cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Илиини сапсыйан быраһаайдаһа уонна илии тутуһан дорооболоһо үөрэниини оҕо саҥа улаатан иһэн улахан киһи көрдөрөн илиитин хамсатан биэрбитин үтүктэн сотору үөрэнэр, элбэхтэ хатылаатаҕына тугу үөрэппитин хас киһи аайы көрдөрөр кыахтанар.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Хас биирдии киһиэхэ олоҕун таһымыттан тутулуктанан үчүгэй диирэ тус-туспа буоларынан уратылаах уонна киһи барыта үчүгэйи, бэйэтигэр туһалааҕы ситиһэ сатыырынан, баҕа санааны салайар, сирдиир кыахтаах. Туох барыта; киһиэхэ туһалаах, санаатын тупсарар, барыһы киллэрэр буоллаҕына, үчүгэй диэн буолуон, ону ситиһэ сатыан сөп. Уоруйах “үчүгэйэ” элбэхтик уордаҕына улаатар буолан үгүс дьон, үлэһиттэр өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэт, уоруйах ханнык баҕарар дойдуга туоратыллар.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Оҕо бэйэтэ тутан-хабан тугу оҥорбута барыта өйүгэр-санаатыгар саҥаны арыйыы, ситиһии, урут билбэтин, оҥорботун оҥоруу буолар. Олус элбэхтэ хос-хос хатылаан оҥорон хас биирдии быһыытын кыайан оҥорор кыахтанар. Оҕо ньуосканы таба тутан айаҕар угар буола үөрэниитэ уһун кэми ылар. Ньуосканы таба тутуу олус уустук үлэ буоларын оҕону аһаппыт ийэлэр, эбэлэр бары билэллэр. Аан маҥнай туох эмэ аһылыгы ньуоскаҕа иҥиннэрэн аҕалан айаҕар таба уктаҕына үөрүү, улахан кыайыы, ситиһии буолар. Көрдөрөн, үтүгүннэрэн, хайҕаан биэрдэххэ үөрэнэрэ лаппа түргэтиир. Көрөн үөрэнэн, таба хамсанар буоллар эрэ сотору кэминэн ньуосканан аһыырга үөрэнэ охсор.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Элбэх киһи үчүгэй диэн санаата биир буоллаҕына, бу үчүгэй сайдар, элбиир, күүһүрэр кыахтанар. Христос диэн үчүгэй киһи таҥара үөскээһинэ дьон өйдөрө-санаалара өссө сайдан, тупсан, үчүгэй киһи буола сатыыр баҕа санааны үөскэтинэр буолбуттарыттан уонна бу үчүгэй баҕа санаа киэҥ сирдэргэ тарҕаныыта өй-санаа үөрэҕин салайааччылар баһылаабыттарыттан быһаччы тутулуктаах.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Ньуосканан аһыы үөрэнии оҕо илиитин уонна айаҕын эрэ тэҥнээн хамсаныытыттан кыаллар аҕыйах хамсаныылаах үлэҕэ киирсэр. Бу үлэҕэ ньуосканы тохпокко эрэ айахха аҕалан таба уган ыйыстыахха эрэ наада. Эмэри, ыйыстары оҕо кыра эрдэҕиттэн сатыыр. Айаҕар үүт амтана билиннэр эрэ эмэн соппойбутунан барарга төрүөҕүттэн ыла үөрүйэх. Эмэр хамсаныыны оҥоруу оҕо буор кутугар ууруллан сылдьар.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Билигин Аан дойду үрдүнэн Күн таҥара үөскээн тарҕанан сайдарыгар айылҕаны харыстааһын күүһүрүүтэ ылар оруола үрдүк. Манна Күн таҥаралаах сахалар ылар оруоллара улаатар. Айылҕа сүрүн тутааҕа Күн буоларын хас киһи барыта билэр.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Улахан киһи оҥорор бары быһыыларын табатык оҥорорго оҕо олус өр кэмҥэ үөрэнэр. Киниэхэ буор кут үөскээн олохсуйан иһэрэ үөрэниини түргэтэтэр. Төрүт уус төрүттээх оҕо уһанар, оҥорор дьоҕура атыттартан быдан түргэн уонна элбэх буоларын саха дьоно бары билэллэр. «Баардаах баара биллиэҕэ» диэн этии уус төрүттээх оҕо дьарыктаннаҕына уустук да үлэни улахан эрэйэ суох кыайарын быһаарар. Кэлэр көлүөнэлэр үчүгэй төрүттээх-уустаах дьонтон үөскээн тахсалларын төрөппүттэр быһаарар кыахтара улаханын былыргы кэмнэргэ сахалар төрүччүнү үөрэтэн, энньэ уонна халыым көмөтүнэн туһанан ситиһэллэр.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Хас киһи бэйэтин үчүгэй диэн өйдөбүлэ олоҕун таһымыттан тутулуктанан сайдар. Былыргы аас-туор кэмнэргэ киэһэ тото аһаан баран сылаас балаҕаҥҥа утуйууттан киһи баар-суох баҕа санаата туолар буоллаҕына, билигин олох сайдыбытыттан үчүгэй буолуу көрдөбүллэрэ диэн улаханнык кэнээн, тупсан, элбээн тураллар.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Туһалааҕы оҥоро, үлэлии кэмигэр үөрэммэтэҕинэ оҕо өйө-санаата атынынан, куһаҕанынан даҕаны олус түргэнник туолан хаалыан сөп. Эти-сиини элбэхтик хамсатан үлэлэтэ, туһалааҕы оҥотторо үөрэппэтэххэ оҕо сынньалаҥнык сылдьарга, бэлэми туһанарга ордук түргэнник үөрэниэн, ол аата оннук үгэстэр эмиэ үөскүөхтэрин сөп.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Олох тупсан, сайдан истэҕинэ үчүгэй эмиэ эбиллэн иһэр. Киһи баҕата салгыы баран саҥаттан саҥа үчүгэйи арыйан, туһаҕа таһааран иһэр кыаҕа эбиллэ турар. Үчүгэй тохтоло суох үксээн, үчүгэйтэн үчүгэй үүнэн тахсан иһэр. Соторутааҕыта субу-субу туоҕа эрэ алдьанан иһэр, хаахыныыр, Россияҕа оҥоруллар массыыналарынан эрэ сылдьар эбит буоллахпытына, билигин бөҕө-таҕа, үчүгэй көрүҥнээх, оҥоруулаах, сымнаҕас, араас мааркалаах омук массыыналарынан айаннанар.
Def Jam: Fight for NY
Def Jam: Fight for NY (Нью Йорк иһин охсуһуу), охсуһуу оонньуута, сүрүннээн репердэр охсуһаллар.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Киһи сөбүлүү, таптыы көрөрө санаатын тупсарарынан үчүгэй диэн ааттанар. «Үчүгэй, үчүгэй, үчүгэй даҕаны» диэн ырыаҕа ылланарын курдук үчүгэй муҥура суох салгыы баран иһэр, олох сайдыыта үчүгэйтэн үчүгэйи аҕалан иһэр курдук. Киһи олоҕор үчүгэйи элбэхтик оҥоро сатыырынан үчүгэй кырдьык да ахсаана биллибэт элбэх. Арай Сир үрдүгэр туох барыта эргийэн тиийэн кэлэринэн үчүгэй аһара баран кэрэ диэҥҥэ тиийдэҕинэ, кэрэтэ, кыйыата биллэн тахсарынан, уларыйара чугаһаабытынан сэрэнэр кэм кэлбитэ саха тылынан быһаарылларын таба өйдөөн, олоххо туһаныы, үчүгэйи аһара барыыга сэрэнии ирдэнэр.
Буруй (төрүн)
Буруй төрүнүгэр, буруй диэн буруйу оҥорууга хоруйдабыллаах буолуу туруга. Киһи төрүнү кэһиигэ буруйдааҕын дьүүл быһаарар. Буруй иһин ханнык дьас көрүллэрин дьүүл уурааҕар этиллэр.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Үчүгэй диэн туох сөбүлүү саныырбытын, туһалааҕын барытын ааттанар уонна олору оҥоруллар. Дьон бары үчүгэй дии саныыр быһыыларын оҥоро сатыылларыттан олор олус, киһи кыайан ааҕан ситэр кыаҕа суох курдук элбээбиттэр.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Киһи олус табыллан, тахсыылаахтык үлэлиир кэмэ сарсыарда эрдэттэн, күн тахсыытыттан саҕаланар. Оҕо улаатан иһэн сарсыарда бэйэтэ уһуктан турар буола үөрэниитэ олус ыараханнык кыаллар дьыала. Улаатан, үүнэн иһэр эт-сиин утуйарга наадыйарын кыайа-хото салайан биэрии өй-санаа тулуурдаах, эти-сиини салайар кыахтаах буолаҕына эрэ ситиһиллэр кыахтанар.
Билигин оҕо телевизор, видик көрөн киэһэ хойутаан утуйар. Ордук үчүгэй киинэлэри, передачалары киэһэ хойут, түүн биэрэллэрэ оҕо хойутаан утуйарын үөскэтэр. Олус тулуурдаах буола үөрэннэҕинэ эрэ оҕо сарсыарда уһуктан турууну кыайар кыахтанар.
