cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маалыкай (Ньурба улууһа)
Айылҕа харыстабыла
Удачнайга, Айхалга, Накыыҥҥа халыыс хостонуҕуттан Марха өрүс уута киртийбитэ биллибитэ. Маны таһынан 1974 с. Удачнайга “Кристалл”, 1976 с. Марха биэрэгэр “Кратон - 3” диэн сир аннынааҕы дэлби тэптэриилэр ыытыллыыбыттара кэлин биллибитэ. Онон Марха уута киртийэн дьон туругар дьайара биллэн турар. Ол иһин олохтоохтор айылҕабытын харыстыыр, чөлүгэр түһэрэр туһунан куруук туруорсаллар. 1980 с. медицина билимин дуоктара Кривошапкин В.Г, 2001-2003 с.с. СГУ мединститутун учуонайдара, 1995 с. Москубатааҕы Бүтүн Арассыыйатааҕы эндокринология институтун учуонайдара Ньурба улууһун, ордук Марха сүнньүгэр сытар нэһилиэктэр дьоннорун чинчийбиттэрэ. Ол чинчийиилэр түмүктэрэ ыарахан. Маалыкай, Дьаархан олохтоохторун уҥуох-сүһүөх, араак ыарыылара өрөспүүбүлүкэ орто көрдөрүүтүттэн 8-9 төгүл элбэҕэ быһаарыллыбыта. Оттон мединститут чинчийбитин кэннэ Маалыкай олохтоохторун эндэкриннэй ситимнэрэ уонна бүөр ыарыылара 10 төгүл  өрөспүүбүлүкэ орто көрдөрүүтүттэн үрдүгүн быһаарбыттара. Кэлин үчүгэй-киэҥ чинчийии ыытылла илик. Ол туһунан туруорсуу ыытыллар да кыаллыбакка турар. Киэҥ дириҥ чинчийии ыытыллан баран, дьон доруобуйатын чөлүгэр түһэрэргэ улахан дьаһаллар олохтонуохтаах этилэр. Марха уутун ыраастыыр кыра станция  2014 с. ыам ыйыгар үлэҕэ киирбитэ. Ону Лазарев Николай Егорович 1914-2015 с. үлэлэппитэ. Онтон ол станциябыт алдьанан үлэлээбэтэҕэ.1916 с. улахан станция үлэҕэ киирбитэ, ону Торохов Анатолий Васильевич үлэлэтэ сылдьар. 19 л бытыылка сыаната 130 солк. Ол биһиэхэ, тыа дьонугар ыарахан. Ыал үксэ муус уутун сайыннары, кыһыннары иһэр.
Олохтоох дьоно
Нэhилиэнньэ ахсаана 2015 киhи, хаhаайыстыбата – 532 ыал. 30 араас тэрилтэ, 2 кооператив, 11 бааһынай хаһаайыстыба, 44 бэйэ дьыалатынан дьарыктаначчы үлэлииллэр. Маны таһынан 9 уопсастыбаннай тэрилтэ, 9 түөлбэ бааллар. Нэhилиэнньэ сүрүн дьарыга - сылгы-сүɵhү иитиитэ, бултааhын, урбаан. Нэһилиэк бас билэр суола 57,67 км. Бөртөлүөт түһэр былаһаакката. Сайын Марха өрүһүнэн Ньурбаттан “Заря” нэдиэлэҕэ 4 сырыыны оҥорор. Салгынынан күһүн, сайын 3 сырыы бөртөлүөтүнэн оҥоһуллар.
Маалыкай нэһилиэнньэтэ 2016 сыл охсунньу 1 күнүнээ5и туругунан: Хамсаабакка олорор дьон ахсаана - 2 015 киһи Эр киһи - 1 014 киһи Дьахтар - 1 001 киһи Оҕо ахсаана - 584, о.и. алтатыгар дылы - 214 7-17 дылы - 370 Сыл устата төрөөтө - 16. Сыл устата өллө - 10
Үлэлиир кыахтаах, үлэлиир сааһыгар сылдьар - 942 киһи Норуот хаһаайыстыбатыгар үлэлииллэр - 403 киһи Экэниэмикэ судаарыстыбаннай сиэктэригэр Күнүскү үөрэххэ сылдьар ыччат - 141 Кэтэх хаһаайыстыбанан дьарыктанааччылар - 227 киһи Учуокка турбут үлэтэ суохтар - 19 киһи Биэнсийэлээхтэр ахсааннара - 418 киһи о.и. үлэлиирэ - 101 киһи Биэнсийэ орто кээмэйэ - 15 607 солкуобай Инбэлииттэр ахсааннара - 146 киһи о.и. үлэлиирэ - 9 инбэлиит Ыал ахсаана - 542 о.и. кыаммат ыал - 149 Онно киһи ахсаана - 447 Сыл бүтэһигэр олоруу алын кээмэйигэр тиийбэт дохуоттаах ыал ахсаана - 265 ыал Тыыл бэтэрээнэ - 23 киһи
Сэриигэ ыҥырыллыбыт - 201 киһи Эргиллибит - 102 киһи Сэриигэ охтубут - 52 киһи Сураҕа суох сүппүт - 47 киһи Эйэлээх кэмҥэ сэриигэ кыттыбыт бэтэрээн - 4 киһи
Үлэлээхтэр ахсааннара 01.01.2016 с. туругунан Тэрилтэлэргэ Бэйэ дьыалалаахтар уонна дьоҥҥо үлэлээччилэр Кэтэх хаһаайыстыбалаахтар Дуогабар быһыытынан Барыта 403 55 227 4 689 Ол иһигэр: Тыа хаһ. Ойуур хаһ. 34 Тыа хаһ. өҥө оҥоруу 32 Ойуур хаһ. өҥө оҥоруу 2 Сир баайын хостооһун 31 Электроэнергияны оҥоруу, ону тириэрдии 2 Эргиэн, тиэхиникэни атыылааһынтан ураты 18 Тырааныспар, сибээс 4 Үп эргииригэр 7 Судаарыстыбаннай салайыыга, куттал суох буолуутугар, соц.харалтаҕа 17 Олохтоох салайаныыга 13 Эдэр ыччаты салайыыга 1 Судаарыст. өҥө, полиция 3 Үөрэхтээһин 142 Доруобуйа харыстабыла 39 Ветеринарнай өҥө 9 Социальнай өҥө 1 Коммунальнай өҥөлөрү оҥоруу 168 Уопсастыбаннай тэрилтэлэр үлэлэрэ 18 Сынньалаҥы, култуураны, спорду тэрийэр тэрилтэлэр үлэлэрэ 54 Анал өҥөнү оҥоруу 44 + 10 (баhаарынай чаас +1 водопост) Кэтэх хаһаайыстыбаҕа үлэлээһин 227
Историята
Саха сирин хотугулуу-арҕаа сытар күɵх Ньурба улууhун биир уhук дэриэбинэтэ – маанылаах Маалыкай, быйаҥнаах буордаах Бордоҥ нэhилиэгэ буолар. 1854 сылга Ричард Карлович Маак «Вилюйский округ» диэн кинигэтигэр Маалыкайга 72 киhи баар этэ диэн бэлиэтээбит. Педагогическай наука кандидата Герасим Васильев 2001 сыл кулун тутар 21 күнүгэр «Ньурба» хаhыакка суруйбутунан Бордоҥ нэhилиэгин историята сурукка киирбитинэн 1771 сылтан саҕаланар. 1822 сылга биhиги нэhилиэкпит «1-кы Бордоҥ» дэнэрэ.
Тɵрүттэр тустарынан үhүйээннэр, кэпсээннэр ортолоругар маннык сэhэннэр бааллар: Түҥ былыргыта саха омук тɵрдɵ буолбут Омоҕой баай кыра кыыhа Эбэлэй Чыҥаа кэргэнэ Эллэйдиин суос соҕотох Сатаҕа-Кɵлɵ диэн уолларыгар Ньурба күɵлүгэр олорбут Ньырбакаан, тоҥустартан ордон хаалбыт, соҕотох Ньырбачаан диэн кыыhа Туймаада хочотугар күрээн тиийэн, киниэхэ одьулуун ойох буолар уонна үс  уол оҕону тɵрɵтɵр: Быркыҥаа Боотур, Тойук Булгудах, Босхоҥ Бэлгэтии. Уолаттар аҕаларын тɵрɵппүт уола Тыгыны кытары тапсыбакка ийэлэрин тɵрүт дойдутугар Ньурбаҕа кэлэн олохсуйбуттар. Быркыҥаа үс уолу тɵрɵппүт: Торбуох, Таркаайы, Омолдоон. Омолдоон үс ойохтонор. Бастакы ойоҕуттан тоҕус, икки одьулуун ойоҕуттан иккилии уолланар. Иккис одьулуун ойоҕуттан тɵрɵɵбүт уолаттар Кыраhа, Лахсыыр кырыыба сиргэ Кукаакы түбэтигэр тахсан олохсуйбуттар. Кукаакы нэhилиэгин дьоно Омолдооннор дэнэллэр. Түүлээх түҥүрдээх Түлүɵн ойуун уола Тииҥ Бас Хантаҕар Быгый Кэтириэй диэн уола сэттэ уолу тɵрɵппүт: Дьэгин, Дьаарын, Сиэллээх Ɵhүргэ, Тирэх о.д.а. Онон кэлин бастакы Бордоҥ нэhилиэгин аҕа уустарын ааттара Кукча, Асхар, Мэнэ, Дьаарын буолбуттар. Ньурба бордоҥноро, кукаакылара түҥ былыр үйэлэр уҥуордарыгар Өлүɵнэ Эбэ хотун маанылаах Туймаадатыгар кэлэн олохсуйбут улуу Эллэйтэн уонна Түүлээх түҥүрдээх Түлүɵн ойуунтан тɵрүттэнэн-уустанан, силис-мутук тардан, күн бүгүҥҥэ диэри тэнийэ үүнэ-үɵскүү олордохпут.
