cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чэриктэй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Улуус кииниттэн 91 км. хотугулуу-илин диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.
Индиана
Индиана (Indiana), АХШ биир улахан тыа хаһаайыстыбатын штата буолар, киин куората — Индианаполис. Онтон арыый улахан куораттара — Форт Уэйн, Эвансвилл , Гэри , Соутһ Бэнд , Һаммонд.
«Өлүөнэ» (магистрал суол)
300px|thumb|right|«Өлүөнэ» суол Улуу уонна Мундуруччу ыккардынан Федерал суолталаах М56 «Лена» магистрал суол — М58 «Амур» суолтан Дьокуускайга диэри. Уһуна — 1235 км.
Чэриктэй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 464 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
«Өлүөнэ» (магистрал суол)
М58 уонна М56 «Халыма» суоллары кытары силбэһэр.
Суол моһоллоро
Суол сүрүннээн ирбэт тоҥ тарҕаммыт сиринэн барар. Асфальт Нүөрүҥгүрү, Алдан кураттар уонна Хачыкаат сэлиэнньэ тасстарыгар кыракый учаастактарыгар эрэ баар.
Саас (ыам ыйа — бэс ыйын саҥата) массыыналар уйуулара хааччахтаныллар.
Өлүөнэни туоруур күргэ тутуулла илик буолан суолунан сырыы кэминэн хааччахтаныллар. Сайын Хачыкаатка уонна Аллараа Бэстээххэ паромынан тураталлар, онтон кыһын (ахсынньы — муус устар) мууһунан туоруу суол аһыллар.
Тимир суол тутуутун бэрээдэгинэн Табаҕаҕа күргэ тутуута сотору саҕаланыахтаах.
Индианаполис
thumb|250px
Индианаполис (Indianapolis), АХШ дойдутугар баар куорат, Индиана штатын киин куората.
Симона де Бовуар
thumb|Оноре де Бальзак өйдөбүнньүгэр Жан Поль Сартрдыын Симона де Бовуар (1908 сыл тохсунньу 9 – 1986 муус устар 14) диэн боронсуус суруйааччыта, философа. Жан-Поль Сартр биир санаалаах коллегата, доҕоро, көрсүүтэ (кэргэнниини утарар буолан холбоспотохтор). Феминистар идеологияларын төрүттээччитэ.
Платонова Ирина Дмитриевна
Ирина Дмитриевна Платонова, дуобат, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастар, дьахталларга 100 харахтаах дуобакка Россия (Уфа) уонна Европа студенкаларын (Польша) ортотугар чемпионка, дьахталларга Европа үрүҥ көмүс призера (Стокгольм), Голландияҕа ыытыллыбыт икки НИАТ кыайыылааҕа. 2003 сыллаахха дьахталларга Арассыыйа чемпиона. 1987 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр төрөөбүтэ.
Симона де Бовуар
Ордук биллэр кинигэтин аата «Ыалдьыт дьахтар» уонна «Мандариннар». Ордук биллэр идеяларын «Иккис киһи» диэн 1949 сыллаахха тахсыбыт ыстатыйа буолар.Онно дьахталлар олохторо куһаҕанын туһунан суруйбута, уонна хайдах уларытыахха сөбүн санаатын эппитэ.
Платонова Ирина Дмитриевна
Тренерэ - Азаров Александр Гаврильевич;
Симона де Бовуар
Айамнньылара, чааһынай олоҕо
1944 сыллаахха де Бовуар «Pyrrhus et Cinéas» диэн ыстатыйаны суруйбута, онтуката дьон ыарахан талыыны оҥороллорун туһунан эбит.
1949 кини «Le deuxième sexe» («Иккис киһи»). Европаҕа дьахталлар куһаҕан олохторун туһунан уонна уларытыы ньымаларын суруйбута. Онно эмиэ ыарахан талыы туһунан суруллубут эбит.
Аан дойду иккис сэриитэ бүппүтүн кэннэ де Бовуар уонна Сартр олох туһунан хаһыаты олохтообуттар, ону «Les Temps Modernes» («Саҥа кэм») диэн аттаабыттар.
1986 с., муус устар 14 пневмонияттан өлбүт. Билигин Парижка Монпарнас кылаабыһатыгар Сартр уҥуоҕун аттыгар көмүллэн сытар.
Харитонов Иона Матвеевич
Харитонов Иона Матвеевич — Саахардаах (1889—1972), олҥхоһут.
1889 сыллаахха Ньурба улууһун Мэҥэдьэк нэһилиэгэ төрөөбүтэ.
Оҕо эрдэҕиттэн олоҥхоһут быһыытынан биллибитэ.
Саха Сирин кэрийэн ыһыахтарга кыттар этэ.
Кини тылыттан «Күн Эрэли Бухатыыр» уонна «Күүлүс Бөҕө» олоҥхолор суруллубуттара.
1972 сыллаахха өлбүтэ.
Сигэлэр
Ылыллыбыт сирэ ==
Егоров Семен Иванович (Илин Хаҥалас улууһа)
Егоров Семен Иванович (1868-1930) - Илин Хаҥалас Хаптаҕай нэһилиэгин баайа, меценат, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
1922 с. уһаайбатыгар Огдурааҥҥа үрүҥнэр штаабтана сылдьыбыттара. Аймаҕа А. Зубарева кэпсииринэн Ксенфонтов хамсааһыныгар буруйданан Соловки лааҕырыгар утаарыллыбыт, онтон төннүбэтэх. .
Кыыһа Сара Семеновна сэбиэскэй кэм саҕана өр сыл 2-с уонна 3-с оскуолаларга учууталлаабыта, оҕото суох этэ.
226
226 сыл.
1759
1759 сыл.
Александр Белл
Белл Александр Грэхем (Alexander Graham Bell, 1847–1922) — Шотландияттан төрүттээх АХШ аудиолога уонна айааччыта.
Эдинбурга 1847 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр төрөөбүт. 1871 с. аҕата Александр Мелвилл Белл айбыт саҥаны визуализациялыыр ньыматыгар консультация биэрэр сыалаах АХШ-ка көспүт. Бостоҥҥа дьүлэйдэр учууталларын үөрэтэр оскуола арыйбыт (1872). 1876 сыллаахха электрическэй боруобатынан саҥарбыт бастакы киһинэн буолбут. Ол сыл төлөппүөнү патеннаабыт, 1877 с. Bell Telephone хампаанньаны олохтооччулартан биирдэстэрэ буолбут.
1880 с. французтар Вольта бириэмийэлэрин үбүнэн Вашингтоҥҥа Вольта лабораториятын арыйбыт. Бу лабораторияҕа фотофон (сырдык көмөтүнэн саҥаны биэрии), аудимометр (кулгаах истэрин кээмэйдиир), графофон (дорҕоон суруйар судургу тэрил) айыллыбыттара. Science (Билим) сурунаал төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ буолбут, дьүлэйдэри саҥарарга үөрэтэр ассоциацияны тэрийбит (1890), туох баар олоҕун истибэт буолууну үөрэтиигэ анаабыт.
Урал үрдүнэн метеорит түһүүтэ 2013
Урал үрдүнэн метеорит түһүүтэ 2013 — метеорит түһүүтэ. Казахстан уонна Арассыыйа дьоно көрөллөр. Челябинскай куоратка 15 олунньу 2013 сыллаахха кэлэн түһэр, айдаан бөҕө тахсар.
Андреев Владислав
Владислав Андреев - көҥүл тустуу, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара, Европа (Вильнюс) уонна Турцияҕа ыытыллыбыт Ясар Догу бирииһигэр Гран-При НИАТ боруонса призера, Александр Медведь бирииһигэр Гран-При НИАТ(Минскэй) кыайыылааҕа.
Тренердэрэ — Бурнашев Иван Васильевич, Керемясов Валерий Петрович
Черканова Дарья Сидоровна
Черканова Дарья Сидоровна — Чааркааннаах Даарыйа (1872 - 1967), олоҥхоһут.
1872 сыллаахха Хочо улууһун (билигин Сунтаар улууһа) Аллаҥа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Эдэр сааһыттан олоҥхоһут быһыытынан биллибитэ, норуот убаастыыр киһитэ буолбута.
Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Ревком чилиэнэ этэ, саҥа Сунтаар улууһэ тэриллэригэр кыттыбыта.
Кини туһунан сурах П.А. Ойуунускайга тиийэр эбит.
1967 сыллаахха өлбүтэ.
Чирков Константин Иванович
Чирков Константин Иванович - "Абый улуу кырдьаҕаһа", "Эһэккэ", "Эһэккэбит" диэн Саха сиригэр ааттанар XX үйэҕэ олоро сылдьыбыт эмчит, ойуун.
