cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абыраам
Абыраам (Дьэбэриэй тыла: אַבְרָהָם, Авраhаам) халдей Ур диэн сиригэр биhиги эрабыт саҕаланыа 2000 сыл кэриҥэ аннараа ɵттyгэр тɵрɵɵбyт. Биибилийэҕэ кэпсэнэринэн, кини бастаан Авраhаам диэн ааттаах эбит, онтон кэлин Аврахаам (Абырахаам) диэн ааттаммыт. Кини ойоҕо Саара кэлин Саарра диэн буолбут. Абыраам Ной үс уолаттардааҕыттан (Шем, Хам, Йафет), Шемтэн тахсыбыт уус тохсус кɵлyɵнэтэ эбит. Кини аҕата Тараах ɵлyɵҕyттэн сиэн быраатын Лоту кытта Ханаан сиригэр кɵспyттэр. Лот Иордан хочотугар олохсуйбут, оттон Абыраам айана салҕаммыт. Кини Сихемҥэ, Бэт-Элгэ, Хевроҥҥа уонна Бер Шеваҕа (Вирсавияҕа) кэрэхтэри туруортаабыт. Ханааҥҥа сут дьыллар yyммyттэригэр, Абыраам Эгиипэккэ, онтон пилистиимнэр дойдуларыгар кɵhɵ сылдьан баран, Ханааҥҥа тɵннyбyт. Лот билиэҥҥэ тyбэспитигэр, Абыраам 318 сэбилэниилээх чаҕардарын кытта тиийэн Лоту уонна кинини кытта билиэн барбыттары босхолообут, түɵрт ыраахтааҕы тyмсyyтyн самнарбыт. Абыраам, биибилийэҕэ кэпсэнэр Содуом уонна Хомуора урусхалларын кэмигэр эмиэ баар эбит. Кини 175 сааhыгар ɵлбyт, кинини Хеврон чугаhынааҕы Махпела хаспаҕар кистээбиттэр. Кини аҕыс уоллаах эбит. Бэргэhэлэммэтэх кэргэн дьахтара Хагаар киниттэн Йишмаэли тɵрɵппyт, оттон Саара сүүс сааhыгар тиийэн баран, Ысхаагы тɵрɵппyт, кэнники ойоҕо Хеттура ɵссɵ алта уолламмыт. Абырахаам Таҥараҕа бэриниилээҕин итэҕэппит, Айыы Тойонтон алгыстаах киhи эбит. Ол иhин этэллэр Айыы Тойон туhунан ахталларыгар дьэбэриэйдэр ытыктаан уонна сүгүрүйэн туран «Абырахаам Таҥарата, Ысхаак Таҥарата, Дьаакып Таҥарата» дииллэр.
Краснодаар кыраайа
300px|thumb|Карта Краснодарского края Краснодаар кыраайа эбэтэр Краснодарскай кыраай — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1937 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрүттэммитэ. Ростов уобалаһын, Ставрополь кыраайын, Карачаево-Черкесс республикатын, Адыгеяны уонна Абхазияны кытта кыраныыссалардаах. Административнай центра - Краснодар.
Национальнай састааба
2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Краснодар кыраайын национальнай састааба::
Усуойун Болт
Усэйн Сент-Лео Болт – кылгас дистанцияҕа аатырбыт сүүрүүк, 9 төгүллээх олимпийскай уонна аан дойду 11 төгүллээх кыайыылааҕа. Күрэхтэһэрин тухары аан дойду 8 рекордун олохтообута.
3 Олимпиада ҕасубуруччу  100 уонна 200 миэтирэлэргэ бастаабыт спорсменынан буолар (Пекин 2008, Лондон 2012 уонна Рио-Де-Жанейро 2016 сыллардаахха). Аан дойду чемпионаттарыгар 11 кыhыл көмус мэтээли ылбы бастакы киhи. Аатын уонна түргэнин иhин «Чаҕылҕан» диэн хос ааттаабыттара.
Усэйн Болт итэҕэлинэн христианин-католик. Кыра сылдьан көхтөөх оҕо этэ, крикеты сөбүлээн оонньуур этэ. Крикетка курэхтэhэ сырыттаҕына Пабло Макнейл диэн тренер уол түргэнин уонна сымсатын көрөн сүүрүүгэ көс диэн сүбэлээбит. 2001 сыллаахха Ямайка оскуола оҕолорун чемпионатыгар 200 миэтирэҕэ 2 миэстэ буолбута.
2003 сыллаахха Puma компаниялыын 2016 сылга дылы контракт туhэрсибитэ. Онтон ыла УБ наар Puma компания спортивнай танаhын кэтэн курэхтэhиилэргэ кыттар. Билигин Кингстон куоракка олорор. Усэйн Болт аан дойдуга саамай үрдүк хамнастаах спортсменнар ахсааннарыгар киирэр. 2011 сыллаахха «Tracks & Records » диэн ресторан арыммыта.
На5араадалара:
Сыл	Курэхтэhии аата	Куорат аата	Миэстэ	Дистанция	Бириэмэтэ (с) 2002 	Аан дойду ыччакка чемпионата	Кингстон, Ямайка 1	200 м	20,61 2002	Аан дойду ыччакка чемпионата	Кингстон, Ямайка	2	Эстафета 4х100 м	39,15 2002	Аан дойду ыччакка чемпионата	Кингстон, Ямайка	2	Эстафета 4×400 м 2003	Аан дойду ыччакка чемпионата	Шербрук, Канада 1	200 м	20,40 2005	Центральнай Америка уонна Карибскай бассейн дойдуларын чемпионата	Нассау, Багамские Острова 1	200 м 2007	Аан дойду сүүрүүгэ чемпионата	Осака, Япония 2	200 м	19,91 2008	XXIX Сайынны Олимпийскэй оонньуулар Пекин, Китай 1	100 м	9,69 2008	XXIX Сайынны Олимпийскэй оонньуулар Пекин, Китай	1	200 м	19,30 2008	XXIX Сайынны Олимпийскэй оонньуулар Пекин, Китай	1	Эстафета 4×100 м	37,10 2009	Аан дойду сүүрүүгэ чемпионата	Берлин, Германия 1	100 м	9,58 2009	Аан дойду сүүрүүгэ чемпионата	Берлин, Германия	1	200 м	19,19 2009	Аан дойду сүүрүүгэ чемпионата	Берлин, Германия	1	Эстафета 4×100 м	37,31 2011	Аан дойду сүүрүүгэ чемпионата	Тэгу, Республика Корея 1	200 м	19,40 2011	Аан дойду сүүрүүгэ чемпионата	Тэгу, Республика Корея	1	Эстафета 4×100 м	37,04 2012	XXXСайынны Олимпийскэй оонньуулар Лондон, Великобритания 1	100 м	9,63 2012	XXX Сайынны Олимпийскэй оонньуулар Лондон, Великобритания	1	200 м	19,32 2012	XXX Сайынны Олимпийскэй оонньуулар Лондон, Великобритания	1	Эстафета 4×100 м	36,84 2013	Аан дойду сүүрүүгэ чемпионата	Москва, Россия 1	100 м	9,77 2013	Аан дойду сүүрүүгэ чемпионата	Москва, Россия 1	200 м	19,66 2013	Аан дойду сүүрүүгэ чемпионата	Москва, Россия 1	Эстафета 4×100 м	37,36 2015	Аан дойду сүүрүүгэ чемпионата	Пекин, Китай 1	100 м	9,79 2015	Аан дойду сүүрүүгэ чемпионата	Пекин, Китай 1	200 м	19,55 2015	Аан дойду сүүрүүгэ чемпионата	Пекин, Китай 1	Эстафета 4×100 м	37,36 2016	XXXI Сайынны Олимпийскэй оонньуулар Рио-де-Жанейро, Бразилия 1	100 м	9,81 2016	XXXI Сайынны Олимпийскэй оонньуулар Рио-де-Жанейро, Бразилия	1	200 м	19,78 2016	XXXI Сайынны Олимпийскэй оонньуулар Рио-де-Жанейро, Бразилия	1	Эстафета 4×100 м	37,27
Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ
Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ (中華民國, судургулуу 中华民国, пиньинь Zhōnghuá Mínguó, Republic of China), ол эбэтэр Тайбаан (кытайдыы 台湾, пиньинь Тàiwān) - Илин Азияҕа баар республика. Тайбаан суверенитетын аан дойдуга билиҥҥи кэмҥэ 23 дойду билинэр. Кытай Республиката Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин олохтообут дойдуларыттан биирдэстэрэ.
Кытай Республиката 1912 с. төрүттэмитэ. Ол кэмҥэ бүтүн Кытайы уонна Монголияны баһылыыр этэ. 1949 с. гражданскай сэрии кэнниттэн, Кытайга коммунистар былааска кэлбиттэрин кэннэ, урукку дьаhалта - Гоминьдан партията Тайбааҥҥа көспүтэ. Кытай Республикатын хонтуруолугар Тайбаан арыыны кытта Пэнху, Кинмень, Мацу уо.д.а. кыракый арыылар киирэллэр.
Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ Тайбааны бэйэтин провинциятынан ааҕынар (台湾省，tàiwānshěng). Онон Кытай Өрөспүүбүлүкэтын ыйытыыта ситэ быһаарылла илик.
PSY
PSY (Сай, Сэй, Псэй), Корея биллэр диджея, Gangnam Style диэн ырыатынан биллибит. Ахсынньы 27 2012 сыл дааннайынан кини ырыата 89 судаарыстыба5а бастакы миэстэ чартка, уопсай YouTube ыидео-хостинҥа көрүү 1 миллиард киһиттэн таҕыста.
Михаил Дьячковскай-Тыытыйбах
Өрөбөлүүссүйэ иннинэ сахаттан улахан үөрэхтээх бэрт ахсааннаах. Биһиги нэһилиэккэ оннук баара биллибэт. Көннөрү ааҕар-суруйар дьон бааллара эбитэ буолуо. Арыый бэлиэ уонна үөрэхтээх, билиигэ-көрүүгэ тардыылаах киһинэн Тыытыйбаҕы – Дьячковскай Михаил Афанасьевиһи ааттыахха сөп.
Тыытыйбах Сутуруолаах таһыгар Хомустаах диэн быыкаайык чоҥолох алааска үөскээбит-улааппыт. Кини тор курдук бытыктаах, бэйэтэ-бэйэтигэр сөп курдук быһыылаах-таһаалаах, үрдүк соҕус уҥуохтааҕа. Кыһыл көмүс дуйдаах оправалаах ачыкытын куруук кэтэ сылдьар, хайдах эрэ тыыбырҕаан саҥарар киһи этэ. Таһыттан көрдөххө таҥастыын-саптыын, аҥаар өттүгэр кэлтэччи тарааммыт кылгас баттахтыын сүрдээх интэлигиэн көрүҥнээҕэ. Арыый үөрэхтээх диэбит дьонун ортотугар киирдэҕинэ, үөрэх, бэлиитикэ, аан дойду балаһыанньатын боппуруостарыгар наар нууччалыы саҥаран кэпсэтэрэ. Оттон саха оҕонньотторун-эмээхситтэрин кытта сырыттаҕына, биир да нууччалыы тылы кыбыппакка, уу сахалыы тылынан уустаан-ураннаан сэлэһэр идэлээҕэ. Кини хаһан да оскуолаҕа үөрэммэтэх, наар сыылынай нууччаларга, дьиэҕэ үөрэммит. Ккэлин бэйэтэ ааҕар-суруйар буолан баран, ханнык да учууталга, оскуолаҕа наадыйбакка, бэйэтэ дьаныһан туран үөрэнэн сайдыбыт, билим сорох салааларын кытта билсибит.
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ буоларын кытары Сэбиэскэй былаас олохтонуутугар биир бастакынан үлэлэспит, Ойуунускай үчүгэйдик билэр киһитэ эбит. Чурапчы, Амма оройуоннарынан ремвкомунан, ОГПУ боломуочунайынан, Чурапчы бастакы норуодунай судьуйатынан үлэлии сылдьыбыт. Онно буолбут 10 улуус дьадаҥыларын мунньаҕар кыттыбыт. Ленин тэлэгирээмэтин, кини идиэйэтин, ис хоһоонун Болугурга мунньах ыҥыран иһитиннэрбит. Аммаҕа райсэбиэт бэрэссэдээтэлинэн балачча уһуннук үлэлээбитэ. Үлэтинээҕэр кинигэни ааҕыыга, билиитин үрдэтиниигэ ордук суолта биэрэр буолан, сорох сиргэ уһуннук үлэлээбэт түбэлтэлэрдээх эбит. Хаар Балаҕаҥҥа олорон ампаарыгар, балаҕаныгар түүннэри-күнүстэри сытан эрэ быыһа суох наар ааҕан тахсара дииллэрэ. Улахан баай бибилэтиэкэни мунньуммут. Онтун ааҕа-ааҕа ыаллары кэрийэ сылдьан наар кэлэр кэскил туһунан дьоҥҥо, эмээхситтэргэ-оҕонньотторго кэпсиирэ: “Сиригитин оҕуһунан, суханан тириэххит суоҕа, тыраахтар диэн сэп кэлиэҕэ, ол тиэрэн биэриэҕэ. Бурдуккутун сиэрпэнэн, болооччунан сынньан эрэйдэниэххит суоҕа, барытын хамбаайын диэн диэн сэп кэлэн быһыаҕа, астыаҕа. Үүккүтүн оҥкучахха уган астытан, сүөгэйдээн, иирдэн арыы оҥорон сордонуоххут суоҕа. Итилэри барытын сэппэрээтэр диэн тэрил ытыйан, сүөгэй оҥорон таһаарыаҕа, массыына арыы оҥоруоҕа.
Гипертрофия
Гипертрофия - киhи ис органын сабардама уонна ыйааhына внутриклеточнай структуралар ахсааннара элбиириттэн улаатыыта. Гипертрофия дьиҥ уонна албын буолун сэп. Албын гипертрофияҕа ис орган улаатарыгар сыалаах тканнар үөскүүллэриттэн тутулуктаах.
Михаил Дьячковскай-Тыытыйбах
Олус уһуннук аахтаҕына хараҕын сынньатаары туран төттөрү-таары хаамыталыы сылдьан, аахпыт матырыйаалын ырытан, бэйэ-бэйэтин кытта мөккүһэн турара. Хайҕаабыт ааптарын айымньытын, кинигэтин эбэтэр ыстатыйатын олус сыаналыыра, сөҕөрө-махтайара, барахсантан, өйдөөхтөн атынынан ааттаабат буолара. Оттон сорох ааптартан кэлэйэн сиргэ силлиирэ, үөҕэрэ-мөҕөрө, акаарыттан атыннынынан ааттаабата. Бу тухары собус-соҕотоҕун бэйэм-бэйэбин эрэ кытта мөккүһэ, үөхсэ сылдьабын дии санаабат, икки киһи тэбис-тэҥҥэ этиһэн силиктэһэн эрэллэрин курдук, сиилээн-сэмэлээн турар дьикти дьибилгэттээх киһи этэ. Оччону көрө-истэ сылдьар оҕонньоттор-эмээхситтэр, аанньаҕа этиэхтэрэ дуо: “Тыытыйбах баҕайы бүгүн эмиэ өйө хамсаабыт, ииримтийбит”, — диэн?
Кини ордук чорботон Плеханов, Емельян Ярославскай, Ленин үлэлэрин аахпыт, үөрэппит киһи. Плеханобы уһулуччу өрө тутара, үҥэр таҥара кэриэтэ, кини үөрэҕэр сүгүрүйэрэ. Политэкономияны үөрэппит, аан дойду балаһыанньатын, бэлиитикэни, ханнык судаарыстыба хайдах олорорун, сирин-дойдутун, үөрэҕин, дьонун сайдыытын биэс тарбаҕын курдук билэрэ. Арыый үөрэхтээх диэбит киһитин көрүстэ эрэ, өһө тэстэн туран кэпсэтэрэ, тургутуһар ыйытыылары биэртэлээн билиитин-көрүүтүн таһымын бэрэбиэркэлииирэ. Сыыһа-халты, мөлтөхтүк хоруйдастаҕына, үөрэҕэ суох, өйө-санаата кыараҕас, уопсай таһыма намыһах диирэ, оттон билбэтэҕинэ, кэпсэтэ да барбата үһү. Куорат ыалларыгар сырыттаҕына, сэминээрийэҕэ, кэлин учуутал техникумугар үөрэнэр оҕолор кэниспиэктэрин, ааҕар кинигэлэрин билсэн баран, “бу хас сыл үөрэннэххитинэ сатаан саҥарар, суруйар дьон буолаҕыт?” – диирэ үһү. Оттон ыйыттахтарына, “киһи эрэ барыта сатаан саҥарар, кэпсэтэр буолбат. Үгүстэр дьиэ эргиннээҕинэн, иирбэни-таарбаны эрэ кэпсэтэллэр. Бэлиитикэ, билим, тылынан таба саҥарар киһи бэрт ахсааннаах киһи баар” диэн хоруйдуура.
