cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абый улууһа
Демография
2012 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан, Саха Сиринээҕи госстат сулууспатын көрдөрүүтүнэн, улуус киһитин ахсаана 4353 киһи.
Администрацияларынан араарыы
300px|thumb|right|Абый улууһун каартата
Улуус сиригэр Сайылык уонна Одьуогун күөл (сорҕото ыаллыы улууска сытар) диэн эркээйи сирдэр бааллар.
.pro
.pro диэн идэлээх дьоҥҥо аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен. Урут бу домены туһанарга идэҕин, лиссиэнсийэҕин, лиссиэнсийэлээбит тэрилтэ саайтын ыйар ирдэнэрэ. Ол эрээри маннык хааччах баарыттан, домен күрэстэһэр кыаҕын сүтэрээри гыммытын иһин, 2015 сыл сэтинньи 16 күнүгэр квалификацияны бигэргэтэр докумуоннары ирдээбэт буолбуттара.
Мосин бинтиэпкэтэ
7,62 мм бинтиэпкэ, 1891 сыл образеһа (Үс линиялаах), (нууччалы винтовка Мосина, трёхлинейка) - Арассыыйа Импиэрийэтигэр уонна кэнники Сэбиэскэй Сойууска сэбилэниигэ турбут магазиннаах бинтиэпкэ.
Холангит
Холангит диэн быартан тахсар үөс протоктара иһиитин ааттыллар.
.pro
Быһаарыылар
Toppdomän
Мосин бинтиэпкэтэ
История
Тэриллибит куонкуруска нуучча сэрии сэбин конструктора Сергей Иванович Мосин уонна Бельгия техника айааччыта Леон Наган кыттыбыттара. Кинилэр оҥорбут саалара хайата да хамыыһыйаны астыннарбаҕа, ол иһин кинилэр санааларын холбоон, икки бинтиэпкэттэн саҥа сааны оҥорбуттара.
Холангит
Холангит көрүҥнэрэ
Буолар төрүөтүттэн уонна хайдах ааһарыттан көрөн сытыы,хроническай, склерозиющэй диэн араааралар. Сытыы холангиты көбүйээччилэринэн араас бактериялар, паразиттар буолаллар: оһоҕос палочката, энтеробактер, лямблия, описторхос, шистосома. Үксүн кинилэр үөс протогар оһоҕос тымырдарынын түбэһэллэр. Тута ыалдьыбыт киһи этэ итийэн тахсар, титириир. Уҥа ойоҕосторун иһэ, уҥа санна, сүннэ ыалдьар. Сылаабайдыыр,сэниэтэ эстэр, баһа ыалдьар, сүрэҕэ эриллэр,хотуолуур. Кэлин ыарыыта улааттаҕына саһарардыыр, тириитэ араҕастыйар, кыһыйар буолар. Хроническай холангитынан үксүнэн кырдьаҕас, куртахтара, оһоҕосторо мөлтөх дьон ыалдьар. Уҥа ойоҕосторун аннынан, куртахтарынан ыалдьаллар. Эмиэ саһарардыыллар, тириилэрэ кыһыйар. Склезорующай холангитынан ыалдьыбыт дьон үөстэрин протока бүөлэнэр, циррозтууллар.
Мосин бинтиэпкэтэ
История
Ол бинтиэпкэни Россия Императора Александр III үс линиялах бинтиэпкэ, 1891 сыллааҕы образец диэн аатынан 1891 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр бигэргэппитэ.
Холангит
Диагностика
Холангиты инструментальнай уонна лабораторнай чинчийиинэн билэллэр. Үксугэр киһи холангитынан ыалдьар эбит диэн диагноз туруоралларыгар ис органнары УЗИ-га түһэрэллэр, үөс протога бүөлэммит быһылаах диэн сэрэйдэхтэринэ эбии эндоскопическай ретрограднай холангиопанкреотографияҕа(ЭРХПГ), томографияҕа(КТ) уонна магнитно-резонанснай томографияҕа(МРТ) ыыталлар. Эбии хаан анаалиһын(ОАМ), иик(ОАМ), биохимическай хаан(БАК) анаалиһын туталлар.
Эмтэнии
Холангитынан ыалдьыбыт киһини хирургическай стационарга угаллар. Ыарыыны туругуттан көрөн консервативнай эбэтэр хирургическэй ньыманан эмтииллэр. Ону үөс протога бүөлэммититтэн-бүөлэммэтэҕиттэн быһаараллар. Консервативнай эмтээһиҥҥэ киһини биир күн аһаппаттар, оттон сымнаҕас диетаҕа көһөрөллөр. Холангиты көбүтээччилэри өлөрөргө араас антибиотиктары тутталлар. Анальгетиктары уонна спазмалитиктары аныыллар,  ылларбат буоллахтарына тымыр иьинэн глюкозо-солевой суурадаһыны укуоллууллар. Өскөтүн ыарыы ис үөннэриттэн сылтаан тахсыбыт буоллаҕына ис үөнүн эмин эбии биэрэллэр. Быары хааттарбыт үөс сиэбэтин диэн гепатопротекторнай эмтэри туһаналлар. Бэйэ эмтэнии холангитка көҥүллэммэт, ол иһин эми быраас эрэ анабылынан иһиллэр. Ыарыыны көбүтээччилэри өлөрбөккө эрэ сатаан эмтэниллибэт. Ыалдьыбат курдук бэриэмэтинэн куртах, оһоҕос ыарыыларын эмтэниэххэ, ис үөнүн түһэриэххэ, көрдөрүнүөххэ наада. Эбии үөһү кэмиттэн отунан эбэтэр атын да үүнээйилэринэн эмп оҥостон таһаарыныахха, быары эмтэниэххэ сөп.
1Бөрө отунан оҥоһуллубут эмп. Бу утаҕы кыһын иһэр ордук, чэйгэ эбэтэр бэйэтин туспа оргутан. Уһуннук истэххэ үөс тахсар, киһи иммунитета бөҕөргүүр.
10г(1,5 ст.ложка) оту эмалированнай иһиккэ уган баран, 1 стакан оргуйбут ууну куталлар, чаас аҥара көөнньөрөллөр. Оттон сойбутун кэннэ сиидэлииллэр, өссө ыстакаан аҥара ууну куталлар.
Эми 0,3 ыстакааанынан күҥҥэ үстэ аһыах чаас аҥара иннинэ иһэллэр. Көөньөрүүнү сөрүүн сиргэ икки күнтэн уһуннук туппаттар.
Икки ый иһэн баран, биир ый эми тохтотуллар.
2.Оҕуруот аһынан утах. Үс сибиэһэй наһаа улахана суох сүбүөкүлэни кыра гына кырбыыллар, үс лиитирэлээх банкаҕа угаллар уонна икки остолубуой луоска бурдук уонна киилэ аҥара саахар куталлар. Күлүк сиргэ икки күн уураллар, булкуйа сылдьаллар. Оттон 700 г изюм, 4 ыстакаан саахар, ыстакаан аҥара уу кутан биэрэллэр, сотору-сотору буккуйаллар, биир күн көөнньөрөллөр. Итинтэн барыта биир лииитэрэ сүбүөкүлэ кыбааһа тахсар. Биир курска үс лиитэрэ наада. Аһыах чаас аҥара иннинэ биир остолубуой луосканы күҥҥэ үстэ иһэллэр.
3.О.И.Елисеева ньымата. Ольга Ивановна Елисеева - медицинэ наукатын кандидаата, элбэх быары уонна үөһү ыраастыыр ньымалар ааптара.
Киэһэ сэттэҕэ глауберовай туус - натрий сульфатын(биир остолубуой луоска биир ыстакаан ууга) эбэтэр магнезий тууһун(үс чаайнай луоска биир ыстакаан ууга) иһии. Киэһэ аҔыска түөрт-биэс лиитирэ уунан клизма оҥороллор.
Бастакы күн сарсыада аҕыска икки лиитэрэ цитрусовайдар сүмэһиннэринэн утах оҥороллор. Биир ыстакаан сарсыарда иһэллэр, оттон күнү быһа чаас аҥара буола-буола чааскы аҥара утаҕы бүтүөр диэри иһиллэр, тугу да аһаабаттар. Киэһээ аҕыска икки киилэ уунан уонна биир-икки лимон сүмэһининэн клизма оҥороллор. Иккис күн бастакы күн курдук. Киэһээ аҕыска икки таблетка аллахолу бытарытан баран ууну кытта иһиллэр. Тоҕуска 50 мл оливкавай арыыны 30 мл лимон сүмэһинин кытта иһэллэр. Быарга сылаас компресс икки чаас туттараллар. Үһүс күҥҥэ сарсыарда алтаҕа алта киилэ ууну клизмалыыллар. Сиикэй оҕуруот аһын, фруктаны арыыта суох сиэххэ сөп. Төрдүс күн урукку курдук аһыахха сөп.
