cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Биохимия
Белоктар
thumb|160 px|alt=DNA Double Helix|Протеин көстүүтүн диаграммата. Манна гемоглобин уруһуйдаммыт. Белоктар аминокислотаттан оҥоһуллубут полимердара буолаллар. Белок икки көрүҥнээх: эттиккэ баар, ол курдук киһи былчыҥар баар протеинтан турар. Иккис араас энзим, араас ко-энзимтартан туруон сөп. Энзим диэн араас белок көрүҥэ, химческай реакция буоларын олустук түргэтэллэр.
Углеводородтар
Углеводородтар араас саахардары уонна клечатканы холбуур. Ордук боростуой углеводородунан моносахарид буолар, ол аата биир саахар молекулата диэн. Моносахаридтар холобурдарынан глюкозаны уонна фруктозаны ааҕыахха сөп. Полисахаридтар диэн элбэх молекулалар холбоһуллубуттара, ол курдук гликоген эбэтэр целлюлоза. Углеводородтар араас суолталаахтар, ол гынан ордук биллэрэ метаболизм буоларыгар биир улахан энергияны аҕалар уматык буолар. Углеводородтар химия сибээстэрин алдьатыллыытыгар энергия тахсар, ону киһи этэ-сиинэ туттар.
Липидтар
Липидтар диэн сыа уонна буоска араастара буолар. Ыраастаныллыбыт липидттар биир химия ситимнээх буоллар, ону сибиинньы сыатыгар эбэтэр арыыга булуохха сөп. Ыраастаныллыбытах липидтар диэн хас даҕаны химическай сибээтээх буоллаллар. Киһи этэ липидтары энергияны харайыгар туттар. Элбэх энергия наада буоллаҕына липид молекулалара энергияны таһаарарга алдьатыллаллар.
Ширина Данара Антоновна
200px|thumb|right|Ширина Данара Антоновна Ширина Данара Антоновна — история билимин доктора, профессор, Саха Республикатын билимин үтүөлээх үлэһитэ, Россия билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх ветерана.
Сэтинньи 10
Сэтинньи 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 314-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 315-c күнэ). Сыл бүтүө 51 күн баар.
Муостаах күөрэгэйдэр уустара
Муостаах күөрэгэйдэр уустара (, Род Рогатые жаворонки) — Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Муостаах күөрэгэй.
Балаҕан ыйын 15
Балаҕан ыйын 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 258-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 259-c күнэ). Сыл бүтүө 107 күн баар.
Хоро (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах
Бастакы бүтүн Саха сиринээҕи спартакиада
Бастакы бүтүн Саха сиринээҕи спартакиада — 1932 сыллаахха от ыйын 8-12 күннэригэр Дьокуускайга ыытыллыбыт күрэхтэһии. Саха АССР тэриллибитэ 10 сылыгар анаммыт.
9 оройуонтан 214 киһи кыттыыны ылбыт. Олортон 68 холкуостаахтар, 73 оробуочайдар эбит. 25 дьахтар, 63 саха кыттыбыта бэлиэтэммит. Алдан, Томмот, Өлүөхүмэ, Мэҥэ-Хаҥалас уонна Арҕаа Хаҥалас оруйуоннарын, Саҥыйахтаах уонна Дьокуускай сүүмэрдэммит хамаандалара күрэхтэспиттэр. туспа хамаанданалары ону таһынан "Динамо" уонна ЯНВШ туруорбуттар.
Спартакиада программатыгар атын күрэхтэһиилэри кытта ол саҕана саҥа киирбит ГТО көрүҥнэрэ киирбиттэр: сүүрүү, ыстаҥа, граанта быраҕааһын, противогазтаах хаамыы, харбааһын, тимрэн эрэр киһини быыһааһын, вышкаттан ууга ыстаныы, ат сүүрдүүтэ, спорт национальнай көрүҥнэрэ, футбол, баскетбол, хараҥкы, бинтиэпкэннэн ытыы уонна бэлэсипиэтинэн куоталаһыы.
Бастаан ккыттааччылар Дьокуускай киин уулуссаларынан параадтаан ааспыттар, ЯНВШ аттыгар мустан стройдаабыттар, онтон Октябрьскай (билигин Ленин проспега) Киров уулуссаларынан хааман стадиоҥҥа тиийбиттэр. Күн аайы стадион толору эбит, уоннуу тыһыынча ыалдьааччы кэлэн көрбүт.
Уопсай хамаанданнан түмүк таһаарыллыбатах эрээри, сорохтор суруйалларынан, күрэххэ спартакиада кыайыылааҕынан Алдан куорат хамаандата буолбут.
Чөмпүйүөннэр:
Бу кэмтэн национальнай спорт көрүҥнэрэ ыһыахха оонньонор буолбуттара.
Чымнаайы (Таатта улууһа)
Чымнаайы — Таатта улууһун Уус-Амма нэһилиэгин киинэ.
Скорпион (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Скорпион Скорпион (Scorpius) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлаан Сиигэр баар
Күн манна сэтинньи 22 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан ыам ыйыгар толору көстөр.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Орион Артемиданы кытары кыыһырсыбыт, Артемида скорпиону ыыппыт өлөрө.
Николай Васильевич Склифосовский
Никола́й Васи́льевич Склифосо́вский (кулун тутар 25 күнэ [ыам ыйын алта күнэ] 1836 — сэтинньи 30 күнэ [ ахсынньы 13 кунэ] 1904) — үтүөлээх нуучча профессора,Елена http://yandex.ru/clck/jsredir?bu=7lgr&from=yandex.ru%3Bsearch%2F%3Bweb%3B%3B&text=&etext=2010.ae_ZXY15nFUgu6Zt9eagk76KmUUREx-Ez1LMrl2zjWbPSgZ7_1KoXGW2aOeCCF7Inxi3XFlz42Zg6mFiT7ZvHCj_pB1MvDhxsyB751syCJA.fc73bfe310827078721f8fdff85c8a2f3a70fad8&uuid=&state=PEtFfuTeVD5kpHnK9lio9T6U0-imFY5Ibl_FxS8ahbetb9q-Ws8tqQaT6YcO5ES21Z8MjTOpq-vDjL0sP3R-fYE1cU8wunVLGVYfgxiM5NXJsBTF37ixpsknSZin965n-BeBkaFpDl9XCtoJ3r-U47_-VgYOy7NfdzX3FE6_c4yj1a9hBzcRCH0gr_afBhYN&&cst=AiuY0DBWFJ5eVd_Onia6xtT1H423zs8cm9ut5g9en3ZxJcZ_u5EwZduawYjWm89BE-nfvz514_sxw3ys64dtlOkscd2GvxNjFpPeqgIqG-J9vv1sm-FOXK01hWQAnP_GV8HC1zLNzCrPS9O4xNOoTLs-kncKtRpv8vs6d4pfXfYFl0uxlrgidhcqOhajdOABLb9UEmC8SPCfBT5IC-JXs_eHsB0Bifxa8qIsequnMmijREb6QxpwG-Vqx0kdu48mlKraPYyrMnLjFH_T0KZ6VfggCnXl7gbmuNXUO7LpIico50_irP3dm-0AzxtepjZFAvx18UCn3R_atv-HSDtJxDE-pNZ17Suf6X60gP35LFzxxMdVdeDQiOv-gppyByOzkxoSmUyzUs3S3Kx-OwbLhLrjqCnzP-3AVSKfPcYVvtO5bS3PZbYbxVqWLhLZNSI3oD-yeDw_V3SqkIPS-ZKjwhLjH5Y1EUz9GjzXn1n1XZMOfBaaqiCAxFfh4YbYu3ft0c6PFWErXUF0zJJ9R0Ur7lurScCKho0s61sH6lgbnzG0Tnr8YLNK0BXAbuN0emcuktBy6LaFVFma08dINJWAqjhgqp4Nkfup6TzoxS8rVaH6U3m1VmQWImi2bvTmyteOqSeQlcn6U-_ghPf34DimpJgLI6YWX9Mw&data=UlNrNmk5WktYejY4cHFySjRXSWhXQzdLY3hSTVNzV2ZCVXgzZzFIWmJXemRtSl9GU3pqWkpZZHVXUjktbGpiMGRJY3o3UXVMVDRGZzFWQTVpc2NhR0ljbkhzTjRseTBiZVZGRzBSMmlRNWhDck5vLTRyUXNSM0V3MWp3TURTeENVRkhQOU9OY3NNNDRBM1dWc1lGYjR0ZzVVcW81Vm11NjdfSmxaTFNFSDB3aWtaY3BWMUhlanN1Vk9JT3pWcG5mVFlKS3JxSkVrVUJ1VWJ4cDNRY2ZwRXdvbnoxRmhWTHhqZmp5VkU2TGprMFZDZEEzeWtXampLVzhHcVJjeWhXclFlck1XOHZ0VmVFbzNqX3JlQmFUVXhselpXaW5meWYyY3dwMmZVUXREaW5sN3gwNlBMWEhWazFab0tiOFZ5blFQVGFTeDE3Unkzd2FvajRqVDMySS0zdVQtNmJGMUlmLWVkX3Jid0tFX0RSOXZHb1NjMlI2WThHNHE0WWNDVW1QbExDSVh4THlCQ01WaThGMnVBeER4YXVWZlZidnhMSk80RFNKX2loVkxvWkk0dDNYXzlCZFAyb2JhRlRqNG1iaWZLeWxxbWVIODcyREZwLV9URUNqc3c5Vzh6TjdBbHB6dUV0TlhzcUd6eDgs&sign=bad9da6e4f2dd1c618b72d73d1767317&keyno=0&b64e=2&ref=orjY4mGPRjk5boDnW0uvlrrd71vZw9kpVBUyA8nmgRHGeqIjLPrrmPYU6FuivcvRCiD2DvZEpRUzUmQL_np_IG49Bj9TLA6OIaq1t3PX7ylJtBN2yChmqfAODzPT-DIo-f3S1FHiP4wDhGszHrH__-XbPhsuxzKjoqR_w75LhN0geAEqVBJJ2fnRTqh2Ae_Q5rdtlEi8BGgxo6b4joDAQ7jYPClF8A-iGgh0dtnlISvHIIvAzZ-1Wt19oBktxHSqpCrejka-mpgxDPMbDkxpmGqR2vheIxMkvXpUdIe_-mx9ENA1RfcDuA,,&l10n=ru&rp=1&cts=1545564970773&mc=1.5219280948873624&hdtime=6799.5 Павловна клиническэй институтун директора, байыаннай-полевой уонна ис тиибиин коҥднөйүн хирургиятын ааптара.
