cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Никифорова Надежда Митрофановна
Олоҕун олуктара
1931 с. төрөөбүтэ. Сиэйэ сэттэ кылаастаах оскуолатын, Бүлүүтээҕи педагогическай училищены  ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Учуутал идэтин ылан, бастаан Бүлүү оройуонугар алын кылаас учууталынан үлэлээбитэ. 1954 сыллаахха Благовещенскай куоракка пединституту бүтэрэн, төрөөбүт оройуонугар эргиллэн, Элгээйи орто оскуолатыгар 40-ча сыл тохтоло суох үлэлээбитэ. Географ учуутал үөрэтэр үлэтин ыччаты төрөөбүт кыраайы таптыырга, араас туристическай айаннары тэрийэн, айылҕаны харыстыырга систиэмэлээх үлэни ыыппыта, нэһилиэккэ бастакы географическай площадка, оскуолаҕа бастайааннайдык үлэлиир туристическай куруһуок үлэлээбитэ. Надежда Митрофановна «ССРС Туриһа» диэн бэлиэнэн наҕараадаламмыта, ССРС Географическай обществотын дьиҥнээх чилиэнинэн быыбардаммыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин биллиилээх географтара С.Е. Мостаховтыын, В.Л. Сенькинниин өрөспүүбүлүкэ устун үөрэнээччилэри үөрэтэр-сайыннарар, биллэрэр сыаллаах айаннарын сыллата тэрийсибитэ. 1976 с. Москваҕа Аан дойду Географическай Обществотын конгреһыгар кыттыбыта, онтон Ленинградка Бүтүн Сойуустааҕы географтар түмсүүлэригэр Саха сирин географтарын үлэлэрин опытын туһунан дакылаат аахпыта. Ноосфернай-экологическай үөрэтии ньымалара диэн методическай үлэтэ географ-учууталларга күннэтэ туттуллар пособиенан буолла.
Суруйуулара, кинигэлэрэ
Никифорова Н. М., Учуутал - олоххо саамай туһалаах идэ. [ахтыы] - :, //Забота-Арчы. . - 2020. - Ахсынньы 21 күнэ-С. 21;
Кини туһунан
Сказ о славной сельской учительнице. [Об отличнике народного образования РСФСР, заслуженном учителе РС (Я), учителе Эльгяйской средней школы Надежде Митрофановне Никифоровой] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2006. - Балаҕан ыйын 5 күнэ-С.3;
Ыыс аат
Ыыс аат — хос аат көрүҥэ, киһини ыыстаан ааттыыр ааттара. Киһиэхэ мөкү, табыллыбатах өттүн бэлиэтии көрөн сыһыараллар. Ыыс ааты киһиэхэ атын киһи иҥэрэр. Сороҕор ханнык эмит кыра да сылтахтан, үксүгэр туһааннаах киһини сөбүлээбэт киһи ыыс ааты иҥэриэн уонна тарҕатыан сөп.
Уйгуров Анатолий Афанасьевич
Уйгуров Анатолий Афанасьевич – хапсаҕайдаһан тустууга СР спордун маастара.
Туһаныллыбыт литература
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д. Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Сахабазальт Каркаснай Дьиэ бырайыага
Каркаас Дьиэ (каркасный дом) Түргэнник оҥоһуллар конструкция, онно туох баар элеменнэр бэйэ- бэйэлэрин кытта сибээстээхтэр.
Дьиэ олоҕүн оҥоруу, мэлгэһэ:
Аан бастаан тэлгэһэ иһигэр дьиэни ханан олордору үчүгэйдик толкуйдаан баран быһаарыллар. Онтон дьиэ олоҕун таастаах кумаҕы (ПГС) кутан, ол суох сиригэр өрүс тааһын, эбэтэр горелик тааһы, итилэр суох буоллахтарына хочуолунай умайбыт чоҕун (шлагы) хомуйан үрдэтэллэр, чиҥэтэллэр. Умайбыт чоҕу туттар түгэҥҥэ дьиэ олоҕор умайа илик чох кыбыллан кэлсибэтин туһугар кыһаныллыахтаах: чох кыырпаҕа уот туруутун төрдө буолуон сөп.
Ититии:
Дьиэ ититиитэ уонна салгылатыыта СНиП 41,1-2003 "Отопление, вентиляция и кондиционирование" ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн оҥоһулунна. Ититии ситимэ анал турбалаах, алларанан арахсыылаах, сылаас эргиччи сылдьарын хааччыйар. GLOBAL секциялаах ититэр тэрил туруоруллар. Ититэр ситим салгынныырын Маевскай кыраанын нөҥүө таһаарыллар. Ситим үлэтин балансировкалыыр кылаапаннар көмөлөрүнэн уларыта сылдьыахха сөп. Blue Ocean полипропилен турбалар, ГОСТ Р52134-2004 сөп түбэһиэхтээхтэр. Итиини биэрээччи - Термостайл ЭПН-02 элек-трическэй хочуол. Ханна хайдах оттук киирбитинэн көрөн сорох сиргэ гаас хочуола, сорох сиргэ маһынан дуу, таас чоҕунан дуу оттуллар оһохтор.
Салгылытыы
Дьиэ иһинээҕи салгын көҥүллүк эркин 2,200 таһымыгар баар 150х150 аһылларсабыллар форточкалар нөҥүө көҥүл киирэр-тахсар.
Уунан хааччыйыы уонна канализацияны үлэлэтии:
Уунан хааччыйыы уонна канализацияны үлэлэтии СНиП 2.04.01-85* "Внутренний водопровод и канализация" ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн оҥоһулунна. Дьиэ иһинээҕи уу ситимэ 15,25 мм. диаметрдаах "Рандом сопополимер", эбэтэр металлоплас-тик турбаларынан тардыллар. Канализация ситимэ 15см. диаметрдаах дьиэт-тэн со5отох тахсыылаах буолар. Иһирдьэ ситим 50,100 мм диаметрдаах полипропиленовай турбаларынан тардыллар.
Септик
Септик с-255 мааркалаах, 5мм халыҥнаах ГОСТ 27772-88* сөп түбэһэр ыстаалтан оноһуллар. Ыстаа-лы илиинэн иһэрдэр түбэһэр электродтар туттуллаллар. Кирдээх ууну мунньар иһит тас өттө, түгэҕэ "Сахабазальт" П-125, 10-15 см. халыҥнаах сылаас үллүгүнэн бүрүллэр. Тас өттө бүтүннүү ОСП матырыйаалынан тиһиллэр. ГОСТ 24454-80*Е сөп түбэһэр хаптаһыннартан таҥыллар.
Мусават
ХХ-с үйэ саҕаланыыта
1911 сыллаахха Баку куоракка "Мусульман демократик Мусават баартыйата" ("Тэҥ буолуу") тэриллибитэ. Бу баарыйа төрүттээччилэрэ М. Расулзаде, Г. Шарифзаде, А. Кязимзаде уонна да атыттар буолаллар. Бу баартыйаҕа урукку Гуммет диэн социал баартыйа дьоно киирбиттэрэ. Бастакы аан дойду сэриитин кэмигэр "Мусават" баартыйа дьоно "Ачығ сөз" ("Аһаҕас тыл") хаһыат көмөтүнэн Осман империятын кытта сэриини "кыайыылаах тиһэҕэр" тириэрдэргэ ыҥыраллара. Ол эрээри Расулзаде бэйэтин түүр киһи быһыытынан сананара («Биһиги — тылбытынан, омукпутунан түүрдэрбит»). Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри "Мусават" баартыйа Азербайдьаан көҥүл буоларын туһунан санаалары эппэт этэ.
"Мусават" баартыйа үс принциптэрэ: түркизм (тыл), исламизм (итэҕэл) уонна европейство (сайдыы, аныгылыы буолуу). Бу идея Азербайдьаан былааҕын өҥнөрүгэр көстөр (күөх – түүр, от күөх – ислам, кыһыл – Европа).
1917 сыллаахха буолбут Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн "Мусават" баартыйа Азербайдьааҥҥа былааска кэлбитэ. "Мусават" Арассыыйа демократик өрөспүүбүлүкэ буоларын уонна Азербайдьаан ол өрөспүүбүлэкэ автономияланарын туруосубута. 1917 сыл бэс ыйыгар "Мусават" баартыйа "Түүр федералистарын баартыйатын" кытта холбоспүта уонна "Түүр демократик федералисттар-мусавиттар баартыйалара" диэн ааттаммыта.
Баартыйа салайааччытынан Эмин Расулзаде талыллыбыта.
1918 сыл муус устар 22 күнүгэр Тбилисигэ Закавказ демократик социал өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибитэ, онтон муус устар 26 күнүгэр А.И. Чхенкели салайааччылаах саҥа өрөспүүбүлүкэ салалтата тэриллибитэ. Онно "Мусават" баартыйаттан биэс киһи кыттыбыта.
