cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Умнубат буолуу
Онон түргэнник умнуллан хаалар өйдөбүллэр киһи салгын кутун үөскэтэллэр, онтон ийэ кут уонна буор кут өйө-санаата оҕо кыра эрдэҕиттэн үөскээн олохсуйаллар, иҥэллэр уонна хаһан да умнуллубат өйдөбүллэр буолаллар. (1,70).
Витсен, Николаас
уҥа|мини|275x275пкс|Чертеж прама Н. Витсен, 1671с. уҥа|мини|275x275пкс|Н. Витсен оҥорбут Тартария каартата. уҥа|мини|275x275пкс|Тартария олохтоохторо. Уруһуй Н. Витсен «Хотугу уонна Илиҥҥи Тартария" кинигэ Амстердамнааҕы таһаарыытыттан. А — саха, В - калмык, С - остяк, Д - тоҥус. Николаев Витсен (Nicolaes Witsen;  –  ) — Голландия бэлиитигэ, урбаанньыт, картограф, Амстердам 1682 сылтан 1706 сылга диэри бургомистра (13 болдьоххо  олорбута), Ост-Ииндийэ хампаанньатын управляющайа.
Витсен бу сылдьан тиһигин быспакка күннүк суруммута, бэлиэтээһиннэри, ойуулааһыннары оҥороро. Москуба, Новгород, Псков дьиэлэрин уруһуйдаабыта баар.
Арассыыйаҕа айана
Аан бастаан Н. Витсен Голландия Борейль Якоб посольствотын састаабыгар киирэн 1664–1665 сылларга Нуучча государствотыгар сылдьыбыта.
Витсен Арассыыйаҕа айаннын туһунан бэйэтин суруйууларын сүрүннээн 25 сыл үлэлээбитэ уонна 1690 сыллаахха Европаҕа бастакынан Сибиир каартатын бэчээттэппитэ. Европа картографиятын үгэһигэр сөп түбэһиннэрэн онтун " Тартария» (Tartaria, Tartarie, Tartary, Tartarei) диэн ааттаабыта. Бу каарта Арассыыйа Азияҕа сирдэрин кыраныыссатын аан бастаан көрдөрбүтэ уонна Сибиир научнай чинчийиилэригэр олук уурбута, каарта суолтата XVIII үйэ тухары сүппэтэҕэ.
Хотугу уонна Илин Тартария. Олоҕун үлэтэ
Витсен картатыгар Камчатка өрүһү көрдөрбүтэ,  бу Камчатканы бастакы суругунан ахтыы (бу сири В. Атласов 30 сыл буолан баран биирдэ "арыйбыта").
1692 сыллаахха Амстердамҥа Витсен «Хотугу уонна Илиҥҥи Тартария» (Noord en Oost Tartarye) диэн бөдөҥ үлэтин таһаартарбыта. Бу Арҕаа Европаҕа Сибиир уонна онно олорор омуктар тустарынан аан бастакы этнографияҕа уонна георафияҕа сыһыаннаах кинигэ этэ. 10 сыл буолан баран, 1705 сыллаахха, кинигэтин иккис таһаарыытын таһаартарбыта. Ол суруйуутугар кини оччотооҕуга биллэр кинигэлэри барытын туһаммыта, ону таһынан Европаҕа, Арассыыйаҕа уонна Азияҕа баар билсиилэриттэн информация эбии хомуйбута.
Арассыйаны кытта ситимэ
Петр I реформатын өйүүр этэ, Нидерландыга "нуучча лоббитын» баһылаабыта. Кинини утарааччы Гаагаҕа ордууламмыт бэлиитиктэр Арассыыйа күүһүрэрин сөбүлээбэттэрэ, ол түгэнигэр дойдулара Швецияны кытта ситимэ мөлтүрүттэн дьиксинэллэрэ.
Страшены
Страшены (Străşeni) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 21 300 (2013).
Эһэлэр (субкультура)
Эһэлэр диэн гей уолаттар дьахтар курдук гейдэри (уолаттары) абааһы көрөн, олох туспа эр киһи курдук туптан хаптан түмсэр субкультурала буолар.
Трамадол
Трамадол — опиумтан оҥоһуллубут психотропнай эм буолар, таблетка курдук аптекаларга атыыланар. Саамай күүстээх обезбаливающай буолар.
Арассыыйаҕа, Кытайга, Америкаҕа атыыланара көҥүллэнэр.
Украинаҕа, Беларуссияҕа, Казахстаҥҥа, Канаадаҕа бобуллар.
Sony Entertainment
Sony Entertainment - АХШ уонна Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ күүлэй уонна медия империя конгломерата. Кини бас билиитигэр 53 студия Америкаҕа, 21 студия Кытайга, Бразилияҕа, Индияҕа киирэр.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Sony империатыгар холбонор.
Playahitty
Playahitty — Италия евродэнс ырыа бөлөҕө, Саха Сиригэр 1995–2001 киэҥник биллэ сылдьыбыта.
Тирии (субкультара)
Тирии субкультурата — Америкаҕа 80 сыллардаахха үөскээбит сексуальнай хамсааһын, билиҥҥитэ үксэ гей биир субкультурата буолар. Эр дьон тирии сону кэтэллэр. Биир биллэр хамсааһын байкердар буолаллар тирии субкультуратыгар.
Софронов Степан Феоктистович
Кини атырдьах ыйын 23 күнүгэр 1922  сыллаахха  Чурапчы улууһугар Одьулуун нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Чурапчытааҕы педучилищены, Дьокуускайдааҕы педагогическай үнстүтүүтү бүтэрбитэ. Москубаҕа А.М. Горькай аатынан литературнай үнстүтүүккэ үөрэммитэ.
Саха сиринээҕи  кинигэ кыһатыгар оҕо литературатын  редакторынан, кэлин  “Эдэр коммунист”  хаһыакка  отдел  сэбиэдиссэйинэн,  оройуоннааҕы  “Саҥа олох”  хаһыат  редакциятыгар  эппиэттиир  секретарынан,  Мугудай, Дириҥ,  Чурапчы  орто  оскуолаларыгар  учууталынан,  РайОНО-ҕа методическай  кабинет  сэбиэдиссэйинэн,  Чурапчытааҕы  кыраайы үөрэтэр музей дириэктэринэн үлэлээбитэ.
Айар үлэтэ
Уус-уран литератураҕа  киириитин,  институкка  үөрэнэ  сылдьан, А.С.Пушкин “Салтаан саар туһунан остуоруйатын” тылбаастааһынтан саҕалаабыта. Онтон кэлин нуучча  классическай  уонна  советскай поэзиятын  уонтан  тахса  кинигэтин  тылбаастаабыта,  ааҕааччы  киэҥ биһирэбилин  ылбыта. Олор истэригэр  А.С.Пушкин  “Руслан  уонна Людмила”, “Полтава”, Н.А.Некрасов “Нуучча сиригэр ким учугэйдик олорор”,  “Саша”  диэн  улахан  поэмаларын,  А.Недогонов  “Сельсовет үрдүнэн  былаах”  диэн  бэйэтин  кэмигэр  аатырбыт  айымньытын, М.Горькай  “Фома Гордеевын”,  “Артамоновтар  дьыалаларын”,  “Мин университеттарым” суруйууларын, о.д.а. тылбаастаабыта. Кини бэйэтин  хоһоонноро  1947-тан  бэчээттэнэн  барбыттара. “Оччугуй отчут” диэн  бастакы  кинигэтэ  1960  сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыта. Итинтэн салгыы “Сибиэтэ сэһэнэ”, “Бэлэх”, “Бугун”, “Москва  зоопаркатыгар”,  “Дьоллоох  дойдубар”,  “Күндү чыычаахтарбар”, “Күн орто кэнниттэн” диэн кинигэлэр тахсыбыттара. 1977 сыллаахха “Киэн туттар дьоммут” очеркаларын хомуурунньуга бэчээттэммитэ. Бу кинигэтин  иһин,  суруйааччы,  Эрилик  Эристиин аатынан литературнай бириэмийэ лауреатынан буолбута.
Хомоҕой тыллаах-өстөөх  поэт,  уус-уран  тылбаас  маастара Феоктист  Софронов  биир  очерк,  7  хоһоон  уонна  13  уус-уран тылбаас  кинигэлэрин  курдук  баай  ис  хоһоонноох  литературнай нэһилиэстибэни  хаалларбыта. Билигин бу айымньылар  сутэн-оһон, эргэрэн,  букатын  суохтар.
1947 сылтан саҕалаан бэчээттэммитэ. "Оччугуй отчут" диэн бастакы кинигэтэ 1960 сыллаахха тахсыбыта.
