cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тим Бернерс-Ли
Сэр Тимоти Джон Бернерс-Ли OM, KBE (Sir Timothy John «Tim» Berners-Lee;1955 От ыйын 8 )  күнүгэр төрөөбүт — ааҥылыйа учуонайа, URI, URL, HTTP, HTML айбыт учуонайа, Роберт Кайоны кытта  World Wide Web айбыт уонна билигин  Аан дойдутааҕы холбоһууситимин консорциумун тойоно. семантическай паутина концепциятын ааптара. Ону тэҥэ информационнай технология атын да чинчийиилэрин ааптара.
Былчархай тиһигэ
Былчархай тиһигэ (эндокринная система)
Былчархай тиһигэ диэн киһи организмын ис уорганнарын үлэтин былчархайдар таһаарар убаҕастарынан (гормон) салайар тиһигэ.
1534
1534 сыл.
Былчархай тиһигэ
Былчархай тиһигэ (эндокринная система)
Былчархай тиһигэ киһи организма тастан дьайыыларга бэриммэт гына уорганнар үлэлэрэ бэйэтэ уларыйан иһэрин салайар уонна ис эйгэ туруктаах буоларын ситиһэр.
Былчархай тиһигэ икки көруҥҥэ арахсар: 1- гландулярнай диэн - ол аата организмҥа баар бары былчархайдар; 2- диффузнай диэн - ол аата киһи организмын этигэр ( быччыннарга, араас органнарга) баар былчархайдар клеткалара буолаллар, олор агландулярнай пептидтары - гормоннары оҥороллор.
Былчархай тиһигин функцията
Былчархай тиһигэр киһи организмын уорганнара уонна тиһиктэрэ сөптөөхтүк үлэлииллэрин салайар. Кини нервнай уонна иммуннай тиһиктэри кытта киһи организмын сайдыытын, улаатыытын, төрүүр-ууһуур функциятын, организмҥа оҥоһуллар энергия сөпкө туһанылларын салайар, киһи өйө-санаата сөпкө сайдарыгар көмөлөһөр.
Гландулярнай былчархай тиһигэ
Организмҥа баар улахан былчархайдар: эпифиз, гипофиз, щитовиднай уонна паращитовиднай диэн былчархайдар, куртах аннынааҕы улахан былчархай (поджелудочнай) островковай аппараата, бүөр үрдүнээҕи былчархай (надпочечник), тас уонна мэйии эттиктэрэ (корковое и мозговое вещество), эр киһи сымыыттара (яички), дьахтар яичниктара. Бу былчархайдар бары гландулярнай группаҕа киирсэллэр.
Былчархайдар үлэлэрин центральнай нервнай тиһик салайар, оттон былчархайдар таһаарбыт убаҕастара (гормоннар) төттөрүтүн центральнай нервнай тиһик сөпкө үлэлииригэр көмөлөһоллөр, ол эбэтэр центральнай нервнай тиһик уонна былчархай тиһигэ бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса сибээстээх үлэлииллэр. Организм бары былчархайдарын центральнай нервнай тиһиктэн гипофиз уонна гипоталамус гармоннара салайаллар уонна эбии автономнай эбэтэр вегетативнай нервнай тиһик нөҥүө тиэрдэллэр. Организмҥа баар былчархайдар бары бэйэлэрэ убаҕаһы (гормону) оҥорон таһаараллар, онтукалара хааҥҥа эбэтэр лимфаҕа киирэр. Бу гормоннар олоххо наадалаах химическай регулятордар буолаллар.
Гипоталамус уонна гипофиз
Гипоталамус уонна гипофиз диэн киһи мэйиитигэр баар былчархайдар олоххо саамай наадалааҕынан ааҕыллаллар. Гипоталамус бэйэтэ оҥорон таһаарар гормоннара: вазопрессин (антидиуретическай гормон АДГ), окситоцин, нейротензин уонна гипофиз секреторнай үлэтин күүһүрдэр эбэтэр намтатар биологически активнай эттиктэр: соматостатин, тиролиберин, люлиберин,гонадолиберин, кортиколиберин, соматолиберин бааллар. Бу эттиктэр бары бэйэ-бэйэлэрин кытта сибээстээхтэр.
Гипофиз ыйааһынынан 1 граммтан кыра гынан баран олоххо саамай наадалаах былчархай. Кини киһи төбөтүн уҥуоҕун основаниетыгар иһирдьэ сытар, мэйии гипоталямическай облаһын кытта атаҕынан силбэһэр. Гипофиз кыра гынан баран 3 сүһүөхтээх: 1-илиҥ былчархай эбэтэр аденогипофиз, 2-ортоку эбэтэр промежуточнай, 3- кэлин эбэтэр нейрогипофиз дэнэр. Гипофиз үлэтин аркестры салайар дирижеру кытта тэнниэххэ сөп. Дирижер ханнык инструмент хаһан онньууга кыттарын ыйан биэрэр, гипофиз үлэтэ эмиэ оннук суолталаах. Гипоталямус гормоннара (вазопрессин, окситоцин, нейротензин) гипофиз атаҕынан түһэн кэлиҥ сүһүөҕэр киирэр, онно мунньуллар уонна наадата кэллэҕинэ хааҥҥа кутуллар. Гипоталямус биологически активнай эттиктэрэ (гормоннара) гипофиз портальнай тиһигэр кутулланнар кини илиҥ сүһүөҕэр тиийэн гормон таһаарар активнаһын үрдэтэллэр эбэтэр намтаталлар. Онтон гипофиз гормоннара организмҥа тарҕанан тэйиччи сытар ис эйгэ былчархайдарын үлэлэтэллэр.
Гипофиз илиҥ сүһүөҕэр 6 саамай организмҥа наадалаах тропнай гормоннар оҥоһуллаллар:1- тиреотропнай (ТТГ), 2-адренокортикотропнай (АКТГ), 3- соматотропнай эбэтэр улаатар гормон (СТГ), 4-лактотропнай (пролактин) уонна 2 гонадотропнай гормоннар: фолликулостимулирующай (ФСГ), лютеинизирующай (ЛГ). Бу икки кэнники гормоннар төрүүр-ууһуур гормоннары салайаллар. Тиреотропин щитовиднай үлэтин түргэтэтэр эбэтэр бытаардар аналлаах, АКТГ надпочечниктар корковай эттиктэрин үлэтин салайар, СТГ организм уҥуохтара-сүһүөхтэрэ өҥүргэстэрэ, быччыҥнара сөпкө сайдан иһэллэрин хонтуруоллуур. Оннук хонтуруола суох уҥуох-сүһүөх, өҥүргэс аһары улаатан, халыҥаан акромегалия диэн ыарыыга тиэрдиэн сөп. Гипофиз гипоталамуһу кытта нейросекреторнай клеткаларга оҥоһуллар химическай эттиктэр нөҥүө ыкса сибээстээхтэр уонна мэйиини перифирическай, нервнай тиһиги, хаан эргиирин үлэлэрин сибээстиир звенота буолаллар.
Гипофиз кэлин сүһүөҕүн оруола: гипоталамуска оҥоһуллубут икки кылаабынай гормону АДГны уонна окситоцины мунньар-харайар уонна наадалара кэллэҕинэ таһаарар. Антидиуритическай гормон киһи организмыгар баар ууну регулировкалыыр, оттон окситоцин дьахтар төрүүр кэмигэр матка быччыҥнарын үлэтин салайар.
Щитовиднай былчархай
Щитовиднай былчархай ыйааһына 20-30 грамм, кини киһи сыҥааҕын аннынан моойго сытар. Щитовиднай былчархай икки сүһүөхтээх уонна кинилэри холбуур перешеек диэн сүһүөҕэ киһи тыынар күөмэйин (трахея) II-IV өҥүргэһигэр тирэнэн сытар. Былчархай икки сүһүөҕүн кэлиҥ өттүгэр иккилии кыра былчархайдар (околощитовидные) сыстан сыталлар. Щитовиднай былчархай тас өттүттэн тыл аннынааҕы уҥуохтан аллараа сытар моой быччаннарынан сабыллар. Былчархай бэйэтэ фасциальнай мөһөөччук иһигэр сытар. Ити мөһөөччүк тыынар күөмэйи (трахеяны) уонна куолайы (гортаньы) кытта силбэһэр, ол иһин щитовиднай былчархай ити уорганнары кытта тэҥҥэ хамсыыр. Былчархай иһигэр төгүрүк уонна овальнай хабахтар бааллар, ол хабахтар дьуоттаах белковай каллоид курдук эттиктэринэн туолбуттар. Ити хабахтар икки ардыларынан кинилэри холбоон тута сытар соединительная ткань диэн чараас эттик баар. Хабахтар иһинээҕи эпителийдара каллоиды оҥорон таһаараллар, олор щитовиднай былчархай оҥорон таһаарар гормоннара Т4 тироксин уонна Т3 трийодтиронин буолаллар.
