cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Билгэ хаан
Төрдө ууһа
Эпитафияларга сурулларынан, Билгэ хаан 683 сыллаахха төрөөбүт. Кини Эльтериш хаҕан улахах уола этэ. Кини быраата Күл Тэгин хаҕанат улуу дьоруойа этэ, олус элбэх быһаарыылаах кыайыыны аҕалбыта, убайын мэлдьи хонтуруоллуу сылдьара.
Салайыыта
Кини олбоххо олоруутугар Күл Чур, Таман таркан, Тоньюкук, Буюрук, Күл Эркин уонна да атыттар бэйэлэрин дьоннорун, сэриилэрин кытта бааллара. Ол күн тута сэттэ уон саастаах Тоньюкук хаҕан сүбэһитинэн анаммыта. Түүрдэр бары долгуйбуттара, Билгэ хааны истиэн баҕалаах киһи аҕыйах этэ. Ол иһин кини Тан импиэрийэтин сэриилээтэхпинэ норуоппун сомоҕолуом диэн санааны ылыммыта. Ону муударай Тоньюкук сүбэлээн, сэрии саҕаламматаҕа, күүспүт өссө ситэ хомулла илик эбит дэспиттэрэ. Ону таһынан Тоньюкук Билгэ хааҥҥа орда ыстаапкатыгар Кытай храмнарын уонна эркинин тутума диэн сүбэлээбитэ.<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Бичурин. Собрание сведений... Хаҕанат тас бэлиитикэтин бүтүннүү Күл Тэгин салайара. Саҥа хаҕан токуз-огустары кытта сыһыана буорту буолбута. Олор сорохторо Тан импиэрийэтигэр холбоспуттара. Сорохторо Селенгэ өрүскэ кыдыллыбыттара.
Өйдөбүл
мини|[[Анкара куоракка Орхон стелатын куопуйата, Гази университет]] Билгэ хаан 735 сыллаахха, Сибиинньэ сылыгар, 5 ый (сайын, от ыйа буолуон сөп) 27 күнүгэр алтан уҥуоҕа араҥастаммыта. Йоллыг-тегин Ижань-хан көмүү үлэтин хамнаһын барытын сүрүннээбитэ. Ити күн кутурҕаҥҥа ылларбыт түүрдэр баттахтарын кырыммыттара, кулгаахтарын уонна иэдэстэрин быһаҕынан хайа соттубуттара. Билгэ хаан аатын ааттаан туран сылгылары, ыттары, хара саарбалары, күөх тииҥнэри өлөрөн ытык ыспыттара.
Carmageddon
Carmageddon (Кармагеддон) - көмпүүтэр оонньуулара, 1997 сыллаахха күн сирин көрбүт. Кэнники хас даҕаны тупсарыллыбыт көрүҥнэрэ үөскээбиттэрэ Carmageddon II: Carpocalypse Now уонна Carmageddon: Reincarnation.
Билгэ хаан
Өйдөбүл
Йоллыг-тегин Ижань-хан кытай уустарын кытта аатырбыт Орхон суругун туруорбута. Онно кини Билгэ хааны уонна түүр монархиятын арбаан сурук суордарбыта. Ол суркка сурулларынан, Йоллыг-тегин сымара таас суругун биир ый 4 хонук иһигэр суруйтаран бүтэрбит, "таба хайаҕа сүүрэрин саҕана", ол эбэтэр, быһа холоон, атырдьах ыйыгар.
Carmageddon
Stainless Games оҥорбута.
Күтүө
Күтүө
Banana Republic
Banana Republic — GAP бас билэр брендовай таҥас тигэр тэрилтэтэ сафари стиллээх.
Linux Lite
Linux Lite (Линукс Лайт, Чэпчэки Линукс), Linux операционнай система, былыргы ноутбуктарга уонна компьютердарга ананар. Ubuntu LTS версиаларыгар олоҕурар пакеттара, саҥардыллыытын эмиэ онтон ылар.
Саайта https://www.linuxliteos.com/index.html
Полтава
Полтава (Полтава) диэн Украина куората. Полтава уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 324 400 (2013).
Оройуонунан арахсыыта
Билигин 2 оройуон баар:
Кэскил (аат)
Кэскил — сахалыы аат.
Суолтата — сайдар, үүнэр кыахтаах.
Бриттни Грайнер
Бриттни Грайнер (Brittney Yevette Griner) — Америка биир бастыҥ баскетболисиката. Кинини сфабрикованнай дьыаланан Владимир Путин ыйааҕынан туппуттара, Виктор Бут диэн өлөрүөхсүткэ атастаһыннараарылар.
Stainless Games
Stainless Games — Улуу Британия видео оонньуулары оҥорор тэрилтэтэ, Carmageddon бестселлер оонньуунан биллэр, Саха Сиригэр 2002-2005 сыллардаахха оонньуулара CD дискаларынан тарҕана сылдьыбыттара.
Сардаана (аат)
Сардаана — сахалыы аат.
Stainless Games
Stainless Games бэйэтэ Sony Interactive Entertainment конгломератка киирэр.
Сардаана (аат)
Суолтата — сардаана сибэкки курдук кэрэ.
Өссө маны көр
Сардаана
Аан дойдуга буруйа суох толук буолбут оҕолор күннэрэ
Аан дойдуга буруйа суох толук буолбут оҕолор күннэрэ — сылын ахсын бэс ыйын 4 күнүгэр бэлиэтэнэр.
1982 сыллаахха бу күн Ливан Бейрут куоратын Израиль авиацията буомбалаабытыгар өлбүт оҕолору кэриэстээн ХНТ Генассамблеятын 7-с сиэссийэтэ олохтообута.
Эһэ (уруу-аймах)
Эһэ — киһиэхэ төрөппүтүн (аҕатын эбэтэр ийэтин) аҕата. Кэлиҥҥи кэмҥэ эһэни эһээ диир буоллулар.
Сорох сирдэргэ эһэни кырдьаҕас аҕа, эчээкэ дииллэр.
Гаврильев Иван Иванович
мини|Уйбаан Хабырыылайап Хаандыгаҕа сылдьан. 2014, муус устар Гаврильев Иван Иванович — Саха өрөспүүбүлүкэтин бастакы үтүөлээх суруналыыһа, биллиилээх публицист уонна уопсастыбаннай диэйэтэл, «Кыым» хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ (2008 сылтан ).
1966 сыллаахха олунньу 21 күнүгэр Бүлүү улууһун Баппаҕаайытыгар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа Монголияҕа сулууспалаабыта. Ол кэннэ Дьокуускайга СГУ-га саха салаатыгар үөрэммитэ. Онтон ыал буолан баран Ленскэй улууһун Бэтинчэтигэр баран учууталлаабыта. Аҕыйах сылынан куоракка көһөн кэлэн «Ил Түмэн» хаһыакка, СӨ Култуура министиэристибэтигэр сүрүннүүр исписэлииһинэн үлэлээбитэ. Онтон «Саха Сирэ» хаһыакка көспүтэ. Ити кэннэ «Ситим» медиа бөлөх, «Кыым» хаһыат хаттаан тэриллибитигэр икки сыл буолан баран 2004 сыллаахха онно көспүтэ.
Туйаара (аат)
Туйаара — сахалыы аат.
Суолтата — күөрэгэй курдук кэрэ.
Кырыым
мини|справа|Кырыым куйаартан көстүүтэ Кырыым (Crimean, биитэр Crim, Krim, Крым, Крим), Арассыыйа соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр баар кытыл арыы буолар, Хара муора хоту өттүгэр баар. Улахан куораттара элбэхтэр, олортон биир биллэр куората — Симферополь. 2013 сыл түмүгүнэн арыыга 2 500 000 киһи примерно олорор, олортон 50 % нууччалар, 30 % украиннар уонна ордубут 20 % кырыым татаардара (сахаларга аймахтыы түүрк омук буолар).
Историята
Устуоруйатын устата араас дойдуларга бара сылдьыбыта. Осмаан империята уһун кэм устата бас билэн олорбута, кэлин, XVIII үйэҕэ Арассыыйа Империята Кырыым сэриитин түмүгэр былдьаабыта.
Сэбиэскэй Сойуус кэмигэр Кырыым РСФСР сорҕото этэ, онтон 1954 сыллаахха Хрущев Никита Сергеевич көҕүлээһининэн УССР-га бэриллибитэ. Украина автономнай өрөспүүбүлүкэ олохтообута. ССРС ыһыллыбытын кэннэ Украина тутулуга суох судаарыстыба буолбута, онон Кырыым эмиэ Арассыыйа сабыдыалыттан тахсыбыта. 2014 сыллаахха тутулуга суох Кырыым өрөспүүбүлүкэтэ олохтоммута уонна сотору буолан баран Арассыыйа састаабыгар киирбитэ.
