cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оҕо өйүн-санаатын уратылара
Төрөппүтэ боппотоҕуна, тохтоппотоҕуна куһаҕан да быһыылары элбэхтик оҥоруон, ол иһин куһаҕан үгэстэнэн хаалан куһаҕан майгыланыан, быһыыланыан сөп. “Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хоһооно итини бигэргэтэр. Оҕо сыыһаны, куһаҕаны оҥороро тохтотуллубатаҕына, өссө хатылаан онтун оҥороруттан куһаҕан үгэскэ кубулуйан хаалыан сөп. Оҕо туох саҥаны, уратыны билбитэ саҥаны айыы буолан уонна тугу оҥорбута барыта ийэ кутугар ууруллан, иҥэн, быһалыы үгэскэ кубулуйан иһэриттэн ийэ кута, өйө-санаата түргэнник эбиллэр.
3. Салгын кут. Оҕо салгын кута хойутаан сайдар. 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри оҕо тугу оҥорорун өйдөөбөт, өйүгэр туппат, умнан иһэр, тугу билбитэ барыта үгэстэри үөскэтэриттэн, бу кэмҥэ ийэ кута сайдар. 6 сааһын кэнниттэн үөрэҕи-билиини түргэнник ылынан, салгын кута күүскэ сайдан барар, тугу оҥорбутун умнубат, сарсын тугу оҥоруохтааҕын билэр кэмэ кэлэр. Оҕо өйө-санаата сайдан, умнубата үөскээбит кэмиттэн, бу уларыйыы, салгын кут сайдыыта саҕалам-мытынан ааҕыллар.
Оҕо өйүн-санаатын уратыта диэн тугу саҥа билбитин барытын; үчүгэйи да, куһаҕаны да иҥэринэн, үгэс оҥостунан иһэрэ буолар. Элбэхтик куһаҕаны оҥордоҕуна куһаҕан үгэстэнэн, куһаҕан майгыланан хаалыан сөп. Ол иһин оҕо кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥорорун тохтотуу, олору оҥотторбокко, атыҥҥа, үчүгэйгэ аралдьытыы эрэ куһаҕан үгэстэргэ үөрэнэрин суох оҥорор. Онтон улаатан истэҕинэ үрүҥү уонна хараны, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араартаан билэрэ куһаҕан үгэстэнэн хааларыттан быыһыыр абырала буолар.
Ийэ кут киһи төрүт өйө-санаата буолар, оҕо кыра эрдэҕиттэн, ийэтин таба көрөр кэмиттэн ыла сайдан барар. Бу кут киһи илэ өйүнэн сырыттаҕына биллибэтин да иһин, киһи ханнык баҕарар быһаарыыны ылынарыгар быһаччы кыттыһан дьайа сылдьар. Ол курдук киһи ханнык баҕарар дьыаланы, быһыыны оҥороругар урут өйүгэр-санаатыгар баар, олохсуйбут билиитигэр, үгэстэригэр, ийэ кутугар тэҥнээн, сыаналаан көрөн баран биирдэ оҥорор.
Тугу эмэ оҥорорго маннык уларыйыылар тахсалларыттан ийэ кут киһини салайарын билиэххэ сөп. Киһи субу оҥороору турар быһыыта ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар сөп түбэстэҕинэ ханнык да тохтоло, бытаарыыта, эбии толкуйдааһына суох оҥорбутунан барар кыахтаах. Онтон сөп түбэспэтэҕинэ тохтуу түһэн, тээтэҥнээн, бара-бара төннөн баран оҥоруон эбэтэр бу быһыыттан букатын да аккаастаныан сөп.
Оҕо ийэ кута олохсуйа, үгэстэрэ үөскүү иликтэринэ ханнык баҕарар быһыыны, үчүгэйи да, куһаҕаны да ханнык да санаарҕабыла, кэмсиниитэ суох оҥорон кэбиһиэн сөп. Куһаҕан быһыыны оҥорон баран кэмсиммэт, санаарҕаан да көрбөт эдэрдэр ийэ куттара киһилии быһыыга кыра эрдэхтэринэ иитиллибэтэхтэрин биллэрэр. Ийэ куттара куһаҕан быһыылары оҥорбокко иитиитэ суох эдэрдэр тугу да, олус ыар быһыылары да оҥордохторуна кыратык да санаарҕаан, кэмсинэн да көрбөттөр, хата туох эрэ уратыны, саҥаны айыыны оҥорбут курдук сананыахтарын сөп.
Оҕо ийэ кутун иитии диэн өйүн-санаатын төрүттээн биэрии ааттанар уонна кыра эрдэҕинэ ийэтэ иитэн, иҥэрэн биэрэрин иһин итинник ааттаммыт. (1,12).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Эрмитаж
Толору нууччалыы аата — Федеральное государственное бюджетное учреждение культуры «Государственный Эрмитаж» (ФГБУК «Государственный Эрмитаж»).
Сүрүн түмэл алта бэйэ бэйэлэрин кытта ситимнээх дьиэттэн турар — Кыһыҥҥы уораҕай, Кыһыҥҥы уораҕай саппаас дьиэтэ, Кыра Эрмитаж, Улахан (Кырдьаҕас) Эрмитаж, Саҥа Эрмитаж уонна Эрмитаж тыйаатыра. Бу дьиэлэргэ 365 саала үлэлиир. Ону таһынан түмэл атын хас да түмэллэри салайар: Сүрүн штаб дьиэтэ, Император фарфор собуота, реставрациялыыр-ххарайар киин «Эргэ Дэриэбинэ» уонна Меншиков уораҕайа.
Эрмитаж бүттүүнүн иэнэ 233 345 м², экспозициялыыр иэнэ — 100 000 м².
Арассыыйа араахтааҕыта Екатерина II 1764 сыллаахха атыыласпыт малыттан-салыттан саҕаламмыта.
Шадрин Алексей Алексеевич
Шадрин Алексей Алексеевич (13.02.1929—28.10.2011) — Чурапчы улууһун баһылыга (1997—2002). Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Токарев Сергей Александрович
Токарев Сергей Александрович (1899–1985) — аан дойду норуоттарын историяларыгар уонна этнографияларыгар идэтийбит үөрэхтээх, Саха АССР уонна РСФСР наукаларын Үтүөлээх деятелэ.
Олоҕун кэрчиктэрэ
1899 сыллаахха Тулаҕа төрөөбүт. 1918 сыллаахха гимназияны бүтэрэн баран учууталлаабыт. 1922-1925 сылларга Москваҕа университекка общественнай факультеты үөрэнэн бүтэрбит. 1938 с. Москва университетын этнография кафедратын профессора, сэрии сылларыгар. 1941-1943 сыллардаахха Абакаҥҥа учууталлар институттарыгар история кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1943 сылтан ССРС НА Этнография институтугар Австралия, Океания, Америка секторын сэбиэдиссэйинэн, 1957 сылтан Арҕаа Европа норуоттарын үөрэтэр секция сэбиэдиссэйинэн ананар.
Komatsu
Салалтата — Токио.
Токарев Сергей Александрович
Олоҕун кэрчиктэрэ
1935 сыллаахха историческай наука кандидата учуонай степенин ылар, 1940 сыллаахха «Общественный строй якутов в 17-18 вв.» диэн үлэтин көмүскээн историческай наука доктора буолар.
Komatsu
Сүрүн акциятын бэйэтэ тутар (90%), 10% акцията көҥүл эргийэр, улахан тутааччылар BlackRock, Mitsui Group.
Оҕо улахан киһиттэн уратыта
Сахалар бары тыынар-тыыннаахтары; дьон, кыыллар, көтөрдөр оҕолорун барыларын оҕо диэн холбуу ааттыыллар. Ол барыта оҕолор өйдөрө-санаалара ситэ сайда, билиини-көрүүнү иҥэринэ, улахан киһи, кыыл, көтөр өйүн-санаатын ситэ иликтэриттэн, биирдик оҕо диэн ааттаналлар. Тоҕо диэтэххэ оҕо улахан киһиэхэ кубулуйуута, этэ-сиинэ улаатыыта, өйө-санаата ситиитэ сүүрбэччэ сыллары ылар. Улахан кыыллар оҕолорун улаатыыта хас да сылы ылар, онтон үгүс көтөрдөр оҕолоро биир сылынан ситэллэр. Бу сүүрбэччэ сыл устата оҕо этэ-сиинэ улаатарын тэҥэ, иитиллэн, үөрэнэн өйө-санаата, куттара сайдан, үгэстэргэ үөрэнэн, киһи буолууну баһылаан киһилии быһыыланыыны ситиһэр. Ол аата улаатан иһэн тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран туһанарга үөрэнэрэ ирдэнэр.
Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата тус-туспаларын быһаарарга биир бэлиэ түгэни туһанабыт. Оҕо этэ-сиинэ улаатан улахан киһиэхэ кубулуйара өйө-санаата сайдыытыттан тутулуга суох, өйө-санаата суох киһи курдук көрүҥнээхтэр эмиэ бааллар. Ол аата эт-сиин өйө-санаата, салгын кута суох улаатан киһи курдук көрүҥнээх буолуон сөп.
Киһи бэйэтэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:
1. Этэ-сиинэ. Тутаах чааһа.
2. Өйө-санаата. Үс куттара уонна сүрэ.
Бу икки өрүттэр тус-туспаларын быһаарыыга маннык холобуру ылабыт. Эттэрэ-сииннэрэ улааппыт эрээри өйдөрө-санаалара тиийбэт дьон эмиэ бааллар. Бу быһаарыы өй-санаа эттэн-сиинтэн тутулуга суоҕун, туспатын, баар эбэтэр суох да буолуон сөбүн, сайдыыта уратытын биллэрэр. Оҕо этэ-сиинэ улаатара аһатартан эрэ тутулуктаах, кэмэ кэллэҕинэ улаатар, ситэр, онтон өй-санаа, куттар сайдыылара элбэх туспа уратылардаахтар. Ол иһин оҕо өйө-санаата ииттэххэ, үөрэттэххэ эрэ сайдар уонна уһун кэми ылар.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта 5 эбэтэр 6 сааһын, ийэ кута иитиллэр кэмин аастаҕына, салгын кута сайдарыгар тиийдэҕинэ эрэ атын кыыллар, көтөрдөр оҕолоруттан уратыламмыта быһаарыллар. Киһи оҕото өйө-санаата салгыы сайдан киһи буолууну ситиһэр кыахтанар.
Киһи оҥорор бары быһыылара киһилии уонна сүөһүлүү эбэтэр кыыллыы диэҥҥэ арахсаллар. Сүөһү диэн киһиэхэ тиийбэт өйдөөх улахан кыыллары ааттыыбыт. Былыргы кэмнэргэ киһи курдук буолан баран өйдөрө-санаалара тиийбэт кыыллар элбэх эбиттэрин бу тылбыт биллэрэр. Ол аата тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буолуу сиэри тутуһуу, киһилии быһыыланыы, киһи буолуу диэн ааттанар уонна өй-санаа кыыллартан, көтөрдөртөн уратытын, сайдыбытын, тупсубутун быһаарар. Оҕо улаатан иһэн сиэри тутустаҕына, киһи буолууну баһылаатаҕына, ситистэҕинэ эрэ киһилии быһыыланар, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор, киһи буолар кыахтанарын төрөппүттэр билиэ этилэр.
Хас биирдии оҕо дьон уһун үйэлэр тухары ситиспит өйдөрүн-санааларын улаатан иһэн ситистэҕинэ эрэ киһи буолуута кыаллар. Ол курдук туран хаамар буолаат, улаата охсон улахан киһи тугу оҥорорун үтүктэн үгэстэри үөскэтинэн улахан киһи буолууну ситиспитинэн барар. Онтон салгыы үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн олоҕор таба туһанар, үчүгэй киһи буола улаатар баҕа санааланар.
Хас биирдии төрөппүт оҕотун өйө-санаата сайдыытыгар ылар оруола олус үрдүк. Ол курдук киһи төрүт кута ийэ кут диэн ааттанара ийэ, төрөппүттэр оҕо өйүн-санаатын үөскэтэллэрин, төрүттүүллэрин уонна онно ийэ ылар оруола олус үрдүгүн биллэрэр. Оҕо өйө-санаата сайдыытын ийэ, төрөппүт эрэ төрүттүүрүн, ийэ кутун иитэрин билэн дьахталлар оҕолорун туһугар ордук кыһаныа, сахалар кут-сүр үөрэхтэрин туһаныахтара этэ.
Кыһыл оҕо төрүүрүгэр өйө-санаата бэрт аҕыйах, бары билиитин барытын бэйэтэ иитиллэн, үөрэнэн, үгэс оҥостунан иҥэринэн иһэр. Ханнык билиилэри төрөппүттэрэ иитэн, иҥэрэн, үгэс оҥорон ийэ кутун иитэллэр даҕаны соннук майгылаах, быһыылаах киһи буола улаатарын билиэ этилэр.
Саҥа улаатан иһэр оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билбэтиттэн хайаларын сөбүлээбитин, кылапаччыйара элбэҕин, тыаһа улаханын булан оҥорон иһэр кыахтанар. Төрөппүт оруола диэн оҕо саҥа улаатан эрдэҕинэ ийэ кутун иитэн, үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторон үчүгэй үгэстэри иҥэринэрин үөскэтии буолар. Бу быһаарыы оҕо кыра эрдэҕиттэн төһө кыаҕа тиийэринэн үчүгэйи уонна куһаҕаны туспа арааран билэ үөрэнэрин уонна үчүгэйи элбэхтик оҥорорун, онтон куһаҕаны оҥорботун эрэйэр.
Оҕо сыыһар бырааптаах, барыны бары хос-хос хатылаан оҥорорго үөрэнэрэ уһун кэми ылар. Урут оҥорон көрө илик быһыытын оҥоруута оҕо өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыы, айыыны оҥоруу буолан ордук кытаанахтык, умнуллубат буола иҥэр, үгэскэ сонно кубулуйан ийэ кутун быһалыы үөскэтэр.
Куһаҕан быһыыны оҥоруу оҕоҕо ордук улахан интэриэһи үөскэтиэн сөп. Ол курдук буору бурҕатыыны, ууну, кумаҕы ыһыыны оҕо эрэ барыта сөбүлүүр. Арай бу быһыылар куһаҕаннарын иһин төрөппүт тохтотон, атыҥҥа аралдьыттаҕына табыллар. Оҕо өйө-санаата ситэ сайда илигинэ оҥорор куһаҕан быһыыларын сонно тохтоттоххо, үгэскэ кубулуйара тохтоон умнуллан хаалар. Онтон бу куһаҕан быһыыны оҥорорун тохтоппотоххо, өссө оҥоро турдаҕына, бу быһыыта үгэскэ кубулуйуон сөп. Куһаҕан үгэскэ. Куһаҕан үгэстээх киһи буола улаатыан сөбүттэн төрөппүттэр сэрэниэхтэрэ, оҕо куһаҕан быһыыны оҥорорун тохтотон иһиэхтэрэ этэ.
Тугу оҥорорун билбэт оҕону сыыһаны оҥордоҕуна даҕаны бырастыы гынан иһэргэ тиийиллэр. Оҕо сыыһаны, куһаҕаны оҥордоҕуна хайаан ол тохтотуллан, эбиискэ үөрэтэн-такайан биэрии оҥоруллан, сыыһатын көннөрөн, үчүгэй уонна куһаҕан диэнэ чуолкайданнаҕына эрэ табыллар.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран билэргэ иитии киһилии быһыыланыыга тириэрдэр үөрэх буолар. Сахалар бу үөрэҕи “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн ааттааннар таҥара үөрэҕэ киллэрэллэр.
Оҕо куһаҕаны оҥордоҕуна “Аны маннык куһаҕан быһыыны оҥорума”, - диэн этии куһаҕаны оҥорууну тохтотор. Оҕоҕо үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторон, үчүгэй үгэстэри иҥэринэн, үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатарын төрөппүттэр ситиһиэхтэрэ этэ.
