cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Франсуа Виет
Олоҕун туһунан
1570 сыллаахха «Математический Канон» диэн тригонометрия капитальный үлэтин суруйбута уонна Парижка 1579 сыллаахха таьаарбыта. 1571 сыллаахха Парижка олоро көспутэ, математиканан интириэһииргирэ уонна учуонай аатынан биллэрэ улаатан испитэ.
Ийэтин уонна үөрэнээччитин кэргэнэ принц де Роган сибээстэринэн Виет дуоһунаска түргэнник өрө тахсан Генрих 3 король сүбэһитэ буолбута, онтон Генрих 4  сүбэһитэ. Генрих 4 сорудаҕынан Виет Францияҕа Испанскай агеннар туспа бэлиэнэн суруйсууларын ааҕан Испанскай король Филипп 2 Виеты хара хомуһуннаах диэбитэ. Король чугаһынааҕы иирсээнтэн Виет дуоһунаһыттан халбарыйан биэрэн (1584-1588), бэйэтин олоччу ахсааҥҥа анаабыта. Уһулуччулаах классиктар (Кардано, Бомбелли, Стевина уон да.а) улэлэрин уөрэппитэ. Инэн толкуйдатан элбэх үлэни суруйбута. Виет уопсай ахсааҥҥа сана символическай тылы киллэрбитэ- ‘’Общая арифметика’’.
Виета тыыннааҕар үлэлэриттэн сороҕо эрэ таһаарыллыбыта. Кини сүрүн улэтин ‘’Введение в аналитическое исскуство’’(1591 c.)-саҥа элбэх объемнаах трактат саҕаланыыта эрэ курдук көрөрө. Хомойуох иһин үлэтин кыайан салҕаабатаҕа. Учуонай быстах өлүүнэн өлүүнэн өлбүт курдук сабаҕалааһын баар.
Виета өлбүтүн кэннэ үлэлэрин сборнигын Голландия математига Ф.ван Схотен таһаартаабыта.
Научнай үлэтэ
Виет сыала диэн- саҥа тылы ахсааҥҥа киллээрии. Саҥа тыл ахсаан чиничийиитигэр көмөлөһөн чэпчэтиини аҕалыахтаах диэн этиллибитэ.
Виет кэпсээһини икки чааска араар идэлээх: уопсай быраабылалар уонна чопчу ахсааннаах киллэриилэр, ол аата бастаан уопсай ахсаанна суоттуур ол кэннэ холобур аҕалар. Уопсай чааска биллибэт чыыһыларары эрэ буолбакка барыларын буукубанан суоттуур илэри “коэффициенты” диэн ааттаабыта. Аһаҕас дорҕооҥҥо-биллибэт чыыһылаларга, онтон бүтэй дорҕооҥҥо-коэффициеннарга.
Алгебраическай кубулутуулары олус диэн сатыыра-холобур, переменнайдары солбуйара эбэтэр биир өттүттэн көһөрөрүн сатыыра, ол бириэмэҕэ олус диэн итэҕэйбэттэрэ, сатаабаттара. Виет үс бэлиэлэри туттара: эбии, көҕүрэтии уонна түҥэтии.
Саҥа ньыыма олус диэн чэпчэкитик, көннөрүтүк ылыммыта. Виета бэлиэлэрин араас учуонайдар сыаналаабыттара уонна өссө дириҥник үөрэтэн саҕалаабыттара. Салҕааччыларынан ааҕыахха сөп Хэрриота, Жирара уонна Отреда, алгебраическай көрүҥҥэ 16 үйэҕэ Декарт аҕалбыта.
Атын Виета көрүннэрэ:
Иванов Василий Николаевич
Иванов Василий Николаевич (1935 төр.) — Российскай Федерация билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Россия естественнай билимнэрин Академиятын чилиэнэ, история билимнэрин доктора, профессор.
Олоҕун олуктара
В. Н. Иванов — Хотугу-Илин Азия историятыгар уонна историографиятын чинчийээччи, 120-чэ научнай үлэлэр ааптардара, ол иһигэр 6 монографияны суруйбут.
Кимберлиит туруупката
Кимберлиит туруупката — кимберлиит диэн ааттанар магма боруодатын сир анныгар сытар формата. Синньигэс өттүнэн Сир киинигэр хайыһан сытар буолар. Аан бастаан Соҕуруу Африкаҕа Кимберли диэн ааттаах хайа таһыгар ойууламмыт (описана).
Бу туруупкаларга алмаас кристааллара баар буолаллар. Ол эрээри кимберлит туруупката барыта алмаастаах буолбат, 8-10 эрэ бырыһыана алмаастаах буолар. Бу итии убаҕас магма сир түгэҕиттэн алмаастары хостоон таһааран баран сойон, кытаатан хаалбыта, онон алмаас транспортера диэн ааттанар.
Эндемик
Эндемик (эндемиктэр) диэн ханнык эрэ сиргэ чуолаан үөскүүр (айылҕа усулуобуйатыгар атын сиргэ суох) харамайдар көрүҥнэрэ. Холобур коала уонна эму Австралия эндемиктара.
Кыһыл кинигэ
Сүтэн эрэр сэдэх көрүҥнэри харыстааһын бастакы соруга — бу көрүҥнэри ааҕыы уонна чуолкайдааһын.
Аан дойдутааҕы айылҕа харыстабылын сойууһа (Union internationale pour la conservation de la nature, IUCN, ВСОП) 1948 сыллаахха айылҕаны харыстааһыҥҥа араас судаарыстыбалар, наука уонна уопсастыба тэрилтэлэрин үлэтин холбообута уонна баһылаабыта.
Кини сэдэх көрүҥнэргэ хамыыһыйата бастакы Кыһыл кинигэни 1963 сыллаахха таһаарбыта. Бу аҕыйах ахсаанынан тахсыбыт «пилотнай» кинигэ буолбута. Бу кинигэ икки туомугар кыыллар 211 көрүҥнэрэ уонна подвидтара, көтөрдөр 312 көрүҥнэрэ киирбиттэрэ.
Саха Сирин Кыһыл кинигэтэ 1987 сыллаахха тахсыбыта.
Хамсыыр харамайдар уонна үүнээйилэр сэдэх көрүҥнэрин Кыһыл кинигэ 5 хаттыгаска араарар:
Бэс ыйын 21
Бэс ыйын 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 172-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 173-c күнэ). Сыл бүтүө 193 күн баар.
Хотугу полушариеҕа бу күн үксүн сайыҥҥы Күн туруута буолар. 2022 сыллаахха Дьокуускай кэминэн Күн туруута киэһэ 12 чаас 14 мүнүүтэҕэ сөп түбэһэр, бу кэмҥэ Хотугу полюс Күҥҥэ муҥутуурдук чугаһыыр. 2023 сыллаахха — 23 чаас 58 мүнүүтэҕэ. Оттон 2024 сылллаахха — 5 чаас 51 мүнүүтэҕэ.
Бэлиэ күннэр
Орто туруу дойду күлүгэ Айыы суолугар турда. Буор кут, салгын кут өрө дабайда. Үрүҥ тыын тиһигэ сүргэ көтөҕүлүннэ.
Конергенция
Конергенция (convergo «чугаһатабын») — чугаһатыы, холбуу (араас өйдөбүллээх), компромисс; дивергенцияҕа утары. Термин араас айылҕаҕа сыһыаннаах уонна гуманитарнай наукаларга туттуллар.
Андреев Георгий Федорович
Андреев Георгий Фёдорович — XX үйэ саҕаланыытыгар саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
1889 с. Арҕаа Хаҥалас Өктөмүгэр төрөөбүт, кэнники Дьокуускайга олохсуйбут.
1922 уонна 1923 сылларга Бүтүн Саха Сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэригэр дэлэгээтинэн талыллан сылдьыбыт, Саха сиринээҕи Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (ЯЦИК) чилиэнинэн талыллыбыт. «Холбос» потребобществоны тэрийсибит.
Ити кэнниттэн иитэр-үөрэтэр үлэҕэ көспүт. Дьокуускай куорат I алын оскуолатын сэбиэдиссэйинэн, ГорОНО салайааччытынан үлэлээбит.
Г. Ф. Андреев 1938 сыллаахха тутуллан хаайылла сылдьан баран, 1939 сыллаахха дьыалата сабыллан босхоломмута. Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала буолбут.
Изяслав II Мстиславич
Изяслав II Мстиславич Владимир-Волынскай - Русь 25-с салайааччыта. 1146 сыллаахха тастыҥ убайыттан бөрөстүөлү күүһүнэн былдьаан баран Киев олохтоохторун көрдөһүүтүнэн былааһы Георгий I Владимирович Рюриковичка биэрбит.
