cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кулааһай
Ураты бэлиэлэрэ
Илин уонна кэлин атахтара быһа холоон тэҥ уһуннаахтар.Төбөтө уһун, сирэйэ кэтит, моонньо уһун, кутуруга кылгас. Туйахтара улахаттар, уһуннар Саастарын сиппит атыырдар муостара 7 салаалаах, ардыгар онтон да элбэх буолуон сөп. Кулааһайдар муостарын муус устарга быраҕаллар. Саҥа муостара сонно тута үүнэн бараллар. Бу кэм быһа холуйан 4 ый устата салҕанар, атырдьах ыйын ортотугар муостара кытааталлар, онон иссэр кэмнэрин толору сэбилэнэн көрсөллөр. Муостара ыйааһына - 7-10 кг.
Кулааһай истэрэ, сыты билэрэ күүскэ сайдыбыт. Түргэнник сүүрэр, уһун эккирэтиини тулуйар. Үчүгэйдик харбыыр, куттал суоһаатаҕына утары биэрэккэ туоруон сөп.
Кулааһайдар сылга иккитэ түүлүүллэр. Кыһыҥҥы түүтэ хойуу, уһун, ньуолах түүтэ үчүгэйдик сайдыбыт, оттон сайыҥҥы түүтэ кылгас, ньуолаҕа суох. Кыһыҥҥы түүтэ алтынньы бүтүүтэ ситэр.
Олохсуйар сирэ
Кулааһай олохсуйбут сирэ - Евразия, Хотугу Америка уонна Африка хотугулуу арҕаа өттүгэр киэҥ иэни хабан тайыыр. Сибииргэ - "марал", Хотугу Америкаҕа - "вапити", Орто Азияҕа - "хангул". Итиччэ элбэх аат барыта биир көрүҥҥэ - үтүө-мааны кулааһайга сыһыаннаах. Кулааһай 15 араас көрүҥэ баара биллэр, олор бэйэ-бэйэлэриттэн кээмэйдээринэн, муостарынан сайдыытынан, дьүһүннэринэн уратылаһаллар. Саха сиригэр бу кыыл икки көрүҥэ үөскүүр - марал уонна кулааһай. Соҕуруу, сүнньүнэн Өлүөхүмэҕэ, Алдаҥҥа үөскүүр. Токко, Чаара Тээнэ өрүстэр тардыыларыгар ахсааннара балайда элбэх.
Кулааһай - хайалаах ойуур кыыла. Хайалар сырыынньа эниэлэрин, өрүстэр, үрэхтэр, күөллэр уу ылар хотооллорун ордук сөбүлээн олохсуйар. Хайалаах туундараҕа көһөр эрэ кэмнэригэр таарыйан ааһаллар, оттон Өлүөхүмэ-Чаара таастаах хайаларыгар төрүт чугаһаабаттар. Кулааһай тарҕанар үөскүүр сирэ хаар халыҥыттан тутулуктаах, хаар 40-50 см халыҥаабат сиригэр олохсуйар. 70-80 см халыҥнаах хаар кулааһайга кыстыгы туорууругар ыарахаттары үөскэтэр, хаар уһун кэмҥэ элбэхтик түстэҕинэ кулааһайдар өлүүлэрэ тахсыталыыр. Кыһын саҕаланыыта кулааһайдар аҕыйах ахсааннаах үөргэ мустан, аһаҕас сирдэринэн сылдьаллар, кэлимсэ тыалартан тэһииркииллэр. Кыһын хаар халыҥар хаар үрдэ соччо тоҥмот ыркый ойуурга саһаллар. Аҕыйах хаардаах кыһын сиэмэх кыыллар да, булчуттар да чугаһаабат хойуу лабалаах, үрдүк мастаах хапчааннарга кыстыыллар. Улахан тымныыларга кулааһайдар биир сиргэ мусталлар. Хаар аҕыйах, аһылык дэлэй буоллаҕына кулааһай олохсуйбут сириттэн көспөт.
Саас уу ылар хотооллоругар, бадарааннарга, маардарга, өрт сиэбит уонна кэрдиллибит ойуурдарга мэччийэллэр, саҥа быкпыт оту сииллэр. Хаар өргө дылы сытар хайа хотугу эниэлэригэр, хараҥа ойуурдарга саас кулааһай сылдьыбат.
Кулааһай сайын хойуу оттоох өрүстэр, үрэхтэр, күөллэр уу ылар хотооллоругар мэччийэр, үөт ойуурга, хатыҥ быыстаах хараҥа ойуурдарга тохтуур. Күһүн, иссэр кэмнэригэр, сорох кулааһайдар бэһинэн саба үүммүт өрүс үрдүк очуостарыгар, сорохтор хапчааннарга, сорохтор өрт сиэбит ойууругар, бадарааннарга мусталлар. Ардыгар атыыр кыыллар сэдэх үөттээх кумах тумулга, хараҥа ойуур саҕатыгар айаатыыллар.
Ууһааһына
Балаҕан ый ортотугар кулааһайдар иссэн саҕалыллар. Бу кэмҥэ айаатыыр саҥалара ыраахха диэри иһиллэр. Иссии саҕаланыытыгар атыырдар киэһэ-сарсыарда эрэ айаатыыллар, онтон иссии угэннээтэҕинэ 10-15 мүнүүтэ буола-буола күнү быһа айаатыыллар. Кулааһай айаатыыра маҥырыыртан турба тыаһын санатар дорҕоннорго тиийэ уларыйар. Айаатыыр кэмигэр атыыр кулааһай туйаҕынан сири охсуолуур, мастар хатырыктарын хастыыр. Сири хаһан, уоскуйаары буорга сөтүөлүүр идэлээх. Атыыр итинник күүһүн-кыаҕын көрдөрөр. Саҥатын бастатан туран тыһылар истэн чугаһыыллар. Оттон курэстэһээччилэр атыыр айаатыырыттан кыылы сыаналыллар уонна хапсыһыыга киирэллэрин-киирбэттэрин быһаарыахтарын сөп. Хапсыһыыга кулааһайдар муостарынан, туйахтарынан киирсэллэр, утарылаһааччыларын сиргэ охторо сатыыллар. Арыый мөлтөхтөрө куотан быыһанар, эбэтэр бааһыран, охсуһуу хонуутугар өлөллөр. Ардыгар кулааһайдар муостарынан олус кытаанахтык ыга ылсан, кыайыылааҕынан ким да тахсыбат - иккиэн охтоллор.
Үөрун мунньан (биир атыыр аттыгар 1-4 тыһы баар буолуон сөп), кыайыылаах атыыр ый устатыгар тыһыларыттан арахпат, атын атыырдары кыйдыыр.
Тыһы кулааһай 8.5-9 ый устата буос сылдьар. Ыам ыйын бүтүүтэ-бэс ыйын саҕаланыыта бүччүм сири булан төрүүр. Үгэс курдук, 8-11 кг ыйааһыннаах биир оҕолонор. Саҥа төрөөбүт кулааһай оҕото көхсүгэр уонна ойоҕосторугар бээтинэлэрдээх, онтулара сайын устата сүппэттэр. Нэдиэлэ буолаат, тугут атахтарынан куһаҕана суохтук тирэнэр, оттон 2 нэдиэлэнэн үчүгэйдик сүүрэр уонна ойуоккалыыр. Биир ыйдарыгар бэйэлэрэ аһы булунар кыахтаналлар, ол эрээри эйиэлэрин эмэллэрин тохтоппоттор.
Күһүн эдэр атыырдар сүүстэригэр лоппоҕордор үүнэллэр, олор эһиил бэртээхэй муоска кубулуйаллар. Бастакы муостара салаалара суоҕун да үрдүнэн, саас быраҕыллаллар. Сыл-хонук ааһан истэҕин аайы муостарыгар салааларын ахсаана эбиллэн иһэр, оттон муостара оччонон кыаҕыран уонна күүһүрэн иһэллэр. Атыырдар 5-тэн 12 саастарыгар диэри муостара муҥутаана улааталлар, онтон сылтан сыл мөлтүүллэр, салааларын ахсаана аҕыйыыр.
