cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бүлтүрэй
Ыарыыны көбүтэр микроб диплокок (гонокок) диэн харыйа туорааҕар майгынныыр формалаах буолар. Сүрүннээн секс нөҥүө бэриллэр.
Бэрдибэк
Итэҕэлинэн мусульманин (мусульманныы аата Муһаммад диэн этэ). Дьанибэк салайыытынан 1356 сыллаахха Азербайдьааҥҥа сэриинэн барбыта. Сэрии бүппүтүгэр Дьанибэк Ордууга төннүбүтэ, Бэрдибэк буоллаҕына Табриз куораты салайа хаалбыта. Ол эрээри сотору буолан баран Дьанибэк ыалдьыбытын билэн эмиэ Алтан Ордууга төннүбүтэ. Дьанибэк өлбүтүгэр былаас былдьаһыытыгар кыттыбыта.
Бэрдибэк 1357 сыл сайыныгар эбэтэр күһүнүгэр хаан буолбута. Перс уонна татаар источниктарыгар суруллубутунан Дьанибэк күүскэ ыалдьан баран өлбүт, ол эрээри нуучча источниктарыгар киирбитинэн Бэрдибэк хаан буолаары ыалдьыбыт аҕатын өлөттөрбүт үһү.
Бэрдибэк хаан буолан баран тута хаан буолуон баҕалаах Бату хаан сыдьааннарын барыларын өлөттөрбүтэ. Ол буолан уосайа 12 Бэрдибэк аймаҕа өлбүтэ, ол иһигэр аҕыс ыйдаах быраата (ол туһунан арааб тыллаах историга Муин ад-Дин Натанзи суруйан хаалларбыт).
Ибн Халдун диэн ааттаах арааб тыллаах суруйааччыта этэринэн Бэрдибэк кэмигэр Мамай бэклэрбэк, ол аата хаан кэнниттэн иккис улахан тойон буолбута.
Гуарани (харчы)
Гуарани — Парагвай харчыта, 1944 сылтан. Бу иннинээҕи эргииргэ сылдьыбыт парагвай песотын солбуйбут, 100 песо = 1 гуарани.
Бэрдибэк
Бэрдибэк 1359 сыл сайыныгар эбэтэр күһүнүгэр диэри баһылыктаабыта уонна политическэй интирга түмүгэр өлбүтэ. Кинини өлөрөөччу Кульпа саҥа хаан буола сатаабыта.
Гуарани (харчы)
Эмитент — Парагвай Киин баана.
Эргииргэ 1, 5, 10, 50, 100, 500 уонна 1000 номиналлаах гуарани манньыаттара уонна 1000 (2001 сыл тохсунньу ыйын 6 күнүттэн тахсыыта тохтотуллубут), 2000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000 уонна 100 000 номиналлаах гуарани банкноталара бааллар.
Бэрдибэк
Бэрдибэк өлбүтүттэн ылата Алтан Ордууга Улуу Кэхтии (нууч.: Великая Замятня) кэмэ саҕаламмыта, ол аата былаас былдьаһыыта, ыһыллыы-тоҕуллуу, тохтоло суох сэриилэр кэмэ.
Ситим тыл
Этии биир уустаах чилиэннэрин, икки этиини эбэтэр санаа кэрчиктэрин ситимнииргэ идэтийбит тылы ситим тыл дэнэр.
Гуарани (харчы)
Банкноталар сүрүн өҥнөрө —, , , …
Биир гуаранига 100 сентимо (céntimo) киирэр, ол эрэн инфляция содулугар түбэһэн билигин сентимо туһаныллыбат буолбут.
1, 5 уонна 10 номиналлаах гуарани манньыаттара бытархай уонна сыаналара кыра буолан билигин сэдэх.
Чэчирэҥ
Чэчирэҥ диэн үүнээйилэри олордон үүннэрэр көрөр сынньанар түөлбэ сир. Үксүн чэчиктэри, эмтээх оттору, астаах мастары, сэппэрээктэри олордоллор. Чэчирэҥ аһаҕас таһырдьааҥҥы да, сабыылаах ититиилээх да буолуон сөп. Чэчирэҥҥэ араас барымталары туталлар - тусаһа, сабыы, статуя, фонтан. Сороҕор балыктаах көлүйэ уонна күрүлгэн оҥороллор. Чэчирэҥ тутуутунан ландшафт архитектурата дьарыктанар.
Поэтому кайжы цеверрӓкын, чтобы развлечься кандыжы сӹнзӓлӓн, шӹренжок шӹндӓт пеледӹшвлӓм тӹштӹ. Кырык сирӹштӹ ӓнвичӹштӹ вӓрлӓнӓ дӓ садвлӓ лишнӹштӹ ылыт кавштавичӹ. В проворнее марынвлӓ ивлӓн садывичӹвлӓштӹм пӹтӓртӹш сӹлнӹштӹ пила, до Нового цаца в кушкышвлӓ шӹндӓш пеледӹшвлӓм Йи. Самые лучшие конкурсы и даст импульс кырык йӹде эртарӹмӹ тидӹлӓн кӧм ӓнвичӹ сирӹн до дома.
Сад инструмена-тыа хаһаайыстыбатыгар уонна оҕуруот аһын үүннэрэр инструмент. Сад инструмена: сири таҥастаа, кутуу, мастары тэллэхтээ, газтары кырыйыы уо. д. А. д. (мал- сал) уонна механизированнай (садовай техника).
Көһө сылдьар миэбэл (ол иһигэр булгуруйда) уонна стационарнай/сөптөөх оборудование, миэбэл- паарка үлэлиир-оборудование, миэбэл-миэбэл паарката-аһаҕас салгыҥҥа эбэтэр типовой голарга туттуллар дьиэлэргэ туһаныы".
Бу конструкция уонна матырыйааллар уратылара ордук күүстээх, онон миэбэл ирдэбилэ, хорсун уонна сииктээх буолуута, шокшалыкшай уонна да атын атмосфернай көстүүлэри мэлдьэһэр кыаҕа суоҕун ыйда.
Чэчирэҥ кэлимнэрэ:
Номох чэчирэҥнэрэ:
Арааб-израиль иирсээннэрэ
Арааб-израиль иирсээннэрэ (الصراع العربي الإسرائيلي Aṣ-Ṣirāʿ al-ʿArabī al-'Isrā'īlī, הסכסוך הישראלי-ערבי HaSikhsukh HaYisre'eli-Aravi) диэн тиэрмин Ближнэй Востокка баар арааптар уонна Израиль дойдутун дьэбэриэйдэрин икки ардыларыгар баар политическай күүрүүлээх туругун аатыылар. Иирсээн уһуна номнуо үйэттэн уһаата. Сорохтор иирсээн элбэх дьэбириэй Палестинаҕа кэлбититтэн саҕаламмыта дииллэр, чуолаан Сионисткай хамсааһын саҕаламмытын кэнниттэн. Иирсээн Израиль дойдута олохтоммутун кэнниттэн күүһүрбүтэ, ол сири дьэбириэйдэр бэйэлэрин уһуннук олорбут сир иһин дьиэнэн ааҕаллара, ол гынан баран Араабтар кинилэргэ бас билиниллиэхтээх дии саныыллар.
Бастаан политическай уонна националистическай конфликт курдук сааламмыта, онтон Осмаан империятын эстиитин кэнниттэн сир мөккүөрэ улааппыта. Сыллар ааспыттарын кэнниттэн Араабптар-Израиль иирсээниттэн Израиль-Палестина иирсээнигэр кубулуйбутун да иһин Арааб дойдулар син биир Израиль сир бас билиниитин ылымматтар. Бу иирсээнтэн араабтар уонна дьэбэриэйдэр өстөөх буола сылдьаллар.
Кононов Николай Иннокентьевич
Кононов Николай Иннокентьевич — Тардыысыйа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1904 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонугар Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүт.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1943 сыллаахха бэс ыйыгар ыҥырыллан барбыт. Бастаан Читаҕа, онтон 3-с Украинскай фроҥҥа 42-с стрелковай полкаҕа сулууспалаабыт. Николай Иннокентьевич өстөөҕү үүрсэн Румынияны, Венгрияны, Чехословакияны чиэрэстээн ыам ыйын 2 күнүгэр 1945 сыллаахха Берлиҥҥэ тиийбитэ. Атаакаҕа киирэн иһэн саннын тосту ыттарбыта. Кыайыы күнүн госпитальга сытан көрсүбүт. Хара муора таһынааҕы 4153 нүөмэрдээх эвагоспитальга сытан эмтэнэн 2-с группалаах инбэлиит буолан дойдутугар эргиллибит.