Үчүгэй уонна куһаҕан
«Что не запрещено, то можно» диэн арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр этиилэрэ, туох бобуута суоҕу барытын оҥоруохха сөп диэн сахалыы өйдөбүллээх. Бу этии туох быһыы куһаҕан диэн ааттанан бобулларын, дьон оҥорботторун, туох иһин куһаҕан диэн ааттаммытын киһи барыта билиэхтээҕин уонна толоруохтааҕын биллэрэр. Киһи өйө-санаата сайдыбытынан тугу эмэ оҥоруон иннинэ туох бобуулаахтар, куһаҕаннар баалларын хайаан да билэрин эрэйэр.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Ким барыта сыта, утуйа түһүөн баҕарар, утуйар минньигэс, таттарыылаах, туох эрэ олус ыксаллаах эрэ ыган эбэтэр сахалар этэллэринэн «Кыһалҕа кыһайан» киһи сарсыарда эрдэ туран, этин-сиинин хамсатан, үлэлиир кыахтаах. Эт-сиин утуйуон, сынньаныан баҕарар, ону өй-санаа күһэйэн, күүһүлээн хамсатара, ону-маны оҥоттороро «Кыһалҕа кыһайар» диэн этиинэн толору бэриллэр.
Билигин дойдуга дьон баайдарга уонна дьадаҥыларга арахсыбыттарын кэннэ оҕону үлэҕэ үөрэтии икки аҥы арахсара, эмиэ икки өрүттээҕэ чуолкайдык быһаарылынна.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Оҕо улаатан иһэн куһаҕан диэн ааттанар быһыылары аан бастаан арааран билэ үөрэннэҕинэ өйө-санаата туруктаахтык сайдарын сахалар таҥара үөрэхтэрэ эмиэ билинэр. “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн сахалар таҥараларын үөрэҕин этиитэ оҕону үчүгэйгэ үөрэтии сүрүн төрүтэ буолар.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Баай уонна дьадаҥы, үлэһит дьон оҕолорун иитэр-үөрэтэр ньымалара тус-туһунаннар, кыайан тэҥнэһэр кыахтара суох. Өссө утарыта турар өйдөбүллэрэ элбэхтэр. Баай уонна үлэһит дьон тус-туспа арахсыбыттарынан, бу дьон өйдөрүн-санааларын уратыларын төһө кыайарынан дириҥник быһаарыы, олоххо туһаныы наада буолла.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Оҕону үчүгэй быһыылары оҥорорго үөрэтиини «Кут-сүр үөрэҕэ» диэн үлэҕэ саҕаламмыта. (2,49). Ону бу үлэҕэ салҕанар.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Биир ийэттэн, аҕаттан төрөөбүт оҕолор тус-туспа дьоҥҥо иитилиннэхтэринэ өйдөрө-санаалара эмиэ ураты, ииппит дьоннорун курдук, кинилэр өйдөрүнэн-санааларынан салаллар. Өй-санаа бу курдук аҥардас иитиититтэн уратылаах буола сайдарын революция саҕана бииргэ төрөөбүт уолаттар утарыта кылаастарга, баайдарга уонна дьадаҥыларга кыттыһан сэриилэһэ сылдьыбыттара дакаастыыр. Өй-санаа үөскээһинин уратыларын үгүс суруйааччылар таба арыйаллар. С.П.Ефремов «Ини-бии» диэн драматыгар уолаттар тус-туспа өйдөөх-санаалаах буола улаатыыларыгар ииппит, улаатыннарбыт дьонун дьайыыларын ырытан суруйбута.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Туох быһыы үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын арааран быһаарарга оҕо кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрин көрөн, үтүктэн, кинилэр этиилэриттэн үөрэнэр. Төрөппүтэ, иитэр-үөрэтэр киһитэ тугу үчүгэй диэбитэ, киниэхэ эмиэ үчүгэйгэ кубулуйар. «Уоруйаҕы кытта олордоххо уоруйах буолуоҥ» диэн этии үчүгэйи быһаарыыга уонна төрөппүт үтүгүннэрэн үөрэтэр үөрэҕэр быһаччы сыһыаннаах.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Сэбиэскэй былаас салайар кэмигэр баай уонна дьадаҥы диэн арахсыыны суох оҥорбуттара, дьон бары үлэһиттэр диэн холбуу ааттаналлара эрээри, кэлин сэбиэскэй былаас эстиитин иннинэ син-биир икки аҥы арахсыбыттара:
Үчүгэй уонна куһаҕан
Төрөппүттэр бу быһыы куһаҕанын, туһата суоҕун билэллэриттэн оҕолоро сыыһа туттан оҥорботторун туһугар аналлаах бобуулары, хааччахтары оҥордохторуна, эрдэттэн сэрэттэхтэринэ, бу быһыы куһаҕан, маны оҥорума диэн үөрэтиилэрин туһата улаатар. Оҕоҕо төрөппүтүн тас көрүҥэ үчүгэй көрүҥ диэн өйдөбүлүн үөскэтэр, иҥэрэр. Оҕо төрөппүтүгэр маарынныыр киһини сөбүлүү көрөрө, кыыс оҕо аҕатыгар маарынныыр киһиэхэ кэргэн тахсара, уол ийэтигэр маарынныыр дьахтары ойох ылара элбэх.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
1. Салайааччыларга.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Төрөппүт оҕотугар тугу үчүгэй диирин анаан-минээн биллэрэрэ ордук. Оҕо барыта үчүгэйгэ, бэйэтэ үчүгэй дии саныырыгар тардыһарыгар сирдьит буолар кыахтанар. Үчүгэй дии саныырын кыаҕа баарынан ситиһэ сатыыр. Үлэни үчүгэй диэн оҕолоругар этэр, бэйэлэрэ үлэлээн көрдөрөр, үтүгүннэрэр төрөппүттэр оҕолоро үлэһит буола улаатар кыахтаналлар. Төрөппүт сыыһа үөрэтэн үчүгэй диирэ оҕо этин-сиинин баҕа санаата буолан хааллаҕына сытыы, элбэхтик, минньигэстик аһааһын диэки салаллар кыахтанара кэлин куһаҕаҥҥа, этэ-сиинэ, буор кута дьадайыытыгар тириэрдиэн сөп. Бу оҕо улааттаҕына даҕаны оҥорон, тутан туһалааҕы оҥоруута аҕыйыыр кыахтанар.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
2. Бары үлэһиттэргэ.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Хас киһи аайы үчүгэй диэн өйдөбүлэ тус-туһунан. Оҕо кыра эрдэҕиттэн үөскээн, иҥэн хаалбыт, ийэ кутугар кубулуйбут өйдөбүлүн илдьэ сылдьар, ол өйдөбүллэрэ кини баҕа санаатын төрүттүүллэр, үөскэтэллэр.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Салайар партия эрэллээх чилиэннэриттэн бары салайааччылары талан ылаллара, дуоһунастарыгар аныыллара. Кэлин коммунистар партиялара аҥардас салайааччылар партияларыгар кубулуйбута. Дойдубутун салайааччылар баһылаан-көһүлээн, сокуоннары бэйэлэрин тустарыгар эргитэн, көҥүл күөнэхтээн, бэйэлэригэр араас элбэх чэпчэтиилэри оҥостунан олорбуттара. Бары үлэһиттэри биир халыыпка симэ сатааһыны улахан эрэйинэн, репрессия көмөтүнэн да буоллар ситиспиттэрэ.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Үчүгэй диэн тугуй? Үчүгэйи таба быһаарыы олус улахан суолталаах. Бэйэтэ үчүгэй көрүҥнээх киһи, үчүгэйи аҕалар уонна үчүгэйинэн түмүктэнэр быһыылары оҥорор буоллаҕына эрэ үчүгэй киһи диэн ааттанар. Бэйэтэ олус үчүгэй көрүҥнээх киһи буолан баран куһаҕаннык быһыыланан куһаҕаны аҕаллаҕына, үчүгэй кыайан буолбакка хааларыгар тиийэр. “Таҥаһынан көрсөллөр, өйүнэн-санаатынан атаараллар” диэн этии ити быһаарыыттан үөскээбит.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Кэлин, эстиилэрин саҕана коммунистар партияларын «Yлэһиттэр партиялара» диэн ааттыыллара аатыгар эрэ хаалбыта. Кыайа-хото үлэлиир биир эмэ үлэһити талан, партия чилиэнинэн ылан кэккэлэригэр, аҕыйах үлэһиттэр баалларын ситиһэллэрэ ханнык да биллэр оруолу ылбакка, куоластааһыҥҥа эрэ кытталлара.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Үчүгэй биир киһиэхэ сыһыана эмиэ ураты. Киһиэхэ туһалаах, туһаны аҕалар, олоҕун чэпчэтэр буоллаҕына, үчүгэй диэн ааттанар. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии үчүгэйи быһааран олоххо туһаныыга улахан суолталаах. Үчүгэй үлэҕэ-хамнаска сыһыана эмиэ икки өрүттээҕин арааран билии уонна олоххо туһаныы хас биирдии киһиттэн хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Уоруйах тугу эмэ уорбутуттан туһаннаҕына, барыһырдаҕына уоруу үчүгэй эбит диэн санааҕа киириэн уонна өссө уора барыан сөбө үгүстэр, үлэһиттэр үчүгэй диэн өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Дойдуга олох хаамыытын ыган биэрэн түргэтэтии куруук туттуллар. Киэн-куоҥ, суола-ииһэ суох олус тымныы дойдуга, атын сайдыылаах омуктартан хаалсыбат олоҕу оҥосто охсоору араас хамсааһыннар үөскүүллэр. Революциялар, социализмы, коммунизмы тутуулар дьон олоҕун эмискэ уларытыынан ситиһиллэ сатаныллар суолларга киирсэллэр. Билигин перестройка уларыта тутуутун кэнниттэн аны баайдар эрэ государствобытын сайыннарыахтара диэн санаа, аһара барда. Баайдары, бас билээччилэри түргэнник үөскэтэ охсоору сэбиэскэй государство өр сылларга мунньубут баайын-малын салайааччылар бэйэлэрин икки ардыларыгар үллэстиилэрин түмүгэр аһара баай дьон эмискэ элбээтилэр.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Үлэһит киһи үлэттэн барыс, туох эмэ туһалааҕы киллэринэр буоллаҕына, үлэ үчүгэй эбит диир уонна элбэхтик үлэлиэн, оҕотун үлэҕэ үөрэтиэн сөп. «Айахпытыгар эрэ үлэлиибит», «Хамнас диэни билбэппит» диэн этиилэр үлэ оҥорон таһаарыыта намыһаҕын, туһата кыратын быһаараллар. Үлэ маннык уларыйыыта үлэни үлэлиир дьон билигин аҕыйаан, эдэрдэр тыа сиригэр олохсуйа хаалбат буолууларын үөскэтэрэ ити быһаарыылартан быһаччы тутулуктаах.
