cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кульбертинов Иван Николаевич
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмэ
Бэргэн ытааччы быһыытынан бойобуой ахсаанын 1943 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр Старай Русса анныгыр кыргыһыыга арыйбыт. Москва анныгар кыргыһыыларга кыттыбыт, Орёл, Курск, Киев, Винница куораттары босхолоспут. Новгородскай, Курскай уобаластар, Украина, Польша, Германия уонна Чехословакия сирдэригэр сэриилэспит.
Сэрии устата бэргэн ытааччы сатабылыгар 35 эдэр байыаһы үөрэппит. Кинилэргэ маннык диэн сүбэлиирэ: « Барытын үтүктэн иһимэн, бэйэҕит саҥаны арынын. Саҥаттан саҥа сирдэри уонна кистиир таҥаскытын көрдөнүн. Өстөөххө чугаһыыргытын отой куттаныман, өйдөөн кэбиһин: сүгэннэн тутта сатааман, иҥнэннэн кыайыахха сөп буоллаҕына».
Аҕа дойду Улуу сэриитин кыргыһыыларыгар барыта 487 өстөөх саллаатын уонна офицерын кыдыйбыт. Икки төгул Аҕа дойду Улуу сэриитин герой званиятыгар тардыллыбыта, ол да буоллар биэрбэтэхтэрэ.
Сэрии кэнниттэн
Аармыйаттан 1946 сыллаахха дойдутугар төннүбүт. 1948—1969 сылларга Дмитровскай совхоз Тээнэ салаатыгар булчутунан үлэлээбит. Ол кэннэ биэнсийэҕэ тахсыар дылы табаһыттаабыт.
1993 сыллаахха олунньу 13 күнүгэр өлбүт. Төрөөбүт дойдутугар Тээнэҕэ көмүллүбүт.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Убайа — Николай Кульбертинов, сельсовет бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит, сэрии саҕаламмытыгар баҕа өттүнэн Аармыйаҕа барбыт, Ленинград анныгар кыргыһыыга өлбүт.
Мадхья-Прадеш
Ма́дхья-Праде́ш  — Ииндийэ киинигэр баар штаат штат. «Мадхья»  хинди тылыгар «үөс, киин» диэн суолталаах, «прадеш» — «уобалас, оройуон». Олохтоохторун ахсаана 72 597 565 киһи (дойдуга 6-с). Киин куората — Бхопал. Атын куораттара — Гвалиор, Индаур, Джабалпур. Олохтоохтор туттар сүрүн тыллара — хинди.
Географията
Бенгаал хомотун уонна Аравия муоратын тардыыларын кирбиитигэр сытар. Ганг, Маханади уонна Годавари салаалара хомо тардыытыгар, Нармада уонна Тапти. муора тардыытыгар киирэллэр. Тыата 31 %.
Устуоруйата
right|thumb|200x200px|Ступа Санчи С 321 по 185 годы до н. э. нынешняя территория штата входила в состав империи Маурьев, созданной Чандрагуптой. Город Удджайн, расположенный на северо-западе штата, был одним из важнейших городов империи.
Дьаһалтанан тыырыллыыта
Штаат 50 уокуруктаах:
Нэһилиэнньэтэ
right|thumb|300x300px|Бхилы омук оҕолоро 2011 сыллаахха ыытыллыбыт биэрэпис түмүгүнэн штаакка 72 597 565 киһи олорор. 2000 сыллааҕы дааннайынан, олохтоохторун 91,1 % индуистар; 6,4 % — ислам; 0,9 % — джайнизм; 0,3 % — христианство; 0,3 % — буддизм. Омугунан элбэх биис уустар бааллар, олор истэригэр байга, бхадия, бхилы, гонды, каул, корку, малто, мария, сахария. Олохтоохторун 87,32 % хинди тылынан саҥарар; 4,93 % — бхили тылынан; 2,1 % — маратхи тылынан; 1,97 % — урду тылынан; 1,53 % — гонди тылынан.
2001 сыллааҕы биэрэпиһинэн Мадхья-Прадешка олохтоохторун 63,74 % суругу-бичиги билэллэр.<div data-cx-weight="206" data-cx-state="source" data-source="471" class="" id="cx471" style="float:left; width:30%;" contenteditable="true"> Олохтоохторун ахсаана сылынан:
Бөдөҥ куораттар:
Политика
Губернатордарын тиһигэ:
Экономика
Уруккуттан бырамыысыланнас сүрүн хайысхатынан хлопогу таҥастааһын буолар. Ону таһынан машиностроение уонна тимири таҥастааһын, тутуу матырыйаалларын оҥоруу сайдыбыттар. Бхопалга баар минераал уоҕурдуулары оҥорор собуокка 1983 с. буолбут саахалтан сылтаан 3 тыһыынча кэриҥэ куорат олохтооҕо өлбүтэ.
Штаат илин өттүгэр риис үүннэрэллэр, киин өттүгэр — сэлиэһинэй, арҕаа өттүгэр — просо. Ону таһынан хлопок уонна арыылаах култууралары үүннэрэллэр. Солко оҥорон таһаараллар.
Мадхья-Прадеш штаакка ынаҕы өлөрөр сокуон бобор, буруйдаах киһи сэттэ сыл хаайыыга барыан сөп.
Туризмы сайыннарарга болҕомто уураллар. Хаста да омук туриистарыгар саба түһүү оҥоһуллубута. Аан дойдуга 2013 сыллаахха киэҥник биллибит Швейцарияттан сылдьар турист дьахтары күүһүлээһин кэнниттэн былаастар турист полициятын тэрийэр туһунан биллэрбиттэрэ.
Культура
thumb|200x200px|Орчха Бунделкхандаҕа. Штаат сиригэр ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы утумун эбийиэктэрэ бааллар —  Кхаджурахо храам, ступа Санчи уонна Бхимбетки хайа хаспахтара. Ону таһынан Гвалиор, Индаур, Бхопал, Удджайн эмиэ туриистар сылдьар сирдэрэ.
Николай Герасимович Божедонов
Николай Герасимович Божедонов (1932-2016) - кыраайы үөрэтээччи, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, "Саха-Азия оҕолоро" норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда стипендиата, тыыл, үлэ бэтэрээнэ. 1932 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы улууһун Адыаччы нэһилиэгин Ынахсыт сиригэр төрөөбүтэ. 1955 сыллаахтан Адыаччы оскуолатыгар ахсаан уонна физика учууталын быһыытынан үлэтин саҕалаабыта. 1976 сыллаахтан аҕа табаарыһа Михаил Александрович Слепцов тэрийбит палеонтологическай музейын 2012 сыллаахха диэри салайбыта. Ити сыллар тухары музей пуондата 10 бүк улааппыта, биирдиилээн экспонаттар Красноярск, Москва, Штутгард, Токио куораттарга улахан быыстапкаларга турбуттара. 1980-с сыллардаахха Николай Герасимович айылҕа харыстабылынан күүскэ дьарыктаммыта. Адыаччы үрэххэ үлэлиир көмүс хостооччулары утары үгүс суругу суруйбута, аахсыйалары тэрийбитэ. Дьон ыраас ууну иһэрин туһугар элбэх үлэни оҥорбута. Туостаах үрэххэ ракета бастакы үктэллэрэ түһэллэрин утаран, Адыаччы үрэх уутун анализка ыытарга туруорсан мунньахтарга тыл этэрэ, дьону өйдөтөрө. Маны таһынан, Адыаччытааҕы ГЭС тутуллуута тохтообутугар үгүс өҥөлөөх. Кини 1990-с сыллар саҥаларыгар Борис Ельциҥҥэ суруга билигин да элбэх киһини сөхтөрөр: "Өскөтүн биһиги этиибитин ылыммат буоллаххытына, биһиги бука бары туох баарбытынан көмүскэнэргэ эрэ тиийэбит. Биһиэхэ атын суол суох" (көҥүл тылбаас). Николай Герасимович уонунан сылларга норуот контролерунан, Верхоянскай норуодунай суутун сэтээтэлинэн, Адыаччы нэһилиэгин табаарыстыы суутун бэрэсэдээтэлинэн, олохтоох нэһилиэк уонна улуус мунньахтарын депутатынан үлэлээбитэ.
