Хинчегашвилигэ кыайтаран, иккис буолбута.
Ополовников Александр Викторович
1973 с. Ополовников блокнотугар суруйбут: «Якутия — моя вторая родина».
Туһаныллыбыт сирдэр
История, культура и традиции Рязанского края
Сабарай чабычах
Сабарай чабычах — олус улахан кээмэйдээх элбэх ыанньыктаах баай ыал үүт туруорар киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах туос иһитэ.
65 см тиийэр айахтаах, 30 см тиийэр үрдүктээх.
1409
1409 сыл.
Далан биографията
Яковлев Василий Семенович-Далан
Яковлев Василий Семенович Чурапчы улууhун Кытаанах нэhилиэгэр 1948 сыллаахха Чурапчы педагогическай училещатын бутэрэн Дьокуускайдаа5ы историческай факультекка уерэммитэ.
1952 сыллаахха Василий Семеновичы балыйан репрессиялыыллар, Г.П. Башарин дбыалатын туьуттан. Репрессияттан 1954 сыллаахха тахсар. 1956 сыллаахха уерэ5ин бутэрэр. Онтон 1958 сыллаахха С.М. Киров аатынан Омскайдаа5ы тыа хаhаайыстыбатын институтун "инженер-гидротехник" идэтин бутэрбитэ. 1970 сыллаахха ССРС суруйааччыларын чилиэнэ.
Бастакы айымньыта "Дьикти саас" сэhэнэ 1976 сыллаахха "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэммитэ, 1978 сыллаахха туспа кинигэ буолбута. Салгыы суруйааччы 1979 сыллаахха"Аар тай5ам суугуна" диэн айыл5а харстыбылыгар анаммыт сэhэнэ Далан диэн литературнай аат мээнэ5э ылыллыбата5ын аа5ааччыларга итэ5эппитэ.
Талаанын сана кэрдиистэрин саха былыргыттануус-ураннык кердерер историческай халбааннаах айымньыдар буолбуттара. 1983 сыллаахха тахсыбыт "Тулаайах о5о" сэhэнэ кыргыс уйэтинээ5и эмнэ Саха сиригэролрбут норуоттар олохторун-дьаhахтарын кердеруу биир ча5ылхай холобура. Суруйааччы бу тема5а сурун улэтин буолбут "Тыгын Дархан" историческай романа 1993 сыллаахха кун сирин керен,аа5ааччылар биhирэбиллэрин, критиктэр урдук сыанабылларын ылбыта, республика общественнаhын иhигэр киэн кэпсэтиини куедьуппутэ. Туох да кууркэтиитэ суох бу роман саха литературатын саамай урдук ситиhиитэ."До5оруом, дабай куех сыырдаргын" 1991, "Кынаттаах ыралар" 1988,романнарын, "Дьыл5ам миэнэ" 1994 автобиографическай роман-эссетын суруйан аа5ааччыларга хаалларбыта. 1996 сыллаахха сэтинньи 27 кунугэр суох буолар.
На5араадалара: Народный писатель Республики Саха (Якутия), Лауреат Государственной премии Р.С.(Я) имени П.А. Ойуунского, Орден Дружбы, Медаль "За доблестный труд в Великой Отечественной войне", медаль "Ветеран труда".
Эдэр сааhын сылларын туhунан Далан икки беден айымньыны, романы суруйбута: <До5оруом, дабай куех сыырдаргын> (1985), <Дьыл5ам миэнэ> (1994). Манна 1940-1950-с сыллар кирбиилэригэр Сэргэлээххэ студеннар, тыа сиригэр холкуостаахтар олохторун, ыраларын ойуулааhына сурун геройдар уобарастарын ненуе арыллар. Маннайгытыгар аа5ааччы бол5омтотун Ньургун Тулааhынап, оттон иккис, документальнай романна студеннар Михаил Иванов уонна ааптар, эдэр суруйааччы Афанасий Фёдоров уобарастара тардаллар. <Дьыл5ам миэнэ> эссе-роман бутэhик туhумэ5эр Далан маннык суруйар: <Соро5ор: <Олорбут олоххун астана5ын дуо?>- диэн аа5ааччылар ыйытааччылар. <Астыммаппын. Хомойобун>,- быhаччы хоруйдуубун. Мин Сталин кэмигэр олорбуппуттан хомойобун. Барыны-бары билиэхтээх-керуехтээх айыл5аттан бэриллибит бырааппын былдьаппыт, кенулбун куемчулэппит тегуруччу бобуулаах тун хааhах кэмнэ олорбуппуттан хомойобун>. Ол кэнниттэн холку, мындыр тумук тыллар кэлэллэр: <Аас-туор олохтон эт сиин аччыктыырынаа5ар, ей-санаа ааhара-туорара, муомурара ордук ыар охсуулаах. Ону иккиэннэрин да5аны сталинизм биhиги келуенэ5э толору биллэрбитэ>.
Кылыс хараҥаччыта
thumb|250px Кылыс хараҥаччыта (Деревенская ласточка, ) — Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр кылыс хараҥаччылар уустарын соҕотох көрүҥэ. Куолаҕар уонна түөһүгэр туора харатыҥы дьураалаах буолар.