Өссө биир кальцитонин диэн гормону щитовиднай былчархай хабахтарын аттынааҕы С-клеткалар оҥорон таһаараллар. Кальцитонин организмҥа кальций уонна фосфат саппааһын көрөр-истэр уонна остеокласт диэн клеткалар үөскүүллэрин бопсор. Остеокласстар ахсааннара аһары элбээтэҕинэ организм уҥуоҕун алдьатыахтарын-аҕыйатыахтарын сөп, ол иһин кальцитонин остеобластар үөскүүр усулуобуйаларын күүһүрдэн биэрэр. Онон кальцитонин көмөтүнэн саҥа уҥуох үүнүүтэ-сайдыыта тургээтиир. Оттон  околощитовиднай былчархайдар таһаарар паратиреоидин диэн гормона төттөрүтүн кальцийы уҥуохтартан уонна оһоҕостортон таһааран хааҥҥа киллэрэр.
Паращитовиднай былчархай
Паращитовиднай былчархай  хааҥҥа баар кальций үрдүүрүн-түһэрин салайар. Хааҥҥа баар кальций намтыырын билэн паращитовидный былчархай рецептордара хааҥҥа паратгормон кииллэрэллэр. Паратгормон салайыытынан остеокласстар уҥуохтан кальцийы ылан хааҥҥа кииллэрэллэр.рта
Куртах аннынааҕы (поджелудочнай) былчархай
Куртах аннынааҕы былчархай (поджелудочнай) селезенка уонна двенадцатиперстнай оһоҕос икки ардыгар сытар уһунунан 12-30 см тиийэр улахан былчархай. Поджелудочнай былчархай панкреатическай сок диэн ас буһарар убаҕаһы 12-перстнай оһоҕоско уонна хааҥҥа гормону кииллэрэр. Гормоннары оҥорор отдела Ларгерганс арыылара (островки) былчархай кутуругар баар. Киһиэхэ бу арыылар арааһанай көрүҥнээх клеткалартан тураллар уонна хас да көрүн полипептиднай гормоннары оҥорон таһаараллар:
Надпочечниктар
Надпочечниктар – киһи бүөрун үөһэ өттүгэр кыра соҕус пирамидальнай быһыылаах эттиктэр бааллар. Кинилэр ис эйгэлэрэ тус-туспа состааптаах икки көрүҥҥэ арахсар: тас өттө корковай слой диэн былчархай 80-90% ылар, оттон ис өттө мозговое вещество диэн мэйии курдук састааптаах клеткалар тус-туһунан группа буолан кэтит венознай синустарынан төгүрүтүллэн сыталлар. Надпочечниктар корковай слойдарыгар минералокортикоидтар уонна гликокортикоидтар оҥоһуллан тахсаллар. Минералокортикоидтар (олор истэригэр саамай кылаабынайдара альдостирон диэн гормон) организм клеткаларыгар ионнай обмены салайаллар уонна электролитическай равновесиятын поддержкалыыллар. Оттон гликокортикоидтар (кортизол) организмҥа белок арахсыытын (распад белков) уонна углеводтар синтезтарын стимулируйдуур. Надпочечниктар мозговой эттиктэрэ адреналин диэн гормону оҥорон таһаарар, кини симпатическай нервнай тиһиги поддержкалыыр. Өссө адреналины “охсуһуу" эбэтэр "куотуу ” гормона дииллэр, тоҕо диэтэххэ кини киьиэхэ куттал суоһуур кэмигэр эмискэ тахсан кэлэр. Адреналин эмискэ хааҥҥа тахсан үрдүүр кэмигэр сүрэх тэбиитэ түргэтиир хаан сүүрэр сосуудтара кыарыыллар, быччыннарын күүрэллэр, зрачогун кэҥиир. Корковай эттик өссө эр киһи половой гормоннарын андрогены кыратык оҥорон таһаарар. Андрогеннар хааҥҥа аһары элбээтэхтэринэ кыргыттарга уол оҕо бэлиэлэр күүһүрэллэр. Надпочечник корковай слойа центральнай нервнай тиһигинэн, оттон мозговой эттиктэрэ переферическай нервнай тиһигинэн салайыналлар.
Половой былчархайдар ( гонада )
Половой былчархайдарга (гонада) эр киһи яичкалара дьахталлар яичниктара киирсэллэр. Кыра оҕолорго половой былчархайдар кыралаан үлэлииллэр, онтон саастара ситтэҕинэ андрогеннар уонна эстрогеннар хааҥҥа киирэн түргэнник үрдээн эр киһи уонна дьахтар буолар бэлиэлэрэ элбииллэр.
Эпифиз
Эпифиз (шишковидное тело). Шишковиднай эттик хас да гормональнай айылҕалаах убаҕастары оҥорон таһаарар:  1-серотонин, кини тахсаат да тута мелотониҥҥа кубулуйар; 2-антиганадотропин- гипофиз илиҥ өттүттэн тахсар лютропин үлэтин намтатар; 3- пениолоциттар атын белковай гормону оҥорон таһаараллар, ол гормон хааҥҥа калий саппааһын элбэтэр. Атын регуляторнай пептидтартан ордук наадалаахтарынан аргенин-вазотоцин, тиролиберин, люлиберин буолаллар.
Тимус
Тимус (вилочковай былчархай). Иммуннай тиһик, ол иһигэр вилочковай былчархай элбэх ахсааннаах гормоннары оҥорон таһаарар. Ол гормоннар икки көрүҥҥэ арахсаллар: 1-цитокиннар (лимфокиннар), 2-тимуснайдар (тимическайдар). Кинилэр тимопоэтин диэн гормону таһаараллар. Ол тимопоетиннар иммуннай тиһиккэ Т-клеткалар улаатыыларын, ситиилэрин, дифферинцировкаларын уонна сиппит клеткалар активнастарын салайаллар. Иммунокомпетентнай клеткалартан тахсар цитокиннар элбэхтэр: гаммаинтерфирон, интерлейкиннар, искэҥ некроһун фактора, гранулоцитарнай колониестимулирующай фактор, гранулоцитомакрофагальнай колониястимулирующай фактор, лейкемическай ингибиторнай фактор, онкостатин-М, стволовой клеткалар фактордара. Тимус сааһырдаҕына төттөрү соединительнотканнай эттик буолан сүтэр.
Диффузнай былчархай тиһигэ
Диффузнай былчархай тиһигэр клеткалар хомуллубакка ыһыллан сыталлар.
Быар былчархай сорох функцияларын толорор (соматомедин секрецията, инсулин курдук уһуур фактордар у.д.а.), бүөр (эритропоэтин, медулиннар секрецията у.д.а.), ис (гастрин секрецията), оһоҕос (вазоактивнай интестиальнай пептид секрецията у.д.а.), селезенка (спленин секрецията), у.д.а. Былчархай тиһигэ киһи иһигэр барытынан баар.
30 элбэх гормон булуллан суруллубут. Желудочно-кишечнай тракка баар клеткалар ити гормоннары хааҥҥа секрециялыыллар. Желудочно-кишечнай тракт былчархай клеткалара гастрины, гастриносвязывающай пептид, секретин, холецистокинин, соматостатин, вазоактивнай интестинальнай полипептид (ВИП), Р вещество, мотилин, галанин, глюкагон ген пептидтара (глицентин, оксинтомодулин, глюкагоноподобнай пептид), нейротензин, нейромедин N, пептид YY, панкреатическай полипептид, нейропептид Y, хромаграниннары (хромогранин А уонна киниэхэ киирсэр GAWK пептид уонна скретогранин II) оҥороллор.
Былчархай тиһигэ бэйэтин салайыыта
Былчархай тиһигэ бэйэтин салайыныыта отрицательнай уонна положительнай сибээс ситиминэн барар. Гормон былчархайтан тахсан ыйыллыбыт клеткаҕа тиийэн кини гормон таһаарар функциятын намтатар эбэтэр хам баттыыр, ол аата төттөрү отрицательнай сибээс диэн буолар. Оттон положительнай сибээскэ клетка оҥорон таһаарар функцията улаатар, күүһүрэр, ол гынан баран ити сибээс аҕыйахта буолааччы. Былчархай тиһигэ өссө нервнай уонна иммуннай тиһиктэринэн салайыллар.
