cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каланхоэ
Биологическай суруйуу
Сэбирдэхтэрэ араас форматах буолаллар, утары үксү үүнэллэр, сороҕор үстүү буолан үүнэллэр; Симэһиннээх, боростуой цельнокрайнай эбэтэр зубчатай, лопастнай, перистонадрезаннай эбэтэр перистораздельнай. Биир бөлөххө үүммүут сибэккилэр терминальнайдар, үксүн трехчастнай. [[Сибэккилэр түөт көрүҥнээх көнөтө турар эбэтэр санньыйбыт, син улахаттар, маҕаннар, оруосабай, чэрэниилэ өҥнөөх, күөхтээх, кыһыллыҥылар эбэтэр кыһыллар. Эминньэхтэр туруупка курдук үүнэллэр. Аҕыс бытык икки төгүрүмтэ араас туруупка кытта үүнэр.
Үүнээйи аһа - элбэх сиэмэлээх сэбирдэх.
Ыарыылар уонна буортулааччыллар
Каланхоэ мучительный червец өлөрүөн (ыарытыннарыан) сөп, ити ыарыны үүнээйи сэбирдэхтэриттэн маҕан клубеннартан билиэххэ сөп. Буортулаачччылары испииргэ аҕаммыт баата тампонунан ыраастыыллар. Элбэх уу Каланхое үүнээйини сытыйдар. Буортуйбут сэбирдэхтэри хомуйаллар.
Көрүҥнэрэ
Скороҕор икки секцияннан араараллар. Биллэр көрүҥнэр:
Каланхоэ Блоссфельда (латыынныы Kalanchoe blossfeldiana) - Мадагаскаартан төрүттээх, аҕыйах лабаалардаах сыгынньах уктаах 30 см. дылы үүнэр. Сымыыт курдук сэбирдэхтээх, от күөх кытыыларыгар кыһыл бүүрүктээх. Сибэккилэрэ биир см. дылы диаметырдаах; кыһыллар, оруосабайдар, араҕастар эбэтэр сырдык саарыллар. Сибэккилэрэ үөһээттэн үүнэллэр.
Каланхоэ Дегремона (латыынныы Kalanchoe daigremontiana) - Мадагаскаартан төрүттээх, бэйэьэ 50 см. дылы үүнэр. Сэбирдэхтэрэ 20 см. дылы үүнэллэр. Сэбирдэхтэрэ сымыыт курдук көрүҥнээхтэр. От күөх курдуктар. Зубчик икки ардыгар бүөр үүнэр, онтон кыра үүнээйилэр үүнэллэр. Европа культууратыгар 1925 баар.
Литература
Саха Сирин эмтээх уунээйилэрэ, Басыгысова А. П.
От үрэх
От үрэх — көҥкүһэ суох, дулҕа уонна от быыһынан уутун тарҕатан сүүрүгүрдэр тайҕа баһын үрэҕэ.
Саха АССР сиринэн-уотунан үллэһигэ
Саха АССР администрацияларынан уонна территорияларынан араарыы.
От үрэх
Сороҕор силээн дииллэр.
Саха АССР сиринэн-уотунан үллэһигэ
1922 - 1927 сыллар
Саха АССР РСФСР састаабыгар 1922 сыл муус устар 27 күнүгэр ВЦИК уурааҕынан тэриллибитэ. Автономиялаах Өрөспүүбүлүкэ састаабар киирбиттэр: Енисейскай губернияттан Хаатанга - Анаабыр оройуона, Киренскай уездтан Өлүөхүмэ - Сунтаар буолаһа, Хоту океан илин усталааһын 84° уонна 140° ыккардыларыгар сытар арыылар барылара, Камчаатка уобаластан Лаамы уезда.
От үрэх
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
Саха АССР сиринэн-уотунан үллэһигэ
1922 - 1927 сыллар
1923 сыл от ыйын 23 күнүнээҕи ВЦИК уурааҕынан Лаамы уезд төттөрү Камчаатка уобаласка бэриллибитэ.
1926 сыллаахха 5 уезд оннугар 6 уокурук тэриллибитэ. Уокуруктар улуустарга, буоластарга, сельсоветтарга (с/с), нэһилиэктэргэ уонна нэһилиэк сэбиэттэригэр бытарыйаллар. .
Ботаника
thumb|right|Ботанист тэриллэрэ. Ботаника диэн биология үүнээйилэри үөрэтэр салаата. Биология салаата, сороҕор үүнээйи биологията диэн ааттааччылар. Атын аата өссө фитология. Ботаниканы үөрэтэр чинчийээччилэри ботаник диэн аатыыллар.
Саха АССР сиринэн-уотунан үллэһигэ
1922 - 1927 сыллар
Улуустар, нэһилиэктэр уонна нэһилиэк сэбиэттэрэ сахалар уонна хотугу норуоттар олорор сирдэригэр тэриллибиттэрэ, сельсоветтар, буоластар - ахсаанынан нууччалар баһыйар сирдэригэр тэриллибиттэрэ.
Васильев Степан Иванович
Васильев Степан Иванович — саха биллиилээх мелодиһа, ырыаһыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
Саха АССР сиринэн-уотунан үллэһигэ
1922 - 1927 сыллар
1924 сыл бэс ыйын 16 күнүгэр ЯЦИК быһаарыытынан Булуҥ уокуруга тэриллибитэ, кини састаабар Хаатанга - Анаабыр оройуона киирбитэ.
Васильев Степан Иванович
Олоҕун олуктара
Кэбээйи улууһун Мастаах нэһилиэгэр төрөөбүт.
Саха АССР сиринэн-уотунан үллэһигэ
1922 - 1927 сыллар
1925 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр ЯЦИК быһаарыытынан Алдан уокуруга тэриллибитэ, кини састаабар Якутскай уокуруктан Алдан - Төмтөөн оройуона уонна Өлүөхүмэ уокуруктан Тунгиир - Өлүөхүмэ оройуона киирбиттэрэ.
Васильев Степан Иванович
Олоҕун олуктара
Билиҥҥи кэмҥэ — Саха Сирин ырыа айааччыларын Сойууһун эппиэттиир сэкирэтээрэ.
Саха АССР сиринэн-уотунан үллэһигэ
1922 - 1927 сыллар
1926 сыл ахсынньы 29 күнүгэр Төмтөөн оройуона тэриллибитэ, киинэ Якут диэн суол станциятыгар (1927 сыллаахха улуус киинэ Нагорнай бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ).
Васильев Степан Иванович
Айар үлэтэ
Бастакы ырыаларын Муомаҕа сылдьан айбыт.
Саха АССР сиринэн-уотунан үллэһигэ
1930 - 1935 сыллар
1930 сыллаахха Саха АССРга уокуруктарынан араарыыттан оройуоннарынан араарыыга процесс саҕаламмыта. Итинник 1930 сыллаахха тэриллибиттэрэ:
Васильев Степан Иванович
Сигэлэр
[http://www.kyym.ru/index.php/olox/kultura/7603-2012-10-02-02-12-27 «Эйиэхэ — кэрэни тиэрдээри» — «Кыым» хаһыат 2012 с. балаҕан ыйын 27 күнэ 38 № (22082)]
Саха АССР сиринэн-уотунан үллэһигэ
1930 - 1935 сыллар
1931 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр ЯЦИК «О национальных районах и внешних границах Якутской АССР» диэн уурааҕа тахсыбыта. Бу уурааҕынан эбэҥкилэр олорор сирдэригэр хас да оройуон тэриллибитэ уонна Чукотка национальнай уокуруктан Саха АССР састаабар Арҕаа Туундара сирэ киирбитэ, ыам ыйын 20 күнүгэр Аллараа Халыма оройуона диэн ааттаммыта.
1931 сыллаахха маннык оройуоннар тэриллибиттэрэ:
1935 сыл тохсунньу 31 күнүгэр ВЦИК Президиума Саха АССР састаабыгар 34 оройуону бигэргэппитэ:
1935 - 1962 сыллар
1935 сыл олунньу 1 күнүгэр Бүлүү-Марха оройуона Үөһээ Бүлүү оройуона буолбута.
