cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Буор кут мөлтөөһүнэ
Уустук хамсаныылары киһи олус өр үөрэнэн, эрчиллэн, этэ-сиинэ үөрүйэх буоллаҕына эрэ баһылаан, тупсаҕайдык, имигэстик оҥорор буолар. Хамсаныыларга үөрүйэх буолуу буор куту үөскэтэр. Бары хамсаныылары оҥоруу буор куттан олус улахан тутулуктаах. Буор кут, эти-сиини хамсатарга аналлаах өй-санаа үөрүйэх буоллахха эрэ үөскээн эккэ-сииҥҥэ иҥэр.
Хамсаныыларынан дьарыктаныы үрдүкү чыпчаалын тустуу быһаарара ордук табыллар. Чыпчылҕан түгэнэ сымсатык, кыахтаахтык хамсаныы, үөрүйэх буолбут быраҕыылары туһаныы тустууга ситиһиинии, кыайыыны оҥорууга тириэрдэр.
Тустууктар династиялара салҕанан испэт, быстан хаалар. Хамсаныылары оҥорууга сайдыы чыпчаалын ситиспит отутуттан тахсыбыт улахан тустуук оҕолонон сайдыылаах буор кутун оҕотугар биэрэрэ билигин хаалан сылдьар. Сайдыылаах буор куттаах оҕолор төрөөбөттөрүттэн эдэрдэрбит тустууга ситиһиилэрэ мөлтөөтө. Олоххо хаалыыны үөскэтэр православнай таҥара үөрэҕин тутуһууттан эр дьон биир эрэ кэргэннээх буолуулара олохсуйбута итэҕэйэр, тутуһар омуктары эстиигэ тириэрдэн эрэр.
Senior Care
Senior Care — Нью Йорк локальнай кырдьаҕастары уонна ороҥҥо сытар ыарыһахтары көрөр медицинскай сервиһэ, Нью Йорк муниципалитетыттан үбүлэнэр.
Буор кут мөлтөөһүнэ
Үлэ-хамнас ыарахан, эрэйдээх, оонньуу буолбатах, хамсаныы элбэх эньиэргийэни эрэйэр. Үлэни-хамнаһы кыайыыга үөрүйэх, сатаан үлэлиир, ураты тулуурдаах буолуу киһиттэн ирдэнэр. Сайдыыны, үүнүүнү ситиһиэн баҕарар нууччалар православнай таҥара үөрэҕиттэн аккаастаннахтарына эрэ баҕа санаалара туолуон, нуучча омук сайдыан сөп.
Буор кут көлүөнэттэн көлүөнэҕэ сайдан, күүһүрэн эбэтэр мөлтөөн, ахсаан иһиэн сөп. Киһи буор кутун эрчийбэт, үлэнэн, хамсаныыларынан этин-сиинин дьарыктаабат буоллаҕына, үөрүйэхтэр үөскээбэттэриттэн буор кута сайдыбат. Буор кута сайдыбатах киһи сахалыы дьадаҥы диэн өйдөбүлүнэн толору бэриллэр. Үлэҕэ-хамнаска үөрүйэҕэ суох, хамсанарыттан сүрэҕэлдьиир, элбэхтик сытарын, сынньанарын сөбүлүүр киһи сахалыы үөрэҕинэн дьадаҥы диэн этиллэр уонна өйүн-санаатын таһыма быһаарыллар. Бу киһи оҕото өссө сатаан хамсаммат, үлэлээбэт киһи буола улаатыан сөп, онтон сиэнэ букатын мөлтүүр. Бу аймахтар эстэр дьылҕаланаллар.
Senior Care
Саайта https://seniorcareems.com/
Буор кут мөлтөөһүнэ
Төрөппүттэриттэн бэриллибит сайдыылаах буор куттаах оҕо үлэҕэ, хамсаныыларга үөрүйэх, этин-сиинин кыайа-хото хамсатар, сатабыллаах, дьоҕурдаах буола төрүүр, улаатан истэҕинэ дьоҕура эбии киирэн иһэр. Элбэхтик хамсанарыттан үөрүйэхтэр үөскээннэр буор кута сайдан, мунньуллан иһэр кыахтанар. Үлэни-хамнаһы, эти-сиини эрчийиини кыайа-хото тутар аймахтар сайдан, чэчирээн иһэр кыахтаналлар. (1,9).
Сахалыы таҥара үөрэҕин “тенгрианство” диэн аатынан да билинии, олоххо киллэрии өй-санаа үөрэҕин оннугар түһэриэ этэ. Буор, ийэ уонна салгын куттар үөскээһиннэрин уонна эти-сиини кытта тутулуктарын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ эрэ таба быһааран дьоҥҥо тириэрдэр кыахтаах.
Буор кут мөлтөөһүнэ диэн киһини дьадаҥы, үлэни-хамнаһы кыайбат буолууга тириэрдэр, хас да көлүөнэ дьон олохторун устата күүстээх үлэлэриттэн эрэ көнөр кыахтаах өй-санаа улахан ыарыыта буолар. Үөрэҕи аһара өрө тутуу, аҥардастыы үөрэҕинэн эрэ дьарыктаныы, өйү-санааны эрэ сайыннара сатааһын “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа сокуонугар сөп түбэспэт быһыы буоларын эт-сиин, буор кут мөлтөөһүнэ быһаарар. Үйэтин тухары аҥардастыы үөрэҕинэн, кумааҕынан дьарыктаммыт киһи оҕото эмиэ соннук дьарыктаннаҕына, сиэннэрэ этэ-сиинэ мөлтөөн-ахсаан, үлэни-хамнаһы кыайара аҕыйаан барарын киһи бэйэтин үйэтигэр да кэтээн көрүөн сөп. (2,66).
Туһаныллыбыт литература.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Ford Foundation
Ford Foundation — Ford тэрилтэ фондата, Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациятынан. Ford массыына оҥорон атыылыыр барыһыттан 15% отчислениятыттан үөөскүүр.
Канкун
Канкун (Cancún), Үкатан кытыл арыытыгар баар Мексика куората. Аан Дойдуга 5 бастыҥ курортнай куоратыгар киирсэр курорт буолар. Дьонун ахсаана 550 000 киhи, олортон 400 тыhыынчата АХШ уонна Дьоппуон дьоно буолар, араас инвестиционнай, туристическай, үөрэх сыалга кэлэн олохсуйан. Итинэн сибээстээн куоратка инглиш тыл тарҕаммыт. Кулун Тутартан - От ыйыгар дылы Канаада уонна АХШ эдэр ыччата кэлэр, онтон от ыйыттан атырдьах ыйыгар дылы Дьоппуон эдэр ыччата.
Уопсай сведениелэр
Канкун диэн сиргэ аан бастаан 1517 с. Франсиско- Эрнандес де кордо арыйбыта.
1968 сыллаахха баан испэсэлиистэрэ туристическай киини тэрийэргэ хас да миэстэни талбыттара, олор ортолоругар хатарыллыбыт ханкун арыыта буолбута. Арыыга балыгынан дьарыктанар хас да ыал баар.
Архитектордар уонна Агустин Ландин Верхоянскай (исп.) архитекторы кытта бииргэ үлэлээһиҥҥэ Ханкун Градостроительнай былаанын билиһиннэрдилэр. Бырайыакпыт икки зонаны: арыыга уонна кураанах сиргэ гостиница арыытыгар, олорор комплекстардаах, общественнай зоналарынан уонна киин уонна атын да өҥөлөрү периферияҕа оҥороллоро сэрэйиллэр.
Муус устар 20 күнүгэр 1970 сыллаахха сири- уоту ыраастааһын уонна акылааты ууруу үлэтэ саҕаламмыта, ол эрээри, официальнай даатата атырдьах ыйын 10 күнүгэр 1971 с. ааҕыллар.
Ханка Үҥкүүтэ
Канкун пляжтара бары икки бөлөххө арахсаллар:
Саха сирин Истиэпэннээх дуумата
Саха сирин Истиэпэннээх дуумата (Истиэпэн Дуумата, Степной Дуума) — Саха бастакы түмэнинэн (парламенынан) биллэр 1827 сыллаахха баар буолбут тэриллии.