С. Софронов үгүс ньуучча айымньытын саха тылыгар тылбаастаабыта: А. Пушкинтан "Полтава", "Руслан и Людмила" уонна "Сказка о царе Салтане", М. Лермонтовтан "Бородино", Н. Некрасовтан "Кому на Руси жить хорошо" уонна "Саша", А. Недогоновтан "Флаги над сельсоветом", М. Горькайтан "Дело Артамоновых" уонна "Фома Гордеев". А. Твардовскай "За далью - даль" диэн поэматын тылбаастыырга үлэлээбитэ.
"Киэн туттар дьоммут" диэн кинигэтин иһин Эрилик Эристиин аатынан литератуураҕа бириэмийэнэн наҕараадаламмыта.
Financial Agro-Industrial Corporation Yakutia
Financial Agro-Industrial Corporation "Yakutia", (FAIC Yakutia эбэтэр ФАПК Якутия), Саха Сирэ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, 1998 сыллаахха Дьокуускай куоратка төрүттэммит акционернай тэрилтэ. Билиҥҥи кэмҥэ Саха Сирин эрэ буолбакка Аан Дойду уонна Арассыыйа биир сүрүн арыгы уонна араас тыа хаһаайыстыбатын аһын оҥорон тэрилтэ.
Салалтата — Дьокуускай.
Акционердара
Сайта: https://fapkyakutia.ru/
Foodtown
Foodtown (Фудтаун) — АХШ тэрилтэтэ, микрокооператив продукта атыылыыр гипермаркеттары бас билэр.
La Bouche
La Bouche — Германия уонна АХШ евродэнс дуэт ырыа бөлөҕө. Саха Сиригэр киэҥник биллэр.
BLUF
BLUF (Breeches and Leather Uniform Fanclub) — Аан дойдуга эр дьон тирии сону уонна берцыны сөбүлээн кэтэр субкультуралара, сүрүннээн гей биир хамсааһына буолар. Эбэтэр фетишизм биир көрүҥэ буолар.
Кантемир (куорат)
Кантемир (Cantemir) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 6 000 (2013).
Бүөтүр I саҕана олорбут Молдова княжествотун господаара Димитрий Кантемир аатынан ааттаммыт.
Өҥөлдьө (Ньурба улууһа)
Өҥөлдьө — Ньурба улууһун Марха нэһилиэгин киинэ.
Географията
Марха өрүс үрдүгэр, уҥа кытылыгар турар.
Тарабукин Василий Архипович
Тарабукин Василий Архипович (1934.11.10) - оҕо суруйааччыта, прозаик, тылбаасчыт. 1992 сылтан Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Таатта улууһугар Баайаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ытык-Күөл орто оскуолатын бүтэрэн "изба-читальня" сэбиэдиссэйэ буолан үлэлиир. 1962 сыллаахха СГУ устуоруйа-тыл факультетын бүтэрэр. Аҕыс сыллаах уонна орто оскуолаҕа үөрэтээччинэн үлэлиир, "Коммунист" диэн улуустааҕы хаһыат сэбиэдиссэйэ буолар. 1969 сылтан "Бичик" кинигэ кыһатын уран уонна оҕо литературатын редакторынан үлэлиир.
Бастакы айымньылара 1956 сыллаахха улуустааҕы хаһыакка тахсыбыттара. "Тиргэлээх көҕөн" диэн бастакы кинигэтэ 1976 сыллаахха тахсыбыта. В. Тарабукин сорох кэпсээннэрэ саха оскуолаларыгар кылаас таһынан ааҕыы пособиеларыгар киирбиттэрэ. Ньуучча уонна хотугу омуктар суруйааччыларын айымньыларын саха тылыгар тылбаастаабыта. "Отличник печати СССР" диэн наҕараадалаах.
Хатыы (Ньурба улууһа)
Географията
Ньурба улууhун Мэҥэдьэк нэhилиэгэ – улуус хотугулуу-арҕаа сытар уhук кыраай нэhилиэгэ. Улуус кииниттэн 12 көстөөх сиргэ сытар. Сирэ хотунан – Өлөөн, хотугулуу-арҕаа Сунтаар улуустарын кытта быысаhар, соҕуруу Өлүөхүмэ, илин балтараа көстөөх I Бордоҥ нэhилиэгин кытта кыраныыссата барар. Сирэ-уота маар, аппа, бадараан буолан улахан ходуһа тахсар хонуу, алаас сирэ суох.
Килиимэтэ
Кур сылаас,чэгиэн чэбдик килиимэттээх
Олохтоох дьоно
Хатыы дэриэбинэтин 01.01.2012 с. дааннайа.
Нэhилиэнньэ - 514; Эр дьон - 260; Дьахталлар - 254; Ол иhигэр 18 туола илик о5о - 167; Элбэх о5олоох дьиэ кэргэн - 31; Кыаммат-түгэммэт ыал - 65; Толорута суох ыал - 14; Со5отох а5а - 2; Со5отох ийэ - 9; Инбэлииттээх дьиэ кэргэн - 46; Инбэлиит о5о - 9; Инбэлиит улахан дьон - 56; Олортон үлэлээ5э - 13; Тыыл бэтэрээнэ - 15; А5а дойду сэриитин огдообото - 2; Yлэ бэтэрээнэ - 65; Биэнсийэлээх - 187; Олортон үлэлээ5э - 13; Yлэтэ суох официальнай ахсаана - 20; Нэhилиэнньэ сааhынан үлэлиир кыахтаа5а - 255; Олортон үлэлээ5э - 173;
Биллиилээх дьоно
Ылыллыбыт сирэ: Извесные люди Республики Саха (Якутии), М.: 2012
Looney Tunes
Looney Tunes (сахалыы: Луни Түнс) — АХШ мультига, сүрүн геройа — Баггс Банни (Bugs Bunny). 1930–2022 (билиҥҥээҥҥи дылы) көстөр уонна уһуллар. Элбэх сиквеллаах.
Warner Bros медияконгломерат айымньыта буолар (сүрүннээн Walt Disney мультиктарын күлүү элэк оҥорон уонна пародиялаах оҥорбута).
DC Comics
DC Comics — АХШ комикстары таһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ. Warner Bros конгломератка киирэр.
Каратаев Николай Нифонтович
Николай Нифонтович Каратаев — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин хас да ыҥырыытын дьокутаата.
1932 с. тохсунньу 6 күнүгэр Бүлүү улууһун Тааһаҕар нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Каратаев Нифонт Иванович 1943 сыллаахха фроҥҥа ыҥырыллыбыта. Ийэтэ Ирина Ефимовна үс оҕотун кытта хаалбыта. Нифонт Иванович 900-с стрелковай полка 242-с дивизиятыгар сэриилэспитэ.1944 сыллаахха балаҕан ыйын 24 күнүгэр Польшаҕа кыргыһыы хонуутугар охтубут. 1949 с. Бүлүү педагогическай училищетыгар киирбитэ, ону Советскай Армияҕа сулууспалаан кэлэн баран 1957 с. бүтэрбитэ. Хампа орто оскуолатыгар учууталлыыр кэмигэр салайар үлэҕэ — Бүлүү оройуонун физкультураҕа уонна спорка комитетын председателинэн өрө таһаарыллыбыта. Онно тэрийэр дьоҕурдааҕын көрдөрбүтэ. 1960 с. Свердловскайдааҕы юридическай институкка киирбитэ, ол институтун 1964 с. туйгуннук бүтэрбитэ. 1964—1968 сс. Дьокуускай куорат следователинан, Бүлүү уонна Хаҥалас улуустарыгар прокурорунан үлэлээбитэ. 1968—1971 сс. ССКП Саха сиринээҕи обкомун административнай уонна финансовай органнарга отделын инструктора. 15 сыл устата — 1972 сылтан 1987 сылга диэри — Николай Нифонтович Саха Республикатын прокурорунан үлэлээбитэ. 1987 сыл алтынньы ыйтан олоҕун тиһэх күннэригэр диэри кини - республика суутун үрдүкү инстанциятын - Саха Республикатын Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ.
Титов Василий Николаевич
1941 с. муус устар 27 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар Мэйик нэһилиэгэр холкуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1961-1963 сс. холкуоска биригэдьииринэн үлэлээбитэ, 1965-1969 сс. Амма ЫБСЛКС Бастакы сэкэрэтээрэ буолар. 1971 сыллаахха Хабаровскай Үрдүкү Партийнай оскуолатын бүтэрэр уонна идэлээх суруналыыс буолар. 1974-1980 сс. Уус Алдан "Ленинскэй тэрийээччи" диэн улуустааҕы хаһыат эрэдээктэрэ буолар.