1994 сыллаахха төрөөбүт-үөскээбит Оҥхойугар олорон өлбүтэ.
Сарын
1. аат. 1. Киһиэхэ көхсүн үөһээ өттө, лаппаакытын уҥуоҕа сылдьар сирэ  эҥил  баһын  кытары;  сүөһүгэ  арҕаһыттан  аллара  лаппаакытын  уҥуоҕа сылдьар сирэ. Верхняя часть туловища с лопаточной костью и мышцами от шеи до начала руки, плечо (у человека); широкая, плоская, треугольной формы кость на спине, лопатка. Санныгар сүк. Ат ыҥыырга саннын астарбыт. Кини хараҕа  хап-хара,  санна быгдыгыр, уҥуоҕунан  кыра. Суорун Омоллоон. Соня сиилээбиттии төбөтүн санныгар кыҥначчы түһэрдэ. М. Доҕордуурап. Оҕо сиһин, иһин, саннын, түөһүн быччыҥнарын сайыннарарга сөптөөх үс-түөрт боростуой хамсаныыны оҥорторуллар. Дьиэ к.2. Таҥнар таҥас киһи ити миэстэтин сабар өттө. Часть одежды, облегающая плечи. Сон санна. Таҥас ыйыыртан санныгар икки кыракый сулустаах киитэлин ылан кэттэ. М. Попов. 3. калька. Төһүү эбэтэр  туох  эмэ төһүү  чааһын  тирэнэр  сириттэн  аҥаар уһугар диэритэ. Часть рычага (в технических устройствах и механизмах) от точки опоры до одного конца, плечо. Төһүү санна. Ыйааһын биир санна. Көтөҕөр кыраан саннынан Көхөҕө иилэннэрТуоннанан курууһу таһаллар. Күннүк Уурастыырап. 2. сыһ. суолт. Көлөтө, тырааныспара
суох көтөҕөн, сүгэн. Вручную, на плечах (носить, таскать  чтол.). Таня, хаста да  кырынан, омурҕан  чэйин  уутун саннынан таһар. Дьүөгэ Ааныстыырап. [Кулуба] дьиэтин суон бэрэбинэлэрин дьадаҥылар  дар  уҥуох  сарыннарынан  таспыттара. А. Сыромятникова.
Рудница
Рудница (Рудниця) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 175 (2011).
Ыча
Ычата кыра диэн кыаҕа-күүһэ, тулуура тиийбэккэ туох эмэ суолталааҕы, улахан туһалааҕы оҥорууга мүччү, сыыһа-халты туттунан, буортулаан, туһата суохха кубулутар киһи аата. Кыра ычалаах диэн улахан булка, тайахха хаама сылдьан чугас олорон биэрбит бочугураһы ыта охсон кэбиһэн, ойуур кэннигэр тохтообут тайахтары үргүтэр киһини ааттыыбыт. Улахан булка, тайахтыы сылдьан, бу киэһэ сиирин эрэ туһунан быстах санааҕа баһыттаран бочугураһы ытар киһи кыра ычалаах диэн ааттанара сөп. Саа тыаһа ойуурга бэрт ыраахха диэри дуораһыйарынан улахан булт барыта халбарыйан, баран биэрэригэр тириэрдиэн сөбүн аһыан баҕарбыт киһи умна охсон кэбиһэрэ ычатыттан тутулуктаах.
Киһи тулуурдаах, төһө эрэйиллэринэн кэтэһэр кыахтанара ордук. Туох туһалаах дьыала барыта аптаах остуоруйаҕа кэпсэнэр курдук, түргэнник оҥоруллан испэт, оҕо баҕа санаатын курдук аҕыйах хонукка улаата, этэ-сиинэ ситэ охсубат, ол иһин киһи тулуйар, кэтэһэр күүстэннэҕинэ, олоҕор ситиһиилэри оҥорор кыахтанарын ыча быһаарар оруола улахан.
Туох эмэ улахан дьыалаҕа кыттыһа сылдьан ыксыыр, тиэтэйэр киһини “Ыт ыксаан-ыксаан икки хараҕа суох оҕону төрөтөр” диэн этэн тулуурун, кэтэһэр күүһүн улаатыннара сатыыллар. Хараҕа суох ыт туохха да туһата суоҕун курдук, тиэтэйэн, ыксаан сылдьан оҥоруллубут дьыала табыллыбакка, сатаммакка уонна сыыһа-халты буолан эрэйдиирэ элбиир.
Ыча диэн киһи өйүн-санаатын туругун, тулуурун, төһөнү иҥэринэр дьоҕурун биллэрэр уонна быһаарар аналлаах мээрэй буолар.
Ычата кыра киһи ымсыырар, тиэтэйэр санаата улаханыттан, “Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх” диэн этиини тутуспатыттан элбэх сыыһа-халты туттунуулары оҥорор кыахтаах. Төһө эмэ ырыынак сыһыаннаһыылара үөскээн туох барыта атыыланар буолан эрэр кэмэ кэлэн истэҕинэ, сир сыаната үрдүүрэ дьэ чугаһаан эрдэҕинэ, харчыга улаханнык наадыйбат да эрээри, даачаларын атыылыыр дьон бааллар этэ. Билигин кэлэн куорат иһигэр учаастак сирэ балтараа мөлүйүөҥҥэ тиийбитин кэннэ кэмсиммит иһин хайыаҥ баарай. Барбыт аны төннүбэт буоллаҕа.
Кыра ычалаах киһи атыы-эргиэн дьыалатыгар халты оҕустарара ордук дөбөҥ буолуон сөп. Ханнык баҕарар табаар бэйэтин туһааннаах кэмигэр эрэ атыыга барарын дьарыктанар киһи таба сыаналаан, кэтэһэн туһаҕа таһааран барыстаныа этэ.
Эти-сиини кыра ыарыылары тулуйарга үөрэтии, эрчийии киһи тулуура улаатан, өйө-санаата өссө үрдүк таһымы ситиһэригэр, ычата кэҥииригэр кыах биэрэр. Биирдэ тото аһаат даҕаны, барыта үчүгэй диэтэххэ, кыра ычалаах киһи буолан хаалыахха сөп.
Кыра ычалаах киһи көрдөбүлэ кыра, бэйэтигэр эрэ сөп буолар. Итини тэҥэ бэйэтин кыаҕынан толоруллубат баҕа санаата аһара элбэх уонна биири эмэ оҥороругар тулуура тиийбэтиттэн сыыһа туттунан буортулуур киһи кыра ычалаах диэн ааттаныан сөп.
“Ычата тардар” диэн этии ыча өбүгэлэртэн бэриллэн иһэрин биллэрэр уонна киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан, биир киһи үйэтигэр уларыйар кыаҕа кыратын быһаарар.
Ыча туһунан суруйааччылар маннык суруйаллар. “Ычата кырата бэрт, ханна ыраатыаҕай?” – диэн сэнэбиллээх этиини биирдэ эмит истибитиҥ буолуо. Ол аата ыыра кыараҕас, балаҕаныттан ырааппатах, түҥкэтэх киһи диэн. Ыча – киһи олоҕун устата иҥэриммит итэҕэлин, көһүтүүтүн, билиитин, санаатын, сыһыанын, адьынатын, үөрүйэҕин, толкуйдуур халыыбын бүттүүнүн хабар өйдөбүл. (1,31).
Биһиги быһаарыыбытынан киһи төрүттэриттэн, өбүгэлэриттэн бэриллэн иһэр буор кутун уратыта ыча диэн ааттанар. Киһи үөрэҕи ылыныытыттан саҥа үгэстэри, үөрүйэхтэри үөскэтинэриттэн ычата кэҥээн иһэр. Ыча кэҥээһинэ кэлэр көлүөнэлэр үөрэҕи, сайдыыны ситиһиилэрэ элбээһиниттэн үөскээбитэ биллэр.
Ыча кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр. “Хос эһэтэ хамначчыт этэ” диэтэхтэринэ, ханнык эрэ хамначчыт өйө киирэн кэлэриттэн саҥаны ылынарын хааччахтыан сөп. Төрүттэрэ дьадаҥы дьон салайар үлэҕэ таҕыстахтарына элбэх харчыны таба салайан туһаналлара уустуга, кыаллыбата ычалара кыратыттан, төрүттэрэ дьадаҥыларыттан быһаччы тутулуктаах. Ол иһин Россияҕа коррупцияҕа ылларыы аһара элбэх.
Кыра ычалаах киһи салайааччы буоллаҕына эбэтэр байан хааллаҕына бэйэтин улаханнык, үрдүктүк сананара аһара түргэнник улаатан хааларыттан атыттары аннынан саныыра улаатыан сөп.
