cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
AK-47
Култуура эйгэтигэр
Тымныы сэрии устата, Сүбэ Унията уонна Кытай Дьон Республиката AK-47'ни уонна кини оҥоруутун технологияларын про-коммунист дойдуларга уонна бөлөхтөргө (холобур, Никарагуа Сандинистарыгар уонна Вьеткоҥҥа) көмө быhыытынан элбэх ахсааннаахтык экспортаабыттара. Ол түмүгүнэн, AK'ны 55 ил армиялара уонна элбэх сэрии бөлөхтөрө сэбилэниилэригэр ылыммыттара. Бу сэрии саадаҕа кэлбит сирдэригэр киэҥ тарҕаныытыттан ураты, култуура өттүнэн улахан дьайыыны оҥорбута. Араас дойдулар уонна бөлөхтөр дьаралыктара уонна бэлиэлэрэ буолбута, ол ахсааннарыгар киирэллэр Мозамбик, Зимбабуэ, Илин Тимор, Буркина Фасо (өрөбөлүүссүйэ кэмигэр), Хезболла уонна Иран Ислам Өрөбөлүүссүйэтин Харабылларын Корпуhа. Сорох Африка дойдуларыгар саҥа төрөөбүт уол оҕону "Калаш" ("Калашников" диэни кылгатыы) диэн ааттыыллар.
Видео оонньууларга
AK элбэх видео оонньууларга баар. Сүрүннээн 3D шутердарга. Сорох холобурдар:
Бэс ыйын 5
Бэс ыйын 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 156-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 157-c күнэ). Сыл бүтүө 209 күн баар.
Аар Айыы Тойон
Аар Айыы Тойон
Эбэ сууругун курдук тохтоло суох устар Кэм утумнара харыыта суох хатылана тураллар. Олох уёскуу- уёдуйэ, сайда- салҕана турар. Ону барытын кёрён- истэн дьаhайааччынан уонна сири- халлааны, Орто дойду хамныыр харатын, кынаттаах кётёрун, устар балыктарын, ону таhынан уёну- курдьэҕэни, уёну- кёйууру айааччы- уёскэтээччи ууТ-ТААС ОЛБОХТООХ ууС- ААС БЭЙЭЛЭЭХ ААР АЙЫЫ ТОЙОН буолар. Кини уруц Айыы Тойон, уруц Аар Тойон, Айыы Хаан диэн ааттарынан биллэр.
Аар Айыы Тойон 44 АЙЫЫ ТуС- БАС ДЬОНО арыалдьыттаах.
Айыы аймаҕа УРАhАҕА уматар ААЛ УОТА Айыы итэҕэлин биир сурун олоҕо.
.ng
.ng диэн Нигерия үрдүк таhымнаах ил домена.
Чечебутов Дмитрий Павлович
Чечебутов Дмитрий Павлович - Хатылы орто оскуолатын "Көһөрүллүү" түмэлин салайааччыта, РФ үтүөлээх учуутала.
"Көһөрүллүү" түмэл Аҕа дойду сэриитин сылларыгар Чурапчы холкуостарын хоту күүс өттүнэн көһөрүүгэ аналлаах.
Чарин Иосиф Иосифович
Чарин Иосиф Иосифович (1921—1983) — педагогика билимнэрин кандидата, үөрэх инспектора.
Олоҕун олуктара
1921 сыллаахха төрөөбүт.
Сигэлэр
Yөрэх инспектора И. И. Чарин / Хомуйан онордо В. И. Чарина. — Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 2001 — 94 с.
Дьяконова Юлия Назаровна
200px|thumb|right|Дьяконова Юлия Назаровна Дьяконова Юлия Назаровна (17.07.1953—30.07.1986) — саха уоһун номоҕун, остуоруйатын чинчийбит учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Орхус
Орхус (Aarhus, урут Århus [1948–2011]) — Данияга иккис самаайан улахан куоратынан ааттанар. Ютландия (Jylland, Jutland) полуостров илинни биэоэгэр Орхус-Бугт (Aarhus Bugt, Bay of Aarhus эбэтэр ) хомотугар турар.
Дьяконова Юлия Назаровна
Олоҕун олуктара
Ю. Н. Дьяконова фольклор, чуолаан остуоруйа эйгэтигэр, тутаах идэлээх үлэһит этэ. Студенныыр сылларын кэмиттэн диалектология уонна фольклор экспедицияларыгар, Өлүөнэ өрүс орто сүнньүнэн, Индигир уонна Халыма өрүстэр кытыыларынан олорор нууччалар сэлиэнньэлэринэн, кыттыбыта; Тува уонна Алтай, Красноярскай кыраайынан фольклор уонна этнография экспедицияларыгар кыттыһан Сибиир омуктарын фольклордарын хомуйбута. «Фольклор Русского Устья» (Л., 1986) кинигэни бэчээккэ бэлэмнээһиҥҥэ үлэлэспит.
Орхус
Нэһилиэнньэ — 310 956 жителей (2011).
Дьяконова Юлия Назаровна
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалар
Ю. Н. Дьяконова туһунан
Мухоплева С. Д. «Остуоруйа» о Бабе-Яге и Иване-Царевиче: Ю. Н. Дьяконовой «Якутская сказка: русско?якутские взаимосвязи»] //  Соц. Якутия —  1991 — 16 янв.
Орхус
Орхус диэн Орхус университета салалтата.
Яндекс
Yandex (Я́ндекс) (nasdaq: YNDX) Россия айти хампаанньата, Россия иһигэр баар саамай улахан көрдүүр ситимин тутар. Интернекка көрдөөбүттэртэн 64% дьоно Яндексы туттубуттар. ) уонна ону тэҥэ атын интернет сервистары сайдатар. 2011 сыллаахха Яндекс сир үрдүгэр 5ис саамай улахан интернекка көрдүүр ситиминэн биллэр.
Яндекс страницата Россияҕа саамай популярная страницанан буолар.. Яндексынан 56 мөлүйүөнтэн тахса дьон туттар. Россияны тэҥэ атын ырыынактарга үлэлиир/: Беларусьга, Казахстаҥҥа, Украинаҕа уонна Турцияҕа
Историята
Хампааньа историята 1990 сыллаахха саҕаламмыта, Аркадий Волож уонна Аркадий Борковский "Аркадия" диэн хампаанньаны төрүттээбиитэр, онно МС-ДОС операционнай системаҕа патеннары уонна табаардары классификацияллыр программаны таһаарбыттар. Ол программалара нуучча тылын морфологиятан сатаан өйдүүр эбит. 1993 сыллаахха Комптек диэн ааттаах Волож арыйбыт хампаанньа подразделенията буолбут. 1993-1996 сылларга нучча тылыгар классическай литература уонна Библия иһинэн көрдүүрү салҕыы сэмэлээбиттэр.
1993 сыллахха Аркадий Волож уонна Илья Сегалович Яндекс диэн көрдүүргэ аналлаах саҥа тылы айбыттар. Бастаан "Yet Another iNDEXer". ааҥылыйскайтан тылбаастаатахха "Өссө да атын индекс оҥороччу".
Поисковик 1997 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр үлэтин саҕалаабыт. Ол сылга Яндекс Софтуул выставкаҕа кэпсэтиллэр.Бастаан интернет көрдүүр Комптек хампаанньа сэмэлэнэр эбит. 2000 сыллахха Аркадий Волож хампаанньалары холбообут.
Яндекс барыһа рекламаттан кэлэр. 1998 сыллахха конекстнай рекламаны көрдүүрүгэр көрдөрөр буолбут. 2001 сыллаахха реклама ситимин - Яндекс.Директ аһыллыбыт. 2004 сыллаахха реклаама атыыта 17 мөл. дуолларга дылы үүммүт.
2005 сыл балаҕан ыйыгар Яндекс үлэтин Украинаҕа саҕалаабыт.
2007 сыл кулуу тутарыгар МойКруг специализированнай социальнай ситими атыыласпыт.
2001 сыл ыам ыйыгар NASDAQ фондовай биржатыгар IPOнан тахсан $1.3 миллиарды барыстаабыт. 2004 сылга Google хампаанньа IPOга тахсыбытын кэннэ бу саамай элбэх харчыны барыстаабыт.
Эдьигээн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Эдьигээн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Робокоп 1987
Робокоп (Робот полицейскай), Американскай культовай киинэ, 1987 сылаахха Аан Дойдуга дьонугар кинотеатрдарга тахсыбыта. Саха Сиригэр ол саҕанааҕы видик баарыгар кассета5а тар5анар. Бастакы НТВ диэн канаалга эфирга тахсар.
