cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өй уонна санаа
Санаа диэн сүүрээн, эниэргийэ, киһи этин-сиинин устун тарҕана сылдьар. Өйбүт сүүрээннэрэ санаа буолан эппитин-сииммитин хамсаталлар. Өйбүт санаа буолан тулабытыгар тарҕана сылдьар. Санаабыт ханна таптаабыт сирбитигэр тиийэ тарҕанар. Сахалар киһи өйүн быһаарарга куруук туттар өй-санаа диэн холбуу этиилэрэ итинник быһаарыллар.
Мэйии быстах кэмҥэ буккуллан ылыытын «Өйө хамсаата» диэн этэллэр. Бу этиигэ өй суолтата быһаччы мэйии диэн буолар. Мэйии доргуйан хамсаатаҕына киһи өйө хамсыырын арааран билэр буоланнар итинник этэллэр. Медицина үөрэҕин этиитэ итини эмиэ бигэргэтэр. Киһи доргуйууттан мэйиитин тас бүрүөһүнүн хамсааһына өйө буккуллан ылыытыгар тириэрдэр.
Элбэх арыгыны иһэн кэбиспит киһи мэйиитин тас бүрүөһүнэ эмиэ хамсыыр. Бу хамсааһын сабыдыалынан киһи итирдэҕинэ «Өйө көтөн» хаалар. Медицина наукатын кандидата Б.М.Коган үөрэтиитинэн арыгы киһи мэйиитигэр киирэн тас бүрүөһүнүн тутулугун хамсатар, туруга суох оҥорор. Киһи элбэх арыгыны истэҕинэ мэйиитин тас бүрүөһүнэ хамсыы сылдьар буолар. Туттуна сылдьар быһыыта тосту уларыйан бэйэтэ тугу гынарын билбэт буолан хаалар. (2,17).
Киһи өйө хамсааһына уонна көтүүтэ мэйиитин тас бүрүөһүнүттэн тутулуктаах. Киһи көтөн хаалар өйө-санаата, салгын кута мэйиитин тас бүрүөһүнүгэр сылдьара быһаарыллар. Мэйии тас бүрүөһүнэ доргуйдахха дуу эбэтэр итирэн дуу хамсаатаҕына киһи өйө, салгын кута көтөр. Бу быһаарыы салгын кут мэйии тас бөрүөһүнүгэр сылдьарын чуолкайдаан биэрэр.
Кут-сүр үөрэҕин быһаарыытынан бары үөрэҕи-билиини баһылааһыммыт, кулҕаахпытынан истэн, харахпытынан көрөн үөрэниибит барыта аан маҥнай салгын кут буолар. Бу өйбүт-санаабыт барыта мэйиибит тас бүрүөһүнүгэр сылдьар. Сахалыы мэйии тас бүрүөһүнүн, сарыыта диэн ааттыыллар. Мэйии сарыыта төһө элбэх мыччыстаҕастардаах да, соччонон өй-санаа элбэх буолар дииллэр.
Сахалар өй-мэйии туһунан билиилэрин бу курдук дьаарыстаатахпытына ким барыта өйдөөн, таба туһанар буолар. Киһиэхэ дириҥ, хаһан да умнуллубат билиини биэриэххин баҕарар буоллаххына, элбэхтик хос-хос хатылаан, үгэс оҥорон үөрэтии туттуллуохтаах. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар иҥэриллибит өйдөбүллэр хаһан да умнуллубаттар. Бу өйдөбүллэр киһи өйүн-санаатын төрүтүнэн буолаллар. Кэнники ылынар билиилэрин оҕо бастакы билбитигэр тэҥнээн көрөн туох туһалааҕын быһаарар, онтон биирдэ ылынар. Ханнык баҕарар саҥаны билиитин урут билбитигэр тэҥнээн көрөн сыаналыыр.
Медицина наукатын кандидата А.М.Полюхов киһи өйүн-санаатын дириҥник үөрэтэн баран оҕо мэйиитэ кураанаҕын, аан маҥнайгыттан мунньунан иһэр өйдөбүллэрин көннөрү үтүктэн үөрэнэрин быһаарбыт. (3,24).
Сахалар өй-санаа туһунан өйдөбүллэрэ бу этиигэ эмиэ сөп түбэһэллэр. Оҕону иитиини-үөрэтиини аан маҥнай батыһыннаран уонна үтүгүннэрэн үөрэтэр эрэ туһалааҕын сахалар билэллэр. «Бэйэлэрэ үлэһит дьон оҕолоро эрэ үчүгэй үлэһит дьон буола улааталлар»,- диэн сахалар этиилэрэ итини бигэргэтэр. Бу этиини саха тыла эмиэ бигэргэтэр, ол курдук оҕо аан маҥнай иитиллэр онтон биирдэ үөрэнэр.
Санаа туһунан сахалар өйдөбүллэрэ олус киэҥ. Киһи өйүн үлэтин барытын бу тыл быһаарар. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытыгар санаа маннык өйдөбүллэрэ киирэ сылдьаллар.
1. Киһи өйүн үлэтэ, туох эмэ туһунан өйдүүрэ, өйө.
3. Киһи бэйэтигэр өйүнэн сорук ылыныыта, тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сананыыта.
5. Киһи туохтан эмэ улаханнык хомойуута, кими, тугу эмэ аһыйыыта, санаарҕабыл. (4,145).
Санаа ити курдук киһи өйүн үлэтин барытын быһаарарын таһынан бу өйү наадалаах сиригэр тириэрдэр аналлааҕа быһаарыллар. Санаа ханна эрэ сылдьар, ыраах да тиийэн хаалар кыахтаах.
Ис санаа — киһи иһигэр тута сылдьар санаалара. «Санаатын иһигэр тутар», «Санаатын биллэрбэт» диэн этиилэргэ сөп түбэһэллэр. Бу ис санаалар эти-сиинин хамсаталлар, ис уорганнары барыларын салайаллар, сөптөөхтүк үлэлииллэрин хааччыйаллар.
Баҕа санаа — үгүстүк киһи тас өттүгэр сылдьар. Ханна баҕарар тиийэр, ырааттаҕына ыра санаа дойдутугар, ырайга да тиийэр.
Ыра санаа — киһи олоҕор кыаҕа тиийбэт буолан хаһан да кыайан толорбот баҕа санаалара. Сирдээҕи олоххо сөп түбэспэт, кыайан туолбат баҕа санаалары сахалар туспа арааран – ыра санаалар диэн ааттыылар. Ыра санаалар мунньустар дойдулара Ырай итинник үөскээбит.
К.Д.Уткин олоҥхолору үөрэтэн былыргы сахалар киһи өйүн уонна санаатын дириҥник үөрэппиттэрин арыйар. Санаа киһини самнарар эбэтэр кынаттыыр кыахтааҕын биһиги өбүгэлэрбит үчүгэйдик өйдөөбүттэр. Киһи үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорор дьайыытыгар төрүөт буолара этиллэн иһэр. Өскөтүн санаа сирдиир, угуйар суолтаҕа туттуллар буоллаҕына, өй тобулар, тыырар хайысханы быһаарар. Yксүгэр өй-санаа бииргэ этиллэллэр, игирэ оҕолуу сиэттиһэн сылдьаллар. (5,77).
Сахалар үксүгэр бу икки тыллары өй-санаа диэн холбуу этэллэр. Холбуу этилиннэхтэринэ киһи өйүн-санаатын үлэтин ордук толорутук көрдөрөллөрүн иһин тутталлар. Өй мэйиигэ үөскээн баран салгыы киһи этигэр-сиинигэр эбэтэр тулатыгар тарҕаннаҕына санаа диэн ааттанар буолара быһаарыллар.
Үгүстүк биири саныы сырыттахха санаа эмиэ мунньуллар, тууйуллан киһини эрэйдиир. «Санааҕын аралдьыт» диэн этэллэр. Киһи атыны санаатаҕына, урукку санаата аралдьыйан, тарҕанан, симэлийэн иһэрин сахалар билэллэр. Санааны аралдьытыы киһи куһаҕан санааларыттан ыраастанарыгар хайаан да тутуннаҕына табыллар быһыыта буолар. Киһи өйүн-санаатын ыраастыырга, чэпчэтэргэ куһаҕан санааларын аралдьытан, суох оҥорон баран, атын үчүгэй санааларынан солбуйан биэрэрэ эрэ туһалыыр.
Киһи баһыгар араас эгэлгэ санаалар быыстала суох киирэн ааһаллар. Сүүс араас санаалар. Барара-кэлэрэ хааттарбыт киһи ордук санаа алыбыгар ылларар.
