cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арыгыны бобуу арыгыһыттары элбэтэр
Туһаныллыбыт литература
1. «Үргэл» эдэр суруйааччылар айымньыларын хомуурунньуга. Кэпсээннэр, хоһооннор. Дьокуускай: Бичик, 2001.- 320 с.
2. "Туймаада" хаһыат. №248. 9.04.2015.
Песчанка
Песчанка (Піщанка) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 387 (2011).
Саха Сирэ уонна Арассыыйа сэриитэ
Саха Сирэ уонна Арассыыйа сэриитэ (русско-якутская война, sakha-russian war, оккупация Якутии в состав России, Russian occupation of the Republic of Sakha), 11 бэс ыйын 1632 сыллаахха саҕаламмыта интервенция Саха Сиригэр.
Аныгы историяҕа национальнай айдаан таһаарымаарылар Добровольная вхождения Якутии в состав России дииллэр.
Араас историктар чинчийэн үөрэтэллэринэн сүрүннээн 97 000 сахалар өлбүт буолуохтарын сөп.
Төлөй боотур таҥнарыахсыт буолан (Уус Алдан) нууччалар Саха Сирин оккупациялара түргэнник барбыта. Тоҕо диэтэххэ оччолорго Уус Алдан Республиката диэн туспа государство курдук үөскээн Хаҥаластары кытта сэриилэһэ сылдьыбыта.
Чех кроната
Чех кроната (koruna česká, ) диэн Чехия валютатын биирдигэ.
Саха Сирэ уонна Арассыыйа сэриитэ
Сэрии кэмигэр Уус Алдан Республикатын принцессата Абакайаада Семен Дежнев нуучча үспүйүөнүгэр холбоһон ыал буолбуттара. Сураҕа Төлөй боотур кыыһа буолар уонна нууччалары Хаҥаластары утары ыытаары союз төрүттээри диэн политиката буолар.
Сураҕа, Абакайаада күүһүлэнэн кырбанан олорбут сурахтааҕа.
Аскиз оройуона
Аски́зский райо́н (Асхыс аймағы) — Арассыыйа Федерациятын Хакаас өрөспүүбүлүкэтин састаабыгар киирэр административнай территоряльнай биирдэм, муниципальнай тэриллии (муниципальнай оройуон).
Административнай киинэ — Аскиз сэлиэнньэтэ.
Географията
Хакаас Минусинскай намтал соҕуруулуу илин өттүгэр сытар. Хакасия Бейскам, Усть-Абаканскай, Таштыпскайоройуоннарын уонна Кемерово уобалаһын кытта быысаһар, кыраныыссалаһар.
Оройуон сирин уотун иэнэ 8201,14 км² тэҥнэһэр. Оройуон буор хайалартаах, үрдүк сирдэрдээх сыһыы сиргэ турар. Рельевин, сирин уотун уратытынан айылҕа икки зонатыгар киирсэр: Хакаас Минусинскай намтал уонна Кузнецкайдааҕы Алатау. Истиэптээх өттө Приабаканскай истиэп хочо уонна Приабаканскай намтал истиэр түөлбэтэ диэҥҥэ киирэр.
Оройуон Абакан өрүс быһа охсон ааһар. Кини кыраныыссата онон быһыллар. Абакан өрүс -- улахан өрүс, уута элбэх, сүүрүгэ т;ргэн. Оройуон сирин уотун иһинэн барыта холбоон 39  улахан кыра үрэхтэр үрүйэлэр усталлар. Олор уопсай уһуннара 1124 км тэҥнэһэр. Аскиз үрэх олортон саамай улаханнара. Устата 124 км буолар.
Устуоруйата
Аскиз оройуона 1924 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Аскизтааҕы уонна Усть Есинскайдааҕы буоластар сарбыллыбыттарын, суог гыныллыбыттарын уонна холбоспуттарын түмүгэр тэриллибитэ. Кини састаабыгар 10 сэлиэнньэтээҕи сэбиэт киирбитэ.
Нэһилиэнньэтэ
2019 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, Аскиз оройуонугар барыта 36 589 киһи олорор.
Административнай арахсыыта
Эми оннук ааттаах муниципальнай оройуон иһигэр 14 мунициапальнай тэриллии киирэр.:
Нэһилиэнньэлээх пууннара
Аскиз оройуонугар барыта холбоон 64 нэүилиэнньэлээх пуун баар.
Barefoot College
The Social Work and Research Centre (SWRC), быдан ордук Barefoot College диэн биллэр (ааҥл. «атах сыгынньахтар колледжтара») — Аан Дойду саамай дьадаҥы дойдуларын тыа сирдэригэр күн күүһүнэн, уунан, эминэн уонна үөрэҕинэн хааччыйар Индия хампаанньата уонна волонтердар тэрилтэлэрэ.
Остуоруйата
Баай ыалтан төрүттээх Бункер Рой үчүгэй үөрэҕи ылан 1967 сыллаахха Индия биир саамай дьадаҥы провинциятын олохтоохторугар кудуктары (колодецтары) тутарга сананар. right|thumb|250x250px|Бункер Рой 2008 сыл алтынньы 30 к. Бункер Рой, 100 курааннаах оройуоннарга оҥоһуллубут кудуктары чинчийэн баран, 1972 сыллаахха Индиятааҕы Радьастаан кумах куйаарыгар баар Тилония диэн сиргэ (англ. Tilonia) The Social Work and Research Centre (SWRC) хампаанньаны тэрийэр (билигин Barefoot College диэн биллэр).
Сотору буолан баран хампаанньа нүөлсүтүүнэн буолбакка тыа сирэ бэйэтэ бэйэтин хааччыйыытын уонна тирэхтээх буоларын туһугар дьарыктанар. Рой тэрилтэтэ тыа дьонун эмчит, үөрэтээччи, инженер, дизайнер, тутааччы уонна тиис эмтээччитин үөрэҕэр үөрэтэр эбит.
ХНТ дакалаатыгар этэллэринэн, 20 сыл иһигэр Barefoot College-у  бүтэрбит дьон уопсайа 30 хаалан иһэр дойдуга 1 024 дэриэбинэҕэ 36 000 дьиэни күн күүһүнэн хааччыйбыттар. Бу үлэни араас дойду 300 үөрэҕэ суох тыа эмээхсинэ оҥорбут.
2012 сыллаахха ЮНЕСКО кыргыттар уонна дьахталлар үөрэҕириилэрин программатын Barefoot College бастакы кыттыылаах буолбут (.
Колледж
Колледж дьиэтэ 8 акр кээмэйдээх сиргэ тутуллубут уонна бу дьиэни күҥҥэ 1 доллартан аҕыйаҕы өлөрөр Индия дьадаҥы дьоно салайар.
Бу колледж Индия тыа сирин үрдүнэн соҕотох бүтүннүү күн күүһүгэр үлэлиир.
Колледж принциптара Махатма Ганди үөрэҕэр олоҕурар. Холобур, бу үөрэх кыһатыгар үөрэтээччи үөрэнээччи, онтон үөрэнээччи үөрэтээччи буолуон сөп.
«Атах сыгынньахтар колледжарыгар» сүрүннээн олоххо туһалаах уонна үлэҕэ сыһыаннаах билиини биэрэргэ болҕомто уураллар.
Колледжка үөрэтээччи, эмчит, акушерка, тиис эмтээччитин, балыаһа үлэһитин, күн күүһүн инженерын, сири хаһааччы, төлөпүөн оператардарын, тимир ууһун, тутааччы, көмпүүтэр үөрэҕириитин үөрэтээччитин, бухгалтер уонна да атын тыа сиригэр туһалаах үөрэхтэргэ үөрэтэллэр.
Barefoot College сүрүн болҕомтотун күн күүһүгэр уурар. Колледж сыл аайы Индияттан 100 уонна сайдыыта суох дойдулартан (сүрүннээн Африка уонна Аасыйа) 80 эмээхсинин төрөөбүт тыаларын күн күүһүнэн хааччыйалларыгар үөрэтэллэр.
Barefoot College бүтэрээччилэргэ үөрэҕи ааспыттарын туһунан туоһу сурук биэрбэт, үөрэхтээх киһи билиилээҕин бэйэтэ бигэргэтиэхтээх.
