cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Идиома
Идиома – тыл уратыта. Атын омук тылыгар сирэйинэн сатаан тылбаастаммат сомоҕо домох этии. Оннуктар хайа баҕарар омукка элбэх буолаллар. Саха тылыгар холобурга манныктары аҕалыахха сөп: «хой баhы туойар», «оруо маhы ортотунан», «тимир тириитин кэппит», «үөhэ тэhиннэ», «ыт охсуох киhи суох», «бэрт киhи бэргэhэ сирэй, үтүө киhи үтүлүк сирэй». Ханнык да омук тыла төрүтүнэн идиоматическай майгыннаах. Ол иhин уус-уран тылбаас үрдүк искусствонан ааттанар. Идиоматическай этиилэртылга, уус-уран айымньыга национальнай кыраасканы (колориты) биэрэллэр. Ону атын тылга бэйэлэрин ураты өҥнөрүн-дьүhүннэрин сүтэрбэт курдук чаҕылхайдык тылбаастыыр уустук.
Соҕуруу Аустралия
South Australia (Соҕуруу Аустралия) диэн Аустралия Соҕуруу өттүгэр баар штат буолар. Киин куората - Аделаида. Бу штат территориятын үрдүнэн 103 Саха омуга олорор, олортон 101 Сахата Аделаидаҕа бааллар.
Багаама Холбоһуга
Багаама арыылара (Багаамалар, Баҕаама Холбоһуга, The Bahamas) диэн Кариб байҕалын хоту өттүгэр баар ааҥыллыы саҥалаах дойду. Иэнэ 14 000 км², олохтоохторун ахсаана 330 тыһыынча кэриҥэ.
Лео Маккэри
Томас Лео Маккэри (Thomas Leo McCarey) (Алтынньы 3, 1898 – От ыйын 5, 1969) диэн АХШ киинэ режиссера, сценариhа уонна продюсера. Олоҕун тухары 200 кэриэтэ киинэ оҥоруутугар үлэлэспит, сүрүннээн комедияларга.
Хокусай, Кацусика
thumb|right|200px|Кацушика Һокусай бэйэ мэтириэтэ (1839)
Кацушика Һокусай (葛飾北斎, Алтынньы 31 1760 – Ыам ыйын 10 1849), Дьоппуон Эдо кэминээҕи уруhуйдьута. Айар жанра укийо-э. «Фуджи хайа отут алта көстүүтэ» (富嶽三十六景) диэн маска ойууламмыт гравюралар сериялара кини саамай биллиилээх үлэтэ буолар.
Ботния хомото
Ботния хомото (Pohjanlahti, Bottniska viken, Ботни́ческий зали́в) — Балтика байҕалын хоту өттүгэр,  Финляндия арҕаа кытылын уонна Швеция илин кытылын ыккардыларыгар баар хомо. Балтика байҕалын атын ууларыттан Аланд арыыларынан быысаһар. Балтика саамай бөдөҥ уонна дириҥ хомото.
Туустаныыта соҕурууттан хоту баран истэх аайы күүскэ түһэр. Соҕуруу өттүгэр тууһун таһыма Балтика тууһун курдук, оттон хоту өттүгэр биллэр биллибэт, онон өрүс балыктара кытта үөскүүллэр.
Быһаарыылар
<references group="" responsive="">
Полуектов Иван Иванович
Полуектов Иван Иванович — дворянин, Дьокуускай олохтооҕо, 1725 сыл бэс ыйыттан 1725 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Трифонов Степан олорбут. Полуектов кэнниттэн бойобуоданан камергер Жадовскай Фадей Иванович анаммыт.
Ураһалаах
400px|thumb|right|Ураһалаах нэһилиэк Абый улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Үрүҥ Хайа уонна Сутуруоха куйаартан көстүүлэрэ Ураһалаах нэһилиэк. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сутуруоха.
Улуус кииниттэн 3 км. Индигир уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 450 киһи (2007 сыл).
Бу нэһилиэк сиригэр Сутуруоха диэн бөдөҥ күөл баар.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Per capita
Per capita диэн латин этиитэ. Тылыттан тылыгар тылбааhа буолар "төбөлөргө" эбэтэр "төбө аайы". Хас биирдии төбөҕө диэн өйдүөххэ сөп. Үксүн статистикаҕа туох эмэ эйгэ орто таhымын көрдөрөргө туттуллар.
Брутто ис оҥоhук
300px|thumb|Дойдулар 2008 БИО (номинал) per capita (IMF, алтынньы 2008)
Брутто ис оҥоhук (БИО) диэн дойду экономикатын ил барыhын кээмэйдэриттэн биирдэстэрэ. БИО үс ньыманан быhаарыллыан син, кинилэр бэйэлэрин ис дьиҥнэринэн майгыннаhаллар. Бастакы: ылыллыбыт кэм периодун (үксүн 365 күннээх сыл) устата оҥоhуллубут маллар уонна хааччыйыылар бүтүн энчирэтиилэрин тэҥнэбиллэрэ. Иккис: период устата дойду бары индустрияларын оҥорууларын хас биирди кэрдииhин эбиилигин бүтүннүүтүн тэҥнэбилэ, онно оҥоруу түһээннэрин эбии уонна субсидияларын көҕүрэтии. Үһүс: период устата дойду оҥоруута аҕалбыт барыhын бүтүннүүтүн тэҥнэбилэ.
БИО'гу кээмэйдииргэ уонна быhаарарга үксүн энчирэтии ньымата туттуллар:
БИО = C + I + G + (X − M).
Атыылаhар кыах паритета
thumb|400px|right|Аан дойду иллэрин Брутто ис оҥоhуктарын (БИО) Атыылаhар кыахтарын паритеттара (АКП), 2003.
Атыылаhар кыах паритета (АКП) диэн икки валюта атыылаhар кыахтарын тэҥнииргэ туттуллар теория. Бу теорияны 1920 с. Густав Кассель айбыта, биир сыана сиэригэр олохтонор.
Industrial Light & Magic
Industrial Light & Magic (ILM) — АХШ тэрилтэтэ, араас визуальнай эффектары оҥорон таһаарар, холобура Юрскай Парк диэн киинэҕэ.
Мэриборо
Мэриборо (Maryborough), Аустралия дойдутугар баар куорат, Куинслэнд штата.
Дылбаахы
Дылбаахы — Саха Сиригэр баар кыракый хайа. Мэнэ-Ханалас сиригэр баар.
Вино
Вино (лат. vinum) — виноград көөнньүллүбүт уутуттан оҥоhуллар арыгылаах утах. Виноград сахара, аhыыта, энзима уонна да атын эбиитэ суох бэйэтэ көөнньүллэр. Сороҕор испиир эбиллэр. Вино уhун историялаах: винону аан бастаан аныгы Грузия, Исраил уонна Иран баар сирдэригэр оҥорор буолбуттара (б.э. 6000 с. иннинэ). Винолар саастарынан уонна өҥнөрүнэн арахсаллар.
Этимология
Үксүн былыргы орто средиземноморскай термининэн ааҕыллар; индоевропейскай тылларга, сорох ыал тылларыгар уонна картвель тылларыгар (д.-греч. ГОК, лат. тумукча, ам. ГЭС, готск. уэбин, д.-в.-нем. көр, груз. эвино, араб. wayn, д.-евр. jajин), орто дойдуга баар тыллар Кавказ уонна кыра Азия диэн тугун, онтон чугас тыллара суох буолалларын кытта сөбүлэһэллэр. Славянскай тылларга (холобур, славянскай тыллар. вингга) латиницаттан, эбэтэр Герман бөлөхтөр тылларыттан киирбит; латинеяттан киирии версията Европаҕа виноград үүннэриитэ ордук римляннар тарҕаналларын кытары сөбүлэһэллэр.
Сорох учуонайдар бу тылы грузиннар үөскээбиттэрин уонна кини индоевропей тылларынан киирбитин туһунан этэллэр. Сторонники этой точки зрения утверждают, что в картвельских языках семантическая связь слова «вино» (ღვინო — ghvino, ღვინი — ghvini, ღვინალ — ghvinal) восходит к глаголу «ghvivili» (ღვივილი, цвести, довести до кипения, бродить) и корнем «GHV» (ღვ), который является общим семантическим корнем множества картвельских слов (например, «gaghvidzeba» — გაღვიძება — пробудить, «ghvidzli» — ღვიძლი — печень и пр`.). Ону таһынан, виноград лозатын уонна э. э. ИНН. VI тыһыынчаҕа диэри күүстээх арыгыны оҥорууну оҥорууну ордук эрдэтээҥи бигэргэтиилэр Грузия сиригэр- уотугар булуллубуттара саамай биллин диэн грузинскай тылга тиэрдиллиэхтээх.