1827 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр Саха уобалаһын начаалынньыга Николай Мягков салалтатынан «Туора урдустары салайыы устаабыгар» уонна 1824 сыллаахха Саха сирин дьокутааттара оҥорбут матырыйаалларыгар олоҕуран «Правила для единообразного учреждения порядка по управлению родовых и инородных управ Якутского округа» диэн докумуон тахсыбыт. Бу күн Саха сирин Истиэпэннээх дуумата — бастакы түмэнэ — тэриллибит күнүнэн ааҕыллар.
1830 сыллаахха от ыйын 3 күнүгэр бэйэтин бастакы бөдөҥ тэрээһинин «Сэттэ улуус мунньаҕын» тэрийбит. Бу мунньахха Санкт-Петербурга Николай I императоры кытта көрсүһүүгэ саха дьокутааттарын ыытыы, Саха сирин кыһалҕаларын туоруорсуу боппуруоһа көрүллүбүтэ. Санаттахха бу кэмҥэ декабристар бастаанньалара буолбутуттан 5 сыл ааспыта, А.С.Пушкин айар үлэтин үгэнигэр сылдьара, Саха сирин прогрессивнай көрүүлэрдээх Николай Мягков салайара, оттон Афанасий Убаарыскай С-Петербурга баран сахалыы "Ахтыыларын" суруйуо өссө да 10 сыл баара.
Акапулько
Акапулько толору аата — Акапулько-де-Хуарес (Acapulco de Juarez) — Мексика арҕаа өттүгэр Чуумпу далай кытылыгар турар, Гереро штаакка баар порт куорат, туристыыр киин. Акапулько-де-Хуарес диэн муниципалитет киинэ. Мехикоттан 300 км соҕуруулуу-арҕаа турар. Олохтоохторун ахсаана, 2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн, 673 479 киһи.
Михайлов Николай Евтроньевич
Михайлов Николай Евтронтьевич (1933-2002) — аатырбыт сылгыһыт, Мэҥэдьэк сылгыта туспа боруода буоларыгар кылаатын киллэрбит киһи.
1933 сыллаахха Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгэр холкуостаахтар кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Аҕата эрдэ өлөн Маалыкай начальнай оскуолатын үһүс кылааһын бүтэрээт «Асхар» холкуос ка сүөһү көрүүтүгэр үлэлээн барбыта.
Кэлин 1951 сылтан 1972 сылга диэри Степан Васильев аатынан «Передовой отряд» холкуоска, онтон сопхуоска сүүрбэттэн тахса сыл устатыгар сылгыһытынан, салгыы ынах ферматыгар бостуугунан үлэлээн 1997 сыллаахха пенсияҕа тахсыбыта. Ордук тахсыылаахтык Николай Евтроньевич Степан Васильев аатынан сопхуоска, кэлин сылгы собуота буолбутун кэннэ үлэлээбитэ. Хаһаайыстыба биир тутаах үлэһитэ буолан бронь оҥоһуллан армияҕа ыҥырыллыбатаҕа.
Кини Степан Васильев совхоз, онтон сылгы собуотун аатырбыт сылгыһыттар А.Тыасытов, С.Афанасьев, А.Егоров, С.Петров звеноларыгар үлэлэспитэ. Сылгы ны көрүүгэ-истиигэ сылын аайы үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэрэ. Ол курдук VIII-IX пятилетка сылларыгар киниэһэ сыһыарыллыбыт сылгылыраны 100% тыыннаахтыы иитэн, кулун деловой тахсыытын 90-95%-ҥа тиэрдибитэ. Маны кини сылгыны табатык мэччитэн, сөптөөх аһылыгынан хааччыйан, көрө сылдьан сылгы ырыгыннаары гыннаҕына эбии аһатан, биэ төрүүрүгэр анал далларга хаайан, дьуһуурустуба олохтоон саҥа төрүөҕү энчирэппэккэ үрдүк көрдөрүүнү ситиһэрэ. Ити барыта звено, биригээдэ былаанын, эбэһээтэлистибэтин аһара толорор кыаҕын үөскэтэрэ.
Н.Е.Михайлов коммунистическай үлэ ударнига, сүөһү иитиитигэр иккис кылаастаах маастар буолбута, 1968 сыллаахха ССРС норуотун хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин быыстапкатын кыттыылааҕа буолбута.
Степан Васильев аатынан совхоз, онтон конезавод сылгыта Мэгэдьэк боруода сылгыта буолуутугар сыралаах үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта: «Аҕа дойду улуу сэриитин 1941-1945 сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» мэтээллэринэн, ССРС НХСБ (ДДНХ) боруонса мэтээлинэн, САССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотатынан, Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын I степеннээх дипломунан наҕараадаламмыта. Сылгыны иитиигэ үтүөлэрин учуоттаан Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1964 сыл муус устар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан Н.Е.Михайловка «Саха АССР үтүөлээх сылгыһыта» бочуоттаах аат иҥэриллибитэ.
Н.Е.Михайлов 2002 сыл тохсунньу 17 күнүгэр 69 сааһыгар сылдьан өлбүтэ.
Тэлэҥиттэр
История
Чинчийээччилэр этэллэринэн тэлэҥиттэр түүр тыллаах тэлэ биистэрин (динлин, гаогюй) сыдьааннара буолаллар. Алтаай омуктарын чинчийбит Л.П. Потапов саныырынан былыргы тэлэ биистэригэр билиҥҥи тэлэҥиттэр, телеуттар уонна төлөстөр сыһыаннаахтар.
Ону тэҥэ былыргы тэлэ биистэрэ моҕол тыллаах буолуохтарын сөбүн туһунан сабаҕалааһыннар бааллар. Холобур, Н.Я. Бичурин саныырынан былыргы динлиннэр уонна гаогюйдэр моҕол тыллаах этилэр, кинилэр аан маҥнай дили дэнэллэр эбит, онтон гаогюй динлиннэрэ диэн ааттаммыттар. А.С. Шабалов этэринэн тэлэҥиттэр өбүгэлэрэ дилилэр уонна гаогюйдэр ханнык эрэ моҕол тылынан саҥараллара.
Теле омук историята Орто үйэлэртэн биллэр. 391 сылга тэлэлэри табҕачтар баһылыыллар, онтон 403 с. — жужаннар. 480-с сылларга тэлэлэр сэриилэргэ кыайаннаар Кытайга доҕордуу Гаогюй диэн дойдуну тэрийэллэр, ол эрээри сотору кэминэн бу дойду ыһыллар уонна тэлэлэри эфталиттар сэриилээн ылаллар. VI-с үйэ саҕаланыытыгар тэлэлэр жужаннары кытары сэриилэһэллэр, ол гынан баран 550-с сылга кинилэри түүрдэр сэриилээн ыланнар Түүр хаҕанатыгар кииллэрэллэр.
ДНК
Тэлэҥиттэр ДНКлара алтай-кижи киэнигэр чугас. Y-хромосоманы көрдөххө R1a гаплобөлөх баһыйар.
Тыллара
Тэлэҥит тыла алтаай тылларын түүр тыллар бөлөҕөр баар кыргыс-кыпчак (хакас) тылларыгар киирсэр. Ол эрээри сорохтор саныылларынан тэлэҥит тыла туспа тыл буолбакка алтаай тылын диалега буолар.
Олорор сирдэрэ
2002 сыллаах биэрэпиһинэн тэлэҥиттэр ахсааннара 2,4 тыһ. киһи этэ. 2010 сыллаах биэрэпиһинэн тэлэҥиттэр ахсааннара элбээн 3712 киһи буолбут. Ол эрээри тэлэҥит дьоно бэйэлэрэ этэллэринэн кинилэр ахсааннара кырата 15 тыһ. киһи.
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр олорор сирдэрэ:
Улаган сэлиэнньэ: 510 киһи;
Балыктуюль сэлиэнньэ: 394 киһи;
Балыкча сэлиэнньэ: 305 киһи;
Коо сэлиэнньэ: 191 киһи;
Язула сэлиэнньэ: 105 киһи.