Ону таһынан, колледж үлэлээх дьоҥҥо анаан киэһээҥҥи оскуоланы арыйбыт. 2008 сыллаахха 150 киэһээҥҥи оскуолаҕа 3000 киһи үөрэнэ сылдьыбыт, сүрүннээн эдэр кыргыттар эбит.
Үп-харчы
Barefoot College-ы сүрүннээн дьон үбүлүүр. Хампаанньаны тэрийээччи Бункер Рой этэринэн: «Индия салалтатыттан биһиги аҕыйах харчыны ылабыт, ону таһынан Голландия, Франция уонна чааһынай пуондалар үбүлүүллэр. Дойдуга оҥорорбут иһин аҕыйах харчыны ылабыт».
Наҕараадалар уонна премиялар
Barefoot College үлэтин уонна түмүктэрин Аан Дойду барыта билиммитэ уонна хас да Аан Дойдутааҕы пуондалар уонна тэрилтэлэр премияларынан бэлиэтэммитэ.
2012 сыллаахха Barefoot College туһунан «Күн Ийэлэрэ» диэн киинэ уһуллубута.
Аммиак
Аммиак (аммониак, химия формулата NH3) диэн органикаламмат холбоһук. Аммиак молекулата азот биир атомыттан уонна уулук үс атомыттан турар. Хатан тумнарар сыттаах өҥө суох гаас. Салгынтан чэпчэки. Ууга үчүгэйдик суураллар. Аммиак азоттан уонна уулуктан батталлаах катализтаах синтезынан ылыллар. Азоттаах уоҕурдуулары, эстэр сэктэри, азот аһыыбатын оҥорорго туттуллар. Убаҕас аммиак тымнытар тэриллэргэ туттуллар. Аммиак уу суурадата (нашатырдаах спирт) медицинаҕа туттуллар. Аммиак химия индустриятын биир тутаах оҥоһуга буолар. Сыллааҕы аан дойдутааҕы оҥорооһуна 180 млн тоннаттан тахса.
Любашёвка
Любашёвка (Любашівка) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 9 329 (2011).
Тойон Арыы (Хаҥалас улууһа)
Тойон Арыы — Хаҥалас улууһун Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Өйдөөх үтүөнү, акаары алдьархайы саныыр
Өйдөөх үтүөнү, акаары алдьархайы саныыр диэн киһи өйүн-санаатын дьайыытын быһаарар саха өһүн хоһооно.
Былыргы кэмнэргэ өлбүт өбүгэлэртэн, үрүҥ айыылартан ылынар билиилэр өс хоһоонноро буолан тиийэн кэлэн туттулла сылдьаллар. Киһи өйө-санаата “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэллэрэ өс хоһооммутугар этиллэр:
1. Өйдөөх диэн өйө-санаата сайдыбыт, киһи быһыытын, сиэри тутуһар, сыыһа-халты туттуммат, оҥорор быһыыларыттан туох содул үөскээн тахсыан сөбүн эрдэттэн быһааран баран оҥорор көрсүө, сэмэй майгылаах киһи буолар.
2. Акаары диэн өйө-санаата киһиэхэ арыыйда тиийбэт, туох эрэ өйүгэр көтөн түспүтүн, дьон билбэттэрин, оҥорботторун, айыыны оҥоро сатыыр, киһи быһыытын, сиэри тутуспат, оҥорор быһыыларыттан туох содул үөскүүрүн аахсыбат, сыыһа-халты туттунара элбэх, албыҥҥа киирэн биэрэр киһини ааттанар.
“Өйдөөх үтүөнү, акаары алдьархайы саныыр” диэн өс хоһооно өйдөөх уонна акаары тус-туспаларын, оҥорор быһыылара улахан туспалардаах буолан тахсалларын быһаарар. Бу өс хоһооно санаа эмиэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэрин, үчүгэйдээҕин уонна куһаҕаннааҕын, киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйдаҕына утарыта хайысхалаах буолан тахсыахтарын, өйдөөх оҥорбутун акаарыта алдьатыан сөбүн биллэрэр. (1,63).
Өйдөөх элбэхтик толкуйдууруттан, ыраахха диэри дириҥник ырытарыттан, киһи быһыытын, сиэри тутуһарыттан, аһара барбатыттан, көрсүө, сэмэй буолан сыыһа-халты туттубатыттан айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥороругар туһалааҕа, үтүөнү оҥороро элбэх буолан тахсар. Онтон акаары быстах санаата элбэҕиттэн, сыыһа-халты туттунарыттан алдьатара үксүүрүттэн куһаҕаны оҥороро элбээн хааларын бу өс хоһооно биллэрэр. Ыгылыйыы, ыксааһын, аһара тиэтэйии, киһиргээһин киһи быһыыта буолбатахтар, акаары киһи оҥорор быһыылара буолаллар.
Өй-санаа уратыларын быһаарыыга сахаларга акаары диэн тыл туттуллар. Бу тылбыт “акаа-макаа” диэн өй-санаа тиийбэт, бытаан буолуутун биллэрэр тылтан үөскээбит. Киһи саҥарар саҥата, оҥорор быһыылара тугунан эмэ дьон саҥарар саҥаларыттан уратыланар, оҥорор быһыылара туга эрэ тиийбэт, кыайан киһи быһыытыгар сөп түбэспэт буоллахтарына акаары киһи диэн ааттанар.
Киһи оҥорор быһыыларыттан ханнык эрэ хамсааһыннар, уларыйыылар тахсаллар. Бу уларыйыылартан ханнык да содул үөскээн тахсыбатын киһи эрдэттэн ырытан билэн, быһааран баран оҥорорун олох сиэрэ ирдиир. Ситэ толкуйдамматах, ырытыллыбытах быһыылартан араас элбэх сыыһалар, содуллар, алдьатыылар үөскээн тахсыахтарын сөп. Өйө-санаата ситэ тиийбэт, акаары киһи оҥорор быһыылара үксүлэрэ табыллыбаккалар, сыыһа-халты буолан тахсаллара элбэҕин “Өйдөөх үтүөнү, акаары алдьархайы саныыр” диэн өс хоһооно биллэрэр.
Олоххо ол-бу саҥаны, урут суоҕу киллэрэ сатааһын, айыыны оҥоруу элбэхтик табыллыбакка, сатаммакка куһаҕаҥҥа кубулуйара ордук элбэх. Саха сиригэр, ирбэт тоҥноох сиргэ химическэй собуоттары тута сатааһын содула улахан буолуон сөп. Ол курдук ханнык баҕарар үлэ көрүҥэр дьон сыыһа-халты тутунууларыттан саахаллар, абаарыйалар тахса тураллар. Ирбэт тоҥноох сиргэ маннык абаарыйа кэнниттэн сутуллуу киэҥник тарҕаныан сөбүттэн эрдэттэн сэрэннэххэ, дьааттаах собуоттары туппатахха табыллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
Сахалары геноцидтааһын кэмнэрэ
Сахалары геноцидтааһын (геноцид якутского народа, genocide of the Yakut people), Саха Сирин историятыгар араас кэмнэргэ буолан ааспыт түбэлтэлэр, элбэх киһи өлүүлээх:
Ону таһынан Иккис Аан Дойду сэриитигэр немецтэр сахалары өлөрөллөрө киириэн сөп. Быһа холоон сэриигэ 190 тыыһынча саха өлбүт буолуон сөп. Быраһыанынан аахтахха атын омуктартан саамай элбэх сүтүктээх буолар.
Филиппов Аркадий Егорович
thumb Филиппов Аркадий Егорович - Чурапчы улууһун бочуоттаах гражданина. Тыыл, үлэ ветерана.
Олоҕун олуктара
1935 с. олунньу 2 күнүгэр Чурапчы улууһун Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускай куоракка 3 кылааһы бүтэрэн баран салҕыы Мэлдьэхсигэ (1947) 4 кылааһы онтон Дириҥҥэ, Чурапчыга үөрэнэн 10 кылааһы 1954 с. Бүтэрэр. 1954 с. аармыйаҕа ыҥырыллар Курильскай арыылар саамай улаханнарыгар Итуруп арыыга сулууспалаан 1956 с. күһүнүгэр сержант званиелаах кэлэр. 1956-57 үөрэх сылыгар Чурапчы орто оскуолатын интернатыгар счетоводунан, эбии оскуолаҕа худруктуур. 1957-59 сс. СГУ географическай факультетын студена.
