cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өй-санаа сайдан иһиитэ
Кэлин археологтар булбут неандерталецтарын күөмэйин оҥоһуутун уратытынан кыайан саҥарбат буолуон сөп эбит диэн быһаарбыттара. Кыайан саҥара үөрэммэтэх киһи курдук кыыллар сатаан саҥарааччыларга, өйдөрө-санаалара түргэнник сайдааччыларга лаппа баһыттаран, туоратыллан, симэлийиигэ барбыттар. Билигин хайаларга көрдүү сатыыр чучунаалара, “хаар киһилэрэ”, ол кыыллар тобохторо буолуон сөп.
Улахан мууһуруу (ледниковый период) 10 тыһыынча сыл анараа өттүгэр бүппүтүн кэннэ дьон-аймах сайдыылара саҕаламмыт. Араас цивилизациялар бииртэн биир сайдыы үктэллэрин ситиһэннэр, бу олохпутугар тиийэн кэллибит. Олох салгыы сайдыыта дьон биир тылы булунууларыттан, биир санааланыыларыттан ордук улахан тутулуктаах буолбута билигин билиннэ. Улахан атомнай, термоядернай сэрии сэптэрэ аһара күүһүрбүттэрэ, мунньуллубуттара, бары тоҕо тэптэхтэринэ сир саара барыта күүстээх радиациянан сутулларын тэҥэ, күдэҥҥэ көтөр кыахтааҕа, дьон сэрэхтээх, бэйэ-бэйэлэригэр тулуурдаах буолууларын улаатыннаралларын эрэйэр.
Өй-санаа сайдыытын туһунан араас үөрэхтэр тус-туспа билиилээхтэр уонна бары олору тутуһа сылдьаллар, уларыталлара уустук, уһун кэми ылыан сөп. Өй-санаа сайдыытын тус-туспатык быһаараллар. Омук элбэх таҥаралардаах буолуута олус уһун үйэлээҕин бэлиэтиир ураты бэлиэ буолар. Киһи өйө-санаата улахан кыыл өйүттэн-санаатыттан сайдан, тупсан иһиитин элбэх таҥаралардааҕа биллэрэр.
Сиргэ улахан, киһиэхэ маарынныыр кыыллар үөскээн, сайдан истэхтэринэ Марстан космическай хараабыллар кэлэн түһүтэлээн, аҕыйах ахсааннаах дьон бөлөҕө сайдан, ахсааннара эбиллэн барбыт. Биирдиилээн да буоллар, бу кэлии дьон олохтоохтору кытта холбоһууларыттан бааһынайдар үөскээн тарҕаммыттар. Омук сайдан этэ-сиинэ тупсан иһиитэ бааһынайдар элбээн иһиилэриттэн тутулуктаах. Кэлии дьон төһө да өйдөрө-санаалара сайдыылааҕын иһин бэйэлэрин кылгас үйэлэригэр экономиканы кыайан сайыннара охсубаккалар олохтоохтор таһымнарыгар таҥнары түспүттэрэ сабаҕаланар. Урал өрүс таас хайаларыгар олус былыргы кэмнэргэ араас химическэй элеменнэр, бензол эҥин структураларыгар сөп түбэһэр уруһуйдар бааллара, ону бигэргэтиэхтэрин сөп курдуктар.
Кэлиилэр Сиргэ дьон олоҕун тосту сайыннара охсубаталлар даҕаны сайдыылаах буор куттарын биэрэннэр, дьон күөмэйдэрин үлэтэ тупсан саҥара үөрэнэннэр салгын куттарын сайыннараннар, өй-санаа сайдыыны түргэнник ситиһэр кыаҕын үөскэппиттэр.
Киһиэхэ буор кута сайдыыта сахалар кут-сүр үөрэхтэринэн дакаастанар. Киһиэхэ эрэ салгын кута сайдарын сахалар билэллэр уонна куттары үөрэтэн кут-сүр үөрэҕин олохтообуттар.
Кэлиилэр өйдөрө-санаалара олохтоохторго бэриллиитин биллэр холобурунан сайдыылаах буор куттаах, өйө-санаата, салгын кута түргэнник сайдар, сатаан саҥарар киһи үөскээһинэ буолар. Наука үлэһиттэрин быһаарыыларынан бу кэм икки сүүс тыһыынча сыллар-даахха буолбут курдук. Сайдыылаах буор куту уонна түргэнник сайдар салгын куту кэлиилэр олохтоохторго иҥэрбиттэриттэн өй-санаа сайдыыны ситиһэр кыаҕа биллэрдик улааппыт. Бу түргэнник сайдар салгын кут көмөтүнэн билигин дьон-аймах өйдөрө-санаалара түргэнник сайдан үлэҕэ-хамнаска ситиһиилэри оҥорор кыахтаннылар. Ол быһаарыытынан олус былыргы кэмнэртэн сыыйа сайдан иһэр улахан эбисийээнэлэр билигин даҕаны бананы хастаан сииртэн ордук өйдөнө иликтэрэ буолар.
Олох тупсан, үлэ-хамнас сайдан, тэнийэн иһиитэ сыыйа-баайа дьон өйүн-санаатын улахан кыыл өйүттэн-санаатыттан сайыннаран, бу кэмнээҕи таһымҥа тириэрдибитин өй-санаа уһун үйэлэргэ уларыйан, таһымтан-таһымҥа тахсан иһиитин ырытыы быһаарар. Өй-санаа сайдан иһиитин таһымнара манныктар:
1. Киһи уонна сүөһү өйө-санаата арахсыылара. Киһи буолуу өйүн-санаатын дьон ситиһэр буолуулара.
2. Бэйэ киһитэ уонна атын киһи өйө-санаата арахсыылара. Олоҥхо кэмигэр дьон айыы уонна абааһы диэн икки аҥы арахсаллара. Тыыннаах уонна өлбүт дьон өйдөрө-санаалара икки аҥы арахсара быһаарыллан ол, анараа дойду уонна бу дойду үөскээһиннэрэ.
3. Сайдыыны ситиһии үрдүкү таһымынан киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны айан оҥорон кэбиһэрэ арыллыыта буолар. Киһи сайдыыны оҥорор өйө-санаата икки аҥы арахсара биллибитэ. Үөһээ, Орто уонна Аллараа дойдулар үөскээниннэрэ уонна олоххо киириилэрэ ону быһаарар. Дьон үчүгэй киһи буолар баҕа санааланыыларыттан үчүгэй киһи таҥара - Христос таҥара үөскээһинэ өй-санаа салгыы сайдыытын быһаарар.
Олус былыргы, былыргы дьыллар мындааларыгар дьон ахсааннара букатын аҕыйах эрдэхтэринэ, киһи эмиэ кыыл курдук тайҕаҕа мэнээк сылдьара, хайа хаспахтарын булан, онно саһара, олохсуйара. Бэйэтин санаатыгар көҥүлүнэн, талбытынан сылдьара. Хайа хаспаҕын ааныгар олорон халлаан ыйын уларыйыыларын, улаатарын-кыччыырын кэтээн көрөн үөрэтэрэ уонна ыйар, көрдөрөр диэн өйдөбүлү иҥэрэн ый диэн ааттаабыта сахабыт тылыгар киирэн иҥэн сылдьар.
Кэлин дьон ахсааннара элбээн истэҕинэ киһи бэйэтин билинэн, өйө-санаата сайдан, илиитигэр мас тутан көмүскэнэр кэмиттэн ыла кыыллартан туспа арахсан, бэйэтин киһи диэн ааттанан туспа бөлөҕүнэн сылдьар буолбута. Дьиикэй кыыллары тутан дьиэтитиэҕиттэн, үүнээйилэри үүннэрэн, хомуйан сиир буолуоҕуттан ыла, аҥардастыы бултаан аһыыра уларыйан, бэйэ-бэйэлэрин сиэспэт буолуулара сайдан барбыта. Кыыллары тутан дьиэтитиитэ, олору аһылыкка сиир буолуута киһи диэн ааттанан туспа араарыныытын, бэйэтин уратытын билиниитин сайыннарбыта. Бу кэмҥэ өйдөрө-санаалара сайдыбакка хаалбыт киһи курдуктары сүөһү диэн ааттааһын олохсуйбута, олору туораппыттара.
