cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Микроэкономика
Микроэкономика диэн экономика салаата. Экономика агеннара (дьиэ хаhаайыстыбалара, фирмалар) үлэлэрин, ол эбэтэр кэмчи ресурстарын туттарга быhаарыылары ылыныыларын үөрэтэр. Холобур, баhаардарга маллары уонна сервистары атыылаhын уонна атыылаhыы.
Маҥан кутуйахсыт
thumb|240px
Атыырын дьүһүнэ кубалаҥ маҥан, тыһытын көхсө бороҥ, иһэ кугас көҕөччөр. Устата 45-56 см, ыйааһына 300-600 г. Киэҥ хонуулаах, ходуһалаах, маардаах сирдэргэ олохсуйар. Уйатын сиргэ туттар, 4-6 сымыыты баттыыр.
Битииһит диэн булдун көрөн салгыҥҥа биир сиргэ тэлибирии ыйанарын иһин сорох сиргэ ааттыыллар.
Комплекс ахсаан
Комплекс ахсааннар диэн реальнай ахсааннар кэҥэтиилэрэ. Албын биирдээҕи, i, эбииттэн тахсар. Бу курдук:
Бэйэни туһаайыы
Бэйэни туһаайыы (возвратный залог) — саҥа ирээтэ.
Лобанов Матвей Матвеевич
200px|thumb|right|Лобанов Матвей Матвеевич Лобанов Матвей Матвеевич (18.06.1927—2000) — опера ырыаһыта, РСФСР норуодунай артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
Айар үлэтэ
1956 сыллаахха, В. Г. Короленко кэпсээннэринэн уһуллубут, «Долгий путь» («Мосфильм», режиссер А. Гайдай) киинэҕэ олоҥхоһут быстах оруолун оонньообута.
Геометрическай прогрессия
Геометрическай прогрессия быһаарыыта. Геометрическай прогрессия n-ис чилиэнин формулата
Бу утум хас биирдии чилиэнэ, иккистэн саҕалаан, ол иннинээҕи чилиэни 2-гэ төгүллээн ылыллар. Бу утум - геометрическай прогрессия холобура.
Быһаарыы. Геометрическай прогрессия диэн хас биирдии чилиэнэ, иккистэн саҕалаан, ол иннинээҕи чилиэн мэлдьи биир чыыһылаҕа төгүллэммитигэр тэҥ буолар, нультан атын чыыһылалар утумнара ааттанар.
Атыннык эттэххэ, (b_n) утум, ханнык баҕарар натуральнай n-ҥэ b_n\neq0 уонна усулуобуйалар туолар буоллахтарына (манна q - хайа эрэ чыыһыла), - геометрическай прогрессия. Холобур, нь чыыһыла натуральнай степеннэрин утумун (b_n) диэн бэлиэтиэҕиҥ. Бу түбэлтэҕэ ханнык баҕарар натуральнай n-ҥэ тэҥнэһии сөптөөх (манна q=2).
q чыыһыла геометрическай прогрессия көрдөрүгэ дэнэр.
Геометрическай прогрессия көрдөрүгэ нульга тэҥэ суоҕа дьэҥкэ.
Геометрическай прогрессияны биэрэргэ, прогрессия маҥнайгы чилиэнин уонна көрдөрүгүн ыйыахха эрэ наада.
Холобурда аҕалыаҕыҥ.
b_1=1 уонна q=0,1 буоллаҕына, геометрическай прогрессия тахсар.
b_1=-5 уонна q=2 усулуобуйаларынан геометрическай прогрессия бэриллэр.
b_1=2 уонна q=-3 буоллаҕына геометрическай прогрессия ылыллар.
b_1=8 уонна q=1 буоллаҕына, геометрическай прогрессия тахсар.
Геометрическай прогрессия маҥнайгы чилиэнэ уонна көрдөрүгэ биллэр буоллаҕына, прогрессия иккис, үһүс уо.д.а. ханнык баҕарар чилиэнин утуу-субуу булуохха сөп: b_2=b_1q,
,
. Ситинник гынан, булабыт: b_6=b_1q^5, Уопсайынан, b_n-һи буларга, b_1-һи q^{n-1}-гэр төгүллүөххэ наада, а.э.,.
Биһиги геометрическай прогрессия n-ис чилиэнин формулатынан ыллыбыт.
Харчы политиката
Харчы политиката диэн ил туттууга баар харчы маассатын хонтуруоллуур политиката, дойду экономикатын үүнүүтүн уонна бигэ туругун хааччыйар соруктаах. Харчы политикатын киин баан ыытар.
Геометрическай прогрессия
Геометрическай прогрессия быһаарыыта. Геометрическай прогрессия n-ис чилиэнин формулата
Задачалары бу формуланы туттан суоттааһын холобурдарын көрүөҕүҥ.
Холобурдар
1 холобур. Геометрическай прогрессияҕа b_1=12,8 уонна. b_7 булуоҕуҥ.
Геометрическай прогрессия n-ис чилиэнин формулатынан.
Геометрическай прогрессия маҥнайгы, үһүс чилиэннэрэ биллэринэн прогрессия көрдөрүгүн буолуохха сөп. b_3=b_1q^2, онон. тэҥнэбили суоттаан, ылабыт: эбэтэр.
Иннэ гынан, задача усулуобуйатыгар сөп түбэһэр икки прогрессия баар.
буоллаҕына,.
Задача икки тахсыылаах: эбэтэр.
3 холобур. Носуос хас обордоҕун ахсын иһиккэ баар салгын 20%-на көҕүрүүр. Иһит иһигэр салгын баттааһына бастаан рт. ост. 760 мм буоллаҕына, носуос алтата оборбутун кэннэ салгын баттааһына төһө буолбутун булуоҕуҥ.
Носуос хас обордоҕун ахсын иһиккэ баар салгын 80%-на хаалар. Носуос хас обордоҕун ахсын иһит иһигэр салгын баттааһына төһө буолбутун билэргэ салгын ол иннинээҕи оборуу кэнниттэн баттааһынын 0,8-гэ төгүллүөххэ наада.
Онон маҥнайгы чилиэнэ 760-ҥа тэҥ, көрдөрүгэ 0,8-гэ тэҥ геометрическай прогрессия тахсар. Носуос алтата оборбутун кэннэ иһит иһигэр салгын баттааһына (рт.ост.мм) төһө буолбутун көрдөрөр чыыһыла - прогрессия сэттис чилиэнэ. Бу чыыһыла тэҥ:.
Суоттааһыннары оҥорон, ылабыт:.
Туһаныллыбыт сирдэр
Ыстатыйаны суруйда Егоров Алексей ФИИТ-17
Попов Димитриан Дмитриевич
Попов Димитриан Дмитриевич (1827-1896) – Протоиерей Димитриан (Димитриан аҕабыыт) Боотуруускай улууһун Ытык Күөлүгэр 1851 сыллаахха бэйэтэ туттубут балаҕаныгар, төлөбүрэ суох чааһынай оскуола аһан үөрэххэ сыһыаннаах уолаттары мунньан, аан бастаан саха тылын уонна грамматикатын үөрэтэр. Бу үс кылаастаах оскуоланы бүтэрбиттэр дириҥ билиини ылаллара, үгүстэр уобаласка биллиилээх дьон буолбуттара, кинилэртэн Константин Оросин аатырбыт “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхону суруйбута.
Димитриан эдэр эрдэҕиттэн аҕатын (дьякон), эһэтин (миссионер) көмөлөрүнэн саха тылын мунньубут уонна туох суолталаахтарын нууччалыы тылбаастаан иһэр эбит, ол курдук үйэтин тухары саха тылдьытын оҥорорунан дьарыктаммыт.Итини таһынан остуоруйалары, үһүйээннэри, олоҥхолору, өс хоһооннорун, таабырыннары уо.д.а. суруйталаабыт. Кини этэринэн оччолорго Европаҕа француз тылынан кэпсэтэллэрин курдук, саха тылынан Илин Сибииргэ Туруханскайтан Сахалиҥҥа тиийэ кэпсэтэллэр эбит. Таҥара үөрэҕэр сыһыаннаах тылбаастара Петербурга, Дьокуускайга, өлбүтүн кэннэ Москваҕа, Казаньҥа бэчээттэммиттэрэ.
