cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мординов Авксентий Егорович
Олоҕун олуктара
Кини этэринэн, хас биирдии омук (норуот) хайаан да эпическэй сайдыы түһүмэҕин ааһар, ол иһигэр критическэй түһүмэҕи, барҕарыыны ааһар. Ити киһи, личность төрүүрүгэр ханыы. Бу — омук бэйэтин ийэ өйө тиллэн эрэрин сибикитэ. Саха героическай эпоһа — олоҥхо маннык усулуобуйаҕа айыллыбыта. Олоҥхо тыына — диэн киһи чөлүгэр түһэр, туругурар туһугар мөккүһүүтэ.
Баишев Геннадий Семенович
thumb|right|px300|Баишев Геннадий Семенович Баишев Геннадий Семенович — балет артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Тарагаев Иван Данилович
Тарагаев Иван Данилович — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1897 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ Кэнтик нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ, партия чилиэнэ. 1922 сыл атырдьах ыйыгар диэри Пясталов этэрээтин байыаһынан сылдьыбыта. 1925 сыллаахха Павлов Андрей Петрович командалааһынынаи Артемьев этэрээтин утары сэриилэспитэ ..
Марий Эл
thumb|350px|Марий Эл каартатаМарий Эл эбэтэр  Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтэ — Арассыыйа састаабыгар киирэр өрөспүүбүлүкэ. Киин куората — Йошкар-Ола.
Кировскай, Нижегородскайуобаластары, Татарстаан уонна Чувашиялыын быысаһар.
Омуктарын састааба
Йошкар-Олы уонна Волжскай куораттарга уонна Йошкар-Ола таһынааҕы сэлиэнньэлэргэ, өрөспүүбүлүкэ арҕаа өттүгэр үксэ нууччалар баһыйаллар. Тыаҕа марийдар баһыйаллар, Горномарийскай оройуоҥҥа — тылларынан уонна култуурадарынан атын хонуу марийдарыттан ураты хайа марийдара олороллор. Звениговскай оройуоҥҥа хас да чуваштар сэлиэнньэлэрэ баар. 1000 тахса ахсааннаах омуктар көрдөрүлүннүлэр
Арҕаа Казахстан улууhа
Арҕаа Казахстан (казах. Батыс Қазақстан облысы) диэн Казахстан улууhа. Киин куорат Орал.
Кыталык
Кыталык (Leucogeranus leucogeranus) — сэдэх көтөр, туруйа көрүҥэр киирэр. Эбэтэр Сибиир Үрүн кыталыга, Үрүҥ кыталык диэн биллэр.
thumb|260px|Кыталыктар (Grus leucogeranus)
Тас көстүүтэ
1 м 40 см үрдүк кыталык ыйааһына 6 киилэ буолар. Атыырын ыйааһына тыһытынааҕар ыарахан. Кыталык дьүһүнэ кылбаа маҥан, сирэйэ түүтэ суох, уот кыһыл. Атахтара кытархайдар. Кынатын төбөтө харалаах. Кыталык оҕото төбөтө, кэтэҕэ кытархай кугас, атын түүтэ сырдык кугас. Сымыыттан тахсарыгар хараҕа халлаан күөҕэ өҥнөөх, алта ыйыгар араҕас буолар.
Ханна баара
Аан дойду кыталыга үс популяциялаах: илиҥҥи, киин уонна арҕаа. Кыталык илиҥҥи популяцията Саха сиригэр Халыма намталыгар сайылыыр, кыстыыр сирэ — Янцзы өрүс орто тардыыта, Кытай соҕуруулуу-илин өттө. Сорох пааралар Корейскай перешейкка, Тайваҥҥа уонна Японияҕа кыстыыллар. Арҕаа популяцията Печора өрүс аллара тардыытынан уонна Обь өрүс орто тардыытыгар сайылыыр. Кыстыыр сирэ — Иран, Каспийскай муора соҕуруу биэрэгэ. Киин популяция Обь өрүс аллара тардыытыгар сайылыыра, Ираҥҥа уонна Индия Кеоладео диэн национальнай пааркатыгар кыстыыра. Бу популяцияны тиһэҕин 2002 сыллаахха бэлиэтээбиттэр. Билигин, арааһа, сүппүт диэн сабаҕалыыллар. Кыталык атын туруйаларга тэҥнээтэххэ ууттан ырааппат көтөр.
Аһылыга
Кыталык тугу барытын сиир. Сурун аhылыга уу отоно, кыра кэбийэр харамайдар, балыктар уонна үөн-көйүүр.
Ууһуура
Кыталык субарктическай туундараҕа, тыалаах туундараҕа уонна Саха сирин хотугулуу-илин тайҕатыгар сымыыттыыр. Сымыыта биир эбэтэр икки буолар. Ийэтэ, аҕата иккиэн 29 күн устата баттыыллар. Үксүн биир эрэ оҕо тыыннаах хаалар. 70-75 күнүнэн кыталык оҕолоро бэйэлэрэ көтөр буолаллар. Үчүгэй сылга кыталык ахсаана 200 көтөрүнэн элбиир. Куһаҕан сылга 34-38 эрэ саҥа көтөр эбиллэр. Кыталык сымыыттыыр кэмигэр олус сэрэхтээх. Уйатыгар киһи чугаһаатаҕына уйатыттан 1-1,5 км тэйэр. Оннук тулаайахсыйбыт уйа атын кыыл аһылыга буолуон сөп. Кыталык 5-7 сааһыгар ууһуур кыахтанар. Пааралар куруук бииргэ сылдьаллар.
Ахсаана
Кыталык илиҥҥи (Саха сиринээҕи) популяцията аан дойду кыталыгын уопсай ахсаанын 98,7 % ылар. Кытайга кыстыыр сиригэр Үс хапчаан плотината тутуллуоҕуттан ыла, кыталык олорор айылҕата уларыйан, ахсаана аҕыйаабыт. Уопсай ахсаана 2900-3000 көтөр эбит буоллаҕына (2002 сыл туругунан), билигин лаппа аччаан иһэр. Кыталык сүтэр кутталламмыт көтөрдөргө киирэр. Кыталык Ираҥҥа кыстыыр арҕаа популяциятын ахсаана сүүрбэҕэ тиийбэт.
Кыталык саха киһитин олоҕор
Саха сиригэр кыталык киһи саамай сөбүлүүр, ытыктыыр көтөрдөрүгэр киирэр. Кыталык саха киһитин итэҕэлигэр биир миэстэни ылар. Айыылар, удаҕаттар кыталык мөссүөнүнэн киһиэхэ көстөллөр диэн итэҕэйии баар. Кыталыгы өлөрөр аньыынан ааҕыллар.
Кыталыгы харыстааһын
Кыталык Аан дойдутааҕы Айылҕаны харыстыыр сойуус Кыһыл Кинигэтигэр (Красная книга Международного Союза Охраны Природы (МСОП) / The World Conservation Union (IUCN)) уонна да атын испииһэктэргэ киирбит. Саха сиригэр кыталыгы бултуур 1962 сылтан бобуллан турар. Кыталык сымыыттыыр сүрүн сирэ «Кыталык» диэн эркээйи сиргэ киирэр (Сеть охраняемых местообитаний редких журавлей Севера-Востока Азии / North East Asian Crane Site Network).
Тааттааҕы айылҕаны харыстыыр инспекция дойдулар ыккардыларынааҕы GEF/UNER «Кыталык уонна атын уу таһынааҕы көтөрдөр олорор уонна көтөн ааһар сирдэрин тупсарыы» диэн бырайыакка кыттар. 2008 с. «Куолума-Чаппанда» ресурснай резерваакка бу бырайыак иһинэн үлэлиир учуонайдар 1700 кыталык көтөн ааспытын көрбүттэр. .
Килэҥ
thumb|250px
Килэҥ U2014 1) мууһурбут халтархай суол; 2) хаара суох күөл мууһа; 3) муус тоҥот.
Аччыктааһынтан уратыта, киин куорат сир ньууругар, суолга, тротуардарга уонна тропинкаларга эрэ көстөр. Үөскээбит голодицаны чөлүгэр түһэрии, сибиэһэй хаар бүрүөһүнүн, ардаҕы сууйуу, эбэтэр салгын температуратын тэтимнээхтик улаатыннарыы түмүгэр күн- дьыл уһаабатын тухары салҕаныан сөп.
Тыа хаһаайыстыбатыгар улахан хоромньуну оҥоруон сөп, тоҕо диэтэххэ, ыһыллар ыһыы тахсыан сөп. Эмиэ үгүс автомобильнай саахал төрүөтэ буолар.
