cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хаан тупсарыыта
Хаан тупсарыыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ түбэһэринэн икки өрүттэнэр:
1. Омук дьонун этин-сиинин бөҕөргөтөр, элбэх оҕолоноллорун, оҕолорун доруобуйата бөҕө буоларын төрүттүүр. Бу быһаарыыны чуолкайдыырга нууччалар кэлбиттэрин кэннэ икки сүүс сыллар усталарыгар сахалар ахсааннара сэттэ төгүлтэн ордук эбиллибитин ылыахпытын сөп. (2,46).
19-с үйэ бүтүүтүгэр уонна 20-с үйэ саҕаланыытыгар саха дьонун биир саастарыгар тиийэ илик оҕолорун өлүүлэрэ Россия оҕолорунааҕар 2,2 төгүл аҕыйах эбит. (2,58).
2. Атын омугу кытта холбоһуу ханнык эрэ кээмэйи аһара бардаҕына омук бэйэтэ атын омукка уларыйыытын үөскэтэр. Манна В.В.Радлов хомуйбут дааннайдарын туһаныахха сөп. Саха тылыгар түүр омук тыллара 32 бырыһыаныттан ордугун ылар буоллахтарына, монгол тыла 25 бырыһыаныгар тиийэр эбит. Сахабыт тылын үксэ түүр омук тыла буолар. Сахалартан түүр омуктар үөскээн арахсан туспа барбыттар.
Хаан тупсарыыта эти-сиини тупсарыыга, бөҕөргөтүүгэ аналлаах буоллаҕына, хаан тупсарыытыттан өй-санаа улаханнык буккуллар, айгырыыр. Бааһынайдар икки омук тылынан буккуйа саҥаралларыттан олоххо туһалаах үгэстэргэ үөрэниилэрэ хаалан хааларыттан өйдөрө-санаалара туруга суох буолара улаатар, араас хамсааһыннары үөскэтиэхтэрин сөп.
Нууччалардыын холбоһон эт-сиин сайдыытын, тупсуутун ситиһэн иһэр буоллахпытына, нуучча тылын бары бүттүүн үөрэтэммит сахабыт тылын хаалларан кэбиһиэх курдукпутун көннөрүөхпүт этэ.
- Сайдыыны үөрэх-билии аҕалар. Атын сайдыылаах омук тылын үөрэттэххэ, билиитин иҥэриннэххэ сайдыы-үүнүү кэлэринэн аҕыйах ахсааннаах омук дьоно сайдыылаах омук тылынан төрөөбүт тылларын уларытан кэбиһиэхтэрин сөп.
- Үлэ, хамнас өйү-санааны уларытар. Аҕыйах ахсааннаах омук дьоно атын үлэҕэ көстөхтөрүнэ, ону үлэлии үөрэннэхтэринэ өйдөрө-санаалара ол үлэ көрдөбүлүнэн, үлэни баһылаабыт омук тылынан уларыйан хааларыгар тиийэр.
Уһун үйэлэргэ омугу бэйэтинэн, тылын, өйүн-санаатын уларыппакка эрэ хааллара сатааһын сайдыыны ситиһииттэн туоратыы, хаалларыы буолар. Тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылын аһара көмүскээн, былыргы олоҥхо кэмин саҕанааҕы таһымынан хааллара сатааһыннара аһара барыы, халыйыы, сайдан иһэр олохтон хаалан хаалыы буолар.
Сахалар бука бары сайдыыны ситиһиэхтэрин баҕараллар. Аҕыйах ахсааннаах омукка сайдыыны ситиһии омук дьылҕатыгар улахан уустуктары үөскэтэринэн саха тылын, өйүн-санаатын, таҥаратын үөрэҕин өссө дириҥник үөрэтэллэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Серошевский В.Л. Якуты. - Опыт этнографического исследования. - 2-е изд., - М.,1993. - 736 с.
2. Тырылгин М.А. Истоки феноменальной жизнеспособности народа саха. – Якутск: Бичик, 2000. – 304 с.
1355
1355 сыл.
Кыргыыс тыла
Кыргыыс тыла (Kыргыз тили, Кыргызча; Qırğız tili, Qırğızça; قىرعىزچا, قىرعىز تىلى) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ, олортон казах тылыгар ордук чугас. Кыргызстан ил тыла.
Суруга
1941 сыллаахтан ыла Кыргыыс тыла кириллицанан суруллар. Кытай Синдьээң кыргыыстара билиҥҥэ дылы синдьээн атын түүр омуктарын (уйгуурдар, казаахтар, татаардар уо.д.а.) курдук араб алпабыытынан туһаналлар. Кыргыыс алпабыытыгар Ҥ диэн буукуба суох.
Түһүк
Кыргыыс тыла 6 түһүктээх:
*Төрүт түһүк (атооч жөндөмө) — сүрүн түһүк. Ыйытыыта: Ким? «Ким?»; Эмне? «Туох?» Бул эмне? «Бу тугуй?»: Бул китеп «Бу кинигэ»; Досум эртең келет «Доҕорум сарсын кэлэр».
*Араарыы түһүк, посессив (илик жөндөмө) (-нын, -нин, -нун, -нүн, -дын, -дин, -дун, -дүн, -тын, -тин, -тун, -түн). Ыйытыыта: Кимдин? Эмненин? «Кимиэнэ?»: үйдүн эшиги «дьиэ аана», Алтынбектин досу «Алтынбиэк доҕоро».
*Сыһыарыы (барыш жөндөмө) (-га, -ге, -го, -гө, -ка, -ке, -ко, -кө, -а,-е, -о, -ө, -на, -не) Ыйытыыта: Кимге? «Кимиэхэ?»; Кайда? «Ханна?»: Шаарга барабыз «Куоракка барабыт»; Ал инисине жазып жатат «Кини инитигэр суруйа олорор».
*Туохтуу (табыш жөндөмө) (-ны, -ни, -ну, -нү, -ды, -ди, -ду, -дү, -ты, -ти, -ту, -тү) Ыйытыыта: Кимди? «Кими?»; Эмнени? «Тугу?» Бул китепти сатып алдым «Бу кинигэни атыылаһан ыллым»; Жигит терезени ачты «Уол түннүгү аста».
*Локатив (жатыш жөндөмө) Ыйытыыта: Кайда? «Ханна?», Кимде? «Кимиэхэ?» (-да, -де, -до, -дө, -та, -те, -то, -тө:) Кыргызстанда «Кыргызстааҥҥа»; мектебибизде «оскуолабытыгар»; жигитте «уолга»
Үөдэй (Хаҥалас улууһа)
Үөдэй — Хаҥалас улууһун Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгин киинэ.
Николаева Альбина Михайловна
Николаева Альбина Михайловна — саха тылын ойуулуур-дьүһүннүүр тылларын чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата.
1354
1354 сыл.
Саха
Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх: САХА - былыргы ираннар "таба" диэн суолталаах сака диэн тылларыттан силис тардар. Бу дьон табаны төрүппүт диэн ааҕаллар үһү. /.../ Ити тыл тюрк тыллаах омуктар этнонимикаларыгар киэҥник киирбит. /.../ Сака, күн-дьыл ааһан истэҕин аайы, суолтата улам кэҥээн, күн таба,салаа-лабаа, элбэх салаалаах-лабаалаах таҥара, күн, быйаҥ таҥаратын символа эҥин диэн буолбут. Ити курдук саха быдан былыргыттан силис тардар чахчы даҕаны төрүт-уус, мааны тыл буолар эбит. (Багдарыын Сүлбэ "Улуустар ааттара". Бичик, 2001 с. 6 стр.)
SAGEM
SAGEM (Societe d'Applications Generales d'Electricite et de Mecanique S.A.) — Франция бөдөҥ акциялаах хампаанньата.
1924 сыллаахха олохтоммут.
1985 сыллаахха үс фирма холбоһоннор, Sagem Францияҕа иккис улахан телекоммуникация хампаанньата буолбута (Alcatel кэнниттэн).
1357
1357 сыл.
Ыам ыйын 4
Ыам ыйын 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 124-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 125-c күнэ). Сыл бүтүө 241 күн баар.
1831
1831 сыл.
1356
1356 сыл.
