cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чарлз Бэббидж
Кыра разностнай массыына
Бэббидж 1812 с. уустук ааҕар механизмы айарга санаммыт. Ону айарга кини логарифмеческай табыллары үөрэтиитэ өй укпут, тоҕо диэтэххэ киһиттэн тахсар сыыһалара элбэх эбит. Онно кини механическай аппараттынан уустук суоттары ааҕарга кыах баарын толкуйдаабыт. Ол иһигэр француз ученайа де Прони үлэлэрэ садьыйбыттар. Де Прони улахан суоттуур массыыналар үлэлэрин үллэриигэ идеяны биэрбит. Кини ахсааны үс таһымҥа үллэрэргэ этии киллэрбит. Бастакы таһым - аҕыйах улуу математиктар, математическай хааччыйыы бэлэмнииллэр. Иккис таһым - үөрэхтээх технологтар сүрүн ааҕар үлэтин ыыталлар. Үһүс таһымҥа - сүрүн ирдэбил сөпкө суоттааһын. Ити идеяларыттан сиэттэрэн Бэббидж үһүс суоттуур таһымы массыынаннан солбуйарга санаммыт. Ол гынан баран Бэббидж ити мыссыынаатын оҥорон саҕалаабатах. 1819 с. астрономияны үөрэтэн саҕалаан бэйэтин идеяларын чуолкайдаабыт уонна массыына көмөтүнэн ахсаан табылларын принциптарын чопчуппут, ол массыынатын разностнай диэбит. Ити мыссыына ахсааны оҥоруута эбии ньыматынан үлэлиэхтээх эбит. 1819 с. Чарлз Бэббидж кыра разностнай массыына оҥоһуутугар үлэтин саҕалаабыт уонна 1822 с. тутуутун бүтэрбит. Ол сылга Королевскай Астрономическай түмсүүгэ доклад аахпыт массыына механизмын астрономическай уонна математическай табыллары ааҕыыга туттуу уонна массыына үлэтин көрдөрбүт. Разностнай массыына айыытын түмүгэ Астрономическай түмсүү бастакы көмүс мэтээлэ буолбут. Ол гынан баран разностнай массыына эксперимент быһыытынан биллэр тоҕо диэтэххэ кыра памяттаах буолан улахан ахсааннарга туттуллар кыаҕа суох этэ.
Литература
Charles Babbage
Hatikvah
Һа-тикваһ (הַתִּקְוָה‎, эрэл) — Исраил өрөгөйүн ырыата. Тыллара — Нафтали Герц Имбер (1878), музыката — Шмуэл Коэн (1888).
.sa
.sa диэн Сауд Арабията үрдүк таhымнаах ил домена.
Дуань Үньпинь
Дуань Үньпинь эбэтэр кытай тылынан 段永平 (Дуань Юнпинь), Би Би Кэй тэрилтэтин тойоно уонна олохтооччута буолар. 2002 сылтан ыла АХШ дойдутугар олорор.
Колесов Афанасий Степанович
Колесов Афанасий Степанович – Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа Бэйэ олоҕун кэпсээнэ
Афанасий Степанович 1913 сыллаахха ЯАССР Таатта оройуонун Байаҕантай нэһилиэгин кэрэ айылҕалаах Ичигэс алааһыгар төрөөбүтэ. Ийэтэ Харытыана, аҕата Ыстапаан – колхуостаахтар. Бииргэ төрөөбүт Афанасий, Миитэрэй, Уйбаан, Дьөгүөр диэн уолаттардаах ыал ньир-бааччы олорбуттар. Афанасий Степанович кэргэнэ Аграфена Ивановналыын 11 сыл бииргэ олорон, 9 оҕону төрөппүттэр. Сэрии содулуттан 5 оҕо суорума суолламмыт. Афанасий Степанович, 4 кылаас үөрэхтээх да буоллар, колхуоска бэрэссэдээтэллээбит.
Бойобуой суола
1943 сыл сайыныгар бииргэ төрөөбүт быраатын кытары Дьөгүөрдүүн тылланан, өстөөҕү өһөрөргө туруналлар. Дьөгүөр үлэ фронугар түбэһэн, сотору доруобуйата айгыраан, дойдутугар эргиллибит. Ол эрээри баара-суоҕа 28 саастааҕар өлбүт. Кини кэргэнэ Марина Романовна эмиэ уһаабатаҕа, 3 оҕо төгүрүк тулаайах хаалан, детдомҥа иитиллибиттэрэ. Оттон Афанасий Степанович салгыы айаннаан, Вологда уонна Калинин куораттарга баар резервэҕэ турар чаастарга 2-лии ый хайыһарга үөрэммит. Кини 284-с стрелковай полк састаабыгар Калининскай, Арҕаа уонна I Украинскай фроннарга сэриилэспит. Сэрии будулҕанын ортотугар сылдьан дьонугар ыыппыт суругар биир дойдулааҕа Алексей Петрович Бравины кытта баалларын биллэрбит. Ону таһынан роталарыгар саха уонча саллаата баар диэн ахтыбыт. Тохсунньу тостор тымныытыгар Великие Луки куорат таһыгар 284-с стрелковай полк өстөөх күүскэ бөҕөргөтүммүт оборонатыгар кимэн киирбит. Элбэх хаан тохтуулаах кыргыһыы кэнниттэн өстөөх 7 км сири чугуйбут. Ытыалаһыы саамай күүстээх уотун ортотугар сылдьар доҕордуулар иккиэн бааһырбыттар, госпитальтан госпитальга көһө сылдьан эмтэммиттэр. Онтон иккиэннэрин тус-туһунан фроннарга ыыппыттар. Афанасий Колесовы Арҕааҥы фроҥҥа, оттон доҕорун Алексейы Чехословакия хайысхатынан. 1944 сыл сааһыгар хорсун саллаат кэргэнэ Аграфена Ивановнаҕа маннык ис хоһоонноох сурук кэлэр: “Ваш муж, красно армеец Афанасий Степанович Колесов, уроженец Якутской АССР Таттинского района, в бою за социалистическую Родину, верный воинской присяге, проявив геройство и мужество пал смертью храбрых 14 апреля 1944 года. Похоронен на хуторе Шайно Мацильского района Волынской области...”
Оттон кини доҕоро Алексей Бравин сэриини Чехословакия киин куората Прага5а түмүктээбитэ. Дойдутугар кэлэн тыа хаһаайыстыбатыгар таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Сэриигэ ылбыт баастарга аһыллан, 1978 сыллаахха олохтон туораабыта. Кини Афанасий Степанович бойобуой сырыыларыттан дьоҥҥо-сэргэҕэ элбэҕи кэпсиир эбит.
Муҥха (оонньуу)
Муҥха — саха оонньуута.
Элбэх оҕо оонньуур оонньуута. Үс эбэтэр биэс оҕо сиэттиһэн баран күөлгэ (төгүрүтүллүбүт сир) сылдьар оҕолору ("балыктары") туталлар уоннан чардаакка (күөл таһыгар оҥоһуллубут сир) илдьэллэр. Балыктар куоталлар, чардаакка киирэ иликтэринэ мөхсөн мүлчү көтө сатыыллар. Муҥхаһыттар балыгы үстэ куоттардахтарына бэйэлэрэ балык буолаллар
Тывалар
thumb|150px
ТЫВА, Тывалар омуктара. Нууччалыы - Тувалар. Бэйэлэрин - Тыва дэнэллэр. Билинни кэмнэ Тыва 80% Россия Федерациятыгар олорор - 300 тыс, ону таhынан Монголия5а - 30 тыс, АХШ-ка - 30 тыс, Кытайга - 29 тыс, Узбекистанна - 10 тыс, Бурятия5а - 5 тыс, Татарстанна - 4 тыс, Саха Сиригэр - 3 тыс, Дьоппуонна - 2 тыс, Кэриэйэ5э - 1 тыс.
Итэ5эллэрэ - Буддиистар уонна христианнар.
Тыллара - Тыва тыла, нууччалыы билэллэр.
Киһи - Айылҕа оҕото
Сахалар бэйэлэрэ “Айылҕа оҕото” буолалларын билинэллэр, “Киһи – айылҕа оҕото” диэн бэйэлэрин этинэллэр. Саха киһитэ айылҕа оҕото буоларын билиниитэ олус дириҥ суолталаах, өй-санаа төрүттэрин, сайдан иһиитин суолун, киһи айылҕаҕа ылар миэстэтин таба быһаарыы буолар. Айылҕа бэйэтэ киһини айбытын, үөскэппитин, киһи айылҕаттан кыратын, “оҕото” эрэ буоларын билинии, киһи айылҕаҕа дьиҥнээх бэйэтин миэстэтин арыйар, оннун булларар, аһара өйдөөҕүмсүйэн, барыны-бары кыайарын курдук сананан барарын тохтотор. Киһи айылҕаттан кыратын, оҕотун билиниитэ айылҕаны ордук кыһанан харыстыырыгар, уларыта, аһара баһылыы сатаабатыгар тириэрдэр дириҥ суолталаах быһаарыы буолар.
