cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Анисимов Виталий Михайлович
Суруйуулара, кинигэлэрэ
4.      Анисимов, Михаил Николаевич. Мой путь к образованию. На педагогическом поприще / М. Н. Анисимов ; [составитель и редактор В. М. Анисимов]. - Якутск : Сахаполиграфиздат, 2004. - 203 с.
5.      Сахалыы таба суруйуу тылдьыта : 41.500 кэриҥэ тыллаах / Саха респ. наукатын акад. гуманит. чинчийии ин-та ; редкол.: В. М. Анисимов уо. д. а. - Дьокуускай : Сахаполиграфиздат, 2001. - 543 с.
Омуктар арахсыылара
Омуктар арахсыылара диэн былыргы кэмҥэ бииргэ олорбут омуктар өй-санаа хайдыһыытыттан тус-туспа барыылара ааттанар.
Шаньюй
Шанью́й (кит. трад. 單于, упр. 单于, пиньинь chányú, палл. чаньюй) — хун баһылыгын титула. Гун биис-ууһун аристократията талара, үйэ тухары талыллара. Аҕа ууһун сүбэтин кытта бииргэ салайара, сүрүннээн, хун биэс биис-ууһун 24 аҕа ууһун кытта.
Омуктар арахсыылара
Саҥа омуктары үөскэтиигэ империя оруола олус улахан. Улахан омук баһылааһыныгар түбэһии саҥа омук үөскүүрүгэр тутаах усулуобуйаны, бииргэ олорууларын аҕалар.
Туспа омук дьонноро уһун кэм устата биир сиргэ олордохторуна, хардары-таары кэргэн ылсаннар, бааһынай омук оҕолорун төрөтөллөр. Саҥа үөскээбит киһи хайа омук буоларын төрөппүттэрэ хайдах үөрэтэллэрэ эрэ быһаарар. Кини икки төрүт омуктарыттан бары үчүгэй хаачыстыбаларын мунньунан улааттаҕына сайдыыны ситиһэр кыаҕа үрдүүр. Онно эбии кини икки омугун тылын биллэҕинэ, өйүн-санаатын сайдыыта ураты эбиллэн, салгыы олох суолугар икки төрүт омуктарын бары өрүтүнэн баһыйан, үтүрүйтэлээн, сирдэриттэн-дойдуларыттан сыҕарытан барар. (1,46).
Шаньюй
Лев Гумилёв Шаньюйу «пожизненный президент» диэн ааттыыра. мини|Хунну
Омуктар арахсыылара
Саҥа үөскээн тахсан иһэр бааһынайдар саҥа омугу, төрүт омуктар икки ардыларыгар, быыстарыгар үөскэтэллэр. Саҥа үөскээн тахсан иһэр омугу төрүт омуктар бэйэлэрин диэки тарда сатыыллар. Маннык балаһыанньаҕа ким кыайа туттан, ордук элбэх бааһынай омугу бэйэтигэр холбоотоҕуна, ол омук кэнникинэн, атынын баһыйан барар. Элбэх киһи, ол эбэтэр биир омук сайдыыта, хас биирдии киһи сайдыыны төһө ситиһиититтэн тутулуктанар. Хас биирдии киһитэ хайдаҕыттан, бу омук уопсай майгына быһаарыллар.
Шаньюй
Шаньюй диэн тыл үөскээһинэ
Всеволод Таскин этэринэн, «шанъюй» диэн титутул икки тыл — шань и юй -- холбоспуттарын түмүгэр үөскээбиттэр. Бастакы тыл san — «почёт», «уважение» диэн түүр төрүттээх тылтан; иккис -- «дом». Онон титул «ытыктанар дьиэ» диэн өйдөбүллээх, ити титулу илдьэ сылдьар киһи күҥҥэ тэҥнэнэрэ.
Хун монархиятын үөскээһинэ
Кытай летопистарыгар сурулларынан, хуннар төрүттэрэ Ся Чуньвэй принц, атын эттэххэ, Хунну Шицзу (предок Хунну) эбит. Кини көс олоҕу талбыт уонна Люаньти диэн хун династиятын төрдө буолбут. Суруйалларынан, өссө Юя кэмин саҕана Кытай хотугу истиэптэригэр Хяньюнь, Хуньюй, Шаньжун биис-уустара олорбуттар, Чуньвэй бэйэтин дьонун кытта кинилэргэ кэлбит.
Омуктар арахсыылара
Маннык саҥа омук баһыйан барыытын, икки төрүт, кырдьаҕас омуктар сөбүлээбэттэр. Кинилэр икки ардыларыгар атааннаһыы үөскээн барар. Бу атааннаһыы хайа эрэ төрүт омук мөлтөөтөҕүнэ ордук сытыырхайар. Кинилэр бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар салайар, баһылыыр былааһы былдьаһыылара үөскээн таҕыстаҕына, бу омуктар эйэлээхтик араҕыстахтарына эрэ табыллар кэм тиийэн кэлэр. Улахан, элбэх омуктартан холбоммут империя үрэллэр кэмэ тиийэн кэлиитэ омуктар сайдыылара тэҥнэһиититтэн саҕаланар.
Шаньюй
Хун Шаньюйдарын испииһэгэ
Хуннарга шаньюйдар династиялара Луаньти дэнэрэ (кит. трад. 欒提 ,  упр.  栾提  , пиньинь  Luántí). Ол гынан баран, кэлэр киһи нэһилиэстибэни хайдах быһыылаахтык тутуохтааҕын туһунан чопчу бэрээдэктэрэ суоҕа. Нэһилиэстибэ кэс тылынан бэриллэрэ, уочаратынан барара (инититтэн биитигэр), кинээстэр быыбардыыллара (арыт саҥа шаньюйу кини быччы удьуоруттан буолбакка, аймахтарыттан талаллара)
Омуктар арахсыылара
Өр кэмҥэ бииргэ олорбут омуктар арахсыылара ордук уустугурар кыахтаах. Бу арахсыы эмиэ биирдиилээн кэргэнниилэр арахсыыларын курдук, эйэлээхтик бардаҕына, төрөппүт оҕолоругар, саҥа үөскээбит омукка, улахан охсууну оҥорбокко салгыы олохторо эйэ-нэмнээхтик барыан сөп. Кинилэр бэйэлэрэ эмиэ арахсан да баран охсуспакка-этиспэккэ, сирдэрин аһара былдьаһыспакка эрэ эйэлээхтик олоруохтарын сөп.
Шаньюй
Цзюйдихоу династията
Арааһа, Модэттэн төрүттээхтэр. Ол гынан баран үрдүкү аристократияҕа киирсибэттэр этэ. Цзюйдихоу чүгэй байыаннай салайааччы буолан шаньюйунан талыллыбыт.
Омуктар арахсыылара
Бииргэ олорбут омуктар арахсыылара, кинилэр саҥа үөскээбит үһүс омугу былдьаһыыларынан доҕуһуолланар уонна араас баай-дуол, сир-дойду үллэстиитэ эмиэ киирсэр буолан ордук ыараханнык, уһуннук барар. Бу арахсыы, бэйэ-бэйэни өйдөспөккө, сэриилэһиигэ тиийэ ыараатаҕына ордук кэҥээн уонна тэнийэн иһэр. Манна кыттыгастаах дьоннор икки өттүттэн элбэх буолаллар. Ол иһин сэрии тэнийэн барыыта үс омук дьоннорун барыларын хабыан сөп. Кинилэр бэйэ-бэйэлэрин кытта хардары-таары аймахтыы сибээстээх буоланнар сэрии ордук ыар уонна эйэлэһимтиэтэ суох буолар. Чугас аймах киһитин быстахха былдьаппыт киһи, өйө-санаата «Өлөрсүбүтү өлөрөн кэбиһиллэр» диэн этиигэ тиийэринэн дөбөҥнүк эйэлэһэ охсоро кыаллыбат суол буолан хааларынан маннык сэрии уһун кэмҥэ уонна ордук кырыктаахтык барара бэлиэтэнэр. Итинтэн үөскээн тахсар өс-саас ситиһиитэ уһун кэмҥэ тохтоло суох бара турар дьылҕаланар.
Шаньюй
Хуяньди династията
Модэ удьуоруттан үөскээбит дьон аймахтарыттан үөскээбиттэр.
