cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көмөлөһүү
Оҕо атаҕар туран хаама үөрэнээт ону-маны таскайдыырын, соһорун сөбүлүүр. Бу кэми аһарбакка эрэ кини баҕа санаатын сайыннаран туһа киһитэ буолууга үөрэтии төрөппүттэртэн ирдэнэр. Бу кэмҥэ кыайа-хото көмөлөһүннэрдэххэ, туһа киһитэ буолууга ииттэххэ, үөрэттэххэ соннук үгэстэр үөскээннэр, иҥэннэр үлэһит киһи буола улаатар кыахтанар. Ол аата оҕо ийэ кутугар, бу үлэлии үөрэнэр үгэстэр иҥмиттэрэ улааппытын кэннэ, үлэни-хамнаһы кыайарыгар олук буолар кыахтаналлар.
Бу кэми аһаран кэбиһэн, оҕо улаатан хааллаҕына үлэлииргэ үгэһи бэйэтэ үлэлээн-хамсаан үөскэтинэрэ олус уһун кэми ылыан сөп. Кыра эрдэҕинэ үөскээбит үлэлииргэ туһалыыр үгэстэрэ суох киһи үлэни-хамнаһы ыарырҕатар, үлэлээтэҕинэ даҕаны хайдах эрэ табыллыбат, эрэйдэнэр курдук санаалаах буола улаатар.
Оҕону көмөлөһүннэрэ үөрэтии сахалыы туһа киһитэ буолуу диэн ааттанар. Ол аата оҕо туох эмэ туһалааҕы оҥорон, көмөлөһүүтэ туһа киһитэ буолуутун үөскэтэрин иитиигэ, үөрэтиигэ сахалар былыр-былыргыттан туһанар эбиттэр.
Оҕоҕо тугу эмэ соруйуу этиллибитин курдук толоруллара табыллар. Соруйуу оҕо кыаҕын таба быһаардаҕына кыайан толоруллар кыахтанар. Соруйууну сымнаҕастык иһилиннин диэн көрдөһүү бэрээдэгинэн этиллэрэ толорор киһиэхэ үчүгэйдик иһиллибитин да иһин, хайаан да толорулларын ылан бырахпат, суох оҥорбот. Оҕо төрөппүтэ этэрин истэн, толорорго үөрэнэрэ “Этэр тылы истэр” диэн этиинэн бигэргэтиллэр. Улахан киһи этэрин истэн соннук толоруу туохха барытыгар үөрэниини улаханнык чэпчэтэр, түргэтэтэр. Бары учууталлар, туохха эмэ үөрэтээччилэр этэллэрин оҕо истэрин, толорорун сөбүлүүллэр.
Оҕо иллэҥсийэн хааллаҕына, бэйэтэ булан-талан оҥорууга киирсэн хаалара туһалаах дьыаланы оҥорорун аҕыйатар. Бу быһаарыы сүрүн төрүтүнэн оҕо кыра да буоллар бэйэтигэр туһалааҕы, сөбүлээбитин оҥоро сатыыра элбэх. Оҕо бэйэтэ булан оҥорорун үксүлэрэ үчүгэй диэҥҥэ киирсибэттэр. Оонньуурдары ыһыы үчүгэй курдугун иһин, ол кэнниттэн хомуйуу оҕоҕо ыарахан. Тугунан эмэ ыктахха оонньуурдар хомуллар кыахтаналлар. Соруйуу төһө элбэх буолар даҕаны үлэҕэ үөрэнии дириҥиир, үлэни-хамнаһы баһылааһын кэҥээн иһэр, түргэтээн биэрэр кыахтанар.
Атын киһиэхэ көмөнү оҥоруу икки араастаах:
1. Сүбэнэн, этэн биэриинэн көмөлөһүү.
2. Тугунан эмэнэн, баайынан-малынан көмө оҥоруу.
Көмө бу икки араастарыттан хайалара ордук туһалааҕа, тиийимтиэтэ быһаарарга улахан уустуктары үөскэтэр. Куруук көмөҕө үөрэнэн хааллахха, ону кэтэһэ сылдьыы үөскүүрэ куһаҕаҥҥа тириэрдэр, бэйэ толкуйдуур, оҥорор күүһүн аҕыйатар. Көмө улаатан иһиитэ кэлин тиһэҕэр, аҥардастыы көмөҕө өйөнөн хаалыыны үөскэтиэн сөбүттэн төрөппүттэр сэрэниэхтэрэ этэ.
“Аһыыра суох буолбут киһиэхэ күөгүтэ биэр” диэн этии баара көмө ити араастара киһиэхэ оҥорор туһалара хайалара элбэҕин быһаарар кыаҕы биэрэр. Ол аата аһыыра суох киһиэхэ аһылык биэрэн истэххэ, бэлэм аһылыкка үөрэнэн хаалыыта үөскүүрэ көмөлөһөр киһи үлэтин өссө элбэтэн биэрэр кыахтаах. Онтон күөгүнү биэрэн баран хайдах туһанарга үөрэттэххэ, өйүн-санаатын сайыннардахха, бэйэтэ балыктаан аһылыгын булунар кыахтаныан сөп.
Көмөнү сирэр киһи баара биллибэт. Бары хантан эрэ бадаарак, кэһии ылыахтарын баҕара саныыллара хаалан хаалбат. Буолар-буолбат, туһата суох бадаарактарынан дьон ыскааптара сыыйа туолан иһэрэ кырдьык. Көмөҕө аһара өйөнүү, онтон-мантан көрдүү сатааһын киһи быһыыта буолбатах.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини көмө оҥорооччу киһи билэн, хайа да өттүгэр аһара барбакка туһаныа этэ. Туһалаах сүбэ кимиэхэ баҕарар наада. Ол эрээри аһара сүбэ көрдүү сылдьыы бэйэ өйүн-санаатын мөлтөтөрүн биллэххэ табыллар.
Ханнык баҕарар үлэҕэ үөрэнии эмиэ көмөлөһүүттэн саҕаланара үөрэх чиҥник иҥэрин, туһата элбиирин үөскэтэрин тэҥэ, сыыһа-халты буоларын суох оҥорор, үөрэниини түргэтэтэр. Киһи оҥорор быһыыта сыыһаҕа-халтыга кубулуйан хааларыттан аналлаах харыстабыла диэн тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥоруу буолар. Үлэҕэ улахан уопуттаах сахалар оҕолору “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ сиэри таһынан барыма, киһи быһыытын тутус, сыыһа-халты туттума диэн өйдөбүллээҕин билиэ этибит. Үлэҕэ уопутурбут үлэһиттэр эдэрдэргэ көмөлөрө, көрдөрөн биэрэн үтүгүннэрэллэрэ олус улахан туһалаах, билиини ылыыны түргэтэтэр.
Оҕону туохха барытыгар көмөлөһүннэрэ үөрэтии үлэни-хамнаһы баһылыырыгар кыах биэрэрин билэн, төрөппүттэр  эрэйдэнэн да буоллар бэйэлэрэ үлэлээн көрдөрөн кыһаналларын биллэриэ этилэр. Оҕо аан маҥнай сатаабатыттан, этин-сиинин хамсата үөрэтэ, буор кута сайда илигиттэн, табан туттубатыттан элбэҕи тоҕон-хорон кэбиһэрин тулуйуу оҕону үөрэтиигэ хайаан да тулуйуллуохтаах ыараханы үөскэтэр көрдөбүл буолар.
Оҕо сыыһар бырааптаах, ол иһин оҕо диэн ааттанар. Тугу барытын оҥоро үөрэнии ыарахан, эрэйдээх. Сыыһа туттубут оҕону аһара мөҕөн-этэн кэбиһии куһаҕан, хаҥыннаран, санаатын түһэрэн, тугу да оҥорботугар тириэрдэн кэбиһиэн сөп. Ол иһин сыыһа туттубут оҕону, бу үлэтин хатылаан оҥоро үөрэнэрин туһугар, нэмин билэн сэрэтии, сыыһатын этэн биэрэн көннөрөрүгэр көмөлөһүү эрэйиллэр. Оҕо уонна төрөппүт эйэлээх, бэйэ-бэйэлэригэр эрэнсэр, сымнаҕас сыһыаннара үлэҕэ-хамнаска үөрэниигэ улахан туһалаах.
Оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ төрөппүт бэйэтэ кыра эрдэҕинэ хайдах быһыылана сылдьыбытын санаан, оҕо сыыһаны оҥорбутун өйдөтөн, көннөрөн, маннык оҥоруллар диэн көрдөрөн биэрэн истэҕинэ үөрэтии табыллар. (1,40).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Баҕа санааны толоруу уратылара
Киһи өйө-санаата сайдарынан араас баҕа санаата хаһан баҕарар элбээн иһэр. Өй-санаа эбиллэн иһиитэ баҕа санаа эбиллэригэр тириэрдэр. Былыргы кэмнэргэ киһи баҕа санаата аһылыгы булунартан уонна ханна эмэ утуйан ылартан ордубат этэ, билигин тутуу, туһалааҕы оҥоруу, үөрэнии, өйү-санааны сайыннарыы, таҥныы баҕа санаалара эбиллэн биэрдилэр. Ону тэҥэ баҕа санаа киһиттэн бэйэтиттэн тутулуктанан элбэх эбэтэр аҕыйах соҕус буолуон сөп.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун быһаарар этии баҕа санаа туолуутун быһаарыыга эмиэ сөп түбэһэр. Киһи баҕа санаата хайдах туоларыттан көрөн икки аҥы арахсар:
1. Киһи бэйэтин кыаҕынан кыайан толорор баҕа санаата. Киһи баҕа санаатын ситиһээри, ону толороору олоҕу олорор. Баҕа санаа киһи олоххо инники диэки сирдээн иһэр сулуһунан, ситиһэ сатыыр сыалынан ааҕылларынан хас биирдии киһиэхэ киһилии баҕа санаа баара ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Оҕо төрөппүтүн курдук буолар баҕа санаата киһилии баҕа санаа диэн ааттанар. Киһи киһилии баҕа санаатын толорууга дьулуһарыттан олоххо туох эмэ туһалааҕы оҥостунар, олоҕун төрөппүтүн курдук олорор, киһи быһыытын тутуһар кыахтанар.
Киһилии баҕа санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан толорор, киһи быһыытыгар сөп түбэһэр баҕа санаата ааттанар. Үөрэҕи ситиһиэм диэн баҕа санаатын оҕо барыта улаатан иһэн ситиһиэн сөп.
Киһиэхэ ханнык; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу баҕа санаалар бааллара кыайан биллэр кыаҕа билигин суох. Былыргылар ону билэн “Ынах эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр” диэн өс хоһооно оҥорбуттарын туһана сылдьабыт. Ол иһин киһи ханнык баҕа санаалааҕын оҥорор быһыылара хайдахтарыттан; үчүгэйдэриттэн дуу, куһаҕаннарыттан дуу сыаналаан быһаарыы кыаллар. Киһи таҥара үөрэхтэрэ киһиэхэ киһилии баҕа санаа баарын ситиһиигэ, киһи буолууга, үчүгэй киһи тугу оҥорорун үтүктэн үгэс оҥостууга ыҥыраллар.
2. Киһи санаатыгар эрэ саныыр, илэтигэр кыаҕа тиийбэтиттэн кыайан толорбот баҕа санаалара киһиэхэ элбэхтэр уонна ыра санаалар диэн ааттаналлар. Киһи санаалара туохтан да иҥнибэттэр, туохха да хааттарбаттар. Киһи тугу барытын саныан, санаатыгар оҥорон көрүөн, барыны-бары кыайыан, хотуон, манныга эбитэ буоллар үчүгэй буолуо диэн оҥоро саныан сөп. Бу санаалара кини кыаҕын таһынан бардахтарына кыайан олоххо киирбэккэ, ыра санаа буолан таах хаалан хаалыахтарын сөп.
Киһи бэйэтин кыаҕынан кыайан толорбот баҕа санаалара сахалыы ыра санаалар диэн ааттаналлар уонна киһи санаатынан бэйэтин албыннанарыгар тириэрдэллэр. Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ этэринэн элбэхтик ыра санааларга оҕустарыы олоххо туһата суох, арай биир эмэ ыра санаа олоххо сөп түбэстэҕинэ туолуон сөп.
Баҕа санаа туолуута “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:
1. Атын киһи баҕа санааны толорон биэриитэ.
2. Баҕа санаатын оҕо, киһи бэйэтэ толоруута.
Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар баҕа санаатын ким толороро ордук улахан оруолу ылар. Бэйэтин баҕа санаатын бэйэтэ толоро үөрэннэҕинэ олоҕор ситиһиилэри оҥорор кыаҕа улаатар. Онтон кини баҕа санааларын төрөппүттэрэ толорон биэрэ үөрэтэн кэбистэхтэринэ үйэтин тухары улаатан иһэр баҕа санааларын төрөппүттэринэн толотторо сатыырыттан бэйэтэ оҥорор кыаҕа кыччыан сөп.
Баҕа санаа туолуутун уратыларын быһаараары бу икки өрүттэри тус-туспа ыламмыт ырытыахпыт:
1. Оҕо кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ көрөн-истэн кыра баҕа санааларын кыахтара баарынан толоро сатыыллар. Оҕолоро үөрэн-көтөн сылдьарын, атын оҕолортон тугунан да хаалсыбатын туһугар баҕа санаатын барытын толороллор, маанытык таҥыннара, минньигэстик аһата сатыыллар, араас оонньуурунан хааччыйаллар.
Оҕо баҕа санаатын атын дьон, төрөппүттэрэ толорон биэрэн дьоллонорун үөскэтэллэрэ оҕо кыра эрдэҕинэ хайаан да оҥоруллар быһыылар. Төрөппүттэр оҕолорун баҕа санаатын толоро сатаан, аһатан-сиэтэн, таҥыннаран, оонньотон кыһаналлар. Бу кэм сахаларга дьоллоох оҕо саас кэмэ диэн ааттанарынан биллэр.
Оҕо улаатан өйө-санаата сайдар кэмигэр киирдэҕинэ, ол аата 7 сааһыттан иитии-үөрэтии хайысхата тосту уларыйан биэрэр кэмнээҕин туһаныы эрэйиллэр. Бу кэмтэн оҕоҕо сүрэ үөскүүр. Бэйэтин баҕа санаатын бэйэтэ толорууга үөрэнэр кэмэ кэлэр. Төрөппүттэр оҕо улаатан, өйө-санаата эбиллэн истэҕинэ бэйэтин баҕатын кыаҕа баарынан бэйэтэ толорорун ситиһиннэриигэ ылсыһыа этилэр. “Бэлэмҥэ үөрэммит” диэн бары баҕа санааларын төрөппүттэригэр толотторо үөрэммит, атаахтык иитиллибит оҕо ааттанар.
Көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии
Дьон бары оҕолоро олоҕун сыалын; улаатан, ыал буолан, оҕо төрөтөн, дьиэ туттан, мас олордон ситиһэрин, олоҕу уһуннук олорорун баҕараллар уонна бу киэҥ баҕа санаалара ситиһиллэрин туһугар оҕо өйө-санаата көрсүө, сэмэй буоллаҕына, киһи быһыытын тутустаҕына эрэ табылларын умнан кэбистилэр.
Баҕа санааны толоруу уратылара
“Барыта оҕо туһугар” диэн ыҥырыы көнө өйдөбүлүнэн төрөппүттэр туох баар кыахтарынан барытынан оҕолорун хааччыйа сатыылларын үөскэтэрэ уонна аһара ыытан кэбиһэрэ буолар. Бу сэбиэскэй кэмнээҕи ыҥырыы истэргэ төһө да “үчүгэйин” иһин оҕону атаахтык иитиигэ, бэлэмҥэ үөрэтиигэ тириэрдэрин билиэ этибит. Билигин ырыынак кэмигэр бу ыҥырыы туттуллуо суоҕа этэ.
Көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии
Сэбиэскэй былаас эстиитин саҕана араас үллэстиилэргэ урутаан түспүт киһи барыһырар кэмигэр уһуннук олороммут уонна ырыынакка киириигэ араас салайааччылар, урутаан түспүттэр онно-манна тииһиммиттэрэ элбэҕиттэн, онно ымсыыран төрөппүттэр оҕобут көрсүө, сэмэй буоллаҕына, урутаан түспэккэ барыттан бары матан, үтүрүллэн хаалыа диэн сыыһа санааҕа киирэн сылдьаллар.
Баҕа санааны толоруу уратылара
Бу ыҥырыы оҕо кыра эрдэҕинэ туттуллан баран улаатан истэҕинэ уларыйан, бары баҕа санааларын барыларын бэйэтэ толоро үөрэннэҕинэ, киһи буолууну ситиһиэ, туох эмэ туһалааҕы оҥорор кыахтаныа этэ.
Көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии
Аныгы ырыынак олоҕо оннун булуннаҕына ону-маны үллэстии, босхо ылыы диэн тохтоотоҕуна, киһи бэйэтэ оҥорбута, туппута ордук сыаналанар кэмэ кэллэҕинэ, көрсүө, сэмэй буолуу оруола биллэрдик үрдүөҕэ. Көрсүө, сэмэй киһи ыал олоҕун тулуйарынан, үлэни-хамнаһы кыайарынан, сыыһа-халты туттубатынан оҥорбута, туппута ордук табылларынан, атыттартан лаппа сыаналанарын  үлэһиттэр билэллэр.
Баҕа санааны толоруу уратылара
Сахалар үөрэхтэринэн оҕо хайа да төрөппүтүттэн өрө тутуллубакка, аһара көрүллүбэккэ, мааныламмакка, кинилэри үтүктэн иитилиннэҕинэ киһи буолууну ситиһэр кыаҕа улаатара үөскүүрүн туһаныа этилэр.