Дьон кини билиитэ киэҥин, олус үчүгэйин уустаан-ураннаан ханнык баҕарар оҕонньор-эмээхсин, оҕо-дьахтар өйдүүр гына боростуойдук кэпсиирин сөҕөллөрө-махтайаллара, бөлүһүөк диэн ааттыыллара. Тыытыйбах 1931 с. ыарыһах буолбут уонна нөҥүө сылыгар сайын Таатта оройуонугар Чөркөөххө аатырбыт Кошкарскай хирурга көрдөрөөрү тэлиэгэ акка тиэллэн барбыт уонна онно өлбүт этэ. Ханна уҥуох тутуллубутун билбэппит. Оччотооҕу үөрэх тарҕана илигинэ наар ааҕыынан, бэйэ үөрэниитинэн сайдан, сүрдээх дьоҕурдаах-талааннаах учуонай истиэпэннээх билиилээх-көрүүлээх киһи үөскээн ааспыт. Кини, быһа холуйан, алта уонча саастаах киһи өлбүтэ буолуо. Эрдэ өлбөтөҕө буоллар, бука, 1938 с. репрессияҕа түбэһиэ эбитэ буолуо, кинитээҕэр буолуохтар түбэспиттэрэ.
Кыа
Кыа — кыымы түһэрэн уот отторго аналлаах саһаҕа.
Кыаны мас кунааҕыттан оҥороллор. Кыаны сөпкө көрөн-харайан тутта сырыттахха, кини кыым түһээтин кытта тута буоруолаан барар. Эбэн эттэххэ, былыр саха отоһуттара кыаны түөҥҥэ туттар буолаллара. Итини таһынан «кыа ото» диэн туспа үүнээйи баара эмиэ ахтыллар.
Уойуу
Уойуу, сыаланыы - сыа мустуутун түмүгэр аһара элбэхтик үөскуур хаһа. Киһи доруобуйатыгар буортуну аҕалар. Улахан дьоҥҥо уойуу эт-сиин индексигэр сөп тубэһиэхтээх, 30-тан үөhээ ол эбэтэр тэҥ буолуохтаах.
Анал үөрэхтээхтэр бэлиэтииллэринэн, уойууттан ураты сиэри таһынан уойуу эт-сиин индексэ улахан дьонно тэҥ ол эбэтэр улахан 25-тэн сөп тубэһиитин түмүгэр тахсар. Оттон оҕолорго 0-5 уонна 5-19 дылы сааһынан арааран, этин-хаанын сайдыытын көрөн халыыпка сөп тубэһиитинэн быһаарыллар. Уойууттан араас ыарыы үөскүүр. Ол түмүгэ таһаарыылаах үлэ намтыыр.
= Дьүһүнэ = Билиҥҥи бириэмэҕэ уойуу, сыаланыы дьарҕа ыарыы курдук көрүллэр. Бу ыарыы ыйааһын үрдүүрүттэн тутулуктаах.
Араас дойдуга уойуу, сыаланыы судаарыстыба эбии ороскуотугар тиэрдэр. Бу 2019 сылга нуорма таһынан ыйааһыннаах дьон өлүүтэ 3,5%. 1975 - 2016 сылларга уойбут, сыаламмыт киһи ахсаана 59% үрдээтэ.
= Уойуу наардааһына =
Кииҥ уойуу диэн ордук сыа киһи иһигэр баара. Кииҥ уойуу саамай кутталлаах уойуу көрүҥэ буолар. Бу уойуу сибээстээх сурэх ыарыытын,үрдүк дабылыанньа уонна саахарынай диабеты кытары.
Эмтэнээччи ыарыһаҕынан ааҕыллар өскөтүн кэриҥ биилэ кини кэриҥ өттүгун кыргыттар киэнэ 0,8-нан үрдүк буоллаҕына, онтон уолаттар киэнэ 0,95 буоллаҕына.
Бу уойууну гормон кэһиитинэн икки араас көрүҥҥэ араараллар: "стандартное" и "нестандартное" ол эбэтэр "доруобай".
= Туруга = Ордук тутулуктаах быһыытыттан, уойуу степэниттэн, туох ыарахан ыарыылааҕыттан.
Ордук ыйааһын "доруобай" диэҥҥэ аахсыллыбат төһө да кэһии суоҕун иһин.
= Туттуллубут литература = https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B6%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5
Коцюбинское
Коцюбинское (Коцюбинське) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 15 038 (2011). Слава Украине! Рашизм не пройдёт! 🇺🇦🇺🇦🇺🇦
Колмогоров Андрей Николаевич
Андрей Николаевич Колмогоров — Сэбиэскэй математик, XX уйэ биир бөдөҥ математига, 60-с сс. Сэбиэскэй Сойууска математиканы үөрэтиини реформалаабыт киһи, оскоула учуобунньуктарын ааптара.
1780
1780 сыл.
Колмогоров Андрей Николаевич
Кини 1903 сыллаахха муус устар 25 кунугэр Тамбов куоракка кун сирин корбутэ. Кини вероятность теориятын төрүттэспит дьонтон биирдэстэрэ.
Кумах чаhыта
thumb|200px|Үc атахтаах кумах чаhыта
Кумах чаhыта диэн кэми кээмэйдиир тэрил. Кыараҕас үөлэhинэн холбоммут икки таас иhит, биирэ иккиhин үрдүгэр баар. Атыннык чаас чаhыта диэн ааттанар, тоҕо диэтэххэ, чаhыга баар кумах сүүрэр кэмэ биир чаас.
М.М. Геденштром Саҥа Сибиир арыыларга экспедицията (1808 - 1810)
'''М.М. Геденштром Сибиир арыыларга экспедицията (1808 - 1810)'''.
Саха промышленниктарын арыйбыт сирдэрэ Петербургка улахан интириэһи үөскэппит. 1808 сыллаахха Иркутскай губенаторын канцелярията Саҥа Сибиир арыыларын уонна баайдарын туһунан информацияны көрдөөбүт. Губернатор эбии информацияны ылаары экспедиция тэрийбит. Экспедицияны Тобольскай куоракка үлэлии сылдьар чиновник М.М. Геденштром салайбыт.
Кини Дьокуускайга 1808 сыллаахха күһүн кэлэр. Манна экспедиция састаабар сири кээмэйдээччи И. Кожевников, казак Решетников уонна сотник Татаринов киирбиттэрэ.
1809 сыл олунньуга экспедиция Усуйаанаҕа кэлэр. Манна Дьаакып Санниковы уонна Ньукулай Белькову көрсөллөр. Кинилэртэн информацияны ылан баран Саҥа Сибиир арыыларга барар. Экспедиция састаабар 20 Усуйаана олохтоохторо киирбиттэр, олор истэригэр Санников уолаттарынаан, Фаддеев уонна Протодьяконов.
In Flames
In Flames (Уокка) — шведскай, мелодичный дэт-метал жанрга оонньуур группа.
Монако
Монако (фр. Monaco), официаллык Монако Кинээhилигэ (Principauté de Monaco) диэн Арҕаа Эуропаҕа баар куорат-дойду. Сир ортотунааҕы байҕал хоту кытылыгар турар, тула өттүттэн Франция кыраныыссата.
Ф.П. Врангель уонна П.Ф. Анжу экспедициялара (1820 -1824)
'''Ф.В. Врангель уонна П.Ф. Анжу экспедициялара (1820 -1824)'''. Сыала соруга каартаны чуолкайдыыртан ураты саҕа сирдэри көрдөөһүн, "Земля Андреева", "Земля Санникова" туһунан гипотезалары быһаарыы.
Икки этэрээт тэриллибитэ. Биирэ, Врангель салалталаах - Халыма төрдүгэр, иккиһэ, Анжу салалталаах - Дьааҥы төрдүгэр.
Экспедиция үс сыл салҕаммыта.
Саҥа аллайыы
Саҥа аллайыы (междометие) - саҥа ирээтэ.
Атрофия
Атрофия (atrophia от ἀτροφία — ас суоҕа, хоргуйуу) — аһааһын кэһиллиитэ, уорган эбэтэр ткань кээмэйэ кыччыыра. Мантан сылтаан уорган үлэтэ кэһиллэр эбэтэр тохтуур, киһи эбэтэр кыыл-сүөл ыйааһына түһэр.
Атрофия уһун кэмҥэ уорган үлэлээбэт буоллаҕына, иҥэмтэлээх эттиктэр тиийбэт буоллахтарына, эбэтэр тас дьайыыттан (тымныы, сүлүһүн уо.д.а.) сылтаан буолар.
Дмитриев Иннокентий Аксентьевич
Пьесалара
Пьесалара Саха театр, Ньурба норуодунай театрын о. д. а. театрдар сценаларыгар туруоруллаллар. 80 сааһын туоларыгар Манчаары Ньурбаҕа олорбутун туһунан дырааманы суруйбута «Манчаары тиһэх дьоло» диэн ааттанан көрөөччүлэр биһирэбиллэрин ылбыта.
«Ньургуһуннар» ырыа
Саха норуотун уоһуттан түспэккэ ылланар өлбөт үйэлээх «Ньургуһуннар» ырыа ааптара. Бу ырыа хоһоонун устудьуоннуу сылдьан суруйбута. .