1958 с. Клара Пантелеймоновна Слепцовалыын, Уус-Алдан биир бастыҥ спортсменкатынаан дьоллорун холбоон ыал буолбуттара. Үөрэҕэр үчүгэй буолан 1959 сыл күһүнүгэр союз престижнай вузугар көһөрөллөр МГУ географическай факультетын студена буолар. 1966 с. ахсынньытыгар нуучча тылын, география учууталынан үлэлии сырыттаҕына, оскуола директорынан аныыллар. Ити сыл СГУ географическай отделениетын кэтэхтэн үөрэнэн ситиһиилээхтик бүтэрэр. 1967-68 үөрэх сылыгар Сылан орто оскуолатыгар директорынан ананар. Общественноһы, төрөппүттэри кытта үлэ ситиһиилээхтик атаҕар турбута, оскуола түмэр-тэрийэр, үөрэтэр-иитэр үлэтэ биһирэммитэ. Сылан нэһилиэгэр үлэтэ үрдүктүк сыаналанан «Үлэҕэ килбиэнин иһин В.И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылын туолар юбилейнан» медалынан наҕараадаланар. Оройуон советын депутатынан талыллар.
1971-75 сс. РОНО сэбиэдиссэйинэн ананан салайар үлэҕэ 30 сыллаах марафонун саҕалаабыта.
1973 с. соцкуоталаһыы значогунан, 2006 с. Педагогическая энциклопедия 3 томугар киллэриллибитэ.
1975-80 сс. Райсовет исполкомун председатэлин солбуйааччытынан талыллар. САССР тэриллибитэ 50 туолар юбилейнай значогунан наҕараадаланар.
1990-91 сс. Райком тэрийэр отделын сэбиэдиссэйэ.
1991-2000 сс. Пенсионнай фонда улуустааҕы управлениятын улахан, сүрүн уполномоченнайынан үлэлиир. РСФСР ПФ правлениетын бочуотунай грамотатынан наҕараадаланар. Үлэтин үрдүк таһымнаахтык тэрийэн 1999 с. «Аҕа дойдуга үтүөлэрин иһин» 2 степеннээх орден медалынан наҕараадаланар.
Дьиэ кэргэнэ
Аркадий Егоровия Клара Пантелеймоновналыын 4 оҕону төрөтөн, иитэн ыал оҥортолоон 8 сиэннээхтэр 3 хос сиэннээхтэр дьоллоох ыал кэккэтинэн олороллор.
Оржыця
Оржыця (Оржиця) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 572 (2013).
Сүгэ
thumb|right
Сүгэ — маһы кэрдэргэ, суорарга эбэтэр тугу эмэ хайытарга, быһыта охсорго аналлаах, сытыы биилээх, ончохтоох, мас уктаах тимир туттар тэрил.
Тэрээк сүгэ - чараас биилээх сүгэ.
Петров Георгий Осипович-Халлааскы уола
Петров Георгий Осипович-Халлааскы уола, 1888с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Ороссолуода 4кылаастаах миссионерскай оскуолатын бүтэрбит. Бодайбо бириискэтигэр үлэлээбит. Ревкомовец, кыһыл бартыһаан, И.Я.Строд, Е.Н.Курашов этэрээттэрин разведчига. "Кыһыл Сулус" орден кавалера. 1960с. Ороссолуодаҕа өлбүт.
Сколл Пуондата
Сколл Пуондата  — түмэт урбааныгар (сайдан иһэр дойдуларга доруобуйа харыстабылыгар уонна үөрэҕириигэ көмө) идэтийэр АХШга бэлиэтэммит Аан Дойдутааҕы эргиэнэ суох пуонда. .
Аан дойду ыччатын сомоҕолоһуутун күнэ
Аан дойду ыччатын сомоҕолоһуутун күнэ — сылын ахсын муус устар 24 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Сколл Пуондата
Пуонда киинэ Пало-Альто куоракка (Калифорния, АХШ) баар.
Аан дойду ыччатын сомоҕолоһуутун күнэ
1955 сыллаахтан социалистыы уонна хомуньуустуу хамсааһыннар тэрийбит Аан дойдутааҕы дэмэкирээтии ыччат федерацияларын көҕүлээһинэн бэлиэтэнэр. Бастаан Аан дойду ыччатын холуонньалары утары сомоҕолоһуутун күнэ диэн ааттааҕа. ССРС сууллубутун кэннэ сүрүн өйөөччүтүн сүтэрэн биирдиилээн хомуньуус баартыйалар бэлиэтиир күннэригэр кубулуйбута.
Сколл Пуондата
«Сколл Пуондата» 1998 сыллаахха тэриллибит. Дьеффри Сколл eBay тан баран, хампаанньа бэйэтин аҥарын 2 млрд долларга атыылаан баран бу харчыны пуондаҕа биэрэн пуонда салайааччыта буолар.
2000—2010 сылларга «Сколл Пуондата» түмэт урбаанын өйүүр Аан Дойдуга саамай улахан тэрилтэ буолар.
«„Сколл Пуондатын“ ситимигэр» киирэллэр : «Сколл Пуондатын» соруктарын ахсааннарыгар киирэллэр: айылҕаны харыстабыл, доруобуйаны харыстабыл, эйэни, тулуйумтуо буолууну уонна киһи көҥүлүн өйөбүл. 2014 сыллаахха Пуонда айылҕа уларыйыытыгар, ядернай сэрии сэбэ тарҕаныытыгар, ыарыыларга, Араб дойдуларыгар сэриилэргэ уонна уу аччыырыгар болҕомтотун уурбута.
«Сколл Пуондата» граннар программаларынан хас биирдии бырайыакка үс сылга 1 млн долларга тиийэ харчынын биэрэр.
«Сколл Пуондата» дьадаҥы дойдуларга кинигэ дьиэлэрин уонна оскуолалары тутар Room to Read  диэн Дьон Вууд  тэрилтэтин өйөөбүт. Холобур, пуонда көмөтүнэн Room To Read  2010 сыллаахха 10 000с кинигэ дьиэтин арыйбыт, 1000с оскуоланы туппут уонна Girls>>Education  диэн программатынан 10 000с кыыска көмө оҥорбут.
Андреев Роман Михайлович-Мөрөс Арамаан
Андреев Роман Михайлович-Мөрөс Арамаан (1859—1922) — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, ревкомовец.
Чараҥ (Хаҥалас улууһа)
Чараҥ — Хаҥалас улууһун Бэстээх нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Андреев Роман Михайлович-Мөрөс Арамаан
1859 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Ленскэй бириискэтигэр рабочайынан үлэлээбит. 1918 с. төрөөбүт нэһилиэгэр ревкомунан талбыттар. 1921 с. Кыһыл дружинаҕа доброволеһынан киирбит. 1922 с. «Олом күөлэ» диэн сиргэ үрүҥнэр ытан өлөрбүттэр.
Корнилова Христина Егоровна
Корнилова Христина Егоровна — Дьааҥы оройуонун «Кэскил» оҕо саадын сэбиэдиссэйэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, Дьааҥы бочуоттаах олохтооҕо
Архипов Власий Дмитриевич
1935 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1961 с. СГУ бүтэрэн, Өлүөхүмэ оройуонун кылаабынай ветвраһынан, тыа хаһаайыстыбатын прозводственнай управлениетын начальнигынан, Өлүөхүмэ оройуонун райсоветыгар секретарынан үлэлээбитэ.
Пулитцер бириэмийэтэ
Пулитцер бириэмийэтэ (Pulitzer Prize) — Колумбия университета (АХШ) суруналыыстыкаҕа, литэрэтиирэҕэ уонна муусукаҕа уһулуччулаах уопсастыбаннай өҥөлөр уонна ситиһиилэр иһин сылын аайы туттарар хас да бириэмийэтэ. Ону таһынан стипендиялар ананаллар.
