cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Куһаҕан санаа үөскээһинэ
Кэлин, перестройка кэмин кэнниттэн эмискэ байбыт дьон элбээһиннэрэ уонна үксүлэрэ салайар былааһы кытта сибээстээхтэрэ салаллар, батыһар дьон ордугургуур санааларын үөскэтэн, эдэрдэр эмискэ байыы, баайы-малы эрэйэ суох, үлэлээбэккэ-хамсаабакка эрэ булуу диэки салаллыыларын таһаарда. Бу быстах санаалар эдэрдэри уоруу, алдьатыы, халааһын диэки салайаллар, быстах суолга киирэн биэрэн олохторугар уустуктары көрсөллөрүгэр тириэрдэллэр. (1,42). Саха дьоно куһаҕан санаалары санаабаттар, куһаҕаннык тылласпаттар, "Айыы диэмэ" диэн оҕолорун үөрэтэ сатыыллар. Киһи куһаҕан санаалары иитиэхтээн илдьэ сылдьыбакка, ыраастанан, атын, үчүгэй санаалары саныыр буоллаҕына эрэ туруктаах олохтоох буолара быһаарыллар. Аймах-хаан дьон салгыы сайдан иһэллэрин туһугар эдэр көлүөнэлэрин туруктаах өйдөөх-санаалаах, олох бары ыарахаттарын тулуйар, үлэни-хамнаһы кыайар, эттэрэ-сиинэрэ эрчиллиилээх буолалларын ситиһэллэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Михайлов Алексей Константинович
200px|thumb|right|Михайлов Алексей Конствнтинович Алексей Михайлов (1946 - 1994) — бэйиэт уонна литэрэтиирэ кириитигэ, филология билимин хандьыдаата. ССРС суруйааччыларын холбоһугар 1968 с. киирбит.
Дьокуускайга 1946 с. атырдьах ыйын 26 төрөөбүт. 1971 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай универститетын, 1980 сыллаахха Уопсастыбаннай ноуукалар Академияларын (Москуба) аспирантууратын бүтэрбит.
1964 сылтан «Молодёжь Якутии» хаһыакка, хомсомуол обкомугар үлэлээбит.
1980 сылга «Формирование романного эпоса как закономерность ускоренного развития новописьменных литератур Севера» диэн хандьыдааакка диссертациятын көмүскээбит. «Кыым» хаһыакка эрэдээктэрдээбит. Бүтэһик сылларыгар СГУ филологиятын факультетын нуучча XX үйэтээҕи литератууратын уонна литератуура теориятын кафедратыгар доценнаабыт.
Кэргэнэ литэрэтиирэ кириитигэ Михайлова Марта Георгиевна.
1994 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр өлбүтэ.
Айар үлэтэ
Бастакы хоһооннорун хомуурунньуга 1971 с. тахсыбыт. Михайлов — нууччалыы суруллубут Москуба уонна Дьокуускай кыһаларыгар тахсыбыт хоһооннор хомуурунньуктарын ааптара. Өрөспүүбүлүкэ сурунаалларыгар уонна хаһыаттарыгар араас кэмнэргэ литературоведенияҕа сыһыаннаах ыстатыйалары таһаартаабыта.
1502
1502 сыл.
Аччыктааһын
thumb|250px|Аччыктаабыт кыыс өлөн эрэр, аттыгар сиэри кэтэһэ сылдьар чыычаах ([[Судан)]] thumb|250px|Аччыктаабыт чыычаах оҕолоро
Аччыктааһын диэн биир улахан иэдээҥҥэ киирсэр турук буолар. Билигин аан дойду үрдүнэн 2 миллиард 338 мөллүйүөн аччыктыыр киһи баар, олортон 920 мөллүйүөнэ өлөр туруктаах. Саамай тот аччыктаабат дьонноох дойдулар - Канаада, АХШ, Аустралия, Саҥа Зеландия, Германия, Швеция, Норвегия, Дьоппуон. Онтон саамай аччыктыыр дьонноох дойдулар - Индия (400 мөл), Кытай (250 мөл) уонна Африка дойдулара. Саха Сирэ син тот соҕус дойдуларга киирсэр.
Ан-2
Ан-2 — чэпчэки ыйааһыннаах икки кынаттаах (биплан) көтөр аал. Биир 1000 ат күүстээх "АШ-62ИР" мотуордаах. Көтөр ыйааһына — 5250 кг.
Устуоруйата
"Ан-2" Антонов КБ-та оҥорон таһаарбыта. 1947 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр Володин П.Н. летчик-испытатель бастаан көтүппүтэ. Кукурузник диэн ааты 50 сыллардаахха тыа хаһаайыстыбаҕа туһаннылларын иһин ылбыта. ССРС-ка барыта 5 тыһ. аал оҥоһуллубута. 1960 сыллардаахха Кытайга лицензияннан оҥоһуу саҕаламмыта. Барыта 1992 сылга диэри 950 Y-5 диэн ааттаах аал оҥоһуллубута. Ону таһынан Польшаҕа оҥоһуллар этэ. Уопсайынан 1992 сылга диэри 12 тыһыына аал оҥоһуллубута.
Саха сиригэр билиҥҥэ дылы киэҥник туттулла турар.
Сааххаллар
2009 сыл туругунан уопсайа 300 аал сааххалланна. Ол иһигэр Саха сиригэр:
Норуот тылынан уус уран айымньыта. Ѳс хоhооно дириҥ суолталаах, элбэх санааны аҕыйах бэргэн тылы дьүѳрэлээн биирдэ этэн кэбиhэр.
Норуот_тылынан_уус_уран_айымньыта._Ѳс_хоhооно_дириҥ_суолталаах,_элбэх_санааны_аҕыйах_бэргэн_тылы_дьүѳрэлээн_биирдэ_этэн_кэбиhэр.
Хара-Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Хара Алдан нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хара-Алдан.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 290 киһи (2007 сыл).
Питер Брейгель Аҕа
Питер Брейгель, Аҕа (c. 1525 – 1569 балаҕан ыйын 9) Голландия Ренессанс бириэмэтээҕи уруһуйдьута уонна графига. Биллэр хартыыналарыгар пейзажтары уонна бааһынайдары уруһудаабыта. Атын Брейгель дьиэ кэргэниттэн ураты буолаары "Бааһынай Брейгель" диэн хос ааты ылбыта.
1501
1501 сыл.
Безымяннай
400px|thumb|right|Безымяннай Алдан улууһун каартатыгар Безымяннай бөһүөлэк. Алдан улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 112 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 72 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Радомышль
Радомышль (Радомишль) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 15 003 (2011).
Сыыр
Сыыр — намыһах сискэ, томторго, кырдалга, өрүс хочотун кэрдиис үктэлигэр (террасаларга), алаас оҥхойугар уо.д.а. тахсар-түһэр сырыынньа эниэ. Т.к.: сурт (был. түүр.) — үрдэл; сирт (узб., турок.) — субурҕа хайа, үрдүкү ньуур; сырт (азерб., кумык.) — арҕас кирбиитэ, хаптал хайа, хаптаҕай арҕас; сырт (казах., кирг.) — тас өттө, көҕүс (уларытан атыннык этии); сырт (туркм., татар., башк., балкар.), сыр (хакас, осет.), сэр (монг.) — боллороот, томтор, намыһах хайа, субурҕа үрдээһин, субурҕа хайа, үрдэл.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Гольдеров Василий Федотович
200px|thumb|left|Гольдеров Василий Федотович
Гольдеров Василий Федотович (Ороһу уола) — саха поэта, суруйааччыта.
Олоҕун олуктара
1932 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1966 с. — ССРС суруйааччыларын Сойуустарын чилиэнэ.
А. М. Горьскай аатынан Литература институтун иһинэн Үрдүкү литература курстарын бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
Бастакы кэпсээнэ «Уолун куолаһа» 1952 сыллаахха Хотугу сулус сурунаалга бэчээттэммитэ. 1955 сыллаахха «Илгэлээх ардах» кэпсээнэ ЫБСЛКС 40 сааһыгар тэриллибит республикатааҕы литературнай конкурска иккис бириэмийэни ылбыта. 1959 сыллаахха «Илгэлээх ардах» диэн сүрэхтэнэн кэпсээннэрин бастакы хомуурунньыга күн сирин көрбүтэ, 1962 сыллаахха кэпсээннэрин иккис хомуурунньуга «Көлүкэчээн» тахсар.