Киһи диэн икки сүһүөхтээх саха тыла хаһан үөскээбитэ өссө чуолкайдана илик. Сомоготто суруйарынан олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит. Өй-санаа үөрэҕин сайыннарыы бу тыл киһи өйө-санаата саҥа сайдан, кыыллартан бэйэтин туспатын, уратытын билиниититтэн үөскээн олоххо киирбитин быһаарар.
Киһи улахан кыыллары тутан дьиэтитэн, көлө оҥостор кэмигэр бу кыыллартан өйүн-санаатын туспа араарынан, ордугун билинэн, олору сүөһү диэн ааттаабыта, бэйэтин киһинэн билиммитэ. Бу кэмтэн саҕалаан таҥара, киһи буолуу үөрэҕэ сайдан барбыта. Киһи бу кэмҥэ өйө-санаата сайдыбыта, үлэни-хамнаһы кыайара улааппыта, сүрэҕэ суох киһи «Сүөһү курдук сытар», куһаҕаннык быһыыланар киһи «Сүөһү курдук» диэн араарыллан ааттанар кэмнэрэ кэлбитэ.
2. Дьон атыттары кытта сэриилэһэллэрэ, бултуур сирдэрин былдьаһаллара. Киһи атын дьонтон бэйэтин көмүскэниитэ, арахсыыта, үчүгэй, айыы уонна куһаҕан, абааһы дьонноро баар буолууларыгар тириэрдибитэ. Дьон ахсааннара элбээн истэхтэринэ, аны бэйэлэригэр маарынныыр киһилэртэн көмүскэнэр кэмнэрэ тиийэн кэлбитэ. Эмиэ икки аҥы арахсыы үөскээбитэ.
Дьон ахсааннара эбиллэн, сотору-сотору көрсүһэр, атааннаһар, сир былдьаһар кэмнэрэ кэлиитигэр бэйэ дьоно уонна атын дьон диэн икки аҥы арахсыылара үөскээбитэ. Сахаларга бу кэми айыы дьоно уонна абааһылар, адьарайдар диэн арахсыы үөскээбититтэн быһаарыллар. Бу олус былыргы кэм, олоҥхо үөскээбит кэмэ буолар.
Бу кэмҥэ былыргы араас кыыл, көтөр таҥаралар туһаларыттан тахсаннар атын, олоххо туһаны аҕалар дьиэ кыыллара; таба, дьөһөгөй, ынахсыт таҥаралар үөскээн барбыттара, үлэ-хамнас сайдыбыта, тус-туспа көрүҥнэргэ арахсыылара баһылыыр үлэ көрүҥүн арааран таһаарбыта. Киэҥ сири-дойдуну баһылыыр кыаҕы дьоҥҥо биэрбит тимири уһаарыы, тимиринэн уһаныы сайдыыта дьоҥҥо “Сах” таҥараны үөскэппитэ.
“Сах” таҥара сайдыыта тимири уһаарыы, уһаныы туспа үлэ көрүҥэр кубулуйуутугар тириэрдибитэ. Бу ураты, саҥа үлэ көрүҥүн салгыы сайыннарыы уоттан тутулуктаах “Сах” таҥара сайдыытын, киэҥ сирдэргэ тарҕаныытын төрүттээбитэ. “Сах” таҥаралаах саха омук үөскээбитэ, бу таҥара саха омугу сомоҕолуур күүс буолбута.
Улуу уустар ахсааннара эбиллэннэр экономикаҕа сайдыыны киллэрбиттэр киэҥ сирдэри баһылааннар улахан омуктары үөскэппиттэрэ. Омуктар үөскээн, бэйэ-бэйэлэриттэн тус-туспа арахсан, сирдэрин-дойдуларын бэлиэтэнэн, көмүскээн олохсуйан олорор кыахтаммыттара.
Айыы уонна абааһы, адьарай диэн арахсыы сэриигэ, өлөрсүүгэ тириэрдэр кыаҕа улахан. Куһаҕаннык, үөҕэн ааттаһыы эйэлэспэт буолууну үөскэтэр. Хардары-таары абааһыларынан ааттаһан баран, абааһылары барыларын суох оҥоруохха диэн кыахтара баарынан өлөрүстэхтэринэ, кыайбыт кыаттарбыты сиик гына симэлитэрэ, күл гынан күдэҥҥэ көтүтэрэ. Былыргы, олоҥхо кэмин саҕана дьон айыы уонна абааһы диэн икки аҥы арахсыылара элбэхтик сэриилэһиини, эйэлэспэт буолууну үөскэтэрэ.
Олох салгыы баран сайдан, тупсан истэҕинэ бэйэ дьоно элбээн испиттэрэ. Кинилэр бэйэлэрин истэригэр тус-туспа санаалаахтар икки аҥы арахсыыларын үөскэппиттэрэ уһун кэмҥэ олоххо киирбитэ. 3. Өй-санаа салгыы сайдыыта киһи бэйэтин өйө-санаата икки аҥы арахсыытын, үчүгэй уонна куһаҕан санаалара баалларын быһаарбыта. Дьон айылҕа төрүт тутулуктарын арыйан билиилэрэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини үөскэппитэ, олоххо үһүс хайысха, сөп түбэһэр буолуу бу икки хайысха икки ардыларынан, ортолорунан баарын арыйан таһаарбыта. Бу билии дьоҥҥо Үөһээ, Орто уонна Аллараа дойдулар диэн ааттарынан биллэр буолбута, сыыйа-баайа олоххо киирбитэ.
Бу тупсубут өй-санаа икки тыһыынча сыллар усталарыгар дьон олоҕор үчүгэй киһи, Христос таҥара буолан киирбитэ. Биһиэхэ билигин даҕаны өй-санаа бу курдук икки аҥы арахсыытын уонна үһүс хайысханы үөскэтэллэрин билбэт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, оннооҕор учуонайдар бааллар.
Өй-санаа өссө сайдыыта киһи бэйэтин өйө-санаата икки аҥы арахсарын быһаарбыта. Киһи үтүө, үчүгэй санаата киирдэҕинэ үчүгэйи оҥороро, онтон хара, куһаҕан санааланнаҕына куһаҕаны оҥоруон сөбө арыллыбыта. Киһи оҥорор быһыыларыгар санаа олус улахан сабыдыаллааҕа быһаарыллыбыта.
Саҥа таҥара, үчүгэй киһи, Христос таҥара үөскээн киэҥник тарҕаммыта. Өй-санаа үс аҥы арахсыытыттан сири-дойдуну үс аҥы араарыы үөскээбитэ; үчүгэй, үтүө санаалар дойдулара Үөһээ дойду, куһаҕан, хара санаалар мунньуллар дойдулара Аллараа дойду, онтон бу икки дойдулар икки ардыларыгар дьон бэйэлэрэ олорор сирдэрэ Орто дойду диэн баар буолбуттара.
Өй-санаа сыыйа-баайа сайдан иһиитин таһымнара уонна дьон олохторо уларыйыыта, тупсуута үлэ-хамнас ситиһиититтэн тутулуга сөп түбэһэллэрэ өй-санаа хантан эрэ атын сиртэн кэлбитэ диэн этии сыыһатын быһаарар. Халлаантан туох эмэ эбии кэлбитэ диэн этии дьон олоҕор, өйүгэр-санаатыгар туһата суоҕун биллэрэр.
Киһиэхэ баҕа санаата элбэҕин курдук былыргы таҥаралар эмиэ элбэхтэр. Олус былыргы кэмнэртэн дьон бултуур, улахан сиэмэх кыыллар, көтөрдөр курдук буола сатыыр баҕа санааларыттан сайдан тахсыбыт улахан таҥаралар Будда, Христос уонна Магомет үөскээн киэҥ сирдэргэ тарҕаннылар, бу таҥаралары элбэх омуктар итэҕэйэллэр.
Билигин айылҕа уларыйан иһэр кэмигэр бу таҥаралар эргэрдилэр, өй-санаа сайдыытыттан, айылҕаны көмүскүүр санаа улаатыытыттан хаалан иһэллэр, тус-туһунан омуктар үөрэхтэрин өрө туталларыттан бары дьоҥҥо биир санааланыыны кыайан үөскэппэттэр. Олох сайдан иһиитэ дьоҥҥо биир санаалаах буолууну ирдиир кэмэ кэлэн иһэр. Сахалар Күн таҥаралара ол сыалы ситиһэргэ туһалыыр кыаҕа улахан. Дьон бары Күн таҥараны итэҕэйдэхтэринэ, тутустахтарына айылҕаны харыстыыр санаалара күүһүрэр, эйэлээх буолуулара улаатар. (2,13).