Албан аат уордьанын толору кавалердара
Өссө маны көр
Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара
Молбо
Молбо өрүс - Чаара өрүс хаҥас салаата. Уһуна 334 км., тардыытын иэнэ 6040 км².
Баһа Иркутскай уобаласка баар. Паатам үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 250 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥаттан икки бөдөҥ салаалаах: Муус Тутукан (90 км.) уонна Өйүүмүлээх Тутукан (102 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Мокша тыла
Мокша тыла диэн Ураал кэргэнин фиин-угор тыллар бөлөхтөрүгэр киирэр тыл, бу тылынан мокша омуктар саҥараллар.
Мокша тылыгар чугас өлүктүйбүт мещера тыла уонна эрзя уонна мари тыллара буолаллар. Ол гынан баран бу тыллар дорҕооннорун тутула, лексикалара уонна грамматикалара улахан уратылаах буолан бэйэ бэйэлэрин өйдөспөттөр. Мордовия Өрөспүүбүлүкэтигэр мокша тыла официальнай стаатустаах (нуучча уонна эрзя тылларын кытары), ол эрээри делопроизводствоҕа туттуллуутун бигэргэтэр юридическэй нуормалар ылыныллыбатахтар, онон судаарыстыба таһымыгар улаханнык туттуллубат.
Мокша алпабыыта
rigth|thumb|250px|Мокша алпабыыта 1924-1927 right|thumb|250px| Мокша латин алпабыыта 1932
Герой Попов аатынан сопхуос
Герой Попов аатынан сопхуос — Сэбиэскэй кэмҥэ Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар баар буола сылдьыбыт бөдөҥ тэрилтэ.
Герой Попов аатынан сопхуос 1967 с. кулун тутар 1 күнүгэр тэриллибитэ. 1976 сылтан сопхуос киинэ Бэдьимэттэн Төхтүргэ көспүтэ.
Директорынан Амвросьев Н.Н., кылаабынай бухгалтерынан Соломонов С.Н., кини солбуйааччытынан Андросов А.М., партком сэкирэтээринэн Тимофеев И.Г., рабочком бэрэсэдээтэлинэн Яковлев В.К., директоры хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччынан Андреев С.Т., Неустроев И.М. үлэлээбиттэрэ. Кылаабынай специалистар: Винокуров И.Е. – солбуйааччы директор уонна агроном, Плотников И.И. – рабочком бэрэсэдээтэлин солбуйааччы уонна зоотехник, Неустроев П.М. – кылаабынай ветбыраас, Тимофеев И.И. – инженер-механик, Романов И.А. – экономист, Тарабукин С.К. – каадыр инспектора, Дадасов В.В. – инженер-электрик, Прокопьев Д.М. – инженер-мелиоратор, Ефимов Н.Г. – охотовед, Попов Т.А. – инженер-тутааччы, Гурьев М.В. – прораб, Попов К.Ф. – хотон ыарахан үлэтин механизациялааһын механига.
Производство бары салааларын механизация быһаарар оруоллаҕа чуолкай. Ити салааны быстах кэмҥэ Спиридонов Иван Николаевич (Нам), И.И.Тимофеев, кэлин Куприянов Степан Николаевич салайбыттара.
Совхоз тэриллэригэр сүүрэрэ 18 трактор, 4 грузовой массыына баара.
Автотракторнай паарка сылтан сыл ахсын ахсаан өттүнэн эбиллэн, кыамтата улаатан саҥа спецтехниканан толору хааччыллан, ханнык баҕарар кээмэйдээх үлэни кыайар, толорор буолбута.
Биллэр-көстөр механизатордар иитиллэн тахсыбыттара. А.Н.Баишев, В.В.Цой, А.Н.Степанов, М.Е.Шарин, М.Н.Баишев, С.П.Субуруускай, П.А.Неустроев, Д.Д.Аргунов, Н.А.Сергучев, А.Д.Степанов, Н.Н.Филиппов, И.Е.Чугунов, Н.Д.Апросимов, Н.Е.Петров, П.Н.Чугунов, П.А.Попов, М.И.Попов, М.Е.Шарин – пилорамщик идэтин баһылаан Төхтүр бөһүөлэгин тутуутун хааччыйбыта.
Сопхуос тэриллиитигэр 620 үлэһит илии баара, онтон 528 быһаччы тыа хаһаайыстыбатын производствотыгар үлэлиирэ. 1967 сыллаахха 4700 ынах сүөһү, ол иһигэр 1831 ыанар ынах, 2513 сылгы, 1295 биэ баара. Ити көрдөрүү 1975 сылга ынах сүөһү 5572, ол иһигэр ынаҕа 2130, сылгы 3100, ол иһигэр 1593 биэ баар буолбута, ньирэй дьыалабыай тахсыыта 90,5%, кулун 72% тиийбитэ.
Совхоз 5 отделениялааҕа: Төхтүр – Дьаҥхаады нэһилиэгэ, Бэдьимэ, Сыымах – Баатара нэһилиэгэ, Суола, Хорообут – Мэлдьэхси нэһилиэгэ.
Управляющайдар: Захаров П.С., Афонский И.И., Бугаев Н.Д., Пинигин И.П., Андреев Н.Н., үлэлээбиттэрэ. Бары билиилээх, колхознай тутума мунньуммут опыттаах салайааччылар таһаарыылаахтык үлэлээн колхоз инники сайдыытын хааччыйбыттара.
Совхоз сайдыытын кэскиллээх былаана оҥоһуллан бигэргэтиллибитэ. Былаан социальнай уонна экономическай сайдыы хайысхаларыгар туһуламмыта. Нэһилиэктэр идэтийиигэ киирбиттэрэ. Төхтүр отделениета – үүккэ, хортуоппуйга, бурдукка. Бэдьимэ – үүккэ, эккэ, сүөһү аһылыгар. Сыымах – эт оҥоруутугар, сылгы иитиитигэр. Суола – эккэ, үүккэ, сүөһү аһылыгар. Хорообут – үүккэ, эккэ, бурдукка хайысхаламмыттара.
DELL
Dell
Кардашевскай Руф Иванович
Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын тэрийсибитэ. Революционер, уезтааҕы чилиэнэ.
Лиэнскэй
Мухтуйа (нууч Мухтуя) диэн Ленскэй куорат микрорайона.
Маамык
Маамык - былыр сахаларга кинээс (князец) диэн тиэрмин киирэ илигинэ салайааччы аата.
Матаҕа
Матаҕа — хааһах арааһа. Тугу эмэ угарга эбэтэр кутарга аналлаах сүөһү эбэтэр балык тириититтэн оҥоһуллубут хаа. Холобур матаҕаҕа дьон өйүө аһылыгы, эбэтэр ойуун кумутун уонна дүҥүрүн угаллар эбит.
Кыһыл көмүс миллиард
Кыһыл көмүс миллиард (Golden billion), аһары байбыт дойдулар дьонун сэргэтин уопсай аата, ити "Кыһыл көмүс миллиард" дьонноругар планета 71% ыраас преснай уута, 81,7% аан-дойду бензина, ниэбэ тиксэр уонна 97% аан-дойду харчыта тиксэр. Киннэргэ сир шаарын 89% комфорта тиксэр, киннэргэ аан-дойду 80-95% аһылыга тиксэр, киннэргэ 75% аан-дойду аутомобилэ баар. Киннэргэ 99% интернет сибээс, Киннэргэ аан-дойду 47-57% гааһа тиксэр. Уопсай процентнай холонуунан киннэр "Кыһыл көмүс миллиард" дьоно сир шаарын 97% комфортун ылаллар уонна 86% аан-дойду продовольственнай табаара тиксэр.
