cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төгүрүк чиэрбэ
Trichocephalus trichiurus (Власоглав)-трихоцефалез
Trichinella spiralis(Трихинелла)-трихинеллез
Strongyloides stercoralis(Угрица кишечная)-стронгилоидоз
Ancylostoma duodenale(Кривоголовка)-анкилостоидоз
Necator americanus (Некатор)-некатороз
Dracunculus medinensis(Ришта)-дракункулез
Dirofilaria repens(Дирофилярия)-дирофиляриоз
Filaria(Филярии)-филяриозы
Onchocercf volvulus (Онхоцерка)-онхоцеркоз
Brugia malayi (Бругия)-бругиоз
Тохсунньу 18
Тохсунньу 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 18-с күнэ. Сыл бүтүө 347 күн (ордук хонуктаах сылга 348 күн) баар.
Холо, тэрил
Холо — кэрдиистэрдээх харыс курдук уһун-синньигэс мас. Ох сааннан ытарга туттуллар, ытар сыалыҥ ырааҕыттан көрөн холоон туһаайарга.
Айа туруорарга эмиэ туттуллар. Онно ханнык кыылга иитэргиттэн холоон айа туһаайыытын туруораҕын.
Үрүҥ Уулаах
Үрүҥ Уулаах өрүс. Хрома өрүс хаҥас салаата. Уһуна 314 км., тардыытын иэнэ 6210 км².
Баһа Үрүҥ Уулаах күөлгэ баар уонна Дьааҥы - Индигир намталынан устар. Тардыытыгар 1600 күөл баар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Березовка
400px|thumb|right|Березовка нэһилиэк Орто Халыма улууһун каартатыгар Березовка национальнай көһө сылдьар нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Березовка.
Улуус кииниттэн 185 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 367 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Березовка - 346 уонна Уродаан - 21 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Хрома
Тардыытыгар 1333 км² уопсай иэннээх 8000 күөл баар. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥастан икки бөдөҥ салаалаах Тэҥкэли (119 км.) уонна Үрүҥ Уулаах (314 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
C++
C++ диэн бүтүн соруктаах программалааhын тыла. Тылы 1979 Bell Labs үлэhитэ Бёрн Страуструп айбыта, "C with Classes" диэн ааттаах C программалааhын тылыгар кэҥэтии курдук. 1983 C++ диэн ааттаммыта.
C++ софтуэр индустриятыгар олус киэҥник туттуллар тыл буолар.
Философията
Бьярне Страуструп "The Design and Evolution of C++" (1994) диэн кинигэтигэр C++ айааhынын сорох сиэрдэрин суруйбут:
Бастакы Хаҥалас
400px|thumb|right|Бастакы Хаҥалас нэһилиэк Орто Халыма улууһун каартатыгар Бастакы Хаҥалас нэһилиэк. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өлөөкө Күөл.
Улуус кииниттэн 218 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 560 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Өлөөкө Күөл - 557 уонна Суойуҥу - 3 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Сир хамсааһына
Сир хамсааһына диэн Сир анныгар баар энергия сир хаҕын алдьаттаҕына Сир үөһээ араҥата түүллэҥнээһинэ.
Сиргэ күн аайы тыһыынчанан ааҕыллар сир хамсааһына буолар, ол эрэн үксүлэрэ биллибэккэ туох да хоромньута суох ааһаллар. Сир хаҕа (хатырыга) иэдээн улахан мозаиканы майгынныыр тектоник билиитэлэртэн турар. Ол билиитэлэр хамнааһыннара кэмиттэн кэмигэр улахан күүрээни үөскэтэр, сир анныгар баттааһын үрдүүр, онтон төлө тэбэр. Оччоҕуна ол энергия долгуна тула тарҕанар, сир хатырыгын хамсатар, сороҕор хайытар даҕаны.
Сиргэ икки сейсмическэй түөлбэ - сир хамсааһына элбэхтик буолар сирдэрэ - баар. Бастакыта Соҕуруу Азияны кыйа Сир ортотунааҕы байҕалынан Илин Африкаҕа дылы тиийэр. Иккис - Чуумпу далайы төгүрүччү.
Сир долгунун сейсмическэй диэн ааттыыллар. Ол долгуннары сейсмограф диэн анал тэриллэринэн кээмэйдиилэр. Долгуннар күүстэрин Рихтер шкалаатынан быһаараллар. Холобур, 7 баалтан ордук күүстээх буоллаҕына сир хамсааһына дьиэлэри алдьатан дьон өлүүтүгэр тиэрдиэн сөп.
Хатыҥ
thumb|200px|Хатыҥ Хатыҥ (Betula platyphylla, Береза плосколистная) — Саха Сиригэр тарҕаммыт мас, элбэх уулаах, сырдык сиргэ үүнэр, үүнэр тыата хатыҥ чараҥ диэн ааттанар. Саас аайы уутуйар, ньулун амтаннаах утах буолар.
Хаһаайыстыбаҕа, дьиэҕэ-уокка
Маһа кытаанаҕын иһин дьиэҕэ туттар тэриллэри, ол-бу араас оҥоһуктары оҥорорго өлгөмнүк туттуллар. Туоһуттан иһит-хомуос тигэллэр, былыр ураһа оҥороллор. Хатыҥ силиһэ сиргэ олус күүскэ хатаммыт күүстээх силистэр ситимнэһиилэриттэн турар. Сүрүн силис сорох кэмҥэ ойоҕос силистэрин кытта холбоһон, биир тэлимсэ буолан бөдөҥнөөн сахалар быһах угугар үгүстүк туттар удьурҕайбытыгар кубулуйар. Удьурҕай инин арастаан холбоспут силистэр саастара эрийэ буруйа үүмүттэрин көмөлөрүнэн хайдан-ойдон биэрбэтинэн, биир өттүнэн олус бөҕө, иккис өттүнэн олус сүрээх кыраһыабай быһах уга буолар. Хатыҥ, сахалар өйдөбүллэринэн Айыы маһыгар киирсэринэн сибээстээн, удьур5ай уктаах саха быһаҕа киһи туттар мала эрэ буолбатах, эр киһиэхэ харсыхал быһыытынан туттуллар.
Хатыҥ туоһа үгүс хатыҥнарга маҥан дьуһуннээх буолар, ону таһынан араҕас, кыһыл, кыһыллыҥы-бороҥ, онноо5ор хара өҥнөөх туостаах хатыҥнар бааллара биллэр. Хатыҥҥа баар сымалатын "битулин" көмөтүнэн туһа маҕан өҥнөнөр. Хатыҥ туоһа түргэнник хастанан кэлэр биир уратытын таба көрөн, туос бөҕөтүн, аһы буорту гымматын таба көрөн, өйдөөн былыргы биһиги төрүттэрбит хатыҥ туоһуттан үгүс иһиттэрин-хомуостарын (ыаҕыйа, ыаҕас, тымтай, чабычах) хатыҥ туоһуттан оҥостоллоро уонна хаһааналлара. Сайын бастакы аҥарыгар туос үчүгэйдик хастанар буолтун кэннэ, туоһу хастаан баран, кыра гына үлтү кырбаан, иһиккэ ыга симэн хаппахтыыллара уонна уоттаан былыргы төрүттэрбит ыстыыр ыас оҥостоллоро.
Медициинэҕэ туттуу
Хатыҥ муоhунан
Саҥа тахсан эрэр кутургуйаны эмтииргэ хатыҥ туоһун субатынан, сба ууран, оботторон эмтэнэргэ туһаныллар. Саҥа тыллары улаатан эрэр үнүгэһин хомуйан көөнньөрүгү оҥостон ииктэтэр, үөс таһаарар уонна дезинфекциялыыр эмп быһыытынан туттуллар. Сүрэх, бүөр үлэтин кэһиллиитигэр көмөлөһөр. Ити көөнньөрүгү кыра оҕо үөрүһүүтүгэр, диспепсияҕа, дизентерияҕа туһалаах. Ону таһынан үнүгэһи буоккаҕа көөнньөрөн (10%-наах) аһыах инньигэр, күҥҥэ түөртэ уон-уон биэс хааппыланы иһиллиэхтээх.
