cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mallinckrodt Pharmaceuticals
Mallinckrodt Pharmaceuticals (Маллинкродт Фармасьютикалс), Ирландия фармацевтической тэрилтэтэ, дженериктары уонна опиум наркотиктартан эмнэри оҥорор. АХШ, Канаада уонна Кытай 70% наркотическай эмтэрин оҥорор. 2017 сыллаахха АХШ уонна Кытай Mallinckrodt Pharmaceuticals тэрилтэни дьону наркотикка олордор диэн суудка биэрбиттэрэ, ол кэнниттэн тэрилтэ 1 ый иһигэр акциалара 98% түспүтэ. Билиҥҥи кэмҥэ акцияларын ылар сүбэлэммэт, инвестициа оҥорор кутталлаах, тэрилтэ эстэр куттала баар, ол эбэтэр банкрот (Атырдьах ыйын 4 чыыһылатын 2020 кэмигэр).
Э
Э - Саха алпабыытын 38-с буукубата.
Алпаабыт:
А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я
Авангард
Авангард (Авангард) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 603 (2011).
Полиметалл Интернешнл
Полиметалл Интернешнл, Арассыыйа иккис улахан кыһыл көмүс хостуур тэрилтэтэ уонна Аан Дойду биир улахан тэрилтэтэ. Салалтата — Санкт-Петербург.
Бэйдиҥэ (Уус-Алдан улууһа)
Бэйдиҥэ — Уус-Алдан улууһун Өлтөх нэһилиэгин киинэ.
Полүс (тэрилтэ)
Полүс (Урукку аата Полүс Кыһыл көмүс, нууччалыы Полюс Золото), Арассыыйа саамай улахан кыһыл көмүс хостуур тэрилтэтэ.
Остосов Михаил Кириллович
Остосов Михаил Кириллович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыгар төрөөбүт. Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Балаҕан ыйын 1 күнүгэр Купороснай дэриэбинэ иһин кыргыһыыга бааһырбыт. Бу дэриэбинэ аттыгар Чаппандаттан сылдьар өссө Тартакынов Петр Федотович, Баттахов Петр Акимович уонна Токусаров Петр Дмитриевич диэн дьон эмиэ бааһырбыттар эбит. Мантан чугас Орловка диэн сир хоту өттүгэр сэриилэспит эмиэ Чаппанда киһитэ Михайлов Николай Тимофеевич кыргыһыы хонуутугар охтубут.
Фермер оскуолата
«Фермер оскуолата» — араас группа уонна ыччат агробизнеска профориентациятын оҥорор регионнааҕы түмэт тэрилтэтэ. Бу тэрилтэ олорор сири уонна үлэни көрдүүр тулаайах оҕолору, төбөтүнэн мөлтөх тулаайах оҕолору, тыа сириттэн сылдьар ыччаты, хаайыыттан босхоломмут ыччаты кытта уонна тыа хаһаайыстыбатын үөрэхтээһин тэрилтэлэрин бүтэрбит ыччаты кытта үллэлиир.
Устуоруйата
1980 сыллаахха Горелов Вячеслав спорт ориентированиетыгар спортсменнары бэлэмнии сылдьара. 1994 сыллаахха кини спортоскуолатыгар уонна киинигэр сокуон кэһиитин кытта үлэни ыытыыга тэрийээччи буолбут. Ол сылга "Койва" диэн тэрилтэ олохтоммут, онно куһаҕан дьайыыга киирбит оҕолор уонна сууттаммыт оҕолору өрүһүнэн устуу тэрийбит. Онно Горелов "Туризм сокуону кэһии утары" диэн бырайыагы көрдөрбүт, ону куорат администрацията өйөөбүт. 1997 сыллаахха "Ирень" диэн лааҕыр тэриллибит, онно атынан уонна билисипиэтинэн барар маршруттарынан 2000 тахса киһи ааспыт. 1998 сыллахха лааҕыр ил тэрилтэ буолбут. 2000 сыллаахха чааһынай урбаанньыт быһыытынан суруллубут уона Пермскай кыраай Ильин оройуонун Кривец диэн дэриэбинэтинэр кэлии балыксыттарга "ыалдьыт диэтин" туппут. 2003 сыллаахха тулаайах оҕолорго анаан лааҕыр ааспыт. . Ол сыллаахтан Вагит Алекперов "Биһиги кэскилбит" пуондатын кытта үлэлиир. .
«Фермер оскуолата» тэрилтэ 2009 сыллаахха арыллыбыт. Программата хас да этааптарга арахсар: профориентация куурсугар уонна социализацияҕа 18тан 23 саастарыгар дылы 30 кыттааччыны ыҥыраллар. Иккис этаапка ордук ситиһиилээх кыттааччылары агробизнеһы кытта сыһыаннаах араас специализацияларынан бэлэмнииллэр. Тэритэ бородууксуйатын араас ханаалларынан батарар, онон эдэр дьон бородууксуйаны атыылаан харчыны ылан дохуоттаныахтарын сөп. . 2012 сыллаахха «Фермердар оскуолата» бырайыага "Биһиги кэскилбит" пуондатын бириэмийэтин ылбыта.
Нумерология
Нумерология диэн чыыһыла уонна киһи быһыытын эбэтэр киһи инникитин сибээстиирин туһунан итэҕэл, ону кытары тыл, аат, санаа буукубаларын чыыһылынан өйдөбүлүн үөрэтэр. Үксүн айылҕа кистэлэҥ көстүүтүн, астрология үөрэҕин уонна да атын таайар ньымалары кытта сибээстээх.
Нумерология уонна нумерология таайыылара былыр эрдэтээҥҥи математиктарга (пифагореецтарга) ((the) Pythagoreans) киэҥник биллэр этэ, билигин математика үөрэҕэр сыһыана суох диэн ааҕыллар.
Традиционнай нумерологияны тутуспакка даҕаны нумерология принцибигэр итэҕэйэр дьон бу термины тутталлар. Оннук 1997 сыллаахха «Numerology: Or What Pythagoras Wrought» диэн кинигэҕэ американскай математик Андервуд Дадли бу термины сыаналаах кумааҕы рыногын ырытыытыгар туттубута.
Кириитикэ
Наука көрүүтүнэн чыыһылалар бэйэлэрэ суолтата суохтар уонна киһи олоҕор дьайбаттар. Онон, нумерология диэн, чыыһылалары наука курдук көстөөрү туттар, сымыйа наука. Бу үөрэх сыыһатын дакаастыыр икки научнай бэрэбиэркэ ыытыллыбыта. Бастакы үлэ 1993 с. Великобританияҕа, иккис – 2012 с. Израильга ыытыллыбыта. Израиль эксперименыгар биир баһылаабыт нумеролог уонна 200 киһи кыттыбыта. Эксперимент уопсайа иккитэ ыытыллыбыта уонна иккитэ табыллыбат түмүгү көрдөрбүтэ.
Нумерология принциптара
Нумерология үөрэҕэр чыыһыла барыта, киһи төрөөбүт күнүн, ыйын, дьылын бииргэ эбэн, биир бэлиэлээх чыыһылаҕа тиэрдиллиэн сөп, ити чыыһыла киһи майгытын быһаарар диэн этиллэр. Хас биирдии чыыһыла ураты хаачыстыбаны, өйдөбүлү, дьүһүнү ойуулуур.
Чыыһылалары биир чыыһылаҕа тиэрдии
Улахан чыыһылалары судургуга тиэрдэр араас система баар. Ордук туттуллар көрүҥэ — уон иһигэр киирэр чыыһылаларын эбии, 10 эбэтэр уонтан тахса таҕыстаҕына ити чыыһылалары эбэҕэн. Маннык эбии боростуой чыыһыла (1–9) тахсыаҕар дылы салҕанар (сорох нумерология ааҕыытынан 11 уонна 22 чыыһылалар баһылыыр буолаллар уонна салҕыы эбиллибэттэр).
Нумерология көрүүтүнэн бириэмэ 1-9 дылы бүппэт хатыланар циклнан барар, үйэ уонна 10 сыл иһинэн хас биир кэлэр сыл саҥа чыыһыланы аҕалар. Сыл иһигэр күннэри уонна ыйдары эмиэ циклларга үллэриэххэ сөп.
Петропавловск (холдинг)
Петропавловск диэн улахан таас хайалары уонна кыһыл көмүс хостуур тэрилтэ. Арассыыйа тэрилтэтэ, ол эрэн Улуу Британияҕа регистрациалаах.
