cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
В.Г.Шухов аатынан Белгородтааҕы технологическай университет
Рейтиннэрэ
2. Арассыыйа вузтара техническэй, естественно-научнай хайысхаҕа уонна точнай наукаларга 2020 с. рейтинэ 40-с миэстэ. 3. Арассыыйа вузтара "индекс изобретательской активности" 2020с. рейтин 45-48-с миэстэ. 4. Арассыыйа вузтара "публикационной активности" 2020 с.рейтин "Материаловедение" 42-с миэстэ "Инженерные науки" 41-с миэстэ. 5. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ "востребованность вуза"2020с. рейтин 22-с миэстэ 6. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин 2020 с. рейтинэ "Национальное признание" Бастыҥнарга 56-с миэстэ. Бастыҥ технич.үрдүк үөрэх тэрилтэтэ    24-с миэстэ. 7. Арассыыйа бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ топ-100. White Square Jornal дыалабыай интернет-сурунаал биэрсийэтэ 80-с миэстэ. 8. Норуоттар ыккардыларынааҕы рейтин "Три миссии университета" 2020 с. 1401-1500 9. QS EECA University Rankings  301-350
Ссылкалара
http://www.bstu.ru/ https://vuzopedia.ru/vuz/3843 https://raex-rr.com/education/universities/rating_of_universities_of_russia http://www.bstu.ru/research/scientific_work/rating
Тэҥнэһии
Тэҥнэһии диэн Аан дойду, айылҕа төрүт тутулуктара ааттанар.
Оҕо иитиитигэр тэҥнэһии балаһыанньатын икки төрөппүтэ; ийэтэ уонна аҕата үөскэтэллэр. Кинилэр икки аҥы өйдөөх-санаалаах, көрдөбүллээх буолуулара оҕоҕо “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһарыгар кыра эрдэҕиттэн үөрэтэр. Ийэ сымнаҕас, аһынымтыа, көрөр-истэр, сынньата, аһата сатааччы буоллаҕына, аҕа үлэлэтээччи, үлэҕэ, тулуурдаах буолууга үөрэтээччи, кытаанах көрдөбүллээх буолара табыллар. Икки төрөппүттээх оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны тэҥҥэ тутан араара, олоҕор туһана үөрэнэрэ итинник саҕаланар уонна олоҕун устата салҕанан баран иһэрэ туруктаах өйү-санааны үөскэтэр.
Аныгы демократия сокуоннара эр киһи уонна дьахтар барыга-бары тэҥ бырааптаныыларын ирдиир. Бу ирдэбил сыыйа-баайа демократия үөрэҕин тутуһар дойдуларга олоххо киирэн иһэрин бэлиэтинэн аныгы кыыс уонна уол өйдөрө-санаалара, оҥорор быһыылара холбоһон, тэҥнэһэн эрэллэринэн быһаарыллар. Олох, үлэ-хамнас, спорт араас көрүҥнэригэр дьахталлар эр дьонтон хаалсыбаттарын көрдөрөн иһэллэр эрээри, эт-сиин быһаччы уратыларыттан тутулуктаах өйдөрүн-санааларын уларытыы хаһан да кыаллыбат буолуон сөп.
Дьахталлар эр дьоҥҥо тэҥнэһэ сатыыллара куһаҕан диэбэккэ эрэ өйгө-санааҕа туох уларыйыылары киллэрэрин биир-биир ылан ааҕан биэриэхпит:
1.	 Кыыс оҕо уол оҕо курдук буолан иһэр. Буруйу-куһаҕан быһыылары оҥороллоро эмиэ элбээтэ. Айыыны оҥоро охсоору тиэтэйэн кыыстарын харыстаабаттар, эрдэ дьахтар буолаллар. Эргэ таҕыстахтарына кэргэннэригэр кинини утумнуур оҕону төрөппөттөр. Табах тардаллар, арыгы иһэллэр, наркотиктары туһаныыга эмиэ хаалсыбаттар.
Улаатан эрэр уолаттар 50 сыл анараа өттүгэр оҥорор быһыыларын барытын аныгы кыргыттар аһара оҥорор буоллулар. Сайдыбыппыт, үөрэҕи ылбыппыт туһатынан кыыс оҕолорбут буорту буоланнар оҕо төрөтөллөрө аҕыйаата, биир эмэ оҕону төрөттөхтөрүнэ ыарыһах буолара элбэҕин тэҥэ, иитиитэ табыллыбакка быстах быһыыга түбэһэрэ элбэх. Ол иһин Россия дьоно билигин аҕыйаан иһэллэр.
2.	 Элбэх эр дьону кытта сылдьыспыт дьахталлар доруобай оҕону төрөтөр кыахтара аҕыйыыр. Истэригэр араас элбэх ыарыылар мунньустубуттара оҕолоругар бэриллиэн сөп. Ханнык эрэ ыарыылартан сыстыбыттара, араастаан эмтэммиттэрэ оҕолорун доруобуйатын эмиэ мөлтөх оҥорор. Атын эр киһилиин сылдьыспыт дьахтар эр киһини утумнуур оҕону төрөппөтүн кут-сүр үөрэҕэ дакаастаан дьоҥҥо тириэрдэр.
3.	 Уолаттарбыт кыыс курдук буоллулар. Аҥардастыы дьахтар көрүүтүнэн-истиитинэн, “ырбаахытын анныгар” иитиллэр уолаттар кыыс курдук бэрт былдьаһыылара элбээтэ, киэҥ, холку майгылара аҕыйаата.
Эр дьон ыалы салайыыттан туоратыллан, туораан биэриилэрэ оҕону иитии аҥар өттүгэр халыйыытын үөскэтэр. Уолаттар тулуурдаах, өһөс буолууга иитиллэллэрэ аныгы үйэҕэ хаалан турар. Киэҥ, холку, тулуурдаах буолуу уол оҕо сүрүн хаачыстыбыта буолара букатын да умнууга хаалла. Үлэни-хамнаһы кыайыы диэн өйдөбүл сүппүтэ ыраатта, эдэрдэр ийэлэрэ ыарахан диир үлэлэрин үлэлээбэт буоллулар.
Дьахталлар эр дьону кытта барыга-бары, охсуһууга кытта тэҥнэһиилэрэ оҕону иитэллэригэр халыйыыны үөскэтэрин тэҥэ, эр дьон курдук төрөөбөт буолууларын сайыннарар кыахтаах. (1,16).
Тофа тыла
Тофа тыла — түүр төрүттээх тофа омук тыла. Тофалар Иркутскай уобалаһыгар Нижнеудинскай оройуоҥҥа олороллор. 2010 сыллаах биэрэпиһинэн 775 тофалартан 93 эрэ киһи тофа тылын билэр.
Тэҥнэһии
Эр дьону сэбиэскэй былаас кэмигэр мөлтөтүү оҕо иитиитигэр аҥардастыы дьахталлар эрэ кыахтара баарынан кыттыһыыларыттан аҥар өттүгэр халыйыыны үөскэтэннэр, эдэрдэр өйдөрө-санаалара ордук мөлтөөтө. Дьахталлар аҥардастыы атаахтатыы, маанылааһын уонна харыстааһын өттүгэр өйдөрө-санаалара тардыһыылаахтарынан оҕону кыра эрдэҕиттэн атаахтатан, маанылаан кэбиһэллэрэ элбэх.
Тофа тыла
Сайаан бөлөх таежнай салаата
Түүр тыллар Сайаан бөлөҕүн таежнай салаатыгар тофа тылыттан ураты тыва тылын хотугулуу-илиҥҥи (тоджинскай) уонна соҕуруулуу-илиҥҥи диалектар (Тыва Өрөспүүбүлүкэтин Тожу, Бии-Хэм улуустара) уонна сойот-цаатан тыла (үс салааҕа арахсар: Бүрээт сиригэр баар сойот уонна Моҕол сиригэр баар цаатан уонна уйгуур-урааҥхай тыллара) киирэллэр.
