cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дьадаҥы диэн үлэни кыайбат буолуу ааттанар
Өй-санаа, кут-сүр үөрэҕин сайыннарыы бу тыл дириҥ, буор куттан тутулуктаах өйгө-санааҕа дьайыылаах суолтатын булууга туһалаата. Үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлээбэт, сатаан-табан хамсаммат, сүрэҕэ суох киһи дьадаҥы буолара билигин биллэн таҕыста. Ол курдук государство өттүттэн сиэрэ суох элбэх көмө баарын үрдүнэн үлэни-хамнаһы кыайан үлэлээбэттэн, ас-таҥас тиийбэтиттэн сэбиэскэй былаас эстибитин табатык өйдүө этибит.
Дьа диэн өй-санаа баарын биллэрэр тыл.
Даҥ диэн дьиэ үрдүгэр таах сытар буор ааттанар.
Дьа уонна даҥ диэн тыллар дьадаҥы диэн тылы үөскэппиттэр. Кут-сүр үөрэҕэ этэринэн бу тыл киһи буор кута төһө сайдыылааҕын, хамсаныылары хайдах оҥорор кыаҕын биллэрэр.
Дьон бары кэриэтэ үөрэҕи-билиини баһылыыр кыахтаахтарын иһин, үгүстэрэ күүстээх үлэни-хамнаһы кыайбаттар, доруобуйалара да мөлтөх. Үлэни-хамнаһы кыайбат, кыайа-хото хамсаммат, сүрэҕэ суох киһи дьадаҥы буолара билигин биллэр буолла.
Дьадаҥы буолуохпутун бары баҕарбаппыт эрээри, үлэни-хамнаһы баһылыы сатаабаппыт. Бу баар биһиги сыыһабыт. Буор кут киһи хамсанарыттан сайдан үөрүйэххэ кубулуйдаҕына эрэ киһи сатаан, табан хамсана үөрэнэр. Былыргы кэпсээннэргэ ахтылларынан уус буолууга киһи олус өр кэмҥэ үөрэнэрин таһынан өбүгэлэрэ эмиэ уус буолаллара ирдэнэр көрдөбүлүнэн ааҕыллара. Ол аата өбүгэлэртэн бэриллэр буор кут көмөлөстөҕүнэ эрэ, улахан уус буолууну ситиһии кыаллар эбит.
Үлэҕэ-хамнаска оҕолорун үөрэппэт, үөрэҕи эрэ эккирэтиннэрэ сатыыр төрөппүттэр оҕолоро дьадаҥы буолар дьылҕаланаллар. Кыра эрдэхтэн үлэлии үөрэнии эрэ дьадаҥыттан үлэһиккэ, онтон баайга киһини кубулутар кыахтааҕын билигин да арааран билбэккэ, туһаммакка сылдьабыт. Ол курдук үрдүк да хамнас сорохтору баайга кыайан кубулуппат, төрүттэрин дьадаҥылара тардарынан ыһан, тоҕон, аһаан-сиэн, матайдаан туох эмэ баарын суох оҥорон иһэллэр.
Билигин баай уонна дьадаҥы диэн арахсыы баарыттан бу дьон өйдөрүн-санааларын уратыларын арааран билии уонна олоххо быһаччы туһаныы ирдэнэр. Ол курдук улахан баай дьон үчүгэй диэн санаалара дьадаҥылар санааларыттан букатын уратыларыттан, баайдар элбэх этиилэриттэн үлэһиттэр, дьадаҥылар бэйэлэригэр туһалааҕын эрэ булан ылыныа этилэр. Бу быһаарыы билигин улаханнык байбыт депутаттары, салайааччылары талыыга киэҥник туһаныллыа этэ.
Үлэлиэн, хамсыан баҕарбат, сүрэҕэлдьиир, сытарын, сынньанарын, уһуннук утуйарын сөбүлүүр киһи олоҕор дьадаҥы буолара былыргыттан биллэр. Кини хамсаныылары оҥорорго аналлаах буор кута ситэ сайдыбатаҕыттан хамсаныылары оҥорор кыаҕа аҕыйыырыттан үлэни-хамнаһы кыайбат кыахтанар.
Дьадаҥы диэн өй-санаа, буор кут ыарыыта, хамсаныыларга дьоҕурун сүтэриитэ ааттанар. Бу ыарыы ситэ сайдыбытах буор куту кытта тарҕанан баран, тэнийэн кэлэр көлүөнэлэргэ барыларыгар бэриллэн иһэр. Бу ыарыы хас да көлүөнэлэр усталара күүстээх үлэттэн-хамнастан эрэ нэһиилэ көнүөн сөп. Бу быһаарыы сахалар “Төрүт уус” диэн уус буолуу улахан үлэлээҕин уонна кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэрин биллэрэр этиилэринэн бигэргэтиллэр.
Сэбиэскэй былаас дьадаҥылары өрө тутан, арбаан, хайҕаан, киэҥник тарҕатан билигин Россия дьоно бары, бу дьадаҥы диэн өй-санаа, буор кут ыарыытынан ыалдьалларыттан, үлэлиэхтэрин баҕарбаттарыттан Россияҕа үлэ-хамнас оҥорон таһаарыыта букатын таҥнары түстэ. Бу ыарыыттан тутулуктаах уларыйыылар Россия дьонугар бааллара билиннэ:
2. Баар баайы-малы ыһыы-тоҕуу дэлэйиитэ.
Аҥардастыы үөрэҕи эрэ эккирэтии, ону үчүгэй диэн өрө тутуу хас да көлүөнэлэр усталара үөрэхтээх дьон буола сатааһын буор куту дьадаҥы буолуу ыарыытыгар тириэрдэр. Ол курдук үлэттэн кэлээт дьыбааҥҥа сытар киһи оҕото сытара өссө эбиллэринэн хамсаныылары оҥорорго аналлаах буор кута мөлтөөн, ыарыы буолан барар. Үөрэҕи эрэ аҥардастыы эккирэтэн буор куттара мөлтөөбүт аймахтар кэлэр көлүөнэлэрэ дьадаҥы буолар дьылҕаланаллар. Ол курдук куорат мааны үөрэхтээхтэрин оҕолоро илии үлэтигэр чахчы мөлтөхтөрө биллэр.
“Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн өс хоһоонун хас биирдии үлэһит, кэлэр көлүөнэлэрэ сайдыахтарын баҕарар киһи билэн олоҕор туһаныа этэ. Бу өс хоһооно сайдыылаах, үлэһит буор кут дьадаҥыны кытта холбостоҕуна күүһүн сүтэрэрин, хааларын биллэрэр.
Баар баайы-малы ыскайдаан бүтэрии дьадаҥы буолуу сүрүн бэлиэтэ буолар. “Умнаһыт бурдугун тыал көтүппүт” диэн этии умнаһыкка төһөнү да биэрдэххэ син-биир суох оҥоруо, күдэҥҥэ кубулутан тыалга көтүтүө диэн өйдөтөрүн таба өйдүөхпүт этэ. Ол аата умнаһыты аан маҥнай үлэлэтэн, харыстыырга үөрэтэн баран ону-маны биэриэххэ сөп буолар.
“Олох ыараатаҕына омук күүһүрэр” диэн этии буор кут сайдыытыттан быһаччы тутулуктаах. Ол курдук олох ыараатаҕына киһи элбэхтик хамсанара, үлэлиирэ эбиллэринэн буор кутун эрчийэрэ улаатарыттан сайдыыны ситиһэрэ эбиллэр.
“Сүрэҕэ суох буолума, дьадаҥы буолуоҥ” диэн этии оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ быһаччы сыһыаннаах. Оҕо кыра эрдэҕиттэн элбэхтик хамсанан, туһа киһитэ буолан үлэлии үөрэннэҕинэ, буор кутун эрчийдэҕинэ, дьарыктаатаҕына үчүгэй үөрүйэхтэри үөскэтинэн буор кута сайдар кыахтанар.