Саха дьоно «Киһи – Айылҕа оҕото» диэн этэллэр. Бу этии аһара улааппыт, тоталитарнай турукка тиийбит Христос, Аллаах таҥаралар Сири-дойдуну, киһини, кыыллары, көтөрдөрү барыларын таҥара айбыта диэн этиилэрин сымыйатын, албынын дакаастыыр. Биир таҥараны үөскэтии диктатураҕа кубулуйуу бэлиэтэ буоларын биллэрэр.
Сахалар дьиҥнээх итэҕэллэрин билбэт, өй-санаа, таҥара үөрэхтэрин анньа ахтыбат, араас атын омуктары үтүктэ сатааччылар сахаларга “творец”, “айыы” баар диэн этэллэрэ таһы быһа сымыйалааһын, албыннааһын буолар. "Айыы үөрэҕэ" сахалары быһаччы албынныыр. Сахалар “Киһи - айылҕа оҕото” диэн бэйэлэрэ билиниилэрэ айылҕаны ханнык да киһи, таҥара айбатаҕын, айылҕа киһиттэн быдан уһун үйэлээҕин чуолкайдык биллэрэр.
Сир Күн планетата буолан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн, икки өттүттэн тутулуктааҕыттан, эргийэриттэн, хардары-таары хамсааһыны уонна тэҥнэһиини үөскэтэн иһэрэ, уһун үйэлэргэ айылҕа сайдан, билиҥҥи туругун ситиһиитигэр тириэрдибитэ. Бу быһаарыыга киһи сайдыыта эмиэ сөп түбэһэр. Киһи этэ-сиинэ биир өрүтүн, онтон өйө-санаата иккис өрүтүн үөскэтэллэрэ уһун үйэлэргэ хардары-таары хамсааһыны үөскэтэн сайдыыны ситиһэригэр кыах биэрбитэ.
Айылҕаны кытта туруулаһыыга дьон-аймах кыаттарыахтарын, ахсааннара лаппа аҕыйыырыгар тиийиэхтэрин сөбүн олус былыргы кэмнэргэ Ной диэн киһи баар буола сылдьыбытын уонна улахан устар ааллары оҥорбутун туһунан кэпсээннэр туоһулууллар. Ол кэмҥэ олус улахан уу соһуччу кэлбитигэр дьон улахан устар ааллары оҥостон быыһаммыттарын, үрдүк, хайалаах сирдэри этэҥҥэ булбуттарын туһунан кэпсээннэр бааллар.
Дьон өйдөрө-санаалара сайдан улахан тиэхиникэлэри оҥостор буолан истэхтэринэ айылҕаны тупсаран, уларытан, өрүстэри төттөрү сүүрдэр санаалара эбиллэн испит кэмнэрэ бааллара. Кэлин кэмҥэ айылҕа дьон үлэлэрин-хамнастарын түмүгэр уларыйан, сир хамсааһыннара, улахан долгуннар, күүстээх тыаллар уонна уу эбиллэн иһиитэ дьон оҥорбут тутууларын, туохтарын барытын суох оҥорор кыахтаахтара кэлин кэмҥэ биллэн таҕыста. Билигин киһи айылҕаны кыайан уларыппатын үгүстэр билинэргэ тиийдилэр.
Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ сири-дойдуну үс; Үөһээ, Орто уонна Аллараа дойдуларга араарар. Үөһээ дойдуга айыы, абааһы сирэ-олохторо бааллар, аллараа дойдуга – абааһы сирэ. (1,313). Бу дойдулартан Орто дойдуга эрэ тыыннаах, эттээх-сииннээх дьон, киһи буолан олохторун олороллор диир сахалар таҥараларын үөрэҕэ.
Үөһээ дойдуттан киһилии дьон Орто дойдуга түспэттэрин сахалар былыргы кэпсээннэрэ биһиэхэ тириэрдэ сатыыллар. Улуу ойуун үс түүннээх-күнү быһа кыыран түһэрбит дьонун, аатырбыт Додор кулуба куттанан, дьиэттэн тахсан көрсүбэтэҕин туһунан кэпсээн баар. (2,29). Бу кэпсээн Үөһээ дойду дьоно Орто дойду дьонуттан олус улахан уратылаахтарын, куһаҕан сыттаахтарын, хаһан да тапсыбаттарын биллэрэр.
Үөһээ дойду диэн былыргы үйэлэргэ өлбүт дьон өйдөрө-санаалара үгэс, айыы буолбуттара сылдьар сирдэрэ буолар. Бу дойдуга былыргыта ыйанан өлбүт Бороҕон Айыыта, Дүпсүн Айыыта, киһи өлөрбүт киһитэ Бахсы Айыыта уонна да атын былыр үйэҕэ өлбүт дьон өйдөрө-санаалара, араас, үрүҥ, үчүгэй, хара, куһаҕан айыыларга кубулуйбуттара бары холбуу сылдьаллар. Тыыннаах, эттээх-сииннээх Орто дойдуга олорор киһи кыайан сылдьыбат, олох олорбот сирэ, дойдута буоларын иһин, дьону Ол дойдуга барыыга, айыы буолууга ыҥырыы, өлүүгэ ыҥырыыга тэҥнэнэриттэн олус улахан куһаҕан быһыы буолар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ өй-санаа уратыларын табатык быһаарар. Тыыннаах, Орто дойдуга олорор дьону “айыы буолууга” ыҥырыы, “айыы киһитэ” диэн ааттааһын олус улахан сыыһа, өлүүгэ, өйө көтүүтүгэр ыҥырыыга тэҥнэнэр быһыы буолар. Орто дойдубутугар киһи буолан, биирдэ бэриллэр кылгас олохпутун киһи быһыылаахтык олорорго кыһаныахпыт, эдэрдэри киһи буолууга ыҥырыахпыт, үөрэтиэхпит этэ.
Сахаларга айыы диэн тыл «творец» диэн нуучча тылын оннугар хаһан да туттуллубат. Тыл өйдөбүлүн уларытан тутта сатааһын олус улахан сыыһа. Айыы диэн тыл куһаҕан өйдөбүлэ элбэҕин былыргылар билэллэр, оннук тутталлар этэ. Оҕолорун «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн этэн үөрэтэллэрэ, көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэрэ. Киһи айылҕаны айбатаҕа, киһи бэйэтэ «Айылҕа оҕото» буоларын, айылҕа киһиттэн үрдүктүк турарын сахалар үөрэхтэрэ былыргыттан билинэр уонна тутуһар.
Айылҕа киһиттэн үрдүктүк турар, үөскээбит кэмэ олус диэн былыргы, киһи өйө-санаата кыайан тиийбэт ыраах кэмэ. Ол иһин сахаларга Күн саамай үрдүкү, улахан, сүрүн таҥаранан ааттанар. «Киһи Айылҕа оҕото» диэн этиинэн киһи Айылҕаттан кырата, оҕото эрэ буолара чуолкайдаан бэриллэр. Саха дьоно киһи айылҕаттан кыратын, оҕото эрэ буоларын билинэллэрэ араас ааттаах атын таҥара үөрэхтэрэ киһи өйө-санаата сайдыытын билбэттэрин биллэрэр. Күн - айылҕа тутаах тутулуга. Айылҕа Күнэ суох үөскээбэт. Күн сахаларга саамай улахан, үрдүк таҥараҕа кубулуйбут. Айылҕаҕа тугу барытын Күнтэн кэлэр итии быһаарар. Күн Айылҕаны айбыта диэтэхпитинэ, наука этиитигэр эмиэ сөп түбэһэр.
Киһи Айылҕа айыыта, Айылҕа оҕото эрэ. Сахаларга ханнык да таҥара Сири, Айылҕаны, киһини айбыта, оҥорбута диэн этии букатын суох. Нууччалар православнай таҥараларын быһалыы үтүктэн Үрүҥ айыы тойон айылҕаны айбыта диэн сыыһа үөрэҕи "айыы үөрэҕин" айааччылар этэллэр. Кинилэр биир киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр икки өрүттээх майгынын уратытын өссө да арааран билэ иликтэр, ол иһин өй-санаа үөрэҕэр ханнык да сыһыаннара суохтар.