Димитриан 1881 сыллаахха политическай сыылынай Э.К. Пекарскайы тылыгар киллэрэн, тылдьыты хайдах оҥорору үөрэтэн, баай уопутуттан бэрсэн баран үйэтин тухары муспут, күтүөтүн, сиэнин көмөлөһүннэрэн үлэлээбит үлэтин бэлэхтээбитэ киһини сөхтөрөр уонна хара өлүөр диэри бу тылдьыкка көмөлөспүтэ.Билигин бу Э.К.Пекарскай “Словарь якутского языка” диэн үлэтинэн нууччалар, сахалар эрэ буолбакка Аан дойду тюркологтара бары туһаналлар.
Димитриан аҕабыыт суруйар идэтин таһынан иконалары уруһуйдуура, маска оһуордары оҥортуура. Итэҕэли күүскэ ылыммыт киһи быһыытынан биллэ-көстө сатаабата, дьоҥҥо барытыгар үчүгэй сыһыаннааҕа. Олорор дьиэ-уот, иһэр уу ырааһын хонтуруоллуура, дьону бурдук ыһарга, килиэп буһарарга үөрэтэрэ, уоспа ыарыытын эмтиирэ. Уоспаны утары быһыы (прививка) оҥорон ыарыы тарҕаныытын тохтоппута.
Өссө маны көр
Сахаларга христианство киириитэ
.hu
.hu диэн Мадьаар Сирэ үрдүк таhымнаах ил домена.
Никитин Павел Павлович
Никитин Павел Павлович (1932—12.04.1994) — суруналыыс, Саха АССР культуратын үтүөлээх диэйэтэлэ.
1932 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһугар Хара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1954 с. Педагогическай институту бүтэрэн баран, Саккырыырга, Ньурбаҕа саха тылын учууталынан үлэлээбитэ. Ньурбаҕа райкомол бастакы сэкиритээринэн талыллан 1959 с. үлэлээбитэ. Онтон Ленинградтааҕы үрдүкү баартыйа оскуолатыгар суруналыыстыка факультетыгар ыытыллар. 1963 с. Орто Өлүөнэ холбоһуктаах оройуонугар «Ленин суола» хаһыакка ананар. Онтон 1964 с. «Кыым» хаһыакка культура салаатын салайааччытынан 1969 с. үлэлиир. Бу сылтан Саха Сиринээҕи обком куьлтуратын салаатын инструкторынан ананар. Онно тыйаатыр уонна киинэ боппуруостарынан дьарыктанар.
Кини бу дуоһунаска үлэлиир кэмигэр Дьокуускайга музыкальнай тыйаатыр (1982) уонна Литературнай музей (1981) тутуллаллар, Талааннаах ыччат айар специальностарга атын куораттарга үөрэнэр, Саха культуратын уонна ускуустубатын күннэрэ Магадаан (1965), Ульяновскай (1982) уобаластарыгар, Башкирияҕа (1972), Москубаҕа (1972, 1982), Монголияҕа (1985) ыытыллаллар.
1994 с. муус устар 12 күнүгэр өлбүтэ.
Диодоров Иван Николаевич
Диодоров Иван Николаевич (1918—1992) — Кыайыы Парадын кыттыылааҕа.
Аҕа дойду сэриитин II истиэпэннээх уордьанынан, «Хорсунун иһин», «Москва көмүскэлин иһин», «Сталинград көмүскэлин иһин», «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.
Буолуон сөптөөх хоромньу
Буолуон сөптөөх хоромньу (Opportunity cost) диэн куоттарыллыбыт барыс, ол аата баар ресурстары икки вариантан биир варианын талан туттуу. Экономика биир тутаах өйдөбүлэ буолар. Дьон Стюарт Милл айбыта.
Туус
thumb|Улаатыынарыллыбыт аһыыр туус кристаллара
Туус (хлорид натрия, NaCl) — өссө хлористай натрий, таас туус, туус диэн аатанар — аһыыр бородуукта. Бытарыллыннаҕына кыракрый маҥан кристалл көрүҥнээх. Айылҕаҕа көстөр туус наар атын туустар примесьтардаах буолар, оччоҕуна өҥө кыратык уларыйыан сөп. Араас көрүҥҥэ таһаарыллар.: ырасстанныллыбыт, уонна ыраастаныллыбатах (оччоҕуна таас туус буолар), улаханнык уонна кыратык бытарханыллыбыт, ыраас уонна йодтаах, муора уутуттан оҥоһуллубут уонна да атын.
Пугачев Емельян
Пугачев Емельян (1742 — тохсунньу 10 (21), 1775, Москуба) — Дон хаһааҕа, 1773—1775 сс Арассыыйаҕа ыраахтааҕыны утары бааһынай бастаанньатын салайааччыта. Петр III ыраахтааҕы тыыннаах үһү диэн сураҕы туһанан кини аатын ылына сылдьыбыта.
1775 сыллаахха суут уурааҕынан өлөрүллүбүтэ.
Дьүһүннүүр тыл
Дьүһүннүүр тыл (образное слово) - саҥа ирээтэ.
1941-1945 сыллардааҕы Аҕа дойду сэриитигэр бырааттыы Захаровтар кыттыылара
Чурапчы улууһун Кытаанах нэһилиэгин холкуостаах ыалын Иннокентий Егорович уонна Марфа Николаевна Захаровтартан Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэриигэ 3 уоллара ыҥырыллан барбыттара.
Уйбаан
Улахан уол, Захаров Иван Иннокентьевич 1910 сыл төрүөх, 16 сааһыгар бастакы кылааска үөрэнэ киирбитэ, начальнай оскуоланы бүтэрэн баран комсомол ыччатын оскуолатыгар үөрэммитэ. 1931-1932 сылларга тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэммитэ. Сэрии иннинэ 1932-1941 сылларга тыаҕа учууталынан үлэлээбитэ. Уйбаан 1941 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр сэрии саҕаламмытыгар тута ыҥырыллыбыта. Бастакы уот сэриигэ сүрэхтэниитин Тихвин куорат анныгар барбыта. Бу сэриигэ илиитигэр бааһыран госпитальга киирбитэ. Үтүөрэн баран фроҥҥа төннүбүтэ. 1943 сыл кыһыныгар, Ладога күөл соҕуруу биэрэгин босхолооһун иһин, кыргыһыыга төбөтүгэр улаханнык бааһырбыта, ол эрэн инники кирбиигэ сэриилэһэрин тохтоппотоҕо. 1943 сыл сайыныгар, Волховскай фроҥҥа Новгород куорат анныгар кыргыһыыга атахха ыараханнык бааһыран инбэлиит буолбута. 1944 сыллаахха дойдутугар баттыктаах төннөн кэлбитэ. Төннөн кэлэн баран Чурапчы оройуонугар араас салайар дуоһунастарга үлэлээбитэ. 1957 сыллаахха дьиэ кэргэнинэн Аллараа Бэстээх бөһүөлэгэр көһөн, маҥнай лесхозка, онтон бөһүөлэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта уонна хас да ыҥырыыга талыллан, бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри үлэлээбитэ. Соҕотох уол оҕолооҕуттан Иван Иванович Захаровтан үс сиэннээх, 4 хос сиэннээх.
Дьөгүөр
Орто уол Захаров Егор Иннокентьевич 1912 сыллаах төрүөх, үөрэҕэ суох колхуостаах. Олус көнө, улэһит киһи этэ. Фроҥҥа 1942 сыллаахха ыҥырыллан барбыта. Ленинград куорат анныгар бастакытын уоттаах сэриигэ киирбитэ. 1943 сыллаахха, кыргыһыы кэмигэр аттыгар миинэ эстэн, Дьөгүөр ыараханнык бааһырбыта... 1943 сыл сэтинньи 10 кунугэр сырдык олоҕо быстыбыта. Псковскай уобалас Невельскэй оройуонун Урыче сэлиэнньэтигэр баар братскай могилаҕа көмүллүбүтэ. Кэргэнинээн Елена Гаврильевналыын биир соҕотох кыыстаахтар Елена Егоровна Захарова диэн. Елена Егоровна 5 кыыс оҕолоох, 14 сиэннээх, элбэх хос сиэннээх. Огдообото Елена Гавриловна Чурапчы сэлиэнньэтигэр олорбута. 2015 сыл бэс ыйыгар 100 сааһын туолан, бу дьыл күһүнүгэр бу сиртэн күрэммитэ.