Үлэни үлэлээһин хамсаныылара барылара нэмин билэн, сэрэхтээхтик оҥоруллалларынан күрэхтэһии хамсаныыларыттан быдан атыннар. Ол иһин аҥардастыы күрэхтэһиилэр, спорт буор куту эрчийиилэрэ кэлтэйдии баран хаалыахтарын сөп. Ол курдук күүһүн элбэхтик дьарыктаабыт спортсмен тарбаҕын төбөтүнэн тутан тугу эмэ оҥороро улахан эрэйи үөскэтиэн, букатын да кыаллымыан сөп.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Үгэс уларыйыыта
Былыргы, сурук-бичик суох кэмнэригэр дьон олоҕо үгэстэргэ, үчүгэй үгэстэртэн үөскээбит сиэргэ олоҕуран, олортон тутуллан сайдан испитэ. Сурук-бичик, үөрэх-билии сайдыаҕыттан олох сиэрин сурукка киллэрэн суруйан сокуоннары олохтообуттара. Сокуоннар кумааҕыга суруллуулара төһө да түргэтээбит курдугун иһин, дьон бары өйдөрүнэн-санааларынан ылынан, олору тутуһан толороллорун, соннук үгэс үөскээн өйгө-санааҕа олохсуйуута, олоххо киириитэ эрэ хааччыйар кыахтаах. Кумааҕыга сурулла охсубут сокуону дьон бары толоро үөрэниилэрэ син-биир уһун кэми, соннук үгэс дьоҥҥо үөскүүрүн, олохсуйарын эрэйэр. Сокуону толоруу үгэһэ бары дьоҥҥо үөскүү илигинэ, ол сокуон толоруллара уустуктары үөскэтэр, аҕыйахтар толоруохтарын сөп.
Аҕыйах ахсааннаах хаалбыт кыыллары, көтөрдөрү харыстыырга аналлаах, бултууру бобор сокуоннары син уруккуттан таһаара сатыыллар эрээри, сорохтор олору тутуспаттар, уоран бултааччылар, браконьердар син-биир бааллар.
Үгэс уларыйыыта урукку үгэһи суох оҥордоххо, умуннардахха эрэ олоххо киирэр кыахтааҕынан уһун кэмҥэ кыаллар кыахтаах. Үгэс ыл да уларыйа охсубат. Үгэс уларыйыыта дьон бары өйдөрө-санаалара уларыйан, саҥа үгэһи ылынан олору толорор буолуохтарыгар диэри уһун кэми ылар. Сэбиэскэй былааспыт эстибитэ сүүрбэттэн тахса сыллар буола оҕустулар эрээри, ырыынак өйө-санаата өссө да киирэ, баайдар уонна дьадаҥылар өйдөрүн-санааларын араастаһыыларын уратылара олоххо киирэ иликтэр.
Айылҕаны харыстыыр санаа сылтан-сыл аайы эбиллэн иһэр. Билигин айылҕаҕа үүнэр мастар аҕыйаан истэхтэринэ, хас биирдии ыал саҥа сылы көрсүһүүгэ анаан улааппыт харыйаны кэрдэн киллэрэн киэргэтэ симииллэрэ уонна бырааһынньык ааһарын кытта таһааран быраҕан кэбиһэллэрэ сиэрэ суох быһыыга киирсэр буолбутун үгүстэр өйдүү иликтэр.
Айылҕаҕа харыйа мас үүнэрэ аҕыйаҕынан, бу мас саппааһа биллэрдик аҕыйаан, айылҕаны харыстааччылар айдааны тардыбыттара эмиэ ыраатта. Кинилэр туруорсууларынан араас көрүҥнээх бобуулары оҥорон үүнэн турар мастары харыстыы сатыыллар эрээри, бэйэлэрэ кэрдээччилэр син-биир элбэхтэр. Үүнэн турар мастары аналлаах убаҕаһынан ыстаран харыстааһын билигин олоххо киирэн эрэр. Убаҕаһынан ыстарыллыбыт маһы кэрдэн киллэрэн сылааска, дьиэҕэ туруордахха амырыын сыты таһаарара, бу мастары кэрдибэттэрин чахчы үөскэтиэн сөп.
Саҥа, олоххо туһалаах үгэс үөскээһинигэр уонна олоххо киириитигэр кыра да буоллар көмө, дьону ол диэки үтүрүйэн биэрии хайаан да баар буоллаҕына табыллар. Дьон бары өйдөрүнэн-санааларынан салаллан саҥа үгэһи тутуһар буолуулара уустук, уһун кэми ылар. Үчүгэйи, туһалааҕы оҥоруу эрэйи, үлэни эрэйэрэ элбэҕиттэн, тиэтэйэр, ыксыыр дьон олору оҥорордооҕор, куһаҕаны, дөбөҥнүк, эрэйэ суох оҥоруллары оҥоро охсоллорун сөбүлүүллэрэ хаһан да уларыйбат. Бу быһаарыы саҥа улаатан эрэр оҕоҕо ордук күүскэ дьайарыттан «Айыыны оҥорума» диэн үөрэх оҕо айыыны, дьон оҥорботторун оҥорон куһаҕаны элбэтэриттэн харыстыыр аналлаах.
Былыргы, тыа маһа кэмэ суох элбэх эрдэхтэринэ үөскээбит, саҥа сылы көрсүһүүгэ харыйа маһы кэрдэн киллэрэн киэргэтии үгэһэ, билигин айылҕаҕа үүнэр мастар аҕыйаабыт кэмнэригэр уларыйара, атынынан солбуллара сайдыылаах олох көрдөбүлэ буолла. Үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьон, сайдыбыт иһитиннэрэр-биллэрэр тиэхиникэлэри туһанан, бу хаалбыт, айылҕаҕа буортулааҕа биллибит үгэһи кылгас кэм иһинэн уларытыахтарын сөп этэ да, билигин кыалла илик.
Олохсуйбут үгэстэрин дьон бары тутуһа, толоро сылдьаллар. Уһун үйэлэргэ олох бэйэтэ уларыйарынан саҥа үгэстэр үөскээннэр олоххо киирэн иһэллэр. Олох сайдан, тупсан, үөрэх-билии тарҕанан истэҕинэ былыргы, олохтон хаалбыт үгэстэр уларыйар кэмнэрэ тиийэн кэлэр. Билигин айылҕаны харыстааһын инники күөҥҥэ тахсыбытынан саҥа үгэстэри, харыстааһын үгэстэрин иҥэринии, олоххо киллэрии ирдэнэр кэмэ кэллэ.
Саҥа сылы көрсүһүүгэ хас ыал аайы күөх, тыыннаах харыйаны кэрдэн киллэрэн киэргэтэн туруоруу айылҕаны харыстааһыҥҥа сөп түбэспэт. Бу үгэһи уларытыы, саҥа үгэһинэн солбуйуу өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолла.
Сорох былыргы үгэстэр аныгы, сайдыылаах олоххо сөп түбэспэт өрүттэрэ элбэхтэр. Билигин тииттэр, мастар кэрдиллэн бүтэн эрдэхтэринэ, аны харыстааһын үлэлэрэ ыытыллар кэмнэригэр хас биирдии үүнэн турар мас сыаналанара, харыстанара ордук.
Хас саҥа сыл саҕаланан кэлиитигэр дьон харыйа туруоран симииллэрэ, хас биирдии ыал аайы харыйа баар буолара үгэс буолбута олус ыраатта. Үгүс ыаллар билигин саҥа сылы көрсүһүүгэ искусственнай харыйалары киэргэтэн, симээн туһаналлара былыргы үгэһи, тыыннаах харыйатын эрэ уларытан туһаныы буоларынан былыргы үгэс тутаах өттө уларыйбакка салҕанан барар кыахтанар.
Араас суол аныгы матырыйааллартан оҥоруллубут оҥоруу харыйа элбэхтэ туһанылларыттан үгүс үүнэн турар күөх маһы харыстыырга аналланар.
Сайдан, уларыйан, тупсан иһэр олоххо үчүгэй, туһалаах үгэстэри саҥалыы үөскэтэн туһаныы хайаан да эрэйиллэр. Саҥа сылы көрсүһүүгэ араас үчүгэй, оҥоруу харыйалары туһаныы сайдан иһэр дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолла.
Айылҕаны харыстааһын, “Харыстас” таҥара үөрэҕэ олоххо киириитэ эргэрбит, сайдан, уларыйан иһэр олохтон хаалбыт, былыргы үгэстэри уларытыыны, саҥанан, харыстыыр аналлаах үгэһинэн солбуйууну эрэйэр. Дьон-аймах үөрэҕи-билиини баһылааннар айылҕаны харыстыырга, көмүскүүргэ саҥа суоллары булан олоххо киллэрэллэрэ ирдэнэр көрдөбүл буолла. (1,100).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2015. - 128 с.
Охлопкова Александра Федоровна
Охлопкова Александра Федоровна — сэбиэскэй кэмнээҕи хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, ССРС Үрдүкү сэбиэтин дьокутаата, Саха АССР үөрэҕин миниистирин солбуйааччы.