Туһаныллыбыт литература
1. 21 декабря 2007 г. ВГТРК (Канал Россия).
2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Александров Прокопий Филиппович
Александров Прокопий Филиппович, (1930 с., Күүкэй нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), педагогическэй үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.
Олоҕун олуктара
1930 сыллаахха Күүкэй нэhилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүү педучилищетын бүтэрэн баран 1949с. Элгээйи оскуолатыгар пионербаһаатайынан уонна алын кылаас учууталынан үлэтин саҕалаабыта. Олоҕун 38 сылын оҕо иитиитигэр анаабыта. 25 сыл Хоро, Күүкэй оскуолаларыгар сэбиэдиссэйдээбитэ.
Улугуруу сылларыгар оскуоланы саба сатаабыттарын үрдүнэн Прокопий Филиппович уонна Михаил Александрович дьаныhан туран саптарбатахтара. Төһө да тарбахха ааҕыллар үөрэнээччилэрдээҕин иhин оскуола быhыытынан үлэлээн кэлбитигэр ураты үтүөлээхтэр. Энтузиаст учууталлар үөрэнээччилэрэ чиҥ билиини ыланнар салгыы ситиhиилээхтик үөрэнэр кыахтаммыттара. Прокопий Филиппович биир дойдулаахтарын Самсоновтар методикаларын туһанан, ордук кылаас таһынан ааҕыыга улахан болҕомтотун уурара. Саамай кыайа-хото туппут методикалара – быһаарыылаах ааҕыы этэ. 1987 сыллаахха Күүкэй оскуолата аҕыс кылаастаах оскуола буолбута.
Прокопий Филиппович үөрэппит сүүсчэкэ оҕолоро учуутал идэтин баhылаабыттара. Олор истэригэр бааллар Саха республикатын үтүөлээх учууталлара, үөрэҕирии туйгуннара: Виктор Павлович Федоров, Екатерина Николаевна Евсеева, Анатолий Иннокентьевич Терентьев, Василий Васильевич Илларионов, Валентина Афанасьевна Саввинова, Мария Васильевна Николаева уонна да атыттар. Тоҕус үөрэнээччитэ орто, үрдүк үөрэхтэри бүтэрэн төрөөбүт оскуолаларыгар учууталлыы сылдьаллар.
Аатын үйэтитии
- 2018 сылтан алын кылаас кабинета Прокопий Филиппович Александров аатын сүгэр
Кини туһунан суруйуулар
- “Учительская семья – хранитель лучших традиций” - // Күүкэй: сүүс саастаах оскуола сэһэнэ. – 2019с – 160 с
- “Күүкэй оскуолатын ытык кырдьаҕас учуутала” -  // Күүкэй: сүүс саастаах оскуола сэһэнэ. – 2019с – 186 с
- Педагогическая энциклопедия  V том - //2015 г стр  14
- А.К.Акимов аатынан Күүкэй орто оскуолата - // Сунтаар улууһугар норуот үөрэ5ириитин сайдыыта – 2009 с стр 106
Эрмээн тыла
Эрмээн тыла Индо-Эуропа тыла, эрмээннэр саҥараллар.
Чинчийээччилэр гипотезаларынан көрдөххө ордук сыһыаннаах грек тыла буолар. Билигин номнуо суох тыллары кытта: (фригия тыла, фракия, дакия, иллирий уонна пеония) тылларын кытта палеобалкан тылларын салаатыгар киирэрэ. Ол гынан баран аныгы чинчийиилэр түмүгүнэн грек уонна фрикия тылларын кытта сыһыана бигэргэтиллибэт. . Ону тэҥэ, фрикия тыла былыргы грек уонна македония тылларын кытта сыһыаннааҕа көстөр. ,
Эрмээн тыла биһиги эрабыт иннинэ VI үйэттэн туттуллара биллэр. Индоэуропа тылларыттан былыргы бичиктээх. Аныгы эрмээн тыла Месроп Маштоц б.э.и 405 сыллаахха айыбыта. Билигин икки салаалаах - арҕаа уонна илин эрмээн тыллара. Уһун устуорйатын устатыгар атын тыллары кытта таарыйсыбыттара, ол тылга хаалбыта. Особенно важны эти данные для урартологов, иранистов, картвелистов, которые черпают многие факты истории изучаемых ими языков из армянского.
Аан дойдуга саҥарааччы ахсаана 5.9 мөл кэриҥэ киһи буолар. .Массачусеттс технология институтун чинчийиилэрин түмүктэринэн, эрмээн тыла 50 аан дойду ордук күүстээх тыллар ахсааныгар киирэр. .
Додо Пицца
«Додо Пицца» эбэтэр Dodo Pizza — пиццаҕа идэтийэр Арассыыйа бөдөҥ фастфуд тэрилтэтэ. 2020 сыл сэтинньитигэр 14 дойдуга, ол иһигэр АХШ-ка, Европаҕа уонна Кытайга 659 тэрилтэлээх.
2011 сыллаахха «Додо Пиццаны» Фёдором Овчинников диэн Сыктывкар урбаанньыта олохтообута. Маны таһынан бу киһи «Книга за книгой» диэн тэрилтэни тэрийбитинэн биллэр, кини туһунан Максим Котин «И ботаники делают бизнес» диэн кинигэни суруйбута.
Таҥара накааһа
Таҥара накааһа үөскээтэҕинэ хайаан да туолар уратылаах. Киһи быһыытын, сиэри тутуспат буолуу, аһара барыы таҥара накааһын үөскэтэр.
Таҥара үөрэҕэ диэн сахалар өй-санаа туһунан үөрэхтэрэ. Таҥ, таҥар диэн тыллартан үөскээбит үөрэх; таҥара, хомуйара, мунньара диэн өйдөбүлү биэрэрэ өй-санаа мунньуллан, тус-туспа элбэх үгэстэртэн таҥыллан эбиллэн иһэрин биллэрэр. Таҥара үөрэҕэ олус былыргы кэмнэргэ киһи өйө-санаата кыыл өйүттэн-санаатыттан арахсан саҥа киһи буолар санаата үгэс буолан эрдэҕиттэн үөскээбит. Сахалыы киһи, кыыл уонна сүөһү диэн тыллар таҥара үөрэҕэ баар буолбутун кэнниттэн үөскээбиттэр.
Өй-санаа таҥара таһымыгар диэри сайыннаҕына, күүһүрдэҕинэ үгэс үөскээн бэйэтин харыстанар, көмүскэнэр күүстэнэр. Ол күүс таҥара накааһа диэн ааттанар. Бу күүс сахалыы таҥара үөрэҕин олохторугар тутуспатахтары, кэспиттэри кэһэтэн үөрэтэр аналлаах.
Киһи үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэрин сахалар билэллэр, “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн этэллэр. Үчүгэйи оҥоруу үчүгэйинэн төлөнөр буоллаҕына, куһаҕаны оҥоруу иэстэбили үөскэтэр.
Киһи оҥорор куһаҕан быһыыларыттан таҥара накааһа үөскээн киһини бэйэтин буолбатаҕына, кэлэр көлүөнэлэрин кэһэтэрин сахалар билэн “Бэйэҕиттэн буолбатаҕына, бэдэргиттэн иэстэһиэҕэ” диэн этэллэр, куһаҕан быһыылары оҥороллоруттан куруук туттуна сылдьаллар. Көрсүө, сэмэй буоланнар оҥорор быһыыларын эрдэттэн дириҥник ырытан, сыаналаан, үчүгэй, олоххо туһалаах эрэ буоллахтарына оҥороллор.
