cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Павлов Клим Васильевич
Олоҕун олуктара
Павлов К.В. 10-тан тахса научнай үлэлэр ааптардара, аан дойду уонна российскай симпозиумнарга, конференцияларга элбэх төгүл научнай-методическай дакылааттарынан кытынна.
Павлов К.В. саҥа ньымалары оскуола үлэтигэр хорсуннук киллэрии энтузиаһа. 2000 с. үөрэҕириигэ Россия үөрэхтээһинин лидерэ, Сорос пуондатын бириэмийэтин лауреата.
Суруйуулара, кинигэлэрэ
1.     Теоретические предпосылки и практика ноосферно-экологического образования учащихся сельской национальной школы: (на материале Респ. Саха (Якутия)) : специальность 13.00.01 "Общ. педагогика, история педагогики и образования": автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. пед. наук / Павлов Клим Васильевич ; [Якут. гос. ун-т им. М. К. Аммосова]. - Якутск, 2002. - 20 с.
2.      Аналитика (yak). Павлов К. В., Балтым туһунан иһирэхтик. [норуоттар икки ардыларынааҕы суруйааччылар сойуустарын холбоһугун чилиэнэ, СР суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ Александра Михайловна Григорьева-Сандаарыйа 65 сааһыгар] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2020. - Балаҕан ыйын 8 күнэ (N 68)-С. 3;
Володимир Зеленский
Володимир Зеленский (Володимир Олександрович Зеленський), Украина президента. Урут Интер телеканалга үлэлээбитэ. Тохсунньу 25 күнүгэр 1978 сыллаахха Кривой Рог куоракка төрөөбүтэ.
Подрясова Фатима Никифоровна
Подрясова Фатима Никифоровна, (1938 с. атырдьах ый 7 күнэ, Бүлүүчээн с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах бэтэрээнэ.
Павлов Клим Васильевич
Суруйуулара, кинигэлэрэ
Источник записи: Сунтарская ЦБС
Подрясова Фатима Никифоровна
Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр Подрясов Никифор Кириллович уонна Данилова Татьяна Васильевна дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ. Бүлүүчээҥҥэ сэттис кылааһы бүтэрэн баран, Дьокуускайга эдьиийин Евдокия Никифоровналыын барсан, 1959 сыллаахха 2 №-дээх оскуоланы бүтэрбитэ. Онтон кылааһынан Мирнэй куорат тутуутугар барбыта.
Павлов Клим Васильевич
Суруйуулара, кинигэлэрэ
3.      Аналитика (yak). Корякина А., Павлов Клим Васильевич - директор Эльгяйской авторской школы. [заслуженный учитель школы РСФСР, награжден орденом Трудового Красного Знамени, кандидат педагогических наук, член-корреспондент Академии педагогических и социальных наук, почетный гражданин Сунтарского улуса] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2020. - Сэтинньи 24 күнэ (N 90)-С. 6;
Подрясова Фатима Никифоровна
Олоҕун олуктара
1959-1963 сс. алмааһы байытар фабрикаҕа үлэлээбитэ. 1963-1965 сс. Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэммитэ. 1965-1966 сс. Маттаҕаҕа, онтон төрөөбүт нэһилиэгэр , Бүлүүчээн  оскуолатыгар  2011 с. бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри учууталынан үлэлээбитэ. 1979 сыллаахха кэтэхтэн Саха государственнай университетын историческай салаатын бүтэрэн история учууталынан үлэлээбитэ.
Нэһилиэк олоҕор актыыбынай позицияны тутуһар – Дьахталлар советтарын бэрэссэдээтэлинэн, оскуолаҕа партийнай тэрилтэ сэкэритээринэн, агитзона начальнигынан, табаарыстыы суут сэтээтэлинэн, кэлиҥҥи кэмҥэ кырдьаҕастар Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлинэн быыбарданан үлэлээбитэ.
Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института — Арассыыйа Хабаровскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1968 с. АБ Бырабыыталыстыбата Уһук Илин эрэгийиэнин библиотечнай-информационнай, айар-толорор, муусукаҕа үөрэтэр профиллаах үрдүк үөрэхтээх каадырдарынан хааччыйарга анаан култуура үрдүк үөрэҕин тэрилтэтин төрүттүүргэ быһаарыы ылыммыт.
Үөрэх
2014 с. институкка икки салаалаах биир факультет баар. 1. Ускуустуба салаата
2. Социальнай-култуурунай уонна информационнай үлэ салаата.
Факультекка 12 кафедраҕа испэссээлиистэри 25 хайысхаҕа үрдүк үөрэх программатынан уонна 1 хайысхаҕа орто үөрэх программатынан очнай уонна заочнай форманан бэлэмнииллэр. Институту бүтэрбит кэннэ үөрэҕи аспирантураҕа уонна ассистентура-стажировкаҕа салгыахха сөп. 145 преподаватель баарыттан 60% учуонай истиэпэннээх, бочуоттаах сыбаанньалаах, судаарыстыбаннай наҕарадалардаах үлэһиттэр, наука, культура уонна ускуустуба уобалаһыгар куонкурустарга, бэстибээллэргэ уонна бириэмийэлэргэ лауреаттар.
Институт арыллыаҕыттан 23000 проф.үрдүк үөрэхтээх үлэһити бэлэмнээн таһаарбыт. 1994 с.театральнай факультет культурнай-сырдатар үлэ факультетыттан арахсан тэриллибит уонна Режиссерско-хореографический диэн ааттаммыт. 1996 с. музыкальнай-педагогическай факультет төтүттэнэн бары музыкальнай кафедралар ол факультекка көспүттэр. 2015 с.балаҕан ыйыгар ускуустуба уонна соцкультурнай үлэ диэн саҥа факультет арыллыбыт.
Рейтиннэрэ
Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
2. Хабаровскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 410-с миэстэ.
Америка чырыта
мини|Phalaropus tricolor Америка чырыта (, Трёхцветный плавунчик) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус бадараан көтөрдөрүн көрүҥэ. Чырыттартан саамай бөдөҥнөрө, онон нууччалыы биир аата бөдөҥ чырыт.
Атыыра чоҕулҕан чырыкка маарынныыр гынан баран сырдык. Хараҕынан уонна моонньунан хараҥа сурааһын ааһар. Тарбаҕар кыра сарыылардаах. Тыһытын кэхсө арыый хараҥа, хараҕын үрдүнээҕи үрүҥ дьураата ордук көстөр.
Кынатын уһуна — 130—150 мм, Этин-сиинин ыйааһына — 60-90 г.
Николаев Рустам Русланович
Николаев Рустам Русланович – хапса±айга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Гайсин
Гайсин (Гайсин) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 25 711 (2011).
Винокуров Дмитрий Прокопьевич
Винокуров Дмитрий Прокопьевич (төр. 1884 сыллаахха, мест. Ярмонка (Дьаарманка, Дьаарбаҥ — билинҥи Мэҥэ Хаҥалас улууһун Павловскай бөһүөлэк аттыгар), Дьокуускай уобалаһа — өлб. 1942 сыллаахха, Сикука куорат (билигин Поронайскай куорат, Сахалиин уобалаһа)) — Сахалиин атыыһыта, саха.
Москва куорат Үрдүкү Духовнай семинарийатын бүтэрбит. 1910 сылтан 1926 сылга диэри Хотугу Сахалинҥа (Северный Сахалин) олорбута. Сүрүн дьарыга таба итиитэ, атыы-эргиэн, түүлээҕинэн эргиэн. Сахалиин арыытыгар Винокуров Д. П. коллективнай таба итиитин төрүөтүн саҕалаабыт киһиннэн аҕыахха сөп. Аҕыйах сыл устата уонча табаттан дьаныардаахтык, сынньаммака эҥкилэ суох үлэлээн хас да тыһыынча төбө оҥорон таһаарбыта.
