cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Атом
А́том (ἄτομος — бытарыйбат) диэн сэк өлүүскэтэ, химия ньымаларынан кыайан бытарыйбат химия элеменын саҥнарын илдьэ сылдьар кини саамай кыра сорҕото. Атом үөскэхтэн уонна кинини тулалыыр электрон былыттан турар. Атом үөскэҕэ протонтан уонна нейтронтан турар. Үөскэххэ биир эбэтэр бииртэн элбэх протон, хас да ахсааннаах нейтрон баар буолар. Уулук эрэ нейтроннара суох буолар. Кытаанах, убаҕас, гаас, плазма туруктаах бары сэктэр нейтрал эбэтэр ионнаммыт атомнардаахтар. Атом кээмэйэ 100 пикометр кэриэтэ буолар. Атом маассатыттан үөскэҕэ 99.94% тахса буолар. Протоннар эбил чаҕыл иитиктээхтэр, электроннар мэлдьэх чаҕыл иитиктээхтэр, нейтроннар чаҕыл иитигэ суохтар. Протон уонна электрон ахсаана тэҥ буоллаҕына атом чаҕылынан нейтрал буолар. Атом электрона протонтан аҕыйах буоллаҕына кини эбил эбэтэр мэлдьэх иитиктээх буолар, маннык атомнар ион дэнэллэр. Атом электроннара үөскэххэ баар протоннарга электромагнетизм күүһүнэн тардыллаллар. Үөскэххэ баар протоннар уонна нейтроннар бэйэ бэйэлэригэр үөскэх күүһүнэн тардыллаллар. Үөскэх күүһэ үксүгэр электромагнетизм күүһүнээҕэр улахан буолар. Электромагнетизм күүһэ эбил иитиктээх протоннары бэйэ бэйэлэриттэн тэйтэрэр. Ардыгар бу тэйтэрэр күүс үөскэх күүһүнээҕэр улаатыан сөп. Маннык түгэҥҥэ үөскэх үллэстэн араас ууһуктары (элеменнары) ордорор. Бу үөскэх хайдыытын биир кэлимэ буолар. Үөскэх хас протоннааҕа атом нүөмэрэ дэнэр, кини атом ханнык химия элемена буоларын быһаарар. Холобур, 29 протоннаах атом алтан буолар. Нейтрон ахсаана ууһук изотопун быһаарар. Холобур, 34 нейтроннаах алтан атома "алтан-63" (29+34), онтон 36 нейтроннаах "алтан-65" диэн ааттаналлар. Атомнар бэйэ бэйэлэригэр химия ситиминэн сыстыһаннар химия холбоһуга буолуохтарын сөп. Химия холбоһуктарын холобурдара молекула уонна кристалл. Айылҕаҕа баар үгүс физика уларыйыылара атомнар сыстар-хоҥнор майгыларыттан тутулуктаахтар. Бу уларыйыылары химия билимэ чинчийэр.
Уһук Илиҥҥи гектар
Сир учаастагын үллэриитэ
Сокуон күүһүгэр киирэр күнүгэр бастакы сайаапка Еврейскай автономнай уокуругуттан киирбит.
Оройуоннар
Хас биирдии Уһук Илиҥҥи Бэдэрээссийэлии уокуругун регионнарыгар бастакы бириэмэҕэ биирдии муниципальнай оройуон бэриллибит, босхо сир учаастагын дьоҥҥо биэрэргэ:
Лаахтаах тэллэй
Лаахтаах тэллэй (Laccaria laccata, Лаковица лаковая (розовая)) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сииктээх сэбирдэхтээх, инньэлээх ойуурдарга муох анныгар үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: Хаптаҕайдыҥы, кураанах, кыһыллыҥы-хоҥор, эбэтэр розатыҥы хоҥор, кэлин өлбөөдүйэр. Таҥалайдаах араҥата: Халыҥ, бэйэ бэйэтиттэн ыраах-ыраах. Этэ: кыһыллыҥы-хоҥор, чараас. Сыта да амтана да суох. Атаҕа: сэлээппэтин курдук өҥнөөх. .
Туттуллуута
Үксүн тута сиэнэр.
Санаа күүһэ
Санаа күүһэ диэн этии санаа үгэскэ кубулуйуутун, күүһүрүүтүн быһаарар.
Санаа кыра да буоллар бэйэтэ күүстээх. Мунньуллан истэҕинэ күүһэ эбиллэр, эбиллэн-эбиллэн дьөлө сиир да кыахтанар.
Киһи санаатын ис күүһүн, эньиэргийэтин аата уох диэн. Yчүстүк холбуу этиинэн күүс-уох диэн бэриллэр. Күүс диэн туруору, биллэр, көстөр күүс буоллаҕына уох диэн таһыттан көрөн биллибэт киһи санаатын күүһэ буолар.
Уоҕа тахсыбыт. Ол аата санаатын күүһэ мөлтөөбүт.
Уохтаах – күүстээх санаалаах. Уоҕур – санааҕын күүһүрэн биэр, мунньун.
Уоҕурдуу – сиргэ араас туһалаах минераллары эбэн биэрэн сир үүнээйини үүннэрэр күүһүн эбэн биэрии ааттанар.
Эрчиллии киһиэхэ күүс-уох биэрэрин спортсменнар билэллэр. Дьарыктаныыттан киһи этэ-сиинэ күүһүрэр буоллаҕына бу дьарыгыттан өйө-санаата күүһүрүүтэ уох буолан киирэр.
Киһи тугу эмэ оҥоруон иннинэ «Санааҕар оҥорон көр» диэн этэллэр. Тугу эмэ оҥоруон иннинэ бу быһыыттан туох уларыйыы тахсарын санааҕар оҥорон көрөн быһаарыахтаах эбиккин. “Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс” диэн этии киһи тугу эмэни оҥоруон иннинэ санаатыгар хос-хос ырытан, толкуйдаан көрөн баран биирдэ оҥордоҕуна эрэ туох эмэ туһалаах дьыала, быһыы тахсарын быһаарар.
Киһи бары оҥорор быһыыта барыта санаатыттан тутулуктаах. Таҥара үөрэҕэ киһи санаатын үөрэтэр. Киһи санаатын тупсарыы кини майгынын, оҥорор быһыытын тупсарар кыахтааҕын иһин таҥара үөрэхтэрэ сайдыбыттар.
«Киһиэхэ кыра да наада» диэн этэллэр. Ол кырабыт тугун быһаарыыга биһиги бары күүспүтүн уурабыт уонна быһаардыбыт. Ол кырабыт киһи санаата буолар. Санаата көммүт, көтөҕүллүбүт киһиттэн эрэ кыайыы, ситиһии тахсар кыахтанар.
«Санаатын түһэрбэт» диэн этии олох араас ыарахаттарыттан санаатын түһэрбэккэ тоҕо дьүккүйэн иннин диэки, кыайыы, ситиһии диэки баран иһэр киһини этэллэр. Санааны кыра аайы түһэрбэт, кыайыы, ситиһии диэки баран иһэр киһи хаһан баҕарар тугу эмэни ситиһэр.
Киһи сааһыран истэҕинэ өйө-санаата эбиллэн, мунньуллан, күүһүрэн, этин-сиинин баҕа санаатын баһыйа тутан салайара элбиир. Ол иһин эти-сиини тупсарар эрчиллиилэринэн, сүүрүүнэн уонна аһаабакка сылдьыынан киһи сааһыран истэҕинэ дьарыктанар кыаҕа улаатан биэрэр.
Киһи санаата төһө эмэ ыраахха тиийэрин былыргы булчуттар улахан булка барарга бэлэмнэнэр кэмнэрин кистээн, араас бултуур тэриллэрин атыннык, ханарытан ааттыылларыттан биллэр. Улахан булду бултуу бараары сылдьар булчуттар булду бэйэтин аатынан ааттаабаттар, атын, харысхал аатынан ааттыыллар. (1,10).
Былыргы булчут кыһын тыаҕа арҕаҕы таба хааман утуйа сытар эһэҕэ түбэстэҕинэ дьиэтигэр кэлэн көмөлөһөр киһини көрдүүрүгэр эһэни бултуу барарын туһунан тугу да эппэт. Кыттыгастарын кытта булчуттар эрэ билэр аналлаах харысхал тылларын туһанан хайдах бултуулларын, туох сэби-сэбиргэли ылалларын уонна хаһан баралларын кэпсэтэллэр.
Маннык анаан-минээн атыттар билбэттэрин курдук тэринии, сэрэнии барыта бу кэпсэтэр дьон санааларын, саҥаларын эһэ утуйа да сытан санаатынан билэн, эрдэттэн уһуктан, бэлэмнэнэн алдьархайы оҥоруон сөбүттэн сэрэнэн, харыстанан оҥоруллар.
