cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара (Сэбиэт Социалист Республикалар Холбоһуктара), ССРС (Союз Советских Социалистических Республик, СССР). Кылгас аата Сэбиэскэй Сойуус (Советский Союз). Эуразияҕа 1922-1991 сылларга баар буола сылдьыбыт социализм илэ. Сэбиэт (Совет — Сүбэ) диэн ССРС политика тэриллиитин олохтуур органа.
ССРС Арассыыйа Импиэрийэтэ 1917 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэ буолуутуттан эстиитин уонна Арассыыйа олохтоох сэриитин кэннилэриттэн үөскээбитэ.
ССРС 1956 с. ыла 15 сэбиэскэй республикалар холбоhуктара буолара: Эрмээн ССР, Азербайдьан ССР, Беларус ССР, Эстония ССР, Грузия ССР, Казах ССР, Кыргыз ССР, Латвия ССР, Литва ССР, Молдова ССР, Арассыыйа ССР, Тадьик ССР, Украина ССР уонна Узбек ССР.
Дойду дьаhалтата уонна тутаах политика тэрилтэтэ Сэбиэскэй Сойуус Коммунист Партията этэ.
1945-1991 сс. (Тымныы сэрии периода) Сэбиэскэй Сойуус уонна АХШ аан дойду икки бастыҥ күүстэрэ этилэр. Арассыыйа Федерацията ССРС утумнааччы дойдута буолар. мини ССРС 1991 с. эстиитин кэнниттэн урут киниэхэ киирсэр республикалар сорохторо Көҥүл иллэр сомоҕолоhууларын тэрийбиттэрэ.
Эл Салвадор
Эль Салвадор (El Salvador) диэн Орто Америка иэнинэн уонна олохтоохторун чиҥинэн ордук кыра дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Чуумпу океан, Гватемала уонна Хондурас. Олохтоохторун ахсаана 6,8 мөл. кэриҥэ. Киин куората Сан Салвадор.
Черемкин Петр Николаевич
Черемкин Петр Николаевич — 2008- 2017 сыллардаахха Муома улууһун баһылыга.
Үрдүк үөрэхтээх. 1985 с. СГУ биология салаатын бүтэрбитэ. Уһук-илин кадровай Киинин салайар институтун экономист-менеджер салаатын бүтэрбитэ.
Арчылан (суруйааччы)
Гуринов Афанасий Гаврильевич - Арчылан — бэйиэт, прозаик, саха тылын уонна литэрэтиирэтин идэлээҕэ, суруналыыс.
1962 сыллахха от ыйын 9 күнүгэр Сунтаар улууһугар элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүтэ, орто оскуоланы Тойбохойго бүтэрбитэ, "Сунтаар" сопхуоска оробуочайдаабыта. 1980-82 сс. аармыйаҕа сулууспалаабыта. 1987 с. СПТУ-23 үөрэнэ киирбитэ, сварщик-сантехник уонна суоппар-слесарь идэлэрин баһылаабыта.
Саха тылын уонна литератууратын идэтин СГУ-га 1994 с. ылбыта. СГУ-га Түүр тылларыгар аспиратуураҕа үөрэммитэ, саха тылын хаапыдыратыгар ассистеннаабыта. 2006 сыллаахтан «Күрүлгэн» уус-уран сурунаал уонна «Кыым» хаһыат «Кулуһун» уус-уран сыһыарыытын эрэдээктэрэ.
Бастакы хоһоонноро 1980-с сыллар бүтүүлэригэр Сунтаар хаһыатыгар, онтон «Кыым», «Эдэр коммунист» («Сахаада»), «Якутский университет» хаһыаттарга тахсыбыттара. 1990 с. «Сахаада» иһинэн тахсыбыт «Алыптаах түгэн» кинигэҕэ аан бастаан Арчылан диэн ааттаммыта.
Суруйааччылар сойуустарын норуоттар ыккардыларынааҕы түмсүүтүн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын уонна РФ Суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ, Саха народнай поэта И.М. Гоголев-Кындыл аатынан бириэмийэ 2005 сыллааҕы лауреата.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-01
Тохсунньу 1—31 күннэрэ thumb
1327
1327 сыл.
CCTV
CCTV (Central Chinese Television) диэн Кытай уонна аан-дойду биир саамай улахан телевиденията буолар. Уопсай аудиторията 1 миллиард 775 мөллүйүөн киһи, онно өссө эбии 2009 сылга балаҕан ыйын 10-25 чыыһылатыгар Саха Сиригэр уонна Арассыыйа, СНГ дойдуларыгар эмиэ трансляциятын эмиэ биэриэхтээх. Оччоҕо аудиторията өссө эбии 300 мөллүйүөн киһинэн эбиллиэ. Салалтата - Пекин.
CCTV араас омук дойдуларыгар
CCTV уопсайа 170 араас омук тылынан вещаниятын ыытар, аан дойду континеннарыгар барытыгар! Уонна аудиторията миллиартан тахсар. Нууччалыы тылынан 2009 сыл Балаҕан ыйын 10 эбэтэр 25 чыыһылатыгар IPTV, P2P, DTS, Sony Sound Dolby Digital платформатынан вещайдыа! табыллар буоллаҕына боростуой радио эфирынан эмиэ вещайдыа.
CCTV тоҕо тас омук дойдуларыгар тахсарый?
Элбэх кириитиктэр этэллэринэн Кытай экспанцията электроннай уонна радио тугунан дьон өйүн санаатын булкуйар дииллэр. Наар кытай эрэ тугун пропангандалыыр. Наар Кытай эрэ кухнятын уонна культуратын эрэ кэпсиэхтээх.
1887
1887 сыл.
1329
1329 сыл.
Абу Даби
Абу Даби диэн ХАЭ киин уонна улаханынан иккис (Дубаи кэнниттэн) куората. Онтон таhынан манна Абу Даби эмират дьаhалтата баар. Кини баhылыга Халифа бин Заед Эль Наhьян ХАЭ президенэ. Абу Даби Перс хомотугар баар арыы. Олохтоохторун ахсаана 860,000 (2007). Аан дойду нефть ордук улахан оҥорооччуларын ахсааннарыгар киирсэр. Бүтэhик сылларга эмират үп хааччыйыыларыгар уонна туризмҥа инвестициялары уган экономикатын диверсификациялыыр.
1282
1282 сыл.
1281
1281 сыл.
Муус устар 27
Муус устар 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 117-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 118-c күнэ). Сыл бүтүө 248 күн баар.
Төхтүр (Хаҥалас улууһа)
Төхтүр — Хаҥалас улууһун Төхтүр нэһилиэгин киинэ.
Атырдьах ыйын 29
Түбэлтэлэр
Киэһээҥи өттүгэр мунньахха күбүрүнээтэр И.И. Крафт, вице-күбүрүнээтэр А.П. Нарышкин, Уобаластааҕы барыбылыанньа советнига Н.М. Березкин кыттыбыттар. Күбүрүнээтэр сири саҥаттан тыырыы туһунан сымыйа сурах тарҕаммытын кэпсээбит. Ол гынан баран, кэлин хаһан эрэ син биир, кыраай колонизацията буолуон сөбүн ыйбыт.
1328
1328 сыл.
Ил тыл
Ил тыл (атыннык официаллык тыл дэнэр) диэн дойду, ил эбэтэр хайа эмэ туспа территория анал суолталаах тыла. Омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэригэр хас да официаллык тыллар бааллар. Унитарнай иллэргэ биир ил тыл баар, сорох иллэргэ икки тэҥ суолталаах тыл (Бельгия, Канада), онтон федеративнай иллэргэ хас да ил тыла баар буолар. Арассыыйаҕа нуучча тыла бүтүн дойду үрдүнэн ил тыл суолталаах, онтон республикаларга олохтоох төрүт омуктар тыллара нуучча тылын кытта ил тыл суолталаахтар (холобур, саха тыла Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр, татар тыла Татарстан Өрөспүүбүлүкэтигэр уо.д.а.).
1283
1283 сыл.
1330
1330 сыл.
1918 сыл
1918 сыл.
Сэтинньи
айыаннай-революционнай кэмитиэт "Арассыыйа гражданнарыгар" ыҥырыыта тахсыбыт. Ыҥырыыга Быстах кэмнээҕи бырабыыталыстыба эстиитэ уонна былаас Байыаннай-революционнай кэмитиэккэ бэриллиитэ этиллибит.
1284
1284 сыл.
1888
1888 сыл.
1285
1285 сыл.