Оҕо аһылыгын муостаҕа тохтоҕуна ханнык баҕарар ийэ “Куһаҕаны оҥорума, тоҕума” диэн тохтотор, бу быһыы куһаҕанын биллэрэр. Ол аата оҕо куһаҕан быһыыны оҥорбот буола үөрэнэригэр, бу быһыы куһаҕанын биллэрэн үөрэтии туһата улахан. Оҕо бу быһыы куһаҕанын биллэҕинэ, аны оҥорбот буолар кыахтанар. Ол курдук бары куһаҕан быһыылары биллэҕинэ, олору оҥорбот кыаҕа улаатан иһэр.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэтэрэ аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары билии дөбөҥнүк кыалларын төрөппүттэргэ тириэрдэр. Ол иһин үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билии түргэтиир кыахтанар.
Оҕо улаатан, өйө киирэн истэҕинэ билбэтинэн, сатаабатынан туһанан тугу да оҥорбокко сылдьар санааланара, бэйэтигэр үчүгэйи оҥосто сатыыра баар суол. Сүрэҕэлдьиир оҕо “Бордуону остуолга аҕалан уур” диэн эбэтэ эттэҕинэ, “Сатаабаппын” диэн баран оонньуу бара сатыыра киириэн сөп. Маннык быһыы кэнниттэн эбиискэ үөрэтэн, бордуону хайдах остуолга аҕалан уурары көрдөрөн биэрии эрэ туһалыыр кэмэ кэлэр.
Оҕо сатаабат, билбэт диэн аныгы, иллэҥсийэн хаалбыт төрөппүттэр туората сатыыллара билигин олус элбээтэ. Тугу эмэ туһалаары, оҥорсоору чугаһаатаҕына, “Эмиэ мэһэйдээн эрэр” диэн баран кураанах хоско хаайан кэбиһии элбээтэ.
Оҕо туохха барытыгар өр кэмҥэ үлэлэһэн, эрэйдэнэн үөрэнэрин, этин-сиинин хамсатан буор кутун үөскэтинэрин аахсыбат буолуу олоҕурда. Бу быһаарыы оҕо улаатан баран тугу да кыайан оҥорботун, оҥоро да сатаабатын табатык быһаарар. Ол курдук кыра эрдэҕинэ туһа киһитэ буолан үлэлииргэ үөрэммэтэҕинэ, үлэлиир үгэс үөскээбэккэ хаалан хааллаҕына, оҕо улаатан баран этин-сиинин кыайан хамсаппакка сүрэҕэлдьиирэ элбэх, үлэлээбэккэ, тугу да туһалааҕы оҥорбокко сылдьарын сөбүлүүрэ улаатар.
Улаатан иһэр оҕо билбэтигэр тэптэрэн тугу барытын; үчүгэйи, куһаҕаны араарбакка, аҥар кырыытыттан оҥорон иһэр кыахтанар. Оҕону “Бэйэтэ талбытын оҥорор” диэн эттэхтэринэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан араарбата быһаарыллар.
Улахан киһи куһаҕан быһыыны оҥордоҕуна, соруйан, билэ-билэ оҥорбута быһаарыллан тахсар. Сокуону кэһэн суукка түбэһиэн сөп. Онтон оҕо улахан киһиттэн уратытынан куһаҕан быһыыны оҥороро билбэтиттэн, сокуоннары өссө үөрэтэ, бу оҥорор быһыыта хайдаҕын; үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу кыайан арааран билэ илигиттэн элбэхтик буолар. Ол иһин сахаларга оҕо иитиитэ, үөрэтиитэ диэн аналлаах үөрэх баар. Бу үөрэх оҕоҕо аҕыйах ахсааннаах куһаҕаны аан бастаан биллэрэр, олору оҥорботугар үөрэтэр, өйүн-санаатын сайыннарар, билиитин кэҥэтэр.
“Оҕо курдук” диэн этии билбэтиттэн тугу да туһалааҕы оҥорбот киһини быһаарар. Ол курдук билбэт, урут оҥорон көрө илик киһи тугу да кыайа-хото оҥорбот, оҥороору гыннаҕына тээтэҥниир, тутан көрө-көрө быраҕар. Дьиэ муостатын ыпсаран көрө илик эдэр киһи ханан сыыптыырын быһаарарыгар бүтүн чаас тиийимиэн сөп. Толкуйа кыаттарбатаҕына оҥорон таһаарыы улаханнык бытаарар.
Оҕо киһи билбэтин, оҥорботун, ол аата айыыны оҥоро сатыыр санаата аһара улахан. Ону-маны оҥоро сатаан сыыһа туттара элбэҕиттэн харыстаан сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэллэр. Туохха барытыгар оҕону иитэн, батыһыннара сылдьан үтүгүннэрэн үөрэтэн биэрии туһалааҕын сахалар билэллэр. Ол иһин оҕону иитэргэ, үөрэтэргэ такайыы, “Элбэхтэ этии”, үчүгэй үгэстэргэ үтүгүннэнэн үөрэтии улахан туһалааҕын төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ.
Оҕо сыыһар, сыыһаны оҥорор бырааптаах, иитиллэн, үөрэнэн киһи буолууну баһылыар диэри элбэхтик сыыһыан сөп. (1,15).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Егоров Николай Николаевич - Нукутта
Егоров Николай Николаевич — Нукутта — оһуокайдьыт, тойуксут, норуот ырыаһыта.
1991 сыллаахха Ыччат республикатааҕы ыһыаҕар бастакы миэстэҕэ тиксибитэ. Ити сыл Сибиир норуоттарын фольклорун сериятыгар тахсыбыт кинигэҕэ Нукутта хас да тойуга суруллан тахсыбыта.
Vale SA
Vale S.A. — Бразилия саамай улахан таас чоҕу, араас айылҕа баайын хостуур биир бастыҥ тэрилтэтэ. Аан Дойду биир улахан көрдөрүүлээх айылҕаны алдьатарынан.
Салалтата — Рио де Жанейро.
Vale S.A. тэрилтэни 2021 сылтан ыла Mitsui Group бас билэр, тоҕо диэтэххэ 60% акциятын (куоластыыр долятын) атыылаһан ылбыта.
BHP Billiton
BHP Billiton — Аустралиа уонна Улуу Британия саамай бөдөҥ таас чоҕу, кумаҕы, араас айылҕа баайын хостуур тэрилтэтэ. Сүрүн айылҕа баайын хостооһуна Аустралияҕа, Канаадаҕа, Индияҕа, Бразилияҕа, Арассыыйаҕа, Саха Сиригэр, Индонезияҕа, Америкаҕа баар.
Салалтата — Мельбурн (Аустралиа).
BHP Billiton тэрилтэ 98% (почти барытын) акциятын Mitsui Group бас билэр.
BHP Billiton аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Мааппа
«Мааппа» — 1986 сылга уһуллубут кутталлаах киинэ, саха маҥнайгы режиссерын Алексей Романов ВГИК-тааҕы дипломнай үлэтэ. Кылгас метражтаах киинэ Н. Заболоцкай - Чысхаан "Мааппа" диэн сэһэнигэр олоҕуран уһуллубута.
Ис хоһооно
Киинэни кадр кэннинээҕи куолас кыһын, силлиэ кэмигэр, айан киһи муммута диэн саҕалыыр. Айан киһитэ сылайан-элэйэн, тоҥон-хатан, бу өллүм дии истэҕинэ, биир алааска ытык маһы көрөр. Ылдьаа ытык мас иннигэр сүгүрүйэн, суолбун ыйан биэр диэн көрдөһөр. Бу кэннэ айанньыт өтөҕү булар, балаҕаҥҥа киирэн, күүһэ суох охтон хаалар. Өйө суох сыттаҕына, кэлиҥҥи аантан кыыс тахсан, уолу аһына көрөр. Ылдьаа ити кэннэ өссө уһукта сылдьар, уоту көрөн, иттэ олорон, эмиэ өйүн сүтэрэр.
Аныгыс уһуктубутугар ороҥҥо сытар, көмүлүөк оһох оттуллан турар, кыыс ас астыы сылдьар буолар. Итини түүлүн быыһыгар көрөр, түһэээн эдэр кыыһы көрөр. Ыалдьыбыт. Сөтөлүттэн уһуктан көрбүтэ, кыыс дьиэни хотоннуун холбуур аанынан тахсан эрэр буолар. Сырдык халадаай ырбаахытыгар кэлин кэбиһэрэ көстөр.