Петров Тимофей Иванович
Петров Тимофей Иванович — Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр 1914 сыл тохсунньутугар дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Кэтэхтэн үөрэнэн Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрэн, начальнай кылаастарга учуутал идэтин ылан, олоҕун бүүс-бүтүннүү кыра уонна орто саастаах оҕолору үөрэтиигэ, иитиигэр анаабыта. 1930 сыллаахха Ньимискиэннээх начальнай оскуолатын бүтэрэн, Кукаакы, онтон I Бордоҥ олохтоох Советтарын исполкомнарын секретарынан үлэтин саҕалаабыта. 1931-1932 сылларга Хатыы бөһүөлэгэр маҕаһыын продавеһынан-сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Онтон 1932 сылтан 40-тан тахса сыл устата тохтобула суох Маалыкай оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан, военругунан, Хатыы оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
ХХ үйэ отутус сыларыттан үйэ аҥаарын кэриҥэ бириэмэҕэ Тимофей Иванович Петров Хатыы, Маалыкай оскуолаларыгар 600-тэн тахса кыра саастаах оҕолору бастакы кылаастан бэһис кылааска диэри үөрэтэн-такайан билии-көрүү киэҥ аартыгар үктэннэрбит үтүө өҥөлөөх.
Кини илиитин иһинэн ааспыт оҕолортон кэлин сүүһүнэн учуонайдар, араас рангалаах салайар үлэһиттэр, учууталлар, врачтар, инженердэр, культура, искусство үлэһиттэрэ үүнэн тахсыбыттара
Кини учууталлыырын тас өттүгэр нэһилиэктэр общественнай-политическай олохторугар активнай кыттыыны ылара, олохтоох Советтарга депутатынан, исполкомнар чилиэннэринэн талыллан утумнаах үлэни ыытара.
Петров Тимофей иванович РСФСР үөрэҕириитин туйгуна буолбута, «Үлэҕэ туйгуну иһин», «В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан. Килбиэннээх үлэтин иһин», «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл, «Үлэ ветерана» медалларынан наҕараадаламмыта, элбэх Бочуотунай грамотанан бэлиэтэммитэ, төрөөбүт-үөскээбит, уһуннук үлэлээбит Бордоҥун нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо буолбута.
Улууска норуот үөрэхтээһинин ситимин атаҕар турорууга, сайыннарыыга, норуот хаһаайыстыбатын салааларыгар араас идэлээх кадрдар көлүөнэлэрин иитэн таһаарыыга улахан үтүөлэрин сыаналаан, Ньурба улууһун Администрациятын баһылыгын 1994 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи 63 №-дээх уурааҕынан Тимофей Иванович Петров Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо аата иҥэриллибитэ.
Дьон бөлөхтөргө арахсаллар
Дьон хаһан баҕарар тус-туспалара, уратылара элбэх. Эттэрэ-сииннэрэ уратылаахтарын таһынан өйдөрүн-санааларын туспалара эбиллэриттэн хаһан да маарыннаспаттар. Өй-санаа уратылара өр кэмҥэ уларыйбаттарын, сүтэн, симэлийэн хаалбаттарын айыы буолуу диэн киһи өлбүтүн кэннэ ордон хаалар, туспа барар уонна уһун кэмҥэ сүтэн хаалбакка дьайыыта биллэр өйө-санаата Үөһээ дойдуга сылдьара биллэрэр.
Олус былыргы кэмнэргэ дьон икки ардыларыгар үлэни хайдах үлэлииртэн тутулуктаах уратылартан үөскүүр, өй-санаа сайдыытын быһаарар арахсыылар сахалары тус-туспа бөлөхтөргө араарбыттар. Бу арахсыылар бааллара тылбытыгар киирэн иҥэн сылдьалларыттан булан ыларбыт табыллар:
1. Баайдар.
2. Кыанар ыаллар.
4. Үлэһиттэр-хамначчыттар.
5. Кумалааннар.
6. Кулуттар.
Дьон бу тус-туспа ааттаммыт бөлөхтөрүгэр барыларыгар үлэни төһө кыайалларыттан тутулуктаах өй-санаа, буор кут уонна ыча иҥэн сылдьаллар. Бу өй-санаа, буор кут уонна ыча үлэттэн тутулуктаах уратылара үөскэппит бөлөхтөрө дьон үлэҕэ-хамнаска сыһыаннара тус-туспатын биллэрэллэр.
Дьон бу бөлөхтөргө арахсыылара үлэҕэ сыһыаннарыттан, ол аата хайдах үлэлииллэриттэн, тугу ситиһэллэриттэн, эттэрин-сииннэрин уратыларыттан уонна майгылара хайдаҕыттан тутулуктанан үөскээбиттэр. Бу бөлөхтөр, арахсыылар үөскээһиннэрэ киһиэхэ этин-сиинин, буор кутун, ычатын туругуттан уонна баҕа санаа үөскээһиниттэн улахан тутулуктаахтар:
1. Бэйэлэрэ үлэни-хамнаһы тэрийэр, салайар, оҥорор-тутар, сыыһа-халты туттубат, киэҥ ычалаах, үөрэҕи баһылаан бары бырааптарын билэр дьон байыыны ситиһэр кыахтаналлар.
Дьон ситиһэ сатыыр баҕа санаалара байыы, байыыны ситиһии, олохторун тупсаран иһии диэки хайысхалаахтар. Эттэрэ-сииннэрэ бөҕө, үтүө баҕа санаалардаах дьон арыыччалара кыайа-хото үлэлээн-хамсаан, булан-талан бэйэлэрин үйэлэригэр байыыны ситиһэллэр. Үлэни табан тэрийээччилэр, дьону талан үлэлэтээччилэр байыыны ситиһэр кыахтара улаатар.
Дьон бу бөлөхтөрүттэн аҥардарыттан ордугун үлэһиттэр ылаллар. Кинилэр үлэлээн-хамсаан элбэх туһалааҕы оҥороллоруттан уонна оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн ахсааннара эбиллэн иһэриттэн омугу сайыннараллар.
Үлэ-хамнас икки өрүтээҕин үлэһиттэр туһаналлар:
а. Туох эмэ дьоҥҥо туһалааҕы, атыыга-эргиэҥҥэ барары оҥорон таһааран барыһы киллэрэн баайы хаҥатан иһэллэр.
б. Атын дьон оҥорон таһааралларыгар көмөнү оҥороллор.
Туох эмэ дьоҥҥо туһалааҕы оҥорон, үлэлээн-хамсаан баайы-малы мунньунуу киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор уратылара үлэһиттэр өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэн сылдьар. Үлэһиттэр баай-мал үгүс үлэттэн-хамнастан кэлэрин элбэхтик үлэлээн эрэйдэнэн билэллэр. Үлэлээн, тутан оҥорбутуттан киһи астынара, дуоһуйара кэлэрин туһанан үлэлэрин тупсарар, сайыннарар үлэни ыыталлар.
3. Араас үлэһиттэр элбэхтэр. Кыайалларынан үлэлии сатыыр үлэһиттэр дьадаҥылары элбэтэллэр. Дьадаҥы буор куттаах киһи төһө да үлэлии сатаабытын иһин оҥорбута ситэ табыллыбатыттан, сатамматыттан уонна ычата кыратыттан үлэтин оҥорон таһаарыыта өнүйбэт, туһалаах буолан тахсара аҕыйыыр. Дьон кыаммат, куһаҕаннык үлэлиир өттүлэрэ дьадаҥы үлэһиттэри элбэтэллэр.
4. Бэйэлэрэ бэйэлэрин кыайан салайыммат үлэһиттэр атын дьон баһылааһыннарыгар, салайыыларыгар киирэннэр дьадаҥылары, хамначчыттары элбэтэллэр. Атын дьон ыйан, көрдөрөн биэриилэринэн үлэлээччилэр, хамнас ылааччылар хамначчыттар диэн ааттаналлар. Сэбиэскэй былаас хамначчыттары суох оҥоробут диэн албыннаан, дьону барыларын КПСС хамначчыттара оҥостубута.