Киһи оҥорор быһыыларыттан үөрүйэхтэрэ, буор кута үөскүүллэр. Киһи үчүгэй да, куһаҕан да үөрүйэхтэрэ этин-сиинин кытары кэлэр көлүөнэлэригэр, оҕолоругар, сиэннэригэр бэриллэн иһэллэрин сахалар билэллэр. Үчүгэй үөрүйэхтэр үчүгэй быһыылары оҥорорго көмөлөһөр буоллахтарына, куһаҕан үөрүйэхтэр куһаҕан быһыылары оҥорорго тириэрдиэхтэрин сөбүттэн эрдэттэн сэрэхтээх буолууну эрэйэллэр. Сахалар ону билэннэр куһаҕан үөрүйэхтэри букатын үөскэтиммэккэ кыһаналлар, үйэлэрин тухары куһаҕан быһыылары оҥорбокко олохторун олороллор, кэлэр көлүөнэлэригэр ыраас, куһаҕан үөрүйэхтэр иҥмэтэх буор куттарын тиксэрэллэр.
Ыраах, хас да көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэнниттэн куһаҕан үөрүйэхтэр көбөн тахсаннар киһини куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһэргэ тириэрдиэхтэрин сөп. Куһаҕан үөрүйэхтэр киһиэхэ иҥэн хаалыыларын индийэлэр үөрэхтэригэр “карма” диэн ааттыыллар. Олоххо сыыһа суолу тутуһууттан, куһаҕан быһыылар диэки халыйан хаалыыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ дьону сэрэтэр, харыстыыр.
Киһиэхэ олох биирдэ эрэ бэриллэрин сахалар билэллэр, “Киһи биирдэ олорор” диэн этэллэр. Киһи олоҕун биир тутаах сыалынан оҕо төрөтөн, кэлэр көлүөнэлэрин үөскэтэн, уруулара сайдан, аймахтара салгыы олоҕу олороллорун, үлэлээн-хамсаан олохторун тупсаралларын ситиһии буолар.
Саха дьонун олохторун, таҥараларын үөрэҕэ оҕону, киһини көрсүө, сэмэй буолууга иитэр, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэр. (1,94). Олоҕу сыыһа олоруу, куһаҕан быһыылары оҥоруу өйү-санааны халытыыга тириэрдэринэн сахалар үөрэхтэринэн иэстэбилэ суох хаалан хаалбат. Өй-санаа куһаҕан өттүгэр халыйыыта уһун кэмҥэ дьайар иэстэбили үөскэтэр. Бу иэстэбил хойутаан да буоллар, үксүгэр кэлэр көлүөнэлэргэ дьайыыта биллэр, син-биир тиийэн кэлэр уонна таҥара накааһа диэн ааттанар.
Дьон былыр-былыргыттан таҥара накааһа кэлиэҕэ диэни истэллэр, билэллэр этэ эрээри, бу туох накааһа буоларын, хаһан, хайдах кэлэн кэһэтэрин билигин, сэбиэскэй былаас өйү-санааны буккуйбутун, биир күннээҕи, кылгас санааны киллэрбитин, айыыны оҥотторо сатаабытын кэнниттэн уонна була сатаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕин” албыныгар киирэннэр билбэт буола сылдьаллар. Түүл үөрэҕин, өй-санаа, куттар, сахалар таҥараларын үөрэҕин баһылааһын, бу кэһэтии хаһан кэлэрин, хайдах кэһэтэрин чуолкайдык быһааран биэрэр кыаҕы биэрэр.
Олоххо маннык сыыһалары, өй-санаа куһаҕан өттүгэр халыйыыларын оҥоруу таҥара накааһа кэлиитин үөскэтэр:
А. Кэлэр көлүөнэлэри иитии-үөрэтии халыйыыта. Оҕолору атаахтык, бас-баттах, киһиргэтэн, көҥүлүнэн ыытан, “айыы үчүгэй” диэн этэн үөрэтии ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатыырын, ол иһигэр куһаҕан айыылары оҥоро охсоору сыыһа-халты туттунара элбээһиниттэн олоҕун кылгатарын биллэрэр. Б. Оҕолору бэлэмҥэ иитэн, маанылаан улаатыннарыыттан өйө-санаата туруга, тулуура суох буолуутуттан быстах быһыыга, сыыһа-халты туттунууга түбэһиэн сөбө эбиллэр уонна саҥаны айыылары оҥоро, боруобалыы охсоору арыгыга, наркотикка ылларара элбииригэр тириэрдэр.
В. Оҕо, киһи майгына тулуура суохха кубулуйуута, оҥорор быһыылара алдьатыы өттүгэр уларыйыытын үөскэтэр. Куһаҕан майгылаах киһи атыттары кытта тапсыбатыттан, биир тылы булумматыттан иирсээни, этиһиини, охсуһууну саҕалыырыттан быстах быһыылар элбээһиннэригэр тириэрдэр.
Г. Оҕону үлэҕэ-хамнаска ииппэт, үөрэппэт буолуу үөскээһинэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр үөрэх “үчүгэй” диэн оҕону иитии, үөрэтии аҥар өттүгэр халыйбытыттан үлэни сирээччилэр, куһаҕан, хара диэччилэр элбээһиннэрэ дьон үлэлээбэт буолууларын үксэтэн, кэлии үлэһиттэри элбэттэ. Өй-санаа халыйыытыттан элбээн кэлэр куһаҕан быһыылар таҥара накааһын үөскэтэллэр. Таҥара үөрэҕэ дьон өйө-санаата тупсуутугар туһатын, эйэлээх, көрсүө, сэмэй буолууну үөскэтэ сатыырын салайааччылар бэйэлэрин тустарыгар туһанан бас бэриннэрэ сатыыллар. Элбэх сыыһалардаах, сайдан иһэр олохтон хаалбыт православнай таҥара үөрэҕин олоххо киллэрэ сатааһын Россияҕа таҥараларынан хайдыһыыны, тус-туспа барыыны улаатыннаран эйэлээх буолууну суох оҥорор.
Таҥара үөрэҕэ диэн өй-санаа үөрэҕэ. Бу үөрэх кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ-үөрэтиигэ ордук улахан туһалааҕын сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥоро сатаабытыттан ыла умнан билигин туһаммакка, хаалларан сылдьаллар. Өй-санаа үөрэҕин халыйыыта, “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн үөрэтии кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын буортулуурунан омук сайдарын, ахсааннара элбиирин, үлэни-хамнаһы кыайарын суох оҥорон, олоххо атын, чэпчэки, ол-бу, буолар-буолбат сыалы ситиһэ, эдэрдэр аҕыйах үчүгэй, элбэх куһаҕан айыыны оҥоро сатыылларын үөскэтэн омугу эстиигэ-быстыыга тириэрдэр кыахтаах. (2,28).
“Баай киһи бардам, тот киһи дохсун” диэн этии баай киһи өйүгэр-санаатыгар куһаҕан дьайыыта улаханын арыйар. Баай киһи майгына уларыйан, куһаҕан, бардам өттүгэр халбарыйыыта атын дьону кытта тапсарын суох оҥорон, оҕолорун иитиитигэр өссө улахан халыйыыны үөскэтэр кыахтаах. Баай оҕото өссө бардам, тулуура суох буола улаатар кыахтанара, онтон салгыы сиэннэрэ өссө ордук куһаҕан майгыланыахтарын сөбө, бу аймахтар эстиилэригэр тириэрдиэн сөбө сахалыы “Бил баһыттан сытыйар” диэн өс хоһоонунан этиллэр. Сахалар олохторун уонна өй-санаа, таҥараларын үөрэхтэрэ хас да көлүөнэ дьон олохторун холбуу хабар. Бу үөрэххэ киһи оҥорор куһаҕан быһыыта кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэр диэн этии баар. Бу бэриллэн иһии киһи хас да көлүөнэ устата үөскэтинэн сайыннарар буор кутунан быһаарыллар. Киһи хамсаныылары оҥорор өйө-санаата, буор кута оҕотугар, сиэннэригэр бэриллэн иһэрин быһааран сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ дьоҥҥо тириэрдэр. Бу үөрэх уоруйах оҕото - уоруйах, үлэһит киһи оҕото - үлэһит буолар диэн этииттэн тирэх ылан табата быһаарыллар.
