cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Буча куоратка дьону өлөрүү
75 омук дойдулара Арассыыйаны Украинаҕа уонна украиннары геноцид оҥорбут диэн уураах ыллылар.
Македония дэнаара
Македония дэнаара (македонски денар, ) диэн Македония валютатын биирдигэ.
Үрүҥ моойдоох хаас
Үрүҥ моойдоох хаас (гусь-белошей, ) — кылгас модьу-таҕа моойдоох орто көтөр.
Улахана 2,5 киилэҕэ тиийэр. Атыыра тыһыта тас көстүүтүнэн уратылара суох. Көхсүн уонна кынатын түүтэ күөхтүҥү-сиэрэй, туора хара сурааһыннардаах. Төбөтө уонна моонньун кэлин өттө үрүҥ.
Тарҕаныыта
Ареала кыра. Беринг байҕалын арҕаа уонна илин кытылларыгар, Азия хотугуу-илин уһук өттүгэр уйаланар. Арассыыйаҕа Анаадыртан Беринг силбэһиитигэр диэри, арҕаа Халымаҕа көстөр. Маны таһынан Хотугу Америкаҕа Аляска кытылыгар уйаланар. Аҕыйах көтөр Командор уонна Куриил арыыларыгар кыстыыр. Саарыыр кэмигэр Сибэтиэй Лаврентий арыытын соҕуруу өттүгэр элбэх буолар.
Гэноцид
Аан Дойду историятыгар геноцид хас да холобура баар:
Николаева Римма Александровна
Николаева Римма Александровна, (1935 с. Сунтаар нэһилиэгэ Сунтаар оройуона Саха АССР – 2017 с.). РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Үөрэҕэ - Сунтаар орто оскуолата, Бүлүү педагогическай училищета уонна Магаданнааҕы педагогическай институт.
Педагогическай үлэтэ: Илимниир, Бордоҥ, Сунтаар 2 №-дээх орто оскуолаларыгар учуутал уонна пионер баһаатай, Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатыгар математика уонна алын кылаас учуутала,  В.Г.Павлов аатынан Сунтаар алын сүһүөх  оскуолатыгар алын кылаас  учуутала, социальнай педагог, оскуола музейын салайааччыта.
Римма Александровна оҕону алын сүһүөх кэрдиискэ үөрэтиигэ уһулуччу бэлэмнээх, баай методическай опыты мунньуммут, үөрэтии хаачыстыбатын үрдэтиигэ сыламтата суох саҥаттан саҥа ньымалары көрдөөн булан, практикаҕа сатабыллаахтык туттар педагог быһыытынан биллэр.
Римма Александровна оройуон, нэһилиэк общественнай олоҕор мэлдьитин саамай активнай кыттыыны ылан кэлбитэ: оройуон Сэбиэтин дьокутаатынан, партийнай тэрилтэ сэкиритээринэн 10-ча сыл, оройуон уонна нэһилиэк дьахталларын сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн 21 сыл үлэлээбитэ. Дьахталлар VIII сийиэстэрин делегата. Үгүс сылларга народнай суут сэтээтэлэ, «Народнай суут Бочуоттаах сэтээтэлэ», хас да сыл оскуола үлэһиттэрин идэлээх Сойуустарын олохтоох тэрилтэтин бэрэссэдээтэлэ.
Норуот үөрэҕириитигэр сүдү кылааты киллэрбит, общественнай үлэлэргэ активист, убаастанар методист-учууталбыт .Сунтаар алын сүһүөх оскуолатыгар үлэлиир сылларыгар "Төрөппүт", "Дьиэ кэргэн" диэн ааттаах оскуолаҕа үлэлиир программалар ааптардарынан буолбута. Үлэтин элбэхтик улуус социальнай педагогтарыгар, учууталларыгар семинардарга, маастар кылаастарга тарҕатара.
В.Г.Павлов аатынан Сунтаар алын сүһүөх оскуолатыгар Владимир Гаврильевич Павловка анаммыт мусуойу хомуйан, тэрийэн, улэлэтэ сылдьыбыта. В.С Николаев аатынан Сунтаардааҕы народнай театр попечителэ этэ.
Кини туһунан
Николаева М., Өйөһөн-Өйдөһөн олоруоҕуҥ. [улуус бочуоттаах гражданина, РФ норуотун үөрэҕириитин туйгуна, дьахтар сэбиэтин чилиэнэ, Сунтаар начаальнай оскуолатыгар социальнай педагог Римма Александровна Николаева туһунан] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1996. - Олунньу 10 күнэ-С.3;
Кулууп уола - норуот уола / Сост. Михалева Н.В. - Якутск; Смик Мастер полиграфия, 2012.- 207 с.
Эдэр түүрдэр
Эдэр түүрдэр (Jön Türkler) – Осман империятыгар биир политик хамсааһын. 1876 сылтан араас либерал уларыйыылары оҥоро уонна Конституцияны киилэрэ сатаабыттара. Эдэр түүрдэр 1908 сыллаахха Иккис Абдул-Хамидтан былааһын былдьаабыттара уонна арҕаалыы уларыйыылары киллэрбиттэрэ, ол эрээри Аан Дойду Бастакы сэриитэ саҕаламмытыгар уларыйыылар киирэллэрэ тохтообута. Мустафа Кэмал былааска кэлбитигэр Эдэр түүрдэр үксүлэрэ кини баартыйатын өйөөбүттэрэ.
Төрүттэр
1870-с сыллартан ылата Осман империята мөлтөөтөр мөлтөөн испит уонна бэйэтин сирдэрин сүтэрэн Европа дойдуларын колонията буола сыыспыта. Бу туругу уларытарга "Саҥа османнар" диэн хамсааһын саҕаламмыта.
Мидхат-паша диэн саҥа осман киһитэ тойоттору кытта 1876 сыл ыам ыйын 30 күнүгэр өрө турууну саҕалаабыт уонна Абдул-Азизтан (1861–1876 сыллар) былааһын былдьаабыт. Саҥа султан Иккис Абдул-Хамид (1876–1909) 1876 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Мидхат-паша уонна Намык Кэмал суруйбут Конституциятын ылыммыта.
Ол гынан баран, 1877 сыл саҥатыгар султан Мидхат-пашаны улуу везир солотуттан устубут уонна саҥа османнары утары репрессияны саҕалаабыт, онтон 1878 сыл Конституциянан тэриллибит парламены ыспыт. уҥа|мини|Осман утарсааччыларын мунньаҕа. Париж, ХХ үйэ саҕаланыыта
Эдэр түүрдэр үөскээһиннэрэ
XIX үйэ бүтүүтүгэр саҥа османнар оннуларыгар эдэр түүрдэр хамсааһыннара үөскээбит. Эдэр түүрдэр үксүлэрэ Европа үнүбүрсүөттэригэр үөрэммит өйдөөх эдэр турок дьоно этилэрэ. Ону таһынан Эдэр түүрдэр иһинэн радикаллыы салаа үөскээбит. Ол салааны Энвэр-паша, Талаат-паша уонна Дьэмал-паша салайбыттара.
ХХ үйэ саҕаланыытыгар Балкан омуктарын көҥүл туһугар хамсааһыннара күүһүрэн Турция иһигэр өрөбөлүүссүйэ тэрийии санаалара тарҕаммыттара.
Эдэр түүрдэр өрөбөлүүссүйэлэрэ
уҥа|мини|Эдэр түүр аппыһыардара 1908 сыллаахха Нийази-бэй салайааччылаах эдэр түүр аппыһыардара өрө турууну саҕалаабыттар уонна Иккис Абдул-Хамикка 1876 сыллаах Конституцияны төнүннэрбиттэр уонна парламент тэрийэ сатаабыттар. Ол эрээри Эдэр түүрдэр өрө туруулара атын да хамсааһыннары саҕалаабыта. Ол курдук Истамбулга султаны өйөөччүлэр хамсааһына үөскээбитэ, кинилэр 1909 сыл муус устар ыйыгар өрө турбуттара, ол эрээри эдэр түүрдэр кинилэри хам баттаабыттара уонна Иккис Абдул-Хамиды уһулбуттара. Саҥа султан Бэһис Мэһмэд буолбута.
