cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Степанов Николай Иванович - Ноорой
Олоҕун олуктара
Николай оҕо сааһыттан кыһыҥҥы уһун түүнү кылгатар улахан олоҥхоһуттары, ырыаһыттары батыһа сылдьан кэрэхсээн истэрэ. Онтон сыыйа кинилэри үтүктэн олоҥхолуу, ыллыы, уран тылы наардаан кэпсии үөрэммитэ. Кини онуоха эбии айылҕаттан ураты куоластааҕа. Онон сыыйа дьоҥҥо-сэргэҕэ биһирэтэр олоҥхоһут, тойуксут буолан барбыта. Бэйэтэ да ахтарынан, кинини кытта алтыһан үлэлээбит дьоннор бэлиэтииллэринэн, ордук таптаан, умсугуйан биир дойдулааҕа аатырбыт Бөтүрүүскэ Наһаарап олоҥхолуурун үгүстүк истибит, олоҥхолуур идэҕэ уһуллубут учууталынан ааҕар эбит. Николай 18-19 саастааҕар «Күн Эрили», «Түҥнэри Холорук» диэн олоҥхолору сайылык ыалларыгар олоҥхолоон бэркэ астыннарар буолбут. Николай Иванович олоҥхоһут быһыытынан 30-40 сылларга дойдутугар, республикаҕа тиийэ аатырбыта-сураҕарбыта. Ол курдук «Ала Туйгун», «О5о Ньургун», «Сабыйа Баай Тойон, Сабыйа Хотун» диэн олоҥхолорун колхоз кулууптарыгар туруортаабыта, Дьокуускайга драмтеатрга эмиэ туруора сылдьыбыттара. Маныаха бэйэтэ сүрүн оруолларга оонньуура уонна туруорааччы режиссер быһыытынан кыттара. 9 олоҥхону оҥорбут: «Оҕо Ньургун», «Ала Туйгун», «Күн Эрили», «Бэриэт Бэргэн», «Улдьаа Боотур», «Түҥнэри Холорук», «Айталы Куо», «Одунча Бөҕө», «Сабыйа Баай, Айыы Салаҕай».
Норуот ырыаһытын быһыытынан бэрт таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Уопсайа 80-ча ырыаны-тойугу айбыта.
Николай Иванович Степанов А5а дойду Улуу сэриитин кыттыылаа5а этэ. 1942 с. бэс ыйын 22 күнүгэр 44 саастааҕар армияҕа ыҥырыллыбыта. Ийэ дойдутугар ытык иэһин чиэстээхтик толорбута. Хорсун саллаат хаста да ыараханнык бааһыран, инбэлиит буолан, «Хорсунун иһин»  мэтээллээх 1943 с. бэс ыйыгар, дойдутугар ытык иэһин чиэстээхтик толорбута.
1975 сыллаахха өлбүтэ.
Чоҥку
Чоҥку — таба, тайах атаҕын бүлтэс уҥуоҕа. Таба иитээччилэр үгэстэринэн сиикэйдии силиитин охсон сииллэр.
Родионов Константин Константинович
Сабырык (Родионов Константин Константинович) — Мэҥэ-Хаҥалас биллиилээх кыраайы үөрэтээччитэ, Бүтэйдээх нэһилиэгин туһунан кинигэ ааптара, устуорук учуутал.
Олоҕун олуктара
1960 сыллаахха Чурапчы улууһун Хайахсытыгар төрөөбүтэ. Бүтэйдээх орто оскуолатын 1977 сыллаахха, СГУ историческай факультетын 1982 сыллаахха бүтэрбитэ. Оскуолаҕа устуоруйа учууталынан үлэлээбитэ. Билигин Мэҥэ-Хаҥалас Бүтэйдээҕэр духуобунас түмэлин комплексын үлэһитэ.
Сэттэ кинигэ ааптара.
219
219 сыл.
Билэктэ
Билэктэ өрүс. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 315 км., тардыытын иэнэ 8600 кв.км.
Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн Омонос (140 км.), хаҥас өртүттэн Токур (114 км.), Салаа (75 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
Хоро нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Хоро нэһилиэк. Уус Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Майаҕас.
Хатан тэмиэрийэ (тэллэй)
Бэс ойуурдарга үүнэр.
Хоро нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Улуус кииниттэн 6 км соҕуруу диэкки Мүрү алааска сытар.
Хатан тэмиэрийэ (тэллэй)
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 4-12 см, ортотугар көппөҕөр, чаҕылхай кыһыл өҥнөөх. Туруупкалаах араҥата: от күөхтүҥү саһархай, таарыйдахха халлаан куөҕэ буолар. Этэ: үрүҥ саһархайдыҥы. Атаҕа: 5-9 см. Аллара модьуруур. Тиэрбэстэрдээх.
Туттуллуута
От ыйа – балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Хоро нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 533 киһи (2007 сыл).
Устуоруйата
Урут Бороҕон улууһугар киирэрэ.
Добрынин Прокопий Иванович
200px|thumb|right|Добрынин Прокопий Иванович Добрынин Прокопий Иванович — Саха сириттэн төрүттээх бастакы идэтийбит скульптор.
Дьокуускайга олунньу 28 күнүгэр (эргэнэн кулун тутар 13) 1909 с. төрөөбүт. 1922 сыллаахха бүтүн арассыыйатааҕы художественнай техническэй институуту (ВХУТЕИН) Москваҕа бүтэрбит. Онтон 1936 с. Художество академиятын Ленинградтааҕы живопись, скульптура уонна архтектура институутун бүтэрэр. Үөрэҕин бүтэрэн баран Москваҕа үлэлии хаалар. Сэрии иннинээҕи айымньылара дойдуну көмүскээһин уонна күөн-күрэс тиэмэлэригэр анаммыттара, аатырбыт ВДНХ-га скульптууралары оҥорор. 1941 с. сэриигэ барар. Сэрии кэнниттэн сэрии кыттыылаахтарыгар аналлаах станковай портреттары онорор. Олортон биллибиттэрэ «На привале», «Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа Ишутин портрета», «Бартыһаан рахведчик Ваня Лунь портрета» буолаллар.
Сэрии кэнниттэн ВДНХ-га биллиилээх архитектор Топуридзе ны кытта икки монументальнай мозаикалаах фонтан оҥорор: Бажов остуоруйаларын матыыбыгар «Каменный цветок» (1952—1954 сс.) уонна «Золотой колос» (1951—1953). Бу үлэлэрин иһин Художество академиятын Кыра кыһыл көмүс мэтээлин ылар.
Элбэх үлэтэ Саха сирин кытта ситимнээх. Добрынин саха орнаменын дириҥник билэр киһинэн ааҕыллара. Хас да олоҥхо уонна саха остуоруйаларын сюжеттарыгар аналлаах үлэлээх. Улахан муостаҕа турар чорооннору оҥорбута, фарфортан уонна фаянстан иһиттэри айбыта.
Үлэлэрэ
200px|thumb|left|Булчут саха, 1963 сыл 300px|thumb|right|Москваҕа "Каменный цветок" фонтан 1952-1954 сыллар 200px|thumb|left|Добрынин 100 саастах юбилейын выставткатын афишата
Скульптор алтынньы 9 күнүгэр 1966 с. Москваҕа өлбүтэ. Дьокуускайга Үрүҥ күөл үрдүнээҕи хайаҕа көмүллүбүтэ.
Сигэлэр
Национальнай художественнай музей
Майаҕас
Бу аат хас да суолталаах
Колосов тарыҥа
Колосов тарыҥа. Дьардьаан салаата Көндө баһыгар баар тарыҥ. Орулҕан сис арҕаа эниэтигэр сытар.
Уһуна 2,6 км., иэнэ 1,42 км². Муора таһымыттан 1650 - 2080 м. үрдүктээх. Географ уонна гляциолог ''Д.М. Колосов'' аатынан ааттаммыт.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Айыы Суоппуйа собора
Айыы Суоппуйа собора (Святая София Константинопольская, Ἁγία Σοφία, полностью: Ναός τῆς Ἁγίας τοῦ Θεοῦ Σοφίας; Ayasofya) — уруккута православие патриархтарын таҥара дьиэтэ, кэлин мусулманнар мэчиэттэрэ, билигин — музей; 324 сыллаахха тутуллубут Аан дойдуга биллэр архитектура пааматынньыга, Византия муҥутуур күүстээх-сайдыылаах кэмин символа, билиҥҥи официал аата Айя-Софья музейа (Ayasofya Müzesi).
