cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Куһаҕан быһыылар
Күн аайы тахсар бэчээккэ суруллубат куһаҕан быһыылар саха дьонугар «этэрбэс араадьыйаларынан» син-биир тарҕаналлар. Маннык кэпсээннэр сотору кэминэн үһүйээн курдук улаатан, дарбайан, иннэ-кэннэ букатын биллибэт буола уларыйан, сымыйалара-кырдьыктара араарыллыбат буолан хаалаллар. Аһара үллүбүт кэпсээннэр дьоҥҥо тириэрдэр өйдөбүллэрэ букатын уларыйан уонна төттөрү өттүгэр эргийэн тахсаллар. Алҕаска буолбут быһылаан, соруйан оҥоруллубут курдукка уларыйыыта куруук буоларын таһынан дарбайан, улаатан тахсара эмиэ бэлиэтэнэр.
Куһаҕан быһыылары кэпсээбэт буолуу, кистээн саба сатааһын, ити куһаҕан быһыылар эбиллэн иһиилэрин таһаарар. Дьон олохторугар тахсыталыыр куһаҕан быһыылары, сыыһа-халты туттунуулары киһи барыта билэр буолуута, итинник быһыылартан сатаан харыстанар, көмүскэнэр дьайыыларга үөрэниини көҕүлүүр. Ол иһин куһаҕан быһыылар аҕыйаан, суох буолан барыыларыгар көмөлөһөр. (1,99).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Бабр
__ХАЛБАҤНААБАТ_УТААРЫЫ__ __ИНДЕКС__ __САҤА_САЛААҔА_СИГЭ__
Саха Сириттэн улуу куотуу
Саха Сириттэн Улуу Куотуу (нучч: Великая эмиграция из Якутии, ааҥл: The great exodus of refugees from Yakutia, исп: El gran éxodo de refugiados de Yakutia) - Олунньу 24 күнүттэн, 2022 сыллаахха саҕаламмыт эмиграция процеһа, Арассыыйаттан улуу куотуу фонугар барар.
Хусан баан
Jusan Bank — Казахстаан үһүс улахан баана капитализациятынан. First Heartland Securities диэн харчы конгломератыгар киирэр.
Химик
thumb|250px|Дмитрий Иванович Менделеев - химия период таблицатын таһаарбыт учуонай Хи́мик — учуонай, кини чинчийиилэрэ сүнньүнэн химия өттүгэр ананаллар.
CBP One
CBP One - диэн АХШ дойдутун границатын харабыллыыр тэрилтэ официальнай Android уонна iOS телефоннарга анаммыт бигэтэ буолар. Ити бигэ нөҥүө дьон политическай куотуу көрдүүр. 2023 сыллаахха ити нөҥүө Америкаҕа 3743 сахалар көһөн киирбиттэрэ.
СИҺИЛИИ: https://www.cbp.gov/about/mobile-apps-directory/cbpone
Саха Сириттэн улуу куотуу
Быһа холоон, Саха Сириттэн уопсайа 38 тыыһынча киһи куоппут, олортон этническай сахалар 18 тыыһынча:
Bank RBK
Bank RBK - Казахстан кыракый региональнай баана, сүрүннээн Алматы куоратка үлэлиир.
Эмискэ байыы содула
Эмискэ байыы содула диэн халлаантан түспүт курдук баай киһи өйүн-санаатын куһаҕан өттүгэр тосту уларытарын биллэрэр.
Биир киһи олоҕо кылгас. Сахалар этэллэринэн «Түннүгүнэн чыычаах көтөн ааспытын курдук» сотору бүтэр. Кини кэнниттэн оҕолоро, сиэннэрэ хааланнар бу Орто дойдуга олох салҕанан баран иһэригэр баҕарар, ол туһугар дьулуһар, олоҕун олорор. Киһи олоҕун сүрүн сыалынан кэлэр көлүөнэлэрин иитэн-үөрэтэн киһи быһыылаах дьон оҥорон Сир үрдүгэр олоҕу салгыы сайыннарыы буоларын сахалар халбаҥнаабакка эрэ тутуһаллар.
Олоҕу олоруу «Туох барыта икки өрүттээҕин» курдук эмиэ икки өрүттээх уонна хаһан эрэ, кэмэ кэллэҕинэ эргийэн биэрэр уратылааҕын табатык сыаналааһынтан олус улахан тутулуктаах. Олоҕу олоруу икки өрүттэрэ манныктар:
1. Киһи олоҕун устата туох эмэ туһалааҕы оҥорон, тутан, экономикаҕа барыһы киллэрэр дьарыгынан дьарыктанан, үлэлээн-хамсаан олоҕу олоруута.
2. Атын дьон экономикаҕа туһалааҕы оҥорбуттарыттан туһанан олоҕу олоруу.
1. Дьон үксэ үлэһиттэр. Олохторун устата туһалаах, барыһы оҥорор дьыалаларынан дьарыктананнар олоҕу сайдыы, үүнүү диэки сыыйа-баайа да буоллар хамсаталлар, баайы-малы мунньуналлар, уһун үйэлээх тутуулары туталлар. Олоххо туһалааҕы оҥоруу, үйэлээҕи тутуу бастакы миэстэни ылар буоллаҕына, киһи олоххо интэриэһэ улаатан киһилии олорор кыахтанарын таһынан оҕолорун, кэлэр көлүөнэлэрин бэйэтин үтүгүннэрэн үтүө быһыыга, үлэҕэ-хамнаска иитэр-үөрэтэр кыаҕа улаатар.
Үлэ-олох үөрэҕэ диэн этии сүнньэ киһи үлэлии үөрэнэн олоҕу сайыннарарын, олох сайдыытын тэҥэ киһи өйө-санаата эмиэ сайдан иһэрин быһаарар.
Киһи бэйэтин кыаҕынан, үлэтинэн-хамнаһынан баайы-малы мунньунан баайыыны ситиһэрэ олус уустук, үлэлээх уонна уһун кэми ылар. Америка биллэр миллиардера Морган саҥа улаатан иһэн сүгэ сылдьар лотуогунан сигаретаны атыылыыртан саҕалаан баран кэлин киоск атыылаһан атыынан-эргиэнинэн дьарыктанан, баайын-малын үйэтин тухары мунньуммута. Билигин биһиэхэ даҕаны ырыынак үйэтэ кэлэн дьон кыахтаах, үлэни-хамнаһы кыайар өттүлэрэ үлэлээн-хамсаан баайы-малы мунньунар, кыаҕырар кэмнэрэ кэлэн турар.
Уһун үйэлээх саха дьонун олохторун үөрэҕэ биир киһи олоҕуттан салгыы баран хас да көлүөнэлэр олохторун бииргэ, холбуу ылан көрөр, сөптөөх, туһалаах быһаарыылары оҥорор. «Үлэһит дьон уһун үйэлээхтэр» диэн этиини кылгастык ырыттахпытына үлэлиир-хамсыыр киһи этэ-сиинэ, доруобуйата бөҕөрҕөөн уһуннук олорорун тэҥэ, оҕолорун, онтон салгыы сиэннэрин үлэҕэ-хамнаска үөрэттэҕинэ, бу аймахтар бары үйэлэрэ уһуур, кэлэр көлүөнэлэрэ салҕанан баран иһэр кыахтанар.
Сахалар олохторун үөрэҕэ биир киһи олоҕуттан, үлэтиттэн-хамнаһыттан саҕаланан баран салҕанан, оҕолоро, сиэннэрэ, онтон хос сиэннэрэ улаатан олоҕу салҕаан иһэллэрин быһаарар. Олох көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллиитигэр оҕону атаахтатыы, сыыһа-халты иитии, аһара барар көлүөнэлэри улаатыннарарынан, бу дьон сыыһа-халты туттунууларын элбэтэн, аан маҥнай эр дьон ахсааннара аҕыйыырыгар тириэрдэр.
Бэйэтэ көрсүө, сэмэй, үлэһит киһи оҕолорун көрсүө, сэмэй, үлэһит буолууга үөрэттэҕинэ эрэ, бу оҕолор улаатаннар оҕолорун көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон буола улаатыннардахтарына, бу аймахтар ахсааннара эбиллэр, омуктар сайдар, элбиир кыахтаналлар.
2. Саха республикатыгар сэбиэскэй былаас саҕаттан оҥорор-тутар промышленность сайдыыта суох. Айылҕабыт дьадаҥытынан тыа хаһаайыстыбатын үлэлэрэ өссө ханнык да барыһы биэрэ, олохтоохтору аһынан-үөлүнэн толору хааччыйа иликтэр.
Баайы-малы аптаах остуоруйаҕа кэпсэнэр курдук эмискэ булунуу киһи үлэлээн-хамсаан мунньунар кыаҕын таһынан барарынан, атын дьон бэлэмнэрин ылыыга, ону туһаныыга киирсэр быһыы буолар.