Субу күннээҕинэн эрэ олоруу ыча кыратыттан улахан тутулуктаах. Дьон үксүлэрэ күннээҕи үлэҕэ-хамнаска үтүрүттэрэн, ырааҕы, кэлэри, олохторугар буолар уларыйыылары санааларыгар да оҕустаран көрбөттөр, кэлэр көлүөнэлэрин аһатар уонна таҥыннарар туһугар үлэлии сатыыллар, онтон өйдөрө-санаалара сайдарыгар, тулуурдара улаатарыгар кыһамматтар.
Аптаах остуоруйалар оҕоҕо баҕа санаа үөскүүрүгэр көмөлөрө улахан. Арай аһара барбакка, оҕо, киһи ситиһэр кыаҕын иһинэн кэпсииллэрэ баҕа санаа туолуутугар тириэрдэн киһи дьолу билэрин үөскэтэрин умнубатахха табыллар. Баҕа санаа үгэс буолан үөрүйэххэ кубулуйдаҕына ычаны кэҥэтэр, киһи саҥаны оҥорор майгынын улаатыннарарын туһаныы эрэйиллэр.
Ыча диэн өй-санаа туругун, билиини-көрүүнү иҥэринэр кыаҕын быһаарыыга туттуллар аналлаах мээрэй буолар. Ыча кыра уонна киэҥ диэн мээрэйдэр икки ардыларынан уларыйарынан киһи өйүн-санаатын туругун толору быһаарар аналлаах. (2,74).
Туһаныллыбыт литература.
1. Умсуура. Соргу: дьолу, тапталы, ама буолууну, баайы-дуолу тардар дьикти ньымалар. – Дьокуускай: ОАО “Медиа-холдинг “Якутия”, 2013. – 148 с.
Уот
Уот диэн сэк умайыытын (тэтимнээх аһыйыы) химия хамнала. Уот сылааһы уонна сырдыгы таһаарар. Уот көстөр өттө төлөн дэнэр. Төлөн сүрүн үөскэтээччилэрэ хоруолук диоксида, уу чаана, абалык уонна азот. Уот күүскэ итийдэҕинэ гаастар ионнананнар плазма үөскэтэллэр. Уот тэтимэ уонна төлөн өҥө ханнык уматык умайарыттан тутулуктаах.
Ыча
Туһаныллыбыт литература.
2.Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Уот
Уот Сир тулалыыр эйгэлэригэр сүдү дьайыылаах. Уот үүнээйи үүнүүтүн көҕүтэр, буор иҥэмтэтин байытар. Уот тарҕанан бардаҕына өрт уота буолуон сөп. Өрт уота дьоҥҥо, харамайдарга, ойуурдарга кутталлаах, улахан хоромньу таһаарар, салгыны уонна ууну киртитэр. Уот түөрт төрүт ууһуктан биирдэстэрэ буолар. Уот араас омуктар итэҕэл дуомнарыгар улахан суолталаах. Сахалар уоту аһатар үгэстээхтэр. Дьон уоту тыа хаһаайыстыбатыгар, астааһыҥҥа, оттууга, сырдатыыга, металл охсуутугар уонна ууһаарыытыгар, бөх уматыытыгар, кремацияҕа киэҥник туһаналлар.
Санааны көтөҕүү
Сахаларга санаа туһунан билиилэрэ олус киэҥ уонна дириҥ, “Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн этии ону быһаарар. Дьон санаата хайа диэки салаллар даҕаны, олохторо ол диэки халыйан барарын бу этии биллэрэр. Россия атыттары кытта бэрт былдьаһан сэриитин сэбинэн киэптиирэ, саҥа сэрии сэбин оҥосторо элбээһинэ дьон санаатын сэрии диэки халытан кэбиһэр кэмэ кэлэн иһэр.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһиэхэ үчүгэй санаалары киллэрэн, иҥэрэн биэрэринэн, олору ситиһэригэр анаан сыалы үөскэтэринэн туһата олус улахан. Үтүө, үчүгэй баҕа санаалардаах киһи үчүгэй быһыылары оҥорор кыаҕа улаатарын таҥара үөрэҕэ үөскэтэр.
Санааны олус кыра курдук санааһын сыыһа. Ол барыта биир эмэ санаа сыыһа кылам гынан баран сүтэн, симэлийэн хааларыттан тутулуктаах. Хатылаан хос-хос санаатахха санаа күүһэ өссө эбиллэр, умнуллубат буолууга кубулуйан иһэр.
Санаа элбэхтэ хос-хос хатыланнаҕына улаханнык күүһүрэр, умнуллубат турукка тиийэн үгэскэ кубулуйар. Биир санааны ылыныы диэн санааны өссө күүһүрдүү, оҥорор быһыыга кубулута сатааһын ааттанар. Санаа элбэхтэ хатыланнаҕына үгэскэ кубулуйан киһини бэйэтин салайар кыахтанар, санаабыт санаатын толоруон сөп.
Санаа бу уларыйар уратытын билэн сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этэллэр. Киһи баҕа санаатын толороору олоххо ситиһиилэри оҥороро итини быһаарар.
“Киһиэхэ кыра да наада” диэн этии санаа күүһүн биллэрэр. Санаа олус кыра, биллибэт курдук да буоллар, киһи санаата көтөҕүлүннэҕинэ кыайбатын да кыайыан сөбүн биллэрэр.
Санаа көтөҕүллүүтэ киһиэхэ күүһүгэр күүс эбэр. Бу эбиллэр күүс таҥара үөрэҕэ оҥорор туһатын быһаарар. Күүһүгэр күүс киирбит киһитэ кыайбатын да кыайыан сөбө соргу көтөҕүллүүтүн үөскэтэр.
Соргу диэн киһи олоҕор көрсөр эрэйи, сору кыайыытыттан санаата көтөҕүллүүтэ, күүһүрүүтэ, оҥорор кыаҕа эбиллиитэ ааттанар.
Сахалар киһи санаатын көтөҕүү оҥорор дьайыытын былыр-былыргыттан билэллэрин өй-санаа үөрэҕин баһылаабыт ойууннар дьону эмтээһининэн, санааларын көтөҕүүнэн дьарыктаналлара биллэрэр. Аҕыйах да буоллар эмтээһинтэн үтүөрэн хаалбыт дьон бааллара атыттар итэҕэйэллэрин үөскэтэр.
Былыргы кэмнэргэ дьону эмтээһининэн отоһуттар уонна ойууннар эрэ дьарыктаналлара. Отоһуттар биллэр көмөнү бэйэлэрэ оҥорор эмтэрин көмөлөрүнэн чахчы ситиһэллэр, онтон ойууннар өйү-санааны күүһүрдэн, киһи этэ-сиинэ бэйэтэ бөҕөргүүрүн, тупсуутун үөскэтэн туһалаах көмөнү оҥороллор.
Дьон олохторун тупсарар санаалара эбиллэрин туһугар үлэлиир үлэлэрэ туох эмэ биллэр барыһы биэрэрэ, олорор дьиэлэрин тупсарыылара, оҕолорун иитэллэригэр, үөрэтэллэригэр кыахтара тиийэрэ улахан оруолу ылар. Киһи тугу эмэни ситистэҕинэ, оҥордоҕуна санаата көтөҕүллэр, өссө оҥорор санаата улаатар. Тугу да ситиспэт, оҥорбот киһи санаата түһэриттэн салгыы тугу да оҥорбот буолан хаалыан сөп.
Оҕону үлэҕэ үөрэтиигэ аан маҥнай кыра, кыайар үлэтиттэн саҕалаан үөрэтии туһалыыр. Тугу эмэ суолталааҕы оҥордоҕуна, аҕалан биэрдэҕинэ хайҕанара, манньа ылара үлэлии үөрэнэригэр олук, тирэх буолар. Оҥорбутуттан санаата көнөрүттэн, өссө оҥорор кыаҕа улаатан биэрэр. Үлэҕэ үөрэтэргэ “Оҕону кыраҕын, сатаабаккын” диир сыыһа, ол оннугар “Кыратык кыаттарбатах” диэтэххэ өссө оҥорор, үөрэнэр санаата ханнан хаалбат.
Ханнык эмэ оонньууга оҕону үөрэтэргэ маҥнай кыаттарбыта буолан санаатын көтөхтөххө үөрэнэр, кыайыыны ситиһэр санаата улаатар. Кыайыыны ситиһии үөрэнэр кыаҕын улаатыннарар.
Киһи оҥорор быһыытын санаата көннөҕүнэ, көтөҕүлүннэҕинэ өссө хатылаан оҥорон үгэскэ кубулутан туһанар кыахтанар. Санаа көтөҕүллүүтэ киһиэхэ олус туһалаах. Санаата түһэ сылдьар киһи тугу да оҥорумуон, туохха да үөрэнимиэн сөп.
Үтүө, үчүгэй тыллардаах алгыһы истии, бу тылларга иҥэн сылдьар өйү-санааны иҥэринии хас биирдии киһиэхэ туһалаах. Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһиэхэ үчүгэй санаалары иҥэрэн биэриини, баҕа санаалары үөскэтиини алгыһы туһанан оҥорор.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ этэринэн киһини санаата салайарын куруук туһана сылдьыы эрэйиллэр. (2,77).
Туһаныллыбыт литература.
1. НТВ. Передача “Чудо техники”. 17.01.2016.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
20th Century Studios
20th Century Studios (сахалыы: Сүүрбэһис үйэ Студио), АХШ киинэ уонна мультик устар тэрилтэтэ, Голливуд пропискалаах. Аан Дойдуга биир бөдөҥ.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Walt Disney тэрилтэ 96% акциятын бас билэр, 4% акциятын Sony.
Чулым тыла
Чулым тыла (бэйэлэрэ ааттыыр ааттара: чулым тили, öс тили, татар тили) – аҕыйах ахсааннаах Сибииргэ олорор чулым диэн омук төрөөбүт тыла. Чулым тыла түүр тылларын хакас бөлөҕөр киирэр. Бу тыл шор тылыгар уонна хакас тылын сорох диалектарыгар чугас.
Чулым тыллаахтар Сибииргэ, Алтаай хайаларыттан хоту диэки Чулым өрүһүнэн олороллор. Чулым тыллаахтар бары нуучча тылын эмиэ билэллэр.
Чулым тыла хас да диалекка арахсар, бу арахсыы дьон Чулым өрүс хайа өттүгэр олороллоруттан тутулуктаах, ол курдук орто чулым диалега (икки гуобардаах: тутальскай уонна мэлэтскэй; Томск уобалаһын Тегульдетскэй оройуонугар тарҕаммыт) уонна аллараа чулым диалега (хас да гуобар баар: кецик, кюэрик, ячинскэй, чибинскэй уонна ежинскэй) бааллар. Орто чулым диалега -z- диалект буолар, онон хакас тылыгар чугас. Аллараа чулым диалега -j- диалект, онон хотугу алтаай тылларыгар чугас.
Чулым тыла сүтэн эрэр тыллар ахсааннарыгар киирэр, ол иһин ЮНЕСКО чулым тылын сүтэн эрэ тыллар кыһыл кинигэтигэр кииллэрбитэ. 25 сыл иһинэн бу тыл сүтэр кутталлаах. 2010 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн, 355 чулым киһититтэн 44 эрэ чулым тылын билэр.
Сурук-бичик
XXI үйэ саҕаланыытагар диэри чулым тыла суруга суох тыллар ахсааннарыгар киирсэр этэ. Бу тылынан ким да хаһан да тугу да үөрэппэтэх, үөрэхтээһиҥҥэ туттубатах. 2000 сыллар саҕаланыыларыгар чулым тылын тилиннэрии туһугар хамсааһын саҕаламмыт уонна 2008 сылга бастакы нуучча-чулым тылдьыта бэчээккэ бэлэмнэммитэ. 2017 сылга Нуучча православнай сиэркэбин Томскайдааҕы епархиятын иерейдэрэ Өлөксөй Самсонов уонна Иоанн Фонтош, ону таһынан төрүт чулым дьонуттан чулым тылын билэр Баһылай Габов көмөтүнэн Саҥа кэс тылы (чуолаан Марктан кэс тылы) чулым тылыгар тылбаас үлэтин саҕалаабыттар. Бу тылбааска Томскайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическэй үнүбүрсүөт преподавателэ Валерий Лемской айбыт чулым тылын алпабыыта туттуллубут. 2019 сыллаах Саҥа кэс тылын (Марктан кэс тыл) чулымныы тылбааһа бэчээккэ тахсыбыта («Маркадын чакшычут ёсь тилғе шыйылған» диэн ааттаммыт).
Чулым тылын алпабыыта (Пасечное дэриэбинэҕэ тарҕаммыт чулым тылын орто диалегар, мэлэт гуобарыгар олоҕурар):
Walt Disney Studios
Walt Disney Studios - АХШ киинэ уонна мультик оҥорор тэрилтэтэ, аатырбыт Аан Дойду медия империятыгар 100% акцията киирэр - Walt Disney.
Regency Enterprises
Regency Enterprises (Редьенси Энтерпрайзис), АХШ киинэ устар тэрилтэтэ, Голливуд пропискалаах.
Walt Disney тэрилтэ 80% акциятын бас билэр, 20% акцията Mitsui Group бөлөххө киирэр.
Otyken
Otyken (Отыкэн) — Арассыыйа (Хакасия, Саха Сирэ) уонна Мексика индеецтэрин кытта түмсүүлээх этно бөлөх. АХШ сиригэр базируйся буолар.
Хоҥорой
мини|Хоҥорой бэлиэтэ Хоҥорой (былыргы кыргыстыы "хайа-истиэп дьоно" диэн суолталаах, хакас.: Хоорай, Конгурей да дэнэр) – XIV үйэ бүтүүтүттэн XVIII үйэҕэ диэри Соҕуруу Сибииргэ, чуолаан Минусинск сиригэр баар буола сылдьыбыт Енисей кыргыстарын дойдулара. Хоҥорой олохтоохторо дойдуларын толай диэн ааттыыллара, ол аата биистэр холбоһуулара. Нууччалар бу сири Киргизская землица диэн ааттаабыттара.
Эрэйдэммиттэр хаамыынан (киинэ)
Эрэйдэммиттэр хаамыынан (Bushwhacked), АХШ оҥорбут киинэтэ, 1995 сыллаахха. 20th Century Studios тэрилтэ уһулбут киинэтэ. 275 омук тылынан тахсыбыта, олор ахсааныгар саха тылынан. 1996-1998 сыллардаахха Саха Сиригэр VHS форматка сахалыы уонна нууччалыы тылынан тарҕаммыта, ол эрэн эрюн оригинал тылынан (английскай) тылынан эмиэ тарҕанара. Грег Биман (Greg Beeman) айымньытынан уһуллубут киинэ.
Хоҥорой
Тэриллиитэ
ХIV үйэҕэ диэри Минусинск сирин моҕоллор баһылаан олорбуттара. Ол гынан баран 1368 сыллааха Юань дойдута ыһыллыбытын уонна ис сэриилэр саҕаламмыттарын кэннэ Хоҥорой моҕоллор былаастарыттан тахсыбыт. XIV үйэ бүтүүтүгэр Енисей кыргыстара илиҥҥин моҕоллору утары сэриилэригэр ойраттары кытта холбоспуттар уонна ол холбоһукка баһыйар буолбуттар. Үгэчи-кашка диэн кыргыс түмэнин баһылыга 1399 сыллаахха бэйэтэ салайар биистэр холбоһугун Хоҥорой диэн ааттаабыт.
Эрэйдэммиттэр хаамыынан (киинэ)
Сүжет
Оҕолор походка баралларын туһунан.
Хоҥорой
Тэриллиитэ
ХVII үйэ бастакы аҥаарыгар Хоҥорой моҕол Алтын-хааннарыттан тутулуктаах буолбут. 1667 сыллаахха Сэнгэ баһылыктаах дьуҥҕаардар Хоҥорой сиригэр сэриинэн кэлэ сылдьыбыттар уонна Алтын-хааннары үлтүрүппүттэр. Мантан ылата Хоҥорой Дьуҥҕаар дойдутуттан тутулуктаах буолбут. Дьуҥҕаардар Хоҥоройго бэйэлэрин киһилэрин баһылыктыы ыытар этилэр. Дьуҥҕаар баһылыга Алтыр улууһугар олорор этэ. Кини ордуу Нинэ өрүс кытылыгар турара. Хоҥорой дьоно дьуҥҕаардарга дьаһаах (албан) төлүүр буолбуттара уонна сэрии кэмигэр көмө ыытыахтаах этилэр.
Дойду тутула
Улуустары салайар тойоттор бэг (пиг) дэнэр этилэр. Араас кэмҥэ тойоттор ахсааннара эмиэ араас-араас буолара, 50-тан 300-кэ диэри. Хас биирдии тойон бэйэтэ былаахтаах буолара. XVII үйэҕэ үгүс тойоттор моҕол дьайыыта баар буолан кинилэр сололорун (тайша, бахши) ылынар буолбуттара. Дьуҥҕаардарга ордук бэрт буолбут тойоттор дьаһаах (албан) төлүүртэн босхолонор этилэр. Оннук тойоттору тархан дииллэрэ.