Каратаев Николай Нифонтович
ССКП Саха сиринээҕи обкомун чилиэнинэн, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан хас да ыҥырыы тухары талыллыбыта. Үлэҕэ үтүөтүн, общественнай үлэтин иhин кини «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутугар килбиэннээх үлэтин иhин» мэтээлинэн, РСФСР уонна САССР Үрдүкү Сэбиэттэрин Президиумнарын Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта, киниэхэ «Саха Республикатын үтүөлээх юриhа», «Российскай Федерация үтүөлээх юриhа» бочуоттаах ааттар иҥэриллибиттэрэ.
Н.Н. Каратаев республикаҕа прокурорскай надзору олоххо киллэриигэ уонна суут кырдьыгы көрүүтүн тутуһууга саамай үрдүк дуоһунастарга олорон, кини мэлдьи принципиальнай буолара, сокуону киэҥник билэрин көрдөрөрө, профессиональнай иэһин халбаҥнаабакка тутуһара.
Титов Василий Николаевич
Кини хоһоонноро уонна кэпсээннэрэ 1960 сылтан өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар бэчээттэнэллэр.
Каратаев Николай Нифонтович
1998 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр ыараханнык ыалдьан күн сириттэн барбыта.
Н. Н. Каратаев аатын 1999 сылтан Бүлүү улууһун Тааһаҕар орто оскуолата сүгэр.
Саратога Спрингс, Ютаһ
Саратога Спрингс (Saratoga Springs) диэн Ютаһ штатыгар 1997 сыллаахха үөскээбит саҥа куорат, хайа үрдүгэр уонна Ютаһ күөл аттыгар турар.
Каратаев Николай Нифонтович
Туһаныллыбыт матырыйааллар:
1. Николай Нифонтович Каратаев/[хомуйан оҥордо В. И. Каратаева; эппиэттиир ред. Н. А. Крылов]. — Дьокуускай: Бичик, 2011. — 304 с. — (Саха сирин государственнай деятеллэрэ)
Саратога Спрингс, Ютаһ
Саратога Спрингс диэн Нью Йорк штатыгар баар куорат аатынан ааттаммыт.
Сахалар олорор сирдэрэ
Бурынь
Бурынь (Буринь) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 9 134 (2013).
Быһыттаах (Ньурба улууһа)
Быһыттаах — Ньурба улууһун Малдьаҕар нэһилиэгин киинэ.
Квадра
Квадра (Quadra Energy), Арассыыйа энергетическай тэрилтэтэ, Михаил Прохоров төрүттээбитэ.
2022 сылтан ыла Росатом 85% акциятын бас билэр, ОНЭКСИМ 10%, уонна кыра игроктар 5% (Mitsui Group, ARK Invest, Сбербанк, чааһынай дьоннор Тинькофф Инвестиции нөҥүө)
Мин тереебут саха тылым
Төрөөбүт тыл - көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр ханнык баҕарар норуот улуу нэhилиэстэбэҕэ, киьи аймах ытык өйдөбүллэриттэн биирдэстэрэ. Оҕону кыра сааhыттан оҕо тэрилтэтигэр, оскуолаҕа төрөөбүт тылынан иитии- үөрэтии сүрүн ирдэбил быhыытынан билиниллэр. Уопсастыба олоҕор уларыйыы тахсан, дойду историятын,олорон ааспыт олоҕун сыаналыырга, кэлэр кэскилин түстүүргэ атын көрүү үөскэтиэххэ наада ди саныыбын. Төрөөбүт литератураны үөрэтии билиҥҥи кэмҥэ маннык сыалы соругу туруорар: - сахалыы литератураны сэргээн, кэрэхсээн, сатаан,өйдөөн аҕарга үөрэтии. - аахпыты бэйэ сайдыытыгар туhанарга туhулааhын. - ийэ тыл уус-уран күүhүн, кэрэтин, тыл илбииhин хомунан оҕо кыра сааhыттан иҥэрии. - уус-уран айымньыны, араас геройдарын туhунан төрөөбүт норуот олоҕун, историятын, культуратын, угэстэрин, сиэрин-майгытын арыйыы. - киhи аналын,олоҕу диринник, таба өйдүүргэ үөрэтии. - төрөөбүт тылынан уус-уран айымньы айыллар үгэhин, кистэлэҥин, араас ньыыматын билиhиннэрии. - хас биирдии киһи айымньылаахтык толкуйдуур уонна айар дьоҕура тобулларыгар суол аhыы. - уус-уран айымньыны ураҥ тыллаах, ураты дьоҕурдаах, талааннаах дьон айарын өйдөтүү. Төрөөбут тылбыт, фольклор уонна литература норуот духуобунай баайа, киhи ейе-санаата тобуллар, туругурар, майгыта-сигилитэ ситэр, арыллар, истиҥ, иhирэх иэйиитэ уhуктар эйгэтэ буолар. Биһиги сахабыт тыла олус баай, дириҥ историялаах, атын омук тылларыгар холоотоххо олус кэрэтик иһиллэр тыл. Тылбыт сүппэтин, симэлийбэтин туһугар,кэлэр кэнчээри ыччаппытын, сахалыы тыыннаан, утүө сиэргэ – майгыга угуйан, төрөөбут тылбытын ыһыктыбакка инникигэ эрэллээхтик илдьэ сылдьыахтаахпыт. Саха тылбытын уһуннук кэтээн корбут дьоннор этиилэринэн, сахалыы дьоһуннук толкуйдуур, санарар – инэрэр ыалга иитиллибит о5о утуо майгылаах сиэрдээх киьи буолан улаатар. Мин саныахпар,төрөөбут тылынан көҥүллүк саҥара үөрэммит оҕо атын омук тылын түргэнник ылынар, иннигэ эрэлэ быдан тардыһыылаах буолар. Оттон сахалыы тылы билбэт саха оҕолорун көрдөххө, күннээҕинэн толкуйдаах, уһуну – киэни ырыта барбат, быстах майгылаах буолар курдуктар. Онон сибээстээн, оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөөбүт тылынан иитиллэр эйгэтин кэҥэтэн хайаан да өйтөн суруйууну киллэрэр наада. Маннык тугэҥҥэ оҕо этэр санаатын сааһылана, тыл баайын эгэлгэтин туһана, толкуйдуур дьоҕурун сайыннара үөрэнэрин ситиһэллэр. Ити курдук кыра тугэннэртэн саҕалаан иитиллибит ийэ тылбыт сүөгэйин-сүмэтин иҥэрэн, киһилии киһини иитэргэ өлук уурарга кыһаллыаҕын. Төрөөбүт тыл үөрэх, иитиитин тыла буолар аналлаах. Төрөөбүт тыл - саха киһитин олоҕор, инники кэскилигэр тэннэ кыттар иэйиитэ, тобулаан таһаарар өркөн өйө, духовнаһа, төрүт өбүгэбит удьуорун, силиьин – мутугун быстыспат ситимэ. Саргылаах сахабыт тыла сайда үүнэ туруохтун!
Joint Stock Company Komdragmetall Yakutia
Joint Stock Company Komdragmetall Yakutia (АО Компания Комдрагметалл Якутия) — Саха Сирэ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ инвестиционнай холдинг буолар. Комдрагметалл бас билиитигэр сүрүннээн Аан Дойдуга элбэх алмаас, газ, ниэп, кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, таас чох хостуур тэрилтэлэр акциалара киирэр, ону таһынан элбэх ас оҥорор тэрилтэлэр, холобура ФАПК Якутия. Ону таһынан Комдрагметалл бас билиитигэр араас АХШ тэрилтэлэрэ (1% акциялара, холобура Nvidia, Coca Cola, KraftHeinz) уонна элбэх бааннар, холобура АЭБ 43% акциятын тутар.
Онтон Комдрагметалл акциятын 70% Саха Республиката тутар. Салалтата — Дьокуускай.
Кропивницкай
Кропивницкай (Кропивницький) диэн Украина куората. Кировоград уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 233 444 (2013).
Оройуонунан арахсыыта
Билигин 2 оройуон баар:
AB InBev
AB InBev (толору аата Anheuser-Busch InBev), Бельгия арыгы уонна пиибэ оҥорор тэрилтэтэ, 2021 сылга сир шаарын үрдүнэн саамай бөдөҥ тэрилтэ буолар алкоһольнай утахтары оҥорорунан. Планета үрдүнэн 18% водка уонна 48% пиибэ рынога тиксэр. Heineken курдук бөдөҥ компаниялар киирэллэр.
Салалтата — Брүссель.