Экономиката
thumb|Туризм — биир тутаах экономика сектора. Кырыым экономикатын тутаах чаастара — туризм уонна тыа хаһаайстыбата. Промышленность собуоттара улахан өттө хоту өттүгэр бааллар. Ол, курдук Джанкойга, Красноперекопск, Армянск уонна да атын куораттаргар бааллар.
Сүдү суолталаах индустрияларынан ас оҥорооһун, химия переработката, металл уонна электромеханическай үлэлэр, уонна өттүгү оҥоруу буолаллар.
Тыа хаһаайстыбата бурдук аһын, оҕуруот аһын уонна виноны оҥорор. Сүөһүттэн ынах, куурусса уонна козалары туталлар.
Энергия
Кырыымҥа хас даҕаны гаас хостонор сирдэрэ бааллар. Россияҕа холбоһуон иннинэ Арҕаа дойдулар уонна Украина хампаанньалара дьарыктанар этилэр.
Севастополь
Севастополь (Севастополь) диэн Украина куората. Дьонун ахсаана 343 156 (2013).
Көстүбэт киһи
Көстүбэт киһи (ghost), абааһы биир көрүҥэ, түүн 12:00 чаастан уһуктар уонна сарсыарда 4:00 төттөрү утуйар көстүбэт киһи көстүбэт эйгэ киһитэ. Элбэх үһүйүйээннэртэн даҕаны, сороҕор дьиҥнээх камераҕа уһуллан хаалар эттик. Учуонайдар скептически сыһыаннаһаллар, ол эрэн суох диэбэттэр (18% Аан Дойду дьоҥо олохторугар хотя бы биирдэ көрөллөр эбит). Аны ол дьон олус доруобайдар, бырахтарар уонна голлюцинация ыарыынан ыалдьыбаттар. Аны камеранан уһуллубут көстүбэт киһи хайдах даҕаны Photoshop буолбат.
Виктор Бут
Виктор Анатольевич Бут — Арассыыйа өлөрүөхсүтэ, сэрии сэбинэн эргиммит киһи, Колумбияҕа террористары өрө туппут киһи, Америкаҕа 2008-2022 дылы хаайыыга олорбута. Бриттни Грайнер диэн киһини кытта Арассыыйа атастаспыта. ЛДПР паартыйаҕа киирбитэ.
Көстүбэт киһи
Көстүбэт киһи туһунан Аан Дойду омугар барытыгар баар, сахаларга эрэ буотах.
Кыыс
Кыыс
Көстүбэт киһи
Сүрүннээн киһи өлөрүгэр эбэтэр куһаҕан буолаары кыннаҕына көстөр эттик буолар.
Элбэх киһи көрбүт дьон этэринэн: араас формалаах буолар (ол эбэтэр эбэһээт киһи буотах), холобура билимҥигэ биллибэт кыыл эбэтэр араас киһи аҥара буолар (төбөтө суох киһи, биитэр чугуун төбө курдук буолуон сөп). Хараҕа айаҕа суох буолуон сөп, көтөр буолуон сөп. Куһаҕан өлүк сыттаах буолар. Куһаҕан санаалаах буолар.
Полтергейст бииһин ууһа буолуон сөп.
Көстүбэт киһи баар сирин абааһылаах сир дииллэр, эбэтэр дьиэтин - абааһылаах дьиэ.
Айтал (аат)
Айтал — сахалыы аат.
Көстүбэт киһи
Күлүк киһи аймаҕа буолуон сөп эбэтэр ол кини же.
Айтал (аат)
Суолтата — кэрэни, талбаны айааччы.
Атын эйгэҕэ
«Айтал» — ырыа бөлөҕө.
Күлүк киһи
Күлүк киһи, абааһы биир көрүҥэ, көстүбэт киһи биир чааһа буолар. Дьон түүлүгэр баттатар кэмигэр кэлэр. Киһи үрдүгэр олоруон сөп эбэтэр хабарҕалыан сөп. Күнүһүн легенда быһыытынан саһаллар, ол эрэн киһини кэтииллэр. Хараҕын кытыытынан күлүк курдук фантом буолаллар.
Түүлгэ баттатыы кэмигэр элбииллэр.
Тулалыыр эйгэ күнэ
Тулалыыр эйгэ күнэ.
Сыл аайы бэс ыйын 5 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Устуоруйата
ХНТ Генеральнай ассамблеятын 27-с сиэссийэтигэр 1972 сыл ахсынньы 15 күнүгэр быһаарыы (№ A/RES/2994 (XXVII) резолюцията) ылыллыбыта.
Бэс ыйын 5 күнэ — 1972 сыллаахха бу күн Стокгольмҥа буолбут тулалыыр эйгэ кыһалҕаларын кэмпириэнсийэтэ аһыллыбыта.
Генеральнай Ассамблея резолюциятыгар дойдулары уонна ХНТ тэрилтэлэрин бу күн тулалыыр эйгэни харыстыырга уонна тупсарарга тэрээһиннэри ыытарга ыҥырар.
Бу 27-с сиэссийэҕэ ХНТ саҥа тэрилтэтэ — Тулалыыр эйгэҕэ ХНТ Программата (ЮНЕП) олохтоммута. Бу ЮНЕП эгиидэтынан Тулалыыр эйгэ күнэ бэлиэтэнэр.
Астана опера
Опера уонна балет судаарыстыбаннай тыйаатыра "Астана опера", Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ Нурсултан Назарбаев көҕүлээһининэн 2013 с. арыллыбыта.
"Астана опера" - Киин Азия улахан тыйаатырдарыттан биирдэстэрэ - аан дойдутааҕы дьиэ-уот тутуутун бастыҥ үгэстэригэр олоҕуран тутуллубут, ону кытта кини тас көстүүтүгэр казахскай национальнай истиил чорботон тутуһуллубут. Тыйаатыр тиэхиниичэскэй өттүнэн хааччыллыыта аан дойду таһымыгар сөп түбэһэр.
"Астана опера" репертуарыгар казах омук биллиилээх композитордарын айымньылара бааллар, ол курдук: "Биржан - Сара" М. Тулебаев, "Абай" А. Жубанов, Л. Хамиди, "Кыз Жибек" Е.Брусиловскай опералара, "Карагоз" Г.Жубанова муусукатыгар балет.
Хади Такташ (тэриллиилээх буруйу оҥорор бөлөх)
«Хади́ Такта́ш» (Һади Такташ) — 1970 сыллардаахха тэриллибит уонна сүүрбэ сыл буолан баран уодьуганнаммыт Арассыыйа биир биллэр тэрээһиннээх буруйу оҥорор бөлөҕө (ОПГ). Тэрээһинээх буруйу оҥорор бөлөх кини сүрүн чилиэннэрэ улааппыт уулуссаларын аатынан (Хади Такташ) ааттаммыт.
Астана опера
"Астана опера" сыанатыгар казахтар биллиилээх артыыстарын Бибигуль Тулегенованы, Алибек Днишевы, Айман Мусахаджаеваны, Нуржамал Усенбаеваны уонна атыттары кытта аан дойдутааҕы опера чаҕылхай сулустара Пласидо Доминго, Зубин Мета, Елена Образцова, Валерий Гергиев, Хосе Каррерас, Анна Нетребко, Марсело Альварес, Светлана Захарова, Ильдар Абдразаков бииргэ ыллаабыттара. "Астана операҕа" Милантан Ла Скала, Неаполь куораттан "Сан Карло", Генуэттан "Карло Феличе" тыйаатырдар, Париж национальнай операта, Санкт-Петербуртан Мариинскай тыйаатыр гастроллаан ааспыттара.
Хади Такташ (тэриллиилээх буруйу оҥорор бөлөх)
Тэриллибит устуоруйата
Бөлөхтөргө хастыы ыччат хабылларын туһунан дааннай араастаһар. Ол курдук, 1986 сыллаахха сэбиэскэй милииссийэ аахпытынан, ити сыллаахха уулусса баандаларыгар барыта 3,6 тыһыынча ыччат дьон хабыллан сылдьалара. Сорох хаһыаттар 65-75, оттон ВЛКСМ 80-90 баанда баара диэн ааҕар.
