cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дьон араастара үөскээһиннэрэ
Дьон араастара сиргэ-дойдуларга үөскээбит улахан кыыллартан сайдан, тупсан тахсыбыттар.
Аан дойду үрдүнэн дьон араастара элбэҕиттэн биир санаалаах буолуулара, уопсай биир тылы ылыныылара кыаллара өссө да ыраах. Дьон араастара төһө да элбэҕин иһин үс сүрүн араастарга арахсаллара хаһан да уларыйбат. Өй-санаа, үөрэх, наука сайдан истэхтэринэ бу араастар уратыларын быһаара сатааһын утумаахтык салҕанан баран иһэр.
Үгүс дьон геннэрэ мартышка диэн эбисийээнэ генигэр сөп түбэһэллэр диэн аныгы наука билинэр. Австралия Канберра куораттааҕы национальнай университета үөрэтэн быһаарбытынан Австралия төрүт олохтоохторун геннэрэ негроиднай раса геннэригэр сөп түбэспэт эбиттэр.
Бу үөрэхтээхтэр саҥа этиилэрэ олохтоох. Дьон олорор дойдуларынан, сирдэринэн улахан кыыллартан үгүс мөлүйүөнүнэн сыллар усталарыгар тус-туспа үөскээбиттэр.
Аналлаах үөрэхтээхтэр дьон араастара 15-кэ тиийэр диэн ааҕаллар. Онтон сүрүннэрэ үстэр; негроиднай, европеиднай уонна монголоиднай диэннэр. Бары атын араастар бу үс сүрүн араастартан сайдан, буккуллан үөскээбиттэр диэн быһаараллар. Дьон араастарга арахсыылара 80 тыһыынча сыл буолбут. Айылҕа бары дьиктилэрэ билигин да кыайан арылла иликтэр. Ч.Дарвин этиитинэн дьон эбисийээнэттэн үөскээбиттэрин билинэн сылдьаллар. (1,14). Бу кэмҥэ Африкаттан тарҕанан дьон Аан дойдуну баһылаабыттара диэн этиини наука сөп диэн ылыммыт.
1. Маҕаннар. Айылҕа улахан кыылыттан эһэттэн үөскээн, сайдан тахсыбыт Сир саарын хоту өттүгэр олохтоох маҕан көрүҥнээх дьоннор. Бу дьон эттэрин-сииннэрин биллэр уратытынан эһэ курдук сыаны түргэнник мунньунар, уойан хаалар кыахтаахтар. Аһара аһаан кэбиһэн уойар кыахтара атыттарга холоотоххо олус улахан.
Наукаҕа “плоскостопие” диэн ааттанар, лаппаччы үктэнэр атах биллэр. Маннык атахтар киппэ эттээх-сииннээх дьоҥҥо бааллар. Күүстээх дьон атахтарын тилэҕин оҥоһуутунан атыттартан улахан уратылаахтар, тилэхтэрин лаппаччы үктэнэллэр. Эһэ атаҕын тилэҕэ лаппаҕар, модьу, халыҥ эттээх-сииннээх улахан кыыл. Эһэттэн төрүттээх дьон удьуордаан итинник атахтаах буолуохтарын сөп.
Эһэ өйүнэн-санаатынан, тугу оҥорорунан хайа да эбисийээнэттэн ордук буоларын циркэҕэ оонньоон көрдөрөрө быһаарар. Эһэттэн үөскээбит дьон олоххо сайдыыны аан маҥнай ситиспиттэрэ өй-санаа уратыта билигин да баарын дакаастыыр.
Бу үһүйээн кэпсээннэр дьахтартан төрөөбүт эһэ оҕолоро баар буолалларын биллэрэллэр. Араас көрүҥнээх бааһынайдар үөскээн омугу сайыннаран, көрүҥнэрин тупсаран иһэллэрэ уһун үйэлээх сахалар “Хаан тупсарыыта” диэн этиилэриттэн биллэр.
2. Араҕастар. Азия кыахтаах кыылларыттан хахайтан, тиигиртэн, баабыртан, бөрөттөн үөскээн, сайдан тахсыбыт дьоннор. Бу дьон уойан эрэйдэнэллэрэ аҕыйах, сымсалар, түргэн хамсаныылаахтар, урукку кэмҥэ атахтара маадьаҕара улахан этэ. Хахайтан үөскээбит дьон эттэрин-сииннэрин уратытынан араҥастарга киирсэллэр.
Урукку кэмҥэ саха дьонун кылгас, маадьаҕар атахтарын, кыараҕас харахтарын, уһун сирэйдэрин бэлиэтии көрөлөр этэ. Бу көрүҥ уратыта былыргы төрүттэрэ кылгас атахтаах кыыллар эбиттэрин туоһулуур. Баабыр, тиигир, бөрө кыыллар эттэригэр-сииннэригэр холоон тэҥнээтэххэ атахтара быдан кылгас.
Азия омуктарыгар улахан бөрөттөн үөскээбиттэр баар буолуохтарын сөп. Былыргы үһүйээннэргэ бөрө өбүгэлээхпит диэччи түүрдэр бааллара биллэр. Илин атаҕа суох ыт түргэнник кэлин атахтарыгар хаама үөрэммитэ итини дакаастыыр.
Сфинкс это смесь ДНК марсианского человека и земного льва. Из этого получился лев, человек и среднее между ними – кошка. (2,36).
Юволь Ной Харари “Сапиенс. Краткая история человечества” диэн үлэтигэр сапиенстар Илиҥҥи Африкаттан 100 тыһыынча сыллардаахха тахсан Аан дойдуга тарҕаммыттар, Австралияны 45 тыһыынча сыл анараа өттүгэр океаны туораан арыйбыттарын суруйар. Муостан кыһан оҥоруллубут хахай төбөлөөх киһини Штадель хайа хаспаҕыттан булбуттар.
3. Харалар. Улахан эбисийээнэттэн үөскээбит дьоннор. Былыргы өбүгэлэрин тас көрүҥнэрэ иҥэн хаалбыта билигин да араарыллан биллэр. Биһиги быһаарыыбытынан дьон араастара элбэҕинэн, көрүҥнэрэ тус-туспаларынан Ч.Дарвин эбисийээнэлэртэн эрэ үөскээбиттэрэ буолуо диэн этиитэ арыычча итэҕэһин биллэрэр.
Билигин даҕаны радиация баар сиригэр мутаннар көстөллөр. Сир радиацията оннугар түстэҕинэ геннэр буккуллан ылыылара быста аҕыйаан уларыйбаттарын курдук өйдөбүл үөскүүр.
Сир үрдүгэр дьон үөскээбит төрүттэрэ тус-туһунан буоларын киһи хаанын группата быһаарар диэн эмиэ этэллэр:
1. Элбэх европеецтар хааннарын группата – I.
2. Азиаттар хааннарын группата – II.
3. Негрдэр үксүлэрин хааннарын группата – III.
Дьон хааннарын группата маннык тус-туспа буолара үөскээбит төрүттэрэ атын-атыннарын биллэрэр. Дьон бары эбисийээнэттэн эрэ үөскээбиттэрэ диэн этии ситэтэ, толорута суоҕун дакаастыыр.
Брайан Сайкс диэн учуонай хайалаах сиртэн көстүбүт түүлэри аналыстаан ДНК тест онорон баран хотугу эһэ генигэр сөп түбэһэрин быһаарбыт. Ити курдук хаар киһи эбэтэр чучунаа төрүтэ хотугу эһэ буолара аныгы наука көмөтүнэн быһаарыллан эрэр.
Дьон олоҕор сайдыыны, эттэрэ-сииннэрэ тупсуутун, саҥа омуктар үөскээһиннэрин бааһынайдар саҕалаан иһэллэрэ биллэр. Бары араас улахан кыыллартан үөскээбит бааһынайдартан холбуу буккуллан аныгы дьон баар буолбуттар. Сирийэн көрдөххө араас кыылларга хайдах эрэ тас көрүҥнэринэн маарынныыр дьон элбэхтэр.
Үлэ киһини айбыта диэн этии олус таба. Дьон илиилэринэн үлэни үлэлээннэр, икки атахтарыгар туран хааманнар бу билиҥҥи эттэрин-сииннэрин тупсуутун, өйдөрүн-санааларын сайдыытын ситиһэн сылдьаллар. Үөрэх аһара сайдыыта, дьон илиилэринэн үлэлээбэт буолуулара сыыйа-баайа кыыл өйүгэр-санаатыгар төннөн иһиилэрин үөскэтэр кыахтаах. Айылҕаҕа дьон уонна улахан кыыллар икки утарыта өрүтү үөскэтэллэр уонна кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэриэхтэрин сөп.
Сатаан саҥарар буолууну, салгын кут сайдыытын икки сүүс тыһыынча сыллардаахха дьон атын планетаттан, Марстан көтөн кэлээччи кэлиилэртэн ылыммыттар, өйдөрө-санаалара түргэнник сайдыбыт. Сахалыы үөрэҕинэн түргэнник сайдыыны ситиһэр кыахтаах салгын куту дьон Марстан кэлиилэртэн ылыммыттар. Бу кэмҥэ дьон өйдөрүн-санааларын сайдыыта, тиэхиникэни оҥостуулара планеталар икки ардыларыгар көһөн биэриини эйэлээх буоллахтарына кыайыахтарын сөбүн биллэрэр.
Олоххо сайдыы уонна төннүү “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэтэллэринэн дьон өйдөрө-санаалара уһун үйэлэргэ сайдыыны ситиһэн баран салгыы сайдар кэмнэрэ ааһан эрэрин сыгынньахтана, кыылларга тэҥнэһэ сатыыллара биллэрэр. Аныгы дьон элбэх кинигэни ааҕан өйдөрүн-санааларын, умнугана суох буолууларын дьарыктаабаттара ааспыт үйэҕэ өй-санаа сайдыытын муҥура кэлэн ааспытын биллэрэр. Аныгы үйэҕэ дьон сайдыыны ситиһиилэрэ, уларыйыылара диэн кыылларга төннүү буолара саарбаҕа суох буолан иһэр.
Өй-санаа мунньуллар, үгэстэри, үөрүйэхтэри үөскэтэр. Үгэскэ кубулуйбут өйдөр-санаалар айыы буолан Үөһээ дойдуга өр кэмҥэ симэлийбэккэ сылдьар кыахтаналлар. Бу уһуннук симэлийбэккэ айыы буолан сылдьар өйдөртөн-санаалартан үчүгэйин, үрүҥүн талан ылан туһаныы Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар.
Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга айыы буолан мунньуллуута бу сайдыбыт дьон цивилизациялара эстэн да хааллаҕына мунньуллубут өй-санаа сүппэтин үөскэтэр. Кэлэр цивилизация саҥалыы сайдан эрэр дьонугар бу өй-санаа түүл буолан киирэн сайдыыны ситиһэллэрин түргэтэтэр кыахтааҕа түүл үөрэҕинэн дакаастанар. (3,32).
Дьон сайдыылара кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, эргийэн биэрэ-биэрэ саҥалыы сайдан иһэллэрин айылҕа икки өттүттэн тутулуктааҕа, сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиилэрэ уонна киһи өллөҕүнэ өйө-санаата айыы буолан туспа баран Үөһээ дойдуга мунньуллуута биллэрэр.
Тус-туһунан төрүттээх, элбэх уратылардаах өйдөөх-санаалаах дьону биир санааҕа түмүүнү, айылҕа уларыйан иһэр кэмигэр сөп түбэһэн биэриини саҥалыы сайдар Үрүҥ Күн таҥара үөрэҕэ эрэ оҥорор кыахтаах. (4,5).
Дьон бары Күн таҥараны билиниилэрэ, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһуулара сиргэ эйэлээх буолуу уонна айылҕаны харыстааһын олоххо киирэригэр туһалаах.
=Туһаныллыбыт литература.=
1. “Аргументы и факты” хаһыат. №32, 2004 г.
2. Вера Белого Аар Айыы (Тенгрианство). Древняя, единая, мировая, космическая религия. Разгадка древних цивилизаций. Объединение всех взглядов коренной религии. – Якутск: СМИК, 2016. – 88 с.
4. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.
Алдьатыы өттүгэр халыйымыахха
Алдьатыы өттүгэр халыйымыахха диэн ыҥырыы өй-санаа аһара барарын хааччахтыыр аналлаах.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии дьон оҥорор быһыыларыгар барыларыгар дьайар. Дьон бары оҥорор быһыыларыттан олоххо сыһыан үөскүүр уонна маннык икки аҥы арахсар:
1.     Харыстааһын өттүн тутуһуу.
Бу икки өрүттэри төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан көрүөхпүт:
1. Ыраахтааҕылаах Россия кэмигэр сахалар олохторо харыстааһын өттүн тутуһан сайдан, ахсааннара биллэрдик эбиллэн, бары араас саҥа үлэлэри, тиэхиникэлэри баһылаан испиттэрэ. Дьон бары көрсүө, сэмэй буолууга иитиллэллэриттэн киһини өлөрүү отой аҕыйаҕа, үлэ оҥорон таһаарыыта үрдүк этэ. Билигин Россияҕа бу кэми төннөрө сатааһын ыытыллар.
Киһи буолуу үөрэҕин сүрүн салаатынан харыстааһын буоларынан киһи тугу барытын харыстыахтаах, кээмэйин билэн туһаныахтаах, нэмин билэн хамсаныахтаах. Киһи буолуу үөрэҕэ көрсүө, сэмэй дьону үөскэтэр.
Саха дьоно айылҕаттан олус улахан тутулуктаахтар. Тыа дьоно бары кэриэтэ бэйэлэрэ үүннэрэр, көрөн-истэн улаатыннарар аһылыктарынан аһыыллар. Айылҕаҕа туох эмэ уларыйыы тахсыыта бу дьоҥҥо барыларыгар дьайар, олохторун уларытар кыахтаах. Бука бары айылҕабытын харыстыырга турунар кэммит кэллэ.
Айылҕа уларыйбакка уһун кэмҥэ баар буолуон баҕарар киһи айылҕаҕа уларыйыылары киллэрэригэр олус улахан сэрэхтээх буолара ирдэнэр. «Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс» диэн этии туттуллара хайаан да наада буолар. Саха дьоно айылҕаҕа туох эмэ уларытыыны киллэрэллэригэр толук биэрии үгэһин туһаналлар. Ол аата бу буолуохтаах уларыйыыны  эрдэттэн билэн содулун аҕыйатыы, кыччатыы ыытыллар.
2. Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥороннор киһи буолуу үөрэҕин оҕону иитиигэ туһаммат буола сылдьаллар. Өй-санаа халыйыытын үөскэтэннэр «айыы үчүгэй» диэн этиигэ тиийбиттэрин билигин оннук ааттаах үөрэх салҕаан иһэр. Киһи өйө-санаата алдьатыы өттүгэр халыйыыта үөскээтэҕинэ араас элбэх саҥаны айа сатааччылар, сыыһа-халты туттааччылар үксээннэр, алдьатааччылар элбииллэр.
Олохпут алдьатыы өттүгэр халыйан эрэрин бэлиэтинэн оҕолор дьиэлэрин, төрөппүттэрин быраҕан баран хаалыылара сыл аайы эбиллэн иһэрэ буолар. Саҥаны билиилэрэ төрөппүттэриттэн тутулуга суох буолуутун ситиһэ сатаан дьиэлэриттэн бараллар.
Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорор киһи айылҕаны алдьатааччы буолар. Кини олус элбэх саҥаны айыылары оҥороруттан үгүс өттө сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕан быһыыны элбэтэллэр. Итини тэҥэ айыыны оҥоруу айылҕаҕа үөскээн турар тэҥнэһии балаһыанньатын уларытар, алдьатар, айылҕаҕа хамсааһыны үөскэтэр. Айылҕаҕа үөскээбит уларыйыылар, араас күүстээх тыаллар, самыырдар, хаардар дьону санаарҕатар буоллулар.
Химическэй завод туттуллуутун утарааччылар айылҕаны харыстыыллар, туох эмэ содул тахсан улахан уларыйыылары киллэрэриттэн сэрэнэллэр, оҕолоро, сиэннэрэ олорон хаалар сирдэрин харыстыыллар.
Саҥа, урут Саха Сиригэр тутулла илик химическэй заводу тутуу олус улахан саҥаны айыы буолар. Дьон хаһан даҕаны оҥорон көрө илик быһыылара буолан айыы диэн ааттанарыттан сэрэнии ирдэнэр.
Саҥаны айыыттан олус улахан сэрэхтээх буолуохха диэн этиини билигин толору өйдөөтүбүт. Бары химическэй заводтарга улахан да, кыра саахаллар син-биир тахсалларын билэ сылдьабыт. Ирбэт тоҥноох сиргэ бу саахаллар дьайыылара олус улахан буолуон сөп.
«Айыы үчүгэй» диэн этээччилэр саҥа заводу, урут Саха Сиригэр тутулла илик заводу туталларын өйүүллэр. Кинилэр быстах санааларыгар туох саҥа барыта «үчүгэй» курдук көстөрүттэн, туох эмэ барыс ылыахтарын саныыллар. Ол эрээри туох саҥа барыта үчүгэй буолбат уратылаах, үгүс өттүлэрэ куһаҕан буолан тахсаннар хомотоллоро элбэх. Правительство дьоно саҥаны оҥорор санааларыгар саба оҕустараннар саҥа заводу тутар, дьону албынныыр санаалаахтар.
Араас иннэ-кэннэ биллибэт, буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥорууттан сахалар туттуналлар, «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһаналлар. Ону тэҥэ «айыы үчүгэй» диэн албынныы сылдьар тыл үөрэхтээхтэриттэн, суруйааччылартан уонна учуонайдартан босхолонуу айылҕаны харыстыыр санааны улаатыннарар.
Саҥаны айыыны, урут суоҕу оҥоруу урукку баары алдьаттахха, суох оҥордоххо ситиһиллэр ураты быһыы буолар. Бу быһыы былыргыттан олохсуйбут сиэри кэһэр, киһи оҥорор быһыытыгар сөп түбэспэт. Сэбиэскэй былаас урукку олох үөрэхтэрэ диэн сахалар олохторун былыргы үгэстэрин барыларын суох оҥортообута.
Билигин нууччалары үтүктэр үөрэхтээх сахалар сэбиэскэй былаас үөрэҕин салгыыр, элбэх сыыһалардаах «айыы үөрэҕэр» оҕустаран, айыы «үчүгэй» диэн сыыһа санааҕа ылларан сылдьаллар. Бу дьон айылҕаны харыстыыр туһунан тугу да этэллэрэ иһиллибэт.
Тыл үөрэхтээхтэрэ саҥаны айа сатыыр санаалара элбээн хаалан олоххо алдьатыы өттүгэр халыйан эрэллэрин саха тылыгар маннык уларытыылары киллэрбиттэрэ дакаастыыр:
Б. Солун диэн саҥаны, солуну билиини биллэрэр тылбытын «сонун» диэҥҥэ уларытаннар саха дьонун барыларын солумсах оҥорон эрэллэр. Тыа дьонун уларыйбат биир үлэлэриттэн эдэрдэр барыылара үөрэҕи, саҥаны билэ сатыылларыттан ордук улахан тутулуктаах. (2,40).
Г. Айыы диэн тылбытын икки аҥы арааран айыы уонна «аньыы» диэн икки тылынан этэн, аҥардастыы үчүгэй курдук оҥорон, сахалыы өйү-санааны буккуйаллар. Айыы «үчүгэй» диэн этэннэр араас буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥорор дьону элбэтэннэр олохпутун алдьатыы өттүгэр халытан эрэллэр.
Бу уларытыылары хайаан даҕаны көннөрдөххө эрэ олоҕу харыстааһын, көрсүө, сэмэй буолуу өттүгэр салайан биэрии кыаллар. Тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыттан босхолонуу, олоҕу харыстааһын, көрсүө, сэмэй буолуу өттүгэр салайыы ирдэнэр.
Саха дьоно айылҕаны харыстыыр санаалара атын омуктардааҕар улахан. Сахалар түөлбэлээн олорор сирдэригэр элбэх дьааты оҥорор заводу тутуу букатын да табыллыбат быһыы буолар.
Саха дьоно айылҕаны харыстыыр санааларын өссө улаатыннаран «Харыстас» таҥараны үөскэтэр кэмнэрэ кэллэ. «Харыстас» таҥара үөрэҕэ саха дьонугар харыстааһын, көрсүө, сэмэй буолуу үөрэҕин тарҕатан айылҕаны харыстыылларыгар хайаан даҕаны көмөлөһөр. (3,122).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Тыл-санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
2. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
3. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
"Көҥүл Саха Сирэ" фондата
Көҥүл Саха Сирэ Фондата (Free Yakutia Foundation) — Саха Сиригэр төрүттэммит оппозиционнай көрүүлээх фонда, сүрүннээн нууччалар сахалары баттыылларын фонугар үөскээбит фонда, ол эрэн сүрүн үлэтэ Украина Арассыыйа сэриитэ фонугар күүһүрдэ. Фонда саха омугар улахан өйөбүл уонна өйөөһүн ылбыта Арассыыйаҕа мобилизация биллэриллибитин кэнниттэн. Онно фонда үлэтэ Саха Сирин таһыттан Польшаҕа уонна Аустралиаҕа үлэтин саҕалаабыта.
2 от ыйын күнүттэн 2022 сылтан фонда үлэтэ ФСБ хараҕар быраҕыллыбыта, ол иһин фонда үлэтин уонна үлэһиттэрин Аустралиаҕа күрэттэрэр.
Фонда салалтата — Мельбурн, Аустралия.
Фонданы төрүттээбиттэр
Free Yakutia Foundation
Попова Мария Павловна
Попова Мария Павловна, (1915с Хоро нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР),  Саха АССР үтүөлээх учуутала,  РСФСР норуотун  үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
Тохсунньу 31 күнүгэр  1915 с. Сунтаар улууhун Хоро нэhилиэгэр төрөөбүтэ, нуучча тылын уонна литературатын учуутала. 1935 сыллаахтан Сиэйэ оскуолатыгар алынкылаас учууталынан үлэтин саҕалаабыта. 1940-1958 сс. Ньурба улууhун Хаҥалаhыгар, онтон  Сунтаар оскуолатын начаалынай  кылаас учууталынан үлэлээбитэ.
Мария Павловна нуучча тылын үөрэтиигэ улахан болҕомтону уурбута. Учууталлар идэлэрин үрдэтэр институт үлэhиттэрин кытта ыкса сибээстээхтик үлэлиирэ. Үөрэтэр оҕолоругар кэрэни, үчүгэйи эрэ түстүүрэ, оҕолорго аламаҕай майгытынан үтүө өйдөбүлү хаалларбыта. Мария Павловна уһатыллыбыт күннээх үөрэтии уопутун туһунан 3 дакылаата учууталлар билиилэрин үрдэтэр институт биһирэбилин ылан өрөспүүбүлүкэҕэ тарҕатыллыбыта.
Мария Павловна туруорсуутунан, нэhилиэк Советын исполкомун быhаарыытынан, совхоз директора Журавлев С.М. өйөөhүнүнэн оскуола Мэлдьэкэттэн Күүкэй бөһүөлэгэр көһөрүллүбүтэ уонна уунан ититэр системаҕа киирбитэ. Оскуола материальнай базата, методическай матырыйааллара кэҥээбитэ.
Кутана нэһилиэгин олохтоох сэбиэтигэр элбэх төгүл дьокутаатынан быыбардаммыта. 1959-1965 сс. Күүкэй оскуолатыгар үлэлээбиттэрэ. Салгыы Хоро, Толоон оскуолаларыгар кэргэнинээн үлэлээбиттэрэ. 1969-70сс. Дьокуускай куорат 20 №-дээх оскуолатыгар алын кылаас учууталынан үлэлээн түмүктээбитэ.
Аатын үйэтитии
Аввакумовтар учууталлар дьиэ кэргэннэрэ үлэлээн ааспыт үтүө сылларын үйэтитэн, кинилэр төрөппүт кыыстара 2014 сылтан сыл ахсын алын кылааһы бүтэрэр туйгун  үөрэнээччигэ стипендия анаабыта.
Кини туһунан суруйуулар
-               “Учительская семья – хранитель лучших традиций” - // Күүкэй: сүүс саастаах оскуола сэһэнэ. – 2019с – 160 с
-               Педагогическая энциклопедия III том - // 2005г стр 314
-               Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара: Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно – // 2020с стр  399
-               Күүкэй сайдыы, үүнүү суолунан - // Күүкэй үйэлэртэн үйэлэргэ – 2003с – стр 33
-               А.К.Акимов аатынан Күүкэй орто оскуолата - // Сунтаар улууһугар норуот үөрэҕириитин сайдыыта – 2009 с стр 106
Шестаков Афанасий Федорович
Шестаков Афанасий Федорович (1925-1993) — биллиилээх ырыа айааччы.
Нам улууһугар Бөтүҥ нэһилиэгэр 1925 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии кыттыылааҕа. Ем. Ярославскай аатынан Хотугу омуктар устуоруйаларын, култуураларын Саха сиринээҕи холбоһуктаах государсвтеннай түмэлин Намнааҕы филиалыгар өр сылларга сэбиэдиссэйиэн үлэлээбитэ.
С. Эльскай тылларыгар "Нам сирэ" диэн бастакы ырыатын 1957 с. айбыта. Ырыалара "Түүлэй түүнү сырдатар" диэн олоҕун уонна айар үлэтин туһунан кинигэҕэ киирбиттэрэ.
А.С. Константинова-Дархаана олоҕо, айар үлэтэ
Александра Степановна Константинова-Дархаана 1948-ыс сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Чурапчы улууһугар Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүт.
1968-ыс сыллаахха Дьокуускай куорат 20-c нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрбит. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриһа. 1976-ыс сыллаахха Магаданскай салаа юридическай үнүстүүтүн бүтэрбит. Бүтэриэҕиттэн идэтинэн үлэлии-хамныы сылдьар. Аан бастаан САССР борокуратууратыгар юристконсультант, адвокат дуоһунаһыгар сылдьыбыт. Билигин нотариуска үлэлиир. Төһө даҕаны уустук эйгэҕэ сырыттар, кини талааннаах поэтесса быһыытынан биллэр.
1995-ис сыллаахха Арассыыйа Суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ буолбут, 2003-үс сыллаахха Арассыыйа Суруналыыстарын Сойуустарын бочуоттаах грамотатынан наҕараадаламмыт. 2007-ис сыллаахтан Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһугар киирбит. 1986-ыс сыллаахха «Хотугу сулус», «Чолбон», «Полярная звезда» сурунаалларга, «Кыым», «Сахаада», «Эдэр саас», «Саха сирэ» хаһыаттарга айымньылара бэчээттэммиттэр. Александра Степановна Саха Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах мецената. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Меценаттарын көмүс кинигэтигэр киирбитэ ону туоһулуур.
Кини хоһоонноругар биллиилээх мелодистар Алексей Калининскай-Луҥха Өлөксөй, Валерий Платонов матыып оҥорбуттара. Ырыа буолбут хоһооннорун Людмила Акимова-Спиридонова, Фатина Иванова толороллор. Кини «Олох», «Мин эйигин таптыыбын», «Эйиэхэ», «Күһүҥҥү сэбирдэх», «Чараҥ суугуна», «Олох устар, устар», «Эйигинэ суох», «Олох лоскуйдара», «Килбик иэйиим» о.д.а. кинигэлэрдээх.
Саха киһитэ айылҕаҕа чугас. Саха – айылҕа оҕото диэн мээнэҕэ эппэттэр. Александра Степановна хоһоонноругар айылҕаны үрдүктүк тутар, доҕор-атас оҥостор. Ол курдук кини сайыҥҥы уоппуска сынньалаҥын, ийэни санатар алаадьыны, тэтэркэй сибэккини, куруһуба күөх хатыҥы, тоһуттар тымныыны, сулус тырымын, кыталык үҥкүүтүн туойар. Маны таһынан, айылҕа киһини арчылыыр, ыар кэмнэргэ өйүүр-өйдүүр диэн нуоҕайбыт хатыҥы, үрүҥ ыйы, сиикэрэ ардаҕы, Ийэ Сири, чараҥ суугунун, түүҥҥү халлааны, күһүҥҥү түүнү, үрүҥ көмүс былыттары, сиккиэр тыалы уо.д.а. көстүүлэри хоһуйан суруйар.
Ити курдук, Дархаана хоһоонноро төрөөбүт-үөскээбит дойду ахтылҕанын иэйиитинэн кууһаллар, дойдунан киэн туттууга, сарсыҥҥы саргыга салайаллар, ыҥырар-угуйар тардар күүстээхтэр.
2.  Константинова А. С., Олох устар, устар... – Дьокуускай: Сайдам, 2014.
3.  Константинова А. С., Оһуордаах оҕо сааһым. – Дьокуускай: Сайдам, 2015.
4.  Константинова А.С. Килбик иэйиим. –Дьокуускай, Алаас, 2018.
Алексеева Анна Алексеевна
Алексеева Анна Алексеевна (1928-2007 сс.) 1969 сылтан Герой Ийэ. Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо.Кэргэннинээн Алексеев Петр Павловичтыын 10 оҕолоохтор.
Pixel 7
Pixel 7 (Пиксель 7) — Google тэрилтэтэ саҥа флагман смартфоннара, 11 алтынньы 2022 көрдөрбүт.
Сүрүннээн Pixel 7 уонна тупсарыллыбыт көрүҥэ Pixel 7 Pro.
Google Tensor G2 чиптаах.
Сидорова Валентина Ионовна
Сидорова Валентина Ионовна, (1945 с., Бордоҥ нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала.
Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр 1945 с.төрөөбүтэ. СГУ историко-филологическай факультетын нуучча тылыгар уонна литературатыгар салаатын бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин Илимниир алын сүһүөх оскуолатыгар учууталынан саҕалаабыта. Салгыы кэккэ сылларга үлэлиир ыччат киэһээҥи оскуолатыгар учууталынан, завуһунан, онтон дириэктэринэн таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Валентина Ионовна бу оскуоланы салайар сылларыгар очнай-заочнай систиэмэнэн кэтэхтэн үөрэтиини киллэрбитэ. Оҕо ахсаана тосту элбээбитэ, үөрэтии хаачыстыбата тупсубута. Үлэлиир ыччат ортотугар үөрэххэ тардаһыы биллэ улааппыта. Валентина Ионовна районо систиэмэтигэр үлэлиир сылларыгар үлэ харыстабылын буппуруостарынан анаан дьарыктаммыта.
Дириҥ билиилээх, сатабыллаах салайааччыны Валентина Ионовнаны Сунтаар политехническэй лицейыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан туруораллар. Валентина Ионовна лицейгэ нууччалыы тыллаах оҕолору саха тылыгар үөрэтиии анал программатын ырытан оҥорон, үөрэтии процеһыгар киллэрэн, бу эксперимент сөптөөҕө дакаастаммыта, Эльконин, Давыдов ньымаларынан үөрэтиини 1999 сылтан киллэрбиттэрэ. Сидорова В.И. саамай опыттаах педагог быһыытынан эдэр учууталларга мастер-кылаастары, аһаҕас уруоктары биэртэлиир, методическай холбоһуктарга дакылааттары ааҕар. Учууталлары аттестациялааһын комиссиятын бастайааннай чилиэнэ, лицейгэ нуучча тылын кафедратын сэбиэдиссэйэ.
Сидорова В.И. –учууталлар учууталлара, олохтоох Сэбиэт элбэх төгүллээх дьокутаата, лектор, пропагандист уонна агитатор
Агния Барто олоҕо, айар үлэтэ
Сэбиэскэй кэм биир биллэр оҕо бэйиэтэ Агния Львовна Барто 1906 с. олунньу  4 күнүгэр Москубаҕа еврей дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата Лев Николаевич Волов – бэтэринээр, ийэтэ Мария Ильинична Волова – дьиэ хаһаайката. Агния Львовна оҕоҕо аналлаах элбэх хоһоон ааптара, киинэ сценариһа, араадьыйа ыытааччыта. Иккис истиэпэннээх Сталин (1950) уонна Ленин бириэмийэтин (1972) лауреата. Айар үлэтин гимназияҕа үөрэнэ сылдьан хоһоон суруйан саҕалаабыт. Онтон үҥкүү үөрэҕэр киирэн баран салгыы суруйбут. 1924 с. үөрэҕин түмүктүүр айар биэчэргэ хоһооннорун аахпыт, онно кинини норуодунай үөрэхтээһин комиссара А.В. Луначарскай бэлиэтии көрөн, оҕоҕо аналлаах көрдөөх-нардаах хоһооннору суруйарын сүбэлээбит.
А.Л. Барто 1925 с. аан бастакы кинигэтэ тахсыбыт. Онно «Китайчонок Ван Ли»  уонна «Мишка-воришка» диэн хоһоон киирбит. 1936 с. «Игрушки» диэн билиҥҥэ диэри биллэр хомуурунньугун суруйбут. 1949 с. «Стихи детям», 1970 с. ”За цветами в зимний лес” диэн хомуурунньуктара тахсыбыт. 1940 с. “Подкидыш” (Р. Зеленаяны кытта), “10000 мальчиков”, “Слон и веревочка” диэн киинэлэр сценарийын суруйбут. 70-ус сылларга улаатан эрэр оҕолорго хоһоон суруйбут. Сэрии кэннэ 150-ча кинигэни таһаарбыт. 1964-73 сылларга  «Маяк» диэн араадьыйаны ыыппыт. Онно «Найти человека» диэн, сэрии кэмигэр дьонун сүтэрбит оҕолорго анаан, бырагыраама оҥорбут. 927 дьиэ кэргэни холбооттообут. 1968с. «Найти человека» диэн сэһэн суруйбут.
Эдэр суруйааччыга В.В. Маяковскай айар үлэтэ сабыдыаллаабыт. Кини хоһоонноро үксүлэрэ сатира саанырдаах. Хоһоонугар араас оҕо уобараһын киллэрэн туттар. 1956 с. Агния Барто 50 сааһын туоларыгар К. Чуковскай эҕэрдэлээн эппит: «Кинигэҕэр ханнык эрэ Соня, Клава туһунан доҕотторо күлүү гыналларын курдук суруйаҕын. Эн бэйэҥ Егоркаларгын, Катяларгын, Любочкаларгын кытта учуутал курдук буолбакка, табаарыс курдук кэпсэтэҕин».
Агния Барто хоһоонноро үксүлэрэ кыра оҕолорго эбэтэр кыра кылааска үөрэнэр оскуола оҕотугар аналлаахтар. Кини истиилэ олус чэпчэки, ааҕарга, үөрэтэргэ судургу. Ааптар оҕолуун тэҥ саастыылааҕын кытта кэпсэтэр курдук суруйар, ол эрэн рифманы тутуһар. Барто хоһоонноро куруук билиҥҥи олох тиэмэтигэр сөп түбэһэллэр. Элбэх хоһооно оҕо аатынан ааттаммыт: «Мы с Тамарой», «Кто не знает Любочку», «Наша Таня громко плачет», «Лёшенька, Лёшенька, сделай одолжение», «Вовка добрая душа» о.д.а.
Барто хоһоонноро араас омук тылыгар тылбаастаммыта элбэх. Ол курдук, сахалыы  24 хоһоонун А.А. Борисова, Н.Г. Дьяконов, С.Ф. Софронов, С.А. Саввин, К.Н. Туйаарыскай тылбаастаабыттар.
Дмитрий Иванович Донской
Дми́трий Ива́нович (Дмитрей Ивановичь ; алтынньы 12 1350, Москуба — ыам ыйын 19 1389, Москуба), Куликово кыргыһыытыгар кыайыытын иһин Донской диэн ааттаммыт — Москуба кинээһэ (1359) сылтан, Владимир улуу кинээһэ (1363 сылтан). Иван II Кыһыл иккис ойоҕуттан Александра Ивановнаттан уола.
Дмитрий салайар кэмигэр Москуба княжествота нуучча сирдэрин бэйэтин тула түмэр кииннэртэн биирдэрэ буолбута, Владимир улуу княжествота Москуба кинээстэрин нэһилиэстибэннэн бэриллэр сирдэрэ буолбута, ол эрээри Тверь уонна Смоленскай княжестволара Москуба дьайыытыттан тахсыбыттара. Алтан Ордуу сэриилэрин иккитэ кыайбыта эрээри Нуучча улууһа Монгуол судаарыстыбатыттан тахсыбатаҕа, Куликово кыргыһыытын кэнниттэн өссө да биир үйэ тухары түһээн төлүү олорбута. Маны таһынан Москубаҕа кини кэмигэр таас кремль тутуллубута.
Олоҕун олуктара
1359 сыллаахха аҕата Кыһыл Уйбаан өлбүтүн кэннэ Дмитрий 9 сааһыгар кинээс буолбута. Кыра эрдэҕинэ Москуба княжествотын кини оннугар Алексий (Алексей Федорович Бяконт) митрополит салайбыта. Кыһыл Уйбаан аҕатыттан Иван Калитааттан ылбыт сирдэрин икки уолугар хаалларбыта, ол сирдэри инитэ Семен кыра эрдэҕинэ өлбүтүн кэннэ Дмитрий тутан хаалбыта.
Арыгыны испэт буолууга государство кыһаммат
Москва княжествота сайдан, үүнэн иһиитэ кытаанах арыгы, испиир арыллыытын, туһаҕа киириитин кытта быһаччы сибээстээх. Москваҕа аан маҥнай үрүҥ арыгыны 1386 сыллаахха генуэлэр посольстволара Литваҕа ааһан иһэн Улуу кинээс олбуоругар араас омук сирдэрин дьиктилэрин кытта, «Олох уута» диэн ааттаан эмп курдук көрдөрбүттэр.
Уон бэһис үйэ 20-с сылларыттан саҕалаан православнай таҥара дьиэтэ дьон бэйэлэрэ оҥостон, итирэр пиибэлэрин утары охсуһууну саҕалаабыт эбит. Киһи иһэригэр аналлаах водка арыгыны аан маҥнай Москва манастыырыгар уон бэһис үйэ 40-с сылларыгар оҥорбуттар. Аан маҥнай водка арыгыны оҥорон атыылааһыны православнай таҥара дьиэтэ саҕалаабыт. Бу арыгыны дьон бэйэлэрэ оҥостон иһэр пиибэлэрин үтүрүйэн туоратаары киэҥник тарҕаппыттар. (1,7). Россияҕа водка арыгыны оҥорон атыылааччынан уонна тарҕатааччынан православнай таҥара дьиэтэ буолбут.
1472-1478 сыллардаахха Улуу кинээс Иоанн 111 арыгыттан государствоҕа улахан барыс киирэрин өтө көрөн испиири оҥорууну уонна атыылааһыны государство бэйэтин бас билиитигэр ылбыт. Нуучча сиригэр Улуу Москва княжествотыгар уон бэһис үйэ 70-с сылларыттан ыла арыгыны государство монополия оҥостон туһаныыта саҕаламмыт. Уон алтыс үйэ бүтүүтүгэр Европа бары государстволарыгар арыгы иһиитэ киэҥник тарҕаммыт.
Москва государствота атын сирдэри бэйэтигэр холбоноругар арыгы олус улахан оруолу ылбытын билигин ахтыахтарын баҕарбаттар. Арыгы диэни билбэт кыра омук дьонун арыгынан мэҥиэлээһин, иһэрдии ханнык да сэриитээҕэр ордук ылыннарыылаах буолар эбит. Арыгыны аан маҥнай итириэхтэригэр диэри испит кыра омук дьоно өссө иһээри, бары түүлээхтэрин, сыаналаахтарын ууран биэрэллэрин бары суруйааччылар бэлиэтээн, ахтыыларыгар киллэрбиттэр.
Россия хоту сирдэрин уонна Сибиири нууччалар баһылыылларыгар олохтоох омуктары кэмэ суох арыгылаталларын чинчийээччилэр эмиэ бэлиэтииллэр. Араас атыыһыттар, эргиэмсиктэр арыгы иһэрдэн баран албынныыллар уонна иһэрдэн баран бэйэлэрин диэки тардаллар эбит. (2,19).
1871 сыллаахха Якутскай бюджетыгар балачча элбэх үп акцизнай сбор быһыытынан арыгы атыытыттан киирбит эбит. Хас сыл аайы арыгы атыыта элбээн испит. Холобур, аҥардас биир сылга 40 кыраадыстаах арыгы 68690, намыһах кыраадыстаах арыгы 7312, барыта 76002 биэдэрэ атыыламмыт.
Билигин Улуу Октябрьскай революция тоҕо, туохтан төрүттэнэн буолбутун туһунан өйдөбүллэр сыыйа-баайа уларыйан эрэллэр. Аһара баай дьону, ыраахтааҕыны арбааһын киэҥник тэнийэн эрэр. Аһара баай дьон дьадаҥылары сиэрэ суох баттыыллара элбээн, эбиллэн иһиитэ революция саҕаланыытыгар уонна кыайыытыгар тириэрдибитин, дьадаҥылар былааһы бэйэлэрин илиилэригэр ылыылара хайдахтаах сиэртибэлэринэн ситиһиллибитэ умнуллуох буолла.
Оччотооҕу кэмҥэ тыа сирин олохтоох сахаларын үгүс өттүлэрэ олус дьадаҥытык олорбуттара. Кинилэр бэйэлэрин олохторун көннөрөр, хайдах эмэ тупсарар кыахтара суоҕа элбэхтик арыгыны иһэллэригэр уонна хаартылыылларыгар тириэрдэрэ.
Сахалар арыгыга наһаа ылларалларын туһунан бэлиэтээн суруйбуттара элбэх. Саха эрэ буолуо дуо, хоту олохтоох омуктар бары даҕаны арыгыга олус ылларан барбыттара. Саха маҥнайгы суруйааччылара арыгы иһиитин туһунан бэйэлэрин айымньыларыгар киллэрбиттэрэ. Ким умнуой Өксөкүлээх Өлөксөй «Итирик буржуй ырыата», «Арыгы» диэн хоһоонорун. Алампа «Дьадаҥы Дьаакып» диэн пьесатыгар баар Ньукулай диэн оҕо киһи итирэн баран суланыытын. Дьон-аймах бастаан иһэр өйдөрүн-санааларын сурукка киллэрээччилэр, суруйааччылар, бу арыгы тыа дьонун олус буоратан эрэрин бэлиэтии көрөннөр бэйэлэрин айымньыларыгар арыгы буортутун арыйа, дьон билиилэригэр таһаара сатаабыттара.
Арыгы иһэн, итирэн ыарахан олохторун кылгас да кэмҥэ буоллар умнан ылар баҕаттан арыгы иһиэн баҕарар дьон элбээн испиттэр. 1893 сыллаахха Саха сирин уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ тайҕатыгар, туундаратыгар атыыһыттар тиэйэн илдьэн атыылыыр саамай дохуоттаах табаардарынан арыгы буолбут.
Дьон байан истэхтэринэ оҕолорун иитэллэрэ сымнаан, туох баар бары көрдөбүллэрэ намтаан, суох да буолан иһэр. Оҕо тугу көрдөөбүтэ барыта баар буолан иһэрин хааччыйыы баай киһи оҕотун иитиитигэр биллэр уратыта буолан хаалар. Кини оҕотун итинник хааччыйыыта атын дьонтон ордук курдук сананыытын үрдэппитэ оҕотугар дьайан, үгэс буолан бэриллэн иһэр. Сир үрдүгэр туох кэрэ, сыаналаах баарын булан аҕалан оҕотун маанылыыр, атаахтатар идэтэ, оҕотун мин уратыбын, атыттартан ордукпун диэн санаатын улаатыннарар. «Баай дьон оҕолоро атаах буолар»,- диэн былыргы сахалар этэллэрэ оруннаах буолуута бу дьон салгыы олохторунан дакаастанар.
Арыгыны батыспыт оҕолоох баай дьон баайдара эстэн хаалар эбит. Тыһыынча сүөһүлээх Таатта аатырбыт баайа Охонооһой Бөтүрүөп өлөрүгэр соҕотох уолугар Ефимҥэ 300 сүөһүнү хаалларбыт. Арыгыһыт буолан хаалбыт уола Ефим 300 сүөһүнү 3 сылга ыскайдаан тириэрдибэтэҕэ үһү. Хоту дойдуга куһаҕан дьаллык, арыгы иһиитэ ол кэмҥэ наһаа дэлэйбит.
Атыыһыттар табаардарын иэс биэрэн, олохтоохтору хабалаҕа ылаллара элбэх эбит. Арыгыта суох биир да атыы, кэпсэтии ыытыллыбат үгэһэ үөскээбит. Атыыһыт дьиэлээх хаһаайыны итирдэн баран, түүлээҕин босхону эрэ үрдүнэн атыылаһан, сирэйэ-хараҕа суох албынныыр эбит. (3,20-62).
Арыгы иһэр кабаактартан олохтоохтор ордук эрэйи көрсөр буолбуттар. Арыгы иһиэхтэрин баҕарбыттар онно сыанаҕа туруохтарын сөптөөх туохтарын барыларын таһар эбиттэр. Дьахталлар бэргэһэлэрин, ытарҕаларын, биһилэхтэрин таһынан сиир арыыларын кытта уоран илдьэр эбиттэр. Сахалар ортолоругар халааһыннар уонна өлөрсүүлэр тарҕанан барбыттарыттан ыраахтааҕы правительствота уон тохсус үйэ 30-с сылларыгар кабаактары сабарга дьаһайбыт. Ити да кэнниттэн олохтоохтору арыгылатыы уонна халааһын курдук эргинии син-биир салҕанан бара турбут. (4,129).
Биир бытыылка арыгы сыаната Дьокуускай куоракка 1 солк. 20 харчыга турар эбит буоллаҕына, Верхоянскайга - 5 солк, онтон Халымаҕа уонна Усть-Янскайга 15-20 солк. тиийэ ыарыыр. Икки хотугу уокурукка арыгы атыылааһына бобуулаах буолан айан трассатыгар полиция надзор туруоран харабыллатан, арыгыны атыылааччылары тута сатыыллар. Арыгыны атыыһыттар, казактар, почтальоннар уонна православнай таҥара дьиэтин үлэһиттэрэ, аҕабыыттар син биир таһалларын тохтоппотохтор. (5,4). Сахалары, олохтоох дьону бары кэлии, салайар үлэһиттэр арыгы иһэллэригэр үтүрүйэллэрэ, арыгыны булан-талан аҕалан арыгылаталлара элбээбит.
Воевода Ф.И.Жадовскай бэйэтэ байарыгар сахалар кэһии бэрсэр үгэстэрин сатаан туһаммыт. Силиэстийэлиир хамыыһыйа хайдах байбытын быһаараары ыйыппытыгар: «Сахалар уонна кэлии атыыһыттар бырааһынньыктарга, бэйэм, оҕолорум төрөөбүт күннэригэр бэйэлэрэ аҕалан биэрэллэр этэ»,- диэн эппиэттээбит. (7,69). Воевода бырааһынньыктары дэлэччи тэрийэн, олохтоохтору ыҥыран аһатан, атын дьон ордугургуур элбэх баайын мунньуммут.
Полковник Штевинг коменданныы олорон сахалар тойотторун ыҥыран аҕалан тото-хана аһатар уонна арыгылатар эбит. Хас биирдии ыҥырыылаах ыалдьыт дьиэлээх хаһаайыҥҥа кэһиитин уоннуу хара кииһи аҕалан бэйэтин аһыыр өлүүтүн эрдэттэн төлүүр эбит. (8,16). Ыраахтааҕы былааһын салайар үлэһиттэрэ олохтоохтору арыгылатан элбэх баайы-малы мунньуммуттар.
Дьон үлэлэрэ, хамнастара суох буолан, олохторо ыарааһына санааларын түһэрэр, тугу оҥороллорун ситэ сыаналаабаттарыгар тириэрдэр. Бэйэлэрин күүстэринэн олохторун хайдах да уларытар кыахтара суоҕуттан дьадаҥылар баҕар, сүүйүү таба түһүө диэн хаарты оонньууллара, бэйэлэрин ыарахан олохторун умнан ылаары арыгылыыллара элбээбит. (9,251).
Арыгыны испэт буолууга салайар былаас өттүттэн көмө билигин да аҕыйах. Хата араас элбэх көрсүһүүлэр, презентациялар, үлэҕэ киллэриилэр бары арыгыта, аһа суох ыытыллыбаттар. Элбэх дьону мунньан арыгылатыылары, ким бырааһынньыгар төһө элбэх киһини ыҥырарыгар күрэхтэһиилэри суох оҥордоххо арыгы иһиитэ лаппа аҕыйаан барыа этэ. Арыгы иһэр үгэстэри суох оҥоруу, арыгы иһэр дьону норуот сөбүлээбэт буолуутугар тириэрдии, арыгы иһээччилэри аҕыйатар. (2,58).
Москва государствота уонна нуучча православнай таҥаратын дьиэтэ арыгыны иһиини көҕүлээччилэргэ уонна тарҕатааччыларга киирсэллэр. Саха дьоно уонна атын кыра омуктар бары арыгыһыт буоллахтарына Москва государствотыгар элбэх барыс киириэҕэ диэн былыргы ыраахтааҕы былааһын саҕана толкуйдууллара. Олохтоох омуктар элбэх арыгыны истэхтэринэ тойон былааһыгар утарыласпаттар, барытын сөбүлээн иһэллэр, итини тэҥэ арыгы кинилэртэн араас түүлээхтэрин, баайдарын-малларын итирдии көмөтүнэн албыннаан, босхо кэриэтэ хомуйан ыларга олус туһалаабыт.
Билигин да маннык балаһыанньа былыргытыттан улаханнык уларыйа илигин арыгыны иһээччилэр аҕыйаабаттара уонна салайар Үрдүкү былаас улаханнык уларыйбакка Москваттан быһа дьаһайан олороро дакаастыыр. Арыгы билигин даҕаны былыргытын курдук кыра омуктары баһылыыр, дьаһайар сыалга туттулларын арыгыны государство аҥардастыы бас билэрэ быһаарар. Бу быһыы ордук арыгы сыанатын үрдэтиигэ, государствоҕа барыс киириитэ элбээһинигэр олук буолар.
Арыгыһыттар аҕыйаабаттарыгар салайааччылар быһа дьаһайан арыгыны бобон, суох оҥорон кэбиһэллэрэ ордук көмөлөһөр. Дьон арыгыны иһэллэрин бобууга быһаччы кыттыспыт Б.Н.Ельцин суруйуутуттан быһа тардан аҕаллахпытына, арыгыны бобуу содуллара дьону ханна тириэрдэллэрэ арылхайдык арыллар: «... совершенно ясно, что кавалерийским наскоком с пьянством, этим многовековым злом, не справиться. И действительно, скоро всюду начали пить все, что было жидким. Стали нюхать всякую гадость, резко возросло число самогонщиков, наркоманов. (10,101).
Биһиги государствобыт арыгыһыттар аҕыйаан барыыларыгар көмөлөспөт. Төһө элбэх киһи арыгыны иһэр даҕаны элбэх барыс киирэрэ государствоҕа үчүгэйи оҥорор, барыһы киллэрэр. Төрөппүттэр, аймахтар, бэйэлэрэ эрэ оҕолорун арыгыһыт буолбат гына үөрэттэхтэринэ эрэ туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улааталларын ситиһэллэр. Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн арыгы иһэр үгэстэргэ үөрэппэт буолуу эрэ, арыгыны испэт саҥа көлүөнэ дьон улаатан тахсалларын үөскэтэр, арыгыны иһээччилэр аҕыйаан барыыларыгар көмөлөһөр. (11,78).
Кысылбаиков Гавриил Давыдович
Кысылбаиков Гавриил Давыдович (1924-1979) — ырыа айааччы, учуутал.
Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгэр 1924 сыллаахха төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы учуутал институутун, Хабаровскайдааҕы баянист-хормейстер кууруһун бүтэрбитэ. Эдьигээн, Үөһээ Бүлүү оройуоннарыгар учууталлаабыта. Өрөспүүбүлүкэтээҕи уус-уран самодеятельность бэстибээлин лауреата. "1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
1955 сыллаахха "Отчут кыыс хоргуппут ырыата" диэн бастакы ырыатын айбыта. "Күн тааһа" балеты, "Уот туһунан тойук" ораторияны (С. Дадаскинов либреттотынан) туруорууга көмөлөспүтэ.
Содул
Содул диэн туох эмэ алдьатыылаах көстүү, сыыһа быһыы туохха эмэ сабыдыала, куһаҕаҥҥа тэбиитэ. (1,406). Содул диэн киһи үчүгэй диэн санаатыттан оҥорор быһыыларыттан элбэх куһаҕан үөскээн тахсарын этиллэр. Арыгыны элбэхтик иһии содула, арыгыһыт буолуу биллэр, дьон сэрэнэ, харыстана сатыыллар да кыаттарбат. Киһи тулуура улааттаҕына арыгыны аһара испэт буолар кыахтанар.
Билигин ордук улахан содуллаах наркотик эдэрдэргэ тарҕанан кэлэн иһэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна үөрэх министерствота оҕо өйө-санаата сайдыытын билбэттэриттэн “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн этэн ыаллар баар-суох оҕолорун сыыһа үөрэтэ сылдьаллар. “Айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн этиилэр оҕо дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатыыр санаатын аһара улаатыннаран сыыһа-халты туттунарын үксэтэр.
Эдэр киһи айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥоро сатаан наркотигы боруобалыы оонньуу сылдьан наркоман буолан хаалыыта содулга түбэһии диэн ааттанар. "Айыы үөрэҕэ" оҕолору сыыһа үөрэтиититтэн наркотик дьайыытыгар киирэн биэрэллэрэ элбээтэ. Ол иһин эдэр наркоманнар элбээн иһэллэриттэн наркотиктар тарҕаналлар.
Дьон билбэттэрин, оҥорботторун, айыыны оҥоро сатааһын араас содулу үөскэтэрэ элбэх. Сахалар ол иһин оҕону үөрэтиигэ “Айыыны оҥорума” диэн этиини туһаналлар. Бу сыыһа-халты туттубат буолууга үөрэтэр үөрэҕи оҕону иитиигэ туһаналлар. (2,28).
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Аринкин Александр Иванович
Аринкин Александр Иванович — мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара. Мас тардыһыытыгар Россия 6 төгүллээх, Саха Сирин 2 төгүллээх чемпиона. Дыгын оонньууларын кыттыылааҕа (XVIII оонньууларга — үһүс, XIX — иккис, XX — үһүс).
Баба Туклес
мини Баба Туклес (Ибраһим Түгелі-Баба Шашлы-ұлы; Абдрахим Тукли-баба Шашлы-але; султан Бабаткуль) — ногай сибэтиэйэ, суфий. Былыр Ногай Ордатын ыраахтааҕыларын династиятын төрүттээбит уонна төрдө буолбут Едигей эмир эһэтэ. Туклес кыпчактар биис-уустарын шейхэ этэ. Туклес иччитэ (дух) кини нөҥүө Аллахха хайыһар норуоттары уонна баатырдары араҥаччылааччы, харыстааччы уонна көмүскээччи быһыытынан эмиэ билиниллэр, биллэр.
Биир барыллааһын, сабаҕа быһыытанан, сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн, Туклеһы Абу Бакра диэн араап халивын сыдьаана, ногайдарга ислам итэҕэлин тарҕаппыт киһи дииллэр. Арассыыйаҕа Юсуповтар бэйэлэрин удьуордарын Туклестан саҕалаан ааҕаллар, киниттэн тымыр сыдьаан тардабыт диэн билинэллэр. Туклес көмүс уҥуоҕа уҥуоҕа (зиярата) Астраханьҥа Ленинскэй оройуон Мошаик бөһүөлэгэр хараллан сытар.
Баба тукти шашты азиз - казах норуотун фольклоругар бэрт элбэхтик ахтыллар, ала-чуола, бэлиэ, биир бөдөҥ уобарас буолар. Кини норуот фольклоругар сибэтиэй быһыытынан ойууланар. Кини эпостарга сүрүн дьоруойга өйү-санааны көтөҕөөччү уонна көмөлөһөөччү быһыытынан көстөр. Холобур, Баба тукти шашты азиз сибэтиэй ”Алпамыс баатыр” айымньыга Байбори түүлүгэр киирэн уолланарын уонна кыыстанарын билгэлиир. Ол күтэн ыла кини Алпамыһы араҥаччылааччы, сахалыы эттэххэ, ахтар айыыһыта буолар.