Эһэ киһи санаатын олус ыраахтан билэрин эһэни кэпсээннэринэн кыайан-хотон арбанааччылар илэ бэйэтин утары көрсө түһэн улаханнык соһуйаллара, куттаналлара эмиэ биллэрэр. Санаа туһааннаах сиригэр ханна баҕарар, төһө баҕарар ыраахха тиийэрин ити соһуччу көрсүһэ түһүү бигэргэтэр.
Киһи санаатын салайар күүһэ сүр диэн ааттанар. Сүрэ күүстээх киһи бэйэтин көҥүл көтө-дайа сылдьар санааларын хам тутан салайар кыахтаах. Сүрэ мөлтөх киһи санаалара ыһылла, тарҕана сылдьалларын кыайан салайбат, биир сыалга туһаайара кыаллыбат.
Кыайар үлэтин-хамнаһын кэмигэр, этэ-сиинэ ситэн истэҕинэ баһылаан иһэр оҕо өйө-санаата сайдыыта туруктаах буолар. “Үлэ киһини айбыта” диэн этии киһи үлэлээтэҕинэ эрэ олоҕун киһилии олорорун быһаарарын тэҥэ элбэхтик хамсаатаҕына этэ-сиинэ, доруобуйата бөҕө буоларын ситиһэрин эмиэ быһаарар.
Үлэ, эти-сиини эрчийии, хамсатыы өйү-санааны бөҕөргөтөр, күүһүрдэр. (2,14).
Туһаныллыбыт литература
1. Сомоҕотто С. Обычаи народа саха. – Якутск: НИПК «Сахаполиграфиздат», 1996. – 48 с.
Ономатопея
Ономатопея - Тыаһы үтүктэр туохтуур тулалыыр эйгэҕэ тахсар дорҕоонунан бэриллэр көстүүнү бэлиэтиир. Оннугунан араас тыас-уус, саҥа-иҥэ буолаллар: тыҥкынаа, дар гын, сыыгынаа, бабыгыраа, ньаах диэ. Көстөрүн курдук, бу бөлөххө киирэр туохтуурдар ис хоһооннорунан икки араастаахтар: дьиҥ тыаһы үтүктэр туохтуурдар уонна саҥаны үтүктэр туохтуурдар. Балар уратылаһар тас бэлиэлэрэ ГЫН уонна ДИЭ диэн көмө туохтуурдар буолаллар: ГЫН дьиҥ тыаһы үтүктэр тыллары кытта, оттон ДИЭ саҥаны үтүктэр тыллардыын ситимнэһэннэр, араас сыһыарыыны сэргэ тус-туспа бөлөххө киирэр туохтуурдары үөскэтэллэр (лос гын, тыс гын, чыып диэ, аам диэ).
1805
1805 сыл.
Хонуу
Бу тыл атын эмиэ суолталардаах Хонуу (суолталара)
Хонуу - хаптаҕай ньуурдаах, маһа суох, оттоох киэҥ сир.
Харыалык
Харыалык диэн химия ууһуга. Бэлиэтэ C уонна атом нүөмэрэ 6. Метал буолбатах уонна түөрт валеннаах. Периодтаах таабыл 14 бөлөҕөр киирэр. Харыалык Сир хаҕын 0.025% буолар. Харыалык айылҕаҕа үөскүүр үс изотоптаах. Иккитэ 12С уонна 13С бигэ туруктаахтар, онтон 14С радиоизотоп буолар. 14С үрэллэр кэмэ 5730 сыл. Харыалык дьон биир түҥ былыргыттан билбит ууһуктара буолар. Харыалык маассатынан кудай куйаарыгар төрдүс ордук дэлэй ууһук буолар (уулук, гелий уонна абалык кэннилэриттэн). Харыалык дэлэйдик тарҕанан Сиргэ органик сэктэри уонна полимердары оҥорон таһааран олоҕу үөскэтэр сүрүн ууһук буолар. Харыалык маассатынан киһи бодотун иккис дэлэй ууһуга (18.5% кэриэтэ) буолар, абалык кэнниттэн. Харыалык атомнара бэйэ бэйэлэрин кытта араастаан ситимнэһэн араас аллотроптары үөскэтэллэр. Графит уонна алмаас харыалык ордук биллэр аллотроптара буолаллар. Харыалык органик буолбатах баайдара - бороҥ таас, доломит, харыалык диоксида. Харыалык органик баайдара - чох, торф, ниэп, метан хидрата. Харыалык баһаам элбэх химия холбоһуктарын үөскэтэр. Кинилэр ахсааннара 10 мөлүйүөҥҥэ тиийиэхтэрин сөп дииллэр. Маны барытын органик химия билимэ үөрэтэр.
Ойбон
Аанньа - туу ойбоно. Аанньа туута - устугас балыкка угуллар симэ мастаах туу
Тыҥа
Тыҥа (pulmo, πνεύμων) — киһи, үүтүнэн иитиллээччилэр, көтөрдөр, сыыллааччылар, сир-уу харамайдарын үксүлэрин уонна сорох балыктар салгынынан тыынарга аналлаах уорганнара. right|thumb|200px|Киһи тыҥатын оҥоһуута.
Тыҥаҕа салгын уонна хаан ыккардыгар эттиктэри атастаһыы (газообмен) буолар.
Өрүс бассейна
thumb|200px
Өрүс бассейна, өрус тардыыта — өрүскэ киирэр уу мунньустан түһэр сирэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Дьаһаак (өрүс)
Дьаһаак өрүһэ. Халыма өрүс хаҥас салаата. Уһуна 490 км., тардыытын иэнэ 35900 км². Магадан уобалас сиригэр Черскэй хайаларыгар бастаах.
Хайалартан тахсан баран Халыма намталынан устар. Үөһэ олус өҕүллэҕэс.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥастан Рассоха, Олгуйа, Омулевка, Гонюха; уҥаттан Чалбыга уонна Үрүди.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Карачай-Черкесия
Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэтэ (Нууччалыы: Карачаево-Черкесская Республика; Кабарда-Черкестыы: Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ; Карачай-Балкардыы: Къарачай-Черкес Республика) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Черкесск.
Тохсунньу 12 1922 тэриллибитэ.
Өрүстэр
Республика сиригэр 172 өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ:
Күөллэр
Республикаҕа 130 кэриҥэ күөл баар.
Хайалар
thumb|275px|[[Архыз]]
Республика сирин улахан өттө хайалаах (сирин ~80%). Эуропа ордук үрдүк хайата Эльбрус, Кабардино-Балкария кыраньыыссатыгар баар.
Дьоно уонна омуктара
Карачай-Черкесия элбэх омуктардаах республика: кини сиригэр 80 тахса омук олорор. Дьонун бүтүн ахсаана 434,5 тыh. к. (2005). Дьон чиҥэ — 30,8 к./км² (2005), куорат олохтоохторо — 44,1 % (2005).
Администрациянан араарыыта
Республика 10 муниципальнай оройуоҥҥа арахсар, олорго 144 олохтоох пуун баар, олортон — 4 куорат: Черкесск, Карачаевск, Усть-Джегута уонна Теберда.
Экономиката
Индустрия күүстэрэ үксэ республика киин куоратыгар Черкесскайга бааллар. Сайдыылаах салаалара химия, мас уонна ас оҥоруулара.
Маатта (үрэх)
Маатта - Сиинэ салаата, Горнай улууһунан ааһар үрэх. Бу үрэх үрдүгэр Горнай улууһун киинэ Бэрдьигэстээх турар.
Термокарст
Термокарст — ирбэт тоҥ тарҕаммыт уобаластарыгар сир аннынааҕы муус уонна муустаах боруода ирэрин кытары сибээстээх ньуур сиҥниитэ уонна дьиппинийиитэ. Т. климат сылыйыытыттан, тыаны кэрдэн, уоттаан, сири хорутан ньуур сылааһын балапсатын кэһэртэн үөскүүр. Т. рельеф араас көрүҥнэрин биэрэр: алаас, быллаар, куобах уоһа, дүөдэ, күөл оҥхойо, сиҥнии.
Ылыллыбыт сирэ
Саха сирин географията: Орто оскуола 9 кылааhыгар уорэнэр кинигэ/ И.И. Жирков, Г.Н. Максимов, О.М. Кривошапкина: -Дьокуускай: Бичик, 2002. -288 с.
Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Иккис Малдьаҕар нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Улахан-Аан.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 104 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Улахан-Аан — 1 097, Еланка — 7 киһи.
Дьүһүннүүр туохтуур (тыл)
Дьүһүннүүр туохтуур хамсаныыны, быһыыны, дьүһүнү ойуулаан көрдөрөр саҥа чааһа: кэдэй, ынай, мэрбэй.
Ис хоһоонунан икки аҥыы арахсыан сөп.
1. Хамсанар дьүһүн туохтуура (образные глаголы движения) хамсаныыны-имсэниини, туттууну-хаптыыны көрдөрөр: куоҕай, бэйдьэй, кыйбаҥнаа.
2. Көстөр дьүһүн туохтуура (глаголы зрительного образа) дүьүһүнү-бодону, быһыыны-тутууну көстүү быһыытынан ойуулуур: сыллай, ардьай, дарай, эҥкэй.
