cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аазимут
Ылыллыбыт сирэ
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Ньиэмэстэр
Ньиэмэстэр (ниэм. Deutsche) диэн ниэмэс тылынан саҥарар бүтүн герман култууралаах омук. Аан дойду үрдүнэн 75 млн ниэмэс дьоно баар, онтон өссө 25 млн дьон ньиэмэс төрүттээх. Саха Сиригэр 2 283 ниэмэс дьоно олорор (2002 сыл).
"Ньиэмэс" диэн нуучча тылыттан киирии тыл. "Немой" (саҥата суох) диэн.
1989 сыл
1989 сыл.
Авдеева Фаина Иннокентьевна
Авдеева Фаина (Фатия) Иннокентьевна (1924 с. төр., Ньүүйэ, Ленскэй оройуон) — РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
1504
1504 сыл.
Улуу кэхтии
250px|thumb|Үлэтэ суохтар марштара. [[Торонто, Канаада.]]
Улуу кэхтии ( Great Depression) диэн Иккис аан дойду сэриитин иннинээҕи уон сылга буолбут улахан экономика кризиhа. Улуу кэхтии буолбут кэмэ араас дойдуларга араас араас, ол гынан баран үгүс дойдуларга кини 1929 с. саҕаламмыта уонна 1930-с сс. бүтүүлэригэр бүппүтэ. XX үйэ ордук уhун, киэҥ тарҕаныылаах уонна дириҥ кэхтиитэ буолар. Алтынньы 29 1929 АХШ-ка акция баhаарын эстиититтэн саҕаланар (бу түбэлтэ Хара чэппиэр диэн ааттаммыта). Атын дойдуларга түргэн үлүгэрдик тарҕаммыта.
Улуу кэхтии баай да дьадаҥы да дойдулары улаханнык охсубута. Тус барыс, түһээн киириилэрэ, барыстар уонна сыаналар түспүттэр, омуктар икки ардыларынааҕы эргиэн 2/3 аччаабыт. Үлэтэ суох буолуу АХШга 25% үүммүт, сорох дойдуларга 33% дылы үүммүт. Улуу кэхтии аан дойду элбэх куораттарын күүскэ охсубут, бастатан туран ыарахан индустрияттан тутулуктаахтары. Элбэх дойдуларга тутуу тохтообут. Үүнүү сыаналара 60% кэриэтэ түhэннэр тыа хаhаайыстыбата уонна тыа сирдэрэ ночоотурбуттар. Уопсайынан кэхтииттэн сылтаан экономика бастакы сектора улаханнык эмсэҕэлээбитэ.
Төрүөттэрэ
Улуу кэхтии саҕаланыан иннинэ Уолл Стрит биржатыгар 1929 с. алтынньы 24-29 күннэригэр акциялар сыаналара күр гыммыттара.
Экономистар Улуу кэхтии төрүөттэрин тустарынан биир санаалара билигин да суох.
Бу экономика кризиhын үөскээhинин туhунан хас да теория баар, ол иhигэр хас да фактор холбоhуута да буолуон сөп диэн санаа эмиэ баар.
Америка Хотугу штааттарын экономиката "аһара итийбитин" төрүөтэ өссө биир быһаарыылаах. Аан дойду бастакы сэриитин кэнниттэн АХШ экономиката хаһан да буолбатах өрө күүрүүнү билбитэ. Америка сыаннай кумааҕыларын рыынаага аан дойдуга саамай тургэнник үүнэр буолбута, тоҕо диэтэххэ сэриигэ эмсэҕэлээбит Европа - ордук сэриигэ хотторбут Германия - олох мөлтөхтөр этэ. Холобур 1923 сыл саҥатыгар биир дуолларга 9000 маарканы биэрэр буоллахтарына, алтынньы ортотугар - 4,2 триллион! 1923 сыллаахха Германияҕа сыана хас 49 чаас аайы икки төгүл үрдүүр этэ. Бу кэмҥэ сэриигэ эмсэҕэлээбэтэх, көмүһүнэн хааччыллар валюталаах уонна бассабыыктартан байҕалынан арахсан турар АХШ инвестордар харахтарыгар дьиҥнээх ырай курдук көстөллөр этэ.
Култуураҕа
Улуу кэхтии туhунан биир аатырбыт литература үлэтинэн буолар Уордайыы сүүмэхтэрэ (The Grapes of Wrath) диэн Дьон Стайнбек романа.
Вацлав Серошевскай
Вацлав Серошевскай (Wacław Kajetan Sieroszewski, 1858 сыл атырдьах ыйын 24 — 1945 сыл муус устар 20) — польскай этнограф, суруйааччы, публицист, Польша тутулуга суох буолуутун туһугар хамнааһын кыттыылааҕа, 1933–1939 сыллаахха Полышатааҕы литературнай академия президенэ. Сахалар тустарынан улахан этнографическай чинчийии («Якуты»/«Сахалар») автора.
Олоҕо
Серошевскай дьоҕус дворян ыалыгар төрөөбүтэ. Кинилэр сирдэрэ-уоттара 1863 сыллаах поляктар өрө турууларын кэнниттэн былдьаммыта. Вацлав гимназияны бүтэрэн баран Варшаваҕа «Варшава-Вена» тимир суол ремесленнай оскуолатыгар слесардаабыта. 1878 сыллаахха рабочай хамсааһыҥҥа кыттан хаайыллар. 1879 сыллаахха Варшава цитаделыгар хаайыылаахтар бууннарыгар кыттан аҕыс сыл хаайыыга ууруллубут. Онто кэлин Сибииргэ көскө ыытыыга уларытыллар, Саха сиригэр 12 сыл (1880–1892) олорбута.
Серошевскай 1880 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр Верхоянскайга тиийбитэ. Түөрт сыл Үөһээ Дьааҥы уонна Халыма улуустарыгар олорбута. 1880 сыллаахха Верхоянскайга Слепцова Анна (Арыына?) диэн саха дьахтарын кэргэн ылбыта. Мария диэн кыыс оҕоломмуттара. 1884 сыллаахха Серошевскайы Байаҕантай улууһун 3-с Байаҕантай нэһилиэгэр ыыппыттар. Манна сир оҥоруутунан дьарыктана сатаан элбэх ыарахаттары көрсөн, Саха сирин күбүрүнээтэриттэн Светлицкэйтэн маннык көрдөспүт: «…бу дойдуга сайын да харчы төлөөн тугу да булбаккын, кыһын атыылаабатах хасааһын дьон барыта бэйэтигэр тута сытар, […] миигин Нам улууһугар көһөрргүтүгэр көрдөһөбүн, оннук гымматаххытына, мин… хоргуйан өлөрбөр тиийэбин, маннааҕы сахалар билиҥҥи кэмҥэ мас субатын сииллэр, киһи сиирин тугу да атыылаһар кыах суох». 1886 сыл сэтинньитигэр Серошевскайы Нам улууһугар ыыталлар, манна Хатыҥ Арыы нэһилиэгэр олохсуйар. Бу сыл Анна өлбүтэ. Хатыҥ Арыы сахалара Серошевскайга сир биэрэллэрин баҕарбатахтара. Оччотооҕуга сыылынайдар уонна олохтоохтор сыһыаннара мөлтөх этэ, ол курдук Боотуруускай улууһун кулубата Дьөгүөр Миитэрэйэбис Ньукулаайап 1883 сыл от ыйын 21 күнүгэр маннык суруйбут: «Сыылынайдар сир оҥоһуутугар саамай табыгастаах сири ылан баран түргэн баҕайытык уоҕун бараан кэбиһэллэр уонна эбии сахалартан ордубут сирдэрин куортамҥа ылаллар […] Инньэ гынан, сыылынайдар сахалары букатын да сирэ суох хааллараллар». Ол эрээри, сыыйа олохтоохтор сыһыаннара көнөн испитэ. Серошевскай хортуоппуйу, хаппыыстаны, эриэппэни, моркуобу, луугу, гороҕу, фасолу, оҕурсуну уонна бүрүүкүбэни олордор этэ, ньэчимиэн, эбиэс, оруос, сэлиэһинэй ыһар-хомуйар этэ. Саха сиригэр сир оҥоруутун тарҕатары, сайыннарары туруорсар ыстатыйа суруйбута. Намҥа аан бастакынан күн-дьыл туругун, климаты сурунан чинчийэн көрбүт.