Сурук-бичик
1988 сылга диэри тофа тыла туспа суруга-бичигэ суох этэ, ол иһин тофа тылын чинчийээччилэрэ бу тыл дорҕоонноругар чугаһытыллыбыт латыын уонна нуучча алпаабыттарын туһанар этилэр. Ол курдук Валентин Рассадин диэн тофа тылын чинчийээччитэ «Морфология тофаларского языка в сравнительном освещении» (1978 с.) диэн үлэтигэр тофа тылларын суруйарыгар һ, ӈ, ө, ү, ә уонна i эбии буукубалардаах нуучча алпаабытын туһаммыта. Кини ньымата тыл дорҕооннорун сурууйуутугар олоҕурар. В. Рассадин туттубут алпаабыта кэлин тофа алпаабытыгар кубулуйбута. Ол алпаабыт маннык: Тофалар алпаабыттара билигин да уларыйа турар уонна букатыннаах туругар тиийэ илик. Ол курдук 2005 с. тахсыбыт "Словарь тофаларско-русский и русско-тофаларский" диэн тылдьыкка тофа тылын билиҥҥи алпаабыта 41 буукубалаах :
Тэҥнэһии
Ырыынак ыарахан усулуобуйата дьайан дьон оҕону иитии уратыларын син өйдөөн, олохторугар туһанан эрэллэр. Атаах, мааны оҕо туһунан элбэхтик суруллар, этиллэр буолан эрэр. Арай хайа төрөппүт ордук атаахтатан, маанылаан, бэлэмҥэ үөрэтэн оҕо өйүн-санаатын буорту оҥороро эрэ быһаарыллара наада буолла.
Манна быһаарыы чуолкай уонна ханнык да сыыһата суох. Дьахталлар, ийэлэр, эбэлэр оҕону ордук көмүскүүр, харыстыыр санааларыттан атаахтаталлар, маанылыыллар, бэлэмҥэ үөрэтэллэр, бу быһыылара аһара бардаҕына, өйүн-санаатын халыталлар, буорту оҥороллор. Аҥардас дьахталлар ииппит оҕолоро туруга суох өйдөөх-санаалаах буола улаатарын сахалар былыргыттан билэллэрин «Тулаайах оҕо», «Аҥардас дьахтар оҕото» диэн этиилэрэ бигэргэтэллэр.
Аҥардас дьахталлар оҕону иитиигэ өйүгэр-санаатыгар халыйыыны, атаахтатыыны үөскэтэннэр тулуура, дьулуура суох, үлэни-хамнаһы кыайбат оҕону улаатыннараллар. Маннык быһыы хас да көлүөнэлэргэ салҕанан барыыта, тарҕаныыта үлэни-хамнаһы кыайбат буолууттан аан маҥнай хайа эрэ аймахтар, онтон салгыы бардаҕына омук эстиитигэр, симэлийиитигэр тириэрдэрэ ханнык да саарбаҕа суох.
Ырыынак олоҕо олоххо киириитэ элбэхтик оҕоломмут уонна оҕолорун киһи буолууга, көрсүө,сэмэй майгыга ииппит, үлэҕэ-хамнаска үөрэппит төрөппүттэр барыстара элбииригэр, атыттары баһыйан барыыларыгар тириэрдэр. Элбэх оҕолоох, сиэннэрдээх кырдьаҕастар үйэлэрэ уһуура, кырдьар, мөлтүүр саастарыгар көрөр-истэр чугас дьонноро бааллара тирэх, көмө буолар кыахтара улаатарын тэҥэ, киһи быһыылаах кэлэр көлүөнэлэр элбэхтик үлэлээн-хамсаан баайы-малы кыайа-хото мунньуналлар.
Кырдьар сааска соҕотох хаалыы диэн туохха да кыайан тэҥнэммэт эрэй. Эдэр кыанар сааһыгар күүлэйдии, көччүйэ сылдьыбыт киһи, ордук дьахталлар, ханна да көтөн кыайан куоппакка эрэ, түбэһиэхтэрин сөптөөх эрэйэ буолар. Оҕо төрөппүтүгэр сыһыана кыра эрдэҕинэ үөскээн олохсуйарын төрөппүттэр аһаран кэбиспэккэ бэйэлэригэр ытыктабыллаахтык сыһыаннаһарга иитиэ, үөрэтиэ этилэр. Бэйэлэрин ким диэн ааттатан ыҥыртараллара; ийэ, аҕа дэттэрэллэрэ, оҕолоро кинилэри ытыктыырыгар иитэр, үөрэтэр.
Өй-санаа үөрэҕин таба туһаныы омук сайдыыны ситиһэригэр эр дьон оруоллара лаппа үрдүгүн быһаарар. Бары таҥара; католическай, православнай, мусульманскай, буддийскай үөрэхтэри эр дьон баһылаан салайаллара өй-санаа сайдыытыгар, туруктаах буолуутугар тулууру сайыннарыы ордук улахан оруолу ыларынан быһаарыллар. Сахалар кут-сүр үөрэхтэригэр тулуурдаах буолууну үөскэтэр сүр, киһи куттарын холбуу тута сылдьарынан киһи буолууга сүрүн оруолу ылар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн сахалар этиилэрэ оҕону иитиигэ быһаччы оруоллаах. Оҕо иитиитэ хайа да өттүгэр халыйан хаалбатаҕына, эр дьон оҕо иитиитигэр, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиигэ быһаччы кыттыстахтарына эрэ, оҕо тулуурдаах, дьулуурдаах буолуута улаатан өйө-санаата киһилии суолунан сайдар. (2,132).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №127. 15.11.2012.
Белгородтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
Белгородтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
Арассыыйаҕа Белгород куоракка баар судаарыстыбаннай үрдүк профессиональнай үөрэх тэрилтэтэ. Белгородскай уобаласка, Белгородка уонна Киин Черноземьеҕа култуура эйгэтигэр биир бастыҥ үөрэхтээһин комплекса буолар.
Устуоруйата
1960 с.ыам ыйын 27 күнүгэр култуурунай-сырдатар учуулусса арыллыбыт. 1961 сылтан учуулуссаҕа заочнай салаа, художественнай салаа, общественнай профессиялар факультеттара арыллыбыттар. Тас дойдулартан, сүрүннээн Болгарияттан устудьуоннар үөрэнэр буолбуттар. 1995 с.учуулусса "Белгородтааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ" диэн ааттаммыт.
2000 сылга кэллиэс, судаарыстыбаннай үрдүк профессиональнай үөрэхтээһин тэрилтэтэ Белгородтааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба института диэн буолбут. 2009 сыллаахха С. А. Дегтярев аатынан Белгородтааҕы музыкальнай кэллиэс,туспа салаа быһыытынан холбоспут. 2015 с. институт структуратыгар Губкинскайдааҕы музыкальнай уэллиэс холбоспут.
Факультеттара
1. Социально-культурнай уонна информационнай-библиотечнай үлэ факультета 2. Режиссура, актёрскай ускуустуба уонна хореография факультета 3. Технология уонна дизайн факультета 4. Музыкальнай айар үлэ факультета 5. Искусствоведение уонна култууралар ыккардыларынааҕы коммуникациялар факультеттара 6. Толоруу ускуустубатын факультета 7. С. А. Дегтярев аатынан музыкальнай кэллиэс.
Институт 7 факультеттаах, 18 кафедралаах. Институкка 22 бэрэпиэссэр, 126 наука хандьыдаата уонна дассыан үлэлииллэр. Ректор Сергей Иванович Курганскай.
Рейтиннэрэ
1. Белгород куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ.
2. Белгородскай уобалас үрдүк үөрэх иэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 322-с миэстэ
4. Арассыыйа култуура уонна ускуустуба үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 141-с миэстэ.
Ссылкалара
https://bgiik.ru/ https://bgiik.ru/ https://moeobrazovanie.ru/bgiki/?ratings
Ананьев Василий Егорович
мини|Ананьев Василий Егорович Ананьев Василий Егорович, 1941 с., бэс ыйын 26 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Түбэй нэһилиэгэр, төрөөбүтэ. 1960 с. 1 №-дээх Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа физкультура салаатыгар үөрэнэ киирбитэ, бүтэрэн баран физкультура уонна труд учууталын идэтин ылбыта. 1976 с. СГУ биолого-географическай салаатын кэтэхтэн бүтэрбитэ. СӨ үөрэҕириитин туйгуна, «За спасение утопающих» мэтээл хаһаайына, «Победитель социалистического соревнования» бэлиэ хаһаайына.