Ремейк
2012 сыллаахха ремейк уhуллар. 2014 сыллаахха тахсар Робокоп 2014
Таҥара үөрэҕэ-сахалар үөрэхтэрэ
Сахалар таҥара туһунан олус былыргы кэмнэртэн ыла билиилээхтэр. Сахалар таҥараҕа сүгүрүйэллэрин сурукка Я.Линденау 1742 сыллаахха киллэрбит. Таҥара туһунан былыргы этиигэ “Былыттаах таҥараҕа быктарбакка, халлааннаах таҥараҕа харахтаппакка” диэн этии киирсэр. Бу этии тугу эрэ кистээн, атын дьоҥҥо биллэрбэккэ оҥорууну биллэрэрин тэҥэ оҕону иитии хайдах барыахтааҕын быһаарар. Былыр сахалар оҕолорун “Хара харахтаахха көрдөрбөккө” эрэ иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ.
Олус былыргы кэмнэргэ Сибииргэ “тенгрианство” диэн өй-санаа үөрэҕэ баар эбитин туһунан элбэхтик суруйаллар. “Тенгрианство” диэн тыл сахалыы таҥара диэн тылтан үөскээбитин дорҕооннорун сөп түбэһиилэрэ бигэргэтэрин тэҥэ, сахалар киһи буолуу үөрэхтэрэ оҕо улахан киһини үтүктэн үөрэнэриттэн тутулуктааҕа таҥара үөрэҕин төрүттээбит. Таҥара диэн сахалыы тылы тупсара сатаан, нууччалыыга кубулутан “тенгрианство” диэн ааттаабыттар.
Сахалар өй-санаа үөрэхтэрин чинчийии былыргы сахалар билиилэрэ, этиилэрэ таҥара үөрэҕиттэн төрүттээхтэрин бигэргэтэллэр. Ол курдук киһи диэн киһини бэлиэтиир тыл өй-санаа сайдыытын, тупсуутун бэлиэтиирин уонна иккис өрүтэ сүөһү диэн, өй-санаа ситэ тиийбэтин биллэрэрин олус былыргы кэмнэргэ арыйан тылларыгар киллэрэннэр туһаммыттар. Бу тыллар киһи өйө-санаата сүөһү таһымыттан сайдан, тупсан киһи буолууну ситиспитин биллэрэллэр.
Киһи өйүн-санаатын төрүттэрин быһаарыы таҥара үөрэҕин үөскэтэр. Сахаларга киһи буолуу диэн этии оҕо улаатан өйө-санаата ситэн тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэниитэ, киһи курдук быһыыланыыта ааттанар. Бу үөрэх сахалар таҥараларын үөрэҕин төрүтэ буоларын киһи уонна сүөһү диэн өй-санаа сайдыытын быһаарар тыллар бааллара бигэргэтэр.
Нууччалар православнай таҥараларын бэйэлэрэ “бог” диэн ааттыыллар, “бог” үөрэҕэ диэн тарҕаталлар. Таҥара үөрэҕин сахалар нууччалартан ылыммыттара эбитэ буоллар өй-санаа үөрэҕин “бог үөрэҕэ” диэн ааттаабыт буолуо этилэр. Ону баара сахалар бэйэлэрин таҥараларын үөрэхтэрэ баһыйан таҥара диэн нууччалар үөрэхтэрин кытта холбуу ааттаабыттар. Ол барыта хайа баҕарар итэҕэл оҕону иитии, үөрэтии хайысхатын тутуһар өрүттэрэ хайа баҕарар омуктарга биир хайысхалаахтарыттан, өйдөбүллээхтэриттэн биирдик таҥара диэн ааттаммыттар.
Өй-санаа үөрэҕэ таҥара диэн ааттаммыт. Нууччалар аан бастаан кэлиилэригэр өй-санаа үөрэхтэрин сахаларга тарҕаталларыгар “бог” диэн ааттаан диэн этэ, үөрэтэ сатаабыттара биллэр. Ол курдук саха киһитэ Буох Диэхсин диэн ааттаах киһи баара сурукка киирбит. Кини элбэхтэ “буох диэҥ” диэн этэ сатаабытын иһин бэйэтигэр хос аат оҥорон иҥэрэн биэрбиттэрэ сурукка киирбит.
Ээбиллэ
300px|thumb|right|Ээбиллэ Ээбиллэ эбэтэр ээмиллэ (морянка, ) - атыыра уһун хоройо сылдьар кутурук куорсуннаах орто кус. Атыырын да, тыһытын да өҥө кыһын, сайын, сүүлэр кэмин бүтүүтэ уонна улаата илигинэ тус-туспа буолар.
Хоту саамай тарҕаммыт кустартан биирдэстэрэ. Холобура Хотугу Европа уонна Таймыыр арҕаа өттүнэн сыл аайы 3,8—4,3 мөл. көтөр уйаланар дииллэр. Үөрдүүр. Олоҕун улахан аҥаарын байҕалга атаарар. Туундараҕа көлүйэлэргэ, куталарга, үрэхтэргэ, байҕал кытылыгар уонна арыыларга уйаланар. Байҕалга кыстыыр, кытылга улахан тыал түстэҕинэ эрэ тахсар. Үчүгэйдик умсар, аһын уу түгэҕиттэн булар. уу харамайдарынан аһылыктанар, ардыгар балыгы сиир. Бултанар.
Таҥара үөрэҕэ-сахалар үөрэхтэрэ
Таҥара үөрэҕэ диэн сахалар төрүт үөрэхтэрэ. Оҕо өйүн-санаатын үгэстэри үөскэтэн сайыннарар, киһи быһыылаах буолууга иитэр үөрэх таҥара үөрэҕэ буолар.
Таҥ, таҥар, таҥара диэн тыллар сахалар төрүт тыллара. Өй-санаа үөрэҕэр үгэстэр тус-туспа сылдьаллара дакаастанар. Өй-санаа мунньуллар, таҥыллар, эбиллэр диэн этиллэрэ таҥара үөрэҕин үөскэппит уонна өй-санаа мунньулларыгар, таҥылларыгар сөп түбэһэр. Таҥара үөрэҕин сүрүн тутаах салаатынан киһи буолуу үөрэҕэ буолар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн иитиллэн, улахан киһини үтүктэн үөрэнэн, үчүгэй үгэстэри үөскэтинэн өйө-санаата сайыннаҕына, сыыһа-халты туттубат буола үөрэннэҕинэ, киһи буолууну ситистэҕинэ эрэ киһи быһыылаахтык олоҕун олороро табылларын таҥара үөрэҕэ биллэрэр.
Киһи буолуу үөрэҕэ сахалар төрүт үөрэхтэрэ. Бу үөрэх уратыта киһи уонна сүөһү диэн тылларга иҥэн сылдьара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиинэн быһаарыллар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн иитиллэн, үөрэнэн киһи буолууну баһылыыра кыаллар. Өйө-санаата кыра эрдэҕинэ сүөһү таһымыттан киһи буолууга тиийэ сайдар, тупсар.
Киһи буолууну кыайан ситиспэтэх киһи курдуктар сүөһү диэн ааттаналлар. Өйдөрө-санаалара киһи өйүгэр-санаатыгар ханан эрэ тиийбэттэрин, сыыһа-халты туттуналлара элбэҕин биллэрэллэр. Итирбит киһи сүөһү курдук буолар, быстахтык быһыыланар, өйө-санаата киһи таһымыгар тиийбэт буолан ылар.
Таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо олус туһалаах, үчүгэй үгэстэри үөскэтэн, өйү-санааны дьаарыстаан, үчүгэй санаалары элбэтэн биэриигэ туһалаах. Куһаҕан санаалары умнууну, ыраастаныыны уонна өйө-санаата үчүгэй санааларынан туоларын ситиһиини хас биирдии киһи туһанар. Үчүгэй үгэстэрдээх киһи үчүгэй быһыылары оҥороро элбиирин таҥара үөрэҕэ ситиһэр.
Таҥара диэн үгэс буолбут өй-санаа буолар. Үтүөҕэ ыҥырар баҕа санааны үгэс оҥостуннахха таҥаралаах дьон буолуллар. Хас биирдии төрөппүт оҕото бэрээдэктээх, үчүгэй киһи буола улаатыан баҕара саныырыттан үгүгэй үгэстэри иҥэрэ сатыыра таҥара үөрэҕэр киирсэр.
Таҥара үөрэҕэ диэн сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ буолар уонна төрөппүттэр бэйэлэрэ да билбэттэринэн, тугу барытын мин оҥорорум курдук оҥор диэн бэйэлэрин үтүгүннэрэн, батыһыннаран оҕолорун иитиигэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиигэ туһана сылдьаллар. (1,15).
