cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оҕо өйө-санаата
4. Кыра оҕо. Өй-санаа күүскэ сайдыыта бу кэмтэн саҕаланар. Оҕо улахан киһи тугу оҥорорун барытын үтүктэ сатааһына, үгэстэрэ үөскээн ийэ кута сайдар. Кыра оҕо диэн арааран ааттааһын оҕо бэйэтин толкуйдуур өйө, салгын кута сайда илигинэ, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри ааттанар. Бу кэм сүрүн уратытынан оҕо тугу гыммытын, оҥорбутун үксүн умнан, бэйэтэ өйүгэр тутан өйдөөбөккө хаалар. Өйө-санаата ийэ кута хайдах хамсанарыттан, тугу оҥороруттан, быһыытыттан быһалыы үөскээн мунньуллан, үгэс буолан хаһан да умнуллубат буолар.
5. Обургу оҕо. Туһа киһитэ буолан көмөлөһөн, үлэлииргэ үгэстэри үөскэтинии кэмэ. Обургу оҕо буолуу өй-санаа эбиллэн, салгын кута үөскээн иһиитин бэлиэтиир. Оҕо сар­сын тугу оҥоруохтааҕын умнубакка өйдүүр, бэйэтэ быһаарынан быстах дьыалаларын оҥорор буолуута өйө-санаата эбиллибитин биллэрэр. Бу кэмтэн ыла оҕо өйө-санаата үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билиигэ үөрэннэҕинэ улаатыар, улахан оҕо буолуор диэри баһылыан сөп.
Киһи саҥа төрөөбүтүн кэнниттэн улаатан бэйэтин кыанар, өйө-санаата сайдан бэйэтэ көрүнэр буолуор, ол аата киһи буолууну ситиһиэр диэри оҕо диэн ааттанар.
Оҕо буолуу эмиэ кэмэ кэлэн истэҕинэ уларыйан иһиитэ этэ-сиинэ, өйө-санаата сайдыытыттан тутулуктанар. Оҕо улаатан, уларыйан иһиитэ өйө-санаата эмиэ эбиллэн улахан дьон оҥорор бары дьыалаларын сатыыр, кыттыһан иһиитин бэлиэтиир.
Улахан киһи буолууну ситиһии кэнниттэн үчүгэй киһи буолуу ирдэнэр. Улахан оҕо туох баар оҥорор быһыытын барытын табатык, үчүгэйдик оҥорор, бэйэтэ үчүгэй майгылаах буола улааттаҕына үчүгэй киһи буолууну ситиһэр.
Сахалар оҕо диэн тылы кыыллар оҕолоругар анаан эмиэ тутталлар. Арай бу оҕолору эһэ оҕото, ыт оҕото, кус оҕото диэн хайа кыыл оҕо­то буолалларын арааран этэллэр. Бары оҕолору биирдик ааттааһын өй-санаа өйдөбүллэригэр олоҕурар. Бары кыра оҕолор өйдөрө-санаалара тэҥ, аҕыйах буолуутун, барыларыгар салгын куттара сайда илигин, бары ийэ куттарын иитиигэ, үтүгүннэрэн, батыһыннаран үөрэтиигэ наадыйалларын саха тыла саҥа үөскээн эрдэҕиттэн билэн итинник тэҥнэбилинэн быһаарбыттар.
Оҕо олус уһуннук үөрэнэрин, хас биирдии үөрэҕэ үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥнэҕинэ эрэ туһаны аҕаларын кэлин кэмҥэ ситэ аахсыбат буолуу үөскээтэ. Оҕо ахсааны, ааҕары, суруйары бил­лэр эрэ улахан үөрэхтээх курдук сананарын үөскэтии билбит билии­лэрэ кэлтэй баран хаалыытын таһаарар. Киһи киһиэхэ сыһыанын, дьон майгыларын, олохторун үөрэтии букатын хаалан хаалла. Үлэҕэ-хамнаска үөрэтэн эти-сиини эрчийии аҕыйаан оҕолор эт-хаан өттүнэн отой да мөлтөөн иһэллэр, үлэни кыайбаттар.
“Оҕо курдук буолума”,- диэн оҕо сыыһаны оҥорор, үөрэнэр быраап­тааҕын бэлиэтиир этиитин тэҥэ, оҕо улаатан улахан киһи буолуохтааҕын, оҕо буолан бүтүөхтээҕин быһаарар. Биһиги бу үлэбитигэр оҕо буолуу кэмэ чуолкай бүтүүтүн пааспары ылар кэминэн буолбакка, этэ­-сиинэ ситиитинэн быһаарабыт. Ол аата, кыыс оҕо ийэ, уол оҕо аҕа буолар дьоҕурдара ситэригэр оҕо буолан бүтүөхтээхтэр. Бу кэм кэ­лиитин ийэ, аҕа билэ-көрө сылдьаннар, оҕоҕо улахан киһилии сыһыаны олохтоотохторуна оҕолорун кытта сыһыаннара быдан иллээх, бэйэ-бэйэлэрин ордук өйдөһүөхтэрэ этэ.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан оҕо ийэ кута, кыра, бэ­йэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ, төрөппүттэрин үтүктэн үөрэнэр кэмигэр үгэс буолан үөскүүр. Ол иһин оҕону кыра, бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ, был­дьаһыннара, сайыһыннара, охсорго, тэбэргэ үөрэтии – куһаҕаҥҥа үөрэтии буолар, куһаҕан үгэстэнэн хаалыан сөп. Бу кэмтэн ыла оҕо үчүгэйи оҥоруу – “чээ”, куһаҕаны оҥоруу –“па” буоларын билэн араарара үөскүүр. Кыра оҕо оҥорор куһаҕан быһыылара ийэ кутугар иҥэн, ууруллан хаалбыттара, кэлин улаатан ба­ран ийэ кутун салайар кэмигэр киирэн хааллаҕына, куһаҕан, сыыһа быһыылары оҥороругар тириэрдиэхтэрин сөп диэн Кут-сүр үөрэҕэ сэрэтэр.
Сахалыы киһи диэн тыл олус улахан суолталаах тыл. Саха дьонун оҕо туһунан этиилэрэ кини уһуннук иитилиннэҕинэ уонна үөрэннэҕинэ эрэ өйө-санаата киһи буола сайдарын быһаараллар. Кини өссө дьиҥнээх киһи буолара, улахан киһилии өйдөнөрө-санааланара бу өйү-са­нааны үөрэнэн ситистэҕинэ, бэйэтэ быһаарынан киһилии быһыылары оҥорор буоллаҕына эрэ кэлэр.
Улаатан өйө киирэн иһэр оҕону сахалар киһи быһыылаах, киһи буо­лан иһэр диэн бэлиэтээн этэллэр. Ол иһин, оҕо улаатан, өйө-санаата барыта киһилии, киһи быһыытын тутустаҕына эрэ, дьэ киһи, улахан киһи буолар. Оҕо киһи буолууга үөрэниитэ олус уһун кэми ылара итинэн быһаарыллар. Улаатан, өйө-санаата эбиллэн, бэйэтин тутта-хапта сылдьара төрөппүттэрин курдук буолан, бэйэтэ быһаары­нан улахан дьон дьыалаларын барытын оҥорор буолан барар. Быһалыы эттэххэ, улаатан, дьэ киһитийэн, киһи быһыылаах буолан, киһилии майгыннанан, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанар буолан иһэр. Киһилии быһыыланар, үчүгэйи оҥорор, төрөппүттэригэр көмөлөһөрө, өйө-санаата эбиллэн иһэрин, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран туһанара үчүгэй киһи буолары ситиһэн эрэрин биллэрэр.
Оҕо улаатан киһи буолууну ситиспитин, баһылаабытын бэлиэтинэн ыал, кэргэн буолуута ааҕыллар. Бу кэмтэн ыла саҕалаан оҕо өйө-санаата тосту уларыйан бэйэтэ кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр улахан киһи буолууну ситиһэр.
“Отох киһи отутугар диэри өйдөммөт” - диэн этии сорох киһи оҕо­тун өйүттэн-санаатыттан олус хойутаан тахсарын, улахан киһи өйө-санаата, ол аата, туох эмэ быһаарыыны ылынара кыаллыбатын, ханнык да дьыаланы оҥордоҕуна киһи оҥорбутугар маарыннаабатын, үрүҥү, хараны кыайан таба араарбатын бил­лэрэр.
