cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Егор Александрович Захаров
1974 сыллаахха партия Мэҥэ-Хаҥалас оройуоннааҕы комитетыт быһаарытынан 4№-дээх Төҥүлүтээҕи профтехучилещаҕа директорынан анаммыта. Манна директорынан, преподователынан үрдүк таһарылаахтык 24 сыл үлэлээбитэ. Комсомол Киин Комететын мэтээлинэ Наҕараадаламмыта. Бу сыратын бараабыт училещатын үлэтин-хамнаһын көрдөрөр Е. А. Захаров, В. В. Цыпандина, Е. С. Попов автордардаах «Лэнинскэй комсомол бириэмийэтин лауреата 4 №-дээх профлицей» диэн кинигэ тахсыбыта.
Дьаһах
Дьаһах диэн суруллубут төрүн. Дьаһаҕы ил дьаһахтыыр биилигэ суруйар. Ылыллыбыт дьаһах сиэр буолар. Дьаһах континентал төрүннээх дойдуларга төрүн төрдө буолар. Дьаһах ылыныытын сурума үгүс дойдуларга маннык: дьаһахтыыр инициатива — дьаһах оҥкулун ырытыы — дьаһаҕы ылынааһын — дьаһаҕы таһаарааһын.
Адьырҕалар (киинэ)
Адьырҕалар (Predators) диэн Нимрод Антал 2010 сыллааҕы билим ыра сэриилээх киинэтэ. Сценаристара Алекс Литвак уонна Майкл Финч. Сүрүн оруоллары оонньууллар Эдриен Броуди, Тофер Грейс, Алисе Брага, Уолтон Гоггинс, Лоуренс Фишборн. Тарҕатааччы компания 20th Century Fox. Адьырҕа франшиза үһүс киинэтэ буолар. Киинэ бас геройа Ройс (Броуди), хамначчыт сэрииһит, өйдөнөн кэлбитэ парашутунан джунгли ойуурга түһэн эрэр. Бу ойуурга кини курдук идэлээх өлөрүөхсүттэр эмиэ быраҕыллан кэлбиттэр. Кинилэри барыларын уоран ылан манна туох эрэ соруктаах аҕалбыттарын сыыйа өйдүүллэр. Бу биллибэт планета икки өстөһөр Адьырҕа биистэрин бултуур сирдэрэ эбит.
Миязаки префектурата
мини| Каартата — Кюсю регионугар Кюсю арыыга баар префектура. Префектура болуоссата 7735,99 км², олохтоохторун ахсаана — 1 115 148 киһи. Административнай центра — Миязаки куорат.
Этимология
Миядзаки диэн тыл 10 үйэҕэ тахсыбыт Вамё Руйдзюсё (Wamyo Ruijusho) дьоппуон тылдьытыгар ахтыллар. Онно 5 туттар тэрилтэн биирдэстэрэ. Үһүйээн этэринэн Миядзакигэ бастакы импэрээтэр Цзиньму олорбут.
Түҥ былыргы
Сэлии тииһэ (Elephas naumanni) Тонокури диэн сиргэ, Сайто куоракка көстүбүтэ (300 000 сылтан 20 000 сыллаахха диэри олоро сылдьыбыт кыыл).
Саитобару кургааннара
Саитобару кургааннара (Saitobaru kofungun) - 333 кофун эбэтэр кургаан бөлөҕө. Миядзаки префектуратыгар Сайто куоракка баар. Японияҕа саамай элбэх кофун бөлөҕө. 70 миэтэрэ үрдүктээх хайаҕа баар.
Ямато Оукен уонна Миядзаки
Кофун кэмин үһүс үйэтиттэн Япония Кинки диэн ааттанар сорҕотугар баар буола сылдьыбыт Ох (ыраахтааҕы) эбэтэр Окими (улуу хоруол) баһылыктаах салалта Японияҕа хас да аатынан биллэр. Ол ааттара манныктар: Ямато Чутэй (Суд), Ямато Оукен, Ва Оукен уонна Ямато Сейкен. Ону таһыынан кыра судаарыстыбалар баар буола сылдьыбыттарын ытыктаар куолу диэн этиилэр бааллар. Аны Choutei (суд) диэн аат 4-с эбэтэр 5-с үйэлэртэн эрэ баар буолбута диир дьон бааллар. Билиҥҥи кэмҥэ Ямато Оукен диэн аат элбэхтэ туттуллар. Үһүйээннэр кэпсииллэринэн Миядзаки аан бастаан Кюсюгэ Кумасо сорҕотун курдук ахтыллар, ол эрээри биир күдьүс буолбакка, Кумасо бас билэр сирдэрин сорҕотун эрэ быһыытынан. Сыыйа Ямато Оукен күүһүрэн Оита оройуонуттан соҕуруу тарҕаммыта.
Хьюга
Рицурью тиһигэ баар буолбутун кэнниттэн Хьюга диэн дойдуну Химука диэн ааттыыллар этэ. Ямато-Оукен хонтуруола күүстээх буолбатах этэ, онон 702 сыллаахха Сацума, оттон 713 сыллаахха Осюми баар буолбуттара, балар Хюга диэн аатырбыттара. Бу дойдулар Ямато Оукен эбэтэр Дадаифу анныгар олороллоро. 815 сыллаахха Ямато Оукен 500 саллааттааҕа ахтыллар, бу атын дойдулартан саамай аҕыйах.
Шимадзу Тадахиса, Симадзу самураай клаанын олохтооччу
1185 сыллаахха Шимадзу Тадахиса (1227 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр өлбүт) диэн киһи Симадзу самураай клааныын олохтообута. Симадзу клаана Сатсума (Satsuma) уонна Осуми (Osumi) диэн Кагошима уонна Хьюга дойдулар сирдэрин баһылыыр этэ. Кини 1196 сыллаахха Сацумаҕа сэрииннэн барбыт, Хюга уонна Осюми провинциялары бас бэриннэрбит, Шимадзу диэн сиргэ (Хьюга) заамок туттарбы. Камакураҕа көмүллэ сытар, аҕатын уҥуоҕуттан чугас.
Административнай тыырыллыыта
Миязаки префектуратыгар 9 куорат уонна 6 уезд баар(14 бөһүөлэк уонна үс сэлиэнньэ).
Куораттар
Куораттар:
Уезстар
бөһүөлэктэр уонна сэлиэнньэлэр уезстарга:
Успуорт
Аллара Мийазаки спортивнай хамаандалара көстөллөр
Bang & Olufsen
Mitsui Group Европатааҕа бизнес салаатыгар холбонор, улахан сборочнай цехтара Чехияҕа уонна Америкаҕа.
Aiwa
Aiwa (Айва), Дьоппуон биир сүрүн телевизордары, ырыа центрдарын, ырыа инструменнарын, видеосистема оҥорор тэрилтэтэ, 2021 сыл түмүгүнэн Канаадаҕа, Бразилияҕа, Америкаҕа, Германияҕа уонна Соҕуруу Кореяҕа бастаан иһэр (ол эрэн дойдутугар Японияҕа буотах).
Саха Сиригэр 90 сыллардаахха 10 тыыһынча музыкальнай центр атыыламмыта Aiwa киэнэ, үгүс кыахтаах ыалларга баара.
Aiwa Mitsui Group корпоративнай эйгэтигэр холбонор (40%), ол эрэн 60% Sony улахан аҥаарын тутар.
Leica
Leica Camera — Германия биир биллэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр смартфоннарга анаан оҥорор үрдүк хаачыстыбалаах линзалары оҥорооччу. Mitsui Group линзалары салайар салаатыгар холбонор.
2021 сылтан Xiaomi тэрилтэни кытта доҕордоһоллор (Мицуи уурааҕынан). 2018 сылтан ыла Huawei тэрилтэни кытта.
Кытай хампаанньатын сүүмэрдээн таһаарар фотоаппараттар.
Маҥнайгы эргиэн мааркатын Мэҥэ-Хаҥаластан саҕаланар.
История
1849 сыллаахха «оптическай институт» диэн фирманы немецкэй инженер Карл Кельнер арыйар. Камерга диэри өссө ыраах, оттон хампаанньа аатырар оптикалаах микроскоптарынан кыайбыта.
1855 сыллаахха Кельнер өлбүт, оттон кини огдообото «оптическай институт уонна Бетле» диэн ааттаах компания үлэһиттэриттэн биирдэстэрэ Фридериан Бетлеҥҥа кэргэн тахсыбыт. Ол эрээри 1869 сыллаахха фирма хаһаайына биэстии сыл компанияҕа үлэлии кэлбит Эрнст Лейтц (Ernst Leitz) И буолар. Аата «оптическай институкка» уларыйар.