Кулун тутар 29 күнүгэр 1927 c. Кириэс-Халдьаайыга дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ, ийэтэ кыыс кыра эрдэҕинэ түөрт саастааҕар өлбүтэ, инньэ гынан аҕата Охлопков Ф.М. I – Улахан Сүөдэр көрүүтүгэр хаалан иитиллэн улааппыта. 1934 c. оскуолаҕа киирбитэ уонна сэрии саҕаланыан 17 хонук иннигэр Кириэс-Халдьаайы сэттэ кылаастаах оскуолатын 41 саастыылаахтарын кытта бииргэ бүтэрэн свидетельство ылбыттара. Сэрии буолан 1943 c. дылы дойдутугар Н. К. Крупская аатынан холкуоска улахан дьону кытта тэҥҥэ улэлэспитэ. 1943 cыллаахха өҥ сайын кэлэн, бурдук, от, хортуоппуй, турнепс сүрдээҕин үүммүтэ. Онуоха эбии Кыһыл Армия фроҥҥа кыайыыта-хотуута дьон санаатын сүрдээҕин көтөхпүтэ. Ол да иһин буолуо, үөрэххэ наһаа баҕалаах, дьулуурдаах кыыс ити дьыл сүүрбэччэ көстөөх Чурапчыга сатыы тиийэн педучилищеҕа киирбитэ.
Айылҕаттан дьоҕурдаах буолан наар туйгуннук үөрэммитэ, актыыбынай общественник буолбута. Итини маннык да холобуртан көрүөххэ сөп: педучилищеҕа сылдьан «Советскай Саха сирэ» танковай колонна тутуутугар үбү хомуйууну, оту оттооһуну көхтөөхтүк тэрийэн ыыппытын иһин уонна туйгуннук үөрэнэринэн сибээстээн И. В. Сталин махталын ылбыта.
1946 с. туйгуннук үөрэнэр студены училище дирекцията Дьокуускайдааҕы педагогическай институкка салгыы үөрэнэригэр ыыппыта. Манна да сылдьан бастыҥнар кэккэлэриттэн түспэккэ эрэ 1950 с. пединституту бүтэрбитэ уонна Нам, Үөһээ Халыма, Таата, Чурапчы оройуоннарыгар, Дьокуускайга 6, 2, 7 №- дээх уонна история учуутала кэтэхтэн үөрэнэр республиканскай оскуолаларыгар үлэлээбитэ.
Маннык үлэлии сырыттаҕына Дьокуускай куораттан ССРС Үрдүкү Сэбиэтигэр депутатынан таланнар 1958-1961 сс. үлэлиир.
1960 c. Алексеевскай оройуоҥҥа ССКП райкомун секретарынан талаллар, онтон кэлин Чурапчы оройуонугар эмиэ салайар үлэҕэ райкомҥа II секретарынан ананар. Кини улэлиир кэмнэригэр таатталар үчүгэй көрдөрүүлэрин иһин социалистическай күрэхтэһии Кыһыл Знамятын ылар чиэскэ тиксибиттэрэ. Таатта народнай театра Иркутскай куоракка зонаҕа бастааннар бүтүн Союзтааҕы күрэхтэһиигэ Москваҕа кыттар быраабы ылбыттара, Чурапчыга сылдьан улуу энтузиаст Д. П. Коркин өйөөн мастерской базатыгар кэлин школа-интернат буолбут тустуу залын тэрийэннэр сүрдээх тахсыылаахтык улэлээбиттэрэ.
Александра Федоровна бэйэтин туһугар ирдэбиллээх, кырдьыксыт, көнө, атын дьон кыһалҕатын өйдүүр үлэһит киһи этэ. Ол да иһин уһуннук улахан салайар үлэлэргэ тахсыылаахтык үлэлээн кэлбитин үгүс ахсааннаах наҕараадалара да туоһулууллар: ол курдук, кини уһун сыллаах эҥкилэ суох, ситиһиилээх үлэтин иһин Саха АССР Үөрэҕин, Доруобуйа харыстабылын, Тыа хаһаайыстыбатын министерствотын РСФСР, Комсомол КК Бочуотунай грамоталарынан, «1941-1945 сс. А5а дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин», «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сааһынан. Үлэҕэ килбиэнин иһин», «Кыайыы 50 сыла», «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээллэринэн, иккитэ – 1973, 1975 сыллардаахха «Социалистическай үлэ кыайыылааҕа», «Айылҕаны харыстааһын иһин» знагынан бэлиэтэммитэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна, «Саха АССР үтүөлээх учуутала», 1964 с. республика Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Нэһилиэкпит элбэх биллиилээх дьоннорун ортолоругар Александра Федоровна республика биир бөдөҥ үлэһитин быһыытынан биллэрин ааһан дьонун-сэргэтин оройуонугар Герой убайын кэнниттэн Охлопковтартан иккис киһинэн ааҕаллара. Санаан да көрдөххө Охлопковтар биир дьиэ кэргэннэриттэн икки Герой, икки ССРС Верховнай Советын депутааттара үүнэн тахсыылара Саха сиригэр эрэ буолбакка, бүтүн Россия да үрдүнэн тарбахха баттанар сэдэх түбэлтэ буолуохтаах. Александра Федоровна дьадаҥы дьиэ кэргэнтэн тахсан, эрэйи, олох кыһалҕатын этинэн-хаанынан кыра эрдэҕиттэн билбит буолан дьон кыһалҕатын өйдүүрэ, ол да иһин дойдутун дьонугар күүһэ кыайарынан – пенсияҕа тахсалларыгар, оҕолоро үөрэнэллэригэр, үлэҕэ киирэллэригэр уонна оройуон, нэһилиэк үөрэҕин салаата сайдарыгар улахаг көмөнү оҥорбута.
Александра Федоровна 71 сааһыгар сэтинньи 10 күнүгэр 1998 сыллаахха өлбүтэ уонна дойдутугар көмүллүбүтэ.
Либидо
Либидо (Тардыһыы, ол эбэтэр либидо), Фрейд этэринэн көҕүйүүгэ тардыһар киһи айылҕата буолар.
Ол эрэн сексуальнай либидоны, ол эбэтэр эр киһи буччатын күүһүрдэр, көҕүтэр препараттар:
Эл Ойын
Эл Ойын (тылбааһа норуот оонньуулара, бүттүүн оонньуу диэн) – Алтаай республикатын норуоттарын национальнай сайыҥҥы бырааһынньыктара.
Аан бастаан Эл Ойын Онгудай оройуонугар Ело сэлиэнньэтин таһыгар 1988 сыллаахха ыытыллыбыт. Онтон 2005 сыллаахха диэри араас оройуоннарга ыытылла сылдьан баран 2006 сылтан Онгудай оройуонугар ыытыллар. 2016 сыллаахха Эл Ойын Горноалтайскайга бэйэтигэр ыытыллыбыта. Бырааһынньык икки сылга биирдэ ыытыллар, сыала – республика түрк тыллаах норуоттарын үгэстэрин үйэтитии. Алтаай республикатыгар хас да түрк тыллаах омук олорор, бу дойдуну түрк омук биһигэ диэн ааттыыллар. Дьэ ону барытын бу бырааһынньыкка көрүөхпүтүн сөп. Манна алтаай омук этнографическай тутууларын көрүөххэ сөп – аҕыс муннуктаах төгүрүк мас дьиэлэрин – аил диэн ааттаахтар, ону таһынан атын олохтоох омуктар дьиэлэрин – хатырык ураһаны. Бырааһынньыкка дьярлыкчы хайа үөһээ тахсан алгыс туомун толорор. Таҕыл диэн таастары чөмөхтөөн оҥоһуллубут киһи курданарыгар тиийэр үрдүк холумтаҥҥа уот оттон, чэгиэн диэн үрүҥ аһынан хамыйаҕынан баһа-баһа тоҕус хаттыгастаах халлааҥҥа олохтоох таҥаралары күндүлүүр.
Бырааһынньык театрализованнай көрдөрүүннэн саҕаланар. Ол кэннэ оройуоннарынан парад буолар, республика, оройуон баһылыктара тыл этэллэр. Эл Ойын кэрэхсэбиллээх араас күрэхтэрдээх: ол курдук күрэс диэн тустуу, сири таарыйбыт киһи хотторор, кедрга бириэмэҕэ ыттыы, тааһы көтөҕүү – көдүргэ таас, ох сааннан ытыы – ок йаа ыдыш, ат сүүрдүүтэ, «Көк бөрө» диэн бөлөҕүнэн сылдьан өлбүт коза өлүгүн былдьаһыы уонна утарар бөлөх умуһахтаах булгунньаҕар быраҕан очко ылыы (алтаайдар этэллэринэн киирии оонньуу).
Итини таһынан Эл Ойыҥҥа олохтоох уустар оҥоһуктарын көрүөххэ уонна атыылаһыахха сөп. Олохтоох уһаныыга былыргы сактар кыыл истииллэрин тилиннэрэн туһаныы туттуллар эбит.