Үөһээ Дьааҥы уездын Элгэс улууһугар Арыылаах диэн сиргэ (билигин Абый улууһа) 1879 с. бэс ыйын 3 күнүгэр төрөөбүт. Аҕата Чолоох Уйбаан, ийэтэ - Евдокия, түөрт оҕоттон үһүстэрэ (атыттара кыргыттар).
1974 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр өлбүт.
Төрүччүтэ
Ефим Чирков бииргэ төрөөбүт улахан убайа Платон Черемхин (1771 с.т.) управа быыбарынайынан үлэлээбит, онтон дэһээтинньиктээбит. Иккис Байдун нэһилиэгэ тэриллибитигэр староста буолбут. Ефим Чирков бэйэтэ Н.Ефимов кулубаҕа быыбарынайынан үлэлээбит. Платон Черемхин уола Степан эмиэ нэһилиэк ыстаарастата буола сылдьыбыт, оттон сиэннэрэ Ньукулай уонна Баһылай улуус кулубалара буола сылдьыбыттар.
Кыыһа Александра суруйарынан омугунан саха буолан баран бэйэтэ курууксахалар ол дойдуга тиийиэхтэрин иннинээҕи түҥ былыргы дьоҥҥо эмиэ сыһыаннааҕын кэпсиир эбит. Хотугу тылларынан барыларынан кэпсэтэр, онтон кыырарын кэмигэр сороҕор ханнык эрэ биллибэт тылынан саҥарар эбит. Маны кэлин олохтоох кырдьаҕастар хоро тыла диэн кыыһыгар быһаарбыттарын кинигэтигэр ахтар.
Судаан
Судаан (араб. السودان ‎al-Sūdān) диэн Африка хотугулуу-илин өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр Эгипеттыын хоту, Кыhыл байҕаллыын хотугулуу-илин, Эритреялыын уонна Этиопиялыын илин, Кениялыын уонна Угандалыын соҕуруулуу-илин, Конго Демократ Республикатыныын уонна Орто Африка Республикатыныын соҕуруулуу-арҕаа, Чадтыын арҕаа уонна Лиибийэлиин хотугулуу-арҕаа.
Греция
Греция (грек. Ελλάδα ή Ελλάς ή επίσημα Ελληνική Δημοκρατία, Elláda), официаллык Грек Республиката (Ελληνική Δημοκρατία, Ellīnikī́ Dīmokratía) диэн Балкан тумул арыытын соҕуруу өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр Албаниялыын, Македония Республикатыныын уонна Болгариялыын хоту уонна Түркийэлиин илин. Грецияттан илин уонна соҕуруу Эгей байҕала уонна арҕаа Ион байҕал бааллар. Сир ортотунааҕы байҕал илин бассейныгар элбэх арыылардаах.
Греция Эуропа, Азия уонна Африка икки ардыларыгар сытар. Грецияҕа демократия, арҕаа философия, Олимпия оонньуулара, арҕаа литература уонна историография, политика үөрэҕэ, математика уонна да атын үөрэхтэр үгүс төрүттэрэ уонна сиэрдэрэ, драма, трагедия уонна комедия үөcкээбиттэрэ.
Греция Эуропа Униятын (1981) уонна NATO (1952) кыттыылааҕа. Киин куората Атина; атын сүрүн куораттара: Тессалоники, Патрас, Эраклион, Ларисса, Волос, Иоаннина, Кавала, Родос уонна Серрес.
228
228 сыл.
Кылахов Николай Николаевич
Кылахов Николай Николаевич - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
1760
1760 сыл.
Авоська эрэли бэлэхтиир
Бырайыак сүрүн тэрийээччилэрэ — Арассыыйа инбэлииттэрин сойууһа уонна «НКО-Сервис» ХЭУо.
Айыы - куһаҕана элбэх тыл
Саха тыла олус былыргы төрүттээх, атын омуктар тылларынааҕар уһун үйэлээх. Саха тыла олус былыргы, дьон өйө-санаата саҥа сайдан истэҕинэ үөскээбитин хас биирдии дорҕооннорун суолтата тыл өйдөбүлүгэр сөп түбэһэрэ быһаарар.
«Ай» диэн тылы аҥардастыы үчүгэй курдук санааһын сыыһа. Ханнык баҕарар киһи баһын иһигэр араас санаата элбэх, үчүгэйи үгүстүк саныыр буоллаҕына, куһаҕаны, арааһы эмиэ саныыр, айар, сорохтор куһаҕаны анаан-минээн айан оҥороллор, онуоха эбии саҥаны айаары сыыһа-халты туттунан кэбиһииттэн куһаҕан быһыылар эмиэ эбиллэллэр. Киһи оҥорор куһаҕан быһыылара билигин, төһө эмэ сайдыылаах демократия олоҕор кэлэн да истэхпитинэ, суох буола иликтэр. Киһи майгына икки өрүттээҕин сахалар былыр-былыргыттан билэн олохторугар туһаналларын «ай» диэн сахабыт тыла, киһи баһа биирин курдук, биир, соҕотох буолара эрэ оҥорор быһыыларын таба быһаарар.
«Ай» диэн аан бастаан киһи санаатын күүһүн быһаарарынан бэйэтэ икки өрүтүн, ол аата үчүгэйин уонна куһаҕанын холбуу иҥэринэ сылдьар тылга «ыы» диэн ытааһын сыһыарыытын эбиллиитин түмүгэр үөскүүр «айыы» диэн тыл, киһи саныыр санаатын илэтигэр оҥорон таһаарыытын бэлиэтииринэн, биллэрэринэн куһаҕан өттө баһыйар өйдөбүллэнэр, ол аата бу тыл куһаҕана ордук элбэх, биирдэ эмэтэ туттуллар, сэрэхтээх, куһаҕан тылга кубулуйарын «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта баара биллэрэр.
Авоська эрэли бэлэхтиир
Устуоруйата
«Авоська эрэли бэлэхтиир» бырайыагы Евгений Рапопорт «Араҕас бакыат оҕолорго көмөлөһөр» диэн аахсыйа кэнниттэн толкуйдаан таһаарбыта. Аахсыйа сүрүн сыалата тулалыыр эйгэҕэ буортулаах былаастык бакыаттартан аккаастаны этэ. Ол курдук «Билла» супермаркеттар ситимнэрин маҕаһыыннарыгар бакыаты атыыласпыт бородууктаны кытары босхо биэрэр буолбакка, харчыга атыылыыр буолбуттара. Оттон онтон киирбит үбү-аһы бүүс бүтүннүү ыалдьар оҕолор эмтэниилэригэр ыыппыттара.
Айыы - куһаҕана элбэх тыл
«Ай» диэн тыл киһи санаатыгар оҥорон көрөрүн быһаарар, онтон «айыы» диэн тыл, киһи бу санаата быһыыга, дьайыыга кубулуйуутун, илэтигэр оҥоруллуутун, ол иһин куһаҕан буолан хаалара элбиирин бэйэтин дорҕооннорунан көрдөрө сылдьар.
Айыы диэн тыл таба өйдөбүлүн сахалар нуучча тылын баһылаан өйдөрүн-санааларын буккуйа илик кэмнэригэр суруллубут «Словарь якутского языка» диэн саха тылын сүмэтин, өйүн-санаатын түммүт улахан, үс туомнаах Э.К.Пекарскай үлэтиттэн ыллахпытына ордук табатык өйдөнөр. Оччотооҕу кэмҥэ айыы диэн тыл туттулла сылдьар өйдөбүлэ маннык эбит:
1.	всякий противный принятым правилам, обрядам, обычаям, законам и религии поступок, вина, проступок, преступление, прегрешение, согрешение, грех; соблазнь, искушение. (буруй-хара); (айыыта суох)- без вины; (айыы-хара)- темные дела;
2.	дурные последствия, наказание, страдание;
Авоська эрэли бэлэхтиир
Устуоруйата
Бастакы авоськалар дизайыннарын, бырайыак чэрчитинэн, Денис Симачев толкуйдаабыта. Салгыы атын сиэрийэлэри Андрей Шаров уонна Андрей Бартеньев айбыттара.
Авоськаны «суровай пряжа» ньыматынан баайаллар.
Айыы - куһаҕана элбэх тыл
3.	айыыбын – (о, грешно! о, грех мой). (1,57 столб.).