Микроскоптары таһынан «оптическай институт» биноклы, ону таһынан фото- кинопектордары оҥорон эрэр. Онтон 1910 сыллаахха кинини хаһаайын- Эрнс Лейтц салайан иэр. Дуоһунаска киирбитин кэннэ талааннаах айымньыны Уорэтэргэ этии киллэрэр. 1904 сыллаахха компакт фотоаппараттарга аналлаах туспа шторно- щелевой затвору оҥорбута уонна РИК фотопленкаларга чахчы портативнай камераны тэрийэргэ идэ күөдьүйбүтэ.
Бу дьыалаҕа кини бастаан саҕалаабатах, ол гынан баран, түргэнэ уонна манна кыайан быһаарылла илик. Бастакы пленочнай камералар тута хомуруйдулар, хаачыстыба өттүнэн пленкаттан бэчээттэммит улахан өстүөкүлэ пластинкаларыттан улаханнык хаалсыбыттар. Барнак салгыы үлэлээн баран, 1914 с. илиинэн икки бастакы пленарнай камераны оҥорон, биирдэрин босс бэлэхтээбит.
Лейтц саҥа сонуннартан хаалбыта да, серийнэй производствоҕа ыытарга тиэтэйбэтэҕэ. Фирма тэрээһинин техническэй уустуга да, финансовай балаһыанньата да баар-бастакы аан дойду сэриитин кэнниттэн фирма быстар уһукка таҕыста. Ол гынан баран, 1924 сылга дьыала бытаарбыта, онон улахан инвестицияҕа улахан инвестицияларга быһаарыллыбыта. Дьэ, хомуйбут Барнак прототиптар кэлин «прототип» (prototype) диэн тылбаастаан эрэллэр эбит. Ити кэмҥэ бэйэтэ да Талыы- талыы диэн баар буолла. Лейпциональнай сааскы дьаарбаҥкаҕа 1925 сыллаахха бастакы серия моделын билиһиннэрдэ.
Үһүс Бордоҥ (Сунтаар улууһа)
Үһүс Бордоҥ — Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Лядова (өрүс)
Лядова (Лядова) диэн Украина (Хмельницкэй уонна Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 93 км, тардыытын иэнэ 748 км². Днестр түһэр.
Адыыгтар
Адыыгтар (эбэтэр Чэркиэстэр, бэйэлэрин адыгэ дииллэр) — Арассыыйаҕа уонна атын дойдуларга олохтоох адыгейдар, кабардаалар, чэркиэстэр, шапсуугтар
Брэст
Брэст (Брэст, Берасьце) диэн Беларусь куората. Брэст уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 329 642 (2013).
Бэс Сиэйэ (Сунтаар улууһа)
Бэс Сиэйэ — Сунтаар улууһун Сиэйэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Сосница
Сосница (Сосниця) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 7 695 (2014).
Carinha de Anjo
Carinha de Anjo диэн Бразилияҕа (Sistema Brasileiro de Televisão) уһуллубут телесериал (теленовелла), 2016-2018. Бу римейк "Carita de ángel"диэн мексиканскай телевидение.
Кодификация
Кодификация диэн араас туспа норматив аакталары бэйэ бэйэлэрин кытта тутумталааһын (систематизациялааһын) уонна тиһиктээһин ньымата. Киэҥ өйдөбүлгэ кодификация диэн билиилэри, докумуоннары, текстары сурумнааһын.
Кодекс
Кодекс (codex - битик) диэн тустаах эйгэ сиэрдэрин хомуура. Төрүн эйгэтигэр Кодекс диэн сурумнаммыт нормалар хомуурдара, ол эбэтэр норматив аакта. Кодексы тиһиктээһин кодификация дэнэр.
Борисов Михаил Васильевич
Борисов Михаил Васильевич (04.08.1980 - 20.02.2014) — дыраама тыйаатырын уонна киинэ артыыһа.
1980 сыллаахха атырдьах ыйын 4 күнүгэр Бүлүү оруйуонун Тыымпы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2002 сыллаахха М.С. Щепкин аатынан Тыйаатыр үрдүкү училищетын саха устуудьуйатын бүтэрбитэ. 2002 сыллаахтан Саха тыйаатырыгар үлэлээбитэ.
Румянцев Василий Гаврильевич
1931 с. II Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Гаврил Кононович Румянцев, булчут. Ийэтэ Дарья Яковлевна - Күүстээх Даарыйа ыһыахтарга тустара.
1951 с. Ленинградка география учууталын идэтигэр үөрэнэ киирбит. Манна саҥа тэнийэн эрэр самбонан дьарыктанар. 1953 с. Ленинград чөмпүйүөнэ буолар. 1955 с. үөрэҕин бүтэрэн кэлээт биир дойдулааҕа Н.Н. Тарскай сүбэтинэн пединститутка көҥүл тустуу бастакы сиэксийэтин тэрийэр. Манна эрчийбит уолаттарыттан Дмитрий Данилов сахалартан бастакы спорт маастара буолбута, Николай Гоголев РСФСР бастакы чөмпүйүөнэ буолбута.
1956 с. ыарахан аҥаардаах ыйааһыҥҥа Саха Өрөспүүбүлүкэтин чөмпүйүөнэ буолар. Салгыы Уһук Илин уонна Сибиир зонатыгар сахалартан аан бастааан бастыыр, РСФСР финаалыгар тустар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин 17 төгүллээх чөмпүйүөнэ буолбута.
Сааратыы
“Оҕону саарат эрэ” диэн кыра оҕону көрөргө анаан улахан оҕоҕо элбэхтик этэллэр. Туох эрэ оонньуурдары биэрэн оонньото сатааһын сааратыы диэн ааттанар. Бу олус былыргы ааттаах үөрэх кыра оҕону көрөргө анаан элбэхтик туттуллар эрээри, туохтан, ханнык өйтөн-санааттан сайдан тахсыбытын билии уустуктары үөскэтэр.
Бу олус былыргы үөрэх. Сааратыы диэн былыргы саар, улахан диэн тылтан үөскээбит, ол аата оҕоҕо улаатарга баҕа санааны иҥэрии, улахан оҕо өйүн-санаатын иҥэрэн биэрэн иһии үөрэҕэ буолар. Оҕо бүгүн билбитинээҕэр сарсын атыны, саҥаны билэн иһэрин үөскэтии, өйө-санаата сайдан, тупсан, эбиллэн иһэрин ситиһии сааратыы диэн ааттанар.
Комсомол (Сунтаар улууһа)
Комсомол — Сунтаар улууһун Сиэйэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Сааратыы
Оҕо өйө-санаата сайдан иһиитигэр бииртэн-биир уустугуран, тупсан иһэр оонньуурдарынан оонньуура өйө-санаата сайдан иһэрин түргэтэтэр кыаҕын сахалар билэннэр сааратыы диэн ааттаабыттар. Боростуой, тыаһыыр эрэ оонньууртан саҕалаан бэйэтэ сүүрэр массыынанан оонньуурга тиийдэҕинэ, өйө-санаата ол таһымҥа тиийэ сайдар. Улахан оҕо кыра оҕо тыаһыыр эрэ оонньуурдарынан сирэн оонньуу да сатаабат. Киниэхэ бэйэтин, улаатан иһэр көрдөбүлүгэр сөп түбэһэр оонньуурунан эрэ оонньуур.
“Кыра оҕо курдук буолума” диэн этии оҕо өйө-санаата тиийбит таһымыттан аллараа диэки түспэтин, төннүбэтин, намтаабатын ситиһэргэ аналлаах. Улахан оҕо бэйэтэ оҥоруон сөптөөх быһыыларын кыайан оҥорбото кыра оҕо таһымыгар түһэриэн сөп.
Оҕо баар-суох биир баҕа санаатынан улаатан иһии буолар. “Тотто да тойон оҕото” диэн этии кыра оҕо баҕа санаата туолуутун биллэрэр. Оҕо улаатан иһэр баҕа санаатын сааратыы толорон биэрэн истэҕинэ табыллар. Саҥаны, солуну элбэҕи билии-көрүү өй-санаа сайдан иһиитигэр тириэрдэр. Тугу саҥаны аан маҥнай билбититтэн оҕо ийэ кута үөскээн, өйө-санаата сайдан иһэр. Оҕо улаатар баҕа санаатын толороору элбэх ыарахаттары, ол иһигэр бары-барыта тиийбэтин кытта холкутук тулуйуон сөп.
“Оҕом улахан оҕо буол” диэн төрөппүт баҕа санаата оҕотугар тиийдэҕинэ оҕото кыайбатын да кыайар кыахтанар, өйө-санаата түргэнник сайдар, ситиһиилэри оҥоруон сөп.
Тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор, сатыыр буолуу оҕо улахан киһи өйүн-санаатын ситиһэн иһэрин биллэрэр. Оҕону иитии, үөрэтии сүрүн төрүтүнэн тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэтии, оннук үгэстэри иҥэрии буолар уонна киһи буолуу үөрэҕэ диэн ааттанар. Бу үөрэҕи ситистэҕинэ оҕо улахан киһи тугу оҥорорун барытын бэйэтэ оҥорор кыахтанар.