Гастронома
Гастронома – бу искэҥ G-клеткалар гиперпалазия буоллахтарына поджелудочнай былчархайга, куртахха, 12-перстнай уонна синньигэс оһоҕосторго уонна лимфатическай узелларга үөскүүр. Бу искэҥ элбэх гастрины таһаарар гипергастриния буолар. Ол гастрин куртах париатальнай клеткаларын стимуляциялаан аһары элбэх солянай кислота уонна пепсин таһааттарар. Организм доруобай туругар G- клеткалар солянай кислота көмөтүнэн гастрин оҥоһуллуутун тохтотоллор, оттон гастрином диэн искэҥ G-клетка солянай кислота действиятыгар кыһамматтар. Онон куртахха, 12-перстнай уонна синньигэс оһоҕоско элбэх язвалар үөскүүллэр, олор искэҥ үөскүүрүгэр тиэрдэллэр. Аһылык кэнниттэн гастринома аһары элбэх гастрины таһаарар.
Глюкагонома
Глюкагонома диэн злокачественнай искэҥ. Поджелудочнай былчархай арыыларын альфа-клеткалартан үөскүүр. Бытааннык улаатар, быарга метастаз биэрэр.
ППома
ППома – поджелудочнай былчархай искэҥэ, панкреатическай полипептиды таһаарар. Быарга метастаз биэрдэҕинэ эрэ диагностанар.
Соматостатинома
Соматостатинома – бытааннык сайдар злокачественнай искэҥ, соматостатин үрдүүрүнэн биллэр сэдэх ыарыы. 40 млн киһиэхэ 1 случай буолар.
Табунасов Никон Семенович
Табунасов Никон Семенович - уус-уран киинэҕэ уһуллубут саха бастакы артыыһа.
1935 сыллаахха "Мосфильм" уонна "Украинфильм" студиялар режиссер Александр Довженко "Аэроград" диэн киинэтин таһаарбыттар. Онно быстах оруолу Саха сириттэн сылдьар Луначарскай аатынан Москубатааҕы театр институутун устудьуона Никон Табунасов толорбут. Сюжет быһыытынан эдэр чукча уола хайыһарынан баран иһэн сааскы айылҕаны туойар эбит, дьиҥнээҕэ Табунасов сахалыы "Кэнтик - мунтук сыттардаах" диэн норуот ырыатын толорбута, саха ырыата бастаан экрантан иһиллиитигэр тиэрдибит.
Хаһыҥ
Хаһыҥ — саас уонна күһүн хотуттан тымныы тыал үрэн, түүн от-мас кырыа буолуор, уу тоҥуор диэри салгын тымныйыыта.
2012 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
Лондон куорат Олимпия оонньууларын ыыппыт куораттартан бастакынан үстэ ыыппыта: 1908 уонна 1948 сыллардаахха эмиэ Лондоҥҥа ааспыта.
Хаһыҥ
Хаһыҥнаатаҕына хаһыҥ түстэ дииллэр. Күһүн, сороҕор күһүөрү сайын наһаа эрдэ хаһыҥ түстэҕинэ дьон үүннэрбит үүнээйилэрэ хагдарыйан, астара сиппэккэ хаалыан сөп.
1992 сыл
1992 сыл.
Буолбат форма
Буолбат форма (отрицательная форма) — саҥаҕа буолбаты көрдөрөр тыл көрүҥэ.
Эбии маны көр
Буолбат эбиискэ
Хаһыҥ
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
2012 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
Жеребьевка процеһа
Олимпия оонньууларын ыытар жеребьевка 2003 сыллахха от ыйын 15 күнүгэр саҕаламмыта. Тоҕус куорат кыттыбыта: Гавана, Стамбул, Лейпциг, Лондон, Мадрид, Москва, Нью Йорк, Париж уонна Рио де Жанейро. 2004 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр Олимпия оонньууларын тутар комитет куорат ахсаанын биэс куоракка дылы аҕыйаппыта: Лондон, Мадрид, Москва, Нью Йорк уонна Париж. 2005 сыл олунньу уонна кулун тутар ыйдарын устата Олимпия хамытыата ол куораттары көрбүтэ от ыйын 6 күнүгэр Лондоҥҥа буолар диэн биллэрбитэ.
Оонньуулар
204 дойдулартан кыттар санааларын биллэрбитэ. Ону тэҥэ 4 киһи олимпия былааҕын кытта кыттыбыта - биир Соҕуруу Судантан, үс киһи - Антилия арыыларыттан сылдьар.
Спорт көрүҥнэрэ
2012 сыл сайыҥҥы олимпиадаҕа 26 спорт көрүҥүгэр күрэх буолбута. 2009 сыл атырдьах ыйын 13 күнүгэр спорт көрүҥнэрин испиэһэгэр дьахтар боксын биэс весовой категорияларыгар эппитиэрэ.
Сахалар Олимпия оонньууларыгар
2012 сыл сайыҥҥы олимпиадаҕа Саха Сириттэн кыттыбыттара:
Ларионов Сергей Александрович
thumb|300px|right|Ларионов Сергей Александрович Ларионов Cергей Александрович, 2010 сыллаахтан "ЛОРП" ААО генеральнай дириэктэрэ, СӨ авиациятын бочуоттаах үлэһитэ, салгын көлөтүн туйгуна, СӨ Ил Түмэнин IV, V ыҥырыыларын дьокутаата.
Олоҕун олуктара
1964 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр Ленскэй улуус Витим бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
Үөрэҕэ
2012 сыллаахха техника билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэ көмүскээбит.
Ылыллыбыт сирэ
http://www.sakhanews.ru/78054.html
Хаһыы
Хаһыы - географияҕа: 1) сылгы, таба хаары хаһан аһыыра; 2) хастаран аһатарга сөптөөх сир.
Буолбат эбиискэ
Буолбат эбиискэ (отрицательная частица) — саҥа ирээтэ, буолбаты көрдөрөр эбиискэ.
Эбии маны көр
Буолбат форма
Добуун (тыл)
Добуун 1. аат., эргэр. Уу тохтообот, кураанах үрдүк сир, томтор, ходуһа арҕаһа. 2. даҕ. суолт. Үрдүк, үрдээн тахсар (сир ньуурун туһунан).
Эбии маны көр
Добун
Зырянка
400px|thumb|right|Зырянка Үөһээ Халыма улууһун каартатыгар Зырянка бөһүөлэк. Үөһээ Халыма улууһун киинэ. Дьокуускайтан 1255 км. хотугулуу-илин диэкки Халыма өрүс үрдүгэр турар.
Аалы өрөмүөннүүр уонна эксплуатациялыыр база, бириистэн.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Күн (сулус)
thumb|Күн
Сүрүн тригонометрическай формулалар
Биир муннук тригонометрическай функцияларын хабааннаһыылара
Биир муннук синуһа, косинуһа хайдах хабааннаһалларын көрүөҕүҥ.
ОА радиуһу О точканы тула α муннукка эргиттэххэ, ОB радиус буолар буоллун. Быһаарыы быһыытынаан
(манна x-B точка абциссата, y-ординатата, оттон R-OA радиус уһуна). Онон
B точка координаталар саҕаланыыларыгар кииннээх, R тэҥ радиустаах эргимтэҕэ сытар буолан, координаталара
x^2+y^2=R^2
тэҥнэбилгэ сөп түбэһэр. Бу тэҥнэбилгэ x, y оннугар Rcosα, Rsinα этиллиилэри туруортаан, ылабыт:
Тэҥнэһии икки өттүн R квадратыгар түҥэттэххэ, тахсар:
(1)
(1) тэҥнээһии α ханнык баҕарар суолталарыгар сөптөөх.
Быһаарыы быһыытынаан
Инньэ гынан,
Тириэрдии формулалара
муннуктар тригонометрическай функциялара тириэрдии формулалара дэнэр формулалар көмөлөрүнээн α муннук функцияларынан этиллиэхтэрин сөп.
Маҥнай синуска уонна косинуска аналлаах тириэрдии формулаларын таһаарыаҕыҥ.
Тангенска уонна котангенска аналлаах тириэрдии формулалара
Тангенска уонна котангенска аналлаах тириэрдии формулаларын синуска уонна косинуска аналлаах тириэрдии формулаларын туһанан ылыахха сөп.