СНГ дойдулара
СНГ дойдуларыгар утарылаһар дьон быһыытынан техническэй туус (NaCl) туһаналлар. Бу реагент тулалыыр эйгэ туругар куһаҕан сабыдыаллыыр, куорат үүнээйилэрин алдьатар, массыыналар коррозияларын түргэтэтэр, атах таҥаһын болдьоҕун кылгатар. Европаҕа, Америкаҕа, онтон 2002 сылтан Россияҕа (Москваҕа) уонна да атын реагеннар көрүҥнэрин туһаналлар. 2000- с сыллар усталарыгар Москва былаастара араас удамыр кыамтатын көспүттэрэ уонна салгыы эксперименнээн иһэллэр. Ол кэмҥэ ордук намыһах температуралаах куораттарга сайыҥҥы кэмҥэ көдьүүстэрин сүтэрэллэр, ол иһин суол кумах эбэтэр туустаах сменанан ыһыллар. Уопсайынан, дойдуга маат- салы утары ырыынак олус сайдыбыт.
Европа
Олохтоох былаастар бюджеттан бу сыалга олоҕуран, экологическай санаалары туһаныыга уонна туһаныыга табыгастаахтык туһаналларыгар, кыһыҥҥы суоллары хайдах быһыылаахтык тобулалларыгар быһаараллар.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
1223
1223 сыл.
Боруулаах (өрүс)
Боруулаах өрүс. Аадыча өрүс хаҥас салаата. Уһуна 316 км., тардыытын иэнэ 9470 км².
Дьааҥы хаптал хайалаах сиринэн устар. Тардыытыгар 350 күөл баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥас Халтыһыы (113 км.), уҥа Хатыҥнаах (109 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Нуотара
400px|thumb|right|Нуотара уонна Ньүүйэ куйаартан көстүүлэрэ Нуотара нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Нуотара.
Улуус кииниттэн 102 км. илин диэкки Өлүөнэ уҥа кытылыгар сытар.
Саха сиригэр 1954 сыллаахха киирбитэ.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Көлүйэ
Көлүйэ — кыра күөл. Мантан тахсыбыт тыллар: көлүччэ, көлүкэ, көлүкэчээн; кёлюйэ, кёлюччэ, кёлюкэ, кёлюкэчээн
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Бетлингк Отто
200px|thumb|right|Бетлингк Отто Бетлингк Отто (ниэмэстии: Bohtlingk) — Арассыыйа Император наука академятын академига, илин тыллары билэр киһи. 300px|thumb|left|Бетлингк Отто «Сахалар тылларын туһунан» диэн кинигэ
Ылыллыбыт сирэ
Биография.ру
Отут (ахсаан)
30 (отут) — дьиҥ ахсаан, 29 уонна 31 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Costco
CostCo (КостКо), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ миэстэ атыытынан уонна харчы прибылинан, Fortuna 500 диэн 500 баай Аан Дойдуну салайар тэрилтэлэр клубтарыгар киирэр, 14 миэстэ. КостКо отделениялара билинни бириэмэ5э 140 судаарыстыбаларга баар.
Официал сайт
140-с
140-c сыллар.
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ
Ылыллыбыт сирэ
Якутия, хроника, факты, события. — Якутск, 2004.
1224
1224 сыл.
Докторов Алексей Игнатьевич
1902 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ Нам нэһилиэгэр орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Снитко этэрээтигэр сылдьан Бүлүүгэ үрүҥнэри утары Чуондулутааҕы кыргыһыыларга кыттыбыта. 1935 сыллаахха, Үөһээ Бүлүү оройуона Бүлүүттэн туспа арахсыбытын кэннэ, ахсынньы ыйга Үөһээ Бүлүү райпотребсоюһа тэриллибитэ. Оччотооҕута оройуон 4сельполааҕа. Райпотребсоюз бырабылыанньатын бастакы председатели­нэн Докторов Алексей Игнатьевич быыбардаммыта. Дойдутугар олорон 1962 сыллаахха өлбүтэ.
Үгүрүөлэр уустара
Үгүрүөлэр уустара (, Род Бекасы) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Үгүрүө, Сурулаа үгүрүө.
Иһитиннэрии
Иһитиннэрии (биллэрии) диэн, аата да этэрин курдук, тулалыыр эйгэҕэ, күннээҕи олоххо туох саҥа баар буолбутун, араас сонуну иһитиннэрэр, кэпсиир сэһэргээһин тиэкис ааттанар.
Иһитиннэриигэ кылаас, оскуола олоҕуттан аан дойдуга туох уларыйыы тахсарыгар тиийэ кэпсиэххэ сөп. Биһиги радионан, телевизорынан күннэтэ истэр сонуммут эмиэ иһитиннэрии буолар.
Иһитиннэрии тыла-өһө судургу, ис хоһооно кылгас, чуолкай буолар. Киһи бэйэтин санаата, иэйиитэ көстүбэт. Онон дьыала стилигэр чугас.
Синуситка
Синуситка — мунну хонноҕун салыҥнаах бүрүөтүн сүһүрүүтэ. Тумуу, грипп, араас инфекционнай ыарыларыттан үөскүөн сөп. Микроскопка эрэ көстөр кыракый биир клеткалаах организмнарынан, вирустарынан ыҥырыллар.
Таксономия
«Таксономия» диэн тиэрмини аан бастаан 1813 году үүнээйи наардааһынан дьарыктанар учуонай Огюстен Декандоль туһаммыта. Аан бастаан биологияҕа эрэ туттуллара. Кэлин билии атын салааларыгар туттуллар буолбута.
Чаркы
Чаркы өрүс. Адыаччы өрүс уҥа салаата. Уһуна 276 км., тардыытын иэнэ 8260 км².
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Васильев Федор Федорович
200px|thumb|right|Васильев Федор Федорович Васильев Федор Федорович (10.05.1951—20.07.1994) — сахалар сэриигэ сыһыаннарын чинчийбит историк-этнограф, история билимнэрин кандидата.
Көмнөх
Көмнөх — мас лабаатыгар күһүн түһэн баран сааскы күүстээх тыалга диэри бүрүйэн турар өлгөм хаар.
Васильев Федор Федорович
Ф. Ф. Васильев туһунан
Васильев Федор Федорович (10.05.1951—20.07.1994) // Венок памяти. — Якутск, 2001. — С.120—141.
Көмнөх
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Суворов уордьана
Суворов уордьана — уордьан 1942 с. олохтоммута.
Муҥур (балык)
Муҥур  (, чир) — майаҕастыҥылар аймахтарыгар киирэр сырдык хатырыктаах бөдөҥ үрүҥ балык.
Саха сиригэр байҕалларга түһэр өрүстэргэ орто уонна алын тардыыларыгар уонна туундара күөллэригэр үөскүүр. Илин өрүстэргэ ордук элбэхтик көстөр. Сыаналаах бултанар балык.
Тас көрүҥэ
Төбөтө кыра, сүүһүн кэннинэн көхсө бөлтөгөрдөөх, айаҕа аллара, хараҕа кыра, этэ-сиинэ үрдүк, ойоҕосторуттан суптугур. Үөһээ сыҥааҕа иннигэр тахса сылдьар, тииһэ суох. Хатырыга бөдөҥ, ойоҕос сурааһынан 81-110 устуука. Сыа лаапчааннаах. Тыһыта атыыра тас көрүҥүнэн уратылара суох. Күөл муҥура өрүс киэнинээҕэр эмис уонна этэ-сиинэ арыый үрдүк буолар.
Уһуна уонна ыйааһына
Саха сиригэр 80 см, 12 киилэҕэ тиийэр. Халымаҕа 17 киилэлээх муҥурдары туттараллара биллэр. Куруук көстөр балык кээмэйэ - 40-65 см, ыйааһыннара - 1-4 кг.
Ууһааһына
5-7 сааһыгар ууһуур кыахтанар. Сабаҕалааһын быһыытынан муҥур икки-үс сылга биирдэ эрэ ыыр.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Мустафа Балел
thumb|‎Мустафа Балел
Мустафа Балел (тур. Mustafa Balel; балаҕан ыйын 1 күнэ, 1945, Сивас) — туурак суруйааччыта, драматург, тылбаасчыт.