Ыам ыйын 27 күнүгэр Закавказ сеймин мусульман бөлөҕө Азербайдьаан туспа дойду буоларын биллэрбитэ уонна Азербайдьаан омук сүбэтин тэрийбитэ. Азербайдьаан омук сүбэтин М. Э. Расулзаде салайбыта. 1918 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр турок сэриитэ Бакуга киирбитэ уонна Азербайдьааҥҥа "Мусават" баартыйа былааһын олохтообута. 1918 сыл сэтинньи 17 күнүгэр турок сэриитэ Азербайдьаантан тахсыбыта.
Билиҥҥи баартыйа
Урукку "Мусават" баартыйа сыдьаана билиҥҥи Мусават баартыйа буолар (Müsavat Partiyası). Бу баартыйа 1980-с сыллар бүтүүлэригэр уонна 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар Азербайдьаан омук фронун оннугар үөскээбитэ. Баартыйа салайааччыта Иса Гамбар буолар.
Өс тыллар
Өс тыллар.
Урун кун тахсар-туhэр. Дьыл кэмнэрин утумнара кэмиттэн кэмигэр уларыйа тураллар. Олох уескуу-уедуйэ, сал5ана- сайда турар. Ону барытын Аар Айыы Тойон керен- истэн дьаhайар.Дьэ, ол иhин айыы айма5а киниэхэ сугуруйэр уонна уйэттэн уйэ5э, ебугэ са5аттан иhэр Ес тыллары тутуhар.
Айыы итэ5элин ес тыллара ус керуннээхтэр:
1/ Айыы ес диэн сир-дойду, айыл5а халлааннара айыллыыларын, олохторун туhунан айыы айма5ын ейдебуллэриттэн уонна итэ5элтэн уескээбит туомнар, угэстэр алгыс тыллара-естере.
2/Суруннуур ес:
Борисов Иван Васильевич
Борисов Иван Васильевич —  суруналыыс, 2001—2008 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.
Өс тыллар
Эн утуе5э тардыс. Айыы айма5ын киhитэ буол. Айыы итэ5элин ес тылларыгар оло5урар сиэри, угэhи кэhимэ.Туктэрини онорон кэстэххинэ, ол- аньыы. Киhи таннары таттаран, аньыыны онорор буолла5ына кини бэйэтигэр эрэ сэти оностор буолбатах.Кини аньыыны онорон олоххо сэти уескэтэр, ол тумугэр энин алдьархайдар, алдьатыылар тахсаллар.
Борисов Иван Васильевич
Олоҕун олуктара
1939 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонугар Дүллүкү с. төрөөбүт.
Өр кэм «Якутский университет» хаһыакка үлэлээбит.
Өс тыллар
3/Тинсирики ес диэн Орто дойду киhитэ таннары таттаран, аньыыны онорон олоххо сэти уескэтэрин бобор ес тыллар. Айыы итэ5элин тинсирики естере аньыыны онорору, сэти уескэтэри бобор.Онтон бобор буолла5ына Аар Айыы Тойон то5о олоххо энин алдьархайдары таhаартарарый,ону то5о тохтоппотуй?. Киhи таннары таттарбакка утуе5э тардыhарын туhугар урдук Айыы омук-омукка эгэлгэ итэ5эли, утуе-меку ейдебуллэри биэрбитин тэнэ саха5а эмиэ кут-сур, айыы-аньыы, ес-туктэри, сэт ейдебуллэри биэрбитэ.Онтон ити ейдебуллэр, туох да диэбиппит иннигэр саха оло5о, оло5ун майгыта буолаллар эбээт. Ол аата, Аар Айыы Тойон киhиэхэ, хаhан окко туhуе5уттэн ыла олоххо бары кенулу биэрэр. Киhиэхэ теруе5уттэн ыла бары кенулу биэрэрин быhыытынан урдук Айыы киhи аньыыны онорорун тохтоппот уонна кинини аньыыны онорорун иhин дьууллуу-буруйдуу сатаабат эбит. Аар Айыы Тойон биhиэхэ естеру биэрэн:"Аньыыны онорума, сэти уескэтимэ, утуену уксэт",- диэн этэр-уерэтэр эрэ.
Борисов Иван Васильевич
Олоҕун олуктара
1976—1984 сс. — Саха АССР Гостелерадио редактора, старшай редактора.
Өс тыллар
Саха киhитэ тус бэйэтигэр Аар Айыы Тойон кэмнээн биэрбит оло5ун ес-туктэри ейдебуллэринэн салайтаран(еруутун хайдах ба5арбытын уонна бэйэтин эрэ кыа5ынан оностубата5ын да иhин) теhе кыалларынан оностон кэллэ уонна салгыы да оностуо5а.
Борисов Иван Васильевич
Олоҕун олуктара
1984 сылтан — Саха Сирин суруналыыстарын Сойууһугар үлэлээбит, эппиэттинэстээх секретарь.
Өс тыллар
ёс тыллар
Биллиилээх иранистка Мэри Бойс " Зороастрийцы.Верования и обычаи " диэн улэтигэр суруйар: "Иранцы считали, что существует закон природы ,по которому солнце движется равномерно, происходит смена времен года и тем самим обеспечивается порядок всего существующего в мире. Этот закон был известен индоарийцам , как рта (авеста5а  АША диэн). Понятие аша имело и этический смысл . Считалось, что аша руководит поведением человека . Ложь и искажение истины , которые противопоставлялись аша ,называлась по- авестийски друг ( на санскрите  друх). Согласно нравственным представлениям, все люди делились на ашаван-праведных, которые придерживаются аша, и другвант-приверженцев зла". Былыргы саха5а итинник ёйдёбуллэр бааллар этэ дуо? . Бааллар бё5ё. Аша саха5а ёс. Ашаван - аман ёс ( дьицинэн ёс аман (киhи) диэн буолуохтаах эбит). Саха5а ёс утары ёйдёбулэ - туктэри диэн.(туёрэ, туёкун, туёрэккэй суолга).
Борисов Иван Васильевич
Олоҕун олуктара
1992 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
Өс тыллар
ёс тыллар
Субу соторутаа5ыга диэри " туктэри ёстёёх, дьэ, эмиэ тацнары таттаран эрэр ээ, атын  дьон о5олорун курдук утуё5э тардыhар диэн суох" диэн мё5ёллёрун- этэллэрин  истиллэр буолара.
Борисов Иван Васильевич
Олоҕун олуктара
2001—2008 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.
ССРС суруналыыстарын Сойууһун VI, VII съезтэрин үлэтигэр кыттыбыт, ол кэннинээҕи аҕыс съезтэргэ делегатынан талыллан кыттыбыт.
Айар үлэтэ
Бастакы ыстатыйалара 1957 сыллаахха «Кыым», «Эдэр коммунист», «Социалистическая Якутия» уонна «Молодой коммунист» хаһыаттарга бэчээттэммиттэр. Ол кэннэ «Советская Россия», «Красная звезда», «Советская торговля», «Советский спорт», «Пионерская правда» о. д. а. киин хаһыаттарга бэчээттэммит.
Хорвааттар
справа|безрамки Хорвааттар (Hrvati) — Киин Европа, Соҕуруулуу-Илин Европа уонна Средиземноморье ыккардыларыгар олохсуйбут соҕуруу славян омуга. Сүнньүнэн Хорватияҕа уонна Босния уонна Герцеговина диэн дойдуга олороллор. Маны таһынан хорвааттары Австрияҕа, Чехияҕэ, Венгрияҕа, Италияҕа, Черногорияҕа, Румынияҕа, Сербияҕа уонна Словакияҕа олохтоох аҕыйах ахсааннаах омук быһыытынан билинэллэр. Батталтан сылтаан элбэх хорваат Европаны биир гына тарҕаммыта (үгүстэрэ Германияҕа, Австрияҕа, Швейцарияҕа, Францияҕа уонна Италияҕа), элбэх хорваат Соҕуруу Америкаҕа (АХШ, Канаада, Аргентина уонна Чили) олохсуйбут.
Хорвааттар үгүстэр католиктар. Хорваат тыла Хорватияҕа, ону тэҥэ Босния уонна Герцеговина дойдутугар судаарыстыбаннай тыл. Европа Сойууһун тылларыттан биирдэстэрэ. Черногорияҕа, Австрияҕа (Бургенланд), Италияҕа (Молизе), Румынияҕа (Caraşova, Lupac) уонна Сербияҕа (Воеводина) олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларынан билиниллэр.