Тыһылар аан бастаан үс саастарыгар оҕолоноллор, атыырдар төрдүс сылларыгар ууһуурга анаан ситэллэр-хотоллор. Кулааһай 25-30 сыл олорор. Тыһылар атыырдардааҕар балайда уһуннук олороллор.
Быһаарыылар
2. "Баай Байанай бэлэҕэ" : Галактионова Т.Н., Егоров А.А., Егорова В.В. : Дьокуускай : Кытыл : Салама, 2014 сыл.
.to
.to диэн Тонга үрдүк таhымнаах ил домена.
Звёздочка
400px|thumb|right|Звездочка улуус каартатыгар Звёздочка бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 798 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Пекарскай Эдуард Карлович
200px|thumb|right|Пекарскай Эдуард Карлович Эдуард Карлович Пекарскай (25.10.1858—29.06.1934) — лингвист, этнограф, фольклорист, ССРС наукаларын Академиятын бочуоттаах чилиэнэ (1931).
Нуучча географияны чинчийэр уопсастыбатын этнография салаатын сэкирэтээрэ, сахалар уонна эбэҥкилэр этнографияларын тустарынан үлэлэр ааптардара, бастакы фундаментальнай саха тылын тылдьытын оҥорбут киһи.
Алтынньы 25 күнүгэр 1858 с. Минскэй күбүөрүнэҕэ Игуменскай уйуоска дьадайбыт польскай дворяннар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Ийэтэ эрдэ өлөн тастыҥ эһэтигэр (двоюродный дед) иитиллибит. Харьковскай ветеринарнай институтка үөрэммитэ (1877–78 с.). Народническай хамсааһыҥҥа кыттыбытын ("Земля и воля") иһин 1878 с. тутуллан байыаннай-полевой суут быһаарыытынан Саха Сиригэр көскө ыытыллыбыта.
1905 с. наука Академията туруорсуутунан Пекарскайы Санкт-Петербург куоракка көһөрүгэр көҥүллээбиттэрэ.
1905-1910 сс. Пекарскай Нуучча түмэлин этнографическай салаатыгар үлэлээбитэ, онтон Нуучча Географическай уопсастыбатын Саха сирин үөрэтэр хамыыһыйаҕа чилиэнинэн сылдьыбыта.
1912 с. "Словарь якутского языка", "Образцы народной литературы якутов" диэн улахан үлэлэрин иһин Пекарскай Нуучча Географическай уопсастыбатын аатыттан кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
1926 с. алтынньытыгар Э. К. Пекарскай тылдьытыгар бүтэһик тыллары суруйбут. Ол туһунан Саха Сирин бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлигэр М.К. Аммосовка телеграмма охсубут. Бырабыыталыстыба политкаторжаннар Ленинградтааҕы уопсастыбаларын кытта Тылдьыт ааптарын чиэстээһини тэрийбиттэр.
Саха норуотун аатыттан Эҕэрдэ суругу эдэр поэт Г.В. Баишев (Алтан Сарын) аахпыт. Маннык тыллар бааллар эбит: «Эдуард Карлович, эн албан аатыҥ эн таптыыр Тааттаҥ хонуутугар, былыргы олоҥхоҕо ахтыллар Айыы Дьаргыл баҕанатын курдук, үс өргөстөөх, аҕыс кырыылаах суорба таас баҕанаҕа батары таміаланан үйэттэн үйэ тухары саха киһитэ күлүгүн быһа хаампат ытыга буолан туруохтун!»
1927 с. ССРС Наукаларын акадьыамыйатын чилиэн-кэрэспэдьиэнинэн талыллыбыта.
1930 с. 25 тыһ. тыл киирбит "Словарь якутского языка" диэн саха тылдьытын бүтэһик 13-с таһаарыытын Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын көмөтүнэн бэчээттээн таһаарбыта.
1931 с. түүр тылын үөрэтиигэ өҥөтүн иһин АН СССР бочуоттаах чилиэнэ буолбута.
1958 с. Пекарскай 100 сааһын бэлиэтээһиҥҥэ анаан 38 тыһ. тыл киирбит "Словарь якутского языка" диэн кини сүдү үлэтэ Венгрияҕа хаттаан тупсарыллан тахсыбыта.
Үлэлэрэ
300px|thumb|left|Үс томнаах Саха тылын тылдьыта
Пекарскай Э.К. сыһыаннаах ыйынньыктар
300px|thumb|right|Пекарскай уҥуоҕа (Санкт-Петербург)
Хотугу Хапхаас норуоттара
Хотугу Хапхааска 18 мөлүйүөн кэриҥэ киһи олорор. Ити Арассыыйа нэһилиэнньэтин 12% ылар. Краснодарскай кыраайга уонна Ростов уобалаһыгар нэһилиэнньэ 3/5 олорор. 50-ҥа тиийэ араас омук олохсуйан олорор. Предкавказье хочотугар сүрүннээн нууччалар олороллор. Бастаан хаһаахтар көһөн кэлэн Доҥҥа, Тереккэ, ону тэҥэ Кубааҥҥа олохсуйбуттара. Хаһаахтар төрүт дьарыктарынан булт, балыктааһын, тойон ыҥырыаны иитии буолара. Кэлин сүөһү иитиитэ, сир оҥоруута баар буолбута. Кубаан, Терек хаһаахтарын удьуордара билигин да Предкавказье нэһилиэнньэтин балачча өттүн ылаллар. Хайаҕа нэһилиэнньэ үгүс өттө - хапхаас тыллаах норуоттар олохсуйан олороллор. Арҕаа өттүгэр - абхаас-адыг бөлөҕөр киирсэр норуоттар - адыгтар, черкестэр, кабардинецтар, ону тэҥэ абазиннар, илин өттүгэр - нахскай-дагестанскай бөлөх норуоттара бааллар. Нахскай хос бөлөххө чеченнэр, ингуштар; дагестанскай бөлөххө авардар, даргиннар, лезгиннэр, лактар о.д.а. кыра ахсааннаах норуоттар киирэллэр. Адыгейскай норуоттартан соҕуруу диэки Хапхаас хайатын эниэтигэр манна хойутуу көһөн кэлбит түүрк тыллаах омуктары кытта булкуспут норуоттар олороллор. Кинилэргэ карачаевецтар, балкардар уонна ногаецтар (Куматтан соҕуруу диэки кураайы истиэпкэ олороллор) киирсэллэр. Хотугу Хапхаас хайалаах оройуоннарын киин оттүгэр иранскай бөлөххө киирсэр норуот - осетиннар бааллар. Осетиннар сорохторо Хапхаас сис хайатын кэтэҕэр Грузияҕа киирэр Соҕуруу Осетия автономнай уобалаһыгар олороллор. Хотугу Хапхаастааҕы хайа норуоттара европеоиднай араас хапхаастыы тиибигэр киирсэллэр. Ити норуоттарга барыларыгар мусульманскай итэҕэл баһыйар, арай осетиннар православнай итэҕэллээхтэр.
Олохторо-дьаһахтара
Ааспыт кэмҥэ олохтоох дьон дьарыга үкугэр айылга усулуобуйатыттан тутулуктаах буолара. Хайа иннинээҕи оройуоҥҥа, намыһах хапталга олорбут норуоттар (холбур, адыгтар) сир оноһуутунан дьарыктаналлара - сэлиэһинэй, кукуруза ыһаллара, саад үүннэрэллэрэ. Хайалаах оройуон олохтоохторо хорутуллар сирдэрэ тиийбэт этэ, хайа эниэтигэр кыракый бааһына оҥостоллоро, сороҕор онно буору атын сиртэн аҕвлвн куталлара. Күүстээх ардахтан үүнээйи өлүөн, бааһына буора бүтүннүү суураллан хаалыан сөптөөҕө. Хайа үгүс олохтооҕун сүрүн дьарыга сүөһү иитиитэ буолара. Сүрүннээн барааны, козаны иитэллэрэ, олор хайаҕа мэччийэн аһыыллара. Тыа сирин сэлиэнньэтэ - аул - дэхси сирдээх учаастакка ордук хойуу. Онно улахан симии буор эбэтэр саман (соломолоох туойтан оҥоһуллубут сиикэй кирпииччэ) дьиэлэр бааллар. Хайа олохтоохторун дьиэлэрин үксэ - сакля - таас истиэнэлээх, хаптаҕай сарайдаах тутуу буолар. Сороҕор итинник сарайы кыра олбуор курдук туһаналлара. Хапхаас норуоттара былыр-былыргыттан маһы, тааһы кыһан, тимири эллээн оҥорор, тириини таҥастыыр, көбүөр өрөр, оһуордуур дьарыктаахтар.