Алдан аэропорда
Алдан аэропорда Алдантан биир километр илин баар, Дьокуускайтан 450 км ыраах. Арассыыйа илин транспорт ситимин биир суолталаах объега. Кыра аэропорт.
Прокопьева Прасковья Егоровна
Олоҕун олуктара
П. Е. Прокопьева юкагир омук фольклорун чинчийэр. Сыралаах үлэтэ "Отличник образования Республики Саха (Якутия)" бэлиэнэн бэлиэтэммитэ.
Иһэр уу
Иһэр уу диэн иһэргэ анаан эрдэттэн бэлэмнэниллибит уу ааттанар.
Иво Андрич
Иво Андрич (сербтыы: Иво Андрић) (Алтынньы 9, 1892 – Кулун тутар 13, 1975) – Югославия улуу суруйааччыта, 1961-ис сыл Нобель премиятын (литератураҕа) лауреата. Айымньыларын сүрүн тиэмэтэ төрөөбүт Босниятын историята, Осмаанар Империяларын кэмигэр. Төрөөбүт дьиэтэ Травникка билигин кини музейыгар уларытыллан турар, Белграадтааҕы квартиирата эмиэ.
Иһэр уу
Киһи организма - 70 бырыһыаныгар тиийэ уу. Аҥарын кэриҥэ, 50-ча бырыһыана клеткалары кыйа молекулярнай силбэһиктээх, онтон атына клеткалары тула тканнар убаҕастарын быһыытынан биллэр.
Иво Андрич
Биография
Төрөппүттэрэ Босния хорваттара, католик итэҕэллээх. Аҕата Антун Андрич, ийэтэ Катарина Андрич (төр. Пейич). Иван (кыччатан Иво диэн ааттыыр буолбуттара) икки саастааҕыгар, аҕата эмискэ өлөн туоруур. Ол иһин, ийэтэ кэргэнин аймахтарыгар Вишеград куоракка көһөр. Иво онно улаатар, оскуоланы бүтэрэр.
Иһэр уу
Киһи ууну испэтэҕинэ өр барбат. Сөрүүн кэмҥэ - 10-ча хонукка, онтон куйааска 2 күнтэн ордук олорор кыаҕа суох. Ити усулуобуйаларга киһи өссө үлэлээтэҕинэ, этиллибит кэмнэр лаппа кылгыылларыгар тириэрдэр.
Уу – айылҕа улууканнаах бэлэҕэ, бары харамайдар тыыннаах буолар төрүттэрэ. Киһи суукка устатыгар кыһыҥҥы кэмҥэ 2,5 л, сайын 4 л ууну иһэр, ити барыта убаҕас астары кытта киирэр уулары холбоон ааҕыллар. Ону таһынан сууккаҕа эттиктэр атастаһыыларын түмүгэр 400 г итэҕэһэ суох уу организмҥа бэйэтигэр үөскүүр, ол эндогеннай уу диэн ааттанар.
Уу төһө да күндүтүн иһин арыт араастаах, ол иһигэр улахан кутталлаах ыарыылар ууттан тарҕаныахтарын сөп, онон түбэһиэх ууну мээнэ иһэр табыллыбат. Иһэр уу үрдүк хаачыстыбалаах, ыраас, ханнык да химическэй, биологическэй, о.д.а., киртийиилэрэ суох, бэрэбиэркэлэммит, иһэргэ көҥүллээһиннээх буолуохтаах диэн медицина үөрэҕэ быһаарар.
Хотугу сир олохтоохторо кыһыҥҥы кэмҥэ, арыт төгүрүк сыл устата муус, хаар уутун иһэллэрэ элбэх. Үгүс автордар маннык уулларыллыбыт, «магниттаммыт» уу доруобуйаҕа ордук туһалааҕын туһунан суруйаллар.
Дьон олох былыргыттан үрдүк хайалар альпийскай хонууларыгар ирбэт муустар тастарынааҕы үүнээйилэр ордук хойуу, ордук сиэдэрэй, чаҕылхай өҥнөөх, Хотугу эргимтэ тас өттүгэр үүнэр оттор ордук мүөттээхтэрин бэлиэтии көрөр, эмтээх уулаах үрүйэлэр, күөллэр элбэхтэригэр боломтолорун уурар эбиттэр.
Кэнники кэмҥэ чинчийээччилэр итинник уу үрдүк активноһын кистэлэҥин молекулярнай тутулугар сытар дииллэр. Кристаллическай уу эбэтэр муус син ханнык баҕарар кытаанах эттиктэр курдук бэрээдэктээх геометрическэй структуралаах. Өскө кыра муус тоорохойун инфракраснай сардаҥанан тыктаран көрдөххө олус кэрэ, сиэдэрэй уон икки кырыылаах эрэһээҥки - додекаэдр буолан көстөр.
Киһи этигэр-хааныгар уу ити кристаллическай тутулун сүтэрбэт, ол кини автономнайдык сылдьыбатыттан - белоктары, липидтэри, ДНК, РНК молекулаларын кытта силбэһиктээхтэриттэн уонна итиннэ уу молекулалара олор нарын эрэһээҥкилэрин быыстарыгар кыбыллан сылдьыыларынан быһаарыллар.
Сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн, киһи этигэр-хааныгар муустуу структуралаах уулар тиийбэттэрэ атеросклекроз ыарыы үөдүйүүтүн биир төрүөтүнэн буолар. Саха сирин төрүт олохтоохторугар, кырдьык, ити ыарыы сэдэх. Үгүс автордар атын сир олохтоохторугар кыһыҥҥы кэмҥэ, ордук сааһыран эрэр дьоҥҥо, муус уутун иһэллэригэр сүбэлииллэр.
Хотугу дойдулар олохтоохторо наар хаар эбэтэр муус уутун иһэр кэмнэригэр минеральнай эттиктэр организмҥа киириилэрин уунан бэриллибэт ингредиеннэринэн баай астарынан: үүт астарынан, фрукталарынан ситиһиннэриэхтээхтэр. (1,41-45).
П.Брэгг киһи олус ыраас ууну иһэрэ ордук диэн этэр. Киһи олус ыраас ууну истэҕинэ бу уу ис уорганнартан араас туһата суох, буортулаах, даҕаны туустары суурайан таһаарар. Кирдээх, элбэх суураллыбыт туустардаах ууну киһи истэҕинэ төттөрү, ол уутун бэйэтэ ыраастаан таһаарар. Араас бүөргэ үөскүүр таастар, сүһүөхтэргэ мунньуллар туустар бары кирдээх, араас булкаастаах ууну иһэртэн үөскүүллэр. Киһи сүһүөхтэрэ ситэ хамсаабат, көһүйэн иһиилэрэ сүһүөх уута буорту буолан, туустанан иһиититтэн диэн учуонай быһаарар.
П.Брэгг олус ыраас уу диэн дистиллированнай эрэ ууну ааҕар. Бу ууга сөп түбэһэр ырааһынан ардах уонна муус ууларын эмиэ ааҕыахха сөп. Ардах уонна муус ууларыгар суураллыбыт туустар суох эбэтэр олус аҕыйахтарынан дистиллированнай ууну солбуйуон сөп диэн быһаарбыттар. (2,58).
Уу аһылык буолбатах. Уу киһи этин-сиинин биир тутаах сүрүн чааһа. Иһэр уу олус ыраас буолара көрдөнүллэр. Уу киһи этиттэн-сииниттэн тахсыытыгар эти-сиини өссө ыраастаан, куһаҕан, туһата суох эттиктэри суурайан таһаарар аналлаах. Киһи төһө ыраас ууну иһэр даҕаны соччонон этэ-сиинэ ыраастанара ордук буолар. Иһэр уу ити сүрүн аналын кэнники кэмҥэ туһаммакка саха дьонун үйэлэрэ кылгаата. Сахалар ордук уһун үйэлээх эрдэхтэринэ ыаллар бары сайыны быһа хаһааммыт муустарын уутун иһэллэрэ.
Ууну аһылыктар икки ардыларыгар иһэр ордук туһалаах. Өссө аһылык 10 эбэтэр 15 мүнүүтэ иннинэ сөп буолар ууну, утах ханыар диэри иһэн кэбистэххэ киһи аһыы олорон ууну эбии иһэргэ наадыйбат.
Аһылыгы киһи элбэхтэ ыстаан, илдьиритэн, мэлийэн, силинэн дэлби биһэн, булкуйан куртахха киирэн буһарыгар бэлэмниир. Тиис үчүгэй, бөҕө буолуута доруобуйа туругун быһаарар. Былыргы сахалар үлэһити талан ылалларыгар аан маҥнай аһатан көрөллөрө. Кыайа-хото аһыыр киһи этэ-сиинэ күүстээҕиттэн, доруобайыттан элбэхтик кыайыылаахтык үлэлиирэ быһаарыллар. Көлүнэр көлө, ынаҕы эбэтэр сылгыны тииһин көрүү талан ылыыга сүрүн көрдөбүл буолар.
Тииһи сууна, көрүнэ сылдьыы хас биирдии киһиттэн ирдэнэр көрдөбүл. Кытаанах аһылыгы лаппа үчүгэйдик ыстаан илдьиритии куртахха олус көмөлөөх. Киһи аһыы олорор кэмигэр ууну иһэрэ төрүт даҕаны наадата суох. Аһыы олорон эбэтэр аһаан баран убааһы истэххэ уу киһи куртаҕар киирэн били илдьи ыстаан уонна силинэн булкуйан буһарарга бэлэмнэниллибит аһылыгы дэлби суурайан үчүгэйдик буһарын мэһэйдиир, бытаардар.
Киһи ас буһарар сүмэһиннэрэ барылара 90 бырыһыаннара уу буолар. Онно эбии ууну иһэн биэрэн бу сүмэһиннэри өссө убатан, суурайан кэбиһии ас үчүгэйдик, иҥэмтэлээхтик буһарын мөлтөтөр.
Арҕааттан кэлбит аһылык туһунан үөрэххэ аһаан бүтэн баран убаҕаһы дьэ иһэн утаҕы ханнарарга этэллэр. Аһаан бүтүүгэ иһэргэ анаан убаҕаһы; чэйи, компоту аналлаах менюларга суруйаллар. Бу үөрэх ситэтэ суоҕуттан куртах ыарыыта ордук элбэх.