Онон, оҕо төрүөҕүттэн аналын быһыытынан олус уһун кэмҥэ, улахан киһи буолуор диэри үөрэнэн ситиһэр ситиһиитинэн, олоҕун сыалынан киһи буолуу, киһилии майгыланыы буолар. Киһи буолууну оҕо төрөппүт­тэрин быһаччы үтүктэн, кинилэр курдук буолар баҕа санааланан, тугу оҥорорун барытын кинилэр курдук оҥорон ситиһэр. Итинтэн салгыы киһи уһун үйэтин тухары киһилии майгынын сүтэрбэккэ олоҕун олоруута кини кыайыыта, ситиһиитэ буолар. Киһи тыыннааҕын тухары киһилии быһыытын сүтэрбэккэ олоҕун олоруута - кини дьоло буолар уонна олоҕун сыалын ситиһиитинэн ааҕыллар.
Kырдьаҕас киһини анараа дойдуга атаарыыга: “Олоҕун киһи быһыылаахтык, дьоллоохтук, уһуннук олордо...”- диэн этэллэр. Ол аата киһи быһыытыттан таһынан баран, сиэри кэһэн куһаҕан быһыылары оҥорбокко олоҕун уһуннук олорбутун билинэллэр.
Төрөппүттэр санааларыгар бэйэлэрин кыра эрдэхтэринээҕи өйдөбүл­лэрэ оскуолаҕа киириэхтэрин эрэ инниттэн саҕаланар. Ол иһин кини­лэр бэйэлэрэ кыра оҕо буолан сылдьыбыт кэмнэрин билбэттэр, дьонно­рун кэпсээннэриттэн эрэ истэллэр. Бу сыыһа санааларыттан оҕолорун кыра эрдэхтэринэ эмиэ албынныы сылдьыахха сөп курдук саныыллар. Ол иһин “Кыра оҕо өйдөөбөт”, - диэн этиинэн салайтарыахтарын баҕараллар.
Сайдан иһэр Кут-сүр үөрэҕэ оҕо кыра, бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ ийэ кута үөскээн өйө-санаата олохсуйар  диэн  быһаарар. Бу кэмҥэ  чиҥник, чиэһинэйдик, албыннаабакка, бэ­рээдэктээхтик иитиллибит  оҕолортон  өйдөрө-санаалара  туруктаах, ту­луурдаах дьон улаатан тахсаллар. Туруктаах өй-санаа диэн сахалар билэллэринэн хаһан  да халбаҥнаабат, сыыһа-халты туттубат, аһара барбат өй-санаа буолар.
Билигин биһиги төрөппүттэрбитигэр оҕо улаатан истэҕинэ өйө-са­наата туруга суох буолан ылар кэмэ кэлэр диэн өйдөбүл иҥэн сыл­дьар. Бу өйдөбүл нууччалартан киирбит буолан, наукаҕа чугаһатан “Переходная возрасть” диэн тупсаран ааттыыллар.
Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдыыта этин-сиинин ситии­титтэн эрдэлээн иһэр буоллаҕына, этин-сиинин уларыйыыларыгар өйө-санаата бэлэмнэнэриттэн, улаханнык оҕустарбакка эрэ аһарар. Бы­лыргы сахалар оҕолоро өйдөрүн-санааларын сайдыылара эттэрин-сиин­нэрин ситиитигэр сөп түбэһэллэриттэн кэргэн ылар кэмнэрин ула­ханнык аһарбакка эрэ, ыал буолууларын ситиһэллэр этэ. Бу быһыы ордук кыыс оҕолорго сыһыаннааҕын “Тыс үтүлүгүнэн бырах­тахха уйар буоллаҕына, кыыс оҕо эргэ тахсар кыахтанар” диэн этии­лэрэ бигэргэтэр. Ол аата, кыыс оҕо этэ-сиинэ ситиитин кытта эргэ тахсара хааччахтаммат, хайҕанар этэ.
Кыыс оҕону сааһын ситтэр эрэ эргэ биэрии кэргэнин, эр киһини утумнуур оҕону төрөтөрүгэр аналланар. Билигин аныгы наука телегония диэн ааттаан оҕо төрөппүтүн утумнуурун үөрэтэ сылдьар. Ону баара былыргы сахалар кырыллыбытынан кыыс эрэ эр киһини утумнуур оҕону төрөтөрүн былыр үйэҕэ быһааран ыал буолуу үйэлээх үгэһэ оҥорон туһаналлар. Ол аата бэйэлэрин билинэр эр дьон ыраас кыыс оҕону эрэ ойох ылаллар.
Оҕо этин-сиинин сайдыыта өйүн-санаатын, билиитин таһымын эрдэ­лээн хааллаҕына итинник, “Переходная возрасть” диэн түргэнник ула­рыйыы кэмин охсуутугар киирэр. Төрөппүттэр оҕолорун өйүн-санаатын сатаан ииппэккэ, атаахтатан, этэ-сиинэ улаатыытыттан хаалларан, хойутатан кэбиһэн баран, бу кэми буккуллан ылар кэмэ диэн тупсара сатаан ааттыыллар.
Аныгы бэйэлэрин аһара билиммит төрөппүттэр ордук бэйэмсэх өйдөөхтөрүттэн-са­наалаахтарыттан, оҕолорун кыра оҕо курдук саныыллара улаатар. Кинилэр санааларыгар оҕолоро куруук кыра, тугу да быһааран билбэт, куруук көрө-истэ сырыттахтарына сатанар курдук. Кыра оҕо бэҕэһээ туох буолбутун умнан кэбиһэринэн туһанан хаһан баҕарар албынныы сылдьыахха сөп курдук саныы үөрэммиттэрин оҕолоро улааппытын да кэнниттэн уларытыахтарын баҕарбаттар. Маннык быһыы оҕо өйүн-санаатын уратыларын ситэ билбэттэн үөскээн тахсар.
Герасим Измайлов
Герасим Григорьевич Измайлов (1745 эргин - 1795 кэнниттэн) — нуучча байҕалынан устааччыта, Американы нууччалар баһылааһыннарын кыттыылааҕа, Аляскаҕа нуучча сэлиэнньэлэрин тэрийсээччи. Алеут арыыларын каартаҕа түһэрбитэ.
Оҕо өйө-санаата
Сайдан иһэр Кут-сүр үөрэҕэ киһи өйүн-санаатын икки аҥы арааран, бу өйдөр-санаалар тус-туспаларыттан киһиэхэ дьайыылара эмиэ икки аҥыларын билинэр. Кыра оҕону бэйэтэ өйдөөбөтүнэн туһанан куруук албынныы сырыттахха, “Төрөппүтүм албын” диэн өйдөбүлэ ийэ кутугар иҥэн хааларыттан, кэлин улаатан баран ийэ кутун салайар кэмигэр киирэн хааллаҕына эбэтэр итирдэҕинэ таһыгар тахсан биллэр. Онтон киһи өйө көтөн, өйө баайыллан ылар кэмнэрэ биир эмэ түбэлтэҕэ син-биир тахсаллар. Бу кэмҥэ киһи ийэ кутун өйүнэн-санаатынан салаллар. Ол иһин төрөп­пүтүн кытта тапсыбата арыллан тахсар. Ийэ кутун дьайыыты­нан улаатан иһэн төрөппүттэрин кытта сөпсөспөтө ордук күүһүрэр.
Оҕо улаатан иһэн, бэйэтин өйө-санаата сайдан, төрөппүттэрин көрүүлэриттэн-истиилэриттэн босхолоно түһүөн баҕарар. Эмиэ бэйэтэ билэр сирдэригэр сылдьа да түһүөн, атын табаарыстарыттан хаалсан хаалымыан баҕара санаата элбэхтик киирэр. Этэ-сиинэ ситэн-­хотон барыыта кинини бэйэтин улахан киһиэхэ кубулутан иһэриттэн өйө-санаата хаалсымыан баҕарар. Өйө-санаата этин-сиинин кытта хаалсыбакка уларыйан иһиитин төрөппүттэ­рин бобуулара, көрүүлэрэ-истиилэрэ уонна ситэ үөрэппэттэрэ хааччахтыыр. Эт-сиин ситэрин кытта тэҥҥэ оҕо улахан киһи оҥорор бары быһыыларыттан хаалсымыан баҕа­рар санаата күүһүрэр.
Герасим Измайлов
Дьокуускайга төрөөбүт, Охуоскай байҕалын училищетыгар Дмитрий Бочаровтуун үөрэммит. Кэлин бу киһилиин олохторун тухары бииргэ сылдьыбыттара. 1771 сыллаахха иккиэн Бенёвскэй өрө туруутугар Большерецкайга (Камчаатка) кыттыбыттар. Измайлов өрө турааччылартан тэйэ сатаабыт, ол иһин таһыйан баран иччитэх Симушир арыыга түһэрэн кэбиспиттэр (Курил арыыларыттан биирдэстэрэ). Сылы быһа «гребешкок, от уонна силис аһылыктаах» олорбут, онтон дьаһаах хомуйааччылар быыһаабыттар. Иркутскайга Бенёвскэйдиин ситимин чинчийбиттэр, онтон 1774 сыллаахха буруйтан босхолообуттар.