Винокуров Д. П. элбэх олохтоох саха, нивха, эбэҥки, орок дьоно таба тутар дьарыгар үлэлэтэр-хамнастыыр этэ. 1925 сыллаахха Дьоппуон кыраныыссатын аттыгар тоһуур оҥорон Сахалин кыраныыссатын сэбиэскэй сэрии этэрээтэ Винокуров атыыга барыахтаах, мунньубут түүлээҕин булгу барытын былдьаан ылбыта (конфискация), Винокурову бэйэтин аҕыйах кэмҥэ хайыыга олордубута. Ити быһылаан буолбутун кэннэ, Винокуров Д. П. 1926 сыллаахха Соҕуруу Сахалинҥа (Южный Сахалин, Карафуто) сорох табаларын үөрүн илдьэ көскө тиэстибитэ. Винокурову кытта сорох киниэхэ үлэлээбит дьон Дьоппуон диэки барбыта. Сэбиэскэй өттүгэр хаалбыт табаларын олохтоох Сэбиэт былааһа бэйэтигэр былдьаан 3 таба колхоһун тэрийбитэ уонна Винокуровка урут үлэлээбит дьонун таба итиитинэн дьарыктаппыта. Карафутоҕа кэммиэрсийэни кытта Винокуров Д. П. политиканнан дьарыгырбыта диэн бигэргэтиллибэтэх, бэрэбиэркэтэ суох, аҥардас Сэбиэскэй эрэ кэмиттэн сурах баар. Ол кини Саха сирин уонна Хотугу Сахалин дьоппуон сэриитин көмөтүнэн ССРС-тан быһа баттаан туспа государство тэрийиэн баҕарбыт диэн бигэрбиллэбэтэх сурах быһыыта эрэ баар. Сикука куоракка Отасу арыыга (билигин Севернэй диэн ааттаах арыы) Винокуров нивхалар уонна уйльталар национальнай дэриэбинэтин тэрийэн, Карафуто туристическай киининэн аатырдыбыта. Винокуров уонна кини дьиэ кэргэнэ Отасуга олорон табаннан дьарыгын умнубакка дьаныардаахтык үлэ ыыппыта. Дьоппуон аармыйыта бэйэтигэр туһанаары табаларын үксүн Винокуровтан босхо былдьаан ылбыта уонна 1938 сыллаахха дьоппуон Карафуто дьаһалтата Дмитрий Прокопьевиһы уонна киниэхэ үлэлиир таба көрөөччүлэрин ССРС диэки үспүйүөн үлэтин ыыталлар диэн Тойохара куоракка баар хайыыга укпуттара (билигин Южно-Сахалинскай куорат), онно 1940 сыллаахха диэри сыппыта.
Хайыыга сытан улаханнык ыалдьан, босхолонон баран өр буолбакка Сикука куоракка өлбүтэ. Кэлин суруйалларынан, дьиҥэр дьоппуоннар сөпкө уорбалаабыттар, тоҕо диэтэххэ Приморскай уобалас ОГПУ-тун баһылыга Р. А. Шишлянников (партийнай псевдонима «Андрей») Винокуровтыын олох эдэр кэмнэриттэн билсэллэр эбит. Рафаил Шишлянников Винокурову 1926 сыллаахха хаайыыттан таһааран ССРС диэки буол уонна Сэбиэскэй разведка үлэтигэр көмөлөс диэн Дьоппуоннарга анаан ыыппыт курдук.
Комбуча
Комбуча (атын аата Чэй тэллэйэ эбэтэр Дьоппуон тэллэйэ), араас симбиоз процеһыгар үөскээбит организм, кини ууга улааттаҕына уу газированнай утах буолар.
Никифоров Георгий Максимович (1926-1977)
Никифоров Георгий Максимович (1926-1977) — биллиилээх ырыа айааччы.
Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгэр 1926 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа. Дьокуускайдааҕы культурнай-сырдатар училище байаан кууруһугар, муусука-уус-уран училищеҕа композитор Грант Григорян кылааһыгар үөрэммитэ. Өр сылларга Үөһээ Бүлүүтээҕи норуот айымньытын дьиэтин иһинэн үлэлиир музыкальнай-фольклорнай түмсүүнү салайбыта.
С. Тимофеев хоһоонугар "Эйэ-дьол иһин" диэн бастакы ырыатын айбыта ("Суох буоллун сэрии, Суох буоллун өлүү!"). Степан Дадаскинов либреттотыгар "Уот туһунан тойук" ортаорияны хос ааптар быһыытынан, оҕолорго Бүөтүр Тобуруокап остуоруйатыгар "Моруос оҕонньор" диэн операны композитор Л. Вишкаревтуун айбыта. "Саха сирэ ыллыыр" хомуурунньукка (1956 с.) хос ааптар быһыытынан үлэлэспитэ. Олоҕун уонна айар үлэтин туһунан "Ыра санаам ыллана туруо" (2006) кинигэ тахсыбыта.
Ырыаларын хомуурунньуга "Көтөн тахсыҥ, кыталыктар" (1995).
Үс Түмсүү
Үс Түмсүү (былыргы саха тылыттан Üs Tümsüü), саха эр дьон патриотическай уонна саха итэҕэлин өрө тутар түмсүү (тэриллии) буолар. Сүрүннээн — Арчы дьиэтэ сиригэр өрөбүлгэ күнүс 12:00 кэмҥэ түмсэллэр, Аар Айыы Итэҕэлин тутуһаллар.
Толору аата - АВТОНОМНАЯ НЕКОММЕРЧЕСКАЯ ОРГАНИЗАЦИЯ "ЦЕНТР ГРАЖДАНСКО-ПАТРИОТИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ МОЛОДЕЖИ РЕСПУБЛИКИ САХА (ЯКУТИЯ) "ТРИ" 16 февраля 2018 с.  тэриллибит. Сүрүннээн эдэр ыччаты патриотическай иитиинэн, төрүт үгэстэри сөргүтүүнэн, чөл олоҕу пропагандалааһынынан, Аар Айыы Итэҕэлин тарҕатыынан дьарыктанар
Üs Tümsüü
Улахан киһи таҥара үөскээһинэ
Улахан киһи таҥара оҕо улахан киһи буолар баҕа санаатыттан үөскээбит.
Кумыктар
Кумыктар (бэйэлэрин тылларынан: къумукълар [qumuqlar]) — Дагестааҥҥа, Чечняҕа уонна Хотугу Осетияҕа олорор түүр тыллаах омук, Хотугу Кавказка баар саамай улахан түүр омуга.
Улахан киһи таҥара үөскээһинэ
Дьон киһи буолууну баһылаабыттарын кэнниттэн улахан киһи буолар баҕа санааны салгыы үөскэтиммиттэр. Оҕолор бары улахан киһи буолар баҕа санаалара үгэс буолан, күүһүрэн Будда таҥараҕа кубулуйбутун бэлиэтинэн таҥара көстүүтэ аһара улаатан таас хайаҕа ойууланар буолбут. Будда таҥара үөрэҕэ былыргы кэмнэргэ сахалар тэнийэн олоро сылдьыбыт сирдэригэр тарҕаммыт.
Кумыктар
Кумыктар Чечня Өрөспүүбүлүкэтигэр иккис (нууччалар кэннэ) уонна Хотугу Осетияҕа төрдүс (нуучча, ингуш уонна эрмээн кэнниттэн) элбэх ахсааннаах меньшинство буолаллар.
Кумыктар олорор сирдэрин Кумыкия  (кумыктыы Къумукъ ) диэн ааттыыллар.
Улахан киһи таҥара үөскээһинэ
Оҕо биир тутаах баҕа санаатынан түргэнник улаата, улахан киһи оҥорор быһыыларыгар кыттыһа охсуу, тугу барытын улахан киһи оҥорорун курук оҥорор буолууга үөрэнии буолар. Оҕоҕо атын туох да наадата суох, арай улаатан иһэҕин диэн этэн биэрии киниэхэ улаатан иһэргэ баҕа санааны үөскэтэр. Сахалар оҕону ону-маны бэрсэргэ, үллэстэргэ кыра эрдэҕиттэн үөрэтэллэр. Оҕо тугу эмэ бэристэҕинэ “Оҕом бачча буол” диэн улаатыннаран көрдөрөн улаатарга баҕа санааларын тириэрдэннэр, оҕоҕо улаатан иһэр баҕа санааны кыра эрдэҕиттэн иҥэрэллэр. Тугу эмэ кыайбатаҕына, сатаабатаҕына улахан киһи маннык оҥорор диэн көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэрэллэр, сыыһа-халты туттумматыгар үөрэтэллэр. Куһаҕаны оҥордоҕуна улахан киһи оҥорботун оҥорума диэн өйүн-санаатын хааччахтыыллар.