Астана опера
ЭКСПО-2017 чэрчитинэн, "Опералия" Пласидо Доминго вокалистар Норуоттар икки ардыларынааҕы күрэхтэрэ ыытыллыбыта. 2014 с. "Астана опера" аан дойдутааҕы турнета буолбута. Балаҕан ыйыгар, "Астана опера" Россияҕа "Большой театрга" ыалдьыттыырга былааннанар. "Астана опера" тыйаатыр Казахстан өрөспүүбүлүкэтин литэрэтиирэҕэ уонна ускуустубаҕа судаарыстыбаннай бириэмийэтин икки төгүллээх лауреата. А.Жубанов уонна Л. Хамиди "Абай"(2018) операларын иһин уонна классическай ускуустуба эйгэтигэр "Театральная площадка года"(Москва, Большой театр" России, 2019) диэн түһүмэххэ Норуоттар икки ардыларынааҕы "ВraVo" бириэмийэтин иһин.
Хади Такташ (тэриллиилээх буруйу оҥорор бөлөх)
Тэриллибит устуоруйата
Казан баандалара туспа иерархиелаахтара, сорох-сорохтор онтулара алталыы таһымнаахатара: бастаан "скорлупалар" (кыра уолаттар), онтон "супера" (арыый аҕа уолаттар), "старшаки" (баанда саамай аҕа уолаттара) диэн кэлэллэрэ. Кинилэр баандаҕа кыттыгаһа суох атын ыччаты "чушпаннар" диэн ааттыыллара, кинилэри ким баҕарар кырбыыра-сынньара көҥүл этэ. Баандалар булгуруйбат кытаанах ирдэбиллээхтэрэ, быраабылалаахтара. Ону кэспит дьон кытаанах миэрэҕэ тардыллаллара. Бэйэлэрэ туспа таҥастаахтара-саптаахтара, чиэс, дьоһун кодекстара диэн бааллара. Баанда кыттыылаахтара булгуччу түһээн төлүүллэрэ, ыаллыы бөлөхтөрү утары "сэриилэргэ" кытталлара.
Казан куораты таһынан, ити курдук бөлөхтөр Набережные Челны куоракка эмиэ бааллара. Ити сылларга бөлөхтөр тэриллиилэринэн, хабааннарынан, бэл, Москуба уонна Ленинград куораттар бөлөхтөрүн куоһараллара. ССРС эстибитин кэннэ ити бөлөхтөр улахан аҥаардара эстибитэ. Оттон ордон хаалбыттар биисинэс тэринэн, рэкэтинэн дьарыктанар буолбуттара, урбаанньыттары, тэрилтэлэри халыыллара, харчыга да, бэйэ соругун ситиһэргэ да дьону өлөрөр буолбуттара.
Үрдээһин
«Хади Такташ» бөлөх 1982 с. Казан куорат Вахитовскай оройуонун Хади Такташ (көннөрү кэпсэтиигэ Хадишка) уонна Жданов (билиҥҥитэ Нурсултан Назарбаев аатынан уулусса) уулуссалар быһа охсуһууларыгар үөскээбитэ. Бөлөх сорох чилиэннэрэ урут хаайыыга олорор сылдьыбыт дьон этэ. Бөлөх кыттыылаахатар бастаан ааһан иһэр дьоҥҥо саба түһэр, уулуссаларга буолар хомуур охсуһууларга кыттар улаатан эрэр обургу оҕолор эбит буоллахтарына, 1990-с сс. дьыалалара дириҥээн барбыта.
1994 с. бөлөх чилиэннэрэ тыл тылга киирсибэккэ "эдэрдэр" уонна "кырдьаҕастар" диэҥҥэ арахсыбыттара. Кырдьаҕастар "үгэс буолбут" өйдөбүлүнэн салайтарарга дьулуһаллара. Оттон эдэрдэр баанда дьайыытын экэниэмикэҕэ, былааска уонна олох-дьаһах атын эйгэтигэр тарҕатар интэриэстээхтэрэ.
1990-с сс. саҥаларыгар "кырдьаҕастары" Рауф Шарафутдинов-Рафа салайара. Оттон "эдэрдэри" - Анвар Халиуллин. Эдэрдэ күүскэ биисинэскэ киирэн барбыттара. Кинилэр "Оргисинтез" диэн казаннааҕы кэмбинээти хонтуруоллуур буолбуттара.
«Хади Такташ» баанда саамай муҥутаан кыаҕырбыт, хааннаах дьыалаларынан дьарыктаммыт сылынан 1997 сыл буолар. Ити кэмҥэ салайаачынан Радик Галиакберов-Раджа диэн киһи олороро. Кини салайар бөлөҕө чопчу иерархиялаах, хас эмэ бойобуой салаалаах, разведкалаах уонна контрразведкалаах күүстээх бөлөх буолбута.
Баанда сүрүн салайааччылара, ол иһигэр Галиакберов, Сычев, Ситнов уо.д.а. 1999 с. тутуллубуттара.
Суут
Силиэстийэ аахпытынан, «Хади Такташ» буруйу оҥорор тэриллиилээх бөлөх 60-тан кырата суо киһини өлөрбүтэ. Ол гынан баран, суут онтон 13 эрэ өлөрүүнү "дакаастанна" диэн быһаарбыта.
Түүлгэ баттатыы
Түүлгэ баттатыы, түүл биир көрүҥэ, сүрүннээн киһиэхэ уонна кыылларга буолар. Баттатыы кэмигэр киһи этэ сиинэ утуйар, ол эрэн мэйии утуйбакка сытар буолар, ол иһин кутталаах кэм үөскүүр. Итинник кэмҥэ киһиэхэ күлүк киһи кэлэн сордуон сөп.
Хаан уруу
Хаан уруу диэн бииргэ төрөөбүттэр, чугас аймахтыылар ааттаналлар.
Сахалар олус былыргы кэмнэртэн хаан уруу диэн быһаарыыны аймахтары быһаарыыга анаан туһаналлар. Амырыын тымныылаах дойдубутугар биир киһи, киһи буолан олороро олус уустугунан, хаһыа да буолан бэйэ-бэйэҕэ көмөлөһөн, күүс-тирэх буолан олоруу эрэ табыллар кэмнэрэ бааллара. Аһара элбэх маһы сиир көмүлүөк оһоҕу кыайа-хото оттоору ыаллар хас да буолан дьукаахтаһан кыһыны кыстыыллара.
Аныгы олоххо бииргэ төрөөбүттэр, хаан аймахтар, бииргэ улааппыттар кыра эрдэхтэриттэн бэйэ-бэйэлэрин өйөһөллөрө ордук күүстээх. Өр сылларга сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥорбутуттан аймахтар тэйэн иһиилэрэ үөскээбитэ.
Санаа хаһан да кыайан тутуллубат, хааттарбат. Киһи этигэр-сиинигэр быһаччы дьайар, хамсаныылары үөскэтэр буор кут бары хаан аймахтарга этин-сиинин курдук эмиэ биир буолар. Билигин хаан аймахтар эттэрэ-сииннэрэ оҥоһуута биирин, маарынныырын органнары уларытыыга медицинэ киэҥник туһана сылдьар.
«Хаан урууну өрүс да уутунан сууйуллубат» диэн этиини сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбутуттан ыла соччо аахайбат буолуу сайдыбыта. Бу этии хаан уруу элбэх уунан да сууйдахха кыайан суох буолбатын, сүппэтин чопчулаан биллэрэрин тэҥэ, хаан урууну умнума диэн өйдөтөр.
Кут-сүр үөрэҕэ киһи куттарын үөрэтэр. Биир хаан аймах дьон эттэрэ-сииннэрэ биирэ, маарынныыр буолара биир төрүттээхтэрин биллэрэрин тэҥэ, араас хамсаныылара эмиэ маарынныыра буор куттара биир буоларын быһаарар. Оҕо аҕатыгар көрүҥүнэн маарынныырын таһынан, нүксүгүрэ эмиэ биир буолан хаалыан сөп.
Буор кут диэн хамсаныылары оҥорор өй-санаа биир хаан аймах дьоҥҥо барыларыгар биир буолар, тэнийэн, тарҕанан баран иһэр. Сыыдам хамсаныылаах үлэһит киһи оҕото диэтэхтэринэ төрөппүтүн курдук үлэһит, сыыдам хамсаныылаах буолуон сөбө быһаарыллар. (1,80).
Хаан аймахтар үгүстүк биир санааланыылара, бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһүүлэрэ, өйөһүүлэрэ олоххо туһалаах. Хайа эрэ аймах куһаҕан буолуута, санаата алдьаныыта, бу аймахтары барыларын хаарыйар кыаҕа улахан. Буор кут сибээһэ, тутулуга олус күүстээҕин, киһи этин-сиинин барытын хабарын уонна хаһан да уларыйбатын, суох буолбатын бэлиэтээн сахалар сууйуллубат диэн этэллэр. Киһи хаан аймаҕыттан ылар этин-сиинин кытта хамсанар кыаҕын, буор кутун кытта ылынар. Уус киһи оҕото уус буолуон сөбүттэн ити быһаарыы тирэх ылан үөскээбит.