Сүрүн сирэй/Заглавная урукку
This is incubator Wikipedia in Sakha language | Это развивающийся раздел Википедии на якутском (саха) языке.
Sakha Language Proposal — please participate. Бу саха тылынан саҥа раздел оҥоһуллан эрэр, кыттаргытыгар көрдөһөбүт.
Биики диэн — технология аата. Бу тыл гаваайскайтан «wikiwiki» диэнтэн үөскүүр — «түргэнтэн түргэнник» диэн буолар. Биики концепцията бастаан Tim Berners-Lee тэрийбит идеятыгар сөп түбэһэр: доступность информации онлайн и возможность её быстрого изменения («Weaving the Web»). Биики технология сүрүн санаата — ыстатыйалары элбэх киһи уларытан, көннөрөн суруйуон сөп. Итиннэ анаан манна анал бэлиэлэр бааллар — ааттара тиэгтэр диэннэр. Балар биики синтаксиһа (суруллар сиэрэ) буолаллар. Орто Дойду Биикититтэн төгүллээтэ Kyraha 04:55, 26 December 2006 (UTC)
Саргы-дьаалы Сахам тыла,
Айхал-алгыс Сахам тыла,
Уруй олук Сахам тыла,
Күн бэлэҕэ Сахам тыла,
«Ийээ!» диэммин хаһыытыаҕым.
Тоҕойдору туораан ис,
Арҕастары ааһан ис,
Саргы дьайаан Сахам тыла,
Сарыал санаа — Сахам тыла! <DIV ALIGN="left"> Бу саха народнай суруйааччыта Петр Тобуруокап дириҥ ис хоһоонноох тыллара биһигини кынаттаатыннар!
Саҥа ыстатыйаны эбиэххэ
Ыстатыйа суруйуон баҕалаахха сүбэ: Бастаан нууччалыы Википедияҕа киирэн Руководство для быстрого старта аах. Үөһээ уҥа диэки баар Суруйуу сиэрэ тимэҕи баттаатаххына Википедия сорох сиэрин сахалыы тылбааһын көрүөххүн сөп. Чэ суруйарбар уолдьаста, бэлэммин, диэтэххинэ мантан арыый үөһээ баар түннүккэ  диэн тыллар кэннилэриттэн сахалыы ыстатыйа аатын суруй уонна Create article баттаа. Бука диэн сахалыы буукубаннан суруйа сатаа (үөрүү оннугар уоруу буолбатын курдук) - хайдах сахалыы суруйарыҥ mанна баар. Сахалыы тылынан суруйа сатаа ("окошканнан посмотрила" диэн буолбатын курдук) - манна сахалыыттан-нууччалыы, нууччалыыттан-сахалыы on-line тылдьыт баар. Саха киһитэ биир киһиэхэ туһаайан "эһиги" буолбакка "эн" диир. Оттон олох сатаммат буолаҕына, сатанарынан, хайдах билэргинэн суруй. Оннооҕор сахалыы биир да тылы билбэт киһи манна суруйуон сөп. Харса суох суруйан ис, көннөрүөхпүт, хайдах сөпкө сурулларын сүбэлиэхпит. Туох эмэ өйдөммөт буоллаҕына, эбэтэр тугу эрэ тупсарыаххын баҕардаххына Кэпсэтэр сиргэ киирээр.
Бу ыстатыйалар тупсарылла тураллар:
22
22 сыл.
Өлбүттэр
20er
Чехия хоккейнай хамаандата
Чехия хоккейга сүүмэрдэммит хамаандата — Чехияны аан дойдутааҕы таһымнаах турнирдарга ааттатар национальнай хамаанда. Чехия хоккейнай ассоциациятын хонтуруолугар сылдьар.
Чехия хоккейга сүүмэрдэммит хамаандата аан дойду алта төгүллээх чөмпүйүөнэ, 1988 сыллаахха буолбут олимпийскай оонньуулар чөмпүйүөннэрэ (Канада, Калгари). 1993 сыллаахха Чехословакия республиката үрэллибитин кэннэ сүүмэрдэммит хамаанда. Ол эрэн урукку Чехословакия хоккейга ситиһиилэрин, утумнааччы быһыытынан, илдьэ сылдьар. Чехия хоккейга сүүмэрдэммит хамаандата аан дойду бастыҥ национальнай сэттэ хамаандатын иһигэр киирэр (Арассыыйа, Канада, Швеция, Словакия, Финляндия, АХШ).
Археоциааттар
Археоциаттар  — суох буолбут эрдэтээҥҥи кембрий саҕана үөскүү сылдьыбыт байҕал харамайдара. Уу түгэҕэр хамсаабакка туттарыллан олороллор эбит. Аһыыр ньымалара — фильтратордар, ол аата ууну сиидэлээн аһыыллар.
Аан бастаан кырамталарын Саха сиригэр Өлүөнэ тардыытыгар 1850 сыллаахха булбуттар. Н.Меглицкэй ону 1851 сыллаахха былыргы үүнээйи быһыытынан ойуулаабыта. Бу алҕаһы 1928 с. Р. Ф. Геккер көннөрбүтэ.
1675
1675 сыл.
Туула уобалаһа
Туула уобалаһа — Российскай Федерация субъега. Киин куората Туула.
География
Уобалас Илин Европатааҕы дэхси ортотугар турар. Кэтитэ, хотуттан соҕурууга диэри - 200 км, архаатан илиҥҥэ - 190 км.
Клиимата сымнаһыар континтаальнай, тымныы соҕус кыһынанан уонна сылаас сайынан уратылаах. Тохсунньу орто температуурата -10, от ыйын киэнэ +20.
Демография
2009 сылга, уобаласка 1553,1 тыһ. киһи олорбут. Олортон куораттарга - 80%. 1970-ус сыллартан саҕалаан, уобалас дьонун ахсаана аччаан иһэр.
Уобалас сүрүн нэһилиэнньэтэ нууччалар.
Экономика
Күүстээх промышленностаах, ордук Туула куоракка — онно былыр былыргаттан тимиртэн сэрии сэптэрин оҥороллор. Өссө Арассыыйаҕа Туула салабаара аатырар. Бирээнньиктэрэ эмиэ биллэллэр.
Биология
Биология олох арааһын үөрэтэр (үөһээ хаҥас ойууттан саҕалаан чаһы хоту) E. coli, tree fern, gazelle, Goliath beetle thumb|150px|Кыыллар - ынахтар thumb|150px|Үүнээйилэр - Triticum thumb|150px|Тэллэйдэр - Morchella esculenta thumb|150px|Бактериялар - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer) thumb|150px|Архейдар - Halobacteria thumb|150px|Вирустар - Gamma phage Биология (βιολογία - βίος, bios, "олох"; -λογία, -logia) диэн олоҕу үөрэтии уонна тыыннаах организмнары уонна кинилэр бэйэ бэйэлэриниин уонна тула эйгэлиин дьайсыыларын үөрэтэр айылҕа үөрэхтэрин салаалара. Тыынар тыыннаах тутулун, үлэтин, үүнүүтүн, төрүөтүн, эволюциятын уонна тарҕаныытын чинчийэр. Организмнары уонна функцияларын наардыыр уонна суруйар.
Аныгы биология олоҕо
Биология биэс холбуур принциптара:
Икки аҥы арахсыы
Икки аҥы арахсыы диэн олоххо үөскээн тахсар утарыта туруу ааттанар.
Дьон олорор олохторуттан тутулуктанан өйдөрө-санаалара икки аҥы арахсара хаһан баҕарар баар буолар. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии уонна айылҕа төрүт тутулуга ону биллэрэр. Урукку ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ ырыынак сокуоннара дьайаллара, дьон баайдарга уонна дьадаҥыларга, үлэһиттэргэ арахсаллара.
Улуу Өктөөп өрө туруута кыайан салайар былааһы дьадаҥылар, үлэһиттэр ылбыттара. Үс көлүөнэ дьон олохторун устата сэбиэскэй былаас дьону барыларын тэҥнии, биир тэҥ оҥоро сатаабыта даҕаны, дьон хаһан баҕарар икки аҥы арахсаллара суох буолара кыаллыбатаҕа. Кэлин син-биир икки аҥы арахсыбыттара:
1. Салайааччыларга эбэтэр КПСС чилиэннэригэр.
2. Үлэһиттэргэ эбэтэр үгүстэрэ партията суохтарга.