.ni
.ni диэн Никарагуа үрдүк таhымнаах ил домена.
Иэн
Ханнык баҕарар геометрическай фигура иэнин мээрэйдээһин диэн — иэнэ мээрэйдэнэр фигураҕа хас квадратнай единица баарын булуу буолар. Геометрическай фигуралар иэннэрин мээрэйдииргэ ити фигуралары тэҥнээн көрөр туспа мээрэйдэр баар буолуохтаахтар. Оннук мээрэйдэринэн метргэ дуу, дециметргэ дуу, сантиметрга дуу, миллиметрга дуу тэҥ өрүттээх квадраттар буолаллар. Улахан иэннэри мээрэйдииргэ километрга тэҥ өрүттээх квадрат мээрэй буолуон сөп. Ханнык эмэ уста единицата өрүттээх квадрат квадратнай единица диэн ааттанар. Онон квадратнай метр, квадратнaй сантиметр, квадратнай километр о. д. а. диэн единицалар бааллар, ол мээрэй единицата буолар квадрат өрүтүн метринэн дуу, сантиметрынан дуу, километрынан дуу мээрэйдииртэн тутулуктаах.
Палетка
Ханнык эмэ фигура иэнин адьас туочунандык мээрэйдиир наадата суох эбэтэр иэнэ мээрэйдэнэр фигура кытыыта токур линиянан чэрчилэммит буоллаҕына, кини иэнин мээрэйдээһиҥҥэ палетка диэн оһуобай прибор туттуллар. Палетка — масштабтаах квадратнай сетка. Кини квадратын өрүтэ хайа талбыт, холобур 1 см, өрүттээх буолуон сөп. Палетканы курдары көстөр пластинкаттан оҥороллор. Бу пластинка мээрэйдэнэр фигура үрдүгэр саба ууруллар. Бастаан бэриллибит фигура иһигэр сытар бүтүн квадраттары ааҕыллар. Онтон фигура контура быһа охсон ааһар квадраттарын ааҕыллар. Ситэтэ суох квадраттар биир квадрат аҥарынан ааҕыллаллар. Онон иэнэ мээрэйдэнэр фигураҕа барыта хас квадрат баарын суоттаан таһаарыллар. Палетка көмөтүнэн иэннэри ити курдук мээрэйдээһин туочунайа суох, сылаалаах. Ол иһин практикаҕа иэннэри ордук туочунайдык булар тупсаҕай ньымалар туттуллаллар. Ол ньымалар кэрчиктэр усталарын сатаан мээрэйдээһиҥҥэ уонна туспа формулалары туһаныыга олохтоноллор.
Көнө-муннук иэнэ
Көнө-муннук олоҕор уонна үрдүгэр биирдии сантиметрдаах кэрчиктэри бэлиэтиэҕиҥ уонна бэлиэтэммит точкалартан көнө-муннук өрүттэригэр параллельнай буолар гына көнөлөрдө ыытыаҕыҥ. Оччоҕо көнө-муннук квадраттар сеткаларынан (палетканан сабар курдук) сабыллар. Маннык палекткаҕа хас квадрат киирэрин, о.э. көнө-муннук иэнин буларга кини олоҕун устатын көрдөрөр чыыһыланы көнө-муннук үрдүгүн көрдөрөр чыыһылаҕа төгүллүөххэ наада. Кылгастык бу курдук этиллэр: көнө-муннук иэнэ кини олоҕо үрдүгэр төгүллэммит үөскэмигэр тэҥ.
Дрейтон Билл
Билл Дрейтон (1943 сыллаахха АХШ Нью-Йорк куоратыгар төрөөбµт) – түмэт урбаанныта уонна менеджер, “Ашока: уопсастыбаҕа инновацияны” диэн аан дойду үрдүнэн түмэт урбаанынан дьарыктанар кэмиэрчэскэйэ суох пуонда төрүттээччитэ уонна бэрэссэдээтэлэ. Итини таһынан Дрейтор “Күөхтэр уопсастыбалара” (аанг. Community Greens) уонна “Ашока: Ыччат уопсастыбатыгар инновацияны” (аанг. Ashoka: Innovators for the Public Youth Venture) тэрилтэлэр бэрэссэдээтэллэрэ.
2005 сыллаахха Дрейтоны U.S. News & World Report сурунаал “Эмиэрикэ 25 бастыҥ лиидэрэ” диэн испииһэккэ киллэрэн турар. Кини үгүс элбэх наҕыраада, бочуоттаах аат хаһаайына.
Билл Дрейтон аан дойдуга түмэт урбаана диэн тиэрмини аан бастакынан киллэрбит уонна ол аат тарҕаныытыгар улахан кылааты киллэрбит киһи быһыытынан сыаналанар.
Дрейтон түмэт урбаан туһунан маннык диир: ''“Түмэт урбаанньыттар дьоҥҥо аҥаардас балыгы биэрэн уонна хайдах балыктыырга үөрэтэн баран уоскуйан, сүтэн-симэлийэн хаалбаттар. Кинилэр балык бырамыысыланнаһыгар улахан өрөбөлүүссµйэни оҥорон эрэ баран биирдэ уоскуйуохтара”''.
Биография Уильям Дрейтон 1943 сыллаахха Нью-Йорк куоракка төрөөбүт. Кини ийэтэ Австралияттан кэлбит эмигрант дьахтар, оттон аҕата – АХШ төрүт олохтооҕо этэ.
Дрейтон Андовердааҕы Филлипс акадьыамыйатыгар үөрэммитэ. Ол кэннэ Гарвардка үөрэххэ киирэн, 1965 сыллаахха, бакалавр истиэпэнин ылбыта. 1967 сыллаахха кини Оксфорд Баллиол-колледжыгар магистр истиэпэнин ылбыта. Ол кэннэ 1970 сыллаахха Йель быраапка оскуолатыгар билим дуоктарын аатын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
Ити курдук үөрэҕин бүтэрэн баран Билл Дрейтон McKinsey & Company диэн норуоттар икки ардыларынааҕы консалтинг тэрилтэтигэр киирэн уонча сыл үлэлээбитэ.
Картер бэрэсидьиэнни олордоҕуна (1977-1981 сс.) Дрейтон АХШ тулалыыр эйгэни харыстааһыҥҥа ааҕыныстыбатыгар дьаһабыл көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбитэ. Онно сылдьан кини тулалыыр эйгэҕэ быраҕыллар “куһаҕан эттиктэри кээмэйдээн атыылыырга” диэн этиини көҕүлээн киллэртэбитэ.
Итини таһынан Билл Дрейтон ыҥырыынан тиийэн Гарвард уонна Стэнфорд үнүбэрсиэттэригэр үлэлээбитэ.
Онтон бэс ыйын 3 кµнµгэр 1980 сыллаахха Дрейтон “Ашока: Уопсастыбаҕа инновацияны” (аанг. Ashoka: Innovators for the Public) диэн кэмиэрчэскэйэ суох пуонданы тэрийбитэ уонна биир бастакынан түмэт урбаанньыттарыгар үбүнэн-аһынан көмөлөһөн киирэн барбыта.
Киһиргэтии
Киһиргэтии диэн оҕону, киһини сыыһа-халты туттунууга үтүрүйүү буолар.
Тыл суолтатын сатаан туһаныыга олоҕурбут үгэс сахаларга баар. Ол үгэс тугу да «Быһа этимэ» диэн кынаттаах этиигэ олоҕурар. Бу этии киһи киһиргэс буолуутуттан тугу да ситэ сыаналаабата үөскээн тахсарыгар олоҕурар. Эдэр эрдэххэ олоҕу ситэ билбэттэн, куһаҕаны эбэтэр үчүгэйи ситэ араарбаттан быстах суолга киһиргэнэн, быһа этинэн кэбиһии үөскүөн сөп.
Быһа этинии киһиргээһинтэн эбэтэр ситэ билбэттэн, тиэтэйииттэн үөскээн тахсар өйдөбүл. Дэбдэйэн, чабыланан тугу эрэ, барыны мин кыайабын, хотобун диэн санаа киириититтэн, уруттаан улаханнык этиниини «Быһа этинии» диэн ааттыыллар. Киһиргэс буолуу хаһан эмэ син биир быһа этиниигэ тириэрдэр.
Атын киһини аһара хайҕааһын, олус киһиргэтии «Быһа этии» буолар. Аһара хайҕааһын киһиэхэ киһиргиир санааны үөскэтэн, аһара бара сылдьар киһиэхэ кубулутарыттан итинник ураты өйдөбүллэнэр.