Кумыктар
Ахсааннара уонна олорор сирдэрэ
Кумыктар Кавказка азербайдьааннар кэнниттэн иккис саамай улахан түүр тыллаах омук буолаллар.
Кинилэр былыргыттан олорор сирдэрэ: Кумык сирэ, Каспий күөлүн арҕааҥы кытыла, Дагестааҥҥа Моздок куорат, Кизляр (Гүчүк-йурт), Предгорное (Борасув-отар), Калининскай, Брагуны, Виноградное (Бамат-йурт) уонна Дарбанхи (Истисув).
Улахан киһи таҥара үөскээһинэ
Оҕо үтүктэр күүһэ олус улахан, улахан киһи курдук буолар баҕа санаата биир сааһыгар атаҕар туруоран хаамтарар. Оҕо кыра эрдэҕинэ үөрэнэр күүһэ ордук улахан уонна кэмэ аастаҕына мөлтөөн барар. Индияҕэ бөрө булан ииппит оҕото улаатан да баран киһи курдук кыайан хаампатаҕа остуоруйаҕа биллэр.
Оҕо тугу оҥорбута барыта улахан киһи оҥорбутун кытта мээрэйдэнэн этиллэр буоллаҕына оҕо бэйэтигэр олору ситиһэр баҕа санааны үөскэтинэр. Оҕо баҕа санаата тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥоруу буоллаҕына улахан киһи буолар баҕа санааланар, ол баҕа санаатыттан таҥарата үөскүүр. Бу баҕа санаатын ситиһээри киһи буолууну баһылыыр кыахтанар.
Кумыктар
РФ субъектарыгар ахсааннара
2010 сыллаах биэрэпиһинэн Арассыыйаҕа 503,1 тыһыынча кумык олорор, онтон 431,7 тыһ. киһи Дагестааҥҥа баар.
Түргэн айанньыт (сериал, 1982)
Түргэн айанньыт (Knight Rider) — 1982 сыллаахха Америкаҕа NBC канаалга көстүбүт сериал, Саха Сиригэр 1997–2002 сыллардаахха СТС канаалга көстүбүтэ.
Кумыктар
Ааттара
"Кумык" (къумукъ) төрдө чопчу быһаарылла илик. Чинчийээччилэр үксүлэрэ (Бакиханов, С. А. Токарев, А. И. Тамай, С. Ш. Гаджиева уонна да атыттар) бу ааты кимак эбэтэр куман. П. К. Услар этэринэн XIX үйэҕэ Хотугу Кавказка кумык эбэтэр кумук диэн аатынан дэхси сиргэ олорор түүр тыллаах омуктары ааттыыр этилэр. Дагестаҥҥа, Чечняҕа уонна Ингушетияҕа кумык диэн аатынан билиҥҥи эрэ кумыктары ааттыыр этилэр. Б. А. Алборов кумык диэн ааты түүрдүү «кум» (кумах) диэн тылтан таһаарбыт. Я. А. Фёдоров этэринэн VIII–XIX үйэлэргэ "гумик – кумык – кумух" диэн дьиҥнээх Дагестаан сирин аата.
XIX үйэҕэ А. В. Старчевскай кумык тылын тылдьытыгар бу омук атын аатын суруйбут – арияк; Н. Я. Марр буоллаҕына кумыктары тузлилэр [түзлүлэр — дэхси сиргэ олорооччулар] диэн ааттыыр.
Нууччалар уонна Европа дьоно кумыктары "Дагестаан татаардара", "Кавказ татаардара" , "Терскай татаардар" , черкестэр диэн ааттыыр этилэр.
Атын Дагестаан омуктара кумыктары маннык ааттыыллар: даргиннар — диркъаланти, авардар — лъарагӏал, лактар — арнисса, годобериннэр — гъумакиди, каратиннар — лъарагӏабди, ахвахтар — лъагӏидо, багвалиннэр — гьаргӏиди.
Төрүттэрэ
Чинчийээччилэр ыккардыларыгар кумыктар төрүттэрин туһунан биир кэлим санаа суох. С. М. Броневский диэн чинчийээччи кумыктары кыпчактары кытта ситимниир уонна кинилэр Дагестаан сиригэр XII–XIII үйэлэргэ көспүттэр диир. И. Клапрот этэринэн кумыктар Дагестааҥҥа хазардары кытта кэлбиттэр уонна кинилэр кэннилэриттэн хаалбыттар.
Сэбиэскэй кэмҥэ кумыктар өбүгэлэрэ түүр тылын ылыммыт олохтоох хайа омуктара буолуохтарын сөп диэн санаа тарҕаммыта. Бу сабаҕалааһыны аатырбыт түүр чинчийээччитэ В. В. Бартольд өйүүр этэ. Ол эрээри атын чинчийээччилэр, холобур, С. А. Токарев, В. Минорскай, Л. Лавров бу теорияны ылымматахтара.
Тыллара
Кумыктар тылларар кумык тыла буолар. Бу тыл түүр тыллар кыпчак бөлөҕөр киирэр. Кумык тыла 1930 сылларга диэри Хотугу Кавказ араас тыллаах омуктара кэпсэтэр уопсай тыллара этэ.
Кумык тыла карачай-балкар, Кырыым татаардарын уонна караим тылларыгар майгынныыр.
Түргэн айанньыт (сериал, 1982)
Сүжета
Өйдөөх массыына уонна кини суоппара араас түбэлтэҕэ түбэһэллэрин туһунан.
Улахан киһи таҥара үөскээһинэ
Аныгы бэйэтин билиммит баай төрөппүт оҕотун куруук кыранан, кыамматынан ааттыыра өйө-санаата сайдарын, баҕа санаата үөскүүрүн хааччахтыыр, улахан киһи буоларга, улаатарга баҕа санаатын букатын суох оҥорор. Төрөппүттэр бэлэмнэригэр үөрэммит оҕолор улаатар биричиинэлэрэ итиннэ, баҕа санаалара суох буолуутугар саһан сылдьар. Төрөппүт эмиэ оҕото улаата охсуон, туохха барытыгар көмө буолуон баҕата улахан буоллаҕына туһалаах. “Ыаллар оҕолоро түргэнник улаатар” диэн этии төрөппүт оҕото улаатарын аһара кэтэһэриттэн уонна күн аайы көрө сылдьарыттан оҕото улаатарын билбэккэ хааларын биллэрэр. Оҕо уонна төрөппүт улаатыыны кэтэһэр баҕа санаалара холбоһон, күүһүрэн улахан киһи таҥараны үөскэппиттэрэ. Кэлин бу таҥара Будда диэн аатынан сахалар уһуннук олохсуйа сылдьыбыт сирдэринэн киэҥник тарҕаммыта.
Оҕо баҕа санаата уонна төрөппүт баҕа санаалара холбоһон улахан киһи таҥараны үөскэппиттэр. Кэлин бу таҥараны Будда диэн сахалары кытта бииргэ олоро сылдьыбыт омуктар ааттаабыттар. Буддизм, джайнизм, зороастризм, манихейство, иудаизм бэйэлэрин кэмнэригэр халлаантан түспэтэхтэрэ. Бу үөрэхтэр түүрдэр итэҕэллэрэ сайдан иһиитэ саҥа олоххо сөп түбэһиилэрэ буолар диэн Мурад Аджи суруйар. (1,23). Улахан киһи таҥара хас биирдии ыалга барыларыгар баар. Ол иһин бу таҥара Аан дойдуну биир таҥара айбыта диэн тоталитарнай, диктаторскай этиини үөскэппэтэх. Атын дойдулары сэриилээн ылан бас бэриннэрбэтэхтэриттэн, диктатураны үөскэппэтэхтэриттэн Будда таҥара Аан дойдуну айбыта диэн өйдөбүлэ суох сайдыбыт.
Будда таҥара туһунан К.Д.Уткин бу курдук суруйар. Будда таҥараҕа сүгүрүйүү итэҕэйээччилэртэн түөрт суол ис дьиҥи көрдөөһүнү ирдиир.