4. К.Ниши ньымата. Кацудзо Ниши - дьоппуон ученайа, биир саамай туһалаах үөс таһаарар эми оҥорбут киһи.
Ыстакаан аҥара дөлүһүөн уутугар(үс остолубуой ньуоску дөлүһүөн) киэһээ тиэрмэскэ көөнньөрөллөр. Сарсыада биир ыстакааҥҥа үс остолубуой луоску ксилит эбэтэр сорбит куталлар, ол үрдүгэр итии дөлүһүөн уутун эбэллэр, буккуйан баран иһэллэр, сүрбэ мүнүүтэнэн хаалбыт дөлүһүөн уутун барытын иһэллэр. 45 мүнүүтэ ааспытын кэннэ биирдэ аһыыллар: фрукта, оҕуруот аһыттан салаат,эриэхэ сиэнэрэ, биэ эмийин, моонньоҕон эбэтэр дөлүһүөн сэбирдэҕиттэн оргутуллубут утаҕы иһиллэрэ табыгастаах. Бытархайынан хаппыт килиэп сиэххэ сөп. Хас эм иһиитин, аһааһын иннигэр элбэхтэ хаамыахха-сииимиэххэ, хамсаныахха наада. Ол кэмнэ тахсан киирэр сир чугас буолара табыгастаах. Эми нэдиэлэҕэ икки күн буола-буола иһиэххэ наада. Кэлин нэдиэлэҕэ биирдэ иһиэххэ сөп.
5. Ю.А.Андреев, И.П.Умывакин, Н.А.Семенова ньымалара. Юрий Андреевич Андреев, Иван Павлович Неумывакин, Надежда Алексеевна Семенова - биллэр эмчиттэр, Россиятааҕы естественнай академия чилиэннэрэ.
Эми иһиэх иннинэ уонна иһэн бүтэн баран биир нэдиэлэ эт сиэнэрэ бобуллар,үс күн хас сарсыарда аайы очоҕоһу ыраастыыр клизма туруоттарыахтаахтар, аҥардас дьаабылака эрэ суогунан сылдьыахтаахтар. Дьаабылака суогун, болгар эмчитэ И.Йотов сүбэлиирин курдук, буспут оҕуруот аһынан солбуйуохха сөп: биир киилэ хаҕыламматах хортуоска, биэс-алта орто ыраастаммыт моркуоп, 50 г петрушка отун эбэтэр силиһин эбэтэр сельдериэйи сууйан баран кырбыыллар. Оҕуруот астарын ууга кутан биир чаас кыра уокка оргуталлар. Буспут ууларын күнү быһа ус күн бүттэҕин аайы оҥостон иһэллэр. Үһүс күн киэһэ сэттэҕэ биир ыстакаан оливковай арыыны уонна биир ыстакаан лимоннай утаҕы бэлэмнииллэр. Быардарыгар итии компресс оҥостон сытаннар үс остолобуой луоску арыыны уонна утаҕы иһэллэр. 15 мүнүүтэ буола-буола барытын ити курдук бүтүөр диэри иһэллэр. Эми иһэр кэмҥэ аргылыыр, сыаны-арыыны, аһыы аһы сиир күҥүллэммэт.
6. Н.Уокер ньымата. Норман Уокер, Америка бырааһа.
Күн устата (үстэ-түөртэ эбэтэр өссө элбэхтэ) биир ыстакаан итии ууга биир лимон сууруллубут сүмэһинин  кытары ыстакаан аҥара моркуоп, cүбүөкүлэ, оҕурсуу сүмэьинин буккуйан иһиҥ диэн сүбэлиир.
7. А.Игнатенко ньымата.
40 г календула отун эбэтэр сибэккитин биир лиитэрэ ууга оргуталлар. Күҥҥэ үстэ иьиллэр. Икки нэдиэлэ тухары аһыах сүрбэччэ мүнүүтэ иннинэ иһиллэр.
100 мл оливкабай арыыга 100 мл лимон сүмэһинин кутан булкуйаллар. Сойута уураллар (+10 кыраадыска дылы). Утаҕы киэһээ аһаабакка иһэллэр. Иһэн баран хамсаныа суохтаахтар. Сарсыныгар клизмаланаллар, күнү быһа мүөттээх ууну эбэтэр лимон сүмэһинин эрэ иһэллэрэ көҥүллэнэр. Үһүс күн эмиэ клизмаланаллар. Ол кэннэ барыанньаны, хаппыт фрукталары, оҕуруот аһын сиэхтэрин сөп.
8. Ж.Шишко ньымата. 3 ыстакаан мэлиллибэтэх эбиэһи сууйан баран биэс лиитэрэлээх көстүрүүлэҕэ түөрт лиитэрэ ууну үрдүгэр кутан биир күн хоннороллор. Ол күн биир ыстакаан дөлүһүөнү илдьиритэллэр, оргуйбут ууну кутан биир күн көөнньөрөллөр. Хонон баран эбиэстээх көстүрүүлэҕэ икки остолубуой луоску хатыҥ үнүгэһин уонна үс остолубуой луоску отон сэбирдэҕин куталлар. Онтон көстүрүүлэни ыланнар биэс мүнүүтэ оргуталлар. Буһаран баран икки остолубуой луоску кукуруза бытархайын, үс остолубуой луоску спорыһы куталлар, эбии уон биэс мүнүүтэ оргуталлар. Эми 45 мүнүүтэ сойуталлар, оттон сиидэлииллэр, дөлүһүөн уутун кытта булкуйаллар, хараҥа өҥнөөх бытыылкаҕа кутан сөрүүн сиргэ уураллар. 150 мл-нэн күҥҥэ түөртэ аһыах чаас аҥара иннинэ иһэллэр. Киэһэ сэттэттэн иһэр көҥүллэммэт.
Туттуллубут матырыйаал
1.Светлана Семенда "Лечение и правильное питание при заболеваниях пищеварительной системы"; Vivat ВИДАВНИЦТВО; Харьков 2017.
Аан дойду салайар тутула
Аан дойду салайар тутулун быьаарар (мировая политика) кууьунэн ааттанар аан дойду эйгэтигэр аналлаах быьаарыныылары бэлэмниир, ылынар уонна олоххо киллэрэр ситимин быспакка оцоьуллар дьайыы.
Аныгы аан дойду салайар тутулун быьаарыыга араас элбэх кыттааччы баар. Ол гынан баран, билиццэ диэри  баьыйар ейдебулунэн, аан дойду салайар тутулун быьаарыы сурун кыттааччыларынан биирдиилээн дойдулар уонна хас да дойду кыттыспыт тумсуулэрэ буолаллар. Ол да буоллар бугуццу куццэ норуоттар икки ардыларын сыьыаннаьыыларыгар кыттааччы ахсаана элбии турара саарба5а суох кестуу курдук сыаналанар. Норуоттар икки ардыларынаа5ы сыьыаннаьыыга сурун оонньооччунан Аан дойду тэрилтэлэрэ буолаллар.
1853
1853 сыл.
.tel
.tel диэн тус уонна корпоратив контактары харайарга уонна салайарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдулара
Аныгы олох улускэннээх сайдыыларын хайысхатын тутулун быьаарар терут биир керуцунэн олорор уонна тайаан сытар сирдэр ейдебуллэригэр олоҕуран дойдулар икки ардыларыгар сыьыаннары уонна аан дойду салайар тутулун быьаарар тэрийиинини аттаран туруоруу буолар.
Холбоьуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин иьинэн ылыллыбыт Муора 1982 сыллааҕы сокуонунан тайаан сытар сирдэр диэн ейдэбул аан дойду уунан хабыллан сытар сирдэригэр аан бастаан тарҕаммыта диэн ейдебулу кытта себулэьиэххэ сеп. Онтон ыла тайаан сытар сирдэр диэн ейдебулгэ олоҕуран тэрээьин саҕаламмыта. Бу ейдебул киириэҕиттэн Хотугу Муустаах байҕалга улахан болҕомто Аан дойду уутун эйгэтин биир сурун салаатын быьыытынан ууруллар. Хотугу Муустаах байҕал Соҕуруу Муустаах байҕалтан биллэр уратыта диэн уйэттэн уйэлэргэ Хотугу Муустаах байҕал кытылыгар дьон олорон кэллилэр уонна ол сирдэргэ хас да дойду бэйэтин бас билэр сиригэр бэйэтин салайынан олорор. Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдуларынан ааҕыллаллар: Америка, Дания (Гренландия), Исландия, Норвегия, Канада, Россия, Швеция, Финляндия. Бу дойдулартан биэстэрэ – Америка, Дания Гренландия), Норвегия, Канада уонна Россия бас билэр кытыллара Хотугу Муустаах байҕал уутун эйгэтигэр тахсаллар, онтон Исландия, Швеция уонна Финляндия бас билэр кытыллара Хотугу Муустаах байҕал уутун эйгэтигэр тахсыбаттар, ол оннугар ити дойдулар Хотугу эргимтэҕэ сыталлар.
Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдуларын икки ардыгар сыьыаннар олохтонууларын тутаах уратытынан буолар Хотугу Муустаах байҕалынан ааьар араарар кэрчик (граница).
Аустралия сахалара
Аустралия сахалара диэн Аустралияҕа олорор сахалар.
Климов Михаил Дмитриевич
Климов Михаил Дмитриевич (1914–1982) — 1914 сыл сэтинньи 15 күнүгэр Чурапчы оройуонун Хайахсыт нэһилиэгэр Таастаах диэн алааска дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт.
17 сааһыттан Хайахсыкка сэбиэскэй былааһы бөҕөргөтүүгэ үлэлэбитэ. 1933 сыллаахха комсомол кэккэтигэр киирбитэ. 1932 сылтан колхозка хонуу биригэдьииринэн, суоччутунан, колхоз бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ 1939 сылтан хадаар сельпотун бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлии олорон 1941 сыл атырдьах ыйыгар армияҕа барбыта. Москва анныгар сэриилэспитэ,икки төгүл бааһырбыта. 1942 сыл олунньуга иккис бааһырыыта ыарахан буолан, сэрии инбэлиитэ буолан сайын дойдутугар эргиллибитэ.
Мэхээччэ сэрииттэн эргиллэн кэлэн баран нэһилиэгин дьонун туһугар икки харытын ньыппарынан туран үлэлээбит. Сут-кураан, хоту көһөрүү сылларыгар сыккырыыр тыыннара ордубут дьонун барыларын түмэн, «Буденнай», «Пушкин», «Крупская» колхозтары холбоон биир “Победа” колхоһу тэрийбит. Бу колхоз оройуоҥҥа үчүгэй үлэтинэн биллэр буолбутугар Михаил Дмитриевич улахан үтүөлээх.
Таҥара өйдөбүлэ
Таҥара диэн үтүө, үчүгэй санаалары санаталаан үгэс оҥостунуу ааттанар.
Климов Михаил Дмитриевич
1958 с Хайахсыт нэһилиэгин сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. 1960 сыллаахха 50 миэстэлээх типовой оҕо садын туттаран үлэҕэ киллэрбитэ.
Таҥара өйдөбүлэ
Таҥара диэн саха тыла. Таҥ, таҥар диэн тыллартан үөскээбит, өй-санаа тус-туспа үгэстэртэн таҥыллан, хомуллан үөскүүрүн быһаарар. Таҥара диэн тылтан "тенгрианство" диэн Сибииргэ тарҕаммыт өй-санаа үөрэҕин ааттаабыттар.
Климов Михаил Дмитриевич
1962 с Эрилик-Эристиин кэриэһин толороору эрдээх санааны ылынан куоракка киирэн республика прокурора Г.Г.Федоровы, суруйааччы Н.Е.Мординовы-Амма Аччыгыйын кытта сүбэлэһэн.Эрилик Эристиин кэргэниттэн, Анисия Дмитриевнаттан суругунан сөбүлэҥин ылан, Эрилик-Эристиин аатынан колхоз парткомугар боппуруоһу туруоран, сөбүлэҥнэрин ылан Эрилик-Эристиин уонна Кыра Хабырыыс уҥуохтарын Чакырга оскуола таһынааҕы томторго көһөрөн көмпүттэр. Онон Михаил Дмитриевич айыыттан-хараттан куттаммакка Яковлевтар ааттарын үйэтитиигэ үйэлэргэ умнуллубат үтүө дьыаланы оҥорбута.
Арассыыйа импиэрийэтэ
Арассыыйа импиэрийэтэ (Росси́йская импе́рия, ) — 1721 сыллаахтан 1917 сыллааҕы Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ буолан Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтэ тэриллиэр диэри баар буола сылдьыбыт судаарыстыба.
Климов Михаил Дмитриевич
Чурапчы оройуонугар икки бөдөҥсүйбүт колхозтары тэрийии тыа хаһаайыстыбатын үлэтэ улаханнык сатарахсыйарыгар тириэрдибитэ. Мэхээччэ колхозтары төттөрү бытарытыы боппуруостарын күүскэ туруорсан, элбэх мунньахтарга тыл этитэлээбитэ. Оройуон, холкуос салалталарын аһаҕастык сытыы кириитикэлэҕэ тардыталаабыта. Ол түмүгэр партия политикатын утарааччы быһыытынан сыаналаан үлэтиттэн уураппыттара, кытаанах партийнай миэрэҕэ тардыбыттара.
Арассыыйа импиэрийэтэ
Импиэрийэ аатын Арассыыйаҕа 1700—1721 сыллардааҕы Хотугу сэрии кэнниттэн Петр I иҥэрбитэ.
Климов Михаил Дмитриевич
Ити кэмҥэ Эрилик Эристиин колхоз бастакы бэрэссэдээтэлэ Марк Романович Яковлев Томпоҕо совхоз дириэктэринэн үлэлии олороро, кини Михаил Дмитриевиһы Томпоҕо ыҥыран үлэҕэ ылбыта. Томпоҕо Михаил Дмитриевич икки сыл отделение управляющайынан, уонча сыл Мэҥэ-Алдан нэһилиэгэр сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлээн дьоҥҥо-сэргэҕэ ытыктанар үлэһит буолбута. Нэһилиэк республикаҕа бастаан Кыһыл знамянан наҕараадаламмыта. Бэйэтэ сыралаах үлэтэ сыаналана Үлэ Кыһыл Знамята орденынан наҕараадаламмыта. Партия райкома кинини өрө таһааран Томпо оройуонун Томпо нэһилиэгин сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн туруорбута. Онно да оройуоҥҥа, республикаҕа бастааннар Кыһыл знамянан наҕараадаламмыттара. 1976 сыллаахха доруобуйатын туругунан үлэттэн тохтоон бочуоттаах сынньалаҥҥа барбыта.
Таҥара өйдөбүлэ
Таҥара үөрэҕэ диэн сахалар үөрэхтэрэ. Бу үөрэх оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй, киһилии быһыылаах буолууга иитэр, үөрэтэр аналлаах. Оҕо аһара барар өйүн-санаатын "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума" диэн хааччахтаан сиэри, киһи быһыытын тутуһарга, аһара барбакка үөрэтэр. Үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии оҕо кыра, ийэ кута иитиллэр кэмигэр ордук түргэнник кыаллар. Оҕо ийэ кута аан маҥнайгы көрүүлэриттэн, билиилэриттэн үөскүүр. (1,51).
Арассыыйа импиэрийэтэ
Арассыыйа импиэрийэтэ урут үөскүү сылдьыбыт судаарыстыбалартан сирин иэнинэн үһүс миэстэҕэ турар: Британия уонна Монгуол импиэрийэлэрин кэнниттэн — Хотугу муустаах байҕалтан Хара муораҕа дылы, Баалтикаттан Чуумпу акыйааҥҥа дылы. Импиэрийэ баһылыга — бүтүн Арассыыйа императора 1905 сыллаахха дылы тугунан да хааччахтаммат былаастаах этэ.
Климов Михаил Дмитриевич
Бочуоттаах сынньалаҥҥа олорон төрөөбүт нэһилиэгиттэн Хайахсыттан Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ кыттыбыт 102 буойуну түмэн, хас биирдиилэрин төрүттэрин, олохторун, сэрилэспит сирдэрин булан, хаартыскаларын сыһыаран кинигэ бэлэмнээбитэ. Ол кинигэтин, өлбүтүн кэннэ уола Илья Михайлович Климов бэчээттэтэн, дойдутугар Хайахсыттарга тугунан да сыаналаммат үтүө бэлэҕи оҥорбута.
Арассыыйа импиэрийэтэ
1917 сыл балаҕан ыйын 1 (14) күнүгэр Арассыыйа Быстах бырабыыталыстыбата дойдуну өрөспүүбүлүкэ быһыытынан биллэрбитэ (де факто Арассыыйа эрдэ, Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн өрөспүүбүлүкэ буолбута). Ол да буоллар импиэрийэ сокуон салаатын былааһа — Государственнай Дуума алтынньы 6 (19) күнүгэр эрэ ыһыллыбыта.
Климов Михаил Дмитриевич
Дьэ итинник үтүө үлэһит, хорсун буойун, кырдьык иһин бэйэтин харыстаммакка дьон-сэргэ туһугар олоҕун анаабыт Климов Михаил Дмитриевич үйэлэргэ биир дойдулаахтарын сүрэхтэригэр тыыннаах буолуо.