Олоххо бэлэми, атыттар оҥорбуттарын, туппуттарын ылан туһанааччылар аҕыйаатахтарына эрэ, олох сайдыы, үүнүү диэки сыҕарыйар кыахтанар. Хас сыл аайы ааҕыллар республика бюджетигэр барыс киириитэ баар буоллаҕына эрэ сайдыы ситиһилиннэ диэн этиэххэ сөп. Республикаҕа үлэ-хамнас сайдыыта суоҕуттан, бэлэми туһанааччылар элбэхтэриттэн бюджет итэҕэһэ хас сыл аайы улаатан иһэр.
Дьон бары кэриэтэ байыахтарын, олохторун көннөрүөхтэрин баҕарар буоллахтарына, сахалар хайдах байар туһалааҕын былыр-былыргыттан билэллэр уонна олохторугар туһаналлар. «Эмискэ байар куһаҕан», «Тыалынан киирбит холоругунан тахсар» диэн этиилэрэ онно быһаччы сыһыаннаах. Бу этиилэр олус уһун үйэлээх саха дьонун үлэҕэ-хамнаска сыһыаннаах олохторун үөрэҕин төрүттэринэн буолаллар. «Тыалынан киирбит холоругунан тахсар» диэн этии түргэнник байыы киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор охсуута ордук улаханын табатык быһаарар.
Эмискэ байыы, туохха эмэ эрэйэ суох тииһинии, киһиэхэ бэйэтигэр үчүгэйи оҥорон көҥүлүнэн, талбытынан сылдьарын хааччыйар буоллаҕына, оҕолоро, онтон үөрэнэннэр, өссө көҥүл барыыларын үөскэтэн, киһилии быһыылаах сиэнэ суох хааларыгар тириэрдиэн сөбө итинник, этиилэр үөскүүллэригэр тириэрпит.
Босхону, бэлэми булан-талан байбыт дьон баайдарын араас элбэх киэргэлгэ, көмүскэ, харчыга, көргө-күүлэйгэ, аһааһыҥҥа-сиэһиҥҥэ кубулутар уратылаахтар. Маннык көрүҥнээхтик байбыт дьон элбээтэхтэринэ босхоҕо тииһиниэхтэрин баҕалаахтар, уоруйахтар, сүүлүктэр эмиэ элбииллэр.
Эмискэ байыы, элбэх харчылана түһүү диэни уоруйахтар уонна хаартыһыттар элбэхтик билбит суоллара. Сүүйэн булбут баай киһиэхэ иҥмэт, кэлбитин курдук ааһан хаалар аналлаах, атыттар ордук саныыллара олус күүскэ дьайыытыттан түргэнник симэлийэр, суох буолар дьылҕаланар. Бу дьон олус элбэх сүүйбүт харчыларыттан туох эмэ туһалааҕы оҥорбуттара бэрт аҕыйах, тугу булбуттарын барытын ыыл-мыыл гынан, ыһан-тоҕон, аһаан-сиэн, күүлэйдээн бүтэрэн иһэллэр.
Лотетеянан сүүйүү эмиэ эмискэ байыыга киирсэр. Халлаантан кэлэн түспүт курдук баай туһата кыра. Ордук массыынаны сүүйбүт дьон табыллыбаттар, босхо массыынанан олус түргэнник айанныылларыттан сыыһа-халты туттунан абаарыйаҕа түбэһэллэрэ элбээн хаалыан сөп. Лотереянан сүүйбүт массыынаны эргитэн, атыылаан баран туһанар ордук эрэллээх диэн этии оруннаах.
Эмискэ байыы бэйэтэ киһиргэс, дэбдэҥ майгылаах киһи өйүн-санаатын олус түргэнник куһаҕан өттүгэр уларытарын «Киһини билиэххин баҕарар буоллаххына, баайда биэр»,- диэн этии биллэрэр. Бу этии байбыты тулуйары, киһи быһыытын сүтэрбэт буолууну ураты тулуурдаах дьон эрэ тулуйалларын быһаарар.
Баайы-малы чэпчэкитик булуу-талыы үөрүүтэ-көтүүтэ барыга бары олус тиэтэйэр эдэрдэри уорууга-талааһыҥҥа, эмискэ элбэҕи булуна-талына охсууга үтүрүйэр күүһэ улахан. Эмискэ байыы өйү-санааны уларытар, төрдүттэн таҥнары эргитэр. Харчы баар буола түстэҕинэ түҥэтэргэ эрэйдээх, үгүс толкуйу, ырытыыны үөскэтэрин тэҥэ, эмискэ байбыттар харчыларын туора-маары ыскайдааннар, элбэхтик, үчүгэйдик аһааннар, сууйаннар «Халлаан хабарҕаларынан, муора тобуктарынан» диэн өс хоһоонугар сөп түбэһэр буола быһыыланалларыгар тириэрдэр.
Сэбиэскэй государство үгүс сылларга дьон күүстээх үлэтинэн-хамнаһынан мунньуммут баайын-малын үллэстиини салайааччылар баһылаан-көһүлээн ыыталларыгар бэйэлэрин умнубатахтарыттан, элбэххэ тииһинэннэр, биһиэхэ саҥа баайдар эрэйэ суох, дөбөҥнүк үөскээтилэр. Үлэлээбэккэ, эрэйдэммэккэ байар баҕа эдэр дьоҥҥо билигин аһара элбээтэ. Ыллыы, күүлэйдии, аһыы-сии сылдьан баай буолуохтарын бары баҕара саныыллара аһара барда. И.Гаврильев баайтан-малтан матан хаалымаары былдьаһан-тарыһан байа охсуон баҕарарын биллэрэр. (2,6).
Босхону булан туһана охсор баҕаттан халлаантан, айыылартан тугу эмэни ылан, онон эбинэн туһа оҥостор санаа үгүс дьоҥҥо киирэн эрэрэ куһаҕан. Дьон үтүө баҕа санааларын туһанан ааты-суолу ыла сатааччылар эмиэ элбэхтэр.
Туох эмэ санааны көтөҕөр баар буоллаҕына, дьон биллэр сымыйаны, омуннааҕы да истэллэрин, ааҕалларын, көрөллөрүн сөбүлүүллэр. Санааны көтөҕүү биирдэ эмэ туһалаах буоллаҕына, куруук санааны көтөхтөрө сылдьыы, өйөнөн хаалыы, сымыйа үгэһи үөскэтинэр сыыһа, кэлин бэйэлэрэ онтон эрэйдэниэхтэрин сөп.
Олоҕу олоруу диэн аҥардастыы ону-маны, малы-салы үллэстии, былдьаһыы-тарыһыы буолбатах. Олоххо аҥардастыы аҥар өттүн диэки барыы хайдах да табыллыбатынан дойдуга буолан ааспытын курдук бэлэми үллэстии сотору бүтэр.
Eagle NYC
Eagle NYC (Нью Йорк хотойдоро), гей бар, Нью Йорк куорат Манхеттен районугар баар.
Эмискэ байыы содула
Уоран эбэтэр урут түһэн эмискэ байбыт дьон өлөллөрүгэр кэмсиниэхтэрин сөп. Оҕолорун атаахтатан, быстах быһыыга үөрэтэн кэбиһэннэр сыыһа-халты туттунуулара элбээн хаалыан сөбүн тэҥэ, босхоҕо, бэлэмҥэ үөрэнэн хаалбыт эдэр киһи ханнык да үлэни-хамнаһы кыайбатыттан, сатаабатыттан уонна кырдьаҕастары аанньа ахтыбат буола улаатарыттан кэлин төрөппүттэригэр сыһыана тымныйыан, уустугуруон сөп.
Eagle NYC
Аан Дойдуга фетишизм баарынан биллибит.
Эмискэ байыы содула
Эмискэ байыы киһи өйүн-санаатын тосту уларытарынан, бэйэтэ куһаҕан майгыннанан хаалыан сөбүттэн, онтон оҕолорун «Көҥүлүнэн барбыт» дьоҥҥо кубулутарынан, эмискэ байбыт дьон уһун үйэлэрэ суохтар, үһүс көлүөнэлэриттэн, ол аата сиэннэриттэн ыла мөлтөөн, эстэн, симэлийэн баралларын уһун үйэлээх сахалар олохторун үөрэҕэ быһаарар. (3,68).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
Eagle NYC
Аадырыһа 554 West 28th Street New York, NY 10001 United States
Син элбэх саха сылдьар сирэ уора көстө.
Эмискэ байыы содула
Туһаныллыбыт литература
2. «Кыым» хаһыат. 2008 сыл 33 №-рэ.
3. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Физик
thumb|right|[[Альберт Эйнштейн аан дойдуга улуччулаах физигынан биллэр.]] thumb|right|Физик Фи́зик — учуонай, кини чинчийиилэрэ сүнньүнэн физика өттүгэр ананаллар. Фундаментальнай билим субатомнай частицаларыттан саҕалаан вселеннайга дылы проблемаларыгар киэҥ өттүгэр үлэлииллэр, ону тэҥэ прикладной физикаҕа.
