cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Птицин Виктор Яковлевич
Деятельность: С 1965 г. работал в Якутском музыкальном училище. С 1965—1977 гг. заведовал дирижерско-хоровым отделением. Организатор и руководитель известных в 60-70-е годы хоровых коллективов музыкального училища, исполнивших в Якустке произведения Г. Свиридова; «Казнь Степана Разина» Д. Шостаковича, хоровые произведения С.Рахманинова, И. С. Баха и многое другое. Создал в Музыкальном училище вокальный ансамбль «Лирика», получивший известность в 1965—1969 гг. С 1977 по 1995 гг. работал главным хормейстером Якутского музыкального театра (с 1991 г. — Государственного театра оперы и балета), является постоянным членом Художественного Совета театра. С его участием поставлено более 40 оперных спектаклей. Во многих спектаклях выходил в качестве дирижера. В 1979 г. создал Хоровую капеллу театра, выступавшую на разных концертных площадках г. Якутска и пригородов, в районах республики. Одним из первых в России коллектив исполнил «Литургию святого Иоанна Златоуста» П. Чайковского, кантаты: «Иоанн Дамаскин» С.Танеева, «Москва» П. Чайковского. Активный участник в качестве хормейстера и главного хормейстера Дней якутской литературы и искусства в гг. Москва-Ульяновск (1982), в городах Сибири и Дальнего Востока; в Якутии Дней литературы и искусства Тувинской АССР (1971), Казахской ССР (1974), России (1987). Создатель, художественный руководитель и дирижер хора ветеранов войны и труда г. Якутска, с которым исполнено более 800 концертов (1965—1995), ансамбля песни и танца «Сарыал» (1969—1974); художественный руководитель Якутской городской общественной филармонии (1967—1977). Был основателем и руководителем хоровых коллективов ИФФ ЯГУ (1967—1977), Геологического управления, клуба авиаторов им. Ю. Гагарина и др. Долгое время был председателем республиканского хорового общества (1967—1977), Ассоциации хорового пения республики при Музыкальном обществе (1990—1994). Возглавлял жюри многочисленных фестивалей, конкурсов, смотров республики, был главным дирижером и хормейстером сводных хоров и оркестров республиканских мероприятий и т. д. Автор ряда публикаций, рецензий и статей по проблемам развития хоровой музыкальной культуры республики, более сотен хоровых обработок русских и якутских народных песен и песен мелодистов республики, хоровых и инструментальных сочинений, песен разных жанров. Член союза театральных деятелей РС (Я), Союза композиторов РС(Я).
Награжден медалями «За трудовую доблесть», «Житель блокадного Ленинграда», «Борцу за мир», «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-14945 гг.», «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-14945 гг.», почетными знаками ВЦСПС «За достижения в самодеятельном искусстве», «Отличник Всероссийского музыкального общества», «50 лет ЯАССР», Почетными грамотами Президиума Верховного Совета ЯАССР, ОК КПСС, ОК ВЛКСМ и др.
Үнгүөлэ
Үнгүөлэ өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 239 км., тардыытын иэнэ 12200 км².
Өлүөнэ хаптал хайалаах сирин илиҥҥи уһугунан устар. Тардыытыгар 1000 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн Кумахы (156 км.) уонна Эдьиис (158 км.) диэн бөдөҥ салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Баҕарчах
Баҕарчах эбэтэр баҕалчах, баҕаччах — чычаас, нэлэгэр туой иһит, күөс, сороҕор атахтаах буолар.
Өссө маны көр
Баҕарах
Папуа Саҥа Гвинея
Папуа Саҥа Гуинея (Papua New Guinea, Ток писин: Papua Niugini) диэн Океания дойдута. Саҥа Гуинея арыы илин аҥарыгар баар.
Андреев Дмитрий Гаврильевич
Андреев Дмитрий Гаврильевич — сүөһү иитээччи, «Элгээйи» сопхуос биригэдьиирэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата, Социалистыы Үлэ Дьруойа.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Сунтаар Хайата
Сунтаар Хайата — сис хайа. Үөһээ Дьааҥы сис хайатын соҕуруу диэкки салҕааһына буолар. Алдан, Индигир уонна Лаамы байҕалга түһэр өрүстэр билирдэрэ буолар.
Сис улахан өттө Саха Сирэ уонна Хабаровскай кыраай чэрчитэ буолар.
Устата 450 км. Ордук үрдүк чыпчаала — Муус Хайа, муора таһымыттан 2959 м. үрдүк.
Онтон Хабаровскай кыраай сиригэр ордук үрдүк чыпчаалынан Берилл хайата буолар, муора таһымыттан 2933 м. үрдүк. 1953 сыллаахха дылы бу хайа аата Берия диэн этэ.
Аныгылыы мууһуруу киинэ буолар.
800 км² уопсай иэннээх 250 тарыҥ баар. Муус 2300 м үрдүктэн саҕаланар. Сорох тарыҥнар тыллара 2000 м. үрдүккэ түһэллэр.
Онтон аллараа тиит мастаах ойуур, ойуур буккаастаах туундара уонна болбукта үүнэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Балхах
Балхах — үс атахтаах намыһах кыра чороон.
Туһаныллыбыт сирдэр
И. К. Попов. «Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт». — Дьокуускай: «Бичик», 2004.
Петров Пантелеймон Пантелеймонович (Хардыы)
Петров Пантелеймон Пантелеймонович (24.12.1948) — устуоруйа билимин хандьыдаата, СӨ култууратын туйгуна. Сунтаар улууһун Түбэй Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1968 с. Бүлүү педучилищетын, 1975 с. СГУ устуоруйаҕа факультетын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ.
1968—1970 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта, 1975—1978 сс. Саха АССР Киин архыыбыгар үлэлээбитэ, 1978—1981 сс. ГЧИ-гэ аспиранныыр, 1981—1986 сс. — Институкка ыстаарсай лаборант, 1986—1989 сс. — Институт штаттаах үлэһитэ, 1989—1992 сс. — научнай үлэһит, 1992—2007 сс. — ГЧИ үлэһитэ, 2008 сылтан — ГЧИ Г. П. Башарин аатынан түмэлин сэбиэдиссэйэ.
1986 сыллаахха Новосибирскайга «Города северо-востока Азии (1861—1917 сс.)» диэн тиэмэҕэ билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбитэ.
П. П. Петров Дьокуускай куораты устуоруйатын үөрэтиигэ, чинчийиигэ биллэр-көстөр үлэлэрдээх учуонай буолар. Ол курдук, "Города Якутии: социально-экономический очерк истории" (1992), «Градоякутские православные храмы» (XVII—XX вв.) (2000), «Венок памяти» (кыттыгас ааптар быһыытынан, 2001), «Улицы и площади Якутска» (XVII—XX вв.) (2002), «П. А. Ойунский: забытые мгновения» (2003), о. д. а. кинигэлэрдээх. П. П. Явловскай «Летопись города Якутска» кинигэтин бастакы, иккис туомнарыгар кэккэ бэлиэтээһиннэри суруйбута. Ону таһынан Дьокуускай куорат устуоруйатын үөрэтэр 6-с. 8-с кылаастарга аналлаах үөрэх кинигэтин кыттыгас ааптара буолар. «Сунтарский улус: история, культура, фольклор» (2006), «Город Якутск: история, культура, фольклор» (2007), «Вилюйский улус: история, культура, фольклор» (2009) кинигэлэри эрэдээктэрдээн, бэлэмнээн таһаарбыта.
Ыстатыйаларынан, суруйууларынан «Хардыы» диэн хос аатынан биллэр. Кини 90-с сылларга биир бастакынан Кушнаревтар удьуордарын Америкаҕа олороллорун булан бар дьон билиитигэр таһаарбыт үтүөлээх.
Арассыыйа Наукатын Академиятын устуоруйаҕа Институтун кытта ыкса ситимнээх: «Краткая энциклопедия по истории купечества и коммерции Сибири», «Энциклопедия Якутии» уонна «Encyclopedia of the Arctic» (Нью Йорк, 2004) кинигэлэр ааптардар кэлэктииптэригэр киирбитэ. Кини "Якутский архив" диэн сурунаал эрэдээксийэтин кэлиэгийэтин чилиэнэ, элбэх нүөмэри эппиэттээн таһаарбыта.
