cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үтүктүү содула
Саха тыла олус былыргы тыл буолан дорҕооннорун дьайыылара тыл бэйэтин суолтатыгар сөп түбэһэллэр. Ол иһин киһиэхэ дьайыылара атын тыллардааҕар ордук күүстээхтэр. Саха тылын сэрэнэн, былыргы баарыттан дорҕооннорун ончу уларыппакка эрэ туһаныы хайаан да эрэйиллэр. Оччоҕо эрэ өй-санаа туруктаах буолуутун ситиһиллэр.
Аҥардастыы үтүктүү үчүгэйгэ тириэрдибэт. Нууччалар саҥаралларын быһалыы үтүктэн «ма-ма», «па-па» диэн куһаҕан дорҕооннордоох тыллары туһаныыбыт оҕолорбут өйдөрө-санаалара туруга суох буолуутугар тириэрдэн араас быстах быһыыга түбэһэллэрин элбэттэ уонна ийэлэрин, аҕаларын анньа ахтыбаттарыгар, тылларын истибэттэригэр тириэртэ. Yтүө санаалаах төрөппүттэр оҕолорун өйдөрүн-санааларын харыстаан бэйэлэрин оҕолоругар ийэ уонна аҕа диэн ааттаталлар.
Саха тыла олус былыргы тыл буолан дорҕоонноро киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыылара уларыйбакка эрэ сылдьаллар. «Ай» диэн тыл киһи саныыр санааларын быһаарар, онтон айыы диэн буоллаҕына киһи оҥорор бары быһыыларын барытын быһаарар аналлаах. Ол иһин бу тыл икки өрүтүн, киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорорун холбуу иҥэринэн сылдьара хаһан да уларыйбат.
Нууччалар үчүгэйи «хорошо», онтон куһаҕаны «грех» диэн тус-туспа тылларынан ааттыыллара олус былыргыттан, Сомоҕотто суруйарынан гректэртэн арахсыыларын саҕана олохсуйбут. (1,67). Омук сайдан, бэйэтин уратытын билинэн туспа омугу үөскэтэригэр төрүт омугуттан эйэлээхтик араҕыстаҕына куһаҕан тылынан ааттаабакка эрэ арахсар. Онтон сөбүлэспэккэ, сэриилэһэн эҥин араҕыстаҕына куһаҕан, үөхсүү тылынан аат иҥэрэн кэбиһиэн сөп. Ол былыргы кэмнэргэ грек буолуу куһаҕан, кинилэртэн, куһаҕан, «грех» дьонтон арахсыаҕыҥ диэн нууччалар туспа барыылара, атын омугу үөскэтиилэрэ саҕаламмыт. Нууччалар төһө да үөхсэн эрэ гректэртэн арахсыбыттарын иһин киһи өйүн-санаатын икки аҥы тылларынан ааттыыллара иҥэн хаалбыт.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн Айылҕа төрүт тутулугун саха дьоно кытаанахтык тутуһа сылдьабыт уонна атыттары быһалыы үтүктэн өйбүт-санаабыт тутулугун уларытан киһи куһаҕаны оҥорор быһыытын «аньыы» диэн сахаларга суох тылынан ааттыыр олус улахан сыыһа.
Саха дьоно Айылҕаттан тутулукпутун сүтэрбэккэ, быспакка сылдьар омукпут диэн ааттанабыт. Киһи өйө-санаата Айылҕаттан биир тутулугунан дорҕооннорунан тутулук буолар. Саха тылын дорҕоонноро айылҕа кыылларын саҥаларыттан уонна араас тыастарын дьайыыларыттан үөскээбиттэр, холбуу сибээстээхтэр уонна хаһан да уларыйбаттар. (2,52).
Туһаныллыбыт литература
1. Сомоҕотто С. Происхождение народа саха. -Якутск: НИПК "Сахаполиграфиздат", 1995. - 112 с.
2. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2013. - 108 с.
Далланыҥылар кэргэннэрэ
Далланыҥылар кэргэннэрэ (, Семейство Сорокопутовые) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус 2 бэрэстэбиитэллэрэ баар: Далланнар уустара.
Шэньси
Шэньси — Кытайга баар биир улахан соҕус территориялаах улуус буолар. Дьонун ахсаана — 55 млн. (2009). Сирин иэнэ — 206 тыс км2. Киин куората — Сиань.
1929 сыл
1929 сыл.
Балаҕан ыйын 17
Балаҕан ыйын 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 260-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 261-c күнэ). Сыл бүтүө 105 күн баар.
Тимир үйэ
thumb|222px|[[Dun Carloway broch, Lewis, Scotland]] thumb|222px|An Iron Age thatched roof, Butser Farm, [[Hampshire, England]]
Тимир үйэ диэн археология быhаарыытынан дьон малларын уонна сэрии сэптэрин сүрүннээн тимиртэн оҥорор буолбут таhымнара.
Сиань
Сиань, Шэньси провинциятын киин куората. Кытайга биир улахан куоратынан биллэр. Дьонун ахсаана 7 млн, пригороднай зонанан аахтахха - 33 млн.
Дьэдьэн саллааскыта
Бэс уонна от ыйдарыгар көтөр. Кынатын далааһына 24-30 см.
Лебедев Василий Дмитриевич
200px|thumb|right|Лебедев Василий Дмитриевич Лебедев Василий Дмитриевич (20.12.1934—21.02.1982) — эбээн поэта, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Айар үлэтэ
«Хотугу сулус», «Полярная звезда», «Дальний Восток» уонна эбээн тылынан «Песни и стихи эвенов» диэн хомуурунньукка эмиэ тахсыбыт.
Бэс ыйын 1
Бэс ыйын 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 152-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 153-c күнэ). Сыл бүтүө 213 күн баар.
Кузьмин Вадим Романович
200px|thumb|right|Кузьмин Вадим Романович Кузьмин Вадим Романович (11.10.1948—01.11.2008) — техника билимин дуоктара, профессор, СӨ НА академига.
Үлэлэрэ
Сүрүн темалар техника тымныыны тулуйуу, металлар бөҕөлөрө.
Ытык-Күөл (Таатта улууһа)
Ытык-Күөл — Таатта улууһун киинэ.
Географията
Ытык Күөл сэлиэнньэтэ Ытык күөл үрдүгэр турар.
Жегусов Юрий Иннокентевич
Жегусов Юрий Иннокентьевич — социология билимин кандидата.
Сүрүн үлэлэрэ
20-н тахса научнай ыстатыйалар ааптардара.
Далланнар уустара
Далланнар уустара (, Семейство Сорокопуты) — далланыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска киирэр 2 көрүҥ баар: Даллан кэрэ, Хардаҥ чыычаах.
Мас тардыһыытыгар аан дойду чемпионата 2014
Мас тардыһыытыгар аан дойду чемпионата 2014 — бастакы аан дойду чемпионата. 2014 сыл сэтинньи 29—30 күннэригэр Дьокуускайга ыытыллыбыта.
Сникерс
мини|Сникерс батончига Snickers (Сни́керс, Snickers) — сакалааттан оҥоһуллубут батончиктар, Mars, Incorporated корпорация оҥорон таһаарар.
"Сникерс" сакалаат батончигар нуга, карамель, уонна ыһаарыламмыт арахис эриэхэтиттэн оҥоһуллар, ону тэҥэ үүт сакылаата баар.
Америка буор атах андыта
300px|thumb|right|Америка буор атах андыта Америка буор атах андыта (американская синьга, ) — орто кус. 300px|thumb|right|[[Арассыыйаҕа америка буор атах андытын тарҕанар сирэ]]
Палемон саллааскы
Палемон саллааскы (, Толстоголовка Палемон) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Голарктика көрүҥэ. Саха сиригэр соҕуруулуу-арҕаа, илин уонна киин улуустарга көстөр. Гусеницата туруупка курдук эриллибит сэбирдэххэ олорор, кыстыыр.
Бэс уонна от ыйдарыгар көтөр. Кынатын далааһына 26-32 см.
