cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саҥаны айыы уратылара
Оҕо улаатан иһэн маннык быһыылары, дуона суох, кыра айыылары элбэхтик оҥорор кыахтаах. Саҥа сайдан иһэр өйдөөх-санаалаах оҕо кырата хас күн аайы саҥаны оҥорор, билиитэ-көрүүтэ кэҥээн иһэр. Оонньуурун маннык туруорар, оннук туруорар. Киниэхэ бары барыта саҥа, оҥоруон, ыһыан баҕата олус элбэх. Барыны бары боруобалаан тутан-хабан тардыалаан, ытыран көрөн билэн иһэр.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарыыга сөп түбэһэн саҥаны айыылар эмиэ икки өрүттээхтэр, үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах уонна куһаҕан, буортулаах диэҥҥэ арахсаллар. Куһаҕаны айыы оҥорорго судургутунан, дөбөҥүнэн эдэрдэргэ сабыдыалы оҥороро түргэнинэн, оҕо оҥорорун сахалар үөрэхтэрэ «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэн хааччахтыы сатыыр.
Былыргыны суруйааччылар урукку кэмҥэ айыы диэн тылы туһаналларыгар үчүгэй эрэ буоллаҕына үрүҥ айыы диэн, онтон бэйэтинэн, үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллэ илигинэ ааттыыллара. Куһаҕаннара биллибит айыылар айыы-хара, хара-айыы, айыы-буруй диэн бу айыыбыт куһаҕан буоларын бэлиэтээн, арааран суруйаллара.
Билигин дьон өйдөрө-санаалара сайдан улахан киһи билбэтэ, истибэтэҕэ, көрбөтөҕө уонна оҥорботоҕо диэн олус аҕыйаан турар. Ол иһин дьиҥнээх, дьоҥҥо туһалаах айыыны оҥоруу, саҥаны айыы олус аҕыйах, биир эмэ буолар. Маннык саҥаны арыйыылары оҥорбут дьон араас сертификаттаах, патеннаах, ол аата туспа докумуоннаах, онтон биир эмэ киһи өссө учуонай буолуон сөп. Бу дьон олус аҕыйахтар.
Дьоҥҥо туһалаах, үчүгэй саҥаны арыйыы, айыы олус эрэйдээх, элбэх үлэни-хамнаһы ылар, өссө үгүстүк боруобалыахха, хос-хос хатылыахха, тупсаран оҥоруохха наада буолар. Биир саҥаны арыйаары сорохтор үйэлэрин моҥууллар.
Олус элбэх саҥаны арыйыылартан, айыыны оҥоруулартан биир эмэтэ эрэ дьоҥҥо туһалаах, үчүгэйи оҥоруу буоллаҕына, бу саҥаны арыйыыларбыт, айыыны оҥорууларбыт үгүс өттүлэрэ сыыһа-халты буолан куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр. Кэлин тиһэҕэр куһаҕаны айыы, хара айыы элбэх ахсааннаах буолан тахсалларыттан сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэхтэрэ дьону, эдэрдэри аан бастаан сыыһа-халты тутталларыттан харыстыыр аналлаах.
Оҕо саҥаны билэр санаатын аһара хааччахтыыр сыыһа. Арай сөптөөх суолунан, киһи оҥорорун курдук оҥорорго хайаан да салайан, үөрэтэн, көннөрөн биэрэн иһиллэр. Маннык оҥорор сыыһа, куһаҕан, бу курдук оҥордоххо үчүгэй буолар диэн бэйэ оҥорон көрдөрөн биэрэрэ, үтүгүннэрэрэ үөрэтии таба суолунан уонна түргэнник барарын хааччыйар.
Саҥа өйө-санаата сайдан эрэр оҕо тугу билбитэ, көрбүтэ барыта кини өйүгэр-санаатыгар саҥани билии, саҥаны, урут билбэтин билии, арыйыы, ол аата айыыны оҥоруу буолан иҥэн иһэр, ийэ кутун быһалыы үөскэтэр. Куһаҕан айыылар оҕону угуйар, тардар күүстэрэ улаханыттан оҕо олору ордук элбэхтик оҥорон кэбиһэр кыахтанар. Ханнык да тэҥнээн көрөн сыаналыыр кыаҕа суоҕуттан, бэйэтэ сөбүлээтэр эрэ оҥоруон сөбүттэн куһаҕан быһыылары оҥороро элбээн хаалыан сөп.
Кыра оҕо тугу элбэхтик хос-хос хатылаан оҥорбутун үгэс оҥостон иҥэринэн иһэр. Тугу элбэхтэ оҥорбута өйдөнөн хаалар. Бу үөскээбит үгэс өйтөн-санааттан хаһан да умнуллубат. Кыра эрдэҕинэ атаахтыы үөрэммит оҕо улаатан баран итирдэҕинэ атаахтыыр, киһиргиир санаата киирэриттэн, ким эрэ көрөрүн-истэрин эрэйэриттэн атын дьону кытта тапсыбата улаатар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ сыыһаны, куһаҕаны оҥороро тохтотуллан, атыҥҥа аралдьытыллан иһэрэ ордук. Оҕо кыра, көнө санаатыгар куһаҕан быһыылары олус эрдэ биллэҕинэ олору урут-бастаан оҥорор буола үөрэнэн хаалыан сөп. Бу оҥорор куһаҕан быһыыта хос-хос хатыланнаҕына оҕо өйүгэр-санаатыгар иҥэн хааллаҕына, куһаҕан быһыылаах киһи буола улаатар.
Оҕо кыра, бэйэтин өйө-санаата ситэ сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илигинэ куһаҕан быһыылары билбэтэ ордук, өйө-санаата үчүгэй быһыылары оҥорон, үгэс оҥостон иҥэриннэҕинэ үчүгэй майгылаах, үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥорор киһи буола улаатар кыахтанар. Кыра оҕо өйө-санаата сайда илигинэ улахан дьон, төрөппүттэрин көрүүлэригэр, истиилэригэр сылдьар. Кинилэр оҕолоругар ханнык быһыылары элбэхтик оҥорторон ийэ кутун иитэллэр даҕаны соннук өйдөөх-санаалаах киһи буола улаатарын сахалар таҥараларын үөрэҕэ быһаарар.
Дьон бары үчүгэйи оҥоро сатыыллар, үчүгэй быһыылар олус элбэхтэриттэн кыайан ааҕыллыбаттар, ахсааннара быһаарыллар кыаҕа суох элбэх. Быдан аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары дьон арааран билэр уонна олору оҥорбот буолуулара үчүгэйи оҥорор кыахтарын улаатыннарар. Бу быһаарыыны сахалар таҥараларын үөрэҕэ тутуһар уонна “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр.
Ай диэн тыл өйдөбүлэ бу тыл «й» дорҕоонун хайдах саҥарартан буолбакка, бу тылга иҥэн сылдьар өй-санаа уратыларыттан, бу оҥоруллар быһыы үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн сыаналанарыттан тутулуктаах. Ханнык баҕарар киһи үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыыны оҥорор кыахтааҕыттан субу оҥорор быһыыта дьон үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр буолуута, бу оҥоруллубут быһыы хайдаҕын, үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһаарар. Тугу эмэни айыах, оҥоруох иннинэ, субу оҥорор быһыыбытын өйбүтүгэр-санаабытыгар хос-хос ырытан үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын эрдэттэн быһаарарбыт эбэтэр быһаара сатыырбыт хайаан да ирдэнэр, “Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс” диэн этиллэр.
Айыыны, саҥаны, дьон билбэттэрин оҥоро охсоору тиэтэйии, ким эрэ иннинэ урут түһүү үөскээһинэ оҕону, улахан да киһини элбэхтик сыыһа-халты туттунууга үтүрүйэриттэн билигин эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыыны оҥороллоро элбээһинигэр тириэрдэн эрэр.