Борисов Юрий Петрович
Борисов Юрий Петрович — олоҥхоһут.
"Баһырҕастаах аттаах Баабый Баатыр" олоҥхо ааптара.
2015 с Өрөспүбүлүкэтээҕи олоҥхо ыһыаҕын олоҥхо күрэҕин кыайыылааҕа.
Ылыллыбыт сирэ
Борисов Юрий Петрович "Баһырҕастаах аттаах Баабый Баатыр" олоҥхо - Дь., Сайдам, 2014
Interstate 60
Interstate 60 диэн Боб Гейл 2002 сыллааҕы киинэтэ. Жанра комедия-драма суол киинэтэ.
Егоров Прокопий Иванович
Егоров Прокопий Иванович (1928 с. олунньу 5 күнэ, Наахара нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Педагогическай наука кандидата, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
Interstate 60
Сюжета
Аан дойду омуктарын номохторугар баҕа санааны толорор араас персонажтар бааллар. Арабтарга - джиннар, ирланнарга - лепреконнар, кытайдарга - луолар, Эуропа омуктарыгар - феялар. Америкаҕа маннык персонаж аата О.У. Грант (O.W. Grant). Кини эмиэ туох баҕарбыт санааҕын барытын толоруон сөп, ол эрэн кини дьээбэлээх соҕус киһи...
Егоров Прокопий Иванович
Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Кириэстээх нэһилиэгин Наахаратыгар төрөөбүтэ. 1946 с. орто оскуоланы бүтэрбитин кэннэ, кинини Тойбохойдооҕу Оҕо дьиэтигэр иитээччинэн анаабыттара. Онтон оскуолаҕа нуучча тылын, литературатын учууталынан, салгыы завуһунан үлэлээбитэ. Үлэлии сылдьан, Прокопий Иванович Дьокуускайдааҕы пединститут нуучча тылыгар, литературатыгар отделениетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Ити кэнниттэн кинини үөрэх оройуоннааҕы салаатын инспекторынан анаабыттара.
1960-1968 сс. Өрөспүүбүлүкэтээҕи учууталлар билиилэрин үрдэтэр институттарыгар дириэктэринэн ыҥыраллар. Ити бириэмэҕэ Прокопий Иванович Москватааҕы В.И. Ленин аатынан пединститут аспирантуратын бүтэрэн, педагогическай наука кандидатын степенин көмүскүүр.
Interstate 60
Сюжета
Нил Оливер диэн уол баай ыал оҕото. Аҕата ситиһиилээх адвокат буолан Нил кини туйаҕын хатаран юрист оскуолатыгар үөрэнэ киириэн баҕарар. Нил адвокат буолуон соччо баҕарбат, уруһуйдуурун ордук сөбүлүүр. Нил таптыыр кыыстаах эрээри түүлүгэр атын билбэт кыыһын көрөн таптаан кэбиһэр. Нил 22 сааһын туолар төрөөбүт күнүгэр олоххо туох аналлаахпын хоруй ылыахпын баҕарабын диэн баран торт чүмэчитин үрэр. Маны официанныы сылдьар О.У. Грант истэ көрөр. Салгыы Нил олоҕор араас дьикти түбэлтэлэр буолаллар. Түүлүгэр көрбүт кыыһын булаары ханнык да хаартаҕа суох Interstate 60 суолунан айаннаан барар.
Егоров Прокопий Иванович
Олоҕун олуктара
Учууталлар билиилэрин үрдэтэр институт дириэктэринэн олорон, 8 уонна 11 кылаастаах оскуолаларга үлэ уруоктарын, ону ааһан, производственннай үөрэхтээһин акылаатын түһэрсибитэ, оскуолаларга үлэ уруоктарын, массыынаны, тракторы ыытыы уруоктара оскуолаларга киллэриллибиттэрэ. Ыытыллыбыт үлэлэр уопуттарын түмэн «Орто оскуолаларга үлэ уруоктарын тэрийии» диэн Прокопий Иванович редакциялааһынынан хомуурунньук бэчээттэнэн тарҕаммыта. Институт иһинэн бэйэ билиитин үрдэтиниигэ сыллата ортотунан 600-700 учуутал үөрэнэн ааһар буолбута. 113 оскуола бастыҥ уопуттарын арыйан көрдөрөр «Педагогическай үлэ маастардара» диэн улахан хомуурунньук бэчээттэнэн тахсыбыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ киэн туттар учууталлара Г.Е. Бессонов, М.А. Алескеев, В.П. Рыжов, Д.М. Чумаченко, М.П. Дьяконова, Б.Н. Андреев о.д.а үлэлэрин туһунан матырыйаал элбэх тираһынан Өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар тарҕатыллыбыта
Interstate 60
Оҥоруу
Боб Гейл киинэни бэйэтэ суруйбут сценарийынан уһулбута. Айар үлэтигэр күүрээннэрэ - Барык түөлбэ телесериал, Гулливер айаннара уонна Алиса Дьикти дойдуга битиктэр. Киинэ уһулуута 2000 сыл балаҕан-алтынньы ыйдарыгар буолбута. Уһулуу буолбут сирдэрэ - Финикс (Аризона, АХШ) уонна Торонто (Онтарио, Канада).
Егоров Прокопий Иванович
Наҕараадалара, ытык ааттара
- Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала
- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
Interstate 60
Ылыныы
Киинэ премьерата Америкаҕа 2003 сыл муус устар 25 буолбута. Fireworks компания үбэ тиийбэккэ киинэ үчүгэйдик рекламаламматаҕа уонна аҕыйах киинэ театрдарыгар көстүбүтэ. Мантан сылтаан 7 мөлүйүөн доллар бюджеттаах киинэ ночооттоох буолбута. Кэлин DVDга тахсан ордук биллибитэ. Кэлэр сыллар устата элбэх көрөөччү сэҥээрэн культовай статустаах киинэ буолбута. Сорох критиктар Interstate 60 бастыҥ суол киинэтэ буолар дииллэр.
Михайлов Николай Тимофеевич
Михайлов Николай Тимофеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ньурба Чаппандатыгар төрөөбүт. Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Орловка диэн сир хоту өттүгэр кыргыһыы хонуутугар атырдьах ыйын 27 күнүгэр охтубут. Бу сир аттыгар Чаппандаттан сылдьар өссө Остосов Михаил Кириллович, Тартакынов Петр Федотович, Баттахов Петр Акимович уонна Токусаров Петр Дмитриевич диэн дьон эмиэ бааһырбыттар эбит.
Улуу Хуртуйах таас
уҥа|мини|340x340пкс|Улуу Хуртуйах тааһы "аһатыы" туома уҥа|мини|375x375пкс|Анхаков түмэлигэр уҥа|мини|381x381пкс|В.И. Суриков "Каменная баба" этюда Улуу Хуртуйах таас (Улуг Хуртуях тас. хак.: Большая каменная старуха. Сахалыы -- улахан таас эмээхсин) — Хакасияҕа Анхаков аалын таһыгар баар таастан быһан оҥоһуллубут пааматынньык, биһиги эрабыт иннинээҕи кэмҥэ III тыһыынча бүтүүтэ -- II тыһыынча сыл саҥата оҥоһуллубут Окунев култууратын пааматынньыга
Үрдүгэ  — 3,02 миэтэрэ, ыйааһына — 2,6 туоннаҕа тиийэр.
Устуоруйата
Хакасията өрөспүүбүлүкэтинээҕи кыраайы үөрэтэр түмэл пуондатыгар 1954 сыллаахха киирбит. Бу таастан чочуллан оҥоһуллубут пааматынньыгы Хакасия кыраайы үөрэтэр түмэлин үлэһитэ, биллиилээх археолог Аьберт Николаевич Липскай тэрийэн, сүүрэн көтөн аҕалтарбыт. Пааматынньыгы кыраайы үөрэтэр түмэлгэ аҕалбыттарын биир сүрүн төрүөтэ -- бу курдук ускуустуба биир улахан оҥоһугун вандаллартан харыстааһын этэ. Хуртуйах таас пааматынньыга билим эйгэтигэр өссө 1722 сыллаахтан ыла биллэр. Олохтоохтор, хакаастар бу таас киһини улаханнык ытыктыыллар, сүгүрүйэллэр. Кинин дьахтар культун быһыытынан ылыналлар уонна кини ийэ буолууну, хат дьахталлары араҥаччылыыр диэн өйдөбүллээхтэр. .
