cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хинкали
Хинкалины бэйэтинэн сииллэр, сороҕор бытарытыллыбыт хара биэрэс эбэллэр. Иһигэр баар фарш буһарыллыан иннинэ сиикэй, ол иһин бульона, амтана барыта иһигэр хаалар. Ону өссө улаатыннараары бульон эбээччилэр. Бастаан ыстаан баран ол бульонун иһиэхтээххин уонна кыттаанах өттө тутарга эрэ туттуллар, сиэниллиэ суохтаах.
Хинкалины сииргэ туттаныы-хаптаныы быраабылата элбэх, ол курдук биилкэнэн сиир көҥүллэммэт.
Самсонов Николай Георгиевич
. Самсонов Николай Георгиевич — тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата, СГУ профессора, Духуобунас Академиятын чилиэнэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
1925 с. от ыйын 23 күнүгэр Ньурбаҕа Антоновка сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
1943 с. Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллан II Украинскай фроҥҥа сэриилэспитэ, аармыйа разведчига этэ. Кыайыыны Прагаҕа көрсүбүтэ. Онтон Японияны кытта сэриигэ сылдьыбыта, Порт Артурга тиийбитэ. Бойобуой үтүөлэрин иһин Албан аат III истиэпэннээх уордьанынан, үгүс мэтээллэринэн (ол иһигэр Чехословакия, Польша) наҕараадаламмыта.
Балтыларыгар Розаҕа, Клараҕа 1945 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр суруйбут суругар: «Манчжурияҕа сылдьабын, орто оскуола таһымынан үөрэниэн баҕалаахтар бойобуой уонна политическай бэлэмнэнии кэнниттэн үөрэниэхтэрин сөп диэн ыйыы кэллэ. Мин үөрэнэр санаалаахпын, а. э. 8—10 кылаастар матырыйаалларын хатылыыр» — диэбит.
2012 сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Расизм
Расизм — идеология санаалар түмүллүүлэрэ, кини олоҕор дьон раасалара (омуктара‎) тэҥэ суохтар диэн санаа сытар.
Расизм өйдөбүлэ
"XIX үйэ бүтүөр дылы салҕыыламмыт расизм үгэһинэн уонна классиканнан биллэр этэ. Билиҥҥи кэм расистарын расизымҥа балыйар уустук. Политическай балаһыаньа (декларация) тезиһин таһымыгар кинилэр сыыспаттар. Граф Гобино уонна кини батыһааччылара итэҕэйэллэринэн киһи айылҕатын уратыта социокультурнай уратытын төрүтэ. Кинилэр сабаҕалыылларынан киһи өйө-санаата, майгыта-сигилитэ кини киирсэр общественнай түмүл ураты сиһилээһинин кытта сибээстээх. Сүрүн ирдэбилэ -
Устуоруйата
Расизм төрүттэмитин атын дойдулары арыйбыт кэмнэрин кытта сибээстииллэр. Холобура Африка норуотун библияҕа баар Ной уола Хамҥа тэҥнииллэриттэн сылтаан кулут оҥостоллоро. Ону тэҥэ атын Африка норуотун киһитэ улахан дуоһунастаах буолуохтарын сөбө.
Расизымы бастакы үөрэппит киһиннэн Жозеф де Гобино диэн французскай историк буолар. Ол курдук кини "Опыт о неравственности человеческих рас" диэн киниигэни таһаарар. Кинигэтигэр рааса киһи олоҕугар оруолун туһунан толкуйдуур. Онтон ыла расизм тиэмэтэ кинник тарҕаннар.
Расизм кириитикэтэ уонна кини утары охсуһуу
Олус элбэх киһи расизм утары турбута. Ол курдук Отто Клайнберг хара тириилээх омуктар быыстарыгар интеллуктуальнай тест ыытар. Ол тест социальнай туруктарын уонна үлэлиир уонна олорор усулуобуйаларын быһаарар. Игорь Кон санаатыгар өстүйүү аҕыйах ахсааннаах раасаҕа тиксэр. Панда уобараһа раасалары түмэр символынан бигэргэтиллибитэ. Генеральнай ООН Ассамблеята 1970 сыллаахха 25-с сессиятыгар расизм утары резолюция ылыналлар.
Москубатааҕы ЮНЕСКО специалистара 1964 с. расизм көрүҥнэрин утары сууттаспыта.
1966 с. Генеральнай ООН Ассамблеята Аан дойдутааҕы рааса баттабылын утары охсуһар күнү бигэргэппитэ.
Баттаттыллыбыт раасалары (ону таһынан атын итэҕэллээх уонна ЛГБТ) дьоно обществоҕа атын дьону кытта тэннэһэллэр. Холобура США-ҕа хара тириилээх омуктары политикаҕа элбэхтэ көрсүөххэ сөп буолбут. Ол гынан баран сорох кириитиктэр итини утараллар. Тоҕо диэтэххэ итини расизм атын көрүҥэ дии саныыллар.
Кулун тутар
right|thumb|Кулун тутар Très riches heures du duc de Berry Кулун тутар — сааскы ый, сыл 3-с ыйа.
Кулун тутар — сааскы ый. Ол эрээри тымныы уораанын улгумнук ыһыкта охсон биэрбэт. Тымныы оҕуһа моонньоох баһа быстан баран, көхсүн түгэҕиттэн түөрт уон уораанынан, түөрт уон түөрт дьыбарынан тыынар. Ол да иһин кулун тутар тибиилээх-хаһыылаах, кубулҕаттаах. Бу ыйга уруу, сыбаайба буолбат.
Кулун тутарга күн уһуур, дьыбар тахсар. Ый сүүрбэтин диэки күннээх түүн тэҥнэһэллэр. Эмиэ бу кэмҥэ сааскы күннэр маҥнайгы илдьиттэрэ — туллуктар кэлэллэр. Кинилэр мыраан сирэйин харалдьыктарыгар, далга, кыбыыга, бурдук куумнатыгар түһээччилэр. Сахалар туллук үөрэ халыҥ буоллаҕына, кус үөрэ халыҥ буолар диэн сылыктааччылар. Ол урукку сылларга сөптөөх билгэ буолара. Билигин, кус төрүт да аҕыйаан, туллук үөрэ халыҥыттан-чарааһыттан тутулуга суох аҕыйах көтөн кэлэр.
Кулун тутардааҕы саҥа ый былыттаах халлааҥҥа таҕыстаҕына, ардахтаах сайын буолар. Сахалар саҥа ый хайдах тахсарын кэтээн көрөн, күнү-дьылы билгэлээччилэр. Ый сытыары таҕыстаҕына — саҥа ый хаардаах, тыаллаах-куустаах, оттон өргөһө үөһэ буоллаҕына, ардаҕа-хаара суох кураан ый буолар.
Кулун тутар ый күнүн-дьылын билгэтэ
Бу ыйга саас төһө эрдэ кэлэринэн, сайын хайдах буолуон билгэлииллэр. Кулун тутартан тоҕус тибии түстэҕинэ, угут бэлиэтэ. Ый икки тыаллаах: хаардаах көмнөҕү түһэрэр тыал уонна сыыр хастыыр тыал. Ый хаара — туллук кэлэр хаара. Кулун тутар ый балаҕан ыйы батыһар.
Кулун тутар ый билгэтэ
Бу күнү Саха төрөөбүт күнэ дииллэр эбит. Сырдыкка тахсар туом диэни толороллор. Иһиккэ уот иитэн баран, уоту аһатан, алгыс анаан туран күнү батыһа эргийэн кэлэллэр. Уокка, дьиэ оһоҕор үс үрүҥ кылы алҕаан баран биэрэллэр.
Түөлбэ тылыгар
Дьэбдьэкиийэ ыйа; сылгы төрүүр ыйа
1951
1951 сыл.
78
78 сыл.
Өлбүттэр
70er
Цзилинь
Цзилинь (кытай. 吉林) диэн Кытай хотугулуу илин провинцията. Кинилиин кирбиилэhэллэр Хоту Кэриэйэ уонна Арассыыйа илин, Хэйлунцзян хоту, Ляонин соҕуруу уонна Ис Монголия арҕаа.