Бу кэмҥэ дойдуну биир партия салайара, бары салайааччылар коммунистар буолаллар этэ, араас элбэх чэпчэтиилэринэн туһаналлара, биир эмэ үлэһити өрө тардан партияҕа ылан депутат эҥин оҥороллоро, бэйэлэрин арбаталлара. Бу икки утарыта өйдөөх-санаалаах дьон бөлөхтөрө бэйэ-бэйэлэрин кыайан өйдөспөт кэмҥэ киириилэрэ экономика улаханнык мөлтөөһүнүнэн доҕуһуолланан сэбиэскэй былаас эстиитигэр, ССРС үрэллиитигэр тириэрдибитэ.
Төһө даҕаны сэбиэскэй былаас эстэн, ССРС үрэллибитин кэннэ билигин даҕаны сэбиэскэй былаас дьону барыларын тэҥнэр диэн үөрэҕэ өссө да хаалан хаала илик. Ол барыта буккуллубут өйдөөх-санаалаах интеллигеннэр, учууталлар, суруйааччылар урукку үчүгэй кэмнэрин ахта-саныы, суруйа сылдьалларыттан уһаан-кэҥээн хаалла.
Билигин Россияҕа капитализм олоҕор төннүү кэмэ, ырыынагы олоххо киллэрии, дьон баайдарга уонна дьадаҥыларга арахсыылара салҕанан бара турар. Дьон барыларын кэриэтэ баҕа санаалара олох таһыма тупсуутун, байыыны кытта сыһыаннааҕын сэбиэскэй былаас умуннаран кэбиспитэ билигин көнөн ырыынак саҥалыы сайдан иһэр.
Дьон өйө-санаата олохторун таһымыттан тутулуктанан уларыйар. Баайдар уонна дьадаҥылар олохторун таһыма тус-туспаларын курдук өйдөрө-санаалара эмиэ тус-туспалар, үгүс өттүгэр утарыта турар өрүттэрэ элбэхтэр. Баай киһи үлэһити үлэҕэ кэпсэтэригэр хайдах эмэ гынан албыннаан аҕыйах хамнаһы биэрбит киһи дии саныыр буоллаҕына, дьадаҥы, үлэһит киһи элбэх хамнаһы ааҕыстарбын диэн санаата хаһан да хаалбат.
Сахалар былыр-былыргыттан дьон өйүн-санаатын икки аҥы араараллара билигин да уларыйбакка сылдьар:
1. Баайдар. Үөрэхтээхтэр түргэнник байа сатыырга тардыһа сатыыллар.
2. Дьадаҥылар, үлэһиттэр. Бэйэлэрин үлэлэрин түмүгүнэн байыыны ситиһэллэр.
Өй-санаа бу курдук икки аҥы арахсыыта оҕону кыра эрдэҕиттэн ыла иитииттэн тутулуктанан саҕаланан сайдарын кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Өй-санаа бу уратылара оҕо кыра эрдэҕиттэн иҥэн, олохсуйан хаалаллар. Бу уратылары сахалар көйгө уонна атаах диэн икки аҥы араараллар. Оҕону кыра эрдэҕинэ хайдах иитииттэн олоххо оҥорор ситиһиитэ быһаччы тутулуктанар. Оҕо көйгө буолан үлэлии-хамсыы үөрэниитэ олоххо ситиһиини оҥоруутугар тириэрдэр кыаҕа улахан. Атаахтык иитиллибит киһи олоххо оҥорор ситиһиитэ дьонун бэлэмнэрин туһаныыттан ааһа барбат, бэйэтэ оҥорор ситиһиитэ намтыыр.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини таба өйдөөтөххө, олоххо туһаннахха дьону барыларын “үчүгэйдэр” диэн санааһын сыыһата арыллар. Дьон өйдөрө-санаалара икки аҥы арахсарын курдук олоххо, үлэҕэ-хамнаска сыһыаннара эмиэ икки аҥылар, ол иһин бэйэ-бэйэлэрин кытта таба өйдөһөллөрө уустук. Баайдар үлэһиттэри үлэлэтэн, туһалатан баран аҕыйах хамнаһы биэрэ сатыыллара аанньа ахтыбат, киһинэн аахпат буолууга тириэрдэр кыахтаах. Киһиэхэ үчүгэйи баҕарбат киһи куһаҕан киһи диэн ааттанарынан куһаҕан дьон билигин да суох буола иликтэр.
Өй-санаа бу арахсыылара икки өрүттэр бэйэ-бэйэлэригэр хайдах сыһыаннаһалларын үөскэтэн таһаарар:
1. Баайдар дьадаҥылары, үлэһиттэри бэйэлэригэр тэҥнээбэттэр. Араас “VIP” залалар, бизнес-кылаастар баай дьоҥҥо эрэ аналлаахтар. Баайдар бэйэ-бэйэлэрин кытта сыһыаннаһыыларыгар тылларыгар туруохтарын сөп, онтон дьадаҥылары, үлэһиттэри кытта сыһыаннарыгар тылларыгар соччо турбаттар, балыйа, албынныы сатыылларыттан сымыйалыыллара элбиир.
2. Үлэһиттэр эппит тылларыгар турумтуолар. Албыны-көлдьүнү сөбүлээбэттэр. Тугу барытын кэмнээн тутталлар, хаһан да аһара барбаттар, сыыһа-халты туттубаттар. Көрсүө, сэмэй буолуу диэн элбэх ахсааннаах үлэһиттэр үөрэхтэрэ буолар.
Билигин ырыынак сыһыаннара олоххо киирэн иһэллэринэн дьон маннык икки аҥы арахсыылара ордук суолталанан иһэр. Сэбиэскэй былаас саҕанааҕы курдук элбэх ахсааннаах дьадаҥылар, үлэһиттэр баайдар, салайааччылар минньигэс, бэйэлэригэр эрэ туһаны оҥорор этиилэригэр киирэн биэрбэттэр, депутаттары быыбардааһыҥҥа бэйэлэрин диэки куоластыыр дьону талаллар.
Дьону барыларын үчүгэйдэр диэн санааны тутустахха, оннук барыларын эрэннэххэ албыҥҥа киирэн биэриэххэ сөп. Үчүгэйи уонна куһаҕаны, ким тугу этэрин арааран билии улаатан иһэр оҕолортон барыларыттан ирдэнэр көрдөбүл буолар. Киһи сэрэхтээх, билиилээх буоллаҕына албыҥҥа киирэн биэрэрэ аҕыйах буолар.
Олохторун таһыма тэҥ дьон биирдиҥи, маарынныыр өйдөөх-санаалаах буолаллар. Былыргы сахалар баайа баайыгар, дьадаҥыта дьадаҥытыгар ыал, кэргэн буолан олохторун оҥостор этилэр. Ол барыта тэҥнээхтэр оҕолорун биир тэҥник, киһи быһыылаах буолууга үөрэтэннэр туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улааталларын ситиһэллэригэр аналланара.
Дьадаҥыттан баайга өрө тахсан биэрэн иһии, олох сайдыы диэки хаамыыта буолар. Элбэх ахсааннаах үлэһиттэр, дьадаҥылар быыстарыттан биир эмэ бэртэрэ, өйдөөхтөрө байыыны бэйэлэрин үйэлэригэр ситиһэр кыахтаахтар.
Бэйэлэрин үчүгэйдэрин билинэн бары оҥорор быһыыларын «айыы үчүгэй» диэн бэлиэтээһиннэрэ, куһаҕаны оҥорууну атын тылынан, холобур, “аньыы” диэн сахаларга хаһан да суох тылы булан этэ сатыылларыгар тириэрдэр.
Олох уустуктара дьайыыларыттан баайдар сыыйа-баайа уларыйан атыттарынан солбуйсан иһэллэр. Баайдар өйдөрө-санаалара сайдыыта туруктаах, киһилии быһыылаах буоллахтарына эрэ олоҕу киһилии быһыылаахтык олорор, оҕолорун киһи быһыылаах буолууга иитэр кыахтаналлар. Аһара элбэх баай сокуоннары тутуспат, үрдүктүк сананар буолууга тириэрдэр кыаҕа олус улахан.
Сайдыыны, үөрэҕи-билиини баһылааһын омукка баайдар, салайааччылар, аристократтар кылаастарын үөскэтэр. Бу тойон буолбут дьон кэлэр көлүөнэлэрин баайдардыы, аһара барыыга үөрэтэллэр, биир эмэ оҕолоноллор. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ ахсааннара аҕыйаан эстэн, симэлийэн бараллар.