Бизантия империятын кэмигэр собор Константинополь куорат ортотугар Улахан Император Дыбарыаһын таһыгар турбут. Билигин Стамбул история киинигэр, Султанахмет оройуонугар турар. Константинополь османнарга бэриммитин кэннэ Айыы Суоппуйа собора мэчиэккэ кубулутуллубут, 1935 сылтан музей буолан турар. 1985 ЮНЕСКО тэрилтэ собуору уонна кинини тулалыыр Стамбул история киинин дьиэлэрин Аан дойду наследиетын тиһигэр киллэриллибиттэр.
1000 тахса сыл Айыы Суоппуйа собора христианнар эйгэлэригэр муҥутуур улахан таҥара дьиэтэ буолан турбут — Айыы Бүөтүр храма тутуллуор дылы. Собор үрдүгэ 55,6 м., куполун диаметра 31 м.
Маҥнайгы тутуу
thumb|left|280px| Феодосий базиликатын сорҕото Собор «Августеон» рыногын болуоссатыгар 324—337 сылларга Улуу Константин I император кэмигэр тутуллубут. Сократ Схоластик суруйбутунан тутуу Констанций II кэмигэр барбыт, П.Н. Кондаков суруйбутунан Констанций II Константин туппут соборун кэҥэтэн биэрбит. Сократ Схоластик собор хаһан алҕаммыт кэмин чопчу суруйар: «по возведении Евдоксия на епископский престол столицы, освящена была великая церковь, известная под именем Софии, что случилось в десятое консульство Констанция и третье кесаря Юлиана, в пятнадцатый день месяца февраля». 360—380 арианнар диэн христианнар биир хайысхалара соборга олохсуйа сылдьыбыттар. 380 Феодосий I дьиэни православиеларга биэрэр уонна сэтинньи 27 бэйэтэ Григорий Богослову киллэрэр, сотору соҕус буолан баран Богослов саҥа Констатинополь архиепископа буолар.
Бу храм бастаанньа кэмигэр 404 умайар. иккистээн тутуллубут таҥара диэтэ 415 эмиэ уокка былдьанар. Феодосий II император саҥа базилика (таҥара дьиэтэ) тутарга сорудахтыыр. Ол базилика Ника бастаанньатын 532 кэмигэр умайар. Ол дьиэ урусхаллара 1936 археологтар хаһан булбуттар.
Юстиниан кэмэ
thumb|320px|Ангел Юстиниаҥҥа Айыы Суоппуйа Соборун моделын көрдөрөр 532 сыллаахха, Ника бастаанньатын 40 хонугун кэнниттэн Юстиниан I император ити сиргэ инник ааттаах саҥа таҥара дьиэтин тутарга сорудахтыыр. Ол тутуу кини санаатынан киин куорат киэргэлэ буолуохтаах уонна империя күүһүн көрдөрүөхтээх эбит. Собору тутарга тула турар чааһынай бас билэр дьиэлэри атыылаһан ылбыт уонна көтүрэргэ сорудахтаабыт. Тутууну салайарга Юстиниан I ол кэминээҕи улуу архитектордары Милет Исидорын (Исидор Милетский) уонна Тралл Анфимийын (Анифимий Тралльский) ыҥырбыт. Кинилэр салайыыларынан 10000 тутааччы үлэлээбит.
Тутууга ордук үчүгэй матырыйааллар туттуллубуттар. Мраморы Проконнис, Нумимдия, Кариста уонна Иерополь куораттартан аҕалбыттар. Ону таһынан Рим куораттан 8 колонна, Эфестан 8 от күөх мрамор колонналарын уо.д.а. аҕаларга анал уураах таһаарбыт. Собору киэргэтэргэ кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, слон муоһа туттуллубут. Нуучча паломнига Антоний Новгородец 1204 сылдьан Собор алтарын туһунан маннык ахтыы хаалларбыт : thumb|left|280px|Айыы Суоппуйа Соборун тутуута (Константин Манассия хроникатыттан миниатюра) Собор ким да көрбөтөх, ким да истибэтэх кэрэ быһыытын иһин норуот Үрдүк Айыылар көмөлөрүнэн тутуллар дии саныыр эбит. Биир кэпсээнинэн Юстиниан собору үөһэттэн алларааҕа дылы кыһыл көмүһүнэн бүрүйээри гыммытын астрологтар тохтоппуттар: «в конце веков придут очень бедные цари, которые, с целью захватить все богатства храма, сроют его до основания» иннэ гынан Юстиниан дьиэ баайын аччатарга күһэллибит.
Тутуу империя 3 сыллаах дохуотун сиэбит, тутуу бүппүтүн кэннэ Юстиниан маннык диэбит үһү: «Соломон — мин эйиигин куоһардым!» Собор күүрүүлээх алҕааһынын 537 ахсынньы 27 патриарх Мина оҥорбут. Суруйааччы Кесария Борокуопуйа (Прокопий Кесарийский) манных ахтыыны хаалларбыт: Тутуу өссө да бара турдаҕына Соборга «Улуу» ааты иҥэрбиттэр. Таҥара сулууспатын ыытарга аналлаах элбэх күндү иһиттэр бааллар эбит. Собор күндү престолун оҥорорго маннык маллар туттуллубуттар: «злато, серебро, медь, электр, железо, стекло, камени честные многие, яхонты, смарагды, бисер, касидер, магнит, он(икс)ий, алмазы и иная до семидесят двух различных вещей». Онно император маннык суругу хаалларбыта биллэр: «Твоя от Твоих приносим Тебе Твои, Христе, рабы Юстиниан и Феодора». Таҥара үлэһиттэрин ахсаана 525 эбит: 60 священник, 100 диакон, 40 диаконисса, 90 иподиакон, 110 кинигэ ааҕааччы, 25 ырыа ыллааччы и 100 привратник. Юстиниан 43 уурааҕынан (новелла Юстиниана) хас биирдии эргиэн-ремесло корпорациялартан хас эмэ мастерской ананар эбит, олор дохуоттара Собор кыһалҕаларыгар барар эбит.
Тутуу бүппүтүн кэннэ хас да сыл буолан баран сир хамсааһына дьиэ илин өртүн суулларбыт: Собор 989 сыллаах сир хамсааһыныттан эмсэҕэлээбит, купола ордук урусхалламмыт. Дьиэни контрфорстарынан тирэхтээбиттэр, интэн сылтаан урукку көстүүтүн сүтэрбит. Сууллубут куполу эрмээн архитектора Трдат саҥардыбыт. Купол өссө үрдээн биэрбит.
1054 от ыйын 16 таҥара сулууспата буола турдаҕына Римнээҕи папа легата Гумберт кардинал константинопол патриархыгар Михаил Керулларийга таҥараттан араарыы грамотатын туттарбыт. Онуоха от ыйын 20 патриарх Рим легаттарын анафемаҕа анньан биэрбит. Интэн саҕалаан Римнээҕи католиктара уонна православие арахсар.
Османнар кэмэ
thumb|320px|Константинополь хотторуута (биллибэт Венеция худуоһунньуга, XV ү. бүт. — XVI ү. саҕ.) 1453 ыам ыйын 29 Собору туроктар былдьаабыттар. Дука историк суруйарынан кинилэр сабыылаах ааны алдьатаннар сэрии сэбилиниилээх киирэн күндү малы халаабытынан барбыттар: «в одну минуту разрубили святые иконы, похитив с них украшения… а так же одежды святой трапезы… Драгоценные и священные сосуды священного сосудохранилища, золотые и серебряные и из другого вещества приготовленные, в один момент всё унесли». Храм иһигэр үҥэ сылдьыбыт дьон өлөрүллүбүттэр, олор хааннарын таһыма храм биир колоннатыгар кыһыл бэлиэнэн бэлиэтэммит. Гректар үһүйээннэринэн, туроктар киирэллэрин кэмигэр собор иһигэр Айыы Литургия бара турбут уонна священник айыы кэһиилээх амвонҥа үктэммит. Оччотугар айыы кэһиилэр харыстыыртан Алтаар сорҕото аһыллыбыт уонна священнигы кистээбит. Храм православиеларга төнүннэҕинэ алтаар аһыллан ол священник Айыы кэһиилээх тахсан Айыы Литургиятын бүтэрихтээх.
XVI үйэ иккис аҥаарыгар Селим II уонна Мурад III султааннар кэмнэригэр соборга ыарахан уонна мөкү көстүүлээх контрфорс тирэхтэринэн өйөөбүттэр, иннэ гынан дьиэ тас көстүүтүн уларыппыттар. XIX үйэ ортотугар дылы соборга туох да чөлгө түһэрии үлэтин ыыппатахтар. 1847 Абдул-Меджид I султаан Гаспару и Джузеппе Фоссати архитектордарга Собору чөлүгэр түһэрии үлэтин ыытарга сорудахтаабыт, ол кэмҥэ дьиэ сууллар кутталлаах турбут. Реставрация үлэтэ икки сыл барбыт.