5. Үлэни кыайбатыттан атын дьон көрүүлэригэр-истиилэригэр киирбит киһи кумалааҥҥа кубулуйар. Билигин дойду биэрэр кыра пиэнсийэтигэр эрэ олорор дьон, былыргынан эттэххэ, кумалааннарга тэҥнэнэллэр. Кыра пиэнсийэлэрэ астарыгар уонна эмтэригэр эрэ тиийэрэ кумалааннарын чахчы биллэрэр.
6. Билигин Россия дьонугар сайдыы төһө эмэ киирэн, кулуттар диэн бэйэлэрин-бэйэлэрэ бас билиммэт дьон былыргы кэмнэртэн баар эбиттэрэ, сэбиэскэй былаас кэмиттэн ыла суох буолбуттара.
Саха дьонугар былыргы кэмнэртэн ыла сайдыыттан тутулуктаах уларыйыы киирбитэ аһара баайдар, бу кэмҥэ баалларыттан биллэр. Бу киирбит уларыйыы дьоҥҥо туһаны оҥороро элбээтэҕинэ, үлэни сайыннардаҕына сайдыыны, тупсууну аҕалыан сөп, онтон үгүстэр дьадайыыларын үөскэттэҕинэ, үлэ миэстэтин аҕыйаттаҕына, олоххо уларыйыылар киириилэрэ саҕаланар. Сэбиэскэй былаас кэлбитин курдук элбээн иһэр дьадаҥылар былааһы ылыахтарын сөп.
Оҕо улаатан иһэн үлэҕэ үөрэнэригэр дьон бөлөхтөргө арахсыыларын тутустаҕына өйө-санаата туруктаахтык сайдар. Үлэни баһылаан истэҕинэ билиитэ-көрүүтэ үлэһит таһымыттан сыыйа сайдан, сыыһа-халты туттунара суох буолан, сатабыла улаатан үрдүк таһымнаахтык үлэлиэн сөп.
Сахалар чэпчэкитик, халлаантан түспүт курдук кэлэр баайы сөбүлээбэттэр. Баай-мал чэпчэкитик көһүннэҕинэ, эрэйэ суох булулуннаҕына өйгө-санааҕа уратылары үөскэтэрин билэллэр:
- Чэпчэкитик, эрэйэ суох булуллубут баай-мал түргэнник ыскайданар, симэлийэр. “Умнаһыт бурдугун тыал көтүппүт” диэн өс хоһооно умнаһыт өйүн-санаатын арыйар. Умнаһыкка төһөнү да биэрдэххэ тыалга көтүтэн суох оҥоруо диэн быһааран биэрэр.
- Баай эмискэ элбээтэҕинэ суолтата суохха туһаныы элбээн хаалар. Баайы туһаныы “Харчы харчыны оҥорор” диэн этиигэ сөп түбэспэт буоллаҕына сотору симэлийэн бүтэригэр тириэрдэр.
Ыал буолууга дьон бөлөхтөргө арахсыыларын тутуһуу ирдэнэр көрдөбүл буолар. Өй-санаа үгэскэ кубулуйан хаалбыта кыайан уларыйа охсубатыттан бөлөхтөн атын бөлөххө көһүү улахан уустуктары, өй-санаа тосту уларыйарын эрэйэр.
Сахалар ыал буолууга дьон бөлөхтөрүн өйдөрө-санаалара тус-туспаларын быһаарыыны тутуһа сылдьалларын “Тэҥнээҕи булунуу” диэн аналлаах үөрэхтэрэ баара биллэрэр. Тэҥ өйдөөх-санаалаах ыаллар оҕолоро өйө-санаата туруктаах буола улаатан үлэни-хамнаһы кыайарын, бэйэтэ ыал буолан аймахтары элбэтэрин сахалар олохторугар туһаналлар.
Сэбиэскэй былаас дьон бөлөхтөргө арахсыыларын суох оҥоро сатаабыта да үйэлэргэ үөскээбит үгэстэр кыайан уларыйа охсубаттара ырыынак кэмигэр быһаарыллан таҕыста. Былыргы кэмҥэ баай төрүттээхтэр саҥа ырыынак кэмигэр хаалан хаалбаккалар үлэни-хамнаһы тэрийэллэрэ элбэҕэ билиннэ.
Билигин ырыынак олоҕун кэмигэр дьон өйө-санаата былыргы курдук бөлөхтөргө арахсыыта сыыйа биллэн иһэр. Киһи төрүттэриттэн ылыммыт өйүн-санаатын, буор кутун, ычатын олоҕун устата сыыйа уларытара, сайыннарара ордугун сахалар үөрэхтэрэ биллэрэр.
Дьон бөлөхтөргө арахсыылара олохсуйбут өйдөрүттэн-санааларыттан тутулуктааҕыттан ыал буолууга улахан оруоллааҕа быһаарыллар. (1,101).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Баҕа санааны үөскэтии
Баҕа санааны үөскэтии диэн оҕоҕо, киһиэхэ олоххо ситиһэ сатыыр сыалын үгэс оҥорон иҥэрии ааттанар.
Киһиэхэ үтүөҕэ, үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаа баара хайаан да ирдэнэр. Киһи ханнык эрэ баҕа санаалаах буоллаҕына, ол баҕа санаата үгэс буола уларыйдаҕына тугу эмэ оҥорор кыахтанар. Үчүгэй санаалара элбэх уонна олоро үгэс буола кубулуйдахтарына үчүгэй быһыылары оҥороро элбиир, үчүгэй майгылаах киһи буолар. Киһи баҕа санаатын элбэхтик толкуйдуура, ырытара, өйүгэр оҥорон көрөрө, тупсарара оҥорор быһыыта сыыһа-халты буолан хааларын аҕыйатар. Ситэ ырытыллыбатах, киирэн кэлэ охсубут быстах санааны оҥоро охсон кэбиһии быстах быһыыны, сыыһа-халты туттунууну үөскэтэрэ олус элбэх.
Үтүөҕэ, үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаалары оҕоҕо, киһиэхэ иҥэрэн биэриини таҥара үөрэҕэ оҥорор. Үтүөҕэ, үчүгэйгэ ыҥырар алгыстары этии, мэлииппэлэри ааҕыы киһиэхэ соннук үгэстэри, баҕа санаалары үөскэттэҕинэ оҕо улаатан баран үгүс үчүгэй быһыылары оҥордоҕуна, киһи быһыылаахтык олоҕун олордоҕуна таҥара үөрэҕэ туһаны оҥорбута дьэ биллэр. Таҥара үөрэҕэ оҥорор туһата хойутаан биллэриттэн оҕону иитиини, үөрэтиини олоххо уопутурбут дьон оҥороллоро ирдэнэр. Киһи уһун үйэтин тухары куһаҕан быһыылары оҥорбокко, сыыһа-халты туттубакка, киһи быһыылаахтык, мас олордон, дьиэ туттан, оҕо төрөтөн, иитэн олоҕун олороругар таҥара үөрэҕэ көмөлөһөр, хайдах ситиһэри ыйан биэрэр. Киһи өйө-санаата сайдыыны ситиһэригэр сиэри тутуһарын, киһи быһыытын аһара барбатын таҥара үөрэҕин хааччахтара хааччыйаллар. Сайдыыны ситиһии диэн саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрии буоллаҕына, ол саҥаны айыы сыыһа-халты буолан хаалбакка, куһаҕаҥҥа кубулуйбакка табылыннаҕына, олоххо туһаны оҥордоҕуна эрэ туһаны аҕалар. Элбэх араас саҥаны айыылар табыллыбакка сыыһа-халты буолан тахсан куһаҕаны элбэтэллэр.
Киһи барыта баҕа санаатын толорууга дьулуһар. Ханнык баҕа санаалардаах даҕаны, соннук быһыылары оҥорор. Киһиэхэ үтүө, үчүгэй баҕа санаалар үчүгэй үгэстэри үөскэтэллэрэ хайаан да ирдэнэр. Таҥара үөрэҕэ үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаалары дьоҥҥо барыларыгар үөскэттэҕинэ, иҥэрдэҕинэ бары итэҕэйэр, тутуһар таҥараларыгар кубулуйар. Аныгы үйэҕэ айылҕа уларыйан тыала-кууһа эбиллэн истэҕинэ дьоҥҥо харыстыыр санаа улаатан биэриитин сахалар “Харыстас” таҥаралара үөскэтэн тарҕатар.