Күн бүгүн Улуу Хуртуйах таас пааматынньыга Хакасияҕа Анхаков сэлиэнньэтин таһынааҕы этно комплекс сиригэр уотугар сабыылаах павильон иһигэр турар. Ол этно комплекс Абакан - Ак Довуран (Тыва) айан суолун 113-с килэмиэтиригэр баар. Комлпекс бүтүннүү аһаҕас халлан анныгар туран үлэлиир. Салайааччыта Евгений Горбатов.
Ойуулааһына
Улуу Хуртуйах тааһы аан бастаан сурукка бичиккэ киллэрбит киһи Даниэль Готлиб Мессершмидт буолар. Кини пааматынньык туһунан 1722 сыллаахха суруйбута.
Кысылбаиков Илья Гаврильевич
Кысылбаиков Илья Гаврильевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала.
Үөһээ Бүлүү Ороһутугар 1955 сыллаахха төрөөбүтэ. Өрөспүүбүлүкэ лиссиэйигэр математика уруогун учуутала.
Ниагара Фолс
thumb|right
Ниагара Фолс (Niagara Falls) — Аан Дойдуга биир бөдөҥ уу түһүмтэтэ буолар, АХШ уонна Канаада икки ардыгар!
Сүө
Сүө — тугу гыныллыахтааҕа.
Тумул (Уус-Алдан улууһа)
Тумул — Уус-Алдан улууһун Бороҕон нэһилиэгин киинэ.
Ноҕайдар
мини|300x300пкс|Ноҕай былааҕ альт=|мини|300x300пкс|XV үйэ бутуутугэр Ноҕай ордуутун сирэ мини|300x300пкс|Ноҕайдар И.Г. Дройзен оҥорбут «Die Mongolischen Reiche ums Jahr 1300» диэн картатыгар Ноҕайдар (эргэтбит нууч. нагаи, ноҕай татаардара, Кырыым истиэбин татаардара да дииллэр; бэйэлэрин ааттанар ааттара: ногай [ноҕай диэн иһиллэр], элбэх ахсаан: ногайлар [ноҕайлар]) — Хотугу Кавказка, Кырыымҥы олорор түүр тыллаах омук. Былыр ноҕайдар Хара муораттан хоту диэки (XIX үйэ ортотугар диэри), Волга өрүһүнэн уонна Уралынан (XVI үйэ ортотугар диэри), билиҥҥи Казахстаан арҕааҥы өттүгэр (XV үйэ бүтүүтүгэр, XVI үйэ саҕаланыытыгар диэри) олорбуттара. 2010 сыллаах биэрэпиһинэн Арассыыйаҕа 103,7 тыһыынча ноҕай киһитэ олорор.
Төрдө
Ноҕай омугун өбүгэлэрэ былыргы түүр тыллаах биистэр буолаллар, холобур, сирактар, уйсуннар, уйгуурдар, канглылар, кыпчактар, астар, дормэннэр, мангыттар, булҕардар, байыстар, бодырактар, кэнэгэстэр, катаҕаннар, кобаннар, байдар, мажардар уонна да атын. Кинилэр Соҕуруу Сибииргэ, Моҕол сиригэр, Орто Азияҕа, Соҕуруу Уралга, Волга өрүһүнэн, Хотугу Кавказка, Кырыымҥа олорбуттара. Үгүстэрэ араас кэмҥэ бэйэлэрэ дойдулана сылдьыбыттара.
"Ноҕай" диэн аат омук аатын быһыытынан Алтан Ордууга (Дьүчи Улууһа) Ноҕай бэклэрбэктэн саҕаламмыт буолуохтаах (XIII үйэ). Ноҕай кинини өйүүр араас биистэри сомоҕолообут уонна олору "ноҕай" диэн ааттыыр буолбуттар. Билигин биллэринэн Ноҕай бэклэрбэк ордук кыпчак-половец, уз-печенег уонна алан төрүттээх биистэргэ тирэҕирэр этэ. "Ноҕай" аат сурукка аан маҥнай 1436 сыллаах Андрэа Бьянко диэн Венеция киһитэ оҥорбут картатыгар киирбит уонна "nogai" диэн суруллубут. Ноҕай бэклэрбэк кэнниттэн "ноҕай" ааты кийэт аҕа уустан төрүттээх Мамай (XIV үйэ) туттубута, ол кэннэ Эдигэй бэклэрбэк (XV үйэ).
Алтан Ордуу кэмин кэнниттэн "ноҕай" диэн аатынан Дунай, Дон, Кубань, Кума, Тэрэк, Волга, Урал уонна Эмба өрүстэринэн олорбут көс биистэри ааттыыр этилэр.
Ноҕай тылын көрдөххө, бу омук үөскүүрүгэр кыпчак-половец биистэрэ күүскэ дьайбыттара биллэр.
Ааттара
"Ноҕай" аат төрдүн туһунан биир кэлим санаа суох. Сорох чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан "ноҕай" аат Кырыым татаардарын тылларыттан үөскээбит буолуон сөп: nоɣаi — "илиҥҥи Арассыыйаҕа олорор татаар киһитэ". Сорохтор этэллэринэн моҕолуу нохой "ыт" (бу тыл саха тылыгар "нохоо" диэн сылдьар) диэнтэн үөскүөн сөп.
А. Ф. Вельтман сабаҕалаабытынан "ноҕай" аат чахчы моҕоллуу нохой диэнтэн үөскээбит, ол эрээри былыргы моҕол тылыгар нохой "ыт" диэн буолбакка, "бөрө" диэн буолуон сөп.
Ноҕайдар биистэрэ
Дагестааҥҥа уонна Чечняҕа:
Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэтигэр уонна Ставрополь кыраайын Кочубэй оройуонугар:
Астрахан уобалаһыгар:
Кырыымҥа:
Калмык Өрөспүүбүлүкэтигэр:
Ставрополь кыраайын Нефтекум уонна Степнов оройуоннарыгар:
Ставрополь кыраайын Минераловодскай оройуонугар:
Тыллара
Ноҕай тыла түүр тылларын ахсааныгар киирэр.
Ноҕайдар киэҥ сиринэн тарҕанан олорор буоланнар кинилэр тыллара түөрт улахан диалеккэ арахсар: караногай (Дагестааҥҥа уонна Чечняҕа), ногай эбэтэр кум (Ставрополь кыраайыгар), акногай эбэтэр кубань (Карачай-Черкес сиригэр), карагаш (Астрахан уобалаһыгар).
Ноҕай тыла Кырыым татаардарын тылларын степной диалега буолар. Ол иһин сорох чинчийээччилэр саныылларынан татаар тылын йуртов, алабуҕа уонна кундров диалектара ноҕай тылыгар киирэллэр.
Ноҕай тыла каракалпак уонна каһаах тылларын кытта түүр тыллар кыпчак бөлөҕүн сүрүнэ буолар.
Ноҕай тылым литературнай көрүҥэ караногай диалегар олоҕуран оҥоһуллубута.
Суол киинэтэ
Суол киинэтэ (road movie) диэн сүрүн дьоруойдар айан суолугар сылдьалларын көрдөрөр киинэ жанра. Суол киинэтэ үксүн атын жанрдардыын булкуһар. Холобур - комедия, хоррор, вестерн, нуар.
Сайыны анаарыы
Сайыны анаарыы — көстөн ааспыт сайыҥҥы чээлэй күөҕү атаарыы буолар.
Бүппэт тыыннаах бүтүн олоххо махтаныы, киниэхэ үтүө санааны этии — Айыы итэҕэлин атырдьах ыйынааҕы иккис туома. Маны отчуттар судургутук кыдамаһа алгыһа дииллэр. Айыы итэҕэлигэр бу туом үс суол өрүттээх. Бастакыта, илэ көстөр айылҕаҕа махтаныы. Иккиһэ, анаарыы иччитигэр хайыһыы. Үсүһэ, салгын куту Аан Дьааһыҥҥа көтөҕүү.
Зедгенидзева Зоя Иннокентьевна
Зедгенидзева Зоя Иннокентьевна (1926 с., кулун тутар 5 күнэ, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1998 с.), Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
Хочо улууһун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1942 сыллаахха Бүлүүчээн сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Сэрии ыар сыллара буолан, ыал улахан оҕото буоларынан, ийэтигэр көмөлөһөөрү үөрэммит оскуолатыгар 1943 сылтан учууталынан киирбитэ уонна 1952 сыллаахха үөрэҕин кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ. Ити кэмтэн ыла бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри Сунтаардааҕы алын сүһүөх оскуолаҕа ханна да халбаҥнаабакка үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ.
