cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гипноз
Гипноз уопсай ɵйдөбʏлэ.
Гипноз диэн тыл Гипнос диэн греческэй утуйуу таҥаратын аатанан наукаҕа киирбитэ. Наукаҕа, ʏксʏн гипноз туhунан кинигэлэргэ, гипноз туhунан суруйуу буолла да, гипноhу ʏɵрэппит икки французскай оскуолалар тустарынан суруйан бараллар. Дьоҥҥо хайдах эрэ Шарко иннигэр ким да гипноһунан дьарыктамматаҕын курдук өйдөбүл үөскээн хаалар. Биллэн турар, Шарко гипноһу туттууну үөрэттэҕэ, сөптөөх систиэмэни оҥордоҕо дии. Дьиҥэр, хас биирдии норуот олоххо гипноһу- абы- хомуһуну туттууну былыр-былыргаттан билэр уонна онно дбоҕурдаах дьоннордооҕо. Гипноз диэн тыл «утуйуу» диэн өйдөбулгэ сылдьара арыый тутах. Абы-хомуһуну туттууну аҥардас дьону утутуу быһыытынан сыаналааһын эмиэ тутах өйдөбүл буолар. ϴскөтүн И.П Павлов гипноһу мэйии сорох чаастарын утуйуутун курдук быһаарар уонна онно тылынан дьайыыны сүрүн күүс курдук өйдөтор буоллаҕына, билиҥҥи кэи гипнолога В.Л. Райков гипноһу киһи этэ-хаана, өйө-санаата саамай үрдүк таһымнаах салайыллыы туругар киириитин курдук быьаарар.
Норуокка гипноһу үксүн киһини утутуу, кини этигэр-хааныгар, өйүгэр-санаатыгар ол утутуу түмүгэр тылынан дьайыыны оҥорон эмтээһин курдук өйдөбүл баар. Гипноз диэн сахалыы өйдөбүлэ ап-хомуьун диэн буолар. Ап-хомуһун «утутуу» диэнтэн лаппа улахан өйдөбүллээх көстүү. Абы-хомуьуну туттар дьонунан сахаларга ойууттар буолаллар. Ол эрээри ойуун барыта итинник дьоҕурдаах буолбат.
Гипнозтаах ойууттар.
Ойуун турукка киириитин гипноз туругунан, өйдөбүлүнэн быһаарыы тутах. Гипноз бары көрүҥнэрин наукаҕа пассивнай көруҥҥэ тутан быьаараллар. Холобур, гипнозка киллэриллибит да, бэйэтэ да киирбит киьи үксүн атын киһи биэрбит сорудахтарын толорор, эбэтэр ханнык эрэ тус бэйэтэ да киирбит киһи үксүн атын киһи биэрбит сорудахтарын оҥорор. Маннык турукка киирбит анал сорудахтарын оҥорор. Маннык турукка киирбит эбэтэр киллэриллибит киһи үксүн хараҕын симэ сылдьар. Урут, гипноз туругун аҥардас утутуу курдук өйдөөһун, ол аата мэйии сарыытын ханнык эрэ чааьа туормастанан ылыытын курдук быһаарар кэмҥэ, ити пассивнай гипноһу туттуу үөскээбитэ. Ити ньыма эмтээһиҥҥэ кырдьык туһалаах. Гипнотизер бэйэтин этиитинэн дьон этин-хаанын, өйүн-санаатын салайыыта элбэх тубэлтэҕэ туһалаах буолуон сөптөөҕө.
Эмчит ойууҥҥа-үтүө эйгэлээх араас күүсстэр, сиэмэх ойууҥҥа эбии ап-хомуһун күүһун курдук буолан кэлэр. Аар Айыылар көмөлөрө атын эйгэлээх, үрдүк таһымнаах буолар. Онон өссө чуолкайдаан эттэххэ, ойуун туттар хомуһуна наукаҕа киирбит гипноз эйгэтиттэн быдан үрдүкү турар уонна быдан күүстээх. Санаа уонна тыл күүстэрин туттууга гипнотизер ойууҥҥа баһыйтарбат буолуон сөп. Ол эрээри гипнотизер бэйэтэ ойуун буолбатах буоллаҕына, ойуун оҥорор дьиктилэрин оҥорор кыаҕа суоҕа чуолкай. Ол ити урут этиллибитин курдук, атын эйгэ күүстэрин сабыдыалынан быһаарыллар.
Гипноһунан эмтэниллэр ыарыылар.
Гипноһунан эмтээһин, өскөтүн сатыыр, үрдүк профессионализмнаах киһи эмтиир буоллаҕына, куттала уонна уортута суоҕунан үчүгэй. Ньиэрбэ сатарыйыытын кытта сибээстээх ыарыылар гипноһунан олус бэркэ эмтэнэллэр. Киһи олоххо уонна бэйэтигэр эрилин сүтэриитэ, куттана сылдьар буолан хаалыыта, оҕо тэллэххэ ииктээһинэ, кэлэҕэйдээһинэ, төрөппүт, атын дьон куһаҕан сыһыаннарыттан ньиэрбэтэ сатарыйыыта эмиэ үчүгэйдик үтүөрэллэр. Мантан да атын ыарыылары эмтиэххэ сөп. Тирии сорох бааһа, дэҥ-оһол содуллара, эмтээтэххэ, үчүгэйдик ааһааччылар.
Гипнотизер алҕастара:
Гипноһу ситэ үөрэппэтэх, үчүгэйдик ис хоһоонун билбэт, киһи психологиятын дириҥник чинчийбэтэх киһи сеанстары оҥороругар сыыһалары оҥоруон сөп. Ол биллэн турар, сорох өттугэр ыарыһахха мэһэйдэри үөскэппит буолааччы. Дьэ итинник дьон сыыһаларыттан тахсан гипноһу буортулаах диэн уопсай өйдөөһүн сыыһа. Гипноз буортута суох. Буортулаахтар гипноз сеансын сыыһа ыытар дьон. Саха ойууна гипноһу анаан-минээн туттубатын быһыытынан дьоҥҥо, эмтэнээччигэ буортуну аҕалбат. Сыыһа тыллары туттуу, эмтэнээччигэ өйдөммөт этиилэри кыбытыы ойуун да, гипнотизер да сүрүн алҕастара буолуон сөп. Онтон хайаан да сэрэниллиэхтээх.
Партизан (Нам улууһа)
Партизан — Нам улууһун Партизан нэһилиэгин киинэ.
Бэс ыйын 12
Бэс ыйын 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 163-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 164-c күнэ). Сыл бүтүө 202 күн баар.
Бэлиэ күннэр
Арассыыйа күнэ. Сэбиэскэй Сойуус үрэллэр кэмигэр 1990 сыллаахха Арассыыйа суверенитетын туһунан декларация ылыныллыбыта. Бу күнү 1994 сыллаахтан судаарыстыба бырааһынньыгын быһыытынан бэлиэтиир буолбуттара. 1998 сыллаахха "Арассыыйа күнэ" диэн ааттаммыта. 2002 сыллаахха Үлэ туһунан кодексаҕа бигэргэтиллибитэ.
Мухамедьяров Шамиль Фаттыхович
Мухамедьяров Шамиль Фаттыхович — түүр омуктарын орто үйэтинээҕи устуоруйатын үөрэппит биллиилээх чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата, Татарстан билимин үтүөлээх үлэһитэ (1993).
Олоҕун олуктара
1923 сыллаахха бэс ыйын 17 күнүгэр Татарскай АССР Казань куоратыгар төрөөбүтэ. 1942—1944 сс. — ССРС боеприпастарын Наркоматын 144 №-дээх заводугар токарь. 1946 с. — Казань юридическай институтын бүтэрбитэ. 1946—1950 сс. — аспирант. 1950 с. — история билимин кандидатыгар «Социально-экономический строй Казанского ханства» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. 1950—1952 сс. — ССРС билимин Академиятын Казань филиалыгар младшай научнай үлэһит. 1952—1955 сс. — ССРС билимин Академиятын Илин дойдулары үөрэтэр Институтка учуонай секретарь. 1955—1956 сс. — ССРС билимин Академиятын Казань филиалыгар тыл, литература уонна история Институтын научнай үлэһитэ. 1956—1963 сс. — кафедра сэбиэдиссэйэ, Казань университетын доцена. 1963—1970 сс. — ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар тыл, литература уонна история Институтыгар старшай научнай үлэһит. 1970 сылтан — ССРС билимин Академиятын историяҕа Институтын старшай научнай үлэһитэ. Ш.Ф. Мухамедьяров — Сибиир, Орто Азия, Кавказ, Саха Сирин түүр омуктарын историяларыгар 300-н тахса научнай үлэни суруйбута.