Ылдьаа кыыс аһатарыттан уһуктар. Дьэ өйүгэр кэлэн, оронугар олорор. Мааппа симик куолаһынан атын аһаппытын туһунан этэр, онтон саҥата суох абырахтаммыт курумутун уунар, өйүө бэлэмниир.
Ол түүн уол түһээн Мааппалыын ыал буолалларын көрөр. Киэргэммит-симэммит сүктэр кыыһы алааска акка олордон аҕалар, уруу сиэрин-туомун толороллор.
Сарсыарда уһуктубутугар, Мааппа барарыҥ буолуо диэн этэр. Ылдьаа таҥнан эрдэҕинэ, Мааппа "киммин истиэххин баҕараҕын дуо?" диир. Ылдьаа сөбүлэһэр.
Мааппа бу өтөххө ийэлээх аҕатын кытта олорбуттарын кэпсиир, 16 саастааҕар дьоно ыалдьан өлбүттэр эбит. Дьоно сидьиҥ ыарыыттан өлбүттэр диэн сурахтан, Мааппалыын аны ким да билсиэн баҕарбатах, дьонун харайарга да көмөлөспөккө, кыыһы үүрэ турбуттар. Бары Мааппаттан куота сылдьар буолбуттар. Кыыс соҕотохсуйан, дьонтон тэйэн, кыыллыйан хаалбытым диир, бэйэтин итэҕэс курдук санаммыт. Ити санааттан хотонугар киирэн моҥнон өлбүт эбит. 4 сыл көмүллүбэккэ эрэйи көрө сылдьабын диир, уҥуохпун көмөн бар диир. Ылдьаа балаҕантан сүүрэн тахсан, атын сүөрэн, кими эмит үөгүлүү сатыыр. Ыалдьа сылдьар буолан, эмиэ өйүн сүтэрэн, хаарга охтор. Мааппа балаҕантан быган, эмиэ аһына көрөр.
Аныгыс кадрга Ылдьаа иин хаһа сылдьар. Ол хаһа сырыттаҕына, аттынан Мааппа тойуктуу-тойуктуу ааһар. Ылдьаа кинини көрбөт, улам ыраатар тойугун эрэ истэр. Мааппаны ыҥыра сатыыр да, туох да хоруй суох.
Asahi Glass
Asahi Glass (Асахи Гласс), Дьоппуон биир улахан тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга саамай улахан стекло (86% рыногы), хрусталь (34% рыногы, Swarovski кэнниттэн иккис), оптическай линзалары (89% рыногы), араас микрокристаллары (90% рыногы), промышленнай кристаллары (100%) оҥорон таһаарар сир шаарын үрдүнэн.
2021 сыл түмүгүнэн стекло империятын сүгэр уонна Swarovski тэҥэ биир сүрүн хрусталь оҥорооччу. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Asahi Glass тэрилтэ сүрүн акциятын (70%) Mitsubishi промышленнай империята бас билэр, BlackRock (20%), Mitsui Group (7%), 3% акцията көҥүл эргийэр.
Салалтата — Токио.
Алексеев Василий Гаврилович
Алексеев Василий Гаврилович (05.12.1937—30.10.2013) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕатын харыстабылын миниистирэ (1994—2006). Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Зазaтар
Зазaтар, Түркийэ жашаган заза тилдүү этникалык топ.
361
361 сыл.
Toshiba
Toshiba — Дьоппуон биир сүрүн электротехника оҥорор тэрилтэтэ, Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. 70% акциятын Mitsui Group империя бас билэр.
Oji Paper
Oji Paper — Дьоппуон саамай улахан кумааҕы оҥорор тэрилтэтэ, планета үрдүнэн биир саамай улахан (Америкаҕа,Канаадаҕа, Бразилияҕа, Дьоппуоҥҥа бастыҥ). Тэрилтэни Mitsui Group харчы империята бас билэр.
Toyo Engineering Corporation
Toyo Engineering Corporation — Дьоппуон инжиниринговай тэрилтэтэ, 2021 сыллаахха планета үрдүнэн саамай улахан инженернай тэрилтэтэ. Планета үрдүнэн 3 мөллүйүөн инженернай проектаах 200 омук сиригэр, ону таһынан ниэп, гаас хостооһунугар эмиэ дьарыктанар. Тутууга эмиэ проектаах 150 омук сиригэр. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. Аан Дойдуга инженернай империя аатын сүгэр.
Салалтата — Тийода (千代田, Chiyoda), Токио (Дьоппуон).
Дмитрий Трофимович Шепилов
Дми́трий Трофи́мович Шепи́лов (5.11.1905 — 18.08.1995) — советскай государственнай уонна партийнай деятелэ, ученай-экономист. Атын дойдулардааҕы дьыалалар министерствоҕа 1956 сылтан — 1957 сылга диэри улэлээбит, "Правда" диэн хаһыат сүрүн редактора этэ (1952—1956). 1926 сыл сэтинньи 3 күнүгэр ВКП (б) кэккэтигэр киирбит. Киин Комитет ССКП чилиэнэ (1952-1957), КК ССКП Президиум членигэр кандидат (1956—1957), ССРС Наукаларын академията корреспондент чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
Сэтинньи 5 күнүгэр 1905 с. Ашгабат (Түркменистаан) куоратка төрөөбүт.
1926 с. МГУ юридическай факультетын бүтэрбит. Үөрэх кэннэ Шепиловы Саха Сиргэ үлэлии ыыппыттара. Дьокуускайга Главсуд прокурор көмөлөһөөччүтэ буолбута. Саха Сиргэ сылдьан хас да этнографическай сурук улэни оҥорбут: "Самоубийства в Якутии", ойууннааһын уонна Бүлүү бандьыыттар туһунан.
1928 с. муус устарыгар Москубаҕа төнүннүбүт. Онно красной профессуры институтка киирбит уонна 1933 сылга бүтэрбит.
1938 с. ССРС Наукаларын академията ученайа буолбут. 1937 — 1941 МИСКТ (Московский институт советской кооперативной торговли) политэкономия преподавателэ.
1952 с. "Правда" диэн хаһыат сүрүн редакторынан анаммыт.
1955 с. — 1957 с. КК ССКП секретаря.
Левин Иннокентий Наумович
Левин Иннокентий Наумович — поэт, сэһэнньит, драматург, кириитик, 1994 сыллаахтан Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Кытай дьону кэтиир маныыр тэрилтэтэ
Кытай дьону кэтиир маныыр тэрилтэтэ Кыһыл норуот аармыйата, иккис генштаб көҕүлээһинигэр холбонор (情报部) — Кытай дьону кэтиир тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир саамай күүстээх дьону үспүйүөннүүр кистэлэҥ тэриллии буолар.
Салалтата — Пекин.
Христофорова Мария Николаевна
Мария Николаевна Христофорова — Саха сиригэр норуот депутата, «Ил Түмэн» издательскай дьиэ дириэктэрэ, Национальнай СМИ ассоциациятын салайааччыта.
Олоҕун олуктара
1966 с. сэтинньи 22 күнүгэр Дьокуускай куоракка Александра Андреевна Васильева уонна Николай Евтропьевич Михайлов дьиэ кэргэнигэр сэттис оҕонон төрөөбүтэ. Аҕата, Николай Евтропьевич Михайлов биллиилээх адвокат этэ. Хотугу оройуоннар дьыалаларын адвокат быһыытынан быһаарсар специалист этэ.
Бастаан 20 нүөмэрдээх оскуолаҕа үөрэнэн баран, 14 нүөмэрдээх оскуолаҕа көспутэ. Үрдүкү кылаастары СГУ (билиҥҥи ХИФУ) иһинээҕи Республиканскай физико-математическай оскуоланы бүтэрбитэ. Оскуолаҕа сылдьан элбэхтик общественнай үлэнэн дьарыктанара - пионерскай дружина советын чилиэнэ этэ, онтон комсомолга эмиэ көхтөөхтүк үлэлээбитэ.
Оскуоланы бүтэрэн, бастаан СГУ медицинскэй факультетыгар үөрэнэ киирбитэ. Ол гынан баран 10 кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, аҕата Николай Евтропьевич өлбүтэ. Ийэтэ оҕолору иитэригэр ыарырҕатар буолан, Мария Николаевна үөрэҕин эрдэ соҕус бүтэрэр санааламмыта. Ол иһин тыа хаьаайыстыбатын факультетыгар көспүтэ. 4 кууруска үөрэнэ сылдьан, Экономика уонна лабораннар комплекснай сайдыыларын институтугар үлэлээн, үлэтигэн бэйэтин хааччыйара. Сайын полевой командировкаҕа айанныыра, оттон дипломнай үлэтин таба иитэр совхоһугар өр практикаланан суруйбута.