Кээһэх
Кээһэх оноҕоһу эбэтэр оҕу укта сылдьарга аналлаах. Кээһэх сарыыттан эбэтэр мастан оҥоһуллар.
Саҥа Дели
Саҥа Дели (Хинди: नई दिल्ली, Пандьаби: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, Урду: نئی دلی) диэн Индия киин куората. Иэнэ 42.7 км2. Саҥа Дели Дели метрополиска киирсэр уонна манна дойду уонна Дели Ил Киин Куорат Сирин дьаhалталара бааллар.
Монастырев Владимир Дмитриевич
200px|thumb|right|Монастырев Владимир Дмитриевич Монастырев Владимир Дмитриевич — филология билимнэрин кандидата.
1359
1359 сыл.
Тывров
Тывров (Тиврів) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 9 661 (2011). Соҕуруу Буг өрүһүгэр сытар.
1832 сыл
1832 сыл.
Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)
Күөрдэм — Хаҥалас улууһун Иккис Дьөппөн нэһилиэгин киинэ.
1358
1358 сыл.
Гаврилова Мария Кузьминична
200px|thumb|right|Гаврилова Мария Кузьминична Гаврилова Мария Кузьминична (07.12.1928—06.11.2010) — география билимин доктора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимнэрин Академиятын академига.
Айымньылара
250 наука үлэлээх, ол иһигэр 14 монография.
Өссө маны көр
Гаврилов Кузьма Осипович
1360
1360 сыл.
Чилинар
мини Чилинар (Chilenos) диэн Чиилигэ олорор омук.
1361
1361 сыл.
1834
1834 сыл.
Ыам ыйын 5
Ыам ыйын 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 125-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 126-c күнэ). Сыл бүтүө 240 күн баар.
1362
1362 сыл.
Стрекаловскай Михаил Михайлович
Стрекаловскай Михаил Михайлович (04.02.1914, Бастакы Өспөх нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа — 29.06.1989) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (1996).
Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха олунньу 4 күнүгэр Бастакы Өспөх нэһилиэгэр Уус-Алдан улууһугар төрөөбүт.
Аармыйаҕа 1942 с. ахсынньытыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. I Белоруссия Фронун 65-с аармыйатын 69-с стрелковай дивизиятын 120-с стрелковай полкатыгар сэриилэспит.
1944 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр сулууспалыыр чааһыгар Нарево өрүс арҕаа кытылыгар турар Варшава воеводствотын Пултус повятын Круче-Борен диэн ааттаах дэриэбинэтин таһыгар стратегическай суолталаах плацдаармы ыларга сорудах бэриллибитэ. Бу плацдарм 65-с аармыйа Илин Пруссия кыраныыссатыгар тахсыыны хааччыйыахтааҕа уонна ниэмэстэр илиҥҥи-пруссиятааҕы бөлөхтөрүн төгүрүйэр кыаҕы биэриэхтээҕэ.
М. Стрекаловскай өрүһү бастаан туораан, өстөөх күүстээх утарсыытын аахсыбакка соҕотоҕун 20 чаас устата сэриилэһэн 19 өстөөҕү суох оҥорбута. Ботуруона бүтэн өстөөхтөртөн былдьаабыт гранааталарынан сэриилэһэр. Бааһырдар да көмөҕө кэлбит байыастар санааларын өрө көтөҕөр. Өстөөх кимэн киириитин кэмигэр илиинэн хапсыһыыга иккистээн бааһырар, сэриилэһэр кыаҕын сһтэрдэр да табаарыстарын пулеметтарын диискэлэрин буулдьанан иитэ сытар.
Бу хорсун быһыытын иһин Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойугар түһэриллэр.
Сэрии кэнниттэн 1946 с. демобилизацияланар. Дойдутугар Уус-Алдаҥҥа нэһилиэк Сэбиэтин партийнай тэрилтэтин сэкиритээринэн талыллан уонтан тахса сыл үлэлиир. Сэбиэт алта ыҥырыытыгар дьокутаатынан талыллар. Нэһилиэккэ сэрии уонна үлэ бэтэрээннэрин кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
1989 сыллаахха бэс ыйын 29 күнүгэр өлбүт.
1996 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр Арассыыйа Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.
Яковлева Варвара Николаевна
200px|thumb|right|Яковлева Варвара Николаевна Яковлева Варвара Николаевна (Ая Яковлева) — РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа.
1920 сыл
1920 сыл.
Намибия
Намибия диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута, Атлантик океан кытылыгар баар. Кинилиин кирбиилэhэллэр Ангола уонна Замбия хоту, Ботсуана илин уонна Соҕуруу Африка соҕуруу уонна илин. 1990 с. Соҕуруу Африкаттан тутулуга суох буолбута. Киин куорат Виндhук.
Дьоппуон Иһинээҕи байҕала
thumb|300px|Дьоппуон Иһинээҕи байҕал уонна силбэһиилэр thumb|right|300px|Дьоппуон Иһинээҕи байҕал Ицукушима арыыттан көстүүтэ Дьоппуон Иһинээҕи байҕала (瀬戸内海 Сэто-Найкай) — Чуумпу океан байҕала. Хотуттан уонна илинтэн Хонсю арыы, соҕуруулуу-арҕааттан — Кюсю арыы, онтон соҕурууттан — Сикоку арыы чэрчилииллэр.
Арҕаа Симоносэки силбэһиинэн Дьоппуон байҕалы кытта сибээстээх, Чуумпу океаны кытта Хаясуи уонна Бунго сиилбэһиилэринэн соҕуруулуу-арҕаа, Кии уонна Наруто силбэһиилэриилэринэн илин диэкки сибээстээх.
Иэнэ 18 000 км² кэриҥэ. Устата арҕааттан илиҥҥэ 445 км, Кэтитэ хотуттан соҕуруу 15 — 55 км.
Чычаас байҕал, орто дьириҥэ 20-60 м. Ордук дьириҥэ — 241 м. Уутун тууһун таһыма 30—34 ‰. Уу орто температурата атырдьах ыйыгар 27°С, олунньуга 16°С. Хомо уонна арыы дэлэй. Түгэҕэ кумах уонна таас.
Фауна
Балык уонна атын харамай көрүҥүн ахсаана 500.
Чжэцзян
Чжэцзян (кит. 浙江, пиньинь Zhèjiāng; у 浙江) - Кытай биир саамай илиҥҥи провинцията буолар. Территория иэнэ 102 тыс км2. Нэһилиэнньэтэ 52 мөллүйүөн. Киин уонна саамай улахан куората - Ханчжоу. Онтон арыый улахан куораттара - Нинбо, Вэньчжоу, Цзяоцзян, Цзясин, Луцяо, Шаосин, Хучжоу, Линхай, Хуанъянь уонна |Цзиньхуа.
thumb|Ханчжоу хайалара.
Бүлүү улууһа
Бүлүү улууһа — Саха Сирин улууһа. Киинэ — Бүлүү куората, 1634 сыллаахха олохтоммута.
География
Дьокуускайтан ырааҕа: сиринэн 592 км, уунан 735 км.
Сыл орто температурата: 10,7° тымныы.
От ыйын орто температурата: 16—18° сылаас.
Сылга сөҥүү түһүүтүн орто кээмэйэ: 200—300 мм.
Демография
2013 сыл туругунан, улуус олохтоохторун ахсаана — 24 816 киһи, итинтэн тыа сирин олохтоохторо — 11 378 киһи. center|300px|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
Улуус биллиилээх дьоно
Кондаков Николай Алексеевич — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
Миронов Алексей Афанасьевич — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
Степанов Николай Саввич — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
Гоголев Иван Михайлович (Кындыл) — саха норуодунай поэта.
Тимофеев Михаил Елисеевич -- саха норуодунай поэта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Гимнин (Өрөгөй ырыатын) ааптара.
Чайанда гаас үөскээбит сирэ
Гаас саппааһа С1+С2 категориянан 1,24 триллион м³, ону таһынан 68,4 миллион тонна ньиэп уонна конденсат.
1835
1835 сыл.
Туох буолбута
Боотурускай улууска 2-с Хайахсыт нэһилиэгэ баар буолбут.
1364
1364 сыл.
Айылҕа киртийиитэ
Айылҕа киртийиитэ киһи өйүгэр-санаатыгар ыар баттааһыннаах дьайыыны оҥорор.
