cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Векторнай төгүллээһин
Коллинеарнай вектордары векторнай төгүллээһининэн (чааһынайынан, биир эмит төгүллүүрэ- нулевой вектор буоллаҕына) нулевой векторга тэҥнээҕинэн ааҕыллар. Онон, икки векторнай төгүллээһини быһаарыыга, куйаарга хайысхатын ыйар булгуччулаах, эбэтэр эттэххэ, ханнык үс вектордартан хайата уҥа, хайата хаҥас буоларын. Ол гынан баран, көрүллэр куйаарга ханнык эмит координатнай система сорудахха эбэһээтилинэй буолбатах. Куйаарга бэриллибит хайысхаҕа векторнай төгүллээһин түмүгэ көрүллэр системнай координатата уҥатыттан эбэтэр хаҥаһыттан тутулуга суох.Онуоха тахсыбыт формула векторнай төгүллээһин координаталара бэриллибит координаттар нөҥүө уҥа уонна хаҥас нуормаламмыт орто көнө муннук координатнай систематыгар бэлиэтэ атын. Векторнай төгүллээһин коммутативнас уонна ассоциативнас өҥөлөрүнэн баһылаабат. Кини антикоммунативнай буолар уонна вектордар скалярнай төгүллээһиннэрин уратытынан, түмүгэ эмиэ вектор буолар.
Перпендикулярнай вектордар туһалаах «кээмэйдэрэ»- икки векторнай төгүллээһин модуллара кинилэр икки модуллара төгүллэммит көрүҥэр тэҥ, кинилэр перпендикулярнай буоллахтарына уонна нуулга дылы кыччыыр эбэтэр вектордар коллинеарнай буоллахтарына.
Историята
Векторнай төгүллээһини У.Гамильтон 1846 сыллаахха бииргэ скалярнай төгүллээһини кватернионамы  кытта сибээстээн, икки векторнай уонна скалярнай төгүллээһин көрүҥнэрин икки кватернионнара, скалярнай көрүҥэ нуулга тэҥнэһэр.
Быһаарыы
Векторнай төгүллээһин вектора \vec{a} вектор \vec{b} үс эргимтэлээх евклидовай куйаарга \vec{c}вектор ааттанар, маннык көрдөбүллэргэ эппиэттиир:
Бэлиэтээһинэ:
Бэлиэтээһин
Кэлин быһаарыыга векторнай төгүллээһиҥҥэ салҕыы суруллубут этиини  уҥа эбэтэр хаҥас координатордары көнө муннуктаах координатнай системаҕа туттуохха сөп.
Ол курдук алгебраическай көрүҥнээх векторнай төгүллээһиҥҥэ быһаарыыны туһаныахха сөп.
Уҥа уонна хаҥас үс вектордар үс өрүттээх евклидовой куйаарга
Көрүөҕүҥ сааһыламмыт үс некомпланарнай (көнө тутулуга суох) вектордары үс  өрүттээх евклидовай куйаарга. Маннык хайысхаламмыт куйаарга үс вектордар "уҥа" эбэтэр "хаҥас" буолуохтарын сөп.
Геометрическай быһаарыы
Вектор саҕаланыытын биир туочукаҕа тэҥниэххэ. Сааһыламмыт үс некомпланарнай вектордар үс өрүттээх куйаарга уҥа өттө, өскөтүн \vec{c}вектор бүтэһигэ чугас эргиирэ \vec{a}вектортан \vec{b}векторга кэтээн көрөөччүгэ чаһы төттөрү эргииринэн көстөр. Эбэтэр төттөрү, өскөтүн чугас эргиир чаһы эргийэрин устун көстөр буоллаҕына, үһүөн хаҥастар диэн ааттаналлар.
Илии көмөтүнэн быһаарыы
Атын быһаарыы киһи уҥа илиитин кытта сибээстээх, ол иһин аатын онтон ылбыт. Уруһууйга үс \vec{a}, \vec{b},  вектордар уҥа буолаллар.
Алгебраическай быһаарыы
Аналитическай ньыманы тутуһан уҥа уонна хаҥас үс вектордары быһаарыллар, ол сорудахха уҥа уонна хаҥас системнай координаттары куйаарга көрүү, ол гынан баран эбэһээтиннэ көнө муннук эбэтэр ортонормированнай диэн буолуо суохтаах.
Матрица оҥорор суолталаах, бастакы строкаҕа \vec{a} вектор, иккис- \vec{b}вектор, үһүс- \vec{c}вектор. Ол кэннэ, бэлиэ быһаарыытынан бу матрицаҕа маннык түмүктэри оҥоруохха сөп:
Бэлиэтээһин
"Уҥа" уонна "Хаҥас" бу үс векторы быһаарыы куйаар хаҕысхатыттан тутулуктаах, ол гынан баран куйаар система координататыгар көрүллэр сорудах ирдэниллибэт, ол курдук векторнай төгүллээһин быһаарыыта ирдэниллибэт.
Бары уҥа өттө бэйэ бэйэлэрин кытта (уонна хаҥастара бэйэ бэйэлэрин кытта) үс вектордар биир тутулуктаахтар диэн ааттаналлар.
Бэриллибит тутулук куйаарга координатнай системаҕа уҥа (хаҥас) диэн ааттанар, өскөтүн бу үс вектордаттан координаттара (1, 0, 0), (0, 1, 0), (0, 0, 1) буоллаҕына уҥа (хаҥас).
Геометрическэй быһаарыы уонна илии көмөтүнэн быһаарыы бэйэлэрэ куйаарга хайысхатын биэрэллэр. Алгебраическай быһаарыы үс некомпланарнай вектордары икки кылааска икки биир хайысхалаах вектордарга хайдыһарыгар ньыма биэрэр, ол гынан баран куйаарга хайысҕа биэрбэт эрээри, урут бэриллибит хайысхатын тутуһар, онно олоҕуран бу бэриллибит система координататыгар уҥанан уонна хаҥаһынан ааҕыллар.
Ол гынан баран, өскөтүн хайысха координат систематыгар биллибэт буоллаҕына,быһаарыы бэлиэтин атын үс некомпланарнай вектордар быһаарыы бэлиэлэрин кытта тэҥниэххэ сөп, хайысхата биллэр- бэлиэлэрэ сөп түбэһэр буоллаҕына, оччоҕо үһүөн биир хайысхалаахтар, өскөтүн бэлиэлэрэ утары буоллаҕына- үһүөн утары хайысхалаахтар.
Векторнай төгүллээһин геометрическай уратылара
Бу уруһууйга көрдөрүллүбүт сабардамы икки ньыманан булуохха сөп: "скалярнай" уонна "векторнай" төгүллээһиннэри оннуларын уларыттахха даҕаны, геометрическай түмүк бэйэтэ уларыйбат:
Векторнай төгүллээһин киэбэ бэриллибит вектордар синус муннуктарыттан тутулуктаах, ол иһин векторнай төгүллээһин "перпендикулярность" степенин курдук ылыныллар, ол курдук скалярнай төгүллээһин "параллельность" степенин курдук көрүөххэ сөп.
Икки соҕоток вектордар вектордарын төгүллээһинэ 1 тэҥ (соҕоток векторга), өскөтүн саҕаланар вектордар перпендикулярнай буоллахтарына уонна 0 тэҥ (нулевой вектор), өскөтүн вектордар паралельнайдар эбэтэр утары паралельнай буоллахтарына.
Бэлиэтээһиннэр
<references group="" responsive="">
Ген
Ген — генетикаҕа хаан уруу аймахтарыттан ылыллыбыт киьи доруобуйатын туругун көрдөрөр эттик буолар. Бу "ген" диэн тиэрмини 1903 сыллааха, Данияттан  төрүттээх Вильгельм Йохансен диэн генетиканы уонна унээйи чинчийбит учуонай буолар. Хаан уруу доруобуйатын туругун көрдөрөр нуклеиновай кислота арыйбыттарыгар, ген өйдөбүлэ уларыйбыта, гены билигин ДНК диэн ааттыллар.
Гены удьуордааһын сурун оруолунан булуу
1865 сыллаахха Грегор Мендель ген удьуордааьынна хас да чааска арахсарын уорэтэн даклаад суруйар.Даклаадын учуонайдар мустууларыгар БРНО кэпсиир. 1866 сыллаахха даклаада кинигэ5э бэчээттэнэр, ол эрээри улахан бол5омтону ылбат.Ол эрэн 19 уйэ бутуутэ Хуго де Фриц, Каррел Коррекс, Эрик гдоу Черман көмөтүнэн иккис тыынын ылар. То5о диэтэххэ ити учуонайдар Грегор Мендели кытары биир тумуккэ кэлбиттэр.