Кэрэ-бэлиэ сирдэр
Нэhилиэк ураты сирдэрэ:
«Алаас ааттаах, дойду сурахтаах» дииллэринии киэн туттабыт: үгүс сиртэн хостонор баайдаах, араас балыгынан күндүлүүр Марха эбэбитинэн, бултаах-астаах аар тайҕабытынан, күлүмүрдэс аламаас таас баайдаах Накыыммытынан, саха омугу омук гыммыт мэнэдьэкпит сылгытынан, аатырбыт соболоох Сугдьаар күɵлбүтүнэн, чэрдээх илиилээх биир дойдулаахтарбытынан, ырыа-үлэ аргыстаах кɵлүɵнэбитинэн.
Марха ɵрүс
Уhуна 1181 км., уопсай иэнэ 99 тыhыынча кв.м. Сүрүннээн хаар уонна самыыр эргииринэн уутун толорунар. Сыл устата алларанан 150 суукка, ɵрɵ 208 суукка тонор. Мархаҕа хаҥас ɵттүнэн Ханньыйа үрэх түhэр, уҥа - Моркуоку ɵрүс уута киирэр, Марха Бүлүү ɵрүскэ түhэр. Марха ɵрүс бассейныгар кɵмүс, аламаас уонна базальт баара биллэр. Маны таhынан кыраhыабай айылҕалаах, балыгынан баай буолан дьон-сэргэ ытыктабылын ылар.
Накыын сирэ
Марха ɵрүс ханас биэрэгэр аламаас баайдаах Накыын сирэ дьон-сэргэ болҕомтотун тардар дойдуга улахан суолталаах сир быhыытынан биллэр. Накыын уонна Ханньыйа үрэхтэр икки ардыларыгар, Маалыкайтан 150 км. тэйиччи сытар. Накыын сирэ аламааhынан эрэ буолбакка булдунан баай сир буолан биhиги тɵрүттэрбит бултуур сирдэрэ буолара. Билигин манна алмааhы хостуур вахтовай бɵhүɵлэк 2000 сылтан тутуллан үлэлиир. «Нюрбинская» уонна «Ботуобинская» кимберлитовай трубкаларга үлэ-хамнас барар.
Накыыҥҥа халыыс хостооһунугар нэһилиэк дьоно кыттааһына
1994 с кулун тутар 29 к. Накыыҥҥа халыыстаах туруупка көстүбүтэ, ону Ботуобуйа туруупката диэн ааттаабыттара. 1996 с. сааһыары көстөбүт туруупканы Ньурба туруупката диэбиттэр. 1999 с. кулун тутар 31 к. көстүбүт туруупканы Марха туруупката диэбиттэр. 1996 с. ахсынньы 20 к. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бирисидиэнэ М.Е.Николаев ыйааҕынан  улуус кыттыылаах  Ньурбаҕа регистрацияламмыт АЛРОСА-НЬУРБА акционернай уопсастыба тэриллибит. 1999 с. атырдьах ыйын 12 к. Накыыҥҥа бастакы экспрементальнай –модульнай баабырыка үлэҕэ киирбит. 2003 с. халыыһы сууйар 16 №-дээх баабырыка үлэтин саҕалаабыт. Бу баараҕай тутуу үрдүгэ 9 этээстээх дьиэ саҕа, кэтитэ 90-тан, уһуна 100 тахса м. Манна биир бириэмэҕэ 800 тахса киһи олорор бары өттүнэн хааччыллыбыт баахтабай бөһүөлэк тутуллубута. Накыын халыыһын хостооһунугар нэһилиэк дьоно аан бастааҥҥыттан үлэлэспиттэрэ. Бастаан ойуур солооһунугар сылдьыбыттар.2000 с. И.М.Егоров Маалыкайтан биригээдэ тэрийэн Накыыҥҥа таһаарбыт. Биригээдэ салайааччытынан сопхуоска тутууга үлэлээбит Ушканов Владимир Афанасьевич анаммыт. Бу биригээдэ элбэх олорор дьиэлэри, ыскылааттары, 16 №-дээх баабырыка тутуутугар, онтон да атын үлэлэргэ үлэлээбиттэрэ. Биригээдэ бастаан 10 киһилээх тахсыбыт, кэлин атын да нэһилиэктэр дьоннорун холбонон 25 буолан үлэлээбиттэр. 2007 с. дылы Маалыкайтан 80 киһи үлэлээбит. Манна мэхэнизээтэрдэр эмиэ үлэлээбиттэрэ, үлэлии сылдьаллар. Билигин суоппардар Данилов А.М., Гуляев В.Г.,Яковлев Д.М. улахан массыыналарга, тырахтарыыс Соловьев Г.С.өрөмүннүүр мастарыскыайга үлэлииллэр. Улахан бульдозерга Ушканов Ф.А. үлэлээн сылдьыбыта. Билигин 31 киһи Накыыҥҥа үлэлии сылдьаллар. Сопхуоска, сылгы собуотугар прорабынан үлэлээбит Николаев Иван Петрович бастакы мас остулубуой бырайыагын оҥорбута, ону Маалыкай уолаттара туппуттара.
Ньурба улууhун Бочуоттаах олохтоохторо
№	А А АА                                   	Төрөөбүт күнэ	                      Инэриллибит күнэ 1	Петров Тимофей Иванович	           1914-2010	                                  22.03.1994 2	Николаев Николай Наумович	   10.11.1936	                                  12.11.1996 3	Иванов Николай Прокопьевич	    26.09.1935                                   13.03.1997 4	Куппугуров Дмитрий Николаевич    1918-24.05.2002	                   25.03.1997 5	Евсеев Иван Васильевич	            28.04.1934г.-16.03.2012	          18.06.1998 6	Данилов Иннокентий Федорович	    01.05.1943	                                  23.02.1998 7	Кириллин Петр Дмитриевич	            10.09.1930-04.03.2013	          18.06.1998 8	Тыасытов Василий Афанасьевич    23.01.1951	                                   07.12.1998 9	Лыткин Николай Николаевич	    1931	                                           26.03.1999 10	Данилов Эдуард Федорович	     05.05.1933	                           29.04.1998 11	Анисимов Иван Саввич 2	             02.11.1929-2012	                   15.10.1999 12	Додохов Василий Николаевич	      21.09.1932	                           15.10.1999 13	Андреев Юрий Степанович	             05.05.1952	                           13.06.2002 14	Ефремов Владимир Николаевич	     15.02.1931	                           10.03.2000 15	Попов Егор Ефимович	                     03.03.1930	                           10.03.2001 16	Кириллин Петр Дмитриевич 2	     25.05.1939	                           11.07.2002 17	Васильев Карл Иннокентьевич	     1954	                                           20.12.2002 18	Соловьева Вера Григорьевна	     02.05.1942	                           30.12.2003 19	Тыасытов Александр Афанасьевич  06.01.1948	                           25.12.2014 20	Алексеева Анна Федотовна	              27.12.1924	                           2015
Ньурба улууhун Бочуот кинигэтигэр киллэриллибиттэр
№	А А АА                                   	         Төрөөбүт күнэ	                      Инэриллибит күнэ 1	Павлов Иван Николаевич	               20.01.1927-11.01.1999	                 26.12.1958 2	Васильев Иннокентий Васильевич 2	14.04.1913-20.04.1988	                08.05.1965 3	Васильева Мария Васильевна	       1917-12.08.1983	                         08.05.1965 4	Александров Николай Петрович 2	1914-10.02.1969	                        08.05.1965 5	Духов Николай Васильевич 2	       1909-05.10.1973	                         08.05.1965 6	Духов Егор Николаевич	                21.04.1915-	                                 08.05.1995 7	Петров Иван Афанасьевич	               15.03.1906-16.07.1976	                 08.05.1965 8	Саввинов Николай Егорович	       1912-06.03.1992	                         08.05.1965 9	Прокопьев Николай Иванович	       15.04.1918-23.09.1995	                 07.04.1970 10	Павлов Василий Семенович	        20.04.2017-09.03.1976	                 08.05.1965 11	Пахомова Елизавета Васильевна	1927-08.05.1965 12	Петров Николай Михайлович	       15.05.1971	                                 03.03.1972 13	Дмитриев Андрей Гаврильевич	       04.11.1913-08.11.1979	                 13.05.1975 14	Лыткин Николай Николаевич	       1931	                                         29.04.1982 15	Аммосов Иван Егорович	               04.04.1932-01.06.1994	                 02.11.1987 16	Ефимова Мария Дмитриевна	       1938	                                         09.06.1993 11	Иванова Елена Андреевна	               09.09.1917-27.01.1998	                 09.06.1993 12	Николаев Семен Николаевич	       1893-05.12.1995	                         25.02.1993
Ыраахтааҕы Хахай 3: Хакуна Матата
Ыраахтааҕы Хахай 3: Хакуна Матата (The Lion King 1½) диэн Walt Disney толору анимационнай мультига, аатырбыт Ыраахтааҕы Хахай үһүс чааһа буолар. Сүрүн оруолларга Тимон уонна Пумба. Ыраахтааҕы Симба уонна Киара туораттан көстөллөр.
