cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джеймс Кук
мини|Джеймс Кукур Натанял Дэнс, 1775 с., Муора национальнай музейа, Гринвич Капитан Джеймс Кук, (1728 сыл алтынньы 27 күнэ – 1779 сыл олунньу 14 күнэ)  Британия чинчийээччи, муоранан устааччы и картограф  этэ. Кини Чуумпу океанҥҥа үс айаны оҥорбут, Европа дойдуларын хаарталарыгар арыылары уонна биэрэктэр линияларын хаарталаабыта. Ол курдук биир улахан ситиһиитинэн Британецтар Австралия илин кытылы арыйбыттарын уонна Гавай арыылар, Ньюфаундленд уонна Саҥа Зеландия бастакы хаартыны оҥорбут.
Кини олоҕун устатыгар сир тулар икки төгүл айаҥҥа туруммута. Хотугу Америкаҕа уонна Чуумпу Океан соҕуруу өттүгэр саҥа арыылары, ландшафтары арыйбыта. Айанныыр кэмигэр элбэх бириэмэни научнай эксперименнэргэ уонна саҥа уобалас карталарын оҥорууга ороскуоттаабыта. Ону тэҥэ кини булбутун туһунан элбэх кинигэни суруйбута.
Олоҕо
Кук 1728 сыл алтынньы 27 күнүгэр Мартоҥҥа, Йоркшир графствотыгар, Англияҕа төрөөбүтэ. Кини фермер уола этэ. Кини Грейт-Эйтон оскуолатыгар үөрэммитэ, онтон 17 сааһыгар Стейтс маҕаһыыныгар үлэлии барбыта. 18 сааһыгар моряк буолбут уонна Уитбек Джон Уокер үөрэнээччитэ буолбут. Ол курдук, чоҕу тиэйиитигэр үлэлиирэ. Онно Кук киниттэн математиканы уонна навигацияны үөрэппитэ. Кини хайдах сатыырынан, навигацияҕа уонна наукаҕа үөрэппитэ. Кинини аан дойду үрдүнэн "Индевор" хараабылга үс экспедицияҕа сылдьыбыта.
Кини бу миссияларга сыаллаах- соруктаах этэ:
Хапытаан Кук Гаваига уоруллубут оҥочо туһунан мөккүөргэ охтубута.
Дьиэ кэргэнэ
Кини түөрт уоллаах, биир кыыстаах. Элизабет Кук, Хью Кук, Джордж Кук, Натани кук уонна Джозе Кук. Кинини Джеймс Кук диэн ааттыыллар. Кини 3 эдьиийдээх, 2 бырааттаах этэ. Мэрия Кук, Маргарет Кук, Уильям Кук, Джейн Кук уонна Джон Кук.
Чаппанда (Ньурба улууһа)
Чаппанда (урут Чаппаҥда диэн саҥарыллар эбитэ үһү диэн баар) — Ньурба улууһун Чаппанда нэһилиэгин киинэ.
Устуоруйата
Нэһилиэк урут Омолдоон нэһилиэгэ диэн ааттанар эбит.
"Великолепный век"
Сюжета
Сынаарый ааптара Мерал Окай этэринэн, кинини сынаарый суруйарга улуу полководец уонна уларыта тутааччы I Үтүөкэн Сулейман Осман Империятын салайар кэмигэр буолуталаабыт быһыы майгы кынаттаабыт.
Сэрийээлгэ, сүрүннээх, I Үтүөкэн Сулейман дойдуну салайбыт биир бастыҥ кэмнэрэ уонна кини Александра (украина телепроега -- Анастасия) диэн славян төрүттээх, кэлин ислам итэҕэлин ылынан Хюррем диэн ааттаммыт одьулуун ойоҕун (нуучч. -- наложница) кытта сыһыана көстөр. Александраны 1520 сыллаахха бэйэтин төрөөбүт куоратыгар кырыым татаардара билиэн ылаллар. Ол түмүгэр кини оччолорго өссө да эдэр Сулейман султаан дыбарыаһыгар кэлэр. Кини Сулейман одьулуун, онтон кэлин бастыҥ ойох буолар уонна кини баҕа санаатын, дьулуурун олоххо киллэрэргэ мэһэйдэспит дьону барыларын суох гынар.
Сэрийээл оҥоһуллуута
Сэрийээли устар хамаанда олус улахан павильону оҥорбута (50 000 м²) уонна онно киинэҕэ уһуллар декорациялары туруорбута.
«Великолепного век» киинэ дубляһын уонна тылбааһын Арассыыйаҕа "Домашняй" канаал сакааһынан «Русский дубляж» устуудьуйа оҥорбута.
Арассыыйаҕа
Арассыыйаҕа сэрийээл «Домашний» теле-ханаалга хас даҕаны сезонунан араарыллан көстөр.
Бастакы сезон (1—24 сиэрийэлэр) -- тохсунньу 14-29 күннэрэ, 2012 сыл. Иккис сезон (25—63 сиэрийэлэ) -- балаҕан ыйын 1-сэтинньи 24 күннэрэ, 2012 сыл. Үһүс сезон (64—109) -- тохсунньу 26 -- сэтинньи 30, 2013 сыл. Төрдүс сезон (110—131 сиэрийэлэр) -- ахсынньы 7 2013 сыл -- ыам ыйын 31 күннэрэ, 2014 сыл. Бэһис сезон (132—155 сиэрийэлэр) -- атырдьах ыйын 24, 2014 сыл -- олунньу 14, 2015 сыл.
Көрдөрүүтэ
«Великолепный век» киинэ сериялын аан дойду 50-тан тахса судаарыстыбатыгар көрдөрөллөр.
Кычкин Яков Прокопьевич
Яков Прокопьевич Кычкин — дыраама тыйаатырын артыыһа.
Олоҕун олуктара
Саха АССР үтүөлээх артыыһа Кычкин Яков Прокопьевич 1918 с. ахсынньы 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1937 с. Төҥүлү ситэтэ суох орто оскуолатын бутэрбитэ. 1940 с. П.А.Ойуунускай аатынан Саха драматическай театргыгар артыыс быһыытынан киирбитэ. Актерскай биографиятын Суорун Омоллоон “Айаал” трагедиятыгар кинээс уобараһыттан саҕалаабыта. Ол кэмтэн олоҕун саха театральнай искусствотын кытта ситимнээбитэ. Я.П.Кычкин 1981 с. олунньу 6 күнүгэр ыарахан ыарыыттан олохтон туораабыта. Билигин кини үтүө аата дойдутугар, Матта кулуубугар иҥэриллэн турар.
Айар үлэтэ
Сэрии сылларыгар Ньурба театрыгар үлэлээн баран, Яков Покопьевич 1948-1949 cc. кэргэнинээн Мария Петровна Бубякиналыын Маттаҕа кыстаан олорон оскуолаҕа үлэлээбиттэрэ. Манна драматическай куруһуок тэрийэн кэнсиэрдэри, испиктээкиллэри туруораллара. “Ньургун Боотур” олоҥхоттон быһа тардыыны оонньоон туруоран нэһилиэнньэ биһирэбилин ылаллара эбитэ үһү. Ону таһынан, Яков Прокопьевич сценкаттан быһа тардан бэйэтэ оонньуура, “Лоокуут уонна Ньургуһун” испиктээкилтэн Күһэҥэй оруолун, Алексей Елисеевич Кулаковскай “Итирик бурсуй” хоһоонунан сценка уо.д.а. Кэлин Яков Кычкин Саха драматическай-музыкальнай театрын артыыһынан пенсияҕа тахсыар диэри үлэлээбитэ.
Яков Прокопьевич М.Горькай 100 сааһыгар анаммыт “Түгэххэ” испэктээкилгэ бүтүн Россиятааҕы драма уонна оҕо театрдарын фестивалыгар Бубнов оруолун толоруутун иһин 1 степеннээх дипломунан, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.
Наҕараадалара
1968 с. Саха АССР үтүөлээх артыыһын Бочуоттаах аата иҥэриллибитэ.
Сигэлэр
1. Саха АССР үтүөлээх артыыһа Яков Прокопьевич Кычкин. Сивцев С.Н. Дьокуускай. 2018
Хотугу Мариан Арыылара
Хотугу Мариан Арыылара (Northern Mariana Islands), официально Хотугу Мариан Арыыларын Холбоһуктара (чаморро Sankattan Siha Na Islas Mariånas) — АХШ-ка киирэр гынан баран тутулуга суох дойду. Чуумпу байҕал арҕаа өттүгэр Мариан архипелаагын арыыларын сорҕотун ылар.
Олохтоохторун ахсаана 53 883 киһи (2010). Омуктара: үксэ филиппиннар, кытайдар уонна чаморро.
