cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Степанов Степан Егорович
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Казахстан теҥгета
Казахстан теҥгета (Қазақстан теңгесі)— Казахстаан национальнай валютатын аата. Сэтинньи ый 12 күнүгэр 1993 сыллаахха Казахстан Президенин «О введении национальной валюты Республики Казахстан» ыйааҕа тахсыбыта.
Быһаарыылар
http://joker.ykt.ru/2014/01/06/vsadnik-s-yakutskogo-gerba-na-banknote-kazahstana.html
Мандаров Константин Иванович
Мандаров Константин Иванович — хапса±айга САССР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Бар (Украина)
Бар (Бар) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 500 (2014).
Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура института
Кемероватааҕы судаарыстыбаннай култуура института (КемГИК) - Арассыыйаҕа Арҕаа Сибииргэ Кемерово куоракка баар култуура уонна ускуустуба эйгэтигэр үрдүк квалификациялаах испэссээлиистэри бэлэмниир бастыҥ үөрэхтиир комплекс - үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Арассыыйаҕа культурология уобалаһыгар, социальнай-култуурунай үлэҕэ, библиотечнай-информационнай технологияҕа уонна личность информационнай култууратыгар биллэр научнай киин.
==Факультеттара ==
1. Музыкальнай ускуустуба факультета Аҕыс кафедралаах.
2.Социальнай-культурнай технологиялар факультеттара Икки кафедралаах
3. Режиссура уонна актерскай ускуустубаш факультета Икки кафедралаах
4. Социальнай-гуманитарнай факультет Тоҕус кафедралаах
5. Визуальнай ускуустубалар факультеттара Үс кафедралаах
6. Хореография факультета Үс кафедралаах
7. Информационнай уонна библиотечнай технологиялар факультеттара. Икки кафедралаах
АБ култуура Министиэристибэтин 2015 с.от ыйын 13 күнүнээҕи 1963 нүөмэрдээх бирикээһинэн Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба института" диэн аата уларыйан - Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура института" буолбут. Институт устудьуоннары 54 испэссээлинэскэ бэлэмниир. Үөрэхтиир программалара араас таһымнаахтар: үрдүк үөрэххэ - бакалавриат, магистратура, специалитет, аспирантура, ассистентура-стажировка уонна эбии прфессиональнай үөрэхтээһин.
Үөрэх процеһа үс үөрэнэр куорпуска, 34 тус дьарыктаныы кылаастарыгар,18 художественнай мастарыскыайга, 16 театральнай, 6 балетнай кылааска, 6 фото-видеостудияҕа уонна фотолабораторияҕа ыытыллар.
Рейтиннэрэ
Кемероватааҕы судаарыстыбаннай култуура института
1. Кемерово куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
2. Кемеровскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 9-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 53-с миэстэ
Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура института Вузопедиа образовательнай портал рейтинигэр 1 миэстэ.
Nio
Nio (Nio Motor эбэтэр Нио Сотор), Кытай электрокардары уонна электрофуралары оҥорор тэрилтэтэ, 5G нөҥүө эмиэ ыраахтан смартфон нөҥүө салайыахха сөп. Бу тэрилтэ акциялара Нью Йорк уонна Шанхай биржаларыгар үрдүк маржалаахтар, ол эбэтэр инвестордарга көрдөрүүтэ үчүгэй.
Тыыныы-тыыннаах буолуу
Тыыныы тыыннаах буолууну биллэрэр.
Оҕо төрөөт даҕаны аан маҥнай тыынан, тыын ыларыттан - тыыннаах буолуута саҕаланар. Киһи тыыннаҕына эрэ тыыннаах буолан сылдьыыта биир тылынан бэриллэрэ саха тыла олус былыргытын, киһи салгыны тыынар буолуоҕуттан төрүтүн, сүрүн өйдөбүлүн сүтэрбэккэ, симэлиппэккэ сылдьарын бэлиэтиир.
Саха тылыгар тыыннаах буолуу уонна тыыныы диэн биир тылтан үөскүүллэрэ олоххо эмиэ биир ситимнээхтэрин быһаарар. Саҥа төрөөбүт оҕо аан бастаан салгыны эҕирийэн тыын ылар уонна тыынан таһааран тыыннаах буолуутун саҕалыыр. Олоҕун устата тыынарын хаһан да тохтоппот. «Тыына тахсыбыт» диэн этии тууйуллубут, ыгыллыбыт санаа тахсан өй-санаа ырааһырыытын быһаарарын тэҥэ өлүүнү эмиэ «Тыына быстыбыт» диэн бэлиэтиир. Тыыммат буолуу, тыын быстыыта өлүүгэ тириэрдэр.
Сахалар салгыны тыынары сороҕор «Сиэ» диэн этэллэр. Ыраас салгыҥҥа таһырдьа тахсан күүлэйдии сылдьар киһи: «Салгын сии сылдьабын»,- диир.
Сатаан тыына, салгыны дириҥник сыыйан тыына үөрэнии салгыны сиэһиҥҥэ тириэрдэр. Сахалар ону былыр-былыргыттан арааран билэллэрин биллэрэр. Салгын тыынары таһынан өссө сиэнэр кыахтаах эбит. Сиир диэн салгынтан күүс-уох киллэриниитэ ааттанар.
Тыыныы элбэх өрүттэрдээх процеһынан киһи атмосфера салгыныттан кислороду тыҥаҕа киллэрэн, ити орган хабахчааннарынан өтүтэн хааҥҥа иҥэриитэ уонна углекислай гааһы таһаарыыта буолар. Эт-хаан элбэх кислородка наадыйар.
Тыыннаах харамайдар эттэригэр-хааннарыгар үөскүүр углекислай гаас үксэ таһаарыллар, сорҕото хаалан улахан көдьүүстээх өҥөлөрү оҥорор. Кини киһи организмыгар натрий ионнарын тканнарга үллэрэн, нервнэй клеткалар күүрүүлэригэр сабыдыаллыыр, ону таһынан белоктар синтезтэнэллэригэр кыттар.
Киһи тыыныытын бэйэтэ талбытынан сааһылааһына, өйүн-санаатын күүһүнэн уларытан биэриитэ былыргы сорох дойдуларга, чуолаан Индия уонна Тибет народнай медицинатыгар эмтиир гимнастика быһыытынан киэҥник туттуллар.
Йогтар «толору тыыныы» диэн ааттыыр эрчиллиилэригэр манныктары тутуһары сүбэлииллэр:
1. Салгыны муннунан эҕирийии. Маҥнай иһи холкутатыллар. Онтон агданы алларааттан үөһэ диэки маҥнай алын, онтон үөһээ өттүн даратыллар, ити кэмҥэ иһи хапсыччы тутуллуохтаах.
2. Тыыныыны 2 - 3 сөкүүндэҕэ тохтотуу.
3. Тыыммыт салгыны муннунан үрүү. Итиннэ иһи кыратык босхо ыытыллар. Ити кэмҥэ салгыны маҥнай агда үөһээ, онтон алын өттүттэн үрэн, төттөрү таһаарыллар.
Йогтар муннунан тыыныыга улахан болҕомтону уураллар. Эрчиллиилэрин кэмигэр биирдии таныыларын утуу-субуу хам туталлар. Итинник эрчиллии кэмигэр тыҥа хабахчааннара рефлекторнайдык ордук тэнийэллэр, ол иһин организмҥа кислород киириитэ улаатар. «Толору тыыныы» иккис элеменэ - дириҥ эҕирийии уонна салгыны тутуу. Итинник тыыныыга ойоҕос икки ардынааҕы быччыҥнар уонна өрөһө кыттыыны ылаллар. Өрөһө хаан уонна лимфа тымырдарын ыга баттаан, венознай система сүөкэниитигэр көмөлөһөр уонна хааны агда диэки үтэйэр. Итиннэ өрөһө хамсааһынын ахсаана сүрэх тэбиитин 1 / 4 тэҥнэһиэхтээх. Кини гемодинамическай үтэйиитэ сүрэх быччыҥын бобо тардар күүһүнээҕэр ордук күүстээх, ол курдук ити насос иэнэ улахан.