Баҕа санаа туолуута “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүккэ арахсар:
1. Атын киһи баҕа санааны толорон биэриитэ.
2. Баҕа санаатын киһи бэйэтэ толоруута.
Баҕа санаа туолуутун бу икки өрүттэрин тус-туспа ылан ырытыллар:
1. Оҕо кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ көрөн-истэн кыра баҕа санааларын кыахтара баарынан толоро сатыыллар. Оҕолоро үөрэн-көтөн сылдьарын, атын оҕолортон тугунан да хаалсыбатын туһугар баҕа санаатын барытын толороллор, маанытык таҥыннара сатыыллар, сөбүлүүр минньигэс аһылыгынан аһаталлар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ төрөппүттэр оҕолорун баҕа санаатын тук курдук толоро сатаан аһара кыһаналларыттан оҕолоро бэлэмҥэ үөрэнэн, атаах буолан хаалыан сөбүттэн таҥара үөрэҕэ сэрэтэр, “Оҕону атаахтатыма” диэн үөрэтэр. Сахалар кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар маннык халыйан хаалыы үөскүүрүн, куһаҕан, олоххо буортулаах үгэстэнэн хааларын былыр үйэҕэ быһааран атаах оҕо диэн аналлаах үөрэҕи олохтообуттар.
Баҕа санааны атын дьон толорон биэрэн дьоллоох буолууну үөскэтэр буоллахтарына оҕо улаатан баран бэлэми кэтэһэ сылдьара өссө улаатан иһэриттэн бэйэтэ тугу эмэ туһалааҕы оҥороро лаппа аҕыйыыр, бэйэтин эрэ туһугар аһара кыһанар буолуута улаатар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн үлэлэтэн, ону-маны бэйэтэ оҥорор буолуутугар иитии, үөрэтии эрэ бу халыйыыны суох оҥорор кыахтаах. Итини тэҥэ “Ойуурдаах куобах охтубат” диэн өс хоһооно киһиэхэ атын дьон сүбэлэрэ, көмөлөрө олоҕор хайаан да туһалыылларын биллэрэр.
2. Оҕо улаатан иһэн бэйэтин баҕа санаатын бэйэтэ толорорго үөрэниитэ төрөппүттэр улахан кыайыылара, ситиһиилэрэ буолар. Кыра эрдэҕиттэн оҕону туһа киһитэ оҥорон үлэлэтэ, оҥотторо үөрэтии соннук үгэстэр үөскүүллэригэр, иҥэллэригэр тириэрдэн улааттаҕына бэйэтэ ону-маны оҥорор кыаҕа улаатар.
Баҕа санааны бэйэ кыаҕынан толоруу эрэйэ, үлэтэ төһө да элбэҕин иһин дьолу аҕалара улаатар. Оҕо саҥа улаатан истэҕинэ ону-маны бэйэтэ оҥоро сатыыра элбэх. Бу санааны хам баттаабакка көмөлөһөн, сайыннаран биэрии иитээччиттэн ирдэнэр көрдөбүл буолар. Бэйэтэ таҥна сатыыр оҕоҕо хайдах эрэ бириэмэ биэрэн таҥна үөрэнэрин ситиһии бэйэтин кыаҕар эрэнэр буолуутун үөскэтэр. Оҕо бэйэтэ тугу эмэ оҥорбутунан, туппутунан астынара, дуоһуйара туһалааҕы оҥорорун элбэтэр. Оҕо бэйэтэ кыайарын оҥоро үөрэнэрин сахалар үөрэхтэрэ ирдиир.
Оҕоҕо үтүөҕэ баҕарар баҕа санааны таҥара үөрэҕэ улахан киһини үтүгүннэрэн, тугу барытын кини оҥорорун курдук оҥорорго үөрэтэн ситиһэр. Бу үөрэх киһи буолуу үөрэҕэ диэн ааттанар уонна үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буоллаҕына, кэргэн ыллаҕына эбэтэр эргэ таҕыстаҕына ситиһиллэр.
Үтүөҕэ баҕарар баҕа санаалаах буолуу таҥаралаах буолууга тириэрдэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ “Хаһан улахан киһи курдук буолаҕын”, “Тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥор” диэн этэн үөрэтиилэрэ оҕо улахан киһи буолар баҕа санаатын үөскэтэр, сайыннарар. Ол баҕа санаатын ситиһээри оҕо кыайбатын да кыайар кыахтанар, үлэҕэ-хамнаска түргэнник үөрэнэр.
Аныгы дьахталлар биир эмэ оҕолорун куруук “Оҕом кыра, кыаммат” диэн этэ сылдьыылара оҕотун өйө-санаата сайдарын, улаатан эбиллэн иһэрин хааччахтыыр, бэйэтэ оҥорор, тутар күүһэ үөскүүрүн мэһэйдиир.
Төрөппүт оҕото хаһан улаатарын кэтэһэрэ, тугу эмэ туһалааҕы оҥороро улахан киһи оҥорорун курдук буоларын күүтэрэ оҕотугар дьайан баҕа санаатын киһитэ, улахан киһи үөскүүрүгэр көмөлөһөр. 2 аҥар тыһыынча сыллардаахха сахалар оҕону үөрэтэр улахан киһи буол диэн үөрэхтэрэ улаатан, тэнийэн улахан киһи “Будда” таҥараны үөскэппит.
Киһи өйө-санаата сайдан истэҕинэ киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ арыллыбытын кэннэ дьоҥҥо тугу барытын үчүгэйдик, өссө тупсаҕайдык оҥорууга дьулуһар баҕа санаата үөскээһинэ үчүгэй киһи таҥара – Христос таҥара үөскээһинигэр тириэрдибит.
Өй-санаа бу уларыйыылара сахалыы тылларга киирэн иҥэн сылдьалларын төрөппүттэр оҕону үөрэтэллэригэр куруук кэриэтэ туһаналлар. “Оҕом, улахан киһи буол”, “Оҕом, үчүгэй киһи буол”, “Үчүгэй оҕо” диэн этиилэр оҕоҕо соннук баҕа санаалары, үгэстэри үөскэтэллэр. Бу үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаалар сабыдыалларыттан оҕо үчүгэй киһи буола улаатарга кыһанар уонна баҕа санаатын толорон ону ситиһэр. (1,56).
Дьон өйдөрө-санаалара сайдан баҕа санаалара уларыйдаҕына таҥаралара эмиэ уларыйан иһэрэ элбэх таҥаралар баалларынан дакаастанар. Сахалар атын, бэйэлэригэр холбоспут туспа омуктары, атын таҥаралаахтары репрессийэлээн туораппатахтарын, биир таҥара диктатуратын олохтооботохторун бэлиэтинэн билигин да элбэх таҥаралаахтара буолар.
Олох сайдан, тупсан истэҕинэ таҥара эмиэ уларыйан, аныгы, уларыйбыт баҕа санааҕа сөп түбэһэн биэрэн иһэрэ ирдэнэр. Олохтон, дьон баҕа санааларыттан хаалан хаалбыт таҥаралар уларыйар кэмнэрэ хайаан да кэлэр. Билигин Айылҕа уларыйан, сиргэ уу элбээн истэҕинэ дьоҥҥо Айылҕаны харыстыыр баҕа санаа улаатыытын олоххо киллэрэргэ саҥа үөскүүр “Харыстас” таҥара үөрэҕэ туһалыыр кыаҕа улахан. (2,12).
Генри Санфурче
Генри Санфурче (Henry Sanfourche, 1775–1841).
Баҕа санааны үөскэтии
Урукку кэмнэргэ үөскээн сайдыбыт киһи таҥаралар аһара улаатан, бэйэмсэх санаалара аһара улааппытыттан, аҥардастыы салайааччылар, баайдар бас билиилэригэр киирбиттэриттэн, диктатуралары үөскэппиттэриттэн дьон эйэлээх буолууларын, өйдөрө-санаалара салгыы сайдыытын салайар кыахтара аҕыйаата. Тус-туспа өйдөөх-санаалаах, үчүгэйдэрин былдьаһаллара улааппыт салайааччылар бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриилэһэргэ кытта тиийэн эрэллэр. Чечняҕа буолан ааспыт сэрии уонна Сиирийэҕэ бара турар гражданскай сэрии итини бигэргэтэллэр.