Ботсвана
Ботсвана Өрөспүүбүлүкэтэ (ааҥл: Republic of Botswana, тсуана: Lefatshe la Botswana) диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута. Ботсвана олохтоохторо "Батсуана" (биир ахсааҥҥа: Мотсуана) дэнэллэр. Ботсвана урут Бечуаналэнд диэн Британия протектората этэ, билиҥҥи аатынан балаҕан ыйын 30 1966 тутулуга суох буолуутун кэнниттэн ааттаммыта. Кинилиин кирбиилэhэллэр Соҕуруу Африка соҕуруу уонна соҕуруулуу илин, Намибия арҕаа, Замбия хоту уонна Зимбабуэ хотугулуу илин.
Тиит-Арыы (Хаҥалас улууһа)
Тиит-Арыы — Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы нэһилиэгин киинэ.
Дьячковскай Федор Николаевич
Дьячковский Федор Николаевич — филология билимин кандидата.
1286
1286 сыл.
Муус устар 29
Муус устар 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 119-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 120-c күнэ). Сыл бүтүө 246 күн баар.
Холбоhуктаах Арааб Эмираттара
Холбоhуктаах Араб Эмираттара (араб. دولة الإمارات العربية المتحدة), кылгастык ХАЭ, диэн Арабия соҕуруулуу-илин өттүгэр, Перс хомотун кытылыгар баар, сэттэ илтэн турар федерация. Оманныын уонна Сауд Арабиятыныын кирбиилэhэр. Сэттэ иллэр (эмираттар): Абу Даби, Адьман, Дубаи, Фудьаира, Рас эль-Хайма, Шардьа уонна Умм эль-Куаин.
Экономика
УМАТЫК- оҕунуох экэниэмикэтин төрдө — рэкорт, атыы- эргиэн, хостооһун уонна сырьену уонна гаһы экспорга таһаарыы. Неби хостооһун-күҥҥэ 2,2 мөлүйүөн баррелынан кэриҥэ, улахан өттө Абу Даби эмираттарынан оҥоһуллар. Атын нефть бородуукталара: Дубай, Шарджа уонна Рас- Хайм.
ССКП XX сийиэһэ
Барыта 1349 куоластыыр бырааптаах дэлэгээт уонна 81 мунньахха кыттар бырааптаах дэлэгээт кыттыбыта, кинилэр 6 795 896 баартыйа чилиэннэрин уонна 419 609 баартыйаҕа хандьыдааттары аатыттан мустубуттара.
Холбоhуктаах Арааб Эмираттара
Экономика
The Dubai Mall, Башкортостан В мире эргиэн- аралдьытар комплекса
ССКП XX сийиэһэ
Сийиэскэ атын дойдулартан 55 хомуньуус уонна оробуочай баартыйаларын бэрэстэбиитэллэрэ бааллара.
Холбоhуктаах Арааб Эмираттара
Экономика
Нефть экономика тэтимнээхтик үүнүүтүн хааччыйбыта, ол эрээри экономика атын сектордара эмиэ балачча түргэнник, ордук тас эргиэн сайдыбыттара.
ССКП XX сийиэһэ
Көрбүт боппуруостара:
Холбоhуктаах Арааб Эмираттара
Экономика
Коммерческай киинэ Дубай уонна кини көҥүл зоната Али киэҥ тас дойдулар инвестицияларын тарта. Рашид уонна порт Рашид портара Али Дубайга уонна Фуджайга аан дойдуга 40 бастыҥ контейнер портарын ортотугар бааллар, бу портары сылга үс мөлүйүөн контейнернай единицаны аһараллар.
ССКП XX сийиэһэ
Сталин куультун утарыы
Сийиэһи ураты оҥорбут дьайыы сийиэс тиһэх күнүгэр, олунньу 25, сарсыардааҥы сабыылаах мунньахха буолбута. Бу күн Н. С. Хрущёв И.В. Сталин бэлиитикэтин саралыыр «О культе личности и его последствиях» диэн сабыылаах дакылаатын аахпыта.
Холбоhуктаах Арааб Эмираттара
Экономика
2013 с. дойдуга 15 мөл. тахса омук турист сылдьар.
ССКП XX сийиэһэ
Сталин куультун утарыы
Бу дакылаакка баартыйа салалтатын ааспыт устуоруйаҕа саҥа көрүүтэ аһыллыбыта, 1930-с — 1950-с сылларга оҥоһуллубут ыар сокуону кэһиилэр ааҕыллыбыттара, буруй Сталиҥҥа сүктэриллибитэ. Сталин саҕана репрессияҕа түбэспит баартыйа уонна аармыйа диэйэтэллэрин буруйдарын хат көрүү туһунан этиллибитэ.
Холбоhуктаах Арааб Эмираттара
Экономика
Экскурсияҕа уонна пляжнай хайысхаҕа туризмы сайыннарар, маҕаһыыҥҥа сылдьыы эмиэ тэтимнээхтик сайдар. Билигин Россияҕа туристическай сүүрүү кээмэйэ сылга 250 тыһ. кэриҥэ киһи.
Бизнеһи уонна туризмы сайыннарыы тутуу кумааҕы Эмираттарыгар саҕаламмыта. Миллиард доллар көрдөрүүлээх бырайыактарга угуллар[5].
Дубайга халлааны тутуу
Баҕа санаа Дальнай Восток уонна Европа производственнай экономическай суолларын икки ардыларыгар сытар, ол дойду аан дойдутааҕы экономическай кииҥҥэ кубулуйарыгар көмөлөһөр. Дойдуга транзитнай инфраструктура, чуолаан, аан дойдутааҕы алта аэропорт баар: Абу-Даби, Дубай, Шардж, Расс аль- Хайм, Фуджейр уонна Аляҥҥа, улахан аэропорт тутуута салҕанар. Олортон саамай улаханнара Абу дабай уонна Дубай нөҥүө 50 мөлүйүөн пассажиры 2010 сылга аһарбыттар, ону тэҥэ фрахт кээмэйин улаатыннардылар.
Аэропортарга уонна муора пордугар эбии биэриигэ сайдыылаах телекоммуникациялар бааллар.
Аныгы дьиэлэри, заводтары тутууга нэһилиэнньэҕэ эрэ буолбакка, кэнники 25 сылга олордуллубут 100 мөлүйүөн мас наадатыгар эмиэ улахан инвестициялар угуллаллар.
Кэнники кэмҥэ неби хостооһуҥҥа уонна ВВП уопсай кээмэйигэр неби хостооһуҥҥа дохуот кээмэйэ намтыыр, бу экономика диверсификациятыгар бырабыыталыстыба дьаһалларын кытта сибээстээх. Экэниэмикэ атын секторыгар, ол иһигэр тутуу, эргиэн, туризм уонна тыа хаһаайыстыбатын структуратыгар, суолтата эмиэ улаатан иһэр. Тыа хаһаайыстыбатыгар инвестиция суоҕа олус намыһах эрээри, бу салааны экономика бэйэтэ айар- тутар, дохуоттаах собуоттары тутарга көмөлөспүтэ. Сорох тыа хаһаайыстыбатын культуралара, холобур, биир дойдулаахтарбыт, оннооҕор Европаҕа экспортаналлар.
Элбэх ахсаан халыыбын сыыhа туттуу
Элбэх ахсаан халыыбын сыыhа туттуу — сахалыы уонна нууччалыы билэр икки тыллаах киһи тыллар уратыларын өйдөөбөккө, сахалыы саҥарарыгар эбэтэр суруйарыгар таһаарар алҕаһа.
Сахалыы аат тыл син биир нуучча тылын курдук элбэх ахсаан формалаах эрээри, ону тылга-өскө туттар үгэс биллэр-көстөр атыннаах.
Нуучча тылыгар элбэх ахсаан киэҥник туттуллар, онтон соро5о ис хоһоонугар сыһыана да суох буолар, холобур, сир-дойду аата (Намцы, Хатассы, Кобяйцы, Сангары). Ол иһигэр биир эрэ ахсааҥҥа туттуллар айылгыллаах аат тыл эмиэ баар (мясо, молоко, брусника, голубика, дружба, борьба, молодежь, смелость). Оттон саха тыла элбэх ахсаан форматын олус о5оргообот, ону тумнар арас ньымалаах тыл эбит.
Холбоhуктаах Арааб Эмираттара
Экономика
Россия уонна ОДьКХ икки ардыларыгар табаар эргиирэ 2007 сылга 27% улаатта, 821 мөл. долларга тэҥнэстэ. АХШ (771 мөл. доллар. — Арассыыйа экспорга уонна 50 мөл. доллар. — Эмират экспорга). 2008 сыллаахха табаар эргиирэ 846,4 мөл. долларга тэҥнэспитэ, оттон 2009-670,6 мөл. долларга АХШ. 2010 сыл балаҕан ыйыгар Эргиэн- промышленнай палататын эгидатынан холбоһуктаах Арабскай Эмират эгидатынан Арассыыйа урбаанньыттарын Сүбэтин регистрацияламмыта.