Таҥара өйдөбүлэ
Таҥара диэн киһиэхэ үтүө, үчүгэй санаата үгэс буолан иҥмитэ ааттанар. Киһиэхэ баҕа санаата элбэх буоларынан, кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэринэн таҥаралар элбэхтэр. Өй-санаа сайдан истэҕинэ уһун үйэлэргэ таҥаралар уларыйан иһэллэр.
Климов Михаил Дмитриевич
Климов М.Д туһунан 2015 сыллаахха тахсыбыт кинигэ ахтыыларыттан туһанным.
Таҥара өйдөбүлэ
Үтүө, үчүгэй санаалар диэн олоххо үчүгэйи тутуһар, үчүгэйи үөскэтэр тупсарыыны, сайдыыны киллэрэр санаалар ааттаналлар.
Таҥаралаах диэн үтүө, үчүгэй үгэстэрдээх киһи ааттанар.
Таҥараһыт диэн үтүө, үчүгэй санаалары үгэс оҥостор киһи.
Таҥара үөрэҕин тутуһар киһи көрсүө, сэмэй, сиэри тутуһар, хаһан да сиэри аһара барыыны, үлэни кыайар, аһара туттууну оҥорбот. Айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥорууга олус сэрэхтээх, үчүгэйи оҥорууга аналлааҕын билэн эрэ баран оҥорор киһи буолар. (2,28).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
2. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
Захарова Анастасия Петровна
Анастасия Петровна Захарова (Крюкова) (22.08.1934 — 2.04.2004) — Дьоруой ийэ, тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, Чурапчы көһөрүүтүн кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
1934 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. Оҕо сааһыгар тулаайах хаалан, эдьиийигэр Пелагея Петровнаҕа иитиллибитэ. Убайа Пётр Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии бастакы сылларыгар ыҥырыллан барбыт, кэлин кини өлбүтүн туһунан хара сурук кэлбит.
1941 сыллаахха Чурапчы көһөрүүтүгэр Анастасия уонна Пелагея Нам улууһун Түбэ нэһилиэгэр кэлэннэр, сүөһү көрөн кыстаабыттар. Эһиилигэр эдьиийэ дойдутугар төннүбүт, Анастасияны Готовцевтар диэн саастаах дьон иитэ ылбыттар. Кыра кыыс кинилэргэ хаалан, 1951 сылга диэри улахан дьону кытта тэҥҥэ колхуос араас үлэтигэр сылдьыспыт.
Анастасия Петровна 4 кылаас уорэхтээх.
1951 сыллаахха Түбэ уолугар Захаров Николай Иннокентьевичка кэргэн тахсыбыт. Эдэр ыал Модут нэһилиэгэр көһөн кэлэн, дьиэ-уот тэринэн, 10 оҕону төрөтөн, көрөн-харайан, 4 кыыһы, 6 уолу атахтарыгар туруорбут.
Анастасия Петровна 1958 сылтан кэлин пенсия5а тахсыар диэри «Кэнчээри» оҕо саадыгар поварынан үлэлээбит. Ол кэминээҕи детсад иитиллээччилэрэ бары биир курдук Анастасия Петровна минньигэс аһын хайҕыыллар, билиҥҥэ диэри сүрдээх истиҥник ахталлар. Ону таһынан, Анастасия Петровна нэһилиэк иһигэр ыытыллар тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттар, иистэнньэҥ бэрдэ диэн аатырар — оҕолорун, сиэннэрин бэйэтэ илииннэн тигэн таҥыннартыыр, кэлин нэһилиэк дьахталлара таҥас арааһын сакаастаан тиктэрэллэр эбит.
.travel
.travel диэн туризм тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
1855
1855 сыл.
Аан дойду тэрилтэлэрэ
Аан дойду тэрилтэлэрэ, угэс курдук, дойдулар икки ардыларынааҕы эбэтэр дойдуну салайар тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы тэрилтэлэргэ уонна дойдуну салайыыга сыьыана суох тэрилтэлэргэ арахсаллар.
Дойдулар икки ардыларынааҕы эбэтэр дойдуну салайар тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр сыьыаннаьыылара дойдулар икки ардыларыгар туьэриллибит анал кэпсэтиигэ олоҕурбут, чопчу сыаллаах-соруктаах, дьайар хамсатыылаах уонна ситимин быспакка улэлиир тэрилтэлээх, олоҕун булбут холбоьуулар буолаллар.
Дойдулар салалталарын икки ардыларынааҕы сыьыан дойду тутулун быьаарар хайысхалара ыараан иьииитэ уонна аан дойду таьымыгар сыьыаннары дьаарыстааьын тирээн кэлбитин кестуутэ дойдуну салайыыга сыьыана суох тэрилтэлэр олохтонууларыгар тиэрдибитэ.
Дойдуну салайыыга сыьыана суох тэрилтэлэр ис саланыылара дойдуну салайар тэрилтэлэр киэннэринээҕэр уустук туруктаах. Книнлэр толору дойдуну салайыыга сыьыана суох тэрилтэлэр буолуохтарын сеп эбэтэр буккуллубут ис туруктаах буолуохтарын эмиэ сеп. Ол эбэтэр кинилэр истэригэр киириэхтэрин сеп: дойдуну салайар тэрилтэлэр, олохтоох нэьилиэнньэ тэрилтэлэрэ уонна, олору таьынан, биирдиилээн дьон.
Аан дойду тэрилтэлэрэ норуоттар икки ардыларынааҕы сыьыан туллубат тутаах суьуехтэрэ буолалларын быьыытынан дойдуну салайар тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы сыьыаннаьыыларга тус бэйэлэрин ааттарыттан эбэтэр бу тэрилтэҕэ киирэр дойдулар ааттарыттан кыттыахтарын сеп. Аан дойду тэрилтэлэрин ахсаана кун-туун уксуу турар. Аан дойду тэрилтэлэрэ норуоттар икки ардыларынааҕы сыьыан араас еруттэрин хабаллар. Маннык тэрилтэлэр атыы-эргиэн уонна олох уйгутун тоьумун оцорон таьаарыы, салайар тутул хайысхатын быьаарар, омук олоххо ситиьиитин таьымын кэрдэрэр-биллэлэр, норуотттар сыбыаннаьыыларын быьаарыы эйгэтигэр тэриллэллэр уонна бэйэлэрин истэригэр тус-туьунан торумаах, суоллаах-истээх буолаллар.
Үрдүк таhымнаах ил домен
200px|thumb|Аан дойду хаартата ил доменнардаах.
Үрдүк таhымнаах ил домен (Country code top-level domain эбэтэр ) диэн дойду эбэтэр тутулуктаах территория үрдүк таhымнаах домена.
Top-Level-Domain Domaine de premier niveau
1898 сыл
1898 сыл.
1854
1854 сыл.
Хамалҕа
Хамалҕа — аҕа ууһа.
Степан Сивцев-Хамалҕа: "Оҕустаах – Хамалҕа аҕа ууһун төрүт сирэ. Ман­на биһиги аймах кыстыыра эбитэ үһү. Билигин да сэнэх көрүҥнээх саха балаҕана баар. Балаҕантан тэйиччи улахан хотонноох. Балаҕан аттыгар кыра үүтээннээх саха балаҕаныгар абааһылаах диэн ким да тохтообот, хоммот. Арай кыра эрдэхпинэ, аҕабыныын куобахтыы тахса сылдьан саха балаҕаныгар көмүлүөк оһоҕу тигинэччи оттон дуоһуйа утуйан турарбыт. Маннааҕы абааһы Хамалҕалар сыдьааннарын моһуоктаабат дииллэрэ..."
.ac
.ac диэн Туругуруу арыытын үрдүк таhымнаах ил домена.
Бастер
Бастер (Basseterre) диэн Сент Киттс уонна Невис киин куората.
Отон
200px|thumb|right|Отон Отон (лат. Vaccínium vítis-idaéa) — сылы быһа күөх турар от үүнээйи, кылабачыгас, ньолбоҕор сэбирдэхтээх, аһа кыһыл өҥнөөх, кытаанах эттээх. Сибэккитэ маҥан, кубархайдыҥы өҥнөөх. Отон аһа сылы быһа хаар анныгар сытыан сөп. Саха сиригэр киэҥник тарҕанан үүнэр.
Саха култууратыгар
Отон былыр-былыргыттан сахаларга суолталаах ас этэ. Онон өс хоһоонноругар, сомоҕо домохторго ахтыллар, холобур, - Отонноотоххо оҥоойук туолар.
Уон биэс (ахсаан)
15 (уон биэс) — дьиҥ ахсаан, 14 уонна 16 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Аптаах ахсаан (Аптаах квадрат)
1 2 3 4 5 6 7 8 9
Диагональынан, туруору уонна сытыары ахсааннары эптэххэ 15 ахсаан тахсар.