Чолакоглу Озан
Оза́н Чолако́глу (Ozan Çolakoğlu, р. 1972 сыллахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр Турция Адан куоратыгар төрөөбүт) — турок омугун биллиилээх уонна биир саамай улахан ырыа айааччыта, композитора уонна муусука продюсера. Кини аан дойдуга турок биир саамай улахан ырыаһыта, биллиилээх киһитэ Таркаҥҥа продюсердаан биллэр буолбута.
Карьерата
Озан Чолакоглу аан дойдуга биллэр Америка холбоһуктаах штаттарын Калифорния штатыгар баар Беркли куорат мусукаалынай колледжын үөрэнэн бүтэрбитэ (Berklee College of Music). Кини үлэтин хамнаһын, карьератын 1991 сыллаахха Таркан диэн ырыаһыта көрсөн баран саҕалаабыта. Таркан оччолорго киэҥ эйгэҕэ биллибэт этэ. Озан Чолакоглу Таркан бар дьоҥҥо бииллэр аан бастакы альбомугар киирбит ырыалары барыларын кэриэтэ айбыта, муусукаларын суруйбута, продюсердаабыта. Альбом «Yine Sensiz» (Снова без тебя) (сахалыы "Эмиэ эйигинэ суох") диэн ааттааҕа.
2003 сыллаахха Евровидение аан дойдутааҕы куонкурус 48-с күрэхтэһиитигэр Турция аатыттан кыттан бастаабыт Эренер Сертаб «Every Way That I Can» ырыатын аранжировкалаабыта, бэйэтигэр продюсер быһыытынан үлэлээбитэ. Кэлин эмиэ Евровидение 2009 сыллааҕы куонкуруһугар Турцияттан уонна Бельгияттан төрүттээх Хадис диэн ырыаһыкка «Düm Tek Tek» ырыатын аранжировкатын оҥорбута.
Ону таһынан Озан Чолакоглу хас даҕаны турок киинэтигэр композитор быһыытынан үлэлэспитэ (холобур, «Космический элемент: Эпизод X», «Экзамен», «Любовь любит случайности» уонна да атыттар).
Неустроева Евдокия Семеновна
Неустроева Евдокия Семеновна — суруналыыс, АБ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, СӨ бэчээтин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1996 с. кулун тутар 12 к. Томпо оройуонугар Кириэс-Халдьаайы сэл. III Байаҕантайга төрөөбүтэ.
1982 с. Кириэс-Халдьаайы орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1983-1988 сс. СГУ историко-филологическай факультет нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин салаатыгар үөрэммитэ.
1988-1990 сс. Үөһээ Халыма улууун Арыылаах орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлээбитэ.
1990-1993 сс. Томпо оройуонун Үөгэн орто оскууолатыгар алын кылаас учууталынан үлэлээбитэ.
1993-1994 сс. Саһыл орто оскуолатыгар учууталлаабыта.
1994-1996 сс. Муома улууһун Улахан Чыыстай орто оскуолатыгар устуоруйа, нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлээбитэ.
2000-2012 сс. "Томпо илдьитэ" хаһыакка кэрэспэндьиэннээбитэ.
2012 сылтан Томпо оройуонун дьаһалтатын пресс-центрын салайаачытынан уонна "Томпо илдьитэ" хаһыат кэрэспэндьиэнинэн үлэлиир.
Үлэлэрэ
"Томпонский район в годы войны (1941-1945 гг.)" (2010), "Томпонсикй район: годы, события, люди" (2014), "Знатные люди Томпонского района" (2012, 2017), "Ичигесский наслег и колхоз"(2010), "Село Теплый ключ" (2016) "Геолог Гавриил Петрович Ефимов и его коллеги" (2012) уо. д. а. кинигэлэри эрэдэксийэлээбитэ
Ону таһынан элбэх ыстатыйа, уочарка ааптара.
Наҕараадалара
Бэчээт уонна телерадионан биэрии СӨ Департаменыттан илиигэ кэтэр чаһыы уонна бочоуттаах грамота (2004, 2009)
Аҕа Дойду улуу сэриитин кыайыы 65 сылыгар анаан "Забота-Арчы" ыыппыт айар куонкурсун кыайыылааҕа (2010)
СӨ бэчээтин туйгуна (2014)
"Мастер слова" бэлиэ (2014)
СӨ Е.М.Ярославскай аатынан түмэл дириэксийэтин аатыттан бочуоттаах грамота (2011, 2015, 2018) уо.д.а.
Сигэлэр
Николаев Н.С., Ефимов Н.Е., Николаева М.А. "Знатные женщины Томпонского района". Якутск, 2018
Жараев Иван Спиридонович
Жараев Иван Спиридонович (1935, Ньурба оройуона) — бастакы «Күн Дьөһөгөй» киинэ күрэһин лауреата, Арассыыйа бочуоттаах кинематографииһа, РСФСР уонна СӨ култуураларын үтүөлээх үлэһитэ. Жараев Иван Спиридонович Хорула нэһилиэгин Хапчаан диэн сиригэр 1935 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр төрөөбүт.
Дьоллоох оҕо саас
Үлэлээн-хамнаан сылайан кэлбитигэр ийэтэ ас бэлэмнээн тото-хана аһаатаҕына, сылаата таҕыстаҕына астынар, туһалааҕы оҥорбутуттан дьоллонор. Бастакы булдун бултаабыт уол үөрбүтэ, дьолломмута таһынан таһымныан сөп.
Оҕо саас умнуллубат кэмнэрэ диэн үөрүүнү, дьоллонууну аҕалбыт кэмнэр киһи өйүгэр-санаатыгар букатын умнуллубат буола өйдөнөн хаалбыттара ааттанар. Оҕо улаатар кэмигэр дьоллоох түгэннэрэ элбэхтэриттэн оҕо сааһым дьоллоохтук ааспыта диэн этиэн сөп.
Киһи барыта дьоллонуон баҕарар. Үлэҕэ-хамнаска ситиһиилэри аҕалыыттан кэлэр баҕа санаа туолуута дьоллонууну аҕалбыта хаһан да умнуллубат. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан саас саһаан эрбээһинигэр былааны аһара толорбут биригээдэ оҕолоро кыайыы күнүн өрөбүлүгэр эрдэлээн барыыларын ситиспиттэрэ умнуллубат өйдөбүлгэ кубулуйан сылдьар. Араас экзаменнары туттарыылар, күрэхтэһиилэргэ кыттыылар, кыайыылары ситиһиилэр хаһан да умнуллубаттар уонна дьоллоох кэмнэри үөскэтэллэр.
Дьол диэн киһи баҕа санаата туолуутуттан астыныыта, дуоһуйуута ааттанар. Дьайыыта уһуна ханнык баҕа санаа туолбутуттан быһаччы тутулуктаах. Ол курдук, быстах баҕа санаа туолуута быстах дьолу, онтон олус кэтэһиилээх баҕа санаа туолуута улахан дьолу үөскэтиэхтэрин сөп. Дьон тапталын, ытыктабылын ылыы дьол, дьоллоох түгэҥҥэ кубулуйар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн дьол эмиэ икки өрүттэнэр:
1. Атыттар оҥорон биэрэр үчүгэйдэриттэн баҕа санаа туолан дьоллонуу кэлиитэ. Сотору умнуллар уратылаах.
2. Киһи бэйэтэ оҥорон, тугу эмэ ситиһэн баҕа санаатын толоруута аҕалар дьоло уһун дьайыылаах уонна хаһан да умнуллубат.
Дьол төһө улахана баҕа санаата төһө улаханыттан, хайдах туолбутуттан тутулуктаах. Киһи дьолломмутун үөрүүнэн биллэрэр. Уһуннук ситиһиллэр баҕа санаа туолуута дьол улаатыытыгар тириэрдэр. Быстах дьол диэн туох эмэ быстах, кыра, суолтата суох дьыалаттан эбэтэр эт-сиин баҕа санаатын туолуута ааттанар.
Оҕону иитии, үөрэтии сүрүн сыалынан улаатан иһэн бэйэтин баҕа санааларын бэйэтэ толоро сатыырын ситиһии буолар. Бу үөрэтии оҕо ньуосканы бэйэтэ тута уонна бачыыҥкатын кэтэ сатыырыттан саҕаланарын төрөппүт өйдөөн көмөлөһөн биэрэрэ эрэйиллэр. Ол курдук, оҕо тугу эмэ оҥороро элбэхтик сыыһа-халты буолан тахсарынан, эбии үлэни элбэтэринэн төрөппүттэн тулууру ирдиир.