Дьаһаах
Дьаһаах, Ясак ( — власть; ясак — натур. подать, яһак — подать, налог) — нуучча судаарыстыбата Сибиир туора урдустарыттан хомуйар түһээнэ. Үксүн түүлээҕинэн буолара.
Устуоруйа
Дьаһаах диэн тыл нуучча тылыгар кинилэр Сибиири баһылаан, остуруоктары тутаттаан олохтоох норуоттарга түүлээҕинэн нолуок (дьаһаах) түһэрэн хомуйар буолбуттарын кэннэ киирбитэ. Саҥа сирдэри баһылаан, дьаһаах төлөтөөһүн ыраахтааҕы уһун илиитин сүрүн сыала-соруга этэ. Дьаһааҕы хааһынаҕа күндү түүлээх кииһинэн, саһылынан уо.да.а. хомуйаллара, ардыгар сүөһүнэн кытта ылаллара. Бу хомуллубут күндү түүлээх хааһына сүрүн дохуота уонна эргинэр табаара буолбута. Бастаан хомуйалларыгар дьаһааҕы Сибиирдээҕи бирикээс (Сибирский приказ) дьаһайара, 1763 сыллаахтан күндү түүлээх (мягкая рухлядь) Ыраахтааҕы Кэбиниэтигэр туттарыллар буолбута. Дьаһаах түһээнэ хас биис ууһун ахсын дьонун ахсааныттан уонна тугунан дьарыгыралларыттан көрөн тус туһунан кээмэйдээх олохтоноро. Дьаһааҕы төлөттөрөөрү оҕону, дьахтары солуок (аманаат) гына тутан ылан хаайаллара. Дьаһааҕы төлөөһүнү олохтоох нруоттар улахан баттал курдук ылыммыттара.
Онуоха эбии дьаһаах хомуйааччылар олус хабырдык, орлук-хоһу хомуйар, уорар этилэр. Онон сылтаан үгүс элбэх үҥсүү киирэн, 1727 с. саҥа укаас таһаарарга күһэллибиттэрэ, мантан инньэ дьаһааҕы күндү түүлээҕи кытта, харчынан кытта хомуйарга. Сотору харчынан хомуйар барса суоҕа биллэн, 1739 с. миниистирдэр сэбиэттэрэ резолюция ылыммыта. Дьаһааҕы кииһинэн эрэ хомуйарга, тиийбэт буоллаҕына атын күндү түүлээҕинэн солбуйарга, ханнык да түүлээх суох түгэнигэр, биирдии киис оннугар 3-түү солкуобайы тутарга.
Дьаһаах хомуйааччылар уоралларын тохтоппотохторо. Инньэ гынан 1763 с. бырабыыталыстыба дьаһаах хомуйуутун бэрээдэктиир инниттэн Сибииргэ секунд-майор сыбаанньалаах Щербачев диэн киһини командировкалаабыта. Щербачев миэстэтигэр олохтообут хамыыһыйалара, чинчийэн, үөрэтэн баран, саҥа дьаһаах түһээнин оҥорбуттара. Мантан инньэ биис уустара кинилэргэ ыйыллыбыт (анаммыт) эрэ күндү түүлээҕинэн дьаһаах төлүүллэригэр. Сатаан бултамматах кэмигэр атын түүлээҕнэн эбэтэр харчынан төлүүллэрэ көҥүллэммитэ. ХIХ-с үйэ саҕаланыытыгар дьаһаах төлөөһүнүн төлөбүрэ уларыйбыта, тоҕо диэтэххэ уустар ахсааннара элбээбитэ, олохторо да байылыат буолбута. 1827 с. тэриллибит хамыыһыйалар 1822 ылыллыбыт устаапка олоҕуран олохтоох норуоттары: олохтоох омуктар, көс омуктар уонна бэйдиэ сылдьар омуктар диэннэргэ араартаабытара уонна көс, бэйдиэ сылдьар омуктарга 1763 с. олохтоммут дьаһааҕы оннунан хаалларбыттара, 44-кэппиэйкэлээх түһээни эрэ соппуттара, олохтоох омуктарга баайдарыттан, дьадьаҥыларыттан көрөн дьаһаах төлөбүрүн олохтообуттара. Бу олохтоммут дьаһаах төлөбүрэ олох хойукка дылы уларыйбатаҕа.
Оҕо буолан бүтүү
Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата тус-туспаларын, икки өрүтүн үөскэтэллэрин оҕо улаатан истэҕинэ этигэр-сиинигэр уонна өйүгэр-санаатыгар киирэр уларыйыылартан билэбит.
Оҕо буолан бүтүү киһиэхэ хайаан да кэлэр уларыйыы буолар уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн  икки өрүттээх тутулуктаах:
1. Эт-сиин улаатыыта.
2. Өй-санаа эбиллиитэ, сайдыыта.
Бу тутулуктары төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан көрүөхпүт:
1. Эт-сиин улахан киһи курдук көрүҥнэниини кэмэ кэллэҕинэ бэйэтэ ситиһэр, арай кэмигэр аһааһын эрэйиллэр уонна киһитийии, киһи курдук көрүҥнэнии диэн ааттанар. Оҕо улаатан хааман, сүүрэн бардар эрэ киһитийиини ситиһэр.
Бырахтарыы
Бырахтарыы (өссө биллэрин курдук Schizophrenia эбэтэр шизофрения), мэйии ыарыыта, кыылларга даҕаны, дьоҥҥо даҕаны тарҕаммыт ыарыы. Статистика этэринэн Аан Дойдуга 1% дьон уонна 0,02% кыыл бырахтарар эбит.
Оҕо буолан бүтүү
Оҕо буолан бүтүү, оонньуу сылдьыыны хаалларыы, үөрэҕинэн, үлэнэн дьарыктаныы кэмэ оҕоҕо баҕарбатаҕын да иһин тиийэн кэлэр. Эт-сиин иҥэмтэлээх аһылыгы аһаатаҕына кэмигэр улаатан оҕо улахан киһи курдук көрүҥнээх буолууну өйө-санаата букатын сайдыбатаҕына даҕаны ситиһэр. Киһи курдук көрүҥнээх эрэ дьон баалларын сахалар “Киһи буолбатах”, “Киһи курдук көрүҥнээх” диэн өйө-санаата сайдыан сөбүн биллэрэн сымнаҕастык этэллэр, кэтэһэр санааларын хаһан да хаалларбаттар.
Бырахтарыы
Бырахтарыы ыарыыта икки төрүөттээх: мэйии травматын кэнниттэн эбэтэр генетическай төрүөттээх буолар.
Оҕо буолан бүтүү
Оҕо этэ-сиинэ улаатан улахан киһиэхэ маарыннаатаҕына оҕо буолан бүтэрэ кэлэрин улаатан иһэн билэ сылдьыа этэ. Үлэҕэ-хамнаска үөрэнии сыыһа-халты туттунуулары, аһара барыылары суох оҥорон оҕо буолан бүтүүнү түргэтэтэр. Эт-сиин хамсаныыларга эрчиллэрин тэҥэ, өйө-санаата, буор кута сайдыыта түргэтиир, саҥа хамсаныылары баһылыыр кыаҕа улаатар.