= Олоҕо = Николай Склифосовский – биллиилээх учуонай. 1936 сыллаахха Дзержинскэй диэн нэһилиэккэ төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт уон икки этилэр.Ийэлээх,А5ата эрдэ ыалдьан өлбүттэрэ.1854 сыллаахха Николай Одесскай иккис гимназиятын үрүҥ көмүс мэдээлинэн бүтэрбитэ.1859 сыллаахха МГУ медицинскэй факультетын бүтэрбитэ.1863 сыллаахха докторскай диссертациятын көмүскээбитэ.Үс сыл кэнниттэн Николай Склифосовскайы  опыт атастаhыннара Европаҕа командировкаҕа ыыппыттара.Икки сыл кини Англия,Германия,Франция медицинэтин үөрэппитэ.Араас саҥа арыллыбыт наркоһу,антисептиканы кытта билсибитэ.Ол билиитин нуучча сиригэр илдьэ кэлэн хирургияны сайыннарбыта.1880 сыллаахха МГУ хирургическай салаатын сэбиэдиссэйэ буолбута.Дуоһунаһыгар 14 сыл тухары үлэлээбитэ.Нуучча медицинэтин новатора.Бастакынан со5уо,куртах, тыл раагын суох гынааһынын уо.д.а эпэрээссийэлэри оҥорбута.Кэнники ыалдьан үлэлээн бүппүтэ .Саад үүннэриитинэн дьарыктаммыта.Улаханнык ыалдьан 1904 сыллаахха бу күн сириттэн барбыта..
Биир оҕо
Оҕо улаатан иһэн бэйэтэ хантан кэлбитин 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри билбэт. Улахан дьон албыннаан: «Хаппыыста быыһыттан булбуппут»,- диэтэхтэринэ итэҕэйэригэр эрэ тиийэр. Төрөппүттэрэ, дьоно кыра эрдэҕинэ хайдах улаатан испитин кэпсээбэтэхтэринэ, хаартыскаларын көрдөрбөтөхтөрүнэ хантан кэлбитин, хайдах улааппытын, кимнээх көрбүттэрин-истибиттэрин кырдьык, билбэккэ эрэ улаатар.
Николай Васильевич Склифосовский
= Дьиэ кэргэнэ =
Биир оҕо
Ыал биир эбэтэр икки да оҕото кыра оҕо диэни көрбөккө улаатыылара бэйэлэрэ оҕолоннохторуна оҕолорун сатаан көрбөттөрүн-истибэттэрин үөскэтэр. Киһи бэйэтин өйө-санаата, салгын кута 5 эбэтэр 6 сааһыттан сайдар буолан, бэйэтэ кыра оҕо буола сылдьыбытын букатын да билбэт. Кини бэйэтэ улаатан иһэн, үөрэҕи ылынар кэмигэр, кыра оҕону көрбөтөх буолан, оҕону хайдах көрөргө-истэргэ төрөппүттэриттэн үөрэммэккэ хаалар.
Мааны ыал биир оҕото бэйэтэ кыра эрдэҕинэ хайдах иитиллибитин өйдөөбөт буолан, билбэт, улаатан иһэн оскуолаҕа киириэн эрэ иннинээҕитин эрэ онон-манан өйдүүр. Кини санаатыгар хайы-сах улаатан баран баар буолбут курдук. Бу киһи улааттаҕына кыра оҕону көрөр-истэр туһунан туох да өйдөбүлэ, кыра да билиитэ суох буолар. Бэйэтэ билбэт суолугар, тутан-хабан көрбөтөх быһыытыгар, оҕону үөрэтиигэ сөп түбэһэр кытаанах көрдөбүлэ суох буолан, оҕолонноҕуна бэйэтинээҕэр атаах гына иитэр.
Николай Васильевич Склифосовский
= Өйдөбүнньук =
Биир оҕо
Биир эбэтэр икки оҕолоох ыаллар оҕолоро ийэлэриттэн, эбэлэриттэн быһаччы үтүктэн кыра оҕону көрөргө-истэргэ үөрэниилэрэ суох буола быстан хаалар. Эбэлэр бэйэлэрин үйэлэригэр хас да оҕону көрөн үөрэппит үөрэхтэрин соҕотох сиэннэригэр көрдөрөн үөрэтэр кыахтара суох буола быстар. Эбэлэр биир сиэннэрэ бэйэтэ соҕотох уонна кыра буолан, ким, хайдах кыра эрдэҕинэ көрбүтүн олох да өйдөөбөккө эрэ улаатар.
Николай Васильевич Склифосовский
= Тyhaныллыбыт литературата =
Биир оҕо
Ыаллар биир эбэтэр икки да оҕолоох буолуулара оҕону иитиини-үөрэтиини сымнатан, кыра эрдэхтэринэ ийэ куттара киһилии майгыга, өйгө-санааҕа иитиллибэккэ, атаах буола улааталлар.
Николай Васильевич Склифосовский
https://ru.wikipedia.org/wiki/Склифосовский,_Николай_Васильевич
Күөрэгэйдэр уустара
Күөрэгэйдэр уустара (, Род Полевые жаворонки) — Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Биир оҕо
Кут-сүр үөрэҕин ыйыытынан оҕону киһилии майгыга, аһара барбат буолууга 5 сааһыгар диэри үөрэтиллэр. Бу быһаарыы былыргы кырдьаҕастар оҕону иитиигэ аналлаах «Оҕону ороҥҥо туора сытар эрдэҕинэ үөрэтиллэр» диэн этиилэригэр сөп түбэһэр. Бэйэлэрэ биир эбэтэр икки оҕолоох ыаллар оҕолорун киһилии майгыга үөрэтэллэрэ ити иһин олус уустугурар. Кинилэр кыра оҕону иитиини-үөрэтиини барытын кинигэлэртэн эбэтэр билэр дьон кэпсээннэриттэн эрэ билэр кыахтаахтар. Аҕыйах оҕолоох төрөппүттэр бэйэлэрэ элбэх оҕолоох ыаллар оҕолоро буолбатахтарына, эбиискэ үөрэҕи ылымматахтарына киһилии киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннараллара аһара уустук дьыалаҕа кубулуйар.
Николай Васильевич Склифосовский
= Ссылки =
Биир оҕо
Элбэх оҕолоох ыаллар улахан оҕолоро бэйэтин кыра бырааттарын дуу, балтыларын дуу олох кыра эрдэҕиттэн көрө-истэ үөрэнэр. Кыра эрдэҕинэ хайдах саататары, оонньуурунан аралдьытары барытын баһылыыр. Кини оҕону кыайан көтөҕөр буолуоҕуттан ыла сыһа-соһо сылдьан ийэлэрин эбэтэр эбэлэрин быһаччы ыйыыларынан, көрдөрөн биэриилэринэн оҕону көрөр-истэр, көтөҕөр. Улахан оҕо кыра оҕону хайдах тутан-хабан көрөргө-истэргэ уоппуттаах дьон, ийэлэрин, эбэлэрин көмөлөрүнэн, көрдөрөн биэриилэринэн, бэйэтэ тутан-хабан үөрэнэр. Бэйэ үтүктэн үөрэниитэ ордук тиийимтиэтин кинилэр, улахан оҕолор билэн улааталлар. Бу быһаарыыга «Киһи тутан-хабан көрдөҕүнэ эрэ үөрэнэр» диэн этии сөп түбэһэр.