Ити кэннэ айар үлэтигэр, хоһоонньут быһыытынан, саҥа кэрдииһи саҕалыыр. Ол кэмтэн ыла хоһооннорун хас да хомуурунньуга бэчээттэнэн таҕыстылар: «Махтал» (1968), «Доҕордоһуу чорооно» (1970), «Күһүөрү сайын» (1982), «Билинии» (1987), «Көмүс күһүннүүн көрсүһүү» (1992) о. д. а.
Үгүс айымньылара нуучча тылыгар тылбаастаммыттара. В. Ф. Гольдеров саха тылыгар Чингиз Айтматов «Верблюжий глаз» айымньытын тылбаастаабыта.
Барашков Степан Герасимович
Барашков Степан Герасимович — Аҕа дойдуу Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1912 сыллаахха төрөөбүт. 1943 с. тохсунньу 21 күнүгэр билиэҥҥэ Эренхайн Цайтхайн концлааҕырга өлбүт. Германияҕа Цайтхайн III кылабыыһаҕа көмүллэ сытар. Төрөөбүт сирин "Билилунское, Якутия" диэбиттэр
Митохондрия
Митохондрия (μίτος — сап уонна — туорах, кыырпах) — икки мембраналаах сфера көрүҥнээх эбэтэр 1 макрометр кэтиттээх эллипсоиднай органоид. Элбэх эукариотическай клеткаларга көрүҥнээх, сорох автотрофтарга (фотосинтезтыыр үүнээйи) уонна гетеротрофтарга даҕаны (тэллэйдэр, кыыллар). Клетка энергия станцията; сүрүн үлэтэ- орган холбооһуннарын аһытар уонна энергия арахсыбыт босхоломмутун туһанар генерацияҕа уот кыаҕа, АТФ синтез уонна термогенез. Ити үс процесс электрон хамсааһыныгар табыллар электро-транспорт белок субуу иһинээҕи мембранаҕа. Элбэх ахсааннаах митохондриялар клетка иһигэр бэйэ бэйэлэриттэн уратылар: холобур, соҕотох клеткалардаах күөх уу үүнээйилэр (эвглена, хлорелла, политомелла) уонна трипаносома биир улахан эрэ митохондриялаахтар, онтон ооциит уонна амеба Chaos chaos 300 000 уонна 500 000 митохондриялаахтар диэххэ сөп; оһоҕос анаэробнай энтамебка уонна атын паразит судургу кыра организмнарга митохондрия суох. Идэтэллибит тыынар тыыннаах клеткаларыгар сүүһүнэн оннооҕор тыыһынчанан митохондрия баар (мэйии, сүрэх, былчыҥ).
Митохондрия клеткаҕа
Аан бастаан митохондрияны мышечнай клеткаҕа булбуттара 1850 сылга. Клеткаҕа митохондриялар ахсааннара араас араас буолар f(сүүстэртэн тыыһынчаларга диэри). Кинилэр кислородка наадыйар клеткаларга быдан элбэхтэр. Үүнээйилэр уонна кыыллар клеткаларыгар биир кэмҥэ үс митохондрия арааһа баар эдэр протомитохондрия, сиппит митохондрия уонна урукку постмитохондрия, улам төннөн липофусциновай гранула буолар.
Тас мембрана
Тас мембраната 7нанометр халыҥнаах. Сүрүн пуунсуйата- митохондрияны цитоплазматтан араарара. Тас мембрана липидтартан турар. Порин- каналообразующий белок оҥорор. Тас мембранаҕа хайаҕас оҥорор 2-3 нм диаметрдаах, ити хайа5аһынан кыракый молекулалар уонна ионнар. Улахан молекулалар тас мембрана иһигэр.
Митохондрия уонна наследственность
Митохондрия ДНК-та ийэ эрэ өттүттэн барар. Хас биирдии митохондрияҕа хас да учаастак нуклеотид баар ДНК-ҕа, туох баар митохондриялары кытары тэҥ, ити күүскэ көмөлөһөр сатаан ДНК-ны оҥорбот митохондрияларга. Мутация митохондриальнай ДНК-аҕа наследственнай ыарыы бөҕөтүн ыҥырар.
Үөрэтии историята
Митохондрия XIX үйэ ортотугар арыйбыттара. XX үйэ бүтэригэр митохондрия сигнальнай молекула ыытан клетка өлүүтүн холбуур.
Атырдьах ыйын 3
Атырдьах ыйын 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 215-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 216-c күнэ). Сыл бүтүө 150 күн баар.
Сэтиэнэх
Сэтиэнэх — былырыыҥны, хаппыт, охсуллубатах от.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Гейша
thumb|250px Гейша (芸者) ол эбэтэр Geigi (芸妓) Дьоппуон традиционнай дьахтар аралдьытааччы. Дьоппуон араас искусстволарыгар, ол курдук - музыкаҕа, үҥкүүгэ уонна поэзиятыгар сатабыллаах буолуохтаах. Сорох дьон гейшалар проституткалар диэн толкуйдууллар, дьиҥэр оннук буолбатах. Гейша диэн тыл икки тылтан тахсар : 芸 (гей') диэн "искусство" уонна 者 (ша) "оҥорор киһи" ол эбэтэр "үлэлиир киһи"''. Гейшалар олус ытыктабыллаах уонна буоларга олус ыарахан.
Эбир түлүөн
Эбир түлүөн (, Обыкновенный тюлень, ларга) - Эбир түлүөннэр уустарыгар киирэр орто улаханнаах түлүөн.
Атыыра тыһыта өҥнөрө майгыннаһаллар, ол гынан баран атыырдар арыый бөдөҥнөр.
Италия
Италия (Italia), официаллык Италия Өрөспүүбүлүкэтэ (Repubblica Italiana) диэн Соҕуруу Европаҕа, Италия тумул арыытыгар уонна Сир ортотунааҕы байҕал икки ордук улахан арыыларыгар, Сицилияҕа уонна Сардинияҕа баар дойду. Италия хоту Альпа нөҥүө Франциялыын, Швейцариялыын, Австриялыын уонна Словениялыын кирбиилэhэр. Италия тумул арыытыгар Сан Марино уонна Ватикан диэн тутулуга суох иллэр бааллар.
Ли Дэхви (Lee Daehwi)
Ли Дэхви (이대휘; уонна Дэхви) — Соҕуруу Корея ырыаьыта уонна ырыа суруйааччыта. Кини эр дьон ырыа группатын AB6IX кыттааччыта уонна урукку группа-проект Wanna One кыттааччыта.
Италия
Италияҕа Европа култууралара үөскээбиттэрэ, холобур, этрускалар уонна римнэр, кэлин университеттар уонна Ренессанс хамсааhына. Италия киин куората Рим үйэлэр тухары Арҕаа цивилизация киинэ этэ.
Ли Дэхви (Lee Daehwi)
Уонна шоу на выживание Produce 101 2 сезонун бириэмэтигэр 3 миэстэни ылан уонна "It's Me (Pick Me)" диэн ырыага ортоку балаьыанньатын ылан биллиилээх буолбута.
Италия
Бүгүн, Италия демократтыы өрөспүүбүлүкэ уонна сайдыылаах дойду. Европа Униятын уонна NATO тэрийбит кыттааччыта. G8, OECD, Аан Дойду Атыы Тэрилтэтин, Европа Сүбэтин, Арҕаа Европа Униятын, Орто Европа Инициативатын уонна Шенген кыттыылааҕа.
Ли Дэхви (Lee Daehwi)
Дьиннээх аата: Ли Дэхви (이대휘, Lee Dae Hwi) Торообут кунэ: Тохсунньу 29 кунугэр 2001 (18 саастаах) Торообут сирэ: Согуру Корея Дьарыктанар корунэ: ырыаьыт, ункууьут, репер, ырыа суруйааччыта, бородууссэр. Группа сыллара 8.07.2017 (2 сыл) - 27.01.2019 (Wanna One) 22.05.2019 - билинни бириэмэгэ (AB6IX) Агенствата: Brand New Music Быьаарыы: Уьуна: 172 см Ыйааьына: 53 кг Хаанын группата: А
Италия
Этимологията
Italia диэн тыл хантан төррүттээҕэ чопчу биллибэт. Ордук тарҕаммыт көрүүгэ олоҕурбут тиэрмин Греция иһиттэн кэлбит уонна “торбостор дойдулара” диэн өйдөбүллээх. Атыыр оҕус Италия соҕуруу өттүгэр олорор норуоттар символлара этэ. Бастаан Italia аата соҕурууҥҥу Италияҕа туттуллар эрэ этэ (билиҥҥи Калабрия провинциа).