мини|Бириэмийэ мэтээлэ
Бириэмийэни бастаан Венгрияттан төрүттээх бэйэтин кэмигэр "Нью-Йорк Уорлд" (Нью-Йорк эйгэтэ) хаһыаты аан дойду саамай улахан тираажтаах хаһыата оҥорбут урбаанньыт Джозеф Пулитцер бэлэх быһыытынан хаалларбыт харчытынан 1917 сыллаахха туттарбыттара. Пулитцер 1912 сыллаахха өлбүтэ, оттон бириэмийэ пуондатын уонна суруналыыстыка оскуолатын олохтуур туһунан кэриэс суругун 1903 сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр суруйбута, бу күн бириэмийэ олохтоммут күнүнэн ааҕыллар. 500 тыһ. АХШ дуоллара этэ. Бириэмиэйэ кыайыылаахтарын Колумбия университета анаабыт эспиэрдэриттэн турар Бириэмийэ Сүбэтэ ыам ыйыгар быһаарар уонна туттарар.
Билигин суруналыыстыкаҕа 14 номинация, литэрэтиирэҕэ — 6, муусукаҕа биир уонна түөрт стипендия туттарыллар.
Парамонова Роза Николаевна
Парамонова Роза Николаевна (1963 с, муус устар 12 күнэ, Сиэйэ нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1963 с. - муус устар 12 күнүгэр Сунтаар оройуонугар Сиэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1979 с.- Үөһээ Бүлүүтээҕи физико-математическай оскуоланы ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.
1985 с. - Саха государственнай университетын математическай факультетын бүтэрэн "Физик. Физика преподавателэ" идэни баһылаабыта. Педагогическай үлэтин Нерюнгри 8 №-дээх оскуолатыгар саҕалыыр.
1996 - 2017 сс. - Сунтаар политехническай лицейигэр физика учууталынан үлэлиир.
Николаев Степан Васильевич
Николаев Степан Васильевич (1951 с. кулун тутар 5 күнэ, Мытаах, Горнай оройуона, Саха АССР), спорт ветерана.
Олоҕун олуктара
1974 с.- Дьокуускайдааҕы педагогическай училище физкультурнай салаатын бүтэрэр.
1984 с. - Хабаровскайдааҕы государственнай педагогическай университеты бүтэрэр.
1970 с. - интернат иитээччитинэн үлэлээбитэ. Көҥүл тустуу спортивнай секциятын иитиллээччилэригэр элбэх күрэхтэһиини ыыппыта. Сиинэ өрүс устун туристическай походтарга сылдьара.
1974 с. - Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар физкультура учууталынан 8 сыл үлэлээбитэ. Оччотооҕуга оскуолаҕа спортивнай саала суох буолан, Степан Васильевич бэйэтин холобурунан, спордунан утумнаахтык дьарыктанан, үөрэнээччилэрэ улууска баскетболга, хайыһар спордугар, туризмҥа уонна многоборьеҕа үрдүк ситиһиилэммиттэрэ. 1976 с. Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуола 12 үөрэнээччилэринээн 20 км усталаах Кэмпэндээйи үрэҕин устун хайыһарынан, 1977 с. - 16 оҕолоох  Сунтаар – Кэмпэндээйи – Сунтаар  велосипедынан, 1978 с. 10 оҕололоох Сунтар – Күндэйэ – Харыйалаах – Сунтаар маршрутунан велосипедынан айаннары оҥорбута.
ССКП оройуоннааҕы комитетын этиитинэн 23 №-дээх СПУ директоры иитэр-үөрэтэр чааска солбуйааччытынан ананар. Үлэлиир сылларыгар СПТУ материальнай-техническэй базатын хаҥатыыга улахан үлэни ыыппыта. Үөрэнээччилэрин кытта 50 м. усталаах тир, НПВ кабинета, каток, спортивнай площадка туппуттара.
1982 с. - Аҕа дойдутун сэриитигэр Кыайыы 37 сылыгар анаммыт Сунтаар-Маар-Күөл – Арыылаах – Тойбохой – Сунтаар маршрутунан 14 студеннарын кытта  хайыһарынан айаҥҥа сылдьыспыта.
1992-2011 сс.- Сунтаардааҕы политехническай интернат физкультураҕа учууталынан үлэлиир.
12 сыл устата Степан Васильевич улуустааҕы баскетбол, волейбол, остуол тенниһин федерацияларын председателинэн үлэлээбитэ.
Chipotle Mexican Grill
}} Chipotle Mexican Grill — АХШ тэрилтэтэ, 1993 сыллаахха Колорадо штатка төрүттэммит. Билиҥҥи кэмҥэ түргэнник капитализацията үрдүү турар тэрилтэ, номнуо 18 омук сиригэр үлэлиир, аҥардас Америкаҕа 10000 рестораннардаах фаст фуд систематынан үлэлиир.
1993–2006 сыллардаахха Chipotle Mexican Grill тэрилтэ акцияларын McDonald’s бас билэрэ, 2006–2023 билиҥҥи диэри тэрилтэ сүрүннээн бэйэтин акциятын бэйэтэ бас билэр (тэрилтэ бэйэтин бэйэтигэр хаһаайын), ол эрэн 30% курдук тэрилтэ чааһа аатырбыт харчы эргитэр конгломератка киирэр Mitsui Group.
Chipotle Mexican Grill Fortuna 500 компонеҥҥа 2021 сылтан ыла холбонор.
Chipotle Mexican Grill акциялара NYSE көҥүл эргийэр 8% чааһа.
Борисов Афанасий Иннокентьевич
1936 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Саха государственнай университетын бүтэрэн, зоотехник идэтин ылан, Амма оройуонун социальнай-экономическай сайдыытыгар бэйэтин кылаатын киллэрсибит салайааччы буолар. Зоотехнигынан, совхоз директорынан, тыа хаһаайыстыбатын производственнай управлениетын начальнигынан үлэлээбитэ. «Бочуот Знага» орден кавалера (1981). ССРС Доруобуйатын харыстабылын туйгуна (1988). СӨ үтүөлээх зоотехнига (1988). 2008 с. өлбүтэ.
Идигэн
Идигэн (олбоххо олорбут кытайдыы аата: 牟羽可汗, пиньинь: moyukehan; кытайдыы тус аата: 移地健, пиньинь: yidijian; солото: Tngridä qut bulmïš el tutmïš alp külüg bilgä qaγan) – 759–780 сылларга Уйгуур хаҕанатын баһылыга. Кытайы уонна Тибиэти утары сэриилэспитинэн уонна Мани итэҕэлин (манихейство) ылыммытынан биллэр.
Салайар кэмэ
Аҕата Мойан-чур өлбүтүн кэннэ хаҕан буолбута. Идигэн Кытай хотунун ойох ылбыт буолан бу дойду политикатыгар кыттыһар этэ. Хаҕан илдьиттэрин ыытан Кытай ис туруга мөлтөҕүн билбитэ, ол иһин ис сэриигэ кыттаары бэйэтин сэрииһиттэрин ыыппыта.
Кытайга киирии. 762–765 сыллар
762 сыллаахха Идигэн саныырынан Кытай мөлтөөн утарылаһар кыаҕа суох этэ. Ол эрээри Дай-цзун диэн ааттаах Кытай ыраахтааҕыта Идигэҥҥэ ыыппыт илдьитигэр хаҕаны бас бэриммит киһиэхэ курдук сыһыаннаспыт. Хаҕан Кытай мөлтөөн ыһыллан эрэрин билэн итинник улаатымсык сыһыан сөбө суоҕун ыйбыт уонна уйгуур сэриитэ Кытайы сэриилээн ылар кыахтааҕын эппит. Ол кэннэ хаҕан Кытай ыраахтааҕытын суруктарыгар хоруйдаабакка эрэ сэриитин кытта Кытай диэки айаннаабыт.
Кытайдар уйгуур сэриитэ 100 000 киһилээх буолуо дии саныыллара. Ио Цзымао диэн үрдүк сололоох киһи Тайюань куоракка уйгуурдары көрсүбүт уонна онно билбитэ уйгуур хаҕанын сэриитэ түөрт эрэ тыһынча киһилээх эбит, онно эбии 10 000 кулут уонна 40 000 ат. Идигэн ойоҕун кытта сэриитигэр тиийэн баран Кытай ыраахтааҕытыгар өрө турааччылары тутарын туһунан биллэрбит. Ону тэҥэ хаҕан өрө турааччылары хам баттыырга үс былааны аккаастаабыт уонна Тайюаҥҥа хаалбыт.