Үгүс төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн киһиргэтэ үөрэтэллэр. «Мин оҕом олус үчүгэй», «Мин оҕом, кыайар буоллаҕа» диэн этии киһиргэтиигэ тэҥнэнэр. Киһиргэс буолан хаалбыт киһиттэн киһилии киһи тахсара аһара уустук. Куруук аһара бара сылдьарыттан үчүгэйи куһаҕаҥҥа кубулутара элбиир. Аны тугу эмэ бэйэтэ оҥороору гыннаҕына хайгыы, дэбдэтэн биэрэ сылдьыы наада буолар. Киһиргэтэ сырыттахха киһи көтүмэх, барытын үрдүнэн-аннынан оҥоро охсон хайҕабыл ыла охсор санааланар. Киһиргэтэн үөрэтиллибит киһи аанньа ахтан үөрэммэт, тугу үөрэппитэ үксэ үрдүттэн буолар уратылаах.
Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Кириэстээх нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кириэстээх.
Киһиргэтии
Боччумнаан, ымпыктаан-чымпыктаан үөрэнии билии дириҥник иҥэригэр тириэрдэр. Ылынан үөрэнии, үөрэх эрэйдээхтик да киирбитин иһин, хаһан да умнуллубат гына иҥэринэн уратыланар.
Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Улуус кииниттэн 95 км арҕаа диэкки Бүлүү суолунан. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 028 киһи (2007 сыл).
Горнай улууһун өрөгөйүн ырыата
«Туругур, мин дойдум, Куорунай» — Горнай улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.
2003 сыллаахха сэтинньи 27 күнүгэр Горнай улууһун Мунньаҕын 123 №-дээх «Об утверждении текста и музыки Гимна Муниципального образования „Горный улус (район)“ PC(Я)» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Ырыа ааптардара
Ырыа тылын В. И. Николаев суруйбут, музыкатын — Н. И. Осипов.
Киһиргэтии
Кыра оҕону киһиргэтии, эккэлэтэ үөрэтии ордук куһаҕан содуллаах. Оҕолоро кинилэри ахтарын, сөбүлүүрүн бэлиэтээн көрдөрөөрү «Оҕом сайыһар ээ» диэн аны сайыһарын киһиргэтэн кэбиһэллэр. Оҕолоро сайыһара ордук эбиллэн, ытаан-хайаан аһара баран хаалар. Кыратык да дөлбү түспүт оҕону «Оҕом буорайда» диэн этэри кытта тэҥҥэ ытаан тоҕо барара ити этии табатын бигэргэтэр.
Оҕону иитиигэ ордук куһаҕан быһыынан «Оҕом охсуолуур, тэбиэлиир» диэн бэлиэтээн киһиргэтии буолар. Ол тэптэрэн биэрииттэн оҕо тугу, кими, хаһан охсуолуура ордугун быһааран билбэт буоларга үөрэнэр. Киһи киһиэхэ сыһыаныгар урут сутуруга тиийэ сылдьар киһиэхэ кубулуйар кутталланар.
Хайҕааһын диэн үчүгэйи сөбүн көрөн бэлиэтээһин аата. Хайҕабылы сатаан тулуйарга эмиэ тулуурдаах буолуу наада. Аһара баран хайҕааһын киһиргэтии диэн ааттанар. «Киһиргэс киһи» диэн бэлиэтээһин ыйаммыт киһитэ элбэх уу-хаар кэпсээннээх, халы-мааргы соҕус майгылаах, мин да мин дэммит, кыраҕа, кыайарыгар урут түһэ сылдьар киһи буолар.
«Дэбдэҥ» диэн арыычча киһиргэскэ тиийбэт эрээри сотору-сотору буолан ылыталыыр хайҕаныыны уйбатын бэлиэтэ. Кыра да хайҕааһынтан өрө эккирээн туран кэлэр киһини «Эмиэ дэбдэҥнээн эрэр»,- диэн этэн тохтото түһэн, туормастыы, уоскута сатыыллар.
Ханнык баҕарар оҕо хайҕанарын аһара сөбүлүүр. Мэниктиир оҕону киһиргэтэн «Герой киһи» диэн хайҕаан биэрдэххэ аһара баран мэниктээччи. Хайҕаан, киһиргэтэн биэрии сөптөөх кээмэйдээх буолуохтааҕа, аһара барбата, оҕо майгыныттан тутулуктааҕа наада. Оҕону куруук хайҕаан биэрэ үөрэттэххэ, аны хайҕабыла суох тугу да оҥорбот буолан хаалар уратылаах. Хайҕалга үөрэнии сотору-сотору тэптэрэн, киһиргэтэн биэриигэ наадыйарыгар тириэрдэр.
Киһиргээһин диэн куһаҕан кэмэлдьигэ киирсэрин бэлиэтиир этиинэн: «Хантайан туран силлээмэ, хараххар түһүөҕэ» диэн баара буолар. Киһиргэс киһи бэйэтин кэпсэнэригэр хантаарыҥныыр уратытын билэн арыычча бэттэх, дьон диэки көнөтүк туттан көһүннүн диэн саха дьоно сэрэтэн этиилэрэ итинник.
Ыт оҕотун «Чээн» диэн киһиргэттэххэ букатын өйө көтүөр диэри үөрэр, эккэлээ да эккэлээ, ойуоххалаа да ойуоххалаа, кутуругун сыыһын салыбытат да салыбырат буолар, өйүн-санаатын туома букатын да көтөр. Кыра оҕону эмиэ киһиргэттэххэ, аһара бара сылдьара соҕотохто эбиллэр.
Элбэх үлэһит оҕолору ииппит төрөппүттэр оҕону үөрэтиигэ аһара хайҕааһын, киһиргэтии олус буортулааҕын бэлиэтииллэр. Киһиргии үөрэммит оҕо улааттаҕына даҕаны киһиргэтэ сылдьыыга наадыйар. Олоххо көрсөр уустуктарга кыайан сөптөөх быһаарыыны кыайан булуммат киһи буола улаатар. Ким эрэ киһиргэтэрин кэтэһэн ордук түргэнник биллэ-көстө сатааһын, эмискэ байа-тайа охсуу диэки охтон хааларыттан быстах суолга киирэн биэрэрэ элбиир.
Саха дьоно «Оҕонон оонньоомо» диэн кытаанах этиилээхтэр. Бу этиини биир эмэ оҕолоох ыаллар букатын умнан кэбистилэр. Оҕолорун маанытык таҥыннара-таҥыннара, киһиргэтэ-киһиргэтэ, бары үчүгэйин барытын көрдөттөрө оонньууллар. Биир оҕолорун бэйэлэрин саататарга анаан оонньуур оҕо оҥостоллор. Оҕо сотору улаатан бэйэлэрин курдук улахан киһи буолан тахсыа, туспа ыалы үөскэтиэ диэн санаа хата мааны төрөппүттэрбитигэр киирбэт. Оонньуур оҕо кими эмэ саататаары араас дьээбэни булан оҥорорго бэрт буола улаатар.
Киһиргэс буола иитиллибит киһи арыгыһыт буолар куттала улахан. Арыгы иһиитэ өйү-санааны дэбдэҥнэтэн, дьалкытан киһиргииргэ олук буолар. Арыгы иһэн холуочуйуу кэнниттэн киһиргээһин ордук табылларынан арыгы иһиитэ элбиир. Арыгыны элбэҕи иһии сыыйа-баайа арыгыһыт буолууга тириэрдэр.
Оҕо боччумнаах, бэйэтин билинэр, дуоспуруннаах буола улаатарыгар төрөппүттэрэ кинини убаастаан, улаатан иһэр киһи, бэйэтэ ыал ийэтэ эбэтэр аҕата буолуо диэн олох кыра эрдэҕиттэн бэлэмнээн, оҕолорун ытыктаан сыһыаннаһаллара, киһиргэппэттэрэ олус наадалаах. (1,21).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Социалистыы Үлэ Дьоруойа
мини|справа|150px|[[«Сиэрпэ уонна Балта» мэтээл|«Сиэрпэ уонна Балта» көмүс мэтээл — Социалистыы Үлэ Дьоруойун атрибуута]] Социалистыы Үлэ Дьоруойа (Геро́й Социалисти́ческого Труда́) — Сэбиэскэй Сойууска 1938 сылтан 1991 сылга дылы баар буола сылдьыбыт ытык бэлиэтэ, үлэ иһин бэлиэтээһин саамай үрдүк көрүҥэ. Атын дойду граажданнарыгар иҥэриллибэт этэ.
Наҕараада устуоруйата
Социалистыы үлэ Дьоруойа аат ССРС Үрдүкү Сэбиэтэтин Президиумун уурааҕынан 1938 сыллаахха ахсынньы 27 күнүгэр олохтоммута. Бу инннинэ Үлэ Дьоруойа диэн сыбаанньа баар этэ.