Кириэстээх (Сунтаар улууһа)
Кириэстээх — Сунтаар улууһун Кириэстээх нэһилиэгин киинэ. Бу нэhилиэк Бγлγγ эбэ ханас кытылыгар, улуус кииниттэн хотугулуу-ар5аа 10 кɵстɵɵх сиргэ турар. 1873 сыллаахха олохтоммут. Олохтоох дьаhалта 01.01.2010 сыллаа5ы кɵрдɵрʏʏлэринэн, нэhилиэккэ 980 олохтоох баар эбит.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Элбэх хамнастаах үлэ, чахчы үчүгэй үлэ буолар. Үлэ уонна хамнас биир тутулуктаахтарын умнумуохха. Элбэхтик үлэлиир, туһалааҕы оҥорор киһи ылар хамнаһа үрдүк буолар. Элбэх хамнастаах буолан баран тугу да дуоннааҕы оҥорбот үлэ элбэҕэ эбитэ буоллар дьон бары үөрүөхтэрин сөп курдук. Өссө босхо биэрэллэрин кэтэһээччи син-биир аҕыйаабат.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
1. Оҕо кыра эрдэҕинэ бары көрдөөбүтүн барытын толорор, маанылыыр, атаахтатар.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Билигин үөрэхтээх буолуу «үчүгэй» диэн ааттанар кэмэ кэлэн турар. Элбэх үөрэхтээх киһиэхэ барыларыгар сөп түбэһэр үрдүк хамнастаах үлэ биһиги сайдыыта суох дойдубутугар кыайан көстүбэккэ эрэйдиириттэн ханна үөрэнэри талыы уустугуран турар. Үчүгэй киһини быһаарыы билигин олус уустугурда. “Ынах эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр” диэн этии ону биллэрэр. Үчүгэйи быһаарыы араастара олус элбэхтэр:
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
2. Оҕото барыта бэлэми туһанарыгар үөрэтэр.
Үчүгэй уонна куһаҕан
- Үчүгэйдик көстүү. Үчүгэйдик көстүү бастаан иһэр буолла. Манна ордук дьахталлар баһылаатылар. Сайдыылаах дойдуларга үлэ оҥорон таһаарыыта лаппа үрдүгүнэн киһи иллэҥ бириэмэтэ элбээбитинэн бэйэни үчүгэйдик көрүнүү-истинии баһыйа сайдан иһэр.
Sumitomo Heavy Industries
Sumitomo Heavy Industries — Дьоппуон элбэх индустрия эйгэтигэр баһылаан иһэр тэрилтэтэ, улахан конгломерат. Аан Дойдуга саамай улахан сэрии сэбин, корабль, экскаватордары оҥорор тэрилтэ, улахан конгломерат.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
3. Улаатан истэҕинэ бары баҕатын толорон иһэр.
Үчүгэй уонна куһаҕан
- Үчүгэй быһыылаах. Киһи үчүгэй быһыылаах буолуохтаах диэн сахалар таҥараларын үөрэҕин сүрүн көрдөбүлэ буолар. Манна киһи өйө-санаата туруктааҕа, хайдах тутта-хапта сылдьара, хайдах саҥарара, майгылааҕа, тугу оҥороро барыта киирсэр.
Sumitomo Heavy Industries
Аатырбыт Sumitomo Group промышленнай салаатыгар холбонор.
Үчүгэй уонна куһаҕан
- Үчүгэй үлэһит. Бары саха омугу харыстыы, уһун үйэлээх оҥоро сатыыллар. Үлэни кыайбат омук эстэр диэни бары билиэхтэрэ этэ. “Хоро салаҥ” диэн этии үөскээбитин кэннэ хоро омуктар эстибиттэр.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Маннык үөрэтии түмүгүнэн баай киһи оҕотун өйө-санаата ханнык да хааччаҕа суох, киһи быһыытын билиммэккэ, сиэри тутуспакка сайдар, үүнэр. Ханнык баҕарар баҕатын толотторо үөрэнэн урут бастаан быстах, этин-сиинин баҕатын толорор киһи буола улаатар. Ийэ кута үгэстэргэ, тулуурдаах буолууга кыра эрдэҕинэ үөрэтиллибэтэҕэ өйө-санаата туруга суох, арыгыга, наркотикка түргэнник ылларымтыа, ыарахан диир үлэтин букатын үлэлээбэт киһи буола улаатарыгар тириэрдэр. Саха дьонун олохторун үөрэҕэ этэринэн оҕолорун маннык үөрэтэр баай аймахтар уһун үйэлэрэ суохтар, үһүс көлүөнэлэриттэн ыла мөлтөөн, эстэргэ, симэлийэргэ бараллар. Сайдыыны ситиспит, баайдара-маллара элбээбит дойдулар эдэрдэрэ билигин наркотикка ылларыыларын уонна секс аһара барыытын утары охсуһаллара элбээн иһэрэ ити быһаарыы табатын биллэрэр.
Sumitomo Heavy Industries
Fortuna 500 холбонор.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Билигин сайдыылаах диэн ааттыыр омуктарга киһи тас көрүҥэ ордук улахан суолтаны ылар курдук буолла. «Таҥаһынан көрсөллөр, өйүнэн-санаатынан атаараллар» диэн этии киһиэхэ тас көрүҥ суолтата аҕыйаҕын, көрсүһүүгэ эрэ туһалааҕын, олоххо, үлэҕэ-хамнаска соччо туһата суоҕун быһаарар. Үчүгэйдик көстүү киһи киһиэхэ сыһыаныгар аан маҥнайгы умнуллубат өйдөбүлү киллэрэринэн суолтата син-биир хаалан хаалбат.
Саха суругун-бичигин Кэмитиэтэ (ЯЦИК)
Саха суругун-бичигин Кэмитиэтэ — ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн иһинэн үлэлээбит, саха суругун-бичинин нуорматын олохтообут тэрилтэ.
1928 сыллахха муус устар 23 күнүгэр ЯЦИК Бөрөсүүдьүмүн иһинэн тэриллибит. Бэрэстээтэлинэн П. А. Ойуунускай анаммыт, чилиэннэринэн И. Н. Барахов, А. А. Иванов, С. Н. Донской-2, уонна К. О. Гаврилов буолбуттар.
Хамыыһыйа (кэмитиэт) түүр алфавитын кытта дьүөрэлэһиини ситиһиэхтээх, таба суруйууну (орфографияны) быһаарыахтаах уонна саҥа сурукка-бичиккэ киирии биэс сыллаах бырагыраамматын оҥоруохтаах эбит.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Баай дьон оҕолорун үөрэтэр ньымалара «Халлаан хабарҕатынан», «Көҥүлүнэн барбыт» киһини иитэн улаатыннарар. Билигин "айыы үөрэҕин" айааччылар оҕо өйө-санаата ити курдук, баайдардыы сайдан барарыгар ыҥыраллар. Маннык сыыһа үөрэтии оҕо өйө-санаата ханнык да хааччаҕы билбэтиттэн, туруга суоҕуттан быстах быһыыга түбэһэн эрдэ өлөн, өйө-санаата Үөһээ дойдуга көтөн, айыы буоларыгар тириэрдэр кыахтаах.