Киһи эдэр эрдэҕинэ аһылыкка улахан суолтаны биэрбэккэ эрэ төрөппүттэрэ эбэтэр иитээччилэрэ эппиттэрин хоту аһыыр. Эдэрдэр үксүгэр тиэтэйэннэр, аанньа ыстаабакка эрэ ыйыстыталыы охсор иһин, уу иһэн илитэн биэрэллэрин өссө сөбүлүүллэр. Эдэрдэри тиэтэйбэккэ эрэ аһылыгы үчүгэйдик ыстаан аһыырга үөрэтии наада. Аһыы олорор киһини тиэтэтии букатын табыллыбат быһыынан ааҕыллар. Ол барыта ситэ ыстамматах аһылык кини этигэр-сиинигэр куһааннык иҥэриттэн тутулуктаах. Маннык быһыыны хас биирдии киһи билэн бэйэтин олоҕор туһана сылдьара наадалаах.
Аһылык кэнниттэн балтараа чаас буолан баран ууну төһө баҕарар иһиэххэ сөп. Бу кэмҥэ аһылык куртахха буһан бүтэн салгыы оһоҕоско ааһа барар. Аһылыктан ыраастаммыт куртаҕы уу киирэн ас тобохторуттан өссө ыраастаан туһалыыр.
Yлэҕэ-хамнаска сылдьар киһи аһыыр кэми көтүтэн кэбиһэрэ элбэх. Биир кэмҥэ аһыырга үөрэммит куртах симэһиннэрин эмиэ биир кэмҥэ таһааран, бэлэмнэнэр. Кураанах куртахха аҥардас ас буһарар симэһиннэр мунньустуулара туох да үчүгэйи аҕалбат. Аһылык кэмэ кэлиитигэр сөп буолар ууну иһэн куртаҕы хайаан да ыраастыыр, сайгыыр наада.
Былыргыны кэпсээтэхтэринэ саха ыала киэһэ эттэрин сиэхтэрин иннинэ чэйдэрин иһэллэрин туһунан этэллэр. «Утахтарын ханнараары» чэйи эрдэ, иҥэмтэлээх аһылыгы аһыахтарын иннинэ иһэллэр. Саха дьонун бу билиилэрэ аһылык саҥалыы үөрэҕэр эмиэ сөп түбэһэр.
Айылҕаҕа уу элбэх. Саха сиригэр уу үрэхтэргэ, өрүстэргэ уонна күөллэргэ мунньустар. Сахалар ууну мунньустар сирдэринэн арааран тус-туспатык ааттыыллар. Күөл уута, өрүс уута, муора уута, ардах уута, муус уута, ону тэҥэ киһи эрэ иһэригэр аналлаах иһэр уу диэннэргэ араараллар. Иһэр ууну саха дьоно былыр-былыргыттан туспа арааран анаан-минээн бэлэмнээн туһаналларын бэлиэтиир. Күһүн күөл мууһа сөптөөх халыҥнаах гына тоҥорун кытта мууһу ылан хаһаанан кэбиһэллэрэ.
Иһэр уу киһиэхэ олус наадалаах. Киһи этин-сиинин улахан өттө, аҥарыттан лаппа ордуга - уу. Уу - киһи этин-сиинин сорҕото. Олус ыраас ууну иһэр буолуу киһи этигэр-сиинигэр быһаччы туһаны оҥороро быһаарыллан тахсар.
Айылҕаҕа үүнэр бары күөх үүнээйилэр, үөннэр уонна тыынар-тыыннаахтар эттэрэ-сииннэрэ барылара органическай веществолар диэн ааттаналлар. Ол веществолартан киһи сииригэр сөп түбэһэллэринэн бары оҕуруот астара, фрукталар уонна эт, балык, үүт, сымыыт аһылыктар эбиттэр. Сир неорганическай веществоларыттан үүнээйилэр Күн уотун туһананнар, уларытан органическай веществолары оҥорон таһаараллар. Үүнээйилэр почваттан иҥэринэн ылан бэйэлэрин эттэригэр-сииннэригэр уларытан туһаммыт эттиктэрэ органическай буола уларыйаллара быһаарыллар. Үүнээйилэртэн салгыы сайдыбыт тыынар-тыыннаахтар уонна дьон органическай вешестволары эрэ бэйэлэрин эттэрин-сииннэрин туһатыгар туһанар кыахтаахтар.
Киһи этэ-сиинэ органическай диэн ааттыыр үүнээйилэртэн эбэтэр тыыннаах харамайдартан үөскээбит эттиктэри эрэ аһылыкка, бэйэтин этин-сиинин туһатыгар кыайан туһанар диэн этэр П.Брэгг.
Иһэр ууга олус элбэх минераллар сууралла сылдьаллара дьон ыарыһах буолууларын үөскэтэр. П.Брэгг улааппыт Вирджиниятыгар иһэр ууларыгар натрий, тимир уонна кальций суураллыбыттара элбэх эбит. Кини билэр дьоно уонна аймахтара бүөр ыарыытыттан эдэрдэригэр өлүтэлээбиттэр. Бу дьон бары кэриэтэ эрдэ баҕайы кырдьыбыттар, хааннарын сүүрдэр тымырдара барылара кытааппыттар, ол иһин эдэрдэригэр өлбүттэр.