ДНК-ны удьуордаьыы бир сурун салаатынан арыйыыы
40 сыллааха американскай учуонайдара О.Эвери салайыытынан, генетическай сибидиэнньэ молекулярнай хранилищата ДНК буоларын даказтаабыттар. 1953 сыллаахха рентген хаартыскатын көмөтүнэн Розалин Франклин уонна Морис Уилкинс үрдүк хаачыстыбалаах ДНК хаартыскаларын ылбыттар. Ити хаартыскалар Джеймсу Уотсону уонна Френсису Крику ДНК молекулярнай холобурун онорорго  улахан оруолу оонньобут.
Ген сурун хайысхалара
Билиҥҥи кэмҥэ молекулярнай биология этэринэн ген ДНК-5а толору сибидиэнньэлээх  белок молекулалара эбэтэр РНК тар5атар участок буолар. Ити РНК уонна атын молекулалар биьи организыммыт сайдарын,  уҥуохпут сайдарыгар уонна организыммыт учуойдук улэлииригэр туьалыыр.
Хоҥкуу
Хоҥкуу бөһүөлэк — Алдан улууһугар XX үйэҕэ үөскүү сылдьыбыт сүлүүдэни хостооччулар бөһүөлэктэрэ.
Алдан куораттан 169 км соҕуруу диэкки баара. Мэлдьи сырыылаах суол билигин да баар. 1950 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ.
Ордук улаата сылдьыбыт кэмигэр 1959 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 2575 киһи олоро сылдьыбыт. 1989 сыллааҕы суруйуу 1022 киһини көрдөрбүт.
Сүлүүдэни хостооһунунан дьарыктаммыттар. Орто оскуола, кулууп, медпункт баар этилэр.
Саха сиргэр ордук үрдүк турар нэһилиэнньэлээх пуун этэ — муора таһымыттан 1180 м.
2001 сыллаахха учуоттан уһуллубута.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
1445
1445 сыл.
Аан дойду сылыйыыта
320px|right Аан Дойду сылыйыыта (Глобальнай сылыйыы) — Сир уонна Сир байҕалын уутун сыллааҕы орто температууралара сылыйыылара. ХНТ экспердэрэ этиилэринэн Сир орто температуурата киһи-аймах балысханнык сайдыбытын кэннэ (XVIII үйэ иккис аҥаарыттан ыла) 0,7 °C тахсыбыт үһү. Онтон улахан аҥаара бүтэһик 50 сылга буолбут диэн бэлиэтииллэр. Бу төрүөтүнэн киһи айылҕаҕа эппиэтинэһэ суохтук сыһыаннаһан, бастатан туран бырамыысыланнас таһаарар гаастарын (углекислай гаас, метан) дьайыытынан быһаараллар.
Бу экспердар сыаналарынан XXI үйэҕэ Сир орто температуурата 1,1 кыраадыстан 6,4 °C дылы үрдүөн сөп. Ону тэҥэ сорох сирдэргэ температуура намтыан сөп. Сир байҕалын уутун таһыма тыһыынчанан сылларга үрдүу туруо диэн сабаҕалыыллар. Ол байҕал уута улахан теплоемкостааҕынан быһаарыллар.
Байҕал уутун таһыма үрдүүрүттэн ураты өссө сөҥүү түһүүтэ уларыйыан сөп. Онтон сылтаан айылҕа быһылааннара (халаанннааһын, курааннааһын, силлиэлэр уо.д.а.) элбиэхтэрин сөп, тыа хаһаайыстыбатын үүнүүтэ кыччыан сөп, сорох биология көрүҥнэрэ суох буолуохтарын сөп.
Ол гынан баран сорох чинчийээччилэр Аан дойду итийиитин сымыйа дииллэр, сорохтор сылыйыы баар гынан баран киһи сабыдыала манна кыра дииллэр.
Кэнчээри оҕо образцовай норуодунай ансаамбыла
2016 сылга Уус Алдан Кэнчээри оҕо обрахзцовай ансаамбыла Арассыыйа бочуоттаах ансаамбылын аатын үөрүүлээх быһыыга майгыга ылбыта.
1446
1446 сыл.
Лүксембург (куорат)
2009 c. Лүксембург коммунатын олохтоохторун ахсаана 90,000 киhи.
Модосян Владимир Гегамович
Владимир Гегамович Модосян (1958 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Грузин ССР Гори куоратыгар төрөөбүт) — Сэбиэскэй Сойуус көҥүл тустууга бөҕөһө, ССРС икки төгүллээх чөмпүйүөнэ (1986 уонна 1987), Дьобуруопа чөмпүйэнээтин призёра (1982 уонна 1987), Аан дойду кубогын хаһаайына (1985), Аан дойду чөмпүйүөнэ (1986), Үтүө санаа оонньууларын кыайыылааҕа (1986). ССРС успуордун маастара (1986). Арассыыйа үтүөлээх тириэньэрэ (2011).
Биографията
Владимир Модосян көҥүл тустуунан 1968 сыллаахтанан дьарыктанар саҕалаабыт. 1975 сыллаахха Красноярскай куоракка көһөн тиийэн ССРС үтүөлээх тириэньэрэ Дмитрий Миндиашвили салалтатынан дьарыктанар буолбут. 1982-1987 сыллардаахха Владимир Модосян ССРС көҥүл тустууга сһһмэрдэммит хамаандатыгар киирэрэ. 1986 сыл киниэхэ хаһааҥҥытааҕар даҕаны ситиһиилээхтик ааспыта -- ССРС, Аан дойду чөмпүйэнээттэригэр, Үтүө санаа оонньууларыгар бастаабыта.
Усуорка карьератын түмүктээн баран тириэньэр үлэтигэр ылсыбыта. Билигин кини Арассыыйа көҥүл тустууга тириэньэрдэрин ыстаабыгар киирсэр. Владимир Модосян саамай биллэр, ситиһиилээх иитиллээччилэрэ -- Арассыыйа чөмпүйүөнэ, Аан дойду чөмпүйэнээтин призера Альберт Саритов  уонна Арассыыйа алта, Аан дойду икки төгүллээх чөмпүйүөнэ Виктор Лебедев.
Чочур Мыраан
Чочур Мыраан - Дьокуускай куорат аттыгар баар мыраан. Маҥан террасатын кытыытыгар туспа турар. Үрдүгэ 100 м, онтон муора таһымыттан 193 м. Саха фольклоругар уонна культуратыгар улахан суолталаах миэстэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Тохсунньу 29
Тохсунньу 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 29-с күнэ. Сыл бүтүө 336 күн (ордук хонуктаах сылга 337 күн) баар.
.pk
.pk диэн Пакистан үрдүк таhымнаах ил домена.
Вилково
Вилково (Вилкове) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 570 (2011).
Чуваштар
Чуваштар (Чуваштыы: Чăвашсем) диэн түүр омуга. Чуваш тылынан кэпсэтэр. Улахан сороҕо Чуваш Республикатыгар олорор.
Ахсааннара
Арассыыйаҕа 1 637 200 чуваш олорор (2002 сыллаҕы Бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис түмүгүнэн); онтон 889 268 киһи Чувашияҕа (олохтоохторун 67,69 бырыһыана). Атыттар: 126 500 Татарстааҥҥа (7,7 % кэриҥэ), 117 300 Башкортостааҥҥа (7,1 % курдук), 101 400 Самаара уобалаһыгар (6,2 %), 111 300 в Ульяновскай уобаласка (6,8 %), уонна Москубаҕа, Тюмень, Ростов, Волгоград, Кемерово, Оренбург, Москва уобалаһыгар, Красноярскай кыраайга, Казахстааҥҥа уонна Украинаҕа бааллар.
Алтынньы 31
Алтынньы 31 диэн Григориан халандаарыгар сыл 304-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 305-c күнэ). Сыл бүтүө 61 күн баар.
Атласов Семен Владимирович
200px|thumb|right|Атласов Семен Владимирович Атласов Семен Владимирович (17.06.1938—20.10.2002) — Саха сиригэр сүөһү иитиитин чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
С.В. Атласов — Саха Сиригэр аграрнай сыһыаннарга специалист быһыытынан биллэр.