2. Оҕо улаатан иһэн бэйэтин баҕа санаатын бэйэтэ толорорго үөрэниитэ төрөппүттэр улахан кыайыылара, ситиһиилэрэ буолуо этэ. Баҕа санааны бэйэ кыаҕынан толоруу эрэйэ, үлэтэ элбэҕин иһин дьолу аҕалара улахан. Киһи бэйэтэ оҥорбутунан астынара, дуоһуйара быдан элбэх. Оҕо кыра эрдэҕиттэн ону-маны барытын, кыайарыттан саҕалаан бэйэтэ оҥоро, тута үөрэнэрин ситиспит төрөппүттэр оҕолорун өйүн-санаатын таба суолунан сайыннараллар.
Көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ көрсүө, сэмэй буолууну бары дьоҥҥо тарҕатар уонна ирдиир. (1,94). Көрсүө диэн мэнигэ-тэнигэ суох, боччумнаах, бэрээдэктээх, атын дьону кытта тапсар оҕону, дьону этэбит. Онтон сэмэй диэн сыыһа-халты туттубат, аһара барбат, үлэни-хамнаһы кыайар, сэрэхтээх киһи ааттанар. Сиэри тутуһууга, киһи быһыытыгар аһара барыы, айыыны оҥоруу диэн табыллыбат, куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэх быһыы буолар. Ол иһин сэмэй киһи диэн сиэри тутуһар, сиэри таһынан барбат киһи буоларын билиэ этибит.
Баҕа санааны толоруу уратылара
Оҕо маҥнайгы биллэр туһаны оҥоруута оонньуурун бэйэтэ тутан-хабан аралдьыйарын тэҥэ, үүт иһэригэр бытыылкатын бэйэтэ тута үөрэниитэ буолар. Бытыылкатыттан бэйэтэ тутан үүтүн иһэргэ үөрэннэҕинэ, төрөппүттэригэр оҥорор туһата улаатан барар.
Көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии
Сэмэй киһи сэрэҕэ улахан, үлэни-хамнаһы табылын булан, нэмин билэн үлэлиир, ол иһин үлэтэ таһаарыылаах буолар. “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн этии халлаантан ылыы буолбатах, саха дьоно уһун үйэлэр тухары үөрэтэн, олохторунан боруобалаан билбит билиилэрэ буолар. Бу билии олоххо олус туһалааҕын билэн, итинник этиини оҥорбуттар. Сэрэҕэ суох киһи араас быстах быһыыларга түбэһэрэ, үлэни сатаабата элбэх буоларын бары билэбит.
Баҕа санааны толоруу уратылара
Аан маҥнайгы хамсаныылары оҥорууну оҕо төрөппүтүн көмөтүнэн, этэн, көрдөрөн биэриитинэн ылынар. Ньуосканы хайа илиитинэн тута үөрэнэрэ төрөппүттэн эрэ тутулуктаах. Уҥа илиитинэн аан маҥнай тута үөрэннэҕинэ соннук хамсанара салҕанан барар. Ньуосканы таба тутан бэйэтэ аһыырга үөрэниитэ уонна чааскыттан үүтүн иһэрэ улахан кыайыытыгар тэҥнэһэр.
Көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии
Төрөппүттэр баар-суох эрэллэрэ, олохторун салгыахтаах киһилэрэ оҕолоро буоларын билэллэр. Бары көрөллөр-истэллэр, харыстыыр санаалара, биир эмэ оҕо баарыттан улаатан хаалар.
Көрөн-истэн харыстааһын диэн эти-сиини эрэ харыстааһын ааттанар. Онтон оҕо өйүн-санаатын сайыннаран, үөрэтэн харыстааһын диэн көрсүө, сэмэй буолууга иитии, сыыһа-халты, аһара туттубатыгар үөрэтии буоларын төрөппүттэр билиэ этилэр.
Баҕа санааны толоруу уратылара
Оҕо кыра эрдэҕинэ бэйэтэ оҥоро сатыыра элбэх. “Бэйэм” диэн баран ньуосканан хааһытын булкуйа сатаатаҕына эбэтэр бачыыҥкатын кэтэ сатаан букунайдаҕына кэтэһэ түһэри төрөппүт тулуйуо этэ. Манна ордук таһырдьа оонньуу тахсарга таҥнарга үөрэнии туһата улахан, кыайан таҥныбатахха таһырдьа сылдьыы кылгыыра үөрэниини түргэтэтэр. Оҕо бэйэтэ оҥоро сатыыр баҕа санаатын төрөппүт хаҥыннаран, тохтотон кэбиспэккэ өссө сайыннаран иһэрэ бэйэтэ оҥоро үөрэнэрин түргэтэтэр.
Көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии
Оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитии, үөрэтии, аһара барар өйүн-санаатын хааччахтааһын, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорун ситиһии уһун үйэни ситиһэр кыаҕын улаатыннарарын туһаныа этибит.
Баҕа санааны толоруу уратылара
Оҕону кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ буолууга иитии, үлэҕэ үөрэтии оннук үгэстэр үөскүүллэриттэн үлэҕэ-хамнаска сыстарыгар кыах биэрэр. Үлэҕэ үөрэтии оҕо оҥорор, тутар кыаҕын улаатыннаран бэйэтин баҕатын бэйэтэ толорорун үөскэтэр. Төһө кыратыттан оҥоро, тута үөрэнэр даҕаны туһаны оҥороро улаатан иһэр.
Көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии
Сыыһа-халты туттунууга, быстах быһыыга түбэһии диэн киһи өйө-санаата ситэ иитиллибэтэҕин, үөрэтиллибэтэҕин бэлиэтэ буолар. Оҕо улаатан иһэн элбэхтик айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥороору сыыһа-халты туттунара аһара элбиэн сөп. Бу кэмҥэ оҕо өйө-санаата сайдарыгар үчүгэй быһыылары оҥороругар үтүрүйэр аналлаах хааччаҕы “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэр оҥороллор. Сахалар бу үөрэхтэрин оҕо тутустаҕына эрэ киһи буолууну ситиһэрэ, киһилии быһыыланара кыаллар. Киһи буолууну ситиспит оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэриттэн, куһаҕан быһыылары туттунан оҥорбот кыахтанарыттан, үчүгэй быһыылары оҥороро элбиир. Ол аата “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ үчүгэй быһыылар элбииллэригэр тириэрдэр туһалаах быһыы буолар.
Оҕо көрсүө, сэмэй буоллаҕына, үлэҕэ-хамнаска үөрэннэҕинэ эрэ олоххо тугу эмэ туһалааҕы оҥорор, баары алдьаппат, ыскайдаабат, сыыһа-халты туттубат кыахтанарын төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ.
Баҕа санааны толоруу уратылара
Оҕо баҕа санаатын толоруу икки өрүттэрэ улаатан истэҕинэ солбуйсан биэрэллэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ бары баҕа санааларын төрөппүттэрэ толороллор, онтон улаатан иһэн бэйэтин баҕа санаатын бэйэтэ толоро үөрэнэрэ ирдэнэр көрдөбүл буолар. Оҕо бу улаатан иһэн өйө-санаата уларыйыыта киһи буолууну ситиһэрин тутаах көрдөбүлүнэн ааҕыллар.
Көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии
Көрсүө, сэмэй киһи диэн кимий? Көрсүө, сэмэй киһи майгынын быһаарыы билигин ордук наада буолла. Ол курдук бэйэлэрэ мөлтөх төрөппүттэр оҕом үллэстииттэн матан, туран хаалыа диэн санаалара элбэҕиттэн оҕолорун урутаан түһэргэ, “айыы үчүгэй” диэн айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥотторо сатыыллар. Бу санаа төһө да туораттан “үчүгэй” курдук иһиллибитин иһин, саҥа сайдан эрэр оҕо өйүн-санаатын киһиргэтиигэ, тиэтэтиигэ, ыксатыыга тириэрдэринэн сыыһа-халты туттунарын, быстах быһыыга түбэһэрин элбэтиэн сөп. Оҕолорун харыстыыр, уһун үйэлэниэн баҕарар төрөппүттэр “айыы үчүгэй” диэн айыыны оҥорууга үтүрүйэр сыыһа үөрэхтэн оҕолорун араҥаччылыа, харыстыа этилэр.
Баҕа санааны толоруу уратылара
(1,30).
Көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии
Ырыынак олоҕо туспа өйү-санааны дьоҥҥо киллэрэр. Биһиги сэбиэскэй былаас кэмигэр, ол былаас өйүгэр-санаатыгар үөрэнэн хаалбыппыт тардарынан, бу уларыйыыны ситэ арыйан үөрэтэ, туһана иликпит. Билигин олохпутугар баай, салайааччы уонна дьадаҥы, үлэһит диэн дьон тус-туспа бөлөхтөрө бааллара биллибиттэрин уонна кинилэр өйдөрө-санаалара улахан уратыларын арааран билиэ, оҕону иитиигэ арааран туһаныа этибит.