Элбэх ахсаан халыыбын сыыhа туттуу
Литературнай нуорманы харыстыыр, тылы ыраастык туттар туһугар нуучча тылын аҥар кырыытыттан үтүктэн испэккэ, саха төрүт тылыгар ахсаан формата маннык ураты айылгытын туспа чорботон этиэххэ наада:
Холбоhуктаах Арааб Эмираттара
Экономика
Гражданнар атын да үлэлэри атын дойдулар салайар уонна бизнес эйгэлэригэр эрэ кэриэтэ дьарыктаналлар. Гражданнарга саамай кыра хамнас 2019 с. — ыйга 6000 кэриҥэ евро, омук үлэһиттэригэр — 600- чэ евро.
Элбэх ахсаан халыыбын сыыhа туттуу
1) биир ахсааҥҥа турар аат тыл предмет ахсаанын буолбакка, аатын бэлиэтиир: ма5аһыыҥҥа блокнот атыыланар, уол кинигэ аа5ар, кимиэхэ ыйытыы баарый? Манна предмет ахсаана суолтаны ылбат, атын предметтэр араарар. (9, 32 с.) Ол иһин предмет со5отох диэн чопчулуур туспа ньыма баар: дьиэ иһигэр биир остуол турар эбит; былыр биир киһи олорбута үһү; о5онньордоох эмээхсин со5отох кыыстаахтар эбит. Нуучча да тылыгар эмиэ итинник баар. У тебя есть книга? диэн биир кинигэлээххин дуо диэн буолбатах, кинигэлээххин дуу, суох дуу диэн өйдөнөр;
Холбоhуктаах Арааб Эмираттара
Экономика
БКЭ- ни биэриигэ атын дойдулартан эбии дохуот ылаллар. Биир ыҥырыы иһин төлөбүр сотрудник идэтиттэн көрөн, сылга 2000 евроттан уонна ордук улахан тутулуктаах буолуон сөп.
Атырдьах ыйын 30
Атырдьах ыйын 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 242-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 243-c күнэ). Сыл бүтүө 123 күн баар.
Элбэх ахсаан халыыбын сыыhа туттуу
Элбэх ахсаан суолталаах Холобур
Элбэх ахсаан формата тус бэйэтэ улахан мэһэйэ суо5ун да иһин, этиигэ ситимнэһэр тыла барыта элбэх ахсаан -лар сыһыарыытын ылла5ына, этии хайдах уһуурун көрдүбүт. Билиҥҥи нууччалыы тутуллаах, үгүс аат тыллаах, тэнийбит этиигэ элбэх ахсаан форматын ордук-хоһу туттартан төһөлөөх тыл, этии туһата суох уһаан, ис хоһооно күлүктэнэн хааларын аа5ан ситэр кыах суох! Онтон саха тыла, биллэн турар, сыыһырар, тыл-өс культурата олус түһэр.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-05
Ыам ыйын 1—31 күннэрэ thumb|120px|
Гватемала
Гватемала (Guatemala) диэн Орто Америка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Миэксикэ хоту уонна арҕаа, Чуумпу океан соҕуруулуу арҕаа, Белиз хотугулуу илин, Хондурас уонна Эль Салвадор соҕуруулуу илин.
Киин куората Гватемала.
1889
1889 сыл.
1334
1334 сыл.
1287
1287 сыл.
1333
1333 сыл.
1289
1289 сыл.
1335
1335 сыл.
1288
1288 сыл.
1890 сыл
1890 сыл.
Муус устар 30
Муус устар 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 120-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 121-c күнэ). Сыл бүтүө 245 күн баар.
1290
1290 сыл.
Петров Дмитрий Ананьевич
Петров Дмитрий Ананьевич (21.06.1921—06.11.1971) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Албан аат уордьанын толору кавалера.
Олоҕун олуктара
1921 сыллаахха бэс ыйын 21 күнүгэр Таатта улууһугар бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Уолба сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ, сэриигэ барыар диэри промартыал суоччутунан үлэлээбитэ. Аармыйаҕа 1942 с. Чурапчы военкоматынан ыҥырыллыбыта. Бастакы Белоруссия фронугар тиийэн 65-с танковай биригээдэҕэ пулеметчик буолар, Белоруссияны, Польшаны босхолоһор, Арҕаа Буугу туорааһыҥҥа кыттар. 1945 с. муус устар 2 күнүгэр Хоенштейн диэн нэһилиэнньэлээх пууну ылар иһин кыргыһыыга өстөөх пулеметтаах дзотугар ыга сыыллан кэлэн, гранаталарынан тамнаан суох гынар, батальон кыайыытын хааччыйар, бааһыран да баран сэрии хонуутуттан тахсыбат. Бу хорсун быһыытын иһин Албан аат уордьан I истиэпэнигэр түһэриллэн, уордьан толору кавалера буолар.
Сэрииттэн эргиллэн кэлэн төрөөбүт оройуонугар Тааттаҕа сэбиэскэй уонна партийнай тэрилтэлэргэ үлэлээбит.
1971 сыллаахха сэтинньигэ өлбүт.
Бүөтүр I
thumb|right|Бүөтүр I Бүөтүр I ыраахтааҕы (Пётр I Вели́кий, Пётр Алексе́евич, бэс ыйын 9 — олунньу 8) — Арассыыйа Илин (импиэрийэтин) баһылыга. Романовтар династияларын бэрэстэбиитэлэ.
1682 сылтан Москуба судаарыстыбатын ыраахтааҕыта, 1721 сылтан — Арассыыйа импиэрийэтин бастакы импераатора. Арассыыйа историографиятыгар сүҥкэн оруоллаах диэйэтэл быһыытынан биллэр.
1291
1291 сыл.
1336
1336 сыл.
1891
1891 сыл.
Кытыл-Дьура (Хаҥалас улууһа)
Кытыл-Дьура — Хаҥалас улууһун Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгин киинэ.
1337
1337 сыл.
1293
1293 сыл.
1338
1338 сыл.
Лесото
Лесото диэн Соҕуруу Африка иhигэр баар дойду уонна анклав. Урукку аата Басутолэнд, Иллэр Доҕордоhууларын кыттааччыта.
1919 сыл
1919 сыл.
1294
1294 сыл.
1893 сыл
1893 сыл.
1295
1295 сыл.
1296
1296 сыл.
1340
1340 сыл.
1339
1339 сыл.
1297
1297 сыл.
1894
1894 сыл.
Герасимов Иннокентий Гаврильевич
Герасимов Иннокентий Гаврильевич — учуутал, саха тылын үөрэхтээҕэ, суруйааччы.
Олоҕун олуктара
1938 с. Бүлүү Халбаакытыгар булчут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Бүлүү училищетыгар үөрэммит. Билигин Сунтаарга Устье сэлиэнньэ баһылыга.
1341
1341 сыл.
1298
1298 сыл.
Соҕуруу Азия
Соҕуруу Азия диэн Азия региона.
Дойдулар уонна сирдэр
Сороҕор манна Мьянмары киллэрэллэр.
1299
1299 сыл.
Кэриэйэ Норуотун Демократическэй Өрөспүүбүлүкэтэ
Кэриэй Демократ Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ 1948 сыллаахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр Кэриэй тумул арыытын соҕуруу чааһыгар үөскээбит Соҕуруу Кэриэйэ тэриллибитин кэннэ эппиэт курдук тэриллибит. Дойду бастакы салайааччытынан Ким Ир Сен (1912-1994) буолбута.
Нэһилиэнньэтэ
Кэриэйэ Демократ Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ — биир норуоттаах дойду буолар: кэриэйдэр 99%тан тахса буолаллар. Аҕыйах кытай норуота баар (50 000 киһи кэриҥэ) уонна 1800 киһи кэриҥэ дьоппуон баар. Хотугу Кэриэйэҕэ киһи олоҕун уһуна - 68-69 сыл (ЦРУ сыаналааһынынан аан дойдуга 149-с миэстэ). Кэриэй тылынан саҥараллар.
1342
1342 сыл.
1343
1343 сыл.
Бюракааннааҕы астрофизика обсерваторията
В. А. Амбарцумян аатынан Бюракааннааҕы астрофизика обсерваторията — Армения Национальнай билим академиятын биир сүрүн тэрилтэтэ. Обсерватория Армения Арагацотн уобалаһыгар Арагац соҕуруу эниэтигэр 1490 м үрдүккэ Бюракан сэлиэнньэ кырыытыгар баар. Обсерватория дьиэлэрин комплексы архитектуура мэҥэтин быһыытытнан биллэр.