Судаарыстыба тыла — ааҥыл.
Итэҕэллэрэ: католицизм сабырыйар.
Лоубой (трейлер)
Лоубой (Lowboy) ол эбэтэр өссө тарҕаммыт өйдөбүлүнэн трейлер — АХШ дойдутугар культ буолбут түгэн, эдэр ыччат уонна хиппилар трейлерга олохсуйаллар. Трейлер, ол эбэтэр лоубой массыынаҕа сыстар вагон курдук буолар. Иһигэр кухнята (китчен), спальнята (бедрум), туалета уонна дууштанар сирэ (бэтрум), заалата (ливинг рум) баар буолар.
Трейлер дьиэ курдук буолар, сыаната чэпчэки, сир налогун төлөөбөккүн.
2022 сыллаахха Америкаҕа 21000 саха олороруттан 70 саха киһитэ трейлерга олорор. Уопсай ылан көрдөххө 340 мөллүйүөн киһилээх дойдуга 2 миллион киһитэ трейлерга олорор. Ол эбэһээт дьадаҥылар диэн буотах — "это образ жизни".
Холобура, Америкаҕа чааһынай дьиэ сыаната ортотунан 350000$ (Нью Йорка уонна Лос Анджелеска 800000$, атын штаттарга 250000$) буоллаҕына, трейлеры 4500$-13000$ булуохха сөп. Эбиитин сир налогуттан босхолоноҕун.
Америкаҕа RV паркалар диэн бааллар. Ол специальнай трейлерга олорор дьоннор.
Сиһилии Караван трейлер.
Үрүҥ Айыы тойон
Үрүҥ айыы тойон диэн өлбүт киһи үтүө, үчүгэй быһыылары оҥорбутун үтүктүү, таҥара оҥостон олоххо туһаныы ааттанар.
Былыргы сахалар киһи олоҕо үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэр икки ардыларынан, үчүгэй диэки өттүн тутуһан баран иһэрин чуолкайдык арааран бэлиэтииллэр. Дьон куһаҕан быһыылары оҥороллоро эбиллэн хааллаҕына сайдыы-үүнүү тохтуур, олох кэннинэн кэхтэр кэмэ кэлиитин «Айыы-хара элбээбит» кэмэ диэн сахалар бэлиэтээн этэллэр.
Сахаларга киһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа баран ыһыллан Үөһээ дойдуга барарын туһунан билии баар. Түүлгэ көрсөр өлбүт киһи кини туспа барбыт өйө-санаата сылдьара көстөр. Ол иһин айыы буолуу диэн өйдөбүл үөскээбит. Өлбүт киһи өйө-санаата туспа баран сылдьара айыы буолуу диэн ааттанар.
Саха дьоно үгүстүк туттар «Үрүҥ айыы» диэн өйдөбүллэрэ үчүгэй санаалаах өлбүт киһи өйүн-санаатын бэлиэтиир. Саха дьоно үчүгэй киһи туһунан бары баҕа санааларын, үчүгэй киһи тугу оҥоруохтааҕын барытын мунньан, үчүгэй таҥараларын «Үрүҥ айыы тойон» диэн ааттаабыттар.
Таҥараны итинник ааттааһын, бу үчүгэй санаалаах таҥара диэн өйдөбүллээх. Кыра хара киһи ханнык баҕарар тойону итинник ааттаан ыҥырыан сөп. Мин туспар «Үрүҥ айыы» буол, көмөлөс» диэн көрдөһүөн сөп. Тоҕо диэтэххэ кыра киһи санаатыгар тойон майгына үчүгэй буоллаҕына, киниэхэ эмиэ тугу эмэни бэрсиэн, туохха эмэ тииһиннэриэн сөп. Былыр тойон аһара былаастаах эрдэҕинэ, үчүгэй майгына, айыы санаата киирдэҕинэ кырата буоллаҕына аһара кырбаабакка босхолоон ыытыан сөп. Кыра, бу тойонтон улахан тутулуктаах киһи, тугу эмэ көрдөһөөрү, тойон үчүгэй санаатын уһугуннараары, бэйэтигэр тугу эмэ туһалааҕы оҥоттороору «Үрүҥ айыы тойон» диэн тыллары үгүстүк туттубутугар сөп.
Кыра дьон баҕа санааларын «Үрүҥ айыы тойон» хайдах эмэ толордоҕуна, бу тойон үчүгэй, айыы санаалаах тойон аатырар. Сахаларга үчүгэй, сымнаҕас майгылаах, аһыныгас киһини «Айыы санаалаах» киһи диэн этии баар. Бу этии киһи аһыныгас, харыстыыр санаатын уһугуннарарга аналлаахтык эмиэ туттуллар. Тойону «Айыы санаата» киирдэҕинэ сымнаҕастык дьүүллүөҕэ, сөптөөх быһаарыыны биэриэҕэ диэн эрэл санааттан эмиэ этиллэр.
Сахалар «Үрүҥ айыы тойон» диэн таҥаралара көннөрү, ханнык эрэ өлбүт тойон өйө-санаата буолар. Кини айыы санаатыттан, үчүгэй санаата киирэриттэн быһаччы тутулуктаах элбэх кыра дьон, тойон үчүгэй санаата киирдэҕинэ, онон туһанан кыра эмэ туһаны бэйэлэригэр таһаарынаарылар кинини «Үрүҥ айыы тойон» диэн ааттыылларыттан үөскээбит. Тойон киһи оҥорбут үтүө быһыытын үтүктээри, кыра буолан бэйэтин көмүскэтээри, харыһыттараары, тойону «Үрүҥ айыы тойон» диэн ааттааһын олоҕурбут.
Тойон уонна айыы диэн тыллар бииргэ кыттыспыттара былаас уонна итэҕэл биир буолбуттарын халбаҥнаабат туоһута. Былыргы сахаларга оннук кэмнэр кэлэ сылдьыбыттар. Одун Хаан уонна Чыҥыс Хаан остуоруйаҕа биллэр улахан салайааччы, баһылык, тойон дьон буолаллар. Кинилэри билиҥҥи кэм улахан салайааччыларыгар В.И.Лениҥҥэ эбэтэр И.В.Сталиҥҥа тэҥниэххэ сөп. Урут ыраахтааҕы былааһын, империятын саҕана Россия дьонугар барыларыгар христианствоны соҥнооһун ыытыллара. Оччолорго былаас уонна итэҕэл бииргэ түмсэн үлэлииллэрэ. Билигин эмиэ Россия былааһын күүһүрдүү христианствоны күүһүрдүүнэн ыытыллар уонна атын итэҕэллэри, ол иһигэр Үрүҥ айыы итэҕэлин эмиэ туоратарга дьулуһар.
Норуот, омук туһугар элбэх үтүөнү оҥорбут тойону хайҕаан уонна арбаан «Үрүҥ айыы тойон» диэн ааттаан таҥара оҥостон үҥүү государстволар, иллэр тэриллибиттэрин кэннэ буолбут курдук. Былыргы гректэр таҥараларын модун күүстээх дьон курдук саныыллар эбит. (1,179).
Таҥара диэн тылы быһаарарга, бу тыл «таҥаралаабыт» диэн өйдөбүлүн эмиэ туһаныахха сөп. «Таҥаралаабыт», барбыт, өлбүт киһи диэн өйдөбүллээх. (2,313). Таҥара буолуу диэн үчүгэй тойон өлбүтүн кэннэ аата суола хаалан, кэлэр көлүөнэ дьоҥҥо ыҥырар сирдьит буолуутун аата. Ол киһи аата, атын хаалар дьоҥҥо холобур буолан үтүө дьыалалары оҥорорго ыҥырар аналланар.
Сахалар сорох таҥараларын ааттара өлбүт тойоттор аатынан ааттаахтар. Бэйэтин омугун дьонугар элбэх үтүөнү оҥорон аатырдыбыт, баҕар сэриилээн да кыайан буолуо эбэтэр саҥаны арыйтаран кыайыылары оҥорбут тойону, өлбүтүн кэннэ аатын-суолун үйэтитэн таҥараҕа кубулуталлар. Кэлэр көлүөнэ дьон үтүө ааттаах омуктарын аатырдыбыт тойон киһилэрин арбаан, таҥара оҥостон, кини ситиспит кыайыыларын өссө ситиһээрилэр, дьулуурдарын түмэллэригэр аналланар. (3,121).
Туһаныллыбыт литература
1. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. Дьокуускай: «Бичик» нац.кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
2. Далан. Дьылҕам миэнэ: Роман-эссе. Дьокуускай: Нац. кинигэ кыһата «Бичик» 1994.- 448 с.