Оройуоҥҥа начаалынай үөрэхтээһиҥҥэ үөрэтии саҥаттан саҥа ньымаларын булан, үөрэтэн, олоххо киллэриигэ энтузиаст-учуутал. Үлэлиир сылларыгар дойду үрдүнэн Липецкэй уобалас учууталлара Эльконин, Давыдов о.д.а. саҥа ньымаларын олоххо киллэриигэ киэҥ далааһыннаах хамсааһын саҕаламмыта.
Зоя Иннокентьевна оройуон начаалынай кылаастарга үлэлиир учууталларын түмсүүлэрин салайан, сыллата семинардар, аһаҕас уруоктар былааннаахтык ыытыллаллара. Үөрэтии-иитии хаачыстыбата биллэрдик тупсубута, учуутал эппиэтинэһэ улааппыта. Начаалынай оскуолаҕа үөрэтии программаларыгар учууталлар методическай түмсүүлэрэ элбэх уларытыылары, тупсарыылары киллэрбиттэрэ учууталлар билиилэрин үрдэтэр институтунан биһирэммитэ. Зоя Иннокентьевна курдук үлэлиир Өрөспүүбүлүкэ бастыҥ учууталларын уопуттара учууталлар IV съезтеригэр туспа боппуруос быһыытынан турбута, онно кини информационнай дакылаата истиллибитэ. Үчүгэй уопут быһыытынан Өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар тарҕатарга рекомендация оҥоһуллубута
Кини туһунан
- Спиридонов Н., Саҥа ньыма автора. [Саха Республикатын үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, оройуон Бочуоттаах гражданина Зоя Иннокентьевна Зедгенидзева 70 сааһын туолла] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1996. - Кулун тутар 5 күнэ-С.3;
- Исаева А., Учуутал династията салҕанар. [Саха Республикатын үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, оройуон Бочуоттаах гражданина Зоя Иннокентьевна Зедгенидзева 70 сааһын туолла] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1996. - Кулун тутар 5 күнэ-С.3;
Салбык кургаана
мини|267x267пкс|Салбын кургаан биир тааһа Улахан Салбын кургаана — Енисей өрүс орто тардыытыгар баар улахан, сүдү таастары чөмөхтөөн, дьаарыстаан сааһылаан оҥоһуллубут саамай улахан кургаан. Тагарскай култуура биир биллэр көстөр пааматынньыга. Улахан Салбын кургаан пааматынньыгын судаарыстыба харыстыыр. Ол таһыгар аһаҕас халлаан анныгар «Древние курганы Салбыкской степи» диэн түмэл комплекса үлэлии.
Ойуулааһына
Улахан Салбын кургаана Хакасия өрөспүүбүлүкэтигэр Уус Абакан оройуонугар, Абакан куораттан хотугулуу-арҕаа Батеневскай кряж диэки 60 килэмиэтири бардахха, Ыраахтааҕылар хочолоругар, Салбык түөлбэҕэ, баар.
Бу кургааны 1954 - 1956 сыллардаахха Матырыйаалынай култуура устуоруйатын түмэлэ уонна С.В. Кисилев салайааччылаах Хакасиятааҕы тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйан билим чинчийэр института аан бастаан хаһан үөрэппиттэрэ.
1992, 1994, 1996, 1998, 2008 уонна 2010 сыллардаахха Л.С. Марсадолова салайааччылаах Судаарыстыбанна Эрмитаж Сайаан - Алтаай археологияҕа эспэдииссийэтин тэрийбиттэрэ. Онно Улахан Салбык кургааҥҥа археология уонна астроархеология чинчийиилэрэ ыытыллыбыттара.
Уопсайынан, Салбык истиэбэр 5 килэмиэтирдээх сиргэ барыта эргиччи 56 улахан кыра кургаан баар. Онтон Улахан Салбын кургааныттан 5 эрэ кургуун арыый улахан. Атыттара 4 - 6 миэтэрэҕэ тэҥнэһэллэр. Салбык кургааннарын биир саамай уратыта диэн, кинилэр буордара пирамидалыы быһыылаахтык кутуллубут буолар. Атыттарга холоотоххо. .
Христианство былыргы төрүттэрэ
Христианство былыргы төрүттэрэ, өй-санаа иҥмит ханнык өйдөбүллэрэ, бу сүдү итэҕэл үөскээһинин арыйаллар.
Билигин Россияҕа демократия саҥа үөскээн эрэр кэмэ. Урукку сэбиэскэй, тоталитарнай былаас Россия олохтоох омуктарын остуоруйаларын токурутан, бэйэтигэр эрэ сөп түбэhэр гына саҥалыы суруттаран туhаммыта. Ол иhин урукку Россия историята барыта Москва государствотын олоҕун сайдыытын эрэ толорутук көрдөрөрө, онтон олохтоох кыра омуктар нуучча государствотыгар холбонуохтарын иннинэ олохторун остуоруйата букатын суох курдук көрдөрүллэрэ. Кыра да буоллар көҥүл кэлбитинэн туһанан билигин олохтоох омуктар дьиҥнээх олохторун остуоруйатын хаттаан ырытан көрүүлэрэ ыытыллар, дириҥник хаһан үөрэтэллэрэ элбээтэ. Ити үлэлэр түмүктэринэн саха омуга олус былыргы төрүттээх омук, онтон саха тыла Азия, Сибиир омуктарын төрүт тыллара буолара сыыйа дакаастанан иhэр. (1,24-28).
Остуоруйа үөрэхтээхтэрэ быhааран эрэллэринэн былыргы хуун омуктар сахалыы саҥарар буолуохтарын сөп. Аатырбыт Аттила ыраахтааҕы салайыытынан хуун омуктар конфедерациялара төрдүс үйэҕэ диэри Хотугу Кытай сириттэн, Алтаайтан саҕалаан Азия арҕаа өттүн уонна Европаны барытын кэриэтэ сэриилээн ылан баhылыы сылдьыбыттар. Онтон кэлин, кинилэр үрэллэн кыаттарыыларын, Европаны биир гына ыһыллыыларын кэнниттэн, онно саҥа государстволар уонна христианство итэҕэлэ үөскээн сайдан барбыттара сабаҕаланар.
Бу үлэҕэ христианскай итэҕэлгэ туттуллар сүрүн тыллар төрүттэрэ сахалыы тыллар буолаллар диэни дакаастанар. Ханнык баҕарар тыл ханнык омук тыла буоларын быһаарарга ол тыл бу омук тылыгар ханнык өйдөбүллээҕин быһаарыы ылар. Бу тыл өйдөбүлэ, тыл суолтатын толору быһаарара, дьоҥҥо сөптөөхтүк өйдөтөрө сыаналанар.
Холобурга, Сибиир диэн тылы ылан быһаарыллар. Бу тыл түүр омуктар тылларыгар чуолкай өйдөбүлэ суох, онтон монгол омук тылыгар “Ойуур дойдута” диэн быһаарар өйдөбүллээх. Бу өйдөбүл, Сибиир диэн тылы ордук сөптөөхтүк быһааран, чуолкайдаан биэрэр курдук, ол иһин бу тылы монголлар тыллара эбит диэн быһаарыы сөптөөх диэннэр үөрэхтээхтэр билинэн сылдьаллар. Ол эрээри сибиир диэн тыл сахаларга эмиэ баар. Бу тыл “сири-сибиири кэһэн” диэн холбуу этиигэ туттуллар уонна эмиэ “ойуур, симилэх” диэн суолтаны биэрэр, сахалар Сибиири уһаты-туора элбэхтик кэспиттэрин биллэрэр.
Билигин хайа омуктар аан бастаан сурукка киирэн бэлиэтэммит кэмнэриттэн баар буолбуттарын ааҕыы олоххо киирэн иһэринэн 2,5 тыһыынча сыллардаахха Геродот суругар киирбит сахалар (сакалар) оччотооҕу кэмҥэ баалларыттан, онтон монгол диэн омук аата 1206 сыллардаахтан ыла биллибитинэн Сибиир диэн тыл сахалыы тыл буолара ылыныллара эрэ хаалан сылдьар.
Бу тыллар дьиҥнээх суолталарын быһаарыы миэтэтин туһанан христианскай итэҕэл сүрүн, тутаах тылларыгар иҥмит өй-санаа өйдөбүллэрин, суолталарын быһаарыллар. Бу миэтэти туһаннахха христианскай итэҕэл сүрүн тылларын сахалыы өйдөбүллэрэ, ити тыллар төрүттэрэ саха тыллара буолаллара чуолкайдык быһаараллар.