Гуандун
Гуандун — Кытай ынырык сайдыылаах провинцията. Киин уонна улахан куората — Гуанчжоу.
Синиин
Синиин — Кытай биир кыракый куората буолар. Сынтай провинциятын киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 2 мөллүйүөн киһи (2009).
thumb|right|200 px|Синиин куорат куйаартан (виртуальнай) thumb|right|200 px|Улахан мэчэт Дунгуань thumb|right|200 px|Тимир суол станцията
Мэҥэ бырайыак
Мэҥэ бырайыактар эбэтэр баараҕай бырайыактар (Мега-проекты) — маннык аатынан 2007 сылтан саҕалаан Арассыыйа илин өттүн экономикатын сайыннарар соруктаах улахан бырайыактары ааттыыллар.
Италиалар
Италиалар ((gli) italiani), Италия дойдутун төрүт олохтоохторо, сүрүн омуга.
От ыйын 11
От ыйын 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 192-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 193-c күнэ). Сыл бүтүө 173 күн баар.
79
79 сыл.
Өлбүттэр
70er
Жиркова Римма Романовна
200px|thumb|right|Жиркова Римма Романовна Жиркова Римма Романовна — саха түөлбэ тылларын үөрэппит диалектолог учуонай, филология билимин кандидата, хомусчут, хомус туһунан кинигэ ааптара.
Кумах
thumb|Кумах куйаар Кумах — кыырпах хайа боруодата, 0,14–5 мм кээмэйдээх, сүрүннээн кварц минерала (кремний диоксида). Тутууга, оҥоһуктарга киэҥник туттуллар. Т.к.: кумак (алтай., шорс.) — кумах; кумак (казах.) — оллороот-боллороот ньуурдаах, намыһах томтордордоох кумах сир; хумаг (монг.) — бытархай кумах; кум (тадж., перс, афг.) — кумах.
Саха Сиригэр тукулааннар бааллар — кыра кумах куйаардара.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300 [1] с. — ISBN 5-7696-1049-2
Оһуор (хоһоон хомуурунньуга)
Оһуор — 2009 сыллаахха Арассыыйаҕа Ыччат сылыгар ыытыллыбыт тэрээһиннэртэн биирдэстэринэн бу 5 эдэр суруйааччы дьоҕус кинигэлэрин биир кассетанан таһаарыы буолбута.
Бу кинигэлэри хомуйан оҥорбут поэт, РФ суруйааччыларын Түмсүүтүн чилиэнэ Н. Е. Винокуров-Урсун.
Хомуурунньукка киирбиттэр: Александра Попова, Ангелина Васильева, Надежда Ильина, Семен Маисов, Елена Овчарова.
Орулуостар уустара
Орулуостар уустара (, Род Гоголи) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Орулуос.
Ладыженскай Михаил Семенович
Ладыженскай Михаил Семенович - 1653 сылтан 1660 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Алексей Михайлович ыраахтааҕы тус харабыла буола сылдьыбыт. Дьокуускайтан Москубалаан иһэн Маковскай остуруокка өлбүт.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Акинфов Иван Павлович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуода Голенищев-Кутузов Иван Федорович анаммыт.
Өссө маны көр
Бойобуода
Якутск Вечерний
300px|thumb|right|"Якутск Вечерний" хаһыат Якутск Вечерний, Дьокуускай куоракка тахсар хаһыат.
1993 сыл тохсунньу 1 күнүттэн тахсар Тематиката: уобсастыба уонна политика
Нэдиэлэҕэ биирдэ тахсар
Формат A3, тахсар тыла нууччалыы.
Тахсар ахсаана 50 000
Тарҕатыы ньымата: атыылааһын, сурутуу.
Бэчээтэ офсет
Голенищев-Кутузов Иван Фёдорович
Голенищев-Кутузов Иван Федорович - 1660 сылтан 1667 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Дьокуускайга 1667 сыллаахха өлбүт.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Ладыженскай Михаил Семенович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Борятинскай Иван Петрович анаммыт.
Румыннар
Румыннар (Урумыыннар) (români, ромынь), Румыния төрүт уонна сүрүн олохтоохторо.
Румынияҕа 23,8 тахса миллион румын олорор, ону таһынан маннык дойдуларга олороллор Румынияттан көһөн барбыт румын эмиграннара: АХШ (1 мөл), Италия (1 мөл), Франция (900 тыһ), Дьоппуон (800 тыһ), Канаада (620 тыһ), Германия (350 тыһ), Молдавиа (250 тыһ), Швеция (100 тыһ), Арассыыйа (80 тыһ), Саха Сирэ (5 тыһ), Норвегия (4 тыһ). Румыннар тыллара - Румын тыла, ону таһынан иккис тыллара английскай тыл.
Кэнтик нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Кэнтик нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Харыйалаах.
Улуус кииниттэн 9 км арҕаа диэки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 749 киһи.
Попова Александра Лукинична
Попова Александра Лукинична — поэт, эдэр суруйааччылар XIV, XVI, XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа.
1983 с. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ. СГУ СФКФ бүтэрбитэ. Ылбыт идэтинэн Мэҥэ Хаҥалас Төхтүрүгэр үлэлээбитэ. Билигин Айыы кыһата оскуолаҕа учууталлыыр.
Хоһоонноро «Болҕойуҥ, эдэр саас», «Чокуур» хомуурунньуктарга, «Чолбон» сурунаалга уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар тахсыбыттара. «Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Сурук» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
Гринпис
Гринпис (Greenpeace - От күөх эйгэ), улахан Аан Дойдутааҕы тэрилтэ, 190 тахса судаарыстыбаларга сүрүн Айылҕаны көмүскээччи. Салалтата — Амстердам (Нидерланд), улахан локальнай офистара — Нью Йорк (АХШ), Париж (Франция), Москва (Арассыыйа), Токио (Дьоппуон), Сеул (Соҕуруу Кэриэйэ), Сидней (Аустралиа).
Үөдүгэй нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Үөдүгэй нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Андреевскай.
Улуус киинин кытта холбоһон турар. Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэ соҕуруу өртүн ылар уонна 30 км ыраах Куду диэн сэлиэнньэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2092 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Андреевскай — 2015 уонна Куду — 77 киһи.
Устуоруйата
Үһүйээннэр уонна сурукка тиһиллибит ахтыылар кэпсииллэринэн Үөдүгэй дьоно билиҥҥи Үөһээ Бүлүү улууһун сирдэригэр XVII үйэ ортотун диэки кэлбиттэр. Бу дьон биир уус дьоно олоччу көһөн кэлбиттэр курдук, ол аата урукку олорбут сирдэригэр, Өлүөнэ өрүс хаҥас өттүгэр, ким да хаалбатах. Краеведтар этэллэринэн Саха сиригэр итинник бүтүннүү ууһунан көҥүлү батыспыт уус суох. Көспүт төрүөттэрэ - нуучча кэлиитигэр бэйэлэрин-бэйэлэрэ дьаһанан олороору.
Үөдүгэйдэр Үөһээ Бүлүү сирин булалларыгар онно эрдэ кэлэн өргүөттэр уонна Көбдө баһылыктаах Нам дьоно олохсуйбуттар эбит. Өргүөттэр арааһа булду батыһар табалаах дьон буоллалларын быһыытынан сискэ, үрэх баһыгар олохсуйбуттар. Оттон намнар сүөһүлээх, сылгылаах дьон буоланнар Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар дьоһун сирдэри булан, билиҥҥи Намы төрүттээбиттэр. Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар.
Наакаан дьоно Куорамыкы аннынан өрүһү туораан тэҥкэ иһигэр үс биэрэстэ киирэн Хатар Балаҕаннааҕа диэн сиргэ, уһун элгээн кытылыгар олохсуйаллар. Манна турбут 9 ураһа олоҕо хойукка дылы баара үһү.