Саха сиригэр олорон, Серошевскай этнографическай матарыйаал хомуйар, сахалар олохторуттан кэпсээн суруйар этэ. Олору төннөн иһэр сыылынайдарынан ыытан, Польшаҕа таһаартарар этэ. 1892 сыллаахха Серошевскай Сибииргэ көҥүл айанныыра көҥүллэммитэ. Иркутскайга олохсуйан олохтоох дьаһалтаҕа сэкиритээрдээбитэ, манна А. И. Громова диэн биллэр атыыһыты, Саха сиригэр киэҥник үлэлиир фирма хаһаайкатын кытта билсибитэ. Сыылкатын кэмигэр мунньубут матырыйаалыгар олохсуйан, географтар уонна этнографтар Григорий Потанинтан, Митрофан Пихтинтан, Петр Семеновтан консультация ылан, сахалар тустарынан нууччалыы улахан этнографическай үлэтин суруйбута. Ол үлэтэ А. И. Громова харчытынан кинигэ буолан тахсар уонна Нуучча Географическай уопсастыбатын кыһыл көмүс мэтээлинэн бэлиэтэнр («Якуты. Опыт этнографического исследования», I том, СПб, 1896; польскайдыы таһаарыыта «Dwanašcie lat w Kraju Jakutów», 1900). Серошевскай кинигэтэ билигин даҕаны XIX үйэ бүтүүтүнээҕи сахалар былыргы олохторун-дьаһахтарын, култуураларын сырдаппыт саамай дириҥ чинчийиилэртэн биирдэстэринэн ааҕыллар. Иккис туом рукопиһа суруллан бүтэриллэн баран Парижка 1901 сыллааха сүппүтэ. Рукопись 1927 сыллаахха көстүбүтэ диэн сурах баар.
1895 сыллаахха Серошевскай Стефания Милановская диэн полячканы кэргэн ылбыта, киниттэн үс уолламыта. Г. Потанин уонна П. Семенов көрдөһөннөр, 1898 сыллаахха ыраахтааҕы бырабыытылыстыбата Серошевскай Польшаҕа төннөрүн көҥүллүүр. Серошевскай Кавкаһынан айанныыр. 1903 сыллаахха Бронислав Пилсудскай диэн эмиэ биир польскай этнографы кытта Нуучча географическай уопсастыбатын Японияҕа экспедициятыгар кыттар. Экспедиция Хоккайдо арыыга олорор айнар олохторун-дьаһахтарын үөрэтэр сыаллаах этэ, ол эрээри, Арассыыйа уонна Япония икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыылара мөлтөөн, эрдэ тохтообута. Ол кэнниттэн Серошевскай бэйэтэ Кореяҕа, Кытайга, Цейлоҥҥа, Египекка уонна Италияҕа сылдьыбыта. Уһук Илин мунньубут матырыйааллара Серошевскай «Корея» диэн иккис этнографическай үлэтин төрүтэ буолбута (польскайдыы таһаарыыта «Korea: Klucz Dalekiego Wschodu», 1905).
1905 сыллаахха муус устар 12 күнүгэр поляк-нуучча сийиэһигэр Серошевскай «za naszą wolność i waszą (биһиги уонна эһиги көнүлбут туһугар)» диэн биллэр тыллары этэн турардаах. Ол тыллара Польша тутулуга суох буолуутун өйүүр Арассыыйа дьонугар бэркэ биллэр буолбуттара (63 сыл буолан баран, 1968 сыллаахха Москубаҕа диссидиэннэр ити тыллары плакаакка суруйан Кыһыл болуоссакка ССРС аармыйатын Чехословакияҕа киллэрбитин утары миитиҥҥэ тахсан көскө ыытыллыбыттара уонна хаайыллыбыттара). 1906 сыллаахха Серошевскай «Күннээҕи курьер» диэн польскай хаһыакка Польшаҕа байыаннай балаһыанньаны көнөтүк сырдатарга, амнистия биллэрэргэ, алтынньы 17 к. манифеска биллэриллибит көҥүллэри олоххо киллэрэргэ ыҥырар ыстатыйа таһааран тутуллар, байыаннай суукка сууттанар, ол кэнниттэн кыраныысса таһыгар күрүүр.
Риза
Риза (Riesa) - Германияҕа, Саксонияҕа Эльба өрүс кытылыгар турар куорат.
Вацлав Серошевскай
Олоҕо
1914 сыллаахха Серошевскай Пилсудскай легионнарыгар суруттарар. 1918 сыллаахха Дашинскай Временнай бырабыытылыстыбатыгар информация уонна пропаганда миниистирэ буолар. 1935–1938 сыллардаахха Польша сенатыгар киирэр.
Риза
Бу куорат анныгар (биир көстөөх сиргэ) Аан дойду иккис сэриитин саҕана (1941-45 сс.) билиэҥҥэ түбэспит саллааттарга аналлаах лааҕыр баар этэ. Билигин онно Эренхайн Цайтхайн мемориал баар.
Вацлав Серошевскай
Олоҕо
Серошевскай 1945 сыллааха Пясечно диэн куоракка ойоҕостотон (сэбиргэхтэтэн) өлбутэ. Уҥуоҕа 1949 сыллаахха Пясечноттан Варшаваҕа Повонзки кылабыыһатыгар көһөрүллүбүтэ.
Уус-уран айымньылара
Серошевскай «Күһүн» диэн бастакы новеллата 1884 сыллаахха тахсыбыта. Сибиирдээҕи кэпсээннэр бэйэтин кэмигэр биллэр этилэр. Олохтоох норуоттар тустарынан «Танараларга сиэртибэ» (W ofierze bogóm), «Риштау» (Risztau), «Ойуур кытыытыгар» (Na cresach lasóv), «Тоһуурга» (W motni), «Хайлах» (Chailach), «Кули» (Kuli), «Муус ортотугар» (Wsród ladów), «Муҥур аһыы» (Na dnie nedzy), «Кур» (Ucieczka) диэн айымньылара ааҕааччы сэҥээриитин ылбыта. Серошевскай үгүс айымньыта нууччалыы тылбастанан тахсар этэ.
«Муҥур аһыы» диэн ромаҥҥа олоҕуран Россия биллэр режиссера Алексей Балабанов «Река» диэн саха артыыстардаах киинэ устан испитэ. 2000 сыл сэтинньи 20 күнүгэр Балабанов группата массыына саахыллыытыгар түбэһэн, сүрүн оруолу оонньообут Туйаара Свинобоева өлөн, киинэ устуута тохтообута.
Бубякин Николай Васильевич
200px|thumb|right|Бубякин Николай Васильевич Бубякин Николай Васильевич (15.09.1898—12.05.1942) — ил уонна баартыйа диэйэтэлэ, 1928—1929 сылларга Саха АССР ун бэрэссэдээтэлэ.
Олоҕун олуктара
Түөрт  сыл  хаайыы  эрэйин–муҥун көрөн, доруобуйата   кыайан  тулуйбакка 44 сааһыгар  1942 с. түрмэҕэ  өлбүтэ. 1956 с. муус  устар  29 күнүгэр  Саха  АССР Үрдүкү  Суута   Бубякин Н.В. реабилитациялыыр туһунан  уураах  таһаарбыта. Бубякин  Н.В. төһө да  кыра  үөрэхтээҕин иһин  М.К.Аммосов,П.А.Ойуунускай, А.Г.Габышев, Х.П.Шароборин   курдук  саха чулуу  уолаттарын  кытта тэҥҥэ  дойдутун, норуотун туһугар үлэлии-хамсыы сылдьыбыта.
Ылыллыбыт сирэ
Саха сирин Национальнай архыыба Ф.З. Оп.4. Д. 156; Ф.4. Оп.51. Д.333
Ньургуһун
thumb|200px|Ньургуһун
Ньургуһун  — сибэкки, саас хаар ууллаатын кытта бастакынан тыллар сибэкки.
Ньургуһун саха литературатыгар киэҥник туттуллар образ. Маҥнайгы таптал, саҥа сыһыаны, саас кэлиитин хоһулуурга туттуллар.
Тааҥ
Тааҥ - бу ууга сыһыаннаах география тиэрминэ икки суолталаах: 1) күһүн уонна кыһын өрүс, күөл мууһун үрдүнэн муус аннынааҕы уу ыгыллан халыйан тахсыыта (тааҥнаабыт диэн буолар); 2) оннук тахсан тоҥмут муус үрүт араҥата.
Кунайаан
Кунайаан — Чурапчы Мугудайыгар баар кылгас үрэх-алаас. Мугудайтан арҕаа диэки 12 км. 2 күөллээх, 2 өтөхтөөх.
Тааҥ
Тэҥии көр: тенг (перс), танг (тадж.); танг, тенг (азерб.); тенг, тенге (белудж., курд.) — хапчаан, куоллаҕай, хайа үрэҕэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Оттомо суох буолума, киһиргээмэ
Оттомо суох буолума, киһиргээмэ диэн сахалар таҥараларын "Тоҕус айыыны оҥорума" диэн үөрэҕин этиитэ.