Христианскай итэҕэли туһанар омуктар тылларыгар ити итэҕэл сүрүн тыллара ханнык даҕаны ис, кистэлэҥ суолталара суохтар. Онтон бу тыллар саха тылыгар киһини чахчы итэҕэтэр туспа, быһаарар өйдөбүллээх, дириҥ суолталаах тыллар буолаллар. Саха дьоно билигин даҕаны өлбүт аймах-билэ дьоннорун кэриэстиири, бэстилиэнэй баҕа санааларын, кэриэс этиилэрин толороллорун хаһан даҕаны умнубаттар. Ол кэриэстиир итэҕэл саха дьонугар билигин да ордон сылдьара сахалыы тыллаах хуун омуктар христианскай итэҕэли төрүттээбит эбиттэр диэн быһаарарга толору кыаҕы биэрэллэр.
Саҥа итэҕэл үөскээhинигэр сахалыы тылынан саҥарар хуун омуктар сэриилэhэн кыаттаран, эстэн-быстан, үрэллэн сылдьаннар, хаттаан холбоhон биир кэлим күүс буолаарылар: “Сэриигэ өлбүт улуу дьоммутутун кэриэстиэҕиҥ, хаттаан холбоhоммут өссө кыайыыларда ситиhиэҕиҥ! Кэриэстэс, биhигини кытта”,- диэн урууларын-аймахтарын барыларын ыҥырыылара, кинилэри кытта кистээн көрсүhүүлэрэ төрүөт буолбутугар сөп.
Хуун омуктар маннык бэйэ-бэйэлэрин кытта кистээн көрсүhүүлэрэ уонна хаттаан өрө турууга бэлэмнэниилэрэ төhө эмэ кэм устата кыайыылаахтар өттүлэриттэн араас туоратыылары уонна эккирэтиhиилэри көрсүбүттэрэ биллэр. Европаҕа сахалыы саҥарар хуун омуктар симэлийэн сүтэн хаалыыларыгар кыайбыттар өттүлэриттэн кинилэри сойуолаhыы, туоратыы улахан оруолу ылбыта чуолкай.
Ханнык баҕарар итэҕэл бэйэтигэр сыhыаннаах төрүт суолталаах тыллардаах уонна итэҕэлгэ туттуллар араас ураты бэлиэлэрдээх буолар. Бу үлэҕэ христианство итэҕэлигэр туттуллар төрүт тыллар уонна биир сүрүн бэлиэни бары өттүттэн ырытан, сахалыы өйдөбүллэрин булан көрүллэр:
- Христос - диэн тыл, итэҕэл саамай сүрүн тыла, таҥара бэйэтин аата буолар. Бу тылга сахалыы: “Кэриэстэс”,- диэн тыл саҥарылларынан даҕаны уонна сахалыы кистэлэҥ ис суолтатынан ордук сөп түбэһэр. Бу тыл история кэрискэ кэмигэр туттулла сылдьыбыт суолтатынан өссө олус табыллар. Бу тыл сахалыы өйдөбүлүнэн: “Бары мунньустаммыт сэриигэ өлбүттэрбитин кэриэстиэҕиҥ, ситиспит улуу кыайыыларын ахтан-санаан кэлиэҕиҥ уонна кинилэр өссө кыайыыны ситиһэргэ бүтэhик баҕа санааларын хайаан да толоруоҕуҥ!”- диэн чахчы ытыктанар, толоруллар өйдөбүл, элбэх дьону ыҥырыы буолар. Өлбүт киһини ахтар-саныыр мунньустууга бэйэ дьонун бииргэ түмэргэ аналлаах “Кэриэстэс, биhигини кытта”,- диэн ыҥырыы саха дьонун өйдөбүллэригэр хайаан да толоруллуохтаах өбүгэлэр көрдөбүллэрин өйдөтөр. Бу тыл дириҥ ис хоһоонноох суолтата уонна өлбүт киһини ахтар-саныыр элбэх түмсүүлэр итинник ааттаах итэҕэл үөскээһинигэр кырдьык тириэрдибит буолуохтарын сөп.
- Крест - эмиэ итэҕэл биир тутаах тыла уонна туттуллар бэлиэтэ. Сахалыытыгар: “Кэриэс”,- диэн буолуохтааҕа арҕаа омуктар тылларыгар киирэн кыратык уларыйбыт. Бу тыл саха тыла буоларын дакаастыыр сүрүн бэлиэтинэн: “Кэриэс”,- диэн тыл сахалыы көннөрү туора ууруллубут кэриэhи өйдөтөрүн таhынан өссө, өлбүт киhи ытык баҕа санаатын эбэтэр өлбүт, суох буолбут киhини ахтыыны, өйдөөн кэлиини бэлиэтиирэ буолар. Саха дьонугар ордук улахан суолтаны өлөөрү сытар киhи бүтэhик баҕа санаатын, кэриэhин этиитэ ылар. Кини кэриэhин этиитин хаалар дьоно хайаан да толороллоро көрдөнүллэр. Өлбүт киһи кэриэс этиитин толорууну ордук дириҥник Эрилик Эристиин “Кэриэс туолуута” диэн кэпсээнигэр арыйан көрдөрөр.
Сахалар кырдьаҕас киһи кэриэс этиитин толорууга бары кыахтарын уураллар. Кинилэр киһи өлбүтүн да кэннэ айыы буолбут өйө-санаата кэннилэригэр хаалар ыччаттарын көрө-истэ сылдьалларын билигин да итэҕэйэллэр. “Өлүү иннинэ аҕыйах тыл” диэн В.Чехова ыстатыйатыгар өлөөрү сытар киһи кэриэс тылын этиитин толоруох буолан ылынан, эрэннэрэн баран толорботох киһи элбэх эрэйгэ тэбиллиитэ кэпсэнэр. (2,19).
Былыргы Сибиир истиэптэрин олохтоохторо ортотугар төгүрүктээх уонна түөрт тэҥ, кэтирээн тахсар салаалардаах кэриэс, ымыы, “Күн таҥараларын” көрдөрөр бэлиэлээхтэрэ биллэр. Хуун омуктар кистэлэҥ көрсүhүүлэригэр кэриэс ымыы бэлиэлэрин бэйэ-бэйэлэрин билсиhэллэригэр анаан куруук тутта сылдьыбыт буолуохтарын сөп.
Былыргы сахалар итэҕэллэринэн ойуун киhи кута дүҥүрүн “Быарык”,- диэн тимир кэриэhигэр иҥэн сылдьар эбит. Ойуун көрүүлэнэр уонна алгыыр кэмнэригэр дүҥүрүн эргитэн тимир кэриэhин көрдөрөрө, туhанара эмиэ биллэр. Билигин бу кэриэс ымыы бэлиэ кыратык тупсарыллан баран христианскай итэҕэл сүрүн бэлиэтэ буолан сылдьар.
Кэриэс диэн тыл сахаларга икки олус дириҥ суолталаах. Бу тыл бастакы суолтата өлбүт киһи кэриэс тылын этиитин, кэннигэр хаалар кэнчээри ыччаттарыгар баҕа санаатын тиэрдиитэ, онтон иккис суолтатынан былыргы сахалар Күн таҥараны итэҕэйэллэрин бэлиэтинэн буолар. Билигин даҕаны кэриэс диэн тыл бэйэтэ сахалар Күн таҥараларын итэҕэлин биир сүрүн тыла, бэлиэтэ буолар.
Өссө кэриэс харыстаныы бэлиэтэ. Былыргы кэмҥэ дьон күлүнэн сүүстэригэр кэриэс бэлиэ оҥостон араас ыарыылартан харыстанар эбиттэр. Бу кэриэс оҥостон харыстаныы бэлиэтэ христианскай итэҕэлгэ киирбит.
Арҕааҥҥы дойдуларга бу кэриэс диэн тылга туорай маһы эрэ өйдүүллэр. Холобур, мачта туорайа, киһи илиитин туора ууммута эҥин. Өйтөн-санааттан тутулуктаах өйдөбүлэ суох аҥардастыы ойуунан көрөн быһаарыы бу көстүү итэҕэл сүрүн бэлиэтэ буолуутугар ситэ тиийбэт.