Күҥкү ураһатын олоҕо Күүлэҕэ турбут. Кини Күүлэнэн, Боруу Көлүйэнэн олорбут. Чочу, Быйакы, Бакы олохсуйбут алаастара билигин кинилэр ааттарынан ааттанан сыталлар.
Чап Куорамыкыттан көс кэриҥнээх сиргэ, Кэнтиккэ олохсуйбут. Халбаакы бастаан билиҥҥи Ороһу сиригэр өрүс арыытыгар олохсуйан иһэн куду буордаах сиргэ Кудуга тахсыбыт.
Быыгынас Ороһуну төрүттээбит.
II Үөдүгэй баһылыктара
80
80 сыл.
Өлбүттэр
80er
Романов (Житомир уобалаһа)
Романов (Романів) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 7 800 (2011).
Алмазнай
400px|thumb|right|Алмазнай Мирнэй улууһун каартатыгар Алмазнай бөһүөлэк. Мирнэй улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 20 км. соҕруулуу-илин диэкки Оччугуй Ботуобуйа үрэх үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1947 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Алмазнай - 1800, Новай - 138, Березовка - 9 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Борятинскай Иван Петрович
Борятинскай Иван Петрович - 1668 сылтан 1671 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Голенищев-Кутузов Иван Федорович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Волконскай Иван Петрович анаммыт.
2014 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
300px|безрамки|справа|2014 Кыhыҥҥы Олимпия оонньууларын логотииба 2014 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара  (2014 Winter Olympics, Jeux Olympiques d'hiver de 2014, официальнай аата XXIIс кыһыыҥҥы 2014 сыллааҕы Сочи куоракка Олимия оонньуулара) — аан дойдутааҕы спорт мероприятията, Арассыыйа Сочи куоратыгар 2014 сыл Олунньу 7 күнүттэн олунньу 23 күнүгэр дылы ыытыллыбыта. 2014 сыллааҕы Олимпия оонньулара буолар сирэ 2007 сыл от ыйын 7 күнүгэр Аан дойдутааҕы Олимпия хамытыатын 119-с сессиятыгар Гватемала куоракка быһаарыллыбыта. Россия территориятыгар Олимпия оонньуулара иккистээн ыытыллар, ол иннинэ Москва куоракка 1980 сыллаах XXII сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ыытыллыбыттара. Кыһыҥҥы Оонньуулар Россияҕа бастаан ыытыллыбыттара.
Күрэхтэһии расписаниета
Источник, PDF
Мэтээллэр туруута
250px|right|thumb|XXII кыһыҥҥы Олимпия оонньууларын мэтээллэрин комплега XXII кыһыҥҥы Олимпия оонньууларыгар ордук элбэх мэтээллэр комплектара туттарыллыбыттара - 98. Дьиҥэ, 99 кыһыл көмүс, 97 үрүҥ көмүс уонна 99 боруонса мэтээллэрэ туттарыллыбыттара.
Дьахталлар хайаттан түһүүлэригэр икки кыһыл көмүс бэриллибитэ уонна кыһыл көмүс бэриллибэтэҕэ. .
Супергигант хайа хайыһарынан түһүүтүгэр икки боруонса туттарыллыбыта,.
Неофициальнай мэтээл таблицата
250px|right|thumb|Бүтэһик күҥҥэ Олимпия ооннььуларын сабыллыытын церемониятыгар хайыһарга эккирэтиһиитигэр туттарыллыы
Өссө маны көр
2014 кыһыҥҥы Паралимпия Оонньуулара
Акимова Акулина Николаевна
Акимова Акулина Николаевна — саха ырыаһыта.
Олоҕун олуктара
1969 сыллаахха Уус Алдан Майаҕаһыгар төрөөбүтэ. М. Н. Жирков аатынан музыкальнай училищены 1991 с. бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Музыка Үрдүкү оскуолатын вокальнай кылааһын бүтэрбитэ. 1987 сылтан «Туймаада» вокальнай ансаамбыл ырыаһыта.
Бастакы Хайахсыт
Бастакы Хайахсыт диэн Боотурускай улууһун нэһилиэгэ, кэлин Таатта улууһа үөскээбитигэр онно бэриллибит, онтон Чурапчы улууһа арахсарыгар Чурапчы улууһугар Арыылаах нэһилиэгэ диэн аатынан киирбит.
Аатын устуоруйата
Омук тыла уһун үйэлэр тухары сыыйа-баайа уларыйан, атын, саҥа тылларынан эбиллэн, сайдан биэрэн иһэр. Саха омук тыла олус былыргы тыл буолан үгүс тыллара туох суолталаахтара кыайан быһаарыллыбаттар, онтон сорохторо билигин ситэ өйдөммөт буолан эрэллэр. Улахан өрүстэр, сис хайалар, үгүс күөллэр, сирдэр ааттара хаһан, кимнээх ааттаабыттара саҥа быһаарыллыах курдуктар. Саха тылын үөрэтии араас ааттары быһаарыыга ордук туһалааҕынан ааҕыллар.
2022 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
мини|уҥа
Бастакы Хайахсыт
Аатын устуоруйата
Үгүс нэһилиэктэр ааттара төрүттээбит дьоннорун ааттарынан ааттаммыттарыгар сөп. 1637 сыллаахха Боотурускай улууһугар Каяхсыт диэн ааттаах киһи баара бэлиэтэммит. (1,59).
2022 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
2022 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара (ааҥл. 2022 Winter Olympics, фр. Jeux Olympiques d'hiver de 2022, официальнай аата XXIV кыһыыҥҥы 2014 сыллааҕы Пекин куоракка Олимия оонньуулара) — аан дойдутааҕы спорт мероприятията, Кытай Пекин куоратыгар 2022 сыл Олунньу 4 күнүттэн олунньу 20 күнүгэр дылы ыытыллыбыта. 2022 сыллааҕы Олимпия оонньулара буолар сирэ 2015 сыл сайыныгар Аан дойдутааҕы Олимпия хамытыата биллэрбитэ. Кытай территориятыгар Олимпия оонньуулара иккистээн ыытыллыбыта, ол иннинэ Пекиҥҥа 2008 сыллаах сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ыытыллыбыттара ол аата Пекин сайыҥҥы уонна кыһыҥҥы Олимпия оонньууларын иккиэннэрин ыытар куорат буолбута. Кыһыҥҥы Оонньуулар Кытайга бастаан ыытыллыбыттара.
Бастакы Хайахсыт
Аатын устуоруйата
Багдарыын Сүлбэ хайах диэн тылы маннык быһаарар. Хайах – хаһаас балык, атыннык эттэххэ сыма. Сыма уонна хайах диэн тыллар биир суолтаҕа туттуллар эбиттэр. Сыма укпут - Хайах укпут. (2,76).
Хайах хостоһуу диэн сахалыы оонньуу ыарахан хаһааһы соһон таһаарыыны үтүктэр оонньуу буолуон сөп. (3,223).
1710 сыллаахха Сибиирскэй приказ кинигэтигэр саҥа буоластар (волость) баар буолбуттар. Олортон Боотурускай улууһугар үс: Ожулунскай, Чакырскай уонна Хаяхсытскай диэннэр саҥа үөскээбиттэр. Хайахсыт диэн буолас аата Дьокуускайдааҕы воеводскай канцелярия 1726 сыллааҕы суругар эмиэ киллэриллэ сылдьар эбит. (1,12-13).
1835 сыллаахха Боотурускай улууска 2-с Хайахсыт нэһилиэгэ баар буолбут. (1,22).
1912 сыллаах күһүнүгэр Таатта улууһа үөскээһинигэр бастакы Хайахсыт нэһилиэгэ онно көспүт. (1,23). Революция кэнниттэн бу нэһилиэк аатын хаста да уларыппыттар. Бу кэмҥэ Чурапчы улууһугар Арыылаах нэһилиэгэ диэн аатынан биллэр. (4,18).
Туһаныллыбыт литература.
1. Ф.Г.Софронов. Якуты. Мирское управление    в    17 - нач. 20 века. Якутск: Якутское книжное изд-во, 1987.- 126 с.
