cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хоспис
Термин этимологията
«Хоспис» диэн тыл ааҥллар тылларыгар эргэ французтар тылларыттан киирбит. Ол сиргэ латыын тылларыттан hospes уонна hospitium («ыалдьытымсах быһыы») киирбит. Бу терминынан VI үйэ саҕаланыытыттан паломниктар сынньанан ааһар сирдэрин ааттыыр эбиттэр. Бастакы хоспистар христиан паломниктар ааһар суолларыгар тураллар эбит. Ити дьиэлэр ыалдьыбыт, сылайбыт дьадаҥы дьон дьиэлэригэр кубулуйбут. Ол эрээри хоспитарга олохтоох дьоннорго эмиэ көмөлөһөллөр эбит. Ааҥллар тылларыттан атын Эуропа дойдуларыгар XIX үйэҕэ киирбит.
Хоспис Россияҕа
Бастакы хоспис Ыраахтааҕы Россиятыгар 1903 сыллаахха Москваҕа арыллыбыт. 150 тыһыынча солуобайы атыыһыттар бырааттыы Морозовтар биэрбиттэр. Хосписка анаан 4 мэндиэмэннээх таас дьиэ туппуттар. 1920-ис сылларга дылы Морозовтар ааттарын сүкпүт, билигин Москватааҕы Герцен аатынан онкология института. Аныгы кэмҥэ 1990 сыллаахха Санкт-Петербург анныгар, Лахта куоракка, Сибэтиэй Бүөтүр таҥара дьиэтин иһигэр арыллыбыт. 1994 с. Ульяновскайга областной хоспис арыллыбыт. 2013-кэ Воронежка бастакы оҕо хоспиһа арыллыбыт. Россияҕа билигин 70 тахса хоспис үлэлиир. 2012 сылтан Саха сиригэр, Хаҥалас улууһугар бастакы хоспис арыллыбыт. Аан дойду уопута көрдөрөрүнэн биир хоспис 300-400 тыһ. киһилээх сиргэ арыллыахтаах. Онон, Россияҕа ортотунан өссө да 400 кэриҥэ хоспис тиийбэт. Хоспистар сүрүннээн ил бюджетыттан үбүлэнэллэр (~80%). Ол гынан баран чааһынай да харчы көмөтө улахан оруоллаах. 1997 сыллаахха Киров уобалаһыгар хоспиһы Ротари клуб көмөтүнэн туппуттар. Чааһынай хоспистар ил хоспистарыгар альтернатива курдук арыллыахтарын сөп. Россияҕа ону тэҥэ онкологиялаах кырдьаҕас дьону көрөр-истэр чааһынай сиэстирэлэр дьиэлэрэ бааллар.
Көмүс сүргүөр күнэ
Үрүҥ көмүс сүргүөр, эбэтэр Көмүс сүргүөр күнэ — Саха итэҕэлигэр от ыйын 12 күнүгэр буолар бэлиэ күн.
Иуда (Дьаакып уола)
Иуда (יְהוּדָה‎) диэн Дьаакып уонна Лиэйэ төрдүс уоллара. Иуда бииһин төрүттээччитэ. Бастакы ойоҕо "Шуа кыыһа" диэн биллэр. Киниттэн үс уоллааҕа - Эр, Онан, Шела. Иккис ойоҕун аата Тамар. Кини Перес уонна Зера диэн игирэ уолаттары төрөппүтэ. Перестан Давид дьиэтэ төрүттэнэр. Христианнар итэҕэйиилэринэн Исус Христос Давид дьиэтин удьуора буолар. Иуда аатыттан Иудея уонна Иудей ааттар тахсыбыттара.
Көмүс сүргүөр күнэ
Ис хоһооно
Улуу Айыы Тойон сүрү түһэрэр күнэ. Айыы халлааныгар ийэ кут сэттэ ытык уокка сыраллар. Сэттэ ытык уот сырала үрүҥ көмүс сүргүөр буолан орто дойдуга киирэр.
Сиэр-туом
Туому чээлэй күөх хонууга, оттуур ходуһаҕа толоруллар. Илин диэки оту чоҥоччу охсон, ачаахтаах маһы туруору анньыллар. Ачаахтаах мас анныгар охсуллубут оту тэлгэтиллэр. Мас үрдүгэ миэтэрэттэн ордук буолуон сөп. Салгыы мас  уҥа  өттүгэр кэккэлэһиннэрэ үс сиргэ харах-харах оту охсон эмиэ миэстэтигэр чөкөччү ууруллар. Уҥа өттүгэр эмиэ биир оннук гыныллар. Бу кэнниттэн ачаах мас  анныгар түптэ уматан, алгыы-алгыы сиэлинэн айах тутабыт.
Өркөн (артыыс)
Өркөн — Алексей Алексеевич Егоров — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, эстрада ырыаһыта, сценарист, режиссер, продюсер, «Лена» киинэ тыйаатырын салайааччыта.
1983 сыллаахха олунньу 5 күнүгэр төрөөбүтэ. Ийэлээх аҕата ырыаһыттар. 2002 с. М.С. Щепкин аатынан Тыйаатыр үрдүкү училищетын бүтэрбитэ, «тыйаатыр уонна киинэ артыыһа» диэн идэни ылбыта. Саха тыйаатырыгар үлэлээбитэ.
2012 с. С.А. Герасимов аатынан Бүтүн Арассыыйатааҕы кинематография судаарыстыбаннай институтун бүтэрбитэ, «киинэ уонна телевидение продюсера» буолбута.
2015 сылтан 2018 сыллаахха диэри СӨ Эстрада судаарыстыбаннай тыйаатырын дириэктэрэ.
2018 с. «Лена киинэ тыйаатыра» МАУ салайааччыта.
Тугут бэргэһэ
Тугут бэргэһэ, эбэтэр тубут бэргэһэ - тугут (таба оҕотун) тириититтэн тигэллэрэ.
Дьэймс Уэбб Телескоп
Дьэймс Уэбб Спэйс Телескопе (Дьэймс Уэбб Телескоба, James Webb Space Telescope) — сир үрдүнэн 2022 сыллаахха саамай улахан телескоп буолар. Үлэтин толору от ыйын 2022 сыллаахха саҕалаабыта.
Өргөстөөх үүс бэргэһэ
Өргөстөөх үүс бэргэһэ, эбэтэр муостаах бэргэһэ — бэдэр тириитэ бэргэһэ.
Гуркин Григорий Иванович
Григорий Иванович Гуркин (1879 тохсунньу 12 (24), Улала куорат  — 1937 алтынньы 11), Чорос-Гуркин диэн хос аатынан аатырбыт  — Россиятааҕы уонна сэбиэскэй уруһуйдьут, И. И. Шишкин үөрэнээччитэ. Омуга телеут, чорос бииһэ.
Олоҕо
Григорий Иванович Гуркин 1870 сыл тохсунньу 12 (24) күнүгэр Улалаҕа (Алтаай) сүрэхтэммит ыалга төрөөбүтэ. 1878 сыллаахха Алтаай духуобунай миссиятыгар үөрэххэ киирбитэ.
Миссионерскай оскуоланы бүтэрэн баран учууталлаабыта, онтон үлэтин быраҕан таҥара мэтириэтин уруһуйдуур буобута. 1896 сыллаахха Гуркин Алтаай фольклорун үөрэппут А. В. Анохинныын билсибит, киниттэн аныгы живопись туһунан элбэҕи билбит мини|289x289пкс|Г. И. Гуркин, "Ойуун кыырыыта" ([[1897)]] Гуркин бастакы хартыыната "Ойуун кыырыыта" диэн. Кини бу хартыынан Петербургдааҕы худуоһустуба Академиятыгар үөрэххэ киирэ сатаабыта. Сүрэхтэммит ыалга төрөөбүт уонна улааппыт буолан Гуркин алтаай омук төрүт олоҕун-дьаһаҕын, итэҕэлин куһаҕаннык билэр этэ. Кэлин айар дьоҕура сайдыбытын кэннэ алтаай олоҕун-дьаһаҕын үчүгэйдик үөрэппитэ.
Гуркин үлэлэрин И. И. Шишкин бэлиэтии көрбүтэ уонна бэйэтигэр олоро, үөрэнэ ыҥырбыта. Кини Гуркины Академияҕа үөрэххэ киирэргэ көмөлөспүт. Шишкин Григорий Гуркины сыл аҥара эрэ үөрэппитэ, тоҕо диэтэр соһуччу өлөн хаалбыт. Шишкин өлбүтүн кэннэ Гуркин Алтаайыгар төннүбүт, ол эрээри хас да ый буолан баран төттөрү академияҕа төннүбүт уонна А. А. Киселёвка үөрэммитэ. Гуркин аҕыйах кэмҥэ Шишкин истиилин үтүктэн баран бэйэтин уруһуйга ньыматын булбута.