Хатыҥ сэбирдэҕинэн
Хатыҥ саҥа үүммүт сэбирдэҕин юиир суукка устата көөнньөрөн (100 г сэбирдэҕи 1л ууга), биирдии ыстыкааны сарсыарда аһыырын чаас иннинэ иһэннэр үөстэн таас таһаарарга туһаныллар. Хатыҥ сэбирдэҕин көөнньөрүллүбүтэ төбө ыалдьарыгар, мэйии эргийэригэр, аанньа утуйбат буолууга, ииктэтиигэ уонна тиритиннэриигэ эмп быһыытынан, битэмиин тиийбэтигэр, эт-хаан уопсай туругун тупсарарга туһаныллар. Холецистит, холецистоангиохолит чэпчэки көрүҥнэригэр тутуннахха, ыарыы мүлүрүйэр, сүрэх көбөрө тохтуур. Сибиэһэй сэбирдэҕин ревматизмҥа, радикуликка, сүһүөх дьарҕатыгар халыҥнык саба ууран кэлгийэллэр. Ыалдьар сирэ сылыйыар диэри тутуллар. Ону таһынан тирии кыһыйарыгар, псориазка,  курдуур бааска (опоясывающий лишай), кутургуйаҕа туһалаах.
Хатыҥ хаппыт сэбирдэх күлүн арыыга булкуйан маас оҥорон, итиигэ буһууттан, өр оспот бааһы, искэни, кутургуйаны аһардарга тутталлар.
Хатыҥ сэбирдэҕиттэн бэлэмнэниллибит миинньигинэн паарданнаххар, сүрэҕин уйар буоллаҕына күн өрүү – өрүү паарданнаххар сүһүөх-дьарҕа ыарыыларыттан эмтэниэххэ сөп.
Хатыҥ ытарҕатынан
Хатыҥ ытарҕата хаппытын көөнньөрөн, конъюктивиттаабыт киһи хараҕын сууйаллар.
Хатыҥ чэриитинэн
Хатыҥ чэриитэ – бу чох хара өҥнөөх тэллэй хатыҥҥа баар буолар. Былыр сахалар хатыҥ чэриитин чэй оҥостон иһэллэр этэ. Чэриитин сыл хайа баҕарар кэмигэр хомуйуохха сөп. Сүгэнэн логлу охсон ылан, сымнаҕас кугас өҥнөөх ис өттүн быраҕыллар, таһын сылаас сиргэ хатарыллар. Хаппыт тэллэй кытаанах буолар. Ол иһин туттуох иннинэ ууга уган сиигирдиллэр.
Эмтэнэргэ бытарытыллыбыт чэриитин биир өлүүтүн 50-60 кыраадыска уу биэс өлүүтүгэр суукка устата көөнньөрөллөр. Онтон уутун сүөккүүллэр. Түгэҕэр хаалбыт хойуутугар эбии сүөкүүлэр. Түгэҕэр хаалбыт хойуутугар эбии сүөкэммитин саҕа ууну кутуллар. Онтон сиидэлээн, чэриини маарыла ноҥүө ыгыллар. Бу курдук оҥоһуллубут эми куртах, оһоҕос бааһыгар, гастрикка онтон да атын ис – үөс ыарыытыгар туттуллар.
Ол эрэн өр эмтэнэр көҥүллэммэт. Сорох ыарыһах ньиэрбэтин олус күүркэтиэн эбэтэр үөһүрдүөн сөп. Эмтэнэр кэмҥэ вегетарианскай диетаны тутуһары сүбэлииллэр. Пенициллини, тымырга глюкоза укуолун ылар бобуллар.
Псориазка икки сыл устата чааккы көөнньөһүгүн оҥостон (1:5), 50 г күҥҥэ үстэ аһаабыт кэннэ чаас буолан баран иһиллэр. Үстүү ый буола – буола биир нэдиэлэ сынньаныллар. Ону кытта тэҥҥэ маас оҥорон туһаныллар. Мааһы маннык оҥорорго сүбэлииллэр: куурусса сыатын, икки улахан ньуоска хатыҥ дьүөгэтин, ыстакаан аҥаара чээрэ бороһуогун, икки улахан ньуоска хаһаайыстыбынай мыыла бытарытыллыбытын, биир кыра ньуоска тууһу, үс сымыыт саһархайын уонна икки улахан ньуоска аптекаҕа атыыланар үөһү бэлэмнииллэр. Бастаан биир ыстакаан уулларыллыбыт куурусса сыатын уон мүнүүтэ оргуталлар уонна сиидэлээн баран 50 гыраадыска диэри сойууталлар. Онно чэрии бороһуогун кутан, уон мүнүүтэ мас лаппаакынан кичэйэн булкуйан баран, атын чаастарын кутан маас оҥоһуллар. Мааһы утуйуох үс чаас иннинэ иҥиэр диэри сотуллар. Суунарга дьүөкэттээх эбэтэр хаһаайыстыбынай мыыланан туттар ордук.
Бурятия эмчиттэрэ хатыҥ чэриитин 40 кыраадыска ууга оргутан, көөнньөйөн, убаҕас оҥостон, рак ыарыытыттан эмтиэххэ сөп.
Хатыҥ маһынан
Хатыҥ маһынан оҥоһуллубут тарааҕынан тарааннаххар хоһоҕо сүтэр, баттах түһэрэ аҕыйыыр.
Хатыҥ уутунан
Хатыҥ уутунан киһи баттаҕын сайҕаннаҕына, баттах доруобуйата тупсар уонна баттах түргэнник уһууругар улахан туһалаах.
Хатыҥ уутун (сүмэтин), үөһэ этиллибитин курдук, үгүс ыарыы көрүҥнэр туттуллар. Ол курдук, кэлиҥҥи сылларга учуонайдар билиҥҥи прибордар көмөлөрүнэн киниэхэ сүүһүнэн туһалаах эттик баарын арыйдылар. Сорохтор хатыҥ уутун сатаан ылбакка, туттубакка хаалаллар. Хатыҥ сүмэтин саас, үнүгэс тыллыахча буолбут, толору дыгдайбытын кэмигэр ылыллар. Онно кыра үүттүүр тэриллээх сылдьан, улахан доуобай хатыҥы хоту сүмэтэ сүүрэн иһиккэ түһэр гына, кыракый хорууда курдугу оҥорон уураҕын. Тохтор сүмэтин таас эбэтэр лаахтаах иһиккэ тоһуйуллар. Түргэнник аһыйан, буорту буоларын быһыытынан холодильникка эбэтэр тас умуһахха ууруллар. Хатыҥ уута сүүрбүт үүтүн тиит убаҕас лабахайынан сыбаан бүөлүүгүн, оччоҕуна хатыҥ куурбат, хаппат, салгыы үүнэ, чэлгийэ туруоҕа.
Эчэйбит мастар паразит тэллэйдэринэн охсуллуохтарын сөп — холобур, мас уутуйан охсуллубут (inootus), атын мас сэбирдэхтэргэ сэдэхтик көстөр. Охсуллубут үлэ туһата суох көрүҥүттэн ылыллар препараттар адаптенов быһыытынан норуот уонна официальнай медицинаҕа туттуллаллар.
Хатыҥнар тус уратыларын уонна уратыларын — мас кэрдээччилэр (сопрофильнай), курааннаан ойууру солооһуҥҥа, буурҕаҕа уо.Д. А. кинилэртэн Хатыҥ чараҥар (Pptoporus beluus) уонна лензитес березов (Ленскэйгэ, иккис-хатыҥыга көрсүбэт.
Саха Ил университетын Дьокуускайдааҕы физика уонна радиотехника колледжа
Дьокуускайдааҕы сибээс электротехникума, сибээскэ аналлаах техника үлэһиттэри бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
1933 сыллаахха Сибээс Салалтатын иһинэн үөрэх комбината тэриллибитэ.
1938 - 1939 үөрэх сылыгар техникум статуһун ылбыта. Радио уонна ситимнээх сибээс отделениелаах этэ.
6 тыһ. тахса специалииһы бэлэмнээбитэ.
Техникуму бүтэрбиттэртэн маннык биллэр дьоннор бааллар Аммосова Т.С., Абрамович Р.Г., Андреев В.Д., Бацев Н.И., Белямов И.К., Карпов В.М., Корнев К.И., Иванов В.С., Ипполитова Н.С., Коновалов М.И., Марколля Э.В., уонна да атыттар.