Сэбилэниилээх күүстэр
Италия Сэбилэниилээх күүстэригэр: армия, флот, халлаан күүстэрэ, карабинердара киирэллэр.
2005с. Тохсунньу 1 күнүттэн байыаннай истипиэндьийэ көтүллүбүтэ. Ити иннинэ Италияҕа ыҥырыллар саас 18 саастан саҕаланар, сулууспа болдьоҕо 10 ый этэ.
Административнай түҥэтиитэ
Италия — унитарнай судаарыстыба. Судаарыстыба киин куората - Рим. Дойду 20 уобаласка түҥэтиллибит - Валле-д’Аоста, Ломбардия, Трентино-Альто-Адидже, Фриули-Венеция Джулия, Пьемонт, Лигурия, Венеция, Тоскана, Умбрия, Эмилия-Романья, Марке, Абруццо, Лацио, Молизе, Базиликата, Кампания, Калабрия, Апулья, Сардиния уонна Сицилия  (кинилэртэн 5 - Сицилия, Сардиния, Трентино-Альто-Адидже, Валле-д’Аоста и Фриули-Венеция-Джулия — ураты статустаахтар),  административнай- территориальнай бас билии быһыытынан 110 провинция баар. Бэйэбит уочараппытыгар коммунальнай хаһаайыстыбаларга, уопсайа 8101 коммунальнай көрүҥҥэ арахсабыт. Автономнай уобаластарга бэйэлэрин бэрэстэбиитэллээх органнара - уобаластааҕы сэбиэттэр уонна толоруулаах органнар-джунттар, уобаластар уонна автономнай провинциялар Конституцияҕа суруллубут боппуруостарга уобаластааҕы уонна провинция сокуоннарын ылыныахтарын сөп.
Экономиката уонна үпэ
Харчы кээмэйэ — евро. 2018 сыллааҕы туругунан Италияҕа үлэ төлөбүрүн орто кээмэйэ 2595 евро (брутто) уонна 1878 евро социальнай уонна чааһынай чэпчэтиилэри учуоттаабакка (нетто) ыйга. 2019 сылга Евросойуус ВВП Италияҕа кылаата 11,3% тэҥнэһэр.
Италия-үрдүк сайдыылаах индустриальнай- аграрнай дойду. Ордук индустриальнай уонна үрдүк сайдыылаах хотугу уонна мөлтөх сайдыылаах, аграрнай соҕуруу.
Тыа хаһаайыстыбатыгар таба иитиитэ баһыйар. Сүрүн култууралара-сэлиэһинэй, кукуруза, рис (Европаҕа хомуйар 1- кы миэстэ; сылга 1 мөл. т тахса), Саахардаах сүбүөкүлэ. Италия-Европаҕа аан дойдуга биир бөдөҥ уонна тутаах цитрусовай (сылга 3,3 мөл. т тахса), томат (сылга 5,5 мөл. т тахса), виноград (сылга 10 мөл. т кэриҥэ; 90- тан тахса %- на арыгыга кубулуйар), оливка переработкалыыр. Сибэкки уонна көтөр иитиитэ сайдаллар.
Италия-аан дойдутааҕы туризм саамай улахан оройуона (сылга 50 мөл. тахса киһи). Дойдуга ЮНЕСКО аан дойду атын дойдуларыттан 155 пааматынньык баар. Италияҕа Туризм экэниэмикэ биир сүрүн секторынан буолар уонна ВВП 12 %- нын ылар. Италия ирээтигэр аан дойду туристическай рыногыттан 5,6 %- на тиийиэхтээх. Дойду бу көрдөрүүтүнэн Франция уонна Испания кэнниттэн Дьобуруопа 3- с миэстэҕэ сылдьар.
2015 с.Италия 40 мөл. омук туристарын көрбүтэ, бу көрдөрүүтүнэн дойду 4- с миэстэҕэ тиксибитэ. Ордук турист Италияҕа кэлэр — сылга 3 мөл. кэриҥэ. Үөһэ көтөҕүллүүттэн, ону тэҥэ Италияҕа куруук олорор Кытай общинатын ахсаанынан сибээстээн, 2016 сыл сааһыгар Италия былаастара ахсаабат хардыыга барбыттара: Пекиҥҥэ Италия экспертэрин салалтатынан итальянскай экспертэр салалталарынан, Римҥэ уонна Милан уулуссаларын патруллааһыҥҥа итальянскай экспертэр салалталарынан үөрэнэн ааспыт Кытай полицияларын чугаһаппыттара. Патруллар биир дойдулаахтарыттан турар Кытай форматыгар Италияҕа кытайдарга куттал суох буолуутун биллэрэргэ, оттон Италия быраабын араҥаччылыыр органнара эбии оперативнай информацияны ылар ордук хоторго көмөлөһөллөр.
ХНТ аан дойдутааҕы туристическай тэрилтэтин статистикатынан (UNWOTO) аан дойдутааҕы турпотоканан 2017 сылга, Италия 58,3 мөл. кыттааччылаах бэһис миэстэ Кытай, АХШ, Испания уонна Франция кэнниттэн бэһис миэстэ буолбута.
Географическай балаһыанньыата
Италия территорията 301 340 км2 (аан дойду үрдүнэн 72-с миэстэ)
Италия Францияны, Швейцарияны, Австрияны уонна Словенияны кытта кураанах кыраныыссалардаах.
Геологическай тутул
Италия литосфернай плиталар уобаластарыгар баар, онон сир хамсааһына үксээн кэлэр. ХХ уонна ХХІ үйэлэргэ регистрацияламмыт сир хамсааһына саамай үрдүк.
Италияҕа үлэлиир, уонна да умуллубут вулканнар бааллар.
Сир ньуура
Италия - ордук хайалаах дойду.
Улахан күөлэ - Гарда (370 км’2) Италия саамай уһун өрүһэ По уһуна - 682 км.
Климата
Италия субтропическай средиземноморскай климат зонатыгар баар, ону ааһан муора сабыдыала Альпаннан күүһүр, хоту уонна арҕааҥы тыалларга мэһэйдэр буолаллар.
Туһалаах баайдара
Италияҕа туһалаах баай арааһа элбэх. Ол гынан баран, үгүстэрэ саппаастара кыра, дойду территориятынан тарҕаммыттар, үгүстүк удуобнайа суох сирдэргэ.
Үөрэҕэ
Италияҕа үөрэхтээһин алта сааһыттан уон алта сааһыгар диэри босхо уонна булгуччулаах.
Литиратурата
Саамай биллэр итальянскай суруйааччы Данте Алигьери, Таҥара Комедиятын айааччыта. Алта итальянскай суруйааччылар Нобелевскай премия лауреаттара буолбуттара: Джозуэ Кардуччи (1906), Грация Деледда (1926), Луиджи Пиранделло (1934), Сальваторе Квазимодо (1959), Эудженио Монтале (1975), Дарио Фо (1997). Өссө аан дойду үрдүнэн биллэр Умберто Эко.
Ойуулуур искуустубата
Итальянскай искуустуба историята арҕаа цивилизация искууствотын историятын элбэҕи ыйбыт. Этрусскай уонна Былыргы-Римскай үгүс үйэлэр тухары Апенниналарга доминацияламмыт, Италия Эуропа искууствотыгар Силигилээһин эпохатыгар киин миэстэни ылар. Италия XVI уонна XVII үйэлэргэ эуропа доминациялаабыта уус-уран олоххо, Барокко истиилитэригэр биһик буолбута. Италияҕа XVIII үйэҕэ култуурунай түһүү буолбута, кини Эуропа духуобунай олоҕор локомотив оруолун сүтэрэн барбыта, Францияҕа оруолун биэрбитэ. Ол да буоллар, XIX үйэ ортотугар аан дойду аренатыгар төннүбүтэ маккьяйоли, футуризм, метафизическая живопись, новеченто, арте повера, трансавангард курдук уус-уран сүүрүктэрдээх. Италия искусствота история устуоруйатын тухары хас да сүрүн культурнай хамсаныылары уонна улуу худуоһунньуктар, архитектордар уонна скульптордар кэккэлэригэр киллэрбитэ.
Билигин Италия аан дойдутааҕы артыыс-сценаҕа, хас да улахан художественнай галереяҕа, музейдарга уонна быыстапкаларга дьоһун миэстэни ылар.