Көрсүө, сэмэй буолуу таҥара накааһын үөскэппэт. Көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттубат, сиэри аһара барбат, оҥорор быһыытын дириҥник толкуйдаан, ырытан баран биирдэ оҥорор. Таҥара накааһа оҕону хайдах иитэртэн үөскээн тахсарынан, көлүөнэлэр уларыйыыларыттан баар буолбута, дьайыыта тиийбитэ биллэр. Көлүөнэлэр уларыйыыларыгар, солбуйсууларыгар өй-санаа куһаҕан өттүгэр уларыйыыта үөскээһинэ таҥара накааһа кэлбитин биллэрэр. Куһаҕан быһыыны оҥоро охсон баран дьон бары тоҕо таҥара накааһа кэлбэтин муодарҕыыллар, таҥара суох эбит дии санааҕа оҕустараллар уонна өссө бу быһыыларын хатылаан оҥоруохтарын сөп.
Таҥара үөрэҕэ диэн кэлэр көлүөнэлэри үөрэтэр үөрэх. Киһи бу оҥорор куһаҕан быһыылара элбэхтик хатыланан үгэс буолан ууруллан, аны үөрүйэххэ кубулуйан, буор кутун үөскэттэҕинэ, кэлэр көлүөнэлэригэр, оҕолоругар бэриллэн, кинилэр өйдөрүн-санааларын буорту оҥорор кыахтанарыттан харыстыыр аналлаах үөрэх, таҥара үөрэҕэ буолар.
Оҕо баар буолуута аймахтар, омук сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэрин быһаарар. Оҕото куһаҕан быһыылаах киһи буоларыгар хайа да төрөппүт баҕарбатыттан, бэйэтэ оҥорор быһыыларын көннөрүнэ сатаатаҕына табыллар. Оҕо үтүктэр күүһэ улаханыттан, өйө-санаата киһи буолуу суолунан сайдарын туһугар, төрөппүт бэйэтэ куһаҕан быһыыта суох киһи буолуохтааҕа арыллан тахсар.
Бары өйдөөх-санаалаах, үөрэхтээх, билиилээх дьон таҥара накааһа кэлэриттэн сэрэнэн, харыстанан, оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэр, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэллэр. Таҥара накааһа хаһан уонна хайдах кэлэрин билии олоххо туһалыыр:
1. Аҥардас дьахтар оҕотун киһи быһыылаахтык ииппэккэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэппэккэ атаахтата сырыттаҕына, аһара атаах оҕото арыгыһыт буоллаҕына эбэтэр сыыһа туттунан быстах быһыыга түбэстэҕинэ, кырдьар сааһыгар соҕотох хаалыыта, соҕотохсуйуута таҥара накааһын үөскэтэр.
Оҕону атаахтатан, аһара бэлэмҥэ үөрэтииттэн оҕо төрөппүттэрин аанньа ахтыбат, аннынан саныыр, бэйэтэ эппитин толорооччу эрэ курдук саныы үөрэнэр, ол үөрэҕэ үгэс буолан иҥиэн сөп. Бу быһыы аһара барыыта оҕо төрөппүтэ этэрин буолбакка, төрөппүт оҕото этэрин толорооччу буоларын үөскэтэр. «Атаах оҕо өйө-санаата түктэри» диэн этии ити өйдөбүлтэн үөскээбит. Оҕотун кыра эрдэҕинэ атаахтатан төттөрү өйгө-санааҕа үөрэппит төрөппүт кырдьар сааһыгар оҕото быраҕан барыыта таҥара накааһа буолар.
2. Бэйэтэ бичтии сылдьар, үлэлиэн-хамсыан баҕарбат эдэр киһи төрөппүттэрин эрэйдиирэ, муҥнуура, харчы көрдүүрэ, кинилэр бэлэмнэригэр олороро элбээтэ. Төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕинэ киһи быһыылаах буолууга, үлэни-хамнаһы кыайыыга ииппэтэхтэрин, үөрэппэтэхтэрин бэлиэтэ буолан бэйэтэ таҥара накааһыгар кубулуйан төрөппүттэрин эрэйдиир.
3. Арыгыһыт, наркоман буолбут оҕо төрөппүттэригэр таҥара накааһыгар тэҥнэнэр. Үлэтэ суох, куруук харчы көрдүүрэ, арыгылаан баран сордуура барыта холбоһон төрөппүттэрин накаастыыр, кыра эрдэҕинэ үлэҕэ-хамнаска, бэрээдэккэ, тулуурдаах буолууга үөрэппэккэ атаахтата сылдьыбыттарын куруук санатар.
4. Бэйэтэ байбыт, топпут киһи атыттары сэниир, аннынан саныыр санаата оҕотугар бэриллэн өссө эбилиннэҕинэ, майгына аһара барара эмиэ улаатар. Бэйэтин үрдүктүк сананар, мин эрэ диэн өйдөбүллээх киһи оҕото өссө аһара барар санаата улаатарыттан кэлэр көлүөнэлэрин майгылара куһаҕан буолуон сөп.
Олох кырдьыгын, кытаанаҕын хас биирдии киһи билэ сылдьара ордук. Таҥара накааһа киһи олоҕор тиийэн кэлиэн сөп. Бэйэ олоҕун, үлэтин-хамнаһын, оҕотун хайдах иитэрин, үөрэтэрин таба сыаналааһын эрэйиллэр. Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыга, олоххо туһаныыга уратылар баалларын билинии, таба туһаныы таҥара накааһын тэйитэр.
5. Дьадаҥы буолуу диэн өй-санаа, буор кут уратыта, көнө охсубат ыарыыта. Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин токурутан дьадаҥылары өрө туппута, арбаабыта билигин кэлэн үлэни-хамнаһы кыайа хото үлэлиир дьон суох буолуулара таҥара накааһа буолар. Бу үлэни-хамнаһы кыайбат буолуу диэн таҥара накааһа баһылыыр, салайар омугу эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэр кыахтаах. (3,48).
Хос эһэтэ хамначчыт, умнаһыт буоллаҕына, хос сиэнэ эмиэ оннук өйдөөх-санаалаах буолуон сөп диэн сахалар үөрэхтэрин умнуу кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүгэр-санааларыгар кыһамматы үөскэттэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥы буолуу өйө-санаата дьоҥҥо барыларыгар киэҥник тарҕаныыта үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлээбэттэригэр тириэртэ. (4,1).
Таҥара накааһа бу салҕанан барыахтаах олоҕу быһара, кэлэр аймахтары суох оҥороро биир киһи олоҕор биллибэтэҕин иһин сиэннэргэ уонна хос сиэннэргэ дьайыыта улаатан тиийэр. Бэйэтэ үлэлии-хамсыы, этин-сиинин хамсата үөрэммэтэх киһи ситэ сайдыбатах, дьадаҥы буор кута оҕолоругар салгыы бэриллэн иһэрэ үлэни-хамнаһы кыайыы өссө мөлтүүрүгэр тириэрдэр. 6. Таҥара накааһыгар түбэһии диэн оҕолору, кэлэр көлүөнэлэри кыайан киһи быһыылаах буолууга, киһилии быһыыланарга, үлэни-хамнаһы кыайарга үөрэппэт, ииппэт буолуу буолар. Бу быһаарыыны тутуспаттан эдэрдэр билигин буруйу-сэмэни оҥороллоро аһара элбээн 30 бырыһыаннарыгар тиийэ ахсааннаахтара хаайыы дьоно буолан тахсаллар. Оҕолоро хаайыыга түбэспит төрөппүттэр таҥара накааһыгар түбэһэллэр.
7. Оҕону атаахтатыы, аһара маанылааһын, киһиргэтии, “айыы үчүгэй, айыыны оҥор” диэн сыыһа үөрэтии быстах суолга түбэһэн олохторо кылгыырыгар тириэрдэн төрөппүттэр кырдьар саастарыгар соҕотох хаалыыларын элбэтэр.
Аныгы ыаллар биир эмэ атаах, бэлэмҥэ үөрэппит оҕолоро быстах быһыыга, сыыһа-халты туттууга түбэһэн олохтон туораатаҕына, соҕотох хаалан хаалбыт төрөппүттэрэ соҕотохсуйууга, таҥара накааһыгар түбэһэллэр.