1903 сыллаахха уруһуйдьут Алтаайга төннүбүт уонна Анос диэн сиргэ учууталынан үлэлээбит.
1917–1920 сс. буолбут түбэлтэлэргэ кыттыы
1917 сыл ыам ыйын 12 күнүгэ Гуркин Томскайга губернскай народнай мунньахха "Алтаай уонна кини кыһалҕалара" диэн дакылаат аахпыт уонна алтаай дьоно автономияланыахтааҕын эппит. Бу кэмҥэ кини бурхан итэҕэлин ылыммыт этэ уонна алтаай омук хамсааһынын салайааччыларыттан биирдэстэрэ буолбут. Бастакы Томскай губернскай мунньах алтаай омук бэйэни салайыыга бырааптааҕын билинэн автономия тэрийбит. Бу быһаарыыга Григорий Потанин диэн нуучча чинчийээччитэ уонна айанньыта улахан оруоллаах этэ. Потанин Россия Алтаайын, Минусинскай сирин, Урааҥхай сирин, моҕол уонна Кытай Алтаайын холбуур биир сомоҕо Алтаай өрөспүүбүлүкэтин тэрийиэн баҕарар этэ. 1918 сыл олунньу 22 күнүгэр буолбут Учредительнэй мунньахха былыргы Ойрот дойдутун сирин хабааннаах Алтаай Өрөспүүбүлүкэтин тэрийэргэ быһаарыы ылыллыбыта.
Гуркин олоҕун уонна айар үлэтин суолталаах кэмэ өрөбөлүүссүйэ, Гражданскай сэрии уонна Сэбиэскэй былаас олохтонуутун кэмэ этэ (1917–1937). 1917 сыллаахха алтаайдар Каракорум-Алтаай окружной управатын тэрийбиттэр. Гуркин бэйэтин омугун биир саамай биллиилээх киһитэ буолан бу автономия баһылыгынан талаллыбыта. 1919 сыл муус устарыгар генерал Колчак дьоно Гуркины сепаратизмҥа буруйдаан туппуттар уонна Бийскэйгэ хаайыыга ыыппыттар. Гуркин залог төлөөн босхоломмут уонна уруһуйдарын кистээн баран Моҕол сиригэр куоппут, онтон 1920 сыл Тываҕа көспүт.
1925 сыллаахха Гуркин Россияҕа төннүбүт. Бастаан Гуркины үөрүүлээхтик көрсүбүттэр, Гуркин Новосибирскайга икки выставка тэрийбитэ, ол кэннэ 1926 сыллаах Москваҕа выставка тэрийбит.
1937 сыллаахха Гуркины дьоппуоннарга өспүйүөннүүр диэн балыйаннар репрессиялаабыттар.
Иссахар
Иссахар (יִשָּׂשכָר‎) диэн Дьаакып уонна Лиэйэ бэһис уоллара. Иссахар бииһин төрүттээччитэ. Түөрт уоллааҕа - Тола, Пуа, Дьашуб, Шимрон. Ойоҕун аата Арида.
Гуркин Григорий Иванович
1917–1920 сс. буолбут түбэлтэлэргэ кыттыы
1956 сыллаахха реабилитацияламмыт.
Дьылҕа үрүҥ суруга суруллар күнэ
Дьылҕа үрүҥ суруга — Саха итэҕэлигэр от ыйын 13 күнүгэр оҥоһуллар туом.
Куту тардыы уонна сүрү иҥэринии кэнниттэн бу күн дьылҕа үрүҥ суруга суруллар.
Сиэр-туом
Туому оттоох-мастаах, уулаах айылҕаҕа толоруллар. Бу бүтэй туомҥа дьөһүөлдьүттэр эрэ кытталлар. Туом толоруллар сирэ уһуктаах кулгаахтаахха, кыһыл тыллаахха мээнэ кэпсэммэт уонна уоттаах чонук харахтаахха ыйыллыбат. Уу ньамаан саҥалаахха, уйгуур-сэлээр тойуктаахха, уодай-албын кэпсээннээххэ тыл-өс номоҕо гыныллыбат.
Дьылҕа үрүҥ суругун суруйарга туомньут чопчуурдаах дьабаканы кэтэр. Уҥа илиитигэр хаҥарҕастаах (чылырҕас кыракый чуорааннардаах) тайах мастанар. Хаҥас илиитин ыраахтарыгар үс гына үрүҥ сүүмэх кылы кыбыта анньар. Туомньут ити ымыылара Сээркээн Сэһэн буолууну бэлиэтиир. Туомньут биэс эйгэ иччитигэр сүгүрүйэн баран, күнү көрөн туран (күн көстүбэт буоллаҕына, илин диэки хайыһыллар) сиэллээх илиитин өрө уунар уонна алгыыр.
Туомҥа туттуллубут үрүҥ кылы дьөһүөлдьүттэр үллэстэллэр. Эһиилги туомҥа диэри дьылҕа ымыыта гынан кичэллик ууран илдьэ сылдьаллар.
Чаамык бэргэһэ
Чаамык бэргэһэ — таарбаҕан тириититтэн тигиллибит бэргэһэ.
Талат Текин
Талат Текин (1927–2015) — Анкара университетын биллиилээх професссора, «Түүр төрүт тылга төрүккү уһун дорҕооннор» диэн курдук улахан кинигэлэригэр саха тылын төрүккү уһатыылаах аһаҕас дорҕооннордоох тылларын киэҥник хабан ханыылыы тутан ырытар.
Түүр тыллаахтар, түүр төрүттээхтэр, түүр омуктар диэн аан дойдуга сүүһүнэн мөлүйүөн ахсааннаахтар. Олор ортолоругар саамай элбэх ахсааннаахтара – туроктар. Туроктар Турцияҕа эрэ буолбакка, Францияҕа, Германияҕа, Арассыыйаҕа, Болгарияҕа, Узбекистаҥҥа, Великобританияҕа о.д.а. дойдуларга бэрт киэҥник тарҕанан, ыһыллан олороллор.
1977 сыл балаҕан ыйыгар Алма-Атаҕа тюркологтар Бүтүн Сойуустааҕы улахан конференциялара буолан ааспыта. Онно атын да дойдулар бөдөҥ востоковед үөрэхтээхтэрэ ыалдьыттаан конференция үлэтигэр кыттыбыттара.
Олор истэригэр бааллара: Швеция биллиилээх  дипломата уонна лингвиһэ Гуннар Ярринг, ГФР востоковеда К.Менгес, Польша тюрколога Э.Трыярскай, Турция тюрколога Талат Текин.  о.д.а.
Талат Текин орто уҥуохтаах. Күн уотугар хараарчы кэриэрбит, саҥарбыт-иҥэрбит, чаҕылыҥнаабыт сытыы киһи этэ. Мэлдьи кинигэ бөҕөнү кыбынан баран, дьону кытта кэпсэтэн эргичийэ сылдьар буолара. Саха сирин дьонун көрсүөн баҕарарын истэн тюрколог Н.К.Антонов кинини кытта билсибит. Кинини Талат Текин түргэн баҕайытык туроктыы саҥаран көрсүбүт. Николай Климович кыратык татаардыы хардарбыт. Талат үөрэн, кинигэлэриттэн чараас биир брошюраны бэлэхтээбит. Н.Антонов эмиэ бэйэтин кинигэтин бэлэхтээбит. 1977 сыл саҕаланыыта Николай Климович Талат Текинтэн сурук туппут.
Бу олунньу ый 26 күнүгэр суруллубут сурук ис хоһооно маннык. Талат Текин Николай Климович ыыппыт хаартыскаларын, сурунаалы туппут. Улахан баһыыбатын тиэрпит. Хаартыскалары хайҕаабыт, 1960 сылтан университекка тюркология уруоктара баралларын туһунан истэн сэргээбит, биһирээбит. Н.Антоновы татаар тылын билэриҥ, кэпсэтэриҥ үчүгэй, турок тылын эмиэ билэҕин дуо диэн ыйыппыт. Саха тылын олус былыргы устуоруйалаах, ыарахан тылынан билинэр. Саха тыла былыргы уһатыылаах аһаҕас дорҕоонун сүтэрбэккэ илдьэ сылдьарын бэлиэтээбит. Ааспыт кыһын саха тылын  үөрэтэн, устудьуоннарыгар уруок биэрэрин эппит. Саха тылын таптыырын уонна өссө үчүгэйдик үөрэтээри Саха сиригэр сайыҥҥы ыйдарга барыан баҕарарын туһунан ыйыппыт. Кинигэ ыыппыт, түүр төрүт тыллааҕы уһатыылаах аһаҕас дорҕооннорун туһунан. Талат Текин суругун түмүгэр саха тылыгар грамматика уонна литература кинигэлэрин, хаһыат, сурунаал ыытар кыахтааххыт дуо диэн ыйыппыт. Николай Климовичтаах кини көрдөһүүтүн барытын толорбуттар. Талат Текин барытын туппут уонна ис сүрэҕиттэн махтаммыт.