Историята
Физиктар туспа учуонайдар быһыыларынан XIX үйэ ортотугар баар буолбуттара, ол бириэмэҕэ физика туспа быраабылалардаах уонна методтардаах билим курдук бэлиэтэммитэ.
Арассыыйаҕа
Физиканы үөрэтии орто оскуолаҕа 7 кылаасстан саҕаланар, ол иннинэ 5-6 кылаастарга естесствозаннияны үөрэтэллэр. Физиканы интириэһиргиир үөрэнээччилэргэ специализированнай оскуолалар бааллар, ол курдук Саха Сиригэр дьокуускайга Физико-техническай лицей баар, уонна араас оскуолаларга кылаастар уонна да атын форманан дириҥник үөрэтии баар.
Ордук күүстээх үөрэнээччилэри быһаарарга араас физикаҕа олимпиадалар ыытыллаллар, Россия физикаҕа олимпиадатын кыайыылааҕа Россия сыл аайы ыытыллар Аан дойду үөрэнээччилэрин олимпиадатыгар сирэйэ буолар.
Профессиональнай физиктары үрдүкү оскуолаларга специализированнай факультеттарга бэлэмнииллэр. Оннук факультеттар физическай факультет диэн ааттанааччылар, ол гынан баран өссө кыараҕас аналлаах буолуон сөп - ол курдук радиофизическай факультет. Сорох университеттарга физиктары уонна математиктары бииргэ холбууллар, оччоҕуна физико-математическай факультет буолар. Билигин Россияҕа физиктары бэлэмниир икки система баар, урукку биэс сыллаах (бүтэрбитин кэннэ специалист диплома бэриллэр), уонна Болонскай (икки кэрдэллээх - бакалавриат 4 сыл кэнниттэн уонна магистратура - өссө 2 сыл кэнниттэн). Ол бириэмэҕэ билигин улам-улам иккис системаҕа көһүү бара турар, уонна оччоҕуна бастакы система үлэтэ тохтуур.
Үрдүкү үөрэҕи ылыныы кэнниттэн аспирантураҕа үөрэҕи салгыахха сөп, ол кэнниттэн кандидат диссератциятын көмүскүүр булгуччулаах буолар, ол кэнниттэн бириэмэ ааспытын кэнниттэн иккис диссератацияны көмүскүөххэ сөп, учуонай степенын уонна Физика-математика докторун аатын ылаҕын.
Наҕараадалар уонна бириэмийэлэр
Физик ордук улахан наҕараадатынан 1901 сылтан бэриллэр Нобель бириэмийэтэ буолар.
Бастакы Нобель наҕараадатын Рентген Вильгельм ылбыта рентген сардаҥаларын арыйыы иһин.
ForteBank
ForteBank - Казахстаан баана. Биир улахан баан буолар капитализациятынан.
Салар тыла
Салар тыла (салардыы: Salırça, سالارچا) — түүр тыллар оҕус бөлөҕөр киирэр салар омук төрөөбүт тыла. Салардар сүрүннээн Кытай Цинхай уонна Ганьсу провинцияларыгар олороллор. Салар тыллаахтар ахсааннара 60 000 кэриҥэ киһи. .
Салардар былыргы уонна улахан салыр диэн туркмен бииһин сыдьааннара буолаллар. Кинилэр XIV үйэҕэ селдьуктартан арахсан илин диэки көспүттэр. Номох быһыытынан салардар былыр Самарканд таһыгар олорбуттар. Билиҥҥи кэмҥэ салар тылыгар кытай уонна тибиэт тыллара күүскэ дьайаллар.
Салар тыла аан маҥнай XVIII үйэҕэ ахтыллыбыт. Г. Н. Потанин диэн аатырбыт чинчийээччи уонна айанньыт салар тылын түүр тыллар илиҥҥи бөлөҕөр киллэрбит.
Салар тылыгар төһө да оҕус тыла буолбутун иһин күүстээх кыпчак тылларын дьайыыта көстөр, ону таһынан илиҥҥи түүр тылларыгар майгынныыр өрүттэрдээх, холобур, Сайаан тылларыгар курдук сорох тылларга -d- дорҕоон оннугар -j- дорҕоон үөскээбит (adıg "эһэ", оҕустуу aju; adax "атах", оҕустуу ajax). Дорҕоон дьүөрэлэһиилэрин көрдөххө салар тыла ордук сарыг йоҕыр уонна фуйуй кыргыс тылыгар чугас.
Сурук-бичик
Салардар салардыы сүрүннээн кэпсэтэр эрэ буолбуттар, суруйалларыгар ордук кытай тылын тутталлар.
Салардар официальнай суруктара суох этэ, ол эрээри былыр арааб суругун туттар буолаллара. Салар кырдьаҕастара арааб суругун тутта сатыыллар, ол эрээри эдэр көлүөнэ латыын алпабыытын ордорор. Биир кэлим салар суруга суох буолан салардар билиҥҥи кэмҥэ ордук кытайдыы эрэ суруйаллар. Кытай чинчийээччилэр салар тылыгар анаан латыын суругар олоҕуран салар алпабыытын айбыттар, ол эрээри бу алпабыыт киэҥник тарҕамматах.
Ол эрээри эдэр салардар түүр тылларын орфографиятыгар олоҕурбут латыын алпабыытын туһанар буолбуттар. Икки сүрүн вариант баар: ТВ30 уонна ТВ31. Аҕа көлүөннэ билигин даҕаны арааб суругун тутта сатыыр.
TB30
ТВ30 диэн латыын суругар олоҕурар салар тылын алпабыыта маннык:
Абылай-хан
мини|Абылай-хан Абылай-хан (1711—1781) — бүтүн Казах ханствотын хаана. Коркем Уали-султан уола, Абылай хан Каншер сиэнэ, Барак-хаан сыдьаана.
Төрдө уонна аата
Былыргы суруктарга кини аатын атын көрүҥнэрэ да бааллар, холобур, Абулай, Аблай, Абилмансур Аблай, Облай уонна да атын. Билиҥҥи чинчийээччилэр ордук Абылай диэн суруйаллар, ол эрээри өрөбөлүүссүйэ иннинэ быдан ордук Аблай диэччилэр.
Абылай-хан дьиҥнээх аата Абильмансур диэн этэ.
Абылай-хан эдэр эрдээҕитин туһунан чопчу туох да биллибэт .
Байыаннай лидер
1732 сыллаахха Самеке хаан өлбүтүн кэнниттэн Абилмамбет хаан буолбута, Абылай буоллаҕын сэриини салайбыта.
1740 сыллаахха Абилмамбет, Абылай уонна 120-чэ султаннар Арассыыйа империятыгар холбоһуохтарын биллэрбиттэр.
1742 сыллаахха Абылай-хан дьуҥҕаардар сэриилэригэр утарса сатаабыт да хотторон бэлиэн түбэспит.
1743 сыл сааһыгар кини босхоломмута. уҥа|мини|250x250пкс|Абылай-хан харчыга 1759 сыллаахха Абылай нууччаларга илдьит ыыттан нууччалартан тутулуктааҕын бигэргэппитэ.
1771 сыллаахха Абилмамбет-хан өлбүтүн кэннэ Абылай саҥа хаан буолбута.
1773-1775 сылларга бааһынайдар сэриилэрин кэмигэр Абылай Емелья Пугачевы кытта көрсүбүт уонна кинини өйүөх буолбут.
Күүкэй (Сунтаар улууһа)
Күүкэй — Сунтаар улууһун Күүкэй нэһилиэгин киинэ.
Абылай-хан
Дьиэ кэргэнэ
Абылай-хан отут уол оҕолоох уонна түөрт уон кыыс оҕолоох этэ. Уопсайа Абылай-хан уон биэстэ ойохтоммута.
Холбоһон сири таҥастыыр табаарыстыба
Холбоһон сири таҥастыыр табаарыстыба (Товарищество по совместной обработке земли, кылгатан ТОЗ эбэтэр ТСОЗ) — Сэбиэскэй Сойууска (Сэбиэскэй Арассыыйаҕа) коллективизация түмүктэниэр диэри баар буола сылдьыбыт тэрилтэ көрүҥэ.
Артыалтан уонна хомуунаттан уратыта оҥорон таһаарар тэриллэри ким бас билэригэр сытар. ТОЗ-ка бааһынай тус бэйэтин туттар сэбэ-сэбиргэлэ, массыыналара (булууктара, боронолоро), көлөлөрө иҥин уопсайга бэриллибэттэр, уопсай туһаныыга эрэ туттуллаллар. Сирдэрэ эрэ холбонор. ТОЗ чилиэнэ ыһыы иҥин курдук күүстээх үлэ кэмигэр бэйэтин бас билэр тэриллэрин, көлөтүн (атын, оҕуһун, сыарҕатын уо.д.а.) уопсай туһаныыга уларсар эбээһинэстээҕэ.