“Улахан киһи оҥорорун барытын сатыыр буолла” диэн улаатан иһэр оҕону хайҕааһын саамай улахан, киһи буолууну ситиһэн иһэрин бэлиэтиир үтүө хайҕааһын буолар. Оҕону сайдыы, элбэҕи-билии көрүү диэки салайыы таба суолунан баран иһэрин биллэрэр.
Denon
Denon уонна Denon for Hey Duggee (Денон) — Дьоппуон элбэх профильга бастаан иһэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга профессиональнай ырыа студияларыгар аудио Hi-Fi система оҥорооччу, 2021 сыл туругунан планета үрдүнэн 80% профессиональнай аудио студиялар оборудованияларын оҥорор.
Сааратыы
Оҕону куруук “кыра оҕо курдуккун”, “сатаабаккын” диэн хомуруйуу оҕо санаатын түһэриэн, билиигэ-көрүүгэ тардыһыытын намтатыан сөп. Ол иһин туттуллубата ордук. Маннык хомуруйуу төрөппүт оҕотун иитэрэ, үөрэтэрэ хаалан иһэрин бэйэтэ билинэрин биллэрэр. Итини тэҥэ оҕону куруук “эн кыраҕын” диэн этэн атаахтатыы сайдан, улаатан иһэр оҕо өйүгэр-санаатыгар сөп түбэспэт, сайдыытын атахтыан, кыра оҕотугар төттөрү түһэрэн кэбиһиэн сөп.
Сааратыы диэн үөрэҕи соччо-бачча өйдөөбөт эрээри, бары туһанабыт. “Оҕону саарат эрэ” диибит, оонньуурдары эрэ ылан биэрии курдук саныыбыт. Ону баара оҕо өйө-санаата сайдан истэҕинэ оонньуур оонньуурдара эмиэ уларыйан, тупсан, уустугуран иһиэхтээҕин туһунан аахайбаппыт. Оҕону сытар сирин да уларытан биэрии атыны көрөн-истэн аралдьыйарын улаатыннарар кыахтаах.
Denon
Mitsui Group аудио системалары салайар салаатыгар холбонор.
Тараз
Тара́з (, сэбиэскэй кэм саҕана — Джамбул) — Казахстан биир саамай былыргы куората, Жамбыл уобалаһын административнай киинэ. Казахстан соҕурууҥҥу өттүгэр, Кыргыстааны кытта быысаһар сиригэр, Талас үрэх сүнньүгэр турар. 2020 сыл саҕаланыытын туругунан, куорат нэһилиэнньэтин ахсаана официально 357 795 киһи диэн. Куоракка норуоттар икки ардыларынаагы салгын пуорда, тимир суол ыстаансыйата, массыына, көлө баксаала, атыы эргиэн кииннэрэ, аралдьытар саататар кииннэр, олус элбэх сквер уонна сынньанар паарка баар. .
Саха ыта-лайка
мини Лайка — олус былыргы ыт.
Тараз
Устуоруйата
уҥа|мини|300x300пкс|Аулие-Ата. Цитадель кырамтата. «Туркестан Альбомун» хаартыската, 1871—1872 сыл. хаҥас|мини|«Герб города Тараз» диэн почта марката Куорат туһунан аан бастакы ахтыы грек источниктарыгар 400 сыллаахха суруллубута баар. Онно куорат Толос диэн аатынан киирэ сылдьар. Бу -- Уулуу Торҕо Суолун биир хотугу салаатын суолугар киирэр куорат этэ. Онон соҕурууттан хотуттан атыыһыт арааһа кэлэн ааһара.
751 сыллаахха куорат таһыгар сурукка бичиккэ киирбит Талас кыргыһыыта буолбута. Онно Зияд ибн-Салих салайааччылаах араап аттаах сэриитэ карлуктары кытта кыттыһан Гао Сяньчжи салайааччылаах Кытай Тан аармыйатын имири кыдыйбыта.
Саха ыта-лайка
25-35 тыhыынча сыл ынараа өттүгэр киhиэхэ булт ууругар көмөлөhөр этэ. Ону Рассоха диэн өрүскэ булуллубут төбөтун уҥуоҕунан быhаарбыттара.
Тараз
Устуоруйата
VIII уонна X үйэлэргэ куорат Карлук ханствотын састаабыгар киирэ сылдьыбыта.
Саха ыта-лайка
Кини тымныыны олус учугэйдик тулуйар, хаарга утуйар. Айылҕа моhуохтарын барытын бэккэ диэн тулуйар: буурҕаны, тыалы, хаары, итиини, аччыктааhыны (хастыы да кун аhаабахха сылдьаллар).
Тараз
Устуоруйата
999 сыллаахха кыраайы караханидтар баһылаабыттара. Караханидтар саҕана, в XI—XII үйэлэргэ, былыргы Тарах саарыстыба киин куората буола сылдьыбыта, муҥутаан сайдыбыта чэчирээбитэ. XIII—XV үйэлэргэ куорат Монгол империятын Чагатай улууһугар киирэ сылдьыбыта. 1465-1718 сылларга — Казахстан ханствотын куората буолбута. 1723—1727 сс. куораты джунгардар алдьаппыттара.
Саха ыта-лайка
Лайка хойуу түүлээх, уу кырылаах бөрө тииhин курдук аhыыта (ол аата бөрөлүүн биир предоктаахтар). Хараҕа күөх.
Былыр былыргыттан булт кэмигэр киһи уонна ыт биир санааннан сылдьаллар. Ыт кыылы үрэр, тохтотор, булчут үөмэн кэлэн оҕунан ытар. Ыттаах булчут элбэҕи бултуур, дьонун аһатар.
Тараз
Устуоруйата
1936—1938 сыллардаахха куорат «Мирзоян» диэн буола сылдьыбыта. Мирзоян Левон Казахстан КК КП(б) бастакы сэкирэтээрэ, 1939 сыллаахха эрэпириэссийэлэммит киһи этэ.
Саха ыта-лайка
Билинни кэмнэ куhаҕан булчуттааҕар үчүгэй ыты бултка илдьэ сылдьар ордук дииллэр.
Тараз
Устуоруйата
1938 сыллахха Мирзоян Джамбул диэн буолбута. Казах биллэр бэйиэтэ, акына Джамбул Джабаев аатынан.
1997 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр Казахстан Бэрэсидьиэнин ыйааҕынан куорат аата Тараз диэҥҥэ уларыйбыта. 2020 сыллаахха балаҕан ыйын 26 күнүгэр куорат 2000 сааһын бэлиэтээбитэ. Ону ЮНЕСКО официальнайдык билиммитэ.
Саха ыта-лайка
Билигин ыраас хааннаах боруода лайкалары питомникка иитэллэр уонна нэhилэннэҕэ тарҕаталлар. Бу куох харахтаах саха ыта Аан дойдуга билиннэ. Атын дойдулар эмиэ иитэр буоллулар.
Тараз
Устуоруйата
Географията
Тараз куорат өрөспүбүлүкэ соҕурууҥҥу өттүгэр, Талас үрэх киэҥ хочотугар сытар. Кини сирин уотун иэнэ -- 150 км². Куораттан соҕуруу диэки Арҕааҥҥы Тянь-Шань, оттон арҕааҥҥы диэки Каратау хайалар бааллар.
Административнай-территориальнай тутула
Таразе 12 дьоҕус түөлбэттэн уонна чааһынай дьиэлэртэн турар. Өссө саҥа дьоҕус түөлбэлэр тутуллаллар. Түөлбэлэрэ бары тус туһунан ааттардаахтар: Акбулак, Каратау, Жайлау, Салтанат, Талас, Самал, Алатау, Мынбулак, Аса, Жансая, Астана, Байтерек,Массив-карасу.
Куорат нэһилиэнньэтэ
Омугунан састааба (2020 сыл саҕаланыыта)
Барыта — 357 795 киһи. (100,00 %)
Сааратыы
Оҕо оонньуура аһара элбиирэ куһаҕан. Хас биирдии оонньууру өр оонньоон, бу оонньуур ис дьиҥин иҥэринэн истэҕинэ өйө-санаата олохтоохтук сайдар. Бииртэн биир оонньууру быраҕаттаан иһиигэ тиийдэҕинэ, мээчик ордук туһалыыра кэлиэн сөп. Аһара элбэх оонньуур оҕо өйүн-санаатын сайыннарбат, хата төттөрүгэ үөрэтэр, көтүмэҕин, талымаһын, тугу да аанньа ахтыбатын улаатыннаран кэбиһиэн сөп.
Ханнык да үөрэх, билии оҕоҕо халлаантан түһэн кэлбэт, барытын бэйэтэ билэн-көрөн, истэн, оҥорон көрөн, боруобалаан үөрэнэр. Үчүгэй иитиилээх оҕо диэн кыра эрдэҕиттэн үчүгэй үгэстэргэ үөрэммит, барыны-бары улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор-тутар,  киһи буолууну баһылаан иһэр оҕо буолар.