8. Билигин ыарыһах оҕолор төрүүллэрэ элбээтэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар, араас ыарыһахтар, бодоҥнор “үчүгэй” аатыран араас эмтэммэт ыарыыларын дьоҥҥо киэҥник тарҕатан кэбистилэр. Дьахталлар эргэ тахсыахтарын иннинэ элбэх эр дьону боруобалыылларыттан буор куттара итэҕэстээх, кыайан хамсаммат, саҥарбат, даун оҕолору төрөтөллөрө элбээтэ. Кыайан эмтэммэт ыарыылардаах оҕолор уһун кэмнээх таҥара накааһыгар кубулуйаннар биирдэ бэриллэр олохторун киһи быһыылаахтык, сиэрдээхтик саҕалаабатах төрөппүттэрин уһуннук эрэйдииллэр.
Кыыс ырааһынан кэргэн тахсар аналын уларытыыга оскуолаҕа уонна араас үөрэхтэргэ аһара уһуннук үөрэтии тириэрдэр. Аһара уһуннук үөрэнэр кыргыттар “айыы үөрэҕин” албыныгар түбэһэннэр айыыны оҥоро сатыылларыттан чиэстэрин харыстаабат буолуулара улаатан ыарыһах оҕолор төрүүллэрэ элбээтэ. Аныгы дьон үлэни-хамнаһы кыайбат буолуулара доруобуйаларыттан быһаччы тутулуктааҕа таҥара накааһын үөскэтэр.
9. Таҥара накааһа киһи бэйэтин үйэтигэр кэлиитин бэлиэтинэн араас уһуннук эмтэнэр ыарыыларга ылларыыта буолар. Араас сүһүөх, сүрүн, сүрэх ыарыылара эттэрин-сииннэрин хамсаныыларынан, үлэнэн эрчийбэккэ, дьарыктаабакка олорон эрэ үлэлиир дьону аан маҥнай булаллар, элбэхтик эмтэнэргэ күһэйэллэр. Эдэр эрдэххэ сүһүөхтэри харыстаабакка үгүстүк тоҥоруу сааһырдахха ыарыы булуутугар тириэрдэр.
Таҥара накааһа үс көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэнниттэн тиийэн кэлэн туолуутуттан сэбиэскэй былаас эстибитэ. Үс көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэнниттэн олохсуйбут өй-санаа уларыйыыта үөскээн тахсара быһаарыллар. Улахан сэриинэн, өлөрүүлэринэн кыайан былааһы ылбыт сэбиэскэй былаас дьон өйө-санаата уларыйыытыттан, биир партия аҥардастыы баһылааһынын, диктатураны үөскэтэрин сөбүлээбэттэр аһара элбээһиннэриттэн, үлэни-хамнаһы кыайан сайыннарбат буолууттан экономика хаалыытыттан эйэлээхтик эстибитэ, атын, ырыынагы тутуһар, демократияны билинэр саҥа былааһынан солбуллубута. Дьон барыларын өйдөрө-санаалара сыыйа сайдан, көнөн иһэрин тулуйбакка, тиэтэтэ, түргэтэтэ сатаан, революция көмөтүнэн былааһы ылбыт сэбиэскэй былаас дьахталлары аһара өрө туппутуттан эдэр көлүөнэлэрин кыайан ииппэккэ, атаахтатан, үлэни-хамнаһы сөбүлээбэт, таһаарыылаахтык үлэлээбэт, найылаһа сылдьар буолууларыгар тириэрдэн эстибитэ Өктөөп өрө туруута үөскэппит таҥара накааһын туолуута буолар.
Үөскээн хаалбыт таҥара накааһа син-биир туоларынан сэбиэскэй былаас эстибит биричиинэлэрэ манныктар:
а. “Барыта оҕо туһугар” диэн сыыһа үөрэх аһара барыытыттан оҕолор бары атаах буола иитиллибиттэриттэн, бары үөрэҕи “үчүгэй” диэн эккирэтэ сатааһыннарыттан дьон үлэни-хамнаһы кыайбат, сөбүлээбэт буолуулара улааппыта.
б. Арыгыһыттар элбээһиннэрэ. Дьон олоххо ситиһэ, үлэни-хамнаһы сайыннара сатыыр баҕа санааларын кыайан ситиспэт буолуулара арыгыны элбэхтик иһэллэрин үөскэппитэ. Арыгыһыт буолан хаалбыт атаах уол оҕо аймахтары да, үлэни-хамнаһы да сайыннарбатыттан олоххо хаалыы үөскүүр.
в. Дьадаҥылар өйдөрө-санаалара аһара барыыта. Сэбиэскэй былаас үлэһиттэргэ, дьадаҥыларга аһара элбэх үчүгэйи, туһалааҕы оҥоро сатаабыта аһара баран босхону, бэлэми эккирэтэ сатааччылар элбээбиттэрэ, үлэ-хамнас кыаттарбат буолбутуттан ас-таҥас быста аҕыйаабыта.
Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥорон уһун кэмҥэ, хас да көлүөнэлэр усталарыгар дьайыылаах таҥара накааһа суох буоларын курдук өйдөбүлү киллэрбитэ. Киһи үйэтин устата оҥорбут бары быһыыларыгар эппиэттиирэ хаһан да хаалан хаалбат уонна сороҕор киһи бэйэтин үйэтигэр тиийэн кэлиэн эбэтэр кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллиэн сөп. Бэйэлэрэ арыгылыы-арыгылыы, үөрэ-көтө аһыы-сии сылдьар төрөппүттэр оҕолоро улааттахтарына арыгыһыт буолан хааллахтарына, кырдьан баран таҥара накааһыгар түбэһэллэрэ тиийэн кэлиэн сөп.
Таҥара субу баар, куһаҕаны оҥорору кытта накаастыыр, кэһэппитинэн барар диэн этии албыҥҥа киирэн биэрии буолар. Таҥара накааһа диэн оҕону сыыһа иитииттэн, өйдөрүн-санааларын атаах оҥорууттан, ол-буну, буолары-буолбаты, араас айыыны оҥоро сатааччылар элбээһиннэриттэн кэлэр. Ол-бу, буолары-буолбаты оҥоруу “айыыны оҥоруу үчүгэй” диэн сыыһа үөрэхтэн аһара барар, куһаҕаны оҥорууну элбэтэр кыахтааҕыттан киһилии быһыылаах дьон сэрэнэллэр, харыстаналлар, сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһаллар. Элбэх сыыһалардаах, өйтөн булуллан оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” оҕолору иитиигэ оҥорор сыыһаларыттан таҥара накааһа үөскээн эрэрин бэлиэтинэн эдэрдэр оҥорор буруйдара-сэмэлэрэ, сыыһа-халты туттунуулара, айыы буола сатаан бэйэлэригэр тиийиниилэрэ элбээһинэ буолар. (5,70).
Саха дьоно, эдэрдэр бэйэлэригэр тиийиниилэрэ кэнники сылларга элбээһинин статистика дааннайдарынан ааҕан учуонай У.А. Винокурова суруйбута. (6,7).
2,5 тыһыынча сыллардаахтан тимири уһаарыыны, уһаныыны баһылаан саха ааттаммыт омук таҥара үөрэҕин тутуһарыттан уһун үйэни ситиһэр. Сахалар оҕолорун көрсүө, сэмэй буол диэн этэн үлэҕэ-хамнаска иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн, таҥара үөрэҕин олохторугар туһаналларыттан таҥара накааһын үөскэппэттэр. Дьон өйө-санаата аҥардастыы сайдыы, инники диэки барыы, саҥаны айыы диэки кыайан барбатын, үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэрин өй-санаа сайдыытын муҥура, чыпчаала ааспыт үйэҕэ кэлэн ааспыта бигэргэтэр. Дьон олохторо саҥа үйэҕэ, бэстилиэнэй тыһыынча сылларыгар төттөрү баран эстии, кыыл өйүгэр-санаатыгар түһүү диэки халыйан баран эрэрэ чуолкай бэлиэлэринэн биллэр буолла. Саха дьоно былыр-былыргыттан таҥара үөрэҕин билэллэриттэн, олохторугар тутуһа сылдьалларыттан таҥара накааһын үөскэппэккэ уонна онно түбэспэккэ кыһаналлар.
Аныгы, үөрэхтээх-билиилээх дьон өй-санаа бу уларыйар кэмэ кэлбитин билинэн, аны айылҕаны, өйү-санааны харыстыыр иһин туруналлар, “Харыстас” таҥара үөрэҕин тутуһаллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. – 112 с.
2. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с. 3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. – 156 с.
