cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията
Декларация тиэкиһэ 375 тылга уонна диалекка тылбаастаммыта. Киһи барыта туһанар быраабын аан дойду таһымыгар бигэргэтэр аан бастакы дөкүмүөн буолар. 30 ыстатыйаттан турар. Киһи быраабын аан дойдутааҕы бииллин сорҕото буолар, маннык дөкүмүөннэри тэҥэ: Экономикаҕа, социальнай эйгэҕэ уонна култуураҕа аан дойду Паакта, Гражданскай уонна бэлитиичэскэй бырааптар аан дойдутааҕы паактара, икки Факультатив Боротокуоллар.
1630-с
1630-с сыллар.
Халтаҥ сон
Халтаҥ сон - сайын, күһүн-саас кэтиллэр кылгас сарыы, тирии, суккун сон, чараас биэтэстээх буолар
Сөлөгөй
Сөлөгөй эбэтэр сөлөҥөй — остуоруйаҕа, олоҥхоҕо иҥэмтэлээх, күүс-күдэх киллэрэр сүмэ.
Илин Сибиирдээҕи байҕал
Олгуйдаах уонна Врангель арыылар икки ардыларыгар.
Айыы буолуу
Айыы буолуу диэн киһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа баран, уларыйбат турукка киирэн Үөһээ дойдуга тахсыыта ааттанар. Биир эрэ итэҕэли өрө тутан, биһиги эрэ итэҕэлбит атын итэҕэллэртэн барыларыттан таба, ордук диэһин бэйэтэ улахан диктатура, атыттары күүһүлээһин, сабардааһын көрүҥэр кубулуйар. Билигин баар улахан таҥаралар олус күүстээх диктатура, атыннык саныыр дьону барыларын күүс өттүнэн туоратыы, баттааһын түмүгэр үөскээн бөҕөргөөбүттэрэ.
Илин Сибиирдээҕи байҕал
Халыма хочото Уомуллаах уонна Хрома тамахтар.
Саҥа Сибиир, Эһэлээх, Айон уонна Шалауров арыылара. Дириҥэ 50 м тиийэр.
Айыы буолуу
Саха Сиригэр кэлин уонча сыл устата барбыт итэҕэли сөхсүтүү, саҥа итэҕэли арыйыы үлэлэрэ биллэр ситиһиилэрэ суохтар. Ол барыта айыы, айыы буолуу өйдөбүллэрин тыл үөрэхтээхтэрэ таба сыаналаабаттарыттан, киһи оҥорор үчүгэй уонна куһаҕан быһыыларын араарыыга сыыһа хайысханы тутуһалларыттан таҕыста. Бу боппуруоска өй-санаа, кут-сүр үөрэх төрүттэригэр тирэҕирэр эппиэттэри биэрии эрэйиллэр.
«Айыы» диэн саха тыла мэйииттэн, өйтөн-санааттан саҥаны айыыны оҥоруу үөскүүрүн быһаарар. Бу тыл «Ай» диэнтэн төрүттэн үөскээбит. «Ай» диэн тыл урукку өттүгэр дьон билбэттэрин, саҥаны арыйыыны, ол аата айыыны киһи мэйиитинэн үгүстүк толкуйдаан, өйүнэн-санаатынан оҥорон, чочуйан таһаарарын, үөскэтэрин чуолкайдык быһаарар. Айыы диэн саҥаны айыыны оҥоруу, туспа, ураты өй-санаа, быһыы буолар. Бу тыл икки өрүттээх — биирэ үчүгэйгэ туһалыыр саҥаны айыы, онтон атына куһаҕаны оҥорууга анаан сананы айыы диэҥҥэ арахсаллар.
Бэйэтэ икки өйдөбүллээх, икки суолталаах тылы аҥардастыы үчүгэй эрэ өттүгэр анаан туттуу куһаҕаны оҥорор, өйгө-санааҕа буккууру киллэрэр, ол иһин өй-санаа туруга суох буолар. Куһаҕан быһыы үчүгэйи оҥорордооҕор төһөнөн эмэ чэпчэки, боростуой ол иһин уруттаан оҥоруллар, дьайар, өй-санаа куһаҕан быһыылар диэки салаллар кыахтанар. Айыы диэн тылы таба быһааран, табатык өйдөөн туһаныы оҕо өйө-санаата сайдыытыгар ордук суолталаах. Оҕо өйө-санаата күүскэ сайдар кэмигэр инники түһэн, дьон билбэттэрин, оҥорботторун, уратыны элбэҕи оҥорон кэбиһиэн сөп. Саҥа сайдан иһэр оҕо өйө-санаата күн аайы саҥаны билэн иһиитэ барыта киниэхэ саҥаны арыйыылар буолан иһэллэр. Бу быһаарыы киһи быһыытын уонна айыы уратыларын эмиэ чуолкайдыыр. Оҕо төрөппүттэрин, ол аата, киһини үтүктэн кини оҥорор быһыыларын оҥорор буолуута киһи буолуу, киһилии быһыыланыы диэн ааттанар. Онтон айыы диэн урут дьон оҥорботохторо, билбэттэрэ, олохторугар туттубаттара, куһаҕан диэн ааттыыллара, барылара саҥаны оҥоруу, арыйыы буолан оҕо оҥорботугар киһилии быһыылаах дьон баҕараллар.
Илин Сибиирдээҕи байҕал
Билиҥҥи аата 1935 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр бигэргэллибитэ.
Урукку ааттара: Муустаах, Индигир, Хоту, Сибиир.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Айыы буолуу
Саха дьоно оҕолорун "Айыы диэмэ", «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэллэр. Бу этии киһи ханнык баҕарар оҥорор дьыалаларыгар барыларыгар сыһыаннаах. Куһаҕаны да, үчүгэйи да оҥоруу барыта «Ай» диэн өйү-санааны быһаарар тылынан бэриллэр уонна «Айыы» диэн тылы, оҥорор быһыыны үөскэтэр. Үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥоруу дьоҥҥо хайдах дьайара аан маҥнай кыайан быһаарыллыбат, биллибэт. Ол иһин сахалар ханнык да «Айыыны оҥорума» диэн этэллэр.
Саха тыла олус былыргы тыл буолан киһи өйүн-санаатын ордук табатык быһаарар. Айыы диэн тыл киһи оҥорор саҥаны арыйар быһыыларын барыларын, үчүгэйин, куһаҕанын барытын быһаарар. Саха дьоно бэрт соторутааҕыта айыы диэн тылы куһаҕаны бэлиэтииргэ ордук тутталлара. Биһиги эбэлэрбит «Айыыны оҥорумаҥ», «Айыы диэмэҥ» диэн үөрэтэллэрэ. 1994, 2008 сыллардаахха тахсыбыт Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыттарыгар бу айыы диэн тыл былыргы өйдөбүлүн, үчүгэй да, куһаҕан да быһыыны, иккиэннэрин быһаарарын иҥэринэн сылдьар. Бу тылбыт олох уонна өй-санаа ордук уустуктарын, иккилии өрүттээхтэрин быһаарар, ол иһин өйү-санааны быһаарар баар-суох тылбытын харыстыырбыт наада.
Билигин өй-санаа, кут-сүр үөрэҕэ сайдан иһэллэр. Киһи оҥорор бары быһыылара кини өйүттэн-санаатыттан, мэйиититтэн, куттарыттан тутулуктаах буолара быһаарыллан иһэр. Киһи биир мэйиитинэн толкуйдаан куһаҕаны эбэтэр үчүгэйи оҥорон кэбиһэрэ ханна да ырытыллыбат чуолкай буолара быһаарыллар, итини тэҥэ сайдан иһэр оҕо өйө-санаата урут-бастаан дөбөҥнүк, улахан эрэйэ суохтук оҥоруллар быһыылар диэки салаллар. Онтон куһаҕаны оҥоруу, алдьатыы үчүгэйи, туһалааҕы оҥорордооҕор хаһан баҕарар чэпчэки, боростуой, ол иһин оҕо өйө-санаата ситэ сайда илигинэ саҥаны арыйара хааччахтанара эрэ табыллар.
Түүллэри үөрэтии киһи өйө-санаата — куттара тус-туспа буолалларын арыйда. Бу куттар ийэ уонна салгын куттар диэн ааттаналлар уонна «иитиллэр-үөрэтиллэр» диэн сахалыы тылларынан араарыллан быһаарыллаллар. Ийэ кут иитиллэр, онтон салгын кут үөрэнэр. Киһи оҥорор бары быһыылара уонна өйө-санаата икки куттарын кытта курдук эмиэ икки аҥы арахсаллар.