«Оҕо оҕону үөрэтэр» диэн этэллэр. Улахан оҕолор кыра бырааттарын дуу, балыстарын дуу улаатан истэҕинэ батыһыннара сылдьан бэйэлэрэ тугу сатыылларыгар барытыгар үөрэтэллэр. Оҕо бэйэтэ атын оҕо тугу оҥорорун көрөн үтүктэн үөрэниитэ ордук тиийимтиэ уонна өйдөнүмтүө.
Улаатан иһэн кыра оҕолору көрөргө төрөппүттэрин көмөлөрүнэн үөрэммит оҕо бэйэтэ улаатан оҕолонноҕуна оҕону хайдах баҕарар көрөр-истэр кыахтанар. Киниэхэ ханнык да туспа көмө наада буолбат. Кини оҕотун чахчы бэйэтэ хайдах үөрэтиллибитин курдук үөрэтиэн сөп кыахтаах, билиилээх-көрүүлээх буолар.
Оҕону бэйэ хайдах иитиллибитин, көрүллүбүтүн курдук көрөн-истэн үөрэтэр наадаҕа төрөппүттэр оҕолорун хайдах ииппиттэрин билиэххэ наада. Бу үөрэҕи билэргэ ыаллар улахан оҕолоро кыра бырааттарын дуу, балыстарын дуу төрөппүттэрин кытта бииргэ көрсөн үөрэннэҕинэ эрэ ситиһэр кыахтаахтар. Оҕону иитии-үөрэтии үөрэҕэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр суола итинник эрэ суолунан салгыы баран иһэрэ табыллар.
Элбэх оҕолордоох ыаллар оҕону иитэр, көрөр-истэр үөрэхтэрэ ити курдук салгыы бэриллэн иһэр. Кыра оҕону улаатан иһэр оҕо төрөппүттэрин көмөлөрүнэн көрөргө-истэргэ үөрэниитэ, төрөппүттэр оҕону көрөр-истэр үөрэхтэрэ кэлэр көлүөнэҕэ салгыы бэриллэн иһэрин хааччыйар. Улахан оҕо кыраларын бэйэтэ дьаһайан көрөрө-истэрэ туспа уратылардаах.
Улаатан иһэн кыра бырааттарын дуу, балтыларын дуу көрбүт оҕолор өйдөрө-санаалара олус түргэнник улахан киһи өйүгэр уларыйаллар. Кыра оҕону көрүүттэн-истииттэн олус улахан эппиэтинэскэ үөрэниилэрэ, барыга-бары улахан дьоннуу сыһыаннара сайдар. Кыра эрдэҕиттэн ханнык да сыананан кэмнэммэт күндүнү, кыра оҕону көрө үөрэниитэ бэйэтин итинник үрдүк эппиэтинэһи ылыныыга үөрэтэн кэбиһэр. Бэйэтин илиитинэн тутан-хабан кыра оҕону хайдах көрөргө-истэргэ үөрэнэрин тэҥэ салайыыга, дьаһайыыга эмиэ үөрэнэр.
Элбэх оҕолордоох ыаллар оҕолоро биир күүстээх хамаанда буолан тахсаллар. Улахан уол кыра уолаттарга муҥур тойон буола улаатар, эппит тылын толотторооччу улахан салайааччы буолар. Кыра уолаттар убайдарын эппитин толороллоро хайаан да ирдэнэр, чиҥ көрдөбүлгэ кубулуйар.
Бииргэ төрөөбүт оҕолорго итинник кытаанах былаас үөскээһинэ оҕо кыра эрдэҕиттэн өйө-санаата, аһара барбат буолуутун үөскэтэр. Бу быһаарыы саҥа ону-маны билэн, үөрэнэн эрэр кыра киһи улахан оҕолору куруук батыһан, үтүктэн үөрэниитигэр олоҕурар. Ханнык да улахан күүһүлээһин туттуллубат. Арай: «Мин эмиэ хаалсыбаппын, мин эмиэ сатыыбын»,- диэн санааттан батыһан иһэр кыралар бары быһыыларын улахаттары үтүктэн оҥороллоругар олоҕурар үөрэх буолар. Онтон улахан оҕо «Мин курдук оҥор» диэн көрдөбүлэ хайаан да толоруллар, чиҥ буолуута үөрэнии ситиһиилээх буоларын хааччыйар.
«Кыра оҕо атаах буолар» диэн өйдөбүл саха дьонугар иҥмит. Бу этии элбэх оҕолоох ыаллар кыра, «мурун бүөтэ» оҕолоругар эрэ сыһыаннаах этэ, ону кэлин оҕолорго барыларыгар сыбаан кэбиһии оҕолору барыларын атаах оҥордо. Дьиэ кэргэн барылара көрө-истэ сатааһыннарын, маанылааһыннарын түмүгэр кыра оҕолоругар итинник, атаах буолуу өйө-санаата үөскээн олохсуйан хаалара кырдьык. Төрөппүттэр бэйэлэрэ мөлтөөн, сымнаан биэриилэрэ «Оҕо мөлтөх, кыра» диэн улахаттарга төттөрү ыйыыны биэриилэрэ кыра оҕо майгынын уларытан атаах буолуутугар тириэрдэр.
Урукку кэмҥэ сахалар ыал улахан оҕотун өйө-санаата сайдыытын табан туһаналлар этэ. Билигин: «Улахан оҕом үлэһитим, барыга-бары көмөлөһөр»,- диэн этии элбэх оҕолоох ыаллар аҕыйааннар аанньа туттуллубат буолла. Ол оннугар «Кыра оҕо атаах буолар» диэн быһаарыыны биир, икки оҕолоох ыаллар оҕолоругар сөп түбэһэр диэн тутта үөрэниибит оҕолору барыларын атаах оҥорор.
Ыаллар бары биирдии, иккилии эрэ оҕолонуулара кыра оҕону иитии, үөрэтии үлэтэ барыта кинигэлэртэн эрэ ылылларыгар тириэрдэр. Кэтээн көрүү түмүгүнэн кинигэ үөрэҕин быһаччы ылынан толорооччу олус аҕыйах буолара билиннэ. Киһи барыта бэйэтэ тутан-хабан үөрэммитин ордук чугастык ылынан, толороругар кыаҕа улахан буолар. Бэйэтэ кыра эрдэҕинэ эрчиллибэтэх киһи кинигэ эрэ ааҕан баран оҕотун көрөрө-истэрэ, эрчийэрэ олус ыарахан суол. Оҕону этин-сиинин тымныынан эрчийии, зарядка оҥорорго үөрэтии букатын да хаалан эрэр.
«Киһи тутан-хабан көрдөҕүнэ эрэ үөрэнэр» диэн этии баара омук дьоно аҕыйах оҕолоннохторуна, оҕону иитэр-үөрэтэр кыахтара эмиэ мөлтөөн иһэрин быһаарар. Эдэр көлүөнэлэри иитии-үөрэтии мөлтөөһүнэ омук дьонун барыларын мөлтөтөр.
Соҕуруу далай
Соҕуруу далай (атын ааттара Соҕуруу Муустаах далай, Антарктика далайа) диэн соҕуруу кэтирээhин 60° соҕуруу сытар аан далай ирээтэ. Антарктиканы тулалыыр. Иэнэ 20,327,000 км2.
Биир оҕо
Айылҕа киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор биир ыараханынан хат дьахтарга үөскүүр бэйэмсэх санаата буолар. Тоҕус ыйы быһа дьахтар этигэр-сиинигэр хаатыйаланан үөскүүр оҕотун бэйэтин этин-сиинин сорҕото, бас билиитэ курдук саныы үөрэнэр. «Миэнэ», «Мин оҕом» диэн санаата аһара барар. Оҕолоох ийэ бэйэмсэх санаата оҕотун иитэригэр улахан уустуктары үөскэтэр. Оҕотун бэйэтин этин-сиинин сорҕото буоларын билиниитэ ити санаатын ураты күүһүрдэн кэбиһэр. Икки оҕолоох ийэ бэйэмсэҕэ соччо аҕыйаабат. Икки илиитинэн оҕолорун көҥүл тута-хаба, көтөҕө сылдьар кыахтаах буолан миэннэрэ диэн санаатын кыччаппат.
Соҕуруу далай
thumb|330px|right|Соҕуруу далай
Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа
Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа приемнай отделениетыгар күн аайы 100 тахса ыарыһах көрдөрүнэ кэлэрэ бэлиэтэнэр. Бу уопсай көрдөрүүттэн оһоллонуу уонна сүһүрүү ордук баһыйан тураллар, иккиһинэн – куртах ыарыыта, үсүһүнэн – хаан эргиирин ыарыыта. Быраастар сыл аайы 15 тыһыынчаттан тахса ыарыһахтары балыыһаҕа сытыаран эмтииллэр, ону таһынан 10 тыһыынчаттан тахса эппэрээссийэ оҥороллор. 7 араас идэлэринэн үрдук таһымнаах медицинскэй көмөнү оҥороллор.