Олус уһун үйэлээх аймахтар буор куттара мөлтүүр, бытарыйар кыаҕа аҕыйыырыттан бу дьон оҕолоноллоро биир эмэ буолар. Омук кырдьыыта диэн этии буор куту кытта сибээстээх.
«Хааны тупсарыы» диэн омук атын омугу кытта холбоһон оҕолонуулара ааттанар. Буор кут саҥалыы үөскүүр кэмэ кэлэр. Саҥа үөскүүр омук саҥа буор куту үөскэтиниитэ уһун кэмҥэ, хас да үйэлэргэ, элбэх көлүөнэлэр усталарыгар барар.
Аймахтар бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын тупсарыыларыттан сайдаллара, үүнэллэрэ быһаччы тутулуктаах. Хайа эрэ хаан аймах табыллыбатаҕына, ыар санааҕа түстэҕинэ, ыарыйдаҕына аймахтарга аан маҥнай биллэр. Санаарҕаабыт, куһаҕан көрүҥнээх аймахтарын түүллэригэр көрүөхтэрин сөбүн тэҥэ, быһаччы эттэрэ-сииннэрэ биттэнэн эмиэ билиэн сөп. Биттэнии диэн эккэ-сииҥҥэ үөскүүр хамсааһыннарынан инникини билии ааттанар.
Сахалар хаан аймахтарын ордук сыаналыыллар, харыстыыллар. Урукку кэмнэргэ аймахтарын 9 көлүөнэҕэ диэри билэллэр, сылдьыһаллар, аймахтаһаллар этэ.
Олоҕун киһи быһыылаахтык уһуннук олорбут, элбэх оҕолорун киһи буолууга ииппит, үөрэппит киһи буор кута муҥутуурдук сайдар. Кини өлбүтүн да кэннэ бу кута бары хаан аймахтарыгар көмөлөһө, көрө-истэ араҥаччылыы сылдьарын сахалар билэллэр уонна үрүҥ айыылар көмөлөрө диэн ааттыыллар. Ыарыһах киһиэхэ хаан аймахтарын чулуу киһитэ түүлүгэр көстөн аналлаах эмп буһаран сиэппитэ эмиэ баар. Өлбүт төрөппүттэр оҕолорун түүллэригэр көстөн араас кутталлаах түгэннэртэн сэрэтиилэрэ айыылар харыстааһыннара диэн ааттанар.
Хаан диэн төрүт сахалыы тыл. Былыргы хаан диэн салайааччылаах дойдулар сахалыы саҥарар дьон салайбыт, хаан аймахтар үөскэппит дойдулара.
Аймахтар бары бэйэ-бэйэлэриттэн буор куттарынан холбуу тутулла сылдьаллар. Биир эмэ аймахтара олоҕор табыллыбатаҕына атыттарга эмиэ охсоруттан бары түмсүүлээх, бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөр буолуо этилэр. (2,61).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Herbalife
Herbalife (Һэрбалайф) — АХШ тэрилтэтэ, дьону ырыган оҥорорго үлэлэһэр уонна онно анаан биологическай коктейл оҥорор тэрилтэ.
Скрябин Михаил Степанович
thumb|Скрябин Михаил Степанович Скрябин Михаил Степанович — (1955, муус устар 7 Амма улууһа, Абаҕа нэһ. - 2016, кулун тутар 26, Дьокуускай) Саха Сирин үөрэҕириитин отличнига, Россия физическай культуратын уонна спордун отличнига, Саха Сирин үтүөлээх тренера, Амма улууһун уонна Абаҕа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. Скрябин Валерий Степанович бииргэ төрөөбүт быраата.
Олоҕун оллуктара
Михаил Амма Абаҕатыгар 1955 с. муус устар 7 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. 1970 Чурапчыга Дмитрий Петрович Коркиҥҥа үөрэнэр, училищены бүтэрээт биир сыл Д.П. Коркиҥҥа үлэлиир, онтон 1973 Минскэйдээҕи физкультура уонна спорт институтугар үөрэҕин салҕыыр. 1978 тренер быһыытынан Минскэйгэ СДЮШОР-га үлэтин саҕалыыр, ол сыл күһүнүгэр аармияҕа барар. 1980 Саха Сиригэр төннөр, ШВСМ-ҥа тренердиир. 1985 Аммаҕа оҕо спортивнай оскуолата аһыллыаҕыттан төрөөбүт дойдутугар бэйэтин баҕатынан төннөн 2004 дылы үлэлиир. Бу сылларга Амма улууһун тустуу спортсменнарын ситиһиилэрэ Михаил Степановиһы кытта сыһыаннаах. 2004 Чурапчытааҕы физкультура уонна спорт институтугар тренерынан ананар. Билигин Дьокуускай куоракка Олимпийскэй резервэ училищетыгар старшай тренеринэн үлэлиир.
2016, кулун тутар 26 ыарахан ыарыы содулуттан күн сиртэн күрэннэ.
Ситиһиилэрэ
Тустууга эрчийиигэ бииргэ үлэлиир коллегаларын кытта саҥа системаны олохтообут. Амма ДЮСШ-атыгар үлэтин кэмигэр 4 Аан дойду спорт маастарын бэлэмнээбит, олор быыстарыгар: '''Нь.В. Иванов — Ярыгин аатынан аан дойдутааҕы күрэскэ чемпиона, 1994; А. Соловьев — Греция Гран при чемпиона, 1996; эдэрдэргэ Первенство России чемпиона, Москва, 1995; Аан дойдуга II призер, 1994, Будапешт, Венгрия; Павел Капитонов''' — Гран При чемпиона, Польша; улахаттарга Россияҕа II призер, 2001; саллааттар быыстарыгар чемпион Мира. ССРС 11 спорт маастарын, Россия 21 спорт маастарын бэлэмнээбит. Чурапчы институгар 2 Аан дойду спорт маастарын уонна 2008 Пекин олимпиадатын кыттыылааҕын — Корякин Виталийы кылгас кэм иһигэр бэлэмнээбит.
Аатын үйэтитии
мини|Аммаҕа баар Михаил Степанович аатынан сквер
Ренессанс
thumb|350px|''Афина оскуолата, [[Рафаэль үлэтэ. Бу Ренессанс уруһуйа Былыргы Грецияҕа буолба сылдьбыбатах сценаны көрдөрор. Уруһүйга биллэр Греция философтара, суруйааччылара, худуоһунньуктара уонна математиктара бааллар. Рафаэль бэйэтин бириэмэтигэр баар биллэр дьоннортон сирэйдэрин уруһуйдаабыта. Ол курдук, Платон сирэйигэр Леонардо да Винчины үтүктэн суруйбута, ортотугар турар маҥан бытытаах философ]]
Ренессанс эбэтэр Барҕарыы диэн Европаҕа барыллаан 1400 сыллаахтан саҕаламмыт уонна Орто үйэлэргэ дылы буолан ааспыт кэм кэрчигин ааттыыллар.
"Ренессанс " диэн француз тылыттан "иккистээн төрөөһүн" диэн тылбаастанар. Ити кэмҥэ былыргы устуоруйаны, ол курдук Былыргы Грецияны уонна Былыргы Римы үөрэтии тэнийбитэ. Ол иһин "иккистээн төрөөһүн" диэн буолбута. Сорох чинчийээччилэр Ренессансы аныгы бириэмэ саҕаланыытынан ааҕаллар.
Ренессанс бириэмэтигэр биллэр худуоһунньуктар, суруйааччылар уонна элбэх бөлүһүөктэр баар буола сылдьыбыттара. Математиканы уонна атын билими үөрэтии тарҕаммыта.
Бастаан Ренессанс Италияҕа саҕаламмыта уонна Европа бары муннуктарыгар тиийбитэ. Италияҕа үс кэрдиискэ арахсар:
Ренессанс бүппүтүн кэннэ Барокко кэмэ саҕаламмыта, быһа холооон 1600 сыллаахха. Италия таһыгар баар сирдэргэ Ренессанс хаһан бүппүтэ, хаһан Барокко саҕаламмытын этэр уустук буолар.
Йоллыг-тегин Ижань-хан
Салайыыта
Билгэ хааны сүһүрдэн өлөрбүттэрин кэнниттэн хаҕанаал бас көс оруоллаах дьоно олбоххо кини уолун Ижаны олордубуттара уонна Йоллыг-тегин диэн сүрэхтээбиттэр. Йолыг тэгин аҕата тэлбитин суолун тутуһан, биирдиилээн өрүтэ туруон, утарылаһан баҕалаах, соруммут уделлар хааннары сабыта баттаталаабыта уонна Тан импиэрийэтин кытта ыаллыы олорорун быһыытынан эйэлээх сыһыаны олотхтуурга, оннунан тутан хааларга кыһаллыбыта. Сюань-цзун императорга үс төгүл бэлэхтээх туһахтаах посуоллары ыыталаабыта. Ол эрээри кини 739 сыллаахха эмискэ ыалдьан өлбүтэ. Кини кэннэ хаҕан олбоҕор Билгэ Кутлуг хаан олорбута.