Караван трейлер
thumb|"Карелия" автодом "Нива" базатыгар Караван трейлер (Caravan trailer) — АХШ, Германия, Дьоппуон, Соҕуруу Корея, Канаада курдук сиргэ дьон олорор дьиэлэрэ. Атыннык эттэххэ көлөһөлөөх дьиэлэр.
Иһигэр дьиэ курдук туалет, ванна, дууш, утуйар хос, заала баар буолар.
Кэпсиирэ
Кэпсиирэ — туһаан туһунан туох этиллэрин көрдөрөр этии тутаах чилиэнэ.
Өй-санаа
Аныгы олоххо кыра оҕо иитиитигэр кыһаммат буолу үөскээтэ. Ол барыта сэбиэскэй былаас кэмигэр “Киһи барыта тэҥ” диэн этиини аһара ыытан, оҕо төрөөтөр эрэ “киһи буолар” курдук өйдөбүлү иҥэриилэриттэн уонна элбэх сыыһалардаах, сэбиэскэй кэмнээҕи өйү-санааны салҕаан иһээччилэр, «айыы үөрэҕин» айааччылар оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэрин курдук таһы-быһа сымыйанан этиилэрин итэҕэйииттэн буолла.
Өй-санаа тутулуктарын түүл үөрэҕин көмөтүнэн үөрэтии оҕо ийэ кута сайдар кэмин чуолкайдык быһаарар кыахтанна. Кыра оҕо чуолкайдык түүл түһээбэтэ ийэ кута өссө сайда, үгэстэрэ өссө үөскүү иликтэрин биллэрэр. Киһи сааһыран истэҕинэ түүлэ ордук чуолкайданан, ыраастык көстөр буоларын тэҥэ, араас саҥалары истэрэ эбиллэр. Киһи сааһыран истэҕинэ үгэстэрэ күүһүрэннэр, өйө-санаата дириҥээн эбиллэн иһэрэ быһаарыллар.
Киһи эттээх-сииннээх Орто дойдуга эрэ сылдьар кыахтаах буоллаҕына, эттэн-сиинтэн эньиэргийэ ылан сайдар өй-санаа көҥүл-босхо баран, Үөһээ дойдуга тахсар санаата, сайдан, күүһүрэн истэҕинэ эбиллэн иһэр. Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара эттэриттэн-сииннэриттэн арахсан, Үөһээ дойдуга айыы, үөр буолан бараллара кырдьык. Киһи хаһан баҕарар өлбүт киһи өйүн-санаатын түһээн көрөрө суох буолан хаалбат.
Өйү-санааны көҥүл-босхо ыытыы, өй көтүүтүгэр, киһи өлүүтүгэр тириэрдиэн сөп. Киһи сүрүн күүһүнэн, өһөс санаатынан өйүн-санаатын хам тутан бииргэ, холбуу илдьэ сырыттаҕына эрэ Орто дойдуга олоҕун киһи быһыылаахтык олороро кыаллар.
Өй-санаа киһи үс куттарын үөскэтэр. Бу куттар эти-сиини хамсатар, көрөр-истэр аналлаахтар. Буор кут эти-сиини быһаччы хамсатар буоллаҕына, ийэ уонна салгын куттар үгэстэри, үөрүйэхтэри үөскэтэн эти-сиини хамсаталлар. Буор, ийэ куттар оҕо кыра эрдэҕиттэн сайдан барар буоллахтарына, салгын кут оҕо биэс эбэтэр алта сааһыттан ыла түргэнник сайдар, үөрэҕи-билиини ылынар. (1,76).
Оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ үөскүүр ийэ кута уһун үйэтин тухары туттунар быһыытын барытын хонтуруоллуу сылдьарын билэн оҕону кыра эрдэҕинэ иитиини сыыһата-халтыта суох, бэйэни үтүгүннэрэн, ону-маны оҥотторо үөрэтэн ситиһиллэр. Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ оҕо ийэ кута иитиллиитигэр сүрүн олуолу биэрэр уонна киһи бэрээдэктээх буолуута, олоҕор сыыһа-халты туттубата барыта, онтон, ийэ кута иитиллиититтэн тутулуктаах диэн быһаарар. Оҕо кыра эрдэҕинэ иитии уратыларын сахалар былыргыттан билэллэриттэн ийэ кута сыыһа, куһаҕаннык иитиллибит оҕону атаах оҕо диэн туспа арааран ааттыыллар.
Оҕо өйө-санаата сайдан барыытыгар, кыра эрдэҕинэ эһэ уонна эбэ олус улахан сабыдыалы оҥороллоро эрэйиллэр. Kинилэр уһун олохторугар олох уоппутун элбэҕи мунньуммут дьон, оҕо үтүө үгэстэргэ иитиллиитигэр, үөрэниитигэр олук ууран биэрэллэр. Сааһырбыт дьон оҕону иитиигэ ылар оруоллара үрдүгүн «Kырдьаҕас дьон оҕолоро үчүгэй иитиилээх буолар»,- диэн этии бигэрэтэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн үрүҥ дьүһүҥҥэ улахан суолта биэрэн, маҕан баттахтаах эһэтин, эбэтин этиилэрин боччумнаахтык истэн толоро үөрэнэригэр олоҕурар.
Эт-сиин биир эрэ үйэ устата олорор эбит буоллаҕына, өй-санаа, буор кут сайдыыта хас да, элбэх көлүөнэ дьон олохторун усталарыгар сайдан баран иһэр. Сахалар олохторун үөрэҕэ биир эрэ көлүөнэ дьону хаппакка, хас да көлүөнэ дьон олохторун холбуу ылан, оҕо хос эбэтигэр, эһэтигэр диэри кэмтэн ыла быһаарар. «Хос эһэтэ умнаһыт этэ»,- диэтэхтэринэ, бу киһи өйүн-санаатын дириҥ төрүттэрэ быһаарыллан биллэр кыахтаналлар уонна аныгы, сайдан иһэр капитализм олоҕор соччо сөп түбэспэт өрүттэрдээх буолара арыллар.
Kиһи олоҕун устата өйө-санаата, тугу билбитэ үгэс буолан этин-сиинин үөрүйэх оҥорон, буор кукка кубулуйан ууруллан, мунньуллан иһэллэр. Буор кукка, үөрүйэххэ кубулуйбут өй-санаа кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр кыахтанарын уонна салгыы сайдарын саха дьоно барылара билэллэр.
Kиһи өйүн-санаатын күүһүнэн этин-сиинин эрчийэн, дьарыктаан, үчүгэй үгэстэргэ, үөрүйэхтэргэ үөрэтэн сайдыыны, тупсууну ситиһэр, баҕа санаата туолан, дьолу билэр кыахтанар. Бу сайдыы эккэ-сииҥҥэ дьайыытыттан эт-сиин сайдар, күүһүрэр, араас уустук хамсаныылары оҥорор кыаҕа улаатар. Үчүгэй үгэстэр киһи этигэр-сиинигэр үөрүйэҕи үөскэтэн буор кут буолан олохсуйдахтарына эрэ кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр кыахтаналлар.
Эт-сиин өйө-санаата ийэ кут таһымынан бүтэр. Ийэ кут таһыма – сүөһү, улахан кыыл, киһи өйүгэр-санаатыгар тиийбэт өй-санаа.
Сахалар былыр үйэҕэ быһааран ыт өйүн биэстээх оҕо өйүгэр, сылгыны – түөртээх, онтон ынаҕы үстээх оҕо өйүгэр тэҥнииллэр.
Итирэн дуу, хайаан дуу өйө, салгын кута көппүт киһи ийэ кутун салайыытыгар киирэр. Сүөһү өйүгэр-санаатыгар түһэр, араас сыыһаны-халтыны оҥорон кэбиһиэн сөп туруктанар.
Өйү-санааны эрчийии, дьарыктааһын, билиини хаҥатыныы - өй-санаа олоххо ситиһэр ситиһиитэ буолар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн иитиини, үөрэтиини сүөһүттэн киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннарыы диэн ааттааһын олус таба. Оҕону киһи быһыытыгар ииппэтэххэ, үөрэппэтэххэ өйө-санаата сүөһү өйүн таһымыгар хаалан хаалар.
Өй-санаа Үөһээ дойдуттан тутулугун түүллэри үөрэтии дакаастыыр. Түүлгэ ыалдьан өлбүт киһи “Ыарыым мэһэйдээбэт буолла” диэн этэрэ этэ-сиинэ суох буолан ыарыы диэни билбэтин бэлиэтиир.