2. Багдарыын Сүлбэ. Мэҥэ  ааттар. Якускай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-та, 1979.- 288 с.
3. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. / П.С.Афанасьев редакциятынан - Дьокуускай: «Бичик» нац.кинигэ, кыһата, 1994.- 264 с.
4. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Васильева Ангелина Николаевна
Васильева Ангелина Николаевна — поэт.
Сунтаар улууһун Уһун Күөлүттэн төрүттээх. СГУ суруналыыстыка салаатын бүтэрбитэ. «Саха Сирэ» хаһыат «Эдэр саас» ыччакка аналлаах сыһыарыытгар үлэлиир. 2003 с. РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
Айар үлэнэн оҕо эрдэҕиттэн дьарыктанар. Хоһоонноро, кэпсээннэрэ «Үргэл» хомуурунньукка, «Хотугу сулус», «Далаһа» сурунаалларга, хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ.
«Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Оһуордаах хоһоон» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
Топурия Кети
Кетеван "Кети" Топурия (ქეთევან "ქეთი" თოფურია 1986 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр төр) үксүгэр Кета Топурия (ქეთა თოფურია) диэн аатын суруйааччы диэн Грузия ырыаһыта, А-Студио диэн Казаах группатыгар ырыаһыт. Билигин Арассыыйаҕа олорор.
Олоҕун олуктара
Андре Топурия диэн аҕата Грузияҕа биллэр криминал авторитета этэ, онтон ийэтэ - Наталья Топурия химик.
Кыра эрдэҕиттэн муусуканан дьарыктанара. 1988 сыллаахха Тбилисига баар Гоги Судрадзе музыкальнай оскуолатын вокал кылааһын бүтэрбитэ. 2003 сыллаахха Грузия ил универистетыгар киирбитэ, гынан баран А-Студио группа ырыаһыта буоларын билэн 2005 сыллахха бырахпыта.
81
81 сыл.
Өлбүттэр
80er
Турукааннар уустара
Турукааннар уустара (, Род Гаги) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 3 көрүҥ киирэр: Улахан турукаан, Сыа муруннаах турукаан, Турукаан.
Хубсугул
Гидрография уонна климатын уратылара
Хубсугул — хайларга үрдүк сытар күөл, Илин Саяннар соҕуруу эниэтигэр байҕал таһымыттан 1646 м үрдүккэ сытар. Күөл уутун сабардама 381 км³, муҥутуур дириҥэ 262 м., Хубсугул — Монголия ордук дириҥ күөлэ буолар. Күөл уһуна 136 км, ордук кэтирээһинэ 36,5 км. Күөлгэ 96 өрүс уонна үрэх түһэр. Хубсугултан Эгийн-Гол өрүс тахсар (Селенга бассейныгар киирэр). Ахсынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥор. Күөл устун ааллар усталлар. Соҕуруу Хатгал, хоту Ханх бириистэннэр үлэлииллэр. Сыл ахсын күөл сэтинньи бүтэһигэр мууһуран барар, муус халыҥа 1,4 м. Муус ууллуута ыам ыйыгар саҕаланар уонна бэс ыйын саҕаланыытыгар ууллан бүтэр. Уу температурата ортотунан +10…+14 °C, хомолорго сайынын балайда сылыйар. Хубсугул таһыгар фосфориттар сытар сирдэрин булбуттар.
Бэлиэ сирдэр уонна туризм
Хубсугул иккис аата — Күөх чөмчүүк. Хубсугул — быһа холоон 17 былыргы күөллэртэн (2 мөл саастаах) биирдэстэрэ. Хубсугул олохтоохтор айыыргыыр сирдэрэ буолар. Күөлтэн сүүрдэн тахсар Эгийн-Гол өрүс 1000 км устан Селенга өрүһүнэн Байкал күөлүгэр түһэр. Күөллэр икки ардылара быһаччы 200 км.
Күөл тула киин Азия истиэбин уонна сибиирдээҕи тайҕа уларыйар сирэ, судургутук харайыллар национальнай парк буолар. Паркаҕа элбэк Аан дойду кыһыл кинигэтигэр киирбит кыыллар уонна харамайдар үөскүүллэр: чубуку, тайах, бөрө, сиэгэн, бүүчээн, эһэ, киис, сибиир хайа козела, күөлгэ балык 9 көрүҥэ иитиллэр, ол быыһыгар быйыт уонна дьарҕаа.
Хубсугул — туристар сөбүлээн сылдьар сирдэрэ. 2007 сыллаахха, Ханх таһыгар 5 турбаза баар эбит, соҕуруу Хатгал диэки 29. Күөл устун дьону таһар «Сухэ Батор» паромсылдьар, ол гынан баран массыыналары тиэйбэт. Күөл хоту өттө Россия кыраныыссатыттан 11 км сиргэ сытар, КПП Монды — Ханх.
Кырыкый нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Кырыкый нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кырыкый.
Улуус кииниттэн 90 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 494 киһи.
Потапов Александр Георгиевич
Александр Георгиевич Потапов — сахалартан маҥнайгы идэтийбит быраастартан биирдэстэрэ. 1891 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Үөдүгэйигэр төрөөбүтэ. Бастаан Дьокуускайдааҕы реальнай училищаны үөрэнэн бүтэрбит. 1917 сыллаах сайын Казаннаа5ы университет медицинскэй факультетын бутэрбитэ. Онон Александр Георгиевич сахалартан Г.Н. Слепцов, П.Н. Сокольников, Д.И. Филиппов кэннилэритгэн төрдус киһинэн быраас идэтин ылбыт быһыылаах.
Elementary OS
Elementary OS (Элементари ОС), Linux системнай программаларыттан биирдэстэрэ. Кэнники кэмҥэ ордук биллэр, дьиэҕэ да, корпоративнай да секторга, офиснай да секторга (LibreOffice диэн офистаах).
Волконскай Иван Петрович
Волконскай Иван Петрович - 1671 сылтан 1675 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Борятинскай Иван Петрович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Барнешлев Андрей Афанасьевич анаммыт.
Крона (харчы)
thumb|260px|Экю, коруона үрдүнэн күн ойуулаах ([[Людовик XII, 1498)]]
Кро́на (, Crown, Krone, кылгатыллыбыта Kr, couronne) — Арҕаа Европа кэккэ дойдуларын манньыаттарын уопсай аата, ону таһынан сорох дойдулар харчылара. Аата манньыакка баар коруонаттан үөскээбит.
Кыһыл көмүс манньыаттар
Бастакы кронанан 1340 сыллаахха, Филипп VI ыраахтааҕылыыр кэмигэр, Францияҕа быһыллыбыт «куронндор» (couronne d’or) ааҕыллар. Бу манньыат саҥа быһыллар кэмигэр 5,44 г ыйааһыннаах эбит, 1385 сыллаахха ыйааһына — 4,08 г, 1436 — 3,5 г. 1475—1683 сыллардаахха Францияҕа «күннээх экю» (ойуутугар коруона үрдүнэн күннээҕин иһин; ecu d'or au soleil).
1551 сыллаахха Англияҕа бастакы үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут крона тахсыбыта, сыанатынан кыһыл көмүскэ тэҥнэһэрэ (кыһыл көмүс уонна үрүҥ көмүс английскай кроналар биир кэм тэҥҥэ тахса сылдьыбыттара уонна 5 шиллиҥҥа тэҥнэһэллэрэ.
Английскай крона 1971 сыллаахха, уоннаах манньыат систематыгар көһүүгэ, дылы быһыллыбыта.
Саҥа кэмҥэ «кыһыл көмүс кронанан» (Goldkrone) 1857 сыллаахха тахсыбыт ниэмэс манньыатын сойууһун манньыаттарын ааттыыллар. Кыһыл көмүс крона ыйааһына 11,111 г этэ уонна 10 г кыһыл көмүстэн турара. Манньыат сирэй өттүгэр (аверска) — манньыат сойууһугар баар дойду баһылыгын мэтириэтэ. Итини кытта 1/2 кроналаах кыһыл көмүс манньыаттары быспыттара.