Биллиилээх физиотерапев Поль Брэгг киһи дистиллированнай ууну эрэ иһэригэр сүбэлиир. (2,58). Дистиллированнай ууга тэҥнэһиэхтэрин сөптөөх ыраас ууларынан ардах уута уонна муус уута буолаллар. Ардах эбэтэр муус уутугар ханнык да суураллыбыт туустар, минераллар суохтарынан олус ыраас уунан ааҕыллаллар. Сахалар уһун үйэлэр усталарыгар муус уутун эрэ иһэллэр этэ. Ол кэмҥэ саха дьоно олус уһун үйэлээхтэринэн биллэллэрэ.
Оҕуруот астарын эбэтэр фрукталар соктарыгар элбэх туһалаах суураллыбыт веществолар бааллар. Олорго суураллыбыт саахар, витаминнар уонна араас элбэх бытархай элеменнэр бары кэриэтэ киһи этигэр-сиинигэр туһалаахтар.
Тиэхиникэ сайдыыта Айылҕаны киртитэн иһэр. Өрүстэр уулара ордук киртийдилэр. Элбэх суураллыбыт туустардаахтар. Үгүс карьердартан, шахталартан дьон доруобуйаларыгар буортулаах ыарахан металлар туустара, араас минераллар элбэхтик суураллан өрүстэргэ уонна күөллэргэ киирэллэрин тэҥэ, үгүс булкуспут веществолар ууга эмиэ элбээн иһэллэр.
Билигин үгүс саха ыаллара күөллэр уонна өрүстэр ууларын ыраастаабакка эрэ иһэргэ күһэллэллэр. Арҕааттан кэлбит ууну ыраастаабыта буолан баран иһэр кэлии дьон үөрэхтэрэ баһыйан былыргы олохтоох дьон курдук мууһу хаһаанан иһии хаалан эрэр. Саха дьоно былыр-былыргыттан үөрэтэн саҥа тоҥмут күөл эбэтэр өрүс мууһа олус ыраас уу буоларын билэннэр ону уулларан иһэр уу оҥостон туһанар эбиттэр. Былыргы кэмнэргэ ыаллар бары үлэлээн-хамсаан мууһу булууска хаһаанан муус уутун сайыннары иһэр эрдэхтэринэ уһун үйэлээх этилэр.
60-с сыллардаахха атомнай буомбалары салгыҥҥа эһэн боруобалыы сылдьыбыттарыттан ардах уута радиациянан сутуллубут кэмнэрэ бааллара. Билигин аан дойду сайдыылаах дьоно биир тылы булунаннар уонна бобуу-хаайыы көмөтүнэн атомнай буомбалары сир үрдүгэр, салгыҥҥа, ууга боруобалаабат буолбуттара дьон Айылҕаны харыстыыр, көрөр-истэр туһугар биир сыалга түмсүүлэрэ син кыаллыан сөбүн бигэргэтэр. Атомнай буомбалары салгыҥҥа боруобалаабаттан салгын уонна уу радиациянан киэҥник сутуллаллара кэлин кэмҥэ суох буолла.
Уу киртийиитэ эмиэ икки өрүттээх: бастакытынан - суураллыбыт туустар, иккиһинэн – булкуспут, булааспыт кирдэр. Ардах уутугар муус уутун курдук ханнык да суураллыбыт туустар суохтарыттан эмиэ олус ыраас ууга киирсэр. Суураллыбыт туустара суоҕуттан үчүгэйдик сиидэлээн ыраастаатахха олус ыраас уу буолан тахсар.
Муус уута бары өттүнэн олус ыраас уу буолуоҕун арай биир эрэ мэһэйдиир. Ол радиация буолар. Радиациянан сутуллубут ууга радиацияны урут иҥэринэр ыарахан уу эттиктэрэ үөскүүллэр эбит. Тымныы күүһүрэн барыытыгар бу эттиктэр аан маҥнай тоҥоллор. Радиация баар сиригэр тоҥмут мууска элбэх радиация мунньуллан хаалыан сөп. Дьон бары муус уутун иһэр дойдулара радиацияттан олус ыраас буолуохтааҕа итинэн быһаарыллар уонна аан бастакынан учуоттанан радиациянан киртитии букатын таһаарыллыбатаҕына табыллар.
Муора кыра арыыларыгар олорор омуктар куруук ардах уутун иһэллэр эбит. Кинилэр доруобуйалара ордук бөҕө буоларын П.Брэгг үөрэппит. Ардах уонна кокос эриэхэтин уутун эрэ иһэр кырдьаҕастар доруобуйалара эдэр дьонтон туох да итэҕэһэ суох бөҕө эбиттэрин медицинэ үөрэхтээхтэрэ эмиэ көрөн итэҕэйбиттэр.
П.Брэгг Марокко кумах куйаардаах сирдэрин олохтоохторун эмиэ чинчийбит. Бу дьон эмиэ ардах уутун эрэ иһэллэр эбит. Сахалар баттаҕы ардах эбэтэр муус уутунан сууйдахха ордук ырааһырарын уонна тупсарын бэлиэтииллэр. Дьахталлар сайын ардах уутун баттахтарын суунарга билигин да тутталлар.