Kиһи өлүүтэ уонна дьылҕа кистэлэҥнэрэ өссө да кыайан быһаарылла иликтэр. «Уһун үйэлээх», «Kылгас үйэлээх» – диэн этиилэр киһи олоҕун уһунун быһаараллар. «Быстах өлүүгэ түбэһэр дьылҕалаах» диэн этии баара киһи олоҕо атын хантан эрэ тутулуктааҕын эмиэ билинэр курдук. Ийэ кут иитиитэ суох эбэтэр куһаҕаннык иитиллибит буоллаҕына, эдэр киһи сыыһа-халты туттунара элбээн быстах быһыыга түбэһэрин элбэтэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи олоҕун уһуна эмиэ икки өттүттэн тутулуктаах:
1. Айылҕаттан тутулук. Бу тутулугу сахалар «Дьылҕа» диэн ааттыыллар. Айылҕаттан эт-сиин быһаччы тутулуктаах. Уһун үйэлээх дьон кэлэр көлүөнэлэрэ уһун үйэлээх буолуохтарын сөп.
2. Киһи олоҕо атын, иккис өттүттэн тутулуга бэйэтиттэн, өйө-санаата сайдан үөрэх-билии этэрин олоҕор хайдах тутуһарыттан тутулуктаах. Олох сыалын таба өйдөөн, эдэр эрдэхтэн эти-сиини эрчийэн, дьарыктаан, үөрүйэх оҥорон, өйү-санааны сайыннаран киһи үйэтин лаппа уһатыан эбэтэр ийэ кута куһаҕаннык иитиллибититтэн сыыһа-халты туттунара элбээн, бэйэтэ кылгатан кэбиһиэн сөп.
Киһи түүллэрин үөрэтии, түүл туолара эбэтэр туолбата киһиттэн бэйэтиттэн эмиэ тутулуктаах буолуута олох ордук улаханнык киһиттэн бэйэтиттэн тутулуктааҕын быһаарар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Голос (шоу)
«Голос» — телевизорынан тахсар ырыа шоута, 2012 сыл алтынньы 5 күнүттэн Первай канаалга көстөр. Бастаан 2010 сыллаахха тахсыбыт Голландия RTL4 The Voice Of Holland программа адаптацията. Бастакы сезонун кыайыылааҕынан Диана Гарипова буолбута. Иккис сезоон 2013 сыл балаҕан ыйын 6 күнүгэр саҕаламмыта.
Формаата
Судургу талаан шоута буолбакка араас профессиональнай уонна араас жанрдарга ылланар куолаһы көрдөөһүн буолар. Голос шоу атын шоулартан уратыта диэн кыттааччы куолаһын таһыма улахан буолуохтаах уонна тренердар хас биирдии кыттааччыга убаастыыр сыһыаннаах буолар. Ол иһин Голос шоу кыттыылаахтара олус үчүгэй куоластаах буолаллар. Иккис баар буолан кыттааччылар репертуардарын уонна истииллэрин алдьаппат курдук сыһыаннаһаллар.
Бастакы сезон
Быраабылалалара
«Голос» үс этааптан турар. Бастакы этаап - бары кыттааччылары истии, ол кэнниттэн жюри хас чилиэнэ 14 кыттааччылаах буолуохтаах. Иккис этаапка хамаандалар икки аттыларыттан паралаан күрэх ааһар. Үһүс этаапка норуот куолаһынан кыайбыт кыттааччы быһаарыллар.
Таһаарыы № 1: Көрбөккө истээһин. Бастакы нэдиэлэ
Бастакы көрбөккө истээһин 2012 сыл алтынньы 5 күнүгэр тахсыбыта.
15px — Учуутал "Мин эйиигин талабын" диэн кнопканы баттаата — Ханнык да учуутал кнопканы баттаабата — Кыттааччы бу хамаанданы талла
Таһаарыы № 2: Көрбөккө истээһин. Иккис нэдиэлэ
Иккис көрбөккө истээһин 2012 сыл алтынньы 12 күнүгэр тахсыбыта.
15px — Учуутал "Мин эйиигин талабын" диэн кнопканы баттаата — Ханнык да учуутал кнопканы баттаабата — Кыттааччы бу хамаанданы талла
Таһаарыы № 3: Көрбөккө истээһин. Үһүс нэдиэлэ
Үһүс көрбөккө истээһин 2012 сыл алтынньы 19 күнүгэр тахсыбыта.
15px — Учуутал "Мин эйиигин талабын" диэн кнопканы баттаата — Ханнык да учуутал кнопканы баттаабата — Кыттааччы бу хамаанданы талла
Таһаарыы № 4: Көрбөккө истээһин. Төрдүс нэдиэлэ
Үһүс көрбөккө истээһин 2012 сыл алтынньы 26 күнүгэр тахсыбыта.
15px — Учуутал "Мин эйиигин талабын" диэн кнопканы баттаата — Ханнык да учуутал кнопканы баттаабата — Кыттааччы бу хамаанданы талла
Таһаарыы № 5: Көрбөккө истээһин. 5 нэдиэлэ
15px — Учуутал "Мин эйиигин талабын" диэн кнопканы баттаата — Ханнык да учуутал кнопканы баттаабата — Кыттааччы бу хамаанданы талла
Таһаарыы № 6: Көрбөккө истээһин. 6 нэдиэлэ
Алтыс көрбөккө истээһин 2012 сыл сэтинньи 9 күнүгэр тахсыбыта.
Таһаарыылар № 7-9: Күөн күрсүһүү
7-с таһаарыы сэтинньи 12, 8-c таһаарыы — сэтинньи 23, 9-с таһаарыы — сэтинньи 30.
— Кыайыылааҕа
Выпуск № 10: Супербитва
10-с таһаарыы 2012 сыл ахсынньы 7 күнүгэр тахсыбыта.
— Кыайыылааҕа
Выпуск № 11: Четвертьфинал
Топ 12 кыттааччылар таһаарыыта 2012 сыл ахсынньы 21 күнүгэр прямой эфиирынан көрдөрүллүбүтэ.
Выпуск № 12: Полуфинал
Топ 8 кыттааччылар таһаарыыта 2013 сыл ахсынньы 21 күнүгэр прямой эфирынан көрдөрүллүбүтэ.
Выпуск № 13: Финал
В эфир вышел 29 декабря 2012 года. Дина Гарипова стала победительницей.
Huggy Wuggy
Huggy Wuggy — Poppy Playtime видео оонньуута сүрүн геройа.
Дьокуускайга Huggy Wuggy итирик сылдьарын көрбүттэрэ — https://sakhalife.ru/videoprikol-priklyucheniya-veselenkogo-haggi-vaggi-v-yakutske/
Пермякова Валентина Семеновна
Пермякова Валентина Семеновна — Саха национальнай гимназиятын дириэктэрэ.
Чурапчыга 1964 сыл от ыйын 4 күнүгэр төрөөбүт. 1985 сыллаахха Магадааннааҕы государственнай педагогика институтун бүтэрбит, идэтэ: начальнай үөрэх педагогиката уонна мэтиэдикэтэ, квалификацията: начальнай кылаас учуутала. 1999 сыллаахха Сибиирдээҕи сайыннарар үөрэхтээһин институтугар Эльконин-Давыдов систиэмэтигэр идэтин үрдэтиммит. 2003 сыллаахха СГУ педагогикаҕа институтугар үөрэнэн "үөрэхтээһини салайыы" хайысхатынан менеджер квалификациятын ылбыт.
Poppy Playtime
Poppy Playtime — PC, Android, Linux, iOS курдук системаларга тарҕаммыт сүрвивал һоррор видео оонньуу. Сүрүн герой — Хагги Вагги.
Күндээдэ (Ньурба улууһа)
Күндээдэ — Ньурба улууһун Күндээдэ нэһилиэгин киинэ.
Урутаан үөрэтии
Биһиги былыргы дьон кыра оҕолорун көрүүгэ-истиигэ тоҕо олус сэрэхтээх­тик сыһыаннаһалларын, “Тарбахтаахха таарыттарбакка, хара харахтаахха көрдөрбөккө” төрөппүттэр бэйэлэрэ эрэ иитэллэрин быһааран көрбөккө сылдьабыт. Kыра оҕону үөрэ­тиигэ биир алҕас этиллибит тыл ураты улахан суолталанан тахсарын биир холобуру аҕалан дакаастыахпыт.
Суоппардыы сылдьан ыалга эбиэт буһарын кэтэһэ таарыйа саҥардыы тылланан эрэр кыра уолу кытта билсистим. Оонньоон муннун баттыы-баттыы “пиип-пиип” диэбиппэр олус сөбүлээн, кэлэ-кэлэ муннун тоһуйан биэрэр буолла.