Эл Ойыҥҥа кайчылар диэн олохтоох эпоһы толорооччулар күрэхтэрэ буолар. Кинилэр топшур диэн струннай инструменынан оонньуу-оонньуу ыллыыллар, хабарҕа ырыатын толороллор. Алтаайдар бэйэлэрэ этэллэринэн хабарҕа ырыата кинилэргэ таһынааҕы Тываттан кэлбит. Алтаайдарга биир бөдөҥ биллэр эпоһынан «Маадай Кара» буолар. Бу эпоска бухатыыр төрөппүттэрин быыһыырын туһунан кэпсэнэр.
Эл Ойыҥҥа ыалдьыттааһын ыытыллан истэҕин аайы элбээн иһэр.
Туттуллубут литература:
1. Эл Ойыны Республика Алтайга 2020 сылга тэрийиэхтэрэ  - https://gorniy-altai.ru/info/el-oyyn-2020.html
2. Эл Ойын – норуот оонньуулара - https://dikoe-pole.com/2012/02/18/el-oyin/
3.Алтай национальнай оонньуулара – http://www.ong-travel.ru/index.php/interesting/stories?id=52
Кларов Николай Николаевич
олоҕун оҥкула
Кларов Николай Николаевич 1916 сыллаахха Арыылаах нэhилиэгэр Сунтаар оройуонугар орто бааhынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кини 1924 сыллаахха тулаайах хаалбыта уонна убайа Кларов Прокопий Николаевич көмөтүнэн 1930 сыллаахха Тойбохой начальнай оскуолатын, 1934 сыллаахха Сунтаар колхознай ыччат оскуолатын, 1937 сыллаахха Бүлүү куоратыгар Н.Г. Чернышевскай аатынан учуутал техникумун туйгуннук бүтэрбитэ.
Кларов Николай Николаевич үс сыл толорута суох орто оскуола учууталынан, биир сыл үөрэх чааhын сэбиэдиссэйинэн, икки сыл устатыгар судаарыстыба харысхалын наркоматын Сунтаардааҕы отделениетыгар оперативнай уполномоченнайынан, онтон икки сыл устатыгар оройуоннааҕы «Сталин суола» хаhыат эппиэтиир эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.
1936 сыллаахха Бүлүүтээҕи учуутал техникумугар устудьуоннуу сылдьан ыччат бүтүн союзтааҕы Ленинскэй коммунистическай союhугар чилиэнинэн, 1942 сыллаахха БСК(б)п чилиэнинэн киирбитэ.
1945 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр киэhээ 9 чаас 45 мүнүүтэҕэ оройуоннай больницаҕа сэллик ыарыыттан эдэр сааhыгар күн сириттэн барбыта. Кини суох буолуоҕуттан, 1945 сыл алтынньы ыйыттан, сыл бүтүөр дылы оройуон хаhыата тахсыбакка турбута. 1946 сыл тохсунньу 7 күнүгэр эрэ «Сталин суола» бэчээттэниитэ салҕаммыта.
Кэмпэндээйи (Сунтаар улууһа)
Кэмпэндээйи — Сунтаар улууһун Кэмпэндээйи нэһилиэгин киинэ.
Йохимбин
Йохимбин, афродизиак көрүҥэ, эр киһи буччатын уонна көҕүйүү процеһын күүһүрдэр. Йохимбе мастан ылыллар.
Сыаны уулларар, онон дьон ырарагар эмиэ туттуллар. Тренболону кытта сибээстээн тутуннахха дьон этэринэн бучча иирэр үһү.
Либидо күүһүрдэр
Меланотан 2
Меланотан 2 диэн вещество аналога бремеланотид. Эр киһи буччатын күүһүрдэр.
Байыы
Байыы диэн дьон бары ситиһэ сатыыр баҕа санаалара буолар.
Экономика, үлэ-хамнас оҥорон таһаарыыта күүскэ сайдыыта дьон олоҕо тупсан иһиитин үөскэтэр уонна түргэтэтэр. Иккис тыһыынча сылларга билии-көрүү Европаттан саҕаланан Аан дойдуга тарҕанан барбытын быһыытынан бу дойдулар билиҥҥи кэмҥэ сайдыыны баһылаан иһэллэр.
Билигин сайдыылаах дойдулар олохтоохторун үгүстэрин баҕа санаалара байыыны-тайыыны ситиһии диэки салаллан турар. Кинилэр бары үөрэхтэрэ баай-талым олох үчүгэйин, киһиэхэ барыта-бары баар буоллаҕына, олоҕо тупсарын туһунан үөрэтэллэр. Бу дьон ситиспит олохторо, үлэлэрэ кырдьык даҕаны үлэлиир киһи сөптөөх хамнаһы аахсан олоҕун баай-талым оҥосторугар кыаҕы биэрэллэр. Ол быыһыгар аһара байбыт дьон бааллара ханнык да хааччаҕы, сууту-сокуону билиммэт буолуу үөскээһинигэр эмиэ тириэрдэллэр.
Баайы-малы мунньунуу, булунуу, туох барыта икки өрүттээҕин курдук, эмиэ икки араастаах. Сорох дьон онтон-мантан булан-талан түргэнник баайы-малы булуналлар. Атыттар хас да көлүөнэ устата үлэлээннэр-хамсааннар баайы-малы сыыйа мунньуналлар.
Аныгы үйэҕэ киһи олоҕор сөп түбэһэр баайдаах-маллаах буоллаҕына эрэ табыллар. Олох сайдан иһиитэ биир киһиэхэ тиксэр баай-мал эбиллэн иһиитин үөскэтэр. Урут саха ыалын балаҕанын иһигэр миэбэл диэнтэн сандалы, олоппостор эрэ баар эбит буоллахтарына, билигин ыал дьиэтин иһэ араас миэбэлинэн толорутун таһынан элбэх олоххо туттуллар тиэхиникэлэринэн эмиэ хааччылынна. Араас таҥас сууйар массыыналар, холодильниктар компьютердар, телевизордар хас ыал аайы бааллар.
Былыргы дьон оҕуһунан уонна атынан үлэлээн, айаннаан сылдьыбыт эбит буоллахтарына билигин араас тыраахтардар, массыыналар ахсааннарын киһи ааҕан сиппэт элбэхтэр. Омук массыыналара сылтан сыл аайы ордук тупсан, киэркэйэн айанныыры чэпчэтэн иһэллэр. Олох сайдан иһиититтэн дьон ситиспит ситиһиилэрин оҥорон таһаарыытынан туһаналлара эбиллэн иһэр.
Дьон бары олорор олохторун тупсаран иһиэхтэрин баҕараллар, кыахтара баарынан ол туһугар үлэлииллэр. Олох тупсуута баайы-малы кытта сибээстээх, баай-мал эбиллэн иһиитигэр тириэрдэринэн бары кэриэтэ байыахтарын баҕараллар. Киһи үлэлээн-хамсаан эбиискэ баайы-малы булан, мунньунан иһиитэ үтүөҕэ баҕарар өй-санаа үөскээн олохсуйарыгар тириэрдэр. Олох салгыы сайдан иһиитэ ити баҕа санаа өссө улаатан, үрдээн биэриитин үөскэтэр. Баай-талым олоххо баҕарыы дьон үлэҕэ-хамнаска кыайыыны, тупсарыыны, ситиһиини оҥороллоругар, өссө байалларыгар ыҥырар, угуйар, инники диэки сирдээн иһэр баҕа санааны үөскэтэр. Бу баҕа санаа ыҥырар, угуйар, дьону хамсатар, үлэлэтэр, саҥаны айан-тутан туһаҕа таһааран иһэллэригэр күһэйэр олус туһалаах күүс буолар. Бу күүс олоҕу иннин, сайдыы диэки сыҕарытар аналлаах.
Баай-талым олоххо баҕара, ымсыыра санааһын киһи бу олоҕунан астымматын үөскэтэн, олоҕун тупсаран иһиигэ ыҥырар. Байан иһэр дьон үлэлииллэрэ-хамсыыллара элбэх, барыы-кэлии, утуйар ууну умнуу арахсыспат аргыстарыгар кубулуйар. Байан иһии, баай эбиллэн барыыта киһи өйүн-санаатын сыыйа-баайа уларытар. Байбыт киһи бэйэтинэн астынар, дуоһуйар санаата элбиир, атын дьонтон үрдүктүк сананыыта үөскээн өйүгэр-санаатыгар олохсуйуон сөп. «Мин дуо»,- диэн этинии үксээһинэ уонна хантаччы туттунуу атын дьонтон лаппа ордугу билинии бэлиэтэ буолар. Бэйэтин билиммит киһи этиитин бас бэринэр дьоно толорботторо букатын табыллыбатын таһынан дьиэлээхтэрэ, оҕолоро бары хам баттаныыга түбэһиэхтэрин сөп. Кини эппитин курдук оҥорботоххо хайдах да сатаммат балаһыанньа үөскээһинэ аһара байбыт уонна тулуура суох дьон государствоны салайдахтарына тоталитаризм, диктатура диэки салаллан барыылара итинэн быһаарыллар.