Оҕо бары оҥорор быһыытыгар сыыһа туттубат, сэрэхтээх буоларга үөрэнэригэр элбэх бириэмэ наада. Кини бары оҥорор быһыыларын үөрэтэн, хаста, уонна боруобалаан, билэн табатык оҥорор буолара хайаан да ирдэнэр көрдөбүлгэ киирсэр.
Киһи сыыһа-халты туттунара оттомо суох буолуутуттан уонна киһиргээһиниттэн ордук улаатарын, эбиллэрин иһин сахалар таҥараларын үөрэҕэ, онтон сэрэтэ сатаан оттомо суох буолума, киһиргээмэ диэн үөрэтэр.
Оҕо олус мэниктээн, киһиргээн бардаҕына хараҕа кытта сүүрэлээн, тугу да дьүүллээн-дьүһүннээн таба көрбөт буолан, дьэргэччи көрдөҕүнэ, сыыһа-халты туттунара элбиириттэн хайаан да харыстыахха, тохтотуохха наада. «Аһара мэниктээмэ» диэн этии мэниктиир өй-санаа аһара барарын хааччахтыыр, ол аата оҕо өйө-санаата ыһылларын суох оҥорон оҕону харыстыыр аналлаах.
Интэринээккэ олорор оҕолорго киһиргэтии, тэптэрэн биэрии улахан оҕолортон баар буолааччы. «Мин киһим кыайыаҕа» диэн кыра уолаттары тэптэрии, киһиргэтэн биэрии кэнниттэн сутуругунан киирсиилэр көрү-күлүүнү сорохторго үөскэтэллэрэ, киирсээччилэргэ туох да үчүгэйи аҕалбат этэ. Арай бу киирсиилэр ханнык эмэ эрчиллии буолан олоххо оннуну булунууга көмөлөөхтөр.
Оттомноох буолуу диэн ону-маны дьоһуннаан өйдөөһүн, дьоһуннаахха болҕомтону хатааһын, дуоспуруннаах буолуу ааттанар. Өй-санаа ыһылла, үрэллэ сылдьыытын оттомноох, болҕомтолоох буолуу тохтотор, оннун булларан, туруктаах оҥорор. Барыга-бары болҕомтолоохтук сыһыаннаһыы оттомноох буолууга тириэрдэн өйү-санааны ыһылларыттан, туруга суох буоларыттан харыстыыр.
Болҕомто диэн өйү-санааны биир сыалга туһаайыы, түмүү, үчүгэйдик өйдөөн истии, таба көрүү аата. Өйү-санааны саҥа санаалар киирэллэригэр бэлэмнээһин, атын, быстах санаалартан ыраастааһын аата болҕомтолоох буолуу диэн ааттанар.
Атыны саныы, санаатыгар ону-маны, буолары-буолбаты оҥорон көрө сылдьар киһиэхэ өйүгэр-санаатыгар атын туох да саҥа санаа, үөрэх кыайан киирбэт. Оннук киһини «Санаатыгар аралдьыйар» диэн сахалар этэллэр. Үөрэх кэмигэр атыны саныы сылдьыы үөрэтэр киһи этэрин табан истибэт буолууну үөскэтэн оҕо үөрэҕи өйдүүрүн мэһэйдиир.
«Истибитэ аҥар кулгааҕынан тахсар» диэн бойҕойон истибэтиттэн туох этиллибитин таба өйдөөбөккө хаалар киһини этэллэр. Дьалбаа оҕо – киһи этэрин таба истибэт, санаата атыҥҥа аралдьыйан иһэр оҕо аата. Мэниктээһин өй-санаа туруга суох буолуутугар тириэрдэр. «Мэниктээн өйө көппүт» диэн этии мэниктииртэн өй кытта көтөрүн бэлиэтиир.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн болҕомтолоох, боччумнаах буолууга үөрэппэтэххэ мэниктиириттэн аһара дьалбаа, өйө-санаата туруга суох, туох быстах санаа өйүгэр көтөн түһэрин кытта оҥоро охсор кыахтаах буола улаатар. Оҕо өйө-санаата киһи оҥорор быһыыларын аһара барар, куһаҕаны оҥоруу өттүгэр халыйар кыахтааҕыттан харыстаан сахалар таҥараларын үөрэҕэ «Оттомо суох буолума, киһиргээмэ» диэн үөрэтэр.
Өйү-санааны бэлэмнээн, боччумуран, болҕомтотун хатаан, чуумпуран истэргэ бэлэмнэнэн олорор оҕо учуутал этэрин барытын иҥэринэн, өйүгэр тутан иһэр кыахтанар. Учуутал оҕолору үөрэтэригэр туттар саамай туһалаах ньыматынан оҕолор боччумуран олорон үөрэҕи истэллэрин ситиһиитэ буолар. «Бэлэмнэниҥ!» «Чуумпуруҥ!» - диэн тыллар өйү-санааны истэргэ, саҥа өй-санаа киирэн иҥэригэр бэлэмнииллэр. Боччумнаах, болҕомтолоох буолуу өй-санаа ыһыллан, буккуллан хаалыытын тохтотон, билии дириҥник иҥэрин хааччыйар.
Өй-санаа бэлэмнэннэҕинэ, атын быстах санаалартан барыларыттан ыраастаннаҕына эрэ саҥа өй-санаа мэйиигэ киирэн иҥэр кыахтанар. Атыны саныы сылдьар киһи өйө-санаата иллэҥэ суоҕуттан саҥаны эбии киллэринэр кыаҕа кыччыыр, суох да буолар. Биһиги оҕолору оскуолаҕа; кыргыттары уонна уолаттары тус-туспа үөрэтиэххэ диэн этиибит болҕомтолоох буолууну ситиһиигэ олоҕурар. Оҕо атыҥҥа, онно-манна аралдьыйара суох буоллаҕына, үөрэх өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥэр.
Сааһын сиппит кыыс оҕото киэргэнэн-киэргэнэн баран атыны саныы, уолаттары көрүтэлии, чаҕылыҥныы, мичиҥнии олордоҕуна ханнык да үөрэх баһыгар аанньа киирбэт. Тула өттүн көрөн-истэн чаҕылыҥнатар кыыс оҕотун көрөн уолаттар эмиэ араас санааларга ылларалларыттан үөрэҕи истэллэрэ, иҥэринэллэрэ лаппа мөлтүүр.
Туохха эмэ өйү-санааны түмүү, үчүгэйдик өйдөөн истии, көрүү аата болҕомтону хатааһын диэн буолар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн болҕомтотун наадалаах быһыыга туһаайар кыахтаннаҕына, үөрэҕи-билиини ситиһэр кыаҕа улаатар. Өйө-санаата ыһылла, уларыйа сылдьыбат киһини болҕомтолоох, боччумнаах киһи диэн ааттыыллар. Болҕомтолоох киһи өйө-санаата ыһыллыбат, туруктаах буолар кыаҕа улахан.
Боччум – эт-сиин майгына, тутта-хапта сылдьар быһыыта. Боччумурар диэн киһи тутта сылдьар быһыытын быһаарыы аата. Киһи барыта боччумнаахтык туттунан боччумуруон, өйүн-санаатын үөрэтиэн сөп. Оҕо боччумнаах, болҕомтолоох буолуутуттан бэрээдэктээх, көрсүө, сэмэй быһыылаах киһи буола улаатар кыахтанар.
Киһиргэс буола улааппыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат. Киһиргэс, ыһыллаҕас, дэбдэҥнэс өйдөөх-санаалаах буолуутуттан сыыһа-халты туттунара элбээн хаалыан сөп.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэ оҕо өйө-санаата сайдан иһиитин табатык быһаарар. «Оттомо суох буолума, киһиргээмэ» диэн этии өй-санаа туруктаах буолуутун үөскэтэр аналлаах. Киһиргэс буолуу киһи быһыытыгар сөп түбэспэт. (1,21).
«Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан» диэн киһиргэс киһи аһара кыахтаах, улахан, барыны-бары кыайар курдук сананыытын тэҥнээн көрөн күлүү гынан этии буолар. Олус аһара барбыт санааны күлүү гынан эмиэ оннугар түһэриэххэ сөп эрээри, өйүн-санаатын туппут, үчүгэйи уонна куһаҕаны сатаан араарар буола үөрэммит оҕону эрэ үөрэтэргэ туттуллара табыллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ күлүү гынары табан өйдөөбөккө, аны онтун хайҕабыл курдук ылынан кэбистэҕинэ, киһиргэс оҥостон куһаҕаҥҥа кубулутар.