Омук устуоруйата
Хараҥа диэн ааттанар үйэлэргэ бу омук баар буола сылдьыбытын туһунан сибидиэнньэ өйдөнөр төрүөтүнэн хаалбатаҕын кэриэтэ. Археология дааннайдар этэллэринэн кытылга сытар Далмацияҕа уонна Истрияҕа дьон куруук олороллор этэ. Оттон дойду ис оройуоннарыгар быста-быста олохсуйаллар эбит. Бу сирдэргэ славяннар аан бастаан олохсуйууларын кэмэ билигин да мөккүөрдээх. Б.э. VII—VIII үйэлэригэр кэлбиттэр, манна баар авар ханствотын үтүрүйбүттэр диэн буолар. Хаһан кэлбиттэрэ чопчу биллибэт эрээри кинилэр мантан чугас сытар Дунай уонна Карпаат сирдэриттэн кэлбиттэрэ чопчу биллэр диэххэ сөп.
«Хорваат» диэн этноним аан бастаан IX үйэҕэ Trpimir кинээс устаабыгар ахтыллар. Бу кэнниттэн Киин уонна Илин Европа IX—X үйэтээҕи лдокумуоннарыгар элбэхтик ахтыллар буолар.
Хорваат (Hrvat) диэн аат ираанныы тылтан төрүттээх буоларын туһунан сабаҕалааһын баар. Ол аата бастакы хорвааттар Понтан кэлбит сармаат биистэрэ (Адриатика славяннара) буолуохтарын сөп. Бу сабаҕалааһын сүрүн төрүөтэ Hrvat диэн тыл уонна II-III үйэлэргэ суруллубут Танаис суругар-бичигэр ахтыллар Хороатос (Khoro(u)athos) аат майгыннаһыылара буолар.
Орто үйэлэргэ билиҥҥи Хорватия сирдэрэ аттыгар баар күүстээх импиэрийэлэр сабыдыалларыгар киирбиттэрэ: Византия, аваардар уонна кэлин мадьярдар, франкалар уонна булгаардар. Балартан хас биирдиилэрэ Хотугулуу-Арҕаа Балкаан сирдэрин бэйэтигэр бас билиннэрэ сатаабыта. Ол эрээри IX үйэҕэ икки тутулуга суох славян дойдута үөскээбитэ: Хорваат княжествота уонна Алын Паннония княжествота (Савия).
Уйгуров Роман Афанасьевич
Уйгуров Роман Афанасьевич – хапсаҕайдаһан тустууга СР спордун маастара.
Туһаныллыбыт литература
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Сарсыардааҥҥы аһылык
Сарсыардааҥҥы аһылык диэн утуйан туруу кэнниттэн аһааһын ааттанар.
Сарсыарда утуйан туруохтан ыла үлэлээн-хамсаан иһии ордук таһаарыылаах. «Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, онтон хойутаабыт хараҕын хастар» диэн өс хоһооно сарсыардаттан үлэлэммит үлэ ордук табылларын, киһи эрдэ туран үлэлээтэҕинэ барыһа элбиирин быһаарар.
Сарсыардаттан үлэлиир ордук туһалааҕын өй үлэтинэн дьарыктанар дьон үчүгэйдик билэллэр. Сарсыарда «Өй сытыы буолар» диэн этии баар. Киһи мэйиитэ сарсыарда сынньаммыта, күүһүрбүтэ чуолкайдык биллэр, урут тугу эмэ умнан кэбиспити кытта өйдөөн кэлиэххэ сөп. Сарсыарда киһи тугу билбитэ-көрбүтэ ордук өйүгэр түһүмтүө, хатанымтыа, уһуннук умнуллубат.
Күнүскү кэм киһи кыайа-хото таһаарыылаахтык үлэлиир кэмэ. Элбэх аһы тото аһаабыт киһи мөлтөх үлэһит буолара ордук өйүнэн үлэлиир дьоҥҥо биллэр суол. Кини олоро түстэр эрэ уута кэлэр, сүрэҕэлдьиир, нэһиилэ хамсанар, барыга-бары ээл-дээл сыһыаннаһар, тугу да аахайбат. Сарсыардаттан тото аһаабыт киһи өйө-санаата эмиэ сыппыыр, утуктууруттан соло булбат, этэ-сиинэ элбэх аһы буһарарыттан илистэн, үлэлииригэр-хамсыырыгар өр кэмҥэ күүһэ-кыаҕа тиийбэт. Киһи сылайдаҕына, күүһэ-кыаҕа тиийбэтэҕинэ сылааргыыр, утуктуур. Урукку кэмҥэ киһи маннык быһыытын ситэ утуйбакка, уута хаммакка, этэ-сиинэ эбиэккэ диэри уһуктубат диэн оннооҕор анал үөрэхтээхтэр быһаарыылара баар этэ.
Киһи аһаабыт аһылыга ханнык да суола суох сүтэн хаалбат. Үлэттэн, хамсаныылартан үөскүүр эньиэргийэлэр ороскуоттарын кэнниттэн киһи этэ-сиинэ аһылыктан туох ордон хаалбытын аны төттөрү эргитэн, сыаҕа кубулутан уурунан иһэр оҥоһуулаах. Киһи аһаабыт аһыттан, испит уутуттан туох ордон хаалбытын этэ-сиинэ мунньунан уурунан иһэр. Сыа мунньуллуута, бүөргэ, үөскэ таастар үөскээһиннэрэ барылара аһылык эбэтэр туох эмэ туһата суохтар ордон хаалыыларыттан саҕаланаллар. Сүһүөххэ мунньуллар араас туустар эмиэ, итинник аһылыкка туус элбэҕиттэн үөскүүллэр.
П.Брэгг лаппа аччыктаан, ас наада буолбутун кэннэ биирдэ аһыахха диэн сүбэлиир. Кини бу сүбэтин хайдах толорору эмиэ үөрэтэр. Киһи киэһэ аһаан сынньанан сарсыарда туруутугар этэ-сиинэ эньиэргийэнэн толору хааччыллан үлэҕэ-хамнаска бэлэм буолан турар диэн этэр. Кини сарсыарда букатын да аһаабакка эрэ үлэлээбитинэн барыахха сөп диир. Түүн устата мунньуллубут эньиэргийэ ороскуоттаннаҕына, симэлийдэҕинэ эбиэт кэмигэр дьэ аһаан биэрдэххэ ас ордук иҥэмтэлээх буолар диэн быһаарар.
П.Брэгг бэйэтэ олус эрдэ туран сүүрэн-көтөн зарядка оҥорон, тымныы ууга сөтүөлээн кэлэн баран суруйар, ааҕар үлэтинэн 11 чааска диэри дьарыктанан баран биирдэ оҕуруот аһын эрэ сиир. Онтон 12 чаас кэнниттэн толору эбиэтэ дьэ буолар эбит.
Үчүгэйдик аччыктаабыт киһи аһылыгы иҥэринэр дьоҕура улаатан биэрэрин П.Брэгг ордук кичэйэн бэлиэтиир. Киһи ис уорганнара ас киирэригэр бэлэмнэнэн, аһы буһарар ферменнэрин бэлэмнэнэллэрин эмиэ быһаарар. Киһи аһылыгы куруук биир кэмҥэ аһыырга үөрэниитэ ас иҥэригэр эмиэ улахан суолталааҕын бэлиэтиир. Аһылык тобохторо ыраастанан киһи этиттэн-сииниттэн сөптөөхтүк таһаарыллан иһэллэрэ ас тобоҕо суох иҥэн иһэрин бэлиэтиир быһыы буолар. (1,19).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Milwaukee Electric Tool
Milwaukee Electric Tool - Уисконсин штатын тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ электроинструменнары оҥорор тэрилтэ, араас көрүҥнэргэ тиийэ. Салалтата - Милуоки (АХШ).
ЯТЭК
ЯТЭК (ол эбэтэр ПАО «Якутская топливно-энергетическая компания», PJSC "Yakutsk Fuel and Energy Company, Саха Сиринээҕи оттук уонна энергийа компанийата улахан ниэп уонна гаас тэрилтэтэ, Саха Сиригэр уонна Арассыыйа үрдүнэн биир улахан оттук ниэп уонна гаас бас билээччитэ. Бүлүү улууһугар гааһы уонна ниэби хостооччу. Үгүс улуустарга сүрүн хааччыйааччы.
Салалтата — Дьокуускай.
Дождь (канал)
Дождь (сах: Ардах, стилизованнай брендовай көстүүтэ До///дь) - Арассыыйа оппозиционнай көрүүлээх канаала, элбэх кабельнай, спутниковай провайдерга көстөр, YouTube, Vimeo, Facebook платформаларга эмиэ онлайн быһа биэрии барар. 2022 сыллаахха сэриини утарбыттарын иһин политическай эккирэтии саҕаламмыта. Билигин Латвия уонна Недерланд сирдэриттэн быһа эфирга тахсаллар.