Сахалар Үрүҥ Күн таҥаралара бары киһи таҥаралартан үрдүктүк турарынан уонна айылҕа тутаах тутулуга буоларынан дьоҥҥо эйэлээх буолууну үөскэтэр кыаҕа улахан. Билигин дьоҥҥо барыларыгар тэҥҥэ тиийэр дьайыылаах Үрүҥ Күн таҥараны Россияҕа тарҕатыы эрэйиллэр. Үрүҥ Күн таҥара Россия элбэх ахсааннаах тус-туспа итэҕэллээх дьонугар эйэлэһиини, биир санааланыыны үөскэтэр кыахтааҕыттан сайдара эрэйиллэр. (3,83).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
2. Каженкин И.И. “Харыстас” таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2015. – 128 с. 3. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: 2016. – 148 с.
Великодолинское
Великодолинское (Великодолинське) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 13 036 (2011).
Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич
Сигэлэр
Интернет-версия Оймяконской районной газеты:Память о них священна:Председатель райсовета
Аан дойду дьахталларын күнэ
Аан дойду дьахталларын күнэ 1909 сыллаахтан сыл ахсын кулун тутар 8 күнүгэр бэлиэтэнэр. ХНТ сыл аайы дьахталлар бырааптарын харысхалыгар уонна эйии иһин тутуллар. История этэринэн үлэлиир дьахталлар бырааптарын тэҥнэтэргэ уонна эмансипацияҕа болҕомтону уурарга ыҥырар.
Советскай Союз эстибитин кэннэ кулун тутар 8 күнүгэр Российскай Федерация государственнай бырааһынньыга буолан хаалбыта. Кулун тутар 8 күнүгэр Арассыыйаҕа дьахталларга сибэкки уонна атын бэлэх аҕалар үгэһэ буолар. "Сибэккилэр кулун тутар 8 кунугэр саамай баҕалаах бэлэх буолан хаалаллар: иккис эр киһи кинилэр тапталлаах хотунун бэлэхтээн, оттон иккис Россия хас биирдии олохтооҕо кинилэри белех быһыытынан ылыахпын баҕарабын". Онуоха «бу күн бастакы хоһооно — биир муоста дискриминацияны утары охсуһуу-умнуллубута ыраатта», ол түмүгэр бу күн «дьахтар бырааһынньыгын курдук»диэн бэлиэтииллэр.
1920с сылларга коммуньуус дойдулар, ол курдук Кытай, Куба уонна ССРС, бэлиэтиир буолбуттар. Ол бириэмэттэн бырааһынньык өссө да тарҕаммыт.
Дойдулар үгүс өттө политика хос санаата суох бырааһынньыктыыллар - эр дьон ийэлэригэр, кэргэннэригэр, коллегаларыгар уо д. а. сибэккилэри уонна кыра бэлэхтэри оҥороллор. Сорох дойдуларга дьахталлары үлэлэриттэн дьиэлэригэр эрдэ ыыталлар.
1975 сыллаахха ХНТ бу бырааһынньыгы билиммитэ. Хас сыл аайы социальнай уонна поллитическай тематын уларыта сылдьан бэлиэтиир. Ол курдук 2011 сыллаахха "Үөрэххэ, билимҥэ уонна технологияларга тэҥ кыах биэриитэ" диэн темалаах этэ.
Албания, Алжир, Армения, Азербайджан, Беларусь, Босния уонна Герцоговина, Бразилия, Буркина Фасо, Камерун, Кытай, Куба, Эквадор, Грузия, Италия, Израиль, Лаос, Казахстан, Кыргызстан, Македония, Молдавия, Черногория, Польша, Румыния, Россия, Сербия, Таджикистан, Украина, Узбекистан, Вьетнам уонна Замбия дойдуларыгар бэлиэтэнэр.
Maimonides Medical Center
Maimonides Medical Center (Меймонайд Медикал Сентер, биитэр Меймонид Медицина Киинэ) — Нью Йорк куоратка базаланан олорор АХШ биир бөдөҥ чааһынай балыыһата, премиум клиникаларга киирэр (Kaiser Permanente тэҥэ). Америка үрдүнэн 9 штатка филиаллаах, сүрүн салалтата Лос Андьелеска уонна Нью Йорка баар.
Төлөбүрэ
Fidelis Care уонна HealthFirst, уонна федеральнай Medicaid, Medicare кыттыылаахтара босхо көрдөрүнэллэр уонна эмтэнэллэр.
Саайта https://maimo.org/
Л.В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Л. В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
мини
В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Саратов куоракка баар музыкальнай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1900 с. Импэрээтэрискэй Нуучча музыкальнай уопсастыбатын Саратовтааҕы Алексеевскай консерваторията диэн цесаревич Алексей аатынан төрүттэммит. 1902 с.музыкальнай учуулусса дьиэтэ тутуллубут. Кэлин, консерватория буоларыгар дьиэ реконструкцияламмыт. 1918 с. национализация буолбутугар консерватория судаарыстыбаннай диэн ааттаммыт. 1935 с. Л. В. Собинов аатын иҥэрбиттэр.
1985 с.консерватория Улахан саалатыгар "Зауэр" немецкэй фирма органа туруоруллубут.
Факультеттара
1. Фортепианнай факультет
Кафедралара:
-специальнай фортепиано -камернай ансаамбыл уонна концертмейстерга бэлэмнэнии -фортепиано
2. Оркестровай факультет
-оркестровай струннай үнстүрүмүөннэр -оркестровай духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр -норуодунай үнстүрүмүөннэр
3. Вокальнай-дирижерскай факультет
-академическай толоруу -дирижирование -норуодунай ырыаны толоруу уонна этномузыкология
4. Историческай түөрүйэ факультета
-музыка устуоруйата -музыка түөрүйэтэ уонна композиция -музыкальнай педагогика уонна толоруу ускуустубатын устуоруйата уонна түөрүйэтэ -гуманитарнай дисциплиналар
5. Орто профессиональнай үөрэх факультета
-гуманитарнай дисциплиналар ПЦК -норуодунай оркестр үнстүрүмүөннэрэ ПЦК -музыкальнай-теоретическайдисциплиналар ПЦК -уопсай фортепиано ПЦК -оркестровай духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр ПЦК -оркестровай струннай үнстүрүмүөннэр ПЦК -специальнай фортепиано ПЦК -вокальнай ускуустуба уонна сольнай норуодунай ырыаны толоруу ПЦК -хоровой дирижирование ПЦК
6. Тыйаатыр института
-актёр маастарыстыбата -испэссээлинэй дисциплиналар.
7. Научнай-педагогическай каадырдары бэлэмнээһин уонна эбии профессиональнай үөрэхтээһин факультета
2010 с.тыйаатыр факультета - Л. В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института буолбут.
Рейтиннэрэ
Л. В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
1. Саратов куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 7-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 511-с миэстэ.
Ссылкалара
https://web.archive.org/web/20110113000126/http://www.sarcons.ru/new/index.php/information.html https://web.archive.org/web/20111117002432/http://www.saratov.gov.ru/region/culture/konsa.php https://saratov.ucheba.ru/uz/19724
Amblin Entertainment
Amblin Entertainment — АХШ киинэ туруорар тэрилтэтэ, Голливудка базаланан олорор тэрилтэ, Стивен Спилберг төрүттээбит тэрилтэтэ.
Андреас Хайнеке
Андреас Хайнеке (1955 сыл ахсынньы 24 к., Баден-Баден, Германия) — ниэмэс суруналыыһа, түмэт урбаанньыта уонна менеджер, Dialogue Social Enterprise GmbH компания тэрийээччитэ уонна салайааччыта (2008).