Киһи этигэр-сиинигэр уу олус туһалаах. Эт-сиин үгүс өттө уу. Киһи олус ыраас ууну иһиэхтээх диир П.Брэгг. Айылҕаҕа баар уулартан саамай ыраас уу - ардах уута, дистиллированнай уу буолар. Дистиллированнай ууга чугаһыыр ыраас ууга муус уута эмиэ киирсэр. Дириҥ уу аан маҥнай үрдүттэн тоҥоругар саамай ыраас өттө, биир да суураллыбыт тууһа суох өттө тоҥор. Муус уута олус ыраас ууга киирсэр.
Саха дьоно былыр-былыргыттан муус уутун эрэ иһэллэр этэ. Хас биирдии ыаллар дьиэлэрин таһыгар муус угарга аналлаах умуһаҕы тутталлара. Сайыны быһа хаһааммыт муустарын умуһахтан таһааран иһиттэргэ уулларан, иһэр уу оҥорон туһаналлара. Күһүн муус тоҥон сөп соҕус халыҥнаах буолуутугар муус ылыытын үлэтэ саҕаланар. Элбэх мууһу ылан хаһаанан, дьиэлэрин таһыгар таһан кэбиһэллэр. Кыһын тымныы кэмҥэ мууһу умуһахха толору хаалаан баран сабан кэбистэхтэринэ сайыны быһа тоҥ сытар. Бэйэлэригэр сөп буоларынан умуһахтан таһааран иһиккэ уулларан, ыраастаан иһэллэр этэ.
Бу ыараабыт балаһыанньаны көннөрөр суолу көрдөөһүн саха дьонугар олус суолталаах. Саха дьонун олохторун уһуна биллэрдик кылгаабытыгар иһэр уу олус улахан оруолу ылар. Иһэр уу хаачыстыбатыгар улахан суолтаны биэриэххэ. Саха сиригэр ирбэт тоҥ буор баарын таба туһаннахха, мууһу элбэхтик хаһаанан, муус уутун сылы быһа иһэргэ толору кыах баар. Муус уута ордук ыраас, эти-сиини ыраастыыр уонна биһиэхэ туһанарга ордук табыллар, бэйэ кыаҕын иһинэн баар уу буолар.
Билигин саха дьонугар иһэр уу суолтата олус улаатта. Саха дьоно төбүрүөннээн, мунньустан олорор сирдэригэр иһэр ууну быһаарыы олус суолталаах. Дьоҥҥо барыларыгар муус уутун эрэ иһэр буолуу өйдөбүлүн иҥэрии бу боппуруоһу быһаарар.
Иһэр уу боппуруоһун быһаарыы Саха сирин олохтоохторугар олус туһалыыр. Билигин тыа сирин олохтоохторо күөл, өрүс ууларын соччо-бачча ыраастаабакка эрэ иһэргэ күһэллэн олороллор. Киһи иһэр уута араас туустардаах буолуутун «Минеральнай уу» диэн тупсаран ааттааһын олус дэлэйдэ. Аныгы медицинэ науката суураллыбыт туустардаах ууну иһэри аҥардастыы туһалаах эрэ өттүнэн быһаарар буолуута итиннэ олук буолан көмөлөһөр. Бу ууларга суураллыбыт туустар бары кэриэтэ неорганическай эттиктэр суурадаһыктара. П.Брэгг быһаарыытынан киһиэхэ букатын туһата суохтар, үөскэ, бүөргэ мунньулланнар ыарыы төрүөтэ буолаллар. Иһэр ууга "минеральнай добавкалар" диэн ааттаан араас туустары куталлара дьону албыннааһын буоларын билэн туустаммыт ууну иһэртэн саха дьоно туттунуохтара этэ.
Ыраас уу, дистиллированнай уу, муус уута киһи этиттэн-сииниттэн араас туһата суох, буортулаах холбоһуктары суурайан таһаарар буолан ордук туһалаах. Кирдээх, элбэх суураллыбыт туустардаах ууну истэххэ киһи этэ-сиинэ ол ууну төттөрү ыраастаан таһаарар. Ол иһин киһи бүөрүгэр, үөһүгэр араас таастар үөскүүллэр диэн быһаарар П.Брэгг.
Ууну суураллыбыт туустартан ыраастыыр тэриллэр сыаналара да ыарахан уонна олус түргэнник киртийэннэр уларыйан биэрэн иһиэхтээхтэр. Бу тэриллэр ууга көстөр кирдэрин кыайа-хото ыраастыыллар, онтон ууга суураллыбыт туустары кыайан арааран ылбаттар, көннөрү аҕыйатар эрэ кыахтаахтар. Ол иһин күөл, өрүс, сир аннынааҕы уулары ситэ-хото ыраастаабаттар. Кыах суох диэн ааттаан ситэ ыраастамматах ууну иһэргэ күһэйэр буолуу дьон барыларын эттэрин-сииннэрин сыыйа-баайа буорту оҥорууга тэҥнэнэр быһыы буолар.