Оҕо тугу эмэ оҥорон баран эбэтэр оҥороору бэлэмнэнэригэр улахан дьон хайдах сыһыаннаһалларын кыраҕытык кэтээн көрөр. Тугу салгыы оҥороро төрөппүтүн сыһыаныттан тутулуктанар.
Оҕо бэйэтэ оҥорбутуттан үөрэрин, астынарын, дьоллонорун төрөппүт үөскэттэҕинэ оҕото үлэни-хамнаһы сөбүлүүр буола улаатар кыахтанар. Төрөппүт оҕо тугу эмэ туһалааҕы оҥордоҕуна хайгыыра, махтанара, тугунан эмэ бэлиэтиирэ, кырата үөрэн көрдөрөрө хайаан да ирдэнэр. Бу бэлиэ кэми оҕо өйдөөн хаалан үчүгэйи, туһалааҕы оҥороро элбиир.
Оҕо тугу эмэ туһалааҕы оҥорбутун билиниититтэн, үөрбүтүттэн үөскээн кэлэр баҕа санаата туолуута, дьоллонуута ордук үрдүк сыанабыллаах, өр кэмҥэ умнуллан хаалбат.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сахаларга оҕону иитии, үөрэтии уратылара. – Дьокуускай: 2023. – 117 с.
Категорияларынан көрдөөһүн: Үөрэх.
Олох биирдэ бэриллэр!
слева|http://fotki.ykt.ru/albums/userpics/2013/12-18/1387367836_1207282139loh_biirde_m.jpg
''Күндү ааҕааччым, суруйар ыстатыйабар арыгы алдьархайын хайдах баарынан, кырдьыгынан көрдөрүөҕүм. Баҕар, сорох сиринэн ааҕарга ыарахан буолуо гынан баран, мантан атыннык суруйдахха ситэтэ суох буолсу.
Илиилэрбиттэн уонна хаҥас атаҕым улахан тарбаҕын төбөтүттэн ураты тугум да эмсэҕэлээбэтэх. Илиим бүлгүммэр диэри бэрэбинэ курдук үллэн таҕыста. Онтум түүн тииһиктээн утуппата. Футболкабын устан кэбиһэр өй киирээхтээбэтэҕэ, сиэхтэрэ быһа киирэн биир сор буолла. Балаатаҕа бииргэ сытааччыларбыт сорохторо кыайан турбаттар. Ол иһин таас бааҥкаҕа убаҕастаан баран, киирэр-тахсар дьонунан сүөкэттэрэллэр. Балаатабытыгар араас ыарыһах баар: умайбыт, үлүйбүт, охтубут, сууллубут, кырбаммыт... Саҥа киирээччилэр арыгыларын-табахтарын сыттара, өлөр-тиллэр былдьаһыгар сытан таҥастарыгар холлон кэбиспиттэрэ, кир-хох иҥмитэ барыта булкуһан «арамааппыт» диэн амырыын. Сытан эрэ тахсан киирээччи үгүс. Сорохтор, сиэстэрэни күүтэ сатаан баран, төлө ыытан кэбиһэллэр. Ол курдук ким эрэ уларытыар диэри — күҥкүйүү. Көрүдүөргэ — умайбыттар, үлүйбүттэр өҥнөөх ойуулара ыйанан турар, ону сиргэнэ-сиргэнэ көрөбүт (аҕыйах хонугунан бэйэбит илиибит-атахпыт маннык буолан тахсыа диэхпит дуо?). Бу хартыыналары арыгы атыылыыр сиргэ ыйыыллара буоллар дэһэбит. Баҕар, биир эмэ киһи туттунуо эбитэ буолуо.
Бэрэбинэ курдук сүүлэ иһэн тахсыбыт илиилэрим, түүн тэһэ баран, онто да суох кирдээх утуйар таҥаһым хаан-ириҥэ булкаастаах убаҕаһынан ньамахтанна. Ыарыыта диибин диэн. Арай, илиилэргин өрө уунан сыттахха арыый буолар да, төһө өр оннук сытыаххыный. Мөхсөбүн аҕай. Көрөр киһитэ суох иэдэйииһибин. Дьэ, мин аҕай диэн дархаһыйан, арыгынан утахтанан бэйэбин да, дьоммун да эрэй бөҕөтүгэр тэптим быһыылаах. Кыһыйбытым-абарбытым иннигэр аны-кэлэн хайыахпыный?! Түспүт ыалбар, быраатым аахха, ханна баарбын биллэриэх эбиппин да, хайдах сибээстэһиэх муҥум эбитэ буолла: төлөпүөннэрэ суох, куорат түгэҕэр олороллор. Бииргэ сытар дьоммун кытта син билсэ сатаатым. Аны биир кыһалҕа күөрэйэн таҕыста: тахсан киирэрим. Үлүйбүт илиибинэн ыстааммын сатаан сулбуруппаппын, аны улахаммар сырыттахха хайдах соттобун?... Барыта – арыгыттан. Нэдиэлэ курдук арыгылаабыт киһи бастаан утаа тугу аһыаҕай. Онтон эдэр организмым син биир аһылык көрдүүр буоллаҕа дии. Улаханныыртан туттунан аһылыкпын көҕүрэтэн, тулуйа-тулуйа сылдьарга күһэлинним. Эрэйдэнним аҕай. Киһи кыбыстыах, тахсан киирэ олорор киһини көрөн кинини ымсыыра саныыр курдук буоллум.
Арай биир күн, оргуйбут ууга буһан сытар сиэнин харайсар, Үөһээ Бүлүү дуу, Бүлүү дуу кырдьаҕаһа куоракка тахсарыгар дьонум ханан олороллорун ыйытан-ойуулатан, миигиттэн сурук илдьэ барда. Ол күнү быһа оҕонньорбун кэтэһэн бөҕө буоллум. Булуо дуо быраатым аах дьиэлэрин? Киһи баар буолуо дуо дьиэҕэ, кини тиийэригэр? Арай куорат ыала киллэрбэтин? Дьэ, күүттэххэ күн уһуур да буолар эбит. Кырдьаҕаһым барахсан дьоммун булан, илдьиппин тиэрпитин истэн үөрбүппүн эриэхсит. Бу кырдьаҕаспар махталым муҥура суох, хомойуох иһин, аатын-суолун умнубуппун. Дьонум кэлэн көрүстүлэр, кийиитим барахсан ытаан-соҥоон бараахтаата. Аныгыскы эриэйсэнэн кэргэним көтөн кэлэр буолбут. Инньэ гынан, дьэ үөһэ тыынным. Арай биир сарсыарда маҥан халааттаах кыыс бөҕөтө кэллэ. Биир бааһынайдыҥы, ачыкылаах саҥарбыт-иҥэрбит дьахтар кэнниттэн сылдьан биһигини кэрийэн көрөллөр, үлүйүүбүт-умайыыбыт истиэпэнин эҥин ырыталлар. Устудьуоннар эбит. Кыбыстан да диэн ханна бараахтыахпытый, сукуһан баран олороохтоотохпут дии. Салайааччыларын маннааҕылар бэркэ билэллэр бадахтаах. Мин хаһан быстарарбын уонна төһө өр сыппыппын ыйыталаһан баран айдаан бөҕөтүн тарта: хайдах нэдиэлэ эрэ сыппытын кэннэ эпэрээссийэлиигит диэн. Үлүйбүт киһини үлүйүү кыраныыссата тахсыар диэри, кырата икки нэдиэлэ курдук күүттэриэхтээх үһүлэр. Эрдэ быһылыннаҕына, үлүйүү, эбэтэр өлбүт эт тахса турар. Хос-хос быһыллыан сөп. Мин онон сүгэ түһүөр диэри сынньанар «дүлүҥ» буоллум (дьиҥнээхтик). Кэлин, хос-хос быстарар дьону көрдөхпүнэ-иһиттэхпинэ, миэхэ ол кып-кыратык көстөн ааһаары, холооно суох улахан үтүөнү оҥорбут (хомойуох иһин, аатын да билбэппин) барахсаны өйдүү түһэбин. Идэлэрин итинник баһылаабыт, бэриниилээх дьоммут элбии туралларыгар баҕарабын.
Ити курдук, кэргэним кэлиэр диэри улахаммын тахсан киирбэккэ эрэ сырыттым. Таҥара накааһа эбит. Ити кыһалҕа барыбытыгар да сытыытык турар быһыылааҕа: кыра наадабытыгар син бэйэ-бэйэбитигэр көмөлөсүһэн сылдьарбыт, сорохтор бэйэлэрэ бэйэлэрин син хааччыналлар. Эбиитин туалеппыт уопсай буолан буоратта. Ол эбэтэр, ким урут киирбит: дьахталлар киирдэхтэринэ — дьахталлар, эр дьон киирдэхтэринэ — эр дьон туалета буолар.