Э.К.Пекарскай бу үлэтигэр «аньыы» диэн тыл суох. Саха дьоно таҥараны итэҕэйэр эрдэхтэринэ айыы диэн тыл үксүгэр куһаҕан өйдөбүлүнэн табатык туттулларын, “грех” диэн нуучча тылын өйдөбүлүгэр сөп түбэһэрин Э.К.Пекарскай бэлиэтээн суруйбут.
Авоська эрэли бэлэхтиир
Устуоруйата
2015 сыл муус устарыгар бырайыак табаардара Москубаҕа, Санкт-Петербурга уонна Тольяттига итиэннэ интэриниэт маҕаһыыннарга атыыланар буолбуттара.
«Авоська эрэли бэлэхтиир» бырайыак авоськаларын барытан доруобуйаларыгар хааччахтаах дьон оҥороллор. Ол курдук Евгений Рапопорт бы дьыалаҕа ылсан баран үлэтин-хамнаһын үөрэтэ сылдьан Сэбиэскэй Сойуус авоськаларын барытын көрбөт дьон өрөллөрүн туһунан билбит уонна ол суолу тутуһарга быһарыммыт.
Айыы - куһаҕана элбэх тыл
1968 сыллаахха тахсыбыт «Русско-якутский словарь» сахалыы «Айыы» диэн тыл нууччалыы «Грех» диэҥҥэ сөп түбэһэр диэн быһааран суруйбута. (2,118).
Авоська эрэли бэлэхтиир
Устуоруйата
Е.Рапопорт авоськаларын өрдөрөрүгэр, бастатан туран, урут 1980-с сылларга бу дьыаланан дьарыктаммыт дьону көрдөөн булбут. Онон бырайыакка биир бастакынан Чувашия Канаш куоратыгар баар көрбөттөр тэрилтэлэрэ кыттыспыт. Кэлин авоськаны оҥорооччу элбээбит.
Айыы - куһаҕана элбэх тыл
1994 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыт «Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта» «айыы» диэн тыл икки утарыта турар, үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээҕин таба быһаарар этэ. (3,16). Бу тылдьыкка «аньыы» диэн тыл суох.
2004 сыллаахха таһаарыллыбыт «Саха тылыгар көмө тылдьыкка» «айыы» диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ ордук чуолкайдык быһаарыллар. (4,9). Бу тылдьыкка «аньыы» диэн тыл эмиэ суох.
Саарба сүүтүгэ
thumb|250px
Айыы - куһаҕана элбэх тыл
Саҥа 2008 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыт «Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытыгар» «айыы» диэн тыл икки утарыта өйдөбүлүн иҥэринэн сылдьара, куһаҕаны оҥорууну холбуу быһаарара суруллубут. (5,32). Бу тылдьыкка «аньыы» диэн тыл букатын да суох.
Авоська эрэли бэлэхтиир
Устуоруйата
Бу бырайыак сүрүн уратыта диэн, авоськаны оҥорооччулар дьиэлэригэр олорон үлэлииллэр. Ол курдук биир киһи ыйга ортотунан 200 авоськаны оҥоруон сөп.
Айыы - куһаҕана элбэх тыл
Саха тылын бары мунньуллубут тылдьыттарыгар айыы диэн тыл бэйэтэ куһаҕан өйдөбүлэ элбэҕэ бэлиэтэнэн, сурукка киирэн сылдьаллар. Онтон «аньыы» диэн тыл сахаларга суох. «Ан» диэн төрүттэн өйү-санааны быһаарар тыл төрүт үөскүүр кыаҕа суох. Арай анаа, аны, анал, анньыы диэн өйгө-санааҕа ханнык да сыһыана суох тыллар үөскүүллэр. «Ын» диэн ыгыллары биллэрэр дорҕоон өйгө-санааҕа ханнык да сыһыана суох дорҕоон буолар. Сахаларга «аньыы» диэн тыл баар диэн сымыйанан була сатаан этэ сылдьары тохтоторго сөп буолла.
Саарба сүүтүгэ
Саарба сүүтүгэ (Boletinus cavipes, Болетинус полоножковый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Авоська эрэли бэлэхтиир
Устуоруйата
Авоська оҥоруутуттан киирбит үп-харчы сорох чааһа дьоруобуйаларыгар хааччахтаах дьоҥҥо туһуламмыт бырагыраамалар олоххо киирэллэригэр уонна талааннаах инбэлиит-оҕолорго барар.
Айыы - куһаҕана элбэх тыл
Тылбыт үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар булан киллэрэ сатыыр «аньыы» диэн тыллара дорҕооннорун тутулуктарынан өйү-санааны быһаарар тыл буолара сатаммат, кыаллыбат даҕаны. Өйү-санааны быһаарар тыл хайаан даҕаны хамсааһын, уларыйыы баарын биллэрэр «ый» диэн дорҕоонноох буолуохтаах. Оччоҕуна эрэ өйү-санааны быһаарара табыллар, өй-санаа баарын, хамсыырын, уларыйарын биллэрэр кыахтанар.
Саарба сүүтүгэ
Сэбирдэхтээх ойуурдарга үүнэр.
Авоська эрэли бэлэхтиир
Устуоруйата
Бырайыак тэрийээччитэ сотору кэминэн сылга 10 мөлүйүөн авоськаны оҥорор таһымҥа тахсыан баҕарар. Оччотугар 6 тыһыынча кэриҥэ инбэлиит үлэнэн хааччыллар.
Айыы - куһаҕана элбэх тыл
Сэбиэскэй былаас саҥаны айыы үчүгэй диэн оҕолору үөрэтиигэ сыыһа суолу тутуспута өр кэмҥэ аһара баһылаабытыттан айыыны оҥоруу, урукку олоҕу тэпсии өйө-санаата сайдыбыта. Оччотооҕу кэмҥэ мааныламмыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар уонна учууталлар эстибит сэбиэскэй былаас саҥаны оҥоруу, айыы үчүгэй диэн үөрэҕин салҕаан иһээччилэр, сахалыы өй-санаа үөрэҕин халытааччылар буолаллар. Ол кэмҥэ айыы диэн тылынан үчүгэйи, онтон «аньыы» диэн сымыйа тылы булан куһаҕаны эттэхпитинэ, өй-санаа үөрэҕэ оннун булар диэн сыыһа санааҕа киирбиттэрин билигин даҕаны салҕаан иһэллэр. Сахаларга «аньыы» диэн тыл баар диэн сымыйанан була сатаан этэ сылдьары тохтоторго сөп буолла.
Саарба сүүтүгэ
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 4-5 см, Хоҥордуҥу, хатырыктардаах. Туруупкалаах араҥата: чаҕылхай араҕас, сырдыыр. Этэ: соломо саһархай. Атаҕа: 4-6 см. Көҥдөй.
Айыы - куһаҕана элбэх тыл
Таҥараларын, итэҕэллэрин оннугар түһэрэн кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрүн-санааларын туруктаах оҥоруохтарын баҕарар үлэһит дьону, төрөппүттэри балаһыанньаларынан туһанан маннык сиэрэ суох албынныы сылдьыы диэн табыллыбат, сиэрэ суох быһыы буолар. Ханнык эрэ кыра оҕону сымыйанан этэн биирдэ эмэ албынныахха сөп буоллаҕына, үөрэҕи-билиини баһылаабыт саха дьонун уһуннук албынныыр кыаллыбат.
Айыы диэн тыл дьиҥнээх ис хоһоонун билбэттэриттэн ырбаахыга араас сиэп, бытырыыс тигээччилэр, ырыа-хоһоон айааччылар, биир эмэ саҥа тылы булааччылар, туох эмэ дуоннааҕы, олоҕу уларытары айбыт курдук сананыыларыттан, айыы үчүгэй диэн этэллэрин итэҕэйимиэххэ. Маннык дьон олоҕор кыра да уларыйыылары киллэрбэт айыылар, кыра айыылар диэн былыр-былыргыттан ааттаналлар уонна биллибэтинэн-көстүбэтинэн үгүс дьон бары оҥорор быһыыларыгар киирсэллэр.
Саарба сүүтүгэ
Туттуллуута
От ыйа – балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Айыы - куһаҕана элбэх тыл
Улахан айыы диэн киһи олоҕун тосту уларытар саҥаны айыылар ааттаналлар уонна киһи быһыылаах дьон оҥорбот быһыыларыгар киирсэллэр. Оҕо айыыны оҥорон чараас мууска киирэн ууга түстэҕинэ, үөһээ ыттан баран суулуннаҕына, суоппар абаарыйаҕа түбэстэҕинэ, тутуу үлэһитэ тутууну хаачыстабата суох оҥордоҕуна улахан айыылар үөскүүллэр уонна бары кэриэтэ куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр. Айыы үчүгэй диэн этииттэн дьон билбэттэрин оҥоро сатыылларыттан куһаҕан быһыылар элбииллэр.