- Дьявол - бу сахалыы: “Дьаабы”,- диэн тыл бэйэтинэн уларыйбакка да сылдьар, куһаҕан диэн тыл үөскүөн иннинэ туттулла сылдьыбыт “дьа” диэн өйтөн-санааттан тутулуктаах саха тыла буолар. Билигин даҕаны сахалар бу тылы бэйэтин: “Куhаҕан”,- диэн суолтатынан тугу баҕарар көрдөрөргө олус элбэхтик тутталлар. “Дьэ, дьаабы да баҕайы”, “Дьаабы быһыы буолла” диэн этэллэр. Бу тыл ордук киэҥник католическай таҥара дьиэтигэр тарҕаммыт, ол иhин былыргыттан саха тыла буолбатаҕа эбитэ буоллар билиҥҥи сахалар букатын да билимиэхтэрин сөп этэ.
- Сатана - эмиэ сахалар куруук туттар тыллара. Сата диэн туох эрэ улаатан, ураты күүһүрэн иһэрин биллэрэр тыл. Ханнык баҕарар тылы кытта холбуу туттулуннаҕына, ол тылы мөлтөтөр уонна куhаҕан өйдөбүллүүр, итини тэҥэ сороҕор куhаҕан киhини бэлиэтииргэ анаан эмиэ туттуллар. “Сатана киһитэ” диэн быһаарыы туга эмэтэ табыллыбатах киһини быһаарар.
- Ад - абааhылар мунньустар дойдуларын аата. Саха дьоно бу тылы ордук куhаҕан сири-дойдуну ааттыырга анаан тутталлар, сахалыы саҥарыллара: “Аат”,- диэн буолар. Ордук киэҥник “Аат дойдута” диэн этии тарҕаммыт. Европа курдук ыраах, соччо билбэт сиргэ-дойдуга тиийэн эрэйи-муҥу көрсүү кэнниттэн элбэхтик туттуллубут буолуон сөп.
- Рай – христианскай таҥара үөрэҕинэн үчүгэй санаалаах өлбүт дьон мустар сирдэрин ааттыыллар. Бу тыл сахалыы: “Ыра санаа”,- диэн киhи бэйэтин үйэтигэр туолбат баҕа санаатын көрдөрөр сахалыы өйдөбүлтэн быhа тардан “Ыра”,- диэн тылы аҥардастыы туттууттан үөскээбит. (3,22). “Рай” уонна “Ыра”,- диэн тыллар киhиэхэ биэрэр өйдөбүллэрэ уонна хайдах саҥарыллаллара кытта маарыннаhар буоланнар, итилэр уруккута биир тыл эбиттэр диэн чуолкайдык өйдөнөллөр. Хаһан да туолбат баҕа санаалар хайа баҕарар киһиэхэ баар буолалларын уонна бэлэмҥэ, үчүгэйгэ ыҥырар суолталарын таба быһаарар.
- Ангел - бу тыл христианскай өйдөбүлэ сахалыы тапталга сыhыаннаах “Аанньалым оҕото” диэн этиини туруору тылбаастаан туһаныыттан үөскээбит. Христианскай таҥара үөрэҕин өйдөбүлүнэн кыра оҕону көрдөрөр.
Маннык быhаардахха, христианство итэҕэлин элбэх сүрүн тыллара сахалыы хос өйдөбүллээх тыллар эбиттэр. Бу тыллар сахалыы хос өйдөбүллэрэ саха тылынан арыллаллар. Бу тыллар сахалыы да өйдөбүллэрэ уонна христианскай да итэҕэлгэ туттуллар суолталара олус сөп түбэhэллэр. Европаҕа христианскай итэҕэл үөскээhинэ сахалыы саҥалаах хуун омуктар сэриигэ хотторон, үрэллэн, ыhыллан бараннар, хаттаан холбоhон уонна түмсэн, бэйэлэрин улуу кыайыылары ситиспит өбүгэлэрин кэриэстэрин толоро сатааhыннарын кытта сибээстээх эбит. Кинилэр бэйэлэрин чугас дьоннорун уонна аймахтарын: “Улуу өбүгэлэрбит кэриэстэрин толоруоҕуҥ! Кэриэстэс!”- диэн ыҥырыылара уонна бэйэ-бэйэлэрин кытта кистээн көрсүhэн түмсүүлэрэ туспа итэҕэл көрүҥэр кубулуйан, кэлин “Кэриэстэс”,- диэн ааттаах христианскай итэҕэли үөскэппитигэр сөп.
Бу быhаарыылар сахалыы тыллар суолталарын быhаарыыларыгар уонна Г.В.Ксенофонтов “Шаманизм. Избранные труды” диэн үлэтигэр олоҕуран оҥоруллаллар. Христианскай таҥара дьиэтин төрүт тыллара, бу итэҕэли туhанар норуоттар тылларыгар итэҕэл бэйэтин өйдөбүлүттэн ураты атын быhаарыылара суохтар, онтон бу тыллары сахалыы тылынан быhаарталаатахха өйдөбүллэрэ букатын уларыйан, дириҥээн, саҥа итэҕэл үөскээhинигэр кырдьык төрүөт буолбуттарыгар сөп.
Маннык быhаарыылары оҥорорго хуун омуктар сэриилэрэ хоттороннор бүтүн Европаны биир гына ыhыллан хаалан бараннар, хаттаан түмсэн холбоhоору билсэр дьоннорун: “Кэриэстэс”,- диэн ыҥырыылара, история кэрискэ кэмигэр, ол аата христианскай итэҕэл үөскээн, тэнийэн барыытыгар сөп түбэhиитэ итэҕэтиилээх төрүөт буолар.
Сибиир, Алтай олохтоохторо түүрдэр былыр-былыргыттан, Христос таҥара үөскүөҕүн быдан инниттэн халлаан таҥаратыгар үҥэллэрин уонна таҥаралаахтарын бэлиэтин тэҥ салаалаах кириэстээхтэрин түүр омуктар былыргыларын үөрэтээччи Мурат Аджи бэлиэтиир. (4,17).
Христос таҥара үөрэҕэ үөскээһинигэр хууннар Европаҕа илдьибит сахалар киһи туһунан билиилэрэ уонна улахан киһи буолуу таҥараларын үөрэҕэ төрүт буолбут. Бу үөрэххэ Европа олохтоохторо киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин арыйан эбэн биэриилэриттэн үчүгэйи оҥорор, үчүгэй киһи таҥара Христос үөрэҕэ үөскээбит. Христос таҥара үөрэҕэ дьон үчүгэйи оҥорорго баҕа санаалара үөскээһиниттэн сайдыбыт.
Билигин Россияҕа православнай христианскай итэҕэли арбааһын, уруккутун, ыраахтааҕы саҕанааҕы баһылыыр былааһыгар киллэрии үлэтэ күүскэ ыытыллар буолла. Билигин Россия норуота барыта үөрэхтэнэн былыргы кэмнэр курдук хараҥа, балыттара сылдьара аны суох буолбута. “Халлааҥҥа таҥара баар, билиҥҥи олоххутугар эрэйдэнэн өллөххүтүнэ ырайга тахсаҥҥыт дьэ дьоллоохтук, баҕаҕыт хоту олоруоххут”,- диэн этэн албыннааһыны ханнык да үөрэхтээх дьон ылымматтар, итэҕэйбэттэр.
Кэнники кэмҥэ Россияҕа экономика сайдыыта мөлтөөн иһиититтэн кыра, дьадаҥы дьон көмүскэллэрэ суох буолан иһэр. Үөрэх барыта харчылаах буолбутуттан төрүөттэнэн кыайан үөрэммэттэриттэн үчүгэй, хамнастаах үлэтэ суох буолуу барыта кыаммат, ыарыһах, дьадаҥы дьон арахсыбат аналларыгар кубулуйда. Кыра эрдэхтэриттэн бэйэлэрин салайына үөрүйэҕэ суох, атын кыахтаах дьон баһылыылларыгар, салайалларыгар үөрэнэн хаалбыттар куруук ким эмэ өйөбүлүгэр наадыйаллар. Итинник дьону государство өттүттэн өйөөһүн, көрө-истэ сылдьыы урукку «социализм» кэминээҕэр аҕыйаан барыыта, суох буолуута, бу дьону ханнык эрэ таҥараны итэҕэйэллэригэр уонна онтон өйөбүл, тирэх көрдүүллэригэр үтүрүйэр.
Дьадаҥы, ыарыһах, муҥутах өйдөөх-санаалаах дьон ордук таҥара көмөтүгэр, өйөбүлүгэр наадыйаллар, онно, таҥараҕа үҥэн-сүктэн көмө көрдүү сатыыллар. Быстар дьадаҥы дьон элбээн иһиилэрэ таҥараны итэҕэйээччилэр, көмө көрдөөн үҥээччилэр элбээн иһиилэрин үөскэтэр. Кэнники кэмҥэ эстибит, быстыбыт, дьадаҥы дьон үксээн иһиилэриттэн араас таҥаралары итэҕэйээччилэр эмиэ элбээн иһэллэр.