Мүнүүтэ
Мүнүүтэ (бэлиэтэ min) диэн кэм биирдигэ, чаас 1/60. Мүнүүтэҕэ 60 сөкүүндэ баар. "Мүнүүтэ" диэн тыл латыын тылыттан үөскээбит. "Минимум" диэн, ол аата "кырата" диэн латыын тылыттан тахсар. "Кыратык кэтэс" диэн суолтаҕа "мүнүүтэ кэтэс" дииллэр.
СИ единицата буолбатах, ол гынан баран СИ кээмэйдэрин кытта бииргэ туттуллуон сөп. Былыргы астрономия үлэлэригэр мүнүүтэнэн күн 60 гыммыттан бииринэн ааҕыллар этэ (ол аата билигин 24 мүнүүтэ)
Түҥ
Түҥ өрүс - Бүлүү өрүс хаҥас салаата. Уһуна 1092 км., тардыытын иэнэ 16300 км².
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ баар уонна Саха сирин ортоку намталынан сүүрэр.
Сыллааҕы орто уу ороскуота сөкүүндэҕэ 180 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Тардыытыгар 450 үрэх уонна 9000 күөл баар. Сүрүн салаалара: хаҥас Чимикидээн (331 км.), Дьиппа (243 км.), Арҕаа Түҥ (193 км.); уҥа Түҥкэн (174 км.)
Уулаах дьылларга аал сырыыта Тиэрбэскэ дылы.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хардаҥ чыычаах
300px|thumb|right|Хардаҥ чыычаах Хардаҥ чыычаах (Lanius cristatus, сибирский сорокопут, сибирский жулан) — Саха сирин улахан өттүгэр көстөр чыычаах. Ареаалын хотугу кирбиитэ 70-71 параллелларга тиийэр.
Аһаҕас сиргэ үүммүт талахтарга уонна тыа саҕатыгар уйаланар. Ыам ыйын иккис аҥарыгар кэлэр, атырдьах ыйын бүтэһигэр, балаҕан ыйын саҥатыгар кыстыыр сирдэригэр көтөр. Көһөрүгэр соҕотоҕун эбэтэр 2-3 буолан барар.
Үөннэринэн аһылыктанар.
Уйатын сиргэ эбэтэр мас аллараа лабааларыгар туттар. 5-8 розатыҥы-саһархай хоҥор эбириэннээх сымыыттаах. Сымыытын улахана 22х17 мм, ыйааһына 3-3,5 г. Сымыыты тыһыта уонна атыыра иккиэн баттыыллар. Оҕолорун иккиэн аһаталлар.
Сөкүүндэ
Сөкүүндэ (бэлиэтэ s) диэн кэм биирдигэ. Биирдиктэр омуктар икки ардыларынааҕы системаларын кэм сүрүн биирдигэ. Сөкүүндэ миллисөкүүндэҕэ (s 1/1000) уонна наносөкүүндэҕэ (s 1/1000000000) үллэстэр.
Өс хоһооно
Өс хоһооно (пословица) — тыл ойуулуур ньымата. Салаҥ киһи хараҕа мындыр.
Оннооҕор үүнэр от-мас үрдүктээх-намыһахтаах.
Санаа сүрэҕи сиир, дьэбин тимири сиир.
Соруктаах сууххамсыйара үчүгэй.
Суол киһитэ доҕордоох, айан киһитэ аргыстаах.
Сылдьыбыт сыыһы булар, көрдөөбүт көмүһү булар.
Тиэтэйбит сыарҕа сыыр анныгар хаалар, тиэтэйбэтэх сыарҕа сыыр үрдүгэр тахсар.
Тумсун дулҕаҕа соттор.
Тыала суохха мас хамсаабат.
Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар, түөн саҕа үрүҥ санаа ордук.
Уулаах балык быстыбат, дьонноох киһи тутайбат.
Ураҕаһынан ууга суруйбукка дылы.
Устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах киһи.
Уол оҕо дьоло-сир түөрт өртүгэр.
Уол оҕо саадаҕын үстэ курданан киһи буолар.
Уол оҕо тойуга, кыыс оҕо ырыата буолбут.
Хара харах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх.
Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах.
Ылар илии билбэт, биэрэр илии билэр.
Ынах маҕыраһан билсэр, киһи кэпсэтэн билсэр.
Ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүтүгэр дылы.
Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, хойутаан турбут чыычаах хараҕын хастар.
Эһэни көрөн баран, суолун ирдээбиккэ дылы.
Эһэни өлөрбөккө эрэ, тириитин үллэстибиккэ дылы.
1781
1781 сыл.
Бэс ыйа
Бэс ыйын 9 — Джордж Стефенсон (1781 — 12.8.1848) төрөөбүт, английскай изобретатель, бастакы паровозтартан биирдэстэрин туппут, бастакы общественнай тимир суолу (Дарлингон — Стоктон) туттарбыт киһи.
Капилляр
Капилляр ( — баттахха сыһыаннаах) - киhи уонна кыыллар эттэригэр-сииннэригэр баар олох кыра хаан сүүрэр тымырдара. Капилляр орто диаметра 5-10 мкм буолар. Артериялары уонна веналары холбоон хааҥҥа уонна тканнарга эттик эргииригэр кыттар.
Чаас
Чаас (бэлиэтэ h) диэн кэм биирдигэ. Чааска 60 мүнүүтэ эбэтэр 3,600 сөкүүндэ баар. күҥҥэ 24 чаас баар.
Кэм
Кэм диэн кээмэй тиһигин сорҕото. Кэм түбэлтэлэри наардыырга, түбэлтэлэр уhуннарын тэҥнииргэ уонна кинилэр икки ардыларынааҕы арыттарын билэргэ туттуллар. Онтон таhынан эбийиэктэр хамсааhыннарын билэргэ. Кэм итэҕэлгэ, философияҕа уонна үөрэххэ улахан суолталаах.
Төгүрүк күн уонна дьыл кэмнэрин утумнара хатылана туруулара уонна тустааҕынан айылҕа көстүүтэ, олоруу-дьаhаныы кэм диэн ааттанар. Кэм бэйэтин дьаалытынан өрүс сүүрүгүн курдук устар.
Кэм утумнара
Кэм быыстала суох хатылана турар икки утумнаах:
Тыҥ хатыыта.("Тыҥ батыйа кылаанын курдук санардыы суhуйа көтөн эрэр." Кулун Куллустуур, 773 столб.) Сарсыарда(Сар сырдаа).("Сарыыр танара санардыы арылла сырдаан эрэр эбит". Кул. Куллустуур, 770-780 столб.) Күнүс Киэhэ Саhарҕа (саһар арҕаа) Им сүтүүтэ Түүн ортото. Түүн
Бүрүйбүт хара былыт илин саҕахтан сэгэтэ тэйиитэ (эбэтэр саҕаҕы бу бүрүйүөн аҕай иннинэ) сайыҥҥы тахсар күн сарданата" тыҥ хатыыта" диэн ааттанар. Тыҥ хатыыта кыhыҥҥы кэмҥэ айылҕа көстүүтүн быhыытынан суох. Көннөру олох эрдэ, халлаан сырдыан иннинэ диэн суолтаҕа туттуллар.
Сайын. Күhүн. Кыhын. Саас.
Кэм утумугар олоҕурар өйдөбуллэр
Былырыын: сайын (быhайын). куhун (букүhүн). кыhын (быкыhын). саас (быhаас).
Быйыл: сайын (бу сайын). күhүн (бу күhүн). кыhын (бу кыhын). саас (бу саас).
Иллэрээ күн (икки хонуктааҕыта). Иллэрээ (сарсыарда, күнус, киэhэ, туун). Бэҕэhээ. Бүгүн. (Бу күн.) Сарсын. Өйүүн. Эhиил (сайын, күhүн, кыhын,саас).
Кэм кээмэйдэрэ (саха үгэстэринэн)
Чыпчылыйыах түгэнэ (тургэнэ). Кыл быстар түгэнэ. Уот ылар түгэнэ. Тоҥ куөс быстына. Хонук (тахсар күн киирэн өссө сана күн тахсыар дылы кэм.) Ый (халлаанна ый уөскээн-бутэн өссө сана ый уөскуөр диэри кэм.) Төгурук сыл (дьыл хайа эрэ утума саҕаланан-бутэн эргийэн кэлэн хатыланыар дылы кэм.) Бэлиэ сыл (ханнык эмэ бэлиэ тубэлтэ буолбут дьылыттан кэми ааҕыы.) Киhи үйэтэ. (Киhи уөскээн, олох олорон өлуөр диэри кэм.) Кэнэҕэс (хойут.) Кэнэҕэhин-кэнэҕэс (хойутаан, өр сыллар ааспыттарын кэннэ.) Кэнэҕэски (кэлин, хойут кэлиэхтээх.) Муҥур (муҥ) үйэ. (Сүүс сыл.) Былыргы үйэ. Быдан былыргы үйэ.