Ковлеков Семен Ипатьевич
200px|thumb|right|Ковлеков Семен Ипатьевич Ковлеков Семен Ипатьевич (20.09.1930—09.03.2003) — Саха Сирин сэбиэскэй кэминээҕи устуоруйатын үөрэппит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, доцент (1965).
Олоҕун олуктара
С. И. Ковлеков Саха Сирин сэбиэскэй кэминээҕи историятын чинчийбит.
Семенов Борис
Семенов Борис - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1994 сыллааҕы төрүөх. Бүлүүттэн төрүттээх. Көҥүл тустууга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Захаров Станисоав Афанасьевич.
Рупия бэлиэтэ
right|100px Рупия бэлиэтэ — элбэх валюта графическай бэлиэтэ, рупия дэнэр:
Аныгы рупия бэлиэтэ
8px Индия Холбоһуктаах кабинета 2010 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр бастыҥ дизайнҥа күрэхтэһии түмүгүнэн олохтообут графемата. Деванагари ураты бэлиэтэ үөһэ сытыары сурааһын сыһыарыллыбыт намылыйан түспүт буукубаҕа. Латыын иупурпу сурааһына суох R бичигэр маарынныыр. Бэлиэ ааптара Удая Кумар (Udaya Kumar), Мумбаайдааҕы Индийскай политехническай институт студена, наҕараадата 250 тыс. рупия ( $5,5 тыс.).
Бэлиэ Rs (Rp)
2010 сыл от ыйын 15 диэри индийскэй рупия бэлиэтинэн кылгатыллыбыт Rs туттуллара.
Бэлиэ түһэрэ шрифт көрүҥүттэн тутулуктаах — Rs эбэтэр Rp. Бастакыта индийскэй рупия бэлиэтэ этэ, билигин маврикийскай, непальскай уонна да атын рупиялар бэлиэлэрэ, иккиһэ — пакистанская рупия. Arial Unicode MS, Lucida Sans шрифтарга Rs суруллар.
Холобур, ₨ бэлиэ араас шрифтарынан:
Валюта бэлиэлэрэ Rs уонна Rp
Үөһээ суруллубутун курдук, Rs (Rp) элбэх валюта бэлиэтэ.
.tn
.tn диэн Тунис үрдүк таhымнаах ил домена.
Казан
thumb|250px
Солнечнай
400px|thumb|right|Солнечнай улуус каартатыгар Солнечнай бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1178 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Баден Баден
Баден Баден (Бадэн Бадэн, Baden-Baden) диэн Баден Вүртемберг диэн Германия сиригэр баар кыра куорат. Дьонун ахсаана 60 тыс. Манна улахан Шварцвальт баар.
Өксөкүлээх Өлөксөй
Өксөкүлээх Өлөксөй — Алексей Елисеевич Кулаковскай (16.03.1877 (эргэ халандаарынан 4 чыыһылаҕа), Уус-Амма нэһилиэгэ, Таатта улууһа, Саха уобалаһа — 06.06.1926, Москва) — саха литературатын төрүттээччи, поэт, наука араас көрүҥнэригэр маҥнайгы оҥкулу оҥорбут чинчийээччи, гуманист-философ.
Олоҕун олуктара
1877 сыллаахха урукку ааҕыынан кулун тутар 4, саҥа истиилинэн кулун тутар 16 күнүгэр Амма өрүс үрдүгэр турар «Учай» алааска (билигин Таатта улууһун Уус-Амма нэһилиэгин сирэ) төрөөбүт.
1919, кулун тутар 11 күнүгэр — Саха уобалаһын хамыһаара В. Н. Соловьев Кулаковскайы Булуҥҥа хамыһаар дуоһунаһыттан устар туһунан ыйаах таһаарбыт.
1920, кулун тутар 14 — аата Саха күбүөрүнэтин хамыыһыйата А. Е. Кулаковскайы амнистия биллэрбит дьонун испииһэгэр киллэрбит.
атырдьах ыйын 14 — Саха күбүөрүнэтин чинчийэр подотделын уус-уран литэрэтиирэҕэ сиэксийэтин сэбиэдиссэйинэн анаммыт.
Балаҕан ыйын 2 — Илин Хаҥаласка Хачыкаакка учууталынан анаммыт.
Симаков Иван Николаевич
Симаков Иван Николаевич (07.04.1906, Шишкино д., Тверь губернията — 26.07.1953) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944), лётчик.
Өксөкүлээх Өлөксөй
Олоҕун олуктара
«Куорат кыргыттара» хоһоону суруйар. Сайын Өймөкөөҥҥө матырыйаал хомуйар.
Симаков Иван Николаевич
Олоҕун олуктара
1906 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр Тверь губерниятыгар Кашино дэриэбинэҕэ төрөөбүт. Омугунан нуучча. Биэс кылаас үөрэхтээх.
1928—1930 сс. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт. 1931—1937 сс. сулууспаны иккиһин барбыт, лётчиктар байыаннай оскуолаларыгар үөрэммит.
Чудинов Игорь
Чудинов Игорь - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
Өксөкүлээх Өлөксөй
Олоҕун олуктара
Алтынньы — ахсынньы — «Старинная якутская клятва».
Симаков Иван Николаевич
Олоҕун олуктара
Сэрии иннинэ Дьокуускайга Гражданскай авиация пилотунан үлэлээбит. Сэриигэ 1941 сыллаахха Дьокуускай куорат военкоматынан ыҥырыллыбыт.
Чудинов Игорь
1994 сыллааҕы төрүөх. Дьокуускайтан төрүттээх. Чэпэчэки ателикаҕа маастарга хандьыдаат. Тренерэ Нечаев Петр Александрович.
Симаков Иван Николаевич
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл кулун тутар 13 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин капитан Симаков Иван Николаевичка Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.
Өксөкүлээх Өлөксөй
Олоҕун олуктара
ГПУ-га быраатын Иван Елисеевич Кулаковскайы өлөрөллөр.
Симаков Иван Николаевич
Олоҕун олуктара
1946 сылтан майор Симаков запаска барбыт. Москубаҕа олорбут. Внуково аэропордугар диспетчерынан үлэлээбит.
Өксөкүлээх Өлөксөй
Олоҕун олуктара
1922, тохсунньу 2 күнэ — ийэтэ 84 саастаах Анастасия Николаевна Кулаковская өлөр.
Симаков Иван Николаевич
Олоҕун олуктара
1953 сыллаахха от ыйын 26 күнүгэр өлбүт. Москваҕа көмүллүбүт.
Өксөкүлээх Өлөксөй
Олоҕун олуктара
1923, сэтинньи 22 күнэ — Кулаковскай Сэйимчээҥҥэ тиийэр.
1925 сыл ахсынньытыгар Саха АССР аатыттан Бастакы түүр сийиэһигэр Баку куоракка баран иһэн ыалдьан хаалар.
1926 с. бэс ыйын 6 күнүгэр Москуба куоракка өлбүт. Москубаҕа Даниловскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Кэргэннэрэ
Иккитэ кэргэннэнэ сылдьыбыт. Бастакы кэргэниттэн икки, иккиһиттэн үс оҕоломмут. 0
Айар үлэтэ
1900 сыллаахха «Байанай алгыһа» диэн хоһоону суруйбута. Бу хоһоону сорох чинчийээччилэр саха суругунан бастакы айымньытынан ааҕаллар. Элбэх хоһооннору уонна поэмалары суруйан хаалларбытыттан ордук дириҥ диэн билиниллэр айымньыта 1910 сыллаахха суруллубут «Ойуун түүлэ» поэма. Бу айымньыга поэт төрөөбүт омугун дьылҕатын анаарар, ол саҕанааҕы олох уонна аан дойду кыһалҕаларын ырытар.