1935 сыл алтынньы 1 күнүгэр Өлөөн культбазатыгар кииннээх Өлөөн оройуона тэриллибитэ. Оройуон састаабар Анаабыр оройуонтан Дьилиндэ, Кирбэй, Өлөөн, уонна Мэгэдьэк оройуонтан Солоҕоон сельсоветтар киирбиттэрэ.
1936 сылга Аллайыаха оройуонун киинэ Чокуурдаах бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.
1936 сыл ахсынньы 1 күнүгэр ЯЦИК уурааҕынан Токко эбэҥки национальнай оройуон тэриллибитэ. Киинэ Чаара өрүскэ Куоппуру сиргэ.
1937 сыллаахха Арҕаа Хаҥалас оройуона аата Орджоникидзе оройуона буолбута.
1937 сыл муус устар 20 күнүгэр Нам, Горнай уонна Бүлүү оройуоннар уһук сельсоветтарыттан туспа Кэбээйи оройуона тэриллибитэ. Киинэ Кэбээйи сэлиэнньэҕэ.
1938 сыллаахха Мегедьэк оройуона аата Ньурба оройуона буолбута.
1939 сыл ыам ыйыгар Незаметнай бөһүөлэк Алдан куорат буолбута.
1940 сыл муус устар 1 күнүнээҕи туругунан Саха АССР састааба маннык этэ:
1943 сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр Төмтөөн оройуонун киинэ Нагорнайтан Чульман бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.
1946 сыллаахха Алдан уокуруга ликвидацияламмыта, кини оройуоннара Саха АССР бас билиитигэр барбыттара.
1948 сыллаахха Садын оройуона ликвидацияламмыта. Кини территорията Ленскэй оройуоҥҥа (Ботуобуйа (Таас Үрэх сэлиэнньэ) сельсовета) уонна Сунтаар оройуонугар (Садын (Сүлдьүкээр) уонна Чуона (Чуона сэлиэнньэ) сельсоветтар).
Сивцев Степан Ефремович
Сивцев Степан Ефремович - - Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа, поэт Таллан Бүрэ аҕата.
Саха АССР сиринэн-уотунан үллэһигэ
1935 - 1962 сыллар
1953 сыллаахха Ааллаах-Үүн оройуону Уус-Маайа оройуонугар сыһыарыллыбыта. Бу уураҕынан Токко, Томмот уонна Усуйаана оройуоннара ликвидацияламмыттара.
1954 сыл муус устар 30 күнүгэр Орто Халыма оройуонун бытарытыы бэрээдэгинэн Үөһээ Халыма оройуона тэриллибитэ, киинэ Зырянка бөһүөлэккэ. Бу сылга Таатта оройуонун аата Алексеев оройуона диэн буолбута.
1957 сыллаахха Булуҥ оройуонун киинэ Тиксии бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.
1959 сыллаахха Кэбээйи оройуонун киинэ Сангаар бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ. Бу сылга Учур оройуона ликвидацияламмыта.
1963 - 1991 сыллар
1963 сыллаахха бөдөҥ административнай реформа ыытыллыбыта. Оройуоннар оннуларыгар Алдан, Бабушкин, Ленскэй, Өймөкөөн уонна Уус-Маайа промышленнай оройуоннар тэриллибиттэрэ, ону таһынан Абый, Алексеев, Аллайыаха, Анаабы, Булуҥ, Бүлүү, Заречнай, Индигир, Кэбээйи, Халыма, Ленин, Муома, Аллараа Халыма, Өлүөхүмэ, Өлөөн, Ордоникидзе, Приморскай, Орто Халыма, Орто Өлүөнэ уонна Дьааҥы тыа сирин оройуоннар тэриллибиттэрэ.
1964 сыл кулун тутар 4 күнүгэр Бабушкин промышленнай оройуона ликвидацияламмыта, Индигир тыа сирин оройуона аата Томпо оройуона буолбута, онтон Приморскай — Эдьигээн оройуона буолбута.
1965 сыллаахха ити реформа туһата суоҕунан ааҕыллыбыта. 1965 сыл тохсунньу 12 күнүгэр тыа сирин уонна промышленнай оройуоннар "көннөрү" оройуоннар буолбуттара уонна бытарытыллыбыттара: Амма, Үөһээ Бүлүү, Горнай, Мэҥэ-Хаҥалас, Мирнэй, Нам, Сунтаар, Уус-Алдан уонна Чурапчы оройуоннар сөргүтүллүбүттэрэ. Заречнай уонна Орто Өлүөнэ оройуоннара ликвидацияламмыттара.
1967 сыл тохсунньу 5 күнүгэр Дьааҥы оройуона икки оройуоҥҥа архсыбыта Верхоянскай (киинэ — Баатаҕай бөһүөлэк) уонна Усуйаана (киинэ Депутатскай бөүөлэк).
1972 сыллаахха Уус-Маайа оройуонун киинэ Солнечнай бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.
1975 сыл сэтинньи 6 күнүгэр РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин уураҕынан Нүөрүҥгүрү куорат сэбиэтэ тэриллибитэ.
1989 сыл муус устар 21 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан Үөһээ Дьааҥы оройуонун территориятыттан Эбээн-Бытантай национальнай оройуон (киинэ — Баатаҕай Алыыта сэлиэнньэ).
1990 сыл кулун тутар 19 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан Алексеев оройуонун аата Таатта оройуона диэн буолбута.
1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха АССР Саха ССР буолбута.
Тылбаас
Тылбаас диэн суругу эбэтэр саҥаны биир тылтан атын тылага кубулутуу.
Тылбааһы оҥорор дьон тылбаасчыттар диэн аатаналлар. Тылбаасчыт тылбааһы оҥороругар атын тылга тыл хайдах тылбаастанарын билээри араас тылдьыттары туттуон сөп.
Тылбаас сыала- соруга төрүт омуктар икки ардыларыгар тэҥнэһиини булуу [Пт] уонна тылбаасчыт тексин илдьэ сылдьар [ПТ], ол түмүгэр иккиэн текстэрэ бэйэлэрин тылларын- өстөрүн культурнай уонна уус- уран уратыларыттан сиэттэрэн биир ис хоһооннорун илдьэ сылдьаллар. Тылбаастааһыҥҥа сабыдыаллыыр сүрүн фактордар, сүрүн ярустар уонна грамматическай тутуллар, сурук- Бичик уонна уус- уран тыл үгэстэрэ, фразеологическай оборуоттар уо. д. А.
Суругунан уонна тылынан тылбаас
Тылбаас үлэтэ икки аҥыы арахсар. Суругунан тылбаас (англ. traslation) тыл текстэрин сурукка эбэтэр электроннай носителарга сурук- бичик текстэрин нуормаларын уонна уратытын учуоттаан суруйуу тиэкистэрин тылбаастааһын буолар. Тылынан тылбаас (англ. internanan) тыл төрүт култууратын бэрэстэбиитэлин тылын- өһүн, тылын- өһүн учуоттаан, тус сыаллаах- соруктаах. (Синхроннай уонна утумнаах) тылбаастыыллар. Тылы тылбаас көрүҥэр сыһыана суох диэн бэлиэтиэххэ наада.
Компьютеры арыйыы электроннай тылдьыты оҥорууга, кэлин автоматизированнай тылбаас программата биллибитэ. Кинилэр көмөлөрүнэн толоруллубут тылбаас тиэкиһи эмоциональнай өттүнэн сотору- сотору тылбаас киирбэт. Проблема итинник көмөлөөх инструменнар переводчик с самоучаемостью искусственнай интеллект. Ол да буоллар, маннык инструменнары тылбаас үлэтигэр, ордук улахан тылбаас агентстволарыгар ирдэниллэр. Ону сэргэ онлайн сервистэр сорох тыллары, этиилэри уонна этиилэри (Google Transle) курдук дьон туспа этиилэрин тылбаастааһын туһунан статистика иһитиннэриитигэр олоҕураллар.