Городня
Городня (Городня) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 766 (2011).
Туз күөл
Туз күөл
Туз(тур. Тuz Golu, букв. Туустаах күөл; былыр - был.гр. Татта, "Фригийское солёное озеро") - Турция иккис улахан күөлэ. Күөл уутун тууһа 340%. Анатолия провинция киинигэр, Коньиттан хотугулуу-илин 105 км., Анкараттан соҕуруулуу-илин 150 км.тэйиччи сытар. Античнай историк уонна Римскэй Греция геограба Страбон, Галатия уоннаКаппадокия быыстарыгар сытар Татта күөл туһунан бэлиэтээн аһарбыт. Сыл улахан аҥаарыгар чычаас уулаах(1-2 м.) туустаах күөл ньуурун иэнэ - 1500 кб.км. Кини уһуна - 80 км. уонна кэтитэ - 50 км, муора таһымыттан үрдүгэ - 905 м. Күөл, Турция киин платотугар улахан тектоническай оҥхойу уутунан толорор. Туз күөлгэ икки улахан үрэхтэр түһэллэр, ону кытта кини сир аннынааҕы уулартан уонна сөҥүүлэртэн уутун эбинэр. Күөлтэн тахсар үрэхтэр суохтар. Туз күөлгэ үрэхтэр уонна каналлар түһэр сирдэригэр туустаах бадарааннар үөскээбиттэр. Сайын, итииттэн уута көтөрүттэн күөл элбэх ууну сүтэрэр. Түгэҕэ көстүбт сирдэригэр, орто кэтитэ 30 см.тэҥнэһэр туус араҥата тахсан кэлэр. Кыһын, күөл, сөҥүүлэртэн уонна тулалыы сытар сирдэр ыраас ууларын ылбытыгар ол туус араҥата суураллар. Күөл кытылыгар үс туус шахтата үлэлиир. Шахталар холбоон, Турция туттар тууһун 70% хостууллар. Туус хостооһуна, эрэгийиэҥҥэ, тууһу ыраастыыр уонна переработкалыыр хайысха сайдарын быһаарбыт. Күөл тулатынааҕы сирдэр, соҕуруулуу уонна соҕуруулуу-арҕаа хайысхаҕа сытар туустаах почвалаах бадарааннаах сирдэртэн уратылара туһаҕа таһаарыллыбыттар. 2001 с. Туз күөл, тулалыы сытар истиэптэрин кытта ордук харыстанар сиринэн биллэриллибиттэр. Күөл соҕуруу өттүгэр бөлөх арыылардаах. Арыылара сорох сиринэн бадарааннаахтар. Ол иһин быһылаах, онно, элбэх оруосабай фламинго сөбүлээн уйаланар. Ити сүрүн төрүөтүнэн, күөлгэ, дуналиелла солоноводная диэн одноклеточнай водоросль хото үүнэрэ буолар(Dunaliella salina). Өскөтүн, олус ардахтаах саас буоллаҕына, күөл уутун тууһа аҕыйаабытын биллилэр даҕаны, водоросльлар бэйэлэрин көмүскэнэргэ быһаарыналлар уонна глицерины кытта А битэмиини элбэхтик таһааран бараллар. А битэмиин уонна глицерин кыттыстахтарына бета-каротин диэн бэссэстибэ үөскүүр. Ол бета-каротин ууну кытархай өҥнүүр. Көтөрдөр кэллэхтэринэ, күөл улахан аҥаара кыһыллыҥы-оруосабай өҥнөнөр. Водоросльлар, ону таһынан, солоноводнай артемия диэн кыра рактар көрүҥнэригэр аһылык буолаллар. Онтон, фламинголар рактарынан аһылыктаналлар, ол иһин оруосабай өҥнөөх буолаллар. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D0%B7_(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE) https://cappadociavisit.com/ozero-tuz-solenoe-ozero-turcii/
Күн таҥара ымыыта
Күн таҥара ымыыта диэн Күн таҥара бэлиэтин киһи бэйэтин кытта илдьэ сылдьара ааттанар.
Сибиир истиэптэрин олохтоохторо түүр омуктар олус былыргы төрүттээхтэр. История чахчылара бигэргэтэллэринэн кинилэр 2,5 тыһыынча сыл анараа өттүгэр тимири уһаарыыны уонна тимиртэн уһаныыны саҕалаабыттар. Бу дьон-аймах олоҕор олус улахан суолталаах арыйыыларын түүр омуктар аан бастаан бэйэлэрин олохторугар, үлэлэригэр-хамнастарыгар туһаммыттар, ону тэҥэ саҥа сэрии сэбин оҥостууну баһылааннар, киэҥ сирдэри сэриилээн ыланнар ааттарын-суолларын киэҥник тарҕаппыттар.
Тимири уһаарыыны баһылаабыт түүр омуктар сүрүн итэҕэллэринэн кыымынан ыһыахтанар, сандаарар кыһа уота буолара. Кинилэр үлэлэрэ-хамнастара уонна кыайыылара-хотуулара быһаччы кыһа уотуттан тутулуктааҕа. Ити иһин кыһа уотун атылыыта, аламай маҥан Күн тимир ууһа идэлээх түүр омуктара сүгүрүйэр таҥараларыгар кубулуйбут. Итини тэҥэ кинилэр оччотооҕу кэмнэртэн ыла, Күнү Сир үрдүгэр үөскүүр тыынар-тыыннаахтар уонна тыыннаах күөх Айылҕа суос-соҕотох туллубат тутааҕынан ааҕаллар. Саха дьоно Сир үрдүгэр тэнийбит туох баар олох барыта, кыратыттан улаханыгар тиийэ, соҕотох Күнтэн эрэ тутулуктаахтарын толору өйдүүллэр, "Киһи - Айылҕа оҕото" буоларын билинэллэр. Kүһэҥэ быстыыта, Kүн туллуута өлүүгэ-сүтүүгэ тэҥнэнэр.
Күн туһунан өйдөбүллэрин түүр омуктар ымыы бэлиэ оҥостон бары бэйэлэрин кытта илдьэ сылдьар эбиттэр. Бу ымыылара түөрт тэҥ, кэтирээн тахсан иһэр салаалардаах, ортотугар төгүрүктээх кириэс буолара. Түүр омуктар маннык кириэстээхтэрин былыргы историяны үөрэтээччилэр уруккуттан элбэхтик суруйаллар, ол курдук Г.В.Ксенофонтов «Шаманизм. Избранные труды». диэн үлэтигэр маннык кириэс туһунан бу курдук суруйар: «Равноконечный крест, по данным самобытного орнаментального искусства якутов и их бытовых суеверий, является символом солнечного света и летнего творческого тепла, а также графическим изображением древнего степного бога солнца Сах». (1,120).
Кириэс харыстаныы уонна быыһаныы бэлиэтэ. Былыргы сахаларга «Кириэстэтэр» диэн өйдөбүл баар эбит. Бу өйдөбүл үөскээһинигэр араас ыарыылартан көмүскэнээри дьон сүүстэригэр кириэс оҥостуналлара олук буолбут. (1,109).
Былыргы түүрдэр былаахтара кириэс ойуулаахтар. Кэрэй улууһун эмэгэтэ тэҥ салаалардаах кириэс эбит. Аатырбыт Аттила былааҕа улахан кириэстээх. Түүрдэр өбүгэлэрэ бэйэлэрин «Кириэстээхтэр» диэн ааттаналлар этэ диэн Мурад Аджи суруйар. (2,138,217).
Биһиги эрабыт иннинэ 5-3 үйэлэргэ Алтай хайаларыттан көстүбүт малларга тэҥ салаалардаах «Бараан муоһун» курдук кириэстэр элбэхтик ойууламмыт эбиттэр. Итинник кириэстэри түүр омуктара элбэхтик ойуу-бичик оҥостон туһаналлара биллэр. (3,17).
Түүр омуктар кириэстэригэр маарынныыр көрүҥнээх үгүс тус-туспа матырыйааллартан оҥоруллубут кириэстэри элбэх омуктар араас сыалларга барыларыгар туттубуттара уонна билигин да тутта сылдьаллар. Кинилэр бу кириэс дьиҥнээх суолтатын дириҥник билбэттэриттэн, ситэ өйдөөбөттөрүттэн кыра-быстах сыалларга туһаммыттара да элбэх.
Индия - элбэх норуоттар үөскээн тахсыбыт дойдуларынан биллэр. Онно кириэһи ваджра диэн ааттыыллар. Ваджра (वज्र) диэн биир киинтэн тарҕанан тахсар сардаҥалар эбиттэр. Былыргы тенгрианецтар сардаҥа кириэс ортотугар төгүрүк күнү оҥороллоро индиецтэр ваджра кириэстэригэр маарынныыр буолан тахсар. (2,272).