Бу айылаах «үтүөҕэ» тиэрдибит арыгы туһунан.
Биһиги бары да кэриэтэ арыгыттан сылтаан оһолго-дэҥҥэ түбэспит дьоммут. Туох эрэ улахан сэрии буола турарын курдук этэ. Умайбыт-үлүйбүт, кырбаммыт-эттэммит, охтубут-сууллубут бөҕө харыыта суох суккуллар. Бу тухары арыгы кыттыгаһа суох буолбат. Саҥа киһи киирдэҕин ахсын «мин эрэ буолбатах эбиппин» диэн, биһиги, иһээччилэр, бэйэмсэх уонна ханыы тардынар үгэспитинэн, испитигэр үөрэбит. Төһөнөн сололоох-чыыннаах киһи киирэр да, оччонон үөрүүбүт үрдүүр. Биир албакаат уол тарбахтарын үлүтэн киирбитэ, хата быһыллыбатаҕа. Ол оннугар биһиги «оннооҕор бу суут-сокуон дьоно итирэн үлүйэллэр эбит» диэн үөрсүбүппүт. Арыгы обургу киһини дуоһунаһынан, сааһынан, омугунан да араарбат. Кырдьыга даҕаны, бары да арыгы быһа сиэбит мэйиибитигэр ханыы тардынар, бэйэмсэх санаабытыгар онтон атын санаа киириэн да сатаммат буоллаҕа.
Ол эрээри биһиги испитигэр арыгыны испэт буолан баран арыгыттан эмсэҕэлээбиттэр эмиэ бааллара. Ол курдук, биир Ньурбаттан төрүттээх кырдьаҕас, дьиэ кэргэн Саҥа дьыллааҕы нуорматын (арыгы толуонун) ылан баран маҕаһыынтан тахсан истэҕинэ, арыгытын былдьаары хатыйан охторбуттара, улаханнык ыарыыланан суһал көмөнөн биһиэхэ киирбитэ. Дьэ, иһээччилэр кыыллара турбут да эбит. Оҕонньору балаатаҕа миэстэ суоҕуттан көрүдүөргэ сытыарбыттара. Бадаҕа, уоллаах кийиитэ быһыылаахтара, бэркэ харайаллара. Биһиги улууспут аҕа баһылыга кинилэр нэһилиэктэриттэн төрүттээх эбит. Онон аймаҕырҕаһан билсэн, хойуккааҥҥа диэри сэһэргэстибит. Сарсыныгар туран көрбүппүт, дьоммут суохтар, оҕонньор куойката кураанах. Ыйыталан билбиппит, кырдьаҕаспыт барахсан «өбүгэлэригэр айаннаабыт»... Өссө да олоруох кырдьаҕас барахсан, арыгы сиэртибэтэ буолаахтаабыта. Дьэ, кырыыстаах ас диэтэҕиҥ! Бу өлүү кэнниттэн миэхэ аан бастаан арыгылааһыҥҥа утарылаһар туох эрэ санаа охсуллан ааспыта. Тоҕо ким эрэ арыгылаан иһэ аһыйбытыгар ити кырдьаҕас, онто да суох кылгаабыт олоҕо толук буолуохтааҕый?!
Кэргэним кэлээтин кытта мин улахаммар тахсан киирэн, киһи тэҥэ суох буоллум. Куоракка баар аймахтарым, урууларым кэлэ сылдьан эҥин сүргэм көтөҕүлүннэ. Хаһыат, сурунаал бөҕөтүн аҕаллылар. Кэргэним дойдубуттан таба быара, уулаах отон аҕалан, сүрэхпин-быарбын сойуттум.
Биирдэ үлүйбүттэр отделениеларын сэбиэдиссэйэ Н.Н. Божедонов кэбиниэтигэр ыҥыран ону-маны ыйыталаста. Оҕолорбун, кэргэним, дьонум тустарынан. Онтон сыыйа омук оҥорор протеһын туһунан кэпсээн барда. Мин төбөбөр сыыйа илиилэрбиттэн матан эрэрим биллэн барда. Бу тухары эмтээн-томтоон илиилээх хаалыам диэн, кыра да буоллар, эрэҥкэдийэрим симэлийдэҕэ. Хараҕым уута ыгыллан тахсыбытын билбэккэ да хааллым. Сарсын мин хаҥас илиибин быһар буоллулар. Дьэ хайдах буолабын онтон, дьонум-сэргэм хайдах ылынар арыгылаан баран, үлүйэн илиитин быстарбыт киһийдэҕи. Оҕолорум барахсаттар төһө эрэ кыбыстыыга бараллар? Оҕолор бэйэлэрин истэригэр кырыктаах баҕайы буолааччылар. Үөҕэн, ыстырыыстаан сордууллара буолуо аҕаҕыт илиитэ суох диэн. Оттон таптыыр киһини кууһар, кыра оҕону көтөҕөр дьол диэнтэн маттаҕым ити. Хайа, оттон тахсан киирэрбэр куруук киһи батыһыннарыылаах сылдьыах муҥум дуу. Олус эрэйи көрөөрү гыннахха, бу эрэйдээх-буруйдаах сир ийэ үрдүттэн эрдэ-сылла күрэнэр ордук буолсу дуу... Арыгы обургу тэптэ да тэптэ. Ол иһин да, кэлин олус кэбилэммитим.
Операционнайга эмиэ устудьуон бөҕөтө. Дьэ, кыргыттарга табыллыбыт киһибин быһыылаах, саатар илиим быһылларыгар кытары кыргыттардаах буоллаҕым. Барахсаттар, ол да буоллар көмөлөстөхтөрө дии: кыргыттар көрөн турдахтарына хайдах мөлтөөн биэриэххиний, тулуйаргар эрэ тиийэр буоллаҕыҥ. Бастаан норкуос биэрээри гыммыттарын «ылбаппын, маннык быһыҥ, тулуйуом» диэн айдааран турдум. Николай Николаевич сүүрэн кэллэ «сүрэҕэ үчүгэй эбит, «местнэйдээн» баран оҥоруҥ» диэтэ. Ол аата, быһыллар илиибин эрэ утуталлар, бэйэбин бүтүннүү буолбатах. Илиибэр укуол бөҕөтүн туруордулар. Сотору соҕус илиим дыҥ курдук буолан хаалла: иннэнэн астахтарына, сөмүйэнэн анньар курдук буолла. Илиибин хайдах быһалларын үөһээҥҥи лаампалардаах сиэркилэнэн көрө сыттым. Бу эрбиилэрэ эҥин боростуойун. Мэктиэтигэр, дьэбиннээх курдук. Тааҕы-таах эрбээн баран тосту тутан, ылан быраҕан кэбистилэр. Биирдэ ньиэрбэбин таарыйдылар быһыылаах: туймааран ыллым. «Тоҕо киһини уотунан оҕустараҕыт» диэн дьээбэлэнэ сытабын. Кытаатыҥ, түргэнник бүтүҥ, айыкка. Тиритэн, уу-чоккурас буоллум. Утаттым аҕай, тигэллэригэр ыарыыланным да, тулуйдум. Дьэ бүттүлэр...
Иккис илиибин нэдиэлэ курдугунан диэн буолла. Киһи көмөтө суох тугу да туттубат буолан хааллым. Иккиспин быстахтарына, олох да иэдэйии буолсу. Оттон хайдах эрэ дойдуну буллахха тугу эмэ тобулаа инибин. Ама, бу орто дойдуга, мин баара-суоҕа бачча сааспар эрэ диэри олороору кэлбитим буолуо дуо?! Аҕам-ийэм миигин баччаҕа кэлэн баран илиилэрэ суох хааллын диэн төрөппүттэрэ-ииппиттэрэ буолуо дуо?