Ил Түмэн, Арассыыйа Наукатын Академиятын Сибиирдээҕи Салаатын Саха Сиринээҕи Научнай Киинин, СӨ Наукатын Академиятын Бочуотунай Кырааматаларынан бэлиэтэммитэ, устуоруйа уонна култуура пааматынньыктарын харыстыыр Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин Сэбиэтиттэн «За активную работы в Обществе» бэлиэтинэн наҕараадаламмыта. «Золотая летопись славных дел» диэн Дьокуускай куорат кинигэтигэр киллэриллибитэ (2002).
Пеллио Поль
Пеллио Поль (Paul Pelliot, 1875–1945) — илиҥҥи норуоттары үөрэппит француз учуонайа. Кытай, Монголия историятын, культуратын чинчийбитэ. ССРС наукатын академиятын чилиэнэ этэ.
Сэһэн Боло
250px|thumb|right|Сэһэн Боло Сэһэн Боло, Дмитрий Иванович Дьячковскай (08.11.1905—15.07.1948) — саха биллиилээх фольклору хомуйааччыта, кыраайы үөрэтээччитэ.
Олоҕун олуктара
1905 с. сэтинньи 8 күнүгэр Боотур уус улууһун I Болугур нэһилиэгэр сэниэ ыалга төрөөбүтэ.
1925 с. бэйэтин баҕатынан үһүйээннэри хомуйуутун саҕалыыр. Фольклор матырыйаалларын научнай методиканан суруйууну баһылааһыҥҥа элбэх сыратын биэрэр, ол быыһыгар саха омугун устуоруйатыгар уонна этнографиятыгар сыһыаннаах литератуураны 1931-34 сылларга дириҥник үөрэтэр. 1934—1937 сылларга Саха АССР кыраайы үөрэтиигэ Бюротун инспиэктэринэн үлэлиир. 1937—1946 сс. Тыл уонна культура институтун научнай үлэһитэ. 1938 с. А. А. Саввинныын Бүлүү оройуоннарыгар экспедиция тэрийэн баай матырыйаалы хомуйар, 1939—1941 сс. хотугу улуустарга фольклор уонна түөлбэ тыл хабааннаах үлэни ыытар.
1942 с. сэрии үгэннээн турар кэмигэр А. П. Окладников тэрийбит археология эспэдииссийэтигэр фольклорист быһыытынан кыттан, Өлүөнэ өрүс аллараа салааларыгар чинчийэр үлэни ыытар.
Сүүрбэттэн ордук сыл иһигэр Сэһэн Боло уопсайа 300-тэн тахса киһиттэн сыралаһан, алта сүүс норуот үһүйээннэрин суруйан ылар, сүүс төрүччүнү оҥорор.
1948 с. от ыйын 15 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
IX үйэ
IX үйэ
Уһун үйэлэнии
Киһи барыта олоҕун дьоллоохтук, уһуннук олоруон баҕарар. Олоҕу уһуннук олоруу киһи олоҕун сүрүн сыала буолар. Таҥара үөрэҕэ киһи ити олоҕун сыалын ситиһэригэр быһаччы көмөлөһөр кыахтаах. Таҥара үөрэҕин тутуһар киһи уһун үйэлээх буолууну ситиһэр кыаҕа кыра эрдэҕиттэн улаатар.
Уһуннук олорууну, уһун үйэлэниини ситиһэргэ киһи өйүгэр-санаатыгар туох ураты көрдөбүллэр баалларын биир биир ылан ааҕан көрүөхпүт:
1. Кут сүр үөрэҕэ этиитинэн оҕо ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорор буолууга иитиллибитэ.
2. Өйө-санаата аһара барбат буолуута.
3. Сэрэхтээх буолуу.
4. Нэмин билэн туттунуу.
5. Киһи быһыылаах буолуу.
Киһи өйө-санаата бу көрдөбүллэри тутуһар буоллаҕына уһун үйэни ситиһэр кыахтаах буолар. Арай бу көрдөбүллэри тутуһар киһи көрсүө, сэмэй киһи буолар.
Көрсүө, сэмэй киһи олоҕун бэрээдэктээхтик, туттулла сылдьар сокуоннары кэспэккэ олороруттан уһун үйэлээх буолары ситиһэр кыахтанар.
Уһуннук олорбут дьон бары көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон буолалларын хас үбүлүөйдэрэ кэллэҕин аайы ахтабыт, киэҥник суруйабыт. Бу киһи элбэх ахсааннаах үлэһит, үөрэхтээх оҕолордооҕунан, сиэннэрдээҕинэн киэҥ туттарбытын биллэрэбит, оҕолорун, сиэннэрин көрсүө, сэмэй буолууга үөрэппитин хайгыыбыт. Оҕолору иитиигэ, үөрэтиигэ кыра эрдэхтэриттэн көрсүө, сэмэй буола улааталларын ситиһиигэ кыһаналлар. Элбэх сыыһалардаах «Айыы үөрэҕин» тутуһуу оҕолор саҥа сайдан иһэр өйдөрүн-санааларын буккуйар.
Дьон олохторун уһуннук, дьоллоохтук олоруохтарын баҕараллар. Кыахтара баарынан кыһанан, үлэлээн-хамсаан олорор олохторун тупсаран иһэргэ кыһаналлар. Олох тупсан, экономика сайдан иһиитэ киһи аһара күүскэ үлэлээбэккэ сынньалаҥнык сылдьарын хааччыйан уһун үйэлэниигэ тириэрдиэн сөп эрээри өй-санаа туруктаах буолуута ордук күүһүрэн биэриитэ ирдэнэр.
Сайдыыны ситиһэн иһэр сааһыран эрэр киһи олох олорууга интэриэһэ күн-түүн улаатан, күүһүрэн иһэр. Дьон бары уһун үйэлэниэхтэрин баҕара саныыллара сааһыран истэхтэринэ ордук эбиллэр, күүһүрэр.
Уһуннук олоруу холобурун бэйэбит ортобутугар көрсүөтүк, сэмэйдик олорор дьонтон буларбыт ордук үчүгэй, улахан туһалаах. Уһуннук олорор дьон биһиэхэ билигин да элбэхтэр.
Билигин 90 сааһын ааспыт киһини уһун үйэлээх диэн ааттыыллар. Бу соторутааҕы кэмҥэ диэри уһун үйэлээх диэн 100 саастаах киһини этэллэрэ. Уһун үйэлээх диэн мээрэйи кыччатан, намтатан биэрии кэлин кэмҥэ дьон үйэтэ кылгаабытын чахчы билинии буолар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ көрсүө, сэмэй буолууга үөрэппэтэххэ кылгас үйэлээх буолан хаалыа диэн сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэрин олохторугар уһун үйэлэммит дьон холобурдара дакаастыыр. Кинилэр, уһун үйэлээхтэр бары биирдэ да этиһэн, охсуһан көрбөтөх, көрсүө, сэмэй, үйэлэрин тухары үлэлии-хамсыы сылдьар дьон буолаллар.
Оҕо аһара барар өйө-санаата аһара баран сыыһа-халты туттунууларга тириэрдэрэ элбиирин, оҕо үйэтэ кылгыан сөбүн уһун үйэлээх сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ билэн дьоҥҥо тириэрдэ сатыыр.
«Чиэскин эдэргиттэн харыстаа» диэн өс хоһооно оҕо кыра эрдэҕиттэн сыыһа-халты туттунара аҕыйах буоларыгар ыҥырар. Көрсүө, сэмэй оҕо тугу оҥорорун ырытан, ол быһыытыттан туох содул үөскүүрүн билэр буолан сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр.
Хас биирдии киһи бэйэтин кыаҕынан дьарыктанан уһун үйэни ситиһэр кыахтаах. Уһун үйэлэниини ситиһии “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэринэн эмиэ икки өрүттээх тутулуктаах: 1. Айылҕаттан бөҕө эттээх-сииннээх уһун үйэлээх киһи. Бу киһи илии үлэтинэн үлэлии-хамсыы уонна олохтоох аһылыгы аһыы сырыттаҕына эбии дьарыга да суох уһун үйэлэниини ситиһэр кыаҕа улахан, арай сыыһа-халты туттунан быстах быһыыга киирэн биэрбэтэ наада.
2. Бэйэтэ этин-сиинин уһуннук дьарыктаан уонна аһыыр аһылыгын таба сыаналаан уһун үйэни ситиһэр киһи.
Хас биирдии киһи уһун үйэтиттэн салҕанан бу аймахтар уһун үйэлэрэ үөскүүр. Уһун үйэлээх аймахтардаах киһи уһун үйэни ситиһэр кыаҕа кырдьык улахан.