Өй-санаа үөрэҕин суох оҥоруу содула өр кэмҥэ дьайарынан айыы диэн тылбыт икки өрүттээх өйдөбүллээҕин, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу быһаарарын суох оҥоро сатааччылар билигин да бааллар. Айыы диэн тылбыт хас да өйдөбүллээх. Олортон куһаҕан өйдөбүлэ элбэх өттүн ылар, баһыйар. Өй-санаа хааччахтаах, аһара барыа суохтаах, этин-сиинин бырахпат, көрөр-истэр, харыстыыр буоллаҕына эрэ киһи олоҕун уһуннук олороро кыаллар. Көрсүө, сэмэй дьон олохторун уһуннук, киһи быһыылаахтык олороллор, элбэх оҕону төрөтөн киһи быһыылаах буолууга иитэллэр уонна туһалаах дьыалалары оҥороллор.
Айыы диэн ураты, туспа өй-санаа, дьон билбэт, оҥорбот быһыылара ааттанар. Өлбүт киһи өйө-санаата бэйэтин уратытынан, туспатынан, атын ханныкка да маарыннаабатынан айыы буолар. Былыргы сахалар өлбүт киһи өйүн-санаатын айыы буолуу диэн ааттыыллар.
Билигин өй-санаа туспа эньиэргийэ көрүҥэ буолара дакаастанан эрдэҕинэ туспа, ханныкка да маарыннаабат өй-санаа бэйэтэ туспа сылдьарын, атыттары кытта буккуспатын сахалар ойууннара арыйбыттар уонна олус табатык айыы буолуу диэн ааттаабыттар.
Эрдэтээҕи көлүөнэлэр, айыылар билиилэрэ, үөрэхтэрэ оччотооҕу өй-санаа татымынан, аҕыйаҕынан, куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбэҕинэн аныгы, сайдыылаах оҕолору үөрэтиигэ кыайан сөп түбэспэттэр. Айыылартан ылар билиилэрбит оҕолору үөрэтиигэ анаан аныгы көрдөбүллэргэ киллэрэн биэриллэллэрэ ирдэнэр. Былыргылар билиилэриттэн куһаҕан быһыыларын ыраастаан, тупсаран, саҥа олоххо сөп түбэһэр буола оҥорон баран оҕолорго тириэрдии туһата улахан буолар уонна Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар.
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада уоттара" хаһыат №21. 22.10.2010.
Ареал
Ареал - ханнык эрэ көрүҥ үөскүүр сирэ, географияҕа сыһыарыллыбыт кыраныыссата.
114
114 сыл.
Сайдыылаах
ЭКОНОМИЧЕСКИ-САЙДЫБЫТ диэн, ханнык эмэ дойду, куорат эбэтэр дэриэбинэ атын туохтартан ордук сайдыбыт буоллахтарына этиэххэ сөп.
Экономически-сайдыбыт куораттар
АХШ
Канада
Казахстан
Саха Сирэ
Аустралия
Дьоппуон
Гагра
Гагра (Абхааз тылынан уонна нууччалыы Гагра; გაგრა) диэн Абхазияҕа баар куорат. Уопсай устата 5 км, Хара Муора кытыытагар уонна Хапхаас хайаларын анныгар сытар. Уруккуттан курорт быһыытынан биллэр.
Устуоруйата
Гагра бастаан гириэк колониятын быһыытынан олохтоммута. Колхида хороллук бириэмэтигэр Триглиф диэн ааттах этэ.
Рим Империятын бириэмэтигэр аата Нитика диэн биллэр буолбута. Олус табыгастаах миэстэлээх буолан араас-араас норуоттар саба түһэллэрэ.Византия империятын бириэмэтигэр Колхида сирин барытын былаас ылбыттара, Венецияттан уонна Генуяттан кэлбит атыыһыттар манна атыыны сайдыбыттара. Гагра диэн аатын бастаан 1308 сыллаахха ылбыта.
Арассыыйа Империя бириэмэтигэр
XVI үйэҕэ Грузия чааһа этэ. Осмаан империята саба түспүтэ. Куорат урусхалламмытын кэннэ дьон куоппута. 1878 сыллаахха Арассыыйа Осмаан империятын хоппутун кэннэ куораты саҥаттан туппута.
Сэбиэскэй Сойуус бириэмэтигэр
1919 сыллаахха Ленин Гаграҕа "үлэһиттэр курортарын олохтообута". Онденбург туппут курортарын национализациялаабыта. Ол кэнниттэн Гагра уоппускаҕа барар дьоҥҥо олус киэҥник биллэр буолбута. Аан дойду Иккис сэриитин кэнниттэн сэриигэ эчийбит саллааттары доруобуйаларын чөлүгэр түһэрэ аҕалаллара. Сэрии кэнниттэн элбэх ил санаторийдар тутуллубуттара. Курорт түргэнник улаатан "Сэбиэскэй Ривьера" диэн ааттанар буолбута.
Сэбиэскэй Сойуус кэннинээҕи Абхазия
1992 сыллаахха грузин уонна абхаас норуоттар бэйэ бэйэлэрин утары сэрии тэрийбиттэрэ. 1993 сылллаахха сэрии бүппүтэ, уончанан тыыһынча грузиннар дьиэлэрин хаалларан Грузияҕа көспүттэрэ. Гагра уонна Абхазия киин курата Сухуми сэрии түмүгэр олус күүскэ урусхаламмыттара.
Павел Харитонов - Ойуку
200px|thumb|right|Харитонов Павел Николаевич — Ойуку Харитонов Павел Николаевич (Ойуку) — саха народнай суруйааччыта, поэт, прозаик, литератураны ырытааччы, кыраайы үөрэтээччи.
Осака
Осака (大阪市) диэн Япония улахан куората.
Павел Харитонов - Ойуку
Айар үлэтэ
Бастакы хоһоонноро 1972 сыллаахха «Ленские маяки» хаһыакка бэчээттэммиттэрэ. Бастакы хоһооннорун хомуурунньуга «Хаар кыыс» 1980 сыллаахха Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыттан бэчээттэнэн тахсыбыттара.
Айымньылара элбэх холбоһук хомуурунньуктарга, республика уонна улуустар араас хаһыаттарыгар бэчээттэммиттэр. Үгүс хоһоонноро ырыа буолан ылланаллар.
Прозаик быһыытынан эмиэ биллибит, ааҕааччылар сэргээбит айымньылара — «Хоболоох суол». историческай трилогия.
Литератураны ырытааччы. Бу хайысхаҕа элбэх ыстатыйалары о. д. а. үлэлэри суруйбут.
Сүҥкэн үлэтэ — түөрт томнаах, Хаҥалас улууһун историятыгар анаммыт, «Хоболоох суол» историческай роман-эпопея.
Түөрт (ахсаан)
300px|thumb|right|Түөрт ахсаан глифа 4 (үс) — дьиҥ ахсаан, 3 уонна 5 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Теннесси
мини| Теннесси (Tennessee)
1244
1244 сыл.
«Севастополь көмүскэлин иһин» мэтээл
мини|«Севастополь көмүскэлин иһин» мэтээл мини|«Севастополь көмүскэлин иһин» мэтээл лиэнтэтэ «Севастополь көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. .
52540	киһи наҕараадаламмыт.
Консерватизм
Консерватизм диэн status quo'ну өйүүр политика идеологията. Ол аата дьон-сэргэ уонна итэҕэл үгэстэрин уонна майгыларын тутуhуу. Ил уонна дьон-сэргэ сиэрин күндүтүн көмүскээhин, төрдүттэн уларытар реформалары, экстремизмы уонна өрөбөлүүссүйэни утарыы.
Алматы
Алматы диэн Казахстан ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 1,348,500 (балаҕан ыйын 1 2008), ол эбэтэр дойду бүтүн олохтоохторун 9%. 1929-1998 сс. Казах ССР уонна Казахстан киин куората этэ. Дойду сүрүн эргиэн киинэ буолар. Алма диэн тыл суолтата дьаабылыка, оттон Ата диэн тыл суолтата аҕата диэн. онон Алма-Ата диэн дьаабылыка аҕата диэн суолталаах.
Статус
1867 сылтан Арассыыйа империята Туркестан генерал- губернаторствотын эрэллээх куората. Октябрьскай революция кэнниттэн, 1922 сылтан — 1924 сылга диэри Туркестанскай АССР РСФСР састаабыгар киирэр административнай киин (1921 сыллаахха алма- Ату куоракка уларытыллыбыта). 1924 сылтан — Киргизскай АССР Дьетысуйскай губерниятын киинэ (1925 сылтан-казак АССР) РСФСР састаабыгар киирэр.