Салайааччы - Наталья Синдеева
Ташкент метрота
Ташкент метрота
Ташкеннааҕы метрополитен(узб.Тошкент метрополитени, Toshkent metropoliteni) - Ташкент куоракка(Узбекистан) метрополитен линияларын ситимэ. Киин Азияҕа бастакы метрополитен.1977 с. арыллыбытын кэннэ, ССРСка 7-ис буолбута. Туттуллар линияларын уһуннарынан, аан дойдуга 108 мэстэлээх уонна урукку ССРСка 7-ис миэстэлээх(Москва, Петербург, Киев, Харьков, Минск уонна Баку метроларын кэнниттэн). Урукку сэбиэскэй метролар станцияларыттан атына диэн, ситим дириҥ буолбатах(Минскэй метротун курдук). 1980-1990 сс. дөкүмүөнүнэн, "В.И.Ленин аатынан Ташкенннааҕы метрополитен"- диэн ааттаах этэ. Кини, 36,2 килэмиэтир(22 ,5 мили) уһуннаах үс линиялаах, 29 станциялаах. Ташкеннааҕы метрополитен тутуута 1968-1970 с. саҕаламмыта, 12 ,2 км. уһуннаах, 9 станциялаах бастакы линията,1977 сылга үлэтин саҕалаабыта. Тутууну, Сибииргэ тоннели уонна Андижаҥҥа деривационнай тоннели туппут 2 нүөмэрдээх тоннельнай этэрээт саҕалаабыта. Бырайыагы, метро тутуутугар анаан тэриллибит Метрогипротранс Ташкеннааҕы(билигин Ташметропроект) филиала оҥорбута. Бастакы учаастак 1977 с. сэтинньигэ үлэҕэ киллэриллибитэ. Метрополитен бүтүннүү, дьара оҥоһуулаах. Хара бастакыттан, метро тутуулара, үрдүк сейсмичноһы учуоттаан туран тутуллубуттара. (МSK-64 шкалатынан, 9 баллаах сир хамсааһынын тулуйуохтаахтара). Биллэн турар, 1966 сыллааҕы курдук күүстээх хамсааһыннар суохтар эрээри, ити оройуоҥҥа буолар кыра хамсааһыннары, метрополитен тулуйбута. Метрополитен үлэтэ аһыллыаҕыттан биирдэ даҕаны тохтооботоҕо. Механизированнай щиттары туттарга, механизмнар вибрацияларыттан сылтаан массив чиҥээн биэриитэ буолара, ол түмүгэр, щиттэр бырайыактаммыт линиятааҕар аллара түһэллэрэ, оччоҕо, щиты траекториятыгар төнүннэрэргэ уустук уонна сыаналаах үлэлэр оҥоһуллаллара. Ол иһин перегоннай тоннеллар сорохторо механизма суох щиттэринэн оҥоһуллубуттара. Ону таһынан, пассажирдарга, сир хамсыыр түбэлтэтигэр анаан эвакуационнай ситим оҥоһуллубута. Билиҥҥи кэмҥэ, метро, 29 станциялаах үс линиятын уһуна 36,2 км. Ташкеннааҕы метрополитеҥҥа поестар, үс пересадочнай станциялаах линейнай ситиминэн сылдьаллар. 2018 с. метрополитенынан 69,1мөлүйүөн пассажиры таспыт. Ол аата, Ташкент турар сирин иэнэ 334,8 кв.км. уонна 2,5 мөлүйүөн киһилээх буоллаҕына, метрополитен стратегическай суолталаах эрээри, кыаҕын толору туһаммат транспортнай ситим эбит. Ити, метрополитен бары салаалара, тэйиччи сытар, элбэх киһилээх спальнай оройуоннарга ситэ тиийэ илигиттэн буолара сабаҕаланар. Метро, сир үрдүнээҕи станциялара суох, ол оннугар, үс сир үрдүнэн барар, ташкеннааҕы канааллары туоруур муосталардаах кылгас учаастактардаах. 2001 с.балаҕан ыйыгар метро үһүс, саҥа Юнусабадскай линията үлэҕэ киирбитэ. Кини 6,4 км уһуннаах уонна 6 сир аннынааҕы станциялардаах. Билигин метрополитен күн аҕайы 150 тыһ.пассажиры таһар. 2011 с. метроҕа металлодетектордар баар буола сылдьыбыттара, билигин суохтар. 2016 с.аан ситимҥэ метрополитен салгыы туттулларын туһунан информация баар буолбута. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BD https://gelio.livejournal.com/248027.html http://metrotashkent.narod.ru/
Киэһээҥҥи аһылык
Киэһээҥҥи аһылык диэн үлэ кэнниттэн аһааһын ааттанар.
Сахалар былыр киэһэ эттэрин сиэхтэрин иннинэ чэйдэрин иһэллэр этэ дииллэр. Үлэлээн бүтэн дьиэлэригэр кэлэн баран күөстэрэ буһарын кэтэһэ таарыйа, утахтарын ханнаран чэйдэрин иһэллэрин кэпсээннэргэ ахталлар.
Уол оҕону иитии уратылара
Уол оҕону иитии уратылара диэн үтүктэн, батыһан үөрэнэр эр киһитэ баар буоларын эрэйэр.
Киэһээҥҥи аһылык
Үлэттэн кэлэн баран сынньанар кэмҥэ тото-хана аһааһын киһи этин-сиинин көрдөбүллэригэр ордук сөп түбэһэр. Тото аһаабыт киһи утуйуон баҕарар, хараҕа сабылла сылдьар буолуор диэри уута кэлэр, ханнык да хамсааһыннары оҥорор кыаҕа аҕыйыыр, сынньанарга, сытарга, утуйарга сөп буолар. Этэ-сиинэ үлэттэн сынньанар кэмигэр тото аһаабыт киһи ис уорганнара эрэ үлэлииллэр, эньиэргийэтин ороскуота ас буһарыыга эрэ ороскуоттанан, аһаабыт аһа лаппа үчүгэйдик буһар. Сынньана, сытан эрэ, атын эньиэргийэ ороскуота суох кэмигэр киһи этэ-сиинэ аһы ордук иҥэмтэлээхтик буһаран туһанар.
Уол оҕону иитии уратылара
Оҕо үөскээн, төрөөн улаатарыгар уонна кинини өй-санаа өттүнэн иитиигэ аҕа оруола соччо наадата суох буоларын «сайдыылаах социализм» кэмигэр салайан олорбут былаас оҥорбута. Ол кэмҥэ былаас үөhээттэн алларааҥҥа диэри аҥардастыы дьаhайыы, дьарыйыы сокуонун кытаанахтык туhанан салайбыта. Итинник былаас салайар кэмигэр киhи эппитинэн сылдьар, тугу да утары эппэт, былааhы былдьаспат, мөлтөhүөрү үрдүнэн эрэ таhымнаах өйдөөх, татым санаалаах дьон ордук сыаналанар буолбуттара.
Сэбиэскэй былааска ордук сөп түбэhимтиэлэринэн дьахталлар үгүстэрэ эбиттэр. Дьахталлар айылҕаттан сымнаҕастара, дьарыйар тылы истимтиэлэрэ, ыараханы ордук тулуйумтуолара уонна сөбүлээтэхтэринэ эр дьоннооҕор санаалара дөбөҥнүк уларыйбата дьаhайар былаас ураты көрдөбүллэригэр ордук сөп түбэспиттэрэ. Кинилэргэ араас элбэх чэпчэтиилэри оҥорбуттара, эрдэлээн пиэнсийэҕэ таһаараллара. Эр дьон дьаhайар тылы соччо истимтиэлэрэ суоҕа, саҥаны, биллибэти билиигэ-көрүүгэ дьулуурдара уонна ханнык баҕарар дьыалаҕа бэйэлэрэ туспа толкуйдаахтара кинилэри сыыйа-баайа туоратыыга тириэрдибитэ. Кэнники бириэмэҕэ итилэргэ эбии: «Эр дьон үгүстэрэ арыгыhыттар, кинилэртэн туох даҕаны кэскиллээх дьыала эрэйиллибэт буолла»,- диэн улахан салайааччыларга тиийэ билинниилэрэ эр дьону өссө мөлтөттө. Эр дьон үксүлэрэ арыгыга ылларыылара кинилэр бу «социализм» олоҕор интэриэстэрин сүтэриилэриттэн уонна үгүс баҕа санааларын кыайан толорботторуттан саҕаламмыта уонна эбиллэн испитэ..
Киэһээҥҥи аһылык
Саха дьоно былыр киэһэ аһыыллар этэ диэн арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр хомуруйаллар. Оччотооҕу эмп-том суох кэмигэр сахалар бүтүн Россия үрдүнэн биллэр уһун үйэлээх, ол аата бөҕө доруобуйалаах дьон эбиттэрин умнан кэбистилэр. Сахалар уһун үйэлээхтэрин билигин, арҕаа омуктардыы аһааһыны киллэрэннэр кылгаттылар, ортотунан ыллахха нууччалардааҕар хас да сылынан кылгас үйэлэммиттэрин уонна эр дьон олохторун уһуна 58, дьахталлар – 72 сылга эрэ тиийэллэрин саҥа билэн соһуйдулар.
