cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тылбаас үөрэҕин сахалыы-нууччалыы тылдьыта
8.	Аһаҕас аудитория (открытая аудитория) - аһаҕас эбэтэр ситимнэһэр аудитория, бу тылбаастаах алтыһыыга үгүстүк аадырыстаах баар буолар. Аһаҕас аудитория харда ситим (тылбаасчыт дьайыытыгар харданы көрдөрөр уонна истэр) уонна чопчу тэриллии баарынан уратылаһар. 9.	Атылык, маарыннатан солбук (аналог) – төрүт тиэкис тылыгар эбэтэр тылын ситимигэр дьүөрэтэ суох, ол эрээри бу контиэкискэ тылбааска соп тубэһэр суолталаах тыл эбэтэр тыл ситимэ. 10.	 Аудирование – тылынан саҥаны истэн ылыныы уонна өйдөөһүн.
11.	 Аудитория – куолаан аадырыстаах (хас да киһилээх). Тылбааска аһаҕас, аҥаара сабыылаах уонна сабыылаах аудиторияны араараллар.
12.	 Барыйааннаах дьүөрэ (вариантное соответствие) – тылбааска тылбаастанар тиэкис биримигэр баар барыйаантан биир сөп түбэһэр дьүөрэ.
13.	 Билингв – икки тылы баһылаабыт киһи.
14.	 Билингвизм – икки тылы билии. Төрүт уонна оҥоһуу (искуственнай) билингвизми араараллар.
15.	 Билингвизм механизма (механизм билингвизма) – үөрүйэх буолбут уларытар сатабыл көмөтүнэн биир тылтан атын тылга түргэнник көһөр сатабыл. Бу төрүт уонна тылбаас тылларга саҥаны истэртэн, сабаҕалааһынтан уонна бэйэни хонтуруоллууртан тутулуктаах.
16.	 Быһааран тылбаас (описательный перевод) – тылбаас ньымата, маныаха бэлиэтэммит өйдөбүл атын тыл ньыматынан быһаарыллар. Бу ньыма тылбаас тылга дьүөрэ ааттааһын суох эбэтэр тылбаасчыт билбэт буолла5ына туттуллар.
17.	 Быһаарыылаах тылдьыт (толковый словарь) – тыл суолтата быһаарыллар биир суолталаах тылдьыт.
18.	 Быһыы-майгы (ситуация) – дьиҥ чахчы саҥанан дьайыы кэмигэр баар эбэтэр этиигэ ойууланар компоненнарын холбоһуга. Саҥа быһыытын-майгытын уонна барамай быһыытын араараллар.
19.	 Быһыы-майгы информацията (ситуационная информация) – саҥа дьайыытыгар көмөлөһөр экстралингвистическай фактортан кэлэр информация.
20.	 Быһыы-майгы клишета (ситуационное клише) – бу чопчу быһыыга-майгыга булгуччулаах стериотипнай этии. Быһыы-майгы клишета тылбааска туспа быһаарыыны ирдиир, а.э. ханнык төрүт тиэкискэ киирэриттэн тутулуга суох тылбаас биримин курдук көрүллүөхтэрин сөп.
21.	 Вербальнай долоҕойго тутуу (вербальная память) – уобараһы буолбакка, тыллары ордук өйдөөн хаалыы.
22.	 Грамматическай сүһэн ылыы (грамматический буквализм) – тылбаас тиэкискэ тылбаастанар тиэкис грамматическай тутулун эбэтэр халыыбын оннунан хаалларыы.
23.	 Грамматическай уларытыы (грамматическая трансформация) – тылбаас биир ньымата, семантическай информацияны уларыппакка этии эбэтэр тыл ситимин тутулун уларытыы.
24.	 Девербализация – ылыммыт информацияны тылбаас тылын ньымаларыттан уонна тутулуттан босхолооһун.
25.	 Денотат – чопчу саҥа айымньыгыгар тылынан бэлиэтэнэр барамай эбэтэр көстүү.
26.	 Икки өрүттээх тылбаас (двусторонний перевод) – кэпсэтиини 1 №-дээх тылтан 2 №-дээх тылга, ону тэҥэ 2 №-дээх тылтан 1 №-дээх тылга утуу-субуу тылбаас.
28.	 Инвариантнай информация – тиэрдэргэ анаммыт информация. Эмиэ иһитиннэрии курдук.
29.	 Информативнай этии (информативное высказывание) – семантическай информациянан быһаарыылар ис хоһоонноох этии.
30.	 Информационнай саппаас (информационный запас) – коммуникант тыл бэлиэтин эбэтэр бэлиэтиир барымын кытта дьүөрэлиир информациятын кэриҥэ. Информационнай саппаас биэс таһымын араараллар. Информационнай саппаас 1-гы таһыма лексическэй биирими олох ханнык эрэ эйгэтин кытта дьүөрэлиир кыаҕы биэрэр иһитиннэрии муҥуутуур кыра кэриҥэ. Информационнай саппаас 2-с тыһыма бэлиэтэнэри барамай, көстүү кылаастарынан буолбакка, сыһыаннаһар көрүнүнэн уллэрэр кыах биэрэр. Информационнай саппаас 3-с таһыма лексическэй биирим көмөтүнэн биир уустаах барамайдар бөлөхтөрүттэн денотаты араарар кыах биэрэр. Информационнай саппаас 4-с таһыма денотат туһунан тиһиктэммит сибидиэнньэтин сороҕо. Информационнай саппаас 5-с таһыма – денотат туһунан саамай толору сибидиэнньэ.
31.	Истэн суругунан тылбаас (письменный перевод на слух) – истэн ылыммыт тиэкиһи суругунан тылбаас. Билиҥҥи кэмҥэ тылбаас үөрэх көрүҥэр эрэ сүрүннээн баар.
34.	 Иһитиннэрээччи (источник) – иһитиннэрии ааптара, иһитиннэриини тиэрдэр коммуникант.
36.	 Коммуникативнай дьайыы (комуникативный эффект) – иһитиннэриини тиэрдии түмүгэр ылынааччыга сабыдыал.
37.	 Компенсация – тылбаас ньымата, семантическай эбэтэр истиил мүлчүрүйбэт сүтүгүн тылбаас тылын ньыматынан ситэрэр, маныаха булгуччу тиэкис бу кэрчигэр булбатах.
38.	 Контиэкис (контекст) – тыл, этии лингвистическай тулата; тиэкис ис хоһооно.
39.	 Координативнай билингвизм – икки тылы билии, маныаха баһыйар тыл суох, саҥарар тылларынан толкуйдууллар.
40.	 Көҕүлээһин (мотивация) – ханнык эмэ быһыыга, эбэтэр хайааһыҥҥа наадыйыы.
42.	 Көрөн суругунан тылбаас (зрительно-письменный перевод) – көрөн ылынар тиэкис суругунан тылбааһа (үгэс аата – суругунан тылбаас).
43.	 Көрөн туран тылбаас (перевод с листа) - суругунан тиэкиһи ылынар кэмҥэ уонна эрдэттэн аахпакка тылынан тылбаас.
44.	 Көрөн тылынан тылбаас (зрительно-устный перевод) – көрөн ылынар тиэкис тылынан тылбааһа. Сүрүннээн, көрөн туран тылбаас.
45.	 Нуул информация (нулевая информация) – саҥа бииримигэр туох эмэ иһитиннэрии суоҕа.
46.	 Оперативнай долоҕойго тутуу (оперативная память) – чопчу тосхол баар буоллаҕына, ылыммыт информацияны көҥүл өйдөөн хаалыы.
47.	 Оригинал – тылбааска төрүт тиэкис. Тылбаас оҥоһуллар тиэкиһэ.
49.	 Рельефнай тыл (рельефное слово) – уһулуччу, тус уратылаах, болҕомтону тардар тыл. Утуу-субуу тылбааска бэлиэтэнэргэ туттуллар.
50.	 Рецепиент – тиэкиһи, иһитиннэриини (информацияны) ылынааччы.
51.	 Сабаҕалааһын (догадка, предположение) – информацияны истр кэмҥэ тылы эбэтэр тыл ситимин таайар өй дьайыыта эбэтэр үлэтэ. 52.	 Сабыылаах аудитория (закрытая аудитория) – сабыылаах эбэтэр тарҕаммыт аудитория адресат быһыытынан тылбааска сэдэхтик баар буолар. Бу сүрүннээн көрдөрөр-иһитиннэрэр эйгэҕэ: араадьыйаҕа, телевидениеҕэ, прессаҕа баар. Сүрүн уратыта – чопчу харда ситим суоҕа. 53.	 Семантика – лексическэй биирим суолтатын кыһалҕаларын чинчийэр тыл үөрэҕин (языкознание) салаата.