НВК Саха «Геван» биэриитигэр Анатолий Петрович Гоголев салайыытынан ыытааччытынан үлэтин саҕалаабыта. Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар представительлэрын кытта улахан интервью тэрийэрэ.
Госдума депутатыгар Егор Жирковка көмөлөһөөччүнэн үлэлээбитэ. Парламент уонна парламентарий үлэтин кытта билсибитэ.
1998-2003 с. Тыа хаһаайыстыбатын ГУП «Агроинформ» дириэктэрэ; ГУ «Информационно-консультационнай сулууспа «АПК» дириэктэрэ.
Үөрэҕинэн тыа хаһаастыбатыгар үлэлээбитэ. Ити билиилэрэ барыта «Кыым» хаһыаты сайыннарарга көмөлөспүттэрэ.
2003-2009 с. Советник, ОАО «АЛРОСА» Инвестиционнай группа» пресс-секретаря
2004 с. «Ситим» медиагруппа салайааччыта, «Аврора» медицинскэй клиника тэрийээччитэ.
2019 с. АУ «Ил Түмэн» Издательскай Дьиэ» кылаабынай дириэктэрэ, «Ил Түмэн» депутата
[Http://mariyakhristoforova.ru/about ]
Деноминация
Деноминация (denominátio — аатын уларытыы диэн тылыттан) — дойду харчытын (харчы — туох баар табаар сыанатын быһаарар уонна атастаһарга суолталаах уопсай эквивалент) суолтатын үрдэтии. Деноминация харчы эргиирин чэпчэтэр уонна харчы суолтатын үрдэтэр сыалтан ыытыллар. Деноминация түмүгэр эргииргэ сылдьар харчы уонна манньыат ахсаана аччыыр.
ССРС уонна АФ
ССРС уонна АФ устуоруйатыгар деноминация хаста да буолбута: 1922, 1923, 1924, 1947, 1961 уонна 1998 сылларга.
1998
1997 атырдьах ыйын 4 күнүгэр Арассыыйа бэрэсидьиэнин № 822 Ыйааҕа тахсыбыта: «Об изменении нарицательной стоимости российских денежных знаков и масштаба цен». Постановляю cогласиться с предложением Правительства Российской Федерации и Центрального банка Российской Федерации об укрупнении российской денежной единицы, проведении с 1 января 1998 года деноминации рубля и замене обращающихся рублей на новые по соотношению 1000 рублей в деньгах старого образца на 1 рубль в новых деньгах, обеспечив параллельное обращение старых и новых денежных знаков в течение 1998 года.
Деноминация 1000:1 коэфициеннаах ыытыллыбыта, ол аата биир саҥа солкуобайга 1000 эргэ солкуобай тэҥнэһэр этэ (1993 уонна 1995 сс.). Деноминацияламматах манньыаттар бары төлөбүр сириэстибэтэ буолалларыттан тохтообуттара.
Украина харыстабылын тэриллиитэ
Украина харыстабылын тэриллиитэ (СБУ, Служба безпеки України), Украина дойду быһыытынан көҥүл буоларын туһугар охсуһар уонна Украина интириэһин көмүскүүр специализированнай тэрилтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн кэтиир маныыр тэрилтэ буолар.
Сибээстэһэр электроннай почтата: callcenter@ssu.gov.ua
Салалтата — Киев.
Bosch
Robert Bosch GmbH — Германия биир сүрүн тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ техника уонна тутууга сыһыаннаах маллары оҥорор тэрилтэ. Салалтата - Штутгарт.
Robert Bosch GmbH акциятын 80% бэйэтэ тутар, 10% акцията BlackRock харчы империата бас билэр, 7% акциятын Mitsui Group японскай харчы империята бас билэр. 3% акция көҥүл эргийэр.
Robert Bosch GmbH Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
• Electrolux
Makita
Makita Corporation — Дьоппуон электроинструменнары уонна тутууга туттар тэриллэри оҥорон таһаарар тэрилтэ, Аан Дойдуга иккис миэстэ улаханынан (Bosch кэнниттэн). Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. 50% акцията көҥүл эргийэр, 40% акцията Mitsui Group харчы империята тутар, 10% акцията BlackRock бас билэр.
Салалтата - Токиоҕа баар.
Кистэлэҥ кэтиир маныыр тэрилтэ MI-6
Кистэлэҥ кэтиир маныыр тэрилтэ MI-6 — Улуу Британия дойдутун көсүскүүр, харыстыыр уонна дьону кэтиир маныыр, үспүйүөннүүр тэрилтэтэ. Аан Дойдуга саамай биир күүстээх уонна бөдөҥ тэрилтэ буолар. Кыччатан MI6, MI-6 эбэтэр SIS диэн аббревиатуранан ааттанар.
Салалтата — Лондон.
Тас дойдулары кэтиир Арассыыйа тэрилтэтэ
Тас дойдулары кэтиир Арассыыйа тэрилтэтэ  — Арассыыйа сүрүн тэрилтэтэ, тас омук дьонун уонна омук сиригэр олорор эмиграннары кэтиир, маныыр уонна үспүйүөннүүр тэрилтэтэ.
Салалтата — Москуба.
Кентукки сиригэр Ахсынньы 11 күнүгэр 2021 Торнадо түһүүтэ
Кентукки сиригэр Ахсынньы 11 күнүгэр 2021 Торнадо түһүүтэ — Ахсынньы 10–11–12 күннэригэр 2021 сыллаахха улахан торнадо Мэйфилд куораты сири кытта тэҥнээн 100 киһини өлөрдө. Бу Кентукки штатыгар саамай улахан холоруктар түһүүлэрэ.
Мэйфилд
Мэйфилд (Mayfield) — Кентаки штатыгар баар кыра куорат, дьонун ахсаана 10 тыһыынча киһи. Ахсынньы 11–12 күнүгэр 2021 сыллаахха улахан холорук куорат сири кытта тэҥнэммитэ.
Сиһилии бу Кентукки сиригэр Ахсынньы 11 күнүгэр 2021 Торнадо түһүүтэ.
Tecno
TECNO (өссө биллэринэн Tecno Mobile), Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан вайфай роутердары, смартфоннары уонна араас сетевой инфраструктуралары оҥорор тэрилтэ. Аатырбыт Transsion Holdings бөлөҕөр киирэр.
Салалтата — Гонконг.
Ларионов Николай Иннокентьевич
Ларионов Николай Иннокентьевич (Кыыллаах) — Үөһээ Бүлүү улууһун суруналыыһа, кэпсээнньит.
1952 сыллаахха Өлүөхүмэ оройуонугар Кыыллаах нэһилиэгэр 10 оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Ийэтэ Мавра Дмитриевна,аҕата Иннокентий Николаевич холкуоска, сопхуоска өр сылларга ыанньыксытынан, булчутунан таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ.
Николай Иннокентьевич 1968 с. Кыыллаах аҕыс кылаастаах оскуолатын, онтон II Нөөрүктээйи орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Советскай Армиҕа сулууспалаан кэлэн баран дойдутугар биир сыл кулууп дириэктэринэн үлэлээбитэ. Якутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын орто сүһүөх кадрдарын бэлэмниир техникуму, Иркутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн охотовед идэтин ылбыта.
Үөһээ Бүлүү улууһугар олохсуйан «Исидор Барахов» сопхуоска, кэлин «Сахабулт» тэрилтэҕэ охотоведынан пенсияҕа тахсыар диэри үлэлээбитэ. Сааһыран баран кыра кэпсээннэри суруйарга холонор. Төрөөбүт-үөскээбит дойдутун аатынан «Кыыллаах» диэн псевдонимынан айымньыларын олохтоох хаһыакка бэчээттэтэр.
Пиастр
thumb|300px|Испания пиастра, 1768 сыл thumb|300px|Француз индокитайскай пиастр, 1885 сыл thumb|300px|Турция валютата, 50 куруш
Пиастр — испанскай талер (песо) аата, 25 г ыйааһыннаах үрүҥ көмүс манньыат. Испания талера 8 реалга тэҥнэһэр, мантан ааҥл аата төрүөттэммит («piece of eight», восьмерик).