Бытааннык дириҥник тыынан, мүнүүтэҕэ 4 тыыныыны оҥорон, эҕирийии бүтэһигэр тыыныы тохтотуллар, ити кэмҥэ агда иһигэр салгын баттааһына намтыыр, сүрэххэ венознай хаан киириитэ чэпчиир. Ону таһынан организмҥа углекислай газ мунньуллуута тыыныы бытаарыытыттан, сүрэх тымырдарын кэҥэтэр. Онон сүрэх быччыҥа аһыырын тупсарар.
Организмҥа углекислай газ дефицитин туоратыыга арыый атын суолу советскай физиолог К.П.Бутейко талбыта. Кини тыыныы мүнүүтэлээх иэнин тыыныыны түргэтэтиинэн буолбакка, дириҥник тыыныынан уларытыахха сөп диир, атыннык эттэххэ ону олус чычаас тыыныынан ситиһэр сөбүн ыйар. Энергия туттуллуутун өттүнэн көрөр буоллахха, биллэн турар, бу ньыма ордук экономичнай. Бу этиллибит ньыма биир туспатынан – чычаас тыыныыга альвеолярнай салгыҥҥа  углекислай газ концентрацията мэлдьи үрдүк буолар.
Хамсаныы, сөптөөхтүк аһааһын, ууну иһии уонна тыыныы эрчиллиилэрэ – киһи эт-хаан өттүнэн ситиитин-хотуутун, тупсуутун сүрүн акылаата буолар. (1,46-50).
Киһи кыайан тыымматаҕына биэс эбэтэр сэттэ мүнүүтэттэн ордук уһаабат, өлөр. Тыыныы, тыыннаах буолуу киһи олоҕун төрүтэ.
Тыынар салгыныттан кислородун арааран ылан киһи хас биирдии килиэткэлэригэр хаанынан тириэрдэр. Кислород килиэткэлэртэн углекислотаны кытта араас дьааттар үөскээбиттэрин ылан тыҥаҕа аҕалан ыраастанар. Кислород ыраастыырын тэҥэ киһиэхэ эньиэргийэни эмиэ биэрэр.
П.Брэгг тыыныы дириҥиирин ситиһэргэ иһинэн тыынар буолуу ордук көмөлөөҕүн бэлиэтиир. Киһи өрөһөтүн хамсатан тыынарыгар салгын элбэхтик киирэринэн тыыныы дириҥиирэ ситиһиллэр. Өрөһө аллараа диэки хамсааһыныгар киирэр салгын үтүрүйэн ис эмиэ улаатар, онтон өрөһө өрө диэки тахсыытыгар ис хапсыйар, салгын таһаарыллар. Иһи хамсатан тыыныы диафрагмальнай, өрөһөнү хамсатан тыыныы диэн ааттанар. Маннык тыыныыны кэлин кэмҥэ быраастар эмиэ туһанарга сүбэлииллэр. Салгын киһи тыҥатын үөһээ уонна аллараа өттүлэрин барыларын толорорунан ордук туһалааҕынан ааҕыллар.
100 сааһын ааспыт биллиилээх спортсмен Амос Стэгг: «Куруук ыраас салгыҥҥа сүүрүүнэн дьарыктанаммын эппин-сииммин кислородунан элбэхтик хааччыйаммын доруобайбын»,- диир эбит. Ыраас, элбэх кислородтаах салгынынан куруук тыыныы киһи үйэтин уһатар, доруобуйатын, этин-сиинин туругун тупсарар.
Хайа ыарыыта диэн кислород аҕыйахтык киириититтэн киһи улаханнык аҕылыыр, ол түмүгэр хаантан углекислота суураллан тахсар. Ону чөлүгэр түһэриигэ газтар холбоһуктара, ол иһигэр углекислай газ туттуллар. Үрдүк хайалар олохтоохторо кислород аҕыйах сиригэр олороллор, ол иһин дириҥник тыыннахтарына эрэ табыллар. Бу дьон ордук уһун үйэлэниини ситиһиилэригэр дириҥник тыыналлара туһалыыр. (2,63).
Туһаныллыбыт литература
1. Н.А.Агаджанян, П.А.Петров. Биһиги эппит-хааммыт сорох кистэ¬лэҥ күүстэрин туһунан. - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1984. -  80 с.
2. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Федоров Егор Ильич
Федоров Егор Ильич, (1930 с. кулун тутар 15 күнүгэр Хаҥалас нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха АССР), РСФСР үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1930 с. кулун тутар 15 күнүгэр Сунтаар улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Кутана, Сунтаар оскуолаларыгар үөрэммитэ. Үөрэх салаатын дьаһалынан Кутана сэттэ кылаастаах оскуолатыгар иитээччинэн анаммыта. 1954 с. учительскай институту, онтон үлэлии -үлэлии СГУ историческай отделениетын бүтэртээбитэ. 1962 с. Күндэйэ аҕыс кылаастаах оскуолатын дириэктэринэн ананар. Ити сыл күһүнүгэр Күндэйэҕэ 160 миэстэлээх тутуута саҕаламмыт оскуола дьиэтин ситэрэн үлэҕэ киллэрбиттэрэ. 1965 с. Түбэй-Дьаархан оскуолатыгар дириэктэринэн көһөрбүттэрэ. Онно эмиэ саҥа акылаата түспүт оскуола дьиэтин ситэрсибитэ. 1971-1981 сс. Куокуну оскуолатыгар дириэктэр. Манна икки этээстээх 192 миэстэлээх үөрэнэр корпус, икки боксалаах гараж, мастарыскыай, 18 миэстэлээх интэринээт дьиэтэ, учууталлар уопсайдара, 6 саастаахтар үөрэнэр оскуолалара, биология кабинета тутуллубуттара. Куокуну оскуолатын оҕолоро сайыҥҥы үлэ-сынньалаҥ лааҕырдарыгар үлэлэрэ Бүтүн Союзтааҕы быыстапка анал мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Дьиэ кэргэҥҥэ оҕону иитии, оҕону үлэҕэ үөрэтии боппуруостарынан утумнаахтык дьарыктанар, төрөппүттэргэ анал лекторий үлэлиир. Оскуола иһинэн аҕалар кулууптара көдьүүстээхтик үлэлиир.
Егор Ильич тус бэйэтин инициативатынан, нэһилиэк общественноһын түмэн, Куокунуга кыраайы үөрэтэр дьоһуннаах түмэли тэрийбитэ. Куокуну нэһилиэгин уруккутун, билиҥҥитин уонна кэлэр кэскилин түстүүр кинигэлэри суруйбута.
Кини туһунан
Гаврильев Н.Н., Ытыктыыр киһибит. [РФ үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, Куокуну орто оскуолатын завуһа Федоров Егор Ильич үлэлээбитэ 45 сыла буолла] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1995. - Ыам ыйын 13 күнэ-С. 2;
Томский, Арсен
Арсен Томский (20 cэтинньи 1973 с, Дьокуускай, Саха Сирэ) — технологическай тэрилтэлээх урбаанньыт, филантроп, международнай технологическай хампаанньыйа inDrive төрүттээччитэ уонна генеральнай исполнительнэй дириэктэрэ, Арассыыйаҕа бастакы тутулуга суох интернет-издание — Ykt.Ru төрүттээччитэ, ''«inDriver: От Якутска до Кремниевой долины. История создания глобальной технологической компании» кинигэ автора.''