Олоҕун кэпсээнэ
1968 сыллаахха Анкараҕа Учууталлар институттарын французскай филология салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Францияҕа Пуатье университетыгар стажировкаламмыта. 1968 сылтан Сивас, Ардаган, Стамбул куораттар үөрэхтэрин тэрилтэлэригэр француз тылын үөрэппитэ. Турцияҕа тахсар энциклопедияларга редколлегияҕа үлэлээбитэ. 1975-1976 сылларга Öykü диэн ааттаах сэһэн сурунаалын бэйэтэ тэрийэн таһаарбыта. Барыта аҕыс нүөмэр бэчээккэ тахсыбыта. Мустафа Балел туурак тылыгар Мишель Турнье, Ян Кеффелек, Паскаль Брюкнер, Хорхе Семпрун айымньыларын тылбаастаабыта. Нуучча тылыттан Максим Горькай, С.Т. Аксаков, Василий Аксенов айымньыларын тылбаастаабыта.
От ыйын 22
От ыйын 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 203-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 204-c күнэ). Сыл бүтүө 162 күн баар.
Отитка
thumb|right|
Отитка — кулгаах сүһүрдүүтүн ыарыыта. Үөскэтээччиннэн коккилар, ону таһынан пневмококктар, стафилококктар, гемофильнай палочкалар уо.д.а. бактериялар.
[[Категория:Сыстыганнаах ыарыылар]
Ньүүйэ
400px|thumb|right|Нуотара уонна Ньүүйэ куйаартан көстүүлэрэ Ньүүйэ нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Ньүүйэ.
Улуус кииниттэн 95 км. илин диэкки Ньүүйэ өрүс төрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1538 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Ньүүйэ - 1347, Турукта - 191.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Адьырҕа
Адьырҕа (Predator, Хищник) диэн 1987 сыл бэс ыйын 12-гэр тахсыбыт эмэрикээн билимнээх ыра, охсуһуулаах, абааһылаах киинэ. Бу киинэни Дьон Мактыырдан устубут, Дьим Туомас уонна Дьон Туомас ини-биилэр суруйбуттар. Сүрүн оруолу Ардалт Бэрсэнэгэр толорбут.
Кэлин Адьырҕа 2 (1990), Таһырах адьырҕаны утары (2004), Таһырахтар адьырҕаны утары: Кутурҕан (2007), Адьырҕалар (2010), Адьырҕа (2018) диэн салгыыр киинэлэр тахсыбыттара.
Хайыһардааһын
thumb|300px|right|Хайыһардьыт
Хайыһардааһын диэн хас да хайыһар спордун көрүҥнэрин холбуу ааттыыллар.
Саха Сиригэр
Хайыһар спорда Сахабыт сиригэр 60—70 сс муҥутаан сайдыбыта. Уон сыл иһигэр хайыһарга ССРС спордун маастарын нуорматын 17 спортсмен толорбута. Ити уһулуччу өрө тахсыы кэнниттэн өр кэм устата хайыһарга Арассыыйа күрэхтэһиилэригэр миэстэлэһэр, маастар нуорматын толорор хайыһардьыттар үүнүүлэрэ хомойуох иһин тохтообута. Арай 1995 с. бэттэх сыыйа хамсааһын тадыста. Ол курдук СР, РФ спордун маастарын нуорматын 10-ча хайыһардьыт толордо.
Үгүс киһи билэринэн, хайыһарынан сүүрүү спорт биир уустук көрүҥэ буолар. Онтон Саха сирин хайыhардьыттара соҕуруулуу таһымнаах көрдөрүүлэри ситиһэллэригэр элбэх ыарахаттары көрсөллөр.
Биһиги тымныы кыһыннаах дойдубутугар хайыһарынан сүүрэр кэммит 2—2,5 эрэ ый буолар. Онон, ити иһиттэххэ аҕыйах маастардар ситиһиилэрин кэннигэр спортсменнар тус бэйэлэрин көлөһүннэрэ, дьаныардаах дьарыктара, тулуурдара, сыралаах үлэлэрин түмүгэ сыттаҕа.
Саха сиригэр хайыһар историятыттан
Саха сирин хайыһардьыттара аан бастаан күрэхтэһии дистанциятыгар 1926 с. тахсыбыттара. Уон тоҕус киһи кыттан биир километрдаах сиргэ илин-кэлин түһүспүттэрэ. Ити кэнниттэн түөрт сыл буолан баран, Дьокуускай куораттааҕы ыччат тэрилтэтэ кулун тутарга хайыһарга биирдиилээн бастыыр иһин күрэхтэһиини тэрийбитэ. Барыта түөрт уон киһи кыттыбыта, онтон алтата дьахтар.
Сөптөөх эрчиллии суоҕуттан, инвентарь мөлтөҕүттэн, хайыһардьыттар көрдөрүүлэрэ олус намыһах этэ. Ити кэмтэн ыла куоракка хас да хайыһар куруһуога үлэлээбитэ. Хайыһарынан уһун, ыраах сиргэ хоно сылдьан айан тэриллибитэ. Хайыһар спорда республикаҕа түргэн тэтиминэн сайдан испитин маннык чахчылартан көрүөххэ сөп. 1937 сыллаахха ыытыллыбыт күрэхтэһиигэ 12 улуустан 647 киһи кыттыбыт буоллаҕына, 1939 сыллаахха Дьокуускай, Алдан куораттар, Томмот, Уус Алдан, Чурапчы уонна Таатта хайыһардьыттара хамаанда тэринэн республикаҕа бастыыр иһин күрэхтэһиигэ кыттыбыттара. Хамаанданан күрэхтэһиигэ Дьокуускай куорат спортсменнара бастаабыттара, иккискэ — Алданнар, оттон үһүскэ Уус Алданнар тахсыбыттара.
1940 сыл кулун тутар 25-с — 26-с күннэригэр хайыһарга иккис республикатааҕы күрэхтэһии ыытыллыбыта. Онно Алдан, Нам, Мэҥэ Хаҥалас, Горнай, Чурапчы улуустара, саха национальнай байыаннай оскуолата уонна Дьокуускай икки хамаандата, барыта 90-тан тахса киһи, кыттыбыта. Күрэхтэһии программатыгар эстафета уонна военизированнай сүүрүү киирбитэ. Эр дьон 3x10 км эстафеталарыгар Алдан улууhа бастаабыта, дьахталларга 2x3 км эстафетаны Дьокуускай хамаандата ылбыта.
Үһүс республикатааҕы хайыһарга күрэхтэһии 1941 сыл муус устар 3-с күнүгэр «бүгүн эн хайыһардьыккын, онтон сарсын Сэбиэскэй Армия саллаатаҕын» диэн девизтээх ыытыллыбыта. Бүлүү, Горнай, Дьокуускай, Чурапчы, Хаҥалас, Таатта улуустара уонна киин куораттан икки хамаанда кыттыбыта. 10 км военизированнай сүүрүүгэ саха национальнай байыаннай оскуолатын курсана Василий Брицкай бастыыр, иккискэ эмиэ бу оскуола младшай командира Федор Федоров тахсар. 20 км сиргэ Дьокуускайдааҕы маҥнайгы оскуола учуутала Н.Афанасьев, оттон 30 км кыайыылааҕынан армеец Брицкай тахсар. Кини бу дистанцияны 2 чаас 15 мүн 43 сөк түмүктээбит.
ДЬокуускай-Иркутскай хайыhар суола
Хайыһар суолун кыттыылаахтарын Москваҕа «Динамо» тэриллибитэ 10 сылын бэлиэтиир дьаһалга ыҥырбыттара. Кинилэр ыйтан ордук кэм устата айаннаан бырааһынньык үгэнигэр тиийбиттэрэ. Киин сэбиэт мунньаҕар хамаанда хапытаана А. Гриневич, хайыһардьыттар Александров, Крынцов, Аблаев, Брюханов, Кочнев, Потапов, Ларионов ТОЗ-8 №-дээх саанан, бочуотунай грамотанан наҕараадаламмыттара.
Дьокуускай-Хабаровскай хайыһар суола
1933 с. тохсунньу 15-с күнүгэр Дьокуускайдааҕы национальнай үрдүкү оскуола үөрэнээччилэрэ Дьокуускай-Хабаровскай хайысханан айаҥҥа туруммуттара. Кинилэр Дьокуускай-Алдан-Большой Невер-Хабаровскай устун барыта 2400 км барбыттара. Биригээдэ салайааччытынан Г.В. Наумов анаммыта. Хамаандаҕа Рогожин, Сабардахов, Кисиянов, Иванов, Прокопьев бааллара. Бу айан кистэлэҥ этэ. Хайыһардьыттар хотугу кыраайга саллаат таҥаһа-саба тымныыны төһө тулуйар кыахтааҕын, ытар сэп-сэбиргэл тымныыга хайдах үлэлиирин, уустук айаҥҥа күннээҕи аһьхлык нуормата төһө буоларын уонна хайыһары, сааны-саадаҕы табыгастаахтык хайдах туттуохха сөбүн билээри айаннаабыттара.