Оҕолорун хайдах иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн аймахтар уһун үйэлэнэллэрэ быһаччы тутулуктаах. Оҕо үөрэнэн, улаатан, үлэлээн-хамсаан, баайы-малы мунньунан, ойох ылан, кэргэн тахсан, оҕо төрөтөн, бу оҕотун хайдах иитэриттэн тутулуктанан аймахтар салгыы сайдаллара дуу, эстэн, симэлийэллэрэ дуу быһаарыллар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕин итэҕэйэн кытаанахтык тутуһа сырыттахха уһуҥ үйэни ситиһиэххэ сөп. Таҥара үөрэҕэ оҕону атаахтык иитимэ диэн үөрэтэр. Төрөппүттэр оҕону атаахтатан, аһара маанылаан, барыга-бары аһара бара, аһара тутта сылдьар киһи оҥорон кэбистэхтэринэ бу оҕо сыыһа-халты туттунарыттан, урутаан түһэн иһэриттэн улахан хараҥа буруйу оҥорон кэбиспэтэҕинэ арыгыны элбэхтик иһэн арыгыһыт буолуон сөп. Оҕолоро итинник быһыыга тиийдэҕинэ бу аймахтар эстэр, симэлийэр дьылҕаланаллар.
«Төрүт ыал» диэн өйдөбүл оҕону хайдах иитэртэн, үөрэтэртэн тутулуктаах өйдөбүл. Эһэлэриттэн, эбэлэриттэн ылбыт, иҥэриммит оҕону иитэр, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэр ньымаларын салҕаан иһэр ыаллар салгыы сайдан иһэр кыахтаналлар. Омук уһун үйэлээх буолуута хас биирдии ыал, аймахтар оҕолорун хайдах иитэн улаатыннаралларыттан, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэллэриттэн быһаччы тутулуктаах.
Сахалар өй-санаа үөрэҕин төрүттэрин, таҥара итэҕэлин, «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини кытаанахтык тутуһалларыттан маннык уһун үйэлээх буолууну ситистилэр.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэр киһи үйэтин тыынын уһунунан кэмнииллэр. «Кылгас тыын» кылгас үйэни биллэрэр. Кылгас- кылгастык, чаастатык тыынар-тыыннаахтар бары кылгас үйэлээхтэр. «Уһун тыыннаах» диэн этии аҕыйахтык тыынары тэҥэ уһун үйэлээх киһини эмиэ биллэрэр. Киһи төһө аҕыйахтык, дириҥник тыынар даҕаны үйэтэ уһуур. Кыратык хамсаатар эрэ аҕылаан, тыынара кылгаан иһэр киһи доруобуйата, этэ-сиинэ мөлтөөн эрэрин билинэн араас харыстанар ньымалары туһаммытынан барара наада.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар олохторун үөрэҕин этиитин тыынар салгыммыт кытта дакаастыыр. Кислороду тыынан киллэрэммит эппитин-сииммитин хааччыйар буоллахпытына тыынан таһаарар салгыммытыгар 6 бырыһыаҥҥа диэри углекислай гаас баар буолара наада эбит. Киһи хааныгар углекислай гаас 6 бырыһыантан аҕыйах буоллаҕына араас сүрэх, тымыр, хаан ыарыылара көбөллөр.
Киһи этэ-сиинэ, быччыҥнара хамсаатахтарына углекислай гааһы оҥорон таһаарара элбиир. Аҕыйахтык хамсанар, олорор, сытан сынньанар киһи хааныгар углекислай гаас үөскээһинэ аҕыйаан хааларыттан кыра тымырдара хам тутуллууларыттан хаанын баттааһына улаатар эбит.
Куруук хамсаныы уонна сатаан тыынарга үөрэнии киһи олоҕун биллэрдик уһатар кыахтарын туһаныахха наада диэн Ю.Н.Мишустин «Выход из тупика» диэн үлэтигэр суруйар. (3,41).
1. Төрөппүттэр таҥара үөрэҕин билэн тутуһар буолуулара оҕолорун иитиигэ тосту уларыйыылары киллэрэн, туруктаах өйдөөх-санаалаах буолууларын үөскэтэн уһун үйэлээх аймахтар элбииллэригэр тириэрдиэ этэ.
2. Киһи этин-сиинин бэйэтэ утумнаахтык дьарыктаан, үлэлээн-хамсаан эрчийэн уонна сөптөөх аһылыгынан хааччыйан уһун үйэни ситиһэр кыаҕын улаатыннарар.
Хас биирдии киһи уһун үйэни ситистэҕинэ ыаллар уһун үйэлэнэллэр. Онтон салгыы аймахтар үйэлэрэ уһууруттан саха омук үйэтэ уһуур уонна ахсаана эбиллэн салгыы сайдарыгар кыахтаах буолар. (4,105).
Олоххо таҥара үөрэҕин тутуһуу уһун үйэлээх буолууну хас биирдии киһи ситиһэригэр кыах, күүс-уох биэрэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. “Кыым” хаһыат. Атырдьах ыйын 21 күнэ 2008 №33.
2. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. – Дьокуускай: РИМЦ, 2007. – 84 с.
3. Мишустин Ю.Н. Выход из тупика. Ошибки медицины исправляет физиология. 3-е изд., исправл. И доп. – Самара: ОАО «Издательство «Самарский Дом печати», 2007. – 80 с.
4. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Дьахтар сарыы этэрбэһэ
Төбөтө, оһун илин өттө бүтүннүүтэ сабынан оһуордаах. Төбөтүн мандара сүрэхтиҥи быһыылаах, оһун ойуута от-мас лабааларыгар маарынныыр. Маннык этэрбэһи мааныга кэтэллэр.
Васильков
Васильков (Васильків) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 37 161 (2014).
Олоҥхо үөрэҕин таба туһаныы
Олоҥхо үөрэҕин таба туһаныы диэн Үрүҥ айыылартан кэлэр билиилэри аныгы олоххо туһаныы ааттанар.
Былыргы, биһиги иннибитинэ олорон ааспыт көлүөнэлэр үөрэтэн, билбит билиилэрин, өйдөрүн-санааларын билиҥҥи олоххо туһалаах, туттуллар өрүттэрин Үрүҥ айыылартан ылынар билиилэр диэн ааттанар. Ол иһин үчүгэй быһыылары батыһан, үтүктэн үөрэнэр таҥара, Үрүҥ Аар тойон диэн ааттанар уонна аатын иннигэр үрүҥ диэн үчүгэй быһыылары туспа араарар аналлаах тыл туттуллар.
Үрүҥ айыылартан, былыргы кэмнэргэ, олоҥхо кэмин саҕана олорон ааспыт өбүгэлэр билиилэрин ылынабыт диэн этээччилэр билигин элбээтилэр, ордук дьахталлар туруналлара сахалыы тылы үөрэтиигэ ситиһиилэнэн иһэр. Тоҕо диэтэххэ дьахтар оҕотун кыра, саҥа саҥаран эрдэҕинэ сахалыы саҥарарга үөрэтэр кыаҕа олус улахан. Бу үлэни салгыы ыытан, аны сахалар олоххо сыһыаннаах, өйтөн-санааттан тутулуктаах былыргы билиилэрин, үйэлээх үгэстэрин олоххо киллэриигэ ылсыһыа этилэр. Үрүҥ айыылартан үөрэҕи буолбакка бэлэм билиилэри ылыныллар.
Уһун үйэлээх сахалар өй-санаа, таҥараларын үөрэҕэ киһи өйө-санаата сайдыытын таба быһаарар, ол иһин олоххо сөптөөх, уһун үйэлээх хайысханы тутуһар. Олус уһун үйэлээх саха омуга буолуубут бу билиилэрбитин, үгэстэрбитин кытаанахтык тутуһарбытыттан тутулуктааҕын билинэбит. Сэбиэскэй былаас эстэн, өй-санаа үөрэҕин сайдыытыгар була сатаан мэһэйдэһии тохтообутунан туһанан олоҥхону үөрэтии үрдүк таһымҥа таҕыста. Оччотооҕу кэмҥэ үөскээбит, билиҥҥи олоххо туһаны аҕалар билиилэри ылынан, олоххо киллэрэн туһанарбытыгар сөп буолла. Ол кэмнээҕи олоххо сыһыаннаах сайдыыны аҕалбыт билиилэргэ киирсэллэр:
1. Баайдаах, кыахтаах эр дьон хас да кэргэннэниилэрэ.
