cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Апросимов Дмитрий Нестерович
Олоҕун олуктара
Дмитрий Апросимов оҕо сааһын туһунан ахтыыларыттан: ''Олоҕум — окко түһүөхпүттэн очурдаах, этэрбэс кэтиэхпиттэн эрэйдээх, сон кэтиэхпиттэн сордоох. Олус түҥкэтэх сиргэ төрөөн, тулаайах хаалан, бэлэспэр угар туһугар бэдьэйэ сиэлэн элбэх көмүс сылларбын сүтэрбитим. Уус-Маайа оройуонугар Күп нэһилиэгэр төрөөбүтүм. Алдан өрүс үрдүгэр Уодьана диэн ааттанар өтөххө, тыаны солоон, бурдук ыһан олохсуйбут ыалга. Сайылыкпыт түбүлэх үрдүгэр турара, олус кэрэ айылҕалаах сир этэ. Аҕам удьуор булчут эбэҥки. Ийэм саха дьахтара төрүт Чурапчы Амматыттан. Үс оҕо тыыннаах хаалбыппыт. <…> Убайым Егор, 1921 сыллаах төрүөх, Томмот куоракка геолог үөрэҕин бүтэрбит. 1941 сыллаахха уонтан тахса уол тайҕаттан киирбиттэр да, бары тутуспутунан сэриигэ тылланан барбыттар. Ый курдук сэриилэһэн баран, кыргыһыы хонуутугар охтубут.'' Сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрээт, биир сыл Томпо оройуонун Дьабарыкы Хайа бөһүөлэккэ шахтаҕа үлэлээбитэ.
1969 сылтан Уус-Маайа оройуонугар Эдьээн с. тыа кулуубун сэбиэдиссэйинэн, библиотекарынан үлэлээбитэ.
Дмитрий Апросимов 1983 сыллаахха тохсунньу 29 күнүгэр, айар үлэтин күөгэйэр кэмигэр, ыалдьан, күн сириттэн барбыта.
Айар үлэтэ
Бэйэтин эбэҥки поэтынан билиннэр да, сахалыы ыраастык суруйара, саха литературатын үчүгэйдик билэрэ уонна киэҥник тарҕаппыта. Саха суруйааччыларын айар үлэлэрин туһунан оскуолаларга, тыа кулууптарыгар элбэхтик дьоҥҥо-сэргэҕэ кэпсээбитэ. Аан бастаан поэт буолууһуккун диэбит, хоһоон суруйарга уһуйбут киһитэ — саха норуодунай поэта Семен Данилов, кини өйөбүлүнэн 1958 сыллаахха «Кини ыллаата мин иннибэр» диэн хоһооно «Хотугу сулуска» тахсыбыт.
Дмитрий Апросимов айар үлэтин туһунан суруйбутуттан : ''Үлэҕэ, ыарыыга баттатан хоһоону дьарык оҥостубатаҕым. Сылга биирдии эмэлии хоһоону бэчээттэтэрим. Мин айар кыаҕым уон гыммыт биирин ситэ туһаммытым''.
Чаҥыс
Чаҥыс — күһүн чараас хаар түһэн баран, өр тымныйан турар кэмэ.
194
194 сыл.
.ws
.ws диэн Самоа үрдүк таhымнаах ил домена.
Николай Владимирович Кобляков
Олоҕо
Николай Кобляков 1973 сыл олунньу 26 күнүгэр Өфөҕө төрөөбүт. М.В. Ломоносов аатынан МГУ физическай уонна юридическай факультеттарын уонна Лондоннааҕы политика уонна экономика оскуолаларын бүтэрбит.
1995 сылтан 2001 сылга диэри Кобляков "Коббольд" диэн аудио- уонна видеооҥоһуктары атыылыыр тэрилтэ тойоно буола сылдьыбыта. Ону таһынан 1995 сыллаахха "Узел Развлечений" диэн дистрибьюторскай хампаанньаны тэрийсибитэ. 2003 сыллаахха Парижка Librairie du Globe историческай кинигэ маҕаһыынын атыылаһан ылбыт. 2007 сыллаахха StankoFrance диэн урукку сэбиэскэй "Станкоимпорт" диэн хампаанньа иһинэн киирэ сылдьыбыт тэрилтэни атыылаһан ылар. Ол сыл Group Almage диэн Франция тэрилтэтин көмөтүнэн Senior Group диэн кырдьаҕастар дьиэлэрин тэрийэр хампаанньаны аһар. Ону таһынан Кобляков Moninot диэн кырдьаҕастар дьиэлэрин 49 % бас билэр.
Уголовнай дьыала
Кобляков Францияҕа барбытын кэннэ СКР этиитинэн заочно тутуллар уонна Аан Дойдутааҕы розыска киирэр. Урбаанньыты утары ч. 4 ст. 159 УК РФ (улахан албыннааһын) тутуллар.
Следственнай комитет этэринэн 2004-2005 сс. Николай Кобляков Сагадат Хабировка тас дойдутааҕы активтары таһаарарга көмөлөспүт. Следствие этэринэн, Кобляков уонна Хабиров урукку салайааччыны Михаил Егорову устан бэйэлэрин киһилэрин Франсуа Деверы олоппуттар үһү. Онтон француз адвокаттара сымыйанан €1,5 млн иэс оҥорон филиал малын Голландия хампаанньатыгар атыылыыр кыах биэрбиттэр. Бу курдук албыҥҥа албынчыктар €5,5 млн ылыахтарын сөп этилэр.
«Станкоимпорт» филиалын халааһынын туһунан дьыала Франциятааҕы активтар сүппүттэрэ биллибитин кэннэ 2007 сыллаахха саҕаламмыта. Следствие сабаҕалааһынынан бу курдук "Станкоимпорт" филиаллара өссө 19 дойдуга халаммыт буолуохтарын сөптөр, ол иһигэр Бельгияҕа, Германияҕа, Канадаҕа, Мексикаҕа, АХШга уонна Финляндияҕа. Бастатан туран Татьяна Найденованы уонна Владимир Полютову буруйдаабыттара. кинилэргэ ч. 3 ст. 286 УК РФ (былаастарын аһары туттуу) сыһыарбыттара. 2012 сыллаахха Мосгорсуд присяжнайдара Найдёнованы уонна Полютову буруйдаахтарынан билиммиттэрэ. Дьүүл Татьяну Найдёнованы 3 сылга хаайыыга укпута уонна 2,5 млрд тахса солк төнүннэрэргэ уураахтаабыта. Владимир Полютов бэйэтигэр тиинэн өлбүтэ. Сагадата Хабиров биллибэккэ Израильга өлбүтүн кэннэ дьыала сабыллыбыта.
2014 сыл от ыйын 29 к. София аэропордугар Кобляков тутуллубута РФ Болгарияҕа Коблякову Ньуучча сиригэр ыытарга сурук ыыппыта[7]. Атырдьах ыйын 1 к. София дьүүлэ Коблякову босхо ыытар. Дьүүл бастатан туран Кобляков Франция гражданина буоларын, эрдэ сууттана илигин уонна бэйэтэ бизнестааҕын көрбүтэ[7]. Алтынньы 21 күнүгэр София дьүүлэ Коблякову Россияҕа ыытарга аккаастаабыта.
Кобляков санаатынан уголовнай дьыала политиканы кытта уонна бастатан туран Russie-Libertes үлэтин кытта ситимнээх.
Мачайап
Мачайап диэн Бүтэйдээх нэһилиэгин сүүһүнэн алаастарыттан биирдэстэригэр олорбут күүстээх уонна аһастаах киһи.
Оҕуһа кыайбатаҕына сыарҕатын бэйэтэ соһор идэлээх эбит. Ыалыгар ыалдьытгыы киирэн баран эмээхсин остуол тардан тэлбэҥниэр диэри сымыыт арыыны мэлитэн иккистээн уурдарара үһү.