Дахань омук
Кытай орто үйэтээҕи докумуоннара кэпсииллэринэн, Бэйхай тас өттүгэр, гулиганнар дойдуларыттан өссө хоту диэки Дахань диэн дойду баара кэпсэнэр. Ол курдук Гулигань уонна Дубо биистэриттэн хоту диэки бардахха кыра муора баара сэhэргэнэр. Муус халыҥ буоллаҕына, аттар 8 күн айаннаан туоруохтарын сөп диэн буолар. Муораттан хоту диэки олус элбэх улахан хайалар бааллар. Ол кэтэҕэр сүрдээх улахан дьоннор аалыӨнаhаллара көстөр. Yгэстэринэн гулиганнарга маарынныыллар. Манна Кытай омук суруйуулара олус чуолкайа суох буоланнар, кыра муоранан Байкал күөл дуу, Хоту Муустаах акыйаан буолар дуу диэн сабаҕалыахха эрэ син? Холобур, Берингов силбэhиитинэн Америка континеныгар эмиэ туоруохха сөп курдук. Бу гулиганнар кэтэх өттүлэригэр баар улахан дьоннор Дахань бииhин дьоно буолуон сөп. Ол курдук бу дойду аата да – ол аата улахан, хань диэн киси диэн суолталаах. Онон тылбааһа Улахан Киһи, Сүрдээх Улахан Киһи диэн буолар. Дьонноро уонна маллара-саллара аhара бөдөӨ буолан маннык ааты ылбыттар. Бу Дахань норуотун өссө Н.В.Кюнер Өлүөхүмэ, Соҕуруу Саха сирин олохтоохторо диэн ыйан турар. Е.С.Сидоров бэл саха үhүйээнигэр ахтыллар сахалары кытта сибээстээбитэ. Кинилэр ынах, сылгы сүөhүлээхтэрин бэлиэтиэххэ син. Дахань дойдута өссө олус интириэhинэй Фусань диэн дойду туhунан кэпсээҥҥэ уонна Корея саарыстыбаларын, кытта сэргэстэhэр дойду курдук ахтылларын дьиктиргиэххэ сөп. Өссө ханнык эрэ Гэнь-хай диэн күөлгэ Дахань уонна Гюй (Увань) дьоно Хягас (Кыргыс) дойдутун дьонун кытта кыраныыссалаhаллара диэн буолар. Бу Гэнь-хай куолун Н.В.Кюнер Өлүөнэ эбэ сылдьар диэн ыйбыта төhө сөптөөх эбитэ буоллар? Бу даханнары кытта сэргэ Юйчжэ омук наар ахтыллар. Кинилэри Н.В.Кюнер уонна А.П.Окладников ааттарынан чугаhатан, дьүкэгиирдэр сылдьаллар диэн ыйбыттара. Бу дойдуга киис уонна гуду (моржа уҥуоҕа) олус элбэх эбит. Аҕыйах да буоллар, сылгыны уонна ынах сүөhүнү туталлара бэлиэтэнэр. Юйчжэ дойдутугар Гюй биитэр Увань (эбээн) сириттэн 15 күн айаннаан тиэйиэххэ сөп этэ. Бу дойду олус киэҥэ уонна халыҥ нэhилиэнньэлээҕин бэлиэтиир тоҕоостоох.
Ньургуһун сибэкки
мини|уҥа|Ньургуһун
Ньургуһун диэн тугуй?
Ньургуһун элбэх сыаллаах үүнээйи, кини лютик сибэкки биир көрүҥэ буолар. Умнаһа туруору, 10-40 см тиийэр (онтон биһиэхэ үүнэр ньургуһун 10-20 см эрэ буолар). Бастакы сибэккитэ тыллар, онтон дьэ сэбирдэҕэ тахсар. Умнаһа, сибэккитэ, сэбирдэҕэ барыта нарын түүлэринэн бүрүллэр. Бу түүлэр кинини тымныыттан харыстыыллар. Ньургуһун 5-6 эминньэхтээх (лепестоктаах). Ортотугар элбэх баҕайы соҕооччуктаах (пестик), (тычинкалаах). Кини муус устар бүтүүтүттэн, ыам ыйын бүтүөр диэри үүнэр. Сибэкки тоҥ буорга үүнэригэр киниэхэ күүс эбээччинэн суон мастыйбыт силиһэ буолар. Бу силискэ былырыын оҥоһуллубут иҥэмтэлээх веществолар хаһаныллаллар, ону кини саҥа тылларыгар туттар. Сиэмэтэ бэс ыйыгар, от ыйыгар ситэр, оччолорго умнаһа олус уһуур, ол кэннэ сиэмэлэрэ тыалга көтөн ыраах сиринэн тарҕаналлар. Ньургуһун күннээх, кураанах, үрдүк сирдэргэ, ойуур кытыытыгар, алаас халдьаайытыгар, мырааннарга сөбүлээн үүнэр. Ньургуһун нууччалыы аата "прострел", "сон-трава", "подснежник". Ньургуһун аан дойдуга 45 арааһа баар эбит. Холобур, прострел весенний, луговой, крымский, Бунге, горный, золотистый уо. д. а. Онтон Саха сиригэр ньургуһун 7 арааһа баара биллэр. Прострел желтеющий (араҕас) Илин Эҥэргэ, Дьокуускай диэки үүнэр. Прострел раскрытый (халлаан күөхтүҥү-фиолетовай) Алдан, Ленскай, Хоту улуустарыгар уонна Бүлүү эргин үүнэр. Прострел Турчанинова уонна Прострел многонадрезный (фиолетовайдар); Прострел даурский уонна Прострел аянский (халлаан күөхтүҥү-фиолетовай) колокольчиктыҥы сибэккилэр Саха сирин соҕуруу өттүгэр, Верхоянскай хайаларыгар, Лена өрүс үөһэ тардыытынан үүнэллэр. ОНУ ТАҺЫНАН: Прострел обыкновенный (кыһыллыҥы ньургуһун) үүнэр.
Ньургуһун аатын быһаарыы
"Ньургуһун" диэн тыл хантан кэлбитий? Сахаларга уруулуу тыллаах-өстөөх тоҥустарга "ньур" диэн тыл "оноҕос" ("стрела") диэн суолталаах. Онно эбии ньургуһуну нууччалыы прострел диэн ааттыыллар, ол эбэтэр ньургуһун нууччалыы аата "стрела" диэн өйдөбүлү илдьэ сылдьар. Оттон французтуу ньургуһун perce-neige диэн, тылбаастаатахха, "хаары дьөл" ("проткни снег") диэн буолар. Аны туран, нуучча норуота ньургуһуну прострел эрэ диэбэккэ сон-трава диир. Ол кини киһини туймаардар, утутар аптааҕыттан буолар. Дьон санаатыгар ньургуһун аттыгар киһи түргэнник уонна кытаанахтык утуйар, сыттык анныгар укта сытан утуйдахха, инникигин өтө көрөр түүллэри түһүөххэ сөп диэҥҥэ эмиэ итэҕэйэллэрэ. Ону таһынан, тоҥустарга "ньуркун" диэн хатыҥыр, дьулуур уҥуохтаах киһини этэллэр. Онтон сахаларга "ньургулдьуйар" диэн дьулуур быһыылаах-таһаалаах киһи дьулурхайдык, эочимнээхтик хаамарын этэллэр.
Ньургуһун ханнык сирдэргэ үүнэрий?
Ньургуһун киэҥ сиргэ үүнэр: Европа дойдуларыгар, Америкаҕа, Канадаҕа, Монголияҕа, Кытайга, Белорусияҕа, Украинаҕа, Казахстаҥҥа, Сибииргэ уонна азияга.
Ньургуһун буортута уонна туһата
Ньургуһун – дьааттаах үүнээйи. Киниэхэ киһи организмын сүлүһүрдэр анемонин диэн вещество баар. Ол эрэн, кинини үргээн баран 4-5 ыйынан дьаата сүппүтүн кэннэ туһаныахха сөп. Народнай медицинаҕа былыр былыргыттан ньургуһун эмп быһыытынан тутталлар. Тымныйыыга, хааны тохтоторго, температураны түһэрэргэ, бронхитка, астмаҕа, ньиэрбэ ыарыыларыгар туһаналлар. Ону таһынан ревматизмҥа, чесоткаҕа, ириҥэлээх бааска туттуллар. мини
Ньургуһун – Кыһыл кинигэҕэ
Ньургуһун сибэкки төһө да элбэх сиргэ үүннэр, син биир кыралаан аҕыйыыр, сүтэр. Кини үүнэр сирин усулуобуйата уларыйарыттан, киһи-сүөһү тэпсэриттэн, ынах-сүөһү мэччийэриттэн, маһы-оту кэрдэллэриттэн, дьон аһара үргүүрүттэн аҕыйыыр эбит. Ол иһин кинини Кыһыл кинигэҕэ сүтэн эрэр үүнээйи быһыытынан киллэрбиттэр.
Туттуллубут литература
Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгин Степан Васильев аатынан музейтан ылылынна. Ушканова Яна Васильевна хомуйбут ыстатыйата.
Үрүҥ улун
300px|thumb|right|Үрүҥ улун Үрүҥ улун эбэтэр күөл улуна (большой крохаль, ) — уһун моойдоох, синньигэс тумустаах бөдөҥ кус.