Биир оҕо
Ийэ бэйэмсэх санаата үһүс оҕотун кэнниттэн дьэ ааһар. Кыайан барыларын көтөҕөрө кыаллыбакка улахан оҕотун «Эн улахан буоллуҥ, бэйэҥ сырыт, хаамп»,- диэн этэн үөрэтэрэ дьэ киирэр. Улахан оҕотун кыралары көрүүгэ көмөлөһүннэрэ үөрэтэрэ үлэлииргэ, барыны-бары бэйэтэ быһааран оҥорорго үөрэнэригэр тириэрдэр. Улахан оҕо кыра оҕолору көрүүгэ-истиигэ ийэтин көмөтүнэн үөрэнэрэ, билиитэ-көрүүтэ кэҥииригэр, кыраларын салайар, дьаһайар дьоҕура сайдарыгар тириэрдэр.
«Ийэ оҕотун атаахтатар, маанылыыр» диэн этиини олус көнөтүк ылыныыттан оҕону аһара көрөн-истэн, маанылаан, атаахтатан кэбиһии сайынна. Сымнаҕас майгылаах оҕону аһара көрүү-истии, харайыы бэйэтигэр олус бэриммит киһини иитэр, онтон кытаанах майгылаах оҕону атаахтатыы аһара бара сылдьар киһини улаатыннарарын букатын да аахайбаппыт хомолтолоох.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа
Орто анал, үрдүк уонна эбии үөрэх кыһаларыгар №2-дээх балыыһа клиническай база буолан турар. Ол курдук, балыыһа сүрүн салаалара М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет Медицинскэй үнүстүүт 12 хаапыдыратыгар уопуттаах устудьуоннары бэлэмнииргэ улахан клиническэй база буолан тураллар. Хаапыдыра үлэһиттэрэ отделениеннан сылдьан ыарыһахтар туруктарын сыаналыыллар, күннээҕи үлэҕэ улахан көмөнү оҥороллор. Профессордар уонна хаапыдыра уһуйааччыларын салайыыларынан уопсай уонна аҥардас идэлээх быраастар араас билим кэмпириэнсийэлэригэр, научнай сүрүннээх киэҥ мунньахтарга, сийиэстэргэ кытталлар.
Биир оҕо
Урукку кэмҥэ саха биллэр баайдара оҕолорун иитэллэригэр ураты ыарахаттар баалларын билэннэр улахан оҕолорун атын, дьадаҥы ыалларга биэрэн ииттэрэн ылаллара. Маннык иитии үтүө холобурунан баай киһи Баһылай Ксенофонтов буолар. Кини уолаттара саха дьоно бэйэлэрин билинэн, сайдалларын-үүнэллэрин туһугар олохторун да харыстаабакка үлэлээбиттэрэ.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа
Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа СӨ доруобуйатын харыстабылын кытары тэҥҥэ сөптөөх суолунан баран иһэр: балыыһа үлэһитэ элбээтэ, материальнай уонна өй-санаа күүстэрэ улааттылар, саҥа тэриллэринэн хааччылынныбыт, быраастар уустук медицинскэй технологиялары олоххо туһанарга үөрэнэллэр, бу сайдыы биир сүрүн сыала – эмсэҕэлэммит киһи доруобуйатын чөлүгэр түһэрии.
Биир оҕо
Билигин баар кырдьаҕас дьон олохторун дьоһуннаахтык, киһи быһыылаахтык олорбут өттүлэрэ бары кыра эрдэхтэринэ үлэлээн-хамсаан чиҥ соҕус бэрээдэккэ үөрэммит дьон. Кырдьа баран иһэн сыаналаан көрдөххө кыра эрдэхтэринэ наһаа мааны, атаах баҕайы оҕолор олох очурдарыгар оҕустараннар сорохторо букатын да олохтон туораатылар, онтон атыттара син сыыгынаан эрэ сылдьаллар.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа
Суруйда: Прокопьева Милада
Биир оҕо
«Олох ыараатаҕына омук күүһүрэр» диэн этии баара олох ыараан, оҕону көрүүгэ-истиигэ кытаатыы киирдэҕинэ, кэлэр көлүөнэ дьон ордук кыайыылаах-хотуулаах үлэһит дьон буола улаатаннар, омуктарын күүһүрдэллэрин бэлиэтиир. Билигин саха дьоно күүһүрэ түһүөхтэрин баҕараллар. Бу баҕа санаа туоларын туһугар кэлэр көлүөнэлэри иитии-үөрэтии үлэтин лаппа кытаатыннаран, чиҥэтэн, төрөппүттэр эппиэтинэстэрин үрдэтэн биэрдэхпитинэ тугу эмэни ситиһиэхпитин сөп.
«Үөрэнии кытаанаҕа олоҕу олорору чэпчэтэр». Дьон бары үөрэнии ыарахан, чиҥ буоллаҕына эрэ туһаны аҕаларын билэллэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ олоҕу олорорго үөрэниитэ эмиэ кытаанах соҕус, чиҥ буолуохтаах. (1,10).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Ыам ыйын 29
Ыам ыйын 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 149-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 150-c күнэ). Сыл бүтүө 216 күн баар.
Кнопка жизни
Салалтата
Хампаанньаны тэрийсээччилэр Ирина Линник (ком. дириэктэр) уонна Сергей Купцов (гендириэктор; «Ринтех» дириэктэрэ) салайаллар.
Үлэтэ
Стартап суукканы төгүрүччү үлэлиир Көмө киинин кытта сибээстэһэргэ аналлаах SOS кунуопканы баттыырга табыгастаах төлөпүөннэри, кулуоннары, браслеттары о.д.а. тэриллэри тарҕатар.
Call-киин идэтийбит үлэһиттэрэ киһи туругуттан көрөн суһал көмөнү, МЧС эбэтэр полицияны ыҥыраллар, биитэр ыаллыы олорор дьоҥҥо уонна аймахтарыгар биллэрэллэр.
Түрбүөннээх кунуопкаттан ураты «Кнопка жизни» кэтиир дьонун туһунан араас көрдөрүүлэрин мониторинныырга өҥө оҥорор.
Дохуот тэриллэри атыылааһынтан (2 000-10 000 солк.) уонна тэриллээх дьон ыйдааҕы төлөбүрдэриттэн киирэр, ыйга 200—600 солкуобай (2014 сыл ортотугар).
«Кнопка жизни» үлэлэһэр тэрилтэлэрэ: «АйТи», МТС, «Альцстор» маҕаһыын уо.д.а. хампаанньалар.
Бастакы тургутар ыйга МТС салуоннарыгар «Кнопка жизни» атыыта 11 тэрил буолбут (былаан 150 устуука), саайт нөҥүө атыы күүтүллүбүттэн 15 төгүл намыһах буолбут.
«Ринтех»-тан инвестиция ылан, «Кнопка жизни» түмэт тэрилтэлэригэр кырата түөрт бэйэтин гааджеттарын атыылыырга уонна тустаах өҥөлөрү оҥорорго 31 мөл. солкуобайдаах судаарыстыба тиэндэригэр кыттан кыайбыт.
Үлэтин көрдөрүүлэрэ
2014 сыл бэс ыйынааҕы туругунан, систиэмэни 10 тыһыынча кэриҥэ киһи туһанар эбит.
2014 сыллаахха бэс ыйыгар хампаанньа биллэриитинэн, бырайыак ороскуокка тэппэт, дохуоту ылыыга икки сыл иһинэн былааннанар.
Остуоруйата
Бырайыагы 2010 сыллаахха сэтинньиттэнИрина Линник уонна Дмитрий Юрченко үлэлэппиттэр.
2012 сыллаахха от ыйыгар Арассыыйа «АйТи» систиэмэлээх интегратор бөлөҕөр киирэр  «Ринтех» хампаанньа стартапка 35 мөлүйүөн солкуобайы инвестициялаабыта.
2014 сыллаахха бэс ыйыгар Интернет-инициативалары сайыннарар пуонда «Кнопка жизни» бырайыакка 45 мөл. солкуобайы укпута.
Наградалара
Бырайыак хаста да араас куонкурустарга кыайыылаҕынан ааҕыллыбыт.
2011 сыллаахха, Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын версиятынан, хампаанньа «Сыл стартааба — 2011» награаданы («Бастыҥ түмэт суолталаах стартаап» номинация) ылбыта, «БИТ-2011» куонкурус кыайыылаахтарын ахсааннарыгар киирбитэ уонна  Forbes сурунаал куонкуруһугар иккис миэстэлэммитэ.
2013 сыллаахха «Секрет фирмы» сурунаал хампаанньаны кэскиллээх венчур бырайыактарын эриэйтинигэр бастакы миэстэҕэ туруорбута.
Бродецкое
Бродецкое (Бродецьке) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 305 (2011).
Игнатьева Ванда Борисовна
Игнатьева Ванда Борисовна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин омугунан састаабын чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Сүрүн үлэлэрэ
Монографии в соавторстве:
Маһаары Баһыыкап
Маһаары Баһыыкап диэн Хаҥалас улууһун биир биллэр киһитэ буолар. Кини аҕата аатырбыт Тыгын Дархан уола Бөдьөкө. Куудук диэн сиргэ Эркээни хочотугар олорбут.