«Баай оҕото бардам, тот оҕото дохсун» диэн этии баай дьон оҕолорун үөрэтэр ньымаларын толору арыйар. Бу этии «Көҥүлүнэн барбыт», ханнык да хааччаҕа суох, мин эрэ баарбын диэн өйгө-санааҕа үөрэтии түмүгүттэн үөскээн тахсар.
Баайдар күрэхтэһэр, илин былдьаһар санаалара ордук күүскэ сайдар. Ким эмэ «Миигиттэн ордуо дуо?» диэн санаалара кыайан батарбакка туохха барытыгар күрэхтэһэ, хайаан да бастакы буола сатыыллара күүһүрэр. Дьон байан бардахтарына киһи киһиэхэ сыһыаныгар санаа күүһэ дьайарын табан сыаналаабаттар. Урукку үлэлэрбитигэр быһаарбыппыт курдук ханнык баҕарар киһи санаата атын дьон санааларын ситимин иһигэр сылдьар. Бу санаалар сыыйа-баайа да буоллаллар киһиэхэ, ордук үчүгэй үгэстэргэ үөрэммэтэх кини оҕолоругар, куруук дьайа сылдьалларын кэлин, коммунистар өй-санаа үөрэҕин суох оҥороннор, аахсыбат кэмнэрбит бааллара эрээри, билигин өй-санаа, таҥара үөрэҕин билиммэттэриттэн бэйэлэрэ улаханнык мөлтөөтүлэр.
«Күүстээххэ күүстээх көрсүөҕэ» диэн этии аҥардастыы айбардааһын куруук салҕанан бара турбатын, күүһүнэн, бардамынан өртөйүү киһилии быһыы буолбатын, хайаан да хардата кэлэрин быһаарар. Бу этии ханнык баҕарар баттааһыҥҥа сөп түбэһэр утарсар күүс хайаан да үөскүүрүн биллэрэр уонна үөрэхтээх дьон бары билэр физика төрүт сокуонугар сөп түбэһэр.
Сэбиэскэй былаас сабыдыалынан киһи барыта тэҥ диэн үөрэҕи тутуһууттан уонна олох көнөн, баай-мал, хамнас эбиллэн барыытын сыыһа сыаналааһынтан, билигин биһиэхэ оҕону иитии-үөрэтии атын хайысханан, баайдардыы үөрэтиинэн баран иһэр. Оҕону кыра эрдэҕинэ киһи буол, киһилии быһыылан, туохха барытыгар киһилии, харыстаан сыһыаннас, көрсүө, сэмэй буол диэн этэн-такайан үөрэтии хаалан сылдьар. Дьон бары биллэр-көстөр аһара баай дьону үтүктэ, буолар буолбат саҥаны, киһи билбэтин айа, оҥорботун оҥоро сатааһыннара олоҕураары сылдьар.
Баай уонна дьадаҥы, үлэһит дьон өйдөрө-санаалара тус-туспаларын салгыы ырытыы, бу икки өрүттэр оҕону иитэр-үөрэтэр ньымалара икки аҥы хайысхалаахтарын быһаарар. Баай дьон оҕолорун сымнаҕастык, атаахтык иитэннэр хас да көлүөнэнэн мөлтүүргэ, эстэргэ тиийэр буоллахтарына, үлэһит дьон оҕолоро тулуурдара, дьулуурдара, үлэһиттэрэ баһыйан сайдыыны, байыыны сыыйа-баайа, кэлэр көлүөнэлэрэ ситиһэллэр, өйдөрө-санаалара туруктаах буолан быстах быһыыларга киирэн биэрэллэрэ аҕыйах, ол иһин ахсааннара куруук эбиллэн иһэр.
Сахаларга киһи майгынын уратытын быһаарар сэмэй диэн тыл баар. Сэмэй диэн бары сиэри тутуһар, киһи быһыытын аһара барбат, сыыһа-халты туттубат, дьону кытта сыһыаныгар сымнаҕас, бэйэтэ көрсүө, олохтоммут бэрээдэги кэспэт, сокуоннары тутуһар, тугу барытын оҥороругар урукку уопуту табан туһанар киһини ааттыыллар. Yгүс ахсааннаах үлэһит дьон көрсүө, сэмэй майгылаахтар.
Yлэһит дьон оҕолорун өйүн-санаатын кыра эрдэҕинэ куһаҕаны оҥорорун хааччахтаан, аһара барбатын хааччыйан, үчүгэй үгэстэргэ үөрэтэн сиэри-туому тутуһуннараллар. Кинилэр оҕолорун иитиилэрэ, үөрэтиилэрэ бу курдук сайдан барар:
1. Оҕо кыра эрдэҕинэ «Мин курдук оҥор» диэн үтүгүннэрэн, батыһыннаран бэйэтэ тугу барытын хайдах оҥорорун курдук оҥорорго үөрэтэр. Бу үтүктэн үөрэниитэ үгэскэ кубулуйан ийэ кутун үөскэттэҕинэ оҕото үлэһит буола улаатар кыахтанар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн туһалаах дьыалалары оҥорорго үөрэтэн, «Туһа киһитэ» буолар өйү-санааны иҥэрии, кыайар үлэтин үлэлэтэ, «Мин курдук оҥор»,- диэн этэн, үтүгүннэрэн үөрэтии үлэлииргэ үгэһи үөскэтэн үлэһит киһи буола улаатарыгар олук буолар.
3. Оҕо үөрэнэн улахан киһи оҥорорун барытын сатыыр, билэр буоллаҕына, бэйэтэ саҥаны арыйар, онтун туһаҕа таһаарар кыаҕын хааччахтаабат. Арай бу саҥаны айыыларбыт сиэри, киһи быһыытын аһара барбат буолуулара хаһан баҕарар ирдэнэр. Үлэһит киһи оҕото улаатан истэҕинэ кыра эрдэҕинэ үөрэммит үгэстэрэ, ийэ кута тутарыттан, тохтоторуттан, сиэри-туому тутуһар, аһара барбат, аһара туттубат киһи буола улаатан олоҕун уһуннук, киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.
Маннык иитиилээх оҕо олоҕун устата быстах быһыыларга киирэн биэрбэт олохтоох, туруктаах өйдөөх-санаалаах киһи буола улаатар. Кыра эрдэҕиттэн үлэлии үөрэнэн тулуура, дьулуура сайдан, баҕа санаатын ситиһэр кыаҕа улаатар. Аан дойду бары таҥараларын үөрэхтэрэ өй-санаа аһара барбатын хааччыйаллар, таҥараттан ордук өйдөөх киһи суох диэн этэн, итэҕэйээччилэр өйдөрө-санаалара киһи быһыытын аһара барбатыгар үөрэтэллэр.
Саха дьонун үөрэхтэрэ уол оҕону аҕа эрэ үөрэтэн туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатарыгар тириэрдэрин быһаарар. Бу үөрэх сүрүн төрүтэ оҕо кыра эрдэҕинэ үтүктэн үөрэнэрэ өйүгэр-санаатыгар ордук дириҥник иҥэригэр олоҕурар. Уол оҕо кыра эрдэҕинэ үтүктэр киһитэ, аҕата баар буолара, иитэрэ-үөрэтэрэ олус наадалааҕын биллэрэр.
Уол оҕо саҥаны, билбэтин оҥоро охсор кыаҕа элбэҕинэн сыыһа-халты туттунара хайаан да элбэх. Уол тугу эмэ сыыстаҕына урут бэйэтэ сыыһан, эрэйдэнэн үөрэммит аҕата, эр киһи эрэ таба өйдөөн, хам баттаан, аһара мөҕөн кэбиспэккэ, хата хайдах таба оҥорорго көрдөрөн, көмөлөһөн биэрэринэн атынынан, атыттар үөрэхтэринэн кыайан солбуллубат.
Кыыс оҕо барыта ийэлээх. Ийэтэ көрөн-истэн, батыһыннара сылдьан бэйэтин үтүгүннэрэн, тугу билэригэр-көрөрүгэр оҕотун хаһан баҕарар үөрэтэ сылдьар. Кыыс оҕо ийэтин көрөн, кини тугу оҥорорун үтүктэн иһэр буолан өйө-санаата үгэстэргэ үөрэниитэ туруктаах, быстан хаалбат, улаатан өйүн-төйүн булуор диэри биир тэҥник салҕанан барар. Кыыс оҕо кыра эрдэҕиттэн үгэстэргэ үөрэнэн, ийэ кута иитиллэн өйө-санаата уол оҕотооҕор туруктаах буола улаатар кыаҕа улахан. Билигин эдэр кыргыттар ыар, хара буруйдары оҥоруулара оҕону иитии, үөрэтии төрдүттэн сыыһа хайысханан баран иһэрин, "айыы үөрэҕин" сыыһатын биллэрэллэр.
