cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Агаат
Фантазиялаах дьон таас ойуутугар дьэрэкээн дойдулары кытта булаллар. Былыр Илин дойдуларга «муохтаах» агааттары сыаналыыллар эбит — ойуурдуҥу оһуордаах таастары. Билигин итинник таастары дендриттаахтар дииллэр. Туман быыһыттан көстөр курдук оһуордаах таастары «кырыалаах» агааттар дииллэр. Сорох таастар ойуулара муннуктаах буолар, онтуктара былыргы каарталарга ойууламмыт кириэппэстэр былааннарын майгыннатарын иһин «кириэппэс», «бастион» эбэтэр «фортификация» агааттара дииллэр.
Өссө ойуутуттан көрөн "былыттаах", "кустуктаах", "уот төлөннөөх" агааттар баар буолаллар.
Егорьевскай
Почтатын индэксэ — 140300, төлөппүөнүн куода — +7 49640, ОКАТО куода — 46 212 501.
Даҕаамыр
Даҕаамыр – быһаарар тыл кэннигэр турар быһаарыы, ордук чопчулуур суолталаах буолан, этиигэ соппутуойунан араарыллар. Барамай аатыгар эбии иккис эбии ааты биэрэр оннук быһаарыы.
Холобур: Амма Аччыгыйын, саха норуотун биир уус уран тыл маастарынан аатырбыт суруйааччыбытын, билбэт киһи суоҕа буолуо.
Афанасьев Петр Алексеевич
Петр Алексеевич Афанасьев - Бөтүрүүсэ (1868-1925) - түмэт диэйэтэлэ, саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, Дүпсүн улууһун кулубата, "Сахалар сойуустарын" тэрийсээччи, сири нүөлсүтэр соруктаах Саха сиригэр бастакы аһыллар-сабыллар быһыты туттарбыт киһи, кыыл-сүөл түмэлин арыйан үлэлэппитэ. Тыа хаһаайыстыбатыгар саҥаны тарҕатыыга үтүөлээх: ол курдук сири хорутан бурдук, оҕуруот ыһыытын пропагандалаабыт, тыа хаһаайыстыбатыгар аналлаах техниканы маҥнайгынан боруобалаан дьон туһанарыгар холобур буолбут. "Якут" диэн псевдонимынан хаһыаттарга Саха кыраайын общественнай-политическай олоҕун, сири туһаныы, нүөлсүтүү боппуруостарыгар ыстатыйалары суруйтаабыт.
Олоҕун,үлэтин кэрчиктэрэ:
Алтынньы 4 күнүгэр 1868 с. Дүпсүн улууһугар I Өспөх нэһилиэгэр Чараҥай аҕатын ууһугар, Арыы Баһа диэн сиргэ төрүт-уус, бас-көс Алексей Петрович Афанасьев дьиэ кэргэнигэр бастакы оҕонон төрөөбүтэ. 1878-1882 сс. Дьокуускайга эр дьон прогимназияларыгар уонна политсыылынай Папий Подбельскай Мэҥэ улууһугар аспыт интернатыгар олорон икки сыл үөрэнэр, кини тэрийбит культурно-просветительскэй куруһуогар дьарыктанар, салгыы үѳрэнэн прогимназияны бүтэрэр. 1893-96 сс. Дүпсүн улууһун кулубатынан быыбарданан үлэлиир. 01.12.1917 с Дүпсүн буолаһыттан Дьокуускайдааҕы уезднай земствоҕа быыбарынан талыллар. 1896 с. олунньуга  Москва   куоракка   император   Николай   II коронациятыгар Саха сириттэн 5 киһилээх делегация састаабыгар киирэн кыттыыны ылар. 1896 с. бэс ыйыгар Нижнэй Новгородка бутун Россиятааҕы бастакы художественнай-промышленнай быыстапкаҕа Дьокуускайдааҕы ситэриилээх кэмитиэт састаабыгар киирэн Саха уобалаһын экспозициятын тэрийсэр, кыттыыны ылар. Саха уобалаһын отделын экспозицията II разрядтаах дипломунан наҕараадаланар. Бу быыстапкаҕа анаан улуустартан кулубалар, ол иһигэр кини уонна аҕата А.П.Афанасьев, көрдөрүүгэ анаан  тыа хаһаайыстыбатын, булдун-аһын көрдөрөр улахан экспозиция  хомуйаллар. Бу экспозиция Саха сиригэр төннүбэккэ салгыы аан дойдутааҕы Париж быыстапкатыгар айанныыр, кэлин, сабаҕалааһын быһыытынан, Лейпциг куорат түмэлигэр иҥэр. 1899 с. Дьокуускайга бастакы Тыа хаһаайыстыбатын обществотын тэрийсэр. 1897 сылтан саҕалаан 1900 с. Дьэгэтэк күөллэрин: Илимиттэ, Арбаты, Дьэндэ, Кытта, Булгунньахтаах, Ѳрүс уӊуор Чагдаайыга: Элбэги, Сатаҕай, Чагдаайы, Арҕаа Уҥуор: Илимиттэ, Эбэ, Кутурук Кута күѳллэри бэйэтин үбүнэн хордорон ѳрүскэ туһэрэр, ходуһа, бааһына сирдэрин таһаарар.
1905 с. Саха уобалаһыгар земствоны киллэрии балаьыанньатын оҥорсор. 1906 с. «Сахалар сойуустарын» тэрийсэр. Сойуус Киин комитетын чилиэнэ буолар. «Сахалар сойуустарын» ыһаллар, Киин комитет чилиэннэрин хаайталыыллар. 1908 с. Саха,  нуучча   бааһынайдарын    улуустардааҕы бэрэстэбиитэллэрин съеһигэр анаан «Саха уобалаһыгар киин сиртэн көс дьону олохсутуу боппуруоһугар» диэн улахан ыстатыйаны «Сибиир олоҕо» сурунаалга бэчээттэтэр, В.М.Ионов «Сибиир боппуруостара» сурунаалга бэчээттэнэригэр рекомендация биэрэр. 1910-1913 сс. Саха кыраайыгар маҥнайгынан тутуллубут аһыллар-сабыллар Оломнооҕу быһытын тутуу кини быһаччы салалтатынан барар. Тутуу кээмэйинэн уонна инженернай-техническэй төрүттээҕинэн Саха кыраайыгар бастакынан буолбут. Үлэни-хамнаһы билсээри, быһыты тутуу техникатын көрөөрү дьон сүрдээх ыраах сирдэртэн интэриэһиргээн  кэлэн көрбүттэр. Тутуу Саха Уобаластааҕы Управлениетын советнигын Н.М.Березкин уонна Саха уобалаһын инженерын   Баумгартень  хонтуруолларынан барар. Быһыт аһыллар-сабыллар аанын чертеһун инженер Баумгартень биэрэр. Бу быһыт тутуллан үрдүнэн Дьааҥыга ааһар  трагынан сылдьыһыы лаппа тупсубутун туһунан Петр Алексеевич  Саха кыраайын губернаторыгар суруйар (Записка А.П. Афанасьева якутскому губернатору об улучшении условий сообщения по Якутско-Верхоянско-Колымскому тракту, 17.02.1916 г, Ф.И-15.Оп.10.Д.4626.Лл.1-12об. ). 1913 с. «Опыт сооружения в Якутском округе на р. Олом оросительной плотины» ыстатыйата «Саха кыраайа» хаһыат 59 №-гэр бэчээттэнэн тахсар. 1914 с. Дьэгэтэккэ дьиэтээҕи зоологическай музейын саҕалыыр. Бу музейы көрөөрү ыраахтан биллиилээх учуонай Андрей Иннокентьевич Попов, Сибиир библиограба Николай Николаевич Грибановскай хаста да кэлэ сылдьыбыттар, сүбэ-ама биэрбиттэр, көмөлөспүттэр. Ону таһынан 1925 сыллаахха Россия Наукаларын Академиятын статистическай этэрээтин чилиэннэрэ З.С.Будницкай, Н.Н.Кржишталович музейга сылдьаллар.