Ити быһаарыылары хомуйдахха бу кириэс дьиҥнээх, бастакы суолтатынан, Күнү таҥара оҥостор уонна сүгүрүйэр түүр омуктар аналлаах ымыы бэлиэлэрэ буолар. Бу кириэс ортотугар баар томтоҕор төгүрүгэ Күнү бэйэтин, онтон кэҥээн тахсан иһэр кылгас түөрт салаалара, Күн сардаҥаларын олус чуолкайдык көрдөрөллөрө быһаарыллар.
Билигин Россия түүр омуктарыттан сахалар эрэ Күнү таҥара оҥостон сүгүрүйэллэр. Сахалар кириэс ымыы бэлиэни хаттаан ылыналлар, былыргы аар-саарга аатырбыт улуу өбүгэлэрин курдук араас суол олох ыарахаттарыттан көмүскүүр уонна араҥаччылыыр бэлиэ оҥостоллор.
Маннык аналлаах ымыы бэлиэ аҕыйах ахсааннаах кыра омук дьонун улахан омуктар быыстарыгар симэлийэн сүтэн хаалыыттан улаханнык көмүскүүр. Туспа омук буолары билинэн саҥалыы сайдыы суолугар киирэргэ былыргы улуу төрүттэр сүгүрүйбүт аламай маҥан Күн таҥаралара хайаан даҕаны көмөлөһөр. (4,3).
Туһаныллыбыт литература
1. Г.В.Ксенофонтов. Шаманизм. Избранные труды. (Публикации 1928 -1929 гг.) Якутск: Творческо-производственная фирма «Север-Юг», 1992.- 318 с.
2. Аджи Мурад. Европа, тюрки, Великая степь.-  Москва:  Мысль, 1998.- 334 с.
3. А.И.Гоголев. Якуты. ( Проблемы этногенеза и формирования культуры ). Якутск: Изд-во ЯГУ, 1993,- 200 с.
4. "Саха сирэ", "Эдэр саас" хаһыат. 24.04.2013.
Забулон
Забулон (זבולן‏‎) диэн Дьаакып уонна Лиэйэ алтыс уоллара. Забулон бииһин төрүттээччитэ. Үс уоллааҕа - Серед, Элон, Дьалил. Ойоҕун аата Меруша.
Горнайтан төрүттээх учуонайдар
Горнайтан төрүттээх учуонайдар
Наука доктордара:
Наука кандидаттара:
Түөрт уонус хонугар атаарыы
Буор кут диэн киһи хас биирдии быччыҥнарыгар иҥэн сылдьар өй-санаа ааттанар. Киһи бу өйө-санаата аҥардас хамсаныылартан эрэ үөскүүр буолбатах. Өй-санаа, үгэс элбэхтэ хатыланан, эти-сиини үөрүйэххэ кубулуттаҕына буор кукка эмиэ уларыйар.
Араас тыастар дьайыылара киһиэхэ олус былыргыттан иҥэн сылдьаллар. Тааһы кыһыйар, кычыгырыыр тыаһы элбэх киһи тулуйан истибэт, куйахата кычыгыланар. Бу олус былыргы, таастан туттар сэби аалан оҥорор кэмтэн ыла үөскээбит үгэс үөрүйэххэ уларыйан, билигин да дьоҥҥо буор кут буолан иҥэн сылдьара тулуйан истибэти үөскэтэр.
Буор кут киһи этин-сиинин уларытарыттан кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэрин сахалар билэллэр. Генофондаларыгар, ол аата эттэрин-сииннэрин тутулугар элбэх мутациялаах омуктар – олус былыргы омуктара быһаарыллан тахсар.
Сахалар айылҕаттан тутулуктара улаханын билинэллэр, “Киһи - Айылҕа оҕото” диэн этэллэр. Бу этии айылҕа киһини бэйэтин айбытын билинэр этии буолар уонна таҥараны аһара улаатыннаран айылҕаны, киһини айбыта диэн этии таһы-быһа сымыйатын дакаастыыр. Тыл үөрэхтээхтэрэ биир таҥараны үөскэтэ сатыыллара сахалары быһаччы албыннааһын, биир таҥара диктатуратын үөскэтэ сатааһын буолар.
Саха итэҕэлигэр түөрт уон ахсаан суолтата улахан. Түөрт уон ахсаан сахаларга былыргыттан, нууччалар кэлиэхтэрин инниттэн туттулларын бултаммыт түүлээҕи 40-нуу гына холбуу баайан улахан баайыы оҥороллоруттан биллэр. “Сорок сороков соболей” диэн дьаһаах хомуйар сурукка элбэхтик суруллубут.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн 40 хонугунан өлбүт киһи буор кута үрэллэн ыһыллар. Бу кэм устата өлбүт киһи буор кута кини урут сылдьыбыт сирдэринэн көҥүл сылдьар, билэр дьонун батыһар эбит. Ол иһин бу 40 хонук устата өлбүт киһи чугас аймахтара олус сэрэхтээхтик сылдьаллара эрэйиллэр. Манна ордук элбэх киһилээх үөрүүнү-көтүүнү оҥорботу тэҥэ, булка, айылҕаҕа сылдьыы хаарчахтарын сахалар билэн тутуһаллар.
Л.П.Лиханов кэргэнэ сүрэҕэ ыалдьан соһуччу өлбүтэ. Кырдьаҕас киһини сиэр быһыытынан көммүттэрэ. Сотору кэминэн Л.П.Лиханов сэттэ уон сааһын туолар үөрүүлээх үбүлүөйэ тиийэн кэлбитэ. Киниэхэ Саха сирин үтүөлээх тутааччытын үрдүк аатын иҥэрбиттэрэ. Аймахтара мустан кэргэнин өлбүтэ түөрт уон хонуга ааһа илигинэ дьону ыҥыран бырааһынньык, бэлиэтээһин оҥорбуттара.
Сылтан эрэ ордук этэҥҥэ сылдьан баран Л.П.Лиханов сүрэҕэ ыалдьара биллибитэ, эмтэнэ сатаабыта, онтон ытын күүлэйдэтэ сылдьан охтон хаалан өлбүтэ.
Биир аймахтар ийэлэрэ өлбүтүн 40 хонуга туола илигинэ куоракка оҥоробут диэн ааттаан эрдэттэн былааннаабыт сыбаайбаларын кэмин уларыппакка оҥорбуттар. Сыбаайба этэҥҥэ ааспыт.
Ийэлэрэ өлбүтүн 40 хонуга биир түүнүнэн туола илигинэ саалана, кустуу барбыт уолаттара, аймахтара аймалҕаҥҥа түбэспиттэр. Биир киһилэрэ сааҕа дэҥнэнэн, атаҕын хорук тымыра быстан суорума суолламмыт. Итириктэригэр уонна соһуйбуттарыгар тэптэрэн кыайан бэрэбээскилии, хаанын тохтото охсубатахтар. Киһилэрэ хаана баран өлбүт. Уолуйан хаалбакка өрүһүйэ, бэрэбээскилии сатаабыттара буоллар өрүһүйүөхтэрин сөп эбит.
Сахалар олохторун үөрэҕэр өлбүттээхтэр; чугас аймахтара эбэтэр, буорун үлэтигэр үлэлээбиттэр “кирдээхтэр” диэн ааттаналлар. Бу дьон 40 хонук устата эбэтэр саҥа ый тахсыар диэри бултууллара, балыктыыллара көҥүллэммэт, бобуллар. Булт ханнан, бултаппат буолан хаалар диэн ааттыыллар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр сахалар олохторун үөрэҕин итэҕэйбэт дьон элбээбиттэриттэн тыа, күөллэрин бултара ханнан, бултаппат буолан хаалара элбээтэ. Бу кэм иһигэр өлбүт киһи буор кута аймахтарын батыһан тиийэн булду куттаан, үргүтэн кэбиһэрин иһин ити бобууну олохтообуттар.
Түөрт уон хонугунан киһи буор кута үрэллэн ыһыллар. Үөрүйэхтэрэ үрэллэн ыһыллаллар, айыыны үөскэтэр ураты үөрүйэхтэр эрэ ордон хаалан Үөһээ дойдуга сылдьалларын айыы буолуу диэн ааттыылар.
Өй-санаа бу ыһыллан бүтэр кэмин бэлиэтээн киһи өлбүтэ түөрт уон хонугар атаарыы аһылык тэрийэллэр. Үчүгэйи оҥорбутун чопчу бэлиэтээн, ахтан үрүҥ айыы оҥороллор, кэлэр көлүөнэлэри иитэргэ, үөрэтэргэ аныыллар. Туох куһаҕаны оҥорбутун хара айыы диэн ааттаан ахтыбаттар, хаалларан кэбиһэллэр.
Өлбүт киһи түөрт уон хонуктаах атаарыытыгар чугас аймахтара сылдьаллар. Бу кэм устата киһи үөрүйэх буолбут өйө-санаата буор кута үрэллэн ыһыллар. Буор кут үгүс өттө киһи уҥуоҕар хаалар.