Кыһыл көмүс миллиард дойдулара
Кыһыл көмүс миллиард уосыстыбата маннык дойдулары ылар, ити барыта баай тоттук олорор дойдулар, киннэри "дьоллоох дойдулага" киллэрэллэр:
Ити дойдулар барыта холбоон сир шаарын 91% комфортун уонна баайын тутан олороллор, олортон аҥардас АХШ - 41-45% ылар. Онон АХШ өссө 200 сыл устата бэйэтин хааччынар кыахтаах, ол иһин киниэхэ аан-дойду дьоно бары олохсуйа бара сатыыллар.
Федоров Егор Васильевич
200px|thumb|right|Федоров Егор Васильевич Федоров Егор Васильевич (20.10.1934—09.10.1987) — саха учуонайа, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара
Е. В. Федоров саха прозатын биир тутаах чинчийээччитинэн биллэр. Егор Васильевич биир сүҥкэн, филологическай билим докторын туруорсар «Художественная концепция личности в прозе тюркоязычных народов Сибири на материалах якутской, тувинской и хакасской литературы» тиэмэлээх монографиятын, ситэрбэккэ, 1987 сыллаахха олохтон туораабыта. Монография, өлбүтүн кэннэ, 1993 сыллаахха күн сирин көрбүт.
Форд Генри
Форд Генри (Henry Ford; 1863 от ыйын 30 күнэ — 1947 муус устар 7 күнэ) — АХШ инженера уонна бизнесмена. 1896 сыллаахха массыыналары оҥорорун саҕалаабыт уонна Форд Мотор Хампаанньатын олохтообут. Кини хас үлэһит кыра чааһын оҥоруохтаах диэн санааны киллэрбит. Кини ол санаатынан массыынаны элбэх ахсаанынан оҥоруохха сөп буолбут. Ону конвейер диэн ааттаабыт. Билигин даҕаны улаханнык тарҕаммыт ньыма буолар. Ол бириэмэҕэ ол ньымата олус саҥа буолан уонна массыынаны түргэнник уонна сыаната чэпчэки буолар буолбут. Кэргэнэ — Клара Брайант уонна биир Эдсель Брайант Форд диэн аттаах оҕолоох эбит.
Форд Мотор Хампаанньатын олохтооһуна
1903 сыллаахха Форд хампаанньаны саҕалыырга көмөлөспүтэ. Хампаанньа бастакы вице-президенынан үлэлээбитэ. Бастакы массыынаны 1903 сыл от ыйын 23 күнүгэр атыылаабыта. 1906 сыллаахха хампаанньа президена буолбута.
Дойдуга массыналары
1908 сыллаахха Форд хампаанньата Т моделы оҥорорун саҕалаабыта. Форд ону араас араас массыынаны биир массыынанан оҥорого баҕарабын диэн эппитэ. Ол аата Америка баай дьонноро эрэ буолбакка олохтоохторун үксүтэ массыынаны атыылаһыан сөп оҥооруохтаахпыт диэн толкуйдаабыта. Ол сыалы ситиһэргэ массыына дизайнын саамай боростуой буолуохтаах этэ. Бары массыыналар биир курдук буолуохтаах этилэр. Ол курдук Форд массыыналара өҥө даҕаны биир этэ - хара. Т модель массыыната 850 долларга атыыланара. Ыараханын да иһин син биир массыынаҕа олус чэпчэки этэ. Массыынаны атыылаһар дьон элбэҕиттэн массыына тиийбэт игин буолбут. .
Конвейер системата
Форд конвейер систематын айарга көмөлөспүтэ, уонна собуоттарга 1913 сыллаахха туттар буолбута. Конвейер систематыттан саҥа массыынаны оҥоруу бириэмэтэ кыыччаабыта. Собуокка хамсыыр лентанты туруорбута, массыыналар ол лентанан хамсаан үлэһиттэр биирдии биирдии чаастарын туруораллара. Хас үлэһит массыынаҕа биир эрэ чааһын туруорар эбээһинэстээҕэ.
Ситиһии
мини|справа|Форд Т модела
Политическай көрүүлэрэ
Форд өссө политическай көрүүлэринэн биллэр. Кини Аан дойду бастакы сэриитин утарылаһара, тоҕо диэн кини онно бириэмэ эрэ баранар диэн ааттыыра. Ону тэҥэ кини дьэбэриэйдэр аан дойду араас проблемалары үөскэтэллэр диэн итэҕэйэрэ. Ол оннук көрүүлэр антисемитизм диэн ааттанар. 1919 сыллаахха Диэборн Индепендент диэн хаһыаты атыыласпыта уонна дьибэриэйдэр аан дойду проблемаларыгар буруйдаабыта Ол кэнниттэн дьибэриэй банкиирдары Аан дойду иккис сэриитин саҕалаабыттара диэн буруйдаабыта.
Дьокуускайдааҕы Үп-экэниэмикэ кэллиэһэ
300px|thumb|right|Финансалар техникума Дьокуускайдааҕы үп уонна экэниэмиэкэ кэллиэһэ, үп уонна кредит тэрилтэлэригэр идэлээх ;лэһиттэри бэлэмниир анал орто үөрэх тэрилтэтэ.
Саха АССР Совнаркомун 1930 сыл атырдьах ыйын 25 күнүнээҕи уурааҕынан Дьокуускайга финансалар уонна экономика техникума аһыллар.
Маннык идэлэри бэлэмниир этэ: Ил бюджета, бюджет учуота, банк дьыалата, финансалар уонна кредит, страхование.
1949 сылга финансалар уонна кредит техникума диэн ааттаммыта.
1976 сыллаахха финансалар техникума диэн аат бэриллибит
1993 сыл олунньу 3 күнүгэр финансалар уонна экономика колледжа диэн ааттаммыт.
2005 сылтан «Академия бюджета и казначейства Министерства финансов Российской Федерации» диэн үрдүк үөрэх тэрилтэтин филиала буолбута.
Колледж тэриллиэҕиттэн ыла 6,5 тыһ. специалиһы бэлэмнээбитэ.
Олор истэригэр суруйааччы, бэйэтин кэмигэр Финансалар миниистирэ, Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Протодьяконов В.А., Саха АССР Финансаларын миниистирдэрэ Кононов В.И. уонна Алексеев И.Н., Социалист Үлэ Дьоруойа Кладкин В.М.
Хаас (көтөр)
Хаас (нуучч. гусь, лат. Anser) — хаастыҥылар этэрээттэрин кус семействотыгар киирэр улахан көтөрдөрү ааттыыллар. Бу семействоттан биэс биис уустара хаастарга киирсэллэр: хардырҕастар, хаастар, үрүҥ хаастар, үрүҥ моойдоохтор уонна сухоностар.
Хаастар биис уустарыттан маннык көрүҥнэр Саха сиригэр сайылыыллар: хоҥор хаас, бороҥ хаас, алтан харах, эриэн түөс.
Үрүҥ хаастартан биир көрүҥ — үрүҥ хаас.
Сухностартан биир көрүҥ — хара тумустаах хаас.
Хардырҕастартан саха сиригэр хардырҕас, Канаада хардырҕаһа, Америка хардырҕаһа уйаланаллар.
Туундараҕа сымыыттыыр.
Skylink
«Скай Линк» — Россия сотовай сибээһин уонна киэҥ полосаҕа интернет оператора. IMT-MC-450 стандарттарга үлэлиир.
Россия бастакы сотовай оператор - Дельта Телеком уонна Москва регионугар бөдөҥ "Московская сотовая связь" базаларыгар оҥоһуллубута. Штаб квартирата Москваҕа баар.
Үлэтэ
2009 сыл иккис аҥарыгар 1.1 мөл. абоненнардаах этэ.
SkyLink Саха Сиригэр
Саха Сиригэр МТС 2009 сыллахха "Северо-восточные телекоммуникации" хампаанньаны атыылаһан үлэтин саҕалаабыта.
Конкуреннара
МТС, МегаФон, Билайн.