Арыгы оҥоруу
Арыгыны оҥорон таһаарыы икки сүрүн ыстаадаҕа үллэрэллэр: арыгыны эдэр арыгыны ылыыга тиийэ переработкалыыр бастакы арыгы, иккис утах, эдэр арыгыны туттарыыга, эдэр арыгыны иһиигэ. Бүтэһиктээх вкус уонна сибэкки иккистээн ааҕыллар.
Грамматика
Грамматика диэн хайа баҕар тыл этиилэрин уонна өстөрүн састааптарын салайар логика уонна тутул сиэрдэрин ааттара. Термин өссө бу сиэрдэри үөрэтии аата буолар уонна киниэхэ киирэллэр морфология уонна синтаксис, субуллук эбиллэллэр фонетика, фонология, семантика уонна прагматика.
Вино
Арыгы оҥоруу
Виноград бастакы эпэрээссийэтэ арыгы атыытыгар тахсар: пресс- үлтүрүтүү. Үрүҥ арыгыны оҥорорго бу түһүмэххэ виноград сүмэһиниттэн мезаны араараллар. Онтон сутулу чаҥҥа уураллар; үксүгэр технологиялар бу түһүмэххэ айылҕа хонтуруола суох буолуутун тохтотор бактериялары өлөртүүллэр. Хонтуруол барыыта үксүн температураҕа 20-22 кыраадыс (үрүҥнэргэ) уонна 28-30 (кыһыл арыгыга анаан) ааһар. Бу процесска сахарал билиитигэр уонна углекислай гаһы киллэрэллэр. Үүнүү 4-10 хонукка диэри, остуол арыгылара — 4-6 күн, хаачыстыбалаах үрүҥ арыгылар — 5-7 күн, кыһыл күн — 7-10 күн устата салҕанар. Эдэр арыгы бытарыйыытын тохтоппутун кэннэ, ыйааһыннаах чаастар тииҥ, бентонит (туой), желатина эбиллибит араас веществолары эбэн- сабан сырдатыы түһүмэҕэ ыытыллар. Арыгыны, ньыманы туттуу саҥа технологиятыттан уонна ньыманы салгыы тулуйбакка, арыгыны кэмчилээн батарарга, кислороду байытарга, фильтрдыырга уонна бытархай чаастары тэйитэргэ фильтрдыыр кыахтаахтар.
Грамматика
Хас биирдии тыл бэйэтэ туспа грамматикалаах. "Саха грамматиката" диэн саха тылын сиэрдэрин хомуурдара буолар. "Саха грамматиката" ол сиэрдэри үөрэтэр. Тыл грамматикатын ойуулаан көрдөрөр ыйынньык "грамматика ыйынньыга" дэнэр.
Индигиир (нэһилиэк)
400px|thumb|right|Индигиир нэһилиэк Муома улууһун каартатыгар Индигиир национальнай нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Буор Сыһыы.
Абый улууһун Ытык гражданнара
Тиһилик
Алексеев Иван Егорович Борисов Семен Никифорович Дохунаев Семен Васильевич Ефимов Гаврил Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа Ефимов Никодим Николаевич — физико-математическай билим доктора, профессор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх деятелэ Жиркова Анна Михайловна Корякин Алексей Семенович Корякин Ким Дмитриевич Никулин Владимир Николаевич Никулин Гаврил Иннокентьевич Потапов Марк Николаевич Ребров Петр Семенович Рязанскай Василий Дмитриевич Садовников Василий Николаевич Слепцов Алексей Гаврильевич-2 Слепцов Гаврил Афанасьевич Слепцов Иван Николаевич Слепцов Николай Васильевич (Николай Абыйчанин) — суруйааччы уонна суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ Слепцов Николай Николаевич-2 Слепцов Петр Егорович Слепцова Анна Алексеевна Слепцова Екатерина Дмитриевна Сорокоумов Василий Федотович Старкова Мавра Ивановна Стручков Афанасий Николаевич Томскай Ариан Тимофеевич Тулааһынап Юрий Петрович Тутасова Маргарита Ивановна Хабаров Василий Семенович Черемкин Иннокентий Иванович Шустова Екатерина Егоровна Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 сыл туругунан хомуллубут ), эбэн биэриҥ.
Индигиир (нэһилиэк)
Улуус кииниттэн 10 км. ыраах сиргэ сытар.
Абый улууһун Ытык гражданнара
Өссө маны көр
Абый улууһун үтүөлээх дьонноро
Индигиир (нэһилиэк)
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Э (буукуба)
Э - саха алпаабытын отут ахсыс буукубата.
Тыгыннар. А.П.Окладников төрүччүтэ
Страленберг суруйарынан, сахалары соҕурууттан Дэҥси тархан – тэгин диэн киһи баһылаан-көһүлээн аҕалбыт. Тыгын өбүгэлэрин быһыытынан араас номохторго, Күрсэн дархан, Мэнги дархан, Дэги дархан, Дэли дархан, Дэри дархан, уонна Бакгадасын дархан, Yөлэн дархан, Игидэй дархан, Мунньан дархан, Хомуйан дархан диэннэр ааттаналлар. Бу дарханнар түҥ былыр олорбут Хаҥалас аатырбыт тойоно Тыгын өбүгэлэринэн уонна аймахтарынан буолаллара. Кинилэр Тыгын курдук биис аҕа баһылыктарын курдук кэпсэнэллэр, аһара элбэх боотурдаахтара, хамначчыттаахтара, кулут дьонноохторо кэпсээҥҥэ киирбит. Н.Г.Золотарев Малдьаҕарга суруйбут үһүйээнинэн, Эллэйтэн Чыкын төрөөбүт, кини уола олус байан, соҕуруу, бүрээт омук сиригэр, Баргузиҥҥа уонна Томскайга бара сылдьыбыт. Кини бас билэр сирэ Бүлүү төрдүттэн Витим төрдүгэр диэри эбит. Ол иһин кини Дойдулаах Сирдээх Дойдууһа дархан диэн аатырбыт. Кини уола Хомуйан дархан аҕатыгар ханан да тиийбэт эбит, норуотун кыайан салайбатах. Бас билэр сирдэрэ арахсан хаалбыттар. Хомуйан дархан уола Таас Табылы буойун да, сэрии да баһылыга буолбатах эбит, ол иһин дархан диэн аат иҥэриллибэтэх. Кини уола Өнүйэ баай аҕатынааҕар быдан баай, өйдөөх уонна күүстээх баһылык эбит, ол эрээри сэрии сирдьитэ – дархан кыайан буолбатах. Кини уолун Уордаах Күннэй диэн ааттаабыттар. Бу киһиттэн Чыкын Хаҥалас уонна Чыкын Мурман төрөөбүттэр, киниэхэ норуот Тыгын диэн аат биэрбит! Кини Бүлүү сирин холбоон, Тыгын диэн аатыран киирэн барбыт. Бу Чыкын диэн аат интириэһинэй. Былыргы түүрдэргэ өссө чыкан диэн титул баар эбит, Кытайтан чиновник диэн өйдөбүллээх киирии тыл.
Попова Елизавета Степановна
Попова Елизавета Степановна - хуор тэрийээччи, ССРС култууратын туйгуна, тыа култууратын шефствотын туйгуна, үлэ бэтэрээнэ.
1968 с. анал дисциплиинэлэр преподаветллэрин быһыытынан Дьокуускайга култуура-сырдатар училищетыгар үлэтин саҕалаабыт. 1976-78 сс. физтехпроблем Севера институт хуорун салайбыта. Онтон 1978-89 сс. ЯРКПУ хуорун салайбыта.
Култуура уонна искусство колледжыгар преподавателлиир.
Быһаарыылар
.
Виктор Флеминг
Виктор Флеминг (Victor Fleming) (Олунньу 23, 1889 – Тохсунньу 6, 1949) диэн Оскар кыайыылаах АХШ киинэ режиссера уонна продюсера. Кини ордук аатырбыт киинэлэрэ The Wizard of Oz (1939) уонна Gone with the Wind (1939).