Ойуу:MagicSquare-ExplicitSums.png
Рязанскай Афанасий Петрович
200px|thumb|left|Афанасий Петрович Рязанскай Афанасий Петрович Рязанскай (1873 с. тохсунньу 1 күнэ - 1930 (?)) — бэйэтин кэмигэр уһулуччу киһи, сырдатааччы, Амма улууһун бастакы кулубата.
1905 сыллаахха Сулҕаччыга оскуола тутуутун ситиспит.
1910 сыллаахха Үһүс Чакыр нэһилиэгин старостатынан талыллыбыт. Амма улууһа туспа барарын туруорсубут.
Саха уобалаһын күбүрүнээтэрин 1911 сыл ахсынньы 30 күнүнээҕи бирикээһинэн Амма улууһа араарыллыбыт. 1912 сыллаахха 12 Амма нэһилиэктэрэ Боотур уус улууһуттан арахсан туспа улуус буолбуттара, Рязанскай бастакы кулуба буолбута. Икки сылынан бэрик ылла диэн ууратыллыбыта.
Суруйар дьоҕурдааҕа дииллэр, Баһылай Никифоров хаһыаттарыгар кини икки тылынан суруйуулара утумнаахтык тахсаллара.
1921 сыллаахха Бүлүү уокуругун Одуну оскуолатыгар учууталлыыр этэ. 1921 сыллаахха Чурапчыга буолбут ВЯОНУ сийиэһин кыттыылааҕа. ВЯОНУ быһаарытынан хотугу улуустарга түүлээх хомуйааччынан ананар. Охуоскайга күрүүр. Иллэһии буолбутугар 1925 сыллахха Саха АССР Наркомземыгар үлэҕэ киирэр. 1926 сыллаахха Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэригэр дэлэгээтинэн талыллар. Онно сахалары байыаннай призывка ыҥырыыны утаран соҕотоҕун куоластыыр.
1929 (сороҕор 1930 дииллэр) сыллаахха Артемьев М. өрө туруутугар кытынна, Пепеляев сэриитигэр дьону хомуйда, эмиграцияҕа сылдьар уолугар Саха сиринээҕи быһыыны-майгыны биллэрэ олорор диэн буруйданар, тутуллан, үс киһилээх суут (тройка) биригэбиэринэн Соловки арыыларыгар хаайыыга ыытыллар. Ол кэннэ сураҕа суох сүппүт, сорох сибидиэнньэннэн аара түрмэҕэ өлбүт.
4 оҕолоох: Пантелеймон, Асклифеодот (Асклипиодот), Александра уонна Фекла. Уола Асклиопиодот Дьокуускайга биэлсэр оскуолатын бүтэрбитэ, сэбиэскэй былааһы ылымматаҕа, кыраныысса таһыгар Кытайга тахсан олорбута, бөдөҥ суруналыыс буолбута, 1942 сыллаахха диэри Шанхаайга олорбута, онтон Гонкоҥҥа олоро сылдьыбыта. 1949 сыллаахха Австралияҕа көспүтэ. Бу тухары кыраныысса таһыгар олорор сахалары бэйэтин тула түмэрэ, өйүүрэ, 1968 сыллаахха Брисбен куоракка өлбүтэ. Икки уоллаах этэ.
Филиппов Иван Иванович
Филиппов Иван Иванович — СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун Ытык олохтооҕо, Чурапчы улууһун Хайахсыт нэһилиэгин Ытык олохтооҕо.
Иван Иванович 1949 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр Иван Кириллович уонна Дирия Прокопьевна Филипповтар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүт. Төрөппүттэрэ саастарын тухары колхуос үлэтигэр аҕата сайынын оттоон, кыһынын субан сүөһү көрүүтүгэр, ийэтэ доярканан үлэлээбиттэр. Уйбаан сэттэ оҕоттон алтыс оҕонон төрөөн баран соҕотоҕун тыыннаах хаалбыт. Атыттар тымныйыттан, куор ырыытыттан күн сириттэн арахпыттар. Хообоо диэн оҕо оргуйбут ууну тоҕо тардан, итиигэ буһан өлөөхтөөбүт. Онон Уйбаан элбэх оҕо сүтүктээх ыалга, төрөппүттэрин сылаас тапталларыгар угуттанан, мааныланан улааппыт оҕо буолар.
Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтэ
Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтэ (Российская республика) —  Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэттэн Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ буолуор дылы урукку Арассыыйа импиэрийэтин оннугар үөскүү сылдьыбыт судаарыстыба. Официальнайдык Быстах бырабыыталыстыба 1917 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр уурааҕынан олохтоммута.
Филиппов Иван Иванович
1996 — Эрилик-Эристиин аатынан колхоз Хайахсыттааҕы учаастагын биригэдьиирэ сылтан салайар үлэҕэ үктэммитэ.
Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтэ
Алтынньы 24 (сэтинньи 6) күнүгэр Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтин быстах Сэбиэтэ быстах бырабыыталыстыба бэрэстээтэлигэр Александр Керенскайга итэҕэйбэтин биллэрбитэ.
Филиппов Иван Иванович
1972 сыл күһүнүгэр Эрилик Эристиин аатынан холкуос салалтата эдэр, кэскиллээх үлэһити Дьокуускайдааҕы салайар кадрдары бэлэмниир техникумҥа үөрэххэ ыыппыта. Бу үөрэҕин 1975 сыллаахха атырдьах ыйыгар ситиһиилээхтик бүтэрэн төрөөбүт Хайахсытыгар биригэдьииринэн ананан үлэлии кэлбитэ
1976 кулун тутар ыйга Субуруускай аатынан совхоз Мырылатааҕы отделения тын управляющайа.
Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтэ
Тутула
Политическэй тутула быстах кэмҥэ тэриллибит уорганнартан турара.
Филиппов Иван Иванович
1979 сыллаахха кулун тутар ыйга партия райкомугар инструкторынан үлэҕэ анаабыттара уонна партия обкуомун направлениятын Хабаровскайдааҕы үрдүкү партийнай оскуолаҕа кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ.
1979 сыл күһүнүгэр тэриллибитэ сылтан эрэ ордубут «Чурапчы» совхозка партия райкомун бюротун рекомендациятынан рабочком бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта уонна бу дуоһунаска 1983 сылга диэри үлэлээбитэ.
Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтэ
Тутула
Маны таһынан, Быстах бырабыыталыстыба хас да хамыыһыйаны тэрийбитэ, олор Арассыыйа инники кэскиллээх тутулун, ол иһигэр Сүрүн сокуонун оҥоро сатаабыттара.
Филиппов Иван Иванович
1985 сылтан ССКП Чурапчытааҕы райкомун партийнай комиссиятын бэрэссэдээтэлинэн бигэргэммитэбыһыытынан чиэһинэйин, уопсай дьыалаҕа бэриниилээҕин дьэҥкэтик көрдөрбүтэ. Дьон сэргэ ортотугар тус бэйэтин аптарытыата улаатан испитэ.
1988 сыллаахха Карл маркс аатынан совхоз директорынан талыллар.
1991 сыллаахха Уйбаан Уйбаанабыс Новосибирскайга икки ыйдаах дириэктэрдэр курстарыгар баран үөрэнэн, баран саха сиригэр бастакынан 14 бааһынай хаһаайыстыбаны түмэр ассоциацияны тэрийэн, бэрэссэдээтэлинэн талыллар.
1997—2002 сс Хайахсыт нэһилиэгин баһылыгынан талыллар
2002—2005 сс Чурапчы улууһун баһылыгын тыа хаһаайыстыбатын боппуруостарыгар солбуйааччы, тыа хаһаайыстыбатын управлениятын начальнига.
2006—2010 сс Хайахсыт нэһилиэгин баһылыга. Уйбаан Уйбаанабыс Саха республикатын тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Хайахсыт нэһилиэгин уонна Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, «Үтүө дьыала хамсааһыныгар» үчүгэй үлэтин иһин знагынан, профсоюзнай хамсааһын 100 сылыгар юбилейнай мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Маннык дьоннор баалларын тухары биһиги нэһилиэктэрбит, улууспут эстиэ-быстыа суоҕа диэн эрэл санаалаахпын.
Алампа
'Алампа''' (Cофронов Анемподист Иванович) (14.11.1886—24.10.1935) — саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ. 1886 сыл сэтинньи 14 күнүгэр Боотуруус улууһугар (билиҥҥитэ — Таатта улууһа) сэниэ ыалга төрөөбүт. Ийэтэ суох улааппыт. Түөрт кылаастаах таҥара дьиэтин оскуолатын иккис кылааһын бүтэрбит. 1907 сыллаахха «Якутский край» хаһыакка наборщигынан үлэҕэ киирбит.
.