Өй-санаа үөрэхтэрэ дириҥээн истэхтэрин аайы киһи өйө-санаата хайдах үлэлиирэ эмиэ биллэн иһэр. Кыра эрдэхтэриттэн доруобай, өйдөрө-санаалара чиҥ, кытаанах, тулуурдаах буола үөрэммит дьон, бэйэлэрин кыахтара элбэх буолан ханнык да таҥаралар, эҥиннэр тастан көмөлөрүгэр наадыйбаттар. Үөрэх-билии көмөтүнэн өйө-санаата сөптөөхтүк сайдыбыт киһи, үҥэн-сүктэн, көрдөһөн буолбакка, бэйэтин кыаҕынан, үлэтинэн-хамнаһынан кыайан-хотон олоҕун оҥостор толору кыахтааҕын билигин туһанар. Бу быһаарыыны толору дакаастыыр чахчынан “Баай киһи таҥарата – харчы” диэн этии буолар.
Саха дьонугар былыр-былыргыттан күүстээх санаалаах, дьону бэйэлэригэр түмэ тардар сээркээн сэһэннэр, алгысчыттар элбэхтэрэ биллэр. Олоххо улаханнык уопутурбут, бэйэлэрэ кыахтаах, күүстээх санаалаах дьон бииргэ олорор санаалара мөлтөх, кыаммат буолбут аймахтарыгар, дьонноругар өй-санаа эбэн биэрэн көмөлөстөхтөрүнэ атын тастан көмө наадата суох буолар.
Айылҕа аһара итиитэ, олус тымныыта хардары-таары дьайыыларыттан саха дьоно бэйэлэрэ тулуурдара, дьулуурдара элбэх. Биирдэ бэриллэр олоҕу киһи буолан, киһи быһыылаахтык, сиэри тутуһан олоруу саха дьонун олохторун үөрэҕэ буолар.
Таҥараҕа итэҕэйии киһи өйүттэн-санаатыттан, тулууруттан, бэйэтин ис кыаҕыттан тутулуктаах уонна аныгы, олоххо киирбит элбэх сокуоннары туттуһар, толорор киһиэхэ сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһан оҕону кыра эрдэҕиттэн иитииттэн, үөрэтииттэн атына улахан туһата суох, биирдиилээн дьоҥҥо үчүгэй санааларын элбэтэргэ, онтон куһаҕан санаалары умнууга аналланар.
Туһаныллыбыт литература
1. Гоголев А.И. Якуты (проблемы этногенеза и формирования культуры). – Якутск: Издательство ЯГУ, 1993. – 200 с.
2. “Семья”.Еженедельная газета. Ноябрь, N 44/616, 1999 г.
3. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
4. Мурат Аджи. Тюрки и мир: Сокровенная история.- Москва: ООО “Издательство АСТ”, 2004.- 649 с.
Абрис
маршрут оҥоһуллар сиригэр баар бары наадалаах объегы, кээмэйдэрин ыйан туран, илиинэн оҥоһуллубут барыллааһын чэрчи; кэлин былаан, карта, профиль оҥорорго туттуллар.
Ылыллыбыт сирэ
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Нью Йорк киин паарката
Нью Йорк киин паарката (New York Central Park, кыччатыллан ) — Нью Йорк куорат, Манхэттен макрокварталга баар Аан Дойдуга биир биллэр парк.
Абсолютнай сиик
салгьҥҥа уу паара төһө элбэҕэ, г/куб. м кээмэй дэнэр.
Ылыллыбыт сирэ
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Just Add Magic
Just Add Magic (сах. тылб. Апта эбэн кэбис) диэн Америкаҕа оҥоһуллубут дьиэ кэргэҥҥэ анаммыт телесериал. Синди Каллаган соннук ааттаах кинигэтиттэн көҥүллүү олоҕурбут уонна Amazon Studios компания оҥорбут сериала буолар. 2015 сыл саҕаланыыттан түөрт сылы быһа тахсар кэмнээх этэ.
Сериал салгыыта Just Add Magic: Mystery City (сах. тылб. Апта эбэн кэбис: Кистэлэҥнэрдээх куорат) диэн ааттаах спин-офф Тохсунньу 17, 2020 тахсыбыта.
Сүжета
Кэлли, Дарби уонна Һанна — Саффрон Фолс диэн кыра куоракка олорор үс бастыҥ дьүөгэлэр. Үһүөн астааһыны наһаа тапптыыллар. Арай Кэлли эбэтин төрөөбүт күнүгэр торту оҥорон истэхтэринэ (ол гынан баран Кэлли инитэ Бадди алдьаппыта) кыргыттар дьиэ чердакыгар былыргы дьүһүннээх дьикти астыыр кинигэни (кинилэр Кэлли эбэтин киэнэ диэн саныыллар) булаллар. Ол кинигэҕэ дьикти рецептар баалларын көрөллөр, холобур, "Shut'em Up Shortcake" ("Ах бардыннар" араҥаланар торт, Торт-затыкашка) уонна "Hazelnut Healing Tart" (Фундуктаах эмтиир тарт, Лечащий тарт с фундуком), ону быһа оннук рецептар биллибэт ингредиеннары модьуйаллар, холобур, "Cedronian vanilla" (Цедрониновая ваниль) уонна "Taurian thyme" (Таврический тимьян). Сол торту астыырга, кыргыттар дьикти ингрединеннары буларга Маама Пи (Mama P's) лааппытыгар бараллар. Бэйэтэ Маама Пи ити ингредиеннары билэн кыргыттарга биэрэр. Ону киэһэ Бадди эмиэ торту алдьатар уонна сиэн кэбиһэр.
Сыырдаах (Уус-Алдан улууһа)
Сыырдаах — Уус-Алдан улууһун Бэрт-Уус нэһилиэгин киинэ.
Just Add Magic
Сүжета
Сарсыҥҥыга кырдьыктыы Бадди саҥата суох хаалар, онтон тарт Дарби бэрбээкэйин түргэнник эмтээн кэбиһэр. Ол кэнниттэн кыргыттар ол астыыр кинигэлэрэ аптаах диэн уонна хас биирдии аптаах ас улахан сыаналаах буоларын өйдүүллэр. Ити кэмтэн кыргыттар кинигэни сөптөөхтүк туттарга араллааннара саҕаланар, тоҕо диэтэххэ кинилэр аны ол астыыр кинигэ саҥа харыстааччылара...
Сигэлэр
Just Add Magic in Amazon Video (сериал бүтүннүүтэ).
Бруклин
Бруклин (Brooklyn) — Нью Йорк биир улахан макроквартала, сүрүннээн дьон олорор спальнай района буолар. Бруклиҥҥа аатырбыт нууччалар уонна узбектар олорор микроквартала баар Брайтон Бич диэн.
Манһэттан
Манһэттан (өссө биллэринэн Манһаттан, Manhattan, Манхэттан) — Нью Йорк куорат саамай центральнай макрокварталын ааттыыллар (макроквартал бэйэтэ микрокварталларга хайдар).
Манһэттаҥҥа аатырбыт уһулуччу үрдүк дьиэлэр бааллар, халлааҥҥа өндөспүт. Ол эрэн Манһэттаҥҥа Чайнатаун, Мидтаун, Гарлем, Челси Нью Йорк, Кирдээх кухня курдук биллэр микрокварталлар бааллар. Манһэттаҥҥа Аан Дойдуга биллэр уонна элбэх киинэҕэ уһуллар Нью Йорк киин паарката баар.
Манһэттан Аан Дойдуга биир "густонаселённай" точка буолар, онон сир сыаната олох үрдүк. Биир хостоох дьиэ арендата 4500$ кыччаабыта, Мидтаун диэки 9000$ саҕаланар.
Spirit Airlines
Spirit Airlines (Спирит Аэрлайнс эбэтэр Спайрет Аэрлайнс) — АХШ бүджетнай чэпчэки авиабилетынан дьону таһар авиахампаанньа.