Устуоруйата
Бюракааннааҕы обсерватория 1946 сыллаахха ол саҕана ССРС НА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ Виктор Амбарцумян көҕүлээһининэн олохтоммута. Кини өр сылларга обсерватория дириэктэрэ этэ. Комплексын тутуу ол сыл сааһыгар саҕаламмыта, тутууну Самвел Сафарян салайбыта. Ол сыл «Сообщения Бюраканской обсерватории» диэн сурунаал олохтоммута. 1998 сыллаахтан обсерватория В. А. Амбарцумян аатын сүгэр. Ол эрээри обсерватория официальнай арыллыыта 1956 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр эрэ буолбута. Обсерватория сиригэр 1961 сыллаахха Соболев В.В. аатынан Астрономический институт (ол иннинэ АО ЛГУ) станцията аһыллыбыта. Станция сүрүн тэриллэрэ: [АЗТ-3]] уонна АЗТ-14 (D=48см). 1988 сыллаахха Карабаахха сэрии буолбута, онон ЛГУ астроном-устудьуоннара сайыҥҥы практикаарыгар барбатахтара. 1993 сыл сэтинньититтэн АО ЛГУ станцията консервацияланан турар.
1980-с сылларга Бюракааннааҕы обсерваторияны ордук үчүгэй астрокилиимэттээх сиргэ көһөрөр былаан баара. Армения илин өттүгэр баар Караглух хайаҕа 2800 м үрдүктээх сири талбыттара.
Обсерватория тэриллэрэ
Билигин обсерватория биэс тэриллээх. Улахан телескоптара: 1976 сыллаахха тутуллубут 2,65-миэтэрэлээх рефлектор телескоп уонна аан дойду саамай улахан телескоптартан биирдэстэрэ 1-миэтэрэлээх Шмидт телескоба. Атын тэриллэр — 53-см Шмидт телескоба (аналог ВАУ), 50 уонна 40-см рефлектор телескоптар (электрофотометрдаах уонна электрополяриметрдаах). 1950 сыллаахтан радиотелескоп тутуутунан дьарыктаммыттара. 4,2 м уһуннаах долгуҥҥа үлэлиир 2 синфазнай антенна, уонна 1,5 м уһуннаах долгуҥҥа үлэлиир эмиэ 2 синфазнай антенна тутуллубуттара. КМЗ урукку филиала эмиэ обсерватория састаабыгар киирэр.
1300
1300 сыл.
Илин Азия
thumb|300px|Илин Азия.
1100-с
1100-с сыллар.
Илин Азия
Илин Азия диэн Азия субрегиона. Иэнэ 12,000,000 км², ол эбэтэр Азия континент иэнин 28%. Олохтоохторун ахсаана 1.5 млрд (Азия олохтоохторун 40%). Дьон чиҥэ 131/км².
1904 сыл
1904 сыл.
1344
1344 сыл.
Уу сута
Айылҕаҕа туох баар барыта олус уһун кэмҥэ үөскээбит тэҥнэһии балаһыанньатыгар турар. Сирбит бэйэтэ эмиэ халлаан куйаарыгар тэҥнэһии балаһыанньатыгар тутуллан көтө сылдьар. Хайа да диэки, Kүн да, атын да планеталарга барбат ортолорунан, тэҥнэһэн баран сылдьар. Саха дьоно Айылҕа, өй-санаа үөрэхтэрин былыргыттан баһылаабыттарын бэлиэтинэн олорор сирдэрин Орто дойду диэн ааттыыллара быһаарар. Орто дойду эмиэ ортоку миэстэни ылар, хайа да өттүгэр аһара барбат, үөһээ да тахсыбат, аллараа да түспэт, дьон бэйэлэрин олохторугар оҥорор быһыылара эмиэ хайа да өттүгэр; үөһээ да, аллараа да аһара барбакка ортотунан баран иһиэхтээҕин бу быһаарыы чуолкайдыыр.
Сахалар Орто дойду олоҕо туруктаах буолуутун быһаарар этиилэринэн, алгыстарынан: «Үөһээттэн үргүөр үргүйбэтин, алларааттан аргыар аргыйбатын»,- диэн буолар.
Былыр-былыргыттан Сиргэ үөскээбит олоҕу, быһыыны-майгыны тэҥнэһии балаһыанньатыгар оннун булан турар улахан маятник курдук көрүөххэ сөп. Дьон бары киһи быһыытын таһынан бардахтарына, Сир үрдүгэр олус улахан уларыйыы тахсыыта бу маятнигы аҥар өттүн диэки хамсатан кэбиһэр кыахтаах.
Маннык уларыйыы таҕыстаҕына Айылҕа эмиэ хайдах эрэ гынан тэҥнэһиини оннугар түһэрээри хардары хамнааһыны оҥороругар тиийэр. Хардары хамнааһын үөскээһинэ аны аһара барыыны аҥар өттүгэр таһаарыан сөп. Бу курдук хардары-таары хамнаамахтаан баран тэҥнэһии эмиэ урукку оннугар түһүөн сөп.
Дьон олохторугар ханнык эмэ улахан уларыйыылар киириилэрэ эмиэ ити тэҥнэһии сокуонугар сөп түбэһэр курдуктар. Дьон олоҕор аҥардастыы биир өттүн диэки, «коммунизм» диэки көнөтүк барыы сатамматын, кыаллыбатын Россия олохтоохторо эттэринэн-сииннэринэн, 70-тан тахса сыл устата эксперимент оҥорон биллилэр. Бу олоҕу аҥар өттүн диэки салайбыт хамсааһын билигин төннөн, Россия дьонун олоҕо урукку оннугар түһэн эрэр.
Олус былыргы өйдөбүллэр дьон өйдөрүгэр-санааларыгар умнуллубат гына иҥэн сылдьаллар. Дьон барыларын өйдөрө-санаалара, салгын куттара, Үөһээ дойдуга мунньустан сылдьаллар. Бу мунньуллубут өйдөртөн-санаалартан киһи санаатын күүһүнэн бэйэтигэр наадалаах өйү-санааны түүлүн көмөтүнэн булан ылар.
Киһи түүлүгэр уу сута кэлиитэ, уу ылыыта элбэхтик көстөр бэлиэ буолар. Бу көстүү киһиэхэ хайдах көрүҥнээхтик, майгылаахтык көстөрүттэн кэлэн иһэр уларыйыылар хайдах буолуохтаахтара быһаарыллар. Ыраас, сырдык уу кэлиитин көрө үөрэн киһи майгына көнөр түбэлтэтигэр бу көстүү үчүгэйи, быйаҥ, үүнүү элбиирин, барыс киирэрин түстүүр буоллаҕына, ыарахан, куһаҕан, сири-дойдуну олус түргэнник саба халыйар хара уу куһаҕаны, эстиини-быстыыны, харах уута кэлэн иһэрин түстүүр.
Былыргы дьыллар мындааларыгар, урукку дьыллар уорҕаларыгар диэн сахалар олус былыргы кэмнэри бэлиэтээн этэллэр. Ол кэмнэргэ «Аан дойду үөскээһинин» туһунан сахаларга өс номоҕо баар. Онно этиллэринэн былыр бастаан сир бүтүннүү уу байҕал эрдэҕинэ күн эрэ баара үһү. Сырылас күнтэн сойон-хатан, ууттан буор үөскээбит. Ол буор уһугар тиийэн сир буолбут. (1,9).
Аан дойду бары норуоттарыгар Сири уу ылыытын туһунан үһүйээннэр олус элбэхтэр. Атлантида ууга тимириитэ диэн олус былыргы үһүнээн билигин да кэпсэнэ сылдьар. Үгүс дьон бу дойдуну булаары көрдүү сатыыллар даҕаны билиҥҥитэ туох да саҥа суол арылла илик. Кэлин кэмҥэ арай бу дойду хоту диэки баар буолуон сөп диэн этиилэр үөскээтилэр эрээри, дьон сайдыыны урут бастаан сөбүгэр тымныылаах, өҥ-быйаҥ баар дойдуларыгар ситиһэллэрин остуоруйа үөрэҕэ бигэргэтэр. Дьон уһун үйэлээх үлэлэринэн-хамнастарынан сир баайын тоҕо хаһаннар кумах куйаардар үөскээһиннэригэр тириэрдэр кыахтаахтар. Былыргы дьон олохсуйбут сирдэрин кумах куйаардар кытыыларынан көрдөөн көрүөххэ сөп.