Санаалар салайан биэриигэ наадыйаллар. Баспыт иһигэр баппат, таһынан дэбилийэ сылдьар санааларбытын ыга тутан, хаайан, киһи быһыылаах санааларга куруук кубулута сырыттахпытына эрэ табыллар. Былыргыттан баар бу үөрэхпитин умуннаран кэбистилэр. Атеистар Россия дьонун буорту оҥоруулара итиннэ саһан сылдьар.
Араас үчүгэй баҕа санаалар быыстарыгар биир эмэ да буоллар куһаҕан санаалар киирэн тахсаллар. Сорохторо киирэн баран туох да суола ииһэ суох сүтэн хаалбаккалар араас минньигэс баҕа санаалары үөскэтэллэр.
Санаа. Санаа курдук түргэн, ханна баҕарар тиийэ охсор, уларыйар, күүһүрэр, кыччыыр, умнулла охсор туох да суох. Куруук биири саныы сырыттахха санаа күүһүрэн, үгэскэ, ийэ кукка кубулуйдаҕына киһини бэйэтин салайар кыахтанар. Сахалар санаа ити уратыларын былыргыттан билэн «Киһи санаа хамначчыта» диэн этэллэр. Санаа туспа эниэргийэ буолара итинник быһаарыллар.
Бары саҥаны арыйыылары киһи аан маҥнай санаатыгар оҥорон көрөн, өр толкуйдаан быһаарар, онтон дьыалатыгар оҥорор. Бу саҥаны арыйар санаатын киһи олус өй кэмҥэ толкуйдаан, уһуннук санаан үгэскэ кубулутар. Бу санаата туспа үгэс, айыы буолар кыахтанар.
Өйү-санааны күүһүрдүү, дьарыктааһын, үтүө үгэстэргэ үөрэнии хас биирдии киһиттэн ирдэнэр көрдөбүл буолар. Өйү-санааны үөрэтии таҥара үөрэҕэ диэн ааттанар.
Kиһи бэйэтэ быһаарар күүһүн, урукку үгэстэрин туһанан араас элбэх санаалартан талан ылан олоҕор туһанар. Биири эмэ сөбүлүү санаатаҕына оҥорон, толорон кэбиһэр.
Өй-санаа үөрэҕэ оҕо улаатан өйө-санаата сайдыытыгар сөп түбэһиэхтээх. Улаатан, саҥа ону-маны билэн-көрөн, сатаан туһанарга үөрэнэ сылдьар оҕо өйүн-санаатын салайан, толорон, иитэн биэрии төрөппүттэртэн хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Кинилэр бэйэлэрэ баһылаабыт өйдөрүгэр-санааларыгар, үөрэхтэригэр-билиилэригэр оҕолорун үөрэтэн, өйдөрүн-санааларын төрүтүн олохтоон биэриэхтээхтэр.
Билигин үөрэх-билии арааһа олус элбээтэ. Өйө-санаата сайдыбыт, үөрэҕи-билиини баһылаабыт киһи бэйэтэ олоҕор, өйүгэр-санаатыар сөп түбэһэр үөрэҕи булан туһанарыгар бары-барыта баар. Өй-санаа үөрэҕин ким да соҥнуура табыллыбат. Улахан киһи үөрэҕи бэйэтэ өйүнэн-санаатынан, ис сүрэҕинэн ылынаҕына уонна төрөппүттэрин олохторун уоппута сөп түбэстэҕинэ эрэ иҥэринэр, ылынар. Бу үөрэх сөп эбит диэн батыһар.
Бэйэтэ туруга суох өйдөөх-санаалаах киһи быстах киирбит куһаҕан санаа алыбыгар ылларан куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһиэн сөп. Куһаҕан быһыылары оҥорбот буоларга үөрэтиллибэтэх киһи билбэт буолан куһаҕан быһыылары оҥорор кыахтаах.
Kуһаҕан санаалары иитиэхтээн илдьэ сылдьыбакка ыраастанан, чэбдигирэн иһии, куһаҕан санаалары умнан кэбиһии хас биирдии киһиттэн ирдэнэр олус кытаанах көрдөбүл буолар.
Урут Советскай Союзка дьон олоҕо мөлтөх, элбэхтик уонна күүскэ үлэлиир эрдэхтэринэ оҕолорун иитэллэрэ кытаанах, чиҥ этэ. Бу кэмҥэ эдэрдэр бэрээдэктээх этилэр, киһи киһини кырбааһына, халааһына, өлөрүүтэ олох да суох буолара.
Кэлин оҕону иитии-үөрэтии сымнаан, барыта оҕолор тустарыгар диэн буолбутун кэннэ оҕолор атаахтык иитиллэр, бэрээдэктэрэ мөлтөх буола улааталлар, дьону кырбыыр, халыыр, өлөртүүр буолуулара элбээтэ. Өй-санаа үөрэҕэ суох буолуута уонна сымнааһына эдэрдэр бэрээдэктэрин кытта быһаччы сибээстээх. Кинилэр өйдөрө-санаалара туруга суох буолан быстах суолга киирэн биэрэллэр.
Олох тупсан, сайдан бары-барыта дэлэйэн истэҕинэ биһиги олохпут чэпчээтэ диэн сыыһа санааҕа киирэбит. Бары-барыта эбиллэн иһиитин тэҥэ өйү-санааны буккуйар араас абылаҥнар, эт-сиин баҕа санаалара, арыгылар уонна наркотиктар эмиэ эбиллэллэр. Бу абылаҥнарга киирэн биэрбэт наадаттан өй-санаа өссө күүһүрэн, кытаатан, чиҥээн биэриэхтээҕин таба сыаналаан билэ иликпит. Сахалар «Олох ыарахан» диэн этиилэрэ олох хаһан да чэпчээбэтин быһаарыыта итинник дакаастанар. Өй-санаа күүһэ эбилиннэҕинэ эрэ киһи сыыһа туттубакка олоҕун киһилии олорор кыахтанар. Өйү-санааны дьарыктыыр олус уустук. Аан маҥнай ханнык баҕарар санааны хос-хос хатылаан үгэс оҥостон иҥэринэн истэххэ эрэ өй-санаа мунньуллар. Үөскээн иһэр үгэстэр киһини бэйэтин салайар кыахтаналлар. Үчүгэй үгэстэри иҥэриммит оҕо эрэ олоҕун киһилии олорор уонна киһи быһыылаахтык түмүктүүр кыахтанар. (6,5).
Туһаныллыбыт литература
2. Журнал «Здоровье». N 12, 1986.
3. Журнал «Здоровье». N 7, 1986.
4. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. / П.С.Афанасьев редакциятынан - Дьо-куускай: «Бичик» нац.кинигэ, кыһата, 1994.- 264 с.
5. Уткин К.Д. Сах саҕаттан.- Дьокуускай: Бичик, 2000.- 288 с.
6. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Далаана
200px|thumb|right|Далаана Далаана (Наталья Кривошапкина) — cаха эстрадатын ырыаһыта, Эстрада тыйаатырын солииһа.
1982 сыллаахха муус устар 2 күнүгэр Чурапчы улууһугар Чурапчы сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 2000 сыллаахха Дьокуускай 2 нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрбит. 2005 сыллаахха Тыа хаһаайыстыбатын академиятын экономика факультетын бүтэрбит, "Бухучет, аналих уонна аудит" идэтин ылбыт. 2006 сыллаахтан Эстрада тыйаатырын артыыһа.
Айар үлэтэ
2006 сыллаахха «Саҥа ырыа» телевизионнай күрэххэ «Маарынныыр эбиппин» диэн ырыатынан кыттан бэйэтин ырыаһыт карьератын саҕалаабыт. 2007 с. - Улан-Баторга (Монголия) буолбут норуоттар ыккардыларынааҕы эстрада ырыатын «Ньюстарс» күрэһигэр I истиэпэннээх лауреат аатын ылбыт. 2008 с. «Саҥа Ырыа» гран-притын ылбыт. Бурятияҕа эстрада ырыатын «Услышь меня, Улан-Удэ» күрэһин лауреата буолбут, Бурятия. 2007 сылтан 2012 сыллаахха диэри «Этигэн Хомус» бириэмийэтин түөртэ ылбыт. 2010 с. СӨ мелодистарын сойууһун чилиэнэ. 2011 с. СӨ култууратын туйгуна.
Үс альбомнаах: «Далаана, «Дьол Амтана», «Дуорай ырыам». Хас да ырыа автора.