Бырахтарыы
Бырахтарыы сыыйа биллибэккэ сайдар, сүрүннээн киһи мэйиитэ көмпүүтэр курдук буоларын быһыытынан элбэх информацияҕа ыйанан хаалыан сөп, ол түмүгэр буккуллан хаалыан сөп. Өскөтүн мэйии буккуллар түгэнигэр уонна көммөт түгэнигэр - мэйии клеткалара алдьанан бараллар, онтон медиатордара ыгыллан барар. Сыыйа ыарыы киһи өйө бааллан, инбэлииткэ тиийэн өлөр суолга үктэнэр. Билиҥҥи медицина сатаан кыайбат уонна тохтоппот ыарыыларыттан биирдэстэрэ.
Оҕо буолан бүтүү
Этэ-сиинэ үлэлии-хамсыы үөрэммэтэҕинэ даҕаны оҕо син-биир улаатар эрээри араас хамсаныылары оҥорор кыаҕа кыра буолан сытарын, олорорун сөбүлүүрэ элбиир. “Үлэ-олох үөрэҕэ” диэн этии хаһан да уларыйбат, үлэ эрэ омугу сайыннарар.
Бырахтарыы
Сүрүн симптомнара: голлюцинация, буккуллуу, агрессия уонна өйө суох барыы. Шизофрения деменция ыарыыга майгынныыр, ол эрэн туспа төрүөттээх ыарыылар буолаллар бэйэ бэйэлэриттэн.
Оҕо буолан бүтүү
2. Оҕо буолан бүтүү өйтөн-санааттан тутулуга улахан. Өй-санаа сайыннаҕына, тубустаҕына, улаатан иһэн улахан киһи өйүгэр-санаатыгар уларыйдаҕына, киһи буолууну ситистэҕинэ оҕо буолан бүтүү биирдэ кэлэр. Өй-санаа ситэ сайдыбакка, кыра эрдэҕинээҕиттэн уларыйбакка хааллаҕына “Отох киһи” буолуу тиийэн кэлиэн сөп.
Бырахтарыы
Бырахтарыы хас даҕаны көрүҥнэрдээх: параноидальнай бырахтарыы, сымыйаччы уонна акаары буолуу. Сороҕор бырахтарбыт дьон эккирэтиинэн бырахтарыы буолаллар.
Оҕо буолан бүтүү
Оҕо буолан бүтүү саамай улахан уратытынан ким эрэ, улахан киһи илииттэн сиэтэ сылдьыыта, барыны-бары ыйан-кэрдэн биэриитэ тохтуур, ону-маны барытын оонньуу курдук санааһына суох буолар. Итини тэҥэ, куруук хайгыы, киһиргэтэ, өрө тарда сатааһын тохтооһуна, “улахан киһи курдук үчүгэйдик оҥор” диэн модьуйуу киириитэ оҕо буолан бүтүүнү биллэрэр.
“Кыра оҕо курдук” диэн этии бэйэтэ кыайан туһалаах быһаарыыны ылыммат, ким эрэ этэн, көрдөрөн биэрэрин кэтэһэ сылдьар киһини биллэрэр. Оҕону иитии хаалбытын бэлиэтинэн ийэлэрин эппитинэн, батыһа сылдьар эдэрдэр элбээһиннэрэ буолар.
Төрөппүт оҕотугар “Улаатан иһэҕин”, “Кыра оҕо буолан бүт” диэн этиилэрэ оҕо улахан киһи буолууну ситиһэригэр олук, баҕа санаа буолан кыра эрдэҕиттэн үөскүүллэрин ситиспит төрөппүттэр оҕолоро улааттаҕына санаарҕаабакка эрэ сылдьар кыахтаналлар.
Бырахтарыы
Эр дьон үксэ 18 саастарыттан ыалдьаллар, дьахталлар 30 саастарыгар. Кыыллар араас кэмҥэ.
Оҕо буолан бүтүү
Улахан киһи оҕо буола сылдьыбытын, оонньообутун хаһан да умнубат, быстах-остох өйдөбүллэр өйүгэр-санаатыгар иҥэн сылдьаллар. Ол барыта оҕо өйүгэр-санаатыгар кыра эрдэҕинэ элбэх үгэстэр үөскээһиннэриттэн уонна умнуллубаттарыттан тутулуктаах.
Эстибит сэбиэскэй былаас кэмин саҕаттан оҕону атаахтатан, маанылаан иитии салҕанан баран иһэриттэн аныгы эдэрдэр иҥэмтэлээх аһы аһыылларыттан бары улааппыттарын да иһин өйдөрө-санаалара сайдан, киһи өйүн-санаатын кыайан сиппэттэр, оҕо буолан бүтэллэрэ тардыллар.
Ийэ оҕотун куруук кыра курдук санааһына, кыра оҕо аатынан ыҥыра сылдьара оҕо улахан киһи курдук сананарын, өйө-санаата тупсарын суох оҥорор, атаахтыырга үөрэтэр. Атаах оҕоҕо улахан киһи бэйэтэ быһаарынан сылдьар өйө-санаата букатын да киирбэт.
Улааппыт оҕону ийэ аһара көрөрө-истэрэ, аһата-сиэтэ сатыыра төһө да киниэхэ үчүгэйи оҥорбутун, сынньаппытын иһин оҕо буола сылдьары уһатарын иһин туһата суох. Ол курдук, киһи түүлүгэр ийэтэ көстөн, көрө-истэ сырыттаҕына аны ыалдьан хаалыан сөп.
Төрөппүт оҕотун кэмэ кэллэҕинэ улаатыннаран, улахан киһи курдук өйдөнөн-санааланан киһи буолууну ситиһэригэр, саҥа ыалы тэрийэригэр тириэрдэр ураты сыаллаах. Бу сыалын ситиһэригэр өй-санаа уларыйан биэриитин тутуһара ирдэнэр:
1. Оҕо кыра эрдэҕиттэн тугу барытын бэйэтэ сатаан табан оҥороругар иитии, үөрэтии.
2. Оҕо улаатан истэҕинэ үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ арааран билэрин, олоҕор туһанарын ситиһии.
3. Улахан дьон араастаан дэгэттээн, үгэргээн саҥаралларын таба өйдөөһүнү үөскэтии.
Үлэҕэ-хамнаска үөрэнии оҕо этин-сиинин табан хамсатарыгар тириэрдэрин тэҥэ, сыыһа-халты туттубат буолууга иитэр, үөрэтэр күүһэ улахан. Ол курдук, өтүйэнэн тарбаҕын охсуммут, ыарыыламмыт оҕо сыыһа-халты туттубат буолууга түргэнник үөрэнэр.
Оҕо хаһан баҕарар саҥаны айыыны оҥоро сатыыр. Ол оҥорор айыыларыттан биир эмэ туһалаах буолан тахсар, онтон атыттара бары табыллыбаккалар, сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаны элбэтэллэр. Өй-санаа бу уратытын сахалар былыр үйэҕэ быһаараннар өс хоһооно оҥорбуттар. “Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быһар” диэн өс хоһооно оҕо кистээн оҥоро сатыыр саҥаны айыытыттан улахан куһаҕан быһыы үөскээн тахсарын быһаарар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ элбэх үлэһит дьоҥҥо ананар, ол иһин оҕону “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэн сыыһа-халты туттунууну аҕыйатар.
Оҕо буолан бүтүү ыал буолуунан түмүктэнэр. Ыал буолуу диэн киһи сааһа ситтэҕинэ хайаан да оҥоруохтаах, ситиһиэхтээх сыала-соруга буолар. Ыалы тэрийбит оҕо киһи буолууну ситиһэр, оҕо буолан бүтэр. Киһи айылҕаттан ыал буолууга аналлааҕын сахалар билэн “Аҥардас киһи” диэн этиини үөскэтэн туһаналлар.
Ыал буолуу кэнниттэн киһи өйө-санаата уларыйан, этин-сиинин көрдөбүллэрэ туоланнар өйө-санаата оннун булан киһи буолууну ситиһэр. Ол аата “Аҥардас киһи” диэн этин-сиинин баҕа санаата туолбакка эрэйдэнэр киһи ааттанар. “Кытыйанан, хамыйаҕынан кырбаһар” диэн этии эргэ тахсыбакка сылдьар дьахтар өйө-санаата хамсааһыныттан иһити, хомуоһу улаханнык тыаһатарын биллэрэр.
Оҕо иитиитигэр, киһи буолууну ситиһиитигэр ыал ылар оруола олус үрдүк. Ол курдук ыал эрэ; дьахтар уонна эр киһи “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһуннара үөрэтэннэр, үрүҥү уонна хараны, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэргэ оҕону үөрэтэллэр.
Киһи олоҕо үс суол кэрдиис кэмнэртэн хомуллар:
1. Оҕо саас. Оҕо улаатан киһи буолууну ситиһэр кэмэ. Оҕо төһө эрдэттэн үөрэнэн, үлэлээн-хамсаан киһи буолууну баһылыыр, ситиһэр даҕаны олоххо ситиһиини оҥорор кыаҕа эрдэлиир, улаатар. Оҕо саас ыал буолуунан түмүктэнэн кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии саҕаланар.