Билигин үөрэх-билии сайдан, сурук-бичик тэнийбит кэмэ буолан саҥаны арыйыылары дьон элбэхтик оҥорор буолбут курдуктар. Ол эрээри дьоҥҥо туһалаах саҥаны арыйыылары оҥорор дьон олус аҕыйахтар, 5 эбэтэр 10 тыһыынча киһиэхэ биир эмэ учуонай эбэтэр сертификаттаах, чахчы саҥаны оҥорбутугар патеннаах киһи тиксэрэ биллэр. Олус аҕыйах киһи саҥаны арыйыылары, дьоҥҥо туһалаах Үрүҥ айыыны оҥорор. Итэҕэл биир эмэ киһини буолбакка элбэх дьону барыларын түмнэҕинэ, холбоотоҕуна эрэ итэҕэл буолар кыахтанар. Сахалар таҥараларын итэҕэллэрэ көрсүө, сэмэй, үлэһит дьоҥҥо аналлаах, ол иһин айыыны оҥорбот, киһилии быһыылаах дьон итэҕэллэрэ буолар, ол иһин киһи буолуу диэн ааттанар.
Ураты, туспа, саҥа, атын туохха да маарыннаабат өй-санаа айыы буолар. Хас киһи өйө-санаата тус-туспалар, хаһан да хатыламматтар, бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттар. Хас киһи өйө-санаата бэйэтин уратытынан туспа айыы буолар. Бу өйдөр-санаалар киһи өллөҕүнэ эмиэ туспа баран айыы буолан сылдьаллар.
Киһи өллөҕүнэ куттарын холбуу тута сылдьар тутулуктара, сүрэ суох буолан өйө-санаата тус-туспа ыһылланнар үөр буолаллар, Yөһээ дойдуга бараллар. Өй-санаа мэйииттэн арахсан туспа бардаҕына, хантан да эньиэргийэ ылара уурайан, аны уларыйбат кэмҥэ киирэр, мастыйар, атыттарга маарыннаабат туспа, ураты, ол иһин айыы буолар. Арай бу айыыбыт ханнык айыы буолара биллибэт. Өлбүт киһи өйө-санаата ханнык айыы буоларын кэлэр көлүөнэлэр, кэнники хаалааччылар бэйэлэрэ быһаараллар, ол аата бу өйү-санааны, үөрэҕи туһалааҕынан аахтахтарына үрүҥ айыы оҥороннор олохторугар туһаналлар эбэтэр хара айыы оҥорон умнууга, симэлийиигэ атаараллар.
Киһи өйүттэн-санаатыттан үөскээн тахсар быһыылары, «айыылары», үчүгэйин, куһаҕанын дириҥник быһааран, олохтоохтук, таҥара үөрэҕэр киллэрии билиҥҥи саха дьонуттан ирдэнэр көрдөбүл. Дьон олоҕор үчүгэй быһыылар, үчүгэйи оҥоруулар элбээн куһаҕаны баһыйдахтарына эрэ олох сайдар. Арай куһаҕаны барытын арааран билэн, үөрэтэн олору оҥорбот буоллахха эрэ үчүгэй быһыылар элбииллэр.
Сахалар «айыы киһитэ» диэн туга эрэ табыллыбатах, өйө-санаата тиийбэт, дьоҥҥо ханнык да куһаҕаны эбэтэр үчүгэйи оҥорбот буолбут, бэйэтин дьаалатынан сылдьар кэмҥэ тиийбит киһини этэллэр. «Айыы киһитэ» диэн этии иҥэригэр бу киһи сирдээҕи олохтон тэйэн, онно сыһыана суоҕу оҥороро олук буолар. Үгүс дьон оҥорор быһыыларыгар сөп түбэспэт быһыылары оҥорор буолуу, холобур, кырдьаҕас киһи түөһэйдэҕинэ, бэйэтэ дьаалатынан сылдьар кэмҥэ тиийдэҕинэ «айыы киһитэ» диэн этии иҥэригэр сөп буолар.
«Айыы киһитэ» диэн этии өйө-санаата мөлтөөн, төрүт айылҕатыгар төннүбүт, иннин-кэннин соччо арааран билбэт кэмигэр тиийбит киһиэхэ иҥэр өйдөбүл. Тыыннааҕар «айыы киһитэ» буолбут киһини атын киһи аһынарга, харыһыйарга, көрөргө-истэргэ тиийэр. Бэйэтин кыаммат буолбут киһи «айыы киһитэ» буолууга дьэ дьиҥнээхтик кубулуйар.
Саха дьоно бэйэлэрэ даҕаны «Үрүҥ Айыы» диэн таҥара баарын билинэллэр. Бу хаһан эрэ саха дьонун сатабыллаахтык салайан үгүс кыайыыга-хотууга сирдээбит салайааччы өлбүтүн кэннэ таҥара буолбут өйдөбүлэ, кута сылдьар. Кини оҥорбут үтүө, үрүҥ дьыалаларыгар кэлэр көлүөнэлэрин үөрэтээрилэр таҥара оҥостубуттар. Бу таҥара сахалар саамай хойукку таҥаралара буоларын хаһан үөскээбит кэмэ чуолкайдык быһаарар. Ол курдук сахалар олохторун үөрэҕэ, таҥаралара, ойууннара нууччаларынан туоратыллан, кинилэр өйдөрө-санаалара Yөһээ дойдуга эрэ ордон хаалбыттарын кэннэ айыы өйдөбүлэ баар буолан тарҕаммыт.
«Киһи тыыннаах буолан тугу эмэни оҥорор», «Киһи диэн, киһи буоллаҕа», «Киһи буолан баран» диэн этиилэр бааллара, киһи хаһан баҕарар иннэ-кэннэ ситэ биллибэтин, үчүгэйи даҕаны эбэтэр куһаҕаны эмиэ оҥорор кыахтааҕын бэлиэтииллэр. Киһи тыыннаах сырыттаҕына эрэ сыыһаны, куһаҕаны оҥорорун бу этии эмиэ быһаарар. Тыыннаах киһи сыыһаны хаһан баҕарар оҥоруон сөп. Сыыһаны, куһаҕаны оҥорортон ким да кыайан быыһаммат. Арай бу куһаҕаны, сыыһаны билэр киһи өйүнэн-санаатынан салайтаран оҥорботоҕуна эрэ киһилии киһи буолара быһаарыллар.
Бу быһаарыы ордук чуолкайдык нууччалыы өс хоһоонунан быһаарыллар. «От сумы и от тюрьмы не зарекайся» диэн өс хоһооно киһи хаһан даҕаны киһибин, үчүгэйбин диэн аһара барбакка бэйэтин тулуурунан, быстах санааларын кыана тутта сырыттаҕына эрэ табылларын быһаарар. Баай киһи хаһан баҕарар дьадайар кыахтааҕын курдук сыыһа-халты туттуу, түрмэҕэ түбэһии ханнык баҕарар тыыннаах киһиэхэ баар буолуон сөбүн уонна онтон киһи бэйэтэ, өйүн-санаатын күүһүнэн, тулуурунан эрэ харыстанар кыахтааҕын бу этии чопчулаан бэлиэтиир.
Киһи өллөҕүнэ ханнык да сыыһаны, табаны оҥороро дьэ суох буолан өйө-санаата уларыйбат турукка киирэн биирдэ «айыы буолар». Тыыннаах киһи хаһан баҕарар сыыһаны-халтыны оҥорор кыахтааҕа «айыы буолууга» кыайан тириэрдибэт. Тыыннаах, тугу эмэ оҥорор кыахтаах киһи хаһан даҕаны айыы буолбат. Ону-маны саныыра, өйө-санаата уларыйара, эбиллэрэ уонна көҕүрүүрэ хамсаабат турукка тириэрдибэт, ол иһин айыы буолара кыаллыбат. Арай киһи өлөн, сыыһаны-халтыны, үчүгэйи-куһаҕаны оҥорбот буоллаҕына биирдэ эрэ «айыы буолар», ол аата өйө-санаата уларыйбат турукка дьэ киирэр. Айыы буолбут диэн «өлбүт», үчүгэйи да, куһаҕаны да дьэ оҥорбот кэмҥэ тиийбит диэн сахаларга биллэр өйдөбүллээх, өлбүт дьон өйдөрө-санаалара айыы буолаллар. Саха дьонун кырдьаҕастара бу этии итинник суолтатын билигин да өйдүүллэр. Айыы буолуу диэн киһи өйө-санаата уларыйбакка эрэ кэлэр көлүөнэлэргэ туһалыырын аата. Киһи өйө-санаата айыы буолуутун, ол аата кэлэр көлүөнэлэргэ төһө туһалыырыттан көрөн кинилэр бэйэлэрин өйдөрүгэр-санааларыгар, олохторугар сөп түбэһэринэн талан ылаллар.