Ньукулай
Кыра уол, мин хос эһэм, Захаров Николай Иннокентьевич 1916 сыллаах төрүөх, сэрии иннинэ «Кыһыл иитиэх» колхуос бырабылыанньатын бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ. Фроҥҥа убайын Иван Иннокентьевиһы кытта бэс ыйын 27 күнүгэр 1941 сыллаахха ынырыллан барбыта. 1942 сыл тохсунньутугар дылы убайдыы бырааттыылар бииргэ хорсуннук сэриилэспиттэрэ. Ленинград куорат анныгар ыарахан сэриилэр кэмнэригэр, иккиэннэрин араартаан Ньукулай 168 танковай биригээдэ автоматчиктар роталарын байыаһа буолбута. 1942 сыл муус устар 12 күнүгэр Ленинградскай уобалас Кандуева дэриэбинэ иһин кыргыһыыга уна атаҕар улаханнык бааһырбыта. Өр кэмҥэ госпитальга эмтэнэн баран, күһүн дойдутугар төннөн кэлбитэ. Төннөн кэлэн баран Чурапчы улууһугар, төрөөбүт нэһилиэгэр араас салайар үлэлэргэ үлэлээбитэ. 1970 сыллаахха, сэриигэ ылбыт бааһырыыларын содулларыттан, өлбүтэ. Кини кэнниттэн 6 кыыс оҕо хаалбыта. Галина, мин эбээм, улахан кыыһа. онтон Февралина, Анна, Александра, Марфа, Татьяна. Кини 15 сиэннээх, 20 хос сиэннээх.
Наҕараадалара
«За Победу над Германией» мэтээлинэн, «20 лет победы в ВОВ», «50 лет Вооруженных сил СССР» үбүлүөйдээх мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
Дьаһайар туһаайыы
Дьаһайар туһаайыы (побудительный залог) — саҥа ирээтэ, туһаайыы көрүҥэ.
Өссө маны көр
Бэйэни туһаайыы
Кочегар (киинэ)
Кочегар (Хачыгаар) — Арассыыйа биллиилээх режиссера Балабанов уһулбут киинэтэ, сүрүн оруолу Саха тыйаатырын артыыһа Михаил Скрябин оонньообута.
Овидиус
Публиус Овидиус Насо (Publius Ovidius Naso; Кулун тутар 20, 43 б.э.и. – 17 эбэтэр 18) эбэтэр кылгастык Овидиус диэн Ром поэта, таптал, умсугуйуу уонна митология тустарынан суруйара. Латин литературатын бастыҥ поэта буолар, Вергилиуhу уонна Хорациуhу тэҥэ. Овидиус поэзията Эуропа дьоҕуругар уонна литературатыгар улаханнык дьайбыта.
Архитектура
мини|Архитектура Архитектура (architectura бу тыллартан турар: αρχι — сүрүн, τέκτων — тутааччы, уус) — дьиэлэри бырайыактааһын уонна киэргэтии, тутуллуохтаах дьиэ истиилин быһаарыы, айыы.
Былыргы гириэктэр уонна риимляннар "классика" диэн кэлин ааттаммыт истиили олохтообуттара. Дьиэлэри таас колонналарынан киэргэтэллэрин сөбүлүүллэрэ. Ол колонналар үс көрүҥҥэ - ордерга - арахсаллара. Былыргы риим архитектордара аан бастаан аарка сабыылары, кууполлары уонна сводчатай өһүөлэри туттубуттара. Риим империята 476 с. сууллубутун да кэннэ элбэх сүүһүнэн сылларга бу истиилинэн дьиэлэр тутулла турбуттара.
Улам уларыйан византия истиилэ, онтон готика истиил баар буолбуттара. Онтон XV-XVII үйэлэргэ Барҕарыы (Возрождение, Ренессанс) эпохатын истиилэ баар буолбута. Бу истиил төттөру классикаҕа төннүбүтэ (неоклассицизм).
Онтон XVI-XVIII үйэлэргэ Европаҕа барокко уонна рококо истииллэрэ үөдүйбүттэрэ.
Аныгы үйэҕэ архитектуураҕа араас истииллэр сайдаллар. Конструктив истиил диэн судургу, көнө муннуктардаах, хаптаҕай эркиннэрдээх таас, бетон, өстүөкүлэ дьиэлэри ааттыыллар. Онтон арыый сэргэх саҥа сүүрээнинэн холобур "хай-тек" истиил буолар.
Кононов Дмитрий Павлович
Кононов Дмитрий Павлович - Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, Хаҥалас киһитэ.
1915 сыл алтынньы 9 күнүгэр Быһаҕас диэн сыһыыга Чкалов дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ 15 саастааҕар өлөн, ыалга иитиллибитэ, биэстээх быраатынаан Ньукулайдыын тус-туспа ыал оҕолоро буолбуттара. 18 сааһыгар диэри тулаайахтарга анаан тэриллибит Рожин Петр салайааччылаах «КОП» диэн кооперативка үлэлээбитэ. Быһаҕаска тэриллибит 20 хаһаайыстыбалаах коллективнай хаһаайыстыбаҕа анаан үлэлэтэллэр. Онтон 1936 сыллаахха Тумул колхоһугар киирэн сайынын массыынанан от оҕустарарга, күһүнүн от кээһэрэ. Түөрт кыһын Охотскай перевозтан Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһыытыгар сылдьыбыта. Тумултан ити государственнай суолталаах таһаҕас таһыытыгар 14 киһиэхэ тиийэ, биирдии бэйэлэрэ түөртүү сыарҕа аттаах бараллара. Ити уһун сындалҕаннаах айаҥҥа алтата сылдьан, эрэйи эҥэринэн тэлэн, муҥу муҥнунан тыыран, киһи быһыытынан ситэр-хотор.
Аҕа дойду сэриитин бастакы сылларыгар, армияҕа ыҥырыллартан тохтотуллан эрэр суруктаах (бронялаах) буолан, икки сыл кэриҥэ мас үлэтигэр сылдьар. Армияҕа 1943 сыллаахха ыҥырыллан хаьан да олорботох сэбигэр борохуокка олорон, Өлүөнэни өрө өксөйөн тиийэн, тас Монголияҕа 80-с полкаҕа бастакы пулеметнай батальоҥҥа сулууспалыыр.
«1945 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр пулемеппун сүгэн сэриигэ киирдим, атаакалааһан бардым. Улахан ытыатаһыы суох, куоттулар диэн буолла. Олору эккирэтэн сатыы айаннаа да айаннаа, күнүһүн сынньата түһэллэр. Ол курдук походтаан Хайлар станциятын кыратык сэриилии түһээт, атаакалаан ыллыбыт. Үөруу-көтуу, ырыа-тойук. Онно кыайыы буолбутун биллэрдилэр. Пулеметтарбытын хомуйан ыллылар. Нэһилиэнньэни тыытыман диэн хамаанда бэриллиннэ. Муклен куоракка тиийдибит. Аны барыбытыгар хал буолуохпутугар диэри винтовкабытын суктэрдилэр. Пулемекка холоотоххо чэпчэкитэ, үчүгэйэ бэрт. Ый кэринэ оккупацияламмыт куоракка сырыттыбыт,онтон билиэннэйдэри харабыллыыр буоллубут. Кэлин олору харабыллаан, Караганда куоракка тиэрпиппит. Чааспытыгар төннөн кэлэн кыраныыссаны,ыскылааттары харабыллыырбыт. Дойдубар ыыппакка сверхсрочнай сулууспаҕа хааллара сатаабыттарын буолумматаҕым. 1947 сыллаахха атырдьах ыйыгар төрөөбут дойдубун булбутум», - диэн кэпсиир этэ.