Ной ковчег туһунан үһүйэээнэр олус киэҥник тарҕаммыттар. Бу уу сута кэлиитин туһунан үһүйээннэргэ таҥара тугу этэрин истибэт куһаҕан майгылаах дьон олус элбээбиттэриттэн санаарҕаан Сиргэ уу сутун ыытарын туһунан кэпсэнэллэр. (2,13). Уу олус элбэхтик кэлэн оннооҕор хайалар үрдүлэригэр диэри сири барыларан ылбытын уонна бу ууга элбэх куһаҕан дьон өлбүттэрин туһунан өйдөбүл умнуллубакка өйдөнөн хаалбыта үһүйээн төрүтүнэн буолбут. Үчүгэй санаалаах Ной эрэ уолаттарынаан бу уу сутуттан ордон хаалыыларыгар таҥара баар буолан, хайдах быыһанары этэн биэрбитэ туһалаабыта диэн этиллэр.
Билигин бу үһүйэээнэргэ кэпсэнэр быһыылар Сир үрдүгэр чахчы кэлэн ааспыттарын туһунан ким да саарбахтаабат буолан эрэр.
Учуонайдар кэтээн көрүүлэринэн Сир озоновай бүрүөһүнэ соҕуруу уонна хоту полюстар үрдүлэринэн биллэр гына чарааһаан турар. Икки тыһыынча үс сыллааҕы дааннайдарынан соҕуруу полюс үрдүгэр үөскээбит озон аҕыйаабыт сирэ эмиэ улаатан иһэр. Озон бүрүөһүнэ чарааһаабытыттан бу икки полюстарга Күн уотун сардаҥата күүһүрэн, онно уһун үйэлэр тухары мунньуллан сытар элбэх муустар саппаастарын түргэнник ириэрэн, Аан дойду муораларын уута улаханнык эбиллэн, намыһах сирдэр ууга былдьаныылара хайы-сахха саҕаланан эрэр.
Полюстарга мунньуллубут муустар ууллуулара Аан дойду акыйааннарын уутун таһымын 60-тан тахса миэтэрэ үрдэтиэхтээх диэн этэллэр, оччоҕуна элбэх хонуу сир муора анныгар тимириэн сөп. Дьон-аймах үлэлэрин түмүгэр Сиргэ былыргыттан үөскээн олохсуйбут тэҥнэһии балаһыанньата уларыйан Айылҕа ону көннөрөргө аналлаах хамнааһына саҕаланан эрэр. Дьон-аймах олохторугар кэлиэхтээх уларыйыыларга сыыйа-баайа бэлэмнэнэн, эттэрин-сииннэрин эрчийэн, өйдөрүн-санааларын туруктаах оҥороллоро эрэйиллэр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арассыыйа бэрэсидьиэнигэр бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтэ
мини|справа|Представительство дьиэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арассыыйа бэрэсидьиэнигэр бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтэ (Россия президеныгар Саха Республикатын бастайааннай представительствота) - Москубаҕа баар Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэстэбиитэлистибэтэ, Саха Сирин бырабыыталыстыбатын систематыгар киирэр, Саха Сирин президенын хонтуруолунан үлэлиир.
Уу сута
Сир үрдүгэр мутукчалаах мастар аҕыйааһыннара, суох буолуулара айылҕаҕа уу паарын эргиирин уларытан маҥнайгы хамнааһыннары, олус күүстээх тыаллары, ардахтары, хаардары аҕалар. Олус күүстээх тыаллар үүнэн турар тииттэри эбии охтортооннор хамнааһын тэнийэн иһиитигэр тириэрдэллэр. Билигин Сир үрдүгэр мутукчалаах мастар аҕыйаан, суох буолан иһэллэр. Айылҕаҕа уларыйыы, хамнааһын саҕаланна. (3,52).
Туһаныллыбыт литература
1. Бравина Р.И. Киһи уонна дьылҕа. Дьокуускай: Бичик, 2000. - 160 с.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арассыыйа бэрэсидьиэнигэр бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтэ
Аан бастаан 1922 сыл кулун тутар 16 күнүгэр арыллыбыта.
Билигин Москва куоракка Мясницкий проезд 3/26 аадырыска баар. "Красные Ворота" станциятыттан 20 миэтирэҕэ турар.
Официальнай страницата
http://sakha.msk.ru
Уу сута
Туһаныллыбыт литература
2. Ветхий и Новый Завет в простых рассказах.- Москва: Прометей, 1991.- 256 с.
Ыам ыйын 1
Ыам ыйа 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 121-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 122-c күнэ). Сыл бүтүө 244 күн баар.
Эбээннэр
Эбээннэр (урукку ааттара илиҥҥи тоҥустар, ламууттар) — Арассыыйа хотугулуу илин өттүгэр тарҕанан олорор эбэҥкилэргэ чугас омуктар.
Степанов Николай Саввич
Степанов Николай Саввич (13.05.1922, Өргүөт нэһилиэгэ, Орто Бүлүү улууһа  — 20.09.1992) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1990).
Эбээннэр
Эбээн диэн тыл икки суолталаах буолуон сөп, бастакыта хайаттан түһээччи, иккиһэ - маннааҕы, олохтоох киһи диэн. Ольскай түөлбэ уонна Камчааткаҕа баар Быстринскай оройуон эбээннэр бэйэлэрин орочел дииллэр — табалаах, табаһыт (орон — таба). Ольскай оройуон икки сэлиэнньэтигэр (Армань уонна Ола) олохтоох эбээннэр бэйэлэрин мэнэ, мэнэл дииллэр, ол аата биир сиргэ олорооччу диэн. Аллараа Халыма эбээннэрэ бэйэлэрин иилкан дииллэр — дьиҥнээх, оттон эвын диэн кинилэр хайаҕа уонна тайҕаҕа олорор эбээннэри ааттыыллар.
Степанов Николай Саввич
Сэриигэ кыттыыта
Аармыйаҕа 1943 с. бэс ыйыгар Бүлүү оройуоннааҕы военкоматынан ыҥырыллан барбыт.
Тыылга кылгас кэмнээх байыаннай үөрэҕи бүтэрбит. Сэриилэһэр аармыйаҕа тиийэн 1944 с олунньутуттан 5-с механизированнай биригээдэтин 1-кы мотострелковай батальонугар пулеметчик буолбут.
Эбээннэр
Этнолингвистическэй классификацияннан эбээннэр тыллара тоҥус-мондьуур бөлөх хотугу тоҥус салаатыгар киирэр.
Степанов Николай Саввич
Сэриигэ кыттыыта
Украина, Молдова, Румыния, Югославия, Венгрия, Австрия, Чехословакия уонна Прага куорат босхолооһуннарыгар кыттыбыт.
Арҕаа сэрии бүппүтүн кэннэ, Уһук Илин фронугар тиийэн, Япония Квантунскай аармыйатын урусхаллааһыҥҥа кыттыбыт.
Эбээннэр
Бүтүн Арассыыйатааҕы 2002 с. биэрэпис түмүгүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 11 657 эбээн олорор эбит, Магадаан уобалаһыгар — 2527, Камчааткаҕа — 1779, Чукотскай автономиялаах уокурукка — 1407, Хабаровскай кыраайга — 1272, Кэрээк автономиялаах уокуругар — 751.
Саха Сиригэр эбээннэр бу улуустарга түөлбэлээн олороллор — Эбээн-Бытантай, Уус-Дьааҥы, Муома, Кэбээйи, Томпо, Булуҥ, Үөһээ Дьааҥы, Аллараа Халыма, Орто Халыма, Үөһээ Халыма, Алайыаха, Өймөкөөн, Абый; Магадаан уобалаһыгар маннык оройуоннарга — Ольскай, Хотугу-Эбээн, Орто-Канскай; Хабаровскай кыраайга маннык оройоуннарга — Охуоскай, Үөһээ-Бурея; Камчаатка Быстринскай оройоунугар.
Степанов Николай Саввич
Сэриигэ кыттыыта
1944 с. кулун тутар ыйга Степанов подразделениета Соҕуруу Буугу туораан анараа кытылга тахсар бирикээһи ылар. Онно буойун уҥуор тахсан пулеметун уотунан пехота Маньковка дэриэбинэни ыларыгар кыах биэрбитэ, кыргыһыыга тус бэйэтэ 15 өстөөҕү уонна биир пулемет расчетун суох гыммыт. Ити хорсун быһыытын иһин Герой аатыгар түһэриллибит. Ол гынан баран,
Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата 1990 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр иҥэриллибит, ону бэйэтэ Москубаҕа Кремльга баран туппут.
Уу сута
Туһаныллыбыт литература
3. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.
Всемирный потоп
1345
1345 сыл.
1110-с
1110-с сыллар.
1346
1346 сыл.
Банда байҕал
250px|thumb|right|Банда байҕал күөх өҥнөөх Банда байҕал — Чуумпу океан арҕаа өттүнээҕи байҕала, Малай архипелаг арыыларын ыккардыларынан сытар.
Иэнэ — 714& тыһ.км². Устата хотуттан соҕуруу 500 км., илинтэн арҕаа — 1000 км. Дьириҥэ — 7440 метрга тиийэр.