Маны барытын мин аһыннараары суруйбаппын. Маннык олоҕу арыгы көмөтүнэн бэйэм талан ыллаҕым. Арааһа, олох барыта бырааһынньык курдук буоллаҕына, үөһээҥҥилэр сөбүлээбэттэр, киһи бу Орто дойдуга ананан кэлбит аналын толорботоҕуна, син биир ирдииллэр быһыылаах. Кыһын устата элбэх да сордоох илиититтэн-атаҕыттан матар эбит. Кинилэр бары киэҥ Саха сирин устун тарҕанан, сүтэн-оһон хаалан, биллибэт эбит буоллахтара... Итилэртэн үксүлэрэ синэ биир диэн баран, арыгы дьэбэрэтигэр аны хаһан да күөрэйбэттии түһэллэр быһыылаах. Оттон ийэлээх, халыҥ аймахтаах өттүлэрэ, ордук ыал кыралара-атаахтара буоллаҕына, кыҥкыйданан, кини саҕа атаҕастаммыт суох аатыран, аһаан-сиэн, сордорун-сордоон, муҥнарын-муҥнаан сырыттахтара. Бэрт аҕыйахтара бу үөһээлэр ыыппыт үөрэхтэрин өйдөөн, сиргэ кэлбит аналын толорор быһыылаах. Ити курдук, бу күн сиригэр үктэнэн, дойдум, дьонум туһа диэн, туох да күттүөннээҕи оҥорбокко, өйүм-санаам барыта арыгы дьаарынан бүрүллэн, күөгэйэр күммэр сылдьан очурга ыарыылаахтык оҕустарбытым...''
ОНЭКСИМ
ОНЭКСИМ — Арассыыйа тэрилтэтэ, Михаил Прохоров төрүттээбит. Билиҥҥи кэмҥэ ОНЭКСИМ Арассыыйаҕа биир бөдөҥ конгломерат.
Кини иһигэр киирэр:
Уонна да атыттар...
Solus
Solus - Linux төрүттээх көҥүл операционнай система, ханнык даҕаны дистрибутивка олоҕурбат. 2015 сылтан ыла үлэлиир Solus Project. Саха Сиригэр киэҥник туттуллар.
Сүлэ (Ньурба улууһа)
Сүлэ — Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгин киинэ.
Expert Telecom
Expert Telecom (Эксперт Телеком) — Саха Сирин биир улахан интернет провайдера, Илин Эҥэр улуустарга сүрүн интэриниэт провайдер буолар, GPON технологияны туттар.
Expert Telecom диэн компанийа Expert Group бөлөххө киирэр.
Сайта http://www.optikazareche.ru/index.html
Ренессанс Кредит
Ренессанс Кредит (Renaissance Credit) — Арассыыйа чааһынай баана, ОНЭКСИМ конгломератка киирэр.
Луцкай
Луцкай (Луцьк) диэн Украина куората. Волынь уобалаһын дьаһайар киинэ. Дьонун ахсаана 215 624 (2013).
Согласие Харыстабыл
Согласие — Арассыыйа харыстабыл (инчуренс) эйгэтигэр үлэлиир биир улахан тэрилтэ. ОНЭКСИМ конгломератка киирэр.
Путивль
Путивль (Путивль) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 361 (2011).
Федотов Степан Прокопьевич
Федотов Степан Прокопьевич (1935.02.10 - 1983.11.15) - прозаик. 1965 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. 1959 сыллаахха Дьокуускайдааҕы сельскохозяйственнай техникуму бүтэрэр, колхоз зоотехнигынан үлэлээбитэ, "Эдэр коммунист" хаһыат салаатын сэбиэдиссэйэ. 1963 сылтан "Кыым" хаһыат корреспондена. 1962 сылтан ССКП чилиэнэ. "Кынаттаах олох" диэн бастакы кинигэтэ 1962 сыллаахха тахсыбыта.
Абааһы мунньаҕа
Абааһы мунньаҕа диэн былыргы сахалар уонна да атын айылҕаҕа итэҕэйэр омуктарга тарҕаммыт өйдөбүл. Өйдөбүл быһыытынан сыл ахсын от ыйын 13 күнүгэр абааһылар мунньахтыыллар - сыаллара соруктара ол сылга кими олохторуттан ылалларын испииһэктииллэр, кими өлөрөллөрүн.
Өйдөбүл быһыытынан от ыйын 13 күнүгэр киһи этиһиэ суохтаах, үөхсүө суохтаах, кими даҕаны кырыа суохтаах, үөнү уонна кыылы өлөрүө уонна атаҕастыа суохтаах, тоҕо диэтэххэ ити күн үөннэр, кыыллар уонна киһи бырааба тэҥ буолар. Итини кэһии — өлөр испииһэккэ киириэххин сөп диэн өйдөбүлүнэн буолар.
Федоров Владимир Николаевич
Федоров Владимир Николаевич (1951.03.31) - ньуучча хоһоонньута, прозаик, тылбаасчыт. 1988 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Кэбээйи улууһугар Таас-Тумус диэн бөһүөлэккэ төрөөбүтэ. 1975 сыллаахха СГУ инженернай-техническай факультетын бүтэрэр. Геолог идэтин баһылыыр. Хас да сыл экспедицияларга сылдьан баран суруналыыс идэтигэр көһөр. "Молодежь Якутии" уонна "Социалистическая Якутия" хаһыаттарга суруналыыстыыр. Ону тэҥҥэ Дьокуускайга "Горизонт" диэн литературнай түмсүүнү салайар. 1983 сылтан уон сыл устата "Полярная звезда" сурунаал сүрүн редактора.
В. Федоров VIII-с Бүтүн Холбоһук эдэр суруйааччыларын сүбэлэрин кыттыылааҕа. Кини хоһоонноро өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна киин хаһыаттарга уонна сурунаалларга, "Молодая гвардия" уонна "Современник" хомуурунньуктарга бэчээттэммиттэрэ. Сорох хоһоонноро тас дойдуларга тахсыбыттара. "Звезда в снегу" диэн бастакы кинигэтин 1982 сыллаахха таһаарбыта. Кини хоһоонноругар олоҕурбут хас да биллэр ырыа баар.
Прозаҕа таһаарыылаахтык үлэлээбитэ, ону тэҥҥэ талааннаах тылбаасчыт. Ньуучча тылыгар саха, эбээн, дьүкээбил уонна эбэҥки суруйааччыларын айымньыларын тылбаастаабыта (Н. Якутскай, А. Сыромятникова, А. Старостин, А. Кривошапкин, Н. Абыйчанин, Улуро Адо, Н. Калитин уо.д.а.).
Хотуо
Хотуолааһын, хотуо — куртах иһинээҕитэ уҥуор бөлүүҥҥү.
Харайданова Аграфена Николаевна
Харайданова Аграфена Николаевна - тыыл, үлэ бэтэрээнэ, Ленин уордьанын кавалера, "Кыһыл Знамя" уордьан кавалера, Томпо улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
1925 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр Томпо улууһун III Байаҕантайга Үөттээх диэн сиргэ төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэммэтэх. 1939 с. колхуоска үлэлиир, 1941 с III Байаҕантай Киров аатынан колхуос чилиэнэ буолар. 1942 с. сайыныгар оскуола оҕолорун от үлэтигэр салайар. 1944 с. производствоҕа биригэдьиирдир. 1941 с. ЫБСЛКС чилиэнэ буолар, 1948-1950 сс. Киров аатынан колхуос комсомольскай тэриллиитин сэкирэтээринэн үлэлиир. 1956 с. ССКП чилиэнэ буолар. 1941 с-1952 сс. Киров аатынан колхуоска ыанньыксыттыыр, үүт-табаар ферматын сэбиэдэссэйинэн ананар. 1953-1957 сс. Маленков аатынан колхуоска үүт-табаар ферматгар сэбиэдиссэйдиир. 1957-1960 сс. В.И.Ленин аатынан колхуоска кладовщицанан үлэлиир. 1962 с. ыанньыксыттыыр. Биэс төгүл Таатта улууһун (1950 с.), Томпо улууһун (1953 с., 1963 с., 1967 с., 1969 с.) дьокутаатынан талылла сылдьыбыт.
Наҕараадалара
Ленин уордьана (1966 с.)
Бочуот бэлиэтэ (1971 с.)
Үлэ Кыһыл знамятын бэлиэтэ (1973 с.)
"Аҕа Дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин" мэтээл (1970 с.)
Томпо улууһун бочуоттаах олохтоох (2001 с.)
Ölürüm Sana
Ölürüm Sana (Олүрүм Сана; нууччалыы туруору тылбаастаатахха -- «Я умру для тебя», сахалыы -- "Эн тускар өлүөм) — бу Турция биллэр киһитэ, аан дойдуга аатырбыт сураҕырбыт улахан уонна биир саамай ситиһиилээх ырыаһыта Таркан устуудьуйаҕа устубут үһүс альбома. Бу альбом 1997 сыллахха турок тылынан тахсыбыта.
Альбомҥа киирбитэ
Ölürüm Sana альбом Турция Стамбул куоратыгар "Истанбул Плак" (İstanbul Plak) диэн ааттаах биир улахан устуудьуйаҕа уһуллан, таҥыллан тахсыбыта.
Express Network
Express Network (Экспресс Сеть, Экспресс Нетуорк), Саха Сирин биир сүрүн интэриниэт провайдера уонна IPTV өҥөнү толорооччу.