Куукуната
Италия үгэс буолбут куукуната аан дойдуга киэҥник тарҕанан, пицца уонна паста курдук тарҕаммыта
Италияҕа ырыаһыттартан өр кэмҥэ популярнай деликатест этэ эрээри, билигин дойдуга дьиикэй, кынаттаах көтөрдөр айылҕа быраабын көмүскэһээчилэринэн судаарыстыба сокуонунан дьиикэй, кынаттаах көтөрдөрү сиир сатаммат.
Оспуорта
Италияҕа саамай киэҥник биллэр оспуорт көрүҥэ - футбол (атах онньуута)
Наукаҕа
Италияҕа Наука уһун историялаах, үгэстэрдээх, былыргы эрабыт саҕаттан салҕанан барар. Италияҕа чөлүгэр түһэрии кэмигэр научнай "көмүс үйэтэ" миэстэлээх этэ. "Аныгы наука аҕатын" саҥа өйдөбүлүнэн Леонардо Да Винчи буолар, ону научнай эксперименнэрин суотугар бочуоттаах аатын ылбыт киһи.
Астрономияҕа
Эстироид (нуч. Астероид) (477) 1901 сыллаахха Италия чиэһигэр ааттаммыта.
Филипповтар династиялара- үрүҥ халааттаах аанньаллар
Филиппова Зинаида Васильевна
Эбээм Филиппова (Лю-Куй_Зун) Зинаида Васильевна, алтынньы 9 күнүгэр 1931 сыллаахха Дьокуускай куоратка күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ ыалдьан, 8 саастааҕар тулаайах хаалбыта, онтон аҕата омуга китаец этэ, кинини репрессияҕа ыыппыттар, ол иһин эбээм оҕо дьиэтигэр иитиллибит, куораттан 7 километр ыраах, массыына суох, ол иһин сатыы сылдьыбыттар. Сэрии бириэмэтигэр оҕо дьиэтигэр аанньа аһаабакка,өйдөөбөт, сүрдээхтик аччыктаабыттар, кирпииччэ заводыгар үлэлээбиттэр, куорат уулуссатын хомуйбуттар. 8 кылаас кэнниттэн 1951 сыллаахха Фельдшерско-акушерскай салааҕа туттарсан ЯФАШ-ка киирэр. 4 сыл үөрэнэр: 2 сылын оҕо дьиэтигэр олорор, онтон 2 сылын устудьуоннар дьиэлэригэр олорор. Үөрэҕин бүтэрэр, 1954 сыллаахха биэлсэринэн ананан участковай балыыһаҕа Бельгачи дэриэбинэҕэ Алдан улууһугар үлэлии барар. Биир сыл кэнниттэн Кутана дэриэбинэтигэр Алдан улууhугар акушерканан үлэлиир. Антах аналын булбута, эһээм Филиппов Дмитрий Алексеевич, кэргэн тахсыбыта, 2 уол оҕоломмута. 1960 сыллаахха төрөппүт аҕатын булар, кини Казахстаңңа Тимир-Тау диэн куоракка олорор эбит. Кэпсэтиһэн баран Казахстааҥҥа олоро барбыттар. Эбээм биэлсэринэн үлэлээбит химиическэй заводка. Онтон икки сыл буолан баран дойдуларыгар төнньүбүттэр. хата эбээм дьиҥнээх китайскай билимиэни оңорорго үөрэммит. Амма улууһун Болугур дэриэбинэтигэр төннөн кэлбиттэр, эһээм төрөөбүт дэриэбинэтэ эбит. Эбээм биэлсэринэн үлэлээбит ФАП-ка, утуу- субуу төрөөбүт үс кыыһы уонна кыра уолун 40 сааһыгар оҕоломмут. Урут уоппуска диэн суох эбит оҕо көрөөһүнүгэр, эмиий оҕолорун дьааһылаҕа биэрэн баран үлэлии бараллар. хас күн аайы ыңырыынан, арыалааһынан сылдьар уонна массыынаҕа утуйар игин эбит суол куһаҕан буолан. Үлэтин кэмигэр саңа балыыһа туппуттар, сытар балыыһа 10 куойкалаах, үлэлии сырыттаҕына саҥа быраас кэлбит. Ол кэнниттэн дьэ быраастар кэлэн барбыттар.
Автотрофтар
Автотрофтар атыннык оҥорооччулар эбэтэр продуценнар — тыыммат айылҕаттан органиканы синтезтыыр организмнар: үүнээйилэр, салахайдар, сорох микробтар.
Филипповтар династиялара- үрүҥ халааттаах аанньаллар
На5араадылара
Үчүгэй уһун үлэтин иһин « Ветеран труда»,
Автотрофтар
Сорох автотрофтар энергияны Күнтэн ылаллар (фототрофтар), сорохтор (хемотрофтар) — тыыммат айылҕа химия реакцияларыттан.
Филипповтар династиялара- үрүҥ халааттаах аанньаллар
На5араадылара
1995 с. «50 лет Победы ВОВ»,
Доруобуйа харыстабылын министиэрстэбититтэн "Почетнай грамота"
Нэһилиэк « Боччуоттаах олохтооҕо» аатын 2005 с. иҥэриллибитэ.
О5олоро
Улахан, орто уонна кыра уола аҕаларын туйахтарын хатаран суоппар идэтин талбыттара. Улахан кыыһа Шишигина Ольга Дмитриевна оскуолатын бүтэрэн. ЯМУ-га киирэн 1981-83сс. Акушерскай идэтин бүтэрэн төрөөбүт Амматыгар роддомҥа үлэлии киирбитэ. Кэргэннээх, 3 оҕолоох. Балыыһаҕа үлэлээбитэ 35 сыла буолла. Ортоку кыыһа Филиппова Анна Дмитриевна. Төрөөбүт совхооһугар 3 сыл үлэлээн баран. 1990-1993сс. Алдан мед училищиятын бүтэрбитэ. 1993-2017сс. Төрөөбүт дойдутугар Аммаҕа Болугур нэһилиэгэр сиэстэринэн үлэлээн, үрдүк категориялаах, доруобуйа харыстабылын туйгуна. Балыыһаҕа үлэлээбитэ 23 сыл. Кыра кыыһа Яковлева Саргылана Дмитриевна мин ийэм, Райчихинскай медицинскэй училищиены бүтэрэн баран. Чурапчыга үлэлэтэ ыыппыттар, 2 сыл үлэлээн баран. 1992 сыллаахха дойдутугар төннөн кэлбитэ, Амма- Наахаратыгар ыыппыттара участковай балыыһатыгар сиэстэринэн үлэлиир, онно үлэлии сылдьан аҕабын көрсөр, кэргэн тахсар, үс кыыс оҕону оҕолонор: улахан кыыһа 2013 -2016 сс  Дьокуускай куоратка медицинскай училищетын бүтэрэр, онтон 2016 сылтан үрдүк үөрэххэ туттарсан үөрэнэ сылдьар, ортоку кыыһа быйыл медучилища5а үөрэнэ сылдьар. Ийэм билигин төрөөбүт дойдутугар Аммаҕа Болугур нэһилиэгэр палаатнай сиэстэринэн үлэлиир, доруобуйа харыстабылын туйгуна. Балыыһаҕа үлэлээбитэ 25 сыла.
Эбэҥки тыла
Арассыыйаҕа Илин Сибииргэ Енисей өрүстэн Сахалииҥҥа дылы тарҕаммыт тыл (35,5 тыһ. киһи 2002), уонна 9 тыһ. кэриҥэ киһи Хотугу Кытайга уонна Монголияҕа олорор. Эбээннэр уонна негидаллар тылларын кытта тоҥус-мондьуур тылларын хотугу бөлөҕөр киирэр.
Сурук-Бичик
1929 сыллаахха латыын графикатынан сурук-бичик айыллыбыта, онтон 1937 — нуучча алпабыытыгар олоҕурар сурук-бичик бигэргэммитэ.
=== Араассыыйаҕа алпабыыт ===
Кытайга
Экспериментальнай монгол алпаабыта:
Пиньинь:
Дьамайка
Дьамайка (ааҥ. Jamaica) диэн Кариб байҕалыгар баар арыы-дойду. Улахан Антилларга баар, 234 км уhуннаах уонна 80 км кэтиттээх.
Сициилийэ тыла
мини|250px|left Сициилийэ тыла — Сициилийэ олохтоохторун тыла, романскай бөлөххө киирэр. Бу тылынан Сицилия арыыга, соҕуруу Калабрияҕа, Апулия соҕуруу өттүгэр уонна Кампанияҕа саҥараллар. Арааб тылыттан киириилэр бааллар.
