cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хой (астрология)
Бэлиэ
Хой бэлиэтэ ♈ (сорох браузердарга көстүмүөн сөп) Юникодка 9800 №-дээх, онтон 16 чыыһылалаах 2648 уонна HTML-кодугар  эбэтэр.
Адыаччы (нэһилиэк)
400px|thumb|right|Адыаччы нэһилиэгэ Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар
Адыаччы нэһилиэгэ  — Дьааҥы улууһун биир улахан нэһилиэктэриттэн биирдэстэрэ. Географическай балаһыанньатынан, балай даҕаны сайдыан сөптөөх бөһүөлэк буолар. Кэлиҥҥи кэмҥэ, туризм сайдан иһэр.
Адыаччы нэһилиэгэр 3 нэһилиэнньэлээх олорор сир киирсэр: Бөтөҥкөс (нэһилиэк киинэ), Алыһардаах, Эҥэ-Сайылыга.
Устуоруйата
Сүүрбэһис үйэ саҥатыгар дылы дьоннор өтөхтөрүнэн, сайылыктарынан олорбуттара, ол иһин нэһилиэк киинэ суоҕа. Эҥэ-Сайылыга уонна Алыһардаах киин оруолларын толороллоро.
ХХ-с үйэ саҥатыттан, ол эбэтэр Арассыыйа Империята эстэн, Сэбиэскэй былаас олохтонон барыаҕыттан ыла, Адыаччы нэһилиэгэр сүҥкэн элбэх сайдыы барбыта. Гражданскай сэриигэ Адыаччыга үрүҥнэр баһыйбыттара биллэр, онтон кэлин сэбиэскэй былааһы утарбыт дьону репрессияҕа ыыппыттара.
Адыаччы киин бөһүөлэгэ Бөтөҥкөс ХХ үйэҕэ, маҥнайгы оскуола 1934 сыллаахха аһыллыаҕыттан, тэтимнээхтик 1980-с сылларга дылы сайдыбыта. Кэлин ССРС салалтата Адыаччытаа5ы ГЭС тутуллар диэн туох баар тутуу үлэтин тохтоппуттара. Ону, хата дьолго диэххэ дуу, Адыаччы олохтоохторо, энтузиастара, Саха сирин экологтара утаран, Туой-Хайа курус суолун батыспатаҕа. Ол курдук, билигин Адыаччы сайдыыта иккис тыынын ылан эрэр диэххэ сөп.
Адыаччы ордук алдьатыылаахтык 1967, 1968, 1996 уонна 2008 сылларга улахан мотуохха ылларбыта. 2008 сыллаа5ы мотуох Адыаччы историятыгар саамай улахан мотуо5унан буолбута. Мотуох түмүгүнэн, сүөһү бөҕө өлбүтэ, эһиллибитэ эрээри, элбэх киһи Адыаччыттан көһөн барбатаҕа. Адыаччы нэһилиэгэ Дьааҥы улууһугар биир сүдү баайдаах нэһилиэгинэн буолар.
Адыаччыттан Аан дойдуга аатырар Киһилээх хайалара бэрт чугас итиэннэ олохтоох энтузиаст Михаил Александрович Слепцов 1954 сыллаахха тэрийбит, кэлин өр сылларга эколог, энтузиаст Николай Герасимович Божедонов сыа-сым курдук сыһыаннаһан үлэлээбит палеонтолого-этнографическай музейа баар.
Географията
Адыаччы нэһилиэгэ Адыаччы өрүс сүнньүгэр турар.
Климата
Адыаччы климата син биир өрөспүүблүкэ атын сирдэрин курдук, резко континентальнай климаттаах.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Дьардьама
thumb|[[Слон дьардьамата]] thumb|[[Киhи уонна ат дьардьамалара]] thumb|[[Баҕа дьардьамата]] thumb|[[Моҕой уонна атын сыыллааччылар дьардьамалара]] thumb|[[Кымырдаҕас дьардьамата]]
Саастаах киhи дьардьамата 206 уҥуохтаах. Уҥуохтар сүһүөхтэринэн холбоhоллор. Дьардьама өссө өҥүргэстээх.
Тыл реформата
Тыл реформата кэм чопчу биир моменыгар буолар. Тылга өр кэм тухары киирэр уларыйыылар манна хапсыбаттар.
Холобурдар
Тыл реформатын сорох холобурдарынан буолаллар:
Сахалин
thumb|250px|Сахалинтан Саха
Сахалин (Сахалин), арыы, Арассыыйа саамай улахан арыыта буолар. Сахалин уобалаһа буолар, федерациа биир сүрүн субьега.
Геван (биэрии)
Ге́ван - Саха национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньатын араадьыйаҕа уонна телевиденияҕа тахсар Саха сирин аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктарын тустарынан элбэх тылылан тахсар биэриитэ.
Ситим-сирэ: http://www.nvksakha.info/node/39
Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыастара
Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружинатын байыастара (тиһик)
Үүт кэрэ
Үүт кэрэ — барбах саһарымтыйан көстөр маҥан (сылгы).
Программалааhын тыла
Программалааhын тыла диэн массыыналар (бастатан туран көмпүүтэрдэр) үлэлэрин туhаайар оҥоhуу тыл. Программалааhын тыллара программалары айарга, алгоритмнары көрдөрөргө эбэтэр дьон билсиитин биир көрүҥэ курдук туттуллаллар.
Арҕаа Папуа
left|thumb|268x268px|Арҕаа Папуа олохтоох дьахталлара Арҕаа Папуа — Саҥа Гвинея арыыга сытар Индонезия провинцията. Олохтоохторун ахсаана — 760 422 киһи. (2010). Дьаһалта киинэ — Маноквари куорат.
Программалааhын тыла
Элбэх программалааhын тылларын суруйуулара синтаксистарыттан уонна семантикаларыттан тутулуктаах уратылаахтар, тоҕо диэтэр көмпүүтэрдэр лоп бааччы инструкцияларга эрэйэллэр.
Арҕаа Папуа
Географията
Провинция Чендравасих тумул арыыга (Көтөр Төбөтө) уонна аттыгар сытар арыыларга сытар.
Программалааhын тыла
Эрдэтээҕи программалааhын тыллара көмпүүтэр айыллааhынын иннинэ үөскээбиттэрэ, кинилэр Жакар таҥас өрөөччүтэ эбэтэр бэйэтэ оонньуур пианино курдук массыыналар майгыларын туhаайарга туттуллаллара. Билигин тыhыынчанан араас программалааhын тыллара бааллар, үксүлэрэ көмпүүтэргэ аналлаахтар. Хас сыл аайы саҥа тыллар үөскүүллэр.
Арҕаа Папуа
Устуоруйата
До 7 февраля 2007 провинция называлась Западная Ириан-Джая, и была переименована в Западное Папуа. Однако требуются ещё дополнительные процедуры для легализации нового названия. Провинция образовалась в 2003 в результате разделения бывшей провинции Ириан-Джая.
Олохтоохторо
Австронезия (ираруту, кури, биак, вайгео уо.д.а.) уонна папуас тылынан саҥарар дьон олороллор. Олор истэригэр  майбрат уонна илин чендравасих тыл кэргэнигэр киирэр тыллар, ону таһынан  арҕаа-папуас, майраси, трансновогвинейскай тыл кэргэннэрэ, уонна абун, мпур итиэннэ хатам изоляттар бааллар.
Программалааhын тыла
Программа мультипарадигменнай тыла
Программирование тыла-мультипарадигменнай программирование инструмент быһыытынан оҥоһулунна, ол эбэтэр хас да, үксүн араас парадигменнэр аймахтарыттан тутулуга суох араас парадтар тыллара.
