cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уорума
Үлэ-хамнас оҥорон таһаарыыта кыччааһына, аҕыйааһына уоруйахтар элбээһиннэригэр тириэрдэр диэн этии өй-санаа төрүт тутулуктарыгар сөп түбэспэт. Киһи өйө-санаата ханнык дьыалалары, быһыылары бастаан оҥорору быһаарара барыта ийэ кута хайдах иитиллибититтэн уонна үлэлии үөрэммититтэн ордук улахан тутулуктаах. Кыра эрдэҕиттэн уорума диэн үөрэҕи билэр оҕо, бэйэтигэр төһө да суоҕун иһин, хаһан да уорумуон, атын киһи бас билиитигэр илиитин уунан, ылымыан сөп.
Хас биирдии төрөппүт оҕото улаатан, үөрэнэн, үлэлээн-хамсаан киһи быһыылаахтык олоҕун олороругар, аймахтара салҕанан, быстан, симэлийэн хаалбаттарыгар баҕара саныыр. Оҕо өйө-санаата, бэрээдэгэ, баайга-малга, үлэҕэ-хамнаска сыһыана кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр үөскээн олохсуйарын төрөппүттэр хайаан да билэллэрэ, оҕолорун иитиигэ туһаналлара эрэллээх, туруктаах өйдөөх-санаалаах кэлэр көлүөнэлэрдээх буолууларыгар тириэрдэр суол буолар. (1,67).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
1972 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XX Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1972 сыллаахха Германия Мюнхен куоратыгар буолан ааспыттара.
Туман
thumb|250px
Туман — сир үрдүгэр, ордук хотооллорго, салгын тымныйдаҕына, уу паара таммах эбэтэр муус кристаала буола улаатан, киһи хараҕар буруо курдук көстөн кэлиитэ.
Тэҥнээ: туман, думан (түүр.) — эмиэ итинник.
Туман араастаах буолар, ол курдук: паар буолбут ууттан, адвекция тумана, радиация тумана уонна үөһээ тахсар туман. Туман хойуута араас мэктиэлэртэн тутулуктаах: атмосфернай баттааһынтан, температураттан, күн-дьыл тутулугуттан уонна ханна баарыттан.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Улахан Хатыми
400px|thumb|right|Улахан Хатыми куйаартан көстүүтэ Улахан Хатыми нэһилиэк. Нүөрүҥгүрү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Улахан Хатыми.
Улуус кииниттэн 99 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 324 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
D.light
D.light Design  — Аан Дойдутааҕы инжиниринговай уонна атыы хампаанньата — Соҕурууҥҥу Эмиэрикэ, Африка уонна Индия хаһаайстыбаларыгар анаммыт чэпчэки светодиоднай лампалары оҥорор тэрилтэ; ону таһынан торговай марка.
Күүс кээмэйэ
Күүс кээмэйэ — Сахалар былыр киһи күүһүн буутунан кээмэйдииллэрэ. Буут уон алта киилэҕэ тэҥнэһэр. Биэс уон буут 800 кг. Аҥар күүстээх киһи оччо ыйааһыннааҕы ат сыарҕатыгар ууруохтаах. Бухатыыр (бүтүн) күүстээх киһи сүүс бууту – ол аата 1600 кг көтөҕөр буолуохтаах. Чиэппэр күүстээх киһи сүүрбэ биэс бууту – 400 кг көтөҕүөхтээх. Чиэппэр күүстэн саҕалаан кэриҥнээх күүстээх киһи дэнэн бараллар. Сахаҕа ыйааһын кээмэйэ суох, онон күүһү буутунан кээмэйдээһин нууччаттан киирбитэ чуолкай. Бэчээккэ сороҕор бүтүн күүстээх киһи – 1000 кг, аҥар күүстээх – 500 кг, чиээппэр күүстээх 250 кг көтөҕөр диэн букатын олоҕо суох, сыыһа суруйуулар тахсаллар. Киилэ диэн хойут, Сэбиэскэй былаас кэмигэр киллэриллибит кээмэй. Вацлав Серошевскай көтөҕөр күүһү буутунан кээмэйдээһин туһунан “Якуты” диэн кинигэтигэр суруйан турар.
D.light
Тэрилтэ
2010 сыллаахха директордар сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ, онтон 2011 сыл кулун тутарыгар сүрүн салайааччы  Донн Тайс буолбута (ол иннинэ 2008 сылтан хампаанньа салалтатыгар баар этэ).
Күүс кээмэйэ
Туһаныллыбыт сирдэр
В.А. Кондаков “Урукку дьыллар уорҕаларыгар” Дьокуускай, “Бичик”, 1995 c.
D.light
Тэрилтэ
D.light Design киинэ Улахан Каймаҥҥа Джорджтаун куоракка баар.
Эбии офистар  АХШга (Сан-Францискога), Кытайга, Индияҕа уонна Илиҥҥи Африкаҕа бааллар.
2010 сыллаахха хампаанньа 80ча үлэһиттээх этэ.
Хампаанньа инвестицияны ыҥыраары түөрт сессия тэрийбитэ (посев, A, B, C). Хампаанньа акционердарынан буолбуттара: Acumen (A уонна C), Омидьяр Ситимэ (C) уонна Gray Ghost Ventures (A уонна C). Сорохтор бэйэлэрин дьонун D.light Design Директордарын Сүбэтигэр кииллэрбиттэрэ.
2011 сыллаахха этиллибитинэн General Electric диэн хампаанньа бииргэ үлэлиэн баҕарбыта.
Үлэтэ
Хампаанньа сүрүн оҥоһуктара - светодиоднай лампалар уонна араас күүстээх иһигэр күн батареялаах фонардар.
D.light Design бастакы оҥоһугун 2008 сыллаахха көрдөрбүттэрэ.
Индияҕа атыы Nova диэн 30 доллар сыаналаах 12 чаас иитиллэр уонна керосиновай лампаттан 10 төгүл күүстээхтик тыгар уонна төлөпүөн иитиитэ буолуон сөпьөөх лампаттан саҕаламмыта.
Тыгар оҥоһуктары эрэ буолбакка хампаанньа атын да тэриллэри оҥорор (холобур, төлөпүөн иитэрин).
Сүрүннээ Соҕурууҥҥу Аасыйаҕа уонна Африкаҕа атыылыыллар. Хампаанньа официальнайдык 60 дойдуга бэйэтин оҥоһуктарын тарҕатар. Официально буолбакка хампаанньа оҥоһуктара быдан элбэх дойдуларга тарҕанар.
Көрдөрүүлэр
Хампаанньа түргэнник сайдан испитэ, холобур 2010 сыл тохсунньутугар D.light Design 22 тыһ. оҥоһуку атыылаабыта, онто ый буолан баран — 46 тыһ.
2012 сыллаахха Индияҕа D.light Design оҥорор лампалара мөлүйүөн дьиэ кэргэн дьиэтигэр турар этэ.
2014 сыл саҕаланыытыгар хампаанньа 60 дойдуга 6 мөл тахса светильнигы атыылаабыт этэ. Ол кэмҥэ 10 000 атыы сирдэрэ ыйга 500 000 фонары атыылыыр этэ. Гарантия кэмигэр 0,5 эрэ % оҥоһук алдьанар этэ.
Наҕараадалар уонна премиялар
2010 сыллаахха хампаанньа Ashden диэн Индия премиятынан бэлиэтэммитэ.
2013 сыллаахха d.light  Zayed Future Energy Prize ттан премия быһыытынан 1,5 мөл доллары ылбыта.
2014 сыллаахха Шваб Пуондата Донн Тайска, Нед Тозуҥҥа  уонна Сэм Голдмаҥҥа  D.light Design хампаанньаҕа үлэлэрин иһин сыл саамай ордук түмэт урбаанньыта ааты иҥэрэр.
Арассыыйа субъектарын иэннэрэ
Иэнинэн наардаммыт Арассыыйа субъектарын тиһигэ. Иэнэ км² ыйыллар.
Ссылки
Federal subjects of Russia
Түүр тыллара
Түүр тыллара диэн Эуразия отуттан тахса уруулуу түүр омуктар тыллара. Олортон биирдэстэрэ саха тыла. Аан дойдуга 180 млн. киhиэхэ түүр тыла төрөөбүт тылынан буолар. Ону таhынан 20 млн. киhиэхэ иккис тылынан буолар. Түүр тылынан саҥарааччылартан 40% Түркийэ түүрдэрэ.