Переводческай агентстволар өҥөлөрө аан дойду үгүс дойдуларыгар ирдэнэр, тоҕо диэтэххэ, киһи үлэтигэр наадыйыы элбэх эйгэлэригэр баар. Онон тылбаас техническэй, дьыалабыай, туристическай, күннээҕи уо. д. А уобалас буоларынан хааччыйар уонна дойду мэһэйдэрин туоратыыга көмөлөһөр.
Цинхуа университета
西山苍苍东海茫茫 吾校庄严巍然中央 东西文化荟萃一堂 大同爰跻祖国以光 莘莘学子来远方 莘莘学子来远方 春风化雨乐未央 行健不息 须自强 自强自强 行健不息须自强 自强自强 行健不息须自强 左图右史邺架巍巍 致知穷理学古探微 新旧合冶殊途同归 肴核仁义闻道日肥 服膺守善心无违 服膺守善心无违 海能卑下众水归 学问笃实生光辉 光辉 光辉 学问笃实生光辉 光辉 光辉 学问笃实生光辉 器识其先文艺其从 立德立言无问西东 孰介绍是吾校之功 同仁一视泱泱大风 水木清华众秀钟 水木清华众秀钟 万悃如一矢以忠 赫赫吾校名无穷 无穷 无穷 赫赫吾校名无穷 无穷 无穷 赫赫吾校名无穷
Кытайга саамай элбэх студеннардаах университет. Ынырык улахан үрдүк үөрэх кыһата буолар.
Бэтховэн (киинэ)
Сүдьүөтэ
Биир ыал Ньютон баар, ол онно биир сенбернар ыт иитиллэ кэлэр, остуоруйата барыта онтон саҕаланар.
Цинхуа университета
thumb|left|The Tsinghua Bell thumb|200px|A Qing Dynasty garden on Tsinghua University Campus
thumb|200px|The traditional He Tang Yue Se (moonlit pond) is part of the Qing Dynasty Prince's Residence and Garden located at the grounds of the Tsinghua University
thumb|200px|Tsinghua's Science Park
1727
1727 сыл.
Төрөөбүттэр
Муус устар 29 — Жан Жорж Новер (29.4.1727-19.10.1810) - хореграфическай искусствоны уларыппыт үҥкүүнү үөрэтээччи, француз балетмейстера. Кинини «билиҥҥи балет аҕата» диэн ааттыыллар. ЮНЕСКО быһаарыытынан 1982 сыллаахтан Ж. Ж. Новер төрөөбүт күнүгэр аан дойду Үҥкүү күнүн бэлиэтиир.
173
173 сыл.
Чаачаан
Чаачаан — таба такымыгар үөскүүр үрүҥ үөн (сүһүөҕүн сиир).
Тагалог тыла
Тагалог тыла (Tagalog, ; ) диэн Австронезия тылларыттан биирдэрэ. Филиппиҥҥа ордук тарҕаммыт тыл буолар.
Атын Филиппин тылларын кытта сибээстээх, ол курдук Биколь, Локаон, Висая, Пангасинан тылларын кытта, уонна ырааҕынан атын Австронезия тылларын кытта сибээстээх, Формоза, Индонезия ууонна малай тылларын кытта, Гаваи уонна Маори олохтоохторун тылын кытта эмиэ сыһыаннаах.
Аһаҕас дорҕооннор
Тагалог тылыгар уона судургу аһаҕас дорҕоон, биэс кылгас уонна биэс уһун:
Түөрт дифтонг баар, , , уонна.
Михайлов Михаил Прокопьевич
Михайлов Михаил Прокопьевич — Мэкчиргэ Уола Бэһэлэйдээх Мэхээлэ (1830 - 1915), улуу олоҥхоһут.
Норуот ахтар Сунтаар улууһун ырыаһыттарыттан аҕалара.
Хочо улууһун (билигин Сунтаар улууһа) Хадан нэһилиэгэр 1830 сыллаахха төрөөбүтэ. Эдэр сааһыгар дьадаҥы буолан Өлүөхүмэ, Витим, Бодойбо бириискэлэринэн сырыппыта.
Олохсуйан баран ынах-сүөһү иитиитинэн дьарыктаммыта уонна эмиэ или сирдэринэн бородууксуйатын батара уонна эргинэ элбэхтих сылдьыбыта. Аатырбыт ырыаһыттар күрэхтэһиилэригэр кыттан элбэхик бастаабыттаах.
Олоҥхоһут быһыытынан аата Бүлүүгэ, Өлүөхүмэҕэ эрэ буолбакка, Саха сирин үрдүнэн аатырбыта.
Аатырбыт Өлүөхүмэ улууһун ырыаһытын Быча Уолун кыайбытын кэннэ айхаллаабыттара.
Ол гынан баран Зверев - Кыыл Уола бэйэтин Тымныы кыһын туһунан поэматын бэчээттииригэр былыр Бэһэлэйдээх Мэхээлэ ыллыыр этэ диэн бэлиэтээбит.
Сивцев Степан Петрович
Сивцев Степан Петрович — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, СӨ үтүөлээх тренера, көҥүл тустууга сборнай хамаанда сүрүн тренера, Спорт үрдүкү маастарыстыбатын оскуолатын ыстаарсай тренер-преподавтелэ.
Олоҕун олуктара
1960 с. сэтинньи 30 күнүгэр Уус-Алдан Найахытыгар төрөөбүт.
Тренер быһыытынан үлэлиир кэмигэр элбэх үрдүкү кылаастаах тустууктары бэлэмнээн таһаарбыта:
Охлопков Егор — мастер спорта международного класса РФ, Ноговицын Семен — мастер спорта РФ, Михайлов Дмитрий — мастер спорта РФ, Иванов Антон — мастер спорта РФ, Корнилов Иосиф — мастер спорта РФ, Олесов Николай — мастер спорта РФ, Савинов Платон — мастер спорта РФ, Михайлов Осип — мастер спорта международного класса РФ, Коломиец Евгений — мастер спорта РФ, Тимофеев Увар — мастер спорта РФ, Алексеев Василий — мастер спорта РФ, Прохоров Александр — мастер спорта РФ; Иванов Михаил — мастер спорта РФ, член сборной команды среди юниоров России, победитель первенства России среди юношей в 2006 г., 2 й призер чемпионата России в 2007 г., 1 е место в первенстве России среди юниоров, 2 е место на чемпионате мира среди юниоров в г. Стамбуле (Турция), 1 е место в финале первенства России среди юниоров в г. Улан-Удэ в 2008 году, 3 е место в первенстве мира среди юниоров в г. Анкаре в 2009 году; Лебедев Виктор — мастер спорта международного класса, 1 е место на чемпионате России в г. Казани 2009 г., 2 е место на международном турнире И. Ярыгина в 2009 г., 3 е место в чемпионате мира в г. Хернинге 2009 г., 3 е место на чемпионате Европы в 2010 г. и чемпион мира 2010 г. в г. Москве.
Аан дойду уонна Арассыыйа таһымнарыгар үрдүк ситиһиилээх спортсменнары эрчийибитин, бэлэмнээбитин иһин Степан Петрович Сивцев 2010 с. Д. П. Коркин аатынан физическэй култуураҕа уонна спорка Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаата буолбута.
175
175 сыл.
Сылгы уона (мээрэй)
Сылгы уона — сүүс сүөһү аата. (Былыр сыана бысыһыытыгар туттуллар тыл). Сылгы биирэ диэн уон сүөһү суоттаах буолар. Уон боһомо диэн бөдөҥ сүөһү аата. Уйгуур – элбэх диэн,алыс элбэх, киһи ахсын да билбэт элбэх./…/
Үөрүү оскуолата
«Үөрүү оскуолата» — бытааннык сайдан иһэр оҕолору оскуолаҕа бэлэмниир оскуола иннинээҕи тэрилтэ. 2010 сыллаахха Ирбит куоракка, Свердловскай уобаласка аһыллыбыт.