1929 сылтан 1936 сылга диэри Алма- атаһа РСФСР атаһа; 1936-1991 Сс.-казах ССР киин куората; 1991-1997 Сс.-Казахстан Республикатын бастакы киин куората. 1997 с. киин куораты Акмаҕа көһөрбүттэр (1998 сылтан — Астана, 2019 сылтан — Нур-Султан), оттон Алма- атаҕа-«Соҕурууҥҥу киин куорат»диэн статус олохтоммута.
Алма- атаһа Казахстан Уһук Илиҥҥи өттүгэр баар, Заилия Алаатау атаҕын тэллэҕэр турар уонна наһаа сымнаҕас климаттаах, судургута суох экологическай балаһыанньалаах.
Экономика
2017 сылга алмаас ВРП киин куораттан атыыр Оҕустааҕар 7 %- нан үрдүк буолбута.
Бөдөҥ транспорт киинэ: тимир уонна шоссейнай суол, аэропорт. Казахстан статистикатынан агентство көрдөрөрүнэн, 2008 с. алмаас ВВП 2,9 триллион солкуобайга (19,9 млрд долларга), нэһилиэнньэ дууһатыгар хаттаан ааҕыыга — 2,2 мөл. тэҥнэһиигэ (14,8 тыһ. долларга) тиийбит. 1990- с сыллар саҥаларыгар диэри куорат экономиката астыыр- таҥастыыр, чэпчэки уонна ыарахан промышленноска олоҕурбута. Бородууксуйа сүрүн маассата куоракка киирэр (нэһилиэнньэ 1981 с. олохтооҕун ахсаана), казах ССР ырыынагар, ону тэҥэ ССРС атын республикаларыгар ордук улахан.
ССРС ыһыллыы- тоҕуллуу уонна бырамыысыланнас мөлтөөбүтүн кэннэ, куоракка киэҥник тарҕаныыта (ордук 1991-1996 сс.) Кытай ширпротребсоюһун, базалара диэн ааттаммыт барахолкалар диэн ааттаммыт. Бу сырыыга Кытай импорын чэпчэки импорын ылыыга куорат экономиката саҕаланар. Нэһилиэнньэ сүрүн маассатын олох таһыма күүскэ түһэр. Арай 1997 сыл кэнниттэн алма- оттон 1997 сыллаахха саҕаланар, куорат дьиҥнээх инвестиционнай буму хабар, тэтимнээх ипотечнай тутуу кэмэ саҕаланар. Оттон Казахстан народнай баан, Казкмерцбанк, Kaspi Вапка уонна да атын бөдөҥ баан штаб- квартиралара бааллар. «Рахат» кондитерскай фабрика, «Бахус» сылгы собуота, фермата, струсин фермата бааллар.
2020 сыллааҕы туругунан, алмааһы хостооһун таһыма 98,8% тэҥнэһэр.
Транспорт
Оттон Алда- оттон оптуобустар, троллейбустар, маршрутнай таксилар тус- туспа тутуллаах ситимнэрэ, ону тэҥэ такси үлэлиир (сүнньүнэн, бэйэтин массыыналарын бэйэлэрэ бас билээччилэргэ бэйэлэрэ пассажирдары таһар чааһынай бас билиилээхтэр). 2015-2016 сылларга бөдөҥ магистралларга общественнай транспоры харгыһа суох сырыытыгар бэриллибит балаһалар оҥоһуллубуттара. XXI үйэ саҕаланыытыгар куоракка трамвай маршрута бүтүн бүтүн икки бүтүн өйдүү илик, ол эрээри 2015 сыл бүтэһигэр трамвай кыттыылаах икки суол быһылаана кэнниттэн кинилэри тохтоторго быһаарылынна.
1981 сыллаахха Киев бастыҥ опыта оңоһуллан, Тии- 9 троллейбустан турар, Владимир үйэ систиэмэтинэн холбоммут троллейбус поезд ситиһиилээхтик үлэҕэ киирбитэ.
Аэропорт
Алма- Атыы- эргиэн административнай территориятыгар билиҥҥи «Алмаз»аэропорт баар. Сылытыллыбыт аэропорт саҥа терминалын арыйыы 2004 сыллаахха буолбута. Урут, 1998 сыллаахха, өрөбүл балаһалара күүскэ оҥоһуллубуттара. 2008 сылга иккис көтөр- түһэр балаһаны тутуу маассанан хааччаҕа суох барар кыахтанна. Чааска 2500 пассажиры көтүтэр дьоҕурдаах иккис (международнай) тиэрмини тутуу саҕаланна.
Тумус Мэхээлэ (Тумусов Михаил Сысоевич)
Тумусов Михаил Сысоевич эбэтэр Тумус Мэхээлэ — бөлөһүөк, ырыа суруйааччы. Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр сэбиэттии олорон «Чолбон» бөлөҕүн иннинэ тэриллэ сылдьыбыт «Кэнтик» бөлөҕү тэрийбит киһи.
Алматы
Аэропорт
2006 сылга «АЛРОСА» аэропорда 2 мөл. тахса пассажиры таһар. Бу аэропортан ураты, Алма- атыыр куоратыгар олохтоох салгын линиялара баар (урут «Моҕотой»диэн ааттааҕа). Сэбиэскэй кэмҥэ киниэхэ дьоҕус авиацияны гражданскай нэһилиэнньэни таһыы, ону тэҥэ ССРС КГБ Илин пограничнай уокуругун авиационнай хааччыйыы үөскээбитэ. Ол эрээри билигин пассажирскай рейстэри көтүппэт уонна СР КНБ пограничнай сулууспатын сүрүн авиабазата буолар.
Тимир суол
Куоракка икки тимир суол вокзала баар: «Алма- 1» уонна «Алма- 2". «Алма- 1» Россия Сибиир регионнарыттан киин Азияҕа айанныыр транзитнай вокзал буолар, куорат хоту өттүгэр сытар. «Алма- 2» Вокзал куорат буолар, алма- ату кэлэр- барар пассажирдарга анаммыт.
Тумус Мэхээлэ (Тумусов Михаил Сысоевич)
Олоҕун олуктара
1953 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар Кэнтиккэ төрөөбүт.
115
115 сыл.
Ил Түмэн (хаһыат)
Ил Түмэн (хаһыат) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин бэчээтинэй уоргана.
Дизайн и эволюция С++
"Дизайн и эволюция С++" (The Design and Evolution of C++, ) — Бёрн Страуструп кинигэтэ. C++ айыытын туьунан суруллубут кинигэ. 6 тылга тылбаастаммыт.
Ил Түмэн (хаһыат)
Нууччалыы уонна сахалыы кумааҕы барылынан тахсар. Сурутуунан уонна аһаҕас атыынан тарҕанар.
Главнай эрэдээктэр:
Сурутуу индэксэ:
Учредителлэр:
Гондвана
Гондвана - былыр, палеозой уонна мезозой саҕана Соҕуруу полушариеҕа баар буола сылдьыбыта сабаҕаланар материк. Иһигэр билиҥҥи Австралия, Индия, Африка, Соҕуруу Америка уонна Антарктида киирэллэр этэ дииллэр.
Күнүскү көтөрдөр
Күнүскү көтөрдөр — сырдык эрэ кэмҥэ аһыыр, сүүрэр-көтөр көтөрдөр көрүҥнэрэ.
Көбөкөн нэһилиэгэ (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Көбөкөн куйаартан көстүүтэ Көбөкөн нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Харыйалаах.
Улуус кииниттэн 50 км хоту диэкки Өлүөнэ уҥа кытылыгар турар.
Куоҕастыҥылар аймахтара
Куоҕастыҥылар аймахтара (, Отряд Гагарообразные) - көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу аймахха Саха сиригэр 1 кэргэн (Куоҕастар кэргэннэрэ), биир уус (Куоҕастар уустара), түөрт көрүҥ киирэр: Быытта куоҕас, Даллан куоҕас, Үрүҥ моойдоох куоҕас, Үрүҥ тумустаах куоҕас.