Сахалар Үрүҥ Аар тойон таҥаралара олус былыргы кэмҥэ олорон ааспыт улахан салайааччы, Аар тойон диэн ааттаах баһылык аата-суола өйдөнөн хаалбыта сылдьар. Кини өйө-санаата өлбүтүн кэннэ дьайа, биллэ сылдьарын биллэрэн, үчүгэйи, туһалааҕы оҥорбутун үтүктээри, өйүн-санаатын иҥэринээри Үрүҥ Аар тойон таҥара оҥостубуттар.
Философ Дмитрий Макаров быһаарарынан сахаларга айыы “творец мира и человека” буолара ханнык да үһүйээҥҥэ баара биллибэт эбит. Үрүҥ Айыы таҥара диэн ааттан айыы диэн тылы быһа тардан ылан “творец” диэн курдук өйдөөһүн улахан сыыһатын быһаарар. Айыы диэн тыл сахаларга киһи ураты өйө туохха сыһыаннаһарын, саҥаны айарын эрэ биллэрэр эбит. (3,24).
Айыы диэн тыл маннык быһаарыыта бу тыл суолтатыгар ордук сөп түбэһэр. Киһи ханнык саҥаны айбыта, айыыны оҥорбута атыттартан уратытынан, маарыннаабатынан айыы буолан туспа сылдьар кыахтанара өй-санаа, үгэстэр үөскээһиннэринэн быһаарыллар. Киһи өлбүтүн кэннэ өйө-санаата куттара тус-туспа баран ыһыллаллар. Ордук күүстээх, атыттарга маарыннаабат өйдөр-санаалар, айыылар Үөһээ дойдуга уһуннук сылдьар кыахтаналлар. Ол иһин сахаларга “Айыы буолуу” диэн өйдөбүл үөскээбит уонна киһи өллөҕүнэ, өйө-санаата этиттэн-сииниттэн туспа бардаҕына биирдэ кэлэр өйдөбүл буоларын арааран билии ирдэнэр. Саха дьоно киһи өйө-санаата улахан кыыл, сүөһү өйүттэн-санаатыттан сайдан, тупсан субу таһымын ситиспитин билинэллэр. Киһи өйүгэр-санаатыгар, оҥорор быһыытыгар сөп түбэспэт быһыыны оҥорор киһини сүөһүнэн ааттааһын, онно тэҥнээһин олохсуйбут. Киһи өйүгэр-санаатыгар тиийбэт өй-санаа сүөһүгэ, улахан кыылга баар буолар.
Айыыны оҥоруу киһи быһыытын аһара бардахха, сиэр көрдөбүлүн тутуспатахха эрэ кыаллар, олоххо киирэр кыахтаах. Сиэри кытаанахтык тутуһар сахаларга айыы диэн тыл былыр-былыргыттан куһаҕан өйдөбүлэ элбэҕин иһин бэйэтэ куһаҕан тылга киирсэр. Нууччалыы тылбаастаатахха «грех» диэн тылга сөп түбэһэрэ элбэх тылдьыттарга киирэн, суруллан сылдьар. Бу айыы тыл киһи оҥорор бары быһыыларын; үчүгэйин уонна куһаҕанын холбуу ылан быһаарарыттан, оҕо ийэ кута сыыһа иитилиннэҕинэ куһаҕаны оҥороро элбээн хааларыттан куһаҕан өйдөбүлэ элбиир. Сахаларга айыы диэн тыл ”творец” диэн өйдөбүлгэ букатын туттуллубат. Аан дойдуну киһи, таҥара айбыта диэн этии сымыйа, дьону албынныыр өйдөбүл сахаларга былыргыттан суох. Аан дойду айыллыыта, куба көтөр ууга умсан таһаарбыт буоруттан үөскээбитин туһунан кэпсээн биһиэхэ баара киһи таҥара онно букатын сыһыана суоҕун быһаарар.
Сахалар айыы диэн өлбүт киһи өйө-санаата Үөһээ дойдуга сылдьарын ааттыыллар. Хас киһи өйө-санаата бэйэтин уратытынан, атын ханнык да өйгө-санааҕа маарыннаабатынан өлбүтүн кэннэ туспа баран айыы буолан сылдьар кыахтанарын арааран билэн итинник ааттаабыттарын аһара улаатыннара сатааһын табыллыбат, өй-санаа сайдыытыгар сөп түбэспэт.
Өй-санаа уратытын таба өйдөөн айыы диэн тылбытын бэйэтин икки өрүттээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах өйдөбүллээх суолтатыгар, уларыппакка эрэ туһанарбытын өй-санаа уратылара ирдииллэр. "Аньыы" диэн тылы булан туһаннара сатыыр тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыгар үлэһиттэр киирэн биэрбэттэрэ эрэйиллэр.
Киһи оҥорор саҥаны айыылара барылара быстах, кылгас кэмнээхтэрин, олоххо, айылҕаҕа киллэрэр уларытыылара айылҕа тэҥнэһиитин алдьаталларын сахалар былыр-былыргыттан арааран билэн айыы диэн тыл үчүгэйинээҕэр куһаҕан өйдөбүлэ элбэх, оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ букатын туттуллубатын «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн аналлаах үөрэх баара биллэрэр.
Улуутуйар Улуу тойон таҥара киһи өйүн-санаатын салайааччы, сүрү биэрээччи, ойууннары үөскэппит таҥара буолар. Киһи сүрдээх буоллаҕына эрэ киһи буолан сылдьарын сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ быһаарбыта ырааппыт. Сүр диэн тулуур, тулуурдаах, өһөс буолуу ааттанар. Киһи көрсүө, сэмэй, тулуурдаах буоллаҕына эрэ сыыһа-халты, аһара туттубакка олоҕун уһуннук олорор кыахтанарын сахалар былыр-былыргыттан билэннэр олоххо туһаналларыттан “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун айбыттар. Араас элбэх ойуунунан ааттанааччылар Улуу тойон таҥара үөрэҕин олоххо киллэриигэ үлэлэһэллэрэ ирдэнэр. (4,28).
Өй-санаа сайдыытын уратыларын сахалар билэллэриттэн «Өлөн иһэн өйдөммүт», «Буолар буолбутун кэннэ» диэн өй-санаа муҥурун, хойутаан киирэрин биллэрэр этиилэр бааллара буолар. Киһи субу оҥорор быһыыларыттан өй ылынан өйө-санаата сайдарын билиэхпит этэ. Өй-санаа киһи оҥорор быһыыларыттан хойутаан, кэнники кэлэрин биллэрэр этиилэр бааллара дьон олохторун сайдыыта улахан уустуктардааҕын быһаарар.
Туһаныллыбыт литература
1. Боло С.И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену. – Якутск: Нац. кн. изд-во “Бичик”, 1994. – 352 с.
2. Колосов, Федор Дмитриевич. Дьикти кэпсээннэр уонна үһүйээннэр. – Дьокуускай: Сайдам, 2009. – 176 с.
3. Макаров, Дмитрий Степанович. Избранные труды. – Дьокуускай: Сайдам, 2009. – 544 с.
4. "Туймаада" хаһыат. №140,141. 28.02.2013.
1477
1477 сыл.
.sb
.sb диэн Соломон арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
OPPO
200px|thumb
ОРРО диэн Би Би Кэй тэрилтэтин биир улахан салаата буолар. Кытай улахан биир телефония уонна интернет сибээһин лиидэрэ. Бэйэтэ туспа тэрилтэ курдук үлэлиир, ол кынан баран син биир BBK Electronics тэрилтэтигэр бас билинэр.
Бу тэрилтэ Саха Сиригэр былаана элбэх...
Балта
Балта (Балта) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 19 353 (2011).
Быһыы
Быһыы эбэтэр Вакцина (vacca — ынах) — сыстыганнаах ыарыылары утары иммунитеты үөскэтэр эмп. Быһыыны мөлтөөбүт уонна өлбүт микробтартан, кинилэр таһаарар эттиктэриттэн, эбэтэр ген инженериятын эбэтэр химия көмөтүнэн оҥоһуллубут микроб антигеннарыттан оҥороллор.
Устуоруйата
Эдвард Дженнер 1770-с сылларга бастакы вакцинаны айбыта. Ол кэмҥэ уоспа ыарыытыттан өлүү элбэх этэ. Дженнер ынах уоспатынан (натуральнай уоспаҕа аймахтыҥы ыарыы) эспиттэр, үксүн уоспаҕа ыалдьыбаттар диэн бэлиэтээбит. Оспо ынаҕын этин-сиинин этинэн-хаанынан көмүскүүр дии санаабыта.