Изоколон
Изоколон — кэккэлэhэ этиилэргэ саҥа чаастарын параллельнайдык, пааралаан тэҥнээн туттар стилистическай форма. Холобур нуучча классическай поэзиятыгар: (А.С. Пушкин)
(Н.Некрасов «Песня странника»)
Бары түүр уонна саха хоhооннорун тутуллара синтаксическай ритмическай параллелизм принцибэр төрүттэммит буоланнар, итинник изоколону поэзияҕа туттуу ордук тоҕоостоох, чаастатык түбэhэр. Норуот поэзиятыгар ол хас хардыы ахсын көстөр. Холобур, олоҥхоҕо: Биитэр: Таабырыҥҥа: (Баай)
Өс хоhоонугар:
Абый улууһун үтүөлээх дьоно
Тиһилик
Акуленко Петр Степанович Атласов Степан Гаврильевич Дохунаев Василий Николаевич Дохунаева Екатерина Николаевна Дохунаева Мария Алексеевна Ефимова Яна Петровна Ефимова Розалия Петровна Жирков Феликс Михайлович Ильяхова Екатерина Николаевна Малякин Анатолий Иванович Мотарыгина Зоя Ивановна Николаев Афанасий Николаевич Романовский Иван Ануфриевич Садовников Прокопий Михайлович Садовникова Александра Константиновна Садовникова Галина Петровна Слепцов Василий Константинович Слепцов Михаил Михайлович Слепцова Акулина Дмитриевна Слепцова Анна Дмитриевна Сорокоумов Иван Иннокентьевич Стручков Владимир Гаврилович Стручков Мннокентий Николаевич Стручков Яков Викторович Томская Анна Афанасьевна Тюменев Николай Викторович Ушницкая Маргарита Ильинична Черемкин Николай Николевич Чичиватов Владимир Арсентьевич Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 сыл туругунан. ), эбэн биэриҥ.
Өссө маны көр
Абый улууһун Ытык гражданнара
Жадовскай Фадей Иванович
Жадовскай Фадей Иванович - дворянин, Дьокуускай олохтооҕо, 1730 сыл бэс ыйыттан 1733 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Дуоһунаһыттан баайын-дуолун былдьаан туран босхоломмута.
Кини иннинэ бойобуоданан Полуектов Иван Иванович олорбут. Жадовскай кэнниттэн бойобуоданан хаһаах полковнига Серединин Борис анаммыт.
Потапова Мария Петровна
Потапова Мария Петровна — Таас Кыыһа.
1943 с. Дьааҥы оройуонугар Табалаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Омугунан эбээн. Боруулаах нэһилиэгин Токуматыгар кулууп сэбиэдиссэйинэн, Адыаччыга иистэнньэҥинэн, библиотекарынан үлэлээбит.
Дьокуускайдааҕы культпросвет училищены бүтэрбит. Библиотекаҕа 20-чэ сыл үлэлээн баран бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыт.
Бастакы «Ийэбэр» диэн хоһооно 1961 с. улуус хаһыатыгар тахсыаҕыттан айар үлэнэн утумнаахтык дьарыктанар.
Иллитерат
Иллитерат – буукубанан үкчү бэриллибэт, быhа барыйан суруллар саҥа дорҕоонноро: көҕүс этитии, бөтүү, ытырдыы, ыччалыы, силлии, аты тохтотор саҥа эҥин. Холобур нуучча туттар тыла: апчхи, гмм, чу, тьфу, тпру, уо.д.а.
Эйафьадлайокудль
300px|thumb|right|Эйафьадлайокудль вулкан Эйяфьядлайёкюдль (исланнар тылларынан Eyjafjallajökull) — Исландияҕа алтыс улахан тарыҥ. Рейкьявиктан 200 км арҕаа диэкки баар. Бу тарыҥҥа муус аннынан аата суох вулкан баар. Тарыҥ аатынан ааттыыллар — Эйяфьядлайёкюдль.
Ордук чугар бөһүөлэк (Скоугар) тарыҥ соҕурууҥҥу оһугар сытар. Тарыҥҥа Скоуга диэн үрэх баһа баар, бу үрэххэ Скоугафосс диэн күрүлгэн баар. . thumb|left|2010 сыл кулун тутар 27 күнэ
Вулкан эстиитэ 2010 сыл кулун тутар 20 күнүгэр саҕаламмыта. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ.
Таҥара дьиэтэ
Таҥара дьиэтэ диэн үтүө, үчүгэй санаалары иҥэринэр, куһаҕан санаалартан ыраастанар дьиэ ааттанар.
Үөрэх-билии сайдан, сэбиэскэй былаас уурайан араас хааччахтара төлөрүйэннэр, кырдьаҕас, аҕыйах ахсааннаах омуктар олохторун суолун уонна үөрэҕин билэ сатыыллара тэнийдэ. Хас биирдии омуктар ааттара-суоллара аан маҥнай атын омуктарга биллиититтэн, сурукка киириититтэн бу омук хаһан үөскээбитэ чуолкайдык быһаарыллар кыахтанна. Ханнык тыл хайа омук тыла буолара бу тылга иҥэн сылдьар өй-санаа быһаарыытынан табатык чуолкайданар буолла.
Славутич
Славутич (Славутич) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 24 954 (2013).
Таҥара дьиэтэ
Атын омук тылыттан саҥа киирбит тыл дорҕооннорун тутулуктара сөп түбэстэхтэринэ кэлин сыыйа-баайа уларыйан омук бэйэтин тылын дорҕоонноругар көһөн омук тылыгар маарыннаан барыан сөп. Холобурга, остуол, ыскаап, биилкэ у.д.а. элбэх нууччалартан киирии тыллар саха тылыгар оннуларын булуммуттара ырааппыт.
Үс үйэттэн ордук кэм устата сахалар нууччалартан элбэх үөрэҕи-билиини, тыллары ылыннылар. Кэнники үйэҕэ киирбит үөрэхтэртэн «коммунизм», «социализм» диэн тыллары улаханнык уларыппакка эрэ бэйэлэринэн туһаналлар.
Нууччалар православнай таҥараларын «бог» диэн ааттыыллар. Бу тылы сахалар бэйэтинэн ылыммыттара эбитэ буоллар таҥара аата «буох», онтон итэҕэли тарҕатар дьиэлэр ааттара «буох дьиэтэ» диэн ааттаммыт буолуохтара этэ.
Нууччалар 17-с үйэҕэ аан маҥнай кэлэн православнай таҥара үөрэҕин тарҕатар кэмнэригэр сахалар таҥара диэн өй-санаа үөрэҕин бэйэлэрэ букатын билбэттэрэ эбитэ буоллар саҥа, нууччалартан киирэн эрэр өй-санаа үөрэҕин хайаан да бэйэтин аатынан «буох» диэн ааттыахтара этэ.
Төһө да бары «Буох диэ» дии сатаабыттарын иһин сахалар бэйэлэрэ өй-санаа үөрэҕин былыр-былыргыттан билэллэриттэн, таҥара диэн ааттыылларыттан бу православнай үөрэҕи эмиэ таҥара диэн ааттыылларын уларыппатахтар.
Нууччалар кэлэн аан маҥнай православнай итэҕэллэрин үөрэҕин тарҕатыыларыгар сахалар өй-санаа үөрэҕэ таҥара үөрэҕэ диэн ааттанарын былыргыттан билэр уонна үөрэхтэрин тутуһар буоланнар, бу, өйү-санааны тарҕатар дьиэлэри таҥара дьиэлэрэ диэн ааттыылларынан хаалларбыттар.
Нууччалар кэлиилэригэр сахалар таҥараларын үөрэҕэ баар, дьон билэн туһана сылдьар эбиттэр. Кэлии саҥа, православнай таҥараҕа үтүрүттэрдэр даҕаны симэлийэн, суох буолан хаалбатаҕын тэҥэ аата-суола саҥа таҥараҕа көспүт.
Таҥара үөрэҕин төрүттэрин ырытан оннуларын буллартаабыт кэннэ, сайдыы суолугар киирэр кыахтанна. Таҥара үөрэҕэ аныгы сайдыылаах, демократия суолун тутуһар дьон өйдөрүгэр-санааларыгар ордук сөп түбэһэринэн сотору дьон бары ылынан барыахтара. Билигин баар бары улахан таҥаралар үөрэхтэрэ, холобур, католическай, православнай, мусульманскай таҥаралар олус күүстээх диктатура, тоталитарнай тутулуктаахтар уонна уһун үйэлэр тухары атын дьонтон үрдүктүк сананыылара үөскээбитэ уларыйбакка сылдьар.