Дьон-аймах олохторун холобурдарыттан тирэх ылан өй-санаа сайдыытын уонна уларыйыытын туһунан кылгас быһаарыылар:
1. Киһи баҕа санаата олоҕун тупсаран иһии, байыы-тайыы диэки тардыһар. Элбэхтик үлэлээн-хамсаан үгүс дьон ити баҕа санааларын бэйэлэрин олохторун устата ситиһэ сатыыллар, тупсараллар, онтон аҕыйахтара аһара толороллор.
2. Төһө эмэ кэм ааспытын кэннэ баай-талым олох өйдөрүн-санааларын буорту оҥорон, мөлтөтөн,  кэлэр көлүөнэлэрин кыайан, сатаан ииппэттэриттэн аһара баай дьон аймахтарын үйэлэрэ кылгыыр, арыгыга, хаартыга ыллараннар баайдара-маллара ыһыллан сыыйа-баайа дьадайыы суолугар киирэллэр.
3. Дьадайыыттан дьон олохторо ыараатаҕына, тиийиммэт буоллахтарына өйдөрө-санаалара тупсарыттан эмиэ байар туһугар күүскэ ылсан үлэлээбитинэн, кэлэр көлүөнэлэрин үлэҕэ-хамнаска үөрэппитинэн бараллар.
Байыы, олох көнүүтүн ситиһии эмиэ эргийэ турар аналлаах. Саха дьоно киһи майгына олоҕун уратытыттан улахан тутулуктааҕын билэннэр «Баай дьон сотору дьадайаллар» диэн этэллэр. Байыы кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын атаахтатыы, маанылааһын диэки салайарынан баайдар эстиилэрин түргэтэтэр.
Дьон үгүс өттүлэрэ төһө байан иһэллэр да соччонон майгылара куһаҕан өттүн диэки салаллан иһэрин, ордук кэччэгэй, кичээҥи буолан иһэллэрин былыргыны суруйааччылар элбэхтик суруйбуттара. Олортон ордук биллэринэн А.Е.Кулаковскай «Кэччэгэй баай» диэн хоһооно буолар.
Kиһи баҕа санаатын түмнэҕинэ хас да суолунан байар, баайы мунньунар:
2.	Төрөппүттэр баай-мал арааран биэриилэрэ.
3.	Улаханнык сүүйүү.
4.	Баайы уоран эбэтэр былдьаан-халаан ылан туһана сатыахха эмиэ сөп.
Бу байыы хас да көрүҥнэриттэн киһи бэйэтин кыаҕынан, өйүнэн-санаатынан быһаарынан, аныгы суукка-сокуоҥҥа сөп түбэһэринэн талан ылан туһанар кыахтаах. Байыы бу көрүҥнэрин арыыйда дириҥник ырытан көрүөхпүт:
1. Саха дьоно үлэһиттэр. Yлэлээн-хамсаан баайы-малы мунньунуу кинилэр олохторун сыала буолар. Ханнык баҕарар киһи бэйэтэ тутан-хабан оҥорбутун хаһан баҕарар ордук, чугастык сыаналыыр, астынар, атыттартан чорботор. «Плохой да свой» диэн этии хаһан баҕарар киһиэхэ чугастык ылыныллар. Бэйэ оҥорбута, туппута өйгө-санааҕа дьайыыта итинник туспа уратылааҕын тэҥэ, олус уһуннук, киһи үйэтин тухары үлэлээтэҕинэ эрэ баай-мал мунньуллара туруктаах, ыскайдаммат, уһун үйэлээх байыыны үөскэтэр.
Төрөппүттэр үйэлэрин тухары үлэлээн-хамсаан булуммут, мунньуммут баайдарын-малларын эрэллээх, ол аата үлэһит, өйө-санаата туруктаах кэлэр көлүөнэлэригэр туттарыахтарын, хаалларыахтарын баҕарар санаалара улаатан иһэр. Ыал байан, баайа-мала эбиллэн истэҕинэ оҕолорун үлэҕэ-хамнаска, баар баайы-малы ыскайдаабакка, табан туһанарга үөрэтиилэрэ ордук кытаатан, чиҥнээн биэрэр кыахтанар.
3. Киһи туох эмэ сүүйүүлээх оонньууга оонньоон биирдэ эмэтэ элбэҕи сүүйдэҕинэ уонна сатаан туһаннаҕына онтун туһалаах баайга-малга кубулутуон сөп. Сүүйүү диэн биир эмэ киһи олоҕор, биирдэ эмэ түбэһэр быһыы буоларынан куруук сүүйэ сатааһын туһата суох буолар.
Атын дьон санааларын таба учуоттаабаттан, сыаналаабаттан баайы хайдах мунньуохха сөбүн талан ылыы олус уустугурар. Кыра эрдэхтэриттэн бэлэмҥэ, барыта бары баар буоларыгар үөрэммит киһи туох да улахан эрэйэ, үлэтэ-хамнаһа суох кэлэр баайы сөбүлүүр. Бу киһи кыайан сүүйбэтэҕинэ уоруу, алдьатыы, талааһын диэки өйө-санаата аан бастаан салаллыан сөп. Маннык өйдөөх-санаалаах эдэр киһи чэпчэкитик булунаары-талынаары, дөбөҥнүк, элбэх барыс киирэр суолун тутуһуута салгыы олоҕун сыыһа суолга салайыан сөп.
4. Уоруу уонна халабыр дьон оҥорор быһыыларыгар, сиэргэ, сокуоҥҥа сөп түбэспэттэриттэн киһилии киһи хаһан да оҥорбот куһаҕан быһыыларыгар киирсэллэр. Барыта бэлэмҥэ үөрэммит, чэпчэки олоҕу тутуһа сатааччылар билигин элбээбиттэриттэн оҕо өйө-санаата олоҕун хайа кэмиттэн маннык халыйыыга киирэрин быһаарыахпытын наада.
Киһи өйүнэн-санаатынан талан ылан ханнык быһаарыыны ылынарыгар бэйэтигэр туох, төһө барыс киирэрин, туох туһа тахсарын урут бастаан ааҕынар, бэйэтин, билэр дьонун уопуттарынан туһанар. Кыра эрдэҕинэ ийэ кута куһаҕан быһыылары оҥорбот буолууга иитиллибит буоллаҕына, олору оҥороро лаппа аҕыйыан сөп диэн «Кут-сүр үөрэҕэ» быһаарар.
Уоран булуу төһө да атыттар билбэттэринэн оҥоруллубутун иһин уоруйахха бэйэтигэр дьайыыта ураты. Түбэспэтэх уоруйах өссө уоран иһэр кыдьыкка ыллара охсор аналлаах. Аан маҥнай кыраны да уоран баран түбэспэтэҕинэ уонна уорбутун сатаан туһаннаҕына, барыстаннаҕына өссө ылыан, туһаныан баҕата батарбакка, аны онтун хатылыырыгар тиийэр. Босхону ылан туһаныы киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыта уратытыттан, олус күүстээҕиттэн «Уоруйаҕы кытта олордоххуна уоруйах буолуоҥ» диэн этии үөскээбит. Олус тулуурдаах, бэйэлэрэ үлэлии-хамсыы үөрэммит эрэ дьон итинник быстах киирэр абылаҥы кыайан тулуйар кыахтаналлар. Үгүс ахсааннаах үлэһит, оҥорор, тутар дьон бары уоруйаҕы сөбүлээбэттэр. Уоруйах кэлин син-биир түбэһэр, оҥорбут буруйугар эппиэттиир кэмэ кэлэр.
Халаан-талаан байыы син-биир уоруу курдук бэлэми ылыы буолан баран аһара кистэммэккэ, саспакка оҥоруллар. Государство уонна суут-сокуон кыахтара мөлтөөбүт кэмигэр халабырдьыттар элбээн ылаллар. Кэлин государство күүһүрдэҕинэ уонна суут-сокуон тутуһуллар буоллаҕына халабырдьыттар, талаанньыттар сиик курдук симэлийиэхтэрин сөп.
