Маалыкай_(Ньурба_улууһа)
Сүгдьээр күɵл
Сүгдьээр – Саха сирин арҕаа ɵттүн улахан күɵллэриттэн биирдэстэрэ буолар. Маалыкайтан 150 км. тэйиччи сытар. Күɵл 8 км. усталаах, 5 км туоралаах, 24,9 тыhыынча кв.м. иэннээх. Куɵл уута саамай дириҥ сиринэн 2 миэтирэҕэ эрэ тиийэр. Күɵл уута хайалартан киирэр. Чугас кыра-кыра күɵллэрдээх (комплекс озер). Атын күɵллэртэн уратыта ɵссɵ бɵдɵҥ соботунан, дьикти састааптаах сапропелынан баай. Ураты айылҕалаах кэрэ миэстэ буоларын быhыытынан, 1994 сылтан республиканскай суолталаах ураты харыстанар айылҕа территориятынан билиниллэн Эркээйи сир статуhа инэриллибитэ. Сугдьаар күөл туһунан. Сугдьаар эбэбит туһунан оҕо эрдэхпиттэн истэн улааппытым. Көрүөхпүн-сылдьыахпын олус баҕарар этим. Ол баҕа санаам 1877 с. табаннан Андреев М.С. кытта тиийэн көрбүтүм.. Дойду сиргэ биһиги сопхуоспут сиригэр суох улахан күөл этэ. Өбүгэлэрбит этэллэринэн төгүрүк көс дииллэрэ. Ол аата устата-туората 10 биэрэстэ. Кэлин дьо массыынанан кэмнээн көрбүттэрэ устата 8 км, туората 5 км дииллэрэ. Ааспыт үйэ 70-80с.с. онно элбэхтэ сылдьыбыт киһи Иванов Н. (Далдараан оҕонньор) Сугдьаар туһунан кэпсиирэ: «Сэрии иннигэр саас-бэс ыйын саҥатыгар күөл кытыытыгар от быыһа толору араас кус сымыыта толору буолара. Ол иһин күөлгэ илимнии киирэргэр сэрэнэ-сэрэнэ үктэнэн киирэр буоларбыт. Күһүн, кус барыар диэри күөл ортотугар кус, хаас бөҕө уста сылдьара хараххар кута-арыы курдук көстөөччү, олус элбэх анды кус буолара. Собоҕо илим баайаргар кылынан тобуккар кээмэйдээн таҥар этибит. Билиҥҥинэн холоотоххо ити нууччалар хаатыҥкаларын сототун саҕа соболоох буолара,»-дии-дии, оҕонньор күлэрэ. Собото олус эмис буолан, бастаан киһи сэрэнэн күн аайы кыра кыралаан сиэхтээх. Эмискэ элбэҕи сиэбит киһи сайыны супту иһэ ыалдьыан сөп диирэ. Эмиэ ааспыт үйэ 50-с сылларыгар Ньурбаҕа алмаас көрөөччүлэр кэлбиттэрэ. Амакинскай экспедиция тэриллэн, олохсуйан үлэлээн барбыта. 1954-1956 сылларга Мииринэй, Айхал, Удачнай труупкалар көстөллөр. Куораттар тутуллаллар. Ньурбаҕа, Мииринэйгэ авиапредприятиелар тэриллэн үлэлээн бараллар. Ол саҕана ханна баҕарар түһэр-көтөр бөртөлүөт диэн көтөр аал кэлэр. Дьэ онтон саҕаланар таптаабыт сиргэр көтөн тиийэн бултааһын-алтааһын, айбардааһын. Ол курдук эп-эмис бөдөҥ соболоох Сугдьаар эбэбит кинилэр илиилэригэр киирэр, Сугдьаар күөлү төгүрүччү бөртөлүөт түһэр сирдэрин солууллар уонна соботун тиэрэ тардаллар. Сайыҥҥы бириэмэҕэ бөдөҥ эмис собону Красноярскай, Новосибирскай, Москва куораттарга тыыннаахтыы таһар этилэр, диэн Ньурбаҕа үлэлээбит саха лүөччүктэр кэпсиир этилэр. Ыһыах саҕана тахсан, мотуорканан андылыыр этибит, диэн эмиэ кэпсээччилэр. Ааспыт үйэ 90-с сылларыгар биһиги сопхуоска Антонов Н.