Туох барыта икки өрүттээҕин курдук бары өй-санаа үөрэхтэрин аҥар өттүлэрэ, оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын үөрэтэр, сайыннарар өттүлэрэ биирдэр, сөп түбэһэллэр, үтүө санаалаах үчүгэй киһини иитэр-үөрэтэр сыаллаахтар. Хайа да омук оҕотун өйө-санаата сайдыыта биир төрүккэ олоҕуран сайдар, ол курдук аан маҥнай ийэ кута иитиллэр, онтон үчүгэй киһи буола улаатыыга дьулуһуута үөскээн салгын кута сайдар. Оҕо улаатан үчүгэй киһи буолуу диэн сүрүн сыалы ситиһиитин кэнниттэн хайа государство, итэҕэл киһитэ буолуута биирдэ быһаарыллар уонна эбиискэ үөрэҕинэн киирсэр.
Сахалар былыр-былыргыттан өй-санаа үөрэҕин билэллэрин бу үөрэҕи таҥара үөрэҕэ диэн ааттыыллара быһаарар. Таҥ, таҥар, таҥара диэн саха тылыттан үөскээбит үөрэх араас элбэх билиилэртэн, хомуллан, таҥыллан уһун үйэлэргэ үөскээбит өй-санаа үөрэҕэ буолар.
Өй-санаа үөрэхтэрэ элбэхтэр. Бу үөрэхтэртэн саамай улаханнара, тэнийбиттэрэ буддийскай, католическай, православнай уонна мусульманскай таҥара дьиэлэрэ буолаллар. Бу таҥара үөрэхтэрэ бары; дьон олоҕор улахан тоталитарнай режимнэр, диктатуралар үөскээбит кэмнэригэр сайдыбыттара, күүһүрбүттэрэ уонна тарҕаммыттара.
Өй-санаа үөрэҕин тарҕатар дьиэлэр таҥара дьиэлэрэ диэн ааттаналлара бэйэлэрин сыалларыгар ордук сөп түбэһэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Фрида Кало
thumb|right|Фрида Кало уонна [[Диего Ривера, 1932.]]
Фрида Кало (Frida Kahlo, От ыйын 6 1907 – От ыйын 13 1954), Мексика уруhуйдьута. Кини уруhуйдууругар чаҕылхай өҥнөрү туттара. Кини үлэлэригэр Мексика төрүт култуураларын дьайыыта көстөр, Эуропа култууратын дьайыыта эмиэ баар. Ол курдук, Кало үлэлэригэр реализм, симболизм уонна сюрреализм истииллэрин туттар. Элбэх үлэлэрэ бэйэ мэтириэттэр буолаллар. Кало Диега Ривера диэн аатырбыт Мексика уруhуйдьутун ойоҕо этэ.
Карачи
Карачи диэн Пакистан ордук улахан куората (аан дойдуга иккис). Пакистан индустрия уонна эргиэн киинэ. Иэнэ 3,530 км².
Эргийэр
Эргийэр диэн кыракый алаас баар. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Төхтүр дэриэбинэтиттэн 14 км тэйиччи. Былыыр былыр иннэ улахан куһаҕан ойуун көмүллүбүт сурахтааҕа.
Тарбахов Иннокентий Иннокентьевич
Олоҕун олуктара
1944 сыллаахха Таатта улууһугар төрөөбүтэ. Биэс сааһыгар тулаайах хаалбыт. Оҕо эрдэҕиттэн асчыт буолар баҕа санаалаах эбит.
Э (дорҕоон)
Э - айах илин, киэҥ аһаҕас дорҕооно.
Тарбахов Иннокентий Иннокентьевич
Олоҕун олуктара
18 саастааҕыттан үлэлээбит, Нам остолобуойугар. Торгово-кулинарнай училищены туйгуннук үөрэнэн бүтэрбит.
«Тыгын Дархан» рестораҥҥа аһыллыаҕыттан үлэлиир.
"Саха Ас" региональнай общественнай хамсааьын председателэ.
Айар үлэтэ
50-ча сыл саха аһа аан дойдуга киэҥник биллэригэр элбэх үлэни ыыппыт, сахалыы тыыннаах Тыгын Дархан ресторан төрүттээччитэ.
Иннокентий Тарбаахап саха аһын туһунан хас да кинигэни суруйан бэчээттэппитэ. Бастакы кинигэтэ «Эн остуолуҥ сахалыы астара». Уонтан тахса сыл Саха Сирин телевидениетыгар «Тарбаахаптыын астыахха» биэриини ыытта.
Huawei
Huawei Technologies Co. Ltd. (Кытайдыы 華為技術有限公司|华为技术有限公司 Huáwèi Jìshù Yǒuxiàn Gōngsī Хуавэй цзишу юсянь гунсы) Кытай биир мультинациональнай корпорацията, телекоммуникация уонна ситим тэриллэрин уонна өҥөлөрүн оҥорор. Төбө офиһа Шенжень куоракка баар. 2012 сыллаахха телекоммуникация тэрилин оҥорооччулартан бастакы буолбута.
2010 сыллаахха барыһа 23.8 млрд Кытай юаня этэ (3.7 млрд АХШ доллара). Таһаарар оҥоһуктара 140 дойдуга тарҕатыллаан үлэлии сылдьар уонна Аан дойду ордук улахан 50 сотовай хампаанньалартан 45-һэ тутталлар.
Оҥоһуктара
thumb|Huawei төбө офиһа Huawei хампанньа оҥоһуктара:
Мэндэҥэ
Меркурий эбэтэр Мэндэҥэ диэн Күн систематын ордук кыра уонна Күнтэн чугас планетата. Күн тула 88 күн устата эргийэр.
Тороху
thumb|250px
Тороху эбэтэр хабаан (Sus scrofa, вепрь, ди́кая свинья́) — чооскулар кэргэннэрин торохулар уустарыгар киирэр кыыл. Дьиэ чооскутун өбүгэтэ. Былыр сахалар кинини арааһа хахай дииллэр эбит диэн баар. Улахан хабаан атыыра баабыры, эһэни, бөрөнү кытта туруулаһарын туһунан булчуттар суруйбуттара баар буолааччы.
Увань омук уонна Эбээннэр
Эбээн диэн тыл Кытай суругар VII үйэҕэ увань диэн суруллубут диэн өссө биллиилээх советскай ученайдар Н.В.Кюнер эҥин суруйан, дакаастаан тураллар. Бу увань омук таба көлөлөөҕө биллэр. Таба миҥэлээхтэрин, уонна кинилэр дойдуларыгар муох үүнэрин туһунан бэлиэтээбиттэрэ баар. Увань диэн ааттаах омугу сороҕор ухуаннар диэн суруйаллар, өссө былыргы ухуаннар тобохторо Амур диэки билигин да баар диэн ыйаллар. Бу ухуань диэн өссө хуннар саҕанааҕы Маньчжурия диэки көһө сылдьыбыт биис, былыргы дунхулары Маодунь шаньюй үнтүрүппүтүн кэннэ Ухуань диэн хайаҕа бүкпүттэр. Ухуань диэн иероглиф былыргы ааҕыллыыта Увань биитэр Овен диэн буолар эбит. Онтон ухуаннар б.э. саҕаланыыта модун күүһүрэ сылдьыбыттара. Хуннары кинилэр бүтэһиктээҕин кыайбыттара, кыр өстөөхтөрүн шаньюйдар көмүүлэрин халаабыттара. Кытай империятыгар кинилэр аттаах сэриилэрэ тоҕо ааҥнаан кииртэлиирэ. Кэлин үлтүрүтүллэн хоту диэки үүрүллүбүттэрэ. Манна тоҥустар ааттара былыргы дунху көс омугун аатыгар маарынныыра уруккуттан чинчийээччилэр болҕомтолорун тардар.