1535
1535 сыл.
Хатааһын
Хатааһын — күһүн, кыһын уонна саас эрдэ уһуннук турбут былыттаах сылаас күннэр кэннилэриттэн эмискэ халлаан, былыта суох ыраас, тымныы күннэр кэлиилэрэ.
Долборук (тыл)
Долборук - хотоҥҥо сүөһүгэ от ууран биэрэр уйа, күкүр.
Силистэммит тыҥырах
Силистэммит тыҥырах (Онихокриптоз, батары үүммүт тыҥырах, Ingrown nail), тыҥырах сыыһа кырыллан силистэнэн эти кытта биир кэлимсэ буолан үүнүүтэ, устунан сытыйыыга тиэрдэн улахан баас буолар. Үксүн хирург быраастар тыҥыраҕы толору туураллар, оччоҕо 87% үтүөрүөн сөп. Туурдарбатахха кэнники улахан абцесска (сытыйыыга) тиэрдэн тарбаххын ампутациялыыллар. Тыҥырах силиһэ 1 см тиийэ дириҥҥэ эккэр үүнэр.
Йэллоунайф
Йэллоунайф (саха тылынан индеецтэртэн перефодтаатахха Араҥас Быһах диэн) (Yellowknife) - Канаада дойдутугар баар кыракый куорат, нэһилиэнньэтэ 19 тыһ курдук (2009).
Климата
thumb|Aerial photo of [[Con Mine]] thumb|Buildings at north end of [[Giant Mine site]]
Артыыстар омугу эһэллэр
Артыыстар омугу эһэллэр диэн этии дьон бары кэрэтик көстө, артыыстыы сылдьар кэмнэрэ кэллэҕинэ, үлэ-хамнас хааларын биллэрэр. Кэлии үлэни кыайар омуктар баһылыыр кэмнэрэ кэлэр.
Радио, телевизор, киинэ аһара сайдыыларынан туһанан Россияны, дьон өйүн-санаатын салайыыны артыыстар быһаччы уонна сатабыллаахтык оҥорор кыахтаннылар. Дьоҥҥо үчүгэйдик көстөр, сатаан-табан оҥостор, минньигэстик саҥарар артыыстар бастакы күөҥҥэ тахсаннар баһылыыр, салайар оруолу ыллылар.
Артыыстааһын солумсах буолууну, туох саҥа, ураты баарыгар көтүөккэлээн иһиини улаатыннарар. Аныгы үйэҕэ араас гомосексуалистар элбээһиннэрэ, “однополые браки” тарҕаныылара артыыстар солумсахтара аһара улаханын биллэрэллэр.
Артыыстар олус элбэхтик көрү-күлүүнү туһаналлара оҕолору, эдэрдэри олоҕу табатык сыаналыылларын суох оҥорор, түргэнник байыы, быстах санаалар диэки халытан үлэни-хамнаһы хаалларалларын үөскэтэр. Үлэни ыарахан, хамнас кыра диэн күлүү-элэк оҥоруулара эдэрдэри үлэттэн тэйитэр.
Телевизоры артыыстар баһылааһыннара элбэх дьону албынныыр кыахтарын аһара улаатыннарда. Албынныыр майгы, араастаан ньаамырҕаан саҥарыы элбээһинэ артыыстааһын саха дьонугар барыларыгар тарҕаныытын үөскэттэ. “Нь” дорҕоону туһанан саҥарыы сахалыы ньаамырҕааһын диэн ааттанар уонна оҕолору, дьахталлары албыннааһыҥҥа анаан-минээн туттуллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ “нь” дорҕоону туһанан сахалары барыларын албыннаан ийэ диэн төрүт тылы "иньэ" диэҥҥэ уларыта сатыыллар.
Өй-санаа саҥарыыттан үөскүүр уратытын арааран билэн учуонай Попов Б.Н. маннык суруйан сэрэтэр: “Саҥарар куолаһын уларытан сыыбырҕаан, ньаамырҕаан саҥарааччыттан сэрэн. Бэйэҥ хаһан да инньэ гыныма: албын-түөкэй дьон үгэстэрэ”. (1,90).
Албыннааһын артыыс обраһа, өйө-санаата. Артыыстар атын дьону үтүктэн көрдөрөллөрүттэн албынныыр санаалара улахан. Албын үчүгэйдик көстөрүнэн, минньгэстик иһиллэринэн элбэх дьоҥҥо үчүгэй курдук көстөрүттэн, биллэриттэн онно киирэн биэрэччилэр элбииллэр.
Ииндийэ далайа
Ииндийэ далайа (Индийский океан) диэн улаханынан аан дойду үһүс далайа, Сир уу ньуурун 20% ылар. Хоту Азияны тулалыыр, арҕаа Африканы, илин Индокытайы, Сунда арыыларын уонна Аустралияны. Атлантик далайныын илин меридиан 20° уонна Чуумпу далайныын илин меридиан 147° кирбиилэhэр. Иэнэ 73,556,000 км² (Кыhыл байҕаллыын уонна Перс хомотунаан). Ииндийэ далайыгар 292,131,000 км³ уу баар. Ииндийэ далайыгар арыы дойдулар бааллар: Мадагаскар, Комордар, Сейшеллар, Мальдивтар, Мауритиус уонна Сри Ланка. Индонезия илин баар.
Артыыстар омугу эһэллэр
Кинилэр атын киһини үтүктэн көрдөрүүлэрэ ол киһи обраһын бэйэлэригэр ылыннахтарына, атын дьону, көрөөччүлэри кыайа-хото албыннаатахтарына эрэ кыаллар. Артыыс үтүктэр киһитин өйүгэр-санаатыгар киирэн хаалыыта бэйэтин өйүн-санаатын уларыта сылдьарыгар тириэрдэр.
Ииндийэ далайа
thumb|right|300px|Ииндийэ далайа, [[Антарктика регионунуун.]]
Ас
thumbnail|250px|right|Үүнээйи аhа
Артыыстар омугу эһэллэр
Ю.И.Мухин этэринэн Путин В.В. оруолун ханнык эрэ косметическай операцияны барбыт артыыс двойник буолбута оонньуу сылдьар. (2). Дьон баҕа санааларыгар сөп түбэстэҕинэ харахтара, кулгаахтара бүөлэнэр, көрөллөрүн да көрбөт, истибэт буолаллар. 2005 сыллааҕы В.В.Путин 2018 сыллаахха көстөр киһиттэн биллэр уратылааҕын ким да таба көрбөт. Россияҕа 2018 сыллааҕы президент быыбарыгар К.Собчак уонна Е.Гордон диэн дьахталлар кыттыһаннар артыыстааһын Россия дьонугар барыларыгар тарҕаммыта билиннэ.
Ииндийэ далайа
Ииндийэ далайын байҕаллара
¹Быһаарыы: гидрология уонна геохимия өртүнэн байҕал.
Артыыстар омугу эһэллэр
“Ырыаһыт олоҕо эрэйдээх” диэн сахалар этэллэр. Айылҕа биэрбит үчүгэй күөмэйдээх, талааннаах ырыаһыттара аҕыйах буолар этилэр. Олох сайдыыта араас тиэхиникэлэри сайыннаран “микрофон” ырыаһыттара аһара элбээннэр артыыстааһын аһара үксээтэ.
Артыыс дьоҥҥо үчүгэйдик көстөөрү бары албынын барытын туһанар, кэрэ буолууну үөскэтэр. Кэрэ буола, үчүгэйдик көстө сатааһын сымыйалааһыны, дьону албыннааһыны элбэтэр. Биллэр-көстөр артыыстар сабыдыаллара улаатыытыттан аныгы дьон албынната сылдьарга үөрэнэн хааллылар.
Ас
Ас диэн киhиэхэ уонна да атын хамсыыр харамайдарга аһылык буолар туох эмэ. Ол аата баһыйар аҥаардара карбогидраттартан, сыалартан, ууттан уонна протеиннартан турар бородуукталар, эттиктэр. Үөскүүр айылҕаларынан ас буолуохтарын сөп үүнээйилэр, хамсыыр харамайдар, тэллэйдэр уонна кинилэр оҥорон таһаарбыт оҥоhуулара (холобур, үүт), өссө туһунан араарыахха сөп ферменнаммыт, ол аата микробтар уларыппыт бородуукталарын (холобур, арыгы). Былыр дьон бултаан уонна сир астаан ас булаллара. Билигин аан дойдуга ас улахан өттүн анаан үүннэрэн, иитэн уонна балыктаан ылаллар.