Киһи өлбүтэ биир сылын туолуутугар ахтыы оҥороллор, уҥуоҕар сылдьаллар, пааматынньыгын, уҥуоҕун оҥоруутун кэпсэтэллэр. Өлбүт киһи уҥуоҕун бары оҥоруутун; пааматынньыгын, күрүөтүн үс сыл иһинэн уһун үйэлээхтик турар гына оҥорон бүтэрэллэр.
Сахалар киһини атаарыы үһүс сылын бэстилиэнэй атаарыы диэн ааттыыллар. Аймахтар мустаннар уҥуоҕун оҥоруутун көрөллөр, үчүгэй быһыылары оҥорбутун ахтан ааһаллар. Бу кэнниттэн улахан наадата суох уҥуоҕар тахса сылдьыбаттар, буор кутун үргүппэттэр, аймаабаттар, өлбүт киһи айыы буолбут өйүн-санаатын кытта түүллэринэн хаһан баҕарар сибээстэһэ сылдьалларын билэллэр.
Өлбүт киһи буор кутун атаарыы түөрт уон хонуктаах атаарыыта диэн ааттанар. (1,100).
Туһаныллыбыт литература
1.Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Тыаһы үтүктэр туохтуурдар
Тыаһы үтүктэр туохтуур диэн тыаһы-ууһу, харамай саҥарарын үтүктэр туохтуурдар. Икки араастаах: тыаһы-ууһу бэлиэтиир (лиһигирээ, лис гын, таһыгыраа, күс гын); саҥаны-иҥэни үтүктэр (дааҕырҕаа, даах диэ, бабыгыраа, ньаах диэ).
Дина
Дина (דִּינָה‎) диэн Дьаакып уонна Лиэйэ биир соҕотох кыыстара, сэттис оҕонон төрөөбүт. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Дьаакып Сихем хото аттыгар сир ылан онно отуутун туруоран олохсуйбут. Дина Сихем дьахталларын кытта билсэн биир күн кинилэргэ ыалдьыттыы барбыт. Онно кинини Сихем тойонун Хамор уола Шехем тутан ылан күүһүлээн кэбиспит. Бу иһин Дина убайдара, Симеон уонна Леви, Шехемы уонна хото атын эр дьонун барыларын кыргыбыттара, дьиэлэрин баайдарын халаабыттара. Кэлин Дина дьонун кытта Эгипекка барсыбыта.
Пфенниг
Пфе́нниг (Pfennig)  — Германия маркаттан 1/100 сыаналаах бытархай харчыта, евро киириэн иннинэ эргииргэ баара.
Тыл үөскээһинэ
Аан маҥнай пфенниг үрүҥ көмүс денарий холобурунан быһыллыбыта. Манньыат аата Британия пеннитын (эргэ ааҥл тылынан penig, pening, penning, pending), Скандинавия пеннингын (penning), Польша уонна Литва пенязын (pieniądz), Босния уонна Герцеговина фенингын (fening; фенинг) кытары биир төрдүлээх. Тыл үөскээһинин чахчы төрүөтэ чопчу биллибэт, мөккүөрдээх:
История
Пфенниг XVIII үйэттэн саҕалаан үрүҥ көмүстэн, алтантан, чаҥтан, алюминийтан уонна тимиртэн быһыллара. VIII—XIII үйэлэргэ манньыат үрдүк хаачыстыбалаах үрүҥ көмүстэн оҥоһуллара уонна ол курдук үрдүктүк сыаналанара. Ол иһин бу эпоханы нумизматтар «пфенниг эпохата» диэн ааттыыллар.
XII үйэҕэ пфенниг араас көрүҥнэрин бэчээттээбиттэрэ. Ордук «геллерскай пфенниг» (Häller Pfennig), хойут геллер (Heller) диэн ааттаммыт манньыат, биллибитэ. Бастакы геллердарга алтаны эбэн быспыттара, онон бу манньыат бастакы ниэмэс ыраас алтантан оҥоһуллубут харчыта буолбута. XVII үйэ бүтүүтүгэр пфенниг үксэ алтантан оҥоһуллубут манньыат этэ. Үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут бүтэһик ниэмэс пфеннигтэрэ XIX үйэ бастакы аҥарыгар быһыллыбыттара.
XIX уонна XX үйэлэр пфеннигтэрэ
Германия империятыгар 1873 сыллаахха киллэриллибит кыһыл көмүс марка 100 пфеннигэ сөп түбэһэрэ (евро киллэриллиэр дылы).
Вейсмарскай республикаҕа уонна Үһүс рейхаҕа харчы эргииригэр рентнай пфенниг уонна рейхспфенниг бааллара.
ГДР пфеннигтэрэ, дьэс алтантан оҥоһуллар 20 пфеннигтан уратылар, алюминийтан быһыллаллара.
Пфенниг бэлиэтэ
Пенни уонна пфенниг рим денарийын үтүгүннэрэн оҥоруллубуттар. Онон бу валюталар бэлиэлэринэн хара бастааҥҥыттан латыынныы denarius диэн тыл бастакы бичигэ буолбута.
Англияҕа уонна ааҥл тылынан саҥарар дойдуларга —  d ; Германияҕа — ниэмэс готика курсивынан — ₰ .
1971 сыл кэнниттэн (Улуу Британияҕа харчыны ааҕыыга уоннаах система киирбитинэн) пенни  p  бичигинэн бэлиэтэнэр, ниэмэс пфеннигын бэлиэтэ XX үйэ ортолоруттан үксүн туттуллубат.
Пенни
240px|thumb|АХШ харчыта — биир [[цент, кэпсэтэргэ «пенни» дииллэр, 2005 сыл]] 240px|thumb|1930 сыллаах сэдэх уонна сыаналаах [[Австралия пеннитын үкчү киэбэ]] 240px|thumb|10 пенни, 1990 сыл, Финляндия Пенни, сорох ардыгар пенс (, pence (элбэх ахсааҥҥа харчы сууммата) уонна pennies (аҕыйах манньыат); pingin; peighinn; ) — араас кэмнэргэ Британия империятыгар киирэ сылдьыбыт үгүс дойдулар бытархай харчылара, ону кытары Финляндия уонна Эстония харчыта. Балартан Британия пеннита ордук биллэр.
Пенни сорох көрүҥнэрэ
Итилэртэн ураты, «пенни» — ааҥл тылынан саҥарар дойдуларга (АХШ уонна Канада) бытархай харчылары (цент) ааттыыллар.
Пенни бэлиэтэ
Пенни уонна пфенниг рим денарийын үтүгүннэрэн оҥоруллубуттар. Онон бу валюталар бэлиэлэринэн хара бастааҥҥыттан латыынныы denarius диэн тыл бастакы бичигэ буолбута.
Англияҕа уонна ааҥл тылынан саҥарар дойдуларга —  d ; Германияҕа — ниэмэс готика курсивынан — ₰ .
1971 сыл кэнниттэн (Улуу Британияҕа харчыны ааҕыыга уоннаах система киирбитинэн) пенни  p  бичигинэн бэлиэтэнэр, немец пфеннигын бэлиэтэ XX үйэ ортолоруттан үксүн туттуллубат.
Sandoz
Sandoz — Швейцария биир бөдөҥ фармация тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ антибиотиктары оҥорор тэрилтэтэ.
Корюковка
Корюковка (Корюківка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 13 111 (2015).
Аан дойдутааҕы Ас-үөл күнэ
Аан дойдутааҕы Ас-үөл күнэ  — ХНТ көҕүлээһининэн аан дойдуга сылын ахсын алтынньы 16 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. 1979 сыллаахха ХНТ Ас-үөл уонна тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтин (FAO) кэмпириэнсийэтэ бу күнү бэлиэтиир туһунан быһаарыы ылбыта. Соруга — аан дойдуга ас-үөл тиийбэтигэр уонна суту, хоргуйууну, ситэ аһаабат буолууну уонна быстар дьадаҥы буолууну утары охсуһууга дьон болҕомтотун тардыы, бу туһунан дьон билэллэрин ситиһии. FAO 1945 сыллаахха бу күн төрүттэммит эбит.