Күн уотун сырдыга дьайыыта үчүгэйиттэн уонна хараҥа куһаҕаныттан уһун үйэлэр тухары киһи өйө-санаата үрүҥ, сырдык уонна хара, хараҥа диэн дьүһүннээн үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран бэлиэтииргэ үөрэнэн хаалбыт. Үгэстэргэ кубулуйбут өйдөбүллэр киһи өйүгэр-санаатыгар ийэ кутугар мунньуллар буоланнар хаһан баҕарар, киһи ийэ кутун салайыытыгар киирдэр эрэ, туттуллубутунан бараллар. Кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэр кэмигэр куһаҕаны, айыыны оҥорума, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥор, күөх үүнээйини алдьатыма, кыыллары, көтөрдөрү көр-иһит, харыстаа диэн үөрэххэ үөрэтиллибит оҕо хаһан даҕаны аһара баран күөх үүнээйини алдьата турбат, кыыллары, көтөрдөрү харыстыыр киһилии киһи буола улаатар.
Саха сиригэр сир баайын хостооһун киэҥник тэнийэн сайдан иһэр. Сир баайын хостооһун киэҥник сайдыбыт сирдэригэр хара буор, кумах хонуулар, томтордор киһи хараҕа ыларын тухары нэлэһийэллэр, имири кэрдиллэн төҥүргэстэрэ эрэ хаалбыт, уот сиэн хара хоруо буолбут тыалар хараара боруораллар. Хаппыт тииттэр өргөстөөх төбөлөрө, үөрбэлэр курдук халлааҥҥа харбаһар көстүүлэрэ, амырыын алдьархайтан иэстэһэргэ бэлэмнэнэн эрэр былыргы сэрииһиттэр үҥүүлэрин өрө туппуттарын санаталлар.
Киртийэн, сытыйбыт уулар никсик сыттара дьон олорор сирдэрин биир биллэр уратытыгар кубулуйда. Бу сирдэргэ сүүрдэр үрэхтэргэ, өрүстэргэ балыктара эстибиттэрэ быданнаата.
Буорту буолбут Айылҕа көстүүлэрэ киһи олоҕун барытын аймыыр куһаҕан көстүүлэргэ киирсэллэр. Айылҕа ити көстүүлэриттэн киһи өйө-санаата быһаччы тутулуктаах. Өр кэм устата куруук хара буор хонууну, умайбыт тыаны көрүү киһи өйүгэр-санаатыгар букатын сүппэт, умнуллубат санаа түһүүтүн үөскэтэр. Санаата түспүт киһи диэн бары өттүнэн мөлтөөбүт киһи буолар.
Киһи мөлтөөбүт, санаата түспүт кэмигэр уһуну-киэҥи, кэскиллээҕи кыайан толкуйдаабат буола бүөлэнэн, быстах баҕа санаатыгар баһыттаран араас сыыһа туттуулары оҥоруон, бэйэтэ да быстах суолга киирэн биэриэн сөп.
Киртийбит, буорту буолбут Айылҕа көстүүлэрэ дьон өйүн-санаатын уһун кэмҥэ мөлтөтөллөр, кэскиллээх, саҥаны тутар, оҥорор санааларын суох оҥороллор. Айылҕа киртийиитин көстүүлэрэ дьон бары бииргэ түмсэн үлэлиир-хамныыр, тугу эмэ оҥорор кыахтара кыратын биирдиилээн киһиэхэ өйдөтөллөр. Сир баайын-дуолун күүстээх тиэхиникэлэр көмөлөрүнэн хостооччулар Айылҕаны маннык алдьатыыларын-кээһэтиилэрин көстүүлэрэ хас биирдии киһиэхэ бэйэтэ кыайан көннөрбөт, күүһэ-кыаҕа тиийбэт балаһыанньата үөскээбитин биллэрэллэр.
Билигин төһө эмэ тиэхиникэ сайдыбытын кэннэ Айылҕа улаханнык алдьаныытын элбэх дьон даҕаны кыайан чөлүгэр түһэрбэттэр, көннөрбөттөр, кинилэр эмиэ кыахтара суоҕа киһи бэйэтэ кыайан көннөрбөт быһыыта үөскээбитин билинэн, аны бэйэтин эрэ күүһүгэр-кыаҕар эрэнэр буолуутун үөскэтэллэр, барар, куотар өйүн-санаатын күүһүрдэллэр.
Хара буор хонуулар ыар көстүүлэрэ киһи өйүгэр-санаатыгар эстии-быстыы, алдьаныы-кээһэнии өйүн-санаатын илэ хааллараллар. Киһи илэ өйүнэн сылдьан көрөр куһаҕан, ыар көстүүлэрэ кини өйүгэр-санаатыгар, олоҕун оҥкулугар сөп түбэспэт буоллахтарына ордук түргэнник түүлүгэр киирэн көстөллөр.
Хара хоруо, буор, быыл дойду киһи түүлүгэр киирэн көстүүтэ, киһиэхэ туох эмэ куһаҕан, табыллыбат буолуу, санаа түһүүтэ кэлиитигэр көстөр. Маннык түүл көһүннэҕинэ киһи мөлтүүр, өйө-санаата сыппыыр кэмэ кэлэр. Айылҕа куһаҕан көстүүлэрин сабыдыаллара киһиэхэ олус ыараханнык дьайаллар, ханнык да саргылаах санаа, үчүгэйи баҕара санааһын суох буоларыгар тириэрдэллэр. Киһи төһө эмэ кэмҥэ саҥаны, үчүгэйи оҥороро сарбыллар, санаата самнар, кыайыыга-хотууга дьулуура намтыыр.
Киһи түүлүгэр кирдээх, сытыйбыт, көҕөрбүт уу көстүүтэ, өй-санаа мөлтөөбүтүн, кыаҕа-күүһэ түспүтүн бэлиэтиир.
Түһээтэххэ үүнэн турар тыа куһаҕан көрүҥнэнэн көстүүтэ үлэ-хамнас дьыалата улаханнык мөлтөөбүтүн биллэрэр. Куурбут-хаппыт тыа көһүннэҕинэ, оҥоруохтаах дьыала бииргэ үлэлиир дьону кытта тапсыбаттан улаханнык атахтаныан да сөп. Алдьаммыт, охтубут тиит көстүүтэ өлүү-сүтүү буолаары гыммытын биир бэлиэтэ буолар. Хаппыт-куурбут тиит көстүүтэ суос-соҕотох туран хаалбыт киһини эмиэ бэлиэтиэн сөп.
Түүл көстүүлэрэ киһиэхэ ханнык эмэ соһуччу куһаҕан быһыы кэлэн иһэригэр эрдэттэн өйүн-санаатын бэлэмнэнэн көрсөрүгэр аналлаахтар. Куһаҕан көстүүлэр киһи түүлүгэр киирдэхтэринэ, киһи төһө эмэ уһун кэмҥэ мөлтөөн, ахсаан сылдьар кэмэ тиийэн кэлэр, өйө-санаата мөлтөөн туох да үлэтэ-хамнаһа табыллыбат, сыыһа-халты буола сылдьар, ханнык да ыллыктаах санаа киирбэт гына, өйө-санаата бүөлэнэр, сабыллар. Айылҕа киртийиитин, буорту буолуутун көстүүлэрэ түүлгэ киирдэхтэринэ киһи уһун кэмҥэ мөлтүүрүн, санаата түһэрин, үлэтэ-хамнаһа сатамматын түстүүллэр.
Дьон-аймах киртийбит, буорту буолбут сиргэ-дойдуга кыайан олоҕу олорор кыахтара суох. Маннык күөх үүнээйилэрэ суох буола эстибит дойдулартан дьон барыылара, атын, чөл айылҕалаах сиргэ көһүүлэрэ саҕаланар. Киртийбит, буорту буолбут сиргэ-дойдуга дьон кыайан олох олорботтор, Айылҕаттан кистэлэҥ тутулуктара быһыннаҕына доруобуйалара мөлтөөн араас ыарыыларга, ордук хаан ыарыыларыгар ыллараллара элбиир, олохторо табыллыбат. Айылҕаны харыстааһыны киһи аймах урут бастаан оҥорорго үөрэнэллэрэ эрэйиллэр кэмэ кэлэн турар. (1,56).