1. Киһи төрүөҕүттэн өлүөр диэри эрэйи, кыһалҕаны көрсөн олоҕун барыыр. Төрүүрэ – эрэй. Ыалдьара – эрэй. Өскө-сааска тиксэрэ, быстахха, быһымахха түбэһэрэ – эрэй. Таптыыр, сөбүлүүр санаатын утума, ситимэ быстыыта – улахан кыһалҕа. Дьэ, ити курдук муҥ-сор, эрэй-кыһалҕа, итэҕэл бигэргэтэринэн, салҕана турар.
2. Киһи барыта орто дойдуга олорорун тухары баайга-талымҥа тардыһар, тойон буоларга дьулуһар, уһуннук олоруон баҕарар. Онно астыммакка саҥаттан саҥа төрөөн өссө тупсан, туругуран иһиэн, ийэ сиргэ эргиллэ туруон баҕарар. “Ити үксүгэр киһи олоҕо эрэй эҥэрдэнэн, ыар ындыыланан күн анныгар ааһарын билбэттэн тахсар”, - диир буддистскай итэҕэл.
3. Киһи сир үрдүгэр эргиллэр баҕатын хайаан даҕаны ууратыах тустаах. Эрэй, кыһалҕа хатыланар ситимин салгыа суохтаах. Кини төрүөтэ – төрөөһүҥҥэ, үөскээһиҥҥэ сытар. Төрөөбүт киһи орто дойдуга олоруон баҕарар. Олордоҕун аайы онно-манна уутуйа умсугуйара улаата турар. Бары ымсыы – ис дьиҥи, олох кырдьыгын билбэттэн тахсар.
4. Балартан барыларыттан быыһанарга аҕыс араас түһүмэх этиллэр:
- Ыйыллыбыт түөрт кырдьыгы толору өйдөөһүн.
- Олорго олоҕуран бэйэни салайыныы.
- Сымыйанан кэпсэппэт, саҥарбат буолуу. Киһини, дьону баһааҕырдыбакка, үөхпэккэ, ыыстаабакка сылдьыы.
- Уорартан туттунуу, тыыннааҕы, хамсыыры бүүс-бүтүннүүтүн аһыныы.
- Бэйэ булан, бэйэ үлэлээн айаҕы ииттинэр буолуу.
- Быртах санааттан, куһаҕан сабыдыалтан куота, туттуна сылдьыы.
- Олох ситимигэр наһаа бааллан сыстыбат буолуу.
- Бэйэни көрүнүү, туругу тутуу, уоҕу-кылыны, уйулҕаны уоскутуу.
Сөптөөҕүнэн, сиэрдээҕинэн быһыыланан киэҥ-куоҥ көҕүстэнии, кыраҕа кыһаммат буолуу. (2,147).
Будда таҥара үөрэҕин түһүмэхтэрин ырытан өйдөөтөххө сахалар таҥараларын үөрэҕин көрсүө, сэмэй буол диэн үөрэҕэ салгыы сайдыбыта буолар.
1. Аджи М. Тюрки и мир: сокровенная история. – М.: АСТ, 2006. – 649 с.
2. Уткин К.Д. Хомуурунньук. 16 кинигэ, 2-һэ: Төрүт культура: утумнар, ситимнэр. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 272 с.
Луҥха Өлөксөй
Алексей Кириллович Калининскай-Луҥха Өлөксөйө – биллиилээх ырыа айааччы, саха ырыатын үйэтитээччи уонна сырдатааччы.
Олоҕун кэпсээнэ
1953 сыллаахха Кэбээйи улууһун Арҕас нэһилигэр төрөөбүтэ. 1977 сыллаахха С.Данилов тылларыгар "Аан дойду – Саһыл Сыһыы" бастакы ырыатын айбыта. 1991 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ырыа айааччыларын ассоциациятын тэрийсибитэ, салайбыта. "Саха ырыата кэм-кэрдии тэтиминэн" кинигэ ааптара.
Чоҕулҕан чырыт
Тыһыта атыырынааҕар бөдөҥ. Тыһытын көхсө харатыҥы, кытархай дьураалардаах. Төбөтө хараҥа бороҥ, моонньугар дьэбинниҥи кытархай чуоҕурдаах. Хабарҕата уонна өрөҕөтө үрүҥ. Кынатын уһуна — 107-117 мм, Этин-сиинин ыйааһына — 28-35 г. Тыһыта кынатын уһуна — 105-119 мм, ыйааһына — 30-40 г.
Саха сирин киин өттүгэр ардыгар ааһан иһэн көстөр. Туундараҕа көлүйэлэр кытылларыгар олохсуйар. Уйаланар сиригэр ыам ыйын эргэтигэр кэлэр. Атырдьах ыйын эргэтигэр кыстыгар барар.
Томас Джефферсон
Томас Джефферсон (Thomas Jefferson; муус устар 13 к. 1743 с. төрөөбүтэ) диэн АХШ 3-c президенэ 1801-1809 сс. Билиллибит политическай деятель, дипломат, Просвещение эпохатыгар философ. Сурун улэлэрэ диэн 1803 сыллаахха Францияттан Луизиананы атыыласпыта уонна 1804-1806 Льюис уонна Кларк экспедицията.
Арассыыйа бырааһынньыктара
Саҥа дьыл
Саҥа Дьыл буолбутун кэннэ Тохсунньу 2-5 күннэрэ эмиэ бырааһынньык күннэринэн ааҕыллаллар. 2005 сылга дылы дьон тохсунньу 1 уонна 2 күнүгэр сынньаналлара.
Ороһуоспа
Ороһуоспа русскай православнай таҥара дьиэтэ туттар юлиан халандаарынан тохсунньу 7 күнүгэр түһэр. 1991 сыллаахха бырааһынньык төнүммүтэ, ол иннинэ ССРС бириэмэтигэр государственнай атеизм бириэмэтигэр үлэ күнэ этэ.
Аан дойду дьахталларын күнэ
Аан дойду дьахталларын күнэ кулун тутар 8 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Саас уонна үлэ күнэ
ССРС бириэмэтигэр Аан дойдутааҕы үлэһит күнэ бэлиэтэнэр этэ уонна бары куораттарга парад, кэнсиэр ыытыллар этэ.
Кыайыы күнэ
Ыам ыйын 9 күнүгэр Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыайыыны бэлиэтиир бырааһынньык. Куораттарга байыаннай параад ааһар.
Норуот сомоҕолоһуутун күнэ
Норуот сомоҕолоһуутун күнэ - сэтинньи 4 күнэ. 1612 сыллаахха бу күн Дмитрий Пожарскай уонна Кузьма Минин салайыылаах норуот ополчениета Москуба Китай-Городын поляктартан штурмнаан ылбыта. Поляктар Кремльгэ чугуйбуттара эрээри, сотору кэминэн бэриммиттэрэ. Манан дьалхааннаах кэм (Смутное время) сүрүннээн түмүктэммитэ. 1613 олунньутугар саҥа ыраахтааҕынан Михаил Романов талыллыбыта.
Васильева Олимпиада Романовна
1960 сыллаахха оскуола кэнниттэн "Оскуола - производство - үрдүк үөрэх" ыҥырыыны ылынан Оҥхой нэһилиэгэр  үс сыл М. Горькай аатынан колхозка ыанньыксытынан үлэлээбитэ.
1963 сыллаахха Омскай куоракка пединститукка үөрэнэ киирбитэ. 1968 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн баран Хоро 8 кылаастаах оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта.
1970 сыллаахха ЫБСЛКС XVI съеһигэр делегат быһыытынан кыттыыны ылбыта.
Ан Михаил Иванович
Ан Михаил Иванович (1944-1980сс.) – атах оонньуутугар Саха АССР спордун маастара.
Туһаныллыбыт сирдэр
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Аһылыгы көтүтүү
Аһылыктан туттунуу
Коммунистар салайан олорбут кэмнэригэр киһи бэйэтин бэйэтэ бас билиммэт этэ. Ол курдук киһи хайаан да үлэлиэхтээх, үөрэниэхтээх, киһи барыта биир тэҥ диэн өйдөбүллэр аһара бараннар хайаан да оннук эрэ буолуохтааҕын курдукка кубулуйбуттара. Туох баары барытын государство бас билэрин тэҥэ, хас биирдии киһи доруобуйата эмиэ государство бас билиитэ буолбута. Ол курдук ыалдьыбыт киһини государство бэйэтин эмчиттэринэн көрдөрөн, босхо, государство харчытыгар эмтиир этэ. Хас биирдии киһи тугу үлэлээн туһалыан сөбүн аналлаах комиссия эмиэ быһаарара.