54.	 Семантическай буквализм (семантический буквализм) – атын факторы болҕомтоҕо ылбакка, тыл, тыл ситимин семантическай компоненнарын тиэрдии түмүгэр тылбаасчыт сыыһата.
55.	 Семантическай информация (семантическая информация) – этиигэ баар уонна саҥа бииримин суолтатын нөҥүө тиэрдиллэр информация.
56.	 Синонимическай солбук (синомическая замена) – эмиэ ол эбэтэр атын тыл тыла, тыл ситимэ курдук суолталаах тыл, тыл ситимэ.
57.	 Суолталаах информация (смысловая информация) – саҥанан айымньы семантическай уонна быһыы-майгы информациятын тэҥнээһин түмүгэ буолар суолтата.
58.	 Суолтатынан ырытыы (смысловой разбор) – тылбаастанар тиэкиһи ылынар кэмҥэ тылбаасчыт биир саамай суолталаах дьайыыта. Суолтатынан ырытыы сыала-соруга – суолтаны быһаарыы уонна инвариантнай информацияны араарыы. Ырытыы бу көрүҥэр маннык биллэр ньымалар туттуллаллар: ордук информационнай ноҕуруускалаах тыллары талыы ньымата, уларытыы (трансформация) ньымата, рельефнэй ылы талыы ньымата.
59.	 Суругунан тылбаас (письменный перевод) – идэтийбит тылбаас саамай тарҕаммыт көрүҥэ, маныаха тиэкиһи көрөн ылыныллар, оттон тылбааһы ситэрэн оҥоруу суруунан буолар. Тылбаас бу көрүҥэ билим үлэлэргэ көрөн суруунан тылбаас дэнэр.
61.	 Сыыс тыл (слова-паразиты) – тылынан саҥаҕа туох да информацияны тиэрдибэт уонна этиллэр санааны өйдүүрү уустугурдар тыллар.
62.	 Тиэкис (текст) – биир кэлим туһуланыынан хааччахтаммыт, графическэй эбэтэр дорҕоонунан бэлиэ ханнык баҕарар утума.
63.	 Тиэрмин (термин) – билим эбэтэр тиэхиньикэ бу чопчу салаатын атын өйдөбүллэрин кытта тэҥҥэ биир семантическай тиһик буолар, билим өйдөбүлү бэлиэтиир хаачыстыбалаах тыл. Тылбаастыырга анаммыт тиэкискэ тиэрмин тылбаас туспа быһаарыытын ирдиир, о.э. тылбаас бииримэ буолар.
64.	 Толору тылбаас (полный перевод) – тылбаастаран тиэкис ис хоһоонун муҥутуур толорутук тиэрдии уонна онуоха толору функциональнай-истилистиическэй дьүөрэлэһиитэ.
65.	 Төрүт тиэкис (исходный текст) – тылбаастыырга анаммыт тиэкис, тылбаастанар тиэкис.
66.	 Төттөрү тылбаас (обратный перевод) – тылбаас тиэкиһи төрүт тылга тылбаас.
67.	 Туруору тылбаас (прямой перевод) – тылбаас тиэкискэ тылбаастанар тиэкис формальнай уонна/эбэтэр семантическай компоненнарын тиэрдии.
68.	 Тута тылбаас (синхронный перевод) – төрүт тиэкиһи истэн ылынар кэмҥэ тэҥинэн оҥоһуллар тылынан тылбаас. Идэтийбит тылбаас биир сүрүн көрүҥэ.
69.	 Тылбаас (перевод) – саҥанан дьайыы алтыһыы компоненнарын икки төгүл элбэтэр көрүҥэ, этээччи (источник) уонна тутааччы туһанар кодтара сөп түбэспэт түгэнигэр иһитиннэриини тиэрдэр сыаллаах.
70.	 Тылбаас тыла (язык перевода) – тылбаас оҥоһуллар тыла.
71.	 Тылбаас үөрэҕэ (переводоведение) - тылбаас туһунан билим.
72.	 Тылбаасчыт (переводчик) – алтыһыы быыһык сүһүөҕэ, маныаха этээччи уонна аадырыстаах кодтара сөп түбэспэт түгэнигэр наада буолар.
73.	 Тэҥнээх солбук (эквивалент) – контиэкистэн тутлуга суох, тылбаастанар уонна тылбаас тиэкистэр бииримнэрин икки ардыларыгар куруутун баар, сөп түбэһэр дьүөрэлэр; тыллар икки ардыларыгар синонимнар.
74.	 Уларытыы (трансформация) – тылбаас үгүс ньыматын олоҕо. Тиксэрэргэ анаммыт информацияны харайан туран тылбаастанар тиэкис халыыбын уонна семантическай сорҕолорун уларытыы буолар.
75.	 Уларытыы ньымата (метод трансформации) – тылбааска суолтанан ырытыы ньымаларыттан биирдэстэрэ, тылбаастанар тиэкискэ баар тыла эбэтэр тыл ситимэ ордук кылгаһынан эбэтэр киэҥ суолталааҕынан уларытыллар.
76.	 Уобарастаан долоҕойго тутуу (образная память) – уобарас, өйдөбүл, санааҕа ылларыы көмөтүнэн ылыныллыбыт информацияны өйдөөн хаалар дьоҕур.
77.	 Уратыл (реалия) – чопчу социальнай общность, этническэй бөлөх уратыта буолар барамай, дьайыы, үгэс, туом. Балары бэлиэтиир тылы уонна тыл ситимин эмиэ уратыл диэн ааттыыллар. Омук уратылын үксэ тэҥнээх тылбааһа суох лиэксикэҕэ киирэр.
78.	 Утуу-субуу тылбаас (последовательный перевод) – тиэкиһи истэн баран тылынан тылбаас. Бэлиэтэниилээх утуу-субуу тылбааһы уонна кэрчигинэн-этиинэн тылбааһы, ону тэҥэ биир өрүттээх тылбааһы уонна икки өрүттээх тылбааһы араараллар.
79.	 Эбии информация (дополнительная информация) – бэлэмэ суох реципиеҥҥа анаммыт иһитиннэрии. Холобур: «Париж – Франция киин куората».
80.	 Этии (высказывание) – чопчу эбэтэр санааҕа эрэ баар быһыыттан-майгыттан тутулуктаах суолталаах, саҥаҕа ситэрэн оҥоһуллубут түмүк санаа.
81.	 Фоновай информация – экстралингвистическай фактортан кэлэр информация.
82.	 Штамп – үгүстүк хатыланар саҥа формулалара, онон денотаты кытта суураллыбыт ситимнээх. Тылбааска бүччүм быһаарыныыны ирдиир, ол иһин тылбаас биримэ буолар.
83.	 Эбии информация (дополнительная информация) – бэлэмэ суох реципиеҥҥэ анаммыт иһитиннэрии. Холобур: “Париж – Франция киин куората”.
''Собакина И.В. Тылынан тылбаас: лиэксийэ кууруһа / Дьокуускай, 2018 кинигэтиттэн''
Таҥара үөрэҕэ
Таҥара үөрэҕэ диэн сайдан, уларыйан иһэр өй-санаа үөрэҕэ ааттанар.
Итэҕэйии — итэҕэли, таҥараны үөскэтэр. Киһи куруук биир санааны санаатаҕына, ол санаата үгэскэ кубулуйар. Үгэскэ кубулуйбут санаалар киһини бэйэтин салайар кыахтаналлар. Бу санаата үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаа буоллаҕына, кэлин бэйэтэ бу санаатын итэҕэл, таҥара оҥостуон, ситиһэргэ дьулуһуон, толоруон сөп.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын сайыннарарга, иитэргэ таҥара үөрэҕэ туһалыыр. Оҕо үчүгэй киһини үтүктэн үчүгэй киһи буола сатыыр баҕа санааланнаҕына, ол баҕа санаатын үгэс оҥостон ситиһиэн, толоруон, үчүгэй киһи буола улаатыан сөп.
- Киһи санаалаах, туу сүрэхтээх.
- Өйдөөх үтүөнү саныыр, акаары алдьархайы саныыр.
- Киһи санаата оҕус да, ынах да буолбатах.
- Ыйааһына чэпчээбит, санаата түспүт киһи.
- Санаалаах татыма, өйдөөх мөлтөҕө.