1676 сыллаахха үс саха кинээһэ — Маһары, Нам кинээһэ Нокто Никин уонна Мэҥэ кинээһэ Тереке Орсукаев — Москуба куоракка ыраахтааҕыга барарга көҥүл ылаллар. Тылбаасчытытан Максим Мухоплев диэн киһи барсыбыт. 1676 сыл сайыныгар аттанан баран ол сыл кыһыныгар тиийэр сирдэрин булаллар.
Хара үөдэн
Хара үөдэн (Черная дыра) – куйаар-кэм систиэмэҕэ астрофизика эбийиэгэ, манна олус улахан тардыы күүһэ үөскүүр, кини иһиттэн туох да, ол иһигэр сырдык кыайан тахсыбат.
Хара үөдэннэри көрдөөһүн астрофизика сүрүн проблемата. Икки хостоох объектар компонена буолуон сөп.
Маһаары Баһыыкап
Ахсынньый ый 25 күнүгэр ыраахтааҕы Фёдор III Алексеевич делегацияны көрсүбүт. Бэлэх быһыытынан 120 талыллыбыт киис, 3 саһыл тириилэрин аҕалбыттар. Ыраахтааҕы утары эмиэ бэлэх ууммут диэн биллэр. Номнуо тохсунньу 3 күнүгэр 1677 с. делегаттар Сибиир бирикээһигэр челобитнай түһэрэллэр — саха кинээстэрин ясак төлүүртэн босхолуурга уонна уобалас иһинээҕи дьыалалары бэйэ быһаарарга диэн. Сибиир бирикээһэ ити көрдөһүүнү толорботох. Ол да буоллар, уобалас иһинээҕи кыра дьыалалары бэйэ быһаарарга көҥүл биэрбиттэр. Ыраахтааҕы торхсунньу ый 9 к. дьаһаҕа тахсыбытт: "Судить... вместе с их иноземскими князцы и с лутчими людьми, а без князцов и лутчих людей однолично ясачным сборщиком и в малых делах не судить".
Үс сыл буолан баран, 1679 сыллаахха, Маһары Москубаҕа хос барар. Бу сырыыга кини кытары Бороҕон кинээһэ Чука Капчиков оунна Мэҥэ кинээһэ Чугун Бодоев барсаллар. Аны тиийэн делегаттар ясак хомуйааччылар олохтоох омуктары баттаан олороллорун үҥсүбүттэр. Ыраахтааҕы быһаарыыны ылыах буолбут. Онно эбии, Маһары ыраахтаҕыттан бэйэтин кинээс диэн ааттанан суруйарга көрдөспүт. Ыраахтааҕы көрдөһүүтүн ылыммыт, онно эбии эттэххэ, 28 сылынан ити титулу Маһары уолаттара Борток уонна Кученек ылбыттара биллэр.
Хара үөдэн
Сулустан гаастар бу эбийиэккэ көстүбэккэ сүтэллэр. Ордук улахан массалаах хара үөдэннэр баар буолуохтарын сөп.
Маһаары Баһыыкап
И.Г. Березкин этэринэн, Москуба куоракка Маһарылаах баран эбии түү атыылаабыттар. Биллэринэн, 2000 киис тириитин, киис саҕынньаҕы уонна да атын күндү түүлээҕи. Барыһырбыт харчыларыгар европалыы быһыылаах таҥас, иһит, киэргэл уо.д.а. малы-салы ылан илдьэ барбыттар.
Хара үөдэн
Black hole (ааҥыллыы hole — дьөлөҕөс) тиэрмини Джон Арчибальд Уилер 1967 сыллаахха бэйэтин "Биһиги куйаарбыт: биллэр уонна биллибэт түгэннэрэ (Our Universe: the Known and Unknown)" диэн лиэксийэтигэр киллэрбитэ.
Маһаары Баһыыкап
Маһары 6 уол оҕолоох эбит — Кюнняк, Хара Бытык, Борток, Тюсюнек, Акон уонна Кученек. 1703 сыллаахха 75 сааһыгар өлбүт. Түөкэй диэн Саха саарыннара харылла сытар сирдэригэр кистэммит.
1933 сыллаахха Ксенофонтов Гаврил Васильевич уонна М.А. Ковинин уҥуоҕун арыйа сылдьыбыттар. Орто уҥуохтаах киһи сытара үһү, ампаарыгар олгуй, тирии тоһуур, кытыйа, ыҥыыр, үс эмалынан сотуллубут тимэх, ох саа, 18 оноҕостоох саадах бааллара диэн сурукка хаалбыт. Тарбахтарыгар 2 бэһилэх, биирэ — таас угуулаах.
Астрахань
Астархаан (нучч. Астрахань), куорат, Астархаан уобалаһа киин куората буолар. Түүрк омуктар (олор ахсааннарыгар сахалар) олохтообут куораттара.
Баһа Үөһээ Бүлүүгэ, Өлүөнэ өрүс дельтатын 11 арыытыгар баар. Москваҕа диэри 1550 км. куорат 4 административнай оройуонунан арахсар: Кировскай, Советскай, Ленскэй уонна Трусовскай. Олохтоохторун ахсаана: 524 371 киһи ((2021). Иэнэ: 208,70 км. Астраханияҕа 200 национальностаах, 19 конференция, 170- тан тахса национальнай культура обществолара үлэлииллэр.
Этимологү
Астрахань диэн тыл нуучча тылыгар казах тылыттан киирбит, ис хоһооно "эр хаан" диэн буолар. Казаах тылыттан сахатыттахха "Астархаан" диэн буолар. Казах тылынан куорат аата "Астархан" диэн.
Бу темаҕа былырыын икки тарҕаммыт киһи, куорат аата славянскай «страхань» диэн славянскай «ас "- воеводтан эбэтэр» тарархан «диэн скифтэр тылларыттан быһа тардан, бу көрүҥү өссө В. Н.
Куорат аата араас летописияларга ПСРЛ: Азсторокань, Азартракань, Азортракань, Азортрокань, Азорохань, Асторокань, Астрохань, Хазотокань.
Маннык олоҕо суох, Иван Грознай версия диэн ааттанар эпохатыгар аан дойду араас пропагандалааһын, бу Москуба былыргы түүрдэр омуктарыгар Москубаны сыһыарыыны олохсутар сыалтан хайа баҕарар бэлитиичэскэй интэриэскэ үөскээбитэ. Астрахан кыраайы үөрэтээччи М. любительскай үлэлэригэр хаттаан ити версия үөскээбитэ. Кононенко 1990- с сылларга (Кононенко «Аз- торок- кань» диэн быһаарбыта) бастакы засеканы «грань (бүтэр) курдук быһаарбыта, ол гынан баран, ханнык да кириитикэни тулуйбат, тоҕо диэтэххэ, ааптар монголлар Поволжьеҕа уонна Подоньеҕа (»Саарыстыба донье«).
Татаар Мишарин-Хан, Ас- хан уонна Касим- хан уолаттара олорбут сарай- Ханалас дьонун туһунан номох баар. Бу лэгэндэҕэ сарай, Астрахань уонна Касимов куораттарын ааттарын быһаарарга холонуу көстөр.
Астраханецтар ортолоругар ордук киэҥник тарҕаммыт Лэгэнтэй астр диэн сиргэ өр кэмҥэ баһылаабыт, эбэтэр кини кыыһын Астратын туһунан үһүйээн баар. Легенда ала- чуо нууччалыы тыллаах (происхождение). Кини научнай эргимтэҕэ кырдьык туһунан боппуруос хаһан да туруоруллубата.
Губин Юрий Александрович
1942 сыллаахха балаҕан ыйын 30 күнүгэр Ивановскай уобалас Пестяки куоратыгар төрөөбүтэ. Ивановатааҕы государственнай пединституту үөрэнэн бүтэрбитэ.
1965 сыллаахтан Аллараа Халыма оройуонугар оойуонугар учууталлаабыта, 1979 сылтан РОНО сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1986 сылга Черскэй 2№-дээх орто оскуолатын директора.
Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ (, Семейство Трясогузковые) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 2 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Туйаарар күөрэгэйдэр уустара, Сылгычыайдар уустара.
Санаа түһүүтэ
Санаа түһүүтэ киһи кыаҕа-күүһэ суох, мөлтөх оҥорор.
Санаа олус түргэнник уларыйар. Күүһүрэр, мөлтүүр кэмнэрэ хардары-таары кэлэн иһэллэр. Киһи туохха да наадыйбат, сүрэҕэлдьиир, мөлтүүр кэмэ кэлиитэ санаа түһүүтэ диэн ааттанар. Баһын иһигэр саныыр санаалара кыайан туолбат, ыра санааларга кубулуйан хаалыылара киһи санаатын түһэрэрэ элбэх. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ араас элбэх ыра санааланыы олоххо туһата суоҕун, киһи бэйэтин кыаҕынан олоҕун устата толорор кыахтаах баҕа санааларын саныыра, соннук үгэстэри иҥэринэрэ туһата улаханын дьоҥҥо тириэрдэр.
Олоххо туох барыта куруук киһи баҕатын хоту баран иһэрэ кыаллыбат, араас элбэх тута быһаарыллыбат курдук уустук боппуруостар, туох эмэ мэһэйдэр, ыарахаттар, кыаттарыа, сатаныа суох курдук үлэлэр сотору-сотору көрсөллөр. Киһиэхэ санаа түһүүтэ, мөлтөөһүн, этин-сиинин туруга уларыйыыта хаһан баҕарар тиийэн кэлэр.