Эдэр түүрдэр араас арҕаалыы уларыйыылары киллэрэ сатаабыттара. Ол эрээри Аан дойду бастакы сэриитэ саҕаланан хаалан эдэр түүрдэр туруоруммут сыалларын ситиспэтэхтэрэ.
Көрдөөһүн
мини|Сэһэн Боло.
САХАЛАР ДЬҮҺҮННҮҮР ААТТАРА
Оҕолоор, сахалар түҥ былыргы ааттарын билигин хаттаан тилиннэриэххэ сөп дуо? Мин санаабар, оннук кыах баар. Биллэн турар, бастаан өй-санаа уларыйыахтаах, сайдыахтаах. “Мин сахабын!”, “Оҕолорбун сахалыы ааттыыбын”, “Ытым кытта сахалыы ааттаах”, “Нууччалыы ааппар эбии сахалыы ааты ылынным” диэн өйдөбүллэр олохсуйдахтарына, баҕар, сатаныан да сөп. Оттон ол былыргы сахалыы ааттары хантан ылабытый, булабытый? Бастатан туран, үһүйээннэрдээх, номохтордоох кинигэлэртэн. Биир оннук баай төрүтүнэн Сэһэн Боло “Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. Урукку Дьокуускай уокурук сахаларын былыргыттан кэпсээннэринэн” диэн кинигэтэ буолар. Дьэ, туох-ханнык ааттар бааллар эбиттэрий?
Сыныйан көрдөххө, билиҥҥи курдук араспаанньа (фамилия) уонна аҕатын аата (отчество) диэннэр сахаларга суох эбиттэр. Үксүлэрэ биир эбэтэр хас да тылтан турар ааттар. Хас да тыллаах аат киһи майгытын-сигилитин, тас көрүҥүн, кыаҕын, итэҕэһин-быһаҕаһын быһаарар, чопчулуур. Ол аата дьүһүннүүр ааттар диэн буолаллар. Холобур, Ала киһи диэн ааттаах киһи олоро сылдьыбыт эбит. Кини этэ-сиинэ олох эриэн, ала дьүһүннээҕэ, үөһээ-аллараа өттө хап-хара, оттото муус маҥан.
Быыралаабыт диэн киһи аата биир үһүйээҥҥэ киирбит. Кимэ-туга биллибэт, көннөрү аата эрэ баар. Бу аат биир суолтата “киэҥник атыллаан, түргэнник сүүрэр, ыстаҥалыыр” диэн буолуон сөп. Атын суолтата – “олохтоох сириттэн тэйбит, ырааппыт, тэскилээбит, күрээбит”. Бу икки суолтаттан хайата сөбө буолуой? Ону чопчу ким да этэр кыаҕа суох. Арай өссө атын үһүйээннэргэ алҕаска киирэн, суолтатын быһаарбыт буоллахтарына эрэ билиэххэ сөп.
Бэдьэйэр Эмээхсин диэн ааттаах эмээхсин олоро сылдьыбыт. Кини Дьөгөй Эмээхсин отой чугас дьүөгэтэ эбит. Дьөгөй Эмээхсин кэлин Төлөй нэһилиэгин (Чурапчыга) төрдө буолбут Багдаан ойуун ийэтэ буолар. Багдаантан ураты Мэкчиргэ, Дьоруо, Ньэкээ, Кыдаала диэн ааттаах номоххо киирбит уолаттардааҕа.
Сиэллээх Уол диэн Дьохсоҕон оҕонньор уола баара. Кини төбөтүттэн кутуругун төрдүгэр диэри сылгы курдук сиэллээҕин иһин итинник ааттаабыттар. Атын үһүйээнинэн, Сиэллээх Уол аатырбыт-суолурбут Кээрэкээн ойуун уола үһү.
Улахан кылаас оҕолоро, баҕар, Далан “Тыгын Дархан” романын аахпыт буоллаххытына, Тыгын Дархан Таас Уллуҥах (Муос Уол) диэн уоллааҕын билэр буолуохтааххыт. Сэһэн Боло биир үһүйээнигэр Тыгын Мунньан Бүлүүттэн киһи оҕотун былдьаан оҕо оҥостор. Ол уол уллуҥаҕын хараҕа сымара сыа таас эбитэ үһү. Ол иһин Таас Уллуҥах эбэтэр Муос Уол диэн ааттаммыт. Тыгын Дархан “бу уол миигиттэн ордоору гынна” диэн быстах санааттан суох оҥорбута үһү диэн кэпсэнэр.
Кэбээйигэ Уһун Кутурук Бадьаайы Бөҕө диэн сүөһү кутуругун курдук кутуруктаах киһи үөскүү, олоро сылдьыбыта биллэр. Бөҕө диэн тыл кини күүһүн-уоҕун эрэ буолбакка, көннөрү киһи буолбатаҕын көрдөрөр. Холобур, былыргы ааттар наар баай, боотур, эмээхсин, оҕонньор, ойуун диэн тыллар эбииликтээхтэр. Ити эбииликтэр кинилэр уопсастыбаҕа улахан оруоллаахтарын, ураты идэлээхтэрин көрдөрөллөр.
Итинтэн да көстөрүнэн, былыр ураты да дьон үөскүү сылдьыбыттар эбит. Үһүйээннэргэ норуот киэҥник билэр дьонун эрэ аата киирэрин санаатахха, өссө төһөлөөх аат сурукка киирбэтэҕэ, өйгө-санааҕа хаалбатаҕа буолуой?
Егор Николаев.
Тапирдар
Тапирдар (Tapirus) диэн Бүтэй туйахтаахтар аймахтарын Тапирдыҥылар кэргэннэрин соҕотох хаалбыт ууһа. Тапирдар тас көрүҥнэринэн кыратык чооскуларга майгынныыллар. Тапир дьүһүнүн уратыта диэн мурунуттан уонна үөһээ уоһуттан үүнэр хабар тумсуктаах. Тапир этин устата 2 метр, ыйааһына 110-300 кг. Олоҕун устата 25-30 сыл. Хаттааһынын болдьоҕо 13 ый, биир оҕону төрөтөр. 4 сылыгар сааһын ситэр. Тапир инники атахтара түөртүү тарбахтаахтар, кэлин атахтара үстүү тарбахтаахтар. Аһылыктара - сэбирдэх, фрукта, отон. Тапирдары ягуардар, эһэлэр, крокодиллар, анакондалар сииллэр. Тапирдар түүҥҥү кыыллар. Ойуурга уу аттыгар сылдьаллар. Үчүгэйдик харбыыллар. Тапир көрөрө мөлтөх, истэрэ уонна сыттыыра үчүгэй. Тапирдар Соҕуруу уонна Киин Америкаҕа олороллор, биир тапир көрүҥэ Соҕуруулуу-илин Азияҕа олорор (Малайа тапира).
Сахалыы өй-санаа уратылара
Сахалыы өй-санаа уратылара саха буолууну бэлиэтииллэр.
Аан дойдуга араас омуктар элбэхтэр. Туспа омук буолуу аан маҥнай тас көрүҥтэн көстөр уонна саҥарар тылларын уратыларынан арахсаллара быһаарыллар курдук эрээри, өй-санаа уратылара ордук улахан оруолу ылаллар. Өй-санаа дорҕооннорунан дьайан саҥарар тылы үөскэтэр.
Хас биирдии омуктар уһун үйэлэр тухары мунньуммут олохторун үөрэхтэрэ сайдыыны төһө ситиспиттэринэн уратыланан тус-туспалардаахтар. Уһун үйэлээх омук олоҕун үөрэҕэ ордук дириҥ уонна киэҥ силистээх буоларын сахалар өй-санаа үөрэхтэрин уратылара биллэрэллэр.