1935 Ататюрк декретинэн Айя-София музей буолбут, фрескалартан уонна мозайкалартан штукатурканы ыраастаабыттар. 2006 музей үлэһиттэрэ мусулмаан итэҕэл сулууспатын ыытарга диэн комплекс иһигэр анал хос анаммыт.
Архитектурата
thumb|right|380px|1 — киирии; 2 — император аана; 3 — ытамньыйар колонна; 4 — алтарь — [[Михраб; 5 — Минбар; 6 — султан ложата; 7 — Омфалос («пуп мира»); 8 — Пергамтан мрамор урналара; a — баптистерий, Мустафы I султан гробницата; b — Селим II минареттара]] Былаан быһыытынан собор уһун синньигэс 4 муннук (75,6×68,4 м), үс нефтэн турар: ортокута — кэтит, кытыылара — синньигэс. Собор — түөрт муннуктаах ортотунан кириэстии оҥоһуулаах, куполунан төбөлөммүт базилика буолар. Собор сүүнэ улахан куполун системата бэйэтин кэмигэр архитектура өйүн чыпчаала буолар. Храм эркинин бөҕөтө турок чинчийээччилэрэ этэллэринэн тутуу растворугар ясень мас сэбирдэхтэриттэн оҥоһуллубут убатыгы эппиттэриттэн буолар.
Орто кэтит неф олоҕо квадрат, 4 бөдөҥ колонналарынан хааччахтаммыт. Колонналар сүүнэ улахан аркалары өйөөн тураллар уонна үрдүнэн 31 м диаметрдаах куполунан төбөлөммүт, купол чыпчаала муостаттан 51 м үрдүк тиийэр. Купол 40 тулалыыр аркалартан турар; аркалар быыстарынан алларанан 40 түннүктээх, онтон сылтаан сырдык бары өттүттэн өйдөбүл киирэр. Купол түөрт муннуктаах пространствоны кытта төгүрүк үс муннуктарынан — парустарынан — кэлгиэлээх. Купол аннынааҕы сабардамҥа илинтэн арҕаа икки сүүнэ улахан аарка сфера аҥаардаах төбөлөөх нишалар сыста турбуттар: илиҥҥи нишаҕа бэйэлэрин аркаларынан өссө үс ниша аһыллан биэрэр, олортон ортокута барыларыттан дириҥ уонна сүрүн былаантан круг аҥаарынан чорбойор; илиҥҥи нишаҕа эмиэ үс ниша сыста тураллар; олортон ортокулара мэлдьи көстөр түөрт муннук үрүттээх, үс ааннаах, ааннар храм билигин суох тиэргэн киириилэригэр (esonartex и exonartex) тураллар.
Купол аннынааҕы сабардам соҕуруу уонна хоту өрүттэрэ ойоҕос аркаларынан холбоһоллор, аркалар порфир уонна малахит колонналарынан өйөнөн тураллар; ити аркалар анныларынан өссө аркалар тураллар, кинилэринэн купол аннынааҕы куйаар аһыллар, онтон ойоҕоһунан гинекей (таҥас өрөр мастерскойдар) галереята ааһар.
Храм ис өртө хас да сүүс сыл устата киэргэтиллибит уонна бэрт дэлэгэй көстүүлээх эбит (кыһыл муоста үрдүнэн мозайка, Артемида таҥара дьиэтиттэн 8 күөх яшма колонналар). Храм эркиннэрэ эмиэ бүтүннүү мозайканан бүрүллүбүт эбиттэр. Бэрт архитектуратынан уонна ис көстүүтүнэн Собор империя күүһүн көрдөрөр эбит.
Храм кэрэхсибиллээх сирдэринэн алтанынан бүрүллүбүт ытамньыйар колонна (илиигин колоннаҕа ууран баран баҕа санааҕын саныыгын, илиин инчэйбит курдук буоллаҕына баҕа санаан туолар диэн итэҕэл баар) буолар уонна тымныы түннүк буолар. Ханнык да куйааска түннүктэн наар тымныы салгын үрэр.
1935 храмы чөлүгэр түһэрбиттэрин кэннэ Иисус Христос уонна Таҥара ийэтин дьүһүннэрин көрүөххэ сөп, он таһынан 4 куйахтарга Корантан быһа тардыылары көрүөххэ сөп.
Үөһээ күргэ күрүөтүгэр араас граффити булуохха сөп. Ордук былыргы суруктар пластигынан бүрүллүбүттэр уонна биир харыйыллар кэрэхсибиллээх сиринэнэ ааҕыллаллар эбит (скандинавия руналара).
Филаделфиа
thumb|250px
Филаделфиа (Philadelphia) диэн Пеннсүлваниа штатын саамай улахан куората уонна АХШ биир улахан эргиннээх куората буолар.
1754
1754 сыл.
Глаукома
Глаукома ыарыы (γλαύκωμα “харах халлаан күөх бүрүөнэн бүрүллүүтэ”) – улахан харах ыарыытын бөлөҕө, уларыйбат (мэлдьи баар) эбэтэр кэмтэн-кэмигэр буолар үрдүк харах баттааһынынан уратыланар, утуу-субуу араас харах даланын дефектара сайдар кыахтаахтар.
Глаукома икки араас көруҥнээх: аһаҕас муннуктаах уонна сабыылаах муннуктаах. Ону тэҥэ өссө төрүт глаукомалаах дьон эмиэ баар буолуохтарын сөп.
Глаукоматтан сылтаан харах ньиэрбэтэ буортуйдаҕына уонна көрүүтэ олох сүттэҕинэ номнуо сатаан эмтэммэт. Ол гынан баран маннык түгэҥҥэ глаукоманы тохтотор эбэтэр бытаардар ньымалар бааллар. Эмтэнии киһи ис хараҕын баттааһынын томонноох гыныан эбэтэр ньиэрбэ алдьанарын тохтотуон сөп. Бу туһугар харахха хааппыла кутарга, ардыгар таблетка эмп иһэргэ, лазерынан уонна араас микрохирургическэй ньыманан эмтэниэххэ сөп.
Глаукома ыарыы төрүөтэ
Араас глаукома төрүттэн ордук ис хараҕын баттааһыныттан сылтаан маннык ыарыы кутталга угуллар, ол гынан баран, дьигинэ атын нэһилиэнньэ бөлөгөр 50% дьон маҥнайгы аһаҕас муннуктаах глаукомалаах дьон үрдүк ис харах батааһыннаах буолар эбит.
Глаукома ыарыы диагностиката
Үксүн глаукома баарын суоҕун көрүүтэ стандартнай харах көрүүтүн тургутунан оҥоһуллар. Тонометрия көмөтүнэн харах иһинээҕи баттааһынын, харах ньиэрбэтигэр алдьаныы баарын суоҕун, диискэ быыьыытын уларыйыытын, ону тэҥэ тас көрүҥүн уонна харах тымырдаах бүрүөтүн көрүллүөхтээх.
Яблунец
Яблунец (Яблунець) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 151 (2012).
Ыра санаа
Ыра санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан хаһан да толорбот санаата ааттанар.
Сахалар «Санаа киһини салайар» диэн этэллэр. Санаата инники баран иһэр буолан киһини сирдээн иһэр. Ситиһэ, толоро сатыыр санаата - баҕа санаата буолар. Хайа баҕарар киһиэхэ баҕа санаа баар. Сороххо элбэх, онтон атыттарга аҕыйах эрэ буолар уратылаах. Бу баҕа санаалар киһи кыаҕын иһинэн буоллахтарына, киһи бэйэтэ толорор. Баҕа санаа киһини олоххо иннин диэки сирдээн иһэр, ыҥырар туспа күүс буолар. Элбэх үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаалардаах киһи элбэх ситиһиини, кыайыыны, саҥаны арыйыылары оҥорор кыахтанар.
Баҕа санаа киһини сирдээн иһэр күүһүн сөптөөхтүк, табан туһаныы киһини киһи буолуутугар тириэрдэр быһыы буолар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн олохсуйбут баҕа санаалаах буоларын ситиһии хас биирдии төрөппүт ытык иэһэ буолар. Оҕолорбут кыра эрдэхтэринэ олус элбэх аптаах дьон, араас кыыллар тустарынан сымыйа остуоруйалары кэпсээммит оҕолорбутугар хаһан да туолбат ыра санаалар үөскүүллэр. Оҕолор ол ыра санаалара кыайан туолбаттарыттан санаалара түһэн, олоххо интэриэстэрин сүтэрэр буолуулара биһиэхэ кэлин кэмҥэ биллэрдик элбээтэ.