Былыргы саха олоҕун сорох кэмнэрэ
(Олоххо туох эрэ буолар, оноhуллар чэрчитэ. Табыгастаах, тоҕоостоох түгэн.Хайа эрэ өттунэн ураты бэлиэ кэм.) Ыам кэмэ. Сайылыкка тахсар кэм. Кулун тутар кэм.(Былыргы саха биэни ыыр туhуттан кулуну тутара(хаайара.) Ыhыах кэмэ. От кэмэ. Кыhынны балаҕанна киирэр кэм. Кыстык(Кыhынны балаҕанна киирииттэн аны сайын сайылыкка тахсыахха дылы кэм. Муҥха кэмэ. Таҥха иhиллиир кэм. Дьыл оҕуhун маннайгы, иккис муостара тостор кэмнэрэ. Өбугэ сааскы быстарыкка бэс сутукатын тарга(уутугар) буккуйан сиир кэмнээҕэ.
Маны таhынан кэм кэрдии өйдөбул чэрчитинэн саха олоҕун кэккэ кэмнэрэ
Сааскы кэм. Эргэ дьыл. (Эбэ мууhа устуор диэри чугастааҕы кэм.) Дьыл ыпсыыта. (Эбэ мууhа устуохча устубакка турар туруга.Онтон күннээҕи олоххо-дьаhахха "эргэ дьыл эстиитин", "Сана дьыл салаллыытын" эргинэ кэм диэн өйдөнөрө.) Сана дьыл. (Эбэ мууhа устуутуттан сайынны өттунээҕи кэм.)
Кэм бөлөһүөпүйэҕэ
Бөлөһүөпүйэҕэ кэм төннүбэт сүүрээн курдук билиниллэр, ол аата биир эрэ хайысхалаах: урут ааспыттан билиҥҥини нөҥүөлээн кэлин кэлэргэ.
Кэми бэлиэтээһин
Кэм латыын алпаабытын t буукубатынан бэлиэтэнэр.
Секреция
Секреция — араас хиимийэ эттиктэрин килиэккэттэн таhаарыы, туох эрэ аналлаах буолуон сөп (көннөрү туһата суоҕу таһаарыыттан ураты, организмҥа туһалааҕы таһаарыан сөп). Сэкириэт (секрет) — килиэккэттэн тахсар, дьайыылаах эттиктэрдээх убаҕас. Сэкириэти таһаарар уорган былчархай диэн ааттанар.
Кырыс сир
Кырыс сир (целина) — оччо туттуллубат (холобур, бурдук ыһыытыгар) куйаар сир. Сэбиэскэй Сойуус саҕана 1954—1960 сылларга Казахстааҥҥа, Волгаҕа, Сибииргэ, Ураалга уонна Уһук Илин баар сирдэри таҥастаан, тиэрэн, туһаҕа таһаарар күүстээх хамсааһын үөдүйэ сылдьыбыта.
Саха сирин кырыс сирдэрин Лия Еловская диэн почвовед-учуонай чинчийбитэ.
1782
1782 сыл.
Таҥнары
Таҥнары өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 352 км., тардыытын иэнэ 4400 км².
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар. Сүрээнэ Саха сирин ортоку намталга баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. уҥаттан Эйим (123 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саҥа Соҕуруу Уэльс
Саҥа Соҕуруу Уэльс, (Новый Южный Уэльс, New South Wales, NSW) диэн Аустралия биир экономически-сайдыбыт штата буолар. Дойдуга саамай элбэх нэһилиэнньэлээх щтат буолар - 7 млн. (2009).
Саамай улахан уонна киин куората - Сидней. Оттон арыый улахан куораттара - Ньюкасл, Уоллонгонг, Уагга-Уагга, Олбури уонна Тамуорт.
мини|New South Wales showing [[List of highways in New South Wales|highways]]
Тиит-Арыы нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Тиит Арыы нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тиит-Арыы. Нэһилиэк урукку аата «Төрдүс Малдьаҕар».
Улуус кииниттэн 105 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 771 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Тиит-Арыы — 478, Чкалов — 282 уонна Харыйалаах — 11 киһи.
Заровняев Михаил Иннокентьевич
Михаил Иннокентьевич Заровняев — Кэптиҥҥэ Маалтааны нэһилиэгин сэбиэтин бэрэстээтэлэ (1951-54, 1959-61, 1966-69 сс.).
1923 сыллаахха Маалтааны нэһилиэгэр Муҥур Баска саамай түгэх, кытыы учаастакка 9 оҕолоох Заровняевтар диэн дьадаҥы ыалга күн сирин көрбүтэ. Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан иитиллэн, оҕолор бары улаатан, үлэһит буолан, нэһилиэк сис ыаллара, дьоһун мааны дьонноро буолтара, нэһилиэги, холкуоһу салайсыбыттара.
Оччотооҕу олох уустук, ыарахан кэмигэр оскуола суоҕунан, кыайан үөрэммэтэҕэ. 1936 сыллаахха Кэптин начаалынай оскуолатыгар түөрт кылаһы бүтэрбитэ. Онтон ыла холкуоска үлэтин саҕалаабыта. 1942 с. биригэдьииринэн улэлии сылдьан сэриигэ ыҥырыллыбыта. Сэрии бүппүтүн кэннэ өссө икки сыл армияҕа сулууспалаабыта. Дойдутугар 1947 с. эргиллэн кэлбитэ уонна үлэ саамай кытаанах өттүн толорбута. Кини үгүс үлэлэринэн ойуччу тутан, советскай - партийнай үлэлэргэ үлэлээбитин туһунан кэпсэниллиэ.
Дойдутугар эргиллээт да, бастаан нэһилиэк Сэбиэтин секретарынан, онтон ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн биирдии сыл үлэлээбитэ.
1951-54 сс. нэһилиэк Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн, иккиһин 1959-1961 сс., онтон үсүһүн 1966-1969 сс., Сэбиэтинэн барыта 10-тан тахса сыл үлэлээн улахан кылааты киллэрбитэ. Оччолорго нэһилиэк оройуоҥҥа биир саамай хаалыылааҕынан биллэрэ. Суол-иис суоҕа, оройуон кииниттэн сүүрбэ көс ыраах сытар. Онно кыһынын табанан, сайынын атынан айаннаан, үс хонон төрдүс күнүгэр Бэрдьигэстээҕи булаҕын. 1970-1979 сс. Горнайдааҕы эт-үүт комбинатыгар приемщигынан үлэлиир. Ол кэннэ пенсияҕа тахсан сөбүлүүр дьарыгынан дьарыгырбыта.
"Онон эдэр ыччаттарга туһаайан этэбин, үлэ миигин киһи оҥордо, үлэттэн дьоллоннум диэн этэбин. Ким үлэлиир инникитин да дьоллоохтук, чэгиэнник-чэбдиктик олоруоҕа." - Михаил Иннокеньевич Заровняев, сэрии уонна тыыл ветерана 1994 с.
Уагга-Уагга
УАГГА-УАГГА (WAGGA-WAGGA) диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар, Аустралия куорат буолар. Дьонун ахсаана - 50 тыс. Олортон 2984 дьоно аборигеннар.
Егоров Иван Егорович
Егоров Иван Егорович — физико-математическай билимнэр доктордара, М. К. Аммосов аатынан Хотугу-Илиҥҥи федеральнай университет профессора.
Үлэлэрэ
90-н тахса научнай үлэ, ол иһигэр 3 монография, суруйбут.
Өссө маны көр
"Хотугу сулус" уордьан кавалердара
Парников Василий Семенович
Парников Василий Семенович (Сэксэй) (15.03.1935—2000) — саха худуоһунньуга, график, Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ.
Айар үлэтэ
1970 сылтан араас художественнай быыстапкаларга кыттыбыта. ВДНХ мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин гербэтин ааптардарыттан биирдэстэр.
Белгород уобалаһа
Белгород уобалаhа (Белгородская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Белгород.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 540 985 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 56,79 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 66,61% (2013).
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 397,1 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 4,2% эбит, ол эбэтэр 32,2 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Владимир уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ [http://statistic.su/blog/unemployment_in_russia/2012-03-27-624. 7 миэстэни ылан олорбут].
Тумул (Хаҥалас)
400px|thumb|right|Тумул нэһилиэк Хаҥалас улууһун каартатыгар Тумул нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумул.
Улуус кииниттэн 117 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 231 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Төхтүр нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
400px|thumb|right|Төхтүр куйаартан көстүүтэ Төхтүр нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Төхтүр. Улуус хотугулуу-илин өттүгэр сытар.
Улуус кииниттэн 47 км хоту диэкки Дьокуускайдыыр суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 795 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Төхтүр — 790 уонна Карапат — 5 киһи.