Уол оҕону иитии уратылара
Социализм баhылаабыт дойдуларыгар чааhынай бас билиини суох оҥорон уопсай бас билиигэ кубулутуу, эр дьонтон дьиэ кэргэн иhигэр салайар былааhы былдьаан ылыыга тириэрдибитэ. Урукку былааска чааhынай бас билии туругурарын, байыы-тайыы эбиллэн иhэрин туhугар, сайдыыны-үүнүүнү ситиhээри эр дьон чулуулара кыахтара баарынан үлэлииллэрэ. Чааhынай бас билии үлэтигэр дьахталлардааҕар ордук далааһыннаахтык, дьаһалталаахтык үлэлииллэриттэн, ол кэмҥэ эр дьон баhылыыр оруолу ылаллара. Чааhынай бас билиини эhии эр дьонтон таhаарыылаахтык үлэлиир миэстэлэрин былдьаан кинилэри букатыннаахтык мөлтөппүтэ. Эр дьон үлэлиир миэстэлэрин былдьатаннар, дьиэ кэргэн иhигэр салайар былааcтан дьахталларга үтүрүттэрэн барбыттара.
Эр киһи оруолун мөлтөтүү аҥардас дьахталларга оҕо иитиитигэр аналлаах араас суол социальнай көмөлөрү оҥорууттан ордук күүhүрбүтэ. Дьахталларга оҥоруллар көмө эр дьону оҕо иитиитигэр көмөлөһөртөн букатыннаахтык босхолообута уонна моральнай өттүнэн тугу даҕаны эппиэттээбэт оҥорбута. Быстахтык санаатахха маннык материальнай көмө биирдиилээн сыыhа туттуммут дьахталларга бары өттүнэн туhалаах, ону тэҥэ, өссө арыгыhыт буолбут эр дьон батталларыттан босхолоноллоругар көмөлөhөр курдук аналлаах. Төhө эмэ бириэмэ ааспытын кэнниттэн, маассабай бэчээттэн билбиппит, социальнай көмө кэргэнэ суох дьахталлар элбэхтик оҕолоноллоругар көмөлөстө. Кэнники кэмҥэ аҥардас дьахталлар оҕолоноллоро өссө элбээн иhэр.
Киэһээҥҥи аһылык
Саха дьонун үйэлэрин ким кылгатта диэн чуолкай боппуруоска билигин эппиэти хайа да наука кыайан биэрбэт, билбэтэҕэ буолаллар. Нууччалар аһылыктарын үөрэхтэрэ сахалар үйэлэрин кылгатар диэтэххэ соччо сөбүлүөхтэрэ суоҕа эрээри, ити барыта кырдьыгын архив докумуоннара бигэргэтэллэр. Ыраахтааҕы кэмин саҕана сахалар тустарынан суруйбут үөрэхтээхтэр бары сахалар уһун үйэлээх кырдьаҕастара олус элбэхтэрин уонна доруобуйалара бөҕөлөрүн бэлиэтээбиттэрэ сурулла сылдьаллар.
Билигин арҕаа дойдулар үөрэхтээхтэрэ П.Брэгг киһи үлэттэн сынньанар кэмигэр, киэһэ эрдэ тото аһаатаҕына аһылыга утуйуор диэри буһан, тарҕанан бүтэрин бэлиэтиир. Киһи сөптөөх аһылыгы буһарар кэмэ балтараа чаастан улаханнык ордубат диэн быһаарар.
Уол оҕону иитии уратылара
Урукку «сайдыылаах социализм» кэмигэр аҥардас дьахталлар оҕолонон оҕолорун бэйэлэрэ кыайалларынан көрөн-истэн уонна государство аhара улаханнык көмөлөhөрүттэн син улаатыннараллара. Оччолорго оҕолору кыра эрдэхтэриттэн детсадтарга, оскуолаларга, онтон салгыы араас үөрэхтэргэ государство бэйэтин харчытыгар босхо үөрэттэрэрэ. Аhыыр ас уонна таҥнар таҥас сыаналара чэпчэкилэриттэн оҕолору улаатыннарарга туох да атын мэhэй суоҕа. Билигин ырыынак кэмэ кэлэн, туох көмө оҥоруллара барыта сыанаҕа турар буолбутугар босхо көмө оҥоруллара аҕыйаан иhэр. Маннык уустук кэмҥэ аҥардас ийэлэргэ: «Оҕо иитиитигэр», -диэн ааттаах көмөнү быстыбыт дьадаҥы диэн ааттыыр государствобыт билигин даҕаны оҥоро сатыыр.
Киэһээҥҥи аһылык
Киэһэ киһи үлэттэн-хамнастан сынньанар кэмигэр элбэх соҕус аһылыгы аһыыра этин-сиинин көрдөбүллэригэр ордук сөп түбэһэр. Бу кэмҥэ киһи элбэх эньиэргийэтин аһылыгы эрэ буһарыыга аныырыттан ас буһуута түргэтиир уонна аһылык ордук иҥэмтэлээх буолар.
Уол оҕону иитии уратылара
Бу көмө оҥоруллуута аҥардас ийэлэргэ материальнай өттүнэн баhаамнык көмөлөhөрүн таhынан эдэр ийэлэри аны моральнай өттүнэн эмиэ буруйтан-сэмэттэн босхолоон, билиҥҥи кэмҥэ аҕата суох оҕолор аhара элбээhиннэрин көҕүлээтэ. Маннык быhыылар саха дьоно уhун үйэлэр тухары мунньуммут олохторун сиэригэр сөп түбэспэттэр. Былыр-былыргыттан сахаларга аҥардас ийэлэр ииппит оҕолоро: «Тулаайах оҕо», онтон аҕата ханна эрэ сылдьар буоллаҕына «Тыыннаах тулаайаҕа» диэн ааттанар уонна сиэр-майгы өттүнэн хайаан даҕаны эбиискэ көрүүгэ-истиигэ наадыйара бэлиэтэнэр.
Федотов Егор Васильевич
Федотов Егор Васильевич - хапсаҕайдаһан тустууга СӨ спордун маастара.
Киэһээҥҥи аһылык
Киһи Айылҕаттан аналын быһыытынан күнүскү кэмҥэ сылдьар аналлаах. Бу кэмҥэ кини күүһэ-уоҕа, эньиэргийэтэ элбэх. Элбэх хамсааһыннары, үлэни-хамнаһы оҥорор кэм - күнүскү кэм. Онтон түүн үчүгэйдик утуйан, сынньанан бэҕэһээ киэһэ тото-хана аһаабыт аһын иҥэринэн күүһэ-уоҕа эбиллэрин ситистэҕинэ сарсын күнүһүгэр ордук күүскэ үлэлиирэ табыллар. (1,22).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Уол оҕону иитии уратылара
Дьиэ кэргэҥҥэ ким ордук салайар оруоллааҕа оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн биллэр. Манна ийэ хото тутан баhылаатаҕына, эр киһи кэргэнин улахан оҕотугар кубулуйар, онтон оҕолоро аҕата суох оҕо курдук иитиилээх буола улаатар.
Маннык өйдөөх-санаалаах үгүс эр дьон баар буолбуттара билигин ырыынакка киирэр кэмҥэ дьэ биллэн таҕыста. Ордук бу быhыы улаатан иhэр уолаттар армияҕа кыайан сулууспалаабаттарыттан уонна коллективка кыттыhан дьону кытта уопсай тылы табан булбаттарыттан чуолкайдык көстөр. Бу курдук иитиилээх үгүс эдэр уолаттар улаатан иhэннэр төрөппүттэрин кытта эбэтэр коллективы кытта атааннаhыылара улаатар, уопсай тылы булуулара улаханнык уустугурар. Кыра эрдэхтэриттэн атаахтыы, куруук көрдүү уонна тугу көрдөөбүттэрин төрөппүттэринэн буллаттара үөрэммит оҕолор улаатан иhэн көрдөбүллэрэ өссө үрдээбитин, бу ыарахан ырыынак кэмигэр үгүс төрөппүт кыайан уйумматыттан маннык атааннаhыы өссө улаатта. Билигин улаатан иhэр оҕолор аанньа үлэлээбэттэрэ уонна өйдөрө-санаалара мөлтөөhүнэ, бэйэлэрин кыайан туттуммат буолуулара, үгүстүк арыгыга ылларыылара кыра эрдэхтэринэ иитии үлэтэ мөлтөөһүнүнэн эбэтэр атын хайысхалаахтык, аҥардас дьахталлар эрэ өттүлэриттэн ыытыллыбытынан быhаарыллар.
Төрөппүттэр уонна улаатан иhэр оҕолор биир тылы булбакка атааннаhыыларын түмүгэр уолҕамчы майгылаах эдэрдэр арыгыны элбэхтик иhэн быстах суолга сыыhа туттараннар хаайыыга түбэhэллэрэ үксүүр, өссө өйдөрүн-санааларын уоскутар сылтаҕынан туhананнар арыгыны тохтообокко иhэннэр, аны арыгыhыт буолуулара элбээтэ.
Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн кыайар үлэлэриттэн саҕалаан үлэлэтэ үөрэппэтэххэ улаатан баран үлэлии үөрэнэллэрэ ураты уустук уонна үксүгэр соччо кыаттарбат суол быhыылаах. Манна холобур аҕалан быhаарыахпыт: Индияҕа кыра эрдэхтэринэ икки оҕону бөрө булан улаатыннарбыт түбэлтэтэ баар. Бу оҕолор кэнники дьон булбуттарын кэнниттэн кыайан үчүгэйдик саҥара уонна көнөтүк туттан хаама да үөрэммэтэхтэр. Бу быhаарыылары түмүктээтэххэ киhи сайдыыта биир эрэ үйэлээх эбит. Оҕону кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр хайдах үөрэтэн кэбиhиллэр даҕаны, улаатан баран оннук өйө-санаата улаханнык уларыйыа суохтааҕа быһаарыллар.
Оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ ийэ уонна аҕа оруоллара букатын тус-туhунаннар, онтон улаатан иhэр оҕо бэйэтин өйдөбүлүнэн ыллахха, өссө улаханнык утарыта турар курдуктар. Бу этиини: «Хайдах манныгый?»- диэн быhаарарга ийэ уонна аҕа оҕоҕо сыhыаннарын ырытан көрүллэр. Оҕо иитиитигэр ийэ ылар оруола маннык буолар:
- Олох кыра эрдэҕиттэн оҕону олус кыhанан-мүhэнэн көрүү-харайыы уонна араас суол битэмииннээх үчүгэй аhылыгы булан-талан тото-хана аhатыы-сиэтии, ону тэҥэ куруук оҕо бэйэтин курдук улаатан иhэр үгүс-араас көрдөбүллэрин барытын толоро сатааhын бүтүннүүтэ ийэҕэ сүктэриллэр. Кэнники кэмҥэ кыра оҕолор доруобуйалара ордук мөлтөөн иhиилэриттэн кинилэри көрүү-истии, эмтээһин элбэх үлэни уонна бириэмэни эрэйэллэр, онуоха эбии өссө соҕотох оҕо ыалдьыыта, бу оҕону букатын –«Чороон» оҕоҕо кубулутар. Оҕотун туһугар аһара кыһанар ийэ эрэйдээх маннык оҕо көрөр-истэр үлэhитигэр, хамнаһа суох хамначчытыгар хайаан да кубулуйан хааларыгар тиийэр.
Аны бу курдук оҕо туhугар куруук үлэлээhин оҕону бэйэтин, өйүн-санаатын төттөрүгэ үөрэтэр. Кини барыга-бары ийэтин бэлэмигэр сылдьарга уонна атаахтаан ону-маны көрдүүргэ түргэнник үөрэнэн хаалар. Ити курдук ийэ оҕону куруук бэлэми аhыырга-таҥнарга, мэлдьи бэлэмҥэ сылдьарга, атын туга барыта наадыйыан иннинэ оҥоруллан бэлэм буоларыгар кыра эрдэҕиттэн үөрэтэ сылдьар. Маны аныгылыы быhаардахха, аҥардас ийэ ииппит оҕото, эбиискэ үөрэтиитэ суох буоллаҕына, иждивенческэй өйдөөх-санаалаах киhи буола улаатан тахсара сабаҕаланар.
Улахан киhи кыра эрдэҕинээҕитин ахта саныырыгар куруук ийэтэ көрө-харайа, аhата-сиэтэ, кыhана-мүhэнэ, сылаас илиитинэн имэрийэ-томоруйа сылдьара ахтыллар. Улахан киhи ийэтигэр сыhыана киhи түүлүгэр ордук чуолкайданан көстөр. Түүлгэр ийэҥ кэлэн көрө-харайа сылдьар буоллаҕына, илэтигэр ыалдьан, мөлтөөн хаалыаххын сөп. Түүл бу бэлиэтин тойоннооhуна быhаарарынан ийэ куруук көрөрө-истэрэ улааппыт, сааhын сиппит уонна доруобай киhиэхэ улахан наадата суох.
Оҕо кыра эрдэҕинэ бары баҕатын толорор ийэтин аҕатынааҕар быдан ордорор, киниэхэ өрүүтүн атаахтыыр уонна аhыннарар. Ийэтэ эмиэ оҕотун атаахтатар, көрөр-истэр, тугу наадыйбытын барытын кыаҕа баарынан була сатыыр. Аны оҕото улаатан истэҕинэ ийэ аҥардастыы көмүскүү, харыһыйа сатыырга тиийэр. Барыттан-бары көмүскээһин, харыстааһын эмиэ кэмнээх-кэрдиистээх буоларын оҕотун аһара атаахтатар ийэ тутуһара уустук. Оҕону аһара көмүскүү үөрэтэн кэбистэххэ, оҕо бэйэтэ тугу оҥорбутугар ийэтин эппиэттэтэр киһи буола иитиллэн тахсара улахан хомолтону үөскэтэр.
Ийэ санаатыгар оҕото куруук кыра, кыаммат, харах далыттан таhаарбакка көрө-истэ сырыттахха эрэ кыайан сылдьыах курдук, кэтэстэххэ хаhан даҕаны улааппат. Маны таhынан ийэ оҕотун наар кыра, таптал аатынан ааттаан ыҥырара бу киhи өйө-санаата эмиэ улааппакка муомурарыгар тириэрдэр. Манна өссө аhара дьаhаллаах уонна ураты бэйэмсэх ийэлэр оҕолорун бэйэлэрин төбөлөрүнэн толкуйдуурга уонна туhалааҕы оҥорорго үөрэппэккэлэр, киһи эппитин эрэ, хамаанданы толорорго үөрэтэн кэбиһэллэр. Кыра эрдэҕинэ хамаанданы тук курдук толоро үөрэммит оҕо улааттаҕына төрөппүттэрин кытта тапсыбат буолара үгүстүк бэлиэтэнэр.
Ийэ оҕону куруук бэлэмҥэ сылдьарга, бэйэтэ: «Ыарахан үлэ»,- дии саныыр үлэлэрин үлэлээбэт буоларга үөрэтэр уонна аһара атаахтатан кэбиhэн, ылыммыт сыалын ситиhэргэ дьулуура, дьаныара суох, дьону эрэ батыһа сылдьар киhиэхэ кубулутан кэбиһэр кыаҕа улахан.
- Оҕо кыра эрдэҕинэ аҕа ийэҕэ көмөлөhөөччү уонна оҕо көтөөҕөччү буолара кырдьык. Оҕо улаатан истэҕинэ, кини көрдөбүлүн уонна ийэ ону толорор кыаҕын учуоттуурга үөрэтэр, быhааран биэрэр үhүс киhиэхэ кубулуйан иhэр. Ийэ оҕотугар аhара улахан тапталын үллэстэн көҕүрэтээччи уонна оҕону аhара атаахтык көрүүнү-истиини аҕыйатан, тэҥнээн биэрээччинэн буолар. Ити быhаарыыга ордук сөп түбэhэр быһыынан элбэх оҕолоох ыаллар оҕолорун үлэҕэ-хамнаска үөрэтиилэрэ уонна өй-санаа өттүнэн иитиилэрэ үтүө холобурунан буолар. Элбэх оҕолоох ыаллар үөрэхтэрэ олох сиэригэр ордук сөп түбэhэр. Үлэни-хамнаhы кыайар, көрсүө, сэмэй, киэҥ-холку майгылаах дьон элбэх оҕолоох ыаллартан иитиллэн, үөрэнэн тахсаллара былыргыттан биллэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн улаатан өйө-санаата сайдыытыгар эр киhи, аҕа улахан көмөнү оҥорор. Аҥардас ийэ оҕото улаатан иhэн аҕата суох буоларыттан, атын оҕолортон сүрдээх улахан итэҕэстээх курдук сананар кэмэ тиийэн кэлэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ бу итэҕэс кинилэр ийэтинээн ахсааннара аҕыйаҕыттан саҕаланар уонна көмүскүүр-харыстыыр дурдата суох буолан, ордук улахан санаарҕабылга түһэрэр. Сорох ийэ бу итэҕэhи биллэримээри, ордук уол оҕотун ураты атаахтатан кэбиhэр. Улаатан истэҕинэ тулаайах оҕону иитии уонна үөрэтии улаханнык уустугуран иһэрэ итинэн эмиэ быһаарыллар.