Ханнык да төрөппүт оҕотун куһаҕаннык быһыыланыыга үөрэппэт. Арай үчүгэй быһыылары оҥорорго үөрэппэккэ хаалларан, үөрэнэр кэмин аһаран кэбиһэллэриттэн, ийэ кута иитиллибэккэ хаалан хаалар буолла. Иитиллибэккэ хаалбыт ийэ кут араас быстах санааларынан туолуута куһаҕан майгыланыыга түргэнник тириэрдиэн, улаатан иһэн бэйэтэ булан куһаҕан быһыылары оҥорон, куһаҕан үгэстэнэн хаалыан сөбүттэн төрөппүттэр сэрэниэхтэрэ этэ.
Оҕо атаҕар туран хаамыаҕыттан ыла улахан киһи буолбут курдук сананара үөскүүр. Бу кэмтэн ыла тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥоро үөрэнэрэ, киһи буолууну ситиһэн иһэрэ эрэйиллэр. Киһи буолуу үөрэҕэр бэрээдэккэ, сыыһа-халты туттубакка үөрэнии аан бастакынан киирэн сылдьар.
Оҕону сааратыы диэн оҕоҕо улаатан иһиигэ санаатын көтөҕүү, өйүн-санаатын ол диэки салайыы, тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго иитии, үөрэтии буолар. (1,90).
Төрүн
Төрүн диэн ил олохтообут сиэр хомуура. Төрүн дьон быһыытын-майгытын ыйар сурумнуур хааччахтыыр. Төрүн баарын сүрүн соруга түмэт харысхала уонна эйэлээх буолуута. Төрүн үөскээһинин төрүөтэ - былыргы түмэттэргэ дьон олоҕун, үлэтин, бэйэ бэйэлэрин кытта сыһыаннарын сурумнааһын наардааһын. Эрдэтээҥҥи иллэргэ баайдар күүстээхтэр төрүнү бэйэлэрин туһаларыгар хайдах баҕарбыттарынан айаллара уларыталлара. Мантан сылтаан түмэт иһигэр элбэх айдаан харсыы тахсара. Кэлин дьаһахтыыр органнар тэриллибиттэрэ - парламент, курултай, конгресс. Бу дьаһахтыыр органнарга талыллыбыт политиктар дьаһахтары суруйан ылыналлар. Парламены куомуннаах олохтоохтор бүтүн талыыларга талаллар. Аныгы дойдуларга төрүн хайдах үлэлиэхтээҕэ Конституция диэн докумуоҥҥа (аактаҕа) суруллар. Түмэккэ уларыйыылар кэрэхтэр үөскээтэхтэринэ конституцияҕа онно сөптөөх саҥа дьаһахтар эбиллэллэр уонна баар дьаһахтар уларытыллаллар. Төрүн Конституцияҕа суруллубут курдук куомуннаахтарга барыларыгар кырдьыктабыллаах тэҥнээх буоларын туһугар илгэ Төрүн баһылыктааһына баар буолуохтаах. Бу өйдөбүлү былыргы грек философа Аристотель толкуйдаабыта. Кини санаатынан Төрүн баһылыктааһына диэн Төрүн биилигэ Дьаһалта биилигинээҕэр күүстээх буолуохтаах, Төрүн көнөтүк булгуччу толоруллуохтаах. Оччоҕо эрэ түмэт кырдьыктабыллаах сөптөөх буолар, киһи көҥүллэрэ харыстаналлар, диктатура буолара буойуллар.
Төрүн хайдах дьайыахтааҕа дьаһахтарга суруллар. Дьаһах хомуура кодекс диэн. Төрүн дьайыытын (Төрүннэтээһини) толорор органнар - дьүүл, полиция, хааччахтыыр тутумта. Кинилэр төрүн сиэрдэрин тутуспат дьону араастык дьастыыр (хааччахтааһын, салык, хаайыы) кыахтаахтар. Төрүнү юриспруденция билимэ үөрэтэр. Төрүн идэлээх киһи юрист дэнэр. Юрист идэлэрэ - дьүүлдьүт, прокурор, адвокат, нотариус. Төрүн омук култуура, итэҕэл, дьиэ кэргэн, түмэт үгэстэриттэн төрүттэнэр. Ведалар, Биибилийэ, Коран курдук итэҕэл битиктэрэ төрүн биир сүрүн төрүттэрэ буолаллар.
Төрүн өc
Былыргы түүрүк тыла: törün, törüg, töre (төрүүр, төрөтөр, төрүт), салгыы суолтата "дьаһах, үгэс". Моҕол тылын дүрэм (dürem, “сиэр”) өһө манна чугас.
Төрүн үөскээһинэ
Бары омуктарга төрүн сайдыытын историята икки кэрдиистээх: Үгэс төрүн уонна Суруллубут төрүн. Үгэс төрүн төрүттэрэ: саҥарар тыл, үгэстэр, кэпсээннэр, хоһооннор, ырыалар, номохтор, өc хоhоонноро, уҥуох суруктар, мэҥэ таастар, битик таастар.
Суруллубут төрүн төрүттэрэ: дьаhахтар, дьаhах хомуурдара (кодекстар), история үлэлэрэ, уус-уран литература, юриспруденция үлэлэрэ, төрүн докумуоннара.
Түүрүк омуктар былыргы ордук биллиилээх төрүн төрүттээх мэҥэликтэрэ:
Төрүн чинчилэрэ
Төрүн үөрэхтээхтэрэ бу ордук биллэр төрүн чинчилэрин бэлиэтииллэр:
Ороһу алаастарыгар олорбут дьон ааттара
ИККИС АҔА ДОЙДУ УЛУУ СЭРИИТИН ИННИНЭ ҮӨҺЭЭ-БҮЛҮҮ ОРОҺУТУН СИРДЭРИГЭР АЛААСТАРЫНАН ОЛОРУУ
Ороһу сирдэригэр алаастарынан бытанан о.э. 34 алааска 156 ыал тарҕанан олорбуттар. Ол маннык:
МУОҺААНЫ : Гольдеров Миссаил-Миссийи, Гольдеров Федор-Хохоон, Торахыров Василий-Туораахы уола.
ИЛИН БАЛАҔАННААХ: Корякин Терентий - Баатынка Уола, Антонов Семен-Лэкэйэ, Антонов Михаил - Хараҕа суох Мэхээлэ.
СОУҔУРУУ БАЛАҔАННААХ: Тимофеев Василий-Максыйаан, Тимофеев Марк, Ласточкин Аммос, Ласточкин Савва-Хандан Сааба.
ӨТӨХТӨӨХ: Додохов Николай-Доодо уола, Тимофеев Петр-Бөтүрүүскэ, Хардарысов Гаврил-Хаҥхардыыр, Бугуев Афанасий-Логлорутта, Тэҥээрийэ, Турунов Алексей-Туран уола, Варфоломеев Сергей-Бочуукка, Магдисов Семен-Магдьыыс, Батынкаров Семен-Баатыҥка, Хардарысов Егор-Бааҕынаан.
ТАТААР: Няников Василий-Ньээньэ.
Чэпчэки атлетика
Чэпчэки атлетика— сүүрүүлээх, хаамыылаах, ыстаҥалаах уонна быраҕыылаах спорт көрүҥнэрин бөлөҕө. Спорт саамай маассабай көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ.
Ороһу алаастарыгар олорбут дьон ааттара
ТЫҺАҔАС АЛААҺА: Бырдакаров Григорий, Кириков Данил-Маппаа.
Чэпчэки атлетика
Салайар тэрилтэ — Аан дойдутааҕы чэпчэки атлетика федерацияларын ассоциацията (ИААФ), 1912 сыллаахха тэриллибит, 212 дойду федерациятын түмэр (2011 сыллааҕы туругунан). ИААФ «лёгкая атлетика» диэн тиэрмини маннык быһаарар: «стадиоҥҥа күрэхтэһии, шоссеҕа сүүрүү, спортивнай хаамыы, уонна хайаҕа сүүрүү».
Ороһу алаастарыгар олорбут дьон ааттара
СҮПТҮРҮК: Табатыков Игнатий-Табытык уола.
Чэпчэки атлетика
Сайдыы
Чэпчэки атлетика спорт көрүҥэр ахсааннарыгар киирэр, тоҕо диэтэххэ, дьарыктанар ыарахан усулуобуйаны ирдээбэт. Маны таһынан Азия, Африка уонна Латинскай Америка экономическай өттүнэн үрдүк сайдыылаах дойдуларыгар эмиэ ыытыллыбыта. Аан дойду 1983 сылтан 2007 сылга диэри чемпионаттарын историятын иһин кинилэргэ 83 дойду спортсменнара кыттыыны ылбыттара.