К. дириэктэрдии кэлбитэ. Кэлээт даҕаны 18 киһилээх собоһуттар биригээдэлэрин тэрийэн таһаарбыта. Бастаан тахсан баран биир ый курдук малыйан баран кэлин 25 туонна балыгы баспыттара. Кэлин 10-ча сыл сыл аайы 20-30 туонна балыгы ыла сылдьыбыттара. Онтон сыл аайы тохтоло суох ким баҕалаах тахсан биирдии киһи 20-30-40-уу куул собону бултаан киирэр буолбуттара. Бу маны суоттаан көрдөххө хас эмэ сүүһүнэн туонна балык буолар. Маннык улахан күөл эрээри чычаас уулаах эбит. Күөл түгэҕэ дээлэй дириҥэ 1.5-2 эрэ миэтирэ дириҥнээх. Муус турдаҕына, түүн аайы халыҥыы турар. Сорох, уоппута суох дьон иэннээх илими үтэн тоҥорон, илимнэрин барытын былдьаталлар. Оччоҕуна ол илимнэргэ иҥнибит собо, барыта өлөн сытыйара өйдөнөр. Быйыл мин сэтинньи ортотугар Сугдьаарга тахсан балыксыттары көрсөн, икки хонон киирдим. Эбэбэр сылдьыбатаҕым 19-с сыл буолбут эбит. Күөлү эргийэ балыктыыр дьон дьиэ бөҕөнү туттубуттар. Сөпкө дьаһыммыттар эбит. Дьиэҕэ хоно сылдьан балыктыыр бары өттүнэн барыстаах буолара өйдөнөр 90-с сылларга баанньыктаах, остолобуойдаах нууччалар бэс бурускуу тупсаҕай дьиэлэрэ бааллар этэ да, убайдар көтүрэн илдьэ барбыттар этэ. Күөлү эргийэ сылдьан балыксыт уолаттары көрүстүбүт. Сыл аайы тахсан бултуур дьоннор эбит. Ньурба, Марха, Хатыы, Маалыкай уолаттара. Быйыл балыга лаппа аҕыйаабыт, кыайан туппат, ый бултаан 3 куул соболоохпут диир уолаттар эмиэ бааллар. Эрдэ тахсыбыттар 8-ыы кууллаахпыт дэһэллэр. Онон бары биир санааҕа кэлбиттэр: үс сыл балыктыыры тохтотуохха баара, дэһэллэр. Быйыл, 2016 с. тохсунньу кэннигэр, күөл кытыытын улахан тыраахтырдарынан маһын-отун күрдьэн баран буурдарынан үүттээбиттэр, баҕар мууһугар киирэн эмиэ үүттээбиттэрэ буолуо диэн эмиэ кэпсииллэр. Улахан тыаска собо бадараҥҥа төбөтүнэн батары түһэн баран, хайыытыттан бадарааҥҥа атан өлөн хаалар диэн өбүгэлэрбит кэпсииллэрэ. Ол иһин саас ыы сытар собону саанан ыппат буолуҥ диэн сэрэтэллэрэ. Сугдьаартан тахсан истэххэ 2.5 көс бэттэх, сис оройугар (үрдүк сиргэ) айан суолун кытыытыгар Попов кинээс тааһа диэн баар. Хатыы сиригэр XIX-с үйэ бүтүүтүгэр XX-с үйэ саҥатыгар кинээстээн олорбут Попов Н.П. Сугдьаарга айаннаан иһэн айылҕа оҥорбут таас кириэһилэ курдук оҥоһукка олорон, сынньанан ааһара үһү. Ол иһин «Попов кинээс тааһа» диэн Бордоҥ дьоно убаастаан аат иҥэрбиттэр эбит. Ити билигин Ньурба улууһун баһылыга Попов Б.Н. хос эһэтэ. 4 сыллаҕыта Попов Б.Н. улуус баһылыгар турбутугар, сорох билбэт дьон: «Попов Б.Н.-кэлии киһи, биһиги билбэт киһибит» диэн айдаара сатаабыттара сымыйа буолан тахсыбыта. Төрүт силистээх-мутуктаах буолан уоттаах-күөстээх быыбарга хотон турар. Кырдьык үрдүгэр сымыйа тахсыбат диэн өбүгэлэрбит итини этэн тураллар. Түмүктээн эттэххэ, Сугдьаар эбэбит олус күүскэ бултанан сылайбытын биллэрдэ, онон эбэбитин сынньата түһүөҕүҥ диэн ыҥырабын. Киһилии толкуйдаах дьон өйдөөбүттэрин биллэрдилэр. Онтон өйдөөбөт дьон хаалан баҕар, буоларын курдук, тиэрэтин эрдиэхтэрэ буолан баран, сиэрдээх этиилээх дьоҥҥо баһыйтаран, чуумпуруохтара диэн өйдүүбүн. Н.Тихонов, Маалыкай. 2016 с. ахсынньы 31 к. “Ньурба ” хаһыат.