Пиастр аатын төрүөтэ piastra — «плитка», бастаан бу манньыаттар үрүҥ көмүс плиткалар этилэр — piastra d'argento.
Манньыат аҕыс (bit) эбэтэр түөрт (quarter) чаастарга үллэһиллиэн сөптөөҕө. Итинтэн 25 цент сыаналаах американскай манньыаттар ааттара төрүттэммит — «quarter» (чиэппэр) уонна «two bits» (икки куһуок).
Муттуххай Бороҥ
Муттуххай Бороҥ, Васильев Валерий Васильевич — суруйааччы, бэйиэт, суруналыыс, Үөһээ Бүлүү улууһун "Үөдүгэй нэһилиэгэ" муниципальнай тэриллии баһылыга.
Олоҕун олуктара
1963 сыллаахха ахсынньы 15 күнүгэр Кэнтик нэһилиэгэр төрөөбүт.
Читаатааҕы индустриальнай-педагогическай техникуму, М.К. Аммосов аатынан СГУ саха салаатын, СР НА ГЧИ аспирантуратын, РФ Президенин иһинэн норуот хаһаайыстыбатын уонна государственнай сулууспа академиятын бүтэрбитэ.
2003 сылтан Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, 2016 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
2021 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Уччуйааччы
'УЧЧУЙААЧЧЫ уччуй диэнтэн атаах. Уот диэки керер догоро суох, Уон хонукка аьыыр аьа суох, Ол-бу урэх баhынан Уччуйаахтаан хаалбытым. Саха нар. ыр. II. САХА ТЫЛЫН БЫhААРЫЫЛААХ ТЫЛДЬЫТА стр397'
Сэтинньи ый 10 кунэ
1906 сылга муус устар ый 27 кунугэр бастакы Судаарыстыбыннай Дуума аһыллыбыта. 230 дьокутаат биир куоракка мунньустаннар норуокка сурук тар5аппыттара.
Бу Дуума сабыллыбытыгар хас эмэ куораттарга төһө эмэ буун буолта.
Мин санаабар биһиги калмыктары үтүктэммит со5уруу 2–3 дэбиэринэй киһини ыытарбыт буоллар, бэрт сеп буолуо эбит.
Locksmith Animation
Locksmith Animation — Улуу Британияҕа баар анимационнай студия, 2014 сыллаахха төрүттэммит. Билиҥҥи кэмҥэ биир динамично сайда турар тэрилтэ.
Көммөт Рон
Көммөт Рон (Ron's Gone Wrong), анимационнай мультик, АХШ уонна Улуу Британия холбоспут Locksmith Animation студиата.
Сүжета
Рон роботка наһаа баҕарар. Оскуолаҕа бары оҕолор роботтордаахтар. Алдьаммыт робот түбэһэн искусственнай интелект сайдар уонна кини саамай истиҥ доҕоро буолар.
Саха сиригэр национальнай бэчээт күнэ
Саха сиригэр национальнай бэчээт күнэ – олунньу 13 күнүгэр 2020 с. Саха сирин баһылыгын Айсен Николаев 1007 ньүөмэрдээх ыйааҕынынан бэлиэтэммит бырааһынньык. Бу күҥҥэ 1907 с. бастакы сахалыы политическай, общественнай уонна литературнай “Саха дойдута” (“Якутский край”) хаһыат бэчээттэммитэ. Бу хаһыат оччотооҕу ссыльнай-народоволецтар уонна интеллигенция көҕүлээһиннэринэн тахсыбыт.
Бу бырааһынньык Саха республикатын государственнай уонна официальнай тылларын киэҥник тарҕатарга, национальнай бэчээт эйгэтин уонна маассабай информация средстволарын үлэһиттэрин престиһин үрдэтиигэ ыҥырылынна. Ыйаах олоххо киириитэ элбэх национальностаах Саха сиригэр бэчээт опытын уонна үгэстэрин сөргүтүүгэ, тыл политикатын көдьүүһүн үрдэтиигэ көмөлөһөр сыаллаах.
“Саха дойдута” тахсыан инниннэ Саха сиригэр нууччалыы “Якутские епархиальные ведомости”, “Якутские областные ведомости”  хаһыаттар бэчээттэнэр этилэр. “Саха дойдута” бастакы саха тылынан бэчээттэммит чааһынай хаһыат буолбута Саха Өрөспүүбүлүкэ уонна бүтүн Арассыйа судаарыстыбатын суруналыыстыкатыгар олус улахан оруолу оонньуур.
Хаһыакка аҥардас сонуннар эрэ буолбакка литература бэчээттэнэрэ. Оннук гынан бэчээккэ художественай публицистическай ыстатыйалар, очерктар, кириитикэ, сатира уонна литературнай жанрдар тахсар буолбуттара. “Саха дойдута” кини кэнниттэн тахсыбыт “Саха олоҕо” уонна “Саха саҥата” хаһыаттарга суолу арыйбыта. Бу манна Анемподист Софронов, Алексей Кулаковскай, Николай Неустроев уонна атыттар үлэлээбиттэрэ, бэчээттэммиттэрэ.
Transsion Holdings
Transsion Holdings — Кытай улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр конгломерат процессордары, микросхемалары, смартфоннары, сетевой инфраструктуралары оҥороррунан. Сүрүн хомуйар цехтара Кытайга, Индияҕа уонна Америкаҕа баар. Transsion Holdings бас билиитигэр үс биллэр атын тэрилтэлэр киирэллэр: Itel Mobile, Tecno Mobile уонна Infinix Mobile.
Салалтата — Шэньчжэнь.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Наполеондор
Наполеондор (Napoléon d'or, кыһыл көмүс Наполеон) — 20 франк тэҥнээх Франция 900 пробалаах кыһыл көмүстэн быһыллыбыт маньыата. Ыйааһына - 6,4516 г., кыһыл көмүһүн ыйааһына 5,801 г. Францияҕа 1803 с. саҕалаан 1914 с. дылы таһаара сылдьыбыттар. Харчы стандартын Наполеон I киллэрбит, луидор хаамыытын тохтотоот — 1 франк 0,2903 г. кыһыл көмүскэ тэҥнээбит («франк жерминаль»). Харчы аата Наполеон Бонапарт сирэйин быһыыта (профиль) баарын иһин ааттаммыт.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстыкаҕа Судаарыстыбаннай бириэмийэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстыкаҕа Судаарыстыбаннай бириэмийэтэ — сыл ахсын бэчээккэ уонна атын иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэҕэ тахсыбыт, дьон-сэргэ киэҥ биһирэбилин ылбыт матырйаалларын иһин уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин имиджин тупсарар матырыйаллар иһин туттарыллар Саха Өрөспүүбүлүкэтин наҕараадата. СӨ Ил Дарханын ыйааҕынан сылга биирдэ, Арассыыйа бэчээтин күнүн көрсө тохсунньу 13 күнүгэр туттарыллар.
Наполеондор
Наполеондортан ураты икки хос наполеондор (40 франк, эбэтэр Италияҕа 40 лир, ол саҕанааҕы Италия Наполеон империятыгар киирэрин саҕана), наполеондор аҥаара (10 франк) уонна 1/4 наполеондор (5 франк). Ону таһынан Францияҕа 50 франктаах (2,5 наполеондор) уонна 100 франктаах (5 наполеондор) толору көмүс стандартка эппиэттиир харчылар быһылла сылдьыбыттар. Наполеон Бонапарт сирэйдээх манньыат ахсаана быһа холоон 21 мөлүйүөн, бүтүн тираж ахсаана 500 мөл. манньыат, улахан аҥаара иккис империя уонна үһүс республика саҕана быһыллыбыттар.