Бэйэтин үйэтигэр, тыыннааҕар айыы буолбут киһи диэн суох. Киһи өллөҕүнэ туох үчүгэйи оҥорбута дьэ биллэр. Киһини тиһэх суолугар атаарыыга үйэтигэр туох үчүгэйи, туһалааҕы оҥорбутун ахталлар, саныыллар. Олус элбэх үчүгэйи оҥорбут киһини сыаналаан киһилии киһи этэ диэн ахталлар, үчүгэйи оҥорбутун үйэтитэн кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ туһанаарылар өйүн-санаатын үрүҥ айыы оҥороллор. Үйэтин тухары үчүгэйи элбэхтик оҥорбута бэлиэтэнэр, куруук ахтыллар.
Куһаҕан быһыыны оҥорон өлбүт киһини ахтары, саныыры сахалар боболлор. Атын омуктарга куһаҕаннык өлбүт киһини дьону көмөр сиргэ бииргэ көмөрү боболлоро. Оннук быһыы сахаларга эмиэ баара биллэр. Kуһаҕаннык өлбүт киһини ханна эрэ тыаҕа көмөллөрө, өссө хоруобар умсары уураллара биллэр. Бу киһи оҥорбут куһаҕан быһыытын умуннара, дьонтон тэйитэ, суох оҥоро сатыыллар, куһаҕан быһыы аҕыйыырыгар баҕараллар.
«Бэйэм үчүгэйбин, Айыыбын» диэн этинии төрдүттэн сыыһа. Саха дьоно киһи хаһан даҕаны быһа этинэрин, хайҕанарын, киһиргиирин сэҥээрбэттэр. Айыы буолууга ыҥырыы өй-санаа Yөһээ дойдуга көтүүтүгэр тириэрдэр буолан өлүүгэ, сүтүүгэ ыҥырыыга тэҥнэнэр.
Ханнык эмэ, кыра сыыһалардаах киһини, киһи буолан баран хайдах сыыһата суох буолуоҕай диэн сахалар өйдүүллэр. Киһи өллөҕүнэ эрэ куһаҕан быһыыны оҥороро букатын суох буолан «айыы киһитэ» дьэ буолар. Былыргылар итинник этэллэр. Куһаҕаны, айыыны оҥорбот буолбут киһи дьэ айыы буолар. Сахаларга тыыннаах эрдэҕинэ «айыы буолбут» киһи суох, баара биллибэт. Айыы буолуу өлүүгэ тэҥнэнэр өйдөбүллээх эбэтэр киһи өллөҕүнэ биирдэ өйө-санаата уларыйбат турукка киирдэҕинэ айыы буолар. Бу кэннэ ханнык айыы буолара төһө үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах дьыалалары оҥорбутуттан тутулуктаах. Былыргы сахалар таҥара буолбут улуу дьонноро Үрүҥ айыы диэн ааттаналлар. Ити аата, бу дьон оҥорбут элбэх дьыалаларыттан үчүгэй өттүн, үрүҥүн эрэ ылан дьоҥҥо тиэрдии, кэлэр көлүөнэлэри үөрэтии буолуохтаах. Таҥаралар ааттара барылара Үрүҥ диэн иннигэр быһаарар тыллаахтар. Үрүҥ, үтүө дьыалалары эрэ кэлэр көлүөнэлэр салҕыахтаахтар. Сахалар киһи аатынан ааттаах таҥаралара барылара Үрүҥ диэн быһаарар тыл эбиискэлээхтэрэ итинник быһаарыллар.
Yрүҥ айыы итэҕэлэ диэн өлбүт киһи өйүн-санаатын, үөрэҕин ылыныы ону толорор буолуу аата. Кэлэр көлүөнэлэри иитэргэ, үөрэтэргэ туһалаах өйү-санааны «Yрүҥ айыы» диэн ааттыыллар.
Өй-санаа сайдан бүтэн, аны уларыйбат, хамсаабат, эбиллибэт буолуута өй-санаа мастыйыытыгар тириэрдэр. Айыы, саҥаны арыйыы аны уларыйбат турукка тиийиитэ айыы буолууга эмиэ тириэрдэр. Өй-санаа Yөһээ дойдуга барар. Айыы буолбут диэн өлбүт киһини этэллэр.
Сахалар киһи аатынан таҥараларыгар Үрүҥ Айыы тойон диэн таҥара эмиэ баар. Таҥара бу аатын биир-биир араартаан туох суолталаахтарын өй-санаа өйдөбүллэринэн быһаардахпытына айыы диэн туга чуолкайдык быһаарыллар:
— Айыы — өй-санаа сайдыытын, саҥаны арыйыыны, туспаны-уратыны быһаарар тыл.
— Тойон — салайааччыны, баһылык киһини бэлиэтиир тыл.
Үтүө өй-санаа, үчүгэйи оҥорууга туһуламмыт саҥаны арыйыылар таҥара буолар эбиттэр. Аатырбыт салайааччы өйө-санаата, дьоҥҥо элбэх туһаны оҥорбут буоллаҕына эмиэ таҥара буолар. Сахалар Үрүҥ айыы тойон таҥаралара хайа эрэ өлбүт салайааччы өйө-санаата. Айыы диэн өйдөбүл «святой» диэн христианскай итэҕэл өйдөбүлүгэр сөп түбэһэр. Ким баҕарар бэйэтин олоҕор дьоҥҥо элбэх туһалааҕы оҥорон хааллардаҕына, өлбүтүн кэннэ аата ааттанан, үтүөнү оҥорбут кута үрүҥ айыы буолар. Үтүө дьыалалары оҥоро сылдьан өлбүт киһи өйө-санаата эмиэ үрүҥ айыы буолуон сөп. Кини оҥорон испит дьыалаларын кэннигэр хаалбыт дьон билинэн кэлэр көлүөнэлэрин иитиигэ-үөрэтиигэ туһаннахтарына бу киһи өйө-санаата, кута үрүҥ айыыга кубулуйар. Бу киһи дьоҥҥо үчүгэйи оҥорор санаалаах кута хаһан баҕарар, кэлэр көлүөнэлэригэр күүс-көмө буолан, үчүгэйи оҥороллоругар ыҥырар, ыйар суолталанар.
Айыылар диэн бу дьон эбэтэр кыыллар куттарын холбуу ааттара. Элбэх дьоҥҥо үтүөнү, үчүгэйи оҥорбуттарын ахта-саныы сылдьаарылар, эдэр көлүөнэлэрин үтүө быһыыга үөрэтээрилэр, туспа бэлиэтээн Үрүҥ Айыы оҥороллор. Билигин сахаларга республикабытын аан маҥнай тэрийсибит улуу дьоннорбут үлэлэрин-хамнастарын сыаналаан, кэлэр көлүөнэлэри үөрэтии ситиһиилээхтик баран иһэр.
Айыы диэн өлбүт дьон куттара, кинилэр ураты өйдөрө-санаалара, саҥаны айыылара Yөһээ дойдуга сылдьаллара ааттанар. Күүһүрэн, туспа үгэс буола кубулуйбут саҥаны айыы өйө-санаата уһун кэмнэргэ үрэллэн, ыһыллан хаалбакка сылдьыыта айыы диэн буолар. Айыы буолуу өйдөбүлэ сахаларга былыр-былыргыттан баар. Былыргы үчүгэй салайааччыларын, бас-көс киһилэрин үтүө санаалаах куттарыттан көмө, тирэх көрдөөрүлэр айыыны таҥара оҥостоллор. Айыыны "үчүгэй" диэн ааттааһын эрдэлээн өлүүгэ тириэрдэр.
Хара айыы диэн олус куһаҕан саҥаны арыйыы, айыы, дьоҥҥо буортулааҕы оҥоруу аата буолар. Итинник быһыыны оҥорбут киһи аата — хара айыылаах киһи диэн буолар. Дьон олохторо иннин диэки, сайдыы диэки баран иһэрин туһугар хара айыыны оҥоруу суох эбэтэр букатын аҕыйах буолара наада. Айыы-хара аҕыйах буоларын ситиһэ сатааннар сахалар «Айыыны оҥорбот буолуҥ» диэн оҕолоругар этэ, үөрэтэ сатыыллар.
Саха дьоно биирдэ бэриллэр олохторун киһи быһыылаахтык олоруохтарын баҕараллар. Онтон айыы буолууну кэлэр көлүөнэлэр бэйэлэрэ быһаарыахтара, саха дьонугар ким элбэх туһалааҕы оҥорбут өйүн-санаатын ылан кэлэр көлүөнэлэрин үөрэтэллэригэр туһаныахтарын сөп. Kэлэр көлүөнэлэргэ элбэх үчүгэйи эрэ баҕара санаан олоххо киллэрэргэ аан маҥнай киһи буолууну баһылаан, ситиһэн, олоҕу киһи быһыылаахтык, сиэри тутуһан олоруу ирдэнэр. (1,71).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И. И. Үрүҥ айыы буолуу. — Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. — 88 с.
Дуулаҕа
Дуулаҕа - былыр саха боотурдара кэтэр тимир бэргэһэлэрэ.
