cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пахомов Андрей Кириллович
200px|thumb|right|Пахомов Андрей Кириллович Пахомов Андрей Кириллович (07.10.1936—31.12.2001) — саха учуонайа, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Эйэ-нэм
Эйэҕэ сыһыаннаан холбуу тылы туттуу эйэбит хайдах сайдан иһэрин түстүөхтээх. Бу холбуу этии билигин биһиги эйэҕэ хайдах сыһыаннаһарбытын көрдөрө сылдьар. Билигин саха дьонугар эйэтэ суох буолуу ордук дэлэйдэ, тэнийээри гынна диэн этэллэр. Эйэ дьыалата мөлтөөһүнүгэр биһиги эйэҕэ хайдах сыһыаннаһарбыт, эйэбитин туох диэн ааттыырбыт ордук улахан оруолу ылар.
Пахомов Андрей Кириллович
Олоҕун олуктара
А. К. Пахомов — Саха АССР культурнай тутулун чинчийбит.
Сүрүн үлэлэрэ
Кинигэлэрэ уонна брошюралара
Эйэ-нэм
Эйэбитин кытта холбуу туттуҥ диэн этэр тыллара «Дэм» киһиргэс буолууну эмиэ бэлиэтиир. Табылын булбаты, сыыһа-халты туттууну көрдөрөр тыл буолар. Бу тыл эйэни кытта букатын да холбуу туттуллуо суохтаах. Эйэбитин ордук алдьаныы өттүгэр үтүрүйэр. Эйэҕэ сэрэхтээхтик, харысхаллаахтык нэмин билэн сыһыаннаһар ордук буолуохтааҕын суох оҥорор.
«Дэм» диэн тыл тылдьыкка киирбит суолталара манныктар:
«Дэм» - Туох эмэ табыла, туохха эмэ ордук табыллар кээмэйэ, балаһыанньата (сүнньүнэн тардыы форматыгар туттуллар). Дэмэ биллибэт. Дэмин ылбаппын. Быһаҕы  охсобун даҕаны хатарыытыгар дэмин ылбаппын. Кэмнээбэккэ  эрэ   быстаххына  дэмин ылыаҥ суоҕа.
«Дэм» - Син оруннааҕы эбии күүркэтэн, эбэн кэпсээһин. Күүстээҕин да иһин сүүрбэ бууттаах оҕуһу көтөхпүтүм диирэ дэм ини.
Дэм диэн тыл төһө эмэ элбэх суолтатын хомуйан баран сыаналаан көрдөххө бу тыл туох эмэ табылын булбаты, алдьатары бэлиэтиирин таба сыаналыы иликпит. Соччо үчүгэйэ суох суолталаах, киһиргэтэр өйдөбүллээх тылы эйэбитин кытта холбуу сатыыбыт. Эйэ диэн тылы кытта дорҕоонноро эмиэ дэҥ диэн тыл курдук аанньа дьүөрэлэспэттэр, утарыта охсуулаахтар.
Тылдьыппыт ыйыытынан салайтараммыт маннык суруйуохтаахпыт: «Эйэ-дэмнээх» - эйэни кэспэт, иирээнэ суох. Эйэ-дэмнээх кэпсэтии. (2,59). Эйэбитин дэмнээн кэбиһэбит, ордук күүскэ харыстаан биэрэрбит оннугар, күүркэтэн, дэбдэтэн өссө ыһабыт. Бу тылларбыт холбуу этилиннэхтэринэ эйэбитигэр туох да туһаны, үчүгэйи аҕалбаттар. Дэм күүркэтэр, алдьатар суолтата эйэбитин мөлтөтө, сахсата сылдьар.
«Дэм» уонна «Нэм» диэн тылларбыт суолталарын булан тэҥнээн көрдөхпүтүнэ тылларбыт букатын даҕаны сөп түбэспэт өссө утарыта турар суолталаахтара биллэн тахсар.
Эйэни харыстыырга, ордук сыаналыыр, сэрэхтээхтик сыһыаннаһар буоларга бу «Нэм» диэн тыл туттуллар. Сахалыы санаан көрдөххө баар эйэбитин ордук көрөн-истэн биэбэйдээн, бары өттүттэн сөбүлэһэн, нэмин билэн сыаналаан харыстыырга ордук ыҥырар суолталанар. Нэм эйэни харыстыыр суолталаах буолан ордук көмүскүүр, күүһүрдэр. Эйэҕэ сэрэхтээхтик харыстаан сыһыаннаһары эрэйэр, көрдүүр.
Эйэ диэн тылы кытта нэм диэн тылбыт эрэ холбуу туттуллар аналлаах. Эйэни харыстыахха, нэмин билэн, аһара туттубакка, сымнаҕастык сыһыаннаһыыга ыҥырар буолан эйэни бөҕөргөтөр аналлаах. Саха дьоно эйэлээх олоххо дьулуһабыт. Эйэбитигэр эбэн үтүө тылы «Нэм» диэни эбиискэ туттарбыт ордук. Киһи киһиэхэ, омук омукка сыһыана «Эйэ-нэмнээх» буоллаҕына, ордук бөҕө, уһун үйэлээх, бэйэ-бэйэни ытыктаһыыга олоҕурар буолар, эйэбит ордук бөҕөргүүр, күүһүрэр. (4,39).
Туһаныллыбыт литература
1. В.А.Протодьяконов. Киһини итэҕэйэр буоллахха: Сэһэннэр. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1982.- 296 с.
2. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. / П.С.Афанасьев редакциятынан - Дьокуускай: «Бичик» нац.кинигэ, кыһата, 1994.- 264 с.
3. «Туймаада саҥата» хаһыат. 28.09.2001. N 37.
4. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Кирбэй нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
500px|thumb|right|Кирбэй нэһилиэк Өлөөн улууһун каартатыгар Кирбэй национальнай нэһилиэк, Өлөөн улууһун нэһилиэгэ. Киинэ — Харыйалаах.
Улуус кииниттэн 3 км. Өлөөн өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 831 киһи (2007 сыл). 400px|thumb|right|Өлөөн уонна Харыйалаах куйаартан көстүүлэрэ
Өссө маны көр
Өлөөн улууһа
Быһаарыылар
Кирбэй. Сиик эбэтэр самыыр тамма5а таас хайа чыпчаалын килбэйэр кырыытыгар икки еттунэн анарданан  арыыйда бэлиэтэнэн таннары  ньал5аарыйан туhэр кестуутэ. Уваровскай (Ахтыылар) :"Ардахтаах куннэ, теhе5е былыт сындылыйан туман курдук кет- те5унэ Дьугдууру хабырыйан бысталанан хаалар.Бу бысталаммыт былыт хайа5а куегэлдьийэ сытар буолар, хайдах  эрэ хойуу бурдуктаах бутугас тохтон  сытарын санатан. Бу былыты кытта хабырыhа  турар хайа кырыы кирбэйигэр турар киhи  хара5а бэлиэтиир: хайдах сиик   биэтэр самыыр тамма5а кырыытынан турар таас кирбэйигэр туhэн икки еттунэн анарданан туhэн  арыйда бэлиэтэнэн таннары ньал5аарыйа турарын.Бу биир  таммах анаара  бэйэтин илин диэки туhуутугэр кэнниттэн иhэр таммахтары кытта ханыылаhан кыл курдук субуллан иhэн  сыккырыыр уруйэ буолар, мантан улам элбээн- мунньустан  барылыыр урэх буолар.Сотору улахан еруhунэн уескээн тонмот уhуга суох байа5алга туhэр...Маны кэчэhэ эппит тамма5ым  анара ар5аа диэкки салаллан  анара туспут майгытынан арыый да ааттаах -суоллаах улахан ерус уутун элбэтэр.Бу ерус устун буустаах байа5алга тиийэр. (Бу тыл международнай термин буолуон септеех.)
«Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл
мини|«Кыһыл көмүс сулус» мэтээл
ССРС саамай үрдүк наҕараадата (Высшая степень отличия). Мэтээли муус устар 16 күнүгэр 1934 с. олохтообуттара.
Хортуоппуй
Хортуоппуй (Solanum tuberosum) диэн Solanaceae ыалга киирсэр астаах үүнээйи. Аан дойду биир улахан суолталаах астаах үүнээйитэ, риhы, сэлиэhинэйи уонна маиhы тэҥэ. Хортуоппуй үөскээбит сирэ соҕуруу Перу. XVI үйэттэн ыла аан дойдуга тарҕаммыта.