Олоҕун олуктара
1964–1995 сылларга Василий Егорович Сиэйэ орто оскуолатын физкультура учууталынан үлэлээбитэ. Ити кэмҥэ Элгээйитээҕи оҕо спортивнай оскуолатыгар бокса тренеринэн үлэлээбитэ.
Сыралаах, бэриниилээх үлэтин түмүгэр боксаҕа икки Россия уонна Дальний Восток кыайыылаахтарын, 30 респубика боксаҕа кыайыылаахтарын, 9 спорт маастарыгар кандидаты, 20 -тэн тахса физкультура учууталларын уонна тренердэрин иитэн таһаарбыта.
Энтузиаст учуутал, тлааннаах тренер нэһилиэнньэҕэ чөл олоҕу уонна спордунан дьарыктаныыны пропагандалаабыта. Улуус, республика хаһыаттарыгар 300-н тахса ыстатыйа, педагогическай ааҕыыларга дакылааттары суруйбута. 2000 с. «Спорт үрдүк үрдэлэ» кинигэ күн сирин көрбүтэ.
В.Е. Ананьев (Чороонноох Баһылай) – Саха сиригэр биллэр оһуохай тылын этээччи, С.А. Зверев (Кыыл Уола) аатынан түөскэ кэтиллэр бэлиэ хаһаайына.
Василий Егорович – боксаҕа Саха сирин биэс төгүллээх кыайыылааҕа, ДСО «Спартак» үс төгуллээх кыайыылааҕа, Соҕуруу Корея-Монголия-Саха Сирэ-Бурятия аан дойдутааҕы хамаанданан турнир призера, «За заслуги в развитии ФКиС РС (Я)», «За развитие и пропаганду ФК РС (Я)» бэлиэлэр хаһаайына.
Өй-санаа хааччахтара
Өй-санаа аһара, таһынан барар санаата хаһан баҕарар элбэх. Санаа туохтан да иҥнибэтэ, хааттарбата ону үөскэтэр. Араас үөрэхтэр үксээһиннэрэ ону өссө элбэтэн иһэр. Өй-санаа киһи оҥорор кыаҕын таһынан баран хааллаҕына ыра санааҕа кубулуйар уонна таах хаалар уратылаах.
Ыра санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан кыайан толорбот таах хаалар, ол-бу араас бэйэтин аралдьытынар санаата ааттанар. Бу ыра санаалар киһи бэйэтин бэйэтэ албыннана сылдьарын үөскэтэннэр туһалааҕы оҥорорун аҕыйаталлар, суох да оҥоруохтарын сөп.
Аһара барбыт өй-санаа ыра санааҕа кубулуйан албыҥҥа киирэн биэриини үөскэтэр. Ол иһин өй-санаа аһара барбатын туһугар аналлаах хааччахтардаах буоллаҕына эрэ табылларын сахалыы таҥара үөрэҕэ быһааран сиэр уонна киһи быһыыта диэн хааччахтары оҥорон туһана сылдьарга ыҥырар.
Киһи өйө-санаата сайдыыта, тупсуута бэйэтин кыыллартан туспа араарынарын киһилии быһыылары оҥороро үөскэппит. Бу киһи бэйэтин өйүн-санаатын, тулуурун күүһүнэн уонна олох уопутун билэн туһана сылдьар хааччахтара киһи быһыылаах буолууну олоххо туһанарга тириэрдэллэр.
Киһи икки өрүттэрэ; этэ-сиинэ уонна өйө-санаата куруук тэҥнэһиини тутуһа сылдьалларын, бу аналлаах сиэр диэн өй-санаа уонна киһи быһыыта диэн хааччахтары оҥорон сахалар таҥараларын үөрэҕэ киһи быһыылаахтык олоҕу олорууну ситиһэр.
Өй-санаа аналлаах хааччаҕы тутуспатаҕына, аһара бардаҕына кырата сыыһа-халты туттунууну үөскэтэрин таһынан этин-сиинин букатын да быраҕан, хаалларан кэбиһиэн сөп. Киһи өйө көтөн хаалара киирэн кэлэрэ, бу быһаарыы дакаастабылынан буолар.
Өй-санаа аһара барарыттан, ол-бу, араас, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥорон иһэриттэн киһи быстах быһыыга, араас дэҥҥэ, оһолго түбэһиэн сөбө улаатан хаалар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ ити уратыны үөрэтэн билэн аналлаах өй-санаа хааччахтарын оҥорон оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһанар. Ол хааччахтар манныктар:
1. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторон үчүгэй үгэстэринэн иитэн биэрии.
2. Ийэ, аҕа таҥаралары үөскэтэн туһаныы. Оҕо кыра эрдэҕиттэн улахан киһи этэрин истэргэ, толорорго үөрэтии.
3. Тугу барытын киһи быһыылаахтык оҥорууну, сиэри, киһи быһыытын тутуһууну ирдээһин.
4. “Айыы диэмэ” диэн куһаҕан тыллары саҥара сылдьартан куһаҕан үгэс үөскээн хааларыттан оҕо өйүн-санаатын харыстааһыны оҥоруу.
5. “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу куһаҕан буолан тахсара элбиэн сөбүттэн эрдэттэн, бу быһыы өссө оҥоруллуон инниттэн хааччахтаннаҕына эрэ табылларын тутуһуу.
6. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн аналлаах, биллэр куһаҕан быһыылары оҥорума диэн хааччахтары оҥорон куруук туһана сылдьары эрэйэрэ оҕо оҥорор куһаҕан быһыылара аҕыйыылларын үөскэтэр.
Өй-санаа аһара барарын тохтотор бу хааччахтары киһи тутуһа сырыттаҕына эрэ олоҕо табыллар уонна үлэни кыайан олоҕун киһи быһыытын тутуһан, уһуннук олороро кыаллар.
Туох барыта аһара бардаҕына халыйыыны үөскэтэрэ куһаҕаҥҥа тириэрдэриттэн, куһаҕаны элбэтэн кэбиһэр. Өй-санаа аһара барыыта таптал эмиэ аһара барарын үөскэтэр.
Тапталы имэҥи кытта буккуйуу табыллыбат. Ол курдук таптал диэн өй-санаа үлэтин күүһүнэн туһанан атын аҥары таба талан ылыы ааттанар. Ол иһин таптал өйтөн-санааттан тутулуктаах.
Имэҥ диэн эт-сиин атын аҥарга баҕарара ааттанар. Имэҥ аһара бардаҕына эт-сиин баҕатын тутуһара элбээн хааларыттан ыал олоҕун алдьатара тиийэн кэлиэн сөп. Ол курдук киһи өйө-санаата эмиэ уларыйарынан имэҥ эмиэ уларыйара элбээн хаалыан сөбүн таба сыаналааһын эрэйиллэр.
Ырыынак кэмигэр ыал буолууга энньэ уонна халыым туттуллар кэмнэрэ кэллэҕинэ ыал баайа таптал мөлтөөһүнүн тутар, тэҥнээн биэрэр кыахтанар. Арай манна ыал олоҕун алдьатааччыны, солумсаҕы, саҥа тапталы була охсон эккирэтээччини таба быһаарыы туһалыыр кыахтаах.
Ыал олоҕо алдьаннаҕына, үрэлиннэҕинэ буруйдааҕы булуу уонна эппиэккэ тардыы хайаан да ирдэнэр. Үгүс дьон олохторун уопутун таба туһаныы, ыал олоҕун алдьатан атын сиргэ, атыҥҥа барааччы буруйдаах буолара ситиһиллиэ этэ.
Ыалга арахсыы кэмэ тирээн кэллэҕинэ, арахсан барааччы буруйдаах буоларын билинии, ыал мунньуммут баайа-мала арахсыыттан үрэллибэтин, ыһыллыбатын үөскэтии, кэргэнниилэр арахсыыларын аҕыйатарга туттуллан, ыал олоҕун бөҕөргөтүө этэ. Арахсан туспа барааччы туга да суох барара сокуонунан олохсуйдаҕына, арахсааччылар, быстах санааҕа киирэн биэрээччилэр лаппа аҕыйыыллара ситиһиллиэн сөп.