.tr
.tr диэн Түркийэ үрдүк таhымнаах ил домена.
Лавернова Раиса Еремеевна
Лавернова Раиса Еремеевна - Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ култууратын туйгуна.
53
53 сыл.
Лавернова Раиса Еремеевна
1965 сылллаахха сэтинньи 18 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһун Кыыллаах арыы нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
53
Өлбүттэр
50er
Лавернова Раиса Еремеевна
Кыыллаах оскуолатын иитэр үлэҕэ дириэктэри солбуйааччы, муусука учуутала, кылаас салайааччыларын мэтиэдикэҕэ түмсүүлэрин салайааччыта, «Симэх» муода тыйаатырын салайааччыта, «Тэтим» саха муусука үстүрүмүөннэрин оркестрын салайааччыта. Үрдүкү квалификациялыыр категориялаах.
2013 сыллаахха нэһилиэк дьокутаатынан талыллыбыт. 2017 сыл күһүнүгэр нэһилиэк баһылыгынан талыллыбыт.
Наҕараадалара
«Өлүөхүмэ оройуонун сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ, «Өлүөхүмэ улууһун туйгун учуутала», Ил Түмэн Бочуоттаах суруга.
Бадьараах
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Грузин суруга-бичигэ
Гириэк уонна Арамей тылларын сабыдыаллара көстөр да, ол гынан баран сорох грузин тылын чинчийээччилэр гириэк тылыгар майгыннатан оҥоһуллубут,  ол гынан баран толору атын диэн этэллэр.
Хорула нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Хорула нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сайылык.
Улуус кииниттэн 112 хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 786 киһи (2010 сыл).
Сигэлэр
400px|thumb|left|Хорула нэһилиэк киинэ Сайылык куйаартан көстүүтэ
Александров Ньургун
Александров Ньургун - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1995 сыллааҕы төрүөх. Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх. Көҥүл тустууга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Игнатьев Гаврил Сергеевич.
Ньурба улууһун гербэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Ньурба улууһа" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Герб «Ньурба улууһа» олохтоох тэриллии улуустааҕы Мунньах 2004 сыл сэтинньи 18 күнүнээҕи РУС 16—7 №-дээх Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Дьүһүнэ
Герб төгүрүк быһыылаах щит, халлаан күөх хонуутун ортотугар кынаттарын даллаччы туттубут мохсоҕол ойууламмыт. Мохсоҕол икки от күөҕэ өҥнөөх хахыйах чэчирдэригэр тирэхтэнэн олорор, түөһүгэр төгүрүк кыһыл өҥнөөх күн эргийиитинэн туһаайыллыбыт сурааһыннардаах толонноох. Чэчирдэр сэбирдэхтэрин ахсаана — 19.
Герб баһыгар (үөһээ өттүнэн) сэттэ саха аламай таастара (муннуктарыгар туруоруллубут түөрт тэҥ өрүттээх эттиктэр, хас биирдии эттик алта өлүүгэ араарыллыбыт: кириэстии уонна икки бэйэ-бэйэлэригэр тиксэр туһааннар) кустуктуу иэҕиллэн ууруллубуттар.
Ытык бэлиэ олоҕо
Ньурба дьонун төрүтүнэн Ньырбачаан буолар. Ньырбачаан күүһэ, өйө уонна кыаҕа ийэ кыылынан — мохсоҕолунан араҥаччыланар. Мохсоҕол олорор чэчирдэрэ 19 сэбирдэхтээх, чэчирдэр сэбирдэхтэрин ахсаана Ньурба улууһун олохтоох тэриллиилэрин ахсааныгар тэҥнэһэр. Мохсоҕол түөһүгэр ойууламмыт күҥҥэ майгынныыр толон, бу үйэлэр тухары баар, халбаҥнаабат, бигэлээх олох им бэлиэтэ буолар. Сэттэ аламай таастар Саха Сирин гербэтигэр баар аламай таастарга дьүөрэлии ууруллубуттара, Ньурба улууһун сирэ-уота Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр киирэрин көрдөрөр.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Ситэ илик эти-хааны никотиҥҥа сиэтимэ
Табах Россияҕа XVII үйэ саҕаланыытыгар тарҕаммыта. Ордук киэҥник 1884с. Джеймс Бонсак сигаретаны оҥорон таһаарар массыынаны айбытын кэннэ дэлэйбитэ. Күҥҥэ итинник массыына 120000 сигаретаны таһаарара. Бастаан Россияҕа табаҕы бопсор этилэр. Оттон Петр I саҕаттан киэҥник тарҕаммыта. Манна даҕатан эттэххэ, Петр I бэйэтэ тардара.
Табах буортута
Эдэр киһи, куһаҕан дьаллыкка ылларыаҥ иннинэ табах аҕалар содулларын туһунан толкуйдаан көрөрүҥ олус туһалаах буолуо. Табах буруотугар 200 буортулаах вещество баар. Чыычаахтар тумсуларыгар өстүөкүлэ палочка төбөтүгэр никотинынан илитиллибити чугаһаттахха өлөллөр. Кролик 1/4 хааппыла никотинтан, ыт1/2 хаапылаттан өлөллөр. Никотин наркотическай дьайыылаах, ол иһин табахха киһи күүскэ ылларар. Ордук күүскэ никотин ситэ илик оҕо этигэр-хааныгар дьайар. Табах буруота күн ультрафиолетовай сардаҥатын оҕо организмыгар киллэрбэт. Ол иһин оҕо сайдыыта бытаарар, тыҥата ситэ сайдыбат, элбэхтик тымныйан ыалдьар. Өйдүүр дьоҕура мөлтөх буолар, сирэйэ кубарыйар, хаана тиийбэт буолуон сөп, үөрэҕэр мөлтүүр. Сүрэҕин үлэтэ мөлтөөн, 12-15 сааһыттан оҕо хамсанарыгар ноҕоруускаланнаҕына аҕалыыр, тииһэ саһарар, түргэнник кариеска ылларар, дисфункция буолар, кэнники гастрикка кубулуйар. Табах буруота тардар киһиэхэ эрэ буортулаах буолбатах, аттынаа5ы бииргэ олорор дьоно табах буруотун куруук эҕирийэ сылдьаллар. Кинилэр организмнара эмиэ табахсыт киэнин курдук мөлтүүр.
- Табах киһиэхэ буортулаах
- Табах диэн от
- Табахтыыр киһи эрдэ өлөр
- Табахтаатахха доруобуйаҥ мөлтүүр
- Табах диэн куһа5ан
- Табах диэн ыарыы
Оҕо күүтэр ийэ табахтыыр буоллаҕына, табах буортута бэйэтинээҕэр оҕотугар дьайара күүстээх. Табах буруотугар 3000-тан тахса араас эттик баар. Саҥа үөскээбит оҕо көмүскүүр хаҕынан бу эттиктэр ааһан оҕо тымырдарын күүскэ кыараталлар, мэйиитигэр эмиэ тиийэр буолан, салгын тиийбэккэ, мэйии гепоксията үөскүүр.Табах буруота бастаан киһи иһигэр киирэн тымырдары кыаратар. Онтон араас ыарыы ны көбүтэн, кэлин тиһэҕэр тыҥаҕа улахан охсууну биэрэр. Табах тардар киһи сотору-сотору тымныйар, ыарыыта сүгүн ааһан биэрбэт, бронхита дьарҕаҕа кубулуйар, ол дьарҕата үгүстүк ракка көһөр. Учуонайдар чинчийэллэринэн, табахсыт киһи олоҕо 4-5 сылга диэри кылгыыр, эрдэ кырдьар.Кыргыттар сирэйдэрэ эрдэ мыччыстар, тиистэрэ саһарар. Табахсыт киһи оҕото мөлтөх доруобуйалаах буолар, сотору-сотору тымныйар, тыынара бопторуон сөп. Табах буруота хааҥҥа холестирины үрдэтэр. Холестерин киһи тымырдарын кэбирэтэр. Ол иһин киһи органнарыгар хаан ситэ тиийбэт. Ордук киһи сүрэҕин, мэйиитин, бүөрүн үлэлэрэ мөлтүүллэр. Кэнники артериальнай гипертония буолаллар. Онон, эдэр ыччат, доруобуйаҕын эрдэттэн көр-иһит, куһаҕан дьаллыкка ылларыма, тулалыыр дьоҥҥун эмиэ харыстаа!