Дуулаҕа диэн өссө даҕааһын аат быһыытынан күүстээх-уохтаах, модун, улахан диэн өйдөбүлгэ туттуллар.
Ситникова Елизавета Анисимовна
Олоҕун олуктара
Елизавета Анисимовна 1913 сыллаахха кулун тутар 15 күнүгэр I Маалтааны нэһилиэгэр Хаппар алааска Дмитрий Петрович уонна Анастасия Петровна Егоровтар диэн биэс оҕолоох дьадаҥы ыалга үһүс оҕонон төрөөбүт. Ийэтэ түөрт саастааҕар оҕолоноору өлбүт. Икки сыл алаастарыгар аҕаларын кытта олорбуттар. Онтон кыайан оҕолорун соҕотох иитиэ суох буолан аҕалара икки кыра оҕотун ыалга ииттэрэ биэрбит. Елизаветаны Дьэр Куудугар Мария Степановна уонна Дмитрий Афанасьевич Ситниковтар диэн ыал ылбыт. Ииппит ийэтэ Мария Степановнаны кытта 1932 сыллаахха диэри бииргэ олорбут. Ииппит аҕата Дмитрий Афанасьевич 1926 сыллаахха ыам ыйыгар “ыспаҥка” диэн улахан дьаҥ турбутугар ыалдьан өлбүт. Ол күһүнүгэр ийэтэ иккиһин Данилов Анисим Михайлович диэн Боруочайга олохтоох киһиэхэ кэргэн барбыт. Ити курдук икки ииппит аҕатын ааттарын ылан, Ситникова Елизавета Анисимовна диэн ааттаммыт. Елизавета Анисимовна оҕо, эдэр эрчимнээх саастара, ытык муударай сыллара барыта бу төрөөбүт түөлбэтигэр, Дьэр сирэ тупса, киэркэйэ турарыгар ананар. Елизавета Анисимовна 1931 сылтан 1972 сыллаахха бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри бастаан холкуоска, кэлин “Өктөм” сопхуоска ыанньыксытынан, ньирэй көрөөччунэн үлэлээбит. Оҕо эрдэҕиттэн үлэ ыараханыгар, кытаанах кэм кыһарҕаныгар мискиллэн улааппыт.
1938 сыл иккис кыыс оҕоломмут. Оҕолонон баран биир ый буолаат, ахсынньыттан боруода бургунастары көрөн кыстаабыт. Сайынын Үрүҥ Бас сайылыкка көспүт кэннэ эмиэ арыыһытынан үлэлээбит. Ити курдук уон биир сыл, 1947 сыллаахха диэри, доярканан үлэлээбит. Кыһынын Куудукка кыстыыллара, сайынын Үрүҥ Баска сайылыыллара. Сэрии уонна сэрии кэннинээҕи кэм элбэх эрэйи аҕалбыта. 1941 сыл олунньутугар уол оҕоломмут. Ол сайын сэрии саҕаламмыт. 1943 сыллаахха кэргэнэ армияҕа ыҥырыллан барбыт. Бу сэрии сылларыгар холкуос кытаанах үлэтиттэн илиитин араарбакка. Ханнык да үлэттэн чаҕыйбакка, үс кыра оҕотун суос-соҕотҕун көрөн-харайан олорбут. Кэргэнэ Иван Яковлевич 1945 сыллаахха сэтинньигэ сэрииттэн эргиллэн кэлбитэ уонна пенсияҕа тахсыар диэри холкуоска бырабылыанньа бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан, хонуу үлэһитинэн, окко үлэлээбит. Кини сэриигэ 1034 стрелковай полк састаабыгар сылдьыбыт. Байыннай идэтинэн тутуу үлэһитэ эбит. Байыннай билиэтигэр атырдьах ый 9 күнүттэн 3 күнүгэр диэри Дьоппуон утары сэриигэ 1034 стрелковой полк састаабыгар саперунан сырытта диэн суруллубут. Иван Яковлевич сэрииттэн “Бойобуой үтүөлэрин иһин” мэтээллээх эргиллибит.
Дьиэ кэргэнэ
Маны таһынан, Елизавета Анисимовна – минньигэс астаах, сайаҕас санаалаах дьиэ хаһаайката. Саха төрүт аһын, бурдук аһы сатабыллаахтык астыыр, саҥаттан саҥа, минньигэс ас арааһын мэлдьи оҥорор ыалдьытымсах, үөрүннэҥ киһи. Бириэмэтин мээнэ ыыппат, мэлдьи солото суох түбүгүрэр, олус үлэһит, хорсун санаалаах хаһаайка. Ситиников Иван Яковлевичтыын 56 сыл өйдөһөн-өйөһөн, дьоһун саха ыала дэппиттэрэ, үс оҕону улаатыннаран, барыларын үрдүк үөрэхтээх дьоһун, үтүө-мааны дьон оҥортообуттара. Ситниковтар оҕолоро: бастакы кыыстара Ольга Ивановна 1936 сыл олунньу 27 күнүгэр төрөөбүт. Кини 1964 сыллаахха Саха государственнай универститетын филология салаатын бүтэрбит уонна нуучча тылын уонна литературатын учууталынанбастаан Кэбээйи, Өлөөн оройуонун оскуолаларыгар үлэлээбит. 1964-1975 сылларга Уулаах Аан аҕыс кылаастаах оскуолатыгар, кэлин 1989 сыллаахха пенсияҕа тахсыар диэри Өктөм орто оскуолатыгар үлэлээбит. Кини 27 сыл учууталлаабыт педагогическай үлэ ветерана. Икки кыыстаах, 5 сиэннээх. “Үлэ ветерана” бэлиэнэн, элбэх грамотанан, дипломунан наҕараадаламмыт. 2006 сыллаахха ыалдьан өлбүт. Иккис кыыс Матрена Ивановна 1938 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр төрөөбүт. Кини 1964 сыллаахха Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрэн зоотехник идэтин ылбыт. Горнай, Аллайыаха оройуоннарыгар хомсомуол комитетын II сэкирэтээринэн, кэлин зоотехнигынан, Мэҥэ Хаҥаласка страховка агенынан үлэлээбит. Матрена Ивановна 29 сыл үлэ ыстаастаах. Үс оҕолооох, 5 сиэннээх, хос сиэннээх. “Үлэ ветерана” бэлиэнэн, элбэх грамотанан, дипломунан наҕараадаламмыт. Билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа Покровскай куоракка олорор. Уоллара Иван Иванович 1941 сыл олунньу 1 күнүгэр төрөөбүт. 1969 сыллаахха Саха государственнай университетын математика салаатын бүтэрбит. 1969 сылтан 2006 сыллааха диэри Өктөм орто оскуолатыгар математика уонна информатика учууталынан үлэлээбит. Кини 37 сыл үлэ ыстаастаах. “Саха Республикатын үтүөлээх учуутала”, “Үлэ бэтэрээнэ”, “Хаҥалас улууһун бочуоттаах гражданина” бэлиэлэринэн, элбэх грамотанан, дипломунан наҕараадаламмыт. Үс уол оҕолоох, 7 сиэннээх, Өктөм сэлиэнньэтигэр олорор.
Попов Дмитриан
Попов Дмитриан (Димитриан) - Саха сиригэр үлэлээбит аҕабыыт, тылбаасчыт, учуутал, дьонуттан хаалбыт уонна биэс уонча сыл бэйэтэ суруйбут саха тылын быһаарыылаах тылдьытын Пекарскайга биэрбитэ.
Бэс ыйын 24 күнүгэр (эргэ ааҕыыннан бэс ыйын 12 күнүгэр) 1827 сыллаахха аҕабыыттар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Аҕата Покровскай сыаркабын диакона эбит. Аҕата уол тоҕустааҕар өлбүтүн кэннэ Дьокуускайдааҕы духуобунай училищеҕа үөрэммит. Дьонуттан илиинэн суруллубут «Саха тылын тылдьыта» хаалбыт, суруйа үөрэнэн баран Димитриан ол тылдьыкка саҥа тыллары эбэн киирэн барбыт. 1846 сыллаахха Иркутскайдааҕы духуобунай сэминээрийэни бүтэрбит, учуутал идэтин баһылаабыт. 1849 сыллаахха училищелар иниспиэктэрдэринэн анаммыт. Ол эрэн сахалыы үчүгэйдик билэрин учуоттаан Ытык-Күөлгэ аҕабыытынан анаммыт. Сибэтийэ Преображение сыаркабыгар Ытык-Күөлгэ 45 сыл 6 ый сулууспалаабыт. Улууска бастакы чааһынай оскуоланы арыйбыт, онно бэйэтэ суруйбут сахалыы учуобунньуктарынан саха тылын үөрэтэр эбит. Кэлин ол оскуола сыаркап приходун оскуолата буолбут.