Ойуур саллааскыта
Ойуур саллааскыта (, Толстоголовка лесная) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Евразия орто балаһатыгар (Сахалиины, Японияны киллэрэн туран) тарҕаммыт көрүҥ. Саха сиригэр арҕаа, соҕуруулуу-арҕаа уонна киин улуустарга көстөр. Гусеницата туорахтаах үүнээйилэргэ олорор, кыстыыр.
Связной Банк
Связной Банк (Сибээс Баанката, Ситим баанката), Связной тэрилтэ биир улахан салаата. Связной Банк сирэйэ, 2015 сыллаахха сабыллыбыта
Джида
200px|thumb|right|Джида Джида (Джиида, Jeada) - Васильев Гоша - саха ырыаһыта, рэп-музыка хайысхатыгар айар, ырыа тиэкистэрин бэйэтэ суруйар.
Бастакы "Мин Сахабын" диэн ааттаах альбома 2003 сыллаахха тахсыбыта. Онно киирбит ырыалар ("Мин Сахабын", "Атаарабын" уо.д.а.) өр кэмҥэ араадьыйа уонна телевизионнай эфиирга тахсаллара, Саха сирин чаартарыгар бастакы миэстэни ылаллар этэ. Бу кэмҥэ Джида "Extra" диэн тэрилтэ рекламнай кампаниятын сирэйэ буолар. 2005 сыл күһүнүгэр «Magdis» тэрилтэни кытта толору метражтаах уус-уран киинэни устуутун саҕалыыр («Далаһа устун уҥуор», режиссер – Сергей Зверев), бу киинэҕэ Джида сүрүн оруолу толорор. Киинэ 2007 сыллаахха дылы уһуллар. Саас өрөспүүбүлүкэ киинэтин тыйаатырдарыгар улахан ситиһиилээхтик көрдөрүллэр. Бу кэнниттэн ырыаһыт гастролларын тохтотон "Olokh/ostuoruyA" диэн альбомун суруйар.
Иккис альбомун ("Olokh/ostuoruyA") «aARTyk» (Лэкиэс – Иннокентий Гаврильев) студияҕа суруйар. Ол сыл күһүнүгэр саҥа «Эппэтэх Санааларым» диэн альбому босхо интэриниэттэн хачайдаан ылыахха сөп буолар.
Джида аҕыйах кэмҥэ «Ай-Тал» этно-рок бөлөҕү кытта үлэлиир, хас да кэнсиэркэ бииргэ ыллыыллар.
2011 сылга Джида саҥа ырыата Тургутуу ыччат Герои киинэтигэр саундтрек буолбута.
Дискография:
«Мин Сахабын»/2003 «Сурэхпит Тэбэрин Тухары. DVD»/2005/magdis studio «Olokh/ostuoruyA»/2007/aARTyk/magdis studio «Эппэтэх Санааларым»/2007/Интернет-альбом «OlokhTulaSanaalar»/2008/JEADA production (coming soon…)
Сивцев Андрей Ксенофонтович
Андрей Ксенофонтович Сивцев (14.09.1914—) — саха ол саҕана бобуулаах суруйааччыларын туһунан устудьуоннарга кэпсиирин иһин репрессияламмыт Бүлүүтээҕи педагогическай училище преподавателэ.
Олоҕун олуктара
1914 с. балаҕан ыйын 24 күнүгэр Бүлүү улууһун 1 Чочу нэhилиэгэр төрөөбүтэ. А. К. Сивцев ийэтэ Ирина Кузьминичнанан Кындыл Уйбаантан төрүттээх: Эhэтэ Көтөх Кууhума Кындыл Уйбаан кыыhа Өлөксөөндөрө төрөппүт уола. Ириина Кузьминична 8 оҕолооҕо.
1935 с. Бүлүүтээҕи училищены бүтэрэн баран, оройуон оскуолатыгар, онтон ПБУ-га учууталлаабыта. Студеннарыгар саха бастакы суруйааччыларын айымньыларын билиhиннэрбитэ, аахтарара. Студеннар суруйар талааннарын сайыннарар сыалтан, литературнай куруhуок тэрийбитэ. Куруhуокка студеннар аҥардара сылдьаллара. Эдэр дьон бэйэлэрин холонууларын ааҕан иhитиннэрэллэрэ, ырыталлара. Учууталллара Андрей Ксенофонтович бэйэтин санаатын этэрэ, сүбэлиирэ. Ону таhынан сахалыы уус-уран айымньыны - олоҥхону хомуйтарара, бэйэтэ олоҥхоhуттары дьиэтигэр ыҥыран олоҥхолоторо, онно студеннар сылдьаллара. Бу куруhуокка кэлин аатырбыт суруйааччы Иван Гоголев - Кындыл, талааннаах суруйааччы Афанасий Федоров, кэлин биллибит тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар Е. Сидоров, М. Иванов - Багдарыын Сүлбэ, Гинесс кинигэтигэр киирбит журналист Н. Протопопова уо.д.а. дьарыктаммыттара. Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа үлэлиир кэмигэр элбэх студент кутун туппута, саха тылын хатыламмат кэрэтигэр умсугуппута. А. Е. Кулаковскай, А. И. Софронов, Н. Д. Неустроев, Г. В. Ксенофонтов, П. А. Ойуунускай айымньылара бобуулаахтара, аҥардас кистээн ууруна да сылдьыы иhин хаайыллар куттала баара. Андрей Ксенофонтович саха норуотун бастыҥ дьонун туhунан аhаҕастык кэпсиирэ, айымньыларын аахтарара.
1948 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр Андрей Ксенофонтовиhы тутан хаайбыттара, суут уурааҕынан 10 сылга көҥүлэ, 5 сылга үлэлиир бырааба быhыллыбыта. Ийэтэ Өрүүнэ: "Уолум Өндөрөй буруйа суох, этэҥҥэ эргиллэн кэлиэҕэ" - диэн этэр эбит уонна уола эргиллэн кэлэрин көрсүбүтэ. Эргиллэн кэлэн баран, син-биир кэтэбилгэ сылдьыбыта, түптээх үлэни итэҕэйбэттэрэ. Ол да буоллар олоххо дьулуур модун санаа кыайбыта.
Андрей Ксенофонтович үрдүк үөрэҕи бүтэрбитэ, Саха государственнай университетыгар старшай преподавателинэн тахсыылаахтык үлэлээбитэ. Кини үөрэппит оҕолоруттан биллииллээх тыл үөрэхтээхтэрэ - учуонайдар, саха тылын учууталлара тахсыбыттара. Андрей Ксенофонтович студеннарынан олоҥхо хомуйтарара, суруйтарара.
Андрей Ксенофонтович Сивцев дириҥ билииллээх учуутал, төрүт тыл сайдарын туhугар ыччаты уhуйбут, хайа да киhи омук быhыытынан көҥүллүк санаатын сайа этэрин туhугар турууласпыт, киhи бырааба тэҥ буоларыгар, кулуттуу өй-санаа суох буоларыгар бэйэтин кыаҕынан, өркөн өйүнэн охсуспут Бүлүүлэр биир киэн туттар тумус киhи буолар. Кини аата көҥүл санаа кэрэhитэ, үтүө холобура буола туруоҕа.
Vodafone
Vodafone диэн Холбоhуктаах Хоруоллук мобил оператора, салалтата Ньюбөри, Беркшир, Ааҥл Сирэ. Аан дойду ордук улахан мобил телекоммуникациялар ситим компанията уонна маркет барыhа £75 млрд (атырдьах ыйа 2008). Vodafone билигин 25 дойдуга оператордыыр уонна 42 дойдуга үлэлэhэр ситимнэрдээх.
Николаев Анатолий Павлович
200px|thumb|right|Николаев Анатолий Павлович Николаев Анатолий Павлович, Саха тыйаатырын артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара
1949 сыл алтынньы 11 күнүгэр Кэбээйи улууһун Бастакы Лүччүн нэһилиэгэр төрөөбүт. Саха театрыгар 1974 сыл балаҕан ыйын 6 күнүттэн үлэлиир.
2017 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата буолбута.
Денали
thumb|300px||Денали хайата
Денали диэн Хоту Америкаҕа ордук үрдүк чыпчаал. Үрдүгэ - 6 193.6 миэтирэ. Аляска сис хайатын оротугар баар. 1896 сыллаахтан 2015 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр дылы Мак-Кинли (ааҥыл. Mount McKinley) диэн аттанара. XIX үйэ саҕаланыытыгыра Россия империятын ордук улахан чыпчаала этэ, уонна Большая гора диэн ааттааҕа.