Окдай, Ахмед Тевфик
Окдай, Ахмед Тевфик
Ахмед Тевфик Окдай(тур.Ahmed Tevfik Okday, 1845-1936), ону кытта, Ахмед Тевфик-паша диэн аатынан, эмиэ, биллэр - Осман импиэрийэтин бүтэһик улуу визирэ. Ахмед Тевфик 1845 с.олунньу 11 күнүгэр Стамбулга, биллиилээх аристократическай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата - Исмаил Хаккы-паша, кавалерия генерала, ийэтэ - Гюльшинас Бану-ханым - иккиэн, кырыым татаардарын биллиилээх уустарыттан(Гирейдэртэн уо .д.а.)төрүттээхтэр. Ахмед Европаҕа үөрэммит. 1865 с. лейтенант буолан, Үрдүк Портаҕа(Осман бырабыыталыстыбата) тылбаасчытынан сылдьыбыт. 1868-1875 сс. Римҥэ, Венаҕа, Берлиҥҥэ баар посольстволар иккис сэкирэтээрдэринэн үлэлээбит. 1875 с. Афиныга баар посольствоҕа l сэкирэтээр буолбут. 1872 с. Афиныга уонна Берлиҥҥэ посол эбит. 1879 с.төрөппүттэрэ утарбыттарын үрдүнэн, Берн куорат чунуобунньугун кыыһын, гувернантка Элизабет Вольсфергы кытта ыал буолбут. Ыал буолуон иннинэ, Элизабет Ислам итэҕэлин ылыммыт уонна аатын уларыппыт. Кинилэр биэс оҕоломмуттар. 1908 с. младотурецкай өрөбөлүүссүйэ кэннэ, Ахмед Тевфик парламент дьокутаата буолбут. 1909 с.бырабыыталыстыба астаапкаҕа барбытыгар, султан Абдул-Хамид ll, Ахмед Тевфиги улуу визиринэн анаабыт. Путчу суох гынан, султаны туораппыттарын кэннэ, Ахмед Тевфик улуу визирь дуоһунаһыттан уһуллан, Лондоҥҥа посолунан барбыт. Ол гынан, кини "Единение и прогресс" партия(младотуроктар) киһитэ буолбатаҕынан, эмиэ, астаапкаҕа барбыт.Бастакы Аан дойду сэриитигэр, Осман импиэрийэтэ хотторбутун кэннэ, Ахмед Тевфик, 1919 с. Парижтааҕы эйэлээх конференцияҕа турок делегациятын салайан сылдьыбыт. Бу кэмҥэ, уола, Бердин байыаннай академиятын бүтэрбит Исмаил-хакы, Осман импиэрийэтин бүтэһик султана Мехмед Vl кыыһын кытта ыал буолбут. 1920 с.алтынньы 21 күнүгэр, Ахмед Тевфик, бүтэһик төгүлүн, улуу визирь буолбут уонна ол дуоһунаска султанант суох буолуор диэри үлэлээбит. 1934 с. Ататюрк реформатын чэрчитинэн туурактар саҥа араспаанньа ылынар кэмнэригэр, "Окдай" диэн араспаанньаны ылбыт. Ахмед Тевфик Окдай, 1936 с.алтынньы 8 күнүгэр, Стамбулга өлбүт. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%BA%D0%B4%D0%B0%D0%B9,_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A2%D0%B5%D0%B2%D1%84%D0%B8%D0%BA https://islam.in.ua/ru/istoriya/potomok-geraev-ahmed-tevfik-okday-posledniy-sadrazm-osmanskoy-imperii
Clubhouse
мини|альт=Лого Clubhouse (КлабХаус), саҥаран алтыһарга аналлаах аныгы социальнай ситим. 2020 сыллаахха Alpha Exploration Co тэрилтэ үлэһиттэрэ арыйбыттара.
2020 сыл ахсынньытыгар сыаната 100 мөл. дуоллар кэриҥэ буолбута. 2021 сыл тохсунньу 21 күнүгэр сыаната биир миллиард дуолларга тиийбитэ.
Намжил Нимбуев аатынан бэйиэттэр турнирдара
Намжил Нимбуев аатынан бэйиэттэр турнирдара - Бүрээтийэҕэ ыытыллар күрэс. Аан бастаан Улан-Удэҕэ 2004 сыллаахха ыытыллыбыта.
Елена Васильевна Слепцова – Куорсуннаах – сцена маастара, кэпсэтии, оригинальнай жанрдар артыыскалара, сахалартан бастакынан көтөрдөрү, дьиэ кыылларын дрессировкалааһыны баһылаабыт, СР үтүөлээх артыыската, талааннаах суруйааччы 2004 сыллаахха Улан-Удэ куоракка ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы бастакы литературнай турнир кыайыылааҕа буолбута. Елена Васильевна бу кэмтэн ыла.Бурятия билиҥҥи кэм суруйааччыта Станислав Куняевы кытта билсибит. С.Куняев  - поэт, прозаик, тылбаасчыт, публицист, литературнай кириитик, Калуга куоракка  1932 сыллаахха төрөөбүт.
Ол туһунан суруйааччы маннык кэпсиир:
-Литературнай турнир Бурятия киин куоратыгар Улан Удэҕэ аан бастаан ыытыллыбыта. Турнир нууччалыы толору аата «1 международный турнир поэтов имени Намжила Нибуева по традициям древнего Востока» диэн этэ. Намжил Нимбуев – Бурятскай АССР Улан-Удэ куоратыгар 1948 сыллаахха төрөөбүт, 1971 сыллаахха бу олохтон күрэммит. Бүрээттии, нууччалыы, монголлуу тылынан айар үлэтин суруйбут, уон сэттэ монголлуу тыллаах суруйааччылар айымньыларын нууччалыы тылбаастаабыт. Маны таһынан, бүрээт суруйааччылара Сергей Цырендоржиев, Ябжан Балданжабона, Цырен-Дондон Хамаев, Балдан Ябжанов, Д.Гарма, Дожоо Доржо кэпсээннэрин, сэһэннэрин тылбаастаабыт үтүөлээх.
Намжил Нимбуев эдэр сааһыгар өлбүт буряттар улуу поэттара буолар. Бу улуу поэт аатын үйэтитэр, аан дойдуга таһаарар сыаллаах-соруктаах бу турнир ыытыллыбыта. Манна Тыва, Калмыкия, Кытай, Иркутскай уобалас, Монголия, Саха сирин, Бурятия, Чита поэттара кыттыыны ылбыттара.
Семен Данилов “Чахчылар уонна санаалар” быһа тардыыларга баар 1978 сыллаахха от ыйын 29 күнүгэр суруйбут бэлиэтээһиниттэн: «... Бурятияттан өлөн-быстан кэлэн олоробун. Омугун уратытын сүтэрэн бүтэн эрэр дьон аймаҕы илэ көрөн, санаам айманан, сүрэҕим сүһүрэн кэллим. Бүрээттэр бэйэлэрэ итини улаханы сүтэрэн эрэр курдук санамматтар быһыылаах. Истэрэ – тот, дьоннуу дьиэлээхтэр-уоттаахтар, санныларыгар дьоннуу таҥастаахтар. Онтон ордук кинилэргэ туох да наадата суох. Алдьархайа ити баар. Аччыгыйдар алдьархайбыт...» - диэн Семен Данилов төрөөбүт сахам тыла эмиэ маннык дьылҕаланыах муҥа кэлиэ диэн сүрэҕэр олус дириҥник ылыммыт буолуон сөп. Биллэрин курдук, бүрээттэр тыллара билигин сүтэн, симэлийэн эрэр тылга киирбитэ.
Туһаныллыбыт литература:
2.      Василий Иванов. Кэнэҕэскилээҕи кэпсээри. Саха сирэ. 2004. От ыйа..
ByteDance
ByteDance (БайтДэнс, ол эбэтэр Beijing ByteDance Technology Co., Ltd курдук биллэр), Кытай бэһис улахан технологическай сайдыбыт тэрилтэтэ, улахан холдиҥ, элбэх киэҥник биллэр проектара бас билээччи (холобура TikTok уонна Тоутяо). Сүрүннээн Кытай, Америка, Индия уонна Франция рыногар күүскэ үлэлиир, ол эрэн Саха Сиригэр TikTok дьон үксэ туттар буолбут.
2020 сыл түмүгүнэн БайтДэнс тэрилтэ капитализациата рекорд улааппыт.
Остёр
Остёр (Остер) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 6 335 (2011).
Турсуҥнаһыы
Турсуҥнаһыы ол эбэтэр Петтиҥ (petting) диэн эр дьон уонна дьахтар, дьахтар дьахтары кытта, эр дьон эр дьону кытта сексуальнай баҕаларын көҕүтэн анньыспакка аата этэринэн сииннэринэн аалсалларын ааттыыллар, сыллаһыахтарын сөп. Петтиҥ биир көрүҥүҥ фроттеризм дииллэр.
Эмии
Эмии, ол эбэтэр эмээһин (Минет диэн латыын тылыттан Саха тылыгар киирбит, ол эбэтэр өссө Фелляция дэнэр), үксүгэр дьахтар эбэтэр эр киһи, эр киһи буччатын айаҕынан эмээһинэ буолар, тылынан, тииһинэр уонна күөмэйинэр мускуйан эр киһиэхэ дуоһуйуу, оргазм оҥоруу биир көрүҥэ. Эмээһин былыр былыргаттан бары кыылларга уонна дьоннорго баар, айылҕаттан. Эмээһин хартыыната порно киинэлэргэ көстөөччү, сүрүннээн улахан макро устуунан.