Дьон доруобуйаларын харыстааһыны үтүө санаалаах государство оҥоро сатыыра, оннооҕор үлэ быыһыгар производственнай гимнастиканы киллэрэн эти-сиини дьарыктыыра, сарсыардааҥҥы гимнастиканы күн аайы араадьыйанан биэрэн, оскуолаҕа оҕолору эрчийэн туох баар кыаллары барытын оҥоро сатаабыта. Ол эрээри маннык аһара көрүүгэ-истиигэ дьон сыыйа үөрэнэннэр бэйэлэрин доруобуйаларын, эттэрин-сииннэрин аан маҥнай бэйэлэрэ эрчийэллэрин, харыстыылларын умнан, барытын государство кинилэргэ анаан оҥоруохтааҕын курдук саныыр буолан хаалбыттара.
Дьон доруобуйаларын харыстааһыны государство бэйэтигэр ылыытыттан дьон эрчиллэн, итиини-тымныыны тулуйарга үөрэнэн, элбэхтик хамсанан, сүүрэн-көтөн доруобуйаларын тупсаралларын оннугар туох да эрэйэ суох, босхо кэлэр эмтэри элбэхтик иһэргэ, аҥардастыы медицинэ көмөтүгэр сыҥаланарга, төлөбүрдээх сынньалаҥҥа сытарга үөрэммиттэрэ.
Кэлин сэбиэскэй государство дьадайан үрэллибитин кэннэ киһи бэйэтин доруобуйатын харыстыыр, тупсарар туһугар аан бастаан бэйэтэ кыһанан үлэлиэхтээх диэн этэллэрин үгүстэр соччо сөбүлээбэттэр, тириилэрин таһынан истэллэр. Киһи бэйэтин доруобуйатын бөҕөргөтөөрү элбэхтик тымныыга сылдьарын, тымныынан эрчиллэрин уонна гимнастиканан дьарыктанарын сүрэҕэлдьээбэккэ эрэ оҥороро бэйэтиттэн ирдэнэр көрдөбүл буолбутун өссө билинэ иликтэр. Бөҕө доруобуйалаах, үчүгэй эрчиллиилээх киһи кыра, тымныйан ыарыыларга ыалдьыбакка элбэхтик эмтэнэргэ бэйэтэ үлэлээн-хамсаан булуммут харчытын ороскуоттаабата, атын дьон бары араас эрчиллиилэринэн, доруобуйаларын бөҕөргөтүүнэн дьарыктаналларыгар ыҥырар, угуйар. Ол аата бэйэтэ эрчиллии, дьарыктаныы көмөтүнэн этин-сиинин, доруобуйатын тупсарбыт киһини атыттар үтүктэн, батыһан эрчиллэллэрэ, дьарыктаналлара бэйэлэригэр туһаны аҕалар.
Былыр ыраахтааҕы дьаһайан олорбут кэмигэр саха дьонун үгүс өттүлэрэ дьадаҥы эбиттэр. Оччотооҕу кэмҥэ бары хаһаастарын барытын сиэн бүтэрэн, сааскы кэмҥэ олус аҕыйахтык аһаан, сороҕор чуут хоргуйа сыһан, дьылы нэһиилэ туорааһын олус улахан үөрүүнү аҕалар кэмнэрэ бааллара. Саха дьонугар дьылы этэҥҥэ туорааһын сыл бүтүүтүгэр тэҥнэһэн улахан бырааһынньыкка – ыһыахха кубулуйуута итинтэн төрүттэммит. Бу быһаарыыны сөп диэтэхпитинэ саха үлэһит дьоно боростуой аһылыгы олох аҕыйахтык, кэмчилээн аһыыллара кырдьык. Ол иһин олохпут усулуобуйата ыараханыттан, ас-үөл саппааһа аҕыйаҕыттан сахаларга аһылыктан туттунуу үөрэҕэ үөскээбэккэ хаалбыт.
1822 сыллаахха от ыйыгар Санкт-Петербурга тахсыбыт «Северный архив» диэн сурунаалга: «Сахаларга сүүс саастарын туолбут кырдьаҕастар олус элбэхтэр. Бары үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Бу омуктар бэйэлэрэ бөҕө оҥоһуулаахтар уонна уһун үйэлээхтэр»,- диэн суруйбуттар. «Долгожители Якутии» диэн кинигэҕэ бэриллибит таблицаҕа Саха сиригэр олорор дьон ахсааннарын уонна ол дьонтон 100 саастарын төһө киһи ааспыттарын суоттаан таһаарбыттар. (1,9).
1897                  269880                         90
1959	          479600	                         120
1998	          1033300	                   30
Биир үйэ устата саха дьонун олохторун сайдыыта төһө үрдээбитин бу таблица арыйан көрдөрөр. Сайдыы, арҕааҥҥы дойдулар үөрэхтэрин аҥардастыы батыһыы туохха тириэрдибитэ эмиэ бу таблицаттан ырылыччы көстөр. Ол курдук бу таблица сыыппаралара саха дьонун үйэлэрэ лаппа кылгаабытын арылхайдык быһаараллар.
Биһиги бу үлэбитигэр ыраахтааҕы салайар кэмэ үчүгэй эбит диэн дакаастаары оҥостубаппыт. Арай «Куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх» диэн биллэр этиини өйдөөн кэлэммит, оччотооҕу ыарахан олох туох үчүгэйдээх эбитин булан ыларбыт туһалаах буолуоҕа.
Айылҕаҕа ханнык баҕарар кыыл ыарыйдаҕына сууланан баран сытынан кэбиһэр. Ыт хас да күн аһаабат, куоска эмиэ. Аһаабакка сытаннар сотору кэминэн көнөннөр, ыарыылара ааһан үтүөрэллэр. Дьиэҕэ олорор кыыллар ханнык да эми булан испэттэр эрээри, бэйэлэрэ ыарыыларын аһарыналлар, арай хонууга сылдьар ыттар ханнык эрэ оттору булан ыстыы сылдьаччылар. Кыыллар аһаабакка сырыттахтарына эттэриттэн-сииннэриттэн араас мунньуллубут кирдэр, дьааттар ыраастанан тахсаннар үтүөрүү буолан барар эбит. (2,34).
Айылҕаттан бэриллибит бу өйү-санааны кыыллар сатаан туһаналларын итинник, аһаабакка эрэ сылдьан эмтэнэллэрэ быһаарар. Онтон дьон төһө да өйдөрө-санаалара сайдыбытын иһин аһыыр-сиир баҕаларын оннооҕор улаханнык ыалдьа да сылдьан кыайан кыана туттубаттара, үтүө холобуру батыһан үтүктүбэттэрэ олус хомолтолоох. Ол курдук христианскай таҥара дьиэтэ итэҕэйэр дьонун икки тыһыынча сылтан ордук кэм устата үөрэтэ, модьуйа, оннооҕор күһэйэ сатыыр даҕаны элбэҕи аһаан уойан ыалдьааччылар хата аҕыйаабаттар.
Айылҕа айбытын быһыытынан киһи аһылыгын чааһыгар төһө эмэ элбэх саппаастаах сылдьар. Олох араас ыарахан кэмнэригэр аһылыгы булунуу олус ыараханынан Айылҕа киһиэхэ ити чааһыгар олус элбэх саппааһы биэрбит. Эбиискэ аһаабакка, аҥардастыы ууну эрэ иһэн киһи ыйы быһа сылдьыан сөп диэн үөрэхтээхтэр этэллэр.
Омук үөрэхтээхтэрэ киһи аһаабакка эрэ сылдьыытын дириҥник үөрэтэн эрэллэр. Поль Брэгг диэн учуонай анаан-минээн аччыктааһынынан уһун кэмҥэ бэйэтэ дьарыктанан, маннык эмтэнии туһунан үөрэҕи арыйбыт. Кини суруйбут кинигэтэ бэйэтин доруобуйатын туһугар бэйэтэ кыһанар киһиэхэ олус туһаны аҕалыан сөп. Биһиги бу үлэбитигэр П.Брэгг үлэтэ уонна сахалар аһылыкка сыһыаннаах этиилэрэ сүрүн төрүт буоллулар.