Сылгы уона (мээрэй)
Туһаныллыбыт сирдэр
	«Үһүйээннэр, номохтор» 2-с таһ. Багдарыын Сүлбэ хом. Дьокуускай, Бичик, 2006 с.
Үөрүү оскуолата
Остуоруйата
Оскуоланы арыйыы санаа 2002 сылаахха Куорат Сүбэтин чилиэнигэр Ольга Антиповаҕа кэлбит: Ирбиккэ оҕо саадыгар миэстэ тиийбэт. 2010 сыллаахха Антипова бырайыагын "Инники кэскилбит" пуонда өйөөбүтэ. «Үөрүү оскуолаыгара» оҕолор биир сыл  сылдьаллар уонна кинилэри кытта идэлээх үөрэтээччилэр уонна психологтар дьарыктаналлар. Ыарыһах оҕолор босхо сылдьаллар. 2014 сыллаахха «Үөрүү оскуолата» 500 кв. м саҥа дьиэ ылбыта (урукку дьиэттэн 5 төгүл улахан). Көһүү кэнниттэн тэрилтэ 200-250 оҕону ылар былааннаах.
2014 сыл бэс ыйыгар Ольга Антипова «Может ли социальный бизнес стать одним из главных векторов развития предпринимательства в России?» диэн темалаах ТППРФ тэрийбит төгүрүк остуолугар кыттыбыта.
Флорида
Флорида (Florida) диэн АХШ соҕуруулуу илин штата. Кинилиин кирбиилэhэллэр Алабама хотугулуу арҕаа уонна Дьордьия хотугулуу илин. Арҕаа уонна соҕуруу Мексика хомото, илин Атлантик океан баар. Флорида улахан өттө хумид субтропик климаттаах, соҕуруу өттө тропик климаттаах.
Арҕаа уонна Атлантика Океан икки ардыларыгар, соҕурууттан Флорид силбэһиитэ баар. Хоту өттүнэн Алабама уонна Дьордьия штаты кытта быысаһар. Байҕал кыраныыссалара сир хоту өттүн уонна Флорида арыыларын бөлөҕөр-Кис соҕуруу диэки баар.
Нэһилиэнньэтэ-21 570 527 киһи: 3-с АХШ штата (Калифорния уонна Техас кэнниттэн).
Сирин иэнэ — 170 304 км2: 22-с АХШ штата.
Ордук улахан куората — Джэксонвилл, бөдөҥ куораттара-Майа, Тампа, Орландо.
Экономика
Флорида штат ВВП ВВП $776,3 млрд. — АХШ- гар 4- с миэстэ (2011 с. атырдьах ыйыгар), бу көрдөрүү Австралия ВВП- гар тэҥнэһиэн сөп.
Флорида-цитрустары оҥорор АХШ ыытааччы штата. Дойду үүнүүтүн үс гыммыт биирэ-Флорида тыатын сиригэр түмсэн цитруса үүннэрэллэр. Сүрүннээн апельсин уонна грейпрузтар.
Арай биир кэнники 100 сылга цитрус Флорида үүнүүтэ хатан хаалбыт. Бу ХХ үйэ 80- с сылларын бүтүүтэ буолбута. Фермердэр, хаһаайыстыбалар лейкленд уонна Орландо куораттан хоту сытар фермердэр цитрусовай производствоттан аккаастанарга күһэллибиттэрэ. Былырыыҥҥы рынокка маарынныыр фрукталар киирбиттэригэр цитрус сыаната эмискэ түстэ уонна фермердэр алдьаннылар. Билигин цитрустары оҥорор хамыыһыйа кытаанах хонтуруолугар оннооҕор тымныы кыһын кэнниттэн даҕаны сыана үрдүүрүгэр көмөлөһөр.
Хотугу Флорида үөскээн улааппыт табах атын төрүт культуратынан ааҕыллар. Культивирование ХХ үйэ 20- с сылларын бүтүүтэ саҕаламмыта, грызунов кэриэс планторида сүктэрбитин кэннэ, үүнүү улахан өттүн урусхаллаабыттара. Табаҕы үүннэрии ырыынагын киинэ Лайв- Ок (Чечня Oak) диэн Лайв- Дьокуускай куорат ааҕыллар.
Цитусовай, табахтан ураты, соҕуруу өттүгэр флоридтар сахарал хомуһу үүннэрэр, үүннэрэр. Октобий күөл соҕуруу кытылыгар Клюистон сахарал тростнигын культивалааһын киинэ буолар. Бу тыа хаһаайыстыбатын культуратын оҥорон таһаарыы 1961 сыллааҕы кубинскай революция кэнниттэн кэҥээбитэ, АХШ Арыылаах хомуһу саптары тохтоппуттара.
Флорида — дойду ырыынагар биир бөдөҥ поставщиктарыттан биирдэстэрэ. Штат сүрүн балыксыттара: Пенкола уонна Апалачикола кытылыгар, оттон Атлантика кытылыгар — Бичик (Fernna Bechh) уонна Нью- Смирна- Бичик. Уонна, биллэн турар, Флорида арыыта-Кис. Манна розаны кириэппэс хостууллар, олорор сирэ Таматтан харгыс арыыларга диэри уһунна. Крееток таһынан, балыксыттар дойду рыногар араас көрүҥнэри, ол иһигэр Испан макелын, хара кефаль, ону таһынан молюсков, Омар уонна крабтары туруорсаллар. Апалачикола саалатыгар устрицаны араараллар.
Штатка олус киэҥник спортивнай балыктааһын. Кинини штат дохуоттарын улаатыннарыы индустриятын тутаах салаатыгар ааттыахха сөп.
Флорида территориятын 45 % тыаҕа сабыллыбыт. Өссө урукку кэмнэргэ бэс ойуурдара АХШ байыаннай- муора флотун туһугар мас кэрдиитэ буолар. Ол гынан баран, XIX үйэ бүтүүтэ муҥур уһукка тиэллибит — тыалар кэрдиллибиттэр. Ол гынан баран, штат гражданнара эргэ кэрдиистэри миэстэтигэр саҥа тыалары олордубуттара уонна 1940 сыллаахха ойууру үүннэрии саҥа тэтиминэн барбыта.
Экономикаҕа туристическай индустрия биир тутаах уонна улахан дохуоттаах буолар. Флоридтар-Майа, Майа-Бичик, Орландия, Орландия «Мир Дисней» пааркалара уонна Universal-Лодердейл, Палм- Бичик, Сент-Питерсерг, Панама-Сити, Панама-Бичик, биэнсийэ. Аны национальнай парк оройуоннарыгар сытар куораттар. Чуолаан туристическай индустрия штат экономикатын промышленнай салааларын сайыннарыыга сабыдыаллаата.
Флорида саамай үрдүк дьиэлэрин сүрүн өттө 2000- с сылларга тутуллубут.
Хапсаҕай
Хапсагай (хапсагай ) — саха тустуута.
Этимология
Существует несколько версий происхождения названия борьбы. По мнению Н. С. Григорьева, автора «Фразеологического словаря якутского языка», слово образовано из основы хапса (ловить, хватать, схватить) и старомонгольской приставки ҕай, означающей какое-либо действие, то есть возможный вариант перевода может быть «схвати и действуй». «Толковый словарь якутского языка» также определяет хапсаҕай как сочетание двух слов: хап (ловкость, быстрота, сила, выносливость) и саҕай (бросай, кидай). Т. И. Петрова в «Кратком якутско-русском словаре» переводит слово как проворный, ловкий, быстрый, и определяет слово, как неделимое. Э. К. Пекарский в «Словаре якутского языка» выдвигает версию происхождения слова хапсаҕай (хабыс + аҕай) от тюркского «капчаҕай», «капшаҕай» (быстрый, проворный), сравнимо с бурятским «габшагай» — ловкий, хваткий, подхватывать, увертка. По мнению кандидата культурологии Н. С. Попова, хапсаҕай — это исконно якутское слово, нераздельное, подвид слов хапсыҕыы, хапсыҕар (столкновение, сталкиваться).