Федоров Егор Ильич
Кини туһунан
Иванов Н., Ыллар хардыыларынан. [Российскай Федерация үөрэҕин туйгуна, РФ үтүөлээх учуутала Федоров Егор Ильич 65 сааһын туолар] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1995. - Муус устар 27 күнэ-С. 1;
Томский, Арсен
Үөрэҕэ
1995 сыллаахха Саха государственнай университет математическай факультетын бүтэрбит. 2021 сыллаахха Стэнфордскай высшай бизнес оскуолаҕа салайааччыларга аналлаах Стэнфордскай программаларын ааспыт.
Федоров Егор Ильич
Кини туһунан
Олоҕун кэрдиис кэмнэрэ. [РСФСР үтүөлээх учуутала Егор Ильич Федоров 75 сааһыгар] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2005. - Кулун тутар 19 күнэ-С. 3;
Томский, Арсен
Үлэтэ
1994 сыллаахха Саха Сиригэр урбаанньыт үлэтин саҕалаабыт, кини үп индустриятыгар программалары оҥорон саҕалаабыта [источник]. 1999 сыллаахха SakhaInternet хампаанньыйа төрүттээбитэ, кэнники Sinet Group диэн буолбута уонна Ykt.ru сайтын саҕалаабыта. 2013 сыллаахха Дьокуускайга Арсен Томский inDriver хампаанньыйаны арыйбыта (Independent Drivers диэн этии кылгатыыта — тутулуга суох суоппардар). inDrive пассажирскай перевозка сервиһын үлэтин саҕалабыта. Уонна атын сервистэр эбиллэннэр, аҕыйах кэм иһигэр хампаанньыйа улахан грузовой перевозкалары саҕалабыта уонна куораттар ыккардыларынааҕы айаннары, курьер уонна куорат иһигэр өҥөлөрү оҥорон саҕалаабыта.
Федоров Егор Ильич
Кини туһунан
Данилова А., Ирдэбиллээх директор. [РСФСР үтүөлээх учуутала, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, оскуола социальнай педагога Егор Ильич Федоров 75 сааһын туолла] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2005. - Кулун тутар 19 күнэ-С. 3;
Томский, Арсен
Үлэтэ
Тохсунньу 2020 сыллаахха inDrive 72 мөлүйүөн доллардаах аан бастакы бөдөҥ инвестицияларын ылан, 472 мөлүйүөн долларга сыаналаммыта, онуоха Bond Capital сүрүн инвестор быһыытынан кыттыбыт. 2021 сыл саҕаланыытыгар inDrive единорог-хампаанньыйаннан билиниллибитэ, Insight Partners, General Catalyst уонна Bond Capital, курдук фондалар 150 мөлүйүөн доллар инвестициялаабыттар, кинилэр хампаанньыйаны 1,23 миллиард долларга сыаналаабыттара.
Федоров Егор Ильич
Кини туһунан
Гаврильев Н., Ытыктыыр киһим. [Российскай Федерация үөрэҕириитин үтүөлээх учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ Федоров Егор Ильич 90 сааһыгар, Куокуну] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2020. - Кулун тутар 17 күнэ (N 20)-С. 5;
Томский, Арсен
Үлэтэ
Билигин компания өҥөтө 700-тэн тахса куоракка, 47 дойдуга баар, оттон inDrive штаб-квартирата Маунтин-Вью, Калифорния баар.
Серго Орджоникидзе
Григо́рий Константи́нович Орджоники́дзе (გრიგოლ კონსტანტინეს ძე ორჯონიკიძე, баартыйаҕа хос аата Серго́ (სერგო; 24 алтынньы, Гореша сэл., Шорапанскай уезд, Кутаиси күбүөрүнэтэ, Арассыыйа импиэрийэтэ —, Москуба, ССРС) — Грузияҕа төрөөбүт өрөбөлүссүйэниэр (бассабыык), дворяннартан төрүттээх ; ВКП(б) уонна Сэбиэскэй судаарыстыба үрдүкү салайааччыларыттан биирдэстэрэ.
Томский, Арсен
Үлэтэ
2022 сыллаахха Арассыыйа Украинаҕа байыаннай киириитинэн сибээстээн, Арсен Томский inDrive үлэһиттэрин cыл бүтүөр диэри толору релокациялааһын туһунан уурааҕы ылыммыт.
Федоров Егор Ильич
Кини туһунан
Еремеев Г., Күргүөмнээх үлэ үөһүгэр. [Российскай Федерация үөрэҕириитин үтүөлээх учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ Федоров Егор Ильич 90 сааһыгар, Куокуну] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2020. - Кулун тутар 17 күнэ (N 20)-С. 5;
Уу ойууна
мини Уу ойууна (Actitis hypoleucos, перевозчик) - бекасовай (Scolopacidae) кэргэниттэн чыычаах.
Саһылыкаан (Уус-Алдан улууһа)
Саһылыкаан — Уус-Алдан улууһун Суотту нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Кэриэстэс таҥара үөскээһинэ
Кэриэстэс таҥара үөрэҕэ сахалар улахан киһи таҥара үөрэхтэриттэн уонна "Кэриэстэс" диэн өлбүт киһи кэриэс этиитин толорор итэҕэллэриттэн холбонон үөскээбит.
Христос таҥара Палестинаҕа үөскээн баран Римҥэ тиийэн олоххо киирбитин үөрэх-билии арҕаа омуктартан тарҕаммытын быһыытынан бары билэллэр. Ол кэмҥэ онно сахалыы саҥарар массагеттар бааллара, киэҥ сирдэри баһылаабыт Кушанскай саарыстыба тэриллэ сылдьыбыта. Онтон Христос диэн арҕаа омуктар ааттаабыт таҥараларын курдук ааттаах таҥара Хотугу Кытайга уонна Кореяҕа баарын, онно эмиэ тарҕаммыт эбитэ саҥа билиннэ.
Сахалар Хотугу Кытайтан уонна Кореяттан хоту диэки үтүрүллубүттэрэ билигин да остуоруйа үөрэхтээхтэринэн чинчиллэ, үөрэтиллэ илик. Ол дойдулары кытта быһаччы сибээстэр баалларын М.И.Эверстов “Байкал уу сахаларын таабырыннаах дьылҕалара” диэн үлэтигэр арыйар. (1,106).
Л.Н.Гумилев “Тюрки” диэн үлэтигэр киллэрбит картатыгар байырку диэн аҕа уустара Амур өрүс орто сүүрүгэр олорбуттара көрдөрүллүбүт. Байырку диэн аат сахалыыта баай аҕа ууһа диэн буолара дакаастана сылдьар. Манна сахалар төрүт уустара байаҕантайдар саха сиригэр кэлиэхтэрин иннинэ олохсуйа сылдьыбыттарыгар сөп. Хотугу Кытай сирин сахалар хоро сирэ диэн ааттыыллара уонна соҕуруу диэки баарын билэллэрэ. Сахалар хоту төннүүлэригэр “Син” диэн сахаларга баар буола сылдьыбыт таҥара кытайдарга хаалан хаалбыт. Билигин кытайдар бэйэлэрин “чина” диэн ааттаналлара “Син” диэн таҥара аатыттан тахсыбыт.
Сахаларга Кытай Бахсы диэн холбуу ааттаах тимир уустарын таҥарата кытайдары кытта бахсы уустара бииргэ олорор эрдэхтэринэ үөскээбитэ сабаҕаланар. Бу кэмнэртэн саҕалаан сахалар тимири уһаарар, уһанар дьарыгы баһылаабыттарын хоту дойдуларыгар илдьэ кэлбиттэр.
Үөрэхтээхтэр сахалар кэлиилэрэ Байкал күөл аттыттан эрэ буолбутугар сөп диэн этиилэрэ ситэтэ суох. Сахалар хоту дойдуларыгар илининэн, Амур өрүстэн быһа Алданынан эмиэ кэлбиттэрин Верхоянскай диэки тиийэн хаалбыттара быһаарар. Алдан салаата Томпо өрүһүнэн өксөйөн сис хайаны туорааһын онно айанныырга ордук табыллар.