Арҕаа Папуа
Дьаһалтанан тыырыллыыта
Провинцияҕа 10 уокурук (kabupaten) уонна 1 городскойкуорат муниципалитета (kota) киирэр:
Программалааhын тыла
Программа мультипарадигменнай тыла
Программа биир парадынааҕар улахан өйөбүлү оҥорор киһи хас биирдии тылын өйдүөн сөп эрээри, маннык быһаарыы араас автордар программирование парадын өйдөбүлүн тус- туспа быһаараллар эбит. Холобур, ресурсаны, структурнай программаны уонна сыһыарыы программаларын парадтарын аахтахха, көрүллүбүт билгэлээһин сорох түгэннэртэн ураты (холобур, тылы үөрүйэҕэ суох сыһыарыы суох) программалааһын ньымалара нэһиилэ тиийиэхтэрэ.
Программа мультипарадигменнай тыллары ырытан оҥоруу сыала, быраабыла курдук, программистарга үлэ бастыҥ инструменнарын туһаныы, ханнык да парадизм саамай чэпчэки эбэтэр саамай көдьүүстээх ньыманан быһаарыллыбатын билэллэр.
Чиили
Чиили (Chile) диэн Соҕуруу Америка дойдута. Киин куората — Сантьяго. thumb|left thumb|left|Атакама
Программалааhын тыла
Программа мультипарадигменнай тыла
Функциональнай уонна объект-ориентированнай парадигмалары өйүүр тыллар. Функциональнай уонна процедурнай парадигалар аптарытыаттар уонна нууччалар холбоһоллор APL и Rust. Функциональнай уонна логическай парадигмалар көрдөрүүлэрин, AFL, Curry и Mercury көрдөрдүлэр.
Хабиров Радий Фаритович
мини|Радий Хабиров Ра́дий Фари́тович Хаби́ров (Радий Фəрит улы Хəбиров, төр. Кулун тутар 20 1964, Сайраново дэр., Ишимбайский район, Башкир АССР, РСФСР, ССРС) — российский бэлиитигэ. 2018 сыл алтынньы 11 күнүттэн Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин баһылыгын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччу.
Олоҕун олуктара
Учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Үс уолтан кыралара.
Үөрэҕэ
1984—1989 — Башкир судаарыстыбаннай үнүбэрсиэтин юрфагын устудьуона.
1992—1994 — Университета Билькент үнүбэрсиэтин маҕыстыраана, Анкара, Туурсуйа.
Сэбилэниилээх күүстэргэ сулууспа
1982—1984 — ССРС Сэбилэниилээх күүстэрин болдьохтоох байыаннай сулууспалааҕа.
Үлэтэ
1981—1982 — Ишимбайдааҕы көлө машинострениетын собуотугар фрезеровщик үөрэнээччитэ.
1989—1992 — БашГУ юрфагын судаарыстыба быраабын уонна тутуутун хаапыдыратын ассистена, БашГУ устудьуоннарын профкомун босхоломмут бэрэстээтэлэ.
Лээби от
thumb|230px
Хабиров Радий Фаритович
Үлэтэ
1994—1998 — БГУ юрфагын бас преподавателэ.
1998—2002 — БГУ юрфагын дэкээнин солбуйааччы, дассыан.
2002—2003 — Башкир судаарыстыбаннай үнэбэрсиэтин Быраап үнүстүүтүн дириэктэрэ.
Бэлиитикэҕэ карьерата
Балаҕан ыйа 2003 — От ыйа 2008 — Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин дьаһалтатын салайааччыта.
Атырдьах ыйын 27 2008 — Ахсынньы 2008 — Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнин ис бэлиитикэҕэ дьаһалтатын Федерация Мунньаҕын уонна бэлиитикэ баартыйаларын кытта алтыһар дэпэртээмэн дириэктэрэ.
2009 сыллаахтан — РФ Бэрэсидьиэнин ис бэлиитикэҕэ Управлениетын салайааччытын солбуйааччы.
Балаҕан ыйын 19 2016 — РФ Бэрэсидьиэнин ис бэлиитикэҕэ Управлениетын салайааччытын солбуйааччы дуоһунаһыттан уурайар туһунан сайабылыанньа биэрбит.
Тохсунньу 25 2017 — Москуба уобалаһын Красногорскайдааҕы куорат уокуругун баһылыгын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччу.
Кулун тутар 28 2017 — Алтынньы 11 2018 — Москуба уобалаһын Красногорскайдааҕы куорат уокуругун баһылыга.
Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччу
2018 сыл алтынньы 11 күнүттэн Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччу. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын талыы 8 сентября 2019 года буолуохтаах.
Классный чин
2 кылаастаах дьиҥ судаарыстыбаннай советник (2009 сыл ыам ыйын 7 к., РФ Бэрэсидьиэнин № 520 Ыйааҕынан).
Наҕараадалара уонна сыбаанньалара
Юридическэй билим хандьыдаата. 1998 сыллаахха «Становление и развитие права на благоприятную окружающую среду в Российской Федерации» диэн диссэртээссийэни көмүскээбитэ.
Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриһа.
30-тан тахса бэчээттэммит билим үлэлээх.
Дьиэ кэргэнэ
Лариса Лукьянова диэн бастакы ойоҕуттан (1987 сылтан 2013 сылга диэри кэргэнниилэр этэ) Светлана диэн 1989 с.т. уонна Рита диэн 1998 с.т. кыргыттардаах. 2014 сыллаахха Светлана Хабирова эргэ тахсыбыта.
Иккис ойоҕо — Каринэ Хабирова (урукку араспаанньата — Аветисян ), врач-стоматолог. Уола Фарит 2017 с.т.
Ойоҕо живопиһинан дьарыктанар. Каринэ бастакы эриттэн уола эмиэ Радий Хабиров дьиэтигэр иитиллэр.
Оҕолорун уонна бэйэтин туһунан:Мин мусульмааммын. Ол эрээри дьикти баҕайытык үс оҕом үһүөн православнай итэҕэллээхтэр!
Быһаарыылар
<references group="" responsive="">
Васильева Анна Михайловна
Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Амма оройуонугар Ураанай нэһилиэгэр төрөөбүт.
1945 сыллаахха Бөтүҥ сельсовет исполкомун бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. Ити дуоһунаһыгар 32 сыл үлэлээбит. обкомун чилиэнинэн иккитэ талыллан үлэлээбит. Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыта. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл муус устар 8 күнүнээҕи Ыйааҕынан Васильева Анна Михайловнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Итуруп
Итуруп — Курил арыытын архипелагар баар биир улахан арыы. Элбэх тыалаах, үүһэрдээх. Саамай улахан үүһэр — Илья Муромец үүһэрэ. Киин куората — Курильскай.
J-pop
J-pop (J-POP, ааҥл. Japanese pop «Дьоппуон поп музыката») — Японияҕа үөскээбит музыка жанра.
Историята
Бу тиэрмин 1988 сыллаахха үөскээбитэ.
Чжуанлар
Чжуанлар, Чжуаннар (Чжуан Bouчcueŋь/Bouxcuengh, кытайдыы 壯族, судургу кытайдыы 壮族, пиньинь  Zhuàngzú) диэн  Кытай хоту өттүгэр олорор Бэиүуэ. Кытай Гуангси-Чжуан Аутоном Оройуона төрүт олохтоохторо,  дойду олохтоохторун 34%. 2010 сыллаахха 1854 тыһ- Кытай (18 000 000), Вьетнаҕа (50 000), Лаосҕа (30 000), Камбодьаҕа (25 000), Тайлаҥҥа  (20 000), Холбоhуктаах Штаттарга  (20 000), Дьоппуоҥҥа  (15 000), Арассыыйаҕа  (13 000), Канадаҕа  (10 000).