Дмитрий Павлович 1947 сыллаахха эмиэ Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһыытыгар сылдьар. Кэлин сопхуоска сүөһү көрүүтүгэр, ынах ферматыгар бостууктаабыта. Биэнсийэҕэ тазсан баран 8 сыл үлэлээбитэ. Сайынын пенсионердар оттуур звеноларын үлэлэппитэ.
Степанов Тимофей Андреевич
200px|thumb|right|Степанов Тимофей Андреевич Степанов Тимофей Андреевич (22.11.1943—20.10.2005) — саха живописеһа, саха норуодунай худуоһунньуга, реставратор, Российскай Федерация худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
1943 сыл сэтинньи 22 күнүгэр Сунтаар оройуонугар Күндэйэ бөһүөлэккэ төрөөбүт. Тулаайах улааппыт, оҕо дьиэлэригэр иитиллибит.
Үлэтин 1958 сылтан саҕалаабыт. Элгээйи сопхуоска үс сыл ыанньыксыттаабыт, ньирэй көрбүт, уу баспыт, масчытынан сылдьыбыт.
1968 сыллаахха Дьоуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрбит.
1970 сыллаахха Ленинградка Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтугар киирбит, 1977 с. бүтэрбит.
М. Ф. Габышев аатынан изобразительнай искусство музейын бастакы дипломнаах реставратора.
Бастакы тус (персональнай) быыстапката 1983 сыллаахха Дьокуускайга буолбута.
1984 с. — Чита, онтон Санкт-Петербург, Томскай, Нүөрүҥгүрү.
1991 сыллаахтан ССРС худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ.
Чикаго
thumb|250px|Чикаго
Степанов Тимофей Андреевич
Олоҕун олуктара
1992 с. Илин түмэлигэр (Музей Востока) Москубаҕа тус быыстапката буолбута. Сүрүн айар тиэмэтэ: саха норуотун устуоруйата, номохтор, олоҥхо.
Чикаго
Чикаго (Chicago) диэн Иллинойс штатын киин куората, АХШ. Биир саамай улахан куорат аан дойдуга буолар.
Степанов Тимофей Андреевич
Олоҕун олуктара
2005 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр, ыараханнык ыалдьан, олохтон туораабыта.
Үлэлэрэ
300px|thumb|right|Степанов олоҥхо тематыгар айымньыта
Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Тмииннээх сыыр
Оҥоруу: Сүрүн ингиридийиэнэ сыыр, иэдьэгэй уонна ыаммытынан үүт буолар, ону таһынан атын ингиридийиэннэр эбиллиэхтэрин сеп. Сыырга тмиин куталлар. Үүтү оргуталлар, уонна өлүүлээн иэдьэгэйи куталлар. Оргуйуор диэри буккуйаллар, үүтүн үрүмэтэ тахсыар диэри. Үүтүн тоҕоллор, хойуутун хааллараллар.
Сылаас массаҕа ууллубут арыыны куталлар, сымыыт, сүөгэй, туус уонна тмин эбэллэр уонна кыра уокка сылыталлар. Ол кэнниттэн биир маасса буолуор диэри буккуйаллар. Бэлэм маассаны формаҕа куталлар уонна сөрүүн сиргэ уураллар. Аҕыйах күнүнэн бэлэм буолар.
Сомалия
Сомалия (сомали Soomaaliya, араб. الصومال) диэн Африка муоhугар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Дьибути хотугулуу арҕаа, Кения соҕуруулуу арҕаа, Аден хомото хоту, Индия океана илин уонна Этиопия арҕаа.
Италия Сомалията от ыйын 1 1960 c. Италияттан тутулуга суох буолбута. Субу күн бэс ыйын 26 1960 c. тутулуга суох буолбут Британия Сомалиятыныын холбоспуттар уонна Сомали Республиката тэриллибит. Сомалия илэ билигин de jure эрэ баар. Официаллык дойду дьаhалтанынан буолар Көhүү Федерал Дьаhалтата. Ол гынан баран үгүс регионнар киин дьаhалтаҕа бэриммэттэр уонна бэйэлэрэ туспа дьаhалталаахтар. Оннук регионнарынан буолаллар Пунтлэнд, Нортлэнд, Маахир, Галмудуг уонна Сомалилэнд.
Осипов Софрон Софронович
thumb|"От края до края" кинигэтэ Осипов Софрон Софронович — Софрон Осипов диэн аатынан биллэр нууччалыы суруйар саха поэта.
Горькай аатынан Литература институутун бүтэрбитэ. Арассыыйа суруйааччыларын түмсүүтүн чилиэнэ.
Уашиҥтон, Колумбия Эргин
Уашиҥтон, Колумбия Эргин (Washington, D.C.) диэн АХШ киин куората. От ыйын 16 1790 тэриллибитэ. Потомак өрүс хаҥас кытылыгар турар. Вирдьиния уонна Мэрилэнд иллэрдиин кирбиилэhэр. Эргин олохтоохторун ахсаана 591,833. Элбэх дьон тула эргинтэн куоракка үлэлии кэлэллэр, ол иhин үлэ күнүгэр дьон ахсаана биир мөлүйүөнтэн тахсар. Уашиҥтон метрополията 5.3 млн олохтоохтордоох.
Итэҕэл
thumb|380px| thumb|Аан дойду бас итэҕэллэрин бэлиэлэрэ. Хаҥастан уҥа: 1 кэккэ. [[Христианизм, Иудаизм, Индуизм 2 кэккэ. Ислам, Буддизм, Шинто 3 кэккэ. Сикхизм, Баhаи, Дьайнизм.]]
Итэҕэл диэн айыы күүстэр баалларыгар итэҕэйии, эрэнии уонна кинилэргэ сүгүрүйүү, үҥүү. Онтон таhынан аан дойдуну көрөөһүн, айылҕа көстүүлэрин быhаарыы. Итэҕэл киhи майгытыгар уонна санаатыгар дьайар. Дьон төрүт үгэстэрэ, култуурата, историята уонна күннээҕи олоҕо-дьаhаҕа итэҕэллиин ситимнээх буолар.
.it
.it диэн Италия үрдүк таhымнаах ил домена.
Рационал күүтүүлэр
Рационал күүтүүлэр диэн элбэх аныгы макроэкономика моделларыгар туттуллар теория. Экономика атын эйгэлэригэр уонна оонньуу теориятыгар эмиэ туттуллар. Экономика күүтүүлэрин моделлааhыҥҥа туттуллар.
Рационал күүтүүлэр теориятын АХШ экономиhа Дьон Мут 1961 с. айбыта. Кэлин теорияны Роберт Лукас салгыы сайыннарбыта.
Акуловскай Алексей Владимирович
Акуловскай Алексей Владимирович - красноармеец, XX үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр милиисийэ начаалынньыга буола сылдьыбыт киһи.
Махаров Александр Егорович
300px|thumb|right|Махаров Александр Егорович Махаров Александр Егорович — СӨ Сир кадаастрын палаататын тэрийээччитэ уонна дириэктэрэ (2000-2020), РФ бочуоттаах геодезиһа, СӨ үтүөлээх сир үллэрээччитэ.
Акуловскай Алексей Владимирович
1919 сыл бүтүүтүгэр Дьокуускайга былаас уларыйбыт, уобаластааҕы управление, куорат дуумата, полиция управлениета, казаактар хамаандалара, Колчаак милиисийэтэ үрэллибиттэр. Уокуруктааҕы суут уонна борокуруор надзора эмиэ астаапкаҕа ыытыллыбыттар. Кыһыл Аармыйа Дьокуускайдааҕы быстах кэмҥэ Штаабын начаалынньыга Х.А.Гладунов ахсынньы 26 күннээҕи 11№ бирикээһинэн Саха уеһын уонна куорат милиисийэлэрин холбообута уонна начаалынньыгынан красноармеец А.В.Акуловскайы анаабыта.