Кэриэйдэр диэн омуктар үөскүүллэригэр сахалар биллэр кыттыгастаахтара бу омуктар ааттарыттан быһаарыллыан сөп. Кэриэ, хоруо диэн хара, күн уота сиэбит дьүһүнэ ааттанар. Бэйэлэриттэн соҕуруу, күн уоттаах сирин диэки олохтоох кэриэ, хоруо курдук дьүһүннээх дьону “кэриэй” диэн уратыларын билиэтээн ааттаабыттарыгар сөп. Хотугу Кытайга уонна Кореяҕа үөскээбит Христос таҥараны Европаҕа үөскээбит Христостан туспа арааран, несторианскай диэн ааттыыллар. (2,424). Бу таҥара Европаҕа курдук аһара сайдыбакка хаалан хаалбыта Европа омуктара олоххо улахан сайдыыны ситиһиилэриттэн уонна ол ситиһиилэрин сиргэ-дойдуга киэҥник тарҕатыыларыттан тутулуктаах.
Христос таҥара Азияҕа кыайан сайдыбатаҕа, тарҕамматаҕа. Ол барыта остуоруйа бу кэмигэр кытайдар уонна кэриэйдэр бэйэлэрин дойдуларыгар эрэ олорбуттара, атын сирдэри, дойдулары сэриилээн ылбатахтара уонна бу таҥараны сахалыы итэҕэли тутуһааччылар эрэ илдьэ сылдьыбыттарыгар буолар. Бу дойдулартан сахалар хоту диэки көһөн барбыттарыттан улахан киһи таҥараларын үөрэҕэ Будда таҥара үөрэҕэр уларыйбыта.
Улахан киһи таҥара үөрэҕин хууннар Хотугу Кытайтан саҕалаан Европаны барытын кэриэтэ сэриилээн кыайан онно тарҕатан кэбиспиттэрэ сыыйа-баайа дакаастанан, хууннар сахалыы саҥараллара быһаарыллан иһэр. (3,26).
Арҕаа Европаҕа тиийэн олоро сылдьыбыт хуун омуктартан уонна сахалартан элбэх ахсааннаахтар дойдуларыгар төннөн кэлбиттэрэ биллибэт. Уһун үйэлэргэ хуун омуктар бары кэриэтэ ааттарын уларытан Европаҕа олохсуйан хаалбыттар. Билиҥҥи ааттарынан ол сербтэр, хорваттар, македонецтар, чехтэр, словактар, венгрдэр, немецтэр, поляктар, болгардар буолаллар. Олоҥхолорго кэпсэнэр сахалар Киин уонна Орто Азияттан хоту сирдэригэр төннөн кэлбиттэрэ, ол дойдулар сирдэрин, муораларын ааттарын билэллэринэн, олоҥхолорго кэпсииллэринэн дакаастанар. Итини тэҥэ ол дойдуларга сахалыы ааттаах сирдэр элбэхтэр, археологтар сахалыы тэриллэри булаллар.
Христос таҥара үөрэҕин төрүттээбит омуктарынан сахалар буолаллар. Өй-санаа, кут-сүр үөрэҕин, түүллэри үөрэтии сахалар таҥара туһунан билиилэрэ олус дириҥин биллэрэр. Бу үөрэх Европаҕа киэҥник тарҕанан, сайдан баран кэлии нууччалары кытта Саха сиригэр төттөрү эргийэн кэлиитин аныгы нууччалыы үөрэхтээхтэр өй-санаа сайдыытын дириҥник билбэттэриттэн билиммэккэ сылдьаллар.
“Кэриэстэс” диэн сахалыы тыл өлбүт өбүгэлэрбитин ахтыаҕыҥ, саныаҕыҥ, кинилэр кэриэс этиилэрин толоруоҕуҥ диэн ыҥырыы буолар. Бу ыҥырыы олус дириҥ суолталаах уонна олус уһун кэмҥэ дьайыыта тиийэринэн умнуллубат өйдөбүллээх. Өбүгэлэр кэриэс этиилэрин кэлэр көлүөнэлэр хайаан да толоруохтаахтара сахалар итэҕэллэрин сүрүн төрүтэ буолар.
Сахалар “Кэриэстэс” диэн итэҕэллэриттэн сайдан, үүнэн тахсыбыт таҥара аата арҕааҥҥы омуктарынан эргийэн, уларыйан Христос диэн буолбута саарбаҕа суохтук быһаарыллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Эверстов А.И. Байкал уу сахаларын таабырыннаах дьылҕалара. – Дьокуускай: Сайдам, 2005. – 144 с.
2. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. – М.: Эксмо; Форум, 2007. – 960 с.
3. Гоголев А.И. Якуты (проблемы этногенеза и формирования культуры). Якутск: Издательство ЯГУ, 1993. – 200 с.
Газпром Медия
Gazprom Media (Газпром Медия), Арассыыйа тэрилтэтэ, улахан медия активтары бас билээччи. Газпром тэрилтэ бас билиитигэр киирэр.
Иванова Инна Владимировна
Иванова Инна Владимировна (1955 с, Кэмпэндээйи с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинин туйгуна.
Alibaba Group
Alibaba Group, Кытай саамай улахан интернет маҕаһыына уонна Аан Дойдуга биир улахан. Туспа бэйэтэ венчурнай фондалаах. Сүрүн акционера 25% акциатын Softbank тутар.
Иванова Инна Владимировна
Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Кэппэндээйи нэһилиэгэр 1955 с. төрөөбүтэ.
Сунтаар 1 №-дээх орто оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрэн, Саха государственнай университетыгар үөрэнэн, математик идэтин ылан, бастаан Сунтаар бастакы нүөмэрдээх оскуолатыгар, онтон Сунтаар политехническай лицейигэр математика учууталынан үлэлиир.
Математика предметин үөрэтии процеһыгар саҥаттан саҥа ньымаларын айан, күннээҕи үлэтигэр сатабыллаахтык туттар, онон үөрэнээччилэр бу предмеккэ интэриэстэрин үрдэтэн, уруок таһынааҕы бириэмэлэргэ араас математическай олимпиадалары, викториналары о.д.а. толкуйдаан ыытар. Оҕолор өрөспүүбүлүкэтээҕи олимпиадаларга кыттан, үгүстүк бастакы миэстэлэри ылаллар. Инна Владимировна өрөспүүбүлүкэтээҕи «Дьоҕур» уонна «Туймаада» олимпиадаларга жюри чилиэнэ.
Кини туһунан
- Иванова Т., Учитель - профессионал, энтузиаст, наставник. [Об учителе математики СРПТЛ, отличнике образования РС (Я) Инне Владимировне Ивановой] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2005. - Олунньу 5 күнэ-С. 3;
- Рахлеев Ф. Ф., Инна Владимировна. [Лицей математикаҕа учуутала И. В. Иванова туһунан] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1998. - Кулун тутар 7 күнэ-С. 2;
- Сосин О., Учитель с большой буквы. [отличник образования РС (Я), Почетный работник образования РФ, четырежде Соросовский учитель, учитель математики в политехническом лицее Инна Владимировна Иванова] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2005. - Олунньу 5 күнэ-С. 3;
СТС
СТС (Сеть телевизионных станций, Америкаҕа листинговай аата Network of television stations, Телевизионнай станциалар ситимнэрэ), — Арассыыйа дьону сынньатар уонна сэргэхситэр, политикаҕа сыһыана суох телеканала. Сүрүннээн үгүс дьон телевизорыгар "6" кнопкаҕа баар. STS Media тэрилтэ бас билэр.
Кильчичаков Михаил Еремеевич
Михаил Еремеевич Кильчичаков — бэйиэт, суруйааччы, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, общественнай-политическай диэйэтэл, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттыылааҕа.