Ölürüm Sana
Альбомҥа киирбитэ
Бу альмон аан дойдуга бүтүннүүтүгэр офиальнайдык көҥүллэммитинэн, легальнайдык уонна көҥүллээхтик 4,5 мөл ахсаанынан оҥоһуллан тахсыбыта. Ол түмүгэр бу альбом Турцияҕа эрэ буолбакка, бүтүн аан дойдуга үр харчы өттүнэн улаханнык ситиһиилэммитэ. Ити альбому атын дойдулартан ордук Арассыыйаҕа, тутулуга суох судаарыстыбалар холбоһуктарыгар (СНГ), Илиҥҥи Европаҕа (холобур, Венгрияҕа), ону тэҥэ Германияҕа, Францияҕа уонна Бельгияҕа сэргээбиттэрэ. Оттон аангылыйа тыллаах дойдуларга улаханнык тарҕамматаҕа, тарҕата да сатаабатахтара.
Express Network
Салалтата — Дьокуускай (Саха Сирэ).
Сүрүн сайта: http://exp-net.ru/
Ölürüm Sana
Альбомҥа киирбит композициялар
Ölürüm Sana, 1997
Express Network
15.05.2020 ыла Ростелеком (Саха Телеком) бас билиитэ буолар.
Источник: https://sakhapress.ru/index.php/mobile/archives/258645
Ölürüm Sana
Альбомҥа киирбит композициялар
Şımarık (3:55) İkimizin Yerine (4:42) Ölürüm Sana (4:05) Salına Salına Sinsice (4:23) Gecenin Ürkek Kanatlarında (3:56) Kır Zincirlerini (Bu Gece) (5:23) İnci Tanem (5:38) Başına Bela Olurum (4:11) Unut Beni (5:28) Delikanlı Çağlarım (3:43) Beni Anlama (5:21)
Hello Sunshine
Hello Sunshine — АХШ саамай эдэр уонна саҥа үөскээбит, саҥа тахсан эрэр медия компанията. 2016 сыллаахха төрүттэммит.
Америка саҥата
Америка саҥата (сороҕор Америка куолаһа) — АХШ глобальнай планета үрдүнэн 86 омук тылынан 200 омук сиригэр интернет, радио, телевидение нөҥүө сонун уонна араас информация тарҕатар медия ресурсата.
2017 Конфедерация Кубога
2017 сыл FIFA Конфедерациятын Кубога диэн футболга FIFA Конфедерацияларын ыккардыгар Арассыыйаҕа ыытылллар футболга күрэс. Бэс ыйын 17 күнүттэн от ыйын 2 күнүгэр дылы буолар.
Ыытыллар миэстэлэрэ
Арассыыйа 4 куоратыгар ыытыллар: Москва, Санкт-Петербург, Сочи уонна Казань.
Группанан оонньуулар
Оонньуулар күннэрэ 2015 сыл от ыйын 24 күнүгэр талыллыбыттара.
Дьаархан (Ньурба улууһа)
Дьаархан — Ньурба улууһун Дьаархан нэһилиэгин киинэ.
АлМас
Штаб квартира - Дьокуускай.
Ренессанс Капитал
Ренессанс Капитал (Renaissance Capital) — Арассыыйа инвестиционнай баана, ОНЭКСИМ конгломератка киирэр.
Coca Cola Corporation
The Coca-Cola Company эбэтэр Coca Cola Corporation (эбэтэр Кока Кола бөлөх), Америка биир саамай улахан тэрилтэтэ, улахан конгломерат уонна бөлөх буолах, сир шаарын үрдүнэн биир топовай биллэр тэрилтэ, элбэх барыстаах, элбэх барыһы генерируйдуур тэрилтэлэртэн биирдэстэрэ. Улахан конгломерат буоларын быһыытынан глобальнай компонеҥҥа киирэр Fortuna 500.
Coca Cola тэрилтэни сүрүннээн икки тэрилтэ салайар:
Филиппов Петр Иванович
Филиппов Петр Иванович (1915.06.25 - 1985.02.12) - прозаик, литература ырытааччыта. Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1966 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар сойуустарын) чилиэнэ.
Сунтаар улууһугар Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1932 сыллаахха Сунтаардааҕы колхоз эдэр ыччат оскуолатын, 1952 сыллаахха Дьокуускайдааҕы областной партийнай оскуоланы, 1958 сыллаахха ССКП КК Үрдүкү Партийнай оскуолатын бүтэрэр. Алын сүһүөх оскуолаҕа үөрэтээччинэн үлэлээбитэ, комсомольскай үлэҕэ сылдьыбыта, "Ленские маяки" диэн улуустар хаһыаттарыгар редактордаабыта, "Кыым" хаһыат редакторын солбуйааччыта буола сылдьыбыта, Саха АССР телевидение уонна радио Судаарыстыбаннай Комитетын литературнай-уран биэриилэр сүрүн редакторын солбуйааччыта этэ. 1942 сылтан ССКП чилиэнэ.
1937 сыллаахха бэчээттэнэн саҕалаабыта. 1961 сыллаахха "Хотугу сулус" сурунаалга М.К. Аммосов туһунан бастакы улахан очеркатын таһаарар. Филиппов очерктара уонна литературнай мэтириэттэрэ 1967 сыллааха "Дьыллар уонна дьоннор" диэн хомуурунньук буолан тахсыбыттара.
Билиҥҥи кэм (телеканал)
Билиҥҥи кэм (Настоящее время) — АХШ телеканала нуучча тылынан Саха Сиригэр, Арассыыйаҕа, Украинаҕа, Узбекистаҥҥа, Казахстаҥҥа, Кыргызстаҥҥа интернет уонна аргыс нөҥүө көрдөрөр иһитиннэрэр. Үлэтин 2017 сыллаахха саҥалаабыта.
Көҥүл араадьыйата бас билэр.
Салалтата — Прага (Чехия).
Шапошникова Айта Ефимовна
Шапошникова Айта Ефимовна (1957.09.11) - проза тылбаасчыта, ырытааччы. 1995 сылтан Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Нам улууһун Намыгар уруһуйдьут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1979 сыллаахха А.М. Горькай аатынан литературнай үнстүтүүт уран тылбаас салаатын бүтэрэр. "Хотугу сулус", "Полярная звезда", "Чуораанчык" сурунааллар редакцияларыгар үлэлээбитэ. 1994 сылтан "Далбар Хотун" дьахталларга анаммыт өрөспүүбүлүкэтээҕи сурунаал эппиэтнэстээх сэкэрэтээрэ.
Бастакы уран тылбаастара 1979 сыллаахха "Хотугу сулус" сурунаалга тахсыбыттара. Бастакы тылбаастаабыт кинигэтэ - И. Егоров "Спасение лебедя" (1981 с. тахсыбыта). А. Шапошникова тылбаастара өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга уонна сурунаалларга, холбоһуктаах хомуурунньуктарга, "Литературная Россия" хаһыакка уо.д.а. киин хаһыаттарга тахсыбыттара. Аныгы саха прозата уонна поэзията сайдыытын туһунан хас да ырытыылаах.
Королёв Сергей Павлович
Серге́й Па́влович Королёв (1907 сыл тохсунньу 12 күнэ (эргэ истиилинэн), 1906 сыл ахсынньы 30 күнэ (саҥа истиилинэн), Житомир — 1966 сыл Тохсунньу 14 Москва) — сэбиэскэй учуонай,  ракета, космос техникатын уонна ракеталаах сэрии тэриллэрин тутааччыта. космонавтика төрүттээччитэ. XX үйэ ракета тутуутагар уонна космос техникатын тутуутагар биир сүдү улахан, биллэр фигурата.
Сергей Королёв идеяларыттан сир бастакы спутнига, уонна Юрий Гагарины космоска ыытыыта табыллыбыттара.
Социалистическай үлэ икки төгүллээх геройа, Ленин бириэмийэтин лауреата, ССРС билим Академиятын академига,. 1953 сыллаахтан КПСС чилиэнэ. Кыһыл Армия полковнига. .
Кривошеев Виталий Сергеевич
.
Кривошеев Виталий Сергеевич (Тохсунньу 19 1987, Харьков ) диэн Украин уонна политига. От ыйа 15 2012, Виталий Кривошеев уонна Украин Национальнай Сойуустара партия баhылыга.
State Grid Corporation of China
State Grid Corporation of China, Кытай биир улахан тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн уонна 74 омук сиригэр элетричество остуолбаларын бас билээччи, уонна уоту оҥорооччу. Биир барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Аатырбыт элитнай Fortuna 500 компоненыгар киирэр.