Бу ухуаннары, сяньбилэри, уопсайынан дунху биистэрин монгол тыллаахтар өбүгэлэрин курдук көрүү билиҥҥи наукаҕа киэҥник тарҕаммыт. Ол эрээри уруккуттан бу биис уустары тоҥустары кытары сибээстээһин эмиэ баар суол. Ол курдук Евгений Хелимскай диэн тыл үөрэхтээҕэ кинилэри тоҥус-маньчжур тыллаахтарга киллэрэр. Бэл жужаннар диэн Киин Азияҕа былааһы ыла сылдьыбыт мөлүйүөҥҥэ чугаһыыр аттаах сэриилээх омугу тоҥус тыллаах буолуохтарын сөп диэн суруйар.
Ньаадьы
Ньаадьы - ыалга иитиллибит оҕо төрөппүт уонна ииппит дьонноро бэйэ-бэйэлэригэр. .
Алдан улууһун ытык дьоно
Өссө маны көр
Алдан улууһун үтүөлээх дьонноро
Сигэлэр
Трудовая слава Якутии. — 2 том. — Дь.: Сахаполиграфиздат, 2006.
Алексеев Михаил Федорович
Алексеев Михаил Федорович (15.02.1928—2001) — Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара
1928 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Үүт
thumb|200px|[[Ынах үүтэ.]]
Үүт диэн кыыллар тыhыларын эмиийдэригэр оҥоһуллар иҥэмтэлээх убаҕас. Саҥа төрөөбүт оҕолоро, улаатан атын аhы сиир буолуохтарыгар дылы, үүтүнэн эрэ аhыыллар. Хайа баҕар сиикэй үүт элбэх хойуу сыалаах, протеиннаах уонна кальцийдаах.
Үүтү харайыы
Үүтү харайарга атыыга барыан иннинэ пастеризациялааччылар.
Састааба
Киһи толору баланстаах диетатыгар үүт олус улахан суолталаах. Киһи унуоҕа үүнэригэр элбэх кальцийдаах. Ону тэҥэ белоктардаах, уонна араас битэмииннэр элбэхтэр. Үүт биир ыстакаана киһиэхэ күҥҥэ наадалаах битэмииннэри 44% биэрэр. Сорох үрүҥ аска кальций олус кыра эбэтэр суох, ол курдук мороженайга, сырга уонна сүөгэйгэ.
Үүт тымныйыыттан эмтэнэргэ көмөтө
Тымныйа сылдьар кэмнигэр үүтү элбэхтэ иһэр сүбэлэнэр. Тоҕо диэтэххэ үүккэ чэпчэкитик киһи организымыгар иҥэримтиэ белоктаах. Онтон белок иммуноглобулины оҥорорго көмөлөһөр. Ол эрэн белогу үүттэн эрэ буолбахха, атын астартан эмиэ ылыахха сөп. Ол иһин үүт ыалдьыбыт киһи организымыгар тугу гынарын ырытыахха. Бастатан туран, гириибинэн ыалдьа сылдьар киьиэхэ үүт лактаза фермиэнин оҥоһулларыгар мэһэйдиир уонна ахсаанын кыччатар. Онтон сылтаан киһи үүтү истэҕинэ организыма үүтү тулуйуо суоҕун сөп. Онтон ыалдьа сылдьар киһи састайаанньата хайдах да тупсар кыаҕа суох. Иккиһинэн, ыалдьыбыт киһи үүтү истэҕинэ сыраана-сыына элбиир, ыарыыта бэргээн биэрэр. Өйдөөн көрдөххө киһи учугэй аһынан аһаатаҕына доруобуйата тупсар. Үсүһүнэн, киһи үүттэн сылтаан күөмэйэ иһиэн сөп. Ол иьин быраастар оҕуруот аьын сүбэлииллэр. Түмүктээн эттэххэ, үксүн туох да улахан туһатын аҕалбакка эрэ, ыалдьа сылдьар киьи састайаанньатын бэргэтиннэрэр диэххэ сөп.
Тэрис (Афанасьев Лазарь Андреевич)
Афанасьев Лазарь Андреевич — Тэрис (12.01.1952-29.12.2017) — "Айыы Үөрэҕин" түһэ, филологическай наука кандидата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
Билимҥэ да, саха олоҕор-дьаһаҕар да сыһыаннаах бэчээккэ элбэх ыстатыйалардаах.
Үлэлэрэ
1. Кыталыктаах кыраайым. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1992. — 64 с.
2. Сиэрдээх буолуу: Кыра кылаас оҕолоругар айыы үөрэҕин туһунан кэпсээннэр. — Дь., 1993. — 47 с.
3. Айыы үөрэҕэ. — Дь.: Ситим, 1993. — 183 с.
5. Алампа үөрэтиитэ. — Дь.: Бичик, 1995. — 30 с.
6. Айыы сиэрин тутус: 1—2-с кылааска ааҕар кинигэ. — Дь.: Бичик, 1996. — 72 с.
7. Айыы сиэрин тутус: 3—4-с кылааска ааҕар кинигэ. — Дь.: Бичик, 1996. — 71 с.
8. Алаас хамсаныыта: Учууталга, төрөппүккэ көмө. — Дь.: Сахаполиграфиздат, 1996. — 39 с.
9. Ылдьаа Борооску: Орто саастаах оҕолорго кэпсээннэр. — Дь.: Бичик, 1999. — 78 с.
Муома (нэһилиэк)
400px|thumb|right|Муома нэһилиэк Муома улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Хонуу куйаартан көстүүтэ Муома нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, улуус киинэ Хонуу.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2811 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хонуу - 2677, Суон Тиит - 134 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Хонуу (суолталара)
Хас да суолталаах аат
Кыыс оонньообут
КЫЫС ООННЬООБУТ (ООННЬУУР КЫЫС), Мэҥэ-Хаҥалас сиригэр баар син улахан алаас. Төхтүр дэриэбинэтиттэн 10 км тэйиччи.
Суорат от
300px|thumb|right|Суорат от мини Суорат от эбэтэр Харыйа от (Achilléa millefólium L.) (тысячелистник обыкновенный) СИБЭКИ
Кини тыа саҕатыгар, ходуһаҕа, алааска, от үрэх сүнньүнэн хойуутук үүнэр. Умнаһын үрдүгэ 20—50 см, уһун синньигэс силиргэх силистэрдээх. Хардарыта үүммүт, куорсуҥҥа маарынныыр бытырыыс сэбирдэхтэрдээх. Кыра тэтэркэйдиҥи үрүҥ сибэккилэрэ ситтэхтэринэ, умнаһын тоһута тутан хомуйуллар. Күлүк, салгыннаах сиргэ холбуу баайталаан, ыйаан куурдуллар. Сэбирдэҕэ күһүөрү сайдар. Сайын убаҕас, иинэҕэс буолар.
Туттуллуута
Суорат оту ис ыарыытыгар, аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах ыарыытыгар, куртах хаана барыытыгар, эмтэрэр ийэ үүт киллэрэригэр, геморройга, кутургуйа тохтообокко тахсарыгар, ииги кыайан туппат буолууга, панкреатикка (ноор ыарыыта), киһи сирэйигэр, этигэр искэн таҕыстаҕына тутталлар. Көөнньөһүгү матка ыарыытыгар, атеросклерозка, аллергияҕа, анемияҕа тутталлар.
Серединин Борис
Серединин Борис - хаһаах полковнига, 1733 сыл бэс ыйын 28 күнүттэн 1733 сыл ахсынньы 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Тоболькайга ыытыллыбыта.
Кини иннинэ бойобуоданан Жадовскай Фадей Иванович олорбут. Серединин кэнниттэн бойобуоданан лейб-гвардия капитаана Заборовскай Алексей Еремеевич анаммыт.
Ньаадьы (итэҕэл)
Ньаадьы - сүөһү айыыһыта (таҥарата). .
Романов Никон Семенович
Романов Никон Семенович (19.01.1908—09.10.1941) — устуорук, саха маҥнайгы учуонайдарыттан биирдэстэрэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Гавриил Васильевич Никифоров-Манньыаттаах уола
Гавриил Васильевич Никифоров-Манньыаттаах уола (1871–?) — Саха бастакы атыыhыттарыттан биирдэстэрэ, Саха сиригэр ырыынак сыhыаннарын олохтооhунна сункэн оруоллаах киhи.1871 с. 1 Тыыллыма нэhилиэгэр тереебутэ. Дойдутугар киэнник биллэр Аhыкай а5атын ууhуттан теруттээх. Гавриил кураанахтан са5алаабатах, кыахтаах а5а ууhун теруе5э буолан хаан урууларыттан тиксибит септеех уптээх-астаах киhи эбит. Ити упкэ оло5уран, аймахтарын суолларын сатабыллаахтык сал5аабыта. Дьонун тыаттан киллэрэн, кирпииччэ уктэтэн куорат киинигэр суунэ улахан таас ма5аhыыннаммыта. Куорат управатын аhын- уелун ити ма5аhыыныгар атыылатар буолан, онтон элбэх уп-ас киирбит буолуохтааах.Сыллаа5ы атыытын эргиирэ 1 мел, солкуобайга тиийбитэ, ол иhин кинини 1-кы гильдиялаах атыыhыт сибидиэтэлистибэтинэн атыылаhарынан куорат былаастара сорудахтаабыттара. Инньэ гынан Г.В. Никифоров Саха сирин биэс бе5ен атыыhыттарын ахсааныгар кылгас кэм иhигэр киирбитэ.