Старт тохсунньу 15-с күнүгэр бэриллибитэ. Хабаровскайга диэри 58 күн устата күҥҥэ ортотунан 45—59 км баран, этэҥҥэ фиништээбиттэрэ. Хайыһардьыттарга Дальнай Востоктааҕы оһуобай армия хамаандалааччыта В.К. Блюхер грамота, чаһы, салаиааччыларыгар бойобуой маузер, курсаннарга 150 устуука ботуруон, кыра калибрдаах бинтиэпкэ туттарбыта.
Арктикатааҕы хайыһарынан айан
1945 с. икки ыраах Арктикатааҕы хайыһарынан сүүрүү тэриллибитэ. Бастакынан Үөһээ Дьааҥы улууһун комсомолецтара аттаммыттара. Хамаандаҕа Н.Баишев, А.Афанасьев, П.Климовскай, Н.Слепцов, Г.Обутов, И.Слепцов бааллара. Олунньу 15-с күнүгэр Дьокуускайга тиийэр сыаллаах туруммуттара. Төһө да тымныы күн-дьыл турдар кинилэр 2254 км барыахтаахтара. Сындалҕаннаах айан түмүгэр 14 күнүнэн хамаанда этэҥҥэ фиништээбитэ. Бу кэмҥэ республикаҕа хайыһар күрэҕэ ыытылла турара, хайыһардьыттар онно кыттарга быһаарыммыттара. 4*10 км эстафетаҕа сүүрэн, III миэстэҕэ тахсыбыттара, 10 км сүүрүүгэ Петр Климовскай эмиэ бочуоттаах III миэстэ буолбута. Иккис хайыһар суола — Хаһааччыйа-Дружина-Хаһааччыйа. Алексей Окоемов салайааччьшаах Усуйаана оройуонун комсомолецтара 2200 км сири барыахтаахтара. Ол эрэн аара буурҕа түспүтэ, онон айаны тохтоторго күһэллибиттэрэ. Сыралаах айаҥҥа биэс хорсун хайыһардьыт 27 хонук сылдьыбыта.
Клуатр
Клуатр (cloître, латыынныы сабыылаах сир claustrum диэнтэн) — архитектура романскай уонна готика истииллэринэн тутуллубут мантастыырдарга эбэтэр бөдөҥ сыаркаптарга көстөр тиэргэни төгүрүйэр сабыылаах галерея. Дьиэ эркинин кыйа барар, онон клуатр биир өттө эркин иккис өттө аркаада эбэтэр колоннаада буолар. Сороҕор клуатр диэн маннык галереялаах тиэргэни барытын ааттыыллар.
150-с
150-c сыллар.
Кумахы (ыарыы)
Кумахы эбэтэр Титириир ыарыы (Малярия) диэн сыстыганнаах ыарыы, паразиттарынан тарҕанар. Киһиэхэ паразиттар хаан иһигэр киирдэхтэринэ ыалдьар. Сыл аайы 300-700 мөл. киһи кумахынан ыалдьар, уонна 1-2 мөл киһи өлөр.
Кумахыны аҕалар паразит аата Плазмодиум диэн протозоа буолар. Протозоа диэн биир эрэ клектаттан тутар организмнары аатыыллар, бактерияттан быдан кыра уонна боростуой.
Киһи сүнньүнэн Анофелес эбэтэр Кулекс диэн кымаар көрүҥнэриттэн киһини ыстаатаҕына ыалдьар. Плазмодиум диэн кымаар оһуобай силэ. Ол силин киһини ыстыырыгар ыһар, оччоҕуна ыарыы саҕаланар.
Тыһы кымаардара эрэ тарҕаталлар, тоҕо диэн атыыр кымаардара хааны хомуйбаттар. Кинилэр үүнээйи нектардарын иһэллэр. Тыһы кымаар хааны сымыыт оҥороругар туттар.
Киһи атыннык эмиэ ыалдьыан сөп. Ол курдук оҕо ийэтин иһигэр ыалдьыан сөп. Эбэтэр хаан кутуутугар эмиэ сыстыһыахха сөп. Сорох дьон шприц инньэтин ыалдьыбыт киһи кэнниттэн иккистээн туттан ыалдьыан сөп.
Кумахы паразитын олоҕо
350px|мини|справа 350px|мини|справа|Хаан кыһыл клеткалара уонна малярия паразита микроскопка
Плазмодиум хас да көрүҥэ малярияны ыҥыраллар:
P. vivax уонна P. falciparum малярия улахан өттүн аҕалаллар.
Тарҕаныыта
Дьон нэһилиэнньэтиттэн 40% малярия баар сиригэр олорор, ол курдук:
Өлүү 90% Афркаҕа буолар. Ыалдьыбыт дьонтон ордук өлөр категорията - оҕолор. Оҕо өлбөтөҕүнэ даҕаны мэйиитигэр улахан дьайыылаах буолар.
Өлүү кэнники бириэмэҕэ олус аччаабытын да иһин дьадаҥы дойдуларга кымаардары кытта охсуһууга эбэтэр эми ыларга харчы суох, сороҕор харчы баар да буоллаҕына медицина системата суох буолар, ол курдук Африка орто дойдуларыгар сэрии буола турар, эбэтэр соторутааҕыта бүппүтэ, ол гынан иһин медицина системата олохтоммотох.
Ыарыы сибикилэрэ
Кумахы сибикилэрэ Кумахы бэлиэлэрэ:
1226
1226 сыл.
Өлөөннөөҕү историко-этнографическай музей
Өлөөннөөҕү историко-этнографическай музей - Өлөөн улууһун историятын көрдөрөр түмэл.
Актөбе улууhа
Актөбе (казах. Ақтөбе облысы) диэн Казахстан улууhа. Олохтоохторун ахсаана 678,900. Иэнэ 300,600 км2. Киин куорат Актөбе.
Саха литэрэтиирэтин судаарыстыбаннай түмэлэ
Саха литэрэтиирэтин судаарыстыбаннай түмэлэ - саха литэрэтиирэтин устуоруйатын кэпсиир, көрдөрөр тэрилтэ.
Муус устар 17 күнүгэр 1970 сыллаахха аһыллыбыта. Түмэл саха норуотун государственнай, общественнай деятелин, учуонайын, саха сэбиэскэй литературатын төрүттээччитин Платон Алексеевич Ойуунускай аатын сүгэр. Литературнай музей бастаан П. Ойуунускай 1935-1938 сыллаахха дылы олорбут дьиэтигэр арыллыбыта.
Билигин комплекс үс дьиэттэн турар: суруйааччы Тааттатааҕы төрөөбүт балаҕанын куопуйата; отутус сыллардаахха П.А.Ойуунускай дьиэ кэргэнинээн олоро сылдьыбыт мемориальнай музей-дьиэтэ уонна 1981 с. үлэҕэ киирбит икки этээстээх таас уораҕайа киирэр. Экспозициятын былаанын түмэл бастакы салайааччыта Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай уонна суруйааччы Д.К.Сивцев-Суорун Омоллоон оҥобуттара. Билигин түмэл дириэктэрэ норуодунай суруйааччы Николай Алексеевич Лугинов.
Экспозиция
1980 сыллаахха музей икки этээстээх, саха балаҕанын моһуонунан оҥоһуллубут таас дьиэлэммитэ. Онно саха литературатын историятын сиһилии көрдөрөр экспозиция арыллыбыта.
Билиҥҥи кэмҥэ экспозиция хас да салаалаах:
Түмэлгэ литэрэтиирэ биэчэрдэрэ, ускуустуба, култуура диэйэтэллэрин кытта көрсүһүүлэр, оҕолорго аналлаах араас өрүттээх күрэстэр, поэзия киэһэлэрэ ыытыллаллар.
Ыстатыйа
Ыстатыйа — туох эмэ түбэлтэ туһунан сиһилии сырдатар сэһэргиир тиэкис ыстатыйа дэнэр. Ыстатыйа киэҥ ис хоһоонноох, киһиэхэ тиийимтиэ тыллаах-өстөөх суруйуу буолар. Хаһыакка, сурунаалга элбэхтик бэчээттэнэр. Ыстатыйаны араадьыйанан, тэлэбиидэнньэнэн биэриэххэ эмиэ сөп.
Обот үгүрүөлэр уустара
Обот үгүрүөлэр уустара (, Род Вальдшнепы) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Обот үгүрүө.
1225
1225 сыл.
160-с
160-c сыллар.
• 160-е годы — Хуннар Семиречьеҕа Юебань княжествотын олохтообуттар.