Бу идеяны бэрэбиэркэлээри Дженнер биир уолу ынах уоспатынан ыалдьыппыт. Ол кэнниттэн кини уолу натуральнай уоспатынан сыһыарбыт. Кини ынах уоспатынан хайыы-үйэ ыалдьыбыт буолан, уол натуральнай уоспанан ыалдьыбатаҕа. Дженнер сөп этэ: ынах уоспатанан ыалдьыбыт дьон дьиҥнээх уоспаттан көмүскүүрэ.
Ынах уосптын ылыаҕыттан өлүөр диэри уоспаттынан ыалдьыбат буолан, 1853 сыллаахха өссө биир сокуону ылыннылар, ол быһыытынан хас биирдии оҕо Дженнер вакцина уоспатын утары вакциналаныахтаах диэн.
19-с үйэҕэ Луи Пастер иирии вакцинатын айбыта.
20с үйэҕэ учуонайдар дифтерияттан, корь, эпидемическэй паротиттан уонна краснухаттан көмүскүүр вакциналары айбыттар. 1950-с сылларга Джонас Солк полиомиелиттан вакцинаны оҥорбута.
Ол гынан баран, малярия уонна ВИЧ курдук улахан суолталаах ыарыылартан вакцин билигин да суох.
Үгүс дойдулар тустаах дьон вакцинацияны ааһалларын ирдиир булгуччулаах сокуоннары ылыннылар.Ол курдук, холобур, үгүс дойдуларга оҕолор государственнай оскуолаҕа сылдьарга тустаах ыарыылары утары вакцинацияланыахтаахтар. Иккис өттүттэн, вакцинация көрүҥүн барытын бобор сорох итэҕэллэр бааллар: холобур сэттис күнүн адвентистар сиэркиптэригэр оннук.
Орган (биология)
Киhи сүрүн орган системалара
Киhи этигэр үксүн уон биир орган систематын бэлиэтииллэр.
1479
1479 сыл.
.sc
.sc диэн Сейшеллар үрдүк таhымнаах ил домена.
Гаас
Гаас (газ, gas диэнтэн) — мөлүөкүлэлэрэ, аатомнара эбэтэр ионнара бэйэ-бэйэлэрин кытта отой мөлтөх ситимнээх бэссэстибэ агрегатнай туруга. Гаас частицалара көҥүл уонна туох да бэрээдэгэ суох хамсыы сылдьаллар.
Саха быһаарыылаах тылдьыта маннык быһаарар: көҥүл тарҕанар, көтө сылдьар чэпчэки бэссэстибэ.
Оттук буолар айылҕа гааһын (метан уонна да атын углеводород гаастар булкаастара) судургутук эмиэ гаас диэн ааттыллар.
А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра
320px|thumb|right|А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра
'''А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра''', Дьокуускай куоракка баар театр.
Андромеда галактика
thumb|right|Андромеда галактика Андромеда галактика, галактика, биһи галактикабытыгар Уһун айанҥа саамай чугас галактика буолар. (M31, NGC 224) диэн бэлиэтэнэр. Куйаарга киһи хараҕар көстөр. Хоту диэкки баар, 15 кыраадыска сытар - Андромеда тумана диэн. Андромедаҕа 480 миллиард планета баар, элбэх улахан хара дьөлөҕөстөр бааллар. Улахан маассалаах (ыйааhыннаах) квазардар бааллар. Бу галактикаҕа юридически Саха Сирэ бас билэ сатыыр.
1478
1478 сыл.
Эра (геология)
Геология эрата. Геохронология шкалатын кээмэйэ, Эону батарытар, холобура Фанерозой үс аҥыы арахсар: Палеозой, Мезозой уонна Кайнозой. Эралар чэрчилэринэн буолаллар улахан түгэннэр, катастрофалар, ханнык эмэ харамай эбэтэр кыыл олохтон туоруура. Метеорииттар сиргэ түһэллэрэ эмиэ чэрчи буолуохтарын сөп.
Катархей, Архей уонна Протерозой бары бииргэ Кембрий иннинээҕи эра диэн ааттаах этэ. Кини устата 4 млрд. сыл этэ, сиргэ моллюскалар үөскүөхтэригэр диэри.
Kimi ga Yo
Кими га ё (дьоп. 君が代) — Дьоппуон өрөгөйүн ырыата. Өрөгөй ырыа тыллара Хэйан эпоха саҕана вака диэн дьоппуон үгэс буолбут хоһоону суруйуу жанрынан суруллубут хоһоонтон төрүттэммитэ. Онон, бу аан дойдуга баар саамай былыргы текстаах уонна саамай кылгас өрөгөй ырыалартан биирдэстэрэ.
Кытай тэрилтэлэрэ
Бу Кытай бөдөҥ тэрилтэлэрин тиһиктэрэ…
1480
1480 сыл.
.se
.se диэн Швеция үрдүк таhымнаах ил домена.
Дабдака
Дабдака - кылгас түүлээх сон көрүҥэ
.sd
.sd диэн Судан үрдүк таhымнаах ил домена.
Төрүччү
Төрүччү — дьон уруулуу-аймахтыы сыһыаннарын көрдөрөр ойуу эбэтэр сурук. Үксүгэр киһи бэйэтэ үөскээбит аҕатын эбэтэр ийэтин ууһун чинчийэн суруйуута ааттанар. Төрүччүгэ хаан уруулар, тастыҥ аймахтар бары киирэллэр.
Төрүччү диэн эбии аймахтар ааттарын холбоһуктара ааттанар.
Биис 9 аҕа ууһуттан турар. Аҕа ууһа диэн биир өбүгэлээх (кини төрүт диэн ааттанар) улахан уруу-аймах холбоһуга. Үйэ эбэтэр сүһүөх диэн төрүттэн ьахсыбыт көлүөнэлэр ааттаналлар.
Дьиэ кэргэн диэн кэргэннии дьон оҕолорун кытта холбоон ааттаналлар. Эр уонна ойох бэйэ бэйэлэригэр кэргэн диэн буолаллар. Бииргэ төрөөбүт оҕолор дьуорту (оҕолор) диэн ааттаналлар. Төрөппүт ийэтэ эбэ, аҕата - эһэ диэн буолаллар. Төрөппүт эбэтэ - хос эбэ, аҕата - хос эһэ. Дьуорту кыргыттартан улахан кыыс - аҕас, кырата - балыс диэн буолаллар. Дьуорту уолаттартан улахана бии диэн, кырата - ини. Уруу диэн чугас, хаан аймахтар. Аймах диэн уруулар холбоһуулара. Ырааҕынан эбэтэр умнуллубут аймахтар умсуор диэн буолаллар. Сурус (сурдьу) - дьиэ кэргэҥҥэ кыра саастаах уол.
Дьахтарга эрин ийэтэ ийэ хотун, аҕата - аҕа тойон диэн буолаллар. Эрин биитэ - бии тойон, инитэ - ини тойон; аҕаһа - аҕас хотун, балыһа - балсы хотун.
Эр киһиэхэ ойоҕун ийэтэ ийэ кылын диэн, аҕата аҕа кылын эбэтэр төркүт диэн буолар. Инитэ уонна биитэ ини кылын уонна бии кылын диэн буолаллар. Аҕас хотун, балыс хотун - ойоҕун аҕаһа уонна балыһа. Балыс хотун эбии күрэ дэнэр.
Кэргэннии дьон аҕалара бэйэ бэйэлэригэр түҥүр диэн буолаллар. Ходоҕой диэн ийэлэрэ ааттаналлар.
Күтүөт диэн кыыһын, аҕаһын эбэтэр балыһын эрэ ааттанар. Бииргэ төрөөбүт кыргыттар эрдэоэ бэйэ бэйэлэригэр биллэх диэн буолаллар. Улахан биллэх, кыра биллэх диэн арахсаллар. Бииргэ төрөөбүт уолаттар ойохторо: бэргэн - бии ойоҕо; бадьа - ини ойоҕо.
Абаҕа диэн аҕа биитэ (инитэ); таай - ийэ биитэ (инитэ). Абаҕа оҕолоро: абаҕа аҕас, абаҕа балыс, абаҕа бии, абаҕа ини. Аҕа эбэтэр ийэ аҕаһа (балыһа) эдьиий диэн буолар.
.sg
.sg диэн Сингапур үрдүк таhымнаах ил домена.
Олунньу 7
Олунньу 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 38-с күнэ. Сыл бүтүө 327 күн (ордук хонуктаах сылга 328 күн) баар.
Готовцева Лина Митрофановна
Готовцева Лина Митрофановна — сомоҕо домохтору үөрэтэр саха лингвист учуонайа, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара
Л. М. Готовцева саха тылын лексикологиягытыгар, лексикографиятыгар, фразеологиятыгар идэтийэр специалист.