Иннокентий Вениаминов тэрийбит итэҕэл кинигэлэрин тылбаастыыр хамыыһыйатын чилиэнэ. Эдуард Пекарскайы чинчийэр үлэнэн дьарыктанарга угуйбут буолуон сөп. Биэс уонча сыллаах үлэтин - быһаарыылаах тылдьытын - Пекарскайга туттарбыта уонна 13 сыл тухары тылдьыт оҥорууга көмөлөспүтэ биллэр.
Димитриан аҕабыыт 1896 сыллаахха муус устар 29 күнүгэр өлбүт.
Ылыллыбыт сирэ
[http://nlib.sakha.ru/Resoures/Data/Bibl_Assist/Calendar/2002/6_23.html 175 лет со дня рождения Д.Д. Попова, одного из первых составителей учебного пособия на якутском языке (букваря) и переводчика]
Мельников Павел Иванович
Мельников Павел Иванович (19.06.1908—21.07.1994) — Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1984 сыл муус устар 27 күнүнээҕи Ыйааҕынан Мельников Павел Ивановичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Дүрбүөн сата
Дүрбүөн сата — тыастаах-уустаах сытыы тыал-куус.
Хантингтон Бич
Хантингтон Бич (Huntington Beach) — АХШ соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр Калифорнияҕа баар куорат. Чуумпу далай кытылыгар сытар курорт. Олохтоохторун ахсаана 2006 сыллаахха 194 436 киһи этэ. Соҕуруу өттүттэн Коста-Меса, хотугулуу-илин өттүттэн Вестминстер сыталлар. Кумаҕын устата 14 км.
Радиоэлектроннай, авиаракетнай, ас бырамыысыланнастар.
Бииллээх сон
Бииллээх сон - биилинэн сыста олорор гына кэтит курдуу киллэһиктээх сон. Үксүгэр сукунаттан тигэллэрэ
Олунньу 12
Олунньу 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 43-с күнэ. Сыл бүтүө 322 күн (ордук хонуктаах сылга 323 күн) баар.
Санта Ана
Санта-Ана (Santa Ana), АХШ соҕуруулуу-арҕаа эҥэригэр, Калифорния штаакка баар куората, Лос-Анджелес самалык куората. Санта-Ана өрүс үрдүгэр турар. Олохтоохторун ахсаана 343,1 тыһ. киһи (2004), Анахайм куораты уонна самалык куораттары кытта 2,5 мөл киһи олорор эбит.
Авиаракетнай, радиоэлектроннай, ас бырамыысыланнаһа бааллар. Машиностроение, металлургия; өстүөкүлэттэн уонна эрэһиинэттэн оҥоруу. Байҕал байыаннай баазалара бааллар. Климат курорда. Кэллиэс. Ч. У. Вауэрс түмэлэ (Чуумпу Далай кытылын устуоруйатын түмэлэ).
Куораты 1869 сыллаахха Уильям Х. Спарджен олохтообут. Бастаан Санта-Ана хочотугар тыа хаһаайыстыбатын киинин быһыытынан сайдыбыт, сайдыы «Сазерн Пасифик» тимир суол тутуллубутун кэннэ (1878) күүскэ барбыт. Иккис аан дойду сэриитин кэннэ манна элбэх миграан кэлэн (Вьетнам, Лаос, Камбоджа, Латыын Америката) улаханнык бөдөҥөөбүт.
Туора
Туора (кириэс) (трефы, кре́сти, кре́сты) — хаарты хара мааһа.
Маас бэлиэтин куода
Unicode —  уонна HTML —  (эбэтэр  ) уонна
Черскэй хайалара
400px|thumb|right|Черскэй хайаларын системата Черскэй хайалара. Саха Сиригэр уонна Магадан уобалаһыгар баар хайалаах дойду.
Халыма баһыттан Дьааҥыга диэри. Устата 1500 км. Ордук үрдүк хайа Улахан Чиистай сискэ баар Победа (3004 м.) Тус туһунан массивтардаах. Билиҥҥиннэн 11 сис араараллар.
Уопсайынан 372 тарыҥ баар. Индигир быһа охсор. Хайа боруодата үксүнэн палеозой известняктара, триас кумахтара уонна сланецтара.
Черскэй хайаларын систематыгар киирэр систэр уонна хайалар
400px|thumb|right|Черскэй хайаларын систематыгар баар Харгылаах сиһи Индигир өрүс быһа охсор сирэ
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах
Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах диэн саха өһүн хоһооно өй-санаа үөрэҕин халыйыыта, оҕону атаахтык иитии, "айыы үчүгэй" диэн албыннаан ол-бу, буолар буолбат саҥаны айыылары оҥорторо сатааһын аан маҥнай аймахтары, онтон омугу эстиигэ тириэрдэрин биллэрэр. Үрүҥ Айыылартан ылар, туһанар билиилэрбитигэр өс хоһоонноро киирсэллэр. Былыргы олорон ааспыт дьон үөрэхтэрин, билиилэрин өс хоһооно оҥорбуттарын олоххо туһаныллар.
«Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах» диэн өс хоһооно хос быһаарыылаах буоллаҕына эрэ билиҥҥи киһиэхэ таба өйдөнөр кыахтаах.
Бу өс хоһооно ыал аатынан этэн омук дьылҕата уларыйан эрэрин бэлиэтиир. Элбэх ыаллар эһиннэхтэринэ омук эстэрэ, уларыйара чуолкай. Онтон харсыһыылаах диэн атыыр кыыллар тыһыны былдьаһан быһаарсыылара аһара барбытын, охсуһууга, өлөрсүүгэ тириэрдибитин биллэрэр.
Билигин Россияҕа дьон майгына уларыйан агрессивнай, аһара барыы өттүгэр халыйан сылдьарын маннык быһаарыылартан булуллар:
1. Сыыһа-халты туттунан кыра да массыына абаарыйатыгар түбэспит дьон охсуһуулара, ол-бу сэптэри; бииталары, бэстилиэттэри туһаныылара, кыаттарбыт киһини кырбааһыннара элбээһинэ. (1,49).
3. Сэбиэскэй былаас олоҕо саҥаны айыыны "үчүгэй" диэн өрө туппутуттан, оҕолору үөрэтиигэ киллэрбиттэриттэн дьон өйө-санаата таҥнары эргийиитэ үөскээбит. Эдэрдэр саҥаны айыыны оҥоро охсоорулар тиэтэйэллэриттэн сыыһа-халты туттуналлара үксээн, эдэр олохторун кылгаталлара элбээтэ. (2,28).
5. Тиийиммэт өйдөөх-санаалаах эдэрдэр түргэнник аатыра-сураҕыра охсоору куһаҕан айыыны оҥороллоро элбээтэ. Керчь куоракка эдэр киһи бииргэ үөрэнэр дьонун буомбанан тоҕо тэптэрэн уонна саанан ытыалаан 21 киһини өлөрбүтэ ону дакаастыыр.
Өй-санаа алдьатыы өттүгэр халыйдаҕына бэйэ-бэйэлэрин кытта ол-бу араас биричиинэлэри булан охсуһа, этиһэ сылдьар эдэрдэр элбииллэрин быһааран «Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах» диэн өс хоһоонун өй-санаа үөрэҕин билэр, уһун үйэлээх сахалар айбыттар.
Оҕону иитии тосту көнөн урукку оннугар түһэн көрсүө, сэмэй эдэрдэр элбээтэхтэринэ эрэ бу Россияҕа үөскээбит куһаҕан майгы көнөр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
2. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
1670-с
1670-с сыллар.
Руанда
Руанда Республиката (Republic of Rwanda) диэн Орто Африка кыра дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Уганда, Бурунди, Конго Демократ Республиката уонна Танзания. Олохтоохторун ахсаана 10.1 мөл.
Руанда 1994 буолбут геноцидтан сылтаан аан дойдуга биллибитэ. Онно 800.000 — 1 мөл кэриэтэ дьон өлбүтэ.
Николаев Афанасий Васильевич
Николаев Афанасий Васильевич - Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Николаев А. В. 1920 сыллаахха ыам ыйын 10 күнүгэр Өҥөлдьө сэлиэнньэтигэр дьадаҥы ыалга бастакы уол оҕонон төрөөбүтэ. Уҥуоҕунан кыра буолан сэттэ сааһыгар үөрэттэрэ биэрбэтэхтэрэ. 1930 сыллаахха бастакы кылааска үөрэнэ киирбитэ, 1936 сыллаахха сэттэ кылааһы бүтэрбитэ.
1937 сыллаахха Ньурбаҕа киирэн почтаҕа биир ыйдаах кууруска үөрэммит. Балакшина Александра Николаевна салайан үөрэппит. Онтон Чуукаарга почта начальнигын солбуйан биир сыл үлэлээбитэ. 1938 сыллаахха Ньурбаҕа киирэн үөрэнэн, 1941 сыллааха сүүрбэ икки буоланнар оскуоланы бүтэрбиттэрэ.