Устуоруйата
Хапсагай имеет древнюю историю, и установить, когда установились правила борьбы вряд ли представляется возможным. Уже в известном героическом эпосе олонхо дано описание победы богатыря «среднего мира» над представителями «тёмной силы» при помощи приёмов борьбы хапсагай.
По преданиям, ещё в древности у якутов существовала система воспитания и подготовки воинов, которые составляли отдельную касту. Одним из составляющей такой подготовки являлось умение вести борьбу без оружия. Ребёнка, отобранного в касту воинов (нареченного стать боотуром) обучали различным воинским умениям и развивали соответствующие физические навыки, в том числе, премудростям национальной борьбы. Секреты мастерства и способы подготовки к состязаниям каждая семья держала в тайне.
Первое упоминание о хапсагае на русском языке имеется в трудах этнографа Г. Ф. Миллера, который дал подробное описание, проведённого 31 мая 1737 года в 14 верстах от Якутска, и в ходе которого прошли состязания по борьбе хапсагай. Затем упоминания о соревнованиях по этой борьбе встречались в «Трудах Второй Камчатской экспедиции» И. Г. Гмелина, в работах академика А. Д. Мидлендорфа, у писателя-декабриста А. А. Бестужева-Марлинского.
В старину соревнования по хапсагаю устраивались во время праздников, главным из которых являлся Ысыах, на свадьбах (Уруу) знатных родов, во время осенней подлёдной ловли рыбы (Мунха), во время скачек лошадей. Борцы (даадары), по традиции покрытые бычьей кожей (с тем, чтобы соперники не видели друг друга) выходили из берестяных чумов на поляну, в круг сидящих зрителей. Арбитр, избираемый из почётных гостей, выводил борцов на середину круга, сбрасывал с них покрывало, и начиналась схватка.
Один из очевидцев, наблюдавший хапсагай во второй половине XVIII века писал: «раздевшись донага, только оставив на себе одни штаны, и с разбега соединясь друг с другом и ударя одним другого по бокам, а потом ухватясь за свои штаны и ногами сплетясь, бросают о землю»
Ограничений по времени схватки не существовало: она могла длиться по нескольку часов, а иногда «когда спор бывал особенно принципиален — случалось, продолжался в течение целого дня», и даже продолжалась на следующий день.
В конце XIX века и начале XX века наблюдалось активизация увлечения хапсагаем на всей территории нынешней Якутии, появились известные мастера хапсагая. В 1932 году состоялись первые официальные соревнования по хапсагаю, которые были приурочены к десятилетнему юбилею образования автономной республики и после этого соревнования проводились систематически, как на праздниках, так и в ходе Всеякутских Спартакиад. К участию в соревнованиях были допущены и женщины, так в 1944 году соревнование женщин было включено в программу летней республиканской спартакиады Якутской АССР.
Во времена СССР, соревнования по борьбе хапсагай среди мужчин регулярно проводились сельским ДСО «Урожай» в четырёх возрастных группах: 18-35 лет, 35-40 лет, 40-45 лет и свыше 45 лет.
В 1992 году была образована ассоциация «Сахаада-спорт», объединяющая восемь федераций по национальным видам спорта, включая хапсагай, а соревнования по этой борьбе проводятся под эгидой Федерации спортивной борьбы Республики Саха (Якутии) по борьбе хапсагай. 25 октября 2010 года хапсагай был признан Международной федерацией объединённых стилей борьбы (FILA), в результате чего был подписан договор между FILA и Ассоциацией национальных видов спорта и игр народов Якутии «Сахаада-спорт», в соответствии с которым борьба хапсагай вошла в FILA на правах официально признанного вида борьбы и может распространяться по всему миру. В 2011 году хапсагай вызвал большой интерес федерации борьбы Бенина, и письмом президента этой федерации, хапсагай был признан и была выражена готовность стать базовым центром культивирования борьбы в Африке. С 22 по 25 декабря 2011 года должен был пройти первый чемпионат Африки по хапсагаю.
Быраабылата
Борцы обнажены до пояса, ниже пояса одеты в трусы или трико, как правило обуты в борцовки. Ранее, независимо от времени года, борцы боролись разутыми и одетыми только в шорты из ровдуги (мягкой кожи лося без шерсти). Схватки могут проводиться и на поляне, поросшей травой, но в настоящее время официальные схватки проводятся на борцовском ковре, диаметром 10 метров.
Любое касание борцом земли (ковра) какой-либо частью тела, кроме ступней, влечёт поражение. Исключение в современных правилах составляет касание земли (ковра) одной рукой, за что засчитывается штраф в 1 балл; касание двумя руками уже влечёт поражение. При проведении приёма атакующий борец должен остаться на ногах. Борьбы в партере в хапсагае не имеется.
В борьбе разрешены любые захваты за любую часть тела, исключая пальцы рук и ног. Захваты борцов, как правило неглубокие, в ходе схватки большое значение имеет активная работа ног. В арсенале борцов имеются подсечки, подножки, обвивы, зацепы, выхваты, отхваты, подсады и иные различные броски. Так, распространёнными приёмами являются сваливание соперника захватом головы и ноги (тюргэн) и передняя подсечка (халбарыйан тэбии). Многие приёмы соединены в многоступенчатые комбинации. В технике хапсагая следует выделить оригинальное исполнение проходов в ноги и бросков через грудь (халбарыйыы). Проходы в ноги выполняются исключительно с наклоном и нырками: исполнение прохода в полёте или в падении влечёт проигрыш в схватке, поскольку атакующий так или иначе коснётся поверхности. Тем же самым обусловлено выполнение бросков через грудь, которые в греко-римской и вольной борьбе (броски прогибом), дзюдо и самбо выполняются в падении, с большой амплитудой, а в хапсагае это невозможно. Поэтому выработана оригинальная техника таких бросков, позволяющая атакующему остаться на ногах.
Продолжительность схватки ограничена 10 минутами, для взрослых это обычно 5 минут + 2 минуты в случае, если победитель не выявлен в основное время, для старших юношей 5 минут, для младших юношей – 4 минуты. . Исход схватки — это победа одного из борцов или объявление обоих борцов проигравшими ввиду пассивного ведения борьбы.
До 1955 года в хапсагае не было разделения на весовые категории. С 1955 года взрослые борются в категориях до 53, 58, 64, 72, 80 килограммов и свыше 80 килограммов. У юношей и ветеранов разделение на категории другое.
Хапсаҕай атын көрүҥнэрэ
Кроме описанного хапсагая, как спортивной борьбы, существуют другие варианты хапсагая.
Так, в последнее время развивается известное с древности групповое направление борьбы, или хомуур хапсагай. В команде должно быть не менее пяти борцов в различных весовых категориях (например, двое до 70 килограммов и трое — свыше 70 килограммов). Соревнование начинают по одному борцу от каждой команды (по жребию). Затем борются по 2 борца от каждой весовой категории, следующим этапом борются по 3 борца от каждой команды, и наконец, в финальной схватке выходят все борцы противоборствующих команд — «стенка на стенку».
Ещё одним видом «хапсагая» является разработанный недавно хабыр хапсагай. Правила здесь не отличаются от ушу-саньда.
Хапсаҕай уонна көҥүл тустуу
Многие известные якутские борцы вольного стиля с детства занимались хапсагаем, что наложило отпечаток на их стиль борьбы. Так, Роман Дмитриев, чемпион и призёр Олимпийских игр и Павел Пинигин, чемпион Олимпийских игр, обучались хапсагаю. Роман Дмитриев в основу своего атакующего стиля положил чисто национальные приёмы и своей первой победе над иранским борцом Джавади на престижном международном турнире в Тбилиси он был обязан приёмам хапсагая.