Егоров Андрей Николаевич (Бурҕаа)
Егоров Андрей Николаевич (Бурҕаа) — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа.
1892 сыллаахха Нам нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. 1923 сыллаахха Бэдьэкэ бандьыыты тутуспута. 1922—1926 сылларга Бүлүүгэ, Алдаҥҥа милиция органнарыгар үлэлээбитэ, 1926 сылтан Сэбиэт председателинэн, кэлин «Кыһыл сирдьит», «Чолбон», «Кыһыл үлэһит» колхозтары тэрийсибитэ, «Чолбон», «Саҥа олох», «Бааһынай» колхозтар председателлэринэн үлэлээбитэ.
1938 сыллаахха Тыа хаһаайыстыбатын Бүтүн Сойуустааҕы Выставкатыгар кыттыбыта. Саха АССР бастакы ыҥырыылаах Үрдүкү Советын дьокутаата. Персональнай пенсионер.
Сир симэҕэ
Сир симэҕэ, эбэтэр Хаас хараҕа (, Незабудка подражающая) - бурачниктыҥылар кэргэннэригэр киирэр оччо үрдүгэ суох от үүнээйи. Умнаһа 15-20 см, көнөтүк турар, сэбирдэхтэрэ кыралар, ланцеттыҥылар. Элбэх сырдык халлаан күөҕэ 6-9 мм диаметрдаах сибэккилээх. Сибэккитэ ыам ыйын бүтэһигэр, бэс ыйын бастакы аҥарыгар тахсар.
Саха сиригэр бары улуустарга үүнэр. Сырдык ойуурдарга, хонууларга, хайалаах сиргэ, туундараҕа көстөр.
Мөҥүрүк
Мөҥүрүк — ынах, сылгы үөрэ.
Аччыгый мөҥүрүк — отут төбөҕө дылы тиийэр үөр. Орто мөҥүрүк — биэс уон төбөҕө тиийэр үөр. Улахан мөҥүрүк — сүүс төбөҕө тиийэр үөр.
Кинг Мартин Лютер
мини|Мартин Лютер Кинг Кинг Мартин Лютер (Martin Luther King, Jr.) (1929, тохсунньу 15, Атланта, Джорджия — 1968, муус устар 4, Мемфис, Теннесси), америка уопсастыбаннай диэйэтэлэ, негрдар гражданскай бырааптарын иһин охсуһууларын салайааччыта. Эйэ иһин охсуһуутун иһин 1964 сыллаах Нобель бирииһин лауреата.
Кыра эрдэҕиттэ негрдар бырааптарын иһин күһүлэҥэ суох охсуоһуохха наада дии саныыр этэ. 1954 сыллаахха Алабама штатыгар Монтгомери куоракка таҥара дьиэтигэр пастор буолбут уонна аныгыскы сылка Бостон университетыгар философия билимин докторын степенын көмүскээбитэ. Негрдар положенияларын тупсарыытын ассоциациятыгар салайаччытынан үлэлии сылдьан уопсастыбыннай транспорт бойкотун тэрийбитэ. Ол акцията АХШ Үрдүкү суутугар тиийэн сегрегацияны бобор дьаһалы ылбыта. 1957 сыллахха "Соҕуруу христианнар лидердарын конференциятын" тэрийбитэ уонна салалтатын ылбыта. Ол конференция туһаайыытынан дойду үрдүнэн негрдар бырааптарын иһин күһүлэҥэ суох охсуһуохха наада диэн темалаах лекциялары аахпыта. Кингка кини Индияҕа 1959 сыллаахха айана улахан сабыдыалы оҥорбута. Махатма Ганди үөрэҕин сабыдыалланан гражданскай быраап иһин охсуһуутун ньымаларын толкуйдаабыта.
Атлантаҕа Мартин Лютер Кинг төрөөбүт сирин - Суит Оберн квартала национальнай мемориал буолбут. Бу негрдар общиналарын культурнай центра буолар. Манна Кинг төрөөбүт дьиэтэ, Збензер баптиист таҥара дьиэтэ, Религия икки ардыгар эйэҕэ анаммыт чочуобуна уонна Кинг мемориальнай музейа баар. АХШга тохсуннньу 15 күнэ Мартин Лютер Кинг төрөөбүт күнэ - национальнай бырааһынньык буолбута.
Асеев Иван Егорович
Асеев Иван Егорович — Социалистическай Үлэ Геройа.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Эйр
Эйр (Eyre) - Аустралия дойдутугар икки сири ааттыыллар:
Сквира
Сквира (Сквира) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 800 (2012).
Тохсунньу 14
Тохсунньу 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 14-с күнэ. Сыл бүтүө 351 күн (ордук хонуктаах сылга 352 күн) баар.
Коркина Евдокия Иннокентьевна
200px|thumb|right|Коркина Евдокия Иннокентьевна Коркина Евдокия Иннокентьевна (17.12.1917—10.06.2009) — биллиилээх тюрколог, РСФСР наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, тыл үөрэҕин билимин дуоктара.
Олоҕун олуктара
Чурапчы Кытаанаҕар 1917 сыллаахха ахсынньы 17 күнүгэр төрөөбүт. Кытаанах икки кылаастаах оскуолатаны биир сылынан бүтэрбит. Чурапчытааҕы холкуостаах ыччат оскуолатыгар алтыс кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, кулаак кыыһа диэн ууратан кэбиспиттэр. Үтүө дьон көмөтүнэн Дьокуускайга киирэн үөрэҕин салгыыр. Сэттэ кылааһы бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникуумугар сири таҥыы салаатыгар киирэр. Ону бүтэрэн баран Мэҥэ Хаҥаласка землеустроителинэн үлэлиир, онтон 1939 сыллаахха Москубаҕа Н. Г. Чернышевскай аатынан философия, литература, история институутугар киирэр. Сэрии буолан интститут сабыллар.
Дойдутугар төннөн баран Е. И. Коркина 1954 сылга дылы хомсомуолга уонна административнай үлэҕэ сылдьар (ЫБСЛКС Саха Сиринээҕи обкомун сэкиритээринэн, Дьокуускай горисполкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, үөрэх миниистирин солбуйааччытынан). Бу сылларга кэтэхтэн пединститут историческэй факультетын бүтэрэр.
1960 с. Е. И. Коркина «Формы прошедшего времени в якутском языке» диэн кандидатскай диссертацияны көмүскүүр. Бу үлэтэ дойду уонна кыраныысса таһын ориенталистарын биһирэбилин ылбыт монографиятыгар киирэр, ол монографиятынан тыл үөрэҕин билимнэрин докторын учуонай аатын көмүскүүр. Саха дьахталларыттан бастакы тыл үөрэҕин билимнэрин доктора буолар. Кэлин бу үлэтэ саха тылын академическэй грамматикатын аналлаах салаатын олоҕо буолбута. Кини «Саха тылын быһаарыылаах тылдьытын» оҥорооччулартан биирдэстэрэ.
1963—1984 сс. Е. И. Коркина ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи тыл, литература уонна история институтун салайбыт.
2009 сыллаахха бэс ыйын 10 күнүгэр күн сириттэн барбыт.
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ – Гаврил Павлович Тихонов, кини 1946 сылтан Саха АССР радиокомитетын бэрстээтэлинэн үлэлээбитэ, ССРС Бочуоттаах радииһа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Улахан уола Иван Гаврильевич Тихонов  ССРС НА ЯФ космофизика уонна аэрономия институтугар үлэлии сылдьан 1992 с. ыалдьан өлбүтэ.
Т.В.Тихонов – Сахаполиграфиздат дириэктэрин солбуйааччы.
Е.В. Тихонова.
Хос сиэннэрэ: Күннэй, Аина Тихоновалар.