Омук сайдарын туһугар ыал олоҕун бөҕөргөтүү, харыстааһын эрэ туһалыыр. Саҥа ыал буолааччыларга аналлаах көмөнү оҥорон биэриэххэ сөп. Уон сыл иһинэн арахсан хаалааччылар ону төннөрөр буоллахтарына, улахан толкуйга түһүөхтэрин сөп. Бу биһиги баҕа санаабыт түргэнник арахса охсооччулары тохтоторго туһалыан сөп.
Сэбиэскэй былаас эстиитин кэнниттэн оччотооҕу кэмҥэ туттуллубут кытаанах хааччахтар, партия ыгыыта суох буоланнар, дьон көҥүллэринэн барбыт курдук сананыылара улааппыта. Онно эбии эдэрдэри иитии, үөрэтии босхо барбытыттан ханнык да хааччахтар суохтарын курдук сыыһа өйдөбүл үөскээбитэ.
Өй-санаа хааччаҕа хаһан баҕарар туттулла сырыттаҕына эрэ табыллар, оччоҕуна эрэ аһара барара аҕыйыыр. Билигин биһиэхэ атеизм үөрэппит, аһара барар өйдөөх-санаалаах дьон элбээннэр, итэҕэл аҥар өрүтэ буолар, өй-санаа хааччахтарын үөскэтэр уонна толотторор сахалар Улуу Тойон таҥара үөрэхтэрэ олоххо киирэ илик.
Урукку кэмнэргэ кыайбыт омуктар таҥараларын үөрэҕин кыаттарбыттарга күүстэринэн, ыган-хаайан киллэрэллэр этэ. Билигин син демократия баар буолан таҥара үөрэҕин ким да күүһүлээн киллэрбэт кэмэ кэлэн турар.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ, киһи буолууну ситиһэригэр аналланар, элбэх үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаалары үөскэтэн, үгэс оҥорон биэрэн үчүгэй быһыылаах, майгылаах, үлэһит киһини иитэргэ, үөрэтэргэ туһалыыр. Оҕолоругар үчүгэйи баҕарар төрөппүттэр хайаан да туһаныахтара этэ.
Бары төрөппүттэр оҕолоругар үчүгэйи баҕараллар. Арай бу үчүгэйбит тугу оҥордоххо кэлэрин арааран билии эрэйиллэр:
1. Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн иитиллэр, үчүгэй быһыылары оҥороругар, үчүгэй майгыга үөрэтиллэр.
2. Туһа киһитэ буолан үлэни үлэлииргэ, этин-сиинин сатаан хамсанарга үөрэтии эрэйиллэр.
3. Киһи буолуу үөрэҕин ситиһэрэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанара ирдэнэр.
4. Сиэри тутуһан, киһи быһыылаахтык олоҕун олордоҕуна олох сыалын толорон уһун үйэни ситиһэр кыахтанар.
Элбэх таҥара үөрэхтэриттэн оҕолорун өйө-санаата сайдыытыгар улахан туһалаах сахалыы таҥара үөрэҕин төрөппүттэр талан ылан туһаналлар. Кинилэр бу талан ылыыларыгар үчүгэй олохтоох, сайдан иһэр ыаллары үтүктэллэрэ, батыһаллара ордук табыллар. Көрсүө, сэмэй майгылаах, үлэһит дьон оҕолоро улаатан төрөппүттэрин курдук үлэһит буолаллара, аймахтара үксээн тэнийэн иһэллэрэ, баайдара эбиллэрэ үтүктэргэ үчүгэй, олоххо туһалаах холобур буолар.
- Аҕаа, мин Бойуоту кытта ыал буоларбын, эн тоҕо сөбүлээбэккин, дьиҥ ис санааҕын эт эрэ! - Маайыс хоргуппут хараҕынан аҕатын тобулу көрөн олорон ыйыппыта.
- Оҕом бэйэтин тэҥнээхтэригэр эргэ барыа дии саныырым, балыксыт Баатта оҕонньор уолугар эрэ барыа дии санаабатаҕым... (1,14).
Атаах буолан хаалбыт оҕо төрөппүттэрэ элбэх эрэйи көрсөллөрүн атыттар бары көрө, билэ сылдьаллар, ол иһин оҕолоругар үчүгэйи баҕарар төрөппүттэр атаахтаппакка, кыра эрдэҕиттэн үлэнэн иитэргэ, тулуурун сайыннарарга кыһаналлар.
Киһи үйэтэ кылгас, сотору кэминэн бэйэтэ мөлтүүрэ тиийэн кэлэр. Бу кэм кэлиитигэр үчүгэй, киһилии иитиилээх, үчүгэй майгылаах кэлэр көлүөнэлэр көмөлөрө эрэйиллэр кэмэ кэлэриттэн оҕотун өйө-санаата киһилии суолунан сайдарын, төрөппүт барыта сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһан ситиһиэ этэ.
Онон көрсүө, сэмэй майгылаах, ханнык баҕарар үлэни кыайар оҕо бары төрөппүттэр баҕа санааларын оҕото буолар уонна Кут-сүр, сахалыы таҥара үөрэҕин туһанан ону ситиһиэххэ сөп. (2,128).
Туһаныллыбыт литература.
1."Чолбон" сурунаал. 8 / 2021.
2. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Могилёв-Подольский
Могилёв-Подольскай (Могилів-Подільський) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 32 099 (2012).
Алдьатыы
Алдьатыы диэн олус улахан, сиэри таһынан барар куһаҕан быһыыны оҥоруу ааттанар.
Киһи оҥорор быһыыларыгар олус сэрэниэхтээҕин, баҕарбатар даҕаны оҥорор быһыыта элбэхтик сыыһа-халты буолан тахсарыттан алдьатыы үөскүүрэ быһаарар. Киһи сэрэхтээх буоларын өйдөтөн сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Алдьатыма” диэн үөрэтэр. (1,87).
Алдьатыы хас да араастардаах:
1. Сыыһа-халты туттунан алдьатыыны оҥоруу. Оҕо сыыһа тутан чаасканы үлтү түһэрэрэ баар суол. Суоппар сыыһа туттуута абаарыйаҕа, улахан алдьатыыга тириэрдиэн сөп.
2. Үчүгэйи оҥоробун диэн санааттан алдьатыыны оҥорон кэбиһии. Буор хаһыытыгар тиэтэйэн аһара улаханнык баһан күрдьэх угун тоһутан кэбистэххэ үлэ атахтаныыта үөскүүр. Тиэхиникэ кыра гайкатын аһара ыга, күүскэ эрийэн резьбатын быһа тардан кэбистэххэ улахан алдьатыы үөскээн тахсар.
3. Айыыны, дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыыны биир эмэ киһи оҥорор. Олоххо туһалаах айыыны оҥорбут патеннаах, сертификаттаах, учуонай диэн ааты ылбыт дьон отой аҕыйахтар. Дьон сорохторо, эрчимнээх, аһара барар өттүлэрэ айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааһыннара элбэх эрээри, үксүгэр табыллыбакка, сатаммакка алдьатыыга кубулуйара элбэх. Элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатааһынтан биир эмэ табыллан туһалаах үрүҥ айыыга кубулуйар буоллаҕына, атыттара бары куһаҕаны, алдьатыыны элбэтэллэр. Сахалар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ бу быһаарыыттан тирэх ылан оҕону үөрэтиигэ туттуллар, эдэрдэр сыыһа-халты туттунан куһаҕаны элбэтэллэрин аҕыйатарга аналланар.
4. Өйдөөн-санаан үгүстүк ырытан көрөн баран алдьатыыны оҥоруу. Сэрии диэн алдьатыы. Саҥаны айыыны оҥорон саҥа сэрии сэбин оҥостуу сэриигэ бэлэмнэниини үөскэтэн улахан алдьатыыны оҥорууга бэлэмнэнии буолар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Чэҥэрэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Чэҥэрэ — Үөһээ Бүлүү улууһун Маҥаас нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Тульчин
Тульчин (Тульчин) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 24 507 (2013).