Муол
right|thumb|[[Онега күөл|Онегаҕа баар муол]] right|thumb
Муол (molo, moles — кутуу) — порт акваториятын долгунтан көмүскүүр гидротехническай тутуу.
Сороҕор муолларга причаал оҥороллор, сороҕор кырааннары туруораллар.
Аһаҕас кытылга баар портары икки өттүнэн муоллууллар. Оттон порт буухтаҕа (хомоҕо) баар буоллаҕына муола үксүн соҕотох буолар.
Муоллар көрүҥнэрэ:
Муораҕа анньан киирэр уһуга үрдүк буолар, онно майаак туруораллар.
Антонова Мария Яковлевна
Антонова Мария Яковлевна - Ил Түмэн тэрээһин салаатын сүбэһитэ. 1944 сыллаахха II Бордоҥҥо төрөөбүтэ.
Улахан дьыала төһөҕө да удьуордаах, утумнаах буолар. Мария Яковлевна убайа Николай Терентьевич Попов – нэһилиэктэн соҕотох наука доктора, эдьиийин Аана сиэнэ Антон Иванов – саха эстрадатын сулуһа, о.д.а. өссө да үүнэн, үрдээн иһээччи элбэх. …Хаһан эрэ Ньурбачаан Хордоҕойун устун лыахтаан тэлэрбит кыысчаан билигин аныгы сувереннай республика парламенын, Ил Түмэни, салайсара, кэскилбитин оҥорсоро саныахха астык, киэн туттуулаах суол. Ахмед Дмитриев
Discover Financial Services
Discover Financial Services — АХШ кредитнай карта биэрэр баана буолар. Америкаҕа 50 мөллүйүөн киһи кини кредитнай картатын туһанар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Диабет
Диабет (διαβαίνω — быһа охсобун, быһа көтөбүн) — иик элбэхтик тахсар, атыннык эттэххэ полиуриялаах ыарыылар уопсай ааттара. Үксүгэр хааҥҥа глюкоза үрдүүрүнэн биллэр сахарнай диабеты этэллэр.
Сахарнай диабет диэн киһи хааныгар инсулин аҕыйах, эбэтэр киһи этэ инсулины сатаан туттубат буолан хааллаҕына үөскүүр турук буолар.
Глюкоза диэн киһи этэ энергияны ылар углевод арааһа буолар. Глюкоза таһыма киһи этигэр хас даҕаны гормон хонтуруоллуур. Инсулин диэн ноор оҥорор гормона буолар. Киһи аһаатаҕына ноор инсулины оҥорор атын клеткаларга ыытар. Инсулин баар буоллаҕына клеткалар хаантан глюкозаны ылаллар уонна энергияҕа кубулуталлар. Глюкоза элбэх буоллаҕына гликоген быһыытынан харайыллар, уонна ас суох буоллаҕына ол гликогены энергияҕа кубулутар.
Саахардаах диабет
Ыарыыта иигэ уонна микроиспускнигынан (иикэй) уонна микроиспускницанан(микро- сотору- сотору уонна элбэхтик иһиллэр убаҕас ахсааныттан тутулуга суох лиипсиянан (утахтанан) дьарыктанар. АДГ, вазпрессина) антидиулетическай гормон (АДГ, вазпрессина) абсолютнай эбэтэр сыһыана суох буолан сайдар.
Почечнай диабет
Ыарыы бүөр каналларыгар гюкозтары кэһии түмүгэр, глюкозтар хаан тохтуутун нуорманан күүһүрдүллэллэр. Канальцев аппаратыгар ыйыллыбыт дефект (первичная тубулопатия) араас ыарыыларга букатын туспа көрүүөн сөп[3] (синдром де Тони- Фанкони, глюкозо- фосфат- аминовом диабет уо. Д.А.).
Harland and Wolff
Harland and Wolff (Харланд уонна Вольф, Һарланд уонна Бөрө), Улуу Британия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ конгломерат хараабыллары оҥорорунан. Аатырбыт Титаник уонна Британника трагическайдык тимирбит хараабыллары кини туппута.
Билиҥҥи кэмҥэ Mitsui Group, BlackRock финансовай дьаһайыытынан тутуллар уонна ити структураларга промышленнай салаатыгар холбонор.
Билиҥҥи кэмҥэ улахан туристическай лайнердары тутааччы.
Fortuna 500 холбонор
Ванесса Шанталь Паради
Ванесса Шанталь Паради (Vanessa Chantal Paradis, 1972–), Франция биллэр актрисата, үҥкүүһүтэ уонна ырыаһыта. 80-90 сыллардаахха планета үрдүнэн Таксист Дьо (Joe le taxi) диэн ырыатынан биллибитэ.
Дьиэ кэргэн күнэ
Сылын ахсын ханнык эрэ ыҥырыылаах буолар. 2023 сыллааҕы күн ыҥырыыта: Демография сайдар суола уонна дьиэ кэргэн («Демографические тенденции и семьи»)
Егоров Алексадр Александрович
Александр Александрович Егоров - учуутал, комсомольскай үлэһит, редактор, журналист, тылбаасчыт
Хоро (Сунтаар улууһа)
Хоро — Сунтаар улууһун Хоро нэһилиэгин киинэ.
Нэмия (өрүс)
мини|уҥа Нэмия (Немия, Немія) диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 64 км, тардыытын иэнэ 411 км². Днестр түһэр.
Майаак
Майаак — улахан ууга (муораҕа, бөдөҥ күөлгэ) навигацияны чэпчэтэр тутуу. Кытылга үксүн үрдүк баасына быһыылаах туталлар. Өссө устар майаак диэн баар буолар, порка киириигэ дьаакырдаммыт хараабылга тутуллуон сөп.
Идэ түһүүтэ
Эт-сиин өбүгэлэртэн, төрөппүттэртэн бэриллэн, ууһаан, тэнийэн иһэр айылҕаттан быһаччы тутулуктаах киһи сүрүн чааһа буолар уонна кэлэр көлүөнэлэргэ удьуордаан бэриллэн иһэллэр. Ол иһин эт-сиин айыылартан, өбүгэлэртэн тутулуга олус улахан.
Эккэ-сииҥҥэ иҥэн сылдьар буор кут, араас үөрүйэхтэр; үчүгэйдэриттэн, куһаҕаннарыттан тутулуга суох бары кэлэр көлүөнэлэргэ утумнаан бэриллэн иһэллэр. Киһи уһун үйэтин тухары үөрүйэхтэри үөскэтинэн, иҥэринэн, буор кутун сайыннаран кэлэр көлүөнэлэрин, оҕолорун, сиэннэрин өйдөрө-санаалара кини сайдыыны ситиспит таһымыттан намтаабатын, саҥаны ситиһэрэ түргэтииригэр тириэрдэр.
Ийэ, салгын куттар оҕо өйө-санаата сайдыытын кытта тэҥҥэ сайдан, иҥэн иһэллэр. Ол курдук оҕо кыра эрдэҕинэ үгэстэри үөскэтинэрэ олус түргэн, биирдэ эмэтэ соһуйа көрбүтэ, истибитэ, оҥорбута үгэс буолан хаалыан сөп, ону тэҥэ тугу эмэ оҥорбутун хатылаатар эрэ соннук үгэһи иҥэринэн, саҥа үгэстэнэр кыахтаах. Ол иһин оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии, үчүгэй үгэстэри үөскэтэн, иҥэрэн биэрии биир тэҥник, уһаты-туора халбаҥнаабакка эрэ салгыы баран иһэрин сахалар үөрэхтэрэ ирдиир.
Оҕо улаатан истэҕинэ ону-маны оҥороруттан, туттарыттан көрөн ханнык идэҕэ сыһыаннаах буолуон сөбүн быһаараллар. Араас хамсаныылары табатык, сыыдамнык оҥоруу буор кут сайдыытыттан тутулуктаах. Идэлээх буолуу оҕо улаатан, үлэҕэ сыһыаннаах хамсаныылары оҥорор буолан истэҕинэ сыыйа биллэн иһэр.
“Уус оҕото – уус буолар” диэн сахалар этиилэрэ оҕо улаатан истэҕинэ биллэн иһэр. Ону-маны оҥорорго дьулуура, сыһыамаҕа, туттунуута-хаптыныыта төрөппүтүн курдук буоллаҕына, чахчы маарынныыр диэн быһаараллар. “Аҕатын курдук сыыдам туттунуулаах” диэтэхтэринэ аҕатыгар маарынныыр, киниттэн бэриллибит буор куттаах, сыыдам, таба хамсаныылаах үтүө, үлэһит киһи буолара быһаарыллар. Оҕо, киһи хайдах хамсанарыттан буор кута төһө сайдыылааҕа быһаарыллар:
Омук
Омук (Этнос дэнэр атыннык, эбэтэр нация), дьон биир сиргэ олорор эвалүцийа көмөтүнэн биир тыллаах, менталитеттаах буолара көстөр. Уһуннук олорууга биир тас көрүҥнээх буолар.