Үлэ эрэ омугу сайыннарар. Омук сайдыыны ситиһиитэ элбэх ахсааннаах үлэһиттэр кыайа-хото үлэлииллэриттэн, үлэни-хамнаһы сайыннарыыларыттан тутулуктаах. Аҕыйах ахсааннаах баайдар сирдээччилэр, инники иһээччилэр буоллахтарына, үлэһиттэр батыһаллар, байыы, үлэни-хамнаһы сайыннарыы диэки санаалара салалларыттан үлэ-хамнас тупсуута саҕаланар. Кинилэр баайдарын, билиилэрин сайдыыны ситиһии өттүгэр элбэхтик туһаннахтарына элбэх ахсааннаах үлэһиттэр батыһар, үтүктэр дьонноругар кубулуйаллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
23
Өлбүттэр
20er
1676
1676 сыл.
Samsung Galaxy S4
Samsung Galaxy S4 (GT-I9500, GT-I9505, GT-I9506, GT-I9515) — Galaxy S линейкатын 4-с көлүөнэтин смартфона, Samsung Electronics 2013 сыл кулун тутар 15 күнүгэр Нью-Йорка анонстаабыт. Атыыга 2013 сыл муус устарын бүтэһигэр 155 дойдуга тахсыбыт.
Садын оройуона
Садын оройуона.
200px|thumb|right|Садын оройун киинэ Туой Хайа оннугар турар пааматынньык 1931 - 1947 сыллардааха үөскүү сылдьыбыт оройуон. Саха сирин арҕаа уһугар баара. Киинэ Туой Хайа.
Иэнэ 181 тыһыынча км², нэһилиэнньэтин ахсаана 1167 киһи. Үс нэһилиэктээх этэ.
Оройуон 250 хаһаайыстыбаларыгар барыта 829 төбө сүөһү, 450 сылгы, 984 таба. Ону таһынан 196 га бааһына уонна 4822 мэччирэҥ сирдээх этэ.
1947 сыллаахха ликвидацияламмытын кэннэ Садын уонна Чуона нэһилиэктэр Сунтаар оройуонугар тиксибиттэрэ, онтон Ботуобуйа нэһилиэгэ Ленскэй оройуонугар.
Билигин бу нэһилиэктэр Мирнэй улууһугар киирэллэр.
Оройуон киинэ Туой Хайа сэлиэнньэ билигин Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир түгэҕэр турар.
Нам (улуус киинэ)
Нам — Нам улууһун киинэ.
Айкаров Алексей Никитич
200px|thumb|right|Айкаров Алексей Никитич Айкаров Алексей Никитич (01.01.1920—14.12.1981) — история билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара
А. Н. Айкаров — Саха АССР үлэһит кылааһын уонна промышленноһын историятын чинчийбитэ, 20-н тахса научнай үлэлэри уонна ыстатыйалары суруйан бэчээттэппит.
Сатира
Сатира — олох омсолоох өрүттэрин, хаалынньаҥ өйү-санааны сууһарыылаахтык күлэр, дьүүллүүр-сэмэлиир айымньылар (арамаан, сэһэн, кэпсээн, пьеса, хоһоон).
Сатирическай суруйууга ааптар олох омсолоох өрүттэрин кырдьыгынан буолан түһэрэн, күлүүлээх өттүн омуннаан, арыт гротеск сиэринэн дарбатан көрдөрүөн соп, ол куһаҕаны, түктэрини ордук чаҕылхайдык, ордук кэлэтиилээхтик арыйар, ону утары охсуһууга бар дьону күүскэ туруорар.
Сатира былыргыттан сайдыбыта (былыргы Римҥэ поэт Ювенал суруйуулара, Петроний «Сатирикон» диэн романа, Грецияҕа — Аристофан комедиялара). Саҥа бириэмэҕэ Англияҕа Джонатан Свифт, Францияҕа Франсуа Рамбле курдуктар феодальнай бэрээдэги, духовнай аймаҕы сууһарыылаахтык саралаан күлбүттэрэ.
Советскай литератураҕа В.Маяковскай «суостаах күлүү» диэн ааттаабыт советскай тутул остоохторун сууһарар сатирическай хоһоонноро, Демьян Беднай үгэлэрэ. Советскай сатира — үрдуктүк сайдыбыт жанр. Кини билиҥҥи кэм араас хаалынньан майгыларын, «буржуазнай» идеологияны уонна кини сабыдыалын утары охсуһарга уһулуччу суолталаах сытыы орудие.
Алексеев Михаил Андреевич
Алексеев Михаил Андреевич (05.05.1917, Илбэҥэ, Бүлүү улууһа — 18.09.1995, Дьокуускай) — педагог, методист, ССРС норуодунай учуутала.
Олоҕун олуктара
1917 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгэр Илбэҥэҕэ дьадаҥы ыалга төрөөбүт. Алта саастааҕар тулаайах хаалан, ыалга хамначчыттаабыт. 1928 сыллаахха Дьөккөн интернатыгар олорон, алын сүһүөх оскуолаҕа үөрэммит. Хампа толорута суох орто оскуолатыгар VI кылааһы бүтэрээт, Бүлүү педучилищетыгар бэлэмнэнии кууруһугар үөрэммит.
1935—1936 сс. Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа үөрэммит.
1936—1938 сс. — Үөһээ Халымаҕа Родчево оскуолатыгар физика уонна математика учууталынан, үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Ол сылдьан ниэмэс уонна ааҥыл тылларын үөрэппит.
1938 сыллаахха Орто Халыма хомсомуолун райкомун секретарынан талыллыбыт.
1940 с. институт иккис кууруһугар үөрэнэ сылдьан, Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Сулууспатын Украинаҕа 12-с аармыйа 99-с стрелковай дивизиятын 20-с сапернай батальонугар саҕалаабыт. Комсомол үлэтигэр үөрүйэҕин иһин батальон комсорунан талыллыбыт. Биир сыл сулууспалаабытын кэннэ үс ыйдаах кууруска үөрэммит, «младшай политрук» аата иҥэриллибит.
Сэрии кэннинээҕи сыллар
1951 сыллаахха босхоломмут.
1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика институтун физика-математика салаатын бүтэрэн, үрдүк үөрэхтээх учуутал идэтин ылбыт.
1955—1958 сс. — Үөһээ Бүлүү улууһугар Далыр орто оскуолатыгар учууталлаабыт.
1958—1960 сс. — Бэрдьигэстээх орто оскуолатыгар үлэлээбит.
1960—1974 сс. — Yөhээ Бүлүү Исидор Барахов аатынан орто оскуолатыгар учууталлаабыт. 1966 сыллаахха бастакы физмат кылааһы арыйбыт.
1974—1985 сс. — элбэхтик туруулаһан тэрийсибит Үөһээ Бүлүү 2 №-дээх физико-математическай оскуолатыгар үлэлээбит.
1995 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр Дьокуускайга ыалдьан өлбүт.
Пандемия
Пандемия (πανδημία — весь народ, норуот барыта), ыарыы (вирус) ханнык эмэ дойдуну эрэ буолбакка, сир шары барытын дойдуларын ыарытыннарыан сөп. Холобур: Европа дойдуларыгар — Испанка уонна Чума ыарыыта. Өссө маннык тархана сылдьыбыта — Хара Өлүү ((the) Black Death) диэн ынырык кутталлаах ыарыы Аан-дойду дьоннорун 150–300 миллион дьолун алдьатан, сиэн барбыта.
Аныгы Пандемия
Хата билигин пандемия куттала суох. Ол кынан баран, куттал суоһуур — Сибинньэ гириибэ уонна Көтөр гириибэ.
Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ
Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ (République démocratique du Congo) диэн Орто Африка дойдута. Иэнинэн континеҥҥа үһүс улахан дойду. Кирбиилэhэр Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтыныын уонна Суданныын хоту, Угандалыын, Руандалыын уонна Бурундилыын илин, Замбиялыын уонна Анголалыын соҕуруу уонна Конго Өрөспүүбүлүкэтыныын арҕаа, илин Танганьика күөл баар. Атлантик океаҥҥа 40 км уhуннаах кытыл линиялаах.
1998 саҕаламмыт Иккис Конго сэриитэ дойдуга улаханнык охсубута. 2003 эйэлэhии буолбутун да иhин, дойду илин өттүгэр сэбилэниилээх кыргыhыы бара турар. Бу сэриигэ 5.4 млн киhи өлбүт, ол курдук Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн ордук элбэх өлөрүүлээх буолар.
Иванов Петр Михайлович
200px|thumb|right|Иванов Петр Михайлович Иванов Петр Михайлович — медицина билимнэрин доктора, профессор.
Олоҕун олуктара
368 научнай үлэ суруйбут, ол иһигэр 8 монография.