1447
1447 сыл.
Туос көҥкөлөй
Туос көҥкөлөй — киин улуустарга сэдэхтик туттулла сылдьыбыт. Мас көҥкөлөй курдук быһыылаах. Симиир айаҕар олордор кымыһы хамсатарга аналлаах.
Марбург
right|300px|thumb|Марбург панораамата Марбург эбэтэр Марбург-ан-дер-Лан (Лан үрдүннээҕи Марбург, Marburg an der Lahn) — Германия сиригэр баар, Һэссен федерал сиригэр баар университетскай куорат. Нэһилиэнньэтэ 79 тыһ. киһи.
.pl
.pl диэн Польша үрдүк таhымнаах ил домена.
Марбург
Лан өрүс үрдүгэр турар.
1448
1448 сыл.
.pn
.pn диэн Питкэрн арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
Каннын
Каннын (Ханнын), Соҕуруу Кэриэйэҕэ баар куорат, улахан порт уонна курорт куорат, Дьоппуон муората баар сирэ. Улахан 90 км ыраас кумах пляжтардаах, онон сөтүөлүүргэ 10 бастыҥ курортарга киирэр. Дьонун ахсаана 300 тыһ курдук. Элбэх сахалар диаспоралара баар.
Хаарты мааһа
Хаарты мааһа эбэтэр хаарты улууһа. — хаартыны хараҕын ойуутунан наардааһын. Билиҥҥи хаарты 4 улуустаах: чиэрбэ, эбиэн, туора уонна буугунай.
Саскатун
thumb|250px
Күҥкүр
Күҥкүр — кымыһы түһүлгэҕэ тиэйэн киллэрэргэ туттуллар кэтит түгэхтээх, суптугур айахтаах, хороҕор, хаппахтаах иһит.
Кэм кута
Кэм кута (Zeitgeist, Дух Времени ол эбэтэр Кэм кута), Аан дойду үрдүнэн ынырыктаахай шок аҕалбыт киинэ, 163 судаарыстыбаларга көрүллэргэ бобуллубут киинэ (олор ахсааннарыгар АХШка, Саха Сиригэр, Арассыыйаҕа) уонна 132 дойдуларга экстремисткэй курдук көрүллэр. 350 тылларга тылбаастаммыт киинэ (олор ахсааннарыгар нууччалыы уонна сахалыы). Киинэ ааптара - Петер Дьозеф (Питер Джозеф).
Сүжета
Кэм кута киинэ этэринэн аан дойду дьоно барыта албынна олорор, дьиннээҕинэн аан дойду президеннэрэ, тойотторо бары биир киһиэхэ бас билинэллэр. Ол барыларын бас билэр киһи сэриини, терагы, бааны, расовай национал хамсааһыны, финансовай кризиһы, итэҕэли кини айбыт, ону акаары дьон итэҕэйэр. Дьиннээҕинэн Икки Аан Дойду сэриитэ харчы инниттэн барбыт. Барыта дьон олоҕо сымыйа диэн. Теракт норуоту түмэр биир способ буолар диэн...
Ахсынньы 30
Ахсынньы 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 364-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 365-c күнэ). Сыл бүтүө 1 күн баар.
.pr
.pr диэн Пуэрто Рико үрдүк таhымнаах ил домена.
Белград
Белград (серб. Београд, Beograd) диэн Сербия киин уонна ордук улахан куората. Дунай уонна Сава өрүстэр силлиhиилэригэр турар. Олохтоохторун ахсаана 1 710 000 киhи (2007).
Европаҕа ордук былыргы куораттартан биирдэстэрэ: кини территориятыгар бастакы нэһилиэктэр археологическай култуура олохтонон күн- дьыл ааһан эрэр. Бэйэтэ куорат (Сингидунум диэн) биһиги эрабыт иннинэ III үйэҕэ кельт биистэрэ төрүттэммиттэрэ. Онтон римлян, византецтар, Авардар, славяняннар уо. д. А 878 сыллаахха Белград курдук аан бастаан тэриллибиттэрэ. 1403 сыллаахха серб киин куората буолбута. 1521 с. куорат Осман империятын сэриилэринэн ылыллыбыта. 1815 с. Сербия киин куората буолбута. 1918-2003 сс. Югославия киин куората этэ. 2003-2006 сылларга Белград икки государстволар уонна Черногория конфедеративнай союзтарын официальнай киин куората этэ.
Куорат Сербия киин өттүгэр, Сава өрүс түһэр сиригэр, Орто Халыма Балкаан арыытын кытта быысаһар. Белград куорат иэнэ 3227 км2 эбэтэр дойду уопсай иэниттэн 3,6%, оттон нэһилиэнньэтэ 2011 сыллааҕы биэрэпиһинэн, Сербия нэһилиэнньэтиттэн 22,5% (Косова уонна Метохията суох) буолар. Урукку Югославия куораттарыттан биирдэстэрэ буолар.
Дойду састаабыгар ураты административнай статустаах уонна биэс статистика регионнарыттан биирдэстэрэ буолар. Белград территорията олохтоох салайыныы органнарыгар баар 17 куорат общиналарыгар араарыллыбыт.
Дойду киин куората буолан, Белград былаас бары сүрүн государственнай органнара олорор сирдэрэ-ситэриилээх, сокуонунан уонна суду буолар. Манна Президент, норуот кэччэгэйэ, Правительство бары министерстволары, Конституционнай суут, Верховнай кассационнай суут уо. Д. А.
Экономика
Белград — дойду экономическай киинэ, кини Сербия саамай сайдыылаах чааһа буолар. Белград уокуругун ВВП ирээтэ дойду уопсай иэниттэн 40 % ылар. 1990- с сылларга Белград Югославияны утары норуоттар икки ардыларынааҕы санкциялартан улаханнык эмсэҕэлээбитэ уонна гиперинфляция югославскай динара ыҥырбыта. Дойду экономикатыгар улахан хоромньуну авиация бомбардировкатыгар киллэрдилэр. Белград экономиката бойобуой дьайыытын кэнниттэн сыыйа көнөн, билигин даҕаны үүнүүнү көрдөрөр.
Куоракка кэккэ бөдөҥ компаниялар штаб- квартиралара бааллар, олор ортолоругар «Airerpia», «Телеком Срби», «Срби», «дела Холдинг», «Japan Toback» уо. д. А. Белградка чааһынай бааннар " баан Комперционална», «Воэвоя баан», «Сбербаан Сбербаана» уо. д. А.
2013 с. Белградка информационнай технология эйгэтигэр үлэлиир 6924 хампаанньа баар. Онон куорат Илин Эуропа секторын биир лидердэрэ буолар. Белград куоракка аһыллыбыт «Microsoot» хостуур киин бу хампаанньа ахсаанынан бэһис этэ. Ону таһынан ИТ эйгэтигэр үлэлиир атын транснациональнай компаниялар бэйэлэрин региональнай эбэтэр европейскай штаб- квартираларыгар анаан Сербия киин куоратын таллылар. Кинилэр ортолоругар «Asus», «Intel», «del», «Elee", «NCР» уо. Д. А.
2016 сыл алтынньытыгар Белградка орто хамнас 56 530 серб Динар тэҥнэспит. Онуоха ити сыл кулун тутарга Белград общинатыгар Сурчин дойдуга саамай улахан хамнаһа — 73 689 серб динар этэ. 2015 сылга ыытыллыбыт ыйытыыларга олоҕуран, куорат дьиэтээҕи хаһаайыстыбалара 73% компьютер, 65,8 % киэҥ куоластаах Интернет уонна 73,9 % - кабель телевидениета.
Транспорт
Троллейбус[en] Белград студенческай болуоссатыгар Троллейбус.
Белград куорат тырааныспара автобус, трамвай уонна троллейбус маршруттартан турар. Статистика куорат секторыгар олоҕуран, 2018 с. Белградка баара:
Куорат транспорын бүтүннүүтүн кэриэтэ «Белград»куораттааҕы транспортнай хампаанньа бас билэр. Биирдиилээн линияларга чааһынай тиэйээччилэр бааллар. Куорат таһынааҕы нэһилиэнньэлээх пууннары кытта сибээс, ону таһынан сорох сирдэргэ «Ласточка»компания быһаарар.