Саха Сиригэр хортуоппуйу үүннэрии XIX үйэҕэ саҕаланар.
Саха сиригэр хортуосканы олордууну Охлопкова Полина Петровна чинчийбитэ.
109
109 сыл.
Биир (ахсаан)
300px|thumb|right|Биир ахсаан глифа 1 (биир) — дьиҥ ахсаан, бүтүн ахсаан, 0 уонна 2 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Палеозой
Палеозо́й (гириэктии: πᾰλαιός — былыргы уонна ζωή — олох) — былыргы харамайдар олоро сылдьыбыт геология эрата.
Палеозой 570 мөлүйүөн сыл ноҥүө саҕаламмыта уонна 320 мөлүйүөн сыл салҕаммыта.
1238
1238 сыл.
Массачусетс
мини| Массачусеттс Massachusetts (Massachusetts, ), официальнай аата — Массачу́сетс холбоһуга  (Commonwealth of Massachusetts) — штаат Атлантика кытылыгар АХШ хотугулуу-илин өттүгэр Саҥа Англия диэн сиргэ сытар штаат. Киин уонна ордук бөдөҥ куората — Бостон. Нэһилиэнньэтэ — киһи (2020 с.).
Атыйах
Атыйах — уу кутар эбэтэр балыкка аналлаах намыһах, лаппычах туос эбэтэр мас иһит .Аан дойду атыйахтаах уу курдук аймаммыта түөрт-биэс сыл буолла.
Кураан
thumb|250px
Кураан — 1) өр кэмҥэ итии сиигэ суох тыал үрэн, кыырпах да былыта суох ыраас халлаантан таммах уу түспэккэ уот куйаас буолан, сир-дойду хатан, от-мас иинэн барыыта; 2) арыт аҕыйах күн субуруччу куйаас буолбутун да кураан дэнэр.
Кочнев Валерий Пантелеймонович
. Валерий Пантелеймонович Кочнев — педагогика билимнэрин доктора, Аан дойдутааҕы педагогическай академия академига, Хотугу Форум Академиятын академига. М. К. Аммосов аатынан ХИФУ профессора.
Аттакы
Аттакы, аттакылар — аттаммыт, оҕолонор кыаҕа суох буолбут киһи (скопец). XVIII үйэ 70-с сылларыгар православнай таҥара дьиэтин итэҕээйиччэлэрин истэригэр үөскээбит бөлөх (секта). Сокуон киһини аттааһыны боборо, аттакылары Саха Сиригэр көскө ыытара.
Кочнев Валерий Пантелеймонович
Төрүттэрэ
1931 сыллаахха кулун тутар 6 күнүгэр Куочайга төрөөбүт. Эһэтэ Иннокентий Кочнев, Куочай атыыһыта, ыһыахтарга күрэхтэһэр бэйэтин кыанар киһи эбит. Аҕата Пантелеймон Иннокентьевич, көскө сылдьар дьон төрүттээбит оскуолаларыгар ааҕарга-суруйарга үөрэммит, онтон Ньурба оскуолатын бүтэрэн баран 1913 с. Бүлүүтээҕи үрдүкү начаалынай училищеҕа киирэн үөрэммит. 15 саастааҕар Марха начаалынай оскуолатыгар учууталынан анаммыт. 2014 сыл күһүнгэр Дьокуускайдааҕы учуутал сэминээрийэтигэр киирбит, өрөбөлүүссүйэ буолуон иннинэ П.Ойуунускайдыын, М.Аммосовтыын, С.Аржаковтыын, М.Мегежекскэйдиин, С.Васильевтыын үөрэнэн бүтэрбит. Ийэтэ Александра Кузминична Кочнева (Габышева), эмиэ олохтоох Куочай. Түөрт кылаастаах оскуоланы бүтэрбит үөрэхтээх дьахтар эбит.
Үлэтэ
Барыта 100-н тахса научнай ыстатыйа, 43 кинигэ суруйбут. Научнай үлэтин хайысхатынан республикаҕа спорт уонна физкультура хамсааһынын историята, итиэннэ саха төрүт оонньуулара буолаллар. 1995 с. кандидатскай, 1998 с. докторскай диссертацияны Москваҕа Россиятааҕы киин научнай-чинчийэр институтка көмүскээбит.
2001 сылтан — СГУ физическэй культураҕа институтун саха төрүт көрүҥнэригэр кафедратын сэбиэдиссэйэ, профессор. «Эллэй Боотур» муус дыбарыаһыгар спорт историятын музейын тэрийэн үлэлэппит.
Харлампьева Наталья Ивановна
200px|thumb|right|Харлампьева Наталья Ивановна Наталья Ивановна Харлампьева — саха норуодунай бэйиэтэ, Саха Сирин суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
1952 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Маҕан сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбит. 1976 сыллаахха бастакы хоһооннорун хомуурунньуга — "Аэро­план" — күн сирин көрбүтэ. Бу хоһооҥҥо бастакы холонуута саха ытык поэттарын — Семен Данилов, Семен Руфов, Михаил Тимофеев — биһирэбил сыаналарын ылбыта. «Кыһыл ньургуһун» хоһооннорун хомуурунньуктарын иһин Саха Сирин Комсомолун бириэмийэтигэр тиксибитэ. 1988 сылтан ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Хоһоонноро араас омук тылларыгар тылбаастаммыттара.
Карл Маркс
Карл Хайнрих Маркс (Karl Heinrich Marx) (Ыам ыйын 5, 1818 – Кулун тутар 14, 1883) диэн Германия филосова, экономиhа, историга, социолога, хуманиhа, политика теорияhыта уонна коммунизм олохтооччута. Кини үлэлэрэ диалектика уонна устуоруйа материализма диэн бөлүһүөпүйэни олохтообуттара.
«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл
мини|"Бойобуой үтүэлэрин иһин" мэтээл мини|"Бойобуой үтүэлэрин иһин" мэтээл лиэнтэтэ
«Бойобуой үтүөлэрин иһин» мэтээл - Алтынньы 17 күнүгэр 1938 с. олохтоммута. 5210078 киһи наҕараадаламмыта.
Бу мэтээлинэн Сэбиэскэй аармыйа, Флот, кыраныыссаны маныыр уонна ис сэриилэр, итиэннэ атын омук дойдутун дьоно эмиэ наҕараадаланыахтарын сөп этэ. Мэтээли сэрии кэмигэр эр санааларын киллэрэн хорсуннук сэриилэспит, кыраныыссаны кыраҕытык манаабыт, саҥа байыаннай тиэхиньикэни баһылаабыт уонна бэлитиичэскэй бэлэмнэниигэ ситиһиилээх саллааттарга биэрэллэрэ.
Тылбаас тиэхиникэтэ
Тылбаас үлэтин сүһүөҕэ маннык:
1. Тиэкис ис хоһоонун өйдөө, көрүҥүн, истиилин быһаар.
2. Тылбаас сыалын-соругун толкуйдаа (целеполагание).
3. Тиэкис тылын ырытан көр, ыарахан тылы эрдэ тылбаастаа.
4. Этии туһаанын, кэпсиирэтин бул, тиибин быһаар (с.э., т.х.х.э, б.х.э.).
5. Этии тутулун быһаар: БУЧ, АОЧ, туһулуу, кыбытык тыл о.д.а.
6.Этии туһаанын, ону быһаарар тыллары тылбаастаа. Хас да быһаарыы оннун бул (үһүс Азия оҕолорун оонньуута - Азия оҕолорун үһүс оонньуута).
7. Этии кэпсиирэтин тылбаастаа. Кэпсиирэҕэ сыстар сиһилии, толоруу оннун бул (туһата суох энергияны ороскуоттаама - энергияны туһата суох ороскуоттаама).
8. Б.х.э. салаа чааһын оннун бул.
9. Тылбаас этиини бүтүннүү ааҕан, тылын, тыл сыһыарыытын, оннун чочуйан биэр (постпереводческое редактирование).
10. Тылбааһыҥ бүтүннүү төһө табыллыбытын таска ааҕан иһит.
Амфибия
Амфибиялар (Amphibia) диэн тымныы хааннаах харамайдар. Ууга да кураанах сиргэ да бааллар.
110
110 сыл.
Өлөөн нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
500px|thumb|right|Өлөөн нэһилиэк Өлөөн улууһун каартатыгар Өлөөн нэһилиэк. Өлөөн улууһун киинэ. 1934 сыллаахха (1933 сыллааҕы уурааҕынан) Өлөөн культбазата диэн аатынан төрүттэмитэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2228 киһи (2007 сыл).