Эмээһин түргэнник эр киһини көҕүйүүгэ тиэрдэр, эр киһи астынар уонна дуоһуйар, эр киһи буччатыттан араас сүмэһин түһэр (сыраан) эмтэрэргэ эбэтэр анньыһарга сымнаҕас буоларын курдук. Оргазм кэмэ саҕаланар.
Урут былыр гректарга эдэр уолаттар күүстээх боотурдары эмиэхтээхтэр эбит, ол аата убаастааһын биир көрүҥэ эбит.
Гагаузтар
уҥа|мини|270x270пкс|Гагауз сирэ Гагаузтар (гагаузтуу: Gagauzlar ) — Балкаан сиригэр үөскээпит уонна олорор түүр омуга. Билиҥҥи кэмҥэ гагаузтар сүрүннээн Бессарабияҕа (соҕуруу Молдавия уонна Украинаҕа Одесса уобалаһыгар) олороллор. Сорох гагаузтар Болгарияҕа, Грецияҕа, Румынияҕа уонна да атын дойдуларга бааллар. Билигон гагаузтар уопсай ахсааннара 250 тыһыынча киһи кэриҥэ. Итэҕэллэрэ православие. Молдавияҕа гагаузтар бэйэлэрэ автономиялаахтар, Гагаузия киин куората Комрат буолар.
Төрүттэрэ
Гагаузтар төрүттэрин туһунан араас гипотезалар бааллар:
Гагаузтар үөскүүллэригэр ааттаммыт омуктар бары кыттыгастаах буолуохтарын сөп.
Генетическэй төрдүлэрэ
Кэнники кэмҥэ ыытыллыбыт генетическэй чинчийиилэр гагаузтар төрдүлэрин туһунан тугу даҕаны чопчу быһаарбатахтар. Чинчийээччилэр этэллэринэн гагаузтар геннэрэ араас-араас. Сорох гагаузтар Балкаан төрүт омуктарыгар чугастар, сорохтор буоллаҕына түүр тыллаах омуктарга. Гагаузтар тас дьүһүннэрэ да араас-араас. Гагаузтар Y-ДНК гаплобөлөхтөрө: I2 (23.6 %), R1a (19.1 %), G (13.5 %), R1b (12.4 %), E1b1b1a (11.1 %), J2 (5.6 %) уонна N (2.2 %). Ген өттүттэн көрдөххө гагаузтар ордук македоннарга, болгардарга уонна сербтарга чугастар.
История
Гагауз аата ХІХ үйэҕэ диэри сурукка киирбэтэх уонна ханнык да былыргы кинигэлэргэ ахтыллыбатах буолан бу омук историятын чинчийэр ыарыхаттардаах уонна мөккүөрдээх. Гагауз историятын уопсай кэрдиистэрэ манныктар:
XIII үйэ (1259–1320) – гагаузтар өбүгэлэрэ Балкаанаҕа олорон христианствоны ылыммыттар. Сүрэхтээһин үлэтин Сары Салтык диэн номоххо киирбит таҥараһыт ыыппыт.
ХIV үйэ бастакы аҥара (1320–1347) – гагаузтар кимтэн да тутулуга суох Карвун дойдутун тэрийэн олорбуттар. Бу дойду баһылыга кыпчак төрүттээх Балык бэй диэн киһи этэ. Карвун дойдута билиҥҥи Болгария хотугулуу илиҥҥи өттүгэр баар этэ, киин куората Карвун.
ХIV үйэ иккис аҥара (1347–1400) – гагаузтар кимтэн да тутулуга суох Добрудь дойдутугар олорбуттар. Бу дойду баһылыга Добрич диэн ааттаах Балык уола этэ.
XIV–XIX үйэлэргэ (1400–1812) – гагаузтар Османскай империяҕа олорбуттар. Добрудь сирэ Уз Эйалэти диэн ааттаммыт.
1597 сыллаахха Варна куоракка олорбуттар:
ХІХ–ХХ үйэлэргэ (1812–1917) – гагаузтар Бессарабия сиригэр көспүттэр.
ХХ үйэ:
1940 сыл атырдьах ыйыгар Молдова АССР Молдова ССР буолбут. Гагаузтар үксүлэрэ МССР олорбуттар.
Тыллара
Гагауз тыла түүр тыллар оҕус бөлөҕөр киирэр. Икки диалекка арахсар: чадырлуҥ-комрат (киин) уонна вулканешт (соҕуруу).
Eli Lilly and Company
Eli Lilly and Company (Элай Лилли энд Компани) — АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ фармацевтика тэрилтэтэ, Аан Дойдуга бастыҥ инсулин оҥорооччу.
Салалтата — Индианаполис.
Варва
Варва (Варва) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 8 518 (2011).
Көҕүйүү
Көҕүйүү диэн сексуальнай баҕа санаа кэмигэр кэлэр киһи туруга. Көҕүйүү араас биричиинэттэн буолуон сөп, Холобура порно киинэни көрөөһүнтэн эбэтэр оххунуу кэмигэр. Көҕүйүүнү көҕүтэр биричиинэлэр:
Көҕүйүүнү либидо процеһыгар киллэрэллэр.
TikTok
TikTok (ТикТок), Кытай программата, ByteDance тэрилтэ оҥорор сигэтэ. Билиҥҥи кэмҥэ YouTube уонна Instagram кэнниттэн үһүс буолар аудиториатынан Аан Дойдуга, 2020 сылтан динамично сайда турар.
1 миллиардтан тахса туһанааччы 150 дойдуттан турар. Кытайга сыһыарыы саамай үрдүк чыпчааллаах, 25-44 саастаах, оттон Кытайга туһанааччылар 43 %- нара 24- тэн үөһэ саастаахтар. 2019 сыл түмүгүнэн ый аайы Россия туһанааччылара 16,25 млрд көрбүттэрэ уонна 20,83 мөл. видео туруорбуттара; 23 мөл. тэҥнэспиттэрэ уонна туһаммыттара 1,62 млрд видео. 2020 сыл бүтүүтэ сервис уопсай аудиторията 700 мөл. туһанааччы буолла.
Тутаах уратылар
«TikTok» мобильнай сыһыарыы фондовай режимҥэ үгүстүк музыканы тутан олороллор, түргэтэтиэхтэрин, бытаарыахтарын, фильтр көмөтүнэн чопчуланыахтарын сөп. Музыкальнай клип айарга сыһыаран туһанааччылар музыкальнай жанрдартан киэҥ спектакль фоновай музыканы талыахтарын, фильтр көмөтүнэн 15- с секунднай видео суруйуохтарын сөп уонна дьону кытта «Tiktок» эбэтэр атын социальнай платформаларга. Синхроннай ырыаҕа сыһыаннаах видеоряды кытары кылгас видео уһулуохтарын сөп.
Один из режимов» реакция " — позволяет пользователями реакции на другое видео, создавая виртуальный экран, накладывающая на видео самой реакции. Атын режими, «дуэт», туһанааччыларга икки видеонан сыһыары тардарга көмөлөһөр, ол уратыта өссө тус- туһунан этэ. musical.ly.
«Рекомендация» страницата — бу урукку дьайыыларга олоҕурбут видеоматериал сүүрээнэ, кини лайкалара. «ТХПК» политикатыгар сөп түбэһиннэрэн, автордара 16 сааһын туолар түгэнигэр эрэ видеоҕа түбэһэллэр. 16- тан тахса сыл туһанааччылар «рекомендациялар» страницаларыгар, дорҕоонноругар эбэтэр ханнык эмэ тыастарга олоҕуран көрдөрүөхтэрэ суоҕа.
Туһанааччылар эмиэ видео, хаамыытын, фильтрдэри уонна «сохраненнай» разделга киллэрэн биэриэхтэрин сөп. Бу раздел кини профилыгар туһанааччыга эрэ көстөр, ханнык баҕарар видеоҕа, хаамыыга, фильтрга, урут оннунан хаалбыт звуквукциятыгар төннөргө көҥүллэнэр.
«TikTok " диэн искусственнай интеллектуальнай интеллект туһанааччылар интэриэстэрин ырытар уонна кинилэри туһанааччы контенын кытта бииргэ үлэлииллэрин ситиһэр уонна хас биирдии туһанааччы контенын чопчулаан көрдөрөрүгэр туһаныллар.
Эрнест Резерфорд
мини Эрне́ст Резерфо́рд; 1-кы барон Резерфорд Нельсонскай (Ernest Rutherford; 1871, атырдьах ыйын 30, Спринг-Грув, Саҥа Зеландия — 1937, алтынньы 19 Кембридж) — Саҥа Зеландияттан төрүттээх Британия физик учуонайа. Ядернай физика «аҕата». 1908 сыллааҕы Нобель бириэмийэтин химияҕа лауреата.
1911 сыллаахха альфа-частицалары ыһар уопутун көрдөрөн атомнарга положительнай иитиилээх ядро уонна отрицательнай иитиилээх электроннар баалларын дакаастаабыта. Опыттарыгар олоҕуран атом планетатыҥы мадьыалын айбыта.