С 1 сентября 1884 года по 1 июля 2018 года главный железнодорожный вокзал Белград-Главный. «Ууга барыы» бырайыак чэрчитинэн куорат киинин тутуу уонна тутуу былаанын быһыытынан куорат былаастара Белград- киин станциятыгар (ону сэргэ Прокопьев курдук биллэр) көһөрөргө уурбуттар. Маршруттары көһөрүү от ыйын 1 күнүгэр 2018 сылга ыытыллыбыта, оттон Белград вокзалын дьиэтэ-кылаабынай музейга кубулуйуохтаах.
Белградтааҕы автобус станциятыттан уонна Белград тимир суол вокзалыттан куораты киин уонна Илин Европа үгүс государстволарын кытта сибээстиир аан дойдутааҕы автобустар уонна поезтар бараллар.
Белградтан 18 км. ыраах Сурчинаҕа аан дойду аэропорда баар. 1986 с. пассажир эргиирэ үс мөлүйүөнтэн тахса эбит эрээри, аҕыйах сыл буолан баран, кэннилэриттэн элбэх киһи ыарыыга ылларан, кэннилэриттэн олус күүскэ охтубут. 2000 сыллаахха улаатан, 2011 сылга өссө үс мөлүйүөнтэн тахса пассажир, оттон 2017 сылга биэс мөлүйүөнтэн тахса пассажир таһыллыбыта. Аэропорка 18 омук авиакомпания бэрэстэбиитэлэ уонна хас да компания массыыналары көрүү- истии баар. Куорат киинигэр аэропорт куорат автобуһа («күөх Венц» станцияҕа диэри) уонна аэропортан (Славия болуоссатыгар диэри) уонна аэропортан 30-40 мүнүүтэлээх автобуһу кытта сибээстээх.
Кыргыс үйэтэ
Кыргыс үйэтэ диэн норуот номоҕор 16-17-с үйэлэрдээҕи саха омугун улахан аҕа уустара баһылыыр-көһүлүүр иһин күөнтэһиилэрин, нуучча хаһаактара аан бастаан Саха сиригэр кэлиилэрин ааттыыллар. Ити кэмҥэ сэрииттэн сылайбыт, кыайтарбыт, сонордоһууттан тэскилээбит, көҥүлү сырсыбыт саха үгүс дьоно эйэлээх олоҕу көрдөөн тус хоту түспүттэрэ.
Хоро (Өлүөхүмэ)
500px|thumb|right|Хоро нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
Хоро нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хоро. Нэһилиэнньэтин ахсаана 789 киһи. Балаҕаннаахха 88 киһи, Мэкимдэҕэ 3 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 75 км ыраах илин диэкки Өлүөнэ үрдүгэр сытар.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000. 400px|thumb|left|Хороҕо Өлүөнэттэн киирии
1449
1449 сыл.
Грамм
Грамм (gramme; ,бэлиэтээһиннэр: г, g) — СГС системаҕа массаны кээмэйдиир кэрчик.
Килия
Килия (Кілія) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 20 829 (2011).
Дабаан
500px|thumb|right|Дабаан нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Дабаан нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дабаан. Нэһилэнньэтин ахсаана 562 киһи. Кочегарово сэлиэнньэҕэ 10 киһи (2007 сыл).
Улуус кииниттэн 85 км. Өлүөнэ устун арҕаа сытар. Сайын уу суола, кыһын кыһыҥҥы суола.
Географияҕа: айаҥҥа хайаны, бырааны, сыыры уһуннук өрө тахсар суол.
Дьокуускай биэрии талата
Дьокуускай (Туймаада) биэрии талата диэн Дьокуускайга (Туймаадаҕа) баар биэрии талата. 1982 сыллаахха тутуллубута. Үрдүгэ 241 миэтэрэ. 2018 сылтан ыла сандаарар буолбута.
Тутуллар кэмигэр ирбэт тоҥҥо тутуллубут тутуулартан саамай үрдүктэрэ этэ. Атахха турар соҕотох биэрии талата.
Николай I
Никола́й I Па́влович (бэс ыйын 25 от ыйын 6 1796 — олунньу 18 кулун тутар 2 1855) — 1825 ахсынньы 14 (26) күнүттэн — Арассыыйа ыраахтааҕыта, Польша ыраахтааҕыта, Финляндия улуу кинээһэ. Император Павел I уонна Мария Фёдоровна үһүс уоллара, император Александр I бииргэ төрөөбүтэ, император Александр II аҕата.
Николай I бөрөстүөлгэ олоруутун кытта декабристар өрө туруулара ситимнээх. Аҕалара өлбүтүгэр убайа Константин оҕото суох буолан бөрүстүөлгэ олорортон батыммыта, бу элбэх булкууру таһаарбыта, сурах-садьык тарҕаммыта. Өрө турааччылар маны туһанан байыаннайдар бирисээгэ биэриэхтээх күннэригэр өрө турууну анаабыттара.
Николай I 30 сыл ыраахтааҕылаабыта. Сорох устуоруктар кинини деспот диэн характеристикалыыллар эрээри, 30 сыл тухары суутунан биэс эрэ киһи өлөрүллүбүтэ — декабристар сүрүн бас-көс дьоно. Кини саҕана Сперанскай дьыала-куолу реформата оҥоһуллубута, Пушкины көстөн төннөрбүттэрэ, Петербург уонна Москуба ыккардыгар тимир суол тутуллубута, Польшаҕа өрө туруу хам баттаммыта, Венгрияҕа өрө турууну хам баттыырга Арассыыйа кыттыбыта, маны таһынан Арассыыйа Персияны, Туурсуйаны кытта сэриилэспитэ, түөрт дойдуну кытта Кырыым сэриитин (1853—1856) саҕалаабыта.
Сүлүүдэ
300px|thumb|right|Сүлүүдэ Сүлүүдэлэр — слойдаах структууралаах минерааллар — гидроксиллаах уонна фтордаах алюмосиликаттар бөлөхтөрө, дьэҥкир өҥнөөхтөр, араҥаланан үөскүүллэр. Уопсай формулалара R1R2-3 [AISi3O10](OH, F)2, манна R1 = К, Na; R2 = Al, Mg, Fe, Li.
Классификацията
Химиятын састаабынан маннык бөлөхтөргө арахсаллар:
1. Алюминийдаах сүлүүдэлэр:
2. магнезиально-железистай сүлүүдэлэр:
3. литийдээх сүлүүдэлэр:
Флогопит Саха сиригэр хостонор этэ.
Чулым (өрүс)
Үрүҥ Июс уонна Хара Июс өрүстэр холбоспуттарыттан үөскүүр, Красноярскай кыраай уонна Томскай уобалас сирдэринэн ааһар.
Өрүс үрдүгэр Назарово, Ачинск, Асино куораттар тураллар.
Орто уонна алын өттүгэр чулым омуктар — аҕыйах ахсааннаах түүр омуктара — олороллор.
1450
1450 сыл.
Тымтай
Тымтай — ону-маны холобур кыра балыгы сүгэ сылдьарга, арыы-ас хаһаанарга, сороҕор малы да хаалыыр аналлаах ньолбуһах түгэхтээх, туруору эркиннээх туос иһит. Кыра тымтай тымтака диэн аатырар. Үксүгэр туос хаппахтаах буолар. Тигиитэ судургу (арыт олус сиэдэрэй).
Көрүҥнэрэ - мастаах тымтай, сүлүүдэлээх тымтай, тымтака, чарт тымтай.
Чаара
Чаара — Забайкальскай кыраайга, Иркутскай уобаласка уонна Саха сиригэр баар өрүс. Өлүөхүмэ өрүс хаҥас салаата.
Уһуна — 851 км, Тардыытын иэнэ — 87,6 тыһ. км². Баһа Хадаар сискэ сытар. Хайалаах сиргэ элбэх чайдаах уонна харгылардаах.
Салаалара: Вача, Дьүүйэ, Токко, Молбо. Дохсун сүүрүктээх. Орто уу ороскуота сөкүүндэҕэ 620 м³.
Дьүүйэ төрдүгэр диэри аал сырыыта.
Өрүс аатынан чароит минерал аатамыт. Аан дойдуга соҕотох чароит үөскээбит сирэ баар.
Степанов Афанасий Егорович
Степанов Афанасий Егорович — Социалистыы Үлэ дьоруойа, Мэҥэ Хаҥалас «Комбайн» холкуоһугар сылгы биригэдьиирэ, сылгыһыт.
Олоҕун олуктара
1920 сыллаахха төрөөбүт.