1989 сыллаахха техникум саҥа үөрэх уонна лаборатория дьиэтигэр көспүтэ.
Бүлүү улууһун Ытык гражданнара
Тиһилик
Афанасьев Михаил Иванович Афанасьева Елена Дмитриевна Бубякин Константин Петрович Дорофеев Владимир Федотович Егоров Борис Иванович Егоров Петр Николаевич Кондаков Владимир Алексеевич Кондакова Ульяна Федоровна Михайлов Юрий Антонович Попов Егор Леонтьевич Рудых Анатолий Северьянович Унарова Ольга Васильевна Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар ), эбэн биэриҥ.
Саха Ил университетын Дьокуускайдааҕы физика уонна радиотехника колледжа
Билигин 600 кэриҥэ үөрэнээччи үөрэнэр.
Алтынньы 14
Алтынньы 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 287-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 288-c күнэ). Сыл бүтүө 78 күн баар.
Бэлиэ күннэр
Сорох халандаардар этэллэринэн бүгүҥҥүттэн Саха сиригэр кыһын саҕаланар (Бокуруоп). Былыргы сахалар бу кэмҥэ Хаардьыты бэлиэтииллэрэ — кыс хаар түһүүтүн. Бу күннэр эргин Дьыл оҕуһугар (Телец сулус бөлөҕөр, уонна ол иһигэр баар Үргэлгэ) түүҥҥү халлааҥҥа ый киирэр буолар, кыһын саҕаланар. Чаҥыйдаан Хотун оҕолорунаан — Чысхаан кыыһынаан уонна Аам-Даам уолунаан — хотуттан чугаһыыллар диэн буолар.
Геллерт Болеслав
Геллерт Болеслав Степанович (хаһан, ханна төрөөбүтэ биллибэт – 1919 сыл ахсынньыта, Дьокуускай) — бэлиитикэ ыстатыйатынан Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт, Саха сиригэр 1917-19 сылларга буолбут сабыытыйаларга көхтөөхтүк кыттыбыт киһи: сиэмистибэ бэйэни салайыныытын кэмигэр Дьокуускай байыаннай гарнизонун хамандыыра, өрө турууну тэрийээччи, онтон кылгас кэмҥэ (өлөрүөхтэригэр диэри) Саха сирин кыһыл аармыйатын командующайа.
Ханна төрөөбүтэ биллибэт. Омугунан поляк диэн суруйаллара. Эсердэр партияларыгар сылдьыбыт. 1918-19 сыллардаахха Саха сирин Уобаластааҕы сэбиэтин сэриилэригэр дружинаны, этэрээти хамаандалаабыт. 1918 сыл сайыныгар Дьокуускайга быстах кэмҥэ былааһы былдьыы сылдьыбыт дьону (Совдеп диэн ааттанара, ол иһигэр бассабыыктары М. Аммосовы, П. Ойуунускайы) былаастан туоратыллыбыттарын кэннэ "Тайга" борохуотунан Саха сирин тас өттүгэр таһааралларыгар конвой хамандыыра. Ол кэмҥэ Центросибирь бассабыыктара Иркутскайтан Дьокуускайга күрээн иһэн Өлүөхүмэҕэ тутуллубуттарыгар, ол дьону харабыллаан испит Иван Стродтааҕы ытыллыыттан быыһабыт. Дьокуускайга байыаннай гарнизон тойоно. Колчак былааһа Омскайга эстибитин кэннэ кыһылларга көспүт, Дьокуускайга 1919 сыллаахха ахсынньы 14-15 түүнүгэр сиэмистибэ суулларыгар сүрүн оруолу ылбыт, бары хаайыылаахтары ол иһигэр бассабыыктары (Степан Аржаковтааҕы) хайыыттан босхолообут. Кыһыл аармыйа өрөбөлүүссүйэлии штаба тэриллэн холуобунай ыстатыйанан хаайыыга олорбут Х.А. Гладунов штаб начальнигынан талыллар, Геллерты Саха сирин Кыһыл аармыйатын командующайынан аныыллар. Ол эрээри, аҕыйах хонон баран Геллерти кыһыллар бэйэлэрэ кистээн өлөрбүттэрэ. Өлөрүүгэ Ф.Я.Лебедев - коммунистар-большевиктар партияларын бастакы баһылыга, Л.Л.Даниш - ревштаб чилиэнэ, Н.А.Романченко - кэлин байыаннай гарнизон хамандыыра быһаччы кыттыбыттар.
Ол туһунан бэркэ аһыйан: «Хаарыаннаах кыһыл командиры өлөрбүттэр!»- диэн хаһыакка суруйбуттара эбитэ үһү. Оччолордооҕу ынырык быһыыны истибит, онтон бэркиһээбит-кэлэйбит Колосов С.П. маннык сэһэргиирэ: «Геллерт олус күүстээх киһи эбитэ үһү. Кыайыахпыт суоҕа диэн албыннаан соҕотох кэлбитин хаһыа да буолан өлөрөн баран икки хараҕын оннугар ынах муостарын батары анньан баран Эт Баһаарын иннигэр илин диэки хайыһыннаран олордон кэбиспиттэрэ олус ынырыга дииллэрэ. Ама да Геллерт буолбутун иһин!» - диэн. Б. Геллерт туһунан сэбиэскэй кэмҥэ үчүгэйи тугу да суруйбатахтара. Арыгы, самогон оҥорооччу, бандьыыт аҥардаах киһи этэ диэн.
2016 сыл Олимпия оонньууларыгар Тэскилээччилэр сүүмэрдэммит хамаандата
Хамаанда састааба
2016 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр тэскилээччилэр хамаандатын састаабын биллэрбиттэрэ. Хамаандаҕа 3 спорт көрүҥэр кыттар 10 спортсмен киирбитэ. Хамаандаан урукку рекорду туруобут Тегла Лорупе диэн Кенияттан сылдьар марафоҥҥа сүүрүќ туруоруллубута..
Кэрээн
Кэрээн диэн сиэри кэһимээри тугу эрэ оҥороруттан туттунар санаа.
Винница аэропорда
Винница диэн Винница аттыгар баар аэропорт.
Үөлэ
Үөлэ өрүс. Уһуна 313 км., тардыытын иэнэ 19200 км². Баһа Хотугу Сибиир намталыгар баар уонна Лаптевтар байҕалларын Анаабыр тамаҕар түһэр.
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит сыылааччылар тиһиктэрэ
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр (2000 с.) киирбит сэдэх ахсааннаах сыылааччылар икки көрүҥнэрин тиһигэ.
Үөлэ
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥастан Хаҥалас Үөлэ (244 км.), Хатыгын Үөлэтэ (171 км.), Тиистээх Үрэх (143 км.); уҥаттан Салҕа (134 км.)
Кэс тыл
Кэс тыл (кэриэс, кэриэс-хомуруос тыл) — киһи өлөрүгэр этэр баҕа санаата, кырдьаҕас киһи эдэрдэргэ кичэлээх истиҥ санаатын, үтүө сүбэтин этиитэ.
Каримова Салима Сафиевна
Каримова Саима (Салима) Сафиевна — Саха сиригэр Нүөрүҥгүрүгэ үлэлээбит геолог, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
Олоҕун олуктара
1926 сыллаахха сэтинньи 30 күнүгэр Киргизскай ССР Фрунзе куоратыгар төрөөбүт. Ийэтэ кыргыыс, аҕата татаар. 2013 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлэкитин Нерюнгри куоратыгар өлбүт. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1976 сыл кулун тутар 10 күнүнээҕи Ыйааҕынан Каримова Салима Сафиевнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Ойуур бэһэ
мини|Бэс Бэс (Pinus sylvestris) эбэтэр бэс атын көрүҥнэриттэн араараары Ойуур бэһэ дииллэр. Мутукчалаахтар уруулуу уустар бөлөхтөрө.
Кылгас морфологията
Сырдык күрэҥ, чараас хыҕылана сылдьар сутукалаах, 25-35 м тиийэ үрдүктээх мас. Иннэтиҥи сэбирдэхтэрэ (мутукчалара) иккилии олороллор, кытаанахтар, өлбөөркөйдүҥү от күөхтэр. Туорахтара кытаанахтар, өлбөөркөйдүҥү от күөҕэ дьуһүннээхтэр.