Месси, Лионель
Лионе́ль Андре́с Ме́сси (Lionel Andrés Messi, ; төр. бэс ыйын 24 1987, Росарио, Аргентина)    — Аргентина футболииһа, Испания «Барселона» кулуубун нападающайа уонна капитана, 2011 сыллаахтан — Аргентина сборнайын хапытаана. Лучший бомбардир в истории «Барселоны» и сборной Аргентины. Признаётся специалистами одним из лучших футболистов современности и одним из лучшиx игроков всех времён.
«Барселона» футболга академиятын иитиллээччитэ, бастакы хамаандаҕа 17 сааһыттан оонньуур. Онтон ыла кулуубу кытта Испания чөмпүйүөнүн уон титулун, УЕФА чөмпүйүөннэрин лиигатын түөртэ, Испания Куубагын алтата, Испания Суперкуубактарын аҕыста, Европа Суперкуубагын үстэ уонна Футболга Аан дойду кулууптарын чөмпүйэнээтин үстэ ылаттаабыта. УЕФА чөмпүйүөннэрин Лиигатын бастыҥ бомбардирын аатын алтата ылбыта уонна алтата — Испания чөмпүйэнээтин.
2005, 2007—2013, 2015—2017 уонна 2019 сылларга Аргентина бастыҥ оонньооччута буолбута, онтон бүтэһик уон наҕараадата кыраныысса таһынааҕы аргентинец быһыытынан иҥэриллибитэ. В 2009, 2010, 2011, 2015, 2017, 2018 и 2019 годах был признан лучшим игроком чемпионата Испании. 2009 сыллаахха УЕФА кулууптарын бастыҥ футболиһа буолбута. Эмиэ ол сылга Европа бастыҥ футболиһын быһыытынан «Көмүс Мээчиги» уонна ФИФА версиятынан аан дойдуга бастыҥ футболист быһыытынан «Бриллиант мээчиги» ылбыта. 2010 сыллаахха аан дойду бастыҥ футболиһа буолбута («ФИФА Көмүс мээчигин» бастакы ылааччы). 2011 сыллаахха эмиэ бастакыннан Европа бастыҥ оонньооччута буолбута. «Көмүс бутсаны» алтата туппута (2010, 2012, 2013, 2017, 2018, 2019).
2012 сыл кулун тутарыгар «Барселона» иһин оонньууларга рекорд охсубута — 234 гол. Ону таһынан 2011/12 сезонҥҥа Испания чөмпүйэнээтин рекордун олохтообута — 50 голу киллэрбитэ. В марте 2014 года побил 87-летний рекорд по количеству забитых голов в истории «Барселоны», доведя свой бомбардирский счёт до 371 гола. 2014 сыллаахха сэтинньи 22 күнүгэр Испания чөмпүйэнээтин голга рекордун куоһарбыта — 251 гол, (бу рекорд 59 сыл турбута). 2014 сыл сэтинньи 25 күнүгэр Чөмпүйүөннэр Лиигаларын рекордун куоһарбыта — 71 мээчик. 2017 сыл муус устарыгар 29 сааһыгар «Барселона» иһин оонньууга 500 голу киллэрбитэ уонна Испания футболун оннук рекорду биир кулууп иһин оонньууга олохтообут соҕотох оонньооччута буолбута. «Эль-Класико» уонна «каталония дербитин» устуоруйатыгар бастыҥ бомбардир.
Олоҕун олуктара
Месси футболунан биэс сааһыттан дьарыктаммыта, аҕата эрчийэр любительскай «Грандоли» кулуубугар сылдьыбыта. Бастакы дьарыктарга эбэтэ Селия илдьэр эбит, дьиэ кэргэҥҥэ кини эрэ сиэнин футболист оҥоруон баҕарара; кэлин Лионель туох баар голларын киниэхэ аныыра.
Киэҥ Күөл (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Киэҥ Күөл — Үөһээ Бүлүү улууһун Сургуулук нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Локомотив
Локомотив диэн суксурҕа вагоннарын тардар тимир суол көлөтө. Локомотив суксурҕа бастакы көлөтө, ол эбэтэр кини баһа буолар.
Локомотивтар хамсатааччыларынан үс сүрүн көрүҥнээхтэр:
Үлэ таҥаралара
Үлэ таҥаралара дьон өйө-санаата сайдан иһиитин биллэрэллэр.
Олус былыргы дьон мас баалкыны ылан илиилэригэр тутан охсуһар, буору хаһар буолуохтарыттан ыла араас үлэ көрүҥнэрэ сайдан барбыттара. Бииртэн биир үлэ көрүҥнэрин баһылаан иһии дьон сайдыыны ситиһэн иһиилэрин түргэтэппитэ.
Дьон өйдөрө-санаалара сайдан истэҕинэ үлэ-хамнас ылар олуола улаханнык үрдээбитэ. Үлэни кыайа-хото үлэлиир, сэриилэһэр, бултуур, элбэхтик саҥаны айыылары оҥорон олоххо киллэрэр эр дьон баһылаан салайыылара үөскээбитэ. Дьон үлэ-хамнас туһаны, сайдыыны, тупсууну аҕаларын билэн үлэни-хамнаһы кыайарга баҕа санаалара улааппыта, үгэскэ кубулуйбута. Үлэ көрүҥнэриттэн тутулуктанан үөскээн тахсар ураты баҕа санаалар үгэскэ кубулуйууларыттан саҥа, үлэ таҥаралара үөскээбиттэрэ.
Бултааһын дьон үлэлэрин соҕотох көрүҥэ буолара уурайбыта. Дьиикэй кыыллары тутан ылан иитэн үлэҕэ туһаныы олоххо киирбитэ, сайдыбыта. Аналлаах үөрэхтээхтэр билиниилэринэн ыты дьиэтиппиттэрэ 15 тыһыынча сыллартан ордубут. Дьон баһылаабыт үлэлэрин көрүҥнэрин күүскэ сайыннаран, баҕа санаалара улаатан үлэҕэ-хамнаска сыһыаннаах таҥаралары үөскэтэн тарҕаппыттара:
-	Байанай таҥара. Бу олус былыргыттан булчуттар таҥаралара. Дьон бары кэриэтэ бултаан аһыыр-таҥнар эрдэхтэринэ олохторо бу таҥараттан олус улахан тутулуктааҕа. Кырыалаах кыһыҥҥа Байанай таҥара тугу да биэрбэтэҕинэ, бэрсибэтэҕинэ хоргуйан өлүүгэ тиийэллэрэ. Билигин бултааһын төһө да аҕыйаатар Саха сиригэр суох буолара өссө да ыраах. Байанай таҥара айылҕаны, тайҕаны, уулары, булду харыстыыр, кэмнээн, нэмин билэн туһанарга, бултуурга ыҥырар аналлааҕа хаһан да кыччаабат.
-	Таба таҥара. Таба иитээччилэр, манааччылар, көлө оҥостооччулар таҥаралара. Хоту сирдэргэ дьон маҥнай дьиэтитэн үлэҕэ туһанар буолбут кыылларынан таба буолар. Таба аһылык, таба тириитэ таҥас, дьиэ, таба көлө буолбута олоххо сайдыыны ситиһэллэрин үөскэппитэ. Табаны туһанааччылар элбээһиннэриттэн таба таҥараҕа кубулуйбут. Таба таҥара туһунан А.И.Гоголев маннык суруйар: “Сака” диэн тыл иранныы таба диэн буолар уонна таба көлө үөскээбит, тэнийбит кэмигэр эмиэ сөп түбэһэр. Сака, күн-дьыл ааһан истэҕин аайы, суолтата улам кэҥээн, күн таба, салаа-лабаа, элбэх салаалаах-лабаалаах таҥара, күн, быйаҥ таҥаратын символа эҥин диэн буолбут. (1,121).