Идэ түһүүтэ
- Сыыдам эрээри табатык хамсаныылары улахан сайдыылаах буор куттаах оҕо оҥорор кыахтаах. Хамсаныы олус табылларын имигэс диэн этии чуолкайдык быһаарар.
- Нэс, бытаан хамсаныылаах киһи элбэҕи тутан-хабан оҥороро аҕыйах буоларын бары билэбит.
Витебскай
Витебск (Віцебск) диэн Беларусь куората. Витебскай уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 368 955 (2013).
Идэ түһүүтэ
- Нүксүгүр киһи оҕото улаатан баран нүксүччү түһүөн сөп.
- Тиэрэ үктээн хаамар киһини киһи барыта бэлиэтии көрөр. Оҕото аҕатын курдук буор куттаннаҕына тиэрэ үктээн хаамыан сөп.
Саха дьонун эдэрдэргэ баҕа санааларынан “Идэлээх буол” диэн буолар. Бу быһаарыы учуутал оҕото учуутал, быраас оҕото быраас буолара элбэҕин быһаарар.
Оҕолор төрүттэрин дьарыктарынан дьарыктамматахтарына, үлэлэринэн үлэлээбэтэхтэринэ буор кут дьайыыта биллибэккэ эрэ сылдьыан, төрүт да хаалан хаалыан сөп. Кырдьан иһэн талааннарын дьэ арыйбыт дьон бааллара ону биллэрэр.
Буор кут сайдыылаҕа дьоҕур диэн тылынан бэриллэр. Дьоҕур хаһан да эмискэ кэлбэт. Дьоҕуру киһи уһуннук үлэлээн-хамсаан үөскэтинэр, сайыннарар кыахтаах. Дьоҕур диэн эт-сиин туһалаах хамсаныылары оҥорор кыаҕа ааттанар, ол иһин төрөппүттэриттэн буор кутун кытта быһаччы бэриллэр кыахтаах.
Айылҕаттан өйдөөх, сайдыылаах буор куттаах оҕо иитиигэ, үөрэтиигэ наадыйара аҕыйах. Этэн, көрдөрөн биэрииттэн эбэтэр бэйэтэ да булан туһалаах, үчүгэй быһыылары оҥоруон сөп.
Дьоҕуру сайыннарбакка таах хаалларан кэбиһии кэлин кэмҥэ элбээтэ. Аҥардастыы үөрэҕи эрэ баһылаары былыргы өбүгэлэрбит үөрүйэхтэрин быраҕан кэбиһии тэнийдэ. Төрүттэриттэн уус, тимир ууһа идэлэрин быраҕан, уларытан кэбиспит дьон элбэхтэр. Кинилэр саҥа баһылыыр идэлэригэр табылын булбакка эрэйдэнэллэрэ, быраҕан да кэбиһэллэрэ эмиэ элбээтэ. Идэтин таба талбатаҕыттан санаата туолбакка эрэйдэнэн арыгыга ылларааччылар бааллар.
Үлэлии үөрэммит, баһылаабыт үлэттэн туоратыы омугу эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэр кыахтаах. Атын омуктар баһылаабыт үлэлэригэр саҥалыы сыһыара сатааһын хаалыылаах үлэһит буолууга тириэрдэр. Сахалары симэлитээри оҥорор, тутар уус идэлэрин букатын да бырахтараары оҥостоллор. Сэбиэскэй былаас саҕаттан олоххо туһата аҕыйах ханнык эрэ гуманитарнай идэлэргэ саха дьонун көһөрө сатааһыны оҥоро сатаабыттара билигин да салҕанан иһэр.
Дьоҕурдаах буолуу утары, иккис өрүтэ салаҥ диэн ааттанар. Салаҥ. Салаҥ диэн сатаан туттубат, оҥорбот, табан хамсаммат, буор кута кыайан сайдыбатах киһини ааттыыллар.
“Салаҥтан хара тыа маһа ытыыр” диэн этии кыайан уһаммат киһи элбэх маһы туһата суох хаалларан, буорту оҥорорун биллэрэр.
Хоро салаҥ диэн олус улахан салаҥы этэллэр. Сайдыыттан, олох хаамыытыттан хаалан хаалбыт аһара былыргыларын тутуһан олорбут хоро омуктары сэнээн, туоратан этии буолар. Бу этии хоролор симэлийиилэригэр, сахаларга кубулуйууларыгар тириэрдибитэ.
Сааһыран истэххэ өй-санаа уларыйара ирдэнэр. Эт-сиин эдэр эрдэҕинээҕиттэн уларыйан, мөлтөөн барыытын таба сыаналааһын эрэйиллэр. Ол курдук дьахтар төрүүр сааһа аастаҕына, эмээхсин буоллаҕына, үлэ-хамнас атын өрүттэринэн эр дьонтон итэҕэһэ суохтук, ситиһиилээхтик дьарыктанар кыахтанар. Онтон дьахтар эрдэҕинэ оҕону төрөтүүнэн, иитиинэн, үөрэтиинэн дьарыктанара ордук туһалаах диэн сахалыы өй-санаа үөрэҕэ этэр. Кыыс оҕолор бары ийэлээхтэриттэн үчүгэй үгэстэргэ кыра эрдэҕиттэн утумнаахтык үөрэтиллэр дьахталлар оҕону үчүгэй үгэстэргэ иитэр, үөрэтэр кыахтара эр дьоннооҕор улаханын таба туһаналлар.
Онон саҥа төрүүр оҕолор сайдыылаах буор куттаахтарын ситиһии төрөппүттэр ытык иэстэрэ буолара эрэйиллэр. Дьахталлар былыргы сахалар ыал буолуу үөрэхтэрин тутустахтарына кыыстарынан эргэ таҕыстахтарына эрэ эр киһини утумнуур, киниттэн бэриллэр буор куттаах оҕону төрөтөллөрө кыалларын билиэ этилэр. Ол аата кыыс оҕо кэргэн тахсыар диэри атын эр киһилиин сылдьыспатаҕын сайдыылаах буор куттаах аймахтар ирдиэхтэрэ этэ. (1,124).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Эйэлээхтик ыаллаһан олоруу күнэ
Эйэлээхтик ыаллаһан олоруу күнэ (Международный день мирного сосуществования, International Day of Living Together in Peace) — Холбоһүуктаах наассыйалар тэрилтэлэрин көҕүлээһининэн сылын ахсын ыам ыйын 16 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн дьон уратылаахтарын билиниигэ, сатаан истэр, өйдөһөр, ытыктаһар уонна атыттары сыаналыыр буолууга, ону таһынан эйэлээхтик, сомоҕолоһон олорууга болҕомто тардар соруктаах.
Французтар
Французтар (өссө французстар, франнар, быһа тылбааска көҥүл дьон дэнэр), омук, Франция төрүт олохтоохторо, төрүт тыллара - франзус тыла. Туттар буукубалара - латыын. Итэҕэллэрэ - христианнар.
Французтарга хаан уруу аймах омуктар - итальянецтар, испаннар, румыннар, португаллар.
Илимниир (Сунтаар улууһа)
Илимниир — Сунтаар улууһун Илимниир нэһилиэгин киинэ.
Сырдык аан дойдутааҕы күнэ
Сырдык аан дойдутааҕы күнэ (Международный день света, International Day of Light) — Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин көҕүлээһининэн аан дойдуга ыам ыйын 16 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн билим эйгэтигэр бииргэ үлэлииргэ, уонна чинчийиилэри эйэни бөҕөргөтөргө уонна киһи-аймах бигэтик сайдыытыгар эрэ туһанарга ыҥыраллар.
Бу күн 1960 сыллаахха физик уонна инженер Теодор Майман оҥорбут лазерын аан бастаан ситиһиилээхтик туһаммыттар.
Иванов Николай Матвеевич
Иванов Николай Матвеевич — Кэриэйэ 1950-53 сс. сэриитин кыттыылааҕа, авиадивизия штабыгар сибээс отделениетын хамандыыра.
1925 сыллаахха муус устар 25 күнүгэр Анна уонна Матвей Ивановтарга бастакы оҕонон Уус-Алдан Өнөр нэһилиэгин Килэдьимэ алааһыгар төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэр бэһиэлэр, биир кыыс, 4 уол.