Сахалар аһылыкка сыһыаннаах этиилэрин биһиги эбэбит Лөкүө эмээхсин элбэхтик туһанар этэ. Кини этиилэрэ уонна аһааһын уратылара учуонай П.Брэгг үөрэҕэр сөп түбэһиилэрэ сахалар аһылыгы туһаныылара дириҥ төрүттээҕин быһаарар.
Киһи атын аһы аһаабакка ууну эрэ истэҕинэ бэйэтин этигэр-сиини¬гэр мунньуммут саппааһынан аһылыктанар. Этиттэн-сиинииттэн аан маҥнай мунньуллубут сыа саппааһын уларытан эньиэргийэҕэ кубулутан туһаммытынан барар. Мунньуллубут сыатын саппааһа бүттэҕинэ, биирдэ эрэ быччыҥнарыттан сыыйа көҕүрэтэр. Ол аата, киһи этэ-сиинэ лаппа аҕыйыар диэри аһаабакка сылдьар кыахтаах. Ити барыта киһи айылҕаттан айыллыаҕыттан аһылыгар олус улахан саппаастааҕынан, эт-сиин барыта айылҕа эттиктэриттэн хомулларынан быһаарыллар.
Доруобуйата үчүгэй, бөҕө буолуон баҕарар киһи минньигэстик аһааһын уонна туһалаах аһааһын диэн өйдөбүллэр икки ардыларынан өйүн-санаатын күүһүнэн салайтаран аһыырын ситиһэрэ наада. Ол аата аһааһын «Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар быһаарыыларыгар эмиэ сөп түбэһэр уонна киһиттэн эмиэ тулуурдаах буолууну ирдиир. Соччо минньигэһэ суох да буоллар доруобуйаҕа олус туһалаах аһылыгы быстыбакка-ойдубакка эрэ, үөрэ-көтө сиэн кэбиһии киһиттэн эмиэ эрэйиллэр тутаах көрдөбүл буолар.
Олус элбэх минньигэс аһылыктар киһиэхэ   аҕалар   туһаларын билэн, сөбүлээн  көрөн, аһара барбакка туһанар  буолуу аныгы үйэ үөрэхтээх киһититтэн ирдэнэр тутаах көрдөбүл. Бу   көрдөбүлү  толорор  наадаҕа киһи  син-биир  улахан  тулуурдаах, этин-сиинин сиир-аһыыр  баҕатын   кыайа-хото тулуйар кыахтаннаҕына эрэ табыллар. Аһылык  эмиэ   киһиттэн  олус  тулуурдаах  буолуутун эрэйэр. Христианскай уонна мусульманскай таҥара үөрэхтэрэ киһи өйө-санаата ити мөлтөх өрүтүн билэннэр көмөлөһө сатыыллар. Kинилэр сотору-сотору кэлэн иһэр аһылыктан туттунар кэмнэри, постары оҥороннор уонна онон күһэйэннэр таҥараны итэҕэйэр дьон аҕыйахтык аһыылларын ситиһэ сатыыллар. (3,24).
Туһаныллыбыт литература.
1.	Кириллина В.И.,  Прокопьева Ю.Н. Долгожители Якутии. Якутск: 1999. - 64 с.
2. Поль С.Брэгг. Формула совершенства. Санкт-Петербург: ТОО «Лейла», 1993. - 384 с.
3. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
VEON
Компания Бермуд арыыларыгар регистрацияламмыта, Штаб- квартирата Амстердамҥа баар.
Alfa Group
Alfa Group (Альфа Групп), Недерланд тэрилтэтэ, Лүксембург уонна АХШ дойдуларыгар базаланан олорор. Арассыыйаҕа Veon, Альфа Банк, уонна сетевой ретейлары бас билэр.
Сосин Олег Константинович
Сосин Олег Константинович, (1948 с. Дьокуускай куорат Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин Норуодунай учуутала, Российскай Федерация, Саха Өрөспүүбүлэкэтин үтүөлээх учуутала, ССРС, РСФСР үөрэҕэриитин туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
1948 с. Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. 1966 с. Майа орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Оскуола кэнниттэн «Сельхозтехника» тэрилтэтигэр оробуочайынан үлэлээбитэ. 1972 с. СГУ физико – математическай факультетын бүтэрбитэ уонна «Физика учуутала» диэн идэни ылбыта. 1972-1975 сс. Покровскай 7 кылаастаах оскуолатыгар физика учуутала, онтон дириэктэрэ. 1975 сылтан Сунтаар 1 №-дээх орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэлиир. 1980 сылтан бу оскуола завуһунан, 1990-1992 сылга дириэктэринэн ананан үлэлиир.
199нь с. Сосин О.К. салайыытынан өрөспүүбүлүкэтээҕи экспериментальнай площадка (РЭП) тэриллэр, үгүс предметтэри дириҥэтэн үөрэтии саҕаланар. РЭП 1994 с. Сунтаардааҕы политехническэй лицейгэ уларытан тэриллэр. Сосин О.К. Сунтаардааҕы политехническай лицей директорынан үлэтин саҕалыыр. Лицей материальнай базата байытыллар, учууталларын, үлэһиттэрин ахсаана улаатар.
Сосин О.К. «Саха-Азия оҕолорун» фондун, Сорос пуондатын бириэмийэтин 2 төгүллээх лауреата, 1966 с. Россия Чулуу киһитэ, «Россия дириэктэрдэрин кулуубун» чилиэнэ.
Кини туһунан
-         Арыллахова Н., Талааннаах салайааччы, инноватор-дириэктэр. [Сунтаардааҕы политехническэй лицей директора Олег Константинович Сосин олоҕун уонна үлэтин туһунан] - :, //Үйэ. . - 2020. - N 4 (68), от ыйа - атырдьах ыйа-С. 92-93;
-         Сосин О.К., Бары кээмэйинэн бастыҥ. [Сунтаардааҕы республиканскай политехническэй лицей директорын Олег Константинович Сосины кытары кэпсэтии - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1998. - От ыйын 4 күнэ-С.1,2;
-         Иванова И., Наш директор. [50 лет исполняется заслуженному учителю РС (Я) и РФ, Соросовскому учителю, директору поилтехнического лицея Олегу Константиновичу Сосину] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1998. - Сэтинньи 26 күнэ-С.2;
Суруйуулара, кинигэлэрэ
1.     Сосин О. К., Политехнический лицей - путь к жизненной успешности. [Сунтарский политехнический лицей-интернат Республики Саха (Якутия)] - :, //Народное образование. . - 2012. - N 8-C. 76-79;
3.     Сосин О. К., Один из самых авторитетных глав республики. [о кандидате на должность главы Сунтарского улуса (района) Анатолии Васильевиче Григорьеве] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2020. - Балаҕан ыйын 8 күнэ (N 68)-С. 2;
Pfizer
Pfizer (Пфайзер), Америка саамай улахан уонна Аан Дойдуга биир саамай улахан эмтэри оҥорор тэрилтэ. Элбэх эмнэри оҥорор, олор ахсааннарыгар виагра.
Россия Федерациятын өрөгөйүн ырыата
Билэ:Russian national anthem at Medvedev inauguration 2008.ogv
Россия Федерациятын өрөгөйүн ырыата диэн судаарыстыба тутаах символларыттан биирдэстэрэ. Музыката уонна текст ССРС өрөгөй ырыатыттан ылыллыбыттар, мелодиятын Александр Васильевич Александров, онтон тылын Сергей Владимирович Михалков уонна Габриель Эль-Регистан суруйбуттар.
Интер РАО
Интер РАО, Арассыыйа энергетическай тэрилтэтэ, биир улахан тэрилтэ.