Артыыстар омугу эһэллэр
Артыыстааһын үчүгэй, үрүҥ үлэлэн ааттанар. Куруук үлэлээн эрэйдэммэккэ эрэ элбэх харчыны булунар артыыс буолар баҕа санааҕа Россия эдэрдэрэ бары ыллардылар. Кэрэ буолуу кэнниттэн үлэ-хамнас кыаттарбакка омук эстиитэ кэлэрин уһун үйэлээх саха дьоно билэллэр. Кэрэ кэнниттэн кэрэх диэн тыл кэлэрэ хамсаабат, уларыйбат турукка киирэн, дьон салла көрө сылдьар буолууларыгар кубулуйуу ааттанар.
Ас
Аһы-үөлү, эбэтэр бэйэтэ чэпчэки аһы аһыыр аһылык. Ону тэҥэ сууламмыт эбэтэр түһэрбит диэн ааттыыллар.
Хас биирдии омук бэйэтэ туспа ас астыыр үгэстэрдээх. Араас култуураларга аhы араастаан астыыллар уонна бэлэмнииллэр.
Артыыстар омугу эһэллэр
Артыыстар кэрэ диэки аһара баран халыйыылара, үчүгэйдик көстө сатааһыннара сэти үөскэтэр. Кэрэ буолуу кэнниттэн кэлэр сэт омугу уларытар. Кэрэ киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө, артыыстыы сылдьарыттан, үлэ-хамнас хааларыттан кэлии омуктар баһыйан, барыһы биэрэр бары үлэттэн туоратан кэбиһиилэригэр тириэрдэр. (3,114). Кэлии омуктарга баһыттаран, үлэлиир миэстэни былдьатыыттан омук эстиитэ саҕаланар.
Саҥа эра саҕаланыытыгар Римҥэ “Хлеба и зрелищ” (Panem et circenses, Килиэп уонна көстүүлэр) диэн этии тарҕаммыт кэмигэр артыыстааһын аһара барбыта быһаарыллар. Бу кэмҥэ Римскэй империя эстиитэ саҕаланан тус-туспа государстволар үөскээбиттэрэ.
Ас
Ас сыаната
Аһылык сыаннаһа — киһи этин- сиинин, энергиятын сүрүн аһылыктарыгар киһи этин- сиинин хааччыйыы степенин киллэрэн туран, ис кыаҕын толору көрдөрөр өйдөбүл. Ас- үөл бородууктата химическэй састаабынан уратылаах. Ас- үөл сыаната, бастатан туран энергетика уонна биологическай сыанаҕа кини компоненын, ону тэҥэ биирдиилээн компоненнар уопсай ахсааннарыгар киирэллэр. Аһы- үөлү батарыы сыаннастара маннык көрдөрүүлэри киллэрэллэр:
Үксүгэр ас араас компоненнаах, ол эрээри ас көрүҥэ биир эрэ компонент эбэтэр кини көстүүтүттэн турар, холобур, углеводочнай аһылык.
Артыыстар омугу эһэллэр
Билигин артыыстааһын аһара баран кырдьыгы көнөтүнэн этэр киһини сөбүлээбэттэр, туората сатыыллар. Саха омуга сайдыытын, хоту сиргэ төрүт олохтооҕун туһунан кырдьыгы этэ сатаабыт Сомоҕоттону туоратан, үлэтиттэн үүрэн сордообуттара эрээри кырдьыга тахсан эрэр.
Кырдьык истэргэ кытаанах, албыннааһын курдук киһини үөрдэ, киһиргэтэ сатаабат, көрөргө кылапачыйбат, бороҥ буолан көрө түһэри кытта үчүгэйэ, туһалааҕа биллибэт курдук. Ол иһин элбэх дьон, ордук эдэрдэр кырдьыгы булаллара уустугурар. Үлэлии үөрэнии, куруук үлэлээһин, олоххо уопутуруу кырдьыгы буларга кыах биэрэллэр. “Кырдьык хаһан да кыайа турар” диэн өс хоһоонунан этэн сахалар кырдьык хайаан да кыайарын биллэрэллэр. (4,61).
Ас
Ас диэн тылы туттар сомоҕо домохтор
Манна бу ыстатыйаҕа кэпсэнэр аһылык диэн биир эрэ суолтатыгар олоҕурбут сомоҕо домохтор бэрилиннилэр.
Артыыстар омугу эһэллэр
Кыайыылаах үлэ эрэ омугу сайыннарар, уһун үйэлиир. Көрсүө, сэмэй майгылаах, кырдьыксыт, үлэһит саха дьоно үлэҕэ-хамнаска артыыстыы, сымыйалыы, чэпчэки өттүн көрдүү сылдьыы уонна солумсаҕырыы кыаллыбатын билэллэр. Кыайыылаах, чиэһинэй үлэнэн-хамнаһынан баайы-малы мунньунан аймахтар, омук сайдыыта ситиһиллэр. (5,63).
Омукка артыыстааһын, ырыа-тойук сайдыыта үлэни-хамнаһы хаалларан атыттарга баһыттарыыны үөскэтэн омук эстиитигэр, атын омукка уларыйыытыгар тириэрдэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Попов Б.Н. Киһи киһиэхэ сыһыана. – Дьокуускай: Бичик, 2009. - 96 с.
2. “YouTube” 25.11.2017.
3. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.
4. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
Deutsche Bank
Deutsche Bank (Дойче Банк), Германия саамай баай уонна улахан тэрилтэтэ буолар, ону таһынан Европа саамай бөдөҥ тэрилтэтэ буолар, Аан Дойду иккис улахан баай тэрилтэтэ, аан дойду 13% харчытын хонтуруоллуур тэрилтэ. Уопсайа 80 тыыһынча үлэһиттэрдээх 72 дойдуларга, олор ахсааннарыгар Саха Сиригэр.
Ньурба
thumb|130px|Ньурба гиэрбэтэ Ньурба — саха куората. Ньурба улууhун киинэ. Бүлүү өрүскэ турар. 1930 с. тэриллибитэ. Олохтоохторун ахсаана 10 156 киhи (2010). Ньурба куорат өссө от күөх куорат диэн биллэр.
Дьаам
Дьаам (Өртөө, Ям) — Арассыыйаҕа XII – XVIII үйэлэргэ почта станцията. Бу станцияларга аттары уларытарга анаан тутар этилэр, ыал олороро. Дьаамнар сынньанар сирдээх уонна көньүүһүнэлээх буолаллара.
Остуоруйаттан
Көмүс Орда ыһыллыбытын кэнниттэн дьаам Арассыйаҕа сайдыбыта эмиэ ыраах сытар куораттары уонна сирдэри сибээстээри.
Дьаам станциялара бэйэ бэйэлэриттэн 40–50 биэрэстэ ол аата 43–53 км сытар этилэр.
Саха сиригэр XVIII үйэттэн XX үйэ саҥатыгар диэри Өлүөнэ устун Дьокуускайы Иркутскайы кытта сибээстиир дьаам тракта баар этэ.
Дьаам бэбииннэһэ олохтоох нэһилиэнньэҕэ тарҕанар этэ. Олохтоохтор эбээһинэстэринэн буолар этэ атынан уонна сирдиттэринэн хааччыйыы.
Сокуон өртүнэн дьаам дьыалата 1516 сыллааҕы Дьаам пирикээһэ диэн уурааҕынан хааччыллар этэ.
Бүтэһиктээх көрүҥ формата
Бүтэһиктээх көрүҥ формата (форма законченности действия) — саҥаҕа туох эрэ хамсааһын түмүктэммитин көрдөрөр.
Холобур, быраҕан кэбис, сүтэн хаал, ситэн ыл, аһаран биэр.
1536
1536 сыл.
Канаар арыылара
Канар арыылара́ (Islas Canarias, тылбааһа — «ыт арыылара»,  — ыт: Плиний Старшай диэн былыргы Рим учуонайын этиитинэн, бу арыылартан биирдэстэригэр ыттар үөскүү сылдьыбыттар; эбэтэр муора бөрөлөрө(Otaria flavescens — ону кытарысоҕуруу муора хахайдара), элбэх арыыга үөскүү сылдьыбыттар) — архипелагы, Атлантика акыйааныгар вулкаан үөскэппит ,Африкаҕа баар (Марокко уонна Арҕаа Саһаара) дойдуларыттын хотугулуу-арҕаа эргиҥҥэ ырааҕа суох сиргэ турар .Бу арыылар Испания бас билиитигэр киирсэллэр уонна бэйэлэрэ автономиялаах дойду быһыытынан биллэллэр. Икки киин куораттаах, Санта Крус де Тенерифе уонна Лас Пальмас де Гран Канария, урут, ол эбэтэр 1927 сылга дылы Санта Крус де Тенерифе соҕотох киин куорат этэ.