Тэрилтэлэрэ
Орто оскуола (1934 сыллаахха төрүттэммит).
1984 сыллаахха историко-этнографическай музей тэриллибитэ.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г. 400px|thumb|left|Өлөөн уонна Харыйалаах куйаартан көстүүлэрэ
Өбүс
Өбүс (penis) — эр киһи ууһуур уонна ииктиир тас уоргана, сэбэ. Ханыыта суох уорган, ииги таһаарары уонна эр киһи сиэмэтэ дьахтар ууһуур уорганнарыгар киирэрин хааччыйар.
Бучча — уол оҕо сэбин, өбүһүн ааттарыттан биирдэстэрэ.
От ыйын 27
От ыйын 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 208-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 209-c күнэ). Сыл бүтүө 157 күн баар.
Оконешникова Анастасия Петровна
Оконешникова Анастасия Петровна — уйулҕа үөрэҕин билимнэрин доктора, Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай Университет профессора.
Олоҕун олуктара
200-н тахса араас дойдуларга тахсыбыт билим үлэлэрдээх. Саха Республикатын конституциятын биир улахан көхтөөх суруйааччыта буолар. Национальнай оскуолаларын концепциятын суруйуутугар кыттыбыт.
Миссури
мини| Миссури Missouri
Эстон тыла
Эстон тыла (eesti keel) — эстоннар тыллара, фин-угор тылларын балтия-финн салаатыгар киирэр. Официальнай тыла Эстония уонна Европа Сойууһун официальнай тыла. Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.
Быһаараллар
Ethnologue: Estonian. A macrolanguage of Estonia Glottolog 3.0: Language: Estonian
1239
1239 сыл.
Парникова Анастасия Степановна
200px|thumb|right|Парникова Анастасия Степановна Парникова Анастасия Степановна (26.09.1911—26.09.2001) — саха устуоруйатын чинчийбит учуонай, история билимин кандидата.
Олоҕун олуктара
А.С. Парникова — историк, демографияны уонна этнографияны чинчийбитэ.
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалара
Күөнэх
thumb|250px
Күөнэх  (, Обыкновенный гольян, речной гольян, гольян-пеструха) — кыра балык, мундуга майгынныыр, ол эрээри кыра уонна сырдык дьүһүннээх, сүрүннээн үрэх балыга. Мундуттан уратыта лаапчаана хара, хараҕа эмиэ. Көҕөрүмтүйэн көстөр.
Саха сиригэр хотугу байҕалларга түһэр өрүстэргэ барыларыгар үөһээ уонна орто сүүрүктэригэр үөскүүр. 1940—1950 сс. ахсаана биллэрдик аҕыйаабыт. Сорохтор ону курааны кытта ситимнииллэр, сорохтор — экология туруга уларыйбытынан быһаараллар.
«Хорсунун иһин» мэтээл
«Хорсунун иһин» мэтээл - Мэтээли олохторун кэрэйбэккэ хорсун быһыыны көрдөрөн сэриигэ кыттыбыт, анал сорудаҕы толорбут, кыраныыссаны кыраҕытык манаабыт аармыйа, флот, ис дьыала уорганнарын саллааттарыгар биэрэллэрэ.
Күөнэх
Хаар ситэ уулла илигинэ толоон налыы уутугар баҕаны кытта биир кэмҥэ ыыр. Кыратын быһыытынан искэҕэ да аҕыйах. Баара-суоҕа 500-600. Ыан баран маары-толоону бата сылдьан аһаан уойар-тотор.
«Хорсунун иһин» мэтээл
«Хорсунун иһин» мэтээл муус устар 17 күнүгэр 1938 с. олохтоммута. Уопсайа 4 мөл. киһи наҕараадаламмыта.
Күөнэх
Төннүү күөнэҕэ - ыан баран от ыйыгар күөлүгэр эбэтэр үрэҕэр төттөрү устан киирэн иһэр күөнэх. Тууга ыы быччары киирэр буолар.
Аһылыга
Сааскы күөнэх сүрүн аһылыга - собо уонна мунду искэҕэ.
Бултааһын
Туулууллар. Ыкса күһүн муус тоҥорун саҕана үрэх элгээнигэр мууһу тоҥорбокко үөр күөнэх көбөн, күөс оргуйарын курдук өрө кыынньа турар буолар. Ону оргууй үөмэн киирэн куйуурунан баһан ылаллара үһү.
Хаһааныы, астааһын
Мууска эбэтэр тыаҕа холболоон кутан кыһыҥҥыга хаһааналлара. Кыһын, син эмиэ мунду лыыбатын курдук үөрэҕэ булкуйан сииллэрэ.
Кэриэйдэр
Кэриэйдэр (кэр. 한민족 эбэтэр 韓民族) диэн Илин Азия омуга. Соҕуруу Кэриэйэ (79%) уонна Хоту Кэриэйэ (91%) сүрүн омуга. Киннэр Сахалар, Дьоппуоннар, Кытайдар курдук биир улахан Монголоид арааса буолаллар. Бүтүн ахсааннара 100 миллион. Саха сиригэр 1 815 кэриэй олорор (2002 ).
111
111 сыл.
Икки (ахсаан)
300px|thumb|right|Икки ахсаан глифа
2 (икки) — дьиҥ ахсаан, 1 уонна 3 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Нью Хэмпшир
мини| Нью Хэмпшир New Hampshire
Кэбээйи улууһа
Кэбээйи улууһа — Саха Өрөспүүбүлүкэтин улууһа. Киинэ — Сангаар бөһүөлэгэ. Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1937 сыл муус устар 20 күнэ. Сирин иэнэ — 107,8 тыһ. кв.км.
Нэһилиэнньэтэ 1989 с. — 29,4 тыһ. киһи эбитэ, 2007 с. - 13541 киһи.
Улуус Республика киин өттүгэр тайаан сытар. Ньуура — дэхси да, хайалаах да сирдээх. Ол курдук хоту уонна хотугулуу илин өттүгэр Дьааҥы сис хайалара бааллар. Тохсунньу ыйга орто температура хайалаах өттүгэр -36 кыраадыстан хотоол сиригэр -40 кыраадыска диэри тымныы, от ыйыгар +10...+18 кыраадыс сылаас. Сыл устата илин өттүгэр 200-250 мм, оттон хайалаах өттүгэр 500-600 мм тиийэ сөҥүү түһэр. Улахан өрүстэрэ — Өлүөнэ уонна Бүлүү. Элбэх улахан күөллээх, олОртон саамай улаханнара — эмис соботунан аатырар Ньидьили. Улууска кыһыл, үрүҥ көмүс, сибиньиэс, сыыҥка, газ, таас уонна бороҥ чох саппаастара, тутуу матырыйааллара бааллар.
Кэбээйи сиригэр-уотугар 13 муниципальнай тэриллии баар.
Улууска чоҕу уонна гаһы туһаҕа таһаарыы барар. Тыа сирин үлэһиттэрэ таба, ынах, сылгы, килиэккэлээх кыыл иитиитинэн дьарыктаналлар. Тыа сирин хаһаайыстыбатыгар туһаныллар сир кээмэйэ 59,2 га.
Демография
500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана 500px|thumb|right|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ <br style="clear:both;" />
Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Кэбээйи улууһун каартата
Баҕадьы
Туһаныллыбыт сирдэр
Попов И.К. «Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт». — Дьоккускай: «Бичик», 2004 — 11 с.
Айсен чемезов
Чемезов Айсен Ильич (англ. Chemezov Aysen); род. 28 декабря 1987, Кобяй, Республика Саха (Якутия), Россия) — Туомускай куорат устудьуона. 2009с. В.В. Путин аатынан истипиэндьийэтин лоуреата. Сахалартан Туомускай куоракка маннайгынан бутылочнай пиибэни хара5ынан арыйар киhиннэн бутун Оройуонна биллэр киhи. Жасик эм.
Куруҥ
Куруҥ — тыаҕа өрт барбытыттан өлбүт, хаппыт, хоруорбут мастаах ойуур. Саха Сирин тыатыгар сайыҥҥы куйааска өрт сотору-сотору турар буолан куруҥ элбэх.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2 Уот сиэбит ото-маhа, сирэ.
Биирдэм пикиэт
Биирдэм пикиэт (Одиночный пикет) — утарсыы көрүҥэ, соҕотох киһи дьон сылдьар сиригэр былакааттаах турар. Хаампат, хаһыытаабат.