Наполеон сэриилэрин кэнниттэн, наполеондор стандарта Европаҕа олус киэҥник тарҕаммыт. Франция кэнниттэн, XIX—XX үйэлэргэ, толору кинилэр стандартарыгар эппиэттиир маньыаттары быспыттар: Россия империята (импэрийээл аҥаара = 7,5 солк., ону таһынан Россия Финляндияҕа анаан 20 маркалаах маньыат быспыт ), Бельгия (20 франк), Италия (20 лир), Австро-Венгрия (20 франк, ити дойду 20 кронатын кытта буккуйуман), Швейцария (20 франк, Аан дойдуга "швецария вренеля" диэн биллэр (en:Vreneli)), Люксембург (20 франк), Болгария (20 лев), Румыния (20 лей), Греция (20 драхм), Албания, Турция оннооҕор Китай. Ону таһынан ити маньыаты Франция Хоту Африкаҕа баар бэйэтин бас билэр сирдэригэр (Тунис уонна Алжир) анаан быспыт. Ол харчы уратыта арааб тыла уонна үүнэйилээх орнамент эбит.
Башарина Зоя Константиновна
Башарина Зоя Константиновна — филология билимин дуоктара, ХИФУ РФ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна культураларын институтун профессора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, "Билии" уопсастыба чилиэнэ, 150-н тахса научнай үлэ ааптара.
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ мэдиссиинэ билимин дуоктара Башарин Карл Георгиевич.
Kit Jah
Kit Jah, Саха Сирэ уонна Арассыыйа биир чаҕылхай ырыаһыта, Субудай Айыы Арчылан Дьулустан Уола диэн ааттаах, урукку аата Иванов Дьулур Дьулустанович. Төрөөбүт күнэ ?, ыйа ? сыла ?.
Цент
Цент ( — сүүс) — 55 араас дойду сүрүн валюталарыттан сүүс гыммыт биир сыаналаах харчыта.
Тыл үөскээһинэ
«Цент» диэн тыл латыын тылыттан centum («сүүс») үөскээбит. Сорох сирдэргэ баар аата: сен, сенити, сенте, сенти, син о. д. а. Сомалига бытархай харчы үс официальнай ааттаах: ааҥл тылынан — цент, итальянскай тылынан — чентезимо, араб уонна сомали тылларынан — сенти.
С диэн кылгатыллар (сорох дойдуларга cent), ct (холобур, Литваҕа centas) эбэтэр s (холобур, Эстонияҕа sent). Үгүс, цент манньыатынан туһанар дойдуларга, цент бэлиэтээһинигэр ¢ тутталлар, онтон Тайвань уонна Гонконг дойдуларга — иероглифтар (分 уонна 仙).
Еврозона манньыата «евроцент» диэн ааттаах. Олоҕурбут ааттаах харчылаах биир эрэ дойду баар — Греция. Бу дойдуга, греческэй драхма эргиирин кэминээҕи курдук, үөскээбит харчы кээмэйин официальнай аата лепта ( → λεπτος, туруору тылбааһа без кожуры диэн, ол аата «кыра», «чараас»).
Гонконг уонна Макао дойдулар сүрүн валюталарын сүүс гыммыт биирэ 仙 иероглифынан бэлиэтэнэр, бу иероглиф «син» (sin) диэн ааҕыллар — ааҥл «цент» тылыттан киирбит.
Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар уонна Канадаҕа биир цент сыаналаах манньыаты үксүн пенни диэн ааттыыллар (ааҥл пеннитыгар маарыннатан).
Латыын centum («сүүс») тылыттан хас да дойду бытархай харчыта ааттанар:
Цент бэлиэтэ
Цент бэлиэтэ (cent) — латыын c бичигэ, туруору эбэтэр диагоналлыы туора сотуллубуттаах (¢). Бэлиэ көрүҥнэрэ — c бичик алын өттүн быһа охсор штрихтаах эбэтэр онто суох. Бу бэлиэ бытархай цент эбэтэр сентаво харчылар баар үгүс дойдуларга туһаныллар. Холобур, Кубаҕа уонна Мексикаҕа. Быраабыла быһыытынан, доллар бэлиэтиттэн уратыта диэн, бэлиэ харчы суумматын иннигэр буолбакка, кэннигэр туруоруллар.
Киһи буолууга иитии, үөрэтии
Оҕо кыратын, кыамматын эрэ иһин оҕо диэн ааттанар буолбатах. Бу аат иҥэригэр өйө-санаата өссө сайда, киһи буолууну баһылыы илигэ олук буолбут. Оҕо этэ-сиинэ улаатарын тэҥэ, өйө-санаата тэҥҥэ сайдан киһи буолууну ситиһэ сатыыр аналлаах. Эт-сиин ситиитэ уонна өй-санаа сайдыыта тэҥник, хайалара да хаалсыбакка тэҥҥэ сайдан баран истэхтэринэ, киһи буолууну кэмигэр, этэ-сиинэ улаатан ситиитигэр ситиһэрэ кыаллар. Киһи буолуу туһунан биһиги “Киһи буолуу” диэн үлэбититтэн булан эбии туһаныахха сөп. (1,56).
Сахалыы таҥара үөрэҕин сүрүн салаатынан киһи буолуу үөрэҕэ буолар. Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбутуттан, оҕону кыра эрдэҕиттэн улахан киһини үтүгүннэрэн үөрэтии, киһи буолуу үөрэҕэ билигин хаалан сылдьар. Оҕону төрүөҕүттэн аһара “үчүгэй” курдук сыыһа санааларыттан төрүүрүн кытта киһи буолар диэн алҕас этиини тутуһаннар уонна оҕолору атаахтатаннар, аныгы көлүөнэлэр чэпчэкиттэн чэпчэки үлэни көрдүү сатыыллара үөскээтэ.
Өйө-санаата сайдыбатаҕына даҕаны оҕо этэ-сиинэ улаатан “Киһи курдук көрүҥнээх” буолууну ситиһэр кыахтаах. “Киһи буолбатах” диэн этии киһи курдук көрүҥнэнэн баран өйө-санаата, оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар тиийбэтэхтэринэ туттуллар.
Киһи буолууну оҕо өйө-санаата сайдан, бэйэтэ улаатан тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорору сатаатаҕына, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаннаҕына ситиһэр. Ол аата киһи буолууну ситиспит оҕо тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор, сыыһа-халты, аһара туттубат, сиэри тутуһар, көрсүө, сэмэй майгылаах, үлэни-хамнаһы кыайар киһи буолар.
Киһи буолууну ситиһии сүрүн бэлиэтинэн оҕо улаатан ыал буолуута ааттанар. Бу кэмтэн ыла оҕо өйө-санаата тосту уларыйан, бэйэтэ кэлэр көлүөнэлэри төрөтөр, иитэр, үөрэтэр кыахтанар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ улахан киһи этэр үөрэҕин ордук ылынымтыа, толорумтуо. Оҕону бэрээдэккэ үөрэтии кыра эрдэҕинэ ыытыллара тиийимтиэтин улаатыннарар. Бу кэмҥэ оҕо ийэ кута түргэнник үөскүүрүнэн саҥаны билиитэ уонна аҕыйахтык хос-хос хатылаан оҥоруута ууруллан, өйдөнөн иһэрэ элбэх. Оҕо кыра эрдэҕинэ элбэх үчүгэй үгэстэри иҥэриннэҕинэ, үчүгэй иитиилээх оҕо буола улаатар кыахтанарын төрөппүттэр туһаныахтара этэ.
Оҕону иитии сүрүн сыалынан киһи буолууга иитии, үөрэтии буолар. Улаатан этэ-сиинэ ситэн истэҕинэ тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэниитэ киһи буолууну ситиһиигэ тириэрдэр. Оҕону кыра эрдэҕинэ иитиигэ, үөрэтиигэ хайҕаан, манньалаан биэрии, хос-хос хатылаан оҥотторуу улахан туһалааҕын бары билэллэр. Ол курдук тугу барытын хос-хос хатылаан оҥоруу үгэстэри үөскэтэринэн кыра оҕо оҥорбут быһыытын умнубата үөскээн ийэ кута сайдар.
Оҕо улаатан иһэн төрөппүтүн курдук буолар баҕа санааны “мин курдук оҥор” диэн этиинэн иҥэринэр. Бу баҕа санаатын сайыннаран тугу барытын оҥороругар төрөппүт бэйэтин үтүгүннэрэн үөрэтэн, үгэс оҥорон иҥэрэн биэриитэ киһи буолууну ситиһэригэр тириэрдэр. Киһи буолууга үөрэнии диэн тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор үгэстэри иҥэринии буолар. Бу үөскээбит үчүгэй үгэстэр оҕо ийэ кутун үөскэтэллэр уонна улаатан баран сыыһа-халты туттунарыттан харысхал, көмүскэл буолар аналлаахтар.