Балаһыанньа маннык тыллардаах эбит «звание Героя Социалистического Труда присваивается лицам, которые своей особо выдающейся новаторской деятельностью в области промышленности, сельского хозяйства, транспорта, торговли, научных открытий и технических изобретений проявили исключительные заслуги перед Советским государством, содействовали подъёму народного хозяйства, науки, культуры, росту могуществ и славы СССР». Балаһыанньа быһыытынан Социалистыы Үлэ Дьоруойугар Ленин уордьана уонна ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун грааматата туттарыллаллар этэ.
Тыллаах чыычаахтар уустара
Тыллаах чыычаахтар уустара (Род Чечевицы, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 3 көрүҥ баар: Тыллаах чыычаах, Сибиир тыллаах чыычааҕа, Тыллаах улахан чыычаах.
Чурапчы улууhун гимназията
Макаров Степан Кузьмич аатынан Чурапчы гимназията — Чурапчыга баар улуус бүттүүнүттэн дьоҕурдаах оҕону сүүмэрдээн үэрэтэр оскуола. Гимназия директора — Посельскай Юрий Павлович.
Историята
Арыллыан иннинэ Чурапчы орто оскуолатыгар гимназическай кылаас быһыытынан олохтоммута. 1995 сыллаахха дьоҕурдаах оҕолору биир сиргэ мунньан дириҥэтэн үөрэтэр табыгастаах диэн санаатын туруорсан, гимназия бастакы директора Иустинова Альбина Степановна математическай уонна гуманитарнай кылаастарын арыйбыта. Саха Сирин президенын оскуолаларын ситимигэр киирэр.
1995 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Чурапчы улуустааҕы гимназията арыллыытын туһунан Саха Сирин үөрэҕин министиэристибэтин 61 № 01-06/506 уурааҕа тахсар. 1999 сылга техническай кылаас арыйыллар
2010 сыллаахха Саха Республикатын президенин уурааҕынан гимназия5а РСФСР уонна Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталын, Чурапчы улууhун бастакы бочуоттаах гражданинын, Саха Маресьевынан ааттаммыт С. К. Макаров аата иҥэриллибитэ.
Директордара
Гимназия директордарынан үлэлээбиттэрэ: 1995 - 2002 с.с. Иустинова Альбина Степановна - Саха Республикатын үөрэҕэриитин үтүөлээх үлэhитэ, Российскай Федерация үөрэҕэриитин туйгуна, Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина. 2002 - 2004 с.с. Тобохов Семен Владимирович - Саха Республикатын үөрэҕэриитин туйгуна. 2004 - 2008 с.с. Гуляев Василий Васильевич - Саха Республикатын үөрэҕэриитин туйгуна. 2008 - 2012 с.с. Манасытова Марианна Алексеевна - педагогическай билим хандьыдаата, Российскай Федерация норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Дети Саха - Азия международнай фонда стипендията. 2012 с. Посельскай Юрий Павлович - СР үөрэҕэриитин туйгуна.
Үөрэҕин профиллара
Билигин гимназия математическай, гуманитарнай уонна техническай направлениялардаах.
Күн бүгүн гимназияҕа дойду биир бастыҥ учууталлара үлэлииллэр, ол курдук:
Чинчийии үлэтэ
Оскуолаҕа хас сыл аайы бары «Билии — күүс» диэн үөрэнэччилэр конференциялара тэриллэр. Гимназия үөрэнэччилэрэ араас научно-практическай конференцияларга ситиһиилээхтик кытталлар.
Гимназияҕа атын тэрилтэлэр
Оскуола баазатыгар «Дьоҕур» республиканскай обществотын филиала үлэлиир. Ону тэҥэ гимназияҕа олоҕуран Чурапчы эдэр учууталларын бөлөҕө тэриллибитэ.
Linux
Linux (Linus (Torvalds) + Unix) диэн *nix операциялыыр системалар уустара. Linux иччитигэр олохтонор. FOSS оҥоhук ордук биллиилээх холобурдарыттан биирдэстэрэ. Төрүт кодун ким баҕар туттуон, уларытыан эбэтэр тарҕатыан сөп. Билигин Linux иччитэ элбэх элетроникаҕа туттуллар, холобур компьютерга операционнай системанан - GNU/Linux ubuntu, телефоҥҥа - android, SmartTV телевизога, маршрутизаторга
Linux иччитин 1991 с. Линус Торвальдс суруйбута. Система утилиталара уонна библиотекалара GNU операциялыыр систематтан ылыллыбыттара. Ол иhин система атыын аата GNU/Linux.
1990- с сыллар саҕаланыыларыгар тэриллибит салаа ресурсалара номнуо 2000- с сыллар саҥаларыгар компьютердар уонна сервердэр ситимнэрэ кэҥээн, көрүү- истии систиэмэтэ кэҥээн, сорох сирдэргэ персональнай компьютердарга эмиэ туһаныллыбыттара.
Орхус университета
Орхус университета (Aarhus Universitet) — Орхуска (Дания) биир бөдөҥ университета. 1928 сыллаахха олохтоммут.
Балаҕан ыйын 20
Балаҕан ыйын 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 263-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 264-c күнэ). Сыл бүтүө 102 күн баар.
Linux
Хас биирдии Linux систематтан волонтердары тардыы уонна атыылааһын олус суолталаах программнай кыахтардаах: холобур, 2008 сылга суоттааһын 9 млрд долларга тэҥнэһэр системаны оҥорорго 10,8 млрд долларга наадыйарын, оттон холбоһуктаах себестоимоһа 1,4 млрд долларга тэҥнэспитин, аҥардас 2008 сылга 315 мөл. долларга тиийэ улаатарын, холбуу үлэ 73 мөл. долларга тэҥнэспитин көрдөрбүттэрэ.тыһ. киһи-сааһа.
Орхус университета
Орхус университета аан дойду үрдүнэн 100 бастыҥ университеттарга киирсэр.
Linux
Семейство системы, включающих компонентов включающих программы ГNU, gcc, gcc, golbc, coutils и ряды других, сороҕор идентичность как GNU/Linux. Так как традиционные системы чако- то, под "Linux" обычно подразумываются чако- то; притом существует спорка о имении GNU/Linux. Linux - Linux-Linux-Linux Standa base, докумуоннар сорҕолоро стандарт быһыытынан регистрацияламмыт; ол гынан баран, система барыта сертификацияланар буолбатах, уопсайынан, Linux-система биир кэлим стандартнай комплект эбэтэр дьиэ кэргэҥҥэ киирэр формальнай усулуобуйа суох. Ол эрээри биирдиилээн Linux базатыгар олоҕуран кэккэ системалар бааллар эрээри, "GNU/Linux" программаттан көрөн, "Linux" диэбэттэр, чуолаан, мобильнай системалар уонна собуоттар бааллар.
Официальнай логотибынан уонна талисман Linux 1996 сыллаахха Ларри Юининг буолар. «Linux» атыы- эргиэн марката Айааччыга уонна сүрүн оҥорооччу ядра Линус Твальдс тиксэр. Онуоха проект ханнык да тэрилтэҕэ эбэтэр чааһынай дьоҥҥо тиксибэтэҕэ, кини сайдыытыгар кылаатын иһин тыһыынчанан тутулуга суох бэдэрээтчиттэр уонна компаниялар бииргэ үлэлииллэрин биир сүрүн инструменнарынан буолаллар. Linux сайдыытын уонна хаамыытын сүрүн сыалынан- соругунан туруорар кэккэ коммерческайа суох холбоһуктар бааллар-2007 сыллаахха The Linuux порядка. Linux-Linux-система тутаах ырыынага баар, олор 70 %- тан тахса (2017) Red Hat (IBM в 2019 году).
Робокоп 2014
Робокоп (Робот полицескай), 2014 сыллаахха тахсыбыт киинэ, аатырбыт культовай киинэ Робокоп 1987 салҕыыта буолар ремейк буккаастаах. Урукку курдук буолбакка, блү рэй форматка тахсар. Онтон урукку VHS форматка.
.nl
.nl диэн Недерланд үрдүк таhымнаах ил домена.
Дубровник
Муора порда, «Дубровник» норуоттар ыккардыларынааҕы аэропорт. Муора куруорда. Эргэ куорат муора тумулугар сыырга кириэппэс истиэнэлэринэн төгүрүктүнэн турар, XIV—XVIII үйэлэр таас дьиэлэриттэн турар, ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы наследиетыгар объектарыгар киирэр.