Чиэхийэ
Чиэх Өрөспүүбүлүкэтэ (Česká republika), кылгастык Чиэхийэ (Česko) диэн Орто Эуропа дойдута уонна ЭУ кыттыылааҕа. Кирбиилэhэр Польшалыын хотугулуу-илин, Германиялыын арҕаа, Австриялыын cоҕуруу уонна Словакиялыын илин. Киин уонна ордук улахан куората Прага. Чиэхийэ төрүкү үс регионтан турар: Богемия, Моравия уонна Силезия.
Этимологията
Дойду аата V үйэттэн киэҥник биллэр славян бииһин ууһун этнонима буолар. Бастатан туран, бу «чиэх» этноним *-хъ православиены кыччатыыга көмө оҥоһуллубута. *кылаас- кыламсах тылынан бэлиэтэниллэр *кылаас- кылаасс уонна *кылаас- кылаасс баар буолара, ол эбэтэр бу тыл ис хоһооно» аҕа ууһун чилиэнэ".
I үйэҕэ Римскай ааттарынан «бойобуой» (бойобуой дойду) — «бойобуой кельт биис уустара» (бойи- кельт биис уустара) диэн ааттаммыттара.
Устуоруйата
Чехтэр сирдэрэ ааспыт үйэ бүтүүтүттэн ыла Примысловичтар холбоһон олорбуттара биллэр. Чехской хронике «Козьма Пражского хронике» В лете Родства Христова 894. Борис сүрэхтэниитэ, Сибэтиэй христианскай итэҕэл бастакы кинээһэ». Бу чахчыны кырдьыктаахтык бигэргэтэр боппуруос мөккүөрү үөскэтэр. Чиэхийэ (Богемия) наһаа күүстээх, ол гынан баран, религиознай конфликтар (ХVII үйэҕэ отучча сыллаах сэрии иччитэхсийбиттэрэ. Кэлин Габсбург сабыдыалыгар түбэспит уонна Австро- Венгрия сорҕото Богемия, Моравия уонна Силезия төрүт сирдэринэн буолбут.
Бу судаарыстыба бастакы сэриитин кэнниттэн Чиэхийэ, Словакия уонна Подарпатскай нууччалар холбоһон, Чехословакия 1918 сыллаахха тутулуга суох республиканы тэрийбиттэрэ. Бу дойдуга бэрт аҕыйах ахсааннаах омук олорор эрээри, Чехословакия Германия судетскай уобалаһын аннексиятыгар 1938 сыллаахха Мюнхенскэй сөбүлэһиитин түмүгэр, Словакия отделениетыгар аҕалыллыбыта. Чиэхийэ судаарыстыбата Германия оккупацияламмыт буолан, 1939 сыллаахха богемия уонна Моравия протектората диэн ааттаммыта.
1945 с. ыам ыйыгар Прагаҕа Советскай Союз буолбута. Ыам ыйын 6 күнүгэр сарсыарда Россия норуоттарын (КОНР) босхолооһун комитетын 1- кы дивизиятыгар генерал- майор Бунченко командирдаах бастакы кыргыһыыларга Збрлава уонна Радотина киирбиттэрэ, онтон бүтүн дивизия соҕурууҥҥу, соҕуруулуу- арҕаа уонна арҕаа оройуоннарга Прагы ылбыттара[12]. Ыам ыйын 3 күнүгэр 1945 сыллаахха 3- с гвардейскай уонна 4- с гвардейскай танковай армия 1- кы Украина фрона Прагаҕа киирбиттэрэ.
Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн Чехословакия Советскай эйгэҕэ киирбитэ уонна Социалистическай дойду (ССРС) буолбута. 1968 сыллаахха Варшавскай дуогабар сэриитэ Александр Дубчека салалтатынан дойду лидердэрин сорунууларын бүтэрэн, партийнай правлениены уонна сааскы бырааһынньык кэмигэр «киһи сирэйин кытта социализмы» тэрийбитэ.
1989 с. Чехословакия барархатскай революция түмүгэр Социалистическай сайдыы суолуттан туораабыта. 1993 с. тохсунньу 1 күнүгэр аан дойду Чиэхийэ уонна Словакия («барархат развод») үөрэхтээх икки, үөрэхтээх.
Финскэй Татаардар
Өссө маны көр
Саха сирин Татаардара, Бурят Татаардара, Швед татаардар уонна Эстония Татаардара.
Чиэхийэ
Экономика
Чиэхийэ - индустриальнай дойду. Сүрүн салаалара - уматык-энергетическэй, металлургия, массыына оҥоруута, химическэй, чэпчэки уонна аһылык.
Чиэхийэ посткомунистическай государстволарын ортолоругар саамай туруктаах уонна ситиһиилээхтик экономическай системалаах. Кини сүрүн тирэҕэ-промышленность (массыына оҥоруута, электротехника уонна электроника, химия, ас промышленноһа, хара металлургия) уонна өҥө эйгэтэ. Тыа хаһаайыстыбатын уонна ойуур хаһаайыстыбатын анала, ону тэҥэ хайа хостуур промышленноһа кырата кыра уонна салгыы аччыыр.
Бүгүн Европаҕа массыынаны оҥорооччулартан биирдэстэрэ. 2014 сылга 1 037 226 массыына атыыланна.
Социализм охтубутун кэннэ 1989 с. Чиэхийэ ССРС структуратын утумнаабыта, саҥа усулуобуйаҕа энергетика өттүнэн көдьүүһэ суох, үүнэ- тэһиинэ суох уонна салаа өттүнэн эргэрбит экономика структурата буолбута. Привод сырьетугар, ыарахан массыынаҕа уонна байыаннай промышленноска хара металлургия үлэлии турар. Оҥорон таһаарар табаардар ассортимена дойду объективнай кыахтарын биллэрдик куоһарда, ол аата производство бытархай кээмэйдэригэр уонна кини көдьүүһүн намтатыыга тиэрдилиннэ. Тас эргиэн сэп директордарыгар бас бэринэрэ, ССРС наадатыгар уонна сайдыылаах дойдулары кытта тэҥнээтэххэ кырата суох этэ.
Өссө 1990-1992 сс. ССРС ыһыллыар диэри (РСФСР кэнники сылларга) сорох принципиальнай уларыйыылар — оптовай уонна розничнай предпринимательство көҥүлүн кииннээн киллэрии, тас эргиэн монополиятын суох оҥоруу, бас билии сыһыаннаһыыларыгар боччумнаах уларыйыылар бэлиэтэммиттэрэ-т. н. малая уонна улахан приватизация, ону таһынан 1948 сыллаахха коммунистическай режим олохтоммутун кэннэ национализациялааһын. Ол түмүгэр ВВП- га судаарыстыба өлүүтэ 97 %- тан 20 %- тан итэҕэһэ суох аҕыйаабыт. Омук капиталын тас дойдуларга тардыы тас дойдулар инвестицияларын тардыы, кинилэр таһымнарынан дойду нэһилиэнньэтин дууһатыгар — киин уонна Илин Европаҕа эрэ буолбакка, аан дойдутааҕы кээмэйгэ саарбахтаммат лидер. Ити промышленноһы уларытыыга уонна модернизациялааһыҥҥа уонна наадалаах техническэй уонна көмө инфраструктуратын сайыннарыыга кылгас болдьоххо сыһыаннаан көмөлөспүтэ. Силиэстийэ уларыйыыта ССРС экономикатын арҕаа Европаҕа перериентацията буолбута.
1995 сыллаахха Чиэхийэ урукку коммунистическай дойдулар ортолоругар экономическай бииргэ үлэлээһини уонна сайдыыны тэрийиигэ ылыллыбыта.
Харчы кээмэйэ-крон (1 крон = 100 геллер), ону таһынан 1995 сылтан бүүс- бүтүннүү конвертуем. Атын посткоммунистика дойдуларыттан уратыларга национальнай валютата кыараҕас девальвацияларыттан уонна Чиэхийэттан туораабыппыт. 1990- с сыллар бүтүүлэригэр аан дойду валюта сыһыаннаан курса биллэ улааппыта.
Аҕа дойду сэриитин уонна экономика структуралара уларыйыыларын кэнниттэн, 1997-1998 сс. Чиэхийэ экономиката уларыйан, тустаах кириисиһи көрдөрөн, 1999 сыл ортото эрэ буола сылдьыбыта. Омук иэһин уонна үлэтэ суох буолуу үрдээһинэ бэлиэтэннэ. Кризис көстүүлэрэ рынок экономикатын дойдуларыгар, бастатан туран, Евросойуус (ол чэрчитинэн — Германия) экспортизациялааһын, тас дойдулар инвестицияларын тардыы уонна ис тутулу улаатыннарыы суолунан кыаллыбыта. 2004 сыл ыам ыйыгар Дьобуруопа экономическай үүнүүтэ биллэ түргэтээбитэ уонна, өнүкүлээх популистскай сылга 6-7% тиийбитэ.