«Киһиргээн кирсиҥ быстыаҕа» диэн этии киһиргиир киһи кыайа-хото туттар санаата элбээһиниттэн аһара эбэтэр сыыһа туттан тугун эмэ эчэтиэн сөбүн биллэрэр, онтон сэрэтэр этии буолар.
«Күөскүн эрдэттэн өрүнүмэ» диэн этии тугу эмэни кыайыам, хотуом диэн аһара эрдэлээн бэлэмнэнимэ, быһа этинимэ диэни өйдөтөр. Былыргы кэмҥэ миин уута оргуйуор диэри туох эмэ булду була охсон аҕалан уган биэрэн аһатыам диэн киһиргииртэн үөскээн тахсыбыт этии буолар уонна билигин даҕаны суолтата кыччыы илигинэн сөптөөх кэмигэр туттулла сылдьар.
Киһиргэтии — киһини быһа этии биир көрүҥэ буолар. Киһиргээбит, үрдүнэн-аннынан көрбүт киһи сыыһа-халты туттунар кыаҕа улаатара быһа этии туолуутугар тириэрдиэн сөп. Тыл үөрэхтээхтэрэ "айыы үчүгэй" диэн сымыйанан этиилэрэ оҕо айыыны оҥоро охсоору сыыһа-халты туттунарын үксэтэр. Киһиргэтии киһини сыыһа туттууга тириэрдиэн сөбүттэн куһаҕан быһыыга киирсэр.
«Көрсүө-сэмэй» диэн холбуу этиини саха дьоно куруук тутталлар. Көрсүө, сэмэй диэн бэрэдэктээх, хаһан да быстахтык быһыыламмат, аһара туттубат, киһиргээбэт киһини этэллэр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтэр.
Аһара барар, сиэри туттуспат, киһиргиир дьон олохторун ситэ олорбокко эрдэ туораан, кырдьар саастарыгар тиийбэттэрин бары билэр эрээри, оҕолору кыра эрдэхтэриттэн харыстыыры, көрсүө, сэмэй буолууга ийэ кута иитиллэр кэмиттэн ыла үөрэтэри аахайбакка, тыл үөрэхтээхтэрин элбэх алҕастардаах “айыыларын үөрэҕэр” балыттарыы тарҕанар.
Киһиэхэ көрсүө, сэмэй буолуу олоҕу киһи быһыылаахтык уонна уһуннук олорууну хааччыйар биир тутаах хаачыстыба буоларын билэн оҕолору кыра эрдэхтэриттэн көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтиэххэ диэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ этэр. (2,54).
Туһаныллыбыт литература
1. И.И.Каженкин. Киһи быһыыта. Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005.- 92 с.
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Климентов Алексей Иванович (Дүпсүн улууһа)
Климентов Алексей Иванович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Дүпсүн улууһа. Кыра үөрэхтээх. Нууччалыы куһаҕаннык саҥарара үһү. 1908-1909 сылларга сабылла-сабылла тахсар "Якутская жизнь" хаһыат көрүнньүк эрэдээктэринэн буола сылдьыбыт. Ол хаһыаты букатыннаахтык саппыттарыгар 4 ый хаайыыга олорон тахсыбыт. Сабунаев бырааска куучарынан үлэлээбит.
Ленинскай
400px|thumb|right|Ленинскай Алдан улууһун каартатыгар Ленинскай бөһүөлэк. Алдан улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 6 км. илин диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2 061 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Ленинскай - 2100 уонна Якокут 144 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Ли Бай
Ли Бай эбэтэр Ли По (Кытайдыы 李白; пиньин Lǐ Bái) (701 – 762) диэн Кытай поэта. Доҕорунуун Ду Фулуун Кытай ордук улуу поэттара буолаллар. Бүгүҥҥээҥҥи дылы 1,100 кэриэтэ поэмалара хаалбыттар.
Нобель бириэмийэтэ
Нобель бирииһэ — уһулуччу ситиһиилэр уонна өҥөлөр иһин сыл аайы биэриллэр аан дойдутааҕы наҕараада, Скандинавияҕа баар комитет талыытынан култуура уонна наука айыылар иһин биэриллэр. Альфред Нобель — Швеция хиимигэ, динамиты айбыт киһи, өлөрүгэр кэриэс этэн олохтообут. 1885 сылтан биэриллэр. Физикаҕа, химияҕа, медицинаҕа уонна литератураҕа биэриллэр. Эйэ иһин охсуһуу бирииһэ 1901 сылтан биэриллэр.
Эйэ иһин бириис Норвегия Осло куоратыгар биэриллэр, атын бириистэрэ Швеция Стокгольм куоратыгар биэриллэр. Нобель бирииһэ бэйэтин уобалаһыгар саамай престижтааҕынан билиниллэр.
1968 сыллаахха Sveriges Riksbank саҥа бирииһи олохтообут — Экономикаҕа чинчийии иһин. Бастаан бириис 1969 сыллаахха бэриллибит. Официальнай Нобель бирииһэ буолбатах эрээри атын бириистэри кытары бииргэ бэриллэр.
Хас бирииһи ылбыт киһи көмүс мэтээл, диплом уонна харчы ылар. Ол харчытын сууммата Нобель фондуттан тутулуктаах уонна хас сыл аайы уларыйар. 2009 сыллаахха 10 мөлүйүөн швеция кроната эбит, ол эбэтэр 1,4 мөлүйүөн АХШ дуоллара. Чинчийэччи өлбүтүн кэннэ бирииһи биэрбэт эбиттэр. Биир бириис үс чинчийээччигэ түҥэтиллиэн сөп.
Лексикография
Лексикография — лексикология салаата, тылга тылдьыттары оҥоруу теориятын уонна ньымаларын туһунан үөрэх.
Айсберг
thumb|250px
Айсберг — байҕалга уста сылдьар эбэтэр чаардаан олорор муус хайа. Айсберг континент леднигыттан быстан түһэр, үрдүгэ 70-100 м буолар, 5/6 — 9/10 уу анныгар буолар.
Лексикография
Тылдьыттарга даҕаны баайын олох толору түмэн көрдөрүү хаһан да кыаллыбат. Ол тыл сылабаарнай састааба, бииринэн, олус киэҥиттэн уонна тус-туһунан араҥалара бары биир тэҥник туттуллубуттарыттан, иккиһинэн, күн аайы кэриэтэ уларыйа-тэлэрийэ турарыттан тахсар. Ол иһин, холобур, нуучча тылыгар В. И. Даль «Толковый словарь живого великорусского языка», саха тылыгар Э.К.Пекарскай «Словарь якутского языка» диэн үлэлэрин курдук бастыҥ оҥоһуулаах эрэ тылдьыттар тыл баайын ордук толору көрдөрөр кыахтаахтар.
Уопсастыба сайдыытыгар тылдьыт суолтата бэрт улахан. Киһи билиини-көрүүнү тыл эрэ көмөтүнэн ылынар, тыл эрэ көмөтүнэн өйө-санаата үүнэр. Тыл киһиэхэ ааспыты да аҕалар, ырааҕы да чугаһатар. Ол уунар көлүөнэҕэ ордук суолталаах. Тыл суоҕа буоллар, үүнэр көлүөнэ инники күлүөнэлэр үөрэйэхтэрин, өйдөрүн кыайан түргэнник ылыныа суоҕа этэ. Польша учуонайа Витольд Дорошевскай маннык суруйар: «Языкознание следует признать наукой не только общественно- исторической, но и общественно-педагогической, воспитательной, этот общественно-воспитательный аспект его наиболее ясно виден в лексикографии, главным стремлением которой… является стремление к тому, чтобы интеллектуальное развитие общества происходило в той сткепени, в какой это только это возможно…» (Дорошевский, 51). Манна тыл уопсастыбалыы көстүү быһыытынан муҥура суох иитэр-үөрэтэр күүһэ ыйыллар. Кырдьыга да, уопсастыба үүнэр көлүөнэни туох ханнык иннинэ тыл күүһүнэн иитэр. Оттон хас биирдии киһи, ордук үүнэр ыччат тылы үчүгэйдик баһылыырыгар тылдьыттар быһаччы көмөлөөхтөр. Олохтон көстөрүнэн, сайыылаах уопсастыба тылдьыта суох табыллыбат. Тылдьыт, тылга үөрэйэҕэ суох саҥа үүнэр ыччакка эрэ буолбакка, общество хас биирдии киһитигэр наадалаах. Тылдьыкка норуот үйэ-саас тухары олоҕурбут өйө-санаата эрэ көстөр буолбатах, билим, култуура саҥа ситиһиилэрэ, саҥа өйдөбүллэр эмиэ киирэллэр. Онон тылдьыт билим, техника, култуура, искусство саҥа ситиһиилэрин маассабай ааҕааччыга дөбөҥнүк тириэрдэр тоҕоостоох ыйынньык буолар.