Сициилийэ тыла ханна да судаарыстыбаннай тыл буолбатах. Онон тылы дьаһайар официальнай тэрилтэ суох. Ол гынан баран Палермо куоракка баар Сициилийэ филологиятын уонна тылы биллиитин киинэ (en:Centro di studi filologici e linguistici siciliani) бу тылы 1951 сылтан үөрэтэр уонна туругун туһунан бэчээккэ ыстатыйалары таһаарар. .
Сициилийэ тыла сорох Италия коммуналарыгар (холобур, Кальтаджироне уонна Граммикеле) билиниллэр, онно «сициилийэ тылын устуоруйаҕа уонна култуураҕа тулхадыйбат суолтата» ыйыллар. Маны таһынан, Эрэгийиэн тылларын Европатааҕы хартията сициилийэ тылын көмүскэниэхтээх уонна көмөҕө наадыйар тыллар ахсааннарыгар киллэрэр. Ол эрэн 2010 сыллаахха дылы (билиҥҥи туругун чуолкайдыахха наада) Италия Түмэнэ бу дөкүмүөнү ратификациялыы илик этэ
Калидаса
Калидаса (Деванагарилыы कालिदास "Кали хамначчыта") диэн санскрит тылынан улуу суруйааччы, поэт уонна драмалааччы. Олорбут кэмэ лоп бааччы биллибэт, Гупта периода (IV - VI үйэлэр) буолуон сөп дииллэр.
Арассыыйа Конституцията
Арассыыйа Конституцията — Арассыыйа Федерациятын сүрүн сокуона, нуормалыыр быраабын үрдүкү аактата буолар. Конституцияны Арассыыйа Федерациятын норуота 1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр референдум түмүгэр ылыммыта.
Арассыыйа үрдүкү юридическай күүстээх докумуона, конституционнай тутулу, судаарыстыбыа тутуутун, бэрэстэбиитэллээх, толоруулаах уонна суут былаастарын, ону тэҥэ олохтоох бэйэ салайыныы былааһын, киһи быраабын уонна көҥүллэрин быһаарар уонна бөҕөргөтөр аналлаах. .
1503
1503 сыл.
Таала
Таала — көнө, үрдүк, уһун, дьон сынньанарыгар, сүөһү, кыыл тохтууругар табыгастаах тыал охсор хонуута.
Тэҥнээн көр: тала (был. түүр.) — хонуу куйаар; тала, дала (түүр.) — хонуу куйаар, хонуу, дэхси сир; тал (монг.); тала (бүр.); тала (маньч.) — хонуу куйаар, дэхси сир, көнө аһаҕас сир; тала (афг.) — дэхси сир.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Лебединай
400px|thumb|right|Лебединай Алдан улууһун каартатыгар Лебединай бөһүөлэк. Алдан улууһун нэһилиэгэ.
Улуус кииниттэн 26 км. соҕуруулуу- илин диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 144 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Лебединай - 1200 уонна Бастакы Орочоон - 32 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Чаабый
Чаабый — Чурапчы Мугудайын сиригэр баар алаас. Быhа холоон Мугудайтан 16 км. хотугулуу-илин, Төлөйтөн 6 км. ар5аа. Үс куоллээх, икки кырата быдан үөҺэ тураллар, алларааҥҥыта тураҥнаах. Алаас уопсайынан аллараа ба5айы турар.
Винокуров Илья Егорович
200px|thumb|right|Винокуров Илья Егорович Винокуров Илья Егорович (01.01.1896—04.01.1957) — Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар саха омугун хоргуйан өлөртөн быыһаабыт, сэллик ыарыыга эмтэрбитин тохтотор суолга киллэрбит, Саха Сирин автономиятын 1947 сыллаахха быһаары гыммыттарын көмүскээбит өҥөлөөх Саха Сирин уһулуччулаах салайааччыта.
Оҕо уонна эдэр сааһа
Онон Илья ийэтэ ыаллыы сытар Хамаҕаттаҕа улахан уолугар Миитэрэйгэ көспүтэ. Жирков Дмитрий Николаевич — Илья ийэтин бастакы өлбүт кэргэниттэн уола.
Илья тоҕус саастааҕар нэһилиэк этиитинэн биир кылаастаах туора урдустарга аналлаах училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Тулаайах быһыытынан мөссүйүөҥҥэ олорбута, туйгуннук үөрэммитэ. Кинини кытта кэлин бассабыык буолбут Максим Аммосов, Степан Д. Трапезников (Токуос), С. К. Сивцев үөрэммиттэрэ.
Оскуолатын 1908 сыллаахха 12 саастааҕар бүтэрбитэ, үөрэҕин салгыыр үбэ суох буолан ийэтин кытта Жирковтарга олорбута. Ийэтэ уолу Павел Иванович Кравченко диэн политсыылынайга үөрэттэрэ биэрэ сылдьыбыта. Ол эрээри икки эрэ ыйтан ордук үөрэммитин кэннэ олорор ыалларын ийэлэрэ өлөн хаалбыта, онон үөрэх тохтообута. Нөҥүө сылыгар (1912) Илья ийэтэ бэйэтэ өлбүтэ.
Эдэр уол хаартынан, ат сүүрдүүтүнэн үлүһүйбүтэ, арыгы иһэр буолбута. Онон быста дьадайбыта. Дьиэтэ суох хамначчыт буолбута. Москвитин Н. К. диэн атыыһыкка 4 солкуобайга кэпсэтэн үлэлиир буолбута.
1916 сыллаахха аймаҕар Винокуров Уйбаан Уйбаанабыска наймылаһан Булуҥҥа балыктаһа барсыбыта. Онно хаалар былааннаах этэ да, харчытын барытын матайдаан кэбиһэн, күһүн төннүһэн кэлбитэ. Нөҥүө сааһыгар эмиэ барсыбыта, бу сырыыга күһүнү 5 солкуобайдаах, биир буут бурдуктаах, 5 муунта сүөгэйдээх көрсүбүтэ, онон Булуҥҥа хаалбыта. Өрөбөлүүссүйэ буолбутунан сибээстээн хаһаайыныттан 15 буут балыгы көрдөөн ылбыта, уонна атыылаабыта. Кыра харчыланан Уйбаан Жирков диэн булчукка үлэлии киирбитэ. Саҥа Сибиир арыыларыгар бултаһа барбыта, икки сыл онно олорбута. 1920 сыллаахха Булуҥҥа төннүбүтэ уонна дойдулуур, онтон салгыы Бодойбоҕо харчы өлөрө барар санааламмыта.
Уопсастыбаннай олоххо кыттыы, Нам улууһугар саҥа олоҕу тэрийии
1920 сыл сайыныгар 24 саастаах Ылдьаа дойдутугар Намҥа төннөн кэлбитэ. Манна олох күөстүү оргуйа турар кэмэ этэ. Олоҕу уларытар дьонтон биирдэстэрэ кини үөлээннээҕэ, бииргэ үөрэммит киһитэ Максим Аммосов этэ. Ылдьаа Бодойбоҕо харчы өлөрө барар санаатын уларытан, дойдутугар хааларга быһаарынар.
Табаарыстара Ыстапаан Трапезников, Миитэрэй Винокуров-Молдьоруус, Лев Лебедев, Уйбаан Колмогоров сабыдыалларынан дьон олоҕор-дьаһаҕар кыттыһан киирэн барбыта, тыа оробуочайдарын сойууһун чилиэнэ буолбута. Сир түҥэтии дьокутаатынан талыллыбыта. 1921 с. хомуньуус баартыйаҕа киирбитэ, онтон икки ыйдаах сэбиэскэй-баартыйалаахтар куурустарыгар үөрэммитэ, манна Максим Аммосову көрсүбүтэ, Ойуунускайдыын билсибитэ.