Үс кылааһы бүтэрэн баран аҕата уонна убайа өлөннөр оскуолаттан уурайбыт, «Комбайн» холкуоска үлэлии киирбит. 1941 сыллаахха сылгыһыт буолбут, өссө биир сылынан сэбиэдиссэй буолбут.
Саас сылгыларын үрэхтэр хаар эрдэ ууллар соҕуруу эниэлэригэр аһатар эбит, сайын куйаас түһүөр диэри баай үүнүүлээх мэччирэҥнэргэ сырытыннарар эбит. Күһүн күөл мууһа тоҥуор диэри сылгы дэҥнэммэтин диэн эрдэттэн хаһаалыыр, муус кытааттаҕына эрэ кыһыҥҥы аһыыр сирдэригэр таһаарар эбит. 1944 сылтан биир да кулун өлбөтөх.
Оннук 1945 сылтан 1949 сылга диэри 26 биэттэн 121 кулуну ылбыт, таһаарыыны 93 бырыһыаҥҥа тиэрдибит.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1948 сыл атырдьах ыйын 5 күнүнээҕи Ыйааҕынан Степанов Афанасий Егоровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
1956 сыллаахха өлбүт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ - Саха АССР түмэнэ (парлаамена).
Аан бастаан 1938 сыллаахха талыллыбыта, сэрии бүтүөр дылы үлэлээбитэ. Бастакы Үрдүкү Сэбиэт бэрэстээтэлинэн Аммосов Петр Васильевич, оттон Президиум бэрэстээтэлинэн Сидорова Софья Петровна таллылан үлэлээбиттэрэ.
Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ
Ил Түмэн
Ион
Ионнар бары агрегатнай туруктарга көстөллөр: гаастарга (холобур атмосфераҕа), убаҕастарга (расплавтарга уонна суурадаһыннарга), кристаалларга уонна плазмаҕа (холобур космоска).
Удьаа (суолталара)
Удьаа хас да суолталаах.
.pt
.pt диэн Португалия үрдүк таhымнаах ил домена.
1451
1451 сыл.
Альберта
thumb|240px
Альберта — арҕааҥҥы Канаадаҕа баар биир улахан соҕус территориялаах провинцията. Сирин иэнэ — 661,2 тыс. км². Нэhилиэнньэтэ — 4 мөл. киhи. Киин куората — Эдмонтон, онтон арыый улахан соҕус атын куораттара — Боннивилл, Элк-Пойнт, Гранд-Прери, Прис-Ривер, Маннинг, Калгари, Хинтон, Эдсон уонна саамай кыра куората — Хэйбей.
Айылҕата
Кыhынын 9°, сайынын 28°. Сайын элбэх ардах түhэр. Чуумпу байҕал дьайарыттан ардыгар сылаас буолар. Сирин 87 % тыа ылар, олортон улахан аҥара (58,7 %) — тиит мас. Элбэх кыыл баар.
Экономиката
Үксүн тыа хаhаайыстыбата. Булт уонна балыктааhын. Тыаҕа — 20 % киhи улэлиир. Куорат олохтооҕо — 80 % тэҥнэhэр.
Сахачаан (Захаров Петр Петрович)
Тохсус кылааһы бүтэрдэҕим сайын бииргэ үөрэнэр уолбунаан Петя Захаровтыын мас эрбээн харчы өлөрөргө сананныбыт. Кини хамандыыр, мин саллаат курдукпун. Төһө өйүөнү ылыахтаахпытын, хас саһааны эрбэттэхпитинэ тоһоҕо туруохтааҕын, үлэлиэхтээх дэлээнэбитигэр хайдах олоруохтаахпытын, тугунан айаннаан тиийиэхтээхпитин, о.д.а. боппуруостары барытын кини быһаарар – ааҕан-суоттаан бүтэрбит буолар. Төрүкү математикаҕа үчүгэй буолан олох мөккүһүннэрбэт. Арай мин өйдөбүлбэр биир ыйынан харчы бөҕөнү хоторуох курдукпут. Онон дьоммуттан харчы көрдөөн ылан үгүөрү соҕус өйүөнү атыыластыбыт.
Үлэлиир сирбит хата Бороҕонтон ырааҕа суох Тандалыыр айан суолун кытыытыгар буолбутуттан үөрдүм. Балаакканан түһэн сытабыт. Үһүөбүт – Петя аҕата Сахачаан баар.
Ыһыах иккис уратытынан ыараханы көтөҕүү буолбут. Аналлаах халыыпка кутуллубут сибиниэс буруустары бэлэмнээбиттэр. 4 бурууһу үрүт-үрдүлэригэр ууран баран кирис өтүүнэн хамсаабат гына ыбылы кэлгийбиттэр. Төбөлөрүн диэки кылгас быанан тутаах оҥортообуттар.
Күрэхтэһии саҕаламмыт. Күүстээх Наһаарап Јспөхтөн, Бөҕө Сутурук Саһылыкаантан, о.д.а. күүстээхтэр киирбиттэр. Ким эрэ салгын киллэрбит, ким эрэ тутум өйдөппүт. Күүстээх Наһаарап кыайбытын биллэрээри турдахтарына эдэр уол Сахачаан киирэн тобугар диэри тардан таһаарбыт! Көрбүт эрэ дьон сөҕөн-махтайан суугунаһа түспүттэр. «Үчүгэй ыччаттаах эбиппит ээ» дэһэн үөрүү-көтүү, киэн туттуу саҕаламмыт.
Биир бэйэм итинник ыараханы көтөҕүүгэ Сахачаан тугу албаһаан барыһырыан сөбүн баччааҥҥа диэри кыайан быһаарбакка сылдьабын.
Сахачаан холуочуйдаҕына «оҕолор, маны аһан кулуҥ эрэ» - дии-дии арыгылаах бытыылка моонньун икки тарбаҕар кыбыта сылдьар буолааччы. 60-с сыллар ортолоругар кутуллубут водка бытыылкалара оруобуна лимонад бытыылкаларын курдук этилэр, хараҥа от күөҕэ өҥнөөх кылгас моойдоохторо. Сахачаан оннук бытыылка моонньун сөмүйэтин уонна ортоку тарбаҕын икки ардыгар олуйан тосту тутар идэлээҕин көрбүт дьоннор элбэхтэр – ол аата бүөтүн таарыйбакка «аһар» эбит. «Бу тарбахтар туттахтарына тугу ыытыахтарай, боробулуоха буоллахтара дии, һэ-һэ» дии-дии түөрт кырыылаах бэгэччэгин имэринэр буолара.
Сахачаан тарбахтара кылгас уонна модьу этилэр. Дьээбэлэннэҕэ буолан эрбэҕин ытыһыгар сыһыары тутан баран түөрт тарбахтарын сөбүгэр саратан дорооболоһооччу. Бука, боруобалаһар киһини көрдүүрэ эбитэ буолуо. Бороҕон дьоно эрэ буолуо дуо, кинини билэр дьон барыта салланнар, суолтатыгар тарбахтарын таарыйарбыт. Бэйэлэрин билиммит, оту-маһы тардан көрөр эр бэртэрэ хорсуннарын киллэрэн икки тарбаҕын үрдүгэр түһэн хам сыһыарбаттарын туһунан элбэхтик истибитим, олох «мас курдук» дииллэрэ.
Сахачаан эдэригэр от-мас үлэтигэр тэҥнээҕэ суох кыайыылаах үлэһит эбитэ үһү. От охсуутугар биир ый устата күҥҥэ ортотунан 1,5 гааны охсубутун туһунан урут суруйан тураллар.
Мүрү орто оскуолатын икки этээстээх мас дьиэтин оттук маһын соҕотоҕун хайытара дииллэрэ. Ону сааскы каникулга оҕолор саһааннаан ситэ бүтэрбэт үһүлэр.
Алааһы бүтэйдээһиҥҥэ төттөрү-таары хаамарын аҕыйатаары биир сиэрдийэҕэ тиһэн уонтан тахса баҕаналары сүгэн киллэртиирин көрбүттэр.
Үйэтин үгүс өртүн мас кэрдиитигэр анаабыт киһи. Күҥҥэ 30 саһааны туруорара дииллэрэ. Тиити тииккэ ыйаан баран сылбах курдук охторор идэлээҕэ үһү. Биһиги бииргэ үлэлиирбитигэр маһа сэдэх этэ. Ол да буоллар 3-4 тиити биирдэ охтороро.