- Санаа холбостоҕуна, сүбэ түмүлүннэҕинэ, кыайтарбатах кыайыллааччы.
- Киһи тугу барытын кыайар, санаатын ууруо эрэ кэрэх.
- Туттуоҥ иннинэ толкуйдаа, кэрдиэҥ иннинэ кээмэйдээ.
- Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар, түөн саҥа үрүҥ санаа ордук. (1,52).
- Киһи эриэнэ иһигэр, ынах эриэнэ таһыгар.
- Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс.
Саныыр санаабыт “ай” диэн тылбытынан этиллэн баспыт иһигэр саныыр буоламмыт үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана соччо араарыллан биллибэт буоллаҕына, ол санаабытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына, быһыыга кубулуттахпытына “ай” диэн тылбытыгар “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн куһаҕана элбэх буолан тахсара быһаарыллар. Саныыр санаабыт атын дойдуга сылдьарынан бу санааны илэтигэр оҥорон таһаардахпытына эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллар кыахтанар.
Айыы диэн тыл киһи оҥорор бары быһыыларын быһаарарынан икки өрүттээх; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүлү холбуу иҥэринэн сылдьар тыл. Киһи үчүгэйи, туһалааҕы айарын тэҥэ, куһаҕаны, буортулааҕы эмиэ айан таһаарыан сөбүн бу тыл биллэрэр. Өй-санаа ити уратытын сахалар былыр-былыргыттан, саха тыла саҥа үөскүөҕүттэн ыла билэннэр, айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тылы айаннар билигин да туһаныллар. Киһи үчүгэй, туһалаах айыыны биири эмэни оҥорон олоххо киллэрэринэн, атын оҥорор бары айыылара туһата суохха кубулуйаннар, куһаҕан быһыылары элбэтэллэр. Айыы диэн тыл былыр-былыргыттан, хайа айыллыаҕыттан ыла куһаҕан өйдөбүлэ олус элбэх тыл буолар. Бу тыл сахаларга хаһан даҕаны аҥардастыы үчүгэй өйдөбүллээх тылга кыайан кубулуйуо суоҕа. Бу тыл бүтүүтэ «ыы» диэн ытааһын дорҕоонунан бүтэрэ хаһан даҕаны уларыйбат уонна бу тыл элбэхтэ, улаханнык этилиннэҕинэ куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөбүн арыйан көрдөрө сылдьар.
Сэбиэскэй былаас саҕанааҕы курдук «аньыы» диэн сахаларга урут суох тылы туттар, айыы диэн тылбыт бэйэтэ икки өрүттээҕин, куһаҕан өттө элбэҕин арааран билбэт дьон итэҕэл, өй-санаа үөрэҕэр кыра да сыһыаннара суохтар. Бу дьон сымыйа этиилэрин истимиэххэ, оҕолор өйдөрүн-санааларын буккуйумуохха. Биир киһи оҥорор быһыылара икки өрүттээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах буолан тахсалларын арааран билбэт дьон, төһө да хас да үрдүк үөрэхтэммиттэрин, учуонай диэн ааттаммыттарын иһин өй-санаа үөрэҕин, тутулуктарын букатын билбэттэрин көрдөрөллөр.
Киһи өйө-санаата икки аҥы тутулуктааҕын; үчүгэйдээҕин уонна куһаҕаннааҕын, сайдыылаах дьон арааран билбиттэрэ икки тыһыынча сыллартан ордон эрэрин, бу кэмҥэ үчүгэй киһи “Христос” таҥара үөскээбитин биһиги итэҕэли үөрэтэр ааттаах тылбыт үөрэхтээхтэрэ, учуонайдара билбэттэрэ уонна ол билбэттэринэн атын дьону, ыаллар баар-суох оҕолорун өйдөрүн-санааларын буорту оҥороллоро, буккуйаллара аһара хомолтолоох.
Төрөппүттэр өй-санаа бу уратыларын билэн биир эмэ оҕону өйүн-санаатын буккуйбакка сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһан киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга, көрсүө, сэмэй буолууга, барыны-бары харыстыыр өйгө-санааҕа иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ буоллар туруктаах өйдөөх-санаалаах кэлэр көлүөнэлэниэ этилэр.
- Үҥэр таҥаралаах, үҥсэр сууттаах киһи.
- Үрдүк таҥараҕа айыы, бар-дьоҥҥо саат.
- Үгүс киһи хараҕа – таҥара хараҕа, үгүс киһи санаата – таҥара санаата.
- Уол оҕо дьоллоох, таҥара баайдаах.
- Таҥара гынан үҥэр.
- Эрэйдээҕи таҥара аһынар.
- Таҥара тулаайаҕы аһынар.
- Киһи таҥара илиитин иһигэр сылдьар.
- Таҥара сэрэҕи таптыыр.
- Аҥара күрдьэх маһа, аҥара таҥара маһа. (1,52). Бу өс хоһооно сахалар "Туох барыта икки өрүттээх" диэн өй-санаа тутулугун былыргыттан билэллэрин биллэрэр.
Өй-санаа, таҥара үөрэҕин этиилэрэ, дьону сэрэтиилэрэ сахаларга былыр-былыргыттан туттуллаллар, өс хоһоонноругар кубулуйан сылдьаллар. Аныгы, айылҕаны харыстыыр санаа күүһүрбүт кэмигэр “Харыстас” таҥара үөрэҕэ сайдан тарҕаннаҕына, омук биир санааланыыта хайаан да үөскүөҕэ.
Омук дьонун үгүстэрэ ханнык эрэ дьыаланы ситиһэ сатыырга биир санааланнахтарына түмсүүлээх буолуулара үөскүүр. Биһиги сахалар айылҕаны харыстааһыҥҥа биир санааланыыны түргэнник ситиһэр кыахпыт аһара улахан. “Харыстас” таҥара үөрэҕин ылынан, сайыннаран, айылҕабытын харыстыырга бары бииргэ турунуохпут этэ. (2,61).
Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
2. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Хаатылыма (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Хаатылыма — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Иккис Тыыллыма нэһилиэгин киинэ.
FGC UES
FGC UES, Арассыыйа биир улахан тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн уонна 74 омук сиригэр элетричество остуолбаларын бас билээччи, уонна уоту оҥорооччу. Биир барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Аатырбыт элитнай Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Ороһу аҕа уустара
Ороһу ойуун Кусткукка олорбут. Кини уҥуоҕунан уончалаах оҕо саҕа үһү. Ол гынан баран күүстээх гипнозтаах, өлөрүөм диэбитин өлөрөр, тилиннэриэм диэбитин тилиннэрэр алдьархайдаах кыахтаах эбит. Күөл уҥуор Хатарча диэн күүстээх-уохтаах, бөдөҥ-садаҥ киһи олорбут. Ону кытта Ороһу ойуун охсуһан, иирсэн баран сыл аҥара дуу, хас ый дуу дьиэтигэр аҕалан тарбыйахтарын кытары туруорбута үһү, абынан-албыһынан. Дьонноро бэрт элбэхтик кэлэн-баран ааттаһан-көрдөһөн ыыттарбыттар. Ити туһунан Афанасий Федоров кинигэтигэр ымпыктаан суруйан турар.
Ороһу ойуун Быыгынаһы кытта биир кэмҥэ кэлэн олохсуйбут киһи. Быыгынас элбэх ыччаттардаах, Ороһу ойуун өлөр-быстар күнэ үүммүтүн билэн Быыгыныас уолаттарын ыҥыттаран ылбы. "Кэнэҕэски ааппын ааттатар оҕото-уруута суох хааллым. Онон аатым ахтыллыаҕын бу олорор Эбэбин мин ааппынан ааттаарыҥ. Бэйэбин Эбэм арыытыгар киллэрэн кистээриҥ", - диэн кэриэһин эппит. Быыгынас уолаттара бу кэриэһи толорбуттар. Ороһу күөлэ дьону-сэргэни элбэхтик аһаппыт булдунан маанылаабыт үтүө дойду.
"Ороһу нэһилиэгэ" кинигэттэн, Дьокуускай 2006 с.
ОРОҺУ БЫЛЫРГЫТЫН САНЫЫР БУОЛЛАХХА
Аҕа дойду улуу сэриитин аҕай иннинэ 1939-1940 сс. дьон алаастарга аҕа уустарынан арахсан олорбуттар. Аҕа уустарын туһунан Георгий Романович Кардашевскай (филологическай наука кандидата Ороһуга кэлэн олоро сылдьыбыт киһи) уонна Конон Терентьевич Корякин-Куонаан (Ороһу олохтооҕо) ырытан суруйбуттарыттан маннык.