Турар сирэ
Денали хайата Аляска сис хайатын ортотугар баарю Анкориджтан быһа холоон 209 километр ыраах хоту-арҕаа өттүгэр, онтон Фэрбэнкс куораттан 249 километр соҕуруулуу-арҕаа сытар,
Аатын остуоруйата
Атабаски индеецтар тылларыттан тылбаастаатахха Денали диэн "Улуу хайа" диэн.
Нууччалар Алясканы колонизация бара турарыгар судургутук Улахан хайа диэн ааттыыллара, сорох дьон ону индеестар тылларыттан тылбаас арааһа буолар диэн толкуйдууллар.
Уильям Диккей 1896 сыллаахха Хоту Америка ордук улахан чыпчаалын булан ол бириэмэҕэ талыллыбыт 25-с АХШ Президенын фамилиятынан ааттаппыт. Ол аат 1917 сыллаахтан 2015 сыллаахха дылы туттуллубута.
1975 Аляска географическай ааттарын Сэбиэтэ Мак-Кинли аатыттан Денали диэҥҥэ уларыппыт. Аляска сокуону таһаарар тэрилтэтэ сөбүлэспит уонна АХШ географическай ааттарын Сэбиэтигэр ол таһаарыыны көрдөрбүлгэ ыыппыт. Ол гынан баран аатын уларытыы Ральф Рагула конгрессмен-республиканец боппут, тоҕо диэн Мак-Кинли кини куоратыттыгар төрөөбүт. Кини өлбүтүн кэннэ эрэ бу боппуоруоска төннүбүттэр.
2015 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр АХШ Президена Барак Обама аатын төттөрү уларытарга уурааҕы илии баттаабыт. .
Камотес байҕал
Камотес байҕал (Camotes Sea) — Филиппиннар архипелаг иһинээҕи байҕал.
Лейте, Бохол уонна Себу арыылар чэрчилииллэр. Хоту диэкки Висаян, соҕуру Канигао уонна Бохол силбэһиилэринэн Минданао байҕалы кытта сиээстээх.
Дьириҥэ 323 метргэ тиийэр. Байҕал ортотугар Камотес арыылар бааллар. Климата тропик, муссоннаах. от ыйыттан алтынньыга диэри тайфуннардаах.
Уу температурата кыһын 24-27°С, сайын 28-29°С. Уу тууһа 34,5 промилле. Үлүүтэ суутка аҥаардаах уонна 1-2 метрга тиийэр.
Нэт Вэй
Натанаэль Мин-Ян Вэй, Барон Вэй (韋鳴恩, Nathanael Ming-Yan Wei, Baron Wei) ; также известный как Нэт Вэй, төр. тохсунньу 19 күнэ 1977) — британия түмэт урбаанньыта, Лордар палааталарын саамай эдэр чилиэнэ (2011 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр). Улуу Британия бырабыытылыстыбатын «Улахан уопсастыба» бырайыагын урукку сүбэһитэ.
Вэй - «Teach First» түмэт тэрилтэтин тэрийсээччитэ уонна уурайбыт чилиэнэ партнер «Shaftesbury Partnership»,  «Absolute Return For Kids» үтүөнү оҥорор тэрилтэ. Он бывший сотрудник «Young Foundation» уонна Аан дойдутааҕы экэниэмикэ фуорумун урукку сүбэһитэ.
Биографията
Аҕата - пастор, Улуу Британияҕа 1970-с сылларга көһөн кэлбит. Вэй 1977 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр Уотфордка төрөөбүт. Сэр Фрэнк Маркхэм аатынан оскуолаҕа, Милтон-Кинска судаарыстыбаннай уопсай үөрэх сокуолатыгар үөрэммитэ, оскуолаҕа сорох үөрэнээччилэр кинини үөрэҕэр дьиҥнээхтик кыһалларын иһин атаҕастыыр эбиттэр.
Лондон экэниэмикэ оскуолатыгар Вэй Путунхуаны үөрэппит, кантон, францууз уонна ниэмэс тылларын билэр.
Оксфордка «Иисус кэллиэһин» бүтэрэн баран, Вэй үс сыл «McKinsey & Company»  хампаанньаҕа үлэлээбитэ, 2002 сыллаахха «Teach First» тэрийбит  Бретт Уигдортзы кытта билсиспитэ.
2006 сыл саҕаланыытыгар Вэй «Shaftesbury Partnership» тэрилтэни тэрийбитэ. Билиҥҥи кэмҥэ «Shaftesbury Partnership» үлэтэ суох буолуу уонна доруобуйа харыстабылыгар бырайыактары оҥорор. «Shaftesbury Partnership» нөҥүө Вэй «The Challenge Network» тутулуга суох үтүөнү оҥорор тэрилтэни тэрийсибитэ.
Скарлетт Йоһанссон
Скарлетт Йоһанссон (Скарлетт Йоханссон, Scarlett Johansson), Данияттан төрүттээх АХШ биллэр ырыаһыта, актёра, продюссера. Конгломераккээх Ariston, Dyson, Hansa, Hotpoint, Indesit, KitchenAid, Scarlett, Timberk, Vitek уонна Whirlpool Саамай үрдүк хамнастаах артыыс 2018 уонна 2019 сылларга «Forbes 100»испииһэккэ элбэх төгүл киирбитэ. Кини кыттыылаах $14,3 млрд. солк. Элбэх наҕараада хаһаайына — ол иһигэр «Тони» уонна BURTA - ону сэргэ икки бириэмийэҕэ номинация, Америка гильдиятын үс наҕараадата уонна «көмүс глобус» биэс бириэмийэ.
Шелехова Роза Васильевна
Олоҕун олуктара
Саха Сирин советскай уонна гражданскай сэрии кэминээҕи устуоруйатын чинчийбитэ.
Скарлетт Йоһанссон
Эрдэтээҕи сыллар
Скарлетт Ингрид Йоханссон Нью Йорк куоракка төрөөбүтэ. Кини аҕата Карстен Олафон Йоханссон (род. 1943), архитектор, Данияттан төрүттээх, даат суруйааччыта, сценарист уонна режиссер Айнера Йоханссон (1922-2001). Ийэм Скарлетт, Мелани Слоун (род. 1951) Польшаттан төрүттээх Еврейскэй ыалтан төрүттээх; шламберг диэн араспаанньаны уларытан биэрбит. Скаретт улахан убайа Эдиан (род. 1976) эдьиийим Ванесса (род. 1980), эдьиийим Хантер (род. 1984), эмиэ аҕа табаарыһа Кристиан диэн эдьиийэ. Йоханссон Америка уонна датанскай гражданнардаах. 2017 сыллаахха «силис тардыы» тэлэбиидэнньэҕэ кини ийэтэ линиятынан хос эһэтэ Варшавскай гетка холкуоска өлбүтэ.
Йоханссон «Сент- Лукиска»диэн киинэҕэ актерскай искусствонан дьарыктаммыта. Сэттэ саастааҕар кини сатарыйбыта, талааны көрдүүр агент кини оннугар биир бырааттарын контракт түһэрсэн баран, кэлин син артыыс буоларга быһаарыммыта. Кини театр уонна киинэ институтугар киирэн реклама оруолларын истии саҕаламмыта да, бэрт сотору интэриэс сүтэрбитэ. Кинематограф уонна театр искусствотыгар болҕомтотун быспыта, аан бастаан сценаҕа «Софистика» диэн ааттаан айбыта, онно икки репликалаах "Софистика" диэн ааттаан туруорбута.
Чиряев Георгий Николаевич
Чиряев Георгий Николаевич —
Бүлүү улууһун Кыадаҥдатыгар 1885 с. төрөөбүт, I Хороҕо Харбахтаҕа 1888 сыл көһөн кэлэн олохсуйбуттара, аҕата Николай Иванович түөрт бииргэ төрөөбүттэр этэ. Бииргэ төрөөбүт убайдара Семен Николаевич (Бугууйап), Николай Николаевич (Ньукуу) уонна балта Ульяна Николаевна. 10 саастааҕар Куорамыкыга таҥара дьиэтин иһинэн арыллыбыт церковнай-приходской оскуолаҕа үөрэнэ киирэр, оҕолору Василий Григорьевич Монастырев үөрэппитэ. Бу Иркутскайга учуутал семинариятын бүтэрбит, оччотооҕу кэмҥэ улахан учуутал, суруксут киһи. Георгий үөрэҕин бүтэрэн улууска суруксуттуур. Кини ити үлэлиир кэмигэр 1911 сыллаахха Саха Уобалаһын народнай училищеларын инспектора тойон Атласов К.К. Үөһээ Бүлүүгэ кэлбитигэр, Өргүөт нэһилиэгин икки дэбиэринэй киһитэ быраабаҕа киирэн улуус суруксута Георгий Чиряевка көрдөһүү сурук суруйтаран, Атласовы сирэй-харах көрсөн, үҥэн-сүктэн көрдөспүттэрэ. Дьэ ити ылыннарыылаах, итэҕэтиилээх көрдөһүү сурук Өргүөккэ оскуола аһыллыытыгар улахан оруоллаах буолбута. 1912-13 сс. үөрэх дьылыттан Өргүөккэ 1 кылаастаах (түөрт сыл үөрэнэр) церковнай-приходской оскуола аһыллар. Мантан да көстөрүнэн, Георгий Николаевич улууска суруксутунан үлэлиир кэмигэр Уобалас таһымыгар элбэх грамотнай, күүстээх туруорсар суруктары дьон көрдөһүүтүнэн суруйбута.