Олус былыргы төрүттээх уонна оччотооҕу кэмнэртэн ыла уларыйа, буккулла илик өйдөөх-санаалаах омук буолан өйгө-санааҕа, тылга билигин даҕаны иҥэн сылдьар, атын омуктар өй-санаа үөрэхтэриттэн уратылар бааллара быһаарыллар. Бу уратылар туспа сахалыы өйү-санааны үөскэтэллэрин арааран билэн, олору харах харатын курдук харыстаатахха, омук өссө уһун үйэни ситиһэригэр тириэрдэр. Сахалыы өй-санаа хайа да арҕааҥҥы омуктар үөрэхтэригэр маарыннаабат уратылара манныктар:
1.	«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини олоххо туһаныы.
3.	Киһилии өй-санаа үөскээһинэ.
4.	Икки таҥараны үөскэтии.
5.	«Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх» диэн этиини туһаныы.
Бу уратылары биир-биир ылан дириҥник быһааран, тэнитэн, ырытан көрүөхпүт, олоххо хаһан, туохха туттуллалларын быһаарыахпыт:
1.	Сахалыы өй-санаа «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этииттэн үөскээн тахсар олус дириҥ өйдөбүллээх өй-санаа буолар. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн үөрэх Күн уонна Сир халбаҥнаабат тутулуктарыттан үөскээн тахсар айылҕа тутаах сокуона, сүрүн тутулуга буолар. Аҥардастыы биир өттүн диэки барыы, холобур, Күн диэки, Күн уотун күүһүттэн умайыыга, онтон аҥар өттүгэр баран Күнтэн тэйии, ыраатыы, Космос тымныыта дьайыытыттан хам тоҥууга тириэрдэр кыахтаахтар. Ол иһин Сирбит, икки өттүттэн халбаҥнаабат тутулуктанан Күнтэн биир тэҥ ыраахха, ол аата Күн уонна космос куйаарын икки ардыларынан, тэҥнэһии балаһыанньатыгар көтө сылдьара эрэ тыыннаах күөх айылҕа үөскүүрүгэр тириэрдэр уонна дьон олоҕу олороллоругар табыллар кэм буолар.
Олоххо ханнык баҕарар быһаарыыны ылынарга, оҥорорго, тутарга «Туох барыта икки өрүттээх» диэн айылҕа халбаҥнаабат тутулугун билэн, тутуһа сылдьыы сахалыы өйү-санааны тутуһуу буолар уонна олоххо кэмиттэн кэмигэр кэлэр уларыйыылар кэмнэригэр сыыһа-халты туттунууну, аҥар өттүгэр халыйыыны суох оҥорон уһун үйэлэниини үөскэтэр.
Туох барыта икки өттүгэр хардары-таары уларыйыыта, үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэриилэрэ хараҥа түүн кэнниттэн сырдык күн, кырыалаах кыһын кэнниттэн самаан сайын кэлэринэн уонна олор уларыйар кыахтара суоҕунан халбаҥнаабат буола дакаастанар. «Үчүгэй уонна куһаҕан сэргэстэһэн сылдьаллар» диэн этии олоххо уларыйыылар хаһан баҕарар, кэмэ кэллэҕинэ, кэлэн иһэллэрин уонна солбуйсан биэрэллэрин быһаарар.
Киһи этэ-сиинэ эмиэ икки өттүттэн тутулуктаах. Киһи хаанын баттааһына аһара үрдүүрэ эбэтэр аһара намтыыра иккиэн куһаҕаннар, ыарыыга, өлүүгэ тириэрдэллэр. Хаан баттааһына, бу икки өрүт икки ардынан буоллаҕына, хайа да өттүгэр аһара барбатаҕына табыллар, оччоҕуна эрэ киһи тыыннаах сылдьар, олоҕу олорор кыахтанар. Бу быһаарыы киһи оҥорор быһыыларын эмиэ табатык сыаналааһыҥҥа тирэх буолар.
Сахалар өй-санаа туһунан үөрэхтэрин «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиитэ киһи оҥорор быһыыларын барытын быһаарар, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарыыга хайаан да туттуллар уонна кытаанахтык тутуһулуннаҕына эрэ табыллар. Биһиги сахалар бу этиини олохпутугар тутуһар буоламмыт маннык уһун үйэни ситиһэн олоробут. Былыргы кэмнэргэ сахалар аатырбыт хуун омуктары кытта бииргэ олоро сылдьыбыттарын остуоруйа үөрэҕэ дакаастаан эрэр. Билигин кэлэн охсуһуу, сэрии суолун тутуспут, аҥардастыы биир өттүн диэки халыйан барбыт хуун омуктар тустарынан кумааҕыга эрэ суруйуулар ордон хаалбыттар, онтон биһиги, сахалар илэ бэйэбитинэн кэриэтэ киэҥ-куоҥ дойдубутугар өссө да сайдыыны ситиһэн иһэрбит салҕанар.
Маннык уһун үйэни ситиһэрбитигэр сахалыы өйү-санааны «Туох барыта икки өрүттээх» диэн үөрэҕи тутуһарбыт туһалаабытын нууччалар кэлиилэригэр хайа диэки хайысхалаах суолу тутуспуппут быһаарар. Ол уустук кэмҥэ аҥардастыы сэрии суолун тутуспуппут эбитэ буоллар сайдыылаах сэрииһиттэргэ кыаттаран, хотторон, кыргыллан, үүрүллэн Верхоянскай хайаларыгар чучунаа курдук, биир эмэ саха ордубут буолуо этэ. Биһиги салайааччыларбыт ол кэмҥэ атын, иккис суолу, эрэйдээх да буоллар эйэлэһии, эйэлээхтик олоруу суолун таланнар, нууччалары кытта кыттыһа охсоннор, киэҥ-куоҥ сири-дойдуну баһылаатыбыт, сайдыыны ситиһэрбит табылынна.
Кыаттаран баран эйэлэһии ыараханын тулуйууну сахалар ураты тулуурдаахтарын туһанан аһарыммыттара, билигин кэлэн сайдыыны ситиһэрбитигэр кыах биэрбитэ. Оччотооҕу кэмҥэ бэриммэккэ, эйэлэспэккэ Амур диэки көһөн барбыт хас эмэ тыһыынча сахалар билигин букатын да биллибэт буолан хаалбыттара, бу ыарахан быһаарыыны ылыныы олоххо ордук таба буолбутун итэҕэтиилээхтик дакаастыыр.
Олоххо хаһан эрэ тиийэн кэлэр өй-санаа тосту уларыйар кэмигэр «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһуу, бу буолар уларыйыылары таба сыаналыыр, сыыһа туттубат кыаҕы биэрэр.
Өйбүт-санаабыт бу уратыта, икки өттүттэн тутулуктааҕа айыы диэн бэйэтэ икки өрүттээх, үчүгэйдээх, куһаҕаннаах тылбытыгар иҥэн сылдьар уонна кэлин кэмҥэ улаханнык харыстааһыҥҥа наадыйар буолла. Сымыйа, урут ханна да суох «аньыы» диэн тылы булан тыл үөрэхтээхтэрэ, сэбиэскэй кэмнээҕи суруйааччылар, учуонайдар өй-санаа үөрэҕэр эбии киллэрээри сананаллар, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор өй-санаа биир тутулуктаахтарын суох оҥороору оҥостоллор. Биир киһи өйө-санаата уонна оҥорор быһыылара тус-туспа барбакка биир төрүттээх буолууларын үөскэтэр айыы диэн тылбыт соҕотоҕо эрэ, киһи өйүн-санаатын икки аҥы арааран кэбиспэт, холбуу тутан биир тутулуктаах оҥороро табыллар. Киһи оҥорор быһыылара уонна саҥаны айыылара оҥорбутун кэнниттэн биирдэ үчүгэйдэрэ эбэтэр куһаҕаннара быһаарыллан тахсар.