Хахсаат
Хахсаат — саас, күһүн сылаас буолуохтаах кэмҥэ хотуттан тымныы тыал түһүүтэ. Синоним: кэмсиин.
Канаар арыылара
Географията
Архипелаг сэттэ улахан уонна хас да кыракый арыылартан турар. Ортотугар сүдү арыылара — Тенерифе (Tenerife) (2057 кв. км) баар, Тенерифе арыы бу арыылартан сүдүлэрэ уонна олохтоохторун ахсаанынан барыларын баһыйар. Арҕаа өттүгэр Гомера (La Gomera) (378 кв. км), Иерро (El Hierro) (277 кв. км) уонна Пальма (La Palma) (708 кв. км) арыылара бааллар.Гран-Канария (Gran Canaria) арыы Тенерифеттан илин сытар. Бу иэнинэн үһүс арыы буолар (1532 кв. км). Салгыы илин диэки Фуэртевентура (Fuerteventura) (1730 кв. км) уонна Лансароте (Lanzarote) (795 кв. км) арыылар бааллар. Арай сэттэ кыракый арыылартан, Грасиоса (La Graciosa) (27 кв. км) арыыга тыынар-тыыннаах харамай олорор. Илин эргин Алегранса (10 кв. км), Монтанья Клара (1 кв. км), Лобос (6 кв. км), Роке дель Оэсте (Roque del Oeste) и Роке дель Эсте (Roque del Este) арыылар сыталлар. Холбоон барыта — 13 арыы баар.
Хахсаат
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Килиэп
200px|thumb|Килиэп
Килиэп диэн туораахтаах үүнээйилэр астарыттан мэлиллибит бурдугу ууну кытта буккуйан тиэстэ оҥорон баран буһарыллыбыт ас. Тиэстэтин сороҕор доруоhалаан көтөхтөрүллэр. Килиэп бас ингредиеннэрэ: туус, арыы уонна доруоhа. Сороҕор бу ингредиеннэр эбиллиэхтэрин сөп: үүт, сымыыт, саахар, араас специялар, фрукталар, оҕуруот астара, мэлиллибэтэх туораах эбэтэр сиэмэ.
Кувейт
Кувейт Илэ (араб. دولة الكويت) диэн Перс хомотун кытылыгар, Сауд Арабиятын уонна Ирак икки ардыларыгар баар тутулуга суох эмират. Олохтоохторун ахсаана 3.1 млн уонна иэнэ 17,818 км². Кувейт парламент системалаах конституция монархията.
1961 с. Кувейт Улуу Британияттан тутулуга суох буолбута.
1990 с. Ирак Кувейтка саба түспүтэ. Сэттэ ыйдаах Ирак оккупациятын АХШ сэбилэниилээх күүстэрэ тохтоппуттара. Ирак сэриилэрэ куотан иhэн 750 нефть хостуур халанчалары уоттаабыттара. Онтон сылтаан Кувейт айылҕата уонна экономиката улаханнык эмсэҕэлээбиттэрэ.
Сонор (оонньуу)
JIPTO ассоциация
Г.В. Томскай Париж куоракка 1993 сыллаахха Жипто норуоттар икки ардыларынаа5ы федерациятын (ФИДЖИП - FIDJIP - Federation Internationale du Systeme JIP) тэрийбитэ.
Сигэ
ЕВРОТАЛАНТ-ФИДЖИП
Мир ЖИПТО Monde du JIPTO
Олоҥхо ааттарын тиһилигэ
Манна Олоҥхоҕо ахтыллар киһи-сүөһү, араас харамай, сирдэр ааттара уонна олоҥхоһуттар бэйэлэрин сахалыы ааттара түмүлүннүлэр. Бу тиһилик бэйэлэрин хос ааттарын (ник, никнейм, логин) тала сылдьар дьоҥҥо туһалаах буолуон сөп.
Сорох ааттар кылгас быһаарыылаахтар. Ким баҕарар бу тиһилиги көннөрөр, ааты эбэтэр быһаарыыны эбэр кыахтаах.
Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр үөрэҕирии
М.В Мегежегскай аатынан тыа хаһаайстыбата хайысхалаах Маалыкай орто оскуолата.
Оскуола материальнай-техническэй баазата.
288 миэстэлээх 3 этээстээх таас оскуола дьиэтэ 2003 с. үлэҕэ киирбитэ. Уопсай иэнэ – 3680,4кв.м., о.и. туһаныллара – 3106,9кв.м. Үөрэтэр кэбиниэттэр– 20. Математика кэбиниэтэ – 2 Нучча тылын уонна литерэтирэтин кэбиниэтэ – 1 Сахатылын уонна литэрэтирэтин кэбиниэтэ – 1 истории кэбиниэтэ – 1 физикэ кэбиниэтэ – 1 химийа кэбиниэтэ – 1 биологийа кэбиниэтэ – 1 географийа кэбиниэтэ – 1 черченийэ кэбиниэтэ – 1 лингафоннай кэбиниэтэ – 1 алын кылаастар – 4 музука кэбиниэтэ – 1 технологии кэбиниэтэ – 2 ОБЖ кэбиниэтэ – 1 Информатика кэбиниэтэ – 1 спортзал – 1 тренажернай саала – 1 медисинэ кэбиниэтэ – 1 Остулубуой – 50 олорор миэстэлээх
Көмпүүтэр ахсаана: барыта – 42 ол иһигэр интернекка холбоммут-5 устар камера-19
Бибилиэтиэкэ – 25139, учуобунньук ахсаана – 16914 (98%), научнай-педагогическэй уонна методическэй литэрэтиирэ – 8225
СӨ Национальнай хартыына түмэлин көмпүүтэргэ салаата уонна нуучча түмэлин көмпүүтэргэ салаатын 2015 с. - 1 көмпүүтэр, 1 проектор, 1 экран уонна үөрэтэр быраграамма Хартыына гэлириэйэтэ, 2015 с. – 12 дьиҥнээх хартыына, 21 хаартысканнан копуйа уонна уруһуйу хаттаан түһэрээһин. Үөрэтэргэ-үлэлэтэргэ аналлаах тутуулар: Тыраахтыры үөрэтэргэ аналлаах дьиэ, 2010 с. – 122,8кв.м. Хайыһар баазата – 56кв.м., 2017 с. үлэлиир Трактодром – 0,5га Оскуола таһынааҕы учаастак: агролаборатория, 2011с. – 88,5кв.м. тэпилиссэ (кыһыҥҥы тэпилиссэ – 1, сайыҥҥы тэпилиссэ – 2) – 180кв.м. оҕуруот – 300кв.м. хортуоска буолата – 3,5га
Оҕо доруобуйатын чөлугэр түһэрэр киин «Кымыс» Мондокуга, 2009 с. сылтан үлэлиир 2 этээстээх дьиэ – 517,7 кв.м. остулубуой – 110 кв.м. Аһылык буһарар дьиэ – 28,7 кв.м. Таҥас сууйар дьиэ – 20 кв.м. банньык – 25 кв.м. дуус ньууһунньук
От лааҕыра «Маарыкчаан» Маар Сыһыы– 2007с. үлэлиир: 2 Олорор дьиэ – 50,6 кв.м. хас биирдиитэ ходуһа – 109 га
Сылгы баазата Ойбон Көлүйэ, 2014 с.: Көньүүһүнэ, биэлэргэ аналаах кыбыыкка сарай балагаҕан
Тиэхникэ ахсаана: оптуобус ПАЗ, 2007 с. – 1 массыына УАЗ, 2004с., 2010 с. – 2 тыраахтыр МТЗ-82, 2000 с. – 1 кыра тыраахтыр – 2: Вейтуо, 2000 с. Т-34, 2013 с. культиватор ВА – 2 от охсор КСФ – 2 электронасос – 1 окучиватель – 1 кыра бирисиэп – 1 Сүөһү ахсаана: Ынах сүөһү – 4 Сылгы – 13
Педагогическай үлэлэрин иһин наҕараадаламмыт салайааччылар уонна учууталлар.
Эти-хааны чэбдигирдии уонна успуорт.