Трилобииттар
Трилобиттар (Triolbita) — сиһэ суох харамайдар, членистоногайдар бэрэстэбиитэллэрэ (раактар, креветкалар, омаардар, үөннэр). Бу харамайдар Trilobita аймаҕар киирэллэр.
Көҕүстэрэ испиэскэлээх хитинтан турар кытаанах куйахтаах эбит. Байҕалларга үөскүүллэр эбит, онно ууга усталлар уонна уу түгэҕинэн сыыллар, былыык иһигэр саһар кыахтаахтар эбит. Эрдэтээҥи палеозой байҕалларыгар киэҥник тарҕаммыттар. Палеозой эратын бүтэһигэр суох буолбуттар.
Сырдык дабархай өҥ
thumb|250px
Сырдык дабархай өҥ (цвет охра, охряный) — мас дабархайын сырдык өҥө.
Бэс ыйын 13
Бэс ыйын 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 164-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 165-c күнэ). Сыл бүтүө 201 күн баар.
Түүл уонна кут-сүр үөрэҕэ
Сахалар чуут умуннаран кэбиһэ сыспыт кут-сүр үөрэхтэрин билигин сайыннаран эрэллэр. Кут-сүр үөрэҕэ атын омуктар киһи туһунан уонна араас таҥараларын үөрэхтэринээҕэр ордук таба буолара научнайдык дакаастанара чугаһаан иһэр.
Юннань хайата
Юннань хайата — Кытайга баар улахан иэннээх хайа хаптала, Юннань-Гуйчжоу хайатын арҕаа, ордук үрдүк өттө. Хоту сыыйа Сина-Тибиэт хайата буолар. Гималай хайатын систиэмэтигэр киирэр. Элбэх тыалаах. Аан дойду кэрэ көстүүлээх сирдэриттэн биирдэстэрэ.
Түүл уонна кут-сүр үөрэҕэ
Саха дьонун элбэх уус-уран айымньыларыттан уонна араас суруйууларга киирбит өйдөбүллэртэн хомуйдахпытына кут-сүр үөрэҕэр киһи өйө-санаата тус-туспалара быһаарыллар. Kут-сүр үөрэҕэр киһи өйө-санаата икки аҥылар: ийэ кут уонна салгын кут диэн тус-туспа көрүҥнэргэ арахсаллар. Онтон киһи этэ-сиинэ буор кут буолар. (1,33). Киһи үс куттара бииргэ хомуллан сүр диэн туспа күүһүнэн холбуу баайылла сылдьаллар диэн кут-сүр үөрэҕэ билинэр. (2,48). Билигин дьон сайдыыларын таһыма, өйдөрө-санаалара ситэ тиийэн, үөрэтэн итилэри соччо дакаастыы иликтэр.
Юннань хайата
Ойуу:Гималай хайатын системата.jpg
Түүл уонна кут-сүр үөрэҕэ
Былыргы Сибиир ойууннара киһи түүлүн үөрэтиинэн дириҥник дьарыктаммыттара биллэр. (3,324). Ойууннар түүлү үөрэтэннэр кут-сүр үөрэҕин төрүттээн, сайыннаран испиттэр. Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ ордук киһи түүллэринэн дакаастаналлара олохтоох. Кут-сүр үөрэҕин быһыытынан киһи салгын кута бэйэтэ этэ--сиинэ суох, аҥардастыы өй-санаа мунньустубут көрүҥэ буолар. Түүлгэ киһи сороҕор аҥардастыы көрөр эрэ, онтон этэ-сиинэ баара ханан даҕаны биллибэт, бэйэтэ көтө сылдьар курдук соҕотохто ханна эмэ баар буолан хаалар. Итинник киһи бэйэтэ көстүбэккэ эрэ сылдьан ону-маны көрөрүн киһи салгын кута оҥорор.
Сорох түүлгэ киһи көннөрү көрөр биллибэт киһитэ кини бэйэтин ийэ кута буолар. Кут-сүр үөрэх этэринэн киһи ийэ кута бэйэтин этин-сиинин, буор-кутун кытта бииргэ сылдьар. Маннык түүллэргэ көстөр бэйэҕэ маарынныыр биллибэт киһи тугу оҥороро, түүлү тойонноон таһаардахха, киһиэхэ бэйэтигэр сыһыаннаах буолан тахсаллар. Биллибэт киһи тустара түүлгэ көһүннэҕинэ хайа эрэ киһилиин көрсүһүү буолар. Бу киһилиин ханнык эрэ сүрүн боппуруоска сөп түбэспэт өйдөөх-санаалаах буолуоххутун сөп.
Түүлгэ киһи ийэ кутун көрүҥэ ханнык майгыны ылыммытыттан көрөн араас түгэннэргэ уларыйан биэрэн иһэр. Киһи түһээн сороҕор бөрөнү, эһэни, ытырыык ыты көрүөн сөп. Оччоҕо кини ханнык эмэ түгэҥҥэ куһаҕан, ити көстүбүт кыыллар майгыларын курдугу атыттарга биллэриэн сөп. Кини түүлүгэр ити адьырҕа кыыллары кыайдаҕына эбэтэр үүрдэҕинэ, майгына көнөн үчүгэй, киһилии дьыалалары оҥоруон сөп. Араас адьырҕа кыыллар киһи түүлүгэр көстүүлэрэ, киһи бэйэтин ийэ кутун майгына ол көстөр кыыллар майгыларыгар маарынныыр буолан ыларын көрдөрөр.
Түүлгэ киһини бэйэтин ыт ытырдаына, аны бэйэҥ кыыһыраҥҥын куһаҕан майгыгын көрдөрүөххүн сөп. Киһи улаханнык кыыһырбыт кэмигэр ийэ кута ытырыык ыкка кубулуйар. Түүлгэ маннык бэлиэ бэйэтинэн көстөр, киһини бэйэтин, салгын кутун ытырыык ыт ытырар. Түүлгэ бу ыты киһи бэйэтэ кыайдаҕына, үүрдэҕинэ кини адьырҕа майгынын сымнатан, дьону кытта эйэлэһэригэр тириэрдэр. Маннык түүл кэнниттэн бэйэни кыана туттарга үөрэнэр туһалаах. Киһи түүлүгэр майгына уларыйбытын бэлиэтин, атын кыыл буолан хаалбытын көрөрүн үөрэхтээхтэр эмиэ бэлиэтииллэр. (4,116).
Киһи түүлүгэр көстөр куһаҕан киһини эбэтэр кыылы кыайыыта, киһи өйө-санаата, салгын кута кыайыыны ситиһиитэ буолар. Маннык түүл кэнниттэн киһи бэйэтин олоҕор туох эмэ ситиһиини оҥороро бэлиэтэнэр. Киһи бэйэтин быстах санааларын, ийэ кутун баҕаларын түүлүгэр кыайыыта киниэхэ ситиһиини оҥороругар тириэрдэр. Киһи бэйэтин олоҕор быстах баҕа санааларын өйүн-санаатын күүһүнэн кыайдаҕына, элбэх ситиһиилэри оҥорор.
Түүлгэ сибиинньэ көстүүтэ, киһи быстах баҕа санаалара аһыыр-сиир өттүн диэки хайысхалаахтарын көрдөрөр эбэтэр итинник майгылаах киһини көрсөөрү гыммыккын бэлиэтиир.
8
8 сыл.
Өлбүттэр
0er
Түүл уонна кут-сүр үөрэҕэ
Түүлгэ көстөр биллибэт киһи тугу оҥороругар киһи бэйэтэ сыана биэрэр, сороҕор сөбүлүүр, онтон сороҕор сирэр. Маннык түүл киһи икки кута бэйэлэрин икки ардыларыгар сөбүлэспэттэрин көрдөрөр. Бу балаһыанньаҕа куһаҕан киһи өлүүтэ, кыайыы эбэтэр ситиһии буолуутун бэлиэтинэн буолар. Kиһи көрөр эрэ түүллэрэ туолар кэмнэрэ лаппа ыраахтар.