Кууруһу бүтэрэн баран Саха Сирин ун иһитиннэрэр-биллэрэр отделын үлэһитинэн анаммыта. Онтон саас биир дойдулаахтарын көрдөһүүтүнэн Нам улууһун Хатыҥ Арыы нэһилиэгин ун бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. Сыл бүтүүтэ Намҥа бастаанньаһыттар баар буолбуттара. Кинилэри утары саҥа былаас бартыһаан хамсааһынын тэрийбитэ. «Кыһыл хотойдор» диэн ааттаах 10 киһилээх Михаил Новгородов этэрээтигэр сэриилэспитэ. Бэйэтэ кэлин суруйбутунан "особых заслуг и отличий в этой войне не имел". Кэлин бэриллибит характеристикатыгар (Куһаҕан Ыал нэһилиэгин сэбиэтэ биэрбит) суруллубутунан сылыктаатахха үстэ сэриилэһиигэ кыттыбыт. 1922 сыл бүтэһигэр этэрээттэн таһаарыллан Нам улууһугар Сэбиэскэй былааһы төннөрөр боломуочунай солбуйааччытынан анаммыта. Онтон Нам буолаһын ун бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Бу кэмҥэ генерал Пепеляев сэриитэ Саха Сиригэр киирбитэ. Ылдьаа баартыйа сорудаҕынан олохтоох дьонтон этэрээт тэрийбитэ. Ол гынан баран, Нам улууһугар Пепеляев тиийбэтэҕэ, онон этэрээт сэриигэ кыттыбатаҕа. Пепеляевы урусхаллааһын кэнниттэн Винокуров улуустааҕы бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Бу дуоһунаска 1924 сыллаахха дылы үлэлээбитэ.
Булуҥҥа Сэбиэт былааһын олохтооһун
1924 с. Дьокуускайдааҕы былаас быһаарыытынан Булуҥ уокуругар сэбиэт былааһын тэрийэр боломуочунайынан анаммыта.
1924 сыллаахха уокурук сэбиэттэрин бастакы сийиэһигэр Булуҥ уокуругун Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Нөҥүө сылыгар эмиэ оннук буолбута. 1925 сыл кулун тутар 14 күнүгэр С.Т. Новгородов салайааччылаах сэбилэниилээх бөлөх соһуччу Булуҥу ылбыта. 5 уокурук салайааччытын сууттаан, ол иһигэр Винокурову, ытарга анаабыттара. Ол эрэн олохтоохтор туруорсууларынан хаайыллыбыт дьону барыларын ыытарга күһэллибиттэрэ. Босхоломмут дьон тута кистэлэҥ этэрээт тэринэн 14-с сууккаҕа былаастарын төннөрбүттэрэ. Бастаанньаһыттар икки салайааччылара Михайлов уонна Слепцов ытыалаһыыга өлөрүллүбүттэрэ, атыттарын эмиэ олохтоохтор туруорсууларынан сааларын-саадахтарын былдьаан баран дьиэлэригэр ыыппыттара. Бастаанньаһыттар сүрүн салайааччылара С. Т. Новгородов эмиэ ыытыллан дойдутугар Верхоянскайга тиийбитэ (онно өлбүтэ).
Мантан сылтаан Винокуров уокурукка байыаннай этэрээт тэрийбитэ, бэйэтэ онно начаалынньык буолбута. Ол этэрээтэ нөҥүө 1926 сыллаахха аны Храповицкай диэн ыраахтааҕы эппиһиэрин бөлөҕө саалаах-саадахтаах кэлбитин хаан тохтуута суох тохтоппута.
1926 сыл алтынньытыгар Винокуровы  Уезтааҕы баартыйа үлэһиттэрин куурустарыгар Москубаҕа үөрэтэ ыыппыттара. 1927 с. бэс ыйыгар ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.
1927—1929 сс. — Булуҥ уокуруктааҕы баартыйатын кэмитиэтин сэкиритээрэ. Бу сылларга салайааччы соругунан хоту уокурукка ас-үөл маҕаһыыннарын, ас-таҥас базаларын тэрийии, хоту өрүстэр ыккардыларыгар муоранан таһаҕас тиэйиитин тэрийии, булчуттары чэпчэки сыаналаах саанан-саадаҕынан хааччыйыы, культура базаларын, оскуолалары, балыыһалары арыйыы буолбута. Бу үлэтин иһин 1929 сыл бэс ыйын 17 күнүгэр Булуҥ уокуругун кэмитиэтин аатыттан Махтал сурук ылбыта.
Нам, Өлөөн, Бүлүү
''«Вы не только помогали нам своими полезными советами, но всегда шли впереди нас, заражая отстающих, уставших своим личным примером, берясь за топор, за пилу, за причал, залезая в воду... 10 месяцев тому назад Вы приехали в отсталый, неграмотный, стоящий на мертвой точке своего исторического прозябания Оленек, после Вас Оленек остается приобщенным к культуре, с перстпективами будущего развития…».'' 1965 сыллаахха Өлөөннөр киниэхэ пааматынньык туруорбуттара.
Сэллиги, трахоманы утары охсуһуу
1938 сыл сэтинньититтэн 1939 сыл сэтинньитигэр дылы Саха АССР доруобуйа харыстабылын унан үлэлээбитэ. Бу кылгас кэм иһигэр хас да сэллиги утары охсуһар санаторийдары, оройуон кииннэригэр барытыгар сэллик пууннарын, элбэх оройуоҥҥа сэллик утары охсуһар балыыһалары уонна диспансердары арыйтарбыта. Трахома диспансерын күүһүрдэн харах балыыһата гыммыта, оройуон кииннэригэр трахоманы утары пууннары тэриттэрбитэ. Бу үлэлиир кэминээҕи дакылааттарын көрдөххө (Е. Е. Алексеев туоһутунан) сүрдээх ымпыктаан-чымпыктаан доруобуйа харыстабылын тэрилтэлэрин күүһүрдүүгэ үлэлиир эбит.
Өрөспүүбүлүкэни салайыы таһыма
1939—1943 сс. — Саха АССР ун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы. Бу дуоһунаһыгар культура, үөрэҕирии, доруобуйа харыстабылын уонна наука салааларын дьаһайара. Сэрии иннинэ аҕай ССРС Наукаларын академиятын кытта Москубаҕа Саха Сирин үөрэтиигэ бөдөҥ наука кэмпириэнсийэтин тэрийбитэ, аан дойдуга биллибит учуонайдары бу үлэҕэ угуйбута. Саха Өрөспүүбүлүкэтин хаһаайыстыбатын сайыннарыыга научнай олоҕу биэрэргэ кыһаллыбыта.
Хоргуйуу
Сэрии иннинэ уонна сэрии бастакы сылларыгар Саха Сиригэр кураан дьыллар турбуттара. Суһаллык дьону-сэргэни хоргуйууттан быыһааһын үлэтэ ыытыллыахтааҕа. Бу кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ үрдүкү салалтатыгар кэлии дьон бүрүүкээн олороллоро. Кинилэргэ Илья Егорович элбэх этиилэрин суругунан да, тылынан да киллэрэ сатаабыта. Холобур, 1941 сыл балаҕан ыйын 16 күнүнээҕи обком сэкиритээригэр уонна совнарком бэрэссэдээтэлигэр анаммыт кистэлэҥ сапыыскатыгар куобаҕы бултааһыны көҥүллүүргэ, сайыҥҥы уонна муус аннынааҕы балыктааһыны тэрийэргэ, сүөһү иитиитигэр кииннэммит тобох (эт, ис, төбө), тар саппааһын оҥорорго, колхуостарга килиэп пуондаларын олохтуурга, тыа үлэһиттэригэр анаан ас (чэй, курууппа, мокоруон) пуондатын тэрийэргэ көрдөспүтэ. Бу этиилэрэ таах хаалбыттара. Икки сыл иһигэр бу тыын боппуруос ханнык да мунньахха көрүллүбэҕэ.
Дьон хоргуйан, өлөн барбытыгар дойду салалтатыгар түрүлүөнү тардыбыта. Сэрии тыйыс кэмигэр бу хорсун быһыы этэ. 1943 сыл муус устарыгар Киин кэмитиэтэ Саха Сирин тыатын хаһаайыстыбатын туһунан уураах ылыммыта. Ыам ыйын 24—27 күннэригэр буолбут обком тыа хаһаайыстыбатыгар аналлаах пленумугар Винокуров хорсуннук тыл эппитэ. Онтон от ыйыгар кинини совнарком бэрэссэдээтэлинэн анаабыттара, И. Л. Степаненконы үлэтиттэн уһулбуттара. Бу сыл атырдьах ыйыгар буолбут Саха Сирин обкомун XI пленумугар обком бюротун састаабыттан Степаненко, В. А. Муратов ( соторутааҥы бэрэссэдээтэлэ), В. Г. Имуллин, Н. С. Морозов, В. Н. Смольянинов таһаарыллыбыттара.