Боппорук
Боппорук — ындыы быата. Ындыыны үрдүнэн быраҕан, ат өрөҕөтүнэн эргитэн, хамсаабат гына ыга тардан баайаллар.
1518
1518 сыл.
Биллингс И.И. география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)
'''И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)'''.
Наукалар Академията уонна Адмиралтейство тэрийбит экспедицията.
Полиомиелит
Полиомиелит диэн вирус төрүттээх олус кутталлаах ыарыы. Дьонтон дьоҥҥо тарҕанар. Үксүгэр симптома суох сайдар, хаан нөҥүө киирбит буоллаҕына симптомнара тута тахсаллар. Центр ниэрбэ систематыгар киирэрэ саарбах. Киһи сыһыаннаҕына параличтанар. Вакцинация баар уонна ыарыыны тохтотуон сөп. Аан дойду доруобуйа тэрилтэтэ уонна атын аан дойду тэрилтэлэрэ ол туһуар үлэлииллэр ол түмүгэр полиомиелит дойдулар үксүлэригэр суох буолбута. 1988 сыллаахха быһа холоон 350,000 киһи ыалдбьыбыт буоллаҕына 2007 сыллаахха номнуо 1,652 эрэ киһи ыалдьыбыт.
Тумара
Тумара — киэҥ, ойуура-маһа суох, муохтаах, лабыкталаах, оттоох уонна ыарҕалаах, хайаларга эбэтэр киэҥ силээннэрдээх тайҕаҕа баар туундара курдук сир; синоним: мара, нуудара.
Өссө маны көр
Тумара өрүс
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Dendy
Dendy (Денди), 80-90-2000 сыллардаахха аатыра сылдьыбыт оонньуу приставка буолар. Аан Дойдутааҕы премьерата 80 сыллардаахха АХШ, Еврозона билинни террияториятыгар, Дьоппуон дойдуларыгар буолар. Онтон хойутуу Саха Сирэ, Украина, Канаада улахан регионнарга тахсар.
Ньара хаптал хайалаах сирэ
Ньара хаптал хайалаах сирэ. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүгэр
Улахан Чиистай уонна Таас Кыстаабыт систэр икки ардыларынан.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1968 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XIX Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1968 сыллаахха Мексика Мехико куоратыгар буолан ааспыттара.
Солкуобай
Солкуобай (рубль '; (код: RUB') диэн Россия официальнай харчыта, ону тэҥэ Осетияҕа уонна Соҕуруу Осетияҕа туттуллар. ССРСга уонна Россия Империятыгар эмиэ солкуобай диэн аат туттуллар эбит. Солкуобай 100 хапыайкаттан (харчыга) бытарыйар. Куодунан ISO 4217 RUB'' буолар.
Марха (бөһүөлэк)
Марха микрорайон. Дьокуускай куорат уокуругун микрорайона.
2006 сылга дылы туспа бөһүөлэк этэ.
Солкуобай
Солкуобай бэлиэтэ
мини|Солкуобай бэлиэтэ 2013 сыл ахсынньытыгар Россия центральнай баана солкуобай знагын бигэргэппитэ. Ол Р буукуба өссө биир горизонтальнай сурааһыннаах турар бэлиэ буолар.
Марха (бөһүөлэк)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 12041 киһи (2002 сылааҕы биэрэпиһинэн).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Буулур
thumb|right Буулур — түүтүн төрдө уонна хос түүтэ туртайан, оттон түүтүн төбө диэкитэ кытарымтыйан көстөр дьүһүн, сылгыга сыһаннаах.
Окороков Гаврил Гавриилович
Окороков Гаврил Гавриилович — литература критигэ, филологическай наука кандидаата, СГУ саха литературатын кафедратын доцена, «Хотугу сулус», «Полярная звезда» сурунаалларга критика отделын сэбиэдиссэйэ, ССРС уонна Саха сирин суруйааччыларын Сойуустарын чилиэнэ, саха литературатын учебниктарын суруйааччыта.
Олоҕун олуктара
Олунньу 3 кунугэр 1925 сыллаахха Амма оройуонун Сатаҕай нэһилиэгэр дьаданы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
1953 сыллаахха Москватааҕы государственнай библиотечнай институту кыһыл дипломунан бутэрбитэ. Онтон Саха республикатааҕы Пушкин аатынан библиотекаҕа учуонай секретарынан улэлээбитэ. Онтон култуура министиэристибэтигэр инспекторынан, «Хотугу сулус», «Полярная звезда» сурунаалларга критика отделын сэбиэдиссэйэ, 1965 сылтан университет үөрэтээччитэ.
Ыстатыйалара Улахан Сэбиэскэй энциклопедияҕа, Белоруссия, Украина энциклопедияларыгар, Кылгас литературнай энциклопедияҕа бэчээттэммиттэрэ. Атын ыстатыйалара «Наука», «Советский писатель» изданияларыгар, «Правда», «Литератураная Россия», «Шын» (Тува) хаһыаттарга, «Литературное обозрение», «Дружба народов», «Огонек», «Детская литература», «Молот» (Удмуртия) хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ.
Амма Сатаҕайын түмэлигэр (2007 с.) Гаврил Гаврииловичка аналлаах матырыйааллар көрдөрүллүбүттэр.
1964 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XVIII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1964 сыллаахха Дьоппуон Токио куоратыгар буолан ааспыттара.
Лөйхинг
Лөйхинг (сорох омук тылларынан "Лойхинг" диэн этиллэр) - (Loiching) - Германия дойдутугар Бавария сиригэр баар кыракый тыа дэриэбинэ буолар. Нэһилиэнньэтэ 4 тыһ курдук (2009). Манна 1942 сылтан ыла син элбэх соҕус саха олорор, үксүлэрэ сүтэн эстэн кырдьан бүттүлэр. Манна саамай эдэр олохтоох сахаҕа 51 сааһа. Иэнэ 38,93 км². Официал куода - 09 2 79 124.
Сигэлэр
Лөйхинг сүрүн интернет сирэйэ
Италия тыла
Италия тыла эбэтэр итальян тыла (lingua italiana) — Италия, Ватикаан (латыын тылыныын), Сан-Марино, Швейцария (ниэмэс, боронсуус, реторомаан тылларын кытары) официальнай тыллара. Хорватия уонна Словения хас да уокуругар иккис официальнай тыл.
Исленьев Иван
Исленьев Иван, капитан, Санкт-Петербург Наукаларын Академиятыгар сулууспалаабыта.
Тумул
Тумул - ойуур, кытыл, арыы, эниэ, хайа, туруук таас улаханнык чорбойон, урутаан, инники киирэн турара.
Былыргы английскай (староанглийский) тылга эмиэ үкчү маннык суолталаах.
Исленьев Иван
Исленьев отчета туспа тахсыбыта: «Наблюдения по случаю прохождения Венеры по солнцу, в Якуцке учиненные etc.» (СПб., 1769) уонна Наукалар Академияларын "Комментарийдарыгар» (т. XIV, 1770).
Тумул
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Косово Өрөспүүбүлүкэтэ
Косово (албан. Kosova, Kosovë; серб. Косово Kosovo) диэн Балканнарга баар аҥар билиниллибит дойду. Официаллык аата Косово Өрөспүүбүлүкэтэ (албан. Republika e Kosovës). 1974-1990 cc. Югославиятааҕы Сербия Социалист Республикатын иhигэр баар, Косова Социалист Аутоном Провинциятын сиригэр тэриллибитэ. Аныгы Сербия Республиката урукку провинция арахсыытын билиммэт уонна Холбоhуктаах Нациялар салалталарыгар баар, 1988 с. Слободан Милошевич оҥорбут Сербия Конституциятын реформатынан тэриллибит Косова уонна Метохия Аутоном Провинцията (серб. Аутономна Покрајина Косово и Метохија, Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija) диэн көрөр.
Сбербаан
Сбербаан ( / ) (Сбербанк России, "сберегательный банк" кылгатыллыбыта — Россия уонна Илин Европа саамай бөдөҥ баана. Хампааньа дьаһалтата Москваҕа баар, историята Канкрин 1841 сыл финансовай реформатыгар саҕаламмыта Сорох регионнарга Сбербаан баан өҥөтүн туһанарга соҕотох баан буолар.
