cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рим империята
Рим империята (Imperium Romanum) диэн былыргы бириэмэ биир ордук улахан империята буолар, киин куората Рим этэ уонна Средиземнай муора кытыытыгар сытара. Империя ааҕыллар бириэмэтэ Октавиан 27 сыллаахха буолбутуттан ааҕыллар.
Былыргы Рим бириэмэтиттэн империя буоларыттан үһүс кэрдиинэн ааҕыллар. Рим бастаан хоруолларынан, онтон республиканан, онтон императорынан салайыллар этэ.
Рим империятыгар киирэ сылдьбыбыт дойдулар киэҥ сиргэ сыталллар, ол курдук билиҥҥи Британия, Испания, Португалия, Франция, Италия, Греция, Турция, Германия, Египет, уонна Африка хоту кытыыта. Рим империятын тыла - Латыын тыла этэ.
Рим империятын арҕаа өттө 500 сыл курдук турбута, онтон илин өттө тыыһынча сыл курдук турбута. Илин өттүн Византия диэн ааттаах этэ уонна киин куоратынан Константинополь этэ.
Империянан салайыллыы
Маннык улахан дойдунан салайарга сокуон уонна салайыы туһунан элбэх идеяларын киллэрбиттэрэ. Ол бириэмэтээҕи армиялартан ордук сайдыбыт армия этэ, уонна салайыыны күүһүнэн ылалларар. Куораттары, суоллары, биллэр тутуулары, муосталары туппуттара. Империя хас даҕаны провинциаларга арахсара, хас провинция аайы бэйэтин салайааччылаах уонна армиялаах этэ. Римы кытта официальнай уонна чааһынай суругунан билсэллэр этэ.
Атыы эргиэн Римҥа олус улахан суолталаах этэ, Рим аан дойдуга ордук улахан куорат этэ, мөлүйүөнтэн тахса киһи олороро. Египеттан бурдугу, Британияттан хорҕолдьуну, Гаультан винограады ылара, ол гынан баран варвар племяларыттан хаххалыыра уонна үөрэҕириини уонна эдэр дьоҥҥо Рим армиятыгар үлэни биэриэн сөбө.
Императордар былаастара абсолютнай этэ. Кинилэргэ быһаарыыны таһаарарга Рим Сенаата баара. Онно араас тутаах боппуруостары быһаараллара. Хоруоллар уонна императордар биир улахан проблемалара диэн кинилэр өлбүттэрин кэнниттэн ким былааска кэлэрэ буолара. Хоруолларга сүнньүнэн ордук улахан уолларыгар былааһы биэрэр буоллахтарына, Рим императордара иитийэх оҕоҕо былааһы биэрэллэрэ. Үтүөлэр дьиэ кэргэннэрин быыстарыгар талааннаах эдэр киһини буллаахтарына ол уолу иитиигэ ылара. Өлүөн иннинэ ким былааска кэлиэхтээҕин Рим консула оҥорон биллэрэрэ уонна кэриэс тылыгар ааттааммыт уол император буолуохтаах диэн биллэлэрэ. Сороҕор оннук ньыма үлэлиирэ, сороҕор табыллыбат этэ, Сотору-сотору трону ылыах дьон быыстарыгар гражданскай сэрии саҕаланааччыта.
Иитиийээх уол императорга талыытын элбэтэрэ, тоҕо диэн сорох императордарга оҕолоро суох этилэрэ, сорох уоллаттара кыргыһыыларга эбэтэр ыарыылартан өлбүттэрэ.
Рим империята атын дойдулары кытта элбэх сэриилэри ыыппыта, уонна олус кутталлаах спорт көрүҥнэри көрөллөрө.
Рим империята дьон туттар дьиэлэрин тутара, ол курдук ууну ааһар акведуктар, таас муосталары уонна суоллары, билиҥҥигэ дылы бааллар. Цицерон уонна Вергилий курдук элбэх биллэр Рим суруйааччылара бааллара.
Библия саҥа заветыттан Иисус Христос бириэмэтигэр Римнар тустарынан кэпсиир. Ол биримэҕэ Рим империята язычниктар этэ. Ол кэнниттэн сорох императордар Христианствоны утараллара, охсуһа сатаабыттара. 312 сыллаахха Галерий император Христианствоны итэҕэйэргэ көҥүлүн биэрбитэ, онтон аныгыскы сылга Константин I император буолбута уонна Христианствоны ылыммыта.
Рим куората хаста даҕаны варвардар ыла сылдьыбыттара, ордук биллэр ылыылара - 410 сыллаахха Готтар куораты ылбыттара уонна алдьата сатаабыттара.
Рим империятын харчыта динар диэн аттанара.
Республикаттан Империяҕа көһүү
Республиканы биһиги эрабыт VI үйэтин иннинэ олохтуоҕуттан ылата Рим баһылыыр сирин кэҥэтиитин саҕалаабыт, ол эрээри биһиги эрабыт иннинээҕи III үйэҕэ диэри Италия тумул арыытын таһыгар тахсыбакка сылдьыбыт. Оччотооҕу кэмҥэ императорданыан быдан иннинэ "империянан" (ол эбэтэр улуу судаарыстыбанан) ааҕыллыан сөп. Рим республиката билиҥҥи өйдөбүл курдук национальнай судаарыстыба буолбаккаҕа бэйэлэрин иһигэр бэйэлэрэ дьаһанар куораттар мустубут ситимнэрэ  (Рим сенатыттан араас-араас тутутулуктаах)  уонна сэрии сирдьиттэрэ дьаhайар провинциялара буолаллар. Олору императордар буолбаккаҕа сыллата талыллар магистраттар (бастатан туран Рим консуллара) сенаты кытта бииргэ дьаһайаллар. Биһиги эрабыт иннинээҕи I үйэҕэ элбэх төрүөтүнэн политика уонна сэрии өттүнэн айманыы, бүтэһик уһугар императордар дьаһайыыларыгар тиэрдэр кэмэ буолар. Консуллар диэн сэрии дьоно дьаһайыылара Рим "империум" диэн өйдөбүлүгэр олоҕурбут дьону хааччахтыыр дьаһалга олоҕурбут, ол аата үксүгэр сэрии өттүнэн салайыы. Император, ол аата салайааччы, диэн дьон сүгүрүйэр аатын сороҕор сатабыллаах консулларга  биэрэллэр уонна ити тылтан император, империя  өйдөбүл үөскүүр тоҕо диэтэр ити аатынан элбэх атын ааттары кытта маҥнайгы императордар бүрүстүөлгэ олороллоругар ааттаналлар эбит.
Биһиги эрабыт II үйэтэ бүтүөҕүттэн ылата өр кэмҥэ Рим бэйэ бэйэлэрин кытта атааннаһыыларыттан, иирсээннэриттэн, күөн көрсүүлэриттэн, бэрт былдьаһыыларыттан сылтаан, баһаам элбэх кыргыһыылары, кыдыйсыылары ааһар, ити кэмҥэ Италияттан тахсан бэрт элбэх сирдэри баһылаатар даҕаны. Ити кэм Рим республикатын кризиһа буолар. Ити кэм бүтүөн иннинэ биһиги эрабыт иннинээҕи 44 сыллаахха Юлий Цезарь өлөрүллүөн иннинэ төһө эрэ кэмҥэ уларыйбат муҥутуур тойон буола сылдьар. Кинини өлөрбүт өлөрүөхсүттэр түмсүүлэрин Римтан үүрэллэр уонна биһиги эрабыт иннинээҕи 42 сыллаахха Марк Антоний уонна Цезарь иитиэх уола, Октавиан Август, Филиппы куорат аттыгар буолбут кыдыйсыытыгар кинилэри хотоллор. Рим эйгэтэ Марк Антоний уонна Октавиан Август икки ардыларыгар үллэриллибитэ уһаабатаҕа, биһиги эрабыт иннинээҕи 31 сыллаахха Акций диэн ааттаах тумул аттыгар буолбут кыргыһыыга Марк Антоний уонна Клеопатра күүстэрин Октавиан күүстэрэ хоппуттара, үрүө-тараа ыспыттара. Биһиги эрабыт иннинээҕи 27 сыллаахха Рим омуга уонна сената Октавианы принцепс ("маҥнайгы гражданин") уонна империя проконсула диэн ааты сүктэрэллэр, сити курдук принципаты саҕалаабытынан киирэн бараллар (Рим империятааҕы историятын маҥнайгы кэрдиис кэмэ үксүгэр  биһиги эрабыт иннинээҕи 27 сылыттан биһиги эрабыт 284 сылыгар диэри диэн ылыналлар), "Август" ("Ытыктыыр киhибит") диэн ааттыыллар.