1677
1677 сыл.
Кондратьева Мария Васильевна
Кондратьева Мария Васильевна (18.03.1955) - саха тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала, РФ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ учууталлар учууталлара
СГУ-ну бүтэрбитэ. Үрдүк квалификационнай категориялаах, «Мин уонна мин учууталым» диэн региоҥҥа ыытыллыбыт күрэс бастакы кыайыылааҕа. "Сунтаар улууһун бастыҥ учуутала" ааты ылбыта, «Бастыҥ кылаас салааччыта» күрэс лауреата. Сунтаардааҕы политехническэй лиссиэй-интэринээккэ үлэлиир.
24
24 сыл.
Өлбүттэр
20er
Эгиипэт
Эгиипэт Африка уонна Орто Илин ордук элбэх дьонноох дойдуларыттан биирдэстэрэ. Дойду дьонун ахсаана 82 млн., олор улахан өттүлэрэ Нил өрүс кытылларыгар олороллор. Онтон Саhаара кумах куйаар киэҥ сирдэрэ олус дэҥ дьонноохтор. Эгипет ордук улахан куораттара Каир уонна Александрия.
Былыргы Эгиипэт аан дойду ордук былыргы уонна биллиилээх цивилизацияларыттан биирдэстэрэ. Биллиилээх история күндүлэринэн буолаллар Гиза пирамидалара, Улахан Сфинкс, Луксор куорат, Карнак Таҥара дьиэтэ уонна Хоруоллар хонуулара.
Умнаһыт бурдугун тыал көтүппүт
Умнаһыт бурдугун тыал көтүппүт диэн сахалар умнаһыт өйүн-санаатын быһаарар өс хоһоонноро.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии киһи оҥорор бары быһыыларыгар барыларыгар сыһыаннаах. Киһи үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыылары оҥорор кыахтааҕын быһаарар. Бу этиини олоххо хайаан да тутуһа сырыттахха эрэ таба, туһалаах суолу булуу кыаллар. Тугу да умнубат буолуу уонна түргэнник умна охсон, суоҕун курдук санаан кэбиһии эмиэ икки өрүтү үөскэтэллэр, утарыта хайысхалаахтар, олоххо иккиэн туттуллуннахтарына эрэ табыллар.
Үчүгэйи умнубат буолуу аҥар өрүтү үөскэтэр, үчүгэй быһыылары элбэтэр, ол иһин олоххо туһалаах быһыыга киирсэр. Олоххо умнан иһии эмиэ туһалаах. Куһаҕаны умнубат буолуу, ону куруук саныы сылдьыы киһи бэйэтэ куһаҕан үгэстэнэн хааларыгар тириэрдиэн сөбүттэн киһи быһыытыгар сөп түбэспэт. Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билии, үчүгэйи өйдүү сатааһын, куһаҕаны умнан иһии хас биирдии киһиттэн ирдэнэр олох тутаах көрдөбүлэ буолар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн бу быһаарыыны тутуһан үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны тус-туспа араарарга иитиллиэ, үөрэтиллиэ этэ. Онтон аһара умнуган, умнан иһэр буолуу чахчы куһаҕан, үлэҕэ-хамнаска ночооту эрэ аҕалыан сөп.
Умнубат буолуу уонна умнан иһии киһи олоҕор аһара барбакка, халыйбакка, ортотунан соҕус, икки ардыларынан түбэһэн сылдьарын киһи буолуу үөрэҕэ ирдиир. Оҕо улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэрэ хайаан да ирдэнэр. Үчүгэйи умнумуохпутун чахчы баҕарабыт, үөрэҕи ылыныы умнубатахха эрэ кыаллар, онтон куһаҕаны умнан иһии киһи буолуу үөрэҕин сүрүн тутулуга буолар. Аһара умнуган буолуу буортуну эрэ аҕалыан сөп.
Өй-санаа үөрэҕин былыргыттан билэр сахалар умнар диэн тылтан умнаһыт диэн төһөнү ылбытын умнан иһэр, өйдөөбөт эбэтэр өйдөөбөтөҕө буолар, куруук көрдөөн иһэр киһи аатын үөскэппиттэр.
Умнаһыттар олус былыргы кэмнэртэн ыла, билигин да бааллар. Дьон барыларыттан ыллахха 5-тэн 10 бырыһыаннарыгар диэри ахсааннаахтар эттэрэ-сииннэрэ мөлтөх, төрүөхтэриттэн ыарытыган, өйдөрө-санаалара татым буолуохтарын сөп. Бу дьонтон үгүстэрэ эбии көмө ылбатахтарына, умнаһыт буолар аналлаахтар.
Оҕо улаатан истэҕинэ элбэх баҕа санааларыттан бэйэтэ кыайарынан оҥоро-тута үөрэнэрин бэйэлэрэ үлэһит төрөппүттэр ирдииллэр, ону-маны оҥотторо, туһа киһитэ буоларыгар үөрэтэллэр, үлэлээн-хамсаан үлэлиир үгэһи иҥэринэрин үөскэтэллэр. Бэйэтэ кыра эрдэҕиттэн үлэлии-хамсыы, туһа киһитэ буолан оҥоро-тута үөрэнэн соннук үгэстэри иҥэриммит киһи кыайа-хото үлэлиириттэн умнаһыттаамыан сөп.
Сэбиэскэй былаас эстиитэ бу быһаарыы табатын дакаастыыр. Государство төһө эмэ аһара улахан көмөтө баарын үрдүнэн баайы-малы ыскайдаан, суох оҥорон иһии элбээбититтэн үлэ-хамнас сатарыйан, бары кыратык, аатыгар эрэ үлэлээбитэ буолан сүөдэҥнэһэннэр олох сайдыыта бытаарбыта, ас-таҥас суох буолбута.
Умнаһыт үлэни үлэлиир, олоххо тупсарыыны киллэрэр кыаҕа суох. Өйө-санаата дьадаҥытыттан, этэ-сиинэ мөлтөҕүттэн үлэни-хамнаһы кыайбат, буор кута сайдыбатаҕыттан бэйэтэ үлэлиэн баҕарбат, бэлэмҥэ, көрдөөтөххө босхо кэлэргэ үөрэнэн хаалбыт киһи буолар.
Сибинньэ гириибэ
Сибинньэ гириибэ (Свиной грипп) диэн Мексика дойдутугар улаханнык тарҕанан эрэр, аныгы ыарыы биир көрүҥэ буолар. Бу ыарыыттан сылтаан элбэх дьон өллө! Бу ыарыы Ла Глория диэн кыра дэриэбинэҕэ үөскээн тахсыбыт.
Умнаһыт бурдугун тыал көтүппүт
Умнаһыт ыскайдыыр, суох оҥорор санаата элбэҕин “Умнаһыт бурдугун тыал көтүппүт” диэн этии биллэрэр. Төһө да элбэҕи булан биэрдэххэ умнаһыт син-биир суох оҥорор, ыскайдыыр, тыалга көтүтэр кыахтааҕын өй-санаа үөрэҕин баһылаабыт сахалар билэн итинник өс хоһооно оҥорбуттар. Тыалга көтүтүү диэн суох гына симэлитии, суох оҥоруу, ыскайдааһын ааттанар.
Дьадаҥы, умнаһыт буолуу биир сүрүн уратытынан туох эмэ баарын суох оҥоруу, ыскайдааһын буоларын сахалар былыр үйэҕэ быһаараннар өс хоһооно оҥорон оҕолорун иитиигэ туһаналлара эбитин бу этии биллэрэр. Дьадаҥы буолбат туһугар аан бастаан ыскайдааһыны суох оҥоруу буоларын билиэ, кыраны даҕаны харыстааһын, бэйэҕэ сөп буоларынан туһаныы, туох эмэ баар буоларыгар, ордоругар, онтон салгыы эбиллэригэр тириэрдэр.
Дьыала-куолу истиилэ
Дьыала-куолу истиилэ — саҥа истииллэриттэн биирдэстэрэ. Официальнай сыһыаннарга туттуллар: юриспруденцияҕа, экономикаҕа, дойдулар ыккардыларынааҕы сыһыаҥҥа, байыаннай эйгэҕэ, арбааһын эйгэтигэр, официальнай тэрилтэлэргэ алтыһыыга уонна тэрилтэни, судаарыстыбаны салайыыга.
Умнаһыт бурдугун тыал көтүппүт
Бары умнаһыттары аһына саныыллар. Арай бу дьон тоҕо умнаһыт буолалларын туһунан толкуйдуу, ырыта барбаттар, аһынар санаа элбэҕиттэн тугу эмэ биэриэхтэрин, көмөлөһүөхтэрин баҕараллар.