Аан дойду чэпчэки атлетикаҕа чемпионаттарын таһымнарыгар уопсай түмүккэ кэлиҥҥи 20 сыл АХШ, Россия, Германия, Кия курдук дойдулар бастаан тураллар. Чэпчэки атлетика сайдыытын уопсай таһымынан любительскай, студенческай уонна профессиональнай спорт систиэмэлэринэн АХШ сайдар.
Ороһу алаастарыгар олорбут дьон ааттара
КҮҮЛЭЛЭЭХ: Тимофеев Василий-Батыгыраан, Тимофеев Василий-Лэбэкэй, Тимофеев Данил-Сэҥийэ, Тимофеев Игнатий-Чаачар Бөҕө.
ОЙОҔОС: Торскай Максим-Солотуой Уола, Семенов Николай-Төлөн, Семенов Еремей-Бото, Семенов Никита.
АТАХ: Антонов Петр-Дьалларыыс, Павлов Максим-Кыртайах, Антонов Ньукулай-Мааһай.
ХАПЧЫР: Яков оҕонньор-Кинээс, Ороһу оскуолата.
ДЬААРХАН: Татаринов Василий-Татаар, Павлов Федор-Мэҥдиэсэ, Павлов Петр-Чөөчөлбө.
НЬЭГЭДЬЭЭК: Мексяров-Мөксөр уола, Крылатов Николай-Хооһой, Кыынньаахарап Хабырыыл-Кыынньаахы уола. Насыров Семен-Дьуккаах, Насыров Степан-Силлээнэй, Иванов Марк-Маттаҥаа, Корнилов Спиридон-Мыкычаан уола, Селясинов Гаврил-Сэлээһин оҕонньор, Исяков Спиридон-Иһээк оҕонньор, Челбердиров Алексей-Чэлбэ уола, Кысылбаиков Давид-Кыһылбаай уола, Кысылбаиков Василий-Халыҥ, Руфов Дмитирий-Халлыр уола, Осипов-Бычыах оҕонньор, Осипов Степан-Бычыах уола, Осипов Роман-Бычыах уола. Александров Пуд-Буутай, Иванов Федор-Мэмиилэй, Иванов Григорий-Кыччараах, Иванов Тарас-Куотар уола, Гольдман Абрам, Николаев Иван-Уһун уола, Чобуров Василий-Чообуу уола, Иванов Григорий.
КУРААНАХ АЛААС: Хамысаров Николай-Халаабыс уола, Котоконов Дорофей, Котоконов Марк, Котоконов Василий-Бардыр.
КУСТУК: Арбаҕаасап Силип-Хойутаан, Мончжорьев Никифор-Мондьуорайап уола, Гольдеров Федор, Иванов Семен-Сэмэники, Иванов Семен уола Яков, Павлов Гаврил, Павлов Алексей, Иванов Ксенофонт-Чукка, Лебедкин Степан-Ынтайа, Буска, Лебедкин-Бааһынай, Жендорусов Иннокентий-Тырым.
ДЫЛБЫГАР: Мыкычанов Егор-Көндөй, Томский Егор-Эссэлэ, Борисов Семен-Ыттаанык, Иванов Гаврил - Кыынньаахы уола.
ТАЛЫГЫР: Малыкаан.
ТИРГЭЛИИР: Романов Гаврил-Баргыа, Романов Петр-Бас Бүөтүр, Романов Иннокентий-Эллэй, Хамаров Спиридон-Маандай, Хамаров Гаврил-Лэппиэскэ, Хамаров Федор-Чаалыйбах, Романов Антон-Баргыа уола.
ДЬАРҔАЛААХ: Павлов Лука, Мыкычанов Егор, Романов Гаврил-Баргыа Иннокентий, Петр аҕалара, Романов Гаврил-Мойоһо.
ДУЛҔАЛААХ: Таныы оҕонньор.
ТИРГЭЛИИР: Павлов-Хохтоох, Шадрин Федор-Мэлтэгэр.
ХАРА КӨРДҮГЭН: Малтаскыырап Степан (Руф аҕата), Томскай Егор-Эссэллэ-маҥнайгы олоҕо, кэлин Уулаах алааска олоро сылдьыбыта.
ХОТУ (ТҮӨКҮН) АРЫЫТЫГАР: (Элгээйигэ, Уолбукка, Бүгүйэххэ, Сырдыкка, Мундугдаҕа, хааһахтарыырга олорбут ыаллар испиэһэктэрэ) - Захаров Захар, Захаров Ион, Захаров Семен-Одойук, Будищев Семен-Сонтороох, Иванов Давид-Ноннуу, Туралысов Василий-Тырылас, Туралысов Егор, Батакаров Василий - Мэкчиргэ уола, Батакаров Иван-Мэкчиргэ, Ефимов Николай-Мочугуйуут, Ефимов Егор, Иванов Матвей-Төҥкүй Маппый, Быккасов Савва-Күпсүллэй,Афанасьев Петр-Бөкчөөк, Ильин Иван-Куйбаҥ, Иванов Афанасий-Охоноос, Иванов-Ачыанай, Амыллахов Данил-Ньамах, Амыллахов Василий-Судуку, Гольдеров Федот, Ильин Илья-Көөдөн, Семенов Данил-Мундуруйа, Семенов В.В., Саньяхов Василий, Васильев Пуд, Элляев Никифор-Тыҥаалай, Иванов Петр-Мыксан, Иванов Алексей-Туутчут уола, Иванов Петр-Мындай, Тыкынньах Семен, Элляев Иннокентий-Дьоппуон, Васильев Дмитрий-Судуку уола, Васильев Поликарп-Балыкаар, Алексеев Иван-Сыллык.
Салахайдар
мини|Салахай килиэккэлэрин тас көстүүтэ Салахайдар (Algae) - араас организмнары киллэрэр экологическэй бөлөх, улахан анаара ууга олорор уонна фотосинтезтыыр. Биир килиэккэлээх, элбэх килиэккэлээх буолуохтарын сөп. Тэллэйдэри кытары симбиоз оҥорон саҥа тыынар тыыннах көрүнэ буолбуттар - лабыкталар. Салахайдары үөрэтэр уөрэх - альгология.
Сыгааннар аан дойдутааҕы күннэрэ
1971 сыллаахха бу күн Лондон аттыгар Сыгааннар аан дойдутааҕы бастакы кэнгириэстэрэ буолбут. Онно дойдуттан тутулуга суох биир наассыйа быһыытынан бэйэлэрин билиммиттэр, уонна сыгаан өрөгөйүн ырыатын уонна былааҕын бигэргэппиттэр. Ол сыл Лондоҥҥа Сыгааннар аан дойдутааҕы сойуустара тэриллибит.
мини|Сыгааннар былаахтара
Сыгааннар — аан дойдуга тарҕанан олорор биир төрүттээх 80-ча этнос холбуу ааттара.
Тойон уонна хотун
Тойон уонна хотун диэн саха дьонугар салайааччылар ааттаналлар.
Ытыктабыллаах дьоммутун «Тойоттор уонна хотуттар» диэн ыҥырдахпытына, сорохтор баҕар хомойбут курдук сананыахтара. Итинник хом санаа киириитигэр бу тыллар сүрүн өйдөбүллэрин ситэ билбэккэ, сыаналаабакка сылдьыы тириэрдэр. Ааспыт «социализм» кэмигэр чааһынай бас билиини букатыннаахтык эһии, дьону барыларын тэҥнии сатаан туох да бас билэр, дьаһайар баайа-мала суох, дьадаҥыларга кубулутуу, ким да, тугу да саҥалыы оҥорорго уонна баары даҕаны харыстыырга кыһамматтарыгар тириэрдэн кэбиспитэ, бу тыллар мөлтөөһүннэрин үөскэппитэ.
Билигин, ырыынак сыһыана киирэн эрэр кэмигэр, ити ааспыт кэмҥэ олохсуйбут өйү-санааны сыыйа уларытан, урукку, чааһынай бас билии баарын саҕанааҕы оннугар түһэрии үлэтэ ыытыллар. Киһи кыра да буоллар бэйэтэ бас билэр, салайар дьыалаланнаҕына, баайданнаҕына-малланнаҕына өйө-санаата сайдыыта тирэхтэнэн дириҥ силистэнэригэр, сайдыыны ситиһэригэр олук ууруллар.
Былыргы кэмҥэ сахалар аан маҥнай аҕа уустарынан олорбуттар. Аҕа ууһун баһылыга «Аҕа тойон»- диэн ааттаах буолуохтааҕын билигин ханнык даҕаны саха киһитэ саарбахтаабат. Сахаларга «Аҕа»- диэн тыл суолтатыгар «Тойон» - диэн тыл киэҥник туттуллар эбит. Ол туттулла сылдьыбыт бэлиэтинэн, ыаллар кийииттэрэ кэргэнин аҕатын «Тойонум», онтон кэргэнин ийэтин «Хотунум» диэн ааттаан билигин даҕаны ыҥырара буолар. Маннык сыһыаннаһыы олус былыргыттан олохсуйбут үгэс буолара быһаарыллар. Бу үгэс сахалар олохторугар аҕа уонна ийэ аан маҥнайгы дуоһунастаах дьон буолалларын уонна элбэх ахсааннаах дьиэ кэргэни хааччыйар туох баар үлэни-хамнаһы барытын бэйэлэрэ салайан олорбуттарын көрдөрөр.