Сахалар үөрэхтэринэн баай буолуу уһун үйэтэ суох, оҕону иитиигэ халыйыыны, атаахтатыыны үөскэтэринэн баай аймахтар кэлэр көлүөнэлэрин сайдар суолларын сарбыйаллар. Баай дьон үс көлүөнэнэн өйдөрө-санаалара буорту буолан эстиигэ, симэлийиигэ бараллара дакаастаммыт чахчытын билэн, эмискэ байартан үлэһиттэр туттунуо этилэр.
Баҕа санааны толоруу уратылара
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии
Хас биирдии киһи олоххо бэйэтин миэстэтин булунан, ханнык өй-санаа иҥэн сылдьарын билинэрэ ордук этэ. “Олохтон өй-санаа тутулуктаах” диэн этии хаһан да уларыйбат. Баай уонна дьадаҥы, үлэһит дьон оҕолорун иитэр ньымалара тус-туһунаннар, өссө утарыта турар өйдөбүллээхтэрин төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ.
Баай киһи оҕотун иитэр өйө-санаата үлэһит дьонтон ураты. Аһара барыыга, айыыны оҥорууга, атаах буолууга иитэр кыаҕа баайа-мала элбэҕиттэн тутулуктанан улаатан иһэр. Барыта-бары дэлэйинэн, харчыта элбэҕинэн туһанан оҕотун туохха да хааччахтаабакка иитэринэн, атаахтатарынан көҥүлүнэн барбыт, бэлэмҥэ үөрэммит, үлэлиэн-хамсыан баҕарбат киһини улаатыннарар кыахтанар.
Аһара барар, араас айыыны оҥорор оҕо биир эмэ туһалааҕы, үчүгэйи оҥоруон, онтон атыттара бары куһаҕан, туһата суох буолан тахсыахтарын, куһаҕаны элбэтиэхтэрин сөп. Кыра эрдэхтэриттэн үлэлии-хамсыы үөрэммэтэх, үчүгэй үгэстэри иҥэриммэтэх, бэлэмҥэ үөрэммит эдэрдэр туохтара эмэтэ табыллыбатар эрэ бичтии, умналыы сылдьалларын ордороллор.
Оҕо улаатыар, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран олоҕор таба туһанар киһи буолуор, үчүгэй үгэстэрэ олохсуйуохтарыгар диэри айыыны оҥорбото ордук, оҥордоҕуна даҕаны сыыһа-халты буолара элбэҕинэн куһаҕан быһыылары элбэтиэн сөп. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыыны оҥорума” диэн этиитэ ити быһаарыыга олоҕурар уонна оҕо киһи буолууну ситиһиэр диэри туттуллар аналлаах. Ол аата киһи буолууну ситиспит оҕо айыыны оҥордоҕуна, ол айыыта киһи быһыытын, сиэри аһара барбата элбиирин, туһата лаппа улаатарын төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ.
Оҕону көрсүө, сэмэй буолууга иитии, үөрэтии олоҕун сыалын ситиһэригэр, үйэтин уһатарыгар, үлэни-хамнаһы кыайарыгар тириэрдэр соҕотох суол буолар. Киһи буолууну ситиһиини, киһи быһыылаахтык олоҕу олорууну, үлэни-хамнаһы кыайыыны көрсүө, сэмэй майгылаах киһи ситиһэр кыаҕа улаатар. (2,37).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. –    112 с.
2. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Үспүйүөннээһин
Үспүйүөннээһин эбэтэр шпионаж (espionage) диэн дьону кэтээһин манааһын. Шпионаж оҥорор дьоннор агеннар дэнэллэр.
Американнар (телесериал)
Американнар (The Americans) диэн телесериал (2013–2018), Amazon Prime уонна Zona платформатыгар көстөр.
Сүжета
ССРС уонна АХШ утары туруутун фонугар, тымныы сэрии кэмигэр шпионаж КГБ уонна FBI утары туруулара.
880
880 сыл.
Оҕо баҕа санаата
Оҕо кыра эрдэҕинэ биир эрэ баҕа санаалаах. Ол санаата улаатыы диэн буолар. Улаатаары ытаан да туран көрдөөн аһыыр, ийэтин эмэр. Аһыырга баҕа санаа оҕоҕо улаатарга баҕа санаатыттан үөскүүр. Аһа суох эбэтэр, топпокко хааллаҕына ытаан биллэрэр, аччыктаатаҕына кыайан утуйбакка эрэйдиир. Итини тэҥэ туга эмэ табыллыбатар, сөп түбэспэтэр эрэ ытаан бэбээрэн биллэрэн иһэр.
Кыра оҕо ытаатаҕына туга эрэ табыллыбата эбэтэр аччыга быһаарыллар, төрөппүттэр көтөҕөн дуу, аһатан дуу уоскуталлара эрэйиллэр. Сөбүлүүр киһитэ ыксары көтөхтөҕүнэ, сымнаҕастык кэпсэттэҕинэ, аһаатаҕына уоскуйуу сотору кэлэр. Ийэ уонна аҕа кыра оҕо хайдах ытыырыттан, туттунарыттан көрөн туох итэҕэһин, тиийбэтин таба сыаналыырга, сэрэйэн көрөн быһаарарга түргэнник үөрэнэр кыахтаахтар.
Этэ-сиинэ улаатарыттан атын баҕа санаа оҕо кыра эрдэҕинэ суох да буолар. Быстах наадатын толунара мунньулларыттан эрэ тутулуктаах. Кыра эрдэҕинэ оҕону көрүү-истии улаатарыгар көмөнөн эрэ ааҕыллар. Оҕо этэ-сиинэ улаатар баҕа санаатын толоттороору ас көрдөөн ытыыр, аһыыр уонна утуйар.
Киһи утуйбатаҕына уһуннук кыайан сылдьыбат. Биир эмэ ыарыһах киһи утуйбакка эбэтэр, олох кыратык утуйа сылдьыан сөп. “Эт киһи элэйэр, сыа киһи сылайар” диэн сахалар этэллэрэ оруннаах. Ортотунан ыллахха утуйуу киһи олоҕун үс гыммыт биирин курдугу ылар. Эт-сиин сынньанарыгар, өй-санаа дьаарыстанарыгар аналлаах айылҕа биэрбит ураты кэмэ утуйуу диэн ааттанар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ өссө элбэхтик утуйар. Аһаата, тотто даҕаны утуйан буккураан иһэр. Утуйа сытан улаатар. Биһиги үчүгэйдик, мөхсүбэккэ эрэ утуйарга оҕону кыһыл оҕо эрдэҕиттэн үөрэтии туһалаах диэн этэбит.
Урукку кэмҥэ оҕону бэйэтэ олорор буолуор диэри хам суулаан илдьэ сылдьаллара, соннук утуталлара. Хам сууланан утуйар оҕо утуйа сытан мөхсүбэт буоларга кыра эрдэҕиттэн үөрэнэрин ити курдук ситиһэллэрэ. Хам суулууртан оҕо кыра эрдэҕинэ утуйа сытан мөхсүбэтигэр үгэс үөскээн олохсуйара.
Оҕо кыһыл оҕо эрдэҕиттэн илиитин, атаҕын хамсатарыттан буор кута үөскээн, сайдан, араас хамсаныылары оҥорорго үөрэнэн иһэр. Кыһыл оҕо утуйар кэмигэр хамсаабакка, мөхсүбэккэ үөрэннэҕинэ улааппытын кэннэ бэйэтигэр үчүгэйи, туһаны аҕаларын төрөппүттэр билэн былыргылар үөрэхтэрин туһаныа этилэр.
Аныгы кэмҥэ араас элбэх оҕо таҥастара баалларыттан дьон оҕолорун олох кыра эрдэхтэриттэн таҥыннара, памперс кэтэрдэ үөрэтэннэр таҥастаах утуйарга үөрэнэн хаалаллар. Утуйа сытан элбэхтик мөхсөллөр, суорҕанынан кыайан саптыбаттар, тэбиэлээн кэбиһэллэр, чараас таҥастаахтарыттан түүн дьагдьайаллар. Утуйа сытан дьагдьайбыт, тымныйбыт оҕо ыалдьан хаалыан сөп.
Оҕо, киһи утуйа сытан сүрэҕин тэбиитэ бытааран, этин кыраадыһа намтыыр. Киһи утуйа сытан эбии тугунан эмэ сабыннаҕына эрэ табыллар, үчүгэйдик, дьагдьайбакка, мөхсүбэккэ эрэ утуйар. Ол иһин суорҕанынан саптан баран утуйарга оҕо кыра эрдэҕиттэн үөрэтиллиэ этэ. Утуйа сытан мөхсөрүттэн оҕо үчүгэйдик утуйбат, сотору-сотору уһуктар, сытар миэстэтин уларыта сатыыр. Түүн дьагдьайарыттан мөхсүбэккэ эрэ утуйара кыаллыбат.