Ыстатыйаны толордо:
ХИФУ МИ ЛД-104 устудьуона Тучи.
Уус Маайа
400px|thumb|right|Уус-Маайа улуус каартатыгар 400px|thumb|right|Уус Маайа куйаартан көстүүтэ Уус Маайа бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун киинэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2988 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Уус Маайа - 3000, Уус Юдома - 40 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
.tt
.tt диэн Тринидад уонна Тобаго үрдүк таhымнаах ил домена.
Сэтинньи 23
Сэтинньи 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 327-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 328-c күнэ). Сыл бүтүө 38 күн баар.
54
54 сыл.
Өлбүттэр
50er
Киренскай Леонид Васильевич
200px|thumb|right|Леонид Васильевич Киренскэй
Леонид Васильевич Киренскэй (1909–1969) — чинчийээччи, академик, Саха Сириттэн төрүттээх дьоннортон бастакынан академик аатын ылбыт киһи буолар.
Кырдьыы кэлиитэ
Кырдьыы кэлиитэ диэн эт-сиин мөлтөөһүнэ, кыаҕа кыччааһына ааттанар.
Кырдьартан ким да куоппат. Кэлиэхтээх кэмиттэн аһара хойутаабакка, бу кэллим диэн биллэрбэккэ сыыйа-баайа кэлэн иһэр.
«Иитиллэр иэстээх»,- диэн сахалар этэллэр. Оҕону кыра эрдэҕиттэн киһилии быһыыга, кырдьаҕаска көмөлөһө үөрэттэххэ, кырдьыы кэмэ кэллэҕинэ, кыах, күүс мөлтөөтөҕүнэ көмөлөһүөн сөп. Элбэх оҕолоох төрөппүт кырыйдаҕына, кыаҕа-күүһэ мөлтөөтөҕүнэ оҕолоругар хардары-таары сылдьар, олорор кыахтанар. Кыра эрдэхтэриттэн тулуурдаах, дьулуурдаах, үлэҕэ-хамнаска үөрэммит оҕолоро биир төрөппүттэрин көрөр-харайар кыахтара улаатар. Элбэх оҕолоох буолуу уонна киһилии быһыыга үөрэтии кырдьар сааска көрүүгэ-харайыыга, сынньалаҥнык сылдьыыга тириэрдэр.
Алтынньы 9
Алтынньы 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 282-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 283-c күнэ). Сыл бүтүө 83 күн баар.
Кырдьыы кэлиитэ
Оҕо кыра эрдэҕиттэн кырдьан, мөлтүүр кэм кэлэрин билэ үөрэнэрэ наада. Кырдьаҕас эбэлэригэр, эһэлэригэр көмөлөһөн, туһа киһитэ буола улааттаҕына бэйэтин сиэннэрин киһилии быһыыга, кырдьаҕастары ытыктыырга, көмөлөһөргө үөрэтэр кыахтанар. Кырдьаҕастар бэйэлэрин көрүҥнэринэн олох эргийэн иһэрин сиэннэригэр көрдөрөн үөрэтэллэр.
Кырдьыбыт төрөппүтү көрүү-истии оҕо иэһэ. Бу иэс, ытык иэс буоларын туһугар оҕо кырдьаҕастары ытыктыы, көмөлөһө үөрэнэрэ ирдэнэр.
Кырдьан барыы киһи этэ-сиинэ мөлтөөһүнүнэн саҕаланар буолан өйгө-санааҕа улахан уларыйыылары киллэрэр, эт-сиин күүһэ-уоҕа, кыаҕа өй-санаа көрдөбүллэригэр кыайан сөп түбэспэтигэр тириэрдэр. Өй-санаа эттэн-сиинтэн тосту уратылаах буолан киһи хаһан даҕаны кырдьан иһэрин билиммэт. Ол оннугар сааһыран истэҕинэ өйө-санаатэ дьэ киирэн, эбиллэн, саҥа күүһүрэн иһэр курдук сананар. Сахалыы эттэххэ киһиэхэ «Сүрэх баҕатын, сүһүөх кыайбат» кэмэ кэлэр. Бу кэм кэлиитигэр киһи өйө-санаата эрдэттэн бэлэмнэнэн биэрэрэ наада. Былыргы сахалар «Кырдьаҕаһы хааһахха сүгэ сылдьан үөрэн» диэн этэллэр. Киһи олоҕор сааһыран истэҕинэ үөскүүр этин-сиинин уларыйыыларыгар сөп түбэһэр гына өйө-санаата эмиэ уларыйан биэриэхтээх.
Өй-санаа кырдьыбат. Сааһыран истэххэ хата эбиллэн күүһүрэн, дириҥээн биэрэн иһэр. Өй-санаа эбиллэн иһиитин эт-сиин тулуйбат. Сыллар ааһан истэхтэрин аайы эт-сиин мөлтөөн-ахсаан, ыалдьан, кэбирээн иһэр. Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата кыайан тапсыбат, биир тылы булумматтара эбиллэн биэрэр. Бу кэмҥэ өй-санаа араас үөрэҕи-билиини ылынан сайдыбытынан туһанан бэйэтин этин-сиинин харыстаан, көрүнэн, сайыннаран, эрчийэн, дьарыктаан биэрэн иһэрэ эрэйиллэр. Бу быһаарыы олох тутаах көрдөбүлэ буолар.
Дьон кырдьан истэхтэринэ «Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан иһэр» диэн этэллэр. Бу этии эт-сиин уонна өй-санаа уларыйан иһиилэрин бэлиэтиир. Киһи кырдьан, сааһыран истэҕинэ, урут эдэр эрдэҕинэ үчүгэйдик, табыллан сылдьыбыт кэмнэрин саныыра, ахтара эбиллэр. Бу ааспыт кэмнэрин ордугургуу, ахта саныыра элбээтэҕинэ, билиҥҥи олоҕо, кырдьыбытынан сибээстээн, уруккутуттан мөлтөөн, ахсаан иһэрин бэлиэтиирэ элбиир.
Киһи кырдьан, этэ-сиинэ мөлтөөн урукку эдэр эрдэҕинээҕитин курдук кыайа-хото сылдьыбат, барбат-кэлбэт буоллаҕына, урукку сырыыларын, кыайыыларын-хотууларын ахта саныыра ордук күүһүрэр. Элбэх кырдьаҕастар бииргэ муһуннахтарына билигин олорор олохторо урукку олохторунааҕар мөлтөөн, ахсаан барыытын тэҥнээн көрөн ахта-саныы сылдьаллара эбиллэн биэрэр.
Элбэх дьон холбостохторуна омугу үөскэтэллэр. Уруккуну ахта санааһын өйө-санаата дириҥээн барыыта бу омук кырдьан, мөлтөөн-ахсаан эрэрин билиэтэ. Омук кырыйдаҕына, урукку кыайыыларын кыайан ситиспэт кэмэ кэллэҕинэ, ол кыайыыларын ахта-саныы сылдьара элбиир. Уруккуну ахта-саныы сылдьар быһыы элбээтэҕинэ, омугу күүһүрдэ, урукку кэмигэр эргитэ сатааһын тэнийдэҕинэ, бу омук кырдьыбыт эбит диэн быһаарыы олохтоох буолар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Пепеляев Анатолий Николаевич
200px|thumb|right|Пепеляев Анатолий Николаевич Пепеляев Анатолий Николаевич - XX үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥ генераала.
Эппиһиэр дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Павловскайдааҕы байыаннай училищены 1910 сыллаахха бүтэрбит. Бастакы Аан дойду сэриитигэр батальон хамандыыра, подполковник. 1918 с. ыам ыйыгар Томскайга революцияны утары турууну баһылаабыт, онно белочехтарынан өйөммүт.