Лондоннааҕы королевскай уопастыба чилиэнэ (1903) уонна бэрэсидьиэнэ (1925-1930), Франция наукатын академиятын чилиэнэ (1927; 1921 сылтан кэрэспэдьиэн) , Арассыыйа наукатын академиятын чилиэн-кэрэспэдьиэнэ (1922) уонна ытык чилиэнэ (1925).
Фетишизм
Фетишизм (өссө Фетиш диэн ааттыыллар), көҕүйүү биир көрүҥэ, сексуальнай баҕа санаалартан биирдэстэрэ. Сүрүннээн эр дьоҥҥо айылҕаттан сайдар, дьахтарга наһаа оннук буотах.
Фетишы көҕүтэр үксүн араас таҥастар, холобур араас халыҥ соннор (пуховиктар), берцы, араас байыаннай униформалар, араас дьахтар кэтэр таҥастара.
Эр дьон фетиштыыр таҥастарын ким да көрбөтүгэр мунньуон сөп, коллекция оҥоруон сөп, уонна онно оххунуу оҥоруон сөп.
Оҕустар (биис)
уҥа|мини|[[Казахстаан|Казахстан сиригэр Оҕус Йабгу дойдута, 750–1055 сыллар]] Оҕустар, түүр-оҕустар да дииллэр  — Орто үйэтээҕи 24 биистээх түүр омуга. Оҕустар XI үйэҕэ диэри Киин Азияҕа уонна Моҕол сиригэр олорбуттара.
Түүр тыллар соҕуруулуу арҕааҥы салаатын оҕус тыллара дииллэр.
Оҕус төрүттээх омуктар
Оҕустартан төрүттээх билиҥҥи түүр омуктара: туркменнэр, Сирия туркменнэрэ, Ирак туркменнэрэ, Хорезм туркменнэрэ, Анатолия туроктара, турок-месхеттинецтер, турок-киприоттар, гагаузтар, салардар уонна азербайдьаннар. XI–XIII үйэлэргэ буолбут оҕустар Илиҥҥи Кавказка уонна хотугулуу арҕааҥы Ирааҥҥа көһүүлэрэ бу сир олохтоох дьонугар күүскэ дьайбыт.
Аат төрдө
"Оҕус" диэн аат төрдө мөккүөрдээх, чинчийээччилэр араас-араас сабаҕалааһыннардаахтар.
Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн оҕус аата "ок" (ох) диэн тылтан уонна "уз" диэн элбэх ахсаан сыһыарыытыттан үөскээбит. Ол эбэтэр оҕус диэн "охтор" диэн суолталаах буолан тахсар.
Атыттар оҕус ааты "ак" (маҥан) диэн тылтан таһаараллар уонна "аар" диэн суолталааҕын ыйаллар. "Уз" диэн тыл былыргыта "киһи" диэн суолталаах буолуон сөп уонна үгүс түгэҥҥэ "эр" диэн тылы кытта туттуллара. Онон оҕус диэн аат "аар киһи" эбэтэр "аар эр" диэн суолталаах буолуон сөп.
Төрүттэрэ
С. П.Толстов диэн чинчийээччи сабаҕалыырынан "оҕус" диэн аат былыргы массагет бииһин "аугаси" аатын кытта ситимнээх буолуон сөп. Оҕустар үөскүүллэригэр буоллаҕына массагеттартан ураты гунн-эфталиттэр, тохар-астар уонна финн-угор биистэрэ кыттыбыттар.
Оҕус тыллара
мини|350x350пкс|Оҕус тыллара Оҕус тыллара — түүр тыллар соҕуруулуу арҕааҥы салаата буолаллар. Оҕус тыллаахтар түүр тыллахтартан саамай элбэх ахсааннаахтар.
Оххунуу
Оххунуу эбэтэр охсунуу, ол эбэтэр мастурбация диэн буолар. Эр киһи буччатын (өбүһүн) эбэтэр дьахтар абаһын илиитинэн мускуйан бэйэтин көҕүйүүгэ тиэрдэр, бүтэһигэр сексуальнай баҕа санаатын ханнарар, оргазм түмүккэ тиэрдиэн сөп.
Оххунуу былыр былыргаттан бары кыылларга уонна дьоҥҥо баара, ол эрэн былыргы дьоннор оххунууну куһаҕан диэн ааттыыллара. Холобур, былыргы Италиаҕа эдэр уолаттары уонна кыргыттары оххуналларын көрдөхтөрүнэ өбүстэрин (абастарын) итии тимиринэн сиэтэллэрэ.
Ишмуратова, Светлана Ирековна
Ишмуратова, Светлана Ирековна
Кентер, Айше Йылдыз
Кентер, Айше Йылдыз
Айше Йылдыз Кентер(төр.1928 с.алтынньы 11 күнүгэр - 2019 с.сэтинньи 17 күнүгэр) - Турция актырыысата. Турцияттан ЮНЕСКО Үтүө Санаа посолларыттан биирдэстэрэ этэ. Йылдыз Кентер 1928 с.алтынньы 11 күнүгэр, Турцияҕа, Стамбул куоракка, дипломат Ахмет Наджи Кентер уонна кини кэргэнэ Надиде дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Йылдыз ийэтэ дьиҥнээх аата Ольга Синтия, Великобританияттан төрүттээх эбит, кэргэн тахсан баран Турцияҕа көһөн кэлбит уонна аатын уларыппыт.Йылдыз, Анкара консерваториятын бүтэрбит. 11 сыл, Анкара Судаарыстыбаннай тыйаатырыгар оонньообут. Рокфеллер пуондатын грантын ылан, Америкаҕа тиийэн актёр ускуустубатын үөрэппит. Онтон, Турцияҕа кэлэн, Анкара консерваториятыгар преподавателинэн үлэлээбит. 1959 с. Анкара судаарыстыбаннай тыйаатырыттан уурайбыт. Биир сыл Мухсин Эртугрулу кытта үлэлээбит, онтон, быраатын Мюфшигы уонна кэргэнин Шюкран Гюнгёры кытта "Kent Theatre Company" диэн компанияны тэрийбит. Ол кэнниттэн хас да сыл, Америкаҕа уонна Англияҕа, "Методы актёрской игры" уонна "Изменение методов рбразования" диэн тиэмэлэргэ чинчийиинэн дьарыктаммыт. 1968 с. Стамбулга "Kenter Theatre" тыйаатыр тутуута бүппүт. Йылдыз Кентер, ССРСка, СШАҕа, Англияҕа, Германияҕа, Нидерландыга, Данияҕа, Канадаҕа, Югославияҕа уонна Кипрга гастроллаабыт. 100-тэн тахса пьесаҕа оонньообут уонна туруорбут. Ол пьесалар ааптардара: Шекспир, Чехов, Брехт, Ионеско, Пинтер, Олби, Фугард, Мелих Джевдет Андай, Неджати Джумалы, Адалет Агаоглу, Музаффер Изгю. 37 сыл устата актёрскай ускуустубаны устудьуоннарга үөрэппит. 1951 с. Несрин Сипахи ырыаһыт убайыгар Нихат Акчаҥҥа кэргэн тахсыбыт. Кыыһын Лейланы трөппүт. Нихаты кытта сэттэ сыл олрбуттар. 1965 с. Шукран Гюнгёрга кэргэн тахсыбыт. 2002 с. Шукрат өлүөр диэри бииргэ олорбуттар. Йылдыз Кентер, 2019 с.сэтинньи 17 күнгэр, 91 саастааҕар, Стамбул чааһынай клиникатыгар өлбүт. "Kenter Theatre" тыйаатырга быраһаайдаһыы уонна Афет Йолал мэчиэккэ итэҕэл сиэрин-туомун толоруу кэннэ, Ашиян кылабыыһаҕа көмүллүбүт. Икки кыыстаах. Наҕараадалара уонна бириэмийэлэрэ: Судаарыстыбаннай артыыс сыбаанньа; Култуура уонна ускуустуба уобалаһыгар Турция бэрэсэдьиэнин Улахан бириэмийэтэ; 1962 с. тыйаатыр ускуустубатын сайдыытыгар үтүөлэрин иһин "Женщина года" бириэмийэ; Үс төгүл, "Актриса второго плана" номинацияҕа, "Золотой апельсин" бириэмийэ лауреата; 1984 с. Италиятааҕы культура института, Аделаида Ристори бириэмийэтинэн наҕараадалаабыт; 1989 с. Корсика киинэбэстибээлигэр Халит Рефиг дырааматыгар оонньообут оруолун иһин, "Лучшая актриса" бириэмийэ; 1991 с. Lions Clubs international Мелвин Джонс бириэмийэтинэн наҕараадалаабыт. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80,_%D0%99%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 https://slovar.cc/enc/bse/2003829.html
Сарыкамыш күөл
Сарыкамыш күөл