Олоҕо
Андреас Хайнеке 1955 сыллаахха ахсынньы 24 күнүгэр Баден-Бадеҥҥа (Германия)   дьэбириэй-нацис дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Ийэтин өттүнэн аймахтара Холокост сиэртибэлэрэ, оттон аҕатын өттүнэн - Гитлеры өйөөччүлэр. Онтон сылтаан эдэр сылдьан Андреас киһи уйулҕатын туһунан элбэҕи толкуйдаабыт. Ол түмүгэр киһи тулуйугас, аһаҕас уонна эйэлээх буолуохтаах диэн санааҕа кэлбит.
1977 сылтан 1982 сылга дылы Хайдельберкка остуоруйаны уонна литэрэтиирэни үөрэппит .
1970-с сылларга соҕуруулуу-арҕаа Германияҕа ниэмэс Südwestfunk хампаанньаҕа үлэлии сылдьар Андреаһы 24 саастаах хараҕа суох суруналыыһы кытта үлэҕэ ыыппыттар. Бастаан Хайнеке бу хараҕа суох суруналыыс, "тылдьыттарга уонна энциклопедияларга билгэни да сатаан булбат эрээри" , тугу үлэлиэн сөбүн кыайан өйдөөбөтөх. Ол эрээри бу эдэр суруналыыс чуор кулгаахтаах буолан элбэҕи билэр-истэр эбит. Бу көрсүһүү хараҕа суохтар да таһаарыылаахтык үлэлиэхтэрин сөптөрүн бигэргэппит. Бу түгэнтэн ыла Андреас хас да түмэт бырайыагын айар.
1988 сылтан Франкфурте-на-Майне баар Хараҕа суохтар ассоциацияларыгар (ниэм. Stiftung Blindenanstalt) үлэлиир. Интернет үөдүйүөн инниттэн Андреас хараҕа суохтарга анаммыт электроннай тэриллэри айар, электроннай хаһыаттары, биллэриилэри таһааран саҕалыыр.
Бу үлэлии сылдьан билиҥҥи кэм сүрүн кыһалҕатын өйдөөбүт - хараҕа суохтар уонна харахтаахтар икки ардыларыгар баар мэһэйи суох оҥоруохха наадатын уонна бу дьон хараҕа суохтартан куттаныа суохтаахтарын өйдөөбүт.
1989 сыллаахха Хайнеке Иоганн Вольфганг Гёте аатынан Франкфурт университетыгар доктор буолбут (1985 сылтан үөрэммит).
1988 сыллаахха «Хараҥаҕа кэпсэтии» диэн ааттаах быыстапканы саҕалыыр.
1997 сыллаахха ойоҕун Орна Коэны (англ. Orna Cohen) кытта бастакы «Кэпсэтии» холобурунан «Уу чуумпуга кэпсэтии» диэн быыстапканы саҕалаабыттар.
1999 сыллаахха кэргэнниилэр Consens GmbH хампаанньаны тэрийэллэр.
2000 сыллаахха Гамбург куоракка «Хараҥаҕа кэпсэтии» быыстапкаҕа олоҕуран Dialogue in the Dark for the Promotion of Social Creativity  ассоциацияны тэрийбит. 2000 с. Гамбуркка Consens Ausstellungs GmbH  хампаанньаны тэрийбит уонна 2008 сылга дылы салайан олорбут.
Андреас 2003 сыллаахха Рендсбуркка дьүлэй дьоҥҥо анаммыт тылбаас хампаанньатын тэрийэр (Telesign GmbH).
2005 сыллаахха Франкфуркка «Кэпсэтии музейын» тэрийэр.
2006 сылтан 2008 сылга дылы Рендсбуркка (Германия) бэйэтэ тэрийбит Schattensprache GmbH хампаанньаны салайар.
2008 сылтан Андреас Хайнеке Аан Дойдутааҕы Экономика Форумун Сүбэтин чилиэнэ (түмэт урбааныгар).
Улуу Болҕар сирэ
Улуу Болҕар сирэ (Булҕар сирэ) (Παλαιά Μεγάλη Βουλγαρία) – Илиҥҥи Европаҕа 632–671 сылларга баар буола сылдьыбыт булҕар биистэрин дойдута. Булҕардар сүрүннээн Хара уонна Азов муоралартан хоту диэки олорбуттара. Улуу Булҕар сирин кыраныыссалара чопчу быһаарыллыбатахтара, быһа холоон Донтан Кубаньҥа уонна Таманьтан Кума өрүскэ диэри тарҕаммыт этэ. Бу дойду сүрүн бииһэ кутригурдар этилэр, кинилэр эрдэ авардартан босхоломмуттара.
Дойду тэриллиитэ
Кубрат хаан (атыннык Курбат да дииллэр) (632—665) эрдэ авардартан тутулуктаах булҕар биистэрин, чуолаан кутригурдары, утигурдары, оногурдары биир сомоҕо түмпүтэ.
Сабаҕалааһын быһыытынан булҕардары түмпүт бастакы хаан Орган, Кубрат хаан абаҕата буолуон сөп. IX үйэтээҕи Византия историга Никифор суруйбутунан Кубрат хаан, Орган аймаҕа, "гунн гундурдар" баһылыктара авар хаҕанын утары өрө турбут. Кубрат Византия ыраахтааҕытыгар Бастакы Ираклийгэ илдьиттэри ыыппыт уонна кинини кытта авардары утары холбоспут. Булҕардар босхолонон бэйэлэрин дойдуларын тэрийбиттэр, гириэк тыллаахтар ону "Улуу Болҕар сирэ" диэн ааттаабыттар.
Кубрат кэмэ
Кубрат саҕанааҕы Улуу Болҕар сирэ авардартан да, хазардартан да тутулуга суох этэ. Авар хаҕаната ыһыллыбыт буолан, авардар булҕардарга куттала суох этилэр, ол эрээри хазардар күүһүрэ турбут буоланнар, булҕардар дойдуларыгар улахан кутталлаах буолбуттара.
Быһа холоон 665 сыллаахха Кубрат өлбүтэ. Кини билиҥҥи Украина сирин Полтава уобалаһыгар Малая Перещепина диэн бөһүөлэк аттыгар көмүллүбүт. Чопчу кини көмүүтэ буоларын "Кубрат патрикий" диэн гириэктии суруктаах бэчээт баара туоһулуур. 1912 сыллаахха Кубрат уҥуохтарын Эрмитаж ылбыт.
Улуу Болҕар сирин ыһыллыыта
Номоххо этиллэринэн Кубрат хаан өлбүтүн кэннэ Улуу Болҕар сирин кини биэс уолаттара (Батбайан, Котраг, Аспарух, Күбэр, Альцэк) үллэстибиттэр, хас биирдии бэйэтин ордуутун салайбыт. Бу ордуулар сомоҕолоһуута суох буоланнар хазардар сэриилэригэр кыайан утарсыбатахтар. 660-с сылларга хазардар Улуу Болҕар сирин сэриилээн ылбыттара.
Хара болҕардар
Кубрат хаан улахан уола Батбайан (Безмер) дойдутугар хаалбыт уонна хазардарга бас бэриммит. Кинилэри кэлин "хара болҕардар" диэн ааттаабыттара.
Волгатааҕы Булҕар сирэ
Кубрат иккис уола Котраг Дон өрүһү туораабыт уонна Батбайан сирин утары олохсуйбут. Бу булҕардар холбоһуулара кэлин хоту диэки көһөн Волгатааҕы Булҕар сирин тэрийбит буолуом сөп.
Дунайдааҕы Болҕар сирэ
Кубрат үһүс уола Аспарух дьонун кытта Дунай диэки көспүт уонна быһа холоон 680 сыллаахха Болҕар дойдутун тэрийбит. Олохтоох славян тыллаах биистэр болҕардарга бас бэриммиттэрэ, ол эрээри кэлин болҕардар славяннары кытта булкуһан кинилэр тылларын ылыммыттар. Ол курдук билиҥҥи болгардар үөскээбиттэр.
Туора сиртэн (киинэ)
Туора сиртэн (E.T. the Extra-Terrestrial) — 1982 сыллаах АХШ уонна Соҕуруу Корея тэҥҥэ уһулбут киинэлэрэ, Стивен Спилберг идеятынан уонна Universal Pictures техническай көмөтүнэн уһуллубут. 1980–90 сыллардаахха блокбастер буолбут киинэ.