Pax Romana
Август баһылаан-көһүлээн олоруоҕуттан ылата 200 сылы Pax Romana ("Рим эйгэтэ") диэн өйдүүллэр. Ити кэмҥэ дьону бииргэ түмүүгэ Римҥэ урут хаһан да буолбатах дьон-сэргэ нус-хас, байылыат олоҕо сабыдыаллаабыт. Провинцияларга салайааччыны утары өрө туруулар сэдэхтэр уонна үөскээтэхтэринэ "бэрт түргэнник уонна харса суох" хам баттаналлар. Август бэйэтин удьуордарын салгыы салайааччы быһыытынан хаалларыаҕын кини бэйэтин үйэтэ дьиҥ талааннаах оҕолорунааҕар уһаабыта онно ситиһиитин хааччахтаабыт. Юлийдар-Клавдийдар династиялара түөрт императордар, Тиберий, Калигула, Клавдий, Нерон, саҕана баар буола сылдьыбыт, онтон кэлин, биһиги эрабыт 69 сылыгар, Түөрт император атааннаһыытын сылыгар, иирсээн кыайыылааҕар, Веспасиаҥҥа, туораан биэрбиттэр. Веспасиан кылгас кэмҥэ салайбыт Флавийдар династияларын төрүттээччи буолбут, онтон "биэс амарах" императордары, Нерва, Траян, Адриан, Антонин Пий, бөлөһүөккэ дьоҕурдаах Марк Аврелий, үөскэппит Нерва-Антонин династията баһылаан-көһүлээн олорбут.
Арҕаа сууллааһына уонна Илин салгыы ордон хаалыыта
Оччотооҕу кэми эт хараҕынан көрбүт грек историгын, Дион Кассий, этэринэн, биһиги эрэбыт 180 сылыгар Коммод император салайааччы буолуута "кыһыл көмүстэн оҥоһуллубут дойдуттан тимир уонна дьэбин дойдутугар кубулуйуу кэмэ буолбут" - биллэр этии, ол иһин сорох историктар, ордук Гиббон диэн историк, Коммод салайан олорбут кэмин  Рим империятын кэхтиитэ саҕаланыытын кэмэ диэн өйдүүллэр.
Биһиги эрабыт 212 сылыгар, император Каракалла баһылаан-көһүлээн олорорун саҕана, көҥүл төрөөбүт дьоҥҥо барыларыгар Рим гражданнарын аатын бэлэхтээбиттэр. Төһө да итинник дьону манньытар уураах таһаардаллар, Север династиятын кэмэ ытылҕаннаахтык ааспыт - император салайыыта кинини өлөрүүнэн эбэтэр өлөрүүгэ ыйаахтааһынынан түмүктэнэр, - кинилэр сыдьааннара эстибиттэрин кэннэ Рим империятыгар үһүс үйэ кризиһа, атын омуктар тоҕо ааҥнаан киирээһиннэрин кэмэ, дойду иһигэр атааннаһыы, иирсээн, харчыга быстаран өрө туруулар уонна чума ыарыы бүрүүкээбит.
История кэрдиис кэмнэрин ырытыыга ити кризиһы классическай античнай кэмтэн хойукку античнай кэмҥэ көһүү диэн өйдүүллэр. Аврелиан (салайбыт кэмэ 270-275 сыллар) империяны симэлийэр суолтан төнүннэрбит уонна нус-хас олоҕу олохтообут. Диоклетиан империяны чөлүгэр түһэрии үлэтин ситэрбит, ол эрээри принцепс буоларга баҕарбатах уонна домин, "иччи", "тойон", диэн ааттанар маҥнайгы император буолбут. Диоклетиан баһылаан-көһүлээн олорбут кэмигэр христианнар религияларын кутталлаах, алдьатыылаах буолуо диэн сабаҕалаан биир кэлимсэтик өрө туран утарыласпыт кэмнэрэ, "Улуу сойуолаһыы" кэмэ.
Диоклетиан империяны түөрт тус туһунан император, тетрарх, салайар дойдуларыгар үллэрбит. Атааннаһыыны отой төрдүттэн суох гынным диэн бигэ эрэнэн, Диоклетиан баһылыыр- көһүлүүр бүрүстүөлтэн бэйэтин баҕатынан туоруур, ол кэнниттэн тетрархия самнар. Кэмниэ кэнэҕэс айманыыта суох нус-хас олоҕу Улуу Константин чөлүгэр түһэрэр, кини маҥнайгы христианнар итэҕэллэрин ылбыт император буолар уонна дойду саҥа киин куоратынан Константинополы талар. Константин уонна Валетиниан династията уонча сыл баһылыктаан олорорун саҕана империя Константинополь уонна Рим диэн икки салайар кииннээх илин-арҕаа хайысханан арахсар. Мардоний диэн сүбэһитин тылынан классическай римнээҕи уонна эллинизм религиятын ылыммыт Юлиан баһылаан-көһүлээн олорбут кэмэ бэрт кылгас эрэ кэмҥэ христианнар итэҕэллэрин ылыммыт императордар удьуорданыыларын тохтотор. Илини, Арҕааны бүтэһигин холбуу салайбыт Феодосий I император, христианнар религияларын официальнай оҥорон баран, 395 сыллаахха өлөр.
Илиҥҥи императорга бэйэтэ бас билэр императорын талан ылыан оннугар бэйэтэ бас бэринэбин диэн Одоакр Арҕааҥы империяны суох оҥорбут. Зенон диэн илиҥҥи мператорга таах тылыгар эрэ бас бэриммитэ буолан, кини оннук гынар. Дьиҥ иһигэр киирдэххэ Италияны аҥардас бэйэтэ эрэ баһылыыр. Хойукку историктар ардыгар Византия империята диэн ааттыыр Илиҥҥи империялара Константин VII Палеолог баһылаан-көһүлээн олорбут кэмигэр диэри үйэтэ салгыы уһаабыт. Бүтэһик Рим императора ыам ыйын 26 күнүгэр 1453 сыллаахха Мехмед II "Сэриилээн ылааччы" уонна кини османнарын сэриитин кытта Константинополы төгүрүйэн тиһэх кимэн киириитигэр буолбут кыргыһыыга өлбүт. Мехмед II бэйэтин Кайсар-и-Рум диэн Рим империятын кытта ситимнээҕин биллэрэ сатаан ааттана сатыыр эбит.
Шевков Сергей Дмитриевич
Шевков Сергей Дмитриевич (1931.01.11) - ньуучча хоһоонньута, тылбаасчыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуура үтүөлээх үлэһитэ. 1973 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Аллаҥҥа төрөөбүтэ. 1948 сыллаахха Дьокуускайга орто оскуоланы бүтэрэр. Дьокуускай гортопугар үлэлии сылдьыбыта, Сэбиэскэ Сэриигэ сулууспалаабыта. Слесарь, таһаҕасчыт, "Геолог Якутии" хаһыат редакциятын эппиэтнэстээх сэкэрэтээрэ, радио уонна телевидение Комитетын бэчээт программатын редактора буола сылдьыбыта. 1974 сылтан Саха Сирин суруйааччылар сойуустарын салалтатын литературнай консультана.
С. Шевков бастакы хоһоонноро 1958 сыллаахха тахсыбыттара. "Я на Лене живу" диэн бастакы хомуурунньугун 1960 сыллаахха Саха кинигэтин кыһатыгар таһаартарбыта. Кини хоһоонноругар олоҕурбут сүүрбэттэн тахса ырыа баар.
L’Oréal
L’Oréal (Лореаль), Франция биир бөдөҥ тэрилтэтэ, улахан косметика уонна араас химия оҥорор конгломерат тэрилтэ. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Голтвянский Олег Николаевич
Голтвянский Олег Николаевич (Голтвянський Олег Миколайович, балаҕан ыйа 8 1980, Харьков, Украина) диэн Украин уонна политига.
ROSATOM
мини|460px|Арктика климатическай комплекса Росатомтан «Армия-2022» быыстапкаҕа турар.