Биһиги олохпутугар билиҥҥи кэмҥэ тылдьыт суолтата ордук үрдүк. Научнай-техническэй революция уонна национальнай барҕарыы усулуобуйатыгар уопсастыба бары араҥата киэҥ билиилээх, өй-санаа өттүнэн үрдүк култууралаах буолара эрэйиллэр. Ону ситиһиигэ оҥоһуллан тахсар тылдьыттар эмиэ улахан көмөлөөхтөр. Холобур, Витольд Дорошевскай инники ахтыллыбыт үлэтигэр: «Кроме учебников значительное влияние на средний уровень образованности общества оказывают словари, как источники, информирующие широкие круги общество о всех общественно важных научных достижениях» (Дорошевскай, 253). Уопсастыба бүттүүнүн өйө — санаата үүнүүтүгэр тылдьыт уһулуччу күүстээх. Тылдьыкка туох киирбитэ үксэ норуот бүттүүн тылыгар киирэр, оттон норуот бүттүүн туох киирбитэ киһи аайа кэбэҕэстик тиийэр, киһи барыта билэр өйдөбүлэ буола кубулуйар.
Тылдьыттары оҥоруу урукку да өттүгэр, билигин даҕаны үгүс үтүө холобурдар бааллар. Холобур, нуучча лексикографията XIII үйэ бүтүүтүттэн саҕаланар историялаах "Филин. В. И. Даль. 105). Ол иһигэр В. И. Даль 53 сыл устата үлэлээн, «Толковый словарь живого великорусского языка» диэн 200 тыһ. тыллаах билигин алтыһын тахсан туттулла сылдьар аатырбыт тылдьыта оҥорбута. Нуучча тылыгар тылын ахсаанынан бу саамай улахан тылдьыт уонна билиҥҥэ диэри нуучча норуотун олоҕун көрдөрөр энциклопедия курдук сыаналанар. 1950—1965 сс. «Словарь современного русского литературного языка» диэн нуучча литературнай тылыгар урут оҥоһулла илик улахан, 17томнаах академическай тылдьыт тахсыбыта. Тылдьыт 120тыһ. тахса тыллаах. Оҥорбут автордар Ленинскэй бириэмэйэни ылбыттара. Билигин Нуучча тылын үнүстүүтүгэр ити тылдьыты эбии тупсаран, иккистээн таһааран үлэлииллэр. Нуучча лексикографиятыгар атын даҕаны үгүс үчүгэй үлэлэр, ол иһигэр нууччалыыттан омуктууга эбэтэр онуоха төттөрү тылбаастыыр тылдьыттар, бааллар.
Урукку ССРС түүрдүү тыллаах норуоттарыттан кыргыз лексикографията ситиһиилээх. Онуоха улахан үлэлэринэн К. К. Юдахин эрэдээктэрдээх «Русско-киргизкий словарь» уонна эмиэ ити ааптар оҥорбут «Киргизко-русский словарь» диэн буолаллар. «Киргизко-русский словарь» 40 тыһ. тыллаах уонна, саха тылыгар Э. К. Пекарскай тылдьытын кэриэтэ, эмиэ кыргыз норуотун тылын баайын толорутук түмэн көрдөрөрүн таһынан, бу норуот олоҕун-дьаһаҕын, култууратын, историятын кэпсиир киэҥ ис хоһоонноох. Үлэтин иһин К. К. Юдахин 1968 с. Государственнай бириэмийэ лауреата буолбута.
Арҕааҥҥы тыллартан тылдьыттары оҥорууга Францияҕа, Англияҕа, Голландияҕа, Данияҕа, Польшаҕа уо.д.а дойдуларга элбэхтик үлэлииллэрэ биллэр. Туттуулла сылдьар тылдьыттартан ордук улаханнара «Оксфордский словарь» диэн аангылыйалыы тылга аҕыс хас үйэни хабан оҥоһуллубут тылдьыт 400 тыһ. кэриҥэ тыллаах, 26 томнаах, барыта 16.000 сирэйдээх (Касарес) уонна кэлин эбии туомнар тахса тураллар.
Туһаныллыбыт литирэтиирэ:
1)Антонов Н. К. Саха тылын лексиката. Дьокуускай.1984 2)Афанасьев П. С. Саха билиҥҥи тыла. Лексикология. Үөрэнэр кинигэ. Дьокуускай: Саха государственнай ун-тын изд-та, 1996
Кииттиҥилэр аймахтара
Кииттиҥилэр аймахтара (, Отряд Китообразные) - ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сирин ууларыгар икки кэргэҥҥэ, 3 ууска киирэр 3 көрүҥ көстөр.
Крашенинников Степан Петрович
300px|thumb|right|Крашенинников Степан Петрович Крашенинников Степан Петрович (1711 - 1755), нуучча чинчийээччитэ, ботаник, этнограф, айанньыт, нуучча бастакы академиктарыттан биирдэстэрэ, Санкт-Петербурдааҕы университет ректора, Ботаническай саадын төрүттээччитэ, «Описание земли Камчатки» кинигэ ааптара (1755). Өссө устудьуон сылдьан аан бастакыннан Кэмпэндээйи туустаах сирин билим таһымынан чинчийбитэ, ойуулаабыта.
Ньурба улууһа
Ньурба — Саха сирин улууһа.
Улуус киинэ — Ньурба куората. Нэһилиэнньэтэ — 26 тыһыынча киһи (2002 сыллаах ааҕыыннан), сирин иэнэ — 52,4 тыһыынча кв. км эбэтэр Саха Сирин алта уон гыммыт биирэ. Нэһилиэнньэтин чиҥэ — кв. км 0,49 киһи.
Улууска 18 нэһилиэк, 23 нэһилиэнньэлээх пуун киирэр, уонна Накын диэн вахтаннан олорор бөһүөлэктэрэ. 1989 сыллаах биэрэпис түмүгүнэн сахалар 81,8%, нууччалар 13,7%, эбээннэр 0,2%, эбэҥкилэр 0,2%, атын омуктар — 4,1%. Олохтоохтор орто саастара — 29 сыл.
Орто оскуолата — 5
Устуоруйата
Ньурба сахалара сүрүннээн Хаҥалас икки аҕа ууһуттан төрүттээхтэр — Дьаарханнартан (Ньырбакаан — Мунньан одьулуун кэргэнэ) уонна Бордоҥнортон (Төлүөн Ойуун — Тыгын күтүөтэ). Бу дьон номоххо этиллэринэн Тыгын саҕана Ньурбаҕа көһөн кэлэн олоҕурбуттар, ол аата бадаҕа 17-с үйэ бастакы аҥарыгар. Итиэннэ ньурбалар боотулуулартан (чуукаардар) уонна намнартан (үөдэйдэр) төрүттээхтэр.
1824 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһа киэҥэ бэрдиттэн сир араарыллан Марха улууһа диэн төрүттэммитэ. Ол саҕана улуус 8 нэһилиэктээҕэ, барыта холбоон дьонун ахсаана 5093 этэ. Онтон 1858 сыллаахха нэһилиэк ахсаана элбээн 14 буолбута, дьонун ахсаана 12802 киһи. 1862 сыллаахха нэһилиэк ахсаана өссө элбээбитэ, 16-ҕа тиийбитэ. Нэһилиэктэр ааттара: Акана, Бэстээх (билиҥҥитэ Чаппанда), 1-кы Бордоҥ (билигин Бордоҥ), 2-с Бордоҥ (билигин Ньурбачаан), Өҥөлдьө, 1-кы Дьаархан, 2-с Дьаархан, Хаҥалас, Кукаакы, Мэгэдьэк, Үөдэй, Сүлэ, Таркаайы, Тыалыкы (билигин Өктөөбүрскэй), Аһыкай, Ньурба. 1891 сыллаахха 2-с Дьаархантан араарыллан Малдьаҕар нэһилиэгэ эбиллибитэ. 1897 сыллаахха Таркаайы аҕа ууһуттан Хорула нэһилиэгэ үөскээбитэ.
1915 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр Марха улууһун икки улууска араарбыттар: Ньурба уонна Марха. 1930 сыллаахха, тохсунньу 9 күнүгэр бу икки улууһу холбоон Мэгэдьэк оройуона диэн тэриллибитэ (бастакы саха бассабыыктарыттан биирдэстэрэ Михаил Мегежекскай аатын кэриэстээн). Ол кэннэ, 1938 сыллаахха репрессия саҕана Михаил Мегежекскай аата сотуллан уруккутун курдук Ньурба оройуона диэн буолбута.