Дойдулар
thumb|200px|left|Чжуаннар. thumb|200px|left| thumb|200px|left|
Садаҕа
Садаҕа баай уонна сэниэ киһи дьоҥҥо тиһэх көмөтө, көдьүүһэ курдук ааҕыллара. Садаҕа этин биири да ордорбокко дьадаҥыларга барыларыгар тиксэрэллэрэ. Онуох туттуллубут сүөһү уҥуоҕун үлтүрүппэккэ, алдьаппакка мүһэлииллэрэ. Бу үгэс дьон бэйэ-бэйэтигэр көмөлөсүһэр үтүө майгыта киһини тиһэх суолга атаарыыга кытта көстөрүн туоһулуур
Шамаев Дмитрий Филиппович (Аччыгый Миитэрэй)
Шамаев Дмитрий Филиппович, Аччыгый Миитэрэй (1912–1990) — Бүлүү улууһун, Лөкөчөөн нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, Албан Аат уордьан III истиэпэннээх кавалера.
Бороҕон (Булуҥ)
500px|thumb|right|Бороҕон нэһилиэк Булуҥ улууһун каартатыгар Бороҕон. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ. Киинэ Намыы сэлиэнньэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 507 киһи (2007 сыл). Омолой өрүскэ турар улуус кииниттэн 250 км. сиргэ. Олохтоохтор дьарыктара сүрүннэн таба иитиитэ уонна балыктааһын. Улуус киинигэр диэри көтөр аал сылдьар.
Ылыллыбыт сирэ
Республика Саха (Якутия), Административно-территориальное устройство. 2007 г.
Оҕус (астрология)
48px|left|Оҕус бэлиэтэ 200px|thumb|Оҕус
Оҕус (Taurus) — зодиак иккис бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһииттэн 30° - 60° секторы ылар. Астрология ааҕарынан Күн Оҕуһунан муус устар 21 күнүттэн ыам ыйын 21 күнүгэр диэри баар. Ол гынан баран Күн дьиҥнээх Оҕус сулустар бөлөҕүнэн ыам ыйын 14 күнүттэн бэс ыйын 19 күнүгэр диэри баар. Бу бэлиэни дьаһайар планета - Чолбон.
Бэлиэ
Оҕус бэлиэтэ ♉ (сорох браузердарга көстүмүөн сөп) Юникодка 9801 №-дээх онтон 16 чыыһылалаах 2649 №-дээх. HTML-кодунан  эбэтэр.
Иврит
Иврит, ол эбэтэр, дьэбэриэй тыла (дьэб. עִבְרִית‎, «дьэбэриэй тыла») — Исраил государственнай тыла, Дьэбэриэйдэр үгүс диаспораларын тыла; иврит былыргы формата - иудаизм үгэс буолбут тыла. Аныгы иврит XX-с үйэттэн ыла саҥаттан төрүттэнэн баран, билигин Исраил кэпсэтии уонна государственнай тылынан буолар.
= Сурук уонна ааҕыы = В подавляющем большинстве текстов значки огласовок не пишутся. Огласовки ставятся лишь в религиозных текстах, песнях и стихах, учебниках для школ и ульпанов, книжках для детей, иногда — в иностранных словах и некоторых других текстах.
Хаан тураҕас
Хаан тураҕас — хара сиэлээх, кутуруктаах, хараҥа кыһыл дьүһүннээх сылгы.
Минданао
Минданао (Mindanao) - Филиппин арыыларын соҕуруу өттүгэр сытар Лусон кэнниттэн иккис улахан арыы, Филиппин сирэ. Иэнэ 94,6 тыһ. км². Үрдүк туочката — Апо вулкаан (2954 м, Филиппин саамай үрдүк туочката).
В рельефе чередуются горные вулканические массивы и низменности. Остров имеет сложную конфигурацию, изобилует крупными заливами и узкими, далеко выступающими в океан полуостровами. Сложен сланцами, песчаниками, известняками, базальтами. Сейсмичен, имеются действующие вулканы (Апо и др.). Прибрежные низменности и крупные межгорные долины часто заболочены. Месторождения угля, руд железа и цветных металлов.
Климат субэкваториальный, муссонный, на юге — экваториальный. Температура воздуха в течение года на равнинах колеблется от +25 до +28 °С. Осадков от 1000 до 4000 мм в год. Основные реки — Минданао с притоком Пуланги (длина около 550 км) и Агусан. Много озер (крупнейшее — Ланао). Тропические вечнозеленые и листопадные (муссонные) леса (из диптерокарповых, панданусов, пальмы нипа и др.). Вдоль побережий местами мангровые леса. Плантации кокосовой пальмы; возделывание риса, манильской пеньки, ананасов.
На Минданао — города Давао, Замбоанга.
Вологда уобалаһа
Вологда уобалаһа (Вологодская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Вологда.
Тэриллибитэ балаҕан ыйа 23-үс күнүгэр, 1937-ис сылга.
География
Кирбиилэһэр: Архангельскай, Киров, Кострома, Ярославскай, Тверь, Новгород, Ленинград уобаластарын уонна Карелияны кытта.
Уобалас Илин Европа дэхси сирин хотугулуу-илин өттүгэр сытар, сирин рельефа – томтордоох.
Климата умеренно континентаальнай, тымныы кыһыннаах (тохсунньу орто темп. -14 °C) уонна сылаас сайыннаах (от ыйын орто темп. +18 °C). Халлаан уута – сылга 500 мм түһэр.
2/3 уобалас иэнэ – тыалар, сүрүнэн харыйалар.
Сир баайа
Сиртэн хостонор баайынан уобалас мөлтөх. Торф, тутуу материаллара, туус уонна минеральнай уулар бааллар.
Демография
Уобалас омуктарын ахсааннара:
Экономика
Уобаласка хара метталургия улаханнык сайдыылаах. 2004-үс сылга, Вологда уобалаһа (Россияны барытын 100% диэн аахтахха) оҥорбута – тимир прокат – 17%, ыстаал – 16%, минераальнай уоҕурдуу – 11%, подшипник – 14,5%, деловой мас – 7%, лён таҥастар – 11,4%.
Воронкин Михаил Спиридонович
Воронкин Михаил Спиридонович — СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС БА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, тыыл бэтэрээнэ.
1923 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Өргүөтүгэр. 1941—1958 сс. оскуолаҕа педучилищаҕа учууталлаабыта, РОНО иниспиэктэринэн үлэлээбитэ. 1961 сыллаахтан Тыл, литератуура уонна устуоруйа институутугар билим үлэһитэ. 1988 с. дуоктар диссертациятын көмүскээбитэ. 40-тан тахса билим үлэлээх.
Күрэхтэһии
Күрэхтэһии диэн ким кими туохха эмэ баһыйарын быһаарсыы ааттанар.
Бука бары «Олох олоруу ыарахан» диэн этиини билэллэр эрээри ол ыарахан ханна баарын арааран билбэттэриттэн аахайбакка сылдьаллар. Олох олоруу ыарахана диэн киһи олоҕун устата хаһан даҕаны аһара баран, аһара туттуо суохтаах, куруук бэйэтин аһара барар санаатын кыатанан, кыана тутта сылдьара ааттанар. Куруук бэйэни туттуна сылдьыы ыарахан, элбэх уустуктардаах, киһи тулуура, туттунар күүһэ хаһан да мөлтөөбөтөҕүнэ эрэ, уһун үйэ тухары кыаллар кыахтаах. Сахалар сүр диэн ааттыыр ураты күүстэрэ аан бастаан киһи туттунар күүһүн быһаарар.