Айыы буолуу диэн киһи өлөн, өйө-санаата этиттэн-сииниттэн эньиэргийэ ылара суох буолан, арахсан, Yөһээ дойдуга көттөҕүнэ биирдэ кэлэр. Өй-санаа уларыйбат турукка киирдэҕинэ, киһи өйүттэн-санаатыттан араҕыстаҕына, туспа баран Yөһээ дойдуга таҕыстаҕына атын өйдөртөн-санаалартан уратытынан, олорго тэҥнэспэтинэн туспа айыы буолан сылдьар кыахтанар. Былыргыны суруйааччы Сэһэн Боло айыы-үөр буолар диэн суруйбута өлбүт киһи өйө-санаата уларыйыытын таба быһаарар. (6,313). Тыыннаах, Орто дойдуга олорор киһини айыы буолууга ыҥырыы сиэргэ баппат быһыы буолар. Бу ыҥырыы «Өйүҥ көттүн!» диэн ыҥырыыга тэҥнэнэн киһи сирдээҕи олоҕо кылгыырыгар тириэрдиэн сөп. Билигин эдэрдэр бэйэлэригэр тиийиниилэрэ элбээһинэ айыы үчүгэй диэн этииттэн улахан тутулуктаах.
Тылбыт үөрэхтээхтэрэ айыы киһитэ буолуҥ диэн ыҥыра сатыыллара элбээтэ. Бу дьоммут сахалыы өй-санаа тутулуктарын билбэттэриттэн айыы диэн куһаҕана элбэх тылы биир үтүө тылбытыгар, киһи диэҥҥэ аҕалан сыбыы сатыыллар. Айыы киһитэ диэтэхтэринэ өйө-санаата ситэ тиийбэт, салгын кута хайы сах Yөһээ дойдуга көппүт киһини этэллэр. Бу киһи өйө-санаата тиийбэтиттэн сирдээҕи олоххо соччо сөп түбэспэт буолбутун, Үөһээ дойдуга барара чугаһаабытын чопчу ыйан итинник этиллэр.
Өй-санаа киһиттэн арахсан эрдэлээн, Үөһээ дойдуга көтүүтэ кырдьаҕас киһи түөһэйиитигэр тириэрдэр уонна биирдэ эмэтэ кэлиэн сөп. Салгын кута көппүт киһи кыра оҕотугар, ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар түһүүтэ түөһэйии диэн ааттанар уонна айыы киһитэ буолууга дьэ тириэрдэр.
Саха тыла иччилээх. Айыы диэн тылы элбэхтик туттар, улаханнык саҥарар дьон сотору кэминэн бу тыл куһаҕан дьайыытын бэйэлэрэ билиэхтэрин, оҕолорун, сиэннэрин үйэлэрэ кылгыаҕын сөп. Бу тыл дьайыыта улаатан, биллэн барыытыттан улаатан эрэр оҕолор оҥорор куһаҕан быһыылара элбээн иһэллэрэ тутулуктаах. Ол буолар тыл куһаҕан дьайыытыгар түбэһэн эрэрбит бэлиэтэ. Биһиги онтон сэрэтэ сатыыбыт.
Төрөппүттэр оҕолорун элбэхтик айыыны оҥорон иһэргэ үөрэтэн кэбистэхтэринэ сыыһа-халты туттуналлара, аһара бараллара үксээн оҥорор быһыылара куһаҕаҥҥа кубулуйара элбиир. Куһаҕаннык ииппит, үөрэппит оҕолоро сиэннэрин кыайан киһи быһыылаах буолууга ииппэтэхтэринэ, үөрэппэтэхтэринэ, бу аймахтар олох да эстиэхтэрин сөп. (7,18).
Туһаныллыбыт литература.
1. Э.К.Пекарский. Словарь якутского языка. Т. 1. Выпуски 1-4. Академия Наук СССР, 1958.- 642 с.
2. Русско-якутский словарь под редакцией П.С.Афанасьева и Л.Н.Харитонова. Москва: Изд-во «Советская энциклопедия», 1968.- 720 с.
3. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
4. И.К.Попов. Саха тылыгар көмө тылдьыт. Дьокуускай: Бичик, 2004.- 128 с.
5. Афанасьев, Петр Саввич. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 стр.
6. Боло С.И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену. Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1994.- 352 с.
7. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Спиридонов Юрий Васильевич
Олоҕун олуктара
1952 с. ыам ыйын 28 күнүгэр Анаабыр улууһун Үрүҥ Хайа сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1979 с. Ленинградтааҕы Герцен аатынан судаарыстыбаннай педагогика инстутуутун уус-уран уонна графика салаатын бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
Юрий Спиридонов дьоҕура көрбүтүн бэйэтин санаатын кытта сатаан дьүөрэлииргэ ордук көстөр.
Үлэлэрэ
Сигэлэр
Официальный сайт Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия):Депутаты Ил Тумэна поздравили художника Юрия Спиридонова
Электрокардиография
Электрокардиография түмүгэ - электрокардиограмма - лиэнтэ эбэтэр лиис.
Аудиовизуальнай наследие күнэ
Аудиовизуальнай наследие күнэ — ЮНЕСКО быһаарыытынан бэлиэтэнэр күн. Бу XIX—XXI үйэлэргэ буолбут түбэлтэлэр тустарынан киинэлэр, араадьыйа уонна теле бырагырааммалар, аудио- уонна видео- суруйуулар инники көлүөнэлэргэ чөл туруктаах хаалалларыгар болҕомто уурар күн. Бу матырыйааллар тыл уонна култуура атынын нөҥүөлээн, харахха уонна кулгаахха быһа киирэн, сатаан ааҕар-аахпат дьоҥҥо барыларыгар өйдөнөр буолан уопсастыбаны уларыппыттара, сурукка-бичиккэ сүҥкэн көмө, самалык буолбуттара.
Ол да буоллар бу матырыйааллар наһаа улгумнук буортуйар, суох буолар кыахтаахтар. Аудиовизуальнай суруллуулары 10-15 сылынан сыыппараҕа көһөрбөтөххө, сүтэн-симэлийэн бараллар. Элбэх маннык матырыйаал бэлиэр суох буолла, ол бар-дьон култууратын дьадаппыта саарбаҕа суох. Өскө аан дойду барыта турунан туран биир дьаһаныыны ылымматаҕына бу сүтүү-дьадайыы салҕанан бара туруо. Ол иһин ЮНЕСКО 33-с Генеральнай конференцията 2005 сыллаахха бу күнү анаан-минээн бэлиэтииргэ уурбута.
Аан бастаан 2007 сыллаахха бэлиэтэммитэ.
Биир ньыгыл Арассыыйа
Биир ньыгыл Арассыыйа (Единая Россия) диэн Арассыыйа сүрүн уонна ордук улахан политика партията. Владимир Путин партия бэрэссэдээтэлэ ол да буоллар партыыйнай буолбатах, Дмитрий Медведев салаайаччылара кини барытын быhaaрар.
Саха Сиригэр партия политсоветын Бэрэсидьиэн уонна Бырабыыталыстыба администрациятын баһылыга Николаев Айсен Сергеевич салайар.
Это партия сегрегационистской этики, удерживающая этносы в отдельных границах РФ, правителям российских республик не разрешается выезжать из Федерации в составе Арассыыйа.
Леонард Эйлер
Эйлер Леонард (1707, Базель - 1783, Санкт-Петербург) - Швейцария математига, улуу математиктартан биирдэстэрэ.
1733 с. Даниил Бернулли кэнниттэн Санкт-Петербуурдааҕы БА чилиэнинэн талыллыбыта. Онно тригонометрия уонна логарифм функцияларын түөрүйэтин чинчийбитэ уонна үрдүкү математикаҕа үлэлээбитэ. Фридрих II хоруол үбүлээһининэн элбэх сыл (1744-66) Берлин БА үлэлээбитэ, онно математика анаалыһыгар функция өйдөбүлүн киллэрбитэ. Олоҕун тухары чыыһылалар түөрүйэлэрин сэргээбитэ, үөрэппитэ. Математикаҕа уонна физикаҕа арифметика тиэрминнэрин киллэриитин таһынан элбэх бэлиэни туттууга киллэрбитэ (холобур суумма уонна пи бэлиэлэрин).
1979 сыл
1979 сыл.
Франц Кафка
Франц Кафка (Franz Kafka; От ыйын 3, 1883 – Бэс ыйын 3, 1924) диэн XX үйэ сүрүн уус-уран суруйааччыларыттан биирдэстэрэ.