=
Фолклэнд сэриитэ
thumb|301px|Сэрии схемата Фолклэнд сэриитэ — диэн Холбоһуктаах Хоруоллук уонна Аргентина икки ардыгар буолбут Фолклэнд арыыларын иһин 1982 сыллаахха буолбут сэрии. Фолклэнд арыылара Аргентинаттан 480 километрга Атлантика океаныгар сытар арыылар.
Сэрии иннинэ
Аргентина уонна Холбоһуктаах Хоруколлук бу арыылар тустарынан 1800-с сыллартан мөккүөрдэнэр эбиттэр. 1760 уонна 1770 сылларга Британнар Порт Эгмонт туппуттар, уонна онтон Испанияны кытта сэриилэһэр эбиттэр. Аргентина Испанияттан 1817 сыллахха арахсыбыт, уонна колония буолбут. Америка сэриитин кэнниттэн бу куорат суох буолбут, ол кэнниттэн Британия төттөрү арыыны 1833 сыллаахха ылбыт.
1856
1856 сыл.
Фолклэнд сэриитэ
Сэрии иннинэ
Британия арыыны 1982 сыл муус устар ыйыгар Аргентина специальнай подразделениялара кэлэн арыыга саба түспүттэр.
Британия эппиэтэ
ХНТ безопасноһын сэбиэтэ Аргентинаны төттөрү биэрэгэ уураахтаабыт уонна кризиһы суох оҥоро сатаабыт, да Аргентина истибэтэх, ол иһин Британия армиятын атакаҕа ыыппыт. Муораҕа кыракый охсуһуу кэниттэн Британия саллаттара ыам ыйын 21 күнүгэр Фолкленд арыытыгар үктэммиттэр уонна бэс ыйын 14 күнүгэр Аргентина хотторбутун билиннэрбит. thumb|Британскай ХМС Антилопа Аргентинаны кытта охсуһуутун кэнниттэн
Британия саллаттара 11 400 саллаттары билиэн ылбыттар уонна 750 саллаат өлбүт. Онтон улахан аҥара "Генерал Белграно" хараабылга баар эбиттэр, ону Конкверор уу анныгар сылдьар лодка саайбыт.
.ad
.ad диэн Андорра үрдүк таhымнаах ил домена.
.ae
.ae диэн Холбоhуктаах Араб Эмираттарын үрдүк таhымнаах ил домена.
Герасимов Гавриил Михайлович
Герасимов Гавриил Михайлович — РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, учууталлар учууталлара, Хаҥалас улууһун уонна Хачыкаат нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Саха НВК Н.А. Кондаков аатынан бириэмийэтин лауреата, суруйааччылар И.П. Никифоров уонна С.П. Ефремов журналистскай бириэмийэлэрин лауреаттара, краевед.
1958 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкальнай-художественнай училищены бүтэриэҕиттэн Өлүөхүмэ, Орто Халыма, Ньурба улуустарын оскуолаларыгар бастаан черчение, уруһуй, онтон 1971 сыллаахха СГУ Саха тылын салаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэриэҕиттэн саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. Сүрүн үлэтин таһынан, ордук 1970-с сыллартан улуус, республика хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар балайда элбэх корреспонденциялары, ыстатыйалары бэчээттэтэр. Кини нэһилиэгин, улууһун историятын, биллиилээх дьоннорун тустарынан суруйар.
Вигри
мини|Күрэхтэһии буолбут сирэ Вигри — 1980 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы XХII оонньууларын чэрчитинэн Таллин куоракка ыытыллыбыт Баарыстаах спорт күрэхтэһиитин ымыыта. Олимпия оонньууларын иһинэн туспа көрүҥҥэ бастакы ымыы.
Дьүһүнэ-бодото
Вигри бэйэтин көрүҥүнэн - икки кэлин атаҕар турар муора түлүөнэ.
Хайдах баар буолбута
1977 сыллаахха Эстонскай ССР Атыыга-эргиэҥҥэ балаатата Баарыстаах спорт күрэхтэһиитин ымыытыгар биллэрбит. Конкурс кыттааччылара үгүс киһи хоптону оҥорон киллэрбиттэр, ол эрэн манна Таллинтан худуоһунньук Сайма Сымер оҥорбут муора икки түлүөнэ - турар уонна сытар быһыылаах ымыы кыайбыт.
Ымыыга аат биэрии - бу туспа конкурс. Манна Вигри диэн ааты Таллин куорат оскуолатын үөрэнээччитэ биэрэн, кыайбыт.
Биһирэниитэ
1979 сыл сайыныгар таллиннааҕы "Полимер" собуот эрэһиинэ күүгэнтэн хас эмэ уонунан тыһыынча оонньуур түлүөнү оҥорон таһаарбыт. Маны таһынан элбэх ойуу значокка, пакекка, суумкаҕа, плакакка, о.д.а. сиргэ туһаныллыбыт.
Вигри аатынан кэлин эдэрдэр яхталарын кылааһа, оҕо саада, ырыа бөлөхтөрө, футбол хамаандата уонна бэчиэнньэ суорда ааттаммыттар.
Сигэ
Кац Й. Его звали Вигри. stolitsa.ee (05.07.2010).
1857
1857 сыл.
Бөллөхүнэ
275px|мини|Бөллөхүнэ Бөллөхүнэ эбэтэр бөллөҕүнэ, моруоска (, морошка) — Саха Cиригэр барытыгар үүнэр эрээри, ордук хойуутук хоту тыа быыстаах туундараҕа уонна туундараҕа үүнэр отон.
Кэтирээһиниттэн уонна үүнэр сирэ үрдүгүттэн тутулуктанан бэс ыйын иккис аҥаарыттан сибэккилэнэн барар. Аһа от ыйын ортотуттан атырдьах ыйын ортотугар дылы ситэр.
Кыра оҕону иитии, үөрэтии
Кыра оҕону иитии, үөрэтии диэн үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии, ийэ кутун иитии ааттанар.
Билигин сахаларга арҕааҥҥы омуктар оҕону үөрэтэр ньымаларын киллэрии бара турар. Үгүс дьоҥҥо оҕону кыра эрдэҕинэ үөрэтэн эрэйдэммэккэ эрэ оонньото сылдьыахха сөп диэн сыыһа өйдөбүл киирэн сылдьар. Итиннэ эбии үгүс дьадаҥы дьон оҕолоро бэйэлэрин курдук хара үлэһит буолуохтарын баҕарбаттар. Кинилэр санааларыгар оҕолоро үөрэхтээх киһи буоларыгар илии ыарахан үлэтин үлэлии үөрэнэрэ төрүт да наадата суох, арай үөрэхтээх буолар наадаҕа кинигэни эрэ элбэхтик ааҕар буоллаҕына сөп буолуох курдук.
Киһи оҕотун бэйэтин олоҕуттан атын олоххо үөрэтэрэ ураты уустук, ардыгар кыаллымыан да сөп. Арай оҕотун аан маҥнай бэйэтин олоҕун үгэстэригэр, үлэтигэр, хамнаһыгар үөрэтэн баран, салгыы атын олоххо үөрэтэрэ оруннаах диэн сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Оҕо төрөппүтүн олоҕун аан маҥнай билэн-көрөн баһылаан баран салгыы сайыннаҕына өйө-санаата туруктаах, тирэхтээх буолар.
Киһи бэйэтин олоҕо уонна оҕотун туохха үөрэтэрэ сөп түбэспэт, бэйэ-бэйэлэрин утарса сылдьар буоллахтарына, оҕо иитиитэ буккуллар, сүнньүн сүтэрэр. Эдэр дьон олохсуйбут үгэстэргэ үөрэнэллэрэ суох буолан, быстах санааларыгар бас бэринэллэрэ элбиир. Араас революциялар, перестройкалар дьон олоҕун оҥкулун эмискэ уларытаннар эдэр көлүөнэни иитэр-үөрэтэр үлэни төрдүттэн суох оҥорон, уларыта туталлар.
Саха дьоно ыал буолан оҕо төрөтөллөрүгэр аймахтарын төрүччүлэрин дириҥник ырытан көрөллөрө. Бу үөрэтии ураты наадалаах. Былыргы саха дьонун «Уруу ырааҕа, уу чугаһа үчүгэй» диэн өс хоһоонноро кэргэҥҥин ыраахтан ыл диэни чуолкайдык быһаарар. Омук доруобуйата бөҕө буолуутугар тус-туспа хааннаах дьон холбоһуулара улахан туһалааҕын уонна наадалааҕын оннооҕор наука дакаастаан турар.