Георгий 1911 сыллаахха Ульяна Николаевна Иванованы кэргэн ылан ыал буолар. Аҕыйах сылынан дойдутугар тахсан Тыымпы диэн үтүөкэннээх алааска дьиэ-уот туттан, сүөһү-ас ииттэн олохсуйбута. Үөрэх туһатын билбит буолан дьон үөрэхтээх буоларыгар олус баҕалаах этэ, оҕолорун бары үөрэттэрбитэ «Мин эһиэхэ хаалларар баайым үөрэххит, туһамматаххытына бэйэҕитин буруйданаарыҥ» диирэ. Үөрэҕи өрө туппут буолан оҕолорун барыларын үөрэттэрэн үөрэхтээх дьон, үлэһит гынаттыыр.
Вера Георгиевна – Үөһээ Бүлүү улууһугар бастакынан «Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала» бочуоттаах ааты ылбыта; Валерий Георгиевич – учуутал үөрэхтээх, саха бастакы суруйааччыларыттан биирдэстэрэ, тылбаасчыт; Мария Георгиевна – сэрии сылларыгар Тыымпыга учууталлаабыт, кэлин врач; Зинаида Георгиевна – эмиэ учуутал, эдэр сааһыгар өлбүт; Георгий Георгиевич – учуутал, «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан кавалера.
1919 сыл алтынньы ыйга I Хоро нэһилиэгэр Тыымпыга оскуола аһыллыбыта. Бу оскуоланы Георгий Николаевич Чиряев сэттэ хостоох саҥа дьиэтин оскуолаҕа анаан биэрэн астарбыта. Бодойботтон Асфер Тимофей Павлович диэн учууталы бэйэтэ аҕалан, хамнаһын төлөөн туран оҕолору үөрэттэрбитэ. Георгий Чиряев астарбыт оскуолата, дьэ, ити кэмтэн нэһилиэгин, аттынааҕы нэһилиэк оҕолоругар үөрэх сырдык аанын тэлэччи аспыта.
Месопотамия
Месопотамия (Өрүс икки арда) диэн Тигрис уонна Эуфрат өрүстэр икки ардыларыгар сытар сир. Аныгы Ирак улахан өттө, хотугулуу-илин Сирия, соҕуруулуу-илин Түркийэ уонна Иран Хузестан улууhа.
Месопотамия цивилизация үөскээбит сирдэриттэн биирдэстэрэ. Араас кэмҥэ араас цивилизациялар үөскүү сылдьыбыттара: Шумер, Аккад, Бабилония, Ассирия, Ахеменид империята, Сасанид империята уонна Халифат.
thumb|left|300px|Былыргы Месопотамия хаартата
Октябрьскай нэһилиэк (Таатта улууһа)
Октябрьскай нэһилиэк — Таатта улууһун нэһилиэгэ.
Харыстааһын
Харыстааһын диэн оҕону көрүү-истии уонна өйүн-санаатын сайыннарыы ааттанар.
Ханнык баҕарар ийэ оҕотун харыстыыр, көмүскүүр. Кыаҕа баарынан. Оҕо кыра эрдэҕинэ кырдьык харыстааһыҥҥа, көмүскээһиҥҥэ наадыйар. Үгүс ийэлэр ити эбээһинэстэрин кыайа-хото толороллоругар ханнык да саарбахтааһын тахсыбат, арай аһара барбаттара эрэйиллэр.
Ийэ оҕотун харыстыыра Айылҕа биэрбит үтүө майгына буолар. Ийэлэргэ: «Оҕону харыстыахха, көмүскүөххэ» диэн өйдөбүл олох көнөтүнэн ылыныллар буолан хаалбыта оҕолор өйдөрүгэр-санааларыгар уларыйыылары киллэрдэ. Аныгы ыаллар биир уол, биир кыыс оҕолоох эрэ буолуулара харыстыыр санааларын ордук улаатыннарар. Баар-суох, биир эрэ улааппыт оҕолорун аһара харыстыыр, көмүскүүр ийэлэр элбээн хааллылар. Бу үтүө өйдөбүлү аһара туттуу улаатан иһэр эдэр дьону аны кэбирэтэн, ыараханы тулуйбат, мөлтөх майгылаах оҥортуурун сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ бэлиэтиир.
«Туох барыта кэмнээх, кэрдиилээх»,- диэн этэллэр. Харыстааһын эмиэ кэмнээх-кэрдиилээх буолара наада. Туохха барытыгар аһара барыы куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Ийэлэр тымныыттан харыстаныыга аҥардастыы итиитик таҥыннарыы өттүгэр салаллан хаалыылара оҕолорун доруобуйаларын мөлтөтөр. Аныгы оҕолор тымныынан эрчиллиилэрэ суоҕуттан олус элбэхтик тымныйан ыалдьалларын үгүстүк атын ыарыыларга балыйабыт. Урукку кэмҥэ чараас таҥастаах тоҥмут оҕону: «Таах тоҥон турума, ыл сүүрэкэлии түһэн биэр»,- диэн кытаанахтык этэллэрэ умнууга хаалбыта ыраатта.
Тымныйыыттан харыстаныыга сүрүн оруолу эрчиллии ыларын эдэр ийэлэр ситэ өйдөөбөттөр. Кинилэр бэйэлэрэ эмиэ эрчиллибэккэ улааппыттара ити дьарыгы ылыналларыгар уонна толороллоругар мэһэйдиир. Оҕо кыра эрдэҕиттэн тымныыны тулуйа үөрэннэҕинэ, этэ-сиинэ эрчиллэн бөҕөргөөн хаалар диэн көннөрү этии кинилэргэ тиийбэт. Куруук эрчиллэрин бырахпатаҕына, оҕо тымныыны тулуйара өссө эбиллэн иһэр диэн медицинэ үлэһиттэрэ этэ, суруйа сатыыллар даҕаны ким да аахайбат. Манна арай ырыынак үйэтэ кэлэн медицинэ көмөтө харчынан сыаналанар буолуута сыыйа-баайа хамсааһыны таһаарыан сөп. Бу быһаарыы «Олох ыараатаҕына омук күүһүрэр» диэн этиигэ сөп түбэһэр.
Этин-сиинин эрчийбэккэ эрэ аҥардастыы сылаас таҥаһы таҥна сылдьар киһи биирдэ эмэ сыыһа туттаран, ол эбэтэр аһара итиитик таҥнан баран аны итииргээн тиритэн хааллаҕына, «Этэ арыллан», эмискэ тоҥон тымныйан хаалыан сөп. Маннык быһыыттан ким да кыайан харыстаммакка хаалар. Бу курдук ыалдьааччылар элбээн хаалыылара аны төттөрү өттүгэр дьайан эрчиллии туһалаах диэччилэри соччо итэҕэйбэттэригэр тириэрдэр.
Ыаллар барылара биирдии, иккилии эрэ оҕолоохторо харыстыыр, көмүскүүр санааларын аһара күүһүрдэн кэбиһэр. Кинилэр оҕо эрчиллэн истэҕинэ доруобуйата бөҕөргүүрүн умнан, хаайа, харыстыы сатааһын диэки салалыннылар.
Киһи тымныыны тулуйар буолар ирдэнэр. Тымныытынан дьону, кыыллары үөрэтээри, эрчийээри кэмиттэн кэмигэр Айылҕа кыһына хойутаабакка эрэ кэлэн иһэр. Айылҕаҕа кыһын син-биир эргийэн кэлэн иһэринэн, халлаан тымныйарын уларытар кыах суоҕунан киһи тымныыны тулуйарга эрчиллэр эбээһинэстээх.