2. Кыанар кэм. Кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии, үлэҕэ үөрэтии кэмэ. Үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлиир, оҥорор-тутар, баайы-малы мунньунар кэм буолар.
3. Кырдьыы, мөлтөөһүн кэмэ. Эт-сиин мөлтүүрүн тэҥэ, өй-санаа бытаарар, быһаарыыны ылынар кыаҕа кыччыыр. Киһи кыанар кэмигэр мунньубут баайынан-малынан табан туһаннаҕына, бу кэми ыарырҕаппакка эрэ аһарыан сөп. Сахалар бу кэми “Сылааска сытар кэм” диэн ааттыыллар.
Сааһырдахтарына элбэх оҕолорун бэлэмнэригэр сымнаҕастык сылдьар кырдьаҕастар бу кэмҥэ чахчы сынньаналлар. Ол иһин оҕону киһи быһыылаах буолууга иитии, эппиэтинэскэ үөрэтии үчүгэйин, туһалааҕын туһунан бу кэмҥэ кырдьаҕастар ордук билэллэр.
Онон оҕо улаатан иһэн бэлиэ кэмнэргэ оҥорор ситиһиилэрин билэ сылдьара олоҕун сыалын ситиһэригэр туһалыыр. (1,80).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сахаларга оҕону иитии, үөрэтии уратылара. – Дьокуускай: 2023. – 117 с.
Категорияларынан көрдөөһүн: Үөрэх.
Тимон уонна Пумба
Тимон уонна Пумба (Timon & Pumbaa), американскай телесериал, мультик, Walt Disney оҕолорго анаан уонна Ыраахтааҕы Хахай мультигы сыыйа билиһиннэрээри айбыт мультига. 1995–1999 сылларга айыллыбыт уонна бастаан CBS канаалга көстүбүтэ.
Марха (суолталара)
Марха хас да суолталаах тыл.
Mandriva
Mandriva (Мандрива), французскай линукс операционнай система, 2012 сыллаахха эстибитэ, ол оннугар кини кодунан форк оҥоһук Mageia баар.
Саратовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Саратовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
400px
Саратов куоракка баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харысталын министиэристибэтин "В. И. Разумовскай аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета". 1909 с. Импэрээтэр Николай ll биир факультеттаах Импэрээтэрискэй Николаевскай университеты төрүттээбит. Мэдиссиинэ факультетын бастакы кууруһугар 92 устудьуон, 14 көҥүл истээччи ылыллыбыт. 1930 с.мэдиссиинэ факультета үс факультеттаах туспа мэдиссиинэ института буолбут. 1935 с.1600 устудьуоннаах эбит. 1976 с. Институт Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт. 1988 с.стоматологическай факультет арыллыбыт. 1993 с. институт, Саратовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ статустаммыт. ССМУга 7000-тан тахса, ол иһигэр, 500 тас дойдуттан киирбит устудьуон үөрэнэр.
Структурата
-факультеттара
1. Лечебнай факультет 2. Клиническай психология факультета 3. Педиатрическай факультет 4. Фармацевтическай факультет 5. Стоматологическай факультет 6. Медико-профилактическай факультет 7. Омук устудьуоннарын деканата -сиэстэрэ үөрэҕин института -квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмниир факультет -фундаментальнай уонна клиническай урология НЧИ -кардиология НЧИ -мэдиссиинэ научнай-үөрэтэр инновационнай киинэ -элбэх профиллаах аккредитационнай-симуляционнай киин -"Медицинский Предуниверсарий" үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии киинэ -мэдиссиинэ кэллиэһэ
Рейтиннэрэ
2014 с. "Эксперт РА" агенство ССМУну Тутулуга суох Судаарыстыбалар Түмсүүлэрин бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр киллэрэн "Е" кылааһы биэрбит. Арассыыйа бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинэ RAEX-100: ССМУ 2020 с. 100 бастыҥнар кэккэлэригэр киирбит. Барыта 100 үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн 14 мэдиссиинэ университета киирбит. TOP UNIVERSITIES IN RUSSIA by 2020 University Web Ranking: Арассыыйа 37 мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 18-с миэстэ. Наассыйалыы рейтин Интерфакс 2020: 337 Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэриттэн 131-с миэстэ. Аан дойду университеттарын рейтинин ситимигэр Webometrics(биитэр Ranking Web)2020: ССМУ 188-с миэстэ. "Социальный навигатор" "Рейтинг востребованности вузов в РФ-2019": 50 мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 27-с миэстэ. Аан дойдутааҕы рейтин агенствота "Академический стандарт"Academic Ranking of World Universities-European Standard ARES-2019: АБ 198 университетыттан 77-с миэстэ. Forves сурунаал биэрсийэтинэн, 2018 сылтан саҕалаан, ССМУ сыл аайы, 100 АБ бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр киирэр. 2018 с. - 78, 2019 с. - 50-с миэчтэлээх.
Ссылкалара
http://pfo.gov.ru/pobeda75/sar/sarprom/ http://www.sgmu.ru/info/struct.html https://ru.m.wikinews.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%92%D0%A3%D0%97%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%9D%D0%93#%D0%A0%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%92%D0%A3%D0%97%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%A1%D0%9D%D0%93
Евангелион
мини «Евангелион» (яп. Олус улахан аҥаардаах Бороҕон, эбээн- Бытантай, буукубалар. «Евангелие нового үйэ», международнай аата — ньиэмэс сонуннара), эбэтэр кылгатан «Ева», — аниме- сериал Хидэаки анона студиятыгар уһуллубут уонна алтынньы 4 күнүттэн 1995-27 күннэригэр 1996 с. кулун тутар 27 күнүгэр диэри тахсыбыт «түүлээҕи» жанрга сериал. Сценарий алта сценариһынан суруллубут эрээри төрдүс серия сюжетын оҥорууга Анна кыттыбат [2]. Сериал продюсердара Токо уонна Норнон Адмоска (НС) таҕыстылар. Кэлин аниме, оонньуулар уонна манга курдук элбэх айымньылар тахсыбыттара.
Евангелион «диэн ааттаах манга Есия Садамото диэн бастакы аниме- сериал таһаарыан иннинэ франшизе интэриэһин тэрийэр санаалааҕа[5]. Манга олунньу 1 күнүттэн 1995 с. бэс ыйыгар эрэ түмүктэммитэ[6][7]. Садка аниме- сериал дизайнерын дизайнера этэ. Кини этэринэн, бырайыак хамаандата сериал кадрдарыгар киириини биэрдэ уонна мангыны айыыга орооһуу процеһыгар кыттыспата,кини кинилэри кытта консультациялаабатаҕа[8].
Аниме уонна манга Нуеру тэрийии кистэлэҥнээх — «аанньаллар», биллибэт биричиинэлэринэн-киһи аймах утары охсуһуу туһунан кэпсииллэр. Фаришталар иккинчи фаришталарни кўтариб турувчиларни кўтариб турган «Евангелионлар» биоротларни яшаганлар. Бу роботтары салайтаран «оҕолору» эбэтэр «оҕону» диэн ааттыыр 14 саастаах ыччат биирдиилээн пилот туһунан этиэн сөп. Онуоха аниме уонна манга сорох оруоллаахтар. Ол курдук, мангаҕа 12 аанньал сериалга 17 оннугар, бастакы сэриигэ, анимеяттан ураты, Евангелиоҥҥа-01 эрэ киһи кыттар.
Сериал тахсыбытын кэннэ кэккэ наҕараадалары ылбыта. Дьон- сэргэ олоҕун уонна кини тус- туспа элеменнэрэ олохтоммуттара. Ол курдук, Синдзи Икари уонна Рей ааллара Анима сурунаалын гран- приискэтигэр бастакы миэстэлэри ылбыттара, 2010 сылга эр дьон уонна дьахтар персонажтарын сурунаалынан билиммиттэрэ. 2007 сылга табаар сериалын кээмэйэ 6 тыһыынча буолбут, оттон студия дохуота бу сериал суотугар 150 миллиард кэриҥэ иен (1,2 миллиард доллар кэриҥэ) буолбута[9]. Сериалы кытта сибээстээх араас сувенир бородууксуйата баччааҥҥа диэри оҥоһуллар. Ол курдук, холобур, ХХ сиэрийэтэ-ааллары уонна аанньаллары кытта сибээстээх ХХ.