1917 с. ахсынньы 1 күнүгэр Дүпсүн буолаһыттан Дьокуускай уеһын земствотыгар талыллар. 1921. П.А. Афанасьев чааһынай түмэлин национализациялыыр туһунан боротокуол Сибиири чинчийэр экспедиция II-с отделын боломуочунайын аатыгар толоруллар. Ити боротокуолга чааһынай музейдаах П.А. Афанасьев бырачыас түһэрэр. 1925 с. П.А. Афанасьев өлбүтүн кэннэ чааһынай музейын коллекциятын (45 экземпляр) оҕолоро Надежда Петровна, Петр Петрович гоударствоҕа бэлэх быһыытынан биэрэргэ сөбүлэһэллэр. 1928 сыл олунньу 18 күнүнээҕи Саха АССР норуодунай комиссариатын сэбиэтин    уурааҕынан (Совнарком бэрэстээтэлин дуоһунаһын толорооччу Васильев, РКИ наркома   Мегежекскэй, үп наркома Лепчиков, үөрэхтээһин уонна доруобуйа харыстабылын наркома  Ойуунускай уо.д.а) П.А.Афанасьев оҕолорун сайабылыанньатыгар олоҕуран чааһынай түмэли государство туһатыгар бэлэх курдук ыларга,  ону таһынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэй национальнай музей зоологическай салаатыгар анал хос аныырга: сиэртибэлээччи П.А.Афанасьев аатынан диэн суруктуурга уонна ол хос иһигэр экспонаттары таһынан маҥнайгы зоологическай музейы төрүттээччи быһыытынан портретын, биографиятын, литературнай үлэлэрин уурарга уураахтаабыттара  бу киһи гражданскай сэрии уустук сылларын уонна норуот хаһаайыстыбатын чөлүгэр түһэрии кэмигэр үлэтин сыанабылынан буолбута. Экспозиция Дьокуускайга аҕалыллан реставрацияны барарыгар,  аҕалан туруорулларыгар үөрэхтээһин уонна доруобуйа харыстабылын наркома Былатыан Ойуунускай быһаччы хонтуруолунан барар. Экспозиция эдэр республикаҕа түмэт дьыалата сайдарыгар төһүү буолар. 1925 с. П.А. Афанасьев 57 сааһыгар өлбүтэ. Кини олох инники кирбиитигэр сылдьыбыт, общественнай деятель быһыытынан биллэр. Үөрэхтээх, прогрессивнай өйдөөх, баай-сэнэх дьону үтүрүйүү, ыччаттарын, урууларын-аймахтарын эккирэтиһэр государственнай политика быһыытынан барбыт кэм сиэртибэтинэн буолбута. Улуус биир сүдү киһитэ П.А. Афанасьев – Бөтүрүүсэ сахабыт норуотун инники кэскилин туһугар анаабыт олоҕун ситимнээччилэринэн буолбуттара кэргэнинээн II Өcпөх кулубатын Белолюбскай И.Ф кыыһынаан Елена Ивановналыын төрөппүт 3 уол, 4 кыыс оҕолоро.Бу оҕолор бары үөрэхтээх дьон буолан сахаттан бастакы сэдэх идэлэри баһылаабыттара. Кинилэр олохторун нэһилиэнньиктэрэ – эдэр саҥа көлүөнэ салгыыр. П.А.Афанасьев сири туһаныы араас ньымаларын баһылаабыт, оччотооҕу наука ситиһиилэрин дойдутугар, сиригэр-уотугар күүскэ туһаммыт, ону таһынан сири сѳптѳѳхтүк үллэстэн туттууга бэйэтин кѳрүүлэрин араас таһымнаах инородческай съезтэргэ, конференцияларга, саха,   нуучча   бааһынайдарын    улуустардааҕы бэрэстэбиитэллэрин съеһигэр, Саха уобалаһыгар сири туттууну бэрээдэктээһиӊӊэ улуустардааҕы бэрэстэбиитэллэрин съеһигэр үллэстэр.
Хаһыаттарга, сурунаалларга тахсыбыт үлэлэрэ, араас таһымнаах  сийиэстэргэ аахпыт дакылааттара:
- Доклад П.А. Афанасьева «По вопросу о землепользовании якутов», 12 декабря 1900 г;
- Доклад П.А. Афанасьева «Способ распределения земельных участков в Якутских наслегах между родовичами», декабрь 1900 г;
- Доклад П.А. Афанасьева «По вопросу о уравнительном распределении земель между общественниками», декабрь 1900 г;
- Доклад П.А. Афанасьева «По вопросу о землепользовании якутов», 14 декабря 1900 г;
- Доклад П.А. Афанасьева «По вопросу об упорядоченном землепользовании якутов», 19 января 1901 г.
- «В.В.Никифоров Дүпсүн улууһунааҕы үлэтэ-хамнаһа» ыстатыйа, "Саха санаата" хаһыат, ыам ыйа, 1909 с.
- «Опыт сооружения в Якутском округе на р. Олом оросительной плотины» ыстатыйа, «Саха кыраайа» хаһыат 59 №-э, 1913 с.
П.А.Афанасьевка сыһыаннаах Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай архыыбыгар баар матырыйаал:
.sm
.sm диэн Сан Марино үрдүк таhымнаах ил домена.
1483
1483 сыл.
Празеодимиум
Празеодимиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Pr уонна атом нүөмэрэ 59.
Третьяк Раиса Михайловна
Третьяк Раиса Михайловна — Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1960 сыл кулун тутар 7 күнүнээҕи Ыйааҕынан Третьяк Раиса Михайловнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
.sn
.sn диэн Сенегал үрдүк таhымнаах ил домена.
Аҕараан
Аҕараан диэн буспут балык булкаастаах тар. Саха былыргы аһа.
1. Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар туркмен агаран, ол аата тэбиэн үүтүн чөчөгөйө диэн тылыгар атылыы туппуттар.
Быһаарыылар
2. Түөлбэ тылыгар хотугу улуустарга кииринньэҥ аҕаны, маачаха аҕаны ааттыыллар
.sr
.sr диэн Суринам үрдүк таhымнаах ил домена.
Чутовэ
Чутовэ (Чутове) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 147 (2017).
Ананьев
Ананьев (Ананьїв) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 9 318 (2011).
Хаан эргиирэ
thumb|200px|right|Анимация кровообращения thumb|upright|200px|right|Киhи хаанын эргиирэ. Кыhыл оксигеннаах хаан, күөх оксигена суох.
Хаан эргиирэ диэн хаан организм устун сүүрүүтүн системата. Организм эттэрин оксигенынан уонна иҥэмтэлээх субстанцияларынан хааччыйар уонна араарыллыылары таhаартарар.
Саха федералистарын үлэһит сойууһа
“Саха федералистарын үлэһит сойууһа” (Якутский трудовой союз федералистов) — XX үйэ саҥатыгар Саха сиригэр баар буола сылдьыбыт политическэй баартыйа. 1917 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр (аныгынан от ыйын 10) саха үөрэхтээхтэрин "Көҥүл" сойуус чилиэннэрэ көскө сылдьар кэлии дьону кытта холбоһон тэрийбиттэр. Тэрийээччилэр: В. В. Никифоров, Г. В. Ксенофонтов, С. А. Новгородов, А. И. Софронов, Н. Леонтьев уонна да атыттар. Барыта баартыйа испииһэгэр 400-чэ киһи киирэр эбит. Онтон 20 киһитэ ол сылларга бырабыытаыстыба оруолун толорбут ЯКОБ иһигэр киирэллэрэ. Федералистар бырагырааммалара сибиирдээҕи областничество уонна национальнай суверенитет бириинсиптэригэр олоҕурара. Кинилэр национально-государственнай федерацияны туруорсаллара.
1917 с. сэтинньитигэр буолбут өрөбөлүүссүйэ Саха сирин бары дьонугар соһуччу суоһулан буолбута. Федералистар ол саҕана демократияны кэрэһэлээн бассабыыктары утары барбыттара, саха омуга куһаҕаннык баттанан олоруутун барытын кылаассабай биричиинэннэн быһаарыыны сыыһанан аахпыттара уонна ону аһаҕастык этиммиттэрэ.
Арассыйаҕа өрөбөлүүссүйэ охсуһуута күүркэйэн истэҕин аайы Федералистар Сойуустарын кыаҕа улаатан испитэ. 1917 сыл сэтинньитигэр 1200 киһилээх этэ. "Якутский голос" диэн ааттаах бэйэлэрин хаһыаттарын таһааран киирэн бартара. Улуустарга 20 олохтоох кэмитиэт тэриллибитэ.
1917 сыл алтынньытыгар-сэтинньитигэр Саха уобалаһыгар земскэй былааһы талыы буолбута. 1918 сыл тохсунньутугар уобалас земскай мунньаҕа Уобалас земскэй упрааватын талбыта, бэрэстээтэлинэн В. В. Никифоров буолбута.
1917 с. сэтинньитигэр өссө биир суолталаах түбэлтэ буолбута: Бүтүн Арассыйатааҕы Учредительнай мунньахха сахалартан уонна Саха сириттэн дьокутаатынан Г.В. Ксенофонтов талыллыбыта. Ону тэҥэ Ксенофонтов Сибиир уобаластааҕы дууматыгар бэрэстэбиитэлинэн талыллыбыта.