Аат дала
Аат дала (Пространство имён) — тугунан эрэр бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннаах ааттар эбэтэр тиэрминнэр холбоһуктара. Булкуур тахсыбатын курдук биир аат далыгар элбэх суолталаах ааты иҥэрбэттэр. Холобур, куорат уулуссалырын аатын далыгар хатыланар ааттаах хас да уулусса суох буолуохтаах. Аат далын суолтата улахан, тоҕо диэтэххэ эттик бэйэтин аата ханнык далга киирэриттэн суолтата уларыйыан сөп. Уулусса туһунан холобуру салҕаатахха, алҕас далы булкуйууттан тахсыбыт көрүдьүөһү «Ирония судьбы, или С лёгким паром! киинэҕэ көрөбүт»
Дал кэҥиир түбэлтэтигэр ааттары кэҥэтэргэ эбэтэр уустугурдарга күһэллэбит. Холобурун киһи аатыгар көрүөххэ сөп: "Ыал" диэн далга киһи тус бэйэтин аата биир эрэ тылтан (Айхаан, Ньургун) турар да буоллаҕына өйдөнөр, оттон "Саха сирин дьоно" далга соҕотох эрэ аатынан ким туһунан этиллэрэ сатаан өйдөммөт. Эбии араспаанньатын, аадырыһын этиэххэ наада.
Программирование тылларыгар аат дала чуолкай формааттаах буолар уонна ол тыл сиэрин булгуччу тутуһан туттуллар.
Математика константата
Математика константата диэн суолтата уларыйбат кэриҥ. Үксүн реальнай ахсаан буолар.
Торонто
Торонто (Toronto) диэн Канада ордук улахан куората уонна Онтарио улуус киинэ. Онтарио күөл хотугулуу арҕаа кытылыгар турар. Куоракка бэйэтигэр 2.5 млн киhи олорор. Улахан Торонто сирин киинэ. Соҕуруу Онтарио олохтоох регионыгар киирсэр. Онно 8.1 млн киhи олорор (дойду олохтоохторун 25%).
Канада экономикатын киинэ буоларын быhыытынан, Торонто глобал куорат буолар уонна аан дойду бастыҥ үп кииннэрин ахсааннарыгар киирсэр. Торонто экономикатын сайдыылаах сектордарынан буолаллар үп, эргиэн сервистара, телекоммуникациялар, аэрокосмонаутика, транспорт, масс медиа, дьоҕур, киинэ, телевидение оҥоhуута, бичик таhаарыы, софтуэр, медицина чинчийиилэрэ, үөрэҕирии, туризм уонна спорт индустриялара. Канада сүрүн компанияларын салалталарын ыстааптара бааллар.
Беляев Прокопий Батай уола
Беляев Прокопий (Батай уола) - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр олоро сылдьыбыт күүстээх киһи. Батай уола Борокуоппай халыҥ, үскэн улахан киһи эбит.
Торонто
Торонтоҕа араас элбэх омук олорор. Иммиграннар ахсааннара элбэх.
Беляев Прокопий Батай уола
250–300 кг нуучча буочукатын хайа баҕарар сиигиттэн тутан тэлиэгэтигэр уурара үһү. Кини аймаҕа Таҥаах Лэгэнтэй (Беляев) аһары күүстээх буолан бэргээтэҕинэ ким да кыайан туппат эбит. Ис ыга симиллибит мас уһааттарын тииһинэн көтөҕөн хаамар идэлээх эбит. Уола Ефим Беляев куорат Күөх хонуутун аатырбыт тустууларын кыттыылааҕа, кыайыылааҕа.
Торонто
Дьоно сэргэтэ
Торонто - элбэх омуктартан куорат, биир интернационал куораттарыттан биирдэстэрэ. Торонто куоратка 5000 араас омук олорор, 300 араас тылынан саҥараллар. Бары омуктар Канадиан инглиш тылынан чопчу үчүгэйдик саҥараллар. Куорат нэһилиэнньэтэ сыл ахсын 300 тыыһынча киһинэн элбии турар. Билигин куоратка 6 мөллүйүөн киһи олорор. Куорат олохтоохторуттан 67% кэлии омуктар буолаллар.
Торонто төрүт олохтоохторо:
Торонто куоратка кэлии омуктар:
Сахалар суоллара Торонтоҕа
Торонто куоратка Сахалар 2000 курдуктар.
Саха иммиграннара Торонто куоратка биллэр суол хааллардылар:
Торонто биллэр сахалара
уонна да атыттар
Тростянец (Винница уобалас)
Тростянец (Тростянець) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 850 (2011).
Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата
Дмитрий Петрович Коркин аатынан Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата — Чурапчы нэһилиэгэр баар оскуола. Билиҥҥи директора Гуляев Николай Николаевич.
Историята
1957 сыллаахха арыллыбыта. Оскуола спортка дьоҕурдаах оҕолору тустууга, охтон ытыыга, шашкаларга ооннььурга бэлэмниир. Үлэлиир бириэмитигэр Россия, Европа, уонна аан дойду чемпионнарын бэлэмнээбитэ. Саха Сирин уонна Россия олимпийскай резерватын оскуолата буолар. 1991 сыллаахха Коркин Дмитрий Петрович аата иҥэриллибитэ.
Математика
right|thumb|220px|[[Эклид, грек математига, 3 ү. б.э.и., Раффаэлло Атина оскуолата диэн ойуутун фрагмена.]] Математика диэн ахсаан, структура, куйаар уонна уларыйыы курдук өйдөбүллэри чинчийэр үөрэх. Математик Бендьамин Перс (Benjamin Peirce) математиканы «наадалаах түмүктэри оҥорор үөрэх» ("Mathematics is the science that draws necessary conclusions") диэн ааттыыра. Атын математика практиктара этэллэринэн математика холобур үөрэҕэ уонна ол холобурдары математиктар ахсааннарга, куйаарга, үөрэххэ, көмпүүтэрдэргэ, ойуу абстракцияларыгар уо.д.а. сирдэргэ көрдьөөн булаллар. Математиктар бу өйдөбүллэри чинчийэн, саҥа сабаҕалары сэрэйэн көрөллөр уонна кинилэр дьиҥнэрин кытаанах дедукциянан талыллыбыт аксиомалартан уонна быhаарыылартан таhаараллар.
Этимологията
«Математика» μάθημα (máthēma) диэн грек тылыттан тахсыбыта. Үөрэнии эбэтэр үөрэх диэн тылбаастанар.
Историята
Cаха Сиригэр математика сайдыыта 1960-с сылларга саҕаламмыта. Сахалартан бастакынан үөрэх кандидатынан Софронов Егор Трофимович (1965 сылаахха), онтон бастакы математика докторынан Томскай Григорий Васильевич (1987 сылаахха) буолбуттара.
Мэркииттэр уонна монголлар сэриилэһиилэрэ
1205 сылга эрэ, мэркииттэр кириэппэстэрэ ылыллан, Чингисхан бирикээhинэн билиэн тубэспит буойуттар ыйаммыттара, сорохторун билиэн түбэhэн Монголияҕа көhөрбүттэрэ. Онтон ылата Монголияга мэркиит ууhун дьоно диэн бааллар. Мэркииттэр үс биискэ арахсаллара, сахалар курдук гурбан (үс) мэркиит диэн аатыраллара биллэр. Дьэ онтон эстэртэн саспыт саха өбүгэлэрэ бэйэлэрин ааттарын кистэнэн, тыаҕа бүгэн олорон, булбаталлар ханнык диэн, кинилэри ирдэhэр Улуу Адьарайтан ааттарын саhыаран, сах омуга, ол аата сах билэр диэнтэн, төрдө-ууhа суох омук аатырбыттар. Манна эстибит мэркиит норуотун албан аатырдыбыт Туракина хотуну Тохтоо-Бохо уола Ходу, ол аата арааhа Культукан Мэргэн кэргэнин Чингисхан уола Угэдэй ылбыта диэн Юань династиятын суруксуттара туоhулууллар эбит. Дьинэр бу дьахтар найман бииhиттэн төрүттээх эбит, ол аата Ходу биитэр Культукан монгол армиятыттан бииргэ куотан иhэн, найман кыыhын сөбүлээн ылбыт буолуон син. Онон Угэдэй хаан дьиҥэр мэркиит бииситтэн икки кэргэннээх буолан тахсар. Биирэ уруккута Дайр-Усун кэргэнэ Дораганэ хотун, иккиhэ Ходу-мэргэн кэргэнэ Туракина буолар. Угэдэй аhыы утаҕы олус тутуhар буолар буолан, дьиҥэр кини кэмигэр Улуу империяны ойоҕо Туракина кытаанахтык салайан олорбут. Кини үөрэҕи, билиини-көрүүнү олус тутуhарын, тардыhарын, оччотооҕу Кытай докумуоннара кэпсииллэр. Угэдэй кэмигэр оҥоhуллубут бары улахан реформаларга дьиҥэр кини бэйэтэ улахан сыhыаннааҕа. Ол курдук киhи-аймах историятыгар аан маннай оҥоhуллубут кумааҕы харчы, Евразия улахан аҥаарын хаппыт дьаам сырыытыгар, монгол омук бэйэтин суругун оҥоhуллуутугар быhаччы оруоллааҕа. Угэдэй өлбүтүн кэннэ бэйэтэ регентша буолан, Империя улуу баhылыгынан буолбута.