Ньютон сокуоннара
1-КЫ СОКУОН
2-ИС СОКУОН
Механическай хамсааһын туспа сокуона, эт- сиин өттүнэн кыһарыйыытыттан, этин- сиинин эрчимиттэн тутулуктаах буолууну үөскэтэр. Ньютон үс сокуонуттан биирдэстэрэ. Динамика сүрүн сокуона
3-С СОКУОН
Икки материальнай туочукалар хардарыта бииргэ үлэлээһиннэрэ, төттөрүтүн, ити материальнай өттүлэрин ситимнээн, тэҥнээн, тэҥнээн үлэлииллэр
Григорьева Александра Михайловна-Сандаарыйа
Григорьева Александра Михайловна-Сандаарыйа (08.09.1955) - саха суруйааччыта, поэтесса.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун (31.10.2001 с.), Суруйааччылар сойуустарын норуоттар икки ардыларынааҕы уопсастыбаларын (31.08. 2001 с.), Суруналыыстар Арассыыйатааҕы сойуустарын (2017 с.) чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
Суруйааччы Александра Григорьева-Сандаарыйа, 1955 сыллаахха балаҕан ыйын 8 күнүгэр Сунтаар оройуонугар, Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Элгээйи орто оскуолатын бүтэрэн баран үлэлээбитэ.
1976 с. Саха государственнай университетын (СГУ), историко-филологическай факультетыгар саха тылын салаатыгар кэтэхтэн киирбитэ. 1982 с. бүтэрэн саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталын идэтин ылбыта.
Айар үлэтэ
Александра айар дьоҕура эрдэ арыллыбыта. Ол курдук, 1965 с. Бэлэм буол хаһыакка, Элгээйи орто оскуолатын 4-үс кылааһын үөрэнээччитэ, тоҕус саастаах Шура Григорьева айбыт "Бып-быычыкаан оҕонньор" диэн ааттаах остуоруйата тахсыбыта.
Кини, онтон ыла ити хаһыат солбуллубат эдэр кэрэспэдьиэнэ буолбута.
1972 сылга, "Саха сирин литератора" ассоциация Сунтаар оройуонунааҕы литературнай-музыкальнай холбоһугар киирбитэ.
1973 сылтан (орто оскуоланы бүтэриэҕиттэн) хоһоонноро "Ильич уоттара" (Сунтаар), "Эдэр коммунист", "Кыым" хаһыаттарга, "Хотугу сулус" сурунаалга элбэхтик бэчээттэммиттэрэ.
Александра-Сандаарыйа публицистикаҕа бастакы (кыттыгас) үлэтэ "Күөх тыын" ("Голубое дыхание". Экологический сборник)1995 с. "Бичик" кыһатыттан киэҥ эйгэҕэ айана саҕаламмыта.
"Күнүм уота " диэн хоһооннорун бастакы хомуурунньуга 1997 с. Ньурбаҕа,  иккис кинигэтэ "Үрүҥ өҥ" 2002 с. "Бичик" кинигэ кыһатыгар тахсыбыттара.
Кини, 2001 с. алтынньы 31 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһугар киирбитэ.
Ол курдук, Александра Михайловна, билигин, 28 кинигэ ааптара. Ол иһигэр, 8 хоһооннор, 14 очеркалар,ыстатыйалар хомуурунньуктара, ону кытта, 6 үөрэтэр методическай брошюралар бааллар.
Ырыа буолан ылламмыт хоһоонноро
Александра-Сандаарыйа хоһоонноругар, мелодистар М. Макарова, И. Неустроев, В. Татаринов, Л. Пустолякова, С. Петрова уо.д.а. элбэх ырыалары айбыттара.
"Күөх түүл" диэн хоһоонугар мелодист С.Петрова айбыт ырыата киэҥник тарҕаммыта.
Сахалыы тыллар тылбаастара
КУТАЙ - мээчик курдук төгүрүйэн, тэскэйэн көһүн, хамсаатахха туллаҥнаан эйэҥнээ (туох эмэ ыарахан сымнаҕас ыга симиллибит хааһаҕын, бэрэмэдэйин эбэтэр олус уойбут киһи төгүрүк иһин этэргэ)
КУТААРДАН - кутаар буол, кутаарынан ыарыы (дермотит)
Сэтинньитээҕи террористическай атака Парижка 2015
Сэтинньитээҕи террористическай атака Парижка, сэтинньи 13 күнүгэр 2015 сыллаахха Париж куоратка улахан террористическай атака. Бээтинсэ киэһээ 2015 сыл сэтинньи 13 күнүгэр хас даҕаны сиргэ биирдэ буолбут атааканы ааттыллар: ол курдук, Стад-де-Франс стадион аттыгар эстии, атын сиргэ баар рестораннарга дьону ытыы уонна Батаклан кэнсиэр саалатыгар дьону ытыы. 2015 сыл сэтинньи 20 күн туругунан 130 киһи өлбүтэ уонна 350 эчийбит биллэр. Сүнньүнэн, 20-30 саастаах дьон эмсэҕэлээччи буолбуттар.
Франция устуоруйатыгар бу ордук улахан терростистическай атака буолбут. Дойдуга чрезвычайнай положение киллэриллибит. Эмсэҕэлээччилэммит дьон ахсаанынан Европаҕа Мадрид 2004 сыллаах эстиитин кэнниттэн ордук элбэх дьон эчэйбит. Теракты ИГИЛ Аан Дойдутааҕы террористическай организация эппиэтинэс ылынна.
Куинс
Куинс (Queens) — Нью Йорк биир бөдөҥ макроквартала уонна саамай индустрия сайдыбыт района буолар. Куинска JFK аирпорда базируйся буолар.
Boston Dynamics
Boston Dynamics диэн АХШ роботтары оҥорор тэрилтэтэ. DARPA сакааһынан BigDog байыаннай роботы оҥорбутунан биллэр.
Хампаанньа бэрэсидьиэнэ Марк Райберт, 1992 сыллаахха Массачусетс технология институтун инженердэрин түмэн тэрийбит.
Афган сэриитэ (1979-1989)
Афган сэриитэ (په افغانستان کې شوروی جګړه‎‎,, Афганская война) — 1979 сыллаахха СССР сэриитин Афганистаҥҥа киллэрбитэ, онно баар Америка диэки буолар президены өлөрөөрү. Бүтэһигэр сэриигэ батыллар СССР 1989 сыллаахха биирдэ таһаарар сэриитин Афгагистантан.
СССР Афганистаҥҥа сэриититтэн санкция бөҕөтүн ылар, ол онтукатын экономиката тулуйбакка СССР 1992 ыһыллар (СССР ыһыллыыта).
Сэииигэ сүрүннээн 15000 саллаат өлбүт диэн, ол эрэн ити кыччатан эппит буолуохтарын сөп. Дьиҥнээх сүтүк 200 тыыһынча буолуон сөп.
Нүрнберг процеһа
Нүрнберг процеһа — Германия уонна кинини өйөөбүт Дьоппуон, Италия нацистарын Иккис Аан Дойду сэриитин кэмигэр оҥорбут буруйдарын суудтааһын.
Хангыль
300px|справа|Хангыль хангылынан суруллубута Хангыль (한글) диэн Кэриэй тылын уонна Чиа-чиа тылларын алпабыыта.
Чосон династиятын төрдүс хоруолун Улуу Сэдьон 1443 сыллаахха айбыта уонна билиҥҥигэ дылы киэҥник туттуллар. Тарҕаммытын кэнниттэн Сэдьон Хоруол Хунминчоҥым Һэрэбон(훈민정음 해례본) диэн Хангыль туһунан үлэтин бэчээттээбитэ, 1997 сыллаахха үлэтэ ЮНЕСКО өйдөбүнньүгүнэн ааҕыллар буолбута.
Аһаҕас дорҕооннор
Аһаҕас дорҕооннорунан A, E, O курдук дорҕооннор буолаллар.
Хангыльга уопсайа 21 аһаҕас дорҕоон баар:
Ааҕыллыыта:
Сабыылаах дорҕооннор
Сабыылаах дорҕооннорунан Б, Г, Л, М курдук дорҕооннору аатыыллар. Алпабыыкка 14 судургу сабыылаах дорҕоон баар:: ㄱㄴㄷㄹㅁㅂㅅㅇㅈㅊㅋㅌㅍㅎ Бэйэлэрин аттыларыгар суруллуохтарын сөп. Ол курдук:
Сүһүөх
Сабыылаах уонна аһаҕас дорҕооннор сүһүөх буолаллар. Биир сүһүөххэ биир аһаҕас дорҕоон уонна хас да сабыылаах дорҕоон баар буолуон сөп, ол курдук "хан" уонна "гыль"
Холобур
Оннук суруллубут дорҕоон блога маннык курдук буолар: <font size="+2">서울 한글 평양