Косово Өрөспүүбүлүкэтэ
Косово кирбиилэhэр Албаниялыын арҕаа, Сербиялыын хоту уонна илин, Македониялыын соҕуруу уонна Монтенегролыын хотугулуу-арҕаа. Киин уонна ордук улахан куората Приштина. Атын суолталаах куораттара Пея, Призрен уонна Митровица.
Фотосинтез
thumb|[[Күнтэн ылыллыбыт энергия, силистэринэн хомуллубут уу, уонна салгынтан ылыллыбыт харыалык диоксидын холбоон үүнээйи ону фотосинтез түмүгэр глюкозаҕа уонна абалыкка кубулутар.]]
Фотосинтез диэн үүнэйилэр бэйэлэригэр аһы оҥорорун ааттыыллар. Ол химиялаах процесс күн сырдыгынан харыалык диоксидын саахардарга кубулутар. Үүнээйи эрэ буолбакка, бактериялар, тэллэйдэр уонна протистар фотосинтеһы тутталлар. Фотосинтез сиргэ олох баарыгар биир олус тутаах буолар. Үүнээйи барыта кэриэтэ онтон тутулуктаахтар.
Фотосинтез араастык барыан сөп, ол гынан баран биир бүтүн бэлиэлээхтэр.
Таас Кыстаабыт сис
Таас Кыстаабыт сис. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүгэр баар сис.
Индигир уонна кини салаатын Ньара билир буолар, үөһээ өртө Халыма өрүс тардыытын арааарар. Муора таһымыттан чыпчаала 2200 м. тиийэр.
Гранитынан быһа охсуллубут триас сланецтара буолаллар. Соҕуруу өртө тиит мас буккаастаах туундара, хочолорго тэтиҥ уонна иирэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Яку3тск, 1980 г.
Оконешников Василий Тимофеевич
Василий Тимофеевич Оконешников, историяҕа биллибит аата иеромонах Алексий — саха норуотун биир талааннах уола, 1900 сыл эргин Владивостокка Илиҥҥи норуоттар институттарын бүтэрэр. Онон төрөөбүт сахатын тылыттан ураты нууччалыы, английскайдыы, кытайдыы, кэриэйдии, монголлуу холкутук ааҕар, суруйар, кэпсэтэр буолар. Итинэн кини бэйэтин кэмигэр элбэҕи аахпыт, киэҥ билиилээх-көрүүлээх, үрдүк култууралаах киһи быһыытынан сыаналанар.
1873 сыллаахха Орто Халымаҕа Мээтис нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Оконешников Тимофей Феодорович саха, ийэтэ Евдокия Константиновна нуучча. Оконешниковтар талыы баайдаах Сиэн-Күөл диэн улуу эбэ эҥээригэр олорбуттар.
11 сааһыгар ааҕарга-суруйарга үөрэммит. Онтон Дьокуускайга Спасо-Якутскай манастыырга олорон үөрэммит. 1898 сыллаахха Казаанааҕы духовнай сэминээрийэҕэ үөрэнэ киирбит. Бу үөрэнэр кэмигэр сыаркап кинигэлэрин саха тылыгар тылбаастыырга кыттыбыт. Үөрэҕин бүтэрэн баран Дьокуускайга манастыырыгар төннүбүт. Бу олордоҕуна 1903 с. ааҥыл тылын билэр аҕабыыкка флот наадыйарын туһунан биллэрии кэлэр. Онон 30 саастаах аҕабыыт Арассыыйа-Дьоппун сэриитэ буолуон 1 сыл иннинэн «Рюрик» крейсерга үлэтин саҕалаабыт. Ол саҕана крейсер Порт-Артурга баара. Сэрии буолуон аҕай иннинэ «Рюрик» Владивостокка көһөрүллүбүт, онно Алексий аҕабыыт Илиҥҥи институт истээччитэ буолбут, дьоппуон тылын үөрэппит.
1904 сыл тохсунньутугар Нуучча-Дьоппуон сэриитэ саҕаламмытыгар «Рюрик» крейсер Владивосток биэс бөдөҥ байыаннай хараабылыттан биирдэстэрэ этэ. Атырдьах ыйын бастакы аҥаарыгар Порт-Артурга төгүрүктээһиҥҥэ түбэспит хараабыллар Владивостокка кэлэ сатаабыттара. Кинилэргэ көмөҕө утары 3 хараабыл атырдьах ыйын 12 күнүгэр (эргэнэн от ыйын 30 күнүгэр) барбыта: "Громобой", "Россия" уонна "Рюрик". Атырдьах ыйын 14 күнүн сарсыардатыгар (эргэ истиилинэн 1 күнүгэр) Кэриэй силбэһиитигэр киирбиттэрэ. Онно дьоппуон 4 ыарахан уонна 2 чэпчэки крейсердээх эскадратын көрсөн биэс чаастаах кыргыһыы буолбута. "Рюрик" кыргыһыы саҕаланыытыгар кутуругар таптаран уруулунан салаллыбат буолбута, мотуордарын эрэ көмөтүнэн салаллар кыахтааҕа, маны таһынан ватерлиния аннынан табыллыбыта, онон уу киирэн лаппа бытаарбыта. Үс хараабыл үһүөн улахан хоромньуну ылбыттара, отуттан тахсалыыта табыллыбыттара, элбэх эпиһиэр (ол иһигэр "Рюрик" хапытаана) уонна мотуруос ыараханнык бааһырбыта уонна өлбүтэ. Кыргыһыыга хотторбутун билэн, нуучча эскадратын тойоно контр-адмирал Иессен икки устар кыахтаах хараабылы Владивосток диэки төннөргө бирикээстээбитэ. Оттон "Рюригы" кингстоннарын арыйан лейтенант Иванов-13 бирикээһинэн Ульсан арыы аттыгар тимирдибиттэрэ. Шлюпкалара барыта кыргыһыы кэмигэр алдьаммыт буолан, тыыннаах хаалбыт экипаж дьоно ууга ыстаммыттара, онно кинилэри дьоппуоннар хомуйан билиэҥҥэ ылбыттара.
Кыргыһыы туһунан бэйэтин ахтыытыгар маннык суруйбутун «Рюрик» эппиһиэрэ К. П. Иванов — 13 сиэннэрэ бэчээккэ таһаарбыттар: Хайдах курдук аат хартыыната хараабылга буолбутун туһунан элбэх туоһулар бааллар. Манна дьоруой бэйэтэ — флот аҕабыыта, саха, иеромонах Алексей Оконешников бэйэтин суруйуутун биэрэбит: «Бойобуой араспысаанньаннан мин миэстэм лазарекка этэ. Ол гынан баран онно сотору кэминэн наһаа элбэх араанньа буолбут дьон мунньуллан бэрэбээскэ оҥорор кыах суох буолбута. Дьон бэйэлэрин харыстаммакка сэриилэспиттэрэ. Арай көрбүтүм атаҕын быһа тартарбыт матрос хаанын тохтото сатыыр.
Сотору кэминэн ол мотуруос туохха эрэ тайахтанан туран 75-миллиметровой орудияннан ытан баран бэйэтэ охсуллубут от курдук сууллан түспүтүн көрбүтүм.
Мин мостикка ыстанным уонна хаан билик буолбут 1 раангалаах капитан Трусову буллум. Старшай эппиһиэр лейт. Хлодковскай икки атаҕа быстыбыт этэ. Кинини илдьэ бараары гыммыттарын аккаастаммыта уонна мөлтөөбүт куолаһынан гимн ыллаан барбыта. Бу эппиһиэр 1886 с. гардемаринныы сылдьан өрөбөлүссүйүөннэй үлэтин иһин боростуой мотуруоһунан Каспийскай флотилияҕа ыытыллыбыт, уонна онно эҥкилэ суох сулууспалаан эппиһиэр буолбут киһи этэ.
Хамаандалааһыны лейт. Зенилов туппута. Мостикка баар сигнальщиктар уонна рулевойдар бары өлбүттэр. Палубалар бары өлүктэринэн уонна быһыта тыытыллыбыт киһи этинэн бүрүллүбүттэр. Барыта хаан билик. Батарейнай палубаҕа уот турбут. Ону араанньа буолбут дьон умуллара сатыыллар. Сорохтор турар кыахтара суох буолан тобуктаан туран уонна сытан эрэ шланганнан уу ыстараллар. Лейт. Зенилов төбөтүгэр бааһырар. Хамаанданы бэйэтэ араанньа буолбут контузияламмыт лейт. Иванов-13 тутар. Өлөн эрэр лейт. Хлодовскай „ура“ хаһыытыр, онтун хамаанда бары өйүүр.