Таба таҥара буолуута “тап” диэн сахалыы тылтан ордук улахан тутулуктаах. Киһи өйө-санаата сайдан истэҕинэ тугу барытын сыыһа-халты буолбакка таба, табатык оҥорорго баҕа санаата ол кэмҥэ үөскээн сайдыбыт. Тугу барытын табатык оҥорор баҕа санаа үгэскэ кубулуйан таба таҥараны үөскэппит.
- Ынахсыт таҥара. Ынах сүөһүнү көрөөччүлэр таҥаралара. “... Юрюнг Айыы или Айыы Тойон, его антипод Улуу Тойон, Уордаах Джесегей, известный как покровитель конного скота, Ынахсыт Хотун – богиня, стоящая в таком же отношении к рогатому скоту...” диэн Г.В.Ксенофонтов суруйар. (2,329). Билигин сахалар бу Ынахсыт таҥараны умнубуттарын түмүгэр ынах сүөһүнү аанньа ахтан, кыһанан көрбөт буолуулара үөскээн сылдьар. Ынах сүөһү ахсаана аҕыйыы турарын үрдүнэн кыһанан көрбөккө-истибэккэ, аанньа аһаппакка уонна тоҥорон эрэйдииллэрэ элбээтэ. Ынах сүөһүттэн олохторо тутулуктанар сахалар Ынахсыт таҥараны оннугар түһэрэллэрэ эрэйиллэр.
- Дьөһөгөй таҥара. Сылгы таҥарата. Бу таҥара билигин да саха сылгытын араҥаччылыы сылдьар. Урукку кэмнэргэ Уордаах Дьөһөгөй диэн ааттанара. Сылгыны атаҕастааһын, куһаҕаннык көрүү-истии кэнниттэн иэстэбилэ кэлэрин билигин да билэллэр. Сылгылар ахсааннара кыралаан да буоллар эбиллэр.
- “Сах” таҥара. Уоттан тутулуктаах тимири уһаарааччылар, уустар таҥаралара. “Сах” таҥаралаах тимир уустара саха омугу үөскэппиттэрэ. Саха сиригэр тимири уһаарыы сайдыыта 2,5 тыһыынча сыллардаахха буолбутугар сөп диэн үөрэхтээхтэр быһаарбыттара. (3,22). “Сах” диэн былыргы сахалар Күн таҥараларын аата эбит диэн Г.В.Ксенофонтов бэйэтин “Шаманизм и христианство” диэн үлэтигэр быһаарар. (4,245). 17-с үйэҕэ нууччалар кэлэннэр бэлэм тимиринэн олохтоохтору хааччыйаннар сахалар тимири уһаарар идэлэрин умуннаран сылдьаллар.
- “Син” таҥара. Сахалар кытайдарга кыаттаран хоту диэки үтүрүллүүлэригэр онно хаалбыт таҥара. “Син” таҥара буолбута “син билэр”, “синим биир” диэн этиилэргэ иҥэн сылдьар.
- “Бах” таҥара. Нууччалар сахалартан арахсыыларыгар илдьэ баран “бог” диэн ааттаабыт таҥаралара. Бу таҥара аата киһиэхэ баҕа санаата үгэс буолан таҥараны үөскэтэрин билинии буолар.
Үлэ-хамнас сайдан иһиитэ дьон үлэлиир үлэлэриттэн тутулуктаах баҕа санаалары үөскэтиниилэригэр тириэрдибитэ. Бу баҕа санаалар үгэс буолан саҥа таҥаралары үөскэппиттэрэ. Дьон үлэлиир үлэлэринэн тус-туспа арахсыыларыттан хайдыһыылар, тус-туспа барыылар баар буолбуттара. Олоххо сайдыыны, тупсууну аҕалар үлэ көрүҥүн сахалар баһылааһыннара атыттартан чорбойон, бастаан тахсыыларын үөскэппитэ. Тимири уһаарыыны уонна уһаныыны баһылаабыт “Сах” таҥаралаах сахалар Сибииргэ олохтоох омуктар сайдыыларын уһун үйэлэргэ баһылаабыттара. Тимиртэн сэрии сэптэрин оҥостоннор таба таҥаралаах сакалар киэҥ сирдэри баһылаабыттара, ааттарын суолларын ол дойдуларга хаалларбыттара. Сахалартан үөскээн арахсыбыт хууннар киэҥ сирдэри Сибииргэ, Европаҕа, Азияҕа сэриилээн ыла сылдьыбыттара. Бу быһаарыыны түүрдэр саҥарар тыллара хууннуу эбитэ уонна хууннар сактар биистэрин салҕааччылара буолаллара дакаастыыр. (5,172).
Үһүйээн быһыытынан, былыр сир-дойду айыллыытын саҕана дьаҕыл атыыр сылгы, дьаҕыл тойон (хотой) уонна киһи буоланнар биир сиртэн, биир айыыттан айыллыбыттара үһү. Манна сылгы таҥара халлааны кытта биир ситимнээҕэ дьэҥкэтик көстөр. Кынаттаах ат – скиф көс биистэрин саҕанааҕы итэҕэл биир сүрүн өйдөбүлэ буолар. (6,17).
Сахалыы ааттаах сирдэр Сибииргэ, Орто Азияҕа, Илин Европаҕа сир аайы баалларынан сахалар олус киэҥ сирдэри баһылаан, тарҕанан олоро сылдьыбыттара быһаарыллар. (7,134).
Тимири уһааран араас туттар сэптэри сахалар оҥостон туһаммыттара остуоруйаҕа биллэр. Сахалар төрүттэрэ тимир уустара. Саха тимир быһаҕа араас элбэх былыргы курган көмүүлэриттэн көстөрүнэн сахалар киэҥ сирдэргэ уһуннук олоро сылдьыбыттара дакаастанар. (8,382).
Сахалар олус уһун үйэлээх омук буолалларын элбэх таҥаралаахтара уонна саҥа үөскээбит үгүс омуктары бэйэлэрин тылларынан аат биэрэн ааттаабыттара биллэрэр. (9,81). Омук үйэтэ 900 сыл курдук буоллаҕына саҥа омук үөскээһинин кэмэ 300 сыл курдук кэми ылар. Сахалыы тылынан ааттаммыт омуктар элбэхтэрэ, саха тыллара элбэх омук тылыгар киирэн сылдьаллара саха дьоно үгүс омуктары кытта бииргэ олорон элбэх саҥа омуктары үөскэппиттэрин бэлиэтэ буолар.
Нууччалары кытта холбоһууттан саҥалыы үөскээн эрэр саха омук билигин күүһүрэр, кыаҕырар кэмигэр кэллэ. Сахалыы Үрүҥ Күн таҥара үөрэҕин олоххо киллэрии сайдыыны ситиһии өссө түргэтииригэр, олоҕу табатык сыаналыырга, Россия иһигэр эйэни олохтуурга кыах биэрэр.
Тыл үөрэхтээҕэ буолбакка омугу үлэ, үлэһиттэр эрэ сайыннараллар, ахсааннарын элбэтэллэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ үлэһиттэр көрсүө, сэмэй буолуу үөрэхтэриттэн тирэх ылан сайдар. Билигин ырыынак кэмигэр үлэни-хамнаһы сайыннаран сайдыыны ситиһиигэ сэбиэскэй былаас кэмигэр ахсааннара аһара элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэрэ мэһэйдииллэрэ үксээн иһэр. Олоҥхо кэминээҕи охсуһуулаах, өлөрсүүлээх олоҕу хайҕааһын, ол кэми “үчүгэй” диэн үөрэтии саҥа олоххо омук сайдыыны ситиһэригэр туох да туһата суох. Арай этиһиини, охсуһууну, өлөрсүүнү күөртүүрүнэн омукка эйэлээх буолуу үөскээһинин мэһэйдиир эрэ кыахтаах.