1990 сылга тиийбит ВВП промышленноһын ирээтэ 62% кыччаабыт, бастаан аҥара кыччаабыт, оттон билигин 38 %- ҥа тиийэр, сайдыылаах дойдулар ортолоругар олус сэдэх. Хара металлургия уонна байыаннай промышленность бэйэтин суолтатын 2004 сылтан Чиэхийэ нефтээх уонна газ) нефть уонна газ сыаналарын түргэн сырьеҕа үрдүүрүн үрдүнэн, массыына уонна электротехническэй промышленность суотугар сүтэрбитэ. Дойду нэһилиэнньэтин тас эргиэнин кээмэйинэн Японияны, Великобританияны, Францияны эбэтэр Италияны урутуур лидердэртэн биирдэстэрэ.
Чиэхийэ экономикатын 2009 сылга күүскэ сайдарыгар аан дойду финансовай кризиһэ улаханнык сабыдыаллаабыта. 2010 сыл бастакы аҥарыгар дойду экономиката сыыйа кризистэн барбыта. 2020 сыллааҕы туругунан аан дойду посткомунистическай дойдуларын ортолоругар үлэ төлөбүрүн орто кээмэйэ (Эстония — ааспытын кэннэ-1195,08 уонна Словении-булуу 1181,35) суох саамай кыра (тыл кэнниттэн минимальнай (тыл кэнниттэн)— €700 Эстония— €550,). 2020 сыл үһүс кварталыгар Чиэхийэҕэ үлэ төлөбүрүн орто кээмэйэ 35 402 Км. (бэлэмнэнии 1352,89, бруто) уонна 28 501 Кв. (ночоокко 1089,13, суох) үрдүк. 2021 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Чиэхийэҕэ үлэ төлөбүрүн алын кээмэйэ 15 200 кв (бэлэмнэнии 580,99, бруто) уонна 13 528 кв (ночоокко 517,08, суох) үрдүк.
Экономическай актыыбынай нэһилиэнньэ уопсай ахсаанын 51,5 %- нын ылар. Атын дойдулар ортолоругар Чиэхийэ уратыта — экономическай өттүнэн актыыбынай нэһилиэнньэ 48 %- нын ылар дьахталлар дьарыктаах буолуулара үрдүк. Дьахталлар үксүн доруобуйа харыстабылын, үөрэхтээһин, эргиэн уонна общественнай аһылык эйгэтин салааларыгар үлэлииллэр. Дьахтар үксэ ыал олоҕун таһымын өйүүр сыалтан экономическай наадатыгар үлэлиир. Үлэтэ суох буолуу таһыма 2,1 % (Q3/2019), ол аата 1999-2004 сс. (10,5% диэри).
Чиэхийэ Өрөспүүбүлүкэтин тас өттүгэр олорор - Австрияҕа, Германияҕа, АХШ, Канадаҕа, Австралияҕа уонна да атын дойдуларга. Бу — xix- XX үйэ саҕаланыытыгар, политическай эмиграция баран, 1948 с. уонна 1968 с. событиелар саҕаламмыттара.
Чиэхийэҕэ үөрэҕэ суох буолуу суоҕун кэриэтэ (цыганнар омуктарын бэрэстэбиитэллэрин ортотугар көрсүһэр). Грамотаны билиңңи таһымы өссө бастакы өрөспүүбүлүкэ кэмигэр (1918-1938 сс.) типичнэй этэ: оччолорго нэһилиэнньэ 95 %- на базовай үөрэхтээх этэ. Кэнники сылларга үөрэх таһыма биллэ улааппыт. Хас биирдии үһүс экономическай актыыбынай орто үөрэхтээх (12-13 саастаах үөрэх таһымыгар сөп түбэһэр), оттон онус гражданина үрдүк үөрэҕи ылар. Типичнэй үлэһит саамай кырата, орто профессиональнай бэлэмнээх буолар. Чиэхийэ үлэһиттэрин үрдүк квалификациялара — Чиэхийэ экономикатын биир сүрүн уратыта. Билиҥҥитэ дойду орто уонна үрдүк үөрэхтээх нэһилиэнньэтин дуоһунаһыгар ордук сайдыылаах Европа дойдуларыттан хаалан иһэр.
Үөрэх
3- тэн 6- гар диэри саастаах төрөппүттэр оҕо саадыгар (чешаҕа) туттараллар. Оҕо сада).
Базовое школьное образование (чеш. Primen vzdron) орто оскуолалар ситимнэрэ (чеш. Билиҥҥи курдук, төрөппүт оҕолоругар 9 сыл устата үөрэххэ ылар эбээһинэстээхтэр, быраабыла курдук, 6- тан 14- гэр диэри саастаахтар.
9 саастаах орто оскуоланы бүтэрээт, 15 саастарыгар Чиэхийэ оҕолоро улахан оскуола ступеныгар (чешаҕа) көһөллөр. Sekundrn vzdron) араас көрүҥүнэн атыыланыан сөбүн туһунан кэпсииллэр.:
Орто оскуола (чеш. Таас дьиэни ис дьыала отделыгар 1-2 тыһ.солк. Střední škola)
Орто профессиональнай үөрэхтээһин (чеш. Таас дьиэни ис дьыала отделыгар 2-3 сылга орто анал училище (чеш. Střední odborné učiliště, (SOU))
Матуриттаах орто үөрэх (чеш. Чөркөөх) - гимназияҕа 4 сыл (чеш. Толлуман орто анал оскуолата (чеш. Střední odborná škola (SOŠ))
Чиэхийэ үрдүк үөрэхтээх, Чиэхийэ университетын сиригэр- уотугар бастакы, Карл университет 1348 сыллаахха аһыллыбыта уонна Сорбонтон илин өттүгэр аҕа баһылык буолар. Чехатааҕы техническэй университет 1707 сыллаахха аан дойдуга бастакы туспа техническэй вузтары быһыытынан тэриллибитэ. Билигин Чиэхийэҕэ 26 государственнай ВУЗ, 2 ведомственнай үрдүкү оскуолалар (полиция уонна оборона министерствотын) уонна 48 чааһынай үрдүк үөрэх заведениелара үлэлииллэр. Чех тылыгар государственнай вузтарга үөрэтии толору босхо буолар, студеннарга олорор дьиэлэрин уонна аһы- үөлү төлүүр эбээһинэс эрэ буолар, уопсай дьиэлэр, остолобуойдар кампустарга государство дотацияны ылар уонна онон устудьуоннар сыаналарын сорҕотун эрэ төлүүллэр.
Үрдүк үөрэххэ киирэргэ гимназиялар эбэтэр орто анал оскуола выпускниктара эрэ сөптөөх бырааптаахтар. Онон оскуола үрдүк үөрэххэ киирэргэ бэлэмнэнии 13 сылын ылар. Дойдуга 390 тыһ. устудьуон үөрэнэр, онтон 40 тыһ. омук гражданнара. Быһа холоон 12,5 тыһ. чиэх устудьуоннара кыраныысса таһыгар үөрэнэллэр.
Чиэхийэ үөрэҕин тиһигэ гражданнарга да, атын омуктарга да тэҥ кыаҕы биэрэр. Ити үөрэх бары түһүмэхтэригэр, үрдүк үөрэҕи киллэрэн, Б2орон, омук сиригэр ылбыт нострификатын киирэригэр эмиэ сыһыаннаах.
Чиэхийэ чааһынай университеттарыгар киирии экзаменнар үгүстүк наадыйбаттар, оттон үөрэххэ мэлдьи төлөбүрдээх - чешскэйгэ, английскайдыы (сылга ортотунан 2000 евроттан уонна үөһэ))
Дрезна
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Дрезна (Дрезна) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Орехово-Зуево оройуоҥҥа киирэр.
Уобалас кииниттэн (Москва) 80 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Орехово-Зуево) 10 км сиргэ. Дрезна өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 125 м.
Олохтоммут сыла — 1897, 1940 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Виктор Цван.
Почтатын индэксэ — 	142660, төлөппүөнүн куода — +7 4964, ОКАТО куода — 46 243 504 5.
.sh
.sh диэн Ытык Елена арыыта үрдүк таhымнаах ил домена.
Дабыдал
Дабыдал — көтөр кынатын икки бастакы (бүлгүнүттэн) сүһүөҕэ.
Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра
thumb|240px '''Д.К. Сивцев - Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна Балет тыйаатыра''', Дьокуускай куоракка баар тыйаатыр.
Саха долгуна
Саха долгуна (Якутская волна), термин, широко используемый в обществе, главным образом внутри Якутии. Якутская волна ассоциируется массовыми экспансиями якутской музыки, кино, культуру за пределами Якутии, а также за пределами России. Якутская музыка, особенно якутский рок с использованием хомуса стала завоевать солидную нишу в Американском, Корейском, Китайском, Немецком рынке в начале 2000х. Сейчас активно проникает и в культуре России, увеличивая географическую экспансию. Якутская культура активно развивается в Германии, Великобритании, США и России. А в Монголии, Киргизии якутская музыка стала доминирующим элементов в молодёжной среде.
Чорнухы
Чорнухы (Чорнухи) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 534 (2017).
Саха долгуна
Сейчас наблюдается процесс взаимопроникновение якутской культуры с культурами США и России.
Аврелий Августин
Аврелий Августин (латыынныы Aurelius Augustinus Hipponensis), сороҕор сибэтиэй Августин диэн ааттааччылар (354 сыл сэтинньи 13 – 430 сыл атырдьах ыйын 28 күнэ) диэн Хоту Африкаҕа баар Гиппон диэн куоракка олоро сылдьыбыт философ, теолог уонна аҕабыыт. Арҕаа христианство сайдыытыгар олус улахан оруолу оонньообут киһи, уонна кинини таҥара дьиэтин биир аҕатынан ааҕаллар. Кини анньыы уонна сэрии өйдөбүллэрин чопчулаабыт киһи буолар.
Рим Католицизмыгар уонна  Англиканскай таҥара дьиэтигэр сибэтиэй киһинэн ааҕыллар Августиан уордьаныгар Таҥара дьиэтин Дуоктара уонна Патрона буолар. Протестаннар, чопчулаан Кальвинисттар кинини Реформация аҕатынан ааҕаллар. Провославие таҥара дьиэтигэр эмиэ Сибэтиэй уонна Алгыстаммыт Августин диэн ааттааччылар.
1488
1488 сыл.
Широких Петр Константинович
Широких Петр Константинович — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Муус устар 12 күнүгэр 1922 с. ЯАССР Орджоникидзевскай оройуонун Маалтааны 1 нэһилиэгэр, дьадыҥы колхозтаах ыалыгар төрөөбүтэ. Ийэлэрэ төрдүс оҕо төрүүрүгэр өлбут, 4 оҕону аҕалара көрбүт. Петр саамай улаханнара буолар, ол иһин 6 кылаас кэнниттэн аҕата колхозка үлэлэтэ ыыппыт. Петр Константинович этэринэн оскуолаҕа үөрэҕэ итинэн бүппүт, бостуугунан үлэлээбит, ыанньыксыттарга көмөлөспүт. Ол кэннэ кинини Дьокуускай куоракка ФЗУ-га үөрэтэ ыыппыттар. Онно буочка, тэлиэгэ, сыарҕа оҥорорго үөрэппиттэр. ФЗУ-уну бүтэрээт, төттөрү дьиэтигэр колхозка үлэлэтэ ыыппыттар.
1943 сыллаахха атырдьах ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Атырдьах ыйын 1943 сылаахха Покровскай бөһүөлэккэ саҥа кэлбит новобранецтары хомуйбуттар уонна красноармейскай билиэти туттарбыттар. Ол кэмҥэ Петр 18 саастаах уонна кинилэри бастакынан борохуотунан Иркутскай уобуласка ыыппыттар. Иркутскай уобуласка Оловяннай станциятыгар военнай подготовканы ааспыттар. Кинилэри сэрии дьыалатыгар бэлэмнээбиттэр. Элбэх саха уолаттарын курдук Петр ытыыга үчүгэй түмүгү көрдөрбүт. Сэтинньи 15 күнүгэр 1943 сылаахха бирисээгэни ылбыттар уонна кинилэри Арҕаа фроҥҥа ыыппыттар. Кинини “Особый лыжный батальон” 54 полка 19 гвардейскай дивизияҕа 2 Белорусскай фроҥҥа ыыппыттар. Маҕан халаат, ханньыһар уонна автомат саа туттарбыттар. Инники линияҕа сэриилэспит. Витебск-Орел куорат икки ардыгар кыргыһыыга кыттыбыт. Ол онно улахан эчийиини ылбыт уонна Смоленскай уобаласка эмтэтэ ыыппыттар. Эмтэнии кэнниттэн “не годен к военной службе” диэбиттэр уонна инники фроҥҥа 764 нүөмэрдээх горючай складыгар ыытыллыбыт. Бииргэ передовой войсканы кытары Польшанан г.Кенисберг, Германиянан Штеттен ааспыттар. Кыайыы күнүн Германияҕа Висла өрүс аттыгар көрсүбүттэр.
Сэрии кэмигэр «хорсун быһыы» мэтээлин, "Аҕа дойду сэриитин" II степеннээх и уонна да атын мэтээллэрин ылбыт. Сэтинньи 15 күнүгэр 1945 сыллаахха ПВС СССР укааһынан 25.09.1945 с. демобилизацияламмыт.
Сэрии кэнниттэн бэйэтин Нөмөгү нэһилиэгэр колхозка бухгалтерынан үлэлээбит,1952 сыллаахтан Дьокуускай куорат стройкатыгар улэлээбит. 1957 сылтан Дьокуускай Совнархозка СМУ-16 плотнигынан улэлээбит, Ньурбаҕа аэровокзал тутуутугар ыыппыттар. Шахта, Дьокуускай куорат канализациятын тутуутугар Донескай шахтердарын кытта плотнигынан үлэлээбит. Ол кэннэ благоустроеннай дьиэлэр баар буолбуттар. 1966 сыллаахха ГРЭС-ка үлэһиттэргэ аналлаах икки этээстээх дьиэ тутуутугар ыыппыттар, манна болуотунньуктар биригэдиирдэрэ буолбут. 1973 сылтан саҕалаан СМУ треста "Стройремонт"-ҥа болуотунньуктар биригэдиирдэринэн үлэлээбит. Сайсар оройуон дьиэлэрин тутууларыгар үлэлээбит. Пенсияҕа 01.02.1980 с. СМУ треста "Стройремонт" тахсыбыт, кэнники аата СМУ треста "Горремстрой" уларыйбыт. Фронт хаартыскалара: Широких П.К. 1943 с.
Кыым хаьыаттан ылыллыбыт статья 2002 с.
1481
1481 сыл.
Тирии
thumb |300px|Тирии араҥалара: [[эпидермис, дермис уонна субкутис.]]
Тирии диэн эт тас бүрүөтэ. Организм ордук улахан органа. Тула эйгэлиин дьайсар буоларын быhыытынан, тирии организмы патогентан көмүскээhиҥҥэ улахан суолталаах. Атын функцияларынан буолаллар итиини бобуу, температура регуляцията, тас дьайыыны билии, D витамины синтез.
Тириини хоттор
Тирии покровкалар кэлим буолууларын уонна структураларын механическай эчэйииттэн, термическай эчэйииттэн (ожоги, моһуогуруу), электричество хардарыта сабыдыалларыттан, радиацияттан уонна кырыктаах химическэй веществолартан тахсар кыахтаах. Ону таһынан, ыарыылартан — дерматозтарынан сүһүрүөн сөп.
Лантаноид
Лантаноидтар диэн 57-ттэн 71-гэ дылы атом нүөмэрдээх химия элеменнара.
.si
.si диэн Словения үрдүк таhымнаах ил домена.
Дубна
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Дубна (Дубна) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, ядернай физика научнай киин.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 62 534 киһи этэ, иэнэ — 71,66 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 872 киһи.
Олохтоммут сыла — 1956.
Куорат баһылыга — Валерий Прох.
Почтатын индэксэ — 141981, 141986, 141980, төлөппүөнүн куода — +7 49621, ОКАТО куода — 46 418.
.sk
.sk диэн Словакия үрдүк таhымнаах ил домена.
DVD
DVD (ди-ви-ди́, Digital Versatile Disc — цифровой элбэххэ туттуллар диискэ; өссө Digital Video Disc — цифровой видеодиск) — билии тута сылдьар (носитель информации) диискэ формалаах, тас көрүҥүнэн компакт-диискэҕэ маарынныыр тэрил. Комакт-диискэттэн уратыта — кинитээҕэр кылгас лаазер сардаҥатын туттар буолан элбэх билиини суруйан илдьэ сылдьар кыахтаах.
DVD-привод — анал диискэлэри ааҕар уонна суруйар тэрил.