«Омук олоҕун үөрэҕэ дьахталларыттан тутулуктаах» диэн этии олохсуйбут үгэстэргэ үөрэниигэ олоҕурар. Олох үгэстэрэ ийэтиттэн кыыһыгар бэриллэн иһэр суоллара быстан хаалбаттар. Ийэ куруук баар. Дьахталлар олох үөрэҕэр үөрэниилэрэ эр дьоннооҕор быдан олохтоох, бигэ тирэхтээх. Ийэ бэйэтин төрөөбүт тылынан саҥарарга, бэйэтин «Ийэ» диэн ааттатарга оҕото кыра, саҥа саҥаран эрдэҕинэ үөрэтэр кыахтаах. Бэйэтин ытыктабыллаахтык «Ийэ»,- диэн ыҥырарга үөрэттэҕинэ оҕото кинини ытыктыыра, сыаналыыра эбиллэрин саха дьахталлара билэллэрэ, олохторугар туһаналлара ордук буолуо этэ. Оҕолорун өйө-санаата туруктаах, тулуурдаах буола улааттаҕына бэйэлэрэ абыраныа, кэлэр көлүөнэлэрэ салгыы сайдар кыахтаныахтара этэ. Дьахталлар бэйэлэрэ атын омук буола, атыннык саҥара сатаабатахтарына саха омук тыла хаһан даҕаны эстэн сүтэр кыаҕа суох.
Дьахтар эр киһитин ытыктыыр, эрэнэр, итэҕэйэр буоллаҕына оҕотугар аҕатын ытыктабыллаахтык «Аҕа» диэн ыҥырарыгар үөрэтиэн сөп. Оҕо төрөппүттэрин ким диэн ааттаан ыҥырара олус улахан суолталаах. Дорҕооннор киһи өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар быһаччы дьайаллар. «Ыы» дорҕоонтон ытааһын үөскээн тахсара, «Рр» дорҕоонтон кыыһырыы, ырдьыгынааһын үөскүүрэ хаһан да уларыйар кыаҕа суох.
Төрөппүттэр оҕолоро, сиэннэрэ, кэлэр көлүөнэлэрэ ытыктыахтарын, этэр тылларын истиэхтэрин, туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатыахтарын баҕарар буоллахтарына иитиигэ, үөрэтиигэ улахан суолтаны биэрэн, оҕо саҥа саҥарыаҕыттан саҕалаан бэйэтин ким диэн ааттатарын быһаарыннаҕына табыллар. Саха буолуу аан маҥнайгы саҥарар тыллартан, ийэни, аҕаны ким диэн ааттаан ыҥырартан саҕаланар. Киһи буолуу диэн оҕо бары оҥорор быһыыларын барыларын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор, сыыһа-халты туттубат буоллаҕына эрэ ситиһиллэр кыахтаах өй-санаа сайдыытын бэлиэтэ буолар. (1,40).
Тимир суол
Тимир суол диэн икки параллельно сытар ыстаалтан оҥоһуллубут рельсалартан оҥоһуллубут суол аатанар. Араас малы уонна дьоннору таһарга туттуллар.
Ону биирдик сотору-сотору туора сытар мастар эбэтэр бетоннай шпалалар туталлар, оччоҕуна пуойас оҥорбут баттаныыта кыччыыр. Ол шпалалар балласт диэн ааттаах щебеҥҥа эбэтэр сиргэ сытыахтарын сөп.
Үчүгэй уонна куһаҕан
«Сирэйигэр суорат кутан салыаҥ суоҕа» диэн былыргы сахалар этиилэрэ киһи тас көрүҥэ уонна өйө-санаата уратыларын быһаарар олус дириҥ суолталаах этии билигин хаалан сылдьар. Бу этиини ордук кэргэни талан ылыыга анаан төрөппүттэр уол оҕолоругар кыыс оҕо туһунан быһааран биэриилэригэр туһаналлара. Бу этиинэн киһи тас көрүҥэ өйүн-санаатын, олоххо сыһыанын, тулуурун, дьулуурун, үлэһитин кыайан таба быһаарбатын ордук чуолкайдаан биэрэллэр. Манна Эллэй Боотур Омоҕой Баай көйгө кыыһын кэргэн ылан сахалары сайыннарбытын, ахсааннарын элбэппитин таба өйдөөн, өбүгэ бу үчүгэй быһыытын үтүктэн бары уолаттар туһаныахтара этэ.
Улахан артыыстарга конкурс элбэх. Үлэни биэрээччилэр конкурстары тэрийэннэр элбэх сөп түбэһэр дьонтон талан ылыыны туһаналлар. Үлэһиттэри талан ылыы үлэ хаачыстыбата тупсарын үөскэтэр кыаҕын таба туһаныахха, үлэ биэрээччилэр конкурстары тэрийиэхтэрэ этэ. Омук дойдуларыгар үлэ миэстэтэ үлэлиэн баҕалаахтарга барыларыгар тиийбэт, аҕыйах буоллаҕына, үлэһиттэр кыахтара баарынан үлэлээннэр үлэ-хамнас тупсарын, оҥорон таһаарыыта улаатарын ситиһэллэрин киэҥник туһаналлар.
Киһи сөбүлүү көрөрө үчүгэй буоллаҕына, сөбүлээбэт көстүүтэ куһаҕан диэн буолар. Олох сайдан истэҕинэ куһаҕан эмиэ эбиллэр. Ол курдук урут дэлби тэбии биир эмэ дьиэни алдьатан аҕыйах киһини өлөрөр кыахтаах буоллаҕына, билиҥҥи дэлби тэбии улахан куораттары күл-көмөр оҥорор кыахтанна. Улаханнык күүһүрбүт куһаҕан быһыыттан сэрэхтээх буолуу эмиэ күүһүрэн, улаатан биэрдэҕинэ эрэ табыллар кэмэ кэлэн турар.
Киһи оҥороруттан атыннык, тиэрэтик, айыыны оҥорор оҕо куһаҕан быһыыны оҥороро элбээн хаалар. Оҕо саҥа оҥоро үөрэнэр быһыыларын улахан дьон бары билэллэриттэн, урут, кыра эрдэхтэринэ боруобалаан көрбүттэринэн, ханнык быһыылар үчүгэй, онтон атыттара куһаҕан буолалларын арааран билбиттэринэн туһанан, оҕону, бэйэлэрин үтүгүннэрэн киһи быһыылаах буолууга үөрэтэр кыахтара улаатар.
Оҕо аһаан баран чааскыны муостаҕа быраҕан кэбиһэрэ чахчы куһаҕан, сотору чааскылара суох хаалыахха сөп. Оҕо маннык быһыытын хайдах эмэ туоратар, суох оҥорор сыалтан аан маҥнай, бу куһаҕан диэн этэн көрүү, онтон, аны “Чааскыны быраҕыма” диэн бобуу, онтон тохтооботоҕуна бырахтахха да алдьаммат чааскыны булан биэрии оҥоруллар. Быраҕа сатаан баран алдьамматыттан оҕоҕо чааскыны бырахпат буолуу үөскүөн сөп.
Олоххо куһаҕан билигин да элбэх. Үчүгэйи куһаҕантан арааран билэр туһугар аҕыйах ахсааннаах куһаҕан өттүн урутаан билии ордук туһалаах. Сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэхтэрэ куһаҕан быһыыны оҥорума диэн быһаччы суолталаах уонна аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары аан маҥнай билэн оҥорбот буолууга аналланар. Куһаҕан диэн тугун арааран биллэххэ эрэ үчүгэй диэн баара биллэн, араарыллан, чуолкайданан тахсар кыахтанар. Оҕо аан маҥнай аҕыйах ахсааннаах куһаҕаны, бобуулааҕы билэрэ өйө-санаата туруктаахтык сайдарыгар туһата улахан.
Айылҕаҕа «Туох барыта икки өрүттээҕинэн», икки өрүттээх тутулуктааҕыттан киһи оҥорор быһыылара кыайан аҥардастыы үчүгэй буолар кыахтара суох. Аҥардастыы үчүгэйи эрэ билии, ону эрэ туһаныы өй-санаа аҥар өттүгэр халыйыытын үөскэтэр, куһаҕан диэн суох буолбутун курдук сыыһа санааҕа киллэрэр, куһаҕаны элбэтэр.
Айылҕаҕа, Сиргэ аҥардастыы үчүгэй диэн суох. Үчүгэй куһаҕан баар буоллаҕына эрэ, биирдэ үчүгэйэ биллэр буолар. Киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанара хайаан да ирдэнэр. Үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан араарбат киһи киһи быһыыта суох киһиэхэ кубулуйар, «Үрүҥү, хараны араарбат» диэн ааттанар уонна олох ханнык эрэ кэмигэр сыыһа туттунуон сөбө улаатар.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Могилёв
Могилёв (Магілёў) диэн Беларусь куората. Могилёв уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 358 279 (2009).
Үчүгэй уонна куһаҕан
Киһиэхэ туһалаах, үчүгэйи оҥорор быһыы үчүгэй быһыы диэн буолар. Бэйэлэрэ тутан-хабан, үлэлээн үчүгэйи оҥорор дьон үчүгэйи оҥоруу олус үлэлээҕин, уустугун билэллэр, кыратык да сыыһа-халты туттунуу куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөбүттэн сэрэнэллэр. Үлэ-хамнас киһитин куһаҕанын дьайыыта улахан ночоокко тириэрдиэн сөп. Холобурга, повар аһылык бэлэмнээбитэ амтана табыллыбатаҕына, барыта хаалар кутталлаах, обургу ночоот тахсыан сөп.