Үүнэр сирэ
Кумахтаах, күн үчүгэйдик көрөр сиригэр, уу ылбат үрэхтэр, өрүстэр тардыылара, хайыр таастаах хайалар, соҕуруу күн көрөр эниэлэрэ. Булкаастаах ойуур, сороҕор, бэс чагда буолаллар.
Туттуллар органнара
Үнүгэһэ, мутукчата (иннэтэ) уонна сымалата. Үнүгэһин саас бөскөйөн эрдэҕин, иннэтин күһүҥҥүттэн, салгын температурата 0°С аллара түһүөҕүттэн саас 0° С үөһэ тахсыар диэри хомуйуллар.
Химическай састааба
Бэс сымлата 35 % диэри эфирдээх арыылаах, сыалаах уонна кислоталардаах. Үнүгэстэригэр эфирдээх арыы (0,36%), дубильнай веществолар, аһыы вещество пиницикрин, фитонцидтар бааллар; мутукчатыгар (иннэтигэр) аскорбиновай кислота (0,1-0,3%), дубильнай веществолар(5%)? Өссө эфирдээх арыы (0,13-1,3%), К, В₁, В₂, Р битэмииннэр булуллубуттар. Саха сирин усулуобуйатыгар үнүгэстээх кыра лабааҕа – 0,78-1,3%; иннэтигэр 0,75-1,38%; лабаатыгар 0,60% сиэмэлээх икки сыллаах туораҕар 0,42% эфирдээх арыы баара көстүбүт (Слепцова уо.д.а., 1995), хатырыгыттан 15,4% танид булуллубут (Макаров, 1970). А.Д. Егоров (1954) бэс иннэтиттэн С битэмиинин ыйдарынан быһааран анализтаабытын түмүгэр: муус устар, ыам ыйдарыгар 604 мг/%, бэс, атырдьах ыйдарын устата 417 мг/%, балаҕан ыйыттан алтынньыга 549 мг/%, сэтинньиттэн – кулун тутар устатын тухары 61 мг/%. Өссө бэс мутукчата (иннэтэ) 10,54 мг/% каротиннаа5а быһаарыллыбыт. Бу анализтар көрдөрөллөрүнэн, Саха сирин усулуобуйатыгар үүнэр бэс мас атын арҕааҥҥы уонна соҕуруу сытар сирдэр бэстэринээҕэр олус үрдүк эфирдээх арыылаах уонна битэмииннэй активностаах. Итини таһынан бэс мутукчата С битэмиинэ ичигэс кэмҥэ аҕыйах, тымныйдаҕына элбиир.
Литература
Басыгысова Анна Петровна. 2004 НКИ Бичик 2004. "Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ"
Дьокуускайдааҕы өрүс хамандыырдарын училищета
Өрүс училищета Дьокуускайдааҕы өрүс хамаандыырдарын училищета, Дьокуускайдааҕы уу көлөтүн үнүстүүтэ.
1932 сыллаахха Дьокуускайдааҕы өрүс техникума диэн аатынан аһыллыбыта. Ол сыл муус устар 10 күнүгэр Уу көлөтүн норуот хамыһаарын № 139 бирикээһинэн тэриллибитэ.
2007 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр РФ бырабыытыластыбатын 465-р нүөмэрдээх дьаһалынан Дьокуускайдааҕы өрүс хамаандыырдарын училищета Новосибирскайдааҕы уу көлөтүн үнүбэрсиэтигэр (билигин ФГБОУ ВО "Сибирский государственный университет водного транспорта" диэн ааттанар) филиал быһыытынан холбоммута. Ол сылтан Дьокуускайдааҕы уу көлөтүн үнүстүүтэ (Якутский институт водного транспорта) диэн ааттанар уонна үрдүк үөрэх кыһата буолбута.
Томе Отто Вильгельм
О́тто Ви́льгельм Томе́ (Otto Wilhelm Thomé, 1840, Кёльн, Германия – 1925) – ниэмэс ботанига уонна худуоһунньуга - ботаника ойууһута.
«Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz in Wort und Bild für Schule und Haus» (Германия, Австрия уонна Швейцария флоратын туһунан осуолаҕа уонна дьиэҕэ туттарга аналлаах кэпсээннэр уонна ойуулар) диэн ааттаах хомуурунньук ааптарын быһыытынан биллэр. 4 туомнаах, 572 ойуулаах издание 1885 сыллаахха тахсыбыта. Салгыы 8 туомун Мигула Вальтер (Walter Migula) таһаарбыта. Хос барыта 1903 сыллаахха тахсыбыта.
Отто Томе ойууларын холобурдара:
Туттунар күүс
Туттунар күүс диэн киһи өйүн-санаатын күүһүнэн сыыһа-халты туттунуулары оҥорбот кыаҕа ааттанар.
Сахаларга «Олох үөрэҕэ» диэн аналлаах үөрэх баар. Бу үөрэх сүрүн өйдөбүлүнэн кыра эрдэҕиттэн олоххо, үлэҕэ-хамнаска үөрэммэккэ атаахтыы сылдьыбыт киһини «олох үөрэтиэ» диэн этэллэриттэн табатык өйдөнөр. Кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ олох үөрэҕэр үөрэппэтэх оҕолоро улаатан баран бэйэтэ олорор олоҕуттан үөрэниитэ «Олох үөрэҕэ» диэн ааттанар уонна «Олох үөрэҕэ ыарахан» диэн эбиискэ быһаарыыланар.
Олох ханнык баҕарар кэмигэр оҕону тулуурдаах буолууга үөрэтии бастаан иһэрэ ордук. Экономика сайдыытыттан олох чэпчээн истэҕинэ тулуурдаах буолууга үөрэнии өссө кытаатан, ыараан биэриитэ ирдэнэр.
Олох үөрэҕин тутаах көрүҥүнэн туохха барытыгар тулуурдаах буолуу ааҕыллар. Тулуурдаах, туруктаах өйдөөх-санаалаах буолууга үөрэтиллибэтэх, кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллибэтэх эдэрдэр сыыһа-халты туттунууларыттан, аһара барыыларыттан ону-маны алдьаталлара, тоҕо түһэллэрэ, уоту ыыталлара, дэлби тэптэрэллэрэ элбэҕиттэн урут оҥоруллубуту сотору кэминэн суох оҥорор кыахтаахтар. Билигин Россияҕа үлэ-хамнас сайдыбата, кыаттарбата барыта өй-санаа үөрэҕэ халыйан сылдьарыттан тутулуктаах.
Тулуурдаах буолууттан, киһи баҕа санааларын толоро охсорун тулуйууттан тохтотунар, туттунар күүс үөскүүр. Мэниктиир оҕону тохтото түһүү, олордон ылыы тулуурдаах буолуутун үөскэтэр. Киһи хас баҕа санаатын толорон иһэрэ хайдах да табыллыбат, хайаан да хааччахтаах буоллаҕына эрэ сатанар. Эр киһи үчүгэй дьахтары көрсө түһээт үрдүгэр түспүтүнэн барбат, хайдах эрэ бэйэтин баҕа санаатын кыаннаҕына, тохтотуннаҕына, киһи быһыытын ааһа барбатаҕына эрэ табыллар. Бу тохтотунар быһыы киһи буолууну, кыыллартан киһи өйө-санаата туспа арахсыытын, киһиэхэ туттунар күүс үөскээбитин, өйө-санаата сайдыбытын бэлиэтэ буолар.
Сорох киһи туттунар күүһэ аҕыйаан хаалар. Бииргэ аһыы, үөрэ-көтө олорон, кыыһыра, ырдьыгыныы түһээт быһаҕы харбаан ылаат даҕаны билэр киһитин анньан кэбиһээччилэр бааллар. Бу уустук боппуруостары быһаарыы аныгы ыччат өйө-санаата уларыйыытын хас да уонунан сылларга кэтээн көрүүнэн быһаарыллар.