Василий Сергеевич Соловьев-Болот Боотур - мин төрдум
Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур (15.04.1915—24.05.1993) — саха норуодунай суруйааччыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1966). Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, үтүөкэннээх поэт, уһулуччу талааннаах прозаик, романист, краевед, публицист, П.А. Ойуунускай аатынан Саха Республикатын Государственнай бириэмийэтин лауреата, СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ,, Аҕа дойду Улуу сэриитин 1 степеннээх уордьанын уонна Албан аат орденын, бойобуой үтүөлэрин иһин мэтээллэр кавалердара .1915 сыллаахха Муус устар 15 кунугэр Чурапчы улууьугар Хатылы нэьилиэгэр торөөбүт. Оҕо сааьа Лээги алааһыгар ааспыта. Кыра эрдэҕиттэн норуот уус-уран айымньытыгар убанан үөскээбит. 15 саастааҕар оройуоннааҕы сир салаатыгар бастакы артыаллары тэрийэргэ көмөлөспүт. 1926 сыллаахха Василий Соловьев Чурапчы сэттэ кылаастаах оскуолага уөрэнэ киирбитэ. Учууталлыан иннинэ, холкуостаах ыччат оскуолатыгар уөрэнэ сылдьан ,общественнай олоххо көхтөөхтук кыттара.Учууталларын кылгас кэмнээх бэлэмниир курустарын бүтэрэн 1933 с. Мындаҕаайы бастакы сүһүөхтээх оскуолатыгар учууталынан анаммыт.
Үлэлии сылдьан репрессияҕа түбэспит, учуутал үлэтигэр 1939 с. биирдэ төннүбүт. Мугудай оскуолатыгар үлэлии сылдьан Дьокуускайдааҕы педагогическай институт тыл уонна литература факультетыгар кэтэхтэн үөрэммит. Сэрии саҕаланан үөрэҕэ уурайбыт.Олоҕун 42 сылын педагогическай улэҕэ анаабыта ,учууталынан,дириэктэринэн, оройуон инспекторынан ,Саха АССР аҕа дойду сэриитин инбэлииттэрэ уөрэнэр профессиальнай -техническай оскуола интернаатыгар преподавателинэн 1957 сылга диэри улэлээбит.
1942 с. сэриилэһэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Калининград, Ленинград уобаластарын, Литваны, Белоруссияны, Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт, сэриини Германияҕа түмүктээбит. Ыараханнык бааһыра сылдьыбыт.
Сэрии кэнниттэн үөрэтэр үлэҕэ төннүбүт. Фольклор уонна этнография матырыйааларын хомуйууннан дьарыктаммыт, оскуола түмэлин тэрийбит. 1955 с. кэтэхтэн үөрэнэн Дьокуускайдааҕы педагогика институтун бүтэрбит.
1993 с. ыам ыйын 24 күнүгэр өлбүтэ.
Айар улэтэ
1957 с. кимиэхэ да биллибэт ааптар «Ол күн» диэн поэматынан Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 40 сылыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэ таһымнаах куоҥкуруска кыттан иккис бириэмийэни ылбыт. Поэма 1958 с. туспа кинигэнэн тахсыбыта. «Сааскы дьыбардар» романа 1967 сыллаахха буолбут куонкуруска эмиэ иккис миэстэни ылан суруйааччы прозаик быһыытынан сиппитин-хоппутун көрдөрбүт. Айымньы 1971 с. бэчээттэммит. Роман саха литературатыгар көс эбээннэр олохторун-дьаһахтарын көрдөрбүт бастакы айымньыннан буолбут.
Оҕолорго кэпсээннэрэ
Сибинньэлии сигили (угэ)
Билбэт эрээри бэбээримэ (угэ)
Тэйэр хайа (угэ)
Кутэр кололоммутэ (угэ)
Соруока соруоха (угэ)
Чугаьынан тойооску (чабыр5ах)
Чо5ой уонна Ньо5ой (чабыр5ах)
Сырдык мичээрдэр Саас буолуута, сай кэлиитэ
Ханкыьыт ырыата
Хайыьарым барахсан
Тугутчаан
Куобахчаан
Барыта таба о5ото
Туһаныллыбыт литература
1.Сахалыы бикипиэдьийэттэн хомуйан оҥоруу Л. Г. Николаев, А. Г. Николаев, Ф. Э. Данилов. — Дь.: Кудук, 1998. — ISBN 5-7863-0122-2
2. Д.Оконешникова кинигэтиттэн "Сурууйааччылар уонна поэттар"
SWIFT
SWIFT диэн Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication кылгатыллыбыта буолар. Бааннар уонна атын үп-харчы тэрилтэрэ туттар ситимнэрэ. Атын ааттара SWIFT-BIC (англ. Bank Identifier Codes), BIC code, SWIFT ID эбэтэр SWIFT code.
1973 сыллаахха тэриллибитэ, 15 дойдуттан 237 баан хомуйсан олохтообуттара.
SWIFT — коопертивнай уосастыба, ол аата 2010 сыллаахха 209 дойдуттан 9000 бааннарга бас билинэр этэ. Бельгия сокуоннарынан үлэлии, төбө офиһа Брюссельга баар.
Хас холбоммут баан SWIFT-куоду ылар, уонна биир дойдуттан атын дойдуга харчы ыытыаххын баҕардаххына IBAN-код эрэ ирдэбиллээх буолар.
Күн аайы SWIFT нөҥүө харчы ыытыытын, араас сыаналаах кумааҕы хамсааһынын туһунан мөлүйүөнтэн тахса эпирэссийэ ааһар.
Сэрии
Сэрии — бу тыл хас да өйдөбүллээх. Икки бөлөх дуу судаарыстыба (ил) дуу ыккардыларыгар буолар саалаах-саадахтаах утарыта туруу. Сэриилэһиигэ кыттарга анаан төрүттэнэр этэрээт уопсай аата.
Рамаайана
Рамаайана (रामायण, «Раама айана») — былыргы индия хоһоонунан суруллубут үһүйээнэ (эпос). Санскрит тылынан б.э. 300 сыл иннинэ суруллубут. . Махабхааратаны кытта индия сүдү айымньыларынан ааҕылаллаллар.
«Рамаайана» 24 тыһыынча двустишиеттан турар, сэттэ кинигэлээх:
Сенегал
Сенегал (le Sénégal) диэн Арҕаа Африка дойдута. Сенегалтан Атлантик океан арҕаа баар, Мауритания хоту, Мали илин, Гуинея уонна Гуинея-Биссау соҕуруу. Арҕаа өттүгэр Гамбия диэн кыра дойду баар. Сенегал иэнэ 197000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 11700000. Киин куората Дакар.
2004 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XXVIII Сайыҥҥы Олимпия онньуулара 2004 сыл атырдьах ыйын 13-29 күннэригэр Греция Атина куоратыгар буолаллар.
197
197 сыл.
Курбуһах нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Улуус кииниттэн 73 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 210 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Уус Күөлэ — 925, Окоёмовка — 209 уонна Балаҕаннаах — 76 киһи.
Аллайыаха
Аллайыаха өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 563 км, тардыытын иэнэ 12400 км². Полоуснай томтороот хотугу эниэтигэр бастаах уонна Дьааҥы - Индигир намталынан устар.
Тардыытыгар 765 км² уопсай иэннээх 4000 тахса күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара хаҥастан От үрэх (123 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
.za
.za диэн Соҕуруу Африка үрдүк таhымнаах ил домена.
Медицина
Медицина диэн эмтээhин дьоҕура уонна үөрэҕэ. Ол аата ыарыыны сэрэтэн уонна эмтээн эти-хааны өйөөһүн уонна үтүөрдүү. Аныгы медицина бааhы уонна ыарыыны диагнозтыыр гына эт-хаан үөрэҕин, биомедицина чинчийиитин уонна медицина технологиятын эмп, хирургия уонна да атын терапия формаларын нөҥүө туттар
Саха сиригэр медицина сайдыыта
Сибииргэ, ордук Саха уобалаһыгар, медицина олус бытааннык сайдыбыта. Бэрт кэлин эрэ Ыраахтааҕылаах Арассыыйа Сибиирдээҕи полкаларыгар быраастары ыыталыыр буолбута. Ол эрээри, Сибиир олус ырааҕын, тымныытын уонна усулуобуйата ыараханын иһин быраастар манна кэлэртэн батынан кэбиһэллэрэ. Дьэ, бу мантан күһэллэн, Бырабыыталыстыба 1762 с. Сибииргэ баран үлэлиир быраастарга чэпчэтиини олохтуур буолбут. Ол түмүгэр, холобур, Фридрих Баадь диэн Сибииргэ үлэлиир биир быраас сыллааҕы хамнаһа 750 солк. буола сылдьыбыта кэпсээҥҥэ киирбит. Бу оччотооҕу губернатор хамнаһыгар чугасаһар улахан суума.