Тутуу үлэһитэ куһаҕаннык туттаҕына аны тутуута сууллан түһүө. Олус улахан ночоот тахсыаҕа. Тутуу үлэһитэ тутууну куһаҕаннык тутара букатын табыллыбат быһыы буолар. Онно эбии урут оҥоруллубатаҕы, айыыны оҥороро олус сэрэхтээх, кутталлаах, сыыһа-халты буолан хааллаҕына, тутуута сууллуон сөп. Хас биирдии тутуу эрдэ оҥоруллубут проектаах буоларын, аналлаах бэрэбиэркэни ааһарын тутууну хонтуруоллааччылар хайаан да ирдииллэр.
Үчүгэй уонна куһаҕан бэйэ-бэйэлэрин кытта хардары-таары дьайсыыларыттан олох сайдыыта тутулуктанар. Үчүгэйи оҥороору сыыһа-халты тутуннахха, бу быһыы соҕотохто куһаҕаҥҥа кубулуйар уратытын киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан арааран, таба өйдөөн туһанара ирдэнэр. Оҥоро-тута үөрэнэ илик оҕо, эдэр киһи сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн үчүгэйи оҥоро, саҥаны айыыны оҥоро сатаан, онтун кыайан оҥорбокко куһаҕаҥҥа кубулутара ордук элбэх. Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илигинэ куһаҕан быһыылары аҕыйатаарылар оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи туһаналлар.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарыы үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыга, бу икки хайысха икки ардынан барар тэҥнэһии балаһыанньатын булууга туһалыыр кыаҕа олус улахан. Оҕо киһи буолууну баһылааһына диэн үчүгэйи куһаҕантан арааран, быһааран олоххо таба туһанарга үөрэниитэ буолар.
Олох сайдан, бары-барыта тупсан иһиитэ үчүгэй элбээн иһэрин курдук сыыһа санааны дьоҥҥо үөскэтэр. Билигин саҥаны айан, айыыны оҥорон олоххо киллэрэ охсуу кэнниттэн сотору кэминэн ол куһаҕана арыллан тахсыан сөбө дьону сэрэхтээх буолууга үөрэтэр. Саҥаны айан, айыыны оҥорон соторутааҕыта олоххо киллэриллибит атомнай уот биэрэр станция сир хамсааһыныттан алдьаныыта, радиация тарҕаныыта саҥаны айыыга олус сэрэхтээх буолуу наадатын быһаарар.
Дьон үчүгэй диэн баҕа санаалара элбэх харчылаах, баай буолуу диэки салаллыыта, ол баҕа санааларын хайдах толороллоруттан олус улахан тутулуктаах. Үлэттэн-хамнастан баай-мал тутулуга үөскээтэҕинэ дьон үлэни кыайа-хото үлэлииргэ үөрэниэ этилэр. Билигин биһиэхэ үлэлээбэт, кыратык үлэлиир буолуу, аҥардастыы үөрэҕи эккирэтэллэриттэн үөскээн, олохсуйан сылдьар. Үлэни үчүгэй диир киһи баара биллибэт буолла.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн, кут-сүр үөрэҕин туһанан ийэ кутугар үчүгэй диэн өйдөбүлэ үгэс буолан иҥмит, оннук баҕа санаа үөскээн олохсуйбут буоллаҕына, олоҕун устата ол баҕа санаатын толороору элбэх үчүгэйи оҥорор кыахтанар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. -152 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
Дегтяри
Дегтяри (Дігтярі) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 242 (2011).
Punk rock
Панк-рóк (панк; punk rock) — 1970-с сыллар ортолоругар АХШ, Улуу Британия уонна Австралия5а үөскээбит Рок-музыка жанра. Бу жанр 1960-с сыллардах гаражнай роктан уонна билигин протопанк диэн биллэр хайысхалардан тахсар. Аан маҥнайгыттан дьон маанымсыйарын, сымыйанан кыаҕырар-киэбирэр майгытын утарар жанр курдук үөскээбитэ. Бу жанр ырыаһыттара соруйан мөлтөх, наһаа түргэн, кылгас хатан саҥалаах уонна музыкалаах ырыа суруйаллара. Ырыаларын ис хоһонноро үксэ социальнай уонна политическай олох мэһэйдэрин сырдатар.
Эндэл
Эндэл диэн төрүн кэһиитин биир көрүҥэ, куһаҕан содула кылмыстааҕар кыра. Эндэлгэ киһиэхэ улахан эчэйии, баайга улахан хоромньу тахсыбатах кэһиилэрэ киирэллэр. Эндэллээччилэри хаайыынан дьастаабаттар, үксүгэр кыра салык ананар эбэтэр тылынан сэрэтии буолар.
Эмтээх үүнээйилэр
Ъмтээх үүнээйи быһыытынан холобур манчаары, алоэ, уулаах отон, биэ эмиийэ, бохсурҕан, дөлүһүөн уо.д.а. туттуллаллар.
2010 сыл саҕаланыытыгар баар туругунан Айылҕаны харыстыыр аан дойдутааҕы сойуус (IUCN) дааннайынан 320 тыһыынча кэриҥэ үүнээйи көрүҥэ баарыттан сорҕото эрэ (21 тыһыынча көрүҥ ) эмкэ туттуллар.
Тренболон
Тренболон (глобальнай фармацевтическай аата Trenbolone), гормон, айылҕаҕа суох, лабораторияҕа учуонайдар айбыттара, тестостероннааҕар 5-6 төгүл күүстээх молекулярнай тутул эр киһини эр киһи оҥорор.
Аһары күүстээх буолан туттуллартан бобуллубута.
Фармакологическай хамсааһына: эр киһини быччыҥын үллэрэр, сыатын уулларар, буччатын 3 төгүл үлүннэрэр, сымыытын 2-3 төгүл, сперма уонна сүмэһин үөскээһинин 7 төгүл, көҕүйүү процеһын фантастически күүһүрдэр. Бодибилдиҥ (Бодибилдинг) урут туттуллар этэ, билигин бобуллан турар.
ТОҔО БОППУТТАРАЙ!? Аһары эр киһини эр киһи оҥорон доруобуйатын алдьатар, холобур инсульт, бучча хайа ыстаныыта, сымыыт аһары элбэх сүмэһин оҥорон атрофия барара, ис органнарга рак үөскэтэр.
Кутана (Сунтаар улууһа)
Кутана — Сунтаар улууһун Кутана нэһилиэгин киинэ.
СДЭК
СДЭК (толору аата Служба доставки «Экспресс-курьер») — Арассыыйа чааһынай пуочтата, иккис улахан пуочта буолар.
Анадрол
Анадрол (Анадрол, химическай кодовай аата Оксиметолон), гормон, айылҕаҕа суох, лабораторияҕа айыллыбыт, эр киһини эр киһи оҥорор.
Тестостероннааҕар 2 төгүл күүстээх.
Марина Бех-Романчук
Марина Бех-Романчук (Марина Олександрівна Бех-Романчук, от ыйын 18, 1995, Морозив, Украина) - чэпчэки атлетикаҕа спортсмена.
Уоту аһатыы
Уоту аһатыы диэн иччилэри ытыктааһын, баалларын билинии ааттанар.
Олоххо билигин да туһалаах, куруук туттулла сылдьар былыргы үгэстэри харыстааһын “Харыстас” таҥара үөрэҕэр эмиэ киирсэр.
Сахаларга хардары-таары кэһии бэрсии үгэһэ олус былыргы кэмнэртэн ыла сайдыбыт. Кэһии биэрии ылааччы санаатын тупсарар, көннөрөр уратытын аан маҥнайгынан үрдүктүк сыаналаан куруук туһаналлар эбит.
Киһи саамай сөбүлүүр, таптыыр киһитин үөрдээри, санаатын көтөҕөөрү оҥорор бадаарагынан, биэрэр кэһиитинэн бэйэтэ саамай сөбүлүүр, үчүгэй дии саныыр малын тэҥэ, анараа киһитэ ордук сөбүлүүр буолара бадаарак, кэһии табыллыбытын, туһаны аҕаларын биллэрэр. Кэһии биэриибит «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ эмиэ сөп түбэһэр буоллаҕына, кэһии биэрээччигэ уонна ылааччыга, иккиэннэригэр үөрүүнү, санаалара тупсуутун үөскэтэрэ туһалаах дьайыытын улаатыннарар.
Бадаарагы, кэһиини талан ылыыга үгүстэр аҥардастыы бэйэлэрэ сөбүлүүллэрин ылан биэрэн кэбиһэллэрэ кэһии сыанатын түһэрэн кэбиһэр, табыллыытын суох оҥорор. Туһата суох, мэһэй буолар, таах хаалар бадаарактар, бырааһынньыктарга бэриллэр кэһиилэр билигин ыал аайы дэлэйэн иһэллэр.