Дьиэлээхтэр оҕолорун үөрэтэллэрэ олус хойутаан иһэр быһыылаах. “Бу кулгаах”,- диэн баран тардыалаабыппар кулҕааҕа баарын дьэ билэн, үөрэнэ оҕуста. Кулгааҕын тарда-тарда “Бу кулгаах” диир буолла. Урут үөрэммэтэх буолан, үтүктэн иһэрэ түргэниттэн мин дьиибэ­лэниэх санаам киирдэ. Оонньуу курдук илиититтэн ылан тардыалаан баран “Бу атах” диэн ааттаан кэбистим. “Доо, атаххын аҕал эрэ”,- диэ­тэхпинэ, үөрэ-үөрэ илиитин биэрэн иһэр буолла. Биһиги кэпсэтэр көрбүтүн дьиэлээхтэр көр-күлүү курдук истэ сырыттылар.
Оҕо ханнык баҕарар саҥаны билиитин бэйэтин итэҕэйэр дьонуттан уруттаан ылан иһэрэ ордугун бу холобур дакаастыыр. Аан маҥнай билбит билиитэ-көрүүтэ оҕо өйүгэр-санаатыгар айыыны, урут билбэтин, оҥорботун оҥоруу буолан олус күүскэ иҥэн, хатанан, ийэ кутун үөскэтэн иһэр. Ол курдук, аан маҥнай хаҥас илиитинэн ньуосканы тута үөрэм­мит оҕону уҥа илиитинэн туттарыгар көннөрөн үөрэтии лаппа уустугуран тахсар. Ону көннөрүүгэ олус уһуннук дьаныһан туран дьарыктаннахха, саҥа үгэс үөскээн, олохсуйан иҥнэҕинэ эрэ кыаллар. Ол иһин оҕону кыра эрдэҕинэ үөрэтиигэ сэрэхтээх уонна эрдэлээн, билиэн-көрүөн баҕата саҥа киирэн истэҕинэ үөрэтэн биэрэн иһии туһалаах.
Эрдэлээн үөрэтии хойутаан хааллаҕына оҕо бэйэтэ ону-маны булан, саҥаны айан оҥорбута сыыһа, куһаҕан буолан хаалбытын  кэнниттэн көннөрөн үөрэтии уустуктары үөскэтэр. Ол курдук, оҕо аан маҥнай оҥорбута, туппута өйүгэр-санаатыгар олус күүскэ иҥэринэн, үгэһи быһаччы үөскэтэринэн, бу быһыытын уларытарыгар күһэйии эрэ, урукку өйдөбүллэрин умуннаҕына, уларыттаҕына, саҥа үгэһи иҥэриннэҕинэ эрэ ситиһиллэр.
Үөрэх бу уратытын сахалар “Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быһар” диэн өс хоһоонноро биллэрэр. Оҕо бэйэтэ тугу эмэ саҥаны булан, айыыны оҥоро сатаабыта табыллыбакка хаалан улахан куһаҕаҥҥа кубулуйарын, бу өс хоһооно биллэрэр.
Үчүгэй быһыыны оҥорорун көҕүлээн, хайҕаан элбэхтэ оҥорорун хааччыйыы оннук үгэс үөскээһинигэр тириэрдэринэн оҕону иитиигэ элбэхтик туттуллара ордук. Кыра оҕону иитиигэ үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторон, өйүгэр-санаатыгар иҥэрэн, үгэс оҥорон ийэ кутун иитэн биэрии, онтон куһаҕан быһыылар үгэс буолан иҥмэттэрин тохтотон ситиһии, үөрэх сөптөөх хайысханан, икки ардыларынан, ортотунан баран иһэрин хааччыйар.
Куһаҕан майгы үөскээһинэ биир эмэ куһаҕан быһыылары оҥорууттан саҕаланар. Төрөппүт өйүнэн-санаатынан, олоҕун уопутунан оҕото ханнык быһыылары оҥорорун арааран билэн, куһаҕан быһыыны оҥорума диэн тохтотор буоллаҕына эрэ табыллар. Бу быһаарыы “Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн этиинэн дакаастанар. Ол аата оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны хайдах арааран олоҕор туһана үөрэнэрэ төрөппүтүттэн, иитээччититтэн эрэ тутулуктанар.
Оҕо тугу талбытын, өйүгэр туох көтөн түспүтүн, үчүгэйин, куһаҕанын араарбакка эрэ оҥоруон баҕата хаһан баҕарар элбэх. Кини санаатыгар субу оҥорор саҥа быһыыта киниэхэ ордук үчүгэй, умсугутар, таттарыылаах, урут оҥорботох быһыыта буоллаҕына, өссө оҥороору тарбачыһыан сөп.
Оҕо оҥоро үөрэммит куһаҕан быһыытын өссө оҥоруон баҕарара баа буолбатах. Ону көннөрөн үчүгэй быһыыга кубулутуу уустук. Ол иһин оҕо субу оҥоро турар куһаҕан быһыыта тохтотуллара эрэ табыллар. Манна тылынан этии, атыҥҥа аралдьытан биэрии кыаттарбатаҕына табыталтан тардыы, сыҕарытыы, мөҕүү, дьаҕырыйыы эҥин туттуллар кыахтаахтар.
Куһаҕан быһыыны оҕо оҥорорун хааччахтааһын, тохтотуу хайаан да наада, куһаҕан үгэстэнэн хааларын суох оҥорор уонна сахалыы “Айыыны оҥорума” диэн киһи билбэт, оҥорбот быһыыларын оҥорума диэн үөрэтиинэн ситиһиллэр кыахтаах. Айыыны оҥорор, киһи быһыытын аһара барар дьон, атыттартан ордуктарын билинэннэр, бэйэмсэх, аһыныгаһа суох майгылаахтар. “Күн киһитэ көмүскэс, айыы киһитэ аһыныгас” диэн этиигэ көрсүө, сэмэй дьон үөрэхтэрэ, үлэлэрэ эрэ сөп түбэһэллэр.
Онон кыра оҕону иитии, үөрэтии төрөппүт эбэтэр иитээччи көрүүтүнэн-истиитинэн үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥоруу диэки хайысхалаахтык баран истэҕинэ, оҕоҕо үчүгэй быһыылары оҥорууга үгэс үөскээтэҕинэ, үчүгэй майгылаах киһи буола улаатар кыахтанар. (1,64).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сахаларга оҕону иитии, үөрэтии уратылара. – Дьокуускай: 2023. – 117 с.
Категорияларынан көрдөөһүн: Үөрэх.
Этии ойоҕос чилиэнэ
Этии ойоҕос чилиэнэ — этиигэ сүрүн санааны ситэрэн-толорон, чопчулаан биэрэр тыллар, туһаантан уонна кэпсиирэттэн ураты тыллар.
Үс бөлөххө хайдаллар: быһаарыы, толоруу, сиһилии.
Быһаарыы
Быһаарыы — быһаарар, сырдатар суолталаах ойоҕос чилиэн. Иккис ааты биэрэн сырдатар быһаарыы даҕаамыр дэнэр.
Толоруу
Толоруу — хайааһыҥҥа кыттыктаах тэрили көрдөрөр ойоҕос чилиэн.
Сиһилии
Сиһилии — хайааһын сүрүн бэлиэтин көрдөрөр ойоҕос чилиэн.
Макс Вебер
Максимилиан Карл Эмиль Вебер (1864 сыл муус устар 21 – 1920 сыл от ыйын 14 June) ниэмэс политическай экономиһа уонна социолога, социология уонна государственнай управление аныгылыы төрүттээччилэриттэн биирдэстэринэн ааҕыллар. Берлин университетыгар карьерын саҕалаабыта, онтон Фрайбургтааҕы университекка, Гейдельберг университетыгар, Вена университетыгар уонна Мюнхен университетыгар үлэлээбитэ. Кини бэйэтин бириэмэтин немецкэй политикатыгар улахан сабыдыаллаах этэ, Версааллааҕы сөбүлэҥ Германияттан хамыыссыйатыгар сүбэһит этэ уонна Веймар Конституциятын бырайыагын оҥорбутунан биллэр.
Вебер социология салаатыгар үлэнэн биллэр. Кини саамай биллэр үлэтэ - "Протестант этиката уонна капитализм тыына" диэн ааттаах эссе буолар.
Карл Марксы кытта классовай структура - общество хайдах үлэлиирин көстүүтэ диэн санаатын кытта сөбүлэспэт этэ. Кини киһи аймах уопсай сыаннастара история тухары хайдах үлэлээн-хамсаан иһэллэрин улахан сабыдыаллаах диэн саныыра.
Сайылык (Ньурба улууһа)
Сайылык — Ньурба улууһун Хорула нэһилиэгин киинэ.