История
7 үйэҕэ олохтоммут. 1358 саҕалаан Рагуза диэн латыын ааттаах Дубровницкай республика киинэ. Хорват тыла сайдыбыт кииннэриттэн биирдэстэрэ уонна билигин сүппүт далматин тыла, «Славяннар Афиныта». 1808 Иллирия провинциятын биир куората. 1815 сылтан австриятааҕы Далмация королевствотын куората. 1918-1941 сылларга Югославияҕа, 1941 уонна 1943-45 Хорватия, 1941-43 Италия, 1945-91 эмиэ Югославия састаабтарыгар. 1991 сылтан тутулуга суох Хорватияҕа.
Климат
Климата субтропик, ыам ыйтан алтынньыга дылы сайыҥҥылыы ичигэс, куйаас кэм, кыһына сылаас. Сыллааҕы сөҥүү ортотунан — 1037 мм, сөҥүү муҥутаан сыл бүтүүтүгэр түһэр.
Архитектура
240px|мини|Эргэ куорат үөһээттэн Архитектура өртүгэр Дубровник икки аҥы хайдар — саҥа уонна эргэ. Эргэ куорат кириэппэс истиэнэтин иһигэр аныгы көрүҥүн XVII ү. туппут. Эргэ куорат орто үйэтинээҕи архитектура образеһа буолар. Саҥа куорат үксүн кэриэтэ XIX бүтүүтүгэр XX үйэ саҕаланыытыгар тутуллубут, иннэ гынан аныгы кыра этээстээх архитектура баһылаабыт.
Эргэ куоракка аан дойду сэҥээрэн көрөр "Былаас былдьаһыыта" (Игра престолов) сериал сорох чааһа уһуллар.
Хатылаев Иннокентий Михайлович
Хатылаев Иннокентий Михайлович (1928—1981) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
Олоҕун олуктара
1965—1981 сс. — Таатта улууһун Баайаҕа орто оскуолатын директора.
Аатын үйэтитии
Таатта улууһун Баайаҕа орто оскуолатыгар И. М. Хатылаев аата иҥэриллибит (1995)
Сигэлэр
[http://bayagasosh.narod.ru/ МОУ «Баягинская СОШ имени И. М. Хатылаева»]
Кыһыл оҕону көрүү
ОҔо
Күн сирин саңа кɵрбут кыһыл оҔо доруобай туруктаах улаатарын туһугар кэмин тутуһан аһатыы, таңаһын-сабын, туттуллар малы-салы ыраастык тутуу улахан суолталаах.
Ийэ
Ийэ о5отунаан төруур дьиэттэн тахсарыгар дьиэ сууйуллубут, салгылатыллыбыт буолуохтаах. ОҔо сытар ороно ыраас салгыннаах сырдык хоско туруохтаах. Манна элбэх мал-сал, тээбирин туруо суохтаах. Таңас-сап сууйар-сахсыйар, табах тардар, элбэх дьону мунньар сатаммат. Хоһу куңңэ хаста да салгылатар ордук. Саңа төрөөбут оҔо таңаһа: 15-20 чараас, 5-6 халын суу, 15 чараас уонна халың ырбаахы, чараас уонна истээх суорҔан, бырастыына. Таңаһы туттуох иннинэ сууйан өтүүктэниллиэхтээх. Бастакы күнүттэн ыла илиитин босхо сырытыннарар үчүгэй, оччоҔо кини илиитин хамсатан аралдьыйар. ОҔо ороно оһох, батарея, түннүк аттыгар туруо суохтаах.
Көрүү-харайыы
Орон икки өртүнэн аһа5ас буолара ордук. ОччоҔо ыраас салгын, сырдык оҔоҔо киирэр. ОҔо киинин бааһа бастакы икки нэдиэлэ устата оһор. Бу кэмңэ оҔону сууннарбаккын. Киинэ оһо илик оҔо таңаһа ыраас, өтүүктээх буолуохтаах. Бааһы дириңник хаһан ыраастыыр, хаҔылыыр сатаммат. Инфекция киириэн сөп. Өскөтүн сиигирэр, симэһиннирэр буоллаҔына булгуччу бырааска көрдөрүөхтээххин. ОҔо тэллэҔэ кытаанах, сыттыга чараас буолуохтаах. Бу уңуо5а көнөтук, сөпкө улаатарыгар туһалаах. ОҔо илиитин мыыланан сууйаллар, тыңыра5ын сотору-сотору кырыйар ордук. Итии дьиэҔэ оҔоҔо бэргэһэ кэтэрдиллибэт, дьиэ 20 кыраадыстан тымныы буоллаҔына эрэ кэтэрдиэххэ сөп. ОҔо сөптөөхтук сайдарыгар оонньуур улахан суолталаах. Тутарыгар-хабарыгар чэпчэки, тупсаҔай дьүһүннээх оонньуур ордук. ОҔо кулэрэ-уөрэрэ кини учугэйдик аһыырыгар, ыарыыга утарылаһарыгар улахан тирэх буолар. Онон оҔону бастакы күннүттэн саҔалаан кэми тутуһан аһатыы, сөптөөх имэрийии, гимнастика оңоруу, гигиена ирдэбилин тутуһуу кини чөл туруктаах, чэгиэн доруобуйалаах буоларыгар туһалаах.
Уораныкы
300px|thumb|right|Уораныкы Уораныкы (каменушка, ) — оччо улахана суох Саха сирин илин уонна соҕуруу хайалаах сирдэригэр үөскүүр сэдэх кус. Нууччалыы аата тааска чөкөллөн олоруттан тахсыбыт. Хайа үрэхтэринэн, ардыгар таас түгэхтээх күөллэргэ олохсуйар. Ыам ыйын эргэтигэр, бэс ыйын саҥатыгар кэлэр. Көһөрүгэр иккилии, аҕыйахтыы буолан үөрдүүр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сүбэринитиэтин Декларацията
Декларация ылыныллыбыт кэмин туһунан
1990 сыллаахха ССРС экэниэмикэтэ 1985 сыллаахтан ыытыллыбыт реформа түмүгэр улаханнык айгыраабыт кэмэ этэ. Рыночнай экэниэмикэҕэ барыынан сирэйдэнэн киин былаас үбү ыыппат буолбута. Онтон сылтаан өрөспүүбүлүкэ бөдөҥ тэрилтэлэрэ («Якутуголь», «Якутлес», «Якутгазпром», «Якутскэнерго», «Якутзолото», барыта 38 тэрилтэ) уруккуларын курдук плановай экэниэмикэҕэ үлэлиир кыахтара суох буолбута, моҥкуруут барар кутталга киирбиттэрэ, уонунан тыһыынча киһи үлэтэ суох хаалар кутталлара суоһаабыта. Тыа хаһаайыстыбата эмиэ үп-харчы ылара тохтообута, бэйэтин бородууксуйатын судаарыстыбаттан атын сиргэ атыылыыр кыаҕа суоҕа. Дойдуга үп-харчы сыаната түһэн табаары атастаһыы (бартер) үөдүйбүтэ.
Маннык ыарахан кэмҥэ экэниэмикэни быыһыыр, дьон олоҕун бүтэһиктээхтик алдьанарыттан көмүскэнэр туһунан дьаһаллар ылыныллаллара ирдэммитэ.
Декларация ис хоһооно
Декларация сүрүн ис хоһооно - өрөспүүбүлүкэ иһигэр кини бэйэтин сокуоннара баһыйалларын бигэргэтии.
Декларация суолтата
Ханнык баҕарар бөдөҥ дөкүмүөн курдук Декларация суолтата киэҥ уонна дириҥ. Кини ол саҕанааҕы экэниэмикэ айгырааһыныттан Саха Сирин дьонун-сэргэтин быыһыыр эрэ суолтатынан муҥурдаммат.
.no
.no диэн Норвегия үрдүк таhымнаах ил домена.
VISA
Visa Inc. — америкаттааҕы хампаанньа, төлөөһүн систематын өҥөлөрүн оҥорор.
Кембридж университета
Кембридж университета (University of Cambridge, Universitas Cantabrigiensis) — Великобритания университета, аан дойдуга саамой бөдөҥ уонна кырдьаҕас университеттартан биирдэстэрэ (Оксфордскай университет кэнниттэн иккис).
.np
.np диэн Непал үрдүк таhымнаах ил домена.
Тойон ымыылар уустара
Тойон ымыылар уустара (Род Щуры, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Тойон ымыы.