— Дьону сүргэлэрин көтөх, батюшка, — диир кини. Уонна эмиэ ыллыыр „Боже, царя храни“.
Боевой рубка сарайыгар кыра снаряд эстэр. Араанньа буолбут хамандыыр өлөр. Лейт. Зенилов үһүстээн араанньа буолар. Лейт. Иванов-13 крейсеры өстөөххө түбэспэтин диэн тимирдэргэ бирикээстиир. Хараабыл кэннигэр бүтэһик пушка ытара иһиллэр. „Рюрик“ түргэнник тимирэр. Араанньа буолбуттары исповедуйдуохха наада. Онно манна бары сыталлар. Элбэх өлүк, сэймэктэммит эт-хаан, илии-атах ыккардыгар уопсай исповедь оҥоробун. Киһи уйулҕатын хамсатар Как потрясающа была эта общая исповедь перед самой смертью многих. Сорохтор кириэс охсуналлар, сорохтор илиилэрин ууналлар, атыттар уулаах харахтыран көрөллөр. Ынырык хартыына этэ. Лейтенант Иванов-13 миэхэ спасательнай куруук уунар уонна түргэнник хараабылтан ыстанарга сүбэлиир.
— Хайдах ууга баар булбуппун өйдөөбөппүн, — кэпсээнин саҕыыр аҕабыыт Алексей. „Рюрик“ улам тимирдэр тимирэр, тумса үөһэ тахсар, инчэҕэй киилэ кылбачым гынар уонна дьикти үчүгэй, эһэбит диир, хараабылбыт суох буолар.
Ыарахан санаа кууспута, мин оҕо курдук ытаан барбытым. Ол гынан баран кыатанан баран „ура“ хаһыытаабытым. Ол кэннэ хараабыл алдьаммыт маачталара уонна стенговай былаахтара сүтүөхтэригэр дылы, ууга уста сылдьар дьон уон төгүл хараабылларын „Рюригы“ ытыгылаан „ураа“ хаһыытаабыттара.»
Маны көрбүт Камимура адмирал туох баар хараабылларыгар тимирбит хараабыл хамаандатын быыһыырга дьаһал биэрэр. Үһүйээн быһыытынан хас биирдии быыһаммыт дьоруойдуун илии тутуһа-тутуһа эппит сурахтаах: «Мин "Рюрик" курдук өстөөҕү кытта сэриилэһэн улахан чиэскэ тигистим».
Алексий аҕабыыт ууга ыстанан тыыннаах хаалбыта, билиэҥҥэ түбэспитэ. Онтон байыаннай буолбатах буолан сотору кэминэн босхоломмута. 1904 сыл алтынньы 7 күнүгэр Арассыыйаҕа төннүбүт. Санкт-Петербурга тиийэн баран Артиллерия Учуонай кэмитиэтигэр приемҥа суруттаран киирэн "Рюрик" тиһэх кыргыһыытын туһунан кэпсээбит, синэрээттэр дьоппуон киэннэриттэн мөлтөхтөрүн, өстөөххө хоромньуну аҕалбакка эстэллэрин эппит, ону бигэргэтэн билиэҥҥэ хаалбыт эпиһиэрдэр суруктарын тиксэрбит (дьоппуоннартан бэрэбээскитигэр кистээн таһаарбыт).
Атырдьах ыйын 7
Атырдьах ыйын 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 219-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 220-c күнэ). Сыл бүтүө 146 күн баар.
Лейкемиа
Лейкемиа (англ. Leukemia, нучч. Лейкемия, Лейкоз, түрк. Лөйкэмиа), хаан ыарыыта, молекулалар мээнэ мээнэ төрөө да төрөө буолалларыттан үөскээбит ыарыы. Дьон бу ыарыыттан өлөр. Эмтэммэт ыарыы. Араас көрүҥҥэ араараллар.
1960 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XVII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1960 сыллаахха Италия Ром куоратыгар буолан ааспыттара.
Аат дьөһүөл
Аат дьөһүөл (отымённый послелог) - саҥа ирээтэ. Дьөһүөл көрүҥэ.
Сидней
Сидней (Sydney) диэн Аустралия ордук улахан куората. Тула эргинниин 4.34 млн олохтоохтордоох (2008). Саҥа Соҕуруу Уэльс ил киин куората.
Тумус
Тумус - утарытынан: көтөр тумса; географияҕа: ууга кытыл, алааска, хонууга сыыр эбэтэр ойуур, хайаҕа таас уо.д.а. кыратык быган, чорбойон турара.
Тэҥнээ: тумсух (был. түүр.); тумшук (түүр.); тумсык (казах., ккалп., татар.), томшок (башк.), думчук (тыыв.), тумзук (хакас.) — эмиэ итинник өйдөбүллээхтэр.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
1519
1519 сыл.
Өлбүттэр
Ыам ыйын 2 - Леонардо да Винчи өлбүт, италия художнига уонна изобретателэ.
Кирис им
Кирис им — сылгы кулгааҕын быһан бэлиэтиир ньыма. Сылгы иитиитинэн дьарыктанар омуктарга үгэс быһыытынан баар.
Үүт им — кулгааҕы үүттээн бэлиэтиир ньыма. Холорук им — кулгаах кырыытын ойо быһан бэлиэтээһин.
Хаҥалас
400px|thumb|right|Хаҥалас куйаартан көстүүтэ Хаҥалас микрорайон. Дьокуускай куорат уокуругун микрорайона.
2006 сылга дылы туспа бөһүөлэк этэ. Дьокуускайтан 45 км хоту диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1779 киһи (2002 сыллааҕы биэрэпиһинэн)
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Айыыны оҥоруу уратылара
Айыыны оҥоруу уратылара диэн этии киһи хайдах оҥороруттан тутулуктанан айыы уларыйан биэрэрин биллэрэр.
Киһиэхэ араас санаалара элбэхтэр. Санаа ханнык да; үчүгэй да, куһаҕан да буоллаҕына ханнык да хамсааһыны оҥорботуттан кыайан араарыллан биллибэт. Санаа диэн санаа буоллаҕа.
Киһи өйүн-санаатын уратылара оҥорор быһыыларыттан чуолкайдык араарыллан биллэллэр. Киһи барыта саҥаны айыыны оҥорон биллэр-көстөр, аатырар кистэлэҥ санаалаахтар. Бу кистэлэҥ санааны сахалар былыр үйэҕэ арааран билэн “Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быһар” диэн өс хоһооно оҥорон туһаналлар. Кистээн, саһан сылдьан ону-маны, уратыны оҥоро сатааһын табыллыбакка, сатаммакка хаалан улахан куһаҕаҥҥа тириэрдэрин бу өс хоһооно биллэрэр.
Дьон саҥаны айыыны оҥороллоро тус-туспалар уонна биллэр улахан уратылаахтар:
1. Өйдөөх дьон оҥорор саҥаны айыылара отой аҕыйахтар, биир эмэ табыллан тахсар. Ол эрээри дьоҥҥо туһаны, сайдыыны, тупсууну аҕалалларыттан сиргэ олох сайдар. Өр кэмҥэ толкуйдаан, ырытан, туох содул, куһаҕан үөскүөн сөбүн быһааран баран саҥаны айыыны оҥордоххо сыыһа-халты буолара аҕыйыырыттан табыллара элбээн туһаны аҕалар. Саҥаны айыы оҥорору кытта табыллара уустук, элбэхтик боруобалаатахха, хос-хос оҥордоххо, оннун буллардахха, тупсардахха эрэ табыллар кыахтанар.
Саха дьоно саҥаны айыыны оҥороллоругар кэс тылы туһаналлар. Кэс тыл диэн олоххо улаханнык уопутурбут, билиитэ-көрүүтэ кэҥээбит киһи кэлэр көлүөнэтигэр анаан маннык кэһиэххэ сөп диэн этэр тыла ааттанар. Кэс тылы туһаныы диэн олоххо улахан уопуттаах киһи этэн, ыйан көрөрөн биэриитинэн эдэрдэр саҥаны айыыны оҥороллоруттан сыыһа-халты буолара аҕыйыырын туһаныллар.
2. Акаары эбэтэр тиийиммэт киһи оҥорор айыылара ордук элбэхтэр, үгүстүк сиэри таһынан баралларыттан, санаабычча, туох өйдөрүгэр көтөн түспүтүн оҥорон кэбиһэллэриттэн табыллыбакка хаалара үксээн куһаҕан быһыылары элбэтэллэр.