Оҕо икки атаҕар туран хаамара киһи буолуу үөрэҕин саҕаланыыта буолар. Оҕо хаамарыттан олус астынар, үөрэр. Киһи буолууну баһылаан иһэрин чахчы билинэр. Ньуосканы уҥа илиинэн тутуу, куруускаттан ууну, үүтү иһэргэ үөрэнии, таҥаһы таҥныы барыта киһи буолуу үөрэҕэр киирсэллэр. Итинтэн салгыы бэрээдэктээх, сыыһа-халты туттубат буолуу үөрэхтэрэ кэлэллэр. Тугу барытын киһи, улахан киһи оҥорорун курдук оҥоруу оҕо сыыһа-халты, аһара туттунарыттан харыстыыр аналлаахтар. Сыыһа-халты туттубат, тугу оҥороругар барытыгар сэрэхтээх киһи сэмэй диэн ааттанар.
Улаатан иһэр оҕо өйө-санаата саҥаны билэриттэн сайдан, эбиллэн иһэр. Оҕо тугу саҥаны билбитэ барыта кини өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыы буолан ууруллан, ийэ кутун үөскэтэн иһэллэр. Оҕо туох саҥаны билбитин умнубат гына өйдөөн хаалан иһэр. Саҥаны айыыны билииттэн оҕо ийэ кута үөскээн, мунньуллар.
Саҥаны айыы үчүгэй уонна куһаҕан буолан хаалалларын төрөппүттэр билэн оҕону иитиигэ хайаан да тус-туспа арааран туһаныа, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн үөрэҕи туһаныа этилэр. Саҥаны айыыны билии оҕо ийэ кутун быһалыы үөскэтэринэн куһаҕан саҥаны айыыны оҕо оҥоро үөрэннэҕинэ, бу быһыыта ийэ кутугар иҥэн куһаҕан быһыылаах оҕо буола улаатан хаалыан сөбүттэн төрөппүттэр эрдэттэн сэрэниэ этилэр.
Оҕону киһи буолууга иитии улахан киһини үтүгүннэрэн, батыһыннаран үөрэтиинэн ситиһиллэр. “Мин курдук оҥор”, “Бу курдук тут” диэн этиилэр улахан киһи оҕотун үтүктэргэ ыҥырар тыллара. Оҕо тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук сатаан оҥороро, оннук үгэстэри иҥэриниитэ киһи буолууну ситиһиигэ тириэрдэр.
Киһи буолуу үөрэҕин сүрүн көрдөбүлүнэн оҕо улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран таба туһанарга үөрэниитэ буолар. Бу үөрэх сахалыы “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн ааттанар. Оҕо бэйэтэ билэн үчүгэйи оҥороро, онтон куһаҕаны оҥорбото, хаалларара, тохтуура киһи буолууну ситиспитин биллэрэр.
“Кыра оҕо курдук буолума” диэн этии кыра оҕо өйө-санаата улахан оҕоҕо, улахан киһиэхэ ситэ тиийбэтин, аҕыйаҕын, татымын биллэрэр. Маннык хомуруйуу кэнниттэн өй-санаа тупсуута, улахан киһи оҥорорун курдук оҥоро сатааһын, үөрэнии салҕаннаҕына табыллар.
Киһи буолууга оҕону иитии, үөрэтии көрсүө, сэмэй дьону иитэн, улаатыннарар кыахтааҕын сахалар туһаналлар. Бары төрөппүттэр оҕолоро уһуннук, дьоллоохтук олоруохтарын баҕараллар, ону ситиһэр туһугар бары кыахтарын уураллар. Көрсүө, сэмэй буолуу олоҕу уһуннук олорууга тириэрдэрин төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Киһи уһун олоҕун устата сыыһа-халты туттубакка олоҕун олоруута киһи быһыылаахтык олоҕун олордо диэн ааттанар.
Бэйэлэрэ үлэһит, кыайалларынан үлэлии-хамсыы сылдьар төрөппүттэр оҕолоро, кинилэри үтүктэн үлэһит киһи буола улаатар кыахтанар. Үлэлии сылдьар төрөппүтүн көрөн, үтүктэн оҕо үлэлии үөрэнэр уонна кыра эрдэҕинэ туһа киһитэ буолан үлэлиир үгэстэри иҥэринэрэ үлэҕэ-хамнаска сыстарыгар көмөлөһөр кыахтаахтар. Дьыбааҥҥа элбэхтик сытар, телевизэри уһуннук көрөр киһи оҕотун элбэхтик сытарга эрэ үөрэтэр.
Киһи буолуу үөрэҕин баһылааһын үтүктэр, батыһар киһи баарыттан кыаллар кыаҕа улаатар. Оҕолор бары кэриэтэ ийэлээхтэр, онтон аҕата суох оҕолор билигин элбээбиттэрэ, үтүктэн үөрэнии үгүстэргэ кыаллыбатыгар тириэрдэр. Уол оҕо аҕата суох улааттаҕына, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран олоххо туһанарыгар халыйыы үөскүүр, тугу барытын оҥороругар аҥардастыы дьахталлар эрэ быһаарыыларын истэн улаатара, эр дьону кытта сыһыанын мөлтөтүөн сөп.
Аҕата суох оҕолор былыргы да кэмнэргэ бааллара. Аҕата суох оҕону былыргы сахалар чугас аймахтара көрөн-истэн эр киһини суохтаппакка эрэ иитэллэрэ, улаатыннараллара, киһилии быһыыга, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэллэрэ, хас да көлүөнэлэр усталарыгар сайдар буор куттарын харыстыыллара.
Кут-сүр үөрэҕэ киһи буор, ийэ уонна салгын куттарын сайдыыларын быһаарбыта оҕону иитиигэ үчүгэй өттүгэр уларыйыылары киллэрэр. Сайдыылаах буор куттаах төрүт уус аймахтар бэйэлэрин кэлэр көлүөнэлэрин харыстыыр санаалара улааттаҕына, көрүүтэ-истиитэ суох хаалар оҕолор аҕыйаан барыахтара. Итини тэҥэ буор кут бары хаан аймахтарга биир буолара, барыларыгар дьайыыта тиийэрэ аймахтары харыстааһыҥҥа олук буолуо этэ. Ол аата биир хаан аймахтартан хайалара эрэ туга эмэ табыллыбатаҕына, санааҕа түстэҕинэ, барыларын хаарыйар кыахтааҕын билиниэхпит этэ.
Оҕону иитии, үөрэтии өйө-санаата сайдыытыгар, киһи буолууну ситиһэригэр тириэртэҕинэ, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. (2,33).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”. 2005. – 80 с.
2. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
1192
1192 сыл
Бучча туруута
мини Бучча туруута (эрекция) диэн эр киһи буччата үллэрин, хаан киириитэ буоларын этэллэр. Бучча туруута сүрүннээн көҕүйүү биир көрүҥэ буолар.
Көмөлөһүү
Бэйэни үтүгүннэрэн үөрэтии “Бу курдук тут”, “Маннык оҥор” диэн көрдөрөн биэрии барыны бары түргэнник баһылыырыгар көмө буолар. Ол иһин оҕо икки төрөппүттэрэ иккиэн иитиигэ кыттыһаллара, үөрэтэллэрэ оҕолоро “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини билэрин, кыра эрдэҕиттэн тутуһа үөрэнэрин, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран оҥорор быһыытыгар туһанарын үөскэтэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн улахан дьону үтүктэрин, ону-маны аҕалан биэрэн көмөлөһөрүн, таскайдыырын сөбүлүүр. Туһа киһитэ буолуу көмөлөһүүттэн саҕаланар уонна үлэҕэ үөрэнии тутаах көрүҥэ буолар. Ылан биэрии, тутан биэрии, аҕалыы, илдьии оҕо аан бастаан кыайар үлэлэригэр киирсэллэр. Соруйбуту толоро үөрэнииттэн саҕалаан тугу эмэ оҥорорго, улахан киһи этэрин истэргэ, толорорго үөрэнэр. Оҕону элбэхтик соруйдахха үлэлии үөрэнэрэ түргэтиир.