Волонтер күнэ
Аан дойдуга Волонтер күнэ — сылын ахсын ахсынньы 5 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Тойон уонна хотун
«Аҕа» уонна «Ийэ» диэн тыллар оннуларыгар «Тойон» уонна «Хотун» диэн тыллар туттулла сылдьыбыт бэлиэлэрэ ити ааттаммыт үгэстэргэ иҥэн ордон хаалбыт.
Волонтер күнэ
ХНТ Генеральнай Ассамблеята 1985 сыллаахха буолбут 40-с сиэссийэтигэр олохтообута (резолюция № A/RES/47/3).
Тойон уонна хотун
Билигин туттуллар «Тойонноо»- диэн тыл урукку кэмҥэ тойон киһи улахан былаастааҕын, били этэргэ дылы: «Кутургуйа таптаабытынан тахсар, тойон талбытынан дьаһайар»,- диэн этиигэ толору сөп түбэһэ сылдьыбытын көрдөрөр. Оччотооҕу суут-сокуон мөлтөх кэмигэр сыыһа-халты, аһара туттуулар хайа да өттүттэн таһаарыллаллара биллэллэр. Оччотооҕу, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ Саха сирин олохтоохторун үгүс өттүлэрэ бэйэлэрин үлэлэрин-хамнастарын сөптөөхтүк тэрийэн дьаһанар сэниэ ыаллар эбиттэр. Хас биирдии ыал баһылыктара, аҕа уонна ийэ эбэтэр тойон уонна хотун, бэйэлэрин хаһаайыстыбаларын, элбэх ынахтарын, сылгыларын көрөн салайыыга уонна сайыннарыыга, элбэтиигэ бары кыахтарын ууран кыһаналлар эбит.
Билигин саха дьоно бу тойон, хотун диэн тыллартан куттаммат уонна абааһы көрбөт кэмнэрэ эргийэн кэллэ. Туох да куһаҕаны аҕалбат, көннөрү бэйэлэрин чааһынай хаһаайыстыбаларын үчүгэйдик баһылаабыт, үлэни-хамнаһы сөптөөхтүк көрөн салайар уонна бэйэлэрин оҕолорун, сиэннэрин үлэҕэ-үөрэххэ, үчүгэй майгыга үөрэппит элбэх оҕолордоох аҕа уонна ийэ итинник ааттаналлар.
«Социализм» кэмигэр ким да тугу да бэйэтэ бас билбэтэ, барытын государство эрэ бас билэр этэ. Онтон билигин ырыынак кэмигэр олохтоох дьоҥҥо кыратык эмэтик чааһынай бас билиини син киллэрэн иһэллэр. Маннык чааһынай бас билиини эрэллээхтик дьаһайар уонна үксэтэр дьонунан аҕа уонна ийэ, улаатыннаран ааттаатахха тойон уонна хотун эрэ буолуохтарын сөп. Кинилэр бэйэлэрин хаһаайыстыбаларын бөҕө туруктаахтык тэринэннэр, үлэлэрэ-хамнастара таһаарыыланнаҕына, тубустаҕына Саха республикатын туруга эмиэ бөҕө буолуоҕа.
Саха республикатын бөҕөргөтөргө аан маҥнай аҕа уонна ийэ оруолларын үрдэтэн, баайдарын-дуолларын хаҥатан, тойон уонна хотун буолууларыгар тириэрдии эрэйиллэр. Эдэрдэр, ийэ уонна аҕа буолуу сотору кэминэн, хас да оҕолоннохторуна, дьиэ кэргэн ахсаана эбилиннэҕинэ уонна хаһаайыстыба кэҥээн улааттаҕына, кинилэри бэйэтэ хотун уонна тойон буолууга тириэрдэрин итэҕэйиэхтэрэ этэ. Оҕолордоох ыал ийэтэ уонна аҕата элбэх киһилээх хаһаайыстыба үлэтин-хамнаһын көрөн-истэн салайдахтарына, баайдарын-малларын дьаһайдахтарына эрэ табыллар. Кинилэр бэйэлэрэ үлэлээн-хамсаан, сөптөөхтүк салайан хаһаайыстыбаларын сайыннардахтарына уонна оҕолорун үлэҕэ-хамнаска, үчүгэй майгыга, киһилии быһыыга үөрэттэхтэринэ үчүгэй, талааннаах салайааччылар үүнэн тахсаллар. Элбэх киһини көрөр-истэр, үөрэтэр уонна салайар дьонунан былыргыттан тойон уонна хотун буолаллар.
Ыал аҕалара уонна ийэлэрэ дьиҥнээх салайааччы, тойон уонна хотун буоллахтарына, оҕолоро кинилэри ытыктабыллаахтык ийэ уонна аҕа диэн ааттаан ыҥыра үөрэннэхтэринэ оҕолорун иитэр уонна үөрэтэр күүстэрэ өссө үрдүөхтээх. Төрөппүттэр бэйэлэрин олохторунан оҕолоругар холобур көрдөрөллөр, үлэлээн-хамсаан баайы-малы мунньунарга, ыал олоҕун уустуктарын хайдах туоруурга үөрэтэллэр. Кинилэр оҕолоругар, кэннилэригэр хаалар кэнчээри ыччаттарыгар, үйэлэрин тухары муспут баайдарын-малларын харыстыыр, элбэтэр, туйах хатарааччыларыгар туруорар көрдөбүллэрэ эмиэ үрдээн биэриэхтээх.
Ийэ уонна аҕа оруоллара үрдээһинэ оҕо иитиитигэр сыһыан тосту уларыйыытыгар, төгүрүччү сайдыылаах, тулуурдаах, үчүгэй майгылаах, үлэни-хамнаһы кыайар эдэр көлүөнэни иитэн-үөрэтэн улаатыннарарга тириэрдиэхтээх. Саха дьоно бука бары элбэх ыччаттардаах, кыанар хаһаайыстыбалаах тойон уонна хотун буолууга дьулуһаллар. (1,38).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Гоголев Николай Антонович
Гоголев Николай Антонович — тустуук уонна учуонай, 1962 с. буолбут РСФСР көҥүл тустууга чөмпүйүөнэ (сахаттан бастакынан), Саха АССР 7 төгүллээх чөмпүйүөнэ, СГУ проректора, историко-юридическай факультет декана, профессор.
Олоҕун олуктара
1939 сыллаахха ыам ыйын 20 күнүгэр Нам оройуонун Кыһыл Дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. Аҕата Кэбээйи, Нам эргин биллибит күүстээх. Аҥардас ийэҕэ иитиллибит, интэринээккэ олорон Бөтүҥ оскуолатын бүтэрбит.
Бастакы тренерэ Василий Румянцев.
1957 сыллаахха көҥүл тустууга өрөспүүбүлүкэҕэ иккистээбитэ. Онтон 7 сыл субуруччу чөмпүйүөннээбитэ (1958 — 1964 сс.).
1962 с. Калининградка буолбут РСФСР чөмпүйэнээтигэр 52 киилэҕэ тустубута. Бастаан кэлин классическай тустууга ССРС 4 төгүллээх чөмпүйүөүнэ буолбут Клим Олзоевы, онтон Сэбиэскэй Аармыйа чөмпүйүөнүн Игорь Иванову лаппаакыга уурталаабыта. Үһүс эргииргэ осетин Юрий Кишиеви очкуонан кыайбыта. Финаалга Хотугу Осетияттан сылдьар Султан Эфендиевы атаҕыттан көтөҕөн таһааран лаппаакыга бырахпыта. Онон сахалартан бастакынан көҥүл тустууга РСФСР чөмпүйүөнэ буолбута.
Дьокуускайга 1964 сыллаахха буолбут РСФСР чөмпүйэнээтигэр иккис миэстэни ылбыта.
Саха судаарыстыбаннай униыерситетыгар түөрт уонтан тахса сыл үлэлээбитэ. Үөрэххэ проректорынан 1970 — 1980 сс., 1986 — 1988 сс. всеобщай устуоруйа хаапыдыратыгар дассыаннаабыта, 1984 — 1994 сылларга историко-юридическай факультет дэкээнэ уонна всеобщай устуоруйа хаапыдыраытн сэбиэдиссэйэ, 1994 — 2001 сс. всеобщай усуторуйа бэрэпиэссэрэ.
Маны таһынан уопсастыбаннай үлэнэн дьарыктаммыта — Дьокуускай куорат дьокутааттарын сэбиэтигэр үстэ талыллан үлэлээбитэ, элбэх сыл тухары Саха АССР Спортивнай тустуутун федерациятын салайааччыларыттан биирдэстэрэ этэ.