Өй-санаа төрүттэрэ “Ай” диэн тылбытыгар иҥэн сылдьаллар. “Ай” диэн тыл киһи аан маҥнай өйүгэр-санаатыгар саҥаны айан, оҥорон көрөрүн быһаарар. Бу саҥаны ис санаатыгар арыйбытын илэтигэр, дьыалатыгар оҥорон таһаардаҕына биирдэ саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу, айыы буолан тахсар.
Айыыны оҥоруу дьыалатыгар тыл үөрэхтээхтэрэ бастыы сатыыллар. Кинилэр ханнык эрэ саҥа тылы булбуттара айыы буоларын курдук сыыһа санааҕа киирэннэр араас тыллары була сатаан оҥороллор. Бэсэстибэ, үнүстүтүүт, бакылтыат диэн тыллары булан саҥаны оҥорбута буолан акаарыларын сабына сылдьаллар. Былыргыттан икки утарыта өйдөбүллээх, үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах айыы диэн тылбытын икки аҥы араарар санааларын “аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан олоххо киллэрэ сатыыллара сахалары албыннааһын буолар. Аныгы үйэҕэ саха омук сайдан эрэр кэмигэр тыл үөрэхтээхтэрэ диэн тылы хааччахтыы, ол-бу, суолталара сөп түбэспэт тыллары була сатыыр дьон төрүт да туһата суох. “Ай” диэн тыл бэйэтэ икки өрүттээх: үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах. Бу тыл бэйэтэ туох да куһаҕана суох. Киһи баһын иһигэр, ис санаатыгар тугу баҕарар айбыта, ыраламмыта ханнык да биллэр куһаҕаны оҥорбот. Санаа эрэ буоллаҕа дии, хамсааһыны оҥорбот. Умнулла охсон хаалыан эмиэ сөп. Киһи санаатыгар үчүгэйи саныырын, оҥоро сатыырын тэҥэ куһаҕаны, араас буолары буолбаты эмиэ санаталаан ылаттыыра баа буолбатын бу тыл икки өрүттээҕэ чуолкайдаан биллэрэр.
Киһи барыта араас санаалары саныыр. Арай бу санааларыттан сорохторун, бу куһаҕан санаалар диэн билэр буоллаҕына олорун суох гынан, умнан, аны санаабакка хаалларан кэбиһиэн, өйүн-санаатын куһаҕан санаалартан ыраастыан сөп.
Айылҕа тутулуктарыттан үөскээбит өй-санаа “Туох барыта икки өрүттээҕин” билинэр. Түүн кэнниттэн күнүс кэлэрин курдук куһаҕан кэнниттэн үчүгэй эргийэн кэлэн, солбуйсан биэрэллэрин өй-санаа тутустаҕына эрэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарара кыаллар.
Сомоҕотто “Два язычества народа саха” диэн үлэтигэр олус былыргы кэмнэртэн дьон өйө-санаата сырдыктан уонна хараҥаттан тутулуктанан икки аҥы арахсыылара үчүгэйдэр, сырдыкка сылдьаллар уонна куһаҕаннар, харалар диэн өйдөбүллэри үөскэппиттэрин быһаарар. (1,4). “Үрүҥү уонна хараны араарбат” диэн этиини билигин даҕаны үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билбэт дьону быһаарыыга сахалар билигин да тутталлар.
Киһи өйө-санаата икки өрүттээх. Үчүгэйи да, куһаҕаны да киһи санаталаан ылара кыайан бобуллубат уонна хаайыллыбат. Сахалыы айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээх. Киһи бэйэтэ эрэ үчүгэй санааларын куһаҕан санааларыттан арааран билэр уонна куһаҕан санааларын хааччахтаан, умнан, суох оҥорор кыахтаах. Киһи өйө-санаата икки өрүттээҕиттэн оҥорор быһыылара барылара эмиэ икки өрүттээхтэр; үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах эбэтэр туһата суох, буортулаах, куһаҕан буолан тахсаллар. Бу айыы диэн киһи өйө-санаата тугу эмэ уратыны, дьон билбэттэрин оҥорон таһаарыыта хайаан даҕаны үрүҥ эбэтэр хара диэн быһаарыы тыллаах эрэ туһаныллара өй-санаа өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр.
Дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыы олус уустук уонна улахан үлэлээх, ол иһин аҕыйах, биир эмэ табыллар, онтон туһата суох, ону тэҥэ дьоҥҥо буортулаах, куһаҕаны айыы ордук судургу, дөбөҥ, улахан үлэтэ-хамнаһа суох ситиһиллэрин иһин эдэрдэр ордук элбэҕи оҥорон кэбиһиэхтэрин сөп. Бэргэһэни тиэрэ кэтэ охсон кэбиһии туох эрэ уратыны, дьон оҥорботторун оҥоро охсуу буолар. Эдэрдэр тиэтэйбит санааларыгар элбэх саҥаны айаары куһаҕаны оҥорор кыахтара элбиирин тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн этэн үөскэтэллэр.
П.А.Ойуунускай бэйэтинэн суруйбут элбэх үлэлэригэр айыы диэн тылы тутуннаҕына хара диэни эбэн айыы-хара диэн суруйара. Кини киһи куһаҕаны, буруйу оҥорбутун ураты бэлиэтээн, үчүгэйи айыыттан арааран итинник суруйара. (2,56).
Урукку, өй-санаа төрүттэрин билэр суруйааччылар киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын үчүгэйи оҥороруттан туспа арааран суруйаарылар айыы-хара диэн холбуу этиилэри элбэхтик туһаналлара. (3,307).
Айыы-хара диэн хос быһаарыылаан суруйуу айыы диэн тыл икки өрүттээҕин арааран, өссө чуолкайдаан бу куһаҕан айыы диэн быһааран дьоҥҥо тириэрдэр. Айыы куһаҕан, хара өрүтэ хара-айыы буолара араарыллан, бэлиэтэнэн суруллар.
Айыы диэн үчүгэй тыл буолбатах. Бу бэйэтэ хас да өйдөбүллээх тыл куһаҕан өрүтэ элбэҕин тыл бүтүүтэ уһаабыт “ыы” дорҕооно ытааһыны үөскэтэрэ быһаарар. “Ыы” диэн ытыыр саҥа уонна “кыы” диэн кычыгырыыр тыас киһи истэригэр саамай куһаҕан дорҕооннорго киирсэллэр. Бу айыы диэн тыл сахаларга хаһан даҕаны үчүгэй тылга кубулуйар кыаҕа суох. Киһи өйүн-санаатын туругун букатын билбэт тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн тылы аҥардастыы үчүгэй оҥороору кыһана сатыыллара сотору хаалыа этэ. Төрөппүттэр баар-суох оҕолоро айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥороруттан элбэхтик эрэйдэннэхтэринэ, бу айыы үчүгэй, айыыны оҥор диир дьонтон тоҕо оннук үөрэппиттэрин ыйыталаһыахтара. Киһи оҥорбут быһыытыгар, эппит тылыгар сөп түбэһэр эппиэтэ хайаан да кэлэрин тыл үөрэхтээхтэрэ билиэхтэрэ этэ.
Айыы-айа диэн этии ыалдьар диэн чуолкай өйдөбүллээх уонна киһи соһуччу ыарыйдаҕына, ханан эрэ айыкка буоллаҕына бу этиини туттарыгар тиийэр. Бу айыыттан, киһи билбэт быһыытыттан туох эрэ куһаҕан үөскээн ыарыы, айыкка оҥороруттан “айыы-айа” үөскүүр. Киһи урут ыалдьыбатах, билбэт ыарыыта буоларыттан бу ыарыы эмиэ айыы буолар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһаллара уонна киһи үчүгэйи оҥорорун куһаҕаны оҥороруттан туспа арааран үтүө, үчүгэй, үрүҥ диэн ааттыыллара. Үрүҥ дьүһүн хаһан баҕарар үчүгэйи, ырааһы, кирэ суоҕу бэлиэтииринэн дьоҥҥо барыларыгар үчүгэйи, үтүөнү бэлиэтииргэ анаан билигин да туттуллар. Үчүгэйи, дьоҥҥо туһалааҕы айыы үрүҥ айыы, үчүгэйи айыы диэн ааттанар.