2. Дьахталлар дьиэни-уоту көрүүлэрэ, оҕону иитиилэрэ.
3. Кыыс оҕолору, кыргыттары харыстааһын. 4. Ыал буолуу үйэлээх үгэстэрэ.
Бу билиилэри тус-туспа ылан төһө кыалларынан дириҥник ырытыллар:
1. Олус былыргы кэмнэргэ сахалар кыахтаах эр дьонноро хас да кэргэннэниилэрэ олох сиэригэр уонна киһи этэ-сиинэ, буор кута сайдыытыгар сөп түбэһэр этэ. Өйдөөх, сайдыылаах буор куттаах оҕону төрөтүүгэ сааһырбыт, олох итиитин, тымныытын билбит, элбэх үөрүйэхтэргэ үөрэнэн, буор кутун сайыннарбыт эр киһи ордук улахан сабыдыаллааҕын кут-сүр үөрэҕэ быһаарарын былыргылар туһаналлар этэ. “Сааһырбыт дьон оҕолоро өйдөөх буолар” диэн этии итини эмиэ бигэргэтэр. (1,16).
Дьон бары биир тэҥ буолбаттар. Сорохторго айылҕа биэрэрэ уратылардаах, атыттардааҕар элбэх, эҥин буолар. Киһи этэ-сиинэ, өйө-санаата, буор кута сайдыытын былыргы кэмҥэ билэр, олоххо туһанар эрдэхтэринэ эр дьон баайдарынан, кыахтарынан көрөн хас да кэргэннэнэллэрэ хааччахтаммат этэ.
Эдэрдэр үлэни-хамнаһы кыайар-хотор буола улаатыыларыгар сайдыылаах буор куттаахтара ордук улахан туһаны оҥорорун кут-сүр үөрэҕин туһанан билэн, олоххо киллэрии ирдэнэр. Ол курдук сайдыылаах буор куттаах оҕо үлэни-хамнаһы кыайар дьоҕура улаханын, ситиһиилэри оҥорор кыаҕын былыргылар билэн ыал буолууга төрүччү үөрэҕин хайаан да туһаналлар эбит.
2. Сэбиэскэй былаас кэмигэр оҕону иитии диэн аналлаах үөрэх баарын оскуолаҕа найылаан уонна өй-санаа үөрэҕин суох оҥорууттан оҕо ийэ кута хайдах иитиллэрин билбэт буолуу түмүгэр, хаалларан сылдьыбыппыт. Билигин кэлэн эдэрдэр оҥорор буруйдара-сэмэлэрэ аһара барбытыгар эрэ өй ылынан оҕону кыра эрдэҕинэ иитии диэн туспа үөрэх баарын, оҕо ийэ кута анаан иитиллэрин өйдөөн, сыыйа-баайа туһанан эрэбит.
Дьахталлар оҕону иитиигэ ылар оруоллара аһара үрдүгүн оҕо кыра эрдэҕинэ иитиллэр өйө-санаата ийэ кут диэн сахалыы ааттанара уонна тугу саҥаны билбититтэн үөскээн, эбиллэн, мунньуллан иһэрэ быһаарар. Дьахталлар оҕо иитиитигэр ылсыстахтарына эрэ бэрээдэктээх, көрсүө, сэмэй эдэрдэр элбиир кыахтаналлар.
3. Бука бары сэбиэскэй дьоммут диэн өйдөбүл аһара барыыта, дьону барыларын кэриэтэ дьадаҥыларга кубулуппута дьон бэйэлэрин утумнарыгар, кэлэр көлүөнэлэрин киһилии хаачыстыбаларыгар кыһамматтарын үөскэппитэ. Киһи кэлэр көлүөнэлэригэр буор кутун биэрэрэ, кини утума салгыы баран иһэригэр тириэрдэрин билигин кэлэн билбэт буола сылдьабыт.
Ыраас кыыс оҕо эрэ эр киһи утумун салгыыр оҕону төрөтөр кыахтааҕын сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһааран дьоҥҥо тириэрдэр. Ол аата эр дьон бэйэлэринэн, утумнарын салгыыр туһугар кыыс оҕону харыстыыр аналлаахтарын, көрөн-истэн улаатыннарыахтаахтарын билиниэ этилэр.
Былыргы олоҥхо кэмин саҕана кыыс оҕо эргэ барарыгар ыраас кыыһынан сылдьарын хайаан да ирдииллэр этэ. Айылҕа талыылары, чулуулары талан ылыыга анаан оҥорбут бүрүөһүнэ дьөлөҕөһү эрэ бүөлээһин буолбатаҕын билэллэрэ, ол иһин кыыс оҕону кэргэн тахсыар диэри олус диэн кыһанан харыстыыллара. Ол кыаллыбатаҕына кэргэн кэпсэтии тохтууругар тиийэр этэ. Бу быһаарыыны аныгы олоххо кыахтаах эр дьон бэйэлэрин утумнарын салгыылларыгар туһаныахтара этэ.
4. Былыргы кэмнэргэ ыал буолуу сүрүн төрүттэрэ энньэҕэ уонна халыымҥа тирэҕирэллэр этэ. (3,33). Ол аата ыал буолааччылар “Тэҥнээҕин булунуу” диэн быһаарыыга сөп түбэһэллэрэ уонна иккиэн баайдара-маллара, уол биэрэр халыыма кыыс мунньуммут энньэтигэр сөп түбэһэринэн, баай-мал тэҥнэһиитэ үөскээн өй-санаа сайдыытын төрүттүүргэ тутуһуллара.
Бары өттүнэн тэҥнээх төрөппүттэр ииппит, улаатыннарбыт оҕолоро өйө-санаата туруктаах, үлэҕэ-хамнаска сыһыамах буола улаатара былыргыттан биллэр.
Тыл үөрэхтээхтэрэ, нууччалары үтүктэр учуонайдар, суруйааччылар сахалыы тылы үрдүттэн, тылы эрэ билиинэн үөрэтэ сатыы сылдьаллар. Уһун үйэлээх сахабыт тылыгар дорҕооннорун дьайыыларыттан үөскүүр өй-санаа өйдөбүллэрэ эмиэ иҥэн сылдьалларын таба өйдөөн туһаныа этилэр. Тыл иччитэ диэн тыл дорҕооннорун дьайыылара киһиэхэ быһалыы, ийэ кутугар тиийиилэрэ ааттанар. Олоҥхо үөрэҕин үрдүттэн, тылы билиинэн эрэ буолбакка, онно иҥэн сылдьар өйү-санааны үөрэтиинэн уонна аныгы, ырыынах олоҕор, баай уонна дьадаҥы диэн арахсыы баарын билинэн, олоххо сөп түбэһэрин ылынан үөрэтиэххэ сөп буолла. Ол курдук былыргылар билиилэрэ “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн этиилэрэ хаһан да уларыйбат. Баай киһи өйө-санаата дьадаҥы өйүттэн-санаатыттан улахан уратылааҕын, кинилэртэн туһанар, барыс киллэринэр эрэ санаалааҕын сэбиэскэй былаас умуннаран кэбиспитин былыргы билиибитин туһанан көннөрөн, олоххо киллэрэн, туһаныы эрэйиллэр. Байбыт салайааччылар, депутаттар бэйэлэригэр туһалаах этиилэрин үлэһит дьон улаханнык ыараҥнатан, сиидэлээн баран бэйэлэригэр туһалааҕын эрэ ылыналлар.
Туһаныллыбыт литература
1. “Туймаада уоттара” №93. 22.03.12
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. –     128 с.
3. Каженкин И.И. Үлэ олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
Лабычча
Лабычча — хойуу күөх сэбирдэхтээх талах, хатыҥ лабаата.
Тырыы
Баһа Сунтаар Хайата сис соҕурууҥҥу эниэтигэр. Сэттэ Дабаан сиһи быһа охсор. Тардыытыгар 120 күөл уонна 30 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 47 км²) баар.
Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 85 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас өртүттэн Халыйа (185 км.), Долгучаан (83 км.) уонна Наталья (85 км.) диэн салаалардаах, уҥа өртүттэн Дыбыы (79 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Поль Гоген
Эжен Анри Поль Гоге́н (Eugène Henri Paul Gauguin; бэс ыйын 7, 1848 — ыам ыйын 8, 1903) — французскай живописец, скульптор-керамист уонна график.