Аҥардастыы көрөр эрэ түүллэртэн киһи бэйэтэ кыттыһан ону--маны оҥорор түүллэрэ букатын уратылаахтар. Ити түүллэргэ киһи бэйэтэ хаамар, сүүрэр, ыстаҥалыыр уонна өссө тугу эмэни оҥорор. Маннык түүллэргэ киһи бэйэтэ баар буолар, манна кинини охсоллор, тааһынан быраҕаллар, кини бэйэтэ эмиэ охсуһар уонна тааһынан да быраҕар. Маннык түүллэри атыттартан туспа арааран, киһи ийэ кутун түүллэрэ диэн ааттыахха сөп. Итини тэҥэ итинник киһи бэйэтэ ону-маны оҥорор түүллэрэ чуолкай соҕустук тойонноноллор уонна сотору кэминэн туолаллар.
Түүллэри маннык икки тус-туспа көрүҥҥэ араартаан баран үөрэтии ордук табыллыан сөп. Тус-туспа араартааһын кэнниттэн хас биирдии түүлү киһи ханнык кутугар сыһыаннааҕыттан көрөн тойоннооһун, ордук ситиһиилээх буолуон сөп. Түүлгэ киһи бэйэтэ тугу оҥороро эбэтэр аттыгар сылдьар бэйэтигэр маарынныыр эрээри, билбэт киһитэ тугу гынара үксүгэр биирдик тойонноноллор. Маннык түүл көрдөрөрүнэн киһи сороҕор көрөр биллибэт киһитэ ийэ кута туспа арахсан тугу гына сылдьарын көрөрө буолан тахсар. Сахалар киһи үс тус-туспа куттаах диэн этиилэрэ ити курдук дакаастанан иһэллэр.
Түүл үөрэҕин сайыннаран иһии, кут-сүр үөрэҕин сайыннарар. Киһи түүлэ диэн бэйэтин куттара инникилээн иһэн, аан бастакынан көрөр-истэр быһыылара буолара быһаарыллан эрэр. Манна ордук улахан суолтаны киһи бэйэтин икки, ийэ уонна салгын куттара бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара ылар. Ити куттартан хайалара баһыйар оруолу ыларыттан киһи бэйэтин олоҕор тугу оҥороро, хайдах быһыыланара быһаарыллар.
Киһи бэйэтин түүллэригэр көстөр кыыллары таба көрөн, бэлиэтээн майгыларын үөрэтэрэ эрэйиллэр. Ити көстөр кыыллар майгылара киһиэхэ бэйэтигэр эмиэ баарын билэн, олор туһалаах өттүлэрин табан сайыннаран, онтон буортулаахтарын хааччахтаан биэрдэҕинэ эрэ, өй-санаа сайдыытын ордук ситиһэр. Ыт ытырарын ылан бырахтахха эрэллээх доҕор буолан тахсара, онтон эһэ куруук саба түспэккэ, бэйэтин арҕаҕын ордук дьаныардаахтык көмүскүүрэ олоххо көрсүһэр сорох кэмҥэ олус туһалаах буолаллар. (5,60).
Туһаныллыбыт литература
4.  Г.В.Врублевская. 5 уроков по толкованию снов.- Санкт-Петербург, «СМИО Пресс»,1998.- 320 с.
5. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Николаева Мария Львовна
Николаева Мария Львовна (төр. 1914, Хорула нэһилиэгэ, Ньурба улууһа, Саха уобалаһа) — Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха Ньурба улууһун Хорула нэһилиэгэр төрөөбүт. Колхозка ыанньыксытынан үлэлээбит.
1966—1982 сс. — Хорулатааҕы «Кустукчаана» оҕо уһуйааныгар оҕо көрөөччү.
Саха төрүт культуратын тарҕатааччы, айымньылара гуманитарнай чинчийии, Олоҥхо институттарыгар, ХИФУ-га харалла сыталлар.
Мария Львовна 5 оҕону атаҕар туруорбут. Билигин Ньурба улууһугар Хорулаҕа олорор.
Идэ
Идэ (профессия) — киһи аналлаах үөрэх көмөтүнэн баһылаабыт уустук дьарыга, соруга — дьоҥҥо туһалаах үлэни хамнас эбэтэр атын төлөбүр иһин оҥоруу.
Горохов Никита Семенович
Горохов Никита Семенович саха бастакы учуонайынан ааҕыллар этнограф, палеонтолог.
1847 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Верхоянскайга төрөөбүт (өлбүт сыла 1895).
Красноярскай кыраай
Красноярскай кыраай — бу Арассыыйа биир бөдөн региона буолар. Улахан сиргэ тэнийэн сытар, сирин иэнэ — 2401,6 тыһ. км2. Дьонун ахсаана — 3,2 мөлүйүөн, олортон 2,87 мөл — нууччалар, онтон ордубута — сахалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, энцылар, татаардар, башкирдар, узбектар, кэриэйдэр, казахтар уо. д. а.
Киин куората — Красноярскай. Онтон арыый атын улахан куораттара — Канск, Ачинск, Минусинск, Енисейск, Иланский, Ужур, Уйар (Уяр), Игарка, Норильск, Заозерный, Дудинка, Назарова, Дивногорск. Куорат олохтоо5о — 77 % тэннэһэр.
Огочонова Варвара Саввична
Огочонова Варвара Саввична (төр. 1914, Саха уобалаһа) — Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха төрөөбүт.
Үөһээ Бүлүү улууһун Сургуулук уонна Маҥаас нэһилиэктэригэр колхозка ыанньыксытынан, сүөһү көрөөччүнэн үлэлээбит.
Толоон нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Толоон нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Толоон.
Улуус кииниттэн 63 км хоту диэкки Бүлүү суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 146 киһи (2007 сыл).
Махтал!
«Махтал!» — Арассыыйаҕа бастакы үтүөнү оҥорор маҕаһыын, 2010 сыллаахха тэриллибитэ. Билигин 4 маҕаһыыннаах уонна таҥаска, атах таҕаһыгар, кинигэлэргэ уо.д.а. аналлаах 20 кэнтейнердаах атыы ситимэ. Маҕаһыын түмэт урбаан бириинсиптэрин тутуһарын туһунан биллэрэр.
Үлэтэ
2010 сыллаахха Санкт-Петербурга аһыллыбыт «Махтал!» маҕаһыын - Арассыыйаҕа бастакы үтүөнү оҥорор маҕаһыын буолар. Маҕаһыын хас да Арассыыйа үтүөнү оҥорор тэрилтэлэрин кытта үлэлэһэр. Маҕаһыын үлэлиир схематынан бэриллибит малтан 90 % үтүөнү оҥорор тэрилтэлэргэ барар эбэтэр босхо нэһилиэнньэ кыһалҕалаах дьонугар (кыра дохуоттаах дьиэ кэргэннэргэ, биэнсийэлээхтэргэ, кыаҕа суох дьоҥҥо уо.д.а.) түҥэтиллэр. Табаар атын 10 % атыыга барар. Туһанарга сөбө суох таҥас хаттаан оҥоһууга ыытыллар. Атыыттан киирбит харчы административнай ороскуоттарга туһаныллар, ыраас дохуот быһа үтүөнү оҥорор тэрилтэлэргэ аһардыллар. Итини кытта маҕаһыын үтүөнү оҥорор тэрилтэлэр араас сувенирдарын атыылыыр, атыыттан киирбит харчы ол тэрилтэлэр бырайыактарыгар барар.
2014 сылтан Санкт-Петербурга маҕаһыын дьон биэрэр таҥастарын, атах таҥастарын, кинигэлэри о.д.а. хомуйарга аналлаах контейнердары туруорбута. 2015 сыл кулун тутарга куоракка оннук 20 контейнер туруоруллбут.
Көмөтө
Үлэтин бастакы сылыгар, Санкт-Петербурга биир эрэ «Махтал!» маҕаһыын баар эрдэҕинэ, маҕаһыын салайааччылара, бэйэлэрэ этэллэринэн, үбү аһардарга сүрэх бобуллуута ыарыылаах оҕолорго көмөлөһөр «Детские сердца» пуонданы уонна «Ночлежканы» талбыттар.
2015 сыл ыам ыйыгар «Махтал!» маҕаһыыннара үтүөнү оҥоруу соруктаах 3 765 255 солкуобайы хомуйбут.