Аан бастаан Туймаада хочотуттан Сиикэй Силбээһин диэн киһи кэлэ сылдьыбыт. Оччотооҕуга бу дойдуну булдунан баайын иһин Сыа-Бүлүү уонна олох биир даҕаны киһи үктэммэтэх сирэ буолан Бүтэй Бүлүү диэн ааттыыр эбиттэр.
Сиикэй Силбээһин кэлэн көрөн-истэн баран олус хайҕаабыт: "Манна кэлэн олохсуйдахха, баай диэн барылаччы үксүө эбит, тот диэн торулаччы үөскүө эбит", - диэн буолбут.
Дьоммун аҕалыахтаахпын диэн толкуйдаах Сытыган Булуҥ Муоһааны диэки өттүгэр атын өртөөн хоммут. Сарсыарда турбута ата олох туттарбат иччитин чугаһаппат буолан көрсүбүт. Силбээһин, ааттаах кытыгырас киһи, үс күнү быһа сырса сатаабыт да ата туттарбатах, үһүс киэһэтигэр атын көнтөһүн ылан ииппит уонна Эбэ иччититтэн ааттаспыт: "Дьэ, оччоҕо бу түүн аппын бу туһахпар аҕалан иҥиннэр. Мин бэйэм атахпынан, туос туйахпынан да дойдубар тиийиэҕим. Ырдым, сылайдым, аппын эккирэтэр кыахпыттан таҕыстым", - диэн. Сарсыарда турбута ата кэлэн туһаҕар моҥнон өлө сытар эбит. Онон, атын сиэн, этин астаан өйүө оҥостон сүгэн дойдутугар төннүбүт. Кини барарыгар атын уҥуоҕун уонна тириитин ааттаах улахан тииккэ ыйаан кэбиспит. Ол кэрэхтээх аарыма тиит хойукка дылы турбута үһү. Онтон Силбээһин хоммут сирин аата билиҥҥэ диэри ат аатынан Ураанньык диэн ааттанар.
АҔА УУСТАРЫН ТӨРҮТТЭРЭ
Сиикэй Силбээһин бу дойдуга иккиһин кэлбэтэх. Кини ыйбытынан сааһыран эрэр уола Быыгынас дьонун-сэргэтин илдьэ көһөн кэлбит. Быыгынас бэйэтин ыал-күүс уолаттарыгар олорор сирдэрин маннык анаабыт. Улахан уолга Мүөлүтэр Охтоох Мүөгү Бөҕөҕө - Уулаах Өтөхтөөх, Кураанах Өтөхтөөх, Ньэгэдьээк диэкинэн. Онон ити улахан алаастарга Мүөгү Бөҕө уолаттара Бигиэс уонна Маралдьыйа ааттарынан аҕа уустара тарҕанан олохсуйбуттар. Иккис уолугар - Халан Тулааһыҥҥа - Кустук, Дьарҕалаах эҥээрдэригэр. Икки улахан уол күүстээх-уохтаах бэргэн ытааччы буойун дьон. Оччугуй уол - Тор Маҕайылык - мөлтөх, оккураҥ, ол эрээри өйдөөх киһи эбитэ үһү. Кини Арыылаах, Муоһааны үрдүлэринэн олорбут.
Мүөгү Бөҕө, Халан, Тор аҕа уустарын сэргэ Туймаада хочотун эҥээриттэн кинилэри кытары биир кэмҥэ кэлбит атын дьон олохсуйан, эмиэ аҕа уустара үөскээбиттэр: Дуолгайдар (Эллээйэптэр, Мөксөрдөр, Ноннуулар о.д.а.). Ороһу арыытыгар Хатарчалар (Сүөктэр, Лоҥхолор, Кыһалҕалар, Ардьаалар, Дьоохтор, Нукунааннар). Орто Күөлгэ уонна Андылаахха Тамалакаан эргин - Дордууска аҕа ууһа (Чаалбаннаар, Бусхалар, Тиэрэйбэҥнэр, Хобуйдар о.д.а.).
Онон Ороһу нэһилиэгэ алта аҕа ууһуттан турар этэ.
Г.Кардашевскай.
Jugopetrol
EKO Jugopetrol, Хара Хайа иккис улахан газ, ниэп хостуур тэрилтэтэ уонна саамай улахан химия оҥорор тэрилтэтэ. Сир шаарын үрдүнэн биир үрдүк барыһы генерируйдуур тэрилтэ компоненыгар киирэр.
Plantaže
Vranac Plantaže, Хара Хайа вино тэрилтэтэ.
Robinhood
Robinhood (Робин Гуд), брокер, Америка биир саҥа стартап тэрилтэтэ, комиссията суох инвестиционнай платформа буолар. Ол эбэтэр IB брокертан ураты комиссия суох акцияларынан, облигацияларынан уонна ETF инструменнарынан оонньотор. Саҥа эдэр ыччаты IPO кытыннарар.
Хапчаҕай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Хапчаҕай — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дойду нэһилиэгин киинэ.
Каженкин Константин Николаевич
Каженкин Константин Николаевич (Архаан) — поэт, ырыаһыт уонна мелодист.
1989 с. муус устар 20 күнүгэр Булуҥ улууһун Күһүүр бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
Айар үлэтэ
2011 с. «Эр Тойон» маҥнайгы кинигэтэ Бичик кинигэ кыһатыгар бэчээттэммитэ. 2014 с. аан бастакы суруйбут «Үөһээ Дьааҥым» ырыата интернет ситимигэр бэйэтин толоруутугар тарҕаммыта. 2015 с. Саха Араадьыйатыгар 3 ырыата сүрэхтэммитэ, ону таһынан саха эстрадатын чаҕылхай сулуһа Надина Эльпис ааптар тылларыгар 3 ырыаны «Туймаада Куо» диэн саҥа альбомугар киллэрбит.
EPCG
Elektroprivreda Crne Gore — Хара Хайа тэрилтэтэ, 10 омук дойдуларыгар филиаллаах, олор ахсааннарыгар Enel тэрилтэни бас билэр.
Сидзуока
Сидзуока куорат (静岡市) — Дьоппуон Суруга хомотун хотугулуу-арҕаа өттүгэр турар. Куорат иэнэ - 1411,82 кв.км. 2014 с. туругунан Сидзуока нэһилиэнньэтэ - 707.119 киһи. Сидзуока куорат оонньуурдары  оҥорорунан киэҥник биллэр.
Дьаһалатаннан тыырыллыыта
Аныгы куорат үс чааска арахсар: Аой-ку хоту өттө; Симидзу-ку илин өттө (2003 сыллаахха диэри Симидзу туһунан куорат этэ); Суруга-ку соҕурууҥҥу.
Былыргыта
Куорат билиҥҥи сиригэр хас да былыргы Кофун кургаана баар. Археологтар хаһыылара көрөдөрбүтүнэн Яёй диэн ааттанар кэмҥэ билиҥҥи куорат үөһүгэр бөдөҥ сэлиэнньэ баар буола сылдьыбыт.
Орто үйэ
thumb|200px|left|Сумпу заамак Суруга провинция Нара диэн ааттанар кэм саҥатыгар баар буолбут. Сотору кэминэн 701 уонна 710 сыллар ыккардыларыгар провинция киинэ хомо илин кытылыттан билиҥҥи Нумадзу куоракка арҕаа көспүт. Саҥа киин куорат Сумпу эбэтэр Футю диэн ааттаммыт.
Сумпуга өр кэмҥэ Имагава ууһа баһылаан олорбут. . После Окэхадзам аттынааҕы кыргыһыы (1560 сыл) уонна Имагава Ёсимото өлбүтүн кэнниттэн Суруга уонна Сумпо үрдүнэн Такэда Сингэн буолбут, кини кэнниттэн Токугава Иэясу баһылаабыт (кини кэмигэр куорат бөҕөргөтүллүбүт, заамак тутуллубут), ол кэнниттэн былаас Накамура Кадзутаде диэн Тоётоми Хидэёси вассала ылбыт. 1600 сыллаахха Токугава Иэясу Тоётоми клаанын кыайан Япония соҕотох ыраахтааҕыта буолбут. 1605 сыллаахха Иэясу «үлэттэн тэйбит» уонна Эдо куораттан Сумпуга бэйэтин заамагар көспүт. Онон, Сумпу куорат тэнрё диэн ааттаммыт (сёгун быһаччы салайар сирэ).