Ыраас, муус уутун эрэ иһэр буолуу саха дьонун уһун үйэлиэ, доруобуйаларын ордук бөҕөргөтөн үлэни-хамнаһы кыайалларыгар олук буолар. Элбэх дьон олорор сирдэригэр мууһу элбэхтик хаһаанан сайын устата иһэр уунан, муус уутунан хааччыйыы ордук туһаны аҕалар. Сөбүгэр көмөнү оҥордоххо кыра тэрилтэлэр дэриэбинэлэргэ мууһу хаһаанан иһэр уунан хааччыйыыны бэйэлэрэ да кыайыа этилэр. (3,32).
Туһаныллыбыт литература.
1. Н.А.Агаджанян, П.А.Петров. Биһиги эппит-хааммыт сорох кистэ¬лэҥ күүстэрин туһунан. - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1984. - 80 с.
2. Поль С.Брэгг. Формула совершенства. Санкт-Петербург: ТОО «Лейла», 1993. - 384 с.
3. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Шкулев Михаил Петрович (Налимскай)
Михаил Петрович Шкулев-Налимскай (3.07.1919-19.06.2007) — тойуксут, олоҥхоһут, Абый улууһун устуоруйатын, уран тылын баайын хомуйааччы, чинчийээччи, толорооччу.
Элгэс улууhугар (Абый оройуонугар) 1919 с. от ыйын 3 кунугэр Үрүнэй нэhилиэгэр дьаданы ыалга төрөөбүтэ. Ийэтэ - Шкулёва Марфа Михайловна, аҕата - Шкулёв Пётр Дмитриевич. Бииргэ төрөөбүттэрэ алтыалар: Евдокия, Пётр, Дмитрий, Мавра, Мария уонна Михаил. Оҕолор сорохторо эрдэ өлбүттэр. Балта Мария совхозка улэлээбитэ, ҕ оҕолоох. Эдьиийэ Евдокия Халыма улууhугар олорбута, Кэлин 1983с. өлбүт. Евдокия оҕолоро, ол аата Михаил Петрович хаан аймахтара Халымаҕа олороллор.
Михаил Петрович улууhугар кими да иннигэр туhэрбэт тойуксут, олонхоhут, чабырҕахсыт. Ол курдук Ойуунускай «Кыhыл Ойуунун», «Дьулуруйар Ньургун Боотурун», Өксөкүлээх Өлөксөй «Былыргылыы алгыhын» уонна да атын айымньыларын өйүттэн ааҕан, ыллаан биэрэрэ үһү. Бэйэтэ уусуран литература хас да көрүнүнэн хотуулаахтык дьарыктанар эбит. Ол курдук Ойуунускай 100 сылын туолуутугар, олонхоҕо лауреат урдук аатын ылбыта. Тастын быраата Суздалов Бурхалей Васильевич манныгы кэпсиир: Михаил Петрович эдэр эрдэҕиттэн Шкулёв фолькльорун интэриэhиргиирэ. Олонхоhуттары батыhа сылдьан истэрэ уонна утуктэн ыллыыра үһү.
Ыhыахтарга ыhыах ааһааччы, оһуохайы таhаарааччы буолан, элбэх бирииhи хомуйара. «Ньургун Боотур» олонхоттон быhа тардан олонхолуурун истэрим. Эбээннии бэркэ билэрэ, холкутук кэпсэтэр этэ. Эбээн литературатын торуттээбит Николай Тарабукины улаханнык убаастыыра.Суруйааччы Степан Дадаскинов радиоҕа «Геван» диэн биэриигэ Михаил Петрович туhунан очерката хаста да тахса сылдьыбыта. Онно Н. Тарабукин «Болуоссакка санаа» диэн хоhоонун эбээннии уонна сахалыы ааҕан иһитиннэрбитин, өссө олонхоhут Суздалов Иван Андреевич туhунан сиһилии кэпсиирин Бурхалей Васильевич истибитим диэн кэпсиир. Онон биһиги эмиэ салгыы Степан Дадаскиновы кытта көрүстэрбит диэн баҕа санаалаахпыт, ол биэриилэри булан истэр киһи, кини тыыннаах тылыттан киһи элбэҕи билиэ этэ. Нэhилиэк уонна оройуон историятын үөрэтэрэ, олорон ааспыт ураты дьон туһунан матырыйаал хомуйара үһү, ол билигин ханната чопчу быһаарылла илик, сүтэн-оһон хаалбыт курдук, ол биһиэхэ таабырыын, салгыыы чинчийэрбитигэр, ирдэһэрбитигэр төрүөт. Кэлэр көлүөнэ ыччат өбүгэлэрэ хайдах олорбуттарын билэ улааттыннар диэн баҕа санаалааҕа. Үһү. «Ньалыым» диэн сиргэ өбүгэлэрин ааттарын маска быhан сэргэ туруорбута билигин да баар. Маhынан кыhан онорууга Бүтүн Союзтааҕы фестиваль лауреата буолбута биллэр. Алаhа дьиэтигэр 30-ҕа чугаhыыр оноhуктара ууруллан тураллар.