Gorenje
Gorenje уонна Gorenje for Wissper (Горенье), Словения улахан промышленнай конгломерата, Горенье куоратка базаланан олорор. Штаб квартирата эмиэ онно баар, улахан офистара Лос Анджелеска (АХШ), Мюнхенҥа (Германия) уонна Шанхайга (Кытай).
Gorenje тэрилтэ улахан Gorenje Group бөлөххө киирэр.
Дхака топи
Дхака топи (ढाका टोपी) эбэтэр непаал топита — Непаал олохтоохторугар киэҥник тарҕаммыт эр киһи төбөҕө кэтэр таҥаһа , Махендра (महेन्द्र) хоруол олорорбут кэмигэр, 1955 сылтан 1972 сыллаахха диэри ордук тарҕаммыт.
Топи омук дьоһунун бэлиэтэ буолар. Непаал омугун таҥаһын сорҕотун быһыытынан судаарыстыба салайааччылара уонна бырабыыталыстыба үрдүк сололоохторо кэтэллэр.
Gorenje Group
Gorenje Group (Горенье Групп, Горенье тэрилтэлэрин бөлөҕө), Словения биир улахан финансово-промышленнай конгломерата, биир улахан баай тэрилтэ Европаҕа уонна Аан Дойдуга 30 иһигэр киирэр. Горенье Групп билиҥҥи туругунан 4000-тан тахса араас тэриллэри оҥорор, олор ахсааннарыгар маннык бреннары бас билэр Asko, Gorenje.
17% Горенье Групп тэрилтэтин дьоппуон Panasonic бас билэр уоннааҕы ордубут акциатын кытай промышленнай тэрилтэтэ
Hisense бас билэр (2018 сылтан ыла).
Этии (тыл үөрэҕэ)
Этии — ситэри санааны бэлиэтиир саҥа кылгас кэрчигэ.
Эсттар
мини|Эсттар 1865 сыллааҕы боронсуус каартатыгар Эсттар (Aesti) — билиҥҥи Эстония орто үйэлэр саҕанааҕы олохтоохтоохторун арҕаа дойдулар (сүрүннээн латыын тыллаахтар) суруктарыгар итинник ааттыыллар этэ. Аан бастаан итинник ааттаан-суоллаан Тацит ханнык эрэ Балтика биис ууһун туһунан суруйбут.
XIII үйэттэн саҕалаан бу тиэрмин Ливония Баалтика-пиин тыллаах омуктарыгар сыһыаран туттуллар буолбут. Былыр ити омуктары нууччалар "чудь" диир буолуохтарын сөп.
Античнай кэм саҕана эсттар туһунан
Тацит германиялар туһунан суруйарыгар Aestii  диэн омугу Висла таһыгар олороллор диэбит.
"Эстийдар Айыылары айбыт Ийэҕэ үҥэллэр-сүктэллэр. Атыыр кабааны ойуулаан кэтэ сылдьаллар. Онтулара кинилэри оннооҕор кыргыыһы ортотугар сэриитэ-сэбэ суох сырыттахтарына быһыыр кыахтаах. Батас оннугар үксүгэр мас үҥүүлээх сылдьаллар. Бурдугу уонна атын үүнээйилэри кыһанан үүннэрэллэр, кинилэргэ холоотоххо германиялар киэннэрэ кыайан көрбөттөрүттэн аанньа үүммэт.Ону таһынан муора кытылын кэрийэн янтарь тааһы көрдүүллэр, кинилэр ону glesum диэн ааттыыллар. Тааһы бэйэлэрэ туһаҕа таһаарбаттар, хайдах баарынан хомуйан атыыһыттары кытта атастаһарга тутталлар".
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <div class="NavHead collapsibleBox-title collapsibleBox-title-leftTitle collapsibleBox-title-rightHideLink" style="text-align:left;background-color:#eaecf0; color:#72777d;">Дьиҥнээҕэ <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на латинском языке">(лат. <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на латинском языке">) Matrem deum venerantur. Insigne superstitionis formas aprorum gestant: id pro armis omniumque tutela securum deae cultorem etiam inter hostis praestat. Rarus ferri, frequens fustium usus. Frumenta ceterosque fructus patientius quam pro solita Germanorum inertia laborant. Sed et mare scrutantur, ac soli omnium sucinum, quod ipsi glesum vocant, inter vada atque in ipso litore legunt. ... Ipsis in nullo usu; rude legitur, informe profertur, pretiumque mirantes accipiunt.
<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Ити суруллубутунан сылыктаатахха Эстийдэр диэн былыргы баалт омуктар хайа эрэ арҕааҥҥы аҕа уустара. Кинилэр янтарь тааһы хомуйан Рим империятын кытта эргинэллэр эбит.
Ити этиллибит уонна атын да орто үйэтээҕи суруйууларга ахтыллыбыт эсттары аныгы эстониялары кытта ситимниир сыыһа буолуо. Былыргы эсттар тустарынан сурууйулар кылгастара уонна чуолкайа суохтара бэрт, ханан тарҕанан олорбуттара үчүгэйдик суруллубатах даҕаны.
Орто үйэтээҕи эсттар
Билиҥҥи эстониялар бэйэлэрин XIX үйэҕэ омук быһыытынан өйдөрө-санаалара уһуктар кэмиттэн эрэ итинник ааттанар буолбуттара биллэр. Ол курдук 1857 сыллаахха «Pärnu postimees» диэн хаһыаты тэрийээччи Й.&nbsp;В.&nbsp;Яннсен. уруккуттан туттулан кэлбит maarahvad "сир дьоно" диэн оннугар eesti rahvas "Эстония дьоно" диэн ааты туттубут.
Протодьяконова Елена Николаевна
Олоҕун олуктара
Протодьяконова Елена Николаевна 1952 сыллаахха Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Иркутскай государственнай педагогическай институтун бүтэрбитэ. 1975-1996 сс. – үөрэх эйгэтигэр, Бахсы нэһилиэгин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ, 1996-2007 сс. – Саха Республикатын Наукаларын академиятын Гуманитарнай чинчийии институтун олоҥхо салаатыгар научнай үлэһитинэн, 2008 сылтан билиҥҥэ диэри Өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо киинигэр сектор сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
Айар үлэтэ
2003-2005 сс. Протодьяконова Е.Н. сүрүн бөлөххө тус кыттыытынан олоҥхо салаата саха героическай эпоһын киһи аймах тылынан уонна материальнайа суох култуурнай нэһилиэстибэтин уһулуччулаах айымньытынан ааттыырга Досьены оҥорсубута уонна бэлэмнэспитэ. 2005 с. бу сыралаах үлэ түмүгүнэн саха героическай эпоһын ЮНЕСКО киһи аймах тылынан уонна материальнайа суох култуурнай нэһилиэстибэтин уһулуччулаах айымньытынан биллэрбитэ. 2002 c. Олоҥхо киинин “Олоҥхо: начиональное и общечеловеческое” тиэмэтин чэрчитинэн илин эҥэрдээҕи улуустарга фольклорнай экспедицияны салайбыта, ол түмүгүнэн “Илин эҥэр улуустарга фольклор билиҥҥи туруга” научнай отчуоту оҥорон туттарбыта. Бу сылларга “Саха Боотурдара” диэн 21 туомнаах научнай-популярнай серияны таһаарыыга уонна тэрийиигэ үлэлээбитэ, серия 11 туомунан Кэбээйи улууһун олоҥхоһута И.А. Николаев-Куоҕас Уйбаан “Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх Мүлдьү Бөҕө” олоҥхотун бэлэмнээн таһаарбыта. Эдбэх научнай-популярнай ыстатыйалар ааптара. Бу кэмҥэ Е.Н. Протодьяконова бастыҥ общественнай үлэтинэн биллибитэ, 1999-2007 сс. “Олоҥхо Ассоциацията” Өрөспүүбүлүкэтээҕи уопсастыбаннай тэрилтэ эппиэттиир сэкиритээринэн үлэлээбитэ. Олоҥхону харыстааһыҥҥа уонна тарҕатыыга киэҥ далааһыннаах тэрийэр-быһаарар үлэни ыыппыта. 2010 сылтан Олоҥхо Ассоциациятын секретариятын салайааччыта.
Республикатааҕы Олоҥхо киинин бары бөдөҥ бырайыактарын көҕүлээччитинэн уонна эппиэттээх толорооччутунан буолар. ЮНЕСКО-ҕа бэриллибит “План действий” чэрчитинэн кэскиллээх бырайыактары олоххо киллэрэр сыаллаах-соруктаах үлэ кини тус салалтатынан ситиһиилээхтик ыытыллар. Ол түмүгэр үгүс бырайыак үгэскэ кубулуйан, олоҥхону харыстааһыҥҥа, сайыннарыыга уонна тарҕатыыга улахан суолтаты ыллыллар.