Омуктар арахсыылара
Кэнники кэмҥэ Сир үрдүгэр демократия сайдан үгүс кыра да омуктар бэйэлэрин бэйэлэрэ бас билинэн олорор кэмнэрэ кэллэ. Демократия сокуонунан ханнык омук хайа омугу кытта бииргэ олорорун бэйэтин дьонноро эрэ быһаарыахтаахтар. Ол быһаарыныыларын бары бүттүүн референдумҥа кыттыһан, куоластааһынынан быһааран, ылыныахтаахтар. Маннык быһаарыы хайа да өттүттэн ылан көрдөххө, бу боппуруоһу эйэлээхтик быһаарарга соҕотох эрэ суол буолар.
Шаньюй
Хуяньди династиятын чөлүгэр түһэрии
Хуханье Модэ 8 көлүөнэ сыдьаана этэ.
Омуктар арахсыылара
Омуктар арахсыылара, көннөрү икки омук арахсан икки аҥы барыылара буолбакка, үһүс, саҥа үөскээбит омугу былдьаһан уонна олорор сирдэрин үллэстии үөскээн тахсарын быһыытынан, олус уустук, ол иһин хайаан даҕаны эйэлээхтик эрэ ыытыллара наада. Остуоруйа дааннайдара бигэргэтэллэринэн, улахан, элбэх омуктары холбообут омуктар арахсыылара ордук уһуннук уонна ыардык барар эбит. Киэҥ сирдэри баһылыы сылдьыбыт чугастааҕы дьоннору, монгол-татаардары ылан көрдөхпүтүнэ, ыһыллан, бэйэ-бэйэлэрин кытта уһуннук сэриилэһэн үрэллиилэрин кэнниттэн, бэрт аҕыйах ахсааннаах бытархай омуктар эрэ олохтоох сирдэригэр ордон хаалбыттар. Өй-санаа арычча сайдыбыт кэмигэр, Британскай империя эстиитигэр, үрэллиитигэр оннук алдьатыылаах сэриилэр буолбатахтара биллэр.
Шаньюй
Хотугу хуннар династиялара
Аан бастаан Пуну удьуордара салайбыттара, ол гынан баран, кинилэр ааттара биллибэт. Ол кэннэ Хуянь ууһа салайар буолбут.
Омуктар арахсыылара
Билигин Афганистаҥҥа бара турар сэрии эмиэ саҥа үөскээбит омуктар ким баһылыырын былдьаһан сэриилэһэллэриттэн уонна сирдэрин хайдах үллэстиилэриттэн тутулуктаах. Кинилэр түҥкэтэх Азия омуктара буолалларынан кыайан эйэлээхтик быһаарсыбаккалар итинник ыарахан балаһыанньаҕа киирэн сылдьаллар. Кинилэргэ холоотоххо Югославия омуктара бэйэ-бэйэлэриттэн арахсыылара быдан эйэ-нэмнээхтик, улахан алдьаныыта-кээһэниитэ суох барбыт курдук.
Биһиги Россия омуктара, баһылаан иһэр нуучча омук мөлтөөбүтүнэн, сайдыы-үүнүү диэки сирдиир күүһэ суох буолбутунан, сыыйа-баайа эмиэ арахсыы балаһыанньатыгар киирэн иһэллэр. Ол быһыы саҕаланан барыытын Чечня сэриитэ арыйан көрдөрөр. Биһиги сэриибит ынырык хабараана уонна ордук уодаһыннаах буолуута ити сэрии хайдах ыардык барбытыттан сабаҕаланан биллэр.
Шаньюй
Ананар шаньюйдар
Бу шаньюйдары аатыгар эрэ Кытай императора аныыра.
Омуктар арахсыылара
Югославия федеративнай республиката уһун сэриилэр, эйэлээхтик кэпсэтиилэр түмүктэринэн ыһыллан тус-туспа государстволарга араҕыстылар. Ахсааннара эбиллэн испэт буолбут сербтэр федерацияны баһылыыр кыахтарын сүтэрдилэр. Урукку кэмнэргэ сербтэргэ холбоһон олорбут албанецтар ахсаан өттүнэн биллэрдик эбиллэннэр былыргы сербтэр олорбут сирдэрин, Косово хонуутун кытары билигин бас билэр кыахтаннылар. Бу дойдуга гражданскай сэрии олус уһун кэмҥэ уонна ыардык барыаҕын Аан дойду демократияны тутуһар дьонноро элбэх буоланнар көмөлөөн, мөрөйдөөн тохтоппутара.
Украинецтартан уонна нууччалартан холбонон үөскээбит Украина республиката билигин арахсыы балаһыанньатыгар киирэн сылдьар. Ону 2022 сыллаахха сэрии саҕаланыыта биллэрэр. Манна дьон хайа диэки тардыһаллара ордук улахан оруолу ылар. Сайдыылаах Европа диэки тардыһар украинецтар уонна Россия диэки тардыһар нууччалар арахсыылара саҕаланна.
Бу кэмҥэ украинецтар нууччалартан арахсыылара сэриилэһиигэ тириэртэ. Уһуннук бииргэ олорбут омуктар арахсыылара олус уустугунан бу быһыыны аһара күүркэппэккэ, эйэлээхтик барыытыгар тириэрдиэххэ.
Үгүс государстволарга элбэх омуктар бииргэ олороллор. Кинилэртэн хайалара эмэ урутаан сайдан, ахсаан өттүнэн ордук эбиллэр. Ахсааннара элбээн күүһүрэн иһэр омуктар бэйэлэригэр сыһыан уларыйыан баҕараллар. Государство экономиката мөлтөөн-ахсаан барыыта омуктар сыһыаннарыгар биллэр уратылары киллэрэр.
Билигин Аан дойду үрдүнэн икки улахан империялар, Кытай уонна Россия эрэ ордон хааллылар. Бу империяларга олорор омуктар хайдах быһаарыналларыттан Аан дойду олоҕо тутулуктаах буолара чугаһаан иһэр. Ити империялар дьон-аймах киһилии этэллэрин, олох сайдыытыгар сөп түбэһэр демократия үөрэхтэрин, кыра да дойдулар бэйэлэрин бэйэлэрэ салайынан олорор кыахтаахтарын ылымматтарын Чечня сэриилэрэ көрдөрдүлэр. Империялар бэйэлэрин баһылыыр былаастарын ыһыктыахтарын кэриэтэ Аан дойдуну эһэр суолга тиийэ туруулаһыахтарын сөп.
Үһүс омук үөскээн тахсан, икки төрүт омуктары үтүрүйтэлээһинэ, былыргы кэмнэргэ хайаан даҕаны хапсыһыыта суох табыллыбат. Сахалар олоҥхолоругар кэпсэнэр үс биис арахсан сэриилэһиилэрэ, бу үһүс, саҥа омук үөскээн тахсан, олорор сирдэрин былдьаһан охсуһууну саҕалыырыттан саҕаланан барар. Үс саха үөскээһинигэр утарыта турар үс биистэргэ арахсан, сирдэрин-дойдуларын былдьаһан сэриилэһии буолар. Бу сэрии олус уһун кэмҥэ барарын сынньана-сынньана сэриилэһэллэрэ биллэрэр.
Омуктар арахсыыларыгар бииргэ тутта сылдьыбыт тылларын тэҥэ, биир үлэлэрин, культураларын ситиһиилэрин илдьэ тус-туспа бараллар. Биир орнамент ойуу түүр омуктарыгар барыларыгар баар. Ол бараан муоһун ойуута. Бу ойуу сахаларга эмиэ баар.
Билигин Саха сиригэр үөскээн иһэр балаһыанньа быһыытынан эмиэ саҥа омук үөскээн эрэр кэмэ буолар. Манна үс үйэ тухары икки омук дьоно бэрт эйэлээхтик, бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһон саҥа, өссө кимэ, хайдах ааттанара да биллэ илик омугу үөскэтэн эрэллэр. Олох сайдыытын маннык кэрискэ кэмигэр кырдьаҕас омуктар олох сайдыытын кырыытыгар хаалан хаалымаары, үөрэҕи-сайдыыны баһылыыллара ордук буолуо этэ. Олус урукку былыргы орто үйэтээҕи сайдыы таһымынан хаалан хаалыы кырдьаҕас омугу туоратыыга тириэрдиэн сөп.