Енисейскэй күбүөрүнэҕэ, Аскиз оройуонун Үөһээ Тея аулга сэтинньи 21 күнүгэр 1919 сыллаахха төрөөбүтэ, атырдьах ыйыгар 1990 сыллаахха бу олохтон күрэммитэ. Кини хакас омук аатырбыт бэйээтэ, драматура этэ. Оҕо, эдэр сааһа дьикти кэрэ айылҕаны норуот муусукатын, остуоруйаларын кытта алтыһыыга ааспыта. Михаил Кильчичаков сиргэ-дойдуга хакас норуотун остуоруйаларын, үһүйээннэрин, номохторун, ырыаларын-хоһооннорун ааптарын уонна ырыаһытын-тойуксутун,  толорооччутун быһыытынан биллэр. Кини РСФСР ускуустубатын биллиилээх үлэһитигэр тиийэ үүммүтэ. 1936 сылтан Хакас норуотун драматическай тыйаатырыгар үлэлээбитэ. 1940 сыллаахха финнэри кытта сэриигэ кыттыбыта. 1941 сыллаахтан Германияны утары сэриигэ кыттан Ржев анныгар буолбут уоттаах кыргыһыыга улаханнык бааһыран сэрииттэн босхоломмута. Эйэлээх олоххо айар үлэнэн дьарыктаммыта. Дьоно-сэргэтэ, биир дойдулаахтара М.Е.Кильчичаков аатын үйэтитэр араас, үрдүк таһымнаах тэрээһиннэри тэрийэллэр, кини сырдык аатыгар сүгүрүйэллэр.
Сэбиэскэй кэмҥэ М.Е.Кильчичаков Саха сиригэр ыалдьыттыы кэлэ сылдьыбыт эбит. Ити курдук, Саха сириттэн кэмпириэнсийэҕэ кыттааччыларбыт түөрт хонук устата аймахтарбытыгар – хакастарга – ыалдьыттаан, билсэн, алтыһан кэлбиттэр.
"Кильчичаков айар үлэтин утума Арассыыйа омуктарын култуураларыгар" кэмпириэнсийэ
Хакасия киин куоратыгар Абакаҥҥа сэтинньи ый 21-22 күннэригэр 2019 сыллаахха «Наследие  Михаила Кильчичакова в культуре народов России» диэн ааттаах билим-быраактыка кэмпириэнсийэтэ буолан ааспыт. Бу кэмпириэнсийэҕэ  Саха сириттэн ХИФУ доцена Елена Архипова, 5-с куурус устудьуона Прокопий Бубякин, тыл билимин дуоктара ХИФУ дуоктара Валентина Семенова кыттыыны ылбыттар. Бу түөрт хонук устата буолбут тэрээһиҥҥэ:
Бастакы күн Абакан куорат нэһилиэнньэтин, Тыл филологиятын кафедратын, устудьуоннар хайдах, хас тылы үөрэтэллэрин, сылын аайы Горно-Алтайскай, Кызыл куораттарга ыытыллар түүр тыллаах омуктар олимпиадаларыгар кытталларын туһунан кэпсэтии буолбут. Күн иккис аҥаарыгар '''Л.Р. Кызласов аатынан кыраайы үөрэтэр түмэли көрбүттэр. Н.Г.Доможаков''' аатынан Национальнай бибилэтиэкэҕэ сылдьыбыттар.
Иккис күн С.Кадышев аатынан култуура уонна норуот айымньытын киинигэр Хакаас суруйааччыларын сойууһа тэриллибитэ 70 сылын бэлиэтиир форумтан саҕаламмыт. Манна Тываттан, Алтаайтан элбэх ыалдьыт кэлбит. Манна суруйааччылары наҕараадалааһын буолбут. Эбиэт кэннитэн кэмпириэнсийэ саҕаламмыт.
Үһүс күн. Бу күн Кильчичаков төрөөбүт Аскиз национальнай оройуонугар ыалдьыттаабыттар.
Төрдүс күн. Бу күн Улуу Хуртуйах Таас комплексыгар сылдьан ытык тааска сүгүрүйбүттэр. М.Е.Кильчичаков түмэлигэр сылдьыбыттар.
«Хуртуях тас» түмэл. Түмэл Улуу Куртуйах таас диэн биһиги эрабыт иннинэ 3-2 тыһыынча сыл анараа өттүнээҕи кэмтэн ыла баар, икки аҥаар туоннаттан тахса ыйааһыннаах, үс миэтэрэттэн ордук үрдүктээх таас пааматынньык аатынан ааттаммыт. Пааматынньык  «Окунев култуурата» үйэтигэр киирсэр эбит. Кинини 1954 сыллаахха ардах-хаар олус суурайаары гынна диэн, Анхаков аал (ыал, кыра дэриэбинэ) сыһыытыттан Абакан түмэлигэр илдьэн туруоран баран, төрүт сиригэр 2003 сыллаахха төттөрү аҕалбыттар. Онон  Анхаковка  түмэл үөскээбит.
Туһаныллыбыт литература:
1.     Валентина Семенова. Хакасияҕа түөрт күн. Кыым. 2019 с.
2.     А.Капрынов. Куртуйах таас уонна ах таас. Кыым. 2013. Атырдьах ыйа.
Хакастар уонна сахалар. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
'''Хакастар уонна сахалар. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)'''
Кыратык устуоруйаттан суруллубуттан сырдатар буоллахха, билиҥҥи хакастар тыллара-культуралара сахаҕа олус чугаһын үөрэхтээхтэр бэлиэтииллэр. Ол курдук, сахалар төрүттэрэ курыканнар уонна хакастар өбүгэлэрэ кыргызтар IX үйэни быһа Байкал күөл чугаһыгар ыаллаһа олорбуттара устуоруйаттан биллэр. Ити кэм устата сэриилэһии-эйэлэһии, хардарыта уруурҕаһыы, эргиэн-урбаан да элбэҕэ буолуо. Кыргызтар олус сэрииһиттэрин төрүттэрбит былыр да бэлиэтии көрбүттэр эбит. Ол курдук билигин сахаларга баар «кыргыс», «кыргыһыы», «Кыргыдай» диэн нэһилиэк кыргыз диэн тылтан үөскээбит курдуктар.
Хакасияҕа Саха сирин туһунан иһиттилэр да «алмаас», тымныы кыһын, ыраах дойду туһунан саныы түһэллэр эбит. 2013 сыллаах “Кыым” хаһыакка “Айан” түһүмэххэ Хакасияҕа өрөспүүбүлүкэтээҕи национальнай түмэл-заповедник туһунан суруллубут. Биһиги Суорун Омоллооммут тэрийбит түмэллэрин курдук эмиэ аһаҕас халлаан анныгар турар комплекс эбит. Комплекс балай да киэҥ сиринэн тайаан сытар. Инньэ гынан сорох-сорох эспэнээтэ бэйэ-бэйэлэриттэн тэйиччи тураллар. Ол курдук үс сири көрүөххэ сөп. Бастакыта – хакаастар былыргы олохторун кэпсиир: ону көрдөрөр суртар, ураһалар бааллар. Хакаастар өбүгэлэрэ эмиэ биһиги төрүттэрбит курдук туос уонна хатырык ураһалаах буолаллар эбит. Тас көстүүтэ биһиэниттэн туох да уратыта суох. Үүт маас эбит. Иккис – Куртуйах таас билигин түмэл тиэргэнин иһигэр төгүрүк быһыылаах, сарайдаах таас (өстүөкүлэ) иһигэр турар. Олус бэркэ толкуйдаан оҥорбуттар. Аны туран сарайа уонна эркин түннүктэрэ итии күҥҥэ аһыллаллар. Онон дьон кыһын да, сайын да тохтоло суох кэлэн барар, оскуола оҕолоругар хакаас устуоруйатын, култууратын билиһиннэрэр уруоктары ыыталлар эбит.