“Оҕо курдук утуйабын” диэн этээччи улахан дьон да бааллар. Түүнү быһа биирдэ эмэ эргийэн, букатын мөхсүбэккэ эрэ утуйар киһи итинник этиниэн сөп. Үчүгэйдик утуйуу киһиэхэ улахан туһалаах. Киһи үйэтин үс гыммыт биирин утуйан атаарар. Мөхсүбэккэ эрэ утуйар киһи үчүгэйдик сынньанар, күүс-уох мунньунар.
Киһиэхэ хамсаныылартан үөскүүр буор кута уһун кэмҥэ үөскүүр. Оҕо улаатан иһэн олус уһун кэмҥэ утуйа сытан мөхсүбэккэ үөрэнэр. Суорҕанынан бэйэтэ саптынан утуйарга үөрэниэр диэри төрөппүт сабан, көннөрөн биэрэ сылдьара эрэйиллэр. Улааппыт оҕо уон сааһын ааһан баран суорҕанынан саптан утуйарга үөрэнэр.
Онон оҕо түүн мөхсүбэккэ эрэ утуйарга үөрэнэригэр кыһыл оҕо эрдэҕинэ хам суулаан утутуу туһалыыр. Хам сууланан утуйар оҕо утуйа сытан мөхсүбэт үгэскэ үөрэнэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн күннээҕи режими тутуһа үөрэннэҕинэ төрөппүттэр абыраналлар. Элбэхтик утуйар оҕо күнү, түүнү арааран билбэтиттэн күнүс утуйа, түүн туран дьэгдьийэ үөрэнэн, үгэс буолан хааллаҕына дьоно эрэйдэнэллэр.
Оҕо төрүүрүгэр этин-сиинин сорох чаастарын үлэлэтэр, хамсатар буор куттаах эрэ буолар. Өйө-санаата; буор уонна ийэ куттара оҕо төрөөбүтүн кэнниттэн түргэнник сайдан иһэллэр. Төрөппүттэриттэн бэриллибит буор кутун көмөтүнэн туһанан кыбыытын кыанарга түргэнник үөрэнэр.
Хайдах хамсанарга саҥа үөрэнэн, оҥорор хамсаныылара үөрүйэххэ кубулуйаллар. Аан маҥнайгы өйдөөн-санаан хамсаныыта оонньууру таарыйыы, хамсатыы буолар, онтон кэлин таба тутан ылара сайдар. Төрөөбүт кэмиттэн, төрөппүттэриттэн ылыммыт буор кутун өйүн-санаатын таһымыттан оҕо өйө-санаата сайдан, ийэ кута үөскүүр, онтон 5 эбэтэр 6 сааһыттан салгын кута түргэнник сайдан барар.
Оҕо төрөөтөр эрэ ханнык баҕарар олоххо улаатыан сөп. Ол аата оҕо улаатарыттан ураты эбиискэ көрүүгэ-истиигэ, эбии, минньигэс аһылыкка кыһаммакка, суохтаабакка эрэ улаатар кыахтаах.
Оҕо аан бастакы, биир баҕа санаатынан улаатыы буолар. Улаатарын туһугар олоҕор үөскүүр атын итэҕэстэри барыларын тулуйар күүһэ аһара улахан. Индияҕэ бөрө булан ииппит оҕото ханнык да атын, эбиискэ көрдөбүлэ суох бөрө оҕолорун кытта сылдьарын нэһиилэ туппуттара биллэр.
Оҕоҕо улаатарыгар эрэ сөп түбэһэр туһалаах аһылык баарыттан олоҕор баҕа санаата туолан иһэр. Доруобай оҕо сөбүгэр тымныылаах да сиргэ таҥас диэни көрдөөбөккө эрэ улаатыан сөп. Таҥас таҥныы диэн киһи буолуу биир тутаах көрдөбүлэ, оҕо улаатан атыттары үтүктэр кэмэ кэлбитин кэннэ сайдар өйө-санаата буолар. Улахан кыыл өйүттэн-санаатыттан арахсан дьон киһилии быһыыланар кэмнэрэ кэлбитин кэннэ таҥаһы оҥостон таҥныбыттар.
Оҕо улаатар баҕа санаата бары атын баҕа санааларын баһыйарын таба туһанан оҕону улаатыннарыыны төрөппүттэр улахан эрэйэ суох кыайыа этилэр. Оҕоҕо улаатан иһэригэр сөп түбэһэр баҕа санаалары иҥэрэн биэрии төрөппүттэртэн быһаччы тутулуктаах. Баар олоҕуттан атын эбии көрдөбүллэри, оҕо улаатан иһэн билэн иһиитэ өйө-санаата сайдыытыгар туһаны оҥорор, билиитэ кэҥииригэр туһалыыр.
Улаата охсор баҕа санаатыгар оҕоҕо улахан оҕо буолуу өйө-санаата киирдэҕинэ ордук табыллар. Улаатар, улахаҥҥын диэн этитэр, оннук сыанабылы ылар туһугар, оҕо төһө эмэ ыарахан үлэни да толорор, кыайар кыахтаах. Толору уулаах ыарахан ыаҕаһы улахан эрэ дэттэрээри, оҕо кыаҕа баарынан сосуһуон сөп.
Оҕо бырааттарын, балыстарын көрөрө-истэрэ бэйэтин улахан оҕоҕо кубулутуута уустуга суох, түргэнник ситиһиллэр кыахтаах. Арай кыра оҕо эрэ баара ону быһаарар. Улахан оҕо бырааттарын, балыстарын көрөн-истэн улахан оҕоҕо бэйэтэ кубулуйар. Элбэх оҕолоох ыаллар оҕону иитиигэ барыстара итиннэ саһан сылдьар. Улахан оҕо буолуу оҕоҕо араас үлэни сатыыры, кыраларга көмөлөһөрү, көрөрү элбэтэрин тэҥэ, эппиэтинэстээҕин сайыннарар, улаатыннарар. Ыал улахан оҕолоруттан үчүгэй салайааччылар, үлэни тэрийээччилэр улаатан тахсыахтарын сөп.
Оҕо үлэлииргэ үөрэнэрэ көмөлөһүүттэн, тугу эмэ таскайдыырыттан саҕаланара оруннаах. Оҕо кыра эрдэҕинэ тугу да сатаабат, оҥоро үөрүйэҕэ суох, барыга-бары саҥалыы үөрэннэҕинэ, онтун үгэс, үөрүйэх оҥоһуннаҕына эрэ табыллар. Хас биирдии быччыҥнара хамсыырга үөрүйэхтэннэхтэринэ, буор кута үөскээтэҕинэ эрэ табан, имигэстик хамсанарга үөрэнэрин төрөппүттэр билиэ этилэр. Кыра эрдэҕинэ хамсана, үлэлии үөрэммэтэҕинэ улаатан баран үөрэнэрэ эрэйдээх, олус уһун кэми ылыан сөп.
Оҕо көмөлөһөрүн сөбүлүүр. Көмөлөһүү үтүктүүттэн тирэх ылан үөскүүр. Үлэҕэ үөрэтии “Оҕом улаатан, көмөтө эбиллэн иһэр” диэн этиинэн доҕуһуолланнаҕына ситиһиилээх буолар кыаҕа улаатар. Төрөппүтэ тугу эмэ оҥороругар аттыгар илдьэ сылдьан көмөлөһүннэрэ үөрэтиэ этэ. Көмөлөһө үөрэнии туһа киһитэ буолууга тириэрдэр.
Манна кэлэн “айыы үөрэҕин” албына, куһаҕана арыллан тахсар. Оҕо саҥаны, билбэтин оҥоро сатыыр санаата элбэҕиттэн араас абылаҥнарга киирэн биэрэр кыаҕа улаатан хаалар. Оҕолорун харыстыыр санаалара улахан төрөппүттэр “айыы үөрэҕин” бу сыыһатын билэн букатын тохтотуохтара этэ.
Оҕо тугу эмэ бэристэҕинэ сахалар “Оҕом бачча буол” диэн төһөнү улаатарын үөһээ диэки көрдөрөн биэрэн махтанар идэлээхтэр. Бу баҕа санааны тириэрдии, оҕо улаатар баҕа санаата өссө улаатарыгар, күүһүрэригэр тириэрдэринэн улахан туһалаах.
Араас аптаах остуоруйалар оҕоҕо улаатар баҕа санааны иҥэрдэхтэринэ туһалаахтар, онтон баайы-малы аптаабыт курдук булунууга ыҥырар омуннаах остуоруйалар оҕо өйүгэр-санаатыгар иҥэн хааллахтарына халыйыыны, бэлэмҥэ үөрэниини үөскэтэллэр. Оҕо халлаантан түһэн кэлэр элбэх баайы-малы кэтэһэ үөрэнэн хаалыыта үөскээтэҕинэ, үлэлээн-хамсаан туһалыырынааҕар бэлэми кэтэһэ сылдьар киһиэхэ кубулуйуон сөп.