Ынах чыычааҕа
thumb|250px
Ынах чыычааҕа эбэтэр тиит татыйыга (Белошапочная овсянка, ) — Саха сиригэр тайҕа тайаан сиригэр үөскүүр кыра чыычаах.
Атыырын көхсө, түөһэ уонна ойоҕосторо хоҥордор; кутуруга, кынаттара буурай; хабарҕата, төбөтүн үрдэ, өрөҕөтө уонна кутуругун кырыылара — маҥан.
Саха сиригэр уйаланар, кыһын соҕуруу кыстыыр чыычаах. Муус устар иккис аҥаарыгар кэлэр, балаҕан ыйыгар барар. Сайын үөнү-көйүүрү, саас уонна күһүн оттор сиэмэлэрин сиир.
Гидрографическай ситим
Гидрографическай ситим — (гидрографическая сеть) ханнык эмэ территорияҕа баар сир үрдүнээҕи уу ситимэ (өрүстэр, үрэхтэр, үрүйэлэр, күөллэр, уу харайар сирдэр, билиилэр уо.д.а.). Г. с. хойуута — территория биир дьоһуннаах уратыта.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Монастырев Василий Григорьевич
200px|thumb|right|Монастырев Василий Григорьевич Монастырев Василий Григорьевич - Үөһээ Бүлүү оскуолатыгар XX үйэ саҕатыгар үлэлээбит, Исидор Бараховы, Марфа Потапованы уонна да атын өрөспүүбүлүкэҕэ, улууска биллибит дьоннору үөрэппит учуутал (1856 — 1914).
Мэҥэ-Хаҥалас Мөгүрүөнүгэр 1856 сыл тохсунньу 25 күнүгэр төрөөбүтэ (сорох источниктарга алҕас кэлии нуучча курдук бэриллэр). Иркутскайдааҕы учуутал семинариятын бүтэрбит, саха бастакы үөрэхтээх учууталларыттан биирдэстэрэ. Кортиктаах мундиры кэтэ сылдьар эбит. Түөртэ мэтээлинэн наҕараадаламмыт. 1898 сылтан 1914 сылга өлүөр диэри учууталлаабыт.
Майаҕас (балык)
thumb|250px|Майаҕас
Майаҕас (, Сиг обыкновенный) — орто улаханнаах балык. Өссө чуллуку уонна суокур диэн ааттыллар эбит. Саха сиригэр баар майаҕаһы сиг-пыжьян диэн ааттаан көрүҥ үөдүҥүн (подвид) курдук көрөллөр. Төбөтө кыра, айаҕа кыра. Тииһэ суох. Хас да тус туһунан формалаах, Саха сиригэр илиҥҥи сибиирдээҕи майаҕас, муус-ньуурдааҕы (ледовито равнинный) майаҕас уонна өлөөн майаҕаһа диэнннэргэ араараллар. Ону таһынан чорбоҕору уонна быраҥааттаны кытта буккаастара көстөллөр.
Көхсө хараҥ от күөҕэ, ойоҕосторо уонна өрөҕөтө кылбачыгас маҕан буолар.
Монастырев Василий Григорьевич
Василий Григорьевич Матвей диэн уоллааҕа биллэр. Кини улаатан баран Сунтаарга Кокуора сэлиэнньэтигэр олохсуйбут, оскуолаҕа учууталлаабыт (оскуола бастакы учуутала), олохтоох ыал кыыһын ойох ылбыт.
Майаҕас (балык)
Саха сиригэр 50 см уонна 2 киилэҕэ диэри улаатар. Улахан балыктар Хрома өрүскэ уонна Бүлүүтээҕи ууну харайар сиргэ көстөллөр.
Монастырев Василий Григорьевич
1914 сыл саас өлбүтэ. Үөһээ Бүлүүгэ көмүллүбүт.
1771
1771 сыл.
Майаҕас (балык)
Саха сиригэр майаҕаһы балыктааһын
Балыгы муҥханан, илиминэн, күрүчүөккэ туталлар. 1943 с.- 208 т, 1945 с. - 117 т, 1970 - 619 т, 1980 с. - 414 т, 1990 - 370 т., 2000 с. - 240 т. Майаҕаһы бултааһыны элбэтиэххэ сөп дииллэр. Бүлүүтээҕи балык иитэр собуот 1971 сылтан саҕалаан Бүлүү уу харайар сиригэр 25 мөл искэҕи ууга бырахпыта биллэр.
Быраҥаатта
300px|мини|справа|Быраҥаатта Быраҥаатта (, Пелядь) — күөлгэ үөскүүр орто үрүҥ балык.
Кумык тыла
Кумык тыла (бэйэлэрин тылларынан: къумукъ тил) — кумыктар тыллара. Дагестааҥҥа, Чэчиэн өрөспүүбүлүкэтин хоту өттүгэр, Хотугу Осетия Моздок оройуонугар тарҕаммыт. Түүр тылларын кыпчаак бөлөҕөр киирэр (карачай-балкаар, ногаай уо.д.а. тыллары кытта). Саҥарар дьонун ахсаана 450—500 тыһыынча киһи.
Кумык тыла — Дагестаан алта «литератууралаах тылларыттан» биирдэстэрэ. XIX үйэ саҕалыытыгар дылы кумык тыла хотугу Дагестаан лингва-франка (омуктар ыккардыларыгар туттуллар) тыла этэ.
Диалектээх классификация
Кумык тылаҕа араар аныгыскы диалектар:
Талах чыычааҕа
thumb|Талах чыычааҕа Талах чыычааҕа (дубровник, )
Одесса
Одесса (Одеса) диэн Украина куората. Одесса уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 1 013 521 (2013).
Историята
Куорат аата аан бастаан 1740 сыллаахха бэлиэтэнэр.
Биһиги эрабыт иннинээҕи V үйэҕэ Одесса сиригэр-уотугар былыргы греческэй сэлиэнньэлэр бааллара. Одесса орто үйэҕэ көс омуктар сирдэригэр-уоттаругар баара.
Оройуонунан арахсыыта
Билигин 4 оройуон баар: Киев оройуон, Приморскай оройуон, Малиновскай оройуон, Суворовскай оройуон.
Конор Макгрегор
мини|справа|Конор Макгрегор Конор Макгрегор бэс ыйын 14 күнүгэр 1988 сыллаахха Дублин куоракка төрөөбүтэ. Онно кини бастакытын спортка интэриэһиргээбитэ. Aан бастаан футболунан дьарыктаммыта. Кини «Лудер Селтик» диэн хамаандаҕа оонньообута уонна «Манчестер Юнайтед» диэн кулуупка ыалдьар этэ. 2006 сыллаахха дьиэ кэргэнин кытта Лукан диэн куоракка көһөн кэлбиттэрэ, онно тиийэн орто оскуолаҕа уорэнэ барбыта. Оскуолатын бүтэрэн баран водопроводчик уөрэҕэр үөрэнэн саҕалаабыта. Кэнники Лукааҥҥа кини тустуунан инники UFC охсуһуугун кытта уорэнэн саҕалаабыта. Оннук сылдьан Конор быраабылата суох охсуһууга интэриэһиргээбитэ. 16 сааһыгар СБГ диэн хамаандаҕа киирбитэ. Хоһуун этэринэн кини олоҕор улахан оруолу ийэтэ оонньообута.
"Ийэм мин карьерабар улахан оруолу оонньообута. Ыарахан кэмнэрбэр мин тугу гынарбын, тугунан дьарыктанарбын, билбэт түгэммэр, спортан тэйэрим дуу диэн толкуйдаабытым, ийэм тренербын кытта кэпсэппитэ, кини биһиэхэ дьиэбитигэр кэлэн миигин салҕыы дьарыктанарга итэҕэппитэ.Ол иһин мин күн аайы киниэхэ махтана саныыбын",-диир кини. Кини профессиональнай карьератын быраабылата суох охсуһууга чэпчэки ыйааһынтан саҕалаабыта. Кэнники карьернай статистикатыгар уон кыайыы икки хотторуу оҥорон баран бастакытын аллараа категорияҕа киирэн икки охсуһуу кэннэ чемпион үрдүк аатын ылбыта. Ол кыайыытыгар тохтообокко кини урукку ыйааһыныгар төннөн Иван Бухингера диэн хоһуунтан титулын былдьаабыта. Ол кэннэ икки ыйааһыҥҥа тэҥҥэ чемпионнаабыта.
Бэйэтин олоҕо:
2007 сылтан Ди Девлинныын кэргэнниилэр.
Үтүө санаа - таҥара
Үтүө санаа үгэс буолбута таҥараны үөскэтэр.