Кыра оҕону атаахтатыы, киһиргэтии, барыта бэлэмҥэ үөрэтии туттунар, тохтотунар күүһэ суох киһи буола улаатарыгар тириэрдэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ тохтотунар күүһүн үөскэтэр аһара барыма диэн үөрэх «Аһара ытаама, чэ, сөп буолуо, бүт» диэн этиилэринэн саҕаланар уонна аан маҥнай аралдьытыынан ситиһиллэр. «Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх» диэни билэн, таба сыаналаан, туохха барытыгар аһара барбат буолууну ситиһии, төрөппүт сүрүн үөрэҕэ буолар.
«Тохтуу түс, олор», «Мэниктээмэ» диэн этиилэр уонна олору хайаан да толотторуу оҕоҕо тохтотунар, тулуурдаах буолар күүһүн үөскэтэллэр. Бэйэлэрин баҕа санааларын тохтотунар күүстэрэ суох оҕолор улааттахтарына быстах санааларыгар баһыттаран, киирэн биэрэн араас күүһүлээһиннэри, халабыры оҥорор кыахтаналлар.
Ханнык баҕарар балаһыанньаҕа киһи тохтотунар, толкуйдуу түһэр кыахтаах буолара ирдэнэр. Ыксаабыт, ыгыллыбыт кэмҥэ өй-санаа кыарыыр, кылгыыр. Бу кэмҥэ сыыһа-халты туттунуу үксүүрэ ыксааһын, тиэтэйии куһаҕан майгы буоларын быһаарар.
Тулуура суох киһи ыксаллаах, тиэтэллээх буолар уратылаах. Манна ордук урут түһэн оҥоро охсуу, айыыны, дьон билбэттэрин оҥоро сатааһын киирсэрэ оҕолорго сыыһа-халты туттунуу элбээһинин үөскэтэр.
Олоххо киһи төһө кытаанах усулуобуйаҕа түбэһэр даҕаны этэ-сиинэ эрчиллэриттэн санаата бөҕөргөөн, доруобуйата өссө тупсан араас кыра ыарыылары тулуйар кыаҕа улаатар. Эккэ-сииҥҥэ кыра ыарыылары үөскэтэн, олору тулуйа үөрэнии тулуурдаах буолууну улаатыннарар. Айылҕа хааны сиир үөннэрэ үөскэтэр ыарыыларын тулуйууттан айылҕа тулуурдаах буолууга үөрэҕэ саҕаланар.
Киһи хаһан баҕарар үөрэҕи ылымтыа. Сааһыран иһэр киһи үөрэҕи ылынара ыараан, уһаан иһэрин тэҥэ, умнугана эбиллэн иһэринэн туһата аҕыйыыр. Оҕо кыра эрдэҕинэ үөрэх олус кытаанахтык иҥэринэн, түргэнник үгэстэри үөскэтэринэн уратылаах. Оҕо кыра эрдэҕинэ аан маҥнайгы билиилэриттэн саҕалаан бэрээдэккэ үөрэтии ордук тиийимтиэ уонна туһалаах.
Дьону кытта сыһыаҥҥа тулуура, туттунар күүһэ аҕыйах киһи аһара туттунуулары оҥоруон сөп. Кыратык кыыһыра түһээт ол-бу диэн этэн, саҥаран, этиһиини саҕалаан баран охсуһууга тириэрдиэн сөп. Улахан киһи атын дьону кытта хаһан баҕарар туттунар күүстээх буоллаҕына эрэ тапсар, бииргэ үлэлиир кыахтанар.
Аһылыктан туттунар буолуу оҕо улаатан, этэ-сиинэ ситэн, киһи буолууну баһылаабытын кэнниттэн кэлэр, дьон үгүстэрэ эрэйдэнэр үөрэхтэрэ буолар. Сымнаҕас, аҕыйахтык хамсанар олохтоохтор кэлин, сааһыран истэхтэринэ эттэрэ-сииннэрэ эбиллэрэ элбээтэ. Аһылыктан туттунуу күүһүрдэҕинэ, киһи аһара элбэҕи аһаабакка, бэйэтин туттунан, уойан барыыттан көмүскэллээх буолар кыахтанар. Бу аһылыктан туттунар күүс киһини арыгыны элбэхтик иһэн арыгыһыт буолууттан эмиэ харыстыыр кыахтаах. Киһи бу туттунар күүһүн күүһүрдэн биэрэ сылдьара эрэйиллэр. Арыгыны аһара истэххэ үөскүүр төбө ыарыытын абырахтанан кэбиһии суох оҥороро дөбөҥө туттунар, ыарыыны тулуйар күүһэ суох киһини арыгыһыт буолууга тириэрдэрэ элбэх. Наркотиктарга үөрэнииттэн үөскүүр «ломка» диэн күүстээх ыарыыны бэйэлэрэ тулуйан хайдах эмэ аһарынар кыахтаахтар наркотиктан эмтэнэр, быраҕар кыахтара улаатар.
Туттунар күүс улаатарыгар өсөһүннэрэ үөрэтии тириэрдэр. «Мин маны кыайабын», «Мин маны тулуйабын», - диэн санааны бөҕөргөтүнүү, өсөһөн тулуйа сатааһын тулууру, туттунар күүһү улаатыннарар. Тулуурдаах буолуу сайыннаҕына киһи туттунар күүстэнэр. Сахалар оҕону үөрэтэргэ аналлаах «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн этиилэрэ туһата улахан.
Өһөс киһи тулуурдаах, ылыммыт сыалын ситиһиигэ дьулуурдаах. Оҕону иитиигэ, бу өс хоһоонун бары туһанарбыт эрэйиллэр.
Үгэс буолуу куһаҕан өттө табаах тардыыта, арыгы иһиитэ, наркотиктары туһаныы, оонньууга, лудоманияҕа ылларыы барылара сахалар кут-сүр үөрэхтэринэн толору быһаарыллар кыахтаахтар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута тулуурдаах буолууга иитиллибэтэх буоллаҕына, ханнык да баҕа санаатын кыайан кыана туттубат буола улаатара итинник эрэйдэргэ тэбиллэрин элбэтэр.
Христианскай, православнай таҥара үөрэҕэ «Аҥар иэдэскин оҕустахтарына, атынын тоһуйан биэр» диэн көннөрү киһиэхэ таба өйдөммөт курдук этиитэ эмиэ ураты тулуурдаах, атын киһи охсорун курдук куһаҕан быһыыны холкутук тулуйар буолууга үөрэтии биир тутаах көрүҥэ буолар.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кута тулуурдаах буолууга иитилиннэҕинэ эрэ уһун үйэтин тухары сыыһа-халты туттубакка, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыаҕа улаатар. Тулуурдаах буолууга үөрэнии киһиэхэ ыараханнык дьайарыттан Улуу Тойон таҥара үөрэҕэр киирсэр уонна киһиэхэ сүрү үөскэтэр, сайыннарар. Сэбиэскэй былаас дьоҥҥо үчүгэйи оҥоробут диэн сымыйалаан, албыннаан бу, киһи барыта тулуйуохтаах ыарахан үөрэҕин суох оҥорбута билигин кэлэн дьайыыта тиийэн эдэрдэрбит тулуура, дьулуура суохтарыттан араас буруйу-сэмэни оҥороллоро элбээбитин таһынан туһалаах үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлииллэрэ аҕыйаата. (1,92).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
Егорова Александра Петровна
Егорова Александра Петровна-Тупсууна — 1 категориялаах народнай медицина магистра, Айыы арчыһыта, түһүлгэ эмчитэ, 7-с кылаан.
Егорова Александра Петровна-Тупсууна 1948 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр Иккис Наахара нэһилиэгэр колхуостаах дьиэ кэргэҥҥэ 6-с оҕонон төрөөбүтэ. 1965 сыллаахха Наахара аҕыс кылаастаах оскуолатын үөрэнэн бүтэрэр.1967 сыллаахха Майа орто оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэнэ киирэр. 1969 сыллаахха бухгалтер идэтин баһылаан Чурапчы улууһун Субуруускай аатынан сопхуоска ананан 1982 сылга диэри үлэлиир.1982 сыллаахха төрөөбүт нэһилиэгэр кэлэн участковай балыыһаҕа завхоһунан үлэлиир. Бу үлэлиир кэмнэригэр нэһилиэккэ ыытыллар культурнай тэрээһиннэргэ сөбүлээн туран актыыбынайдык кыттар. 1984 сыллаахха кулуупка «Дьэ-буо» тойуксуттар ансаамбылларын салайааччытынан үлэлиир. Былатыан Ойуунускай суруйуутугар «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» олоҥхону туруоран фольклорнай фестивальга бастаан, Дьокуускай куоракка республиканскай күрэххэ кытталлар. Бу кэмтэн ыла аһыллан Александра Петровна 1990 сыллаахха бэс ыйыттан норуот эмчитэ буолар. 1992 сыллаахтан сахалыы эмчиттэр үрдүкү оскуолаларыгар 7 сыл үөрэнэн, үрдүк үөрэхтээх норуот эмчитэ дипломун ылан, бу күҥҥэ дылы идэтинэн үлэлиир.