Арассыыйа сокуонунан соҕотох киһи пикиэтииригэр олохтоох былаас уорганнарын кытта турар сирин сөпсөһүннэрбэт, эрдэттэн сэрэппэт. Биирдэм пикиэттэр ыккардыларыгар төһө эрэ арыттаах буолуохтаах. Ол арытын кыра кээмэйэ субъект сокуонугар суруллар, ол эрээри 50 миэтэрэттэн ордуга суох буолуохтаах (ол аата субъект сокуонугар пикиэттээччилэр ардылара, холобур, 60 миэтэрэттэн кыра буолуо суохтаах диэн суруйар бырааба суох). Биир кэмҥэ, майгынныыр луоһуннаах турар пикиэттээчилэри суут бэйэтин быһаарытынан көмүөл пикиэт курдук көрүөн сөп. Ол түгэҥҥэ пикиэттээччилэр административнай миэрэҕэ тардыллыахтарын сөп ..
Үөдэй нэһилиэгэ (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Үөдэй нэһилиэк куйаартан көстүүтэ Үөдэй нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ымыйахтаах.
Улуус кииниттэн 32 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1134 киһи (2007 сыл).
1240
1240 сыл.
Дьячковскай Семён Федотович
Олоҕун олуктара
1922 с. билиҥҥи Горнай улууһун Киров нэһилиэгэр төрөөбүт.
1942 сыллаахха 20 саастааҕар сэриигэ баҕа өттүнэн, бэйэтэ тылланан барбыт. Уралга Бершеть байыаннай горнизонугар 19-с туспа хаһыйар биригээдэтигэр отделение хамандыыра буола үүммүт. Ильмень күөллээҕи сэймэктээһиҥҥэ бастакы бойобуой сүрэхтэниитин ылбыт. 1946 с. демобилизацияламмыт. Сэрии хонуутуттан Кыһыл Сулус уордьаннаах уонна мэтээллэрдээх эргиллибит.
С. Ф. Дьячковскай өр кэмҥэ лесопункт тэрилтэ салайааччытынан үлэлээбит. Эдэр сааһыттан тэтиэнэх, кытыгырас буолан, оччолорго спортка биллэр-көстөр ситиһиилэммит.
1940 с. сэрии иннигэр оройуоннарынан, куораттарынан хайыһарга эдэр ыччат комсомольскай кросстара маассабайдык ыытыллара. Онно республика үрдүнэн 13 киһи «Комсомольскай кросс актыбыыһа» диэн значогунан, анал грамоталарынан наҕараадаламмыттар. Кинилэр ортолоругар Горнайтан Бэрдьигэстээх орто оскуолатын VII кылааһын үөрэнээччитэ Семен Дьячковскай биир бастакынан ылбыт.
Спортка ситиһиилэрэ
Семён Фетодович хайыһарга республикаҕа күүстээх сүүрүүгүнэн 1940 с. биллибитэ. Кини онно бэйэ оҥоһуу хайыһарынан 3 көскө II миэстэни ылбыта. Сэрии кэнниттэн Ленинградскай уобаласка сылдьан, 2 көмкө хайыһарынан сүүрүүгэ II миэстэлээх призёр буолбута.
1971 с. Баһылай Манчаары спартакиадатыгар хапсаҕайга 45-тэн үөһэ саастаахтарга III миэстэни ылбыт.
Нью Дьэрси
мини| Нью Дьэрси New Jersey
Тукачаан
Тукачаан  (, Обыкновенный чукучан) — балык.
Саха сиригэр илин өрүстэригэр (Индигиир, Алаһыай, Чукочья, Халыма) үөскүүр. Күөлгэ киирбэт.
«Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл
мини|«Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл мини|«Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл лиэнтэтэ
112
112 сыл.
«Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл
«Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. .
Мэтээл 1470000 киһиэхэ бэриллибит: Ол иһигэр 15 тыһ. былакаадаҕа түбэспит оҕолорго.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотеката
300px|thumb|right|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотеката Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотеката, Арассыыйа илин өттүгэр биир бөдөҥ библиотека. 1925 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Аммосов М.К. туруорсуутунан төрүттэммитэ.
Библиотека фондатын тэрийэргэ кыттыыны ылбыттара 99 араас тэрилтэ, олор истэригэр Москва, Ленинград тэрилтэлэрэ.
Манна ВЦИКка Саха сиринээҕи бэрэстэбиитэлэ Винокуров И.Н. оруола улахан.
1927 сылтан Саха сирин бастакы булгуччулаах босхо экземпляры ылар буолбута, онтон 1931 сылтан РСФСР бэчээт бородууксуйатын босхо булгуччулаах экземпяры ылааччы библиотекалар ахсааннарыгар киирбитэ.
1949 сылтан булгуччулаах босхо ылыы төлөбүрдээх буолбута.
1927 сылтан ааҕааччылар саалалара аһыллыбыта. Тэриллиэҕиттэн ыла Саха сирин култуура кииннэриттэн биирдэстэринэн буолбута.
1973 сыллахха саҥа куорпуска көспүтэ.
1992 сыллахха Саха Республикатын Президенын ыйааҕынан саха омук ордук сыаналаах национальнай достояние аатын сүкпүтэ.
Куруум
Куруум — 1) хайа эниэтинэн үлтүркэй, дэриэспэ (дресва) таас суккураан таас сүүрээн буолан түһэрэ; 2) хайа дьаппатын тамаҕар, сүнньүгэр мунньуллар көһөкө таас.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Род Айлэнд
мини| Род Айлэнд Rhode Island
Васильев Юрий Алексеевич (Бахлай)
Васильев Юрий Алексеевич (Бахлай) — Чолбон рок-бөлөх кыттыылааҕа.
Күүччэ
Күүччэ (, Сибирский голец-усач, вьюн) — кыра балык.
Васильев Юрий Алексеевич (Бахлай)
1961 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт. Ийэтэ Федора Варламовна Васильева, ҮөҺээ Бүлүү Өргүөтүттэн төрүттээх. Үс саастааҕар өлөн хаалбыт, онон оҕо дьиэтигэр иитиллибит.
Күүччэ
Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ үөскүүр. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Окладников Алексей Павлович
1938-1961 сылларга ССРС НА Ленинградтааҕы отделениятыгар үлэлээбит. 1966 сылтан НА Сибиирдээҕи салаатын История, филология уонна философия институутун дириэктэрэ (Новосибиирскэй). 1962 сылтан Новосибирскэйдээҕи госуниверситет историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ.
1908 сыллаахха алтынньы 3 күнүгэр төрөөбүт, 1981 сыллаахха өлбүт.
Сойуоттар
Сойуоттар (сойоты, соёд, сойыт, саяты) — Бүрээтийэ Ахын аймагар (Окинскай оройуонун) түөлбэлээн олорор олохтоох аҕыйах ахсааннаах омук.
Устуоруйалара
мини|Сойуот дьахтара, «Народности России» сиэрийэттэн Сойуоттар сайаан самадьыларын сорҕолоро, Илин Сайаан түҥ былыргы олохтоохторо. Кэлин тылларын сүтэрэн, түүр тылламмыттар. Ол эрээри олохторун отуорун, култуураларын уонна сиргэ-дойдуга, олоххо сыһыаннарын чөл хаалларбыттар диэн буолар. Бу омуктар тустарынан сурукка XVII үйэҕэ казаактар скаазтарыгар киллэрбиттэрэ баар.
Илин Сайааҥҥа хонгодоор диэн бүрээт биистэрэ олохсуйбуттарын кэннэ, сойуоттар бүрээт дьахталларын ойох ылар буолбуттар. Аны тыллара бүрээт тылыгар чугаһаабыт. Ол эрээри таба иитиитинэн уонна булдунан дьарыктаналларын тохтоппотохтор. Хойукка диэри диэри туспа омук быһыытынан билиниллибэттэр этэ. 2002 сыллаахха эрэ биэрэпискэ сойуот туспа омук быһыытынан киирбитэ.
Тыллара
Сойуоттар ураал тылларыгар киирэр самадьылыы тылынан саҥараллар этэ, кэлин сойуот-цаатан тыла диэн ааттанар тыва тылыгар уонна Монголияҕа монгуол тылын цаатан барыйааныгар чугас түүр тылыгар көспүттэр. Билигин да бу тылы аҕыйах кырдьаҕас киһи билэр.
2001 сыллаахха сойуот тылын сөргүтэргэ кириллицаҕа олоҕурар алпаабыт оҥоһуллубута. Букубаар уонна үөрэх босуобуйалара тахсыбыттара. 2003 сыллаахха «Сойуот-бүрээт-нуучча тылдьыта» тахсыбыта. 2005 сыллаахтан Ахын аймаагар бастакы сүһүөх оскуолаҕа сойуот тылын үөрэтиини киллэрии саҕаламмыта.
Куоҕастар уустара
Куоҕастар уустара (, Род Гагары) - Куоҕастар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Сойуоттар
Дьарыктара
Былыр былыргыттан билиҥҥээҥҥэ диэри сойуоттар сүрүн дьарыктара табаны уонна сарлыгы (як) иитии. Ону таһынан самалык быһыытынан булдунан дьарыктаналлар.
Куоҕастар уустара
Бу ууска Саха сиригэр 4 көрүҥ киирэр: Быытта куоҕас, Даллан куоҕас, Үрүҥ моойдоох куоҕас, Үрүҥ тумустаах куоҕас.
Сойуоттар
Олох-дьаһах
Хас да уус холбоһон уус баһылыктарыттан турар сүбэ талаллар. Иркит, хаасуут уонна онхотдиэн уустар бааллар.
Улуус (Бүрээтийэ)
Улуус — диэн Бүрээтийэҕэ бүрээттэр түөлбэлээн олорор тыа нэһилиэнньэлээх пууннарын ааттыыллар, Саха сирин нэһилиэктэрин курдук. Оттон оройуоннарын аймак биитэр аймаг диэн тылбаастыыллар, бу аймаг диэн тыл билигин нуучча тылыгар туттуллубат, бүрээттии эрэ докумуоннарга туттуллар.
Сойуоттар
Олох-дьаһах
Жогтаар («Көрсүү») диэн бырааһынньыктаахтар, 2004 сыллаахха бырааһынньык аатын Улуг-Даг («Улуу хайа» — Бурин-хан хайа аатынан) диэн аакка уларыппыттара. 2008 сыллаахтан ол бырааһынньык кэмигэр  Самаайап ааҕыылара диэн ааттаах тэрээһин ыытыллар — аҕыйах ахсааннаах омуктар чөл буолууларыгар аналлаах.
Ахан аймагын сирин 90% (сорох источникка этиллэринэн 70%) 2016 сыл ахсынньытыгар территория традиционного природопользования местного значения коренного малочисленного народа Севера – сойотов диэн ыстаатыстаммыта. 2016 сыл тохсунньу 12 күнүгэр ТТП судаарыстыба регистрациятын ааһан сир кадастрыгар бэлиэтэммитэ.
1241
1241 сыл.
Солоҕоон нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
500px|thumb|right|Солоҕоон нэһилиэк Өлөөн улууһун каартатыгар Солоҕоон нэһилиэк. Өлөөн улууһун нэһилиэгэ. Киинэ Ээйик.
Географията
Улуус кииниттэн 550 км. соҕуруулуу-илин диэкки сытар.
Олохтоох дьоно
Нэһилиэнньэтин ахсаана 322 киһи (2007 сыл).
400px|thumb|left|Солоҕоон нэһилиэгэ куйаартан көстүүтэ
Өссө маны көр
Өлөөн улууһа
Искра нэһилиэгэ (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Искра нэһилиэк Күрэҥ Ат сэлиэнньэтэ куйаартан көстүүтэ Искра нэһилиэгэ. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күрэҥ Ат.
Улуус кииниттэн 25 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 203 киһи (2007 сыл).
113
113 сыл.
Лорен Буш
Лорен Буш (Lauren Bush; төр. бэс ыйын 25 күнэ 1984, Денвер, АХШ) — модель уонна и дизайнер. Лорен — «FEED Projects» тэрийсээччи, генераальнай уонна креативнай дириэктэрэ. АХШ урукку бэрэсидьиэнэ Джордж Буш-аҕа уонна АХШ экс-бэрэсидьиэнэ Джордж Буш балыс кыыһа.
Биографията
Лорен орто оскуоланы, эдьиийэ Эшли уонна быраата Пирс курдук, Техаска Хьюстон куоракка бүтэрбитэ. Парсон дизаайн оскуолатыгар уонна Сибэтиэй Мартин ускуустуба уонна дизаайн кэллиэһигэр муоданы уонна дизаайыны үөрэппитэ. 2006 сыллаахха Лорен Принстон үнүбүрсүтүөтүн бүтэрэн «антропология» идэтигэр бакалавр истиэпэнин ылбыта.
Лорен модель улэтин саҕалаабыта (үрдүгэ 168 см). «Vogue» уонна «Vanity Fair» сурунааллар тас хахтарыгар, ону кытта «Tommy Hilfiger» таҥаһын реклааматыгар көстүбүтэ. Буш «Abercrombie & Fitch» маарканы реклаамалаабыта, Гай Маттиоло уонна Айзек Мизрахи диэн дизайнердары кытта үлэлээбитэ. «Друзья» сериаалга эмиэ кыттыбыта. Итини таһынан, Лорен үтүөнү оҥоруунан дьарыктаммыта, устудьуоннуур сылларыгар ООН аан дойдутааҕы бородууксуйа бырагыраамматын чэрчитинэн Чаадка үтүө дьулуур биир илдьитэ буолбута.
2007 сыллаахха Лорен Буш Эллен Густафсоны кытта «FEED Projects» олохтооччутунан буолта. «FEED Projects» суумкалары оҥорор, атыыттан киирбит дохуота барыта ООН аан дойдутааҕы бородууксуйа бырагыраамматын пуондатыгар аһарыллыахтаах. FEED суумкалара 100%-наах органик, тупсаҕай матырыйаалтан оҥоүуллаллар. Бырайыак сылы быһа биир үөрэнээччини эбиэтинэн хааччыйар хайысхалаах. Лорен АХШ-ка үөрэнээччилэр аһылыктарын тупсарыыга «FEED USA» бырагыраамманы олохтообута.
2008 сыллаахха балаҕан ыйын 11 күнүгэр Буш «Lauren Pierce» диэн ааттаах бэйэтин таҥаһын атыылыыр ситим-мааркеттары арыйбыта.
«Одесса көмүскэлин иһин» мэтээл
мини|«Одесса көмүскэлин иһин» мэтээл мини|«Одесса көмүскэлин иһин» мэтээл лиэнтэтэ
«Одесса көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. .
Мэтээлинэн 30 тыһ. киһи наҕараадаламмыта.
Эйэлэһии
Эйэлэһии диэн уларыйыы кэнниттэн эйэни хатылаан олохтооһун ааттанар.
Дьон бары ыаллыы олороллор. Үгүс ыаллар ыраахтар, онтон сорохтор чугас, кэккэлэһэ олороллор. Киһини бэйэтинээҕэр ордук билэр дьонунан ыалларын ааҕаллар. Киһини лаппа билиэхтэрин баҕарар буоллахтарына ыалларыттан ыйыталаһан билэллэрэ ордук таба сыанабылы биэрэр.
Сахалар саастарын тухары бииргэ олорор ыалларын кытта эйэлээх, бэйэ-бэйэни итэҕэйсэр сыһыаны олохтууллар. Хайа да ыалларын кытта куруук этиһэ, охсуһа сылдьыбыттара былыргы кэпсээннэригэр, үһүйээннэригэр да ахтыллыбаттар. Бу үтүө үгэс сахаларга билигин өссө сайдан күүһүрэн иһэр. Сахалар нууччалары кытта ыаллыы олорбуттара ыраатта.
Омуктар бэйэ-бэйэлэригэр былыргы кэмҥэ аан маҥнайгы көрсүүлэрэ хайдах сайдан барбытыттан тутулуктанан бэйэ бэйэлэригэр хос аат бэрсэллэр. Маҥнайгы көрсүһүүлэр эйэ-нэмнээхтик, бэйэ-бэйэлэрин өйдөһүүнэн, өйөһүүнэн саҕаланнахтарына уонна салгыы сайыннахтарына бу омуктар бэйэлэрин хайдах ааттаналларынан ыҥырсаллар. Омуктар билсиһиилэрэ хайаларыгар эрэ атаҕастабылы, батталы үөскэттэҕинэ бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэспэккэлэр хос, үөҕүү аатынан ыҥырсар буолаллар. (1,13).
Нууччалар Илин Сибииргэ кэлэн иһэн «яколар» диэн омуктар Өлүөнэ өрүскэ олороллор диэн тунгустартан истибиттэр. Саха Сиригэр кэлэн баран сахалары кытта төһө эмэ билсэн, көрсөн бараннар тоҕо «якут» диэн сыыһа, атын ааты «саха» диэҥҥэ көннөрбөтөхтөрө дьону интэриэһиргэтэр. Кэлин кэмҥэ учуонайдарбыт онтон-мантан була-була кылаадьылыы сатаабыттарын да иһин туоратык, бэйэ этэриттэн атыннык ааттааһын син-биир үөҕүү буолара уларыйан хаалбат, хайдах эрэ ис-киирбэҕэ суохтук иһиллэрэ тупсан кэлбэт. Бу тыл билигин даҕаны «Инородец» диэн өйдөбүлү саха дьонугар ханан эрэ өйдөтө сылдьар, тэҥнээх сыһыаны кыайан олохтообот.
Сахаларга «Тириитин таһынан киирэр» диэн этии баар. Тыл дорҕооннорун охсуулара киһи өйүгэр-мэйиитигэр киирэн бэйэтигэр сөптөөх доргуйуулары, хамсааһыннары үөскэтэр. Үөҕүү тыллара ордук күүстээх хамсааһыннары таһаарар уратылаахтар. Үчүгэйдик иһиллибэт буоланнар эйэлээх сыһыаҥҥа мэһэйи оҥороллор.
Саха дьоно билигин нууччаларбытын кытта көннөрү бииргэ эрэ буолбакка букатын ыаллыы олоробут. Хайаан да эйэлээх буоллахпытына эрэ бииргэ олорор дьиэбит үрэллибэккэ туруо этэ. Үөхсэн, куһаҕаннык ааттаһан бүтэрбит эйэбит өссө бөҕөргүүрүгэр олук буолар. Салгыы олохпутугар, оҕолорбут, сиэннэрбит олохторугар өссө эйэлээх буолууларыгар оҥкул уурулларын ситиһиэхпитин хос ааттаһа сылдьарбыт мэһэйдиир. Нуучча тылыгар сахалары «якут» диэбэккэ саха диири, онтон саха тылыгар уруускайдары «нуучча» диэбэккэ уруускайдар диэни олоххо киллэриэххэ сөптөөх кэм кэлэрэ буолла.
Кыра, кыаттарбыт киһи хом санаата быдан дириҥ буолар. Кыаттарбыт киһини эбии кыынньаан, үөҕэн биэрдэххэ олус дириҥ атаҕастабылга кубулуйар. Улаханнык хомойбут, өссө эбии атаҕастаммыт киһи эйэлэһэ охсоро кыайбыт киһитээҕэр быдан ыарахан. Бу дьон аны ахсааннара аҕыйах буоллаҕына, «Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай, биир уол оҕо ханна төрөөн өлбөтөҕөй», диэн этиигэ тиийэн хааллахтарына эйэлэһии ордук ыарахан буоларыгар тиийэр.
Сахаларга «Кыайбыт киһи киэҥ көҕүстэнэр» эбэтэр «Kыахтаах киһи киэҥ көҕүстээх» диэн этиилэр бааллар. Кыайыы санаа туолуутугар тириэрдэр буолан «Киэҥ көҕүстээх» буолууну үөскэтэр кыаҕа улахан. Кыайбыт, элбэх ахсааннаах дьон киэҥ көҕүстэннэхтэринэ, кыраны баран аахсыбат буоллахтарына эрэ иирсибит дьоҥҥо эйэлэһии буолар. Эйэлэһэр дьон икки ардыларыгар кыайыы уонна кыаттарыы балаһыанньата үөскээтэҕинэ, аан маҥнай кыайбыт өрүттэр эйэлэһиини саҕалыыллара табыллар.
Биһиэхэ Россияҕа олус элбэх омуктар бииргэ олороллор. Кыайбыт, баһылыыр омукпут бэйэлэрин ааттаналларынан уруускай омуктарбыт дэнэллэр. Сахалар кыаттарбыт кыһыыларыгар кинилэри эмиэ хардары үөҕэн, хос ааттаан, нууччалар диэн ааты иҥэрбиттэр. Куһаҕан майгыларын билэннэр былыргы үйэлэргэ кыайан эйэлээхтик бииргэ олорботох, симэлийбит омуктарын аатынан ыҥырар буолбуттар. Өбүгэлэрбит олус ырааҕы өтө көрөннөр эппиттэрэ дуу, хайаабыттара дуу, сөбүлээбэт дьонноругар былыргы үйэҕэ эстэн, симэлийэн суох буолбут омуктар ааттарын иҥэрбиттэр.
Билигин Саха республикатыгар икки государственнай тыллаахпыт. Бу тылларбытыгар омукпут аатын икки аҥытык ааттыыбыт. Бэйэбит ылыммыт государственнай тылбытыгар омуктутун үөҕэн, хос ааттаан этинэрбитигэр тиийэрбит санаабытыгар ордук ыараханы үөскэтэр.
Омук омукка сыһыанын тупсарарга аан маҥнай хос ааттаабат, быһыы хоһуйбат, үөхпэт буолуу туһалыыр. Эйэлэһии буолуутугар киэҥ көҕүстэммит, элбэх ахсааннаах уруускай омуктар аан бастаан саҕалыыллара эрэйиллэр. Кинилэр бэйэлэрэ аҕыйах ахсааннаах омуктары сыаналаан хайдах ааттаналларынан ыҥырар буолууларыттан дьиҥнээх эйэлэһии дьэ саҕаланыа.
Саха диэн тыл уруускайдар тылларыгар сүгүн сөп түбэспэт, ыарахан тыл. Уруускайдар тылларын быраабылаларыгар хайа да өттүнэн таба түбэспэт, бас бэриммэт, ураты күүстээх тыл. Бу тылы бэйэтинэн уларыйбакка сылдьар гына туспа быраабыла оҥорон уруускайдар тылларыгар киллэриэххэ сөп.
Ыаллыы, бииргэ олорор дьон хос ааттаһан бэйэ-бэйэлэрин санааларын буорту оҥорбокко сылдьаллара ордук эйэлээх, бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөр буолууларыгар тириэрдэр. Омуктар сайдан иһиилэрин сокуонунан эйэлээхтик бииргэ олорор омуктар бэйэ-бэйэлэригэр өссө чугасаһан, холбоһон саҥа омугу үөскэтэн, өссө сайдан, үүнэн тахсаллара быһаарыллар. (2,42).
Туһаныллыбыт литература
1. У.А.Винокурова. Сказ о народе саха. Якутск: Нац.кн.изд-во «Бичик», 1994.- 144 с.
2. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Павлов Василий Семенович
200px|thumb|right|Павлов Василий Семенович Павлов Василий Семенович (19.04.1936—03.02.1982) — бөлүһүөпүйэ билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
В. С. Павлов — философ—социолог. П. И. Докторов уонна П. Т. Тумусов кыттыгастаах «Комплексный план социально-экономического развития Верхневилюйского района» (Верхневилюйск, 1978) бэчээттэппитэ. Тыа эдэр ыччата уонна куорат нэһилиэннэтэ общественнай-политическай олоххо кыттыыларын туһунан хас да ыстатыйаны суруйбута.
1242
1242 сыл.
Мегежекскэй Михаил Васильевич
200px|thumb|right|Мегежекскэй Михаил Васильевич Мегежекскэй (Ксенофонтов) Михаил Васильевич — сэбиэт былааһын олохтооччулартан биирдэстэрэ, саха биллиилээх уопсастыба уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ, Саха Сирин автономиятын олохтоспут дьонтон биирдэстэрэ.
Олоҕун олуктара
1917 сыллааҕы революция түгэннэрин кыттыылааҕа. 1918 с. М. Ксенофонтов В. Д. Котенко кыһыл этэрээтин бэлиитикэҕэ салайааччыта. 1919 с. бэс ыйыгар Дьокуускайга куорат ыччатын кистэлэҥ революционнай куруһуоктарын тэрийбитэ (кэлин бу куруһуок «Эдэр коммунист» диэн ааттанан Саха Сиригэр комсомолу тэрийиигэ тирэх буолбута). Бу сыл Мегежекскай диэн араспаанньаны ылынар.
1920—1922 сыллардаахха Бүлүү уонна Өлүөхүмэ нарын бэрэссэдээтэлэ, сэкэрэтээрэ.
1924 сыллаахха Москваҕа Илин норуоттар коммунист университетын бүтэрэр.
Үөрэҕи бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы сэбиэскэй партийнай оскуола дириэктэрин үөрэх чааһыгар солбуйааччытынан үлэлиир. 1925 с. баартыйа уобаластааҕы хонтуруоллуур хамыыһыйатын эппиэттээх сэкиритээринэн, онтон салгыы оробуочай-бааһынай инспекциятын унан ананар.
1926—1927 сс. Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин чилиэнинэн уонна эппиэттээх сэкиритээринэн талыллан үлэлээбитэ. 1926—1927 сс. ЯЦИК бэрэссэдээтэлинэн талыллар, салгыы баартыйа уобаластааҕы хонтуруоллуур хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир. 1928 с. ЯЦИК бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан уонна тэрийэр салаа сэбиэдиссэйинэн ананар.
1929 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр Дьокуускайга эмискэ ыалдьан өлбүт. Кини аатын Ньурба оройуонугар уонна Дьокуускайдааҕы сэбиэскэй партийнай оскуолаҕа иҥэрбиттэрэ, Мегежекскэй стипендията диэн орто уонна үрдүкү үөрэх кыһаларыгар биэстии стипендияны олохтообуттара. Кэлин «Аммосов дьыалатыгар» сыһыараннар өлбүтүн да кэннэ норуот өстөөҕүнэн биллэриллибит. 1957 сыллаахха толору реабилитацияламмыт.
Ылыллыбыт сирэ
Якутия, хроника, факты, события. — Якутск, 2004.
Быраас Оппуонньа
Чугастык билэр дьоно-сэргэтэ, аймахтара Афанасий Васильевич Николаевы, кини төһө да сэттэ уон биэс сааһын туолбутун иһин, “хирург Оппуонньа”, “быраас Оппуонньа” дии үөрэнэн хаалбыттар. Үрдүк үөрэҕи соҕуруу бүтэрэн, Афанасий Васильевич Саха сиригэр үчүгэй хирург-быраас уонна тэрийээччи-салайааччы быһыытынан биллибитэ-көстүбүтэ, дьон-сэргэ махталын ытыктабылын ылбыта.
1969 с. элбэҕи эрэннэрэр, кэскиллээх испэсэлииһи Томскайдааҕы медицинскэй институт доруобуйа харыстабылын салайааччытын-тэрийээччитин бэлэмниир аспирантураҕа үөрэтэ ыыппыттара. Ити кэнниттэн кини Саха судаарыстыбаннай университетын хирургия хаапыдыратыгар ассистеннаабыта.
Ааспыт үйэ 70-90-с сылларыгар Афанасий Васильевич Николаев СӨ Клиническэй балыыһа, онтон Өрөспүүбүлүкэтээҕи онкология диспансерын уонна СӨ Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин Дьокуускай куораттааҕы 1 №-дээх балыыһатын кылаабынай быраастарынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Ити эппиэттээх дуоһунастарга үлэлиир кэмнэригэр кини үрдүк бэлэмнээх испэсэлиис уонна сатабыллаах хаһаайыстабынньык-тэрийээччи буоларын көрдөрбүтэ.
Оччотооҕу кэм ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн, ити үөһэ ааттаммыт эмтиир тэрилтэлэр материальнай-тэхиниичэскэй базаларын бөҕөргөтүүгэ дьоһуннаах үлэ ыытыллыбыта. Ити кэмнэргэ өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһа, кырдьык даҕаны, бүтүн Саха сирин үрдүнэн эмтиир-томтуур Киин быһыытынан биллибитэ-көстүбүтэ. Киһи сөҕөрө уонна үөрэрэ диэн, оччотооҕу суол-иис куһаҕанын аахсыбакка, тоһуттар тымныыттан толлубакка, уот кураантан куттамакка, Дьокуускайга үлэлии олорон Афанасий Васильевич тыа сирин киин балыыһаларыгар Мэдиссиинэ сэбиэтин көһө сылдьар мунньахтарын бэлэмнээн, тэрийэн ыыталыыра. Ити улуус балыыһатыгар быраастар идэлэрин үрдэтиигэ, умнубуттарын санатыыга көдьүүһэ-туһата улахана өйдөнөр. Кини Саха сиригэр үлэлиир сылларыгар Красноярскай, Новокузнецкай, Москуба, Санкт-Петербург куораттарга тиһигин быспакка стажировкаларга баран, үөрэнэн-сайдан кэлэрэ.
1981 сыллаахха А.В. Николаевка “социальнай гигиенист-доруобуйа харыстабылын тэрийээччи” диэн үрдүк квалификациялаах аат-суол (категория) иҥэриллибитэ.
Саха сиригэр тахсар хаһыаттарга, сурунаалларга А.В. Николаев доруобуйа харыстабыла хайдах сайдан испит устуоруйатын уонна миэстэтигэр ыытыллар үлэ-хамнас туһунан элбэх ыстатыйаны бэчээттэтэн таһаартарбытын кэлин суруйбуттара. Оттон төрөөбүт-үөскээбит Ньурбатын улууһугар хирург-бырааһынан, кэлин кылаабынай быраас солбуйааччытынан үлэлээбитин туһунан суруллубута даҕаны уонна билэр дьонун-сэргэтин ортотугар билигин да кэпсээҥҥэ сылдьар.
Бастыҥ хирург Афанасий Васильевич нэһилиэнньэҕэ суһал көмөнү оҥорууга көтөр аалы (сөмөлүөтү, кыра бөртөлүөтү) туһаныыга сүүнэ улахан өҥөлөөх. Олус ыраах учаастактардаах Ньурба, Сунтаар, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү улуустарын олохтоохторугар, чуолаан, Чуучукаан, Далдын уонна Эҥээрдэк диэн инньэ Өлөөн аттыгар сытар дойду дьонугар абыраллаах этэ. 2003 с. бэйиэт Николай Харитонов-Чуор “Врач от Бога” диэн ыстатыйата “Якутия” хаһыакка тахсыбыта. (“Якутия”, 23.08.2003 с.). “В те годы в районных больницах хирургов было мало: вызовы были бесконечными, в том числе и экстренные санрейсы в наслеги. Порой неделями не удавалось выспаться как следует. Молодой хирург удивлял своих земляков спокойствием и уверенностью в исходе операции, исключительным обаянием и высокой внутренней культурой. За 40 лет врачебной деятельности Афанасием Николаевым сделано более 2000 операций, а сколько он спас человеческих жизней”, – диэн сөҕөн-махтайан суруйбута Н. Харитонов-Чуор.
XX үйэ 90-с сылларыгар доруобуйа харыстабылыгар уһун сылларга үлэлээбит уопуттаах, үрдүк кылаастаах быраас А.В. Николаевы “Аргысмедстрах” фирма генеральнай дириэктэрэ Егор Егорович Борисов саҥа тэрийбит фирматыгар ыҥыран, кылаабынай эспиэр-бырааһынан анаабыта. Бу Саха сирин нэһилиэнньэтин ортотугар мэдиссиинэ булгуччулаах страховкатын олоххо киллэрэн эрэр быыһык кэмҥэ олус наадалаах дьыала этэ.
Ол курдук, “Үлэ бэтэрээнэ”, дьиҥнээх бэйэтин идэтинэн бэриллибит “За гуманную деятельность в СОКК” диэн Н.И. Пирогов аатынан түөскэ кэтиллэр бэлиэни туттарбыттарыттан Афанасий Васильевич ордук астыммыт буолуохтаах. А.В. Николаев – Ньурба улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Кини тустаах уонна олус түбүктээх үлэтин тас өттүнэн олус элбэх уопсастыбаннай үлэни баҕа өттүнэн сүгэһэр оҥосторо. Манна даҕатан эттэххэ, Сэбиэскэй былаас саҕана уопсастыбаннай үлэ диэн норуот салайар былааһы кытары бииргэ алтыһан, уопсастыбаны инники диэки хамсатар биир ньымата этэ.
Афанасий Васильевич “Кыһыл Кириэс” уопсастыба Бүрүсүдьүүмүн чилиэнинэн талыллан үлэлээбитэ: доруобуйа харыстабылын салаатыгар норуодунай хонтуруол ыстааты таһынан сирэй бэрэссэдээтэлэ этэ.
Кини “Кыһыл Кириэс” Бүтүн Сойуустааҕы уопсастыба дэлэгээтинэн талыллан, сийиэс үлэтигэр кыттар чиэскэ тиксэн турардаах.
Афанасий Васильевич Николаев-Быраас Оппуонньа билигин Москуба куоракка “биэнсийэлээх оҕонньор” диэн ааттанан, тапталлаах кэргэнэ Раиса Петровналыын кыргыттара Вика, Наташа уонна сиэннэрин тапталларыгар угуттанан, бочуоттаах сынньалаҥҥа олороллор.