Аныгы психологтар аһара кыыһырбыт-абарбыт киһи тугу эмэни эттээтэҕинэ, этин-сиинин күүскэ хамсаттаҕына кыыһырбыта ааһар диэн үөрэҕи туһаналлар. Былыргы саха дьоно «Кыһыйдахха тарбанан биэр» диэн этиилэрэ эмиэ эккэ-сииҥҥэ итинник дьайыыны оҥорор. Урукку кэмҥэ кыһыйбыты-абарбыты күүстээх үлэнэн, мас хайытыытынан таһаарар кыах элбэх эбит буоллаҕына, билигин куорат дьонугар таһырдьа тахсан сүүрүү, эти-сиини дьэгдьитии, дьарыктааһын ордук сөп түбэһэн, туһата улаатыа этэ.
Кыһыйбыты-абарбыты таһаарбакка бэйэҕэ хаайа сылдьыы куһаҕан содулланан тахсара элбэх. Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ куһаҕан санааны санаама, ыраастана сырыт диэн этиилэрэ итини эмиэ бигэргэтэр. Маат курдук куһаҕан тыллары саҥарыы киһи уоҕун-кылынын таһааран уоскутар аналлаах. Россия дьоно элбэхтик маатыраны тутталлара былыргыттан олохторо куһаҕаныттан, эрэйдээҕиттэн, баҕаларын хоту табыллыбатыттан өйдөрө-санаалара куһаҕан санааларынан туола сылдьарын биллэрэр. Бу этии табатын үгүстэр арыгы иһэн өйдөрө көппүт кэмигэр ыар, куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһэллэрэ элбээбитэ чуолкайдык быһаарар.
Дьон олоххо сайдыыны урутаан ситиһээрилэр куруук күрэхтэһэн, күөн былдьаһан иннилэрин диэки баран иһэллэр. Араас күрэхтэһиилэр бастаан иһэр киһини буларга, таларга көмөлөһөллөрүн тэҥэ, экономика ситиспит ситиһиилэрин эмиэ быһаараллар. Массыыналар сырсыыларыгар суоппар кылааһа үрдүгэ уонна массыынатын туруга, кыаҕа, күүһэ холбуу ылан быһаарыллаллар.
Ханнык баҕарар күрэхтэһии аналлаах быраабыланы тутуһан ыытыллар. Бары күрэхтэһээччилэр ол быраабылалары хайаан да тутуһаллара, халбаҥнаабакка толороллоро ирдэнэр. Күрэхтэһии быраабылаларын оҥорууга киһини эчэппэт, сэрэхтээх буолуу үөрэхтэрэ аан бастаан тутуһуллаллар.
Ханнык баҕарар күрэхтэһии быраабылалара аналлаах хааччахтары аһара барбакка, кытаанахтык тутуһарга бары күрэхтэһээччилэри күһэйэллэр. Кинилэр ханнык баҕарар күрэхтэһии быраабылаларыттан аһара бараллара, атыннык, туспатык оҥороллоро көҥүллэммэт, бобуллар. Күрэхтэһиигэ кыттар спортсмен бары быраабылалары билэн аһара туттубат буолууга үөрэнэрэ хайаан да ирдэнэр.
Күрэхтэһии быраабылаларыгар уларытыылары, саҥаны киллэрии, ол аата айыыны оҥоруу олус уустук, уһун кэми ылар, бука бары сөбүлэстэхтэринэ биирдэ киирэр, туттуллар кыахтанар. Күрэхтэһээччилэр айыыны оҥорууга олус улахан сэрэхтээх буолуулара итинник дириҥ төрүттээх.
Аһара туттубат буолуу үөрэҕин бары күрэхтэһиилэртэн булан ылыахпытын сөп. Ону тэҥэ спорт маастарыгар диэри үүнэн, сайдыбыт эттээх-сииннээх киһи сиэри таһынан барар ыар буруйу оҥорон хаайыыга түбэһэрэ отой аҕыйах. Спортсмен, элбэхтик күрэхтэһиигэ кыттарыттан этэ-сиинэ тулуурдаах буоларыттан, быстах баҕа санаатын туттунар күүһэ улаханыттан аһара баран, аһара туттубатын биллэрэр.
Эти-сиини уһуннук эрчийии аналлаах үөрүйэхтэри үөскэтэн киһи сатаан хамсанар кыаҕын улаатыннарарын тэҥэ, өйүн-санаатын бөҕөргөтөр, тулуурун улаатыннарар.
Кыаттарбыт киһи аһара кыйаханан, охсуоланан сыыһа-халты хамсанара, илиитин биэрбэтэ кыайбыт киһини сэниирин, аанньа ахтыбатын көрдөрөрүн курдук, кыайбыт киһи аһара баран үөрэрэ, мээлэнэн ыстаҥалыыра кыаттарбыты кыһытан, кыйахалаан биэрэри биллэрэрин тэҥэ, тулуура суоҕун эмиэ көрдөрөр.
Күрэхтэһиилэртэн саамай судургу быраабылалаахтарынан сүүрүү буолар. Аналлаах суол устун сүүрэн тэбинэн кэбис даҕаны бүтэр курдук, арай сүүрүү саҕаланыытыгар тэҥҥэ түһүнүү ирдэнэр. Уһуннук сүүрүүгэ эргиирдэргэ үтүрүссүү, тоҥолохтоһуу баар буолуон сөбө тохтотуллар.
Малыын
Малыын (ярутка полевая, Thlaspi arvense) — күкээркэй эминньэхтээх, намыһах эбэтэр оһорбо сирдэргэ үүнэр кылгас уктаах, куһаҕан сыттаах от үүнээйи.
Күрэхтэһии
Эдэрдэр хаһан баҕарар илин былдьаһар кыахтаахтар. Ханнык баҕарар илин былдьаһыыга, күрэхтэһиигэ аналлаах быраабылалар бааллара уонна олору толоруу кытаанахтык ирдэнэрэ ордук. Холобурга, биир-бииргэ сутуругунан киирсиини ыллахпытына, урукку кэмҥэ хайаан да тутуһуллар быраабылалардаах буолар этэ. Онно туох да сэбэ-сэбиргэлэ суох киирсии кэмигэр охтубут, сытар киһини атаҕынан тэбии, охсуу бобуллара, маҥнайгы хаан таҕыстаҕына киирсии тохтотуллара.
Биир-бииргэ киирсии быраабылаларын тутуспатах киһи аата-суола түһэрэ, туттунар күүһэ суоҕа, куһаҕан кэмэлдьилээҕэ биллэн хаалара атыттар сыһыаннарын тосту уларытар кыаҕын билигин да туһаныахпыт этэ. Бэйэлэрин киһилии быһыыларын сүтэрбэтэх дьон, бу киһилии майгына суох киһиттэн сэрэнэр, туоратар буолуулара үөскээһинэ, кини туттунар күүһүн улаатыннарарыгар тириэрдиэн сөп. (1,72).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
GFDL
thumb|100px
Лиссиэнсийэ бастакы барыла 1999 сыл бүтүүтүгэр бэчээттэммитэ.
Бөтөҥкөс
Бөтөҥкөс —  Дьааҥы улууһун Адыаччы нэһилиэгин киинэ. Географическай балаһыанньатынан, балай даҕаны сайдыан сөптөөх бөһүөлэк буолар. Кэлиҥҥи кэмҥэ, туризм сайдан иһэр.