4. РИА Новости. 30 августа 2017 г.
5. “Чолбон” сурунаал. 8 / 2006.
6. Винокурова У.А. Ыччаты бэйэҕэ тиийинииттэн сэрэтии. – Дьокуускай: АГИИК, 2009. – 28 с.
Эдвин Хаббл
Эдвин Хаббл (Edwin Hubble) — Америка биир бастыҥ учуонайа, биир сүрүн Аан Дойдуга куйаары үөрэтээччи этэ, Аан Дойдуга куйаары үөрэтэр үөрэххэ биир сүрүн базаны киллэрээччи.
Үлэтэ
1925 сыллаахха биһиги бэйэбит, Млечнай путь тас өттүгэр галактикалар баалларын көрдөрбүтэ. Ону таһынан кини классификация ньыматын оҥорбута.
Онтон галактикалар бэйэ-бэйэлэриттэн тэйэллэрин дакаастаабыта. Допплер эффегы тутта Сиргэ көстөр (кыһыл халбырытыы) сир анныттан пропорциональнайдык үрдээн иһэрин бэлиэтээбитэ. Эбии төлөбүрдэр эффектэрэ-эбийиэк эбэтэр дорҕооно чугаһаатаҕына (үрдүк өҥнөөх, ордук үрдүк өҥнөөх) эбэтэр ырааһырар (Аллараа уонна хараҥа). Сырдык спектаклыгар кыһыл халбарыйыы көстөр
Бүгүн "биллэр тэтиминэн" галактикаланар сирдэри кэҥэтии быһыытынан өйдөнөр. Куйаар нөҥүө уһунар сырдык Хаббл курдук "кыһыл халбайырыы" турар.
Бу үлэ аан дойду кэҥээн иһэрин туруорсабыт. Сорохтор Хаббл эбии төлөбүр оҥоһулларын көрөөтүлэр, ол эрээри бу урут туһалаабыт Весто Слейфер, кини үлэлэлэрин туттубут
"Хаббл" космическай телескоп Хаббл аатынан ааттаммыта.
Баайыһап Диима
Баайыһап Диима (нучч: Баишев Дмитрий, ааҥл: Baishev Dmitrii) — 24.09.1985 күн сирин көрбүтэ, Саха Сирин аныгы кэмнээҕи артыыһа, сүрүннээн комедияларга уһуллар.
Kroger
Kroger (Крогер) — Америкаҕа, Канаадаҕа, Мексикаҕа уонна Соҕуруу Кореяҕа баар улахан гипермаркеттар. Крогер уопсайа 10 тыыһынча гипермаркеттаах 20 омук дойдутугар, ол эрэн сүрүн үлэлиир сирэ Цинциннати, Огайо штата.
Радон
Радон (Radon) диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ Rn, атом нүөмэрэ 86. Периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр мааны гаас, радиоактив. Өҥө, сыта, амтана суох гаас. Радон баарын аан бастаан 1899 сылга Америка физига Роберт Оуэн ториум үрэллиитин кэмигэр булан көрбүтэ. Радон ордук бигэ изотоба 222Rn (T1/2 = 3,823 хонук). Айылҕаҕа дэҥ кэриэтэ көстөр. Чиҥэ 9.9 г/л (0°C кыраадыска), ууллар температурата 71°C, оргуйар температурата –61.8°C. Фтордуун хардаһан фторид (RnF2) буолар. Уулук радону 500°C кыраадыска аһытар. Толуолга, фенолга, ууга суураланнаҕына клатраттар үөскүүллэр. Радону радиум туустарыттан ылаллар. Радон алыс абалаах, киһи этигэр-хааныгар улахан буортулаах ууһук буолар. Арахсыытын саҕана көппөт оҥоһуктары үөскэтэр (Po, Bі, Pb изотоптара).
Коротов Бүөккэ Александрович
Коротов Бүөккэ Александрович (нууч: Коротов Пётр Александрович, ааҥл: Korotov Peter Alexandrovich, псевдонима - W1LD) - 23.10.1986 күн сирин көрбүтэ, Саха Сиригэр биир биллэр рэп ыллааччы уонна брейкданс үҥкүлээччи. Сунтаарга оҕо сааһа ааспыта.
Олоҕор Южная Долина, Urban Rhyme уонна да араас бөлөхтөрү кытта үлэлэспитэ. Маахта уонна Jeedda (уруккутунан Jeada) курдук ырыаһыттары кытта алтыһан ылбыта.
Сиһилии: https://kokrash.com/w1ld/
Алексеева Мария Степановна
Алексеева Мария Степановна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1984 с. – СГУ математическай факультетын бүтэрэр. Кириэстээх нэһилиэгэр комсомольскай тэрилтэ секретарынан ананар.
1986-2011 сс. – Кириэстээх орто оскуолатыгар математика учууталынан үлэлиир.
Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай университет
'''Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы национальнай исследовательскай судаарыстыбаннай университет''' — Арассыыйаҕа Саратов куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. 1909 с. төрүттэммит. Национальнай чинчийэр университет диэн статустаах.
Устуоруйата
мини|250px|left
Импэрээтэрискэй Николаевскай университет 1909 с.бэс ыйын 10 күнүгэр Саратов куорат уопсастыбаннаһын, салалтатын уонна оччотооҕу премьер-миниистир П. А. Столыпин туруорсууларынан арыллыбыт. Маҥнай утаа биир мэдиссиинэ факультета баар эбит.
1917 с. физико-матаматическай, историко-филологическай уонна юридическай факультеттар эбиллибиттэр. 1923 с. алтынньыга университет Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай университет диэн ааттаммыт. Сэрии кэмигэр Саратовка Ленинградтааҕы университет эвакуацияҕа кэлбит.
Факультеттара
1. Биологическай факультет
2. Географическай факультет
3. Геологическай факультет
4. Механико-математическай факультет
5. Социологическай факультет
6. Омук тылын уонна лингводидактика факультета
8. Нано- уонна биомэдиссиинэ технологияларын факультета
9. Нелинейнай процесстар факультеттара
10. Психолого-педагогическай уонна спец.үөрэх факультета
11. Психология факультета
12. Физическай факультет
13. Философскай факультет
14. Экэнэмиичэскэй факультет
15. Юридическай факультет
-Филология уонна журналистика института
-Балашовскай институт
-Археология уонна культурнай наследие факультета -Эбии профессиональнай үөрэх института -Ускуустуба института -Устуоруйа уонна норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан института
-Физическэй култуура уонна успуорт института
-Филология уонна журналистика институт
-Химия института
-Оптика уонна биофотоника научнай- образовательнай института
-Наноструктуралар уонна биосистемалар образовательнай-научнай институттара
-микро- уонна наноэлектороника холбоспут института
-Электроннай уонна дистанционнай үөрэх института.
Рейтиннэрэ
Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы национальнай чинчийэр судаарыстыбаннай университет(СарСУ)
1. Аан дойдутааҕы университеттар рейтиннэригэр 701-800 интервальнай группаҕа киирбит
2. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 25-32 инт.группаҕа баар
3. "Times Higher Education Emerging Economies University Ranking" рейтиҥҥэ киирбит Арассыыйа 39 үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 16-с миэстэ.
4. "QS World University Rankings" рейтиҥҥэ киирбит Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 18-с миэстэ.
Алтан Ордуу
мини|Алтан Ордуу былааҕа Алтан Ордуу (Дьүчи улууһа да дииллэр; түүр. Улу Улуус — "Улуу Улуус" ) – орто үйэтээҕи элбэх араас омуктардаах Евразия киинигэр баар буола сылдьыбыт дойду.
Алтан Ордуу 1224–1266 сылларга Моҕол империятын сороҕото этэ.
1266 сыллаахха Мэнгу-Тимур кэмигэр Алтан Ордуу Моҕол империятыттан тутулуга суох буолбут.