Сорох дьоҥҥо киһи кыаҕа хаһан да тиийбэт баҕа санаалара элбэх буолаллар. Сахаларга хаһан да туолбат баҕа санааны туспа арааран бэлиэтиир өйдөбүл баар. Ол өйдөбүл «ыра санаа» диэн ааттанар.
Олус элбэх ыра санаалардаах киһи түүлэ бэйэтэ туспа уратылардаах буолар. Бу киһи түһээн олус үөһээ халлааҥҥа көтөн кырдьык да ыра санаатын олус баай дойдутугар илэ баарын курдук тиийэ сылдьыан сөп. Кини өйүгэр-санаатыгар ыра санаалара олохсуйан хаалбыттара ол дойду чахчы баарын курдук өйдөбүллэри үөскэтэр. Ол дойдутун түһээн элбэхтэ көрүөн сөп.
Бэйэтэ кыаҕа тиийбэт киһи элбэх ыра санааларга ылларар. Киһи олоҕо ыарахан, бэйэтэ дьадаҥы буоллаҕына ханнык да баҕа санаалара туолбаккалар барылара хаһан да туолбат ыра санааларга кубулуйаллар. Олус үгүстүк ол киһи бэйэтин санаатынан бэйэтин уоскутунар, олоҕор ситиспэтэх  былааннарын  ыра санаа оҥостор быһыыта иҥэн олохсуйан хаалар.
Христианскай итэҕэлгэ сахалар ыра санааларын дойдута илэ бэйэтинэн Ырай буола сылдьар. Бу Ырай диэн өйдөбүлгэ киһи өллөҕүнэ эрэ туолар баҕа санаалара мунньулла сылдьаллар. Сирдээҕи олоҕор элбэх эрэйи-муҥу көрсүбүт киһи дьэ өлөн, ырайга тиийдэҕинэ сынньана, көҥүл сылдьыахтаах диэн сымыйа өйү-санааны христианскай итэҕэл тарҕатар. Бу таҥараны итэҕэйэр дьон үксүн ситиһэ сатыыр баҕа санаалара Ырайга тиийии буолар. Бэйэлэрэ мөлтөх, олоххо соччо ситиһэ сатыыр сыаллара суох дьон тугу да гыммакка эрэ сынньалаҥнык, сыламныы сылдьыан баҕалаахтар эмиэ бааллар. Ис, дьиҥнээх баҕа санаалара толору арыллан тахсыыта итинник. Атыннык эттэххэ ырайга тиийии буолар.
Социализм
Социализм диэн экономика, дьон-сэргэ уонна политика тэриллиитин системата. Дьон-сэргэ малы оҥоруу бырассыаhын уонна үллэриллиитин хонтуруоллуохтаах. Дьон бас билиитэ баар буолуохтаах. Аныгы социализм XVIII ү. бүтүүтүнээҕи интеллектуаллар уонна үлэhит кылаас политика хамсааhыныттан төрүттээх. Карл Маркс санаатынан, социализм капитализмнтан коммунизмҥа тахсар экономика системата буолуохтаах.
Ыра санаа
Ыра санаа дойдута – олоххо хаһан да туолбат баҕа санаа дойдута буолар. Киһи бэйэтэ баҕа санаатынан оҥорон көрөр дойдута. Орто дойдуга бэйэ кыаҕынан баҕа санаата ситиһиллэр буоллаҕына, киһилии баҕа санаа дэнэр. Сахалар киһилии баҕа санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан ситиһэр баҕа санаатын ааттыыллар.
Хаһан да кыайан туолбат баҕа санаалары сахалар ыра санаалар диэн ааттыыллар. Элбэх ыра санаалар мунньустубут киһилэрэ сирдээҕи олоҕу үрдүттэн көрөр, ханнык эрэ аптаах остуоруйаҕа сылдьар киһи курдук сананар. Сахалар хаһан да туолбат баҕа санааларынан, ыра санааларынан салайтара сылдьар дьон киһилии майгыттан уратылаахтарын бэлиэтииллэр. Сирдээҕи олоххо кыайан туолбат баҕа санаалар киһи олоҕор буортуну оҥороллор. Итинник баҕа санаалардаах дьон хаһан да санаалара туолбат буолан, дьоллоох буолуу диэни букатын билбэттэр.
Сахаларга баар «Ыра санаа» диэн өйдөбүл, хаһан да туолбат баҕа санааны бэлиэтиир этии буолар. Ыра санааны толорорго дьулуһуу, киһини сирдиир, ыҥырар бэлиэ буолан, сайдыыны ситиһэргэ эмиэ тириэрдэр.
Оҕолор өйдөрүгэр-санааларыгар ыра санаалар аптаах остуоруйалартан үөскээн олохсуйаллар. Киһи өйүн-санаатын быстах кэмҥэ аралдьытар аналлаах, олох ыараханын умуннара түһэр буоланнар, былыргы кэмҥэ дьадаҥы дьон олус үлүһүйэ сылдьыбыттар. Туохтара барылара тиийбэт-түгэммэт дьадаҥылар ону-маны ыралана санаан бэйэлэрин уоскутуналларыгар ордук туһалаах эбиттэр. Ону тэҥэ дьадаҥылар аптаах остуоруйалары итэҕэйэннэр эбэтэр «Анараа дойдуга» үчүгэйдик олоруоххут диэн таҥара үлэһиттэрин албын этиилэрин истэннэр аһара баай, салайар дьонтон эбии тугу да көрдөөбөттөрүгэр аналлаахтар.
Сорох таҥара үөрэхтэрэ дьадаҥы дьон өйдөрүн-санааларын буккуйан: «Бу олоххутугар куһаҕаннык олордоххутуна, өллөххүтүнэ ырайга тахсан дьэ дьоллоохтук олоруоххут»,- диэн дьадаҥы, тиийиммэт-түгэммэт дьону быһаччы албынныыллар. Илэтигэр хаһан да туолбат баҕа санааларынан дьон өйдөрө-санаалара туолан хаалыыта сирдээҕи олохторугар уларыйыылар тахсаары гыммыттарын бэлиэтиир көстүү буолар. (1,22).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Лениҥҥэ өйдөбүнньүк (Дьокуускай)
Лениҥҥэ өйдөбүнньүк (Дьокуускай).
1967 сыллаахха алтынньы 25 күнүгэр туруоруллубут.
Сигэлэр
Газета «Эхо столицы» 25.01.2010:«Памятники Якутска»
Сир эһэтэ
Сир эһэтэ (, Сибирский крот) — Сир эһэтин ууһугар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар сир анныгар олорорго үөрүйэхтэммит кыра кыыл. Харахтара кырачааннар, илин атахтарын баппаҕайа кэтит, ытыстара таска хайыһа сылдьаллар, бөҕө тыҥырахтаах тарбахтардаах.
Байаҕантай улууһа
Баайаҕантай улууһа. Билиҥҥи Уус-Алдан, Таатта, Томпо уонна Өймөкөөн улуустар территорияларыгар үөскүү сылдьыбыт улуус. 1930 сыллааҕы оройуоннааһын түмүгэр сирэ ити ааттаммыт улуустарга ыһыллар.
Курчатова Зинаида Капитоновна
Курчатова Зинаида Капитоновна - - саха живописеһа.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-12
Ахсынньы 1—31 күннэрэ
Курчатова Зинаида Капитоновна
1948 с. от ыйын 22 күнүгэр Иркутскай уобалас Бодойбо оройуонун Улахан Баатам (Большой Патом) сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1968 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1974 с. Уһук Илиннээҕи ускуустуба инстутуутун бүтэрбитэ.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-12
120px|thumb|right|Кыһыл Кириэс былааҕа
Курчатова Зинаида Капитоновна
Айар үлэтэ
Зинаида Курчатова айар үлэҕэ умсугуйан туран хорсуннук киирэрэ. Өҥү, моһуону, уобараһы барытын кыайа тутара. Араас жанрга үлэлээн иһэн хара бастакыттан бэйэтин күүстээх портретист быһыытынан көрдөрбүтэ.
Үлэлэрэ
1983 сыллаахха атырдьах ыйын 27 күнүгэр өлбүтэ.
Витим (өрүс)
Витим өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата, Илин Сибиир улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ. Уһуна 1837 км. Баһыгар Витимкаан уонна Чина үрэхтэр холбоһон Витим үөскүүр.