Крона аатынан 1871 сыллааҕы манньыат сокуонугар олоҕуран Германия кыһыл көмүс манньыаттарын эмиэ ааттыыллара. 10 маркалаах (крона) манньыаттары таһаараллара, ону тэҥэ 5 маркалаах (1/2 крона) уонна 20 маркалаах (2 крона). Манньыат сирэй өттүгэр Германскай империя 22 дойдутуттан биир баһылыгын мэтириэтин быһаллара эбэтэр Империя 3 куоратыттан биирдэстэрин гиэрбэтин.
Кыһыл көмүс ниэмэс кроналарын быһыы Бастакы аан дойду сэриитин саҕаланыыта тохтотуллубута.
Европа дойдуларын харчылара
thumb|left|Австрия кроната, 1913 сыл (аверс) thumb|right|Австрия кроната, 1913 сыл (реверс)
1873 сыллаахха крона сүрүн харчы быһыытынан Данияҕа уонна Швецияҕа, 1875 сыллаахха — Норвегияҕа киллэриллибитэ. 1918 сыллаахха, Исландия тутулуга суох буолуутун кэннэ, бу дойду харчытын аата «крона» диэн буолбута.
1892 сыллаахха крона (corona, korona) Австро-Венгрия сүрүн харчытынан ааҕыллыбыта, Австрия 100 геллер манньыатыгар тэҥнэниллибитэ эбэтэр Венгрия 100 филлерыгар.
Австро-Венгрия империята үрэллибитин кэннэ крона Австрияҕа (1 крона = 100 геллер) уонна Венгрияҕа (1 крона = 100 филлер) сүрүн харчыларынан буолбута.
1924 сыллаахха Австрияҕа кронаны сүрүн харчы быһыытынан шиллинг солбуйбута, Венгрияҕа саҥа харчы «пенгё» 1925 сыл сэтинньитигэр киллэриллибитэ.
Маны таһынан, крона — Чехословакия  (1 Чехословакия кроната (koruna) = 100 геллер), Богемия уонна Моравия протекторатын, Чехословакия үрэллибитин кэннэ Словакия (словацкай крона, 1939—1945 уонна 1993—2009) уонна Чехия (чешскай крона, 1993 сылтан) сүрүн харчылара буолар.
Австрия республиката Иккис Аан дойду сэриитин кэннэ 100, 20 уонна 10 кроналаах кыһыл көмүс манньыаттары быспыта, манньыаттарга урукку Австро-Венгрия манньыаттарын ойууларын уонна «1915» суругу оннуларыгар хаалларбыта (10 кроналаах манньыаттар үксүлэрэ «1912» диэн суруктаахтар).
1928 сыллаахха крона сүрүн харчы быһыытынан тутулуга суох Эстонияҕа киллэриллибитэ. Бу харчы эстонскай марканы солбуйбута. Крона эргиирэ 1940 сыллаахха, Эстония ССРС-ка киириэҕиттэн, тохтотуллубута. Хойут Эстония, тутулуктан тахсыбытын кэннэ, крона хат эргииргэ киллэриллибитэ.
Хайнань
ХАЙНАНЬ (海南; пиньинь Hǎinán, саха тыла — Соҕурууҥҥу Кытай муората) - Кытай саамай соҕуруу арыыта уонна провинцията буолар. Нэһилиэнньэтэ 10 мөл. Киин куората - Хайкоу. Атын улахан куораттара - Санья, Дунфан, Даньчжоу, Цүнхай.
Алексеев Александр Иванович
Алексеев Александр Иванович - үҥкүүһүт, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
1958 сыллаахха Горнай Кэптинигэр төрөөбүтэ. Хабаровскайдааҕы култуура институутун 1983 с. үҥкүү кэллэктиибин салайааччыта диэн идэни ылан бүтэрбитэ. 1983 сылтан Саха сирин судаарыстыбаннай үҥкүү ансаамбылын артыыһа. 1992 сыдтан Үҥкүү Национальнай тыйаатырын дириэктэрэ.
Төхтүр (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Улуус кииниттэн 25 км хоту сытар - Аллараа Бэстээхтэн, Томтортон 5 км, 4 км Мукулук алааһыттан.
Бөдьөлөк уонна Долоон сирдэрэ Төхтүр бас билиитигэр киирэр.
Сибээс
1993 сылтан Сахателеком уонна Горизонт РТ үлэлиир.
2002 сылтан үлэлиир Ростелеком.
2012 сылтан Beeline 2G режимигэр үлэлиир, онтон 2020 сылтан 4G режимигэр үлэлиир.
2019 сылтан эмиэ үлэлиир МТС 4G ситимҥэ үлэлиир.
Ону тэҥэ олохтоох провайдеры үлэлэтэр Ситим Экспресс уонна ВОЛС режимигэр 2020 сылтан.
Мегафон уонна Yota сибээс ситимэ хаппат.
Инфраструктура
Паарка Дылбаахы муниципальнай суолтата, ону сэргэ республика айылҕатын харыстыыр сирэ Сууллар Мыраан. 125 миэстэлээх оскуола, 69 миэстэлээх оҕо саада. 2021 сылтан тыа кулууба суох. Газ суох, ититиллэр дьиэлэр эмиэ бааллар.
Экэниэмикэ уонна ВВП
2014 сылтан киһи дохуота түһэр уонна орто дохуоттара ортотунан 22000 солк. эбэтэр 390$ буолар.
Олунньу 24 күнүттэн 2022 сылга дьиэ кэргэн дохуота мөлтөөһүнэ түргэтээтэ.
Ойуу:Төхтүргэ ыһыах.jpg
Ойуу:Кыайыы күнэ.jpg
Попов Фёдор Кузьмич
Попов Фёдор Кузьмич (08.12.1921, Сыымах, Иккис Баатара нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа, Саха уобалаһа — 13.10.1943, Лоевскай оройуон, Белоруссия) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сахалартан бастакы Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).
Олоҕун олуктара
Федор Кузьмич Попов 1921 сыл ахсынньы 8 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһугар Иккис Баатара нэһилиэгэр Поповтар дьиэ кэргэннэригэр сэттэ оҕоттон алтыс соҕотох уол оҕонон күн сирин көрбүтэ. Аҕата Кузьма Самсонович оҕолорун кыра эрдэхтэринэ үлэҕэ-хамнаска үөрэтэн-такайан улаатыннарбыта. 1930 сыллаахха «Октябрь» колхуоска дьиэ кэргэнинээн үлэлии киирбиттэрэ, Сүөдэр 9 саастаа5ар улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлиир буолбута.
1931 сыллаахха, 10 саастаа5ар оскуолаҕа киирбитэ. Алааһыттан 9 километр ыраах сиргэ сатыы баран үөрэнэн кэлэрэ. Үөрэҕин таһынан Сүөдэр дьиэ ис-тас үлэтигэр дьонугар илии-атах буолара. Кыһынын үөрэнэн, сайынын колхуоска үлэлиирэ.
1936 сыллаахха 5 кылааһы бүтэрэн баран аҕата ыараханнык ыалдьан оскуолатыттан тохтообута, уонна колхуоска күүстээх үлэтин саҕалаабыта. 1937 сыл кыһыныгар Сүөдэр үлэтин таһынан бииргэ үлэлиир дьонун сүүрбэ киһини ахсаан ааҕарга уонна суруйарга үөрэппитэ.
19 сааһын туолбутун кэннэ 1940 сыллааха ѳр сылларга үлэлээбит «Октябрь» колхуоһугар биригэдьииринэн талыллар. Сүөдэр наһаа ирдэбиллээх, эппиэтинэстээх, үлэһиттэрин кытта өрүү тэҥҥэ сылдьар буолан, үчүгэй салайааччы хайҕабылын ылбыта.
83
83 сыл.
Попов Фёдор Кузьмич
Сэриигэ кыттыыта
1941—42 сыллар кыһын аармыйаҕа барар саастаах уолаттар военкомат иһинэн тэриллибит куруһуокка нуучча кэпсэтэр тылын үөрэппиттэрэ. Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйыгар Мэҥэ-Хаҥалас оройуоннааҕы военкоматынан ыҥырыллан барбыта. Хонуу биригээдэтин салайааччытынан кини быраата Петр хаалбыта.