Аны туран Михаил Петрович «Хотугу кыым» улуус хаhыатын общественнай корреспонденынан 30 сыл үлэлээбит. Оройуон, нэһилиэктэр олохторун, үлэлэрин, сынньаланнарын – барытын киэнник хабан тиһиктээхтик сырдатар эбит. Нэhилиэк уонна оройуон историятын хомуйар, уорэтэр. Урукку улэhит дьон туhунан ахтыылары суруйар. Фольклор, краеведение боппуруостарыгар анаммыт ыстатыйалара, хоhоонноро «Чолбон» сурунаалга оройуон хаhыатыгар бэчээттэммиттэрэ.
Абыйын улууhун айылҕатын, улэhит дьонун, туhунан хоhооннордоох: «Абый сирэ», «Иитиллибит оруспут», «Булчут ыта», «Аты уорэтии», «Айалҕаны алгыыбыт». «Хотугу олох тугэннэрэ» диэн ааттаах документальнай ис хоьоонноох, уус-уран кэриннээх сэhэни суруйбута биллэр. Абый улууьа урут Элгэс диэн уонна кырдьаҕастар кэпсээннэриттэн хомуйан уус-ураннык ойуулаан суруйбута. Бу сэьэн бэчээттэнэн дьон –сэргэ билиитигэр киирэрэ буоллар кэрэхсэбили ылара саарбахтаммат. Ол курдук аймах дьоно бэйэлэрин сурэхтэрин баҕатынан аҕыйах тираьынан таьаартарбыттара Абый дьонугар кунду бэлэх буолбута. Олоҕун тиhэх сылларыгар Урун – Хайа бөhүөлэгэр инбэлииттэр интернаттарыгар олорбута. Бэс ыйын 19 кунугэр 2007 сыллаахха өлбүтэ. М.П. Шкулев-Налимскай чахчы да айыл5аттан ураты талааннаах, саха киһитин а5ыс кырыылаа5а, киһи киһитэ буоларын итэ5эйдим. Бар дьон ортотугар норуот туһугар олорор, бэйэлэрин талааннарын өрүү сайыннарарга дьулуурдаах, үтүө үлэһит дьоннор оло5у онороллор эбит. Маннык дьон элбэ5э буоллар олох тупсуо, мунутуур сайдыа этэ. М.П. Шкулев-Налимскай – талааннаах норуот ырыаһыта, олонхоһута буолара билиннэ. Кини ырыатын-тойугун, олонхотун Абый дьоно бэркэ сэргээн истэллэрэ, күн бүгүнүгэр диэри уос номо5о оностоллор. М.П. Шкулев-Налимскай хомойбут матырыйаалларын көрдүүр, ирдэһэр, биирдиилээн араас бэчээккэ тахсыбыт ыстатыйаларын, ахтыыларын хомуйар сорук турар. Ордук таабырыннары интэриэhиргээн үөрэппит, ол туспа үлэ быһыытынан бэчээттэниэн сөп курдук.
Уус тыллаах хомоҕой хоһоонньут.
« Абый сирэ барахсан »
Ахсыым сыыдам табалаах,
Адаар муостаах тайахтаах,
Адьырҕалыыр кыыллардаах,
Ааттаах күндү түүлэрдээх.
Алын тумул тыалардаах,
Анды түhэр күөллэрдээх,
Алаас, сыhыы сирдэрдээх.
Ача соҕоон аттардаах,
Ала манан ынахтаах.
Арыы-сүөгэй астардаах
Аныгылыы үөрэхтээх.
Айар тутар дьоннордоох
Абый сирэ барахсан!
Ахтар - саныыр дойдубун,
Айхаллыыбын, алгыыбын!
Бу хоhоону ааҕан баран киhи хайдахтаах курдук сылаас, истин иэйиигэ ылларан, эйэҕэс санааҕа уйдаран кэрэҕэ тардыhара саарбаҕа суох. Поэт суруйар ньымата, тыла-өhө ураты туспа уонна, мин санаабар, олус сатабыллаахтык тылларын туттар. Хас биирдии строка биир дорҕоонтон саҕаланар. Суруйааччы манна туруору уонна  сытыары аллитерацияны сатабыллаахтык туттубут.
« Булчут ыта »
Суолу суоллаан сиппитин
Санатынан биллэрэр.
Истибитин корбутун
Иччитигэр туоhулуур.
Дорҕоон хара тыаларга
Доҕор буолан туhалыыр
Булка сылдьар кэмнэргэ,
Булан биэрэн абырыыр…
Санатынан биллэрэр
Истибитин-көрбүтүн
Адьырҕалыыр кыыллардаах…
Ыраах сиртэн кэлэн…
«Аты үөрэтии»
Үчүгэйкээн дьуhуннээх
Урун улаан соноҕоспун
Урдук куруо далыгар
Уорэтээри сорунан
Уунээх сулар кэтэртим.
Коллективизация
Биирдиилээн хahаайыстыбалары холбоон коллективнай хаhаайыстыбалары тэрийии 1929 сыллаахтан са5аламмыта. Бастаан артыаллар, табаарыстыбалар тэриллибиттэрэ. Онтон 1930-с сылларга холбоhон колхоз буолбуттара.
Шкулев Михаил Петрович (Налимскай)
Урун-улаан соноҕоhу…
Хоннохторун аннынан
Холуннарын таппыппар
Хончойоохтуу мөҕүстэ
Хоhунуруу кистээтэ.