1963 сыллаахха Ньурба оройуонугар Сунтаар оройуонун холбоон баран Ленинскай оройуон диэн ааттаабыттара Ньурбаҕа кииннээн. Онтон 1965 сыллаахха оройуоннары төттөрү араарбыттара, ол эрэн оройуон Ленинскай аатынан хаалбыта уонна олунньу 5 күнүгэр 1992 сыллаахха Саха республикатын Үрдүкү Сүбэтин уурааҕынан уруккутун курдук Ньурба оройуона диэн ааттаммыта.
Демография
500px|thumb|center|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
Улуустан төрүттээх биллиилээх дьон
(1893-1940)- Малдьаҕар нэһилиэгин кинээһэ-1916-1918 с.с. Ньурба улууһугар земскэй милиция бастакы начальнига-1918 с, Ньурба улууһун Инороднай управатын бэрэссэдээтэлэ-1919 с. (1896-1951)-Дьокуускайдааҕы учительскай семинария бастакы выпускнига 1917 с. Малдьаҕар нэһилиэгин бастакы учуутала-1919 с. Бүлүү уөһын куттал суох буолуутун комитет чилиэнэ-1922 с. Продовольствия уонна сир управаларын бэрэссэдээтэлэ-1923 с. Ньурба улууһун исполнительнай комитетын бэрэссэдээтэлэ, бэрэссэдээтэл солбуйааччыта-1924-1927 с.с. Саха Сирин киин ситэриилээх комитетын чилиэнэ-1926 с. Норуот депутата-1926 с. Контрольнай комитет чилиэнэ -1928 с. САССР Прокуратуратын управделами салайааччыта. САССР адвоката -1931-1951 с.с.
Каньон
Каньон (canyon) - синньигэс гынан баран наһаа дириҥ хочо, өрүс кытаанах таас хайаны быһа көппүт сирэ. Туруору эркиннээх буолар. Үксүн кураайы сирдэргэ көстөр. Сорох каньоннар (холобур Гранд каньон) айылҕа чулуу көстүүлэринэн ааҕыллаллар.
Дьуодьалы
Дьуодьалы — Чурапчы Мугудайыгар баар алаас. Улахан соҕус күөллээх. Уруккута ферма баар буола сылдьыбыт.
U2
U2 is an Ирландияттан сылдьар рок бөлөҕө. Бөлөххө 4 чилиэттээх- ырыаһыт Боно (дьиҥ аата Пол Дэвид Хьюсон), гитараҕа оонньооччута Эдж (дьиҥ аата Дэвид Хоуэл Эванс), Басс гитара ооонньооччута Адам Клэйтон, уонна барабаан оонньооччута Ларри Мюллен мл. U2 1980ус сыллартан сир үрдүнэн олус биллэр бөлөх. 170 мөл. тахса альбомнары атыылаабыттар, уонна 22 Грэмми наҕараадатын ылбыттар - ол аата ханнык баҕар рок группаттан элбэх буолар.
Дублин куоракка 1976 сыллаахха төрүттэммит. Ол бириэмэҕэ ким даҕаны музыкант буолбатах эбит.
Көстөрүн курдук, рок бөлөх кыттааччылары көрдүүр суругу оскуола дуоскатыгар киллэрбит Лари Маленаҕа эбээһинэстээх. Биллэриигэ Боно (вокал уонна гитара), Эдж (гитара, клавиша уонна вокал) уонна Адам Клейтон (бас- гитара) таҕыстылар. Онтон ыла бөлөх састааба уларыйа илик. 1980- с сыллар ортолоругар 4 альбому таһаарбыттара уонна фанаттар хамсааһыннарын таһаарбыттара, бастатан туран, Эдьигээн уонна вокал Боно гитарнай партияларын толорооччулара, ону сэргэ бэйэлэрин ырыаларын текстэригэр дириҥник өтөн киирбиттэрэ. У2һээ аан дойдуга биллэр бөлөх альбомун таһаарбытын кэннэ уопсай билинии уонна статуһун 1987 сыллаахха аан дойдуга биллэр альбомунан буолар Джошуа Джошуа буолбута.
1990- с сылларга революцияҕа, альтернативнай уонна үҥкүү музыкатыгар, кириитикэҕэ бэйэтин аадырыһыгар эппиэттээбиттэрэ уонна, кинилэр санаатынан музыкаҕа, Ахтунг оҕону уонна ТВ воопарк альбома буолбута. Ол кэмҥэ араас музыкальнай хайысханы чинчийэн- чинчийэн- үөрэтэн барбыттара.
ХХІ үйэ саҕаланыаҕыттан уонна у2уор музыкалара урукку айымньыларын туһанан, дьон- сэргэ, критиктэр ситиһиилэрин салгыы туһанан оонньууллар. 2004 сыллаахха бөлөх 22 миэстэни «всех времени» рейтиҥҥэ 100 миэстэттэн (всех времени) "Роллинг Стоун"сурунаал 100 саамай уһулуччулаах артыыстара ылла. 2005 сыллаахха «рок- н- рола албан аат саалатыгар»киллэрбиттэрэ.
Видео оонньуу консоля
thumb|250px|[[PlayStation 3]] Видео оонньуур консол, эбэтэр кылгастык оонньуур консол (video game console) диэн видео оонньууну оонньуурга анаан оҥоһуллубут электроннай тэрил. Оонньуу ойуутун дисплейга (ТВ, монитор, уо.д.а.) холбонон көрдөрөр.
Xbox — Америка хампаанньатын бастакы хомуур приставкалара. АХШ-ка уонна Канаадаҕа Xбх-га киириитэ 2001 сыл сэтинньитигэр, атыттарга 2002 с. буолбута. Бу оҥоһук бастакы уонна ситиһиилээхтик туруоруллар — Дьоппуон оҥорооччулара хас да сыл устата дьоппуоннары оҥорон таһаарааччылар Дьиэ-уот ырыынагар тахсалларыгар уонна кини өлүүлэрин ылалларыгар кыах биэрбиттэрэ. Алтыс көлүөнэ приставката быһыытынан, Xxony 2 сонуну кытта быһаччы күрэстэһэр.
Аат үөскээhинэ
"Видео оонньуур консол" диэн аакка "видео" диэн тыл растр дисплейдартан барбыта. Онтон билигин ол аат дисплейдар бары көрүҥнэригэр уонна форматтарыгар сыhыаннаах. "Консол" диэн тылы официаллык оонньуу электроннай тэрилин ааттааhыҥҥа, аан бастаан Fairchild Semiconductor диэн компания 1976 с. туттубута. Ол иннинэ "видео оонньуур консол" диэн оннугар "видео оонньуур системата" дииллэрэ.
Бастакы көлүөнэ (1972-1977)
thumb|right|170px|[[Pong аркада версията]] Оонньуу консоллярын бастакы көлүөнэтэ.
Иккис көлүөнэ (1976-1984)
Оонньуу консоллярын иккис көлүөнэтэ 1976 с. Fairchild Channel F уонна 1292 Advanced Programmable Video System тахсааhыннарыттан саҕаламмыта.
Бастакы портативнай оонньуур консоллара
Бастакы портативнай оонньуур консолунан буолар Smith Engineering оҥорбут Microvision диэн консола, 1979 с. кинини Milton-Bradley компания тарҕаппыта уонна атыылаабыта. Бу консол дисплейа аhары кыра уонна кэбирэх уонна олус аҕыйах оонньуулаах эбит. Икки сылынан оҥоhуллан бүппүтэ.
1983 c. видео оонньуур индустриятын эстиитэ
1983-1984 cc. консоллар уонна оонньуулар маркетын аан дойдутааҕы эстиитэ буолбута (бастатан туран Америкаҕа). Онтон сылтаан Хотугу Америка оонньуур консолларын уонна дьиэ көмпүүтэрдэрин оҥорор элбэх компаниялара банкрот буолбуттара. Маны кытта оонньуур консолларын иккис көлүөнэлэрэ бүппүтэ. 1983 с. Дьоппуоҥҥа Nintendo Entertainment System (NES) диэн консоль тахсыбыта уонна кини икки сылынан Хотугу Америкаҕа ситиhиилээхтик тарҕаммыта. Бу түбэлтэни кризис бүтүүтэ дииллэр. Эстии бастыҥ түмүгүнэн аан дойду оонньуу индустриятын киинэ Хотугу Америкаттан Дьоппуоҥҥа көһүүтэ буолбута.