Сибииргэ үлэлиир оччотооҕу патеннаах быраастар олус намыһах билиилээхтэрэ-көрүүлээхтэрэ, бэриккэ-манньаҕа охтумтуолара, онуоха эбии эмп-томп тиийбэтэ моһуоктуура. Эмп тиийбэт буолан быраастар үксүгэр ол-бу от-мас настойунан, бэйэлэрэ эрэ билэр араас түбэһиэх ньымаларынан эмтииллэрэ кэпсэнэр. Ити кэмҥэ аптекардар быраастардааҕар мынаарда улахан хамнаһы аахсаллара, бэриги-манньаны ылаллара. Санаттахха, Сибииргэ аптекалар балыыһалардааҕар эрдэ аһыллыбыттара. Холобур, Иркутскай Нерчинскэйигэр бастакы аптека 1767 с. аһыллыбыта. Эмп-томп тиһигэ суох буолан, күүстээх ыарыылар туран сылын аайы нэһилиэнньэни тыһыынчалыынан имири сотон ааһаллара. Ол курдук, 1652-ттэн 1889 сылга диэри Саха уобалаһыгар улахан күүстээх, ынырык уоспа ыарыыта 7 төгүл тура сылдьыбыта, хоту олохтоох хас да норуоту имнэри эһитэлээн барбыта. Биһиги сахалар да эстиэх дьон, ахсааммыт арыый туруктаах эрэ буолан тулуктаспыппыт. Биллэрин курдук, 1768 с. турбут хара уоспа 20 тыһ. ахсааннаах камчадаллары уонна коряктары ньылбы эһэн, өлөрөн-өһөрөн барбыта. 1885 с. көннөрү уоспаттан Саха сиригэр 1021 киһи суорума суолламмыта биллэр. Дьэ, ол иһин 1885 с. Саха сирин киин улуустарыгар 1858 оҕоҕо уоспа быһыыта оҥоһуллубута. Бу дьыл Халыма уокуругар күүстээх уоспа ыарыыта туран 910 киһини «илдьэ барбыта». Биллэринэн, ити кэмҥэ Саха уобалаһын үрдүнэн баара-суоҕа 4 быраас, биир бэтэринээр, 10 биэлсэр уонна 3 акушерка үлэлииллэрэ.
Холобур, 1906 с. Владивосток куорат таһаартарар «Правда Божия» диэн сурунаалын 120-с нүөмэригэр бу курдук ис хоһоонноох биллэрии бэчээттэнэн тахсыбыт
Ханалас медицина сайдыыта
Ханалас улууьа географическай балаьыанньатынан Саха сирин биир саамай бастын-мааны миэстэтинэн тайаан сытар оройуон. Орус диэтэххэ орус, куол диэтэххэ куол, хайа диэтэххэ хайа, тыа диэтэххэ хойуу булкаас тай5а, хочо диэтэххэ ханна да тэнэ суох хочолор - булт, балык буолунай, от уунэр, сир аьа баьаам, суол-иис уунан да, сиринэн да хайа да улуустарга тэнэ суох судургу, учугэй, столицаттан баара-суо5а 1 чаас айан, тутуу матырыйаала: цемент, бетон, базальт, мас миэстэтигэр, чэ быьата киьи суоьу соччо кыьал5ата суох ситэн-тупсан олоруон, сайдыан саамай соптоох сирэ буолбат дуо!? Маннык сиргэ олохсуйуохха диэн улуу Дыгын талан-талан тохтообута буолуо ээ...
Биирдии салааларынан:
1. Тыа хаьаайыстыбата сайдыытыгар Саха сиригэр саамай айыл5а анаабыт сирэ. Киэн нэлэмэн Олуонэ тардыыларыгар сатаан салалыннахха тоьону ба5арар ииттиэххэ (ынах суоьу, сылгы, коза, бараан, онноо5ор бизон, котор араас бииьин о.д.а.),_ ууннэриэххэ (о5уруот аьын, туорахтаах культураны, араас культурнай уунээйилэри...), переработкатын куускэ кыайдахха Саха сирин олорчу да хаччыйар хьаайыстыбаны тутуохха соп. Атын оройуоннартан, урэх-алаас дойдулаахтартан уратыта диэн сайына уунээй сайдар бириэмэтин толдору туьаныллар сир. Эппит улуустарбар уксугэр Ылдьыыннартан ыла тонорбутунан барар (атырдьах ыйын санатыттан), отторун уунуутэ орус хочотун курдук буолбакка хойутуу ситэр, эрдэ хагдарыйар, кыбыас, уба5ас буолар. Ол иьин сайыны, куьуну быьа хаар туьуор диэри оттоотохторуна эрэ табыллар, оскотун суоьуну балачча ииттэр буоллахтарына. О5уруот аьа ити кэмтэн ыла кэхтиигэ эрэ барар.
Уорэххэ: усулуобуйа баар, биир-икки эрэ сиргэ уорэнэр дьиэ-уот проблемалаах, ол да быьаарыллар дьыалалар. Кадр толору. Уорэх хайысхата Республика таьымыгар эппиэттиир гына улэлии олорор курдук. Кыра оскуолалары араас ньыманан эьимиэххэ эрэ наада. Чаранна, Тойон Арыыга хайаан да оскуолалары тутан улэлэтэр, сайыннарар анаан программа онорон улэлиир наада буолуо. Чкалов, Тумул, Хоточчу, Кыьыл Уруйэ оскуолаларын дьиннээх сиппит-хоппут оскуолаларга кубулутар ньымалары булуохха. Патриотизма уорэтиигэ биир бэрэбиэркэлэммит ньыманан сахалыы хайысхалаах предметтэри уорэтии буолар. Ол чааьын уорэх салалтата саамай кыайбатах уонна кыайа да сатаабатах хайысхата. Боппуруос куускэ туруон наада.
Культура: тыа сирин культурата Республика да урдунэн куускэ таннары барбыта мэлдьэх буолбатах. Сибииргэ, Дальнай Востокка саамай элбэх театрдардаах, культура тэрилтэлэрдээх Дьокуускай куорат эрээри тыатын сирэ уу-чуумпу курдук. Кулууптар, библиотекалар, киинэ кордоруу баара-суо5а биллибэт, ким да наадыйбат да буолла быьыылаах. Ханаластарга нууччалыы-сахалыы фольклорнай коллективтар, о5олор араас ансамбллара, ТЮЗ, хоровой, драматическай, ункуу коллективтара бааллара дии. Билигин да соччо тыаьа-ууьа суох бааллар. Коруулэри, фестиваллары, нэьилиэктэринэн курэхтэри биьиги барбыт дьыалабыт, соргутуоххэ эрэ наада. Нэьилиэктэргэ, оскуолаларга художественнай самодеятельность коруулэрин хайаан да ыытыахха наада. Олох диэн улэ, уорэх эрэ буолбатах-кор-нар, ырыа-тойук аргыстаах буолуохтаах. Саналыы олоххо соп тубэьэр сана улэ формаларын, инновациялары туттар хайаан да наада.
Доруобуйа харыстабылыгар: хайа да оройуонна суох о5о торуур дьиэлээхпит, Мохсо5оллооххо, Покровскайга билигин баарынан стационарнайдык эмтэнэр син балачча база баар курдук. Боьуолэк аайы ФАП баар буолуохтаах уонна куойка миэстэлэри тута, эбэ сатыахтаахпыт. Диспансеризация котумэхтик ыытыллар этэ. Бу медицина ситиьиитин инникитэ, чуолкай уонна эбэьээтитилинэй буоларын волевой да ньымаларынан кыайыахха наада. Доруобай о5о диэн сытыы хайысха баар буолуохтаах. Хааччахтыыр сирдэр чугас буоланнар сэллик ыарыыта ко5урээбэт, эбиллэр. Бу хайысха5а социологическай ырытыы онорон баран, кыбыстыбакка куустээх улэни ко5улуоххэ наада. Диспансер, санаторийдар о.д.а. Саха сирэ медицинскэй кадрдары соптоохтук уорэттэрэр, кадрдары олохсутуу оройуон проблемата, ситиьии тордо.