Арай биир күн бултуохпутун баҕардыбыт. Соҕотох куобах баар. Үс ботуруоннаах саалаахпыт. Оҕонньор биһиги үүрдүбүт, Петя тоһуйар. Биирдэ саа тыаһаата. Кэлбиппит – киһибит сыыһан кэбиспит. Куобахпыт ыраах оол курдук сылдьар. Петябыт үөмэн тиийэн хаста эмэтэ ытан көрдө да саата эстибэт. Төннөн кэллэ. Сүбэлэстибит. Маарыын үүрэн иһэн көрдөхпүтүнэ куобах ороҕо баара. Онно Сахачаан тоһуйуох буолла.
Куобах ойуурга киирбит сирин көрбүппүт. Онон Петя биһиги ырааҕынан эргийэн үүрэ бардыбыт. Табылыннаҕына, куобахпыт бу орох устун кэлиэхтээх. Оҕонньорбут куобах билбэтин диэн көхсүнэн таҥнары туруох буолла.
Чугаһаабыппытыгар Сахачаан куобаҕын атаҕыттан таҥнары ыйаан турар. Биһиги үөрүү бөҕөтө. Оҕонньорбут буруйдаах курдук туттан «бу» диэн баран куобах төбөтүн туттаран көрдөрдө – онтукабыт баара куобахпыт төбөтүн уҥуоҕа хап-хачыгырас гына хааһы буолбут.
Сахачаан олох хамсаабакка туран атаҕын икки ардынан сүүрэн иһэр куобаҕы икки ытыһынан ибили охсон кэбиспит этэ.
«Дружбабыт» алдьанан маһы кыайан эрбээбэтэхпит. Оҥорор киһибит Петя. Мин техникаҕа сыһыана суоҕум мэһэйдээбитэ. Бириэмэбит бүтэн төннүбүппүт. Аһылыкпытын эрэ толуйдахпыт буолуо.
Ол эрээри онтон хомойбоппун. Чэппиэр күүстээх, ураты холку, үлэһит бэрдэ киһини кытта алтыһан ааспыттаахпын.
Бука, куобаҕы илиинэн бултааһын ханна эмэ баара дуу, суоҕа дуу? 1965 сыл сайыныгар Уус-Алдаҥҥа итинник түбэлтэ буолан турар.
С.И. Черноградскай
Эдмонтон
Эдмонтон (Edmonton), Альберта улууhун киин куората. Нэhилиэнньэтэ 1 мөлүйүөн киhи (2008). Куоракка университет улэлиир. Ньиэп хостууллар уонна переработкалыыллар. Химикат собуоттара бааллар. "Канаада Байанайа" - диэн Сахалар тумсуулэрэ улэлиир 2001 сылтан ыла.
Нинбо
thumb|Нинбо саҥа дьылабыай сыантыра
.pw
.pw диэн Палау үрдүк таhымнаах ил домена.
Свердловскай уобалас
Свердловскай уобалас, (Нууччалыы: Свердловская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Екатеринбург.
Тэриллиитэ: Тохсунньу 17-гэр, 1934 сыллаахха.
География
Кирбиилэһэр — Пермь кыраайын, Коми, Башкортостан республикалары, Тюмень уобалаһын, Курган уобалаһын, Челябинскай уобалаһын уонна ХМАУ-ны кытта.
Свердловскай уобалас — Ураал саамай улахан региона. Уобалас ортоку уонна хотугу Ураал хайаларга, уонна Аргаа-Сибиир дэхси сирин арҕаатыгар сытар. Саамай үрдүк үрдэлэ — Конжаковскай таас хайа (1569 м).
Климата континентаальнай, тохсунньу орто температуурата −16, −20 °C, от ыйын киэнэ +16, +19 °C. Халлаан уутун түһэрэ, сылга — 500 мм.
Сир баайа
Сиртэн хостонор баайдарынан уобалас баай — кыһыл көмүс, платина, асбест, бокситтар. Тимир, никель, хром, марганец уонна алтан рудаалара.
Экономика
Хара уонна өҥнөөх металлургия баһылыыллар, (31 % уонна 19 % уобалас уопсай промышленнай оҥорон таһаарыытыттан). Ураан уонна тимир руудаларын уоҕурдааһын байытааһын.
Сэрии сэбтэрин, ытар тэриллэри, тааҥкалары (Уралвагонзавод) оҥороллор.
Дьэлгэй
500px|thumb|right|Дьэлгэй нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Дьэлгэй нэһилиэгэ. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьэлгэй.
Нэһилиэнньэ ахсаана 645 киһи, ол иһигэр Дьэлгэйгэ 539 уонна Иинээххэ 106 киһи (2007 сыл).
Улуус кииниттэн 125 км арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар турар.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Огонёк
Огонёк бөһүөлэк, Уус-Маайа улууһун территориятыгар үөскүү сылдьыбыт көмүс хостооччулар бөһүөлэктэрэ.
1941 сыллаахха Жар диэн ааттаах тэриллибитэ. Бөһүөлэк сүрүн тэрилтэтэ "Юдома" бириискэ. Нэһилиэнньэтин ахсаанан 3 тыһыынчыҕа тиийэ сылдьыбыта.
1968 сыллаахха көмүһү хостоон бүтэрбиттэрин кэннэ учуоттан сотуллубута. Юдома өрүс үрдүгэр Югоренок бөһүөлэктэн 50 км. өрө Жар диэн үрүйэ төрдүгэр баара.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Алексеев Егор Александрович
Алексеев Егор Александрович — 1905 с. төрүөх, 1941 с. ыҥырыллыбыт, 1944 с. кэлбит. Новосибирскай уобалас, чааһа биллибэт, 1981 с. өлбүт.
1452
1452 сыл.
Афанасьев Петр Савич
Афанасьев Петр Саввич (15.07.1928—10.08.2000) — саха тылын түөлбэ тылларын чинчийбит лексиколог учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
П. С. Афанасьев саха диалектологиятыгар, лексикологиятыгар уонна лексикографиятыгар специалист быһыытынан биллэр.
.py
.py диэн Парагуай үрдүк таhымнаах ил домена.
Удьаа (хамыйах)
Удьаа — убаҕас аһы сомсон баһар дириҥ мас хамыйах.
1453
1453 сыл.
.qa
.qa диэн Катар үрдүк таhымнаах ил домена.
Охлопкова Полина Петровна
1949 сыл ахсынньы 19 күнүгэр төрөөбүт.
1999 с. «Особенности культуры картофеля в Республике Саха» диэн дуоктар диссертациятын көмүскээбит.
Ортоклаз
300px|thumb|right|Ортоклаз Ортоклаз (гириэктии «класис» — тостуу) — айылҕаҕа киэҥник тарҕаммыт минерал, силикааттар кылаастарыгар киирэр.
Кристаал быһыылаах олус сэдэхтик көстөр, дьэҥкир кыратык саһархайдыҥы таас. Ордук тарҕаммыт сирэ Мадагаскар.
Ювелир өртүнэн соччо сыаната суох. Моос шкалаатыгар уон эталон таастартан биирдэстэрэ.
1454
1454 сыл.
Васильев Михаил Евсеевич
[[Категория:]Дьон алпаабытынан]Васильев Михаил Евсеевич, 1905 с. төрүөх , 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. кэлбит, чааһа биллибэт
Саҥа чааһа
Саҥа чааһа эбэтэр саҥа сороҕо — тыл төрүт суолтатынан, хайдах уларыйарынан, этиигэ туттулларынан атын тылтан уратылаах буолар. Итиннэ олоҕуран тыллары тус-туспа бөлөххө араараллар. Ону саҥа чааһа диэн ааттанар. Холобур, предмети бэлиэтиир саҥа чааһа аат тыл буолар, оттон хайааһыны туохтуур көрдөрөр.
Саха тылыгар маннык саҥа чаастара баар:
.re
.re диэн Реюньон үрдүк таhымнаах ил домена.
Быыра
Быыра — былыр сэриигэ киһини эбэтэр булка кыылы дьөлө быраҕан өлөрөр сэп. Үҥүү, ох эбэтэр улахан быһах. Нууччалыы өссө дротик диэн өйдөбүлгэ туттуохха сөбө дуу.
Тохсунньу 30
Тохсунньу 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 30-с күнэ. Сыл бүтүө 335 күн (ордук хонуктаах сылга 336 күн) баар.