Оҕо өйө-санаата
Төрөппүттэр оҕолоро улаатан истэҕинэ, өйө-санаата уларыйан барыытын аахсыбаттарыттан уонна кыра эрдэҕинэ элбэхтик сымыйалыы сылдьыбыттара арыллан хаалыытыттан улааппыт оҕолоро кинилэри итэҕэйбэтэ үөскүүр.
Герасим Измайлов
Охуоскайга өлбүт
Оҕо өйө-санаата
Биһиэхэ оҕо кыра эрдэҕинэ үгүстүк албыннаан, сымыйалаан уонна манньалаан үөрэтии сайынна. Куруук аптаах, албын остуоруйалары, сымыйа кэпсээннэри оҕолоругар кэпсээннэр, оҕолоро аны ол кэпсээннэрин итэҕэйэр буола улааталлар. Кыра эрдэҕинэ куруук сымыйалыы, албынныы сылдьыбыттарын оҕолоро улаатан иһэн син-биир билэр. Ол иһин төрөп­пүттэрин итэҕэйбэтэ, эрэммэтэ үөскүүр, кэлин улаатан иһэн тапсыбата онтон саҕаланар.
Төрөппүттэр араас элбэх бобуулара, хаайа сатааһыннара барылара бэйэлэрин тустарыгар оҥорулларын оҕо улаатан, өйө-санаата эбиллэн истэҕинэ арааран билэр. Аһара бобуллар оҕо өйө-санаата сайдыыта бытаарар, билиэхтээҕэ хааччахтанар. Ол иһин бобуу оннугар үөрэтэн, такайан биэриини сахалар туһаналлар.
Оҕо төрөппүтүн итэҕэйэрин, эрэнэрин туһугар хаһан да, тугу да сымыйалаабат, албыннаабат, балыйбат ордук. Туох эмэ кыаттарбат да түбэлтэтигэр оҕоҕо быһааран биэрдэххэ бэйэтин кыаҕынан барытын өй­дүүр, ылынар. Бэйэҕит сымыйалаан, албыннаан үөрэтэн кэбиспэтэххитинэ оҕоҕут эһигини хаһан даҕаны албынныа, түһэн биэриэ суоҕа.
Саха дьоно оҕо кыра эрдэҕинэ хайдах иитиллибититтэн тутулуктаах өйүн-санаатын уратыларын “Атаахтык иитиллибит” эбэтэр “Атаах” диэн арааран аат­тыыллар.
Атаах оҕо сүрүн уратытынан ханнык да баҕатын, ол иһигэр быстах баҕа санаатын букатын кыайан туттуммат буола улаатар. Ханнык баҕарар баҕа санаатын төрөппүттэринэн толотторо үөрэммитэ, бэйэтэ сүрэҕэ суох буола улаатарын үөскэтэр. Бэйэтин баҕа санааларын атын дьонунан толотторорго үөрэммитэ, көрдөс майгыланарыгар ти­риэрдэр.
Умайыы
Умайыы диэн үрдүк температуралаах сылаас таһаарар химия хардата. Умайыы буоларыгар уматык уонна аһытааччы ирдэнэллэр. Уматык холобурдара - оттор мас, чох, арыы. Аһытааччы холобурдара - абалык, хлор, фтор. Умайыыттан гаас, буруо, сылаас, сырдык, төлөн тахсаллар.
Оҕо өйө-санаата
Ийэ, аҕа баар-суох оҕолорун атаахтатан бары баҕатын толоро үөрэтэн кэбистэхтэринэ, киһилэрэ ханнык баҕарар баҕатын толотто­роору дьулуһара өссө улаатан иһэр. Баҕатын толоттороору ытыы-ытыы кыыһырыы, онон-манан куттааһын атаахтык иитиллибит кыра оҕо үгүстүк туттар ньы­матыгар кубулуйар. Оҕо улаатан истэҕинэ бу ньымаларын туттара эмиэ эбиллэн биэрэр.
Оҕоҕо баҕа санаа хайаан да баар буолуо этэ. Киһи буолуу сүрүн бэлиэтинэн оҕо бары баҕа санааларын олох дьиҥнээх баар көрдөбүллэригэр тэҥнээн биэрэ үөрэниитэ буолар.
Арай кини баҕа санаатын туолуутугар атын дьон интэриэстэрин учуоттуурга  үөрэнэрэ ордук туһалаах. Бу көрдөбүл киһи буолууну ситиһиигэ, киһи быһыытын тутуһууга улахан суолталаах. Оҕо улаатан, улахан дьон коллективтарыгар киириитэ, өйө-санаата тосту уларыйыытын үөскэтэр. Бу кэнниттэн ойох ылыы эбэтэр эргэ тах­сыы, оҕо өйө-санаата атын дьон интэриэстэрин аны бэйэтигэр ылыныы­тыгар тириэрдэр. Атаах оҕо өйө-санаата эппиэтинэс улаатыытын кыа­йан тулуйбатыттан аныгы кэргэнниилэр арахсыылара кэлин кэмҥэ олус элбээтэ.
Россия дьоно советскай былаас сабыдыалынан үрдэрэн билигин даҕаны оҕолорун иитиигэ оччотооҕу майгыны салгыы баран иһэллэр. “Барыта оҕолор тус­тарыгар” диэн ыҥырыы атаах оҕолору иитэн-үөрэтэн улаатыннарыыга тириэрдэргэ аналлааҕын иһин, аныгы ырыынак үйэтигэр хаалара эрэйиллэр.
Ырыынак кэмэ кэлбитэ отуттан тахса сыл буолла эрээри, оҕону иитии уонна үөрэтии ньымалара кыайан уларыйбакка сылдьаллар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн “Барыта эн тускар” диэн атаахтатан, бэйэмсэх оҥорон үөрэтии салҕанан бара ту­рар.
Төрөппүттэр үтүө, мааны кэлэр көлүөнэлэрин иитэн-үөрэтэн улаатыннарар баҕаларыттан оҕолорун маанылаан, киэргэтэн, атаахтатан кэбиһэллэрэ урукку, сэбиэскэй кэмнээҕи үөрэхтээхтэр оҕолору үөрэтэллэриттэн салҕанан иһэр. Оччотооҕу оҕону иитии сабыдыалынан билигин эдэр ыччаттар бэрээдэктэрэ мөлтөөн, олоххо кыайан оннуларын булбаттар. Ол иһин билигин оҕону “Бэйэҥ баскын бэйэҥ харыс­таа”, “Эн улахан киһи буоллуҥ”, - диэн этэн үөрэтии  тарҕаннаҕына эрэ атаах оҕолор аҕыйыахтара. Улааппыт оҕоҕо бары эппиэтинэһи барытын иитии-үөрэтии түмүгүнэн бэйэтигэр биэрии эрэ эдэр дьон олоххо өссө дьулуурдаах, тулуурдаах буола улааталларын ситиһиигэ, сайдыыны-үүнүүнү тарҕатыыга тириэрдиэн сөп.
Онон оҕо улаатан истэҕинэ эппиэтинэс улаатан биэрэн иһиитэ киһи буолууну баһылыырын биллэрдик түргэтэтэр. (1,19).
Бугера Владислав Евгеньевич
Владислав Евгеньевич Бугера[2], Арассыйа философ[1][3], учуонайа уопсастыбаннай[4] -хаҥас хайысхатын политическэй публициһа[5].
Биография
Тохсунньу ыйын 24 күнүгэр 1971 сылга Уфа куоркка төрөөбүтэ [1][9][10]. Убайа — М. Е. Бугера[11][12].
В 1988—1993 Киевтааҕы сударстыбаннай университетын философия факультетыгар үөрэммитэ г[1][9][10][13].
1996 сылын Олунньу ыйыттан саҕалаан УГНТУга учууталлыыр, 2002 сылын от ыйыттан саҕалаан. — УГНТУ философия кафедратын доцена, 2010 сылын олунньу ыйыттан саҕалаан-УГНТУ филосрфия кафедратын профессора [1][9][10][13][14].
2001 сылга Ломоосов аатынан МГУга Р.Б.Камаев, Башктортостан өрөспүүбүлүкэитин үтүөлээх наука деятелин, философскай наука докторын салайыытынан диссектацияны көмүскээбитэ. Тиэмэтэ -" Ницше үөрэҕэ уопсастыба феомена урду: суолтата уонна оруолата. Социальнай-философскай чинчийии.
2002 сылын от ыйыгар Орто-Европатааҕы университеккэ билии теориятыгар квалификациятын үрдэтии курсугар үөрэммитэ[13].
2004 сыллаахха - доцент аата иҥэриллибит.