Париж куоракка төрөөбүт. 1865 сыллаахха атыыһыт хараабыл хамаандатыгар киирэн хас да уһун айаннарга сылдьыбыт. 23 сааһыгар Парижка кылгас ол гынан баран байарга тиэрдибит урбаан үлэтин саҕалаабыт. Харчыта хаҥаан импрессионистар хартыыналарын коллекциялааһынынан дьарыктаммыт. 1883 сыллаахха эргиэнтэн тэйэр уонна худуоһунньук буолар. Онтон сылтаан дьадайар уонна дьиэ кэргэниттэн арахсар. 1887 сыллаахха Гоген Мартиника арыыга айанныыр; ол сылдьан үлэтэ таһаарыылаах буоларын наадатыгар айылҕаҕа чугас, дьонтон ойуччу сылдьара ордугун өйдүүр. 1888 с. кылгас кэмҥэ Бретань диэн сиргэ сылдьар. Манна олорон суруйбут хартыыналарыгар импрессионистар чаҕылхай үлэлэриттэн атын, Бретань тыйыс айылҕатын кэрэтин, бааһынайдар олохторун ойуулуур. Бу сылларга Гоген синтетизм диэн ааттаммыт саҥа сүүрээн салайааччыта буолар. Бу сүүрээн батыһааччылара өҥү уонна дьүһүнү саҥатык туһаналлар.
1888 сыл бүтүүтүгэр Гоген хас да ый Арле диэн сиргэ Ван Гогу кытта алтыһар.
1891 сыл саҥатыгар Гоген үлэлэрин аукциоҥҥа атыылаан баран Таити арыыга барар. Манна айылҕаны кытта дьүөрэлэһэн олорор дьон уобарастарын айар, сиргэ баар ырай олоҕун көрдөрөр, бар дьон көмүс үйэлэрин ойуулуур (холобур, "Манао Тупапау - Следящий Дух мертвого" (1892) уонна "Таитянские пасторали" (1893, Санкт-Петербург, Эрмитаж).
Ыарыы уонна дьадайыы күһэйэннэр 1893 с. Гоген Парижка төннөр. Икки сылынан эмиэ Гаитига кэлэр. Манна айбыт үлэтэ - панно "Откуда мы? Кто мы? Куда мы идем?" (1898, Бостон, Музей изящных искусств) - киһи олоҕун кэрдиистэрин аллегорията.
1898 сыллаахха быста дьадайан ыксаан Гоген бэйэтигэр тиийинэ сатыыр. 1901 с. Доминик арыыга көһөр (Маркиз арыылара), онно соҕотох, ыарыһах сытан ыам ыйын 8 күнүгэр 1903 сыллаахха өлөр.
Ылыллыбыт сирэ
Старатель
Овчинников Степан Степанович
Овчинников Степан Степанович(1947—1993) — «Кыым» хаһыат Саха сирин арҕаа өттүгэр собкора.
1947 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр Садын оройуонун Туой Хайа сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Орто оскуоланы Нам оройуонун Нам бөһүөлэгэр 1966 сыллаахха бүтэрбит, 1966 сылтан 1968 сылга диэри аармыйаҕа сулууспалаабыт. Онтон Намҥа оробуочайдаабыт, болуотунньуктаабыт. 1972-75 сс. хомсомуолга тэрийэр отдел сэбиэдиссэйинэн 3 сыл үлэлээбит. 1970 сылтан 6 сыл "Ленин суола" хаһыакка фотокорунан, лит үлэһитинэн, онтон сурук отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1973 сыллаахтан үөрэнэн 1979 сыллаахха история-филология факультетын бүтэрбит, саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталын идэтин ылбыт. 1975-78 сс. Хаһааччыйаҕа саха тылын учууталынан үлэлээбит. Эдьигээҥҥэ култуура отделын методиһынан, типография сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1984-88 сылларга Мииринэйгэ саха тылын учууталынан үлэлээбит.
1988 сыллаахтан өлүөр диэри Кыымҥа кэрэспэдьиэннээбит.
1993 сыллаахха олунньу 24 күнүгэр Мииринэй куоракка өлбүт.
Кэргэнэ Овчинникова (Иевлева) Светлана Иннокентьевна.
Тринидад уонна Тобаго
Тринидад уонна Тобаго Республиката (Republic of Trinidad and Tobago) диэн Кариб байҕалын соҕуруу өттүгэр баар арыы дойду. Иэнэ 5,128 км², олохтоохторун ахсаана 1.3 млн. Киин куората Порт оф Спейн.
Бэрэмэдэй
Бэрэмэдэй
Тыл суолтата
Акка ындар курдук холбуу битиликтээх икки тирии хааһах.
Розанов Василий Васильевич
200px|thumb|right|Розанов Василий Васильевич Розанов Василий  Васильевич (1856-1919) — нуучча суруйааччыта, публициһа, филособа. Үлэлэрэ: "Уединенное", "Опавшие листья" о.д.а.
Тума
Тума — аска булкуйан амтанын тупсарар ас, аһы тупсарыы.
Ахсынньы 15
Ахсынньы 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 349-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 350-c күнэ). Сыл бүтүө 16 күн баар.
Тохсунньу 6
Тохсунньу 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 6-с күнэ. Сыл бүтүө 359 күн (ордук хонуктаах сылга 360 күн) баар.
Эверстов Степан Ильич
200px|thumb|right|Эверстов Степан Ильич Эверстов Степан Ильич — Саха сирин таас үйэтинээҕи устуоруйатын чинчийбит археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Аан дойдуну үллэстии
Аан дойдуну үллэстии диэн саҥа үйэҕэ дьон олорор сирдэрин саҥалыы үллэстиилэрэ ааттанар.
Остуоруйа науката норуоттар икки ардыларыгар буолар сэриилэр тоҕо, туохтан үөскүүллэрин ситэтэ суохтук сырдатар, буккуурдаахтык быһаарар. Былыргы кэмнэргэ буолуталаабыт сэриилэргэ аҥардастыы саба түһээччилэр эрэ буруйдаахтарын курдук көрдөрө сатааһын ыытыллар. Ким сэриинэн саба түспүт, ол буруйдаах диэн быһаараллар.
Билигин олох сайдыбытын да кэннэ итинник быһаарыы олус сөп диэн ааҕаллар. Дьон өйө-санаата сыыйа сайдан, тупсан испитин таба сыаналаан, арыыйда дириҥник толкуйдаан, ырытан көрдөххө уонна кыайбыт дьон өттүттэн ылан быһаардахха, былыргы кэмнэргэ сэриилээн кыайыы диэн саҥаны айыылары олоххо киллэрэн, киэҥ сирдэргэ тарҕатыы буолуон эмиэ сөп. Оччотооҕу кэмнэргэ ким саҥаны арыйан олоххо урут киллэрбит аан маҥнай сэриитин сэбин оҥостон аттыгар олорор омуктарга боруобалаан көрөн, кинилэр сирдэрин сэриилээн ылар, бас бэриннэрэр этэ.
Былыргы кэмнэргэ ким күүстээх, кыахтаах баһылыыр кэмигэр үөскээбит «Кыайбыттары сууттаабаттар» диэн этии баар. Бу этии кыайбыт дьону атын ким да кэлэн кыайан сууттаабатын быһаарар. «Кыайбыт тойон», «Кыайбыт көҥүлэ» буолар кэмэ олус уһун кэмҥэ, олоххо демократия сокуоннара киириэхтэригэр диэри Аан дойдуга барытыгар бүрүүкээн олорбута.
Олох сайдан иһиитэ элбэх саҥаны айыылартан уонна олору олоххо киллэрэн туһаныыттан үөскүүр. Экономикаҕа саҥаны айыылар былыргы кэмнэргэ элбэх сэриилэргэ тириэрдибиттэр.
Көнтөс
Тыл суолтата
Сиэлинэн хатыллыбыт хас да утаҕы холбуу тигэн оҥоһуллубут сылгыны быалыыр хаптаҕай быа.
Аан дойдуну үллэстии
Христос таҥара үөскүөҕүттэн Аан дойдуну үллэстии хас биирдии сүүс сыл аастаҕын аайы саҥалыы ыытыллан, омуктар кыраныыссалара тупсарыллан, уларыйан биэрэн иһэр. Сайдыыны ситиспит, ахсааннара эбиллэн күүһүрбүт омуктар бэйэлэрин күүстэригэр-кыахтарыгар сөптөөх сири-дойдуну баһылыахтарын баҕараллар. Олох сайдыытыгар улахан хамсааһыннары олус туһалаах саҥаны айыылар кэмиттэн кэмигэр оҥорон иһэллэр.