Ииндийэ
Ииндийэ сорумдьу Ииндийэ Өрөспүүбүлүкэтэ (भारत गणराज्य Bhārat Gaṇarājya; Republic of India) диэн Соҕуруу Азия дойдута. Аан дойду үрдүнэн сирин иэнинэн 7-ис миэстэҕэ, дьонун ахсаанынан 2-с. Индияттан соҕуруу Индия океана, арҕаа Араб байҕала уонна илин Бенгал хомото бааллар. Арҕаа Пакистанныын, хотугулуу-илин Кытайдыын, Непаллыын уонна Бутанныын, илин Баҥладештыын уонна Мьянмардыын кэккэлэhэр. Индияттан Сри Ланка, Мальдивтар уонна Индонезия чугастар.
Индия субконтиненыгар Инд хочотун цивилизацията үөскээбитэ, былыр былыргыттан атыы суоллара уонна улахан империялар бааллара. Ол иhин бу регион харчы уонна культура өттүнэн куруук баай этэ. Аан дойду түөрт сүрүн религиялара Индияттан төрүттээхтэр: Индуизм, Буддизм, Дьайнизм уонна Сикхизм. Кэлин Зороастризм, Иудаизм, Христианизм уонна Ислам тарҕаммыттара уонна олохтоох культураны байыппыттара. 19 ү. ортотугар Индия Британия Империятын колонията буолбута. 1947 с. көҥүл дойду буолбута.
Индия экономиката аан дойдуга биржаларын ырыынактарын көрдөрүүлэринэн уон иккис уонна атыылаhааччыларын кыаҕынан төрдүс миэстэлэргэ турар. Дойду дьаhалтата сөптөөх реформалары ыытан Индия экономиката үүнүүтүнэн-сайдыытынан аан дойдуга иккис миэстэҕэ тахсыбыта, онуоха, онто олохтоох дьон улахан дьадайыытыттан, үөрэҕэ суох буолуутуттан уонна аччыктааhыныттан сылтаан бытааран биэрэр. Индия 28 штаттаах уонна 7 союзнай территориялаах парламентарнай федеральнай республика.
Чахчылар
1947 — Ииндийэҕэ «тыытыллыбаттар» каасталарын боппуттар.
thumb|200px|Бомбаы Борсасı thumb|right|Гӱнеы Хиндистан сахил thumb|right|Кузеы Хиндистан'да Даҕлар thumb|right|Хиндистан Парламентосу
Кэбээйи улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Кэбээйи улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Видеомагнитофон
Видеомагнитофон (дьон кылгатан видик диир), 1970 сылтан 2003 сыллаахха дылы аан дойдуга тарҕаммыт видеофайллары уhулар уонна көрдөрөр тэрил.
Саха Сиригэр 70% видеомагнитофоннар японскай этилэр, уксэ: Panasonic, Funai уонна Akai этилэр. Кэнники LG тэрилтэ видигэ тар5анар. Быраабыла быhыытынан видиктэр VHS форматы ылаллар, ол эрэн кэнники комбинированнайдар баар буолбуттара, холобура DVD комбо видик. Билинни кэмнэ норуотка туттууттан тахсыбытын урдунэн, улахан тэрилтэлэргэ (олох ахсааннарыгар СМИ) профессиональнай видиктэр бааллар.
Мандарова Анна Васильевна
Айар үлэтэ
К. П. Токумова «Лекарственные растения Якутии», Е. В. Мандарова «Ааҕарга үктэл» кинигэлэрин ойуулаабыт.
Дьяконов Афанасий Лукич
Дьяконов Афанасий Лукич (02.12.1948, Кытаанах нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха АССР — 13.07.1990) — Саха сиригэр XVIII-XIX үйэлэргэ түүлээх бултааһынын уонна эргиэнин чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалар
Орион (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Орион Орион (Ὠρίων) — экватор сулустарын бөлөҕө. Ордук чаҕылхай сулустар Ригель, Бетельгейзе уонна Беллатрикс.
Бетельгейзе
Кыһыл супергигант Бетельгейзе (Орион α-та), араабтыы «хоноҥсо» — уларыйа турар сулус, Улахана 0,2 - 1,2 ыккардынан, ортотунан 0,7m. 650 сырдык сыла ыраах. Ордук улахан сулустартан биирдэстэрэ: Күммүт оннугар турдаҕына Марс орбитатыгар диэри толоруо этэ.
Ригель
Күөх супергигант Ригель (Орион β-та), араабтыы «атах», Улахана 0,18. 1100 сырдык сыла ыраах. Температурата 11 200 К, диаметра Күннээҕэр 68 төгүл улахан Былыргы Египекка сулустар ыраахтааҕылара дииллэр этэ уонна Осирис таҥараны кытта сибээстиилэр этэ.
Атын объектар
thumb|left|300px|"Сулустар фабрикалара" Орион бөлөх ортотугар
Устуоруйата
Сулустар киһи халыыбыгар маарыҥныыллар. Былыргы Египекка Орион бөлөҕү «сулустар ыраахтааҕыта» дииллэрэ, Вавилоҥҥа — «Халлаан маныыһыта». Иудеяҕа уонна Библияҕа Орион бөлөххө Кесиль (дьэбириэйдии כסיל, «акаары») диэн бөлөх сөп түбэһэрэ.
Гириэктэр Орион булчуту көрөллөр этэ. Артемида оҕо өлөрбүтүн кэннэ халлааҥҥа тиийбитэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.
1931 сыл
1931 сыл.
Ыам ыйа
…национальнай оройуоннар тэриллибиттэрэ: Аллайаха, киинэ Аллайыаха; Муома, киинэ Муома өрүс төрдүгэр; Өймөкөөн, киинэ Өймөкөөн; Саккырыыр, киинэ Дьандабыл үрэххэ; Төмтөөн, киинэ Нагорнай бөһүөлэк; Томпо, киинэ Томпо өрүскэ; Уус-Маайа, киинэ Уус-Маайа; Усуйаана, киинэ Хаһаачыйа; Учур, киинэ Учур өрүс төрдүгэр; Аллараа Халыма, киинэ Нижнеколымскай. …иккиһинэн Бүлүү-Марха оройуон киинэ Улуу Тоҕой диэн сиргэ көһөрүллүбүтэ. Тукулаан оройуонун киинэ Томмот куоракка көһөрүллүбүтэ уонна аата Томмот оройуона диэн буолбута. …үсүһүнэн: Саха АССР тас чэрчитэ бигэргэммит. …төрдүһүнэн: Илиҥҥи долгота 78° уонна 133° меридианнар икки ардыларыгар сытар Хоту океан арыылара Саха АССР сирдэринэн бигэргэммиттэрэ.
.nr
.nr диэн Науру үрдүк таhымнаах ил домена.
Кулун туйаҕа
Кулун туйаҕа (калужница болотная) — са мини|Кулун туйаҕа аскы уу ылар сииктээх, бадарааннаах сиригэр, үрэх күөл кытыытыгар хойуутук үүнэр от.
Сэбирдэҕэ кулун туйаҕын суолугар маарынныыр, төгүрүктүҥү буолар. Биэс эминньэхтээх, саһархай өҥнөөх сибэккилээх.
Бэс ыйыгар сибэккилэнэр.
Сүлүһүннээх. Сүөһү сиэтэҕинэ сүһүрэр, ыанар ынах үүтэ түһэр.
Эмкэ туттуллуута
Сибэккилэнэр кэмигэр отун бүтүннүү хомуйан, күлүк сиргэ куурдуллар. Хаппыт сэбирдэҕин итиигэ буһууну (тириини уокка сиэтиини) эмтииллэр.
.nu
.nu диэн Ниуэ үрдүк таhымнаах ил домена.
VHS
thumb|right|Толору кээмэйдээх VHS кассетата уонна компактнай VHS-C кассеталара (уҥа) VHS (Video Home System, Дьиэ видеотын системата), 90 сыллардаахха аатырбыт видеофайллары сүгэр кассета магнитнай ленталаах. видиккэ ананан туттуллар.
VHS кассеталара видео камера нөҥүө уһуллуохтарын сөп.
Бу система 1976 сыллаахха Дьоппуон Victor Company айбыта. 80-с 90-с сылларга олус тэнийэн туттуллар этэ, ол гынан баран кэлин DVD (Digital Versatile Disc) уонна Blu-ray быдан киэҥник туттуллар буолбуттара, тоҕо диэн хаачыстыбата быдан үчүгэй уонна оҥорорго чэпчэки. VHS кассетатыгар суруллубут киинэлэр номнуо атыыламматтар, ол гынан баран тугу да суруллубатах кассеталары атыылаһыахха сөп.
Форматтар сэриилэрэ
80-с сыллардаахха VHS Бетамакс утары формат сэриитэ буола сылдьыбыта. VHS ол форматтар сэриилэрин кыайбыта.
Ханай
300px|thumb|right|Ханай Ханай, умсаах (чернеть хохлатая, Aythya fuligula L.) — толору эттээх орто кус.