Великая Писаревка
Великая Писаревка (Велика Писарівка) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 437 (2016).
Ахсынньы 31
Ахсынньы 31 диэн Григориан халандаарыгар сыл 365-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 366-c күнэ). Сыл бүтэhик күнэ.
.ro
.ro диэн Румыния үрдүк таhымнаах ил домена.
Рига
Рига (Rīga) диэн Латвия киин уонна ордук улахан куората. Балтия регионун сүрүн индустрия, эргиэн, култуура уонна үп киинэ, суолталаах порт, Даугава өрүс төрдүгэр турар. Олохтоохторун ахсаана 627,487 (2020).
Носов Михаил Михайлович
300px|thumb|right|Носов Михаил Михайлович Носов Михаил Михайлович (1887 — 1960), Саха норуодунай худуоһунньуга, чинчийээччи-этнограф.
Олоҕун олуктара
300px|thumb|right|Носов Михаил Михайлович 1935 сыллаахха Саха Сирин худуоһунньуктар мунньахтарыгар хаҥастан бастакы олорор
Айар үлэтэ
350px|thumb|right|Носов. Ойуун маһа, акварель Живописец уонна график, этнограф быһыытынан былыргы саха материальнай культуратын уонна прикладной ускуустубатын чинчийиигэ уонна хомуйууга сүҥкэн оруоллаах.
Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Холлоҕос (иһит)
Холлоҕос — улахан, 10—20 биэдэрэ истээх, тар хаһаанар туос иһит (уһаат); ууну өтүппэт биэ тириититтэн оҥоһуллубут кымыска аналлаах улахан төгүрүк иһит.
Иһит дьүһүнэ, туһаныы
Киһини өттүгүн баһынан, ол аата 80—90 см кэриҥэ, холобурдаах. Таһынан синньигэс талаҕынан эрийиллэр. Арыт уһун талаҕы аҥаардаан салгыы-салгыы алларааттан үөһээҥҥэ диэри эрийэн бөҕөргөтөллөр. Сайылыкка тар хаһаанар иһиттэрэ.
Көрүҥэ — хороох тууйас.
Литератураҕа ахтыллыыта
Маһарах ойоҕунаан бу сай үөһэ сайылаан олорон, куолуларынан биэс-алта улахан холлоҕос кымыһы хаһааннылар. (Эрилик Эристиин айымньытыттан).
Чулым омуктар
Чулым омуктар (томские карагасы, чулымские люди, чулым татаардара, чулым түүрдэрэ, чулым хакаастара) — аҕыйах ахсааннаах түүр тыллаах омук, ахсааннара 656 киһи (2002). Ааттара Чулым өрүс аатыттан тахсар. чулым тылынан саҥараллар. Православиены ылыммыттар, ол гынан баран билигин да былыргы итэҕэллэрин сорохтор тутуһаллар быһыылаах. Тыа чулыымнарын сүрүн дьарыга — земледелие уонна ынах сүөһү иитии.
Чулымнар омук быһыытынан XVII—XVIII үйэлэргэ баар буолбут курдуктар. Ону Сибиир ханствота урусхалланыытын кытта сибээстииллэр. Онтон илин диэки күрээбит телеуттар уонна Енисей кыргыыстара аҕыйах ахсааннаах селькуптары уонна кеттары кытта холбоспуттар дииллэр. Кэлин хакаастар уонна нууччалар сабардаабыт курдуктар.
Чулыымнар улахан аҥаардара Томскай уобалас Тегульдетскэй оройуонугар уонна Красноярскай кыраай Тюхтетскай оройуонугар олороллор (Пасечное уонна Чиндат сэлиэнньэлэр).
Тыл
Чулым тыла түүр салаатын уйгуур тылларыгар киирэр. В Тегульдетском районе коренное население говорило на среднечулымском диалекте, в котором выделялось два говора — тутальский и мелетский. Чулым тыла суруга-бичигэ суох, оскуолаҕа хаһан да үөрэтиллибэтэх.
Иванов Николай Егорович
Иванов, Николай Егорович - 1934 с. тохсунньу 12 күнүгэр Бүлүү оройуонун I Чочу нэһилиэгэр холкуостаах кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Егор Николаевич сэрииттэн эргиллибэтэҕэ. Онон элбэх оҕолоох соҕотох ийэ оҕото буолан, Николай үтүө санаалаах Михаил Семенович Тимофеев чааһынай детдомугар иитиллибитэ. Нэһилиэгин сэттэ кылаастаах оскуолатын, онтон Бүлүү куоратыгар киирэн Пионердар дьиэлэригэр инструкторынан үлэлии-үлэлии киэһээҥҥи оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ. 1952-56 сс. Дьокускайдааҕы педагогическай институту ситиһиилээхтик бүтэрбитэ уонна дойдутугар I Чочу сэттэ кылаастаах оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан икки сыл үлэлээбитэ. 1958 сылтан1994 сылга диэри тохтобула суох Амма улууһугар норуот үөрэҕириитин систиэмэтигэр наар салайар үлэҕэ үлэлээбитэ. Ол курдук, аан бастаан кэлэн сыл районо инспекторынан, 1959-65 сс. Абаҕа сэттэ кылаастаах, 1965-80 сс. Эмис аҕыс кылаастаах, 1961-71 сс. Амма орто оскуолата, 1971-90 сс. Бөтүҥ орто оскуолатыгар дириэктэринэн үлэлээбитэ уонна пенсияҕа тахсыбыта.
Н.Е.Иванов оскуолаларга дьө сыл устата дириэктэринэн үлэлээбит Саха сирин соҕотох педагога буоларын туһунан СР Президенэ М.Е.Николаев бэйэтин дакылаатыгар ойуччу этэн турардаах. Николай Егорович педагог быһыытынан дириҥ билиилээх, талааннаах салайааччы, коллективы биир сыалга түмэ тардар учууталлар учууталлара, бары нэһилиэккэ төрөппүттэр уонна үөрэнээччилэр истиҥ убаастабылларын туһанара. Иккис төрөөбүт дойдутунан буолбут Амма улууһугар кини дьү сыл устата айымньылаахтык үлэлээн, олорон ааспыта. Николай Егорович үлэлээбит сылларыгар мэлдьитин оскуолалар материальнай-техническай базаларын хаҥатыыга, оскуолаларга үөрэтии кабинеттарынан систиэмэтин олоххо киллэриигэ ахсаабат кыһамньытын уурбута. Абаҕа, Амма оскуолаларыгар үөрэнэр корпустары кэҥэттэрбитэ. Эмискэ үөрэнэо корпуһу, түөрт квартиралаах учууталлар уопсайдарын, мастарыскыайы, гараһы, Бөтүҥҥэ иккис үөрэнэр корпуһу, гараһы туттарбыта. Кини салайбыт оскуолаларын педколлективтарын үлэлэрэ Саха Сирин уонна Россия куоталаһыыларыгар 18 төгүл бириистээх миэстэлэргэ тахсыбыттара. !;һ: сылтан ССКП чилиэнэ, киниэхэ рекомендацияны аатырбыт кыһыл партизан А.Е.Кралин биэрбитэ. Николай Егорович олоҕун тиһэх күннэригэр диэри партийнай усунуоһун төлүү сылдьыбыта. Үлэлээбит нэһилиэктэргэ хас да ыҥырыыларга олохтоох сэбиэт норуодунай депутатынан, сельсовет осполкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан быыбарданан, "Билии" уопсастыба иһинэн пропагандистаан нэһилиэнньэ ортотугар үгүс түбүктээх киэҥ общественнай ноҕоруускалары үтүө суобастаахтык толортообута. Н.Е.Иванов эдэр көлүөнэни үөрэтиигэ уонна иитиигэ өр сыллаах эҥкилэ суох үлэтин иһин Советскай Союз уонна Российскай Федерация норуоттарын үөрэҕириитин туйгуннарын знактарынан "1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин", "Үлэ ветерана", "В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн килбиэннээх үлэтин иһин", "Кыайыы 50 сыла" үбүлүөйдээх мэтээллэринэн, САССП Верховнай Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. Киниэхэ 1992 с."Саха Республикатын үтүөлээх учуутала" бочуоттаах аат иҥэриллибитэ.