Киһи өйө-санаата сайдыыта хайдах иитиллибититтэн ордук тутулуктааҕын дакаастыыр көстүүнэн былыр «оҕо турбат» баай дьоно оҕолорун саҥа төрүүрүн кытта хотон түннүгүнэн атын ыалга биэрэн ииттэрэллэрэ буолар. Бу оҕо улаатан иһэн ииппит дьадаҥы дьонун өйдөрүн-санааларын иҥэринэр, кинилэр курдук өйдөөх-санаалаах киһи буола улаатар.
Дьадаҥы ыалга иитиллибит оҕо өйүгэр-санаатыгар ииппит дьонун сабыдыаллара олус улахан буоларын саха суруйааччылара бэлиэтииллэр. Иннокентий Семенов «Дьулуур» диэн ахтыы-сэһэнигэр Мөхөлүөп Мэхээлэ улаатан киһи-хара буолуута, өйө-санаата уһуктуута кэпсэнэр. Дьадаҥы Бөдьөө Дьөгүөссэҕэ уонна Ааныкаҕа иитиллибит Мэхээчэ өйө-санаата, олох туһунан толкуйа төрөппүт аҕатын өйүгэр-санаатыгар ханан да сөп түбэспэт, сорох өрүттэринэн өссө утары буолан хаалар. (1,3).
Инма Куэста
Инма Куэста (Inma Cuesta) — киноактрисата.
Кыра оҕону иитии, үөрэтии
Сэһэн Боло — Дьячковскай Дмитрий Иванович революция быдан иннинэ быыбарынай кулуба киһиттэн төрөөн баран, биллибэт-көстүбэт таайдарыгар улаатыар диэри иитиллибит. Революция дьалхааннаах кэмнэригэр Сэһэн Боло баай дьонун өйдөрүнэн-санааларынан барбатаҕын кини кэнники кэмнээҕи үлэтэ-хамнаһа толору көрдөрөн дакаастыыр. (2,5).
Дьадаҥы, үлэһит дьоҥҥо иитиллибит оҕо өйүгэр-санаатыгар аан маҥнай иҥэриммит өйдөбүллэрэ, ол аата дьонун аһыныгас майгылара, киһилии өйдөрө-санаалара олус дириҥник иҥэн хаалбыта кинилэр салгыы олохторугар дьайыыта үлэһиттэр диэки буолууларыгар тириэрдибит.
Атын дойдуларга оҕону кыра эрдэҕинэ бөрө дуу эбэтэр атын кыыл булан ииппит түбэлтэлэрэ биллэллэр. Итинник иитиллэн улааппыт оҕолор ииппит кыылларын майгыларын ылынар, туттууларын-хаптыыларын үтүктэр уонна саҥаралларын курдук саҥарар буолан хаалаллар эбит. Кыра эрдэхтэринэ кыыллары көрөн, үтүктэн үөрэммит үөрэхтэрэ олус күүскэ иҥэн, улааттахтарына даҕаны кыыл курдук майгыларын кыайан бырахпаттар, киһилии туран хаама сылдьар буолуулара уустугурар. (3,12).
Оҕо төрүт өйө-санаата кыра эрдэҕинэ чочуллан, ситэн-хотон, кэлин ханнык да үөрэх киирбитин иһин саҥалыы уларыйара олус уустук, ыарахан буолар. Сахалар былыргыттан оҕону кыра эрдэҕинэ үөрэтии өйүгэр-санаатыгар олус дириҥник иҥэрин бэлиэтииллэр.
Эдэр көлүөнэ ыччаты уопсай детсад көрүүтэ-истиитэ буорту оҥорор. Элбэх оҕолору барыларын холбуу үүрэ сылдьан ону-маны оҥотторуу кинилэри күүһүлээһиҥҥэ үөрэтэр. Бары онно бардылар даҕаны, оҕо эмиэ хайаан да барыахтааҕын туһунан өйдөбүлгэ үөрэтии ыытыллар. Ыллаабат оҕону ыллатыы, сүүрбэти сүүрдүү барыта ыгааһын түмүгэр оҥоруллар. Былыргы казарменнай «социализм» кэмин саҕана бары биир киһи курдук буолар туһунан өйдөбүл баар эрдэҕинэ итинник үөрэтии олох ирдэбилэ буолар этэ.
Уопсай детсад оҕолору көрүүтэ уол оҕолору хам баттыырга хайысхалаах. Уол оҕону куруук дьахталларга көрдөрүү кинилэргэ бас бэриммит киһини улаатынннарар, бэйэлэрэ тугу да быһаарар кыахтара суох буоларыгар олук ууруллар.
Былыргы дьон кыра оҕолорун көрүүгэ-истиигэ олус сэрэхтээхтик сыһыаннаһаллар. Kыра оҕону үөрэтиигэ биир алҕас этиллибит тыл ураты улахан суолталаах буолан тахсарын холобурдары аҕалан дакаастанар.
Суоппардыы сылдьан ыалга эбиэт буһарын кэтэһэ таарыйа саҥардыы тылланан эрэр кыра уолу кытта билсистим. Оонньоон муннун баттыы-баттыы «пиип-пиип» диэбиппэр олус сөбүлээн, кэлэ-кэлэ муннун тоһуйан биэрэр буолла. Дьиэлээхтэр оҕолорун үөрэтэллэрэ олус хойутаан иһэр быһыылаах. «Бу кулгаах»,- диэн тардыалаабыппар дьэ билэн, үөрэнэ оҕуста. Кулгааҕын тарда-тарда «Бу кулгаах» диир буолла. Урут үөрэммэтэх буолан, үтүктэн иһэрэ түргэниттэн мин дьиибэлэниэх санаам киирдэ. Оонньуу курдук илиититтэн тардыалаан баран «Бу атах» диэн ааттаан кэбистим. «Доо, атаххын аҕал эрэ»,- диэтэхпинэ, үөрэ-үөрэ илиитин биэрэн иһэр буолла. Биһиги кэпсэтэр көрбүтүн дьиэлээхтэр көр-күлүү курдук истэ сырыттылар.
Чэйдээн бүтүүгэ оҕо ийэтэ «Атах» диэни сөбүлээбэккэ, көннөрөн «Илии, диэ»,- диэн хаста да этэн көрө сырытта. Онтуката баара хата оҕото илиитин былдьаан ылыахтарыттан харыстыыр курдук хам тутан баран: «Атах, атах»,- дии-дии куота сүүрэ сылдьар буолла.
Оҕо ханнык баҕарар билиитин бэйэтин итэҕэйэр дьонуттан уруттаан ылан иһэрэ ордук буолуохтааҕын бу холобур дакаастыыр. Аан маҥнай билбит билиитэ-көрүүтэ оҕо өйүгэр-санаатыгар олус күүскэ хатанан иһэр. Аан маҥнай хаҥас илиитинэн ньуосканы тута үөрэммит оҕону уҥа илиитинэн туттар буолуутугар көннөрөн үөрэтии лаппа уустугуран тахсар. Ону көннөрүүгэ олус уһуннук дьаныһан туран дьарыктаннаххына, саҥа билиитэ үгэс буолан иҥнэҕинэ эрэ кыайыллар. Кыра уол куоракка барсыан аһара баҕаран айаннаары хомуна сырыттахпына аттыбыттан арахпат. Хайдах эрэ тэйэ түстүн дии санааммын: «Чэ, мааны таҥаскын таҥыннаххына баҕар илдьиэм»,- диэн кэбистим.
Чэйдии олорон киһибитин олох да умнан кэбистибит. Арай сөп-сөп сүүрэн кэлэн ийэтиттэн тугу эрэ ыйытар уонна хоско киирэн хаалар. Айаннаары бэлэмнэнэн, арахсарга илии тутуһуутун кэнниттэн кыра уолбут хостон бу тахсан кэллэ. Туох баар мааны таҥаһын барытын кэппит, сороҕун илиитигэр туппут, адьас барсардыы көрүҥнэммит.
Оонньоон эппитим оҕус буолбутуттан мин соһуйан хааллым. Киһим чахчы кырдьыктанан субу барсардыы оҥостубут. Мин диэн баара дуо, дьоно өссө соһуйдулар. «Оо, бараргын дьоҥҥор эппэтэххин дии»,- диэммин сымыйыаччы буолумаары аһарына сатаатым. Киһилэрин нэһиилэ тутан хааллардылар. Ытаһыы, айдаан атаарыылаах айаҥҥа хоҥуннубут.
Оҕо итэҕэйэр киһитин соҕотох да этиитин ыраас мууска ылынан кэбиһэр. Онтон ону көннөрүү ордук улахан эрэйдээҕин ити холобурдар көрдөрөллөр. Бу холобурдар оҕону кыра диэн албыннаабакка, киһилии майгыга олохтоохтук, сыыһа-халты саҥарбакка үөрэтиллиэхтээҕин көрдөрөллөр, оҕону кыра эрдэҕинэ үөрэтии олус сэрэхтээхтик, өйүн-санаатын ураты харыстаан оҥоруллуохтааҕын эмиэ дакаастыыллар.