Умнаһыт буолууга киһи хайдах тиийэн хаалыан сөбүй? Оҕо кыра эрдэҕиттэн бэлэмҥэ үөрэниитэ, соннук үгэстэнэн хаалыыта умнаһыт буолууга тириэрдэр кыахтаах. Бэлэмҥэ үөрэммит киһи бэйэтэ үлэлээбэккэ, булбакка-талбакка эрэ бэлэми ылан туһанар санаата элбэҕиттэн олоҕор туга эмэтэ табыллыбатаҕына эбэтэр уустук кэм үөскээтэҕинэ умнаһыкка кубулуйуон сөп.
Умналаа диэн тугу эмэ босхо ылаары көрдөө диэн өйдөбүллээх. Умнаһыт диэн атын дьонтон көрдөөн, тугу эмэ бэриһиннэрэн олоҕун олорор киһи ааттанар. Аһылык көрдүүр киһиэхэ “Күөгүтэ биэр” диэн этии суолтата улахан, хаһан да хаалан хаалбат. Бэйэтэ булунан, бултаан аһылыгын булунарыгар туһалаах көмө диэн күөгү булан биэрии буолар.
Вороновица
Вороновица (Вороновиця) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 466 (2011).
Дьыала-куолу истиилэ
Хас да тус-туспа подстиллэрдээх: сокуон (судаарыстыбаны салайыыга); салайыы-канцелярия истиилэ (дөкүмүөннэри толорууга сыһыаннаах); дипломатия постилэ.-
Салалта-дьаһалта суруга-саҥа ньымалартан биирдэстэрэ. Дойдуну салайар тэрилтэлэргэ сыһыаннаах-суут, оҥорон таһаарар эйгэ,дойдулар икки ардыларынааҕы сыһыаннарга,сэрии эйгэтигэр, арбааһын эйгэтигэр уо.д.а. Хас да туспа салаалардаах-сокуон(дойду салайыытыгар) салайыы-дьаһайыы ньымата(суруктары толоруу ньымата) дойдулар икки ардыларыгар туттуллар ньымалар.
Умнаһыт бурдугун тыал көтүппүт
Киһилии киһи умналаабат, биирдэ эмэ иэс ылыан сөп. Үлэһит киһи бэйэтэ булар-талар, оҥорор, үлэлиир, онтон умнаһыт атыттар бэлэмнэригэр олорор. Киһи үлэлиир, ол иһин киһи буолар. Үлэһит киһи уонна умнаһыт уратылара итинник утарыта турар өйдөбүллээхтэр уонна киһи үлэҕэ сыһыанын икки өрүтүн үөскэтэллэр.
Эдэрдэр кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ-хамнаска үөрэммэттэриттэн, соннук үгэстэрэ суоҕуттан, улаатан да баран үлэлиир туһунан санаабаттар эбэтэр үлэни, бэйэлэрин аһара үрдүктүк сананалларыттан, кыахтарын таба сыаналаабаттарыттан хамнаһа кыра диэн мыыналларыттан үлэлээбэттэр. Аҕыйахта үлэлээн элбэх хамнаһы ылыахтарын баҕараллара бэйэлэрин кыахтарыттан таһынан бара сылдьар. Кыра эрдэхтэриттэн үлэлииргэ үгэстэри, үөрүйэхтэри иҥэриммэтэхтэриттэн үлэни туох эрэ олус ыарахан курдук саныыллар. Барыта төрөппүттэрин бэлэмнэригэр үөрэммиттэриттэн тугу эмэ бэйэ оҥорорун туһунан санаа хата кинилэргэ киирэн кэлбэт, ким эмэ үлэлээ, тугу эмэ оҥор диэн этиитэ күһэйиигэ, ыгааһыҥҥа тэҥнэһэргэ тиийэр.
Дьон барыларыттан 5 эбэтэр 10 бырыһыаннарыгар диэри ахсааннаахтара доруобуйалара, эттэрэ-сииннэрэ мөлтөх, араас ыарыылара элбэхтэр. Атын көмө ылбатахтарына, бу дьон сорохторо умнаһыт буолар дьылҕалаахтар. Кинилэргэ кыанар дьон өттүлэриттэн көмө, тирэх буолуу хайаан да наада. Урукку кэмҥэ маннык дьону аймахтара, биир аҕа уустаахтара бэйэлэрэ көрөн-истэн илдьэ сылдьаллар этэ. Билигин сайдыылаах үйэҕэ кыамматтары, ыарыһахтары государство бэйэтин илиитигэр ылан араас көрөр-истэр дьиэлэринэн, пиэнсийэнэн, көмөлөрүнэн хааччыйар.
Умнаһыт диэн өйө-санаата уларыйбыт киһи. Умнаһыкка аһылыктан уратыны элбэҕи биэрэ туруу туох да туһата суохха ыскайдаабыт, тыалга көтүппүт тэҥэ буоларын сахалар олус былыргы кэмнэртэн үөрэтэн билбиттэрин бу былыргы өс хоһооно биллэрэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. - Дьокуускай: Бичик, 2006. - 112 с.
Сэт
Сэт — туох эмэ айыыны, алҕаһы, сыыһаны оҥорбут мүччүрүйбэт иэстэбилэ, киһи быһыытыгар сөп түбэспэт, дьон билбэт, оҥорбот быһыыларын оҥордоххо үөскээн тахсар утары хайысхалаах хамсааһын.
Саха дьонун олохторун сиэринэн Айылҕа биэрбит олоҕун киһи быһыылаахтык, эйэлээхтик, иллээхтик олоруу, үөрэҕи-сайдыыны ситиһии, кэнчээри ыччаты иитэн-үөрэтэн Сир үрдүгэр олох салгыы сайдан, иннин диэки баран иһиитин хааччыйыы буолар.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн дьон оҥорор үчүгэй да, куһаҕан да быһыылара айыыны оҥоруунан ааҕыллар. Үчүгэйи оҥоруу - үрүҥ айыы буолар, онтон куһаҕаны оҥоруу хара айыы диэн ааттанар. Киһи үйэтин тухары оҥорбут куһаҕан быһыылара, айыылара ыраастанан көҕүрээн испэт буолахтарына, мунньуллан ыараан иһэллэр. Кыра айыыны оҥоруу үчүгэй быһыыны оҥордоххо эбэтэр сыыһаны оҥорбуту билинэн көннөрдөххө сотуллан, тэҥнэнэн, ыраастанан биэрэн иһэр. Кут-сүр үөрэҕэ, киһи бэйэтин олоҕор тугу оҥорбута барыта, ханнык эрэ кэмнээх-кэрдиистээх буолуохтааҕын мэлдьи өйдөтөр. Киһи өйө-санаата ханнык, куһаҕан да, үчүгэй да быһыылары барыларын үгэс оҥостон уурунан уонна онтун хатылаан оҥорон иһэр оҥоруулааҕынан быһаарыллар. Куһаҕан быһыылары оҥоро турар оҕону, киһини аахайбатахха, тохтоппотоххо өссө улахан, ыарахан куһаҕан быһыылары оҥоруон сөп.
Киһи ханна да сырыттаҕына, олоҕун ханнык баҕарар кэмигэр туох эмэ сыыһаны-халтыны оҥороору гыммыта барыта: «Айыыны оҥорума» диэн сэрэтэр бобуулаах уонна күрүөлээх буолара табыллар. Элбэх айыыны оҥорбут киһи сэккэ түбэһэр. (1,13). Сир үрдүгэр туох барыта, төгүрүччү өттүттэн тэҥнэһии балаһыанньатыгар турарын быһыытынан, хайа да өттүгэр аһара баран хаалыы куһаҕаны оҥорууга тэҥнэнэр быһыы буолар. Хас биирдии киһи барыта тугу-эмэни оҥороругар сөптөөх кээмэйин билэн, хайа да өттүгэр аһара барбат гына туттуохтаах. Киһи оҥорор ханнык баҕарар дьыалата «үчүгэй» уонна «куһаҕан» диэн быһаарыылар икки ардыларынан баран иһиэхтээх.
Осипов Афанасий Николаевич
200px|thumb|right|Осипов Афанасий Николаевич Осипов Афанасий Николаевич — биллиилээх худуоһунньук, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаска Академиятын бэрэсидьиэнэ. 400px|thumb|right|Осипов айымньыта
Сэт
«Сэт-сэмэ» диэн этии дьон олоҕор мэлдьи тутуһулла сылдьыллыахтаах быраабылалары уонна сокуоннар.