Олохтоохтор Куртуйах тааһы олус ытыктыыллара көстөр. Бары «Улуг Хуртуях тас» дэһэллэр. Ол аата Улуу куртуйах таас диэн. Кинини өссө атыннык Ийэ Куртуйах диэн ааттыыллар. Ол курдук, хакаастар, бу таас оҕото суох дьахтарга оҕо кутун иҥэрэр диэн бигэтик итэҕэйэллэр. Син биир биһиги Айыыһыппыт тэҥэ буоллаҕа. Үһүс – Ах таас. Тылбааһа үрүҥ таас диэн. Ах таас – Күк (кюг) сыһыытыгар таас хайа анныгар суос-соҕотоҕун хоройон турар бэрт дьикти таас. Түмэл үлэһиттэрэ кэпсииллэринэн, бу таас хас эмэ тыһыынчанан сылларга дьон кэлэн үҥэн-сүктэн, сүгүрүйэн, сиэр-туом ыытан ааһар ытык сирэ буолбут эбит. Айанньыттар итинник түмэллэринэн экскурсиялаан хакаас омук сахаларга маарынныыр өрүттэрин туһунан бэрт элбэҕи, кэрэхсэбиллээҕи билэллэр.
Бу үйэ 2007 сылыгар саас “Читиген” диэн Хакасия өрөспүүбүлүкэтиттэн 26 артыыс састааптаах тыйаатыр Дьокуускайга ыалдьыттыы кэлэ сылдьыбыт. Хакастар бу тыйаатырдара 1988 сыллаахха тэриллибит. Онтон ыла бу уус-уран кэлэктиип Арассыыйа араас муннуктарыгар, аан дойду элбэх судаарыстыбатыгар ыалдьыттаан, хакас култууратын-ускуустубатын билиһиннэрэр. Тыйаатыр састаабыгар «Аран Чула», «Айланыс» диэн фольклор ансаамбыллара бааллар.
Көрөөччүлэр артыыстар испэктээктэрин тыыннаах муусука доҕуһуолунан, төрөөбүт тылларын, култуураларын өрө тутар сыаллаах оонньуулларын сэргээбиттэр. Ол гынан баран, төһө да уруулуу аймах омукпут буолбутун иһин, сахалартан олох ыраах атын дьон кэлэн барбыттарын туһунан ааптар Иван Гаврильев «Улуу омук үлтүркэйэ - хакастар» диэн ыстатыйатыгар сиһилии суруйар. Ааптар хакастары тыллыын-өстүүн, дьүһүннүүн-бодолуун атыннара көстөр диир.
Хакастартан Александр Котожеков-Чепрай сахалар тустарынан: «Урут сахалар тустарынан биһиэхэ «сэмэй, кэнэн, көмүскэлэ суох, аһаҕас дууһалаах дьон» диэн өйдөбүл баара. Оттон кэлиҥҥи сылларга, «сахалар култуура-ускуустуба, бэйэни билинии, общественнай өй-санаа өттүнэн Сибииргэ инники күөҥҥэ сылдьар норуот» дии саныыбыт» - диэн билиниитэ билиҥҥи сайдыыбыт, Сахабыт сирин туһунан уопсай өйдөбүл хас да бүк үрдээбитин бэйэбит да билинэбит.
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература:
1. Иван Гаврильев. Улуу омук үлтүркэйэ – хакастар. Кыым. 2007.
Кыра саллааттар
Кыра саллааттар (Small Soldiers) — киинэ, 1998 сыллааха тахсыбыт. Саха Сиригэр VHS форматка тахсыбыта.
Иванова Тамара Доржиевна
Иванова Тамара Доржиевна (1954 с., Арбузово с., Селенгинскай аймаг, Бурятскай АССР), Российскай Федерация үтүөлээх учуутала, Российскай Федерация норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1954 с. Бурятскай АССР Селенгинскай аймагын Арбузово сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Иванова Т.Д. СПТЛ-и үлэлии сылдьан, меценат-учуутала буолан, бэйэтин анал стипендиятын туйгуннук үөрэнэр оҕолорго (математика салаатыгар) аныыра. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенэ М.Е. Николаев Гранын хаһаайката.
Moderna
Moderna, АХШ биотехнологиятын уонна фармация сайыннарар тэрилтэтэ, РНК нөҥүө эмтэри оҥорор.
Иудинов Семен Аввакумович
Иудинов Семен Аввакумович (1918 — ) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыттан төрүттээх. Аҕа дойду сэриитигэр Харьков хайысхатыгар 1941 сыл ахсынньы ыйыттан саҕалаан сэриилэспит.
Кыайыы 40 сылыгар 1985 сыллаахха Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.
Бускаров Николай Харлампьевич
Бускаров Николай Харлампьевич (1958 с.т.) — марафонец, чэпчэки атлетикаҕа международнай кылаастаах спорт маастара (1996 с.).
Кини Россия араас куораттарыгар, Европа кэккэ дойдуларыгар: Италияҕа, Голландияҕа, Бельгияҕа, Испанияҕа, күн тахсар дойдутугар Японияҕа, Африка сиригэр онтон да атын сирдэргэ сылдьан күрэхтэстэ. Саамай чаҕылхай кыайыылары 90-с сыллар аҕалбыттара. 1992 с. Калининград куораккка маастарга кандидат, 1993 с. Омскайга ыытыллыбыт аан дойдутааҕы марафоҥҥа маастар норматын толорбута. 1996 с. Москваҕа аан дойду икки ардыларынааҕы спорт маастарын норматын толорбута. /З. В. Бускарова
Blue Bell
Blue Bell Creameries — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ мороженай оҥорооччу.
2x2
2x2 (Икки Иккигэ, Дважды Два) — Арассыыйа мультиктары уонна +18 саастаах дьоҥҥо ананар мультиктары уонна анимэ көрдөрөр телеканала.
Максим Кирович Аммосов туһунан ахтыылартан. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
'''Максим Кирович Аммосов туһунан ахтыылартан. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)'''
Казах биир кырдьаҕас суруйааччыта – Дихан Абилев. Төрөөбүт сыла, сирэ-дойдута: 1907 с, Павлодарскай уобалас, Баянаульскай оройуон. 1937 сыллаахха Казахстан суруналыыстыкаҕа  институтун уонна Казахскай ССР Наукаларын Академиятынааҕы аспирантураны бүтэрбит. Кэлин Казахстан Суруйааччыларын Сойууһун бырабылыанньатын председателинэн быыбарданан Казгослитиздат кылаабынай редакторынан ананан үлэлээбит. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттыылааҕа. ССКП кырдьаҕас чилиэнэ. Кини фроҥҥа сылдьан түспүт хаартыската Алма-Ата музейыгар көрдөрүллэр.
Дихан Абилев  сүүрбэттэн тахса поэтическай кинигэлээх. Кини нуучча, советскай уонна аандойду классическай литератураларыттан элбэх тылбаастардаах. Саха норуотун ньургун уолун, партия биллиилээх деятелин Максим Кирович Аммосовы Дихан Абилев 1933 сыллаахха партия Арҕаа Казахстаннааҕы обкомугар секретардыыр сылларыгар сирэй көрсөн кэпсэппит, үрдүктүк сыаналыыр, ытыктыыр киһитэ эбит.
Мантан аллара Дихан Абилев суруйааччы Иван Петрович Шухов 80 сааһын бэлиэтээһиҥҥэ анаабыт “Үтүө сүрэхтээх киһи этэ” диэн  “Казах адабиети”  хаһыат. 1986. сыл атырльах ыйын 15 күнүгэр бэчээттэммит ахтыытыттан М.К.Аммосовка сыһыаннаах кэрчиктэн киллэрэбит.