Саҥа үөскээбит омуктар бэйэлэрин туспа уратыларын билинэн күүһүрэн-уоҕуран тахсыылара олохторун ортоку кэмнэриттэн саҕаланар. Кинилэр бу кэмҥэ ахсааннара биллэрдик эбиллэн, атын мөлтөөбүт, ахсааннара аҕыйаабыт кырдьаҕас омуктарын үтүрүйтэлээн, үчүгэй сирдэрин баһылаан иһэллэр. Киэҥ сирдээх-уоттаах омуктар урукку, былыргы кэмнэргэ улаханнык күүһүрэ-уоҕура сылдьыбыт эбиттэрэ ити быһаарыынан чуолкайданар.
Югославия республикатын үрэллиитэ омуктар сайдыыны ситиһэннэр тус-туспа барар кыахтаммыттарыттан үөскээбитэ. Украинаҕа 2014 сыллаахха саҕаламмыт сэрии украинецтар бэйэлэрин республикалара күүһүрэрин иһин нууччалартан арахсар, туспа бара сатыыр сэриилэрэ буолар.
Ордук суолталаах, улахан саҥаны айыылар Аан дойду норуоттарыгар дьайыыларын ааҕан таһаардахха бу курдук хартыына арыллан тахсар.
Тимири уһаарары уонна уһанары баһылаабыт хуун омуктар Азияттан саҕалаан бүтүн Европаны барытын кэриэтэ хамсатан, омуктары барыларын сыҕарытан, сирдэрин-дойдуларын уларытан, хаттаан оннуларын булунууларын үөскэппиттэрэ. Тимиртэн араас туттар тэриллэри оҥостор буолуу салгыы сайдан иһиититтэн омуктар баһылыыр оруоллара эмиэ уларыйан биэрэн испитэ.
Христос таҥара үөскээбититтэн ыла бастакы тыһыынча сыл устата тимири сатаан уһааран, уһанары баһылаабыт омуктар Аан дойдуну үллэстиини баһылаан-көһүлээн салайбыт эбиттэр. Тимири уһаарары уонна уһанары баһылаабыт омуктарга Христос таҥара, ол аата үчүгэй киһи буолууга ыҥырар баҕа санаа үөскээн сайдан барбыт. Бастакы тыһыынча сыллар саҕаланыыларыгар тимири уһаарары уонна уһанары баһылаабыт омуктар Аан дойдуну хаттаан үллэстибиттэр. Бу омуктар ити кыайыыларын кэнниттэн Христос таҥараларын атын омуктарга тарҕатыыны саҕалаабыттар.
Тимири хатарыыны баһылааһын сайдыыны өссө өрө таһаарбыта. Хатарыылаах тимири оҥорору баһылаабыт монголлар-татаардар бүтүн Азияны, Европа үгүс өттүн сэриилээн кыайан, өр кэмҥэ бас билэн олорбуттара.
Соторутааҕыта ааспыт 2-тыһыынча сыллары арыгы Аан дойду үрдүнэн тарҕаныытын сылларынан ааттыахха сөп. Бу сыллар усталарыгар арыгы Европаттан саҕалаан Аан дойдуга барытыгар тарҕанна. Дьон-аймах сайдыылаах өттүлэрэ бу уһун кэм устата арыгыны сатаан оҥосто уонна сөбүлээн көрөн иһэр буола үөрэннилэр. Арай сайдыыттан хаалан иһэр хоту, кырыы диэки олохтоох омуктар арыгыны сөбүлээн көрөн, кэмнээн иһэр буоларга саҥа үөрэнэ сатыыллар. Дьон-аймах сайдыыларын хамнааһына аҕыйах ахсааннаах хаалан иһэр омуктартан тутуллан тохтообот, салгыы барбытын курдук баран иһэр.
Аан дойдуну саҥалыы үллэстии арыгыны Европа дойдулара оҥорон туһанар буолбуттарын кэннэ ордук тэнийбитэ. Үөрэх-билии уонна арыгы бииргэ тутуспутунан Европаттан тарҕаммыттара. Арыгыны бэйэлэрэ оҥостоннор тулуйан, кэмнээн иһэр буоларга үөрэммит Европа дойдулара сайдыыны-үүнүүнү баһылаабыттара, Азия, Африка, Хотугу уонна Латинскай Америка дойдуларын барыларын кулут оҥостубуттара.
Москва государствота үөскээһинэ уонна күүһүрүүтэ водка арыгы айыллыытын кытта сибээстээх. Истиэп уонна Сибиир олохтоохторун бас бэриннэриигэ водка ылбыт оруола олус үрдүгүн билигин ким да ахтыбат эрээри, кэлии дьон олохтоохтору барыларын итирдэн кэбиһэллэрэ уонна түүлээхтэрин хомуйан ылаллара элбэх кэпсээннэргэ ахтыллаллар.
Дьон олоҕу олоруу диэки тардыһыылара хаһан баҕарар олус күүстээх. Арыгыны оҥостор буолуу элбэх арыгы баар буолуутун үөскэтэр. Дэлэй арыгы баар буоллаҕына дьон арыгыһыт буолбат иһин туруулаһаллар, тулуурдаах уонна дьулуурдаах буолуулара күүһүрэр. Хас эмэ сүүһүнэн сыллар ааспыттарын кэннэ, билигин Европа сайдыылаах омуктарыгар арыгыны аһары иһэн кэбиһии, алкоголик буолуу диэн проблема суоҕун кэриэтэ буолан турар.
Латинскай Америкаттан уонна Соҕуруу Азияттан саҕаланан эрэр наркотиктары туһаныы Аан дойду үрдүнэн тарҕанан иһэрэ сайдыылаах дойдулары санаарҕатар. Наркотиктаах үүнээйилэри үүннэрэр уонна оҥорор дойдулар олохтоохторо наркотиктары сатаан туһаныыга кыра эрдэхтэриттэн үөрэннэхтэринэ эрэ олохторун олороллоро кыаллар. Кинилэргэ ити көрдөбүл тыыннаах буолууларын, олохторун кытаанах көрдөбүлэ буолар. Наркотиктар дэлэйдэриттэн, бэйэлэрэ оҥороллоруттан быстах баҕа санааларын кыана туттуннахтарына эрэ наркоман буолан хаалбаттар. Бу дойдуларга дьон олохторо наркотиктары оҥорууттан уонна атыылааһынтан быһаччы тутулуктаах. Наркотиктарга тулуурдаах буола, аһара туттуммат буолууга үөрэниигэ кыра эрдэхтэриттэн эрчиллэллэр, ураты тулуурдаах буола улааталлар.
Олох сайдан иһиитин биир көрдөбүлэ наркотиктары сатаан туһанарга үөрэнии дьон-аймах олоҕун суолун биир ситиһиэхтээх кирбиитэ буолла. Бу кирбиини аһара түспүт омуктар салгыы сайдар кыахтаналлар. Наркотиктары сатаан, кыайан туһаммат дьон бары онно ыллараннар кылгас үйэлэнэллэр, быстах суолларга түбэһэллэрэ элбээн олох суолуттан туораан биэрэллэригэр тиийэллэр.
Билигин наркотиктары сатаан туһана үөрэммит омуктар Аан дойдуну баһылыыр кэмнэрэ кэлэн иһэр. Кыайан наркотиктары туһанарга үөрэммэтэх омуктар, эдэрдэрэ наркоман буоланнар эстэр, симэлийэр, атын кыахтаах омуктарга баһыттаран, үтүрүттэрэн туораан биэриигэ тиийиэхтэрин сөп.
Аҥардастыы бобуу, хаайыы, суох оҥоруу кымньыы дьайыыта буоларынан, манньа дьайыытын булан эмиэ олоххо киллэрии ирдэнэр.