Осипов Афанасий Николаевич
Олоҕун олуктара
1945 с. Дьокуускайга потребкооперация техникумун, 1955 с. В. И. Суриков аатынан Государственнай художественнай институуту бүтэрбитэ. «Ойууну үүрүү» (1957) диэн бастакы дьоһуннаах үлэтэ дьон-сэргэ, былаас биһирэбилин ылбыта.
А. Н. Осипов тус быыстапкалара Братиславаҕа, Харбииҥҥа, Прагаҕа, Улан-Баатарга буолуталаабыттара, хартыыналара Мюнхен, Токио, Берлин быыстапкаларыгар көрдөрүллүбүттэрэ. Худуоһунньук үлэлэрэ Третьяковскай галереяҕа, Арассыыйа үгүс куораттарын музейдарыгар бааллар.
Сэт
Айыыны оҥорор, сиэри-майгыны билиммэт киһини дьон сэмэлиир. Сэмэлиир, сөбүлээбэт тыл ыарахан буолар, ити тыл айыыны оҥорор киһи чөлүн алдьатар. Киһи кута-сүрэ дьайга туттарыллар. Ону дьон тылынан сэт суола арыллыыта дииллэр. Букатын сиэрэ суох барбыт киһини айылҕа иэстэһэр. Итинник сэккэ түбэспит киһи удьуор быһыытынан кэхтэр. (3,157).
Сиэргэ баппат ыар айыыны оҥоруу сэт туолуутугар тириэрдэр. Сахалар өйдөбүллэринэн сэт быраабылаларын уонна сокуоннарын тутуспат киһи киһи буолбатах. Сэттэрэ туолбут дьон төрүөхтэрэ төннөр. «Төннүбүт төрүөх» диэн сиэргэ баппат майгылаах, түктэри өйдөөх-санаалаах киһи буолбатах киһи аата. Айыылар киһи ийэ кутугар мунньустан иһэллэр. Айыы мунньуллан ыараан иһэрин бэлиэтиир этиинэн «Ат таппат айыыта, оҕус таппат буруйа» диэн буолар. Итиннэ эбии олус элбээн ыараабыт айыыны: «Буор уйбат буруйа» диэн этэллэр. Айыылаах киһи ийэ кута ыараан, майгыта уларыйан кэнэҕэски көлүөнэҕэ бэриллэр. Элбэх айыыны оҥорон сэттэрэ туолбут дьоҥҥо төннүбүт төрүөх үөскүүр.
Сахалар төннүбүт төрүөх туһунан өйдөбүллэрэ билигин Россияҕа улахан айдааннары таһаартыыр элбэх киһини өлөртүүр маньяктар оҥорор түктэри быһыыларыгар сөп түбэһэллэр. Е.Самовичев диэн учуонай быһаарарынан маньяк диэн киһи киэбин кэтэ сылдьар дьиикэй кыыл буолар. (4,57). Манныкка тиийбит киһи өйө-санаата сорох кэмнэргэ тосту уларыйан дьиикэй кыыл кэбин кэтэрин былыргы кэпсээннэргэ кэпсэнэр «оборотеннар» диэн дьон бааллара бигэргэтэллэр.
Сэтэ туолбут киһи төрөтөр оҕолорун өйдөрө-санаалара түктэри буолуута, кини бэйэтин үйэтигэр оҥорбут айыылара буор кутугар мунньуллан бараннар оҕолоругар бэриллэн иһэллэриттэн тахсар. Айыылаах-харалаах киһи олоҕун устата мунньубут айыылара оҕолоругар, онтон сиэннэригэр буор кутун кытта салгыы бэриллэн иһэллэрин кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Улаханнык баттаммыт, атаҕастаммыт кырдьаҕас киһи кыраатаҕына буруйдаах киһиэхэ кырыыс тиийэн сэт эмиэ үөскүүр. (2,171).
Кырыыс этиитэ Айылҕа тэҥнэһиитин сокуонугар олоҕурар. Билигин атаҕастаммыт киһи сотору кэминэн анараа киһитиниин хайаан даҕаны тэҥнэһиэхтээхтэрин өйдөтөр. Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта сэти маннык быһаарар: «Урукку өйдөбүлүнэн туох эмэ айыыны, сыыһаны оҥорбут мүччүрүйбэт иэстэбилэ. Эһиги да хара дьай быһыыгыт сэтэ туоллаҕа дии». (5,175).
Киһи олоҕор, өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр итэҕэли, таҥара, кут-сүр үөрэхтэрин умнуу түмүгэр советскай үйэҕэ үөскээбит дьон үйэлэрин тухары оҥорбут айыылара таах хаалан, умнуллан, суох буолан иһэллэрин курдук саныы үөрэммиттэр. Былыргы сахалар итэҕэллэринэн оҥоруллубут сэт, ол аата олус ыар айыылар, тоҕус көлүөнэ тухары ирдэнэллэр.
Киһи бэйэтин олоҕор араас суол быһылааннарга түбэһиитэ туох даҕаны олоҕо суох буолбат диэн этэллэр. Ордук эдэрдэр, үүнэн иһэр ыччаттар быстахтык быһыыланыылара, кинилэр бэйэлэрин төрүччүлэрин үчүгэйдик үөрэтэн көрөллөрүн эрэйэр. Урукку да кэмнэргэ оҥоруллубут айыылар ыраастаналлара ордук буолуохтаах. Революция уонна гражданскай сэрии, репрессия кэмигэр, эрдэтээҕи көлүөнэлэр оҥорбут ыар айыылара, сэттэрэ эдэр көлүөнэлэриттэн ирдэнэр диэн былыргы кут-сүр үөрэҕин быһаарыыта билиҥҥи Россия дьонун олохторугар биллэр сабыдыалы оҥорор. Эдэр көлүөнэлэр өй-санаа өттүнэн мөлтөөһүннэрин сэт туолуутун кытта сибээстээтэххэ, былыргы кут-сүр үөрэҕэ олус таба буоларыгар тиийэр.
Сахалар олус уһун үйэлээх омуктар. Кинилэр киһи олоҕун чахчы дириҥник үөрэппиттэрин бэлиэтинэн «Баай дьон тоҕус көлүөнэ иһинэн дьадайаллар» диэн олохсуйбут өйдөбүллэрэ буолар. (6,46). Бу өйдөбүл үөскээһинигэр баай дьон бэйэлэрин оҕолорун үлэҕэ-хамнаска үөрэппэккэлэр, куруук бэлэмҥэ, сынньалаҥнык күүлэйдэтэ сырытыннараннар, кэлэр көлүөнэлэрэ букатын мөлтөх дьон буолан тахсаннар баайдарын-малларын ыһан-тоҕон бүтэрэллэрин бэлиэтээһиннэрэ олук буолбут. Е. Д. Андросов баай дьон Оруоһуттар олохторун дириҥник үөрэппит. Кинилэр түөрт көлүөнэ устата киэҥник тарҕанан сайдан, байан-тайан бараннар мөлтөөн, дьадайан барбыттар. (7,110).
Үгүс баай дьон баайдара-маллара элбиирин иһин үгүс аһара барыылары таһааран, кыра дьону элбэхтик атаҕастыыллара-баттыыллара былыргыттан биллэр. Үгүс дьон хомойбут, хоргуппут санаалара кинилэргэ мунньустан сэти үөскэтэрэ кэлэр көлүөнэлэригэр охсуулаах буолара саарбаҕа суох.
— Ордук сананыма, олус туттума,- Аабый Дархан тойон эрин сэрэппитэ,- сэттээх-сэлээннээх буолуо. (8,21). Былыргы остуоруйа кэпсээн сэрэтиитэ олоххо киириитэ саха дьонугар олус ыар түмүктэммитэ. Салайар, баһылыыр тойоттор быстахтык быһыыланан сэттээх дьыалалары оҥоруулара ордук ыар содуллаах буолан тахсаллар. Маннык быһаарыы салайааччылартан тутулуктаах элбэх киһини тойон сэтэ барыларын хаарыйарыгар олоҕурар.
«Дьону ыар санааҕа түһэрэр куһаҕан быһыылары, айыыны оҥостубатаҕым. Эһиги эмиэ оҥорумаарыҥ!» — диэн былыргы сахалар бэйэлэрин кэлэр көлүөнэлэригэр кэриэстэрин этэллэр эбит. Былыргы дьон киһи бэйэтин үйэтигэр тугу оҥорбута барыта, кини кутугар-сүрүгэр суруллан, кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэрин билэр буоланнар, кэлэр көлүөнэ ыччаттара дьоллоохтук олороллоругар ис сүрэхтэриттэн баҕаралларын бэлиэтинэн бэйэлэрин олохторугар куһаҕан, хара айыыны оҥорбокко кыһаналлар.