Итини таһынан хас биирдии маҕаһыыҥҥа Ночлежка (тэрилтэ) харчы хомуйар иһиттэрэ туруоруллубуттара, ол иһиттэргэ дьон дьиэтэ суох дьоҥҥо анаан аһылыкка харчы сиэртибэлииллэр. 2015 сыл ыам ыйын 5 күнүнэн «Ночлежкаҕа» 86 225 солкуобайы хомуйан биэрбиттэр.
Александров Василий Ефремович
Александров Василий Ефремович, (1924 с. Сиэйэ с., Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2021 с.). «Аҕа дойду Улуу сэриитэ» уордьан II истиэпэннээх кавалера [4], младшай сержант, Саха АССР үтүөлээх учуутала, ССРС үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун, Кутана нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, СӨ бочуоттаах бэтэрээнэ, Саха АССР персональнай пенсионера
Олоҕун олуктара
Сунтаар улууһун Сиэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1944 сыллаахха Бүлүү училищетын иккис куурсун бүтэрбитин кэннэ аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 25-с Кыһыл Знамялаах механизированнай биригээдэтин 3-с батальонун састаабыгар станковай пулеметчигынан сэриилэспитэ. Ол кэнниттэн Япония байыаннай билиэннэйдэрин харабыллааһыҥҥа И.А. Плиев штабыгар сулууспалаабыта. Соловьевскай станцияҕа алын хамандыырдар куурустарын ааһан младшай сержант званиетын ылбыта, минометнай расчет хамандыыра буолбута. Хорсун быһыытын иһин «Аҕа дойду Улуу сэриитэ» уордьан II истиэпэнинэн уонна бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
Александров Василий Ефремович сэрии кэнниттэн Сиэйэ уонна Кутана нэһилиэктэригэр холкуоска, библиотекаҕа, тыа кулуубугар үлэлээбитэ. Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрэн баран, алын сүһүөх кылаас учууталынан, Кутана сэттэ кылаастаах оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ.1955 сыллаахха СГУ история факультетыгар киирбит. Үөрэҕин кэмигэр студпрофкомҥа талыллан үлэлээбит.1959 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын бүтэрбитэ. 50 сыл устата оскуолаҕа үлэлээбитэ, ол иһигэр 25 сыл оскуола дириэктэринэн.
Оройуон, нэһилиэк общественнай олоҕор көхтөөхтүк кыттара, хас да төгүл нэһилиэк дьокутаатынан талыллыбыта, лектор, пропагандист этэ.
Бүтэрэн баран Сиэйэ онтон Кутана оскуолаларыгар дириэктэрдээбит.
Наҕараадалара, ытык ааттара
- «Аҕа дойду Улуу сэриитэ» уордьан II истиэпэннээх кавалера
- Саха АССР үтүөлээх учуутала,
- ССРС үөрэҕириитин туйгуна
- Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо
- Кутана нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
- СӨ бочуоттаах бэтэрээнэ,
- Саха АССР персональнай пенсионера
Кини туһунан
- Күндүмэн, Махтанабын - учуутал убайбар. [Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала Василий Ефремович Александров туһунан] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Кулун тутар 20 күнэ-С. 1;
- Александров Василий Ефремович. [о ветеране войны, учителе В. Е. Александрове, Шея, село (Сунтарский улус)] - :, //Забота-Арчы. . - 2019. - 31 октября-С. 4;
- Александров Василий Ефремович. [заслуженный учитель ЯАССР, отличник просвещения СССР, ветеран Великой Отечественной войны В. Е. Александров] - :, //Народное образование Якутии. . - 2010. - N 1 (73)-С. 108-109;
- Егорова Н. П., Билигин да олох инники күөнүгэр. [Саха АССР үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун, Кутана нэһилиэгин бочуоттаах гражданина, учууталлар учууталлара, республика бочуоттаах ветерана Василий Ефремович Александров туһунан] - :, //Саха сирэ. . - 2010. - Тохсунньу 29 к.-С. 1;
- Федоров А.И., 37 сыл бииргэ үлэлээтибит. [Кутана олохтооҕо, сэрии уонна педагогическэй үлэ ветерана Василий Ефремович Александров туһунан] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1998. - Балаҕан ыйын 8 күнэ-С.3;
Суруйуулара, кинигэлэрэ
- Александров В.Е. Генерал штабыгар харабыллаабытым // Кутана нэһилиэгэ. Сунтаар улууһа/ Сунтаар улууһа “Кутана нэһилиэгэ” муницип.тэриллии; [Хомуйан оҥордулар: М.М.Афанасьев  (эппиэттиир ред.) Ф.В.Винокурова, М.И.Иванова; ред.сүбэ: З.А.Архипова, С.А.Иванова, Нь.Т.Егорова (Кириллина), С.Г.Мартынова уо.д.а.]. Дьокуускай: Бичик, 2016. – с.2016.
Navistar International
Navistar, АХШ уонна Канаада биир массыына оҥорон таһаарар тэрилтэтэ. Аан Дойдуга биллэр оскуола автобустарын оҥорон таһаарар тэрилтэ.
Баhылык
«Баһылык» маннык суолталардаах:
Хамнас
Хамнас — үлэһит үлэтин иһин ылар үбэ-харчыта.
Абаҕа оскуолатын түмэлэ
Абаҕа оскуолатын түмэлэ - Абаҕа устуоруйатын, дьонун-сэргэтин туһунан кэпсиир түмэл. Кудрин-Абаҕыыныскай аатын сүгэр. 1977 сыллаахха саха тылын учуутала Семенова Августа Савична тэрийбитэ.
Аммонииттар
thumb|240px|Аммонииттар
Аммонииттар (Ammonoidea) — суох буолбут байҕал моллюскалара. Головоногайдарга киирэллэр.
Хаптаҕай ньуурга биир туочуканы тула эриллэн тахсыбыт формалаах тас раковиналаахтар эбит. Бу раковинаны өскө көннөрүөххэ сөбө буоллар конус курдук уһун туруупка буолуо этэ. Ол туруупка саҕаланар сиригэр протконх диэн камера баар буолар. Кини кэнниттэн быыстарынан арахсар фрагмокон кэлэр. Ол кэнниттэн кэтит уонна фрагмоконнааҕар кылгас олорор камера кэлэр. Бу камераҕа моллюска этэ баар буолар эбит. Кини уһуна оборуот аҥаарыттан икки оборуокка тиийэ буолар эбит. Онон моллюска этин-сиинин формата кылгас мөһөөччүктүҥү эбэтэр уһун чиэрбэтиҥи буолар эбит. Фрагмокон сорох камераларыгар салгын, сорох камераларыгар убаҕас баар буолар эбит. Туох баар камералары курдат анал туруупка барар эбит, сифон диэн ааттанар, ол көмөтүнэн моллюска дагдайар эбэтэр тимирэр кыахтанар эбит.
Сорох көрүҥнэр көнө ньуурдаах сорохтор рельефтаах ньуурдаах раковиналаахтар эбит.
Аһыыр ньымаларынан аммонииттар сиэмэхтэр, өлүгүнэн аһылыктанааччылар уонна үүнээйинэн аһылыктанааччылар эбит. Устар да, сыыллар көрүҥнэр баар буоллара эбит. Эрдэтээҥи девонтан мел бүтүөр дылы олорбуттар. Юрскай уонна меловай периодтарга сайдыыларын чыпчаала буола сылдьыбыт.
Томпо улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Томпо улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Вильгельм Конрад Рентген
Вильге́льм Ко́нрад Рентге́н — ньиэмэс физигэ, физикаҕа Нобель бириэмийэтин бастакы лауреата (1901 сыл). альт=ввв|мини|294x294пкс|Вильгельм
Олоҕо
Вильгельм Конрад Рентген кулун тутар 27 күнүгэр 1845 cыллаахха төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнигэр соҕотох уол оҕо этэ.Аҕата, Фридрих Рентген, атыыһыт этэ уонна таҥас тигэрэ. Ийэтэ, Шарлотта Констанца, Амстердамтан төрүттээх этэ. Кулун тутар ыйыгыр 1848 сыллаахха Апелдорн диэн куорака көһөллөр. Бастакы үөрэхтээһинин чааһынай Мартинус фон Дорна оскуолаттан ылар. Онтон 1865 сыллаахха экзамен туттаран Федеральный политехнический институт Цюрихе киирэр. Устудьуон үрдүк аатын сүгэн доктор философии аатынан бүтэрэр. Вюрцбургскай университетка улэлии сылдьыбыт. 1875 сылтан ыла кини Хоэнхайме диэн куоракка профессордаабыт, онтон 1876 сылтан ыла - физика профессора Старсбург диэн куоракка. 1900 сыллаахха Рентген физика кафедратын салайааччыта буолар. Олоҕун тиһэх күнэригэр диэри үлэлээбитэ.