Баарыс
Баарыс (лат. Uncia uncia) диэн Орто Азия хайаларыгар баар улахан куоска.
1728
1728 сыл.
Туох буолбута
Сыл саҕаланыыта — Арассыыйа уонна Кытай ыккардыларыгар Кяхтатааҕы дуогабар баттаммыт. Бу дуогабар быһыытынан кыраныысса бигэргэммит, Пекииннээҕи духовнай миссия туруга чуолкайдаммыт.
Чаачар
Чаачар — ох саа, айа, чааркаан уо.д.а. булт сэбин тэбэр сүрүн чааһа, сиһэ.
Пекин университета
Пекин Университета (北京大學), пиньинь тылынан Běijīng Dàxué. Олохтоон дьоннор кыччатан этэллэр - Бэйда. Кытайга биир саамай улахан университеттарынан биирдэстэрэ. Манна 72% кэлии омуктар (Үксэ Аустралия уонна АХШ дойду студеннара) Кэнники кэмнэ Арассыыйа эдэр ыччата эмиэ иннэ үөрэнэр буоллулар. Улахан научнай центр. Азия Саамай улахан библиотеката баар. Аан дойду биир улахан обсерваториятын уонна химическай лабораториятын бас билэр. Элбэх учуонайдар улэлииллэр. Улахан фармация бизнеһин тэрийбит буолар. Бу Университеты бүтэрбит студеннар 99,99% бары аан-дойду араас дойдуларыгар улахан үрдүк дуоһунаска үлэлииллэр. Пекин куоратка хоту өттүгэр сытар, Пекин силиконовай хочотугар баар.
176
176 сыл.
Соловьевтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)
Соловьевтар - Төрүт сирдэрэ Холгума Араҥас алааһа. Холгума Соловьевтара баай төрүттээхтэр. Мэхээлэ Солобуйуоптаах Дьөгүөр, Сааба, Ыстапаан диэн үс уолу, Малаанньа диэн кыыһы төрөтөн улаатыннарбыттар. Абаҕаларын уола Байбалы ииппиттэр. Үөрэхтээхтэрэ кыра уол Степан Михайлович Соловьев Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын уонна рабфагы бүтэрбитэ.
Соловьев-Араҥас диэн суруйар аатынан биллибит эрдэтээни бэйиэт. "Көрдөөх кэмнэр" диэн кинигэлээх. "Эдэр бассабыык" хаһыакка, араадьыйаҕа үлэлээбитэ. Сэрии саҕаланыытыгар сэлликтээн өлбүт. Убайдара Дьөгүөрдээх Сааба сэриигэ баран эргиллибэтэхтэр. Саха театрыгар артыысканан үлэлипр Малаанньа уОайдара оҕолорун иитиһэ дойдутугар тахсар. Сотору кэргэн тахсан Уус-Алданныыр. Эдьиийдэрэ эргэ барбытын кэннэ Дьөгүөр огдообото кыргытгарын илдьэ ийэтигэр Даарыйа Барабановаҕа Бүтэйдээххэ көһөн кэлэр.
Кэлин кэргэнэ олбүт Малаанньа, ииппит уоллара Байбал, Сааба уола Ньукулай бары манна олохсуйбуттара. Билигин Дьөгүөр кыргыттара Биэрэлээх, Суура кэккэлэһэ кэриэтэ олороллор, элбэх ыччаттардаахтар. Малаанньа сэрииттэн Гфронговик Степан Чабыкиҥҥа кэргэн тахсан икки уолу хаалларбыта. Сааба 1 ^0 быраас буолбута. Н.С.Соловьев Бүтэйдээх балыыһатыгар быраастаабыта.
Икки кыыһа эмиэ эмчиттэр. Кэргэнэ Федора Никифоровна, соҕотох уола Савва уонна кыыһа Саня Бүтэйдээххэ бааллар. Иитиллибит уол Павел Михайлович Соловьев (1899 с.) Наахара церковнай-приходской оскуолатын б\тэрбитэ. Төрөөбүг нэһилиэгэр ревкомҥа бэрэссэдээтэллээбит, сэбиэтгээбит. Иккис кэргэнэ Борисова боккуойа. Күтүөт киһи Бүтэйдээххэ олохсуйбута. Маҕаһыын атыыһыта, балыыһа завхоһа. Үлэ фронугар Тиксиигэ биир дойдулаахтарын отделениетын салайбыта. «Коммунизм суола" колхозка үлэлээбитэ. Маҥнайгы кэргэнитгэн икки, иккис ергэниттэн эмиэ икки уоллаах. Оҕонньор 70 сааһыгар куоракка олорон өлбүтэ. Онон Холгуматтан хааннаах Соловьевтар сыдьааннарын Бүгэйдээххэ элЬэҕи көрсүөххэ сөп. Дойдум дьоһун дьоно" кинигэттэн.
Николаев Михаил Ефимович
Олоҕун олуктара
Михаил Ефимович Николаев (1937, сэтинньи 13, Өктөм, Орджоникидзевскай оройуон, Саха АССР) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ (1992—2002). 2002 сылтан Арассыыйа Федерациятын Бэдэрээлинэй мунньаҕын Бэдэрээссийэ сүбэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта (2002—2010), АБ Судаарыстыбаннай Дууматын VI ыҥырыытын дьокутаата (2011-2016), СӨ Судаарыстыбаннай Сүбэһитэ (2016 сылтан).
1937 сыллаахха сэтинньи 13 күнүгэр Орджоникидзе оройуонун (билигин Хаҥалас улууһа) Өктөм нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Көҥүс аппа
Көҥүс аппа (овраг) — туруору, кырыһа суох эниэлээх, төбөтүн диэки салааланар быстаах уу сүүрээнэ алдьаммыт хоруута. Сымнаҕас боруодаларга өрүстэр, үрэхтэр, сиппит аппалар, алаастар эниэлэригэр үөскүөн сөп. Туһалаах сирдэри улаханнык алдьатар буолан, кинини утары охсуһаллар.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Полянка
Полянка (Полянка) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 728 (2012).
Диэрэ-дэпсэ
Диэрэ-дэпси - сылгы баттахтаах тириитинэн оҥоһуллубут мааны олбох эбэтэр сиргэ тэлгэнэр үктэл.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2012-12
Ахсынньы 1—31 күннэрэ
thumb
Оросин Константин Григорьевич
Оросин Константин Григорьевич (1853—1903), олоҥхоһут.
Боотур Уус улууһун Бастакы Игидэй нэһилиэгэр 1853 сыллаахха баай ыалга төрөөбүтэ.
Төрөппүттэрэ аатырбыт олоҥхоһуттары ыҥыраллара, ол иһин эдэр сааһыттан ыллыыр-туойар буолбута.
Кэргэннэнэн баран «Наммара» үрэххэ олохсуйбута. Кини дьиэтигэр ырыаһыттар мэлдьи мунньусталлара.
Кини доҕотторунан биллэр дьоннор этилэр: протоиерей Д. Д. Попов, көскө олорооччулар Э. К. Пекарскай, В. М. Ионов, Н. А. Виташевскай, В. Ф. Трощанскай.
Ити дьоннор сабыдыалларынан үөрэхтэммит, фольклору хомуйааччы буолбут.
Э. К. Пекарскай бэлэхтээбит тэтэрээтигэр «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону суруйбута.
Үрүҥ тэллэй
thumb|250px
Үрүҥ тэллэй (, Белый гриб, боровик) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сир ин элбэх улуустарыгар үүнэр. Булкаас сэбирдэхтээх уонна бэс ойуурдарга көстөр.
Морфологията
Сэлээппэтин алын өттө капроновай губка курдук. Тэллэй кыра эрдэҕинэ үп-үрүҥ, сиппитин кэннэ көҕөрүмтүйэн көстөр араҕас өҥнөнөр.
Хайа туттахха иһэ маҥан, өҥө уларыйбат. Олус үчүгэй-тэллэй сыта сыттаах.
Споратын өҥө күрэҥ эбэтэр араҕастыҥы күрэҥ.
Үүнэр кэмэ
От ый ыттан хаһыҥ түһүөр диэри баар буолар. Ардах кэнниттэн итии бэриэмэҕэ үчүгэйдик үүнэр.
Үүнэр сирэ
Мутукчалаах ойуур, булкаастаах бэс мас тыата. Тэтиҥ, харыйа, хатыҥ төрдүгэр тыа саҕатыгар, киһи үгүстүк сылдьыбат буолбут суолун кытыытынан, үүнэр. Күөх муохтаах, сэппэрээктээх, уулах отон уктаах сииктээх сири сөбүлүүр. Аҥардас тиит ойуурга үүммэт. Саха сиригэр Арктикаҕа тиийэ баар, ол гынан баран, сүнньүнэн хойуутук Ленскэй, Өлүөхүмэ, Алдан оройуоннарыгар үүнэр. Якусткай, Орджоникидзевскай, Мэҥэ-Хаҥалас уо. д. а. Саха сирин киин оруйуоннарыгар, Бүлүүгэ даҕаны арыый сэдэх.
Химическэй састааба
Саха сирин киин оруйуоннарыгар үүнэр үрүҥ тэллэй сиэнэр чааһыга 3,75% белоктаах, 0,48% арыылаах, 0,76% минеральнай веществолардаах.
Аска туттуу
Бу тэллэйи амтана үчүгэйинэн атын бары тэллэйдэртэн ордороллор. Ханнык баҕарар бүлүүдэни бэлэмнииргэ барар: миин оҥоруохха, соркуойдуохха, тууһуохха, хатарыахха, маринуйдуохха сөп.
Атын маарыннаһар дьааттаах тэллэйэ суох. Дэҥҥэ, сиэммэт үөстээх тэллэйи кытта бутуйаллар. Үөстээх тэллэй үрүҥ тэллэйтэн уратыта - хайа туттахха иһэ тэтэркэй өҥнөөх буолар.
Беларусь
Беларусь (Бөлөрүүс) диэн Илин Европа дойдута. Кирбиилэhэр Арассыыйалыын хоту уонна илин, Украиналыын соҕуруу, Польшалыын арҕаа уонна Литвалыын уонна Латвиялыын хоту. Киин куората Минскай.
Беларусь олохтооҕун ахсаана 9.85 млн киhи. 80% тахса беларустар, атын омуктар нууччалар, украиннар уонна поляктар. 1995 с. референдумунан дойду икки ил тыллаах: беларус уонна нуучча.
Киин уонна саамай улахан куората — Минскэй. Судаарыстыбнай тыл — белорусскай уонна нуучча тыла.
Этимологията
Судаарыстыба аата XIII үйэ ортотуттан биллэр уонна Русь араас регионнарыгар сыһыаҥҥа туттуллар «Белая Русь» диэн тылтан тахсар.
ХV үйэ бүтүөр диэри «Үрүҥ Русь» (Альба) туһунан ахтыылар Арҕаа Эуропаттан, Новгород Өрөспүүбүлүкэтин территориятыгар туттуллар этэ.
Lycos
Lycos (Лайкос) диэн 1994 олохтоммут интернет ситимигэр көрдүүр сайт, уонна веб-портал. Почта, вебхостинг, социальнай ситим уонна араас аралдьыйар сайт холбооһуннара буолар.
Сициилийэ
Сици́лия (Сициилийэ) — Италия эрэгийиэнэ, иэнэ 25 708 км², олохтоохторун ахсаана 5 мөлүйүөн киһи. Маннык ааттаах арыыттан уонна киниэхэ чугас арыылартан турар: Липар арыылара, Эгад арыылара, Пантеллерия, Устика уонна Пелаг арыылара.
Сир Ортотунаҕы байҕалга (Средиземнэй муораҕа) баар буолан былыр-былыргыттан атыы-эргиэн суолларыгар сытара. Былыргы Греция сорҕото этэ. Цицерон манна баар Сиракузы куораты Былыргы Греция саамай бөдөҥ уонна кэрэ куоратын курдук ойуулаабыта. Биһиги ээрабыт I тыһыынча сылыгар олохтоохторун ахсаана 2 мөлүйүөнтэн тахса этэ, онон планета саамай хойуу киһилээх сиринэн биллэрэ.
Дьаһалталарынан тыырыллыыта
right|thumb|370px| Эрэгийиэн 9 провинцияҕа арахсар:
1964 сыл
1964 сыл.
Хоро Г.Н. Чиряев аатынан орто оскуолата
Хоро орто оскуолата — Үөһээ Бүлүү улууһун биир бөдөҥ, дириҥ устуоруйалаах уонна биллэр оскуолаларыттан биирдэстэрэ.
Билиҥҥитэ
2009/10 үөрэх сылыгар 306 үөрэнээччи баар этэ. Кылаас-комплектарын ахсаана 21., бастакы сүһүөх — 5, иккис — 11, 3-с — 5.
49 учуутал, 4 иитээччи (баспытаатал) үлэлииллэрэ.
2005 с. оскуола оҕолоро түүр омуктарын үөрэтиигэ кытталлар. 2007 с. икки оҕо «Түүр эйгэтэ» норуоттар ыккардыларынааҕы научнай конференцияҕа Улан-Баатарга кыттыбыттара.
Сылын ахсын «Экстрим» диэн ааттаах спортивнай кулууп кыттыылаахтара араас маршруттарынан сүүрүү тэрийэллэр (Хоро-Түҥ-Хоро, Хоро-Марха-Хоро). Салайааччы үрдүкү категориялаах физкультуура учуутала Васильев Савва Васильевич.
Нуучча тылын учуутала Попова Валентина Николаевна салалтатынан «Novitas» диэн ааттаах пресс-куруһуок үлэлиир.
Үтүөлээх учууталлар, Үөрэхтээһин туйгуннара, нэһилиэк Бочуоттаах олохтоохторо
«Алаас симэҕэ» диэн ансаамбыл 6 хайысханан үлэлиир:
Чабырҕай
Чабырҕай — бас уҥуоҕун кулгаах уонна сүүс ыккардынааҕыта, сорох кыылларга (холобур, сылгыга) хараҕын кырыытыттан саҕалаан кулгааҕын ыккардыгар диэри.
Рифт
Рифт — сир хаҕын олус дириҥ, уһун уонна киэҥ тэйсиилээх быһыттыыта (тэҥн. Разлом). Олус улахан (холобур, байҕал ортотунааҕы сис хайаларга курдук) буоллаҕына, рифт зоната дэнэр. Итилэр бэйэлэрин истэригэр туспа грабеннар, горстар бааллар. Сорох рифтэр тиллибит (возрожденные) былыргы структураларга кураанах сиргэ үөскүүллэр (И. Африкатааҕы зона, Байкал). Рифтэргэ вулкан уонна сир хамсааһынын көстүүлэрэ элбэх.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Слепцовтар (Бүтэйдээх, Мэҥэ-Хаҥалас)
Слепцовтар - Бүтэйдээх нэһилиэгин ыаллара.
Аҕаларынан алтаннар, ийэлэринэн алаастар. Үөһээ Алтаҥҥа Улахан сыһыы диэн сиргэ олорбут аҕалара Бүөтүккэ Слепцов уонна ийэлэрэ эрдэ өлөннөр оҕолор тус-туһунан иитиллибиттэр. Хонооһой ийэтин аймахтарыгар Нотуукка Сэмэннээххэ сыстыбыт. Сааба эргэ тахсыбыт эдьиийин эҥээрдэһэн Бөтүҥҥэ олорбут, үөрэммит. Савва Петрович Слепцов-Таппарыйа армияҕа барыан иннинэ нуучча кэргэннэнэ сылдьыбыт. Сэриигэ штаб начальнигын ординареһынан сылдьыбыт. Ленинграды, Прибалтиканы босхолоспут. Үс бойобуой ол иһигэр, "Хорсунун иһин" мэтээллээх эргиллибит. Бөтүҥҥэ колхуоска үлэлээбит, бултаабыт. Холгуматтан Кууһума кыыһын Попова Александраны кэргэн ылан 3 оҕоломмут. 1963 с. Бүтэйдээххэ көһөн кэлбиттэрэ. Ийэлэрэ 1972 с. өлбүт. Сааба уһаммыт, бултаабыт. Кэлин Алтантан Попова Елена Гаврильевнаны кэргэн ылан кырдьар саастарыгар бииргэ олорбутгара. Сэрии бэтэрээнэ 1993 с. 73 сааһыгар өлбүтэ.