Сүрүн порда Амбон (Индонезия).
1120-с
1120-с сыллар.
1130-с
1130-с сыллар.
1896
1896 сыл.
1347
1347 сыл.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-02
Олунньу 1—28 күннэрэ
thumb|Москубаҕа метро станцията
Бүлүү (өрүс)
Бүлүү диэн былыр былыргыттан кытылыгар дьон олохсуйбут Саха Сирин биир улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ. Өлүөнэ ордук уhун салаата.
Гидрогеографията
Саха Сиригэр уһунунан иккис өрүс. Өлүөнэ өрүскэ ханас өттүттэн түһэр. Уһуна 2650 км, бассейнын иэнэ - 454 тыһ. кв. км. Уутун сыллааҕы орто ороскуота Өлүөнэҕэ түһэр сиринэн сөкүүндэҕэ 1450 куб.м. Бу көрдөрүүлэринэн Дон, Урал курдук улахан өрүстэри куоһарар, Днепрдааҕар арыый кыра буолан биэрэр.
Гидрология, климат
Бүлүү бассейныгар 15664 уу салаата сүүрүгүрдэн киирэр. Онтон улахан салаалара: Марха, Чуона, Улахан Вава, Ахтаранда, Улахан Ботуобуйа, Түҥ, Түүкээн онтон да атыттар. Өрүс бассейныгар 67266 күөл баар, онтон улаханнара Нидьили (119 кв. км), Сүгдьээр (80 кв.км), Богуда (22,6 кв. км), дириҥнэрэ - Муоһааны (110 м).
Өрүс бассейныгар салгын сыллааҕы орто температурата — 8 кыраадыс.
Кыра салаалара
Ботомоойу
Айылҕата
400px|thumb|right|Бүлүү өрүс Өлүөнэҕэ түһэр сирэ
Куркутов Георгий Сергеевич
300px|thumb|right|Куркутов Георгий Сергеевич Куркутов Георгий Сергеевич, саха политига.
Бүлүү (өрүс)
Балыга
Бүлүү өрүс бэйэтэ да, тулалыыр күөллэрэ да балыгынан баайдар. Бүлүү бассейныгар маннык балыктар бааллар:
Куркутов Георгий Сергеевич
Ылыллыбыт сирэ
http://www.sakhanews.ru/77452.html
Бүлүү (өрүс)
Бүлүү Эбэ уус-уран айымньыларга
Далан «Бүтэй Бүлүү» диэн арамааныгар нууччалар кэлиэхтэрин иннигэр Бүлүү өрүс сүнньүнэн олоро сылдьыбыт биис-уустар тустарынан суруйбут.
Гидроэлектростанция
мини|Бүлүү ГЭС Бүлүүтээҕи ГЭС муората 2170 кв. км. иэннээх. Онно 30 мөл. кубическай миэтэрэ мас тимирэ сытар.
"Кристалл" уонна "Кратон-3"
Ядернай дэлби тэптэрии полигоннара. 1978 сылтан саҕалаан сир анныгар ядернай зарядтары элбэх төгүл эспиттэрэ. Бу объектар 1996 сыллаахха аварийнай туруктаахтара биллибитэ.
Алмаас хостооһун
Өрүс тардыытыгар алмаас баара өрөбөлүүссүйэ инниттэн биллэрэ. Холобур, Парижка буолбут аан дойдутааҕы быыстапкаҕа Саха сирин алмааһа көрдөрүллүбүтэ биллэр. Ону туһаҕа таһаарыахха сөбүн туһунан Бүлүү куорат учуутала Петр Староватов туруорсар этэ. Ол эрээри геологтар 1950 с. эрэ бигэргэппиттэрэ.
Олохтоохтор содуллара
Бүлүү сүннүнньүгэр олорор куораттар, нэһилиэктэр бөхтөрүн-сахтарын ыраастаабакка өрүскэ түһэрэллэр. Тыа хаһаайыстыбатын ыарахан техниката сир кырсын алдьатар. Сүүһүнэн свалкалар киһи түөлбэлээн олорор сирдэригэр туох да көрүүтэ-харайыыта суох сытыйа-ымыйа сыталлар. Удобрениелар уонна араас химикааттар мунньулла сытар сирдэрэ бааллар.
Космодром содула
"Свободнай" диэн ааттаах космодромтан ракеталар космоска тахсалларыгар республика территориятын үрдүнэн ааһаллар. Ракетнай двигателлэр бастакы ступеннара үлэлээн бүттэҕинэ ракетаттан арахсан Өргүөт, Быракаан уонна Туобуйа диэн Үөһээ Бүлүү сирдэригэр түһэр. Ол ступеннар уматыктара ситэ туһаныллыбат, онон дьааттаах гептил диэн эттик айылҕаны сүһүрдэр.
Бүлүү Эбэ көмүскэлигэр
Бүлүү өрүс айылҕатын алдьатан эрэбит диэн санаа ааспыт XX үйэ 70-с сылларыттан баар буолбута. 90-с сылларга ол санаа хамсааһыҥҥа кубулуйбута. Бүлүүнү көмүскүохтэрин харыыстыахтахтарын баҕарар дьон үксэ "Вилюй" диэн ааттаах общественнай экологическай комитекка түмсүбүтэ.
Бүлүү өрүс күнэ
Бүлүү улуустарын быһаарыытынан ыам ыйын 25 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Бали байҕала
thumb|right|Бали байҕала күөх өҥнөох Бали байҕала, (Bali Sea, (индонезия тылынан Laut Bali), Чуумпу океан арыы ыккардынааҕы байҕала.
1140-с
1140-с сыллар.
Бали байҕала
Ява арыы илин уһугуттан уонна Бали, Ломбок, Сумбава, Сулавеси уонна Мадура арыылар ыккардыларынан сытар.
Иэнэ 40 тыһ. км², орто дьириҥэ 411 метр, лордук дьириҥэ 1590 метрга тиийэр. уутун температурата сайыннары-кыһыннары 27-28°C. Тууһа 33,0-34,0 ‰.
Түгэҕэ үксэ вулкан туф. Үллүүтэ 1,7 метргэ тиийэр.
Байҕал кытыытынааҕы арыыларга вулкан дэлэй: Батур (кэнники эстиитэ 1926 сыллаахха), Агунг (кэнники эстиитэ 1964 сыллаахха), Тамбора уонна да атыттар.
1349
1349 сыл.
1897
1897 сыл.
Манила
Манила (пил. Maynila) диэн Пилипиин киин куората уонна Манила метрополиятын 17 куораттарыттан уонна муниципалитеттарыттан биирдэстэрэ. Манила хомотун илин кытылыгар турар.
Иэнэ 38.3 км2. Олохтоохторун ахсаана 1.6 млн. Тула эргининиин Соҕуруулуу-илин Азия ордук элбэх киhилээх метрополията буолар.
Майкл Көртис
Майкл Көртис (Michael Curtiz) (Ахсынньы 24, 1886 - Муус устар 10, 1962) диэн АХШ киинэ режиссера. Кини Эуропаҕа биэс уонтан тахса киинэни оҥорбут, онтон Америкаҕа сүүстэн тахсаны. Ордук биллибиттэринэн буолаллар The Adventures of Robin Hood, Angels with Dirty Faces, Casablanca, Yankee Doodle Dandy уонна White Christmas. 1930-40 cc. Warner Bros. студияҕа үлэлээбит.
Атырдьах ыйын 31
Атырдьах ыйын 31 диэн Григориан халандаарыгар сыл 243-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 244-c күнэ). Сыл бүтүө 122 күн баар.
Ыам ыйын 2
Ыам ыйын 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 122-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 123-c күнэ). Сыл бүтүө 243 күн баар.
1348
1348 сыл.
1350
1350 сыл.
1160-с
1160-с сыллар.
Октавиан Август
Октавиан Август (Гай Юлий Цезарь Август, Биһиги эрабыт иннинэ 27-с сыл тохсунньу 16 – Биһиги эрабыт 14 сыла, атырдьах ыйын 19) бастакы уонна олус улахан сабыдыаллаах Рим Императора этэ. Римы республикаттан Империяҕа салайбыта.
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх, сиэнэ Цезарь диэн сиэн олорор эбит. Б. э. 44 с. кини кэриэһин көмүскээн, Цезарь үгүс өрүттэрин өйүүрүн туһанан, республика политическай олоҕун киинигэр буолбута. Б.э. ИНН. 43 сыллаахха цезарианнары Марк Антонийы уонна Марк Эмилий Лепиды кытта уопсай утарсааччылары утары охсуһууга иккис триумвиры тэрийбитэ. Кыайыы кэнниттэн Антоний уонна Октавиан икки ардыларыгар сэриинэн түмүктэммит былаас иһин охсуһуу саҕаланна.