Киһи оҥорор быһыылара ханнык быһыылары онороруттан көрөн үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар диэн арахсалларын бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх буолан табатык быһаарар айыы диэн тылбытын харыстыыр кэммит кэллэ. Айыы диэн тылбытын харыстааһын, уларыппакка бэйэтинэн, икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан суолталааҕынан туһаныы, «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһуу уонна сахалары харыстааһын буолар.
2. Дьон өйө-санаата сайдан, тупсан, саҥаны билэн, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥоруу уратыларын арыйан олоххо киллэрэн иһиилэриттэн «Туох барыта үһүстээх» диэн этии үөскээн олоххо туттуллан барбыта. Олоххо үһүс хайысха баар буолуутун сахалар олус былыргы кэмнэргэ арааран билэннэр өйгө-санааҕа үс аҥы, үс дойдуларга арахсыы баарын быһаарбыттар уонна Үөһээ, Орто уонна Аллараа дойдулар диэн ааттаабыттар. Сөбүлэһии, сөп түбэһии хайысхата - үһүс хайысха туох барыта икки өрүттээҕиттэн тирэх ылан, Үөһээ уонна Аллараа дойдулар икки ардыларынан, ортолорунан баарын арыйан Орто дойду диэн өйдөбүлү үөскэтэн дьон олорор, сайдар сирдэрэ ханна баарын быһаарбыттар уонна билигин да тутта сылдьаллар.
Сахалар олус былыргы кэмнэртэн өй-санаа тус-туспа, уларыйбыт көрүҥнэринэн сылдьарын арааран билэннэр, бу өйдөр-санаалар сылдьар сирдэрин, дойдуларын үс тус-туспа дойдуларга араараллар. Бу дойдулары Үөһээ, Орто уонна Аллараа дойдулар диэн ааттаммыттара билигин даҕаны өй-санаа уратыларыгар олус сөп түбэһэр. Бу дойдулартан Орто дойдуга эрэ эттээх-сииннээх, өйдөрө-санаалара сайдар дьон, сахалар олороллор. Сири-дойдуну үс аҥы араарыы киһи өйө-санаата сайдан, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну тус-туспа арааран билэр кыахтаммыттарын кэннэ, үөскээн олоххо киирбит уонна остуоруйа кээмэйинэн саҥа өйдөбүл буолар. Бу тупсубут өйү-санааны сайдыылаах диэн ааттанар арҕааҥҥы омуктарга тарҕатааччы Христос таҥара үөскээбитэ уонна олоххо киирбитэ икки тыһыынча сыллартан эрэ ордон эрэр.
«Туох барыта ортотунан буолара табыллар» диэн этии баара ханнык баҕарар быһыылартан табалара, кырдьыктаахтара ортотунан буолуохтааҕын быһаарар уонна олоххо баар үһүс хайысханы арыйар. Бу быһаарыы сахалар Орто дойду диэн өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр. Былыргы дьон кырдьыктаах олоҕу тутуһан олорбуттарын Орто дойду диэн тыыннаах дьон олорор сирдэрин ааттаабыттара эмиэ быһаарар. Үөһээ дойдуга өлбүт дьон өйдөрө-санаалара үөр, айыы буолан сылдьар буоллахтарына, Аллараа дойдуга куһаҕан санаалар, араас ыарыылар мунньуллар дойдулара буолар.
Орто дойду диэн өйдөбүл дьон олохторо хаһан баҕарар бу икки өрүт; үчүгэй уонна куһаҕан икки ардыларынан, ол аата ортотунан эрэ баран иһиэхтээҕин чуолкайдыыр. Дьон оҥорор быһыылара хайа да диэки, үчүгэй да, куһаҕан да өттүн диэки аҥардастыы халыйан барыыта аһара барыы, сыыһа суол буолар. Олох суола, бу икки быһаарыы икки ардыларынан, ортотунан баран иһэрэ эрэ табыллар, туһата улаатар.
Киһи өйө-санаата сайдан истэҕинэ оҥорор быһыылара эмиэ тупсаннар, уларыйаннар үчүгэй уонна куһаҕан диэн араарыллан ааттанар буолбуттар. Дьон бэйэлэригэр үчүгэйи, туһалааҕы оҥорор быһыылары үчүгэйдэринэн, онтон туһата суох, сөбүлээбэт, буортулаах даҕаны быһыыларын куһаҕаннарынан ааттыылларыттан, бу өйдөбүллэр үөскээн сайдан иһэр олоххо киирбиттэр.
Сахалар Орто дойдуну быһаарыылара дьон өйдөрө-санаалара сайдан иһиитин суолун чуолкайдыыр. Дьон-аймах ханнык баҕарар быһыылартан ортотун көрөн, үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар икки ардыларынан талан ыллахтарына, хаһан да сыыһа буолбатын таһынан, туһата улаатарын биллэрэр. Итини тэҥэ, аҥар өттүн диэки халыйан барыы куһаҕаҥҥа тириэрдэр кыахтааҕын быһаарар. Олоххо аҥардастыы үчүгэй аатыран, аҥар өттүн диэки барыыны тутуспут сэбиэскэй былаас «застойу», хаалыыны үөскэппитэ, онтон сылтаан эстибитэ.
3. Оҕо өйө-санаата сайдыыта үөскээһинин таба сыаналаан олоххо туһаныыттан сахалар кут-сүр үөрэҕин үөскэппиттэр. Бу үөрэх киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата, куттара тус-туспаларын, үөрэҕи-билиини ылыналлара уратыларын арыйан төрөппүттэргэ тириэрдэр аналлаах.
Киһилии өй-санаа киһи буолууну бэлиэтиир. Оҕо улаатан иһэн ситиһиэхтээх биир кирбии кэмэ буолар. Төһө эрдэлээн киһи буолууну баһылыыр, ситиһэр даҕаны олоххо туһалааҕы, үйэлээҕи оҥорор кыахтанар. Киһилии быһыылары оҥорор буолуу өй-санаа уратытынан уонна сайдыытынан, олох сайдан истэҕинэ тупсуутунан быһаарыллар. «Кут-сүр үөрэҕэ» быһаарыытынан киһи үс куттаах; буор, ийэ уонна салгын кут диэн ааттаналлар. Бу куттартан киһиэхэ эрэ салгын кута сайдарынан, үөрэҕи-билиини түргэнник ылынан киһи киһилии быһыылары оҥорор буола өйө-санаата сайдыытыгар тириэрдибит. (1,75).
Сахалар үөрэхтэринэн киһиэхэ эрэ өйө-санаата, салгын кута сайдарынан үөрэҕи-билиини түргэнник ылынан сайдыыны ситиһэр кыахтаах. Өй-санаа бу уратыта сахабыт тылыгар иҥэн сылдьар уонна киһини эрэ туспа арааран «ким», «кини» диэн ааттыырынан, «кимий?» диэн ыҥырарынан толору быһаарыллар. Айылҕаҕа баар атын бары кыыллар, көтөрдөр уонна араас маллар, эттиктэр бары саха тылыгар «ол», «бу», «туох» диэн ааттаналлар, «тугуй?» диэн ыҥырыллаллар. Бу быһаарыы балар өйдөрүгэр-санааларыгар салгын кут сайдыбатыгар, өйдөрө-санаалара киһиэхэ тиийбэтигэр, хаһан да тэҥнэспэтигэр олоҕурар. Киһилии өйбүт-санаабыт уратыта былыр-былыргыттан төрөөбүт тылбытыгар иҥэн сылдьарын харыстыырбыт, уларыта сатаабаппыт, атын, кэлин үөскээбит, буккуллубут өйдөөх-санаалаах омуктары, нууччалары үтүктүбэппит ордук этэ.