Урут нэһилиэккэ эти-хааны чэбдигирдии үлэтин оскуола физкультураҕа учууталлара ыыталлара. Ити үлэни кимнээх аан бастаан саҕалаабыттарын билбэтибит. Нэһилиэк олохтооҕо Кузнецов Василий Николаевич физкультура учууталынан ананан кэлэн оҕолорго эрэ буолбакка ыччат ортотугар ити үлэни салҕаабыт. Кини тустууну болуйбуолу онтон да атын көрүҥнэргэ оҕолору, ыччаттары дьарыктаабыт. үлэлээбит. 1962-1969 с.с Кузнецов Василий Николаевич (1936-1974 ) 1964-1968 с.с.Агеев Александр Александрович буоксаҕа дьарыктаабыт. 1966 с. спортсаала тутуллубутун кэннэ ити үлэ лаппа сэргэхсийбит. Аммосов Ким Николаевич физругунан кэлэн баран ыччаттары эмиэ дьарыктыыра. Сопхуоска үлэ гимнастикатыгар инструктор диэн көрүллүбүтүгэр 1969-1974 с.с. Такыров Владимир Николаевич (1946 с.) үлэлээбитэ. Кини кэнниттэн Тыаһытов Василий Афанасьевич, Григорьев Иннокентий Николаевич үлэлээбиттэрэ. 1993 с. Тыаһытов Василий Афанасьевич (1951 с.) оҕолору буоксаҕа дьарыгын саҕалаабыт. Ону таһынан көҥүл тустууга, хапсаҕайга, хайыһарынан болуйбуолунан, остуол тиэниһинэн оҕолор дьарыктаналлара. 2012 с. арочнай саала үлэҕэ киирбит. Оҕо спортивнай оскуолата тэриллэр. Онно дириэктэрдэринэн үлэлээбиттэр: 2013-2016 с.с. Шараборин Александр Владимирович (1979 с) 2016 сылтан Степанов Прокопий Юрьевич үлэлии сылдьар. Спортивнай оскуола 3 филиаллаах Өҥөлдьө, Хатыы, Малдьаҕар, барыта 20 үлэһиттээх ол иһигэр Маалыкайга 15 онтон тренерэ 8. Маалыкайга оҕолор 7 көрүҥҥэ дьарыктаналлар: буокуска, хайыһар, остуол тенниһэ, мас тардыһыыта, саахыиат болуйбуол, хапсаҕай. Саахыматы 2004 с. Иванова Акулина Иннокентьевна (1972 с.) дьарыктыыр. Оҕолор ситиһиилэрэ: Иванова Варвара Гаврильевна (1994 с.) Кыргыттарга өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ. Галактионов Петр Андреевич (1993 с.) Улахан дьоҥҥо бастакы дуоскаҕа өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ. Галактионов Алексей Андреевич (1995 с.) Оҕолорго өрөспүүбүлүкэ призера 2, 3 миэстэ. Иванов Михаил Иннокентьевич (1996 с.) Оҕолорго өрөспүүбүлүкэ призера. Саввинов Петр Алексеевич (2005 с) Оҕолорго өрөспүүбүлүкэ призера. Россияҕа Москва куоракка кыттааччы оҕолорго. Кириллина Жанна Николаевна (2001 с.) Өрөспүүбүлүкэҕэ 3 миэстэ оҕолорго 2016 с. Андреева Хаарчаана Саввична (1999 с.) Өрөспүүбүлүкэ призера 2013, 2014, 2015 с. 1995 с. Иванов Николай Иванович буоксаҕа Арассыыйаҕа оҕолорго чөмпүйүөн. 2015 с. Тыаһытова Валя оҕолорго Уһук Илиҥҥэ чөмпүйүөн, Арассыыйаҕа 2 миэстэ 2015 с Васильева Уйгулаана буоксаҕа Уһук илиҥҥэ чөмпүйүөн, 2016 с. 11-с миэстэ.
Арыылаах (Үөһээ Халыма)
Улуус кииниттэн 110 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 562 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Сокольников Прокопий Нестерович
1865 сыллаахха Боотуруускай улууЬун 3-с Дьохсоҕон нэһилиэгэр (Таатта Черкөөҕө) Сэркээччи аҕатын ууһугар терөөбүт. Кини оччотооҕу кэмҥэ төһө да ыараханын иһин бэйэтин өһөс дьүккүөрунэн, сырдыкка тардыһар бастыҥ баҕатынан уопсайа 22 сыл устата үөрэҕи дьаныһан туран эккирэппит. Ол тумугэр 1898 сыллаахха 33 саастааҕар Москватааҕы государственнай университет медицинскэй факультетын бүтэрэн уезднай быраас идэтин ылбыт. Кини Чурапчы улууһун киин балыыһатыгар өр сылларга бырааһынан улэлээбитэ. П.Н. Сокольников үрдук култууралаах, киэҥ билиилээх, сахатын дьоно чэгиэн доруобуйалаах үөрэхтээх-билиилээх буоларын туһугар ис сүрэҕиттэн кыһаллар этэ.
Үөрэх кэмэ
Чурапчыга оскуоланы бүтэрээт Дьокуускай прогимназиятыгар уонна духовнай семинариятыгар үөрэҕин салгыыр. 26 сааһыгар Томскай куоракка айанныыр уонна онно губерния гимназиятын бүтэрээт Томскайдааҕы медицина факультетыгар туттарсан киирэр. 1896 с. Алын Новгородка Бүтүн Россиятааҕы промышленность уонна уус-уран быыстапката аһыллар. Онно Саха Сириттэн Прокопий прогимназияҕа бииргэ үөрэммит доҕотторо Василий Васильевич Никифоров уонна ини-бии Бүөтүр уонна Михаил Афанасьевтар тиийэллэр. Ол сыл быыстапка Сибиирдээҕи отделын уһулуччу биллиилээх учуонай П.П. Семенов-Тянь-Шанскай салайбыт. Прокопий доҕотторо кинини экскурсовод быһыытынан ыҥырыы сурук оҥотторбуттар. Петр Петрович сахалары сөбүлүү көрөн Прокопий Нестеровиһы Томскайтан Москваҕа көһөрөргө Министерство просвещениятыгар ходатаайстыба суруйбут. Инник гынан Москваҕа көспүт уонна үөрэнэр сылыгар оччотооҕу дойду ордук уһулуччу биллэр учуонайдарыгар физиолог И.М. Сеченовка, педиатр Н.Ф. Филатовка, Н.В. Склифосовскайга уо.д.а. үөрэммит.
Лев Толстойдуун көрсүһүүтэ
мини|справа|Прокопий Сокольников Лев Толстойдуун Москвааҕа көрсүһүүтэ. Васильев Э.И. хартыыната. 1898 с. Прокопий экзаменнарын ситиһиилээхтик туттаран быраас дипломун ылар. Ол саҕана Москваҕа олорор Саха сиригэр көскө ыытылла сылдьыбыт сыылынай кинини Лев Толстойдуун билиһиннэрэр. Билсиһии суруйааччы Москватааҕы Хамовническай переуолкка баар квартиратыгар ааспыт. Лев Николаевич ол сылларга духобордар тустарыгар кыһаллар эбит, онон сылтаан Прокопийы духобордар Уус-Маайаҕа дылы атаарарга уонна күүс көмө буоларыгар көрдөспүт. Үөрүүнү кытта сөбүлэһээт көскө тиийиэхтэригэр дылы икки ыйы быһа арыаллаабыт, ааранан быраас быһыытынан оҕолору, дьахтардары эмтээбит. Үөрэҕиттэн төннөөт Прокопий Чурапчыга бырааһынан анаммыт.
1899 с. Иркутскайдааҕы «Восточное обозрение» хаһыакка сэттис нүөмэригэр «Жены и дети духоборов» диэн Сокольников статьята тахсыбыт. 1902 с. Прокопий иккистээн Лев Толстойдуун Яснай Полянаҕа тиийэн көрсүһэр. Бырааһайдаһалларын саҕана суруйааччы «Дорогому Прокопию Нестеровичу Сокольникову на добрую память от Льва Толстого» суруктаах хаартыскатын бэлэхтээбит.
Дьиэ кэргэнэ
1902 с. Прокопий Нестерович Лидия Михайловна Никифорованы ойох ылбыт. Ойоҕо учуутал үөрэхтээх буолан кэргэнин батыһан ыраах Саха Сиригэр тиийбит. 4 оҕоломмуттар, ол гынан баран тус олоҕо табыллыбатах. 1910 с. кэргэнэ ыалдьан өлөр, ол сыл сайыныгар 6 саастаах кыыһа үрдүктэн охтон түһэн күн сириттэн күрэнэр.