Женева конвенциялара
Женева конвенциялара диэн аан дойду 4 сөбүлэһиилэрэ. Швейцария Женева куоратыгар илии баттаныллыбыта. Бары 4 сөбүлэһиилэр дьон туһунан суруллубут. Швейцария олохтооҕо Генри Дюнант 1859 сыллаахха буолбут Солферино кыргыһыытын кэнниттэн туох буолбутун көрөн конвенциялары суруйуутун саҕалаабыта.
Женева конвенцияларын сорох баһалара илии баттаабыт дойдулар Женева конвенцияларын кэһиини холуобунай буруй буолар сокуоннардаах буолуохтаах.
Түөрт конвенциялар
Конвенциялар уонна сөбүлэһиилэр
Уларытыылара
Бастакы конвенция илии баттаныллыбытын кэннэ Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ 1863 сыллаахха олохтоммута.
Билигин, бары 200 кэриҥэ дойдулар илии баттаабыттара уонна Женева конвенцияларын тутуһуохтаахтар.
Оксюморон
Оксю́морон, окси́морон, ону тэҥэ оксюморо́н, оксиморо́н — утарыта суолталаах тыллары биир ситимҥэ киллэрэн, сомоҕотуйбут суолталаах уобараһы үөскэтэргэ туттуллар ньыма. Үксүн айымньы аатыгар, хоһооҥҥо туттуллар: «Маленький большой человек», «Что за умница дурак!». Саха тылыгар оксюморон сомоҕо домоххо көстүөн сөп: илини-арҕааны билбэт / үрүҥү-хараны араарбат. Маннык тылынан тугу да илдьиритэн өйдөөбөт, акаары киһини этэллэр. Эбэтэр: баһа-атаҕа биллибэт — олус киэҥ диэн суолтаҕа туттуллар.
Сосновка (Бүлүү улууһа)
Сосновка — Бүлүү улууһун нэһилиэнньэлээх пууна.
Дьиикэй груша (киинэ)
«Дьиикэй груша» (Ahlat Ağacı) — туурак режиссёра Нури Бильге Джейлана 2018 сыллаахха устубут уус-уран киинэтэ. Киин аан дойдуга бастаан 2018 сыллаахха ыам ыйын 18 күнүгэр Каннааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлин кэмигэр сүрэхтэммитэ. Бу киинэ ити бэстибээл сүрүн куонкуруһугар кыттыбыта.
Сюжета
Суруйааччы буолуон олус баҕарар киһи төрөөбүт-үөскээбит уонна улааппыт дэрибинэтигэр төннөн кэлэр. Ол гынан баран, суруйааччы дойдутугар кэлэн баран билбитэ, аҕата өлүөн иннинэ олус элбэх киһиэхэ иэскэ киирбит буолар.
Киритиикэ
Rotten Tomatoes диэн саайка киинэ 81 киһи сыанабылыгар олоҕуран, 94 % эриэйтинээх, кини орто сыанабыла 8.40/10 баал диэн. Бары кэриэтэ кириитиктэр бу киинэни маннык сыаналаабыттара: «Киинэҕэ оскуоланы бүтэрбит уонна элбэҕи толкуйдуур эдэр киһи аныгы Турция уонна аан дойду олоҕор сыһыара уопута көстөр».
Полтергейст
Полтергейст (poltergeist) — абааһы биир көрүҥэ, ол эрэн кини көстүбэт уонна формата суох. Биллэринэн дьиэҕэ ону маны хамсатар, маллары ыһар, сороҕор тыас таһаарыан сөп. Туохтан үөскүүрүн билигин ким да билбэт. Көстүбэт киһи үлэтэ буолуон сөп.
Astra Space
Astra Space (Астра Спейс), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ куйаарга тэриллэри таһар тэрилтэ. DARPA һакааһын оҥорор.
Astra Space тэрилтэни сүрүн бас билээччилэр Mitsui Group (32%), BlackRock (30%), Америка былааһа (20%), ARK Invest (8%), ордубут 10% көҥүл эргийэр, олор ахсааннарыгар сахалар бас билэллэр Тинькофф Инвестиции нөҥүө.
Virgin Galactic конкурена.
Когалымавиа рейс 9268
мини|справа|Көтөр аал Когалымавиа рейс 9268, Metrojet авиакомпаниятын көтөр аала Airbus A321 Шарм аль Шейх (Синайтан, Египет) куораттан Санкт Петербург куоратка көтөн иһэн Синай кытыл арыытын хоту өттүгэр сууллуута. Көтөр аалга 224 дьон баара, олортон 24 (25, 17) оҕо, 7 борт үлэһиттэрэ. Бары 224 дьон өлбүттэр. Араас информацианан 3 дойду гражданнара бааллар эбит: Украина, Арассыыйа, Беларуссия.
Көтөр аал
мини|Урукку кутуруктаах хаартыската мини|Өссө биир урукку кутуруга
Көтөр аал 18 саастаах Airbus А321-231 этэ, серийнай нүөмэрэ 663 Бастаан Орто Азия Авиалинияларыгар 1997 сыллаахха атыыламмыта. Ол кэнниттэн Онур Аир уона Саудовскай Аравия авиахампаанньатыгар үлэлээбитэ. 2012 сыллаахха Колавиа атыыласыта. Көтөр аал икки IAE V2500 авиационнай хамсатааччылаах уонна 220 киһини таһарга таҥастаммыта. Сууллар күнүгэр Ирландияҕа базалаах АэрКэп хампаанньа үбэ-мала этэ, Колавиа хампаанньаҕа лизиҥҥа (эбэтэр куортамҥа) бэриллэ сылдьара. Көтөр аал уопсайыенан 50 тыһ. чаас көппүт устуоруйалаах уонна 21 тыһ көтүүнү оҥорбут эбит.
Исламскай террористары кытта сибээстээһин
ИГИЛ суулларбытым диэн эппиэтинэс ылар. Следствия бара турар.
Сахалары харыстааһын
Сахалары харыстааһын диэн саха тылын үөрэтии уонна сахалыы өй-санаа үөрэҕин олоххо туһаныы буолар.
Аан дойдуга араас, тус-туспа омуктар элбэхтэр, былыргы кэмнэргэ өссө элбэх эбиттэр. Туспа омук буолуу атын омуктартан уратылары билинииттэн, туспа тылынан саҥарыыттан үөскүүр уонна олору халбаҥнаабакка тутуһууттан салгыы сайдар, омук бэйэтин аатын-суолун сүтэрбэт, элбэх омуктар быыстарыгар симэлитэн кэбиспэт.
Саха буолуу икки сүрүн тутулуктаах:
1.	Саха тылын билии уонна олоххо туһаныы.
2.	Сахалыы өйү-санааны тутуһуу ирдэнэр.
Сахалар олус былыргы төрүттээх омуктар, аҥардастыы саха тылын эрэ билии саха буолууга ситэтэ суох. Онно эбии сахалыы өй-санаа уратыларын таба өйдөөн олохпутугар туһана сылдьыы ирдэнэр.
Саха омук буолуу бу икки сүрүн бэлиэлэрин биир-биир ылан дириҥник ырытыллар:
1.	Саха тылын харыстыыр санаа барыбытыгар баар. Бука бары саха тылын харыстыыр, сайыннарар, атын омуктан киирии тыллары сахатытан туһанар санаалаахтар. Сахалыы саҥарар, кэпсэтэр үлэһит дьон бэйэлэрэ да билбэттэринэн оҕолорун, элбэх ахсааннаах сиэннэрин кыра, саҥа саҥаран эрдэхтэриттэн сахалыы саҥарарга, саха үгэстэригэр бэйэлэрин үтүгүннэрэн үөрэтэ сылдьаллар. Кыра эрдэҕиттэн бэйэтин сахабын диэн билинэн, сахалыы саҥаран улааппыт оҕо өйө-санаата үйэтин тухары уларыйбат кыахтанар.
Тылы харыстааһын диэн уруккутуттан, субу кэмҥэ баарыттан уларыппат буолуу ааттанар. Саҥа тылы булан киллэрэ сатааһын хайа да өттүттэн; атын омуктан, нууччалыыттан да эбэтэр аһара сахатытыы, тылы буккуйуу, уларытыы, алдьатыы буолар.