Россия Билимин Академията
мини|Билим академиятын төбө офиһа Россия Билимин Академията - (Росси́йская акаде́мия нау́к), Россия национальнай академията, чинчийэччилэр институттарын ситимнэрин уонна араас билим уонна социальнай тэриллиилэри: библиотекалары, издательстволары уонна балыыһалары сүрүннүүр тэрилтэ.1725 сыллаахха Академия наук и художеств диэн ааттанан тэриллибитэ.
Бастакы бэрэсидьиэнэ уонна тэрийээччитэ — Лаврентий Блюментрост. Академияны тэрийии Бүөтүр I ыраахтааҕы судаарыстыбаны уларыта тутуутун биир хайысхатынан буолбута. Тута Европаттан биллиилээх учуонайдары ыҥырбыттара. Бастаан утаа олохтоох дьон академияҕа суох буолан 1746 эрэ сыллаахха академия бэһис бэрэсидьиэнэ нуучча Кирилл Разумовскай буолбута. Бу киһи Войско Запорожское тиһэх гетмана, фелдьмаршал сыбаанньалаах байыаннай киһи этэ. Москва куораттан салайыллар. Россия правительствота тутан олорор.
1482
1482 сыл.
Ямщиков Савва Васильевич
200px|thumb|right|Ямщиков Савва Васильевич Ямщиков Савва Васильевич (дьиҥнээх аата Савелий) — биллиилээх нуучча реставратора.
Арассыыйа искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, РАЕН академига («Арассыыйа энциклопедията» салаа), үрдүк категориялаах художник-реставратор, искусствовед, историк, суруйааччы, Бутүн Арссыыйатааҕы история уонна култуура памятниктарын араҥаччылыыр уопсастыба президиумун чилиэнэ, Арассыыйа реставраатордарын Ассоциациятын бэрэстээтэлэ, Арассыыйа Аан дойдутааҕы култуураҕа Пуондатын вице-президена, култуура сыаннастарын төннөрүүгэ хамыыһыйа чилиэнэ, Сэбиэскэй култуура пуондатын коллекционердарын Кулуубун бэрэстээтэлэ, "Николай Васильевич Гоголь пуондатын" бырабылыанньатын бэрэстээтэлэ.
Хомсомуол бириэмийэтин лауреата, Святой кинээс Московскай Даниил уордьанынан уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү уордьанынан наҕараадаламмыт. Арассыыйа художествотын Академиятын мэтээлин реставратордартан бастакыннан ылбыт киһи. "Үлэ Дьоруойа" диэн "Труд" хаһыат званиетын 2007 сыллааҕы лауреата.
1938 сыллаахха алтынньы 8 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүт. МГУ историяҕа факультетын искусствоведческэй салаатын бүтэрбит. Псков куоракка 2009 с. от ыйын 19 күнүгэр ыалдьан өлбүт.
Ополовников Александр Викторович табаарыһа.
Данилова Анна Николаевна
Олоҕун олуктара
А.Н. Данилова саха героическай эпоһыгар, олоҥхоҕо, идэтийэр.
.sl
.sl диэн Сьерра Леоне үрдүк таhымнаах ил домена.
Сүрэх
мини|справа|230px|Киhи сүрэҕэ.
Сүрэх диэн бүтүн тоноҕостоох харамайдарга баар, хааны тымырдарынан сүүрдэр былчыҥ органа. Киhи сүрэҕэ ортотунан ыллахха мүнүүтэҕэ 72'тэ тэбэр, ол эбэтэр бүтүн олох устата 2.5 миллиард кэриҥэ.
Токсоплазмоз
Токсоплазмоз — төрүкү эбэтэр кэлин бэриллэр өрдүк барар уонна ардыгар хроническай өттүгэр кубулуйар паразитарнай ыарыы. Киһи доруобуйатыгар сүрүннээн таарыйар сирдэрэ: ниэрбинэй систиэмэ, харах, быар , уонна да атын уорганнар.
Уопсай характеристката
Ыарыыны көбүтээччи - Toxoplasma gondii простейшие тииптэригэр (protozoa) споровиктар кылаастарыгар (sporozoa), кокцигий этэрээттэригэр (coccidia), токсоплазмалар эрээттэригэр киирсэр клетка иһинээҕи паразит. Быһыытынан апельсиҥҥа эбэтэр кэлтэгэй ыйга маарынныыр. Кинилэр өҕүллэҕэстэр, эттигин биир уһуга сытыы, атына - ордук төгүрүк быһыылаах, кээмэйэ 4-7x2-5 мкм буолар.
Ыарыы бэриллэр көрүҥнэрэ
Токсоплазмоз ыарыыга сыстар кутталлаахтар сөптөөх термическэй обработканы ааспатах эти уонна сымыыты сиэччи дьон.Трансмиссивнай уонна внутриутробнай көрүҥүнэн сытыы эмиэ көрүллэр. Сүрүн токсоплазмоз бэриллэр биричиинэлэрэ:
Эмтээһин көрүҥнэрэ
Сыстыганнаах ыарыы стационарыгар сытан эмтэнээһин ирдэнэр.
Токсоплазмоһу эмтииргэ туттуллар сүрүн эмтэр көрүҥнэрэ:
Ыарыы дьайыытын түмүгэ
Киһи этэ-сиинэ сыстыганнаах ыарыыларга, дьаакка ылларбат кыаҕа күүстээх буоллаҕына инники олоҕор туох да куттал суоһаабат.
Токсоплазмоз ыарыыга сыстыбыт хат буолбут дьахтарга төрүөхтээх оҕото нуорматтан туоруур, мэйиитигэр, нервнэй системэтигэр,хараҕар уонна да атын уорганнарыгар куһаҕаннык дьайар кутталлаах.
Хос быһаарыы
↑ Исаев Д. Н. Умственная отсталость у детей и подростков. Руководство. — СПб: Речь, 2003. — С. 63. — 397 с. — ISBN 5-9268-0212-1.
Сериум
Сериум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Ce уонна атом нүөмэрэ 58.
Аарах
Бу тылтан аарахтаа диэн туохтуур уонна аарахтаах диэн даҕааһын үөскүүллэр.
Өксөкүлээх Өлөксөй суруйан хаалларбыта баар: Арыы үрдүгэр Аараҕы дагдатыма, Үчүгэй үрдүгэр Мөкүнү көбүтүмэ, Кырдьык үрдугэр Сымыйаны ытыарыма.
Егорьевскай
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Егорьевскай (Егорьевск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Егорьевскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 114 км сиргэ. Гуслица өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 140 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 66 683 киһи этэ, иэнэ — 29 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2299,41 киһи.
Агаат
300px|thumb|right|Агат Агаат — синньигэс утахтардаах халцедоннарга киирэр таас. Химия формулата SiO2. Уратыта — араас өҥнөөх хаттыгастардаах (дьаарыстар, дьапталҕалар, сулуойдар). Бу хаттыгастара төгүрүк эбэтэр көнө быһыылаах буолаллар. Бу ойуулара сир иһинээҕи кураанах сирдэри — жеодтары — хатылыыллар, тоҕо диэтэххэ агааттар үксүн итинник сирдэргэ үөскээбиттэр.
Егорьевскай
Олохтоммут сыла — 1778.
Агаат
Тоҕо маннык ааттамыттара биир барылынан Сицилияҕа баар Ахатес өрүс аатынан диэн, бу өрүскэ былыр агааттары хостууллар эбит. Иккис барыл: гириэк тылыттан ahates — дьоллоох диэнтэн. Биһиги эрабыт иннинээҕи IV үйэҕэ бу ааты Феофраст туттубута биллэр.
Даҕаамыр
Даҕаамыр — этиигэ предмет аатыгар сэргэ атын ааты биэрэн быһаарар этии чилиэнэ.
Егорьевскай
Куорат баһылыга — Михаил Лавров.
Агаат
Агаат өҥө үүт маҥантан, араҕастан уонна от күөхтүҥүттэн ыас хараҕа дылы буолар. Араас өҥнөөх дьаарыстар биир туочука тула бэйэ-бэйэлэрин солбуйар буоллахтарына «харахтаах», «ачыкылаах» таастар диэн ааттаналлар. Сороҕор бу таастары «мэкчиргэ хараҕа» диэн ааттыыллар эбит.
Шеннон Лето
Шеннон Лето 1970 сыллаахха Кулун тутар 9 кунугэр Луизианаҕа, Босьер Сити диэн куоратка төрөөбут. Джаред Лето бииргэ төрөөбүт улахан убайа. Кыра быраатыныын иккиэн 1998 сыллаахха "30 Seconds to Mars" диэн рок-бөлөҕү айбыттара.