Убайа Хонооһой Слепцов нэһилиэккэ биллэр мас ууһа этэ. Ини-биилэр иккиэн да улахан уустар. Хонооһой алаас Түмэппий Стручков кыыһа Марыыналыын элбэх оҕоломмуттара. Хонооһойу Бүтэйдээххэ элбэх ыччаттара, тутуспут дьиэлэрэ, элбэх дьон махтала санаталлар.
Дорофеев Роман Романович
Роман Романович Дорофеев (09.02.1985) — Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, режиссер.
Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
Туруорбут испэктээктэрэ: П.Ойуунускай «Ыраахтааҕы ыйааҕа», Л.Пиранделло «Театрга буолбут түбэлтэ…» уо.д.а.
Олоҥхо тыйаатырыгар туруоруулара: А.Кулаковскай «Сэттэ мэтириэт», А.Кулаковскай, А.Софронов, П.Ойуунускай «Үс күн».
Киинэҕэ оруоллара: Вера убайа – «Кэскил» 1,2, Андрей – «В поисках радости», Эльфедифор Евграфьевич –«Юбилей», Радион Варфоломеев - Таптал», ойуур киһитэ – «Көҥүл Боотурдар», Гаишник Макаров – «Эрчим», «Ким», браконьер – «Гектар», прокурор – «Дьикти саас».
Рюрик Константинович Миньяр-Белоручев
Рюрик Константинович Миньяр-Белоручев (Тбилиси 1922 - Москва 2000) - биллиилээх тылбаасчыт, тылбаас түөрүйэтигэр уонна быраактыкатыгар улахан кылаатын киллэрбит учуутал, омук тылын үөрэтэр Байыаннай үнүстүүткэ тылбаас аныгы оскуолатын төрүттээччи. Н.С. Хрущеву, Шарля де Голляны, Фиделя Кастроны тылбаастаабыта.
Биография
Тбилиси куоракка төрөөбүтэ, аҕата — Константин Александрович Миньяр-Белоручев, биллиилээх виолончелист, Тбилиси консерваторийатын бырапыассара.
Р. К. Миньяр-Белоручев муора уонна хонуу летчиктарын Байыаннай оскуолатын бүтэрбитэ, Аҕа дойду сэриитин кэмигэр муора авиациятыгар летчик-штурмовик этэ. Сэрии бүппүтүн кэннэ омук тылын үөрэтэр Байыаннай үнүстүүткэ үөрэнэ киирбитэ, үөрэҕин бүтэрэн баран тылбаасчытынан уонна учууталынан үлэлээн киирэн барбыта. Педагогика билимин дуоктара, бырапыассар. Сэбиэскэй Сойуус уонна атын омук сирин бастакы сирэйдэригэр тылбаасчытынан үлэлээбитэ. Хас да научнай уонна методическэй үлэ ааптара.
Палеоантроп
Палеоантроп (былыргы киһи) эбэтэр неандерталец - "өйдөөх киһи" (Homo sapiens) иннинэ аҕай олорбут киһи. Палеоантроптар олорбут сирдэрин хаһыылара көрдөрөрүнэн саамай былыргы неандертааллар 200 тыһ. сыл ынараа өттүгэр олорбуттарын туоһулууллар (Фонтешебад - Франция, Сванскомб - Англия, Штейнгейм - Германия уо.д.а.). Ол гынан баран бу дьон неандертааллар атын хойут олорбут (100-400 тыһ. сыл ынараа өттүгэр) бөлөхтөрүттэн (Неандерталь - Германия, Спи - Бельгия, Ля-Шапель-о-Сен, Ле-Мустье - Франция уо.д.а.) ордук сайдыылаахтара чинчийээччилэри мунааҕырдар.
Ол гынан баран билигин да бу хостонуллар уҥуохтар билиҥҥи киһи өбүгэлэрин сэмнэхтэрэ буолаллара чуолкай быһаарылла илик. Сорох чинчийээччилэр неандертааллары өлөн быстыбыт, билигин суох буолбут, киһиэхэ уруулуу эрэ көрүҥүнэн ааҕаллар. Сорохтор аныгы киһи палеоантроптар сорох эрэ бөлөхтөрүттэн үөскээбит дииллэр.
Сорох чинчийээччилэр неандертааллары киһи көрүҥэр киллэрэллэр (подвид быһыытынан), сорохтор (Арассыыйаҕа чинчийээччилэр үгүстэрэ) - туспа көрүҥ быһыытынан ааҕаллар.
Палеоантроп кэнниттэн неоантроп - аныгы киһи кэлэр.
Мали
Мали (Mali) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Алжирдыын хоту, Нигердыын илин, Буркина Фасолыын уонна Кот д'Ивуардыын cоҕуруу, Гуинеялыын соҕуруулуу-арҕаа, Сенегаллыын уонна Мауританиялыын арҕаа. Иэнэ 1,240,000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 12,000,000. Киин куората Бамако.
Мали аҕыс региоҥҥа арахсар. Хоту өттө Саhаара кумах куйаарга сытар, соҕуруу өттүгэр Нигер уонна Сенегал өрүстэр бааллар. Дойду экономикатын тутула сүрүннээн агрикултуура уонна балыктааhын. Малига айылҕа баайдарыттан кыhыл көмүс, ураниум уонна туус бааллар. Мали аан дойду ордук дьадаҥы дойдуларыттан биирдэстэрэ.
Физиология
Физиология (мантан φύσις — айылҕа уонна — билии) — тыыннаах харамай олоҕун үөрэтэр үөрэх, билим салаата. Нормальнай физиология олох харгыһа суох сайдыытын, харамай үөскээһиниттэн өлүөр дылы олоҕун процесстарын үөрэтэр, оттон патофизиология ыалдьыбыт организмнарга барар биология процесстарын чинчийэр.
Атыннык ыллахха физиология организм бүтүннүүтүн олоҕун (уопсай физиология), эбэтэр тус-туһунан систиэмэлэрин уонна процесстарын үөрэтэр билим салааларын холбоһуга буолар (холобур, килиэккэ физиологията, уорганнар физиологиялара чааһынай физиология салааларын быһыытынан көрүллүөхтэрин сөп). Физиология биирдиилээн организм сайдыытын уонна бэйэтин ис туругун салайыныытын сокуоннарын, айылҕаны кытта алтыһыытын механизмнарын үөрэтэр, арыйан көрдөрөр.
Тугу үөрэтэриттэн көрөн бу үөрэҕи өссө микроорганизмнар, тэллэйдэр, үүнээйилэр, харамайдар уонна киһи физиологиятыгар араарыахха сөп.
Попов Василий Николаевич
Попов Василий Николаевич (13.01.1909—1984), олоҥхоһут, ырыаһыт.
Олоҕун олуктара
1909 сыл тохсунньу 13 күнүгэр Нам улууһун Хатырык нэһилиэгэр төрөөбүт.
Тулаайах хаалбытыгар эбэтэ ииппит. Эбэтэ ырыаһыт этэ.
1929 сыллаахха холкуоска киирэр. Сэриигэ сылдьан инбэлиит буолан төннүбүт.
Сэрии кэнниттэн ырыалара бэчээккэ тахсыбыттара. Араадьыйаҕа тахсар этэ.