Демократия
left|thumb|400px| Демократия (грек. δημοκρατία — дьон дьаhалтата) диэн дьон көҥүл талыы систематын нөҥүө былааhы тутар дьаhалта көрүҥэ уонна политика философията. Демократия Былыргы Грецияҕа үөскээбитэ.
Арассыыйа судаарыстыбатыгар кумааҕы харчы үөскээһинэ уонна сайдыыта
Сотору кэминэн бу боппуруос эмиэ күөрэйбитэ. Күүстээх туруорсууларынан 1762 сыллаахха Петр- III император (1761 -1762) именной указ таһаарбыт. Онно Государственнай банк тэриллэрин уонна 10, 50, 100, 500, 1000 солкуобай номиналлаах банко-цеттеллэри таһаарар туһунан сурулла сылдьар. Цеттель - ниэмэс тылыттан – «этикетка» диэн тылбаастанар. Хомойуох иһин бу дьаһал толоруллубатаҕа, ол төрүөтүнэн дворцовай переворот буолбута. Былааска Екатерина II кэлбитэ. (1762-1796сс).
1768 сыллаахха Турцияны кытары сэрии саҕаланан элбэх үп-харчы наада буолбута. Онон сиэттэрэн кумааҕы харчы - ассигнация олоххо киирэрин туһунан Манифест тахсыбыта. Ассигнация - латинскэй тылтан «Аныыбын» диэн тылбаастанар. Ити 1769 сыл тохсунньу 1 күнүгэр этэ. Бу сылга тахсыбыт ассигнациялар 1 мөлүйүөн суммалаахтар эбит. Мантан ыла киэн - нэлэмэн Россия устун кумааҕыттан оноһуллубут харчы тарҕанан барбыта. Ол харчыларбыт хайдах дьүһүннээх – бодолоох эбиттэрий диир эбит буоллахха, маннык: 25, 50, 75, 100 солкуобайдаахтар. Балар Сенаттааҕы типографиятыгар бэчээттэнэллэрэ. Үтүгүннэрэн оҥоруу тахсыбатын диэн водяной бэлиэлээхтэрэ. Ол бэлиэ оһуордардаах рамка уонна суруктартан турар. Ассигнация үөһэ еттугэр «ЛЮБОВЬ К ОТЕЧЕСТВУ», аллараа «ДЕЙСТВУЕТ В ПОЛЬЗУ ОНАГО», уна уонна ханас еттугэр «ГДАРСТВЕННАЯ КАЗНА» диэн суруллубут.
Ол да буоллар ассигнацияны подделкалааһын баар буолбута. 17 сыл буолан баран 1786 сыллаахха сана көруҥ ассигнациялар тахсыбыттара. Урукку ассигнация номиналларыгар аны 5 уонна 10 солкуобайдар эбиллибиттэрэ. Харыстыыр аналлаах водяной бэлиэ уустугуран испитэ, серия, нуемэр уонна эбии ойуулар киирбиттэрэ. Манна бастаан икки төбөлөөх хотой кумааҕы харчыга баар буолбута. Бу ассигнация, кумааҕы харчылартан уһуннук туттулла сылдьыллыбыттара буолар – 32 сыл.
1818 сыллаахха император Александр – I (1801 -1825) салайар кэмигэр саҥа ассигнациялар тахсыбыттара. Номиналлара 5, 10, 25, 50, 100, 200 солкуобайдаах эбиттэр.
1839 сыллаахха Россияҕа харчы реформата саҕаланар, 1840 сылга Государственнай коммерческэй баанк депозитнэй билеттэри таһаарар. Номиналлара 3, 5, 10,25, 50, уонна 100 солкуобай этилэр. 1838 сыллаахха Б. С. Якоби диэн нуучча учуонайа  гальванопластика ньыматын айан харчыга туттан саҕалыыллар. 1843 сыллаахха император Николай – I (1825 – 1855) кэмигэр 1, 3, 5, 10, 25,50, 100 солкуобайдаах Государственнай кредитнэй билеттэр туттуллууга тахсаллар.
Александр – II император (1855 – 1881) кэмигэр 1866 сыллаахха сана харчылары бэчээттээһин саҕаламмыт. Ол эрээри бу кредитнэй билет туттуллууга киириитин 1868 сыллаахха  ыыппыттар.
Аныгыскы уларытыы 1887 сыллаахха Александр – III  (1881 – 1894) кэмигэр буолбута. Бу тахсыбыт кредитнэй билеттэр ыраахтааҕылаах Россия кэмигэр оҥоһуллубут кумааҕы харчыларыттан ордук сиэдэрэй уруһуйдааҕынан ааҕыллаллар.
Россия бутэһик императора Николай – II (1894 -1917) салайар кэмигэр 1898 сыллаахха эргэ харчыны уларытыы буолбута. Бу харчылар тас көрүҥнэрэ уруккуга маарынныыра. Сана киллэриинэн Петр – I  ойуулаах 500 солкуобай номиналлаах  харчы этэ. Ол кэнниттэн 1905 -1912 сыллардаах сыыйа уларытыы буолбута. Манна харчы элбэх өҥнөөх гильош диэн долгуннуу линияларынан киэргэтиллибит. 1910 сыллаахха Екатерина – II ойуулаах 100 солкуобайдаах, онтон 1912 сылга Петр – I ойуулаах харчылар туттуллууга киирбиттэрэ. Бу икки харчылар олус учугэй уус-уран толоруулаахтарын специалистар бэлиэтииллэр. 1915 сыллаахха бытархай харчы тиийбэтинэн 1, 2, 3, 5, 10, 15, 20, 50 хаппыайка номиналлаах кыракый кумааҕы харчылар бэчээттэммитттэрэ. Олортон 10, 15 уонна 20 хаппыайкалаах харчылар биллибэт төрүөтүнэн олох аҕыйах бэчээттэммит уонна кэлин суох оноһуллубуттар. Онтон 1917 сылаахха РЕВОЛЮЦИЯ буолан, Россия гражданскай сэрии кутаа уотугар хаптарбыта. Ити буккуурдаах кэмҥэ, ким кыахтаах ол барыта араас харчыны бэчээттэтэн таһаарар кэмэ этэ. Ол туспа кэпсээн.
Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ
Ылыллыбыт сирэ
Якутия, хроника, факты, события. Якутск, 2004 г.
Павлов (Сунтаров) Василий Иннокентьевич
Павлов (Сунтаров) Василий Иннокентьевич — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1900 сыллаахха Ньурба улууһугар Токос нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Хохочойго комсомолецтары кыргыбыт үрүҥнэри урусхаллааһыҥҥа уонна Бүлүү куоратын оборонатыгар кыттыбыта. 1922 сыллаахха Үөдүгэй улууһугар саһа сылдьар 28 киһилээх Говоров этэрээтин бэриннэриигэ кыттыыны ылбыта. 1961 сыллаахтан персональнай пенсионер. Үөһээ Бүлүүгэ охрана тэрилтэтигэр үлэлээбит.
Дьарҕаа
Дьарҕаа (, сибирский хариус) — таас үрэххэ, өрүскэ үөскүүр ойоҕосторунан туора хараҥатыҥы чуоҕурдаах (балаһалардаах) орто балык.
Тоҕус (ахсаан)
300px|thumb|right|Тоҕус ахсаан глифа 9 (тоҕус) — дьиҥ ахсаан, 8 уонна 10 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Дьарҕаа
Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ уонна күөллэргэ үөскүүр. Ыраас ууну сөбүлүүр. Сиэлээх дьарҕаа — бөдөҥ дьарҕаа.
Аһылыга
Уу үөннэрэ.
Сакалаат
Сакалаат диэн какао мас туораахтарыттан астаммыт чочуйуллубут уонна чочуйуллубатах астар. Десерт быһыытынан, торттарга, уонна мороженайдары оҥорорго туттуллар, ону тэҥэ бэйэтэ атыыланар - батончик быһыытынан уонна итии сакалаат - убаҕаһынан эмиэ баар буолааччы. Амтана минньигэс буолар тоҕо диэн оҥоһуллуутугар саахар уонна үүт туттуллар.
История
ААУо диэн мас ууһа, киин уонна Соҕуруу Америка буолар. Индейцы Майя, онтон ацтеканы үйэ ацтеканы уу кытары булкуйан мээккэлээбиттэр, онтон бу суумаҕа Горькай переһи эбэн биэрбиттэр. Ол түмүгэр тымныы иһэргэ аналлаах сытыы, сытыы утах иһиллибитэ.