Кэлин кэмҥэ тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылын сайыннарыыга атын омук тылларын сахатыта охсуохтарын баҕараллара киһини таһынан баран эрэр. Араас саҥа тылы була сатааһыннарынан, омуктуу эттэххэ эксперименнэринэн саха тылын буккуйаллара элбээтэ. Ол курдук бэссэстибэ, үнүстүтүүт, номуука диэн саха киһитин өйүгэр-санаатыгар баппат тыллары оҥоро сатыылларын таһынан былыр-былыргыттан баар остуоруйа диэн тылбытын устуоруйа уонна айыы диэни "аньыы" диэҥҥэ уларыта сатыыллар.
Сахалыы өйү-санааны тутуһуу диэн аан маҥнай “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини олоххо, туохха барытыгар, киһи оҥорор быһыыларыгар туһаныы буолар. Олоххо таба быһаарыы икки өрүт икки ардыларынан, ортотунан буоларын саха дьоно бары билэллэр.
Олус былыргы кэмнэртэн өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥмит тылларын таба туһаныы сахалыы өйү-санааны харыстааһын буолар. Киһи өйө-санаата сайдыытын туспа арааран аналлаах тылларынан бэлиэтээһин саха тыла киһи өйө-санаата саҥа сайдан, киһилии быһыыланар, кэмсинэр, суобастанар буолан эрдэҕинэ үөскээбитин быһаарар. Өй-санаа сайдыыта былыргы олохтон, кыыллар, көтөрдөр өйдөрүттэн-санааларыттан тирэх ылан сайдан, өрө тахсыыта киһи буолууга тириэрдибитэ. Өй-санаа өссө сайдыыта үчүгэй киһи буолууга ыҥырар «Киһи таҥара» үөскээһинигэр тириэрдибитэ. Киһи таҥаралаах буолуу өй-санаа сайдыытыгар ылар оруолун, тутулуктарын үөрэтиини сахалар оччотооҕу кэмнэртэн ыла дириҥник баһылаабыттарын биллэрэр.
Дьон саҥа өйдөрө-санаалара сайдан, киһи буолан, киһилии быһыыланар буолуулара саха тылыгар иҥмит. Бу этии сүрүн дакаастабылынан саха тылыгар киһини эрэ атыттартан барыларыттан, ол аата бары тыынар-тыыннаахтартан; кыыллартан, көтөрдөртөн, балыктартан, араас маллартан туспа арааран, сайдыыны ситиһэр өйдөөҕүн-санаалааҕын, салгын кута сайдарын ураты бэлиэтээн «ким», «кимий?» диэн ыҥырыллар, «кини» диэн ааттанар, онтон атыттар бары; «ол», «бу», «туох», «тугуй?» диэн ааттаналлар, соннук ыҥырыллаллар.
Өй-санаа бу курдук арахсыытын билии, киһиэхэ эрэ салгын кута, өйө-санаата түргэнник сайдарын таба туһанар буолуу, киһи атын тыынар-тыыннаахтартан бэйэтин ойуччу, ордук үрдүктүк туттарыгар аналлаах.
Өй-санаа бу уратыларын билинии, олоххо туһаныы сахалары харыстааһыны үөскэтэр кыаҕын туһаныахха сөп. Сахалары харыстааһын диэн сахалыы өйү-санааны харыстааһын ааттанар уонна «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини билинииттэн уонна халбаҥнаабакка эрэ тутуһууттан улахан тутулуктаах.
Сахалар аҕыйах ахсааннаах омук буолалларын билинэн кыатара баарынан үрэллэн, ыһыллан хаалыыттан харыстана сатыыр кыахтаахтар. Сахалары харыстааһыны саҕалыырга маннык үлэлэр аан бастакынан киирэллэр:
а. Сахалар түмсүүлээх буолуохтарын баҕараллар. Сэбиэскэй былаас суох оҥоро сатаабыт кут-сүр, таҥара үөрэхтэрин сайыннарыы, өйү-санааны оннун булларыы кэлэр көлүөнэлэртэн ирдэнэр. Киһи таҥара үөрэҕин дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕатыы, билиннэрии түмсүүлээх, биир санаалаах буолууну үөскэтэр.
б. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн өй-санаа быһаарыытын олоххо таба туһаныы. Хайа да өттүгэр аһара барыыны суох оҥоруу, ол аата олох тэҥҥэ, хайа да өттүгэр халыйбакка сайдан иһиитин ситиһии, айылҕаны харыстааһын буолар.
в. Өй-санаа хайдыһыытын, икки аҥы арахсыытын суох оҥоруу. Бу үлэҕэ «ай» диэн тылбыт икки өрүттээҕин таба туһаныы, нууччатымсыйбыт тыл үөрэхтээхтэрэ киллэрэ сатыыр «аньыы» диэн тылларын туһаммат буолуу аан бастакы оруолу ылар.
г. Саха төрүт тылларын, ийэ, аҕа, эбэ уонна эһэ диэн тыллары харыстааһын, урукку оннуларыгар түһэрии буолар. Бу тыллар саха буолуу, сахалыы өй-санаа төрүттэрэ буолаллар.
д. Сахалар эйэлээх буолуохтарын баҕараллар. Ону ситиһэргэ «эйэ-нэм» диэн этиини урукку оннугар түһэриэххэ уонна хайаан да туһаныахха. Бу этии өй-санаа ыһыллыытын, дэбдэҥнээн үрэллиитин суох оҥорор кыахтааҕын таба туһанан эйэни харыстаан, нэмин билэн, сайыннарыллар.
е. Солумсах буолуу, саҥаттан саҥаҕа ойуоххалааһын, араас элбэх туһата суох, куһаҕан да солуну билэ-көрө сатааһын киһини үчүгэйгэ тириэрдибэт быһыы буолар. Солун диэн тылы сэбиэскэй кэмҥэ сонун диэҥҥэ уларытыы солумсаҕырыы элбээн хаалыытын үөскэтэн сахалар өйдөрүн-санааларын туруга суох оҥорор.
Аһара баран атын омуктары үтүктэ сатааһын, солумсаҕырыы саха тыла дорҕооннорун тутулуктара алдьанан буккуллан барыытыгар тириэрдиэн сөп. Сахалыы ийэ, аҕа диэн төрүт тылларбытын сэбиэскэй былаас ыгааһыныттан уонна үөрэхтээҕимсийииттэн атын, куһаҕан суолталаах «ма», «па» диэн дорҕооннордоох тылларга уларытыы эдэрдэр өйдөрө-санаалара мөлтөөһүнүгэр, ийэлэрин, аҕаларын аанньа ахтыбат, этэр тылларын истибэт буолууларыгар тириэрдэрин төрөппүттэр хойутаан, оҕо улаатан сиппитин кэнниттэн билэллэр.
Оҕолоро кыра эрдэҕинэ үчүгэй майгыга, бэрээдэккэ, үлэҕэ-хамнаска, киһилии быһыылары оҥорор буолууга сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһан үөрэппит төрөппүттэр оҕолорунан, сиэннэринэн киэн тутталлар. Өй-санаа сайдыытын, туруктаах буолуутун ситиһиигэ сахалар Киһи таҥараларын үөрэҕин тутуһуу эрэ тириэрдэрин төрөппүттэр аан бастаан бэйэлэрэ билиэхтэрэ уонна оҕолорун иитиигэ, үөрэтиигэ туһаныахтара.
Үчүгэй киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга оҕолорун кыра эрдэхтэринэ ииппэтэх, үөрэппэтэх, наар омуктар оонньууларынан оонньото, маанылыы, атаахтата сылдьыбыт, атын омуктуу саҥарарга үөрэппит төрөппүттэр оҕолоро улааттаҕына кинилэри быраҕан, умнан кэбистэхтэринэ оҕолоруттан кэлэйэллэрэ дьэ киириэн сөп. «Төһө эмэ таптыы, атаахтата сатаабытым да тоҕо маннык майгылаах буола улаатан хаалла»,- диэн улаханнык санааргыыллара оҕолоро улааппытын, кинилэр тугу этэллэригэр кыһаммат буолбутун кэннэ киирэрэ ордук улаханнык хомотор.
Саха омук биһиги кэннибитигэр хаалара хаалбата оҕолору, сиэннэри ханнык өйгө-санааҕа иитэртэн, кыра, саҥа саҥаран эрдэхтэриттэн ыла сахалыы саҥарарга, саха үгэстэригэр үөрэтэртэн эрэ тутулуктаах уонна бу дьыалаҕа, оҕо иитиитигэр, өйө-санаата сайдыытыгар, ийэ кута үөскээһинигэр дьахталлар ылар оруоллара ордук үрдүгүн билинэллэр, ол иһин кыһамньылаахтык ылсыһаллар. (1,101).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
Хоро салаҥ
Омук сайдыытыгар, үйэтэ уһууругар үлэни-хамнаһы кыайара бастакы оруолу ыларын саха тыла биллэрэр.