Оҕону сөптөөхтүк харыстааһын диэн кинини үөрэтии уонна эрчийии буолар. Халлаан тымныйарын ким да тохтоппотун быһыытынан аҥардас эрчиллии эрэ киһини тымныыны тулуйар гына оҥорор. Ким барыта төһө кыаҕа тиийэринэн эрчиллэ, тымныыны тулуйарга үөрэнэ сылдьара эрэйиллэр да, көрдөнүллэр да быһыы буолар. Бу эрчиллиини төрөппүттэр оҕолоро олох кыра эрдэҕиттэн саҕалаан баран быраҕан кэбиспэккэ, утумнаахтык дьарыктаан, үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар иҥэрин ситистэхтэринэ ордук туһаныа, бөҕө доруобуйалаах кэлэр көлүөнэлээх буолуохтара.
Халтарыйан сууллан түспүт киһи уҥуоҕун тоһутан кэбиһэрэ баар суол. Кыахтаах, эрчиллиилээх киһи мээлэ охтубат, биирдэ-эмэтэ оҕуннаҕына даҕаны халымырдык охтуон сөп. Тустуук киһи хас оҕуннаҕын аайы дэҥнэнэн испэт. Барытыгар эрчиллии быһаарар. Ийэ оҕотун харыстааһына диэн өйдөбүл - кинини эрчийиитигэр саһан сылдьар. Ийэ оҕотун эрчийиэхтээх, үөрэтиэхтээх, барыга-бары кыахтаах буоларын ситиһиэхтээх.
Ийэ оҕотун харыстыахтаах диэн өйдөбүлү бары тутуһабыт. Харыстааһын диэн билбэт киһини, оҕону үөрэтии буоларын умнан кэбиһэрбит хомолтолоох.
Ийэ оҕотун хайдах көмүскүүрүттэн оҕотун өйө-санаата сайдар. Аһара баран көмүскээһин, куруук көмүскэтэ үөрэниитигэр тириэрдэр. Оҕо куруук, сыыһаны да, куһаҕаны да оҥордоҕуна көмүскэтэ үөрэниитэ бэйэтэ тугу оҥорбутугар эппиэтинэһэ суох буолуутун үөскэтэр. Тугу да оҥордоҕуна ийэтэ эппиэттиирин курдук өйдөбүл оҕотугар иҥэн хаалар. Маннык үөрэтии улаатан иһэр оҕолорго ордук куһаҕаннык дьайар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ бэйэтин кыаҕынан көмүскэнэ, харыстана үөрэниэхтээх. Кыайан көмүскэммэт оҕо муҥкук, барыттан-бары салла сылдьар буола үөрэнэр. Ийэ оҕотун хайдах көмүскэнэргэ, харыстанарга үөрэттэҕинэ, оҕото улаатан иһэн бэйэтэ харыстанарга үөрэнэр.
Оҕолорун иитиилэрэ, үөрэтиилэрэ мөлтөҕүттэн, сымнаҕаһыттан баай дьон уһун үйэлэрэ суохтар. Үһүс, төрдүс көлүөнэ дьонтон саҕалаан арыгыга, хаартыга ыллараллар, майгылара бардам, татым буолан араас быһылааннарга, быстах быһыыларга түбэһэллэр. Баайдара, маллара ыһыллан баранар. Сахалар уһун үйэлээх омуктар буоланнар баай дьон ити майгыларын билэллэр. «Баай дьон тоҕус көлүөнэҕэ тиийбэттэр»,- диэн этэллэр. Бу этии биир аймах дьоҥҥо быһаччы сыһыаннаах. Кэлэр көлүөнэлэри иитии-үөрэтии өбүгэ үгэстэрин тутуһан, табатык баран иһэр буоллаҕына эрэ, аймах дьон сайдан-үүнэн иһиилэрэ ситиһиллэр кыахтаах. (1,15).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Дьураалаах саллааскы
Дьураалаах саллааскы (, Толстоголовка тире) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Голарктика көрүҥэ. Саха сиригэр соҕуруулуу-арҕаа уонна киин улуустарга көстөр. Гусеницата туорахтаах үүнээйилэргэ олорор, сымыыта кыстыыр.
Кынатын далааһына 26-31 см.
Бэс ыйын 2
Бэс ыйын 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 153-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 154-c күнэ). Сыл бүтүө 212 күн баар.
Бүлүү улууһун гербэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Бүлүү улууһа" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Гербэ Бүлүү улууһун Мунньаҕын 2005 сыл олунньу 16 күнүнээҕи 184 №-дээх Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
РФ Геральдическай регистрыгар 1834 нүөмэринэн киирбит.
Дьүһүнэ
Герб төгүрүк быһыылаах щит. Щит олдьу сэбирдэхтии икки өҥүнэн араарыллыбыт: хаҥас өттө —көмүс, уҥа өттө — халлаан күөҕэ. Уҥа, халлаан күөҕэ өҥнөөх лабаата, төлөнүнэн түмүктэммит; хаҥаһа — бэс лабаатынан. Герб баһыгар (үөһээ өттүнэн) сэттэ күөхтүҥү өҥнөөх саха аламай таастара (муннуктарыгар туруоруллубут түөрт тэҥ өрүттээх эттиктэр, хас биирдии эттик алта өлүүгэ араарыллыбыт: кириэстии уонна икки бэйэ-бэйэлэригэр тиксэр туһааннар) кустуктуу иэҕиллэн ууруллубуттар.
Сигэлэр
Герб Вилюйского улуса (района)
Хотугу Форум
Хотугу Форум (Северный Форум) — хотугу регионнары түмэр аан дойдутааҕы уопсастыбаннай тэрилтэ. 1991 сыллаахха Хоккайдо провинция (Япония), Аляска штаат (АХШ), Магадаан уонна Камчатка уобаластарын (ССРС) Анкориджка буолбут мунньахтарыгар тэриллибитэ.
1992 сыллаахха Хотугу Форум ХНТ-га аккредиатцияламмыта уонна Арктика Сэбиэтигэр кэтиир стаатуһу ылбыта.
Мичиган
мини| Мичиган, (Michigan) диэн АХШ хоту өттүгэр сытар улуус буолар. Киин куората — Лансинг. Улахан куората — Детройт, Гранд-Рапидс, Анн-Арбор уонна Ливония. Саамай кыра куората — Флинт.
Бу улуус АХШ-ка улахан промышленно-сайдыбытынан биллэр. Бу улууска планета5а иккис улаханынан биллэр GM тэрилтэтэ баар ону таһынан өссө 250 араас кыра-улахан тэрилтэлэр бааллар.
Чуораанчык
Тас көрүҥэ
Уһуна 30-50 см, уһун көнө силистээх. Сибэккитэ 3-4 см,  халлаан күөх уонна хара саарыл дьүһүннээх, чуораанчык курдук быьыылаах  буолар.
Биһиги Сахабыт сиригэр үүнэр сайдар сирдэрэ
Киин уонна соҕуруу оройуоннарга тарҕаммыт, Лена өрүс кытылыгар үүнэр. Алааска, ходуһаҕа, добуун сиргэ, хайаларга  киэҥник тэнийэн үүнэр.
Эмтэнэргэ туттуллуута
Бу үүнээйини былыр өбүгэлэрбит куттаммыт, кута ыстаммыт оҕону эмтииргэ туһаналлара. Ыарыыны уҕаркытарга, уоскутарга, эмтииргэ хатарыллан мэлиллибит 1 ост.ньуоска чуораанчыгы 1 курууска итии ууга кутан, сабан, сойуор диэри  туруоруллар. 1 ньуосканы күҥҥэ үстэ аһыах иннинэ иһиллэр. Тиис, күөмэй, куолай ыарыыларыгар сайҕаналлар. Чуораанчык уутунан  дьаҥ, атеросклероз ыарыыларын эмтииллэр. Ыт ытырбыт сиригэр чуораан отун уураллар ыарыытын угуттаатын диэн.
Туһаныллыбыт сирдэр
С.Ю.Кожурова, Айылҕа эмтээх сүмэһинэ. Дьокуускай: "Якутия" медиа-холдинг, 2014-64с.
Виташевскай Николай Алексеевич
200px|thumb|right|Виташевскай Николай Алексеевич Виташевскай Николай Алексеевич (1857, балаҕан ыйын 8 (20), Одесса — 21.06.1918, Москуба) — этнограф, суруйааччы, народниктар хамсааһыннарын биллэр-көстөр диэйэтэлэ, политсыылынай.
Олоҕун олуктара
Чиничийээччи дьарыктаммыт боппуруостара киэҥ далааһыннаах этилэр. 1890 с. ИРГО Илин Сибиирдээҕи салаатын Запискаларыгар «Материалы для изучения шаманства у якутов», «Материалы для изучения якутской народной словесности» диэн үлэлэри бэчээттэппитэ. Биир сыл буолан баран статистика кэмитиэтигэр үлэлии сылдьан «Поездка по Намскому тракту» диэн ыстатыйаны суруйбута.