Махаров Александр Егорович
Саха АССР Усуйаана оройуонун (Усуйаана улууһа) Тумат нэһилиэгэр 1959 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1981 с. Москватааҕы геодезия, картография, аэрофотосъемка институтын бүтэрбитэ. 1997 с. РФ президенин иһинэн Арассыыйа судаарыстыбаннай сулууспа академиятын "национальнай куттал суох буолуутун" идэтин бүтэрбитэ.
Акуловскай Алексей Владимирович
Акуловскай Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыта, бассабыыктар баартыйаларын чилиэнэ этэ. Милиисийэ начаалынньыгынан ананарыгар 25 саастааҕа. Кэлин Акуловскай Дьокуускайга холуобунай розыска үлэлээбитэ.
Махаров Александр Егорович
РФ бочуоттаах геодезиһа, СР үтүөлээх сир үллэрээччитэ. РФ 2-с кылаастаах советнига.
Дагестаан
Дагестаан Өрөспүүбүлүкэтэ (Нууччалыы: Республика Дагестан) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Махачкала.
Географията
Республика Хоту Хапхаас хайаларыгар сытар.
Кэм зоната
left|75px
Дагестан Москва кэм зонатыгар (MSK/MSD) сытар. UTC уларыйыыта +0300 (MSK)/+0400 (MSD).
Өрүстэр
thumb|270px|Дагестан хаартата
Республикаҕа 1,800 тахса өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ:
Күөллэр
Дагестан Каспий байҕалга кытылын линиятын уhуна 400 км.
Хайалар
Республика улахан өттө хайалаах сир, соҕуруу Хапхаас хайалара бааллар. Үрдүкү чыпчаала Базардүзү хайа 4,466 м.
Сир баайдара
Дагестан сирин баайдара: ниэп, айылҕа гааhа, чох.
Дьоно
Дьонун ахсаана — 2711,7 тыh. киhи (2009). Тыа сирин олохтоохторо 57,6 %, куорат олохтоохторо 42,4 % (2009). Дьон чиҥэ — 53,9 чел./км² (2009). Республика дьаhалтата билиитинэн, кини таhыгар 700 тыh. дагестаннар олороллор.
Дагестан омуктара тылларынан түөрт араас бөлөххө киирэллэр.
Итэҕэллэринэн 96 % мусулмааннар, 4 % христианнар.
Экономиката
Оҥоруу сүрүн салаалара: тыа хаhаайыстыбата, арыгы оҥоруу, балыктааhын, төрүт идэлэр (көбүөр өрүү), ниэп хостооhун, чэпчэки уонна химия индустриялара, электроэнергия таhаарыыта.
Политиката
Республика сүрүн сиэрэ — Дагестан Республикатын конституцията.
Дагестан парламена — Дагестан Республикатын дьон мунньаҕа — 72 депутаттаах, кинилэр 4 сылга талыллаллар.
Григорьев Спиридон Алексеевич
Григорьев Спиридон Алексеевич (12.12.1910 – 1986) — сахаҕа бастакы тыйаатыр идэтийбит режиссера, РСФСР норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара
1910 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1933 сыллаахха Москватааҕы театральнай комбинат (билигин — ГИТИС) режиссерскай факультетын бүтэрбитэ.
1937—1938 сс. Москватааҕы Евгений Вахтангов аатынан театрга режиссер стажировкатын барбыта.
1950 сыллаахха А. Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы государственнай театр искусствотын институтун иһинэн искусствоҕа салайааччы үлэһиттэрин куурустарыгар үөрэммитэ.
1933—1961 сс. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха драматическай театрыгар уус-уран салайааччынан, главнай режиссерунан үлэлээбитэ.
Айар үлэтэ
Режиссер быһыытынан 100-н тахса спектакль туруорбута.
Рахул Паникер
Рахул Алекс Паникер (Rahul Alex Panicker; алтынньы 19 күнэ 1980, Керала, Индия) — Индия урбаанньыта, сайдар дойдуларга кэмин иннинэ төрөөбүт уонна көлөөк оҕолор кыһалҕаларынан дьарыктанар Embrace Innovations уонна Embrace бэрэсидьиэнэ уонна тэрийсээччитэ.
Биографията
Рахул Паникер 1980 сыллаахха Индияҕа Мавеликарега төрөөбүтэ (Керала штат). Кувейтка Indian Community School оскуолаҕа үөрэммитэ. Ол кэннэ Стэнфорд уонна Индия технологическэй институутугар Мадраска үөрэммитэе, электротехникаҕа дуотар истиэпэнин ылбыта. Быстах кэмҥэ волокно-оптика ситимин эйгэтигэр үлэлиир Infinera хампаанньаҕа үлэлии сылдьыбыта.
2007 сыллаахха Стэнфордка үөрэнэр кэмигэе Паникер уонна хас да устудьуон үһүс дойдуларга туттуллуохтаах оҕо инкубааторын оҥорорго сорудах ылбыттара. Оҥорбут бырайыактара туһанарга табыгастаах уонна судургу буолбута, уотунан үлэлээбэт уонна баар инкубаатордартан сыаната 100 төгүл чэпчэки этэ. Үөрэхтэрин бүтэрэн кинилэр баран Embrace уонна Embrace Innovation хампаанньаны тэрийбиттэрэ, бастакылара — кэммиэрсийэтэ суох тэрилтэ, үксүгэр дьадаҥы оройуон клииникаларын инкубааторынан хааччыйар, иккис — кэммиэрсийэлээх түмэт урбаан тэрилтэтэ, инкубаатордары кыахтаах клииникаларга атыылыыр, киирбит дохуотун чааһын Embrace хампаанньаҕа аһардар. Хампаанньа инникитин инкубааторынан наадыйааччылары барыларын хааччыйар былааннаах.
ISO 4217
ISO 4217 диэн үс бэлиэлээх кодтан турар омуктар икки ардыларынааҕы стандарт, валюталар ааттарын быhаарар, Омуктар икки ардыларынааҕы Стандартизация Тэрилтэтэ (ISO) тэрийбитэ.
Кодтар тиhиктэрэ
Бу официаллык ISO 4217 валюта ааттарын үлэлиир кодтарын тиhиктэрэ.
Ишниязов Ибрагим Михайлович
Ишниязов Ибрагим Михайлович - «Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбаларын» Саха сиринээҕи салаатын бэрэстээтэлэ.
1939 сыллаахха тохсунньу 23 күнүгэр төрөөбүт.
1997 сыл
1997 сыл.
Хара дьабадьы
thumb|250px thumb|Lagopus muta Хара дьабадьы (Lagopus muta, тундряная куропатка) — туундара куруппааскыта.
.id
.id диэн Индонезия үрдүк таhымнаах ил домена.
Рейганомика
Рейганомика (Reaganomics) диэн АХШ президенэ Рональд Рейган ыыппыт экономика политикатын ааттыыллар (1980-с сыллар).
Рейган экономика политикатын түөрт олоҕо:
.ie
.ie диэн Ирландия үрдүк таhымнаах ил домена.
Дьячковскай Петр Прокопьевич
Дьячковскай Петр Прокопьевич (1912—1983) — Кыайыы парадын кыттыылааҕа. Чыамайыкы, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа.
Олоҕун олуктара
Сэриигэ 1943 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Украинаны, Румынияны, Венгрияны, Австрияны босхолоспут.
Марсель Пруст
Валентин Луи Жорж Эжен Марсель Пруст (французтуу Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust; От ыйын 10, 1871 – Сэтинньи 18, 1922) диэн Франция суруйааччыта уонна критига, Сүппүт кэми көрдөбүл (À la recherche du temps perdu) диэн үлэ ааптара буоларынан ордук биллэр; XX үйэ уус уран литературатын биир суолталаах үлэтэ.
Березкин Иван Георгиевич
Березкин Иван Георгиевич — фольклору, кыраайы үөрэтээччи, түмэл үлэһитэ.
Олоҕун олуктара
Бастакы Өспөх нэһилиэгэр (билиҥҥи Уус-Алдан улууһа) 1915 сыл тохсунньу 17 күнүгэр төрөөбүтэ.