Дьон бары баай буолуохтарын баҕара саныыллар. Уһун үйэлэрин тухары үлэлээн-үлэлээн баран тугу да мунньуммакка, байбакка хаалбыт киһи «Тоҕо манныгый?» диэн санааҕа оҕустарара сөп. Үлэһит киһи туга эмэтэ тиийбэт буолуута государствоттан олус улахан тутулуктаах. Ол курдук олус элбэх нолуоктаах, көрөр-истэр, маныыр дьонноох государствоҕа үлэһит киһи ылар хамнаһа кыра буоларын өссө К.Маркс арыйбыта.
Yлэлээн-хамсаан, оҥорон-тутан баайы-малы мунньуммут дьон баайдара араас тутуулар, тиэхиникэлэр эбэтэр ынахтар, сылгылар, табалар буолаллар. Баай-мал маннык көрүҥнэринэн мунньуллуута үлэ-хамнас сайдан, кэҥээн иһиитин үөскэтэр. Бу курдук көрүҥнээх баайы-малы быстах дьыалаҕа, көргө-күүлэйгэ туттуу кыаллыбат, ол оннугар үлэ-хамнас эбиллэн, сайдан иһэр кыаҕа улаатар.
Yлэ-хамнас баайы-малы үөскэтэр. Yлэһит киһи хамнаһа аһыттан уонна таҥаһыттан ордор кэмэ кэллэҕинэ сыыйа-баайа байан-тайан иһэр кыахтанар. Yлэһит дьону көмүскүүр сөптөөх сокуоннардаах государствоҕа үлэһиттэр сыыйа-баайа байан-тайан иһиэхтэрин сөп. (1,63).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Аскания-Нова (куорат тииптээх бөһүөлэк)
Аскания-Нова (Асканія-Нова) диэн Украина Херсон уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2638 (2020).
Joom
Joom — Латвия интэриниэт маркетплейса буолар, сүрүннээн Кытайтан, Индияттан уонна Турцияттан табаар таһар 75 омук сиригэр.
Бенгаал тыла
Бенгаал тыла (বাংলা, Бангла) — Соҕуруу Азияҕа Палиттан кэлбит ордук арҕаа тарҕаммыт Индо-ираан тыла. Бангладеш дьоно бары кэриҥэ Бенгаал тылын саҥараллар, онтон Индияҕа Арҕаа Бенгаал уонна Трипура штаттарга саҥараллар.
Саҥарар дьон ахсаана 230 мөл. кэриҥэ, оон аан дойдуга биир ордук саҥарыллар тыл буолар. Аан дойду тылларыттан бэһис буолар.
Арассыыйаттан улуу куотуу
Арассыыйаттан улуу куотуу - Арассыыйа Украина сэриитэ саҕаламмытын кэннэ үс потокка саҕаламмыта:
Сүрүннээн 2 мөллүйүөн киһи куотар.
Өссө эбии 2 мөллүйүөн киһи куотар.
Билигин процеһа бара турар. Быһа холоон 2 мөллүйүөн буолбут...
Ити фоҥҥа Саха Сириттэн улуу куотуу туспа көрүллэр статыйа.
2023 сыллаахха Владимир Путин дьон куоппатын диэн туох эрэ мераны ылыныахха диир.
Сиһилии: https://www.svoboda.org/a/ukaz-putina-nuzhny-mery-dlya-snizheniya-ottoka-naseleniya-za-rubezh/32409207.html
Дмитровка
Дмитровка (Дмитрівка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 471 (2011).
Алексеев Иван Николаевич
1920 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун I Дьөккөн нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата эрдэ өлөн, ийэтэ соҕотоҕун 9 оҕону туруорбут.
1938 с. Дьокуускайдааҕы финансовай-кредитнай техникумҥа киирбит.
1941 с. Нам райисполкомун райфинотделыгар нолуок иниспиэктэринэн үлэтин саҕалаабыт. 1942 с. атырдьах ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Харьков анныгар төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэ сылдьыбыт, Донбаһы, Орелу, Белгороды босхолооһуҥҥа кыттыбыт, Карелия моойугар кыргыспыт, Выборг куораты ылсыбыт, сэрии бүтэригэр Прибалтикаҕа, Илиҥҥи Пруссияҕа, хотугу Поль­шаҕа сэриилэспит. Сэриини Кенигсберга бүтэрбит. Хаста да ыараханнык бааһыра сылдьыбыт.
Сэриитэн төннөн баран наркомфин ревизорунан, Верхоянскайга райфинотдел сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1954 с. Ленинградка Үрдүкү финансовай оскуоланы бүтэрбит.
<!-- Даже простое перечисление фронтов, направлений, городов и населен­ных пунктов, где пришлось сражаться Ивану Николаевичу, говорит о том, что на его долю военного лихолетия выпала тяжелая солдатская судьба, которую он испытал полностью, выдержал с честью и достоинством. Не одну тысячу километров пришлось исходить ему, прежде чем завершить войну и вернуться победителем.
После войны у Ивана Николаевича начались трудовые будни. В первые годы, по воз­вращении с фронта, работал ревизором наркомфина, заведующим Верхоянским райфинотделом.
После окончания Высшей финансовой школы в г. Ленинграде в 1954 г. его назначи­ли консультантом, затем начальником группы по финансам Совета Министров ЯАССР.
В 1958 г Ивана Николаевича избрали Председателем исполкома Кобяйского райсовета. С это­го времени начался его 30-летний период государственной управленческой деятельности в должностях Министра продовольственных товаров республики, начальника Статуправления. Председателя исполкома Якутского горсовета. Однако, самой длительной по времени, а потому самой полной и результативной является его работа на посту заместителя министра, а затем Министра финансов республики в течение 18 лет.
В эти годы Иван Николаевич много сил и времени отдавал общественной работе. Он четырежды избирался депутатом Якутского горсовета, в течение шести созывов был депу­татом Верховного Совета ЯАССР, неоднократно избирался членом обкома КПСС, членом и председателем ревизионной комиссии областной партийной организации.
После выхода на государственную пенсию союзного значения он продолжал трудить­ся как член Президиума Якутского республиканского Комитета защиты мира, был избран и работал председателем Фонда ветеранов войны, труда, правоохранительных органов и вооруженных сил до самого последнего дня своей жизни. Был активным членом республи­канского общества «Знание», Благодаря огромному жизненному опыту, знанию людей, большому авторитету, кото­рым он пользовался не только в республике, но и за ее пределами, ему удалось сделать многое в укреплении движения за мир и в общенародном признании роли и заслуг ветера­нов, в оказании им моральной поддержки и материальной помощи.
Со своей супругой Анной Николаевной, урожденной Пахомовой, обаятельной женщи­ной. доброй и заботливой, безвременно ушедшей из жизни, воспитали и поставили на ноги четверых детей, помогли им найти своё место в жизни.
Алексеев И.Н. - ветеран Великой Отечественной войны, заслуженный экономист РСФСР и заслуженный работник народного хозяйства ЯАССР. Почетный гражданин г. Якутска и города Гринвеля (штат Миссисипи, США).
В 2000 г. алмазу весом 60,26 карата, добытому на трубке «Юбилейной», было присво­ено имя «Иван Алексеев».--> 1999 с. өлбүт.
Федоров Иван Афанасьевич
Федоров Иван Афанасьевич (1918-1993) — лүөччүк, авиация полковнига, сахалартан бастакы истребитель-лүөччүк, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. Сэриигэ өстөөх 2 сөмүлүөтүн суулларбыта.
Олоҕун олуктара
Арҕаа Хаҥалас III Маалдьаҕар нэһилиэгэр Харыйалаах диэн арыыга атырдьах ыйын 21 күнүгэр төрөөбүт.
Сэрии бүппүтүн кэннэ ССРС байыаннай салгын сэриилэригэр сулууспатын салҕаабыт. 1955 с. байыаннай салгын академиятын бүтэрбит. Онтон Одесса, Забайкалье байыаннай уокуруктарыгар сулууспалаабыт. 1966 с. Саха АССР военкома буолбут. Кини военкомнуурун саҕана Саха сирин оскуолаларыгар начаалынай байыаннай бэлэмнэнии уруоктара киирбиттэрэ.
ССКП обкуомун чилиэнинэн, САССР Үрдүкү сэбиэтин 7 уонна 8 ыҥырыыларын дьокутаатына талыллан үлэлээбитэ.
Аатын үйэтитии
Хаҥалас улууһун Чапаево оскуолата кини аатын сүгэр.
2018 сыллаахха Хаҥалас улууһун Чкалов сэлиэнньэтигэр МЧС аатыттан киниэхэ аналлаах сэргэ туруорбуттара.
2018 сыллаахха атырдьах ыйын 21 Өрөспүүбүлүкэ байыаннай комиссариатыгар (Октябрьскай уул., 22) өйдөбүнньүк хаптаһын арыллыбыта.