Саха сирин этнографиятыгар саамай элбэх үлэни Н.А. Виташевскай 1892-1896 сс. Сибиряков экспедициятын саҕана оҥорбута. 1894 с. хас да улууһу кэрийбитэ, ол иһигэр Боотурусскай, Бороҕон, Дүпсү, Нам улуустарын; антропометрияҕа чинчийиилэри оҥорбута, уобалас экономикатын уонна суутун-сокуонун туругун («юридическая программа») үөрэппитэ. Результатом деятельности Н.А. Виташевского в экспедиции стали его работы – «Способы разложения и сбора податей в 1 Якутской общине», «Основные правила распределения земли у якутов Дюпсинского улуса Якутского округа», «Якутские материалы для разработки вопросов эмбриологии права». Источниками для написания последнего исследования стали сведения, полученные от «родоначальников», личные наблюдения, архивные материалы, сообщения коллег по экспедиции (Э.К. Пекарский, В.М. Ионов, В.Ф. Трощанский). В этой работе Н.А. Виташевский рассмотрел вопросы землевладения, землепользования, обязательного права, брака и родства, системы родства, семейного права, наследственного права, уголовного права, судоустройства и судопроизводства. Учитывая научную значимость очерков о юридическом быте народов Сибири, работа Н.А. Виташевского «Якутские материалы для разработки вопросов эмбриологии права» была удостоена малой золотой медали Общества по отделению этнографии.
После Сибиряковской экспедиции исследователь приступил к обработке собранных материалов. В 1896-1897 гг. участвовал в работе Алданской экспедиции (был начальником поисковой партии). Определенным итогом поездки стала статья «Изображения на скалах по реке Олекма». Статья Н.А. Виташевского «Якутские материалы, собранные в ходе 1883-1897 гг.» «явилась итогом его работы в Сибиряковской экспедиции». В 1911 г., затем в 1918 г. опубликованы его работы «Из области первобытного психоневроза» и «Из наблюдений над якутскими шаманскими действиями», которые свидетельствовали о продолжении изучения Виташевским темы о религиозных верованиях якутов.
Иркутскай уобалаһа
Иркутск уобалаhа эбэтэр Иркутскай уобалас (Нууччалыы: Иркутская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Сибиир федеральнай уокуругар киирэр. 1936 сыл балаҕан ыйын 26 күнүгэр төрүттэммитэ. Киин куората - Иркутск, онтон арыый улахан куораттара - Братск, Усть-Илимск, Ангарск, Усолье Сибирское, Черемхово, Саянск, Киренск, Бодайбо, Нижнеудинск, Аян.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга  2 422 026  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 3,13 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 78,9% (2013).
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 539 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 8.6% эбит, ол эбэтэр 110.5 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саратов уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 64 миэстэни ылан олорбут.
90-с
90-с сыллар.
Билгинэх
300px|thumb|right|Билгинэх Билгинэх эбэтэр биргинэх, булчут, судьу (луток, ) — кыра үөл кус. Улуннар уустарыгар киирэр.
Атыыра саас үрүҥ. Саха сиригэр ойуурдаах зонаҕа барытыгар кэриэтэ үөскүүр. Ойуур күөллэригэр уонна үрэхтэргэ уйаланарын ордорор. Уйатын үксүн мас көҥдөйүгэр туттар. Уу үөннэринэн уонна кыра балыгынан аһылыктанар.
Иркутскай
Иркутскай — Илин Сибиир улахан куораттарыттан биирдэстэрэ. Иркутскай уобалаһын киин куората.
Ыраахтааҕы саҕана иркутскайдааҕы генерал-губернаторга Саха уобалаһа бас бэринэрэ.
От саллааскыта
От саллааскыта (, Толстоголовка запятая) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Евразия орто балаһатыгар тарҕаммыт көрүҥ. Саха сиригэр киэҥ сиргэ арҕаа, соҕуруу, илин уонна киин улуустарга көстөр. Гусеницата туорахтаах үүнээйилэргэ олорор, сымыыта кыстыыр.
От ыйын ортотуттан атырдьах ыйын ортотугар дылы көтөр. Кынатын далааһына 30-36 см.
Сыа муруннаах турукаан
300px|thumb|right|Сыа муруннаах турукаан Сыа муруннаах турукаан (Гага-гребенушка, Somateria spectabilis L.) - бөдөҥ кус.
Балаҕан ыйын 18
Балаҕан ыйын 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 261-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 262-c күнэ). Сыл бүтүө 104 күн баар.
Детройт
Детройт (Detroit) диэн Мичиган штатын ордук улахан куората уонна АХШ ордук улахан аутомобил индустриятын киинэ буолар. Холобура: GM, Chrysler, Ford. Куорат дьонун ахсаана 900 000, тула эргинниин 8 млн.
Laissez-faire
Laissez-faire - дьоннор икки ардыларыгар судаарстыба кыттыспат, ол курдук салайыыны, тарифтары уонна субсидияны оннук дьайыыларга киллэрбэт диэн экономика системата. Француз тылыттан "оҥордуннар", көҥүллэнэр диэн тылбаастанар. .
Сылгы лыахтара
Сылгы лыахтара (, семейство Парусники или Кавалеры) - бөдөҥ лыахтар кэргэннэрэ. Кынаттарын далааһына 50-90 см. Кэлин кынаттара кэлин өттүнэн оҥо быһыылаах буолан истэрэ кынатынан сабыллыбат. Наһаа кэрэ көрүҥнээх буолан коллекционердар сыаналыыр лыахтара.
Попова Марина Константиновна
Попова Марина Константиновна (Эдьиий Марыына) (24.03.1926—16.07.2014) — ырыаһыт, Саха АССР норуодунай артыыһа.
Ырыалара
Марыына Попова 1961 сылтан Саха Сиригэр уонна таһыгар 500-н тахса концерт биэрбит, репертуара 100-н тахса ырыалаах.
Кини Г. Григорян, Г. Комраков, П. Иванова уонна да атын ааптардар ырыаларын бастакы толорооччу.
Кутталлаах быһыы майгы ситуациатын салайар Федеральнай агентство (АХШ)
Кутталлаах быһыы майгы ситуациатын салайар Федеральнай агентство (FEMA (The Federal Emergency Management Agency)) - АХШ биллибэт көстүбэт сэриитин күүһэ. ФЕМА Иракка уонна Афганистаҥҥа кыттыбыта. Билигин Израиль МОССАД аармыйатын кытта Иран дойдутугар улахан сверхсекретнай спецоперация оҥороору сылдьаллар.
Unix
thumb|300px|Unix уонна Unix-курдук системалар биистэрин уустара
Unix (UNIX) диэн көмпүүтэр операциялыыр системата. 1969 c. AT&T Bell Labs үлэhиттэрэ Кен Томпсон, Дэннис Ритчи, Дуглас Макллрой уонна Дьо Оссанна оҥорбуттара. Бүгүн Unix системалар AT&T, эргинэр уонна эргиммэт тэрилтэлэр оҥорон таhаарбыт араас салаалара бааллар.
2007 с. эргиэн мааркатын тутааччыта The Open Group диэн индустрия консорциума. Эргиэн мааркатынан кыайан туттубат оҥорооччулар системалара Unix-курдуктар дэнэллэр.
Туос иhит
Холбуон (уопсайынан) саха туос иhиттэрин бё5ёргётуулэринэн кёрён ус кёруццэ араараллара:
1/ уёhээ -аллараа иилээх (урут, алын курдаах) кыра кээмэйдээх туос иhиттэр (тууйас, чабычах)
2/ уёhээ-аллараа (уонна ортоку) иилэргэ кэтэрдэ сиэл ситиинэн ууйуллубут тымтыктардаах орто бё5ёргётуулээх иhиттэр. (тымтай). 3/ уёhээ -аллараа (уонна ортоку) иилэргэ кэтэрдэ сиэл ситиинэн ууйуллубут эркиннэрдээх (кэтит тымтыгы инньэ диэн ааттыыллара.) лаппа бё5ё туос иhиттэр (холло5ос).
Туос туёрт муннуктарын буурэ тутан маhынан тоhо5олоон быстах кэмцэ туhанарга тордуйа оцостоллоро.
EBay
eBay — АХШ биир улахан электроннай тэрилтэтэ буолар, бу тэрилтэ интернет нөҥүө табаардары, аһы барытын сир шаарын араас муннугар тиэрдэр! Бу тэрилтэ Саха Сиригэр уонна Арассыыйа5а ваабще популярноһын ылар ик! Бу баай уонна сайдыылаах дойдуларга супер популярнай, прежде всего АХШ, Канаада, Дьоппуон, Германия уонна Аустралиа. PayPal уонна Skype тэрилтэлэри бас билэр.
eBay тэрилтэтин сүрүн сирэйэ
Хомус
Хомус — саха музыкальнай инструмена.