Хаҕан 762 сыл сэтинньи 20 күнүгэр Дай-цзун Лояны төнүннэрбитин уонна өрө турааччылары хам баттаабытын билэн, ыраахтааҕыҕа уруйун-айхалын ыыппыта. Уйгуурдар өссө үс ый устата Хуанхэттэн соҕуруу диэки ордуулаах турбуттара. Ол кэннэ уйгуурдар Кытайтан тахсыбыттара.
Мани итэҕэлэ
мини|Гаочаннааҕы уйгуур Мани таҥараһыта Сэрии кэнниттэн уйгуур хаҕана Кытайтан Мани таҥараһыттарын аҕалбыт (бэйэтэ 762 с. Лоян куоракка Мани итэҕэлин ылыммыт). 763 с. түөрт Мани таҥараһыта Уйгуур хаҕанатын киин куоратыгар Ордуу-балыкка бу итэҕэл ил итэҕэлэ буоларын биллэрбиттэрэ. Мани таҥараһыттара хаҕан көмөтүнэн Кытайга таҥара дьиэлэрин тутарга көҥүл көрдөөбүттэрэ. Кытай ыраахтааҕыта төһө да Мани итэҕэлин сөбүлээбэтэр 771 с. көрдөөбүт көҥүллэрин биэрбитэ.
Үс тыллаах "Карабалгасун суругар" кытайдыы өттүгэр хаҕан Мани итэҕэлин ылыммытын туһунан уонна уйгуур тойотторо эмиэ бу итэҕэли ылыналларыгар ыҥырыыта баар. Ол эрээри уйгуур тойотторо Мани итэҕэлин ылыммакка, хаҕан өлбүтүн кэннэ төрүт итэҕэллэрин сөргүппүттэрэ. Кэлин Мани итэҕэлэ Иккис Кутлуг хаҕан саҕана ил итэҕэлэ буолбута.
Тибиэти кытта сэрии. 765–768 сыллар
765 сыллаахха Пугу Хуайэнь диэн Кытай тойоно ыраахтааҕыны утары өрө туран баран уйгуурдары уонна тибиэттэрин көмөҕө ыҥырбыт. Сотору буолан баран Пугу Хуайэнь өлөн хаалбыт. Уйгуурдар Го Цзыи диэн ааттаах Кытай сэриитин салайааччытын кытта Кытайга киирии туһунан кэпсэтиилэри саҕалаабыттар. Го Цзыи уйгуурдарга баран Кытай ыраахтааҕытын утары өрө турбатын туһунан биллэрбит уонна уйгуурдар кинини өлөрдөхтөрүнэ Кытай сэриитэ иэстэһэрин туһунан эппит. Уйгуурдар ол оннугар Тибиэти утары сэриилэһэргэ бэлэмнэрин биллэрбиттэр уонна Пугу Хуайэнь аймахтарын өлөрбөттөрүн көрдөспүттэр.
765 сыл кыһыныгар уйгуурдарга Бай Юаньгуан (白元光) диэн Кытай сэрииһитэ холбоспут уонна Тибиэти утары сэрии саҕаламмыт. Уйгуур сэриитэ биир Тибиэт ордуутун сэриилэн ылан 50 000 өстөөҕү өлөрбүттэр уонна 5 000 Кытай ыалын босхолообуттар.
Кытайы утары сэрии. 768–779 сыллар
768 сыллаахха Гуанцинь (光親) диэн ааттаах хаҕан кэргэнэ өлбүт. Хаҕан саҥа ойоҕо Чунвэй диэн ааттаах Пугу балта буолбута.
778 сыллаахха уйгуурдар Кытайы утары сэриини саҕалаабыттар. Гуаншен диэн ааттаах сэрииһит уйгуурдары тохтоппут. 779 с. Дай-цзун ыраахтааҕы өлбүт, саҥа ыраахтааҕы Дэ-цзун буолбут. Дэ-цзун саҥа ыраахтааҕы буолбутун биллэрэн хаҕаҥҥа илдьит ыыппыт. Ол эрээри хаҕан сэриини салгыыр санаалаах эбит. Дуньмаҕа-дархан сэриини утарбыт уонна уйгуурдарга барыһа суоҕун быһаарбыт. Хаҕан истибэтэх, онуоха Дуньмаҕа-дархан хаҕаны өлөрбүт уонна бэйэтэ хаҕан буолбут.
Макромолекула
Макромолекула диэн элбэх атомнардаах молекула. Макромолекула диэн үксүн полимердары ааттыыллар. Полимер диэн кыракый молекулалартан (мономердартан) турар молекула. Бары органик макромолекулалар харыалыктаах мономердарга олохтоноллор.
Холобурдар:
Пахомова Ольга Николаевна
Пахомова Ольга Николаевна (1931 с., Үөһээ Мэйик нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), тыыл уонна педагогическай үлэ ветерана.
Олоҕун олуктара
1931 с. Сунтаар оройуонун Үөһээ Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы учууталлар институттарын үөрэнэн бүтэрэн “Нуучча тылын уонна литературатын учуутала" диэн идэни ылбыта.
Педагогическай үлэтин оскуоланы бүтэрээт, Бүлүүчээн оскуолатыгар физика, химия, айылҕа үөрэҕин учууталынан саҕалаабыта. 1955 с. пенсияҕа тахсыар диэри Элгээйи орто оскуолатыгар үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ.
Ольга Николаевна куруук киэҥ общественнай үлэни ыытара: агитатор, сэлиэнньэ уонна оскуола политинформатора. Үгүс үөрэнээччилэрэ филолог идэтин талан, республика араас муннуктарыгар үлэлииллэр уонна муударай, үтүө сүбэһиттэрин махтана ахталлар. Ольга Николаевна — тыыл уонна педагогическай үлэ ветерана
Химия формулата
Химия формулата диэн химия холбоһугун иһилигин уонна тутулун суруйан көрдөрөр ньыма. Формуланы суруйарга химия ууһуктарын бэлиэлэрэ, сыыппаралар, хаам, тире тутталлар. Химия бэлиэтэ латыын бичиктэринэн суруллар. Бу бичик атом ханнык ууһук буоларын көрдөрөр. Субурҕа аннынааҕы кыракый сыыппара (алын индекс эбэтэр субскрипт) атом ахсаанын көрдөрөр. Химия формулатынан тэҥнэбилгэ химия хардатын көрдөрөллөр.
Холобурдар:
Көрүҥнэрэ
Химия билимэ араас кэрэхсэбиллээх буолан араас формула типтэрэ бааллар. Кинилэр хас биирдиилэрэ уратылардаахтар уонна туһаныылаахтар.
Эмпирик формула
Эмпирик формула (судургу формула, дьиҥ формула, рационал формула) атом бэлиэтиттэн уонна индекстан турар. Бу холбоһук иһилигин көрдөрөр ордук судургу формула буолар. Атом бэлиэлэрин суруллуутун сурума холбоһук тибын критерийынан быһаарыллар. Критерийа суох буоллаҕына бэлиэлэр алпабыыт сурумунан суруллаллар. Туорааһын быһыытынан, харыалык холбоһуктарга бастакынан С бичик турар, иккиһинэн Н.
Тутул формулата
Тутул формулата молекула атомнара куйаарга хайдах оруннаахтарын ойуулаан көрдөрөр. Атомнар бэйэ бэйэлэрин кытта ситимнэрэ сурааһыннарынан бэлиэтэнэллэр. Тутул формулалара икки (2D) уонна үс (3D) кээмэйдээхтэргэ арахсаллар.
{|
Кыһыл Үрүйэ (Хаҥалас улууһа)
Кыһыл Үрүйэ — Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Олохтоох дьоно
ТОЛЯ ГЕЙ
Историята
ПАРАША
Тоҥолоччу
Тоҥолоччу (Odonata), 7000 көрүҥнээх былыр былыргаттан баар көтөр үөннэр. Улахан харахтаахтар, 4 көтөр кынаттаахтар, 4 -6 атахтаахтар, биир кутурук курдук эмэһэлээхтэр. Адьырҕа буолаллар, үксүн оҥоойуктары уонна кумаардары бултууллар.
Суруллубут суоруллубат
Суруллубут суоруллубат диэн уһун үйэлээх саха омугун олоҕун үөрэҕэ.