Научнай үлэлэрэ
Евдокия Иннокентьевна Коркина 1963—1984 сс. ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи тыл, литература уонна история институтун дириэктэринэн 21 сыл улэлээбитэ. Бу кэмнэргэ институт улаатар, үлэһит ахсаана элбиир, урдук таһымҥа тахсар. 1987 сыллаахха институкка 107 киһи үлэлиир, олортон научнай үлэһитэи- 67, наука доктора - 3, наука кандидаттара - 45. Институтка улахан уларыйыылар буолбуттара: икки саҥа отдел үөскээбитэ – филология уонна история. Ону таһынан археология лабораторията аhыллар. Институт саха тылын сайдыытын, литературатын уонна норуот историятын  диринник чиничийэн уерэппитэ. Филология салаатыгар сана улахан научнай үлэлэр тахсыбыттара:
"Якутско-русский словарь" (соавтор). – М.: “Советская энциклопедия”, 1972, 80,2 п.л.;
"Диалектологический словарь якутского языка” –М.: 1976;
“Грамматика современного якутского литературного языка” – М.: 1982;
“Очерк истории якутской советской литературы” – М.: 1970;
“Грамматика современного якутского литературного языка” (фонетика, морфология, соавтор). – М.: “Наука”, 1982, 49,2 п.л.
10 эрэ сыл иһигэр  59 үлэ 700 бэч. л. тахсыбыта. Бу сылларга Приленскай археологическай экспедиция эрдэ биллибэтэх саҥа культуралары арыйбыта: сумнагинскай, дюктайскай,  дириҥ (палеолит), сыалаах, белькачинскай уонна ымыйахтаах (неолит), уус-миил (бронза) уонна тимир үйэтинээҕи араас тутуулары, оҥоһуктары булбуттара. Сыл аайы, фольклорнай, этнографическай, социологическай, лингвистическай экспедициялар  ыытыллыбыттара. Кини 100 тахса научнай уонна научнай популярнай улэлэригэр 4 монографиялаах:
“Наклонение глагола в якутском языке” (М., 1970);
“Глагольные лично-отнесенные модальные конструкции” (Якутск, 1979);
“Деепричастия в якутском языке” (Новосибирск, 1985);
“Северо-восточная диалектная зона якутского языка” ( Новосибирск, 1992, 19,0 п.л)
Саха бастакы учуонай-лингвииһэ,сахалыы маассабай суругу-бичиги айбыт Семен Андреевич Новгородов үлэлэрин дириҥник үөрэппитэ, киэҥ эйгэҕэ тааһарбыта.
"Первые шаги якутской письменности" (составитель). - М.: "Наука", 1977, 15,8 п.л.;
"С.А. Новгородов. Во имя просвещения родного народа" (составитель). – Якутск, 1991, 13,46 п.л.
Саха дьахталларыттан маннайгы саха фольклорун хомуйбут М. Н. Андросова-Ионова олоҥхолорун, ырыаларын, таабырыннарын бэчээккэ таhааттарбыта.
"Олонхолор, ырыалар, этнографическай ыстатыйалар, матырыйааллар” (Якутск, 1998)
Кини «Саха тылын быһаарыылаах тылдьытын» оҥорооччулартан биирдэстэрэ (Новосибирск, 2004)
Хаһыакка ыстатыйалара
Куоталаһыыны конкретнайдык салайыахха. Коркина Е., ЫБСЛКС обкомун бааһынай ыччатын отделын сэбиэдиссэйэ. – «Кыым», 14.04.1944.
Международный женский день 8 марта. Е.Коркина, секретарь Якуткого ОК ВЛКСМ по пропаганде и агитации. – “Соц.Якутия”, 10.03.1946.
Государство аҕалыы кыһамньыта. Е.Коркина. САССР үөрэҕин министрынсолбуйааччы. – “Эдэр коммунист”, 01.06.1954.
Женщина в науке. Е.И.Коркина, директор ИЯЛИ ЯФСО АН СССР. –“Соц.Якутия”, 08.03.1966.
Ученый педагог. – “Соц.Якутия”, 22.11.1974.
С.А.Новгородов олоҕун уонна үлэтин туһунан. Е.Коркина., ф.н.д., проф. –“Саҥа олох”, 13.01.1992
Язык мой – друг мой. Е.И.Коркина, д.ф.н., проф. –“Советы Якутии”, 04.11.1992.
Махталлаах норуотун аатыттан. Е.Коркина, ф.н.д., проф. –“Саҥа олох”, 03.08.1994.
Комсомол – модун күүс. Е.И.Коркина, гуманитарнай чинчийии институту сүрүннүүр үлэһитэ, профессор. –“Кыым”, 27.10.1998.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
«Знак Почета» уордьан
Мэтээллэрэ:  «За доблестный труд в Великой Отечественной Войне 1941-1945гг.»
«За трудовую доблесть»
Заслуженный деятель науки РСФСР (1972)
Доктор филологических наук (1982)
Профессор (1985)
Почетный землеустроитель РС(Я)..10.1998.
Аатын үйэтитии
2017 сыл муус устар 5 күнүгэр, Чурапчы улууһун Кытаанах нэһилиэгэр, Көчүктэй алааска, Е.И.Коркинаҕа Мэҥэ таас ууруллубута.
Төрүччүтэ
Аҕата Иннокентий Давыдович Коркин 1881с. төрөөбүтэ. Кини 1925 с. Кытаанах нэһилиэгин Көчүктэй алааһыгар “Якутская торговая фактория  Якутторга” диэн лааппы аспыта. Манна түүлээҕи, эти, арыыны уонна атын да бородуукталары тутара уонна тута утары аһынан, таҥаһынан төлөһөрө, кэлин арыый сайдыытыта харчынан да төлөһөрө.
Ийэтэ Парасковья Андреевна Новгородова  Семен Андреевич Новгородовы кытта бииргэ төрөөбүтэ. Кинилэр аҕалара Андрей Александрович Новгородов  2 Хатылы (Болтоҥо) нэһилиэгин кинээһэ эбит. Ийэлэрэ Новгородова Анна Николаевна 1917 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн Кыталыктаах аҕатын ууһугар саамай баайдарынан бэлиэтэммитэ, кини 25 ынах сүөһүлээҕэ, 119 сылгылааҕа бэлиэтэммитэ.
Улахан убайа Коркин Василий Иннокентьевич (1908 - 1949). Кытаанах начальнай оскуолатын,  1928с. Дьокуускайдааҕы педтехникуму бүтэрбитэ. 1924с. комсомол, 1928с. БСК(б)П  чилиэнэ. 1926 - 1930сс. комсомольскай үлэҕэ сылдьыбыта: Дьокуускайдааҕы ЫБСЛКС, Саха сиринээҕи ЫБСЛКС комитеттарын секретарынан. 1930 – 1934сс. Уус –Алдан, Булуҥ, Орто - Халыма оройуоннарыгар БСК(б)П секретарынан, райисполком председателинэн, 1934 – 1949сс. ЯЦИК отделын салайааччытынан, Саха АССР үрдүкү Советын консультанынан,  БСК(б)П хонутуруоллуур комитетыгар, БСК(б)П бэчээккэ отделын пропагандаҕа уонна агитацияҕа секторын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Василий Иннокентьевич Саха АССР бастакы конституциятын бырайыагын оҥорсубута. Кини таһаарыылаах үлэтэ ССРС “Үлэ Кыһыл Знамята” уордьанынан бэлиэтэммитэ.
Убайа Коркин Николай Иннокентьевич 1912с. төрөөбүтэ, бухгалтерынан үлэлээбитэ. 1934с. ыалдьан өлбүтэ.
Быраата Коркин Иван Иннокентьевич 1918с. Төрөөбүтэ, журналист,  1941с. Аҕа дойду сэриитин фронугар өлбүтэ.