Саха күбүөрүнэтэ
Саха уобалаһа 1920 сыллаахха Сибревком быһаарыытынан Иркутскай күбүөрүнэтин оһуобай оройуона буолбута. Онтон ол сыл балаҕан ыйыгар туспа Саха күбүөрүнэтэ диэн ааттаммыта. 1922 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр Бүтүн Сойуустааҕы ЦИК дэкириэтинэн РСФСР иһинэн Саха АССР олохтоммута.
Бу дэкириэтинэн Саха Сиригэр урукку Саха уобалаһын сирдэрэ барыта, Енисей күбүөрүнэтин Хатанга-Анаабыр оройуона, Киренскай уезд Өлүөхүмэ-Сунтаар буолаһа, Хотугу Муустаах акыйаан илиҥҥи кэтирээһин 84 уонна 140 кыраадыстарын ыккардыгар сытар бары арыылара уонна Камчаатка уобалаһын Охуоскай уезда киирбиттэрэ.
Киндигир
500px|thumb|right|Киндигир нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Киндигир национальнай нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Куду Күөл.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 299 киһи. 70 км Дьикиимдэ сэлиэнньэ баар 3 киһилээх (2007 сыл).
Өлүөхүмэ өрүһүнэн улуус кииниттэн соҕуруу диэкки 180 км ыраах сытар. Олохтоохтор эбэҥкилэр уонна сахалар, дьарыктара таба уонна булт.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Төлкө (арамаан)
Төлкө (арамаан) — Саха норуодунай суруйааччыта Николай Якутскай XIX уонна XX үйэлэр кирбиилэригэр Саха сиригэр буолбут тыҥааһыннаах быһыыны-майгыны ойуулаан суруйбут арамаана.
Арамаан суруллуута
1940-с сыллар иккис аҥаардарыгар Николай Якутскай арамаан курдук проза уустук уонна бөдөҥ жанрыгар ылсыбыта. Суруйааччы өр сыллаах үлэтин түмүгэр "Төлкө" диэн ааттаах трилогия (1947-1964) суруллубута. Саха норуотун олоҕун тосту уларыйар кэмин, норуот уонна киһи дьылҕатын көрдөрөр бу бөдөҥ айымньыны чинчийээччилэр эпопея-арамааҥҥа киллэрэллэр. Арамаан киэҥ кэми, элбэх буолан ааспыт событиелары хабан көрдөрөр, оччотооҕу саха дьонун олоҕун-дьаһаҕын, дьылҕатын сиһилии көрдөрөр историческай хабааннаах арамаан буолар. Николай Якутскай бу айымньытыгар норуот сэһэннэрин, үһүйээннэрин тоҕоостоохтук туһанар. Ол курдук Орто Бүлүү кулубатын Харатаайап кыыһын туһунан Саха сирин араас муннуктарыгар тарҕаммыт норуот сэһэнин туһаммыта биллэр.
Сүрүн дьоруойдара
Арамаан сүрүн дьоруойдара Маайа уонна Сүөдэр буолаллар. Маайа - Орто Бүлүү кулубатын Харатаайап баар-суох соҕотох кыыһа. Сүөдэр - Нам Дьаакыбылап кулуба хамначчыта, сылгыһыт уол.
I кинигэтэ "Хараҥа түүн"
Бастакы кинигэҕэ Орто Бүлүү кулубатын Харатаайап кыыһа Маайа уонна хамначчыт, сылгыһыт Сүөдэр бэйэ-бэйэлэрин таптаһан, турар бэйэлэрэ тахсан баралларын туһунан бэрт кэрэхсэбиллээхтик суруллар.
II кинигэтэ "Халлаан сырдыыта"
Иккис кинигэтигэр Маайалаах Сүөдэр Бодойбо бириискэлэригэр тиийэн дьол-соргу тардыһалларын ойуулуур. Бу манна 1912 сыллаахха буолбут Ленатааҕы событиелар, үлэһит кылаас ыраахтааҕы былааһын утары турбут маҥнайгы хабыр киирсиитэ сиһилии ойууланар.
III кинигэтэ "Күн тахсыыта"
Үһүс кинигэҕэ революция уонна гражданскай сэрии сылларыгар саха норуота бэйэтин көҥүлүн иһин охсуһуута, саха советскай автономията олохтонуута сүрүн миэстэни ылаллар.
Тирии этэрбэс
Тирии этэрбэс - сайын, күһүн-саас кэтиллэр халтаҥ (түүтэ суох), ханнык баҕарар тирииттэн тигиллэр этэрбэс.
1455
1455 сыл.
.rs
.rs диэн Сербия үрдүк таhымнаах ил домена.
Барашков Петр Петрович
200px|thumb|right|Барашков Петр Петрович Барашков Петр Петрович (27.07.1910—21.03.1990) — саха тылын фонетикатын уонна түөлбэ тылын чинчийбит учуонай, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара
П. П. Барашков саха тылын фонетикатыгар уонна диалектологиятыгар биир бастакы специалиһа, саха тылын таба суруйуунан дьарыктаммыта.
Туос
мини|Tyoc Туос - хатыҥ хатырыга. Былыргы сахалар киэҥник тутталлар этэ.
Туттуу холобурдара: иһит-хомуос оҥорорго, түннүк, оҕо биһигэ, оҕо оонньуура, ыас, туос ураһа туталлар.
Булт тэрилигэр туттуу
Быһах кыынын оҥостоллоро. Мончуук үрүҥ ойууларыгар арыт туоһу сыһыараллара. Былыр ох саа сиһин куута (хатыыс хабаҕа силим) хоҥнубатын диэн чараас араҥа туоһунан бүтүннүүтүн эрийэллэрэ. Туос тыы: тыыны бэйэтин да оҥороллор, мас тыыны туоһунан ыаһыыллар да. Илим, муҥха хотоҕоһо (туостугана).
Туос эми-тому, итэҕэли кытта ситимэ
Туос эмэгэти былыр отоһуттар, ойууннар киэҥник тутта сылдьыбыттар.
Туоһу хастааһын
Туос хастанар кэмэ сүнньүнэн бэс ыйа, от ыйа.
1457
1457 сыл.
Вальпараисо
мини Вальпараисо (Valparaíso) — Чиили улахан куората.
Саары
Саары — сылгы самыытын тириитин этэллэр. Бу тирииттэн түү өттүн сүлэн кэбиһэн баран, ис өттүн таҥастаныллыбытын эмиэ саары дииллэр. Саарыны хоруотууллар уонна мааныга кэтэр этэрбэс (чаккы) тигэллэр.
Мартин Лютер
Мартин Лютер (Martin Luther, Сэтинньи 10 1483 Айслебен – Олунньу 18, 1546 Айслебен) диэн ниэмэс христианство манааҕа уонна теолога (таҥараны үөрэтээччи). Кинини Протестант Реформацияны саҕалаабытынан ааҕаллар. Ол түмүгэр Протестант сиэркэптэрэ Рим Католик сиэркэптэриттэн арахсабыттара. Кини Протестант бастакы сиэркэбин - Лютеран таҥара дьиэтин олохтообута,
Олоҕун олуктара
Лютер Эрфурт университетыгар философияны үөрэппитэ. 1505 сыллаахха Августин уордьаныгар манаах быһыытынан киирбитэ. Лютер теологияны уонна былыргы тыллары үөрэппиттэрэ. 1512 сыллахха Виттенберг университетыгар теология дуохтара буолбута, уонна Псалм уонна Сибэтиэй Павел суруктарыгар олохтоммут лиэксийэлэри ааҕарын саҕалаабыта.
1517 сыл алтынньы ыйыгар 95 Тезиһын суруйбута. Онно сиэркэп араас олохтоммут идеяларын боппуруостаабыта, ол быыһыгар Папа Римскай былааһын, индульгенцияны уонна да атыттары. Ол бириэмэҕэ Католик таҥара дьиэтэ киһи өлбүтүн кэннэ чистилищеҕа барбат курдук, тута ыраайга барар "индульгенцияны" атыылыыр этэ. Ол сөп эбит буоллаҕына дьадаҥы дьон ыраайга сатаан барбат буолаллара, уонна таҥара дьиэтигэр үлэлиир аҕабыттар байаллара. Лютер ону сыыһа уонна Библияҕа утарар диэн толкуйдуура.
Павел Суруктарын үөрэтэн баран "сола фиде" диэн толкуйга кэлэр. Ол аата итэҕэл эрэ нөҥүө Таҥараттан быыһанаҕын. Оччоҕуна араас үгэс сыыһа буолар уонна тохтотуллуохтаах диэн санааҕа кэлэр.