Дихан Абилев 1933 сыллаахха Петропавловскай куоракка партия обкомун бастакы секретара Максим Кирович Аммосов кабинетыгар суруйааччы Иван Петрович Шуховы кытта аан маҥнай көрсүбүт. Ол саҕана Дихан Караганда уобалаһынааҕы «Ленин кэриэһэ» партийнай хаһыат солбуйар эрэдээктэринэн үлэлиирэ. Биир үтүө күн Дихан суруйааччы, хаһыакка литература уонна искусство отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир Абдрахман Айсарины кытта М.К.Аммосов ыҥырыытынан көрсүһүүгэ барсыбыт. Кабинекка киирэн Абдрахман Диханы Максим Кировичка эдэр да буоллар, дэгиттэр литератор, хоһоону, кэпсээни, очерканы суруйталыыр, солбуйар редакторым диэн  билиһиннэрбит. Онуоха Максим Диханы билэрин уонна эдэр литераторга иҥнигэһэ-тохтоло суох суруйан иһэригэр, барытыгар ситиһиилээх буоларыгар баҕарбыт. Өссө биһиги советскай олохпут суруйааччыта туох ханнык иннинэ советскайдыы кырдьыксыт буолуохтааҕын тоһоҕолоон бэлиэтээбит. Ол эрээри олохпут күлүк өттүлэрэ буолбакка, сырдык өттүлэрэ баһыйыахтаахтар, оннук хайысханан үлэлиэхтээхтэрин ыйбыт.
Ити кэмҥэ суруйааччы И.П.Шухов киирбитигэр,  Максим Аммосовтыын өр кэмнэргэ көрсүбэккэ сылдьыбыт дьон сиэринэн хам куустуһан эҕэрдэлэспиттэр. Иван Петровичка Максим Аммосов доҕордуу эйэ дэмнээхтик Пресновкатыттан көһөн киирдэххинэ, манна уобаластар холбоһуктаах хаһыаттарын салайтарыахпытын сөп диэн эппитин биирэ сөбүлэспэтэх. Иван Шухов үгэһинэн холкутук олох күүскэ оргуйар;үөһүттэн чуумпу, нуһараҥ олохтоох кытылга баҕарбатын эппит, аккаастаабыт. Иван Петрович дьиҥнээх уус-уран айымньы диэн – олоҕу туох баарынан көрдөрүү, оттон олох кырдьыга  - норуот олоҕор, үлэһит дьон олоҕор баарын эппит. Ити кэнниттэн Максим Аммосов оҥорбут этиитин модьуйа сатаабатах. Көннөрү эйигин Пресновкаттан көһөрүү оҕону ийэтин эмиийиттэн араарыыга тэҥнээх эбит диэн холообут.
Салгыы М.К.Аммосов туһунан Киргизиятааҕы педагогика научнай-чинчийэр иститутутун директора, ССРС ПНА дьиҥнээх чилиэнэ, профессор А.Э.Измайлов ахтыытыттан. Киргизия педагогикаҕа научнай-чинчийэр институт директора Азиз Эминович Измайлов  Максим Аммосовы тас көрүҥүнэн киргизтэн отой атына суох этэ, нууччалыы тыл этэрэ, ол сахха кини дакылааттара сонно тута киргизтии тылбаастаналларын туһунан кэпсиир. 1937 сыллаахха от ыйыгар Киргизия компартиятын бастакы съеһэ буолбут, М.К.Аммосов Киргизия КП КК бастакы секретарынан талыллыбыт. Кини кэргэнэ таб. Р.И.Цугель 1937 сыл ортотугар Киргизскэй ССР Наркомпроһун орто уонна үрдүк үөрэх заведениеларыгар управлениетын начальнигынан анаммыта. Ити дьылларга республикаҕа үрдүк үөрэхтээх педагог аҕыйаҕынан сибээстээн, Азиз Эминовиһы Цугельга, ол аата Наркомпрос орто уонна үрдүк үөрэх заведениеларыгар управлениетын начальнигын солбуйааччынан быһыытынан көһөрүү туһунан боппуруос турбута. Ити курдук 1937 сыл от ыйыттан 1940 сыл муус устарыгар диэри Азиз Эминович Наркомпроска үлэлээбит. Фрунзеҕа үлэлиир кэмигэр Максим Аммосов тыл этэрин хаста даҕаны истибит, кини Киргизиятааҕы партийнай тэрилтэ коммунистарын ытыктабылын ылбыт, сэмэй үлэһит салайааччы быһыытынан саамай үчүгэй өйдөбүл иҥмит. Хомойуох иһин, улахан туһалаах үлэтэ сотору кэминэн тохтотуллубута, личноска сүгүрүйүү сиэртибэтинэн буолбута.
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература:
2.      Дихан Абилев. Үтүө сүрэхтээх киһи этэ. “Казах адабиети”  хаһыат. 1986. атырльах ыйа.
3.      В.М.Анисимов. Чаҕылхай олох түгэннэрэ. 1987 сыл ахсынньы ый.
Klasky Csupo
Klasky Csupo — Голливудка баар мультиктары айар уонна устар тэрилтэ, Viacom конгломератка холбонор.
Бершадь
Бершадь (Бершадь) диэн Украина Винница уобалаһын куората, Бершадскай оройуон киинэ. Дьонун ахсаана 13 223 (2011).
Klasky Csupo
Klasky Csupo мультиктара Саха Сиригэр ТНТ телеканалларга көстүбүттэрэ 1997–2022 сыллардаахха.
Бершадь
Историята
1966 сыллаахха куорат аатын ылбыт, ол иннинэ куорат тииптээх бөһүөлэк.
Географията
Дохна өрүскэ турар. Соҕуруу Буг тардыыта.
Klasky Csupo
Айымньылара
уонна да атыттар.
Иванов Никифор Никифорович
Иванов Никифор Никифорович — атах оонньуутугар САССР спордун маастара, өрөспүүбүлүкэ рекордсмена.
1962 с. Саха АССР норуоттарын 4-с спартакиадатыгар республика рекордун 17 см аһарбыта, ол эбэтэр 36 м. 53 см түспүтэ. 5-с спартакиадаҕа 36 м. 70 см. / В. А. Федоров
CTC Media
CTC Media — Арассыыйа медия холдиҥа, хас даҕаны телеканаллары бас билэр. Арассыыйаҕа, Казахстаҥҥа, Кыргызстаҥҥа медия тэрилтэлэри бас билэр. 2014 сыл иннинэ Украинаҕа уонна Беларуссияҕа баар этэ. 2016 сыл иннинэ Америкаҕа эмиэ баар этэ. Санкцияларынан тохтоппуттара.
CTC Media биир бөдөҥ актива СТС телеканала буолар.
Кириллин Александр Моисеевич
Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр 1952 с. төрөөбүтэ. Бүлүүчээн оскуолатын бүтэрэн, сопхуоска ыанньыксыттаабыта, кочегардаабыта. 1971-1976 сс. СГУ омук тылын учууталын идэтин ылан, Чөркөөххө учууталлаабыта. Онтон нөҥүө сылыгар Бүлүүчээн оскуолатыгар кэлэн, учууталлаан, билиҥҥэ диэри үлэлиир. Студенныы сылдьан «Сэргэлээх уоттара», «Сарыал» диэн университет ансамблларыгар ыллаабыта, араас конкурустарга кыттан элбэх төгүл дипломант, кыайыылаах буолбута. Учууталлыыр үлэтин таһынан нэһилиэккэ «Хартыына галереята» арыйарга күүскэ үлэлээбитэ. Галерея байытыллан, билигин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай художественнай Түмэлин филиала, Россия култуурунай нэһилиэстибэтин реестиригэр киллэриллэн, үлэлии турар. Маны общественнай сорудах быһыытынан Александр Моисеевич салайан үлэлэтэр.