Саха Сиринээҕи кыраайы үөрэтэр Ем. Ярославскай аатынан түмэлгэ үлэлээбитэ. 1944 сыллаахтан Манчаары туһунан сэһэннэри хомуйарынан дьарыктаммыт. 1968—1970 сылларга НА Саха Сиринээҕи филиалын фольклорнай экспедициятыгар кыттан, Мэҥэ-Хаҥалас, Уус-Алдан, Нам оройуоннарыгар элбэх матырыйааллары хомуйбута, Манчаары сылдьыбыт сирдэрин кэрийбитэ. Ол түмүгүнэн «Манчаары норуот номоҕор» диэн кинигэни суруйан таһааттарбыта.
Рецессия
Рецессия диэн хайа эрэ кэм устата оҥоруу уостуута уонна экономика үүнүүтүн тэтимнэрэ бытаарааhына. Оҥоруу брутто ис оҥоhугунан, үлэлээх буолуунан, инвестиция хоромньуларынан, дьиэ кэргэн барыстарынан, бизнес барыстарынан уонна инфляциянан кээмэйдэнэр, рецессия кэмин устата.
Ый (кэм)
Ый диэн халандаардарга туттуллар кэм кээмэйэ. Ый Сир тула биир эргииригэр тэҥнэhэр. Ыйга 29,53 кэриҥэ күн баар, сылга 12 ый баар.
Ыйдар сахалыы ааттара: тохсунньу, олунньу, кулун тутар, муус устар, ыам ыйа, бэс ыйа, от ыйа, атырдьах ыйа, балаҕан ыйа, алтынньы, сэтинньи, ахсынньы.
Халлааҥҥа ый үөскээн - бүтэн өссө саҥа ый халлааҥҥа үөскүөр диэри кэм. Өбүгэ кэми кээмэйдиир үгэстэриттэн биирдэстэрэ. Былыргы саха сарсыарда-киэhэ от - мас тиэйэ сылдьан, киирэ-тахса халлааҥҥа көстөр ыйы күн аайы көрө-кэтии сылдьара. Ол да иhин сахалыы ааттаах ыйдар үөскээтэхтэрэ. Өссө: 1 Ый саҥата. 2. Ый ортото 3. Ый эргэтэ. 4 Ый бутүүтэ диэн, билиҥҥи ый фазата (уонна нэдиэлэ) диэн өйдөбүллэргэ сөп түбэhэр, кэм кээмэйин быhаарыылар бааллара. Аны туран, холобура, хаhан буолара чопчу биллэр ый хойутаан тахсар «күбэ киэhэтэ» диэн түүннэр ый эргэтин саҕаланыытыгар бааллара. Кыhын бытархан тымныыга оннук ытыс таhынар хараҕаҕа тубэспит айан киhитэ эрэйи көрөрө. Аhары баран сэрэхтээҕэ. Онон «күбэ киэhэтин» кэмигэр сырыы-айан тохтуура. Билим этэринэн, синодическэй ый 29,5 хонуктаах. үөhээ этиллибиккэ көстөрүнэн, сахаҕа даҕаны ый 29-30 хонуктаах диэн өйдөбүл баара.
Бүлүү (куорат)
200px|thumb|right|Бүлүү гербэтэ
Бүлүү (куорат). Бүлүү улууһун киинэ. Дьокуускайтан 592 км хотугулуу-арҕаа диэкки Бүлүү өрүскэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 10 290 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бүлүү куорат — 10000, Сосновка — 290 киһи.
Климата
Салгын температуратын орто кээмэйэ (2012 сыл).
Географията
300px|thumb|right|Бүлүү куорат Бүлүү улууһун картатыгар
.il
.il диэн Исраил үрдүк таhымнаах ил домена.
Ньидьили
500px|thumb|right|Нидьили күөл Нидьили — Кэбээйи улууһугар баар улахан күөл. Иэнэ 119 кв.км.
Устата 33,5 км. Кэтитэ 6 км. Орто дириҥэ 3 м. Ууну 1010 кв.км. иэннэх сиртэн хомуйар.
Күөлгэ Күҥкэй уонна Харыйа Үрэҕэ түһэллэр. Гидрология өртүнэн туругун ырытыы 1960 сыллаахха саҕаламмыта.
От ыйыгар уу температурата 18,7° тиийэр. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри уута тоҥ.
Собото Саха сиригэр киэҥник биллэр.
Сүрэх ыарыыта (Инфаркт)
Киирии чааhа
Сайдыылаах олохпут араас содула, күннэтэ ылар охсуубут, аҕыйахтык хамсанарбыт бырыта сурэхпитигэр дьайар. Кэнники кэмҥэ инфарктыыр киhи ахсаана элбээн иhэр… Сүрэх тымырдара кыарыырын эбэтэр бүѳлэнэрин түмүгэр үѳскүүр ыарыылары ишемия диэн ааттыыллар. Бу ыарыылар хас да кѳрүҥҥэ арахсаллар, ол курдук стенокордия, инфаркт миокарда, инфаркт кэнниттэн хаалар уларыйыылар, сүрэх үлэтин ритмэ кэhиллиитэ, эмискэ соhуччу ѳлүү. Сүрэх тымырдара кыарыылларын түмүгэр хаан сүүрүүтэ мѳлтүүр, кислород үѳскээhинэ намтыыр. Оччоҕуна сүрэх былчыҥын ханнык эмэ учаастага аhыттан матан, ѳлѳн барар. Стенокардия дуу, инфаркт дуу буолуута тѳhѳ бириэмэҕэ сүрэх былчыҥа маннык усулуобуйаҕа киирбититтэн тутулуктаах. Бу уларыйыылары электрокардиограмма, анализтар кѳмѳлѳрунэн быhаарабыт.
Ыарыыны кѳбѳтѳр дьайыылар
Бу ыарыылар түргэнник, эмискэ сайдалларыгар тѳрүѳт буолар тас эйгэттэн дьайар биричиинэлэр бааллар. Ол курдук: билиҥҥи сайдыылаах олохпут содуллара, араас стрессовай ситуациялар, ѳр олорон үлэлээhин түмүгэр аҕыйахтык хамсаныы, элбэҕи мээнэ, кээмэйэ суох аhааhын содулугар уойааhын, хааммыт састаабыгар холестерин диэн вещество элбээhинэ, хаан баттааhынынан үрдүгэ, табах тааhын, аргы лааhын уо.д.а.
Инфаркт кѳрүҥэ
Инфаркт диэн ыарыы араас кѳрүҥүнэн киhи киhиэхэ тус-туhунан биллиэн сѳп:
- асматическай кѳрүҥ- тыыҥҥын бобон, салгын тиийбэт буолар, аҕылатар.
- абдоминальнай кѳрүҥ- куртаҕын ыалдьан, иhиҥ аhыйан врачка баран кѳрдѳрѳҥ, гастрит диэн эмтэммиккит кэннэ электрокардиограмма оҥобуттара инфаркт буолар.
- аритмическай кѳрүҥ- сүрэххит «айаххынан тахсыах айылаах» бүллүгүрээн, тэбиитэ кэhиллэн, бобута тутар, тыыҥҥын хаайар.
- церебральный кѳрүҥ- ордук кырдьаҕас саастаах дьон эмискэ ѳйдѳрүн сүтэрэн охтуохтарын сѳп.
- ангинознай кѳрүҥ- бу олус ыарыылаах элбэхтик кѳстѳр ыарыы. Эмискэ «сытыы быhаҕынан анньар», «итийэр, түѳhүҥ иhэ аhыйар», хам тутар ыарыыта уҥа эбэтэр икки илиигэр, лаппаахыҥ икки ардыгар, аллараа сыҥааххар, искэр биэриэн сѳп. Тымныы кѳлѳhүн сарт түhэр, тыыҥҥын бобор, аҕылатар, «ѳлѳн эрэбин» диэн куттал үѳскүүр.