Кута
Кута - оборчолоох бадараан, былыык; 2) уу кытыытыгар хомус, манчаары, кылыс уо.д.а. араас от силистэрэ хойуутук хатыйса үүнэн үөскэппит, уйдаран турдар да, киһи дьөлө түһэн тимириэн сөптөөх кутталлаах кытыл.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Павлов Афанасий Афанасьевич
Олоҕун олуктара
А.А. Павлов — Саха Сирин революция иннинээҕи уонна билиҥҥи кэмнэрин чинчийэр, 50-н тахса научнай уонна научно-популярнай ыстатыйалары суруйбута.
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалара
Трощанскай Василий Филиппович
200px|thumb|right|Трощанскай Василий Филиппович Трощанскай (Жуковскай) Василий Филиппович (1845 - 1898), террорист, народник, Саха сиригэр көскө олорбут киһи.
Хос аата "Мартышка". 1845 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Бессарабия губерниятыгар Оргеев куоракка (билиҥҥи Молдова) төрөөбүтэ. Дворянин.
1863 сыллаахха Кишинев гимназиятын бүтэрэр уонна Санкт-Петербургка Технология Институтугар киирэр. Ол кэмҥэ ити институт нигилизм уонна атын өй-санаа тарҕаммыт сирэ этэ.
1867 сылга аресттанар уонна хаайыыга киирэр. 1868 сылтан көскө олорор.
1878 сылга жандармнар тойоннорун ''Н.В. Мезенцевы'' өлөрөллөр. Трощанскайы каторгаҕа ыыталлар, онтон 1886 сыллаахха Саха сиригэр көскө Дьохсоҕон нэһилиэккэ кэлэр.
Манна кини бурдук ыһыытынан дьарыктаммыта уонна ойуунааһын туһунан матарыйаал хомйбута.
1898 сыл тохсунньу 27 күнүгэр өлбүтэ. Чөркөөххө көмүллүбүтэ.
1243
1243 сыл.
Кууба
Кууба ((киирии) губа) — баһыгар өрүс тамахтаах уһун синньигэс муора хомото.
«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл
мини|«Сталинград көмүскэлии иһин» мэтээл мини|«Сталинград көмүскэлии иһин» мэтээл лиэнтэтэ
«Сталинград көмүскэлии иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. .
759560	киһи наҕараадаламмыт.
Сыалыһар
thumb|250px
Сыалыһар, чаал бас  (, Налим) — бөдөҥ балык.
Саха Cиригэр хотугу байҕал ларга түһэр бары өрүстэр тардыыларыгар үөскүүр. Трескатыҥылартан тууһа суох ууга үөскээччи соҕотох көрүҥ. Ыраас, тымныы ууну сөбүлүүр. Кыһын муус аннынан искэҕин ыыр.
Аһылыга
Сиэмэх балык. Балыгынан аһылыктанар.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Казахтар
Казахтар (казах. Қазақтар) диэн Орто Азия хоту өттүгэр олорор түүр омук. Казахстаан сүрүн омуга, дойду олохтоохторун 66%. Бүтүн ахсааннара 16 миллион.
Дуйгу Асена
Дуйгу Асена (Duygu Asena, 1946 сыл, муус устар 19 күнэ, Стамбул — 2006 сыл от ыйын 30 күнэ, Стамбул) — турок журналистката, суруйааччыта, дьахтар быраабын көмүскээччи общественнай диэйэтэл.
Дуйгу Асена 1946 сыллаахха Турция Стамбул куоратыгар төрөөбүтэ. Кини эһэтэ Ататюрк личнай сэкирэтээрэ этэ.
Кадыкейга кыргыттарга аналлаах чааһынай колледжы бүтэрбитэ, онтон Стамбул университетыгар учуутал идэтин ылбыта. Онтон
Икки омук тылын баһылааһын
Икки омук тылын баһылааһынтан өй-санаа сайдыыта саҕаланар.
Омук тылын-омук баайа, өйө-санаата диэн ааттыыллар. Омук тылын үөрэтэн билии кини үөрэҕин-билиитин, сайдыытын, өйүн-санаатын баһылааһын буоларын кэнники кэмҥэ киһи барыта билэр буолла. Икки омук тылын баһылааһын өйү-санааны өссө сайыннарар.
Нууччалар кэлиэхтэриттэн ылата, саха дьоно кинилэр билиилэригэр-көрүүлэригэр, үөрэхтэригэр-сырдыктарыгар кыттыһаары нуучча тылын үөрэтэллэр. Кэнники «социализм» кэмигэр бары бүттүүн үөрэхтээһин киэҥник ыытыллыытын түмүгэр, сахалар бары нуучча тылын баһылаатылар. Нууччалар тугу ситиспиттэрин уонна баһылаабыттарын үксүн кэриэтэ саха дьоно эмиэ билэр-көрөр буоллулар. Саха дьонун өйдөрө-санаалара үгүс нуучча дьоннорун өйдөрүн-санааларын таһымын ситистэ. Билигин үлэ-хамнас ханнык да көрүҥнэригэр саха дьоно нууччалартан хаалсыбаттар, өссө үөрэх-билии өттүгэр баһыйан эрэллэр.
Тылы үөрэтээччилэр тоҕо икки тылы үөрэттэххэ киһи өйө ордук күүскэ сайдарын кыайан быһааран билэ иликтэр. Үгүс саха дьоно хас да омук тылын үөрэтии оҕо төбөтүгэр элбэх ноҕуруусканы оҥорон атын наадалааҕы өйдүүрүгэр мэһэйи оҥорор диэн санааларын билигин даҕаны быраҕа иликтэр. Кинилэр көннөрү санааларыгар киһи төһөнөн элбэхтик билиини ылынар даҕаны соччонон үөрэнэргэ ыараан иһиэхтээх диэн истэригэр быһаараллар. Үөрэх-билии киирэн киһи өйүгэр-санаатыгар мунньуллуутун туох эрэ олус элбэх ыараханы мунньунар курдук саныыллар.
Билигин киһи мэйиитэ хайдах үлэлиирин компютеры оҥорооччулар быһааран эрэллэр. Кинилэр быһаарыыларынан киһи мэйиитигэр төһөнөн элбэх информация, үөрэх киирэр даҕаны, бу киһи мэйиитин толкуйдуур дьоҕура оччонон улаатан, кэҥээн биэрэн иһэр диэн этэллэр. Киһи мэйиитигэр киирэр информация төһөнөн мэйии элбэх миэстэтин ылан, үгүс өттүн үлэлэтэр даҕаны, мэйии үлэтэ күүһүрэн, эбиллэн биэрэр.
Киһи мэйиитин букатын кыра өттө эрэ толкуйдуурга туһалыыр диэн медицина үлэһиттэрэ дакаастаабыттара ыраатта. Бу дакаастабыл мэйиини төһөлөөх да билиинэн, информациянан толорон кэбиһии хаһан да кыаллыбат суол буоларын бигэргэтэр. Икки омук тылын билэр киһи биир омук тылын билэр киһитээҕэр мэйиитин икки төгүл элбэх чааһа үлэлиир буолан, толкуйдуур өйө эмиэ элбээн биэрэр. Итиннэ эбии саха тыла ордук араас уратылардаах, дэгэттэрдээх буолан сахалыы тылы билии ордук элбэх өйү бэйэтэ да эрэйэрэ билиннэ. Элбэхтик дьарыктаан истэххэ мэйии элбэх чааһа үлэлиир буолара эмиэ быһаарыллан иһэр.
Киһи сааһыран истэҕинэ олоххо билиитэ-көрүүтэ дириҥээн, өйө-санаата эбиллэн иһэр. Өйү-санааны төһөнөн дьарыктаан, эрчийэн бэриллэр даҕаны мэйии үлэлиир дьоҕура эбиллэн биэрэн иһэрин өй үлэтинэн дьарыктанар дьон, учуонайдар үлэлэрэ сааһыран истэхтэрин аайы өссө кэҥээн, дириҥээн иһэрэ дакаастыыр. Оҕо төһө кыра сааһыттан мэйиитин үлэлэтэ, толкуйдуу үөрэтэр даҕаны сайдыыта элбиирэ, үөрэҕи-билиини баһылыыра түргэтиирэ эмиэ быһаарылынна. Оҕо төһө кыра сааһыттан саҥарар буолар даҕаны, өйө-санаата сайдыыта түргэтиир. Оҕолору детсад сааһыттан хойутаппакка эрэ үөрэтэр буолуу билигин олоххо киирэн эрэр.