Готовцева Мария Егоровна
Готовцева Мария Егоровна (1927—1988 сс.) — Дьоруой Ийэ.
Уус-Алдан Баатаҕай нэһилиэгин 1967 сылтан Герой Ийэтэ. Кэргэнинээн Готовцев Яков Андреевичтыын 14 оҕолоохтор.
Тиит Арыы (Уус-Алдан улууһа)
Тиит Арыы — Уус-Алдан улууһун Тиит Арыы нэһилиэгин киинэ.
Устуоруйата
Дүпсүн улууһугар киирэрэ. Урукку аата — Иккис Байаҕантай нэһилиэгэ.
Күл уута
Күл уута диэн мас күлүн убаҕаһа. Сүрүннээн калиум уонна натриум карбонаттарын суурадаларыгар баар. Күүстээх солохтоох хардалаах. Урут суунарга-сууйарга (самын оннугар), тириини имитэргэ тутталлара.
Готовцева Марфа Иннокентьевна
Готовцева Марфа Иннокентьевна (1926—2001 сс.) — Дьоруой Ийэ.
Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгиттэн төрүттээх, 1973 сылтан Герой Ийэ. Кэргэнинээн Бережнов Егор Петровичтыын 10 оҕолоохтор.
Ыччат аан дойдутааҕы күнэ
Ыччат аан дойдутааҕы күнэ — сылын аайы атырдьах ыйын 12 күнүнүгэр ыытыллар бырааһынньык. 1999 сылаахха ХНТ генеральнай Ассамблеята "А/RS 54/120" уурааҕынан ыччат дьыалатыгар миниистирдэр аан дойдутааҕы конференцияларыгар (Лиссабон, 1998 сыл) атырдьах ыйын 12 күнүн аан дойдутааҕы ыччат күнүнэн биллэрэри өйөөбүтэ.
Ассамблея 1995 сыллаахха ылыллыбыт ыччакка сыһыаннаах аан дойдутааҕы дьайыы программатын туһунан иһитиннэриини кэҥэтэргэ дьаһаллары ыытарга сүбэлээбитэ (№A/RES/50/81).
Арассыыйа
Арассыыйаҕа Бэрэсидьиэн ыйааҕынан 2009 сыл «ыччат сылынан» биллэриллибитэ. Бу сыл чэрчитинэн араас тэрээһиннэр ыытылыбыттара. Урут 1985 сыл ХНТ эгидатынан проводился Ыччат аан дойдутааҕы сыла.
Сивцева Елизавета Васильевна
Сивцева Елизавета Васильевна (1935 сыллаахха төрөөбүт) — Дьоруой Ийэ. Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэьилиэгиттэн төрүттээх, Нам улууһугар кэргэнинээн Сивцев Николай Ивановичтыын 10 оҕолоохтор. 1974 cылга Герой Ийэ буолбут.
Бээрийэ (Уус-Алдан улууһа)
Бээрийэ — Уус-Алдан улууһун Бээрийэ нэһилиэгин киинэ.
Азот
Азот (Nitrogenium) диэн биир химия ууһуга. Метал буолбатах. Периодтаах таабыл 15 бөлөҕө (пниктогеннар). Химия бэлиэтэ N, атом нүөмэрэ 7. Азот икки атомнаах гаас. Өҥө, амтана, сыта суох. Кудайга уонна Сиргэ биир дэлэйдик тар5аммыт ууһук буолар. Салгын сүрүн компонена: сабардамын 78 %. Шотландия физига Дэниэл Резерфорд азоту 1772 сыллаахха булбута уонна арааран суруйбута.
Убаҕас азот тымнытааһыҥҥа туттуллар. Индустрия араас салааларыгар азоттаах холбоһуктар киэҥник туттуллаллар: аммиак, азот аһыыбата, нитраттар, органикалаах нитраттар (ытар иитик уонна эстээччи), цианидтар. Аммиак уонна нитраттар уоҕурдуу оҥорорго тутаах суолталаахтар.
Азот бары тыыннаахтарга баар. Бастатан туран амин аһыыбаларга, үрүҥэстэргэ, нуклеин аһыыбаларга (ДНА уонна РНА), аденозинтрифосфат эрчим ыытар молекулаҕа. Медицинаҕа азоттаах эмтэр киэҥник туттуллаллар: антибиотиктар, нитроглицерин, кофеин, морфин, амфетамин.
Татаринова Любовь Николаевна
Татаринова Любовь Николаевна (08.03.1953 сыллаах төрүөх) — Дьоруой Ийэ.
Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгин олохтооҕо. Кэргэнинээн Татаринов Анатолий Игнатьевичтыын 10 оҕолоохтор. Герой Ийэ знагын 1994 сыллаахха ылбыта.
Уус-уран истиилгэ хомуур суолталаах тылы туттуу
1.  Сыһыарыыта суох төрүт олоҕунан бэриллэр хомуур суолталаах аат тыл сахалыы хоһуйан этии төрүт-уус бэлиэтэ буолар.
а) Хомуур суолтатаах биир ахсааҥҥа турар бэйэмньи тыллаах этии уус-уран айымньы тылыгар-өһүгэр олус элбэх: Саас кэлэн, тыаҕа таҕыстаххына – чыычаах ыллыыр, ууга киирдэххинэ – балык оонньуур, көҕөрбүт тыам баһын кэрэ дьүһүннээх кэҕэ кыылым киэһэлэри, сарсыардалары этэн чоргуйан сатарытар буоллаҕа (5. с. 134).
б) Тыл олоҕо хатыланан туттуллуута, ол эбэтэр хоһуласпыт тыл уус-уран айымньы биир ураты бэлиэтэ буолар. Хоһулаһыы тыл суолтатын күүһүрдэр, барамай элбэҕин бэлиэтиир, ону таһынан хомуур суолтаны биэрэр. Маннык көстүү үксүгэр хоһоонунан айымньыга туттуллар: Киһи-кuhu кэрэхсээбит Киргиллээх киис кэһиилээх Силигилээбит үрэх Киэҥ Силигил хатын диэн; Улуус-улуус умсугуйбут Уһун сурахтаах, Улуу саарба уруйдаах Умсулҕаннаах үрэх Учур хотун диэн (3. с. 82).
в) Хоһулаһыыга биир тыл олоҕо хатыланар эбит буоллаҕына, ханыы тылга икки тус-туһунан тыл ситимнэһэн биир өйдөбүлү үөскэтэр. Холобур, от уонна мас диэн тыллар ханыылаһан от-мас диэн, ол аата «үүнээйи барыта» диэн ордук киэҥ, ону тэҥэ хомуур суолталаах саҥа лексема үөскүүр (2. с. 24). Ханыы тыл уустаан-ураннаан этиигэ хойуутук туттуллар. Холобур: Бүгүн кини ордук уйадыйбыт, оту-маһы, сири-дойдуну ордук таптаабыт, киһини-сүөһүнү ордук уруурҕаабыт күнэ (1. с. 310).
2.  Хомуур суолта сыһыарыы көмөтүнэн эмиэ бэриллэр:
а) Саха тылыгар элбэх ахсаан -лар сыһыарыыта барамай элбэҕин бэлиэтиир көнө суолтатын таһынан, биир ууһунан түмэн, хомуйан бэлиэтиир хомуур суолтаны биэрэр. Оттон былыргы түүр тылыгар бу сыһыарыы, бастатан туран, хомуур өйдөбүлү бэлиэтиир диэн учуонайдар быһаарбыттара биллэр. Онон, уус-уран айымньыга хомуур суолталаах -лар сыһыарыы үгүстүк туттуллара саха тылын төрүт көстүүтэ буолуон эмиэ сөп. Холобур: Ол курдук Макаардар, Хабыччалар мунньахтан мунньахха сырыттылар (5. с. 85). Онтон оҕус улам-улам дугунар буолан истэ, Лэглээриннэр харахтара сырдаан истэ (1. с. 76).