1918 с. атырдьах ыйыттан корпус хамандыыра, 1919 - 1-кы Сибиир армиятын хамандыыра. Колчагы урусхаллааһын кэннэ Сэбиэскэй былааһы утары охсуһуутун Уһук Илиҥҥэ салҕаабыта. 1921 с. Кытайга, Харбиҥҥа эмиграциялаабыта. 1923 сыл саҕаланыытыгар Сибиир добровольческай дружинатын баһылаан (700 киһи) Саха сиригэр киирбитэ. Сыала-соруга - Дьокуускайы ылыы уонна Сибииргэ Сэбиэскэй былааһы суох оҥоруу. Амма Абаҕатын таһыгар (Саһыл-Сыһыы алааска) Строд этэрээтигэр кэтиллэ түһэр. 3 нэдиэлэ устата ытыалаһа сатаан баран, элбэх өлүү-сүтүү тахсыбытын кэннэ, Айааҥҥа төннөр. Айааҥҥа Владивостоктан турбут кыһыллар хараабыллара устан тиийэн туппут. Сууттанан баран амнистияҕа түбэһэн өр кэм Новосибирскайга бухгалтерынан үлэлээбит. 1937 с. хаттаан хаайыллыбыт уонна 1938 ытыллан өлөрүллүбүт.
Шварцвальт
Географията
Хотуттан соҕуруу Рейн өрүһү батыһа сытар. Үрдүкү чыпчаала — Фельдберг хайа, 1493 м. Ньуурун үксэ иннэлээх тыанан эбэтэр буук мас тыатынан бүрүллүбүт. Элбэх кэрэ көстүүлээх күөллэрдээх. Минерааллаах уу дьүүктэлэрэ элбэх буоланнар хас да курорт баар, холобура, Баден-Баден уонна Баденвейлер. Шварцвальд хайаттан Европа иккис улахан өрүһэ — Дунай - саҕаланар.
Ыныкчаан
400px|thumb|right|Ыныкчаан улуус каартатыгар Ыныкчаан бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
.tv
.tv диэн Тувалу үрдүк таhымнаах ил домена.
Павлов Валентин Васильевич
Павлов Валентин Васильевич (26.06.1916, Богатое с., Самара уобалаһа — 24.04.1974) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).
Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха бэс ыйын 26 күнүгэр Самара уобалаһын Богатовскай оройуонугар Богатое сэлиэнньэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. 4 кылаас үөрэхтээх. Тырахтарыыстар куурустарын бүтэрэн, төрөөбүт колхуоһугар «Красный путь» тырахтарыыһынан үлэлээбит. Ол кэннэ уу тырааныспарын оскуолатыгар үөрэммит. Волгатааҕы өрүс борохуостубатыгар масленщигынан, хачыгаарынан, мэхээнньигинэн үлэлээбит.
1934 сылтан Дьокуускай куоракка олорбут. 1935 сыл тохсунньутугар Саха АССР ИДьНК-гар үлэлээбит: практикант-дактилоскопист, холуобунай ирдэбил оперболомурчунайа, онтон да атын сулууспаларга (пааспар, БХСС, ОВИР).
1939 сылтан ВКП(б)/ССКП чилиэнэ. 1940 сыл ахсынньытыгар баартыйа обкуома Павловы холуобунай ирдэбил начаалынньыгынан бигэргэппит.
1941 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сулууспатын Уһук Илиннээҕи тааҥка чаастарыгар ааспыт.
1942 сыл муус устарыгар эдэр эписиэр саҥа тэриллибит 11-с тааҥка куорпуһугар хамыһаарынан анаммыт. 1942 сыл сайыныгар Брянскай фроҥҥа көмүскэнии кыргыһыыларыгар кыттыбыт.
Хас да уһулуччу ситиһиилэрин иһин, ол иһигэр хамаандалыыр батальона 300 массыыналаах ньиэмэс холуоннатын генералы кытта билиэн ылбытын иһин, тааҥкалартан бастакынан Одер өрүһү туораабытын иһин кэккэ уордьаннарынан наҕараадаламмыта.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Бүрүсүүдьүмүн 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, дьоруойдуу быһыытын иһин капитан Павлов Валентин Васильевичка Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.
Сэрии кэнниттэн, 1946 сыллаахха, Павлов Дьокуускайга төннөн, милииссийэҕэ салгыы үлэлээбит. 1947 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин дьокутаатынан талылла сылдьыбыт. Ол кэннэ Иваново, Барнаул, Симферополь куораттар ис дьыалаларын уорганнарыгар үлэлээбит. Олоҕун бүтэһик сылларыгар Днепропетровскай куоракка олорбут. 1974 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр өлбүт. Днепропетровскай куоракка Геройдар Аллеяларыгар көмүллүбүт.
Бас
төбө; географияҕа: 1) үрэх, өрүс саҕаланар өттө, үөһээҥи тардыыта; 2) түөлбэ сир уута киирэр өттө. Т.к.: баш (түүр.) — төбө; бас (казах., ногай.) — өрүс саҕаланар үөһээ тардыыта; баас (азерб., кумык.) — томтор, сүүрүктээх уу саҕаланар сирэ, улахан, сүрүн, тутаах, үрдүкү; баш (болг., турок.) — саҕаланыы, чыпчаал; баш (тадж.) — чыпчаал, өрүс саҕаланыыта, үөһэ тардыыта (түүр. киирбит).
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Түбинген
Түбинген (Tübingen) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар кыра куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 83 тыс.
Сүдү эстии
Сүдү эстии диэн галактика үөскээбитин, сулустар бөлөхтөммүттэрин туһунан теория.
Сүдү эстии теориятыгар аан дойду бастаан итии кыра уонна чиҥ этэ, туох да суох этэ, ол курдук сулустар, атомнар, араас тыннаах форма уо д.а. Онтон 13,77 ± 0,059 млрд сыл аннараа өттүгэр, космос олус түргэнник тэнийбитэ, (ол кэнниттэн "Сүдү эстии" диэн аттаммыта) ол кэнниттэн атомнар баар буолбуттар, онон сулустар уонна галактикалар үөскээбиттэр. Билигин аан дойду эмиэ тэнийэ турар, ол гынан баран сойон бытаарбыта.
Уопсайынан космос температурата түһэн иһэр уонна тэнийиитэ быттаран иһэр. Фред Хойл радиоҕа кэпсииригэр туттубута. Ону сөбүн итэҕэйбэт этэ. Учуонайдар ол аат сөп буоларын сөбүлэспэтэхтэрэ, ол гынан баран ол аат күлүүлээҕин иһин туттар санааламмытар.
Учуонайдар Сүдү эстии теориятын араас көрдөрүүлэригэн тирэхтэнэллэр. Биир ордук сүдү суолталааҕынан ыраах баар галактикалар кыһыл халбарытыытын ааттыллар. Кыһыл халбарытыытынан сырдыкка Допплер эффега тахсарын ааттыллар. Ханнык эмит объект сиртэн бардаҕына кыһыл курдук көстөр, тоҕо диэн хамсаныылара долгун волнатын уһатар. Ол кыһыл халбарытыытын суоттаатаан учуонайдар галактика тэнийэ турарын быһаарбыттар. Ону тэҥэ таҕаныы түргэнин эмиэ быһаарыахха сөп эбит. Ону быһаардахха учуонайдар бастаан чиҥ состояние хаһан баар буола сылдьбытын эмиэ быһаарбыттар - 13.8 млрд сыл аннараа өттүгэр. Туох барыта кэҥэтиллиннэҕинэ тымныйар, ол иһин бастаан олус итии этэ диэн быһаарыахха сөп эбит..
Атын Сүдү Эстиини өйүүр чинчийиилэр аан дойдуга баар химическай элеменнар ахсааннарыттан тахсар. Водород, гелий уонна литий ахсаннара Сүдү эстии теориятын кытта дьүөрэһэллэр.
Аан дойду тэнийиитин графига
Бастаан олус элбэх буола сылдьыбыт:
Чаппанда нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
400px|thumb|right|Чаппанда нэһилиэгэ Ньурба улууһун каартатыгар Чаппанда нэһилиэгэ — Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чаппанда (эбэтэр Чаппаҥда). Урукку аата Омолдоон нэһилиэгэ.