Уот саамай сөбүлэнэр, таптанар таҥара, Хатан Тэмиэрийэ диэн ааттаах. Аһара тымныылаах дойдуга олорортон уот сылааһын илиитин иһигэр баары билигин да билинэн уоту ытыктааһын былыргыттан кыччыы илик. Уоту аһатаары, харысхалыгар киирээри, ону тэҥэ үөрдээри, күлүм аллатаары, мичик гыннараары саамай сөбүлүүр, харыстыыр, олус күндүтүк саныыр мааны аһынан күндүлэнэр, бэрсиллэр.
Уокка ас биэрии “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэринэн уот баҕа санаатын эмиэ аахсар буолуу ирдэнэр. Уот араастаан умайар, эмиэ күөдьүйэр, намырыыр, умуллар кэмнэрдээҕэ санаата, аһылыга табылларыттан улахан тутулуктаах. Уот түргэнник умайар, сандаарар тугу эмэ биэрэри сиирин сөбүлүүр, ол аата күүскэ умайары бэристэххэ санаата көнөр, тупсар, күөдьүйэн кэлэр кыахтанар.
Кэриэрэри, хоруорары, араас биллибэт куһаҕан сыттары таһаарары уокка биэрбэт ордук. Бу тахсар куһаҕан сыттарынан сирдэтэн араас абааһылар, иччилэр уһуктуохтарын, тиийэн кэлиэхтэрин, куһаҕан санаалаахтар мунньустуохтарын эмиэ сөп. Араас абааһылар, дьоҥҥо куһаҕаны оҥорооччулар бары олус куһаҕан сыттаах буолаллара биллэр. Алгыырга, тугу эмэ көрдөһөргө уокка биэрэр туох эмэ ураты, үчүгэй сыты таһаарар буолара ордук. Сылгы араас дьүһүннээх сиэлин ол сыалга сахалар былыр-былыргыттан ыла туһаналлар. Сыт туох оруоллааҕын ситэ үөрэтии кыалла илик, куһаҕан абааһылар, иччилэр аһара куһаҕан, киһи аҕынньыта төллөр сыттаахтара уонна оннук сыттары сөбүлүүллэрэ биллэр. Кэриэ, хоруо эмиэ олус куһаҕан сыттаах, тугу да хоруордубакка кыһаналлар.
Уоту аһатыыны биир халыыпка киллэрии, аҥардастыы алаадьынан эрэ аһатыы кэрэгэй, итэҕэс. Алаадьы сииргэ төһө да үчүгэйин, бэлиэ кэмҥэ буһарылларын иһин уокка сүгүн умайбат, кэриэрэр, хоруорар, буруолуур, кэриэрбит сыты таһаарар. Уоту умуруорар, хоруорар астары уокка букатын биэримиэххэ, уоту умуруорумуохха, мөлтөтүмүөххэ, санаатын түһэримиэххэ. Уот бэйэтэ сөбүлүүр, үөрэ-көтө сиир, ол аата үчүгэйдик умайар астарын биэрдэххэ үөрэрэ-көтөрө, күлүмнүүрэ, сандаарара биллэрдик улаатарын туһанар ордук.
Уоту умуруорар тугу барытын уокка бэриллиэ суохтаах. Уоту умуруоран кэбиһэрин иһин кымыһы уокка букатын кутуллубат, уот умуруорары сөбүлээбэт, санаата түһэр. Кымыс ыһыахха сири аһатыыга, ыһыахтыырга эрэ туттуллара сөп.
Арыы уокка да үчүгэйдик умайар, сыт да таһаарар үчүгэй ас. Уоту аһатыыга саамай табыллар, былыр-былыргыттан туттуллар ас буолар. Элбэх арыыны кыра алаадьыга ууран биэриэххэ сөп.
Бэйэ үчүгэй дии саныыр, харыстыыр, кэмчилиир аһылыгыттан бэриһиннэрдэҕинэ уот санаата көнөр, үөрэр, кыымынан ыһыахтанар, үөрбүтэ биллэр, күүскэ умайар. Уоту аһатар ас уоту бэйэтин эмиэ үөрдэр, үчүгэйдик умайар буолара хайаан да ирдэнэр.
Билигин айылҕаҕа быһаччы сылдьарбыт төһө даҕаны аҕыйаабытын иһин улахан тымныыттан уот итиитэ эрэ быыһыыр, уот син-биир оттуллар. Уокка ас буһарыллар, уот суолтата уларыйа илик.
Киһи бэйэтэ илдьэ сылдьар олус күндүтүк саныыр аһыттан бэрсэр, аан маҥнай уот иччитин Хатан Тэмиэрийэни күндүлүүр. Урут арыгы дэлэйэн, күндү аска кубулуйуутугар дьон бары арыгы иһээри гыннахтарына эбэтэр көннөрү кэһии гынан уокка арыгы биэриилэрэ тэнийэ сылдьыбыта.
Билигин уокка арыгы биэримэҥ диэн дьахталлар этэ сатыыллар. Арыылаах алаадьы Хатан Тэмиэрийэҕэ сөп буолар диэн этэллэрэ сыыһа. Аҥардастыы бэйэлэрин эрэ алаадьыны сөбүлүүр санааларын өрө туталларын биллэрэр. Алаадьы уокка аанньа умайбат, хоруорар, буруолуур. Уот сөбүлээбэтин биллэрэр. Ону биһиги дьахталларбыт аахсыбат буоллулар.
Булчуттарга, үлэҕэ сылдьар дьоҥҥо арыгы үчүгэй ас буолан бүтэрэ ыраах, суох да буолуо. Ким тугу үчүгэй, баар-суох күндү аһым диэн санаатыттан тугу биэрэрэ, бэрсэрэ тутулуктааҕын, баар-суох үчүгэй дэнэр астан бэриһиннэрдэҕинэ уот эмиэ үөрэрин алаадьыны биэр, кымыһы кут диир дьон хата аахсыбаттар.
Кэһии биэрии, бэрсии икки өрүт санаатын иккиэннэрин таба сыаналыыр, иккиэннэригэр үчүгэйи оҥорор буоллаҕына ордук табыллар, туһата улаатар. Былыр-былыргыттан сахалар уокка бэрсэр күндү аһылыктарынан үчүгэйдик, өр умайар арыы буолар этэ. Кыра алаадьыга эбэтэр кириэп тооромоһугар элбэх арыыны сыбаан бэрсэллэрэ. Уокка арыыны биэрэр үгэһи харыстыахха, оннугар түһэриэххэ сөп. (1,95).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2015. - 128 с.
Быар цирроһа
Быар цирроһа — быар бытааннык өлөр процеһа, араас биричиинэттэн буолуон сөп.
Ийэ уонна аҕа
Хас биирдии дорҕоон киһи мэйиитигэр дьайыыны оҥорон өйүгэр-санаатыгар хамсааһыны үөскэтэрэ, бу хамсааһыннарга сөп түбэһэр санаалар үөскүүллэригэр тириэрдэр. Олус былыргы кэмнэртэн саха тыла айылҕа дорҕооннорун дьайыыларын таба туһаныыттан үөскээбит. Дорҕооннор киһи мэйиитигэр дьайыылара уһун үйэлээх сахалар өйдөрүгэр-санааларыгар ордук күүскэ иҥэн сылдьаллар уонна саха тылын үөскэппиттэрэ биллэр.
Куһаҕан тыастар куһаҕан дорҕооннору, онтон куһаҕан дорҕооннор куһаҕан тыллары үөскэтэллэриттэн дьон өйдөрүгэр-санааларыгар куһаҕан дьайыыны оҥороллоро хаһан да уларыйбат.
“Кыы”  диэн кыычыгырыыр тыаһы киһи тулуйан истибэт куһаҕан тыаһа. Үгүстэр букатын тулуйбаттар. “К” уонна “ыы” дорҕооннор холбоһоннор киһи тулуйбат, кыайан өр истибэт тыаһын үөскэтэллэр.
“Кыыс” диэн тылбыт дорҕоонноро бу тыл улахан сэрэхтээҕин, харыстанар аналлааҕын биллэрэр. Эр дьон, уолаттар кут-сүр уонна таҥара үөрэҕин баһылаатахтарына, киһи буор кута сайдыытын, кэлэр көлүөнэлэргэ хайдах бэриллэн иһэрин биллэхтэринэ кыргыттары, кэлэр көлүөнэлэри үөскэтээччилэри ордук кыһанан харыстыахтара.
“Кыр” диэн туох эрэ абырыхтаммат гына алдьанар тыаһа. Кыргыттар диэн тылбыт туох эрэ ураты алдьанар баарын улаханнык харыстыыры биллэрэр.
“Кыр” уонна “ыы” диэн куһаҕан дорҕооннорго, ыһары, тарҕатары биллэрэр “с” дорҕоон эбиллиититтэн бары билэр уонна сэрэнэр кырыыс диэн олус куһаҕан суолталаах тылбыт үөскээбит.
“Ма” диэн айылҕаҕа ынах маҥырыыр дорҕооно. Баары биллэрэр, ас көрдүүр суолталаах дорҕоон. Оҕоҕо улаатымсыйыыны, бэлэмҥэ үөрэниини, ийэни аанньа ахтыбат, ас таһааччы, аһатааччы эрэ курдук санааһыны  үөскэтэр.