Бары төрөппүттэр оҕолоро хаһан улаатарын олус кэтэһэллэр. Олус былыргы, икки аҥар тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр сахалар олоро сылдьыбыт дойдуларыгар баар буолбут Будда таҥара төрөппүттэр оҕолоругар “Улахан киһи буол” диэн баҕа санааларын тириэрдэллэриттэн уонна оҕо улахан киһи буола сатыыр баҕа санаалара холбоһон күүһүрүүлэриттэн үөскээбит. Кэлин бу таҥара күлүгэ улахан таас киһиэхэ кубулуйбут.
Дьон бары араас баҕа санаалаахтар. Элбэх дьоҥҥо биир баҕа санаа баарыттан, биир улахан таҥара үөскээн тахсыан сөп. Христос таҥара диэн үчүгэй киһи таҥара, дьон үчүгэй киһи буолар, үчүгэйи оҥорор, үчүгэйдик быһыыланар баҕа санааларыттан үөскээбит уонна киэҥник тарҕаммыт.
Төрөппүтэ биэрбит уонна хайҕаабыт аһын оҕото сөбүлээн сиир, аһыыр. Тымныы дойдулаах дьоҥҥо оҕо улаатарыгар аан бастаан аһынан уонна таҥаһынан хааччыйыы ааҕыллар. Ханнык баҕарар таҥаһы кэтэрдэн баран, үчүгэй диэн хайҕаан биэрдэххэ оҕо үөрүүнү кытта кэтэ сылдьар кыахтаах. Урукку кэмҥэ биир таҥаһы улаатан иһэннэр үс оҕо кэтэр диэн өйдөбүл, мээрэй туттуллара.
“Биир оҕо атаах буолар” диэн этиини бары билэбит. Бу этии оҕо куруук кыра курдук сананарыттан уонна төрөппүттэриттэн кыратын билинэринэн, барыта бэлэмҥэ үөрэнэринэн өйө-санаата сайдыытыгар атаахтааһыҥҥа тиийэн хааларын быһаарар. Оҕону төрөппүттэр сыыһа иитэн, бэлэмҥэ үөрэтэн атаахтатан кэбиһэллэр.
Оҕо улаатан өйө-санаата тупсан иһэрин билэ сылдьара ордук. Атаахтык иитиллии диэн оҕо куруук кыра курдук сананыытын, бэлэми кэтэһиитин үөскэтэринэн өйө-санаата сайдыытын туормас-тыыр быһыы буолар. Эрэйдээх, ыарахан үлэни элбэхтик үлэлээбит оҕолор өйдөрө-санаалара уруттаан, эрдэлээн сайдан улахан дьон курдук буола охсоллорун, үлэни-хамнаһы баһылыылларын, ситиһии-лэри оҥороллорун бары билэбит.
Оҕо баҕа санаата бэйэтэ улаатарын, билиитэ кэҥиирин курдук түргэнник улаатан уонна кэҥээн иһэр. Ордук баҕа санаатын атыттар, төрөппүттэрэ толорон биэрэн истэхтэринэ, араас баҕа санаалара букатын таһынан барыахтарын сөп.
Баҕа санааны бэйэ кыаҕар, күүһүгэр тэҥнээн биэрии киһи буолуу сүрүн үөрэҕэ буоларын оҕоҕо тириэрдии эрэйиллэр. Баҕа санаа уонна киһи олорун толорор кыаҕа суоҕа араас элбэх аптаах остуоруйалар, ыра санаалар үөскүүллэригэр тириэрдибит.
1. Олоххо туһалаах, барыһы биэрэр баҕа санаа үчүгэй диэн аатырар уонна толоруллар кыахтанар.
2. Туһаны аҕалбат, кыайан туолбат баҕа санаа ыра санаа диэн ааттанар, хаалар, умнулларга аналланар.
Үчүгэй уонна куһаҕан баҕа санаалар арахсыылара оҕо уонна улахан киһи икки ардыгар улахан уратылардаах. Оҕо бары баҕа санаатын төрөппүтэ тук курдук толорон истэҕинэ, оҕотугар оннук, толотторон иһэр үгэс үөскээн олохсуйан хааллаҕына, оҕото бэлэмҥэ үөрэнэн хаалбыт киһи буола улаатыан сөп. Бэлэмҥэ үөрэнии диэн куһаҕан, атаах оҕо майгынын төрөппүт оҕотугар бэйэтэ билбэтинэн, үчүгэйи оҥоро сатыы сылдьан, иҥэрэн кэбиһэрэ сахалыы кут-сүр үөрэҕин туһамматыттан үөскүөн сөп.
Баҕа санаата туолбут оҕо элбэхтик үөрэр. Оҕотун үөрдэ сатыыр төрөппүт, бу албыҥҥа киирэн биэрэрэ элбэх. Бэйэтэ иллэҥ төрөппүт оҕотун бары баҕа санаатын тук курдук толорон үөрдүбүт курдук сананыыта бэйэтин албыннаныыта буолар, оҕотугар куһаҕан, бэлэмҥэ үөрэнэр үгэһи иҥэрэрин билэн туттунуо этэ.
Оҕо туолбатах баҕа санаатын бэйэтигэр уһуннук иитиэхтээн күүһүрдүөн сөп. Туохха эмэ наадыйбыта туола охсубакка санаатыгар иитиэхтэннэҕинэ, улахан баҕа санааҕа кубулуйбутун кэлин, улаатан да баран бэйэтэ толоруон сөп. Төрөппүт оҕотугар бэйэтин курдук буолууга, үөрэххэ, үлэҕэ-хамнаска ситиһиигэ баҕа санааны иҥэрдэҕинэ, сыалын ситиһэр кыахтанар. Кыра эрдэхтэринэ дьадаҥытык, тиийбэт-түгэммэт быһыыга иитиллибит оҕолор ситиһиигэ баҕа санаалара күүстээҕиттэн, улааттахтарына, олохторугар ордук улахан кыайыылары оҥороллорун бары билэбит. Бу билиибитин олоххо, оҕону иитиигэ туһаныа этибит.
Оҕону иитиигэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиигэ сахалар үөрэхтэрэ көйгө оҕо диэн ааттанарын билиэхпит этэ. Көйгө оҕо диэн үлэҕэ кыра эрдэҕиттэн үөрэммит оҕо ааттанар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ буолан элбэхтик үлэлии үөрэннэҕинэ, соннук үгэстэннэҕинэ улаатан баран олоххо оҥорор ситиһиилэрэ элбиир кыахтаналлар.
Кыра эрдэҕинэ аһара атаахтык иитиллэн бэлэмҥэ үөрэммит оҕо улаатан баран үлэҕэ-хамнаска оҥорор ситиһиилэрэ сөбүгэр эрэ буолан хаалалларын, төрөппүттэрэ ситиспиттэрин кыайбаттарын билиэхпит этэ. “Атаах оҕо арыгыһыт буолар” диэн этии оҕону иитиигэ халыйыы үөскээбитигэр быһаччы сыһыаннаах.
Оҕо улаата охсор баҕа санаатын күүһүттэн араас аптаах остуоруйалары олус диэн сөбүлүүр. Улаата охсон барыны-бары кыайа-хото охсор баҕа санаатыгар аптаах, тугу барытын түргэтэтэ, тиэтэтэ, баар оҥоро сатыыр остуоруйалар сөп түбэһэллэр. Бу аптаах остуоруйалар албыннарын кэпсээн төрөппүт оҕотугар олоххо таба суолу булунарыгар көмөлөһөн биэрэр кыахтаах. Ол “Оҕом улаатан иһэр” диэн этэн улаатарга баҕа санааны үөскэтии уонна тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук, оҥорорго үөрэтии буолар.
Тугу эмэ үллэстэ, илдьэн биэрэ үөрэтии оҕоҕо өйө-санаата сайдыытыгар туһата улахан. Үллэстэ үөрэтии, аһара бэйэмсэҕин суох оҥорор, онтон тугу эмэ илдьэн биэрии үлэҕэ-хамнаска, туһа киһитэ буолууга үөрэтэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн сөбүлүү көрөр көрүҥэ өйүгэр-санаатыгар иҥэн хаалыыта сөбүлүүр көрүҥү үөскэтэр. Оҕо аан маҥнай ийэтин көрөн сөбүлүүр. Бу кыра эрдэҕинэ үөскээбит сөбүлүүр көрүҥэ таптыыр киһитин буларыгар сирдьит, ыйан, көрдөрөн биэрээччи, көрүҥү быһаарааччы буолар. Уолаттар ийэлэригэр маарынныыр көрүҥнээх дьахтары ордук элбэхтик сөбүлүүллэрэ итини бигэргэтэр. Аҕаларын мааны кыргыттара аҕаларын курдук көрүҥнээх, майгылаах киһини көрдүү сатыыллар.