Айыы хотуна Аан Алахчын
Айыы хотуна Аан Алахчын - Айыы итэҕэлин ус урдук Айыыларыттан биирдэстэрэ.
Чарльз Лидбитер
мини Чарльз Лидбитер — Улуу Британия биллиилээх суруналыыһа, сүбэһит, аналиитик, экэниэмикэ эйгэтигэр саҥа-сонун сүүрэннэри киллэриигэр анаммыт хас даҕаны кинигэ ааптара. Кини 1980-с сыллардаахха “Ашока” кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ төрүттээччитэ уонна бэрэссэдээтэ Билл Дрейтоны кытары аан дойдуга биир бастакынан “түмэт урбаан” диэн тиэрмини киэҥ эйгэҕэ киллэрбитэ.
Олоҕун олуктара
Чарльз Лидбитер 1959 сыллаахха Улуу Британияҕа төрөөбүтэ. Лидбитер карьератын 1980-с сыллардаахха Marxism Today-тан саҕалаан баран, кэлин Financial Times хаһыакка көспүтэ. Онно кини 10 сыл устата араас салааларга эрэдээктэринэн үлэлээбитэ, итиэннэ хаһыат Токиотааҕы бүрүөтүгэр шеф эрэдээктэр дуоһунаһын толорбута. Лидбитер суруналыыстыкаҕа үлэлиирин устата араас наҕараадаларга тиксибитэ, ол иһигэр аатырбыт хаһыат The New York Times наҕараадатыгар. Сүбэһит (консультант) быһыытынан BBC, Vodafone, Microsoft, Ericsson, Channel Four Television тэрилтэлэргэ, Шанхай куорат дьаһалтатыгар, Улуу Британия бырабыыталыстыбатыгар, Дьобуруопа Сойууһун Атыыга уонна бырамыысыланнаска министиэристибэтигэр үлэлээбитэ. Кылгас кэмҥэ Тони Блэргэ сүбэһиттээбитэ. Оттон Улуу Британия Independent хаһыатыгар эрэдээктэр көмлөһөөччүтүнэн үлэлии сылдьан аатырбыт “Бриджит Джонс дневнигин” оҥоһуутугар кыттыспыта.
Лидбитер бэйэтин үлэлэригэр кэпэрээссийэ уонна түмсүүлээх айар үлэ экэниэмикэ саҥа сайдыылаах моделин төрүтэ буолуохтаах диэн итэҕэтиилээхтик суруйар. Кинин санаатыгар, түмэт урбаанын сайдыытыгар интэриниэт төһүү буолуохтаах.
Билигин Чарльз Лидбитер Идиэйэ Аатлаһа (Atlas of Ideas) бырагыраамаҕа үлэлэһэр.
Bank of America
Bank of America, «Бэнк ов Америка», Америка баана — АХШ үпкэ бөдөҥ холбоһуга, биирдиилээн дьоҥҥо да, тэрилтэлэргэ да үпкэ киэҥ өҥөнү оҥорор. АХШ түөрт саамай бөдөҥ бааннарыгар киирэр (Citigroup, Wells Fargo уонна JPMorgan Chase кытта). Активтарын кээмэйинэн АХШ-ка саамай бөдөҥ баан холдина, Forbes сыанабылынан аан дойдуга 6-с хампаанньа (2018 сыллаахха).
Оборуота — $85,528 млрд (2020 сыл)
Кыраныысса таһыгар киэҥ ситимнээх да буоллар, үлэтин сүнньэ АХШ-ка барар; Делавэр штаакка Bank of America Corporation диэн аатынан регистрациялаах.
Хомус Уйбаан
Алексеев Иван Егорович — Хомус Уйбаан — тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, СГУ бэрэпиэссэрэ, Хомус Аан дойдутааҕы тэрилтэтин генеральнай сэкэрэтээрэ, саха хомуһун Ньургун Боотура.
Бэс ыйын 8
Бэс ыйын 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 159-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 160-c күнэ). Сыл бүтүө 206 күн баар.
Хатылаев Герман Васильевич
Олоҕун олуктара
1961 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Таатта улууһугар төрөөбүт.
Балаҕан ыйын 21
Балаҕан ыйын 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 264-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 265-c күнэ). Сыл бүтүө 101 күн баар.
Күлтэн
300px|thumb|right|Күлтэн Күлтэн, эбэтэр күртэн, күлтэн ханай (красноголовая чернеть, Aythya ferina L.) — толору эттээх бөдөҥ соҕус кус. Умсаахтар уустарыгар киирэр.
.nz
.nz диэн Саҥа Зеландия үрдүк таhымнаах ил домена.
Ленскэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Ленскэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Мстислав I Владимирович
Кини кэнниттэн быраата Ярополк II Владимирович Рюрикович ыраахтааҕы буолбут.
Ымыылар уустара
Ымыылар уустара (Род Снегири, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Ымыы, Бороҥ ымыы.
Оҕус (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Оҕус Оҕус (Taurus) — зодиак сулустарын бөлөҕө, Игирэлэр уонна Хой бөлөхтөр ыккардыларынан баар.
Үргэл уонна Гиад
Оҕуска икки сулустар мустуулара баар — Гиад уонна Үргэл.
Альдебаран
Гиад мустууттан чугас Альдебаран (Оҕус α-та) диэн сулус, араабтыы (الدبران, al-dabarān эбэтэр «батыһан иһээччи»). Урут Оҕус Хараҕа диэн ааттыыллара. Улахана 0,78 - 0,93 ыккардынан баар. 68 сырдык сыла ыраах.
Краб туманность
Астрофизика объекта Краб туманность (М 1), 1054 сыллаахха буолбут дьэлби тэбии тобоҕо (М 1). Халлаан Сиигэр баар. 6300 сырдык сыла ыраах, диаметра 6 сырдык сыла уонна күн аайы 80 мөл. км. улаатар.
thumb|left|Оҕус
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.
Ярополк II Владимирович Рюрикович
Ярополк II Владимирович Рюрикович - Русь 21-с салайааччыта. 1132-1139 сылларга бөрөстүөлгэ олорбут. Убайа Мстислав I Владимирович өлбүтүн кэннэ киевляннар ыҥырыыларынан кинээс буолбут. Ыалдьан өлбүт.
Panasonic
Panasonic Corporation, урукку аата Matsushita Electric Industrial Co., Ltd диэн араас дойдуларга үлэлиир электроника оҥорор хампаанньа. Panasoniс хампаанньаны электрониканан киэҥник биллэр. Хампаанньа 1918 сыллаахха Коносуке Матсушита олохтообута. Билигин телевизор оҥорор хампааннаьалартан төрдүс ордук улахан хампаанньа буолар. The company was known as Matsushita Electric Industrial Co., Ltd. from 1935 to October 1, 2008.
Ярополк II Владимирович Рюрикович
Кини кэнниттэн быраата Вячеслав Владимирович Рюрикович ыраахтааҕы буолбут.
Уус-Алдан улууһун өрөгөйүн ырыата
«Уйгу сирэ Уус-Алдан» — Уус-Алдан улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.
Ырыа ааптардара
Ырыа тылын Иннокентий Сыроватскай, Василий Парников суруйбуттар, музыкатын — Василий Парников.
Майкл Янг
Лорд Майкл Янг ( 09.08.1915 сыллаахха Манчестерга төрөөбүт — 14.01.2002 сыллаахха Лондоҥҥа өлбүт) — Улуу Британия социолога, уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ. Лортар Балааталарын чилиэнэ (1978—2002). Улуу Британия акадьыамыйатын бочуоттаах чилиэнэ (1995). 20.03.1978 сыллаахтан пэр (барон).
Биографията
Гибсон уонна Эдит Янгтар уоллара Лондоннааҕы экэниэмикэ оскуолатын бүтэрбитэ (билим бакалавра, 1938 с.). Эмиэ онно үөрэнэн 1963 сыллаахха ускуустуба магистрын аатын ылбыта, кэлин бөлөһүөпүйэ билимин дуоктара буолбута.
1933-1935 сыллардаахха солиситорскай фирмаҕа үлэлээбитэ. 1939 сыллаахтан барристердаабыта.
1941-1945 сыллардахха Лейбористар баартыйаларыгар бэлитиичэскэй уонна экэнэмиичэскэй былааннааһын салаатыгар дириэктэринэн, оттон 1945-1951 сыллардаахха чинчийэр департамен сэкирэтээринэн үлэлээбитэ.
1953 сыллардаахха Лондоннааҕы Уопсастыбаннай штудиялар үнүстүүттэрин тэрийбитэ уонна 2001 сыллаахха диэри салайбыта.