2006 с. М. В. Ломоносов аатынан МГУга философскай наука докторын аатын ылыыга «бас билии уонна киһи үлэтин сөптөөҕүн быһыытынан салайыы» (09.00.11 — социальнай философия) диэн диссертацияны көмүскээбитэ. Сүрүн оппоненнара - философскай наука доктора В. П. Леньшин, А. В. Назарчук, Ю. А. Ющенко буолбуттара[10][13][15]. Глазго Хиллель Тиктин уонна Калифорния колледжын профессора Сибэтиэй Мария Сьзан Вайсман диссертацияныүчүгэйдик саыналаабыттара; Р.И Косолапов эмиэ диссертацияны көрдөрүүгэ кыттын ылбыта диссертацияны.
2006-2009 сс. — СР искусственнай интеллект методологиятыгар научнай Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы[9][10][17].
2008 с. суруйааччы уонна философ Э. А. Байковтыын сэһэргэһии «Джонсон Бюллетенэ» 44 №- дээх (дьоппуоннарга нуучча тылын учуутала) бэчээттэммитэ.[18]
100- чэ чичийэр уонна үөрэтэр- методическай бэчээт автора[19], ол иһигэр 3 монография.[10][15] сүрүн үлэлэрэ: "бас билии уонна салайыы» (2003), «Социальная буолуу уонна Ницше философиятын оруола» (2004), «киһи ис туруга» (2005). Историятааҕы материализам суурбэ биирис үйэҕэ диэн хомуууьукка таһаарааччыан, тылбаасчыдынан уонна редакторынан буолбута., Философскай уонна прикладной ыйытыылар искуственнэй өйгэ диэн монография ааптара (2009).
С. Ю. Маркелов чугас доҕоро.[4][20]
«Сулустаах кулууп» биэрии, ФМ[21], Башкир судаарыстыбаннай университетын философия уонна социология факультетын иһинэн билиини олохсутуу проблемата» методологическай семинар кыттыылааҕа [22]. Билиҥҥи социализми чинчийэр эдэр ыччат университетын кытта бииргэ үлэлиир.[23]
Теоретическай көрүү
В. Е. Бугера аҕа дойду философиятыгар экономика культуратын проблемаларын чинчийэр дьарыктанар.[24] Историятааҕы материализм төрүтүэн киһини уопсастыба сыһыанынан эрэ сайыммат диэн өйдөтүөн баҕарар,уонна бастатан туран, салайыы уонна бас билии сыһыанын сайыннарыы нөҥүө быһаарарга холонуу оҥоһулунна.[25]
Кылаассабай ньымаҕа олоҕуран В. Е. Бугера нацизм уонна сталинизм национальнай концепциятын икки олоххо киллэриллибит вариант быһыытынан сыаналыыр, ол тэҥҥэ Фридрих Ницше санаалара нацистскай Германия рассовой уонна радикальнай- националистическай политикатыгар теориялаах төрүтүэн буолбуттарын ыйар.[3]
Киһи айылгыта
Бугера Киһи айылгыта диэн монографиятыгар «авторитарнай салайыы» курдук, оҥорон таһаарар күүстэри уонна сиэри- туому үллэрии процеһынан туһаныы концепциятын сайыннарбыта[9]:
«Киһи ис туруга» (гл. 3) уонна «бас билии уонна салайыы» (гл.3) үлэлэригэр СССР уонна да атын дойдуларга производственнай сыһыаннаһыыларынан Азия оҕолорун оҥорон таһаарыы ньыматыгар маарынныыр, ол гынан баран производственнай күүһү сайыннарыы атын таһымҥа олоҕурарын бигэргэттэ. Класс структуратын чинчийэргэ холонуу оҥоһулунна.[9][33][34].
Компьютеризация
Бугера социалистическай революция материальнай төрүттэрин быһыытынан көрөр уонна кылааһа суох уопсастыбаҕа көһүү процеһыгар пролетариат авангардины аахтарар.[35] бу сороҕор биллиилээх экономист П. Друкер: «билии- көрүү үлэһиттэрэ„үгүстэрэ“ билии уопсастыбатыар „буолбатахтар, ол эрээри салайар кылаас буолбуттар“, - диэн санаатын үллэстэр.[36]
Оккама бритаватын критика
Оккама бритватын критикалаан, Бугера компьютеразицияннны социалистическай революция төрүтүнэн көрөр. Кини клаһа суох уопсастыбаҕа пролетариады киһи аймах авангардынан көрөр :
1.Буолууну элбэтии наадата суох, ол эрээри биир- биир саҥа өрүттэр баалларын сэрэйиэххэ наада, дьиҥэр, итинник сабаҕалааһын наадата хаһан да өйдөммөт.
2.Көстүүлэр бастакы биричиинэлэрэ бу көстүү олоххо киллэриллэр объект баарын үрдүнэн алын структурнай таһымҥа буолбакка, дьиҥинэн, көрдүөххэ наада. Кинилэри эмиэ саамай үрдүк структурнай таһымҥа көрдүөххэ дуу.
3.Теория ханнык эрэ силиэстийэни быһаарар буоллаҕына, бу силиэстийэ тугунан уонна туох буоларын сиһилии суруйдаҕына эрэ, ол теория кэнэҕэски усулуобуйаны тутуһар эрэ буоллаҕына: кэлин ити теорияҕа урут ыйыллыбыт төрүөтү сэргэ быһаарар төрүөттэр бастакы, урут ылыллыбатах биричиинэлэр киллэрилиннэхтэринэ эбэтэр ол теория урут ыйыллыбыт төрүөттэри сэргэ эбэтэр кини оннугар хааллаҕына эрэ, — син биир бу теория бэйэтэ бэйэтинэн хаалар
4. Психическэй (ол иһигэр духовнай) бэрээдэги быһаарыыга бастакы биричиинэлэрэ тирэҕирэр Концепция теорията эрэ буолбакка, гипотеза быһыытынан түмүктэммэт.
Политическай үлэ
Аан дойду билиниини ылбыт политологическай чинчийиилэргэ сорох публицистическай үлэни уонна политологическай чинчийиилэри таһаартарбыта.[53][54] Бугер чинчийиилэригэр уонна публицистикатыар улахан миэстэни антифашистскай тематика ылар. Аан дойду уонна аҕа дойду чинчийээччилэрэ кини үлэлэригэр сигэнэллэр, автор дьиҥнээх араспаанньатын быһыытынан ахталлар[55] уонна кини биир псевдонимынан - «Г. Васильев» диэн [56] үлэлэрин публикациялыыр.
В. Бугера бэйэтин урукку официальнай блогыгар уонна интернет- форумнарга (холобура Mail.Ru) актыыбынайдык бэчээттэппитэ. Интернационалистическай тенденция тиэкиһэ (2009 сылга диэри тэрилтэ революционнай партияҕа Интернациональнай бюро диэн ааттаммыта[57]) бу тенденция националистары кытта бииргэ үлэлээһин саҕалана илигинэ [58].
В. Бугера таһаарыаҕыттан «коллективизм» диэн тиэрмини постсовет лексиконугар, атын функцияларыттан ураты, туһааннаах политика бөлөхтөрүн бэйэ аттааһынынан курдук ылыммыта.
Сыанабыллар
Сөптөөх
АН СР академига, экономическай билим доктора, профессор А. Х. Махмутов " бас билии уонна салайыы: философскай- экономическэй сурутар» кинигэтигэр( 2004, т. 9, 1, с. 68-69) бэчээттэммит: «киһи аймаҕан периодизааһын проблематын материалистическай ньыманан историяны өйдүүр аапптар формационнайдык быһаарар; онуоха традиционнай марксистскай категориялары барыларыгар саҥа ис хоһоонноохтук туолаллар, ол түмүгэр ааптар көрүүтүн систематын баччааҥҥа диэри биллиилээх оскуолалары уонна хайысхалары марксизмҥа уурбаттар. - Апптпр туруорсар санаалара үгүс аспектарга теоретическай сыаналар, бастатан туран, салайыы дириҥ ис хоһоонугар бас билии сыһыанын чинчийэргэ ситиспиттэрэ: экономика сыһыаннаһыыларын үөрэтии бу хайысхата олус актуальнайдык барда, ол гынан баран баччааҥҥа диэри кырата суох, научнай сыаннастарын үрдэтэр».