Төрдүс көлүөнэ (1987-1996)
thumb|right|200px|[[Sonic the Hedgehog (16-bit)|Sonic the Hedgehog]] Оонньуу консолларын төрдүс көлүөнэлэрэ алтынньы 30 к. 1987 с. Дьоппуоҥҥа PC Engine (Хотугу Америкаҕа TurboGrafx-16 диэн биллэр) консол тахсааhыныттан саҕаламмыта. Бу кэми атыннык 16 бит эрата диэн ааттыыллар.
1505
1505 сыл.
Тамах
Тамах - утарытынан: бэлэс; географияҕа: сүүрүктээх уу күөлгэ, өрүскэ, муораҕа түһэр сирэ, төрдө; 2) суол, уһун күөл, алаас, хапчаан саҕаланар эбэтэр туохха эмэ баран холбоһор, быысаһар сирэ. Т.к.: тамак (түүр.) — өрүс, хапчаан айаҕа.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
流路形状
КазМунайГаз
КазМунайГаз (Казахстан Мунайскай Гааһа), диэн Казахстан улахан мульти национальнай тэрилтэтэ, СНГ уонна аан-дойдуга биир улаханнара. Украина, Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Белоруссия, Финляндия, Эстония, Монголия, Грузия дойдуларыгар улахан монополис. Арассыыйа дойдутугар №2 сылдьар, Газпром кэнниттэн. Салалтата - Астана куоратка. 2002 төрүттэммит.
Сивцев Николай Афанасьевич
Николай Афанасьевич Сивцев - саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ.
Таатта улууһун II-с Дьохсоҕон нэһилиэгиттэн төрүттээх, 1878 сыллаахха уезднай учуутал званиелааҕа. Ханна эрэ, арааһа Иркутскайга, университеты бүтэрэн, онно кэргэннэнэн учууталлыы олорон ыалдьан өлбүт.
Солох метал
Алкали металлар диэн периодик табыл 1 бөлөҕүн химия элеменнара: литиум (Li), натриум (Na), калиум (K), рубидиум (Rb), сезиум (Cs) уонна франсиум (Fr).
Николай Босиков
Босиков Николай Афанасьевич (18.12.1931—2008) — поэт, сэһэнньит.
Айар үлэтэ
1955 сылтан ыла бэчээттэнэр. «Күөх киистэлэр» диэн хоһооннорун маҥнайгы хомуурунньуга 1959 сыллаахха тахсыбыт.
Суруйааччы хоһоонноро уонна сэһэннэрэ нууччалыы тылбаастанан Москваҕа уонна Дьокуускайга туспа кинигэлэринэн уонна «Северные зори», «Земля олонхо» хомуурунньуктарга уонна «Полярная звезда» сурунаалга бэчээттэммиттэр.
Аммосов Иван Иванович (Нам улууһа)
Нам улууһа. Сахалар Сойуустарын тэрийсибит. Кулубалыы сылдьыбыт.
Аллараа Кураанах
400px|thumb|right|Аллараа Кураанах Алдан улууһун каартатыгар Аллараа Кураанах бөһүөлэк. Алдан улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 6 517 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Аллараа Кураанах - 6700, Үөһээ Кураанах - 600 уонна Якокит - 336 (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Алюминий
Алүминиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Al уонна атом нүөмэрэ 13.
Өйдөбүлэ
Алюминий (Al, лат.aluminium) - периодтаах систиэмэ үһүс бөлөҕүн иккис периодын метала, кэрискэ нүөмэрэ 13, холбоһуктарыгар +3 аһыйыы истиэпэнин көрдөрөр. Сир үрүт араҥатыгар тарҕаныыга кислород уонна кремний кэнниттэн үһүс миэстэни ылар (8,8%). Ыраас алюминий үрүҥ көмүстүҥү сырдык өҥнөөх чэпчэки металл, 660°С ууллар, итиини уонна электричествоны аһарымтыа, ньыҕаллымтыа, боробулуоха буола чэпчэкитик тардыллар, илиис эбэтэр фольга буола тапталлар, оксиднай бүрүөһүн түргэнник үөскүүр буолан таһыттан дьайыыны, дьэбини тулуйар.
Элэмиэн аата латынскай alumen диэн тылтан үөскээбит- квасц
Үөскээбит устуоруйата
Аан маҥнай алюминийы датскай физик Ганс Эрстед 1825 сыллаахха таһаарбыт. Кини бу элэмиэн хлоридын кытта калий амальгамы оргутан тимирин араарбыт. Кэлин Эстер ньыматын Фридрих Велер тупсарбыт. Кини хлорид алюминий ыраас тимир калийга тиийиитин уонна алюминий химическэй суолтатын суруйбут.
Аан маҥнайгы оҥорон таһаарыны 1854 сыллаахха Сент-Клер Девиль  калий оннугар натрийы туттан Велер ньыматын туттан таһаарар. Сыл кэннэ Париж быыстапкатыгар 1855 сыллаахха кини уһаарыллыбыт алюминыйы көрдөрөр, онтон 1856 сылга хлорид алюминий-натрийы икки төгүл тууһун  электролиһынан уулларан алюминийы таһаарар.
Электролит ньыматынан алюминийы киэҥник оҥорон таһаарыы  тарҕана илигинэ бу металл кыһыл көмүстэн сыаналаах этэ. 1889 сыллаахха британиялар сыаналаагы бэлэхтээри нуучча химигэр Д.И. Менделеевкэ  ыйааһын бэлэхтээбиттэр, чааскытын иһиттэрэ кыһыл көмүстэн уонна алюминийтан оҥоһуллубут.
Састааба
Арассыыйага алюминийы ол кэмнэргэ үрүҥ көмүс туой дииллэрэ, тоҕо диэтэххэ туой сүрүн састаабыгар  глинозем Al2O3 киирэр. Электролиз көмөтүнэн тимири уулларан криолитка оҥорон таһаарыы  Al2O3  1886 сыллаахха Ч.Холл уонна  П.Эру тус туспа бэйэ бэйэлэриттэн тутулуга суох оҥорон таһаарбыттара.
Холбоһуктара
Алюминий холбоһуктара, ол эбэтэр, алюминий уонна калий икки төгүл туустара – квасцы KAl(SO4)2 • 12H2O – былыр былыргыттан киэҥник биллэр уонна туттуллар.
Алюминий кислороду кытта кытаанах химическэй холбоһук үөскэтэр. Атын металлары кытта тэҥнээтэххэ алюминий металлга челлүтүүтэ уустук буолар, ол кини урдук реакционнай кыахтаах уонна үрдүк температуранан  уулларар атын бэйэтин рудаларын, холобур, окситтары, корундылары. Көннөрү металлга чөлүгэр түһүү оксидтаах уотунан (холобур, металлургическай дьайыыларга металлга чөллүтүү) – кыаллыбат, кислород алюминийы кытта майгыннаһар өрүттэрэ элбэх углеродка холоотоххо.
Туттуллуута
Киэнник конструкционнай материал курдук туттуллар. Бу хаачастыбаҕа алюминий сүрүн үчүгэй өттө - чэпчэки, штамповкаҕа бэринимтиэтэ, коррозионнай өр турумтуота (салгыҥҥа алюминий түргэнник Аl2О3 бөҕө бүрүөннэн бүрүллэр, ол бүрүө кини инники аhыйыытыгар мэhэй буолар), үрдүк итиини аһарымтыалаах , холбоһуута дьаата суох буолар. Быстахтык ыллахха, ити  свойстволар алюминийы кухоннай иһит, алюминиевай фольга ас промышленноһыгар уонна суу оноруутугар киэнник биллэр гыммыттара. Маннайгы үс свойство, алюминийы авиационнай уонна авиокосмическай промышленностька сүрүн сырье онорбуттара.
Химическэй свойствата
Алюминий бэйэтигэр сөптөөх мэктиэтигэр сылдьан чараас уонна бөҕө бүрүөнэн бүрүллэр, ол иһин классическай аһытааччылары кытары реакцияҕа киирбэт. Холобур, О2, HNO3 (итиитэ суох), H2SO4 (концентрированнайы) кытары, ол эрээри HCl уонна H2SO4 (суураллыбыты) кытары реакцияҕа чэпчэкитик киирэрэ биллэр. Ол көмөтүнэн алюминий коррозияҕа ылларбат, онон билиҥҥи промышленность эйгэтигэр киэҥ биһирэбили ылан турар. Онтон оксиднай бүрүө алдьанан хаалар түгэнигэр, холобур, аммоний тууһун суурадаһын кытары NH+, итии солохтору кытары уонна ртуть металын кытта уһаарбатын кэнниттэн). Алюминий бэйэтэ көхтөөх металл-чөллөөччү курдук көрдөрөр. Өскөтүн алюминий оксиднай пленкаланыан наадата суох эбит буоллаҕына, кинини галлий, индий эбэтэр олово эвтектикаларыгар таһын инчэтэн ылыахха сөп.