Икки сыҥаах тимир ыккардынан олордуллубут тылын охсон тыаһатыллар.
1990 сыллаахха Дьокуускайга аан дойду норуоттарын хомуһун түмэлэ аһыллыбыт. Бу түмэл аһыллыытыгар Алексеев Иван Егорович — Хомус Уйбаан сүҥкэн өҥөлөөх.
2011 сыллаахха бэс ыйыгар хомуска 1344 киһи тэҥҥэ оонньооннор Гиннесс рекорда олохтоммут.
Хомус көстөр дьүһүнүнэн судургу курдук эрээри, музыката баай, киэҥ, дириҥ. Кинини ытыска бигии, уоска-тиискэ даҕайа тутулуннаҕына, тардааччы тыыныттан тыын ыллаҕына, киһи ис айылгытын арыйар ураты иэйиилээх музыканы үөдүтэр. Атын музыкальнай тэриллэртэн хомус уратыта диэн киһилиин «кыттыһан», тыын киллэринэн, кинилиин тэҥҥэ иэйдэҕинэ эрэ дууһаны долгутардыы туойара-ыллыыра буолар.
Билиҥҥи кэмҥэ саха тыллаах оҕо уһуйааннарыгар, оскуолаларыгар хомус бу саха дьонун саамай күндү уонна киэҥник тарҕаммыт этигэн музыкальнай инструмена буоларын оҕо-аймахха сырдатар үлэни ыытыы, өйүн-санаатын сайыннарыыга сүүнэ суолталаах. Кэнчээри ыччат кэрэҕэ-үчүгэйгэ тардыһарыгар хомус «коҕулээччинэн» буоларын, төрөөбүт норуотун культуратын, искусствотын уһун кэмнээх сайдан кэлбит историятын биллэриигэ, киниэхэ интэриэһи үөскэтиигэ, ытыктыырга-убаастыырга үөрэтиигэ, хомус абылаҥын нөҥүө саха киһитин майгытын-сигилитин уратытыгар: киэҥ коҕүстээх, сайаҕас майгылаах, уйан дууһалаах, холку буоларга иитиигэ хомус сүрүн суолталаах.
Хомуска сыһыан ирдэбилэ
Оҕолор тутар кэмнэригэр хомуска сэрэхтээхтик, харыстабыллаахтык, сыһыаннаһалларыгар эрдэттэн үөрэтэр наада. Хомуһу тутуу быраабылаларын үгэс курдук өрүүтүн тутуһуохтаахтар.
Хомуһу тутуу, харыстааһын ирдэбиллэрэ:
Chrysler
FCA US LLC диэн 1925 тэриллибит Америка аутомобил оҥорооччута.
Джурма
Джурма – Сэбиэскэй Сойуус саҕана Чуумпу Акыйаан устун устар "Дальстрой" хараабылын аата.
Хараабыл туһунан үһүйээн
"Джурма" хараабыл 1933 сыл күһүөрү Владивосток куораттан Магадаҥҥа 12 000 хаайылаахтары тиэйэн хоҥнубут. Беринг проливын туораан, Чукотка муоратыгар киирэн баран, мууска хам ылларбыт уонна онно кыстаабыт. Бу түмүгэр бары 12 000 хаайыылахтар үлүйэн өлбүттэр. 1934 сыл сааһыгар хараабыл босхолонон, Амбарчик пордугар кураанах тиксибит. Ол аата, 12 000 киһи өлүгүн ууга бырахпыттар.
Хараабыл Голландияҕа оҥоһуллубут, аата "Бриэль" ("Brielle"). Аан дойду экономиката кириизискэ киирбит кэмигэр Амстердам тэрилтэтэ хараабылы ССРС-ка атыылабыт, хараабыл аата "Джурма" диэҥҥэ уларытыллыбыт уонна Чуумпу Акыйаан флотугар бэриллибит.
Аҕа Дойду Улуу сэриитин саҕана "Джурма" кэмиттэн кэмигэр АХШ биэрэгэр сырыыны оҥороро, ССРС-ка анаммыт сэрии матырыйаалын аҕалара. АХШ хаста даҕаны хараабыл өрөмүөнүн ороскуотун уйуммута.
Хараабыл мууска хам ылларан олорор кэмигэр быыһыыр кыах баар этэ. Ол курдук, 1934 сыл олунньутугар чугас эргининэн Челюскин хараабыл 104 төбөлөөх хамаандата лааҕыр оҥостон олорорун быыһаабыттара. Маны таһынан АХШ көмөлөһөргө бэлэммит, Аляскаттан кэлэн дьону быыһыахпытын сөп диэбиттэрин Сталин аккаастаммыта.
"Джурма" туһунан чахчы
Мартин Боллингер диэн АХШ учуонайа быһаарбытынан, бу кэпсэммит үһүйээн үһүйээн эрэ. "Джурма" хараабыл 1935 сылга диэри Голландия бас билиитигэр баара. Дьон кэпсээнигэр Хабаровск диэн атын хараабылы кытта бутуйбут буолуохтарын сөп. Ол хараабыл кырдьык сити миэстэҕэ, сити кэмҥэ мууска хам ылларбыт, уонна 1934 сыл сааһыгар Амбарчик пордугар тиксибит. "Хабаровск" "Джурматааҕар" улахана. "Джурма" 3-4 тыһыынча хаайыылааҕы тиэйэрэ.
Халыма лааҕырдарыгар учуонайдар суоттууларынан биир мөлүйүөнтэн тахса киһи өлбүтэ.
Бэс ыйын 3
Бэс ыйын 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 154-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 155-c күнэ). Сыл бүтүө 211 күн баар.
Чооруостуҥулар кэргэннэрэ
Чооруостуҥулар кэргэннэрэ (Семейство Вьюрковые, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 9 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Зябликтар уустара, Чиижтар уустара, Чооруостар уустара, Вьюроктар уустара, Тыллаах чыычаахтар уустара, Тойон ымыылар уустара, Клестар уустара, Ымыылар уустара, Суон тумустар уустара.
Көмүргэн
Көмүргэн диэн өлбүт дьону көмөргө анаммыт түөлбэ сир. Көмүргэҥҥэ үксүн өлбүттэри сиргэ иин хаһан көмөллөр. Иин үрдүгэр чардаат туталлар. Сороҕор өлбүттэри сир анныгар көмпөккө анал тутуулар истэригэр угаллар - саркофаг, мавзолей, колумбарий. Былыр көмүргэннэри Таҥара дьиэтин аттыгар тэрийээччилэр. Билигин аныгы көмүргэннэр көмүү өҥөтүн оҥорор урбаан тэрилтэлэр курдук үлэлииллэр.
Көмүү үгэстэрэ
Киһи уҥуоҕун эргиирэ диэн уҥуоҕун тутуута ааттанар. Киһи уҥуоҕун араас кыыллар уонна сүөһүлэр тэпсэллэриттэн, буорун ыһалларыттан харыстыыр, көмүскүүр аналлаах оҥоруута барыта манна киирсэллэр.
Сахалар өйдөбүллэринэн өлбүт киһи уҥуоҕун эргиирин үс сыл иһинэн оҥоруллар. Ити кэм иһинэн кыайан оҥорбокко хааллахха, оҥорбот ордук.
Бачча уһун кэм, үс сыл устата ытыктыыр, убаастыыр киһи хайдах баҕарар хамсанан бэйэтин кыаҕар сөп түбэһэр эргиири оҥоруон сөп. Олус уһуннук умнан баран өйдөөн, санаан кэлии төттөрү буолан хомолтону үөскэтэр. «Эрэннэрбити үс сыл кэтэһэллэр» диэн этии итини эмиэ бигэргэтэр курдук куруук туттуллар. Кырдьаҕастар ити кэмтэн уһаан баран эргиири оҥордоххо атын киһиэхэ аналлаах эргиир буолан тахсар диэн этэллэр.
Биир киһи уҥуоҕа биир эргиирдээх, ол эргиирэ үс сыл иһинэн оҥоруллан бүтүөхтээх диэн кырдьаҕастар өйдөбүллэрэ өбүгэлэр үөрэхтэриттэн тирэх ылар. Сир үрдүгэр олус уһуннук олорбут омуктар олохторун үөрэхтэрэ өс хоһоонноро эбэтэр сомоҕо домох этиигэ кубулуйаннар эдэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэллэр.