cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лех Валенса
Лех Вале́нса (Lech Wałęsa, ; балаҕан ыйын 29, 1943, Попово, Тлухово) — Польша политическэй диэйэтэлэ, киһи быраабын көмүскээччи, тутулуга суох «Солидарность» идэлээх сойуус урукку салайааччыта, идэтинэн электрик.
Олоҕо
1943 сыллаахха балаҕан ыйын 29 күнүгэр Германия аннексиялаабыт Помор бойобуодустубатыгар болуотунньук дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Гданьскай судоверфигэр электриктаабыта. 1980 сыллаахха Илин Европаҕа бастакы судаарыстыбаҕа бас бэриммэт «Солидарность» диэн ааттаах идэлээхтэр сойуустарын олохтообута.
Биир сыл кэриҥэ хайыыга сыппыта. 1983 сыллааҕы Нобель эйэ бириэмийэтин Лауреата. 1990 сыллаахха Польша бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. 1995 сыллаахха Александр Квасьневскайга хотторбута уонна бэрэсидьиэннээн бүппүтэ.
Кэргэнэ Данута Валенса, 8 оҕолоохтор.
Мандела Нельсон
Манде́ла Не́льсон Роли́лахла (Nelson Rolihlahla Mandela, от ыйын 18, 1918, Куну сэл., Умтата к. таһыгар — ахсынньы 5, 2013, Йоханнесбург к.) — Соҕуруу Африкатааҕы Республика 8-с уонна маҥнайгы олохтоох хара нэһилиэнньэттэн төрүттээх президена буолар (ыам ыйын 10, 1994— бэс ыйын 14, 1999). Аан дойдуга киһи быраабын иһин охсуһааччынан биллибит киһи, апартеиды утарбытын иһин 27 сыл хаайыыга сыппыта. 1993 Нобель эйэ бириэмийэтин лауреата (Фредерик Виллем де Клеркы кытта). Соҕуруу Африкаҕа Мадиба диэн аатынан биллэр этэ (олохтоох коса норуот биир аҕа ууһун аата).
Инники олоҕо
Не́льсон Роли́лахла Манде́ла 1918 сыл от ыйын 18 күнүгэр Мвезо Умтата диэн сиргэ төрөөбүтэ Кини дьиэ кэргэнигэр уон үс оҕо баара, биир аҕаттан, гынан баран атын-атын ийэлэртэн. Төрөппүттэрэ Гадла Генри Мпхаканисва уонна Носекени Нонкапхи Фанни. Төрөөбүтүгэр бэриллибит аата Ролилахла диэн этэ, Хгоса тылыгар "мас мутугун тардааччы", атыннык этэххэ "тарааччы оҕо" диэн буолар. Кини Тембу ыраахтааҕы дьиэ кэргэнин чилиэнэ этэ Оскуола бастакы күнүгэр учуутала Мисс Мдингане "Нельсон" диэн ааттаабыта. Ол кэмҥэ оҕолору английскайдыы ааттыыр үгэс баар буола сылдьыбыт эбит.
Аҕата Мандела тоҕус саастааҕар өлбүт. Мандела онно баар регены кытта олорбут, кини оскуолаҕа ыытар эбит Дьиэ кэргэниттэн оскуолаҕа сылдьар соҕотох оҕо эбит. Форт Хэр университетыттан 1941 сыллаахха үүрүллүбүт, тоҕо диэн атын студеннары кытта политическай акцияларга кыттыбыттар. Университеттын үүрүллэн баран остуораһынан үлэлии сылдьыбыт.
Апартеиды утарыы
Соҕуруу Африканы күһэйиитэ суох босхолуон баҕарара, Махатма Ганди ньымаларын сөбүлүүрэ. Ол гынан баран суукка бэйэтэ эппитинэн бу суол туох да түмүккэ аҕалбатах. Бырабыыталыстыба саллааттара Шарпервилль диэн сиргэ дьону ытыалаабыттарын кэннэ АНК сэбилэниилээх охсуһууну саҕалаабыта. Ол саҕана дойдуга референдум ыытыллан ЮАР олохтоммута уонна АНК үлэтэ бобуллубута. Онон Мандела уонна кини дьоно маннык усулуобуйаҕа охсуһуу соҕотох ньыматынан диверсия эрэ хаалла диэн быһаарыммыттара. Атын эйэлээх дьайыылар бэриниигэ тэҥнээхтэр диэн буолбута. Ону таһынан, Мандела этиитинэн «Umkhonto we Sizwe» диэн сэбилэниилээх тэрилтэ биир соругунан Национальнай баартыйа бэлиитикэтин омсолоох өттүн көрдөрөөрү, омук тэрилтэлэрэ Соҕуруу Африкаттан харчыларын куоттаран таһаараларын ситиһии этэ. Африка национальнай конгреһыгар баар Умхонтон ви Сизве уонна Вальтер Сисулуну кытта саҕалаабыт.
Ривония дьыалата диэн биллибит суут дьыалата саҕаламмыт. Мандела онно саботааска уонна күһэйиигэ буруйдаммыт. Суут быһаарыытынан олоҕун тухары хаайыга олорорго уураахтаныллыбыт. Бастаан Роббен арыытыгар хаайыыга сыппыт, онтон 1988 сыллаахха Виктор Верстер хайыытыгар ыытыллыбыт. Сүүрбэ алта аҥаар сыл хаайыыга сытан баран 1990 сыллаахха босхоломмут. Африка национальнай кэнгириэһэ көҥүллэммитин кэннэ оччотооҕо Соҕуруу Африка бэрэсидьиэнэ Де Клерк уурааҕынан тахсыбыт. Соҕуруу Африка бэрэсидьиэнин кытта 1993 сыллаахха Нобель бириэмийэтин ылбыт.
Бэрэсидьиэнниир кэмэ
1991-93 сыллар дойдуга уустук кэмнэр этилэр. Хара тириилээх дьон санаата күүрэн үрүҥ тириилээхтэри утарар дьайыылара элбээбитэ, былаас эмиэ таах олорон биэрбэтэҕэ. Хаста да элбэх дьон өлүүлээх сабыытыйалар буолбуттара. Африка Национальнай кэнгириэһин баһылыктарыттан биирдэстэрин Крис Ханины 1993 сыл муус устарыгар өлөрбүттэрин кэннэ гражданскай сэрии саҕалана сыспыта. Бу уустук кэмҥэ Мандела бэйэтин дьонун мындырдык сомоҕолоон, утарылаһааччыларын кытта биир тылга киирсэр кэпсэтиилэри ыыппыта. Ол түмүгэр 1994 сыллаахха Африкаҕа бастакынан демократия бириинсиптэрин тутуһан түмэн (парламент) быыбарын ыыттарбыта. Бу быыбарга АНК 62% ылан кыайбыта. 1994 сыл ыам ыйыгар Претория куоратыгар Мандела бэрэсидьиэн быһыытынан инаугурацияламмыта. Ол инаугурацияҕа улахан суолта биэрэн аан дойду үрдүнэн трансляциялаабыттара.
Мбеки бастакы солбуйааччы буолбатаҕын да иһин Манделалыын олус итэҕэйсэн үлэлээбиттэр. Онон политикаҕа быһаарыылары ыларга улахан оруолу оонньуур этэ. Мандела ол бириэмэҕэ Кейптаун куоракка көспүт.
Үөһээ дойду үөрэҕэ
Үөһээ дойду үөрэҕэ диэн түүллэри үөрэтии ааттанар.
Сахалар былыр-былыргыттан олоҥхолоругар өйдөөх дьон Үөһээ дойдуттан Орто дойдуга түспүттэрэ диэн этэллэр. Бу этиини көнөтүнэн, дьон бэйэлэрэ онтон түспүттэрэ диэн быһаччы өйдөөбөккө, ылыммакка Сиргэ олорор дьоҥҥо Үөһээ дойдуттан былыргылар өйдөрө-билиилэрэ түүлгэ киирэн биэрэр диэн өйдөөтөххө таба буолар.
Бу былыргылар этиилэрин таба быһаарыы аныгы, үөрэҕи-билиини баһылаабыт өйдөөх-санаалаах дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолла. Өйдөөх-санаалаах, үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьон Үөһээ дойдуну кытта сибээс, тутулук ханна, ханан баарын дьэ булан олоххо таба туһанар кэммит тиийэн кэллэ.
Билигин Үөһээ дойду диэн түүл дойдута буоларын быһаарбыппыт кэнниттэн киһи Үөһээ дойдуну кытта тутулугун булуу уустуга суох буолар. Киһи түүллэринэн Үөһээ дойдуну кытта быһаччы тутулуктанара түүллэри үөрэтиинэн быһаарыллар, Үөһээ дойду өйө-санаата киһиэхэ түүл буолан киирэн өйүгэр-санаатыгар дьайа, салайа сылдьар.
Түүлү киһи барыта кэриэтэ көрөр. Үгүстэр көрдөхтөрүнэ даҕаны умнан кэбиһэллэр. Түүлү көрөр киһи бэйэтин олоҕор эбэтэр билэр дьонун олохторугар туох эмэ уларыйыылары киллэрэр кыахтаах буоллаҕына эрэ түүлү көрөр уонна умнубакка өйдөөн хаалар. Түүл үксэ киһиэхэ кыайан өйдөммөт, Үөһээ дойду өйө-санаата киһи аайы мээлэ киирбэт. Түүл көстүүлэрин таба быһаарыы дьоҥҥо олус улахан туһаны аҕалар кэмэ кэлэн иһэр. Бары кыаҕын, күүһүн ууран түүллэринэн дьарыктанар киһи түүллэри таба быһааран дьон олоҕун тупсарыыга улахан туһаны аҕалар.
Өбүгэлэр, төрөппүттэр өйдөрө-санаалара, куттара Үөһээ дойдуга мунньустан сылдьаннар, оҕолорун, кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрүгэр-санааларыгар түүл буолан, ийэ кутугар киирэн дьайа сылдьаллар. Сахалар былыр-былыргыттан киһи өйө-санаата Үөһээ дойдуттан итинник тутулуктааҕын арааран билэннэр «Көхсүттэн көнтөстөөх» диэн этэллэр.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн чиҥник үөрэтэн, ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн толору иитэн, олору иҥэрэн туруктаах өйдөөх-санаалаах, киһилии быһыылаах оҥоруу сирдээҕи дьонтон, төрөппүттэртэн эрэйиллэр биир тутаах көрдөбүл буолар. Оҕо аан маҥнай иҥэриммит өйдөбүллэрэ, тугу саҥа билбитэ барыта быһалыы үгэс буолан ийэ кутугар иҥэн иһэллэр, ол иһин чиҥ, халбаҥнаабат уонна мээнэ уларыйбат өйдөбүллэргэ кубулуйаллар. Бу кэмҥэ киһилии, үчүгэй майгыга үөрэммит оҕо улаатан, улахан киһи буолан, бэйэтин курдук өйдөөх-санаалаах кэлэр көлүөнэлэрин иитэн-үөрэтэн баран өллөҕүнэ, үтүө санаалаах өйө-санаата, салгын кута Үөһээ дойдуга таҕыстаҕына, Үөһээ дойду өйө-санаата эмиэ тупсан иһэр.
Дьон-аймах өйө-санаата тупсарын, туруктаах буоларын туһугар үлэлээһин диэн оҕолору кыра эрдэхтэринэ ийэ куттарын киһилии, үчүгэй быһыылары оҥорууга иитии, онтон улаатан истэҕинэ куһаҕан быһыылары арааран билэн оҥорбот, үчүгэйи оҥоруу өйүгэр-санаатыгар үөрэтии буолар. Дьон-аймах сайдар-үүнэр, эйэлээх, тулуурдаах буолар өйдөрө-санаалара ити үөрэххэ, оҕо ийэ кутун иитиигэ иҥэн сылдьар. Киһиэхэ бу кут олус улахан суолталааҕын уонна ийэтэ эрэ иитэн биэрэрин былыргы сахалар билэн ийэ кут диэн олус табатык ааттаабыттар.
Киһиэхэ подсознание диэн баарын наука дакаастаабыта ыраатта. Бу подсознание өйө-санаата сахалыы ийэ кут өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр. Ийэ кут өйө-санаата киһи салгын кутун өйүгэр-санаатыгар эмиэ подсознание курдук, ханан да баара биллибэккэ сылдьан дьайар. Бу дьайыы кырдьык баарын киһи итирэн, өйө көтөн сырыттаҕына оҥорор быһыылара дакаастыыллар.
Кут-сүр үөрэҕэ киһи итирэн «Өйө көтөн» сырыттаҕына ийэ кутун өйүнэн-санаатынан, үөрэммит үгэстэринэн быһаччы салаллан сылдьарын эмиэ быһаарбыта. Ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга чиҥник иитиллибэтэх, атаахтыы сылдьыбыт оҕо улаатан, биирдэ эмэ итирдэҕинэ элбэх сыыһа-халты туттуулары оҥороро, быстах суолга киирэн биэрэрэ элбиирэ быһаарыллар.
Сир-дойду, Айылҕа уонна дьон-аймах өссө улахан, ханна да халбаҥнаппат кытаанах тутулуктаахтар. Үөһээ дойду өйө-санаата дьоҥҥо түүл буолан киирэн кинилэр өйдөрүн-санааларын салайан биэрэр. Буор куттара биир буоларынан бу өй-санаа ордук күүскэ эт-хаан аймахтарынан киирэн дьайар. Киһи түүллэригэр бэйэтин аймах-билэ дьонун элбэхтик көрөр. Кинилэр өйдөрө-санаалара, куттара оҕолоругар быһаччы бэриллэр ситимнэрэ итиннэ саһан сылдьар.
Айыы этиитэ сахаларга былыр-былыргыттан баар. Ордук кырдьаҕас дьон өлөр кэмнэрэ кэллэҕинэ тыыннаах сылдьан оҥорбут араас айыыларын-хараларын этэн, куттарын-сүрдэрин ыраастанан уонна чэпчэтинэн, ханнык да куһаҕан, хом санаата суох «Анараа дойдуларыгар», Үөһээ дойдуга өйдөрүн-санааларын атаараллара ирдэнэр. Айыыны этинэн Үөһээ дойдуга барыы, ол дойдуга ыраас, киртийбэтэх кут тиийэригэр аналланар. Бу быһаарыы сахалар таҥараларын үөрэҕин биир тутаах көрдөбүлэ буолар. Сахалыы таҥара үөрэҕин тарҕатааччылар бу туһалаах үгэһи толороллор.
Өйү-санааны ыраастаныы диэн куһаҕан санаалартан босхолонуу, олору умнуу, суох оҥоруу буолар. Киһи куһаҕан санааларын өйүттэн-санаатыттан ылан быраҕыыта, босхолонуута кутун ыраастыыр. Кут куһаҕан санаалартан ыраастаннаҕына чэпчиир дииллэр. Чэпчэки кут Үөһээ дойду халлааннарыгар үрдүк хаттыгаска олоҕурар кыахтанар. Кукка ыраас, үчүгэйи баҕарар санаалар эрэ хаалаллар. Маннык ыраас санаалаах куттар үрүҥ айыы буолан Үөһээ дойдуга мунньустахтарына Yөһээ дойду өйө-санаата ыраас буолар. Бу куттар киһи түүлүгэр киирэн көһүннэхтэринэ, киһиэхэ үтүөнү, үчүгэйи баҕараллара элбиир, дьон санаалара тупсар кыахтанар.
Бүтэһик айыы этиитэ «Өлөн эрэр киһи кырдьыгы эрэ этэр» диэн өйдөбүлгэ олоҕурар. Айыыны этии сахалар былыргы итэҕэллэринэн «Өлөөрү гыммыт киһи кэриэс этиитин» хайаан даҕаны толоруллуохтааҕын быһыытынан, быһа бырастыы буолар уратылаах. Өлөн эрэр киһи айыытын этиитэ быһа бырастыы буолар, ол иһин эмиэ кута ыраастанарыгар тириэрдэр.
Өлөөрү сытар киһи бэстилиэнэй баҕа санаатын, кэриэс этиитин бэйэтин оҕолоро, ыччаттара толоруулара кини өйүн-санаатын, кутун баҕата туоларыгар тириэрдэр буолан санаата уоскуйар, ырааһырар. Баҕа санаата туоллаҕына кини кута уоскуйан, көрүҥэ тупсан оҕолорун түүллэригэр үчүгэй көрүҥнээх көһүннэҕинэ кинилэр үтүө баҕа санааларын туолуута кэлиэн сөп.
Үөһээ дойду өйө-санаата айылҕаны харыстыырга аналлаах. Сир айылҕата киртийэн, буорту буолан истэҕин аайы, куһаҕан көрүҥнээх түүллэр көстөннөр дьон өйүн-санаатын куһаҕан өттүгэр уларытан кэбиһиэхтэрин сөп. Айылҕа киртийиитэ дьон өйдөрүгэр ордук улахан охсууну оҥорор, куһаҕан буолбут сиртэн куотан, тэйэн биэрии өйүн-санаатын тарҕатар. Дьоҥҥо ханна эрэ куотуу, барыы өйдөбүлэ киириитэ, ол иһигэр Үөһээ дойдуга тахса, бара сатааһын баар буолуута дьон олохторугар уонна айылҕаҕа ордук куттал-лаахтык дьайыахтарын сөп.
Билигин бары быһаарыыларбытын барыларын мустахпытына сахалар Үөһээ дойду диэн ааттыыр, туспа, сиргэ олорон ааспыт дьон бары өйдөрө-санаалара мунньустар уонна ууруллан сылдьар миэстэлэрэ, сирдэрэ баар. Бу өйдөр-санаалар, куттар сир үрдүттэн үөһээҥҥэ, олоҥхоҕо кэпсэнэринэн түөрт халлааҥҥа, тоҕус хаттыгаска диэри тарҕанан сылдьаллар уонна дьон салгын куттарынан салаллан сылдьар кэмнэригэр кинилэргэ биллибэттэр. Үөһээ дойду диэн сирдээҕи дьон өйдөрө-санаалара, үөрэхтэрэ-билиилэрэ, куттара мунньустубут улахан саппаастара буолар уонна киһи ийэ кутугар быһаччы дьайыыны оҥорор.
Бу саппаастан ылан өйү-санааны туһаныы холобурдарын түүлү көрөн саҥаны арыйбыт дьон холобурдарыттан элбэҕи билиэхпитин сөп. Кинилэр саҥаны арыйыыларын түүллэригэр көрбүттэрэ уонна билбиттэрэ сурукка киирэн киэҥник биллэллэр.
Сиргэ маннык аналлаах өй-санаа саппааһа үөскүүрэ, күнүс кэнниттэн түүн кэлэрин санатар. Дьон-аймах сайдыыларын аныгыскы сырыытыгар уруккуттан ууруллубут, куттар буола кубулуйбут, бэлэм өйүнэн-санаанан туһанан салайтаралларыгар, сайдыыны эмиэ түргэнник ситиһэллэригэр Yөһээ дойду үөрэҕин билэн туһаныахтарын толору кыахтаналлар.
Сахалар Сиргэ, Орто дойдуга өй-санаа, айыы дьоно Үөһээ дойдуттан түспүттэрэ диэн этиилэрэ өй-санаа атын сиртэн, Yөһээ дойдуттан түүл буолан дьоҥҥо чахчы киирбитин эмиэ бигэргэтэллэр. (1,16).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №318. 18.08.2016.
ССРС республикаларын тиһигэ
Конституционнай бэрээдэгинэн
1977 сыллааҕы ССРС Конституциятыгар (гл. 8, ыст. 71) олоҕуран, Сэбиэскэй Сойуус республикаларын бэрээдэгэ:
Количество союзных республик в Советском Союзе изменялось от 4 до 16.
В момент образования 30 декабря 1922 года СССР состоял из 4 республик (РСФСР, Украинская ССР, Белорусская ССР, Закавказская СФСР).
Последняя, согласно конституции 5 декабря 1936 года, была разделена на Азербайджанскую, Армянскую и Грузинскую ССР, тогда же Казахская АССР и Киргизская АССР РСФСР были преобразованы в Казахскую ССР и Киргизскую ССР.
В результате национально-государственного размежевания советских республик в Средней Азии 1924−1925 годов к СССР присоединились Узбекская ССР и Туркменская ССР (образованы постановлением ЦИК СССР от 27 октября 1924, декларации об образовании приняты в феврале 1925 на Учредительных съездах советов республик и официально приняты на Третьем съезде советов в мае 1925); 16 октября 1929 года 3-ий всетаджикский съезд советов принял декларацию о преобразовании Таджикской АССР в Таджикскую ССР и 5 декабря 1929 ЦИК СССР утвердил это решение.
31 марта 1940 года, после присоединения части приграничных территорий Финляндии, полученных СССР по Московскому мирному договору, завершившему советско-финскую «зимнюю» войну (1939—1940), Карельская АССР была преобразована в союзную республику в составе СССР—Карело-Финскую ССР. С 16 июля 1956 года Карело-Финская ССР возвращена в статус автономной республики в составе РСФСР и вновь преобразована в Карельскую АССР.
В августе 1940 года были приняты в СССР Молдавская ССР (2 августа), Литовская ССР (3 августа), Латвийская ССР (5 августа)  и Эстонская ССР (6 августа).
На момент распада (1991 год) — СССР состоял из 15 союзных республик.-->
Нэһилиэнньэтин ахсаанынан
1989 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн, тыһ. киһи.
Алпабыыт бэрээдэгинэн
thumb|300px|ССРС картата Бэрээдэгэ алпабыытынан, картаҕа нүөмэрдэммитигэр сөп түбэһэр:
Сэм
Дьүһүнэ-бодото
Үрүҥ төбөлөөх хотойу аатырбыт Walt Disney хампаанньа талааннаах худуоһунньуга Боб Мур Америка икки улахан төрүт бэлиэтин холбоон оҥорбут. Бииринэн - АХШ төрүт бэлиэтинэн буолбут үрүҥ төбөлөөх хотой, иккиһинэн - саастаах көрүҥнээх, сэҥийэтигэр бытыктаах, төбөтүгэр Америка былааҕа ойуулаах цилиндр бэргэһэлээх Таай Сээм. Кэнники уобарастан Сэм Хотой аатын уонна бэргэһэтин утумнаабыт.
Сивцев Иван Степанович
Сивцев Иван Степанович— СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Бочуот Знага» уордьан, «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан» мэтээл кавалера, «Гражданскай килбиэн» знагынан, СР Президенин Грамотатынан на5араадаламмыта, Государственнай социальнай страховкалааһыҥҥа кылаатын иһин РФ Социальнай страховкалааһыҥҥа Фондатын анал знагынан уонна РФ Фондатын бэрэссэдээтэлин бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта, Чурапчы улууһун ытык олохтооҕо. 1944 с ахсынньы 28 күнүгэр Чурапчы оройуонун Бэрэ Сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ 1965-68 сс Советскай Армияҕа сулууспалаабыта 1968-70 сс Якутскай совхоз комсомольскай тэрилтэтин босхоломмут сэкиритээрэ. 1970-71 сс Якутскай сопхуос 2-с Сыырдаах отделениятын управляющайа 1971-72 сс Якутскай сопхуос рабочкомун бэрэссэдээтэлэ 1972-74 сс Якутскай сопхуос 2-с Сыырдаах отделениятын управляющайа 1974-79 сс Якутскай сопхуос парткомун сэкиритээрэ. 1979-82 сс ССКП Якутскайдааҕы горкомун тэрийэр отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччы. 1985-86 сс Маҥан сопхуос дириэктэрэ. 1986-91 сс Саха АССР Госагропромун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, бастакы солбуйааччы. 1991-92 сс Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы. 1992-96 сс Чурапчы улууһун дьаһалтатын баһылыга. 1996-98 сс СР тыатын хаһаайыстыбатын уонна аһын-үөлүн министрэ. 1998-99 сс СР сыанаҕа уонна монополияны утары политикатыгар комитетын бэрэссэдээтэлэ. 1999—2001 сс СР Президенин, онтон СР Президенин уонна Правительствотын Дьаһалтатын салайааччы. 2001—2014 сс РФ социальанй страхованияҕа фондатын Саха Республикатыгар салаатын управляющайа. 2014 сылтан РФ социальнай страхованияҕа фондатын Саха Республикатыгар салаатын управляющайын сүбэһитэ. Саха АССР ХII-с ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин депутата.
Кыдаана Игнатьева
Кыдаана Игнатьева - Чурапчы улууҺугар Кытаанах сэлиэнньэтигэр 1993 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Кыдаана кыра эрдэҕиттэн худуоһунньук буолуон баҕарара, сыалын-соругун ситиһээри худуоһунньуктар оскуолаларын 2010 сыллаахха туйгуннук түмүктээн «дизайнер среды» диэн идэҕэ Дьокуускайдааҕы арктическай институкка туттарсыбыта. Институтун 5 сылынан кыһыл мэдээлинэн түмүктээн архитектура салаатыгар үлэлии киирэр. Ол сылдьан элбэх быыстапка тэрийэр, Сахабыт сиригэр биллиилээх худуоһунньук аатын сүгэр. Саамай биллиилэх улэтин «Аан Алахчын Хотун» кирова 21 уулуссаҕа корүөхүтүн сөп. Онтон 2016 сыллаахха улахан бырайыак онорон, куораппыт таас дьиэлэригэр уруһуй хаалларан Сахабыт сирин дьонун-сэргэтин истинник үөрдэр. Билигин Кыдаана саамай улахан сыала - Аан дойдуга Сахабыт сирин култууратын ойуулаан сырдатан көрдөрүөн баҕарар. Бу 2019 сыл Кыдаана улахан дьоҥҥо уонна оҕолорго аналлаах сөпкө уруһуйдуурга үөрэтэр дьиэни арыйбыта. Кини үлэлэрин инстаграмҥа уонна твиттерга көрүөххүтүн сөп.
Голоцен
Голоцен, мууһуруу кэннинээҕи аныгы геология эпохата, өссө да бүтэ илик антропоген (Төрдүс) период аҥара. Аата гириэк тыллартан тахсар ὅλος (бүтүн) уонна καινός (саҥа).
Рельеф, климат, үүнээйилэр уонна тыыннаах харамайдар билиҥҥи туруктарыгар тиийэллэр. Бултанар кыллар бытарыйбыттарын иһин сумнаҕын култуура булчуттара булт ньымаларын уларыталлар.
Неолит кэминээҕи дьоннор бултка ох сааннан, онтон балыктааһыҥҥа илиминэн туһанар буолбуттара, ыты иитиини саҕалаабыттара.
Сүрүн ситиһиинэн буолбута туой иһит оҥоһуута.
Элгээйитээҕи Айылҕа түмэлэ
Андреев Борис Николаевич төрүттээбитэ.
Коми Өрөспүүбүлүкэтэ
thumb|250px Ко́ми Өрөспүүбүлүкэтэ — Арассыыйа Федерациятыгар киирэр өрөспүүбүлүкэ, Федерация Хотугулуу-Арҕаа уокуругар киирэр.
Киинэ — Сыктывкар.
Быысаһар: Ненец автономиялаах уокуруга (хоту, хотугулуу-илин), Тюмень уобалаһа (кини састаабыгар киирэр Ямал-Ненец автономиялаах уокуругун кытта (хотугулуу-илин, илин), Ханты-Манси автономиялаах уокуруга (соҕуруулуу-илин, соҕуруу)), Свердловскай уобалаһа (соҕуруу), Пермь кыраайа (соҕуруу), Киров уобалаһа (соҕуруу, соҕуруулуу-арҕаа, арҕаа), Архангельскай уобалас (хотугулуу-арҕаа, хоту).
От Алаас
От Алаас ыстатыйалара, Ванкувер-Экспресс -
.ag
.ag диэн Антигуа уонна Барбуда үрдүк таhымнаах ил домена.
.ai
.ai диэн Ангилья үрдүк таhымнаах ил домена.
Редников Иван Петрович
1898 сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун Маача сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1917-1918 сылларга Сэбиэскэй былааһы олохтуурга кыттыбыта. Оробуочай дьокутааттар сэбиэттэрин чилиэнэ, Саха кыраайын Кыһыл сэриилэрин өрөбөлүүссүйэ ыстаабын чилиэнэ. 1918-1919 сылларга Иркутскайдааҕы уонна Томскайдааҕы бассабыык тэрилтэлэрин сорудаҕынан Колчак аармыйатыгар сулууспалаабыта, кыһыллар туһаларыгар кистэлэҥ үлэни ыыппыта. 1920-1923 сс. Саха АССР сэриилэрин ыстаабын чаастарыгар этэрээт хамандыыра уонна хамыһаара. 1923 сыллаахха ЦКК РКП (Б) партколлегиятыгар үлэлээбитэ. 1927 сыллаахха Ленинградтааҕы байыаннай политическэй акадьыамыйаны бүтэрэн баран Саха АССР-гар салайар үлэҕэ анаммыта. 1929-1941 сс. Москуба уонна Волгатааҕы байыаннай уокуруктарга политрук. 1941 сылтан 1945 сыллаахха диэри сэриигэ кыттыбыта, Хотугулуу-Арҕаа, Киин уонна Бастакы Белоруссия фроннарыгар сулууспалаабыта. сэриини полковник сыбаанньалаах түмүктээбитэ. 1946-1948 сылларга Германияҕа сэбиэскэй сэриилэр бөлөхтөрүгэр сулууспалаабыта. 1948-1956 сс. Илиҥҥи Сибиир уонна Забайкальскай байыаннай уокуруктарга байыаннай хамыһаардаабыта.
1956-1960 сс. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн бэрэстээтэлин солбуйааччытынан үлэлээбитэ.
1960 сылтан Кострома куоракка олорбута. ЖЭК-4 баартыйатын тэрилтэтигэр сэкиритээринэн өр сылларга талыллан үлэлээбитэ.
Наҕараадалара
Икки Ленин уордьана, икки Кыһыл Знамя уордьана, Аҕа дойду сэриитин I уонна II истиэпэннээх уордьаннара, Бочуот Знаага уордьан уонна 7 мэтээл.
.al
.al диэн Албания үрдүк таhымнаах ил домена.
Сумнаҕын
Палеолит этабын туоһулуур балай да элбэх матарыйаал көстүбүтэ. Олорго олоҕуран Сумнаҕын култуурата ойууламмыта.
Сумнаҕыҥҥа дьоннор 10,5 — 6 тыһ. сыл нөҥүө олоро сылдьыбыттар. Енисей өрүс диэккитэн кэлбиттэр диэн быһаарыллыбыта. Сүрүн дьарыктарынан тайаҕы, табаны уонна кулааһайы бултааһын этэ.
7 — 6 тыһ. сыл нөҥүө Байкаалтан саҥа дьон кэлэн сумнаҕыннары хоту диэкки саҕарыппыттара, сорохторун ассимиляциялаабыттара.
Ассимиляцияҕа бэриммэтэхтэр 6 тыһ. сыл нөҥүө Аляскаҕа көспүттэр диэн сабаҕалыыллар. Эскимостар уонна алеуттар төрүттэрэ буолаллар.
Ходори
Хайдах баар буолбута
Ымыы ойуутун худуоһунньук Ким Хюн оҥорбут. Төрүт быһыытынан Амуур баабыра буолбут. Бу ымыы кэриэй омук эйэлээх майгытын, ыалдьытымсаҕын бэлиэтэ. Ходори диэн ааты Аан дойду бары муннугуттан кэлбит 2295 этииттэн талбыттар. «Хо» кэриэйдии — «баабыр», оттон «дори» — «уолчаан» диэн эбит.
Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Соловьев нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мырыла.
Ходори
Дьүһүнүн-бодотун уратыта
Ымыы сүрүн мала - кулгааҕын туһунан кэтиллибит кыра хара бэргэһэ. Бу - төрүт таҥас биир уратыта. Маннык бэргэһэлээх дьон былыр улахан бырааһынньыкка үҥкүү кэмигэр кэтэллэр эбит.
Ходори кыыс доҕоро
Ходори баабырга маҥнай утаа кыыс доҕору эмиэ толкуйдаабыттар эбит — Хосуни баабыры, ол эрэн кини ымыы суолталамматах, онон кини туһунан кэлин умнан кэбиспиттэр.
Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Улуус кииниттэн 76 км илин диэкки Амма өрүскэ баар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 582 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Мырыла — 522, Хахыйах — 60 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Мигалкин Александр Васильевич
Алекса́ндр Васи́льевич Мига́лкин (бэс ыйын 20, 1958, Бороҕон, Уус-Алдан оройуона, Саха АССР — ахсынньы 1, 2012) — саха уонна Арассыыйа бэлиитигэ уонна дипломаата, 1999—2006 сылларга СӨ тас сибээһин миниистирэ, Монголия Эрдэнэт куоратыгар Арассыыйа генеральнай консула.
Олоҕо
Александр Васильевич Мигалкин 1958 сыллаахха бэс ыйын 20 күнүгэр Саха АССР Уус Алдан оройуонун Бороҕон сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1980 сыллаахха Саха государственнай университетын бүтэрбитэ. Онтон 1980—1981 сылларга Уус Алдан оройуонун Мүрү орто оскуолатыгар учууталлаабыта.
1981 сыллаахтан хомсомуол үлэтигэр: ЫБСЛКС Уус Алданнааҕы райкомун инструктора (1981—1982), Уус Алдан ЫБСЛКС райкомун 2-с сэкиритээрэ (1982—1983), ЫБСЛКС КК Хомсомуол Үрдүкү оскуолатын истээччитэ (1983—1984, 1985-кэ бүтэрбит), Аллараа Халыма райкомолун 1-гы сэкиритээрэ (1984—1986), Саха сирин ЫБСЛКС обкомун сэкиритээрэ (1986—1989). 1989—1990 сылларга Мигалкин Саха сиринээҕи ССКП обкомун лиэктэрэ.
1990—1992 сылларга Мигалкин Арасссыйа салайар академиятын аспираана. 1994 сыллаахха диссертациятын «Социокультурные факторы развития народов Севера в условиях перехода к рынку (на примере Республики Саха (Якутия))» диэн тиэмэҕэ көмүскээбитэ уонна бөлөһүөпүйэ билимин хандьыдаата буолбута.
Иванов Валентин Капитонович
Иванов Валентин Капитонович — полковник, байыаннай билим хандьыдаата, космонавтика эйгэтигэр үлэлээбит киһи.
Ньурбаҕа 1945 муус устар 10 күнүгэр төрөөбүтэ. Кыра эрдэҕиттэн убайа лүөччүк-испытатель Иннокентий холобурун батыһан лүөччүк буолуон баҕарар этэ, 1963 сыллаахха Ньурба №1 оскуолатын бүтэрэн баран Ейскайдааҕы үрдүкү авиация училищетыгар киирбитэ. Туйгуннук бүтэрэн баран Байыаннай-салгын акадьыамыйатыгар үөрэммитэ. Онно байыаннай билим хандьыдаатын диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
Ол эрээри 1969 сыллаахха сверхзвуковой сөмүлүөтүнэн көтөн иһэн саахалга түбэспитэ, кыл мүччү тыыннаах хаалбыта, хаҥас илиитин эчэппитэ.
Төһө да тарбахтара суох буоллар, отставкаҕа ыыппатахтара, байыаннай сулууспаҕа хаалбыта. 1984 сылтан ВВС Сүрүн ыстаабыгар сулууспалаабыта. Сулууспатын «Аэронавигация» НИИ гендириэктэрин солбуйааччытынан сылдьан түмүктээбитэ.
Ол кэнниттэн академияҕа «Управление войсками» хаапыдыраҕа преподавателлээбитэ. 1992 сылтан 2000 сыллаахха диэри Арассыыйа обуруонатын министиэристибэтин СӨ толору боломуучуйалаах бэрэстэбиитэлэ, СӨ салгын көлөтүн тэрийиигэ хамыыһыйа чилиэнэ этэ.
Труды Иванова отмечены высоким званием «Заслуженный военный специалист России», орденом «За службу Родине в Вооруженных Силах СССР», знаком отличия Республики Саха (Якутия) «Гражданская доблесть». Он также является почетным гражданином Нюрбинского района.
Билигин дьиэ кэргэнин кытта Москубаҕа олорор. Уола быраас.
Бридьтаун
Бридьтаун (Bridgetown) диэн Барбадос киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана тула эргининиин 96,578 (2006).
Тунберг, Грета
Грета Тинтин Элеонора Эрнман Тунберг (Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg; 2003 сыл тохсунньу 3 күнэ [1][2], Стокгольм[1]) — Швеция төрүттээх, оскуола оҕото, айылҕа харыстабылын туруулаһар. 15 сааһыттан Швеция Ил Түмэнин иннигэр с плакатом «Климат туһугар оскуола собостуопката» диэн суруктаах тахсаан бырачыастыыр эбит. , Парижтааҕы сөбүлэһии чэрчитинэн климат уларыйыытын утары уталыппакка охсуһарга этэрэ. Кини этэрэ Аан дойду үрдүнэн үгүс сэҥээринии ылан «климат туһугар оскуола собостуопката» уонна «Кэскили кэрэһэлиир бээтинсэлэр».диэн ааттаах киэҥ хамсааһын саҕаламмыта.
Олоҕун кэпсээнэ
хаҥас|мини|Грета Тунберг Швеция Ил Түмэнин иннигэр «Климат туһугар оскуола собостуопката» диэн былакааттаах турар. 2018 с, атырдьах ыйа. Грета 2003 сыл тохсунньу 3 күнүгэр Стокгольм куоракка төрөөбүтэ. Ийэтэ Малена Эрнман — швед опера ырыаһыта, аҕата — артыыс Сванте Тунберг.
Грета бэйэтэ этэринэн, климат уларыыйыытын туһунан бастаан 8 сааһыгар истибит, ол эрэн тоҕо ким да ону тохтото сатаабатыттан мунаарар эбит.
Грета 11 сааһыгар депрессияҕа киирэн аһаабат уонна саҥарбат буолан хаалбыт. Киниэхэ Аспергер синдрома диэн уонна да атын диагнозтары туруорбуттар. Бу ыарыылара кини Аан дойдуну уонна онно баар кыһалҕалары анааран көрөрүгэр олук буолбуттара диэн бэйэтэ саныыр. Төрөппүттэрэ даҕаны онно сөбүлэһэллэр, ити синдрома туруулаһар уонна быһа-бааччы майгытын кытта ситимнээҕин этэллэр.
2018 сыл ыам ыйыгар Грета Тунберг ''Svenska Dagbladet хаһыат ыыппыт  климат туһунан ыстатыйалар күрэхтэригэр кыайыылааҕынан тахсар. Ол кэннэ кинини кытта Бу Торен диэн айылҕа харыстабылын актыбыыһа билсэр уонна кыыска оскуолаҕа оҕолоро климат уларыйыытын утары собостуопкалары тэрийиэхтэрин сөбүн туһунан өй угар.''. Тунберг этэринэн бу санаа Эмиэрикэ үөрэнээччилэрэ оскуоларга буолбут өлөрүүлэртэн куттанан собостуопкалаабыттарыттан үөскээбит. Ол кэннэ бу хамсааһыҥҥа бэйэтин үөлээннээхтэрин сыһыара сатаабыт, ону ким да өйөөбөтөҕүн иһин соҕотоҕун собостуопкалыырга быһаарыммыт.
Экологияны туруулаһыыта
Грета көҕүлээһининэн климат уларыыйыытын утарар оскуола оҕолоро бээтинсэ аайы бэлиитиктэр уонна бар дьон болҕомтотутн тардаары үөрэхтэрин оннугар уулуссаларга тахсаллар.
Кыыс этэринэн, утарыласпатаҕына өлөн эрэрдии сананар эбит. 2018 сыл ахсынньытыгар уонна 2019 сыл ыам ыйыгар ХНТ генеральнай сэкирэтээрэ Антониу Гутерриш Гретаны кытта көрсөрүгэр бу собостуопкалары өйүүрүн биллэрбитэ.
2019 сыл тохсунньутугар Давостааҕы форумҥа кыттан бэлиитиктэртэн уонна биисинэстээх дьонтон кытаанах соҕус миэрэлэри ылалларын туруорсубута.
2019 сыл олунньу 21 күнүгэр Европа социальнай-экономическай кэмитиэтин мунньаҕар тыл эппитэ. "Goldene Kamera" диэн анал бириискэ тиксибитэ. Онно махтал тылыгар биллиилэх дьонтон климат кириисиһин кытта охсуһарга сабыдыаллыылларыгар ыҥырбыта
мини|Тунберг мииитиҥҥэ тыл этэр. Берлин. 2019 от ыйа 2019 сыл муус устарыгар Европа парламенын кытта көрсүүһүүтүгэр климат сатарыйыытыгар уонна айылҕа харыстабылыгар сыһыаннаах үлэни ыыппаккыт диэн сэмэлээбитэ. Ити этиитин истээччилэр биһирииллэрин биллэрэн дохсун ытыс тыаһынан көрсүбүттэрэ.
Эмиэ 2019 сыл муус устарыгар Грета Ватикаҥҥа рим паапата Францисктыын көрсүбүтэ. Экологияны харыстыыр үлэтин иһин паапаҕа махтаммыта. Паапа кыыһы: «Таҥара эйигин арчылаатын. Үлэҕин салҕаа. Инниҥ диэки хардыылан ис!» - диэн алҕыы хаалбыта.
2019 сыл ыам ыйыгар Грета Арнольд Шварценеггери, ХНТ бас сэкэрэтээрин, Австрия бэрэсидьиэнин кытта көрсүбүтэ. Ити көрсүһүү Шварценеггер Парижтааҕы сөбүлэһии туолуутун тэтимирдэр сыаллаах тэрийбит кэмпириэнсийэтин чэрчитинэн буолбута.
2019 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр Грета Нью-Йоркка буолбут ХНТ килиимэккэ аннаммыт мунньаҕар уоттаах-төлөннөөх тыл эппитэ. Онно кини дойдулар салалталарын килиимэт кыһалҕаларын быһаарарга дьулуспаттарын уонна этэллэрэ барыта кураанах куолу буолар диэбитэ. Ону таһынан ыччаты уонна кэлэр көлүөнэлэри таҥнардыгыт диэн буруйдаабыта.
Тунберг толкуйунан дьон айылҕаҕа куһаҕаннык дьайарын билим бигэргэппитэ отучча сыл буолла даҕаны аан дойду бастаахтара тылларынан эрэ миэрэ ылыах буолаллар, ис дьиҥигэр киирдэххэ тугу да гымматтар. Ол кинилэр баар кыһалҕаны аһаҕастык билинэргэ ситэ-хото иликтэриттэн буолар.
2019 сыл кулун тутарыгар Швеция парламенын оппозициялыы хайысхалаах Хаҥас баартыйатыттан икки дьокутаата (Йенс Хольм уонна Хокан Свеннелинг ) уонна Норвегия парламенын оппозициялыы хайысхалаах  Социалистыы хаҥас баартыйатыттан үс дьокутаата (Фредди Андре Овстегорд, Мона Фагерос уонна Ларс Халтбреккен) Нобель эйэ бириэмийэтигэр түһэрбиттэрэ.
Итини кинилэр килиимэт сылыйыытын тохтоппотохпутуна онтубут сэрии, иирсэн, дьон көһүүтүн төрүөтүнэн буолуо диэн быһаарбыттара.
2019 сыллаахха Швецияҕа Сыл бастыҥ дьахтарынан ааттаммыта.
Үлэтигэр дьон сыһыана
Киниэхэ дьон араастаан сыһыаннаһар, ким эрэ сэмэлиир, күлүү гынар, ким эрэ ытыктыыр, улаханнык сэҥээрэр.
Россияҕа
2019 сыл алтынньы 10 күнүгэр ВЦИОМ Россия олохтоохтора Грета Тунберга хайдах сыһыаннаһалларын билээри ыйытыы оҥорбута. Онно көстүбүтүнэн кинини сокуоннай саастарын сиппиттэр 37 % билэр эбит. Олортон 40% бырыһыаннара кыыс ыытар үлэтин биһирииллэрин, 27% - сөбүлээбэттэрин биллэрбиттэрэ, 31% киһи синэ биир диэбиттэр.
.am
.am диэн Эрмээн Сирэ үрдүк таhымнаах ил домена.
Буорах
thumb|Нитроцеллюлоза буорахтаах ботуруон
Буорах историята
Дьоннор аан бастакы аспыт үнтү тэбэр веществолара хара буорах эбит. Ити калий селитратын, мас чоҕун уонна сера булкааса, пропорцията 15/3/2. Ити компоненнартан мас чоҕо эрэ дэлэй, сера хостонор сирдэрэ аҕыйах, онтон калий селитрата (буорах саамай элбэх өлүүскэтэ) айылҕаҕа отой да суох.
Кумааҕыга суруллубут бастакы хара буорах рецебэ 1044 сыллаахха Кытайга суруллубута биллэр. Ол гынан баран сорох чинчийээччилэр саныылларынан, кытайдар буораҕы өссө былыр аспыт буолуохтарын сөп.
Европаҕа буораҕы аспыт киһинэн Бертольд Шварц диэн католик монааҕа ааҕыллар. XIII үйэттэн ыла европа дьонноро сэриигэ буораҕы киэҥник туттар буолбуттара, тэргэннэргэ уонна сааларга эрэ буолбакка, өссө бризантнай үнтү тэбэр эттиги курдук, араас миинэлэргэ. Билигин, нитроцеллюлоза буорах үөдүйбүтүн кэнниттэн, хара буорах туһаныллыыта олус аччаан турар.
Саҥа буруолаабат нитро буорахтары XIX үйэ бүтүүтүгэр аспыттара: Пироксилин буораҕы Францияҕа П.Вьелль 1884 сылга, Баллистит буораҕы Швецияҕа А. Нобель 1888 сылга уонна Кордиты Улуу Британияҕа.
Буорах көрүҥнэрэ
Икки суол буораҕы араараллар – буккуллуу буорахтар (хара буорах онно киирсэр) уонна нитроцеллюлознай (буруолаабат). Ракеталарга туттуллар буорахтары ракета кытаанах уматыга диэн ааттыллар. Нитро буорах төрүт састааба нитроцеллюлозаттан уонна пластификатортан турар, эбии элбэх кыра присадкалар баар буолуохтарын син.
Хара буорах
Аныгы хара буорах кыра, бытархай туорахтар формалаах, састааба 75% калий селитрата, 15% мас чоҕо, 10% сера. Селитра окислитель буолар, чох умайар, сера кинилэри бииргэ холбуур уонна буорах гигроскопичнаһын (сииги оборорун) кыччатар.
Хаара буорах дөбөҥнүк умайар, кыра да уоттан, кыымтан. Ол иһин харайыыга, туттууга сэрэхтээх буолуу ирдэнэр.
Нитроцеллюлознай буорахтар
Састаабынан уонна пластфикаторынан (суурайар вещество) буруолаабат буораҕы үс көрүҥҥэ араараллар.
Пироксилиновай буорах
Пироксилиновай буорахтар састааба үксүн 91-96% Пироксилинтан, 1,2-5% көтөр вещество (эфир, спирт уонна уу), 1,0-1,5% - стабилизатортан (дифениламин, центролит), 2-6% флегматизатортан уонн 0,2-0,3% графииттан турар. Стабилизатор уһуннук харайыыга, оттон флегматизатор буорах тэҥник умайарыгар көмөлөһөллөр. Пироксилиновай буорахтар сүрүн итэҕэстэринэн буолаллар: кыра күүстээхтик умайаллар (баллистикка холоотоххо), улахан зарядтары оҥорон таһаарыы уустуга (холобура, ракеталарга).
Баллистит
Састааба: 40-60% коллоксилин (12%-тан аҕыйах азоттах нитроцеллюлоза), 30-55% нитроглицерин (нитроглицериновай буорахтар) эбэтэр оччо диэтиленгликольдинитрат. Өссө ити буорахтарга араас присадкалар баар буолуохтарын син - динитротолуол, стабилизатордар, вазелин, камфора, уо.д.а.
Ракета кытаанах уматыга
Синтетик полимердартан оҥоһуллубут, оһуобай буорахтар, ракеталарга эрэ туттуллалар. Састаабтара: 50-60% окислитель (аммоний перхлората), 10-20% пластифицируйдаммыт сыһыарар полимер, 10-20% бытархай алюминий бороһуога уонаа араас эбиилэр.
Буорахтар характеристикалара
Буорах сүрүҥ характеристикаларынан буолаллар: умайар итиитэ Q - төһө итиини биэрэрэ биир киилэ буорах умайара, сабардам V - төһө элбэх сабардамы ылаллар биир киилэ буорахтан тахсыбыт гаазтар, газтар температуралара T.
Оҕо өйүн-санаатын харыстааһын
Оҕо өйүн-санаатын харыстааһын диэн оҕону киһилии өйгө-санааҕа иитии, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго, оннук үгэстэри иҥэрэргэ, сыыһа-халты, аһара туттубат, көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии ааттанар. Киһи өйүнэн-санаатынан салаллан олоҕун олорорунан оҕо өйүн-санаатын сайыннарыы, аһара барбатын хааччахтааһын туһалааҕа улааппытын кэннэ биллэр.
Оҕо улаата охсоору, улахан дьон оҥорор дьыалаларыгар кыттыһаары, кыайа-хото тута охсоору ыксыыр, тиэтэйэр. Ол да тиэтэйдэр оҕо олус түргэнник этэ-сиинэ улаата да, өйө-санаата да сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран, үчүгэй быһыылары талан оҥорорго үөрэниитэ мунньулла охсубаттар. Олох олорууга ыксыыр, тиэтэйэр табыллыбат, куһаҕан, сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөбүттэн сэрэниэххэ, харыстаныахха. Бу быһаарыыны «Сыыһар сыыстааҕар элбэх, оһол оттооҕор элбэх» диэн өс хоһооно бигэргэтэр.
«Көрсүө, сэмэй буол, урут түһүмэ» диир сахалар үөрэхтэрэ. Туохха барытыгар уруттаан түһэн иһэр оҕо тиэтэйэригэр, ситэ билбэтигэр уонна табан сыаналаабатыгар оҕустаран сыыһа-халты, аһара туттара элбиириттэн эдэрдэри харыстаан итинник сэрэтэллэр.
Сахалар ордук элбэхтик көрсүө-сэмэй диэн холбуу этиини тутталлар. Көрсүө, сэмэй оҕо диэн мэнигэ, тэбэнэтэ суох, оттомноох, болҕомтолоох, боччумнаах, үөрэҕи ылымтыа, сыыһа-халты туттубат оҕону этэллэр. Киһи сирэйиттэн-хараҕыттан майгына эмиэ биллэр. Көрсүө сирэйдээх-харахтаах эдэр киһи киирэн кэллэ диэн таба көрөн сыаналаан этэллэрэ элбэх. Киһи барыта көрсүө, сэмэй буоларга дьулуһуохтаах диир сахалар таҥараларын үөрэҕэ.
Дьон оҥоруохтарын иннинэ урут түһэ охсон оҥорон туһаны ылыахтарын баҕалаахтар аҕыйах да буоллар син-биир баар буолуохтара. Маннык быһыыланыы биирдэ эмэ, тугу эрэ үллэстиигэ, былдьаһыыга туһалаабытын, барыс биэрбитин да иһин, урут түһүү сыыһа-халты буолара элбэҕинэн урутаабыт киһи онно-манна түбэһэрэ, ночоотурара үксээн хаалыан сөбүттэн куһаҕана хойутаан син-биир биллэр. Саха дьонун үгүс өттүлэрэ көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон. Таҥара үөрэҕэ үгүс дьоҥҥо аналланар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ көрсүө сэмэй дьону иитэн-үөрэтэн улаатыннарыыга туһуланар. Ол иһин “Айыы диэмэ”, «Аһара барыма», «Айыыны оҥорума», «Таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн өй-санаа аһара барарын тохтоторго аналлаах хааччахтары тутуһуннара үөрэтэр.
Киһи оҥорор ханнык баҕарар быһыыларыгар аһара барыы сыыһа-халты туттунууларга тириэрдэринэн быстах быһыыны элбэтээччигэ киирсэр. Сымнаҕас майгылаах, олох ханнык да кэмнэригэр аһара барбат, аһара туттубат майгылаах дьон олоҕу олорор күүстэрэ элбэх. Аһара барбат, сыыһа-халты туттубат буолуу өйө-санаата көрсүө, сэмэй киһини үөскэтэр.
Yгүс дьоннортон барыларыттан элбэхтэрин, үлэһиттэрин көрсүө, сэмэй дьон ылаллар. Улахан ханна да биллибэт-көстүбэт курдук үлэлэринэн оҥорон-тутан элбэх туһалааҕы оҥороллор, оҕолорун киһилии быһыылаах буолууга үөрэтэннэр аймахтара, уруулара элбээн омук ахсаанын бу дьоммут элбэтэллэр.
Киһи оҥорор быһыылара барылара сэрэхтээх, сыыһа-халты туттубат буолууну эрэйэллэр. Көрсүө, сэмэй буолууга үөрэммит киһи аан маҥнай бу оҥорор быһыытыттан туох содул үөскээн тахсарын өйүгэр-санаатыгар ырытан көрөн быһаарар, ол иһин сэрэхтээх буолар. Сэмэйдик, ол аата сэрэнэн туттуу буолар. Аһара барыы сыыһа-халты туттунууга тириэрдэрэ элбэх.
Биирдиилээн эмэ аһара барар, айыыны оҥорон саҥаны арыйар дьон төһө даҕаны дьоҥҥо туһалааҕы оҥорон өйү-санааны сайыннарбыттарын иһин биир эмэ оҕолорунан уонна биллиилээх дьон майгыларын уратытынан оҕолорун киһи быһыылаахтык ииппэккэлэр, омук уопсай сайдыытыгар ханнык да туһалаах хамсааһыны киллэрбэттэр.
Тугу барытын наллаан, нэмин билэн туһанар, ыспат-тохпот, алдьаппат, хаһан да аһара барбат, аһара туттубат бэрээдэктээх киһи көрсүө, сэмэй киһи диэн ааттанар уонна сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһар киһи буолар.
Төрөппүттэр бука бары оҕолорун харыстыыр санаалаахтар. Биһиги аныгы төрөппүттэрбит оҕолорун хайдах харыстыыры билбэттэр, аҥардастыы халыҥнык таҥыннарар, көмүскэһэр, сытыарар, сынньатар өттүгэр салаллан хааллылар. Оҕону харыстааһын диэн көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии, оҕо өйө-санаата аһара барарын хааччахтааһын, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буолууга үөрэтии ааттанар. Киһи быһыытын аһара барыма, айыыны оҥорума, сиэри тутус, сыыһа-халты туттан эдэр олоххун алдьатыма, эдэргиттэн харыстаа диэн үөрэҕи оҕо кыра эрдэҕиттэн иҥэрии буоларын «айыы үөрэҕин» албыныгар киирэн биэрэ сылдьарбытыттан туһаммаппыт.
Олох сайдыыта элбэх саҥаны айан туһаҕа таһаарыыттан улахан тутулуктаах. Бары саҥаны айыахпытын баҕарабыт. Ол эрээри бары саҥаны айыыларбыт дьоҥҥо туһалаах, үчүгэйи оҥорууга чахчы аналламмыт үрүҥ айыылар буоллахтарына эрэ, олоҕу сайдыы, тупсуу диэки сыҕарытар кыахтаналлар. Үчүгэй, туһалаах, үрүҥ айыылары сиэри, киһи быһыытын тутуһарга үөрэммит дьон ордук элбэхтик оҥорор кыахтаахтар. Ол иһин оҕо улаатан иһэн аан маҥнай киһи буолуу, киһилии быһыыланыы, сиэри тутуһуу өйүн-санаатын баһылыырын сахалар таҥараларын үөрэҕэ ирдиир.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэ көрсүө, сэмэй дьон омугу сайыннаралларын, элбэтэллэрин быһаарар. Кэлин кэмҥэ олохпутугар сэбиэскэй былаас кэмигэр мунньуллубут баайы-малы үллэстиигэ харса суох, урутаан түспүттэр элбэхтик барыстаммыттарыттан сэмэй буолуу диэни испитигэр аанньа ахтыбат курдукпут эрээри, үлэһит, туохха да аһара туттубат, аһара барбат көрсүө, сэмэй бэрээдэктээх дьон уһун олохторун киһи быһыылаахтык олороннор, элбэх оҕолорун аһара барбат, киһи быһыылаах, үлэһит дьон буола улаатыннараннар омук ахсаанын элбэтэн омугу сайыннараллар.
Бэйэтэ көрсүө, сэмэй майгылаах киһи оҕолорун бэйэтин курдук көрсүө, сэмэй майгылаах, киһилии быһыылаах буолалларыгар үтүгүннэрэн үөрэтэр кыаҕа улахан. Төрөппүт бэйэтэ көрсүө, сэмэй буоллаҕына эрэ, оҕото кинини үтүктэн көрсүө, сэмэй буола улаатар кыахтанар.