Наҕараадалара
Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна, “Саха Өрөспүүбүлүкэтин педагогтар династиялара”, “Гражданскай килбиэн” бэлиэ хаһаайына, Алаҕар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, П.А.Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата.
Ньурбачаан (Ньурба улууһа)
Ньурбачаан — Ньурба улууһун Ньурбачаан нэһилиэгин киинэ.
Аан дойдуга оскуола бибилэтиэкэлэрин күнэ
Аан дойдуга оскуола бибилэтиэкэлэрин күнэ — сыл ахсын алтынньы төрдүс бэнидиэнньигэр ЮНЕСКО көҕүлээһининэн 1999 сыллаахтан бэлиэтэнэр.
Бу күн сэминээрдэри, быыстапкалары, кэмпириэнсийэлэри, оскуола бибилэтиэкэрдэрин мунньахтарын, бибилэтиэкэ бэтэрээннэрин чиэстииллэр. Ону таһынан бибилэтиэҕэ анаан кинигэ хомуйаллар.
1185
1185 сыл
Ахтырка
Ахтырка (Охтирка) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 49 349 (2012).
Hisense
Hisense  (hайсенс), Кытай государственнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан финансово-промышленнай конгломерат, уопсайа 400 тахса тыыһынча араас тэриллэри оҥорон таһаарар, уонна 47 тахса туспа араас тэрилтэлэр акциаларын бас билэр (Дьоппуон, Словения, Германия, Франция, АХШ, Арассыыйа) араас омук дойдуларыгар.
Осмаан Импиэрийэтэ
500px|мини|Осмаан Импиэрийэтэ 1683 сыллаахха
Осмаан Импиэрийэтэ 1299 сыллаахтан 1923 сылга дылы баар буола сылдьыбыт импиэрийэ (Ил). Киинэ Турцияҕа баара уонна аттыгар сытар Средиземнай муора илин уонна соҕуруу дойдулары тутан олорбута. Империяны Осмаан туроктар айбыттара уонна тарҕаныытын ордуга 1400 сыллартан 1600 сыллахха дылы этэ, ол бириэмэҕэ соҕуруулуу-илин Европаҕа, соҕуруулуу-арҕаа Азияҕа атыыны-эргиэни уонна бэлиитикэни салайан олорбута. Биир биллэр салайааччытынан Улуу Сулеймааны аатыыллар
Импиэрийэ барытын кыра кыралаан саба түһэн ылбыт дойдулар холбонуута буолар. Султан хотторбут дойдуга Паша уонна Бей диэн титуллаах салайааччыны ыытар этэ. Ордук биллэр салаайааччылар — Мухаммед Аль-Паша. Кэнини бириэмэҕэ Осмаан Империята мөлтөөбүт, ол иһин XIX үйэҕэ «Европа ыарыһаҕа» диэн дойдуну ааттыыллара
Султан дьиэ кэргэнэ
Империя эрдэ сылларыгар шахзада — эбэтэр Султаан уоллара араас Импиэрийэ уһуктарыгар (Саньяктарга) салайалларыгар ыытыллаллара, кэлин дойдуну барытын салайарга опыты ылар курдук соруктаах этэ. Султанатка уонна Целифатка хандьыдаат буолаллара ол иһин.
Ахмед кэнниттэн ол систиэмэ уларыйбыта. Саҥа систиэмэҕэ эр дьоннору барытын «кафес» диэн ааттаах дьиэҕэ хаайаллара, онтон атын сири сатаан көрбөт курдук, оччоҕуна кини былааһын былдьаабат курдук. Сорох бириэмэтигэр Султан буолбут киһи аймахтарыттан эр дьону барытын өлөттөрөрө, оччоҕуна күрэс суоҕар бууну ким да сатаан саҕалаабат буолара. Ол гынан баран инник системаҕа дьахтар оруола уонна сабыдыала улаатан тахсар буолбута, ол курдук Султан ийэтэ Империяҕа биир улахан былаастаах киһи буолара.
Султааннар сотору буолан баран ыраах уһуктары сатаан салайбат буолбуттара, ол иһин онно олорор дьон бэйэлэрин сокуоннарынан олороллоро. Ол иһин сотору буолан баран Осмаан Империята ылдьарыйбыт уонна арахсыбыт
Осмаан Импиэрийэтин киин куораттара
Бурса диэн Осмаан Империятын бастакы киин куората этэ. Эдирнэ 1365 сыллаахха киин куорат буолбут Стамбул буолуор дылы.
Осмаан импиэрийэтин вассаал дойдулара
Транасильвания, Молдавия, Валлахия, (Румыния), Кавказ — Грузия, Дагестан, Чечня, Ставрополь кыраайа вассал дойдулар этилэр. Сорох дойдулар туга эрэ тутулуга суох этилэрэ, ол иһин Султааҥҥа нолуок төлүөххэ наада этэ.
Византия Империята
мини|Юстиниан салайыытыгар Византия Империятын тарҕаныыта right|200px|thumb|Палеологус династиятын эмблемата
Византия Империята (сороҕор Илин Рим Империята) диэн Рим Империятын Грек чааһын аатыллар, орто сылларга дылы хаала сылдьыбыта. Киин куоратынан Константинополь этот, билигин Турцияҕа баар, Стамбул диэн билигин ааттаах. Арҕаа Рим Империятыттан уратыта диэн дьон Латыын тылын буолбакка Грек тылын саҥараллар этэ уонна грек культурата тарҕаммыт этэ.
Империя саҕаланыыта: 330–476 сыллар
324 сыллаахха Рим Императора Константин I Рим Империятын киин куоратын Византияҕа көһөрбүтэ, уонна Константинополь диэн ааттаабыта. 150 сылынан германскай норуоттар Рим куораты ылбыттарын кэнниттэн Империя киин куоратынан Константинополь буолбута. Ол иннинэ буолан ааспыт Рим Империятын территориятыттан кыра этэ.
Арҕаа сэриилэр
Ол гынан баран уһунннук оннук сылдьыбатаҕа, Өссө элбэх германскай норуоттар кэлэн кыргыһан төттөрү Римы былдьаабыттара. Ол кэнниттэн Славянскай норуоттар билиҥҥи Болгария уонна Греция баар сирдэрин ылбыттара. 560 сыл кэннттэн кэлиилэр Балкаан тумул арыы улахан өттүн ылбыттара.
Илин сэриилэр
Римы германскай норуоттарга былдьатан баран Империя билиҥҥи Египет, Греция, Палестина, Сирия уонна Турция сирдэрин салайан олорбута. Ол гынан баран атын империя - Персидскай Империя ол сирдэри былдьыыр санаалаах этэ. Биһиги эрабыт 224–628 сылларгыр Римляннар уонна Перстар араас кыргыһыыларга охсуспуттара, элбэх дьон өлбүтэ. Перстары билиҥҥи Иракка баар Ниневех диэн былыргы куорат аттыгар 627 кыаттарбыттара, ол иһин Византия сирдэрин хаххалаабыта.
Империя чөлүгэр түһүү: 717–1025 сыллар
718 сыллаахха Араабтартан көмүскэлэммитэрэ, ол кэнниттэн Араабтар хамсаныылара тохтонуллубута, ол бириэмэҕэ арҕаа өттүгэр Болгаардары кытары сэрии буола турара, сорох кыргыһыылар ситиһиилээхтик ааһаллар этэ, онтон сорох кыргыһыылары кыаттарбыттара, ол гынан баран элбэх дьон өлбүтэ. бириэмэ ааспытын кэннэ кыра-кыралаан мөлтөөн сири сүтэрэрин саҕалаабыта.
Арҕаа өттүгэр чөлүгэр түһүү
1007–1014 сыллаахха амбициялаах Византия Императора Василий II Болгарияҕа хаста даҕаны саба түспүтэ уонна сотору кыайбыта. Кэлин Грецияны барытын ылбыта уонна Византия туругун чөлүгэр саҕалаабыта. Болгария сирин былдьаан ылыларын 1018 сылга бүтэрбитэ.
Илин өттүгэр чөлүгэр түһүү
Илин өттүгэр Араабтар эмиэ куттал буолбуттар, ол гынан баран Василий II үчүгэйдик салайан хаххалаабыта. Сирия улахан өттө, Турция уонна Армения тутан олорор буолбут. 1025 сыл кэнниттэн Араабтар номнуо куттал буолан бүппүттэр.