Спорт: сорхтор спортка олох хааллыбыт дэьэ5ит, арыый сыыьа буолуо. Саха сирин урдуку таьымнаах спордун кэккэтигэр улуустары кытта тэн со5ус балаьыанньа5а бааргыт. Ол да эрээри спорт-бу курэх. Онно хайаан да инники кэккэ5э сылдьыы хайа ба5арар курэхтэьээччи сыала-соруга. Ханаластар спортка олус куустээх потенциаллааххыт. Ол эрээри сайдыы, инники хардыы суох. Спортивнай оонньуулар (волейбол, баскетбол, футбол, теннис...) олус кэскиллээх коруннэри сайыннараргыт буоллар. Нэьилиэнньэ контингеныгар омуктар элбэхтэр. Унуох урдугэ, куус-уох ити коруннэргэ сурун оруоллаахтарын таба туьаныахха наада. Биир Тимощенко футболу Россия5а таьаарбытын да корун. Хаьан ба5арар булкаас омук куус-уох оттунэн сайдыыта быдан таьыччы буолар. Онтон ити котингент Ханаласка муох курдук буолла5а дии. Кондратьевтар, З.Ивановтар, Гребневтэр, Добрянцевтар, Ариносовалар, Кравченколар, Филипповтар...билигин да буолунай буоллахтара дии. Со5уруу нэьилиэктэргэ дьиннээхтик олохтоон (Сиинэ5э буоллун) спорт оскуола 3-4 корунугэр филиал астахха а5ыйах сылынан тыас тахсыа этэ. Спортка Ханалас традицията сал5анара наада.
Бизнес: бу аныгы олох ирдэбилэ, дьаалатынан да хайаан да сайдыа5а. Уонна оссо тогул этиэххэ наада-тыа хьаайыстыбатынан сайдара олус кыахтаах буолуо этэ. Туризмна барыта баарын урдунэн кыа5ын ылымаары гынныгыт. Еланка5а, Тойон Арыыга эбэтэр Булууска сынньанар-эмтэнэр сирдэр баар буолалларын ото коруоххэ наада буолуо. Олохтоох бизнесменнэр оройуону кытта ыбылы сибээстээх буолуохтаахтар. Улуус харчыта ханна эрэ Азербайджанна дуу, Киргизия5а дуу барбакка бэйэ5э хаалврыгар кыахтаах хонтуруол наада.
Оройуон сайдыытыгар Покровскай куоракка кэлэ-бара араас уу суднолара тохтуур причаллара хайаан да оноьуллуон наада. Чэ кэпсэтиигэ кыттын, оройуон сайдыыта бэйэ5ититтэн тутулуктаах.
Саха сиригэр генетика сайдыыта
5 сылынан Саха автономията тэриллибитэ 100 сылын бэлиэтиэхтээхпит. Ол кэмҥэ нэһилиэнньэ ахсаана 1 мөлүйүөҥҥэ тэҥнэһиэхтээх. Учуонайдар этэллэринэн, киһи ахсааныгар эрэ буолбакка, доруобуйаҕа эмиэ болҕомто ууруллуохтаах.
Мантан сиэттэрэн Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай үнүбэрситиэт геномнай медицина лабораторията генетическэй паспорт баар буолуохтаах диэн туруорсар. “Олох үөһүгэр” биэриигэ бу туһунан ырыталлар. Маны таһынан генетика хайысхатыгар ханнык саҥа арыйыылар баалларын кэпсэтэллэр.
Сонуннар
«Владивостоктан кэлбит тэлэгирээмэ, 1906 с., ыам ыйын 21 күнэ.
Олохтоох хаһыаттар ынырык сураҕы кэпсииллэр: Омолон уонна Оной (Анюй) өрүстэр төрдүлэригэр күүстээх таба дьаҥа туран, чукчалар бүтүн биир биис уустара табатын барытын сүтэрдэ. Туох да аһылыга суох буолан, хантан да көмө кэлбэтиттэн уонна эрэллээх хоргуйан өлүү күүтэриттэн ыксаабыт чукчалар бары бэйэлэригэр тиийинэр быһаарыыны ылыммыттар. Хас биирдии дьиэ аҕа баһылыга дьиэтин дьонун барыларын өлөртөөн баран, бүтэһигинэн бэйэтигэр тиийинэр буолбут. Бүтүн биис ууһа барыта ити курдук туох да оҕону-урууну хаалларбакка бэйэтигэр тиийинэн эһиннэ (206 стр.)...
1872-73 сылларга турбут хара уоспа Таатта Дьүлэй ууһун нэһилиэнньэтиттэн 100-тэн тахса киһи тыынын быспыта. Бу уоспаҕа дьүлэйдэр аатырбыт олоҥхоһуттара И.Н. Табаахырап икки көрөрүн былдьаппыта, бэйэтэ бэрт нэһиилэ тыыннаах хаалбыта.
Иркутскайга уоспа кэмитиэтэ 1772 с. эрэ тэриллибитэ, 1798 с. бастакы быраас быраабата баар буолбута. Ити кэнниттэн үйэ аҥаара буолан баран Дьокуускайга бастакы балыыһа дьиэтэ арыллыбыта. Өлүөхүмэҕэ 10 куойкалаах балыыһа 1889 с., Таатта Баайаҕатыгар кыракый эмтэнэр дьиэ 1896 с. аһыллыбыттара. 1889 с. бүтэһик төгүлүн турбут хара уоспа Халыма коряктарын уоттарын букатыннаахтык умуруоран, эһэн барбыта.
Сахалары 1758, 1774 сыллардааҕы улахан хара уоспа эпидемията улаханнык алдьаппыта. Уоспаны таһынан, Сибиир уонна Саха сирин олохтоохторун олохторун венерическэй ыарыылар, араҥ уонна сотуун улаханнык огдолуталлара.
Саха сирин бастакы медицинскэй бырааһынан Реслейн диэн киһини ааҕаллар. Кини Сибииргэ барыта холбоон 40-ча сыл устата күүһүн, билиитин-көрүүтүн, доруобуйатын барытын ууран туран харыстаммакка үлэлээбитэ биллэр. Ол курдук үлэлии сылдьан 1817 с. тоҥон, тымныйан 70 сааһыгар өлөөхтөөбүтэ үһү.
1886 с., ол эбэтэр лоп курдук 123 сыл анараа өттүгэр, Саха уобалаһын үрдүнэн 4 быраас, 10 биэлсэр, 3 акушер, 1 аптека, 1 түрмэ лазарета бааллара. Оччотооҕу медицина олус кэмчи үбүлээһинигэр олоҕуран, ыраахтааҕылаах Арассыыйа Сибиир кыра-хара омуктарын олоҕор-дьаһаҕар болҕомтотун уурбат эбит диэн быһаччы сыаналыахха сөп курдук.
Оччолорго саха оҕолоро соҕуруу баран медик идэтигэр үөрэнэллэрэ олус уустук этэ. Ол түмүгэр,  1900 сылга диэри сахалартан баара-суоҕа үс эрэ киһи үөрэнэн быраас идэтин ылбыттара. Ол курдук, Е.Н. Слепцов уонна Скрябин үөрэхтэрин бүтэрээт, байыаннай сулууспаҕа хирурдарынан үлэлии барбыттара. Арай, Прокопий Сокольников эрэ бэйэтин төрөөбүт норуотугар үлэлиир, сулууспалыыр үрдүк чиэһи талан ылбыта. Дьохсоҕон нэһилиэгин Бэрээйи аҕатын ууһун уола Дмитрий Филиппов диэн эдэркээн уол Томскай университетыгар медицина факультетын төрдүс кууруһун кэнниттэн, 1899 с., олус татым аска-таҥаска сылдьан ыалдьан суорума суолланаахтаабыта.
Күндү доҕоттор, олус кырыымчык, огдоххой оҥоһуулаах эрээри хаһан да быстан биэрбэт самныбат саргылаах сахабыт омуга, өлбөт үөстээх өбүгэлэрбит барахсаттар түҥ былыргы олохторуттан биир муннугу ылан, кэрчик-кэрчик киллэрэн ахтан-санаан аһардым
Энергетическэй медицина
Энергетическэй медицина — альтернативнай медицина уонна псевдонукук көрүҥэ,биллэр эбэтэр биллибэт аныгы наукаҕа (ол иһигэр диагностика) көмөтүнэн, эмтээһин, араас ыарыыны сэрэтэр сыаллаах энергия көрүҥэ. Энергетическэй медицина — акупунктура, акупрессура, лазернай, световой, магнитнай терапия курдук элбэх ньыманы холбообут киэҥ тиэрмин. Райх, энергия көмөтүнэн пирамидалар, илигирационнай медицина, элбэх кээмэйдээх медицина, илии- терапия, сир аннынааҕы полярность, өрүстэр, диагностика, космоэнергетика, духуобунай сыал, медитация, Танр, Янтр.