Оҕоҕо кыра эрдэҕинэ үтүө, үчүгэй киһи буолуу баҕа санаатын иҥэрии хас биирдии төрөппүттэн ирдэнэр сахалыы таҥара үөрэҕин көрдөбүлэ буоларын билэн эрдэттэн, оҕо кыра эрдэҕиттэн, үгэстэрэ, ийэ кута үөскүүр кэмиттэн кыһаныахтара этэ. (1,22).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Нью Йорк полициатын департамена
Нью Йорк полициатын департамена (New York City Police Department, кыччатан ), Нью Йорк куорат муниципальнай сэбилэниилээх күүһүн структурата, АХШ дойдутугар биир саамай улахан буолар.
Девиз — Нью Йорк крутойдара эбэтэр the best New Yorkers.
Габышев Лев Львович
Габышев Лев Львович (10.11.1920 – 11.11.1994) — нууччалыы уонна сахалыы икки тылынан суруйбут драматург, сэһэнньит, тылбаасчыт, сахалартан бастакы киносценарист, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
1920 сыллаахха сэтинньи ый 10 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһугар Түбэ сэлиэнньэҕэ элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүтэ. Ийэтэ - Матрена Григорьевна, аҕата - Лев Егорович Габышев.
1934 с. Өлүөхүмэ тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэнэ киирбит. Агроном идэтин ылан баран Бэрдьигэстээххэ анаммыт. 1942 с. буржуазнай-омугумсуйар тэрилтэҕэ кыттыбытын иһин диэн сымыйаннан буруйданан НКВД уорганнара тутан хаайбыттар. Сылтаҕынан соҕотох ынахтаах эмээхсин ынаҕын былдьыы кэлбиттэригэр көмүскэспитэ буолбут. Көмүскэспитин нөҥүө күнүгэр муус устар 10 хаайбыттар. Япония туһатыгар үспүйүөннээбит диэн буруйдаабыттар. Ол дьыалаҕа эриллибит 9 киһиттэн суут буолуон иннинэ үһэ силиэстийэ ньымаларын тулуйбакка өлөн хаалбыттар. Лааҕырга 3 сыл олорбута. 1956 с. атырдьах ыйын 28 күнүгэр буруйа суоҕа толору дакаастанан реабилитацияламмыта. Республика араас улуустарыгар, Тыа хаһаайыстыбатын Министерствотыгар идэтинэн үлэлээбитэ. «Хотугу сулус» сурунаалга ("Чолбон") редакторынан, «Полярная звезда» сурунаалга сэһэн отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1938 сылтан айар үлэнэн дьарыктанар. Сэрии сылларын кэмигэр саха колхуостаахтарын олоҕун, хорсун үлэлэрин туһунан «Дьол төрдө» диэн сэһэни суруйбута. «Абаҕа сулустара» диэн драмата Саха театрын сценатыгар туруоруллубута. Лев Габышев сценарийынан «Таджикфильм» киностудия «Көмүстээх үрүйэ» диэн Николай Якутскай сэһэнинэн «Тайна предков» диэн ааттаах уус-уран киинэни устубута.
Лев Габышев М. Рыльскай, А. Мицкевич, В. Сосюра, К.Федин, С.Шипачев, Э. Межелайтис, М. Исаковскай хоһооннорун сахалыы тылбаастаабыта. Сэмэн Тумат «Дьол төрдө-үлэҕэ» ыстатыйатыгар суруйан турардаах: «Бу курдук бары наукаларга күлүүс буолар, аан дойдулуун билиһиннэрэр кыахтаах нуучча тылыгар биһиги талааннаах прозаиктарбыт, драматурдарбыт айымньыларын дьиҥ-чахчы уус-ураннык тылбаастыыр саха киһитэ, оо, үгүһэ буоллар ньии! Лев Габышев нууччалыы тылга тылбаастыыра биһиги сахабыт норуота мини культурнай, интеллектуальнай таһыма үүммүтүн, үрдээбитин кэрэһэлиир диэтэххэ омун буолуо суоҕа». Саха фольклорун уонна олонхо тылбааһыгар биллэр-көстөр кылааты киллэрбит. П. А. Ойуунускай "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олонхотун тылбаастаабыта.
Бату хаан
Батый (Бату) (Бат хан; 1209 с. эргин — 1255/1256) — Монгуол импиэрийэтин полководеһа уонна судаарыстыбатын диэйэтэлэ, Джучи уола, Чыҥыс Хаан сиэнэ. 1227 сыллаахха Джучи өлбүтүн кэннэ Джучи улууһун (Алтан Ордууну) баһылаабыта, эһэтэ Чыҥыс Хаан өлбүтүн кэннэ иккис сүһүөх сыдьааннарыгар аҕа быһыытынан билиниллибитэ. 1235 сыллааҕы Курултаай быһаарыытынан Батууга хотугулуу-арҕаа сытар сирдэри сэриилиир сорудах бэриллибитэ. Половецтары, Волга Булгариятын, нуучча княжестволарын, Польша хоруоллугун, Венгрия уонна Далмация хоруоллугун утары бохуоттары салайбыта.
Лабыкталар
Икки организм холбоһуута - симбиоз, ол гынан баран учуонайдар бүтэһик быһаарыыларынан лабыкта тэллэйэ салахайга паразит буолар.
Тас көстүүлэрэ
Лабыкталар саамай араас дьүһүннээх уонна өҥнөөх буолуохтарын сөптөр (Хара, Араҕас, От күөх, уо. д. а)
Тас көрүннэринэн үс бөлөххө араараллар:
мини|Лабыкта
Күүгэннии лабыкталар
Тас көстүүлэрэ күүгэн курдук. Талломнара үүнэр сирдэригэр олус кытаанахтык сыстар, алдьаммахха кыайан ылыллыбат.
Сэбирдэхтии лабыкталар
Тас көстүүлэрэ сэбирдэхтэри санатар. Талломнара аллараанны өттүлэринэн сорох сирдэринэн сыстар.
Үүнээйилии лабыкталар
Тас көстүүлэри үүнээйиҕэ маарынныыр. Саамай уустук уонна кэрэхсэбиллээх көстүүлээх. Мастарга ыйанан үүнүөн сөп.
Ис көстүүлэрэ
Лабыкталар талломнара тэллэй гифаларыттан оҥоһуллубут, ол быыһыгар салахай килиэккэлэрэ баар. Таллом икки көрүҥүн араараллар:
гомеомернай - салахай килиэккэлэрэ гифалар быыһыгар күүскэ тарҕаммыт.
гетеромернай - салахай таллом биир араҥатыгар эрэ тарҕаммыт.
Гульден
Гульден (guldin — көмүс манньыат) — өр кэмнээх историялаах манньыат. бастаан кыһыл көмүстэн, кэлин үрүҥ көмүстэн кутар буолбуттар. Араас дойдуларга национальнай валюта быһыытынан туттулла сылдьыбыта. Европа дойдуларыгар, чуолаан Голландияҕа, евро киириэн иннинэ туттуллубута. 1 гульден 100 цент-кэ тэҥнэһэр.
Драхма (Греция харчыта)
Дра́хма (Ελληνική Δραχμή) — Греция харчыта.
Греция тутулуга суох буолуутуттан ыла «греческэй феникс» диэн ааттаах, 100 лептаҕа тэҥнэһэр тус харчытын олохтообута. 1 феникс = 1/6 куруш (пиастр) тэҥнэһэрэ эбэтэр 1 Франция франкатыгар.
Билиҥҥи Греция дойдутугар үрүҥ көмүс драхма Оттон король салайар кэмигэр 1833 сыл олунньу 8 күнүгэр киирбитэ, 1 финикс = 1 драхма. Бу иннинэ 1828 сыллаахха драхманы омук валютатын быһыытынан Иоанис Каподистрия киллэрэ сатаабыта.
Ниэмэс оккупациятын кэмигэр Грецияҕа гиперинфляция буолбута. Саҥа драхма 1944 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр киирбитэ. 1 саҥа драхма 50 миллиард эргэ драхмаҕа уларытыллара. Инфляция салгыы барбыта, 1954 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр саҥа уларытыы буолбута, 1 саҥатыллыбыт драхма 1000 эргэ драхмаҕа уларытыллыбыта.
Драхма бэлиэтэ
«Драхма» диэн тыл хас биирдиитэ тус бэлиэлээх (Unicode стандартка киирбит):
Манньыаттар
Билиҥҥи драхма манньыаттарын бастакы серията 1868 сыллаахха тахсыбыта: 1894 сыллаахха 10 уонна 20 лепталар алтан-никель буккаастаах. 1 уонна 2 сыаналаах лепталар манньыаттарын таһаарыы тохтотуллубута. 1911 сылтан 1 уонна 2 драхмалар үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубуттара. 1926 сылтан манньыаттар саҥа сериялара тахсыбыта, 20 лептаттан саҕалаан 5 драхмаҕа дылы манньыаттар алтан-никель букккаастаах матырыйаалтаан быһыллыбыттара, 10 уонна 20 драхмалар үрүҥ көмүстэн.