Дьон Сиргэ олорор олохторун сыалынан Айылҕаны харыстааһын, урукку туругуттан олох туоҕа да уларыйбатын ситиһии буолар. Аныгы үйэҕэ дьон үөрэҕи-билиини, араас улахан тиэхиникэлэри сайыннаран, элбэх саҥаны айыылары олоххо киллэртээн Айылҕаны уларытан иһэллэр. Бу киллэрэр уларытыыларын сыыһа санааларыгар сайдыыны ситиһии курдук санааччылар элбэхтэр. Айылҕаны уларытар, буортуну оҥорор саҥаны айыылары оҥорбот эбитэ буоллар Айылҕа уларыйыыта төһө эмэ кэминэн хойутаан кэлиэ этэ.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.
Лира (харчы)
Ли́ра (λίρα, libra — фунт) — хас да дойду туттар харчыта. Билигин Турция валютата, Ливан уонна Сирия валюталара (соторутааҕыта, евроҕа көһүөр дылы, өссө Кипр туттар этэ) нууччалыы фунт диэн ааттаналлар эрээри, ол гынан баран дойдуларын бэйэлэрин иһигэр лира диэн ааттаналлар.
Соторутааҥҥа дылы Италия лирата Италия, Ватикан уонна Сан Марино туттар валюталара этэ, Мальта валютата эмиэ лира этэ. Бары 4 иллэр евроҕа көспүттэрэ.
Израильга олохтоох валюта быһыытынан 1952 с. балаҕан ыйын 9 — 1980 с. олунньу 24 дылы туттулла сылдьыбыт израиль фунта израиль лирата (לירה הישראלית) диэн ааттанар эбит. Иврит тылыгар "лира" (לירה) фунт диэн өйдөбүллээх; валюта Англия мандаатыгар сыппыт Палестина валютатыттан — палестина фунта (לירה ארץ ישראלית, Palestinian Pound) ааттаммыт эбит.
1365
1365 сыл.
1836
1836 сыл.
Иван Фёдоров
Ива́н Фёдоров (1520 саҕана —, Львов) — бастакы нуучча кинигэ бэчээттээччилэриттэн биирдэстэрэ , үгэс быһыытынан «бастакы нуучча кинигэ бэчээттэччитинэн биллэр» , Нуучча судаарыстыбатын сиригэр хаһан тахсыбыта чопчу биллэр бастакы кинигэни таһаарбыта («Апостол»). мини|Москубаҕа бэчээттэммит "Апостол"
Аата
XVI үйэҕэ илин славяннарга араспаанньа диэн үөдүйэ илик буолан Иван Федоров араас аатынан илии баттыыр эбит. Сороҕор аҕатын аатын -ов (сын) диэн сыһыарыылаах. Холобур Апостолга. Оттон Острожская Библия кинигэ бэчээттээбит диэн суруктаах. Сороҕор аҕатын аатын -ович диир эбит уонна олорор сирин ыйар эбит, холобур итинник 1570 сыллааҕы Саалтыырга сурулла сылдьар. Латыыннныы дөкүмүөннэргэ Ioannes Fedorowicz Moschus, typographus Græcus et Sclavonicus «Иван Фёдорович Московит, гириэк уонна славян печатнигэ», эбэтэр Johannes Theodori Moscus «Иван Фёдоров (сын) Московит». Өссө маннык барыллар бааллар этэ: (1578 сыллааҕы Азбукаҕа),  (1580 сыллааҕы Саҥа Кэс тыл),  (Апостол 1574 сыллааҕы Львовка тахсыбыт таһаарыыта). Уҥуоҕар диэн суруллубут.
Ыам ыйын 6
Ыам ыйын 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 126-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 127-c күнэ). Сыл бүтүө 239 күн баар.
1366
1366 сыл.
1838
1838 сыл.
Бүрээттэр сахалар туһунан номохторо
Саха диэн ааттаах норуот Байкал таһыгар олорбутун туһунан бүрээттэр Үөһээ Өлүөнэҕэ олохтоох эхирит диэн биистэрин эрэ номоҕор көрсүөххэ сөп. Онно кэпсэнэринэн 250 сыл анараа өттүгэр, Зулхэ-мурен (Өлүөнэ) өрүс хаҥас биэрэгэр саха норуота олорбут. Саха бухатыырдара кэлэн түһээн төлүүргэ модьуйаллара. Илдьит киһи ыытан, бу сиргэ бачча кэмҥэ туһээҥҥитин хаалларыҥ диэн ыгаллара.
Эхириттэр ортолоругар Эдэгэй диэн эдэр бухатыыр үөскээбит. Сэттэ сааһын туолан баран, түһээн төлөөн бүтүөххэ, аны кэлэн көрдөөтөхтөрүнэ мин кинилэри кытта сэриилэһэ барыам. Бүрээт норуота төгүрүк сэттэ сыл кинини көрдөспүт, туһата суох, син биир хотторор эрээри сэриини тэрийимэ диэн. Ол эрээри уон түөрт сааһын туолан баран, кырдьаҕастары олох истибэт буолбут. Онон дойдутун дьоно, туох кыахтааххын көрдөр диэн көрдөспүттэр. Ону истээт эдэр бухатыыр оҕун тардан баран, бастакы оҕун ытан баран, ону өссө үс оҕунан табан үс төгүл хайыппыт!
Ол эрээри оннооҕор буолуоҕу көрбүт кырдьаҕастар саха бухатыыра уонна ата киһи хотуппат куйаҕын кэтэ сылдьаллар диэн сэрэппиттэр. Эдэгэй саҥата суох оҕонньоттор этиилэрин истибит. Кырдьаҕастар оннук айыылаах киһини кытта хайдах киирсиэххиний диэн сэрэхидийбиттэр. Сахалартан сотору үс илдьит киһи кэлбитин, Эдэгэй иккитин өлөрбүт, үсүһүн илиитин-атаҕын тоһуппут уонна боотургар тиийэн эт, мин кинини кыргыһыы хонуутугар күүтэбин диэбит. Болдьоммут кэмҥэ икки сүүс аттаах киһилээх Эдэгэй саха бухатыыра Хүнтэ Хошошону кытта болдьоммут сиргэ көрсө тиийбит. Уҥа биэрэктэн икки сүүс аттаах абааһы бухатыыра (биһиэхэ айыы) өрүһү харбатан туораабыттар. Кинилэр бухатыырдара Хүнтэ Хошошо олус диэн уордайбыт: «Бу туох кыра уолу миигин кытары сэриилэһиннэрэ аҕаллыгыт? Мин кинини кымньаххайым биир кырыытынан охторуом!». Эдэгэй ону эрдэттэн күөскүн өрүнүмэ, улахан айаххынан мээнэ саҥарыма диэбит.
Саха бухатыыра маҥнай оҕунан ыппытын, Эдэгэй иҥэһитинэн илгэн кэбиспит. Эдэгэй оҕо Хүнтэ Хошошо атын хаҥас хараҕар тиийэн õàтàíà түспүт, хаһаайына ата охторугар атын төбөтүн нөҥүө эһиллибит. Сууллан түһэригэр төбөтүн куйахатын сабар куйаҕа сирэйин саба түһэн кэбиспит, моонньо буоллаҕына аһыллан хаалбыт. Эдэгэй иккис оҕо онно тиийэн түһэн, саха бухатыырын өлөрбүт. Уолуйбут сахалар баһылыга суох хаалан үрүө-тараа куоппуттар, чугуйбуттар. Эдэгэй түһээнин төттөрү ылбыт, дьиэтигэр төннүбүт.
Эдэгэй бу 1940 сыллар диэки кэпсээбит киһи аҕатын сэттис көлүөнэҕэ өбүгэтэ эбит, дапсытын (эрхыбша) өргө диэри кэриэс оҥостон илдьэ сылдьыбыттар. Онон бу олох дьиҥнээх буолбут түбэлтэ 16-ыс үйэ бүтүүтүн диэки буолуон сөп эбит. Манан көрдөххө саха диэн ааттанар дьон Байкал таһыгар төрүт былыр курыканнар саҕана буолбакка, нуучча кэлиэн эрэ иннинэ олорбут буолан тахсаллар.