Билигин сайдыылаахпыт дэнэр омуктар саҥа, 3-с тыһыынча сылларга баһылыыр, салайар кыахтарын сүтэрэр туруктаахтар. Баай-талым олоххо үөрэнэн хааланнар Айылҕаҕа көрсүһэр ыарахаттарын кыайан тулуйбат, атаах эдэр көлүөнэлэри иитэн улаатыннараллара элбээтэ. Аһара көрүүгэ-истиигэ, эмтэниигэ үөрэнэн хааланнар оҕолорун доруобуйалара мөлтөөн, сүрэх уонна хаан ыарыылара олус дэлэйдилэр. Дьон-аймах сайдыытын таба сыаналааччылар киһи айылҕаҕа төнүннэҕинэ эрэ салгыы доруобай буолуо диэн этэллэр уонна айылҕаҕа үүнэр астары эрэ аһаатаҕына, киһи тыыннаах буолан сылдьара хааччыллыа диэн үөрэҕи сыыйа киллэрэн эрэллэр.
Сайдыылаах омуктар наркотиктары кытта сатаан, табан охсуһар кыахтара суох курдук. Кинилэр салайар, баай дьоннорун оҕолоро аан маҥнай наркоман буолан хаалалларыттан сыыһа, бобор-хаайар суолу тутуһаллар. Бу оҕолор наркоман буолуулара баай дьон оҕолорун иитэллэригэр, үөрэтэллэригэр туспа уратылаахтарынан быһаарыллар. Кинилэр оҕолорун аһара маанылаан, атаахтатан, киһиргэтэн үөрэтэллэр. Барылара бары баар, дэлэй буолан бэйэлэрин быстах баҕа санааларын кыайан туттуммат буола үөрэммит эдэр дьон аан маҥнай наркоман буолан хаалаллар.
Наркотик өйгө-санааҕа дьайыыта олус күүстээҕиттэн элбэхтик боруобалаан, ылларан кэбиспэт туһугар киһи ураты тулуурдаах буолара эрэйиллэр. Бэйэтин быстах баҕа санааларын кыра эрдэҕиттэн тулуйарга үөрэммит эрэ киһи ураты тулуурдааҕыттан арыгыһыт, наркоман буолумуон сөп. Кыра эрдэҕинэ араас минньигэс астары сиирин кыайан туттунара, арыгыны аһара испэт буолар кыаҕын улаатыннарар. Этэ-сиинэ арыгы иһэр баҕа санаатын өйө-санаата кыайар, уодьуганныыр, баһыйа тутан, салайар буоллаҕына арыгыны аһара испэт кыахтанар.
Арыгыны бэрээдэктээхтик, сөбүлээн көрөн иһэргэ үөрэммит киһи бэйэтин быстах баҕа санааларын кыана туттар киһи буолар. Маннык бөҕө санаалаах киһи салгыы баран наркоман буолумуон сөп. Киниэхэ бэйэтин быстах, этин-сиинин баҕа санаатын баһыйа тутар күүс үөскээбит киһитэ буолан, өй-санаа алыбыгар киирэн биэрбэт кыаҕа улаатар.
Наркотиктары туһаныы дэлэйэн иһэриттэн билигин сайдыылаахпыт дэнэр омуктарга ыарахан балаһыанньалар ыган иһэллэр. Кэлэр көлүөнэлэри саҥа олох ыарахаттарын тулуйарга үөрэтии эрэйиллэр кэмэ кэллэ. Хас биирдии кыра оҕо айылҕа бары ыарахаттарын тулуйар, бэйэтин быстах баҕа санааларын кыана туттар буола үөрэннэҕинэ эрэ, салгыы олоҕу олорор кыахтанар.
3-с тыһыынча сыллар дьон-аймахха наркотигы утары охсуһуу сылларынан буолаллар. Дьон барыта истэн билэр «Бэстилиэнэй тыһыынча» сыллара саҕаланнылар диэн ааҕыахпытын толору сөп буолар. Бу тыһыынча сыллар усталарыгар дьон эттэрин-сииннэрин уонна өйдөрүн-санааларын икки ардыларыгар охсуһуу өссө сытыырхайыан сөп. Өй-санаа наркотиктар дьайыыларыгар киирдэҕинэ, Үөһээ дойдуга көҥүл көтө сылдьар үчүгэй эбит диэн сыыһа өйгө-санааҕа оҕустардаҕына, өлүү суолун тутуһуон, этин-сиинин быраҕан, көҥүлүнэн көтөн хаалыан сөп. Күүстээх сэрии сэптэрэ бэйэлэрин кыайан туттуммат наркоман буолбут дьон илиилэригэр киирэриттэн сайдыылаах дойдулар сэрэнэ сатаабыттара өр буолла.
3-с тыһыынча сылларга дьон-аймах салгыы сайдыыларыгар наркотиктары көҥүл туһанар буола үөрэммит өттүлэрэ Аан дойдуну баһылыыр буолан барыылара саарбаҕа суох суол. Киһи этин-сиинин толору үөрэтэн, буор кутун кыахтаах-күүстээх гына эрчийэн, ийэ кутун кыра эрдэҕиттэн иитиэхтээн, салгын кутун сайыннаран сайдыы өссө үрдүк таһымнарын ситиһэрэ көрдөнөр үйэтэ кэлэн иһэр. Мөлтөх доруобуйалаахтар, эттэрин-сииннэрин эрчийбэтэхтэр, тулуура, дьулуура, өсөһө суохтар бэйэлэрэ туораан биэрэн иһэллэригэр тиийиэхтэрэ. Ол курдук наркотиктары сатаан, сөбүлээн көрөн туттубат дьон, өйдөрө-санаалара туруга суох буоларыттан олох суолуттан эрдэ туораан биэриэхтэрин сөп. (1,18).
Дьон-аймах бу арыгынан, наркотигынан мэҥиэлээн, ымсыырдан үөрэтиини кыайан тулуйбатахтарына, ол дьайыытыгар ыллараннар өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга сылдьар буолан хаалыыта элбиэн сөп. Сиргэ олус элбэх ядернай сэрии сэбэ мунньуллубутун кэнниттэн дьон өйө-санаата туруга суох буолуута ядернай сэрии төлө тардыллыытыгар тириэрдэр куттала ордук улаатар. Онтон ядернай сэрии кэнниттэн дьон-аймах айылҕа дьиҥнээх бэйэтин усулуобуйатыгар төннүүлэрэ буолуон сөбө быһаарыллыбыта ыраатта. Олох маннык төттөрү эргийиитэ дьон-аймах олохторун олус былыргы үйэттэн хаттаан саҕалыылларыгар тириэрдиэн сөп.
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №262. 16.07.2015.
Лаппараҥ
Лаппараҥ - хайа эбэтэр арҕас сир киэҥ кэрдиис долбуурдара, долбуурдуу сирэй.
Башар Асад
Башар Асад (Башар Аль Асад) - Сирия президена.
Лаппараҥ
Өссө маны көр
Лаппараах
Башар Асад
Өстөөхтөрө кинини "бэйэтин норуотун өлөрөөччү, демократияны утарааччы, АХШ өстөөҕө, Владимир Путин доҕоро" - диэн ойуулууллар.
thumb|200px|Башар уонна Асма аль-Асад, 2003 с.
Дьиэ кэргэнэ
Башар Асад Хафез Асад уонна Анис үһүс оҕолоро. Киниттэн ураты өссө үс уол: убайа Басиль, бырааттара Махер уонна Маджид, уонна эдьиийэ Бушра бааллар.
2001 сыл тохсунньу 1 күнүгэр  Башар Асад  Асма аль-Ахрас диэн биллэр суннит уустарыттан төрүттээх кыыһы ойох ылбыта. Кэлин Асма аль-Асад кэпсээбит: ''«Кыра эрдэхпититтэн билсэбит. Оҕо сылдьан доҕордоһуубут тапталга кубулуйбута. »''. 2001 сыллаахха Хафез диэн уолу, 2003 сыллаахха — Зейн диэн кыыһы, 2004 Карим диэн өссө биир уолу төрөппүттэрэ.
Чуга
Чуга өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 236 км., тардыытын иэнэ 7270 км².
Алдан үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 100 күөл баар.
Баҕах
Баҕах – Былыргы сахалар араас туомнары оҥорорго анаан туруорар баҕаналара. Үксүгэр үс саһаан кэриҥэ үрдүктээх, хас да сиринэн моонньоммут буолар. Холобур, ыһыахтарга кымыс иһитин, кэрэх тириитин ыйыырга, ытык сүөһүнү баайарга анаан. Сороҕор туһунан туомнарга анаан хаһы да биир сиргэ туруораллар.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Тумарык
Тумарык — ыраах көстөр күүдэн буруо, туманныран көстүү.