Быраата Коркин Иннокентий Иннокентьевич 1928с. төрөөбүтэ. 1944 сыллаахха Кытаанах ситэтэ суох орто оскуолатын бүтэрэн Чурапчы педучилищетыгар үөрэнэ киирбитэ. 1949с. Кытаанах сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталынан ананан  пенсияҕа тахсыар диэри нуучча, саха тылын уонна литературатын, история, обществоведение учууталынан, 8 кылаастаах оскуола директорынан, орто оскуола завуһунан  үлэлээбитэ. Иннокентий Иннокентьевич Кытаанах аҕыс кылаастаах оскуолатыгар директордыы олорон үөһээ салалтаҕа дьаныардаахтык туруорсан Кытаанах оскуолата орто оскуола буоларын ситиспитэ. Коркин И.И. учууталларга, нэһилиэнньэгэ политүөрэҕи ыытан, дьон сэҥээриитин ылан, республикаҕа “Бастыҥ пропагандист” аатын сүкпүтэ. Иннокентий Иннокентьевич оскуола историятын кэрчик кэмнэрин сурукка тиспитэ, оскуола аһыллыаҕыттан 1984 сылга диэри оскуолаҕа үлэлээбит учууталлар испииһэктэрин эрдэ оҥорбута сүтэн, иккистээн төһө өйдүүрүнэн суруйан хаалларбыта.
Чемезов Василий Назарович
200px|thumb|right|Чемезов Василий Назарович Василий Назарович Чемезов (13.08.1915—04.05.1979) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх үлэһитэ, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
Сэрии саҕаланаатын кэннэ Институт үлэтин тохтоппута. В. Н. Чемезов обком аппаратыгар көспүтэ.
Samsung
Samsung Groep سامسونج স্যামসাং Samsung Samsung Samsung Group Samsung Group Samsung Samsung Group Samsung Group Samsung סמסונג Samsung Samsung サムスングループ სამსუნგი 삼성그룹 Samsung Group Samsung Samsung Samsung Group Samsung Samsung Samsung Samsung Group Samsung Samsung Samsung ซัมซุง Samsung Samsung 三星集团
AC/DC
«ЭЙ-СИ/ДИ-СИ» (AC/DC) - Австралияттан төрүттээх хард-рок-бөлөх. 1974 үөскээбит.
Сүрүн дьоно: Малколм Янг (Malcolm Young) (тохсунньу 6 күнүгэр, 1953, Глазгоҕа төрөөбүт; гитара), Ангус Янг (Angus Young) (кулун тутар 31, 1953, Глазго; гитара), Бон Скотт (Bon Scott, дьиҥнээх аата Рональд Белфорд, Ronald Belford) (от ыйын 9, 1946, Энгус, Шотландия — олунньу 20, 1980, Лондон; вокал), Клифф Уильямс (Cliff Williams) (ахсынньы 14, 1949, Эссекс; бас-гитара), Фил Рудд (Phillip Rudd) (ыам ыйын 19, 1954, Мельбурн; ударнай).
Мадриид (Испания) уонна Мельбурн (Австралия) куораттарга бөлөх аатынан уулуссалар бааллар. 1973 сылтан аан дойдуга 140 мөл. тахса AC/DC диискэлэрэ атыыламмыта.
Эйр (тумул арыы)
Эйр (Eyre) — Австарлия соҕуруу өттүгэр баар тумул арыы. Улахан Австралия уонна Спенсер хомолорун ыккардыларыгар сытар. Уһуна 300 км тахса. Хайатын үрдүгэ 472 м.
Джоан Кэтлин Роулинг
200px|мини|справа|Джоан Кэтлин Роулинг (2010)
Муутака
Муутака (морской котик, Callorhinus ursinus) — үүтүнэн иитиллэр күндү түүлээх муора кыыла.
Джоан Кэтлин Роулинг
Джоан Роулинг (род. От ыйын 31 1965 ( 19650731 )  ), псевдонимнара '''Дж. К. Роулинг (J. K. Rowling) уонна Роберт Гэлбрейт' (Robert Galbraith),'' — британия суруйааччыта, Гарри Поттер туһунан ромааннар сиэрийэлэрин суруйбутунан биллэр. Поттер туһунан кинигэлэрэ хас да литэрэтиирэ наҕараадатыгар тиксибиттэрэ, 400 мөлүйүөнтэн тахса экземплярынан атыыламмыттара. Устуоруйаҕа саамай элбэхтик атыыламмыт кинигэ сиэрийэтэ буолбуттара ону таһынан ол кинигэлэргэ олоҕурбут киинэ сиэрийэлэрэ устуоруйаҕа саамай элбэх харчыны киллэрбиттэрэ. Роулинг киинэлэрин сценарийин бэйэтинэн бигэргэтэр уонна продюсердаан киинэ устуутун быһаччы хонтуруоллуур эбит.
Роулинг Гарри Поттер туһунан бастакы ромаанын суруйарыгар «Международная амнистия» тэрилтэҕэ билим үлэһитэ уонна тылбаасчыт этэ. Бэйэтэ ахтарынан 1990 сыллаахха Манчестертан Лондоҥҥа баран истэҕинэ оннук санаа көтөн түспүт. Ол кэннэ ийэтэ өлөр, бастакы кэргэниттэн арахсар уонна аас-туор олоххо олорор. Онтон 1997 сыллаахха «Гарри Поттер уонна бөлөһүөк тааһа» диэн бастакы ромаанын бэчээттээн эмискэ аатырар уонна байар. Кэлин 6 сиквелы суруйан таһаартарар — тиһэҕэ «Гарри Поттер уонна Өлүү Бэлэхтэрэ» (2007), — уонна ити сиэрийэҕэ 3 эбии суруйууну таһаартарар. Ол кэнниттэн улахан дьоҥҥо суруйан барар, 2012 сыллаахха «Быстах вакансия» трагикомедияны уонна — «Роберт Гэлбрейт» диэн аатынан — «Кэҕэ ыҥырыыта » (2013) итиэннэ «Шелкопряд» (2014) диэн криминал романнара тахсаллар.
Кымырдаҕас
мини
Кымырдаҕас диэн түмэтинэн олорор үөн. Сир үрдүгэр 22 000 кымырдаҕас арааһа баар. Онтон 12 500тэн тахса көрүҥнэрэ биологияҕа быһаарыылаахтар.
Ойуур техникума
300px|thumb|right|Ойуур техникумун маҥнайгы бүтэрээччилэр Ойуур техникума. 1944 - 1960 сыллардаахха үөскүү сылдьыбыт ойуур хаһаайыстыбатыгар специалисттары бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
1944 сыллаахха аһыллыбыта, маҥнайгы дириэктэринэн Сакунов Н.Ф. буолбута.
Икки отделениелаах этэ, ойуур хаһаайыстыбата уонна ойуур эксплуатацията.
Иккис отделениета 1952 сыллаахха сири олохтуур отделениеҕа кубулуйбута.
1960 сыллааха техникум сабыллыбытын кэннэ кини базатыгар Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникумугар ойуур хаһаайыстыба отделениета аһыллыбыта.
Техникуму бүтэрбиттэр ортолоругар РСФСР Үтүөлээх лесовода Куклина З.Ф., Саха АССР ойуур хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччыта Оконешников Д.С.
Сиик күѳх тэллэйэ
Сиик күѳх тэллэйэ (Russula cyanoxanta, Сыроежка сине-желтая).
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ 8-15 см кэтиттээх, бастаан томтоҕор, кэлин хаптаҕай, ортотунан кимистигэстээх, кытыы ѳттѳ сиэрэйдиҥи от күѳҕэ ѳҥ баhыйар. Yрдүгэр сыста үүммүт сарадахтыы утахтардаах, кытыыта эрэдэhиннээх. Сэлээппэтин алын ѳттѳ үрүҥ дьүhүннээх намчы таҥалайдардаах. Хайа туттахха этэ үрүҥ, үѳhээ хаҕын аннынан кытархайдыҥы, симэhинэ суох, амтана ньулуун. Атаҕа 5-12 см үрдүктээх, үрүҥ, суона 2,5 см тиийэр, иhэ баатаны симпит курдук. Споратын ѳҥѳ маҥан.
Yүнэр кэмэ
Бэс ыйыттан ыкса күhүҥҥэ диэри кѳстѳр.