Саҥа технологияларынан туһанан үлэни-хамнаһы түргэнник сайыннарарга сайдыылаах омук тылын билии улахан суолталаах. Икки омук тылын үөрэтэн, билэн иһии мэйии үлэлиир күүһүн сайыннаран, күүһүрдэн өй-санаа өссө сайдыытыгар тириэрдэрин, сайдыыны ситиһиини түргэтэтэр кыаҕын билигин сахалар туһанар кыахтаннылар. Олус уһун үйэлээх сахалар диэн элбэх араас үлэһиттэр бииргэ холбоспут, көрсүө, сэмэй буолан эйэлээхтик бииргэ олорууну тутуһар омук буолар. Сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэ аныгы демократия үөрэҕэр “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини халбаҥнаабакка тутуһарынан сөп түбэһэр, уларыйан, тупсан иһэр олох киллэрэр уларыйыыларын түргэнник ылынан сайдыыны ситиһэр кыаҕы улаатыннарар.
Туһаныллыбыт литература
1. А.И.Гоголев. Якуты. – Якутск: Изд-во ЯГУ, 1993. – 200 с. 2. Ксенофонтов Г.В. Ураангхай-сахалар. Очерки по древней истории якутов. – Якутск: Нац. изд-во Республики Саха (Якутия), 1992. – 416 с.
3. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
5. Эверстов А.И. Айыы аймахтара. Күн улуустара. Иккис түһүмэҕэ. – Дьокуускай: “Бичик” нац.кинигэ кыһата, 1998. – 184 с.
6. Күн Дьөһөгөй Айыы / Эппиэттиир ред. У.А.Винокурова. – Дьокуускай: Бичик, 2002. – 104 с.
7. Серошевский В.Л. Якуты. Опыт этнографического исследования. – 2-ое изд., - М., 1993. – 736 с.
9. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.
Суксурҕа
Суксурҕа диэн тимир суол устун айанныыр сыстыспыт көлө тиһилигэ. Суксурҕа тиһилигин локомотив диэн хамсатааччылаах көлө тардар. Локомотивка вагоннар холбоноллор. Вагоннарга айаннааччылар уонна таһаҕас тиэйиллэллэр. Сорох суксурҕалар локомотива суох айанныыллар. Кинилэри локомотив оннугар мотордаах вагон тардар. Суксурҕа ыстаал төгүрдээх уонна ыстаал рельсанан барар буолан кини транспорт атын көрүҥнэриттэн быдан көдьүүстээх буолар.
Суксурҕа көлө быһыытынан уһааннарга уонна шахталарга сылгы күүһүнэн рельсанан тардыллар арбалартан силистэнэр. Англияҕа 1804 сыллаахха чааннаах локомотивы айаннар суксурҕа аан дойду үрдүнэн киэҥник тарҕанан барар. Дьону уонна таһаҕаһы суксурҕанан быдан ыраахха түргэнник чэпчэкитик илдьиэххэ сөп буолар. 19 үйэ ортотуттан тимир суоллар ситимнэрэ кэҥээн сырыы элбээн үгүс дойду экономиката үүнэр чэчириир.
Васильева Валентина Прокопьевна
Васильева Валентина Прокопьевна, 1958 сылын, тохсунньу 15 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1983 с. Саха государственнай университетын историко-филологическай салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Сунтаар 1 № дээх оскуолатыгар история, обществознание учууталынан улэтин саҕалаабыта. 1986 сылтан Г.Е. Бессонов аатынан Тойбохой орто оскуолатын директоры үөрэхтээһин уонна итии өттүгэр солбуйааччынан үлэлиир. РФ уопсай үөрэхтээһин бочуотунай үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
Валентина Прокопьевна үлэтин опыта маннык кинигэлэргэ бэчээттэнэн тахсыбыта: алын кылаас учууталларын уонна оҕо уһуйаанын иитээччилэрин республикатааҕы конференцияларын матырыйаалларын хомуурунньугар (ИПКРО, 2008), «Воспитание грамотного потребителя и организатора услуг рыночной экономики” Сунтаар уонна Үөһээ-Бүлүү улуустарын региональнай НПК матырыйаалларын хомуурунньугар, «Народное образование» сурунаалга (№2, 2013), улуустааҕы Веденскай ааҕыылар матырыйаалларыгар олоҕуран «Вложить в души добрые семена» сурунаалга (Новосибирск, 2014). Соавтор быьыытынан 2012 с. «Социально-экономическое образование в условиях реализации ФГОС» хомуурунньук, 2013 с. Г.Е. Бессонов аатынан Тойбохой орто оскуолатын 135 сылыгар «Школа на земле Тойбохой» кинигэлэри таһаартарбыта. «Тойбохойдор сэриигэ уонна тыылга» (Бичик, 2005) кинигэ тахсыытыгар көмөлөспүтэ.
Сигэлэр
“Педагогическая энциклопедия”/М-во образования Респ. Саха (Якутия). – Якутск, 2000- Т.V.- Якутск: Компания «Дани-Алмас», 2015-. 464 с.
Оҕолорго көҥүлү (тэрилтэ)
Оҕолорго көҥүлү, Оҕолор бэйэлэрин тэҥнээхтэригэр көҥүлү биэрэр кыахтаахтар  — канада тэрилтэтэ — оҕолорго көмө оҥорор Аан Дойдуга саамай улахан оҕолор тэрилтэлэрин ситимэ.
Тэрилтэ
«Оҕолорго көҥүлү» түмсүү 1995 сыллаахха Килбургер ини-биилэр тэрийбит тэрилтэлэриттэн саҕаланар.
Тэрилтэ киинэ Торонто куоракка (Канадаҕа) баар.
«Оҕолорго көҥүлү» түмсүү Аан Дойду саамай дьадаҥы дойдулар оҕолоругар көмө оҥорор.
Тэрилтэ ситим сиригэр суруллубутунан түмсүү сүрүн соруга «эдэр ыччат быраабын кэҥэтии уонна бэйэлэрин дойдуларын уонна Аан Дойду көхтөөх олохтоохторун буолалларыгар баар мэһэйдэри суох оҥоруу».
«Оҕолорго көҥүлү» түмсүү хас да улахан бырайыактардаах, холобур, оскуолалары тутуу, дьадаҥы дойдулары уунан, эминэн уонна аһылыгынан хааччыйыы.
Бастаан түмсүүнү «оҕолор оҕолорго көмөлөһөллөр» диэн оҕолор ааттарыттан үбүлүүр этилэр. Кэлин түмсүүнү улахан тэрилтэлэр уонна көннөрү дьон үбүлүүр буолбуттара.
Түмсүүнү кытта тэҥҥэ үлэлииллэр: Amway, BlackBerry, Campbell Soup, Microsoft, Potash Corporation of Saskatchewan, Royal Bank of Canada уонна да атын хампаанньалар.
Me to We диэн Килбургер ини-биилэр тэрийбит хампаанньа өлөрөр харчытын аҥарын «Оҕолорго көҥүлү» түмсүүгэ ыытар.
Остуоруйата
1995 сыллаахха 13-с саастаах Крейг Килбургер Торонто Стар хаһыакка баар комикс көрө олорон кинини кытта биир саастаах Икбал Масих диэн Пакистан оҕотун туһунан ыстатыйа аахпыт. 4 саастааҕар бу уол кулут буолбут, онтон күрээн Аан Дойдуга бэйэтин олоҕун туһунан кэпсээбит. Кэлин онтон сылтаан Икбал Масихы өлөрбүттэр.
Төннөн баран Крейг бииргэ үөрэнээччилэрин кытта оҕолор түмсүүлэрин тэрийэр, кэлин бу түмсүү «Оҕолорго көҥүлү» диэн Аан Дойдуга саамай улахан түмсүү буолар.
«Оҕолорго көҥүлү» түмсүү соругун Крейг маннык диир: «Оҕолору дьадаҥытыйыыттан босхолооһун. Кулутуйууттан босхолооһун. Оҕолор бэйэлэрэ уларыйыылары ситиһиэхтэрин сөбүн быһаарыы».
Бастаан дьыала кыайан сатаммакка харчылара бүтэн хаалар. Онтон сылтаан түмсүү төрөппүтэр дьиэлэригэр көһөр. Бу кэмҥэ Крейкка көмөҕө убайа кэлэр.
Бу кэмҥэ түмсүү сыалын-соругун уларытар, аны кулутуйууну утары буолбакка дьадаҥы дойдуларга үөрэхтээһини тарҕатыы диэн буолар.