Сахалар олус уһун үйэлээх омуктар. Саха дьоно тимири уһаарыыны уонна уһаныыны баһылааннар тула олорор омуктартан өй-санаа сайдыытын үрдүк таһымын ситиһэннэр олох араас ыарахан кэмнэрин туораабыттар. Аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймаабыт хунн омук, «Ураа» хаһыытаабыт урааҥхай омук ханна бааллара, олорон ааспыттара биллибэт буолбуттара ыраатта. Сахалар аҕыйах да буоллардар, эйэлээх олоҕу тутуһан, оҕолорун үтүөҕэ, үчүгэйгэ тардыһар санаалаах, киһи быһыылаах гына иитэннэр үһүс тыһыынча сылларга сайдыы суолугар үктэннилэр.
Бу ааспыт үйэлэргэ атын омук өйүгэр-санаатыгар сахалары үөрэтэ сатааһын түмүгэр эдэр ыччаттарбыт бэрээдэги кэһэллэрэ, өйдөрө-санаалара туруга суох буолуута үксээтэ. Билигин бэйэбит таҥарабыт үөрэҕин чөлүгэр түһэрэн салгыы сайыннардахпытына, кэлэр көлүөнэлэрбитин туруктаах өйгө-санааҕа үөрэттэхпитинэ, түмсүүлээх буолан, салгыы сайдан-үүнэн барыахпытыгар сөптөөх балаһыанньа үөскээтэ.
Киһи өйүттэн-санаатыттан үөскээн тахсар быһыылары, үчүгэйин, куһаҕанын дириҥник быһааран, олохтоохтук, таҥара үөрэҕэр киллэрии билиҥҥи саха дьонуттан ирдэнэр көрдөбүл буолла. Олус былыргы кэмнэргэ айыылаах, таҥаралаах буолуу өйү-санааны сайыннаран киһи буолууга тириэрдэринэн сайдыыны ситиһии диэн өйдөбүллээх этэ. Кэлин наука уонна тиэхиникэ сайдан истэхтэринэ таҥара үөрэҕэ өй-санаа сайдыытын хааччахтыыр диэн этэллэрэ. Билигин өй-санаа сайдыыта аһара түргэтээтэ. Киһи этэ-сиинэ өйө-санаата сайдыытын сиппэккэ быраҕыллар кутталга киириитэ, өй-санаа хааччахтаах буоллаҕына эрэ киһи киһилии быһыылаах буолан Орто дойдуга олоҕу олорорун быһаарар.
Бары таҥара үөрэхтэрэ өйү-санааны хааччахтаан, киһи буолуу суолунан салайан биэрэллэр. Айылҕаны, сири-дойдуну, киһини, кыыллары, көтөрдөрү барыларын таҥара айбыта диэн этии киһи өйө-санаата таҥараттан аһара барбатын, онно тиийбэт буолуохтааҕын быһаарар.
Сахаларга өй-санаа үөрэҕэ оннун була илик. Урукку таҥарабыт үөрэҕин сурукка киллэрэ иликпитинэн туһанан «Сахаларга таҥаралара суох»,- диэн этэллэр. Таҥара диэн тыл уонна айыылаах-таҥаралаах диэн өйдөбүл сахаларга былыр-былыргыттан баарын билбэтэҕэ буолааччы, саарбахтааччы билигин да элбэх. Айыылаах-таҥаралаах буолуу өй-санаа язычествоттан өссө үрдүкү таһымы ситиспитин, сахаларга таҥара былыр-былыргыттан баарын бэлиэтэ буолар.
Саха дьоно таҥара үөрэҕин айан туһанар буолбуттара биэс хас тыһыынча сыл буолан эрэр. Бу үөрэх остуоруйа кинигэлэригэр тенгрианство диэн ааттанан сурукка киирбитэ ыраатта. Хас эмэ сүүс сыллаах ыраахтааҕы, онтон коммунистар ыар батталларын, туоратыыларын кэнниттэн туох эмэ кыра өйдөбүллэр, өс хоһоонноро, холбуу этиилэр дьон өйүгэр-санаатыгар ордон хаалбыттарын билигин саҥалыы хомуйан эрэбит. Итиннэ эбии перестройка кэмин кэнниттэн тыл үөрэхтээхтэрэ урутаан түһэн булкууру киллэрэ сатыыллар.
Коммунистар таҥараны, өй-санаа үөрэхтэрин сымыйанан ааҕаллара. «Ханнык да таҥара суох»,- диэн этэллэрэ уонна үөрэтэллэрэ. Кинилэр үтүөнү баҕарар санааларыгар киһи барыта биир тэҥ өйдөөх-санаалаах уонна үчүгэйи эрэ оҥорорго аналлаах этэ. Маннык «Киһи барыта тэҥ»,- диэн өйдөбүл оҕо төрөөтөр эрэ эмиэ киһи буоларын курдук өйдөбүлү үөскэппитэ билигин өй-санаа үөрэҕэр эмиэ булкууру киллэрэр.
Таҥарабыт былыр-былыргыттан баар, аата-суола элбэхтик туттуллар. Бэйэбит былыргы итэҕэлбитин дириҥник үөрэтэн билэн, оннун булларан салгыы сайыннарар кэммит кэллэ. Итэҕэли, өй-санаа үөрэҕин, былыргы төрүттэрин булкуйа, саҥаны арыйа сатаабакка, урукку бэйэтин салгыы сайыннарар ордук туһалаах буолар. Сахалар таҥараларын итэҕэлэ былыргы ойууннар өй-санаа, кут-сүр үөрэхтэриттэн салгыы сайдан хас да тыһыынчанан сыллар тухары чочуллан киһи өйүн-санаатын олус табатык быһаарара син билиниллэн эрэр.
Наука саҥа үөрэтэн билинэн эрэр реинкарнация диэн быһаарыытын саха ойууннара былыр үйэҕэ үөрэтэннэр киһи өйө-санаата, куттара өлбүтүн кэннэ туспа баран Үөһээ дойдуга сылдьалларын уонна улуу ойууннар күүстээх куттара кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар киирэннэр хаттаан төрөөһүн курдук өйдөбүлү үөскэтэллэрин быһаарбыттар.
Сибииргэ олохтоох тенгрианецтэр диэн аатынан остуоруйаҕа биллэр дьон сахалар буолалларын таҥара итэҕэлэ биһиэхэ баара туоһулуур. Таҥара Илин Сибиир олохтоохторуттан биһиэхэ эрэ суолтатын сүтэрбэккэ куруук туттулла сылдьар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ бэйэ-бэйэлэрин кытта тутулуктаах уонна салгыы сайдан иһэр түөрт чаастардаах:
1.	Кут-сүр үөрэҕэ. Ойууннар үөрэхтэриттэн салгыы сайдан иһэр, киһи куттара тус-туспаларын быһаарар.
2.	Киһи буолуу. Оҕо өйө-санаата иитиллэн, үөрэнэн киһи буолууну ситиһиитэ.
3.	Киһи быһыыта. Киһи үйэтин тухары үөрэнэр, билиитин кэҥэтэр, олохтон хаалан хаалбатын ситиһэр, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор.
4.	Үрүҥ айыы буолуу. Киһи өлбүтүн кэннэ өйө-санаата кэлэр көлүөнэлэргэ туһата.
Таҥара үөрэҕин бу чаастарыгар кырдьаҕас омук олох туһунан үөрэхтэрэ, үгэстэрэ, сиэрдэрэ-туомнара, ойууннааһыннара барылара холбуу киирсэ сылдьаллар. Омук уһун үйэтин тухары мунньуммут олоҕун бары үөрэхтэрэ, итэҕэллэрэ бары холбоһоннор биир итэҕэлгэ кубулуйаллар.
Нууччалар кэлиэхтэриттэн саха дьонугар православнай христиан¬скай таҥара дьиэтин итэҕэлин киллэрэ сатаабыттара. Ыраахтааҕы баарын саҕана, былаас уонна итэҕэл бииргэ үлэлиир эрдэхтэринэ, ол-бу араас манньалары биэртэлээн, түһээннэртэн уонна нолуоктартан босхолоон туран христианскай итэҕэлгэ киллэрбиттэрэ. Саха дьоно бу итэҕэли хаһан даҕаны ылымматахтара, суолтатыгар эрэ, тойотторго үчүгэй буолаары эбэтэр тугу эмэ туһанаары ымыммыта буолаллара.
Православнай христианскай итэҕэли саха дьоно ылымматтарын өссө биир биричиинэтинэн бу итэҕэл үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэрин атын кыра норуоттарга сыһыаннаан көрдөххө, кинилэр баҕа санааларыгар сөп түбэспэттэрэ буолар. Ол курдук таҥара дьиэтэ кыра омуктары бас бэриннэрэр, нуучча оҥорор санаатын хаһан да бырахпат. Саха дьонун санааларыгар бас бэринии, кулут буолуу өйдөбүлэ хаһан да бастары¬гар кыайан баппат куһаҕан өйдөбүлгэ киирсэр. Саха киһитэ бэйэтин сиригэр-уотугар бэйэтэ толору хаһаайын буолуоҕун былыргыттан баҕа¬рар. Нууччалар кэлэн кыайан-хотон сахалары бэйэлээх бэйэлэрин сир¬дэригэр-уоттарыгар «инородецтарынан» оҥорон кэбиспиттэрин кытта өйдөрө-санаалара төрүт сөбүлэспэт. Kэлии дьон баһылыыр былаастарын таҥара дьиэтин көмөтүнэн күүһүрдүөхтэрин баҕараллар. Православнай христианскай итэҕэл урукку өйүттэн-санаатыттан билигин да аккаастана илигин биллэрэр бэлиэлэрэ уларыйбакка сылдьаллар. Сахалары баттыыр, намтатар, өссө язычниктарынан ааттыылларын быраҕа иликтэр. Таҥара дьиэтин үлэһитин «Владыка» диэн аата былыргы империя өйүн-санаатын тарҕатара уурайбат.