Билигин роботтары оҥорор специалистар билинэллэринэн, саҥа оҥоруллар роботтор тарбахтарын сатаан хамсаталларыгар ордук элбэх өй-мэйии наада буолар. Олус улахан кыахтаах компьютер өйө тиийэн роботтар киһи курдук имигэстик хамсаналлара билигин да ыраах. Маннык быһаарыыны дьоҥҥо сыһыаннаан, тэҥнээн көрдөххө, норуот уус-уран тарбахтаах маастардара бары тулалыыр дьон-сэргэ ортолоругар өйдөрүнэн-санааларынан лаппа уратыланаллара, элбэх билиилээхтэрэ-көрүүлээхтэрэ биллэр.
Наадалаах хамсаныылары имигэстик оҥорор буолууга киһи олус өр кэмҥэ үөрэнэринэн бу идэҕэ олус элбэх өй-санаа наада. Тарбахтарынан уустук хамсаныылары оҥорон үтүө бэйэлээх айымньылары айан оҥоруу кырдьык олус уустук уонна элбэх өйү эрэйэр үлэ буолар. Саха норуота, үгүс-элбэх биллэр маастардардаах, уустардаах норуот, ханнык баҕарар үлэ көрүҥэр кыайа-хото үлэлиир дьоно былыргыттан элбэхтэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Тыл. Өй. Билии (кэмпириэнсийэ)
'''“Тыл. Өй. Билии” кэмпириэнсийэ''' - оҕону сахалыы тыыҥҥа иитиигэ туһуламмыт, норуот кэмпириэнсийэтэ диэн ааттанар, сыл аайы ыытыллар тэрээһин. Манна уопсастыба бэйэтэ туруорар сүрүн боппуруостарын дьүүллэһэллэр, кэпсэтии аһаҕастык уонна сытыытык барар. Кэмпириэнсийэ 2011 сыллаахха онус төгүлүн ыытылынна.
Тэрийээччи "Айылгы" уопсастыбаннай тэрилтэ.
Онус кэмпириэнсийэ туһунан
Кыым хаһыакка [http://www.kyym.ru/index.php/olox/kultura/5465-l--r- Тыл. Өй. Билии]
Денарий бэлиэтэ
Денарий бэлиэтэ (𐆖, X ) — Былыргы Рим харчытын кылгатыллыбыт бэлиэтэ. Unicode — U+10196 стандартыгар киирбит туспа бэлиэннэн.
Былыргы кэм
Денарий — былыргы Рим манньыата, бастаан 268 сыллаахха б. э. и. оҥоһуллубут. Өр сылларга саамай тарҕаммыт үруҥ көмүс манньыата Былыргы Римҥа, Арҕаа Европа дойдуларыгар орто үйэлэргэ. Бастакы сыаната 10 асс. Мантан маньыат аата тахсар «уонтан турар», бэлиэтэ — римскай сыыппара X.
Орто уйэлэр, Саҥа уонна Билиҥҥи кэмнэр
Аврелиан (Рим императора, 270—275 сс.) харчытын реформатын кэннэ манныатаны быһан оҥоруу Римна тохтообута. Диоклетиан (Рим императора, 284—305 сс.)  кэмигэр денарий тутаах харчы единицата буолар — уопсай денарий.
Биом
Биом - туспа килиимэттээх уонна үүнээйилээх-харамайдаах бөдөҥ айылҕа зуоналара. Биом холобурдара - оттоох хапталлар, мутукчалаах ойуурдар, кумах куйаардар уонна туундара.
Тимир атах
Тимир атах  (, Девятииглая колюшка) — кыра балык.
Саха Сиригэр хотугу байҕаллартан ураты элбэх өрүстэргэ алын тардыыларыгар үөскүүр.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Морфа
Морфа - ханнык эмит көрүҥ өҥүн-дьүһүнүн барыла. Холобур, сорох үрүҥ хаастар арыый хараҥа өҥнөөх буолаллар (күөх хаастар).
1245
1245 сыл.
Dr. Dobb’s Journal
Dr. Dobb’s Journal (кылгатан — DDJ, «Доктор Добб сурунаала») — көмпүүтэр эйгэтигэр сыһыаннааҕы суруйар ый ахсын ааҥыллыы тахсар сурунаал. АХШ CMP Technology хампаанньата (билигин United Business Media сорҕото) таһаарар.
ISSN 1044-789X, тирааһа 120 тыһ. тиийэр, бастакы нүөмэрэ 1976 сыл тохсунньутугар тахсыбыта.
Дмитриев Роман Михайлович
200px|thumb|right|Дмитриев Роман Михайлович Роман Михайлович Дмитриев (07.03.1949—11.02.2010) — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ.
Олоҕун олуктара
1949 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Эдьигээн улууһун Бэстээх нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Көҥүл тустуунан 1963 с. саҕалаан дьарыктаммыта. 1967 с. спорт маастарын, 1969 с. норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастарын нуорматын толорбута. Тренердэрэ — И. П. Габышев, Д. П. Коркин, С. А. Преображенскай.
Роман Дмитриев — Олимпиада чөмпүйүөнэ (1972), Олимпийскай оонньуулар үрүҥ көмүс призера (1976), Аан дойду чемпиона (1973), Аан дойду чемпионатын үрүҥ көмүс призера (1969), Европа чемпиона 1969 с, боруонса призера 1981 с. буолуталаабьгга. Кини 11 төгүл ССРС чемпионатыгар кыттыбыта. 1969, 1971, 1973, 1976, 1980 сс. ССРС чемпиона, 1975, 1978, 1979 сс. ССРС чемпионатын үрүҥ көмүс призера, 1977 с. III призер. 1971 с. уонна 1979 с. ССРС норуоттарын Спартакиадатын чемпиона, 1975 с. үрүҥ көмүс призер. Аан дойду турнирдарын сэттэ төгүллээх кыайыылааҕа (1969—1971, 1975, 1976, 1978, 1979, 1981 сс).
1938
Ахсынньы
<!-- * 30 октября — В США, на радиостанции CBS состоялась трансляция радиоверсии фантастического романа Герберта Уэллса «Война миров», стилизованная под прямой репортаж с места событий. Многие американцы поверили в реальность событий, что вызвало невиданную панику.
Төрөөбүттэр
Өссө көр: Category:1938 сыллаахха төрөөбүттэр
Өлбүттэр
Өссө көр: Category:1938 сыллаахха өлбүттэр
Уашиҥтон, штат
мини| Уашиҥтон (Washington) диэн, олох күүскэ электроника уонна интруметал өттүнэн сайдыбыт АХШ биир штата буолар. Сирин иэнэ — 176,6 тыс км2. Киин куората — Олимпия. Оттон арыый улахан куораттара — Сиэтл, Такома, Спокан.
Нэһилиэнньэтэ — 8 мөл (2009).
Ыаллыы сытар сирдэрэ
Хоту өттүнэн — Канаада, Со5уруу өттүнэн — Орегон, илин өттүнэн — Айдахо. Оттон Ар5аа өттүгэр Чуумпу океан кытыла баар.
1952 сыл
1952 сыл.
Уисконсин
мини| Уисконсин Wisconsin
«Кавказ көмүскэлин иһин» мэтээл
мини|«Кавказ көмүскэлин иһин» мэтээл мини|«Кавказ көмүскэлин иһин» мэтээл лиэнтэтэ
«Кавказ көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. олохтоммут.
Барыта	холбоон 870 тыһ. киһи наҕараадаламмыт.
Шамаев Иван Иванович
Шамаев Иван Иванович — физика уонна математика билимнэрин доктора. Республикатааҕы лицей директора. Ил Түмэн V ыҥырыытын депутата.
Олоҕун олуктара
1952 сыллаахха олунньу 28 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт. 1969 сыллаахха Үөһээ Бүлүү орто оскуолатын, М. А. Алексеев арыйбыт физикаҕа уонна математикаҕа дьоҕурдаах оҕолор кылаастарыгар үөрэнэн, бүтэрбит.