Доҕордуулар (сериал)
«Доҕордуулар» (Friends) диэн АХШга популярнай комедия сериала (ситком), алта доҕордор тустарынан көрдөрөр. Бу сериал 1990-с сыллар биир улахан бырайыагынан буолбут. Ону тэҥэ араас бэлэхтэри ылбыт, ол иһигэр «Эмми».
«Доҕордуулар» сериалы (бастакы аата «Биhиги курдук доҕордуулар», Friends Like Us) «Брайт/Кауффман/Крэйн продакшэнс» хампааньа (Bright/Kauffman/Crane Productions) уонна Warner Bros. Television студията кыттан бииргэ оҥорбуттар. Бастаан АХШ NBC телеканалынан 1994 сыл балаҕан ыйын 22 күнүттэн 2004 сыл ыам ыйын 6 күнүгэр дылы көрдөрүллүбүт. Тиhэх серията атын телесериаллар тиhэх серияларын кытта тэҥнээтэххэ рейтиҥынан төрдүс миэстэни ылбыт - быhа эфирга 52,5 мөлүйүон киһи көрбүт. .
Сериал Нью Йорк Манхэттэн оройуонугар олорор алта доҕордор тустарынан көрдөрөр: "атаах" Рэйчел Грин (Дьэннифэр Энистон оонньуур), ырааһы көрөр асчыт - Моника Гэллер (Кортни Кокс оонньуур), комплекстыы сылдьар офис үлэһитэ - Чендлер Бинг (Мэтью Перри оонньуур), аһы уонна сексы таптыыр Дьо Триббиани (Мэтт Ле Блан оонньуур), арахсыспыт палеонтолог Росс Гэллер (Дэвид Швиммер оонньуур) уонна хиппи массажчыта Фиби Буффэ (Лиза Кудроу оонньуур).
Бэлэхтэрэ
Уон сыл устата сериал араас элбэх бэлэхтэри туппута::
Данте Алигиери
Данте Алигьери (Dante Alighieri), толору аата Дуранте дельи Алигьери (Durante degli Alighieri)  (Ыам ыйа/Бэс ыйа (ыам ыйын 30) 1265 — балаҕан ыйын 13 эбэтэр 14, 1321), Орто үйэлэрдээҕи Флоренция поэта, литературнай италия тылын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
Кини бастыҥ үлэтинэн буолар Аар комедия (Divina Commedia), италия тылынан суруллубут ордук улуу литература үлэтэ уонна аан дойду литературатын биир бастыҥ айымньыта. Орто үйэ култууратын сиэркилэтэ буолбут «Комедията» кэлин «Божественнай» («Аар») диэн ааты Бокаччо иҥэрбит).
thumb|right|200px|Данте фрескаҕа [[Андреа дель Кастаньо (1450, Уффици Галерея)]]
Олоҕун оҥкуллара
1265 — төрөөбүт
1274 — Беатричелыын бастакы көрсүүтэ
220-с
220-c cыллар.
Хьюстон
Хьюстон (Houston, МФА: ) — диэн улаханынан АХШ төрдүс уонна Техас бастакы куората.
АХШ 2010 сыллааҕы биэрэпиһин түмүгүнэн 2010 сыллаахха куоракка 2 100 263 киһи олорор эбит. Хьюстон Харрис уокурук киинэ уонна Улахан Хьюстон диэн аатырар 6 108 060 олохтоохтоох агломерация экэниэмикэтин сүрүн киинэ буолар.
Куорат Миэксикэ хомотуттан 50 км сиргэ хочоҕо турар, иэнэ 965 км².
Бараах саһархайа
Бараах саһархайа (Suillus granulatus, Масленок зернистый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Бэс, тиит ойуурдарга, ырааһыйаларга көстөр.
Хомуллар кэмэ
Ыам ыйа — сэтинньи.
Бензин
Бензин диэн ис умайыылаах хамсатааччыга оттугунан туттуллар токсичнай саһархай убаҕас. Ниеби дистилляциятын кэнниттэн үөскүүр. Дистилляция процессыһыгар олус сылаас температураларга дылы сылытыллар уонна компоненнарыгар арахсар, бииринэн бензин буолар. Октан буолар, формулата (C8H18), ол аата углеводород буолар.
Бензины заправкаларга атыылыллар. Үчүгэйдик оттук буоллун диэн араас добавкалары эбэллэр, ол иһин араас хампаанньа оҥорбут бензина араас араас буолуон сөп. Октановай чыыһылатынан кээмэйдэнэр. Массыыналар улахан өттө "мэльдьи туттуллар бензины" тутталлар, ол бензин октановай чыыһылата 87 буолар. Үксүгэр заправкаҕа үс октановай чыыһылалаах бензины атыылааччылар.
Туттуута
Бензин үксэ массыналарга оттук курдук туттуллар, ол гынан баран араас инструменнар эмиэ тутталлар, ол курдук "Дружба" эрбиитэ, араас моторкалар уонна да атын
Куттала
Бензин олус кутталлаах буолуон сөп. Электрическай кыым баар буоллаҕына эстиэн сөп. Киһи истэһинэ доруобуйатыгар олус улахан хорумньуну оҥоруон сөп. Өссө сиргэ улахан дьайыыта диэн умайбытын кэннэ угарнай гааһы салгыҥҥа таһаарар. Дьиэ иһигэр уматыллаҕына киһини түргэнник өлөрүөн сөп.
Цянь Сюэсэнь
thumb|right|250px|Цянь Сюэсэнь
Төрдө
Цянь Сюэсэнь Цянь (钱, иероглиф суолтата — «харчы») диэн дьиэ кэргэнтэн төрүттээх.
Сун империя суруллуутунан, Цянь диэн араспаанньа бэйэтин аатын Цзи Чжуань Сюй диэн киһиттэн тэнийбит, ол киһи Биэс императордартан биирдэрэ (25000 б.э.и.), кини хос-хос сиэнэ Пэн Цзу Шан династия кэмигэр Пэн диэн ил төрүттээбит. Фу диэн араспаанньалаах Чжоу династия биир сановнига Пэн Цзу удьуора Цяньфу («Харчы тэрилтэтэ») ыраахтааҕы казначействотыгар үлэлээбит. Кини удьуордара «Цянь» диэн араспаанньаны ылбыттар, ол аата «харчы» диэн. Цянь Сюэсэнь аҕата Гоминьдан бырабыыталстыбыгар Үөрэх министиэристибэтин тойоно эбит.
Эдэр сааһа уонна үөрэҕэ
Цянь Сюэсэнь бастакы үрдүк үөрэҕинэн (Шанхайдааҕы транспорт университета) — тимир суол инженера. 1934 Нанкин университетыгар туттарсан киирэр, онно үөрэнэ сылдьан АХШка үөрэнэр быраабы ылбыт. Массачусетстааҕы технологиялар институтун бүтэрбит, магистр званиетын ылбыт, ол кэннэ Калифорниятааҕы технологиялар институтугар аэронавтика докторын стиэпэнин ылбыт.
АХШка карьерата
1940 сыллардаахха Цянь реактивнай хамсааһын лабораториятын төрүттээчилэриттэн биирдэстэрэ. Авиация ядернай двигателин, космоска киһи салайыылах көтүүлэри, түргэн таһынан (сверсхскоростные) дьону таһар көтөр ааллар идеялар автордарыттан биирдэстэрэ.
1950 сыллардаахха АХШ коммунистары кытта охсуһуу кэмигэр ФБР 1938 АХШ компартиятын докумуоннарыгар олоҕуран Цянь Сюэсэни «коммунистарга куомуннаспыккын» диэн буруйдаабыт. Цяни ракеталар тематикатын кистэлэҥ үлэлэриттэн туораппыттар уонна чахчытынан дьиэтигэр хаайыллыбыт. Икки нэдиэлэнэн учуонай Кытайга төннөрүн туһунан биллэрбит уонна оччотооҕу КНР Госсоветын премьерыгар Чжоу Эньлайга сурук суруйбут. 1955, балаҕан ыйын 17 дойдутугар төннүбүт.