1969 сыл
1969 сыл.
196
196 сыл.
Слепцов Поликарп Иванович - Ньоомньоон уола
Слепцов Поликарп Иванович - Ньоомньоон уола (1868-1924), Боотур уус улууһун (билигин Таатта сирэ) Уус-Амма нэһилиэгиттэн төрүттээх. Дьиҥинэн, кини Ньоомньоон уола буолбатах, Ньоомньоон Ньукулай кини эһэтэ.
«Союз якутов» диэн общественнай-политическай тэрилтэ көхтөөх чилиэнэ этэ.
Улууһугар маҥнайгы оскуолалар Ытык Күөлгэ, Чычымахха, Чөркөөххө аһыллалларыгар көмө буолбут өҥөлөөх. Ытык Күөлгэ 1902 с. бастакы сүһүөх училище аһылларыгар бэйэтин дьиэтин туран биэрбитэ.
Колчак былааһа кыайбытыгар 1918-1919 сс. Таатта улууһугар земскэй управа бэрэссэдээтэлэ буолбута. 1919 с. Колчак былааһа эстэн, коммунистар былаастара олохтонон барбытыгар П.И. Слепцов Охотскайга күрүүр. 1923 с., Охотскайга олорон, гражданскай сэрииттэн тэскилээн сылдьар 248 саха мунньаҕар бэрэссэдээтэлинэн талыллар, мунньах Пепеляевы өйүүр резолюция ылынар.
П.И. Слепцов 1924 с. эмискэ ыалдьан өлөр.
.zm
.zm диэн Замбия үрдүк таhымнаах ил домена.
Бырааттыы Чооруоһаптар
Сэмэн уонна Куома Чоруоһаптар — ини-биилэр, Бүтэйдээх нэһилиэгин муҥутуур күүстээхтэрэ.
Куома (Фома) эдэригэр мэҥэ таастары көтөҕүүгэ боруобаланар эбит. 25-30 бууту тобугар үөһэ көтөҕөр кыахтаах киһи. Куома өтөҕүттэн Көтөгөйгө баран илимнээн кэлэр эбит. Ол тухары мас тыытын сүгэн барар, кэлэригэр балык кутан баран эмиэ сүгэн кэлэр эбит. Сэмэн туһунан М. С. Шишигин суруйбута.
198
198 сыл.
.zw
.zw диэн Зимбабуэ үрдүк таhымнаах ил домена.
Баштау
Баштау — Соҕуруу Ураалга баар хайа сиһэ. Башкортостан Белорет оройуонугар баар.
Меридиан хайысхатын батыһа Улахан Авзян уонна Агидель өрүстэр ыккардыларынан Караташ диэн хайаҕа диэри тайаан сытар.
Устата 40 км, кэтитэ — 10 км кэриҥэ, үрдүгэ 1271 м (Оло Шатак хайа).
Сис соҕуруу, киин уонна хоту эҥэрдэргэ арахсар.
Соҕуруу эҥэрэ — Оччугуй Авзян үрэх таһымыттан 180 м үрдүктээх хайалар, чыпчааллара 1043 м (Катушка чыпчаал) уонна 950 м. Бу хайалартан Оччугуй Авзян уонна Кухтур үрэхтэр (Агидель өрүс салаалара) саҕаланаллар.
Киин эҥэрэ ордук үрдүк, Оло Шатак уонна Капкаташ (1099 м) диэн чыпчааллардаах. Арҕаа эниэтэ туруору, илин эниэтэ сырыынньа, көһөҥө таастардаах. Кухтур үрэх салаалара мантан саҕаланаллар.
Хотугу эҥэрэ үрдүгэ суох, 900 м тиийэр, илин эниэтигэр таас хайалара быгар.
Тутула
Ландшааба үрдүгүттэн тутулуктаах. 500 м диэри бэс булккаастаах хатыҥ, тэтиҥ ойуурдар, 500-тэн 900 м диэри — тиит булкаастаах хатыҥ, бэс ойуурдар, 900 м үөһэ — 600 саастаах мастардаах тиит ойуурдар.
Топонимика
Башкиир тылыттан Баштау — бас хайа.
Сигэлэр
https://web.archive.org/web/20131224114850/http://xn--p1acf.xn7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/8866-bashtau-khrebet
Ракитин Василий Александрович
Васи́лий Алекса́ндрович Раки́тин (? — 1923) — Нуучча байыаннай салайааччыта. Аан дойду маңнайгы сэриитин, Гражданскай сэрии илиңңи фронун кыттыылаађа. Үрүң гвардеец.
1918 сыл тохсунньутугар, Иркутскайдаађы кистэлэң тэрээһин ротатын командира буолан, бассабыыктары утары охсуһууга туруммута. 1918 сыл от ыйын 1 күнүгэр, Иркутскайга Сэбиэскэй былааһы суулларалларыгар, Василий Ракитин капитан чыыныгар сылдьара. 1918 сыл күһүнүгэр 12-с Верхнеудинскайдаађы стрелковай полка хамандыырынан анаммыта. 1919 сыл тохсунньутугар В.Ракитин полковник чыыныгар таһаарыллыбыта, ол кэнниттэн 3-с Иркутскайдаађы уонна 15-с Воткинскайдаађы стрелковай дивизиялар холбоһуктарын командующайа буолбута. Тохсунньу ыйтан 1921 сыл балађан ыйын 21 күнүгэр дылы 3-с Иркутскайдаађы стрелковай дивизияны хамаандалаабыта. Ити кэмңэ кини генерал буолбута. Ол кэнниттэн Ракитин 2-с стрелковай корпус Иркутскайдаађы стрелковай полкатын хамаандалаабыта. 1921 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр диэри Приамурскайдаађы Временнэй правительство сэриилэрин дьаһайсар генералынан сылдьыбыта.
1922 сыл сайыныгар генерал Пепеляев «Татарскай проливтаађы милициятыгар» киирбитэ уонна олору кытары Саха сиригэр барсыбыта. 1922 сыллаахха балађан ыйын 6 күнүгэр Охуоскайдааҕы десаңңа кыттыбыта. Охуоскайга Ракитин генерал Саха сиригэр Амма-Охуоскай суолунан Дьокуускайга тиийэ киириэхтээх бөлөђү баһылаабыта. Ол бөлөх дьону үрүңнэр диэки эргитэн, кыһыллары утары бартыһааннааһыны тэрийиэхтээх этэ. Ракитин бэйэтин бөлөђүн хамаандалаан, тайђанан айаннаан тиийэн Чурапчыны ылбыта. Ол эрээри, олунньуга оччолорго Төҥүлүгэ баар Мэҥэ улууһун быраабатын ылаары сэриигэ хотторон Дьокуускайга тиийэр былаана тохтубута. Пепеляевка Мэҥэ быраабатыгар кыайтарбытын туһунан отчуотугар сахалары буруйдаабыт, сатаан сэриилэспэттэр, куттастар диэбит.
1923 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр Владивостоктан борохуотунан Охуоскайга Степан Вострецов хамандыырдаах кыһыллар этэрээттэрэ эмискэ тиийэн кэлэн үрүҥнэри үлтүрүппүтэ. Ракитин кыһылларга бултуу сылдьан түбэспитэ уонна бэринимээри булт саатынан бэйэтин искэ ытыммыта. Ол бааһырыытыттан 1923 сыл бэс ыйын 7 күнүгэр Охуоскайга өлбүтэ.
Теплик
Теплик (Теплик) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 544 (2011).
Таможеннай голова
Таможеннай голова — диэн айан суолугар турар таможня дьиэтин тойоно ааттанара. Таможеннай голова "Айан грамотатын" биэрэрэ. Маннык Грамотаны ылбыт атыыһыт дойду хайа баҕарар муннугар тиийэн атыылыыр бырааптанара. Дьокуускай куоракка остуруок аттыгар таможня дьиэтэ баара. Сүрүн үлэтинэн кэлэр-барар атыыһыттар табаардарын ааҕыы, көрүү-истии, нолуогун хомуйуу буолара. Таможеннай голова көҥүллээх эрэ буоллаҕына атыыһыт табаарын киллэрэн баһаарга, ырыынакка, дьаарбаҥкаҕа атыылыыр кыахтанара. Таможеннай голова быыбарданар соло. Болдьоҕо биир эбэтэр икки сыл буолара.