Православнай христианскай итэҕэл олус күүстээх тоталитарнай тутулуктаах, былыргы империя саҕанааҕы өйдөбүллэрин халбаҥнаппакка илдьэ сылдьар. Саха көҥүлү таптыыр, көҥүл иһин охсуһар, туспа рес-публиканы оҥостуохтарын баҕарар дьонугар былыргы империя саҕанааҕы баттал эргиллэн кэлиитэ хайдах да сөбүлэтэр кыаҕа суох.
Кэлин кэмнэргэ нуучча государствота, Россия экономиката мөлтөөн, сайдыыта хаалан барыытыгар православнай христианскай таҥара дьиэтэ ордук сыһыаннаах. Орто үйэтээҕи хаалбыт өйү-санааны, куолакал дар-быйар тыаһын аныгы дьоҥҥо сыһыара сатааһын олоҕу сайдыы диэки буолбакка, төттөрү, кэннин диэки, хаалбыт өйгө-санааҕа соһор майгы буолар.
Саха дьоно бэйэлэрэ олус уһун үйэлээх омуктар буолаллара дакаастанан эрэр. Уһун үйэлээх буоланнар бэйэлэрин олохторун үөрэҕэ быдан киэҥ, дириҥ. Бу үөрэхтэрин саҥалыы сайыннаран биэрдэхтэринэ элбэх саҥа үөскээбит омуктар батыһыахтарын сөп этэ. Сахалар уһун үйэлэр тухары олох ыараханын билэннэр, олоҕу таба сыаналыы «Олох ыарахан» диэн этэргэ үөрэм¬миттэр. «Күн сырдыга баҕалаах» диэн этиилэрэ олох чахчы үчүгэйин, сырдыгын уонна ханна да атын сиргэ суоҕун быһаарар. Эйэлээх буолуу, олох салҕанан барыытын сүрүн төрүтэ буоларын саха дьоно умнубакка туһаналлар.
Кэнники кэмҥэ арҕааҥҥы үөрэхтэр олус сабырыйаннар сахалар оҕолорун былыргылыы, чиҥник, «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэ өс хоһоонугар сөп түбэһиннэрэн үөрэтэллэрин быраҕан кэбистилэр. Эдэр көлүөнэлэр олоҕу ситэ сыаналаабат буолан, олус бэлэмҥэ, маа-ныга үөрэнэн, атаах буолан хаалбыттарын түмүгэр майгылара куһаҕан өттүгэр ула¬рыйда. Оҕону иитии-үөрэтии олус сымнаан, кэхтэн, атаах оҕолору иитэн улаатыннарар буолууттан кэлэр көлүөнэ сайдар кэскилэ саарбахсыйда, эдэрдэр быстах быһыыга түбэһэллэрэ элбээтэ.
Дьон-норуот туһугар элбэх үтүөлэри, үлэни-хамнаһы оҥорбут дьом-мут туһунан аҕынныбыт даҕаны аан бастаан кинилэр эрэйдээх олоххо үөскээбиттэрин, барылара-бары тиийбэт эбитин ахтабыт. Эрэйдээхтик, тиийиммэттик иитиллибит оҕолор улааттахтарына бэйэлэрин олохтору-гар ордук элбэх үчүгэйи, ситиһиилэри, дьон туһугар үлэни оҥороллор. Кинилэр кыра эрдэхтэриттэн өйдөрө-санаалара ситиһиини, кыайыыны оҥоруу өттүгэр тардыһыылаах, баҕа санаалаах буола үөрэниититтэн олохторугар элбэх ситиһиилэри оҥороллоро кыаллар.
Саха тыла олус былыргы тыл буолан киһи өйүн-санаатын былыргы өйдөбүллэрин билигин да илдьэ сылдьаллар. Итиннэ эбии түүллэри үөрэтии киһи өйө-санаата - куттара тус-туспа буолалларын арыйда. Киһи санаата күүһүрэн хос-хос хатыланан үгэс, кут буола кубулуйдаҕына киһини бэйэтин салайар кыахтаныыта арылынна. «Киһи санаа хамначчыта»,- диэн этии киһини санаата салайарын быһаарар.
Сахаларга киһи диэн олус үрдүктүк сыаналанар кэрэ тыл. Бу тыл суолтата, өйдөбүлэ ордук дириҥ. Былыргы кэмнэргэ дьон өйдөрө-санаалара саҥа сайдан, үлэлээн-хамсаан, систэрэ көнөн киһи буолан, киһилии быһыыланар буолан эрдэхтэринэ киһи өйө-санаата ордук үрдүктүк сыаналанар этэ. Дьон кыыл, сүөһү майгытыттан уларыйан киһилии майгыланалларын быһаарар ураты тыл эбит. Быһалыы эттэххэ сүөһү өйүттэн-санаатыттан өссө үөһээ диэки, киһи буолууга диэри сайдыыны ситиспити көрдөрөр тыл буолар. Биһиги былыргы сахалар олохторун үөрэҕин ситэн үөрэтэ иликпит. Таҥарабыт аата олохпутугар күн аайы сүүстэ туттар тылбытыгар иҥэн сылдьарын өйү-санааны үөрэтии түмүгүнэн булан чуолкайдаатыбыт. Сахалар, биһиги таҥарабыт аата – «Киһи» диэн буолар. Бу киһи – баҕа санаа киһитэ. Баҕа санаа киһитэ - көннөрү киһиттэн үчүгэй, үтүө майгылаах, дьон барыта сөбүлүүр, итэҕэйэр, киһилии киһи, киһи киһитэ буолар. Оҕо улаатыар диэри бары кыаҕын, дьулуурун мунньунан ситиһэр, кини курдук буола сатыыр, үтүктэр үчүгэй, баҕа санаатын киһитэ – кини таҥаратынан ааттанар. Оҕо киһи буолууга баҕа санаата – кини таҥарата буолар.
Киһи буолуу диэн оҕону үөрэтэр үөрэхпит аата. «Киһи буол», «Киһи оҥорорун курдук оҥор»,- диэн этэн үтүгүннэрэн үөрэтэбит.
Оҕо өйө-санаата сайдан истэҕинэ «Улахан киһи» буола сатыыр. Бары кыаҕын, күүһүн мунньунан төрөппүттэрин курдук буолаары кыһанар. Оҕо үтүктэр күүһэ улаханын кини сатаан хаамарга үөрэниитэ быһаарар. Киһи буолуу үөрэҕэ көнөтүк туттан хаамыыттан саҕаланар. Көнөтүк туттарга, турарга үөрэнии оҕо бастакы кыайыыта буолар. Турар буоллар эрэ атаҕын эрчийбитинэн барар, анаан-минээн чохчоохойдуу оонньуур, илииттэн тутуһан хаамарга үөрэнэр.
Чуускуннуҥулар аймахтара
Чуускуннуҥулар аймахтара (Ржанкообра́зные, Charadriiformes) — аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт, бэйэ бэйэлэриттэн улахан уратылаах уу уонна уу кытыытынааҕы көтөрдөр саамай улахан аймахтарыттан биирдэстэрэ.
Үтүө санаа - таҥара
Киһи буолуу өйүн-санаатын ситиһэн олоҕу «Киһи быһыылаахтык» олоруу биһиги сирдээҕи сыалбыт буолар.
Киһи буолууну ситиһии кэнниттэн «Yчүгэй киһи» буолуу үөрэҕэ киирэр. Оҕо барыта үчүгэй киһи буолууга дьулуһар санаалаах буоллаҕына ол баҕа санаатын ситиһэр кыахтанар. Оҕоҕо аан маҥнай баҕа санаа баар буолуутун ситиһии, ол баҕа санаатын ситиһэригэр кыах биэрии наада. Таҥара суолтата итиннэ саһан сылдьар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ батыһар, үтүктэр киһитэ төрөппүтэ буолар. Кыра эрдэҕиттэн кини курдук буола, улаата сатыыр. Билигин даҕаны саха дьонугар оҕо төрөппүтүн курдук өйдөөх-санаалаах буолар диэн итэҕэл баар. Бу итэҕэл оҕону кыра эрдэҕиттэн иитиигэ уонна үөрэтиигэ олоҕурар. Оҕону иитиигэ ыаллар, ийэ уонна аҕа иккиэн тэҥ оруолу ылалларын сахалар сөбүлүүллэр. Толору ыалга иитиллибит оҕо өйө-санаата туруктаах буолар кыахтанар.