4. Сахалар өй-санаа сайдыытын үөрэтэн, билэн олохторугар туһанар биир уратыларынан таҥара үөрэҕин туһаналлара буолар. Таҥ, таҥар, таҥара диэн тыллары туһанан өй-санаа хомуллан, мунньуллан, таҥыллан үөскүүрүн биллэрэр таҥара үөрэҕэ сахалар бэйэбит төрүт үөрэхпит буолар. Бу үөрэҕи улаханнык арбаабаталлар, өрө туппаталлар даҕаны, оҕолорун «киһи буол», «кини курдук буол», «хаһан улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буолаҕын» диэн үөрэҕи тутуһан, үчүгэй киһи оҥорор быһыыларын оҕо үтүктэн үөрэниитэ, оннук баҕа санаалары иҥэриниитэ таҥара үөрэҕин сүрүн төрүтэ буолар. Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар, үгэстэрэ үөскээһинигэр кыра эрдэҕинэ үөскээбит баҕа санаата ылар оруолун таба сыаналаан үчүгэйи оҥорууга иитии, үөрэтии үчүгэй киһини, киһи таҥараны үтүктүүнэн үөскээһинин сахалар олоххо туһаналлар. Киһи майгынын уратыларын, икки өрүттээҕин таба сыаналаан, олоххо икки таҥара баар буолара өйү-санааны таба суолунан салайан сайыннарарын быһааран, икки таҥараны; Үрүҥ Аар тойону уонна Улуутуйар Улуу тойону үөскэппиттэр. Таҥара үөскээһинин уонна туһаныллыытын туһунан «Киһи таҥара» диэн үлэттэн билиэххэ сөп. (2,65).
5. «Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх» диэн этиини сахалар үөскэтэн олоххо куруук туһаналлар. Бу этии үөскээһинигэр Айылҕаҕа туох баар барыта, ол иһигэр тыынар-тыыннаахтар бары, кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, саҥалыы үөскүүр кэмнэрэ тиийэн кэлэрин сахалар арааран билиилэрэ уонна олоххо туһаныылара олук, тирэх буолбут. Бу саҥалыы уларыйар кэм тиийэн кэлиитин, билигин даҕаны өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьон арааран билэн олоххо таба туһаннахтарына олох салгыы сайдан иһиитин хааччыйар кыахтаахтар.
Өй-санаа бу уратылара саха буолууну, сахалыы өйү-санааны атын омуктартан туспа араараллар уонна биһиги олус былыргы төрүттээхпитин, өйбүт-санаабыт, киһи таҥарабыт, киһи буолуу үөрэҕэ олус былыргы кэмнэргэ сайдыбытын быһаараллар.
Өйтөн-санааттан быһаччы тутулуктаах хас биирдии сахабыт тылын уларыппакка урукку оннугар туһаныы саха тылын, омугун харыстааһын диэн ааттанар. Сахалыы өйбүт-санаабыт уратыларын харыстааһын, баар, туттулла сылдьар тылларбытын уларыппат буолуу омукпутун харыстааһын буолар уонна билигин сайдыы, үөрэх атын омуктартан ордук элбэхтик киирэн истэҕинэ кыһанан харыстанара эрэйиллэр. (3,6).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
3. "Туймаада уоттара" хаһыат. №3. 19.11.2009.
Ташкеннааҕы телебашня
Ташкент башнята
Телебашня сигнала Ташкеҥҥа уонна Ташкент уобалаһыгар бүтүннүү, Сырдарья уобалаһыгар уонна Казахстан соҕуруу оройуоннарыгар сорох сирдэригэр эрэ тиийэр. Телебашня элбэх министиэристибэлэр уонна биэдэмистибэлэр, коммерческай тэрилтэлэр сибээстэһэллэригэр туттуллар. Киниэхэ Узбек гидрометрологическай киинин үөһээттэн кэтээн көрөр комплекснай станцията туруоруллубут.
Донской Андрей Иванович
Донской Андрей Иванович — сүүрүүгэ, устаны ыстаныыга САССР рекордсмена, САССР спордун маастара. САССР 17 төгүллээх чемпиона (атах оонньуутугар). Сахалыы остуол оонньууларын хас да төгүллээх чемпиона, Саха сирин спордун 20-с үйэ лауреата, «Урожай» ДСО бочуоттаах чилиэнэ, Далыр нэһилиэгин бочуоттаах гражданина.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата
Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата
Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата - Арассыыйаҕа Хабаровскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1967 с. муус устар 21 күнүгэр ССРС МС уурааҕынан Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай физичэскэй култуура института төрүттэммит.
Факультеттара
1. Тренерскай факультет
2. Педагогическай факультет
3. Физкультурнай-оздоровительнай факультет 4. Заочнай үөрэх факультета
5. Квалификацияны үрдэтии уонна хос идэҕэ бэлэмнэнии факультета.
Акадьыамыйаҕа Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй уокурук физичэскэй култууратын эйгэтигэр, успуортугар уонна туризымыгар анаан үрдүк квалификациялаах үлэһиттэри бэлэмнииллэр. Акадьыамыйаҕа 106 преподаватель үлэлиир, ол иһигэр, 18 наука дуоктара уонна бэрэпиэссэр, 53 дассыан уонна наука хандьыдаата, 4 Арассыыйа үтүөлээх тренера, 3 АБ физичэскэй култууратын үтүөлээх үлэһитэ, 2 АБ үрдүкү оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ бааллар. 1200 устудьуон дьарыктанар. Үрдүк үөрэх тэрилтэтин базатыгар Олимпийскай акадьыамыйа үлэлиир. Акадьыамыйа бэрэстэбиитэлистибэтэ Петроваловскай-Камчатскайга, Спасск-Дальняйга, Магадаҥҥа, Биробиджаҥҥа, Артемҥа бааллар. 45 сыл үлэлээбитин устата, 8000 үрдүк үөрэхтээх, 400-тэн тахса орто анал үөрэхтээх уонна 150-тан тахса научнай-педагогическай үлэһиттэри бэлэмнээбит. Акадьыамыйа нэһилиэнньэ олоҕо чөл буолуутугар успуорт үрдүк ситиһиилэрин аныгы технологияларын тарҕатар наука, успуорт уонна култуура эрэгийиэннээҕи киинэ буолар.
Рейтиннэрэ
1. Хабаровскай куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 7-с миэстэ
2. Хабаровскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 9-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 849-с миэстэ.
Ссылкалара
https://eduscan.net/colleges/dvgafk https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%94%D0%92%D0%93%D0%90%D0%A4%D0%9A https://vuzopedia.ru/vuz/3267/spec
Хара тумустаах хаас
Хара тумустаах хаас (Сухонос, ) — бөдөҥ хаас. Тас көстүүтүнэн хоҥор хааһы майгынныыр.
Ыйааһына 2,8 киилэттэн 4,5 киилэҕэ диэри. Тумса атын хаастардааҕар уһун. Төбөтүн үөһээ өттө, моонньун кэннэ хараҥа хоҥор. көхсө уонна ойоҕоһо хоҥор, дьураалардаах. Иэдэһэ уонна моонньун илин өттө сырдык. Атаҕа кытархай, тумса хара, төрдүнэн үрүҥ иилээх.
Тарҕаныыта
Илин Сибиир соҕуруу өтт;гэр, хотугу Кытайга уонна Монголияҕа олохсуйар. Арассыыйаҕа Амыр орто уонна алын тардыытынан, Забайкальеҕа уонна Сахалин хоту өттүгэр, Дьэбириэй автономиялаах уобалаһыгар уйаланар. Кытай илин өттүгэр кыстыыр, биир эмэ көтөрү Кэриэйэҕэ уонна Японияҕа көрөллөр. Хара тумустаах хаас ахсаана аҕыйаан иһэр, билигин 10 000 кэриҥэ.
Павлов Серафим Филиппович
Павлов Серафим Филиппович (1929-1990) — саха биллиилээх ырыа айааччыта.
Хаҥалас улууһун Эргис нэһилиэгэр 1929 сыллаахха төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы муусука-уус-уран училищетын түөрүйэ уонна композиция салаатыгар Грант Григоряҥҥа үөрэммитэ. Нам, Кэбээйи оройуоннарыгар ырыа учууталынан, араадьыйа хуоругар, концертыыр-эстрада бюротугар үлэлэлээбитэ. 1957 с. Москубаҕа ыытыллыбыт Саха литэрэтиирэтин уонна ускуустубатын күннэрин кыттыылааҕа. Күннүк Уурастыырап тылларыгар "Үрүмэччи маҥан ат" диэн бастакы ырыатынан норуокка киэҥник биллибитэ.