Икат сис эниэтиттэн саҕаланар. Витим хаптал хайатын эргийэ көтөр, Хотугу Мууйа уонна Соҕуруу Мууйа систэри быһа охсор. Өрүс уһуна 1837 км (Витимкааны аахтаахха — 1978 км).
Бастаан Бурятия Баунтовскай оройуонунан, онтон Муйскай оройуон Чита уобалаһын кытта кыраныыссатынан, аллараа сүһүөҕэ Иркутскай уобалаһынан (Бодойбо уонна Маама-Чууйа оройуоннара) устар. Бүтэһик 52 км — Саха сиринэн устар уонна Өлүөнэҕэ түһэр.. Үөһээ өттүгэр элбэх таас харгылаах.
Өрүскэ Бодойбо куорат турар. Уҥа салаалара: Конда, Каренга, Калар, Бодайбо. Хаҥас салаалар: Ципа, Мууйа, Мамакаан, Мама. 400px|thumb|left|[[БАМ Витимы туоруур күргэтэ. Хаҥас өттө Бүрээтийэ, уҥа өттө Забайкальскай кыраай]]
Тыыныы
Тыыныы (respiratio) — харамайдар, үүнээйилэр уонна микроорганизмнар диссимиляциялыыр сурун быьыылара. Ол эбэтэр, тыынар тыыннаах биир кэмник метаболизмныырын хааччыйар уонна тулалыыр эйгэттэн кислороду инэрии, организм сорох метаболизмнаабыт уескэтиитин (CO2, H2O) тулалыыр эйгэ5э таьаарыы быьыытынан гомеостазтарын ейуур физиологическай процесс. Вещество атастаьыытын тэтимиттэн тутулуктанан киьи тыната чааска ортотунан 5-18 лиитирэ углекислай гаьы (CO2) уонна 50 грамм ууну таьаарар. Тыыныы кэмигэр организм нэниринэн (энергиянан) баай веществолара молекулярнай кислород кеметунэн а5ыйах нэнирдээх веществоларга (CO2, H2O) диэри аьыйаллар.
Тас тыыныы диэн кислороду инэринии уонна углекислай гаьы таьаарыы, итиэннэ тыынар туруупка эбэтэр хаан эргиирин систиэмэлэринэн газтар сырыыларын киллэрэр тулалыыр эйгэ уонна эт-хаан гаьы атастаьыылара.
Клетка тыыныыта бэйэтин ейдебулугэр клетка буруетун ненуе белоктар сырыыларын биохимическай процесстарын киллэрэр. Ол таьынан ас химическэй нэнирин уларыйыытыгар а5алар митохондриялар истэригэр аьыйыыны киллэрэр.
Уунээйи тыыныыта
Туох баар уунээйилэр бары кунус углекислай гаьы инэриниилэрэ уонна кислороду онорон таьаарыылара уунуу кэрдииьэ дэнэр. Оттон туун таннарытын кислороду инэринэр, углекислай гаьы таьаарар (ап-а5ыйах ахсаана) уратыта – нухарыйыы кэрдииьэ диэн буолар.
Харамайдар уонна уунээйилэр молекулярнай таьымынан тыынар сурун принциптэрэ майгыннаьар. Ол эрээри, уунээйилэр биир сиргэ туралларын быьыытынан метаболизмнара уларыйа сылдьар тулалыыр эйгэ усулуобуйатыгар сеп тубэьиэхтээх, ол иьин уунээйилэр тыыныылара уратылардаах.
Киьи тыыныыта
Сынньалан турукка сылдьар улахан киьи мунуутэ5э ортотунан 14 тыын хамсаныытын онорор. Итиэннэ тыыныы тургэнэ балаччатык уларыйыан сеп (мунуутэ5э 10-18). О5олор тыынар тургэннэрэ мунуутэ5э 20-30 хамсаныы; эмийдээх о5олорго – 30-40; уу кыьыл о5олорго – 40-60;
Улахан киьи тынатын ненуе мунуутэ5э 7 лиитирэ салгыны аьардар. Физическэй но5урууска кэмигэр тына сабардама мунуутэ5э 120 лиитирэ буолуон сеп.
Тыыммакка эрэ киьи 5-7 мунуутэ олоруон сеп, ол кэннэ ейу сутэрии, мэйиигэ сатаан челугэр туьэриллибэт уларыйыылар, онтон елуу кэлэр.
Тыыныы керуннэрэ: дирин уонна урдунэн, субу-субу уонна сэдэх, Уеьээнни, аллараанны, ортоку (туеьунэн) уонна аллараанны (иьинэн).
Бырааттыы Маркстар
Бырааттыы Маркстар (The Marx Brothers) — Америка комик бөлөҕө, биэс бырааттыылартан турар эбит: Чико (Chico, дьиҥнээх аата Леонард, 1886–1961), Харпо (Harpo, Адольф Артур, 1888–1964), Граучо (Groucho, Дьулиус Генри, 1890–1977), Гуммо (Gummo, Милтон, 1893–1977) уонна Зеппо (Zeppo, Герберт, 1901–79).
Ийэлэрин (Минни, Minnie) кытта эстрада "Алта музыка талисмаана" (The Six Mascots) спектаклы туруорбуттар (1904–18). Гуммо эрдэ бөлөхтөн тахсыбыт, онон бөлөх "Түөрт бырааттыы Маркстар" (The Four Marx Brothers) диэн аатынан биллибитэ. Бродвейга (Broadway) туруорбут "Кини баар диэн этээри гынабын" диэн спектакллара билиниини аҕалбыт.
Егоров Сэмэн (XIX үйэ)
Егоров Сэмэн — Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей бастакы экспонаатын (Музей эһэтин) булбут саха киһитэ.
Үөһээ Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгэр олохтоох Сэмэн Егоров 1886 сыллаахха бизон төбөтүн уҥуоҕун булбут. Булумньуну Бүлүү куорат (уокурук) исправнига Шахурдин Иркутскайдааҕы музейга ыытарга диэн быһаарбыт, онон онно аадырыстанан Дьокуускайга уобаластааҕы бырабылыанньаҕа кэлбит. Мантан салгыы айанын борогуоннуур биир да тэрилтэ көстүбэккэ, булумньу Уобаластааҕы Статистика кэмитиэтигэр харайыытыгар биэриллибит. Кэмитиэт 1887 сыл олунньу 20 күнүгэр буолбут мунньаҕар муоһу ханна да ыыппакка Дьокуускайга бэйэтигэр тэриллэр музейга анаан хаалларарга быһаарыы ылыммыт. Ол кэмҥэ дылы музейы тэрийии боппуруоһа ханна да, хаһан да көтөҕүллэ илик эбит, онон музей устуоруйатын мантан саҕалыахха сөп. 1887 сыл ыам ыйыгар булумньуну саҥа тэриллэр музейга хаалларар туһунан этиигэ Сэмэн Егоров сөбүлэҥэ кэлбит. Онон булумньу музей бастакы экспонаата буолбута, билигин «Музей эһэтэ» диэн ааттанар.
Сэмэн Егоров бэрт сытыы-хотуу киһи эбитэ үһү. Дойдутугар кини туһунан норуот эмчитин, отоһут, олоҥхоһут быһыытынан олус үчүгэй өйдөбүл билигин даҕаны баар.
Арҕаа Салаа
thumb Арҕаа Салаа өрүс. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 554 км., тардыытын иэнэ 47700 кв.км.
Красноярскай кыраайга Хаҥас Арҕаа Салаа уонна Уҥа Арҕаа Салаа үрэхтэр холбоһор сириттэн саҕаланар.
Сүүрүгэ бүттүүн Орто Сибиир хаптал хайалаах сиринэн ааһар. Элбэх таас харгылаах. Тардыытыгар 165 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: Күөнэлэкээн (206 км.), Күҥгэдэ (241 км.) уонна Кукуһунда (270 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич
Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич (25.05.1869—1962), аатырбыт олоҥхоһут.
Олоҕун олуктара
1869 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр Боотур Уус улууһун Хайахсыт нэһилиэгэр (билигин Чурапчы улууһа) удьуор олоҥхоһуттар ыалларыгар төрөөбүтэ.
14 саастаах сылдьан маҥнай олоҥхону толорор. Онтон ыла биллиилээх олоҥхоһутунан ааҕыллыбыта.
1906 сыллаахха Аммаҕа этнограф Васильев В. Н. «Куруубай Хааннаах Кулун Куллустуур» олоҥхотун суруйбута.
1941 сыллаахха Лазарев Д. П. «Эрэбил Бэргэн» олоҥхотун суруйбута. Текст архивка сытар.
1962 сыллаахха өлбүтэ.