Өйгө-санааҕа сыһыаран эттэххэ хара хаһан баҕарар куһаҕан. Хара санаа диэн куһаҕан, ыар санаа ааттанар. Айыы-хара, айыы-буруй, хараҥа-айыы диэн киһи оҥорор саҥаны айыыларыттан, быһыыларыттан куһаҕаннара, дьон өйүгэр-санааларыгар сөп түбэспэттэрэ, буортулаахтара буолалларын хара, буруй диэн тыллар быһааран, чуолкайдаан биэрэллэр.
Сахалар былыргыттан “Туох барыта икки өрүттээҕин” билэн олохторугар туһана сылдьаллар. Бу быһыы биллэр холобурун аан маҥнай нууччалар кэлиилэриттэн булан ылыахха сөп. Нууччалар кэлиилэригэр сорох баһылыктар сэриилэһии өттүн тутуһа сатаабыт эбит буоллахтарына, атыттар эйэлээхтик бэриниигэ киирсибиттэрэ олох салгыы сайдан истэҕинэ табата биллэн, сахалар ахсааннара биллэрдик эбиллибитэ, кэлии нууччалары кытта кыттыһа охсоннор киэҥ сирдэри баһылаабыттара.
Айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлүн бииргэ, холбуу илдьэ сылдьара биир төбөлөөх киһи оҥорор быһыылара икки аҥы арахсан үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар буолан тахсалларын биллэрэр. 2022 сыллаахха олунньу 24 күнүгэр Россия саҕалаабыт сэриитэ олус улахан саҥаны айыы буолар. Саҥаны айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана хойутаан биллэр уратылаах. Бу саҥаны айыы куһаҕанын хас биирдии киһи билэр буолан эрэр.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэн арааран билбэт, олоҕор таба туһаммат киһи акаары эбэтэр тиийиммэт диэн ааттанар. Тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх, киһи оҥорор быһыыта хайдах буолан тахсарын араарар сүрүн тылбытын икки аҥы араара сатыыллара акаары, тиийиммэт быһыы буолар.
Сахаларга “аньыы” диэн тыл суох. Бу өйгө-санааҕа сөп түбэспэт, ньаамыргыыр тылы үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан табан арааран билбэт тыл үөрэхтээхтэрэ булан саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар. Айыы диэн тыл бэйэтэ былыргыттан икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ “аньыы” диэн тыл букатын туһата суоҕун, дьону албынныырын биллэрэр. Айыыны оҥоруу диэн киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу буолан улахан сэрэҕи, олоххо элбэх уопуту, харыстабыллаах буолууну ирдиир. Акаары, тиийиммэт өйдөөх дьон оҥорор айыыларыттан киһи быһыылаах дьон саллаллар, сэрэнэллэр.
Туһаныллыбыт литература
2. Архив ЯНЦ. Ф.5, оп. 2, ед.хр. 42.
Живой журнал
LiveJournal (кылгастык LJ), ол эбэтэр Живой Журнал ЖЖ (Тыыннаах сурунаал)   диэн Интернеттааччылар блог ыытар виртуал түмсүүлэрэ. Брэд Фитцпатрик 1999 кулун тутарыгар айбыта.СУП Медиа диэн Россия хамаанньата бас билэр -
Политика туһунан кэпсэтэр, дьүүллэһэргэ туттуллар.
1956 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XVI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1956 сыллаахха Австралия Мельбурн куоратыгар буолан ааспыттара.
Көҕөччөр
thumb|right Көҕөччөр — күөхтүҥү бороҥ. Үксүн сылгыны ойуулурга тутталлар.
М.И. Адамс экспедицията (1806 - 1807)
'''М.И. Адамс экспедицията (1806 - 1807)'''.
Этэрээт састаабыгар киирдилэр: Ф.И. Шуберт — астроном, М.И. Адамс — натуралист, И.И. Редовскай - ботаник, уо.д.а.
Кытайдар Цин ыраахтааҕылара чэрчи туһунан кэпсэтиини уһатаары посольствоны туоратта.
От түмүгэр учуонайдар бэйэлэрэ сөбүлээбит сирдэригэр тус туһунан экспедициялары тэрийэн чинчийбиттэрэ.
Адамс Өлүөнэ өрүһү баһыттан төрдүгэр диэри чинчийэр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктарын Ассоциацията
Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктарын Ассоциацията — Саха Өрөспүүбүлүкэтин аҕыйах ахсааннаах олохтоох омуктарын түмэр, кинилэр интэриэстэрин көмүскүүр аналлаах уопсастыбаннай тэрилтэ.
Олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктарга Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр биэс омук киирэр: эбэҥкилэр, эбээннэр, дьүкээгирдэр, долгааннар, чукчалар.
Аат ситим тыл
Аат ситим тыл (именной союз) — саҥа ирээтэ.
Скрябин Иван Николаевич
Скрябин Иван Николаевич — хирург-быраас, Аан дойду бастакы сэриитин кыттыылааҕа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылыгар маҥнайгы наркома.
Скрябин Иван Николаевич 1880 сыллаахха Илин Хаҥалас 1 Дьөппөн нэһилиэгин Өһүнтүкэн диэн сиригэр кыахтаах ыалга төрөөбүтэ. Аҕалара, Николай Павлович оҕолоро үөрэхтээх буолалларыгар улахан суолтаны биэрэрэ, ол курдук, убайынаан иккиэн Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрэллэр. Ол кэнниттэн аҕата соҕуруу, үрдүк үөрэххэ Томскай куорат университетын медицинскай факультетыгар ыыппыта. 1914 сыллаахха бутэрэр.
Скрябин И. Н. университеты бүтэрэр сылыгар Россия Германияны кытта сэриитэ буолар, онон кини фроҥҥа байыаннай бырааһынан-хирурунан барар. Арҕаа фроҥҥа генерал Брусилов армиятыгар лазарекка байыаннай бырааһынан анаммыта. Нуучча аармыйата хотторон, элбэх киһитэ ньиэмэстэргэ билиэҥҥэ түбэспит, олор истэригэр Скрябин И. Н. эмиэ. Үгүс билиэннэйдэри ньиэмэстэр ытан өлөрбүттэр. Скрябини быраас буоларын аахсан билиэннэйдэригэр бырааһынан хаалларбыттар. Кэлин, сэрии бүтүүтүгэр билиэннэйдэри атастаһыыга түбэһэн, И. Н. Скрябин Арассыыйаҕа төннүбүт. Кэлэн байыаннай бырааһынан үлэлиир, ол сылдьан 1919 с. Советскай сэриилэри кытта Колчагы утары фроҥҥа Сибииргэ байыаннай бырааһынан барар. Томскайга кэлэн кэргэнин Надежданы, кыыһын Надяны булар. И. Н. Скрябин Саха сиригэр 1920 с. кэлэр.
Тураҥ
thumb|250px
Тураҥ (солончак) - 1) тайҕаҕа сэдэхтик түбэһэр кудулаах, туустаах туой буору туйахтаах кыыллар булан туус салыы кэлэр сирдэрэ; 2) уолба күөл солохтоох былыыга.
Скрябин Иван Николаевич
Амманы босхолооһун, Төхтүрү ылыы сэриилэриигэр илиитигэр саа тутан уоту ортотунан сылдьар. Кэлин, 1923 с. Пепеляев баандатын үүрэр сэриигэ эмиэ байыаннай бырааһынан тахсар. Сэрии буолар хонуутугар лазарет тэрийэн үлэлээн барбыттар. «Раненых было столько, что для передышки времени не оставалось. Хоть и осталось от них одна тень, но со своей задачей они справились с честью, этот факт лишний раз доказывает, насколько они были преданы своей цели», - диэн ахтар эбит гражданскай сэрии командира К.К. Байкалов.
Тураҥ
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Скрябин Иван Николаевич
Ыараханнык ыалдьан ахсынньы 1923 сылыгар өлөр.
Уола Владимир Иванович Аҕа дойду Улуу сэриититтэн төннөн кэлбэтэҕэ, кыыһа Надежда Ивановна аҕатын туйаҕын хатаран өр кэм быраастаан олорбута, республика главнай педиатра этэ. Сиэннэрэ Дьокуускай куоракка олороллор.