1966 с. "Сааскы ырыалар" диэн хомуурунньуга тахсыбыта.
Мандаров Валерий Иванович
Мандаров Валерий Иванович – хапса±айдаґан тустууга СР спордун маастара.
Дьо Байден
Дьо Байден (Joe Biden, оригинал аата ) (1942–), АХШ 46 президенэ, Скрантон куоратка, Пенсильвания штатка төрөөбүтэ, Сэтинньи 20 күнүгэр 1942 төрөөбүтэ.
Мандаров Валерий Иванович
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Михайлов Виктор Данилович
thumb|px300|right|Михайлов Виктор Данилович Михайлов Виктор Данилович — философия билимнэрин доктора, профессор.
Олоҕун олуктара
2021 сыллаахха балаҕан ыйын 22 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Муос тумустар
Муос тумустар (Rhinocerotidae) диэн Бүтэй туйахтаахтар аймахтарын биир кэргэнэ. Билигин биэс тыыннаах көрүҥ баар. Үс көрүҥэ Африкаҕа баар, иккитэ соҕуруу Азияҕа.
Муос тумус улахан кээмэйдээх от аһылыктаах кыыл. Сааһын сиппит муос тумус ыйааһына 2 тоннаҕа тиийэр. Мурунун тумсугар биир улахан муостаах. Муоһа уһаабыта 150 см тиийэр. Муостара эмтээх диэн муос тумустары браконьердар күүскэ бултаһаллар. Мантан сылтаан билигин муос тумус бары көрүҥнэрэ эстэр кутталлаахтар.
Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института
Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института
Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института - Арассыыйа Хабаровскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1921 с.от ыйын 21 күнүгэр ВЦИК дьаһалынан Чита куоракка РСФСР ИДьНК Милииссийэ бастакы инструкторскай куурустара төрүттэммит. 1924 с.сэтинньи 22 күнүгэр оскуола - рабочай-крестьянскай милииссийэ хамандыырдарын Киин оскуолата диэн ааттаммыт. 1928 с.алтынньы 1 күнүгэр, РСФСР наркома В. Н. Толмачев бирикээһинэн Уһук Илиннээҕи краевой милииссийэ администрациятын үлэһиттэрин оскуолата диэн буолбут. 1929 с. оскуола Благовещенскай куоракка көһөрүллүбүт. 1938 с. Благовещенскайдааҕы ССРС ИДьНК милииссийэ начальнай састаабын бэлэмниир кууруһа диэн буолбут. 1946 с. от ыйын 29 күнүгэр ССРС ИДьМ бирикээһинэн оскуола Хабаровскай куоракка көһөрүллүбүт. 1948-1950 сс. Куурустары 500-тэн тахса милииссийэ каадырдара үөрэнэн бүтэрбиттэр. 1998 с.тохсунньу 24 күнүгэр АБ Бырабыыталыстыбатын 80 нүөмэрдээх дьаһалынан ИДьМ  Уһук Илиннээҕи юридическай института буолбут.
Структурата
Үөрэх биэс сыллаах. Институтка 5 факультет, 17 кафедра, адъюнктура уонна Владивосток куоракка филиал бааллар.
Факультеттара
1. Юридическай факультет
2. Быраабы көмүскүүр дьайыылар факультеттара
4. Профессиональнай бэлэмнэнии факультета
5. Заочнай үөрэх факультета
Владивостоктааҕы филиал. Филиалга икки факультет уонна 9 кафедра бааллар.
Рейтиннэрэ
Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института
1. Хабаровскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 13-с миэстэ
2. Хабаровскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 17-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1533-с миэстэ.
Ссылкалара
https://xn--b1adn1g.xn--b1aew.xn--p1ai/ https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%94%D0%92%D0%AE%D0%98-%D0%9C%D0%92%D0%94-%D0%A0%D0%A4-%D0%94%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8 https://vuzopedia.ru/vuz/3269
Скрантон
Скрантон — Пенсильвания штатын алтыс улахан куората. Нэһилиэнньэтэ 76000 киһи. Дьо Байден төрөөбүт уонна оҕо сааһа ааспыт сирэ.
Аттыҥылар
Аттыҥылар (Equidae) диэн Бүтэй туйахтаахтарга киирэр биир кэргэн. Билигин соҕотох тыыннаах Equus диэн уустаах. Бу ууска сылгылар, эһэхтэр, зебралар киирэллэр.
Земфира
thumb|Земфира (2009) Земфира (26.8.1976–) — Арассыыйа биир биллэр ырыаһыта, 2022 сыллаахха сэриини утарбытын иһин 2023 сыллаахха Путин өлөрөөрү кынар.
Михалева Лариса Дмитриевна
Михалева Лариса Дмитриевна – хотугу много-борье±а СР, РФ спордун маастара. «Мэнигийээн» цирковой бөлөх иитиллээччитэ.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Мыргород
Мыргород (Миргород) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 41 267 (2012).
Подголов Александр Григорьевич
thumb|px300|right|Подголов Александр Григорьевич Подголов Александр Григорьевич — Саха сирин политига.
Сигэлэр
SakhaNews 06.06.2013:У министра по делам молодежи и семейной политике Якутии оказался фальшивым диплом о высшем образовании
Кус сэһэннэрэ
Кус сэһэннэрэ (ааҥл DuckTales) — Walt Disney оҥорбут уонна айбыт мультига, биир Аан Дойдуга киэҥник биллибит мультик буолар. Саха Сиригэр 1994–2007 көстүбүтэ, салҕыыта 2017–2022 сыллардаахха.
Һэй, Арнольд!
Һэй, Арнольд (урукку саха тылын грамматикатынан Һэй Арнолд, Hey Arnold) — Nickelodeon оҥорон таһаарбыт мультига, Саха Сиригэр 2004–2006 сылларга көстүбүтэ ТНТ канаалга. Сир шаарын үрдүнэн сүрүн дистрибьютор — hulu буолар.
Михайлов Ян Яковлевич
Михайлов Ян Яковлевич — кіІµл тустууга СР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Николаев Игнат Алексеевич
Николаев Игнат Алексеевич — хапсаҕай тустууга Саха АССР спордун маастара, саахыматчыт, нуучча дуобатыгар маастарга кандидат.
Күн Кураан хаан
Олоҕун олуктара
1251 сыллаахха төрөөбүт (сорох источниктарга этиллэринэн хаан буолбут кэмэ), Монгуол сэрииһитэ уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ Орда-Эджен төрдүс уола, Джучи сиэнэ.
Салалтаҕа аҕата анаабыт. Күн Кураан хаан саҕана (1253—1280) улахан суолталаах туох да буолбатаҕа, «чуумпу» кэм этэ. Уола суох буолан, кини өлбүтүн кэнниттэн бөрөстүөлгэ инитэ Сартактаай уола Коничи олорбута. Күн Кураан ийэтэ Худжийаан хотун Кунгират аҕа ууһуттан төрүттээх.
Halliburton
Halliburton  (Һаллибөртон), АХШ улахан мультинационал тэрилтэтэ, 180 омук дойдуга бензин атыылыыр уонна таһар.
Күн Кураан хаан
Олоҕун олуктара
Күн Кураан хаан кэмигэр Монгуол империята мөлтөөн барыытын кытта сөп түбэһэр; бу киирсии 1260-с сылларга диэри барбыта.
Күн Кураан хаан 1280 сыллаахха өлбүтэ. Устуоруктар кини ойохторун уонна оҕолорун туһунан тугу да билбэттэр.
Halliburton
Салалтата — Хьюстон (АХШ), Дубай (ХАЭ).