Аата уонна сирэ
Алтан Ордуу бэйэтин суруктарыгар уонна илиҥҥи (сүрүннээн арааб-перс) источниктарга бу дойду биир кэлим аата суох. Сүрүннээн улуус диэн тыл туттуллара, сороҕор Улуг улуус (Улуу улуус), улуус Бэркэ (Бэркэ улууһа) дииллэрэ. Ону тэҥэ арааб-перс тыллаах источниктара Дэшт-и-Кипчак (Кыпчак дэхси сирэ) диэн аат киэҥник тарҕаммыта. Арааб-перс тыллаахтар ордуу диэн тылынан хаан олорор сирин ааттыыр этилэр (XV үйэттэн биирдэ дойду диэн суолталанар). Ибн Баттута диэн перс тыллаах айанньыт Узбек хаан олорор сирин ойуулууругар алтан ордуу (перстии اردوی زرین urdu-ye zarrin) диэн этиини туттубута.
Нуучча тылыгар ордуу тыл сэрии (войско) диэн суолтаах этэ. Ол эрээри XIII–XIV ыккардаларыгар бу тыл дойду диэн суолталанар, ол иннинэ Алтан Ордууну Татары эрэ дииллэрэ.
Алтан Ордуу кыраныыссаларын XIV үйэҕэ олорбут арааб тыллаах Ал-Омари диэн историк быһаарбыта: "Бу дойду кыраныыссалара Джейхун өттүттэн — Хорэзм, Саганак, Сайрам, Йаркэнд, Дьэнд, Сарай, Мадьар куорат, Азака-Кака, Акча-Кэрмэн, Кафа, Судак, Саксин, Укэк, Булҕар, Сибиир сирэ, Ибирь, Башкырд уонна Чулыман…"
История
мини|257x257пкс|Бату-хаан, орто үйэтээҕи Кытай уруһуйа
Алтан Ордуу үөскээһинэ
1224 сыллаахха Чыҥыс Хаан тэрийбит Моҕол империята хас да улуустарга арахсыбыта, ол арахсыыга Дьүчи Улууһа (Алтан Ордуу) үөскээбитэ. Дьүчи уола Бату салайбыт Арҕааҥы сэрии (1236–1242 сыллар) кэнниттэн улуус арҕаа диэки тарҕаммыта уонна Волга өрүһүнэн кииннэммитэ. 1251 сыллаахха Каракорумҥа курултай буолбута. Ол курултайга улуу хаан Тулуй уола Мөҥкэ (нууч.: Мунке) буолбута. Бату аҕа таһымнаах буолан Мөҥкэни өйөөбүтэ, ол оннугар кини улууһун таһыма үрдүүрүн ирдээбит буолуохтаах.
Моҕол империятыттан арахсыы
Бату өлбүтүн Алтан Ордуу саҥа хаана Сартак буолбута. Кини ол кэмҥэ Мөҥкэ-хааҥҥа Моҕол сиригэр сылдьыбыт. Сартак дойдутугар төннөн иһэн өлөн хаалбыт. Саҥа хаан Бату атын уола аҕыйах саастаах Улагчи буобута, ол эрээри кини эмиэ сотору буолан баран өлөн хаалбыт.
Улуус саҥа хаана Бату быраата Бэркэ (1257–1266) буолбут. Бэркэ өссө эдэр сылдьан ислам итэҕэлин ылыммыт этэ, ол эрээри атын үрдүк таһымнаах улуус тойотторо ислам итэҕэлин ылымматахтар. Ол да буоллар Бэркэ Булҕар сирин уонна Орто Азия баай ыалларын өйөбүллэрин ситиспитэ уонна үөрэхтээх мусульманнары бэйэтигэр тардыбыта. Бэркэ кэмигэр куораттар улаатан саҕалаабыттар, мэчиэттэр, минареттэр, мэдрэсэлэр, караван-сарайдар тутуллубуттар. хаҥас|мини|224x224пкс|XIII бүтүүтүгэр тутуллубут Булҕар куорат мэчиэтин минаретэ Бэркэ ыҥырыытынан Алтан Ордууга Ираантан уонна Египеттэн үөрэхтээхтэр, суруйааччылар, Хорезмтан урбаанньыттар, уустар кэлбиттэрэ. Алтан Ордуу атын дойдулары кытта атыы-эргиэн ситимэ күүһүрбүтэ.
Алтан Ордуу муҥутуур кэмэ
Узбек хаан (1313–1341) уонна кини уолун Дьанибэк (1342–1357) кэмэ Алтан Ордуу муҥутуур күүһүн уонна сайдыытын кэмэ буолар. 1320-с сыллах саҕаланыыларыгар Узбек хаан ислам дойду итэҕэлэ буоларын биллэрбитэ. Исламы ылыныан баҕарбакка өрө турбут тойоттору өлөрбүттэр. Узбек хаан ыйааҕынан саҥа киин куорат Сарай ал-Дьадид тутуллубута. Ордуу Арҕааҥы Европа, Арҕааҥы Азия дойдуларын, Египети, Индияны уонна Кытайы кытта атыы-эргиэн ситимнээх этэ.
Алтан Ордуу ыһыллыыта
1420-с сыллар саҕаланыыларыгар Сибиир ханствота, 1428 сыллаахха Узбек ханствота, онтон Казан (1438), Кырыым (1441), Ноҕай Ордуута (1440-с сыллар) уонна Казах ханствота (1465) үөскээбиттэрэ. Кичи-Муһаммад хаан өлбүтүн кытта Алтан Ордуу суох буолбута.
Формозов Александр Николаевич
Формозов Александр Николаевич (1899—1973) — эколог, зоогеограф, худуоһунньук, суруйааччы. Москубатааҕы судаарыстыбаннай университет профессора, элбэх билим монографияларын ааптара.
Ол эрэн киэҥ ааҕааччыга «Ойуурга алта хонук» (Шесть дней в лесах), «Айылҕа ортотугар» (Среди природы), «Суолдьут аргыһа» (Спутник следопыта) диэн научнай-популярнай кинигэлэр ааптардарын быһыытынан биллибитэ. «Суолдьут аргыһынан» элбэх эдэр натуралистар үөрэммиттэрэ.
«Суолдьут аргыһа» кинигэтэ 1925 сыллаахха тахсыбыт «Кыыллар уонна көтөрдөр суоллара» диэн кыракый брошюраттан саҕаламмыта, ааптар үйэтин тухары бу кинигэни суруйбута. Серб уонна франзуз тылларынан тахсыбыта. Нууччалыы 7-тэ тахсыбыта. Уопсай тирааһын ахсаана мөлүйүөн аҥаарыгар чугаһаан эрэр диэн суруйаллар нэстилиэнньиктэрэ 7-с таһаарыы аан тылыгар
Сирия лирата
Сирия лирата (Сирия фунта) (الليرة السورية, ) диэн Сирия валютатын биирдигэ.
Баайыһап Кэскил
Баайыһап Кэскил (нучч: Баишев Кэскил, ааҥл: Baishev Keskil) — Саха Сирин биир биллэр ырыаһыта, сүрүннээн ырыалара Саха Сиригэр аналлаах патриотическай көрүүлээх.
Доминик Торетто
Доминик Торетто (Dominic Toretto) — толкуйдаммыт персонаж, сүрүннээн Форсаж киинэлэргэ сүрүн һерой буолар, Доминик Торетто оруолун толорор — Вин Дизел.
Джи Ханнелиус
Женевье́в Найт «Джи» Һанне́лиус (ааҥл. Genevieve Knight «G» Hannelius; төр. 1998 сыл ахсынньы 22 күнүгэр) — Америкатааҕы актриса уонна ырыаһыт. «Dog with a Blog» диэн Disney Channel оригинал ситкомыгар сүрүн оруоллаах буолан аатырбыта. Ону кытта кини «Sonny with a Chance», «Good Luck, Charlie!» сериалларга кыракый хатылыыыр оруоллардаах этэ уонна хорум атын сорох сериалларга ыҥырыллыбыт ыалдьыт этэ. Билигин бэйэ Youtube ханаалын ыытар.
Олоҕун олуктара
Кыыс Бостоҥҥа, Массачусеттс штаакка хотугу американка уонна швед ыалыгар төрөөбүтэ. 3 сааһыгар соҕуруу Мэҥҥэ көспүтэ. 2005 сылтан Мэн Оҕо тыйаатырыгар оонньуур буолбута. 2008 сылга дьиэ кэргэнниин Лос-Анджелеска көспүтэ. Ол кэнниттэн сериалларга кыттан саҕалаабыта.
Охлопкова Светлана Михайловна
Охлопкова Светлана Михайловна — СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, орто-анал үөрэхтээһин туйгуна.