Тойоттор йаргучи диэн көмөлөһөөччүлээх буолаллара. Йаргучи дьон сууту-сокуону тутуһарын маныыллара. Тойон быһаарыыларын чазооллар толороллоро, ону таһынан кинилэр дьаһаах хомуйуутунан дьарыктаналлара. Хас биирдии чазоол 40 ыал бас билэрэ. Хомуллубут дьаһааҕы кирик диэн ааттаах анал маска бэлиэтииллэрэ. Ол иһин кыргыстар бэйэлэрэ туспа суруктаах этилэр диэн сабаҕалааһын баар.
Уопсастыба тутула
Хоҥорой дьоно "хасха сөөк" (маҥан уҥуох) уонна "пора сөөк" (бороҥ уҥуох) диэн арахсаллара. "Хасха сөөк" диэн кыргыстар бэйэлэрэ, "пора сөөк" диэн киштимнэр, ол аата кыргыс буолбатах, ол эрээри кинилэргэ бас бэриммит биистэр. Хас биирдии Хоҥорой улууһа бэйэтэ киштимнэрдээх буолара. Киштимнэр кыргыстарга дьаһаах төлүүр иэстээх этилэр. Дьаһаах кэмигэр кэлэрин гына кыргыстар киштимнэртэн аманаат ылар идэлээхтэрэ.
Хоҥорой дьонун сүрүнэ харачы эбэтэр "улуус дьоно" этилэр, ол аата боростуой дьон. Харачылары баай, элбэх сүөһүлээх чайзаннар, ол аата "ордук дьон" салайан олорбуттар. Улуус баһылыктара 500–1000 киштимнээх буолааччылар, саамай дьадаҥы уонна мөлтөх чайзан кыччаабыта 40-чэ киһилээх буолара. Чайзаннар үгэс быһыытынан аймахтарын уонна улуус дьонун кытта көһө сылдьааччылар, кинилэри "аймак" диэн ааттыыллар.
Хоҥорой Моҕол сирин, Кытайы, Бүрээт сирин уонна Орто Азияны кытта атыы-эргиэн ситимнээҕэ. Кытайтан Хоҥоройга солко таҥас, фарфор оҥоһуктары, иһит уо.д.а. аҕалаллара.
Сэрии
Хоҥорой сэриитин сүрүнэ аттаах боотурдар этилэр. XVII үйэҕэ кинилэр ахсааннара биир тыһыынчаҕа тиийэр этэ. Аттаах сэрииһиттэр ох саанан сэриилэһэллэрэ, ол эрээри ХVII үйэҕэ буораҕынан ытар саалар тарҕаммыттара (нууччалартан уонна дьуҥҕаардартан атыылаһар этилэр).
Риал
Риал, риял (ريال) — урут Чугастааҕы Илин араб тыллаах дойдуларыгар бөдөҥ үрүҥ көмүс манньыаттар ааттара; билиҥҥи кэмҥэ — нуучча тылыгар официальнай харчы кээмэйдэрин аата:
Сороҕор cаудовскай риял эмиэ риал диэн ааттанар эбит.
Шуранкуль күөл
Шуранкуль' (башк. Шуранкүл) - Челябинскай уобалас, Красноармейскай оройуонугар баар күөл. Күөл иэнэ - 0,8 кб.км., уутун мунньар бассейына - 12,3 кб.км. Күөл, бэйэтин курдук ааттаах дэриэбинэ аттыгар, муора таһыммыттан 106,2 м.үрдүккэ, ойуур, Чертово диэн ааттаах куталаах сир, Травное, Страшное уонна Лебяжье диэн күөллэр быыстарыгар баар. Басказык өрүс бассейыныгар киирсэр. Челябинскайга диэри 75 км. Челябинскай кииниттэн Шуранкуль күөлгэ диэри, быһа холоон, 240-250 км. Сибирскэй трактынан, Каменск-Уральскайы уонна Катайскайы нөҥүө бардахха - 240 км., онтон Челябинскай трактынан, Сысерьтынан, Кунашагынан, Муслюмовонан, Бродокалмагынан бардахха - 250 км. Күөл дьоҕус соҕус (0,8 кб.км.) төгүрүк моһуоннаах, чычаас уулаах, уутун дьэҥкирэ 0,5 м. кэриҥэ, түгэҕэ туой састааптаах. Кытылын диэки, түгэҕэ туойа көбөр буолан уута өлбөөркөй өҥнөөх. Уутун састааба элбэх минераллардаах буолан, дэриэбинэ олохтоохторо этэллэринэн, күөл уута эмтээх, доруобуйаны бөҕөргөтөргө туһалаах, күөлгэ сөтүөлээһин, сүһүөхтэр, тоноҕос, сүрэх, тымырдар ыарыыларыгар көмөлөһөр уонна ньиэрбинэй систиэмэни уоскутар, иммунитеты күүһүрдэр. Ол курдук, олохтоох медицинаҕа араас ыарыылары эмтииргэ уонна сүһүрүүнү бохсорго тутталлар. Күөл түгэҕин туойа, эмиэ, эмтээҕинэн биллэр. Челябинскай уобалас геограба уонна топонимиһа Н.И.Шувалов, күөл аатын маннык быһаарар: "Шуранкуль Красноармейскай оройуоҥҥа баар күөл. Бу күөл тула, былыр табынецтар диэн башкир ууһуттан төрүттээх шуран диэн ыалынан аймахтыы бөлөх олорбут, күөл ол бөлөх аатынан ааттаммыт. Онтон, бөлөх, Шуран - былыргы башкир эр киһи аатын ылыммыт". Куль - күөл диэн.
SuperTuxKart
SuperTuxKart диэн көмпүүтэр оонньуута, 3D графикалаах. Сүрүннээн Linux операционнай системаларыгар үлэлиир оонньуу, тоҕо диэтэххэ именно Linux системаларыгар эрэ барар уонна оонньуу ис хоһооно Пингвин Tux сүрүн геройа буолар.
Ол эрэн оонньуу популярнай буолбутунан сибээстээн Windows, iOS, Android уонна Sony PlayStation приставкаоапыгар ... системаларга портируйдаабыттара.
Lucasfilm
Lucasfilm — АХШ киинэ устар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Bed Bath & Beyond
мини|Онтарио, 2018 Bed Bath & Beyond диэн Америка Холбоһуктаах Штааттарын киэҥ ситимнээх маҕаһыына, миэбэли уонна араас дьиэ малын-салын атыылыыр. 2020 сыллааҕы туругунан 50 штаакка уонна бары куораттарга маҕаһыыннааҕа, ону таһынан Канаадаҕа, Мексикаҕа, Индияҕа, Германияҕа, Кэриэйэҕэ, Кытайга эмиэ маҕаһыыннардаах. Штаб-квартирата Нью-Джерсигэ баар. 2020 сыллаахха 1460 подразделениялаах, 55 тыһ. үлэһиттээх эбит.
11 балаҕан ыйыгар 2020 акцията 11$ эмискэ 20$ тахсыбыта, тоҕо диэтэххэ инвестиционнай көрүҥэ үрдүк таһымнаах диэбиттэрэ.
Ситим-сирэ: bedbathandbeyond.com
Кори Кэрриер
Кори Кэрриер (Corey Carrier), АХШ биллэр артыыһа, Атырдьах ыйын 20 күнүгэр 1981 сыллаахха Мидлсборо (Middleborough) куоратка төрөөбүтэ, Массачусетс.
Оҕо эрдэҕиттэн онно манна уһуллар. Атын киинэлэр ортотугар, 1995 сыллаахха Эрэйдэммиттэр хаамыынан киинэҕэр көһүннэ, уонна 2017 сыллаахха ыал буолбут диэн сурах баара.
Windows 10X
Windows Core, ол эбэтэр Windows 10X, саҥа операционнай система, ноутбуктарга уонна планшеттарга аналлаах. Microsoft официально билиһиннэрэ ик. Айылла турар.