1974 сыллаахха Новосибирскайдааҕы государственнай университеты бүтэрбит (идэтэ «математика»). Ол кэннэ НГУ аспирантуратыгар үөрэммит. 1978 сылтан Саха государственнай университетыгар үлэлээбит.
1982 с. — физика-математика билимнэрин кандидата.
1994 сылтан — Республикатааҕы лицей директора.
1995 с. — физика-математика билимнэрин доктора.
2005—2007 сс. — Саха Общественнай Киинин бэрэссэдээтэлэ.
2011—2014 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Общественнай Палататын чилиэнэ.
2014 сыл балаҕан ыйыттан — Ил Түмэн V ыҥырыытын депутата.
Сигэлэр
Шамаев Иван Иванович
Тарбаҕы үтүктүһүннэрии, оонньуу
Тарбаҕы үтүктүһүннэрии - оҕо оонньуута.
Хас да оҕо оонньуур. Биир көрдөрөөччү, атыттар үтүгүннэрээччи буолаллар. Көрдөрөөччү тарбахтарынан хамсатарын атыттар үтүгүннэрэн иһиэхтээхтэр. Кыайан үтүгүннэрбэтэхтэр оонньууттан туорууллар, атын оҕолор кытталлар. Көрдөрөөччү тарбахтарын сыһыары тутан баран, илиитин иннин диэки уунар уонна тарбахтарынан араастаан оонньуур.
Холобур маннык, атын үс тарбахтарын хамсаппакка эрэ сөмүйэтин киэҥник арааран атытар, араарбыт сөмүйэтигэр, атын тарбахтарын хамсаппакка, ортоку тарбаҕын сыһыарар, онтон ити икки тарбаҕар, ылгын чыҥыйатын хамсаппакка эрэ, аата суоҕун арааран, холбуу тутар. Ылгын чыҥыйатын атын тарбахтарыгар холбоон баран, аны ылгын чыҥыйатыттан саҕалаан, эмиэ тарбахтарын биирдии араартыыр. Хаҥас илии тарбахтарынан эмиэ оонньуохха сөп. Тарбахтары араастаан бытааннык, түргэнник, арыт хат-хат араартыыллар.
Америка Холбоhуктаах Штаттарын конституцията
мини|справа|АХШ Конституциятын бастакы ыстыраныыссата Америка Холбоhуктаах Штаттарын конституцията - АХШ үрдүкү сокуона. Конституция конвенциятын үлэтин түмүгүнэн 1787 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр Филадельфия куоракка суруллан бүтэриллибит, уонна кэлин бастакы 13 штаттарга ратификацияламмыт. Тоҕус штат ратификациялаабытын кэннэ сойуус оҥорбуттар, уонна ол штаттарга федеральнай былаас. Ол правительствота 1789 сыл кулун тутар 4 күнүгэр үлэтин саҕалаабыт. АХШ конституцията билигин федеративнай конституциялартан ордук кырдьаҕас. 1787 сылтан Конституцияҕа 27 көннөрүү киллэриллибит. Бастакы 10 көннөрүүлэри "Биль о правах" диэн биллэллэр.
Оҕо күүтээччилэргэ 100+1 сүбэлэр
«Оҕо күүтээччилэргэ 100+1 сүбэлэр» кинигэттэн, 1998 сыл, Минск.
Ааптар Зайцев Сергей Михайлович, педиатр-быраас.
Ийэ буолуу суолтата
Ийэ буолуу – бу хас биирдии дьахтар олоҕор суолталаах уонна эппиэтинэстээх түһүмэх. Ийэ буоларга бэлэмнэнии, кэрэ иэйии кыыска оҕо эрдэҕиттэн биллэр. Кырачаан кыыс тапталлаах куукулатын эбэтэр куоскатын ороҥҥо утута сытыарарыттан, истиҥ тыллары саҥарарыттан, ийэ оҕотугар анаан ыллыыр биһик ырыатын үтүктэн толороруттан.
Хас биирдии ийэ буолаары сылдьар дьахтар доруобай оҕону төрөтүөн, бүөбэйдиэн баҕарар. Онон хат дьахтар анал диетаны тутуһара доруобай оҕо төрүүрэ мэктиэлэнэр. Хат дьахтар тугу аһыырыттан кини төрүөхтээх оҕотун организма сөпкө сайдара тутулуктаах. Холобура, дьахтар аһылыгын рационугар белок уонна калорий тиийбэт түгэнигэр, бүтэһик үс ыйга оҕо мэйиитин сайдыытыгар харгыстары үөскэтэр, онтон фолиевай кислота итэҕэһиттэн оҕо тоноҕоһо токуруйуулаах буолуон сөп. Онон дьахтар оҕо күүтэр, төрүүр уонна төрөөһүн кэннинээҕи туруга төһө сөпкө аһыырыттан улахан тутулуктаах.
Хат дьахтар аһылыгын рационун таларыгар ханнык быраабылалары тутуһуохтааҕый?
1.     Тоҕус ый устата эн оҕоҕор «ас саамай үчүгэй куһуогун» бэрсиэхтээххин.
2.     Тэҥ калорийдаах астар хаачыстыбаларын сөпкө араарар буолуохтааххын. Холобур, 100 калорийдаах ууга буспут хортуоппуй 100 калорийдаах хортуоппуй чипсыттан туһата быдан элбэх.
3.     Оҕо күүтэр дьахтар аччыктыа суохтаах. Эн аһыаххын баҕарбатаҕыҥ иһин, оҕоҥ аһыан баҕарарын өйдөө. Өскөтүн кыркаҕыҥ кыынньар (изжога) буоллаҕына, күннээҕи нуормаҕын алта кыра өлүүгэ арааран аһаа.
4.     Сыата суох үүтү, эти талан сиэ, ыһаарыламмыт ас оннугаруугар буспут аһы сиириҥ ордук. Бутербродуҥ арыытын чараастык биһэн сиэ.
5.     Калорийдаах, иҥэмтиэлээх астарыаһаа. Холобур, эриэхэни, авокадоны, хатарыллыбыт оҕуруот аһын уонна фруктаны элбэхтик сиэ. Бэйэҥ рациоҥҥар оҕо күүтэр дьахтар организмыгар толору эппиэттэһэр астары аһыыргын сүбэлиибит. Холобур, хаппыыста (С битэмиин, кальций), йогурт уонна лосось (белок, кальций), хатарыллыбыт абрикос (железо).
6.     Сибиэһэй фрукта эйигин уонна оҕоҕун элбэх битэмиининэн хааччыйыаҕа, В битэмиин, минераллар, белок уонна клетчатка хат дьахтары сахарнай диабет кутталыттан көмүскүөхтэрэ.
7.     Күннээҕи рациоҥҥар саахары, минньигэһи, бурдук астары сибиэһэй фруктанан солбуйар наада. Сибиэһэй фруктаҕа сыаната биллибэт битэмиин уонна минерал олус элбэх.
8.     Дьиэ кэргэниҥ эн биир санаалаахтарыҥ «союзниктарыҥ» буолуохтаахтар. Бары биир диетанан-доруобай туһалаах аһылыгынан аһаан дьоллоох, доруобай дьиэ кэргэн буоларгыт, кэлин оҕолор улааталларыгар, үүнэллэригэр-сайдалларыгар туһалаах буолар.
9.     Куһаҕан дьаллыктартан (кофеин, табах, арыгы, күүстээх эмп, наркотик) аккаастаныҥ.
Хат дьахтар кальцийга, А битэмииҥҥэ күннээҕи наадыйыыта
Кальций былчыҥ, сүрэх, саҥа сайдар ньиэрбэ утахтарыгар, хаан бөлөнөхсүйүүтүгэр, уҥуох тутулугар наадалаах. Эн кальцийы күҥҥэ түөрт дозаны эбии эбиниэхтээххин. Өскөтүн оҕоҕо кальций тиийбэт түгэнигэр ийэ аҕыйах кальцийы истэҕинэ, оҕо кальцийын ийэ уҥуоҕуттан толорунар. Ону таһынан элбэх кальций гипертонияны бохсор.