Улуус кииниттэн 24 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 880 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Чаппанда - 873, Салтааны - 7.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Азарова Ньургуйаана
1996 сыллааҕы төрүөх. Нам улууһуттан төрүттээх. Дуобакка ФМЖД маастара. Тренерэ Бырдыннырова Мария Никитична.
Ил Түмэн
мини|Ил Түмэн Саха Ил Түмэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин парлаамена. Биир палааталаах.
Устуоруйата
Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы Арассыыйа империятыгар баар буола сылдьыбыт Степной Дууматыттан тардар. Онтон
Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс 1922 сыл ахсынньы 27 күнүттэн 1923 сыл тохсунньу 19 күнүгэр дылы буолбута.
1937 сыллаахха Саха АССР Конституцията уларыйбытын түмүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна 1938 сыл кулун тутар 26 күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта.
1992 сыл муус устар 27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар.
1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.
2002 сыл ахсынньы 29 күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы).
Омугунан
Ылыллыбыт сирэ
Сигэлэр
Официальнай саайта: http://il-tumen.sakha.ru/
Арафур байҕала
Арафу́р байҕала (Arafura Sea) — Индия океанын соҕуруу-илин Аустралия уонна Саҥа Гуинея икки ардыларынан кытыы байҕала.
Иэнэ — 1017 тыһ. км² (1290 х 560 км), дьириҥэ үксүнэн 50-80 м, арҕаа өттүгэр 3680 м. тиийэр.
Карпентария диэн улахан хомолоох.
Арафур байҕала чычаас уонна тропикка сытар буолан, манна тропик тайфуннар үөскүүр сирдэрэ буолар.
Балыктааһын сайдыбыт.
Мария Монтессори
Мари́я Монтессо́ри (Maria Montessori; 31.8.1870 — 6.5.1952) — итаалия бырааһа, педагог, учуонай, основанный врач, основанное воспитание, которая имелает население. Кини педагогическай системата күн бүгүнүгэр диэри аан дойду үрдүнэн үгүс государственнай уонна чааһынай оскуолаларга туһаныллар, аан дойдутааҕы Монтессори- ассоциация.
Мария Монтессори аан дойдуга аатырыытын 1988 сыллаахха ЮНЕСКО XX үйэҕэ педагогикалыы өй-санаа ньыматын тобулбут түөрт педагог туһунан таһаарбыт быһаарыыта туоһулуур. Ол - Джон Дьюи (АХШ), ниэмэс Георг Кершенштейнер, Мария Монтессори уонна сэбиэскэй педагог Антон Макаренко.
Биографията
1870 сыллаахха Италияҕа Кьяраваллеҕэ төрөөбүт. Монтессори Италия остуоруйатыгар медицина куурустарын бүтэрбит бастакы дьахтар уонна номуука дуоктарын аатын ылбыт учуонайдартан биирдэстэрэ этэ.
Мария Монтессори аан дойдуга педагогиическэй систиэмэни айан биллибитэ. Бастакы «Монессори оскуолатын» кини 1907 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр Риимҥэ арыйбыта. Бу оскуола үлэтигэр олоҕурбут ньымалара хойут салгыы сайыннарыллыбыттара уонна, хойукку сылларга кириитикэлэнэллэр да,  элбэх дойдуга туһаныллаллар.
Монтессори һлэтин өйдөрүнэн мөлтөх оҕолору кытта саҕалаабыта, кэлин анал педагогикаттан уопсайга көспүтэ, өйдөрүнэн хаалыыта суох оҕолору кытта эмиэ дьарыктаммыта.
Мария Монтессори, Италияны таһынан, өр сылларга Каталонияҕа уонна  Нидерлаандыга олорбута уонна үлэлээбитэ.
Нидерлаандыттан (1936 сылтан олрбута) Монтессори Теософ Уопсастыбата ыҥырыытынан Индияҕа барбыта, онно Мадраска, Карачига о.д.а. куораттарга лекциялары аахпыта, хойут Кодайканалега (Kodaikanal ) бэйэтин оскуолатын арыйбыта, ол оскуола Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр үлэлээбитэ.
1929 сыллаахха Нидерлаандыга Аан дойдутааҕы Монтессори-Тэрилтэ тэриллибитэ (билигин да үлэлиир). Тэрилтэни Мария Монтессори уола Марио салайбыта, өлүөр дылы (1982).
Монтессор Ньыма
Монтессор биир үгүс ситиһиитинэн кыра саастаах оҕолору үөрэтэр ньымата, аан дойду билиниитин ылбыт «Монтессори ньымата» диэн ааттаммыт кинигэҕэ сиһилии суруллубут. Бу ньыма оҕо бэйэтин инициативатын уонна айылҕа дьоҕурун сайыннарыыга, сүнньүнэн практическай оонньууларынан улахан болҕомтотун уурар. Монтессор ньымата оҕо бэйэтин тус тэтиминэн сайдар уонна оҕо сайдыытын саҥа өйдөбүллэрин учууталларга биэрэр. Монтессор ньыматын тутуспут учууталлар үс саастаах үөрэнээччилэр наадыйыыларын ураты усулуобуйаны тэрийбиттэрэ: 2-2, 5 сыл, 2,5- 6 сыл уонна 6-12 сыл. Оҕолор бэйэлэрин дьайыыларынан үөрэнэллэр, манипуляциялааһын, бэрээдэктээһин, хатылааһын, абстракцияны уонна бииргэ алтыһыы. Бастакы икки саастаах бөлөххө учууталлар оҕолору араас предметтэри манипуллааһын кэмигэр аһаҕастык сырдаталлар. Улахан бөлөххө оҕолор анаан- минээн толкуйдаан, өйү- санааны, айымньылаах дьоҕуру баһылаан абстрактнай өйдөбүллэри баһылыыллар.
Америка чинчийээччи олоҕун уонна үлэтин сыаналааһынынан Монтессор Р. Крермер, «1920 сылга диэри бэчээттэммит сүрүн үлэлэр („ Педагогическая антропология“,“ тупсарыллыбыт методика Монтессори — самостоятельная деятельность в образовании „уонна“ Элеменный материал Монтессори»), Мария на итальянском языке уонна автор салалтатынан тылбаастаммыттара.
Нуучча философ уонна педагог С. И. Гессен Монтессор методикатын ырытан- ырыҥалаан, механистичность быһыытынан кириитикэлээбитэ, оччотооҕуга оҕо педагогикатын төрүттээччи Ф. Фребель диэн кыра да буоллар, «киһи дууһатыгар, чөл буоларыгар кыһаллыа этэ»диэн. Гессен «Монтессор систиэмэтин көрдөрөр, наадалааҕынан оҕо уопсастыбатын иһинэн да, оҕолор бэйэ- бэйэлэригэр сыһыан " диэн өйдөбүлү оҥорор. Ханнык да буруйу кэспэккэ, Монтессори бары да буруйдарын боруостаан — холобур, мэник оҕолору муннукка арааран, тэйиччи баран муннукка туттарга күһэйии ньымата буоларын билинэр.
Кимактар - ураанхайдар?
С.М.Ахинжанов диэн ууга түhэн эрдэ өлбүт казах археолога орто үйэтээҕи кыпчактар Казахстан историятыгар диэн улуу кинигэтигэр кимак диэн аатынан бэрт киэҥ сиринэн сабардаан тэнийбит улуу каганаты төрүттээбит орто үйэтээҕи норуот дьиннээх аата ураанхай диэн буолуон сөп диэн олус чаҕылхайдык дакаастаабыта!
Êèíè этэринэн, кимак диэн норуот араб-перс эрэ докумуоннарыгар инник ааттанар, бэйэтин дьиҥнээх аата кай диэн этэ, ол аата эриэн үөн диэн. Онтон уран диэн ааты түүр тыллаах ыалларыттан өссө дойдуларыгар олорон ылбыттар, эмиэ эриэн диэн суолталаах эбит. Онон кимактар эриэн үөн, дракон норуота диэн өйдүөххэ син. Бу өйдөбүл кинилэр эриэн үөнү таҥара оҥостоллоруттан үөскээбит буолуохтаах. Ити икки тыл холбоhуутуттан уранкай диэн аат үөскээбит. Түүрдүү уонна монголлуу иккиэн эриэн үөн диэн өйдөбүллээх.