Наҕараадалара:
−1994 с. тохсунньу 19 күнүгэр «Симэх эмчит» −1995 с. алтынньы 30 күнүгэр «1 категориялаах эмчит» −1995 с. от ыйын 6 күнүгэр «Далбар эмчит» -Народнай медицина магистра -Гипнотизер экстрасенс -«Международнай категориялаах эмчит» -«Лучший меценат 2003 г. Мегино-Кангаласского улуса, Нахаринской средней школы за активную гражданскую позицию и вклад в развитии образования» -Мегино-Кангаласский улус, женская общественная организация свидетельство номинация «Лучший спонсор работы женсовета» 2002 г. -Диплом «Женщина лидер» 2003 с. -Почетный меценат образования РС(Я) түөскэ кэтиллэр бэлиэ -Золотая книга меценатов и попечителей Республики Саха (Я)
Ынах
thumb|300px|left|Саха ынаҕа. Орто Дойду зоопаркаҕа. 2012 сыл, от ыйа Сүөһү (лат. Bos taurus taurus) диэн туйахтаах дьиэ кыыла. Bovinae субыалыгар киирэр. Тыhыта ынах, атыыра оҕус. Тыа хаhаайыстыбатыгар улахан суолталаах. Сүөһүттэн эт, үүт, тирии ылыллар. Тыа хаhаайыстыбатын үлэлэригэр тардар күүс (көлө сүөһү). Аан дойдуга 1.3 млрд сүөһү баар. Индияҕа ынах ытык кыыл, ол иhин өлөрүллүбэт.
Макаров Степан Кузьмич
Макаров Степан Кузьмич (05.08.1917, Сылаҥ нэһилиэгэ, Боотур Уус улууһа, Саха уобалаһа — 12.06.1969) — РСФСР уонна Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, Чурапчы улууhун бастакы бочуоттаах гражданина, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Олоххо ураты дьулуурун иhин Саха Маресьевынан ааттаммыта.
Аатын үйэтитии
2016 с. — Чурапчы гимназиятыгар С. К. Макаров аата иҥэриллибит..
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
оҕолоро:
Сигэлэр
[http://www.churap.ru/god2010/Gimn/SKMakarov.htm С. К. Макаров аатынан Чурапчы гимназията]
C Sharp
C# (Cи шарп диэн этиллэр) — функционал, императив, бүттүүн, объекка ыйдарыылаах уонна компонеҥҥа ыйдарыылаах программалааhын дисциплиналарын холбуур программалааhын тыла. Microsoft корпорация .NET платформаларын эбииликтэрин айааhынын сүрүн тылын быhыытынан айбыта (салайааччы Андерс Хейлсберг). Синтаксиhа C++ уонна Java гиэннэригэр ордук чугас.
Үөр (итэҕэл)
Үөр (итэҕэлгэ) — бэйэтигэр тиийинэн эбэтэр оһолго өлбүт киһи кута абааһы буолан тыыннаах курдук илэ сылдьара.
Хаастаах
thumb Хаастаах өрүс. Уһуна 278 км., тардыытын иэнэ 5980 км². Дьааҥы - Индигир намталынгар бастаах уонна Илин Сибиирдээҕи байҕал Хаастаах тамаҕар түһэр.
Тардыытыгар 418 км² уопсай иэннээх 3000 күөл баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Апрелевка
Апрелевка (Апрелевка) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Наро-Фоминскай оройуоҥҥа киирэр.
Уобалас кииниттэн (Москва) 25 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Наро-Фоминскай) 28 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 18 497 киһи этэ, иэнэ — 67,5 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 274,02 киһи.
Олохтоммут сыла — 1899, 1961 сыллаахха диэри — куорат тииптээх бөһүөлэк.
Куорат баһылыга — Владимир Кутуков.
Почтатын индэксэ — 143360, төлөппүөнүн куода — +7 496 345, ОКАТО куода — 46 238 502.
Сэбиэскэй Сойуус саҕана бу куоракка улахан грампластиинка оҥорор собуот баар этэ.
Зайцев Николай Константинович
Зайцев Николай Константинович — Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара
Тикси оройуонун радиометкиин полярнай станциятын начальнига. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1960 сыл атырдьах ыйын 3 күнүнээҕи Ыйааҕынан Зайцев Николай Константиновичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Айыы санаа уратыта
Айыы диэн тыл киһи биирдэ эмэтэ оҥорор ураты быһыытын, саҥаны айыытын, сиэри таһынан барарын биллэрэр. Айыы диэн тыл куһаҕан өрүтэ элбэх буолан, сэрэхтээх, элбэхтик туттуллубат, улаханнык саҥарыллыбат тыл буолар. (1,20).
Кагарлык
Кагарлык (Кагарлик) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 13 700 (2012).
Айыы санаа уратыта
Айыы санаа диэн биирдэ эмэтэ киирэн кэлэр ураты, атыттарга маарыннаабат, сиэри кэһэр санааны тыл үөрэхтээхтэрэ этэллэр. Бу сыыһа өйдөбүллээх этиигэ айыы диэн тылы туттуу букатын табыллыбат. Санаа диэн санаа, онтон айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыытын быһаарар суолталаах. Ол аата санаа айыы кыайан буолбат.
Айыы санаа киһи быһыытын аһара барарыттан хаһан да туолбат ыра санааҕа кубулуйара ордук элбэх. Киһи бэйэтин кыаҕынан, сатабылынан оҥорон таһаарар санаата олоххо киирэрэ, тугу эмэ туһалыыра олох сайдыытыттан улахан тутулуктаах. Былыргыттан дьон ыра санааларыгар баар көҥүнүнэн көтөр көбүөрү оҥороллоро өссө биллибэт. Саха дьоно элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” албыныгар киирэннэр, айыы диэн тыл ураты өйдөбүллэрин билбэттэригэр тэптэрэннэр айыы санаа, айыы киһитэ диэн сыыһа, өй-санаа өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт этиилэри туһана сатыыллар. Киһиэхэ араас санаалар куруук баар буоллахтарына, биирдэ эмэтэ кылам гынан киирэн кэлэр саҥаны айары оҥоро сатыыр санаа ай диэн тылынан этиллэр. Айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыытын быһаарарынан санааны кытта холбуу буккуйар табыллыбат.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн бу санаа үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорууга тириэрдиэн сөп. Санаа аҥардастыы үчүгэй буолар диэн этии сыыһа, киһи оҥорор быһыылара үгүстүк куһаҕан быһыыга кубулуйалларыттан санаа эмиэ куһаҕана элбэх буолара быһаарыллар.
Суруйааччы эбэтэр кумааҕы үлэһитэ тугу эмэ булан суруйбута саҥаны айыы буолбатах, онно бэлэмнэнии эрэ буолар, айар диэн тылынан этиллэрэ эрэ табыллар. Арай ким эмэ бу суруллубут курдук быһыыны үтүктэн куһаҕаҥҥа тириэрдэр саҥаны айыыны оҥордоҕуна суруйааччы кигэн биэрээччигэ кубулуйан бииргэ сууттаныан сөп. (3,132).
Оҕо өйө-санаата саҥаны билиилэриттэн мунньуллар, сайдар. Саҥаны айыыны оҥоруон баҕалаахтар элбэхтэр. Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу биирдэ эмэтэ эрэ табыллан туһалаах буолар, онтон атыттара бары сыыһа-халты буолан тахсалларыттан куһаҕан быһыылары элбэтэллэр.