Барак Обама
Барак Хусейн Обама II (Barack Hussein Obama II; атырдьах ыйын 4 к. 1961 с. төрөөбүтэ) диэн АХШ 44-c бэрэсидьиэнэ. 2008 сэтинньи 5 күнүгэр АХШ бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. 20 тохсунньу 2009 бэрэсидьиэҥҥэ инаугурацияламмыта.
Колумбия Үнэбэрситиэтин (Columbia University) уонна Харвард Харвард Сокуон Оскуолатын (Harvard Law School) бүтэрэн баран, Обама уопсастыбыннай тэрийээччинэн уонна адвокатынан (дьон быраабын көмүскээччинэн) үлэлээбитэ. 1997 с. Иллинойс сенатыгар үлэтин саҕалаабыта (2004 с. дылы). 1992—2004 сс. Чикаго Дьүүл Оскуолатын Университетыгар (University of Chicago Law School) конституция дьүүлүн үөрэппитэ.
Антон Чехов
Антон Павлович Чехов (Тохсунньу 29, 1860 — От ыйын 15, 1904) диэн Арассыыйа суруйааччыта, драмалааччыта уонна эмчитэ. Аан дойду литературатын биир улуу кылгас кэпсээннэри суруйааччыта.
Этанол
thumb|Этанол химическай структурата. Символлар: C диэн [[углерод, H - водород уонна O диэн кислород. Линиялара ханнык атомнар сыһыаннаахтарын уонна химия сибээһин көрдөрөр.]]
Этанол, өссө этиловай испиир ол эбэтэр килиэп испиирэ диэн биллэр, умайар, өҥө суох химия соединенията. Арыгыга буллар испиирдэртэн биирдэстэрэ. Химия формулата C2H5OH, also written as C2H6O. Растворитель курдук эмиэ туттуллар тоҕо диэн атын химия эттиктэрин сууратар уонна токсичнайа кыра.
Этанол оттуга
Этанол оттуга массыыналарга уонна атын двигателларга бензин оннугар туттулуон сөп. Сороҕор бензины кытта булкуйаллар, онтон сороҕор этанолу көннөтүк тутталлар.
Чойдоон Уйбаан
Уйбаан Сиидэрэп-Чойдоон Уйбаан - Куоллара эҥээргэ күүстээҕинэн биллибит киһи.
Кэпсииллэринэн, биир баайдыын мөккүспүттэр муустаах чаанньык оргуйуор диэри кыстык маспын кэрдиэм диэн. Кыайардыы кэрдибит уонна сүгэтин бырахпыта хаары уулларбыта үһү. Уола Хонооһой Сиидэрэп-Моркутуоп эмиэ күүстээх киһи. Таҥара дьиэтигэр куучардыы сылдьан боруода аттары илин атахтарыттан үөһэ анньа оонньуур эбит. Сааһыран баран дьиэ туттарыгар маһын соҕотоҕун сүөкээбитэ кэпсэнэр. Бу аймахха күүстээх удьуору утумнаабыттар тустууга спорт маастара Василий Сидоров, хапсаҕайга спорт маастара Семен Сидоров, ыарахан ыйааһыҥҥа тустууга маастарга кандидат Сергей Попов, спорт маастара Аполлон Попов.
Раама
Раама (राम, ) эбэтэр Рамачаандра (Рамакандра) — Вишну сэттис төлкөтө (аватаара), индуизмҥа саамай үрдүкү айыы. Олоҕун туһунан Рамаайанаҕа кэпсэнэр.
Раама өйдөөх буолууну, бары өттүнэн үчүгэй буолууну уонна үчүгэйи оҥорууну кэрэһэлиир. Кинини уҥа илиитигэр оноҕостоох, хаҥаһыгар ох саалаах турар гына ойуулууллар. Храамнарга кини таһыгар ойоҕо Сита уонна бииргэ иитиллибит быраата Лакшмана, эбисийээнэлэр баһылыктара Хануман ойууланаллар.
Харитонов Николай Иванович
Айар үлэтэ
Чуор айар дьоҕура ордук таптал иэйиитин дьүһүйүүгэ арыллыбыта. Элбэх хоһоонноро дьон таптыыр ырыалара буолан ылланаллар.
Полоуснай томтороот
Полоуснай томтороот. Черскэй хайаларын хотугу намыһах сис.
Дьааҥы - Индигир намтал соҕуруу чэрчитинэн буоларын быһыытынан арҕааттан илин Хрома өрүс баһыттан Индигир өрүскэ дылы 175 км. усталаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Геллер
thumb|300px|10 Словакия геллера, 1942 сыл, аверс thumb|300px|10 Словакия геллера, 1942 сыл, реверс
Геллер (Heller, атыннык өссө Haller диэн)  — Орто үйэлэргэ уонна Саҥа бириэмэҕэ Германия дойдуларын бытарытар манньыаттара; XX үйэҕэ — Чехия (haléř) уонна Словакия (halier) бытарытар харчылара.
Аан бастаан геллер диэн 1200 сыллаахха Швабия Швебиш-Халле куоратыгар тахсыбыт пфеннигы (Schwäbisch Hall) ааттыыр этилэр.
Бастакы манньыаттар ыйааһыннара барыллаан 0,55 г этэ, 0,371 г үрүҥ көмүстээхтэрэ.
Кэлин геллер сыаната уонна хаачыстыбата хаста да уларыйбыта. XVI үйэҕэ геллер = 1/2 пфенниг тэҥнэспитэ.
Геллеры Германияҕа алтантан оҥоһуллубут биир эрдэтээҕи манньыатынан ааҕаллар (Вестфалия алтан геллердара XVI үйэҕэ тахсыбыттара). Алтан геллердары Баварияҕа 1856 сылга дылы уонна Франкфурт-на-Майне куоракка 1866 сылга дылы быспыттара (бу геллердар 1/8 крейцерга тэҥнэһэллэрэ. Бүтэһик геллер Германияҕа 1866 сыллаахха Гессен-Кассель княжествоҕа анаан тахсыбыта.
1892 сыллаахха Австро-Венгрияҕа саҥа харчы киллэриллибитэ — 1 Австро-Венгрия кроната, 100 геллерга тэҥнэһэрэ, (Венгрияҕа бытарытар манньыат филлер диэн ааттаммыта). Никельтан быһан 10 уонна 20 сыаналаах геллердары таһаараллара, 1 уонна 2 геллердары чаҥтан (боруонсаттан) оҥороллоро. Саҥа геллер 1/2 эргииртэн таһаарыллыбыт крейцерга тэҥнэһэрэ.
1904—1916 сыллардаахха Германскай Илин Африкаҕа (билиҥҥи Танзания, Руанда уонна Бурунди) 1/2, 1, 5, 10 уонна 20 сыаналаах геллер манньыаттара чаҥтан, алтантан, дьэс алтантан уонна алтан-никель холбоһугуттан быһыллыбыттара.
100 геллер = 1 рупияҕа тэҥнэһэрэ.
1918 сыллаахха, Австро-Венгрия империята үрэллибитин кэннэ, 100 геллерга тэҥнэһэр 1 кронаны Австрия (1924 сыл иннинэ) уонна Чехословакия (1921—1939 уонна 1945—1992 сс.) туттубуттара.
Чехословакия ыһыллыбытын кэннэ геллер 1/100 кронаҕа тэҥнэһэр Чехия уонна Словакия бытарытар манньыаттарынан буолбута.
2009 сыл тохсунньу 1 күнүттэн, Словакия евроҕа көспүтүнэн, геллер бу дойдуга бытарытар манньыат буолара тохтотуллубута. Чехияҕа бүтэһик геллер манньыаттара (50 геллердар) эргииртэн 2008 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр уһуллубуттара.
199
199 сыл.
Microsoft Windows
Microsoft Windows диэн Microsoft корпорация оҥорбут операциялыыр системалар уонна туттааччы графика интерфейстарын сериялара. Windows диэн ааты Microsoft аан бастаан 1985 с. сэтинньигэ, туттааччы графика интерфейстарынан (GUI's) кэрэхсийии улаатан барбытын кэннэ, MS-DOS диэн систематыгар туттубута. Microsoft Windows аан дойду тус көмпүүтэр маркетын баhылаан ылбыта уонна кини иннинэ тахсыбыт Mac OS диэн системаны ситэн ааспыта. 2004 с. буолбут IDC салалтатын конференциятыгар, Windows операциялыыр система маркетын 90% ылар диэн этиллибитэ. Windows тиhэх клиент версията Windows Vista; тиhэх сервер версията Windows Server 2008.