Тылынан этэрдээҕэр суруллубуту көрүү киһи өйүгэр-санаатыгар ордук дириҥник хатанарын «Биирдэ көрбүт киһи» диэн этии баара биллэрэр.
Суруйуу олус уһун үйэлээх буоларын «Суруллубут суоруллубат» диэн этии биллэрэр. Олус былыргы кэмнэргэ суругу тааска быһан суруйар эрдэхтэринэ бу этии үөскээбит уонна билигин да туттулла сылдьар. Суруллубуту дьон уура сылдьан ааҕалларыттан умнан кэбиспэттэр.
Суруллубуту суох оҥоруохтарын баҕалаахтар бу кэмнэргэ да бааллар. Ааспыт 20-с үйэҕэ репрессия кэмигэр элбэх дьон үлэлэрин хомуйан ылан уматаллара, суох оҥороллоро. П.А.Ойуунускай эрдэтээҕи үлэлэриттэн үтүө дьон эрэ кистээн уурбуттара ордон хаалбыттара.
Бэчээттэммит хаһыат бары тираһын атыылаһан ылыыны бу кэмҥэ да оҥороллор. Биирдэ «Туймаада уоттара» хаһыат тираһын барытын атыылаһан ылан ааҕааччыларга тириэрдибэтэхтэрэ.
Суруйааччы тугу суруйбутугар толору эппиэттиир кыахтаах буоллаҕына эрэ дьон итэҕэйэллэр. Сымыйаны, бэйэ билбэтин, оннук буолуо диэн суруйууну дьон итэҕэйбэттэр, олохтон холобуру туһананнар син-биир кырдьыгы билэллэр. Элбэх дьону албынныы сылдьыы хайаан да арыллар, бары билиилэригэр тахсар, онтон билиннэҕинэ, арылынныҕына иэстэбилэ олус улахан буолар.
Тэрис уонна тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорбут «айыыларын үөрэҕэ» сымыйата, албына, этэргэ дылы, эрбэхтэн эмэн оҥоруллубута олус элбэх. Бэйэлэрэ итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар бары саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар. Сахалыы айыы диэн тыл нууччалар курдук «творец», «создатель» диэн эбиискэ өйдөбүлэ суох, көннөрү киһи оҥорор ураты быһыытын, киһи билбэтин, оҥорботун, саҥаны айыыны оҥорууну эрэ биллэрэр. Сахалар бэйэлэрин «Айылҕа оҕотунан» ааттаналлара дьон айылҕаттан кыраларын, оҕолоро эрэ буолалларын билинэр уонна ханнык да таҥара айылҕаны айбатаҕын биллэрэр.
Айыы диэн тыл сахабыт тылыгар киһи ураты, саҥаны айар өйүн-санаатын эрэ быһаарар уонна киһи өллөҕүнэ өйө-санаата тус-туспа ыһылланнар айыы буолара этиллэр. Айыылар диэн өлбүт дьон ураты, атын ким да өйүгэр-санаатыгар маарыннаабат өйдөрө-санаалара буолаллар.
Сэбиэскэй былаас эстиитигэр урутаан түһэн, биһиги эрэ билэбит диэн суруйааччылар, учуонайдар, тыл үөрэхтээхтэрэ айа сатаабыт «айыыларын үөрэҕэ» барыта кэриэтэ сымыйа, сыыһа, өйтөн була сатаан оҥоруу буолар. Саамай улахан була сатааһына былыргы, туһаттан тахсан эрэр таҥаралары, айыылары ыйдарынан түҥэтэн араартааһын буолар. Сылы быһа кэриэтэ бултуур буоллахпытына Байанай таҥарабыт биир эрэ ыйга баар буолар дииллэрэ таһы-быһа сымыйа.
Тыл үөрэхтээхтэрэ ийэ куту киһи оройугар олорор, кып-кыра киһи, эбэтэр быт буолан көстөр диэн «Айыы үөрэҕэ» кинигэлэригэр суруйбуттар. Мин ону утарабын. Син Орто дойдуга олоҕу олоро сатаатым да, ийэ кут быыкайкаан киһи буолан оройго хаама сылдьарын саатар көрбүтү көрсө иликпин диэн «Ийэ кут – киһи удьуора» диэн үлэтигэр Миитэрэй Баппаҕай суруйар.
Таһы быһа сымыйаны этэр үөрэх диэн суох буолара ирдэнэр.
Айыы үөрэҕэ диэн үөрэх сахаларга суоҕун туһунан Суорун Омоллоон эппитин В.Н.Протодьяконов суруна сылдьар.
«Халлаантан ас түһүө диэн айаххын атыма» диэн олус дириҥ өйдөбүллээх өс хоһоонун айыы үөрэҕин өрө тутааччылар билиэхтэрэ этэ. Бу өс хоһооно бэлэми эрэ кэтэһимэ диэн быһаччы өйдөбүллээҕин иһин халлаан букатын кураанаҕын, онтон тугу да түһэрэн туһанар кыах суоҕун биллэрэр.
Тэрис «Итэҕэл тыллара» диэн саҥа таһаарбыт кинигэтигэр буор уонна ийэ кут туһунан этиилэрэ оҕо өйө-санаата, үгэстэрэ үөскээһинигэр сөп түбэспэттэр, таһы-быһа сымыйалар. «Айыы үөрэҕэ» диэн сымыйа үөрэх сахалыы итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар саха дьонун барыларын албыннааһын буоларын ити сымыйалааһын биллэрэр. Кини этэринэн ийэ кут оҕоҕо халлаантан түһэр уонна буор кутун үөскэтэр үһү.
Билбэт эрээри билэр курдук туттунууну, этиниини айыыны өрө тутааччы Сырдык элбэхтик оҥорор. Кини «Үөһээ дойдуга үчүгэй» диэн этиитэ элбэх дьону онно ыҥырар, угуйар, албыҥҥа киллэрэр, оҕолор онно бараарылар бэйэлэригэр тиийинэллэригэр олук буолар.
Саҥа тылы булааччылар дорҕоон киһиэхэ дьайар күүһүн билбэккэлэр дьон өйүн-санаатын буккуйаллар. «Лох» диэн нууччалыы «дурик», «чурка» диэн өйдөбүллээх тыл. Оттон Тэрис-Л.А.Афанасьев бу тылы «Айыы үөрэҕэ» диэн кинигэтигэр итэҕэл тылыгар кубулутар сыаллаах киллэрбит уонна «Билии алгыстара» диэн баһыгар алгыс тылынан суруйбут.
Сымыйа «айыы үөрэҕин» айааччылар айыы диэн бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх, үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах, олортон куһаҕана элбэх тылбытын үчүгэй эрэ оҥороору, оннук туһанаары кыһаналлар. Ону баара айыы диэн тыл хаһан даҕаны үчүгэй эрэ өйдөбүллээх тылга кыайан уларыйбат. «Ыы» диэн ытааһын дорҕоонунан бүтэрэ хаһан да үчүгэйгэ кубулуйбат. Саха тылыгар «ыы» диэн дорҕоонунан бүтэр икки сүһүөхтээх тыллар бары кэриэтэ куһаҕаҥҥа тириэрдэр тыллар буолаллар.
Тылбыт үөрэхтээхтэрэ нууччалар «грех» диэн тылларын быһалыы үтүктэннэр «аньыы» диэн саха тылыгар ханна да суох, былыргы нуучча православнай таҥаратын үөрэҕин тылбаастааччылар булбут тылларын туһанан өйү-санааны быһаарар, куһаҕаны туспа араарар тыл оҥоро сатыыллар. Бу дьон саха тыла олус былыргы төрүттээҕин, «ай» диэн тыл үчүгэйи уонна куһаҕаны айары холбуу быһаарарын умнан сылдьаллар.
«Аньыы» диэн саха тылыгар суох, өйгө-санааҕа сөп түбэспэт тылы билбэт аата үтүктэ сатааһын ордук хомолтолоох. Ким эрэ, хантан эрэ саҥа тылы булбутун суолтатын билбэт эрээри үтүктүбүтүнэн бараллар. Билбэт эрээри үтүктүү син-биир куһаҕан. Тыл суолтатын, дьайыытын билбэт киһи мээнэ да үтүгүннэҕинэ, бу тыл дорҕооннорун дьайыыта син-биир киниэхэ тиийэр, өйүн-санаатын уларытар. Тоҕо диэтэххэ, уонунан тыһыынчанан сылларга үөскээбит үгэс биһиги өйбүтүгэр-санаабытыгар иҥэн сылдьан дьайар.