Николай Матвеевич 2 сыл армияҕа сылдьан баран бэйэтэ тылланан Кэриэйэҕэ (билиҥҥинэн Хотугу Кэриэйэҕэ) 2 сылтан ордук сэриигэ сылдьыбыта. Кини онно Сэбиэскэй Сойуус үс төгүллээх дьоруойун, авиация маршалын Иван Кожедуб 324-с истребительнай авиадивизиятын штабыгар сибээс отделениетын хамандыырынан сылдьыбыт.
Айымньылара
Сэриигэ да сылдьан, сэрии да кэнниттэн хоһоон айарын, ахтыы суруйарын сөбүлүүрэ. Сэриигэ сылдьыбытын туьунан, Аҕа дойду сэриитин кэмигэр хайдах сутаан, сирэйдэрэ, илиилэрэ-атахтара дыгдайан иьэн тахсыбытын хараастан олорон кэпсиирэ.
Бу хоһоонугар хайдах эрэйи-муну көрсүбүтэ ахтыллар: Улаатар сааспар сукка хаптаран, Дыгдайа иһэлийэн чуут орпутум. Түөрт сыл саллаат сэбиэскэй өйүн, өһөн тыыныгар иитиллибитим. Икки сыл сэрии өһөгөйүн Хааннаах хабыр хапсыһыыга киирсибитим. Дьылгам ыарын да иһин, Дьылҕабын эмиэ да сирбэппин. Бу сиргэ ыччатым кэлбитин.
Ырыа Саарын (ырыаһыт)
Дьячковскай Александр — Ырыа Саарын — Олоҥхо тыйаатырын уонна Эстрада тыйаатырын артыыһа, саха ырыаһыта.
Аан дойдутааҕы түүр ыччатын «Урал-Моно» күрэһин лауреата (2004 с., Уфа), Аан дойдутааҕы «Курустаал лиира» бэстибээл-күрэһин «Инструментальнай толоруу» номинациятын 1 бириэмийэтин лауреата (2007 с., Париж).
Олоҕун олуктара
Дьячковскай Александр - Ырыа Саарын -  1977 сыл муус устар ыйын 23 кʏнʏгэр Саха АССР Чурапчы оройуонун Алаҕар нэһилиэгэр Чыаппараҕа төрөөбүт.
Айар үлэтэ
Отой кыра эрдэҕиттэн ыллыыр. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан «Дьырылыатта» ырыа ансаамбылыгар дьарыктаммыта (сал. Ефр. Соколова). 1993 с. Б. Ойуунускай 100 сааһыгар өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн ыытыллыбыт «Таатта үрэх үрдүгэр» тойуксуттар айар күрэстэрин лауреата буолбута. Бу ситиһиитин иһин Б. Ойуунускай үбүлүөйүн ЮНЕСКО бэлиэтиир тэрээһинигэр Францияҕа дэлэгээссийэ састаабыгар киирбитэ. 1998 с. Владимир Татаринов «Иэхэй-чуохай» кантри-фолк бөлөҕөр идэтийбит ырыаһыт быһыытынан киирэр. Уфа, Улан-Удэ, Волгоград, Красноярскай, Москва, С-Петербург, Бишкек, Хабаровскай куораттарга, Японияҕа ыытыллыбыт күрэстэр уонна бэстибээллэр кыттыылаахтара, лауреаттара, номинааннара. Хомуска оонньуур, «Айархаан» бөлөҕү кытта хаста да аан дойду таһымыгар өрөспүүбүлүкэ аатыттан тахсыбыта.
2012 сыллаахтан Олоҥхо тыйаатырыгар үлэлиир, оруоллара: Намылҕа сүүрүк - «Эллэй Боотур», Алтан Сарын.
Pixar
Pixar (Пиксар) — АХШ киинэ уонна мультик устар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан. NASDAQ индекска оонньонор үрдүк технологиянан туттарын иһин.
Ырыа Саарын (ырыаһыт)
Саарын Алтаайга үһүс сылдьыыта
Ыраах дойдугуттан тэйиччи сылдьан киhи толкуйдаабатах толкуйун, иэйбэтэх иэйиитин иhиллэнэн барар диэн толкуйтан дойдубуттан тэлэhийэн Алтай дойдутун булан онно үѳрэнэ-улэлии сылдьабын. Бу күннэргэ биир дойдулаахпыт Саарын алтай норуотун кулгааҕын манньыта кэлэ сылдьар. Тѳрѳѳбүт тылбытын ахтан, биир дойдулаахпытын кѳрсѳ диэн тиийдибит. Театр сценатын кэннититтэн киhибитин тараччы тутан ылан, саха устудьоннара киhибитин кѳрсѳ кэллибит диэн айах тутан кэпсэттибит. Киhибит бастаан утаа соhуйан мух-мах туттан баран, гримерка хоhугар киллэртээн налыччы сэлэстибит, киhибит солото суох да буоллар син бириэмэтин биhиэхэ анаата. Кэпсэтиибит быыhыгар киэhэ биэчэргэ кыттар артыыстар киирэн ирэ-хоро кэпсэтиибитигэр кыттыhан «бу кимнээхтэрий?», — диэн интэриэhиргээн билистилэр: Шор ырыаhыта Юлдуз, Кыргызстаантан сылдьар Кенжебек Алдаяр эбиттэр. Кэпсэтии кэнниттэн Саарын киэhээҥҥи кэнсиэркэ ыҥыртаан маанылаата, оннук соhуччу үѳрүүгэ тубэhиэхпит диэн санамматахпыт да буоллар, ыҥырыыны үѳрүүнү кытта ылынныбыт.
Pixar
Walt Disney конгломератка киирэр 80% акцията, 20% көҥүл эргийэр.
Ырыа Саарын (ырыаһыт)
Саарын Алтаайга үһүс сылдьыыта
Киэhээ 6-тан (16.10.2015 с.) Кензина Ирина гала-концерта саҕаланна. Театр иhэ тобус-толору, олорор сирэ суох буолан сорох дьон туран эрэ кѳрѳрүгэр тиийдэ. Музыка тыаhа саҕаланаатын кытта дьон саҥата суох иhиллээн олорон биир тыынынан бутэhигэр диэри ымыр да гыммакка кѳрдѳ. Манна норуот туттунуулаах буолан соччо ытыс тыаhа хабыллардык тыаhаабат бэйэтэ тастан кэлии омуктары күндүлээн, ытыктаан, астыммытын кѳрдѳрѳн ытыс тыаhа хабыллан олордо. Ол курдук Саарыммытын астына иhиттилэр, сэргээтилэр. Аттыбар олорор саастаах дьон «Якуттар диэн ити ханнык туох омугуй, самодий тыллаахтар дуо?», — диэн ыйыталлара иhиллэн барда, мин: «сахалар — туурдэр» диэн эппиппэр соhуйбуттуу кѳрѳллѳр. Кырдьык санаатахха, иhиттэхтэринэ, тылларбыт кулгаахтарыгар атыннык, кус-хаас саҥата буолан иhиллэрэ буолаахтаатаҕа, ол да буоллар киhибитин куолаhын сэргээн, тас дьүhүнүн астына кѳрѳн харахтара уоттанан олорор этэ.
Ол курдук биир тѳрүттээх түүрдүү аймахтар ыккардыларынан сылаас сыhыан, бииргэ айымньылаахтык үлэлэhии ситимэ быстыбакка чэчирии турдун. Ѳссѳ да айымньылаах ситиhиилэри баҕара хаалабыт, ураты идэлээх норуоттарбыт күѳрэгэйдэригэр.
Туойдаах (Сунтаар улууһа)
Туойдаах — Сунтаар улууһун Туойдаах нэһилиэгин киинэ.
Лайтер (мультик)
Лайтер (Lightyear) — Pixar айбыт мультига, сүрүн герой Базз Лайтер.
Walmart
Walmart International — АХШ, Канаада уонна Дьоппуон дойдуларыгар бастыҥ эргиэннээх улахан маҕаһыын сеть буолар, 2007 сылтан аан дойдуга саамай улахан сетевой ритейл буолар, Fortuna 500 киирэр, ол эбэтэр сир шаарын экономикатын биир улахан влияниялаах дьаһаллаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. Салалтата — бентонвил (Bentonville), Арканзас (АХШ). Америкаҕа, Канаадаҕа уонна Дьоппуоннарга үлэлиирин таһынан өссө 70 судаарыстыбаҕа филиаллаах. Арассыыйаҕа кэлэн арыллан, кризис саҕаламмытынан маҕаһыыннарын атыылаан ырыынактан тахсыбыта.
Конкуреннара
Walmart сүрүн конкуреннара — Home Depot, CostCo, Target Corporation уонна да атыттар.
Критика
Walmart профсоюз хамсааһынын утарарынан биллэр.
Дьүлэй Бүөкээн
Яков Васильевич Титов - Дьүлэй Бүөкээн (1833—1916) — Саха сирин биллэр чабырҕахсыта.