2013 сыллаахха философскай наука кандидата, Новосибирскайдааҕы государственнай университет доцена И. В. Борисов В. Е. Бугераны, Л. Д. Троцкайы, С. Ф. Одуевы, А. Н. Тарасовы кытта «абстрактнай уонна редукционистскай" философка кылаастыыр, онтон ис хоһооно уонна стилэ философия»диэн этнографическай, социальнай- политическай уонна социальнай- психологическай характеристикаларга быһаччы сыһыаннаах" диир. Борисов санаатыгар Ничше көрүүлэрэ ХІХ- с үйэ бүтүүтэ финансовай- монополистическай эргимтэҕэ империалистическай санаалаахтар. Ону кытта бу реакционнай уонна фашизоидная санаалар үөрэхтээх публикаҕа баҕарбыт буолбуттара, Бугера өйдөөһүнүнэн интеллигенция бөлөх курдук элитаризмынан уонна шизоид буолуунан толору. Борисов көоүүтүнэн анал философскай сүүрээн чэрчитинэн локализацияны утары буолбакка, аныгыскы социальнай бөлөххө анаан- минээн көрүү- истии, тэгилитиилээх уонна айымньылаах буолуу философскай бэйэлээх буолуутун уратыларын учуоттаан, бу эйгэҕэ идеологическай бэйэни өйдөтүү уратытын учуоттуохтаах.
2013 сыллаахха социологическай наука кандидата, СГУ социологияҕа уонна салайыы кафедратын доктора В. Е. Смирнова " болҕомто уурбакка, профессор Бугера атын учуонайдыын санааларын толору үллэстэбит, д. м. Н, Советскай психиатр уонна сибээс сексолога Свядоща А. М.: „киһи ис туруга хайдаҕый?“
Бэйэни солбуйар аат
Бэйэни солбуйар аат (лично-возвратное местоимение) — солбуйар аат көрүҥэ
Холобур,
Купертино
Купертино — Калифорния штатыгар баар кыракый куорат, Аан Дойдуга IT тэрилтэлэр баалларынан биллэр, олор ахсааннарыгар Apple уонна Symantec.
Дорҕоон дьайыыта
Дорҕоон дьайыыта хаһан да уларыйбат.
Бары тыл иччилээх, тыл дьайыылаах диэни билэллэр. Саха тыла олус былыргы тыл буоларынан дорҕоонноро айылҕа дорҕоонноругар, тыастарыгар элбэхтик сөп түбэһэллэриттэн киһиэхэ дьайыыта ордук күүстээх. “Кыы” диэн кычыгырыыр тыастан киһи барытын куйахата күүрэр, сөбүлээбэт.
Дорҕоон диэн тыл «дор» диэн соһуччу, улахан тыаһы үтүктэр тылтан үөскээбит. Ыраах саа тыаһа «дор» гынна диэн этиллэр. Дорҕоон киһиэхэ соһуччу дьайыан эбэтэр соччо биллибэтинэн уһун кэмҥэ дьайа сылдьар.
Дьай диэн киһиэхэ таһыттан киирэр улаханнык биллибэт курдук өй-санаа сабыдыала ааттанар. Бу сабыдыал дьайыыта бэйэтигэр сөп түбэһэр уларыйыылары киһи санаатыгар киллэрэр. Дьай туох эмэ үчүгэйи, үтүөнү, туһалааҕы оҥорторор буоллаҕына, үтүө дьайыы, онтон куһаҕаны оҥортордоҕуна хара дьайыы диэн тус-туспа араарыллан ааттаналлар. Дьай диэн тыл эмиэ икки өрүттээх өйдөбүллээх уонна табан туһаннахха эрэ табыллар.
Киһи саамай тулуйан истибэт дорҕооннорунан, тыастарынан туох эмэ кычыгырыыр, кыһыйар тыаһа уонна оҕо ытыыра буолар. Дорҕоон дьайыыта эмиэ икки өрүттээх; үчүгэй, үтүө дьайыылаах, ол аата киһиэхэ туһалаах дьайыыны оҥорор уонна куһаҕан, алдьатар дьайыылаах дорҕооннор бааллар.
Үгүс үлэлэр дорҕоон киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыытыгар аналлаахтар. Саха тыла олус былыргы тыл буолан баран дорҕооннорун дьайыыларын билигин да сүтэрбэккэ сылдьар. «Ыы» дорҕоонтон ытааһын үөскүүрэ, онтон «рр» дорҕоонтон кыыһырыы, ырдьыгынааһын кэлэрэ кимиэхэ барыларыгар биллэр.
Бу кэмҥэ сахалар ийэ уонна аҕа диэн тыллара улахан үтүрүллүүгэ киирэн сылдьаллар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр государство оҕону иитиини-үөрэтиини барытын бэйэтин күүһүнэн оҥорорунан төрөппүттэр оҕолорун иитиигэ улахан суолтаны биэрбэт буолуулара үөскээһиниттэн, бу төрүт тыллар мөлтөөн үтүрүллүүгэ киирдилэр. Бу быһыыны дьаалатынан ыытан кэбистэххэ, кэлин ийэ уонна аҕа диэн тыллары чахчы туттуллубат буолууларыгар тириэрдэн, сүтэриэххэ сөп.
Бу тыллар сүтүүлэрэ оҕолор ийэлэрин, аҕаларын аанньа ахтыбат, тылларын истибэт буолууларыгар, атын омук тылын, өйүн-санаатын өрө туталларыгар тириэрдэрэ саарбаҕа суох.
Саха итэҕэлин, тылын-өһүн көмүскүөхтээх айыы итэҕэлин тарҕатааччы диэн ааттанар дьон бу баар-суох төрүт тыллар мөлтөөн-ахсаан сылдьалларын көмүскэһэн биир тылы эппэккэ ньимиликээн буолан сылдьаллар.
Сахалары эһэ, симэлитэ сатаабыт сэбиэскэй былаас кэмиттэн ыла тыл үөрэхтээхтэрэ саха уустарын эйэлээх буолууга ыҥырар эйэ-нэм диэн тылларын алдьатар өттүгэр тириэрдэр эйэ-дэм диэн тылларга кубулутан сылдьаллар. Эйэ уонна дэм диэн тыллар дорҕоонноро, өйдөбүллэрэ бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэспэттэриттэн, утарыта охсуулаахтарыттан эйэлээх буолуу улаханнык эмсэҕэлиир, кыайан оннун булбат.
Бу куһаҕан дорҕоонноох тыллар сабыдыаллара хайы-сахха билиннэ. Эдэр оҕолор бэрээдэги кэһиилэрэ, араас буруйу-сэмэни оҥоруулара элбээһинэ, төрөппүттэрин аанньа ахтыбаттара, этэр тылларын истибэттэрэ барылара бу тыллартан олус улахан тутулуктаахтар.
«Па», «пахай» диэн сааҕы, “пал” гына түһэри, олус куһаҕаны ааттыыры, сиргэнэри саха киһитэ барыта билэр. Саха киһитэ дьиҥинэн ыллахха сүрдээх талымас, сиргэмсэх. Туох куһаҕан барыта «па» буолар. Бу дорҕоон охсуута, дьайыыта сиргэнэри, сөбүлээбэти үөскэтэр.
Сахалар сиргэмсэх, талымас соҕустарын аһыыр аһылыктарыттан булан дакаастааһын ордук табыллар. Саха дьонун аһылыктарыгар ханнык да куһаҕан үөннэр, кыыллар, көтөрдөр букатын киирсибэттэр.
«Па» диэн дорҕоон дьайыытыттан оҕолор аҕаларын аанньа ахтыбаттар, этэр тылларын истибэттэр, толорботтор.
Бары саха тылын харыстыахха, сайыннарыахха дииллэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ уонна нуучча тылын учууталлара куһаҕан дорҕооннордоох тылларынан ийэлэри, аҕалары оҕолорунан ааттаталларыттан төрөппүттэрин аанньа ахтыбаттара улаатар.
Дорҕоон дьайыыта киһиэхэ олус күүстээх, биллибэтинэн дьайа сылдьар. Куһаҕан, сөбүлээбэт музыкатын хайа да киһи өр тулуйан истибэт, бу сиртэн барар эбэтэр онно сылдьыбат.
Айылҕаҕа ультразвук диэн киһи кулгааҕа кыайан истибэт дорҕоонноро бааллар. Кыайан иһиллибэтэллэр даҕаны бу дорҕооннор дьайыыларыттан киһиэхэ туохтан эрэ олус кутталлаахтан, ынырыктан куотуу өйө-санаата киирэрин быһаарбыттара ыраатта. Бу дорҕоону аан бастаан боруобалыылларыгар киэҥ залга толору мустубут дьоҥҥо эмискэ тыаһаппыттарыгар баар дьон бары олус куттанан, уйулҕалара көтөн, уолуйан ханна баралларын билбэт буола өйдөрө көтөн, куотар аакка барбыттар.
Былыр акыйааннарга биир да киһитэ суох хараабыллар уста сылдьалларын булаллара биллэр. Ол хараабыллар дьонноро сектаннарын уонна хараабыл докумуоннарын ылан барбыттарыттан сылыктааннар олус куттанан куоппуттарыгар сөп диэн этэллэр. Итини тэҥэ, субу аһаары тардыллыбыт остуоллара тыытыллыбакка хаалбытынан олус кутталлаах балаһыанньа соһуччу буолан ааспытыгар сөп диэн быһаараллар.