Устуоруйата
Адыаччы киин бөһүөлэгэ Бөтөҥкөс ХХ үйэҕэ, маҥнайгы оскуола 1934 сыллаахха аһыллыаҕыттан, тэтимнээхтик 1980-с сылларга дылы сайдыбыта. Кэлин ССРС салалтата Адыаччытааҕы ГЭС тутуллар диэн туох баар тутуу үлэтин тохтоппуттара. Ону, хата дьолго диэххэ дуу, Адыаччы олохтоохторо, энтузиастара, Саха сирин экологтара утаран, Туой-Хайа курус суолун батыспатаҕа.
Адыаччы ордук алдьатыылаахтык 1967, 1968, 1996 уонна 2008 сылларга улахан мотуохха ылларбыта. 2008 сыллаа5ы мотуох Адыаччы историятыгар саамай улахан мотуо5унан буолбута. Мотуох түмүгүнэн, сүөһү бөҕө өлбүтэ, эһиллибитэ эрээри, элбэх киһи Адыаччыттан көһөн барбатаҕа. Адыаччы нэһилиэгэ Дьааҥы улууһугар биир сүдү баайдаах нэһилиэгинэн буолар.
Адыаччыттан Аан дойдуга аатырар Киһилээх хайалара бэрт чугас итиэннэ олохтоох энтузиаст Михаил Александрович Слепцов 1954 сыллаахха тэрийбит, кэлин өр сылларга эколог, энтузиаст Николай Герасимович Божедонов сыа-сым курдук сыһыаннаһан үлэлээбит палеонтолого-этнографическай музейа баар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ - Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр билим үлэһиттэригэр уһулуччу өҥөлөрүн иһин иҥэриллэр ытык сыбаанньа.
Бөтөҥкөс
Географията
Бөһүөлэк Адыаччы өрүс сүнньүгэр турар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ диэн сыбаанньа иҥэриллибит дьонугар аналлаах түөскэ кэтиллэр бэлиэ туттарыллар, түөс уҥа өттүгэр кэтиллэр.
Бөтөҥкөс
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Арыылаах (Үөһээ Дьааҥы)
400px|thumb|right|Арыылаах нэһилиэк Үөһээ Дьааҥы улуһун каартатыгар Арыылаах нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улуһун нэһилиэгэ, киинэ Бала.
Улуус кииниттэн 142 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Сартаҥ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 536 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бала - 502 уонна Мэтээки - 34 киһи.
П.А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатыра
320px|thumb|right|Саха тыйаатыра
Саха тыйаатыра - саха норуотун уус-уран искусствотын тириэрдэр сүрүн тыйаатыра.
1920 сыллаахха Нуучча драма тыйаатыра тэриллэригэр саха турууппата үөскээбитэ.
1925 сыллаахха саха турууппата бэйэтэ туспа тыйаатыр буолбута: Н. Д. Неустроев «Куһаҕан тыын» комедиятын премьератын күнэ, алтынньы 17, тыйаатыр төрөөбүт күнүнэн ааҕыллар.
Тыйаатыр бастакы дириэктэринэн бэйиэт уонна драматург, саха уус-уран литэрэтиирэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ А. И. Софронов буолбута.
Режиссерынан Д.Д. Большев буолбута, кини Бүлүүгэ самодеятельнай тыйаатыры тэрийээчи.
Бастакы идэтийбит режиссерынан С. А. Григорьев үлэлээбитэ. Кини 1933—1958 сс. режиссердаабыта.
1934 сыллаахха тыйаатырга Ойуунускай аата иҥэриллибитэ.
60—70 сыллардаахха тыйаатыры Ф. Ф. Потапов салайбыта. Кини тыйаатыр төрүт репертуар оонньууларын туруорбута.
Репертуар сүрүн оонньуулара
1995 сыллаахха академическай аат иҥэриллибитэ.
Тыйаатыр хас да Арассыыйа уонна аан дойду таһымнаах бэстибээлгэ кыттан турар.
Арассыыйа национальнай тыйаатырдарыттан аан бастакынан Саха тыйаатырын “Илиир Хоруола” “Кыһыл көмүс мааскаҕа” кыттарга номинацияланар.
Бу испэктээк турбутунан режиссер Андрей Борисов, сценограф Геннадий Сотников, Илиир Хоруол оруолун толорбут Ефим Степанов уонна Көрдөөх Көкөт оруолун толорбут Иннокентий Луковцев Арассыыйа Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреаттарын аатын ылаллар.
Тыйаатыр кириитиктэрин анал бириистэрин тутан, “Кыыс Дэбилийэ” олоҥхо “Кыһыл көмүс маасканан” наҕараадаланар.
Туруорааччы режиссер – Андрей Борисов, сыана худуоһунньуга – Геннадий Сотников, көстүүм худуоһунньуга – Лена Гоголева
“Чаҕылхай артыыстааһын, Дьобуруопа тыйаатырын поэтикатын уонна саха төрүт үгэстэрин дьүөрэлии туппутун иһин” “Макбет” испэктээк “Кыһыл көмүс маасканан” наҕараадаланар. Макбет оруолун толорбут Петр Баснаев бастыҥ эр киһи оруола номинацияҕа киирбитэ.
Туруорааччы режиссер – Сергей Потапов, сыана худуоһунньуга – Михаил Егоров, көстүүм худуоһунньуга – Сардана Федотова
“Кыһыл көмүс мааскаҕа” Саха тыйаатырын “Иччитэх дьиэ” испэктэктээгэ кыттыыны ылар. Бернарда оруолун толорбут Степанида Борисова бастыҥ дьахтар оруола номинацияҕа киирбитэ. Туруорааччы режиссер – Сюзанна Ооржак, сыана худуоһунньуга – Михаил Егоров, көстүүм худуоһунньуга – Дария Дмитриева
Көҥсү
Көҥсү - сахалар киһи өллөҕүнэ аһыыр астара. Көҥсүгэ чараас алаадьы, буспут эт, араас утах уонна өлбүт киһи сөбүлүүр аһын астыыллар.
Көҥсү аһын сирэр-талар, сыымайдыыр табыллыбат. Мээнэ тоҕор, кыылы-сүөлү аһатар аньыы. Онон көҥсүнү сөп эрэ буолар гына бэлэмнииллэр.
Бу аһылыкка дьон тотоору буолбакка, өлбүтү кэриэстии, кини туһунан үтүө санааны үллэстэ, этэ кэлэр
Ымыйах
Ымыйах (, Кровохлебка лекарственная) - роза сибэккилээхтэр кэргэннэригэр киирэр элбэх сыллаах от үүнээйи. Силиһэ уһун, сир ньуурун кыйа үүнэр. Умнаһа 1 миэтэрэҕэ дылы.
Сурабайа
Сурабайа (Surabaya, Surabaja), Индонезия куората, Ява арыыга, Кали-Мас өрүскэ (Брантас салаата) турар. Илин Ява (Jawa Timur) провинция киинэ. Индонезия дьонун ахсаанынан иккис улахан куората (Джакарта кэнниттэн). Олохтоохторун ахсаана 3,8552 мөл. киһи (2004).
Мироновка
Мироновка (Миронівка) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 964 (2013).
Сурабайа
Важный транспортный узел. Паромом связан с островом Мадура. Металлообработка, машиностроение (в т. ч. судоверфь, автосборка и др.). Нефтехимическая промышленность. Традиционные художественные промыслы (батик, резьба по дереву и др.). Пищевкусовая, текстильная, кожно-обувная, деревообрабатывающая, стекольная и цементная промышленность. Университет. Музей.