Салаҥ диэн тугу да үчүгэйдик оҥорбот, туппат, оҥорбута табыллыбат, сатаммат киһи ааттанар.
Хоро салаҥ диэн букатын тугу да сатаан оҥорбот, туппат киһи буолар.
Ааспыт үйэлэргэ, нууччалар кэлиэхтэрин быдан иннинэ хоролор эстэн, симэлийэн сахаларга холбоспуттар, саха буолбуттар. Кинилэр эстэн, мөлтөөн истэхтэринэ үлэни-хамнаһы кыайбат, кыайан оҥорбот буолууларын «хоро салаҥ» диэн сирэн ааттаабыттара быһаарар.
Омук эстиитигэр, симэлийиитигэр үлэни-хамнаһы кыайбат буолуута, сайдан, уларыйан иһэр олохтон хаалан хаалыыта тириэрдэр.
Билигин хоролор тыал буолбут омуктарга киирсэллэр.
Ырыа-тойук буолбакка омугу кыайыылаах үлэ эрэ сайыннарар, уһун үйэлиир.
Туһаныллыбыт литература
1. Боло С. И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену. — Якутск: Нац.кн. изд-во «Бичик», 1994. — 352 с.
Сымыйа
Сымыйа диэн олох көрдөбүллэригэр сөп түбэспэт албын быһаарыылар ааттаналлар.
Кырдьык уонна сымыйа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэллэриттэн дьон үксэ кырдьыгы тутуһар буоллахтарына аҕыйах да буоллар хаһан баҕарар сымыйыаччылар бааллар. Үгүс уустук боппуруостар кырдьыктара сымыйалара субу кэмҥэ ситэ биллибэттэриттэн олох сорох боппуруостарын таба быһааран туһаныы уустуктары үөскэтэр.
1. Билбэт буолан сымыйалааһын. Төһө эмэ кэминэн кырдьык биллэн тахсыар диэри сымыйалыы сылдьыахха сөп.
Кырдьыгы булуу уустугуттан дьон аан маҥнай үчүгэйдик иһиллэр сымыйаны итэҕэйэн кэбиһиэхтэрин сөп. Улуу Өктөөп өрө туруута кыайбыта уонна салайар былааһы дьадаҥыларга, үлэһиттэргэ биэрэн баран “Коммунизмы тутуоххут”, бары-барыта босхо буолуо диэн сымыйалаабыттара 74 сыллар кэннилэриттэн сымыйата дьэ биллэн тахсан бу былаас эйэлээхтик уларыйбыта.
Дьадаҥылар, үлэһиттэр былааһы ылыылара олус улахан саҥаны айыы буоларынан бары саҥаны айыылары “үчүгэйдэр”, биһиги “үчүгэйбит” диэн сымыйа үөрэҕи тарҕаппыттара.
Тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонугар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх былыргыттан баарын билэ-билэ билигин да “айыы үчүгэй” диэн сымыйалыы сылдьаллар. (1,24).
Сахаларга “аньыы” диэн тыл баар диэн этэллэрэ, суруйаллара олус улахан сымыйа. Сахаларга “аньыы” диэн тыл былыр да суоҕа, билигин да суох буолара өй-санаа көрдөбүллэригэр сөп түбэһэр. Бу “аньыы” диэн тылы сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэҕин боппут кэмнэригэр айыы диэн тылы үчүгэй эрэ оҥоро сатааннар бэйэлэрин сыыһаларын саптынаарылар тыл үөрэхтээхтэрэ булан киллэрбиттэрэ. Оччотооҕу кэмҥэ мааныламмыт тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар, нууччалары быһалыы үтүктээччилэр ол сыыһаны көннөрбөккө билигин да салҕаан иһэллэр.
Киһи оҥорор быһыылара хаһан баҕарар икки өрүттэнэн тахсаллара хаһан да уларыйбат. Киһи оҥорор быһыылара хаһан баҕарар үчүгэй, туһалаах эбэтэр куһаҕан, туһата суох, буортулаах буолан тахсыахтарын сөп. (2,16).
Тугу эмэ оҥоруох инниттэн, эрдэттэн бу үчүгэйи оҥоробун диэн этинии бэйэтэ сымыйалааһын буолан тахсар. Айыыны оҥоруу аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэт уратылаах. Кэлин төһө эрэ кэминэн бу быһаарыллан таҕыстаҕына аны куһаҕан буолан хаалыан сөп.
Сахалар бу уратыны билэллэриттэн, киһи оҥорор быһыылара үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһааран айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээх. Бу быһаарыы хаһан да уларыйыа суоҕа. Айыы диэн тыл “ыы” диэн ытааһын дорҕоонунан бүтэрэ куһаҕана элбэҕин биллэрэр. (3,31).
Айылҕаны, сири-дойдуну, дьону, кыыллары, көтөрдөрү, үөннэри айыы таҥара айбыта диэн этии таһы-быһа сымыйа. Аныгы үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьону итинник этэн албынныы сатааһын сиэрэ суох быһыы буолар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
2. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
3. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2013. - 108 с.
Шотландия литэрэтиирэтэ
Шотландия литэрэтиирэтэ — Шотландияҕа эбэтэр Шотландия ааптардара суруйбут литэрэтиирэ айымньылара. Шотландскай литэрэтиирэ сүрүн тылларынан гэльскэй, латыын уонна былыргы аангылыйа тыла буолаллар.
Инники орто үйэтинээҕи бааматынньыктарынан сүрүнэ диэн, религия тиэмэтигэр суруллубут лирическэй айымньылар (христианство эбэтэр язычество), монархия уонна сэрии туhунан буолаллар. Инники орто үйэҕэ кельт норуота  бүтүн Британияны баhылаан олорбуттарынан сибээстээн, шотландскай литэрэтиирэҕэ  валлийскай уонна бриттскай култуура суола ордук көстөр; Шотландияҕа, ааҕылларынан, аатырбыт валлийскай бард Талиесин айымньыларыттан биирдэстэрэ суруллубута.
Үрдүк орто үйэлэргэ гэльскай уонна латыынныы тыллары литературнай тыл быһыытынан туһаныы салҕаммыта. Шотландскай уонна ирландскай бардтар көхтөөхтүк бэйэ-бэйэлэрин кытта үлэлээбиттэрэ; чопчу Ирландияҕа уонна Шотландияҕа Xl- XII үйэлэргэ аан бастакытын фенийскай саҕа цикллара кельтскай номохторо суруллубуттара. Хойукку орто үйэлэргэ уонна Возрождение кэмнэригэр ордук үгэнэ буола сылдьыбыт хроника айар ньымата сайдыбыта. Ону таһынан Хойукку орто үйэ прозаическай литэрэтииринэй жанр сайдыытын саҕаламмыт кэминэн бэлиэтэнэр. Возрождение кэмигэр кэлин сураҕырбыт Роберт Бёрнсом уонна Вальтер Скотт баллада жанра; баллада хомуурунньуктара тахсан саҕалаабыттара. «Книга настоятеля Лисморского» диэн биир ордук биллэр уонна толору поэтическай хомуурунньук буолар. Билигин бу кинигэ Шотландия национальнай библиотекатыгар харыстаныллан сытар.
Саҥа кэм Шотландскай сырдатыы бириэмэтин кытта сөп түбэспитэ - философскай уонна научнай литэрэтиирэ сайдыытын кэмигэр. Үгүс саҥа жанрдар баар буолбуттара - холобур, урбанистическай лирика. XVIII - XIX кэмҥэ үс саамай аатырбыт шотландскай суруйааччылар айан-тутан олорбуттара: Роберт Бёрнс, Вальтер Скотт уонна Роберт Льюис Стивенсон.
XX үйэ иккис аҥарыгар Джордж Маккей Браун Оркнейскай арыыларын хоһоонноругар, кэпсээннэригэр уонна романнарыгар аатырдыбыта, онтон Мюриэл Спарк сытыы өйдөөх, дьикти кэпсээннэри уонна романнары суруйбута. Аласдер Грей бүтүн хас да дэһээтэк сыл тухары "Ланарк" романын суруйбута. Бу айымньы 1981 сылга тахсаатын кытары Шотландия литэрэтиирэтигэр өрөбөлүүссүйэ оҥорбута. Дуглас Данн хоһоонноро уонна Ирвин Уэлш романнара оробуочай кылаас олоҕун олус табыгастаахтык ойуулаан сурйбуттара.