Кытайга төннүү
Кытайга төннөөт Цянь кытай бэйэтин ракеталарын оҥоруутун саҕалааччытынан буолбут. Кини кытайдааҕы космос программатын баһылаабыт уонна «кытай космонавтикатын аҕата» аатын сүкпүт. Кытай учуонайдарын бэлэмнээбит, олор көмөлөрүнэн Кытай халлаан куйаарын чинчийиитигэр үрдүк ситиһиилэммиттэр. КНРга улахан обществаннай оруолу оонньообут, ЦК бэрэсэдээтэлин солбуйааччытынан уонна ЦК бочуоттаах бэрэсэдээтэлинэн буола сылдьыбыт.
Пекиҥҥа «Бабаошань» кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Өйдөбүл
Кини аатынан 1980, алтынньы 14 арыллыбыт «3763 Цяньсюэсэнь» астероид ааттаммыт. «Цянь» диэн ааттаах кытай космос хараабыла Артур Кларк «2010: Одиссея Два» романыгар ахтыллар.
Петров Виктор Григорьевич
Петров Виктор Григорьевич — саха живописеһа.
Айар үлэтэ
Михаил Лукин айар үлэтэ сүнньүнэн биир тиэмэҕэ сыһыаннаах — Саха Сирин айылҕата.
Үлэлэрэ:
Төҥүлүтээҕи кыргыһыы
Өссө маны көр
Ракитин генерал
Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Биики Сонун
Биики Сонун (Wikinews, Викиновости) — аан дойдутааҕы информационнай агентство сонуннары тарҕатар аһаҕас интэриниэт-таһаарыы, хамнаһа суох баҕа өттүнэн суруйар дьон үлэлииллэр. Биики Сонун ньыматыга (технологията) уонна сүрүн тулааһыннара Бикимиэдьийэ Пуондатын (Биики Сонуну өйүүр тэрилтэ) атын таһаарыыларыгар майгынныыр. Биики Сонун тутулуга уонна кытыга суох сыһыаны өрө тутар. Ханнык да дойдуну, сири ойуччу тутан сырдаппат, аан дойду да сонуннара, олохтоох да сонуннар тэҥҥэ бэриллэллэр.
240-с
240-c cыллар.
Иэйиэхсит
Иэйэхсит — дьахтар таҥарата. Кини аһаҕас майгылаах. Эйэҕэс, амарах, өл.
Иэйэхсит ыам ыйыгар кэлэр. Кэллэҕинэ от-мас көҕөрөр, ас-үөл дэлэйэр. Сайын саҕаланар. Иэйэхсит хотун түһэр. Кини сылаас тыына буорга, ууга, салгыҥҥа иҥэр. Киһини амарах, эйэҕэс оҥорор, бары куһаҕантан сэрэтэр, араҥаччылыыр. Иэйэхсит кири-хоҕу сөбүлээбэт.
Иэйэхсит киһи-сүөһү үөскүүрүн, сайдарын араҥаччылыыр, дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүөнү, кэрэни саныыр, кут-сүр чөл буолуутун түстүүр. Иэйэхситтэн кэлбит оҕо өҥ буолар.
Сүөсүһүт — иэйэхсит биэрэр дьоҕура. Сүөсүһүт киһи илиитэ сымнаҕас, кини көрөр-харайар сүөһүлэрэ төлөһүйэллэр, төрүөхтээх буолаллар. Сүөсүһүт эйэҕэс-сайаҕас майгылаах, үтүө санаалаах, айылҕаны истиҥник ылынар, алааһын ытыктыыр, ырыаны-тойугу сөбүлүүр, үксүн элбэх оҕолоох. Булчут эмиэ Иэйэхситтэн сибээстээх. Баай Байанай — Иэйэхсит инитэ. Булчут итиини-тымныыны тулуйар, ыарахаттартан иҥнибэт, айылҕаны олус дириҥник өйдүүр, уоту ытыктыыр, булугас-талыгас, мындыр, омуннаах, остуоруйаны истэрин таптыыр, кэһиилэнэрин сөбулүүр.
Үүннэрээччи (оҕуруот аһын, бурдугу о.д.а. үүннэрээччи, агроном) иэйэхситтэн дьоҕуру ылар. Үүннэрээччи атаҕа үктэммит сирэ быйаҥнаах буолар. Кини олус бүгүрү, илиитин араарбакка үлэлиир, буору таптыыр, кэтээн көрөрү сатыыр, күнү-дьылы сөпкө ааҕар, истиҥ сыһыаннаах, дьулуурдаах.
Эмчит Иэйэхситтэн ситимнээх. Эмчит (отоһут, быраас о.д.а.) киһи этэ-сиинэ айылҕаны кытта сибээстээҕин билэр, өлүөр сылдьыыны саамай үрдүк дьолунан ааҕар, киһиэхэ эйэҕэс, түбэһиэ тылласпа, сымнаҕас илиилээх.
1970 сыл
1970 сыл.
230-с
230-c cыллар.
Космонаавт
thumb|250px
Космонаавт (лүөччүк-космонаавт) — космоска тахсарга анал бэлэмнээх киһи.
Сир бастакы космонаава — ССРС гражданина Юрий Гагарин.
Пи
thumb|360px|right|[[Төгүрүмтэ диаметра 1 буоллаҕына, кини эргимтэтэ π'га тэҥнэhэр]] Пи (π) диэн эргимтэ уhуна диаметрын уhунугар сыhыанын көрдөрөр математика константата.
Кээмэйэ
thumb|right
Саха үҥкүүтэ (ырыа)
Саха үҥкүүтэ — саха суруйааччыта Сэмэн Данилов үйэлэргэ сүппэт ырыа буолбут хоһоонноруттан биирдэстэрэ. Музыкатын саха биллиилээх мелодиһа Аркадий Алексеев суруйбут.
Петров Спиридон Васильевич
Петров Спиридон Васильевич (07.03.1894—30.12.1965) — олоҥхоһут.
1894 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Марха улууһун (билигин Ньурба улууһа) Бастакы Хаҥалас нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1927—1957 сыллардаахха нэһилиэк сэбиэтин чилиэнэ уонна бэрэссэдээтэлэ.
Ити сылларга олоҥхоһут, ыһыах тэрийээччи быһыытынан киэҥник биллибитэ.
250-с
250-c cыллар.
Рим Месопотамия иһин Персияны кытта сэриитэ. Сүнньүнэн Персия ордук ситиһиилэниитэ.
Чардаат (ойбон)
Чардаат — улахан ойбон, мухҥалыырга туһаныллар эбэтэр өрүстэн, күөлтэн муус ылбыт кэннэ хаалар. Муҥхаҕа тахсыы уонна түһүү чардааттары араараллар: биирэ муҥханы түһэрэргэ, иккиһэ — таһаарарга аналлаахтар.
Найахы нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Найахы нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Балыктаах.
Улуус кииниттэн 73 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэттин ахсаана 1 018 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
400px|thumb|left|Найахы куйаартан көстүүтэ
Инквизиция
Инквизиция — орто үйэҕэ Рим-католик сыаркабын еретиктары булар, сууттуур уонна накаастыыр процедурата, кэлин, эрдэтээҥи саҥа кэмҥэ таҥара дьиэтин аналлаах тэрилтэтэ (Inquisitio Haereticae Pravitatis Sanctum Officium). Inquisito - латыынныы көрдөөһүн, булуу.
Испания инквизицията Риим паапата Сикст IV ыйааҕынан 1478 с. олохтоммута. Аутодафе - элбэх киһи тоҕуоруһуутугар уматыы дьону куттуур уонна үөрэтэр соруктаах ыытыллара. Томас Токвемада диэн улуу инкизитор 2000 кэриҥэ киһини уматыыга сыһыаннаах.
Күүдээхтэр кэргэннэрэ
thumb|[[Crocidura sapaensis]] Күүдээхтэр кэргэннэрэ (, Семейство Землеройковые) — үөнү-көйүүрү сиэччилэр (аһылыктанааччылар) аймахтарыгар киирэр үүтүнэн иитиллээччи кыра кыыллар.
Саха сиригэр икки уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: куторалар уустара уонна бурозубкалар уустара.
Герц Альфред-Отто Федорович
Герц Альфред-Отто Федорович (Herz A.-O.F., 1852/53-1905) - Саха сирин үөрэппит энтомолог, лепидоптеролог, зоолог, этнограф, РЭО чилиэнэ. .