83
Өлбүттэр
80er
Попов Фёдор Кузьмич
Сэриигэ кыттыыта
Пермь куорат аттыгар кылгас кэмнээх автоматчиктар куурустарын үөрэнэн бүтэрбитэ. Сэриилэһэр аармыйаҕа тиийэн 61-с аармыйа 81-с стрелковай дивизиятын 467-с стрелковай полкатын 1-кы батальонун 3-с ротатын байыаһа буолбут.
1943 с. алтынньы 1 күнүгэр Глушец диэн дэриэбинэ аттыгар биир бастакыннан Днепр өрүһү туораан тахсар. Өстөөх траншеяларыгар бастакынан ыстанан тиийэн илиинэн охсуһуу кэмигэр пулеметтарын былдьыыр. Бу охсуһууга 23 ниэмэс саллаатын уонна офицеры охторор. Уонунан ааҕыллар өстөөхтөр хос атаакаларын төттөрү охсор. Бэйэтин подразделениетын өрүһү туоруурун хааччыйар. Бу кэнниттэн уонча күн буолбут быыстала суох кыдыйсыыларга 70 ниэмэһи өлөрбүт.
Бу сылдьан ыараханнык бааһырар уонна 1943 сыл алтынньы 13 күнүгэр госпитальга өлбүт. Белоруссия Гомель уобалаһын Лоев оройуонун Дерожичи дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин кыһыл армеец Попов Фёдор Кузьмичка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Сибиэтлэй
400px|thumb|right|Сибиэтлэй Мирнэй улууһун каартатыгар Сибиэтлэй бөһүөлэк. Мирнэй улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 92 км. хоту диэкки Бүлүү өрүскэ турар.
Нэһилиэнньэтои ахсаана 3600 киһи (2007 сыл).
Бүлүүгэ үһүс гидроэлектростанция үлэлиир
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Хонуу гербэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Муома улууһун "Хонуу" сэлиэнньэтин гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Герб «Муома национальнай нэһилиэк» олохтоох тэриллии депутаттарын Сүбэтин 2007 сыл ахсынньы 13 күнүнээҕи 8 №-дээх Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Дьүһүнэ
Герб төгүрүк быһыылаах щит. От күөх өҥнөөх хонууга кыһыл көмүстүҥү өҥнөөх «Ю» бичик ойууламмыт.
Ытык бэлиэ олоҕо
Төгүрүк от күөх өҥнөөх толон маҥан тулалааһын — Хонуу сэлиэнньэтин Хотугу полярнай эргимтэ быһыта охсон ааһарын, географияҕа ураты бэлиэлээҕин көрдөрөр.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Кырыыс
Кырыыс диэн куһаҕаны баҕарар, иэстэһэр санааны тыл этэн тириэрдии ааттанар.
Саха тыла олус баай. Үчүгэйгэ баҕарар, ыҥырар тыллары тэҥэ куһаҕан буолууга тириэрдэр тыллар элбэхтэр. Бу тыллар хайдах этиллэллэриттэн тутулуктанан күүһүрэн, дириҥээн биэрэллэр. Сахалар үчүгэйи баҕаран этиллэр алгыстарын тэҥэ, куһаҕан быһыыттан көмүскэнэргэ аналлаах кырыыс тылларын тутталлар. Алгыс кэнниттэн кырыыс баар буолуута киһи олоҕо уонна өйө-санаата икки, утарыта хайысхалаах буолууларыгар сөп түбэһэр.
Кырыыс тыллара туохтан сылтаан этиллэллэрин таба быһаарбат буолуу кырыыс аҥардастыы куһаҕан эрэ өттүн арыйар. Бу үлэҕэ кырыыһы ким туохха анаан туттара уонна кырыыс тугу туһалыыра быһаарыллар.
Дьон бары бэйэ-бэйэлэриттэн тугунан эмэ тутулуктаах сылдьаллар. Баай мал өттө тус-туспа буолуута дьон сыһыаннарын биллэрдик уларытар. Баайдаах дьон майгылара баһылыыр-көһүлүүр өттүгэр уларыйан, «Мин дуо», «Мин эрэ» диэн этиниилэрэ элбээн хааллаҕына, бэйэлэрин улаханнык сананыылара күүһүрэн, атыттары аанньа ахтыбат буолаллар. Аанньа ахтыбат буолууттан атаҕастабыл үөскээн тахсыан сөп. Киһи киһини атаҕастааһына, баттааһына улахан хомолтону, санаата алдьаныытын үөскэтэр.
Саха дьоно бэйэлэрин көмүскэнэргэ анаан этэр тыллара кырыыс диэн ааттанар. Туохтан эмэ сылтаан улаханнык атаҕастаммыт, ночоокко түспүт киһи атын ситиһэр кыаҕа суох буоллаҕына кырыыһы туһанар. Бэйэтэ кыаҕа суох киһиэхэ кырыыһы эттэҕинэ ситиһэр санаата туолар, атаҕастаабыт киһитинээн тэҥнэспит курдук буолаллар. Кырыыс атаҕастаммыт киһи куһаҕан санаатын таһааран, тоҕо тэбээн, санаатын ыраастаан, өйүн-санаатын уоскутан тэҥнэһиини оҥорор.
Киһини санаата салайар. Ис санаата кини ис уорганнарын салайан үлэлэтэр. Оҕо хайдах санаалаах да оннук быһыылары оҥорор киһи буолар. Кырыыс киһи санаатын уларытар кыахтаах. Кырыыс тиийиитэ диэн киһи кырыыһы итэҕэйэр буолуутун этэллэр. Киһи кырыыс тыллара туолуохтара диэн итэҕэйэр буоллаҕына, кырыыс туолан да хаалыан сөп. Кырыыс тыллара тиийэн киһи санаата уларыйан, бу киһи оҥорор быһыыта кырыыска этиллибитин курдук салалыннаҕына, кырыыс туолла дииллэр.
Буруйдаах, атаҕастаабыт киһи оҥорбут буруйун билинэн бэйэтигэр ылынар буоллаҕына, санаата мөлтөөн биэрэн өйө-санаата арылыннаҕына, кырыыс тыла-өһө киирэн кини өйүгэр-санаатыгар олохсуйдаҕына, иҥнэҕинэ, кырыыс дьэ тиийэр. Киһи өйүгэр-санаатыгар киирэн иҥмит кырыыс дьэ дьиҥнээх суолтата арыллан, оҥоруохтаах куһаҕанын оҥорор кыахтанар. Кырыыс тылларын этиилэрэ буруйдаах, буруйу оҥорбутун билинэр киһиэхэ эрэ тиийиэн сөп. Кыра да буруйа суох, дьоҥҥо ханнык да куһаҕаны оҥорботох киһиэхэ ханнык да кырыыс тиийбэт.
Куһаҕаны да баҕаран этиллэр тыллар буоллаллар син-биир үчүгэйдик наарданан, киһи өйүгэр-санаатыгар дириҥник түһэн иҥэн хаалар гына этиллэллэр. Ыал олоҕун алдьатар, ыарыыны аҕалар буолуохтарын сөп. Кыахтаах, күүстээх санаалаах киһи кыраабыта хас да көлүөнэҕэ тиийиэн сөп дииллэр. Бэйэлэрэ кыраммыт дьон умнубакка өйдүү сылдьар буоллахтарына, умнуллумуон да сөп.
Кырыыс тиийбэт киһитигэр хаһан да тиийбэт. Күүстээх санаалаах киһи кырыыска баһыттарбат. Бэйэтэ буруйа суох киһи буолан: «Кини кыраабыта диэн таах хаалар тыллар буоллахтара»,- диэн быһаарыыны ылынан санаатын бөҕөргөтүннэҕинэ, кырыыс таарыйбат, өйүгэр-санаатыгар иҥпэт. Атын дьон санаалара кини бэйэтин санааларын кыайан буккуйбаттар, уларыппаттар.