Сюжет
Аниме уонна мангу сюжетынан, 2000 с. Селье тэрилтэтэ Кацура доктора салайбыт Антарктидаҕа экспедицияны тэрийбитэ. Бу экспедиция кэлин бастакы аанньал диэн ааттаммыт сири- дойдуну булбута. Кини үрдүнэн ыытыллар эксперимент түмүгүнэн «иккис охсуу»диэн катаклизм тахсыбыта[10]. Катакализм дьиҥнээх биричиинэтэ общественностан кистэммитэ. Официальнай версиятынан Антарктидаҕа быһа охсубут метеорит этэ. Катакализм түмүгэр планета планета инники өттүгэр уларыйда, климат уларыйыыта уонна үйэлээх сайын Японияҕа кубулуйбута. Обургу өттө ууга барбыт. Киһи аймах улахан аҥаара сэрии огдообото. Иккис охсуу кэнниттэн бастакы сыл Адам буолбута[11]Антарктидаҕа тахсыбыт Гендо Икариҥҥа уонна кацурга доктор кыыһыгар, Кацура докторыттан ураты аан дойду экспедицията өллө. Иккис охсуу кэнниттэн кэлэр былааннары салгыы олоххо киллэриигэ, ону тэҥэ бойобуой боротокуолу, Евангелиены утары охсуһууга наадалаах аанньаллары утары охсуһууга бэлэмниир институт тэриллибитэ. Тиийбит ученай институт кэнниттэн ноко Акагы, Гуми Саха сиринээҕи институтугар кубулуйбута. Бу икки тэрилтэни кытары Евангелиелар пилоталарыгар аан дойду үрдүнэн кандидаттары көрдүүр институт тэриллибитэ.Сериал событиелара 2015 сылга саҕаланаллар. Ол бириэмэҕэ киһи сэриигэ барара, маҕаһыын полкатыгар саҥа табаар баар буолбут, ол эрээри сыл аайы оҕо төрүүр. Токио эһиннэ, оттон киин куората Токио- 2 көһүннэ. «Киин куорат» сабыллыытынан Токио - 3[12]. Бу быһыыга- майгыга сериал сүрүн Геройа Токио- 3 бэйэтин аҕатын, Гендо Икарийы ыҥыран, кэнники үс сылга бастакы көрсүһүүлэр буолуохтаахтарын туһунан эттэ. Маны сэргэ, кэнники уон биэс сыл иһигэр Токио- 3 атаакаланар, ону утары байыаннайдар күүстэрэ суох утары аанньал буолар. Нуервияҕа Синдзи кэлбитинэн, Гендо Нерво баһылыгынан буолар уонна Евангели пилотунан эрэ ыҥырда. Аанньал Токио- 3 диэн Токиоҕа иккистээн киирбитинэн, Синдзи биир да үөрэҕэ суох буолан, сэриигэ киирэргэ сорунар. Онуоха Синдзи араҥата намыһах эрээри, ким эрэ пилота миэстэтигэр эриллиэн наада. Гэндо аккаастанарын чэпчэкитик ылынар уонна солбуйар Аян рейстэрэ ыараханнык бааһырбыта. Кини туругун көрөн, Синдзи миэстэтин ылар уонна Вангелиены кытта тута 41,3 %- нан тиийбит, СР учуонай- испэсэлииһэ Рицуко Акагы соһутар. Ол гынан баран, кини үөрүйэҕэ Евангелиены атаҕар тутан хаайтараары, евангелиены чэпчэкитик чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр тиийбэт. Ити кэнниттэн Евангелион Берсерка туругар тахсан аанньал кыайар. Икки пилоталаах Синдзи пилота уонна Ааллаах аанньаллары кытары охсуһар.
Токио- 3 олохтон саҕалаан, Синдзи икки саҥа доҕотторун — Кэнскэйгэ Аиданы уонна Тодзи Судзухараны собуоттуур. Кэлин туда төрдүс оҕо буолар. Ол гынан баран, Евангелиены тестировкалаатаҕына, пилот аанньал былдьанна. Тодзи олоҕор куттал суоһаабатын да иһин, Гендо аанньалы утары Евангели Синдзи ыытар, тоҕо диэтэххэ Синдзи пилоту утары охсуһар кыаҕа суох, псевдопилот управлениета биэрэр. Бу аҕаҕа абааһы көрүүнү күүһүрдэр эрэ. Синдзи дьоҕурун түргэнник сайыннарар уонна сотору атын пилоттар дьоҕурдарын куоһарар. Бу урукку бастыҥ пилотка Синдзи көстүөр диэри өһүөннээх, өйө суох быһыыны үөскэтэр. Рейс Синдзи хараҕар өллө, хойутаан тиллэн баран биир саппаас тел. бүтүүтэ бэһис оҕо сааска түбэһэр, онтон түргэнник атын буолар. Ол эрээри Синдзи кинини өлөрөргө күһэллэллэр эбит. Харабыл өстөөҕү өлөрөргө санаммыт да, бэйэ- бэйэҕэ өлөрсүү иэйиитэ дириҥ эрэйи үөскэтэр.
Персонаж
Сериал биир сүрүн Геройа үһүс оҕо, Вангелион пилота-01, Синдзи Икари. Кини атаһа- доҕоро суох [14] уонна олоҕун сыаннастарыгар саарбахтыыр[15]. Кини аҕатын мэлдьэһэр буолан, бэйэтиттэн наадата суох диир[16]. Эргиччи сылдьааччы үксүгэр эрэлин ээл- дээл сыһыаннаһар, оннооҕор кинини ытыалыыр эбэтэр үөхсэр буоллаҕына. Ол да буоллар, бэйэҕэ уонна тулалыыр эйгэ төһө да сыһыаннааҕын иһин, кинилэр бэйэлэригэр хадаҕаланар кыахтара суох[16]. Синдзи дьиҥнээх пилот буоларын үрдүнэн, үлэтин олох да интэриэһиргээбэт уонна пилот миэстэтин хаалларарга холонор.
Майгыта-сериал биир сүрүн Геройа-бастакы оҕо,рейс Аянам. Она сэдэхтик сэдэхтик көстөр уонна биир кылааска үөрэнэр оҕолор ортолоругар куһаҕана суох ааҕыллар. Ол да буоллар, Синдзи бастакы сорунуулара ситиһиини кытта чугасаһалларын үрдүнэн[17], кэлин Синдзи бэйэтин өттүттэн ордук сылаас сыһыаны ситистэ. Рейтинг ханнык баҕарар балаһыанньаҕа син биир ичигэстик умсугуйан туран тустар, төһө да холкутуттан таһаарыахха сөп. Синдзи уратыта-куруук ол эбэтэр атын эпэрээссийэҕэ тахсарга бэлэм. Кини бэйэтэ быһаарарынан, Еваны пилотациялыыр, тоҕо диэтэххэ, киниттэн туох да суох.
Иккис сүрүн Геройа, иккис оҕоҥ, Аскаларыҥ Синдзитэн уонна Рейтэн ураты сытыы- хотуу майгылаах, ыгым майгылаах, тулалыыр эйгэни кичэйэн батыһар. Пилоттар ортолоругар лидер буоларга дьулуһар да, хамаандаҕа куһаҕаннык үлэлиир. Ол курдук, холобур, рейс сүбэлэрин аахайбакка, Геофонт тула эрбиилэри ыыта сылдьыан сөп. Аска баҕардаҕына коммуникабельнай туруктаах буолуон сөп да, доҕотторо олох суох. Бу туһуттан Евангелиены пилотациялааһын - олох дьоһун чааһа. Дьиҥнээхтик пилотирование диэн киһи ис хоһооно буолар[18] уонна пилот буолуохтааҕын сүтэрэн баран, ол түмүгэр өйүттэн тахсар[19].
Харахаан илэ
мини|Харахаан илин былааҕа Харахаан илэ ( ‎– Ilak-e Khānīyān) — Орто үйэтээҕи Киин Азияҕа баар буола сылдьыбыт ислам итэҕэллээх түүрдэр дойдулара.
Евангелион
Персонаж
Эппиэкэҕэ синдзи көрдүлэр, онтон кэлин Аска- үөлгэ баран, капитана, Мисо Кацурга кубулуйар. Кини уопсастыба, олох хаамыыта, атын дьону кытта уопсай тылы чэпчэкитик булар, ол эрээри тас көрүҥүнэн эрэ муҥурдаммат[16]. Куннээҕи олоххо кини оҕолуу сылдьар, сүрэҕэ суох, квартиратыгар бэрээдэги көрбөт[20][21][22]. Ол да буоллар, бойобуой усулуобуйаҕа куруук мунньах буолар. Онно үлэ - бастакы аанньал буолбутун иһин иккис охсуу кэмигэр өлбүт аҕаларын уонна аанньалларга өйдөнөр ньыма. Аанньалларга кыайар сыалтан кини олох иннин- кэннин кытта абсурднай былааннары оҥоруон сөп эрээри, ол түмүгэр кыайыыга тириэртилэр.