Аан бастаан Дрездеҥҥэ О. Штаудингерга, лыахтар кэллиэксийэлэрин харайааччыннан үлэлээбит. Ол сылдьан лыахтар систематикаларын уонна морфологияларын чинчийэр мэтиэдикэни баһылаабыт. Бу сылларга Н.М. Романов диэн нуучча учуонайын уонна улуу кинээһин кытта билсибит. Романов сорудаҕынан Туркменияҕа (Копетдаг, Сумбар өрүс хочото, "Мулла-Кара", 1894), Закавказьеҕа, Бухара уонна Самарканд тулаларыгар  (1892, ыам ыйа-бэс ыйа), ону таһынан Ирааҥҥа хас да эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт. Онно хомуйбут лыахтара Н.М. Романов кэллиэксийэтигэр ЗИН РАН (С.-Петербург) харалла сыталлар.
Ол эрээри чинчийээччи ол саҕана лепидоптерологтар оччо үөрэтэ илик Илин Сибиирдэригэр барыан баҕарара. Сотору кэминэн ыра санаата туолан киирэн барар. 1883 сылтан 1897 сыллаахха диэри Витим, Бүлүү өрүстэр тардыыларыгар, Өлүөнэ орто сүнньүгэр, Камчааткаҕа сылдьыталыыр. Дьокуускайтан Петропавловскайга кыһыҥҥы айанын уонна Камчааткаҕа сылдьыытын О. Герц сиһилии "Reise von Jakutsk nach Kamtschatka im Jahre 1897" диэн ыстатыйатыгар кэпсиир, бу үлэтэ Романов мемуарыгар бэчээттэммитэ (O.Herz, 1897). Кини хомуйбут кэллиэксийэтин С.Н. Алфераки чинчийбитэ уонна Камчаатка уонна Хотугу Америка лыахтара уруулуу буолуохтарын сөбүн туһунан сабаҕалааһын оҥорбута. Ол эрээри кэлин Камчаатка уонна Хотугу Америка лыахтарын ыккардыгар ситим отой кырата, ол оннугар Сибиир хотугулуу илин өттүнээҕи лыахтара Америка лыахтарыгар ордук чугастара биллибитэ.
1897 с. О. Герц Арассыыйаҕа Сан-Франциско уонна Нью-Йорк нөҥүө төннүбүтэ, онон Сири эргийбитэ. 1898 с. үлэтигэр Витим уонна Бүлүү ыккардыларынааҕы сирдэргэ үөскүүр лыах 88 көрүҥэ киирбитэ, ол иһигэр Parnassius tenedius уонна P. eversmanni, Colias viluiensis уо.д.а. илин сибиирдээҕи көрүҥнэр. Кини көрдөрбүтүнэн, соҕуруу истиэп лыахтара Өлүөнэни батыһан ыраах хоту тиийэллэр эбит.
<!-- После смерти О. Штаудингера (1900) О. Герц окончательно переехал в Россию, стал работать препаратором в Зоологическом музее Императорской академии наук, и позже был приглашен Н.М. Романовым на должность хранителя его лепидоптерологической коллекции после передачи ее в 1900 г. в зоомузей АН в С.-Петербурге.
В 1901 г. О. Герц в качестве консерватора Зоологического музея С.-Петербургской Академии наук вновь отправился в Восточную Сибирь на р. Березовку, на этот раз - в составе возглавляемой им экспедиции по раскопкам обнаруженного незадолго до этого знаменитого сохранившегося трупа березовского мамонта и доставке его в С.-Петербург. В научном мире заслуги О. Герца известны в основном благодаря именно этой экспедиции. Кроме него в экспедицию входил ассистент М. Пфиценмаер и геолог М. Севастьянов. На снаряжение экспедиции было выделено 16 тыс. рублей. В мае 1901 г. экспедиция отправилась из Петербурга в Москву, а оттуда поездом в Иркутск. Далее маршрут пролегал через Якутск в Верхоянск и Среднеколымск и далее на р.Березовку. Только к осени экспедиция достигла конечной точки маршрута. После консервации мамонта зимой она двинулась в долгий обратный путь.
В 1903 г. О. Герц опубликовал лепидоптерологические материалы экспедиций на Колыму и Яну, где им было обнаружено 40 видов Rhopalocera, а также данные о бабочкаx буxт Провидения и Синявина на Чукотке (всего 8 видов). Кроме того, еще в двух работах (Herz, 1902, 1903) им были приведены результаты обработки сборов дневных бабочек, собранных финляндской экспедицией Б. Поппиуса в 1901 г. в долине р.Лены (54 вида) и экспедицией Вонльярльярского в 1900 г. на Чукотке (9 видов). Кроме того, О. Герц совершил экспедиции по сбору чешуекрылых в Китай, Корею, Японию и Сиам. Материалы этих сборов также поступили в коллекцию Н.М. Романова и ныне хранятся в ЗИН РАН в С.-Петербурге.
Необычайная энергия и исследовательский энтузиазм О. Герца поражали его современников, благодаря чему он снискал у них большой авторитет как полевой естествоиспытатель и путешественник. Он хотел составить полный каталог чешуекрылых Восточной Сибири. В течение всей своей деятельности он всецело и с огромным энтузиазмом отдавался научным исследованиям Сибири, но, к сожалению, не смог выполнить всего им задуманного, скончавшись в возрасте всего 53 лет.
Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ
Олунньу 13 күнэ — Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ.
Герц Альфред-Отто Федорович
Сборы чешуекрылых О. Герца в Восточной Сибири ныне хранятся в Зоологическом институте РАН в С.-Петербурге. Экземпляры его коллекции обычно снабжены написанными рукой О. Герца этикетками с подробными сведениями о месте сбора, датой и фамилией О. Герца, а типовые экземпляры снабжены еще и печатными этикетками на зеленой бумаге "Orig." или на красной, например, "paratypus".-->
Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ
Саха Сирин бастакы Президена М.Е. Николаев 1996 сыл олунньу 9 күнүнээҕи 1294 №-дээх «Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн биллэрии туһунан» Ыйааҕыгар олоҕуран, С.А. Новгородов төрөөбүт күнэ — олунньу 13 күнэ — Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүнэн биллэриллибитэ.
Бу Күн олохтонуута Саха Сирин төрүт олохтоохторун төрөөбүт тылларын сайыннарыыга, бастакы саха суругун-бичигин олохтообут саха лингвист-учуонайа, бастакы саха үөрэҕин кинигэлэрин таһаарааччы Семен Андреевич Новгородов сырдык кэриэһин үйэтитэр, аатын ытыктатар соруктаах.
Бу Күн араас үөрэх кыһаларыгар, культура кииннэригэр төрөөбүт тылга аналлаах араас тэрээһиннэр ыытыллаллар. Оскуолаларга Саха суруйаачыларын, поэттарын кытта көрсуhуулэр ыытыллаллар, араас күрэхтэр, көрүүлэр тэриллэллэр. Республика үрдунэн саха тылыгар анаммыт араас тэрээһиннэр, көрсүhүүлэр киэҥ хабааннаахтык ыытыллаллар. Олунньу 13 күнүгэр, үгэс быһыытынан, Санкт-Петербург куоракка Саха Сирин делегацията Смоленскай кладбищеҕа биллиилээх учуонай С.А. Новгородов, кини кыыһа Е.С. Новгородова уонна саха тылдьытын оҥорооччута Э.К. Пекарскай көмүс уҥуохтарыгар сүгүрүйүөхтэрэ, сибэкки веноктарын ууруохтара.
Гаврилов Кузьма
Кузьма Гаврилов - Бүтэйдээх нэһилиэгин киһитэ, олох оҕо эрдэҕиттэн спордунан, физкультуранан дьарыктаммыт кыахтааҕынан биллибит киһи, Саха сиригэр бастакы спортплощадканы туппут киһинэн биллэр.
2 илиитигэр 2 бууттаах 2-лии гиряны өрө анньара. Гиряны ыраах быраҕыыга дьарыктаммыт. Үчүгэйдик харбыыра. Хоптолооҕу, Орто эбэни, Юмшанов, Үрүҥ күөллэри, Хатыыстыыр боротуоканы холкутук туоруура үһү.
Саахыматынан, дуобатынан, биллиардынан дьарыктаммыта. Москубаҕа олорон саахымакка улахан күрэхтэһиилэргэ кыттыбыт. Эдэригэр хапсаҕайга дойдутугар үчүгэйдик тустар эбит. Кууска уола Ларионов эрэ тэҥҥэ киирсэрэ диэн ахтыллар. К.О. Гаврилов 1912 с. Бүтэйдээх оскуолатыгар Саха сиригэр бастакы спортплощадканы бэйэтэ былааннаан, бэйэтэ уһанан тутан биэрбит.