Аска туттуу
3-с категорияҕа киирэр, ол гынан баран амтана олус үчүгэй. Ханнык баҕарар бүлүүдэни бэлэмнииргэ барар. Атын маарыннаhар сүлүhүннээх да, сиэммэт да тэллэйэ суох.
Гыным
Гыным өрүс - Учур өрүс хаҥас салаата. Уһуна 297 км., тардыытын иэнэ 15100 км².
Алдан үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 100 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: Хаҥас Муус Өнньүө (88 км.), Илии (104 км.); уҥа Сиэйимдьэ (75 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Төҥүлү
400px|thumb|right|Төҥүлү алаас халлаан куйаартан көстүүтэ Төҥүлү. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар баар күөл.
Кэнники дьылларга уолан барбытын кэннигэр үс күөл холбуур аата: Улахан Төҥүлү, Сэгэлэй уонна Аччыгый Төҥүлү. Иэнэ 21 кв.км тиийэр этэ. Устата 4 км Кэтитэ 2 км. Дьириҥэ 4 м тиийэр этэ.
1961 сылтан ыла Сэгэлэй күөлгэ ууну кээмэйдиир пост үлэлиир. Алтынньыттан ыам ыйыгыр дылы тоҥ.
Күөл тула үс нэһилиэк баар: Төҥүлү, Доллу уонна Араҥас.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, Словарь — справочник. — Якутск, 1980.
Өссө маны көр
Төҥүлү Эбэ
Эйр (күөл)
thumb|250px|Куйаартан түһэриллэн хомуйуллан оҥоһуллубут Эйр күөл хаартыската. Эйр күөл (Lake Eyre — Австралия соҕуруу өттүгэр баар саамай улахан күөлэ. Күол уута ханна да түспэт, туустаах. Иэнэ сыл кэмиттэн улахан тутулуктаах, сайын ардахтар кэмнэригэр улаатар — 15 тыһ. км² кэриҥэ буолар, дириҥэ 20 м дылы; уолан хаалар.
Горковенко Николай Романович
Горковенко Николай Романович (1921-1984) — Аллаах-Үүн шахта «Сиэллээх» учаастагын начаалынньыга, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
Олоҕун олуктара
1921 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Томскай уобалас Асинскай оройуонун Ново-Кусково сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1941 сыллаахха Ааллаах Үүн оруйуонугар кэлэн көмүс хостооһуҥҥа үлэлээбит.
Аллаах-Үүн шахта «Сиэллээх» учаастагын начальнига.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Иккис аан дойду сэриитин кэминээҕи ленд-лиз сөбүлэҥэ
Сөбүлэҥ төрүттэрэ
Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр Германия 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр ССРС-ка саба түспүтүн кэннэ икки хонон баран АХШ бэрэсидьиэнэ Ф. Рузвельт Сэбиэскэй Сойууһу өйүүрүн туһунан тыл эппитэ.
Аҕа дойду сэриитэ саҕаланарыгар сирдэрин былдьаппыт Сэбиэскэй Сойуус сэриилэһэр техникаҕа, сэрии сэбигэр, аска уонна стратегическэй матырыйаалларга наадыйара. Онон 1941 с. күһүнүгэр АХШ уонна Великобритания ССРС-ка алтынньыттан көмө оҥорор туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттара улахан суолталаах буолбута.
1942 сыл бэс ыйын 11 күнүгэр ССРС уонна АХШ Ленд-лииһинэн бэйэ-бэйэни хааччыйыы сөбүлэҥэр илии баттаабыттара. Сэрии сылларыгар маннык сөбүлэҥнэри АХШ 42 дойдуну кытта түһэрсибитэ.
Ленд-лиз суоллара
ССРС-ка ленд-лиз иһинэн хааччыйыы хас да суолунан барбыта. Биирэ Америка илин кытылларыттан Мурманскайга уонна Архангельскайга дылы муораннан этэ. Бу суол элбэх сүтүктэрдээх буолан биир кэмник туһаныллыбатаҕа. Чуумпу байҕал нөҥүө Уһук Илин портарыгар барар суол наһаа уһун буолан биэрбитэ. Онон сүрүн суолунан Индия байҕалынан Персия хомотугар баар Ираак Басра пордунан, онтон Ираанынан сэбиэскэй кыраныыссаҕа барар суол буолбута.
Бу суолларга ордук сөмүлүөттэр эмсэҕэлииллэрэ. Онон өссө 1941 сыл алтынньыгар ССРС Оборуонаҕа госкомитета сөмүлүөттэри салгынынан аҕалар туһунан быһаарыныы ылыммыта. «Аляска-Сибиир» тыраасса
Мүһэлгэ
Мүһэлгэ - дьахтарга төрүүр сааһа ааһар кэмэ, түөрт уон саас.
Гуонаам
Гуонаам өрүс - Учур өрүс хаҥас салаата. Уһуна 686 км., тардыытын иэнэ 55600 км².
Баһа Становой сискэ баар. Тардыытыгар 1800 күөл уонна 9400 үрэх баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: Хаҥас Ытымдьа (121 км.), уҥа Сутам (351 км.) уонна Алгама (426 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Мокшалар
350px|right|thumb|Ива Дубасов. Зубу мокшалар
Мокшалар (Мокшет, mokšet) диэн Мордовияҕа (Мокша аймак) олохтоох фиин-угор тыллаах омук. 1989 сыллааҕы микроперепись көрдөрүүтүнэн Мордовия өрөспүүбүлүкэҕэ 180 тыһ. мокшалар олороллор эбит, атыттара Поволжье уонна Сибиир атын өрөспүүбулүкэлэригэр уонна уобаластарыгар тарҕанан олороллор. Мокшалар бөдөҥ диаспоралара Эстонияҕа, Австралияҕа, Америка Холбоһуктаах Штааттарыгар бааллара биллэр. Ураал кэргэнин фиин-угор тыллар бөлөхтөрүгэр киирэр мокша тылынан кэпсэтэллэр. Мокшалар үксүлэрэ православнайдар, өссө лютерааннар уонна былыргы үгэс итэҕэли (мокшень кой) тутуһар дьон бааллар. Баҕар мокшаларга Татарстаан Камскай-Устьинскай оройуонугар олорор каратаайдар киирэллэрэ буолуо диэн сабаҕалааһын баар. Кинилэр мокша тыллара булкаастаах татаар түөлбэ тылынан саҥараллар.
Американ Эрлайнс
«Американ Эрлайнс» (American Airlines), АХШ авиакомпанията, аан дойдуга улаханнартан биирдэстэрэ. Канадаҕа, Мексикаҕа, Японияҕа уонна европа дойдуларыгар көтөр. 1934 сыллаахха олохтоммут.
Дулҕалаах
400px|thumb|right|Дулҕалаах нэһилиэк Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар Дулҕалаах нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.
Улуус кииниттэн 232 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Дулҕалаах өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 395 киһи (2007 сыл).
Сир аатын быһаарыыта
М. Тумус, П. Тараҕай, И. Сулус, В. Майаһа «Саха биис уустара» кинигэттэн : ''Үөһээ Дьааҥыга. Дуулаҕа Дьуһаал диэн нэһилиэк баара. Билигин «Дулҕалаах» дииллэр быһыылаах. Дьиҥэ, «Дуулаҕалаах» диэн. Ити былыргы Дуулаҕа диэн саха биис ууһун тобохторо. Дьуһаал баран тарҕанан хаалбыттар. Уу үйэтин кэмигэр Дьааҥы хайатыгар куотан тахсан тыыннаах хаалбыттара иһиллэр. Ол сөп. Уу үйэтигэр Бүлүүгэ Туобуйа хайата, Чуона чочута, Арҕаа Эбэлээх хайата, Сунтаар хайата, Хоту Дьааҥы хайата, Илин Сунтаар хайата куотан быыһанан олорор сир буолбуттара чуолкай. Саха тобоҕо хаалбыта онно дугуйданан олордоҕо. <…> Дуулаҕа өйдөбүлү быһаарыы. Дуулаҕа — бухатыыр, боотур киһи тимир бэргэһэтин аата.