Дьоно барылара сүппүт, куоппут хараабыла булааччылары олус муодарҕатарын тэҥэ, сүрүн мачтата тостубут буолара кыайан быһаарыллыбат боппуруоһу үөскэтэр. Бу хараабыллары быстах түһэн ылар тыаллаах олус чуумпу күҥҥэ булаллар эбит. Муораҕа маннык ураты быһылаан буолан ааһыытын быһаарыытынан ханнык эрэ олус чуумпу күҥҥэ муора долгуннарыттан ультразвук үөскээн тарҕаныытын ааҕаллар.
Дорҕоон киһиэхэ дьайыытын күүһүн аныгы үөрэхтээхтэр араас сыалларга туһана сатыыллар. Эдэр оҕо 25 сааһыгар диэри олус чуор кулгаахтаах буолар эбит. Оҕо кулгааҕа олус кыра тыаһы истэр кыаҕын туһанан Англияҕа эдэр оҕолор элбэхтик мустар сирдэригэр бырдах дыыгыныыр тыаһын үөскэтэр аналлаах передатчиктары туруортаабыттар. Бу сирдэргэ оҕолор мустубат буолбуттар эрээри, бу саҥаны айыыны психотропнай сэрии сэбигэр киирсэр диэн тохтотоору турунан эрэллэр.
Дорҕоон киһиэхэ дьайыыта олус улахан. Хас биирдии тус-туспа омук тылларын дорҕоонноро бэйэ-бэйэлэриттэн улахан уратылаахтар. Кэлин үөскээбит саҥа омуктар тыллара элбэх дорҕооннордоохтор, уһуннар. Дорҕооннор хос-хос хатыланыыларын үөскэтэннэр киһиэхэ дьайыылара кыччаан иһэр.
Саха тылыгар биирдии сүһүөхтээх айылҕа тыастарыттан быһаччы үөскээбит тыллар олус элбэхтэр. Саха тылын дорҕоонноро киһиэхэ дьайыылара ордук күүстээх.
Атын омук тылын сахалыыга уларытарга дорҕооннорун дьайыыларын табан туһаныы хайаан да ирдэнэр. Саха тылын дорҕооннорунан тутулугун уларыппат туһугар дорҕооннор суолталара бу тыл суолтатыгар сөп түбэһэрэ табыллар.
Шкаф диэн нууччалыы тылы сахалыыга уларытан ыскаап диэн туһаныллар. Шкаф диэн таҥаһы-сабы хомуйан уурар сирбит буоллаҕына, ыскаап диэн тыл төрүтэ ыс диэн буолара төттөрү ыһар, үрэйэр өйдөбүлү биэрэр. Саха тылын төрүт тутулугун алдьатыы диэн дьэ ити буолар. Дорҕоонноро сөп түбэһэр тыллары сахатытыы тыл өйдөбүлүгэр туох да уларыйыыны таһаарбат. Ол иһин хаһан баҕарар оҥоруллуон сөп.
Рынок – ырыынак. Бу тыл дорҕоонноро сөп түбэһэллэр.
Наука – номуука. «Но» диэн аты тиэтэтэн биэриигэ туттуллар дорҕоону үөрэхпитигэр-билиибитигэр сыһыара сатаатахпытына үөрэхпит «но» буолан тахсыан сөп.
Саха дьоно ханнык баҕарар үөрэҕи ылымтыалар, ханнык баҕарар омук тылын туспа акцена суох саҥара үөрэнэллэр. Сайдыылаах күөмэйдэрэ наука диэн тылы сатаан, таба саҥарар буолбута үйэ буоллаҕа дии. Наука диэн тыл бэйэтинэн да сырыттаҕына сахабыт онтон аҕыйыа суоҕа.
Саха тылыгар дорҕоон дьайыыта ордук улаханынан билигин баар, туттулла сылдьар тыллары уларыта сатаабакка бэйэлэрин ордук күүскэ харыстыахха сөп. (1,65).
Саум
Сыам (صوم‎) — мусуулманскай постар. Хайа баҕарар күн бырааһынньыктааҕы (Орозо-байрам, Хурбан-байрам уонна ташрика күннэрэ) ураты күн буолуон сөп.Ыслаам халандаарынан Рамазаан ыйга мусулманнар 29 күннээх эбэтэр 30 хонуктаах постарын тутуһуохтаахтар.
Этимология
"Ас-саум" саҥа арабы кытта тылбаастанар «туттунуу».
Атын тыллар
Киин уонна Соҕуруу Азия, Турция, Иран, Афганистан, Индия, Бангладеш, Пакистан тыллара /rosa/rosa/roja/rusa/suusia) перс тылыттан кэлэллэр. Малай общината Малайзияҕа, Бруней уонна Сингапураҕа көмөлөһүөҕэ, ону санскрит упваскатыттан туох буола турарын ааттыыр. Puasa тылын Индонезияҕа, Соҕуруу Таиландка уонна соҕуруу Филиппиҥҥа туһаналлар.
Кораҥҥа
— 2:183 -187 (Кулиев)
Быһаарыы
Мусулмондор ичида суонгра (фадр, сарсыардааҥы үҥүү түгэнэ) күн киириэр диэри (магриб, наступления вечерний үҥүү түгэнэ). Уулуссаҕа сылдьан, хара нуоҕуттан ырдьыгыныахха сөп диэн дьиксинэллэр. Постар бэйэлэрин баҕаларын (ас- үөл, аһылык уонна интимнэй чугас) уонна Таҥараҕа аныыр средство быһыытынан көрөллөр.
Санаа (нээт)
Санаа (нээт) туруоруллар быһаарыыны көрдөрөр. Санааҕа ылларар, ханнык баҕарар өйдөбүнньүк тылга киирсэр. Постар ылыллалларын туһугар, хайаан да санаа баар.
Бобуулаах дьайыылар
Быһылаан кэмигэр: сексуальнай характердаах ханнык баҕарар дьайыыларга табах, эмп иһигэр ылыныы, сексуальнай дьайыыны астарыы бобуллар. Ислам уратыта ас састааба буолбакка, ылыныы кэмэ хааччахтанар диэн буолар.
Эбии дьайыылар
Бу ый устата мусулмонлар эмиэ бэриниилээхтэрин, бэриниилээхтэрин уонна атаҕастабылы этэллэр. Үгэс курдук, хас түүн аайы, чааһынай эбэтэр коллектив буолар, онно эрэ көрүллүбүт эбии биһиэхэ тавиих диэн ааттанар.
Посто время рамадан вписано, чтобы укрепить мусульман в самодислине и чочное исполнении Божественных наказов. Поһу кэһии кэмигэр итэҕэйэр киһи кэлин поһу тутуһуохтаах. Оттон постары тутуспат киһи иһэрин көрдөҕүнэ, санатыахтаах.
Ислам итинник эт- хаан, аһы- үөлү, аҥаардас умсугуйууну, киһи этин- сиинин, баҕатын- иҥэтин туһугар күүстээх фактордарынан буоларын билинэр. Онон мусульмантан сылга биир ый устата бэйэ айылҕатын духовнай элеменнэрин сайыннарар туһугар бу наадыйыыны тулуйар наадаттан тутуллар. Боруобалааһын, утаттарыы, аҥаардас туттуу — ол барыта баҕа өттүнэн көһөрүллүү — бу барыта киһи бэйэтин баҕатынан эт- хаан, кыыл- сүөл наадыйыытын государствоттан босхолооһун, бу кэмҥэ өй санаа, сыал сорук туруорунарыгар көмөлөһөр. Онон Рамазаан - бу ый, во время мусульманин, было время меньше нужественностью, благодарностью имеет содержать себя и духовное развитие.
Баҕалаах постар
Мусулманнарга баҕалаах посттар:
Тиньков Олег Юрьевич
Олег Юрьевич Тиньков (1967сыл ахсынньы 25 күнэ, Полысаево, Ленинск-Кузнецк оройуона, Кемеров уобалаһа, ССРС) — Арассыыйа урбаанньыта. Форбс сурунаал суруйуйарынан 2014 сыллахха аан дойду ордук баай дьонноруттан 1210 миэстэни ылара. Арассыыйа ордук баай урбаанньыттарын тиһилигэр 1.2 млрд дуоллар састайанналаах 79-с миэстэни ылар.
Олег Тиньков урут Техношок маҕаһыыны, тоҥ полуфабрикаттары оҥорор «Дарья» собуоту, «Тинькофф» пиибэни уонна ресторааны олохтообутунан биллэр. Билигин «Тинькофф Баан» директэрдэрин сэбиэтин бэрэсэдээтэлэ. Баан 2006 сыллаахха олохтоммута, 2016 сыл кулун тутар 1 туругунан Арассыыйа бааннарын ахсааннарыгар активынан 44-с миэстэни, хапытаалынан 34 миэстэни ылар.