Романнара
Дьон алпаабытынан
Өй-санаа уларыйар
Өй-санаа уларыйар диэн этии тыыннаах уонна өлбүт киһи өйдөрүн-санааларын уратыларын быһаарар.
Саха дьоно киһи сирдээҕи олоҕо олус уустугун, киһи үйэтин тухары үөрэннэҕинэ эрэ олох хааман иһиититтэн хаалан хаалбакка өйүн-санаатын сайыннаран биэрэн иһэрин бэлиэтээн этэллэр. Саас ыраатан истэҕин аайы киһи этэ-сиинэ уларыйан, мөлтөөн-ахсаан истэҕинэ, киһи өйө-санаатэ эмиэ уларыйан биэрэн иһэрэ ирдэниллэр. Сахалар «Кырдьаҕаһы хааһахха сүгэ сылдьан үөрэнэ сырыт»,- диэн этиилэрэ киһи кырдьан истэҕинэ өйө-санаата уларыйан, олох үөрэҕэр саҥалыы үөрэнэн биэрэн иһиэхтээҕин бигэргэтэр.
Эр дьон уонна дьахталлар өйдөрө-санаалара тус-туспа буолуутун эттэрин-сииннэрин туругун уратылара быһаараллар. Эр дьон санаабыт санааларын ситиһиигэ быдан көнөтүк, түргэнник уонна дьулуурдаахтык баран иһэллэр. Дьахталлар эттэрэ-сииннэрэ сымнаҕаһын курдук санаабыт санааларын ситиһиигэ эмиэ сымнаҕастар, талымастар, атын сиринэн эргийэ барыыга быдан дөбөҥнөр.
Дьахтар санаата төттөрү-таары уларыйан иһэрэ түргэнин туһунан сахалар олус таба этиилэрдээхтэр: «Дьахтар оһоҕун чанчыгыттан оронугар кэлиэр диэри санаата уонна уларыйар», «Дьахтар санаата аһынааҕар кылгас»,- диэннэр. Былыргы кэмҥэ сахалар дьахталлары салайар үлэҕэ букатын да чугаһаппаттара биллэр. Оччотооҕу кэмҥэ ким кыахтаах-күүстээх баһылыыр үйэтигэр кинилэр санаалара сымнаҕаһыттан уонна сотору-сотору уларыйан биэрэн иһэриттэн салайар былааска кыттыһыннарбаттар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан эр дьон баһылааһыннарынан олорон кэлбит буоланнар эр дьон ылыммыт сыалларын толорууга ордук дьүккүөрдээхтэрин, санаалара уларыйан испэтин сыаналыыллар. Государстволары салайыыга кинилэр таба суолу тутуһан олорбуттарын маннык холобур дакаастыыр.
Билигин Аан дойду үрдүнэн дьон бииргэ олорор сокуоннарын оҥорооччулар барылара кэриэтэ эр дьон буолаллар. Бу уустук, санаабыт санааны туруулаһан көмүскүүр, дьону ылыннарар, итэҕэтэр үлэҕэ кинилэр санаалара бөҕө, уларыйа охсон биэрбэт, ылыммыт сыалларын халбаҥнаабакка толорор буоланнар тулуйан үлэлииллэр.
Сахалар олохторун үөрэҕин үөрэппэттэн сорох өс хоһооннорун суолталарын билии уустугурар. «Уу чугаһа, уруу ырааҕа ордук»,- диэн [[өс хоһооно|өс хоһоонун ааспыт үйэ тухары араастаан быһаара сатаан бараммыт дьэ саҥа табылынна. Бу өс хоһооно омук сайдан, этэ-сиинэ күүһүрэригэр аналлаах. Ыраах сиртэн кэргэн ыл, урууҥ ыраах буоллун, чугастан кэргэн ылан аймахтаһыыны таһаарыма диэн өйдөтөр. Урукку кэмнэргэ саха дьоно ити өс хоһоонун табатык сыаналыыр эрдэхтэринэ бары ыраах сирдэртэн кэргэн ылан, ыал буола сатыыллар этэ. Саха омуга олус уһун үйэлээх буолуутугар бу өс хоһоонун табатык өйдөөн туһана сылдьыбыттара олус улахан көмөлөспүт.
Кэнники кэмҥэ Айылҕаҕа туох барыта саҥалыы эргийэн кэлэрин курдук, дьон олохторо эмиэ эргийэн хаалыан сөбө сабаҕаланар буолла.
Бу этии саҕаланыыта «Благими намерениями ...» диэнэ сахалыы уларыттахха «үтүөнү баҕарыыларынан» диэн буолан тахсар. Аҥардастыы үтүө санаалар, үтүөнү баҕарыылар дьону аакка, өлүүгэ сирдииллэрэ чуолкай этиллэр.
Олох сайдан дьон олохторо тупсан аҥардастыы үтүө санаалар эрэ баар буоллахтарына уонна бары ол диэки таластахтарына дьон-аймах аадка барыылара, өлүүлэрэ кэлиэ диэн сэрэтэр этии буолар.
Билигин араас өй-санаа үөрэхтэрэ олус элбээтилэр. Араас элбэх секталар киһи өллөҕүнэ даҕаны иккистээн олоҕу олорор диэн үөрэтэр буоллулар. Өлбүт киһи өйө-санаата кэлэн кыра, саҥа төрөөбүт оҕо өйүгэр киирэн хаттаан олох үөрэҕин барар диэн бэйэлэрэ билэн, үөрэтэн кэлбит курдук этээччилэр эмиэ бааллар. Эбэтэр ханнык эрэ үөһээҥҥи күүстэр өлбүт киһи өйүн-санаатын тутан ылан саҥа төрөөбүт оҕо мэйиитигэр уган биэрэн баран, урукку өйүн-санаатын умуннаран кэбиһэллэр үһү диэн үһүйээн курдук Сырдык эмиэ кэпсиир.
Үөһээ дойду, Ырай олоҕо олус үчүгэй, онно дьон талбыттарынан олороллор. Онно олус үчүгэйэ бэрт буолан барбыт дьон төннүбэттэр диэн эмиэ этэллэр. Бу этии сыыһатын, дьону өлүү суолугар сирдиирин биһиги урукку үлэбитигэр Ырай дойдута диэн ырытыыбыт чуолкайдык быһаарар.
Ырай олоҕо үчүгэй диэн ыҥырар үөрэхтэр дьону өлүү-сүтүү диэки ыҥыраллар. Бэйэлэрэ сылдьан көрбөтөх Үөһээ дойдуларыгар барыыга ыҥырыылара улахан буруйу оҥорууга тэҥнэнэр быһыы буоларын аныгы үөрэх көмөтүнэн ситиһиэххэ сөп этэ.
"Үөһээ дойдуга үчүгэй - онно барыахха" диэн ыҥырыы эдэр дьону наркоман буолууга, өйдөрө-санаалара, салгын куттара көппүт кэмигэр киирэ сатыылларыгар тириэрдэр. Киһи салгын кутун өйө-санаата көттөҕүнэ, өйө-санаата ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар түһэр, ол иһин Үөһээ дойдуга, өй-санаа дойдутугар тиийэн хаалар. «Үөһээ дойдуга сылдьыы – үчүгэй» диэн дьону ыҥырар буолуу элбэх наркоманнары үөскэтиигэ тириэрдиэн сөбө быһаарыллар.
Наркотик дьайыытыттан киһи өйө көттөҕүнэ - өйө-санаата эмиэ Үөһээ дойдуга сылдьар буолар. Түүлгэ курдук бу кэмҥэ кини ханна баҕарар көтө, истиэнэлэри курдаттыы түһэ сылдьар курдук буолар. Син-биир түһүү сылдьар киһи курдук кэмҥэ киирэр. Наркоман бэйэтэ өйө көтөн этэ-сиинэ куул курдук сытар буоллаҕына, өйө-санаата босхо баран, көҥүл көтө, Үөһээ дойдуга — өй-санаа дойдутугар сылдьар. Эт-сиин таах быраҕыллар, хаалар, сирдээҕи олох үчүгэйэ умнуллар дьылҕаланар.