Саха омук билигин сайдыы кэмигэр киирэн олорор. Саха сиригэр үөскээбит балаһыанньаны таба туһанан үһүс омугу үөскэтимиэххэ сөп. Саҥа омук оннугар, сайдыыны ситиһэн, икки омук тылын баһылаан иһэр саҥа саха омук бэйэтэ тахсан биэрдэҕинэ салгыы сайдыы, сахалар сайдыыларынан баран иһиэ. Нууччалар үөрэхтэрин ылынан, икки омук тылын баһылаан сахалар сайдан үүнэн тахсаллара сабаҕаланар. Сахалар нууччалардыын холбоһууларыттан эттэрэ-сииннэрэ күүс-уох ылыахтаахтар, өйдөрө-санаалара уонна тас көрүҥнэрэ кытта тупсуохтаахтар. Нууччалары кытта холбоһуу сахаларга үчүгэй өттүнэн дьайарын А.Е.Кулаковскай эмиэ бэлиэтээн суруйан турар. Кэмэ кэллэҕинэ саҥа омук үөскээн тахсан бииргэ олорор омуктар арахсар кэмнэрэ тиийэн кэлэр. Билигин биһиэхэ, икки омук тылын баһылаабыт саха омукка сайдыыны ситиһэр кэмэ тирээн кэлэн иһэр. Бу кэми таба туһаныы өйдөөх-санаалаах дьонтон ирдэнэр.
Ят-ха
«Ят-Ха» (Yat-Kha, «Ятха») — тыва мусукаалынай бөлҕө, бу бөлөх солбуллубат кыттыылааҕа уонна салайааччыта тува вокалиүа уонна гитариһа Альберт Кувезин буолар. "Ят-Ха" бөлөх муусукатыгар рок музыка хайысхалаах норуот муусуката уонна тувалыы хабарҕа ырыата (каргыраа) оонньонор. Урут, бастаан тэриллэллэрин саҕана, өссө электроннай муусуканы оонньуу сылдьыбыт кэмнэрдээхтэр.
Устуоруйата
Ят-Ха бөлөҕу 1992 сыллаахха Москуба куоракка Альберт Кувезин уонна электроннай мусукаан, биллиилээх гитарист, чуолаан, "Ночнай проспект" уонна "Центр" рок бөлөхтөргө оонньообут Иван Соколовскай кыттыһан тэрийбиттэрэ. Оччотооҕу кэм муусуката араас истииллээх буолара. Ол гынан баран, Альберт Кувезин ону хабарҕа ырыатынан (Хоомэй) киэргэтэрэ, электро индустриальнай элэмиэннэр киирэн биэрэллэр. Оттон ол «Front 242» курдук бөлөхтөр оонньууларын санатара.
Бөлөх аа бастакы "Ят-Ха" диэн ааттаах ырыаларын альбома тахсыбытын кэннэ ыһыллыбыта. Альберт Кувезин уонна Иван Соколовскай тус туспа суолунан барбыттара. Иван Соколовскай эбэн сабан уонна тупсаран баран Ят - Ха альбомун Tundra’s Ghosts диэн ааттаах барыйаанын таһаарбыта. Ити -- 1996—1997 сыллар этэ. мини|300x300пкс|Ят-ха [[Франкфурт|Франкфурте-на-Майне куоракка, алтынньы 13, 2005]] Ити кэнниттэн бөлөх састааба Альберт Кувезинтан ураты уларыйа сылдьыбыта. Арыый даҕаны кэлбэт барбат, мэлдьи оонньоһор мусукаан Евгений Ткачёв этэ. Ити кэмнэргэ электро муусуканы рок уонна постпанк солбуйбута.
Ити кэмнэргэ бөлөх аан дойду устун хас та да гостуруоллабыта, сүрүннээн, Арассыыйа таһыгар кэнсиэртэри тэрийтээбитэ. Арҕааҥы дойдуларга сылдьан Ят Халар Лу Эдмондс Public Image Ltd аан дойду таһымнаах ырыа бөлөҕүн кыттыылааҕын кытта үлэлэспиттэрэ.
2001 сылтан саҕалаан Ят-ха Всеволод Пудовкин киинэтигэр тыыннаахтыы саунтрек устубуттара. 2002 сыллаахха бөлөх BBC Radio 3 World Music Awards наҕараадатын ылбыта.
2005 сыллаахха бөлөх Re-Covers диэн кавер альбомун таһаарбыта. Онно аныгы ырыаһыттар ырыаларын хабарҕа ырыатынан доҕуһуоллаабыттара киирбиттэрэ.
2008 сыллаахха «Ахой», үскүгэр «Энесай» диэнинэн биллэр ырыаларын Сайлык Оммуну кытта устубуттара. Ол «Тропа смерти 2» диэн сахалыы киинэ саунтрега буолбута
Ямполь (куорат)
Ямполь (Ямпіль) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 302 (2011).
Контейнер
Контейнер (container) диэн транспорт бары көрүҥнэригэр таһаҕас уган тиэйэргэ аналлаах метал хаа. Сорумдьу ааттара Intermodal container уонна ISO container. Контейнердар араас кээмэйдээхтэр, ол эрэн 90% кээмэйдэрэ маннык: кэтитэ 2.44 м, устата 6.1 эбэтэр 12.2 м, үрдүгэ 2.59 эбэтэр 2.9 м.
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет(ТюмСУ) - Арассыыйаҕа Тюменскай уобалас Тюмень куоратыгар арыллыбыт бастакы үрдүк үөрэх тэрилтэтэ, 175 хайысханан испэссээлиистэри бэлэмниир. Университет 5-100г бырайыак кыттыылааҕа, ол, аан дойдутааҕы бастыҥ үөрэхтээһин кииннэрин ортотугар арассыыйатааҕы үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин норуоттар ыккардыларынааҕы конкуреннаһар кыахтарын үрдэтии программата.
Уопсай сибидиэнньэлэр
1930 с.арыллыбыт ТюмСУга 15 институт, ол иһигэр дистанционнай үөрэх института, норуоттар ыккардыларынааҕы бииргэ үлэлээһин Эрэгийиэннээҕи института, Тобольск, Ишим куораттарга филиаллар, Губкинскайга, Ноябрьскайга, Сургуткаг уонна Петропавловскайга(Казахстан) представительстолара бааллар. Устудьуоннар уопсай ахсааннара 27000, 43 тас дойдуттан 1900-тэн тахса устудьуон баар. 2000-тан тахса үлэһиттээх. Үөрэх салаалара: очнай, заочнай, бакалавриат, специалитет, магистратура, аспирантура, докторантура, квалификацияны үрдэтии, иккис үрдүк үөрэх.
Институттара
Финансово-экономический институт Судаарыстыба уонна быраап института Математика уонна көмпүүтэр наукатын института Химия института Физико-техническай институт Сир туһунан наука института Биология института Соц.гуманитарнай наукалар институттара Физическэй култуура института Дистанционнай үөрэх института Экологическай уонна тыа хаһаайыстыбатын биологиятын института Перспективалаах чинчийии оскуолата Норуоттар ыккардыларынааҕы бииргэ үлэ эрэгийиэннээҕи института Политехническай оскуола Педагогика уонна психология института
Рейтиннэрэ
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет
1. Москватааҕы норуоттар ыккардыларынааҕы Три миссии университета: а) аан дойдутааҕы рейтиҥҥэ 1001-1100 интервальнай группаҕа. б) Арассыыйаҕа 38-43
2. Агенство RAEX топ-100 Арассыыйа бастыҥ университеттара 66-с миэстэ
3. "Рейтинг востребованности вуза" топ-15 иһигэр. 4. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 80-с миэстэ
5. "Науки о растениях и животных" салааҕа аан дойдуга 499-с миэстэ.
Род Серлинг
Родман Эдуард Серлинг (Rodman Edward Serling) диэн АХШ сценариһа, драматурга, телевидение продюсера, ыытааччыта, кэпсээнньитэ. Род Серлинг (Rod Serling) диэн аатынан биллэр. 1950-c сылларга телевидение драмаларынан аатырбыта. Ордук уһулуччулаах үлэтэ Барык түөлбэ телесериал буолар. Серлинг политиканан көхтөөхтүк дьарыктанара, телевидение халыыптарын бодолуурга көмөлөспүтэ. Кини Холливуд "кыыһырымтаҕай ыччата" диэн биллэрэ. Телевидение тойотторун уонна үбүлээччилэрин кытта араас мөккүөрдээх ыйытыктар тула харсыһара, олор ахсааннарыгар цензура, расизм, сэрии. Род Серлинг Emmy Awards бириэмийэ алта төгүллээх кыайыылааҕа, Барык түөлбэ телесериал иһин 1962 сыллааҕы Golden Globe Awards бириэмийэ кыайыылааҕа.
Николаев Аскалон Данилович
Николаев Аскалон Данилович — кіІµл тустууга ССРС, хапса±айдаґан тустууга СР спордун маастара. Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Тыл үөрэхтээхтэрэ итэҕэли халытыылара
Тыл үөрэхтээхтэрэ итэҕэли халытыылара өй-санаа үөрэҕин билбэттэриттэн уонна сахалары барыларын албынныы сатыылларыттан үөскээтэ.
Өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбут сэбиэскэй былаас эстибитин кэнниттэн тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна сорох учуонайдар сахаларга итэҕэли оҥордубут диэн урутаан түһэн элбэх сыыһалардаах, өйтөн, мунньахтаан булуллубут “айыы үөрэҕин” айан, тарҕата сатааһыны саҕалаабыттара. Өй-санаа сайдан иһиитин уратыларын билбэттэриттэн бу үөрэхтэрэ билигин улахан халыйыыны үөскэтэн эдэрдэр өйдөрүн-санааларын алдьатыы диэки салайар. “Айыы үчүгэй”, “айыыны оҥоруҥ” диэн ыҥырыыны оҥорон тарҕатаннар эдэрдэр бары ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатыырга күһэллэннэр быстах быһыылары, сыыһа-халты туттунуулары, бэйэлэригэр тиийиниини оҥороллорун элбэттилэр, өйдөрө-санаалара чэпчэкини булуу-талыы, солумсаҕырыы өттүгэр халыйыытын үөскэттилэр.
Дьон бэйэлэрин үчүгэй эрэ курдук сананыылара сааһыран истэхтэрин аайы эбиллэн иһэр. Кыра эрдэхтэринэ төрөппүттэрэ үчүгэй үгэстэргэ үөрэппиттэрэ дьайа сылдьарыттан олохторун устата сыыһа-халты туттубакка, көрсүөтүк, сэмэйдик сылдьар киһи сааһыран истэҕинэ “Бэйэм үчүгэйбин” диэн сыыһа санааҕа оҕустарыан сөп. Билиилэрэ-көрүүлэрэ кэҥээн, сокуоннары, быраабылалары билэллэриттэн уонна олохторугар тутуһалларыттан, көрсүө, сэмэй майгылаахтарыттан, киһилии, үчүгэй үгэстэрдээхтэриттэн бэрээдэги кэспэттэрин, сыыһа-халты туттубаттарын бэйэбит “үчүгэйбититтэн” буолуо диэн сыыһа санааҕа оҕустараллар. Уһун үйэлэрин тухары кумааҕыны эрэ бэрийбит тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар бэйэлэрин “үчүгэй” курдук сананыылара үөскээн аһара улааппытыттан итэҕэл үөрэҕэр халыйыыны үөскэттилэр.
Киһини үгэс буолбут санаалара салайаллар. Кыра эрдэҕиттэн үчүгэй үгэстэргэ иитиллибит, бэйэтэ бэрээдэги тутуһар киһи төһө да “үчүгэйбин” дэммитин иһин куһаҕан санаалар диэн баалларын суох оҥорор кыаҕа суох. Киһи ханнык баҕарар санаалары саныыра бэйэтиттэн ураты киминэн да хааччахтанар кыаҕа суох. Киһи үчүгэйи оҥоробун диэн санаатыттан оҥоро охсубута куһаҕан буолан тахсара быдан элбэх. Сахалыы таҥара үөрэҕэ үчүгэй санаалардаах буолууга итэҕэйэр дьону иитэр, үөрэтэр.
Сэбиэскэй былаас саҕана сахалары бу былаас үөрэхтээбитэ, сурукка-бичиккэ нууччалар үөрэппиттэрэ диэн этии баһылыыра. Тыл үөрэхтээхтэрэ сэбиэскэй былаас үөрэхтээбит дьоно буоланнар ити быһаарыыны билигин да тутуһаллар уонна өй-санаа үөрэҕэ нууччалартан кэлбитэ буолуо диэн сыыһа саныыллар.
Арҕааҥҥы омуктары үтүктэрин сөбүлүүр Дабыл “Отче наш” диэн мэлииппэни тылбаастыылларыгар “айыы” диэн суруйбуттарын үчүгэй эрэ курдук ылынар. Оччотооҕу кэмҥэ айыы диэн тылы сахалар куһаҕан өйдөбүлэ элбэҕин билинэн сэрэнэн “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн тутталларын Дабыл билигин да билбэт. Айыы диэн тылы аҥардастыы “үчүгэй” эрэ өйдөбүллээн туһаныы киһи өйүгэр-санаатыгар сөп түбэспэтин, сыыһатын тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, оннооҕор учуонайдар билигин да билэ иликтэр. Дабыл айыы диэн саха тылын нууччалар айбыттара буолуо диэн санаалааҕа биллэн таҕыста. Бу мэлииппэ сахалыы тылбаастанан суруллуон иннинэ саха тылыгар айыы диэн тыл суоҕун курдук этэн таһаарар. (1,96).
Нууччалары үтүктүү аһара барыытыттан сахалыы өйө-санаата суох буолуу үгүстэргэ үөскээн сылдьар. Нууччалар “грех” диэн куһаҕан санааны туспа арааран ааттыылларын быһалыы үтүктэн “аньыы” диэн тылы булан сахаларга урукку баһылыылларынан туһанан тыл үөрэхтээхтэрэ киллэрэ сатыыллар. Сахаларга “аньыы” диэн тыл урукку кэмҥэ төрүт суох этэ, билигин да суох буоллаҕына эрэ табыллар. 1968, 1994, 2008 сыллардаахха бэчээттэнэн тахсыталаабыт саха тылын кылгас быһаарыылаах тылдьыттарыгар бу тыл суох этэ. Айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлүн илдьэ сылдьара бу тылдьыттарга суруллубут. (2,32). Сэбиэскэй былаас саҕана өй-санаа үөрэхтэрин буккуйан, суох оҥороору соруйан айыыны “үчүгэй” диэбиттэрин бу дьоммут билигин, бу былаас эстибитин да кэннэ үтүктэ сылдьаллара хомолтону эрэ үөскэтэр.
Сахалыы өйү-санааны букатын билбэт Дабыл айыы диэн тыл икки өрүттээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах өйдөбүллээҕин билбэт уонна ол билбэтинэн саха дьонун барыларын албынныы, “айыы үчүгэй” диэн этэ сылдьар. Киһи хаһан баҕарар үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор кыахтааҕын тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрин “үчүгэй” эрэ курдук сананалларыттан билбэтэҕэ буолаллар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылын үөрэтэр курдук туттунан саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар. Сахалыы 1968, 1994, 2008 сыллардаахха бэчээттэнэн тахсыбыт тылдьыттары тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрэ оҥорон баран аны билиммэттэрэ үөскээн таҕыста. Икки сирэйдээхтэрэ биллэ сылдьар. Ити тылдьыттарга айыы диэн тыл икки; үчүгэй уонна куһаҕан өрүттээҕэ арыллан суруллубутун, “грех” диэн нууччалыы тылга сөп түбэһэрин Дабыл хата билиммэт.
Нууччалары үтүктүү бүтэр кэмэ кэлбитэ ыраатта. Биир да кыахтаахпын диэн сананар киһи урукку кэмҥэ аатыра сылдьыбыт “Москвич” массыынаҕа олорон айаннаабат буолбута ырааппытын бары билэр эрээрилэр нууччатымсыйбыта буола сатыылларын билигин да быраҕа иликтэр. Православнай “бог” үөрэҕин быһалыы үтүктэ сатааһын сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕин букатын билбэт быһыы буолар.
Өй-санаа киһиэхэ оҥорор быһыыларыттан үөскүүрүнэн хойутаан, кэнники киирэр. Киһи үчүгэйи оҥоробун диэн ыксыыр, тиэтэйэр санаатыттан куһаҕаны оҥорон кэбиһэн баран биирдэ соһуйара, өйө дьэ киирэрэ хаһан да уларыйбат. “Өлөн иһэн өйдөммүт” диэн этии киһи ити быһыытын чуолкайдык арааран биллэрэр. Киһи оҥорбут быһыыларын содулларыттан, олору таба сыаналаан үөрэнэр, билиини ылынар. Сахалыы эттэххэ кэһэйбититтэн үөрэх киһиэхэ дьэ киирэн ол быһыытын тупсарар. Бу тупсарыллыбыт, көммүт, куһаҕана суох буолбут быһыы киһи быһыыта диэн ааттанар.
П.А.Ойуунускай эмиэ сэбиэскэй былаас ииппит, үөрэттэрбит киһитэ буолар. Айыы диэн тылы революцияны оҥорууга сыһыаннаах диэн аҥардастыы “үчүгэй” оҥоро сатааһыҥҥа эмиэ кыттыспыта. Кини олоҕун биир кэмигэр “аньыы” диэн тылы биир хоһоонугар тутта сылдьыбыта эмиэ биллэр. Ол да буоллар үгүстүк хара айыы диэн куһаҕаны бэлиэтээн, үчүгэйтэн туспа арааран суруйара. (3,82).