“Па”, “пахай”, “пыы” – бары куһаҕаны, сирбиппитин, сиргэммиппитин биллэрэр тылларбыт. “Па” диэн олус куһаҕан дорҕоонтон “палк” диэн инчэгэйгэ охтууну, сууллан түһүүнү биллэрэр тыл үөскээбит.
“Па” – дорҕоон сирэр, сиргэнэр дорҕоон. “Па” диэн буолла да куһаҕан, саха киһитэ сиргэнэр, кэлэйэр, сонно сааҕы өйдөөн кэлэр. Оҕолор улааттахтарына аҕаларын анньа ахтыбаттара, бу куһаҕан дорҕоонноох “па-па” диэн тылынан ааттыылларыттан быһаччы тутулуктаах. Оҕолор аҕаларын аанньа ахтыбаттарыттан эр дьоммут арыгылыыллар, мөлтөөн иһэллэр, кэргэннэрин быраҕан бараллар.
Сахалар сиримсэх, сиргэмсэх дьон. Сирдилэр даҕаны отой сиэбэттэр, быраҕаллар. Бу сириксэннэрэ, талымастара ордук аһыыр аһылыктарыттан биллэр. Сахалар былыр-былыргыттан аһыыр астарыгар ханнык да атын туспа, ураты булкааһы туттубаттар. Астара барыта айылҕаҕа үүнэр үүнээйилэртэн, үөскүүр кыыллартан уонна көтөрдөртөн өссө талымастаан хомуллар. Ол курдук саха киһитэ сиэбэт астарыгар бары үөннэр, тыҥырахтаах көтөрдөр уонна кыра кыыллар киирсэллэр.
“Ма”, “па” дорҕооннор куһаҕан дьайыылара нууччаларга урутаан тиийбитин билигин эр дьонноро олус мөлтөөбүттэриттэн, үгүстэрэ арыгыга ылларалларыттан, эдэр уолаттара элбэхтик быстах быһыыга түбэһэллэриттэн уонна ахсааннара биллэрдик аҕыйаан эрэриттэн бары билэ сылдьабыт. Мөлтөөбүт эр дьон тустуу күрэхтэһиилэригэр кыайан бастаабат буолбуттара ыраатта.
Саха дьонугар бу куһаҕан дорҕооннор дьайыылара эмиэ кэлэн иһэриттэн сэрэммэккэ, биһиги төрөппүттэрбит ол-буга солумсаҕыра сылдьаллара элбээтэ, оҕолорун өйдөрүн-санааларын туруктаах оҥорор туһунан санаабакка тыл үөрэхтээхтэрин, суруйааччылары, сэбиэскэй былаас тобохторун үтүктүбүттэрин курдук үтүктэ сылдьаллара, сымыйа "айыы үөрэҕин" итэҕэйэ сатыыллара ордук хомолтолоох.
Куһаҕан дорҕооннордоох тыллары оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туттубат буолуу өй-санаа туруктаныытыгар тириэрдэр кыаҕын туһаныы эрэйиллэр. Туруга суох өйдөөх-санаалаах оҕо быстах быһыыга түбэһэрэ элбэҕин истэ, билэ сылдьабыт.
Ийэ – оҕо ийэтэ, төрөппүтүн аата. Бу тыл дорҕоонноро “и”, “й” уонна “э” бары холбоһоннор оҕо өйүн-санаатын төрүттүүллэр, туругун олохсуталлар. Ийэ оҕото саҥа саҥаран эрдэҕинэ бэйэтин ийэ диэн ааттатара, онно үөрэтэрэ оҕото бэйэтин ордук ытыктыырыгар, сыаналыырыгар тириэрдэр кыахтаах.
Хас биирдии төрөппүт оҕото бары өттүнэн үчүгэй киһи буолуон баҕарар. Ол иһин кыаҕа баарынан оҕото туһалаах үөрэҕи ситиһэрин кыһана сатыыр. Ити эрээри оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр үтүктэн, батыһан үөрэнэр кыаҕа улахан, төрөппүттэрин илэ көрөн, кэпсэтэр саҥаларын истэн үгэс оҥостунан эмиэ үөрэнэ сылдьарын умнан, хаалларан кэбиһэр сатаммат.
Арҕааҥҥы омуктар саҥарар саҥаларын нууччалар сайдыыны ситиһии курдук санааннар быһалыы үтүктүүлэрэ өйдөрүн-санааларын буорту оҥорон, эр дьонноро быста мөлтөөннөр билигин сыл аайы ахсааннара аҕыйаан иһэр. Омук саҥарар саҥатын быһаччы үтүктүүттэн киирбит дорҕооннор саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар эмиэ сөп түбэспэттэр, буортулууллар. ”Ма”, “па” диэн куһаҕан суолталаах дорҕооннор дьайыыларыттан оҕолор ийэлэрин, аҕаларын аанньа ахтыбат, тылларын истибэт буола улааталларыгар тиийэллэрэ, итэҕэйбэттэрэ буруйу, сыыһаны-халтыны оҥороллоро элбээһинин үөскэттэ.
Бары сахабыт омуга сайдан, өйө-санаата тупсан иһиэҕин олуһун баҕарабыт. Оҕону иитиигэ куһаҕан дорҕооннордоох тыллары туттубат буолуу, сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрин тутуһуу өйү-санааны тупсарарын олохпутугар туһаныахпыт этэ.
Онон оҕо ийэтин, аҕатын ытыктыырыгар, этэр тылларын истэригэр, толороругар ким диэн ааттаан ыҥырара олус улахан оруолу ылар, өйө-санаата туруктаныытыгар тириэрдэр. (1,115).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Сустанон
Сустанон (Sustanon, өссө кодовай аата Testosterone isocaproate), гормон, айылҕаҕа суох, лабораторияҕа айыллыбыт тестостерон, синтетическай төрүттээх.
Фармакологическай хамсааһына: тестостероннааҕар 2 төгүл күүстээх, либидо күүһүрдэр, сперма уонна сүмэһин элбэтэр, сыаны уулларар.
Буортута: быар цирроһа
Сиэйэ (Сунтаар улууһа)
Сиэйэ — Сунтаар улууһун Сиэйэ нэһилиэгин киинэ.
Толук биэрии
Толук биэрии диэн айылҕаҕа үөскээн турар тэҥнэһии балаһыанньатын уларыппат туһугар тугу эмэ биэрии ааттанар.
Сахалар былыр-былыргыттан айылҕа сүрүн тутулуктарын билэллэрэ уонна олохторугар туһаналлара билигин улахан интэриэһи үөскэтэн эрэллэр. Биир оннук олус былыргы үгэһинэн толук биэрии ааттаныан сөп.
Толук диэн туох эрэ атыытыгар, төлөбүрүгэр бэриллэр туох эрэ ааттанар. Туох барыта толук биэриигэ туттуллуон сөп. Толук биэрии диэн киһи оҥорор быһыыта айылҕаҕа үөскээн турар тэҥнэһиини аҥар өттүгэр хамсатарын эрдэттэн билэн оннугар түһэрэн биэрэргэ аналланар эбит.
Толук туттуута диэн туох эрэ туһугар тугу эмэ сүтэрии, сиэртибэлээһин аата. Айылҕаҕа туох барыта тугунан эрэ атынынан, тэҥнээҕинэн солбулларын биллэрэр.
Киһи оҥорор быһыыларыттан Айылҕаҕа үөскүүр уларыйыылары арай толук биэрии оннугар түһэрэр диэн сахалар билэллэр. Киһи өйүнэн-санаатынан сирдэтинэн салалларынан субу оҥорор быһыытыттан туох содул үөскээн тахсарын эрдэттэн билэн, олору суох оҥорор туһугар аан маҥнай тугу эмэ урутаан оҥоруохтааҕын, толук биэриэхтээҕин быһааран биллэрэр.
Саха дьоно айылҕаҕа оҥорор уларыйыыларын тэҥнээри, толуйаары, сир иччитин уоскутаары, кыыһырдымаары, үөскээн турар тэҥнэһиини оннугар түһэрээри, туох эмэ куһаҕан содулу үөскэтимээри тугу эмэ тэҥнээҕи, сөп түбэһэри толук биэрэллэр. Айылҕаҕа сылдьар киһиэхэ уот оттон уоту, сири-дойдуну аһатыы, бэлиэ сирдэргэ бэлэх-туһах ыйааһын толук биэрии сүрүн, куруук туттуллар көрүҥнэрэ буолаллар.
Киһи Айылҕаҕа оҥорор дьайыылара кэлин, тиэхиникэ күүскэ сайдыбыт кэмигэр олус күүһүрдүлэр, куһаҕан дьайыылара кэҥээтэ. Сир баайын тоҕо хаһан хостоору күөх кырыһы алдьатан, күөх үүнээйилэри суох оҥорон хара буорунан көрдөрүү күн уотуттан сир дириҥник сылыйарын үөскэтэрэ, халлаан сылыйыытыгар сабыдыала улахан.