Гириэк суруга-бичигэ
Аныгы Гириэк суруга-бичигэ 24 буукубалардаах. Гириэк тылын суруйарга туттуллар
Гириэк тылыттан аныгы Европа алпабыыттара барыта тахсыбыттар. Быһа холоон биһиги эрабыт иннинэ 100 сыллахха Финикийскай алпабыыттан тахсыбытын да иһин гириэк тылыгар кэлэн уларыйбыта. Гириэк тылыгар суох дорҕоонноох буукубаларын суох оҥорбуттара уонна атын буукубаларын оннук дорҕоон суоҕуттан аһаҕас дорҕоон буолбуттара. Финикийскай тылга аһаҕас дорҕоон суруллубат эбит. Ол иһин ааҕыы олус күүстээхтик чэпчээбит.Бастаан уҥаттан хаҥас ааҕыллар эбит, онтон биһиги эрабыт иннинэ 6 үйэҕэ хаҥастан уҥа суруйар буолбуттар.
Аныгы гириэк тылыттан сорох уратылардаах. Уруут икки араастык суруллар эбиттэр, онтон кэлин биирдик суруйар буолбуттар.
Сыалаах мас саһархайа
Сыалаах мас саһархайа (, Масленок кедровый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 10-12 см, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө кытархайдыҥы хоҥор эбэтэр араҕастыҥы хоҥор. Туруупкалаах араҥата: мүөттүҥү араҕас, губка курдук Этэ: кытархайдыҥы хоҥор. Атаҕа: кытаанах, 6-8 см уһуннаах.
Хомуллар кэмэ
От ыйа – балаҕан ыйа.
Гагарин Юрий Алексеевич
thumb|200px
Гагарин Юрий Алексеевич — Аан дойду бастакы космонаава. 1961 сыллаахха муус устар 12 күнүгэр Байконуур космодромтан "Восток" хараабылынан ыраах космоска тахсан Сири 108 мүнүүтэ иһигэр эргийбитэ уонна тыыннаах төннөн кэлбитэ.
Олоҕо
Юрий Алексеевич Гагарин 1934 сыл кулун тутар 9 күнүгэр Гжатскай район (билигин Смоленск уобалаһын Гагаринскай района) Клушино дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. Аҕата бааһынай, онтон ийэтэ үүт колхоз ферматын сэбиэдиссэйинэн үлэлэлииллэр эбит.
Юрий Андреев
Юрий Андреев 20 см. уһуннаах оскуома тоһоҕону тарбаҕынан эрийэн, мотуруостар түмүктэрин баайар, 20 мм. Диаметрдаах уһун арматураны Олимпийскай биэс төгүрүгү эргитэн таһаарар күүстээх – уохтаах саха бухатыра, Ньурба ньургуна Юрий Андреев Улуу тренер Д.П. Коркин иитиллээччитэ. Чурапчыга кэлэригэр Манчаары Баһылай Спартакиадатын уолаттар ыарахан ыйааһыннарыгар икки төгуллээх кыайыылаах, бокска республика уолаттарын чемпиона этэ. Үһүс Спартакиадаҕа хапсаҕайга улахан дьоҥҥо Чурапчыттан чемпионнаабыта.
Гагарин Юрий Алексеевич
Олоҕо
Оҕо сааһа Клушино дэриэбинэтигэр ааспыт. 1941 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр оскуолаҕа барбыт, ол гынан баран алтынньы 12 күнүгэр фашистар дэриэбинэни ылбыттар, ол иһин үөрэҕэ тохтообут. Балтараа сыл устата ниэмэстэр дэриэбинэни тутан олорбуттар. 1943 сыл муус устар 9 күнүгэр дэриэбинэни босхолообуттарын кэннэ үөрэҕэ салҕаабыт.
Юрий Андреев
Оскуола кэнниттэн Москваҕа физическэй культура уонна спорт Ленин уордьаннаах Киин институтугар үөрэнэ барбыта. Онтон кэлэн баран, университеккэ преподователь, тустуу тренерэ, аны «Спартак» ДСО чилиэнэ буолан, оччотооҕу балаһыаннньанан, Манчаары Спартакиадатыгар кыттара көҥүллэммэтэ. Ол иһин ветераннарга көһөн эрэ баран, Манчаарыга тустубута. Хапсаҕайга атаҕынан хатыйыы, тэбии, олуйуу араас көрүҥнэрин таһаарыылаахтык оҥорор, ханнык да ааттааҕы күүстээх илиилэринэн көҥүл уҥа – хаҥас тардар бөҕө бөҕөс үс төгүл абсолютнай буолбутун таһынан, ыйааһыныгар 1993, 1995, 1997 сс. чемпионнаабыта. Онон барыта холбоон Юрий Степанович Андреев Манчаары Баһылай Спартакиадатыгар 7 төгүл кыттан, 9 кыһыл көмүс мэтээл кавалера. «Өбүгэлэр оонньуулара» республикатааҕы I-II-III фестиваль үс төгүллээх абсолютнай чемпиона.
Саха сирин промышленнай оройуоннарын Спартакиадатын абсолютнай чемпиона. Саха сирин элбэх төгүллээх абсолютнайа уонна ыйааһыныгар чемпион. Маны таһынан республика таһымнаах турнирдарга кыайбыта – хоппута элбэх. Сибиир уонна Дальнай Восток норуоттарын спорт национальнай көрүҥнэригэр Спартакиадатын хуреш тустууга икки төгүллээх абсолютнай чемпиона. Саха сирин 1992, 1993, 1995 сс. 1 №-дээх чулуу хапсаҕайдьыта. Көҥүл тустууга РСФСР 1977 с. Улан – Удэҕэ ыытыллыбыт чемпионатын 82 кг. Ыйааһыннаахтарга боруонса призера. Киевкэ Герой – арсеналовецтар бириистэригэр, летчик Н.Ф.Гастелло хорсун быһыытын хатылаабыт ССРС Геройа Нуркен Абдиров Карагандаҕа ыытыллар бирииһигэр, Дьокуускайга САССР Министрдэрин Советын бирииһигэр Бүтүн Союзтааҕы турнир икки төгуллээх үрүҥ көмүс призера. 1994 с. Италия Рим куоратыгар ветеран – маастардар ыарахан ыйааһыннарыгар Россияттан бастакнан Аан дойду чемпиона. Саха сирин Н.Н. Тарскай бирииһигэр 1970, 1976, 1979, 1980, 1981, 1982, 1983, 1984, 1986, 1987, 1991, 1992, 1994 сс. 13 төгүллээх чемпиона, 1985 с. үрүҥ көмүс, 1971 с. боруонса призера.
ССРС, РСФСР, Саха АССР спордун маастара, СР спордун хапсаҕайга 1 №-дээх Бочуоттаах маастара, САССР үтүөлээх тренерэ, СР физическэй культураҕа уонна спорка үтүөлээх үлэһитэ, СР ХХ үйэҕэ спорка лауреата, «Сахаада - спорт» ассоциация ХХ үйэҕэ лауреата, Ньурба улууһун Бочуоттаах гражданина, СР Президенин «Гражданскай килбиэн» туйгун бэлиэтин кавалера. Юрий Степанович Андреев билигин Ньурбаҕа айылҕа харыстабылын эйгэтигэр үлэлиир. <references group="Манчаары хапсаҕайа - Александр Васильев - Көрдүгэн" />
Гагарин Юрий Алексеевич
Олоҕо
1951 сыл атырдьах ыйыгар Саратов индустриальнай техникумыгар киирбит, уонна 1954 сыл алтынньы 25 күнүгэр Саратов аэроклубугар бастакытын кэлбит. 1955 сыллаахха үөрэҕин үтүөлээхтик бүтэрбит, уонна бастакытын Як-18 самолеты ыыппыт. Барыта аэрокулуупка Юрий Гагарин 196та самолеты ыыппыт, уонна уопсайа 42 чаас 23 мүнүүтэ көппүт.
1955 сыл алтынньы 27 күнүгэр Сэбиэскэй армияҕа ыҥырыллыбыт, уонна Оренбург куоракка Ворошилов аатын сүгэр военно-авиационнай училищаҕа ыытыллыбыт. Ол бириэмэҕэ биллэр летчик-испытательга Акбулатовка үөрэмимит. Араас ыараханнары көрсөн да баран син биир уһулуччулаахтык училищены бүтэрэн Мурманск куорат аттыгар баар 169 истребительнай авиационнай полкаҕа 2 сыл устат сулууспалаабыт. 1959 сыллаахха алтынньы ыйыгар номнуо 265 чаас көппүт.