Ордук элбэхтик көрсөр версиятынан,» шоколад "диэн тыл ацтек тыла (щоколадль) буолар, ол аата" горькая уу» (xocoli "хомолтолоох», куормат" уу»), эбэтэр " утах для взводания». Онуоха сөптөөх тыл колониализм иннинээҕи биир да текстэригэр сөп түбэспэт, кини олоруута-гипотеза лингвистара.
Европаҕа утах какао 1520- с сыллартан биллэр; Европа омуктарыттан бастакынан консад Эрнсан Кортес. Тымныы уонна Горькай оннугар, Европаҕа ити утах ХVII үйэ саҕаланыытыгар итии уонна минньигэс буолар. Таңара үйэтин тухары итии шоколадынан айаннаан иһэн ордук кыараҕас соҕус дьон эбит.
Аныгы кэм устуоруйатыгар голландец Кондрад Йоханн ван Хутен аһыллыбыта, 1828 сыллаахха чэпчэки атыыга арыы курдук чэпчэки көрүҥүн сүтэрбит. Бу арыйыы Европа шоколадын рационыттан сыыйа- баайа соһон таһаарбыт кытаанах шоколады оҥорорго сөп. Бастакы плитка шоколад 1842 сыллаахха Бристолга (Великобритания) оҥоһуллубута, ол эрээри урут француз кондитера Жан Пьетрга кытаанах шоколады ылбыттара.
1875 сыллаахха Данил Петер үгүс табыллыбатах эксперименнэр кэннилэриттэн, кэлин, кураанах үүтү компонент ахсааныгар киирэн, бастакы үүт шоколад ылар кыахтаммыта, сотору ити бородуукта оҥорон таһаарыыта үс нестерга тэҥнэспитэ. Өссө 4 сылынан атын швейцарец, Родолф Линдт маасса шоколаднай маассатын түмүктээһини аан бастаан баһылаабыт. Бу арыйыылар швейцарскай кондитердарга шоколад оҥорон таһаарыыга муода сокуону оҥорооччуларынан биллэрдилэр.
Киһи доруобуйатыгар сабыдыал
XIX үйэ саҥатыгар итии шоколад аптекаларга силбэһии уонна сэргэхсийии быһыытынан атыыламмыта. Шокоголикларнинг ўзлари ҳақидаги (англ.)руск.», "шоколад ыарыылаах аддикцияны ыҥырар кыахтаах" диэн туох да туоһута суох. Шоколад диэн санаа үрдүүр төрүөттэрэ баччааҥҥа диэри бүтэһиктээхтик быһаарылла илик.
Шоколад састаабыгар улахан арыы уонна саахар (27 г уонна 54 г, онно сөп түбэһиннэрэн 100 г шоколадка киирэр, онон наһаа барыыстаах буолууну аҕалар. Немец суруналыгар ыытыллыбыт чинчийиилэргэ олоҕуран, Горькай сорох көрүҥнэригэр каадыр ис хоһооно эмиэ үрдээн, доруобуйаҕа кутталы үөскэтиэн сөп.
Шоколад веществолаах, кинилэр кыһыл арыгы уонна виноградка эмиэ бааллар. Сорох муус устар киһи сүрэҕэр уонна тымырыгар туһалаахтар, ол эрээри эргиллиини туоһулуур дааннайдар бааллар. Оксалаттар курдук үрдүк ис хоһоонноохторуттан кинилэри бас- көс дьоннорго сүбэ- ама биэрбэттэр,таастары буортулуур кутталга киирэр.
Шоколад диэн клиникаҕа Христиан Альбрехт диэн клиникаҕа эксперимеҥҥэ киһи харабылын кутталын биллэрдэ.
Көҥүс
Көҥүс - сөҥүү боруодаларын сүүрүктээх уу дириҥник хайа охсон суурайбытыттан үөскүүр туруору эниэлээх аппа, үрүйэ, үрэх сүнньэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Чыбаҕалаах
400px|thumb|right|Чыбаҕалаах сис куйаартан көстүүтэ Чыбаҕалаах сис. Черскэй хайаларын систематыгар баар сис. Сис эниэлэригэр 32,6 км² уопсай иэннээх 96 тарыҥ баар.
Ол аата Черскэй хайаларыгар мууһуруу үөскээбит иккис сиринэн буолар. Сис уһуна 200 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 2500 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тонзиллитка
right|thumb
Тонзиллитка диэн бэлэс былчархайын сүһүрдүүтэ.
Кутузов уордьана
thumbКутузов уордьана 1942 с. олохтоммут. 3 истиэпэннээх. Бу уордьаны сэрии кэмигэр сатабылларын көрдөрбүт генералларга уонна эписиэрдэргэ биэрэллэрэ.
1 истиэпэнин фрону, аармыйаны салайар салайааччыларга уонна кинилэри солбуйааччыларга биэрэллэрэ. 2 истиэпэннээх уордьаны аармыйа салайааччыларыгар, оттон 3 истэпэннэ-эх уордьаны сэрии, кыргыһыы былаанын үчүгэйдик оҥорбуг эписиэрдэргэ биэрэллэрэ.
Blue Bird Vision
Blue Bird Vision, диэн автобустар типтара, үксэ "А" уонна "С" типтаах автобустар, АХШ уонна Канаада дойдуларгыар киэнник тэнийбит уонна тарҕаммыт оскуола автобуһа. Оҥорор тэрилтэ - Blue Bird Corporation. Саха Сиригэр итинник автобустар атыыга баар буоллулар, 2012 сыл кэмигэр Саха Сиригэр "С" типтаах саһархай өҥнөөх 18 оскуола автобуһа баар.
Адьырҕа 2
Адьырҕа 2 (Predator 2, Хищник 2) диэн 1990 сыллаахха тахсыбыт эмэрикээн билимнээх ыра, охсуһуулаах, абааһылаах киинэ. Адьырҕа салҕыыта буолар. Бу киинэни Истиибэн Оппус устубут, Дьим Туомас уонна Дьон Туомас ини-биилэр суруйбуттар. Сүрүн оруолу Дэнни Лүөбэр толорбут.
Григорьев Марк Петрович
Григорьев Марк Петрович — математик учуонай, учуутал, төрүччү чинчийээччи (генеалог).
Дифференциальнай уравнениеларынан дьарыктанар, физико-математическай билим хандьыдаата. ХИФУ математикаҕа инстутуутун дассыана.
1945 сыллаахха тохсунньу 27 Кэбээйи улууһун I Лүүчүн нэһилиэгэр күнүгэр төрөөбүт. 1969 сыллаахха СГУ физмат факультетын бүтэрбит. 1984 с. хандьыдаат диссэртээссийэтин "Устойчивость и периодические решения некоторых классов систем дифференциальных уравнений в критических случаях" диэн тиэмэҕэ көмүскээбит. 40-тан тахса билим бэчээтигэр тахсыбыт үлэлэрдээх.
Иллэҥ кэмигэр төрүччү оҥоруунан дьарыктанар, Лүүчүннэр төрүттэрин туһунан кинигэ ааптара.
Тараяров Василий Георгиевич
Тараяров Василий Георгиевич — Сунтаар улууһугар Сиэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Хохочойго комсомолецтары кыргыбыт үрүҥ бастаанньыттары урусхаллааһыҥҥа уонна Бүлүү куоратын оборонатыгар команднай дуоһунаска сылдьыбыта. Гражданскай сэрии кэнниттэн Үөһээ Бүлүү улууһун исполкомун председателинэн үлэлээбитэ. Онтон кэлин учууталлаабыта. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Фронтан дойдутугар эргиллэн кэлэн баран өлбутэ.
170-с
170-c сыллар.