Б. э. Октавиан 27-23 сылларга Рим судаарыстыбатын салайан кэлбит кэккэ сиэрдээх уонна ыксаллаах дуоһунастарын бэйэтин илиитигэр киллэрбитэ. Саҥа Строд характеристикатыгар анаан «принципат» диэн термини тутталлар, оттон Октавиани бу тыл аныгы өйдөбүлүгэр бастакы императорынан ааҕыллар. Октавиан бэйэтин бырабылыанньатын кэмигэр Рим судаарыстыбатын кыраныыссатын балачча кэҥэтэн, Рейнэҕэ уонна Дунайга, Испанияҕа, ону тэҥэ Египеккэ, Иудея уонна Галатияҕа улахан территориялары киллэртээбитэ. Актыыбынай тас политиканы ыытыы экономиканы, провинциялары уонна байыаннай реформалары баһылааһын, олоххо киллэрии кыаллар буолла. Октавиан Правление Сенат Рим политикатыгар уонна император култууратын сөргүтүүгэ (кэнники көстүүлэр ортолоругар атырдьах ыйыттан биирин уларытыыга) сабыдыала аччаабытын бэлиэтээбитэ. Император уоллара суох буолан, бэйэтин салайыныытын устатыгар араас өрүттээх наследниктары көрбүтэ. Кэлин тиһэҕэр Тиберия диэн паапкатын хаалларбыта, Августина Юлия-Клавдия Рим империятын быраабылалара 68 сааһыгар диэри олохтообута.
Олоҕун олуктара
Октавиан , Юлий Цезарь иитиэх оҕото этэ. Октавиан Иккис Триумвираат кэнниттэн былааска кэлбитэ. Ол бириэмэҕэ Рим Республикатын үс киһи дьаһайа олороро: Марк Антони, Лепид уонна Октавиан.
Үһүөн Юлий Цезарьга лояльнай сыһаннаахтар этэ, кинини БЭИ 44 сыллаахха өлөрбүттэр, ол кэнниттэн Римҥа гражданскай сэрии тарҕаммыта
1920-с
1920-c cыллар.
1150-с
1150-с сыллар.
1920-с
Аан дойдуга уларыйыы-тэлэрийии, саҥа сыһыаннар олохтонуулара, саҥа дойдулар үөскээһиннэрэ
1150-с
Цзинь киинэ Пекиҥҥэ көспүт. Чжурчжэннэр моҕуоллары утары сэриилэспиттэр.
1899
1899 сыл.
1351
1351 сыл.
1180-с
1180-с сыллар.
Бурдук үүнээйилэр
Бурдук үүнээйилэр диэн астаах туорахтарын ыларга анаан культивацияланар туорахтаах оттор бүтүн ааттара. Бурдук үүнээйилэр атын аhылык үүнээйилэрин кытта тэҥнээтэххэ ордук элбэх ас баайын биэрэллэр. Витаминнар, минераллар, карбохидраттар, сыалар, арыылар уонна протеин төрүттэрэ. Сорох сайдар дойдуларга рис, сэлиэhинэй эбэтэр маис туорахтара күннээҕи аhылык улахан өттө буолаллар.
Түүркүйэ
Түүркүйэ Өрөспүүбүлүкэтэ (Türkiye Cumhuriyeti), кылгас аата - Түүркүйэ, Эуразия дойдуларыттан биирдэстэрэ. Түүркүйэ икки континеҥҥа баар: Эуропаҕа уонна Азияҕа, сүрүн сирэ Азия өттүгэр сытар. Эуропа өттө Румелия диэн, Азия өттө — Анатолия. Аҕыс дойдулуун кирбиилэhэр: хотугулуу-арҕаа Болгариялыын, арҕаа Грециялыын, хотугулуу-илин Грузиялыын, илин Эрмээн Сириниин, Азербайдьанныын уонна Иранныын, соҕуруулуу-илин Ирактыын уонна Сириялыын. Сир ортотунааҕы байҕал соҕуруу, Эгей байҕала арҕаа уонна Хара байҕал хоту. Анатолия уонна Румелия икки ардыларыгар Мармара байҕал баар уонна икки силбэhиилэр: Боспор уонна Дарданеллалар. Икки континент сыстыhар сиригэр баар буолан Түүркүйэ култуурата арҕаа уонна илин култууралар булкаастара буолар. Түүркүйэ демократ, секуляр, унитар конституция өрөспүүбүлүкэтэ. Бу политика систематын 1923 с. дойду баhылыга Мустафа Кемал Ататүрк тэрийбитэ, Осман империята бастакы аан дойду сэриитигэр кыаттаран эстибитин кэннэ. Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн Түүркүйэ Арҕаа дойдуларыныын сиhилии холбоhон барбыта. Эуропа Сүбэтэ (1949) уонна NATO (1952) кыттааччылара.
Дойду ис политикатын тутула
Былааска орто консерватор көрүүлээх Кырдьык уонна Сайдыы Партия (түрк. Adalet ve Kalkınma Partisi) турар.
Дойду тутула
Түркийэ 81 илгэ (улууска) арахсар (былыр вилайиэт диэн тыл туттуллар этэ). Хас биирдии ил илчэ диэҥҥэ арахсар, уопсайа 2007 с. 923 илчэ баар эбит. Ил киинэ ортоку илчэҕэ баар. Иллэр 7 бөлөхтөргө бөлөхтөнөллөр:
Хас биирдии или бырабыытылстыба анаабыт баһылыга (vali) салайар. Баһылык резиденцията вилайэт (vilayet) диэн ааттанар.
1926 с. Түркийэҕэ 57 ил тэриллибитэ, 1989 сылга 67-ҕэ диэри улааппыта, кэлин өссө 14 ил эбиллибитэ. Бүтэһик, Дүздьэ диэн ааттаах ил, 1999 с. үөскээбитэ.
Туризм
Туризм туризм-дойду экономикатыгар биир улахан суолталаах, кэлиҥҥи уон сылга киһи барыта улахан оруоллаах. Онно икки мөлүйүөн киһи (510 тыһ. быһаччы,өссө 1,5 мөл. ыкса үлэлэһэр салааларга).
Дойду туристар ортолоругар аан дойдуга алтыс миэстэҕэ сылдьар.
Турция бу салааны сайыннарыыга бары төрүккэ баар: түөрт байҕал (Средиземнэй, Эгейскэй, мраморнай уонна хара, муора кытылыгар турар, субтропическай орто байҕал климаттаах (Кытыл уһуна 7200 км, онно 355 пляжей); 2870- тан 700 тыһ. миэстэлээх, Европаҕа иккис уонна сэттис миэстэлээх (1300); Лэгэнтэй Тройу, Лэгэнтэй Тройу, византийскай кэм пааматынньыктарынан аан дойдуга иккис миэстэлээх (1300); Лэгэнтэй уонна былыргы куораттарын урусхалларын киллэрэн туран, Лэгэнтэй Тройу, византийскай кэм пааматынньыктарын киллэрэн туран, былыргы уонна былыргы куораттарын урусхаллара элбэх.уонна Османскай империя). Ис транспорт ситимэ дойду хайа баҕарар муннугар сыҕарыйар кыахтаах.
Турция Египети кытта сэргэ экскурсия саахалланар ахсааныгар киирсэр.
Итэҕэл
Сокуон быһыытынан итэҕэл государствоттан арахсыбыта уонна хас биирдии киһи тугу итэҕэйэрин бэйэтэ бас билэр. Нэһилиэнньэ улахан чааһа исламы итэҕэйэр. Туурсуйа нэһилиэнньэтин 89,5 %- на-мусульманнар. Дойду үрдүнэн 94,000 мечеть баар, 321 христианскай түмсүү, 36 синагога, 90 греческай таҥара дьиэтэ, 55 эрмээн-григориан таҥара дьиэтэ уо.д.а.
Бычырдаан
Бычырдаан, Никита Константинович Докторов - Саха сирин аатырбыт хапсаҕайдьыттарыттан биирдэстэрэ.
Билиҥҥи Үөһээ Бүлүү улууһун Балаҕаннаах нэһилиэгэр 1913 с., муус устар 15 күнүгэр төрөөбүтэ.
Бычырдаан диэн ааты аҕатын атаһа Бүлүүгэ баар сир аатынан биэрбит. 17 саастааҕар Алын Бүлүү ыһыаҕар хапсаҕайга бастаабыт. 1932-1934 сс. Саха национальнай байыаннай оскуолатыгар үөрэммит. Ол үөрэнэ сылдьан күүстээх бөҕөстөрү Иван Ананьев-Моччорбону (Ньурба), Роман Петухову (Уус-Алдан), курдаһан тустуук татаар Аргылланы, биллиилээх күүстээҕи Аммос Аммосову, Баһылай Семенову (Ньурба) уо.д.а.
Өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиитигэр биирдэ даҕаны тустан көрбөтөх, ол гынан баран, бу Буучугурас курдук киһини 1937 с. кыһын уонна сайын анал көрсүһүүгэ тустан кыайбыт. Уҥуоҕунан, быһа холуйан эттэххэ, 1 м 85 см курдук эбит. Уонна муҥутаан сырыттаҕына, бэйэтэ да суруйарынан, 107 кг буола сылдьыбыт. Буучугурастыын бастакы көрсүһүүлэригэр бэрт тэҥҥэ тустубуттар. Үөһээ Бүлүүгэ көрсөн, Бүлүүттэн Ньурбаҕа хайыһар бохуотун оҥоро сылдьар кэмнэригэр салайааччылар булан көрүһүннэрбиттэр. Онно, ол тустубуттарыгар, Бычырдаан быраҕыытыгар Буучугурас тарбаҕынан хаары таарыйан ааспыта үһү.
1352
1352 сыл.
1190-с
1190-с сыллар.
1170-с
1170-с сыллар.
Хорезмшахтар судаарыстыбалара тутулуга суох буолуу иһин Сельджуктары уонна Хара Кытайдары кытта охсуһуулара.
Маҥырас
Маҥырас — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Одуну нэһилиэгин киинэ.
Хакасия
Хакасия Өрөспүүбүлүкэтэ — Арассыыйа Сибиирдээҕи федеральнай уокуругун састаабыгар киирсэр дойду.
Ыаллыы регионнара — Кемерово уобалаһа, Красноярскай кыраай, Тыва уонна Алтаай Өрөспүүбүлүкэлэрэ. Киин куората — Абакаан (хакастыы — Аҕбан). Судаарыстыбаннай тыла — хакаастыы, нууччалыы.
Хакасия Баһылыга — Бырабыыталыстыба салайааччыта — Валентин Олегович Коновалов. Хакасияҕа бэрэсидьиэн дуоһунаһа суох. Хакасия Парламена — Үрдүкү Сэбиэт. Административнай арахсыыта — 5 куораттаах (Абаза, Абакан, Саяногорск, Сорск, Черногорск), 8 муниципальнай оройуоннаах (Алтай, Аскиз, Бейск, Боградс, Орджоникидзе, Таштып, Уус-Абакан, Шира оройуоннара).
Демографията
Киһитин ахсаана — 532 319 киһи (2010 с). Нууччалар — 80,3 %, хакаастар — 12 %, ниэмэстэр −1,7 %, украинецтар — 1,53 %, белорустар — 0,5 %, атын омуктар — 3,97 %.
Куорат олохтооҕо — 71 %, тыа сирин олохтооҕо — 29 %.
Географията
Сирин иэнэ — 61 900 кв. км. Илин Сибиир соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр Ени-сей өрүс хаҥас кытылыгар сытар. Улахан өрүстэрэ — Енисей, Абакан, Томь, Белый Июс, Чёрный Июс.
Сирин баайа — чинчийиллибит саппааһа (РФ уопсай саппааһыттан %-нан): таас чох — 3 %, тимир рудата — 1 %, молибден — 11 %, барита — 27 %, бентонит — 6,5 %, облицовкалыыр таас — 13 %.
Экэниэмикэтэ
Тыа хаһаайыстыбатыгар намчы түүлээх барааны, ынаҕы, сылгыны иитэллэр. Сэлиэһинэй, дьэһимиэн, эбиэс, просо, о.д.а. бурдук култууратын олордоллор. Регион сирин иэнин 20 бырыһыана — тыа хаһаайыстыбатын сирэ.
Иванов Ньургун Михайлович
Багдарыын Ньургун Сүлбэ уола (урукку аата Иванов Ньургун Михайлович) — Саха Сирин топонимнарын (сирдэр, уулар ааттарын) үөрэтэр чинчийээччи, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара
Нь. М. Иванов — Саха Сирин топонимикатын чинчийэр.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Аҕата — Иванов Михаил Спиридонович — Багдарыын Сүлбэ, топонимиканы чинчийээччи, кыраайы үөрэтээччи.
Попова Лена Леонидовна
Попова Лена Леонидовна — пианистка, Саха сиринээҕи М.Н. Жирков аатынан муусука колледжын преподавателэ.
Аҕата — Саха поэта Леонид Попов.
2013 сыл олунньу 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
Михайлов Владимир Африканович
Влади́мир Африка́нович Миха́йлов (төр. алтынньы 8 1953, Марба, Сунтаар улууһа) — Сунтаар улууһун «Кириэстээх» тыа хаһаайыстыбатын кооперативын ыанньыксыта. Үлэ Албан аатын уордьанын толору кавалера. Бочуот уордьанын кавалера.
Олоҕун олуктара
Владимир Африканович 1953 сыл алтынньы 8 күнүгэр Марба с. (билиҥҥитэ Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгин Бордоҥ с.) төрөөбүт. Бордоҥ орто оскуолатын бүтэрээт, Бордоҥ совхозка ыанньыксытттабыт.
1979 сылтан — «Маяк» ферма ыанньыксыта.
IX (1971—1975), X (1976—1980) уонна XI (1981—1985) пятилеткалар түмүктэринэн Владимир Африканович үүт ыамыгар улууһугар уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэҕэ үрдүк көрдөрүүлэммит, биир ыанар ынахтан 4250 кг үүт ыанарын ситиспит.
2000 сылтан «Кириэстээх» кооперативка үлэлиир.
Владимир Африканович тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр 40-н тахса сыл үтүө суобастаахтык, күргүөмнээхтик үлэлиир, кооператив бастыҥ үлэһитэ, эдэр ыанньыксыттары үөрэтэр.
Сунтаар улууһугар олорор.
Хаан тупсарыыта
Хаан тупсарыыта диэн атын омук киһитин кытта холбоһон оҕо төрөтүү ааттанар.
Сахалар олус уһун үйэлээх омук буолалларын олоххо сыһыаннаах кынаттаах этиилэрэ бигэргэтэллэр. “Хаан тупсарыыта” диэн этии киһиэхэ, дьоҥҥо сайдан, эттэрэ-сииннэрэ тупсан иһиилэрин быһаарар саамай тутаах этии буолар уонна атын омук киһитин кытта холбоһон ыал буолан оҕо төрөтүүгэ аналланар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан бу этиини туһанан төһө кыахтара баарынан ыраах сирдэртэн кэргэн ылан ыалы олохтууллара. Кыахтаах баайдар атын улуустартан кэргэн ылаллара. Дьадаҥылар, кыахтара кыралар чугастааҕы ыалларын кытта ыал буолаллара.
“Хаан тупсарыыта” диэн быһаарыы ыаллар төрөтөр оҕолорун этин-сиинин бөҕөргөтүүгэ, тупсарыыга аналланарын билэн олохторугар туһаналлара. Чугас аймахтарын тоҕус көлүөнэҕэ диэри бары билэллэрэ. Төрүүр оҕолор эттэрэ-сииннэрэ бөҕөтө, ыарыыларга ылларбат буолуута аймахтар сайдан, элбээн иһэллэрин хааччыйара. Былыргы эмп-том суох кэмигэр киһи айылҕаттан бөҕө оҥоруулаах буолуута эрэ олоҕун уһуннук олорорун ситиһиигэ тириэрдэрин сахалар билэн олохторугар туһаналлар. Кэргэннэрин ыраах сирдэртэн ылар былыргы үгэстээхтэрин В.Л. Серошевскай “Якуты” диэн үлэтигэр бэлиэтээбит. (1,229).
Ыалы тэрийиигэ сахалар “Уруу ырааҕа, уу чугаһа үчүгэй” диэн өс хоһоонун туһаналлара хаан тупсарыытыттан быһаччы тутулуктаах, кэргэни ыраах сирдэртэн ыл диэн этэн биэрэр уонна саха омуга уһун үйэлэргэ сайдан, ахсааннара элбээн иһэллэрин хааччыйар аналлаах.
Атын омук киһитэ аймахтаһыыта олус ыраах буоларынан төрөтөр оҕолоро бөҕө доруобуйалаах буолара хааччыллар кыахтанар.
Эт-сиин салгыы олорор, сайдар кыахтанарыгар “Хаан тупсарыыта” туһата улахан:
- доруобай оҕо төрөөн ыарыыларга ылларбат буолар.
- күүстээх, кыахтаах эттээх-сииннээх буолан төрүүр.
- төрүүр оҕолор салгыы сайдыылара олоҕурар.