Олох салҕанан истэҕинэ ким сымыйата, кырдьыга быһаарыллан тахсан, чуолкайданан иһэр. Оҕолор улаатан истэхтэринэ, киһи буолууну баһылыы иликтэринэ «айыы үчүгэй», “айыыны оҥоруҥ” диэн үөрэтии сыыһа-халты, аһара туттуналларын элбэтэринэн букатын сөп түбэспэт. Кэлин кэмҥэ эдэрдэр буруйу-сэмэни оҥоруулара эбиллэн иһэриттэн дьон санааргыыра элбээтэ. Улаатан иһэр оҕолор сыыһа-халты туттуналларын аҕыйатаары үчүгэй үгэстэрэ үөскүү иликтэринэ "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума" диэн сахалар үөрэтэллэр. (1,24).
“Суруллубут суоруллубат” диэн өс хоһооно бары суруйууларга олус сэрэхтээх буолууну ирдиир. Сымыйанан, дьону албыннаан суруйууга эппиэтэ, иэстэбилэ хайаан да кэлэр.
Олох салҕанан баран истэҕинэ сыыһа-халты, сымыйанан суруйуу син-биир биллэр, кырдьык кыайар, дьон сөптөөх сыанабыла тахсар. Арыы үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
Борисов Иннокентий Иннокентьевич
1890 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Молотов аатынан колхозка бастакы тимир ууһунан үлэлээн, үйэтин тухары уус мындыр идэтин баһылаабыта. Техникаҕа уларытар чаас дэбигис көстүбэт эрдэҕинэ дьыаланы уустар быһаараллара. Тимири чочуйан, кутан, иһэрдэн оҥороллоро, сварка суох эрдэҕинэ кумаҕынан тимири тимиргэ олус үчүгэйдик сыһыараллара. Аҕа дойду сэриитин сылларыгар колхоз бастыҥ үлэһитэ, стахановец үрдүк аатын сүгэрэ. 1947 с. «Бочуот Знага» орден кавалера. 1967 с. өлбүтэ.
Федоров Александр Николаевич
Федоров Александр Николаевич (24.04.1957) — ирбэт тоҥу чинчийэр Арассыыйа учуонайа, Ирбэт тоҥу чинчийэр институт солбуйааччы дириэктэрэ, география билимин дуоктара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ.
Авдеев, Александр Александрович
Александр Александрович Авдеев (Атырдьах ыйын 12 күнэ. 1975, Калуга)- Арассыыйа политическай деятелэ. Калужскай уобалас Губернатора, Калужскай уобалас Бырабыыталыстыбатын чилиэнэ (2015 — 2016). Обнинскай куорат мэрэ (2010-2015), 2016 сылтан - VII ыҥырыылаах государственнай Дума депутата буолар. «Единая Россия » фракция чилиэнэ.
Биография
Атырдьах ыйын 12 күнүгэр 1975 сыллаахха Калуга куоракка Калужскай турба собуотугар рабочайдар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ. Кэлин аҕата партийнай линиянан сыҕарыйда.
17 №- дээх оскуолаҕа үөрэммитэ. Н.Э. Бауман аатынан МГТУ Калужааҕы филиалын бүтэрбитэ. Массыына оҥорор факультета (1998), «Инженер- механик»идэтинэн. 1999 сыллаахха университет экономическай факультетын «Экономист- менеджер»идэтин бүтэрбитэ.
1999 сыллаахха Калужскай уобалас дьоҕус предпринимательствоны өйүүр государственнай фондатыгар аналитика финансиһын дуоһунаһыгар киирбитэ.
2003 сылтан 2004 сылга диэри салайар кадрдары бэлэмнээһин Президент программатынан үөрэтии ыытылынна. 2001 сылтан 2006 сылга диэри үп аналитига, онтон «Группа Эликор " компанияҕа финансовай- аналитическай отдел начальнига этэ. Кулун тутар 23 күнүттэн 2010 сылга Обнинскай куорат дьаһалтатын баһылыгын экономическай сайдыыга солбуйааччы. Бэс ыйын 29 күнүгэр 2010 с. Обнинскай куорат Мунньаҕын быһаарыытынан Обнинскай куорат дьаһалтатын баһылыгынан анаммыта. . 19 сентября 2015 года вложилось себя полномочником городоначальника. С сентября его года Авдеев служской области Губернатора Калужской области — руководитель администрации Губернатора Калужской области, с ноября 2015 по сентября 2016-калужской области губернатора.
Кыайыылааҕынан балаҕан ыйын 18 күнүгэр 2016 сыллааҕы быыбарга кыайыыны ситистэ VII ыҥырыылаах Российскай Федерация государственнай Думатыгар талылынна депутат Калужскай биир мандааттаах быыбардыыр уокурукка 99 №- дээх, партияны көрдөрөн туран «Биир Ньыгыл Россия».
Сокуону оҥорор үлэ
Государственнай Дума депутатын боломуочуйаларын толоруу устатыгар, 2016-2019 сылга диэри федеральнай сокуоннар бырайыактарыгар 10 сокуон барылын хос ааптара уонна уларытыылары киллэрдэ.
Дьарыга
Көхтөөх сынньаланы ордорор. Футболунан, баскетболунан, устунан, виндсерфининэн, кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы балыгынан үлүһүйэллэр. Эдэр сылдьан Металлист этим. Тапталлаах музыкальнай бөлөхтөр: Metallica, Nirvana, Scorpions, Megadeth, Ария, Киинэ, Бириэмэ Массыына, Калиновка күргэ. Таптыыр кинигэлэр: «Баһылыыр-көһүлүүр колец», «Атлант саннытын сарайбыт». Айан суолун таптыыр. Ас иһиттэн балыгы ордорор.
Семья
Кэргэнэ-Светлана Вячеславовна Авдеева (баан сулууспата), оҕолор бааллар.
Европа Плюс
Европа Плюс (сах: Эуропа Плүс, ааҥл: Europa Plus) — Арассыыйа бастакы коммерческай радиостанцията, 1990 сыллаахха төрүттэммит. 2023 сыл туругунан Арассыыйаҕа, Казахстаҥҥа, Кыргызстаҥҥа, Саха Сиригэр, Америкаҕа, Беларуссияҕа FM долгуҥҥа үлэлиир. Үлэлиир формата CHR (Contemporary hit radio - аныгы хит радио) буолар.
Саха бала5ана ыраах Исландия5а
Биhиги ийэбит Евдокия Гаврильевна Аргунова, Герой ийэ бииргэ тѳрѳѳбүт балта Александра Гаврильевна Аргунова (Күөрэгэй) Исландияҕа олорор, түөрт оҕолоох. Кини 60-сыллар саҕана Москваҕа театральнай училищеҕа үөрэнэ сылдьан, ВГИК-кэ режиссерскэй факультекка үөрэнэр Магнус Йонссоны, исландеhы көрсөн ыал буолбут. 1966с. Исландияҕа олохсуйбуттар. 47 сыл олорорун тухары, төрөөбүт сахатын тылын умнубакка, холкутук саҥарар, кэпсэтэр.
1990с. Дьокуускайга кэлэ сылдьан, музыка үрдүкү оскуолатын ректора В.А.Босиковы көрсөн, саха балаҕанын туттарыан баҕалааҕын эппит. Ол туhунан В.Босиков Республика Правительствотын кытары кэпсэтэн, быhаарыы ылыллыбыта. Биhиги, бырааттара, нэhилиэкпит сиригэр мас кэрдэн, тиэллэн барар гына бэлэмнээбиппит. Эдьиийбит баҕа санаата туолан, 1999с. балаҕан буолар мас, Тикси-Архангельскай-Голландия порда-Рейкьявик маршрутунан, муоранан айаннаан тиксибитэ.