Сыстыганнаах саһарар ыарыы
Сыстыганнаах гепатит (Боткин ыарыыта)
Бу ыарыы сыстыганнааҕын туһунан XIX үйэ бүтэһигэр нуучча уһулуччулаах бырааһа С.Б.Боткин ыйбыта. Ыарыыны ыраастыыр вирус көбүтэрин туһунан кэнники бириэмэҕэ эрэ быһаарбыттара. Сыстыганнаах гепатит вируһа тас эйгэҕэ олус тулуйумтуо. Оргутууга кини 30 мүнүүтэ эрэ кэнниттэн өлөр. Ууга, аһылыкка, буорга тубэстэҕинэ вирус өр кэмҥэ сылдьар. Арааһынай химическэй ыраастыыр ньымалар: хлордаах испиэскэ, хлорамин, лизол, карболовай кислота дьайыыларыттан, күн уота утары күүскэ тыгыытыттан гепатит вируһа өлөр. Сыстыганнаах гепатит киһиэхэ эрэ кутталлаах. Ордук элбэхтик үстэриттэн уоннарыгар диэри саастаах оҕолор ыалдьаллар. Бу ыарыыга киһи ордук тымныы кэмҥэ (күһүн,кыһын,саас маҥнайгы ыйыгар) ылларар. Ити кыһыны быһы оҕолор дьиэҕэ, бары бииргэ (контактаһан) сылдьалларыттан, оонньуулларыттан тутулуктаах. Онон бу бириэмэҕэ, ордук оҕо киинигэр, дьааһыла улахан бөлөҕөр, оскуола начаалынай кылааһыгар сылдьар оҕолор үгүстүк ыалдьаллар. Оҕо тэрилтэлэригэр санитарнай эпидемическэй дьаһаллары, үлэ бириэмэтин кэһииттэн бу ыарыы ордук күөньүйэн тахсааччы. Ыарыһах иигин эбэтэр хойуутун кытта тахсыбыт вирус эбэтэр вируһу этигэр-хааныгар илдьэ сылдьар, гепатит аһаҕас дуу, кистэлэҥ дуу көрүҥүнэн, ыалдьыбыт киһи ыарыыны тарҕатар. Ыарыһах саһарыаҕын иннинээҕи кэмҥэ итиэннэ саһарбыта биллэн баран 10-12 хонук устатыгар ыарыыта олус сыстыганнаах.
Боткин ыарыыта олохсуйбут (ааспат-арахпат ыарыыга кубулуйбут) дьоно бэргиир бириэмэлэригэр эттэриттэн-хааннарыттан вирус тарҕана сылдьар буолан эмиэ кутталлаахтар.
Сыстыганнаах саһарар ыарыы куртах-оһоҕос сыстыганнаах ыарыытын бөлөҕөр киирсэр. Ити ыарыыга кирдээх илииттэн, ыалдьааччыны көрөргө-истэргэ туттуллар араас тээбиринтэн, дьиэҕэ туттуллар малтан, оҕо тэрилтэлэригэр – оонньууртан сутуллаллар. Маны таһынан аан тутааҕыттан, унитазтан (тахсан киирэр сиртэн), таас дьиэ туалетын ууну түһэрэр тутааҕыттан эмиэ сыстыахха сөп. Итиниэхэ үксүн тус бэйэ гигиенатын тутуспат, чэнчиһэ суох дьон аһыахтарын иннинэ, тахсан киирэр сиргэ сылдьан баран эҥин илиилэрин суммаккалар сутуллаллар. Ити вирус тас эйгэҕэ олус өр тулуйарын түмүгэр сууллубатах оҕуруот аһыттан, оргуйбатах үүттэн, оргуйбатах эбэтэр хлордамматах ууттан эмиэ сыстыахха сөп.
Ыарыы хайдах сайдан барыыта
Вирус киһи куртаҕар, оһоҕоһугар киирэн баран сороҕо куртах сүмэһинин дьайыытынан өлөр. Тыыннаах хаалбыт вирустар синньигэс оһоҕоско баар солохтоох эйгэҕэ – үөскүүллэригэр табыгастаах услуобуйаҕа түбэһэллэр. Оһоҕостон вирустар быарга тиийэн, быар клеткатыгар өтөн киирэн мунньусталлар. Быар клеткаларыгар биллэр-көстөр уларыйыылар үөскүүллэр, олор өлүгүрбүт көрдүкэннэр буола уларыйаллар. Быар клеткалара өлүгүрдэхтэринэ олус элбэх вирус хааҥҥа киирэн эккэ-хааҥҥа бүтүннүүтүгэр тарҕанар, оччоҕо киһи саһарардаан ыалдьыбыт бэлиэтэ биллибитинэн барар. Киһи ыарыыга сутуллубут кэмиттэн ыалдьыбыт бастакы бэлиэтэ биллиэр диэри 15-45 хонук ааһар – ити ыарыы саһа сылдьар (инкубационнай) кэмэ. Бу кэмҥэ киһи өссө да доруобай, ол гынан баран кини оэтигэр-хааныгар вирус олохсуйар, хааныгар сүһүрбүт вещество элбиир, быар уустук үлэтин кыайан толорбот. Атыннык эттэххэ, кини белок, сыа итиэннэ ас атын да иҥэмтэлээх веществолара ситэри буспакка хаалыыларыттан үөскээбит буортулаах веществолары утары охсуһар дьоҕура улаханнык мөлтүүр. Эккэ-хааҥҥа сыыйа ацетон, аммиак, сыа сорох кислоталара мусталлар. Сүһүрбүт быар эттэн-хаантан буортулаах веществолары таһаарыыта мөлтүүр. Быар буортуйбут веществону суох оҥорор дьоҕура кэһиллэрин таһынан, белковай, пигментнэй, сыа, витамин, минеральнай веществолар, уу, онтон д атыттар атастаһыллыылара эмиэ кэһиллэр. Маннык уларыйыылар араас ыарыыларга барыларыгар баар буолаллар, ону биохимическэй чинчийииннэн быһаараллар.
Ыарыы саһардыан иннинээҕи кэмиттэн саҕаланар, ол 2-10 хонук устата барар. Ыалдьыбыт киһи бу кэмҥэ дьону сутуйар кутталлаах. Ыарыһах уопсайынан мөлтүүр, төбөтө ыалдьар, аһыыр санаата түһэр, арыт хотуолуур. Кини арыт этин итиитэ үрдүүр, иһэ быһыта тыытар. Сорох дьон аһаары арыгы иһэллэр эбэтэр атын аһыы аһылыгы, холобур, туустааҕы сииллэр, онтулара буортулаах, хата төттөрүтүн эбии бэргииллэр. Бу кэмҥэ ыалдьааччылар бырааска тутатына көрдөрө охсубаттар уонна быраастар даҕаны ыарыы быһаарыытын туруорарга улаханнык мунаахсыйаллар.
Арай 2-10 хонон баран ыарыһах саһарбыта билиннэҕинэ эрэ сытар балыыһаҕа кэлэр. Саһарыан иннинээҕи кэмҥэ сорох киһи, бастаан күөмэйэ ыалдьар, үөһээҥи тыынар органнара катарданар, уопсайынан сэниэтэ суох буолар, тумуулуур, сөтөллөр, ыйыстарыгар ыарыыланар. 3-7 күн устата маннык сылдьар, онтон саһарбыта билиннэ да катара сүтэн хаалар.
Ити барыта түмүллүбүтүн быраас грипкэ балыйыан сөп. Саһарыах иннинээҕи ыарыы бу бэлиэлэрэ уксугэр оҕолорго эрэ көстөөччү. Саамай уларыйбат ураты бэлиэнэн саһарыы биллиэн 2-4 хонук иннинэ ыарыһах иигин өҥө уларыйыыта буолар. Иик пиибэ курдук өҥнөнөр.
Саһарбыта биллиэн иннинэ ыалдьыбыт киһи иигин өҥө улам күүскэ уларыйан барар, онтон хойуута бастан бороҥ, кэнники өҥүн сүтэрэн үрүҥ туой өҥө өҥнөнөр. Киһи хойуутун өҥө сүтүүтэ оһоҕоһугар үөс киирбэтиттэн тутулуктаах. Итини сэргэ саһарыытын бастакы бэлиэтэ хараҕар уонна айаҕын иһинээҕи (тылын аннынааҕы) салыҥнаах бүрүөтүгэр биллэр. Мантан антах саһарыы кэмэ саҕаланар. Саһарыы өҥө араас буолар: биллэр биллибэт саһархайтан саҕалаан шафрановай өҥнөнүөр диэри күүскэ саһарар. Киһи этэ, айаҕын салыҥнаах бүрүөтэ төһө күүскэ саһарбыта үөһүн пигменыттан (хааныгар төһө билирубин баарыттан) тутулуктаах. Саһарбыт кэм 1-10 нэдиэлэ, ардыгар 2-4 нэдиэлэ тухары салҕанан барар.
Гепатиттан киһи бытааннык үтүөрэр. Бастаан кини үчүгэйдик утуйар, аһыыр буолар, саһарбыта улам сүтэн барар, хойута өҥнөнөр, быарын ыарыыта сүтэр.
Саһарар ыарыыны эмтээһин уонна ыарыһах балыыһаттан тахсыбыт кэминээҕи эрэһиимэ
Сыстыганнаах саһарар ыарыынан ыалдьыбыт киһи үтүөрэ охсуута хойутаабакка бырааска көрдөрөн, тутатына балыыһаҕа киириититтэн тутулуктаах.