Билигин саха дьонугар олох ыарахана хантан үөскээн, сайдан тахсарын таба быһааран ону суох оҥорорго дьулуһан, олоххо киллэрии сүрүн сыал буолар.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарыытынан киһи өлбүтүн кэннэ өйө-санаата толору бэйэтинэн Үөһээ дойдуга сылдьыбат. Үгүстүк түүлгэ көстөр өлбүт дьон көрүҥнэрэ эрэ көстөр, биирдэ эмэ майгыларын уратытын биллэриэхтэрин сөп. Өй-санаа быстах чаастара, үгэс буолбут өйдөбүллэр эрэ онно-манна тэбиллэн сылдьалларын түүлбүтүгэр көрөбүт. Ханнык да түүл киһиэхэ толору өйдөбүлү биэрбэт. Түүлгэ көстөр дьон бэйэлэрин майгыларын уратыларынан арахсаннар биир буолан хаалаллар. Түүлгэ биир билэр киһибин көрөбүн дии санаабытыҥ тойонноотоххо атын киһи буолан хаалар. Арай бу түүлгэ көстөр киһи уонна илэ киһи маарынныыр өрүттэрин, өйдөрүн-санааларын тэҥнээн көрдөххө эрэ тус-туспа дьон буолалларын арааран билиэххэ сөп. Үөһээ дойдуга киһи өйө-санаата баар бэйэтинэн сылдьар диэн этии сыыһа, киһи өйүн-санаатын быстах чаастара, тус-туспа үгэстэрэ, куттар эрэ ордон онно-манна ыһыллан сылдьаллар. Түүлү тойоннуурга былыргыттан үгэс буолбут өйдөбүллэр, тус-туспа бэлиэлэр туһалыыллар.
Өй-санаа ити уратытын саха дьоно билэллэрин куһаҕаннык өлбүт киһи үөр буолар диэн этэллэрэ буолар. Өй-санаа үрэллэн ыһыллыытын аата үөр буолуу диэн ааттанар. Сахалыы үөр буолуу диэн үрэллии, ыһыллыы, бөлөх буолуу аата. Бу бытарыйбыт, ыһыллыбыт санаалартан, куттартан куһаҕан санаалара аймах-билэ дьонноругар көстөн, биллэ сылдьалларын бэлиэтии көрөннөр үөр диэн ааттаабыттар.
Сахалар: «Олоҕу олоруу алааһы туорааһын буолбатах»,- диэн этиилэрэ өй-санаа аҥардастыы аҥар өттүн диэки сайдар кыаҕа суоҕун эмиэ быһаарар. Биир өттүн диэки барыы кыаллыбат. Өй-санаа киэҥник, кэлимник сайдар. Бу сайдыы хайысхатын киһи оҥорор быһыылара барылара «Иккилии өрүттээх» буолуулара арыйар. (1,27).
227
227 сыл.
Слепцов Николай Семенович (Байаҕантай улууһа)
Слепцов Николай Семенович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Байаҕантай улууһа.
Хапсыыр
Хапсыыр — саас хаар ууллан бүппүтүн кэннэ халлаан тыалыран, хаарданан иккистээн уһуннук тымныйыыта. Хара хапсыыр — саас хаар ууллубутун кэнниттэн халлаан кураанах тыалынан тымныйан, хонуу уһуннук көҕөрбөккө сытыыта.
Айыы диэмэ
Айыы, инньэ диэмэ диэн куһаҕан тыллары саҥарыма, бэйэҕэр тиийиэҕэ диэн сэрэтии буолар. Айыы диэн тыл бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээҕиттэн; үчүгэйдээҕиттэн уонна куһаҕаннааҕыттан куһаҕан өрүтэ быдан элбээн тахсар. Киһи саҥаны айыыны, уратыны, атыттар оҥорботторун оҥороору сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн үчүгэй буолуон сөптөөҕү да куһаҕаҥҥа кубулутара элбэх.
Киһи тыла дорҕооннорунан дьайан өйү-санааны уларытар кыахтаах. Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьарын туһаныы «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһан салайыннаҕына өй-санаа туруктаах буоларын үөскэтэр, сыыһа-халты туттунууну лаппа аҕыйатар.
Кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруктаах, буккулла, уларыйа сылдьыбат, аһара барбат буолууларыттан омук салгыы олоҕо улахан тутулуктаах. Уһун үйэлээх саха омуга куһаҕан тыллары саҥарбат буолуҥ диэн оҕолорун үөрэтэллэрэ ити быһаарыыга олоҕурар.
Киһини куһаҕаны оҥорорго ыҥырар тыллар куһаҕан тыллар диэн ааттаналлар. Холобурга, алдьатыам, өлөрүөм, уоруом уонна да атын куһаҕан айыылары оҥорууга тириэрдэр тыллар бары уонна үөхсүү тыллара куһаҕан тылларга киирсэллэр. Оҕо бу тыллары саҥарбатыгар кыра эрдэҕиттэн үөрэттэххэ эрэ табыллар. Куһаҕан тыл киһиэхэ үгэһи үөскэтэн кэбистэҕинэ киһи бэйэтэ ол куһаҕаны оҥорон кэбиһиэн сөбө ити үөрэҕи үөскэппит.
«Ай» диэн бэйэтэ үчүгэйин уонна куһаҕанын холбуу иҥэринэн сылдьар тылга «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиитэ, бу тылы киһи оҥоро быһыытыгар кубулутан куһаҕан өттө баһыйар оҥорор. Аан маҥнай саҥаны айарын киһи санаатыгар оҥорор буолан «ай» диэн тыл киһи санаатын быһаарар, онтон бу санаатын олоххо киллэрээри илэтигэр оҥордоҕуна «ыы» сыһыарыы эбиллэн «айыы» буолар. Санаа илэ дьайыыга кубулуйарыттан, куһаҕан өттө элбээн тахсар.
Бу курдук, айыы диэн тыл куһаҕан өрүтэ баһыйарын сахалар былыр-былыргыттан билэн куһаҕан "ыы" дорҕоонунан анаан-минээн бэлиэтээбит тыллара эбит. Бу тыл сэрэхтээх, элбэхтик этиллибэт, улаханнык, дьыбардаахха саҥарыллыбат, ыарахан тыл.
«Айыы-айа» диэн сылайыыттан, урут билбэт ыарыыттан эрэйдэнэри биллэрэр саҥа. Киһи маннык саҥаны доруобуйата мөлтөҕүттэн санаарҕаан, үлэни-хамнаһы кыайбатыттан кыйаханан ыксаатаҕына, санаата түстэҕинэ саҥарар. Айыы диэн соһуччу, урут биллибэт ыарыы буолбутуттан ытааһын кэлэрин биллэрэр тыл. «Эмээхсин курдук элбэхтик «Айыы-айа» диэмэ, аны ыарыы булуо» диэн этэн сэрэтиини дьону харыстаан тутталлар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэр «Айыы диэмэ» диэн этии туттуллар. Айыы диэн тыл суолтата билигин даҕаны Э.К.Пекарскай суруйан хаалларбыт өйдөбүллэриттэн уларыйан, үчүгэйи бэлиэтиир тылга кубулуйар кыаҕа хайдах да суох. Киһи оҥорор саҥаны айыыта хаһан баҕарар икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсан иһэр. Саха тылын төрүт тутулугунан «ыы» дорҕоон хаһан да үчүгэй буолбат. «Ыы» диэн ытааһын дорҕооно киһи истэригэр саамай куһаҕан дорҕооҥҥо киирсэрэ хаһан да уларыйбат.
Айыы диэн бэйэтэ икки өрүтүн, өйдөбүлүн бииргэ иҥэринэн сылдьар, өй-санаа саҥаны айарын, айыыны оҥорорун биллэрэр тыл. Киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу буоларын саха киһитэ барыта билэр. Өйдөрө-санаалара сайдыбыт, үлэни-хамнаһы баһылаабыт дьон билбэттэрэ уонна оҥорботторо диэн олох суоҕун кэриэтэ буолан турар. Бу кэмҥэ киһи билбэт, оҥорбот быһыылара барылара кэриэтэ куһаҕан быһыыларга киирсэллэрэ сөп.
Дьон оҥорор быһыылара барылара икки аҥылар; үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыыларга арахсаллар. Төһө даҕаны, аҥардастыы үчүгэй эрэ диир быһыыларбытын оҥорор үчүгэй дьон буола сатаабыппын иһин, куһаҕан саҥаны айыылары, быһыылары оҥорор дьон син-биир бааллар, суох буолар чинчилэрэ хата биллибэт. Олох уларыйар кэмигэр хата элбээн биэрэр уратылаахтар.
Бу «айыы» диэн тыл хайаан даҕаны үрүҥ айыы эбэтэр хара айыы диэн саҥаны айыы хайдаҕын, дьоҥҥо туһалааҕын дуу эбэтэр буортулааҕын дуу быһааран биэрэр тыллаах туттуллара эрэ табатык өйдөнөн оҥорор быһыыны тупсарар.