1367
1367 сыл.
Жирафа (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. Якоб Барч 1624 сыллаахха картаҕа киллэрбитин кэнниттэн ааттаммыта. Планциус Gyraffa Camelopardalis диэн ааттаабыт да ааптар ырытыытын чинчийдэххэ тэбиэн курдук. Библия Бытие диэн кинигэтигэр Ревекка Исаакка кэргэн тахсаары тэбиэни мэҥэстэн барбыта. Барч аатын көннөрбүтэ да, ойуутун хаалларбыта, ол иһин Жирафа диэн аат иҥпитэ.
Васильева Надежда Николаевна
200px|thumb|right|Васильева Надежда Николаевна Васильева Надежда Николаевна — тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Нелунов Анатолий Гаврильевич
200px|thumb|right|Нелунов Анатолий Гаврильевич Нелунов Анатолий Гаврильевич (1943-2021) — саха сомоҕо домоҕун чинчийбит учуонай, лексиколог, лексикограф, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата, С.А. Новгородов аатынан Бириэмийэ лауреата, РНА СС үтүөлээх бэтэрээнэ, Таатта улууһун ытык киһитэ.
Элбэх монография уонна тылдьыт ааптара, 110-тан тахса билим ыстатыйаны бэчээттээбитэ. Икки туомнаах Сомоҕо домох сахалыы-нууччалыы тылдьытыгар (I туома – 1998, II туома -2002) саха тылын баайын дириҥник хорутан киллэрбитэ, бу кинигэтэ аҥардас билимҥэ эрэ суолталаах буолбакка, саха омугун ыччатын сайдыытыгар улахан өҥөлөөх. Саха тылын улахан быһаарыылаах тылдьытын таһаарыыга сүрүн эрэдээктэр солбуйааччыта уонна түөрэ 15 туомун эппиэттиир сэкиритээрэ этэ. Бүөтүр Слепцову кытта Быһаарыылаах тылдьыты туһаныы туһунан уһун уонна кылгас ыйыылар-кэрдиилэр ааптардара. Саха тылын кылгас быһаарыылаах тылдьытын соавтора (1994, 2008). 2002 сыллаахха тахсыбыт Таба суруйуу тылдьытын ааптардарыттан биирдэстэрэ. 2015 сыллаахха тахсыбыт саҥа таба суруйуу тылдьытын сүрүн эрэдээктэрэ.
Маны таһынан учуонай киэҥ далааһыннаах уопсастыбаннай үлэни ыытара, саха тылын туруга бөҕөргүүрүн туруорсара, СӨ тыллар тустарынан сокуона олоххо киирэригэр үлэ ыыппыта, СӨ Бэрэсидьиэнин уонна кэлин Ил Дарханын иһинэн үлэлиир Тыл сэбиэтин чилиэнэ этэ.
Саха тылын учууталларыгар уонна ХИФУ устудьуоннарыгар сэминээрдэри ыытара. Игидэй оскуолатыгар 2002 сыллаахтан «Развитие единого образовательно-воспитательного пространства села на основе философии народа саха» диэн былаһаакканы билим өттүттэн салайбыта.
Олоҕун олуктара
2021 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр 78 сааһыгар сылдьан Дьокуускайга ыалдьан өлбүтэ.
Наҕараадалара
Билими сайыннарыыга кылаатын иһин А.Г.Нелунов СӨ Ил Дарханын Грамотатынан, СӨ бырабыыталыстыбатын Грамотатынан, Ил Түмэн Грамотатынан, ССРС Наукатын Акдьыамыйатын бөрөсүүдьүмүн грамоталыран, ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын грамоталарынан бэлиэтэммитэ. Арассыыйа билимин акадьыамыйатын Сиирдээҕи салаатын «Үрүҥ көмүс сигма» бэлиэтинэн, СӨ НА «За заслуги в развитии науки Республики Саха (Якутия)» мэтээлинэн, СӨ наукатын уонна идэтийбит үөрэхтээһин министиэристибэтин «За заслуги в области науки» түөскэ кэтиллэр бэлиэтинэн, Аан дойдутааҕы Түүр акадьыамыйатын (TWESCO) «За вклад в развитие тюркологической науки» суругунан (Астана, 2018 г.) наҕараадаламмыта.
Дели
Индия хотутугар, Пендьаб региоҥҥа, Ямуна өрүс кытылларыгар турар. Археология чинчийиилэринэн, Делига дьон б.э.и. 6 ү. олохсуйбуттар. Дели Султаната туругуруутун кэнниттэн, Дели политика, култуура уонна эргиэн сүрүн киинэ буолбута. Элбэх былыргы уонна Орто үйэлэрдээҕи монуменнар бааллар. 1649-1857 сс. Могол Империятын киинэ этэ.
Британия Илин Индия Компанията Индия улахан өттүн баhылаабытын кэннэ, киин куорат Калькуттаҕа көспүтэ. Холбоhуктаах Хоруоллук хоруола Дьордь V 1911 с. Делига киин куорат статуhун төннөрбүтэ. Саҥа киин куорат, Саҥа Дели, 1920-с сс. Эргэ Куорат соҕуруутугар тутуллубута. Индия Британияттан 1947 с. тутулуга суох буолбутун кэннэ киин куоратынан уонна дьаhалта олорор сиринэн Саҥа Дели анаммыта.
Делига дойду бары муннуктарыттан улахан миграция баар. Онон куорат олохтоохторун ахсаана түргэнник элбиир. Элбэх араас омук олорор. Бүгүн Дели Индия сүрүн култуура, политика уонна эргиэн киинэ.
Эсватини
Эсватини Хоруоллуга (урукку аата Свазиленд, Umbuso weSwatini) диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута, кинилиин кирбиилэhэллэр Соҕуруу Африка уонна Мозамбик.
Дьиикимдэ (Горнай улууһа)
Дьиикимдэ — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Мытаах нэһилиэгин киинэ.
Хакаастар
Хакаастар — Арассыыйа Хакасия өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоох түүр тыллаах омук.
Устуоруйаттан
Устуоруйаҕа киирбит Енисей кыргызтарын хаан уруу аймахтара, быһаччы удьуордара. Урукку өттүгэр Киин Азияҕа улуу Или, каганаты тэрийэ сылдьыбыт, суругунан-бичигинэн докумуоннарга элбэхтик киирбит ула-хан омук ордон хаалбыттобоҕо. Сахалар былыргы төрүттэрэ кыргызтары кытта ыаллаһа олорон олус элбэхтик сэриилэспиттэрин биһиэхэ баар «кыргыс», «кыргыһыы», «кыргыс дьоно» диэн курдук тыллар кэрэһилииллэр. Быһата, былыргы кыргыз дьоно сахалар төрүттэригэр кыргыһыы, иирсээн диэни кытта биир өйдөбүллэнэ сылдьыбыттаахтар эбит. Холобур, хакаастар төрүттэрэ Арассыыйа састаабыгар сүүс сылы быһа сэриилэһэн, бэрт улаханнык эмсэҕэлээн эрэ баран киирбиттэрэ. Сиһилии Хакаастар Арассыыйа састаабыгар киириилэрэ көр.
Хакасия сирэ хамсыы сытар история, бэрт элбэх былыргы пааматынньык баар сирэ. Ол курдук, аҥаардас истиэп устун айанныырга бэрт элбэх былыргы кириэппэстэр, тутуулар омооннорун, булгунньахтары, уу хаайар даамбалар тобохторун көрөҕүн. Кырдьык, Хакасия сиригэр былыр улуу судаарыстыбалар олохсуйан олорбуттара.
Билиҥҥи туруктара
Билигин хакас омук 80 тыһ. кэриҥэ ахсааннаах. Кинилэр Хакасия нэһилиэнньэтин 10 гыммыт биирин эрэ кэриҥэни ылаллар. Син биир шордар курдук, төрөөбүт тылларын бэрт мөлтөхтүк билэллэр. 30-гар диэри саастаах ыччат төрөөбүт тылын билбэтин кэриэтэ. Дьиҥинэн, тыллара саха тылыгар ыкса уруулуу. Тас дьүһүннэрэ эмиэ сахаларга олус майгынныыр. Манна сылдьан сорох дьону «бу киһини ханна көрдүм этэй?» диэн бэйэҥ билэр сахан дьонугар булкуйан ылаҕын. Хакас дьоно, сүнньүнэн, Саха сирин туһунан уопсай өйдөбүллээх буолаллар. «Чугас аймахтарбыт» диэн олус үөрэ-көтө көрсөллөр, ону-маны ыйыталаһан бараллар. Өйдүүн-санаалыын, майгылыын-сигилилиин сахаларга олус чугас дьон.