Аныгы устуоруйата
1869 сыллаахха Сумпу аатын Сидзуоку диэн уларыппыттара. 1871 сыллаахха провинциялара префектура буолбуттара; аныгы Сидзуока префектура үөскээбитэ. 1889 сыллаахха Сидзуока сэлиэнньэ бөдөҥ куорат аатын ылбыта (си).
Куорат 1889 сыллаахха буолбут баһаарга, 1935 сыллаахха буолбут сир хамсааһыныгар, 1940 сылллааҕы баһаарга уонна 1945 сылллаахха Америка авиациятын уматар буомбалаах эриэйдэтин кэнниттэн улаханнык эмсэҕэлээбит.
2003 Сидзуока уонна Симидзу холбоһон биир куорат буолбуттара. 2005 сыллаахха Сидзуоку үс оройуоҥҥа араарыллыбыта; урукку Симидзу куорат Симидзу-ку диэн ааттаах оройуон буолбута.
Экономиката
Үлэлээх буолуулара маннык арахсар эбит (2004 с.): өҥө оҥоруу 73 %; бырамыысыланнас 26,9 %; тыа хаһаайыыстыбата 0,1 %.
Бэчээттэнэр таһаарыылар
Shizuoka Shimbun диэн хаһыат тахсар.
Тэлэбиидэнньэ
- NHK Shizuoka (Analogue Channel 9; Digital Channel 1) - NHK Shizuoka Educational Channel (Analogue Channel 2; Digital Channel 2) - Shizuoka Broadcasting System (SBS) (Analogue Channel 11; Digital Channel 6) - TV Shizuoka (Analogue Channel 35; Digital Channel 8) - Shizuoka Daiichi Television (Analogue Channel 31; Digital Channel 4) - Shizuoka Asahi Television (Analogue Channel 33; Digital Channel 5)
Кабеллээх тэлэбиидэнньэ
Shizuoka Cable Television (Dream Wave Shizuoka)
Араадьыйа
- NHK1 882 kHz - NHK2 639 kHz FM88.8 MHz - SBS 1404 kHz - K-MIX 79.2 MHz - FM-Hi！76.9 MHz - Marine Pal (FM Shimizu) 76.3 MHz - Guzen Media Japan—A podcast and vidcast based in Shizuoka, Japan
Бырааттыы куораттар
- Дзёэцу (上越市), Ниигата, Япония - Канны (Cannes), Франция - Муроран (室蘭市), Хоккайдо, Япония - Омаха (Omaha), Небраска, США - Стоктон (Stockton), Калифорния, АХШ - Шелбивилл (Shelbyville), Индиана, АХШ
Стоунволл өрө туруута
Охсуһуу түмүгүнэн боростуой дьон ЛГБТ эйгэни өйүүр. Ити айдаан кэнниттэн Америка гейдэргэ уонна лесбиларга толерантнай буолар күнэ саҕаланар.
Мэтээллээх Тиэхээн
Мэтээллээх Тиэхээн — Тихон Михайлович Каженкин (1852-1922) — Боотур Уус улууһун Бастакы Хайахсыт (билигин Чурапчы улууһун Арыылаах) нэһилиэгэр таҥара дьиэтин тутуспут, онтон бастакы оскуоланы босхо тутан биэрбит, онно попечителлээбит киһи.
Мэтээллээх Тиэхээн
Боотурускай улууһун 1 Хайахсыт (билиҥҥитэ Чурапчы улууһун Арыылаах) нэһилиэгэ 1710 сыллаахха үөскээбит. Былыргы кэмнэргэ элбэх сырыылаах, дьалхааннаах Айаан айанын суола бу нэһилиэгинэн ааһар этэ.
Бу нэһилиэккэ араас идэлээх, эр санаалаах хорсун-хоодуот дьон баар буолуталаабыттар. Олортон биирдэстэринэн ыраахтааҕыттан 3 мэтээлинэн наҕараадаламмыт Тихон Михайлович Каженкин буолар. Кини 1852 сыллаахха төрөөбүт.
Бастатан туран кини үөскээбит, олорбут нэһилиэгин историческай түгэннэригэр тохтуохпут. Бу нэһилиэккэ бэрт эрдэттэн таҥара дьиэтэ тутуллубут. Уйбаан уонна Мөрүөн Боппуоктар бу күөл арыытыгар бастакы часовняны 1858 сыллаахха туттарбыттар. Часовня 1862 сыллаахха сибэтии буолан үлэҕэ киирбит. Ити кэмтэн ыла манна олохтоохтор бастакы куолакал тыаһын истэр буолбуттар. Бастакы аҕабыытынан нуучча киһитэ Алексий Ясенецкий буолбут. Биһиги кэпсээн билиһиннэрэр Тихон Михайловичпыт бу тутуллубут часовняны 10-ча саастааҕар сөҕө махтайа көрбүтэ, куолакал тыаһын илэ кулгааҕынан истибитэ чахчы. Тихон төрөөбүт үөскээбит нэһилиэгин киинэ Арыылаах биир кырдьаҕас дэриэбинэнэн биллэр. Манна 100-150 сыл анараа өттүгэр тутуллубут хас даҕаны мас тутуулардаах. Олортон биирдэстэригэр Тихон Каженкин сиэннэрэ күн бүгүнүгэр диэри дьиэ-уот оҥостон олороллор. Онно эһэлэрин, эбэлэрин малларын, дьиэлэрин сорох тээбириннэрин кэриэстээн илдьэ, көрө сылдьаллар.
Бу нэһилиэккэ Тихоны көрбүт, бэйэтин кытта илэ кэпсэппит, кинини үчүгэйдик билэр 85-тии саастаах Попов Михаил Ксенофонтович уонна Попов Никифор Николаевич диэн кырдьаҕастар бааллара. Kинилэр Тихон Kаженкин туһунан элбэҕи кэпсээбиттэрэ, билиһиннэрбиттэрэ. Олору таһынан Тихон сиэннэрэ элбэх информацияны биэрбиттэрэ.
Тихоннаах кыһынын төрөппүттэрин алаастарыгар «Хос Көлүйэҕэ» кыстыыллара. Бу олус кэрэ айылҕалаах сир, хас даҕаны кыракый көлүкэлэрдээх, утум-ситим сытар кыра алаастар. Бу сиргэ эһэлэрин, эбэлэ-рин ампаардара бэрт чэгиэнник-чэбдиктик турар. Онно өбүгэлэрин маллара, булт тэриллэрэ, туттубут сэптэрэ-сэбиргэллэрэ олус кичэллик ууруллубуттар. Олору Тихон улахан сиэнэ - Иван Дмитрьевич, 86 сааһыгар өлбүтэ, бэйэтин оҕолоругар, сиэттэригэр көрдөрөр, кэпсиир этэ. Маннык үөрэҕи биһиги олус үтүө үгэһинэн сыаналыыбыт. Тихон бэйэтэ туппут бэртээхэй дьиэтин оскуолаҕа сиэртибэлээн баран урукку дьиэтигэр кыстыыр буолбут.
Тихон кэргэнэ Бороскуобуйа. Кини айылҕаттан бэриллибит ураты идэлээх эбит. Ону бэйэтин үйэтигэр кимиэхэ даҕаны биллэрбэккэ чып кистээн сылдьан үйэтин моҥообут. Баҕар онон да сибээстээн буолуо Тихоннаах отордуур «Мычаата» диэн сирдэригэр Болугур Айыыта уонна Бахсы Айыыта кэлитэлии сылдьыбыттара үһү диэн кырдьаҕастар кистии-саба кэпсэтэллэрэ.
Тихоннаах сайылыктара «Суут Үрүйэ», олус бүөмчү сир. Сайылыгын дьиэтэ 6 муннуктаах бабаарына. Онно ампаара, салгыы сайыҥҥы сүөһү титиигэ сыһыары тутуллубут. Маннык архитектуралаах сайылыктар манна бааллара отой биллибэт. Арай маннык тутуулаах кыһыҥҥы кыстыктар баар буолааччылар. Тихон ыччаттара сайынын мустан эһэлэрин, эбэлэрин сайылыктарынан, алаастарынан сылдьан, кинилэр өтөхтөрүгэр уот оттон «аһатан-сиэтэн» кэриэстээн ааһаллар. Биһиги Тихон сайылыгар сырыттахпытына, кини улахан сиэнэ Иван Дмитрьевич «биһиги эһэбит сөбүлээн миинэр, көлүнэр биир эрэ соноҕостооҕо» үһү диэн кэпсээбитэ. Ону санаппыттыы дуу, хантан да кэлбитэ биллибэккэ, суос-соҕотох соноҕос ат, былыргы Тихон сылдьыбыт ыллыгынан соруктаах аҕайдык оргууй хааман кэлбитэ. Соноҕос сайылык дьиэтин аһара түһэн, урукку Тихон ууһун кыһатыгар кэлэн тохтообута. Бу дьикти түгэн соһумара бэрдиттэн биһиги ах баран турбуппут уонна «оҕонньорбут ата илэ бэйэтинэн көһүннэҕэ» диэн ботугураһан эрэ хаалбыппыт.