Санаалара кыра аайы түстэҕинэ табаах тардан, арыгы иһэн биэрэн көтөҕө сылдьааччылар арыгыһыкка ураты түргэнник кубулуйуохтарын сөп. Үлэҕэ, дьиэҕэ туга эмэ табыллыбатаҕына, сатамматаҕына киэһэ аайы арыгы иһиитэ санааны көтөҕүү куруук салҕанан, санааны көтөҕө сылдьыыга тириэрдэриттэн арыгыһыт буолууну түргэтэтэр.
«Не пей с горя, алкоголиком станешь» диэн этии хас санаата түстэҕин аайы, ону көтөҕөөрү арыгы иһэн иһэр киһи сотору кэминэн арыгыһыт буолуон сөп диэн быһаарар. Үгүстүк арыгы иһэр дьон баар буолуулара санааларын көтөҕө сатааччылар элбээбиттэринэн быһаарыллара билиҥҥи кэмҥэ олус таба. Эр дьону кыра эрдэхтэриттэн аһара атаахтатан, маанылаан иитэртэн тулуурдара, өһөстөрө суоҕуттан кыра аайыттан санаалара түһэрэ, мөлтүүрэ элбииригэр тириэрдэр. Санааларын көтөҕөөрү иһээччилэр элбээн иһэллэрин ырыынак ыарахаттарыгар балыйааччылар элбэхтэр.
Саха дьонун арыгыны аһара испэт буолууга үөрэхтэрэ «Абырахтаммат эрэ буолуҥ» диэн этиигэ иҥэн сылдьар уонна бу этиини тутуһуу арыгы дьайыытыгар киһи утарсар кыаҕын улаатыннарар.
Сааһыран иһэр киһи өйө-санаата уларыйар. Кыра эрдэҕинэ атаах, ордук бэлэмҥэ үөрэммит оҕо дьулуура тиийбэккэ оҥорор ситиһиитэ аҕыйыан, намтыан, онно эбии санаата түстэҕинэ арыгыһыт буолуон сөп. (1,9). Кыахтаах, баай-талым олохтоох ыал оҕото олоҕор, үлэтигэр табыллыбат буолууну, ыарахаттары көрсөөт, олору туоратыыга бары кыаҕын уурарын оннугар өйүн-санаатын арыгынан уоскутарга тиийиитин автор арыйар.
«Киһиэхэ кыра да наада» диэн сахалар үөрэхтэрэ этэр. Бу этии санаа түһүүтүн бэрт кыра, санааны көтөҕөн биэрии көннөрөр кыахтааҕын арыйар. Санааны кыратык да көтөҕөн биэрии, үчүгэй, тиийимтиэ тыллары этии хаһан баҕарар кыаллар кыахтаахтар. Санаата көтөҕүллүбүт киһи урут кыайбатын да кыайар кыахтанара “Киһиэхэ кыра да наада” диэн этиини үөскэппит.
Биир үчүгэй тыл, этии киһи санаатын уһуннук көтөҕүөн сөп. Үчүгэй санааны иҥэрэн биэриини күүстээх санаалаах, экстраценс дьон ордук тиийимтиэтик оҥороллор, сахалыы таҥара үөрэҕин тарҕатыыга ылсыһаллар.
Кыра аайыттан санааны түһэрбэт буолууга тулуурдаах буолуу, санаа күүһэ баара туһалыыр. “Өһөспүн киллэрдэхпинэ тулуйабын” диэн санааны бөҕөргөтүү киһиэхэ хаһан баҕарар туһалаах.
Элбэх кыра, олоххо көрсүллэр бытархайдар аайыттан түһэн иһэр санаа ордук куһаҕан. Кыра, быстах куһаҕаннар элбээтэхтэринэ “Санааҕар тутума” диэн этиини туһаналлар, куһаҕаннары умналлар. «Кыра аайы кыһаммат» диэн этии санаа түспэт, уларыйбат буолуутугар ордук сыһыаннааҕыттан бөҕө, күүстээх санааны биллэрэр.
«Туох да кыаттарбат, табыллыбат» диэн санаа чахчы түспүтүн биллэрэр этии баар. Бу этиигэ эппиэтинэн «Туох барыта кэмигэр табыллар» диэн этии үөскээбит уонна киһини тулуурдаах буолууга, табыллыбатах дьыаланы хатылаан, өссө тупсаран оҥорууга тириэрдэринэн туһата улахан.
Сахалар олус былыргы кэмнэртэн санаа хайдах дьайарын быһаараннар өс хоһоонун үөскэтэн оҕону иитэллэригэр туһаналлар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн этии киһи санаатын туругун, күүһүн быһаарар. Кыра аайыттан санааны түһэрбэт буолууга өһөс санаа тириэрдэр. Өсөһөбүн, ол аата санаабын күүһүрдэбин. Саҥа кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын туругун баһаарарынан, өссө күүһүрдэн, кытаатыннаран биэрэринэн бу өс хоһооно ордук улахан туһалааҕын билэн төрөппүттэр куруук туһана сылдьаллар, оҕолорун кыра эрдэҕиттэн тулуурдаах буолууга эрчийэллэр.
Санаа түһүүтэ киһини “Сүрэҕэ суох” оҥорор кыаҕа улахан. Эт-сиин бэйэтэ төрүөҕүттэн сүрэҕэ суох, сүрэҕэлдьиир. Өй-санаа эрэ киһини күһэйэн үлэни-хамнаһы оҥорорго тириэрдэр. Олоҕор ханнык да уларыйыылары киллэриэн, оҥоруон, тутуон, үлэлиэн баҕарбат киһини сахалар “Сүрэҕэ суох”, “Сүрэҕэ тэппэт” диэн ааттыыллар. Бу этии үлэҕэ сыһыаннааҕа сүрэх хаһан да тохтообокко эрэ үлэлиириттэн тирэх ылан үөскээбит.
Эт-сиин сытар, сынньанар баҕа санаата баһыйдаҕына киһи уһуннук сытыан сөп. Киһи сүрэҕэ суоҕа, тугу да уларытыан баҕарбата сарсыарда оронтон турарыттан ордук биллэр. Саҥа үүммүт күҥҥэ тугу эмэ оҥорор санаалаах киһи уһуктаат оронуттан ойон туруон сөп. Уһун үйэтин тухары элбэхтик үлэлээбит, сааһырбыт киһи сарсыарда оронуттан турарыгар, кыратык да буоллар сыта түһэр санаата киирэн кэлэрин өйүн-санаатын күүһүнэн, ону оҥоруохтаахпын, маны тутуохтаахпын диэн санаата баһыйан, туран дьарыктаммытынан барар кыахтаах буоллаҕына, оҕо, эдэр киһи субу билигин тугу да гынарым суох диэн санаата баһыйарыттан уһуннук сыта үөрэнэн хаалыан сөп.
“Сыта түһүөххэ” диэн куһаҕан, мөлтөтөр, эт-сиин баҕа санаатын киһи дьулуурун, өйүн-санаатын күүһүнэн кыайан, хам баттаан суох оҥордоҕуна эрэ, оронуттан оронон туран тугу эмэни туһалааҕы оҥорор, уларытар, үлэлиир-хамсыыр кыахтанар. Өй-санаа киһиэхэ туһалааҕы оҥотторор, тугу эмэ уларытар, тупсарар, онно күһэйэр сүрүн күүһүнэн буолар.
Сыт диэн тылбытыттан салгыы сытыйыы диэн тыл үөскээн тахсара сытыы туһата аҕыйаҕын биллэрэр. Киһиттэн өйө-санаата өһөс, дьулуурдаах буолара, аҕыйахтык сытара, үлэни-хамнаһы өрө тутара хайаан да эрэйиллэр. Илиилэринэн үлэлээбэт дьон сааһыран истэхтэринэ доруобуйалара мөлтүүрүн тэҥэ, оҕолорун үлэҕэ-хамнаска үөрэтэр кыахтара кыччыырыттан кэлэр көлүөнэлэрэ өссө мөлтүүллэр.
Сүрэҕэ суох буолууттан кыһалҕа, туох эмэ атын булан кыһарыйара эрэ эбэтэр төрөппүт этэрэ оҕону, киһини хамсатар кыахтаах, “Кыһалҕа кыһыл талах кымньыылаах” диэн өс хоһооно баар. Киһи өйүгэр-санаатыгар туһалааҕы тугу эмэ оҥоруохха диэн санаата, атын сынньанар, сытар санаатын баһыйар, кыайа тутар буоллаҕына эрэ, этин-сиинин туһалааҕы оҥорууга анаан оронтон туруоран, хамсатар кыахтанар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэйэ бэрдиттэн өйүн-санаатын дьарыктыыры, ийэ кутун иитэри, аһара барбатын хааччахтыыры, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэри төрөппүттэр билигин умнан сылдьаллар. Эстибит сэбиэскэй былаас оҕо төрөөтөр эрэ “киһи буолар” диэн сыыһа этиигэ тириэрдэн кэбиспитэ төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитэллэрин суох оҥорбута. Бу кэмҥэ элбэх сыыһалардаах «айыы үөрэҕин» оҕо ийэ кута халлаантан кэлэн түһэр диэн таһы-быһа сымыйа үөрэхтэрэ сэбиэскэй былаас халытыыта билигин да хаала илигин, ити быһыы салҕанан баран иһэрин биллэрэр.