Бука бары дьон оҥорор куһаҕан быһыылара аҕыйыахтарын баҕараллар. Бу баҕа санаа туоларын туһугар оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илигинэ сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн бобуутун туһаннахха эрэ табыллар. (3,28).
Төрөппүттэр элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” албыннарыгар киирэн биэрбэтэхтэринэ табыллар. Бу сыыһа “үөрэх” оҕону иитиигэ ордук улахан куһаҕаны оҥорор. Сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума" диэн үөрэхтэрин туһаныы эрэ оҕо сыыһа-халты туттунарыттан харыстааһын буолар. Оҕо улаатан иһэн ону-маны, буолары-буолбаты, айыыны оҥоро үөрэммитэ үгэс буолан иҥнэҕинэ куһаҕан майгыланан хааларын тэҥэ, сыыһа-халты туттунуулары оҥоруон сөп.
Санааны этэргэ айыы диэн тылы туттубат ордук, үчүгэйи оҥоруу биирдэ эмэ табылларын таһынан сыыһа-халты буолара элбэҕинэн куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэх.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.
2. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.
3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Хонорой
Хоҥорой — киhи аатынан ааттаммыт күөл.
Былыр Хоҥорой диэн тоҥус хоhууна олорбут. Эмээхсиннээх, соҕотох кыыстаах. Биирдэ Бүлүү атыыhыта быстаран, кинилэргэ тиийэн кэлбит. Атыыhыт көрдөгүнэ баhыттан атаҕар диэри маҥан таба тириитэ таҥастаах киhи туруору сыыры өрө күүрэн тахсыбыт. Атыыhыт ол киhини батыhан үөhэ тахсыбыта ураhа турар үhү. Аҕыйах хонукка хонон-өрөөн ааҺарыгар атыыhыт дьиэлээх киҺиттэн киҺиттэн көрдөспүт. Хоҥорой атыыҺыкка эппит: "Мин биир сорудахпын толорор буоллаххына". Атыыhыт толоруох буолан тылын биэрбит. Сотору соҕус буолан, Хоҥорой сорудаҕын эппит: "Аҕам өлбүт күнэ тиийэн кэллэ, онон миигин өлөрүөхтээххин уонна көмүөхтээххин". БаҺыттан атаҕар диэри маҥан таба тириитэ таҥаҺы кэппит, маҥан табаны көлүммүт уонна олордубутунан эппит. АтыыҺыт Хоҥорой эппитин курдук толорбут.
Онтон ыла үҺүйээн кэпсээн баар буолбут. Дьааҥынан, Лииндэнэн, Баахынайынан маҥан табалаах, таба тирии таҥастаах айаннаан,тыаҺаан ааҺарын көрөллөр уҺү. Хоҥорой хоҺуун сылдьар диэн кэпсииллэр.
Андреев Семен Николаевич-Хатарча Сэмэн ахтыыта "Эдьигэээн улууҺа.Лииндэ нэҺилиэгэ." 2009 сыл Софронова М.Д.
Караат
Караат (carato, قيراط (кират), κεράτιον (kerátion)) — күндү таас ыйааһынан уонна кыһыл көмүс ырааһын кээмэйдэрэ.
Былыр былыргыттан күндү таастары кээмэйдииргэ туттуллар, бастаан улаханын кээмэйдииргэ, кэлин ыйааһын кээмэйин быһыытынан туттуллар буолбут. 1907 сыллаахха Метрическэй систиэмэҕэ киллэриллибитэ, уонна 200 мг (0,2 грамм) ыйааһыҥҥа тэҥнээх буолбута. Кылгатан кар, аан дойдуга kt диэн бэлиэтэнэр.
Британия караата — эттик ырааһын кээмэйэ, 1/24 ыраас эттик маассата уопсай маассаҕа сыһыана. «K» диэн английскай улахан буукубанан бэлиэтэнэр. Кыһыл көмүс ырааһын кээмэйдииргэ туттуллар. Ол аата ыраас, булкааһа суох кыһыл көмүс 24 карааттаах (24K).
Күөрт (өҥ)
Күөрт — бөрө курдук дьүһүннээх, араҕастыҥы бороҥ.
Оквил, Онтарио
Оквил (Oakville) - Канаада дойдутугар баар куорат, һалтон регионугар баар кыракый куорат, АХШ кырбыылаһар сиригэр баар куорат, Онтарио сиригэр баар. Нэһилиэнньэтэ 170 тыһ курдук (2009).
Оквил куорат Торонто эргинигэр киирэр, биир агломерация буолаллар.
Демографията
Төрөөһүн өлөрдөөҕөр 12% баһыйар, онон куорат нэһилиэнньэтэ элбии турар. Ону таһынан куоратка элбэх иммиграция түмүгүнэн атын омук сириттэн олохсуйа кэлээччи элбэх. Куорат 80% үрүҥнэр, онтон 12% харалар, ордубут 8% араҥастар - ол эбэтэр азиаттар. Ол онно элбэх кытайдар киирэллэр. Манна син аҕыйах да буоллар, Сахалар бааллар. Бастакы сахалар бу куорат сиригэр өссө 18 үйэҕэ үктэммиттэрэ.
Экономиката
Кыраныысса таһыгар баар куорат буолан атыы уонна эргиэн күүскэ сайдыбыт сирэ.
Атын омук дойдуларын кытта сыһыана
Куорат традиционна АХШ-тан ураты, Саха Сирин кытта сибээһэ эмиэ күүскэ сайдыбыт, Марина Десяткина диэн Саха Сириттэн Канаадаҕа олохсуйан, официаллык посол буолан үлэлиир.
Большая Куропаточья
Большая Куропаточья өрүс. Уһуна 391 км., тардыытын иэнэ 6240 км². Халыма намталыгар бастаах, Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр. Төрдө эстуарийдаах.
Тардыытыгар 260 км² уопсай иэннээх 2300 күөл баар. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саха сиринээҕи анал орто үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ
Саха сиринээҕи анал орто үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ
Бүлүү улууһун үтүөлээх дьоно
Бу тиһиликкэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.
Тиһилик
Абрамова Мария Ивановна Алексеев Афанасий Егорович Алексеев Егор Сидорович Алексеев Михаил Титович Алексеев Николай Иванович Алексеев Прокопий Никитич Алексеева Маргарита Михайловна Алексеева Роза Алексеевна Аммосов Александр Прокопьевич Андреев Василий Илларионович Афанасьев Владимир Григорьевич Бандерова Раиса Михайловна Баранов Сергей Тимофеевич Березкин Виктор Викторович Боронов Иннокентий Афанасьевич Бубякин Федор Митрофанович Васильев Владимир Афанасьевич Васильев Владимир Васильевич Васильев Георгий Никитич (Мандар) Васильев Иван Афанасьевич
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар ), эбэн биэриҥ.
Өссө маны көр
Бүлүү улууһун Ытык гражданнара
Поляктар
Поляктар (Polacy) диэн арҕаа славяннар киирэр омук. Польша Өрөспүүбүлүкэтин сүрүн нэһилиэнньэтэ (96 %). Поляктар уопсай ахсааннара — 55 мөл кэриҥэ киһи, онтон Польшаҕа — 38 мөл. Аан дойдуга поляктартан төрүттээх дьон ахсаана — 60 мөл киһи. Поляктар диаспоралара Полония диэн ааттаах. Поляктар үгүстэрин төрөөбут тыллара — индоевропейскай тыллар славян тылларыгар киирэр поляк тыла.
Поляктар уруккуттан итэҕэллэрэ — католицизм. 1917 сыллаахха дылы поляктар Арассыыйа империятын саамай элбэх ахсааннаах омуктарын ахсааныгар киирэллэр этэ. Бүтүн Сойуустааҕы биэрэпис түмүгүнэн 1989 сыллаахха Сэбиэскэй Сойууска 1 126 334 поляк олорор этэ.
Крымскай Агатангел Юхимович
200px|thumb|Крымскай Агатангел Юхимович 1900-с сс. Агатангел Юхимович (Агафангел Ефимович) Крымскай — Кырыым татаардарыттан төрүттээх Украина историга, филолог, тылбаасчыт, Украина Наукатын академиятын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ. Литератураҕа псевдонима А. Хванько.