Ашваганда
Ашваганда (अश्वगंधा, Withania somnifera) — үүнээйи, Индияҕа үүнэр. Киниттэн таблетка эмнэри оҥороллор, эр киһи тестостеронун элбэтэригэр. Секска туһалаах от.
SchoolsFirst Federal Credit Union
SchoolsFirst Federal Credit Union (сахалыы Бастыҥ Оскуола Федерал Кредитнай түмсүүтэ) - Калифорния штатын оскуолалара уонна университеттара бары холбоон тэрийбит кредитнай түмсүүлэрэ буолар, муус устар 14 күнүгэр 2008 сылга дылы Калифорния учууталларын кредитнай түмсүүтэ диэн ааттаах этэ.
2014 сылтан ыла кредитнай түмсүү харчыта бөҥөөн федерал таһымҥа тахсар - ол эбэтэр бары 50 штаттарша уонна эбии Канаадаҕа, Мексикаҕа.
2023 сыллаах туругунан Хоту Америкаҕа (АХШ, Канаадаҕа, Мексикаҕа) биир бөдөҥ кредитнай түмсүк буолар.
Уопсайа 1 мөллүйүөн учуутал уонна учуонай кыттыгастаахтар, ол иһигэр 32 саха учууталлара Хоту Америкаҕа үөрэх эйгэтигэр үлэлииллэр.
Дьадаҥы диэн ыарыы
Дьадаҥы диэн буор кут хас да көлүөнэлэр усталарына кыайан көммөт ыарыыта ааттанар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр салайар былааһы дьадаҥылар, үлэһиттэр ылбыттарынан дьадаҥы буолуу "үчүгэй" диэн ааҕыллара, бары салайааччылар, суруйааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киэн тутталлара, арбаналлара.
Бу кэмҥэ дьадаҥылар куһаҕан генофондалара Россия бары дьонугар тарҕаныытын түмүгэр дьон бары онон сутуллубуттара, сэбиэскэй былаас эстиитигэр үлэни-хамнаһы кыайбат буолуу аһара элбээбитэ, үлэ оҥорон таһаарыыта олус намтаабыта, маҕаһыыннарбыт барылара кураанахтаммыттара, ас-таҥас тиийбэт буолбута илэ биллибитэ.
Перестройка уларыта тутуутун кэнниттэн улахан экономист Г.А.Явлинскай Россияны көннөрөр былаанын 500 хонугунан мээрэйдээбитэ. Бу былааны араас үөрэхтээхтэрбит өйөөннөр 500 хонугунан үлэни-хамнаһы көннөрө, өрө тарда охсуохтарын кырдьык баҕарбыттара. Үлэ кыаттарбат буолуута дьадаҥы буолууттан тутулуктааҕынан уонна хас да көлүөнэлэр усталарыгар көнүөн сөбүнэн, тиэтэйбиттэр дойдуну салайыыттан туоратыллыбыттара.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар өрө тутуллубуттарынан дьон бары дьадаҥы буолбуттара. Өй-санаа үөрэҕин суох оҥорууттан сахабыт тылыгар дьадаҥы диэн тылы аҥардастыы баайга-малга эрэ сыһыаннаах курдук өйдүү үөрэммиттэрэ. Билигин сайдан иһэр өй-санаа, кут-сүр үөрэхтэрэ дьадаҥы буолуу өйтөн-санааттан тутулуктааҕа ордук улаханын бигэргэтэр.
Дьадаҥы буолуу уратылара манныктар:
1. Доруобуйа мөлтөх буолуута.
2. Кыратык, сылайбат гына үлэлээһин.
3. Сүрэҕэ суох буолуу, көрү-нары эккирэтии.
4. Баайы-малы ыскайдааһын.
5. Эт-сиин баҕатын аан бастаан толоруу.
Дьадаҥы буолуу бу бэлиэлэрэ билигин Россия дьонугар барыларыгар баар буолла, олохсуйан сылдьара билиннэ. Бу уратылары биир-биир ылан арыыйда дириҥник ырыттахха:
1. «Мөлтөхтөн мөлтөхтөр төрүүллэр» диэн этии олус таба уонна аныгы дьон кэлэр көлүөнэлэрэ хайдахтарын чуолкайдык быһаарар. Ыал буолууну эдэрдэр бэйэлэрэ баһылааһыннара төрүччү үөрэҕин туһаммат буолууга тириэрдэн араас ыарыылаах оҕолор төрүүллэрэ элбээтэ. Дьахталлар харыстанабыт диэн элбэхтик эмтэниилэрэ уонна хойутуу сыһан баран биир эмэ оҕоломмуттара доруобуйата мөлтөх буолан хаалара үгүс.
Ыарыһахтар, мөлтөхтөр үлэни-хамнаһы кыайбаттарыттан бэйэлэрэ дьадаҥы, аҕыйах баайдаах буолаллара чахчы.
2. Кыратык, сылайбат курдук үлэлээһини үөрэхтээх буолуу үөскэтэринэн дьадаҥы өйдөөх-санаалаах дьон бары үөрэҕи эрэ эккирэтэ сатыыллара элбээтэ. Үлэҕэ нэһиилэ сүөдэҥнэһэр дьон тугу да элбэҕи оҥорботтор. Намыһах сайдыылаах дойдуга илии үлэтин кыайа-хото үлэлээһин сайдыыны аҕалар. Бары үлэһиттэрбит Суорун Омоллоон суруйбут «Күөх Көппөтүн» курдуктарга кубулуйдулар. Үөрэхтээх дьон субуотунньукка тугу эмэ үлэлээн дьодьуйдахтарына бу быһаарыы чахчы чуолкайданар.
Бары үөрэхтээх буолууга дьулуһуулара эт-сиин хамсаныыларга дьоҕурун аҕыйатан иһиитэ буор кут дьадайыытыгар тириэрдэр. Кыахтаах үлэһиттэр аҕыйаан иһэллэриттэн кэлиилэр, үлэни-хамнаһы кыайааччылар элбээтилэр.
3. Оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүттэрин бэлэмигэр, аҕалан биэрэллэригэр үөрэнэн, өйөнөн хаалыыта сүрэҕэ суох оҥорор, өйө-санаата, хамсаныыларга үөрүйэҕэ дьадьайар. «Эт хантан кэлэрий» диэн ыйытыкка «Холодильниктан» диэн эппиэттиир улахан оҕо үлэлиир кыаҕа бэрт аҕыйах буолар. Элбэхтик утуйар киһини сахалар «Сүрэҕэ суох» диэн этэллэрэ умнууга хаалбыта ыраатта.
Элбэхтик утуйуу, сынньана сытыы үксээһинэ эт-сиин дьадаҥы буолан, хамсаныыларга үөрүйэҕин сүтэрбитин биллэрэр.
4. Бэлэм, халлаантан түспүт курдук кэлэр харчыны, баайы-малы ким да аанньа ахтыбат, ыскайдыыр кыаҕа улаатар. Дьадаҥы буолуу биир сүрүн уратытынан баар баайы-малы ыскайдаан бүтэрии буолар. Аатырбыт футболист Пеле кыайыытыгар ылбыт бириистэрин үлэлиир тэрилтэлэргэ, акцияларга кубулутан кыанар, баай киһиэхэ кубулуйбут буоллаҕына, бииргэ кыайыыны ситиспит доҕоро Гарринча бары бириистэрин сууйууга-сотууга, аһааһыҥҥа кубулутан, суох оҥорон дьадаҥытынан өлбүтэ.
Баар баайы-малы ыскайдааһын, суолтата суохха туһаныы дэлэйиитэ дьадаҥы буолууну бэлиэтиир.
5. Эт-сиин тутаах баҕата – аһааһын буолар. Минньигэстэн минньигэс аһылыгы эт-сиин сиэҕин-аһыаҕын баҕарар. Дьадаҥы өйдөөх-санаалаах киһи ас дэлэй буоллаҕына кыайан туттуммакка аһара аһаан уойар кыаҕа улахан. Аһыырга баҕа санаа киһи бэйэтин кыаҕыттан аһара барбатын киһи быһыылаах буолуу ирдиир. (1,7).
Эт-сиин атын, быстах баҕаларын толорууга дьадаҥы өй-санаа ордук кыһанар. Арҕааҥҥы дойдуларга сиэкис аһара барыыта эт-сиин баҕатын толоро сатааһын элбээбитин биллэрэр. Эт-сиин баҕатын толорор кыах кыайыылаах үлэ-хамнас мэһэйдээбэтинэн дьадаҥыларга аһара барыан сөп.
Аҕыйах баайдаах киһини дьадаҥы диэн этэрбит ситэтэ суох. Дьадаҥы буолуу диэн өй-санаа, буор кут ыарыыта.