Кыраайы үөрэтэр музей
Абакаҥҥа Кызласов аатынан кыраайы үөрэтэр музей баар. Манна түҥ былыргы түүр-монгол омук үрдүк култууратын: суругун-бичигин, оһуорун-мандарын, үҥэр-сүктэр таҥараларын, аҕа баһылыктарын мэҥэ таастарын, булгунньахтар таастарын сөҕө-махтайа көрдүбүт. Бу музей култуура, история киинэ, чахчы дьон тоҕуоруһар сирэ эбит.
Тун Пайрам
Тун Пайрам (Тунах Биһирэм диэн тылбаастыахха сөп буолуо, бэйэлэрэ «бастакы үүт бырааһынньыга» диэн ааттыыллар) Аскиз оройуонугар Саҕайдар сыһыыларыгар (Сагайская долина) сылын аайы ыытыллар эбит. Дойдубар сылдьан «хакастар Тун Пайрам диэн бырааһынньыктарын 90-с эрэ сылларга аан бастаан тэрийбиттэрэ, онно сахалар ыһыахтарын холобур быһыытынан туһаммыттара, үтүгүннэрбиттэрэ» дииллэрин истибитим эрээри, соччо «биһигиттэн маны үтүгүннэрбиттэр эбит ээ» диэн бэлиэтии көрбөтүм. Былыр-былыргыттан түүр-монголлар айылҕаҕа, айыыларга сүгүрүйэр сиэрдэрэ-туомнара майгыннаһар буолуохтаах.
Тун Пайрам арыллыытыгар аал уоту аһатыы сиэрэ-туома ыытыллар эбит, ол кэнниттэн ырыа-тойук, куреш (тустуу), ат сүүрдүүтэ, хакаас ыалын көрдөрүү, атыы-тутуу, оннооҕор салюттаах этнотека баар буолла. Тыва аатырбыт «Ятха» рок-бөлөҕө ыллаата-туойда. Алтайдар төрүт бырааһынньыктарыгар — Эл Ойыҥҥа тэҥнээтэххэ, нууччалыыта баһыйар эбит. Кымыһы тымтыктаах да көрдөөн булбатыбыт, арай быыппахха майгынныыр айрааннарын истибит. Төрүт национальнай таҥаһын кэтэ сылдьар киһи бэрт аҕыйах. Хата, атын сиртэн кэлбит ыалдьыттар биһиги сахалыы таҥастаах сайбайа сылдьарбытын хакастарга бутуйдулар быһыылаах. Көрүү-истии элбэх этэ.
Уопсайынан, Тун Пайрамҥа сылдьан хакас омугун ытык сиэрин-туомун көрдөрөр бырааһынньыкка буолбакка, ханнык эрэ көннөрү дьаарбаҥкаҕа, күүлэйгэ сылдьар курдук сананаҕын.
Саҕайдар сыһыылара
Аскиз — хакаастар түөлбэлээн олорор биир улахан оройуоннара. Саҕайдар сыһыыларыгар баар. Санаттахха, бэрт элбэх учуонай «сахалар төрүттэрэ Саҕай сыһыытыттан хоту көһөн барбыттара. Саха уонна Саҕай — биир төрүттээх тыллар» диэччилэр. Онон, Аскизка сылдьан саха киһитэ «былыр манна бэйэм хаан уруу төрүттэрим олорбуттара буо-луо» диэн долгуйа саныыр.
Саҕай сыһыыта — булгунньах дойдута. Хакасияҕа сыл ахсын саҥаттан-саҥа тааһы (булгунньах тобоҕун) булал-лар үһү, сурукка барыта киирбэккэ турар диилллэр. Ону таһынан ГЭС тутуутугар түүр-монгол улуу былыргытын кэрэһилиир угүс бэлиэни уу анныгар тимирдибиттэр, олус элбэх археология булумньута атын дойдулар музейдарыгар, чааһынай дьоҥҥо көһөрүллүбүт. Былыргы ытык булгунньах-тары болҕойон көрдөххө, бары үрдүлэринэн-анныларынан тоҕута хаһыллыбыт, халаммыт буолаллар. Быһата, «дьиикэй археологтар» үлэлээбиттэр.
Хакаастарга Сахсаар хайата диэн ытык сир баар эбит. Биллэрин курдук, саха номохторугар Сайсары диэн тылы Сахсары диэни кытта бэрт элбэхтик булкуйа тутталлар. Холобур, Дьокуускай куорат турар сирин «Саргылаах Сахсары» диир түгэннэрэ кытта баар. Быһата, хакастарга да, сахаларга да ытык суолталаах тыл эбит.
Хакастар итэҕэллэрэ биһиги итэҕэлбитин кытта адьас биирин кэриэтэ. Ол курдук, кинилэр син биир биһиги курдук салама (хакастыы — чалама) ыйыыллар, алгыыллар (алхыс), уоту аһаталлар, сир дойду, уу иччилэригэр сүгүрүйэллэр. Кут-сүр диэн өйдөбүллэрэ, ааттыын-суоллуун син биир биһиэнин курдук.
1368
1368 сыл.
Чусовской Николай Николаевич
Чусовской Николай Николаевич (10.05.1910, Куочай нэһилиэгэ, Ньурба улууһа — 26.07.1977) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945).
Олоҕун олуктара
1910 сыллаахха ыам ыйын 10 күнүгэр Куочай нэһилиэгэр Александровка сэлиэнньэтигэр Ньурба улууһугар төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1928 с. Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. Биэс кылаас үөрэхтээх, икки сыл хомсомуол ыстаастаах уол Саха национальнай байыаннай оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрэн, оскуолаҕа инструкторынан хаалбыт. 1931 с. салгыы Омскайдааҕы байыаннай-пехотнай училищеҕа барбыт. Онно 4 сыл үөрэнэн баран Оһуобай Уһук Илиннээҕи аармыйа стрелковай уонна танковай чаастарыгар хамандыыр дуоһунастарыгар сулууспалаабыт. Капитан сололонон рота хамандыырын солбуйааччытыгар дылы үүммүт.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр
1944 с. ыам ыйыттан сэриигэ кыттыбыт. Бастаан утаа 3-с Украинскай фроҥҥа, онтон 1-кы Белорусскай фроҥҥа аатырбыт 8-с гвардейскай аармыйа 57-с стрелковай дивизиятын 172-с стрелковай полкатын стрелковай батальонун хамандыырынан кыргыһыыларга кыттыбыт. Батальон Молдавия, Украина, Польша сирдэрин босхолооһуҥҥа хорсуннук сэриилэспит.
Майор Чусовской хамаандалыыр батальона 1945 сыл муус устарыгар аатырбыт Зееловскай үрдэллэри тоҕу көтүүгэ сураҕырбыт. Хамандыыр бастакы ударнай бөлөҕү салайан өрүһү туоруур, батальон туоруурун хааччыйар. Өстөөҕү үрдэлтэн киэр охсон 1945 с. муус устар 17 күнүгэр Зеелов куоракка киирбит. Уулуссаларга кытаанах кыргыһыыларга Зеелов соҕуруу-илин өттүн өстөөхтөртөн ыраастаабыт. Ыраах инники барбыт батальон өстөөх утары кимэн киириитин төттөрү охсуталаабыт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл ыам ыйын 31 күнүнээҕи Ыйааҕынан батальонун саталлаахтык хамаандалааһынын, өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия капитана Чусовской Николай Николаевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Сэрии кэннэ
1946 с. Чусовской саппааска тахсан, дойдутугар эргиллибит. 1949 с. ССКП Саха уобаластааҕы кэмитиэтигэр үлэлээбит, 1952 с. ССКП Киин Кэмитиэтин иһинээҕи Үрдүкү партийнай оскуолатын бүтэрбит. Сотору кэминэн хат Аармыйаҕа ыҥырыллан Москуба куорат военкоматтарыгар сулууспалаабыт. Кэлин, пенсияҕа тахсан баран, Москубаҕа олорбут.