Кимактар диэн үөһээ Обь өрүстэн Аллараа Волгаҕа диэри уонна Сырдарья өрүс аллараа өттүттэн сибиир тайҕатыгар IX Yйэттэн XI Yйэҕэ диэри баhылаан олорбут улуу каганаты төрүттээбит халыө омук буолар. Бу омук төрдүн уонна үөскээhинин билиҥҥи наука ситэ кыайан быhаара илик, ол иhин Л.Н.Гумилев кимактары дьикти-дьиибэ, биитэр умнуллубут норуот диэн ааттаан турар. Кимактар дьиөнээх ааттара уранкай диэн тыл буоларын, Уранкай диэн ааттаах бөhүөлэк, хайа уонна XIII-XV үйэтээҕи куорат онно Казахстан илин өттүгэр бара туоhулуур.
Евразия улуу истиэбин арҕаа өттүгэр уран уонна кай диэн уонна да атын эриэн үөҥҥэ сыhыаннаах сир ааттара, орто үйэлэргэ кимак-кыпчак биистэрэ олоро сылдьыбыт эрэ сирдэригэр көстөллөр. Онон биhиги ыраах Ураанхай дойдута диэн саха өбүгэлэрин төрүт сирин туhунан номохтору историяларын тиhэх кэрчигэр Аральскай муора тула олохсуйбут уранкай-кимактары кытта сибээстиэхпитин баҕарабыт.
П.А.Ойунскай иннинэ өссө Д.А.Кочнев саха төрүт дойдутунан Туркестан буолар диэн этэн турар. Кини этэринэн онно түүрдэр ортолоругар урааҥхайдар улахан биис этилэр, Чыҥыс хааны кытары улаханнык утарылыспыттар. Чыҥыс хаан түүр биистэрин бас бэриннэрэр кэмигэр, бу ураанхайдар салаалара сахалар Байкал күөл диэки кэлэн олохсуйбуттара. Онон Байкал күөл тула саха төрүттэрэ быстах кэм устата эрэ олоро сылдьыбыттар.
Сахаларга «Оҕус баhа таҥаралаах уран сахалар» диэн өс хоhооно баарын бэлиэтиир тоҕоостоох. Онон уран диэн аат былыргы сахалар биир суол ааттара буолуон сөп эбит. элин кыпчактарга уонна осман туроктарыгар, билинни башкирдарга маннык ааттаах биис баара биллэр. Уран диэн ааттаах биис (кинилэргэ С.М.Ахинжанов кимактары көрөр) кыпчактар холбоhуктарыгар Илин Казахстаҥҥа Югур (Уйгур) диэн дойдуга, Сыгнак диэн ааттаах сиргэ баhылаабыт.
Онон буоллаҕына, кимак-уранкайдар Иртыш өрүс баhыгар уонна Алтайга 9 үйэҕэ кэлии омук буолаллар. Кинилэр көhөн кэлбит бэлиэлэринэн, Маньчжурия, Монголия уонна Казахстан сирдэригэр, өссө арҕаа өртүлэригэр уран-кай диэн сир ааттара баара буолар. Кимактар уонна кумо-хи биисэ биир төрүттээх буолалларын туhунан наукаҕа өссө С.М.Ахинжанов быдан иннинэ улахан ученайдар суруйбуттар.
Кытай суругар ахтыллар кумо-хи биитэр хи бииhэ түүрдэргэ баар, араб-перс суругар эмиэ ахтыллар кай бииhин кытары биирдэрин омук ученайдара П.Пелльо, В.Ф.Минорскай уонна К.Г.Менгес дакаастаан тураллар. Хи диэн тыл, кантон диалегар кай диэн ааҕыллар эбит. Француз синолога П.Пелльо кумо диэн кытай тыла кумоси диэҥҥэ кумак-кимак диэн ааты кытта биир буоларын итэҕэтиилээхтик дакаастаан турар. Кумак-кимак диэн аакка көбөкөн биитэр көмөкөн диэн Нам ууhун аатын тэҥнии тутуохха син. Кумак/кубак диэн эмиэ эриэн үөнү ааттыыллар эбит, бу аат Иртыш баhыгар көстөр эбит. Маны таhынан, кимактар кистэлэҥ ааттаахтара сабаҕаланар. Бу аатынан түүр бары тылларыгар баар джилан, йылан диэн эриэн үөн аата буолуон сөп. Башкир кыпчактарын елань диэн салаатын бу йылан диэн тылы кытары сибээстииллэр. Башкир этнографа Р.Г.Кузеев ааҕарынан бу еланнар 13-14 үйэлэргэ кыпчактар салаалара эбиттэр, сэhэнньиттэрэ биhиги «йылан-кыпсактар» диэн этинэллэр эбит. Аны сахаларга төннүөҕүн. Сахаларга Сылаҥ аҕатын ууhа диэн баарын ыйыахха син.
Ол эрээри кимактары ураанхайдары - эриэн үөнү кытта сибээстээhин сүрүннээн С.М.Ахинжанов эрэ научнай теорията буолар. Кимактар хантан төрүттээхтэрин туhунан маны таhынан хас да этии баар. Атын казах биллиилээх ученайа, былыргы араб-перс суругун специалиhа Б.Э.Кумеков сабаҕалыырынан, кимак уонна йемек диэн биир биис аата буолаллар. Ол курдук Л.Амбис уонна Ю.А.Зуев йемектары яньмо диэн кытай суругар 7 үйэҕэ арҕаа түүрдэр ортолоругар ахтыллар бииhи кытары сибээстииллэр. Манна Махмуд Кашгарскай бэйэтэ түүр киhитэ үлэтигэр кимактары олох ахтыбатын бэлиэтииллэр. Иртыш илин биэрэгэр кимактары Гардизи уонна «Худуд-ал-алам» автора бэлиэтээбит сиригэр кини кай бииhин бэлиэтиир. Ол эрээри Иртышка йемектары уонна кинилэри кытта бииргэ татаардары эмиэ олороллорун ыйар.
Бэйэтин көрүүтэ сөбүн дакаастыырыгар Б.Э.Кумеков мусульман кинигэлэригэр кимактар киин куораттара Намакия диэн ааттааҕын ыйар, маны В.Ф.Минорскай Йемакия диэн өйдүөххэ сөп диэн ыйар. Түүр тылларын билиилээҕэ Махмуд Кашгарскай өссө 10 үйэҕэ бэлиэтээбитинэн, каи (кимак) дьоно, татаардар курдук туспа тыллаахтара, ол эрээри түүр тылын эмиэ бэркэ билэллэрэ. өссө Маньчжурияҕа олорон, кай биитэр си (хи) бииhэ былыргы түүрдэр, се-яньто уонна уйгуурдар тэрийбит каганаттарыгар киирэ сылдьыбыт. Манна В.В.Радлов саха тыла маөнай биллибэт тыллаахтарга, онтон монгол тыллаахтарга киирэ сылдьыбыт диэн эппитин өйдөөн кэлиэххэ син. Ол иhин саха олоҥхотугар, тылыгар Казахстаны эрэ кытары буолбатах, өссө Маньчжурияны кытта сибээс баарын бэлиэтиир тоҕоостоох.
Онон Евразия истиэбин историятыгар эриэн үөн, дракон норуота ураты оруолу оонньуу сылдьыбыт. Ону нуучча былиналара да, атын да омуктар эпостара көс олохтоохтору эриэн үөн, уотунан уhуурар Дракон да оҥорон көрдөрөллөрө туоhулуур. Сахаларга Улуу Тойон (Адьарай) диэн Аллараа дойду абааhыларын баhылыга эрээри, саха тойотторун муөур тойоно баарын ыйыахха син. «Улуу» диэн тыл «лу», «лоу» - дракон, этиҥ диэн өйдөбүллээх кытай тылыттан туур-монгол тылларыгар киирбит тылга олус чугас. Онон түүрдэргэ барыларыгар баар улу – улуу диэн тыл дракон – улу аатыгар тахсар.
Стрельцов Виктор Николаевич
Стрельцов Виктор Николаевич (02.04.1910 Весенний бөһ., Бодойбо оройуона, Иркутскай уобалаһа — 31.05.1972) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1943).