1941 сыл балаҕан ыйыттан Өҥөлдьө сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлыы сылдьан, 1942 сыл бэс ыйыгар бэбиэскэ тутан сэриигэ барбыта. Үөрэппит учууталын Павлов Михаил Ивановиһы кытта биир кэмҥэ сэриилэһэ айаннабыттара. Иркутскайга тиийээттэрин кытта барыларын тус-туспа чаастарынан араартаан, арҕаа диэки Ньурбаттан Теленков Илья Дмитриевиһы кытта аргыстаһан айаннаабыта. Чэлябинскэйгэ диэри бииргэ тиийбиттэрэ, онтон кинини соҕотохтуу атын чааска киллэрэн Ростов-на-Дону диэки ыыппытара.
1942 сыл атырдьах ыйыттан Афанасий Васильевич тимир суол сэриитин ;-с саппаас учебнай полкатыгар сэттэ ый устата үөрэнэр. 1943 сыл олунньутуттан сэриилэһэ барар. Украина сиригэр Ростовскай уобалас Красный Сулин диэн тимир суол станциятыгар поезтан түһэн, бэйэтин састаабын кытта икки көстөөх сиргэ сатыы Зверево станцияҕа тиийэн, бу станция узловой станция буоларын быһыытынан, кинини чөлүгэр түһэрэр үлэҕэ түүннэри-күннэри үлэлээбитинэн бараллар. 1943 сыл бэс ыйыттан от ыйа бүтүөр диэри Курскай-Орловскай хайысханан немецкэй-фашистскай бомбардировщиктар элбэх тимир суол станцияларын уонна муосталарын алдьаппыттара. Бу кэмҥэ немецтэр «тигр» тааҥкаларынан, ыарахан самоходкаларынан сайыҥҥы кимэн киирэр операцияларын саҕалаабыттара. “Сэбиэскэй Армия ити хайысхаҕа кырыктаах кыргыһыы кэмигэр элбэх киһи, техника сүтүктэммитэ буолан баран, кыайыы үөрүүтэ биһиги өттүбүтүгэр буолбута”,- диэн кэпсиир Афанасий Васильевич. Биһиги сэриилэрбит онно улахан стратегическай суолталаах тимир суол станцияларын босхолообуттара: Дебальцево, Красноармейскай, Чаплино, Донецкай, Макеевка, Горловка уо.д.а. Өстөөхтөр буомбаалааһыннарыттан алдьаммыт тимир суоллары чөлүгэр туһэрээри түүннэри-күнүстэри утуйбакка, аччык сылдьан суукканы суукканан сэрии уотун ортотугар өлөллөрүн да кэрэйбэккэ үлэлииллэр.
1944 сыл сааскытыттан саҕалаан Кыһыл Армия сэриилэрэ, ол иһигэр Николаев А.В. чааһа эмиэ, Украина уобаластарын куораттарын, дэриэбинэлэрин букатыннаахтык босхолуур сыалтан кимэн киириилэри харса суох оҥорбута. Ростовскай, Донецкай, Житомиррскай уобаластар, Запорожье, Днепропетровскай уо.д.а.босхоломмуттара. 1944 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр Снегиревка дэриэбинэ таһыгар поеһынан айаннаан испиттэр, эмискэ “ Бары поезтан ыстаныҥ” диэн хамаанда буолбут. «Бомбардировщиктар!» диэттэрин кытта, күргүөмүнэн ыстаммыттар.Кини ыстаммытын эрэ өйдүүр, кэлин туох буолбутун үс хонугунан өйдөнөн эрэ баран билбит: буорга көмүллэ сытарын отделениетын саллааттара бырааттыы Кодауров Василий уонна Михаил хостоон баран байыаннай госпитильга Кривой Рогка ыыппыттар.
Ылыллыбыт сирэ
« Войны-якутяне в битве на Курской дуге». Составитель А.А. Калашников, главный археограф ГКУ «Национальный архив РС(Я)», заслуженный работник культуры РФ, заслуженный работник народного хозяйства РС(Я), почетный архивист РФ, отличник государственной архивной службы РС(Я). – Якутск : РИО медиа- холдинга, 2015.-440 с.
Бүүрүктээх сон
Бүүрүктээх сон - араас түүлээҕинэн: буобура, бэдэр, киис, онтон да атын бүүрүктэммит сон
Филипп Киркоров
1967 сыллаахха муус устар ый 30 күнүгэр Варна куоракка Болгарияҕа төрөөбүт. Аҕата ырыаьыт буолан уол 5 сааһыттан гастрольга элбэхтэ сылдьыбыт. 1984 сыллаахха Филипп Гнесин аатынан Государственнай музыка училищетыгар үөрэнэ киирбит. Ону 1988 сыллаахха кыһыл дипломунан бүтэрбит. Киркоров 1985 сыллаахха аан бастаан болгарскай тылынан «Алеша» диэн ырыаны толорон күөх экраҥҥа тахсан биллиини ылбыта. 1987 сыллаахха муусукаан быһыытынан үлэтин саҕалаабыта.
Биология классификацията
Биология классификацията диэн организмнар көрүҥнэрин бөлөхтүүр уонна категориялыыр ньыма. Таксономия арааhа. Аныгы биология классификацията Карл Линней үлэтиттэн төрүттэнэр. Линней организмнар көрүҥнэрин кинилэр физик характеристикаларынан бөлөхтөөбүтэ. Бу бөлөхтөөһүн кэлин Дарвин Бүтүн үөскээhин теориятыныын ордук сөп түбэhэллэрин гына уларытыллыбыта. Биология классификациятынан систематика диэн үөрэх дьарыктанар.
Taxonomie Taxonomie
1660-с
1660-с сыллар.
Лонг Бич
thumb|top|left|200px|Лонг-Бич Лонг-Бич (Long Beach) — АХШ Калифорния штаатыгар баар куорат. Лос-Анджелес уокурук соҕуруу өттүгэр, Чуумпу далай кытылыгар, Лос-Анжелес дьыала-куолу кииниттэн 30 км сиргэ.сытар. Соҕуруу өттүнэн Лонг-Бич Ориндж кытта быысаһар.
АХШ-ка Лонг-Бич 38-с миэстэни ылар, Калифорнияҕа 6-с уонна Лос-Анджелес уокуругар 2-с. 2009 сыллааҕы биэрэпис этэринэн олохтоохторун ахсаана 492 682 киһи. Сигнал-Хилл диэн куорат Лонг-Бич иһигэр сытар.
АХШ Чуумпу далайыгар саамай улахан порт (грузооборота сылга 40 мөл т). Байҕаллааҕы байыаннай бааза баар. Авиа- уонна хараабыл тутар киин. Ньиэби таҥастыыр уонна ас бырамыысыланнаһа бааллар. Калифорния университетын салаата үлэлиир (1949). Куорат кэллиэһэ (1927). Далайы чинчийэр киин. Килиимэтинэн эмтиир курорт.
Мацкевич Владимир Михайлович
Мацкевич Владимир Михайлович — Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл алтынньы 5 күнүнээҕи Ыйааҕынан Мацкевич Владимир Михайловичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Сулуу
Сулуу — 1) кэргэн кэпсэтэр киһи кыыс дьонугар биэрэр үбэ-аһа, манньата (кэпсэтиинэн харчы да, сүөһү да буолуон сөп), кэлин энньэ быһыытынан эбэтэр, уруу сатамматаҕына, төннөрүллэр; 2) төлөбүр.
Ыал буолуон баҕарар киhи кыыhы атын аҕа ууhуттан көрдүүрэ. Талан булаат, кыыс дьонугар суорумдьу киhини такайан ыыталлара. Дьиэлээх киhи кыыһын сулуутун этэрэ, энньэ да туhунан тыл быктарара. Дьиэлэнээччи сулуу атыытын кытта сөбүлэстэҕинэ, ыкса уруутун хомуйан кыыс дьиэтигэр, аҕалан, суорумдьу кэпсэтиитин бигэргэтэрэ. Өскөтө эр киһи төлөөтөҕүнэ, эр быhыытынан билиниллэрэ. Онтон сулуу толору төлөннөҕүнэ, кыhыҥҥы кэмҥэ уруу тэриллэрэ.
Пирамида
мини|259x259px|Алта муннуктаах пирамида мини|225x225пкс|SO — үрдүгэ, SF — апофема, OF — олоҕун иһинээҕи эргимтэ радиуһа Пирами́да (былыргы греческай тылтан πυραμίς)-элбэх өрүттээх геометрический эттик, онтон биир өрүтэ (олоҕо)-хайа баҕарар элбэх муннук, атын өрүттэрэ (ойоҕос өрүт)-биир оройдоох үс муннуктар. Олоҕо хас муннуктаа5ыттан араараллар үс муннуктаах пирамидаларга (тетраэдр), түөрт муннуктаах уонна да атыттар. Пирамида конус быстах түбэлтэтэ буолар.