Сахалыы оонньуулар
Ыстаҥа
Сүүрэн кэлэн икки атахха олбу - солбу уон төгүл түһүөлээн баран, уон биириһигэр икки атахха тэһһэ түһүллэр. Сүүрүүтэ кылыы сүүрүүтүн курдук. тирэнэр атах уллуҥаҕар малтаччы соҕус үктэниллэр. Тирэнэн баран, өттүгү хамсатан, босхо атаҕы инники күүскэ быраҕыллар.
Киһи иннин диэки төҥкөччү соҕус туттан, киэҥник атыллаан ойор. Үрдүк кылаастаах спортсмен икки илиитин тэҥҥэ дайбанар, оттон саҥа саҕалаан эрэр оҕо олбу-солбу дайбаныан сөп. Үгүс киһи наһаа үөһэ эбэтэр сүүрэн эрэр курдук намыһахтык ойор, сототун олус инники быраҕар, атаҕынан тэҥэ суохтук анньынар буолар, ол сыыһа.
Кылыы
Кылыы - сүүрэн кэлэн аҥар атаҕынан уон төгүл ойон баран, уон биириһигэр икки атахха тэҥҥэ түһүллэр. Маҥнайгы сүүрүү 20-30 м уһун буолуон сөп. Тирэнэр атах уллуҥаҕар бүтүннүүтүгэр үктэниллэр, босхо атах тобуга токуйан, биэтэҥнээн - такыҥнаан, ойору күүһүрдэр.
Хайдах эрэ табыйар курдук буолан баран, чэпчэкитик дэгийэн тирэниллэр. Илиини атахха сөп түбэһиннэрэн кэнниттэн инники диэки дайбаныллар. Үчүгэйдик, сатаан кылыйарга туох ханнык иннинэ атах, илии былчыҥа хамсыыра, салгыҥҥа көтүү, тыыныы - барыта сөпкө дьүөрэлэһэрэ наада. Саҥа саҕалаан эрэр кылыыһыт маҥнай наһаа түһүнэн, сүһүөҕэ уйбат буолааччы эбэтэр сүүрэн эрэр курдук намыһахтык баран бүдүрүйэн хаалар. Наһаа үөһээ күөрэйэн кылыйар эмиэ соччото суох.
Маамыкта быраҕыы
Уһук хоту сир уонна Саха сирин соҕуруулуу - илиҥ өттүн аҕыйах ахсааннаах норуоттарыгар киэҥник тарҕаммыт көрүҥ. 15 м ыраахха 1,5 үрдүк остуолбаҕа таба муостаах макет саайыллар.
Үөрэнээччи биир сиргэ туран эрэн эбэтэр сүүрэн кэлэн быаны иилэ быраҕыахтаах. Кыттааччы үстэ холонор кыахтаах. Өскөтүн маамыкта көстөрө уустук буоллаҕына суон соҕус капрон быаны туһаныахха сөп. Быа биир төбөтө уктааланар, иккис төбөтө ону нөҥүө таһаарыллар. Маамыктаны иилистибэт гына төгүрүччү тутан түүрүллэр. Бырахтахха тас дьоҕус иитэ барыта субуруйан, маамыкта сыалга иилистэ түһүөхтээх.
Маамыктаны элбэхтик эрчиллэн таба быраҕар буолуохха сөп. Саха оҕотун мээчигинэн, маһынан таба быраҕарга кыра эрдэҕиттэн үөрэтиэххэ наада. Кэнники төбөтүгэр кыра дьаакырдаах быаны онно - манна быраҕа оонньуохтаах. Ол курдук сыыйа-баайа маамыктаны сатаан тутта үөрэнэр. Маамыктаны таба быраҕыыга конкус, күрэхтэһии тэрийэн ыытар сөптөөх.
Кыаһыланыы
Итии-куйаас кэмнэргэ ынах - сүөһү эмиийэ хатан эбэтэр кыымаайы, күлүмэн сиэн, дэлби бааһыран, кыайан ыаппат буолан хаалааччы. Ол иһин тэбиэлэммэтин, улаханнык мөхсүбэтин диэн кэлин атахтарын такымнарын үөһэ өттүнэн быанан кыаһылаан кэбиһэллэр.
Оҕолор элбэх буолан түмүстэхтэринэ «кыаһыланыы» диэн күрэхтэһии тэрийэллэр эбит. Икки бөлөххө арахсаллар. Оонньуу ыытааччы күрэхтэһээччи дьону барыларын атахтарын бэрбээкэйдэриттэн кыаһыланалларыгар этэр. Хаҥас бэрбээкэйдэрин куустаран ылан, иккитэ эрийэ тардан. уҥа атахтарын бэрбээкэйдэригэр аҕалан, сөллүбэт гына ыга баайан кэбиһэллэр. Оччоҕо атахтарын икки арда кыра арыттаах буолар.
Оонньуу ыытааччы 15 - 20 метр сиргэ күрэхтэһэр сир бэлэмниир. Икки бөлөх дьонун тус-туспа субуруччу туруортуур уонна бэлиэтэммит сири эргийэн кэлэн, урут турар икки киһи илиилэрин тэҥҥэ таарыйар. Кыаһылаах киһи, баҕар ойуоккалаан сүүрдүн, баҕар, хаамтын, ол бэйэтиттэн тутулуктаах. Оҕуннаҕына даҕаны туран сүүрүөх тустаах. Урут кэлбит бөлөх дьоно кыайаллар.
Өскөтүн сүүрэн истэҕинэ кыаһыта сөллөр күннээх буоллаҕына, көрө охсон тута бааныахтаах уонна салгыы сүүрүөхтээх. Бу оонньууну билигин кулууптарга, спортзалларга оонньотуохха сөп. Саха оонньууларыттан биир дьикти оонньуу. Кыахтаах эрээри, кыаһылаах буолуу.
Тоҕус былас суһуоҕу өрүү
Былыргы биһиги өбүгэлэрбитбаай дьону кинилэр кыыстарын суһуоҕунан сыаналыыллара үһү. Улахан баай дьон кыыстарын баттаҕын тоҕус суһуох гына өрөллөрө. Оттон орто баай кыыһын баттаҕын сэттэ суһуох гына өрөллөр эбит. Сөбүгэр баайдаах дьон кыыстарын баттаҕын үс суһуох гына өрөллөрө дииллэр.
Оонньууну ыытааччы икки бөлөҕү төгүрүк иилэртэн уон метр тэйиччи субуруччу туруорар. Бөлөхтөртөн биирдии киһи сүүрэн тиийэн үс сүмэҕи кытаанах гына өрүөхтээх. Өрөн бүтэрээт, эргиллэн кэлэн, бэйэтин бөлөҕүн киһитин ытыһын тыастаахтык охсуохтаах, оччоҕо ол киһитэ суһуох өрө сүүрүөхтээх. Икки бөлөх дьоно суһуохтарын өрөн бүппүттэрин кэннэ, оонньуу ыытааччы хайа бөлөх төһө үчүгэйдик, кытаанахтык суһуохтары өрбүтүн уонна хайалара урут бүтэрэноннуларыгар турбуттарын бэлиэтиир.
Урут бүтэрбит гынан баран, суһуохтарын мөлтөхтүк өрбүт бөлөх кыайтарыылааҕынан ааҕыллар.
Суһуох өрүүтүн ханнык баҕарар саастаах дьон оонньуохтарын сөп.
Мас тардыһыы
Сахаларга ким күүстээҕин билэргэ ханна да буоллун: дьиэ иһигэр, таһырдьа, муостаҕа, хонууга, хаарга - мас тардыһаллара. Сороҕор быа эмиэ тардыһар буолаллара. Дьигиҥнэтэн тардыы, биэрбитэ буолан иһэн эмискэ төлө тардыы, маһы эрийии, туора төҥкөйүү уо.д.а. араас албас баара.
Кырдьаҕастар этэллэринэн, түөр уоҥҥа чугаһыыр албас баара эбитэ үһү. Мас тардыһыыта кэнники спорт көрүҥэ буолбутугар, соччо сөбө суох быраабыланы олохтооннор, бу киирсии көрөргө интириэһэ сүтэн хаалбыта.