Билигин өй-санаа үөрэхтэрэ сайдыбыттарын кэнниттэн уонна түүллэри үөрэтии түмүгүнэн киһини санаата салайар диэн быһаарыы таба буолара билиннэ. Киһиэхэ үтүөҕэ, үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаалары үөскэтэн, үгэс, кут оҥорон иҥэрэн биэрии хайаан да наада.
Yтүөҕэ, үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаалар киһи өйүгэр-санаатыгар эрэ сайдаллар. Дьон өйдөрө-санаалара таас үйэтиттэн ыла сайдан иһиилэригэр таҥаралаах буолуу сайдыы үрдүкү таһымын ситиһии буолара. Кыыл өйүттэн-санаатыттан киһи уратыта ити буолар. Үтүө, үчүгэй санаа – таҥара диэн ааттанар. Үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕарыы, киһи буолууга дьулуһуу – таҥаралаах буолуу аата. Үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕарыы – алгыс тылларынан этиллэр. Алгыһы истии, ылыныы – таҥараҕа тиксии буолар.
Төрөппүт эбээһинэһэ оҕотун бэйэтин курдук киһи оҥоруу буолар. Оҕо аан маҥнай төрөппүтүн курдук буоларын ситиһии кини өйө-санаата туруктаах буолуутун үөскэтэр. Төрөппүтүн өйүн-санаатын таһымын, үлэтин-хамнаһын ситиһэн баран салгыы сайдыбыт оҕо туруктаах өй¬дөөх-санаалаах буола улаатар. Өйө-санаата салгыы сайдан барыыта төрөппүтүн билиитигэр-көрүүтүгэр тирэҕирэр буолан кини өйө-санаата туруктаах буолар. Оҕо ийэ кута үтүө үгэстэргэ төрөппүтүн көмөтүнэн үөрэнэн өйө-санаата туруктаах буоларыгар тиийэр.
Yчүгэй киһи күүстээх кутун туос түүктүйэҕэ хаайан, эмэх маска иҥэрэн оҕолору, кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ-үөрэтиигэ сахалар туһаналлара былыр-былыргыттан биллэр. Билигин саха дьонун киһи буолууга үөрэхтэрэ ситэ сайдыбакка нууччалар Христос таҥараларыгар саба баттатан сылдьар. Сахалар таҥаралара уруттаан, эрдэ үөскээбит буолан анал аата суох. Көннөрү - киһи диэн. Киһи диэн үтүө тыл, үрдүк сыал буолуута, оҕо улаатан өйө-санаата эбилиннэҕинэ эрэ ситиһэр кыахтааҕа «Yчүгэй киһи» таҥара аата буоларын бигэргэтэр. Киһи буолуу үөрэҕэ сахалар хоту сиргэ көһөн кэлиилэриттэн, олоҕу олоруу тымныыны кытта охсуһууттан олус ыараабытыттан уонна сахалар атын омуктары баһылаан кинилэри бэйэлэрин өйдөрүгэр-санааларыгар киллэрэ сатаабатахтарыттан, биһиги эрэ үөрэхпит таба диэн диктатураны олохтооботохторунан салгыы сайдыбакка, күүһүрбэккэ сахалар бэйэлэрин оҕолорун эрэ киһи буолууга үөрэтэллэр.
Киһи эрэ барыта киһи буолуу өйүн-санаатын кыайан ситиспэт үрдүк сыала буолар. Сорох дьон киһи буолары кыайан ситиспэттэр. Өйдөрө-санаалара ситэ тиийбэт. «Киһи буолуо дуо», «Киһи буолаахтаан»,- диэн ситэ өйө-санаата сайдыбатах, бэйэтэ бэйэтигэр сылдьар киһини этэллэр.
Олоххо эт-сиин эчэйиитэ баар суол. Эт-сиинэ мөлтөх соҕус да эрээри өйө-санаата сайыннаҕына киһи буолууну ситиһэр кыах кимиэхэ баҕарар баар. Эт-сиин итэҕэстэрин кыайан, олору билиннэрбэккэ олоххо ситиһиилэри оҥорор киһи ордук сыаналанар, өйө-санаата ордук күүстээх буолар.
«Киһи бөҕөтө»,- диэн куһаҕан майгылаах, дьону кытта кыайан тапсыбат, биир тылы буларга ыарахан киһини этэллэр. «Киһи буолбатах»,- диэн этии өйө-санаата букатын сайдыбатах, киһилии майгына суох, сыыһа туттан быстах быһыыны оҥорор киһи буолар. Киһи курдук көрүҥнээх эрэ буолан баран сүөһү курдук майгыланан ылар киһини этэллэр.
Таҥара дьоҥҥо баҕа санаа үөскүүрүгэр көмөлөһөр, ыйан биэрэр сулус буолан сирдиир күүстээх. Бу үөскээбит баҕа санаа көмөтүнэн киһи бэйэтин кыаҕынан уонна күүһүнэн олоҕун оҥостор. Үтүөҕэ, үчүгэйгэ сирдиир, ыҥырар таҥара киһиэхэ хайаан да наада. Үтүө, үчүгэй ханна баарын, хантан кэлэрин киһи умуннаҕына, атын, куһаҕан сыаллары ылы-ныан эмиэ сөп. Таҥара суолтатынан киһиэхэ үтүөҕэ, үчүгэйгэ сирдиир, ыҥырар баҕа санаалары иҥэрэн олоҕун үчүгэйи оҥорого аныырыгар аналлаах.
Саха дьонугар таҥара итэҕэлэ сайдарыгар биир санааҕа түмсүү наада. Оҕону иитиигэ бары кыаҕы ууруу, эрэллээх кэлэр көлүөнэлэри улаатыннарыы уонна Айылҕаны харыстааһыҥҥа турунуу саха дьонун биир санааҕа түмэр. Оҕону үчүгэй киһи буолууга үөрэтии төрөппүттэр кыахтарын иһинэн баар суол. Кэлэр көлүөнэлэрин туһугар ис сүрэхтэриттэн кыһанар, өйдөрө-санаалара сайдыбыт төрөппүттэр бары кыахтарын уурунан сахалар олохторун үөрэҕин иҥэриннэхтэринэ омукпут салгыы сайдарын хааччыйыахтара.
Билигин сахаларга үчүгэй киһи уобараһа баар буолла. Дьадаҥы, аас-туор тиийиммэт олоххо иитиллэн, өйө-санаата түргэнник сайдан, үөрэҕи-билиини ситиһэн, республикабытын тэрийсэн, ону салайыыга тиийэ өйүн-санаатын сайыннарбыт улуу убайбыт П.А.Ойуунускай олоҕун, үлэтин холобура сирдиир, ыҥырар сулус, үрүҥ айыы буолар кыахтаах.
Сахалартан аан бастаан П.А.Ойуунускай оҥорбут, айбыт үлэлэрэ үйэлэргэ умнуллубат саҥаны арыйыылар, айыы буоланнар кэлэн иһэр көлүөнэлэри сирдээн, ыҥырар күүстээхтэр. Бу үлэлэр саха дьонугар суолталара олус сөҕүмэрдэр. Билигин саха дьоно бэйэлэрэ государстволаах буолар баҕа санааларыгар П.А.Ойуунускай тэрийсибит уонна салайбыт республикатын салгыы сайыннарыы сөп түбэһэр.
Саха дьоно былыр-былыргыттан айыылаах-таҥаралаах диэн ааттаахтар. «Таҥара», «Айыы» диэн тыллар, өйдөбүллэр иҥэн сылдьаллар. Куруук туттуллар буоллулар. Таҥаралаах буолуу өй-санаа сайдан, өссө үрдүкү таһымҥа тахсыбытын бэлиэтэ. Таҥара үөрэҕэ диэн киһиэхэ үчүгэйгэ баҕара сатааһыны үөскэтии уонна ону ситиһэргэ өйү-санааны, эти-сиини салайан биэрии буолар.
Олохпут сайдыытын сыыһа сыаналыырбытыттан оҕолорбут олус бэлэмҥэ үөрэнэр буоланнар өйдөрө-санаалара мөлтөөн, сымнаан, быстах санааларыгар баһыттара сылдьар буолуулара олоҕу киһилии олороллоругар кыахтарын кыччатар. Кыра эрдэхтэриттэн үчүгэй үгэстэргэ чиҥник үөрэппэт буолуу биирдэ сыыһа туттан быстах быһыыларга киирэн биэрэллэрин элбэтэр. Оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ кут-сүр, таҥара үөрэҕин туһанар буолуу эрэйиллэр.
Өй-санаа куһаҕан өттүгэр сайдарын таҥара үөрэҕэ хааччахтаан, үчүгэй өттүгэр салайан биэрэр. Таҥара дьоно: Киһи, Будда, Христос, Муhаммед олус үчүгэй дьон, барыны-бары таба оҥороллор. Таҥараны итэҕэйээччилэр бу дьону үтүктэннэр үчүгэй быһыылары оҥорорго үөрэнэллэр.