Пирамида геометрияҕа сайдыытын туһунан
Пирамида геометрията төрүттэммитэ Былыргы Египетка уонна Вавилонияҕа, ол гынан баран көхтөөх сайдыыны ылбыта Былыргы Грецияҕа. Пирамида сабардамын былыргы египет олохтоохторо билэллэр этэ. Бастакы пирамида сабардамын билбит буолар Греция математига Евклид, онтон дакаастаабыт Евдокс Книдский. Евклид пирамида туһунан билиитин бэйэтин "Началатыгар" XII томугар системалаан киллэрбитэ, уонна пирамида бастакы быһаарыытын таһаарбыта: тутан-хабан көрүөххэ сөптөөх хапталларынан оҥоһуллубут фигура, хапталлар биир хапталтан тахсан биир сиргэ мунньусталлар.
Пирамида биир хапталга тэнититиллибит ньуура
мини|285x285пкс|Сөптөөх биэс муннуктаах пирамида биир хапталга тэнититиллибит ньуура Биир хапталга тэнититиллибит ньуура диэн ойоҕос өрүттэринэн уонна пирамида олоҕунан оҥоһуллубут хаптаҕай фигура (пирамида элеменнэрэ, ол эбэтэр өрүттэрэ, бэйэ-бэйэлэрин үрдүгэр сытыспаттар).
Пирамида уратыта
Ойоҕос кырыылара тэҥ буоллаҕына:
Ойоҕос эттиктэрэ олоҕугар тэҥник иҥнэйэн сытар буоллахтарына:
Пирамиданы атын геометрическай эттиктэри кытта сибээстиир теоремалар
Сфера
Конус
Цилиндр
Пирамидаҕа сыһыаннах формулалар
\ S-пирамида олоҕун иэнэ онтон, \ h-пирамида үрдүгэ;
\ V_p-параллепипед сабардама;
-быһыта охсуллубут кырыылар, d- икки ардылара , \varphi- икки ардынааҕы муннук;
Мигалкин Иван Васильевич
200px|thumb|right|Мигалкин Иван Васильевич
Айар үлэтэ
Бастакы кинигэтэ «Ньургуһуннаах сурук» 1976 сыллаахха тахсыбыта. Кэргэнэ Зоя Васильевнаны кытта суруйааччы В. А. Протодьяконов — Кулантай аатынан Литература түмэлин тэрийэн үлэлэтэллэр.
Тылбаасчыт. Нуучча уонна омук литературатын айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта.
30-н тахса кинигэни суруйан бэчээттэппитэ.
1680-с
1680-с сыллар.
Сөрүө
Сөрүө — түүнү, кылы хатан эбэтэр кулуһунунан уо.д.а. баайан оҥорбут тэлгэх.
Суҥ сөрүө - сүөһү түүлүүр кэмигэр тараан ылаллар уонна онтон сөрүө өрөллөр. Суҥ - сүөһү түүлүүр кэмигэр түһэр түү.
Беркли
Машиностроение, химическэй, ас-үөл промышленноһа. Бөдөҥ билим киинэ. Калифорния университетын сүрүн уонна саамай бөдөҥ салаата баар. Чуумпу байҕаллааҕы итэҕэл оскуолата (1866). Армстронг Университета (1918).
Оноолоох сон
Оноолоох сон - үксүгэр дьахтар соно. Ыҥыырга ыттарыгар (улаханнык хамсанарга) мэһэйдээбэтин диэн кэннинэн, арыт икки ойоҕоһунан тыыраҕастыыллар
1690-с
1690-с сыллар.
1601
1601 сыл.
Таҥалай сон
Таҥалай сон - мааныга кэтиллэр дьахтар соно, саха дьахтарын ииһин биир чыпчаала
Кумалаан (суолталара)
Кумалаан хас да суолталаах
Дүҥүр
Дүҥүр - ойуун кыырарыгар былаайаҕынан охсон тыаһатар тэрилэ. Ис өттүгэр тимир быарыктаах, аарыктаах, хоболоох буолар. Ойуун айанныыыр атын курдук өйдөбүллээх.
Туттуу
Билицци кэмцэ саха5а уонна зороастризм итэ5элигэр баар, суруллан хаалбыт ёйдёбуллэртэн холбоон дуцур ёйдёбул туhунан маннык хартыынаны кёруёххэ сёп. Туц былыр Суцкэн Эрили Хомпоруун Хотой Айыыга (кини биир аата: Улуу Тойон) анаан кыhыары куhун туом толороллоро. (Кулаковский "научн. труды". Якутск.1979г.-18 стр). Санаан кёрдёххё, туом урдук сиргэ( Эт Мураацца) толоруллара буолуохтаах. Дьэ, туомун ситэрэн баран туhэллэр. Ётёр кэминэн ол сиргэ (арацаска) тыцырахтаах кётёр (Айыы диэн ёйдёнёрё) туhэрэ. Тёhё эрэ кэм буолан баран, кэтии- кёрё сылдьан, жрец Эт Мураацца тахсар уонна урдук айыы а5а ууhугар (омукка) сыhыанын билгэлиир. Барыта этэццэ буолла5ына, арацас (ньолбо5ор быhыылаах иигэ тиириллибит тирии) ол кэмтэн ыла Айыы "бэлэ5э"- дуцур буолара.
ёссё кёр: Итэ5эл-ойуун эттэниитэ- туёрт харахтаах ыт.
Туой
Туой — биир эбэтэр хас даҕаны каолинит (Каолин диэн Кытай улууһуттан), монтмориллонит эбэтэр атын алюмосиликат (туойдуҥу минераллар) минераллартан турар, ардыгар кумах уонна карбонат кыырпахтара көстөллөр. Сүрүн тутулуга каолинит минерала: 47% кремний оксида (кварц), 39% — алюминий оксида уонна 14% — уу.
Сэллик
Сэллик (Tuberculosis, {{lang-ru|туберкулёз]]) — киһи уонна кыыллар (ынах, сибиинньэ, куурусса о д.а.) сыстыганнаах ыарыылара. Сэллик микобактерията (урукку аата Кох палочката) бу ыарыы төрүөтэ буолар.
Туой
Туой кыырпаҕын кээмэйэ — 0,005 мм кыра буолар; улахан кыырпахтардаах буоллаҕына лёсс диэн ааттанар. Туой сүрүн сур өҥнөөх буолар, ол гынан баран маҥан, кыһыл, кугас, араҥас, от күөҕэ, хара өҥнөөх туойдар көстөллөр, ол араас буккаастартан тутулуктаах.
Сэллик
Саха Сиригэр нууччалар кэлиэхтэриттэн тэнийбит ыарыы. Былыр эмтэммэт этэ. Бастакы вакцинаны 1919 сыллаахха Францияҕа айбыттара, 1921 сылтан туттуллан барбыта. Бастакы микобактерияны өлөрөр препарат - стрептомицин - 1943 сыллаахха ылыллыбыта.
Ыарыы көстүлэрэ- температура үрдүр 37-38 дылы, киһи туруга мөлтүүр. Саха Сирин дьахталларыттан бастакыннан наука докторун степенин ылбыт Татьяна Крылова фтизиатр этэ. Саха Сиригэр бу ыарыы перестройка кэнниттэн күүскэ тарҕанан эрэр. Ол төрүөтүнэн специалистар бу ыарыы социальнай ыарыы буоларынан, ол эбэтэр олорор усулуобуйаттан тутулуктааҕынан быһаараллар.
Сэллик ыарыыта уһуннук ааһан иһэн, сыппах эбэтэр сыппах клеткаларга флюорографияны ыытыыга эбэтэр рентген клеткаларыгар көстүөн сөп. Организмы сэллик микобактерияларынан уонна анал иммунологическай гиперреактивноһы үөскэтии чахчыта эмиэ сэллик боруобаларын туруорууга булуллуон сөп.
Сэллик ыарыыта, үгэс курдук, инксикация көстүүлэригэр саамай бастакынан симпотииптэринэн буолаллар: мөлтөх, кубарыйыы, сылайыы, аһыйыы, субфебральнай температура (37 °C, сэдэх 38° с), көлөһүнэ, ордук ыарыһах түүннэри- күнүстэри дьүдьэйии, дьүдьэйии. Үксүн генеральнай эбэтэр хааччахтаммыт ханнык эмэ бөлөх лимфатическай узларын кээмэйин улаатыннарыы буолар. Сороҕор лимфатическай узлары - «тымныы» устуудьуйалары быһаарар табыллар.
Булунуута уонна эмтэниитэ
Сэллиги булуу радиологияҕа сытар. Быраастар киһи түөһүн рентгенынан быһаараллар. Ону тэҥэ киһи силииттэн хаантан быһаарыахтарын сөп, онно бары клеточнай культураларан улаатыннараллар.