Время основания Сурабаи неизвестно. В 1019 в районе Сурабаи махараджа Матарама Эрланга образовал независимое восточно-яванское государство. В 1706 Сурабая попала под власть голландцев. В период колониальной войны Нидерландов, пользовавшихся поддержкой Великобритании, против провозглашенной в 1945 Индонезийской Республики Сурабая в ноябре 1945 была захвачена английскими войсками.
Исуhу кириэскэ тиирии
Таҥара үөрэҕин Саҥа Кэс Тылыгар суруллубутунан Иисус Христос Понтий Пилат саҕана Голгофа диэн ааттаах сиргэ Кириэскэ хараҕаламмыт уонна тиирилибит буолар. Ол Матфейтан Сибэтиэй Евангелиетын 27-с баһыгар, Марктан 15-с, Лукаттан 23-с, Иоантан 19-с бастарыгар кэпсэнэр.
Туһаныллыбыт сирдэр
Саҥа Кэс Тыл / [Библия тылбааһын Института ; киирии тыл авт.: Архиеп. Якутский и Ленский Герман, Дмитрий Сивцев-Суорун Омоллоон (лит. ред.)]. - Москва : Библия тылбааhын Института, 2004. - 622 с. ISBN 978-5-93943-108-8
Шарина Василена
Шарина Василена — хомусчут, Олоҥхо ыһыаҕын 2014 сыллааҕы Кэрэ куота.
Маҥаас
Маҥаас — бэйэтин дьүһүнүттэн тутулуга суох сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан).
Флавий Аэций
thumb|300px| Флавий Аэций, Аэций (390 сыл саҕаттан - 454 сыллаахха диэри олорбута) - Рим генерала, Галлия губернатора, Арҕааңңы Рим империятын салайааччыта, Аттила доҕоро.
Аэций олоҕун сүрүн түгэннэрэ:
403-404 сыллардаахха визиготтарга аманат.
405-409 сыллардаахха гуннарга аманат. Онно сылдьан Аттиланы кытта доҕордоһор.
409 Император Гонориус придворнайа буолар.
409-412 Аттила Римңа уонна Равеннаҕа үөрэнэ кэлэр.
423-425 Гонориус өлбүтүн кэннэ Аэциус доҕоро Жан император буолар. Кинини утары Гонориус балта Галла Пласидиа гражданскай сэрии саҕалыыр.
425 Галла Пласидиа кыайан кыра саастаах уола Валентиньен император буолар. Гуннартан куттанан Аэцийы тыыппат уонна Мталияттан тэйтитэн Галлия губернаторынан аныыр.
428 Аэций гуннар көмөлөрүнэн франктары кыайар.
432 Гуннар көмөлөрүнэн Галла Пласидианы Константинопольга үүрэр уонна кини оннугар Арҕааңңы Рим империятын салайааччыта (регент уонна патрис) буолар. Гуннары "Рим бастакы союзниктарынан" биллэрэр.
451 сыллаахха Аттила Галлияҕа (билиңңи Францияҕа) Орлеан куоракка диэри кимэн киирэр, Каталаун хонууларыгар Аэцийдыын кыргыһар.
452 сыллаахха Аттила Италияҕа кимэн киирэн римляннары кыайар, ол гынан баран Рим папатын Леону кытта кэпсэтии кэнниттэн дойдутугар төннөр.
453 сыллаах кулун тутар ыйыгар Аттила Илдиго (Илди-куо) принцессаны кэргэн ылар уонна сыбаайба түүнүгэр муннуттан кэлбит хааныгар чачайан өлөр.
Сигэ
Пьеса
Власов Иосиф Тимофеевич
Власов Иосиф Тимофеевич (30.03.1916—1989) — «Якутзолото» трест үлэһитэ, драга биригэдьиирэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1961). Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.
Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Колбышево диэн билиҥҥитэ Омскай уобаласка киирэр дэриэбинэҕэ төрөөбүт. 1930 сыллаахтан «13 лет РККА» холкуоска киирбит. 1933 сыллаахха Саха сиригэр көспүт. Бастаан Чульмаҥҥа суол тутуутугар сылдьыбыт. Онтон 1935 с. Ленинскэй бириискэҕэ хачыгаардаабыт, драгаҕа машинистаабыт. Сэриигэ ыҥырыллыбыт. Демобилизация кэнниттэн Саха сиригэр төннүбүт, «Ленинскэй» бириискэҕэ салгыы үлэлээбит. Биригэдьиир буолбут. 1960 сыллаахха кини биригээдэтэ Алтыс пятилетка (1956—1960) сорудахтарын толорбут.
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан уонна ССКП XXIII сийиэһин дэлэгээтинэн талылла сылдьыбыта.
1989 сыллаахха өлбүтэ.
Өссө маны көр
Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)
Мамаев Иван Федорович
Мамаев Иван Федорович (13.06.1893—1954) — муосчут, чеканщик, ювелир, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
1893 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр II Одунуга (билигин Горнай улууһун сирэ) төрөөбүт.
Айар үлэтэ
Булуҥҥа сылдьан сэлии муоһун таҥастыырга үөрэммит. 1919 с. муосчут буолбут. 1924 с. «Муосчут» артыалга киирбит. Бу сылларга муостан кып-кыра Ленин бюһун оҥорбут уонна Саха АССР ситиһиилэрин туһунан альбому сэлии муоһунан киэргэппит. 1928 с. муоска үлэтин быраҕан тырахтарыыс буолар, тыраахтар биригээдэтин салайар, МТС-ка механиктыыр, оскуолаҕа учууталлыыр. 1946 с. худуоһунньуктар сойуустара муоһунан дьарыктанарыгар угуйар, сотору кэминэн биллэр маастар буолар. Саха Сирин муосчуттарыттан бастакыннан муостан чороон оҥорор («Якутия», 1948), араас матырыйааллары уонна техниканы дьүөрэлээһиҥҥэ эксперименныыр.
1951 с. Дьокуускайдааҕы музыкальнай художественнай училищаҕа преподавателлиир. Кини үөрэнээччилэрин истэригэр — аатырбыт скульптордар Е. Винокурова, С. Егоров, П. Захаров, К. Пшенников уонна муосчут С. Заболоцкай.
Исус тиллиитэ
Таҥара үөрэҕин Саҥа Кэс Тылыгар суруллубутунан уонна Христианскай итэҕэл үөрэтэринэн Иисус Христос Кириэскэ тиириллэн өлбүт күнүгэр Аримафеяттан төрүттээх Иосиф очуоска хаһан оҥоһуллубут бэйэтин саҥа хоруобугар Кинини сытыарар уонна субуота ааспытыгар үһүс күнүгэр бэрт сарсыарда Иисус Христос тиллэр. Ол Матфейтан Сибэтиэй Евангелиетын 28-с баһыгар, Марктан 16-с, Лукаттан 24-с, Иоантан 20-с бастарыгар сиһилии кэпсэнэр.
Туһаныллыбыт сирдэр
Саҥа Кэс Тыл / [Библия тылбааһын Института ; киирии тыл авт.: Архиеп. Якутский и Ленский Герман, Дмитрий Сивцев-Суорун Омоллоон (лит. ред.)]. - Москва : Библия тылбааhын Института, 2004. - 622 с. ISBN 978-5-93943-108-8
Бабушкин (нэһилиэк)
400px|thumb|right|Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар Бабушкин нэһилиэк Бабушкин нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Боронук.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 356 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Боронук - 281 уонна Мачах - 75.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г. 400px|thumb|left|Боронук куйаартан көстүүтэ
Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ (1912)
Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ
Бу дьон тиһигин күбүрүнээтэр Крафт бигэргэппит, утарбатын биллэрбит.