MX Linux
MX Linux (Эм Экс Линукс), операционнай система Linux төрдүлээх, Debian тутулун тутуһар. 2014 сыллаахтан айыллыаҕыттан элбэх киһи Аан Дойдуга туттар, бэйэтэ улахан түмэл дьонноох уонна сүгүрүйээччилэрдээх.
ROSATOM
Rosatom (Росатом, ол эбэтэр Российский атом, State Atomic Energy Corporation), Арассыыйа энергетическай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ конгломерат буолар. Росатом иһинэн 400 туспа тэрилтэ киирэр, ол быыһыгар атомнай ледоколлар уонна байыаннай тэрилтэлэр.
MX Linux
Системнай көрдөбүлэ
Официал сүрүн саайта https://mxlinux.org/
ROSATOM
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Ош (куорат, Кыргыстаан)
уҥа|мини|300x300пкс| Сулайман-Тоо хайаттан куорат көстүүтэ Ош (Ош) — Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин куората, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах, Ош уобалаһын киинэ.
2018 сыл ахсынньы 18 күнүгэр Түүр эйгэтин 2019 с. култуура киинэ диэн буола сылдьыбыта.
Аата хайдах үөскээбитэ
Чопчу тоҕо итинник ааттаммыта уона туох суолталааҕа биллибэт.Араас сабаҕалааһынна бааллар:
1) Үһүйээн быһыытынан Соломуон Муударас сэриитин сирдээн илдьэ испит. Иннилэригэр булууктаах оҕустары үүрэн испиттэр. Хайаҕа тиийэн кэлээт да тохтуурдуу сананан Соломуон "Хош!" диэн хаһыынан оҕустарын тохтоторго соруйбут. "Хош" диэнтэн кэлин "Ош" буолбут.
2) Перс тылыттан «خوش»('huwuš) "үчүгэй, кэрэ" диэн суолталаах. Бука, үчүгэй сир буолан оннук ааттыахтарын сөп.
Сирэ-уота
мини|Ах-Буура үрэх Бишкектэн соҕуруулуу-арҕаа туһаайыынан 300 км тэйиччи (М43 суолунан 700 км). Фергана хочотун илин өттүгэр Ах-Буура үрэх Алай сис хайатыттан түһэр сиригэр турар.
Нэһилиэнньэтэ
2019 сыл тохсунньу 1 күнүгэр 270 400 киһи олорбут. Тыаларын ааҕан туран - 299 500 киһи.
Оскуолаларга үөрэтии тыла
Нууччалыы тыллаахтар көһөн баралларын үрдүнэн 2011-2012 үөрэх дьылыгар 56 орто үөрэхтээһин тэрилтэтиттэн 10 нууччалыы, 11 - кыргыыстыы уонна нууччалыы этэ.
2006-2007 сылларга 56 оскуолаттан 15 - кыргыыстыы, 8 - нууччалыы, 14 - узбектыы, 16 - 2 тылынан, 3 - 3 тылынан.
Килиимэтэ
Килиимэтэ кураайы, тохсунньу орто кыраадыһа -2 буолар, от ыйыгар ортотунан +25/+26. Сылга 400-500 мм курдук сөҥүү түһэр.
Былыргыта
Ош Кыргыстаан былыргы куораттарыттан биирдэстэрэ. 3000 саастаах диэн сабаҕалыыллар.
Ол эрэн сурукка бастаан б.э. IX үйэтигэр киирбит.
XI—XII үйэлэргэ Ош Караханидтар каҕанааттарыгар, оттон Арҕаа Караханидтар судаарыстыбаларыгар киирсэрэ. 1141 сыллаахха моҥгуоллар сэриилэн ылбыттара. 1210 сыллаахха Хорезмшахтар судаарыстыбаларыгар киирбитэ.
Россия империятын састаабар
Россия империята Коканд хааныстыбатын сэриилэн ылбытын кэнэ Фергана уобалаһын Ош уеһын киинэ буолбута.
Сэбиэскэй кэм
1939 сылтан Ош уобалаһын киинэ.
Сэбиэскэй кэм саҕана бырамыысыланнас күүскэ сайдыбыта. Ол курдук хлопок, солко өрөр кэмбинээттэр, хлопок ыраастыыр, кирпииччэ собуоттара, тимир-бетон оҥоһуктар собуоттара, иистэнэр, атах таҥаһын фабрикалара, астыыр, массыына оҥорор, тимир таҥастыыр тэрилтэлэр бааллара.
Тутулуга суох Кыргыстаан
уҥа|мини|150x150пкс|Ош 3000 сааһыгар өйдөбүнньүк манньыат Кыргыстаан бэрэсидьиэнин Аскар Акаев ыйааҕынан 2000 сыллаахха Ош 3000 сааһын бэлиэтээбитэ. Ол онтон ыла алтынньы 5 күнүгэр куорат күнэ бэлиэтэнэр.
2010 буолбут өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн узбектар уонна кыргыыстар атааннаһыылара күүһүрбүтэ. Бүтэһигэр хаан тохтуулаах буолбута. Үгүс киһи эмсэҕэлээбитэ, суорума суолламмыта, дьиэ-уот урусхалламмыта. Сорохтор Узбекистаҥҥа куотан тахсыбыттара.
Экэниэмикэтэ
Куорат бөдөҥ тэрилтэтинэн хлопок кэмбинээтэ буолар. Сэбиэскэй кэм саҕаттан Орто Азияҕа биир саамай улаханынан биллэр.
Атыы-эргиэн
Былыр былыргыттан куорат киинигэр улахан баһаар үлэлиир. Кэнники куоракка аныгылыы эргиэн-кииннэрэ да элбээтилэр.
Айан-көлө
мини|Куорат оптубуһа Куоракка 56 оптуобус маршрута сылдьар, үксэ мини-оптуобустар. 1977 сылтан троллейбус ситимэ үлэлиир.
Тимир суолуонан билигин дьон сылдьыбат, таһаҕас таһыытыгар эрэ үлэлиир.
Ош салгын пуордуттан көтөр ааллар дойду иһинэн уонна тас дойдуларга сылдьаллар.
Култуура, үөрэхтээһин, кэрэ-бэлиэ сирдэрэ
мини|Сулайман-Тоо тэллэҕэр турар мавзолей мини|Кыраайы үөрэтэр түмэл Сулайман-Тоо ытык хайата Ош куорат ортотугар турар. ЮНЕСКО тиһигэр киирбит Кыргыстааҥҥа соҕотох объект (2009 сылтан).
Midea
Midea Group (Мидеа Групп, Майдиа Групп), Кытай биир улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн кондиционер уонна араас холодильник оҥорор тэрилтэ буолар. 30% акцията BlackRock бас билиитигэр киирэр, 30% тойон бэйэтин киэнигэр, 40% акцията Кытай былааһа тутар. Онтон тэрилтэ бэйэтэ 100% KUKA тэрилтэ акциятын бас билэр. Тэрилтэ баайынан элитнай аатырбыт Fortuna 500 клубугар киирэр.
Саха Банк
Саха Банк (Sakha Bank, толору аата Саха Сирин Баана, Sakha National Bank), Саха Өрөспүүбүлүкэтин банкрот барбыт баана, урут 1991–1997 сыллардаахха үлэлии сылдьыбыта. Эстибит биричиинэтэ коррупция, харчы сиэһинэ, инвестиционнай стратегията сыыһа барыыта.
Салалтата — Дьокуускай.
Manjaro
Сүрүн саайта https://manjaro.org/
KUKA Roboter
KUKA Roboter — Германия биир улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн робот оҥорооччу. Тэрилтэ 100% акциятата Midea бөлөххө киирэр. KUKA бэйэтэ Fortuna 500 киирэр.
Цунами
уҥа|мини|2004 сыллаахха [[Тайлаан|Таилаҥҥа буолбут цунами. Долгун кэнники былааҥҥа көстөр.]] уҥа|мини|Цунами айанын сыанабыла, бириэмэ хаамыытынан 2011 сыллааҕы цунами Сендай, [[Дьоппуон|Япония.]] Цунами - далайга (акыйааҥҥа) күүстээх сир хамсааһына, вулканнар эстиилэрэ, эбэтэр астероид түһүүтүн түмүгэр буолбут улахан долгуннартан тахсыбыт айылҕа быһылаана. Цунами наһаа улахан долгуннаах буолуон сөп. Сороҕор уһуна сүүһүнэн километр буолуон сөп. Үгэс курдук, цунами эмискэ саҕаланар. Долгуннар олус түргэнник тарҕаналлар энергията бытааннык кыччыыр. Сөтүөлөөр сир кумаҕын, маһы суох оҥоруон сөп, массыыналары уонна дьиэлэри хамсатан, оннооҕор бүтүн куорааттары суох оҥоруон сөп. Сэдэх да буоллар метеорит түспүттүттэн үөскүөн сөп. Цунами, быраабыла курдук, Тиихэй акыйааҥҥа үөскүүр Уот биһилэҕэ диэн аттанар сиргэ, ол гынан баран, ханнык баҕарар улахан уу баар сиригэр буолуон сөп.