Харахаан илэ
Төрдө
Харахааннар төрдүлэрэ чопчу быһаарылла илик. Карахааннар историяларын үөрэппит биллиилээх чинчийээччи Б. Кочнев этэринэн Карахааннар бэйэлэрин өбүгэлэрин Ираан номоҕор баар Афрасиаб диэн ааттаах Тураан баһылыгын дии саныыллара, ол иһин салайар аҕа ууһу "ал-Афрасиаб", ол эбэтэр "Афрасиаб ууһа" диэн ааттыыллара. Оттон суругунан источниктарга кинилэри Ханидтар эбэтэр Хаканидтар диэн ааттыыллар. Бу этиини Харахааннар историяларын үөрэппит Эмиэрикэ чинчийээччитэ Роберт Данкофф бигэргэтэр уонна онно эбэн маннык диир: Харахааннар саныылларынан Афрасаб дьиҥнээх Алп Эр тунга диэн этэ.
Билиҥҥи билимҥэ туттуллар "Харахаан" диэн аат дьинҥнээх бэйэлэрин ааттанар ааттара буолбатах, ол эрээри XIX үйэтээҕи чинчийээччилэр ылыммыт ааттара. Бу аат төрдө хара-хаҕан диэн Харахааннар бэйэлэрин сололоро буолар. Ону таһынан илэк диэн аат сорох ардыгар эмиэ туттуллар.
Харахаан илин тэриллиитэ
мини|450x450пкс|1006 сыллаахха Харахаан илин сирэ 840 сыллаахха Уйгуур хаҕаната ыһыллыбытын кэннэ Эдгиш диэн ааттаах биистэн (чигили биис сороҕото) төрүттээх Исфидьаба Билгэ-Күл диэн тойон саҥа хаан буоларын биллэрбит. Бу кэмтэн Харахааннар историялара саҕаланар буолуохтаах.
Билгэ-Күл уолаттара Хара Кадыр Арслан-хан (840–893), Базир Арслан-хаан (893–920) уонна Оҕулчак Арслан-хаан (893–940) Орто Азиятааҕы Мавераннаһрга сэриинэн барбыттар. территориятыгар сөргүтүллэллэр. Ол кэмҥэ Мавераннаһрга эмиэ түүр тыллаах Саманид дойдута үөскээбит. Абу Ибраһим Исмаил ибн Аһмад диэн Саманид баһылыга 893 сыллаахха Семиречьеҕа сэриинэн барбыт уонна олохтоох дьоҥҥо ислам итэҕэлин ыллаттарбыт. Бу сэрии түмүгэр чигили бииһэ хоту, Иссык-Күөл диэки көспүттэр. 940-с сыллаахха бу сиргэ Харахаан илэ үөскээбит
Харахааннар мусульман буолуулара
920 сыллаахха йаҕма диэн ааттаах биис баһылыга Сатук исламы ылыммыт уонна аатын Абд ал-Карим диэҥҥэ уларыппыт.
Кэлин кини уола Муса ибн Абд ал-Карим Боҕра-хаан (956–958) Харахаан илигэр исламы тарҕатан саҕалаабыт. Бэйэтин солотун "хаан" диэнтэн араабтыы "султан ас-салатин", ол эбэтэр "султаннар султаннара" диэҥҥэ уларыппыт.
Сулейман ибн Абд ал-Карим диэн ааттаах Муса быраатын баһылыктыыр кэмигэр (958–970) Харахаан илин дьоно бары мусульман буолбуттар.
Мавераннаһр холбоһуута
мини|400x400пкс|1000 сыллаахха Харахаан илэ Сулейман уолаттара Али (970–998) уонна Хасан ("Шэгаб ад-Даула", ол эбэтэр "ил сулуһа" диэн биллэр) (970–992) кэмнэригэр Харахаан илигэр икки былаас олохтонор. Али ибн Сулейман "Арслан-хаан" диэн ааты ылынан баран Кашгарга олохсуйбут, оттон кини быраата Хасан ибн Сулейман "Боҕра-хаан" диэн ааты ылынан Баласагуҥҥа көспүт.
992 сыллаахха кинилэр Мавераннаһры утары сэриилэһэргэ сананаллар.
Ол кэмҥэ Саманид дойдута мөлтөөн Харахааннарга утарсар кыаҕа суох буолбут.
Хас да сыллаах сэрии түмүгэр Али Арслан-хаан уола Наср ибн Али Арслан-хаан (998–1017) Саманид дойдутун үлтүрүппүт уонна Мавераннаһры бэйэтин дойдутугар холбообут.
Харахаан илин ыһыллыыта
1040 сыллаахха Харахаан дойдута икки аҥы арахсыбыт: Арҕааҥҥы Харахаан уонна Илиҥҥи Харахаан үөскээбиттэр.
1089 сыллаахха Арҕааҥҥы Харахаан сельдьуктарга бэриммит. Онтон 1141 сыллаахха Илиҥҥи Харахаан харакытайдар былаастарын ылыммыт.
Омуктар ааттара
Омуктар ааттара икки өрүттээх, иккилии ааттаахтар. Бастакытынан, бэйэлэрэ билиммит ааттара. Иккиһинэн, ыаллыы омуктар иҥэрбит ааттара.
Тус-туспа омуктар уһуннук бииргэ олорон дириҥник билсистэхтэринэ саҥарар тылларынан сөп түбэһэр өйдөбүллээн бэйэ-бэйэлэригэр ааттарын иҥэрэллэр. Былыргы кэмнэргэ үчүгэй ааттара кэлин кэмҥэ уларыйан үөхсүү тылыгар кубулуйан барыан эмиэ сөп. Ол барыта бу омуктар бииргэ олорбут кэмнэригэр бэйэ-бэйэлэригэр хайдах сыһыаннаспыттарыттан, эйэлээхтэриттэн эбэтэр этиспиттэриттэн, охсуспуттарыттан, сэриилэспиттэриттэн тутулуктанан ааттарын өйдөбүллэрэ үөскүүрүттэн тутулуктаах.
Сахалар олус уһун үйэлээхтэрин, төһө эмэ ыраах соҕуруу сирдэргэ тиийэ баһылаан олохсуйа сылдьыбыттарын билигин дакаастыыллар. Бу дакаастыырга уһун үйэлэр тухары уларыппакка, харыстаан илдьэ кэлбит саха тылын көмөтө олус улахан.
Урукку кэмнэргэ саҥа омук икки кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар үөскээн ахсааннара эбиллэн, тэнийэн тахсыытыгар икки кырдьаҕас омуктары икки аҥы үтүрүйэн, олохтоох сирдэриттэн сыҕарытан барарын, ол түмүгэр сир былдьаһыыта, үтүрүйсүү, сэриилэһии, кыаттарбыт үүрүллүүтүн кэмэ үөскээн тахсар.
Бииргэ олорон баран тапсыбакка өр кэмҥэ сэриилэһэн, үүрүллэн-түрүллэн арахсыбыт омуктар бэйэлэрин ааттарын үөхсүү тыллара оҥостон илдьэ сылдьалларын олус уһун үйэлээх саха тылларыттан элбэҕи булуллар. Ол тыллары биир-биир ааҕыталаан көрдөххө манныктар бааллар:
Куһаҕан диэн сөбүлээбэти, сирэри, сөпсөспөтү биллэрэр тыл. Олус былыргы кэмнэргэ сахалар Кушанскай царствоны кытта тапсыбакка арахсыбыттарын, элбэхтик иирсибиттэрин, үөхсүбүттэрин бэлиэтинэн бу тыл куһаҕан дьону, куһаҕан, сөбүлээбэт быһыыны, туох баар куһаҕаны бэлиэтиир тылга кубулуйан туттуллар буолбут. Сахалыы куһаҕан диэн тылтан үөскээбит ааттаах Орто Азия былыргы Кушанскай царствота өр кэмҥэ илиҥҥи хууннар баһылааһыннарыгар олорбут. (1,41).
Хара Хааннар диэн сахалар тапсыбатах, сөбүлэспэтэх биистэрэ. Хара диэн тыл сахаларга хаһан баҕарар куһаҕаны, ыараханы, хараҥаны биллэрэр. Бу тыллар Афганистан сиригэр былыргы Караханидтар династиялара үөскээһинигэр олук буолбуттар. (3,129).
Абар - кыыһырыы. Абар, абардар – авары. Бу омуктар 6-с үйэҕэ Каспий истиэптэриттэн Дунаай өрүскэ көһөн тиийбиттэр. Германия уонна Италия кыраныыссаларын олохтоохторун сэриилиир эбиттэр. Хойут Паннонияҕа олорбуттар, 796 сыллаахха Карл Великэй сэриилээн кыайбытын кэнниттэн биллибэт буолбуттар. Славяннары уонна венгрдэри кытта булкуспуттар. (4,9). Кыыһырыы, абарыы үчүгэй майгы буолбатах. Маннык куһаҕан аатынан ааттаммыт омук атыттары кытта тапсан, биир тылы булунан иллээхтик олорбокко сэрии, өлөрсүү өттүн тутуспуттарыттан Европаҕа суох буола симэлийбиттэр.