Каратепе
Каратепе (Karatepe), быһаччы «хара булгунньах» — кэлиҥҥи кэмнээҕи хеттэр кириэппэстэрэ, билигин аһаҕас халлаан анныгар турар түмэл. Туурсуйа соҕуруу өттүгэр баар Османие түбэтигэр Тавр хайаларыгар Джейхан өрүс уҥа кытылыгар баар. Бу түмэл «Каратепе-Арсланташ» диэн национальнай паарка иһигэр киирсэр. Илиҥҥи Анатолияттан Сирия хотугу хочотугар ааһар айан суолун көрөн-истэн олорбут Киликия куорат эмиэ манна баар.
Каратепе кириэппэс Хеттэр империэйэлэрэ б.э.и. 12 үйэҕэ урусхалламмытын кэннэ биллэр-көстөр оруолу оонньообута. Былыргы Ацативада куорат турбут оннун хаһыылар 1947 сыллаахтан ыытыллаллар. Хельмут Боссерт и Халет Чамбель диэн ааттаах археологтар бастаан хаспыттара. Булумньулар ортолоругар бааллар суруктаах таастар, булт, сэрии, эрдиилээх дьон ойуулаах аарыма боруоталар, хахай, сфинкс быһыылаах остуолбалар.
Каратепеҕа булуллубут б.э.и. 8 үйэтээҕи икки тылынан суруллубут сурук лувийскай иероглифтары ааҕарга  күлүүс тыл  буолбуттара.
Эйэкит
Эйэкит өрүс. Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 313 км., тардыытын иэнэ 6600 кв.км.
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сир хотугулуу-илин уһугар сытар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата хаҥас өртүттэн Таас Эйэкит (155 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
220
220 сыл.
Туох буолбута
Импиэрийэ үс туһунан судаарыстыбаҕа хайдыбыта — Цао-Вэй, Шу-Хань уонна Дун-У, бу дойдулар бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриилэһэллэрэ, кыраныыссалара субу-субу уларыйара.
Глобализация
Глобализация диэн бүтүн аан дойдутааҕы экономика, политика уонна култуура холбоhуутун уонна унификациятын бырассыаhа. Сүрүн түмүгүнэн буолар аан дойдутааҕы үлэ үллэһиллиитэ, бүтүн планета үрдүнээҕи капитал, киhи уонна үлэ ресурстарын көһүүтэ, сокуоннар, экономика уонна технология бырассыастарын стандартааhына, уонна араас дойдулар култууралара алтыhыылара уонна холбоhуулара. Глобализация дьон-сэргэ бары эйгэлэригэр дьайар.
Чоокура
Чоокура — суон умнастаах, төбөтүгэр үөһэ диэки субуруһан үүнэр кыһыллыҥы күөх өҥнөөх үгүс куоластаах, төрдүттэн үүнэр уһун кэтит сэбирдэхтээх сүөһү сиир ото.
1755
1755 сыл.
Максим Аммосовка өйдөбүнньүк (Дьокуускай)
Максим Аммосовка өйдөбүнньүк (Дьокуускай).
Һаррисбург
thumb|250px
Һаррисбург диэн куорат Пеннсүлваниа штатын киин куората буолар.
Маар тэмиэрийэтэ
Маар тэмиэрийэ (, Болетинус болотный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сиригэр сэбирдэхтээх уонна булкаас ойуурдарга үүнэр.
Туттуллуута
От ыйа — балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Житомир
Житомир (Житомир) диэн Украина куората. Житомир уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 271 172 (2013).
221
221 сыл.
Ван түмэлэ
Ван куорат түмэлэ - Туурсуйаҕа баар Ван куоракка археология түмэлэ. Бу түмэлгэ урарту киин куораттара буола сылдьыбыт Тушпа и Русахинили куораттары хаһыыттан булуллубут экспонаттар хараллан сыталлар. Урартуны кытта сибээстээх булумньулара аан дойдуга тэҥнээҕэ суох баай экспонаттарынан биллэр.
Эурозона
Эурозона диэн Эуропа Холбоhугун 20 кыттааччы дойдута, кинилэр официал валюталарынан эуро буолар.
Бастакы Хоро нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
''Бу тиэрмин атын эмиэ суолталардаах, көр. Хоро (суолталара).''
Маҥнайгы Хоро нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чараҥ.
Улуус кииниттэн 4 км соҕуруу диэкки Мүрү алааска сытар.
Баҕа санаа
Баҕа санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан толорор санаалара ааттаналлар.
Сайдан иһэр өй-санаа элбэх саҥаны, урут туттуллубаты оҥоруон баҕата олус күүстээх. Аһара барарыттан сөптөөх хааччахтаах буолуохтаах. Ол хааччах «Айыыны оҥорума» диэн сахалыы этиллэр. Оҕо өйө-санаата сайдан истэҕинэ таба суолунан баран иһэрин наадатыгар, көннөрөн, ыйан биэрии эрэйиллэр. Аһара барар өйдөөх-санаалаах оҕону тохтото, туормастыы түһэн, «Киһи быһыытын» аһара барбатын хааччыйдахха табыллар.
«Мөҕүллүбэт оҕо» ону-маны дьээбэни-баабаны оҥороро ордук элбэх буолар. «Сыыла сылдьан сыарҕа быатын быһар»,- диэн оҕо ону-маны оҥоро сатыыр майгынын этэллэр. Аргыыйдык сылдьан эрэ саҥаны, билбэтин оҥорон боруобалыы сатыыр оҕо билбэтигэр тэптэрэн олус улахан сыыһаны оҥорон оннооҕор сыарҕаны алдьатарын бу этии бэлиэтиир.
Ханнык баҕарар төрөппүт оҕотун тас көрүҥэ, өйө-санаата киниэхэ маарынныыр буолуон баҕарар. Тас көрүҥэ маарынныыр буоллаҕына: «Оҕом мин курдук»,- диэн иһигэр үөрэр уонна өйө-санаата эмиэ мин курдук буолуо диэн бүтэйдии эрэнэн кэбиһэр. Маннык быһаччы өйдөбүл ситэтэ суох буолар.
Сахалар уол оҕону «Аҕатын туйаҕын хатарыаҕа» диэн этэллэр. Кэлин кэмҥэ саха дьонугар бу этиини олох көнөтүк өйдөөһүн олохсуйаары гынна. Уол оҕо баар буолла даҕаны аҕатын курдук буолуохтаах диэн сыыһа өйдөбүл баар буолла.
«Аҕатын туйаҕын хатарыаҕа» диэн этии оҕо төрөөт даҕаны аҕатын курдук буолуо диэн быһаччы эппэт. Арай кини аҕатын курдук буоларын туһугар аҕатын суолун, туйаҕын, кини олорбут олоҕун барытын олордоҕуна, үлэлээбитин курдук үлэлээтэҕинэ уонна өссө эбии хатарылыннаҕына эрэ кини курдук буолуохтааҕа ыйыллар. Сахалар тимир уустара дьон буоланнар хатарыы диэн тыл туох өйдөбүллээҕин бу этиигэ толору туһаналлар. Оҕо аҕата иитиллибитин курдук иитилиннэҕинэ, үлэлээбитин курдук үлэлээтэҕинэ уонна өссө итиигэ-буһууга эбии хатарылыннаҕына, кытааттаҕына эрэ биирдэ кини курдук өйдөөх-санаалаах буолуохтааҕын бу этии быһаарар.
Коммунистар салайар кэмнэригэр оҕону детсадка, онтон оскуолаҕа үөрэтии өйө-санаата сайдыытыгар толору сөп буолар диэн төрөппүттэр оҕолорун бэйэлэрэ үөрэтэллэрин быраҕан кэбиспиттэрэ. Оҕо төрөппүттэрин көрөн, үтүктэн үөрэнэр кэмэ суох буола сарбыллыбыта. Иитии-үөрэтии үлэтэ барыта олус сымнаан, үгүс оҕолор атаахтык иитиллэллэрэ элбээбитэ.
Ийэ уонна аҕа эйэлээх, бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөн, биир тылы булунан оҕолорун үөрэттэхтэринэ оҕолоро кинилэр этиилэрин ылынар буола үөрэнэр. Оҕо өйүгэр-санаатыгар аан маҥнай киирбит өйдөбүл олус дириҥник иҥэн иһэр. Онтон салгыы кини кэлиҥҥи билиитин бу маҥнайгы билбитигэр тэҥнээн көрөн сыаналыыр. Ийэтэ оҕотун аан маҥнай хайдах үөрэтэн, туох билиини иҥэрэн кэбиһэр даҕаны, бу билиитэ соннук иҥэн хаалар. Оҕо маҥнай билбитин кэлин көннөрөн уларытыы олус ыарахан буолара быһаарыллар. Ньуосканы хаҥас илиитинэн аан маҥнай тута үөрэннэҕинэ кэлин көннөрөн үөрэтии олус уустугурар уонна уһуур. Оҕоҕо аан маҥнайгыттан үчүгэй өйдөбүллэри иҥэрэн биэрии төрөппүттэртэн эрэйиллэр. Өйө киирэн истэҕинэ урутаан үөрэтэн, биллэрэн биэрэн, иҥэрэн иһиллэр.