Тиньков шоссейнай велоспортунан умсугуйар, ССРС спордун маастарын хандьыдаата званиелаах. 2005 сыллахха Tinkoff Restaurants профессиональнай хамаанданы олохтообута, кэлин Tinkoff Credit Systems диэн аатын уларыппыта. 2013 ахсынньыттан 2016 сыл сэтинньитигэр дылы Тинькофф диэн бэлэсипиэт хамаандалаах этэ.
2022 с.муус устар ыйга, Украинаҕа Арассыыйа оптуорунньугун кириитикэлээбитин кэннэ, былаас баттааһынынан «Интеррос» компания баанын акциятын Владимир Потанин атыылыырга күһэллибитэ. Онуоха бизнесмен бэйэтэ инньэ ирээт сыанатын 3%- нын ылла. «Мин эргинэр кыаҕым суох. Бу заложник туруга — эйиэхэ предлагают, мин кыайан дуогабардаспатым", - диэтэ Тьков.
Эстрогеннар
Эстрогеннар - гормоннар, дьахталларга уонна тыһы кыылларга үөскүүр гормон. Дьахталлары дьахтар оҥорор гормон. Эмиийдэрин уонна абастарын үөскэтэр гормон буолар.
Үһүөн функциялара биир соҕус буолар.
Эр киһи элбэх пиибэ истэҕинэ эстроген үөскүүр, оччоҕо дьахтар курдук эмиийдэнэр (гинекомастия дэнэр).
Туһаайыы (тыл үөрэҕэ)
Туһаайыы (залог) — тыл үөрэҕэр
Холобур,
I Сулейман
I Үтүөкэн Сулейма́н (Кануни́; осман. سليمان اول ‎  — Süleymân-ı evvel, Birinci Süleyman, Kanuni Sultan Süleyman; 1494 сыл сэтинньи 6 -- 1566 сыл балаҕан ыйын 5/6) — Осман империятын онус султаана (1520—1566), уонна 1538 сылтан 89-с халива.
Сулейман Омсан династиятын биир саамай улуу султаанын быһыытынан билиниллэр; кини салайар кэмигэр Оттоман Портата сайдыы муҥутуур чыпчаалыгар тахсыбыта. Европаҕа кинини үксүгэр Үтүөкэн Сулейман (нуучч. -- Сулейман Великолепный) диэн ааттыыр буоллахтарына, мусульман дойдуларыгар Кануни Сулейман дииллэр. Сорох дьон ардыгар «Kanuni» (القانونى) диэн турок тылын «Сокуонньут», "Сокуону оҥорооччу" диэн сыыһа тылбаастыыллар.
Хаһан төрөөбүтэ
Сулейман хаһах хайда төрөөбүтэ араас источниктарга атын атыннык ыйыллар. Ол гынан баран, сүрүннээн, икки даатаны ыйаллар: 1494 сыл сэтинньи 6 күнэ эбэтэр 1495 сыл муус устар 27 күнэ. Көмүллэн сытар сиригэр баар мэҥэ бэлиэҕэ 1496 сыл муус устар 27 күнэ диэн ыйыллар.
Кини Трабзон куоракка төрөөбүтэ. Аҕата Селим диэн шехзаде этэ. Сулейман ийэтэ, Хафса-султан, биир биллэр уонна тэрийбит сабаҕа быһыытынан Менгли I Гирей диэн Кырыым хаанын кыыһа буолар. 1512 сыллаахха диэри Каффаҕа бейлербей этэ. 1520 сыллаахха аҕата Селим I султаан өлөр кэмигэр Сулейман Манис (Магнесия) наместнига этэ. Кини Осман судаарыстыбатын 26 сыл усталаах туоратыгар салайбыта. Уолси кардинал Венецияҕа Генрих VIII Тюдор хоруол посолугар эппитэ баар: "Сулейман султаан сүүрбэ алта эрэ саастаах уонна кини чөл өйдөөх; кини кэлин эмиэ аҕатын курдук дьаһаныан сөп диэн куттаныахха сөп". хаҥас|мини|Капитолияҕа Сулейман барельевэ Сулеймана уҥа|мини|360x360пкс|Сулейман I Осман империятын салайар тиһэх сылынааҕы каарта Сулейман I олоҕун устатын тухары үгүс сири сэриилээн ылбыта, бэриннэрбитэ, Осман империятын сирин уотун кэҥэппитэ. Ол гынан барана 1566 сыллаахха уон үһүс тиһэх кыргыһыытыгар аттаммыта уонна ол сыл атырдьах ыйын 7 күнүгэр Илиҥҥи Венгрия Сигетвара куоратын төгүрүктээһин кэмигэр ыалдьыбыта. Үтүкэн Сулейман балаҕан ыйын 5 күнүгэр бэйэтин шатеругар сытан өлбүтэ выступил в последний — тринадцатый военный поход. Войско султана 7 августа приступило к осаде Сигетвара в Восточной Венгрии. Сулейман I Великолепный скончался ночью 5 сентября в своём шатре во время осады крепости.
Султаан өлүгүн Стамбулга тиэйэн аҕалбыттара уонна тапталлаах ойоҕо Роксалана мавзолейын таһыгар көмпүттэрэ. Ол гынан баран сорох устуоруктар суруйалларынан, Үтүөкэн Сулейман сүрэҕин уонна ис уорганнарын өлбүт сиригэр, шатера турбут сирин оннугар, көмпүттэр. уҥа|мини|348x348пкс|Сулейман I мэтириэтэ
NortonLifeLock
NortonLifeLock (урукку аата Symantec) — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр кибер харыстабыл эйгэҕэ үлэлиир тэрилтэ. Салалтата — Купертино.
Стив Дьобс
Стив Дьобс — Apple империатын төрүттээбит киһи, улуу киһи.
Сыһыат дьөһүөл
Сыһыат дьөһүөл (наречный послелог) — дьөһүөл көрүҥэ.
Сталин репрессийалара
Сталин репрессийалара, ол эбэтэр улахан террор, политическай репрессийалар Иосиф Сталин ыйааҕынан уонна КГБ көрдөһүүтүнэн 1920-1950 сс ыытыллыбыт, сүрүннээн максимальнай көрдөрүүтэ 1937 сылга тиксибит.
Ол саҕанааҕыга дойду үрдүнэн 4,865,522 киһини репрессиалаабыттара, олортон 56% эр дьон, 39% дьахтар, 5% оҕолору. Репрессиаламмыттары 70% суута уонна следствията суох КГБлар уонна милициалар ытан кэбиһэллэрэ. 30% ГУЛАГка ыыталлара, сүрүннээн Халымаҕа.
Сүрүннээн репрессиалар дьоннор:
1970 сс ыла Сталин репрессийалара куһаҕан эбит уонна улахан сыыһа эбит диэн өйдөбүл кэлбитэ. Репрессиаламмыттары реабилитациалааһын саҥаламмыта.
2019 сылтан ыла Путин ыйааҕынан Сталин репрессиалара сөптөөх эбит диэн өйдөбүлү төҥүннэрэ сатыыр. 2021 сылтан ыла Путин репрессийалара саҕаланнылар, дойду үрдүнэн 13900 киһини хаайыыга укпуттара Навальнайы өйүүгүт диэн.
Дьөһүөл
Дьөһүөл (послелог) — саҥа ирээтэ. Түһүк суолтатыгар хосуһан тыллары, этиилэри ситимнииргэ туттуллар көмө суолталаах саҥа чааһа.
Туохтуур дьөһүөл
Туохтуур дьөһүөл (глагольный послелог) — саҥа ирээтэ, дьөһүөл көрүҥэ.
CODA: Истибэт төрөппүттэрдээх оҕо
CODA: Истибэт төрөппүттэрдээх оҕо — АХШ уонна Франция киинэтэ, Apple TV+ нөҥүө тарҕанар.
Сүжетка
Истибэт аҕалаах, ийэлээх уонна убайдаах кыых баар, кини бэйэтэ кулгааҕынан истэр. Кини олоҕун көрдөрөр киинэ.
Apple TV+
Apple TV+ — Apple тэрилтэ киинэ устар, мультик айар уонна стриминг нөҥүө көрдөрөр сервиһа. Аан Дойдуга биир улахан. Сүрүннээн Apple эрэ техникаларынан көстөр.
Сэк
Сэк (эбэтэр Сэбдьи) диэн материя биир көрүҥэ. Сэк мэлдьи иһиликтээх уонна саҥнардаах буолар. Сэктэри көннөрүлэргэ (соҕотох химия элеменнаах), холбоһуктарга уонна уһаарыктарга араараллар. Ыраас сэктэр холобурдара - алмаас, көмүс, туус, саахар. Сэктэр кытаанах, убаҕас, гаас, плазма туруктаахтар. Сэк туруга температура, баттал, кэм дьайыыларыттан уларыйар. Сэктэр бэйэ бэйэлэрин кытта буккуһуулара уонна биир сэк атын сэккэ кубулуйуута химия хардата дэнэр.