Саамай туттуллар интернет сирэйдэрэ
Уэб сайт - бу араастаах буолар, билигин планета үрдүнэн 4 миллиард араас омук тылларынан суруллар уэб саайтар (сирэйдэр) бааллар. Ону дьон барытын ханнык аадырыска сытарын хайдах да кынан билбэт, ол түмүгэр информацияны көрдүүр массыына-сирэйдэр (поисковые машины)... Холобура: бары билэрбит курдук аан-дойдуга киэҥник биллэр Google, MSN, Yahoo туттабыт - ити сирэйдэр "международнай" статустаахтар уонна хас да омук тылынан үлэлиллэр, ити сирэйдэргэ интернеты туһанааччылар 89% олорор уонна информация көрдүүр, олортон Google 57% ылар (2 миллиард дьон). Ити сирэйдэр электроннай почта диэн функциялаахтар уонна босхо өҥө онороллор.
Радь Тарас Михайлович
Тарас Михайлович Радь (Тарас Михайлович Радь, Сэтинньи 20, 1999) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона.
Бүлүүтээҕи педагогика кэллиэһэ
300px|thumb|right|Бүлүүтээҕи Чернышевскай Н.Г. аатынан педагогика училищета '''Бүлүүтээҕи Чернышевскай Н.Г. аатынан педагогика кэллиэһэ''' (Вилюйский профессионально–педагогический колледж им. Н.Г. Чернышевского) — Бүлүү куоракка баар учууталлары бэлэмниир орто анал үөрэх кыһата.
1922 сыллаахха Бүлүүтээҕи 2-с үктэллээх оскуола Наркомпрос кэллиэгийэтин быһаарыытынан педагогика диэкки эниэлээх II үктэл оскуола буолбута.
1927 сыллаахха педагогика техникумҥа кубулуппуттара.
1929 сыллаахха техникумҥа Чернышевскай Н.Г. аатын иҥэрбиттэрэ.
1937 сылтан педагогика училищета буолбута. 2002 сыллаахтан кэллиэс буолбута.
Атахха туруу кытаанаах сылларыгар дириэктэрдээбиттэрэ Эверстов Г.И. (1936 - 1939), Гутин И.Л. (1940 - 1942), Эверстов М.И. (1945 - 1950), Иванов М.С. - Багдарыын Сүлбэ (1958 - 1974).
Билигин училище бэлэмниир алын кылаасстар учууталларын, норуот култууратын учууталларын, оскуола иннинээҕи иитээччилэри.
Элбэх саха интеллигенция бэрэстэбиитэллэрин бэлэмнээн таһаарбыта. Олор ортологугар Социалист Үлэ Дьоруойдара Семенов Г.Т., Бессонов Г.Е., Кондаков Николай Алексеевич — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Павлов Андрей Петрович
Павлов Андрей Петрович — 1920-с сылларга Үөһээ Бүлүү кыһыл дружинатыгар хамандыыр көмөлөһөөччүтэ. Хочо улууһун киһитэ, коммунист, волревком председателэ, дружина командирын көмөлөһөөччүтунэн сылдьыбыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтэ
2006 сыл алтынньы 2 күнүнээҕи 2942 №-дээх «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтин туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Ыйааҕа тахсыбыта. Бу Ыйаахха хойут Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын 2009 сыл от ыйын 13 күнүнээҕи 1525 №-дээх Ыйааҕынан уларытыылар киллэриллибиттэрэ.
Бу Ыйаах сүрүн тосхоллоро:
Хамсыыр харамайдар уонна үүнээйилэр сэдэх көрүҥнэрин Кыһыл кинигэ туруктарынан 5 хаттыгаска араарар:
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтигэр барыта 367 үүнээйи уонна тэллэй (337 тымырдаахтар, 13 муох, 7 лабыкта, 10 тэллэй); 112 харамай (16 үөн-көйүүр, 6 балык, 3 уу-хонуу харамайдара, 2 сыылааччылар, 68 көтөр, 17 үүтүнэн иитээччилэр) көрүҥнэрэ киирбиттэр.
Ахсынньы 17
Ахсынньы 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 351-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 352-c күнэ). Сыл бүтүө 14 күн баар.
Тонга
Тонга (Tonga) диэн Чуумпу океан соҕуруутугар баар дойду. 169 арыыттан турар архипелаг, 36 арыыга дьон олорор.
Ыҥырыа
тиигэй — сибэкки сүмэтин хомуйан мүөт мунньар тигээйитээҕэр улахан кынаттаах көйүүр. ыҥырыа мунньяр мүөт тиигэй тиигэй!!! сүдэх баҕай ат чаҕыл уваровскиий мүөт оҥорор
Тыл номохторо
Ыҥырыа уйатын тоҕо таппыт курдук буолла (тугунан эмэ мээнэ айдааны, күүгээни тарт, ким эмэ айдааран турарыгар сылтахта биэр, сылтах буол).
Сарда
Сарда (, Копеечник шерстистоплодный) — бобтуҥулар кэргэннэригэр киирэр элбэх сыллаах от үүнээйи. Умнаһа 40-50 см үрдүктээх. Бэс ыйыгар сибэккилэнэр, онто өр кэмҥэ 3-4 нэдиэлэ тухары турар. Биир үүнээйигэ отукка тиийэр цветонос баар буолар, хас биирдии цветоноска 40 тиийэр сибэккилээх.
Саха сиригэр хотугулуу илинтэн ураты бары улуустарга үүнэр.
MSN
MSN - диэн аан-дойдуга киэнник биллэр интернет сфераҕа уонна информационнай эйгэҕэ үлэлиир, биир улахан транснациональнай корпорацияҕа киирсэр АХШ тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ Microsoft тэрилтэтин саамай улахан салаата буолар, Windows кэнниттэн. Бу тэрилтэ материально суох, кини интернеткэ эрэ баар. Сирэй быһыытынан үлэлиир тэрилтэ буолар. Бу саайтынан планета үрдүнэн 3,4 миллиард дьоно туттар, бу саайт аан-дойдуга киэҥник биллэр электроннай почта өҥөтүнэн биллэр - Hotmail.
Өссө 448 араас омук тылларынан үлэлиир тэрилтэ буолар.
Байбал Сэмэнэп
Байбал Сэмэнэп (Павел Степанович Семенов) — Саха биллэр ырыаһыта, ырыа айааччыта. СӨ үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара
1974 сыл от ыйын 2 күнүгэр Бүлүү улууһугар Тыымпыга төрөөбүт. Аныгы саха эстрадатын биир биллэр-көстөр ырыаһыттарыттан биирдэстэрэ.
Ырыалара
Барыта 50 тахса ырыалаах. Үксүн бэйэтэ суруйар, матыыптыыр. Хит буолбут ырыалар:
Чароит
300px|thumb|right|Чароит Чароит эбэтэр чарайыыт — сугун күөҕэр майгынныыр эгэлгэ өҥнөөх утахтар бөлөҕөлөһө эриллибиттэрин курдук саастаах таас, Саха сиригэр эрэ дэҥҥэ көстөр ..
Химия формулата K(Ca;Na)2Si4O10(OH;F)·H2O. Аата булуллубут сиринэн — Чаара өрүс аатыттан тахсар. Сүрүн састааба кремний, өссө киирэллэр алюминий, барий уонна стронций оксидтара. Чэриниилэ күөҕэ өҥө марганец буккааһынан быһаарыллар. Таас өҥө хоҥор, сырдык сирень өҥүттэн олох хараҥа чэриниилэ өҥүгэр тиийэ буолар.