Греция евроҕа көһүөн иннинэ эргииргэ баар манньыаттар:
Павлов Павел Павлович
Павлов Павел Павлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Саппаас полковнига. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Захаров Петр Иванович (эмчит)
Захаров Петр Иванович (төр. 1950) — Медицина Киинин кардиохирургияҕа салаатын сэбиэдиссэйэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара
Петр Иванович 1950 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайа нэһилиэгэр төрөөбүт. Медицина билимнэрин кандидата. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Медицина Национальнай киинин кардиохирургияҕа салаатын сэбиэдиссэйэ.
Кривошапкин Дмитрий Васильевич
Кривошапкин Дмитрий Васильевич — эбээн поэта, тылбаасчыт, 1995 с.Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
1929 сыллаахха сэтинньи 6 күнүгэр Эбээн-Бытантай улууһугар Сэбээн-Күөл сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Сэттэ кылаас кэннэ үлэлии барбыт. "Кировскай" совхозка суоппарынан өр үлэлээбитэ.
Бастакы хоһооннорун эбээн тылынан суруйбут. Саха поэттарыттан П. Ойуунускай, Эллэй, Күннүк Уурастыырап, Л Попов, Семен Данилов, И. Гоголев, М. Ефимов хоһооннорун эбээн тылыгар тылбаастаабыта. П.А. Ойуунускай "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олоҥхотун эбээн тылыгар тылбаастаан бэчээккэ таһаарбыта.
Майгы уратылара
Бары төрөппүттэр оҕолоро киһи быһыылаах, үчүгэй майгылаах киһи буола улаатыан баҕараллар. Ол иһин оҕо уонна улахан киһи өйүн-санаатын уратыларын төрөппүттэр хайаан да билэллэрэ, сахалыы таҥара үөрэҕин оҕону иитиигэ туһаныахтара этэ.
Өй-санаа уратылара киһи үс кутуттан ураты сүр, майгы уонна сигили диэҥҥэ эмиэ арахсаллар. Сүр уонна майгы диэн киһи бэйэтин, салгын кутун өйүнэн-санаатынан уларытар кыахтаах өйүн-санаатын түмсүүлэрэ, үгэстэрэ, онтон сигили диэн ыл да уларыйа охсубат, эттэн-сиинтэн тутулуга улахан өй-санаа мунньустуута буолар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн быһаарыыга сөп түбэһэн майгы икки өрүккэ арахсар:
1. Үчүгэй майгы.
2. Куһаҕан майгы.
Майгы бу уратыларын арыыйда дириҥэтэн ырытыахпыт:
1. Үчүгэй майгы диэн олус киэҥ өйдөбүл. Үөрэҕи-билиини ылынан салгын кут сайдыытыттан тупсан, уларыйан биэрэр кыахтаах. Киһи киһиэхэ сыһыаныгар эйэҕэс, сайаҕас, кэпсэтинньэҥ, үөрүнньэҥ диэн майгы уратылара бааллар. Майгы уратыларыгар оҕо төрөппүттэрин көрөн, үтүктэн үөрэнэн, кинилэр курдук буолар кыаҕа олус улахан. Арай төрөппүт “Мин курдук оҥор”, “Үөрүөххэ” диэн этэн бэйэтин үтүгүннэрэн үөрэтэрэ эрэ туһалыыр. Cоҥуорбут, санаарҕыыр, куруук кыыһырбыт курдук сылдьар төрөппүттэр оҕолоро үөрэр диэни билбэккэ эрэ улаатыахтарын сөп.
Франк (харчы)
Франк (franc) — Франция XIV—XVII үйэлэрдээҕи историческай манньыата. Хойут — Франция харчыта, Бельгия, Люксембург (евроҕа көһүөр дылы), Швейцария о. д. а. дойдулар харчылара.
Майгы уратылара
2. Куһаҕан майгы диэн ыгым, кыыһырымтаҕай, тулуура суох, ыксаллаах, киһиргэс, бэйэмсэх, улахамсык буолуу ааттаналлар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэр кэмигэр куһаҕан майгыламматын туһугар олору билбэтэ, онтон үчүгэйдэри талан оҥоро үөрэнэрэ, аан бастаан үчүгэйдэри үгэс оҥостон иҥэринэригэр туһалыыр.
Дьоҥҥо баҕа санаалара маарынныыр. Бары үчүгэй быһыылары эрэ оҥорор үчүгэй киһи буолуохтарын, онтон оҕолоро өссө үчүгэйи ситиһиэхтэрин баҕараллар. Үчүгэй үгэстэри кыра эрдэҕиттэн ийэ кутугар иҥэриммит оҕо үчүгэй, киһилии майгылаах буола улаатар кыахтанарын төрөппүттэр билэн туһаныахтара этэ.
Киһи тоҕо үчүгэйи оҥороруй? Тугу үчүгэй диэн ааттыырый?
Баай дьон оҕону иитэр үөрэхтэрэ, үлэһит, дьадаҥы дьон оҕолорун иитэр үөрэхтэриттэн улахан уратылааҕын таба быһааран туһаныы төрөппүттэртэн ирдэнэр. Үлэһит, дьадаҥы киһи оҕотун баайдардыы иитэн, үлэҕэ-хамнаска үөрэппэккэ атаахтатан кэбистэҕинэ, улаатан иһэн сыыһа-халты туттубатаҕына, аһара элбэх баҕа санааламмыта кыайан туолбакка олоҕор табыллымыан сөп.
Улахан киһи куһаҕан диэн тугун арааран билэриттэн олору оҥорбот, биири эмэ оҥордоҕуна даҕаны өйдөөн-санаан туран соруйан оҥоруон сөп. Киниэхэ кыра эрдэҕиттэн олохсуйбут үчүгэй үгэстэрэ куһаҕан быһыыны оҥорботугар көмөлөһө, тохтото сылдьаллар. Ол иһин улахан киһи оҥорор быһыыларыгар үчүгэй быһыылара элбэхтэр.
Франк (харчы)
Атын дойдулар харчылара
Франк кэккэ дойдулар (Франция урукку колонияларыгар) харчыларыгар улахан сабыдыаллаах этэ.
Майгы уратылара
Оҕо өйө-санаата саҥа сайдан иһэринэн үчүгэй уонна куһаҕан диэн туох уратылаахтарын ситэн араарбатыттан, субу оҥорор быһыытын таба сыаналаабатыттан, туох содул үөскээн тахсарын билбэтиттэн ханнык баҕарар быһыыны, ол аата үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны, бэйэтигэр хайалара барыстааҕын элбэхтик оҥорор кыахтаах.
Франк (харчы)
Атын дойдулар харчылара
Франк диэн ааттаах харчы элбэх дойдуларга баар: Бурунди, Гвинея, Джибути, Конго Демократическай Республиката, Комор арыылара, Мадагаскар, Руанда, Швейцария.
Sany
SANY (Сани), Кытай элбэх профильга үлэлиир мультинациональнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн тутууга аналлаах массыыналары оҥорон таһаарар тэрилтэ. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Майгы уратылара
Үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар биллэр уратыларынан үчүгэй быһыыны оҥоруу эрэйдээх, элбэх үлэлээх, онтон куһаҕан быһыыны оҥоруу быдан дөбөҥ, эрэйэ, үлэтэ аҕыйах. Бу уратылар дьайыыларыттан үчүгэйи уонна куһаҕаны, оҕо арааран билэ илигинэ боростуойун, судургутун иһин куһаҕан быһыылары оҥоруу диэки халыйан, куһаҕан үгэстэнэн хаалара элбиэн сөп.
Киһи сырдыгын күнэ
Киһи сырдыгын күнэ (HumanLight) — ханнык да итэҕэлгэ, сыаркапка кыттыспатах дьон бу күн өйү, аһыныыны, киһилии быһыыны, инникигэ эрэли өрө тутан бэлиэтиир күннэрэ. Ороһооспону бэлиэтээбэт дьоҥҥо анаан бастаан тэриллибитэ.
Киһи сырдыгын күнүн бэлиэтэ: үс чүмэчи халаан күөх, кыһыл уонна араҕас өҥнөөх. Бу чүмэчилэр өйү, аһыныыны уонна эрэли бэлиэтииллэр.
Sany
Салалтата - Чанша.
Майгы уратылара
Сахалар киһи таҥараларын үөрэҕэ “Оҕо көҥүлүнэн барарын” бобор, хаайар. Ол хааччахтар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн ааттаналлар. “Айыы диэмэ” диэн этии куһаҕан дьайыылаах, билбэт тылларгын мээнэ саҥарыма диэн өй-санаа хааччаҕа буолар. Бу хааччах киһи саҥарар тылларыттан куһаҕан үгэс эмиэ үөскээн сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөбүттэн оҕону харыстыыр аналлаах.