Тымныы сэрии
thumb|250px|miniatura|right|Европа Тымныы сэрии бириэмэтигэр политика туруга. Тымныы сэрии диэн АХШ (уонна союзтаахтара) уонна ССРС (уонна союзтаахтара) икки ардыгар Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн ССРС арахсыан дылы ааспыт бириэмэни аатыылар, ол аата 1945 сылтан 1991 сыллаахха дылы этэ. Бу сэрии атын сэриилэртэн уратыта диэн икки өттүлэрэ биир сэриигэ көнөтүк көрсүбэтэхтэрэ. Атомнай сэрии буолуо диэн куттаммыттара буолбатаҕа.
Конфликтаах дойдулар
Холбоһуктаах Хоруоллук, Франция, Саҥа Зеландия, Австралия, Арҕаа Германия, Канада, уонна Голландия Америка өттүгэр кытталлара. Хоту Америка уонна Арҕаа Европа дойдулара НАТО чилиэннэрэ этилэрэ. Атыттар регионнааҕы холбоһуктарга бааллара.
Илин Германия, Чехословакия, Румыния, Венгрия, Польша Сэбиэскэй Сойуус өттүгэр бааллара. Бу дойдулар Илин Европаҕа сыталлара уонна Сойуус биир күүстээх чилиэннэрэ этэ, уонна Варшава дуогабарын тэрилтэтин чилиэннэрэ этилэрэ. Куба, Хоту Кэриэйэ, Кытай, Монголия уонна атын элбэх дойдулар араас бириэмэҕэ ССРСка доҕордуулар этилэр.
Туохтуур сыһыан тыл
Туохтуур сыһыан тыл (глагольное модальное слово) — саҥа ирээтэ, сыһыан тыл көрүҥэ.
Вьетнам сэриитэ
Вьетнам сэриитэ (Соҕуруулуу-илин Азияҕа Индокитай иккис сэриитэ эбэтэр Американы кытта сэрии диэн ааттанар, Chiến tranh Việt Nam) Хоту уонна Соҕуруу Вьетнам ыккардыларыгар 1955 сыллаахтан 1975 сыллаахха дылы буолбут сэрии. Бу сэриигэ Хоту Вьетнаамы ССРС, Кытай уонна Хоту Кэриэйэ өйүүрэ, онтон Соҕуруу Вьетнаамы АХШ, Таиланд, Австралия, Саҥа Зеландия уонна Филлипиналар өйөөбүттэрэ. Хомуньуустуу уонна каписталиистыы дойдулар икки ардыларыгар буолбут Тымныы сэрии сорҕотун быһыытынан сыаналыыллар.
Сэрии буолуон иннинэ
1859-1862 сыллардаахха Франция Вьетнамы колония оҥостон барбыта, уонна 1864 сыллаахха Сайгону уонна Кохинчинаны, Вьетнам соҕуруу өттүн ылбыта. 1874 сылга Аннамы, Вьетнам ортотун уонна да атын сирдэри ылаттаабыта. Мантан салгыы Кытай-Франция сэриитин (1884–1885) кэнниттэн Вьетнам хотугу оройуоннарын ылбыта уонна 1887 сыллаахха дойдуну тэрийиитин саҕалаабыта.
Аан дойду II сэриитин кэмигэр, Германия 1940 сыллаахха Францияны ылбытын кэннэ Виши салайыылаах Нацисткай Германия салайыылаах дойдуга кубулуйбута. 1945 сыл кулун тутарыгар Дьоппуон Иккис Франциятааҕы Индокитай хампаанньатыгар Индокытайы ылбыта уонна 1945 сыл атырдьах ыйыгар дылы тутан олорбута.
Фашистыы Германия хотторбутун кэнниттэн Виши салайыыта Франция уонна кини дойдуларга былааһын сүтэрбитэ. Саҥалыы оҥоһуллубут Франция Республикатын правительствота былааһы наада буоллаҕына сэриинэн төнүннэриэн баҕарбыта. Ол төнүннэриини Вьетнамҥа оҥоһуллубут Вьет Мин диэн ааттаах армия утарсыбыта. left|120px|thumb| [[Хо Ши Мин ]] Вьет Мин 1941 сыллахха хоммунньуус партия тэрийбитэ уонна Хо Ши Мин салайааччы этэ. Бастакы Индокытай уонна Франция сэриитигэр тиэрдибитэ. 1946 сыллаахха Хайфонг хочотун бомбалааһынтан саҕаламмыта уонна Диен Биен Фуга Франция хотторбутун биллэрбитэ.
Тонкиннааҕы резолюция
thumb|Мэддокс эсминец. Үс Хоту Вьетнаам торпедота Мэддокс эсминеһыгар саба түспүтүн туһунан уонна икки күн буолан баран атын Төрнер Джойга ыппыттар диэн иһитиннэриллибит. <P> Онон сибээстээн АХШ Конгреһа Тонкин резолюциятын ылыммыт, онно АХШ президена сэриини саҕалыыр бырааптаммыт. Ол кэнниттэн Вьетнаамҥа түргэн баҕайытык сэрии саҕаламмыт. On 2 August 1964 сыл атырдьах ыйын 2 күнүгэр Тонкин хочотугар Мэддокс АХШ эсминеһыгар Хоту Вьетнамҥа сытар кытылыттан кэлбит торпеда ыппыт диэн иһитиннэриллибит. Икки күнүнэн Төрнер Джой уонна Мэддокс биллибэт сиртэн кэлэн ытыллыбыттар диэн иһитиннэриллибит.
Иккис саба түһүү кэнниттэн АХШ салгынтан Хоту Вьетнам сирин буомбалааһыны саҕалаабыт. Ол бириэмэҕэ АХШ Конгреһыгар Тонкин резолюцията түргэнник ылыллыбыт, онон АХШ Президеныгар сэриини саҕалаабакка эрэ улахан байыаннай операциялары ыытар быраабы биэрбит. Дьон саба түһүү баарын улахан боппуруоһун туруорбуттар, ол кэнниттэн 2005 сыллаахха секрет түспүтүн кэннэ саба түһүү суоҕа биллибит.
Хотгу Вьетнам уонна Вьет Конг киэҥ суол ситимнээхтэр эбит, ону Хо Ши Мин суоллара диэн аттыллара. Саллааттар уонна сэрии сэптэрэ Хотугу Вьетнамтан Соҕуруу Вьетнамҥа Лаос нөҥүө ыытыллаллара, ол иһин АХШ армията ол суолу күүстээхтик буомбалаабыттара, уонна үс мөлүйүөн кэриҥэ буомба Лаоска быраҕыллыбыта.
1968 сыллахха Тэт кимэн кииритигэр хоммунньуустар элбэх сүтэриилэрин кэниттэн АХШ армията Вьетнамизацияна саҕалаабыта, ол аата Соҕуруу Вьетнам армиятыгар Вьетнам дьоно сулууспалыыр курдук былааннаммыта. 1973 сыл саҕаланыытыгар АХШ сэрии дьонноруттан 95% номнуо Америкаҕа барбыттар, онтон хаалбыт армия дьонноро Вьетнам дьоннорун үөрэтиигэ хаалбыттар.
1973 сыл тохсунньутугар Париж куоракка эйэ дуогабара илии баттаммыта, ол гынан баран сэрии 1975 сылга эрэ тохтообута.
Партизааннар сэриилэрэ
thumb|left|Дак То сэриитигэр АХШ салгын саллааттара (1967). Улахан сэрии охсуһуута баарын да иһин үксэ партизаан сэриитинэн ааспыта. Улахан сэрииттэн атын буолара биллибитэ Партизааннар кыра группанан сэрии чаастарын кэлэн саба түһэллэр, араас засаадалары олохтообуттар, уонна эйэлээх дьон быыһыгар сүтэн хааллаллар эбит. Хоту уонна хоммунньуус сэрииһииттэр партизаан сэриитин киэҥник тутталлар эбит.
Сайгон охтуута
thumb|Вьетнаамтан куотуулаахтар Сайгон диэн Соҕуруу Вьетнам киин куората. Ону Хоту Вьетнам сэрииһиттэрэ 1975 сыл муус устар 30 күнүгэр ылбыттар уонна онон Вьетнаам сэриитэ түмүктэммит уонна Вьетнаамы биир хоммунньуус дойду курдук холбонуута саҕаламмыт.
Охтуон иннинэ Америкаттан сылдьар дьон уонна сорох биэс тыыһынча Вьетнаам олохтоохторун кытары куоппуттар.
Сайгону 1976 сыллаахха Хошимин диэн ааттабыттара.