Феофанов Степан Васильевич
Феофанов Степан Васильевич — учуутал.
Сэтинньи 21 күнүгэр 1929 с. II Үөдүгэй нэһилиэгэр Бүтэйдээх учаастагар Чочуобуна алааска төрөөбүт. 1942 с. — Эгэй начаалынай оскуолатын бүтэрбит, 1946 с. — Далыр сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэр, 1946—1947 сс. сэбиэккэ суруксут, 1950 с. — Үөһээ Бүлүү орто оскуолатын бүтэрэр. 1952 с. -Якутскайдааҕы пед. институт, математика салаатын бүтэрэр. 1962 с. — М. А. Алексеев салалтатынан республикаҕа, Үөһээ Бүлүү оройуонугар, И.Барахов аатынан оскуола бастакы физикаҕа, математикаҕа анаан ыытыллыбыт олимпиаданы тэрийэн ыытыы кыттыылааҕа. Уопсай педагогическай ыстааһа 26 сыл.
Үлэтэ-хамнаһа
1952—1955 сс. Тойоку оскуолата — физика, математика учуутала. 1955—1957 сс. Ороһу оскуолата — завуч, математика учуутала. 1957—1962 сс. Далыр орто оскуолата — физика, математика учуутала. 1962—1978 сс. Дүллүкү орто оскуолата — завуч, математика учуутала.
Наҕараадалара
Знак Сухомлинского «Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа». 1973сыл. «Наставник учителей» 1973 с.; «Наставник молодежи» 1977 с.
Fujitsu
Fujitsu (Фудзицу) — Дьоппуон элбэх профильга бастаан иһэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга соҕотох суперквантовай көмпүүтэр оҥорооччу, ону таһынан элбэх IT быһаарыыларга бастаан иһээччи. Ол быыһыгар медицинскай уонна хирургическай инструменнары оҥорооччу, Америкаҕа байыаннай вертолёттары, стребительлэри оҥорооччу.
Mitsui Group 30% акциятын тутар, BlackRock 30%, 40% акцията көҥүл эргийэр. Мицуи корпоративнай этикатын тутуһар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Элгээн (Сунтаар улууһа)
Элгээн — Сунтаар улууһун Күндэйэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Норма
Норма (Norma) диэн булгуччу дьайыылаах хайаан да гыныллыахтаах сиэр. Норма үөрүйэххэ олоҕурбат, эрдэттэн биллэр (априори) ирдэбил буолар.
Талалаевка
Талалаевка (Талалаївка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 055 (2011).
JVC
Салалтата — Иокогама.
Fortuna 500 холбонор.
Mitsui Group эйгэтигэр холбонор
Panda Express
Panda Express — АХШ түргэн аһы буһарар ресторана кытай кухнятыгар сыһыаннаах. Кытайтан Америкаҕа көһөн кэлбит эмиграннар төрүттээбит рестораннара. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга биир улахан фастфуд ресторана, 43 омук сиригэр үлэлиир, сүрүннээн АХШ уонна Кытай куораттарын дэриэбинэлэрин барытын хабар.
Саха Сиригэр уонна Арассыыйаҕа Олунньу 24 күнүгэр 2022 иннинэ үлэлээн испитэ, сэрии иннинэ. Санкциялар кэнниттэн төттөрү эргиллибитэ (куоппуттара).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Малаай тыла
Малаай тыла (мал.: Bahasa Melayu; بهاس ملايو) Австронезия тылларыттан саамай улаханнара, туттуллар Брунейгэ, Индонезияҕа, Малайзияҕа уонна Сингапурга. Бу тылы Малакка силбэһиитин уҥуор-маҥаар олорор 290 мөлүйүөн киһи билэр. Ити Малайзияҕа Малаай тумул арыытын кытылларыгар уонна Индонезияҕа Суматра илин кытылыгар олорооччулар. Итиэннэ бу тыл Калимантан арыытыгар Саравак уонна Арҕаа Калимантан арҕааҥҥы, байҕал кытылынааҕы өттүгэр дьон төрөөбүт тылларын быһыытынан олохтоммут. Ону кытары соҕуруу Пилипииҥҥэ атыыга-эргиэҥҥэ туттуллар, ити Замбоанга тумул арыытын соҕурууҥҥу өттүгэр, Сулу архипелагыгар уонна соҕурууҥҥу үксүн мусульман нэһилиэнньэлээх Батараза уонна Балабак муниципалитеттарыгар.
Пискунов Владимир Венедиктович
Пискунов Владимир Венедиктович — ССКП Мииринэйдээҕи горкомун бастакы сэкиритээрэ, Саха АССР-тан ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Омуктарын сэбиэтин дьокутаата (1984-1989).
Белгород
Белгород — Россия Европа орто балаһатын соҕуруу балаһата, Белгородскай уобалас административнай киинэ. Орто Сибиир соҕуруу уһугар, Белгородскай водохранилище, Везделка уонна Хотугу Донец өрүстэр кытылларыгар, Москваттан 700 км, Украинаттан 40 км ыраах сытар. Уобалас суолталаах куората, муниципальнай тэриллиини куорат уокуругун статустаах Белгородтааҕы уокурук тэриллиэҕэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 339 978 киһи (2021). Куорат тулатыгар 0,5 мөл. тахса киһилээх Белгородскай агломерация тэриллибит. Бастакы салюта куората. Россияҕа бастакыта «байыаннай албан аат куората»ааты ылбыт куорат.
thumb|Белгород куорат гербата thumb|Куорат былааҕа Белгород
Эдэрдэри харыстааһын
Эдэрдэри харыстааһын диэн оҕо улаатан истэҕинэ "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума" диэн этэн үөрэтии ааттанар.
Шахурдина-Стручкова Варвара Иннокентьевна
Шахурдина-Стручкова Варвара Иннокентьевна — педогогическай үлэ ветерана
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Төҥүлү бөҕүелэгэр олорор, олоҕун кырачааннары иитиигэ анаабыт Шахурдина-Стручкова Варвара Иннокентьевна 1931 сыл от ыйын 15 күнүгэр төрөөбүтэ. Хомойуох иьин, Варвара үс эрэ сааһыгар төрөппүт ийэтэ Борисова Елена Ивановна эдэр сааһыгар олохтон барбыта. Онон кыыс төрөппүт ийэ сылаас тапталын билбэтэҕэ. Ити эрээри аҕата Шахурдин Иннокентий Иннокентьевич олох салҕанар айылҕатын тутуһан, иккистээн Эверстова Варвара Николаевна диэн дьахтары кэргэн ылан, кырачаан Варя ийэлэммитэ уонна Зина диэн балтыламмыта, Дима, Коля диэн сурдьулардаммыта.
Эһэтэ Шахурдин Иннокентий Прокопьевич 1851 сыллаахха төрөөбүтэ уонна 1940 сыллаахха, Варя 9 саастааҕар олохтон барбыта. Эбэтэ Анна Игнатьевна 1854 сыллаахха төрөөбүтэ, 1942 сыллаахха өлбүтэ. Кинилэр кыһыҥҥы олохторо Уһумас алааска баара, сайын Төҥүлү эбэ арҕаа баһыгар баар сайылыкка сайылыллара. Оҕустарын силис сыарҕаҕа көлүйэн, утуйар таҥастарын уонна аһыыр иһиттэрин кыра мас хоппоҕо тиэнэн сайылыкка киирэллэрин Варвара өйдөөн хаалбыт этэ. Эһэтэ оҕонньор сайынын туулаан, илимнээн оҕолорун, сиэннэрин балыгынан аһатан уонна аҕыйах сүөһулэнэн иитиллэн олорбуттара. Эһэлэрэ сорох сайын холкуоска сибинньэ көрөрө.
Эдэрдэри харыстааһын
Эдэрдэр бэйэлэрэ саҥаны айа, оҥоро сатыыр кыахтара аһара улахан, таһынан таһымныыр, ол-бу, буолары-буолбаты барытын айа сатыахтарын, онтон элбэх өттө куһаҕаҥҥа кубулуйуон сөп. Сахалар аһара барыма, аһара туттума диэн үөрэхтэрэ киһи быһыылаах киһини иитэргэ, үөрэтэргэ аналланар уонна оҕо киһи буолууну баһылыар диэри “Айыы диэмэ”, «Айыыны оҥорума» диэн этиини тутуһарыгар ыҥырар.
Шахурдина-Стручкова Варвара Иннокентьевна
Аҕата Иннокентий Иннокентьевич 1904 сыллаахха төрөөбүт. Үөрэҕэ суох эрээри бэйэтэ баҕаран суруйар, ааҕар буолбута. Онон кинини сэрии иннинэ «Чкалов» холкуоска бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн талан улэлэппиттэрэ. Сэрии кэмигэр 1941—1944 сылларга Монголияга үлэ фронугар сылдьыбыта. Кэлин холкуостар холбоһон Күеллэрики киин бөһүөлэк буолбута, нэһилиэгэ Доллу диэн этэ. Аҕата онно сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн хас да сыл улэлээбитэ. Ол кэнниттэн холкуоска биригэдьиирдээбитэ уонна тутууга үлэлээбитэ.