Аҕа оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ оҥорор саамай суолталаах дьыалатынан оҕо улаатан бириэмэтэ кэлэн истэҕинэ: «Эн улахан киhи буолан иhэҕин»,- диэн өйдөбүлү биэриитэ, иҥэриитэ буолар. Хас биирдии оҕо улаатан иhэн: «Хаhан улаата охсобун»,- диэн биир эрэ баҕа санаалаах, онтун кэтэһэ сылдьар. Кини ити баҕа санаатын туолуутугар аҕатын көрдөбүлэ: «Оҕом, улаатан иhэҕин»,- диэн олус сөп түбэhэр. Онуоха эбии аҕата: «Мин оҕом улаатан, улахан киhи билэрин барытын билэр, сатыырын барытын оҥорор буолла, аны мантан инньэ улахан дьон курдук сыhыаннаhыаҕыҥ»,- диэн быhаардаҕына, киниттэн ордук үчүгэй аҕа суох буолан тахсар. Маннык оҕо уонна аҕа биир санаалаах буолуулара оҕо улаатан иhэн аҕатын ордук сөбүлүүр буолуутугар, кини этэр тылын сыаналыырыгар уонна үөрэҕин ылынарыгар тириэрдэр.
Былыр дьиэ кэргэҥҥэ аҕа баhылык оҕо иитиитигэр улахан болҕомтолоохтук сыhыаннаhара биллэр. Кини уолаттарын олох кыраларыттан тэбис-тэҥҥэ батыhыннара сылдьан эр киhи үлэлиир үлэлэрин барытын сатыырга, бултуурга уонна балыктыырга элбэхтик үөрэтэр, такайар. Уол оҕолору үөрэтиигэ кинилэр айылҕаттан уратыларын учуоттааһын ирдэнэр. Уолаттар кыргыттардааҕар саҥаны, биллибэти билэ-көрө охсон, түргэнник оҥорон, боруобалаан туhаҕа таhаара охсорго ордуктар уонна бу хаачыстыбаларын эрдэттэн хааччахтаабакка өссө сайыннаран биэрэн иhэри эрэйэллэр.
Уол оҕолору иитиигэ улахан болҕомтону оҕолор кыра эрдэхтэриттэн ыла ыытыллар. Кинилэри үөрэтиигэ уонна иитиигэ уол оҕо эт-хаан өттүнэн сайдыыта тэҥ саастаах кыыс оҕотооҕор биир-икки сылынан хойутаан сайдарын хайаан даҕаны улаханнык учуоттааһын эрэйиллэр. Бу уол уонна кыыс оҕолор сайдыыларын биир тэҥэ суоҕун «советскай педагогика» учуоттаабатыттан билиҥҥи кэмҥэ уол оҕолор үөрэҕи ылыылара кыыс оҕолордооҕор ырааҕынан хаалан хаалла, итини тэҥэ уол оҕолор сөбө суох баттабылтан майгылара мөлтөөн олох суолугар оннуларын кыайан булбакка өр кэмҥэ эрэйдэнэллэр.
Маннык балаhыанньаны тосту тупсарар туһугар уол уонна кыыс оҕолору бары детсадтартан саҕалаан туох баар үөрэх тэрилтэлэригэр тус-туhунан көрүүнү-истиини уонна атын, бэйэлэрин уратыларыгар сөп түбэһэр программанан, тус-туспа үөрэтиини үөрэх тэрилтэлэригэр барыларыгар киллэриллэр.
Бу ураты быhаарыыны маннык чуолкайданар. Аан маҥнай уол оҕобутун уол уонна кыыс оҕолор бииргэ көрүллэр детсадтарыгар биэрэн көрүөххэ сөп. Манна бары дьыалаҕа барытыгар кыыс оҕолор баhылыыллар, дьахтар иитээччилэр куруук кинилэри холобур оҥостоллор, хайгыыллар уонна уолаттары: «Кыргыттар курдук бэрээдэктээх буолуҥ,» - диэн үөрэтэллэр, сыыһа-халты тутунналлар эрэ мөҕө охсоллор, муннукка туруораллар. Кырдьык Айылҕа биэрбитин курдук кыыс оҕолор уолаттардааҕар ордук бэрээдэктээхтэр, улахан киhи тылын ураты истимтиэлэр уонна дьаhайары толорумтуолар. Уол оҕо үксүгэр тугу эмэ урут оҥоро охсон кэбиhэн эбэтэр туох эмэ бобуулааҕы тыытан кырата сэмэлэнээччигэ, онтон улахана мөҕүллээччигэ хайаан да кубулуйар. Маннык уол оҕо билиигэ-көрүүгэ тардыhыытын кыра эрдэҕинэ туормастаан, туоратыллар, куһаҕан оҕоҕо кубулутуу кини өйө-санаата түргэнник сайдыытын бытаардар, кэҕиннэрэр.
Кыра эрдэхтэн кыыс оҕо уол оҕону баттааhына, бэйэтин батыhа сылдьар буоларыгар үөрэтиитэ ити курдук саҕаланан барар. Итинтэн салгыы оскуолаҕа үөрэнэ сылдьар кэмин ылан көрдөхпүтүнэ, детсадтан саҕаламмыт үөрэх манна эмиэ салҕанан барар уонна ордук күүhүрэр. Манна эмиэ учууталларынан бары кэриэтэ дьахталлар үлэлииллэр, ол иhин холобур туттар дьоммут эмиэ кыргыттар буолаллар. Кинилэр үчүгэй үөрэнээччилэр, куруук бэрээдэктээхтэр, учуутал тылын ордук истимтиэлэр уонна толорумтуо буоланнар куруук хайҕалга сылдьаллар. Бу кэмҥэ аны кыргыттарбыт тэҥ саастаах уолаттартан биир-икки сылынан эрдэлээн эт-хаан өттүнэн сайдыылара ситэн букатын дьахталларга кубулуйаллар. Оскуолаҕа уолаттары баттааhын бу бириэмэҕэ ордук күүhүрэр. Уолаттар эмиэ түргэнник улахан киhи буола охсоору аны табаах тардан уонна улааппыттарын биллэрэ охсоору арыгы иhэн боруобалаан буруйга-сэмэҕэ тардыллаллара өссө эбиллэр, онтон сылтаан үөрэхтэрин букатын да быраҕаллар. Үгүс уолаттар орто оскуоланы нэhиилэ бүтэрэн бараннар салгыы үөрэнэ барбаккалар үйэлэрин тухары биир дэриэбинэ үлэhиттэрэ буолуулара итинник саҕаланар.
Детсадтарга уонна оскуолаларга үөскээбит маннык балаhыанньа уол оҕолору сөптөөхтөк иитэн уонна үөрэтэн улаатыннарар кыаҕы биэрбэт. Уолаттар биир сүрүн уратыларын, чахчы итэҕэйэр уонна ытыктыыр киһилэриттэн эрэ үөрэҕи сөптөөхтүк ылыналларын аныгы «педагогика» билигин даҕаны өйдүү илик. Уолаттары кыра эрдэхтэриттэн, кинилэр бэйэлэрин өйдөрүгэр-санааларыгар улахан аптарытыата суох киhиэхэ бас бэриннэрэ үөрэтии, кинилэр бэйэлэрин өйдөрүн-санааларын сайдыыта мөлтөөhүнүгэр, ордук олоххо көрсөр уустук түгэннэргэ кыайан сөптөөх быhаарыыны булбаттарыгар тириэрдэр.
«Советскай педагогика» бүтүн Россия үрдүнэн эр дьону хам баттаан дьахталлары батыhа сылдьар дьоҥҥо кубулуппутун түмүгэ билигин, ырыынак кэмигэр дьэ үчүгэйдик билиннэ. Билигин ити «үөрэх» түмүгүнэн элбэх эр дьон арыгыhыт буоллулар, киhилии үлэ булан-талан үлэлииллэрин оннугар ийэлэрин эбэтэр аҕаларын кыра пенсияларыгар кыттыhалларын уонна өссө арыгылыылларын туhунан суруйуулар бэчээккэ куруук тахсаллар.
Учуонай Л.Н.Гумилев «Хунны в Китае» диэн үлэтигэр суруйарынан былыр хунн омуктар сайдан-үөскээн бараннар, олохторо олус тупсан оҕолорун аhара көҥүллүк, атаахтык иитэннэр сотору кэминэн эстиигэ-быстыыга тиийбиттэр, ол иhин дьон-аймах историяларыгар кылгас кэмҥэ ааттара-суоллара ньиргийэ түhэн баран симэлийэн, сүтэн хаалбыттар. Билиҥҥи кэмҥэ хуннар аҥардас ааттара эрэ ордон хаалбыта история кинигэтигэр умнуллубат гына сурулунна.
Билигин саха дьонугар эмиэ итинниккэ маарынныыр куттал суоhаан турар. Саха дьоно оҕолорун иитиитигэр хуннартан улахан уратылаах эбиттэр. Ол уратылара: «Мин оҕом саары чаккылаах»,- диэн былыргы өс хоhоонун таба тутуhан оҕолорун аhара атаахтаппакка, атын дьонтон «Эн ордуккун»,- диэн киhиргэппэккэ, үлэҕэ-хамнаска кыра эрдэхтэриттэн үөрэтэн улаатыннаралларыгар эбит. Оҕону иитии-үөрэтии үлэтэ хайдах баран иhэрэ бу омук төhө уhун үйэлээх, кыахтаах омук буоларын быhаарар, ол курдук былыргы үйэҕэ хуннар уонна сахалар биир кэмҥэ олорбут эбит буоллахтарына, билигин кэлэн сахалар бэйэлэрэ эрэ, олох суолун араас ыарахан, дьалхааннаах кэмнэрин туораталаан, симэлийэн сүтэн хаалбакка, олохторо салгыы сайдар.
Туһаныллыбыт литература
1. "Саха сирэ, эдэр саас" хаһыат. 6.01.1999.
Гнивань
Гнивань (Гнівань) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 592 (2011).
Techtronic Industries
Techtronic Industries - Һоҥ коҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ араас бреннарын биллэр электроинструменнары уонна араас дьиэҕэ туттар тэриллэри оҥорорунан биллэр.
Латвия лата
Латвия лата (lats, ) диэн Латвия валютатын биирдигэ.
Techtronic Industries
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор
Бөхтөр
Бөхтөр - жаргоннай тыл, сүрүннээн хаайыылаахтар тыллара буолар, нуучча тылыттан мусора диэн тыл тылбааһа буолар, эмиэ жаргоннай тыл буолар нуучча тылыгар. Сүрүннээн полициялары ааттыыллар.
Тихон Дзядко
Дзядко Тихон — Арассыыйа биир биллэр киһитэ, Дождь канаал редактора. 2022 сыллаахха Арассыыйаттан куоппута, Путин өлөрүөх буолбутун иһин.
Түүркүйэҕэ уонна Сирияҕа сир хамсааһына (2023)
Түүркүйэҕэ уонна Сирияҕа сир хамсааһына 2023 сыл олунньу 6 күнүгэр олохтоох кэминэн 04:17 чааска буолбута, элбэх киһи өлүүлээх. Олунньу 8 туругунан, 11,200 тахса киһи өлбүт, 52,880 киһи эчэйбит. Сир хамсааһынын эпицентра Түүркүйэ Газиантеп хототуттан 34 км арҕаа, 17.9 км дириҥҥэ баар. Бастакы охсуутун күүһэ 7.8 магнитуда, иккис охсуутун күүһэ 7.5 магнитуда. Бу кэннэ элбэх эбии охсуулар (афтершоктар) буолбуттар. Аныгы кэм биир модун сир хамсааһына буолар. Охсуутун күүһүнэн 1939 сыллааҕы Эрзиндьан сир хамсааһыныгар тэҥнээх. Киһи өлүүтүнэн 1999 сыллааҕы Измит сир хамсааһыныгар чугаһаан эрэр. Аан дойдутааҕы чэбдик тэрилтэтэ билиитинэн, Түүркүйэҕэ уонна Сирияҕа холбоон үлүгэр түөлбэтигэр 23 мөлүйүөн киһи түбэспит, олортон 1,4 мөлүйүөнэ оҕо. Экономика хорумньута эрдэтээҥҥи сыыппарата $15 миллиард кэриҥэ.
Оконосов Арсентий Семенович
Оконосов Арсентий Семенович – хапса±айга СР спордун маастара.
Түүркүйэҕэ уонна Сирияҕа сир хамсааһына (2023)
Түүркүйэ
Олунньу 8 туругунан, Түүркүйэ 10 улууһугар холбоон 8,574 киһи өлбүт, 49,133 киһи эчэйбит. 11,302 дьиэ сууллубут. Элбэх тыһыынчанан киһи алдьаммыт дьиэлэргэ баттаппыттар уонна хаайтарбыттар. Реджеп Тайип Эрдоҕан этэринэн, Түүркүйэҕэ сир хамсааһына 13 мөлүйүөн киһини таарыйбыт.
Сирия
Олунньу 8 туругунан, Сирияҕа 2,751 киһи өлбүт, 3,749 киһи эчэйбит. Сирия ордук эмсэҕэлээбит улуустара Алеппо, Идлиб, Латакия, Хама, Тартус. Бу улуустарга Олохтоох сэрии бара турар буолан быыһыыр үлэ уонна көмө кэлиитэ улаханнык моһуоктаналлар.
Дойдулар
80 тахса дойду гуманитар көмө уонна үбүлээһин ыыталлар. Албания, Армения, Азербайдьан, Холбоһуктаах Хоруоллук, Греция, Испания, Грузия, Румыния, Иран, Индия, Исраил, Казахстан, Кыргыстаан, Молдова, Пакистан, Португалия, Арассыыйа, Словения, Швейцария, Узбекистан, Бразилия, Мексика быыһааччылары, быыһыыр массыыналары уонна сэптэри, көрдьөөччү ыттары ыыттылар.
Тэрилтэлэр
Гуманитар көмө уонна үбүлээһин биэрбит иллэрдээҕи тэрилтэлэр: Түүрк Иллэрин Тэрилтэтэ, Холбоһуктаах Нациялар тустаах салаалара, Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ, Араб Лигата, Өбрүөпэ Сойууһа, НАТО, Норвегия күрэһит сүбэтэ, Дьэбэриэй федерацията, Caritas Internationalis, CARE Australia, World Jewish Relief уо.д.а.
Тапирдыҥылар
Тапирдыҥылар (Tapiridae) диэн Бүтэй туйахтаахтар аймахтарын биир кэргэнэ. 55 мөлүйүөн сыллааҕыта үөскээбиттэрэ. Былыр аан дойдунан киэҥник тар5аммыт кыыллар. Билигин соҕотох Тапирдар (Tapirus) уустара баар.
Васильев Константин Иванович
Васильев Константин Иванович — хапсаҕайга СӨ спордун маастара.
Сидоров Олег Гаврильевич
Сидоров Олег Гаврильевич —  суруналыыс, 1992—2001 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ, суруйааччы, публицист, чинчийээччи, СӨ Духуобунаһын Акадьыамыйатын чилиэнэ, 2015 сыллаахтан СӨ суруйааччыларын ассоциациятын бэрэстээтэлэ. «Илин» сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ. ХИФУ тыл үөрэҕин факультетын суруналыыстыкаҕа кафедратын сэбиэдиссэйэ.
Айар үлэтэ
Суруйар аата — Олег Амгин.
Армагеддон (киинэ, 1998)
Армагеддон (Armageddon) — АХШ билимньи фэнтези киинэтэ, 1998 сыллаахха тахсыбыт. Саха Сиригэр сүрүннээн VHS нөҥүө тарҕаммыта.
Билимньи
Билимньи (сахалыы Билии диэн тылтан тахсар) — үөрэх сүрүн холбуга, араас дисциплиналарга арахсар. Нууччалыы эттэххэ, билимньи диэн - наука.
Саах
Саах (нуучч. -- кал, испражнения, экскременты) киһи, сүөһү, кыыл, хамсыыр-харамай хойуута, аһаабытын кэннэ суон оһоҕоһун төрдүнэн (эмэһэтинэн) тахсар, куртах суогар (соляная кислота) буспут аһа.
Кал
Данилов Александр Васильевич
Данилов Александр Васильевич – Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх гиирэ спордугар СӨ маастара, СӨ рекордсмена.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин чөмпүйэнээтигэр 2014 сыллаахха 78 киилэҕэ диэри ыйааһыҥҥа маннык көрдөрүүлэринэн рекорд олохтообута: толчок - 62, рывок - 97, суумата - 110,5.
Томскай Савва Константинович
Томскай Савва Константинович (1914—1997) — суруналыыс, 1971—1981 сылларга Саха сирин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ, «Кыым» хаһыат эрэдээктэрэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.
Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха төрөөбүт.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин V, VI, VII, VIII, IX, X ыҥырыыларын дьокутаата.
Буча куоратка дьону өлөрүү
Буча куоратка дьону өлөрүү эбэтэр Бучаҕа дьону эттээһин - Кулун тутар 23-30 күннэригэр 2022 сыллаахха Буча куоратка буолбут трагедия, сүрүннээн Арассыыйа саллааттара олохтоохтору массово өлөртөөбүттэрин кэмэ.
Арассыыйа уонна Украина сэриитигэр Буча куорат Арассыыйа саллааттарынан оккупированнай буолбута, олохтоохтор онно өрө турбуттара, Арассыыйа састаабар киирбэппин диэн. Владимир Путин уурааҕынан олохтоохтору ытар ыйаах түспүтэ.
Украина Бучаны босхолуур кэмигэр уопсайа 600-800 курдук дьон өлүгэ көстүбүтэ.
Дьо Байден Владимир Путины байыаннай преступник диэбитэ, суудтуохха диэн буолла.