Киинэҕэ улахан көмө оҥорбут Amblin Entertainment тэрилтэ буолар.
Лос Андьелес аймаҕа
Лос Андьелес аймаҕа (Los Angeles County) диэн Калифорния биир аймаҕа. Олохтоохторун ахсаана 10 млн кэриҥэ. АХШ ордук элбэх дьонноох аймаҕа буолар. Аймах киинэ Лос Андьелес хото. Аймах иһилигэр 88 хото киирэр. Иэнэ 10 570 км².
Лос Андьелес аймаҕа Соҕуруу Калифорнияҕа Чуумпу далай кытылыгар баар. Вентура, Керн, Сан Бернардино, Ориндж аймахтардыын кэккэлэһэр.
Хотолор
Лос Андьелес аймаҕар 88 хото киирэр. Ордук улаханнара:
Молдова лиэйэ
Молдова лиэйэ (leu, ) диэн Молдова валютатын биирдигэ.
АХШ аймаҕа
Аймах (county) диэн АХШ администрация биирдигэ. Аймах штат иһилигэр киирэр киниттэн алын биирдик буолар. Хас биирдии аймах бэйэтэ дьаһалталаах. Америка 50 штатыттан 48 штата аймахтартан турар. Луизиана штатын алын биирдигэ пэриш, Аляска штатын алын биирдигэ боро. Аймах киинэ "аймах олбоҕо" (county seat) дэнэр. Америкаҕа бүтүннүүтэ 3,481 аймах баар. Ордук элбэх аймахтаах штат Техас (254), ордук аҕыйах аймахтаах штат Делавэр (3). Ордук элбэх дьонноох аймах Лос Андьелес аймаҕа (9.8 млн киһи), ордук аҕыйах дьонноох аймах Техаска баар Ловинг аймаҕа (64 киһи).
Оҕону иитии туһата
Оҕо кыра эрдэҕинэ өйө-санаата, ийэ кута аан бастаан иитиллэр, онтон улаатан истэҕинэ салгын кута үөрэтиллэр. Кыра эрдэҕинэ тугу саҥа көрбүтүн-билбитин, оҥорбутун сонно үгэс оҥостунан өйүгэр-санаатыгар иҥэринэн иһэрэ иитиллэр диэн этиллэр уонна ийэ кутун үөскэтэн иһэр уратылаах.
Оҕо ийэтин таба көрөр кэмиттэн саҕалаан өйө-санаата, ийэ кута сайдан, эбиллэн барар, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри күүскэ сайдар, бэлэм үгэстэринэн иитиллэн иһэр. Бу кэмҥэ тугу саҥаны билбитин, көрбүтүн сонно үгэс оҥостон иҥэринэн иһэрин иһин уонна бу өйө-санаата ийэтин көмөтүнэн үөскүүрүттэн ийэ кута диэн ааттаабыттар.
Бэлэм, үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии, улахан киһи маннык оҥор диэн көрдөрөн, үтүгүннэрэн оҥотторон биэриитэ иитии диэн ааттанар. Ол иһин ийэ кут үгэстэринэн иитиллэр. Бу кэмҥэ оҕо оҥорбут быһыыларын сонно үгэскэ кубулутан иҥэринэн, мунньунан иһэриттэн ийэ кут өйө-санаата үйэтин тухары дьайа сылдьар.
Ийэ кут иитиллэрин туһанан оҕону киһи буолууга иитии, үөрэтии кыра эрдэҕинэ оҥоруллара туһатын, тиийимтиэтин улаатыннарар. Бэйэни үтүгүннэрэн, хамсаныылары оҥотторуунан үөрэтии буор кутун урутаан сайыннарар, ол иһин оҕо биир сааһыгар диэри икки атаҕар туран хаамары ситиһэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ ыаллаах буола оонньоон ыал буолуу үгэһин кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар иҥэриннэҕинэ улаатан баран ыал буолар, элбэх оҕолонор баҕа санааны үөскэтинэр кыаҕа улаатар.
“Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хоһооно оҕону кыра эрдэҕинэ иитии хайдах барыахтааҕын быһаарар. Кыра эрдэҕинэ көҥүлүнэн бара үөрэнэн хааллаҕына уонна ол көҥүлэ ийэ кутугар иҥнэҕинэ, улаатан баран бас-баттах быһыылаах киһи буолан хаалан төрөппүттэрин хомотуон сөп. Оҕону кыра эрдэҕинэ улахан киһи этэрин истэргэ, бэрээдэккэ, киһилии быһыыны тутуһарга иитэр, үөрэтэр төрөппүттэр оҕолоро улааттаҕына сыыһа-халты туттунуо диэн куттана сылдьаллара аҕыйыа этэ.
Оҕо улаатан иһэн төрөппүттэрин этиилэрин, үөрэхтэрин истэн, ылынан, олору толорон сыыһа өйүн-санаатын көннөрүөн, тупсарыан сөп. Киһиэхэ төрөппүтэ түүлүгэр куһаҕан көрүҥнээх көстүүтэ туга эрэ табыллыбатын, баҕа санаата туолбатын көрдөрөн, сыыһаны оҥороруттан харыстыырга аналланар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугар сөп түбэһэн оҕону иитии икки өрүттэнэр. Оҕо иитиитин уратыларыттан тутулуктанан өйө-санаата икки аҥы арахсар:
1. Үчүгэй, киһилии иитиилээх.
2. Куһаҕан иитиилээх.
Оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии бу икки тус-туспа өрүттэрин сахалар арааран билэн олохторугар туһаммыттара букатын ырааппыт, ийэ уонна кут диэн тыллар саҥа үөскүүр кэмнэригэр буолбута сөп. Оҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторон, ийэ кутун иитэн үчүгэй үгэстэнэрин ситистэҕинэ төрөппүт үчүгэйгэ баҕарар санаата туолуон сөп.
Иитии диэн оҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй, киһилии быһыылары көрөн-истэн оҥотторон, ийэ кутугар үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии ааттанар. Оҕо тугу аан маҥнай оҥорбута, өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥэн иһэрин сахалар быһааран ийэ кут иитиллэр диэн этэллэр.
Үчүгэй үгэстэрдээх оҕо үчүгэй быһыылары оҥороро элбиирин төрөппүттэр билэн туһаныа этилэр. Киһи үгэстэринэн салаллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ үөскээбит ийэ кута оҥорор быһыыларын салайыыга куруук туһалыы, быһаара сылдьара уларыйбат.
Ийэ кута үчүгэй быһыыларынан иитиллибэтэх оҕо куһаҕан иитиилээх буолан хаалыан сөп. Ол иһин төрөппүттэр оҕо кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥорботугар кыһаналлар.
Сахалар оҕо өйө-санаата сайдыытын, ийэ кута үөскээһинин кэмин арааран билэллэриттэн таҥара үөрэҕин туһатын улахан, өйдөрө-санаалара сиппит дьоҥҥо тарҕата сатаабаттар. Ол иһин араас таҥара дьиэлэрин тутан уонна олор салайыыларыгар киирэн диктатураны олохтооботохтор. Киһи санаата ханна баҕарбыт сиригэр бэйэтэ тиийэн хааларынан, туох да кыайан туппатынан, дьиэлэригэр олорон эрэ араас элбэх санааларын салайар кыахтаахтарын билэллэр уонна олохторугар туһаналлар.
Былыргы кэмнэргэ сайдыбыт улахан таҥара дьиэлэрэ салайааччылар бас билиилэригэр киирэн хаалбыттарынан билигин буддизмтан уонна джайнизмтан уратылара бары диктатураларга кубулуйан сылдьаллар. Ол иһин бэйэлэрин тустарыгар кыһаналлара улаатан байыыны эккирэтэ сатыыллара улаатан хаалбыт.
Оҕо улаатан иһэн киһи буолууну ситистэҕинэ, оҥорор быһыылара бары киһи быһыылаах буолан тахсалларыттан, үрүҥү уонна хараны, ол аата үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаныыны ситиспитин кэнниттэн эбии үөрэтэн биэриини олох бэйэтэ оҥороруттан атын үөрэххэ кыһаммакка эрэ олоҕун олорор кыахтанар.