1902 с. кини Булунна, Куhуургэ туулээ5инэн эргинэ сылдьыбыта, ол сылдьан бииргэ эргиммит Михаил Васильев диэн киhитэ елен хаалан, уп киниэхэ хаалбыта. Олкэннэ 1908 с. Илин Ханалас улууhун Наахара нэhилиэгиттэн теруттээх И.П.Антипинныын 120тыh.солк. кыттыhан Дьокуускайга эргиэн дьиэтин тэрийбитэ. Сотору кыттыгас капиталлара 160тыh. тиийбэтэ. Компаньоннар сылга 90-150 тыh. эргинэллэрэ, табаардарынан кырса, киис, туулээх атын да керуннэрэ, ону тэнэ мамонт муоhун Дьокуускай дьаарбанкатыгар а5алаллара, сыаналаах еттун со5уруу батараллара. Г.В.Никифоров Москуба, Сибиир куораттарын ырыынактарыттан табаары компаньоннар Г.В.Никифоров и И.П.Антипин диэн фирмалара дьулусханнык сайдар. Хоту баар эргиэн дьиэлэрин В.А.Кушнарев дииэн эмиэ кыа5ырбыт саха атыыhытыгар атыылаабыттара.
Г.В.Никифоров сурун эргиэнэ куоракка баара. 1914 с. "Окладной лист"диэн ааттаах докуменна сурулларынан Манньыаттаах уола Сэргэлээххэ даачалаа5а, барыта алта дьиэлэээ5э, эргиэннэ анаммыт туорт корпустаа5а, ол иhигэр бары билэр гастрономмут дьиэтэ, ити баай барыта 64,4 тыh.сыаналаммыт. Ма5аhыыныгар 21 бирикээсчик, 4 сулууспалаах баар эбит. Теhе да хоту дьыалатын атыылаатар Казачье5а, Куhуургэ, Булунна уонна Байа5антай улууhугар лааппылардаа5а, булуустардаа5а, Ньылханна, Айаан-Ньылхан суолугар Нэлэкээннэ, Уола-Сэйимчээннэ, Сэйимчээннэ, Булунна, Дьокуускайга.
Дьиэ кэргэнэ
Икки уоллааҕа уонна үс кыыстааҕа биллэр. Кытайга Харбиҥҥа кыра уолун Анатолийы кытта олорбута. Иккистээн кэргэннэммитэ, нуучча эмигрант дьахтарын ойох ылбыта. Онтон о5олоо5о биллибэт.
Улахан уола Василий Гаврилович Никифоров Москуба5а тимир суол инженерын идэтин ылбыта, онтон МГУ философия факультетын бүтэрбитэ. 1912 сыллаахха француз төрүттээх Юлия Федоровна Кауль диэн графиняны кэргэн ылбыта. Москуба5а кинини «Принц» диэн ааттыыллар эбит. 1918 сыллаахха Томскайга дуу Тобольскайга дуу өлбүтэ. Кини уола Сергей Васильевич 1914 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр төрөөбүтэ, Сталин аатынан Киин судаарыстыбаннай физкультура институтугар үөрэнэн иһэн, 1938 с. тутаары гыммыттарын истэн, Уһук Илин күрээбитэ. Онно Владивостокка олорон ойохтоммута уонна офицер идэтин ылбыта. Икки уолу төрөппүтэ. Дьоппуон сэриитигэр кыттыбыта, элбэх наҕараадалардаах эбит. Саха көрүҥнээҕин хаартыскалар туоһулууллар, сахатынан киэн туттара диэн уолаттара кэпсииллэр.
Улахан уола Сергей Сергеевич (Манньыаттаах уолун улахан сиэнэ) а5ата бүтэрбэтэх физкультура институтун бүтэрбитэ, биллиилээх спортсмен уонна тренер этэ («Зенит» кулууп), билигин Москубаҕа олорор, Сергей Сергеевич Никифоров диэн уоллаах.
Сергей Васильевич кыра уола сталевар идэтин баһылаабыт киһи, биир кыыстаах, сиэннэрдээх, эмиэ Москуба5а олорор
Тойон ытаабыта
Тойон ытаабыта — кыракый алаас Мэнэ-Ханалас улууһугар.
Архипелаг
Архипела́г (гириэктии Αρχιπέλαγος) — чугас сытар байҕал арыыларын бөлөҕө. Геология өртүнэн эмиэ чугас буолааччылар.
Өссө маны көр
Архипелаг ГУЛАГ
Э (туохтуур)
Э - саха тылыгар "буол" диэн суолталаах ситэтэ суох туохтуур, олоҕо соҕотохтуу туттуллубат, эбит, этэ диэн эбиискэ пуормаларыгар туттуллар.
Дьиэ чооскута
thumb|
Дьиэ чооскута (Sus domesticus) диэн торохуттан (хабаантан) төрүттээх кыыл. 7 мыҥ кэриҥэ сыллааҕыта дьиэтитиллибитэ, сорох чинчийээччилэр маннааҕар быдан эрдэ дииллэр.
Суолтата
Этин, сыатын сииллэр. Сыатын үксүн тууһууллар. Анал чооску иитэр пиэрмэлэргэ уонна биирдиилээн хаһаайыстыбаларга иитэллэр. Иудаизм уонна ислам итэҕэллэригэр чооску этин сиир бобуулаах.
Ньаадьы (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах:
Бунге Александр Александрович
Бунге Александр Александрович (эст. Alexander von Bunge) (1851—1930), Арассыыйа зоолога уонна путешествененига. 1851 сыллаахха Дерпт (билигин Тарту, Эстония) төрөөбүтэ.
Дерпт университет медицина факультетын 1878 сыллыыхха бүтэобитэ. 1880 сыллыыхха медицина доктора буолбута.
1882 сыллаахха Ленскай экспедиция сылайааччытынан ананар уонна Өлүөнэ дельтатыгар Саҕастыыр диэн сиргэ метеорология станциятыгар кэлэр.
Ону таһынан ирбэт тоҥу уонна сир аннынааҕы мууһу чинчийэр. 1885—1886 сыллардаахха Наукалар Академяларын сорудаҕынан Толль Э.В. кытта Дьааҥыга уонна Саҥа Сибиир арыыларыгар барар.
Олохтоохтор ыарыыларын чинчийбитэ. Кэнники Муора Салаатыгар үлэлээбитэ.
Самойлов Аркадий Васильевич
Аркадий Васильевич Самойлов (1948-2010) — композитор, Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара
1948 сыллаахха бэс ыйын 24 күнүгэр Элгээйигэ төрөөбутэ. 1964 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педучилищеҕа музыка салаатыгар киирбитэ. 1968 с. бүтэрэн баран Элгээйи оскуола-интэринээтигэр иитээччинэн (1968-1969, 1976-1977, 1978-1981), Элгээйи хуор-үҥкүү кэллэктиибэр баянииһынан (1971-1972), Кутана орто оскуолатыгар музыка учууталынан (1977-1978) үлэлээбитэ. Сэбиэскэй аармыйаҕа 1969-1971 сс. сулууспалаабыта.
Өрөспүүбүлүкэ култуура-сырдатар училищетыгар спец куурсу аахпыта (1981-1983). Онтон 1983-1990 сс. Новосибиирскэйдээҕи судаарыстыбаннай М.И.Глинка аатынан консерваторияҕа Арассыыйа норуодунай артыыһа Г. Иванов кылааһыгар үөрэммитэ.
1990-1994 сылларга СӨ композитордарын сойууһун эппиэттиир сэкиритээринэн ананан үлэлээбитэ.