Өлбүт сыла олунньу ыйын 10 күнэ 1923 сыллаахха рак ыарыыннан өлбүтэ. Гиссен куоракка көмпүттэрэ.
Ситиспит үлэтэ
Рентген пьезоэлектрическай уонна пироэлектрическай кристалл свойстваларын чинчийбит, электрическай уонна оптическай хардарыта ситимнэрин туруорбут. Өссө магнитезмы чинчийбит, ол чинчийбит ньымата көмө буолбут биир электроннай теория учуонайыгар Хандрик Лоренцка.
Сардаҥа арыйыыта
мини|аор Вильгельм Рентген олус үлэһит киһи этэ, ол иһин инники Вюрцбургскай универитетка өргө дылы олорон үлэлиир дьаллыктаах этэ.
Ордук сүрүн үлэтэ олоҕор - икс-излучение буолар. 50 сааһыгар биирдэ ситиспит.
Дьиэ кэргэнэ
1872 сыллаахха Анна Людвигы кэргэн ылбыта. Бэйэлэрин оҕолоро суох буолан, оҕо ииттэ ыларга соруммуттара. 1881 сыллаахха 6 саастаах Жозефина Людвигы ииттэ ылбыттара. Кэргэнэ хомойуох иһин 1919 сыллаахха кун сириттэн барбыта, ол саҕана Рентген 74 саастааҕа. Кэргэнэ өлүөҕүттэн ыла соҕотохсуйбута.
Өйдөбунньук
Бастакы өйдөбүлү 29 тохсунньу ыйын  1920 сыллаахха Петроград куоракка туппуттара. 1923 сыллаахха, кини өлбүтүн кэннэ Рентген аатынан уулусса анаммыта. Аан дойдутааҕы астрономическай союз 1964 сыллаахха Вильгельм Рентген аатын сүгүрүйүммүтэ.
Вернадскай Владимир Иванович
Вернадскай Владимир Иванович — сэбиэскэй учуонай, ноосфера туһунан үөрэҕи олохтообут киһи, уопсастыбаннай диэйэтэл. Учуонай киэҥ далааһыннаах науканы сэргиирэ: геология, кристаллография, минералогия, геохимия, науканы тэрийии, радиогеология, биология, биогеохимия уонна философия. Сталин аатынан I истиэпэннээх бириэмийэ лауреаата.
1863 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр Санкт-Петербурга төрөөбүт. 1945 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр Москубаҕа өлбүт.
Черскэй
Дьокуускайтан саамай ыраах сытар улуус киинэ, 1920 км. Халыма уҥа кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтэ 2007 сыллаҕы туругунан 3300 киһи, 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 11456 киһи этэ.
Андрушёвка
Андрушёвка (Андрушівка) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 9 049 (2012).
Черскэй
Зеленай Мыс диэн ааттаах муора порда, балыгы таҥастыыр завод, Икки орто оскуола, культура дьиэтэ, балыыһа.
Геолог уонна географ Черскэй И.Д. аатынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Тэҥкэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Тэҥкэ нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тэҥкэ.
2014 сыл
2014 сыл — биһиги эрабыт 2014-с сыла, XXI үйэ 14-с сыла, 2010-с сылларга 5-с сыл.
Тэҥкэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Улуус кииниттэн 75 км арҕаа диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 144 киһи (2007 сыл).
Финляндия
Финляндия олохтооҕун ахсаана 5.3 млн. киhи.
Устуоруйаттан
Финляндия 600 сылын Швеция судаарыстыбатынан олорбут. 1809 сылтан 1917 сылга диэри Арассыыйа империятын састаабыгар киирэр Финляндия автономнай Улуу кинээстэрэ этэ. 1917 сыллаахха Финляндия тутулуга суох буолбута.
Ситим браузер
Ситим браузер (Web browser) — аан ситимҥэ эбэтэр локал ситимнэргэ баар ситим-саайтарга баар информацияны (тиэкис, ойуу, видео, музыка уо.д.а.) таҥастыыр уонна киһиэхэ көрдөрөр программа. Ситим сирэйдэргэ атын сирэйгэ эбэтэр саайка көһөрөр сигэлэр баар буолуохтарын сөп. Глобализация ситимигэр ирдэбил, ирдэбил, манипулирование уонна вэб- сайт ис хоһоонун көрдөрөллөр. Бу браузердар үгүстэрэ СЕРВЕРДЭРИ кытта файллары уларытарга туһаныахтарын сөп, ону тэҥэ үгүс графическай форматтары (gif, jpeg, pong, svг), аудио- уонна видеоформат (мп3, mpeg), текст форматтарын (pdf, djвu) уонна да атын файллар туттуллуохтарын сөп.
Браузердар функциональнай кыахтара тиһигин быспакка кэҥээн, тупсарыллан иһэллэр уонна информационнай технологиялары олоххо киллэриигэ. Араас оҥорон таһаарар браузердар араас технологическай быһаарыыларга базаланалларын үрдүнэн, аныгы браузердар үгүстэрэ аан дойдутааҕы стандартары уонна рекомендациялары тутуһаллар уонна дааннайдары онороллор. Стандарт визуальный представитель информации конечной пользователь независимости от технологии, которая пользователь В браузере. 1990- с сыллар саҕаланыыларыгар аан дойду үрдүнэн браузердары туһаныы саҕаланан, боростуой үптэн матыыптаах информацияны кэлимник көрүү уонна информационнай ресурсалары уонна киһи икки ардыларыгар интерфейсы хааччыйыыга бырагыраамаҕа кубулуйда. Кэнники сылларга браузердар үгүс оҥорооччулар сенсорнай экраннар туттуллубуттар.
Быраабыла курдук браузердар босхо тарҕаналлар. Браузер туһанааччыларга бэйэтэ туспа (автономнай) Приложение эбэтэр комплектнай хааччыйыы састаабыгар сыһыарыллыан сөп. Холобур, Microfoler уонна Microsoft Windows операционнай систематын састаабыгар киирэллэр; Mozilla Wolla Poux (обучение Убунтu); Sfflla Mac OS X; Google Chrome, Opera уонна да атын браузердар — араас операционнай системалар састааптарыгар Приложение быһыытынан киирэллэр.
Браузернер, эбэтэр мультиккунтинг-бу программнай хааччыйыы, ол эбэтэр маскировкалааһын, туһанааччы тэриллиитин уонна эпэрээссийэлээһин туһунан информацияны салайыы уонна APL ситимин нөҥүө оҥоһуллар.
Сайдыы историята
Бастакы веб- браузер 1990 с. Сэмэн Тимом Бернерсер- Ли тэриллибитэ. "Worldweb" диэн ааттаммыта уонна кэлин неби уларытарга күһэллибитэ. Ол гынан баран браузерынан аан бастаан НКС Mosaic этэ. Бу браузердартан биирдэстэрэ аахта, сорох браузердар (көҥүллэрэ да суохтар) кинини төрдүттэн туппаттар. Бу браузердар итэҕэстэрэ- быһаҕастара суох эрээри, бары да кэриэтэ браузердарга туоратыллыбыттар (сорох үлэһиттэр НКС- тан тахса сылдьыбыттар уонна Mosaic бэлэмнээһиҥҥэ кытталлар). Эт- сиин араас операционнай системалар (UNIC, Wows, Macc OS) уонна биллэр ситиһиини, ол иһигэр коммерческай да ситиспиттэр. Бу-Microsoft компаниялар таһаҕастарын таһаарыахтарын сөп.
Браузердар көҥүл тустууларын иһин Браузердар сэрии аатын ылбыта.