Долгун охсуон иннинэ биэрэгиттэн уу бастаан чаастатык тэйэр. Кытыл туруору буолбатаҕына уу сороҕор хас да сүүс миэтирэҕэ ыраатыан сөп. Оннук кутталы билбэт дьон үгүстүк биэрэккэ хаалаллар.
Цунамины эрдэттэн тохтотор кыах суох. Ол эрээри, дьон өлөллөрүн тохтотор ньымалар бааллар. Аан дойдутааҕы уонна регионнааҕы сэрэтэр системалар, чуолаан Чуумпу Океан улахан долгуннара биэрэккэ кэлиэн иннинэ сэрэтиилэр тахсаллар. Тоҕо диэтэххэ, сир хамсааһынын киһи билиэн сөп, долгун биэрэккэ тиийиэн иннинэ, дьон куттала суох сиргэ баралларыгар сэрэтиилэр тахсаллар.
Саамай өлүүлээх цунамилар документированнай историяҕа бэлиэтэммиттэрэ 2004 сыл ахсынньы 26 күнүгэр Индейскай океаҥҥа буолбута. Ол цунами сир хамсааһынтан төрүөттэммитэ. Сир хамсааһына 9.3 баллаах кэриэтэ буолбута. Суматра, Индонезия кытылын аттыгар төрүттэммитэ. Индейскай океан кытылларыгар ол цунамиттан 215 тыһ тахса киһи өлбүтэ. Сүдү долгун олус түргэнник хамсаабыта. Индонезия, Сри-Ланка, Таиланд, Индия, оннооҕор Сомалиа дойдулар цунамиттан өлбүттэрэ эбэтэр бааһырбыттара.
Открытие
Открытие — Арассыыйа биир бастыҥ активтаах баана.
Дьиикимдэ (Ньурба улууһа)
Дьиикимдэ — Ньурба улууһун Дьиикимдэ нэһилиэгин киинэ.
Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Арассыыйа Архангельскай куоратыгар баар мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1931 с. НКС уурааҕынан Архангельскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института төрүттэммит (АСМИ). 1994 с. АСМИ Архангельскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут. 2000 с. АСМА - Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета диэн статустаммыт (ХСМУ). Ректор - Горбатова Л. Н.
Факультеттара
ХСМУга үөрэхтээһин орто үөрэххэ-5, үрдүк үөрэххэ-18, аспирантураҕа-35, интернатураҕа-28, ординатураҕа-66 испэссээлинэскэ ыытыллар
11 факультет, 61 кафедра баар
1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Стоматологическай факультет 4. Фармацевтическай факультет 5. Международнай факультет 6.Медико-профилактика уонна медбиохимия факультета 7. Клиническай психология, социальнай үлэ уонна адаптивнай физкультура факультета 8. Экэниэмикэ уонна салайыы факультета 9. Ментальнай доруобуйа факультета 10. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмнэнии факультета 11. Сиэстэрэ үөрэҕин факультета
Дуоктар уонна хандьыдаат диссертациятын көмүскүүргэ икки Сэбиэт баар. Научнай үлэ хайысхалара: -киһи экологията -ментальнай экология -ментальнай мэдиссиинэ -арктическай уонна муоратааҕы мэдиссиинэ -уопсастыба доруобуйатын ситимнээх мониторинга -кутталлаах ситуацияларга сэрэхтээх(бэлэмнээх) буолуу. ХСМУ баһыйар үгүс научнай-чинчийэр үлэлэрэ, эрэгийиэннээҕи научнай-тиэхиниичэскэй программа "Здоровье населения Европейского Севера" сүрүн чэрчитинэн ыытыллар. Программа 23 ордук суолталаах хайысханы тутуһар. Сыл аайы, университет базатыгар 30-тан тахса научнай-практическай уонна методическай конференциялар уонна семинардар, ол иһигэр, 20-тэн тахса норуоттар ыккардыларынааҕылар,эмиэ, буолаллар.
Электросекс
Электросекс (ол эбэтэр электрика уотунан секс), специальнай тэрил, секискэ анаммыт стимулятор. Сүрүннээн күүстээх оргазм аҕалар. Дьахталлар даҕаны, эр да дьон туттуохтарын сөп.
Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Рейтиннэрэ
"Национальное признание"-2019 Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 24-с миэстэ. Арассыыйа университеттэрин Уопсай Национальнай 2020с. ыам ыйын 19 күнүгэр тахсыбыт рейтинигэр ХСМУ бастакы лигаҕа киирбит. Уопсай Национальнай рейтинг Арассыыйа университеттарын аҕыс рейтинэ холбоспута.
Ссылкалара
http://www.nsmu.ru/news/index.php?ID=50919 http://www.nsmu.ru/ https://univer.expert/akademicheskiye-reytingi/rejting-medicinskih-vuzov-2019/ https://studyinrussiaportal.com/severnyj-gosudarstvennyj-meditsinskij-universitet
Иккис тымныы сэрии
300px|thumb|Карта с изображением трех крупнейших держав Второй холодной войны: [[Америка Холбоһуктаах Штааттара, Арассыыйа и Кытай.]] Иккис тымныы сэрии (Улуу иккис утары туруу, Улуу иккис конфронтация), диэн кэнники биллэр термин буолар. Учуонайдар уонна экспердэр (политиктар) этэллэринэн 2013 сыллаахха саҕаламмыта. Конфронтация урукку Бастакы тымныы сэрииттэн атына диэн АХШ кытта буотах, билиҥҥитэ Украина уонна кини диэки буолар доҕордуу блок дойдулары (АХШ, Өбрүөпэ Сойууһа, Канаада, Дьоппуон уонна атыттар...) кытта.
Иккис тымныы сэрии икки блоктар икки ардыларыгар информационнай, экономическай, байыаннай, культурнай, демографическай эйгэлэргэ сэрии барар.
Сааһырыы склероһа
СААҺЫРЫЫ СКЛЕРОҺА ЭБЭТЭР ТҮӨҺЭЙИИ диэн деменция биир сүрүн көрүҥэ буолар.
Тростянец (Сумы уобалас)
Тростянец (Тростянець) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 21 368 (2013).
Андижан
Андижан (Андижон), Узбекистаан төрдүс улахан куората, 500 тыһыынча киһи олорор. Ферган хочото биир улахан куората.
Андижаҥҥа 2005 сыллаахха Андижаҥҥа дьону ытыы буолбута, олохтоохтор этэллэринэн 800 киһи кыччаабыта ытыллыбыт.
Fidelis Care
Fidelis Care (Фиделис Кэр), харысхал сфератыгар үлэлиир биир бөдөҥ тэрилтэ Америкаҕа. Дьону босхо харыстыырынан биллэр.
Салалтата — Нью Йорк.
Centene Corporation тэрилтэ 90% акциятын бас билэр.
Fidelis Care федеральнай программа кыттыылааҕа WellCare диэн.
Fidelis Care Medicare уонна Medicaid федеральнай босхо медицина өҥөтүн дьон туттарыгар үлэлиир.
Нууччалыы тылынан саайта https://www.fideliscare.org/ru-ru/
Конфронтация
right|thumb|230px right|thumb|230px Конфронтация эбэтэр Конфли́кт  — дьон холбоһон дьайыыларыгар ханнык эмит интириэскэ, көрүүгэ араастары быһаарыы ордук сытыы ньымата буолар. Үксүгэр ордук негативнай эмоциялар тутуллааччылар. . Конфликттары конфликтология билимэ үөрэтэр.
Фунт стерлинг
Билигин бытархай хаччыттан 1 пенса, 2 пенса, 5 пенса, 10 пенса, 20 пенса, 50 пенса, £1 уонна £2 маньыаттар баллар. Банкноталара £5, £10, £20 уонна £50.