Ойуу сабыдыала
Киһи үгүс билиини хараҕынан көрөн ылынар. Yгүстүк биир ойууну көрдөххө, бу ойуу сүрүн көстүүтэ киһи өйүгэр-санаатыгар хатанан хаалан бэйэтигэр сөптөөх сабыдыалы оҥорор. Бу ойуу сүрүн көстүүтүттэн киһиэхэ соннук санаалар үөскээн, үгэс буолан олохсуйаллар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан мас мастаан, от оттоон сүөһү ииттэн олохторун оҥостоллоро. Уһун үйэлэр тухары кылгас эбэтэр уһун уктаах икки салаалаах атырдьахтарынан элбэх оту кэбиһэллэрэ. Күүстээх үлэ кэмигэр атырдьах салаата ыыра баран алдьанара, арахсара тус-туспа барыыны илэ көрдөрөрө, олуһун хомоторо.
«Атырдьах маһыныы арахсыы» диэн саха дьоно букатыннаахтык арахсыыны, тэйсиини, өйдөспөт буолууну ааттыыллар. Кэргэнниилэр атырдьах маһыныы араҕыстахтарына тус-туспа бараллар, ыал ыһыллар, үрэллэр. Айдаан-куйдаан. Оннук араллаантан туох да үчүгэй кэлбэт.
Атырдьах салаалара биир төрүттэн арахсан тахсан тус-туспа хайысханы көрдөрө сылдьаллара арахсыы, тэйсии, өйдөспөт буолуу кэлэн иһэрин бэлиэтиир көстүү буолан саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар былыр-былыргыттан үгэс буолан иҥмит.
Бу көстүү былыр-былыргыттан үгэс буолбутун түүлгэ атырдьаҕы көрдөххө арахсыы, тэйсии тиийэн кэлэрэ биллэрэр. Yс салаалаах атырдьах көстүүтэ үс аҥы барыыны билгэлиир, оннук суолу түстүүр.
Тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонугар соҥнуу сатыыр үгүс сыыһалардаах «айыыларын үөрэҕэр» үс салаалаах атырдьах бэлиэни ымыы оҥостон тутталлара омукка эйэлээх, түмсүүлээх буолар баҕа санааны үөскэтиигэ сөп түбэспэт, арай ыһыллыыга, арахсыыга, тус-туспа барыыга тириэрдиэн сөп.
Бу олус куһаҕан ойуу. Арахсыыга, үрэллиигэ, ыһыллыыга тириэрдэр ойууну саха дьонугар Тэрис уонна аһара нууччатымсыйбыт тыл үөрэхтээхтэрэ соҥнуу сатыыллар. Саха омугу арахсыыга, үрэллиигэ, эйэтэ суох буолууга тириэрдиэн сөптөөх үс салаалаах атырдьах курдук ойууну Тэрис сүүһүгэр кэтэ сылдьыбыта. Бу кэтэ сылдьар ойуутуттан Тэрис туох сыаллааҕа, тугу ситиһэ сатыыра илэ көстөрүн таба өйдөөн, бу дьон сыыһаларыгар элбэх ахсааннаах үлэһиттэр киирэн биэрбэттэр. Маннык көстөн турар үрэйиигэ, ыһыыга, албыҥҥа киирэн биэрбэттэрэ буоллар сахалар түмсүүлээх, эйэлээх буолуулара күүһүрүө, биир санааланыа этилэр.
Үс салаалаах атырдьах ойуулаах гербэлээх Украина республиката биир тылы булунан, үрэллибэккэ, уһуннук эйэлээхтик олороро саарбах. Арахсаллара, ыһыллаллара чугаһаан иһэр курдук. 2011 сыллаахха ыам ыйын 9 күнүгэр Львов куоракка буолбут хамсааһыннар уонна 2013 сыллаахха сэттинньигэ саҕаламмыт майдан итини дакаастыыллар. Арахсыы өссө дириҥээн иһиитин кыра республикалар үөскээһиннэрэ уонна арахса сатааһыннара биллэрэр.
Ханнык баҕарар ойуу кистэлэҥ өйдөбүллээх, ол аата киһиэхэ ханнык эрэ ис санаалары үөскэтэр. Холобур, эр киһиэхэ сыһыаннаах ойуу өрө тахсар хайысхалаах буоллаҕына, эр киһи күүһэ-кыаҕа эбиллэр, онтон таҥнары түһэр, намылыйар ойуу эр киһини мөлтөтөр, кыаҕын кыччатар. «Умса барыы, таҥнары түһүү» мөлтөөһүн, эстии-быстыы бэлиэлэрэ буолаллар.
Yөһээ, өрө тахсан холбоһор ойуу түмсүүнү, холбоһууну, биир санааланыыны, эйэлээх буолууну бэлиэтиир көстүү. Бу көстүүгэ дьон оҥорбут араас көрүҥнээх пирамидаларын кырыылара, уһуктара, үс муннуктар оройдоро, үрдүк хайалар чыпчааллара киирсэллэр. Бу дьон бары сөбүлүүр, күүс-уох ылынар, түмсүүлээх буолар сүдү көстүүлэрэ буолаллар.
Хайалаах дойдулар олохтоохторо түмсүүлээх буолуулара хайа чыпчаалларын үөһээ, халлааҥҥа тахсан холбоһор көстүүлэрэ кинилэри ыҥырарыттан, угуйарыттан ордук күүһүрэр.
Сахалар билигин сайдан иһэллэр, түмсүүлээх, эйэлээх, биир санаалаах буолуохтарын баҕараллар. Сахалары ыҥырар, угуйар бэлиэ эмиэ түмсүүгэ, харыстаныыга ыҥырар буолуохтаах. Оннук ымыы бэлиэ биһиэхэ былыр-былыргыттан баар, маҕан төгүрүк Күн ойуута. Айылҕа тутаах тутулуга Күн буоларынан, төгүрүк ойуу, Күн ойуута сахаларга сүрүн бэлиэ буолбут.
Күн сардаҥалара сараадыччы тыктахтарына түөрт салаалаах кириэһи үөскэтэллэр. Ол бэлиэ тэҥ, кэтирээн тахсан иһэр салаалардаах ортотугар төгүрүк күннээх кириэс буолар.
Күн туһунан өйдөбүллэрин түүр омуктар ымыы бэлиэ оҥостон бары бэйэлэрин кытта илдьэ сылдьар эбиттэр. Бу ымыылара түөрт тэҥ, кэтирээн тахсан иһэр салаалардаах, ортотугар төгүрүктээх кириэс буолара. Түүр омуктар маннык кириэстээхтэрин былыргы историяны үөрэтээччилэр уруккуттан элбэхтик суруйаллар, ол курдук Г.В.Ксенофонтов «Шаманизм. Избранные труды.» диэн үлэтигэр маннык кириэс туһунан бу курдук суруйар: «Равноконечный крест, по данным самобытного орнаментального искусства якутов и их бытовых суеверий, является символом солнечного света и летнего творческого тепла, а также графическим изображением древнего степного бога солнца Сах». (1,120). Кириэс харыстаныы уонна быыһаныы бэлиэтэ. Былыргы сахаларга «Кэриэстэтэр» диэн өйдөбүл баар эбит. Бу өйдөбүл үөскээһинигэр араас ыарыылартан көмүскэнээри дьон сүүстэригэр кириэс оҥостуналлара олук буолбут. (1,109).
Былыргы түүрдэр былаахтара кириэс ойуулаахтар. Кэрэй улууһун эмэгэтэ тэҥ салаалардаах кириэс эбит. Аатырбыт Аттила былааҕа улахан кириэстээх. Түүрдэр өбүгэлэрэ бэйэлэрин «Кириэстээхтэр» диэн ааттаналлар этэ диэн Мурад Аджи суруйар. (2,138,217).
Биһиги эрабыт иннинэ 5-3 үйэлэргэ Алтай хайаларыттан көстүбүт малларга тэҥ салаалардаах «Бараан муоһун» курдук кириэстэр элбэхтик ойууламмыт эбиттэр. Итинник кириэстэри бары түүр омуктара билигин даҕаны элбэхтик ойуу-бичик оҥостон туһаналлара биллэр. (3,17).