Билигин сорох албас көҥүллэнэн, тирэнэр маска атаҕы араастык сыҕарыҥнатар буоланнар, мас тардыһыы наһаа кэрэхсэнэр күрэхтэһии буолла. Мас тардыһааччы урут кылгас, босхо хаптаһыҥҥа тирэнэн олорон, утарылаһааччытын сороҕор өрө тэбэн кэбиһэр этэ. Аныгы быраабыланан атах хамсыыра көҥүллэнэн, былчыҥы сөптөөх кэмҥэ сатаан күүрдэр, булугас, түргэн өйдөөх, олус сэргэх киһи кыайар буолан эрэр. Ардыгар алҕас хотторуу эмиэ баар. Ол аата бу спортка сөптөөх бэлэмнэнии наада. Тура күүһү быһаарсарга, кэпсэтии быһыытынан билигин да араас албаһы туттубакка тардыһыы эмиэ көҥллэниэх тустаах.
Тардыһыы ыытыллар сирэ 4 м уһун, 2 м кэтит көнө муоста буолар. ортотугар 2 м уһуннаах, 20-25 см кэтиттээх, 3-4 см халыҥ тирэх мас туруоруллар. Тардыһар мас төгүрүк, суона 2,3-3,5 см, уһуна 50 см кээмэйдээх тиит эбэтэр хатыҥ буолар. Сэрэбиэй кэнниттэн маһы ис эбэтэр тас өттүнэн ылыллар. Төлөрүппэт гына аҥар илиини үөһээттэн, аҥар илиини алларааттан тутуллар. Судьуйа хамаандатынан утарылаһааччылар бэйэ бэйэлэрин тардан ыла сатыыллар. Маһы төлө ыыппыт киһи хотторор.
Мас тардыһыы спорт биир ыарахан көрүҥэ буолар. Икки тэҥ киһи өр баҕайы ыгыстан олороро сүрэх үлэтигэр, хаан эргииригэр, сис иҥииригэр улахан буорулаах. Холобур, ыараханы көтөҕүүгэ 20-30 сөкүүндэттэн уһуннук ыгыстар олох сатаммат диэн дакаастаммыта ыраатта. Ол иһин мас тардыһыы кыргыттарга, дьахталларга спорт көрүҥүнэн киирбэт.Саастаах эр дьону да мас тардыһыннарар табыллыбат. Эдэр да дьон тоҥ иҥиирдэринэн тардыһаллара сыыһа. Эти - хааны үчүгэйдик ититэн, ордук сиһи имитэн баран киирсиллэр.
Ыарахан атлетикаҕа ити былчыҥы сайыннарар сөптөөх ньыма үөскээбитэ ыраатта. Холобур, табаҕайы, тарбах былчыҥын эрчийэргэ икки бууттаах гиирэни ыйаан баран эрийэн таһаара оонньуур тренажеры киһи бэйэтэ ханна баҕарар оҥостуон сөп.
Атах күүһүн сайыннарарга нэдиэлэҕэ иккитэ муҥутаан көтөҕөр ыйааһыҥҥыттан 80-90% штангаҕа ууран баран, биэс-алта төгүл төхтөрүйэн, иккилиитэ - үстүүтэ хатылаан, санныга сүгэ сылдьан дириҥник олоро олоро турар сөп. Бу эрчиллиини 3-4 ый оҥордоххо, атах биллэ сэниэлэнэр.
Сис күүһүн сайыннарарга ыарахан ыйааһыннаах штанганы атаҕынан, сиһинэн өрө тардыалааһын эбэтэр санныга ууран баран төҥкөйө-төҥкөйө төттөрү кэдэрийии көмөлөһөр. Эмиэ хас да ыйы быһа нэдиэлэҕэ иккилиитэ дьарыктаныахха наада. Хатылааһын, төхтүрүйүү ахсаана эмиэ били үөһээ этиллибитин курдук.
Аны былчыҥы күүрдэн, олорон эбэтэр туран эрэн ыарахан, хамсаабат эттиги тарда сатааһын( изометрическэй үлэ) улахан көдьүүстээх. Оскуола оҕото туран эрэн тардыһа, сосуһа оонньууртан, хомуур канат тардыһыыттан, хааһах хостоһууттан саҕалаан үөрэниэхтээх. Үрдүкү кылааска күрэхтэһии, конкурс тэрийэн ыытыахха син. Иккилии буолан тардыһар бэрт көхтөөх буолааччы. Тардыһыы техникатын, практикатын субу баар диэн киһи кыайан чопчу этэн үөрэппэт. Элбэх киирсии, күрэхтэһии түмүгэр халбархай, былчыҥынан, атаҕынан сатаан оонньуур буола үөрэниллэр. Хас биирдии утарылаһааччы туспалааҕын учуоттаан туттар албас наада. Дьэ ол эрээри мас тардыһыы сүрүн техниката - атаҕы эрдэ көннөрбөккө, сис күүһүн ыһыктыбакка тэбинии, сөпкө тыыныы, эмискэ түллэр түргэн күүһү туттуу, утарылаһааччы албаһын таба туһаныы.
Мас тардыһыытыгар бобуулаах албастар
1. Мас тардыһыытыгар бобуллар:
б) тэбилик хаптаһынтан атаҕы араарыы
в) тардыһар маһы туппут сиргиттэн илиини сыҕарытыы
г) эмискэ эмискэ дьигиҥнэтэн тардыы
д) тардыһар маһы иҥнэри тутан, тэбилик хаптаһыҥҥа эбэтэр сиргэ тирээн тардыы
е) тардыһар маһы эмискэ ыһыктан кэбиһии
ж) хамаанда бэриллиэн иннинэ тардыы
2. Бобуулаах албастары тутуннахха, быраабыланы кэстэххэ кыттааччыга сэрэтии бэриллэр. Иккис сэрэтии кэнниттэн күрэхтэһииттэн уһуллар.
Күлүүстэһии
Утарылаһар дьон ойоҕосторунан тураллар, аҥар атахтарын хатыйа тутан тирэнсэн баран, орто тарбахтарынан ыга ылсан тардыһаллар.
Миэстэтиттэн хамсаабыт, тарбаҕын төлө ыыппыт эбэтэр сулбу тардыбыт киһи хотторор. Атын илиинэн тардыһыахха эмиэ сөп. Бу сүнньүнэн күүһү быһаарсар киирсии буолар.
Оонньуу ыытааччы 2 м 50 см эбэтэр 3 метрдээх сир уһугар сурааһын тардар. Күрэхтэһэр дьон - икки киһи тардыллыбыт сурааһыннар истэригэр киирэн тураллар. Уҥа илиилэрин ортоку тарбахтарынан тардыһаары ыгыта тутуһан тураллар. Оонньуу ыытааччыта "Чэ!" - диирин кытта иккиэн тэҥҥэ сыыйа тардыһыахтаахтар. Тарбаҕар, илиитигэр күүстээх күрэхтэһээччи утарылаһааччытын бэйэтин кэннигэр баар сурааһыҥҥа диэри соһон аҕаллаҕына уонна ол состорон иһээччитэ сурааһыны атаҕынан таарыйдаҕына кыайыылааҕынан тахсар. Өскөтүн тардыһыы кэмигэр утарылаһааччы ортоку тарбаҕынан тардыспыта буола сылдьан көннөрөн, ыһыктан кэбистэҕинэ, ол киһи кыайтарыылааҕынан ааҕыллар. Бу оонньууну былыр күүстээх дьон оонньууллара үһү. Онтон билиҥҥи кэмҥэ спортивнай көрүҥҥэ киллэрэн хамаанданан күрэхтэһиэххэ сөп.
Оҕустар харсыһыылара
Атыыр оҕустары харсыһыннарыы сайылык иһигэр биир дьикти түгэн этэ. Оҕустар харсыһан бүттэхтэринэ аны оҕолор харсыһа оонньууллара.
Оҕолор оҕустары үтүктэн, айаатыы-айаатыы буору ытыстарынан хаһыйан, тобуктаан сылдьан кынчыаттаһан кэлээт, төбө-төбөлөрүттэн тирэһээт, харсыспытынан бараллара. Харсыһар кэмнэригэр оонньууну ыытааччы үс метр сири мээрэйдиир уонна ортотунан сурааһын тардар. Икки харсыһар оҕолору ол сурааһын икки ардыгар туруорар, төбөлөрүн холботон баран: "Чэ!" - диэн хамаандалыыр. Харсыһааччылар эмискэ төбөҕө түһүө суохтаахтар.
Өскөтүн бастакы оҕо иккис оҕону сурааһыныттан 1 м 50 см тэйиччи үтүрүйэн илтэҕинэ, оччоҕуна иккис оҕо кыайтарбытынан ааҕыллар.
Бу оонньууну улахан да дьон оонньуохтарын сөп.