Айыы диэн тыл уратыларын арааран билбэт, аҥардастыы “үчүгэй” эрэ курдук саныыр дьон өй-санаа үөрэҕэр ханнык да сыһыаннара суохтар, тугу суруйбуттара барылара сымыйалар. Өй-санаа, сахалыы таҥара үөрэҕэ бу айыы диэн тылы икки өрүттээх өйдөбүллээҕинэн туһанар уонна харыстыыр. Киһи өйө-санаата биир мэйиититтэн үөскээн тахсан баран икки аҥы; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын, тус-туспа өйдөбүллэнэрин, икки аҥы арахсарын табатык быһааран дьоҥҥо тириэрдэр.
Айылҕа төрүт тутулуга сахалыы “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиинэн бэриллэр. Айылҕа икки өрүттээҕэ өй-санаа икки өрүтүн үөскэтэллэр. Хараҥа, тымныы түүн кэнниттэн сырдык, ыраас, сылаас күн тахсыыта уонна кырыалаах кыһын кэнниттэн самаан сайын кэлиитэ хардары-таары солбуйсан биэриилэрэ айылҕа икки өрүттээх буолуутун үөскэтэллэрэ хаһан да уларыйбат. Мкки өрүттээх буолуу айылҕаҕа куруук баар, уларыйбат чахчыга киирсэр, дьон оҥорор быһыылара барылара бу икки өрүттээх буолууну тутустахтарына эрэ олоххо таба суолу булунуу кыаллар.
Өй-санаа үөрэҕин халытыы, токурутуу табыллыбат, иэстэбилэ тиийэн кэлэр. “Айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн дьону ыҥырар дьон айыылар диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга сылдьалларын син билэр эрээрилэр албыннаан итинник этэллэр. Дьон бука бары саҥаны айыылары оҥорон бардахтарына ол айыылара бары кэриэтэ табыллыбаккалар, сатаммаккалар, сыыһа-халты буолан тахсан алдьатыыны элбэтэн кэбиһэллэрин бу дьоммут хата билбэттэр.
Олоххо биир эмэ саҥаны айыы табыллан, туһалааҕа арыллан дьон билинэллэр, ону үтүктэн сайдыыны ситиһэллэрэ кыаллар. Үлэҕэ-хамнаска саҥаны айбыт дьон учуонай буолаллар, сорохтор араас сертификаттары, патеннары ылаллар. Маннык дьон отой аҕыйахтар, биир эмэлэр. Дьон үксэ уһун үйэлэрин тухары саҥаны айыыны оҥорбокко, оҥорор быһыыларын сыыһа-халты туттунан куһаҕаҥҥа тириэрдибэккэ эрэ олохторун олороллор.
Дьон бары саҥаны айыыны оҥорорго дьулустахтарына араас буолар-буолбат, сыыһа-халты буолар айыылары оҥороллоро аһара элбээн алдьатыыны оҥорууга тэҥнэһэргэ тиийэр. Улуу Өктөөп өрө туруута үлэһиттэр, саллааттар саҥаны айыылара, улахан сиэртибэлэринэн олоххо киллэриилэрэ, тыыннарын харыстаабакка көмүскүү сатааһыннара барыта сыыһа, сымыйа буолан тахсан бу былаас эйэлээхтик эстибитэ.
Өй-санаа, таҥара үөрэҕэ элбэх дьоҥҥо аналланар, ол аата элбэхтэр, үлэһиттэр үөрэхтэрэ буолар. Саха дьоно киһи буолуу үөрэҕин билэллэр, киһилии быһыылаахтар, көрсүө, сэмэй майгылаахтар, сиэри тутуһаллар, аһара, таһынан барыылары оҥорботтор. Үлэһиттэр бэйэлэрин сыыһа-халты туттунууларыттан куһаҕаны оҥорон кэбиһэллэрин билэллэр, ол иһин айыы диэн тыл икки өрүттээҕинэн туһаналлар.
Кумааҕыны эрэ бэрийэр тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар бэйэлэрин “үчүгэй” курдук сананыылара улаатан дьиҥнээх олохтон тэйбиттэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ ону-маны була сатаан кумааҕыга суруйбуттара саҥаны айыыны оҥоруу буолбатах, ону-маны айа сатааһын, бэлэмнэнии бэлиэтэ буолан кумааҕыга эрэ сурулларын умнумуохха, сыыһа өйгө-санааҕа кииримиэххэ. Кумааҕыга суруйуу үлэтэ саҥаны айыы буолбатах, айар диэн тылынан этиллэр уонна саҥаны айыыга бэлэмнэнии эрэ буолар.
Дьиҥнээх саҥаны айыы диэн улахан тутууну оҥоруу, тутуу буолар. Улахан тутууну тутарга аналлаах проегын оҥорон эрдэттэн бэлэмнэнии оҥоруллар, сыыһата-халтыта барыта туоратыллар, көннөрүллэр. Тутууну оҥорорго эрдэттэн проект, ол аата тутууну оҥоруох инниттэн бэлэмнэнии оҥоруллан бу тутууттан ханнык да содул, куһаҕан үөскээн тахсыбатын ситиһиллэр. Тутуу тутуллан бүттэҕинэ эрэ бу саҥаны айыы олоххо киирэр, дьэ биирдэ айыы буолар кыахтанар. (4,134).
Аныгы, ырыынак үйэтигэр тыл үөрэхтээхтэрэ туһалара аҕыйах, эстэн, симэлийэр суолга бэйэлэрэ киирэн биэрэн иһэллэрин тылга маннык уларытыылары киллэрэ сатыыллара бигэргэтэллэр:
1. “Аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан элбэх дьону албынныы сатааһын иэстэбилэ суох хаалан хаалбат. Дьон албыннааһынтан босхолонор санаалара аһара барыан сөп. Саҥа “монумент” курдук тылдьыттарыгар бу тылы киллэрэннэр сахалыы өйү-санааны букатын билбэттэрин биллэрдилэр.
2. Биир эмэ киһи кими эрэ албыннаары оҥостон араастаан ньаамырҕаан саҥарарын сурукка киллэрэн саха дьоно сөбүлээбэттэрин үөскэтиннилэр. Ийэ диэн төрүт тылбыт дорҕооннорун уларыта сатааһын сахалары харыстааһын буолбатах, үрэйии, ыһыы буолан тахсар.
3. Аһара нууччатымсыйбыт, сахалыы өй-санаа үөрэҕин билиммэт буолбут тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрин аһара “үчүгэй” курдук сананыылара улаатта, үлэһиттэр туоратыыларыгар киирэн иһэллэр. Саха дьонугар барыларыгар биллэр үлэһит киһини М.Сибирякову үөҕүүлэрэ итини дакаастыыр.
4. Олоҥхо кэмин саҕанааҕы олоҕу аһара баран хайгыы сатааһын сайдан иһэр омук дьонугар сөп түбэспэти, утарылаһыыны үөскэтэр. Былыргы хаалбыт олоҕу хайҕыы сатааһын сайдыыны ситиһэ сатыыр дьон өйүгэр-санаатыгар сөп түбэспэт. Сайдыыны ситиһии саҥарар тылга уларыйыылары, эбиилэри киллэрэн биэрэн иһэрин таба туһаныы хайаан да эрэйиллэр. 5. Айыы диэн тыл бары өйдөбүллэрин табан туһаммат буолуу олоххо алдьатыылары оҥорууну элбэтэр. Айыыны өрө тутааччылар элбэхтик сыыһа-халты туттунаннар уонна бэйэлэригэр тиийинэн эрдэлээн өлүүгэ тиийэллэриттэн ахсааннара аҕыйаан иһэр. Кыыс оҕолор айыыны оҥорор санаалара элбээһиниттэн кыыстарын харыстаабаттарыттан саха дьонун генофондалара, буор куттара буккулунна. Былыргы күүстээхтэрбитин удьуордаан, утумнаан төрүүллэрэ суох буолла.
6. Остуоруйа диэн былыргы олох кэпсээнин дорҕооннорунан сөп түбэһиннэрэн былыргыттан ааттыырбытын уларытан “устуоруйа” диэн тылы булан ааттыы сатыыллара сахалар бииргэ түмсэр, сомоҕолоһор санааларыгар сөп түбэспэт. Омук былыргы олоҕун, остуоруйатын умуннаҕына, уларыйан хаалара үөскүүрүн тыл үөрэхтээхтэрэ билбэттэр.