Каберголин
Каберголин - эр киһи буччатын уонна дьахтар маткатын үлэтин күүһүрдэр молекулярнай тутул.
Либидо күүһүрдэр, оргазм аҕалар күүстээх
Уустуйа (Сунтаар улууһа)
Уустуйа — Сунтаар улууһун Уустуйа нэһилиэгин киинэ.
Postbank
PostBank (урукку аата Deutsche PostBank) — Германия биир улахан баана. Deutsche Bank конгломератка киирэр.
Марониттар
Марониттар (الموارنة, Maronites) диэн христианнар бөлөхтөрө, арамей норуотун сорҕото. Маронит итэҕэллээхтэр үксүлэрэ Ливан хайатын эҥэр олорбуттара. Марониттар итэҕэллэрэ католическай итэҕэл салаата буолар, папаны кытта толору алтыһа, бэйэни салайынар бырааптаах.
Марониттар ааттара сирийскэй христианскай сибэтиэй Маронтан төрүттээх. Марон сүгүрүйээччилэрэ Ливан хайатыгар Антиохияттан, бэйэлэрин урукку олохторуттан көһөн кэлбиттэрэ, маронит итэҕэлин олохтообуттара. Ливан апостолунан ааттанар сибэтиэй Авраам сибэтиэй Марон сорудаҕынан кэлэн олохтоохтору христианство итэҕэлигэр киллэрбит. Олохтоохтор кини аатынан Адонис диэн өрүстэрин Авраам диэҥҥэ уларыппыттар.
Америкаҕа көһүү, сут дьыллар, Ливан 1975–1990 сыллардааҕы гражданскай сэриитэ уонна төрүөх аччааһына Левантаҕа марониттар ахсааннарын аҕыйаппыта. Билигин кинилэр Ливан Өрөспүүбүлүкэтин олохтооҕун түөрт гыммыт биирин ылаллар. Үгэс быһыытынан Ливан бэрэсидиэннэрэ бары марониттар этилэр. Национальнай пакт чэрчитинэн премьер-министр мэлдьи суннит-мусульманин, оттон Национальнай мунньах спикерэ шиит-мусульманин буолар.
Ону таһынан марониттар ыаллыы Сирияҕа, Израильга, Кипрга уонна Палестинаҕа олороллор. Ливан диаспората Америкаҕа, Европаҕа, Аустралиаҕа уонна Африкаҕа сүрүннээн кинилэртэн турар.
Дюктайская культура
Дюктэй култуурата — верхнепалеолитическай Сибиир култуурата, 35-10,5 тыһыынча сыл анараа өттүгэр баар этэ.
Култуура бэрэстэбиитэллэрэ хайа хаспахтарыгар олорбуттара. Таас уһуктаах куоппуй көмөтүнэн мамонтка бултаабыттара. Тириини таҥастыырга таас чоҕунан туһаналлара. Таҥаһы уҥуоҕунан, боробуоктарын уонна иннэлэрин тигэллэрэ.
Хоту Янскай стаянкаҕа матырыйаалларыгар Дюктай култууратын кытта туох да уопсай тыла суох.
Сибииргэ Дюктэй култуурага сменатыгар мезолитическай сумнагинскай култуура кэллэ, эбиитин култуура уларыйыытын миграциялары кытта буолбакка, климат уларыйыытын кытта сибээстээх.
Уилл Смит
Уи́ллард Кэ́рролл (Уи́лл) Смит Иккис (Willard Carroll "Will" Smith II) - Америка артыыһа, режиссер уонна хип- хоп толорооччу. «Оскар» бириэмийэ лауреата, АХШ киноактердарын Гильдияларын уонна «көмүс глобус» категорияларыгар Ричард Уильямс «Король Ричард» диэн хартыынаҕа оонньоон «Бастыҥ артыыс» буолбута, ону тэҥэ икки «Грэмми» бириэмийэ лауреата. 2008 сыллаахха Уилл Смит саамай үрдүк хамнастаах Голливуд актердарын испииһэгин салайбыта, сыл иһигэр $80 мөл.
Дьиэ кэргэнэ уонна тус олого
Балаҕан ыйын 25 күнүгэр 1968 сыллаахха Филадельфияҕа, үчүгэй оройуоҥҥа олорор орто кылаас ыалыгар тереебутэ. Кини ийэтэ оскуола учууталынан үлэлээбитэ, аҕата - АХШ ВВС- ка сулууспалаабыта уонна бэйэтэ бас билэр холодильнай бизнестаах этэ (2016 сыллаахха өлбүтэ). Кини төрөппүттэрэ Уилл 13 саастаагар арахсыбыттара. Бэйэтэ бастакы ойоҕуттан Шири Зампино (билигин Шири Флетчер) 1995 сыллаахха арахсыбыта (ыам ыйын 9 күнэ 1992 с. — ахсынньы 10 күнүгэр 1995). Кини уола Уиллард Кристофер Смит ийэтин кытта хаалбыта эрээри, аҕатын кытта үгүстүк көстөр. Икки сыл буолан баран, ахсынньы 31 күнүгэр 1997 сыллаахха, Смит Джад Пинкетт диэн дьүөгэтин кэргэн ылбыта. Кинилэр икки оголоохтор: Джейден Смит (от ыйын 8 күнэ 1998 сыл) уонна кыыьа Уиллоу Смит (алтынньы 31 күнэ 2000 сыл). Кыыстыын «Я — легенда» диэн хартыынаҕа, оттон уолун кытта «В погоне за счастьем» уонна «После нашей эры» киинэлэргэ көстүбүтэ.
Айар улэтэ
Филадельфияга Смит Джефф Таунс диэн ырыаьыты кытта билсиһэр, кинини кытта 1980- с сыллар бүтүүлэригэр хип-хоп дуэттарынан «Грэмми» хаһаайынынан киэҥник биллэллэр. 1990 сылтан саҕалаан «Беверли-Хиллз " диэн киэҥник биллэр телесериалга сүрүн оруолу толорбута, дьиҥинэн, бэйэтин эдэр сааһыгар оонньообута. «Плохие парни» (1995) боевик киинэгэ сүрүн оруолу оонньообута. Хартыына бүддьүөтэ 23 мөлүйүөн доллар эрэ эбит, ол гынан баран, бу киинэҕэ Уилл Смит уонна кини партнера Мартин Лоуренс ессе киэнник биллибиттэрэ. 2000- с сыллар саҕаланыыларыгар Смит улахан боччумнаах киинэҕэ уьулларга  түмүллүбүтэ. 2001 сыллаахха биир байопикка Мохаммед Али оруолун иһин  "Оскарга" номинацияламмыта, иккис номинацията 2006 сыллаахха буолбута. 2002-2003 сс. «Люди в черном 2» уонна «Плохие парни 2» сиквеллара уһуллубуттара. Сыл буолан баран, Уилл полицейскай уобараһыгар — бу сырыыга «Я, робот »киинэҕэ көстүбүтэ. 2007 сыллаахха «Я — легенда» киинэҕэ сүрүн оруолу оонньообута. 2008 с. «7 жизней» киинэҕэ уһуллубута уонна «Хэнкок» киинэҕэ супергерой оруолун толорбута. 2016 с. «Отряд самоубийц» диэн хартыынага уьуллубута. 2019 сылга Смит «Аладдин» диэн мультфильмна Джины оонньообута. 2022 сыллаахха артыыс "Король Ричард" киинэгэ Уильямс аҕатын оруолун толорон "Оскар" ылбыта.
Армяннар
__БУЛГУЧЧУ_ИҺИНЭЭҔИЛЭЭХ__ __ХАЛБАҤНААБАТ_УТААРЫЫ__ __ИНДЕКС__ __САҤА_САЛААҔА_СИГЭ__
Куһаҕан быһыылар
Куһаҕан быһыылар диэн сиэргэ сөп түбэспэт, сиэри таһынан барар быһыылар ааттаналлар.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн дьон олоҕун сиэригэр-майгыныгар сөп түбэспэт куһаҕан быһыылары оҥоруу айыыны оҥоруунан ааҕыллар. Киһи үйэтин тухары оҥорор куһаҕан быһыылара, айыылара ыраастанан көҕүрээн биэрэн испэтэхтэринэ, мунньуллан халыҥаан, эмиэ үгэс буолан ууруллан иһэллэр. Кыра айыыны оҥоруу үчүгэй быһыыны оҥордоххо сотуллан, тэҥнэнэн ыраастанан биэрэн иһэр диэн кырдьаҕастар этэллэр.