Бу сыал-сорук быдан өйдөнүмтүө буолан көмөлөһөөччүлэр көстөллөр уонна түмсүү биллэн түргэнник сайдар.
Ол да буолан түмсүү баарын тухары элбэх кыһалҕалары көрсөр этэ.
2007 сылтан «Оҕолорго көҥүлү» уонна «Опра Аанньал Ситимэ» (Опра Уинфри бырайыага) тэҥҥэ үлэлииллэр.
Көрдөрүүлэрэ
2008 сыллаахха «Оҕолорго көҥүлү» ситимҥэ 45 дойдуттан мөлүйүөнтэн тахса оҕо кыттыыны ылар этэ. Ол кэмҥэ «Оҕолорго көҥүлү» түмсүү 500 тахса оскуоланы тутар. Ону таһынан, «Опра Аанньал Ситимин» кытта бииргэ 12 дойдуга 55 оскуоланы туталлар.
2009 сыллаахха түмсүү Канадаҕа 15 683 212 доллары уонна АХШга 8 мөл тахса доллары хомуйар. Ол кэмҥэ Торонтога баар түмсүү киинигэр 129 киһи үлэлиир.
2015 сыллаахха «Оҕолорго көҥүлү» түмсүүгэ 1,7 мөлүйүөнтэн тахса киһи кыттыыны ылар. Кинилэр 55 000 тахса үөрэнээччилээх 650 тахса оскуоланы туталлар. Ону таһынан уунан хааччыйыы бырайыагын оҥороллор (ол түмүгүнэн 1 мөл киһи ууланар), 16 мөл доллар сыаналаах эминэн дьадаҥы дойдулары хааччайаллар уонна 30 000 тыа дьахталларыгар үлэ булаллар.
Кириитикэ
Сорохтор «Оҕолорго көҥүлү» түмсүүнү атын дойдуларга арҕааҥҥы култуураны тарҕатыыга буруйдууллар.
Coolpad
Coolpad — Кытай биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр телекоммуникационнай тэриллэри оҥорор тэрилтэ.
Сеонг Дже-Ги
Сеонг Дже-Ги (성재기, 成在基) (Балаҕан ыйын 11 1967, Daegu, Соҕуруу Кэриэйэ - От ыйын 26 2013, Сеул ) диэн Соҕуруу Кэриэйэ Human right activists civil right activists, liberalism филосова.
Андреевскай (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Андреевскай — Үөһээ Бүлүү улууһун Үөдүгэй нэһилиэгин киинэ.
И. Д. Путилин аатынан Белгородтааҕы юридическай институт
Арассыыйа ИДьМ И. Д. Путилин аатынан Белгородтааҕы юридическай институт
Арассыыйа ИДьМ И. Д. Путилин аатынан Белгородтааҕы юридическай института - Арассыыйаҕа Белгород куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1985 с.кулун тутар 15 күнүгэр ССРС ИДьМ 96 нүөмэрдээх бирикээһинэн Белгород куоракка орто юридическай үөрэхтээх учаскуобай иниспиэктэрдэри, оперуполномоченнайдарын бэлэмниир ССРС ИДьМ милииссийэ анал орто оскуолата арыллыбыт. 1992 с. Белгородтааҕы милииссийэ үрдүкү оскуолата диэн ааттаммыт. 1997 с.бэс ыйын 20 күнүгэр Арассыыйа ИДьМ 378 нүөмэрдээх бирикээһинэн Арассыыйа ИДьМ Белгородтааҕы юридическай института буолбут. Институт юридическай каадырдары "Юриспруденция" уонна "Правоохранительная деятельность" диэн икки испэссээлинэскэ ис дьыала уорганыгар үлэлииргэ очнай уонна заочнай салааларга бэлэмниир. Ис дьыала уорганын үлэһиттэрин квалификацияларын үрдэтэр, эбии идэҕэ бэлэмниир. Институт биир кэлим учебнай-научнай комплекс быһыытынан үлэлиир. 2004 с.кулун тутар 30 күнүттэн институт базатыгар олоҕуран култуура университета үлэлиир.
Үөрэх
Белгородтааҕы институтка 5 факультет, 13 кафедра, адъюнктура баар. Правовой информация киинигэр курсаннар уонна устудьуоннар нэһилиэнньэҕэ юридическай көмөнү босхо оҥороллор. Үөрэнэргэ аныгылыы оҥоһуулаах учебнай-лабораторнай база, ол иһигэр мультимедийнай систиэмэлээх, үөрэтэргэ анал техническай хааччыллыылаах 7 лекционнай саала, 64 аудитория, 2 фотолаборатория, 6 криминалистическай полигон, 5 спортивнай саала, 2 лингафоннай кэбиниэт бааллар. Библиотечнай комплекс, спортивнай комплекс, игровой уонна тренажернай саалалар үлэлииллэр. 370 көмпүүтэр биир уопсай ситимҥэ холбонон тураллар. Билиҥҥи кэмҥэ институтка 2800 курсааннар уонна исттээччилэр Арассыыйа 30 эрэгийиэниттэн кэлэн үөрэнэллэр.
Рейтиннэрэ
Арассыыйа ИДьМ И. Д. Путилин аатынан Белгородтааҕы юридическай институт
2. Белгородскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 17-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2003-с миэстэ.
Ссылкалара
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%9C%D0%92%D0%94_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%98-%D0%94-%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0
Катеегория:Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ
SkyTeam
SkyTeam (СкайТим), диэн аан дойдуга авиахампаанньалар альянстарыттан икки буолар. Төбө офиһа Амстердам Схипхол аэропуордугар баар. 2000 сыллахха биэс хампаанньа Aeroméxico, Air France, Delta Air Lines, and Korean Air төрүттээбиттэрэ. Star Alliance уонна Oneworld олохтоммуттарын кэнниттэн үһүс альянс буолбута. 2013 сыл туругунан биэс континентан 19 авиахампаанньа чилиэн буолбуттара. Девиһа "Caring more about you". Арассыыйаттан Аэрофлот 2006 сыллаахха холбоспута, инньэ гынан аан дойду авиакомпаниялар альянстарыттан бастакы этэ.
SkyTeam 178 дойдуга 1000ттан тахса сиргэ көтөр, күн аайы 15200 рейс оҥорор. Уопсай флотун ахсаана 4300 көтөр аал буолар. Альянс хампаанньаларыгар 452 тыһ. үлэһит үлэлиир. Аан дойду үрдүнэн 530 пассажирдарыгар аналлаах бизнес-заллардаах, сыл аайы альянс хампаанньаларын 569 мөл. киһи көтөр.
Толору бырааптаах уонна быыһык сибээстээх чилиэттэрэ
2015 кулун тутар туругунан, SkyTeam маннык хампанньалар чилиэн этилэр:
Киргизфильм
«Киргизфильм» («Кыргызфильм») — Кыргыстаан Өрөспүүбүлүкэтин Бишкек (уруккутунан Фрунзе куорат) куоратыгар баар уус уран, докумуоҥҥа олоҕурбут уонна анимация киинэлэрин устар киинэ устуудьуйата. "Киргизфильм" Сэбиэскэй кэмҥэ, 1942 сыллаахха, төрүттэммитэ.
Устуоруйата
"Киргизфильм" аан бастаан 1942 сыллаахха Узбекистаннааҕы судаарыстыбаннай хаартыска уонна киинэ треһин ("Узбек кино") кэрэспэдьиэнниир пуунун базатыгар тирэҕирэн арыллыбыта. Онон сибэстээн, бастаан утаа Фрунзе куораттааҕы киинэ хроникатын устуудьуйата диэн ааттаммыта. Ити кэнниттэн 1956 сыллаахха Фрунзетааҕы уус уран уонна хроникальнай документальнай киинэлэр устуудьуйалара диэн буолбута. Билиҥҥи аатын 1961 сыллаахха биирдэ эрэ ылыммыта.
Дойдуга төһө даҕаны сэрии кэннинээҕи кэмҥэ норуот хаһаайыстыбатын бары эйгэтигэр биэстии сыллаах былааннаах күүстээх үлэ саҕаланна, Кыргыстааннааҕы киинэ устуудьуйата бастакы сылларга кыайан үлэлээбэтэ