Биир күҥҥэ 4 ыстакаан үүтү иһэри сүбэлиибит. Үүтү сөбүлээбэт буоллаххытына курууска йогурту, сыыр куһуогун эбэтэр дьиэ иэдьэгэй сиэн күннээҕи кальцийынан организмҥын толорун. Онтон өскөтүн үүт аһы төрүт сөбүлээбэт буоллаххына кальцийынан баай астары: лосось, сардины, ууга буспут фасоль, хаппыыста, хатарыллыбыт фига, миндаль, ойуур эриэхэтэ, арахис, хатарыллыбыт фрукталар.
Хат дьахтар күөх үүнээйилэртэн, араҕас өҥнөөх оҕуруот аһыттан: дыня, моркуоп, сүбүөкүлэ отуттан, цикорий, салат от сэбирдэҕиттэн бүлүүдэлэри сиэтэҕинэ А битэмиини күннээҕи рационугар толорунар. А битэмиининэн хаппыт абрикос, араҕас персик, манго, папайа о.д.а.баайдар.
А битэмиин оҕо улаатар клеткатыгар, доруобай тириилэнэригэр, уҥуох кытаатарыгар, харахтарыгар сүҥкэн туһалаах. Күөх үүнээйилэр уонна араҕас өҥнөөх оҕуруот астара атын битэмииннэринэн эмиэ баайдар, холобур, Е битэмиин, фолиевой кислота, В6 битэмиин, минераллар уонна клетчатка толору баар.
Битэмииннээх, иҥэмтиэлээх аһылыгы аһаан ийэ уонна оҕо доруобай буолуҥ!
Горелов Вячеслав Валентинович
Вячесла́в Валенти́нович Горе́лов (муус устар 5 күнүгэр 1955 сыллаахха Пермь куоракка төрөөбүт) – нуучча түмэт урбаанньыта, “Фермердэр оскуолалара” эрэгийиэннээҕи уопсастыбаннай тэрилтэ төрүттээччитэ. Тэрилтэ биирдиилээн дьону уонна ыччаты агро-биисинэскэ сыһыарар тосхоллоох үлэлиир.
Биографията
Вячеслав Валентинович Горелов 1955 сыллаахха муус устар 5 күнүгэр Пермь куоракка төрөөбүт. Перимнээҕи судаарыстыбаннай педогогическай үнүбэрситиэт Биологияҕа факультетын бүтэрбит. Бүтэрэн баран орто оскуолаҕа биология уонна айылҕа үөрэҕин учууталынан үлэлээбит. Өр кэм устата оҕо дьиэлэрин иитиллээччилэрин, выпускниктарын, доруобуйаларыгар хааччахтаах тулаайах оҕолору, хаайыыттан тахсыбыт эдэр ыччаты ииппит-үөрэппит, кинилэри тыа хаһаайыстыбатын урбааныгар сыһыарарга, бэйэ дьыалатын саҕалыырга үлэлэспит, үлэ, дьиэ-уот булуналларыгар көмөлөспүт.
Горелов түмэт урбаанынан 2000 сыллаахтан саҕалаан дьарыктаммыт уонна ол сыл Перьм кыраайын Ильинскэй оройуонун Кривец дэриэбинэтигэр балыксыттар сынньанар дьиэлэрин туппут.
2001 сыллаахтан “Седой Урал” Пермский клуб” РОО вице-эрэсидьиэнэ. 2003 сыллаахха тулаайах оҕолорго анаан лааҕыр арыйан үлэлэппит. Эмиэ ити сылтан саҕалаан “Биһиги кэскилбит” пуонда салайааччыта Вагит Алекперовы кытары билсэн доҕордоспут уонна ол түмүгэр 2009 сыллаахха “Фермердэр оскуолаларын” арыйбыт.
2004 сылтан саҕалаан Вячеслав Валентинович аһымал бырайыактарын олоххо киллэрэн барбыта. Ол курдук кини уустук иитиилээх обургу оҕолору, оҕо дьиэтин иитиллээччилэрин тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыарар, үлэнэн иитэр сыаллаах. Ол түмүгэр 34 араас таһымнаах бырайыак олоххо киирэн үлэлии турар. Билиҥҥи туругунан Горелов 100 киһини хабар ураты социальнай-экологическай комплекстаах. Компекс иһигэр киирэр: 16 миэстэлээх уопсастыбаннай социальнай көстүүнэн, кыһыҥҥы тэпэлииссэлээх 2 үөрэтэр-көрдөрөр пиэрмэ, бары тэрилинэн толору хааччылыбыт үөрэнэр кылаас.
В.В. Горелов “Дьоҕус урбаан лиидэрэ-2004” куонкурус лауреата, “Урал уонна Сибиир көмүс пуондата” бириэмийэ “Дьиэ кэргэн биисинэһэ” номинациятын хаһаайына.
Версааллааҕы сөбүлэҥ
thumb|Бөдөҥ 4 салайааччылара: [[Дэвид Ллойд Джордж, Витторио Эмануэле Орландо, Жорж Клемансо, Вудро Вильсон]] Версааллааҕы сөбүлэҥ диэн биэс дойду (Франция, Германия, Британия, Австро-Венгрия уонна АХШ ыккардыларыгар эйэ сөбүлэҥэ. 1919 сыллаахха илии баттаммыта, онно Германия салалтата кыттыбатаҕа.
Французтар сөбүлэҥи Германия аныгы сэриини сатаан саҕалаабат гына оҥоро сатаабыта. Ол иһин армията 6 мөл. киһиттэн 100 тыһ. дылы аччатыллыахтаах, уонна подводнай лодкалартан, самолеттартан уонна артиллериятын улахан аҥарыттан аккастаныахтаах этэ. Флота биир эрэ крейсерга дылы аччыахтаах этэ. Ону тэҥэ Аан дойду бастакы сэриитигэр былдьаабыт сирдэрин Францияҕа уонна Польшаҕа төнүннэриэхтээх этэ уонна бары колонияларын. Ыар сүгэһэринэн экономикаҕа репарация, ол аата сэриигэ сүтэриилэри компенсация төлөбүрэ ааспыта. Суммата суруллубатах этэ, Германия Аан дойду бастакы сэриитин компенсациятын 2010 сыллаахха эрэ төлөөбүтэ..
Бу сөбүлэҥ Германияҕа эйэ диктата этэ, ол иһин националистар уонна Адольф Гитлер былааска кэлэригэр биир улахан биричиинэ буолбута.
Сөбүлэҥ быһыытынан саҥа тэрилтэ - Нациялар Лигалара тэриллибитэ. Аан дойду сорох боппуруостарын быһаарар буолбута, ол гынан баран Аан дойду иккис сэриитин тохтотор кыаҕа суоҕа.
thumb|350px|Версаль сөбүлэҥэ быһыытынан Германия сирдэрэ
117
117 сыл.
Кэрэйииттэр
Кэрэйииттэр диэн X-XII үү. Байкал күөл аттыгар олоро сылдьыбыт биистэр холбосторо.
Казахтар ортолоругар баар керей бииhин кэрэйииттэри кытта биир төрүттээхтэрин учуонайдар саарбахтыыллар. Казахтар, ногайдар уонна каракалпактар ортолоругар баар ашамайлы бииhэ кэрэйииттэр удьуордара буолар. Каракалпактар ашамайлы биистэрин биир былыргы ууhунан саху аҕатын ууhа, олох соторутааҕыта диэри туспа аул буолан олорбут.
Кэрэйииттэр ааттарын этимологията
Кэрэйииттэр ааттара монгол кэрэ суор диэн суолталаах тылыгар тахсар диэн буолар. Онон суор таҥаралаахтар диэн өйдүөххэ эмиэ сөп. Ол иhин Л.Л.Викторова кереиттэри түүр-шато кытай (хань) тылыттан тылбааhа «суор» диэн ааттаах бииhи кытта сибээстээбитэ. Сахаларга бөрө уонна суор Улуу Тойон уолаттара буолаллар диэн өйдөбүл баара. Хара ойууннар суор буолан хаhыытыыллара, өлбүт ойууннар ийэ куттара суор буолан көтөр диэн өйдөбүл баара. Кыргыhыы иннинэ сахалар «ойдоо, ойдоо» диэн суор хаhыытын түhэрэр үгэстээхтэрэ. Онон былыр суор саха төрүттэригэр тотем (ийэ кыыл) буоларын көрөбүт.