Кутэр кололоммутэ (угэ)
Куйаас, кумаар саҕана Кутаҕа соруукуу сыттаҕына, Кутэр, Тайах урдугэр ыттан, Күнүс утуйан буккуратта. Уһуктан кэллэ – уолуйда, Олус куттанна: Уой-да! Сыҥынах диэбитэ сытар кыыл эбит. Тайах туран сири кэрийбит Оо, дьалкытан, айана алдьайрхай! Туҥкэр-таҥхар туһэрэн истэ. Аастылар араас аппа-аҥхай, Тугэх тубэлэр, урдук систэр. Сотору күтэр кохсо кэҥээтэ, Сонун сирдэри корутэлээтэ; Көлөлөннум диэн, өссө уордэ, Көтөхтөрөн-сүктэрэн көнньүөрдэ. Хата, хайыы-сах ырыата ыраатта: «Хаҥалас, Танда, Амма, Таатта – Олорчу билэр бэйэм дойдуларым, Өрөх тэппит муҥур ордууларым. Төҥүлү хонуутугар үөскээбитим. Төрүкүттэн мааны төрүттээх этим, Төккүккэ, ньымаакка сылдьар этим, «Туулээх Сыа Маттаҕа дуо» дэппитим. Мордьооску Боотур диэн ааттаахпын. Кэтит сибиирдэри кэрийтэлиэм. Саргы-дьаалы, дьол-туску тосхойдо. Һай, һаат!» - диэтэ. Буур ойдо. Мордьооску мэйиитэ эргийдэ, Туу мээчикии сиргэ төкүнүйдэ, Өлө сыста иэнинэн таһыллан, Оор-ор сыта уҥан нараллан. Биһи сэһэммит манан бүтэр. Билбэппит ханна тиийтин Күтэр. Кэлэйэ саныыбыт арай бииртэн – Кирис быстыар диэри киһиргииртэн.
Уу чырыта
Уу чырыта (, Плосконосый плавунчик) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус бадараан көтөрдөрүн көрүҥэ.
Тыһыта атыырынааҕар биллэ бөдөҥ уонна дьэрэкээн. Тыһытын көхсө кытархайдыҥы-хара. Көхсө дьэбинниҥи кытархай. Иэдэһэ үрүҥ. Баттаҕа уонна моонньо хара. Кынатын уһуна — 123-132 мм, Этин-сиинин ыйааһына — 42-57 г. Тыһыта кынатын уһуна — 127-134 мм, ыйааһына — 51-64 г.
Туундараҕа үөскүүр. Саха сирин киин өттүгэр ардыгар ааһан иһэн көстөр. Туундараҕа көлүйэлэр кытылларыгар олохсуйар. Уйаланар сиригэр ыам ыйын эргэтигэр бэс ыйын саҥатыгар кэлэр. Атырдьах ыйын эргэтигэр балаҕан ыйын саҥатыгар кыстыгар барар.
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета - Арассыыйаҕа Новосибирскай куоракка баар социальнай-экэнэмиическэй профильлаах үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай үөрэхтээһин үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета".
Устуоруйата
1929 с. Сибиирдээҕи норуот хаһаайыстыбатын института диэн тэриллбит(СНХИ). 1931 с.ыам ыйын 27 күнүгэр СНХИ базатыгар икки үрдүк үөрэх тэрилтэтэ олохтоммут: Сибиирдээҕи былаанныыр институт уонна ССРС Центросойууһун Сибиирдээҕи потребительскэй кооперация института. 1935 с.икки үөрэх тэрилтэтэ төттөрү холбоспуттарыгар - Ураллыы-Сибиирдээҕи норуот хаһаайыстыбатын института буолбут. 1967 с.орто уонна үрдүк үөрхтээһин миниистирэ Б. Елютин бирикээһинэн Новосибирскайдааҕы норуот хаһаайыстыбатын института арыллыбыт. 1991 с. Диссертационнай сэбиэт арыллыбыт. 1992 с.институт икки таһымнаах үөрэхтээһини(бакалавриат, магистратура) ыытар эспэриэмиэҥҥэ кыттыбыт.
Үөрэх
НССЭУ 12000-тан тахса устудьуон үөрэнэр. Преподавалтель ахсаана 450-тан тахса, кинилэр ортолоругар, 46 наука дуоктара уонна 204 наука хандьыдаата бааллар. Институкка орто профессиональнай үөрэх базовай факультетыгар 9 испэссээлинэскэ үөрэтэллэр. Үрдүк үөрэхххэ бакалаврдары, специалистары магистрдары уонна аспираннары бэлэснииллэр. Университет үөрэҕэ 4 факультеттаах:
1. Судаарыстыбаннай сиэктэр факультета
Чоруут
Чоруут (, Грязовик) - Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрин Чорууттар уустарыгар киирэр сэдэхтик көстөр кыра көтөр. Саҥа Сибиир арыыларыгар, онон-манан туундараҕа, ойуурдаах туундараҕа уонна тайҕаҕа уйаланар. Саха сирин киин өттүгэр биирдэ эмит баар буолар.
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета
Үөрэх
2. Корпораивнай экэниэмикэ уонна предпринимательство факультета
4. Базовай үөрэх факультета
26 кафедра баар. Үрдүк үөрэх кэннэ доктарантураҕа үөрэниэххэ сөп.
Рейтиннэрэ
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета
Мындааба (Уус-Алдан улууһа)
Мындааба — Уус-Алдан улууһун Мүрү нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Плунгян Владимир Александрович
Плунгян Владимир Александрович (1960 с.т.) - тыл үөрэхтээҕэ, тыл түөрүйэтигэр уонча үлэ ааптара, Арассыыйаҕа корпуснай лингвистикэни саҕалааччылартан биирдэстэрэ.
Языкознание үстүтүүтүн типология сиэктэрин сэбиэдиссэйэ, Нуучча тылын үстүтүүтүн корпуснай лингвистикэ уонна лингвистикэ поэтикатын салаатын сэбиэдиссэйэ. МГУ-га устудьуоннары үөрэтэр.
"Почему языки такие разные" диэн кинигэ ааптара (2010).
Кыра үгүрүө
Кыра үгүрүө (, Гаршнеп) — көнө хара тумустаах, кылгас саһархайдыҥы хоҥор атахтаах үгүрүөтүҥү дьоҕус чөкчөҥөө.
Анафора
Анафора диэн истиил бөгүүрэтэ уонна хоһоон суолтатын ордук бэлиэтиир ньыма.
Холобур, сырдык харахтаах, сырдык санаалаах, сырдык куоластаах, кэрэ-нарын саха кыыһа. (Айыы Кыһатын 7в кылааһын үөрэнээччилэрин үлэтиттэн) хара харахтаах, хара баттахтаах, хара таҥастаах уол оонньуур уонна аһыыр.
Чиллэ Хорото
Чиллэ Хорото — Үөһээ Бүлүүгэ баар буола сылдьыбыт, 1954 сыллаахха көһөрүллүбүт нэһилиэк.
Бастакы артыалы тэрийии
Дмитриев Павел Васильевич (Тукас), Ороһуттан Дырахов диэн киһи утуу-субуу кэлэн агитациялаан, мунньахтаан 1934 с. бастакы боруобалааһын артыалы тэрийбиттэр. Ким 3-4 ынаҕы, аты, оҕуһу, туттар сэби-сэбиргэли холбоон барбыттар. Мотохо мэлииһэтин холбообут. Артыал бастакы бэрэстээтэлэ Евдокимов Кирилл (Анды) буолбут, суотчутунан Дягилев А.А. Балар иилээн-саҕалаан үлэни тэрийэн барбыттар. Саас ыһыы үлэтин саҕана 24 ыал холбоһон үлэлээбитинэн барбыттар.
Бастакы оскуола
1948 с. 2 сыл тутуллан начальнай оскуола дьиэтэ бүтэн оскуола аһыллар. Учууталлар:
1948 с. II Хороттон арахсан туспа нэһилиэк буолар. Сельсовет председателэ Евдокимов Василий Герасимович, секретарь–Васильев Иван Тимофеевич.
1951с. «Ааҕар балаҕан» тэриллэр, сэбиэдиссэй Петрова Татьяна Петровна.
1950с. медпункт, фельдшер Осмотрина Галина Ивановна, нөҥүө сылыгар Воеводин Василий Алексеевич диэн нуучча уоллаах кыыһа утуу-субуу үлэлээбиттэрэ.