Оҕону иитэр диэн бэйэ урут билэн үөрэппит, баһылаабыт өйүгэр-санаатыгар оҕотун үтүгүннэрэн, батыһыннаран: «Бу курдук оҥор»,- диэн көрдөрөн үөрэтиитин аата. Yөрэнии диэн оҕо өйө-санаата сайдан истэҕинэ бэйэтэ билэн-көрөн, боруобалаан көрөн иҥэринэр билиитин аата.
Оҕо үөрэҕи ылынарыгар сөпкө этэр диэн бэйэтэ итэҕэйэр буоллаҕына эрэ өйүгэр-санаатыгар иҥэрэр. Манна ким эмэ тэптэрэн, сүбэлээн биэрэр буолуута итэҕэйэргэ сүрүн төрүөт буолар. Биир төрөппүтэ эппитин атына хатылаан, чиҥэтэн биэрэр буоллаҕына эрэ, ол өйдөбүл халбаҥнаабат чин өйдөбүлүнэн ааҕыллар буолар уонна соннук толоруллар. Кэмпиэт сиирин ийэтэ боппут буоллаҕына, аҕатыгар тиийэн: «Кэмпиэт сиэм этэ»,- диэн көрдүү охсор эбэтэр: «Ыскааптан ылан кулу эрэ»,- диэҕэ. Манна ийэтэ боппутун аҕата хатылаатаҕына биирдэ эрэ: «Кырдьык бобуллар эбит»,- диэн өйдөбүл оҕоҕо дьэ киирэн иҥэр.
Төрөппүттэр оҕолоругар таҥара курдук буолаллар. Кини баҕа санаатыгар эһиги курдук буола сатыырын ситиһии ирдэнэр. Бэйэ-бэйэҕит эппиккитин толоро сатааһын, ким эрэ эппитин хатылааһын, кини таба этэр диэн чиҥэтэн биэрии эрэйиллэр. Эбэ, ийэ оҕолорун аҕаларын дириҥник ытыктыыр буоллахтарына, оҕолорун аҕаҕыт этэрин истиҥ диэн үөрэттэхтэринэ үөрэх чиҥ буолар. Оҕолор сыыһаны оҥордохторуна: «Аҕаҕытыгар этэн көннөттөрөргө тиийэбит»,- диэн этиилэрэ букатын табыллыбат быһыыны оҥорбуттарын бэлиэтиирэ аҕа иитэр-үөрэтэр оруолун үрдэтэр.
Оҕо улаатан иһэн эбэтэ уонна ийэтэ сымнаҕастарын билэр. Атаахтаан ол майгыннарынан туһанарга үөрэнэр. Аҕа майгына кытаанах, оҕо көрдөөн истэҕин аайы мээнэ халбаҥнаабат буоллаҕына, оҕо бэйэтин көрдөбүллэрин тэҥнээн биэрэргэ тиийэр, аһара баран иһэр көрдөбүлэ суох буолан, туох баарын ордук сыаналыырга үөрэнэр.
Кыра оҕо өйө көнөтүк сайдан иһэр. Албыны, түөкэйи арааран билбэт. Төрөппүт бэйэтэ албынныы үөрэппэтэҕинэ олох да билимиэн сөп. Кыра да дьыалаҕа оҕону албынныыр букатын табыллыбат. Ханна, хаһан төрөппүтэ албыннаабыта оҕо өйүгэр олус күүскэ иҥэн хаалар. Ол барыта эрэнэр, итэҕэйэр киһитэ албыннаан кэбиспититтэн ордук дириҥник иҥэр, санаата алдьанар. Суох-соҕотох биир албыннааһын оҕо итэҕэйбэт буолуутугар тириэрдэр. Оҕону хаһан да албыннаама, түһэн биэримэ. Кини эмиэ эйигин хаһан даҕаны албынныа суоҕа.
Оҕо аҕата ийэлэрин туһунан эмиэ ити курдук өйдөбүллээх буоллаҕына, оҕо ийэтигэр сыһыана эмиэ ити курдук сайдар. Бу быһаарыылар эйэлээх кэргэҥҥэ улааппыт оҕолор өйдөрө-санаалара туруктаах буолуутугар олоҕурар.
Оҕоҕут эһигини көрөн үтүктэн улаатар. Кыра киһи санаатыгар эһиги курдук буолуон эрэ баҕарар. Бэйэҕит тугу үчүгэй дииргитин оҕоҕут бу үчүгэй эбит диэн өйдүүр. Туох куһаҕаны, сыыһаны, маннык табыллыбат диэбиккитин оҕоҕут оҥорбот буоларга үөрэнэн иһэр. Ити курдук сыыйа-баайа, үтүктэн-үтүктэн оҕо өйө-санаата эһиги саныыргыт курдук толкуйдуур буолан барыахтаах. Бэйэҕит кыра эрдэххитинэ хайдах үлэлээбиккит курдук үлэлэтэн, хайдах үөрэппиттэрин курдук үөрэттэххитинэ оҕоҕут дьэ эһиги курдук өйдөөх-санаалаах буола улаатар.
Кыыс оҕо таҥарата - ийэтэ буоларын кыһаннар эрэ ситиһэр кыахтанар. Оҕо үтүктэн үөрэнэр дьоҕура олус күүстээх, үтүктэн, үтүктэн ийэтин курдук буоларга толору кыахтаах. Ийэлэр кыыстарын бэйэлэрин үтүгүннэрэн үөрэтэр буоланнар дьахталлар өйдөрө-санаалара эр дьоннооҕор быдан олохтоох, дириҥ тирэхтээх, үгэстэргэ үөрэниилэрэ быстыбакка салгыы баран иһэр кыахтаах. Омук өйө-санаата, тыла-өһө, үгэстэрэ ордук дьахталлартан тутулуктаах.
Сахалар киһи олоҕо, тугу оҥороро барыта кини санаатыттан эрэ тутулуктааҕын билэллэр. Санаа күүһэ киһини хамсатар. Күүстээх санаалаах киһи ылыммыт сыалын толорор кыаҕа элбэх буолар. Санаатын күүһэ элбэх буолан саҥа суоллары арыйан ситиһиини оҥорор кыаҕа элбиир. Кини санаатын күүһүнэн этин-сиинин кыайа-хото хамсатан бэйэтэ кыайыыны, ситиһиини оҥорор.
Киһи этин-сиинин барытын ис санаатын күүһүнэн хамсатар. Киһи этиттэн-сииниттэн ордон хаалбыт ас тобохторун таһаарыыта «Чэпчэтинии» диэн ааттанар уонна ити аатын курдук киһиэхэ чэпчээһини, кыра да буоллар ис санаата туолуутун оҥорор. Чэпчээбититтэн үтүө санаа сүүрээннэрэ киһи этигэр-сиинигэр барытыгар тарҕаналлар. Киһи этин-сиинин санаалара быстах баҕа санаалар, буор эбэтэр ийэ куттар баҕалара буолар. Бу баҕа санаалар киһи этин-сиинин көрдөбүллэрин быһаччы хааччыйаллар. Быстах баҕа санаа сүүрээннэрэ киһи этин-сиинин баҕатын толороллор. Эт-сиин туруга үчүгэй буолуута санаа көнүүтүгэр тириэрдэр. Баҕа санаата туолбут киһи санаата көнөр, дуоһуйар, үчүгэй майгына киирэр.
Оҕо улаатан, улахан киһи буолан истэҕинэ, баҕа санаалара өссө кэҥээннэр салгын кут баҕаларынан туолан бараллар. Салгын кут баҕа санаалара үөрэх-билии төрүттээх буоланнар ордук оҥорор, тутар диэки өттүгэр хайысхаланнахтарына, киһи бэйэтин үйэтигэр элбэх үчүгэйи, бэйэтигэр да, дьоҥҥо да туһалааҕы оҥорор кыахтанар. Киһилии баҕа санаалар диэн ааттаналлар.