Санаатын күүһүнэн киһи кырыыска бас бэринимиэн эмиэ сөп. Бу киһи эппитэ «Сиргэ силлээбит тэҥэ» диэн бэйэтин бөҕөргөтүннэҕинэ санаата күүһүрэр. «Эн эппиккин ыт үрбүтүгэр да холообот» диэн этии тугу да эттэххэ бу киһини таарыйбатын, кыһаллыбатын бэлиэтиир.
Бэйэтин өйүн-санаатын бөҕөргөтүүнэн киһи хаһан баҕарар дьарыктана сылдьыан сөп. Сахалыы «Күрүө» диэни оҥостуохха наада. Туһата суоҕу аахайбат, аанньа ахтыбат буолуу араас тылтан-өстөн барыларыттан киһи өйүн-санаатын харыстыыр.
Кырыыс - кырыыр киһи баҕа санаата тылынан этиллиитэ буолар. Кыраабыт киһи баҕа санаата туоллаҕына санаата көнөр, табыллар.
Брегвадзе Нани Георгиевна
БРЕГВАДЗЕ НАНИ ГЕОРГИЕВНА (ნანი გიორგის ასული ბრეგვაძე; 1938, Тбилиси, Грузия ССР, ССРС төр.) — эстрада ырыаһыта, Грузия үтүөлээх (1968), Грузия (1974) уонна ССРС (1983) норуодунай артыыската. От ыйын 21 күнүгэр 1938 сыллаахха Тбилисигэ (Грузия) төрөөбүтэ.
Кырыыс
Кырыыс – куһаҕан баҕа санаа. Дьон өйдөрө-санаалара, кыахтара бары тус-туспа буоланнар олоххо ситиһэр ситиһиилэрэ эмиэ тус-туһунаннар. Элбэх баардаах киһи «Киэҥ көҕүстээх» буолуохтааҕын умнан кэбиһии дьон бэйэ-бэйэлэрин ордук санаһыылара, тэҥэ суох буолуулара күүһүрүүтүн үөскэтэр. Тэҥэ суох буолууттан атаҕастабыл үөскээн тахсыан сөптөөх.
Сибиир турукааннарын ууһа
Сибиир турукааннарын ууһа (, Род Гоголи) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Кырыыс
Дьон сыһыаннарыгар бэйэ-бэйэни ытыктаһыы, өйдөһүү баар буолара наада. Киһи киһини атаҕастыыра, баттыыра суох буолуохтаах. Кырыыс тыллара атаҕастабылтан көмүскэнэргэ аналлаах этиллэллэр. Дьоҥҥо куһаҕаны оҥордоххо, кими эмэ атаҕастаатахха ханнык эрэ ирдэбил баар буолара куһаҕан быһыылар аҕыйах буолалларын хааччыйар. «Сыылла сылдьар буолуоххар диэри кыраан биэриэм»,- диэн этии баара кырыыс эмиэ тиийиэн сөбүн бигэргэтэр.
Барнешлев Андрей Афанасьевич
Барнешлев Андрей Афанасьевич эбэтэр Вилим Барнешлев - 1675 сылтан 1678 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 1678 с. Дьокуускайтан Москубаҕа баран иһэн Кета өрүс таһыгар өлбүт.
Кырыыс
Урукку кэмҥэ кырыыһы аҥардастыы куһаҕан эрэ өттүттэн сыаналыыр буола сылдьыбыттара төрдүттэн сыыһа. Ол барыта кырыыс хайдах дьайарын билбэт буолууттан үөскээбит өйдөбүллэр. Кырыыс буруйа суох киһиэхэ кыайан тиийбэт буолуута, дьон сыһыаннарыгар тэҥнэһии, аны аһара барбат буолуу эмиэ баар буоларын үөскэтэр. Кырыыс – киһи киһиэхэ куһаҕаны оҥорорун суох оҥорорго көмөлөһөр. Кырыыс куһаҕаны оҥорор киһи санаатыгар дьайар буолан, куһаҕан быһыылар аҕыйах буолалларыгар тириэрдэр. (1,15).
Барнешлев Андрей Афанасьевич
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Волконскай Иван Петрович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Бибиков Фома Иванович анаммыт.
Кырыыс
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Сибиир турукааннарын ууһа
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Кыра турукаан.
Жорницкая Мария Яковлевна
200px|thumb|right|Жорницкая Мария Яковлевна Жорницкая Мария Яковлевна (24.08.1921—06.09.1995) — история билимин кандидата, Саха АССР үтүөлээх артыыһа. киинэ артыыз
Олоҕун олуктара
М.Я. Жорницкая — сахалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, юкагирдар, чукчалар уонна Саха Сиригэр олорор төрүт олохтоох нууччалар олохторун-дьаһахтарын, культуураларын уонна үҥкүүлэрин туһунан элбэх матырыйаалы хомуйбута; 200-кэ Саха Сирин омуктарын үҥкүүлэрин культуураларын үөрэтиигэ сыһыаннаах научнай үлэлэри суруйбута.
Брегвадзе Нани Георгиевна
Олоҕун кэпсээнэ
Ийэтэ Ольга Александровна биллэр-көстөр кинээстэр удьуордарыттан төрүттээх, аҕата Георгий Ефремович Брегвадзе артыыс. Ийэтэ ыллыырын таһынан рояльга оонньуура, аҕата да үчүгэй ырыаһыт быһыытынан биллэрэ.
1963 сыллаахха Нани В.Сараджишвили аатынан Тбилиси государственнай консерваториятын Гаянэ Мачутадзеҕа фортепиано кылааһын үөрэнэн бүтэрбитэ. «Рэра» государственнай оркестрга солисткалаабыта, ол кэннэ «Орэра» ВИА-ҕа ыллаабыта. 70-ус сыллар ортолоруттан ырыаһыт быһыытынан бэйэтэ туспа барбыта. Нани Брегвадзе 60-ус сылларга аан бастаан нуучча уонна цыган романстарын толорон умнулла быһыытыйбыт эстрада жанрын көрөөччүлэргэ тиэрдибитэ. «Орэра, полный вперед!» музыкальнай киинэҕэ уһуллубута.
Ильина Надежда Ивановна
Ильина Надежда Ивановна — поэт, эдэр суруйааччылар XIV, XV, XVI, XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа.
1985 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тиэлиги нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2002 с. Майа гуманитарнай оскуолатын, 2008 с. СГУ СФКФ литературнай салаатын бүтэрбитэ. Устудьуоннуур сылларыгар «Байанай алгыһа» айар түмсүүгэ дьарыктаммыта. «Орто дойду соннуннара» хаһыакка общественнай корреспонденнаабыта. Билигин арбитражнай управляющай көмөлөһөөччүтүнэн үлэлиир.
Надежда оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан хоһоон суруйар. Кини айымньыларынан хас да ырыа айылынна, испэктээкиллэр туруорулуннулар.
Хоһоонноро «Күндээр» хомууруньукка, «Эдэр саас», «Орто дойду сонуннара», «Эркээйи» хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ. «Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Сурук» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
Мас
right|thumb|The [[coniferous Coast Redwood is the tallest tree species on earth.]] right|250px|thumb|Trunk base of a [[Sequoia|Coast Redwood tree in Jedediah Smith Redwoods State Park: Simpson Reed Discovery Trail, near Crescent City, California]] Мас диэн суон хатырыктаах уонна уhун үйэлээх үүнээйи.
Сир уопсай ахсаана 2015 сылга 3 триллион сыаналаммыта. Россия территориятыгар-640 млрд. мас (аан дойдуга бастакы миэстэ). Канада уонна Бразилия территорияларыгар — 300 млрд. солк. сыл аайы планетаҕа мас ахсаана 15 млрд. тэҥнэһэр, ол ойууру кэрдии уонна климат уларыйыытын түмүгэр буолар. Мас кэрдиитэ, бастатан туран, тутуу матырыйаала киэҥник тарҕаммыт, ону тэҥэ кумааҕыны оҥорорго туттуллар.