2Al + 3Fundefined 2AlF3
Сибиир
thumb|250px|Сибиир Сибиир — Азия хоту уонна хотугулуу-илин өттүгэр баар киэҥ сир. Кини Ураал хайаларын, Киин Азия куйаардарын, Хотугу Муустаах далай уонна Арассыыйа Уһук Хоту сирин ыккардыларыгар сытар. Сорохтор Сибииргэ Арассыыйа Уһук Илин (Дальнай Востогун) территориятын эмиэ киллэрэллэр, оннооҕор Арассыыйаны барытын киллэрэр дьон эмиэ бааллар. Сибиир хотугулуу илин өттүгэр Саха Сирэ сытар. Обь өрүс тардыыта Арҕаа Сибиир диэн ааттанар, Енисей уонна Өлүөнэ тардыылара — Илин Сибиир.
Сибиир улахан өрүстэрэ — Обь, Иртыш, Енисей, Өлүөнэ, Амур. Улахан күөллэрэ — Байкаал уонна Убсу-Нур.
Сороҕор Сибиир соҕуруу кыраныыссатынан Алтаай, Сайаан хайаларын уонна Байкаал күөлү ааттыыллар, оччоҕо Алтаайы, тувааны уонна Байкаал кэтэҕин (Бурятия уонна Забайкальскай кыраайы) туспа туталлар.
Улахан куораттара: Новосибирскай, Омскай, Красноярскай, Барнаул, Новокузнецкай, Владивосток, Хабаровскай, Иркутскай, Томскай, Дьокуускай.
Саамай үрдүк чыпчаала — Ключевской сопка диэн Камчааткаҕа баар вулкан.
Бүтүн Арассыыйатааҕы 2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Сибииргэ киллэриллэр уокуруктарга (УФО, СФО уонна ДВФО) барыта ~ 39 130 000 кэриҥэ киһи олорор эбит, ол аата Арассыыйа федерациятын түөрт гыммыт биир кэриҥэ (26,96 %).
Устуоруйаттан
Арҕаа Сибиир хоту өттүгэр — Обь өрүс аллараа тардыытынан — нууччалар XV үйэ инниттэн олохсуйан барбыттар. Ураал кэннинээҕи сирдэри сэриилээн ылыы Арассыыйа судаарыстыбата биир кэлимсэ буолуутун кэннэ уонна буорахтаах саа үөдүйүүтүн кэннэ сатаммыта. Бастакы улахан байыаннай бохуоту Ермаак Сибиир хаанын сирдэрин сэриилээһининэн саҕалаабыта. 1581 сыллаахха эргэ истиилиэн алтынньы 26 күнүгэр (cаҥа истиилиэн сэтинньи 5 күнэ) Ермаак Искер куораты ылбыта.
Нууччалар илин диэки дьүккүйүүлэрэ XVII үйэни быһа салҕаммыта. XVII үйэ бүтэһик чиэппэригэр Кытай кыраныыссатыгар тохтообуттара. 1689 сыллаахха Цин Илин кытта Ниэрчинскэйдээҕи дуогабарга илии баттааһын Сибиири сэриилээһини тохтоппута.
Улам-улам Сибиир Арассыыйаҕа суолтата үрдээн иһэр. XX үйэ устуоруйата Сэбиэскэй Сойуус Сибиирэ суох бэйэтин тутулуга суох буолуутун кыайан көмүскүө уонна аан дойдуга кыахтаах балаһыанньаны ылыа суоҕун көрдөрбүтэ.
Samasource
Samasource — Аан Дойду саамай дьадыҥы дойдулар олохтоохторугар информационнай технологияларга сыһыаннаах үлэни биэрэр Эмиэрикэ эргиэнэ суох тэрилтэтэ.
Тэрилтэ
Джана Samasource уларыйбат салайааччыта буолбута.
Тэрилтэ аата «сама» - "тэҥ" суолталаах санскрит сыһыарыытыттан уонна «source» - "төрүт" диэн суолталаах английскай тылтан үөскээбит. Лейла баҕа санаатынан бу аат дьон тэҥ кыахтааҕын көрдөрүөхтээх этэ.
Samasource киинэ Сан-Франциско куоракка (АХШ) баар.
2013 сыл туругунан Samasource офистара Найробига (Кения), Гаитига,  Индияҕа уонна Угандаҕа бааллар этэ.
2015 сыл туругунан Samasource Лейла тэрийбит үс тэрилтэлээх Sama Group диэн хампаанньаҕа киирэр (иккис тэрилтэ Samahope  уонна үһүс - Samaschool ).
Бизнес-модель
Samasource бизнес-модела IT-индустрия бастыҥ тэрилтэлэриттэн сакаас ылыыга уонна бу сакааһы дьадаҥы дойдуларга баар микроүлэ кииннэригэр тарҕатыыга олоҕурар.
«Микроүлэ» диэн өйдөбүлү Лейла Джана Брюсселга буолбут TED кэнпириэнсийэтигэр кииллэрбитэ. Samasource тэрийээччитин санаатынан микрокредит харчы кыһалҕатын суох оҥорорун курдук «микроүлэ» үлэ кыһалҕатын суох оҥоруохтаах.
Samasource биэрэр үлэтэ олус судургу уонна ону оҥорорго туох да үөрэх наадата суох, ол эрээри автомат кыайан оҥорбот. Холобур, администрирование уонна интернет-ресурстарын модерация.
Үлэ көрдөрүүлэрэ
Samasource бастакы килийиэнэ Benetech диэн эргиэнэ суох түмэт тэрилтэтэ буолбута.
2013 сыллаахха Samasource 2 700 дьадаҥы дьахтарга уонна эдэр ыччакка 2 мөл доллары төлөөбүт. Уопсайа 10 тыһ тахса Африка, Соҕурууҥҥу Аасыйа уонна Карибтар олохтоохторун өйөөбүт.
2014 сыллаахха тэрилтэ 5 500 үлэ сирин биэрбитэ.
2015 сыл туругунан Samasource кытта eBay, gettyimages, Google, tripadvisor, Walmart, Microsoft, LinkedIn улахан хампаанньалар үлэлииллэр.
Сыанабыал
Samasource үлэтин Google Foundation , Cisco Foundation, MasterCard и eBay Foundation өйөөбүттэрэ.
Samasource Рокфеллер уонна Мулаго пуондаларын  стипендиата.
2012 сыллаахха АХШ госсэкэрэтээрэ Хиллари Клинтон тэрилтэҕэ$500 тыһ. премияны биэрбитэ.
Рафаэль
Раффаэлло Санцио да Урбино (Raffaello Sanzio da Urbino, 1483 кулун тутар 28 – 1520 муус устар 6), Рафаэл диэн аатынан биллэр, Италия уруhуйдьута уонна архитектора. Кини, Леонардо да Винчины уонна Микеландьелоны кытта, Ренессанс кэмин бастыҥ чулуу киhитэ буолар.
Урбино уонна оҕо сааһа
Рафаэль Италия Урбино куоратыгар төрөөбүтэ.Уруһуйдьут Джиованно Санти оҕото. Кини бастакы учуутал буолбута, ол гынан баран 11 саастааҕар аҕата өлөр.
15 саастааҕар Петро диэн уруһуйдьутка көмөлөһөөччүнэн кини мастерскуойугар үлэлии киирэр. Кини Умбрия эрэ регионугар буолбакка, Римҥа уонна Флоренцияҕа дылы биллэр эбит. Киниэхэ биир сүдү суолталаах үлэни - Ватикаҥҥа баар Папа биир улахан таҥара дьиэтин - Сикстинскай Капелланы уруһуйдааһыны бэриллибит эбит.
Перугино уруһуйдууру ордук табыгастаах ньымаларын билэр эбит уонна бэриллибит бириэмэҕэ бүтэрэри сатыыр эбит. Сорох портреттары уруһуйдаабыт, ол гынан баран үксэ үлэтэ религиознай эбит. Сорох үлэлэрэ Мадонна оҕотун кытта уруһуйдаммыта - ону дьоннор дьиэ кэргэн часовнятыгар туруоруохтарын сөп эбит. Биллэрин иһин баай дьоннортор сакаас бөҕөтө киирэр эбит, ол иһин "көмөлөһөөччүлэр" наадалар эбит.