Саха оҕотун таҥарата төрөппүтэ буолар. Оҕо аан маҥнай төрөппүтүн үтүктэн, кинини батыһан өйүн-санаатын сайыннарар. Россия сир баайдаах хаһааһын курдук буолбуппутунан дойдубутун сирбитин тоҕута хаһан, үлтү тэпсэн, хара буорунан көрдөрөн бүтэрээри гыннылар. Айылҕаны харыстыыр өй-санаа сайдара буоллар саха дьоно түмсүөхтэрэ этэ. Сахалар Айылҕаны харыстыыр өйдөрө-санаалара атын омуктар¬дааҕар күүстээх. Элбэх киһи түмсэн, санаалара биир буоллаҕына, ол санаалара күүһүрэр.
Айылҕа харыстабылыгар алгыстары анааһын, Аан дойду иччитин Аан Алахчын хотуну уоскутуу, алдьаммыт-кээрэммит сири-дойдуну чөлүгэр түһэрэр үлэлэр ыытыллыылара сахалыы сиэринэн-туомунан барыылара саха таҥаратын күүһүрдэн иһиэҕэ. Саха дьоно Айылҕаны харыстыырга түмүстэхпитинэ, санаабыт күүһүрэн таҥарабыт сайдар!
Сахалар аҕыйах ахсааннаах да буоллаллар омуктарын күүһүрүөхтэрин баҕараллар. Түмсүүлээх, таҥаралаах, итэҕэллээх буоллахпытына, ол баҕа санаа ситиһиллэригэр кыах баар буолуо.
Саха дьоно омук хаһан күүһүрэрин бэйэлэрэ да билэллэр. Ол билиилэрэ: «Олох ыараатаҕына, омук күүһүрэр» диэн этиигэ чопчу ыйылла сылдьар.
Айылҕа содулларыттан, государство ис тутула уларыйыытыттан эбэтэр атын туохтан эмэ тастыҥ күүстэн үлэ-хамнас таһаарыыта суох буолуута ас-таҥас тиийбэтин үөскэтэн дьон олоҕо ыарыыр. Олох ыарааһына оҕо иитиитигэр быһаччы дьайар. Атаах, мааны оҕолор диэн суох буолаллар. Оҕолор кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ үөрэнэн, эрчиллэн барыны-бары кыайар дьон буола улааталлар. Бу улааппыт оҕолор бары түмсэннэр өссө күүскэ үлэлээннэр омуктарын күүһүрдэллэр.
Россия экономиката мөлтөөһүнэ, олох-дьаһах ыарааһына бэлэмҥэ үөрэммит дьоҥҥо эрэ ыарахаттары үөскэтэр. Ырыынак сыһыаннара үөскээһиннэрэ бэйэтэ кыанар, үлэҕэ-хамнаска үөрэммит, тулуурдаах, дьулуурдаах киһи бэйэтин кыаҕынан олоҕун оҥосторугар кыах биэрэр. Ыарахаттары тулуйарга үөрэниигэ биһиэхэ айылҕабыт тымныыта эмиэ көмөлөһөр. Тулуурдаах, дьулуурдаах киһи ханнык баҕарар ситиһиини оҥорор кыахтаах. (1,68).
1772
1772 сыл.
Үтүө санаа - таҥара
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Өрүс уутун сырыыта
Өрүс уутун сырыыта — өрүс биллэр кэм устатыгар (хонук, дьыл кэмэ, сыл, элбэх сыл) типичнэй туруга: уу ороскуота, таһыма, сүүрүгүн түргэнэ, мууһуруута, о. д. а. Тулалаан турар айылҕа усулуобуйаларыттан тутулуктаах.
Ылыллыбыт сирэ
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] — Маҥнайгы тахсыыта. — Дьокуускай: «Бичик», 1993. — 112 с. — ISBN 5-7696-0229-5
1806
1806 сыл.
Киото
Киото (京都市) диэн Дьоппуон биир улахан ордук аныгы куората буолар. Дьонун ахсаана - 2 млн, агломерациятынан 20 млн.
2001
2001 сыл.
Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үөдэй.
Улуус кииниттэн 185 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 363 киһи (2007 сыл).
1807
1807 сыл.
Өрүөстээх татыйык
thumb|250px
Өрүөстээх бастаах эбэтэр өрүөстээх татыйык (Овсянка-ремез, ) — Саха сиригэр уйаланар, соҕуруу кыстыыр киэҥ сиргэ тарҕаммыт чыычаах. Үөннэринэн аһылыктанар.
1773
1773 сыл.
Күөрэгэй
thumb|250px
Күөрэгэй эбэтэр туйаарар, далбарай (нуучч. полевой жаворонок)
Хас биирдии улуус киэн туттар дьонноох.
-Чурапчы - Павел Пинигин,Дмитрий Коркин,Николай Ноев-Аянитов,Николай Кычкин,Егор Борисов -Мэнэ Ханалас-Лэкиэс,уонна..уооой билбэт эбиппин ди..Аркадий Новиков?)) -Таатта-суруйааччылар (кулаковскай,ойуунускай,алампа итд) -Амма-Егор Неустроев-Тулуйхан,В.Ноев -Томпо-В.Штыров,Виктор Лебедев -Нам-Николай Дьяконов,Полина Протодьяконова -Горнай-Герман Контоев,Кристина Тимофеева,Софрон,Семен Даниловтар,Августина Филиппова -Булуу-Егоровтар(еркен),Мэхээлэ Барыыьап (кэц),Аскалон Павлов,Байбал,Баьылай Еремеев -Ньурба-Георгий Балакшин -Сунтаар-Александр Иванов (олимпийский чемпион),Уххан,Домисольки,Кыыл Уола,Ангелина Файрушина -Уус-Алдан-Иван Белолюбский уонна билбэт эбиппин)) билэргитин бэт былдьаспакка5ыт эрэ суруйун))
Агул тыла
Агул алпабыыта:
А а  Б б   В в  Г г   Гъ гъ   Гь гь  Гl гl   Д д   Дж дж   Е е   Ё ё   Ж ж   З з   И и  Й й   К к   Кк кк    Къ къ   Кь кь    Кl кl
Л л М м   Н н   П п   Пп пп   Пl пl   Р р  С с   Т т    Тт  тт    Тl тl   У у   Уь  Уь   Ф ф   Х х   Хъ хъ   Хь  хь   Хl хl   Ц ц
Цl цl  Ч ч   Чч чч   Чl чl   Ш ш   Щ щ   ъ   l   ы  ь   Э э   Ю ю   Я я
Ат
Сылгы (Equus caballus) эбэтэр ат диэн бүтэй туйахтаах кыыл, Аттар уустарыгар киирэр. Үүтүнэн иитиллээччилэргэ киирэр. Сылгы билиҥҥи тас көрүҥүгэр, тиhэх 45–55 мөл сыл устата кыра саhыл саҕа кыылтан эволюциялаан кубулуйбута. Киhи сылгыны биһиги эрабыт иннининэ 4500–3000 сыллартан ииппитэ. Б.э. 2000 и. аты Эуразия континеҥҥа бүтүннүүтүгэр ииппиттэрэ. Билигин Пржевальскай ата эрэ хаҥыл хаалбыт.
Сахаларга сылгыны сааһынан арааран ааттааһын
Кулун — төрүөҕүттэн 6 ыйыгар диэри. Убаһа (түөлбэ: дааҕыска ) — күһүнтэн биир сааһын туолуор диэри. Тый — биир сааһыттан икки сааһыгар диэри. Эскэл тый — эмньик, ийэтин эмэн улааппыт тый. Тиҥэһэ — икки сааһыттан үһүгэр диэри. Атыыра — тицэһэ соногос, тыһыта — тинэһэ кытыт дэнэр. Кытыылыыр — үс сааһыттан түөрдүгэр диэри (түөрдүгэр үктэммит). Атыыра — кытыылыыр соноҕос, тыһыта — кытыылыыр кытыт дэнэр. Сылгыны түөрт сааһыттан биэһигэр диэри атыырын — түөртээх соноҕос, тыһытын — түөртээх кытыт дэнэр. Соноҕос — биэс сааһыттан алтатыгар диэри, тыһыта — биэстээх кытыт дэнэр. Сылгыны алта сааһыттан үөһэ арааран ааттаабакка аты — ат, биэни — биэ, атыыры — атыыр дэнэр. 14-15 сааһыттан кырдьагас ат, биэ, атыыр дэнэр. Туҥуй биэ — маннайгытын төрүүр биэ. Баайтаһын биэ — оҕото суох уойбут биэ. Миҥэ ат — көлүүр ат.