Аатын этимологията
Фуннаах манньыатата урут биир фунт ыйааһыннаах стрелинг үрүҥ көмүс этэ. Ол иһин фунт стерлинг диэн ааттыммыта. Стерлинг үрүҥ көмүһэ 92.5%тан элбэх үрүҥ көмүстээх. Бастаан биир фунт стерлинг 240 стерлинг пенстарга бытарытыллара, тоҕо диэн трой фунтыгар 240 пеннивейт баара. Ол иһин биир фуннаах манньыата биир тройскай фунт ыйааһыннаах этэ, онтон биир пенстаах манньыата биир пеннивейт ыйааһыннаах этэ.
Латыын тылыгар фунт диэн тыл либра диэн тыл буолар. Онтон символа тахсыбыта, ол курдук L буукуба стиллаах суруллубута буолар £ эбэтэр ₤. Пенни символа судургутук p ("пи" диэн ааҕыллар). Британияҕа 50p эбэтэр £0.50 диэн суруйуохтарын сөп.
Десятичнай системаҕа киирии
мини|Фунт стерлинг банкноталара остуолга 1971 сыл иннинэ араас манньыаталар, ол курдук пенни аҥара, биир пенни, үс пенса, шиллинг, флоринг, корона аҥара шиллинг банкнотата, уонна фуннар баар этилэр. Ону уларытарга десятичнай системаны киллэрбиттэр, уонна биир фунт стерлинг 100 пенсаҕа тэҥ буолбут. Элбэх харчы эргииртэн таһаарыллыбыттар. Биир шиллиҥы биэс пенсаҕа тэҥнэппиттэр.
Валютнай курс режимэ
Билигин Великобританияҕа босхо валютнай курс режимин тутталлар. Курсовой политика көдьүүһүн критерийдэринэн инфляция көрдөрүүлэрэ буолаллар.
Резерв
Стерлинг резерв валютатынан туттуллар уонна билигин тарҕаммытынан үһүс буолар. {{documentation|content=
For a graphical representation of these numbers, see File:Reserve currencies.svg.
Сигэлэр
}}
Учуонайдар
thumb|Учуонайдар лабораторияҕа thumb|[[Михаил Ломоносов]] Учуонайдар диэн өйдөөх дьон, наукаҕа (билимньигэ) элбэх арыйыылары аҕалбыт дьон буолаллар.
Оргазм
Оргазм (Orgasm, orgazm, түһэрии), күүстээх секс эбэтэр абаһы буччаны стимуляциа кэнниттэн кэлэр киһи үчүгэй туругу ылар кэмэ. Оргазм бэйэтэ финальнай чааһа буолар, ол эбэтэр кульминациа. Дьахтар клитора уонна эр дьон буччалара оргазм кэмигэр араас сүмэһиннэри тоҕор (ыһар).
Оргазм араас сексуальнай турук кэмигэр буолуон сөп, холобур:
Оргазм кэнниттэн эр дьоҥҥо даҕаны, дьахтарга даҕаны сүөкээһин (эякулят) буолар, ол аата оргазм финальнай кэмигэр тиийии.
Centene Corporation
Centene Corporation — АХШ тэрилтэтэ, планета үрдүнэн биир бөдөҥ харысхал сфератыгар үлэлиир конгломерат. Кырдьаҕастары көрөр, медицина, харысхал, кредитования, анализ сфератыгар үлэлиир.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Шапошников Владимир Петрович
Шапошников Владимир Петрович (1932, олунньу 22 – 1997, ахсынньы) — Намнааҕы педучилище бастакы дириэктэрэ (1963–1965), тылбаасчыт.
Үөдэй (Ньурба улууһа)
Үөдэй — Ньурба улууһун Үөдэй нэһилиэгин киинэ.
Роснефть
Роснефть диэн ниэп-гаас хампаанната, улахан чааһын Арассыйа правительствота бас билэр. Төбө офиһа Москваҕа баар, 2013 сыллаахха Юкос хампаанньа активтарын атыыласпытын кэннэ аан дойду ордук элбэх ниэби хостуур хампаанньа буолбута. 2016 сыллааххха аан дойду хампаанньаларыттан 64.75 млрд дуолларга атыыга батаран 51 миэстэни ылара.
Роснефть Саха сиригэр
Саха сиригэр Роснефть саҥа ниэп уонна гаас баар буолуон сирдэрин чинчийиилэри ыытар, Таас Үрэх Орто Буотуба ниэп уонна гаас сиртэн хостуур ниэп уонна гаас бородуукталарын батарарынан дьарыктанар.
MetroPlus Health
MetroPlus Health - Нью Йорк штатын харысхал былааннарыттан биирдэстэрэ. Fidelis Care тэҥэ биир сүрүн буолар. Нью Йорк куорат бүджетыттан үбүлэнэр уонна Medicaid линиатынан эмиэ үлэлиир.
Официал саайта: https://metroplus.org/
Бордоҥ (суолталара)
Бордоҥ хас да суолталаах тыл.
Халбаһы
thumb|Салями халбаһыта Халбаһы — ас, халбаһы оҥоһуктартар биирдэстэрэ, фарш уһун оболочкалаах буолааччы. Биир эбэтэр хас даҕаны эт көрүҥнэриттэн оҥоһуллар.
Историята
thumb|[[Венгрия|Венгрияҕа оҥоһуллар халбаһы]] "Халбаһы" диэн тыл былыргы славян тылыттан кэлбит, бастаан XII үйэтээҕи № 842-дээх Новгород туос грамотатыгар суруллубубут }} ыытыллыбыт ас тиһигэр суруллубут.
Корш Федор Евгеньевич чинчийиитинэн халбаһы диэн тыл турецкай тылтан кul basti («ураты оҥоһуллубут эт»). Сорохтор дьэбириэй тылыттан kol basar («араас быһыылар»). Макс Фасмер фонетическай аналиһа славян тылларытан кэлбит диэн түмүккэ кэлбит, ол гынан баран атын тыллартан, түүр тылтан кэлбит буолун сөп диэн этэр. .
Греция, Вавилон, былыргы Кытай суруллууларыгар көстөн ааһар. Арассыыйаҕа халбаһыны оҥорор мастерскойдар XVII үйэҕэ баар буолбуттар.
Буһарыллыбыт халбаһылар
thumb|300px|Шацк куоракка баар халбаһы сыаҕа Туустаммыт фаршы 80 кыраадыска уһуннук буһараллар. Буһарыллыбыт халбаһыларга соя элбэх буолуон сөп. Сорох халбаһылар төрүт да вегетерианскай буолаллар, ол аата этэ суох буһарыллыбыт буолаллар.Буһарыллыбыт халбаһы уута элбэх буолан уһуннук харайыллыбаттар,
Буһарыллыбыт халбаһыга 10—15 % белок, 20—30 % сыа баар буолааччы, калорийноһа —100 граммҥа 220—310 калорий баар буолааччы.
Урукку ССРС дойдуларыгар биир киэҥник сиэнэр халбаһы сордунан Докторскай халбаһы буолар.
Ромны
Ромны (Ромни) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 42 856 (2012).
Уруу-аймах
Уруу-аймах — биир өбүгэлээх эбэтэр холбоспут дьон ыккардыгар сыһыан уонна оннук сыһыаннаах дьон бөлөхтөрө.
Хаан уруулар
Аҕа, оҕолоох эр киһи (оҕотугар, оҕолоругар сыһыаннаан этиигэ) Аҕа баһылык – 	былыргы аҕа-ийэ ууһун баһылыга
Халбаһы
Буһарыллан ыыһаммыт халбаһылар
Бастаан буһарыллыбыт фаршы ыыһаллар (буруоҕа угаллар), буһарыллыбыт халбаһылартан сытыы тумата элбэх туттуллар. Эт амтанын уларытарга үүт, бурдук, сыа уонна крахмал туттуллар.
Буһарыллан ыыһаммыт халбаһыга 10—17 % белок, 30—40 % сыа баар буолааччы, калорийноһа 100 граммҥа 350—410 калорий баар буолааччы, халадьыынньыкка 15 күн устата харайыллыан сөп.
Полукопчёнай халбаһылар
Бастаан ыһаарыналлар, онтон буһарыллар уонна ыыһаныллар. Буһарыллан ыыһаммыт халбаһыны кытта тэҥнээтэххэ амтана биир курдук буолар, ол гынан баран буһарылларыгар ыйааһыны сүтэриитэ аҕыйах буолар, уонна ыыһаныыта кыра буолар.