Представлял якутскую композиторскую организацию на 50-летии Союза композиторов Бурятии в Улан-Удэ (1990), на 70-летии народного артиста РСФСР, заслуженного деятеля искусств ЯАССР Ж.Батуева. Во главе якутской делегации выезжал на Фестиваль музыки "Панорама Сибири" (1991).
С 1992 по 2002 гг. Аркадий Васильевич исполнял обязанности Председателя правления Союза композиторов Республики Саха (Якутия). В 1995 г. выезжал в г. Казань для проведения подготовительных мероприятий к VII-му съезду СК РФ. Принял участие в работе VII-го и VIII-го съездов Союза композиторов России, избирался в мандатную комиссию, в комиссию по разработке нового Устава СК РФ. Был членом коллегии Министерства культуры РС(Я).
Читал лекции в Якутском Государственном Университете им. М.К.Аммосова, а также занимался публицистической деятельностью – написал ряд статей в республиканский журнал "Чолбон" о первых якутских музыкантах-энтузиастах А.Скрябине, Ф.Корнилове, классиках якутской композиторской музыки М.Жиркове, Г.Григоряне, известном мелодисте З.Винокурове, проблемах якутской композиторской музыки, участвовал в выходе радиопередач НВК "Саха" "Кёмюс дор5оон".
А.Самойлов участвовал в подготовке компакт-диска и нотного сборника посвященных столетию знатока и пропагандиста якутского фольклора С.Зверева, в который вошли произведения известного исполнителя. Совместно с М.Кириллиной из с. Ыгыатта – участницей ансамбля С.Зверева – реконструировал музыку его знаменитого танца "Узоры", презентация которого в исполнении двухсот человек украсила юбилейный ысыах в Сунтарах, посвященный юбилею великого сына якутского народа (2000).
Аркадий Васильевич Самойлов – композитор лирического дарования. Его сочинения выразительны, напевны, мелодичны. Для них характерны проникновенность, доверительность высказывания и вместе с тем несомненный национальный колорит. Он является мастером оркестровой звукописи и интересных тембровых находок.
Среди его крупных музыкально-сценических сочинений следует назвать детский балет "Кулан Куллустай", написанный по мотивам якутского олонхо, а также этнобалет "Уруу" ("Земное родство") (сценарий П.Колесова), в котором органично переплетаются музыка, танец, игра драматических актеров, национальная поэтическая речь, а также жанры народного песенного творчества – ырыа, тойук, алгыс. Фрагменты из этнобалета А.Самойлова "Уруу" с успехом были показаны коллективом Национального театра танца РС(Я) на международных фестивалях во Франции, Испании, Канаде и Америке.
Из оркестровых произведений необходимо отметить симфоническую сюиту "Серенада Севера", в которой поэтично воспевается красота якутского края. IV-ая и V-ая части "Серенады Севера" были исполнены в большом зале Московской консерватории им. П.И.Чайковского во время проведения VII-го съезда СК РФ.
А.Самойлов является автором кантаты "Ус саха у0ску05эр" по произведениям П.Ойунского, инструментальных сочинений – струнного квартета, вариаций для виолончели и фортепиано, "Маленькой сюиты" для двух труб, "Величальной" для медного духового состава симфонического оркестра, сонатины для фортепиано "Мотивы земли олонхо", вокального цикла "Песни колыбели", песен, камерно-вокальных произведений.
2010 сыл ыам ыйын 16 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ. Самойлов а.в.
САМОЙЛОВ Аркадий Васильевич (р. 1948), композитор. Окончил Новосибирскую консерваторию, класс Г.Н. Иванова (1990). Автор симфонич. сюиты «Серенада Севера», струнного квартета, вариаций для виолончели и фортепьяно, на 3 народные песни для скрипки и фортепьяно, вокального цикла «Песни у колыбели», произв. «Тойук» для смешанного хора без сопровождения, пьес для фортепьяно, романсов.
Заборовскай Алексей Еремеевич
Заборовскай Алексей Еремеевич - лейб-гвардия капитаана, 1734 сыл ахсынньытыттан 1740 сыл от ыйын 20 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Бэрик ыларын иһин ууратыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Серединин Борис олорбут. Серединин кэнниттэн бойобуоданан майор Павлуцкай Дмитрий Иванович анаммыт.
Өбүгэ
Өбүгэ — киһи эбэтэр атын тыыннаах харамай былыргы аймаҕа, эбэтэр ууһу саҕалааччы, ыал төрдө.
Боруобалаан көрүү
Боруобалаан көрүү диэн үөрэҕи ылыныы тутаах көрүҥэ буолар.
Сахалар «Киһи тутан-хабан көрдөҕүнэ эрэ астынар» диэн оҕону үөрэтии хайдах барыахтааҕын быһаарар этиилээхтэр. Бу этии үөрэх барыта боруобаланан, этин-сиинин хамсаттаҕына, хос-хос хатыланнаҕына эрэ оҕо өйүгэр-санаатыгар үгэһи үөскэтэн дириҥник, умнуллубат гына иҥэрин быһаарар.
Оҕоҕо тугу эмэни билбэтин эттэххэ, хайаан да боруобалаан, тутан-хабан көрдөҕүнэ эрэ астынар, чахчы сөп эбит диэн итэҕэйэр, оччоҕуна билинэр, ылынар, толорор буоларга үөрэнэрэ түргэтиир.
Кыра оҕо алҕас хатыылаах кактус үүнээйини харбаан ыллаҕына «Айыкка» буолан кэһэйэн, аны ханнык да үүнээйиттэн сэрэнэн тарбаҕын төбөтүнэн кэйиэлээн, бэрэбиэркэлээн көрбөккө эрэ тыыппат буоларга түргэнник үөрэнэр.
Боруобалаан көрүүттэн кэһэйдэххэ, эккэ-сииҥҥэ ыарыы үөскээтэҕинэ үөрэнии ордук дириҥник, умнуллубат гына иҥэр. Бу үөрэх ордук кыра оҕо итиини тыыппатын туһугар тарбаҕын төбөтүн итиинэн хаарыттаран, кэһэтэн үөрэтии баарыттан биллэр. Оҕону сэрэхтээх буолууга үөрэтэргэ олус туһалаах ньыматын сахалар былыр-былыргыттан билэн оҕолорун иитиигэ билигин да туһана сылдьаллар.
Арыгыны элбэхтик иһэр куһаҕанын туһунан бары; учууталлар, төрөппүттэр, билэр дьон эмиэ этэллэр. Оҕо улаатан иһэн ханнык эмэ хампаанньаҕа кыттыһан син-биир биирдэ аһара иһэн кэбиһэр кыахтаах. Хайаан да боруобалыыр, билбэтин, саҥаны айыыны оҥорор санаата киниэхэ батан сылдьыбакка тахсарыгар эрэ тиийэр, арай аһара иһэн ыарыйдаҕына, кэһэйдэҕинэ, дьэ чахчы арыгы куһаҕанын билэн, кэһэйэр, итэҕэйэр. Бу боруоба кэнниттэн арыгыттан кэһэйэн куһаҕанын итэҕэйдэҕинэ испэт киһиэхэ кубулуйуон сөп.
Манна табаах тардыытын эмиэ киллэриэххэ сөп. Ким төһө элбэх бөппүрүөскэни умуруорбакка эрэ тардарыгар күрэхтэһэн уҥан хаалбыт уол табаахтан кэлин да улаханнык сэрэнэр этэ.
Иллэҥ, элбэх харчылаах эдэрдэр наркотигы боруобалаан көрө сылдьан ылларбыттарын билбэккэ да хаалыахтарын сөп. Киһи доруобуйатыгар, өйүгэр-санаатыгар дьайара күүһэ бэрдиттэн наркоман буолбут дьон ыарыһахтарга кубулуйаллар, уһуннук эмтэммэккэ эрэ кыайан быраҕа охсон кэбиспэттэр.
Билигин тэнийэн, тарҕанан эрэр наркотиктары биирдэ эмэ боруобалыы оонньуу сылдьан ыллара охсон хаалыахха сөбө эдэрдэр аһара боруобалыыр, саҥаны айыыны, билбэттэрин оҥоро охсор санааларын кыана тутталларыгар, тулуурдарын, өһөстөрүн өссө күүһүрдэн биэрэллэригэр, сахалар таҥараларын үөрэҕэ "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума" диэн этэрин тутуһалларыгар күһэйэр. Олох сайдан, тупсан истэҕинэ “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн үөрэҕи сайдыыны ситиһиэҕин баҕарар омук дьоно хайаан да тутуһуохтаахтарын биллэрэр.