Төхтүргэ былыр Тыгын олоҕо баар үһү. 1862 сыллаахха почта станцията тэриллибит. Табаҕаттан нуучча ыаллара Козловтар, Соколовтар, Шепелевтар көһөрүллэн кэлбиттэр. Балар дьаамынан дьарыктаммыттар. 1901 сыллаахха таҥара дьиэтин оскуолата аһыллыбыт, онно 1901—1902 үөрэх сылыгар 4 уол үөрэммит. Гражданскай сэрии кэмигэр 1922 сыл бэс ыйын 10—11 күннэригэр кыһыллар үрүҥнэр соҕуруу бөлөхтөрүн сэриилэһэн кыайбыттар. 1921 сыллаахха 3 киһилээх улууска бастакы баартыйа ячейката тэриллибит, сэкиритээринэн А. Л. Суров талыллыбыт. Ол сылларга нэһилиэе Уулаах Аан тыа уопсастыбатыгар киирэр эбит. Олохтоохтор «Лебедь» диэн колхуос тэрийбиттэр. 1940 сыллаахха ол колхуос «Хардыы» диэн колхуоһу кытта силбэһэн Каганович аатынан колхуос буолбуттар. Аны ол колхуос 1950 сыллаахха «Красная звезда» колхуоһу кытта силбэһэн Каландарашвили аатынан колхуос буолбут. 1960 сыллаахха сопхуос буолбут уонна "Өктөм" диэн ааттаммыт. Ол сопхуос Төхтүрдээҕи биригээдэтэ үлэтин көрдөрүүтүнэн бастакы кэккэҕэ сылдьара. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 68 киһи барбытыта, онтон 39 төннүбэтэҕэ.
1783
1783 сыл.
Миддендорф А.Ф.Сибиир экспедицията (1842 - 1845)
'''А.Ф. Миддендорф''' (1842–1845) Сибиир экспедицията.
Таллан кэрэ
thumb|250px
Таллан кэрэ (, серый сорокопут) — Саха сирин улахан өттүгэр онон-манан көстөр чыычаах. Ареаалын хотугу кирбиитэ 71 параллельга тиийэр. Өрөспүүбүлүкэ киинигэр ааһан иһэн көстөр.
Кутуйахтыҥыларынан аһылыктанар. Сайын бөдөҥ үөннэри сиир.
Уйатын мас лабааларыгар туттар. 5-6 маҥанныҥы кытархай эбириэннээх сымыыттаах. Сымыытын улахана 28х20 мм, ыйааһына 4-6 г. Сымыыты тыһыта баттыыр. Оҕолорун иккиэн аһаталлар.
Өссө маны көр
Хардаҥ чыычаах
Уоллонгонг
Уоллонгонг (Wollongong), диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс сиригэр баар, Аустралия 9-ус улахан куората буолар, онтон штат иһигэр бэйэтигэр - 3-үс миэстэ (Сидней уонна Ньюкасл кэнниттэн). Ол курдук куоратка 2008 сыллаахха - 290 тыс. дьон олорбут.
Гектаар
Гектаар (гекто-, ар), эбэтэр Га (ГА) — иэн единицата, 100 м өрүттээх квадраат иэнигэр тэҥнэһэр: 1 га = 10 000 м² = 100 ар = 100 сотка = 0,01 км².
Астрономия
Астрономия (Грек тылларыттан: astron (ἄστρον) — сулус + nomos (νόμος) — сокуон) диэн халлаан куйаарын эттиктэрин чинчийэр үөрэх. Ол эттиктэр ахсааннарыгар киирэллэр: сулустар, планеталар, кометалар уонна галактикалар. Астрономия чинчийиилэригэр физикалыын, химиялыын, метеорологиялыын уонна космологиялыын холбоhор. Астрономия ордук былыргы үөрэхтэр ахсааннарыгар киирэр.
Дьобуруопа
right|thumb|250px|Дьобуруопа аан дойду хаартатыгар
Дьобуруопа, (Өбрүөпэ , Европа) диэн Эуразия континент субконтинена. Дьобуруопаттан хоту Хоту океан, арҕаа Атлантика океана, соҕуруу Сир ортотунааҕы байҕал, соҕуруулуу илин Хара байҕал уонна Хапхаас хайалара бааллар. Дьобуруопа Азияттан Ураал хайаларынан уонна Каспий байҕалынан арахсар.
Дьобуруопа иэнэ 10,180,000 км² уонна дьонун ахсаана 731 млн. киhи. Дьобуруопаҕа 50 дойду баар. Олор ахсааннарыгар аан дойду ордук улахан (Арасыыйа) уонна ордук кыра (Ватикан) дойдулара бааллар.
Дьобуруопа Арҕаа култуура үөскээбит сирэ. 16-18 үйэлэргэ Дьобуруопа дойдулара Африка, икки Америка уонна Азия улахан өттүллэрин баhылаабыттара. Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн Дьобуруопа дойдулара мөлтөөн АХШ уонна ССРС дьайыыларыгар түбэhэн биэрбиттэрэ. Бу икки супер күүстэр утарылаhыыларыттан сылтаан Дьобуруопа "Тимир сабарынан" икки аҥы арахсыбыта. 1945 c. ыла Арҕаа Дьобуруопа дойдулара биир буолуу суолугар туруммуттара. Ол соругу ситиhэргэ анаан Дьобуруопа Сүбэтэ уонна Дьобуруопа Сойууһа тэриллибиттэрэ. Социализм лааһҕыра 1991 с. эстибитин кэннэ Илин уонна Киин Эуропа дойдулара эмиэ ол суолга туруммуттара.
Түүкээн
Түүкээн өрүс - Бүлүү өрүс хаҥас салаата. Уһуна 747 км., тардыытын иэнэ 16300 км².
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар уонна Саха сирин ортоку намталынан сүүрэр. Төрдүгэр уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 30 м³.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: Чилли (349 км.) уонна Тэҥкэлээх (85 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Г.А. Эрман экспедицията (1828 - 1830)
'''Г.А. Эрман экспедицията (1828 - 1830)'''.
1828 сыллаахха Тюмень куораттан саҕаламмыта.
Маршрута 1828 сыллаахха Березово - Обдорскай - Тара - Томскай - Красноярскай - Иркутскай, онтон 1829 сыллаахха Верхнеудинскай - Селенгинскай - Кяхта. Иркутскайга төннөн баран кыһыҥҥы суолунан Дьокуускайдаабыта, саас Охотскайга тиийэр.
Охотскайтан Камчатка, онтот Ситха уонна Калифорния.
Германияҕа төннөн баран 1833 - 1848 сылладаахха отчет таһаарбыта. Кини чинчийиилэрэ К. Гаусска сир магнетизмын теориятын олохтуурга көмө буолбута.
Сахалар тустарынан ахтыытыгар эмиэ кылгастык суруйан аһарбыт.
Дьокуускайга көскө олорор А.А Бестужев-Марлинскайы кытта көрсүбүт эбит.
Николаев Владимир Тимофеевич
Николаев Владимир Тимофеевич (13.03.1945—31.03.2008) — «Саха Омук» уопсастыба 1990—1993 сс. салайааччыта, Ил Түмэн маҥнайгы ыҥырыытын дьокутаата, аатырбыт хапсаҕайдьыт.
Олоҕун олуктара
1945 сыллаахха кулун тутар 13 күнүгэр Ньурба оройуонун Хорула нэһилиэгэр төрөөбүт. Идэтинэн — инженер-тутааччы, Саха государственнай университетын бүтэрбит.
Лебёдкина Елена Андреевна
Лебёдкина Елена Андреевна — суруналыыс, Россия суруналыыстарын Түмсүүтүн 1970 сылтан чилиэнэ, араадьыйа уонна тэлэбиидэнньийэ туйгуна. Саха дьаталларыттан тэлэбиидэнньийэҕэ үлэлээбит бастакы суруналыыс. Саха сирин суруналыыстарыттан бастакыннан бүтүн Сойуус экраныгар «Радость тундры» диэн бэйэтин бырагыраамматын таһаарбыта.
Николаев Владимир Тимофеевич
Олоҕун олуктара
2008 сыллаахха, кулун тутар 31 күнүгэр ыалдьан өлбүт.
Лебёдкина Елена Андреевна
1994 сыллаахха Оҕо Дыбарыаһыгар оҕолорго аналлаах «Эдэр суруналыыс» оскуолатын тэрийбитэ.
«В памяти веков» диэн бэйэтин өбүгэлэрин туһунан нууччалыы тылынан тахсыбыт кинигэлээх. Бу кинигэҕэ Сүрдээх Дүпсүн уонна Халан Тулааһын аҕа уустарын тустарынан суруллар.
Николаев Владимир Тимофеевич
Олоҕун олуктара
«Хапсаҕай былыргыта уонна бүгүҥҥүтэ» кинигэ ааптара. Бу 2010 сыллаахха «Өбүгэлэрбит үгэстэрин салҕаан» сиэрийэ иһинэн тахсыбыт кинигэ хапсаҕай бөлөһүөпүйэтин, ис хоһоонун, техникатын уонна тактикатын чинчийэн, үөрэтэн көрүүгэ бастакы холонуу быһыытынан сыаналаныан сөп. Ааптар саха биллиилээх тустууга Абый Бааскалыын тустуу ньымаларын, албастарын көрдөрбүт хаартыскалара кинигэни толорон, ситэрэн биэрэллэр.
Терешкова Валентина Владимировна
мини Терешкова Валентина Владимировна (1937) - аан бастаан космос куйаарыгар тахсыбыт дьахтар, сэбиэскэй космонавт, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, генерал-майор.thumb|250px|Валентина Терешкова уонна Юрий Гагарин — футболга (матч [[ГДР-Венгрия), 1963 сыл]]
Коомдук активдүүлүк
2011-жылы Ярославль облустук тизмеси боюнча "Бирдиктүү Орусия" партиясынан Орусиянын Мамлекеттик Думасына депутат болуп шайланган. Терешкова Елена Мизулина, Ирина Яровая жана Андрей Скоч  менен бирге христиандык баалуулуктарды коргоо боюнча фракциялар аралык депутаттык топтун мүчөсү; бул кызматта ал Орусиянын Конституциясына өзгөртүүлөрдү киргизүүнү колдоду, ага ылайык, "Православие Россиянын улуттук жана маданий өзгөчөлүгүнүн негизи болуп саналат". 2011-жылдын 21-декабрынан тартып Мамлекеттик Думанын Федералдык түзүлүш жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу боюнча комитетинин төрагасынын орун басары.
Протопопова Нина Иннокентьевна
Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
2004 сыл
2004 сыл.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 2004 сыл ыам ыйын 9 күнүттэн 2005 сыл ахсынньы 31 күнүгэр диэри Аҕа дойду улуу сэриитин бэтэрээннэрин сылынан биллэриллибитэ.
2003 сыллаахха саҕаламмыт олохтоох салайыныы реформата салҕаммыт. Өрөспүүбүлүкэ сиригэр 448 муниципальнай тэриллии үлэлиир эбит, ол иһигэр 34 муниципальнай оруйуон, 2 куорат уокуруга, 52 куорат сэлиэнньэтэ уонна 360 тыа сэлиэнньэтэ. Муниципальнай бас билиигэ 70 тыһ. кэриҥэ судаарыстыба эбийиэгэ бэриллибит.
АЛРОСА 2004 сылга 1,7 млрд. дуолларга алмааһы хостообут. 16№ фабрика проектаммыт күүһүгэр киирбит, "Горнай" месторождениетыгар 203№ драга монтаажтанан үлэтин саҕалаабыт. "Холомолоох" уонна "Исток" месторождениеларга разработка саҕаламмыт.
Айыы этиитэ
Айыы этиитэ диэн киһи дьон оҥорбот, билбэт быһыыларын оҥорбутун билиниитэ ааттанар.
2004 сыл
Бүлүү, Нам уонна Хаҥалас улуустарын 7 сэлиэнньэтигэр аан бастаан гаас ситимэ тиийбит. Хатас-Павловскай газопровод утаҕа тутуллубут.
Айыы этиитэ
Араас элбэх санааларыттан туһата суохтарын, куһаҕаннарын киһи бэйэтин кыаҕынан, санаатын күүһүнэн суох оҥорон, умнан кэбиһиитин өйү-санааны ыраастааһын диэн сахалар ааттыыллар. Бу өй-санаа сайдыытыгар, тупсуутугар туһалаах быһыыны хас киһи барыта оҥоро сылдьыа этэ. Бу туһунан “Киһи быһыыта” диэн үлэттэн билсиһиллэр. (1,47).
2004 сыл
11 мөл. тахса туонна таас чох хостоммут.
Айыы этиитэ
Өйү-санааны ыраастааһын атын киһи көмөтүнэн оҥоруллуута айыы этиитэ диэн ааттанар уонна киһи урут суоҕу, дьон оҥорботторун оҥороору санаммытын эбэтэр оҥорбутун атын киһиэхэ этиитэ, ол аата оҥорбут буруйун, куһаҕан быһыытын билиниитэ буолар.
Буруйу, куһаҕан быһыыны оҥорбуту билинии өй-санаа уларыйыытыгар, көнүүтүгэр, аны итинник буруйу, сыыһаны оҥорбот буолууга туһалыыра улахан. Киһи урукку санаата умнулуннаҕына саҥа, тупсубут санаа киирэн өйүн-санаатын уларытар кыахтанара өйө-санаата тупсуутун, көнүүтүн үөскэтэр. Өй-санаа бу уратытын туһаннахха эрэ үчүгэй, үтүө санаалар өйгө-санааҕа киирэн туһаны оҥорор кыахтаналлар.
Сорох туһалаах да санаалары санаталаан ылаат, умна охсон кэбиһэн баран хатылаан өйдүү да сатаатахха туох да өйдөнөөччүтэ суох. Биир ханнык эрэ санаа эбэтэр ким эмэ эппитэ өйгө киирэн хатанан хаалан баран букатын умнуллубакка, суох буолбакка эрэйдиир, аралдьыйа түһэр кыаҕы биэрбэккэ, ол санаа киирэн кэлэн иһиэн сөп. Бу санаа куһаҕан санаа буоллаҕына, умнуллубакка хос-хос хатыланан, үгэскэ кубулуйан, аны киһини бэйэтин куһаҕан быһыыны оҥотторон кэбиһиэн сөп диэн сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Дьөлө хатанар куһаҕан санаалары киһи умнара, өйүн-санаатын ыраастанара хаһан баҕарар туһалыыр.
Умнуллубакка эрэйдиир куһаҕан санааны киһи бэйэтэ атыҥҥа аралдьыйан кыайан суох оҥорбот буоллаҕына атын итэҕэйэр, эрэнэр киһиэхэ этэн, бу киһи көмөтүнэн суох оҥоруохха сөбө саамай туһалаах уонна тиийимтиэ быһыынан, ньыманан ааҕыллар. Бары таҥара үөрэхтэрэ бу ньыманы билигин туһана сылдьаллар.
Санааны атын киһиэхэ этии, бу санаа үрэллиитигэр, ыһыллыытыгар тириэрдэн суох буола симэлийэригэр көмөлөһөр. Бу туох санаа буоларын атын киһи көмөтүнэн ырытыы, дьиҥ суолтатын быһаарыы санаа умнулларыгар, симэлийэригэр туһата улахан. Хайа эрэ өттүттэн ырытан таһаардахха, бу киһи санааҕа түспүтэ улахан суолтата да суох буолан хаалыан сөп.
Саҥа олоҕун олорон эрэр киһиэхэ олоххо көрсүллэр уустуктары улахан уопуттаах киһи быһааран, өйдөтөн биэрэрэ ордук. Аныгы олох ыгыытынан эдэрдэр кырдьаҕастарыттан туспа олорорго күһэллиилэрэ үгүс туһалаах сүбэлэри ылалларын суох оҥорор буолла. Киһи киһиэхэ сыһыана киһи оҥорор быһыыларыттан быһаччы тутулуктанарын сахалар билэннэр олохторугар туһаналлар. «Өҥө өҥөнөн, үтүө үтүөнэн төлөнүөхтээх» диэн этии итини быһаарар.
Сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн айылҕа бары тутулуктарын олус табатык быһаарар этиилээхтэр. Бу этии киһи бары оҥорор быһыыларын барыларын хабан быһаарарын таһынан хайдах быһыылары оҥорбутуттан көрөн эмиэ икки аҥы араарар:
1. Киһи бары оҥорор быһыыларын барыларын киһи оҥорорун курдук оҥорор буоллаҕына, киһи быһыылаах киһи эбэтэр киһилии киһи диэн буолар. Киһи быһыылаах киһи оҥорор быһыыларын барыларын холбоон сахалар киһи быһыыта диэн этэллэр.
Киһи үгүс дьон үчүгэй, туһалаах диэн быһаарар быһыыларын оҥорор буоллаҕына, үчүгэй быһыылаах киһи буолар. Үчүгэйи, туһалааҕы элбэхтик оҥорор, үчүгэй киһи диэн ааттанар.
2. Үгүс дьон сөбүлээбэт, оҥорбот, туһата суох, буортуну оҥорор быһыыларын оҥоруу куһаҕаны оҥоруу диэн ааттанар. Маннык быһыылары оҥорор киһи куһаҕан быһыылаах эбэтэр киһи оҥорор быһыыларыттан атыннык оҥорор киһи буоллаҕына, киһилии быһыыта суох диэн ааттанар.
Киһи уһун үйэтин тухары араас элбэх үчүгэй да, куһаҕан да быһыылары, араас кыра да, улахан да саҥаны айыылары оҥоруон сөп. Сахалар киһи өйүн-санаатын быһаарар тыллара биир эрэ – «ай» диэн тыл. Бу тыл киһи мэйиитэ биирин курдук биир буоллаҕына эрэ табыллар, өй-санаа икки аҥы арахсыытын үөскэппэт.