Сырокопчёнай халбаһылар
Сырокопченай халбаһы буһарыллыбыат, ол гынан баран тымныы ыыһыы 20—25 градуска уһуннук (30—40 күн устата) тутуллар, сытыы тумата туттуллуута өссө элбэх буолар.
Сырокопчёный халбаһылар 13—28 % белок, 28—57 % сыа баар буолааччы, калорийноһа 100 граммҥа  — 340—570 калорий буолар.
Халбаһы эбиискэлэрэ
Халбаһы уһуннук харайыллыгар уонна бактериялар тарҕаныыларын тохтотор, өҥө, амтана үчүгэй буоларыгар уонна ыйааһына улаатыытыгар араас эбиискэлэр туттуллаллар.
Айта (киинэ)
Айта (ааҥл: Aita эбэтэр Ayta) - Сайдам Барыл тэрилтэ уһулбут киинэтэ, Степан Бурнашев туруоруутунан. Биир кассовай киинэ буолар Арассыыйа иһинэн.
Сүжета
Дьайыы дьоҕус Саха бөһүөлэгэр баар. Күүстээх ардах, суол- иис алдьанар. Айаал 16 саастаах оскуола сатабыла, булт инспектора Айаал: бу киэһэ бииргэ үөрэнэр оҕолоруттан, кыыстара дьиэтигэр төннөн кэлбиттэрэ биллэр. Айта ыарахан туруктаах балыыһаҕа сытар, куртка киирэн " Афоня, мин эйигин абааһы көрөбүн!». Уорбалааһын тута полиция сотруднига Афанасий, нуучча, хас да сыл анараа өттүгэр бөһүөлэккэ үлэлии кэлбит киһи. Кини ол киэһэ дьиэтигэр диэри кыыһы дьиэтигэр аҕалла, полицияҕа ыччаты арыгыттан сылтаан полициялары ыҥырбыттар. Ол гынан баран, кини урут кыыһы кытта бодоруһубатаҕын, кини аатын билбэт да кыаҕа суоҕун бигэргэтэр. Сурах- садьык дэриэбинэҕэ түргэнник тарҕанар, олохтоохтор Афанасий буруйдарыгар эрэллээхтэр. Айаал уонна атын бөһүөлэктэр олохтоохторо ону дьүүллэһиэхтэрин баҕараллар эрээри, полиция отделын начальнига, Дьокуускай, уорбаланааччы Николай, биэрэр санаалара суох. Быһыы- майгы аныгыскы күҥҥэ Айта өлбүтүн хонтуруолтан тахсар. Ону таһынан аһыллыыта хат буолан тахсар. Афанасий кыыьыгар Сардаана, маҕаһыын аттыгар дьахтар симиллэн баран, кэлин кини кыбартыыра урусхалламмытын билэр; кини бөһүөлэгин баһылыга быстах кэмҥэ бэйэтигэр ылар. Айаалы кытта кыаллыбат эбит. Афанасийы самыыртан таһааран баран кыаллыбат, киин былаастар вертолеттарыгар аккаастыыллар. Николай түүн Афанасий өрүһү туораан баран Айаал уонна кини доҕотторо харабылларын быһан баран, бары оҥочолорун барытын өрүскэ түһэрэр былааннаахтар. Онтон милиция учаастагар саба түһэллэр, онно Николай саа- саадах тутан ылан «кириэппэс»былаанын биллэрэр. Ытыалаһыы кэнниттэн Айаал доҕотторун кытары сэрэтэрэ, аны туох да сүтэрбэккэ, тиһэҕэр диэри барара буолуо. Кинилэр полиция отделениетын штурмовкалыыллар уонна биир доҕотторо батыһаллар. Ол бириэмэҕэ следователь Саргылаана Галина, Айта ийэтэ Айаалы тохтото сатыыр. Ол курдук аккаастыыр, Саргылаана малы кэтэ сатыы сылдьар: кини тапталын туһунан хоһооннорун суруйбут тэтэрээтин көрөр. Айта төлөпүөнэ өлүөр диэри өрөмүөҥҥэ туттарбытыттан Саргылаана Галинааны кытта түүн ортото маастарга тиэтэйэллэр эбит. Телефонун чинитээри Айаал штурманы саҕалыырга бэлэмнэнэр, оттон полицейскайдар контратакаларын былаанын оҥороллор. Тиһэҕэр, төлөпүөнүн дьүөгэтэ Саргылаана Галинааны кытта Айталыын суруйсуутун көрөллөр, олортон Афоня тапталлаах киһитэ, атын бөһүөлэктэн Саха оҕото. Галина Хайыы- үйэ тракторга чугаһаан иһэр Айаалы тохтотор табыллар. Сарсыныгар Николай үлэтин- хамнаһын түмүгүн таһаарбыт мунньаҕын ыытар. Быһылаан оптуобуһу афишалаабата быһаарылынна. Айаал Афанасийтан, бастатан туран, саҥа олоҕу саҕалыан баҕарар.
Ыал суолтата
Ыал оҕону төрөтүүгэ, иитиигэ, улаатыннарыыга уонна үлэҕэ үөрэтиигэ, өйүн-санаатын, куттарын сайыннарыыга, киһи буолууну ситиһиннэриигэ аналланарыттан омук сайдыыта ыал олоҕуттан быһаччы тутулуктанар.
Омук дьоно ахсааннара эбиллэн, сайдан иһиилэрин оҕолор төрөөн, улаатыылара, үлэни-хамнаһы кыайыылара үөскэтэр. Ол иһин өй-санаа, Кут-сүр, таҥара үөрэхтэрин баһылаан үрүҥү, үчүгэйи уонна хараны, куһаҕаны таба арааран олохторугар туһаналлара, кырдьаҕас көлүөнэлэри солбуйан, барыга-барытыгар баһыйан иһиилэриттэн омук сайдыыта үөскүүрэ ыал олоҕуттан тутулуктанар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьахталлар көҥүллэринэн барыылара улаатан ыал буолуу үгэстэрин тутуһаллара биллэрдик аҕыйаата уонна эргэ барыахтарын иннинэ элбэхтик күүлэйдии сылдьалларыттан хайа эр киһиттэн оҕоломмуттарын билбэттэрэ элбээтэ, ону тэҥэ оҕо иитиитэ, үөрэтиитэ мөлтөөтө, ол иһин эдэрдэр куһаҕан быһыылары оҥороллоро биллэрдик үксээбитин уһуннук олорор салайааччылар кистии сатыыллар.
Ыал буолуу былыргы үгэстэрин кытаанахтык тутустахха эрэ доруобай, сайдыылаах буор куттаах оҕо төрүүрүттэн үлэни кыайа-хото үлэлээн омугу сайыннарара кыалларын билигин ырыынак кэмигэр туһаннахха эрэ табыллар кэмэ кэллэ.
Уһун үйэлээх, кырдьаҕас омуктарга ыалы тэрийии туһунан үөрэхтэр, үгэстэр былыргы кэмнэргэ үөскээбиттэр. Бу үгэстэри омук үйэтин уһатар санааланнаҕына дириҥник үөрэтэрэ уонна олоҕор туһанара аныгы үйэҕэ ирдэнэр көрдөбүл буолла.
Үгэстэр хантан да халлаантан түспэттэр. Дьон олоххо туһалаах быһыылары элбэхтик хатылаан оҥороллоруттан, ол быһыылара үгэстэргэ кубулуйан үйэлэргэ туһалыы, өйү-санааны салайа сылдьаллар. Оҕо өйө-санаата, ийэ кута кыра эрдэҕиттэн үчүгэй үгэстэринэн иитилиннэҕинэ үйэтин тухары умнуллубат туруктанарын тэҥэ, баҕа санаа буолан оҥорор быһыыларын салайар.
Үгэстэр өйү-санааны салайаллар. Киһи санаатын элбэхтэ хос-хос хатылаан, күүһүрдэн үгэскэ кубулутар. Кэлин бу үөскээбит үгэс киһини бэйэтин салайар кыахтанар. Ол иһин сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиини үөскэппиттэр.