Удмуурт тылын аан дойдутааҕы күнэ
Устуоруйата
2018 сыллаахха саас удмуурт түмэччилэрин биир мунньаҕар уран кириитик Александр Шкляев этиитинэн маннык күнү бэлиэтиэххэ диэн быһаарыы ылыныллыбыт, ол эрээри олоххо киирбэккэ сылдьыбыт. Ол сыл балаҕан ыйыгар түмэччилэр Артем Малых, Алексей Шкляев уонна Ольга Урасинова бу күнү сэтинньи 27 күнүгэр бэлиэтиэххэ диэн санааны тарҕаппыттар. Күнү талбыт төрүөттэрэ — сэтинньи 27 күнүгэр 2001 сыллаахха Удмурт Өрөспүүбүлүкэтигэр аналлаах сокуонунан удмурт тыла судаарыстыба тылын статуһун ылбыт.
Ол сыл көҕүлээччилэр Москубаҕа тэрээһини былааннаабыттар, уонна атыттартан эмиэ туохта эмэ тэрийиҥ диэн көрдөспүттэр. Ижевскайга уонна Венгрияҕа олорор удмууртар тута өйөөбүттэр, онон бырааһынньык аан дойду таһымыгар тахсыбыт.
Удмуртияҕа үлэлиир Namero диэн дизайн-студия күн фирма истиилин оҥорбут, онно пустары туһаммыт — удмуурт былыргы суругун-бичигин. Сотору кэминэн күнү бэлиэтиири "Удмурт Кенеш" ассоциация өйөөбүт. 2020 сыллаахтан Удмурт Өрөспүүбүлүкэтин бырааһынньыгын күнүнэн биллэриллибит.
Хайдах бэлиэтэнэрэ
Учуонайдар удмуурт тылын туһунан лиэксийэ ааҕаллар, түмэччилэр удмуурт хоһоонун ааҕыылары тэрийэллэр.
Vivo X90 Pro+
Vivo X90 Pro+ - диэн Vivo тэрилтэ 2022 сыл бүтэһигэр саҥа таһаарбыт топовай төлөпүөнэ. iPhone 14 Pro тэҥэ биир топ камералааҕынан ааҕыллар.
Төрдүөтэ: https://www.ixbt.com/news/2022/11/22/zeiss-100-4700-50-ip68-910-vivo-x90-pro-snapdragon-8-gen-2.html
Чечельник
Чечельник (Чечельник) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 187 (2011).
Торотоев Григорий Григорьевич
Торотоев Григорий Григорьевич 1927 с. олунньу 15 күнүгэр Бүлүү оройуонун Өргүөт нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Арыылаах нэһ.) төрөөбүтэ.
Бүлүү улууһун уонна Дьөккөн нэһилиэгин Ытык Киһитэ, Үлэ уонна Тыыл бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Учууталларын Учуутала, Арассыыйа норуотун үөрэҕириитин туйгуна. Эдэр ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ олоҕун 56 сылын анаабыта. Ол онтон 15 сылын Тааһаҕар, Лөкөчөөн, Дьөккөн оскуолаларыгар сэбиэдиссэйдээбитэ/дириэктэрдээбитэ.
«Олох суола» хаһыат уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ этэ. Элбэх хоһоону уонна тэттик кэпсээни суруйбута. «Дьөккөн икки геройдаах» ырыа (хампаһыытар Камед Мегежекскай матыыба) хоһоонун ааптара буолар. Уолун кытта кыттыһан, "Дьөккөнүм оскуолата" диэн оскуола Өрөгөй ырыатын (Уйбаан Тулааһынап матыыба) хоһоонун суруйбута.
50 сыл бииргэ олорон, 7 оҕону иитэн, үлэһит оҥорон, дьиэ кэргэн суолтатын үрдэппиттэрин иһин Торотуойаптары СӨ дьиэ кэргэн уонна оҕо аймах көмүскэллээх буолуутун Бүлүүтээҕи киинин Бочуоттаах кинигэтигэр киллэрбиттэрэ.
2010 сылтан Торотоев Г.Г. аатынан анал истипиэндьийэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Н.А. Кондаков аатынан Дьөккөн орто оскуолатын ситиһиилээх үөрэнээччитигэр туттарыллар.
Оскуолатааҕы үлэтэ-хамнаһа
1944-47 сс. Бүлүүтээҕи учуутал кыһатыгар үөрэнэр.
1947-1950 сс. - Сымалыыр алын сүһүөх оскуолатыгар алын кылаас учуутала.
1950-1954 сс. - Дьөккөн 7 кылаастаах оскуолатыгар ахсаан учуутала, алын кылаас учуутала. 1954-1956 сс. – Тааһаҕар начаалынай оскуолатын сэбиэдиссэйэ.
1956-1965 сс. - Лөкөчөөн начаалынай оскуолатын сэбиэдиссэйэ. 1965-1968 сс. - Дьөккөн 7 кылаастаах оскуолатын дириэктэрэ.
1968-2003 сс. - Дьөккөн 8 кылаастаах, онтон орто оскуолатыгар алын кылаас учууталынан, уһатыллыбыт күннээх бөлөх иитээччитинэн, бибилэтиэкэринэн, саахымат, дуобат, луогука учууталынан үлэлээбитэ.
Кытарабын
Кытарабын (Turning Red) — АХШ 2022 сыллааҕы мультига, Pixar студия айымньыта. Биир кассовай мультик буолар мультиграфия историятыгар.
Торотоев Григорий Григорьевич
Наҕараадата
«Үлэ бэтэрээнэ» (1982 с.), «Дьөккөн нэһилиэгин Ытык Киһитэ» (1994 с.), Арассыыйа норуотун үөрэҕириитин туйгуна (1994 с.), «Тыыл бэтэрээнэ» (1996 с.), «Бүлүү улууһун Ытык Киһитэ » (1997 с.), «Аҕа дойду Улуу Сэриитин бэтэрээнэ» (2004 с.).
Кытарабын
Сүжета
Мэйлин диэн кыыс Кыһыл панда буоларын туһунан. Мультикка оҕо уонна ийэ сыһыана таарыллар.
Торотоев Григорий Григорьевич
Наҕараадата
Мэтээллэрэ: «1941-45 сс. Аҕа дойду Улуу Сэриитин кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин»; «Улуу Кыайыы 50 сыла»; «Сэбиэскэй Сойуус Маршала Жуков»; «1941-45 сс. Аҕа дойду Улуу Сэриитин бэтэрээнигэр», «Улуу Кыайыы 60 сыла».
Кини туһунан
Торотоев Г.Г. туһунан матырыйаал «Вчера и сегодня Вилюйской земли” (Якутск, 1999), «Лөкөчөөн нэһилиэгэ. Бүлүү улууһа» (Дьокуускай, 2007), «Өбүгэм үһүйээнэ сүрэхпэр сөҥнүн» (Дьокуускай, 2008), «Педагогическая энциклопедия. Т. IV» (Якутск, 2010), «Дьөккөн. Бүлүү улууһа» (Дьокуускай, 2012), о.д.а. кинигэлэргэ киирбитэ.
Сигэ
Педагогическая энциклопедия. Т.IV: / М-во образования Респ. Саха (Якутия) [редкол.: Ф.В. Габышева и др.]. – Якутск: ООО «ВИЗИТ КАРД», 2010. – С.398.
Килиманджаро
thumb|Килиманджаро хайатын Кибо чыпчаалаo Килиманджаро (эбэтэр Килима Ндьаро, ол аата Суахили тылыгар "сырдатар хайа"), Танзания хотугулуу-илин өттүгэр баар хайа. Килиманджаро аан дойдага соҕотох турар хайалартан ордук үрдүӄ буолар -  4600 миэтирэ. Аттыгар баар дэхси сирдэртэн ордук кыраһыабай көстүүнү оҥорор. Килиманджаро хайаны тоҕо ыhан таhаарыы докумуонна киирбэтэх эрээри, бу хайа 150-200 сылы быhа турбут диэн номох баар.
Кристоф Саттер
Кристоф Саттер (Christoph Sutter; төр. кулун тутар 20 күнэ 1973 сыл, Базель, Швейцария) — Швейцария урбаанньыта уонна менеджера, South Pole Group тэрийээччидэртэн биирдэстэрэ уонна салайааччыта; парник гаазтарынгар эксперт (көр. ru:Киотский протокол уонна ru:Торговля эмиссионными квотами).
Биографията
Кристоф Саттер 1973 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр Швейцарияҕа Базельга төрөөбүт.
1993-1999 сылларга Цюриххэ Швейцария үрдүкү техника оскуолатыгар үөрэнэн, тулалыыр эйгэни харстааһыҥҥа магиистир истиэпэнин ылбыта.
2002 сыллаахха, Ernst Basler & Partner консалтинг хампаанньаҕа үлэтин кэннэ, myclimate коммерцията суох хампаанньа биир ьэрийээччитинэн буолбут. Хампаанньа килиимэт уларыйыытын эйгэтигэр миэтэдтэри уонна ыстандаартары оҥоруунан дьарыктанар. Тэрилтэтин үлэтин хайысхата Саттер диссертациятыгар суруйбут түмүктэригэр олоҕурбута.