''«Бу сэрии иннинээҕи репрессияттан, сэрии кэминээҕи байыаннай балаһыанньаттан сылтаан кутталга олорор интеллигенция ортотугар соҕотох хорсун быһыы этэ. Бу хорсун быһыытынан, киэҥ далааһыннаах дьаһалларынан Илья Егорович элбэх киһини, оҕону-дьахтары өлөр өлүүттэн, бүттүүн саха омугун быстар уһукка тиийэриттэн быыһаабыта».''
Саха бастакы суруйааччыларын көмүскээһин
Өссө 1942 сыллаахха Винокуров эдэр учуонай Георгий Башарин саха литературатын төрүттээччилэрин Өксөкүлээх Өлөксөйү, Алампаны уонна Николай Неустроевы ааттарын сөргүтэр үлэтин өйөөбүтэ. Ол үрдүнэн Бордонскай көҕүлээһининэн Саха Сиринээҕи обкомун бюрота бу үс суруйааччыны буржуазнай национализмҥа күтүрээн 1943 сыл кулун тутарыгар айымньыларын боппута. От ыйыгар Винокуров бэрэссэдээтэлэ буолар. Башарины өйүүрүн тохтоппот, онон учуонай 1944 сыллаахха «Три якутских просветителя-реалиста» диэн тиэмэҕэ история билимин кандидатын аатын көмүскүүр. 1944 сыл алтынньы 16 күнүгэр буолбут бюро бэйэтин урукку уурааҕын көтүрэр.
Туоратыы
Ол эрэн С. З Борисов диэн совнарком оччотооҕу бэрэссэдээтэлэ Винокуровы обком бастакы сэкиритээриттэн туоратарга сананар. Онто сатанар. Онно 1946—1948 сыллардаахха тахсыбыт баартыйа КК культураҕа сыһыаннаах уураахтара (О журналах «Звезда» и «Ленинград», О репертуаре драматических театров и мерах по его улучшению, О кинофильме «Большая жизнь», Об опере «Великая дружба» В. Мурадели) көмө буолбуттара. Бу уураахтарга «буржуазнай национализмы» саралыы тардаллара.
Бу куорҕаллааһын түмүгэр Винокуров 57 саастааҕар өрөспүүбүлүкэни салайартан туоратыллар. 1952 сыл ахсынньытыгар — Саха Сиринээҕи «Сельстрой» трест дьаһайааччыта.
1955—1957 — «Якутстрой» трест 2 №-дээх тутар управлениетын начальнига.
Саха Сирин обкомун чилиэнинэн 1928, 1940, 1952 сылларга талыллан үлэлээбитэ; ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан 1947 с. талыллыбыта, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан 1938—1952 сс. талыллыбыта.
1957 сыллаахха тохсунньу 4 күнүгэр өлбүтэ.
Эренхайн Цайтхайн мемориала
Эренхайн Цайтхайн мемориала — Риза куорат аннынааҕы Цайтхайн лааҕырын сиэрибэлэригэр анаммыт өйдөбүнньүк. Бу концлааҕыр 1941 сыллаахха муус устарга олохтоммута, 1945 сыллаахха дылы баар этэ. Сэбиэскэй байыаннай билиэннэйдэртэн ураты өссө италия, серб, ааҥыл, боронсуус уонна поляк билиэннэйдэрэ сыппыттара. Уопсайынан Цайтхайн лааҕырыгар 25–30 тыһ сэбиэскэй уонна 900-тэн тахса атын дойдулартан билиэннэй саллааттар өлбүттэрэ. Өлүү төрүөтүнэн аччыктааһын уонна куһаҕан санитарнай усулуобуйа буолбутf.
Сиэртибэлэр 4 кылабыыһаҕа көмүллэ сыталлар. Дөкүмүөн дьиэтигэр уонна урукку лааҕыр барааҕар куруук көрдөрүллэр быыстапка үлэлиир. Мемориал урукку хаайыылаахтар дьылҕаларын сураһар сир уонна үөрэтэр үлэ киинэ буолар.
Жирков Михаил Васильевич
1907 сыллаахха тѳрѳѳбүтэ. 1934 сыллаахха Саха тыйаатырын устуудьуйатын бүтэрбитэ уонна профессиональнай артыыс быhыытынан 1959 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. Саха норуотун театральнай искусствотыгар Ньургун Боотур уонна Кыһыл ойуун уобарастарын аан маҥнайгынан кыайа-хото тутан арыйбыт айыл5аттан талааннаах артыыс. 1947 сыллаахха маҥнайгы национальнай операны — «Ньургун Боотуру» уонна маҥнайгы национальнай балеты — «Сир сиэмэ5ин» туруорууга режиссер кѳмѳлѳһѳѳччүтүнэн үлэлээбитэ. 1943 сылтан Саха АССР үтүѳлээх артыыhа, 1958 сыллаахха «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 1969 сыллаахха күн сириттэн барбыта.
Тыйаатыр салайааччыта, култуура үтүѳлээх үлэһитэ Павел Павлович Никитин суруйбута: "«1934 сылаахха театр бэйэтин икки сыллаах студиятын бүтэрбит ыччат тыйаатырга артыыстыы хаалбыта. Дьолго, ити устуудьуйаҕа айылҕаттан чахчы талан бэриһиннэрбит ыччат сүүмэрдэммит эбит. Ол да иһин чуо кинилэр ортолоругар кэнэҕэс ССРС норуодунай артыыһа Д. Ф. Ходулов, РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыстара П. М. Решетников, В. А. Саввин, Саха үтүѳлээх артыыһа М. В. Жирков үүнэн таҕыстахтара»." Россия уонна Саха норуодунай артыыстара Матрена Васильевна, Марк Дмитриевич Слепцовтар ахталлар: "Саха тыйаатыра 1933 сыллаахтан улаханнык биллэн барбыта дии саныыбыт. Ити Былатыан Ойуунускай «Кыһыл ойуун» И. И. Слепцов туруоруутунан барбыта. Онно Кыһыл ойууну артыыс Михаил Жирков олус ситиһиилээхтик толорон, кэлин бэйэтин «Кыһыл ойуун» диэн ааттаабыттара, араспаанньата ахтыллыбат да буолан барбыта. Ый устатын тухары кѳрѳѳччулэр билиэккэ тииһиммэккэ эрэйдэммиттэрэ. Онтон ылата тыйаатыр аптарытыата биллэрдик үрдээбитэ. Михаил Васильевич Жирков Кыһыл ойуунун курдук Кыһыл ойууну билиҥҥээҥҥэ диэри кѳрѳ иликтэр.
Тыйаатыр литературнай чааһын сэбиэдиссэйэ И. А. Дмитриев кэпсиирэ: "«Тыйаатырдар сайын үгэннээн турдаҕына ол кэмҥэ олохтоммут үтүѳ үгэс бэрээдэгинэн окко кѳмѳлѳһѳ Уус-Алданнаатыбыт. Куоракка тыа барахсан ыраас салгынынан тыымматахпыт ырааппыт дьон, үѳрүү-көтүү бѳҕѳ. Олохтоохтор „ытыс үѳһэ“ туһэрдилэр. Ол сахха театр тыа сиригэр чаастатык сылдьара, күүтүүлээх күндү ыалдьыттарынан буоларбыт. Дьон сѳбүлүүрүн билэр буоламмыт, ис испититтэн тэптэн туран, дууһабытыттан оонньуурбут, кѳрѳѳччулэрбитин кытта олус истиҥ сылаас сыһыаннаах этибит. „Артыыстарбыт кэлбиттэр, Кыһыл ойуун баар“," — диэн кэпсэл оройуону толорбут буолар этэ. Сайыҥҥы былдьаһыктаах от үлэтин кэмигэр оонньуу-кѳрүлүү сылдьыаҥ дуо. Ол үрдүнэн киэһэ үлэ кэнниттэн ыраахтан-чугастан дьоннорбут кэлэн кэпсэтэн баран, кыратык оонньоон кѳрдѳрүҥ диэн үүйэ-хаайа туталлара. Балачча сааһырбыт Михаил Васильевич кѳрдѳһүүнү быһа гыммакка „былыргытын“ киллэрэрэ. Саһааннаах, тѳлү кѳрүҥнээх киһи туттан-хаптан Ньургун Боотур буолан ыраас, сѳҥ кылыһахтаах куолаһынан ыллаан доллоһуттаҕына, Кыһыл ойуун буолан этэн-тыынан бардаҕына киһи уҥуоҕа кычыгыланара, тыыммакка истэр буоларбыт».