Чахчы талааннаах биир эмэ киһи оҥорбут саҥаны айыыта дьоҥҥо туһалаах буолан тахсарын аһара ыытан “айыы үчүгэй” дьон бары саҥаны айыыга дьулуһууларыгар ыҥырыы өй-санаа халыйыытын үөскэтэн алдьатыыны элбэтэрин тыл үөрэхтээхтэрэ уонна суруйааччылар билиэхтэрэ этэ. Сахалыы таҥара үөрэҕэ элбэх дьоҥҥо, үлэһиттэргэ, оҥорон, тутан таһаарааччыларга аналлаах, оҕолорун киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга иитэр, үөрэтэр сыаллаах. Ол иһин оҕону, киһини көрсүө, сэмэй буолууга иитэр, үөрэтэр. Саха дьоно, үлэһиттэр, уустар сэбиэскэй былаас тобохторо, ол кэмҥэ мааныламмыт тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар албыннарыгар киирэн биэрбэттэр.
=Туһаныллыбыт литература.= 1. “Чолбон” сурунаал. 7 №-рэ 2011.
2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
3. “Чолбон” сурунаал. 3№-рэ 2011.
4. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Идэ тыла
Холобур, быраастар, байыаннайдар, моряктар үлэлэригэр анаан туттар тыллара. Сорох идэ тыллара билим өйдөбүллэрэ буолаллар уонна ханнык эмит билим салаатыгар тиэрмин быһыытынан туттуллаллар. Холобура юриспруденцияҕа сокуон диэн тыл — судаарыстыба үрдүкү нуормалыыр аактата.
Кыраан
Кыраан диэн таһаҕас көтөҕөн тиэйэр массыына. Кыраан сүрүн ууһуктара - таль, трос, сыап, искиип. Кыраан үксүн тутууга уонна порт үлэтигэр туттуллар.
Софронов Аркадий Николаевич
Софронов Аркадий Николаевич — кіІµл тустууга ССРС спордун маастарыгар кандидат. Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Евсеев Василий Никитич
Евсеев Василий Никитич (1927 с., Тойбохой с., Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2010 с.), РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, Ем.Ярославскай аатынан бириэмийэ лауреата, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
1927 сыллаахха Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Тойбохой оскуолатын бүтэрбитэ. Холкуоска үлэлээбитэ.
1954 сыллаахха Дьокуускайга педагогическай институту историк идэлээх бүтэрбитэ. Педагогическай үлэ биллиилээх маастара, энтузиаст-педагог, психолог, новатор. Оҕо эрдэҕиттэн уруһуйдьут, музыкант, ырыаһыт, үҥкүүһүт, үлэтин аан бастаан пионер баһаатайыттан саҕалаабыта. Ити иннигэр Бүлүү педтехникумун туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. Оҕо дьиэтигэр иитээччинэн, онтон директорынан үлэлээбитэ. Оҕо дьиэтэ оскуола-интернакка уларытыллан тэриллибитин кэннэ, үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн, онтон уһун бириэмэҕэ дириэктэринэн үлэлээбитэ. Тойбохой оскуола-интерната үөрэтии-иитии үлэ бары көрүҥҥнэригэр Өрөспүүбүлүкэ көрүүлэригэр хас да сыл бастаабыта.
Оҕо коллективын табан салайар, улахан опыттаах салайааччыны Бордоҥ орто оскуолатыгар дириэктэринэр ыыталлар. Кылгас кэмҥэ оскуоланы материальнай уонна үөрэтии-иитии өттүнэн оройуон биир үчүгэй үлэлээх оскуолаларын ахсааныгар таһаарбыта. Ити кэнниттэн, коллектив туруорсуутунан, Евсеев В.Н. Тойбохойго оскуола-интэринээтигэр эмиэ төннөрөллөр. Ити бириэмэҕэ оскуола-интэринээт төттөрү оҕо дьиэтигэр төннөрүллэр. Иитээччилэр олороллоругар анаан типовой дьиэлэр, остолобуой, спортивнай саал тутуллаллара.
В.Н. Евсеев оройуон общественноһа билинэринэн, бастыҥтан бастыҥ, опыттаах педагогтарыттан биирдэстэрэ, үөрэтии-иитии боппуруостарын муҥутуурдук баһылаабыт педагогическай үлэ чахчылаах маастара этэ
Кини туһунан
1. Иванов В., Учуутал убайбар махталым. [Евсеев Василий Никитич музыка учууталын туһунан ахтыы] - :, //Сэһэн тоҕой. . - 2008. - От ыйын 24 күнэ-С. 3;
2. Назарова Л., Иһирэх майгылаах, муударай салайааччы. [РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, ССРС уонна РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, А. В. Луначарскай аатынан бириэмийэ лауреата, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах гражданина Василий Никитич Евсеев төрөөбүтэ 90 сылыгар] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2017. - Бэс ыйын 16 күнэ-С. 5;
Хаспах хахайа
Хаспах хахайа (Panthera spelaea, атыннык евразиятааҕы хаспах хахайа, европатааҕы хаспах хахайа эбэтэр хонуу куйаар хахайа диэн ааттарынан биллэринэн ) хахай (Panthera) симэлийбит көрүҥэ буолар, 600000 сыл анараа өттүгэр, үһүс кромердааҕы муус үйэлэр икки ардыларыгар Европаҕа үөскээбит буолуон сөп. Төрүттэрин ырытан көрбүттэригэр билигин Африкаҕа уонна Азияҕа олорор хахайдааҕар (Panthera leo) чыҥха атын уонна генетиката отой туспа эбит.
Морфологиятын уратытын ырытыы түмүгүнэн уонна митохондриятын бэлиэлэринэн таксономияҕа хахайдартан 1,9 мөлүйүөн сыллааҕыта генетика өттүнэн арахсыбыт хаспах хахайа туспа көрүҥ быһыытынан бигэргэтиллибитэ. Ядротыгар баар геннар хойутуу 500000 сыллааҕыта арахсыбыттарын уонна кэлин эт-хаан өттүнэн билиҥҥи хахайдар өбүгэлэрин кытта булкуспатахтарын туоhулууллар. Отой былыргы биллэр уҥуохтара Саха сиригэр хаһар үлэлэр түмүктэригэр булуллубуттара уонна радиоуглероднай анализ кинилэр саастарын 62400 сыллааҕыта олоро сылдьыбыттар диэн көрдөрбүтэ. 13000 сыллааҕыта симэлийбиттэр.
Tаксономия
хаҥас|мини|Хаспах хахайын баhын уҥуоҕа Тулуза музейыгар көрдөрүүгэ ууруллубут, Франция 1810 сыллаахха Германия соҕуруу өттүгэр баар хайа хаспаҕар хаһар үлэ түмүгэр булуллубут, сиртэн хостоммут хахай баhын уҥуоҕун Георг Август Гольдфрус Felis spelaea (хаспах куоската) диэн билим аатын иҥэрбитэ, бэлиэтээбитэ. Арааhа ити олоро сылдьыбыт кэмэ Вюрм мууһуруутугар сөп түбэһэр. альт=Хаспах хахайын ареалын каартата|мини|Хойукку плейстоцен хахайдара тартаҕаммыт сирдэрин быhа холуйан оҥорбут каарталара. Кыһыл өҥ хаспах хахайа (Panthera spelaea) муҥутаан тарҕаммыт сирдэрин бэлиэтиир; халлаан күөҕэ өҥ америкатааҕы Panthera atrox муҥутаан тарҕаммыт сирдэрин көрдөрөр; от күөҕэ өҥ билиҥҥи хахайдар өбүгэлэрэ Panthera leo leo/Panthera leo persica муҥутаан тарҕаммыт сирдэрин көрдөрөр. Сулустар хахайдар уҥуохтара булуллубут сирдэрин быhа холуйан көрөрөллөр. Кыбытык уруhуйдарга Канадаҕа Юкон уонна Россияҕа Чукотка территорияларын, ону таһынан ыйыллыбыт сирдэр нэһилиэнньэлээх пууннарын көрдөрөллөр Сорох автордар хаспах хахайын (Panthera spelaea) билиҥҥи хахайтан кыра уратылаах уонна биир көрүҥ буолаллар диэн сабаҕалыыллара уонна Panthera leo spelaea диэн ааттыыллара. Биир автор хаспах хахайын баһын    уҥуоҕун форматын чинчийэн баран баабыры кытта чугас онон билимнээҕи аатын Panthera tigris spelaea ааттыахайыҥ диэн этии киллэрбитэ.
Морфологиятын чинчийии түмүктэринэн баһын уҥуоҕун уонна тиистэрин анатомията туспа уратылаахтар, онон хаспах хахайа ойдом турар диэҥҥэ кэлбиттэрэ. Филогениятын, төрүттэрин, ырытыылар эмиэ итинник түмүккэ кэлбиттэрэ..