Тааһы чочуйан килээриттэххэ чараас, синньигэс утахтаах эҥин араас оһуордар көстөн кэлэллэр. Сороҕор оһуор утахтара биир сиртэн тула тахсаннар кэрэ ойууну үөскэтэллэр. Куоска хараҕар майгынныыр ойуулаах таастар эмиэ бааллар. 300px|thumb|left|Чариоттан оҥоһуллубут
Сыаната
Чароит айылҕаҕа көстөрө аҕыйах буолан наһаа сыаналанар. Таҥастамматах чароит биир киилэтин сыаната 30-150 дуолларга турар. Чароиттан оҥоһуллубут оҕуруо сыаната биир граама 5 дуолларга туруон сөп. 30 см үрдүктээх вааза аан дойду аукционнарыгар 12-16 тыһыынча дуоллар сыаналаныан сөп.
Оҥоһуктар
Чароиты көмүс эбэтэр үрүҥ көмүс оҥоһуктарга угары тоҕоостоох дииллэр. Чароит биһилэҕи уҥа илии аата суох тарбаҕар илдьэ сылдьар ордук дииллэр. Таас наһаа кытаанаҕа суох, ол иһин киниттэн оҥоһуллубут маллары туохха да охсубат, хампы түһэрбэт буола сатыахха наада. Чароит оҥоһуктары мыылалаах ууга сууйуохха сөп.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саха поэттарын хараҕынан
Сыала: Аҕа дойду Улуу сэриитин саха поэттара Дойдуга бэриниилээх буолууларын, тереебут Ийэ сирдэригэр тапталларын эт харахтарынан тугу кербуттэрин, айымньыларын ненуе сэрии чахчыларыгар, сэрии хаамыытыгар сеп тубэьиннэрэн кердербуттэрин ырытыы.
Соруктар: 1.Поэттар айымньыларын; С.С.Васильев-Борогонскай «Кылбаннаа эрэ кылыьым», Улуу Ильмень», Т.Сметанин «Хааннаах хара баттах», «Саллаат», «Учугэйиэн, тыыннаах буолар», Гавриил Иванович Макаров – Дьуон Дьаналы «Тууйас», «Айан ырыата», «Елееру сытан», «Чурапчы» айымньырарын уерэтии, ырытыы.
2. Поэттар айымньыларыгар сэрии алдьархайын, кырдьыгын булан керуу, ырыта уерэнии, историческай картанан туьана уерэнии
3. Дойдуга тапталы инэрии, Аҕа дойду сэриитин буойуннарын, тыылга улэлээбиттэри кэриэстээьин.
Уруок тиибэ: Сайыннарыылаах, история предметын кытта алтыьыылаах..
Уруок хаамыыта: I. .Киирии чааьа
II. Сурун чааьа:
1. С.С.Васильев-Борогонскай «Кылбаннаа эрэ кылыьым», «Улуу Ильмень».
2. Т.Сметанин «Хааннаах хара баттах», «Саллаат», «Учугэйиэн, тыыннаах буолар».
3. Гавриил Иванович Макаров – Дьуон Дьаналы «Тууйас», «Айан ырыата», «Елееру сытан», Хаьан сэрии буттэъинэ»-29стр.«Биьиги иьэбит». «Чурапчы».
III.Тумуктуур чааьа:
1. Айар улэ (суругунан)
2. Санаа атастаьыыта.
Киирии чааьа
Саха литературатын учууталын улэтэ:
Норуон Норгуй буолуохтун!
Буойун суруйааччылар
Хоолдьукпутун хонкутан,
Суhуохпутун токутан-
Эhиги иннигитигэр турабыт
Саха тылын уонна
История учууталлара.
История учууталын улэтэ: 1941 сыл. бэс ыйын 22 кунэ. Бу кун ыраас халлаацца эмискэ этин эппитинии, куутуллубэтэх алдьархай биьиги дойдубутугар ааннаабыта. Суостаах-суодамаах "сэрии"'диэн тылтан хас биирдии киьи олоъо, дойдубут дьылгъата быьаарыллар, ыарахан кэмнэрэ буруукээбиттэрэ.
Ийэ дойду кемускэлигэр тереебут дойдуларын харыстыыр ытык иэстэрин толоро, биьиги биир дойдулаахтарбыт алаас-алаас аайыттан ынырыллан, ыныыр аттарын миинэн, кэргэттэрин, аймахтарын кытта быраhаайдаhан, кый ыраах илин-арҕаа елер-тиллэр охсуhууга, хабыр хапсыhыыга аттаммыттара.
Кыhыл Армияҕа Саха сириттэн 62 тыh киhи ыырыллыбыта. Кинилэр ортолоругар 25, ол кэмнэ саха литературатыгар биллэр суруйааччылар уонна поэттар бааллара. (слайд…)
Бугун биhиги, уруокпутугар араас хайысхаҕа (Илин, Арҕаа фроннарга уонна тыылга) буойун- поэттар бэйэлэрин айымньыларын ненуе сэрии алдьархайын, бу дьон Кыайыыга эрэллэрин, Дойдуга тапталларын керуехпут, ырытыахпыт уонна билиибитин диринэтиэхпит. (слайд..)
Сэрии саъаланыыта…(слайд, документальнай киинэттэн быьа тардыы»)
Сурун чааьа
- Дьиэҕэ эрдэ бэриллибит сорудаъынан уерэнээччи Сергей Степанович Васильев-Борогонскай туьунан кылгас иьитиннэриитэ.
С.С.Васильев-Борогонскай поэттартан. биир бастакынан 1941 сыл от ыйыгар. Сэрии алдьархайын, ытык иэс туьунан суруйбутун билэбит
Ханнык айымньы этэй?( «Кылбаннаа эрэ кылыьым»)
Поэт хоьоон ханнык форматын туттубутай? (аллитерационнай)
Сэрии алдьархайын ордук ханнык строкалартан керебутуй?
Ол кэмнэ тыылга хаалааччыларга анаан эмиэ биир айымньытын суруйбутай? («Андаҕар»)
Ханнык жанрдары туттубутуй? (- Андаъар, аныгылыы. араатардааьын формата)
История учууталын улэтэ:
1941-42 сылларга маннайгы уонна иккис хомуурдар буолбуттара. Сэрииьит буолбатах, алаастан арахпатах, саха киьитэ харахтаан кербетех ыраах сиригэр естеехтен дойдутун кемускуу барбыта. Бу хомуур буойуннара уксулэрэ Москва, Ленинград кемускэлигэр геройдуу охтубуттара. Саха суруйааччылара, поэттара бу сылларга утумэн элбэх улэни ыыппыытара. Холобур, Сергей Васильев сэрии сылларыгар Д.К.Сивцевтыын-Суорун Омоллооннуун Арҕаанны фронна айар командировкаҕа бара сылдьыбыттара. 1944 сыллаахха, 1 Украинскай фронна тиийэн сэрии алдьархайын илэ кербуттэрэ, саха саллааттарын, саха суруйааччыларын керсубуттэрэ. Ол курдук И.П.Никифоровы (слайд..)
Бу командировка тумугунэн, сэрии кэнниттэн 1967 с. «Ытык Ильмень» балладатын айбыта.
Тимофей Егорович Сметанин (1919-1947).
Саллаат поэттартан биирдэстэрэ.
Саха литературатын учууталын улэтэ:
Фронтовик Николаев Н.Н., Т.Е.Сметанины кытта сэрии сылларыгар, Курскай-Орловскай тоҕойго бииргэ кыргыспыт... Кини 1987 с Чурапчы орто оскуолатын учууталларыгар суруйан ыыппыт ахтыытын билиьиннэрэбин.
Курскай тоҕой кыргыьыытын туьунан тугу билэбитий? (Картаҕа улэ)
-Немецтэр туох сыаллаах этилэрий? (Тылынан эппиэт)