Бастакы кѳмѳ
Нитроглицерин таблетката кылгас бириэмэҕэ ыарыыны устар, тыыҥҥын кэҥэтэр. Онтон приступ эмиэ хатыланан, уhуна хас эмэ чаастан хас да сууккаҕа тэнийиэн сѳп. Ыарыыны укуол кѳмѳтунэн эрэ, скорай массыынатын ыҥыран устарга тиийэллэр. Ѳйдѳѳҥ, ардыгар инфаркт «сытыы» ыарыыта суох буолуон сѳп. Ол иhин хас биирдии киhи электрокардиограмма барарыгар интэриэстээх буолуохтаах, ордук 40 саастарын ааспыт дьон.
Сүрүҥ чааhа
Инфаркт диэн ыарыыттан мүлчү кѳтүѳххэ уонна киниттэн харыстаныахха сѳп. Бу маны мин тоhоҕолоон эдэр, үлэлэрин үгэнигэр сылдьар дьоҥҥо этиэхпин баҕарабын. Онтон инфарктаабыт дьоҥҥо бу ыарыы хатыламматын туhугар охсуhуохха сѳп. Санаан кѳруҥ, инфаркт, инсульт киhини босхоҥ оҥорбот, илиигин-атаххын хамсаабат гына тимир ороҥҥо хам кэлгийбэт эбээт! Ыалдьыбыт дьон үксүлэрэ бэйэлэрин урукку улэлэригэр тѳннѳн, киhиттэн итэҕэhэ суох сылдьаллар. Бастатан туран, сүрэххит ыалдьарыгар тѳрүѳт буолбут биричиинэлэри ѳйдүѳхтээххит, ону хаhан да хатылаабат туhугар охсуhуохтааххыт. Ол биричиинэни уонна ону утары охсуhар ньымалары хайаан да булуоҥ дии саныыбын. Онтон быраас сүбэлэрин, анаабыт эмтэрин хайаан да булгуччулаахтык тутуhарыҥ эрэйиллэр. Балыыhаттан тахсыар диэри ыарыhах ыарыытыгар сѳптѳѳх эмтиир гимнастика комплексын үѳрэтэр, ону ситимин быспакка дьиэ тигэр эмиэ салҕаан, онтон ѳссѳ кэҥэтэн-эбэн, кардиолог- быраас кэтээн кѳрүүтүгэр киирэр. Бу комплекс- хамсаныылар туох да хара баhаам элбэхтэр.
Түмүк
Хас биирдии киhи бэйэтин доруобуйатын тупсаран, үѳhэ этиллибит тас эйгэттэн дьайар биричиинэлэри туоратан, бэйэ – бэйэбитигэр харысхаллаахтык сыhыаннаhан, ѳйѳhѳн-ѳйдѳhѳн олордохпутуна сүрэх ыарыыларынан ыалдьарбыт аҕыйыа. Эн доруобуйаҥ – бэйэҥ илииҥ иhигэр!
Туһаммыт литература
• Хаһыат "Саха сирэ"
Хара улар
thumb|240px
Хара улар (нуучч. каменный глухарь) — атыыра дабыдалыгар уонна кутуругун үөһэ өттүнэн үрүҥ куорсуннардаах хара дьүһүннээх, кыһыл хаастаах улахан мас көтөрө. Саха сиригэр улар икки көрүҥэ баар: хара улар уонна чакыр улар. Хара улар ордук хара дьүһүннээх уонна уһун кутуруктаах.
Ыйааһына 4 кг тиийэр. Кыһын тиит лабаата уонна үнүгэһэ аһылыктаах. Саас охсор кэмигэр чакыр улар курдук дьүлэй буолан ылбат. Уйатын охтубут тиит эбэтэр төҥүргэс төрдүгэр туттар. 4-6 сымыыттаах буолар. Хара улар тыһытын эрдэҕэс диэн ааттыыллар.
Аҥаалык улар — кырдьаҕас бөдөҥ улары ааттыыллар.
Уол
Уол
Өссө маны көр
Boy
Итэҕэс
Итэҕэс диэн биир сүрүн экономика проблемата буолар: дьон наадыйыылара уонна баҕалара муҥура суохтар, онтон ону толорор ресурстар буоллаҕына кэмчилэр.
.im
.im диэн Мэн арыы үрдүк таhымнаах ил домена.
Каховка
Каховка (Каховка) диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 36 599 (2017).
Иннокентьев Иван Иванович
Иннокентьев Иван Иванович — суруйааччы, драматург, суруналыыс.
Айар үлэтэ
thumb|Суруйааччы «Древо» кинигэтэ Айымньыларын нуучча тылынан суруйар.
Аан маҥнайгы хоһоонноро, кэпсээннэрэ күн сирин 1970 сыллаахха көрбүттэрэ. Бастакы сэһэнин кинигэтэ «Куст» 1990 сыллаахха бэчээттэммитэ.
Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбалара
thumb|Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбаларын эмблемата Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбалара — Арассыыйаҕа мөлтөхтүк көрөр уонна отой көрбөт имбэлииттэри түмэр тэрилтэ. ССРС-ка 1923 сыллаахха балаҕан ыйын 8 тэриллибит.
Тэриллиэҕиттэн: «Тэҥ быраап — тэҥ кыах» диэн девизтаах үлэлиир, ол аата сүрүн соругунан чилиэннэрин атын дьон тэҥэ буолалларын уонна уопсастыбаҕа туһаны аҕалалларын туруорунар.
2007 сыл муус устар 1 күнүгэр тэрилтэ 210 645 тыһыынча чилиэннээх этэ (~ Арассыыйа хас 665-с олохтооҕо) уонна РФ 86 субъектарыгар 810 олохтоох тэрилтэлэртэн, 74 регионнааҕы тэрилтэлэртэн (өрөспүүбүлүкэ - 20, уобалас - 47, кыраай - 7) турара. Салайар офиһа Москубаҕа, Новая площадь, 14-гэр баар.
Саайта — http://www.vos.org.ru/
Тэрилтэ Саха Сиринээҕи салаатын Ишниязов Ибрагим Михайлович салайар.
Бэстээх нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Бэстээх нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэстээх.
Улуус кииниттэн 40 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 695 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бэстээх — 1 614 уонна Чараҥ — 81 киһи.
Хааччыйыы уонна ирдэбил
Хааччыйыы уонна ирдэбил диэн ырыынакка күндү төһө буоларын быһаарар экономика моделэ. Ырыынакка табаар хааччыйыыта (атыыта) уонна табаарга ирдэбил бэйэ бэйэлэриттэн тутулуктаахтарын көрдөрөр. Онуоха, төһөнөн табаар күндүтэ намыhах, оччонон киниэхэ ирдэбил улаатар, атыыта буоллаҕына төттөрүтүн аччыыр.
Лобанов Федор Матвеевич
Лобанов Федор (15.03.1930—9.04.2009) — саха аатырбыт ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха комсомолун лауреата.
Олоҕун олуктара
1930 сыллаахха кулун тутар 15 күнүгэр Саха АССР Амма оройуонун Покровка сэлиэнньэтигэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Амма толорута суох орто оскуолатыгар үөрэммитэ.
Араас үлэҕэ үлэлии сылдьыбыт.
1948—1958 сс. — ыалдьан, өр эмтэммит.
1958—1963 сс. — Римскай-Корсаков аатынан Ленин уордьаннаах Ленинградтааҕы консерваторияны, үөрэнэн, бүтэрбитэ.
1963 сылтан — Дьокуускайдааҕы Гостелерадио солиһа.
2009 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр өлбүтэ.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Убайа — Лобанов Матвей Матвеевич, опера ырыаһыта, Саха АССР норуодунай артыыһа.
Айар үлэтэ
1953 сылаахха бастакы ырыатын «Наша партия» айбыта. Бу ырыаны Москваҕа буолбут Бүтүн Россиятааҕы тыа уус-уран самодеятельностарын көрүүгэ толорон. лауреат аатын ылбыта. 80-н тахса ырыа айыллыбыт, онтон 29 ырыа «Эн, комсомол — мин дьолум!» хомуурунньукка 1984 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыттара. «Эн, комсомол — мин дьолум!» ырыата, комсомол төрүттэммитэ 50 сааһыгар анаммыт, Саха Сирин комсомолун ырыаларын конкурсугар бастакы бириэмийэни ылыбта.