Төрөппүттэр санааларыгар бэйэлэрин кыра эрдэхтэринээҕи өйдөбүллэрэ оскуолаҕа киириэхтэрин эрэ инниттэн саҕаланар. Ол иһин кинилэр бэйэлэрэ кыра оҕо буолан сылдьыбыт кэмнэрин билбэттэр, дьоннорун кэпсээннэриттэн эрэ истэллэр. Бу санааларыттан оҕолорун кыра эрдэхтэринэ эмиэ албынныы сылдьыахха сөп курдук саныыллар. Ол иһин «Кыра оҕо өйдөөбөт», - диэн этиинэн салайтараллар.
Билигин биһиги төрөппүттэрбитигэр оҕо улаатан истэҕинэ өйө-санаата туруга суох буолан ылар кэмэ кэлэр диэн өйдөбүл иҥэн сылдьар. Бу өйдөбүл нууччалартан киирбит буолан, наукаҕа чугаһатан «Переходная возрасть» диэн тупсаран ааттыыллар.
Кэнники кэмҥэ оҕо улаатан этэ-сиинэ ситэн барыытыгар өйө-санаата уларыйар кэмин итинник туспа араарар буоллулар. Былыргы сахаларга оҕо улаатыытыттан өйө-санаата тосту уларыйар диэн үөрэх баара биллибэт. Ол барыта урукку кэмҥэ сахалар оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн киһилии, чиҥник үөрэтэннэр өйө-санаата этин-сиинин сайдыытын эрдэлээн иһэрин ситиһэллэриттэн буолар.
Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдыыта этин-сиинин ситиититтэн эрдэлээн иһэр буоллаҕына, этин-сиинин уларыйыыларыгар өйө-санаата бэлэмнээх буолан, улаханнык оҕустарбакка эрэ аһарар. Былыргы сахалар оҕолоро өйдөрүн-санааларын сайдыылара эттэрин-сииннэрин ситиитигэр сөп түбэһэр буоланнар кэргэн буолар кэмнэрин улаханнык аһарбакка эрэ, ыал буолууларын ситиһэллэр этэ. Бу быһыы ордук кыыс оҕолорго сыһыаннаах буоларын «Тыс үтүлүгүнэн бырахтахха уйар буоллаҕына, кыыс оҕо эргэ тахсар кыахтанар» диэн этиилэрэ бигэргэтэр. Урукку кэмҥэ кыыс оҕо этэ-сиинэ ситиитин кытта эргэ тахсара хааччахтаммат этэ.
Оҕо этин-сиинин сайдыыта өйүн-санаатын, билиитин таһымын эрдэлээн хааллаҕына итинник «Переходная возрасть» диэн түргэнник уларыйыы кэмин охсуутугар киирэр. Төрөппүттэр оҕолорун өйүн-санаатын сатаан ииппэккэ, этэ-сиинэ улаатыытыттан хаалларан кэбиһэн баран бу кэми буккуллан ылар кэмэ диэн ааттыыллар.
Оҕо улаатан бэйэтэ улахан киһи буолан барыытыгар этэ-сиинэ уларыйан эмиэ ситэр, хотор. Улахан киһи буолбут эт-сиин көрдөбүллэрэ уларыйаллар. Бу эт-сиин уларыйыытыттан өй-санаа хаалан хаалыа суохтаах. Ол барыта төрөппүттэр оҕолорун хайдах иитэллэриттэн, кинилэр санааларыттан олус тутулуктаах.
Аныгы бэйэлэрин билиммит төрөппүттэр ордук бэйэмсэх өйдөөх-санаалаах буоллахтарына, оҕолорун ордук кыра оҕо курдук саныыллар. Кинилэр санааларыгар оҕолоро куруук кыра, тугу да быһааран билбэт, куруук көрө-истэ сырыттахтарына эрэ сатанар курдук. Кыра оҕо бэҕэһээ туох буолбутун умнан кэбиһэринэн туһанан хаһан баҕарар албынныы сылдьыахха сөп курдук саныы үөрэммиттэрин букатын уларытыахтарын баҕарбаттар. Маннык быһыы оҕо өйүн-санаатын, кут-сүр үөрэҕин ситэ билбэттэн үөскээн тахсар.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ киһи өйүн-санаатын икки аҥы арааран, бу өйдөр-санаалар тус-туспа буоланнар киһиэхэ дьайыылара эмиэ икки аҥыларын билинэр. Кыра оҕону бэйэтэ өйдөөбөтүнэн туһанан куруук албынныы сырыттахха, «Төрөппүтүм албын» диэн өйдөбүлэ ийэ кутугар иҥэн хаалар буолан, кэлин улаатан баран ийэ кутун салайар кэмигэр киирэн хааллаҕына, таһыгар тахсан биллэр. Онтон киһи өйө көтөн, өйө баайыллан ылар кэмнэрэ биир эмэ түбэлтэҕэ син-биир тахсаллар. Бу кэмҥэ киһи ийэ кутун өйүнэн-санаатынан салаллар. Ол иһин төрөппүтүн кытта тапсыбат буолуута арыллан тахсар. Ийэ кутун дьайыытынан улаатан иһэн төрөппүттэрин кытта сөпсөспөт буолуута ордук күүһүрэр.
Оҕо улаатан иһэн, бэйэтин өйө-санаата сайдан, төрөппүттэрин көрүүлэриттэн-истиилэриттэн босхолоно түһүөн баҕарар. Эмиэ бэйэтэ билэр сирдэригэр сылдьа да түһүөн, атын табаарыстарыттан хаалсан хаалымыан баҕара санаата элбэхтик киирэр буолар. Этэ-сиинэ ситэн-хотон барыыта кинини бэйэтин улахан киһиэхэ кубулутан иһэр. Өйө-санаата этин-сиинин кытта хаалсыбакка уларыйан иһиитин төрөппүттэрин бобуулара, көрүүлэрэ-истиилэрэ уонна ситэ үөрэппэттэрэ хааччахтыыр. Эт-сиин ситэрин кытта тэҥҥэ оҕо улахан киһи оҥорор бары быһыыларыттан хаалсымыан баҕарар санаата күүһүрэн иһэрин толорорго дьулуһар.
Улаатан иһэр оҕо бэйэтин улахан киһинэн билинэр буолуута өйө-санаата ситиитигэр туһалыыр. Төрөппүттэр оҕолорун сөптөөхтүк ииппит уонна үөрэппит буоллахтарына бу кэм ханнык да улахан хамсааһына суох салгыы баран иһэр.
Төрөппүттэр оҕолорун улаатан, өйө-санаата уларыйан барыытын аахсыбат буолууларыттан уонна кыра эрдэҕинэ элбэхтик сымыйалыы сылдьыбыттара арыллан хаалыытыттан оҕолоро кинилэри итэҕэйбэт буолуута үөскүүр. Оҕо өйүгэр-санаатыгар төрөппүттэр мөлтөх өрүттэрэ арыллан тахсыытыттан албынныы сылдьыбыттарын билэн олус улаханнык хомойор.
Биһиэхэ оҕо кыра эрдэҕинэ үгүстүк албыннаан, сымыйалаан уонна манньалаан үөрэтии сайынна. Куруук аптаах, албын остуоруйалары, сымыйа кэпсээннэри оҕолоругар кэпсээннэр оҕолоро аны, ол кэпсээннэрин итэҕэйэр буола улааталлар. Кыра эрдэҕинэ куруук сымыйалыы, албынныы сылдьыбыттарын оҕолоро улаатан иһэн син-биир билэр. Төрөппүттэрин итэҕэйбэт, эрэммэт буолуута үөскүүр, кэлин улаатан иһэн тапсыбат буолара онтон саҕаланар.
Туһаныллыбыт литература.
1. «Чолбон» сурунаал. 2-с ньүөмэрэ, 1992 с.
3. Газета «Якутия». 23 декабря 2000 год.
4. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
.af
.af диэн Афганистан үрдүк таhымнаах ил домена.
Чэнь Лида
Чэнь Лида - Пекиин араадьыйатын тэрийсибит дьонтон биирдэстэрэ, нуучча эрэдээксийэтин үлэһитэ.
Дьокуускайга төрөөбүт, аҕата кытай, ийэтэ саха. 1950-с сыллар саҕаланыыларыгар аҕата Кытайга кыыһын илдьэ барбыт. Пекиннааҕы Омук тылларын институутун бүтэрбит, онтон араадьыйаҕа үлэлии киирбит. "Говорит Пекин, говорит Пекин" диэн кини куолаһа бүтүн Сэбиэскэй Сойууска уонна аан дойдуга тарҕанар эбит.
1985 сыллаахха Москубаҕа Пушкин аатынан Нуучча тылын институутугар стажировкаламмыт.