Мас кэрдиитэ - сад мас лабааларын ороссолуодаларын арыйыы. Сад мастарын үйэтин тухары, кэккэ анал быраабылаларынан, кэккэ анал быраабылаларынан хаппыт уонна тоһутуллубут салаалары ыраастыыр уонна силбэһиннэрэр сыалтан сад мас кэрдиитигэр уонна кини үчүгэй үүнүүлээх үүнээйилэригэр усулуобуйаны үөскэтии оҥоһуллар. Оҕуруот аһын үүннэриигэ үрдүк үүнээйилэр мастары ситиспиттэрин кэнниттэн мас төбөлөрө дириҥиир учаастактарын сырдык режимин күүстээх сабыдыалыттан эрэ тутулуктаах буолар.
Төрүт култуураҕа мас
Киэҥ эйгэҕэ тарҕанан, судургутук толкуйданан, аан дойду үгүс культуратыгар олох- дьаһах предметтэрин (миэбэл, иһит- хомуос уо. д. А) оҥорорго киэҥник туттуллар.
Мас, таас курдук айылҕаттан айдарыылаах матырыйаал буолар, ойууламмыт ойуулары харыстаан илдьэ кэлбит, араас тылынан сурук- Бичик сайдарыгар көмөлөспүтэ. Умайыы ньымата киһини хоту сиргэ күүскэ кэҥэтэн, дьиэ- уот саҥа тииптэрин баһылыыр көҥүллээтэ: хаспах, дьиэлэр, игин уо. д. А. Мас тардыһыыта кыра быһыттартан саҕалаан судоходство сайдарыгар тирэҕирбитэ: быһыттан- таһыттан саҕалаан, каравеллартан саҕалаан-үгүс сыл устата суднолар мас кэрдибиттэрэ. Сорох мас үүнээйилэрин уратыта аан дойду үгүс норуоттарын культуратыгар, ол курдук Японияҕа сибэкки элбэх поэты хоһуйан, үгүстүк эмтииргэ, сынньанарга туттуллубута. Илин өттүгэр персика өҥө киэҥник тарҕаммыт, Арассыыйаҕа яблоня сибэккитэ ылламмыт.
Металы сэргэ музыкальнай инструменнары оҥорорго матырыйаал буолар. Бастакы мас инструмена сир үрдүгэр бастакы мас инструмена буоларын быһыытынан, диджеридаҕа оҥорорго туох да кыһамньыта суох буолан, эбэҥкилэр сииктээх мас иһиттэн тахсан, айылҕа тыынын турба үөскэппиттэрин суотугар ааҕыллар.
Мас
Мас кэрдиитэ-оһоххо, каминаҕа, уматарга эбэтэр кострга, итиини, сырдыгы ыларга аналлаах мас лоскуйдара.
Россияҕа мас хаачыстыбата 3243-88 ирдэбиллэргэ сөп түбэһиннэрэн, номинальнай уһуна уонна кыраадыһа нуормаланар, ядровой уоҕурдуу иэниттэн (эргиэн болуоссатыттан бырыһыаннарыгар), уоҕурдуу 30- тан 65 %- ҥа диэри, атыы- эргиэн болуоссатыттан уонна мутукча үүнүүтэ үрдүүр.
Гостиница быһыытынан 1 м диэри уһуннаах мас сыарҕата диэн ааттанар.
Религияҕа баар мас
Былыргы үйэттэн ыла мас элбэх былыргы итэҕэл киһиэхэ сүгүрүйүү объегын көрдөрөр. Холобур, былыргы гректэр хас биирдии маһы кытта нимфа- диада диэн ааҕаллара.
Былыргы кельтэр уонна дружиналар мас уустарын — мастары кытта холбоспуттара тарбахха баттанар мас палочкаларын-мастарын кэрдэн, хас биирдиилэригэр 20- чэ бэлиэлэртэн биирдэстэрэ ойон эбэтэр мастан оҥоһуллубут ойбонтон биирдэстэрэ. Коробрен огама магическай кистэлэҥ баайыгар күлүүс буолар уонна доҕотторун сүрүн төрүтүнэн буолар.
Маска ахтыллыы үгүс аныгы итэҕэллэргэ, христианствоҕа үтүө уонна куһаҕаны билии, олох маска көстөр.
Пальма өрөбөлүүссүйэтэ, эбэтэр Айыы Тойон аанын бырааһынньыга Иерусалимҥа бырааһынньыктааһын бэлиэтэнэр. Арассыыйаҕа аан бастаан Верба (ива) тарҕанар, онон бу мас лабааларын туһанар буолбут уонна бырааһынньык Верба өрөбөлүүссүйэтэ диэн ааттаммыт.
Фольклорга өлбүт мас (коряга) мэлдьи быртах силистээх буолар.
Маска эрэл символикатын (эмэгэттэри уонна уо. д. А.) оҥорорго киэҥник туттуллара.
Куралай
Куралай (Веретенник обыкновенный) - чөкчөҥөө бииһин ууһа.
Маҥаас нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү)
250px|thumb|right|Маҕаас нэһилиэк Үөһээ Бүлүү улууһун каартатыгар Маҥаас нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Харбала.
Улуус кииниттэн 115 км. хоту диэкки сытар.
Олохтоохторун ахсаана 554 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Тойон кыыл (киинэ)
Тойон кыыл — саханы ааттаппыт уус-уран киинэ.
1220-с
1220-с сыллар.
82
82 сыл.
Өлбүттэр
80er
Чанчунь
Чанчунь (кытай. 長春) диэн Цзилинь провинция киин уонна ордук улахан куората, Кытай хотугулуу илинигэр, Соҥляо хонуу ортотугар баар. Олохтоохторун ахсаана 7.46 млн.
Куобах
275px|thumb|Кыһыҥҥы куобах Куобах (Lepus timidus, заяц-беляк) - куобахтар кэргэннэригэр киирэр орто улаханнаах кыыл. Австралияттан ураты ханна баҕарар баар. Саха сиригэр туундараҕа, хайалар тэллэхтэринэн уонна тайҕаҕа олорор.
Харахтара улахаттар, төбөтүн икки өттүгэр олоро сылдьар буолан сиэмэх кыыллартан куотан иһэн кэннин эмиэ көрөр. Кутуруга наһаа кылгас, түүтүн быыһыттан көстөр-көстүбэт. Кыһын мах-маҕан буолар, кулгааҕын эрэ төбөтө хара. Сайын көхсө хоҥордуҥу, ойоҕосторо бороҥнор, өрөҕөтө үрүҥ. Тыһыта уонна атыыра улахан уратылара суох, тыһыта арыый бөдөҥ буолар. Этин-сиинин уһуна 45-70 см, ыйааһына - 2-5 кг. Туундара куобаҕа бөдөҥ, тайҕа куобаҕа 3 кг дылы буолар.
Суолтата
Айылҕаҕа сиэмэх кыылларга, көтөрдөргө аһылык буолар. Саха сиригэр бултаныллар көрүҥҥэ киирэр. Тириитин былыр киэҥник тутталлара, куобах суорҕан, бэргэһэ тиктэллэрэ. Атахтарын билигин да тыа ыала сиппиир курдук уонна оһох сыбыырга киистэ курдук туһаналлар.
Куобах култуураҕа суолтата
Куобах куттаһа элбэх омукка номох буола сылдьар.
Куобах оҕотун сорох сирдэргэ ньолох уонна ньооруоскай диэн ааттыыллар. Дьааҥыга олохтоох куобаҕы дьүөлэкээн диэн ааттыыллар.
Сирдитов Дмитрий Иванович
Олоҕун олуктара
1942 сыл бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1943 сыл сэтинньититтэн 2-с Украинскай, 2-с Белорусскай фроннарга сэриилэспит.
Кэскил - Юность Севера
Кэскил - Юность севера, оҕолорго аналлаах хаһыат.
"Бэлэм Буол" бастакы нүөмэрэ 1936 сыл ыам ыйын 15 күнүгэр тахсыбыта.