Киһи бэйэтин аһынан, уһуннук сынньата сытыаран, онно үөрэтэн кэбистэҕинэ, онтун үгэс оҥостон кэбиһэринэн, сытара, сынньанара элбээн иһэр. «Сүрэҕэ суох сүүс сүбэлээх» диэн этии киһи бэйэтэ сүрэҕэлдьиирин, оҥорбокко хаалларан кэбиһэрин билиммэккэ атын биричиинэлэри булан, олорунан быһаара, сабына сатыырын биллэрэр.
Санаа түһүүтүн кыайыы, олоххо ханнык эрэ хамсааһыннары, уларыйыылары, тупсарыылары киллэрии хас биирдии киһиттэн ирдэнэр олох көрдөбүлэ буоларын таба өйдөөн санааны бөҕөргөтүүнэн, күүһүрдүүнэн утумнаахтык дьарыктаналлар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ үчүгэй санаалары үгэс оҥостон иҥэриини үөскэтэрэ санаа күүһүрэригэр көмөтө улахан. (2,90).
Туһаныллыбыт литература
1. Нельбисова Г.В. Күннэй кистэлэҥэ. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Кыра оҕону иитии уратыта
Кыра оҕону иитии уратыта диэн оҕо тугу саҥаны билбититтэн ийэ кута үөскээн иһэрэ ааттанар.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута быһаччы сайдар. Оҕо туохха барытыгар үтүктэн, батыһан үөрэнэр буолан, үөрэх хос-хос хатыланан үгэс буолан ийэ кутугар ууруллан иһэр.
Ийэҕэ кыра оҕото туох да олус үчүгэй, тапталлаах, үүт сыттаах, төрөппүттэр күннэрэ-ыйдара киниттэн эрэ тахсар. Оҕо төһө да кыратын иһин тыыннаах киһи буоллаҕа дии. Сытан да эрэ барыны-бары көрөр-истэр, билэр, улаатар. Сотору ийэтин саҥатын арааран истэр буола охсор. Көрөн билэр, үөрдэҕинэ үтүктэн үөрэр, кыыһырдаҕына хомойор, санааргыыр.
Кэнники кэмҥэ биһиги биир, икки оҕолоох ийэлэрбит оҕолорун «Оонньуур оҕо», көрдөрүүгэ илдьэ сылдьар улахан, саҥарар куукула курдук өйдүүргэ тиийбиттэрэ хомолтолоох. Бэрт сотору оҕо улаатан туспа киһи, бэйэтэ ыал аҕата, ийэтэ буолан тахсыахтааҕын туһунан умнан кэбиһэллэр. Биир эбэтэр икки оҕону иитэн-үөрэтэн улаатыннарыы ураты уустуктардаах. Оҕо иитиитэ барыта төрөппүттэртэн, кинилэр кэлэр көлүөнэлэригэр ханнык сыалы-соругу туруоран, кыра эрдэхтэриттэн иитэллэриттэн уонна үөрэтэллэриттэн, ханнык өйү-санааны иҥэрэн биэрэллэриттэн тутулуктаах.
Саха дьоно элбэх оҕолоох ыаллар оҕолоро үлэни-хамнаһы сөбүлүүр, киһилии майгылаах буола улааталларын билэллэр.
Урукку кэмҥэ ыаллар биирдии-иккилии сыл буола-буола таҥара биэрбитинэн оҕолонон иһэллэр этэ. Улахан оҕо саҥа улаатан иһэн кыра быраатын дуу, балтын дуу соһо-сыһа сылдьан көрө, саатата сылдьарыгар тиийэр этэ. Сүрүн оҕо көрөөччү кини буолара. Кыайар эрэ буоллар көтөҕөр, ытаатаҕына сааратар. «Мин курдук оҥор» диэн үтүгүннэрэн үөрэтэр.
Оҕо улаатан иһэн барыны-бары сатыырга, билэргэ-көрөргө олус дьулуурдаах. Улахан оҕо оҥорор дьыалаларын оҥорорго бэйэтэ, бары кыаҕын ууран дьулуһар. «Куһаҕан киһи, сатаабат буолуу» оҕоҕо олус улахан накаастабылынан ааҕыллар. Улахан оҕо курдук буолуу, кыра киһи баҕа санаатыгар кубулуйар. Улахан оҕоттон тугунан да хаалсымаары гынар, кини курдук буолар баҕа санаата баһыйан бары ыарахаттары да тулуйар кыахтанар. Оҕо бары оҥорорун барытын киһи курдук үтүктэн оҥороро киһи быһыыта диэн ааттанар.
Оҕолор улаатан истэхтэринэ ити үөрэх салҕанан баран иһэр. Улахан оҕо оҕолорго барыларыгар батыһар киһилэрэ, үтүктэр холобурдара, кытаанах, ханна да халбаҥнаппат учууталлара, төрөппүттэрин үөрэҕин сүһэн ылан, кыра оҕолорго быһаччы тириэрдээччи, толотторооччу буолар. Оҕолор бэйэ-бэйэлэрин кытта бииргэ сылдьар бириэмэлэрэ быдан элбэҕэ уонна кыра оҕолор улахан оҕону үтүктэр күүстэрэ холбоһоннор улахан оҕо үөрэтэр дьайыытын улаатыннаран, күүһүрдэн биэрэллэр.
Элбэх оҕолоох ыал оҕолоругар бэйэ-бэйэни көмүскэһии, хардарыта көмөлөһүү өйө-санаата элбиир. Ыаллар улахан оҕолоруттан үчүгэй салайааччылар үүнэн тахсаллар. Салайааччы майгына үөскээһинигэр оҕо кыра эрдэҕиттэн атыттары көрөн-истэн, дьарыктаммыта улахан оруолу ылар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ «Мин курдук оҥор» диэн үтүгүннэрэн үөрэтии кытаанах, чиҥ буолуохтаах. Оҕо ийэ кута сайдар кэмигэр үтүгүннэрии, бэрээдэккэ, аһара барбат буолууга үөрэтии чиҥэ, халбаҥнаабата наада. Улаатан иһэн бэйэтин өйө, салгын кута сайдан тугу оҥорорун толкуйдаан көрөн сөптөөхтүк быһаарынар буоллаҕына дьэ сымнаҕас, демократия үөрэхтэрин тутуһан үөрэтии киирэн биэрэр. Бу быһаарыы сахалар олохторун үөрэҕинэн дакаастанар.
Оҕону кыра эрдэһинэ кытаанахтык, чиҥник иитии ирдэниллэр. Ханнык да балаһыанньаҕа аһара барбат, киһи быһыытын сүтэрбэт майгыланарын ситиһии, кини салгыы олоҕор элбэх сыыһалары оҥорорун тохтотор. Оҕо бэйэтин салгын кута сайыннаҕына биир киһи олоҕор ситиһэр ситиһиитин бэйэтэ даҕаны ситиһэр. Хайа баҕарар дойдуга ким да улахан көмөтө суох сайдан, үөрэнэн тахсыталаабыт биллэр дьон элбэхтэр. Бэйэбит киһибит П.А.Ойуунускай кыра эрдэҕинэ тиийиммэттик, дьадаҥытык улааппыта биллэр. Кини кыра эрдэҕиттэн олох ыараханын билэн, тулуура, дьулуура эбиллэн, бэйэтин кыаҕынан үөрэҕи-билиини баһылаан, олох будулҕаннаах кэмигэр республикабытын тэрийсэн, салайбыта. Кини олоҕун устата ситиспит ситиһиитэ кэлэр көлүөнэлэргэ үтүө холобур буолар.
Элбэх оҕолоох ыаллар оҕолорун иитэр холобурдарыттан олус туһалаах өрүттэрин туһаныллар. Оҕо иитиитин араас элбэх арҕааҥҥы омуктар үөрэхтэрин бүтэртээбит дьон салайаллар. Анараа омуктары үтүктүү киирэн саха ыаллара эмиэ биир эбэтэр икки оҕолонор буоллулар. Биир эбэтэр икки оҕолоох буолуу оҕо иитиитин мөлтөтөн, сымнатан кэбиһэн, оҕо аһара көрүллэн, хаайыллан, мааныланан, атаах буола улаатыытыгар тириэрдэр.