Өссө маны көр
Лобанов Матвей Матвеевич
Сигэлэр
[http://www.nlib.sakha.ru/resoures/data/bibl_assist/calendar/2000/index_2.htm Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):70 лет со дня рождения Ф.М. Лобанова]
Биэнгирийэ
Биэнгирийэ (Биэнг.. Magyarország; Мадьарорсааг), официаллык Биэнгир Республиката (Magyar Köztársaság) диэн Орто Европаҕа, Паннония намтал сиригэр баар дойду. Кирбиилэhэр Австриялыын, Словакиялыын, Украиналыын, Румыниялыын, Сербиялыын, Хорватиялыын уонна Словениялыын. Киин куората Будапешт. Биэнгирийэ OECD, НАТО, ЭУ уонна Шенген кыттыылаахтара.
Устуоруйата
1867 сыллаахха Биэнгирийэ Авустурыйа импиэрийэтин иһинэн киэҥ автономияны ылар. Мантан ыла бу импиэрийэ Авустурыйа-Биэнгирийэ диэн ааттанар буолбута.
Сугун
200px|thumb|Сугун 200px|thumb|Хомуллубут сугун Сугун (Vaccinium uliginosum) — сэбирдэҕэ суох кыстыыр сэппэрээк. Саха Сиригэр тайҕаҕа да туундараҕа да сииктээх сиргэ үүнэр. Сугун отоно от ыйын ортотун диэкиттэн буһан барар. Сириттэн, күнүттэн-дьылыттан көрөн, атырдьах ыйын ортотугар диэри өлгөмнүк астанар. Эмкэ сугун отонун да сэбирдэҕин да тутталлар.
Кузьмин Ариан Ильич
200px|thumb|right|Кузьмин Ариан Ильич
Кузьмин Ариан Ильич (27.12.1922—06.06.1996) — космос сардаҥаларын үөрэппит физик-учуонай, физико-математическай билим доктора.
Сигэлэр
ИКФИА:Ариан Ильич Кузьмин
Кээрэкээн ойуун
Кээрэкээн ойуун - Дьохсоҕоннор өбүгэлэрэ. Кини туһунан сэһэннэр, кэпсээннэр Тааттаҕа киэҥник тарҕаммыттар.
XVII үйэҕэ нууччалар Өлүөнэ өрүс сүнньүн булалларыгар билиҥни Ойуун ууһа нэһилиэк сиригэр Тохтобул диэн алааска көһөн тиийбитэ кэпсэнэр.
Уолаттара: Долгуйбат Тугулай, Хатан Хатамалай, Үөдэн Төлөннөөх уонна Буругу Боотур.
Емельянов Степан Иннокентьевич
Емельянов Степан Иннокентьевич — артыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Гей дэриэбинэтэ
thumb|[[Монреаль гей дэриэбинэтэ.]]
Гей дэриэбинэтэ диэн элбэх ахсааннаах лесбианнар, гейдар, трансгендердар уонна бисексуаллар түмсэн олорор урбан сирдэрэ. Гей дэриэбинэлэригэр үксүн гейдарга аналлаах сирдэр бааллар, ол эбэтэр баардар уонна пабтар, түүҥҥү кулууптар, рестораннар уонна кинигэ маҕаһыыннара.
1998
1998 сыл.
Чуускун
thumb|240px
Ойуулааһын
Этин сиинин-уһуна 26 — 29 см, ыйааһына 170—320 г. Кынатын даллаҕа 56 — 63 см. Атыыра саас: өрөҕөтө, моонньун уонна төбөтүн ойоҕосторо, сүүһэ хара, кутуругун анна үрүҥ, көхсө үрүҥ туора дьураалардаах хара. Тыһыта буурайдыҥы, өрөҕөтүгэр үрүҥ бэлиэлэр бааллар. Күһүн өрөҕөтө сырдык, көхсө саһархай эбирдээх. Тумса уонна хараҕа хараҥа өҥнөөхтөр, атаҕа бороҥ. Атын чуускуннарга суох төрдүс тарбахтаах.
Аһыы сиик тэллэйэ
Аһыы сиик тэллэйэ (Russula emetica, Сыроежка жгучеедкая) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сэбирдэхтээх сииктээх ойуурдарга эбэтэр инньэлээх ойуурдар саҕаларыгар, маардар кытыыларыгар үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 4-10 см. Көппөҕөр, кэлин хаптаҕай, ортотугар боруонка курдуктаах. Тириитэ үчүгэйдик арахсар, кыһыллыҥы, сырдык-кыһыл. Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ. Этэ: үрүҥ, аһыы сыттаах. Өҥө уларыйбат, үүтэ суох.
Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. 4-с категорияҕа киирэр. Тууһууллар уонна маринуйдууллар.
Lunar Embassy
Lunar Embassy диэн Сиртэн ураты халлаан эттиктэригэр сир атыыта. Түөкүннээһин биир көрүҥэ. Атыылаhааччыга халлаан куйаарын хайа эмэ эттигин (холобур, Ый, Марс уо.д.а.) ньууругар сир иэнин бас билиитин туhунан сертификат бэриллэр.
Микро ил
255px|thumb|[[Силэнд микро ил.]]
Микро ил (эбэтэр виртуал ил) диэн аан дойду дьиҥнээх иллэринэн эбэтэр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэринэн билиниллибэт тутулуга суох ил толкуйа эбэтэр бырайыага. Кинилэр үксүн кумааҕыга, Интернекка эбэтэр айааччыларын өйдөрүгэр эрэ баар буолаллар. Билиҥҥи кэмҥэ Силэнд, Гейдар Хоруоллуктара, Лиссарабия уо.д.а. сымыйа дойдулар бааллар.
Корякин Константин Евгеньевич
Корякин Константин Евгеньевич (1922, Бүлүү — 1979) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Кыайыы Парадын кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
1922 сыллаахха Бүлүү куоратыгар төрөөбүт.
1940 сыллаахха Бүлүү оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду сэриитигэр 1941? сылтан кыттыбыт. 32-с кавалерийскай дивизия 86-с кавалерийскай Лидскай полкатыгар миномет взводун хамандыыра.
Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр доруобуйа харыстабыла
1926 с. Кукаакы нэһилиэгэр бастакы медпууну Сунтаартан төрүттээх Попов Николай Иванович үлэлэппит. 1934-1938 с.с. Сунтаар Кутанатыттан төрүттээх Попов Б.И. кэлэн үлэлээн сылдьыбыт. Ол кэнниттэн Шамаев, И.А.Илистяров, А.М.Широкова, Одегова диэн биэлсэрдэр үлэлээн аапыттар. 1948 с. алтынньы 7 к. 130 №-дээх Ньурба оройуонун доруобуйа харыстабылын салаатын бирикээһинэн Маалыкайга 5 куойкалаах учаастактааҕы балыыһа аһыллыбыт Семенов В.А. (Күүстээх Бааска) дьиэтигэр. Бастакы быраас Тюмень куорат кыыһа Григорьева Раиса Пантелеймоновна анаммыт уонна 1950 с. дылы үлэлээбит. 1950-1953 с.с. Гервазиева Людмила Александровна сэриигэ байыаннай хирурунан сылдьыбыт быраас үлэлээбит. 1954-1960 с.с. Кустова Евстолия Николаевна. Кини туруорсуутунан 1956 с. саҥа балыыһа дьиэтэ тутуллубут.Балыыһа 10 миэстэлээх буолбут. 1960-1962 с.с. Зверева Вера Сергеевна, Сергей Зверев-Кыыл Уолун кыыһа. 1962-1964 с.с.Петрова Лидия Афанасьевна. 1964-1966 с.с. Васильев Анастас Алексеевич 1966-1968 с.с. Еремеев Прокопий Федорович. 1969 с билиҥҥэ дылы Николаев Николай Наумович үлэлиир.