Версияларын таhаарыыларын кэмнэрэ
! Rh | Алтынньы 2013 ! Rh | От Ыйа 2015
Мостахов Семен Егорович
Мостахов Семен Егорович (28.12.1934—1993) — география билимин хандьыдаата, саха географиятын билимигэр биллэр-көстөр суолу хаалларбыт учуонай, преподаватель, инженер-океанограф.
Слепцов Вонифатий Харлампьевич - Балапаат баай
Слепцов Вонифатий Харлампьевич - Балапаат баай (1852-1924)
Мостахов Семен Егорович
1934 сыл ахсынньы 28 кунугэр Ньурба оруйуонун Хатыҥ Сыһыы сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Төрөөбүтүнэн Саабынап (аҕатынан Сэмэн Иванович Саввинов), эрдэ тулаайах (ийэтэ кинини төрөөн баран өлбүт) хаалан иитиллибит дьонун араспаанньатынан Муостаахап буолбут. Иитиллибит дьоно- ийэтинэн эһэлээх эбэтэ, ийэтин бииргэ төрөөбүт таайа Дьөгүөр Муостаахаптар.
Слепцов Вонифатий Харлампьевич - Балапаат баай
Таатта улууһун I Дьохсоҕон нэһилиэгин Түөкэй аҕатын ууһуттан төрүттээх. Ийэтин нуучча дьахтара Ефросинья Плотникова хаана лаппа баһыйан кытархай баттахтаах, толору эттээх-сииннээх толуу киһи эбитэ үһү. Балапааттар олохторо Ытык Күөлтэн биир көс курдук Наммара үрэҕин батыһа сытар Ытык Тириитэ, Сөхпүт диэн алаастарга баара.
Балапаат — эдэр сааһыттан, айаны-сырыыны кыайар буолан, Охотскайга, Өймөкөөҥҥө куорат атыыһыттарын үтүмэн үгүс таһаҕастарын көтөхпүт, булугас-талыгас өйүнэн, сатабылынан улаханнык байбыт киһи. Охотскай—Дьокуускай телеграф линията тутулларыгар кини ыпсарыытаах кэпсэтиитинэн нэһилиэгин дьоно хас да сыл харчылаах үлэҕэ сылдьан туһа таһаарыммыттара.
Мостахов Семен Егорович
Сэмэн Дьөгүөрэбис ССРС географическай уопсастыбатын Саха Сиринээҕи салаатын бэрт уһун кэмҥэ ситиһиилээхтик салайбыта.
Слепцов Вонифатий Харлампьевич - Балапаат баай
Балапаат оҕонньор үс уола: Григорий, Терентий, Пётр улуустарыгар уонна куоракка киэҥник биллэр, ытыктанар, аныгылыы көрүүлээх дьон этилэр. В.Х. Слепцов удьуор ыччаттара, алтыс-сэттис көлүөнэтигэр тиийэ төрөөн-ууһаан, 230 тахса киһи Дьокуускайга, улуустарга, Саха сирин тас өттүгэр да олороллор.
Мостахов Семен Егорович
«Сподвижники путешественников и исследователей (участие местного населения в географическом изучении Северо-Востока Сибири в 17 — нач.20 вв.)» диэн саха, эбээн, дьүкээгир, чукча, кэрээк уонна эбэҥки дьоннорун билимҥэ кылааттарын туһунан бэртээхэй кинигэни суруйбута 1966 с. тахсыбыта.
Слепцов Вонифатий Харлампьевич - Балапаат баай
Дьохсоҕон кырдьаҕастара кэпсииллэринэн Балапаат оҕонньор көнө-көрсүө майгылаах, кыра-хара дьону атаҕастаабатах киһи эбитэ үһү. .
Мостахов Семен Егорович
Уопсайынан 89 билим үлэтин (ол иһигэр 12 кинигэ) бэчээттээбитэ маннык салааларга сыһыаннаахтар: климатология, гидрология, география арыйыыларын устуоруйата, краеведение, озероведение, айылҕаны харыстааһын, үөрэхтээһин, ресурсоведение. Олор истэригэр «География Якутии», 1968; «Река Лена», 1972; «Русские путешественники-исследователи Якутии», 1982; «География Якутской АССР», 1984; «По реке Лене», 1985.
Тегеран
Тегеран диэн Иран киин уонна ордук улахан куората.
200
200 сыл.
Гола Прыстань
Гола Прыстань (Гола Пристань) диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 14 479 (2017).
Ханумаан
Ханумаан (हनुमान्,, «(алдьаммыт) сыҥаахтаах» ) — индуизмҥа таҥара, эбисийээнэлэр баһылыктара, тыал таҥаратын Ваю уонна апсара Пунджистала уола.
«Рамаайана» сүрүн дьоруойдарыттан биирдэстэрэ, Раама уонна Сиита доҕордоро.
1980-с
1980-с cыллар — 1980 сылтан 1989 сыл бүтүөр диэри.
Тиит саһархайа
Тиит саһархайа (, Масленок лиственничный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
1980-с
Тымныы сэрии бүтүүтэ. Социалистыы лааҕыыр дойдулара ыһыллыылара.
Тиит саһархайа
Тиит ойуурдарга, Саха сирин элбэх улуустарыгар үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 25 см дылы, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө кыһыл көмүстүҥү хоҥор, лимоннуҥу араҕас. Кураан кэмҥэ кылабачыйар. Туруупкалаах араҥата: саһархайдыҥы бороҥ Этэ: сырдык саһархай, кытаанах, өҥө алдьаттахха уларыйбат эбэтэр кыратык кытарар, үчүгэй сыттаах. Атаҕа: кытаанах, 10 см дылы уһуннаах.
Хомуллар кэмэ
Бэс ыйа – алтынньы.
Чарай
Чарай эбэтэр кэҕэй — кыыл үөскэҕин хаата.
Лөгөй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Лөгөй нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэптэни.
Улуус кииниттэн 36 км. хотугулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 490 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Кэптэни — 1 189, Хомустаах — 339 уонна Даалы — 62 киһи.
Пеледуй (өрүс)
Пеледуй өрүс. Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 398 км., тардыытын иэнэ 14300 км².
Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир соҕуруулуу-арҕаа уһугар устар. Төрдүттэн 33 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 48 м³.
Тардыытыгар 900 күөл баар. Сэтинньиттэн ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара хаҥас Гадала (117 км.), уҥа Мулисьма (127 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Мегабайт
Мегаба́йт (Мбайт, М, МБ, MB) — информация ахсаанын кээмэйдиир единица, түбэлтэттэн тутулуктанан 1 000 000 (106) эбэтэр 1 048 576 (220) стандартнай (8-биттээх) байка тэҥ. Мегабайт кылгас аата (МБ) мегабиттан (Мб) биир регистрынан эрэ атын (ол да эрээри, дьон дезинформацияланан наар сыыһар). Араас электроннай оҥоһуулар өйүн ааҕарга туттулар.
Аат сыыһата
«Мегабайт» диэн аат үксүтү тэнийбит, гынын баран ГОСТ 8.417-2002 спецификаҕа бассыбат: мега- приставка 1 000 000-ҥэ төгүлү көрдөрөр, хайдах да 1 048 576-ҕа буотах. Тахсыбыт балаһыанньанан табаар таһаарааччылар туһаналлар: 1 МБ кинилэр 1 000 000 байт курдук ылаллар, 1 ГБ - 1 000 000 000 курдук.
Интэриэһинэй чахчылар
«Мегабайт» саамай дьиибэ көрүллүүтүн CD, DVD уонна көмпүүтэр дискеталарын оҥорооччулар тутталлар, кинилэр ону 1 024 000 байтынан ылаллар. Инник буолан, суруллубутунан 1,44 Мбайтаах флоппи-дискета дьигинэн 1,38 эрэ МБ миэстэлээх.
Туох баар сулуучайдары түмнэххэ «мегабайт» барыта үс көрүҥнээх буолар:
IT-сленг
Компьютерщиктар слеҥнарынан мегабайт өссө метр уонна мег диэн ааттаах. 90-с сылларга XX үйэҕэ Интернет сыыйа сайда илик буолан килобайтынан барытын ааҕаллара - «килограмм», оттон мегабайт оччолорго «тоннанан» ааттанара.