1871 сыллаахха тохсунньу 3(15) күнүгэр Волын губерниятыгар Владимир-Волынскай куоракка төрөөбүтэ. XVII үйэ бүтүүтүгэр дылы Кырыым хаанын киинигэр Бахчисарайга олорбут былыргы татаар ууһуттан төрүттээх эбит. Онтон ис иирсээн түмүгэр өбугэтэ билиҥҥи Белоруссия сиригэр (Борисов уонна Мстислав) куораттарга көһөн олорбут. Аҕата Юхим Крымскай история уонна география учуутала уола төрүөн аҕай иннинэ Владимр-Волынскайга көспүт, онтон аҕыйах ый буолан баран Звенигородка диэн куоракка (билигин Черкас уобалаһа) дьиэ туттубут. Дьиэ туттар кыаҕы икки кылаастаах оскуолаларга анаан тахсыбыт географияҕа учебига биэрбит. Бу куоракка Агатангел оҕо сааһын атаарбыт.
Үс сааһыгар уол ааҕар буолбут, биэс сааһыгар аҕата Звенигородка реальнай училищатыгар биэрбит, онтон — острог диэн сиргэ протогимназияҕа (1881—1884), Иккис киевтааҕы гимназияҕа үөрэммит (1884—1885). Онтон үөрэҕин ол саҕана аатырбыт Павел Галаган Коллегиятыгар салҕаабыт (1885—1889), манна биллибит украина филолога Павел Житецкай диэн киһиэхэ үөрэнэр. Кини эдэр киһини украина тыыныгар ииппит, норуот омук быһыытынан култуурунай барҕарыытыгар туруулаһыыга угуйбут.
Доҕоругар Борис Гринченкоҕа 1892 сыллаахха от ыйын 5 күнүгэр суруйуутугар Агатангел маннык диэбит: «Каждый свободный от „официальных“ занятий час я посвящал Украине». 1889—1892 сс. Москубаҕа Илин тыллар институуттарыгар (Лазарев институута) үөрэнэр.
«Лазаревкаҕа» иннинэ билбит ниэмэс, поляк, француз, ааҥыл, италия, былыргы гириэк уонна латыын тылларыгар эбии араб, персия уонна турок тылларын үөрэтэр. Кэлин өссө былыргы дьэбириэй, санскрит, хинди, урду тылларын билбитэ… свой языковой «ресурс» академик Агатангел Крымский расширял до конца жизни!), Агатангел, официальной профессией которого была арабская филология, ислам и арабская литература, очень активно сотрудничал со львовскими периодическими изданиями («Народ», «Правда», «Житие и слово», впоследствии — «Литературно-научный вестник», где печатал свои поэзии, рассказы, научные разыскания), был знаком лично с Иваном Франко, который очень высоко ценил его талант. Известные слова Франко из труда «Молодая Украина» (1910): «Необычно появление среди украинцев, необычно по своей энергии, страстной любви к Украине и разносторонности знаний и таланта, Агатангела Крымского. Филолог по профессии, ориенталист по увлечению, он проявил себя высокоталантливым поэтом, очень оригинальным автором повестей». Здесь имеется в виду, очевидно, такие образцы художественного творчества Крымского — поэта и беллетриста, как «Пальмовые ветви (Экзотические поэзии)», «Антара», «Гулистан», рассказ «Родительское право», «Первые дебюты одного радикала», «Сирота Захарко», «В народ!». Бесспорно, достижения Агатангела Крымского в сфере украинской литературы являются действительно весомыми (а сюда же нужно еще добавить и сделанные им переводы из Саади, Фирдоуси, Хафиза, Омара Хайяма, Гейне — все это является очень ценным для нашей культуры!).
Туттуллубут сирдэр
«День» хаһыат, 2007, сэтинньи 9
Күөрт (тэрил)
Күөрт — тимир ууһа кыһаҕа уотаах чоҕу күөдьүтэригэр аналлаах үрдэрэр тэрил.
Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ
Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэрэ, кылгастык ХНТ (United Nations) диэн иллэр ыккардыларынааҕы сыһыаннары тупсарарга, аан дойдуга эйэни тутуһарга уонна сэриини суох оҥорууну ситиһэргэ олохтоммут омуктар ыккардыларынааҕы тэрилтэ. Салаллар тосхоллорун уонна ис тутулун Гитлеры утары коалиция сүрүн дойдулара Иккис аан дойдутааҕы сэрии кэмигэр быһаарбыттара. thumb|200px|ХНТ секретариатын дьиэтэ, Нью-Йорк
ХНТ устуоруйата
Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэрин иннигэр манна майгынныыр 1919 сыллаахха тэриллибит Нациялар Лигалара диэн баара.
Бастаан Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ диэн ааты АХШ Президена Франклин Д. Рузвельт 1942 сыллаахха туттубута.
Устааба
ХНТ Устааба историяҕа аан маҥнай киһи бырааптарын көмүскүүр норуоттар ыккардыларынааҕы договорунан буолбута.
ХНТ декларациялара уонна конвенциялара
Конвенцията Устааптан уратыта диэн бу дөкүмүөнү кыттааччы дойдулар ылынар эбэтэр ылыммат бырааптаахтара буолар.
ХНТ дьарыга
ХНТ аан дойду иллэригэр, омуктарыгар суолталаах тиэмэлэргэ араас конференциялары уонна форумнары ыытар.
ХНТ кыттааччылара
Бастаан 50 дойду киирэрэ, билигин 141 дойду.
Сибээстэһэр аадырыстар
ХНТ генеральнай сэкиритээрэ: Бан Ки-мун
Штаб-квартира: First Avenue at 46th Street, New York, NY 10017
E-mail: [mailto:inquiries@un.org inquiries@un.org] Internet: www.un.org/russian/
Эбии көр
ЮНЕСКО, ЮНИСЕФ, МАГАТЭ, ВОЗ.
Александр III
thumb|250px
Александр III — 1881 сылтан 1894 сылга дылы Арассыыйа императора.
Ыраахтааҕылаан олорбут кэмин туһунан
Кини баһылаан олорбут кэмигэр Арассыыйа урукку ыраахтааҕы уларыта тутуутун кэнниттэн историческай пауза ылбыта диэн сыаналанар. Сорохтор ону ааһан реакция кэмэ диэн сыаналыыллар. Бу кэми «Контрреформалар эпохалара» диэн ааттаабыттара.
1880-с сылларга куурс уларыйыыта Александр III уонна кини дьонун бэлиитикэҕэ сыалларынан быһаарыллар буолбакка, террористар дьайыыларынан быһаарыллар (Александр II-у өлөрүүттэн саҕалаан). Саҥа ыраахтааҕы Либерааллар уонна консерватордар ыккардыларыгар кылгастык саараан баран консерватордары талбыта. Ис дьыала миниистирэ М. Т. Лорис-Меликов конституциятын бырайыага ыраах «ууруллубута» (бу бырайыак Арассыыйаҕа Парлаамены киллэриэхтээх этэ).
Ыраахтааҕыны өлөрүүнү уопсастыбаннас ыраахтааҕы бэйэтэ наһаа «либерааллаан» «хараҥа күүстэри» босхо ыыппытыттан тахсыбыт курдук санаабыта, онон саҥа ыраахтааҕыттан «бэрээдэги олохтооһуну» күүппүтэ.
1881 сыл муус устар 29 күнүгэр ыраахтааҕы манифест таһаарбыт. Манна күүстээх былаас олохтонуохтааҕын бигэргэтэр уонна нуучча интэриэһин көмүскүүр туһунан этэр. Онтон бу сыл атырдьах ыйын 14 күнүгэр ылыныллыбыт «Судаарыстыба куттала суох буолуутун уонна уопсастыба чуумпуруутун хааччыйар миэрэлэр тустарынна балаһыанньаҕа» губернаатардарга киэҥ былааһы биэрбитэ. Ол курдук губернаатардар хаһыаттары сабар, атыы-эргиэн уонна промышленность тэрилтэлэрин, үөрэх тэрилтэлэрин үлэлэрин тохтотор, земстволары уонна куорат дуумаларын үлэлэрин быстах кэмҥэ тохтотор бырааптаммыттара. Бу балаһыанньа 1917 сыллаахха дылы үлэлээбитэ.