1977 с. от ыйын 26 күнүгэр өлбүт. Дьокуускайга көмүллүбүт.
Маршал Жуков бирикээьинэн уоппуска5а барыы
Ахтыы
Степанов Семен Васильевич 1923 сыллаахха II Бордон нэьилиэгэр тереебутэ. А5алара Федоров Василий Степанович 1927 сыллаахха ыалдьан елбутэ, ийлэрэ Федорова Дария Егоровна Хадан Курсуйуттан теруттээх. 84 сааьыгар 1963 сыллаахха дойдутугар Бордонно елбутэ. Ус уол тереебутэ: улахан убайдара Авдей 1918 сыллаах теруех, 3 кылаас уерэхтээ5э, иккис уол Никита 1921 сыллаах теруех, 7 кылаас уерэхтээ5э. А5алара 1928 сыллаахха суох буолбута, онон ийэлэрэ о5олорун со5ото5ун керен-харайан, суьуехтэригэр туруортаан киьи гынаттаабыта.
Ийэлэрэ елбут маннайгы кэргэниттэн уола Докторов Петр Захарович туьунан ыал этэ. Кини эмиэ 1942 сыллаахха сэриигэ ынырыллан барбыта, 1945 сыллаахха теннубутэ. Ийэлэрэ маннайгы колхозтааьын са5ана суеьутун соро5ун холбоон, колхозка чилиэнинэн киирбитэ. Колхоз аата оччотоо5уга «Туос-остуруот» диэн  ааттаа5а. Теье да кыраларын иьин уолаттар оччотоо5у колхозка харанаттан-харана5а дылы араас от-масулэтигэр улэлээн муккуллэн олох кыьал5атыгар уьаарыллан улааппыттара.
Улахан убайдара Авдей 1923 с. Зинаида диэн колхозтаах кыыьы кэргэн ылант уьунан барбыта. Иккис а5а дойду сэриитэ са5аланарыгар 1941 сыллаахха маннайгы хомуурга тубэьэн, бала5ан ыйыгарСунтаартан Турукта5а элбэх буолан сатыы барбыттара. Онон Авдей Степанов 1942 сыл муус устар ый 2 кунугэр елбут, кини Калининскай уобалас Ржевскай оройуонугар Двойни диэн дэриэбинэ5э кемуллэ сытарын туьунан биллэрии сурук кэлбитэ.
Никита Степанов кэргэннэммэтэ5э, Киров аатынан колхозка бухгалтердаан олорон 1942 сыллаахха сайын армия5а барбыта, барыа5ыттан сэриигэ сылдьан 1944 сыл алтынньы ыйга сура5а суох суттэ диэн биллэрии кэлбитэ.
Степанов С.В.  – сэрии сылларыгар
Семен Жданов  аатынан колхозка   армия5а барыар диэри дойдутугар биригэдьиирдээбитэ. 1944 с. армия5а ынырыллан Иркутскай уобаласка Мальта диэн станция5а байыаннай сборнай часка тиийбитэ. Тереебут-уескээбит Бордонун колхозтаахтара баар-суох туру улэьиттэрин сайыьа хаалбыттара. Мантан хас киэьэ аайы ар5аа фронна элбэх киьи барара. Кини манна биир дойдулаахтарын Петров Уоьугу, Кокорин Елисейи керсубутэ. Уоьу ккэлин ар5аа баран елбут этэ, Елисей дойдутугар эргиллибитэ.
Сотору буолаат дойду илинни кыраныыссатыгар атаарбыттара, манна кэлэн 17-с Армия 62-с танковай полкатыгар икки саханы ылбыттара. Табаарыьа Сунтаар уола Анисимов Николай диэн этэ. Маннай утаа танка5а механик-водительга уерэппиттэрэ, ВХТ, Т-34 танкаларга, мантан сааьыары танковай полк сапернай отделениетыгар сапер идэтигэр сэриигэ киириэххэ дылы уерэппиттэрэ.
Сэрии маннайгы кунуттэн Сэмэн  танковай полкатын кытта сапер-минер быьыытынан сылдьыбыта. Манна 17-с армиябыт 2 Забайкальскай фронна киирсэн, Маршал Малиновскай хамаандалааьынынан сэриигэ киирбиттэрэ. Иннилэригэр естее5у кытта сэриилэьии эрэ буолбакка улахан Хинган хайатын туорааьын этэ. Бу улахан суола суох сис хайа хапчааннарын быыьынан эриирдээх–мускуурдаах айан суолугар естеех араас кубул5аттаах тоьуурдарын биьиги армиябыт куус еттунэн лапа сабырыйар буолан угус сутугэ суох естеех тоьуурдарын урусхаллыыллара.
Манна уксун инники кирбиигэ хайа урэхтэрин, наада тирээтэ5инэ таанкалары туоратыьарга кемелеьуу, таанкалар кыайан ааспат сирдэригэр хайаттан таас суулларан суол онороллоро.
Бу бары танкистарга тууннэри-кунустэри ыарахан улэнэн иннилэрин диэки сы5арыйаллара. Биирдэ туун суол ыраастыы сырыттахтарына снарядтарэьин да эьин буолбуттара. Сэмэн урдугэр таас туьэн улаханнык эмсэ5элээбитэ, госпитальга киирэн эмтэнэн тахсыбыта. Кини Японияны кытта сэриини Мукден куоракка тумуктээбитэ.
Кыайыы кэнниттэн 1946-50 сылларга сержант  Степанов Ураллаа5ы байыаннай уокурукка сулууспалаабыта. Полкалара Киров куораккатурбута. Сэмэн манна хас да сыл буолбута. Винтовканан, автоматынан, пулеметунан ытыыга уокурукка хаста да бастаабыта.
Маршал Жуков бирикээьинэн уоппуска5а барыы
Биирдэ Ураллаа5ы байыаннай уокурук кылаабынай командующайынан анаммыт маршал Жуков кинилэр чаастарыгар кэлэр диэн сурах иьиллибитэ. Бэлэмнэнии, тубугуруу, керунуу-тэбэнии бе5е буолбута.
Ол кун Степанов ротата дьуьуурунайынан анаммыта. Кеьуппэккэ да олордохторуна, эмискэ Г.К. Жуков хас да генерал, полковник арыалдьыттаах, етеру-батары керен киирэн кэлбитэ. Степанов тура эккирээн, арааппардаабыт. Маршал кынначчы со5ус туттан туран, арааппардыырын бол5омтолоохтук истибит.
- Ханнык омуккунуй, сержант? - диэбит маршал.
-Сахабын, табаарыс маршал.
-Ханна сэриилэспиккиний?
- Илин, табаарыс маршал.
- Туох дьоннооххунуй?
- Тулаайах ийэлээхпин, икки убайым ар5аа сэриигэ елбуттэрэ.
- Уоппуска5ын хаьан туьаммыккыный?
- Суох, табаарыс маршал.
- Мин сахалар тустарынан истибитим. Хорсун сэрииьиттэр, бэргэн ытааччылар, - диэбит Жуков батары баттаан эрэр курдук куолаьынан.
Георгий Константинович, арыаллыыр дьонун диэки етеру-батары керен баран, чин-чинник уктээн, казарма иьигэр киирэн хаалбыт.
Ити итинэн ааспыта. Икки дуу, ус дуу ый курдугунан, саас бэс ыйын са5ана, Сэмэни дивизия штабыгар ыныран ылбыттара. Туохха ынырдахтарай диэн бэркэ дьиксинэ-дьиксинэ, илэ бодотун тардынантиийбитэ. Онно карта5а дьонун олорор сирин, онтон ханан айаннаан тиийэргин миэхэ кердер эрэ диэн бирикээстээбит майор. Кини ыйбытын линейканан кээмэйдээн баран, командир тебетун быьа илгистибит. Онтон эппит: «Маршал Жуков бирикээьинэн уоппуска5а бара5ын. Кэлэ-бара суолгун аа5ан, 72 хонугу биэрэбит. Сибилигин баран докумуоннун онортор».
Сержант соьуйан эрэ хаалбыт. Ити курдук, маршал хара5ар  тубэьэ туьэн, кеьуппэккэ да сылдьан, дойдутугар барар буолбут.