1025–1071
Византия Императора Василий II өлбүтүн кэннэ араас императордар троҥҥа кэлэ сылдьыбыттар. Харчыны бараабыттар уонна армияны олус кыччаппыттар. Ол түмүгэр сатаан көмүскэммэт Империяҕа кубулуйарын саҕалаабыт. Сотору буолан баран армиятыгар легионердар баар буолбуттар - атын сирдэртэн кэлбит дойдуга буолбакка харчыга охсуһар дьон, ол иһин кинилэргэ сатаан эрэммэт буолбат этэ. Легионердартан тутулуктаахтарыттан иһин байыаннай генерааллар былааһы ылыахтарын уонна узурпациялыахтарын сөп буолбут.
Империя суола буорту буолуута 1185-1261
Үс үчүгэй Императордар кэнниттэн куһаҕаннык салайыллыбыта уонна өссө биирдэ харчы бөҕө уонна саллаат барыллыбыта.
Туроктар Византияны ылыылара 1261–1453
Византия Константинополы ылбыттарын кэнниттэн бэйэ бэйэлэрин уонна Европа норуоттарын кытта сэриилэрин иһин Туроктары кытта охсуһууга харчылара да, саллааттара да хаалбатаҕа. Сотору буолан баран Турцияны барытын 1331 сыллахха былдьаппыттара.
1369 сыллаахха Туроктар Турцияттан Грецияҕа саба түспүттэр уонна ону 1354–1450 салайан олоро сылдьыбыттара. Византия ол бириэмэҕэ элбэх сири, харчыны, саллааттары сүтэрбиттэрэ ол иһин атын дойдулартан көмөнү көрдөспүттэрэ. Папа Римский сорох саллаттары ыыппыта даҕаны 1453 сыл муус устарыгар элбэх Туроктар кэлэн Константинопольга саба түспүттэр. Куоппатах дьон атын Осмаан Империятын куораттарыгар ыытыллыбыттара. Ол кэнниттэн Осмаан Империятын киин куоратынан Константинополь буолбута.
Империя тугу хаалларбыта
Империяҕа араас ситиһиилэрдээх этэ:
Чуукаар (Ньурба улууһа)
Чуукаар — Ньурба улууһун Чуукаар нэһилиэгин киинэ.
Арассыыйа сэриитин Сирияҕа киллэриитэ
Конфликт өттүлэрэ
2011 сыллаахха Сирия республикатыгар гражданскай сэрии тахсар, демократтар (Көҥүл Сирия Аармыйата, ол эбэтэр повстанецтар) уонна Башар Асад режимын өрө тутааччылар икки ардыларыгар. Үһүс күүс конфликка Курдистан конфлига буолар, сэриини туһанан өрө туруулара. Ону таһынан төрдүс күүс буолар Ислам дойдута Ирак уонна Ливан (ИИЛ) диэн Аан Дойдуга биллэр террористическай организация, бэһис күүс буолар Аль Каида террористическай организацията.
2013 сылтан ыла повстанецтары финансированияҕа АХШ, Канаада, Германия, Франция уонна Дьоппуон кыттар. Башар Асад режима мөлтүүр.
2014 сылтан ыла Ирак, Иран Башар Асад режимыгар көмө буолаллар.
2015 сылтан ыла Арассыыйа Башар Асадка көмө буолар. Таарыччы ИИЛ террористарын суох оҥортуур.
Украин Национальнай Сойуустара
Украин Национальнай Сойуустара (укр. Український Національний Союз) — диэн Украинаҕа политика партията. От ыйа 15 2012, Виталий Кривошеев партия салайааччыта буолбута.
Бастакы канаал кубога (хоккей)
мини|справа|Первай канаал кубога. (2010) Первай канаал кубога — сыл аайы ыытыллар шайбалаах хоккейга аан дойдутааҕы турнир.
1967 сыллаахтан Москваҕа ыытыллар, Санкт-Петербургка 1992 сыллаахха ыытыллыбыта, уонна 2013 сыллаахха Сочига ыытыллыбыта. 1996 сыллаахтан Еврохоккейтур этаапынан буолар. Арассыыйа хоккей федерацията тэрийэн ыытар.
Ыытыллар миэстэтэ
2006 сыллаахтан турнир Москва куоракка Мегаспорт спорт дыбарыаһыгар ыытыллар. 2013 сыллаахха Сочи куоракка «Большой» муус аренатыгар ыытыллар.
Дьаабылыка
мини|Грэнни Смит күөх яблоколар Яблоко — күөх эбэтэр кыһыл өҥнөөх сиэнэр фрукта отонноох. Маһа (Malus spp.) аан дойду үрдүнэн үүннэриллэр. Кини чэпчэки, уонна аан дойду үрдүнэн хомуйаллар.
Яблоневой маска-ити мастан оҥоһуллар мас көрүҥэ.
Яблоня соҕуруу Казахстаҥҥа, Кыргыстаҥҥа, Узбекистаҥҥа уонна Кытай хотугулуу — арҕаа өттүгэр кэлбитэ. Яблоконы тыһыынча сыллар усталарыгар Азия уонна Европа дойдуларыгар үүннэрэллэр. Хотугу Америка Европа көһөрөөччүлэр аҕалбыттар. Яблоко араас культураларга итэҕэл уонна мифологическай суолталаахтар.
Яблоконы үксүн сыһыарыынан тарҕаталлар, ол гынан баран кыыл яблоко сиэмэнэн тарҕанар. Яблоня улаханнык үүнүөн сөп. Билигин 10000 тахса биллэр суортара баллар Араас суортар араас амтаҥҥа уонна туһаҕа үүннэрэллэр: ол курдук ордук тарҕаммыт аска-үөлгэ, уонна сидры оҥорон таһаарыы буолар.
Мастарыгар уонна фрукталарга тэллэйдэр, бактериялар и буортулааччылар саба түһэллэр.
Аан дойду 2013 сылга яблоконы оҥорон таһаарыы 90,8 мөлүйүөн тоннаҕа тэҥнэстэ. Кытай уопсай кээмэй 49% улааппыт хаҥас|мини|Кыыл яблоко Malus sieversii. [[Казахстаан|Казахстан]]
Үрүҥ айыы итэҕэлэ
Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн итэҕэл үөрэҕин икки өрүтүттэн былыргылар билиилэриттэн тутулуктаах өрүтэ ааттанар.
Ханнык баҕарар киһи аан маҥнай санаата тиийэн тугу эмэ быһаарыннаҕына эрэ ханнык эмэ дьыаланы оҥорор. Киһи тугу оҥоруохтааҕын эрдэттэн былаанныыр. Кини үчүгэйи санаатаҕына эбэтэр хантан эрэ таһыттан, кимтэн эмэ үчүгэй санаа киирдэҕинэ үчүгэйи оҥорор, онтон куһаҕан, хара санаа киирдэҕинэ, куһаҕаны да оҥоруон сөп. Киһи ханнык баҕарар быһыыны оҥороро аан маҥнай ханнык санаа киирэриттэн уонна бэйэтин санаата, ийэ кута хайдаҕыттан быһаччы тутулуктанар.
Саха дьоно ханнык баҕарар үчүгэй оҥорууларын үрүҥ, маҥан дьүһүннээн этэллэр. Омук итэҕэлэ үчүгэйи оҥорууга ыҥырар, үөрэтэр буоллаҕына, дьонугар барыларыгар үчүгэй санаа олохсуйарын үөскэтэр. Сахалар таҥаралара «Үрүҥ айыы» диэн ааттанара таах халлаантан ылыллыбыт буолбатах. «Үрүҥ» диэн тылга саха дьонун үчүгэйгэ баҕара саныыллара барыта түмүллэн сылдьар. Айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕиттэн үчүгэйин, үрүҥүн талан ылыллыахтааҕын биллэрэн үрүҥ диэн тыл туттуллар. Таҥара аата үрүҥ диэн үчүгэй таҥара буоларын көрдөрөр быһаарыылаах буоллаҕына эрэ табыллар.
Үгүс дьоҥҥо туһалаах үлэни-хамнаһы, үчүгэйи, саҥаны арыйыылары оҥоруу үчүгэй айыыны, «Үрүҥ айыыны» оҥоруу буолар. Үрүҥ айыы дьону сайдыы, үүнүү диэки сирдиир, ыҥырар ол диэки хамсааһыны оҥороллоругар тирэх буолар. Саха дьонугар үчүгэйи элбэхтик оҥорон аатырбыт киһи өллөҕүнэ өйө-санаата «Үрүҥ айыы» буолар. Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн үчүгэйи элбэхтик оҥорбут киһини үтүктэргэ, кини курдук буоларга ыҥырар өйдөбүллээх. Элбэх үчүгэйи оҥорон баран өлбүт киһини уһун үйэлэргэ аатын-суолун үйэтитэн таҥара оҥостуу, «Үрүҥ айыы» оҥоруу ол иһин олохсуйбут.