Браузердар бастакы сэриилэрэ 1995 сылтан 2001 сылга диэри регистрациялыыр уонна Сүүрэр- көтөр үлэ ырыынагын ирээттэрин иһин охсуһууга барбыт. 1995 сыл саҥатыгар регистрациялааһыҥҥа 80 %- наах Үөһээ Бүлүүгэ абсолютнай дьиэни туппуттар. Оҕо өлүүтэ 5%-тан итэҕэһэ суох буолла. Сэрии 2001 сыл бүтүүтэ ырыынак 96% кэриҥэ Хонтуруолламмыта. Ситиһии, сороҕор эттэххэ, хампаанньа политикатынан, компьютердарыгар босхо эккирэтиһии быһыытынан быһаарыллар. Microsofope уратыларыгар, Micrososofope диэн локализованнай версиялары таһаартаабыта.
Ырыынак сүтэрбитин иһин компаниялар кыахтара түспүтэ, ону тэҥэ көҥүл лицензиялаах кодтара тахсыбыттара. "Mozilla» диэн браузерга киирэн Mosaic уонна kiler тыллары сарбыйыы биллибитэ. Ол эрээри бу кодекс кыайан туһаммакка, Нулевтары кытта 6 нулевой оҥоһуллубута (Geeco), сүнньүнэн стандартары толору өйүүргэ туһуламмыт, онно олоҕуран почта уонна IРК- клиент уонна веб- страница редактора тэриллибиттэрэ.
World 1991 сыллаахха быһыылааҕа, уһулуччулаах веб- браузер этэ
Кэлин бирииһигэр уопсай пакеттан туспа пакет туруорарга уонна сайыннарарга быһаарыы ылыллыбыта уонна бырайыак IE эбэтэр атын браузердарга суох элбэх кыахтар үөскээбиттэрэ уонна сыыйа элбиир.
IE браузердар ырыынактарын монополизациялааһын атын содуллара эмиэ баар, инньэ гынан браузердар 4- с күнүттэн 6- с версияларыгар диэри уларытыллыбат, атын браузердартан итэҕэһэ суох курдуктар, урукку үлэлэрин- хамнастарын түргэтэтэллэр уонна страницалар түргэнник таһыллаллар. Итинник балаһыанньа урукку браузерынан саҥа дьарыктанан эрэр, сорох уларытыылары кытта сэттис версия тахсан-стандартар өйөбүллэрэ тупсубута, үлэ тэтимэ уонна ордук табыгастаах.
Кулун тутар 19 күнэ 2009 сыл кулун тутар 8- с күнүгэр таһаарбыта, оттон кулун тутар 14 күнүгэр 2011 с. 9- с күүлэйдэр Россия ырыынагар компаниялары кытта дьүөрэлэһэн, дьэрэкээн өҥөлөөх. Mail.ru Рамблер.
Браузердар иккис сэриилэрэ 2004 сыллаахха саҕаламмыта уонна тустуу быһыытынан саҕаламмыта, бастакы уочарат эспиэрдэр уонна Mozillanation ie монополиялаах. Кини 2017 сыл бүтүүтэ 60% кэриҥэ суумалаах үлэ ыытыллыбыта. Google Google компания мобильнай төлөпүөн өлүүтүн элбэтии, ону тэҥэ хампаанньа саҥа кыттааччылар өттүлэриттэн күрэстэһэр усулуобуйатыгар суһаллык куоластааһын бэлиэтэннэ.
1995 сыллаахха эспиэрдэр браузера көстөн кэлбитэ. Бастаан эспиэрдэр условно- босхо (sharee) курдук тарҕаммыттара, бу, баҕар, аан дойду үгүс дойдуларыгар, СНГ дойдуларыгар үрдүк аат бэлиэтэ быһаарыллар. Ол эрээри 2005 сылтан эспиэрдэр босхо тарҕаммыттар.
Браузердар сэрии коммерческай дьыаланан дьарыктанар корпорациялар эрэ этилэр, тустууга сүрүн приемунан уратылары, браузердарга баар кыахтары эбиллэ илик буоллаҕына. Ордук улахан уратылаахтар Уус- уран самодеятельноһы өйүүргэ үөскээтилэр уонна ол түмүгэр урукку браузердары кытта куһаҕаннык үлэлээтилэр.
Microsoftolersoftolersofola аан бастаан ханнык хамсааһыннар баалларын (doctologtrost) көрдөрөн биэрэллэрэ, ол аата стандартары туһаныы кээмэйэ лаппа уларыйыахтаах этэ, тоҕо диэтэххэ, стандартары туһаныы бэлиэтэ көрүллүбэт. Кэлин IE8 стандартар режимин «stanarde» (stunars), «холбоһук режимин» буолбатах ("modisss" буолбатах, туһааннаах комментария көмөтүнэн туһаныллыа диэн биллэриллибитэ.
2008 с.Google компания көҥүл бырайыагар олоҕуран оҥоһуллубут Браузер- Google Chrome браузерын таһаарбыта. Браузер Chrome сорох сонуннар как изоляция сбоев, режими «инкнито» и т. Д. Вызывены версии для Wops XP, Windows Voc, Winux 7, Linux, BSD и Mac OS X.
2009 сыл саҥатыгар Gazlle диэн ааттанар саҥа браузеры оҥорон таһаарбыттарын туһунан эттэ. Саҥа браузер элбэх туһаныллар операциялаах систиэмэлэргэ майгынныыр ресурсалары үллэстии принциптэрэ туһаныллыаҕа, ол эрээри кини куттала үрдүөҕэ.
2009 сыл балаҕан ыйыгар Российскай Федерация сибээһин уонна информатехнияларга государственнай хамыыһыйатын бэйэтин браузерын анаан- минээн бэлэмниир, аһаҕас куонкурус түмүгүнэн оҥорон таһаарааччылары сүүмэрдиир туһунан биллибитэ. Бастаан эспиэрдэр уонна фотоаппараттар туһаларыгар аккаастаналлар, тоҕо диэтэххэ, икки программа олоххо киириитигэр туһанааччы туһунан информацияны биэрэллэр".
Көрдүүр оптимизация
1990- с сыллар ортолоругар көрдүүр систиэмэлэр сайдыыларын сэргэ көрдүүр оптимизация баар буолбута. Ол кэмҥэ көрдүүр систиэмэлэр мет- тегулга уонна атын ис фактордарга тутаах страницаҕа улахан суолтаны биэрбиттэрэ. Ити курдук үгүс көрдүүр- ирдиир тиһиктэргэ бастакы хас да страницаны анаан- минээн булан, көрдүүр үлэлэр хаачыстыбаларын эмискэ намтаппытыгар тириэртэ.
Арифметическай прогрессия
Утумнар
Ууруктаах чорбохтоммот чыыһылалары, улаатан иһэллэрин курдук, субуруччу суруйоҕуҥ. Маҥнайгы чыыhыла – 2, иккис – 4, үhүc – 6, төдүс -8 ... Оччоҕо манны кутум тахсар:
Бу утумҥа бэhис миэстэҕэ 10 чыыhыла, онуска 20 чыыhыла, сүүhүскэ 200 чыыhыла туруохтааҕа көстөн турар. Уопсайынан, ханнык баҕарар n натуральнай чыыhылаҕа туhаанаhар ууруктаах чорбохтоммот чыыhыла 2n тэҥ.
Өссө биир утумна көрүөҕүҥ. 1 чыыhыла ахсаанньыктаах сөптөөх бытарыктары, куччаан иhэллэрин курдук, субуруччу суруйуоҕүҥ: \frac{1}{2}; \frac{1}{3}; \frac{1}{4}; \frac{1}{5}; \frac{1}{6}; ….
Ханнык баҕарар n натуральнай чыыhылаҕа туhааннарhар бытарык тэҥ. Кырдьык, алтыс миэтэҕэ \frac{1}{7} бытарык туруохтаах, отутуска - бытары, тыhыынчаhыска -  бытарык.
Утуму үөскэтэр чыыhылалар туhааннааҕынан утум маҥнайгы, иккис, үhүс, төрдүс… чилиэннэрэ дэнэллэр. Утум чилиэннэрин үксүн ол чилиэннэр кэриэкэ нүөмэрдэрин көрдөрөр индекстээх букваларынан бэлиэтииллэр.
Холобур, a_1, a_2, a_3, a_4 … (“a биирис, а иккис, а үhүc, а төрдүс” … диэн ааҕаллар). Уопсайынан, утум n нүөмэрдээх чилиэнэн, этэллэрин курдук, утум n-ис члиэнин, аn диэн бэлиэтииллэр. Утуму бэйэтин (an) диэн бэлиэтиир буолуохпут.