Сорох ыарыһахтар симтомнара көстүбэт, оччоҕуна быраастар оннук ыарыһагы "латентнай" диэн ааттыылар. Оннук ыарыһахтары быһаарарга Манту пробата туттуллар.
Сэллик сорох формаларыгар вакциана баар. БСЖ диэн ааттанар.
Урут сэллиги эмтиир чэпчэки этэ, антибиотиктары туттан. Билигин бактерия антибиотиктар улахан аҥаардарыгар ылымтыата суох буолбут, ол иһин эмтээһин ыарырҕатыллыбыт. Антибиотиктар элбэх араастара ыарыһахха уһун бириэмэ устата биэриллэр. Сорох сэллик формалара бары антибиотиктарга ылымтыата суох буолбут, оччоҕуна эмтээһин табыллыбат.
Сэллиги утары охсуһуу күнэ
Аан дойдуга сэллиги утары охсуһуу күнэ кулун тутар 24 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Дэбдиргэ
Дэбдиргэ - сир иччитин маанылаары, аһатаары, манньытаары сиргэ уурар эбэтэр маска ыйыыр эгэлгэ бэлэх.
Дэбдиргэ туруоруу (тэрийии)
Дойду иччитигэр толоруллар сиэр. Тыа саҕатыгар ырааһыйаҕа сэттэ эдэр маһы (үс титирик, түөрт хатыҥ) кэккэлэтэ анньаллар. Ол мастарга сэттэ үрүҥ ат сиэлин ыйыыллар, олорго үс туос томторугу, үс кыра туос ыаҕайаны ыйыыллар. Уот оттон баран, арыы кута-кута дойду иччитин Аан Алахчын Хотуну алгыыллар.
Өссө маны көр
Салама
1602
1602 сыл.
Бүлүүтээҕи ГЭС
Бүлүүтээҕи ГЭС — Бүлүү өрүскэ тутуллубут гидроэлектростанция — уу күүһүн туһанан уоту оҥорон биэрэр агрегат. thumb|250px|Бүлүүтээҕи ГЭС thumb|left|Бүлүүтээҕи ГЭС схемата thumb|Бүлүүтээҕи ГЭС быһыта быһан көрдөххө Билиҥҥи туругунан Бүлүүтээҕи ГЭС ирбэт тоҥҥо тутуллубут аан дойдуга соҕотох гидроэлектростанция.
Тутуута үс уочаратынан барар. ГЭС-1 1970 сыллаахха, ГЭС-2 1975 сыллаахха тутуллан олоххо киирбиттэрэ. ГЭС-3 бастакы агрегаата 2004 с. үлэҕэ киирбитэ.
Суолтата
Бу ГЭС тутуллан алмаас-таас хостооччулары энергияннан хааччыйбыта. Ону тэҥэ Саха сирин арҕаа өттө уотунан хааччыллыбыта. Ол гынан баран бу тутуу иккис бөрүкүтэ суох өрүтэ эмиэ баар. Бу - ГЭС ууну харайар муората айылҕаҕа дьайыыта. Бастакытынан, былыргыттан олохтоох дьон олорбут өлгөм элбэх сирдэрэ ууга барбыттара. Туой Хайа бөһүөлэк олохтоохторо күүс өттүнэн көһөрүллүбүттэрэ. Иккиһинэн уу анныгар элбэх мас тимирбитин түмүгэр ол сытыйыыта (феноллар) Бүлүү өрүһү сүһүрдүбүтэ.
Кумалаан (киһи)
Кумалаан — үбэ-аһа быстан уонна үлэни кыайбат буолан, нэһилиэк иитимньитигэр киирбит киһи.
Луконина Воля Анфимовна
200px|thumb|right|Луконина Воля Анфимовна Луконина Воля Анфимовна — Социалистическай Үлэ Геройа, геолог.
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл бэс ыйын 4 күнүнээҕи Ыйааҕынан Луконина Воля Анфимовнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Евровидение
Евровидение ырыа конкурса - 1956 сыллаахха саҕаламмыт Европа Телерадиовещание сойууһа сыл аайы ыытар ырыаҕа күрэһэ. Европа дойдуларыттан биирдии ырыаһыт кыттар.
Саамай биллэр кыайбыт группанан Швецияны көрдөрбүт ABBA группа уонна Селин Дион (бэйэтэ Канаадаттан, Швейцария аатыттан кыттыбыта) буолаллар.
Сантаев Николай Маркович
200px|thumb|right|Сантаев Николай Маркович Сантаев Николай Маркович — кинодокументалист, режиссер, ССРС суруналыыстарын чилиэнэ.
Айар үлэтэ
50-н тахса документальнай киинэни уһулбута. Үгүс киинэлэрэ үлэ дьонун, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын, геройдарын олохторун көрдөрөр.
«Өрөспүүбүлүкэ биллиилээх дьоно» циклга саха биллиилээх суруйааччылара — Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон, Н. Е. Мординов — Амма Аччыгыйа уонна С. С. Васильев — Борогонскай — айар олохторун туһунан киинэ уһулбута.
Устубут киинэлэрэ
. Все фильмы хранятся в Национальном кинохранилище.
Акаары киһи
Акаары киһи диэн киһи быһыытыгар кыранан тиийбэт эбэтэр аһара барар, сиэри тутуспат быһыылары оҥорор киһи ааттанар.
Сахалар киһи быһыыта диэн киһи оҥорор бары быһыыларын ааттыыллар. Киһи оҥорор быһыытын үчүгэйдик, табатык оҥорорго үөрэннэҕинэ үчүгэй быһыылаах киһи диэн ааттанар.
Киһи буолуу уонна үчүгэй киһи буолуу икки ардыларыгар араарыллар бэлиэ баар. Бу бэлиэ акаары диэн аатынан сахаларга биллэр. Акаары киһи син-биир киһи буолан баран үчүгэй киһи кыайан буолбакка хаалар. Өйө-санаата үчүгэй киһиэхэ хайа эрэ өрүтүнэн ситэ тиийбэтиттэн акаары киһи диэн ааттанар.
Киһи буолан баран өйө-санаата, оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар кыранан тиийбэт, аҕыйах эбэтэр кыратык аһара барар буоллаҕына, акаа-макаа диэн өй-санаа тиийбэтин биллэрэр тылтан үөскэтэн акаары диэн ааттаабыттар. Акаары диэн киһи эрэ этиллэр. Кыыллар уонна көтөрдөр акаары диэн этиллибэттэр, өйдөрө-санаалара киһиэхэ улаханнык тиийбэтэ быһаарыллыбыта ырааппыт.
Уһун үйэлээх сахалар билиилэригэр, өс хоһоонноругар акаары киһини чопчу быһаарар этиилэр бааллар:
- “Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот” диэн өс хоһооно акаары киһи ону-маны, буолары-буолбаты, киһи билбэтин, оҥорботун, араас саҥаны айыылары оҥоро сатыыра элбэҕин уонна олоро барылара табыллыбаккалар, сатаммаккалар туһата суох буолан тахсаннар куһаҕан быһыылары элбэтэллэрин биллэрэр. (1,66).
Эргиэҥҥэ сыһыана суох эрээри эргиэнинэн дьарыктанан байа охсоору тиэтэйбит киһи кредит ылан табаар бөҕөтүн аҕалбыта, атыыга барбакка хаалан, кредитин кыайан төлөөбөккө иэскэ киирэрэ акаары буолууну биллэрэр. Ол курдук ханнык баҕарар үлэҕэ ылсыһарга, ол үлэ ураты уустуктарын дириҥник билии хайаан да эрэйиллэрин акаары киһи аахайбакка хаалыан сөп.
- “Албыҥҥа акаары бараммат” диэн өс хоһооно албын үчүгэйгэ ыҥырар курдугунан, олус үчүгэйдик иһиллэринэн кырдьыктан лаппа ордугунан, онно киирэн биэрээччилэр, акаарылар элбэхтэрин биллэрэр. (2,104). Элбэх сыыһалардаах, киһи оҥорор быһыылара үчүгэй уонна куһаҕан диэн оҥоруллубуттарын кэнниттэн икки аҥы арахсан тахсалларын билбэт, буккуйа сатыыр “айыы үөрэҕэр” сахалар киирэн биэриилэрэ, итэҕэли оннугар түһэриэхтэрин баҕаралларыттан тиэтэйбиттэрин, ыксаабыттарын бэлиэтэ буолар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ булан туһаннара сатыыр “аньыы” диэн тылларын туһана сатааһын акаары буолууну биллэрэр. Ол курдук айыы диэн тыл бэйэтэ, уруккуттан баарынан, икки өрүттэнэн тахсан үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу быһаарарыттан сахаларга суох “аньыы” диэн тылы хос киллэрэн туһана сатааһын акаары быһыыта арыллар.