Слепцов Петр Петрович (Байаҕантай улууһа)
Слепцов Петр Петрович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Баайаҕа киһитэ. Ааҕарга-суруйарга сыылынайга үөрэммит, ол кэннэ сыаркап приходун оскуолатын бүтэрбит. 1903-04 сылларга нэһилиэгэр кинээстээбит, 1909-12 сыллларга Байаҕантай улууһун кулубатынан талыллан үлэлээбит.
Кини уолаттара Михаил уонна Василий сэбиэскэй былааһы утары бараннар, суттанан, көскө утаарыллыбыттара, болдьохторо бүтэн этэҥҥэ дойдуларыгар эргиллибиттэрэ.
Силэпсиэптэр олохторо Баайаҕа Отор диэн сиригэр баара, онон бырааттыылар сурукка-бичиккэ үксүн Отоороптор диэнинэн биллэр этилэр.
Мылаадьын (Скрябин Савва)
Сааба Скрябин-Мылаадьын - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр күүстээҕинэн биллибит, үйэлэр кирбиилэригэр олорон ааспыт киһи.
XX үйэ 20-с сылларыгар Гражданскай сэрии саҕана саха бастаанньаһыттарыгар кыттыһа сылдьыбыт, кыһыллары кытта сэриигэ Аммаҕа өлбүт. Уулуссаҥҥа олорбут, атаҕын хотуурга дэҥнээн доҕолоҥ да буоллар күүстээх киһи эбит. Күһүҥҥү муҥхаҕа инчэҕэй ньырыыны тутум-тутум тосту тутан эпчиргэлэнэр идэлээх эбит. Саһыл Сыһыыга сылдьыбыт Баһылай Сиидэрэп-Бачаачай атаҕар кыанар киһи эбит. Кыһыллар эккирэппиттэригэр талаҕы үрдүнэн ойуолаан суолун муннаран кэбиспит.
1990-с
1990-с сыллар — 1990 сылтан 1999 сыл бүтүөр диэри.
Социалистыы лааҕыр үрэллиитэ. ССРС ыһыллыыта. Арассыыйа үөскээһинэ.
Харыйа (ель сибирская)
мини Аан дойдуга биллэрин курдук эмтээх үүнээйи арааһа баар. Олортон биирдэстэринэн буолар, ханна баҕарар үүнэр – харыйа.
Туһата
Эмкэ туттарга, бастатан туран, харыйа сэбирдэҕин (иннэтин) хомуйан хаһааналла. Иннэтин састаабыгар элбэх С битэмиин баара биллэр. Организмҥа бу тиийбэт буоллаҕына, сөтөлгө, ииктэтэргэ, үөһү таһаарарга, хабах ыарыытыгар туһаныллар. Хатырыгын тэҥ гына чүмэчи буоскатыгар уонна ынах арыытыгар булкуйан кутургуйаны уо.д.а. тирии бааһынан саба баайан эмтэниллэр.
Бэлэмнээһин ньымата
Күөмэй ыарыытыгар, ларингикка, 40 г харыйа туораҕын үлтүрүтэн баран, 200 мл ууга 30 мүнүүтэ оргутан, сойутан, үс хос маарыланан сиидэлээн, күҥҥэ хаста да сайҕанан эмтэниллэр. Куртах, оһоҕос бааһа суох буоллаҕына, 30 г харыйа иннэтин 1 л үүккэ 30 мүнүүтэ оргутан, сойутан, сиидэлээн, тыынар уорган тымныйыытыгар, С битэмиин тиийбэтигэр уонна үөһэ этиллибит ыарыыларга иһиллэр. Биир лиитэрэлээх бааҥкаҕа харыйа лабаатын ылан, үс лиитэрэлээх чаанньыкка кутан, сылаас, оргуйбут ууну кутан 15 мүнүүтэ оргутуллар. Манна кыра-кыратык чыычаах отун, моонньоҕон, биэ эмиийин сэбирдэҕин эбэн чэй курдук иһэ сырттахха, тымыр, сүрэх, бүөр үлэтэ тупсар, уопсай тургутуҥ бөҕөргүүр. Сынньана-сынньана 4 – 5 ый эмтэниэххэ сөп.
Харыйа көрүҥнэрэ
Ол курдук саамай биллэр араастарынан буолаллар - Ель сибирская, Ель обыкновенная, Черная ель, Карликовая ель, Красная ель.
Туһаммыт литература
Токумова Клара Петровна Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ/ Клара Токумова, Петр Токумов;[худож. Н.Слепцов, А.Мандарова].—Дьокуускай: Бичик, 2008.1—28с. — ISBN 978-5-7696-2947-1
Бэс саһархайа
Бэс саһархайа (, Масленок поздний) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Бэс ойуурдарга, үксүн сырдык, сэдэх мастаах сирдэргэ, ойуур саҕатыгар, күн сылытар сирдэригэр улахан бөлөхтөрүнэн көстөр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 10 см тиийэр, бастаан көппөҕөр, онтон хапатйар, сыттык курдук буолар, сороҕор үөһэ иэҕиллэр кырыылардаах, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө сакалаат өҥүн курдук эбэтэр саһархайдыҥы хоҥор. Туруупкалаах араҥата: туруупкалара уһуннар Этэ: модьу-таҕа, эдэр тэллэйдэр киэннэрэ сымнаҕас, кырдьаҕастара - уутуйбут, өҥө алдьаттахха уларыйбат. Атаҕа: кытаанах, 10 см уһуннаах, кытаанах.
Сиита
thumb|275px|right| Сиита (уҥа) [[Раама|Раамалыын (ортоку), Лакшман (хаҥас) уонна Ханумаан (тобуктаабыт) — Бхактиведанта Мэнор, Мандир, Уотфорд, Англия]] Сиита (सीता) — Раама ойоҕо, «Рамаайана» поэмаҕа үчүгэй персонаж, кэрэ айыыта Лакшми төлкөтүн (воплощение) курдук көрүллэр.
Иккис Лөгөй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Иккис Лөгөй нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тулуна.
Улуус кииниттэн 17 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 572 киһи (2007 сыл).
Өй уонна санаа
Киһи төһө уһуннук олорор даҕаны өйүгэр-санаатыгар мунньуллар үөрэхтэрэ элбээннэр, билиитэ-көрүүтэ дириҥээн иһэр. Омук олоҕун уһуна хас биирдии киһитин олохторуттан холбонон үөскээн тахсар. Сир үрдүгэр уһуннук олорбут омуктар олох туһунан үөрэхтэрэ төһө эмэ киэҥ, дириҥ буолар, олох бары ыарахан өттүлэрин барыларын үчүгэйдик билэллэр.
Ыраахтааҕы уонна советскай былаас кэмнэрин саҕана саха дьонун олоххо сыһыаннаах туох баар үөрэхтэрин барыларын туохха да наадата суох хойгур кэпсээн курдук этэллэрэ. Арай бу билигин кыһалҕа тирээн, сахалар ойууннарын үөрэхтэрин сэҥээрэр буолан эрэллэр. Билигин Россияҕа эдэр дьон өйдөрө-санаалара туруга суох буолуута былыргы сахалар өй уонна санаа туһунан үөрэхтэригэр төннүүнү эрэйэр буолла. Олус уһун үйэлээх саха дьонун олохторун үөрэҕэ, олоххо уоппуттара лаппа элбэх буолара сыыйа дакаастанан иһэр.
Сахалар өй — мэйии диэн холбуу этиини элбэхтик тутталлар. Өйдөөх, мэйиилээх буолан киһи сайдан иһэр диэн этэллэр. Бу этии өй мэйииттэн быһаччы сибээстээҕин бэлиэтиир. Мэйиитэ улахан буоллаҕына өйдөөх, өйө элбэх буолара быһаарыллар. Мэйии 80 бырыһыанын мэйии сарыыта ылар. Киһи мэйиитэ 200 млн сыл устата үс төгүл улааппытын учуонайдар быһаарбыттар. (1,139).
Сахалар өйдөбүллэринэн өй уонна санаа тус-туспалар. Өй мэйиигэ үөскүүр буоллаҕына, онтон тарҕанан, тэнийдэҕинэ санаа буола уларыйар.