Утум бүтэр ахсааннаах чилиэннээх буолуон сөп. Оннук утум бүтэр утум диэн ааттанар. Холобур, икки сыыппаралаах чыыhылалартан турар
утум – бүтэр утум.
Утуму биэрэргэ, утум ханнык баҕарар нүөмэрдээх чилиэнин хайдах булары ыйыахха наада.
Утуму үгүстүк ол утум n-ис чилиэнин формулатынан биэрэллэр. Холобур, ууруктаах чорбохтоммот чыыhылалар утумнарын a_n = 2n формуланан биэриэххэ сөп, 1-гэ тэҥ ахсаанньыктаах сөптөөх бытарыктар утумнарын –
b_n=  формуланан. Атын холобурдары аҕалыаҕыҥ.
1 холобур.
Утум  формуланан бэриллэр буоллун. n оннугар 1, 2, 3, 4, 5… натуральнай чыыhылалары туруортаан, ылабыт:
y_1 = -2,  y_2 = -2,y_3 = 0, y_4 = 4, y_5 = 10, … .
Бу утум маннык саҕаланар: -2; -2; 0; 4; 10; …
2 холобур.
Утум формуланан бэриллэр буоллун. Утум чорбохтонор нүөмэрдээх бары чилиэннэрэ – 10-ҥа тэҥнэр, оттон чорбохтоммот нүөмэрдээхтэрэ 10-ҥа тэҥнэр:
Онон маннык саҕаланар: .
Утум ханнык баҕарар чилиэнин, ханныктан эрэ саҕалаан, ол иннинээҕи (биир эбэтэр хас да) чилиэннэр көмөлөрүнэн этэр формула рекуррентнай формула дэнэр (recurro – төҥнүөххэ диэн латинскай тылтан).
Туhаныллыбыт сирдэр
Ысттатыйаны суруйда Анисимов Александр Николаевич ФИИТ-17
Рожин тумула
Рожин тумула. Саҥа Сибиир арыы арҕаа өртүгэр баар тумус. XIX үйэ бастакы аҥарыгар уу кыылын муоһунан эргинэр саха промышленнига Рожин аатынан ааттааммыта.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, яловарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Иена бэлиэтэ
right|100px|Символ иены Иена (юань) бэлиэтэ — традиционнай иероглифтар эбэтэр аныгы графема төрут латиницаҕа (¥), кылгас бэлиэлэр туттулаллар японскай иенага уонна китайскай юаньҥа.
Традиционнай иероглифтар
Кытайга икки юань бэлиэтэ баар — боросутой (元) уонна уустук согус, финансовай докуменнарга туттулаллар (圓 или 圆). Кэпсэтиигэ «юань» диэн тыл оннугар «куай» (块) диэн тылы эмиэ туталлар.
Юань диэн «төкүнүк объект» эбэтэр «төкунук манньыат». Китайскай тылга юань диэн базовай ханнык баҕар харчы кээмэйин этэллэр; холобур, доллар США — мэй юань (美元). Международнай контекстка ити тыл юань КНР эбэтэр, Китай тылын туттар регионнарга — тайваньский доллар, гонконгский доллар уонна патаку Макао. юань диэн тылтан Япония харчытын аата (иена) уонна Корея (вона) тахсар. Ол иһин урут бу дойдуларга харчыларын бэлиэтэ эмиэ оннук иероглиф  этэт — 圓. Онтон Японияҕа кылгапыттара円, отто Кореяҕа (Хотугу уонна Соҕуруу) национальнай харчыны тыл сүһүөгэ бэлиэтиир 원.
Бэлиэлэр латиницаҕа олоҕуран
11 ыам ыйын 1953 сыллааҕыта Аан дойдутааҕы харчы пуондата японскай иенаны  2,5 миллиграмм кыһыл көмүскэ тэҥинэн көрүүнү бигэргэппитэ, уонна бу валюта международнай (саппаас) статуһун. Онно иена бэлиэтэ маннык буолта— ¥ (латинскай буукуба Y икки туора сурааьыннаах). Билигин элбэхтик тутталлар юань бэлиэтин (латинскай буква Y биир сурааһыннаан).
Туттуу биир эбэтэр икки кэрчик
Бэлиэлэр ¥ и Ұ кодтарын стандартара араас Unicode (соответственно U+00A5 и U+04B0).Бастакы символ— японскай иена, иккис — китайскай юань. Саамай компьютерга туттуллар икки кэрчиктээх. Онтон биир кэрчик манных шрифтарга, Blackadder ITC, Forte, Georgia, Goudy Stout, High Tower Text, Juice ITC, Kristen ITC, Magneto, MS Reference Sans Serif, OCR A Extended, Old English Text MT, Palace Script MT, Snap ITC, Tahoma, Trebuchet MS, Verdana и Wide Latin,туттуллар.
Холобур ¥ араас шрифтарга
Коралл байҕала
thumb|200 px|right|Коралл байҕалын арыыларын картата 200px|right|thumb|Кораллар Коралл байҕала — Чуумпу океан байҕала, Аустралия, Саҥа Гуинея уонна Саҥа Каледония ыккардынан сытар.
Иэнэ 4068 тыһ. км². Дьириҥэ 9174 м. тиийэр. Коралл үөскэппит арыылар: Уиллис, Трегросс, Бамптон, Честерфилд уонна рифтар. Ордук биллибит риф Улахан хаххалыыр риф, аан дойдуга ордук улахан.
1969 сылтан Аустралияҕа бас бэринэр.
1942 сыллаахха манна Дьоппуон уонна союзниктар муора күүстэрин ыккардынан улахан кыргыһыы буолбута.
Сүрүн прттар Кэрнс, Порт-Морсби, Нумеа.
Хатас (Нам улууһа)
Хатас — Нам улууһун Иккис Хомустаах нэһилиэгин киинэ.
1940
1940 сыл.
9
9 сыл.
Өлбүттэр
0er
Өлүөнэ
Өлүөнэ диэн Сир саамай улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ, Сибииргэ баар, аан дойдуга уhунунан 10-с уонна уутун сабардамынан 9-с. Байкаал кытылыттан 21 километрдаах сиргэ Байкаал таһынааҕы хайалартан 930 м үрдүктээх сиртэн саҕаланар, Лаптевтар байҕалларыгар түһэр. Дельтата улаханынан аан дойдуга иккис (Миссисипи кэнниттэн).
Өлүөнэ саамай уһун салаата Бүлүү өрүс (2650 км), бу көрдөрүүтүнэн Бүлүү Урал, Амударья уонна Днепр өрүстэртэн уһун.
Суринам
Суринам (Suriname) диэн Соҕуруу Америка хотутугар баар дойду.
Суринамныын кирбиилэhэллэр Француз Гуианата илин, Гайана арҕаа, Бразилия соҕуруу уонна Атлантик океан хоту.
Суринам иэнинэн (165,000 км²) уонна олохтоохторун ахсааннарынан (470,000) Соҕуруу Америка ордук кыра илэ.
Халыев Дмитрий Григорьевич
Халыев Дмитрий Григорьевич - сыырка артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, СӨ култууратын туйгуна.
Бэс ыйын 14
Бэс ыйын 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 165-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 166-c күнэ). Сыл бүтүө 200 күн баар.
Халыев Дмитрий Григорьевич
Марфа уонна Сергей Расторгуевтар ааттарынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай сыыркатыгар үлэлиир.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа ааты 2019 сыл алтынньы 3 күнүгэр иҥэриллибитэ
Лао Шэ
Ла́о Шэ (老舍, пиньинь: Lǎo Shě; дьиҥ аата Шу Цинчунь, Shū Qìngchūn, 舒慶春; 1899 сыл олунньу 3 — 1966 атырдьах ыйын 24) — биллэр Кытай прозаига, драматура, публицист, реалистичнай уонна сатиристичнай прозанан биллибитэ. Кытай национальнай литературатыгар биир биллэр маастара. Маньчжурияттан төрүттээх. "Лао Шы" диэн боростуйодук быһыланыламмыт аата (көнөтүк "Кырдьаҕас Шэ" диэн тылбаастанар)
Олоҕун тиһиктэрэ
Лао Шэ Пекиҥҥа дьадаҥы ыалга төрөөбүт. Аҕата саллаат эбит, уонна 1901 сыллаах Ихуатанэй бастаанньатын саба баттааһыныгар өлбүт. 1913 сыллаахха Пекин нормальнай үһүс оскуолатыгар киирбит, ол гынан баран харчы тиийбэтиттэн аҕыйах ый буолан баран бырахпыт. Ол сылга Пекин нормальнай университетыгар киирбит уонна 1918 сыллаахха бүтэрбит.