2001 сыллаахха Сибииргэ уонна Юкоҥҥа булуллубут 7 экземплярга кыра уратылаах көрүҥҥэ, тиистэрэ арыый кыралар орто хаспах хахайынааҕар, Верещагин хаспах хахайын (P. spelaea vereshchagini ) аатын иҥэрбиттэр. 2020 сыллаахха диэри генетикаларын ырытыы туспа кыра уратылаах көрүҥ буолалларын бигэргэппэт эбит, Европатааҕы уонна Аляскатааҕы ДНКларын бэлиэлэрэ уратылара суох эбит, ол бэйэ-бэйэлэрин кытта булкуhaр биир улахан бөлөх буолалларын бэлиэтинэн буолар. Ол эрээри 31 хаспах хахайын митохондриятааҕы геннарын утумнарын-ситимнэрин чинчийии биир төрүттээх эрээри икки салааҕа хайдыhалларын көрдөрбүт. Плейстоцен кэмигэр биирдэстэрэ Арҕаа Европаҕа олорбут, иккиhэ Берингия сиринэн муҥурдаммыт. Итинтэн сылтаан Берингияҕа олоро сылдьыбыт хаспах хахайын бөлөҕө кыра уратылаах туспа көрүҥ быһыытынан ааҕыллар, Верещагин хаспаҕын хахайа (P. s. vereshchagini).
Эволюция
мини|Хаспах хахайдара уонна бизоннар Шове хайатын хаспаҕар, Франция Куоскалар дьиэ кэргэннэригэр киирсэр хахайга майгылыыр пантералар аан бастаан 1,7-1,2 мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр Танзанияҕа баар Олдувай хайатын хапчааныгар үөскээбиттэрэ. Ол куоскалар Орто Европаҕа Илин Африкаттан орто плейстоцен бастакы аҥарыгар тарҕаммыттара, 610000 сыл анараа өттүгэр сиртэн хостонор хахай (Panthera fossilis) диэн ааттаах көрүҥү үөскэппиттэр. 460000 сыл анараа өттүгэр Орто Европаҕа хойукку Сааль мууhуруутун кэмигэр эбэтэр эрдэтээҥи Эем мууhуруутун кэмигэр хаспах хахайа (Panthera spelaea) сиртэн хостонор хахайтан (P. fossilis) үөскээбитэ уонна 450000 сыл анараа өттүттэн 14000 анараа өттүгэр диэри Евразияҕа барытыгар тарҕаммыта. Соторутааҕыта ыытыллыбыт ядроҕа баар геннарын үөрэтиилэр түмүктэрэ билиҥҥи хахайдар өбүгэлэрэ бары евразиятааҕы хаспах хахайдарын кытта 500000 cыл анараа өттүгэр иссиhэ сылдьыбыттар диэн туоhулаабыттар, ол кэнниттэн 470000 сыл анараа өттүттэн бэттэх ити икки линия иссибэтэхтэр.
Польшаҕа хостоммут хаспах хахайын уҥуохтарын кырамталара радиоуглеродунан эрдэтээҥи уонна хойукку Вейхзелев мууһуруутун саҕанааҕы кэм диэн дааталаммыттар уонна саастара 109000 сыл анараа өттүттэн 57000 сыл анараа өттүгэр диэри диэн буолбут. Евразияҕа кини 14900 сыл анараа өттүттэн 14100 сыл анараа өттүлэригэр диэри кэмҥэ симэлийбит уонна Берингияҕа 13800 сылтан 13300 сыл анараа өттүлэригэр диэри олоро сылдьыбыт, Вейхзелев мууhуруута бүтүөр диэри. Митохондрияларыгар баар ДНК-лар утумнарын-ситимнэрин чинчийии түмүгэр америкатааҕы хахай (Panthera atrox) хаспах хахайыгар балтылыы бөлөх буоларын көрдөрбүт уонна арааhа эрдэтээҥи хаспах хахайдарын бөлөхтөрө 340000 сыл анараа өттүгэр Кордильер муус хаххата бүөлээн туспа барбыттарыттарыттан үөскээбиттэр.
Характеристикалара
мини|Хаспах хахайдара, Куоскалар Палаталара, Ласко хайатын хаспаҕа Ласко уонна Шове хайаларын хаспахтарыгар баар хаспах хахайдарын уустаан-ураннаан быһан оҥоруулара уонна сымара тааска уруһуйдара 15000-тан 17000-ҕа диэри саастаахтар диэн дааталаммыттар. Шове хаспаҕар баар уруhуй икки хахай тэҥҥэ хаамсан иһэллэрин ойуулаан көрдөрбүт. Инники өттүгэр сылдьар хахай кэнники өттүгэр баар таhахтаах уонна сиэлэ суох уруhуйдаммыт хахайдааҕар арыый кыра гына көрдөрүллүбүт. Итинник сымара тааска баар уруһуйдартан сабаҕалаатахха хаспах хахайдарын атыырдара отой сиэлэ суохтар эбэтэр сиэллэрэ олус кыра диэн көрдөрөллөр.
Ориньяк культуратыгар киирсэр хахай-киhи ( Löwenmensch) статуэтката Германия соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр баар Шваб Альпаларын Фохельхерд диэн хайатын хаспаҕар булуллубута. Итинник археология булумньулара таас үйэтинээҕи итэҕэл ритуалларыгар хаспах хахайын ойуулара уонна уус-уран оҥоһуктара туһаныллыбыт буолуохтарын сөп диэн сабаҕалааһыны үөскэтэллэр.
Хаспах хахайа олус бөдөҥ хахайдартан биирдэстэрэ диэн өйдөбүллээҕэ. 1985 сыллаахха Германияҕа Зигсдорфтан чугас булуллубут атыыр хахай уҥуоҕун саннытыгар диэри үрдүгэ 1,2 м чугаhыыр эбит уонна кутуруга суох төбөтүн кытта этин-сиинин устата 2,1 м эбит, уҥуоҕунан билиҥҥи бөдөҥ хахайдарга тэҥ. Ити атыыр уҥуоҕунан атын экземплярдары баһыйар эбит, онтон атын атыыр кутуруга суох устата 2,5 м тиийэр эбит. Ону таhынан, хаспах хахайын атыыра хаалларбыт суола диир суоллара кэтитэ 15 см эбит. Сабаҕалыылларынан, хаспах хахайын муҥутаан ыараабыт ыйааһына 339 кг тиийиэн сөп эбит
2016 сыллаахха Малый Анюй диэн ааттаах өрүскэ булуллубут сиэли ДНК аналиһын түмүгүнэн хаспах хахайын гиэнэ диэн бигэргэтиллибитэ. Билиҥҥи хахай түүтүн кытта тэҥнээһин өҥүнэн билиҥҥи хахай гиэнигэр майгылыыр, ол эрээри арыый сырдык диэн көрдөрбүтэ. Ону таhынан, ааҕылларынан, хаспах хахайдара араҕастан маҕаҥҥа диэри өҥнөөх бүтэй, хаптайбыт нуолур түүлэртэн турар олус хойуу, чиҥ ньуолах түүлээхтэр уонна олортон аҕыйах кыллаахтар эбит, ол мууhуруу кэмигэр адаптация буолар.
Тарҕаныыта уонна олорор сирдэрэ
мини|Испания хоту өттүгэр хаспах хахайдара уонна атын фауна Мууhуруу Кэмигэр, Маурицио Антон уруhуйа Хаспах хахайа сэлии хонуу куйаардарын сирдэрин нөҥүө Беринг муостатытан Европаттан Аляскаҕа диэри биир кэлимсэ бөлөҕү үөскэппитэ. Пиреней тумул арыытыттан, Соҕуруулуу-Илиҥҥи Европаттан, Улуу Британияттан, Орто Европаттан, Илин Европа көнө ньуурдаах сирдэриттэн, Хоту Евразия улахан өттүттэн ылата Канадаҕа, Аляскаҕа диэри кини олус киэҥник тарҕаммыта. Отой былыргы биллэр тааhырбыт уҥуохтара Саха сирин хотугулуу- илин өттүгэр булуллубуттара уонна радиоуглеродунан саастарынан 62400 сыл анараа өттүгэр олоро сылдьыбыттар диэн дааталаммыттара. Отой эдэр, хойукку биллэр тааhырбыт уҥуохтара 11925 сыл анараа өттүгэр олоро сылдьыбыттар, итилэри Аляскаҕа Фэрбенкс чугаhыгар булаттаабыттар.