Киһи өйө-санаата олорор олоҕуттан тирэх ылан салгыы сайдан барар. Оҕо кыра эрдэҕинэ үөрэммит үөрүйэҕэ олоҕун төрүтэ буолар. Сахалар оҕону кыра эрдэҕинэ үөрэтии сүнньүн былыргыттан билэллэрин бэлиэтин булан, арааран ылаттыахха сөп. Кинилэр баайдар оҕолорун иитиигэ-үөрэтиигэ сыыһа суолу тутуһалларын билэллэр этэ. Биллэр улахан баайдар оҕолорун дьадаҥыларга биэрэн улаатыннаран ылаллара элбэх эбит. Баай киһи Баһылай Ксенофонтов улахан уолун дьадаҥы аймахтарыгар биэрэн улаатыннаттарбыт. Ыал бастакы оҕото кыраларга холобур буолан олус улахан сабыдыалы оҥорорун ити ыаллар оҕолоро хайдах майгылаах дьон буола улааппыттарыттан быһаарыллар.
Оҕо өйүн-санаатын иитии уонна үөрэтии төрүттүүрүн сахалар былыр-былыргыттан билэн олохторугар туһаналлар. (1,8).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Копенhаген
arz:كوبنهاجن Kopenhaga ཀའོ་པེན་ཧ་ཀེན कोपेनहेगन Copenhagen København
Түүр омуктар
уҥа|раамката_суох|315x315пкс Түүр омуктар (атыннык түүр дьоно эбэтэр түүрдэр) диэн Эуразия хоту, киин уонна арҕаа өттүлэригэр олорор түүр тылларынан саҥарар уруулуу омуктар.
Олорор сирдэрэ
Түүр омуктар олус киэҥ сиргэ тарҕанан олороллор: Илин Эуропаттан уонна Сир ортотунааҕы байҕалтан Сибииргэ уонна арҕаа Кытайга дылы.
Ордук элбэх түүр дьоно олороллор Арҕаа уонна Орто Азияҕа, Арассыыйаҕа, Кытайга, хоту Иракка уонна хоту Ираҥҥа.
Билигин кэмҥэ алта тутулуга суох түүр илэ баар: Азербайдьан, Казахстан, Кыргызстан, Түркийэ, Түркменистан уонна Узбекистан. Ил суверенитеттаах түүр аутономиялара бааллар Арассыыйа Федерациятыгар (Башкортостан, Татарстан, Чувашия, Хакасия, Тыва, Саха Сирэ, Алтай Республиката, Кабардино-Балкария уонна Карачай-Черкесия), Кытайга (Синдьээҥ Уйгур Аутоном Региона), Молдоваҕа (Гагауз Сирэ) уонна Украинаҕа (Кырыым Аутоном Республиката). Түүр дьоно олорор регионнардаах дойдуларынан буолаллар Иран, Ирак, Грузия, Болгария, Македония, Греция, Тадьикистан, Афганистан уонна Монголия.
Арҕаа Эуропа уонна Америка дойдуларыгар, уонна Аустралияҕа түүрдэр иммигрант быhыытынан тиийэн олороллор.
Түүр аат
"Түүр" ("Түрк") аат аан бастаан алтыс үйэҕэ Күөх түүрдэр ааттарыгар сыhыаннаах ахтыллар. Кытай императора 585 c. Ишбара диэн Күөх түүрдэр хааннарыгар суруйбут суругугар, кинини "Улуу Түрк Хаан" диэн ааттыыр. Орхон бэлиэ суруктарыгар (735) "Түрк" уонна "Түрүк" диэн тыллар бааллар.
Тыл
Түүр тыллара алтай тылларын ыалыгар киирэр. Алтай тылларын ыалыгар 66 тыл киирэр, кинилэринэн 348 млн киhи саҥарар, сүрүннээн орто уонна хотугулуу илин Азияҕа.
Түүр тылларын үксүн географияларынан бөлөхтүүллэр: огуз (соҕуруулуу арҕаа), кыпчак (хотугулуу арҕаа), илин (уйгур тыла), хоту (алтай уонна саха тыллара) уонна туспа (чуваш тыла). Атын классификациялар элбэхтэр.
Түүр алпабыыттара үгүс түүр тылларыгар туттуллар бичиктэртэн (руналар) турар бэйэ бэйэлэриниин майгыннаhар этилэр. Түүр алпабыыттарынан суруллубут бэлиэ суруктар илин Монголияттан уонна Илин Түркистантан арҕаа Балканнарга дылы булуллаллар. Булуллубут бэлиэ суруктар үксүлэрэ VIII — X үйэлэрдээҕилэр. Түүр алпабыыттара түөрт бөлөххө арахсаллара, олортон Орхон бөлөҕө ордук биллиилээх.
Кэлин түүр тыллара араб, кирилл уонна латин алпабыыттарыгар көспүттэрэ.
Кытай улуу эркинэ
Кытай улуу эркинэ — Хотугу Кытайга баар 6 400 км уhуннаах сыста сытар таас фортификациялар. Сорох фрагменнара биhиги эрабыт иннинээҕи IV үйэҕэ тутуллубуттара. Б.э.инн. 214 с. Цинь Шихуанди ыраахтааҕы тус-туспа турбут эркиннэри холбооттоон уонна башня туруортаан биир көмүскүүр тиһилик оҥорбут. Аан бастаан таастан уонна туойтан тутуллубута. Илин өттө тас өттүттэн кирпииччэнэн бүрүллүбүт этэ. Кэлин саҥардыллыбыта, XV-XVI үйэлэргэ ол саҥардыы күүскэ барбыта.
ЮНЕСКО Аан дойду Утумун тиһигэр 1987 с. киирбитэ.
Үтүгүннэрэн үөрэтии
Үтүгүннэрэн үөрэтии диэн улахан киһи бэйэтэ оҥорон көрдөрөн үөрэтиитэ ааттанар.
Сахалар оҕо кыра эрдэҕинэ олус сөбүлээн үөрэтэр ньымаларынан үтүгүннэрэн үөрэтиилэрэ буолар. Бу ньыма улахан уратылааҕа биллибэт, боростуой, судургу. Арай үөрэтэр киһи оҕону батыһыннара сылдьара уонна сорох уустук түгэннэргэ «мин курдук оҥор» диэн хайдах оҥорулларын көрдөрөн биэрэринэн эрэ уратыланар. Сахалар бу ньыманы туспа арааран билэр этиилэринэн «Сүрэҕэ суох киһи оҕото сүрэҕэ суох буолар» уонна «Үлэһит киһи оҕото үлэһит буолар» диэн этиилэр бааллар. Итини тэҥэ атын омуктар «Яблоко от яблони далеко не падает» диэн өстөрүн хоһооно бу үтүгүннэрэн үөрэтии, киһи сайдыытыгар олох кыра эрдэҕиттэн олус дириҥник дьайарын бэлиэтиир.
Оҕоҕо бэйэтин толкуйдуур өйө киирэ илигинэ иҥэриммит өйдөбүллэрэ, кыра эрдэҕинэ үтүктэн үөрэммит үөрэҕэ ийэ кутугар иҥэр буолан ордук кытаанахтык өйдөнөллөр. Киһи өйүн-санаатын оҥкулун ити өйдөбүллэр оҥороллор. Кыра оҕо ону-маны оҥоро үөрэнэн туһа киһитэ буолуута, кини дьоҥҥо туһалаах дьарыктарынан бэйэтэ сөбүлээн дьарыктанар кыахтанарыгар тириэрдэр.
Үтүктэ үөрэнии, мин курдук буол, мин оҥорорум курдук оҥор диэн этиигэ олоҕурар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүттэрин көрөн кинилэр хайдах оҥороллор даҕаны соннук оҥорорго үтүктэн үөрэнэн иһэр. Оҕо улаатан иһэн арыычча улахан оҕолору ордук үтүктэр, онтон улаатан иһэн төрөппүттэрин көрөн, кинилэри үтүктэ үөрэнэр. Оҕо улахан киһини оннооҕор хайдах саҥарарын уонна туттунарын кытта үүт-үкчү үтүктэр түбэлтэлэрэ элбэхтэр. Кыра оҕо кырдьаҕас эбэтин үтүктэн: «Айыы-айа, аа...» -диэн баран иҥнэҥнээн кэбистэҕинэ, хайа да артыыстартан итэҕэһэ суох үүт-үкчүтүк тахсар.
Оҕо улаатан бэйэтин толкуйдуур өйө киириэр диэри куруук үтүктэн үөрэнэн иһэр. Кыра оҕолоох ыал бырааһынньыкка арыгы иһээри үрүүмкэлэри охсуһуннарбыттарын кэнниттэн, кыра оҕолор бэйэлэрэ муһуннахтарына үрүүмкэлэри охсуһуннара оонньууллара ордук тахсыылаах буолар. Табаахсыт эбэлэрин үтүктэн, сотору-сотору табаах тарда, буруолата оонньууллара элбиир. Бу үөрэх ордук куһаҕан өрүтүнэн, аны табаах куһаҕан диэтэххинэ, үчүгэй, минньигэс баҕайытык табаах тардан унаарытар эбэни бэйэтин куһаҕан диэбиккэ тэҥнэнэн, букатын даҕаны улахан буккуллууну таһаарар. Оҕоҕо улахан аптарытыаттаах төрөппүттэр ханнык баҕарар холобурдара киниэхэ букатын кытаанахтык иҥэн иһэр чиҥ өйдөбүллэргэ кубулуйаллар.