Кириллин А.М. үөрэтэр-иитэр үлэтигэр саҥа ньымалары, педагогика бүгүҥҥү ситиһиилэрин олоххо киллэриигэ дьоһун үлэлэрдээх. 1999 с. «Тыа оскуолатын сайыннарыы кэлим тэриллиитэ» диэн бырайыакка «1999 сыл Бастыҥ учуутала». «Оскуолатааҕы айар группа үлэтэ», «Төрөөбүт алааскын эн таптаа» диэн дакылааттара биһирэммиттэрэ. Сүрүн үлэтин таһынан, Бүтүн Россиятааҕы норуоттар уус-уран айымньыларын конкурсугар бастакы миэстэни ылбыта, 1974-1975 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин конкурстарын лауреаттара, 1992 с. Мирнэй к. ыытыллыбыт Бүтүн Россиятааҕы «Оонньоо, гармонь!» фестиваль лауреата буолбута.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
"Гражданскай килбиэн" анал бэлиэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала.
"Гражданскай килбиэн" анал бэлиэ хаһаайына.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна.
LA Fitness
LA Fitness (Los Angeles Fitness) - Лос Анджелестан төрүттээх планета үрдүнэн биллэр сетевой фитнесс зааллар, дьоҥҥо күүскэ сайдыбыт лүкс тренировка, SPA салоннар, Dance зааллар бааллар. 42 омук сиригэр үлэлиир, 3355 куораты хабар.
AnyTime Fitness, Planet Fitness, Crunch Fitness, Blink Fitness Аан Дойду аренатыгар конкуреннара буолар.
LA Fitness төрүкү клиеннара Арнольд Шварценеггер, Сильвестер Сталлоне уонна да атын сулустар буола сылдьыбыттара.
Яковлев Василий Николаевич
Яковлев Василий Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Омолдоон нэһилиэгэр 1910 сыллаахха төрөөбүтэ. 1938 ссыллаахха Ньурбаҕа холкуос оскуолатыгар үөрэммит, онтон дойдутугар тахсан ферма сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
1941 сыллаахха Харыйалаах үрэҕин баһыгар оттуу сылдьан аармыйаҕа ыҥырыллан барбыт. Байыаннай үөрэҕи ааһан 206 3 с.п. ЗГМСП чааска түбэһэн Харьков хайысхатыгар 1941 сыл ахсынньы ыйыттан саҕалаан сэриилэспит. 1942 сыллаахха олунньу 9 күнүгэр утары кимэн киирии кэмигэр хаҥас өттүгэр бааһырбыт. Госпитальга эмтэнэн баран ыам ыйыгар сэриигэ иккиһин киирбит, атырдьах ыйын 24 күнүгэр иккиһин бааһырбыт, уҥа илиитигэр. Бу кэнниттэн эмтэнэн баран дойдутугар төннүбүт. Холкуоска, тутууга үлэлээбит.
Unihertz
Unihertz (ҮниҺөрст) - Кытай бөҕө уонна кытаанах хахтаах смартфоннары оҥорор тэрилтэтэ. Сүрүннээн Америкаҕа, Канаадаҕа, Бразилиаҕа уонна Кытайга биллэр (Арассыыйаҕа бу тэрилтэ туһунан билбэт). 2016 сыллаахха Шанхайга төрүттэммитэ.
Салалтата - Шанхай
Константинова Дария Алексеевна
''Константинова Дария Алексеевна, (1927 с. Тойбохой с., Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1993 с.). Саха АССР үтүөлээх учуутала.
Олоҕун олуктара
1927 с. Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1942 сыллаахха Бүлүүчээҥҥэ 7 кылааһы, 1946 сыл Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрэр. Тойбохой оскуолатыгар учууталынан ананар. Дария Алексеевна бэйэтин сатабылынан, методическай бэлэмнээһининэн, үлэлээбит сылларын устатыгар оскуолатыгар методическай холбоһук солбуллубат салайааччытынан үлэлиирэ. Учууталлар билиилэрин үрдэтэр институт иһинэн тахсар методическай дакылааттара үрдүктүк сыаналаналлара.
Дария Алексеевна төрөппүтэргэ аналлаах лекторийы элбэх сылларга салайбыта. Үөрэппит оҕолоро үрдүкү кылаастарга тахсан куруутун үчүгэйдик үөрэнэллэрэ.
Константинова Д.А. нэһилиэк, оскуола общественнай олоҕор активнай кыттыыны ылара. Партия оройуоннааҕы кэмитиэтин Пленумун чилиэнинэн, нэһилиэк Сэбиэтин дьокутаатынан, лекторскай бөлөх чилиэнинэн үлэлээбитэ. Дария Алексеевна дьиҥ чахчы тыа сирин култуурунай олоҕун сырдатааччы, педагог этэ.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала
Хомустаах (Лөгөй нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа)
Хомустаах — Уус-Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Алишер Навои аатынан түмэл
Узбекистан Ташкент куоратыгар Билим Академиятын Алишер Навои аатынан литература түмэлэ баар. Түөрт этээстээх, биэс тыһыынча квадратнай миэтэрэ иэннээх, киэҥ алаас саҕа, соторутааҕыта тутуллубут дабарыас. Алишер Навои түмэлин дьиэтэ тааһынан тутуллубут, кэрэттэн кэрэ национальнай орнаменнаах, олус сиэдэрэй, олус улахан тутуу буолара киһини сөхтөрөр. Директорынан бу уораҕайга филологическай наука доктора, профессор Хамид Сулейманов үлэлиир. Кини бэйэтэ экскурсияны биэс омук тылынан – узбектыы, нууччалыы, немецтии, английскайдыы, французтуу ыытар. Хамид Сулейманович үрдүк уҥуохтаах, модьу көрүҥнээх, ис-киирбэх дьүһүннээх, кыырыктыйбыт куударалаах баттахтаах  сааһыра барбыт киһи, ол гынан баран чэгиэн-чэбдик, туттара-хаптара имигэс, саҥарара-иҥэрэрэ эрчимнээх, хомоҕой, узбектыы эйэҕэс, көрүдьүөстээх киһи. Кини арҕааҥҥы уонна илиҥҥи дойдуларга үксүлэригэр сылдьыбыт Хамид Сулейманов профессор дириҥ билиилээх, сайдыылаах, астык киһи. Хамид Сулейманович биһиги Платон Ойуунускайбытын, Максим Аммосовпытын билэттиир. Оттон Платон Алексеевич «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхотун тылбаастаабыт Владимир Державин Хамид Сулейманов истиҥ доҕоро эбит.
Саха өрөспүүбүлүкэтин интэриэһин көмүскүүргэ партийнай - сэбиэскэй салайааччылар уонна интэлигиэнсийэ бэрэстэбиитэллэрэ бигэтик туруммуттара.Үтүө ааттара үйэлэргэ өлбөөдүйбэт саха саарыннара  Платон Ойуунускай, Максим Аммосов Саха сиригэр эрэ буолбакка ааттара-суоллара чугас сытар республикаларга тиийэ киэҥник биллибитэ. Саха сирин промышленноһа сайдыытыгар Алдан көмүстээх сирин хаалларыы улахан суолталаах этэ. М.К.Аммосов, И.Н.Барахов, П.А.Харитонов, В.В.Никифоров курдук дьоммут кытаанах позтициялара саха сирин улахан өттүн бүгүҥҥү туругунан хаалларбыт сүдү үтүөлээхтэр. Ону сэргэ  хоту сиргэ автономия Максим Аммосов, Платон Ойуунускай курдук эдэр хорсун дьон ураты дьулуурдарынан олохтоммута. Оттон Охотскай муора кытылын Саха сиригэр төннөрүүнү М.К.Аммосовы, И.Н.Бараховы, П.А.Ойуунускайы Японияҕа холбоһоору бэлэмнэммиккит диэн, олоҕо суох омугумсуйууга буруйдаабыттара...