Общественнай үлэтэ, наҕараадалара
Өссө студент эрдэҕиттэн Прокопий Нестерович общественнай олоххо ыалдьар эбит. Сотору-сотору Иркутскайдааҕы «Восточное обозрение» хаһыакка ыстатыйалара бэчээккэ тахсар эбит. Э.К. Пекарскай саха тылын тылдьытын оҥоруутугар Сокольников муспут медицина уонна анатомия сахалыы быһаарыытын туттубут эбит. 1903 с. император тохсунньу 1 күннээх ыйааҕынан П.Н. Сокольниковы III степеннаах "Святой Станислав" уордьанынан, 1907 с. — III степеннаах "Святая Анна" уордьанынан наҕараадалаабыт. 1913 с. Романовтар дьиэ кэргэннэрин 300 сыллаах үбүлүөйүгэр Саха Сирин делегациятын баһылаабыт.
1917 с. ахсынньы 10 эмтэммэт ыарыыттан өлөн туораабыт.
Киһи буолуу
Киһи буолуу диэн оҕо кыра эрдэҕитэн үөскэтинэр баҕа санаата уонна ситиһэр сыала буолар.
Оҕо улааттаҕына киһи буолар. Улаатыар диэри иитиллэн, үөрэнэн улахан киһи оҥорор бары быһыыларын дьэ таба оҥорорго үөрэнэр. Этэ-сиинэ улаатан ситиитигэр өйө-санаата эмиэ сайдан, киһилии өйү-санааны иҥэриннэҕинэ киһи буолары ситиһэр.
Былыргы дьыллар мындааларыттан саҕаламмыт олохторун үөрэҕин сурукка-бичиккэ киллэрэн тиһэн испэтэхтэриттэн саха дьонун олохторун үөрэҕэ өс хоһооннорунан, холбуу этиилэринэн бэриллэллэр. Биһиги куруук туттар тылларбытыгар, этиилэрбитигэр өй-санаа төрүттэрэ иҥэн сылдьаллар. «Киһи» диэн биллэр тылы ыллахпытына оҕо «Киһи буолууну» өйө-санаата сайдан, улаатыар диэри иитиллэн уонна үөрэнэн ситиһэр. Сорохтор өйдөрө-санаалара ситэ сайдыбатаҕына киһи диэн үрдүк ааты сүгэри кыайан ситиһимиэхтэрин эмиэ сөп. Киһи диэн өй-санаа сайдыытын, баарын дуу, суоҕун дуу быһаарар сүҥкэн суолталаах тыл.
Былыргы сахалар «Киһи үйэтин тухары үөрэнэр» диэн этиилэрэ оҕо киһи буолууга, онтон киһи быһыытын сүтэрбэккэ олоҕу олорууга үйэтин тухары үөрэннэҕинэ эрэ табылларын быһаарар. Оҕо улаатан өйү-санааны ситиһэригэр аан маҥнай төрөппүттэрин үтүктэн үөрэнэр. Киниэхэ үтүктэр, батыһар киһитэ хайаан да наада.
Дьон оҥорор бары быһыыларын оҥоруу «Киһи быһыыта» диэн ааттанар. Оҕо улаатан улахан дьон оҥорор бары быһыыларын оҥорорго үөрэннэҕинэ «Улахан киһи», дьэ буолан киһи буолууну ситиһэр. Саха дьоно «Kиһи буолуу» диэн өйдөбүллэрэ оҕо киһини, төрөппүттэрин үтүктэн үөрэнэн киһи буоларын, киһилии өй-санаа киирэрин быһаарар. Киһи буолуу диэн оҕо киһи оҥорор быһыытын барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор өйгө-санааҕа үөрэниитэ буолар.
Билигин үөрэнии диэн тылы үчүгэй буолуу, билиини-көрүүнү баһылааһын диэн эрэ өйдөбүллээх туттуллар. Олох үөрэҕэр үөрэнии диэн этии букатын да хаалан сылдьар. Сахалыы олох үөрэҕэр үөрэнии «Үөрүйэх» диэн ааттанар уонна үгэстэргэ үөрэнии салгыы сайдан эти-сиини үөрэттэҕинэ эрэ иҥэр. Киһи олох үөрэҕэр куруук үөрэнэ, эбинэ сылдьыахтаах. Сааһа баран истэҕин аайы этин-сиинин көрдөбүллэрэ уларыйан биэриилэригэр өйүн-санаатын тэҥнээн биэрэн истэҕинэ эрэ табыллар. Ол иһин киһи хаһан баҕарар, хас күн аайы да буоллун, үчүгэй санаалаах буолууга үөрэнэ сылдьыахтаах. Үчүгэй санаалаах буолууну ситиспит киһи дьэ биирдэ «Киһи киһитэ», «Киһилии киһи» диэн буолар. Оҕо улаатан истэҕинэ сайдан, үөрэнэн-үөрэнэн «Киһилии киһи» буолары ситиһиэхтээх. Дьон-сэргэ сөбүлүүр, үтүө быһыыларын оҥорор, дьону кытта тапсар киһини «Киһи киһитэ» диэн ааттыыллар, ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллар.
Саха дьоно киһи олоҕун сыалын, олоҕор тугу ситиһиэхтээҕин чуолкайдык быһааран этэллэр. Ол сыал «Киһи буолуу», онтон салгыы «Киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу» диэн буолар. Үчүгэй быһыылары оҥорор, дьон бары сөбүлүүр киһилэрэ «Киһи киһитэ» буолар.
Kиһи буолуу өйдөбүлэ сахаларга былыр-былыргыттан баар. Улаатан иһэр оҕо баҕа санааларын барытын түмэн «Kиһи буолууну» ситиһэр. Онтон салгыы уһун олоҕун устата киһи буоларын түһэн биэрбэт туһугар охсуһар, олоҕун олорор. Киһи буолуу үөрэҕэ киһи таҥараны үөскэппит. Киһи таҥара үөрэҕин тутуспаттан олох уустук балаһыанньаларыгар быстах санааҕа баһыттаран киһи быһыытын таһынан быһыыны оҥорон кэбиһии кэлин кэмҥэ элбээтэ.
Сахалар «Олох ыарахан» диэн этэллэр. Бу этии киһи өйө-санаата быстах быһыыларга киирэн биэрбэт, сыыһа туттубат, туруктаах буолара чахчы ыараханын бэлиэтиир. Олоҕу олоруу уустук уонна ыарахан. Уһуннук дьоллоохтук олоҕун олорбут киһини тиһэх суолугар атаарыыга «Kиһи быһыылаахтык олоҕун олордо» диэн этэн атаараллар.
Киһи олоҕо төрүөҕүттэн, оҕо буолан иитиллэн, үөрэнэн киһи буолууну ситиһэн, аны бүтүөр диэри киһи быһыылаахтык олорон ааһарынан бүтэр.
Сахалар оҕолорун үөрэтэр этиилэринэн аан маҥнай «Yчүгэй оҕо буол», онтон «Улахан киһи буол», «Үчүгэй киһи буол» диэн этиилэр буолаллар. Бу үөрэтии сүрүн төрүтүнэн үчүгэй киһини үтүктүү, кинини батыһыы, кини курдук буолууга баҕа санаа үөскээһинэ уонна ону ситиһэргэ дьулуһуу буолар. Маннык үтүгүннэрэн үөрэтии ордук түргэн уонна дириҥник иҥэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн такайыллан, үтүктэн үөрэнэн үчүгэй киһи курдук буола сатааһын өйдөбүлэ киниэхэ баҕа санаа буолан өйүгэр-санаатыгар иҥэр. Бу өй-санаа олус элбэхтэ хатыланан үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар иҥнэҕинэ үчүгэй быһыылары оҥорор, үчүгэй киһи буола улаатар. Kиһи өйүгэр-санаатыгар үөскээбит ити баҕа санаатын олус күүскэ баҕардаҕына аны хараҕар илэ көрөн, соннук мөссүөнү хараҕар кытта көрөн ааһар.
Yчүгэй быһыылаах улахан киһини көрдөрөр маҥнайгы таҥаранан илиҥҥи омуктарга үөскээбит Будда таҥара буолар. Онтон Христос таҥара, кэлин соҕуруу омуктарга Магомет таҥара үөскээбиттэр.