Устинов Андрей Иванович
1931 с. Далыр нэһилиэгэр колхуостаах кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ситэтэ суох орто үөрэхтээх. 1956 с. сайыныгар Дьокуускайга сүөһү үүрүүтүгэр барбыта. 1958 с. сайыныгар ат сүүрдүтүнэн дьарыктаммыта. 1960 с. бастакы мас көтүүлээх ат сүүрдүүтүгүгэр республика чемпиона. 1962 сылтан уһун дистанцияҕа сүүрүүнэн дьарыктанан, Арассыыйаҕа куоталаһыыга Саха сирин чиэһин 8 сыл көмүскээбитэ. Марафоҥҥа олохтообут рекорда республикаҕа 15 сыл устата тупсарыллыбакка турбута. «Урожай» общество сүүмэрдэммит хамаандатыгар үстэ киирэн, союзнай суолталааах «Труд» хаһыат бирииһигэр кыттыбыта, куһаҕана суох көрдөрүүнү ситиспитэ. 1967 с. РСФСР финальнай спартакиадатыгар Ленинград куоракка марафоҥҥа сүүрүүгэ 6-с миэстэни ылан, ССРС спордун маастарыгар кандидат нуорматын сахалартан бастакынан толорбута. РСФСР «Урожай» ДСО-тун Бочуотунай чилиэнин аатын сµкпµтэ. 1981 с. «Саха АССР-га физическэй культура уонна спорт сайдыытыгар үтүөлэрин иһин» знагынан наҕараадаламмыта. 1983 с. Саха АССР спордун маастара, 1987 с. РСФСР спордун ветерана үрдүк ааттары сүкпүтэ. 2001 с. «20-с үйэ спордун лауреата» аат бэриллибитэ.
Чиллэ Хорото
"Пятилетка Геройа" колхоз
1.		Сергеева Анастасия Ивановна 2.		Гаврильева Мария Кирилловна I 3.		Гаврильева Мария Кирилловна II 4.		Гаврильева Матрена Кирилловна 5.		Евдокимова Варвара Герасимовна 6.		Дмитриева Александра Кирилловна 7.		Степанова Александра 8.		Сидорова Александра Ивановна 9.		Матвеева Ульяна Лазаревна 10.		Саввинова Матрена Ивановна 11.		Сидоров Семен Иванович 12.		Филиппов Николай Гаврильевич 13.		Саввинов Василий Иванович 14.		Саввинов Егор Иванович 15.		Васильев Иван Тимофеевич 16.		Степанов Иннокентий Гаврильевич 17.		Евдокимов Прокопий Лазаревич 18.		Сидорова Матрена Самуиловна 19.		Саввинова Анастасия Петровна 20.		Гаврильева Марина Семеновна 21.		Васильева Марфа Тимофеевна 22.		Евдокимова Мария Кирилловна 23.		Григорьева Марфа Ивановна
Бөдөҥсүйбүт «Горькай» колхозка киирбит 14-16 саастаах оҕолор:
1.		Никифоров Семен Иванович 2.		Никифоров Владимир Иванович 3.		Никифоров Михаил Иванович 4.		Никифоров Дмитрий Иванович 5.		Никифоров Афанасий Иванович 6.		Евдокимов Василий Кириллович 7.		Дмитриев Василий Петрович 8.		Дмитриева Прасковья Петровна 9.		Саввинов Тимофей Иванович 10.		Саввинов Егор Иванович 11.		Васильева Анна Тимофеевна 12.		Васильев Николай Тимофеевич 13.		Матвеева Ульяна Лазаревна 14.		Игнатьева Мария Ивановна 15.		Евдокимов Дмитрий Прокопьевич 16.		Евдокимова Мария Прокопьевна 17.		Евдокимов Николай Прокопьевич 18.		Константинов Николай Иванович 19.		Константинов Дмитрий Иванович 20.		Степанов Николай Иванович 21.		Степанов Егор Павлович 22.		Евдокимова Елизавета Ивановна
Нэһилиэги көһөрүү
1954 с. партия сыыһа политикатын дьайыытынан бэйэлэрин төрөөбүт-үөскээбит сирдэрин үйэ-саас быраҕан атын сиргэ көһөргө күһэллибиттэрэ. Ордук кырдьаҕас өттө көспөккө хааларга туруорса сатааһыннара үөһэттэн өйөммөтөҕө. Онон Хоронон, Оҥхойунан, Ньурбанан ыһыллан хаалбыттара.
Энел Арассыыйа
Энел Арассыыйа (Энел Россия, Enel Russia), улахан энергетическай тэрилтэ, Арассыыйаҕа уонна Украинаҕа рыноктарыгар үлэлиир, Enel тэрилтэ бөлөҕөр киирэр.
Доҕордоһуу уордьана
Норуоттар доҕордоһууларын уордьанын оннугар кулун тутар 2 күнүгэр 1994 сыллаахха олохтоммута.
Эскиис ааптара — худуоһунньук Александр Борисович Жук (сэбиэскэй уордьаны эмиэ кини оҥорбута).
Аргунов Федот Семенович
Аргунов Федот Семенович (1928-2008) — теоретик-музиковед, саха муусукатын култууратын тарҕатааччы.
Тааттаҕа Бастакы Игидэй нэһилиэгэр 1928 сылллаахха төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы учуутула институтун уонна музыка училищетын түөрүйэҕэ салаатын Грант Григорян кылааһын бүтэрбитэ.
"Музыкальнай грамота" диэн 1960 сыллаахха сахалыы тылынан бэчээттэнэн тахсыбыт кинигэ ааптара. "Саха бастакы ырыалара" (1969). "Саха сирэ ыллыыр" (1956), Эдэр саас ырыалара" (1965) нуоталаах хомуурунньукатры хомуйан таһаартаабыта. Саха муусукатын култууратын сайыннарыыга аналлаах. түөрүйэҕэ да, мэтиэдикэҕэ да сыһыаннаах үгүс ыстатыйалары өрөспүүбүлүкэ уонна дойду үрдүнэн бэчээттэппитэ. ССРС Композитордарын сойууһун чилиэнэ.
РСФСР уонна Саза АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана
уҥа|раамката_суох Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана — ССРС судаарыстыбаннай наҕараадата.
Томтор (Уус-Алдан улууһа)
Томтор — Уус-Алдан улууһун Мүрү нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана
«Социалистыы наассыйалар уонна омуктар ыккардыларыгар доҕордоһууну бөҕөргөтүү» иһин, ССРС уонна сойуустуу өрөспүүбүлүкэлэр сайдыыларыгар бөдөҥ кылаат иһин бэриллэр этэ. Уордьанынан дьон (ССРС гражданнара уонна атын дойду дьоно) уонна тэрилтэлэр, байыаннай чаастар, өрөспүүбүлүкэлэр, кыраайдар, аптаныамыйалаах уобаластар, уобаластар, куораттар наҕараадаланыахтарын сөп этэ.
Бу уордьанынан Саха судаарыстыбаннай университета (билигин ХИФУ) наҕараадаламмыт.
1992 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын уордьанын быһыытынан хат үөскээбит. 1994 сыллаахха Доҕордоһуу уордьанынан солбуллубут.
Enel
Enel, Италиа энергетическай тэрилтэтэ, 18 омук дойдуларыгар Siemens филиаллаах, олор ахсааннарыгар Арассыыйаҕа Enel Russia тэрилтэни бас билэр.
Степанов Степан Егорович
Степанов Степан Егорович — Түргэн Бөҕө. Кырыкый нэһилиэгиттэн улууска, республикаҕа бастакынан биллибит, «хапсаҕай» тустуу маастара. Улуус чиэһин элбэхтэ көмүскээбит, республикаҕа 4 төгүл, Бүлүү сүнньүгэр 5 төгүл бастаабыт, республика чиэһин хуреш тустууга Сибиир уонна Дальнай Восток күрэхтэригэр көмүскээн 2 төгүл бастаабыт Саха Сиригэр киэҥник биллибит тустуук. Саха биир аатырар бөҕөһө Степанов Василий Иннокентьевич-Буучугурас Бөҕө туттар албаһын киэҥ араҥаҕа, аан дойдуга «Түргэннээһин» диэнинэн биллибит хапсаҕай албаһын тарҕаппыт тустуугунан буолар. Бу албаһы туттан утарсааччыларын кэбирэхтик, түргэнник охторорун иһин норуот «Түргэн Бөҕө» диэн ааттаабыт.