Мэтээллээх Тихон 1922 сыллаахха аҕатын дьиэтигэр кыстаан олорон өлбүт. Кини өлөр ыарыытыгар ыллара сыттаҕына Дьокуускайтан Софроний архыырай 1 Хайахсыт таҥаратын дьиэтигэр тахса сылдьан Тихон дьиэтигэр бэйэтинэн тиийэ сылдьыбыт уонна молитвалаан, ыллаан ааспыта үһү. Маннык чиэскэ боростуой, үөрэҕэ, үрдүк солото суох дьоннор тиксибэттэр этэ дэһэллэр.
Тихон таҥара дьиэтин тутуутугар улахан үтүөлээх буолан итинник чиэскэ тиксибит буолуохтаах. Кини уҥуоҕун бэйэтэ тутуспут 1 Хайахсыт таҥаратын дьиэтин, күн тахсыытын көрсөр илин истиэнэтигэр, кини ыкса табаарыһа Горбунов Николай Семеновичтыын биир ииҥҥэ уҥуох туппуттар.
1 Хайахсыт саҥа таҥаратын дьиэтин 5 нэһилиэк дьоно үбүлээн, күүстэрин холбоон 1897 сыллаахха тутуутун саҕалаабыттар. Таҥара дьиэтин Таатта киһитэ Луковцев Владимир Захарович маастардаан туттарбыт. Бу дьиэ тутуутугар Тихон Каженкин сүгэ тутан болуотунньуктаабыт.
Бу саҥа тутуллубут таҥара дьиэтэ тус-туспа ааттардаах хас даҕаны сүһүөх дьиэлэртэн тутуллубут, уһуна 17 саһаан, колокольнятын үрдүгэ 30 миэтэрэ, онон Илин Хаҥаласка саамай улахан, үрдүк таҥара дьиэтинэн биллибит. Дьиэ маһын 5 нэһилиэк хас биирдии ыалларыгар 2-лии бэрэбинэнэн түһээн түһэрэн, бөдөҥ талыы мастарынан туппуттар. Сорох истиэнэтин бэрэбинэлэрэ 40-тан тахса см кэтиттээхтэр, 24 см халыҥнаахтар. Балары быыһынан быһах да төбөтө киирбэт гына ыпсаран түһэртээбиттэр. Дьиэ иһин сырдыга 4-5 м. Ааннара 2,5-3,0 м үрдүктэрдээхтэр. Бу ааннар 100 сылы мэлдьи эрийэ-буруйа тардыбакка, хамсаан да көрбөккө, ньим-бааччы тыаһа суох сабылла тураллар. Ол да иһин буоллаҕа, бачча улахан дьиэ баара суоҕа 3 кирпииччэ оһохторунан соторутааҥҥыга диэри бэркэ ититиллэн турбута. Дьэ бу, маһынан тутуу дьиҥнээх хаачыстыбатын көрдөрөр сахалар уустарын улуу тутуулара диир кыахтаахпыт.
Таҥара дьиэтин кириэһэ
Тихон Михайлович таҥара дьиэтин тутуутугар оҥорбут ураты үтүөтүнэн, бу улахан кириэһи бэйэтэ тэрийэн, үбүлээн босхо оҥотторбута уонна кыһыл көмүһүнэн дуйдаппыта буолар. Итини таһынан бу кириэһи миэстэтигэр, колокольня үрдүгэр таһааран туруоран күн уотугар күлүмүрдэтэн кэбиспит. Кириэс үрдүгэ биэс аршин, туората 3 аршин, ыйааһына 4 аҥар буут эбит. Оччолорго улахан кириэһи оҥоруу олус уустук дьыала эбит. Бу кириэһи аан бастаан Таатта улууһун Игидэй нэһилиэгин киһитэ Оргуй уус оҥоро сатаан баран кыайбатах. Ону Тихон ити кириэс оҥоһуутун бэйэтигэр ылыммыт. Кини биир дойдулааҕын Маттаҕа уус диэни булбут. Кириэс улахана бэрт буолан, дьиэ иһигэр хайдах даҕаны батаран оҥоруллубат эбит. Онон Тихон бэйэтин сайылыгар таһырдьа уһанар былааннанан уус кыһатын сайылыгын арҕаа өттүгэр оҥостубут. Оччолорго бэлэм сыыйыы тимир суох буолан болгуону кытардан, балтанан эллээн сыыйыы тимири бэлэмнииллэр. Дьэ итиннэ дэлэлээх эр бэртэрэ балталаабыттара, тириппиттэрэ-хоруппуттара буолуой? Дэлэлээх элбэх киил мас оттуллубута, уматыллыбыта биллибэт. Кинилэр уһаммыт кыһаларын онно, тимирдэрин чааһата билиҥҥээҥҥэ диэри көстөллөр.
Тихон ылыммыт, эрэннэрбит кириэһин лоп курдук бириэмэтигэр оҥорон, кыһыл көмүһүнэн дуйдатан, колокольня үрдүгэр таһааран туруоран биэрбит. Бу кириэһи тимир болгуоттан уустарга оҥорторуутугар, кыһыл көмүһүнэн дуйдатыытыгар Тихон төһө сылгыта, ынаҕа, онтон дьон хамнаһын төлөөһүнүгэр төһө үбэ-харчыта ороскуоттаммыта биллибэт. Кириэс бэйэтин сыаната урукку харчынан 85 солк. сыаналаммыт.
Куолакал
Тихон иккис үтүөтүнэн 52 буут ыйааһыннаах ийэ куолакалы Лена өрүс кытылыттан тиэйэн таһааран 20-тэн тахса миэтэрэ үрдүктээх таҥара дьиэтин колокольнятыгар ыйаан биэрбитэ буолар. Таҥара дьиэтин кириэһин таһааран күн уотугар күлүмүрдэтэн баран, аны Аллараа Бэстээххэ борохуотунан тиэллэн кэлэн кумахха сүөкэммит 52 буут ыйааһыннаах куолакалы тиэйэн таһааран ыйыахтаахтар. Маны нэһилиэк бас-көс дьонноро мустан мунньахтаабыттар, куолакалы тиэйэн таһаарар киһини була сатаабыттар да ким да сөбүлэспэтэх. Ону Тихон истэ олорбут уонна мунньахха кыттыгаһа суох эрээри этэрдээх буолбут: «Бу нэһилиэги салайан олорор ааттаах дьон эрээри итини кыайан тобулбатыгыт, туох иһин салайааччы буолан мөтөһөн олороҕут. Ити кэпсэтэ, быһаара сатыыр куолакалгытын мин тиэйэн таһаарабын»,- диэбит. Кини булугас-талыгас өйдөөҕүн билэр буоланнар да, баҕар сытыы да тылыттан толлон дуу, били бас-көс дьоннор ах баран бэйэ-бэйэлэригэр сэлээннэспиттии саҥарбакка ньимиһэн олорбуттар. Онуоха Тихон эбэн эппит: «Чэ, баай дьон миэхэҕэ биир иһит арыгыта уонна бэйэм соноҕоспор ханыы буолар үчүгэй, таһаҕасчыт атта булан кулуҥ»,- диэн усулуобуйа туруорбут. Кини эппитин толорон биир иһит арыгыны була охсон биэрбиттэр. Онтон көмө буолар аты мин бэйэм булуом диэн тойотторго чэпчэтиини оҥорордуу усулуобуйатын аҥарын төттөрү ылбыт уонна икки биэрэстэлээх дьиэтин диэки тэптэрэ турбут. Ити ыкса саас эбит, онон уһатар-кэҥэтэр кыах суох буолан Тихон икки хонук иһигэр тоҥ хатыҥы түөрэн, модьу-таҕа силис сыарҕаны оҥостубут. Бэйэтин соноҕоһугар ханыы аты Бырдыынап диэн хос ааттаах Сыромятниковтан уларсан куолакалы тиэйэ айаннаабыт.