The Home Depot
Home Depot International Trading — АХШ биир саамай улахан атыы эргиэн маҕаһыына, 1 миэстэ электро бытовой инструменнары атыылыырга. АХШ-тан ураты өссө 40 омук дойдуларыгар филиаллаах, олортон биир улахан филиала Кытайга баар. Кэнники Арассыыйаҕа эмиэ кэлэр былааннаах.
Дьүлэй Бүөкээн
Мэҥэ улууһун Бахсыт нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Саха биллэр фольклористтара (Сэһэн Боло, А.А. Саввин, Эргис) Дьүлэй Бүөкээни биир саамай уһулуччулаах чабырҕахсыт быһыытынан көрөллөрө. Дьүлэй Бүөкээн кэпсэтии жанрын чаҕылхай артыыһа, талааннаах акробат уонна кыайыылаах дуобатчыт этэ. Ыһыахтарга, норуот бырааһынньыктарыгар уонна урууларга баҕалаах ыалдьыт буолара. Кинини үгүстүк Дьокуускай баһаарыгар чабырҕахтыырын уонна баҕалаахтары кытта сакалааттыһан дуобаттыырын көрөллөрө. Фольклорист Г.В. Попова этэринэн, Өксөкүлээх Өлөксөй уолугар Реас Кулаковскайга билиммит үһү: Саха сирин үрдүнэн дуобат оонньоон Дьүлэй Бүөкээҥҥэ эрэ хотторбут.
Г.У. Эргис саныырынан Дьүлэй Бүөкээн чабырҕах саҥа көрүҥүн айбыт — көрбүтүн-истибитин туһунан чабырҕах. Бу чабырҕахтарга кини ол кэм биллэр дьонун, ааттаах сүүрүүк аттары уо.д.а. үйэтиппит. Дьүлэй Бүөкээн чабырҕахтаан ииттэн олороро, үгүс олоҥхоһут курдук атын дьарыга да, дьиэтэ да суоҕа, кинини сэргээн истэр дьон күүс-көмө буолаллара.
Дьүлэй Бүөкээнэ чабырҕахтарын үксүн ХХ. үйэ 20 - 40 сылларыгар Саха сирин киин улуустарыгар айбыта. Дьүлэй Бүөкээн чабырҕахтарын этэр атын чабырҕахсыттар булгуччу кини ааптар буоларын биллэрэллэрэ. Ол туһунан суруйуулар архыыпка сыталлар. Дьүлэй Бүөкээн чабырҕахтарын хомуурунньуга аан маҥнай 1999 сыллаахха хомуллан тахсыбыта
Үөһээ Бүлүү улууһун архыыба
Үөһээ Бүлүү улууһун архыыба — Үөһээ Бүлүү улууһун докумуоннары харайар тэрилтэтэ.
Ити докумуоннар истэригэр Далырдааҕы Иннокентьевскай таҥара дьиэтин 1975-1915 сыллардааҕы, Үөһээ Бүлүүтээҕи Инороднай Управа 1898-1917 сыллардаах, Үөһээ Бүлүү Ситэриилээх Комитетын 1924- 1929 сыллардааҕы, “Саҥа Олох” диэн Ороһу сельсоветын 1928-1947 сыллааҕы, Прокуратура 1937-1945 сыллаах, НКВД 1937-1943 сыллаах, онтон да атын араас 31 тэрилтэ докумуоннара бэриллибиттэрэ.
Онтон государственнай архыып сэбиэдиссэйдэринэн үлэлээбиттэрэ:
Егорова Мария Константиновна - 1954-1960 с.с. Ефимова Наталья Степановна - 1960-1981 с.с. Дьячковская Анна Павловна - 1981-1985 с.с. Тумусова Зоя Егоровна - 1986-1987 с.с. Николаева Мария Петровна - 1987-2008 с.с. Петрова Сардана Сергеевна - 2009-2015 с.с. Семенова Александра Александровна 2015-2019 с.с. Колесова Александра Петровна - 2019 сылтан
Билиҥҥи кэмҥэ улуус архыыба 66 фондалаах. Онно 1929 сылтан 2014 сылга дылы хомуллубут докумуоннар, барыта 17997 единица хранения, ити иһигэр 13282 управленческай, 191 личнэй састаап, 181фотодокуменнар, 191 единица оройуоҥҥа биллэр дьон тустаах дьиҥнээх докумуоннара буолаллар. 18 фонда ликвидированнай, эстибит тэрилтэлэр 2064 единица дөкүмүөннэрэ баар.
Быһаарыылар
2. Приветствие
Дружба (Чернигов уобалас)
Дружба (Дружба) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 979 (2011).
Отбасы банк
Отбасы Банк — Казахстаан спнццалищированнай баана, ипотека эрэ өттүнэн үлэлиир.
Байдам (сурунаал)
«Байдам» — саха урбаанньыттарыгар, уустарыгар-иистэригэр, тыа сирин оҥорон таһаарааччыларыгар тирэх буолар суолдьут сурунаал. 2010 сыллаахтан тахсар.
Тэрийээччи «Ситим» медиа-холдинг. Эрэдээктэр Петр Иванов.
Толоон (Сунтаар улууһа)
Толоон — Сунтаар улууһун Толоон нэһилиэгин киинэ.
Байтэрэк
Байтэрэк (Байтерек) — Казахстаан харчы уонна промышленность конгломерата, дойдуга саамай бөдөҥ буолар капитализациятынан. Байтэрэк конгломератка элбэх бааннар, медия империялар, үп кииннэрэ, һобуоттар киирэллэр.
Момоко Кикути
Момоко Кикути (菊池 桃子, Ыам ыйын 4 күнүэр 1968 сылга төрөөбүтэ, Синагава, Токио, Дьоппуон) — Дьоппуон айдола, ырыаһыта уонна артыыһа.
Кини өссө Emom уонна Momokoselection диэн дьахталлар табаардарын консультаана буолар.
Биографията
Момоко Кикути Синагаваҕа ыам ыйын 4 күнүгэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ Хоккайдоттан төрүттээхтэр.
Дьиэ кэргэнэ
Момоко урукку кэргэнэ Тецу Нисикава - улуу гольфист. Онтон быйылгы кэргэнэ Хироо Ниихара - улуу бюрократ.
Бастакы кэргэниттэн икки оҕолоох.
Карьерата
1982 сылга Момоко Кикути телевидениеҕа уһуллан саҕалыыр. Онтон 1984 сылга, 16 сааһын туолуон иннинэ, кини айдол курдук бастакы синглын таһаарар уонна чаҕылҕанныы аатырар.
80-устар бүтүүтүгэр Момоко айдол аатыттан өрүһүнэ сатаан, RA MU диэн музыкальнай бөлөҕү аспыта. Ити бөлөх ордук оригинальнай матырыйааллаах уонна рок музыканы оонньуур этэ. Ол гынан баран бөлөх улаханнык аатырбатаҕа. Төттөрү айдол буолумаары, Момоко киинэ артыыһа буоларга туруммута уонна сотору буолан баран артыыс курдук аатырбыта.
Comcast
Comcast (Комкаст Корпорейшн), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ медия империя (Walt Disney уонна WarnerMedia кэннилэриттэн) уонна саамай улахан кабельнай интернет уонна TV холбооччу Америкаҕа, Канаадаҕа, Мексикаҕа, Бразилияҕа уонна Англияҕа.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Сүрүн тутааччылар (бас билээччилэр) Комкаст тэрилтэни:
Салалтата — Филадельфия (АХШ).
Йүрүктэр
уҥа|мини|Анатолияҕа үрүктэр олорор сирдэрэ Йүрүктэр (Yörük(ler), Yürük(ler); "сүүрэр" диэн суолталаах) – турок омугун көс биистэрэ.
Йүрүктэр туһунан
Сорох чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан үрүк диэн аат yürümek "сүүрэр" диэн туохтууртан үөскээбит. Йүрүктэр түүр тыллаах омуктар оҕус биистэриттэн, чуолаан туркмен биистэриттэн үөскээбиттэр. Былыр турок-селдьуктар Орто Азияттан Ирааҥҥа уонна Византия сирдэригэр көспүттэр уонна ол сирдэри баһылаан онно олохсуйбуттар. Кинилэри кытта кэлбит, ол гынан баран туроктар курдук биир сиргэ олорбокко былыргы үгэстэринэн көһөр биистэри йүрүк диэн ааттаабыттар. Йүрүктэр Конья уонна Осман султанаттар сэриилэрин сүрүн күүстэрэ этилэр.
Йүрүктэр биистэрэ
Йүрүктэр былыр былыргыттан хас да биистэргэ арахсаллар:
Олорор сирдэрэ
Йүрүктэр XIV үйэ ортотугар турок сэрииһиттэрин кытта Европаҕа тиийэн баран сүрүн суоллар усталарынан олохсуйбуттар (Фракияҕа, Добрудьаҕа, Македонияҕа)
Европаҕа олохсуйбут йүрүктэр, ордук Козани диэн Греция йүрүктэрэ былыргы үгэстэринэн көс олохторун салҕаабыттар. Македонияҕа йүрүктэр Плачковица диэн сиргэ олохсуйбуттар, Дойран, Штип уонна Струмниц диэн сирдэргэ олороллор. Холобур, Мустафа Кэмал Ататүрк аҕата Македония йүрүктэриттэн этэ.