Сараһын диэн үөхсэр, куһаҕан тыл. Бу олус былыргыттан биллэр куһаҕан, үөхсэр тыл үөскээһинигэр сарациннар государстволарын кытта сахалар тапсыбакка арахсыбыттара олук буолбутугар сөп. Сарациннар диэн орто үйэлэргэ мусульманнары барыларын холбуу ааттыы сылдьыбыттар. (4,525).
Илээттэр – элеты. Былыргы калмыктар төрүттэрин кытта сахалар Енисей өрүс тардыыларыгар бииргэ олоро сылдьан баран улаханнык үөхсэн, тапсыбакка арахсыбыттар. (5,162).
Буруттар диэн былыр буряттары ааттыы сылдьыбыттар. Бурут диэн тылы уларытан, арыыйда тупсаран буряттар бэйэлэрин ааттаммыттар. Бурут диэн сахалыы икки омук тылынан буккуйа саҥарар диэн биллэр өйдөбүллээх тыл. Сахалар Байкал күөл илин эҥээринэн өр үйэлэргэ хоролордуун бииргэ олорон үөскэппит буккуур тыллаах бурут омуктара сайдан, элбээн тахсаннар сахалары хоту диэки үтүрүйбүттэрэ дакаастанан эрэр.
Кыргыстар диэн билигин баар омуктар. Сахаларга былыргыттан биллэр «кыргыс үйэтэ» диэн этии маннык үйэ баар буола сылдьыбытын бигэргэтэр. Кыргыстар күүһүрэн Орхон түүрдэрин үрэйэр, ыһар кэмнэригэр Өлүөнэ өрүс бастарыгар тиийэ сэриилээн кэлэ сылдьыбыттара биллэр. Кыргыстар диэн урукку киргизтэр ааттара. Туспа государство буолан арахсан баралларыгар бэйэлэрин төрүт ааттарын ылыныылара сахалар остуоруйаларын биир биллибэт өттүн быһаарыыга туһалаата. Байкал күөл аттыгар сахалар кыргыстары кытта тапсан бииргэ олорботохторун, элбэхтэ сэриилэспиттэрин «кыргыс үйэтэ» буолан ааспыта биллэрэр.
Сырҕан диэн кыыллыйбыт эһэни ааттыыбыт. Бу адьырҕаны бэлиэтиир куһаҕан тыл кыргыстар баһылыктара Бойла Кутлук Ярҕан-хан ааттыттан Байкал күөл кытыыларынан сэриилии сырыттаҕына үөскээбитэ сабаҕаланар. (1,78).
Шишкинскэй хайа сирэйигэр ойууламмыт аттаах киһи былыргы кыргыстар аттаах буойуннарын ойуута буолуон сөп. Сүһүөхтээн кыргыллыбыт сиэллээх ат ойуута кыргыстарга эмиэ баара биллэр буолла.
Амырыын диэн ынырыгы, суостааҕы биллэрэр тыл. 16-с үйэҕэ манчжурдар сайдан тахсыыларыгар Амур өрүскэ олохтоох сахалары кытта элбэхтик сэриилэһэн хоту диэки үүрбүттэрин билигин остуоруйа үөрэҕэ син көнөн иһэринэн билэр буоллубут. Бу олус куһаҕан, ынырык диэн суолтаҕа туттуллар тыл кылгаан Амыр диэн буолан сахалар үүрүллүбүт өрүстэригэр иҥэн хаалбыта олус сөптөөх. Сахалар 17-с үйэҕэ диэри Амур биэрэктэригэр олоро сылдьыбыттарын А.И.Эверстов көрдөөн булан, дакаастаан суруйар. (6,115).
Бэйэ-бэйэлэрин кытта эйэлээхтик, көмөлөһөн, көмүскэһэн уһун үйэлэргэ бииргэ олорбут омуктар ааттара үөхсэр, куһаҕан тылга хаһан да кубулуйбаттар. Бу тыллар бэйэлэрин үтүө өйдөбүллэрин билигин да илдьэ сылдьаллар.
Үөдэй диэн сахалар аҕа уустара. Былыр Алтайга олорбуттара саҥа дакаастанан эрэр, кытайдар суруктарыгар киирбит юэчжилэр сахалыы Үчүгэй Үөдүйээн төрүттэрэ буолуохтарын сөп. Сахалар бу омуктары кытта бииргэ олоро сылдьыбыттара кыра кыралаан дакаастанан иһэллэр. (3,52). Үөдэй диэн саха тыла буоларын ким да саарбахтаабат, өссө былыргыттан туспа нэһилиэк баара олус былыргы кэмнэртэн ыла эйэлээхтэрин туоһута буолар.
Күннэр эбэтэр сүүнэлэр диэн хууннар сахалыы ааттара. Саха тимир уустара аан маҥнай тимири уһаарары, уһанары баһылааннар, ол сэрии сэптэринэн Аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймыылларыгар хууннары кытта бииргэ сылдьыбыттар. (1,23). Күнү таҥара оҥостубут омуктар - күннэр. Үчүгэйи, үрүҥү уонна куһаҕаны, хараны тус-туспа арааран өй-санаа сайдыыта Христос, үчүгэй киһи–таҥара үөскээһинигэр бу кэмҥэ тириэрдибитэ.
Урааҥхайдары кытта сахалар уһун кэмҥэ бииргэ олорон холбуу ааттаах урааҥхай-саха омугу үөскэппиттэр. Бу саҥа омук киэҥ сирдэри баһылыы сылдьыбыта олоҥхолортон биллэр. Г.В.Ксенофонтов сүрүн үлэтин урааҥхай-сахалары үөрэтиигэ анаабыта. (5,204). Ураа диэн ур диэнтэн үөскээбит саха тыла. «Ураа муостаах» диэн туруору муостаах уу оҕуһун этэбит. «Ураа» хаһыылаах урааҥхай омуктар бэйэлэрин үйэлэригэр Урянхайскай краай диэн киэҥ сири-уоту баһылыы сылдьыбыттар. (9,93).
Хоролор сахаларга холбоспуттар. Сүүрүк оҕустаах Улуу Хоро оҕонньор сахалар биир төрүттэринэн ааҕыллар. (7,35). Сахалар хоролордуун Кытайдар сирдэригэр, Монголияҕа, Байкал күөл таһыгар уонна Саха сиригэр уһун үйэлэргэ, хоролор симэлийиэхтэригэр диэри бииргэ олорбуттар. «Хороҕор муостаах» диэн ынах сүөһү хоролор ааттарынан ааттаммыта, бу ааты сахалар иҥэрбиттэр диэн өйдөбүлү биэрэр. Хоро хаан диэн тылларбытын кытайдар табан саҥарбакка тыллара булдьуйан "гулигань" диэн суруйбуттарын буланнар, төттөрү эргитэн аҕалан, онтон тылбаастаан билигин кэлэн курыкан диэн ааттыы, ону үтүктэ сылдьарбыт хомолтолоох.
Кэриэйдэр диэн омуктар сахалартан соҕуруу диэки олорбуттар. Бу дьүһүн хоһуйан ааттааһын. Кэриэ диэн тыл хараарбыт, күн уота сиэбит диэн өйдөбүллээх билигин да туттулла сылдьар. Былыр сахалартан бэйэлэриттэн соҕуруу, ордук итии, күн уоттаах сирин диэки олохсуйа сылдьыбыт омуктары итинник табатык ааттаабыттара иҥэн бэйэлэрин ааттарыгар кубулуйан хаалбыт.
Моҕоллор диэн сахалар монголлары ааттыыллар. Нууччаларынан эргитэн кэнники сурукка киирбитинэн ылынан туһанарбытынан тылбыт «ҕ» дорҕооно уларыйан монгол диэн буолбут. Моҕол диэн хайгыыр, киһиргэтэр тыл. Моҕол диэн улахан ураһаны ааттыыбыт. Бу ураһаны моҕоллору кытта бииргэ олоро сылдьар кэммитигэр оҥорон туһанар буола үөрэммиппитин бу тыллар дакаастыыллар. Орто Азияҕа монголлары урут моголлор диэн ааттыыллара сурукка киирбитинэн эмиэ биллэр. (3,222).
Тоҥустар диэн тоҥ уустар. Сахалыы саҥарбаттар, ол иһин итинник ааттаммыттар. Кэлин нууччалар сурукка киллэриилэригэр «ҥ» дорҕоону кыайан саҥарбаккалар, «нг» диэҥҥэ уларытан тонгус, тунгус диэн тупсаран биэрбиттэр.