Көрсүө, сэмэй буолууга үөрэнии диэн тугу эмэ оҥоруох иннинэ хатылаан сыаналааһын, өйгө-санааҕа өссө төгүл ырытан көрүү ааттанар. Ханнык баҕарар быһыыны оҕо оҥоруон иннинэ, бу быһыыбыттан туох уларыйыы, содул тахсыаҕай диэн сыаналаан, ырытан көрөргө үөрэннэҕинэ сэмэй киһи буола улаатар кыахтанар. Сахалар таҥаралара «Таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн этэр уонна көрсүө, сэмэй буолууга оҕону кыра эрдэҕиттэн, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн ыла үөрэтэргэ аналланар. Өйү-санааны харыстааһын биир тутаах ньыматынан куһаҕан санаалартан ыраастаныы, олору санаабат буолуу, умнуу киирэр. Санаа олус түргэнинэн, элбэхтик мунньуллан хаалыан сөбүттэн күҥҥэ хаста да ыраастаныы туһатын улаатыннарар. Күҥҥэ үстэ, аһылыктар иннилэринэ уонна утуйуох иннинэ чуумпура, олоро түһэн куһаҕан, туһата суох санаалары умнуу, аралдьыйыы, аһыыр аһылыгы хайҕаан биэрии киһиэхэ туһата улахан.
Билигин Россияҕа өй-санаа ыраастаныыта бара турар. Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥоро сатааһына Россия дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар оҥорбут куһаҕанын, буортуларын ситэ сыаналыы иликпит. Бу өй-санаа халыйыытын кэмигэр үгүстэргэ куһаҕан санаалара мунньуллуутуттан билигин куһаҕан, сиэргэ баппат быһыылары оҥорооччулар аһара элбээтилэр. Үгүс эдэрдэр онно-манна быстах быһыыга түбэһэн өлүүлэрэ эр дьон өйдөрө-санаалара аһара барара элбээбитин, ханнык да хааччаҕы, сууту-сокуону билиммэт буолуу олоҕурбутун бэлиэтэ буолар.
Киһи куһаҕан санааларыттан ыраастаннаҕына чэпчиир, төбөтө дьэҥкэрэр, ырааһырбыта биллэр. Санаа киһини хам баттыы сылдьыбыта суох буолар. Хас да хааннаах революциялар, дьону ытыалааһыннар, ыар репрессия дьайыыта Россия дьонугар иҥмитэ ыраастанара ирдэнэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр быстар дьадаҥылар, “эриэн тараһалаахтар”, үлэни-хамнаһы кыайбаттар былааһы ылан бэйэлэрин куһаҕан генофондаларын киэҥник тарҕатыыларыттан Россия дьонун өйдөрө-санаалара быстах быһыыны оҥоруу, уһуннук үлэлэнэр үлэни-хамнаһы кыайбат буолуу, баайы-малы ыскайдааһын диэки халыйан сылдьар.
Таҥара дьиэтигэр сылдьан таҥара үлэһитигэр мунньуллубут куһаҕан санаалары кэпсээһин, ол куһаҕан санаалартан ыраастаныыга тириэрдэр. Итини тэҥэ киһи оҥорор быһыылара ханнык санаалардааҕыттан быһаччы тутулуктааҕын билбэппититтэн куһаҕан санаалартан ыраастаныыга суолта биэрбэккэ, хаалларан сылдьабыт.
Киһи итирэн баран куһаҕан, сиэргэ баппат быһыылары оҥордоҕуна киһини бэйэтин буолбакка, арыгыны буруйдуубут. Куһаҕан санаалара мунньуллубут, үгэс буолбут буоллаҕына киһи бэйэтэ ол санаатын оҥорон кэбиһэр кыахтанарын кут-сүр үөрэҕиттэн билиибит, арыгыга сыһыаммытын уларытар.
Сайдыылаах өй-санаа үөрэхтэрэ куһаҕан санаалартан ыраастаныыны былыргы кэмнэртэн ыла үгэс оҥостон туһаналлар. Киһиэхэ санаата дьайар күүһүн билбэппититтэн нууччалар сыыһа өс хоһооннорун холобур оҥостобут. Ол курдук «Грехи замаливать» диэн этиини элбэхтик туттабыт. Куһаҕан санаалартан ыраастаныы суолтатын, туһатын билбэппититтэн, туһаммаппытыттан хайдах эрэ олус судургу курдук саныыбыт.
Киһи оҥорор үгүс ахсааннаах кыра, улахан суолтата суох куһаҕан быһыылара сотору умнуллан суох буола симэлийэр кыахтаахтар. Этиһэ түһэн баран сотору эйэлэһии хас киһиэхэ барыларыгар киирэн ааһар быһыы буолар. Ол да буоллар эйэлэһии кэлэригэр, бу этиһии төрүөтүн суох оҥоруу олук буолар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Куприянова Татьяна Семеновна
Куприянова Татьяна Семеновна — Норуот үөрэҕириитин туйгуна, “Дети Саха-Азия” стипендиата, Сунтаар улууһун, Элгээйи нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
1937 сыллаахха, от ыйын 2 күнүгэр төрөөбүтэ. Сиэйэ орто оскуолатын бүтэрэн, Элгээйи сопхуоһугар үлэлии хаалбыта. ЯГУ университетыгар кэтэхтэн үөрэнэн, 1966 сылтан үөрэтэр үлэтин Сиэйэ оскуолатыттан саҕалыыр, 1978-2003 сс. Элгээйи оскуолатыгар үлэлээбитэ.
Татьяна Семеновна – сайыҥҥы сынньалаҥ уонна үлэ лааҕырдарын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ. Биология кабинетын иһинэн элбэх көлүөнэ оҕолорун үүнээйилэри чинчийиигэ уһуйан учуонай үөрэхтээхтэри иитэлээн таһаартаабыта. Киһи олоҕун көмүс күһүнүгэр да тиийдэр, Татьяна Семеновна нэһилиэк, улуус, өрөспүүбүлүкэ уоспастыбыннай хамсааһыныттан туора турбакка сыралаах кылаатын киллэрдэ, чөл олох пропагандиһа, хас да кинигэ ааптара, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр “ЗОЖ лидерэ” (2011) 2006 сылтан “Сүүтүк” иистэнньэҥнэр, “Кулуһун” литературнай түмсүүлэрин салайааччыта, Элгээйи нэһилиэгин үс төгүлүн ыҥырыылаах депутаттар сэбиэттэрин депутата.
Азаров Егор Архипович
Азаров Егор Архипович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Бастакы Хомустаах нэһилиэгэр Нам улууһугар төрөөбүт.
Аармыйаҕа 1941 с. Нам оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл ахсынньытыттан сэриилэспит. Фроҥҥа сапердар взводтарын хамандыырынан сулууспалаабыт. Кыһыл Сулус уордьанынан (14.02.1943) наҕараадаламмыт.
1944 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр өлбүт. Украина Днепропетровскай уобалаһыгар Водяное сэлиэнньэҕэ буойуннар кылабыыһаларыгар (№ 1) көмүллүбүт.
Суруктара Нам түмэлигэр харалла сыталлар.
Коби
мини|Барселона Коби — 1992 сыллаахха Барселонаҕа ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXV оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта.
Дьүһүнэ-бодото
Төрүт быһыытынан овчарка ыт каталонскай боруодата ылыллыбыт, итиэннэ кубизм истиилинэн Javier Mariscal оҥорон биэрбит. Дьоҥҥо аан бастаан кинини 1987 сыллаахха көрдөрбүттэр. Кини аата англия тылыгар Олимпия Барселонатааҕы Тэрийэр Кэмитиэтэ диэн этии бастакы буукубаларыттан тахсыбыт (ОБТК).
Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Сылаҥ нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун Күөл.
Улуус кииниттэн 24 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 1 138 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Уһун Күөл — 807, Улахан Күөл — 145, Оҕуһур— 121, Бэрэ — 62 уонна Дьаарыла — 3 киһи.
Сигэлэр
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Баһылай Алааһа (Чурапчы улууһа)
Баһылай Алааһа — Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр баар буола сылдьыбыт нэһилиэнньэлээх пуун.