Испанияҕа Ла Гарма диэн хайаларын хаспахтарын комплексыгар хаһар үлэлэр түмүктэригэр булуллубут тарбахтарын уҥуохтара 14300-14000 сыллааҕыта диэн радиоуглеродунан дааталаммыттар. Словакияҕа бастарын, бууттарын уонна таастарын уҥуохтара карст (уу үөскэппит) хайа хаспахтарыгар 240 м-тэн 1133 м-ҕэ диэри үрдүктээх булгунньахтаах уонна хайалаах сирдэригэр булуллубуттара.
2008 сыллаахха Россияҕа Чукотка автономиялаах уокуругар Малый Анюй өрүс аттыгар хаспах хахайын түүтэ онон-манан ордон хаалбыт үчүгэй туруктаах экземпляра булуллубута. Хаспах хахайа арааһа үксүгэр аһаҕас хонуу сирдэргэ олорбут, ол эрээри аһаҕас ойуурдарга эмиэ көстүтэлиэн сөп курдук.
Арыйыылар
мини|"Спарта", Сибииргэ Сөмүйэлээх өрүс кытылыттан булуллубут, 28000 сыл анараа өттүгэр олоро сылдьыбыт мумия буолбут хаспах хахайын кыыс оҕото. 2015 сыллаахха Саха сиригэр Уяндина өрүс аттыгар 25000 уонна 55000 саастаах икки тоҥ хаспах хахайын оҕолоро ирбэт тоҥҥо булуллубуттара. Чинчийиилэр көрдөрбүттэринэн хахай оҕолоро саҥардыы нэдиэлэ эрэ буолбуттар, тоҕо диэтэр тииһиир тиистэрэ ситэ тахса иликтэр эбит. Салгыы үөрэппиттэриттэн көрдөххө хахай оҕолоро билиҥҥи хахайдар курдук ийэлэрин батыһан прайдка төттөрү киирэр гына күүһүрүөхтэригэр диэри ордууларыгар саһа сылдьыбыттар. Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан хахай оҕолоро буор сиҥнэн өлөртөөбүтэ буолуо дииллэр, буор анныгар абалык суоҕа сытыйыыга тиэрдибэтэх уонна күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри үчүгэй туруктаах кэлбиттэригэр тиэрдибит. 2016 сылга хахай оҕолоруттан үһүстэрин буларга уонна баҕар ийэлэрин көрдүүргэ иккис экспедиция былааннаммыт.
2017 сыллаахха атын тоҥмут экземпляр, сабаҕалыылларынан, хахай оҕото, Саха сиригэр Тирэхтээх өрүс аттыгар, Индигирка өрүс салаатыгар, булуллубута. Өйдүүллэринэн ити булуллубут хахай оҕотун атыыра 2015 сыллаахха булуллубут оҕолортон арыый обургу эбит, аахпыттарынан балтараа ыйтан икки ыйга диэри улаатан баран өлбүт. 2018 сыллаахха ити булуллубут сиртэн 15 м-ҕэ тэйиччи үчүгэй туруктаах атын хахай оҕотун көрдөөн булбуттар. Өйдүүллэринэн биир ыйыгар 50000 сыл анараа өттүгэр өлбүт уонна сабаҕалыылларынан эрдэ булуллубут хахай оҕотун атыырын бииргэ төрөөбүтэ быһыылаах эбит. Ол эрээри радиоуглерод даататынан кинилэр 15000 сыл уратылаах бэйэ-бэйэлэриттэн туспа олоро сылдьыбыттар, олортон тыhыта аахпыттарынан 28000 сыл анараа өттүгэр олоро сылдьыбыт, онтон атыыра 43448 сыл анараа өттүгэр олоро сылдьыбыт. Икки оҕолор үчүгэй туруктаахтар, кыратык буорту да буоллаллар, олортон тыһыта Мууhуруу Кэмиттэн булуллубут кыыллартан күн бүгүҥҥэ диэри "муҥутуур үчүгэй туруктааҕынан" биллиэн сөп.
Палеобиология
уҥа|мини|Хаспах хахайа хотугу табалыын, Генрих Гардер уруhуйа Хаспах хахайа сэлии хонуу куйаардарын уонна бореальнай ойуурдар курдук аһаҕас сирдэргэ олорбут. Кини сэлии хонуу куйаардарын биир тутаах көрүҥэ эбит, бороҥ бөрөнү, хаспах гиенатын уонна хагдаҥ эһэни кытта сиэмэх кыыллар чыпчааллара буоларын быhыытынан. Олус элбэх хаспах хахайын уҥуохтара хайа хаспахтарыгар хаһар үлэлэр түмүктэригэр булуллубуттара, ол сирдэргэ кинилэри кытта хаспах гиенатын, хаспах эһэтин уҥуохтара уонна таас үйэтинээҕи артефактар булуллубуттара. Билиҥҥи хахай курдук элбэх төбөлөөх үөрү үөскэтэрэ биллибэт, сорох бэлиэлэр соҕотох сылдьарын ордорор курдук көрдөрөллөр эбит.
Уҥуохтарыгар баар коллагены изотоп анализтарын түмүгэ көрдөрбүтүнэн хаспах хахайын аһылыгын рационугар сүрүннээн хаспах эһэтин, хотугу таба уонна атын моонньулаах табалар көрүҥнэрин оҕолоро киирсэллэр эбит. Арыый хойукку хаспах хахайдара арааhа аан бастаан хотугу табалары тарҕаммыт сирдэринэн иккиэн эстиэхтэригэр диэри бултаhаллар эбит. Атын бултанар көрүҥнэринэн аарыма улахан таба, кыыл сылгы, овцебык, зубр, хонуу куйаарын бизона, эдэр түүлээх носорог уонна эдэр түүлээх сэлии буолуохтарын сөп. Бултуур аһылыгын былдьаһан европатааҕы мууһуруу кэминээҕи леопардары (P. pardus spelaea), ону кытта хаспах гиеналарын, хаспах эһэлэрин уонна бөрөлөрү кытта күрэстэспит буолуон сөп. Изотоп анализтарын үөрэтии түмүгэ хаспах хахайдара үксүгэр хотугу таба этин сииллэр этэ диэн көрдөрбүт.
Туобуйа (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Туобуйа — Үөһээ Бүлүү улууһун Туобуйа нэһилиэгин киинэ.
Түөлбэ тыла
Түөлбэ тыла (Диалект) — омук тылын сорҕото, бэйэтэ туспа тыллаах-өстөөх, уонна үксүн литэрэтиирэ тылыттан ураты грамматикалаах (быраабылалаах) буолар.
Саха тылын түөлбэ тыллара
Саха тылыгар туспа түөлбэ тылынан дулгаан тыла буолар, ону таһынан Үт сахаларын тыла буолуон сөп.
М.С. Воронкин саха саҥатын маннык бөлөхтөргө араарар: Маны таһынан Воронкин саха тылын икки бөдөҥ бөлөххө араарар: Хотугулуу-илин тыллар бөлөхтөрө, Бүлүү тылларын бөлөҕө уонна Хаҥалас түбэ тыллара арҕааҥҥы түөлбэ тыл массивын үөскэтэллэр, оттон киин уонна хотугулуу-илин саҥа түбэлэрин бөлөҕө илиҥҥи түөлбэ тылын массивын үөскэтэллэр. Бу икки массивы Өлүөнэ өрүс хайытар.
Киин түөлбэ тылын зонатыгар Горнай, Хаҥалас, Мэҥэ-Хаҥалас, Чурапчы, Таатта, Амма, Уус-Маайа, Нам, Уус Алдан улуустарын саҥалара, ону таһынан Томпо улууһун Саһыл, Мэҥэ-Алдан, Байаҕантай, Ыҥаа нэһилиэктэрэ (урукку Байаҕантай улууһугар киирэллэрэ) уонна Кэбээйи улууһун Кэбээйи, Куокуй, Нидьили, Тыайа, I уонна II Сииттэ нэһилиэктэрин саҥалара киирэллэр
Түүн
мини|270пкс|Спутниктан [[Сир түүҥҥү ойуута (компиляция)]] thumb|мини|270пкс|[[Сир сырдык күнүскү уонна хараҥа түүҥҥү өттүлэрэ күн-түүн тэҥнэһиитин (хаҥас үөһэ — сааскы, аллара — күһүҥҥү күн-түүн тэҥнэһиилэрэ) уонна күн туруутун (уҥа үөһэ — сайыҥҥы, аллара — кыһыҥҥы күн туруулара) кэмнэригэр.]] Түүн — сарсыарда күн тахсыаҕыттан киэһэ киириэр диэри кэм.