Ыарыһах балыыһаҕа эрэ сөптөөх эрэһиими тутуһар кыахтаах. Дьиэҕэ быраас көҥүлэ суох буортулаах уонна кутталлаах саһарардаабыт киһи сытара булгуччулаах. Ыарыы бэргээбит кэмигэр эти хааны сайыннарар ньымаларынан олус дьарыктаннахха быар гликогена аҕыйыыр уонна эти-хааны сүһүрдэр веществолар элбииллэр. Ыарыһах төһө өр сытара ыарыы хайдаҕыттан тутулуктаах. Билиҥҥээҥҥэ диэри гепатит вируһун түргэнник өлөрөр эми медицина була илик. Онон аһыырга чопчу ыйыллыбыт эрэһиими тутуһуу улахан суолталаах. Аһыырга чопчу ыйыллыбыт ээһиимҥэ маннык аһылыктар киирэллэр: үрүҥ уонна үрүҥнүҥү килиэп, хааһы, буспут хортуопуй, үүт, суорат, иэдьэгэй, сыата суох буспут эт, барыанньа, хомпуот, мүөт, дөлүһүөн уута, сибиэһэй оҕуруот аһа уонна мас отоно эҥин. Ыалдьыбыт киһи урут аһыыр аһыттан эмис эти (ордук сибиинньэ, бараан, кус уонна хаас этин), кэнсиэрбэлэммит аһылыгы, эмис балыгы, аһыы утаҕы, пиибэни атын да итинник астары аһыа сохтаах. Ыарыы ханнык баҕарар көрүҥэр убаҕаһы элбэхтик иһиллиэхтээх. Сууккаҕа кини -2,5 литртэн итэҕэһэ суох убаҕаһы: морсу, чэйи, минеральнай уулары иһиэхтээх. 12 ый устатыгар аһыы утаҕы, пиибэни иһии булгуччулаахтык бобуллар. Саһарардаан баран үтүөрбүт киһи, төһө улаханнык-кыратык ыалдьыбытыттан тутулуга суох, 6 ый устата быраас кэтээн көрүүтүгэр сылдьыахтаах. Ыалдьан үтүөрбүт оҕо 3-6 ый устатыгар эти-хааны сайыннарар уруоктан босхолонор. Балыыһаттан тахсан баран улахан да киһи, оҕо да эмтиир быраастарын сүбэтин хайаан да халбаҥнаабакка толоруохтаах.
Сыстыганнаах саһарар ыарыыны сэрэтии
Сыстыганнаах саһарар ыарыыны утары охсуһууга сүрүн соругунан ыарыыны эрдэ быһааран, ыарыһаҕы балыыһаҕа сытыарыы буолар. Маныаха сааһарардаабыт киһи бырааска көрдөрө охсоро наадалаах. Ыалдьыбыт киһини саһарыан инниттэн туспа туттахха ыарыы олус тарҕаммат уонна ыалдьааччы түргэнник үтүөрэр. Ыарыһах олорбут дьиэтин ыраастыыллар. Итиниэхэ ордук чорботон горшокка, унитазка, ороҥҥо, көбүөргэ, муостаҕа, оонньуурга, иһиккэ, ис таҥаска улахан болҕомтону ууруллуохтаах. Хлордаах испиэскэ эбэтэр хлорамин 1 бырыһыаннаах сөҥөн сырдаабыт суурдаһынынан ыраастааһын оҥороллор, оттон ити суох буоллаҕына мыылалаах суода 2 быраһыаннаах итии суурадаһынынан ыраастыыллар. Утуйар таҥаһы уонна ис таҥаһы ыраастыыр камераҕа уган эбии бүтэһик ыраастаныы оҥоһуллар. Ыарыһаҕы кытта олорбут дьону кини балыыһаҕа киирбититтэн ыла ааҕан 45 хонук устатыгар кэтээн көрөллөр. Кэтээн көрүү устатыгар 3-7 хоно-хоно медиктэр хаста даҕаны чинчийэллэр. Ыарыһаҕы кытта олорбут оҕолорго, ыарытыйар дьоҥҥо, хат дьахталларга ыарыыттан харыстыыр дьоҕурдаах веществолардаах гамма-глобулины киллэрэллэр. Билиҥҥи кэмҥэ советскай ученайдар үгүс чинчийиилэрин түмүгэр, оҕо тэрилтэлэригэр сыстыганнаах ыарыы көбөн тахсыан 1,0-1,5 ый инниттэн эбэтэр атырдьах, балаҕан ыйдарыгар сыл ахсын ыарыыны сэрэтэргэ гамма-глобулины туттар улахан туһалааҕа дакаастанна. Итинтэн кэлэр 6-8 ыйдарга прививкаламмыт оҕолор сэдэхтик ыалдьаллар.
Карантин бириэмэтигэр сууйарга табыгастаах оонньуурдары эрэ хаалларан баран, сымнаҕас оонньуурдары, көбүөрдэри ууран кэбиһиллиэхтээх. Оҕо ахсын тус-туспа горшок ананар уонна тахсан киирдэҕин ахсын хойуутун итиэннэ иигин өҥүн куруутун кэтээн көрүллэр. Оскуолаларга уонна оҕону иитэр тэрилтэлэргэ санитарнай-эпидемиологическай эрэһиим кытаанахтык тутуһуллуохтаах
Саһарар ыарыы тарҕамматын туһугар, иһэр уу ыраас буоларыгар улахан болҕомтону ууруллуохтаах, дьон оргуйбут эбэтэр хлордаах ууну эрэ иһэллэрин ситиһиллиэхтээх.
Түмүктээн эттэххэ, саһарар ыарыыны сэрэтэр дьаһаллары ыытыы аҥардас медицинскэй үлэһиттэр эрэ соруктара буолбатах, бу уопсай судаарыстыбаннай дьаһал буолар.
Источник
ФилатоваО.Н. Сыстыганнаах саһарар ыарыы (Инфекционный гепатит).Якутск. Кн.изд-во, 1976.
Кыһыл табаһыт (хаһыат)
Кыһыл табаһыт («Красный оленевод», «Колымская правда») диэн ааттаах Аллараа Халыма улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1953 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр тахсыбыт.
РГ-42
thumb|300px|right|РГ-42 РГ-42 — эргэ сэбиэсскэй бытарыйар гранаата. Бастакы барылын (модификациятын) конструктор С.Г. Коршунов 1942 сыллаахха ГСКБ-30 айар тэрилтэҕэ (№58-ыс Ворошилов аатынан собуокка) оҥорон таһаарбыт. Гранаата кимэн киириигэ туттуллар, бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 25 миэтирэ.
Иккис аан дойду сэрии кэмигэр оҥоһуллубут гранаата, өссө даҕаны сорох дойдуларга туттулла сылдьар – Польшаҕа, Кытайга («Тип 42»).
Орто Наахара
Орто Наахара нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Орто Наахара.
Улуус кииниттэн 67 км. арҕаа диэкки Ньүүйэ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 633 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Орто Наахара - 330, Чамча - 303 киһи.
Устуоруйата
Нэһилиэк урукку аата Мейик-Татакаан. Сирэ билиҥҥитинээҕэр улахан этэ, Ньүүйэ өрүс тардыытын барытын ылара.
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
олохтоох дьон санаатын утаран Өрөспүүбүлүкэ баһылыга Ил Түмэн уурааҕар вето баттаан турар.
Ылыллыбыт сирэ Билигин Чайандаҕа гаһы неби булбуттарынан сибээстээн Нэһилиэк сирин куччатар туһунан
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Ордук хонуктаах сыл
Ордук хонуктаах сыл (високо́сный год - bis sextus — «хос алтыс» диэнтэн) — халандаар сыла, астрономия сылын кытта тэҥнииргэ анаан күҥҥэ олоҕурар халандаардарга биир эбии хонуктаах, оттон ыйга олоҕурар халандаардарга биир эбии ыйдаах. Аан дойдуга барыта ылыммыт григориан халандаарыгар эбии күнүнэн олунньу 29 күнэ буолар.
1227
1227 сыл.
Кыым (хаһыат)
Өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыгар хаһыаты тарҕатар бары өрүтүн туһанан уһук хоту нэһилиэктэргэ тиийэ тарҕанар. «Кыым» сүрүн соруга тыа сирэ сайдар тускулун, тыа хаһаайыстыбата атаҕар турарын, бэйэ салайыныыта кыһалҕалаах боппуруостарын быһаарарга бары күүһү-уоҕу уурар. Ону таһынан бырабыыталыстыба тутаах бырайыактарын сырдатыы чааһыгар күннэтэ күргүөмнээх үлэни ыытар.