Икки үтүө атынан айаннаан билиҥҥитэ Аллараа Бэстээх чугаһыгар Дьаарбаҥ Суукка олорор күүһүнэн аатырбыт татаар киһитигэр Аргылла Сэмэҥҥэ хоно тиийбит. Киһитэ дьиэтигэр баар буолан биэрбит. Хоноһо туох сыаллаах-соруктаах айаннан кэлбитин дьиэлээххэ кэпсээбит уонна били биир иһит арыгытын остуолга туруоран кэбиспит. Ол кэннэ: «Арай эн эрэ көмөлөстөххүнэ, миигин нэһилиэк тойотторуттан-баайдарыттан быыһыаҥ, онон эн күн-ый буол, көмөлөс»,- диэн ылыннарыылаахтык тылын-өһүн киллэрэн көрдөспүт. Онуоха Аргылла Сэмэн балай да олорбохтоон баран: «Чэ, көмөлөһөн көрүөм, эчи кэһииҥ да боччума бэрт, эн тылгын быһа гынар кэрэгэй буолсу»,- диэбит.
Киэһэ астарыттан аһаан, ичигэстик хонон баран: «Ол тэрили мин көрбүтүм, билэбин, инчэҕэй кумахха хам тоҥо сытар»,- диэн буолбут. Сарсыарда куолакалы хоннорор сэби-сэбиргэли тэринэн биэрэккэ киирбиттэр. Син балайда үлэлэһэн, куолакалы хоннороннор сыарҕаҕа тиэйэргэ бэлэм буолбуттар. Сэмэн татаар куолакал үрүт тутааҕыттан ылан тардыалаан көрбүт уонна Тихоны: «Сыарҕаҕын манна сыһыары тартар»,- диэбит. «Мин бу тэрили иҥнэри тартахпына сыарҕаҕын куолакал анныгар сыҕарытан биэрээр»,- диэн эбэн биэрбит. Оннук кэпсэтэн, сөпсөһөн баран, Аргылла тирэҕин булунан баран: «Чэ, тиэйэн көрүөххэ»,- диэт, куолакалы иҥнэри тарпыт, онуоха Тихон сыарҕаны куолакал анныгар төһө киириэҕинэн сыҕарыппыт. Онуоха Сэмэн куолакалы ыыппытыгар куолакал сыарҕа үрдүгэр олоро түспүт. Ол кэнниттэн Тихон куолакал алын бүүрүгүн кээмэйдээн ылан сыарҕатын баттыгар олук бысталаабыт. Ити кэнниттэн Сэмэн татаар куолакалы сыҕарыҥнатан олукка лап гына түһэрбит. Ону киһитэ кирис өтүүнэн ыгыта тардан кэлгийэн кэбиспит. Инньэ гынан Тихон кыһыҥҥы суолу баттаһан куолакалы тиэйэн таһааран таҥара дьиэтин соҕуруу өттүгэр тартаран кэбиспит.
Бу кэлбит куолакал бөдөҥө-садаҥа киһини барытын сөхтөрбүт, маннык ыарахан тэрили Тихон тиэйэн аҕалбытын иһин дьон махталын ылбыт, онон кинини утары ким да тугу да эппэт буолбут. Аны маннык ыарахан куолакалы 20-тэн тахса миэтэрэ үрдүккэ таһааран колокольняҕа ыйааһын боппуруоһа тирээн кэлбит. Бу да сырыыга Тихон булугас-талыгас мындыр өйө эмиэ наада буолбут. Онон куолакалы букатыннаах оннун булларыыны бэйэтэ баһылаан-көһүлээн дьаһайарыгар тиийбит. Кини бырайыагынан таҥара дьиэтин хаҥас өттүгэр куолакалы эрийэн быанан соһон үөһээ таһаарар аналлаах тэрили туттарбыт. Ол тутуу холуодьастан биэдэрэлээх ууну быанан көтөхтөрөн таһаарар оҥоһукка маарынныыр эрээри, тоннаҕа чугаһыыр ыйааһыннаах куолакалы уйар модьу оҥоруу буолбут. Маны уран уустар тулутуохтара дуо, өр-өтөр гыммакка бэлэм оҥорбуттар. Бэрт элбэх кирис өтүүлэри ыаллартан хомуйан, салҕаталаан, хас да хос гына холботолоон уһун ханаат быаны бэлэмнээбиттэр. Ханааты куолакал ыйанар сиринэн эргитэн, таҥара дьиэтин соҕуруу өттүгэр турар куолакал ыйанар кулгааҕар баайбыттар. Ханаат аҥар төбөтүн бэрэбинэттэн оҥоруллубут эргийэр кииҥҥэ баайбыттар. Бу аллараа бэрэбинэ көлүөһэни хас да киһи төһүүнэн эргитэн куолакалы тэйгэччи ыйаан, көтөхтөрөн ыйанар сиригэр таһаарбыттар. Үөһээ таһааран колокольня уҥа өттүгэр аналлаах көхөҕө иилбиттэр. Онтукалара колокольняны иҥнэри тардыах былааннааҕын эрдэттэн билэн Тихон сүбэтинэн илин өттүгэр көһөрөн биэрбиттэр.
Дьэ ити курдук Хайахсыт Николаевскай таҥаратын дьиэтэ икки сыл устата тутуллан 1899 сыллаахха тутуута бүппүт. Бу таҥара дьиэтэ 1900 с. кулун тутар 29 күнүгэр Үрдүк сололоох Дьокуускайдааҕы, Бүлүүтээҕи епископ-аркыырай сөбүлэҥинэн, кини улахан мэлииппэтинэн үлэҕэ киллэриллибит. Бу сүдү тутууга элбэх сыратын биэрбит, бэйэтин баайын, элбэх ынаҕын-сылгытын сиэртибэлээн туран улахан, уустук үлэлэрин оҥорторбут Тихон Михайлович Каженкины ыраахтааҕы үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадалаабыт.
Оскуола тутуута
1900 с. саҥа таҥара дьиэтэ үлэҕэ киириитинэн сибээстээн церковно-приходской оскуола тутуута маннааҕы бас-көс дьон мунньаҕынан быһаарыллыбыта. Онуоха Тихон үгэһинэн аан бастакынан тыл көтөҕөн бу оскуоланы мин тутабын, онно бэйэбэр тутуммут саҥа дьиэбин биэрэбин диэбит. Ону таһынан 1200 солк. бэйэбиттэн үбүлээн саҥа мас кэртэрэн, онно салҕаан улахан оскуоланы тутарга быһаарыммытын мунньаҕынан бигэргэппиттэр.
Арыылаах оскуолата революция иннинэ Тихон Михайлович Каженкин аатын сүгэр 1 кылаастаах духовнай-приходской оскуола диэн ааттанар эбит.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
Киһи уонна үлэ
Киһи диэн өй-санаа сайдыбытын, тупсубутун биллэрэр тыл.
Айылҕаҕа киһи үөскээһинин туһунан быһаарыыга наука чуолкай эппиэти булан биэрэ илигинэн бу боппуруос билигин даҕаны оннун була илик. Биһиэхэ сахаларга «Туох барыта икки өрүттээх» диэн олус дириҥ уонна киэҥ өйдөбүллээх айылҕа сүрүн тутулугун быһаарар этии баар. Айылҕа сүрүн тутулугунан тэҥнэһии балаһыанньата буоларынан туох баар барыта икки өрүттээх, икки өттүттэн кытаанах тутулуктааҕынан киһи үөскээһинэ бу быһаарыыга эмиэ сөп түбэстэҕинэ эрэ табыллар.
Киһи үөскээһинин быһаарыыга кэлин кэмҥэ олохсуйбут икки утарыта хайысханы тутуһар өйдөбүллэр манныктар:
Бастакытынан, уһун үйэлэр тухары өй-санаа үөрэҕин баһылаабыт араас таҥара үөрэхтэрэ «Сначало было слово» диэн айылҕаҕа аан маҥнай тыл, өй-санаа баар буолбута диэни тутуһаллар, Айылҕаны барытын «Таҥара, бог уонна аллах айбыта» диэн этэллэр, оннук үөрэҕи киэҥник тарҕаталлар. Киһи үөскээбитэ олус былыргыта бэрдиттэн уонна биллэр бэлиэлэрэ симэлийбиттэриттэн бу быһаарыыны саарбахтааччылар, ол иһиттэн утарааччылар эмиэ элбэхтэр.