Акаары эбэтэр тиийиммэт
Акаары эбэтэр тиийиммэт диэн киһи өйүгэр-санаатыгар, киһилии быһыыларга кыранан тиийбэт быһыылары оҥорор эбэтэр ким эрэ албыныгар түбэһэр киһи ааттанар.
Дьон өйө-санаата сайдан кыыл өйүттэн-санаатыттан туспа арахсан, тупсан киһи буолууну ситиспитэ. Кэнники икки тыһыынча сылларга үчүгэй киһи таҥаралар, Христос уонна Аллаах көмөлөрүнэн киһи өйө-санаата өссө сайдан, тупсан, үчүгэй киһи буолуу таһымын билигин бары кэриэтэ ситистилэр.
Киһи буолуу диэн өй-санаа ситиспит таһыма ааттанар. Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдан тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанар буоллаҕына ситиһэр аналлаах таһыма, олоҕор ситиһэ сатыыр сыала буолар. Оҕо улаатан ыал буоллаҕына бу таһымы ситистэ диэн ааҕыллар.
Ыал буолбакка хаалыыны сахалар киһи буолууну ситиспэтэ диэн сөбүлээбэттэр. Ыал буолбатах киһини киһи аҥара, аҥардас киһи диэн ааттыыллар. Оҕо ыал буолуута киһи буолууну ситиспитин биллэрэр.
Киһи буолууну кыайан ситиспэккэ хаалыы оҥорор быһыылартан араарыллан биллэр уонна тиийиммэт диэн ааттанар. Өй-санаа кыра халыйыыта, оҥорор быһыы киһи быһыытыгар кыранан тиийбэтэ тиийиммэт диэн быһаарыы үөскээһинигэр тириэрдибит.
Өй-санаа бу уратытын быһаарыы дьон киһи буолуу таһымын ситиспиттэрин кэнниттэн үөскээбит. Киһи буолуу таһыма киһи оҥорор быһыылара барыта киһи быһыытыгар сөп түбэһэр буоллахтарына эрэ ситиһиллэр. Киһи оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар тугунан эрэ тиийбэттэриттэн тиийиммэт диэн аат, өй-санаа таһымын быһаарыы үөскээбит.
Ханнык баҕарар быһыыны киһи оҥорорун курдук оҥоруу киһи быһыыта диэн ааттанар. Көрсүө, сэмэй майгылаах, үлэһит дьон киһи быһыыта диэн сахалыы таҥара үөрэҕин олохтообуттар. Киһи быһыытын тутуһуу сиэри үөскэтэр. Саха киһитэ сиэри тутуһар, хаһан даҕаны аһара, таһынан барбат. Айыыны оҥоруу диэн киһи билбэт, ол иһин оҥорбот быһыытын оҥоруу ааттанар. Айыыны оҥоруу олохсуйбут сиэри кэһэр, таһынан барар, ол иһин сахалар айыыны оҥорор киһини сөбүлээбэттэр, киһи быһыытын таһынан барарын иһин саллаллар, сэрэнэллэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн этэннэр, оҕолору сыыһа үөрэтэннэр эдэрдэр айыыны оҥорор санаалара элбэҕин аһара күөртээн бары айыыны оҥоро сатааннар сыыһа-халты туттуналлара элбээн куһаҕан быһыыны оҥороллорун үксэтэллэр. Айыыны оҥорон наркотигы боруобалыы сылдьан онно ылларан хаалалларыттан эдэр наркоманнар элбээн иһэллэрэ киһилии өйдөөх-санаалаах дьону санаарҕатар.
Киһи таҥара үөрэҕэ Аан дойду үрдүнэн тарҕаммытын кэнниттэн киһи барыта киһилии быһыылары тутуһа сылдьара ирдэнэр буолбута. Киһи быһыытын өйө-санаата тиийбэтиттэн тутуспат киһи тиийиммэт диэн ааттанар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо өйүн-санаатын киһи буолууга иитэрэ, үөрэтэрэ өйө-санаата туруктаах буоларын, киһи быһыытын тутуһарын үөскэтэр. Өй-санаа буккулларыттан киһи оҥорор быһыыта киһи быһыытыгар тиийбэтэ биллэн хаалыан сөп. Тугу эмэ оҥороору гыннаҕына мэскэйдэнэр, бара-бара төннөн кэлэр киһи быһаарыыны кыайан ылыммата арыллар.
Тиийиммэт, намыһах өйдөөх-санаалаах киһини олус былыргы кэмнэргэ акаары диэн, акаа-макаа диэнтэн таһааран ааттыыллар. Киһи таҥара үөскээн дьон киһилии быһыыланар буолбуттарын кэнниттэн тиийиммэт диэн быһаарар тыл үөскээбит. Оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар хайа эрэ өрүтүнэн тиийбэтиттэн акаарыта быһаарыллар. Акаары диэн тылы билигин үөхсүү курдук туттуллар эрээри өй намыһаҕын син-биир биллэрэр.
Айыылартан ылынар билиилэргэ былыргы кэмнэргэ үөскээбит өс хоһоонноро киирсэллэр. Бу өс хоһооннорун ханнык да уларытыыта суох туһанан барар кыахтаныллар. Бары өс хоһооннорун суолталарын былыргы дьон олохторугар боруобалаан билбиттэринэн чуолкайдар уонна табалар.
“Албыҥҥа акаары бараммат” диэн өс хоһооно албыҥҥа киирэн биэрэр киһи акаары буоларын быһаарар. (1,66). Бу өс хоһооно албын хаһан баҕарар баарын уонна онно киирэн биэрээчилэр элбэхтэрин биллэрэр.
Саха дьоно итэҕэллээх буолар баҕа санааларын туһананнар тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн этэн олус улаханнык албынныы сылдьаллар. Саха үлэһит дьоно кинилэр албыннарыгар киирэн биэрбэттэрэ эрэйиллэр. Үлэни-хамнаһы көрсүө, сэмэй дьон эрэ улахан тулуурдаахтарыттан кыайаллар, онтон айыыны оҥоро сатааччылар элбэхтик солумсаҕыраллар, үгүстүк сыыһа-халты туттунууну, алдьатыыны оҥороллор. Тыа сириттэн кыайа-хото үлэлээбэттэр, мөлтөхтөр, тулуурдара суохтар бараллар. Албынныы сатааччылар хаһан баҕарар бааллар. Араастаан ньаамырҕаан, ньуолбардык саҥаран кыра оҕолору, эдэр дьахталлары албыннааччылар элбэхтэр. Оннооҕор сахаларга ньаамырҕаан саҥарыыны тыл үөрэхтээхтэрэ нуормаҕа киллэрээри дьулуһаллар, "аньыы" диэн сахаларга суох тылы булан туһаннара сатыыллар.
Акаарылар, тиийиммэттэр дьонтон ураты, биллииллээх буола сатыыр санаалара аһара улахан. Үчүгэйи, дьоҥҥо туһалааҕы оҥорон аатыраллара кыаллыбатыттан куһаҕаны, хара айыыны оҥорон аатыра сатыыллара элбэх. Аатыра сатыылларыттан араас, ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатыыллар. Бу саҥаны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааһыннара элбэхтик табыллыбакка, сатаммакка куһаҕан быһыылары өссө элбэтэллэр. 2018 сыллаахха алтынньыга Керчь куоракка эдэр уол элбэх киһини ытыалаан өлөртөөбүтүттэн дьон бары саллан сылдьаллар. Өй-санаа үөрэҕэ быһаарарынан бу кини оҥорбут быһыыта саҥаны айыы, ким да оҥорбот быһыыта буолар. Арай хара айыы буоларыттан дьон салыннылар. Айыы диэн киһилии киһи билбэт, ол иһин оҥорбот ураты, сиэри таһынан барар быһыылара ааттаналлар. Акаары киһи солумсаҕыран иһэрэ үксүттэн ону-маны, буолары-буолбаты, айыыны оҥоро сатыыра аһара элбэҕин, ол иһин куһаҕан быһыыны элбэтэрин “Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот” диэн өс хоһооно биллэрэр. Өй-санаа киһи улаханыттан тутулуктаах эмиэ уратылаах. Улахан уҥуохтаах киһи өйө-санаата сөбүгэр соҕус буоларын арааран билэн “Дагдайбытын аанньа даар акаары” диэн өс хоһооно оҥорбуттар.
Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
Аазимут
Аазимут — меридиан уонна кэмнэнэр эттик ыккардынааҕы муннук. Дьиҥнээх аазимут географическэй меридиантан ааҕыллар, магнитнай аазимут магнитнай меридиантан ааҕыллар.