Дуулаҕа — иккис суолтата, күүстээх-уохтаах, идэтийбит, анал үөрэҕи барбыт, тургутууну ааспыт боотуру ааттыыллар. Былыр боотурга уһуйан үөрэтэн баран тургутан көрөллөр үһү. Ол кэннэ боотур буолбут бэлиэтин бэргэһэлээн дуулаҕа кэтэрдэр үһүлэр. Былыр оннук. Ойох ылаары гыннаххына бэргэһэлииллэр, соло ыллаххына, ыраахтааҕы буолаары гыннаххына бэргэһэлииллэр. Боотур, Бухатыыр да буолар буоллаххына бэргэһэлииллэр. Былыр тойону бэргэһэтиттэн көрөн билэллэр. Дуулаҕа бэргэһэни былыр мээнэ киһи кэппэт. Суолдьут-хоһуун, буойун дуулаҕа бэргэһэтэ суох буолар. Боотур буоллаҕына биирдэ эрэ дуулаҕа кэтэр кыахтанар. Онон былыр тойону араараллар. Чыын-хаан бэлиэтэ. <…> Бүлүү өрүс хоту эҥээр хайаларыгар Өлөөн, Анаабыр, Хатыҥы, Дьэһиэй хайаларыгар Уу Буһук саҕаттан үс-түөрт улахан саха бииһин ууһа олорбут. Олор ааттара: Хадан Хатыҥы, Бөрө Бөтүҥ, Баатаҕай, Дуулаҕа. Ити саха бииһин уустара билиҥҥи Өлөөн, Анаабыр, Дьааҥы, Булуҥ буолан олороллор. ''
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Сьерра-Невада (Испания)
thumb|250x250px|Муласен хайа (3478 м) — Испания үрдүкү чыпчаала. Сье́рра-Нева́да ( — «хаардаах сис») — Пиреней тумул арыы соҕуруу өттүгэр баар хайа сиһэ, Кордильера-Бетика сорҕото. Андалусияҕа, киирсэр. Үрдүкү чыпчаала — Муласен хайа, 3478 м.
География
Сис уһуна 80 км, кэтитэ — 15 - 30 км. Соҕуруулуу-арҕааттан хотугулуу-илин сытар. Сис балачча уһун сорҕото 3 тыһ. м ордук үрдүктээх. Муласен хайаҕа Европа саамай соҕурууҥу тарыҥ а баар эбит (Корраль-де-ла Велета), 1913 сыллаахха ууллубут.
Сис соҕуруу өттүттэн хас да кыра сис арахсар. Ол систэри уонна кинилэр ыккардыларыгар сүүрэр үрэхтэри Альпухарра диэн ааттыыллар. Сьерра-Невада отугу эниэтиттэн Хениль өрүс саҕаланар (Гвадалквивир салаата).
Мүүчээр
Мүүчээр - алта саастаах атыыр таба.
Хаптаҕас (сэппэрээк)
Хаптаҕас (Ribes Rubrum) - сэппэрээк, дьэҥкир, кыһыл өҥнөөх, аһыы амтаннаах отонноох үүнээйи.
Дьиикэй көрүҥэ Европаҕа, Хотугу Америкаҕа уонна Азияҕа Сибииргэ киэҥник тарҕанан үүнэр.
Үүннэрии
Бэйэ-бэйэлэригэр майгынныыр араас көрүҥнэрэ Европаҕа, Азияҕа уонна Хоту Америкаҕа бааллар. Ол гынан баран билим0 ааттара араас араас Ribes spicatum Европаҕа уонна Хоту Азияҕа тарҕаммыт, Ribes alpinum хоту Европаҕа, R. schlechtendalii хотугулуу илин Европаҕа уонна R. petraeum - соҕурулуу арҕаа Европаҕа тарҕаммыт
Бастаан Бельгияҕа уонна Францияҕа 17-с үйэҕэ үүннэрэр буолбуттар, билигин суордунан араас буолар, уонна араас сирдэргэ тарҕаммыт.
Ордук күннээх сирдэргэ үүнэрин сөбүлүүр, араас кырыс буоругар үүнүөн сөп.
Аска туттуута
Сиппитин кэннэ амтана олус биллэр буолар, минньигэс уонна аһыы буолар. Сүнньүнэн барыанналарга уонна буһарарга ьуттуллар, ол эбэтэр араас утахтарга - ол курдук морска игин.
Акрон
Акрон (Akron), АХШ хотугулуу-арҕаа өттүгэр Огайо штаакка баар куората. Олохтоохторун ахсаана 211 тыһ. киһи (2004, пригородтарын кытта 690 тыһ. киһи). Машиностроительнай, тимири таҥастыыр, химическэй, шина оҥорор, бэчээт промышленноһа баар. Университеттаах.
LG
LG Group fa:ال‌جی Gruppo Lg
Сутам
Сутам өрүс - Гуонаам өрүс уҥа салаата. Уһуна 351 км., тардыытын иэнэ 14300 км².
Баһа Становой сискэ хотугу эниэтигэр баар. Тардыытыгар 200 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаата уҥа өртүттэн Нуйаам (186 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Анастэйша
Анастэйша (Anastacia) (Чикаго куоракка, 1968 сыл Балаҕан ыйын 17 төр.)  Америка ырыаһыта, ырыаны суруйаччы уонна стилист.
Альбомнара
Ырыалара
Кожанка
Кожанка (Кожанка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 116 (2012).
Хаскара
Хаскара (, Рододендрон даурский) - вересковайдар кэргэннэригэр киирэр күүскэ сайдыбыт элбэх лабаалардаах сэппэрээк. Умнаһа 2 м дылы үрдүктээх буолар. Саҥа тахсыбыт үнүгэстэрэ дьэбинниҥи өҥнөөх буолар. Сэбирдэхтэрэ уһун синньигэстэр, хараҥа от күөҕэ өҥнөөхтөр. Күһүн сэбирдэхтэрэ саһараллар уонна туруупка курдук эриллэн хаалаллар. Сибэккитэ роза өҥнөөх, биирдии тахсар, ардыгар 2-3 буолар, сыттаах, 4 см дылы диаметрдаах.
Саха сиригэр соҕуруу уонна киин улуустарга үүнэр. Кумахтаах, таастаах буорга бэс уонна тиит ойуурдарга, ардыгар маардарга көстөр.
Шавкунов Георгий Иванович
Олоҕун олуктара
1913 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр Курган уобаласка Шадринскай куоракка төрөөбүтэ. Үөрэҕэ начальнай.
1932 сылтан Дьокуускайга олохсуйар, сибээс хонтуоратыгар үлэлээбитэ. Кыһыл Армияҕа 1941 атырдьах ыйыттан.
Шавкунов Могилев куорат аттыгар Днепр өрүһү туоруур күргэни тутууга хорсун быһыытын көрдөрбүтэ.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия кыһыл армеец Шавкунов Егор Ивановичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
1944 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр өлбүтэ. Уҥуоҕа Польшаҕа Белосток воеводство «Прушко-Велике» диэн дэриэбинэ аттыгар көмүллүбүтэ.
Аатын үйэтитии
Дьокуускайга Герой аатынан уулусса ааттаммыта.
Сигэлэр
Герои страны:Шавкунов Егор Иванович
Һатико: Саамай бэриниилээх доҕор
Һатико: Саамай бэриниилээх доҕор (Hachi: A Dog's Tale) кырдьыктыы олоро сылдьыбыт ыт туһунан 2009 сыл драма киинэтэ. 1987 сыл Hachi-kō (ハチ公物語, literally "The Tale of Hachiko") диэн киинэ римейката буолар. Режиссерынан Лассе Халлстром, онтон сценарийын Стивен Линдси буолбуттар. Киинэҕэ Ричард Гир, Джоан Аллен уонна Сара Ремер уһуллубуттара.
Бастакы премьерата 2009 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр Дьоппуоҥҥа буолбута.