Киһи тыыннаах сырыттаҕына өйө-санаата куруук хамсыы, уларыйа-тэлэрийэ, эбиллэ-көҕүрүү турар. Ханнык баҕарар; үчүгэй да, куһаҕан да санаалары санаталаан ылара кыайан бобуллубат, хонтуруолланар кыаҕа суох. Үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥоруу бэйэтин иһигэр, мэйиитигэр, санаатыгар көҥүллүк сылдьар. Киһини куһаҕан санаалаах киһигин диэн туспа арааран кыайан буруйдуур кыах суох. Арай киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан билэн, арааран, бу үчүгэй, маны оҥоробун, бу куһаҕан, манныгы оҥорбоппун диэн быһаарынан салайынар кыахтаах буоллаҕына, үчүгэй диир быһыыларын элбэҕи оҥоруон сөп.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону үөрэтиигэ кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр улахан суолтаны биэрэр. Оҕо ийэ кута иитиллэр. Оҕо ийэ кута бэлэм, урут үөрэтиллэн үчүгэйэ быһаарыллыбыт билиилэртэн хомуллара туруктаах өйү-санааны үөскэтэр. Улахан киһи бэйэтэ тугу үчүгэй диирин үтүгүннэрэн, батыһыннаран элбэхтик оҥотторо үөрэтэриттэн соннук үгэстэр үөскээннэр оҕо ийэ кута иитиллэр, тугу барытын үчүгэй киһи оҥорорун курдук оҥорор, киһи быһыылаах киһи буола улаатар кыахтанар.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрин баһылааһын хас биирдии төрөппүттэн ирдэнэрин билигин туһаммаппыт, ол иһин эдэрдэрбит куһаҕаны, буруйу оҥороллоро элбээтэ.
Оҕо билбэтигэр тэптэрэн куһаҕан тыллары элбэхтик саҥарара үгэс буолан кини ийэ кутугар уурулуннаҕына куһаҕан быһыылаах киһи буола улаатар кутталланар. Элбэхтик «Өлөрүөм», “Ытыалыам”, “Охсуһуом” диэн тыллары саҥарар оҕо, ийэ кутугар итинник өй-санаа уурулуннаҕына, улаатан баран ийэ кута салайар кэмигэр киирэн ыллаҕына ити саҥатын бэйэтэ толорон кэбиһиэн сөбө ордук улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Киһи өйө-санаата уларыйыыларын туһунан «Кут-сүр үөрэҕэ» үлэ арыйар. (1,42). Кыра эрдэхтэриттэн компьютер ытыалыыр оонньуутунан оонньоон, элбэх киһини өлөрүүлээх киинэлэри көрөн улааппыт оҕолор туохтара эрэ табыллыбатаҕына, улаханнык кыыһырдахтарына эбэтэр тугу эмэ иһэн өйдөрө-санаалара буккулуннаҕына, бэйэлэрэ элбэх киһини ытыалаан кэбиһэн улахан айдааны тардар буоллулар.
Куһаҕан тылы элбэхтик саҥарыы киһиэхэ куһаҕан үгэһи үөскэтэринэн хойутаан да буоллар куһаҕаҥҥа тириэрдэрин уһун үйэлээх омук буолан сахалар былыр-былыргыттан билэллэр. Ол билиилэрин туһанан оҕолорун кыра эрдэҕинэ «Айыы диэмэ» диэн куһаҕан тыллары букатын саҥарбатыгар үөрэтэллэр, өйүн-санаатын харыстыыллар.
Кыра, олоххо соччо суолтата суох уларыйыыны киллэрээччилэр, тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, быстах саҥаны айыыны оҥорооччулар баһылаан салайар курдук сананыыларыттан «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн таҥара үөрэҕин сүрүн тутулуктарын табан өйдөөбөккө, олоххо туһаммакка сылдьабыт. Өй-санаа үөрэҕин элбэх ахсааннаах үлэ-хамнас дьоно, тугу эмэ оҥорон-тутан таһаарааччылар баһылаан салайдахтарына, бу үөрэх урукку оннугар түһэн, көнүө, туһалааҕа биллиэ этэ.
Омук сайдыытын, ахсаана эбиллэн иһиитин үлэ-хамнас туруга, оҥорон таһаарар кыаҕа, үлэһиттэр өйдөрө-санаалара, үлэни-хамнаһы кыайыылара быһаарар. Үлэҕэ-хамнаска сылдьан биир сыыһа туттуу, саҥаны, дьон оҥорботторун, айыыны оҥоруу содуллара киһи олоҕун төрдүттэн уларытар кыахтаахтарын таба сыаналыырга үөрэнии киһи буолуу үөрэҕэ диэн ааттанар уонна сахалар таҥараларын үөрэҕин сүрүн төрүтэ буолар. (2,24).
Туһаныллыбыт литература.
1. И.И.Каженкин. Кут-сүр үөрэҕэ. Дьокуускай: Бичик, 2004.-  128 с.
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Филатов Владимир Петрович
Филатов Владимир Петрович (1875—1956) — Арассыыйа аатырбыт бырааһа.
Олоҕун олуктара
Владимир Петрович Филатов 1875 сыллаахха Михайловка диэн сэлиэнньэҕэ төрөөбүт. Филатов В. П. аҕата, Петр Федорович Филатов, улахан уөрэхтээх киһи этэ. Кини хирургия уонна харах ыарыыларын уобалаһыгар үлэлээбитэ.
1882 сыллаахха дьиэ кэргэн Симбирскэ көспүтэ. Онно Владимир Петрович гимназия оскуолатын бүтэрбитэ. Ол же сылга медицинскэй факультет Москватаа5ы университетыгар киирбитэ.
1897 сыллаахха В. П. Филатов университетын бүтэрбитэ, уонна А. А. Крюков көмөтүнэн Московскай университет харах клиникатыгар сэбиэдиссэйинэн хаалбыта. Филатов төрдүс курска сылдьан харах дьэҥкир бүрүөтүн (роговица) көһөрөөһүнүн туһунан санаа киирбитэ.
1906 сыллаахха В. П. Филатов клиника ассистена буолбута.
1903 сыллаахха Москваттан Одессаҕа көспүтэ.
1903—1911 сылларга — Одесскай унивеситет харах клиникатын үлэһитэ.
1911 сыллаахха Медицинскэй факультет харах клиникатын уонна кафедра салайааччытынан олохтоммута.
1912 сыллаахха истиҥ Баҕа санаата туолбута — харах дьэҥкир бүрүөтүн (роговица) көһөрүүтүгэр бастакы эппэрээссийэтин оҥорбута.
Наукага Саамай сыаналаах кылааты офтальмологияҕа киллэрбитэ. Кини [[ уонаа трахома эмтэниитигэр туһалаах технологияны киллэрбитэ.
Филатов Владимир Петрович 1956 сыллаахха, алтынньы ыйын  30 күнүгэр Мэйии хаана кутуллуутуттан өлбүтэ.
Туһаныллыбыт литература
https://ru.wikipedia.org/wiki/
Толбонов Михаил Семенович
Толбонов Михаил Семенович — хапсаҕайдьыт.
Михаил Толбонов төрдө-ууһа
Аҕатынан төруттэрэ, Үөгэн нэһилиэгин сиригэр олохтоох дьон, чугаһынан суох бэрт сэдэх Толбонов диэн араспаанньалаах аҕа ууһа быһылаах. "Үөгэн ууһа уонна нэһилиэгэ" диэн кинигэҕэ суруллубутунан, эһэлэрэ Баһылай Толбооноп хантан хааннааҕа, кимтэн кииннээҕэ биллибэт. Кини икки: Сэмэн уона Тэрэнтэй диэн уолаттардааҕа диэн суруллубут. Тэрэнтэй 1941-45 сс. Аҕа дойду сэриитигэр 1942с. барбыт, сэрииттэн төннүбэтэх. 1943 с. өлбүт (И.П.Павлов. Үһүс Байаҕантай - Кириэс Халдьаайы,2012 с.) Онтон Сэмэн - Семен Васильевич Толбонов нэһилиэгин олоҕор, оройуоҥҥа кытта биллибит учуутал, үөрэҕи, сырдыгы тарҕатааччы этэ.