Дьон бары бэйэлэрин олохторугар суоһуур куһаҕан быһыылары барыларын билэн иһэр буоллахтарына, сэрэнэ уонна ол куһаҕан быһыылартан хайдах харыстанары үөрэтэ сылдьаллар. Ханнык куһаҕан быһыылар баалларын биллэрэн, туохтан маннык быһыылар үөскүүллэрин дириҥник ырытан, кэпсээн иһии, төрөппүттэр оҕолоругар куһаҕан быһыылары туспа арааран билэргэ үөрэтэллэригэр көмөлөһөр. Сорохтор туох куһаҕан быһыылары оҥороллорун атыттарга кэпсээбэт буолуу, кинилэри албынныырга тэҥнэнэр. Куһаҕан быһыылары кистээһин дьон үксэ бары-барыта үчүгэй диэн албын санааҕа оҕустарыыларыгар, сэрэҕэ суох буоланнар ол-бу быһылааннарга элбэхтик түбэһэллэригэр тириэрдэр. Албыннаан, буруйу оҥоруулары саба сатааһынтан төрөппүттэр бэйэлэрэ эмиэ билбэттэриттэн, оҕолорун куһаҕан быһыылары оҥорбот уонна олортон хайдах көмүскэнэр туһунан үөрэппэт буолан хаалаллар.
Оҕолор ханнык куһаҕан быһыылар баалларын билбэттэрэ, кинилэр бэйэлэрэ куһаҕан быһыыларга утарсар кыахтара суох буоларыгар тириэрдэр. Итилэр сабыдыалларыгар киирэн биэрэллэрэ элбиир. Оҕолор куһаҕан быһыылары арааран билэр буоллахтарына, бэйэлэрэ ол курдук быһыылары оҥороллоруттан туттуналлар. Кинилэргэ кыра эрдэхтэринэ ийэлэрэ, аҕалара: «Бу куһаҕан быһыы, манныгы оҥорума»,- диэн үөрэхтэрэ өйдөрүгэр-санааларыгар олохсуйан хаалан, итинник быһыыны оҥороору гыннахтарына тохтотор туормас буолар. Ити курдук оҕо киһи киһиэхэ сыһыаныгар аһара баран хаалбат буоларга үөрэнэр. Бу үөрэх барыта, кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ хайдах үөрэппиттэриттэн эрэ тутулуктаах. Кыра оҕо ийэтин баттаҕыттан тардыалыыра киниэхэ ыарыыны оҥорорун көрөн билэр, ийэтэ сөбүлээбэтин хайдах эмэ биллэрдэҕинэ, тардыалаабакка үөрэттэҕинэ оҕото сотору тардыалыырын быраҕар уонна хаһан даҕаны тардыалаабат буолар.
Улаатан иһэр оҕолор улахан дьоннооҕор ордук билиэхтэрин-көрүөхтэрин баҕараллар, олус элбэх боппуруостары ыйыт да ыйыт буолаллар. «Бу тугуй»,- диэн ыйытан иһэллэриттэн оннооҕор кырдьаҕас эбэлэр саллаллар. Ханнык баҕарар боппуруоска төрөппүттэрэ сөптөөх эппиэти биэрбэтэхтэринэ, оҕо бэйэтэ быһаарыы булар эбэтэр атын кимтэн эмэттэн, атыттартан ыйытарыгар тиийэр. Ити курдук билбэт боппуруостарыгар ханнык эмэ эппиэти оҕо син-биир булар. Ол эрээри кини бэйэтэ булбут эппиэтэ төрөппүттэрин уонна учууталларын баҕаларыгар сөп түбэспэт буолар уратылаах.
Оҕо улаатан иһэн тулалыыр дьоҥҥо буолар араас түбэлтэлэри, сыыһа-халты туттуулары барыларын билэн иһэрэ наада. Оҕолор ханнык баҕарар куһаҕан быһыыга түбэстэхтэринэ, ханнык быһаарыыны ылыналларын үгүс өттүн төрөппүттэрэ кэпсээбиттэриттэн истэн эбэтэр доҕотторо эппиттэрин курдук оҥороллор. Төрөппүт оҕотугар бу быһыы куһаҕан эбэтэр үчүгэй диэн быһааран биэрэрэ хайаан даҕаны наадалаах. Үчүгэйи уонна куһаҕаны чуолкайдык арааран билэр буолуу итилэртэн хайдах көмүскэнэри үөрэтэргэ эмиэ туһалаах. Кэнники кэмҥэ биирдиилээн дьон бэрээдэги кэһиилэрэ элбээн, эдэрдэр илиинэн охсуһуу ньымаларыгар үөрэнэллэрин көҕүлээтэ. Итинник үөрэҕи баһылаабыт оҕолор бэйэлэрин көмүскэнэллэригэр эбэтэр кими эмэ көмүскүүллэригэр толору кыахтаах буолан тахсаллар.
Кэнники бириэмэҕэ үөскээбит «Оҕолору видик буорту оҥордо» диэн өйдөбүл төрөппүттэр оҕолорун иитиилэригэр бэйэлэрэ букатын кыһаммат буолан хаалбыттарын бэлиэтиир. Оҕолорун иитиитин барытын, атын дьоҥҥо, «видиккэ», телевизорга сэлээннээн кэбиспиттэрин чуолкайдаан биэрэр этии буолар. Кырдьык бу курдук, оҕолорго тугу даҕаны быһааран биэрбэккэ эрэ, дьаалатынан ыытан кэбистэххэ, оҕолор аныгы киинэ өйдөбүлүн ситэ быһаарбаккалар, аҥардастыы өлөрүү-алдьатыы диэки охтон хаалыахтарын сөп. Кинилэр көннөрү санааларыгар уустук боппуруостары быһаара сатаабакка эрэ дөбөҥнүк өлөрө, ытыалыы охсон кэбиһии ордук буолан тахсыан сөп. Аныгы киинэлэри, оҕолор ситэ өйдөөбөт өрүттэрин итэҕэйэр киһилэрэ быһааран биэрэрэ хайаан даҕаны наада.
Киһи өйүн-санаатын сайдыыта үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарыылар икки ардыларынан баран иһэр. Өй-санаа икки кытыы өрүттэригэр ханнык быһыылар буолалларын барытын билэн иһэр наадалаах. «Үтүөнү мөкүнү араарбат киһи» диэн этии, олох мындырыгар ситэ үөрэммэтэх, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорорун быһаарбат киһиэхэ аналлаах норуот үөрэҕэ буолар. Бу курдук иитиилээх киһи үчүгэйи оҥоробун дии санаан куһаҕаны да оҥоруон сөп.
Оҕону үөрэтиигэ икки төрөппүт санаалара биир буоллахтарына, эрэ иитии-үөрэтии үлэтэ эрэйэ суох баран иһэр. Ийэ, аҕа этиилэрэ оҕо өйдөбүлүгэр олус кытаанахтык иҥэллэрэ бэлиэтэнэр. Кинилэртэн биирдэстэрэ эппитин, атына чиҥэтэн биэрэр буоллаҕына, бу быһаарыы халбаҥнаабат чиҥ өйдөбүллэнэр. Төрөппүт сүрүн сыала-соруга диэн оҕотугар: «Бу үчүгэй, маннык оҥоруохха наада»,- диэн көрдөрөн эбэтэр этэн биэриитэ, онтон сыыһа диэбитин: «Бу куһаҕан, маннык оҥорума»,- диэн хааччахтыыра буолар. Оҕону маннык үөрэтэр наадаҕа дьон туох куһаҕаны, сыыһаны оҥороллоро барыта биллэр буолара туһалаах. Туох куһаҕан быһыылар баар буолаллара оҕолорго биллибэт буолуута, кинилэри албынныырга, сымыйанан: «Барыта үчүгэй»,- дииргэ тириэрдэр. Итинник албын санааҕа оҕустараннар үгүс төрөппүттэр оҕолорун иитиигэ-үөрэтиигэ кырдьык кыһаммат буолан хаалбыттар.
Эдэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара, иитиилэрэ мөлтөөн иһэр диэни билигин кэлэн бары билинэллэр. Оҕолорго улаатыахтарыгар диэри, дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын кэпсээбэккэ, кистээн сылдьаллар. Оҕо улаатан иһэн итилэри онтон-мантан истэн син-биир билэр. Кини кыра эрдэҕинэ үөрэтиллибит үөрэҕин үксэ сымыйа буолан хаалыыта, төрөппүттэрин сымыйыаччыларынан ааҕан аанньа истибэт буолуутугар тириэрдэр. Бу курдук эдэр киһи өйө-санаата эмискэ уларыйыыта бэйэтигэр улахан охсууну оҥорор. Сорохтор маннык кэмҥэ, үөрэтиллибэтэх, билбэт буоланнар куһаҕан быһыылары оҥоруу диэки салаллан хаалыахтарын сөп.