Саха федералиистара көҥүл Сибиир парламентскай өрөспүүбүлүкэтин тэрийиигэ Сибиир областниктарын өйөөбүттэрэ. Ол гынан баран Сибиир уобаластааҕы дууматын талыы сатамматаҕа. Омук интеллигенцията демократияны олохтуу сатаабыта бассабыыктар былааһы былдьыыр күүстээх дьайыыларын түмүгэр баттаммыта.
1918 с. от ыйын 1 күнүгэр Дьокуускайга сэбиэскэй былаас олохтоммута. Былааһы Оробуочай дьокутааттар Сэбиэттэрин исполкома бэйэтин илиитигэр ылбыта. Эдэр бассабыыктар, исполком чилиэннэрэ М. Аммосов, Н. Бубякин, М. Виленская, В. Чаплинскай уонна да атыттар пролетариат диктатууратын олохтообуттара. От ыйын 9 күнүгэр Центросибирь бэрэстэбиитэлэ, Сэбиэскэй былааһы олохтооһун инструктора П. А. Ойуунускай Саха сирин үлэлээн иитиллээччилэригэр туһаайан олохтоох сэбиэттэри тэрийэргэ ыҥырбыта.
Саха сирэ саҥа олоххо киирбитэ.
Диопсид
300px|thumb|right|Диопсид Диопсид — пироксеннар бөлөхтөрүгэр киирэр таас. Химия формулата CaMg(Si2O6). СаО 25,9% ылар, MgO — 18,5%, онтон SiO — 55,6%. Араас өҥнөөх буолуон сөп, онто тимир, марганец, ванадий уонна хром булкаастааҕыттан тутулуктаах. Италияҕа Пьемонт таһыгар фиолет уонна халлаан күөҕэ өҥнөөх таастары хостууллар. Маннык таастары виолан диэн ааттыыллар. Арассыыйаҕа Алтаайга, Сайаан хайаларыгар уонна Байкаал таһыгар булаллар. Изумруудтуу от күөх таастары хромдиопсид дииллэр. Кинилэри өссө «Сибиир изумруудтара» диэн ааттыыллар. Слюдянка өрүс таһыгар көстөр от күөҕэ уонна халлаан күөхтүҥү таастары байкалит дииллэр. Сырдык роза өҥнөөх таастары антохроит дииллэр; сырдык от күөхтэри — лавровит. Кыһыллыҥы хоҥор таастар эмиэ көстөллөр. Индияҕа уонна Бирмаҕа «куоска харахтаах» таастар көстөллөр, хап-хара диопсидтар эмиэ баар буолаллар, кинилэри аналлаах сырдыкка сардаҥатыгар туттахха түөрт сардаҥалаах сулус көстөр (ол астеризм диэн ааттанар).
Бороҥ өҥнөөх эбэтэр олох өҥө суох дьэҥкир таастар эмиэ баар буолаллар.
Олунньу 9
Олунньу 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 40-с күнэ. Сыл бүтүө 325 күн (ордук хонуктаах сылга 326 күн) баар.
Бутугас
Бутугас — ууга, үүккэ балыгы, бэс субатын эбэтэр күөл аһын былаан уонна тардаан хойуннара түһэн оҥорбут ас. Ууга, сиҥэҕэ, үүккэ эбэтэр сүөгэй уутугар сэлиэйдээн, кииһилэ, унньуула эбэтэр үөрэ ото эбэн оҥоһуллар утах. Бурдук, курууппа сэлиэйдээх миин (балык бутугас, собо бутугас).
Иккис суолтата — даҕааһын аат курдук туттуллар, бэрээдэгэ суох, сааһа ыһыллыбыт, буккуллубут диэн суолтаҕа (булкуйа саҥарар бутугас соҕус киһи). Бу икки тылтан бутугастаа диэн туохтуур тахсыбыт: бастакы суолтата — бутугаһы оҥор, иккис суолтата — бутуй, булкуй.
.st
.st диэн Сан Томе уонна Принсипе үрдүк таhымнаах ил домена.
1486
1486 сыл.
Железнодорожнай
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Железнодорожнай (Железнодорожный) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 21 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 145 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 103 296 киһи этэ, иэнэ — 24,08 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4289,7 киһи.
Олохтоммут сыла — 1861, 1938 сыллаахха диэри — Обираловка, 1952 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Евгений Жирков.
Почтатын индэксэ — 143980, төлөппүөнүн куода — +7 49631, ОКАТО куода — 46 424.
.su
.su диэн Сүбэ Унията үрдүк таhымнаах ил домена.
Прага
Прага диэн Чехия киин уонна ордук улахан куората. Орто Богемияҕа баар, Влтава өрүскэ турар. Олохтоохторун ахсаана 1.2 млн киhи (тула эргининиин 1.9 млн).
Праганы Орто сыллартан Европа биир ордук кыраһыабай куорат курдук биллэр. Наар "100 башнялаах куорат", "Европа крышата" эбэтэр "Европа сүрэҕэ" диэн ааттанар. Араас атыыһыттар, худуоһунньуктар уонна айааччылар билсэр куораттара.
Бары сүрүн архитектурнай истииллэргэ историяҕа сыһыаннаах пааматынньыктар элбэхтэр. Куорат 6 оройоннардаах.
Историята
Н. э.XI үйэҕэ Прага Чехия судаарыстыбатын киин куората буолбута, бу үйэ бүтүүтэ рынок площадката тутуллубута.
XIII үйэ бастакы аҥарыгар болуоссат оройуонугар таас тутуулар тула кириэппэс эркиннэрэ тутуллубуттара.
Австрияҕа хотторон баран, 1866 сыллаахха австро- прус сэриитигэр куорат оккупацияламмыт кэмигэр, Австрия командованиета көмүскэнэр суолтатын бүтэһиктээхтик сүтэрбитин түмүккэ кэлбитэ. Бу куорат бөҕөргөтүнүүлэрин үксүн, бастатан туран, саҥа сир уонна дьоҕус дойду тулатыгар сабыс- саҥа бөҕөргөтүүлэри тутуу туһунан быһаарыыга баһыйда. Ол түмүгэ көстөн турар: Красковскай- Виноградтар, Жижков, Карлин, Вршовица, Нусле, Смихов, Коширж, Подололар, Подололар уонна да атын элбэх кварталлартан уратыларыгар урукку кварталлартан уратыларыгар уонунан, сүүһүнэн саҥа заводтар уонна фабрикалар тахсан, тыа сириттэн үлэһит күүһүн тардар уонунан, сүүһүнэн саҥа заводтар уонна фабрикалар үөскээбиттэрэ.
XIX үйэҕэ Праж агломерация бүтүн империя саамай улахан промышленнай киинэ буолбута. Кладно куорат чох бассейна уонна металлургическай тэрилтэлэр баар буоланнар, массыынаны оҥоруу уонна металл хостуур тэрилтэлэр улахан оруоллаахтар. Маны сэргэ быраабы уонна Чехияны уопсайынан күүһүрдүү туохтан да чаҕыйбакка, силиэстийэ быһыытынан, ураты политическай оруоллаах ирдэбиллэри туруоран, Венскэй бырабыыталыстыба куораттан куорат кытыытынааҕы бөһүөлэктэри туорааһын мэһэйдээбитэ. Монархия түспүтүн 1918 с. маннык көҥүлү Иозефтартан, Үөһээ Бүлүүттэн, Голешовицаттан уонна Либень эрэ ылбыттара. Куорат статуһа олус улаатта, ону ситиһэн, кээмэйин ситистилэр. Холобур, Красковскай- Винограды аан дойду бастакы сэриитин иннинэ 100 тыһ. кэриҥэ киһи ааҕара, ол аата Чехия уонна муора куораттарын ортолоругар, дьиҥинэн ыллахха, үһүс миэстэҕэ таһаарара.
1918 сыл күһүнүгэр Австро- Венгрия империята уонна үөрэҕирии тутулуга суох Чехословак өрөспүүбүлүкэтиттэн кини киин куората буолбута. Куорат 1939 с. иккис аан дойду сэриитин саҕаланыытыгар холкутук сыһыаннаан турар. Немец сэриититтэн босхолонон, ыам ыйын 6 күнүгэр 1945 сыллаахха Пражскай национальнай- консерваторияҕа (ыам ыйын 9 күнүгэр Советскай сэриилэр немецтэр сэриилэриттэн олох ыраастаммакка киирбиттэрэ). Дьолго, сэрии куоракка улахан алдьархайы хаалларбатаҕа. 1960 с. Чехословак федерациятын " бархатнай развод» кэнниттэн Чехия киин куората буолбута. Кини 1968 сыл сааскытыгар сүрүн миэстэни ылыаҕыттан, КПК ис реформалааһыҥҥа холонуу ылыллыбытыгар, 1968 сыл атырдьах ыйыгар, онтон барархатскай революция 1989 с. атырдьах ыйыгар дойдулар күүстэринэн Сэбилэниилээх күүстэринэн буолбута.
1918 с. чехословак судаарыстыбата уонна кини киин куоратын өстөөхтөрө бэлиэр, метрополия быһыытынан сайдыыларын туох да мэһэйдээбэтэ. 1922 с. куоракка 37 куорат уонна мечекалар холбоммуттара, ол курдук куорат нэһилиэнньэтэ 677 тыһ. нэһилиэнньэҕэ тэҥ, оттон территорията 21 км2 сылтан 171,5 км2 диэри улаатта, ону тэҥэ бэйэтин бириэмэтин Эуропа киин куоратын саамай үрдүк таһымҥа таһаарда. Бырамыысыланнас сайдыытын киин оруолун түмүгүн быһыытынан, нэһилиэнньэ 850 тыһ. тиийэ улаатарыгар тириэрдибитэ. 1930 сылга уонна биир мөлүйүөн 1939 сылга тэҥнэһэр. Бу сылларга эмиэ куорат транспорт инфраструктурата улахан сайдыыта: трамвай ситимэ сирин- уотун бүтүннүүтүн кэриэтэ хабылынна, кытыы сирдэргэ автобус биллэрии ылылынна, троллейбус линияларын тутуу саҕаланна. 1930- с сыллар ортолоругар метрополитен тутуутун туһунан быһаарыы ылыллыбыта эрээри, саҕаламмыт үлэлэр немецтэр оккупацияларын уонна иккис аан дойду сэриитин кытта сибээскэ тохтообуттара. Периферияҕа Бүлүүттэн саҥа олорор дьиэлэр (Оржеховка, Ганспаулка, Бубенечка, бубенечка, таһаҕас таһар дьиэлэр (Голешовицаҕа, Дейвицаҕа, Врушицаҕа, Кырыылаахха, Кырыылаахха, оробуочай дьиэлэргэ, культура дьиэлэригэр, спортивнай объектарга, холобур, страховка стадиона уо. д. А.) тахсыбыттара. Чех архитектордара модерн, кубизм (аан дойду архитектуратыгар уһулуччулаах көстүү) уонна функционализм куорат чиэһин саамай инники таһымҥа таһаарбыттара. 1930- с сылларга театр уонна кинематография олоҕор дэлби тэптэрии сайдыыта бэлиэтэммитэ.
Аннексия Чехия, немецкэй оккупация уонна кини тиһэх Америка уонна Кыһыл армияны босхолооһун өр сылларга Чехия, немецтэр уонна еврейдэр олорбуттарын, дьиҥинэн монопольнай куорат буолбуттарын аҕалла. Биллэр политическай уонна культурнай деятеллэр нацистыы да, коммунистическай режимтэн да буруйдаммыттара уонна хаайыыга быраҕыллыбыттара, эбэтэр эмиграцияҕа күһэллибиттэрэ. Икки саамай маассабай долгуннар коммунистическай партия былааска кэлиэҕиттэн 1948 с. олунньуга уонна дойдулар сэриилэрин иккистээн-Варшавскай дуогабар чилиэнинэн 1968 с. атырдьах ыйыгар ССРС салалтатыгар киириэҕиттэн ситимнээхтэр. Нэһилиэнньэ байыаннай сүтүүтэ урукку ахсаана 1960 сыллаахха эрэ чөлүгэр түһэриллибитэ. Кэлин территориальнай уонна демографическай үүнүү үөскээбитэ, сүрүннээн, Тулатааҕы нэһилиэнньэлээх пууннары салгыы холбооһун суотугар 1968 уонна 1974 сыллардааҕы нэһилиэнньэлээх пууннар ахсааннара биир кэмҥэ 1200 тыһ. киһинэн эбиллибит. Кэлиҥҥи сылларга олохтоохтору киин оройуоннартан куорат кытыытынааҕы бөһүөлэктэргэ көһөрүүттэн аҕыйааһын бэлиэтэнэр.
2002 сыл атырдьах ыйыгар бырааба Властава өрүс алдьархайыттан улаханнык эмсэҕэлээбитэ, ол түмүгэр куорат обургу өттө ууга былдьаммыта уонна хас да ыйга метрополитентан таһыллыбыта.
Үөрэх
По состоянию на начало 2005—2006 учебного года в Праге насчитывалось 302 детских сада, в том числе 12 частных, 215 базовых школ с 9-летней программой обучения, включая 10 частных, 137 специальных школ, в основном, для учащихся с теми или иными нарушениями здоровья, 35 музыкально-художественных школ, 60 гимназий; в том числе 25 частных, 95 средних технических школ (аналог техникума), включая 46 частных, 50 средних специальных школ (по нетехническим специальностям), из них 20 частных и 36 высших специальных школ, как правило, с 3-летним курсом обучения, дающих неполное высшее образование (соответствует уровню бакалавра), включая 22 частные.
Кроме того, в Праге насчитывается 21 высшее учебное заведение, принадлежащие частным компаниям или фондам, которые, в основном, готовят специалистов в области коммерции, менеджмента и юриспруденции. Наиболее крупными из них являются Университет им. Я. А. Коменского, Высшая школа финансов и административного дела и Институт банковского дела (все вместе обучают более 3 тысяч студентов). Общее число студентов в университетах и высших школах составляет более 130 тыс. человек, или почти 12 % её населения.
Тюмень уобалаһа
160px|Түмэн уобалаһын былааҕа
Түмэн уобалаһа (нучч. Тюменская область), Арассыыйа биир саамай сайдыылаах уобалаһа. Киин куората - Түмэн. Урал Федерал Эргимтэтэ диэн дойду эргимтэтигэр киирэр. Араас омук барыта олорор уобалаһа буолар.
Быырпах
Быыппах (эбэтэр быырпах) — ынах үүтүттэн оҥоһуллубут кымыс. Сахаларга ынах үүтэ биэ үүтүнээҕэр дэлэгэй буолан бу утах ордук тарҕаммыт. Чинчийээччилэр суруйан хаалларбыттарыттан сылыктаатахха былыргы дьадаҥы сахалар бу көөнньүбүт утаҕы сайыҥҥы оттуур кэмҥэ сүрүн ас гыналлар эбит. Ол саҕана идэһэ суох кэмэ, үүнээйи аһа ситэ илик, булт-алт да күһүҥҥүгэ тэҥнээтэххэ кырыымчык соҕус.
Өссө маны көр
Ымдаан
Хаартынан билгэлээһин
Хаартынан билгэлээһин — билгэлээһин тарҕаммыт көрүҥэ. Киһи бэйэтэ бэйэтигэр да, атын да киһи көмөтүнэн билгэлэтиэн сөп.
Хаартынан билгэлиир араас ньыма баар. Холобур, саамай судургута маннык. Киһи соҕотох олорон хаартыга баҕа санаатын этиэхтээх. Онто туоларын дуу, туолбатын дуу билиэн эбэтэр сарсын-өйүүн, уопсайынан, бу сылга туох күүтэрин быһа холоон сэрэбиэйдиэн сөп.
Маастар суолталара
Чиэрбэ (кыһыл сүрэх) — сүрүн суолтата: бэриниилээх буолууну, доҕордоһууну, тапталы, кырдьыгы, үтүөнү түстүүр.
Буугунай (сыттык) — баайы-дуолу, санаа туолуутун кэрэһилиир.
Туора (кириэс) — дьолу,	эргиэҥҥэ-урбааҥҥа ситиһиини, уопсастыба олоҕор өрө тахсыыны бэлиэтиир.
Эбиэн (хара сүрэх) — сүрүннээн куһаҕаны, хараҥаны, сүтүгү, айдааны, соҕотохсуйууну, ыарыыны, албыны кэпсиир.
Чиэрбэ
Туус — тапталлааххыттан сонуну, суругу күүт (смс да буолуон сөп). Тойон — эйиэхэ туох эрэ иэйиилээх, үчүгэй киһи. Хотун — кийиит. Кулут — үчүгэй ыалдьыт. Уоннаах — тапталлааххыттан сонуну истиэҥ. Интэриэс. Тоҕустаах — тапталга билинии. Аҕыстаах — баҕа санаа туолуута. Сэттэлээх — үөрүү-көтүү. Алталаах — көр-нар аргыстаах суол.
Буугунай
Туус — сурук. Тойон — эдэр киһи түһэ. Сатамньыта суох көссүү. Хотун — эдэр кыыс, сэлээр-чэх майгылаах. Кулут — харчы туһугар сүүрүү-көтүү, холтуура. Уоннаах — бэлэх. Тоҕустаах — моһол, мэһэй. Аҕыстаах — абааһы көрүү. Сэттэлээх — албын. Алталаах — бэһиэлэй айан.
Туора
Туус — сымыйа сурах. Тойон — кэргэннээх киһи. Эрэллээх доҕор. Хотун — кэргэннээх дьах-тар. Истиҥ дьүөгэ. Кулут — үлэҕз табыллыы. Уоннаах — улахан харчы, нэһилиэстибэ, бэлэх. Тоҕустаах — кыра харчы кэ-лиитэ. Аҕыстаах — эрэнэ сылдьы-быт киһиҥ таҥнарыыта. Сэттэлээх — билэр, элбэх киһи тоҕуоруһар сириттэн сонуну истиэҥ (дьиэ, оскуола, тэрилтэ, маҕаһыын, хаайыы, балыыһа). Алталаах — туһата суох айан.
Эбиэн
Туус — хомолтолоох сурук, хомолтолоох сурах. Тойон — өстөөх. Хотун — эйиэхэ куһаҕаны саныыр, бэрт былдьаһар дьахтар, хобуоччу, хобу тарҕатааччы. Кулут — бөрүкүтэ суох сурах тарҕаныыта, сылаалаах үлз, арыгы. Уоннаах — ыарыы. Тоҕустаах — доҕоргун сүтэрии. Аҕыстаах — таҥнарыы, ха-рах уута. Сэттэлээх — этиһии, бурайсыы. Алталаах — уһун, сылаалаах айан.
Билгэлээһин биир көрүҥэ
Миигин туох күүтэрий? — бу олус судургу билгэлээһин. Хаартыны мэтэйдээн баран, хаҥас илиигинэн бэйэҥ диэки быһаҕын, быспыт хаартыгын хайаан да бэйэҥ сабаҕын. Хаартынан атын киһиэхэ билгэлэтэр буоллаххына, хаартыгын эмиэ бэйэҥ сабыахтааххын. Өскөтүн билгэлээччи (атын киһи) эн быспыт хаартыгын сабар буоллаҕына, «дьолгун уорар» дииллэр. Билгэлиир хаартыҥ ыраас хаарты буолуохтаах. Ол аата саҥа. Оонньоммут хаарты буоллаҕына 12-13 саастаах кыыс оҕо хаарты үрдүгэр биир мүнүүтэ кэриҥэ олоро түһүөхтээх.
Хаартыны икки эрээтинэн биири — үөһэ, биири аллара ууруллар. Ол аата, бастакы, үһүс, бэһис хаарты биир эрээккэ сытар буолуохтаахтар. Хаарты үөһээ уонна аллараа эрээккэ биир мааһынан түстэҕинэ, ону билгэттэн туоратан иһиллэр. Хаартыны ууран бүтүөххэр диэри хаалбыт «харахтар» эн ыйытыыгар эппиэттииллэр.
Өссө көр
Хаартылааһын
Гурвич Илья Самуилович
200px|thumb|right|Гурвич Илья Самуилович Гурвич Илья Самуилович (07.07.1919—12.03.1992) — устуоруйа билимин доктора, ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата.
Олоҕун олуктара
И.С. Гурвич — этногенез уонна Хоту норуоттар этническай устуоруйаларыгар биллиилээх чинчийээччи.
Тюмень
thumb|255px|
Түмэн (нучч. Тюмень, сиб. Цимке-тора, чув. Тэмэн), куорат, Арассыыйа ниэп киинэ буолар. Түмэн уобалаһа административнай киинэ. Биир динамично сайда турар куорат буолар. Элбэх түүрдэр олорор куораттара. Аҥардас сахалар Түмэн куоратка 10 тыһ курдуктар, онтон Татаардар ахсааннара куорат олохтоохторуттан 39% ылар. Элбэх Чеченнэр эмиэ олороллор. Хара омуктар ахсааннара эмиэ үрдүк.
1487
1487 сыл.
Слобожанин Николай Николаевич
Слобожанин Николай Николаевич — Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара
1933 сыллаахха сэтинньи 14 күнүгэр төрөөбүт. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1986 сыл олунньу 6 күнүнээҕи Ыйааҕынан Слобожанин Николай Николаевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Марина Арзамасова
Марина Александровна Арзамасова (белор. Марына Аляксандраўна Арзамасава, төрөөбүтүнэн Котович (белор.  Катовіч); 1987 с. ахсынньы 17 күнүгэр Минскэй куоракка төрөөбүт) — белорусския чэпчэки атлетикаҕа спортсмена, Аан дойду 2015 сыллааҕы, Дьобуруопа 2014 сыллаахха 800 миэтэрэҕэ сүүрүүгэ чөмпүйүөнэ. «Белоруссия спортивнай Олимпа» бириэмийэ лауреата (2014), Беларусь Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх маастара (2016).
Слобожанин Николай Николаевич
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Марина Арзамасова
Лондон 2012
Лондоннааҕы Олимпиадаҕа 800 миэтэрэҕэ сүүрүүгэ кыттыбыта. Бэһис барыллааһын сүүрүүгэ 4-с миэстэ буолбута. Онон полуфиналга кыайан киирбэтэҕэ (хас биирдии сүүрүүттэн үс бастыҥ эрэ талыллара). Ол гынан барана Марина бастаабыт кыыстан баара-суоҕа 0,10 сөк, оттон үһүстээбит Кения кыыһа Чероно Коэчтан 0,02 сөк хаалбыта. Ити сүүрүүгэ иккис миэстэни кэлин, 2013 с., күрэхтэһииттэн туоратыллыбыт, Лондоннааҕы түмүктэрэ сотуллубут Арассыыйа атлета Елена Аржакова ылбыта.
2014 с. Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр
Дьобуруопа чэпчэки атлетикаҕа чөмпүйэнээтигэр Марина Арзамасова икки эргиири 1.58,15, сүүрэн кэлэн, Британия уонна Польша спортсменнарын кыайан, Дьобуруопа ити дьыллааҕы бастыҥ бириэмэтин көрдөрбүтэ.
Палеоген
Палеоген периода. Геология периода, геохронология шкалатыгар кайнозой кэннитэн бастакы. 65 мөлүйүөн сыл нөҥүө саҕаламмыта, 24,6 мөлүөн сыл нөҥүө бүппүтэ. 40,4 мөлүйүөн сыл салҕаммыта.
Бу периодка рептилиялар олохтон туораабыттарын кэннэ үүтүнэн иитээччилэр күүскэ сайдыбыттара. Сымыыттааччылар уонна плаценталаахтар киэҥник тарҕаммыттара.
Салгыҥҥа улахан кутуруктаах тииһэ суох көтөрдөр тарҕаналлар. Сүүрэр көтөрдөр үөскээбиттэрэ. Сибэккилиир үүнээйилэр уонна үөннэр-көйүүрдэр эгэлгэлэрэ элбиир.
Байҕалга уҥуохтаах балыктар сайдаллар. Судургу кииттэр үөскүүллэр.
Палеоген үс эпохаҕа бытарыйар:
.sv
.sv диэн Эль Салвадор үрдүк таhымнаах ил домена.
Герасимова Мария Семеновна
Герасимова Мария Семеновна (01.05.1927, Арыылаах нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Бүлүү уокуруга, Саха АССР) - Дьоруой ийэ, Октябрьскай революция, Үлэ Кыһыл Знамята, Ленин орденнар кавалердара, норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, сүөһү иитиитин үрдүкү кылаастаах маастара, Герой ийэ, Ийэҕэ Үрдүк махтал наҕараадатын хаһаайката, Саха сирин сэттис ыҥырыылаах Верховнай сэбиэтин депутата, обком чилиэнэ, улуус, нэһилиэк бочуоттаах гражданина.
Сунтаар улууһун Арыылаах нэһилиэгэр холкуостаах дьиэ кэргэҥҥэ 1927 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр төрдүс оҕоннон төрөөбүт.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
•	Ийэлээх, аҕата – Мария уонна Семен - колхоз бастакы стахановецтара. Мария - оччотооҕу бэйэтин көлүөнэ оҕолорун курдук бэрт кыракый сааһыттан ынах хомуйан, ынах ыаһан улааппыт. •	Михаил Семенович - улахан убайа, Аҕа дойду Улуу сэриитин Ильмен күөл туорааһыныгар өлбүт. •	Николай Семенович - иккис убайа, Япония утары сэрии кыттыылааҕа, үрдүк юридическай үөрэхтээх Сааһын тухары суут тэрилтэтигэр үлэлээбит, сэттэ оҕолоох. •	Егор Семенович Григорьев - үһүс убайа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Октябрьскай революция уонна Үлэ Кыһыл Знамята орденнар кавалердара, түөрт оҕолоох. •	Дмитрий Семенович - орто быраата, сааьын тухары тутуу үлэһитэ, алта оҕолоох, Уһун Күөл нэьилиэг олохтооҕо. •	Григорий Семенович - кыра быраата, сааьын тухары тутуу үлэһитэ, биригэдьиирэ.
Бииргэ төррөөбүттэр алтыалар. Мария Семеновна бары бииргэ төрөөбүттэр Сунтаар улууһун ыалыгар-дьонугар биллибит, ытыктанар, убаастанар үлэһит, кырдьаҕас сис ыалын аатын ылыан ылбыттар.
Олоҕун олуктара
Үлэһит үтүөтэ буола үүнэригэр биир төрүтүнэн үлэ оскуолатын адьас кыратыттан барбыта буолар. Ол курдук, ҕ: сыллахтан, Бордоҥ нэһилиэгэр кийиит буолан сүктэн кэлиэҕиттэн ыла, ыанньыксытынан, арыы астааччынан, субай сүөһу көрөөччүнэн, кэлиҥҥи сылларга ньирэй көрөөччүнэн үлэтин үгүс сылларын анаабыт.
1958 сыллаахха хас биирдии фуражнай ынаҕыттан 1200 кг ыан оччотооҕу Жданов аатынан колхозка үрдүкү көрдөрүүнү ситиспит. Партия ыытар политикатын биир бастакынан өйөөн, сэттэ буолан дьиэ кэргэнинэн 300 ньирэйи көрүүгэ аренднай бэдэрээт дуогабарын түһэрсэн, ортотунан 96-лыы киилэ төлөһүппүттэр. Инньэ гынан Герасимовтар дьиэ кэргэттэрэ сайыҥҥы ыйдарга 300 центнер ыраас эти совхозтарыгар туттарбыттар. Онтон сылын аайы 40-50 ньирэйи көрөр. Зоотехническай курстарга үөрэнэрэ, сүөһү иитээччилэр үлэлэрин ааҕара. Кини зоотехник, ветеринар кэллэр эрэ, кинилэри батыһа сылдьан боппуруос биэрэрэ. Ньирэй аһылыгын рационун оҥорторон хаалара. 70 сааһыгар диэри, 42 сыл устата, 3935 ньирэйи көрөн, сууккатааҕы орто эбиллиитин 750 грамм гыммыт. Сүүрбэттэн тахса сыл устата Ленискэй партияҕа эрэллээхтик сулуупалаабыт. Араас партийнай органнарга быыбарданан эппиэттээх сорудаҕы эҥкилэ суох толортообут. Алта төгүл уобаластааҕы партийнай конференцияҕа делегатынан сылдьыбыт. Уобаластааҕы ХХХ партийнай конференцияҕа ССКП обкомун чилиэнинэ быыбардаммыт. 1967 сыллаахха Саха АССР сэттис ыҥырыылаах Верховнай советыгар депутатынан талыллар. Хас да сылларга субуручу ССКП райкомун чилиэнинэн сылдьан элбэх үлэни ыыппыта. «Мин баайым – оҕолорум, сиэннэрим» Ийэҕэ Үрдүк махтал наҕараадатын ылбыт 14 оҕо амарах ийэтэ, 42 сиэн, 8 хос сиэн эбээтэ.
1950 сыллаахха Бүөтүрдээх Маайа дьиэ-уот, ыал аатын сүгэн быр-бааччы олохторун саҕалаабыттар.
Петр Данилович – оҕонньоро, урукку столяр, иистэнньэҥ, туос иьит тигээччитэ, имииьит, этэрбэсчит, асчыт үтүөтэ, артыыс. Сергей Зверев үҥкүүтүн ансамбылыгар сылдьыбыт, кылыһахтаах, кыыс нарын куоластаах тойуксут уонна оһуохайдьыт. •	Надежда Петровна (1951 с.) - бастакы оҕолоро. Өр кэмҥэ бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри совхозка, коллективнай предпритияҕа бухгалтерынан улэлээбит. •	Зинаида Петровна (1953 с.) - икис кыыс, үрдүк үөрэхтээх зоотехник, совхозка, кэлин коллективнай предприятиеҕа улэлээн кэлбит. •	Люция – (1954 с.) - үһүс кыыстара, икки үрдук үөрэхтээх, физик уонна психолог идэлээх. •	Валерий Петрович (1956 c.) - улахан уоллара, культура уонна салайар үлэҕэ үөрэнэн икки үрдүк үөрэхтээх, Дьокуускай куорат “Наара суох” театр директорын солбуйааччыта. Чурапчытаа5ы народнай театрын урукку артыыьа, режиссера, директора уонна Чурапчы улууһун культура управлениетын начальнига. •	Иван Петрович (1959 c.). Бордоҥ баһаарынай чааһын үлэһитэ, совхоз урукку биригэдьиирэ, улахан мындыр уус киһи. •	Аркадий Петович (1960 с.) – алтыс оҕо, кэргэнинээн Удачнайдааҕы ГОК-ка маастардара. •	Александр Петрович (1961 с.) – сэттис оҕолоро. •	Андрей Петрович (1963 с.) – улахан сүүрүк, спортсмен. •	Лидия Петровна (1964 c.) – тохсус оҕо, үрдүк үөрэхтээх математика учуутала, оҕо дьоҕурун сайыннарар киин үлэһитэ. •	Петр Петрович (1965 с.) – тутуу үлэһитэ. •	Мария Петровна (1968 с.) – уон биирис оҕолоро, бухгалтер, Амма Сатаҕайын почтатын тутаах үлэһитэ. •	Дария уонна Семен Петровналар (1969 c.) – игирэлэр. Дария – художник-оформитель. Семен идэтинэн суоппар. •	Сергей Петрович (1971 c.) – уон төрдүс оҕо, идэтинэн суоппар, Бордоҥ баһаарынай чааһын үлэһитэ. Наҕараадалара уонна ытык ааттара •	Үс орден кавалера •	Ноурот хаьаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ •	Сүөһү иитиитин үрдүкү кылаатаах маастара •	Герой ийэ •	Ийэҕэ Үрдүк махтал наҕараадатын хаһаайката
Bratz
Bratz — оҕо оонньуур куукулалара (үрдүктэрэ 25,4 см), 2001 сыллаахтан MGA Entertainment хампаанньа оҥорон таһаарар.
АХШ уонна Дьоппуон тэрилтэтэ буолар. "Барби" (Barbie) куклоҕа улахан конкурен. Салалтата - Чикаго (АХШ) уонна Осака (Дьоппуон).
Дьуухала
Дьуукала эбэтэр дьуухала (юкола) — салгыҥҥа хатаран, буруоҕа ыһааран хаһааска уурар бөдөҥ балык. Уһаты хайытан, уҥуоҕун ылҕаан баран этин туора кэрдиистии быһаллар. Бу аһы ордук хотугу улуустарга астыыллар.
Barbie
Barbie, Barbie corporation. Ол эбэтэр Сахалыы эттэххэ "Барби" хампаанньа. "Барби" АХШ уонна Кытай хампаанньата буолар. Салалтата икки сиргэ баар - Нью-Йорк (АХШ) уонна Шанхай (Кытай). Бастаан 1959 сыллаахха АХШ-ка Висконсин улууhугар тахсыбыта, онно билигин улахан "Барби" заводтара бааллар. Онтон Кытайга улахан "Барби" заводтара - Гуанчжоу, Пекин, Шанхай уонна Урумчи. 2003 сыллаахтан ыла заводтарын атын тас дойдуларга аhар - Токио (Дьоппуон), Саскатун (Канада), Мехико (Мексика), Пусан (Соҕуруу Кэриэйэ), Рио-де-Жанейро (Бразилия), Лондон (Улуу Британия), уонна Берлин (Германия).
Barbie тэрилтэ Mattel тэрилтэ салаата буолар.
Оҕолор уонна "Барби"
БАРБИ-нан сир шар оҕолоро бары оонньууллар, анардас Саха Сиригэр 2002-08 сыллаахха 187 тыс. Барби куклата атыыламмыт.
Өйдөөх биография
» Дьиҥнээх аата "Барби" - Барбар Миллисент Робертс. 1960-с сыллардаахха кини персональнай легенда Уиллоуз куораттан төрүттээх, Висконсин штата буоларын, Джорджа уонна Маргарет Робертс дьиэ кэргэнигэр улааппытын туһунан эппитэ. 1990-с биография Барбаева унньуктаах: саҥа «урбаанньыт» сериялаах генератор барбатын иһиттэн Нью-Йорка биллэриллэн турар.
1961 сыллаахха Барби «Кэнсиэпсийэ» кэнэн («полное имя» Кен Карсон) диэн«бойфренд» кытта билсибитэ. Кинилэр түөрт уонтан тахса сыл устатыгар, кенен оҥоруута хас да төгүл тохтотуллубутун үрдүнэн» бииргэ " сылдьыбыттара. 2004 С. хапсаҕай уонна Кэнтик диэн биллэрбиттэрэ. Ол да буоллар икки сыл буолан баран «холбоспуттар». Официальнай Лэгэнтэй, Барбии уонна кене дьахтар буолбатах. Соҕотох куукула кэргэнинээн кэргэн тахсыбыт дьүөгэм Барби Мидж, 1991 сыллаахха» кэргэн тахсыбыт «Алан уонна кини бииргэ төрөөбүттэрин ааттарынан» кэргэн тахсыбыт". 2013 с. Митрендинг «оҥорон таһаарбыт уонна көрүүтэ- истиитэ суох оҥорон таһаарбыт.
Доруобай буолуу
Доруобай буолуу хамсаныыларынан эрчиллииттэн улахан тутулуктаах.
Советскай былаас олус көмөлөһөн, дьону барыларын босхо эмтээһини олохтообутунан Россия дьоно туспа уратылаах буола иитиллэн хааллылар. Олус өр кэмҥэ государство толору бэлэмэр үөрэнэн хаалыыттан дьон бэйэлэрин эттэригэр-сииннэригэр, доруобуйаларыгар соччо кыһаммат буолуулара үөскээн олохсуйбута. Билигин, коммунистар былаастара эстибитин кэнниттэн, босхо эмтээһин, көрүү-истии бүппүтүттэн киһи бэйэтэ доруобуйатын, этин-сиинин харыстыырын ситиһии Россия дьонуттан ирдэнэр биир тутаах көрдөбүл буолла.
Киһи бэйэтин өйүн-санаатын күүһүнэн сахалар кут-сүр үөрэхтэрин тутуһан этин-сиинин харыстаан, эрчийэн, олох ыарахаттарын тулуйарыгар үөрүйэх оҥороро олоххо биир улахан ситиһиитинэн ааҕыллара сөп. Киһи этин-сиинин эрчийиитэ олоҕор биир сүҥкэн кыайыытынан ааҕыллара буоллар, элбэх дьон эттэрин-сииннэрин эрчийиинэн утумнаахтык дьарыктаныа этилэр. Элбэхтик эрчиллэн төрөппүттэр эттэрин-сииннэрин үчүгэй туругун ситиһэн баран салгыы кэлэр көлүөнэлэрин этин-сиинин дьарыктааһыҥҥа кыра эрдэхтэриттэн утумнаахтык үөрэттэхтэринэ, эт-сиин туруга салгыы сайдан иһэрэ кыаллыан сөп.
Доруобуйа киһи баар суох баайа буолар диэн өйдөбүлү оҕо төһө кыра сааһыттан билэр буола үөрэнэр да соччонон бэйэтигэр үчүгэй, туһалаах буолар. Эдэр эрдэхтэн эти-сиини эрчийиилэринэн дьарыктана сылдьыы киһи буолуу биир сүрүн көрдөбүлүнэн ааҕыллар.
Киһи өйө-санаата эбиллэн атаҕар туран хааман, киһи буолбутун кэнниттэн сиһин тоноҕоһо көнөн олус элбэх ноҕуруусканы ылынар буолбут. Ол иһин сис тоноҕоһо утумнаах дьарыктааһыҥҥа наадыйар. Куруук сүүрэ-хаама, илиитинэн үлэлээн элбэхтик төҥкөҥнүү сылдьар киһи сиһин тоноҕоһо хамсыы, эрчиллэ сылдьар. Үгүстүк олорон эрэ үлэлиир, аҕыйахтык хамсанар дьон куруук систэрин көнөтүк тутта сылдьалларыттан тоноҕосторо ситэ хамсаабат буолуулара үөскүүр. Сис тоноҕоһо ситэ хамсаабатыттан, биир сиргэ көһүйэн хаалыытыттан аны ыалдьар буолан барар.
Сис тоноҕоһо ситэ хамсаабатыттан ыалдьарын суох оҥорор сыалтан тоноҕос толору хамсыырын, биир кэмник көһүйэн хаалбатын ситиһиэххэ. Сис тоноҕоһо толору хамсыырын куруук хааччыйар туһугар аналлаах эрчиллиилэри оҥоро сылдьыы эрэйиллэр. Оннук эрчиллиилэри төбөттөн саҕалаан маннык оҥоруохха сөп:
1. Төбөнү төһө кэлэринэн төҥкөтөн баран өссө көхсү бөгдьөтүөххэ, онтон эбии сэрэнэн кэтэҕиттэн баттаан биэриэххэ уонна аҕыйах сөкүүндэ тута түһэн быччыҥнарын тыылыннаран баран ыытыахха. Салгыы аҕыйахтык төҥкөҥнөөн хамсатан быччыҥнарын күүрдэн эрчийэн биэриэххэ.
2. Төбөнү кэннин диэки төһө барарынан хантатан баран өссө кэдэйиэххэ, онтон эбии сэрэнэн сыҥаахтан өрө анньан биэриэххэ уонна эмиэ аҕыйах сөкүүндэ тута түһүөххэ. Ыытан баран быччыҥнарын күүрдэн хардары-таары хамсаталыы түһэн биэриэххэ.
3. Төбөнү ойоҕоһун диэки иҥнэччи туттан баран чанчыгыттан баттаан биэриэххэ. Бу эрчиллиини хардары-таары, уҥа-хаҥас диэки оҥоруохха.
Маннык эрчиллиини күҥҥэ төһө кыалларынан хаста да төхтүрүйэн оҥоро сырыттахха моой, көҕүс хамсыыллара кэҥээн, сымнаан иһэр. Кэлин эрчиллииттэн моой күүһүрэн истэҕинэ илиинэн баттааһыннары күүһүрдэн, уһатан биэрэн иһиэххэ, сыыйа-баайа дьарыктаан көҕүс барыта өҕүллэрин ситиһиэххэ сөп. Бу курдук эрчиллии элбэх бириэмэни да, үлэни да эрэйбэтэҕин иһин моой тоноҕосторо толору хамсыылларын ситиһэр буолан киһиэхэ ордук туһалаах.
Киһи сүһүөхтэрэ куруук хамсыы, имиллэ сылдьыахтаахтар. Kырдьаҕастар сүһүөхтэрэ ситэ хамсаабатыттан бэйэлэрэ кыччаан, намтаан, бөгдьөччү түһэн иһэллэр. Кинилэр сүһүөхтэрэ ситэ хамсаабата сүһүөхтэрин уута аҕыйаан иһиититтэн үөскүүр диэн үөрэхтээхтэр этэллэр. Араас элбэх үлэ хамсаныылара, аналлаах эрчиллиилэр, хаамыы, сүүрүү киһи сүһүөхтэрин тэнитэн, хамсатаннар сүһүөхтэр эдэр эрдэҕинээҕилэрин курдук имигэс турукка сылдьалларын хааччыйаллар.
Kиһи көнөтүк туттан тура сылдьарыттан сиһин тоноҕоһо ордук элбэх ыараханы көрсөр, бэйэтин ыйааһынын сүгэриттэн куруук баттааһыҥҥа сылдьар. Сис тоноҕоһун эрчийии киһи олоҕор, доруобай буолуутугар сүрүн сыала буолар. Kуруук сиһи хамсатан эрчийэн биэрэ сылдьыллыахтаах.
Сис бэйэтэ тоноҕосторунан өҕүллэҥнээн төгүрүччү хамсааһыны оҥороро хааччахтаныа суохтаах. Киһи көннөрү сылдьан эрэ сиһин үксүгэр көнөтүк туттар уонна төҥкөҥнүүр эрэ хамсааһыннары оҥорор. Эдэр эрдэхтэн илии үлэтин үлэлии, эрчийэ сырыттахха сис эдэр эрдэххэ оҥорор хамсаныыларын кырдьа баран истэххэ да холкутук оҥоруон сөп.
Олус элбэх ыарыылар сис тоноҕосторо ситэ хамсаабаттарыттан тутулуктаахтар. Ордук элбэхтик тэнийбит хондуруос ыарыыта сис тоноҕосторо ситэ хамсаабакка кэлтэйдии барыыларыттан үөскүүр.
Бэйэтэ үлэлии-хамсыы сылдьар киһи сиһэ кэдэйэртэн атын үс өттүгэр ордук элбэхтик хамсыыр буолан ол өттүлэригэр эбии эрчиллиигэ соччо наадыйбат. Киһи олоҕун устата сиһин тоноҕоһун куруук кэдэтэн эрчийиитэ наада буолар. Сиһи төһө барарынан кэдэтэн эрчийиини куруук оҥоро сылдьыы эрэйиллэр.
Куоска уонна ыт биир эрчиллиини хас сытан турдаллар эрэ куруук оҥоро сылдьаллар. Бу кыыллар утуйан, сытан турдулар эрэ систэрин кэдэччи туттан баран тардыалаан төһө эмэ туран тыыллаҥныыллар.
Kиһи эмиэ этин-сиинин ууннары тардан эрчиллиитэ тыыллаҥнааһын диэн ааттанар. Быччыҥнары күүрдэн, тыыллан баран туруу биһиги эрчиллиибит сүрүн төрүтэ буолар. Хас киһи барыта бэйэтин кыаҕынан, күүһүнэн төһө баҕарар уһуннук уонна күүскэ тыыллаҥныан сөп. Эрчиллии саҕаланыытыгар тыыны ылан, салгыны толору эҕирийэн баран быччыҥнары барыларын күүрдэн, тыыллан, тыынары чочумча тохтотон, хас да сөкүүндэ туруллуохтаах. Бу хамсаныыларынан быччыҥнарбытын, сүһүөхтэрбитин уонна тыыныыбытын холбуу бииргэ эрчийэрбит табыллар, ол иһин киһиэхэ ордук тиийимтиэ. Эрчиллиигэ туттуллар бары хамсаныыларбыт киһи бэйэтэ тыыллаҥныырыгар туттуллар хамсаныылар буоланнар ордук туһалаахтар.
Kиһи тыынара төһөнөн аҕыйах даҕаны үйэтэ уһун буолар диэн этии оруннаах. Бары уһун үйэлээх кыыллар аҕыйахтык тыыналлар. Салгыны толору эҕирийэн баран тыынары тохтотон тура түстэххэ тыҥаҕа углекислай гаас үөскээн доруобуйаҕа ордук туһаны аҕалар. Табатык тыыныы диэн үөрэххэ салгыны толору эҕирийэн баран тыынары тохтото түһэн ылыыны ситиһиллиэхтээх. Куруук, уһун кэмҥэ дьарыктана сырыттахха эрчиллии үөрүйэх буолан буор кут өйүгэр-санаатыгар уурулуннаҕына киһи бэйэтэ соннук тыынар буола үөрэнэр. Сүһүөхтэри эрчийиини кытта холбоон тыыныы эмиэ эрчиллэр.
Сүһүөхтэр хам түһэн хаалыыларын тохтоторго аналлаах эрчиллиини куруук оҥоро сылдьыы туһалаах. Манна киһи бары сүһүөхтэрин өрө тардынан тыыллар эрчиллиитэ, быччыҥнарын күүрүүтэ наада. Бу эрчиллиини тыыныыны кытта холбоон маннык оҥордоххо ордук тиийимтиэ.
1. Икки илиини ытыстарынан холбуу тутан өрө уунабыт уонна өрө тардынан атахтарбыт тумсугар турабыт, бу кэмҥэ тыыммытын толору эҕирийэбит, онтон тыынарбытын тохтотон өрө уунаҥнаан бары быччыҥнарбытын күүрдэбит. Kыахпыт баарынан хас да сөкүүндэ күүрдэн ылабыт. Онтон тыыммыт салгыммытын төттөрү таһааран иһэн төҥкөччү түһэбит илиилэрбитинэн сири таарыйабыт уонна салгыы бэйэбит чохчоччу түһэн олоробут, тыыммытын толору таһаарабыт. Эрчиллии салҕаныытыгар көнөн туран иһэн түөспүтүн, испитин толору тыыны ылан иһэбит уонна илиибитин өрө уунан ытыспытын холбуу тутабыт, атахпыт төбөтүгэр өндөйөбүт, тыынарбытын тохтотобут бары быччыҥнарбытын күүрдэн өрө тардынабыт уонна кыахпыт баарынан хас да сөкүүндэ тура түһэбит. Бу эрчиллиини төһө кыайарбытынан хос-хос хатылыыбыт.
2. Сиһи кэдэтэн эрчиллиини тыыныыны кытта холбоон дьарыктаныы ордук тиийимтиэ буолуон сөп. Төҥкөйүүнү кытта салгыны тыынан таһаарыыны холбоон, онтон кэдэйиини кытта салгыны толору эҕирийэн баран бэйэ кыаҕыттан көрөн хас да сөкүүндэ тыынары тохтотон баран кэдэйиини өссө чинэтэн, быччыҥнары тыылыннаран биэриэххэ.
Сиһи ойоҕосторун диэки өҕүлүннэриини өттүк баттанан туран оҥорор ордук. Сис төһө өҕүллэринэн иҥнэри түһэн баран илиинэн баттаан чиҥэтэн биэриэххэ.
Маннык эрчиллиини күҥҥэ хаста да хатылаан оҥорор буолуу сис мастыйан хаалыытыттан көмүскүүр.
Моонньуну эрчийии эмиэ кэннин диэки хантайыы өттүгэр ордук кыһанан барыахтаах. Kиһи олоҕун устата төбөтө куруук төҥкөйүү өттүн диэки хамсыыр, ол иһин эбии эрчиллии хантайыы өттүгэр оҥоруллара ордук.
3. Тарбахтары бэйэ-бэйэлэригэр хатыйа тутан баран имитэн эрчийии сүһүөхтэрин тэнитэр, онтон тиэрэ тутан иннин диэки уунуу эмиэ токуруйан хаалалларын көннөрөн, кэдэтэн эрчийэр.
Kиһи ыйааһынын баттааһыныттан кырдьан истэҕинэ умса түһэн, намтаан, кыччаан иһэр. Кырдьан иһэр эт-сиин уостан кыччаан иһэригэр эбии сүһүөхтэрэ ыгылланнар киһи намтаан хаалар. Тыыллаҥнаан, өрө тардынан эрчиллии ордук туһаны оҥорор.
Kиһи олоҕун устата этин-сиинин эрчийэн биэрэ сырыттаҕына эрэ үйэтэ уһун буоларын ситиһэр. Билигин кут-сүр үөрэҕэ быһаарыытынан киһи этэ-сиинэ туспа өйдөөх-санаалаах, онто ордук сынньалаҥнык сылдьарын туһугар кыһанар, ол иһин өй-санаа ордук тулуурдаах, өһөс буоллаҕына эрэ эти-сиини эрчиллэргэ күһэйэр кыахтанар.
Өй-санаа сайдыытын ситиспит киһи бэйэтин этин-сиинин элбэхтик эрчийэ сылдьара, үөрүйэх оҥороро олох тутаах көрдөбүлэ буолар. Эт-сиин үөрүйэх буолууттан саҕаланан киһиэхэ буор кута сайдар.
П.Брэгг уһун үйэлэниини ситиһиэххитин баҕарар буоллахха Айылҕа биэрбит этин-сиинин, доруобуйатын буорту гыныма, олоххун бэйэҥ кылгатыма диэн сүбэлиир. Эти-сиини көрө-истэ сылдьыы, сөптөөхтүк, туһалаахтык аһааһын, утумнаахтык эрчийии үөрэҕи-билиини ситиспит өй-санаа, салгын кут биир сүрүн үлэтэ, көрдөбүлэ буолар.
Биһиэхэ кэлин кэмҥэ эти-сиини эрчийэр, үөрүйэх оҥорор оннугар аҥардастыы харыстааһын өттүгэр халыйа баран хаалыы олохсуйда. Манна государство дьону боско эмтээһинэ ордук улахан сабыдыалы оҥордо. Дьон бары улахан эрэйэ суох, сынньалаҥнык сытан эрэ ситиһиллэр уонна толору хамнастаах больничнай лииһинэн хааччыллар эмтэнии, эмтэри иһии диэки салалыннылар, эттэрин-сииннэрин эрчийиини букатын да умуннулар. Государство босхо көрөн-истэн эмтээһинэ эмтэнээччи элбээһинин бэйэтэ үөскэтэр. «Ыарыйдахпытына эмтиэхтэрэ»,- диэн өй-санаа киириититтэн эти-сиини харыстааһын уонна эрчийии букатын да суох буолан испитэ.
Ырыынак кэмэ кэлэн эмтэнии үгүс өттө харчыга оҥорулларга тиийиитэ дьон доруобуйаларын, эттэрин-сииннэрин эдэр эрдэхтэриттэн көрүнэ сылдьалларын көҕүлүүр. Утумнаахтык эрчиллэ сырыттахха киһи этэ-сиинэ бөҕөргөөн, кыра, быстах ыарыыларга кыаттарбатын үөскэтэр.