Айылҕа биэрбит киһитэ
Байанай нэһилиэгин биир баай историялаах сиринэн Үөгэн буолар. Үөгэн курдук кэрэ айылҕа лаах, бултаах-алтаах сиргэ үөскээбит буоланнар, дьоҥҥо-сэгэтэ кыра эрдэхтэриттэн бултаан-алтаан, оттоон-мастаан үлэһит бастыҥнара буола улааталлар. Олортон биирдэстэрэ Михаил Семенович этэ. Тас көрүҥүнэн кыыс кэрэ, модьу таҕа көрүҥнээх, сэргэх сирэйдээх-харахтаах киһи. Ол да иһин, оскуолаҕа сылдьан араас спорт көрүҥүнэн дьарыктанара. Уонна барытыгар үрдук ситиһиилэри оҥороро. Миша ордук тустууга, бокса ҕа, остуол тенниһ игэр тахсыылаахтык кыттара. Араас приемнары кыраһыабайдык да оҥороро. Хапсагайга оройуон иһигэр кинини бүтүрүтэр киһи суоҕа. Ону кэлин улаханнык ыалдьа сылдьан ахтар буолаахтыыра: " Бүдүрүйэр диэни билбэт киһи, билигин атаҕым тумсуттан иҥнэн, сирэйбинэн баран түһэ сылдьар буоллум", - диэн суҥханара. Кириэс Халдьаайыга аан бастаан боксаҕа Хаджеев Аркадий диэн радист киһи кэлэн уөрэппитэ. Аан бастаан 50-ча оҕо суруттаран дьарыктана кэлбит. Онтон бытанан-бытанан 20-чэ эрэ оҕо хаалбыттар. Миша саамай чулуулаах уөрэнээччилэр. Миша оскуола, нэһилиэк, оройуон биир киэн туттар спортсмена буолбута. Кэлин аармыйаҕа баран, баардаах баара өттө дии, эмиэ спордунан дьарыктанан аны самбист буолан кэлбит. Хас ыһыах аайы тустууга, волейболга, атах оонньууларыгар куруук кыттан, араас наҕараадалары ылара. Миша айылҕаттан бэриллибит биир талаана - аахпытын умнубат. Эҥин бэйэлээх дьон араспаанньаларын, ааттарын, сыллары, ыйдары барытын өйдүү сылдьара. Биирдэ Ударник ыһыаҕар, онно Миша 50-чалаах киһи, тустуу буолла. Оччолорго быраата Алеша саамай тура сылдьар кэмэ. Биир да киһини илиилээх-атахтаах оҥорбокко, кыайан-хотон иһэр. Ол кэннэ сүрдээх хапсыһыы буолла,ону Алеша Мишаны атаҕын тиэҕиттэн ылан өрө тарта. "Оок, убайын охтотор буолла!" - диэн хаһыы-ыһыы иһилиннэ. Онтон көрбөккө да хаалыбыт, Миша атаҕын үөһээ бырахта да учугэй баҕайытык түөскэ тэбэн түһэрдэ. Онон кыраһыабай кыайыынан тустуутун түмүктээн турар.
Толбонов спортивнай ситиһиилэрэ
1950-с сыллар бүтүүлэригэр 1960-с сыллар саҕаланыыларыгар Кириэс Халдьаайы орто оскуолатыгар спорт араас көрүҥнэригэр ситиһиилэммит, олус дьоҕурдаах, чахчы талаааннаах оҕолор үөрэммиттэрэ. Кинилэр ортокуларыгар Василий Саввин (чэпчэки атлетика), Михаил Габышев (чэпчэки атлетика, нац.ыстаныылар, хайыһар, остуол тенниһэ), Михаил Толбонов (чэпчэки атлетика, тустуу бары көрүҥнэрэ), Михаил Луковцев (тустуу, нац. ыстаныылар, волейбол, баскетбол, мохсуо, саахымат, дуобат уонна д.а.) бааллара уонна ордук чорбойоллоро. Кинилэри кытта үгүс көрүҥнэргэ тэҥҥэ тардыалаһар уонна туруулаһар оҕолор элбэхтэр. Миша спортсмен быһыытынан орто оскуола үрдүкү кылаастарга үөрэнэ сылдьан киэҥник биллибитэ. Октябрьскай революция кыайбыта 40 сылын туолуутугар, Саха АССР тэриллибитэ 35 сыллаах юбилейыгар анаммыт оройуоннааҕыыһыах 1957 с. бэс ыйын 22-23 куннэригэр Кэриэскэ ыытыллыбыта. Бу ыһыахха уһуну ойууга уонна сахалыы атах оонньуутугар ыстанаҕа бастаабыта. Хапсаҕайга оскуола үөрэнээччилэрин Миша Толбоонову иккис миэстэ уонна Володя Кутяркины 3 мистэ кыайталаан холкуос булчута Семен Мекюрдянов бастаабыта. 1958 с. олунньуга Советскай Армия үөскээбитэ 40 сылыгар анаммыт орто оскуола чемпионатыгар хапскаҕайга күрэхтэһиибуолбута. Чемпионнанрынан чэпчэки ыйааһыҥҥа Агит Колодезников (7 оҕону кыайбыт), орто ыйааһыҥҥа Ким Иванов (Охотскай Перевоз оҕото этэ), ыарахан ыйааһыҥҥа Миша Толбонов (иккис Володя Куртяркин) буолбуттара. Муҥнуур кыайыылааҕы быһаарыыга Миша Агиты тулуппатаҕа. Иккис спартакиада 1958 сыл бэс ыйын 28 - от ыйын 4 күннэригэр Дьокуускай куоракка ыытыллыбыта. Хапсаҕайга хотугу оройуоннар бөлөх төрүгэр (18 хамаанда) бэйэлэрин ыйааһын нарыгар бастааннар Киристиэн Семен Колесов уонна Михаил Толбонов республика чемпионнара диэн ааттаналлара. Бу бастакы улахан ситиһиитэ этэ. 1958-59 үөрэх сылыгар Миша 9 калааска үөрэммитэ. Уһун переменаҕа, улахан кылаастары кытта наар тустан, тахсан волейбол оонньоон кэлэрэ. 1959 кулун тутарыгар оскуолаҕа буолбут фестивалыгар хапсаҕайга уонна көҥүл тустууга холкутук бастаабыта. 1959-61 сс Миша Мөҥкөҕө кулууп сэбиэдиссэйинэн улэлээбитэ, онно хапсагай, остуол тенниһын, көҥүл тустуу уонна бокса секцияларын тэрийэн ыччаттары дьарыктыыр. 1960 сылга муус устарга Хаандыгаҕа буолбут оройуон баскетбола чемпионатыгар Миша хамаандата элбэх ахсаанынан ситэн кыайбыттара. Бу сылга орройуоннааҕы спартакиада бэс ыйын 19-20 кунннэригэр Кириэскэ буолбута. Хапсагҕайга Миша Толбонов бэйэтин ыйааһыныгар бастаабыта. Республика чемпиона буолбута. Онон хапсаҕайга республикаҕаикки төгүл чемпионнаан турбута. 1961-64 сылларга армияҕа сулууспалаабыта. Кэлэн спортан тэйбитэ. Ол гынан баран 1965 с. кулун тутарга Ытык Күөлгэ ыытыллыбыт өрүс уҥуоргу оройуоннар зонатааҕы күрэхтэһииилэригэр Миша олус соһуччу 1964 с. күһүн маастар нуорматын толорбут Чурапчы биллиилээх тустуугун Сидор Попову кыайан ыалдьааччылары барыларын сөхтөрбүтэ. Онон республика көҥүл тустуутугар быраабы ылбыта. 1966 с. тохсунньуга Хаандыгаҕа буолбут көҥүл тустууга оройуоннааҕы күрэхтэһиигэ үһүс миэстэ ылбыта Саха сирин норуоттарын 5 спартакиадатыгар хапсаҕайга эмиэ үһүс миэтэлэспитэ. Спортсмен быһыытынан бүтэһик күрэхтэһиитэ этэ.
Хаһыат саҥарбыт страницалара кэпсииллэр
Үөрэнээччилэр спартакиадалара
Кириэс Халдьаайы. Манна соторутааҕыта үөрэнээччилэр традиционнай бырааҺынньыктара - спартакиада ыытылынна. Аан бастаан уолаттар уонна кыргыттар эстафеталара буоллулар. Уолаттар эстафеталарыгар бастакы миэстэни 9 кылаас үөрэнээччилэрэ ыллылар. Гранатаны быраҕыыта - Юрий Хаджеев уонна Анна Харитонова. Владимир Кутяркин уонна Анна Харитонова 10 миэтирэҕэ сүүрүүгэ кыайдылар. Үрдүгү ыстаныыга бастакы миэстэни Владимир Кутяркин уонна Михаил Толбонов уллэһиннилэр.
Хапсаҕайдаһан тустууга Владимир Кутяркин, Михаил Толбонов 5,5 очко ыллылар. ''Кыһыл Знамя. - 1957. - Бэс ыйын 11к.''
Үчүгэй саҕалааһын