Лүдвиг Фейербах
Лүдвиг Андреас Фейербах (28.07.1804 — 13.09.1872) диэн ниэмэс филосова уонна материалиhа. Сүрүн үлэлэрэ: "Гегель философиятын кириитикэлээһиҥҥэ", "Христианизм ис хоһооно", "Философия реформатыгар сыһыаннаах барылллар", "Кэлэр кэм философиятын сүрүн балаһыанньалара".
Васильев Семен Гаврильевич
Васильев Семен Гаврильевич (1930-1977) - Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Родился 13 сентября 1930 г. в Бэрийинском наслеге Усть-Алданского района ЯАССР. После службы в армии с 1954 г. работал инструктором в районном Доме культуры. Не имея специального образования хормейстера, повышал свою квалификацию обучаясь на курсах хормейстеров. В 1963 г. по приглашению И.И. Артамонова приехал работать в Наяхинский Дом культуры и организовал народный хор, в состав которого вошли колхозники и интеллигенция наслега. Хор много гастролировал по республике, стал дипломантом, лауреатом зональных смотров в Иркутске (1967, 1973), Москве (1975) и т.д. В 1966 г. хору присвоено звание «народный». В репертуаре хора песни: П.И.Чайковского, М.Глинки, Ф.Шопена, Б.Александрова, Я.Френкеля, Я.Колмановского и др. С.В. Васильев вывел самодеятельное хоровое искусство на всероссийский и всесоюзный уровень и воспитал, известных в республике хормейстеров В.С. Парникова, С.С.Гоголеву, И.И.Готовцева, Т.З.Никифорову, К.З.Третьякову и др. Наяхинский хор – участник Дней культуры и искусства в Москве, Ульяновске. Башкирии(1972, 1982). В 1995 г. администрацией Наяхинского наслега (глава М.П.Винокурова) создан Музей хорового искусства, который является единственным в республике, где освещена история, развития хоровых коллективов района и республики. В республиканских конкурсах хоровых коллективов вручается премия имени С.Г. Васильева. Избирался депутатом Наяхинского наслежного совета, член бюро РК КПСС, правления Республиканского хорового общества, председатель районного общества, делегат II Всероссийского съезда хорового общества в Москве.
Награжден орденом Трудового Красного Знамени, Почетной грамотой Президиума Верховного Совета ЯАССР.
Бараан
Бараан – эргэр. Дьиэ-уот ис-тас тэрилэ.
Лаппараах
Лаппараах - хайа эбэтэр сыыр сирэйигэр кэрдиистэнии, кэрдиистэнэн түһүү.
Тылбаас Аан дойдутааҕы күнэ
Тылбаас Аан дойдутааҕы күнэ (Journée mondiale de la traduction, International Translation Day) — тылбаасчыт идэлээхтэр күннэрэ. Балаҕан ыйын 30 күнүгэр бэлиэтэнэр (бу күн 419 биитэр 420 сыллаахха библияны латыынныы тылбаастаабыт Сибэтиэй Иероним өлбүтэ). Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара (FIT) 1991 олохтообута.
Күн сылын аайы ханнык эмит девизтаах ыытыллар.
2004 сыллаахха девиһа маннык этэ: «Тылбаас — элбэх тыл уонна култуура чэчирээһинин олоҕо» (ТАФ).
«Тылбаасчыттар куруук алтыһыы киинигэр сылдьаллар. Санаалары уонна дьайыылары тарҕатар дьон буолалларын быһыытынан биһиги олорор эйгэбитин уларытарга төһүү буолаллар. Онон, тылбаас элбэх тыллаах дьон алтыһыыларын хааччыйар уонна сорох өттүнэн быһаарар күүс буолар, ону тэҥэ дьоҥҥо аһаҕас буолууну уонна демократияны кэрэһэлиир.» (ТАФ пресс-релииһиттэн, 2004.)
2005 сыллаҕы девиз: «Тылбаасчыт идэ уонна уопсастыба иннигэр эппиэтинэһэ» (ТАФ).
2006: «Элбэх тыл — биир идэ».
2007: «Сорук-боллуру өлөрүмэҥ».
2008: «Терминология: тыллар суолталаахтар».
2009: «Бииргэ үлэлиибит».
2010 сыллаахха Арассыыйа тылбаасчыттара киллэрбит этиилэринэн маннык девиз ылыныллыбыта: «Эгэлгэ куоластаах аан дойдуга хаачыстыба стандаарта» (англ. Quality Standard for a Variety of Voices).
2011: «Култууралар ыккардыларынааҕы күргэлэр» (англ. Bridging Cultures).
2012 сыллаахха «Тылбаас — култууралары ситимнээччи».
2013 сыллаахха «Тылга хааччаҕа суох — биир Аан дойду» (англ. Beyond Linguistic Barriers — A United World).
Сэрии уонна сэбилэниилээх айдаан кэмигэр айылҕаны харыстааһын аан дойдутааҕы күнэ
Сэрии уонна сэбилэниилээх айдаан кэмигэр айылҕаны харыстааһын аан дойдутааҕы күнэ — 2001 сыл сэтинньи 5 күнүгэр ХНТ Генеральнай ассамблеята хас сыл аайы сэтинньи 6 бу күнү бэлиэтииргэ быһаарыныы ылыммыта (резолюция 56/4 ). Бу быһаарыныыны ылынарыгар ХНТ сэрии кэмигэр айылҕа ордук эмсэҕэлиирин, ол экосистиэмэлэр уһун кэмнэ айгырыылларыгар, уонна биир эрэ ил-дойдуну, билигин эрэ олорор көлүөнэлэри таарыйбатын бэлитээбитэ. Ону таһынан ХНТ Тыһыынча сыллааҕы Декларациятыгар сигэммитэ.
Дьахтар саары этэрбэһэ
Дьахтар саары этэрбэһэ — хап-хара дьүһүннээх этэрбэс. Тумса, умнаhа кыһыл сукуна кыбытыылаах. Үc тус-туһунан өҥнөөх таҥаһынан аттарыллыбыт билэлээх. Этэрбэс быата уп-уһун. Ол быаны былыргы дьахталлар сотолорун батыһыннара үрдүк гына эрийэн бааналлар. Ол туһугар эмиэ кэрэ көстүүлээх туспа киэргэл буолара. Бу этэрбэһи кэтэ сылдьыбыт дьахтар кээнчэтэ эмиэ оһуордаах, ойуулаах умнастаах, билэлээх. Саары этэрбэһи cүөһү тириитин хараҥа гына кырааскалаан, мааныга кэтэргэ анаан тиктэллэрэ. Онтукалара киэҥ остоох, тумса, умнаһа кыһыл сукуна кыбытыылаах, билэтэ кэтит кыһыл сукуна хаймыылаах. Ол ортотугар үс муннуктуу, төгүрүк быһыылаах симэхтэрдээх. Оҕуруонан киэргэтиллибит. Быата суох
Амедичи
Амедичи өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 313 км., тардыытын иэнэ 6000 км².
Алдан үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 300 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тарыҥнардаах. Хаҥас өртүттэн Алдакай (79 км.) уонна Дьарогу (87 км.) диэн бөдөҥ салаалардаах.
Үүн
Үүн
Лазарев Айаал
Олоҕун кэпсээнэ
1986 сыл кулун тутар 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ күн сирин көрбүтэ.
Үүн
Тыл суолтата
Үүн
Хоружий Сергей Сергеевич
200px|thumb|right|Хоружий Сергей Сергеевич Хоружий Сергей  Сергеевич (1941–2020) — физика-математика наукаларын доктора, РАЕН академига.
Пилипиин
Пилипиин (Pilipinas эбэтэр Filipinas ; ) диэн Соҕуруулуу-илин Азияҕа баар арыы дойду. Киин куората Манила. Чуумпу океан арҕаа өттүгэр баар 7,107 арыыттан турар. Олохтоохторун ахсаана 90 млн (аан дойдуга 12с). Уруккута Испания уонна АХШ колониялара этэ.
Олохтоохторугар баһыйар омуктара висайя 30 %, тагааллар (тагалог) 28,1 %, себуано 13,1 %, илокано 9 %, бинисайя 7,6 %, хилигайнон 7,5 %, бикол 6 %, вараи 3,4 %, аттытара 25,3 % (2000 сыллааҕы биэрэпиһинэн). Дойду тыла — тагаал тылыгар (тагалог) чугас пилипино диэн ааттанар тыл.