Хайа баҕарар омукка бэйэлэрин эдэр көлүөнэлэрин иитэр-үөрэтэр ньымалардаахтар. Саха дьоно ордук туһанар ньымаларынан «Мин курдук буол» диэн үтүгүннэрэн үөрэтии буолар. Коммунизмы тута сатааһын бириэмэтигэр, дьадаҥы, үлэһит дьон олус эмискэ коммунизмы тута охсоорулар, оҕолорун бэйэлэрин урукку олохторугар үөрэппэт буолан хаалыылара, үтүгүннэрэн үөрэтиини суох оҥорбута. Олус эмискэ үөрэҕи-билиини баһылыы сатааһын, атын омук үөрэҕин киллэрии түмүгэр сахалар бэйэлэрин төрүт үөрэхтэрэ умнууга хаалбыта. Дьон бары оҕолорун үөрэхтээх эрэ киһи оҥороорулар бэйэлэрэ улааппыттарын курдук үөрэппэт буолан хаалыыларыттан оҕолоро бары, үчүгэй үгэстэргэ, үлэлии-хамсыы үөрэммэккэлэр бэрээдэктэрэ куһаҕан, атаах, сүрэҕэ суох буоллулар. Ас-таҥас дэлэй олоҕор олоро үөрэнэннэр үлэлии үөрэнэллэрин бырахтылар, маанытык таҥна-таҥна чэпчэки үлэни эккирэтэ сылдьарга тиийдилэр. Билигин эдэр көлүөнэлэр баҕа санаалара итинник буолла. Маннык кыра баҕа санаалаах дьон үлэлээн-хамнаан туох эмэ улаханы, туһалааҕы оҥороллоро саарбах соҕус. Олох чэпчэки өттүн диэки талаһа сылдьаллар.
Атаах оҕо баҕа санаата түктэри өттүнэн сайдар. Кыра эрдэҕиттэн дьонун бэлэмнэригэр, барыта-бары баар буолан иһиитигэр үөрэнэн хаалан, бары баҕата эмиэ туолан иһэригэр баҕарар. Барыта бэлэмҥэ үөрэниитэ баҕа санаата туолбатаҕына атыттары буруйдууругар тириэрдэр. Буруйдуур санаата дьону кытта тапсарыгар мэһэйдиир.
Киһи баҕа санаата туох да муҥура суох. Киһи иһигэр тугу барытын баҕара саныыр. «Өйө тиийэринэн» диэн этии баҕа санаа үөрэҕи-билиини баһылааһынтан эбиллэн биэрэн иһэрин бэлиэтиир. Баҕа санаа хайдаҕын быһаарарга аналлаах этии — ыра санаа диэн сахаларга баар. Ыра санаа диэн хаһан да туолбат баҕа санаалар. Kиһи сирдээҕи олоҕор толорботох баҕа санааларым баҕар өлбүтүм кэннэ туолаллара буолуо дии саныырыттан үөскээн олохсубут өйдөбүл ыра санаа диэн буолар. Киһи ити үтүөҕэ тардыһа сатыыр баҕа санаатын арай таҥара дьиэлэрэ табан туһаналлар.
Христианскай таҥара дьиэлэрин үлэһиттэрэ дьадаҥы дьону: «Бу Орто дойдуга куһаҕаннык, ыараханнык олордоххутуна, өллөххүтүнэ анараа дойдуга дьэ талбыккытынан олоруоххут»,- диэн уоскуталлар, албынныыллар. Аһара баай дьон таҥараттан тутулуктаахтарын курдук өйдөбүлү үөскэтэннэр таҥара дьиэлэрэ баай дьон тустарыгар ордук үлэлииллэр.
Өй-санаа киһиэхэ мэйиитигэр үөскүүрүн эбэтэр аан маҥнай онно мунньустарын быһыытынан «Ис санаа» диэн киһи туспа бэйэтин өйүнэн оҥорбут, быһаарбыт санаалара буолаллар. Бу санаалары Саха тылын кылгас быһаарыылаах тылдьыта маннык быһаарар – Киһи тугу эмэ дьиҥинэн бэйэтэ хайдах өйдүүрэ, дьиҥнээх санаата. Ис санаатын хаһан да кистээбэт. Ис санаатын киһиэхэ мээнэ биллэрээччитэ суох. (1,80). Ити аата, киһи кистэлэҥ кимиэхэ да эппэт, таһыгар таһааран биллэрэ илик, мэйиитин иһигэр сылдьар санааларын ис санаалара диэн ааттыыллар. Бу санааларын киһи таһыгар таһааран, этэн дуу эбэтэр тугу эмэ оҥорон биллэрдэҕинэ эбэтэр олоххо киллэрдэҕинэ ханнык быһыылары биллэрэр санаалар буолаллара биирдэ быһаарыллаллар.
Саха дьоно билинэллэринэн киһи баҕа санаалара икки аҥы көрүҥҥэ арахсаллар. Киһи майгына, өйө-санаата тус-туспа арахсалларын курдук, баҕа санаалара эмиэ икки сүрүн көрүҥҥэ арахсаллар:
1. Быстах баҕа санаалар диэн киһи бэйэтин этигэр-сиинигэр сыһыаннаах баҕа санааларын туспа бэлиэтээн этэллэр. Киһи быстах баҕа санаалара этигэр-сиинигэр сыһыаннаахтар, ону көрөргө-истэргэ, харыстыырга аналлаахтар. Киһи этигэр-сиинигэр дьайар баҕа санааларын барытын манна киирэллэр. Киһи этэ-сиинэ сынньанан, сымнаҕастык сылдьарын туһунан баҕа санаалар, бары быстах баҕа санааларга киирсэллэр уонна буор уонна ийэ кут баҕа санаалара буолаллар. Быстах баҕа санаалары маннык көрүҥнэргэ араарыахха сөп:
- Сытарга-сынньанарга баҕарыы.
- Аһыырга-сииргэ, иһэргэ баҕа санаа.
- Эр киһиэхэ эбэтэр дьахтарга баҕара санааһын.
Маннык баҕа санаалары барыларын холбоон, киһи тыыннаах харамайа - сүөһүтэ, баҕара саныыр санаалара диэн ааттанар. Ити баҕа санаалар барылара көннөрү тыыннаах харамай, сүөһү баҕара санааһыннара буолаллар. Бары улахан кыыллар бары баҕа санаалара итиннэ сөп түбэһэллэр. Ити баҕа санааларга үлэ-хамнас, сайдыы, үөрэх диэки тардыһа сатааһын диэн суох. Хата ол оннугар киһини сүрэҕэ суох оҥорор уонна киһи быстах баҕа санааларын эрэ толоро сылдьарыгар ыҥырыы эрэ баара биллэр.
Киһи этин-сиинин көрдөбүллэрэ куруук эбиллэн өрө баран иһэллэр. Киһи сынньана сыттаҕына, өссө сынньаныан, тугу эмэ минньигэһи сиэтэҕинэ, өссө минньигэһи сиэн баҕарара эбиллэн иһэр. Киһи быстах баҕа санааларын уларытан көннөрөрө олус уустук дьыалалар буолалларын быһаарар этиинэн «Итэҕэстээҕи иинин буора эрэ көннөрөр» диэн баара буолар. Бу этии киһи өйүгэр-санаатыгар дириҥник олохсуйан хаалбыт өйдөбүллэрин уларытарыгар, өйүн-санаатын олох төрдүттэн уларыттаҕына эрэ табылларын быһаарар.
Быстах баҕа санаалар аһара эбиллэн барыыларын киһиэхэ салгын кута сайдан, үөрэх-билии этиитинэн олоҕун оҥостор буолан, бэйэтин быстах баҕаларын хааччахтыырга күһэллэрэ эрэ тохтотоллор. Дьон бииргэ олорууларын бэрээдэгэ, араас үгэстэрэ, сокуоннара, сиэрдэрэ-туомнара эрэ киһи быстах баҕа санааларын хааччахтыыллар.
2. Сахалар «киһилии баҕа санаа» диэн, сайдыыга-үөрэххэ, «киһи буолуу» диэки, үчүгэйгэ тардыһар баҕа санааны ааттыыллар.
Киһи бэйэтин олоҕун устата куруук баҕа санааларын ситиһээри охсуһан, сүүрэн-көтөн, үлэлээн-хамсаан тахсар. Араас бэйэтин кыаҕар кыаттарбат баҕа санаалар киирэн сордууллар. Киһи бэйэтин баҕа санааларын, кини бэйэтин кыаҕар тэҥнээн биэриини киһилии өйө-санаата салгын кута оҥорор. Yгүс баҕа санааларын толорууга киһи кыаҕа тиийбэтэ мэһэйдиир. Төһөнөн киһи бэйэтин кыаҕа улаатан иһэр даҕаны, оччонон баҕа санаата эмиэ улаатан, үрдээн, элбээн биэрэн иһэр.