Курахаллыҥылар кэргэннэрэ
Курахаллыҥылар кэргэннэрэ (Stercorariidae, Поморниковые) - Чуускуннуҥулар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Киэгирээпийэ
thumb|290px|right|Сир [[хаарта|хаартата]]
Киэгирээпийэ (γεωγραφία geografia — сири суруйуу) диэн Сири, Сир өрүттэрин, олохтоохторун уонна түгэннэрин үөрэтэр үөрэх. "География" диэн тылы аан бастаан Эратосфен туттубута биллэр.
Рестораан
thumb|270px| thumb|200px|[[Нью-Йорк куораккат "Том ресторана"]] Ресторан (латинскай тылтан restauro, восстановить, крепить) – бэлэм аһы, утаҕы атыылыыр, миэстэтигэр дьон сакааһынан аһатар сир. Кытайдар рестораннара былыр хайдах этэй да, билигин да оннук хаалбыт. Тан династиятын салайар (618-906сс) кэмигэр, номнуо рестораннар бааллара. Аан дойду үрдүнэн биир былыргы рестораннартан биирдэстэрэ Кайфынь куоракка баар «Бакит Чикен Хаус» буолар. Бу ресторан 1153 сыллаахха аһыллыбыта. Сун династиятын кэмигэр Кытай культурнай, политическай, экономическай киинэ Ханчжоуга сорох рестораннар биир суол ас көрүҥүнэн анаан дьарыктаммыттара. Арҕаа дойдуларга трактирдар уонна таверналар античность кэмиттэн биллэллэрэ. Кинилэр ааһан иһэр дьоҥҥо аналлаах тэриллибиттэрэ. Олохтоохтор биирдэ эмэ сылдьаллара. XVIII үйэҕэ эрэ дьон бэйэтин сакааһынан уонна хайдах аһы сөбүлүүрүнэн рестораннар астыыр, аһатар буолбуттара. Гиннес рекордун кинигэтигэр киллэриллибит билигин да үлэлии турар Собрино-де-Ботин (Sobrino de Botín) диэн ресторан Мадридка (Испания) 1725 сыллаахха аһыллыбыта.
Аан-бастаан ресторан диэн тылы 1765 сыллаахха бульон атыытынан дьарыктанар Париж олохтооҕо Буланже киллэрбитэ. Билигин биһиги үөрэммит рестораммыт (тус-туспа астаах, тус-туспа остуоллардаах, менюттан көрөн астарын талар, үлэлиир чаастаах) бастаан 1782 сыллаахха Бовилье диэн киһи Гран-Таверн-де-Лондр (La Grande Taverne de Londres) диэн ааттаах ресторана буолар.
Ресторан үлэтин киэҥ эйгэтэ атыттартан быдан ураты. Бу эйгэ уруккуттан олохтоммут үгэһинэн искусство көрүҥүн, улэһиттэр уопуттарын, өҥөнү оҥоруу, дьону тардар, хааччыйыы, кинилэр санааларын, баҕаларын толорор тэрилтэ буолар. Сылтан сыл ресторан үлэтин таһыма үрдээн иһэр. Дьону бэйэҕэ тардар охсуһуу үлэтэ күүскэ барар. Ол тумүгэр топ-менеджердэр саҥаттан саҥа көрүҥнэри уонна ньымалары булан сайыннараллар. Атыттартан уратыны, урут ханна да суоҕу була-көрдүү сатыыллар. Ресторан үлэтэ хайдах барыс киллэрэр, ону таһынан туох баар үлэ бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса сибээстэһэн сөп түбэсиһэн үлэлээтэхтэринэ эрэ сайдар кыахтаах.
Киһи олоҕор ресторан улахан оруолу ылар. Ол курдук онно тиийэн аһааһын эрэ буолбакка, дьон бэйэ-бэйэтигэр сыһыаны олохтуур. Аҥардас аһыы эрэ буолбакка, дьону кытта билсэ, бэйэни көрдөрө кэлэр сирдэрэ буолар. Дьон рестораҥҥа кэлэн ас амтанын, сытын, киһини тардар дьиэтин-уотун оҥоһуутун, хааччыйыытын сыаналыыр, иһит-хомуос хайдаҕа - бу барыта улахан оруолу оонньуур. Итиннэ олоҕуран бу рестораҥҥа аhыыр туhалааҕа дуу, туhата суоҕа дуу быhаарыллар.
Ресторан көдьүүстээх үлэтэ араас көрүҥнэртэн тутулуктаах. Рестораны бастаан хайдах салайар туһунан толкуйдарыттан саҕалаан бу үлэ-хамнас хайдах барарын хонтуруоллааһына саҕаланар. Манна бас билээччи эбэтэр директор хайдах барыс киллэрэр, салайар толкуйа улахан оруолу ылар. Атыыны-тутууну хайдах ыытыы, дьаһайыы, этика, мораль сыаннастара киирэллэр. Төһө кыалларынан кэлбит дьону астыннаран ыытыы, бу ресторан тэрийээччилэрин үлэлэрин түмүгэ. Рестораннай бизнес — бу урбаанньыт бэйэтин эбэтэр иэс (займ) ылбыт үбүнэн бэйэтин эппиэтигэр ылыммыт дьыалата буолар. Атыы-эргиэн барыс киллэрэр атын тэрилтэлэр курдук ресторан үлэтэ бизнес былаан, менеджмент, маркетинговай чинчийии уонна бэйэ былаанын толкуйдааһына буолар. Хайдах дьон сылдьарыттан ресторан ис туруга оҥоһуллар. Ресторан ис туругуттан кини тутула оҥоһуллар. Ресторан үлэтин хайысхата ханнык миэстэҕэ үлэлии турар сириттэн (омугуттан), нэһилиэнньэтин туругуттан учуоттанар. Бу мантан барытыттан тэрилтэ ис оҥоһуга, киэргэтиитэ, аһын арааһа учуоттанар. Ресторан ситиһиилээхтик үлэлииригэр ас хаачыстыбата, меню, үлэһиттэр, ас сыаната, менеджмент, ханна турарыттан тутулуктаах.
Ресторан турар сирэ маннык көрүҥнэртэн көрөн оҥоһуллар:
Ресторан көрүҥнэрэ:
Туттуллубут литература:
Есенин Сергей Александрович
Есенин Сергей Александрович (1895 — 1925) — нуучча чулуу поэта, тыа олоҕун ырыаһыта, олоҕун кэлиҥҥи сылларыгар имажинист.
Олоҕун олуктара
Рязань уеһын Константиново диэн бөдөҥ сэлиэнньэтигэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата — Александр Никитич Есенин (1873—1931), ийэтэ — Татьяна Фёдоровна Титова (1875—1955). 1904 сыллаахха Константиново земскэй училищетыгар киирбит, онтон 1909 сыаркап-учуутал оскуолатыгар Спас-Клепики диэн сиргэ үөрэммит. Ону бүтэрэн баран 1912 сыл күһүнүгэр Есенин Москубаҕа барар, эт атыылыыр лааппыга, онтон Сытин типографиятыгар үлэлиир. 1913 Москуба куораттааҕы Шанявскай А.Л. аатынан норуот университетыгар устуоруйа-бөлөһүөпүйэ салаатыгар киирэр. Типографияҕа үлэлиир, Суриков литература-музыка куруһуогун поэттарын кытта билсэр.
Айар үлэтэ
Есенин хоһоонноро 1914 сыллаахха аан бастаан «Мирок» диэн оҕо сурунаалыгар тахсыбыттара.
Күн (кэм)
Күн (Хонук) диэн кэм кээмэйэ. Сир одоно бэйэтин эргиччи биир эргиири оҥорор кэм кэрчигэ, быһа холоон 24 чаастан турар.
Сыл күннэрэ
* Олунньу ыйыгар ордук хонуктаах сылга эрэ 29 күн баар. Атын сылларга 28 күннээх.
Брисбен
Брисбен, Брисбэн (Brisbane) диэн Куинслэнд диэн Аустралия сиригэр баар куорат. Дойду биир аныгы, экономически-сайдыбыт уонна улахан туризм сайдыбыт сирэ. Дьонун ахсаана — 2 мөл.
Аан-Дойду биир мультинациональнай куората буолар.
Сайыҥҥы Олимпиада 2032
От ыйын 21 күнүгэр 2021 С. Токио куоракка МОК 138- с сессиятыгар Брсбен XXXV сайыҥҥы Олимпийскай оонньуулары ыытар миэстэтинэн безальтернативнай олоҕуран талыллыбыта.
2032 с. олимпиаданы ылынар үһүс Австралия куората буолуоҕа. Урут сайыҥҥы Олимпийскай оонньуулар Мельбурнаҕа (1956) уонна Сидне (2000) буолаллара. Эбиитин соҕуруу полушариеҕа баар буолбутуттан кыһыҥҥы олимпиадалар төрдүс киин куората буолуо, Австралияҕа Мельбурнаҕа уонна сидорнайга уонна Рио-де-Жанейроҕа ыытыллар Бразилияҕа ыытыллыбыт 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпийскай оонньуулар кэннилэриттэн.