Кэрэйииттэр ааттарын хара диэн түүр тылыттан эмиэ таhаараллар. Холобур, Эуропа айанньыта Карпине э²ин айымньытыгар кереиттэр суохтар. Кинилэр оннуларыгар ханнык эрэ караниттар ахтыллаллар. Онон кэрэйииттэри харалар диэн эмиэ өйдүөххэ син. Абулгази диэн Хива XVII үйэтээҕи хана үлэтигэр кереиттэр ханнара хара уолаттардаах этэ ол иhин инник ааттаммыттар диэн үһүйээни суруйан хаалларбыт. Манна саха диэн тоҥус-маньдьуур тыллаахтарга хара диэн өйдөбүллээҕин ыйыахха син. Дьувэйни диэн XIII үйэтээҕи перс авторын үлэтигэр кэрэйииттэр уонна сакаиттар ханнара Тогрул Ван-ханы Чыҥыс Хаан былааhы ылыан иннинэ Монголияҕа сэриитин ахсаанынан уонна баайынан тэҥэ суох улуу баhылыгынан ааҕар. Манна көстөрүнэн, сакаиттар кэрэйииттэри кытта тэҥҥэ ахтыллаллар. Тогрул Ван-хан Тохтоо-Бокону үнтүрүтэн, мэркииттэр сирдэрин бэйэтин илигэр холбуу сылдьыбыта биллэр. Баҕар ол иhин Тогрул кэрэйииттэр эрэ ханнара буолбатах, меркииттэр (сакаиттар?) эмиэ аҕа баһылыктара аатырбыта буолаарай?
Кэрэйииттэр дьиҥэр 1006 сылтан эрэ биллэллэр, кинилэр баhылыктара Маркуз (Марк диэнтэн) бэйэтин омугун кытта христианствоны ылбыт. Онон хата кэрэйиит (хэрээд монголлуу) диэн омук аата, кириэс диэн тылтан тахсар буолуон сөп. Ону кэрэйииттэр удьуордара буолар казахтарга баар керейдар, калмыктарга баар кереиттэр тамгалара кириэс буолара да көрдөрөр. Сахаҕа маны таhынан кэриэс диэн тыл баар. Онон саха төрүттэрэ христианствоны өссө төрүт дойдуларыгар олорон билэр буолуохтарын сөп.
Сэттэ (ахсаан)
7 (сэттэ) — дьиҥ ахсаан, 6 уонна 8 икки ардыларыгар турар ахсаан.
1246
1246 сыл.
Чиряев Николай Константинович
Чиряев Николай Константинович (1958-2018) - Дьокуускай куораттааҕы национальнай гимназия дириэктэрэ, философия билимин кандидата, СӨ Үөрэҕириитин туйгуна, “Саха-Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы оҕо пуондатын стипендиата, “Барҕарыы” Национальнай пуонда лауреата, “Во славу и пользу республики” пуонда лауреата, СӨ Үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара
Николай Константинович Чиряев ыарахан ыарыыттан 60 сааһыгар 2018 сыл от ыйын 28 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Хоту Каролина
мини| Хоту Каролина (North Carolina)
Модут нэһилиэгэ (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Модут куйаартан көстүүтэ Модут нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумул.
Улуус кииниттэн 20 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 959 киһи (2007 сыл).
От ыйын 26
От ыйын 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 207-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 208-c күнэ). Сыл бүтүө 158 күн баар.
Куула
Куула - 1) алаас эбэтэр үрэх тардыытын соҕуруу өттө; 2) алаас эбэтэр үрэх хоту диэки иҥнэрилээх, күлүктээх эниэтэ.
Тэҥнээ: кул, кола (осет.) — эниэ, түһүү; кул (перс.) — бүк барбыт, бөкчөгөр.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Полиандрия
Полиандрия - биологияҕа биир ууһуур сезоҥҥа биир тыһы хас да атыыры кытта куоппаһырыытын ааттыыллар. Полигамия көрүҥэ.
Сайдыс (ассоциация)
Сайдыс - 90-с сылларга Саха сиригэр киэҥник биллэ сылдьыбыт учуонайдар уонна специалистар ассоциациялара.
1992 с. Шамаев Уйбаан көҕүлээһининэн тэриллибитэ. Олохтоох нэһилиэнньэ промышленноска киириитин, айылҕа харыстааһынан, тыаҕа тутуу барыытын, наука уонна идэ үөрэхтээһин сайдыытын хайысхаларыгар үлэлээбитэ.
Бастакы президенынан наука эдэр дуоктара ЕЕ. Петров буолбута, кэлин СГУ бастакы проректора Кириллин Н.Д. уонна Шамаев И.И. вице-президенынан талыллыбыттара.
118
118 сыл.
Үрүҥ моойдоох куоҕас
Үрүҥ моойдоох куоҕас (, Белошейная гагара) - Куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.
Даллан куоҕаска майгынныыр ол гынан баран кинитээҕэр кыра, тумса синньигэс уонна кылгас. Ыйааһына: 1200-2500 г. Саха сиригэр Хотугу муустаах байҕал кытылынан Дьааҥы өрүс илин өттүгэр үөскүүр сэдэхтик көстөр кус. Балыгынан аһылыктанар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар. Икки сымыыттаах буолар.
Жондоров Валерий Алексеевич
Жондоров Валерий Алексеевич (1961 с.) — 2012 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин үп-харчы миниистирэ.
Оло5ун кэрчиктэрэ
Үлэтэ:
Хоту Дакота
мини| Хоту Дакота North Dakota
TV Globo
TV Globo диэн Бразилия телекомпанията. 1965 сыллаахха Роберту Маринью тэрийбитэ.
«Сэбиэскэй Заполярье көмүскэлин иһин» мэтээл
мини|«Сэбиэскэй Заполярье көмүскэлин иһин» мэтээл мини|«Сэбиэскэй Заполярье көмүскэлин иһин» мэтээл лиэнтэтэ
«Сэбиэскэй Заполярье көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. олохтоммут.
Быһа	холоон 353240 киһи наҕараадаламмыт.
Неустроев Николай Денисович
200px|thumb|right|Неустроев Николай Денисович Николай Денисович Неустроев (15.12.1895—21.07.1929) — саха литэрэтиирэтин төрүттээбит суруйааччылартан биирдэстэрэ, драматург уонна прозаик.
Олоҕун олуктара
1895 сыл ахсынньы 15 күнүгэр Таатта улууhугap төрөөбүтэ.
Анна Неустроевна(суруйааччы) улахан быраата.
туруораччылар.
Бастакы нууччалыы кэпсээнэ «Дикая жизнь» 1915
сыллаахха бэчээттэммитэ, комедия жанрын төрүттээбитэ.
Бастыҥ комедията «Кукаакы Кулуба» 1920 сыллаахха суруллубута. Саха драмтеатра кини суруйбут «Kyhaҕaн тыын» драматынан үлэтин саҕалаабыта (1925). «Балыксыт» кэпсээнэ саха классикaтыгаp киирэр.
Неустроев нуучча литературатын ааҕан суруйааччы буолбут. Нууччалыы кэпсээннэри суруйбутун тэҥэ, өссө революция иннинэ Платон Ойуунускайдыын Н. В. Гоголь «Ревизорун» сахалыы саҥардыспыта. Эдэр caaһыгap 1929 сыл от ыйын 21 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ. Дьокуускайга көмүллүбүтэ.
Кинини, Ойуунускайы курдук, эмиэ баһааҕырдан, буржуазнай националист диэн ааттыы сылдьыбыттара. Саха үс бастакы суруйааччыларын үтүө ааттарын төнүннэриигэ профессор Г. П. Башарин улахан өҥөлөөх.
Ю.И.Васильев суруйааччы "Прокажённые","Факир","Торжество смерти" кэпсээннэрин, "До5орбор" уонна нууччалыы суруллубут хоhооннорун дьонугар кэриэс суругун архыыптан ылан кун сирин аан бастаан кордорбутэ.