Сэбиэскэй былаас өр кэмҥэ албыныгар киллэрэн олох үөрэҕэ диэн баарын букатын да умнан, аҥардастыы үөрэнии эрэ киһи өйүн-санаатын салайарын курдук сыыһа саныы сылдьабыт. Олох үөрэҕэ диэн ааттанар былыргы үйэлэргэ үөскээбит үгэстэр бары сахалыы таҥара үөрэҕэр холбуу киирсэн сылдьалларын саҥа үөрэтэн эрэбит.
Ыаллар үлэни-хамнаһы кыайар эр дьон баһылаан салайар кэмнэригэр үөскээбиттэр. Ыалы эр дьон салайаллар, оҕолору үлэҕэ, араас хамсаныылары сатаан, табан оҥорорго үөрэтэллэр. Ыал эр дьон удьуордарын, утумнарын, буор куттарын салҕаан, кэлэр көлүөнэлэргэ биэрэн иһэр аналлааҕын аныгы кэмҥэ харыстааһын эрэйиллэр кэмэ тиийэн кэллэ.
Киһи кэлэр көлүөнэлэригэр удьуорун, этин-сиинин уонна утумун, буор кутун биэрэн иһэр. Ол аата омугу этин-сиинин сайдыыта уонна киһи хамсаныылары оҥорорго аналлаах өйө-санаата, буор кута эрэ сайыннараллара быһаарыллар.
Элбэх ыаллар мунньустан омугу үөскэтэллэр. Ол аата омук үйэтэ уһааһына ыаллартан, ыаллар олохторуттан уонна оҕолорун хайдах иитэллэриттэн, үлэҕэ үөрэтэллэриттэн быһаччы тутулуктанар.
Ыал буолуу былыргы үгэстэрэ омук үйэтэ уһууругар быһаччы тириэрдэллэрин билэн үрүҥ айыы итэҕэлин тарҕатааччылар ордук кыһанан харыстыахтара уонна бу кэмҥэ саҥалыы олоххо киирэригэр улаханнык кыһаныахтара этэ. (1,3).
Туһаныллыбыт литература
1.Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Ыраахтааҕы Хахай 2: Симба киэҥ туттуута
'''Ыраахтааҕы Хахай. Симба киэҥ туттуута''' (The Lion King II: Simba's Pride), Walt Disney 1998 сыллаахха таһаарбыт мультига. Аатырбыт мультик Ыраахтааҕы Хахай салҕыыта буолар.
Сүрүн оруолларга Симба уонна Киара.
Үһүс чааһа салҕыыта Ыраахтааҕы Хахай 3: Хакуна Матата.
Дьэбдьэриэс
thumb|250px|Дьэбдьэриэс оҥорбут үүтэ thumb|250px|[[шуруповёртунан киллэрии]] 1) - саморез (нуччалыы) арааһа, кудрявай тоһоҕо
Аэросвит
Аэросвит Эрлайнз чааһынай хампаанньа (Приватне акціонерне товариство «Авіакомпанія АероСвіт»), Аэросвит диэн ааттаах үлэлиир — Украина чааһынай авиахампаанньата, төбө офиһа Борисполь аан дойдутааҕы аэропордыгар баар. .
Аэросвит Эрлайнз IATA чилиэнэ этэ уонна IATA IOSA сертификаттаах этэ. Сүрүн базата Борисполь аэропорда этэ. Үлэтин 1994 сыл муус устарыгар саҕалаабыта.
Банкротство процедуратын 2012 сыл ахсынньытыгар саҕалаабыттара уонна 2013 сыл тохсунньу ыйыгар Аэросвит көтөрүн тохтоппута.
Бартер
Бартер диэн харчыны туттубакка биир киһиттэн атын киһиэхэ эргиэни оҥоруу. . Харчы туттуллубатар даҕаны атастаһыллар маллар биир сыаналаах буолара наадалаах.
Бартер икки киһи бэйэ-бэйэлэригэр наадалаах мал эбэтэр өҥө баар буоллаҕына табыгастаах. Холобур, грузчик туохха эмит көмөлөһөр, ол оннугар сакылаат ылар.
Бартер проблемата диэн биир өттүгэр наадалаах мал эбэтэр өҥө суох буоллаҕына эргиэн табыллыбат. Холобур, Вася бачыынкаҕа наадыйар, Мишаҕа ол бачыынкалар бааллар. Ол гынан баран Васяҕа куурусса сымыыта баар, онтон Миша үүтү ылыан наада. Ол иһин харчы наада буолар. Вася ол бачыынканы харчынан атыыластаҕына Миша маҕаһыыҥҥа баран үүтү ылыан сөп.
Ыраахтааҕы Хахай
Ыраахтааҕы Хахай (The Lion King), Walt Disney тэрилтэ 32 толору анимационнай мультик буолар. Бэс ыйын 15 күнүгэр 1994 сыллаахха тахсар, 2002 уонна 2011 сылларга 3D уонна IMAX форматтарга тахсар. Мультик тахсаатын кытта видик VHS кассеталарыгар саамай атыыланар кассета буолар, Аан Дойду үрдүнэн 30-45 мөллүйүөн экземпляр тарҕанар (ити рекорду ханнык даҕаны мультик ситэ илик). Саамай үчүгэй мультик аатырар, Walt Disney уонна Аан Дойду кыһыл көмүс фондатыгар киирэр.
Сүжетка Симба хахай оҕотун туһунан. Кини туоратыллыытын, саҥа доҕор булуутун, төттөрү Ыраахтааҕы аатын ылыыта.
Маалыкай (Ньурба улууһа)
Маалыкай — Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгин киинэ.
Сирэ - уота
Административнай киинэ – Маалыкай сэлиэнньэтэ. Ньурба оройуонун хотугулуу-арҕаа өттүгэр сытар. Хоту диэки Өлөөн улууһун, со5уруу Сунтаар улууһун, арҕаа Мэҥэдьэк, илин Малдьаҕар уонна Ньурбачаан нэһилиэктэрин кытта быысаһар. Тайаан сытар сирин уопсай иэнэ 1975,5387 тыһ. га Тыа хаһаайыстыбатыгар туһаныллар сирэ 5491 га. Ол иһиттэн: Т/х тэрилтэлэрэ ылар сирдэрэ 1116 га, ходуһата 594, бааһыната 63 га, мэччирэҥэ 459 га. бааһынай хаһ.202 га, о.и. ходуһата 182 га, бааһыната 20 га. Гражданнар сирдэрэ 1315,45 га. о.и. ходуһата 1315 га, сайылык 0,45 га. Атын тэрилтэлэр сирдэрэ 107 га. Түҥэтиллэ илик сир 2751 га. Нэһилиэнньэлэх пууннар ылар сирдэрэ 1415 га Бырамыыссаланас 57 га Ойуур ылар сирэ 1926191 га Уу ылар сирэ 12092 га Саппаас сир 30141 га Маалыкай 25 уулуссалаах.