Оҕо өйө-санаата сайдыытын уратытынан туох баар билиитин барытын саҥаны арыйан оҥорор. Өйө-санаата саҥаны айыылартан, билиилэртэн хомуллан үөскүүр, олортон мунньуллан ийэ кута үөскүүр. Оҕо куруук саҥаны арыйар, айыыны оҥорон иһэр, улахан киһи бары билэр билиитэ киниэхэ саҥаны айыы буолан иһэр уратылаах. Туох баар билиитэ барыта киниэхэ саҥаны айыы буолан өйүгэр-санаатыгар оннук уларыйыылары киллэрэр. Саҥаны билэн иһэриттэн өйө-санаата сайдар, эбиллэр.
Хас биирдии саҥаны арыйыы барыта боруобаланан истэҕинэ эрэ табыллар, олоххо киирэр, өйгө-санааҕа дириҥник, хаһан да умнуллубат буола хатанар. Оҕону үөрэтээччилэр «Повторение – мать учения», «Практическое занятие» диэн этиилэрэ барылара боруобалаан көрөн ылыммыт билиини чинэтиигэ аналлаахтар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбуттара. Ол быһыы содулунан билигин Россия дьонун өйдөрө-санаалара туруга суох буолууга киирэн сылдьар. Бу кэмҥэ дьоҥҥо наркотик дьайыыта ордук күүһүрэр. Наркотик дьайыытыттан Россия дьоно ордук күүскэ оҕустарар кыахтаахтар. Бу быһаарыы табатын Россия дьоно арыгыны элбэхтик иһэллэрэ, арыгыһыт буолаллара биллэрэр.
Наркотикка ылларан эрэр эдэр киһи дьону кытта тапсыбат, кыраттан сылтаан кыыһыран-тымтан иһэр, куруук туга эрэ табыллыбат буолуута үөскээн сайдан иһэр.
Киһини наркотигы туһаныыга үтүрүйүү уголовнай ыстатыйаҕа сөп түбэһэр. Албыннаан, боруобалаан көрдөрөн наркотикка үөрэтэн кэбиһиини бэйэлэрэ наркоман буолбут дьон элбэхтик оҥороллор. Кинилэр эдэрдэри ордук саныыр санааларын иэстэһэн ситиһэ сатыылларыттан наркотигынан көөчүктээн, боруобалатан кэбиһиэхтэрин сөп.
Эдэрдэри «айыы үчүгэй», «айыыны оҥор» диэн үөрэтии саҥаны, биллибэти оҥорор санааларын аһара күөртээн, наркотиктары боруобалаан көрөллөрүгэр тириэрдэр. Аҕыйахта боруобалаан көрө сылдьан наркотикка ылларан хаалар эдэрдэр элбэхтэр. Эдэр наркоманнар куруук элбээн иһэллэр.
Сахалар «Айыыны оҥорума» диэн эдэрдэри үөрэтэллэрэ кинилэри сыыһа тутталларыттан харыстыыр ураты аналлаах.
Оҕо ханнык баҕарар билиитин барытын бэйэтэ боруобалаан, оҥорон көрөн, билэн иҥэриннэҕинэ эрэ табыллар. Кини бу быһыылара үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын үксүгэр боруобалаан көрөн баран биирдэ билэрэ улахан уустуктары, эрэйи да үөскэтэр.
Уол оҕолор сүрүн уратыларынан барыны билбиттэрин боруобалыы охсорго урутаан дьулуһаллар. Сыыһа-халты, аһара туттунууга киирэн биэриэхтэрин сөбө, кинилэри ордук көрөн-истэн харыстыырга, кэмэ кэлэн истэҕинэ үөрэтэн, такайан биэрэн иһиигэ аһара наадыйаллар.
Олоххо туттуллар барыны бары боруобалаан, оҥорон көрөн билии-көрүү государстволар олохторугар кытта дьайар. Ыраахтааҕылаах Россия аһара баайдара, чиновниктар үлэһит дьону аанньа ахтыбаттара, элбэх барыһы ылаарылар хамнастарын ситэ төлөөбөттөрө, олус уһун кэмҥэ үлэлэтэллэрэ. Аһара баайдар салайар государстволара үлэһиттэр олохторун тупсарар иһин туох да туһалааҕы оҥорботоҕо, кыһамматаҕа, 8 чаастаах үлэ күнүн олохтооботоҕо, тыа сирин үлэһиттэригэр сири биэрбэтэҕэ, кэлин үлэһиттэри кытта кэпсэтиигэ биир тылы булбаттарыттан сааны-сэби туттан ытыалыырга, элбэх киһини бииргэ өлөртөөһүҥҥэ кытта тиийбитэ.
Маннык ыар ыгааһын түмүгүнэн Улуу Октябрьскай революция саҕаламмыта уонна олус улахан кыайыыны ситиһэн үлэһиттэр бары баҕа санааларын толорбута. Сири - бааһынайдарга, собуоттары - оробуочайдарга биэрбит курдук буолбута. Yлэһит, хамначчыт дьон үлэлээн сөптөөх хамнаһы өлөрөн киһи быһыылаахтык олохторун оҥостон олорор кыахтаммыттара, аны бары барыта үчүгэйгэ кубулуйбута, Улуу сэриигэ кыайыы ситиһиллибитэ. Үчүгэй олох буолла диэн үөрүү-көтүү, соҕотох партия салайыытынан най барыы сабыдыалыгар оҕустарыыларыттан олох таһыма сайдыбакка хаалыыта саҕаламмыта.
73 сыл устата сэбиэскэй былааһы боруобалаан, кэһэйэн баран, билигин капитализмҥа төннүү кэмэ Россияҕа кэлэн турар. Бу боруобалааһын төһө да уһунун иһин үс көлүөнэ уларыйыытын кэнниттэн сэбиэскэй былаас сыыһаларын, дьэ арааран билэн, өйгө-санааҕа халыйыыны көннөрүү үлэтэ ыытылла сылдьар.
Анри Матисс
200px|thumb|right|Анри Матисс, 1933.
Боруобалаан көрүү
Атын сайдыылаах государстволар Улуу Октябрьскай революция кэнниттэн дьэ өй, үөрэх ыланнар, бары үлэһиттэригэр төһө эмэ чэпчэтиилэри оҥороннор, өрө туруулар салгыы сайдан иһиилэрин тохтоппуттара. Онтон ыраахтааҕы өрө туруу, бу үлэһиттэр саҥаны айыылара оннук кутталлаах буолуо диэн билбэтиттэн олорон биэрэн, былаҕайга былдьаммыта.
Анри Матисс
Анри Матисс (Henri Matisse, Ахсынньы 31 1869 – Сэтинньи 3 1954), Франция уруhуйдьута уонна скульптора. 20 үйэ ойуулуур дьоҕурун биир чулуу ууhа буолар.
Боруобалаан көрүү
Билигин да саҥаны арыйыы, айыы дьайыыта уларыйа илик. Туох барыта боруобаланан, туга-ханныга ситэ биллэ илигинэ сэрэхтээх, кутталлаах буолуохтааҕын эрдэттэн билэн, үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билэ илик оҕолору, эдэрдэри харыстаан «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн сахалар үөрэхтэрин кытаанахтык тутуһаллар.
Туһаныллыбыт литература.
1. "Туймаада" хаһыат. №260. 2.07.2015.
Мураяма, Ямагата
Мурояма (дьоппуон тылыттан хайа бөһүөлэгэ)Дьоппуон Ямагата префектуратыгар баар. Олохтоохторун ахсаана 27,380. Сирин иэнэ 196.83 кв. км. Бу куорат 1954 сэтинньи бастакы күнүгэр төрүттэммитэ.
Сылгы ньургуһуна
300px|thumb|right|Сылгы ньургуһуна Сылгы ньургуһуна эбэтэр Куба кулгааҕа (, ветреница лесная)
Биэс эминньэхтээх, үрүҥ сибэккилээх, туурата суох тула өттүгэр сарайбыт биир сиртэн тахсар сэбирдэхтэрдээх. Алааска, кураанах сиргэ, тыа саҕатыгар, үрэх кытыытыгар үүнэр. Бэс-от ыйдарыгар сибэккилэнэр.