Киһи маннык иннэ-кэннэ биллибэт икки өрүттээх майгылааҕын быһаарар этиинэн сахаларга «Уол оҕо биир күн ат уорҕатыгар, атын күн өрөҕөтүгэр буолар», онтон нууччаларга «От сумы и от тюрьмы не зарекайся» диэн өс хоһоонноро буолаллар.
Куһаҕаны, киһи оҥорбот быһыытын оҥорбуту билинэн, атын дьоҥҥо этэн өйү-санааны ыраастаныы аата «Айыы этиитэ» диэн ааттанар. Айыы диэн тыл таба суолтата Э.К.Пекарскай саха өйүн-санаатын, тылын барытын түммүт «Словарь якутского языка» диэн үлэтигэр ыйыллар уонна кырдьаҕас эбэ Лөкүө үөрэҕэ туһалыыр.
Буруйу, куһаҕаны оҥорбут киһи бу сыыһатын көннөрүнэрин наадатыгар оҥорбут буруйун «Бу сыыһаны, куһаҕаны оҥорбуппун» диэн билинэрэ, ол аата урукку өйүн-санаатын уларытара эрэ туһалыыр. Буруйдаах киһи «Айыытын этэрин», ол аата буруйун билинэрин саха дьоно ирдииллэр. Буруйун билиммит, бу чахчы сыыһа, куһаҕан эбит диэн өйдөөбүт киһи, аны маннык быһыыны оҥорбот, туттунар кыахтанар. Өйүн-санаатын күүһүнэн тугу оҥорорун салайынар кыаҕа улаатарыттан, аны оннук куһаҕан быһыыны оҥорумуон сөп.
Киһи баһын иһигэр араас санаалар барылара киирэ охсон тахсыахтарын сөп. Киһи ханнык араас санаалары санаталаан ыларын ким да хонтуруоллаан көрөн кыайан бобор кыаҕа суох. Санаа билигин туохха да туттарбат, хаайыллыбат.
Саха сирэ нуучча судаарыстыбатыгар холбоһуута
Москва государствота Сибиири колонизациялааһына 1581 с. Ермак походуттан саҕаламмыта. Кинини утары Чинги-Тура (билигин Тюмень) кииннээх ханство утарсыыны оҥорбута. 1587 с. Иртышка Тобольскай остуруогу туппуттара, мантан Арҕаа Сибиири бас бэриннэрбиттэрэ. 1601 с. Таз өрүскэ Мангазея, 1604 с.Томскай, 1619 с. Енисейскэй остуруоктары туппуттара. Мантан Илин Сибиири колонизациялаабыттара.
Айыы этиитэ
Киһи бэйэтэ эрэ куһаҕан, туһата суох санааларыттан ыраастана, ол санааларын хаалларан, умнан истэҕинэ эрэ уһун үйэтин тухары киһи киэбин, быһыытын сүтэрбэккэ эрэ сылдьар кыахтанар. Куһаҕан санаалары умнубат буолуу, бэйэҕэ иҥэринэн, хаатыйаланан сылдьыы, бу куһаҕан санаалар олус элбэхтик хос-хос хатылананнар киһиэхэ өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥэн, ийэ кутугар ууруллууларын үөскэтэрэ куһаҕан майгылаах киһиэхэ кубулутан, куһаҕан быһыыны бэйэтэ оҥороругар тириэрдиэн сөбүн сахалар «Кут-сүр үөрэхтэрэ» быһаарар.
Таллан Бүрэ
200px|thumb|right|Таллан Бүрэ Сивцев Ефрем Степанович - Таллан Бүрэ (25.01.1909—01.03.1984) — Үчүгэй Өлүөнэ ырыаһыта, саха биллиилээх бэйиэтэ, уус-уран тыл хатыламмат маастара, тылбаасчыт.
Саха сирэ нуучча судаарыстыбатыгар холбоһуута
Саҥа тутуллубут Енисей остуруогар билиэн түбэспит эбэҥки баһылыга Илтик илин диэки улахан өрүс баарын, онно саха диэн бэрт элбэх ахсааннаах, күүстээх омук олорорун туһунан кэпсээбит. Ол кэнниттэн атын тутуллубут эбэҥкилэр “Лин” диэн улахан өрүс баарын, онно нууччалар курдук тигии таҥастаах-саптаах, маһынан тутуу дьиэлээх-уоттаах, элбэх сылгылаах, тимири уһаарар, атын омуктары кытта эргинэр халыҥ омук баарын бигэргэппиттэр. Нууччалар бу соһуччу сонуну болҕомтолоругар ылбыттара саарбаҕа суох.
Таллан Бүрэ
Олоҕун олуктара
1909 сыллаахха тохсунньу 25 күнүгэр Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэр Салбаҥҥа төрөөбүт. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. 1929 с. бэчээттэнэн саҕалаабыт. 1932 с. Саха Сиринээҕи уобаластааҕы сэбиэскэй партийнай оскуоланы бүтэрбит. Бастакы кинигэтэ 1937 с. тахсыбыт. 1944 с. ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Үгүс сыл РОНО сэбиэдиссэйинэн, иниспиэктэринэн, саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбит.
Айыы этиитэ
Үгэстэртэн үөскүүр ийэ кут өйө-санаата киһини хаһан баҕарар салайар. Маннык куһаҕан санаалардаах киһи бу санааларын өйө-санаата уларыйар, көтөр, баайыллар, ол аата арыгы испит, итирбит кэмигэр толорон кэбиһэр кыахтанар. Сахалар үөрэхтэрэ «Куһаҕан санаалары санаама» диирэ ити быһаарыыга олоҕурар.
Саха сирэ нуучча судаарыстыбатыгар холбоһуута
Тобольскайтан Ленаҕа диэри быһа холоон 3000 км нууччалар улахан утарсыыны көрсүбэккэ эрэ 45 сыл устата айаннаан кэлбиттэрэ.
Айыы этиитэ
Киһи буолуу сүрүн өйдөбүлүнэн куһаҕан санаалартан өйү-санааны ыраастаан, олору умнан, хаалларан иһии буолар. Куһаҕан санаалары санаабат буолуу – умнуу ханнык баҕарар киһиттэн ирдэнэр. «Былыргыны былыт саптын» диэн өй-санаа ыраастаныытын, ааспыт быһыы умнулларын сахалар этэллэр.
Таллан Бүрэ
Олоҕун олуктара
Таллан Бүрэ 1984 сыллаахха кулун тутар 1-гы күнүгэр өлбүт.
Саха сирэ нуучча судаарыстыбатыгар холбоһуута
1619 сыл сайын Енисей остуруогуттан Пантелей Демидович Пянда (Пенда) 40 хаһаактаах этэрээти тэрийэн эбэҥки дьоно сирдьиттээх, илин диэки улахан өрүһү көрдүү туруналлар. Бу дьон 1622 c. күһүн элбэх ыарахаттары көрсөн Аллараа Тунгускаҕа кэлэллэр. Манна төрдүс кыһыннарын кыстыыллар. 1623 сыл саас Өлүөнэ төрдүн буланнар өрүһүнэн аллараа диэки усталлар, ханна кэлэн тохтообуттара чуолкайа биллибэт. Ол гынан баран үгүс чинчийээччилэр сабаҕалааһыннарынан Туймаада хочотугар кэлэн Тыгыны кинилэр көрсүбүт буолуохтарын сүп. Манна кыстаабакка өрүһү төттөрү өрө өксөйөн Ангара чугаһыгар тиийэллэр. Ыкса күһүн хорсун суол арыйааччылар Ангара муустаах уутунан устан, кэнники сатыылаан, уопсайа 8 тыһыынча кэриҥэ биэрэстэни айаннаан, 1624 с. Енисейдарыгар тиийэллэр. Ити курдук Ангараттан Өлүөнэҕэ түһэр суолу арыйаллар, кэнники бу суолунан киин сири кытта ситим олохтоммута. 1628 сыллаахха Красноярскай остуруога тутуллар.
Айыы этиитэ
- Ханнык куһаҕан санаалары санаталаабыккын ааҕыталаан көрүөххэ.
Таллан Бүрэ
Айар үлэтэ
''Кини саха бары поэттарыттан адьас атын, ураты айар суоллаах. Омос тута өйдөммөт, ардыгар түүл-бит курдук, илэтэ-чахчыта биллибэт, сороҕор наар муна-тэнэ, саарыы-мунаара сылдьардыҥы хоһооннорун уонна поэмаларын тоҕо эрэ тартаран ааҕабын. Хаста да төхтөрүйэн эргилиннэхпинэ, улам дириҥээн, сыыйа кэҥээн бараллар. Ыраах айаҥҥа иннигэр улахан өрүс тардыыта биллэн, сырыынньа сыыры түһүү саҕаланан, сырдык килбиэн эҥэлдьийэн эрэрин курдук.''