Климата
Климат уонна гидрология. Нэһилиэк тосту уларыйар күннээхдьыллаах оройуоҥҥа олорор. Киин оройуоннарга кыһыҥҥы орто температура -43,2 кыраадыс буоллаҕына Ньурбаҕа 36,1 кыраадыс.Бу Бүлүү өрүстэн чугаһыттан уонна арыый соҕуруу сытарыттан буоулуон сөп. Маалыкай Ньурбаттан арыый хоту сытар буолан Ньурбатааҕар тымныы буолар. Оттон сайыҥҥы температура киин улуустардааҕар арыый сөрүүн, ол Ньурба улууһугар сөҥүү арыый элэбэҕиттэн буолар. Сай устата кииҥҥэ 200 мм буоллаҕына Ньурбаҕа 250 мм. Маалыкайдааҕы гидрометеорологическай станция кэтээн көрөр матырыйааллара манна хаалбатынан үчүгэй ырытыы оҥоһуллар кыаҕа суох.Арай оскуола оҕолоро кыратык кэтээн көрөн оҥорбут ырытыыларын ылан көрөбүт. Бэс ыйын уонна тохсунньу ыйдар орто температураларын Мопполов Илья диэн оҕо ырыппыт. Салгын температурата: Бэс ыйа                                           Тохсунньу 2004 с. + 26                         - 2005 с. +29                       - 49 2006 с. +31                      - 51 2007 с. + 32                     - 45 Нэһилиэк олоҕо Марха өрүстэн олус тутулуктаах. Кини уутунан аһаан, кини устун айаннаан уонна кини балыгын бултаан аһаан олоробут. Кини алтынньы ыйга тоҥон баран ыам ыйыгар эстэр. Урут сырыы бэс ыйын саҥатыттан саҕаланар буоллаҕына бу кэлин 2-3 сылга ыам ыйын 25-28 күннэригэр саҕаланар буолла.Баржалар таһаҕаһы бэс ыйыгар аҕалаллар. Заря уулаах дьылга от ыйын сорҕотугар уонна балаҕан ыйын 20-25 күннэригэр сылдьар. Мотуордаах оҥочо ардахтаах дьылга сороҕор эргиччи сыһа сылдьар.Бу кэнники кэмҥэ сайын уу аҕыйах буолан от ыйын бүтүүтэ уонна атырдьах ыйын саҥатыгар оҥочо да кыайан сылдьыбат. Оччоҕо Чуукаарынан массыынан сылдьабыт. Марха өрүс сааскы халааныгар элбэх уулаах буоллаҕына чугас сытар ходуһаларга уутун таһаарар. 1973 с. от ыйыгар уһун күүстээх ардахтар буолбуттарыгар туох баар чугастааҕы ходуһаларыгар элбэх ууну таһаарбыта. Онно дириэктэрбит Прокопьев Н.И. отчуттары мотуордаах оҥочонон кэрийбитэ уонна киирэн баран кэпсээбитэ: “ Оҥочолорбутун аты баайар курдук сэргэлэргэ тиийэн баайабыт”- диэн. Оннук элбэх уу кэлбитэ. Ол эрэн 1924 с. “ыспааҥка” уута диэн ааттаммыт халаан уутугар арыычча тиийбэтэ диэн кырдьаҕастар бэлиэтээбиттэрэ. Марха өрүс ордук халыҥнык тоҥмут сиринэн кээмэйдэрин уонна муус үрдүнээҕи хаар халыҥын Васильев Касьян диэн оҕо метеорологическай станция матырыйаалын ырыппыт. Муус халыҥа см. Муус үрдүнээҕи хаар халыҥа см. 2010 с               114                                                25 2011 с                96                                                 38 2012 с                81                                                 38 2013 с                118                                               81 2014 с                 93                                                 38 2015 с                 71                                                 40
Ыраахтааҕы Хахай
Бу мультикка олоҕуран элбэх оонньуулар үөскээбиттэрэ, холобура PS3, Nintendo, Sega, Dendy.
Маалыкай (Ньурба улууһа)
Ирбэт тоҥ, почвата, үүнээйитэ, кыыла-көтөрө
Нэһилиэк ирбэт тоҥ үрдүгэр олорор. Ирбэт тоҥ халыҥа улууспут сиригэр 500 м тиийэ халыҥнаах. Бордоҥ да сирэ итинник ирбэт тоҥ үрдүгэр сытар. Почва туруга, үүнээйи, хамсыыр-харамай онтон тутулуктаах. Сирбит улахан аҥарын ойуур ылар. Ойууртан ураты толооннор, от, үрэхтэр, алаастар бааллар. Марха өрүс хочото да кытыла да суох бүтэй өрүс. Онон тыа хаһаайыстыбатыгар оттонон туһаныллар сирдэринэн от үрэхтэр уонна алаастар буолаллар. Сылгы, сүөһү алаас сирдэри таһынан толооннорго, куруҥнарга мэччийэр.
Почва үксэ палевой, дерново- луговой көрүҥнэрэ бааллар. Күөллэр кытыылара бадарааннаах, туорфалаах уонна сорох күөллэр үчүгэй былыыктаахтар (сапропель). Холобура Маалыкай таһыгар баар Дьампа  күөлтэн сопхуос саҕана ол былыыгы хостоон уотурбалаан сылгыга, сүөһүгэ сиэтэллэрэ. Алаастарга тураҥ арыы-арыы элбэхтик көстөр. Тураҥҥа от олох үүммэт, тараҕай буолар. Ол таһыгар үүммүт оту сылгы да ыах сүөһү да таптаан сииллэр. Былыр дьон олорбут сирдэрэ, өтөхтөр син балачча элбэхтэр. Бу өтөхтөр отторун сүөһү да, сылгы да эмиэ сөбүлээн сииллэр. Ойуурга уулаах отон, сугун үүнэллэр, оттон өрүс үрдүнээҕи ойуурга, кытыл ойууругар моонньоҕон, кыһыл хаптаҕас, хатыҥ ойуур саҕаларыгар, алаастар кытыыларыгар дьэдьэн, киис тиҥилэҕэ өлгөмнүк да буолбатар син үүнэллэр. Тэллэй арааһа олус элбэх. Олортон дьон-сэргэ кэлин син туһанар буолла. Ордук масленагы, груздины, үрүҥ тэллэйи, подберезовигы, сыроежканы туһаналлар. Тыабытыгар тиит, харыйа, хатыҥ бэс, үөт, бэс, тэтиҥ үүнэллэр. Толооннорго ыарҕа, алаастар кытыыларыгар, сороҕор ойуур иһигэр кытыан үүнэр, ойуур иһигэр сугун абаҕата, лабыкта, муох үүнэр. Бэс, тэтиҥ аҕыйахтар, онон бэһи туттаары гыннахтарына ханна эрэ ыраахтан көрдөөн булаллар. Өрүс хайалаах өттүгэр эрэбиинэ үүнэр уонна өрүс кытыытыгар иирэ талах үчүгэйдик үүнэр. От үрэхтэргэ үксүгэр үкэр, боруу, моҕотой күрүөтэ, күөллэр кытыыларыгар өлөҥ, сөкү, чоокура, өтөхтөргө, алаас үрдүк сирдэригэр ача, бэттиэмэ үүнэллэр. Эмтээх оттортон дьоннор элбэхтик туһанар үүнээйилэринэн буолаллар: бохсурҕана, кучу, тимэх от, суорат от, ымыйах, чыычаах ото, сугун абаҕата, кытыан отоно, крапива.
Ыраахтааҕы Хахай
Мультик иккис чааһа Ыраахтааҕы Хахай 2: Симба киэҥ туттуута.
Маалыкай (Ньурба улууһа)
Ирбэт тоҥ, почвата, үүнээйитэ, кыыла-көтөрө
Холкуос саҕана алаас үрдүк сирдэрин хорутан, ойууру солоон, таҥастаан бурдук үүннэрэллэр эбит. Сопхуос саҕана нэһилиэккэ 250-чэ гектарга эбиэс ыһан сиилэс бэлэмнииллэрэ. Ол билигин суох. Сирбит буора үксэ кумах ардайдаах туой, (суглинок) уонна тураҥа элбэх буолан сири таҥастыырга ыарахан. Кумахтыҥы аҥаардаах буор, кумах суоҕун кэриэтэ. От үрэхтэр ходуһаларын улахан аҥара, алаастар күөллэрин таһа, уу киирэр-тахсар өттүлэрэ  дулҕалаах буоланнар оттурга олус ыарахан. Сопхуос саҕана дулҕаны кыһын ыраастаан от үлэтэ арыый чэпчээбитэ.
Ойуур кыылларыттан бөрө, эһэ, саһыл, тайах, туртас, аҕыйахтык бэдэр, тииҥ, киис, солоҥдо, кырынаас, муҥур, моҕотой, нэтээги, күөллэргэ андаатар бааллар. Кэнники кэмҥэ 10 – ча сыллааҕыттан бэртэх чиибис баар буолбут. Кус арааһа кэлэн төрөөн барар, хаастар, туллуктар кыратык тохтоон ааһаллар. Туруйа, аҥыр сайылыыллар.Кэлин кыталык баарын туһунан кэпсээн суох, оттон урут манна да ууһууллар эбит. Ону сир аатыттан билиэххэ сөп. Кыталыктаах диэн сир баар. Уонна “Кыыс үҥкүүлээбит” диэн сир баар, онно кыталыктар үҥкүүлээбиттэрин иһин итинник ааттаммыт диэн үһүйээн баар. Сороҕор куба түһэн ааһар. Ойуур көтөрдөрүттэн туһаныллар көтөрдөрүнэн улар, куртуйах, бочугурас, хабыйахаан буолаллар.
Күөллэргэ собо, мунду, күөнэх элбэх, Марха өрүскэ балык арааһа баар. Олортон ордук бултаналлар: сыа балык, майаҕас, сордоҥ, алыһар, күстэх, сыалыһар, аҕыйахтык бил, найгы.