Билигин өй-санаа үөрэхтэрэ өссө сайдан истэхтэринэ киһи өйө-санаата этинээҕэр-сиининээҕэр төһө эмэ уһун үйэлээҕэ түүллэри үөрэтиинэн дакаастанан иһэр. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата айыы буолан Үөһээ дойдуга мунньулланнар кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүгэр-санааларыгар түүл буолан киирэннэр дьон сайдыыны ситиһэллэрин түргэтэтэн биэрэллэрин биһиги «Түүллэри тойоннооһун» диэн үлэбититтэн булуллар.
Сэбиэскэй Сойууска коммунистар кыайан-хотон, материалистар аҥардастыы баһылаан-көһүлээн салайар эрдэхтэринэ бу быһаарыыны сүрүнүнэн ааҕаллара. Дьон сайдыыны ситиһиилэрин аҥардастыы эт-сиин сайдыытын курдук билинии «Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарыыга сөп түбэспэтиттэн, сайдыы суолун сыыһа хайысханан салайбыттарыттан билигин бэйэлэрэ лаппа мөлтөөбүттэриттэн тутуспут үөрэхтэрин сыыһата кырдьык билиннэ.
Эт-сиин уонна өй-санаа тус-туспалар диэн быһаарыыны ырытыыны «Кут-сүр үөрэҕэ» диэн үлэҕэ саҕаламмыта. Бу бэйэ-бэйэлэригэр үгүстүк сөп түбэспэт, сороҕор утарыта хайысханы тутуһар икки тус-туспа өрүттэр бэйэ-бэйэлэрин өйөһөн, тэҥнэһэн, биир тылы булунан, хардары-таары аһара барбаттарын ситистэҕинэ эрэ киһи, киһи буола улаатар уонна киһилии быһыыланар кыахтанар.
Айылҕаҕа туох барыта икки өрүттээх тутулуктааҕыттан киһи үөскээһинэ эмиэ икки өрүттээх уонна бу икки өрүттэр куруук бииргэ сырыттахтарына, бэйэлэрин аһара барар санааларын тэҥнээн, ситэрсэн, толорсон биэрдэхтэринэ эрэ киһи олоҕо туруктаах буолан сайдыыны ситиһэр, олоҕу олорор кыахтанар.
Кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата тус-туспалар, тус-туспа үөскүүллэр. Киһи этэ-сиинэ эбисийээнэттэн салгыы сайдан үлэни-хамнаһы кыайа-хото оҥорорго үөрэниитэ өйүн-санаатын сайыннаран киһи буолууну ситиһиитэ хас оҕо төрөөн улаатарын аайы өйө-санаата саҥалыы сайдан, салҕанан, хатыланан баран иһэр. Олох сайдыытын уустуктара хас көлүөнэ дьон улаатан истэхтэрин аайы олох уларыйыытыттан тутулуктанан тус-туспатык сайдаллар.
Сахалар үөрэхтэрин сүрүн төрүтүнэн «Киһи үйэтин тухары үөрэнэр» диэн этии буолар. Хас биирдии оҕо кыра эрдэҕиттэн этэ-сиинэ улаатан уонна өйө-санаата сайдан киһи буолууну ситистэҕинэ эрэ киһилии быһыылары, дьоҥҥо туһалаах дьыалалары оҥорон олоҕу сайыннарар.
Оҕо төрөппүттэринэн ийэ кута иитиллэн, өйө-санаата сайдан, салгын кутун баҕа санаата киһилии баҕа санааны үөскэттэҕинэ, олору үгэс оҥостон иҥэриннэҕинэ эрэ киһи буолуу диэки олоҕо салаллар, бэйэтин олоҕор элбэх үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах дьыалалары оҥорор кыахтанар. Yлэ - киһини киһи оҥорор. Киһилии киһи - үлэһит. Yлэһит дьон элбэхтэр. Баар дьонтон барыларыттан аҥардарыттан лаппа ордуктарын үлэһит дьон ылаллар. Бу дьон үлэлээн-хамсаан туох эмэ туһалааҕы оҥороннор олоҕу иннин, сайдыы диэки хамсаталлар.
Туох барыта икки өрүттээҕин курдук дьон үлэлээбэт өттүлэрэ үлэһиттэр оҥорон таһаарбыттарын үллэстииттэн туһананнар олохторун олороллор. Бу курдук бэлэми туһанар өйдөөх-санаалаах дьон элбээтэхтэринэ олох сайдыыта мөлтүүр, бытаарар. Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар үлэһиттэр оҥорон таһаарбыттарыттан бэлэми туһанааччылар буолаллар. Ахсааннара элбээтэҕинэ сайдыы суох буолар.
Өйө-санаата сайдан иһэр киһи үлэни-хамнаһы сатыырга сыыйа үөрэнэн испитэ биллэр. Олус былыргы таастан оҥоруллубут туттар тэриллэри археологтар булан, хаһан таһааран хас тыһыынча сыллардаахха дьон бу тэриллэринэн туһана сылдьыбыттарын дакаастыыллар. Киһи бэйэтэ оҥостон туттар тэриллэрэ сайдан иһиилэрин тэҥэ өйө-санаата эмиэ сайдан иһэр.
Үлэ-хамнас уустуктара киһи өйүн-санаатын салгыы сайыннараннар кыыл, сүөһү өйүттэн-санаатыттан туспа арахсан киһи буолууну ситиһии кыаллыбыта. Икки аҥар тыһыынча сыллартан саҕалаан киһи курдук таҥаралар баар буолуулара дьон үчүгэй киһи оҥорор быһыыларын үтүктэннэр үчүгэй быһыылары оҥороллоро элбээһинигэр, киһи киһиэхэ сыһыаныгар эйэлээх буолуу олохсуйарыгар тириэрдибитэ, өй-санаа сайдыытын ситиһэргэ кыах биэрбитэ.
Хас биирдии саха тылын дорҕооно киһи өйүгэр-санаатыгар тус-туспа өйдөбүллэри үөскэтэрин таба өйдөөн тылы ордук күүскэ харыстыыллар. Yлэ-хамнас туһунан суруйууга саха тыла олус былыргы кэмнэргэ үөскээбитин уонна киһи өйдөөн-санаан туран оҥорор быһыылара, хамсаныылара таах, туох да быһаарыыта суох оҥоруллар хамнааһыннартан туспа уратылаахтарын арааран быһаарарын таба туһаныахха.
"Үлэ - киһини айбыта" диэн этии хаһан да уларыйбат. Киһи үлэлээтэҕинэ эрэ киһи буолар. (1,9).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
CGES
Crnogorski Elektroprenosni Sistem — Хара Хайа биир улахан тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн уонна 50 омук сиригэр элетричество остуолбаларын бас билээччи, уонна уоту оҥорооччу. Биир барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Аатырбыт элитнай Terna компоненыгар киирэр.
Sharp
Sharp (シャープ株式会社, Шарп, Шерп), Дьоппуон биир улахан конгломерата, Аан Дойдуга биир сүрүн биллэр техника, сотовой телефон, принтер, аудио видео система оҥорооччу, үрдүк хаачыстыбалаах микросхемалары оҥорооччу, Аан Дойдуга биир бастыҥ самолёт двигательларын запчастарын оҥорооччу, биир сүрүн лазернай технологияны баһылааччы, араас программа кодтарын айааччы. Тэрилтэ аата Sharp — Аан Дойдуга биир биллэр, бренд аатын сүгэр.
Uniprom KAP
Uniprom KAP — Хара Хайа саамай улахан металлургия тэрилтэлэрин акцияларын тутар уонна салайар инвестиционнай бөлөх. Сүрүн активтара En+ Group (50%), Русал (50%), у.д.а.
Sharp
Аатырбыт Мицуи самурайдар империаларыгар сыһыаннаах - сиһилии Mitsui Group.
Аатырбыт Foxconn тэрилтэни кытта бииргэ үлэлиир уонна биир компоненнары оҥороллор.
Гей бар
Бастакы гей баардар 1850 сыллардаахха Францияҕа уонна Улуу Британия аһыллыбыттара. Онтон билиҥҥи үйэҕэ Аан Дойдуга барытыгар тарҕаммыт буолаллар,оннооҕор Арассыыйаҕа сүрүннээн 300 тахса тематическай клубтар үлэлииллэр. Ол эрэн саамай элбэх гей бардар Амстердам куоратка бааллар, аатырбыт секс куоратынан биллибит сир.
Дьокуускайга биллэринэн 2 гей бар баар дииллэр, улаханнык афишируйдаммат.