2003 сыллаахха диссэртээссийэтин көмүскээбит (тиэмэтэ Sustainability Assessment of CDM Projects under the Kyoto Protoco), бастыҥ үлэтин иһин мэтээлинэн бэлиэтэммит  ..
2006 сыллаахха, Патрик Бюрги (Patrick Bürgi), Томас Камерата (Thomas Camerata) уонна Ренат Хойбергеры кытта South Pole Carbon Asset Management, Ltd. (билиҥҥинэн South Pole Group) хампаанньаны тэрийбит уонна салайааччынан анаммыт. Хампаанньа парник гааһын тахсыытын аҕыйатыы, эмиссия квоталарын атыылааһын бырайыактарынан уонна консалтинг өҥөтүнэн дьарыктанар ..
2012 сыллаахха хампаанньаны салайыы үлэтиттэн тэйэн атын атыылыы хайысхаларга үлэлээбит.
Наградалара уонна бириэмийээлэрэ
2009 сыллаахха Эдэр глобал лиидэринэн ааттаммыт (Young Global Leaders).
2011 сыл ахсынньы 13 күнүгэр Кристоф Саттер, Ренатом Хойбергеры кытта, Шваб түмэт урбаанын пуондатынан, South Pole Carbon Asset Management ситиһиилээх үлэлэрин иһин, сыл түмэт урбаанньыттара буолбуттар.
Түүр култууратын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ
Түүр култууратын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (ТюрКСОЙ) — түүр тыллаах дойдулар уонна сирдэр култуураларын холбуур тэрилтэ.
Сүрүн соруга - түүр омуктарын култууратын ыччат утумнуурун бэйэ-бэйэни өйөһөн ситиһии.
Устуоруйата
thumb|400x400px|Штаб-квартира. Анкара (Турция). Азербайджан, Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Турция уонна Туркменистан култуураларын миниистирдэрэ Баку уонна Истанбул куораттарга 1992 сыллаахха буолбут көрсүһүүлэригэр култуура бырайыагын төрүттүүр туһунан сөбүлэспиттэрэ.
Түүр култууратын уонна ускуустубатын сайыннарар тэрилэ диэн аатынан (Türk Kültür ve Sanatları Ortak Yönetimi) Алматы куоракка от ыйын 12 күнүгэр 1993 сыллаахха тэриллибитэ.
1996 сыллаахтан ТюрКСОЙ уонна ЮНЕСКО бииргэ үлэлииллэр, сүбэлэһиилэри тэрийэллэр, бэйэ-бэйэлэригэр бэрэстэбиитэлистибэлэри арыйбыттара.
2009 сыллаахха аныгы аатын ылыммыта.
Эмиэ ол сыл ТюрКСОЙ 2009 сыл сэтинньи 3 күнүгэр олохтоммут Түүр совета тэрилтэҕэ чилиэнинэн киирбитэ.
Кыттааччылар
ТюрКСОЙ састаабыгар 14 кыттааччы киирэр, олор истэригэр судаарыстыбалар уонна судаарыстыбалар субъектара киирэллэр.
Суэц ханаала
right|thumb|Суэц ханаала куйаартан Суэц ханаала (Arabic: قناة السويس, Qanā al-Suways, French: Le Canal de Suez) Египет дойдутугар баар ханаал. Синай тумул арыытыттан арҕаа өттүгэр сытар. Ханаал уһуна 163 километр, уонна ордук кыараҕас сиригэр 300 миэтирэ кэтит. Средиземнай байҕалга баар Саид португар (Būr Sa'īd)  саҕаланар уонна Кыһыл байҕалга баар Суэц  (al-Suways) диэн сиргэ дылы барар. Франция хампаанньата 1859 сыллаахха тутуутун саҕалаабыта уонна 10 сыл буолан баран бүтэрбитэ.
Туттуута
Ханаал нөҥүө Европаттан Азияҕа дылы хараабыллар бараллар, Африка континенын эргиччи барбат курдук. Египеттан Индия океаныгар дылы барар курдук тутуллубута.
Историята
Ханаал баар буолан табаардары аан дойдуга тарҕатар сөп буолбута. Ону тэҥэ Европа дойдулара Илин Африка дойдуларыгар барар табыллар буолбута, ол иһин сотору буолан баран Европа дойдулара былаастарын олохтообуттара.
Суэц ханаалын ситиһиилээҕин иһин Франция хампаанньата Панаама ханаалын тутарга санаммыта да, бүтэрбэтэҕэ. Панаама ханаалын кэнники толорбуттара.
15 тыһ хараабыл кэриҥэ сыл аайы ханаал нөҥүө ааһаллар, ол аата аан дойду хараабылларыттан 14%. Биир хараабыл ааһарыгар 16 чаас наада.
Джонатан Свифт
мини|Чарльз Джервес (Charles Jervas) суруйбут мэтириэтэ, 1710 Джонатан Свифт (Jonathan Swift; (1667, Дублин, Ирландия — 1745, алтынньы 19 эмиэ онно) — Ирландия уонна Англия суруйааччыта, бөлүһүөгэ уонна түмэт диэйэтэлэ. Гулливер туһунан айымньыларынан ордук биллэр. Оччотооҕу түмэт итэҕэстэрин саралаан сатиралыыр айымньылары суруйбута. Икки дьахтары кытта олоро сылдьыбыта эрээри кэргэннэммэтэҕэ. Дублиҥҥа
Райан Эллис
Райан Эллис (Ryan Allis; төр. 1984, Питтсбург, АХШ) — эмиэрикэ түмэт урбаанньыта. «iContact» тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ уонна толорооччу дириэктэр. Эллис «Connect» бэрэссэдээтэлэ и «Hive Global Leaders Program» уонна ООН Глобал урбаанньыттар Сүбэлэрин Пуонлатын чилиэнэ.
Биографията
Хотугу Каролина үнүбүрсүтүөтүгэр Чапел-Хиллга экономиканы үөрэппит уонна Гаарвард биизинэс оскуолатыгар МВА бырагырааматынан биир сылы түмүктээбит.
Эллис ООН Пуондатын Глобаал урбаанньыттар сүбэлэрин чилиэнэ.
2012 сыллаахха ыам ыйыгар, ООН Пуондатын дэлэгээссийэтин кытта, Кенияҕа Какум тэскилээччилэр лааҕырдарын билсэ сылдьыбыта.
2008—2012 сылларга Эллис «Nourish International» тэрилтэ дириэктэрдэрин Сүбэтигэр бэрэссэдээтэллээбит.
Эллис «Connect Ventures» Кения, Уганда, Танзания уонна Эмиэрикэ Холбоһуктаах Ыстааттарын фиирмэлэригэр хаппытаалын угар, инвестиция пуондатын тэрийээччитэ.
2008 сыллаахха Эллис түмэт урбаан туһунан (Zero to One Million) кинигэ суруйан бэчээттэппит (McGraw-Hill, 2008).
Мальта протектораата
Мальта протектораата (Protettorato di Malta, Protettorat ta' Malta) — Мальта устуоруйатыгар Сицилия Хоруоллугун чааһа буола сылдьыбыт, Холбоһуктаах Хоруоллук протектораатын анныгар сылдьар периодын аттыыллар. 1800 сыллаахха боронсуус сэрииһиттэрин капитуляциялыытыттан 1813 сыллаахха колония оҥоһуллуон дылы баара.
Иннинээҕи устуоруйата
мини|хаҥас|Адмирал Александр Джон Болл - Мальта гражданскай комиссара (1757-1809)
Франция оккупациятын утары өрө турууга Мальта норуота национальнай түмсүүнү сорох бириэмэҕэ правительство диэн тэриййбитэ. Сицилияҕа баар британскай флотка посланниктары ыыппыттара, ол иһин 1798 сыл балаҕан ыйын бүтүүтэ 13 хараабыллаах английскай конвой кэлбитэ. Он Джеймс Сумарес салайара. Алтынньы ыйыгар Александр Болл Мальтаҕа кэлбитэ, уонна биир сылынан арыы гражданскай комиссарынан анаммыта.
Генерал Вобуа салайыылаах Франция гарнизона Мальта осадатыгар 1800 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Валетта куоракка билиэҥҥэ бэриллибитэ. Ол кэнниттэн Мальта арыыта Британия протектората буолбута. 1801 сыл атырдьах ыйыгар гражданскай комиссар Чарльз Камерон Гоцо арыы губернаторынан Эммануэле Виталены анаабыта. Ол аата Гоцо арыыта тутулуга суох буолуута тохтообута
thumb|left|1803 сыл Мальтаттан Франция эвакуациятын туһунан карикатура 1802 сыллаахха илии баттаныллыбыт Амьен сөбүлэниитин этэринэн Мальтаттан Улуу Британия сэриилэрин таһаарыахтаах этэ да, ол быһыыны оҥорботоҕо, ол Франция уонна Британия икки ардыларыгар сэрии буоларыгар биир сылтах буолбута.
Крюков Лука Егорович
Крюков Лука Егорович — 1922 сыллааҕы Саха сиригэр бастаанньыстар хамсааһыннарын кыттыылааҕа, Сунтаарга, Хочо улууһугар бастаанньыстар этэрээттэригэр штаб начаалынньыга.
1882 сыллаахха Сунтаар I Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата I Нөөрүктээйи нэһилиэгин ыстаарыстата Егор Иванович Крюков Тойбохойго кииннээн Хочо улууһун тэрийэргэ этии киллэрбит уонна ону дьаныардаахтык туруорсубут киһи.
1930 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр тутуллан хаайыллыбыт. РСФСР ХК 58-10, 59-3 ыстатыйаларынан буруйданан ГПУ коллегиятын 20.06.1931 уурааҕынан үрдүкү миэрэҕэ бириигибэрдэммит. Бириигэбэр 13.08.1931 толоруллубут.
Уу ханаала
thumb|[[Суэц ханаала|Суэц ханаалыгар АХШ байыаннай хараабыла]] thumb|right|Францияҕа баар Перейд ханаала.
Уу ханаала диэн дьон оҥорбут уунан барар суол. 1800-с уонна 1900-с сыллаахха ыарахан маллары таһарга тутуллубуттара. Үксүгэр уу ханааллара күөллэри, өрүстэри эбэтэр океаннары холбууллар. Сорох ханааллар уунан хааччыйыыга туттуллар. Ол курдук, Панаама ханаала Атлантическай океаны Чуумпу океаны кытта холбуур.
Татаар аан дойдутааҕы кэҥгириэһэ
Татаар аан дойдутааҕы кэҥгириэһэ (ВКТ, ) — Арассыыйаҕа эрэгийиэн ыккардынааҕы стаатустаах уопсастыбаннай тэрилтэ.
Кэҥгириэс устуоруйата
Тэрилтэ быһыытынан Арассыйа юстициятын министиэристибэтигэр1998 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр бэлиэтэммитэ.
Дьиҥнээх үлэтин 1990-с сылларга саҕалаабыта. Оннук 1992 сыл бэс ыйыгар Казаан куоракка Татаар аан дойдутааҕы кэҥгириэһин бастакы сийиэһэ буолбута (онно Арассыйа араас эрэгийиэннэриттэн, СНГ дойдуларыттан, аан дойду араас муннуктарыттан дэлэгээттэр кыттыбттара). 1992-1997 сылларга кэҥгириэс көҕүлээһининэн уонна салататынан үлэлиир хас да татаар тэрилтэтэ тэриллибитэ, татаардыы саҥарар «Дөнья» («Дойду») араадьыйа үлэтин саҕалаабыта.
Иккис сийиэс 1997 сыллаахха буолбута, онно устааба бигэргэммитэ.
Кэҥгириэс үлэтин сүрүн хайысхалара
Татаар аан дойдутааҕы кэҥгириэһин састаабыгар Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уонна атын дойдулар эрэгийэннэригэр тэриллибит татаар национальнай-култуурунай автономиялара, холбоһуктара уонна ассоциациялара, Татарстаан араас уопсатыбаннай холбоһуктара, тэрилтэлэрин кэллэктииптэрэ уонна биирдиилээн дьоно киириэхтэрин сөп.
Кэҥгириэс үлэтин сүрүн хайысхаларыгар киирсэллэр:
Бэрэстээтэллэр
1992—2002 — Тагиров Индус Ризакович (1936 с. т.), историк, общественнай-политическэй диэйэтэл, 1990—1994 сс. Татарстаан уонна Арассыыйа ыккардыларыгар буолбут кэпсэтиилэр кыттыылаахтара, академик, профессор, устуоруйа билимин дуоктара, Үрдүкү Сэбиэт дьокутаата (1990—1995), ТӨ Судаарыстыбаннай Сэбиэтин дьокутаата (1995-2009).
Филиаллар
Билигин кэҥгириэскэ 359 татаар национальнай-култуурунай тэрилтэни холбуур: ыраах дойдуларга — 68, чугастааҕы дойдуларга — 81, Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр — 164. Татарстааҥҥа 46 филиаллаах.
Ол иһигэр Арассыыйаҕа татаардар 27 эрэгийиэннээҕи национальнай-култуурунай автономиялара баар.
Сийиэстэрэ
Высшим органом Конгресса является съезд, который созывается не реже одного раза в пять лет. В период между съездами руководство осуществляет Исполнительный комитет, заседания которого проводятся не реже раза в год. Между заседаниями Исполкома деятельностью руководит бюро, собирающееся не реже одного раза в месяц. Председатель Исполкома — Председатель Конгресса избирается сроком на пять лет, он же является председателем бюро.
Walt Disney Television
Walt Disney Television (Уолт Дисней Телевижн), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан телевидение канаалларын тутан олорор медия холдиҥ буолар. Аатырбыт Walt Disney медия империятыгар киирэр уонна подчиняйся буолар.
Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ
Сэттис күн адвентистар таҥаратын дьиэтэ (Seventh-day Adventist Church, Церковь адвентистов седьмого дня, 基督復臨安息日會, Yedinci Gün Adventist Kilisesi) — Аан Дойдуга 220 омук сиригэр үлэлиир протестантизм салаата, 26 мөллүйүөн киһи итэҕэйэр итэҕэлэ буолар. Саамай бөдөҥ салаата АХШ, Африка, Кытай, Турция, Украина сирдэригэр тарҕанар.
2022 сыллаахха Саха Сиригэр 2755 киһи итэҕэйэр, олортон 533 сахалар буолаллар.
Атеистар уонна атын религиялар этэллэринэн бу итэҕэли секталар дииллэр. Ол эрэн Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ этэринэн атыттар секталар, ол оннугар киннэр дьиҥнээх буолаллар.
Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ гомосексуал тугун утарар, арыгы уонна табах тардыытын утарар.
Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ дьонноро уонна итэҕэйээччилэрэ баай дьоннорунан биллэллэр, ол курдук ити таҥара дьиэтигэр сыһыаннаах тэрилтэлэр Toyota, Tyson Foods, Walmart, Vivo буолаллар, ол эбэтэр ити тэрилтэлэр үбүлүүллэр.
Атын христианнартан уратыта диэн Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ дьоно иконаҕа үҥпэттэр уонна кириэһи билиммэттэр.
Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ планетарнай салалтата — Батл Крик (Мичиган, АХШ).
Heineken
Heineken (толору аата Heineken for Vampirina) — Недерланд арыгы уонна пиибэ оҥорор тэрилтэтэ, 2021 сылга сир шаарын үрдүнэн саамай бөдөҥ тэрилтэ буолар алкоһольнай утахтары оҥорорунан. Планета үрдүнэн 18% водка уонна 48% пиибэ рынога тиксэр. Конгломеракка AB InBev, Sberbank, Lukoil, Proximus, KBC Bank, OTP Group, Mercedes-Benz, Lamborghini, Suzuki, SsangYong, Bayer, Gedeon Richter, Deutsche Telekom, Grundig, Aldi, Panasonic, Fujifilm, Beats by Dre., Sigma Corporation, Leica, Siemens, Logitech, JVC, Kenwood, Siemens Healthineers, Enel, BASF, Audi, BMW, Sanofi, Mitsui Group уонна BlackRock курдук бөдөҥ компаниялар киирэллэр.
Айхан Ышик
Айхан Ышик (Ayhan Işık, төрөөбүт, сүрэхтэммит аата Айхан Ышиян (Ayhan Işıyan), 1920 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Измир куорат — 1979 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр өлбүтэ, Турция, Стамбул) — турция биллилээх артыыһа
.
Биографията
Айхан Ышик 1929 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Измир куоракка алта оҥолооъх ыалга саамай кыра уол оҕонон төрөөбүтэ. Аҕата Айхан алта саастааҕар өлбүтэ. Измир уонна Стамбул куораттар оскуоларыгар үөрэммитэ. Кинини Махир Из, Салах Бирсель уонна Рыфат Ылгаз курдук турок биллиилээх учууталлар үөрэппиттэрэ.