Эдэрдэри харыстааһын
Көрсүө, сэмэй киһи уратыларын билии уонна оҕону иитиигэ туһаныы билигин саха дьонуттан ирдэнэр көрдөбүл буолла. Көрсүө, сэмэй киһи диэн тугу да сыыһа-халты туттубат, тугу барытын оҥороругар туох содул үөскүүрүн эрдэттэн быһааран баран оҥорор киһи буолар. Бу уратылары хас биирдии улаатан иһэр оҕо билэр, олоҕор тутуһар буоллаҕына, уһун үйэлээх буолууну ситиһэр кыаҕа кыра эрдэҕиттэн улаатар.
Сахалар киһи оҥорор быһыылара өйүттэн-санаатыттан тутулуктаахтарын биллэрэр этиилэрэ элбэхтэр. «Көрсүө киһи өйө байҕал дириҥин, халлаан үрдүгүн курдук», «Көрсүө-сэмэй быһыы киһини киэргэтэр» диэн этиилэр көрсүө, сэмэй киһи оҥорор быһыылара ордук сыаналаналларын, олоххо таба буолан тахсан туһаны аҕалаллара элбэҕин быһаараллар.
Шахурдина-Стручкова Варвара Иннокентьевна
Варвара Иннокентьевна Төҥүлү орто оскуолатын бүтэрэн баран 1954—1958 сылларга Дьокуускайдааҕы педучилища физкультурнай салаатын үөрэнэн бутэрбитэ. Үөрэнэр кэмигэр хайыһарынан дьарыктаммыта, үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэрэ. Үөрэҕин бүтэрэн баран дойдутугар кэлэн оскуолаҕа идэтинэн бэрт кыратык үлэлээн баран, эргэ тахсан оҕолонон-урууланан оҕо-саадыгар үлэҕэ көспүтэ уонна ол үлэтигэр пенсияҕа тахсыар диэри үлэлээбитэ. Кэргэнэ Стручков Дмитрий Тимофеевич Дьабыл нэһилиэгиттэн төрүттээх. Төҥүлү сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ, кэлин тутуу биригээдэтигэр биригэдьииринэн үлэлээн Тумул уонна Төҥүлү спортзалын туттарбыта. Дмитрий Тимофеевичтыын биэс оҕону төрүтөн атахтарыгар туруорбуттара. Улахан кыыстара Маргарита Дмитриевна Холмогорова үрдүк үөрэхтээх учуутал, Томтор бөьүөлэгэр ыал буолан олорор. Улахан уоллара Тимофей Дмитриевич тутааччы идэлээх, Тенулугэ ыал булан биэс оҕоломмута. Иккис уоллара Владимир, орто кыыстара Фаина уонна кыралара Клара.
Онон сэрии, сут-сутурҕан, аччыктааһын, өлүү-сүтүү диэн тугун илэ-чахчы билбит, ол да буоллар дьон кэккэтинэн олох олорон кэлбит 85-с хаарыгар быйыл уктэннэ.
Эдэрдэри харыстааһын
Саха өс хоһоонноругар киһи оҥорор быһыыларын быһаарар «Атах анныттан алдьархай, илии анныттан илдьиркэй тахсар» диэн этии баар. Киһи бэйэтэ тутан-хабан алдьархайы оҥорорун биллэрэр буолан, бу өс хоһоонун суолтата олус улаханын дьон билигин умнан, сэбиэскэй кэм саҕаттан бары бэйэлэрин «үчүгэй» курдук сананыылара улаатта. Киһи оҥорор бары быһыыларыгар олус сэрэхтээхтик сыһыаннаһарын, элбэхтик ырытан, толкуйдаан баран тугу барытын оҥороро ордугун, тугу оҥорбутун туһалаах быһыыга кубулутарын бу этии биллэрэр.
Киһиргэтии оннооҕор улахан киһи сыыһа-халты туттунуутун таһаарыан сөп. Тулуурдара аҕыйах, дэбдэҥ майгылаах дьон кыахтаах массыынанан кыахтарын таһынан аһара түргэнник айаннааһыны элбэхтик оҥороллор. Биир сылга Россияҕа отуттан тахса тыһыынча доруобай дьон массыына абаарыйатыгар өлөллөр.
Кыра оҕону киһиргэтии өйө-санаата туруга суох буолуутун үөскэтэр. Киһиргээтэр эрэ тугу барытын, куһаҕаны эмиэ элбэхтик оҥорор кыахтанар. Куруук киһиргэтэ үөрэттэххэ өссө киһиргээри арааһы, ол-буну барытын була сатаан, дьон билбэттэрин, оҥорботторун, айыыны оҥороору сыыһа-халты туттунара улаатар. Сахалар ол иһин оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанар буолуор, киһи буолуу үөрэҕин баһылыар диэри “Айыыны оҥорума” диэн хааччахтаан үөрэтэллэр.
Тыыннаах киһини хаһан баҕарар киһиргэтэр куһаҕан, куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп диэн сахалар үөрэхтэрэ «Киһиргээмэ» диэн үөрэтэр уонна киһиргэтии «Быһа этии» буоларын дьоҥҥо тириэрдэр. Бу өй-санаа куһаҕан өттүгэр уларыйыытын биллэрэр этиини тутуһуу бары дьонтон эрэйиллэр көрдөбүл буолар.
Киһиэхэ үгэс үөскээһинэ уонча сылы ылар. Бу үгэс үөскээһинин кэмин сайдыылаах омуктар салайааччыны, президени талыы уһунун быһаарыыга билигин туһана сылдьаллар. Америкаҕа президени иккистээн быыбарданнаҕына 8 сылтан ордук кэмҥэ үлэлэппэттэр. Киһи өйө-санаата уларыйыыта тулалыыр, туһанар дьон арбааһыннарыттан, өрө тутууларыттан, «Мин эрэ үчүгэйбин» диэн санаата бэрт сотору кэминэн үөскээн олохсуйан, өссө аһара баран хаалыан сөбүттэн харыстаныыны, көмүскэниини өй-санаа үөрэҕэ сайдыбыт, демократичнай тутулуктаах государстволар ити курдук оҥороллор. Салайар былаас быыбарынан талыллан уларыйарын кытары бары кэриэтэ салайааччылар эмиэ уларыйаллар. Былаас уларыйыыта коррупция суох буолуутугар тириэрдэр соҕотох суол буолар.
Дьон өйө-санаата үйэлэргэ биир тэҥник турбакка кэмиттэн кэмигэр уларыйан биэрэр кэмнэрдээх уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Көрсүө, сэмэй буолуу оҥоруу, тутуу сайдыытын төрүттүүр, үлэни-хамнаһы сайдыыга тириэрдэр буоллаҕына, аһара баран саҥаны айа, айыыны оҥоро сатааһын дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын элбэтэринэн олоҕу алдьатыы, кэхтии өттүгэр салайар.
Билигин Россия дьонун ахсааннара көҕүрээн, сыл аайы аҕыйаан иһэр, үлэ-хамнас эмиэ кыаттарбат, атын омук үлэһиттэрэ кэлиилэрэ элбээтэ. Бу быһаарыылар Россия дьонун өйдөрө-санаалара бу кэмҥэ алдьатыы өттүгэр уларыйан турарын биллэрэр. Бу кэм тиийэн кэлбитин олоххо буолар уларыйыылартан булан ылыахпытын сөп:
1. Араас баһаардар барыылара эбиллэн иһэр. Баһаардар барыыларын ырытыы түмүгүнэн дьон бэйэлэрин сыыһа-халты туттунууларыттан, уоту сэрэҕэ суох туһаныыларыттан үгүс өттүлэрин бэйэлэрэ ыыталлар.
2. Массыына абаарыйалара аһара элбэхтэр. Суоппардар сэрэҕэ суохтарыттан, киһиргииллэриттэн, сыыһа-халты туттунууларыттан үгүс киһи өлүүлээх абаарыйалар тахсаллар.
3. Элбэх киһи өлүүлээх хас да самолет абаарыйата летчиктэр сыыһа туттунууларыттан буолбуттара быһаарылынна.
4. Охсуһууттан, кырбаныыттан, куукуна быһаҕынан киирсииттэн дьон өлүүтэ аһара элбэх. Туруга, тулуура суох өйдөөх-санаалаах эдэрдэр бэйэ-бэйэлэрин өлөрсүүлэрэ элбээтэ. Кыыһырыы, өһүөн аһара барыыта, охсуһууга, өлөрсүүгэ тиийэ охсон хаалыыта кэлин кэмҥэ ордук элбээтэ уонна майгы-сигили сатарыйбытын бэлиэтиир, дьон бэйэлэрин кыайан туттуммат буолуулара улааппытын биллэрэр.