Йүрүктэр олохторо-дьаһахтара сорох ромаан омуктарын кытта майгыннаһар буолан, бу омуктар ситимнэрэ күүһүрбүт. Сорох ромааннар йүрүктэртэн ислам итэҕэлин ылыммыттар. Кинилэри 1923 сыллаахха турок-гириэк сэриитин кэмигэр йүрүктэри кытары Турцияҕа үүрбүттэр.
Билиҥҥи Турцияҕа, ордук илин уонна соҕуруулуу илиҥҥи өттүгэр (Тавр хайаларыгар) йүрүк көс биистэрэ баччааҥҥа диэри бааллар
Македонияҕа билигин даҕаны йүрүк диаспората баар. Кинилэр сүрүннээн былыргы олохторун-дьаһахтарын тутан хаалбыттар. Үгүстэрэ үөрэҕэ суох уонна туроктыы эрэ билэр.
Тас дьүһүннэрэ
А. А. Ивановскай диэн чинчийээччи йүрүктэргэ күүстээх монголиднай быһыыларын булбут. Монголоиднай быһыылара Орто үйэтээҕи түүрдэртэн хаалбыт буолуохтаах.
Аллен Ясемин
Ясеми́н Кай Алле́н (Yasemin Kay Allen) — турок норуотун биир саамай биллэр уонна аныгы кэмҥэ аатырбыт артыыһа.
Биографията
Ясемин Кай Аллен 1989 сыллахха от ыйын 10 күнүгэр Дадли Аллен диэн Англия ҕа олоро сылдьыбыт Турция киһитин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ийэтэ Суны Йылдызоглу (Сони Эдди) диэн ааттааҕа, эмиэ Улуу Британия ҕа Лондон куоракка олорор сылдьыбыт турок дьахтара этэ[. Ясемин бииргэ төрөөбүт Каан диэн бырааттах. Дьонноро Ясемин баара суоҕа үс саастааҕар Британияттан Турцияҕа көһөн кэлбиттэрэ. Ол гынан баран Ясемин 10 сааһын туолуутугар ийэтэ кинини Австралия ҕа илдьэ барбыта. Кыыс Квинсленд университетыгар киинэ уонна тэлэбиидэнньэ факультетыгар үөрэммитэ. Ясемин 18 сааһыгар төрөөбүт дойдутугар Турцияҕа төннөн кэлбитэ. Онно кэлэн Мюждат Гюзен аатынан Консерватория тыйаатырга салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ..
Тус олоҕо
«Элиф» киинэ уһуллар кэмигэр Ясемин Онур Туна артыыстыын билсибитэ, кинилэр 2013 сыллаахха диэри бииргэ сылдьыбыттара эрээри, арахсыбыттара. 2014 сылтан Ясемин Армаган Огузтуун билсэр.
Джек туппут дьиэтэ
«Джек туппут дьиэтэ» (The House That Jack Built) − психологическай триллер.
Киинэ Америка Вашингтон штатыгар 12 сыл устата сылдьыбыт серийнай өлөрүөхсут Джек диэн киһи туһунан кэпсиир. Киинэ дьайыыта 1970-1980 сс. Киинэ премьерата ыам ыйын 14 күнүгэр 2018 с. аан дойдутааҕы Каннскай киинэ фестивалын конкурска кыттыбат киинэлэр программаларыгар буолбута.
Сүдьүөтэ
Остуоруйа Джэк туһунан кэпсиир – олус өйдөөх серийнай өлөруөхсүт. 12 сыл устата кини 60-нтан элбэх киһини өлөрбүтэ. Киинэ 5 инцидеҥҥа арахсар. Ол икки ардыгар Джек Вёрджи кытары философия, этика уонна Джек эйэни хайдах көрөрүн туһунан кэпсэтэллэр.
Биэс инцидент аайы Джек сиэртибэлэрин араас көрүҥүнэн өлөрөр, ону гынан баран бэйэтигэр болҕомтону тардаары журналистарга сиэртибэлэрин хаартыскаларын уонна сурук ыытар. Кини бэйэтигэр «Мистер Изощренность (англ. “Mr. Sophistication”)» диэн псендонимы ылбыта.
Ол икки ардыгар Джек дьиэ тутта сатыыр, ол гынан баран хаста даҕаны туох эрэ сатаммат буолан дьиэтин көтөрөр уонна хаттаан оҥоро сатыыр. Бэһис инцидент бүтүүтүгэр эрэ дьиэтин ситэрэр. Ити кэмнэргэ Джек көрөөччүгэ бэйэтин матыыпын көрдөр.
Сабит Муканович Муканов
Сабит Муканович Муканов.
(Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Сабит Муканович Муканов – казах норуотун классик суруйааччыта, казах литературатын төрүттээччитэ, бэйээтэ, уопсастыбаннай диэйэтэлэ, академига, Казахстаан суруйааччыларын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ. С.Муканов муус устар ый 13 [26] күнүгэр 1900 сыллаахха Таузарскай буоласка, Акмолинскай күбүөрүнэҕэ төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ сэттэ-аҕыс сааһыгар иккиэн өлөн туораабыттара, оҕо сааһа эрэйдээхтик ааспыта.
Сабит Муканов сүүрбэһис үйэ саастыылааҕа буолан, бэйэтин үйэтигэр хас да өрөбөлүүссүйэни, сэриилэри, репрессия ыар сылларын, олох балысханнык уларыйар кэмнэрин барытын ааспыта. Төрөөбүт өрөспүүбүлүкэтэ сайдарыгар бары күүһүн-кыаҕын ууран үлэлээбитэ. Суруйааччылар сойуустарын салайан үлэлэппитэ, Үрдүкү Сэбиэт биэс ыҥырыытыгар барытыгар депутатынан талыллыбыта. Бэйэтэ айар үлэ бары көрүҥүнэн айбыта-туппута. 1966 сылтан Сабит Муканов Ч.Ч.Валиханов аатынан Казахскай ССР Наукаларын Академиятын бириэмийэтин лауреата буолбута, 1968 сыллаахха Абай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэнэн наҕараадаламмыта. Маны таһынан, Ленин уонна Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннарынан иккилиитэ, үгүс мэтээллэринэн наҕараадаланан айар үлэтэ, дойдута сайдарын туһугар сүүрбүтэ-көппүтэ кэмигэр сыаналаммыта. Кини айымньылара Казахстаҥҥа дойдутугар эрэ буолбакка, тылбаастанан, ситиһиилэнэн, ааҕааччы үрдүк сыанабылын ылан, аан дойдуну тилийэ көппүттэрэ.
Казах норуотун чулуу уола Сабит Муканов муус устар 18 күнүгэр 1973 сыллаахха бу олохтон букатыннаахтык барбыта. Интернет ситимиттэн. Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Охлопков Егор Герасимович
Охлопков Егор Герасимович (1897.01.05 — 1974) — олоҥхоһут. 1939 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Нам улууһугар төрөөбүт. 1919—21 сс. — Нам улууһун ревкомитет чилиэнэ. 1925—27 сс. — нэһилиэк Сүбэтин тойоно. Үүт-табаар пиэрмэтин салайааччыта, биригэдьиир, уус уонна колхоз тойоно этэ. Аҕа Дойду Улуу сэриитин кэмигэр үлэ фронугар үлэлээбитэ.
Кини "Сир үрдүттэн сидьиҥнэри сиппийиэҕиҥ!" айымньыта 1938 с. тахсыбыта. Киниттэн "Алантай Боотур" уонна "Үрүҥ Уолан бухатыыр" олоҥхолору суруйан ылбыттар.
Үлэһит киһи өйө-санаата
Сахаларга «Төрүт-уус киһи оҕото» диэн этии баар. Бу этии үлэһит киһи оҕото үлэһит буолар диэн эбии өйдөбүллээҕин тэҥэ, оҕо төрөппүтүн ким да буолбутун иһин үтүктэн улаатарын, кини курдук буолар кыаҕа улаханын эмиэ быһаарар.
Оҕо төрөппүтүн үтүктэн үөрэниитэ уонна өйө-санаата «Куһаҕаны», «Айыыны оҥорума» диэн хааччахтардааҕа кини курдук өйдөөх-санаалаах буола улаатарыгар тириэрдэр. Саха дьоно оҕо өйүн-санаатын билээри гыннахтарына төрөппүттэрин туһунан ыйыталаһаллара бу үтүктэн үөрэниигэ, «Төрүт уус киһи оҕото» диэн этиигэ олоҕурар.