Оппуонньа олус уруумсах, аймаҕымсах, дойдумсах киһи. Кини төрөөбүт дойдутун Киэҥ Ньурбаны, Өҥөлдьөнү ахтан, дьонун-сэргэтин көрөөрү быйыл Москубаттан кэлэн, манна сайылаата, аймахтарыгар окко-маска көмөлөстө. Дьон-сэргэ барахсан сөбүлүүр, ытыктыыр үтүө-мааны киһитин өйүгэр-санаатыгар, сүрэҕэр-быарыгар чугас тута сылдьар, ахтар-саныыр. Ол аата “үтүө киһи үктээбит суола сүппэт” диэн саха өһүн хоһоонун бигэргэтэр.
Кылыс
Саха кылыһа биитин тимирэ 90-116 см, угун уһуна 17 см кэриҥэ. Саха сиригэр баара-суоҕа 5 эрэ кылыс көстүбүтэ (Уус Алдан, Кыһыл Кырдал, 1985 с; Үөһээ Бүлүү, Нам, 1963 с.;…) Мантан 2 кылыс биитин оҥоһуута батас биитин курдук муннуктуу синньээн тахсар, 3 кылыс биитэ муннуга суох уһугар сыыйа тахсар. Балартан батастыы (ортотуттан ыла эмискэ синньиир) бии-лээх 2 кылыһы чинчийээччилэр түҥ былыргы кылыстарынан ааҕаллар.
Кылыһы аттаах киһи кыайан туттар кыаҕа суох. Кылыһы ыарахана, улахана бэрдин иһин сатыы сылдьар киһи икки илиитинэн эрэ туттар кыахтаах. Кытайдарга эмиэ кылыс курдук «дадао» диэн 1,5-2 м уһуннаах, ыарахан ыйааһыннаах сэрии сэптээхтэр. Дадаонан куйахтаах аты ортотунан быһа охсон кэбиһиэххэ сөп үһү. Сэрэйдэх-хэ, кылыс сэриигэ эмиэ итинник туттуллубут буолуохтаах.
Кылыс түүр омуктарга «кылыч», «клыч», «кылыш» диэн ааттанар. Хакастарга «хылыс» диэн аатыран сүрүн сэрии сэбэ буола сылдьыбыт. Туроктарга эмиэ «килич» диэн янычардар саабылалара баар этэ. Киһи дьиибэргии истэрэ баар — ыраахтааҕы казактара «клыч» диэн саабыланы ааттыыллар эбит. Манна таарыйан эттэххэ, «саабыла» диэн эмиэ төрүкү түүр тыла сылдьар.
DarkPlaces
DarkPlaces - Форест «LordHavoc» Хейл суруйбут оонньуу эндьиинэ. Аатырбыт Quake оонньуу эндьиинин форк’а. Босхо GNU GPL лицензиятынан тарҕанар. Nexuiz диэн шутерга туттуллубутун кэнниттэн аатырбыта.
Историята
Бу эндьиини Форест Хейл Quake эндьиинин базатыгар алта сылы быһа суруйбута.
Оонньуулар
Бу оонньуулар элбэхтэ уларыйаллар, бастакы эрэ версията тахсыбыт сыла суруллубут:
Сигэлэр
Официаль сайта
Грейс Мюррей Хоппер аатынан бириэмийэ
Сорох наҕараадалар Грейс Хоппер аатын кини 1992 сыллаахха өлбүтүн кэннэ ааттарыгар эппиттэрэ да буоллар, сыл ахсын туттарыллар «Грейс Мюррей Хоппер аатынан бириэмийэ» 1971 сыллаахха олохтоммута. Ассоциация вычислительной техники төрүттээбитэ.
Соҕуруу Дакота
мини| Соҕуруу Дакота (South Dakota)
Саҥаны айыы уратылара
Биһиги сахалар кэлин кэмҥэ бэйэлээх бэйэбит айыы диэн тылбытын ситэ билбэппит, атын омуктары үтүктүүгэ оҕустаран эрэрбит арыллан таҕыста. Оннооҕор тылбыт үөрэхтээхтэрэ нууччалыы диэки аһара халыйан хаалыыларыттан, бу сыыһаны булан, көннөрөн бар дьоммутугар тириэрдэр кыахтара суоҕуттан, саҥа, урут саха тылыгар суох, «аньыы» диэн тылы булан бэйэлэрин сыыһаларын сабына сатыы сылдьаллар.
Куоҕастар кэргэннэрэ
Куоҕастар кэргэннэрэ (, Семейство Гагаровые) - Куоҕастыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саҥаны айыы уратылара
Сахабыт тыла олус былыргы кэмнэргэ үөскээбититтэн уонна уһун үйэлэргэ уларыйбакка сылдьарыттан төрүт дорҕоонноругар иҥмит өйдөбүллэрин билигин да иҥэринэн илдьэ сылдьар. Биһиги тылбытын өй-санаа үөрэҕин чахчы баһылаабыт, дорҕоон киһиэхэ дьайыытын үөрэтэн таба туһанар дьон эрэ сөптөөх суолунан сайыннарар кыахтаахтар.
Куоҕастар кэргэннэрэ
Бу кэргэҥҥэ Саха сиригэр 1 уус киирэр: Куоҕастар уустара.
Саҥаны айыы уратылара
Сайдыыны ситиһии диэн олоххо саҥаны арыйан киллэрэн иһии буолар. Бука бары саҥаны арыйа охсоору тиэтэйэллэр, ыксыыллар. Ол сылдьан «Ыт ыксаан-ыксаан икки хараҕа суох оҕону төрөтөр» диэн өбүгэлэрбит этиилэрин умнан кэбиһэллэр. Олус элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатааһынтан биир эмэтэ эрэ дьоҥҥо туһалаах, туох эмэ үчүгэйи оҥорор үрүҥ айыы баар буолар.
Саҥа, сайдыылаах олоххо бары үөрэҕи, билиини баһылааммыт саҥаны, дьон билбэтин, оҥорботун оҥорор санаабыт өссө элбээтэ. Саҥаны айа сатааһын, айыы уонна ону олоххо киллэрии, туһаҕа таһаарыы уратыларын табан өйдүүрбүт уустугурар. Билигин оҥорон, тутан таһаарар үлэбит-хамнаспыт сатарыйбыт, мөлтөөбүт кэмигэр араас бытархайы, дуона суоҕу айааччылар, саҥа тылы булааччылар, тимэх тигээччилэр баһылаан иһэллэриттэн саҥаны айыы уратыларын, уустуктарын, табыллыбакка хааллахтарына сыыһа-халты бараллар, куһаҕан быһыыны элбэтэллэр.
Саҥаны айыылар дьон олоҕор хайдах дьайалларыттан тутулуктанан икки уратыларга арахсаллар:
Тимэх балык
Тимэх балык  (, Сибирская щиповка) — кыра балык.
Саҥаны айыы уратылара
1. Кыра айыы.
2. Улахан айыы.
Тимэх балык
Саха сиригэр арҕаа өрүстэргэ (Өлөөн, Өлүөнэ, Дьааҥы) үөскүүр.
Аһылыга
Саха сирин балыктара
Саҥаны айыы уратылара
Саҥаны айыылар бу уратыларын эр-биир ыламмыт арыыйда дириҥник ырытан көрүөхпүт:
1.	Кыра айыы. Дуона суоҕу, бытархайы айыыны хас киһи барыта хаһан баҕарар оҥорор. Бу айыыттан хайа да киһи олоҕор ханнык да куттал суоһаабат, уларыйыы киирбэт буоллаҕына кыра айыы диэн ааттанар. Холобурга, баар ырбаахыга ханнык эрэ сиэби дуу, тимэҕи дуу тиктэххэ кэтэ сылдьар киһи онтон туох да буолбат, туга да уларыйбат. Ырыа ыллааһын, хоһоон этиитэ, ону-маны суруйуу эмиэ кыра айыыларга киирсэллэр.
Кыра айыыны олус түргэнник оҥоруохха сөп, бэргэһэни тиэрэ кэтэн кэбистэххэ эбэтэр урукку кэмҥэ курдук хаатыҥка оһун кылгас гына тиэрэн кэбистэххэ соҕотохто саҥаны айыыны оҥорбут, дьонтон ураты киһи буола түһүллэр. Буолар буолбат айыыны оҥорооччулар бары бу суолу тутуһаллар.