Кириэс дьиҥнээх, бастакы суолтатынан, Күнү таҥара оҥостор уонна сүгүрүйэр түүр омуктар төрүттэрэ сахалар аналлаах ымыы бэлиэлэрэ буолар. Бу кириэс ортотугар баар томтоҕор төгүрүгэ Күнү бэйэтин, онтон кэҥээн тахсан иһэр кылгас түөрт салаалара, Күн сардаҥаларын олус чуолкайдык көрдөрөллөрө быһаарыллар.
Сахалар Күнү таҥара оҥостон сүгүрүйэллэр, ол иһин бу кириэс ымыы бэлиэлэрин хаттаан ылынан, былыргы аар-саарга аатырбыт улуу өбүгэлэрбит курдук араас суол олох ыарахаттарыттан көмүскүүр уонна араҥаччылыыр бэлиэ оҥостуо этилэр.
Маннык аналлаах ымыы бэлиэ аҕыйах ахсааннаах кыра омук дьонун улахан омуктар быыстарыгар симэлийэн сүтэн хаалыыттан улаханнык көмүскүүр. Ттуспа омук буолары билинэн саҥалыы сайдыы суолугар киирэргэ былыргы улуу төрүттэрбит сүгүрүйбүт аламай маҥан Күн таҥаралара хайаан даҕаны көмөлөһөр. (4,7).
Туһаныллыбыт литература
1. Г.В.Ксенофонтов. Шаманизм. Избранные труды. (Публикации 1928 -1929 гг.) Якутск: Творческо-производственная фирма “Север-Юг”, 1992. - 318 с.
2. Аджи Мурад. Европа, тюрки, Великая степь. - Москва:  Мысль, 1998.- 334 с.
4. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 14.09.2011.
Николаев Руслан Русланович
Николаев Руслан Русланович – хапсаҕайга СӨ спордун маастара.
Спанч Боб
Спанч Боб (SpongeBob SquarePants) — АХШ мультига, Соҕуруу Корея уонна Аустралия өйөөһүнүнэн уһуллубут, элбэх тэрилтэ кыттыһан уһулбут мультиктара, сүрүн тарҕатааччы Nickelodeon. Саха Сиригэр 1998–2022 көстүбүтэ.
Самохин Фёдор Иванович
Самохин Фёдор Иванович (1918–1992) — Советскай суруйааччы, ССРС Суруйааччыларын союһун чилиэнэ.
Аҕа дойду улуу сэриитин туһунан кэккэ уус- уран айымньылар автордара, кинилэр ортолоругар «Чолпонбай» Советскай Союз Геройа Тулебердиев хорсун быһыытын туһунан сэһэни ылбыта, хас да хос хатылааһыны тулуйбута. Киргизскай Советскай литератураны пропагандалааһыҥҥа уонна сайыннарыыга актыыбынай кыттыыны ылбытын иһин Киргизия Верховнай Советын Президиумун үс Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта.
Туһаныллыбыт литература
Самаганов Дженбай. Писатели Советского Киргизстана (биобиблиографический справочник) / под ред. Жиркова А. В. — Фрунзе: Кыргызстан, 1969. — С. 386. — 644 с. — 24 000 экз.
Саһыл уонна ыт
«Саһыл уонна ыт» (The Fox and the Hound) диэн Америка уонна Дьоппуон совместно оҥорбут мультига, Walt Disney тэрилтэ 1981 сыллаахха таһаарар. Мультик официально от ыйын 10 чыыһылатыгар 1981 сыллаахха күн сирин көрбүтэ (АХШ, Дьоппуон, Арҕаа Европа, Аустралиа, Сингапур, Аргентина дойдуларга), ол же сылга ахсынньыга СССР-тан ураты сир шаарыгар барытыгар.
Мультик "Саһыл уонна ыт" Аан Дойдуга биир саамай үчүгэй мультик аатырар. 2000 сыллаахха DVD SD форматка тахсар, 2004 сыллаахха DVD Full HD форматка тахсар. 2006 сыллаахха Саһыл уонна ыт 2 диэн сиквела тахсар.
Мультик официальнай тыла - английскай уонна дьоппуон тыла буолар. СССР эстибитин кэннэ мультик көтөн видеопрокатка ону таһынан нууччалыы, сахалыы тылбаастаах тахсар.
Эһэх
Эһэх (Equus asinus) диэн Аттар уустарын биир кыыла. Хаҥыл эһэхтэн (Equus africanus) төрүттээх. 5000 сыллааҕыта Африкаҕа дьиэтитиллибитэ. Мииниллэр, таһаҕас тиэйэр, арба тардар үлэһит кыыл буолар. Билигин аан дойдуга 40 мөлүйүөнтэн тахса эһэх баар.
Эһэх улахан кулгаахтаах уонна кутуругун уһугар хоболоох. Эһэх араас удьуордара араас кээмэйдээхтэр. Үрдүгэ 90—163 см, ыйааһына 200-400 кг, өҥө үксүн бороҥ уонна хара. Олоҕун устата дьадаҥы дойдуларга 12-15 сыл, сайдыылаах дойдуларга 30-50 сыл.
Саһыл уонна ыт 2
«Саһыл уонна ыт 2» (The Fox and the Hound 2) диэн Америка мультига. 2006 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Тахсаатын кытта 180 государстволарга (ол ахсааннарыгар Саха Сиригэр) уонна 5 континеннарга прокатка уонна дьиэҕэ көрөргө көҥүл тахсар. Урукку версиятыттан чэпчэки буолар, драматическай сценария минимальнай уровень буолар.
Павлов Клим Васильевич
Олоҕун олуктара
1942 с. алтынньы 5 күнүгэр Сунтаар оройуонун Сиэйэ нэһилиэгин Түбэйигэр төрөөбүтэ
Саһыл уонна ыт 2
Сүжета
Дэриэбинэҕэ буолар. Саһыл Тод уонна кини доҕоро ыт Куппер буолан көрдөрүнньүк куонкурсугар бараллар, онно ырыаһыт ыттары көрсөллөр.
Павлов Клим Васильевич
Олоҕун олуктара
Орто оскуоланы туйгуннук бүтэрэн, Элгээйи спортивнай саалатыгар дириэктэринэн үлэлээбитэ. Үлэлиир сылларыгар ыччат ортотугар саха национальнай спордун көрүҥнэригэр ыччаты тардыыга күүскэ үлэлэспитэ. Спорт араас секцияларыгар элбэх ыччат дьарыктаммыта. Клим Васильевич ыччаты спортка тардыыга опыта «Сибиир норуоттарыгар үгэс буолбут иитии көрүҥнэрэ» диэн научнай кинигэҕэ сырдатыллыбыта.
1986 с. Саха государственнай университетын бүтэрбитэ, географ идэтин ылан, үлэлээн барбыта. Нөҥүө сылыгар салайар үлэҕэ дьоҕурдаах каадыры Элгээйи орто оскуолатын дириэктэринэн анаабыттара. Саҥа дириэктэр оскуола үлэтин XXI үйэ ирдиир саҥа хайысхаларынан научнайдык тэрийиигэ педколлективы түмэн, билигин Элгээйигэ үөрэтии-иитии саҥа көрүҥэ «Оҕо саад-оскуолата» диэн саҥа структура үлэлии олорор: 6 сыллаах 1 сүһүөхтээх элитарнай оскуола, 3 сыллаах сүрүн 2 сүһүөхтээх оскуола уонна чопчу сыаллаах программалаах 3 сүһүөхтээх оскуола. 1996 сылтан бу оскуола российскай уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи экспериментальнай площадканан билиниллэр. Бу саҥа хайысхалаах оскуола научнай уонна философскай төрүттэрин сүрүн хайысхаларын Клим Васильевич кандидатскай минимум быһыытынан педагогическай наукалар Академияларыгар көмүскээбитэ билигин оскуола үлэтигэр сүрүн хайысха буолан үлэлии олорор.