1924 сыллахха Англияҕа кытай тылын үөрэтэ Лондоҥҥа, онтон кэнин Оксфордка барбыт. 1926 сыллахха бастакы романын - "Ытыктабыллаах Чжан философия"тын Сяошо Юэбао диэн литературнай сурунаалга бэчээттээбит. 1927 сыл кулун тутар ыйыгар ол же сурунаалга аныгыскы романа - "Муударай эппитэ", онтон 1929 сыллахха "Икки Ма" диэн романнара бэчээттэнэллэр.
1929 сыллаахха төттөрү Кытайга кэлэр, уонна "Сяопо төрөөбүт күнэ" диэн романы сурунаалга бэчээтттир. Ол кэнниттэн Пекиҥҥа, онтон Цзинань уонна Циндао куораттарга олорор.
Наахара нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Наахара нэһилиэгэ. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Наахара.
Улуус кииниттэн 130 км арҕаа диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 136 киһи (2007 сыл).
Кэмсинии уонна суобас
Кэмсинии уонна суобас диэн тыллар өй-санаа икки өрүттэрин уратыларын быһаараллар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан киһи өйүн-санаатын үөрэппиттэрэ кут-сүр үөрэҕэ буолан билигин да өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэн сылдьар. Билигин кут-сүр үөрэҕэ сайдан иһиитэ киһи өйүн-санаатын туругун өссө дириҥник билиигэ тириэрдэр.
Кут-сүр үөрэҕэ ситэ сайда илигинэ кэмсинии уонна суобаһа суох буолуу туһунан дириҥник үөрэтии соччо кыаллыбат этэ. Үрдүттэн ылан «Ис санаа» диэн быһаарыынан бүтэргэ тиийиллэрэ. Билигин киһи өйө-санаата икки аҥы буолара чуолкайдаммытын кэнниттэн кэмсинэр санаа хантан кэлэн баар буоларын чуолкайдык быһаарыы кыаллар буолла.
Кэмсинэр санаа олус күүстээх. Киһи сыыһаны, куһаҕаны оҥорбутун билинэн көннөрүнүөн, аны итинник сыыһаны оҥорбот буолуон баҕата кэмсинэр санааттан эрэ киирэр. Киһи куттара хаһан баҕарар өйүгэр--санаатыгар дьайа сылдьалларынан олус өр кэмҥэ куһаҕаны оҥорбута өйүттэн-санаатыттан арахсыбакка, оҥорбут сыыһатын көннөрүнэригэр күһэйиэн сөп.
Оҕоҕо кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ үчүгэйи оҥоруу диэн хайдаҕын быһааран, өйдөтөн, өйүгэр-санаатыгар үгэс оҥорон, ийэ кутугар иҥэрэн кэбистэхтэринэ киниэхэ үйэтин тухары бу өйө-санаата иҥэн сылдьар диэн кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Бу быһаарыы сөптөөх буоларын кэмсинэр санаа үөскээн баар буолара туоһулуур.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн ханнык быһыылары оҥордоҕуна үчүгэй буоларын, онтон тугу оҥордоҕуна куһаҕан диэн ааттанарын төрөппүттэрэ бэйэлэрин үтүгүннэрэн үөрэтэн иҥэрэн кэбиһэллэр. Оҕо итинтэн салгыы туох быһыыны оҥорорун барытын ити иҥмит, үгэс буолбут өйдөбүллэрин туһанан, олорго тэҥнээн көрөн тугу оҥорбутун үчүгэйин дуу эбэтэр куһаҕанын дуу арааран быһаарар. Оҕо улаатан да баран тугу оҥорбутун барытын бэйэтин ийэ кутугар иҥэн үгэс буолбут үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэригэр тэҥнээн көрөн быһааран, сыаналыыр. Оҕо ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар үчүгэйи оҥоруу туһунан өйдөбүллэр элбэхтик иҥнэхтэринэ үчүгэй дьыалалары оҥороро элбиирэ ити курдук быһаарыллар.
Киһиэхэ кыра эрдэҕинэ үчүгэй диэн хайдаҕын быһааран, өйдөтөн, өйүгэр-санаатыгар иҥэриллибэтэҕинэ, кэлин онорор быһыыларын ханнык да быһыыга тэҥнээн көрөн бэйэтэ быһаарар кыаҕа суох буолар. Итинник киһи «Үчүгэйи, куһаҕаны кыайан араарбат киһи», «Кэмсинэр санаата суох» эбэтэр тугу оҥорорун, үчүгэйи дуу, куһаҕаны дуу, арааран билбэт киһи буола улаатар.
Киһи бэйэтэ куһаҕаны оҥорбутун биллэҕинэ, бу тоҕо куһаҕаны оҥордум дии саныыр, ол иһин санааргыыр, кэмсинэр. Кыаллар буоллаҕына итинник куһаҕан быһыыны хатылаан оҥорорун тохтотор санааны ылынар. Бу оҥорбут быһыыта кини урут оҥоро үөрэммит үчүгэй диэн быһыытыгар сөп түбэспэтиттэн итинник быһаарыыны ылынар кыахтанар. Сыыһаны оҥоруу кэнниттэн киһи санааргыыра, кэмсинэрэ, аны итинник сыыһаны оҥорортон тохтотор, туормастыыр майгы буолар. Сыыһаны оҥорбут киһи көннөрүнэр кыаҕын улаатыннарар.
Киһи ханнык баҕарар быһыыны оҥордоҕуна урукку оҥорбут маннык быһыытын туһунан өйдөбүлүгэр тэҥнээн көрөр. Уруккуттан үгэс буолбут өйдөбүлэ кини ийэ кутугар иҥэн сылдьарыгар бу оҥорбут быһыытын тэҥнээн көрөр. Бу икки быһыылар сөп түбэспэттэрэ киниэхэ санаарҕабылы, кэмсиниини үөскэтэр.
Холобур, киһи кыыһырбытын омунугар билэр киһитин «Куһаҕаҥҥын» диэбит. Уруккуттан билэр, үчүгэй киһитин куһаҕаннык эппит. Ийэ кута оннук этиигэ кыайан сөбүлэспэт. Сыыһа эппититтэн олус санааҕа ылларар. Киһитэ тэйбититтэн улаханнык соҕотохсуйбут, киһитин кытта хайдах гынан тупсарын туһунан санааҕа түспүт. Сотору эйэлэһэн эмиэ бииргэ сылдьар буолбуттар.
Сахалыы кэмсинии диэн тыл киһиттэн бэйэтиттэн хайдах да арахсан туспа сылдьара өйдөммөт. «Сыыһаны оҥорбутуттан кэмсинэр» диэн сахалар этэллэр. Кэмсинии хаһан да быраҕыллыбат, ол оннугар хата кэмсинии сороҕор букатын суох буолар. «Кэмсинэр санаата суох» диэн этэллэр. Кэмсинэр санаа үөскүүрүгэр киһи өйүгэр-санаатыгар бу оҥорор быһыыта хайдаҕын, үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын туһунан эрдэттэн ууруллубут тэҥнээн көрүүгэ аналлаах соннук быһыы баар буолара наада. Бу ууруллубут быһыы өйдөбүлүгэр тэҥнээн көрөн киһиэхэ кэмсинэр санаата үөскүүр. Бу курдук оҥорбутум буоллар үчүгэй буолуо эбит диэн санаатыттан кэмсинии үөскүүр.
Бу быһаарыы «Оҕону үчүгэй быһыыга кыра эрдэҕинэ үөрэтиэххэ наада» диэн этиигэ сөп түбэһэр. Оҕоҕо итинник үчүгэй быһыы туһунан өйдөбүллэр иҥэрилиннэхтэринэ кини хаһан баҕарар, олоҕун устатын тухары, ханнык баҕарар быһыытын ол үчүгэй диэн өйдөбүллэргэ тэҥнээн көрөр кыахтанар, сыыһаны, куһаҕаны оҥороро аҕыйах буолар.