2002с. сайын мин бырааппынаан Колялыын Исландияҕа тиийэн, балаҕан дьиэтин икки ый устата туппуппут. Коля- норуот уус-уран оҥоhуктарын маастара. Эдьиийбит балаҕаны, дьиэтин тиэргэнигэр, туох баар сиэри-туому тутуhан туттарбыта. Олорор дьиэтигэр сэдэх музейдаах, онно сахалыы иhит, мал-сал, хартыыналар, кинигэ арааhа баар. Бу тэриллэрин эрдэ самолетунан ыыттарбыт, онуоха Культура министиэристибэтэ көмөлөспүт. Сахалыы ырыаны холбоон истэрин сөбүлүүр.
Сахатын сирин маhын, сибэккитин үүннэрэр, ол курдук хатыҥы, бэhи, харыйаны, ньургуhуну, сардаананы.
Исландия дьоно сүрдээх судургу майгылаах үлэhит дьоннор эбит. Атын омуктарга ытыктыбыллаахтык сыhыаннаhар үрдүк культуралаахтар. Айылҕата дьикти, тыйыс, тымныы, биhиги сылдьар кэммитигэр иккитэ эрэ күн кѳрѳн ылбыта уонна барыта ардахтаах этэ. Күѳллэригэр куhа-хааhа дэлэй, ол эрээри бултаабаттар, хас биирдии кѳтѳрү бэлиэтии, кѳрѳ-истэ сынньаналлар. Каникул кэмигэр элбэхтик айанныыллар, туристыыллар.
Пулитцер Джозеф
Пулитцер Джозеф — аатырбыт медиамагнат, аныгы суруналыыстыка олугун уурбут дьонтон биирдэстэрэ, "араҕас пресса аҕата", АХШ-ка суруналыыстарга туттарыллар улаханнык сыаналанар бириэмиэйэ олохтооччута, бэлиитик уонна түмэт-диэйэтэл.
Венгрияҕа Мако диэн Будпештан 200-чэ км сиргэ 1847 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр төрөөбүтэ (төрүүрүгэр биэрбит ааттара Юзеф), дьоно Польшаттан төрүттээх дьэбириэйдэр. Аҕата атыыһыт этэ. 1853 сыллаахха Пешт куоракка көспүттэрэ, оҕолоругар чааһынай учууталлары наймылаһан үөрэттэрбиттэрэ, ол иһигэр ньиэмэс уонна француз тылын баһылаппыттара. Аҕата өлбүтүн кэннэ дьиэ кэргэн быста дьадайан, Джозеф 17 сааһыгар Европа аармыйаларыгар сулууспалыы киирэ сатаабыта, тиһэҕэр АХШ-ка буола турар гражданскай сэриигэ наймылаһар дьон үбүлээһиннэринэн АХШ-ка барбыта. Аҕыс ый Шеридан кавалериятыгар сулууспалаан баран сэрии бүппүтүн кэннэ Нью-Йорка тиийбитэ, онтон Массачусетс штаакка баран китобойунан үлэлээбитэ, ааҥыл тылын үөрэппитэ. Ол кэнниттэн Сент-Луис куоракка официаннаабыта, онно ньиэмэс эмиграаннара элбэх буолан, ньиэмэстии билэрэ туһалаабыта. Бу кэмҥэ бибилиэтиэкэҕэ сылдьан элбэхтик ааҕара, ааҥыл тылын салгыы үөрэппитэ. Бибилэтиэкэҕэ Карл Шурц диэн Америкаҕа карьера оҥорбут суруналыыс, бэлиитик ньиэмэстиин билсибитэ. 1868 сыллаахха адвокааттар кэллиэгийэлэрин чилиэнэ буолбута эрээри, килийиэннэр аксыаннаах саҥарарыттан толлор буолан оччо ситиһиитэ суоҕа.
"Вестлич пост" хаһыат репортерга наадыйарын истэн онно үлэҕэ киирбит.
Сотору буолан баран Луизиана саахар үүннэрэр плантациятыгар үрдүк хамнаһы төлүүллэрин истэн онно илдьэр дьоҥҥо 5 дуоллары төлөөн наймыласпыт, ол эрээри илдьиэх буолбут дьоно куораттан отучча киилэмиэтири илдьэн баран дьону барытын борхуоттарыттан кытылга түһэрэн кэбиспиттэр. Куоракка төннөн баран Пулитцер ол туһунан отчуот суруйбутун "Вестлич пост" бэчээттээбит, бу бастакы бэчээккэ тахсыбыт матырыйаала этэ.
Андросов Иван Иннокентьевич
Андросов Иван Иннокентьевич (1891—1922) — сылларга олорбут Бастакы Аан Дойду сэриитин кыттыылааҕа, икки Георгиевскай кириэс кавалера.
Байаҕантай улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр 1891 сыллаахха төрөөбүт. Дьоно эрдэ өлөннөр убайыгар Дьокуускайга киирэргэ күһэллибит. Сэриигэ бэйэтэ тылланан 1915 сыллаахха барбыт. 44-с Сибиир полкатыгар ефрейтор сыбаанньалаах бүлүмүөччүк Андросов Иван өстөөх бүлүмүөтүн суох гыммыт, уонна Кревлянка үрэҕи нуучча сэриилэрэ туоруулларын хааччыйбыт диэн докумуон архыыпка баар.
1918 сыллаахха дойдутугар төннүбүт. Кыһыллар өттүлэригэр сэриилэспит. 1922 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр разведкаҕа сылдьан сэриигэ өлбүт.
Баишев Юрий Петрович
Баишев Юрий Петрович — СӨ физическай культуратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, Педагогическай наука кандидата.
1953 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1979 с. Красноярскайдааҕы педагогическай институту бүтэрбитэ. Олимпийскай эрэллэри бэлэмниир аналлаах оскуола директора, республикатааҕы «Урожай» общество председателин солбуйааччы, үрдүкү спортивнай ситиһиилэр управлениеларын начальнига, СӨ физическай культуратын уонна спордун госкомитетын председателин I солбуйааччынан үлэлээбитэ. 2008 с. Дьокуускай куорат мэрин солбуйааччы. СӨ физическай культуратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ, «Россияҕа олимпийскай хамсааһыҥҥа үтүөлэрин иһин» бэлиэлээх. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. Педагогическай наука кандидата.
Васильева Дария Николаевна
Васильева Дария Николаевна — I Тыыллыма нэһилиэгин уһун үйэлээх кырдьаҕас олохтооҕо.
1894 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Эдэригэр колхоз ыарахан үлэтигэр сүөһү иитиитигэр, хонуу үлэтигэр үлэлээбитэ. Уһун үйэлэммитин үрүҥ аһынан, күөл соботунан аһыырын уонна үлэни ааҕар. 2002 с. күн сириттэн барбыта.
Винокуров Николай Григорьевич
Винокуров Николай Григорьевич - Аҕа дойду Улуу сэриитин, Япония сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
Винокуров Николай Григорьевич 1917 с. III Байаҕантайга төрөөбүт. Сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэн баран, Н.К.Крупская аатынан колхозка үлэлээбитэ. 1943 с. ыам ыйыгар Сэбиэскэй Аармыйаҕа Таатта оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыта. Таатта, Амма оройуонун дьоно холбоһон биир эшелон буолан Дьокуускай куораттан Иркутскай куоракка айаннаабыттара. Онно тиийбиттэрин кэннэ араартаан сорохторун Мальтаҕа хаалларбыттар. 70 киһин (ол иһигэр Н.Г.Винокуровы) Монголияҕа ыыппыттар. Маҥнай Чайболсан куорат таһыгар ый курдук олорбуттар, бэс ыйыгар 1943 с. байыннай бирисээгэни рота иннигэр ылыммыттар. Ол кэнниттэн 48-с авиационнай батальоҥҥа сулууспалаабыт, сахалартан икки эрэ эбиттэр.
Наҕараадалара
"Японияны кыайыы иһин" мэтээл (03..6.1946)
"Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин" мэтээл (31.05.1948)
"20 лет Победы в ВОВ" мэтээл (27.05.1968)
"30 лет Победы в ВОВ" мэтээл (03.10.1975)
"Үлэ бэтэрээнэ" мэтээл (17.10.1977) с.
"60 лет Вооруженных сил СССР" мэтээл (28.10.1978)
"Аҕа дойду Улуу сэриитин II-c истиэпэннээн уордьанынан" (01.03.1985)
Г.К.Жуков мэтээлэ (12.02.1996)
Сигэлэр
Е.И.Колесова. Историю делают люди. Якутск: Дани-Алмас, 2019.