Кырдьаҕас көлүөнэ дьоно, саҥа үүнэн иһэр оҕолоругар бэйэлэрин олохторун салҕааччыларга, ыраас, айыы-хара сыстыбатах куттарын-сүрдэрин хааллараллар, оҕолорун салгыы олохторугар дьиҥнээх сырдык ыраны баҕараллар. (9,105).
Туһаныллыбыт литература
1. «Илин» сурунаал. 1997. 1-2 N-рэ.
2. Ф. Ф. Васильев. Военное дело якутов. Якутск: Нац.кн.изд-во «Бичик», 1995.- 224 с.
3. Л. А. Афанасьев — Тэрис. Айыы үөрэҕэ. Дьокуускай: «Ситим» КИФ. 1993.- 184 с.
4. Модестов Н. С. Маньяки. Слепая смерть. Хроника серийных убийств. — Москва: Изд-во «Надежда-1», 1997.- 288 с.
5. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. /П. С. Афанасьев редакциятынан — Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.-264 с.
6. В. Ф. Трощанский. Наброски о якутах якутского округа. Под ред. и с прим. Э. К. Пекарского. Казань: Типография Императорского Университета, 1911.- 144 с.
7. Е. Д. Андросов. Оруоһуттар. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 2000.- 288 с.
8. Далан. Тыгын Дархан. Дьокуускай: Кинигэ изд. 1993.-510 с.
9. Каженкин И. И. Кут-сүр үөрэҕэ. — Дьокуускай: Бичик, 2004. — 128 с.
Түүлээх сэлии
Түүлээх сэлии (, Шерстистый мамонт) — суох буолбут бөдөҥ кыыл.
300000 сыл ынаараа өттүгэр үөскээн баран бүтэһик бэрэстэбиитэллэрэ 3500 сыл ынараа өттүгэр суох буолбуттара. Арҕаһынан 3,5 м үрдүктээхтэр, ыйааһыннара 4-5 т тиийэр буолар эбит. Халыҥ уһун түүлээхтэр эбит, саннын, ойоҕосторун, өттүктэрин түүтэ миэтэрэттэн тахса буолар эбит. Ону таһынан тымныыттан 9 см дылы халыҥнаах сыа араҥата көмүскүүр эбит.
Отунан уонна сэппэрээктэринэн аһылыктаналлар эбит. Кыһын онтуларын муостарынан хаар анныттан хаһан ылаллар эбит.
12-13 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр Хотугу Евразияҕа барытыгар уонна Хотугу Америка улахан аҥаарыгар тарҕаммыт буоллахтарынан, кэлин халлаан сылыйан уһук хоту көһөргө күһэллибиттэр, бүтэһик хаалбыт сэлии бэрэстэбиитэллэрин уҥуохтарын Врангель арыытыттан булаллар.
1678
1678 сыл.
Дальстрой
300px|thumb|right|Дальстрой үлэһиттэрин бэргэһэлэригэр бэлиэ Дальстрой. 30-с — 50-с сыллардаахха тэриллэ сылдьыбат ССРС Ис дьыалаларын Наркоматын иһинээҕи Уһук Хоту сиргэ тутуу Сүрүн салалтатын Ил треста (нууччалыы: Государственный трест Главного управления строительства Дальнего Севера Наркомвнудела СССР).
1931 сыл сэтинньи 13 күнүгэр тэриллибитэ. Сыала-соруга Үөһээ Халымаҕа суол уонна промышленность тутуута уонна сайдыыта.
Бастакы салайааччытынан Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин уонна гражданскай сэрии кыттыылааҕа Берзин Э.П. этэ.
Дальстрой Саха сирин уонна Магадаан уобалас территорияларыгар хайа промышленноһын тэрилтэлэрдээх этэ.
Үлэһиттэрэ сүрүннээн хаайыылаахтэр этилэр. 30-с сыллардаахха элбэх хаайыылаах манна тиийбитэ.
Сэрии кэмигэр кэлээччи ахсаана намтыы сылдьыбыта, ол гынан баран 50-с сыллардаахха эмиэ элбээбитэ. 30-с сыллардаахха Халыма өрүскэ аал сырыыта тэриллибитэ, Зырянка таас чох комплексын сөргүппүтэ.
1934 - 1935 сыллардаахха Индигир өрүскэ көмүс булуллубута.
1937 сыллаахха Индигир экспедицията тэриллибитэ. Ити экспедиция үлэтин түмүгэр 1942 сыллаахха Победа уонна 1943 сыллаахха Панфилов приисктэр тэриллибиттэрэ. 1944 сыллаахха сэттэ приискэлээх Индигир хайа-промышленность салалта тэриллибитэ. Дьааҥы өрүс тардыыта Дальстройга бэриллибитэ. Манна хайа-промышленность салалтата тэриллибитэ.
Эһэ Хайа көмүс үөскээбит сиригэр көмүс хостообуттара. Ону таһынан Көстөр уонна Илин Таас приискэлэргэ эмиэ хостообуттара. Онтон 1951 сылтан Депутатскай приискэтэ үлэтин саҕалаабыта.
Магадаан - Уус Ньара айан суол (Халыма трассата) тутуллубута. Дальстрой үлэтэ Муома уонна Томпо оройуоннарыгар тарҕаммыта.
Халыма - Индигир холбоһуктаах пароходство тэриллибитэ.
1951 сыллаахха Дальстройга Дьабарыкы Хайа таас чох руднига бэриллибитэ.
Онон, Дальстрой үлэтэ Саха сирин хотугулуу-илин өттүгэр барытыгар тарҕаммыта. Ити территория факт быһыытынан Саха сиритэн таһаарыллыбыта.
50-с сыллар бастакы аҥарыгдарыгар Дальстрой тэрилтэлэрэ ССРС Ис дьыала министерствотыттан ССРС Өҥнөөх металлургия министерствотыгар бэриллибиттэрэ.
1957 сыллаахха Дальстрой бары тэрилтэлэрэ Саха совнархоз бас билиитигэр бэриллибиттэрэ.
Тустаах чинчийии
Граффити (graffiti) — ойуу уонна сурук, хайы тардыллыбыт, кыраасканнан уонна чэрниилэнэн истиэнэҕэ у.д.а сиргэ суруллубут уонна уруьуйдаммыт. Граффитины ханнык баҕар уулуссаҕа уруьуйдаммыт ойууну этэллэр, онно тугу баҕар керуеххэ сеп: кеннеру суруктан кэрэ ойууларга дылы.
Бу тиэрмин уруккуттан туттуллар, эрээри синньигэс суолтаҕа. «Граффити» — хайа тардыллыбыт суруктар (тиэрмин итальянскай тылтан тахсыбыт graffiare — «хайа тардааьын»).
Билинни бириэмэҕэ кэтиттик тарҕаммыт спрей-арт, ол аата граффити ойуу аэрозольнай краска кеметунэн.
Graffiti
Сюльскай Семён Иванович
Сюльскай Семён Иванович (1911, Сүлэ нэһилиэгэ, Ньурба улууһа — алтынньы 1985) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
1911 сыллаахха Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр төрөөбүт. 1935 сыллаахха Саха национальнай байыаннай оскуолатын бүтэрбит.
1935—1941 сс. Дьокуускай Киин электростанциятын тутуутугар коменданынан, Покровскайга ЦСУ инспекторынан үлэлээбит. Сэрии иннинэ Булуҥ улууһугар балыксыттар биригээдэлэригэр сылдьыбыт.
1942 сыл саҕаланыытыгар, сэриигэ бараары, үөлээннээхтэрин кытта хас да буолан Булуҥтан Ньурбаҕа дылы хайыһарынан 2500 км 35 күн айаннаабыттар. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйыгар Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
1942 сыл балаҕан ыйыттан Ржев, Старай Русса, Великие Луки оройуоннарыгар 21-с хайыһар биригээдэтин, 180-с туспа танковай биригээдэ кэккэлэригэр сэриилэспит. Ыараханнык бааһыран билиэҥҥэ түбэспит. 1943 сыл от ыйыгар билиэнтэн күрээн, Украина тыатынан сылдьан, «Буревестники» партизанскай этэрээт кэккэтигэр кыттыһан сэриилэспит, этэрээт ПТР взводунан хамаандалаабыт. 1945 сыллаахха 1-кы Украинскай фроҥҥа Украинаттан Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспит, Праганы уонна да атын Арҕаа Европа куораттарын босхолооһуҥҥа кыттыбыт.