1957 сыллахха Горячева Валентина Ивановнаны кэргэн ылбыт. Оренбург куоракка Валентина аймаҕа олорбут дьиэтигэр музей арыллыбыт.
1959 сыл ахсынньы 9 күнүгэр Гагарин космонавтар группаларыгар киллэрэр туһунан сайабылыанньа суруйбут. Нэдиэлэ буолан баран кининини медицинскай обследованияны оҥороору Москваҕа ыҥырбыттар. Эһилги сылга өссө биир медкомисияны ааһан Гагарины космоска ыытыахха сөп диэн билиммиттэр. 1960 сыл кулун тутар 3 күнүгэр Гагарины космонавтка кандидат оҥорор туһунан ВВС главнокомандующайа Константин Андреевич Вершинин илии баттабыллаах приказ тахсыбыт, Гагарин дьиэ кэргэнин кытары кулун тутарга саҥа үлэтигэр айаннаабыт уонна кулун тутар 25 күнүттэн бэлэмнэниилэр саҕаламмыттар.
1961 сыл муус устар 12 күнүгэр "Байконур" космодромтан Гагарин пилоттаах Восток космическай хараабыл стартан барбыт. Ол айанын иһин кинини Советскай Союз Геройун аатын уоннна майор воинскай сыбаанньатын биэрбиттэр, уонна 1962 сыл муус устар ыйын 12 күнүттэн Гагарин көппүт күнүн Аан дойду космонавтика күнүнэн биллэрбиттэр.
Кэрэхсэбиллээх чахчылар
Юрий Гагарин көппүтэ 40 сылыгар 2011 сыллаахха Саха бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев Саха сирин аатыттан Гагарин куорат олохтоохторугар космонавт ийэтин Анна Тимофеевна Гагарина боруонсаттан кутуллубут мэҥэтин бэлэхтээбитэ. Скульптор Эдуард Пахомов.
Анньа-Бөрдө
Анньа-Бөрдө - бу сайын тэлгэһэ таһыгар оонньонор оонньуу. Анньа, Бөрдө диэн биэстии киһилээх икки хамаанда баһылыктара. Бу баһылыктар бэйэлэрэ утарыта тэйиччи тус-туспа уйалаахтар. Оонньуу саҕаланарыгар Анньалаах Бөрдө уйаларыттан тэлгэһэ ортотугар утары хааман кэлэллэр уонна хаҥас сарыннарынан утары-та анньыһаллар. Ити бириэмэҕэ Анньалаах Бөрдө дьоно тэбис-тэҥҥэ уйаларыттан тахсан тэлгэһэ иһигэр сүурэ сылдьыахтаахтар. Анньалаах Бөрдө сарыннарынан анньыалаһалларын тохтотоот, Анньа Бөрдө дьонун, Бөрдө Анньа дьонун эккирэтэллэр.
Анньалаах Бөрдө дьонноро бу кэмҥэ уйаларыгар киириэ суохтаахтар. Баһылыктар эккирэтэн тиийэн, илиилэринэн таарыйдылар да, таарыллыбыт киһи баһылык уйатыгар түргэнник киириэхтээх. Холобура, Бөрдө Анньа киһитин илиитинэн таарыйда да, ол киһи Бөрдө уйатыгар барыахтаах. Ити курдук кылгас бириэмэҕэ хайа баһылык элбэх киһини тутар да, ол кыайыылааҕынан тахсар. Бу оонньуу киэҥ кулуупка, спортивнай саалаҕа оонньонуон сөп.
Корякин Иннокентий Дмитриевич
Корякин Иннокентий Дмитриевич (01.05.1931—15.06.1999) — саха живописеһа, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара
1931 с. ыам ыйын 1 күнүгэр Чурапчы Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1956 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ, онно С. Л. Александровка үөрэммитэ. 1959 с. Таатта Харбалааҕар олорбута, 1974 с. олохтоох хартыына галереятын тэрийбитэ, уопсастыбаннай дириэктэрдээбитэ, онтон галерея 1989 с. Саха национальнай уус-уран түмэлин филиала буолбутугар дириэктэринэн ананан үлэлээбитэ.
Кэргэнэ Рево Гаврильевна Корякина (Игнатьева) өр сылларга Таатта улууһугар фельдшеринэн үлэлээбитэ. Алта оҕолоохтор.
Айар үлэтэ
Иннокентий Дмитриевич айар үлэтэ саха тыатын олоҕун кытта ыкса ситимнээх. Ыарахан бааһынай үлэтигэр сүгүрүйүү айымньыларыгар көстөр (Кохуостаах мэтириэтэ, 1968, Амма сылгыһыттара, 1979, Оҕонньор сиэнин кытта, 1980, Оҕонньоттор, 1981, Төрөөбүт алаас мууһа, 1990).
«Оттооһун» диэн 1976 с суруллубут хартыынаҕа от үлэтэ киэҥник көҥүллүк көстөр. 1973 с. Эллэй Сивцевтыын уонна В. Карамзинныын Корякин «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхо кинигэ буолан тахсарыгар ойууларын оҥорбута.
1999 с. бэс ыйын 15 күнүгэр Харбалаахха өлбүтэ.
Заправка
thumb|[[АХШга массына заправката]] thumb|Аан дойдуга бастакы заправка - аптека, Карл Бенц Мангейм-Пфорцгеймҥа айанныырыгар атыылаһыллыбыта thumb|Билиҥҥи бириэмэ заправката
Автомобиль заправкалыыр станцията (АЗС) — суол аттыгар массыыналарга оттугу атыылыыр тэрилтэ. Кылгатыллыбыта заправка диэн ааттанар
Саамай тарҕаммыт заправкалара бензины уонна керосины атыылыыллар. Онтон атын заправкалара сжатай гааһы, сжижженнай гааһы уонна водоруоду атыылыыллар.
Билиҥҥи бириэмэ заправката оттугу атыылааһыттан атынынан эмиэ дьарыктанар, ол курдук кыракый маҕаһыын уонна аһыыр сир, банкомаат, массыынаны сууйар сир баар буолааччы.
АЗСтар олорор сиргэ уонна суол АЗСыгар арахсаллар. Куоракка турар заправкаларага куттала суох буолуутугар олус күүстээх ирдэбиллээхтэр, ол курдук, дьиэлэртэр, оскуолалартан, балыыһалартан уонна атын уопсастыбыннай тэрилтэлэртэн турара ырааҕа регламеннаах.
2008 сыл саҕана Россияҕа 20 000 заправка баар этэ. АЗС ырыынаага централизованнай буолар, ол курдук 40 бырыһыанын 8 хампаанньа тутан олорор.
Ахсаан
thumb|right|Подмножества чисел
Ахсаан диэн ааҕааhыҥҥа уонна кээмэйдээhиҥҥэ туттуллар абстрактнай объект. Ахсаан үөрэҕэ диэн математика ааттанар.
Чардаат (киһи уҥуоҕа)
Чардаат эбэтэр чардаат уҥуох — былыргы саха эргиирэ: ампаарын сарайыгар сылгы төбөтө оҥоһуллубут үүт күрүөннэн эргитиилээх киһи уҥуоҕа. Ардыгар сэргэлээх буолар.
Игнатьев Георгий Гаврилович
Игнатьев Георгий Гаврилович — Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха театрын дириэктэрэ.
260-с
260-c cыллар.
Самсонов Александр Парфеньевич
. Самсонов Александр Парфеньевич — Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, саха норуодунай артыыһа.
Ыллаабыт партиялара
Александр Самсонов итини таһынан нуучча норуотун ырыаларын: «Ой, полным полна коробушка», «Вечерний звон», «Живет моя красотка», «Ах, Настасья», «Утес», «Черный ворон», «Как пойду я на быструю речку», «Далеко-далеко степь за Волгу ушла»: А. Варламов, А. Гурилев, П. Булахов, М. Шишкин, Н. Листьев, Н. А. Римский-Корсаков, П. И. Чайковскай, Р. М. Глиэр уо. д. а. аатырбыт романстарын ыллыыр.
А. П. Самсонов туһунан
2000 с. докумуоннарга олоҕурбут «Певец Великой Победы» (режиссер Н. Санаев) киинэ оҥоһуллубут.
Чарлз Дикенс
Портсмут куоракка төрөөбүтэ. Хайэм диэн сиргэ өлбүтэ.