Иркутскайга диэри поезка сааьырбыт генералы, полковнигы уонна капитаны кытта биир купе5а тубэьэн айаннаабыт. Дьоно кини сытыахтаах миэстэтигэр чымыдааннарын толору симэн, миэстэтэ суох хаалбыта. Аргыстара тууннэри-куннэри хаартылаан, ханньаахтаан тахсаллар эбит.
Биирдэ купе5а киирбитигэр холуочук капитан ханна баран иьэрин ыйыталаспыт. 72 хонук уоппускалаа5ын истэн баран бардьыгыныытуспут:
- Сымыйалаама! Генерал да оччо уоппусканы ылбат. Кердер докумуоннун!
Суругу хос-хос керутэлээн баран, полковника биэрбит, онтон туох да саната суох генералга ууммут. Итинтэн ыла поезтан туьуер дылы Сэмэннэ сыьыаннара тосту уларыйбыта. Малларын сы5арытан биэрбиттэрэ.
Усть–Кукка кэлэн, борохуокка Москва5а командировка5а сылдьан баран тенен иьэр суруйааччы Исай Никифоровы кытта биир купе5а тубэспитэ. Икки сэрииьит сотору биир тылы булбуттара. Киьитэ кэпсээн-ипсээн бе5е, Сахатын сирин туьунан сонуну киниттэн истибитэ.
Сэмэн толкуйга туспутэ. Дойдубар уунан кыайан тиийиэ суохпун, онон Мухтуйаттан быьа Сунтаарга диэри тыанан сатыы тустэхпинэ сатаныыьы диэн быьаарыммыт.
-Сатыы дуо? Кэбис, хайдах тиийиэний? Эьэ5э-бере5е сиэтиэн,- диэн аргыьа сапсыйан кэбиспитэ.
Сэмэн Мухтуйа5а борохуоттан туьэн, кими эрэ керен саха ыалын булбут. Со5отуопка управлениетын начальнига сарсын Сунтаарга бараары олорор диэн буолбут. Киьитэ аргыс кестубутугэр уерууну кытта себулэьэн, Турукта5а диэри оночонон эрдинэн тиийбиттэр. Онтон Какаалыырга диэри аттаммыттар. Манна эмиэ аттаах киьи тоьуйуохтаах эбит да, болдь5ор кэлбэтэх. Саллаат дойдутугар тиийэ охсоору тиэтэйэр, келену кеьуттэ5инэ кунэ-дьыла барыыьы. Онон сарсыныгар сатыы туьунэ кэбиьэр.
Ити курдук, эрэйинэн дойдутун булан, уонча хоноот, эмиэ били кэлбит суолунан Мухтуйалыыр, онно борохуот кэлбэккэ хаайтаран. Чааьыгархас да хонук хойутаан тиийэр. Жуков бирикээьинэн сынньаммыт буолан, буруйга-сэмэ5э тардыллыбата5а.
Төрөөбүт дойдутугар килбиэннээх үлэтэ
1952 сыллаахха пенсия5а тахсыбыта. Билигин сэрии инбэлиитэ куоракка олорор. Кэргэнинээн Лия Никандровналыын а5ыс кыыс о5олоохтор, элбэхсиэннээхтэр. Лия Никандровна онус кылааьы бутэрэн баран лабораннаабыта, онтон училище5а уерэнэн, 30 сыл устата улус балыыьатыгар сиэстэрэлээбитэ. Билигин эмиэ пенсия5а олорор.
Семен Васильевич бырааьынньык куннэргэ бойобуой на5араадаларын – А5а дойду 2-с степеннээх орденын, угус ахсааннаах мэтээлин кэтэр.
Туьаныллыбыт литература
1.Степанов С.В. ахтыыта, 1994 сыл
2.Дмитриев И.С. “Байыаннай начальниктар Олонхо дойдутун буойуннарын туьунан”, Бичик, 2009
3.“Якутск вечерний”, № 216, олунньу 27 кунэ   2015 с
1839
1839 сыл.
Мумбаи
Мумбаи (марат. मुंबई, Mumbaī), урукку аата Бомбей, диэн Индия Маhараштра илин киинэ уонна дойду үп киинэ. Олохтоохторун ахсаана 13.66 млн (аан дойду иккис улахан куората). Сыстыhа сытар Нави Мумбаи уонна Тане диэн куораттардыын 18,950,000 киhилээх метрополитен сир буолар. Мумбаи Индия арҕаа кытылыгар турар уонна дириҥ төрүт хомолоох. Мумбаи пордунан Индия бүтүн байҕалынан тиэйиллэр малын улахан аҥара барар.
Мумбаи Индия эргиэн уонна аралдьыйыы киинэ, Индия БИО'гун 5%, индустрия оҥоруутун 25%, байҕал эргиэнин 40% уонна экономикатын капиталын 70%. Мумбаи глобал үп эргиирин аан дойду уон киинин ахсааннарыгар киирсэр. Куоракка Индия Резерв Баана, Bombay Stock Exchange, National Stock Exchange of India уо.д.а. суолталаах үп институттара, дойду элбэх компанияларын уонна мультинационал корпорацияларын штаб-квартиралара бааллар. Онтон таhынан Bollywood диэн Индия киинэ индустриятын салалтата баар. Мумбаига атын Индиятааҕар олох таhыма үрдүк буолан элбэх миграннар кэлэн олохсуйаллар. Ол иhин куоракка элбэх омуктар уонна араас култууралар сэргэлэhэллэр.
Талакаан ньиэп үөскээбит сирэ
Талакаан ньиэп үөскээбит сирэ — Ленскэй улуус территориятыгар баар бөдөҥ ньиэп үөскээбит сирэ. Хостуур лицензия
"Сургутнефтегаз" хампаанньаҕа баар. .
Үөскээбит сир үс блоктаах: Киин, Илин уонна Таран. Ньиэп саппааһа C1 категориянан 105 449 мөл. тонна, С2 категориянан — 18 132 мөл. тонна, Гаас С1 категориянан — 43 533 млрд. м³, С2 категориянан — 19 634 млрд. м³, конденсат саппааһа — 375 тыһ. тонна.
Ньиэптээх хапталҕаннар сир анныгар 1000 — 1200 м. дьириҥ сыталлар. Атын үөскээбит сирдэртэн уратыта диэн Талакааҥҥа мел хапталҕаҥҥа баар.
1990-с сылларга хостооһун саҕаламмыта, 1994 сыллаахха Витим бөһүөлэккэ диэри болдьохтоох ньиэп ситимэ тутуллубута. 2006 - 2008 сылларга "Сургутнефтегаз" проект сайдыытыгар 65 млрд солкуобай киллэрбитэ, 48 иин хаһыллыбыта.
Ыам ыйын 7
Ыам ыйын 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 127-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 128-c күнэ). Сыл бүтүө 238 күн баар.
1369
1369 сыл.
Эстетика
Эстетика диэн билимньини үөрэтэр философия салаата. Эстетика аан дойдуну көрүү уонна ылыныы саҥа суолларын үөрэтэр.
1840
1840 сыл.
1370
1370 сыл.
Копырина Елена Петровна
Копырина Елена Петровна — саха тылыгар туохтуур суолтатын чинчийэр учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
ХНТ Оҕо пуондата
ХНТ Оҕо пуондата эбэтэр ЮНИСЕФ  (UNICEF, United Nations International Children’s Emergency Fund) — ыксаллаах быһыыга оҕо-аймаҕы көмүскүүр ХНТ анал тэрилтэтэ.
1953 сыллаахха ХНТ тэрилтэ дьарыктанар уобалаһын кэҥэтэн биэрбитэ уонна аатын ХНТ Оҕо пуондата диэн ааттаабыта. Урукку ЮНИСЕФ диэн аббревиатуратын оннунан хаалларбыта. Штаб-квартирата Нью-Йорк куоракка баар.
Туймаада (суолталара)
Туймаада хас да суолталаах:
ХНТ Оҕо пуондата
ЮНИСЕФ үлэтигэр үтүөҕэ дьулуур посуоллара көмөлөһөллөр.
Сыала-соруга
ЮНИСЕФ маннык биэс хайысханан үлэлиир: