cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үөһээ ыттыы
Yөһээ үктэлгэ бэйэтэ тардыһан тиийэр буола улааттаҕына өйө-санаата эбиллиэ, дөлбү түспэт буолуо диэн анаан-минээн икки үктэли ылан кэбиспит аҕа оҕотун көмүскүүр, харыстыыр санаата улаханын биллэрэр. Оҕо улаатан, күүһэ эбиллэн бэйэтин кыанар, үктэлэ суох кирилиэһинэн илиитинэн тардыстан тахсар буоллаҕына, сатаан, бэйэтин кыанан, тутуһан кирилиэстэн да, үөһээттэн сууллубат.
Оҕо сайдан, улаатан, кыаҕыран иһэрин билинэрин бэлиэтинэн үөһээ ыттыы буолар. Уол оҕолор ордук үөһээ ыттымтыалар. Туох ыттыллыахха сөптөөх баарыгар барытыгар ыттан иһэллэр. Төһө үөһээ ыттарыттан күүһүн-уоҕун мээрэйдээн билинэр.
Тыа ыалын оҕолоругар баҕана күрүөҕэ ыттыы, сүнньүөҕүнэн хаамыы, онтон баҕана төбөтүгэр туруу кыайыыны, ситиһиини оҥорбуттарын бэлиэтиир. Баҕана төбөтүгэр көнөтүк туттан туруу уонна илиилэри быластаан кэбиһии, аҥар атаҕы өрө көтөҕүү барыта бииртэн биир салҕанан иһэр саҥаны арыйыылар, айыыны оҥоруулар буолаллар. Этин-сиинин сатаан, табан хамсаппакка оҕо өр эрэйдэнэн, сыыһа-халты туттан элбэхтэ охтон, сууллан түһэн баран ити хамсаныылары эрэллээхтик оҥорор буоларга үөрэнэр.
Оҕо улаатан иһэн үөһээ тахсыы бары үктэллэрин көтүппэккэ барыларын боруобалыыр, онтон охтор, мантан сууллар, сыыһа тутуннаҕына улаханнык эчэйиэн да сөп. Төһө кыахтааҕыттан тутулуктанан өрө тахсыы бары үктэллэрин барыларын ситиһэ сатыыр. Оҕо саҥаны оҥороругар куруук тиэтэйэр, кыайа-хото, бүтэрэ охсуон баҕата баһаамныыр, сыыстарар, кыаҕын таһынан ылларар, сыыһа туттара элбиир. Оҕо саҥаны айара, урут билбэтин оҥороро үксүгэр табыллыбат, кыаллыбат, ол иһин куһаҕаҥҥа кубулуйара элбэх буоларыттан «Айыыны оҥорума» диэн үөрэх харыстыыр.
Оҕолор ордук олоппостон охтоллор. Олоппоско ыттан тахсан үрдүгэр туруу кыра, этин-сиинин саҥа салайан хамсатар оҕоҕо олус уустуктары үөскэтэр. Оҕо үөһээ ыттан баран хаһан баҕарар дөлбү түһэр куттала куруук баар.
Киһи майгына киһиэхэ маарыннаабатын курдук оҕолор саҥаны, билбэттэрин оҥорор күүстэрэ эмиэ маарыннаабаттар. Уол оҕолор саҥаны, билбэттэрин оҥоро сатыыллара кыргыттардааҕар элбэҕин бары бэлиэтииллэр. Үөһээ ыттан, сыыһа-халты туттан дэҥнэниилэрэ эмиэ элбээн тахсар.
Yөһээ ыттар оҕону тэптэрэн биэрии, киһиргэтии букатын табыллыбат быһыы буолар. Киһиргээбит, дэбдэйбит оҕо сыыһа туттара, кыаҕын аһара сыаналыыра хаһан баҕарар баар. Оҕону, киһини киһиргэтии, дэбдэтии диэн сахалыы «Быһа этии» диэн ааттанар уонна куһаҕаны баҕарыыга тэҥнэнэр.
Айыыны оҥор диэн этии, үөрэтии оҕону тэптэрэн, киксэрэн, бэйэтэ саҥаны саҥа билэн эрэр оҕону киһиргэтэн, тиэтэтэн биэриигэ киирсэр. Дьон билбэтин, бэйэтэ эмиэ туох содул үөскүүрүн билбэтин, саҥаны айыыны, кыаҕын таһынан оҥоро сатыырыгар үтүрүйэр.
Тииккэ эбэтэр баҕанаҕа үөһээ ыттан баран кыайан төттөрү түспэккэ эрэйи көрүүнү бэйэлэрэ боруобалаан көрбөтөх дьон отой билбэттэр. Тииккэ үөһээ тахсардааҕар төннөн, аллараа түһүүтэ ордук уустуктардаах, аллараа баар мутугу көрбөккө эрэ атаҕынан бигээн булан таба үктэниэххэ наадата уустуктары үөскэтэр. Саҥаны оҥоруу, айыы эрэйин, элбэхтик табыллыбатын, сыыһа-халты туттунууга тириэрдэрэ элбэҕин сорох эр дьон даҕаны, ол иһигэр дьахталлар бары кэриэтэ билбэттэригэр тэптэрэн, табан өйдөөбөттөр.
Куруук хаайа, ону-маны тыыттарбат буола сатыыр төрөппүттэр оҕолоро «Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быһар» киһиэхэ кубулуйар кутталланар. Кини тугу эмэни саҥаны, урут билбэтин оҥороругар куруук бобууга-хаайыыга сылдьыбыта таайан атын дьон көрбөттөрүгэр кистээн оҥорорго үөрэнэн хаалар. Сыыһа туттара, алҕаһы оҥороро ордук улахан содуллаах буолан тахсара хомолтону улаатыннарарын билэн итинник эппиттэр.
Yөһээ ыттыы, өрө тахсыы киһиэхэ кыайыыны оҥорууга тэҥнэнэр. Туох эмэ ситиһиини, кыайыыны оҥороору гыммыт киһи түүлүгэр туохха эмэ ыттан үөһээ тахсар. Манна хайдах уонна ханна ыттан тахсыы көстүбүтэ буолаары турар ситиһии, кыайыы төһө улаханын, суолталааҕын уонна хайдах быһыылаахтык ситиһиллэрин арааран көрдөрөр.
Баҕа санаа муҥура суох. Хас биирдии киһи олоҕор ханнык эмэ ситиһиилэри, уларытыылары киллэриэн, оҥоруон баҕарар санаата баһаам. Баҕа санаата туолаары гыммыт киһи түүлүгэр үөһээ тахсары тэҥэ, өссө үөһээнэн көтүөн сөп. Манна дьиҥ чахчы туолар баҕа санаа буоллаҕына, үөһээ көппүт киһи сири көрө сылдьара ордук. Олус үөһээ, кый ыраах көппүт киһи баҕа санаата хаһан да туолбат ыра санаа буолан хаалара элбэх.
Yөһээ тахсыыны ситиһии бэйэ кыаҕын таһынан, аһара барбата ордук. «Олус үөһээ таҕыстахха ыарыылаахтык охтуохха сөп» диэн этии итини бигэргэтэр.
Үөһээ тахсан иһии диэн киһи баар-суох баҕа санаата, олоҕор ситиһэ сатыыр сыала-соруга, сайдыы, үөһээ тахсыы диэки сирдиир үтүө баҕа санаа буолар. (1,12).
Кырааска
Кырааска  (, Голец Черского) — Өлөөн, Өлүөнэ, Дьааҥы, Индигиир, Алаһыай, Халыма өрүстэр алын тардыыларыгар баар туундара күөллэригэр үөскүүр кыһыллыҥы эттээх ойоҕоһугар кыһыл чуоҕурдаах балык.
Аһылыга
Ручейник уонна араас үөн-көйүүр личинкалара.
1211
1211 сыл.
Дьыл
Сылы икки дьылга — кыһыҥҥа уонна сайыҥҥа - араараллар.
Сайын өттө муус устар 14 күнүттэн алтынньы 14 күнүгэр дылы барар, кыһын өттө алтынньы 14 күнүттэн муус устар 14 күнүгэр диэри салҕанар.
Эбэтэр сылы түөрт дьылга араарыы эмиэ баар: саас, сайын, күһүн уонна кыһын.
Саас — кулун тутар 21 күнүттэн ыам ыйын 22 күнүгэр дылы.
Сайын — ыам ыйын 21 күнүттэн атырдьах ыйын 20 күнүгэр диэри.
Күһүн — атырдьах ыйын 20 күнүттэн алтынньы 14 күнүгэр диэри.
Дэрбэкэ
Дэрбэкэ өрүс. Аадыча өрүс хаҥас салаата. Уһуна 389 км., тардыытын иэнэ 14100 км².
Баһа Хунхаады сискэ баар. Киэҥ бадарааннаах Дэрбэкэ намталынан устар
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тардыытыгар 2400 күөл баар. Уҥаттан Саан Үрэх (140 км.), хаҥастан Молтыркаан (120 км.) диэн салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Куллурууттар уустара
Куллурууттар уустара (, Род Мородунки) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 5 көрүҥ баар: Куллуруут.
Харбалаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Улуус кииниттэн 40 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 503 киһи (2007 сыл).
Minecraft
Minecraft (Майнкрафт) — бастакы сирэйтэн көстүүлээх хомпьуутар ооннььута. Маркус "Нотч" Перссон оҥоруута. Аан бастааҥҥыыттан Нотч бэйэтин тылыттан Инфинимайнер уонна Дандьн Кипэр оонььуулары үтүктэн оҥорбут. Көрүҥүнэн ооннньуу бүтүннүү блоктарынан оҥоһуллубут. (аан-дойду, тэриллэр, мобтар, оонньооччу) Ооннььуу тахсаат аан-дойдуга ынырыктык аатырбыт.
Кэлиҥҥи кэмҥэ үгүс интэриэһинэй, элбэх интэриэһинэй режим баар. Хас да оонньооччулар бэйэ- бэйэлэрин кытта биир оонньууга күүстээх режимнээх оонньууга, ол иһигэр локальнай ситиминэн, биирдиилээн оонньооччуларынан араарыллыбыт экран уонна Интернет нөҥүө араас виртуальнай сервердэргэ хардарыта алтыһыахтарын, бодоруһуохтарын сөп. Оонньооччулар кыринг-провайдеры туһанар эбэтэр атын оонньууга быһаччы кыттыахтарын сөп. Биирдиилээн оонньооччулар компьютердарынан оонньууга кытталларын өйүүллэр, оттон оонньооччуларга сервер оҥоруута суох тоҕоостоох түгэҥҥэ кытыннарыахтарын сөп. Техническэй өҥөнөн дьарыктанар оператордар суукканы быһа айаннаан, оонньуур персонажтары биир өттүнэн атыҥҥа көһөрүөхтэрин сөп. Ону сэргэ, туһанааччылар эбэтэр IP- аадырыстарын ааттара көҥүллэммитин эбэтэр сервер киирэригэр хааччахтары туруоруохтарын сөп. Элбэх туһанар оонньооччуларга араас кыахтары биэрэр, араас сервердэри оонньуур ураты быраабылалаах уонна режимнээх буолуохтарын сөп, чуолаан оонньооччулар икки ардыларыгар кыргыһыы көҥүлэ буолуон сөп.
Уопсайынан
Оонньуу аһаҕас дойдулаах оонньууларга киирсэ, уонна төhө баҕар оонньоотоххо оонньуу хаһан да бүппэт Ооньуhуу суолтата маннык буолар: блоктары уурталааан уонна эбэтэр алдьатан ол-бу дьиэни, ферманы, куораты игин тутар эбэтэр ону-маны айар. Ол иhинэн, онньуhуу наадалаах чааhа крафт буолар, ол аата ингредиентарынан араас тутулуктаах териллери оҥороҕун. оонньоччу ооннугу дойдутун иhигэр итини барытын гынан персонально хонтруоллуур.
Режимнар
Билигин уопсайа Майнкрафтка 4 режим баар: Креатив(анг.Creative), Приключение (анг.Adventure), Хардкор (анг.Hardcore) уонна Тыыннах хаалыы (анг.Survival).
Аан бастаан оонньу босхо пожизненная обновленияны кытта атыыламмыта, гынан баран ахсынньы 20 күнүгэр 2010, Beta стадиятыгар кириитигэр, онньуу харчыылаах атыланар буолла эмиэ пожизненнай обновлениялаах. Бета-тестирования кэмигэр онньу сыаната 25% көҕөрэтэ уонна 14,95 евро буолбута.
Толлору версия тахкыбытыгар (Release) онньу сыаната 19,95 евроҕа дыалы үрдэбитэ.
1.3.2 версия тахкыбытын кэннэ сыанатын долларга уларыппыттара.
Тыыннах хаалыы
Онньу хайдах бааарыгнан (default) режима. Бу режимҥа маҥнайгы сыал — тыыннаах хаалыы. Утарсар мобтар бааллар, ол да буолар "үйэлэх" ыарархатыга кинилэр суохтар. Аччыктаан өлүөхкэ син. Түөрт ыарархатыы баар: Бу режимҥа онньоччу креативка курдук дьиэ уонна ол баар араас сэкэйдэрии тутуон сэп, гынан баран онно манна кини материал көрдүөхтээх. Крафтынан тутунуохка сэп. Ол гынан баран онньоччуу мээнэ туппат кини тыннах халыхтаах. Күнэ 10 минүтэ буолар онттон кихэ буоллаҕына кинини араас кусаҕан мобтар атаакылыллаар. Ол иһин маҥнайгы саадачата диэ тутуута.
Хардкор
Тыыннаах хаалыттан урата: онньоччу өльбүтүн кэнниттэн дойду сотуллар. Ол аата биир оонньуга эрэ шанс баар.
Приключение
Саҥа режим предварительнай версия 12w22a (1.3.1) эбиллиммитэ. Аан бастаан, 1.3-кэ, блоктары сатаан алдьппат уонна турарбат этиибит. Pretty Scary Update-ка блоктары турарарга көҥөлөммүтэ, онттон билигин блоктара сөптээх эрэ инструменынат алдьыатыаххка сөп, ол даҕаны баратын буотах.
Креатив
Тыннах хаалыыттан уруата: өлөр диэн суох (ол гынан баран иччиттэххэ түстэххкэ өлүөххкэ син), көтүөххкэ син, утарсар мобтар нейтралмобтар курдук тутталлар, уонна туох баар блоктар ан-баасстыгыттан онньоччуга бааллар уонна бүппэттэр.
Doÿdu körüngnere
Ónnhúga üs doÿdu körünge bár:
Mobtar (abáhylar ônna kýllar)
вапавпва435
Versiÿalar
Bír da kihi ónnhôghun sin, ônna multiplayer'ynan elbeq da kihi ónnhôn sin. Bütün versiÿatyn ónnhúrga ónnhú kliena náda. Biligin ónnhú bütün versiÿatyn sënata €19.95 bôlar. Classic versiÿata bosqo, onu brauzerga ónnhôqqa sin. Össö ónnhú demo-versiÿatyn bosqo borôbalán körœqqe sin.
Кононов Аввакум Данилович
Кононов Аввакум Данилович — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
Өссө маны көр
Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон
Аанчык (Суорун Омоллоон)
Аанчык — Саха народнай суруйааччыта Суорун Омоллоон кыыс оҕо ыар дьылҕатын туһунан кэпсээнэ.
Айымньы ис хоһооно
Аанчык 16 саастаах эдэр кыыс. Ийэлээх аҕата кинини Мыычаар диэн 26 саастаах сиппит-хоппут уолга кэргэн биэрэллэр. Оччотооҕу олох хараҥа баламат быhыытынан, Мычаар ийэтин тылын быhа гыммакка ойоҕун кырбаан өлөрөн кэбиһэр. Бу быhыыта үйэ-саас тухары хара дьай буолан Мычаар кутун-сүрүн аймыыр.
Санаа
Санаа, толкуй эбэтэр толкуйдааhын диэн өй быhыыта уонна бырассыаhа. Санаа аан дойду туhунан өйдөбүлү оҥорор. Санааны когнитив психология үөрэтэр.
Аанчык (Суорун Омоллоон)
Айымньы суолтата
Өрөбөлүүссүйэ иннинэ саха кыыһа сааһа ситэ илигинэ дьоно ойох биэрэн суорума суоллууллар. Манна кыыс оҕо бырааба суоҕа, бэйэтин кыайан көмүскэммэтэ көстөр. Кэпсээн иһигэр кэпсээн ньыматынан суруллубут айымньы. Кэпсээҥҥэ Мыычаар кырдьан олорон, олоҕун эдэр киһиэхэ кэпсиир.
Санаа
Санаа киһиэхэ барыларыгар баар. Санаа өй, ай диэн тылларынан этиллэр. Санаа ырытыллар, быһаарыллар.
Гаврильева Римма Семеновна
200px|thumb|right|Гаврильева Римма Семеновна Гаврильева Римма Семеновна (06.05.1941—15.07.2003) — биллиилээх искусствовед, саха таҥаһын чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
Р.С. Гаврильева — саха норуота материальнай культуураларын чинчийбитэ, биллиилээх искусствовед, 50-н тахса Саха Сирин декоративно-прикладной искусствотыгар анаммыт научнай, научно-популярнай ыстатыйалар ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалара
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ худуоһунньук Павлов Николай Афанасьевич. Уус-уран училищеҕа бииргэ үөрэммиттэр.
Сибиряков Иннокентий Михайлович
Сибиряков Иннокентий Михайлович (1861—1901) — үөрэхтээһиҥҥэ үгүс үтүөлээх меценат, Сибиряковскай экспедицияны Саха сиригэр тэрийэн ыытааччы (1894—1896 сс.)
Алтынньы ый 30 күнүгэр 1860 сыллаахха Иркутскай куоракка I гильдиялаах атыыһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Михаил Александрович — көмүс эргиэмсигэ, Бодойбону төрүттээбит биллэр-көстөр киһи, ийэтэ Варвара Константиновна — Трапезниковтар диэн биллэр-көстөр атыыһыттартан удьуордаах.
Иркутскайга реальнай училищены бүтэрэн баран Петербург университетыгар үөрэнэ барар. Аҕатыттан ылан хаалбыт баайын-дуолун Сибииргэ научнай, сырдатар-үөрэтэр үлэни тэрийэн ыытарга туһаайбыта. Кини көмөтүнэн хас эмэ уонунан ааҕыллар стипендиаттар үрдүк үөрэҕи баһылаабыттара. Таҥара дьиэлэригэр, манастыырдарга ботуччу көмөнү оҥороро.
Кини үбүлээһининэн тахсыбыт кинигэлэр:
Дмитриев Аввакум Спиридонович
Дмитриев Аввакум Спиридонович — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
Быракаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан 1922 сыллаахха Снитко этэрээтигэр сылдьан урүҥнэри утары охсуспута. Коммунист. Орто үөрэҕи бүтэрэн баран Өлүөхүмэҕэ комсомол уокуруктааҕы комитетыгар секретардаабыта. Онтон Ленинградтааҕы Герцен аатынан институту бүтэрэн баран Үөрэх ун бастакы солбуйааччынаи үлэлээбитэ. Кэлин Хотугу норуоттары салайар комитекка үлэлии олорон 1934 сыллаахха эдэр сааһыгар ыалдьан өлбүтэ.
Литке Федор Петрович
thumb|Федор Литке Литке Федор Петрович (атырдьах ыйын 17 (28) күнэ, 1797, Санкт-Петербург — атырдьах ыйын 8 (20) күнэ, 1882, Санкт-Петербург)  — аан дойдуга биллибит муоранан устааччы, Арассыыйа билимин академиятын бэрэсидьиэнэ.
1864 сыллаахтан 1882 сыллаахха дылы Арассыыйа билимин академиятын бэрэсидьиэнинэн олорбута. Учуонай быһыытынан аан дойдуга биллибит Академия бастакы бэрэсидьиэнэ. Камчаатка кытылын каартаҕа киллэрбитэ, хас да арыыны уонна архипелаагы арыйбыта, ол өҥөтүн иһин Нуучча географияҕа уопсастыбатын вице-бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. Литке академия бэрэсидьиэнэ буолан олордоҕуна физика обсерваториятын, Павловскайга баар метеорология уонна магнит обсерваторияларын үбүлээһин улааппыта. Билим уонна литература айымньыларын иһин бириэмийэлэр ахсааннара элбээбитэ, түмэллэр туруктара тупсубута.
Битиим (бөһүөлэк)
400px|thumb|right|Витим куйаартан көстүүтэ Битиим (Витим) — Ленскэй улууска баар бөһүөлэк.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4100 киһи (2007 сыл).
Устуоруйаттан
Бөһүөлэккэ декабрист Семен Краснокутскай көскө олоро сылдьыбыта.
Саха Сирэ (хаһыат)
Саха Сирэ хаһыат — күн аайы Дьокуускайга тахсар Саха бырабыыталыстыбатын сахалыы хаһыата. Нэдиэлэ бүтэһигэр халыҥ нүөмэр тахсар. «Эдэр саас» диэн ыччакка аналлаах, «Дьулурҕан» диэн спортка уонна чөл олоххо сыһыаннаах, «Саха ыала» дьиэ кэргэҥҥэ аналлаах нэдиэлэҕэ биирдиитэ тахсар сыһыарыылардаах.
Сүрүн эрэдээктэринэн саха норуодунай поэта Наталья Харлампьева үлэлии сылдьыбыта. Билигин 2013 сылтан Чокуур Гаврильев үлэлии сылдьар.
Саахар
Саахар эбэтэр саакыр - минньигэс амтаннаах химия субстанцияларыгар тарҕаныллыбыт аат. Ордук тарҕаныллыбыт саахар арааһа - сахароза, лактоза ол эбэтэр фруктоза. Саахар араас аска баар буолар, уонна араас аска минньгиэс буоларыгар угуллар. Cаахар тростнига эбэтэр саахар сүбүөкүлэ курдук саахардаах үүнэйилэртэн сүмэһиннэнэр.
Крахмал - диэн уустук углевод буолар. Килиэпкэ, бэчиэнньэҕэ, хортуоппуйга баар, элбэх глюкозаттан тутулуктаах. Киһи крахмаллаах аһы сиэтэҕинэ, искэ кыракый саахардарга бытарыллар.
Бразилия дойдута сир үрдүгэр ордук элбэх саахары оҥорор.
Перс тыла
Перс тыла (فارسی) — Иран, Афганистан уонна Таджикистан ил тыла. Пакистан, Узбекистан уонна Азербайждаҥҥа элбэх киһи саҥарар. Пакистаҥҥа оскуолаларга иккис омук тылын курдук үөрэтиллэр. Былыр саҥарар сирдэргэ Персия империята баар буола сылдьбыта.
Перс тылыгар элбэх диалект баар. Перс тылын Ираҥҥа фарси, Афганистаҥҥа Дари эбэтэр Фарси, уонна Таджикистаҥҥа Таджик тыла диэн ааттыыллар. Суруллуута атын-атын да буоллар кэпсэттэхтэринэ атын дойдулартан сылдьар дьой өйдүөхтэрэ. Ираҥҥа элбэх тыл боронсуус тылыттан киирбит, онтон Таджикистаҥҥа нуучча тылыттан.
Алфавит
Перс тылын алпабыыта:
ا ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ل م ن و ه ی
Перс алпабыытаИраҥҥа уонна Афганистаҥҥа тутталлар, арааб тылыгар майгынныр, ол гынан баран тыл эйгэтэ уонна дьиэ кэргэнэ атын буолан тыллара уонна грамматиката олус атын. Онтон Таджикистаҥҥа уонна Узбекистаҥҥа ССРС-ка киириэтэриттэн кириллица тутуллар буолбута, ол иннинэ эмиэ араабскай тылыгар майгынныыр бичик этэ.
Холобурдар
Перс тылыгар этиилэр холобурдара:
1212
1212 сыл.
Монтана (Монтана)
МОНТАНА (MONTANA) - АХШ биир улахан уонна нэһилиэнньэтинэн кыракый ахсааннаах штата буолар. Уопсайа 997 тыһ киһи олорор. Киин уонна саамай улахан куората - Хелена.
Географията
thumb|left|300px|Map of Montana
thumb|right|Montana terrain
II Үөдүгэй баһылыктара
II Үөдүгэй кинээстэрэ
II Үөдүгэй кинээстэрин, чаччыыналарын туһунан сылларынан ырылыччы суруйар билигин толору кыаллыбат сорук. Ол гынан баран дьон ахтыыларынан, архыып докумуоннарынан сорҕотун ыйдаҥардар кыах баар буолла.
Донской Семен Николаевич (иккис)
200px|thumb|right|Донской Семен Николаевич (иккис) Донской Семен Николаевич (иккис) (1895—1938) — саха судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэлэ, доруобуйа харыстабылын бастакы наркома, сахалыы бастакы учебниктар ааптардара.
II Үөдүгэй баһылыктара
II Үөдүгэй кинээстэрэ
Бырдьааҕай Өнүкээһэп. Республика национальнай архыыбын ыспыраапката туоһулуурунан 1771 сыл олунньу 2 күнүгэр Үөһээ Бүлүү 24 саха буоластарын уонна тоҥус кинээстэрэ алтан бэчээт ылбыттар, ол иһигэр икки Үөдүгэй кинээстэрэ Быранагай Унюгесев уонна Батак Бекчекев бааллар. Егор Кычкин 1776-1777 сыллардаахха буоластар кыраныыссаларын быспыт биэдэмэһигэр суруллубутунан Бырдьааҕай Өнүкээһэп дьаһайар сирэ Улгумда, Тахтанда, Чуолҕаны эбиттэр. Л. Николаев суруйарынан Күҥкүттэн Өнүкэс, Өнүкэстэн Бырдьааҕай төрүүллэр.
Петр Лебедкин. Саха уобалаһын управляющайа Бүлүү уокуругун исправнигар 1825 сыл балаҕан ыйын 7 күнүнээҕи суругар ыйылларынан II Үөдүгэй буолас старостатынан Петр Лебедкин, чаччыыналарынан Зосим Рожины, Еремей Яковлевы бигэргэппит.
Степан Жирков Батаков. Г.П. Башарин оҥорбут таблицатынан Үөдүгэй буолаһын кинээһэ Степан Батаакап ааттаммыт. Хаһыс Үөдүгэйэ ыйыллыбатах.
Сылла — Григорьев Егор. Бырдьааҕайтан Киргиэлэй, Киргиэлэйтэн Сылла төрүүллэр. Сылла олорбут сирэ Күрдьэҕэлээх.
Кырдьыбыт — Гаврильев Иван. Халбаакыттан Быычыр, Быычыртан Кырдьаҥаа, Кырдьаҥааттан Багдарыын, Багдарыынтан Кырдьыбыт төрүүр. Онон Кырдьыбыт Куду төрүт-уус киһитэ буолар (Л. Николаев матырыйаала).
Бытыа — Егоров Гаврил. Сылла уола.
Карадчин Николай Данилович. Кырдьыбыттан Тайыла. Тайылаттан Ньукулай төрүүллэр, онон бу киһи Кырдьыбыт сиэнэ.
Тобохов Афанасий Егорович. Улахан Күүлэҕэ олорбут. Дабыл ыстатыйатыгар көстөрүнэн 1897 сыллаахха кинээстээн олорбут.
Ньукууса — Николаев Николай. К.К. Оросутцев ахтыытынан Орто күөлгэ олорбут.
Дьобук — Тимофеев Адам. Эмиэ К. К. Оросутцев ахтыытынан уһуннук, хас да ыраахтааҕыны кинээстээбит. Билиҥҥи Доҕордуураптар тиэргэннэрэ кини уһаайбата эбитэ үһү.
Чүөккэ — Павлов Федор. Бу хойукку киһи. Бука II Үөдүгэй тиһэх кинээһэ буолуон сөп.
Илин
thumb|200px
Илин (восток) — хайысха, сир-халлаан күн тахсар диэки өттө. Билиҥҥи каарталарга үксүн каарта уҥа өттө буолар.
Утарыта — арҕаа. Илин сахалыы бэлиэтэ — И, аан дойдуга — E (east диэнтэн).
Күн тэҥнэһиитин кэмигэр Күн чопчу илинтэн тахсар.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Атласова Валентина Иннокентьевна
Олоҕун олуктара
1948 с. муус устар 15 күнүгэр Мэҥэ Хаҥаласка Дьабыл нэһилиэгэр төрөөбүт. Кэргэнин Атласов Василий Николаевичтыын 1989—1999 Мэҥэ Хаҥаласка «Сото» диэн ааттаах этно-культурнай комплексы туттаран үлэлэппиттэр. Билигин «Ытык Хайа» этно-уһаайбаны Дьокуускай куоракка үлэлэтэллэр.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Мэҥэ Хаҥалас улууһун ытык киһитэ
А.Д. Филиппов аатынан Сынньалаҥ Киинэ
Хоро нэһилиэгин дьонун-сэргэтин кэрэҕэ-үтүөҕэ уһуйар, талааннарын таһаарар кулууп дьиэтэ I Хороҕо 1952 с. Петров Петр Петрович сэбиэдиссэйдээх, Седалищева Елизавета Филипповна библиотекардаах үлэлээбит. Бу сыл саҥа кулууп дьиэтин тутуутун саҕалыыллар, тутуу биригэдьииринэн Ефремов Филипп Семенович, тутааччылар Васильев Иван Васильевич, Павлов Харлампий, Иннокентьев Петр Семенович уо.д.а. түүннэри-күнүстэри күүстээхтик үлэлээн 1953с. үлэҕэ киллэрбиттэрэ. мини|справа
Үлэлээн ааспыт кулууп сэбиэдиссэйдэрэ
1955-1956 сс. кулуупка сэбиэдиссэйинэн Хантаров Константин Софронович, сельскэй библиотека сэбиэдиссэйинэн Аммосова Матрена Саввична үлэлээбиттэрэ. Ол саҕана кулууб дьиэтэ оьо5унан оттуллар буолан,1956с-1965с. Иванов Семен Прокопьевич оһох оттооччунан, кэргэнэ Марфа Тимофеевна остуораһынан үлэлээн, 6 оҕолорунаан кулууп дьиэҕэ үрдуттэн олорбуттар.
1956 с.Дүллүкү нэһилиэгиттэн Петров Кирилл Сергеевич кэлэн үлэлээбитэ, нэһилиэк олоҕор улахан сэргэхсийиини таһаарбыта. Саҥа драматическай айымньылары туруорарга холонуулар саҕаламмыттара. Ахсынньы ыйга киинэ көрдөрөөһүнүгэр постояннай передвижка олохтонор, киномеханигынан Поскачина Марфа Филипповнна үлэлиир, өрүс бэтэрээ өттүн киинэни моторканнан туораталлара, онно моториһынан Ефремов Дмитрий Иннокентьевич үлэлээбит. Фото, шахмат, дуобат, үҥкүү, драма, хоровой куруһуоктар үлэлииллэр. Сыл устата 17 доклад, лекция, 2 монтаж, 2 тематическай биэчэрдэр, 9 постановка, сценка турбут. Маны таһынан фермаларга кыһыл муннуктар, боевой листоктар оҥоһуллубуттар.
1959 с. ССРС, Саха сирин культуратын туйгуна, Үөһээ Бүлүү улууһун Үөдүгэй нэһилиэгин, Чурапчы улууһун Хоптолоох нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо Аммосов Афанасий Дмитриевич директорынан биир сыл үлэлиир.
1961 с. Кулууп сэбиэдиссэйинэн Иванов Василий П., библиотекарынан Неустроева К.У. кыра кэмҥэ үлэлии сылдьыбыттар. 1963 с.Кулуупка Еремисова Дария Николаевна, библиотекарынан Чиряева  Матрена Алексеевна, киномеханигынан Поскачина Марфа Филипповна үлэлээбиттэр. 1964 с. Анал үөрэхтээх специалистар кулууп зав. Никонова Марина Степановна, библиотекарынан Григорьева Т.А. үлэлии кэлэллэр.
1966 сыл саҥатыгар сөптөөх үлэһит суоҕунан кыра кэмҥэ Дягилева Ирина Серафимовна сэбиэдиссэйдиир, онтон от ыйыттан саҥа оскуоланы бүтэрбит Иванова Валентина Семеновна киирэн 1967 сыл ыам ыйыгар дылы тахсыылаахтык үлэлиир.Кини улахан үлэтинэн   “Лоокуут уонна Ньургуһун”- /Т.Сметанин/ пьесаны туруорбута. Манна  Лоокуут- Николай Сергеевич Санников, Ньургуһун- Елизавета Васильевна Ченохова – Спиридонова, Лэкиэс – Иван Афанасьевич Егоров сүрүн оруоллары оонньообуттара.
1967 с. Еремисова Дария Николаевна салгыы үлэлии кэлбитэ. Бу сылга Улуу Октябрь 50 сылын өрө күүрээннээхтик көрсөргө диэн нэһилиэк сельскэй советын депутаттарын сессиятыгар 5№ протоколга бөһүөлэк киинигэр 200 миэстэлээх саҥа кулууп тутуутун үлэтин саҕалыырга диэн уураах ылыналлар. Киномеханиктарынан Поскачина Марфа Филипповна, Николашкина Мария Гаврильевна үлэлииллэр.
1968-1969с. Ньурба улууһун, Маалыкай нэһилиэгиттэн Махатырова Нина Сергеевна кэлэн үлэлиир.
1969 сылга Васильев Петр С., Егоров Дмитрий Иванович үлэлээбиттэр.
1970 с. – Сельскэй кулууп аатыттан Сельский Дом Культуры диэн статустанар, аҕыйах кэмҥэ Моргусов Афанасий Александрович кэлэн директордыыр. Ол кэнниттэн Васильев Петр С. 1972 с диэри директордыыр, Павлова Матрена Алексеевна библиотекарынан  үлэлиир.
1972 сылга алтынньы ыйга бары ирдэбиллэргэ эппиэттиир саҥа кулууп дьиэтэ үлэҕэ киирэр. Директорынан Моргусов Афанасий Александрович үлэлиир 1973с. Дьокуускайдааҕы культурнай сырдатар училище хореографическай салаатын бүтэрэн кэлбит Кузьмина Ноябрина Семеновна директорынан, худругунан Чурапчы улууһун Одьулууҥҥа баянистар курстарын туйгуннук бүтэрэн, республикаҕа аатырбыт Найахы хоругар баяниһынан үлэтин саҕалаабыт Филиппов Александр Дмитриевич үлэлии кэлэр.
1974 с. Евдокимов Иннокентий Алексеевич директорынан, Кузьмина Ноябрина Семеновна худругунан, худуоһунньугунан Алексеев Анатолий, библиотекарынан Санникова А.Р., киномеханиктарынан Поскачина Марфа Филипповна, Ефремова Мария Тимофеевна, Попова Татьяна Сонгиновна, тех.үлэһиттэринэн Семенова Мария Ивановна, Суханова Варвара буолан үлэлииллэр.
1976 с. Дьокуускайдааҕы культурнай сырдатар училище хореографическай салаатын бүтэрбит Алексеева Елизавета Васильевна,театральнай отделениены бүтэрбит Коркина Матрена худругунан ананан, аккомпаниаторынан Филиппов Александр Дмитриевич үлэлэрин саҕалыыллар.
Эрдоган Реджеп Тайип
Редже́п Тайи́п Эрдога́н (Recep Tayyip Erdoğan ; р., Стамбул)) — туурак политическай уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ. Туурсуйа Бэрэсидьиэнэ.
Олоҕо
Стамбуулга кытылы харабыллааччы дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Биир саастааҕар Ризе диэн сиргэ көспүттэр, уол 13-тээҕэр Стамбуулга төннүбүттэр. Уулуссаҕа лимонад уонна буулка атыылыр эбит. 1973 сыллаахха имам-хатыб идэтигэр үөрэтэр лиссиэйи бүтэрбит.
1981 сыллаахха Мармара университетын экэниэмикэ уонна урбаан билимин факультетын бүтэрбит.
Былааска талаһыы
1994 сыллаахха Стамбул куорат мэринэн талыллыбыта. 2001 сыллаахха от ыйыгар Сайдыы уонна сиэрдээх буолуу баартыйаны тэрийбитэ. 2002 сылга буолбут парламент быыбарыгар бу баартыйа кыайбыта. Эрдоган Туурсуйа бырабыыталыстыбатын салайбыта.
2014 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр буолан ааспыт Туурсуйа бэрэсидьиэн быыбарыгар кыттан кыайбыта. Атырдьах ыйын 28 күнүгэр бэрэсидьиэн дуоһунаһын сүкпүтэ.
1213
1213 сыл.
ZAZ Auto
ZAZ Auto (Zaz Automobile Company), Украина саамай улахан бөдөҥ массыына уонна автобус оҥорон таһаарар тэрилтэтэ.
От ыйын 19
От ыйын 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 200-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 201-c күнэ). Сыл бүтүө 165 күн баар.
Чырыттар уустара
Саха сиригэр бу ууска 3 көрүҥ баар: Уу чырыта, Америка чырыта, Чоҕулҕан чырыт.
Ас буhарыы
Аc буһарыы диэн киһи аһы буһарар уорганнарын көмөтүнэн механическай уонна химическэй бытарытыыны ааһан, эккэ-хааҥҥа иҥиитэ буолар. Ас буһуутугар ас улахан чаастара кыра молекулаларга дылы кубулуйаллар. Ити оҥорон таһаарар процесс ас буһарар ферменнэр көмөлөрүнэн оҥоһуллар. Бу кэнниттэн ас молекулалара оһоҕос эркиннэрэ оборон, киһи организмын убаҕас чааһыгар (хааҥҥа уонна лимфаҕа) киирэн эккэ-хааҥҥа иҥэр.
Ас буһуута
альт=Киһи аһы буһарар уорганнара|мини|Киһи ас буһарар уорганнара
Куртах
Куртах киһи өрөһөтүн аннынан хаҥас диэкки өттүгэр сытар. Куртах 3 бүрүөһүннээх:
Ас куртахха киирэн, куртах симэһинин кытта буккуллар. Куртах симэһинигэр сүрүн вещество туустаах (солянай) кислота буолар, ону таһынан пепсин уонна реннин (кыра оҕолорго) диэн ферменнэр бааллар.
Куртах париетальнай килиэккэлэрэ В12 битэмиин хааҥҥа киирэригэр наадалаах симэһини таһаараллар.
Синньигэс оһоҕос
Куртахтан ас пилорическай сфинктеры ааһан синньигэс оһоҕоско киирэр. Бастаан ас 12 битииликтээх оһоҕоско киирэн, үөһү кытта буккуллар, ол түмүгэр углеводтар (мальтоза, лактоза, сахароза) уонна белоктар (трипсин, химотрипсин) арахсаллар. Синньигэс оһоҕос эркинин нөҥүө ас туһалаах сүрүн веществолара уонна битэмииннэрэ хааҥҥа иҥэллэр.
Гастрин
Куртах G-килиэккэлэригэр оҥоһуллар гормон. Ас буһарыыга пепсин уонна туустаах (солянай) кислота тахсарын күүһүрдэн куртах иһигэр рН-среда биир кэм буоларын хааччыйар. Маны таһынан гастрин куртахтан оһоҕоско ас барыытын бытаардан, уһуннук туустаах (солянай) кислотааҕа сытан ас буһуутун күүһүрдэр.
Секретин
Ноор үлэтин хонтуруоллуур, 27 аминокислатааттан турар пептиднай гормон. Секретин синньигэс оһоҕос S-килиэккэлэригэр оҥоһуллар. Үөс уонна ноортон бикарбонат тахсыытын хонтуруоллуур гормон буолар.
Глюкозависимай инсулинотропнай полипептид
12 битииликтээх оһоҕоско оҥоһуллар 42 аминокислатааттан турар пептиднай гормон. Ноортон инсулин диэн бэссэстибэ тахсыытын хонтуруоллуур.
Ас буһарар ферменнар
Ас буһарар ферменнар - ас уустук компоненнара боростуой бэссэстибэгэ дылы кубулуйан, хааҥҥа иҥэллэригэр көмөлөһөр ферменнар. Ас буһарар ферменнар киһи организымыгар сүрүн миэстэлэрэ айах, куртах уонна синньигэс оһоҕос буолар. Бу ферменнары сил былчархайа, куртах былчархайа, быар, ноор уонна синньигэс оһоҕос былчархайдара оҥорон таһаараллар.
Оһоҕос микрофлората
Суон оһоҕоско баар микроорганизымнар ас буһарар ферменнары таһаараллар.
Тимофеев Терентий Дмитриевич
Тимофеев Терентий Дмитриевич — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл, кэлин Үөһээ Бүлүүгэ колхуостары тэрийсибит киһи.
1892 сыллаахха Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1922 сыллаахха Снитко этэрээтигэр сылдьан үрүҥ баандалары утары охсуспута. 28 сыл устатыгар милиция органнарыгар үлэлээбитэ. Туобуйаҕа, Ороһуга, Ыйыласка колхозтары тэрийсибитэ уонна Ыйыласка бэйэтэ тэрийснбит Блюхер аатынан колхоһугар председателинэн үлэлээбитэ. 1941—45 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр «Германияны кыайыы иһин», «Бойобуой үтүөлэрин иһин» медалларынан наҕараадаламмыта, ССКП чилиэнэ, ЫБСЛКС обкомун иһинэн революция уонна үлэ албан аатын республикатааҕы кулуубун чилиэнэ.
Fellow Awards
Fellow Awards — Көмпүүтэр устуоруйатын түмэлин (CHM) бириэмийэтэ. 1987 сыллаахха Гвен Белл диэн Бостоннааҕы көмпүүтэр түмэлин (TCM) соучредителэ олохтообута. Билигин тыыннаах, информационнай технология сайдыытыгар кыттыгастаах дьоҥҥо бэриллэр.
Наҕараадаламмыттар испииһэктэрэ
Түмэл ытык чилиэттэрэ диэн ааттаналлар.
UTC+11
UTC+11 — олохтоох кэм:
Куунса
Куунса , эбэтэр ньайба (, Якутский голец) — тууһа суох ууга үөскүүр кыһыл эттээх орто балык. Туспа көрүҥ быһыытынан баара саарбахтанар.
Саха Сиригэр элбэх өрүстэргэ, күөллэргэ үөскүүр.
Аһылыга
Сүрүн аһылыга Хирономиидалар личинкалара уонна куколкалара.
1214
1214 сыл.
Иһирик
Иһирик — бытархай, хойуу титирик (эдэр тиит) ойуур: синонимнара: ыркый, ыччык, ычыкыын.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
Афанасьев Афанасий Дмитриевич
Афанасьев Афанасий Дмитриевич — артыыс.
Австралия туруйата
Австралия туруйата (Австралийский журавль, Antigone rubicunda) — Саха сиригэр сэдэхтик киирэр көтөр, туруйатыҥылар аймахтарыгар киирэр.
Түүтэ сиэрэйдиҥи маҥан. Кэтэҕэ, кулгааҕын сабар куорсуннара кыһыллыҥы-оранж өҥнөөхтөр. Тумса саһархай, атаҕа хара. Үрдүгэ 1,6 м курдук. Атыырын ыйааһына 4,8-8,7 кг, тыһыта - 3,6-7,3. МГУ Зоологическай түмэлигэр Саха сиригэр XIX үйэҕэ бултаммыт туруйа баар.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-04
Муус устар 1—30 күннэрэ thumb|50px
1216
1216 сыл.
Америка
Америка (сороҕор Эмиэрикэ, Амыарыка дииллэр, аат олохсуйа илигинэ Эмиэрике дии сылдьыбыттара биллэр ) диэн Хоту уонна Соҕуруу Америка континеннар, уонна кинилэргэ киирсэр арыылар уонна регионнар, бүтүн ааттара. Сир арҕаа аҥарыгар сытар. Америка Сир ньуурун иэнин 8.3% ылар (кураанах сир 28.4%), манна аан дойду дьонун 13.5% олорор.
Америка диэн үксүн Америка Холбоhуктаах Штаттарын ааттыыллар.
Сүүс (ахсаан)
100 (сүүс) — дьиҥ уонна төгүрүк ахсаан, 99 уонна 101 икки ардыларыгар турар ахсаан, ааҕыы уоннуулаах систематыгар үс бэлиэлээх ахсааннартан аччыгыйдара.
Күрүлүүр
400px|thumb|right|Күрүлүүр көстүүтэ Күрүлүүр.
Петрова Варвара Андреевна
200px|thumb|right|Петрова Варвара Андреевна Петрова Варвара Андреевна (15.12.1936—11.03.2012) — Ньурба улууһун баһылыга (1995—2002), Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
Күрүлүүр
"Лена" федерал суолтан баара суоҕа 20 км. сытар буолан туризм суолтата улаатан эрэр. альт=Күрүлүүр күһүн уута түһэн турар кэмэ|мини|Ефремова Оксана Дьокуускай куораттан масыына суолунан бардахха 110 км тэйиччи сытар. Туристар сөбүлээн сылдьар сирдэрэ.
Петрова Варвара Андреевна
Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Kia Motors
KIA Motors (Korea Industrial Automobile Motors), Соҕуруу Кэриэйэ биир улахан массыына онорон таһаарар тэрилтэтэ.
45% акциятын Credit Suisse бас билэр, Hyundai 50% чааһын, 5% көҥүл биржаҕа эргийэр
Фииннэр
Фииннэр (suomalaiset) диэн Финляндия омуга, кини олохтоохторуттан 71% ылар омук. Финляндия5а 4,7 миллион финн омуга олорор, ону таhынан АХШ (1 000 000), Канада (780 000), Швеция (300 000) Финнэр олороллор. Азияҕа ордук элбэх финн омуга Дьоппуоҥҥа (128 000) олорор. Ону таhынан Саха Сиригэр 100 финн дьоно баар.
Уильям Проктер бириэмийэтэ
Уильям Проктер бириэмийэтэ (William Procter Prize for Scientific Achievement) — научнай бириэмийэ. Үөрэх ууруутугар бэриллэр бириэмийэ. 1950 сылтан сагалаан туттарыллар. Лауреат 5 тыһынча доллар уонна чаҥ статуэтка бэриллэр.
William Procter Prize for Scientific Achievement
Булуус (дьүүктэ)
400px|thumb|right|«Булуус» Булуус - Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгин территориятыгар дьүүктэ. Муус сайын бүтэһигэр диэри ситэ ууллубат сирэ. Туризм суолталаах сир. «Лена» федерал суолтан 1 км сиргэ сытар.
Бараахтар уустара
Бараахтар уустара (, Род Турухтаны) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
1215
1215 сыл.
Азаров Александр Гаврильевич
Ииппит спортменнара: Г. Колесов, И. Токусаров, А. Бурнашева, И. Платонова.
Хальмахера байҕала
thumb|right Хальмахера байҕала.
Море Хальмахера — межостровное море Тихого океана, между о-вами Хальмахера, Оби и п-овом Чендравасих (о. Новая Гвинея). Площадь 75 тыс. км², средняя глубина 747 м, наибольшая 2072 м. Температура поверхностных вод от 25,7 °С в августе до 28,6 °С в мае. Солёность 34-34,6 ‰. Главный порт Соронг (о. Новая Гвинея)
Дьол сааһа (тэрилтэ)
Дьол сааһа Возраст счастья — кыра эппиэтинэстээх уопсастыба, Арассыыйа чааһынай хампаанньата, түмэт урбаан эйгэтин бырайыага, кырдьаҕас саастаах чөл олоҕунан дьарыктаныан баҕалаах дьоҥҥо анаан үлэлиир. Тэрилтэ геронтология тиэмэтигэр араас лекциялары, семинаардары, үөрэтэр куурустары ыытар, кинигэлэри бэчээттээн таһаарар. 2012 сыллаахха медиа-урбаанньыт Владимир Яковлев тэрийбит.
Иэйэ
Тыа иһигэр үөскээбит, дулҕа тын быыһыгар уулаах (сороҕор сиик тээх эрэ), тулатыгар талахтаах, ыарҕа лаах ырааһыйа
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Дьол сааһа (тэрилтэ)
Үлэтэ
Бырайыагы 2012 сыллаахха биллиилээх суруналыыс, Коммерсантъ издательство уонна Сноб сурунаал тэрийээччитэ Владимир Яковлев таһаарбыт. Яковлев үс сыл устата, 50-н ааспыт чөл олоҕунан көхтөөхтүк дьарыктанар дьону көрдөөн, аан дойдуну кэрийбитэ. Биир санаалаахтарын кытта кыра эппиэтинэстээх «Дьол сааһа» диэн уопсастыбаны тэрийбитэ, тэрилтэ генераальнай дириэктэринэн Анна Шарафиева буолбута.
Тэрилтэ сүрүн дьарыга - «гайд-курустары» ыытыы, ол аата төлөбүрдээх онлайн-семинаардар. Семинаардары бырайыак кыттааччылара - тугу эмэ ситиспит кырдьаҕас дьон бэйэлэрэ - ыыталлар. Лектордар килийиэннэрин кытта ханнык эмэ эйгэҕэ бэйэлэрин тус уопуттарынан үллэстэллэр, консультаациялары ыыталлар, сүбэ-ама биэрэллэр, бөлөхтөрүнэн ситиһиилэрин уонна баар кыһалҕаларын ырыталаһаллар. Куурустар тиэмэлэрэ араас буолар, холобур, күн аайы сарсыардааҥы сүүрүүгэ, ырааһыҥҥа, сиһи бөҕөргөтүүгэ, медитацияҕа дьарыктар буолаллар. Яковлев бэйэтэ «Самое время перестать наконец работать на „дядю“» тиэмэлээн гайд-куурус ыытар. Үгэс курдук, бастакы дьарык босхо буолар, куурус толору сыаната 4500 солкуобай.
Бырайыак «Мама, что ты говоришь?!» диэн ааттаах, мэйиилэрэ когнитив кэһиллиилээх уонна социализация кыһалҕаларыттан эрэйдэнэр кырдьаҕас дьону кытары сөпкөөхтүк бодоруһуу уруоктарын ыытар. Сорох куурустары үлэһиттэр онлайн ыыталлар, холобур, Таилаандка 12 күннээх лааҕыр (олохтон дуоһуйууну хайдах ылар уонна үчүгэйдик көстөр туһунан маастар-куурус) көтүтүүтэ суох тэриллэр. Итиннэ маарынныыр кууруһу Израильгэ ыытар былааннаахтар.
Бырайыак чэрчитинэн, «Манн, Иванов уонна Фербер» издательствоны кытта, хас да кинигэ тахсыбыта: «Возраст счастья», «Правила счастья», «Захотела и смогла», «Здоровее будешь», «Другое дело», «Сколько весит счастье», «Хорошо за пятьдесят». Кинигэлэргэ, Владимир Яковлев аан дойдуну кэрийэн хомуйбут, кырдьаҕас дьон дьиҥнээх остуоруйалара суруллбут. «Возраст счастья» диэн фоторепортаажтары үгүс омук бэчээтин тэрилтэлэрэ хайҕаабыттара, ол быыһыгар Daily Mail, The Telegraph , Daily News , People , BBC , MSN и др.
Яковлев тылларынан, төһө да төлөбүрдээх өҥөлөрү оҥордор, хампаанньа кэммиэрсийэҕэ улахан ситиһиилэрэ суох уонна бастатан туран түмэт кыһалҕаларын быһаарар буолан, сүрүн соругунан дохуот ылыытын туруоруммат. 2015 сыллаахха бырайыак бэйэтин ороскуотун уйунар буолбут.
Оросин Егор Николаевич
Оросин Егор Николаевич (1839-1909) — Боотуруускай улуус баайа, атыыһыта. Игидэй нэhилиэгин сиhэ.
1909 сыллаахха өлбүт. Сүөһүтүн ахсаана 600-тэн тахса сылдьыбыт. Дьокуускай дьаарбаҥкатыгар түүлээҕи, сүөһүнү, эти, арыыны эргинэр эбит. Улуус кулубатынан талыллан үлэлээбит. Анастасия диэн ааттаах кыыһын Өксөкүлээх Өлөксөй кэргэн ылбыт. Өлүөн иннинэ туох баар көмүһүн, харчытын сиргэ кистээбит. Ол кылаат ханна кистэнэ сытара биллибэт. Кэргэнэ Фёкла Захаровна Оросина О5олоро: Иван Егорович Оросин, Анна Егоровна Давыдова-(1876-1905), Анастасия Егоровна Кулаковская-(1881-1906) Сергей Егорович Оросин Василий Егорович Оросин Илларион Егорович Оросин Мария Егоровна Оросина
Оросин Егор Николаевич Платон Ойуунускай суруйбут "Кыһыл ойуун" драматыгар Оруос Баай прототиба буолбут.
Горохов Кирилл Иванович
200px|thumb|right|Горохов Кирилл Иванович Горохов Кирилл Иванович (22.07.1928—26.11.1964) — история билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара
К. И. Горохов Саха Сирин революция иннинээҕи историятын, аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар историяларын чинчийбитэ. Үөһээ Халыма, Аллайыаха оройуоннарынан, Магадан уобалаһын Сеймчанскай оройуонунан экспедицияларга сылдьыбыта. Юкагирдары чинчийэр экспедиция түмүгүнэн 1959—1960 сс. «Юкагиры» диэн научнай отчуот суруйан хаалларбыта. 20-чэ научнай уонна научно-популярнай ыстатыйалары суруйбут.
Уомул
thumb|250px
Уомул (, омуль) — орто балык.
Саха сиригэр Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларыгар кытыыттан чугас, өрүстэр түһэр сирдэринэн, Саҥа Сибиир арыытын кытылыгар, улахан өрүстэргэ үөскүүр.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Уон (ахсаан)
10 (уон) — дьиҥ ахсаан, 9 уонна 11 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Чорбоҕор
Чорбоҕор  (, Муксун) — сырдык хатырыктаах, аҕыйах уҥуохтаах бөдөҥ балык.
Саха сиригэр Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларын кытыы ууларыгар (10-ча км ыраахха дылы) уонна онно түһэр өрүстэргэ үөскүүр.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Монтана
Монтана (Montana) диэн сирин иэнинэн улахан гынан баран олохтоохторун ахсаанынан кыра АХШ штаата. Уопсайа 997 тыһ. киһи олорор. Киин куората диэн Хелена, оттон саамай улахан куорат диэн Биллингс.
Географията
thumb|left|300px|Монтаана хаартаҕа thumb|left|300px|Монтаана сирин ньуура
1217
1217 сыл.
От ыйын 20
От ыйын 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 201-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 202-c күнэ). Сыл бүтүө 164 күн баар.
Turkish Airlines
Turkish Airlines (Türk Hava Yolları), Түүркүйэ ил авиахампанньата. 2012 сыллаахха 39.0 мөл пассажирдары таспыта. Түүркүйэ араас муннуктарыттан аан дойдуну кытта ситимниир. Еуропа, Азия, Африка, уонна Америкаларга 220 дойду таһыгар уонна 42 дойду иһигэр көтөр, ол аата атын авиакомпаниялартан ордук элбэх сиргэ рейстары оҥорор. Киин хаабынан Стамбул саҥа аэрпорда буолар, ону тэҥэ Эсенбога(ESB) уонна Анкара(ADB), Измир аэрпуорттарын эмиэ туттар.
2008 муус устар 1 күнүттэн авиакомпания Star Alliance альянс чилиэнэ буолбута.
100
Туох буолбута
100-128 сыллар эргин — Андхрдар ыраахтааҕылара Гаутамипутра (Шатавахана династията). Андхрдар былаастара Соҕуруу уонна Киин Индия сорҕотугар тарҕаммыт. Сактары кытта хотуулаах сэриилэр.
Кытай:
Актау
Актау (казах. Ақтау) диэн Казахстан Маҥҕыстау улууhун киин куората уонна Каспий байҕалга соҕотох порда.
История
1961-1963 сс.-акта бөһүөлэгэ, 1963 сыллаахха акта куоракка кубулуйбута. 1 июля 1964 года был названен в Шевченке, связи с 150- летней поэт Тарас Шевченко, находился среди в среди Маҥшылаке. Балаҕан ыйын 13 күнүгэр 1991 сыллаахха акта диэн куоракка төннүбүт.
Куорат көстүүтэ 1950- с сыллар саҕаланыыларыгар дойду орто машинострица министерствотын уонна оччотооҕу министр Ефим Славскай салайааччылаах дойду ядернай щитатын тэрийэр туһунан быһаарыы ылыллыбытын түмүгэ буолбута. Куорат Ленинградтааҕы бырайыактыыр институт оҥорбут генеральнай былаанынан (Советскай Союз саҥа куораттарын сайыннарыы чэрчитинэн) ыраас лиистээх тутуллубута. Институт кураторынан архитектор Михаил Левин таҕыста. Тобурах тэрилтэ быһыытынан уран рудатын хостооһуҥҥа, переработкаҕа уонна байытыыга прикаспоралаах хайа- металлургическай комбинат (БАМБК) тутуллубута. Бу комплекс предприятиеларын ситимэ сүрүн производствоны (азс- турковай уонна сернокислотнай собуоттар), теплоэлектроэнергиянан, уунан (ТЭЦ, БН- 350) хааччыйбыта. Уу иччитэх сиргэ дьон олорорун хааччыйар куорат инфраструктурата тутуллубута. Куорат тутуутун л. Н. Томашевскай салалтатынан тутуу (ПУС) Прикаспората оҥоһуллубута.
Ол курдук, айылҕа гаһын айылҕа источниктара суох, куорат муора уутун толору хааччыйаллар: Өлүөнэ өрүс уута күүстээх уутуттан суураллан, муора уутуттан промышленнай элбэх бөдөҥ салаалаах муоранан («сылабаар») оҥорон таһаарар. Куораттары уонна предприятиелары хааччыйарга промышленнай оператордар тутуллубуттар,ол иһигэр бн- 350 түргэн нейтроннарга туһаныллар түргэн нейтроннарга (ол иһигэр тохтообут уонна бүтэн хаалбыт), сууккаҕа 120 000 м3 воды кыамталаах аан дойдуга бастакы атомнай- энергетическэй комбинат).
Дьэҥкэ
Дьон- сэргэ олорор дьиэтин кырыымчыгар турар Маак буолар, төрдүс микрооройуоҥҥа баар.
Инники кирбиигэ Казахстаҥҥа пешка үрэҕин саамай уһуна биэс километр кэриҥэ.
Биир кэрэхсэбиллээх сиринэн Маҥаас экспериментальнай Ботаническай сад буолар.
Киллэм
Киллэм — аһаҕас, киэҥ хонуу сир.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кытай (кидань) омук
Онус µйэ±э монгол тыллаах  кидань (кытай) бииhэ  хань омук сирин сэриилээн ылан Ляо диэн баhылыыр династияты тірµттµµр. Бу баhылыыр биис аатынан Хань норуотун, судаарыстыбатын тµµрдэр, кинилэртэн истибит нууччалар Кытай норуота, судаарыстыбата диэн ааттыыр буолбуттара. Дьэ бу кытай (кидань) диэн  биис сяньбиецтартан тірµттээх эбит, хань суругар наар кумоси (уранкай) биисин кытары уруулуу биир холбоhукка киирэ сылдьыбыт, кэлин арыхсыбыттара диэн кэпсэнэр. Кытай бииhин тірµт сирэ Шара-Мурень ірµс биэрэгин тула эбит. Ол аата билинни Иhинээ±и Монголия (билигин Кытай сирэ) сиригэр олорбуттар. X уйэгэ асара кµµhµрэн, Элюй Абаоцзи диэн ха±аннаах Монголия, Маньчжурия уонна Хоту Кытай сиригэр тайаабыт империя µіскµµр. Хань иероглибын µтµктэн киданнар бэйэлэрэ суруктаналлар, кыра кидань суругун ученайдар билиІІэ диэри кыайан аа±а иликтэр. Улахан кидань суруга монгол тыллаахтарын бигэргэтэр, ол эрээри тоІус-маньчжур тылыгар эмиэ чугас.
Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа
Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа.
Кытай (кидань) омук
Манна кидань (кытай) омугун тылын кытары саха тылын ханыылыы тутан µірэтэр буоллар, олус кэскиллээх дьыала буолуо этэ. В.В.Наделяев уонна В.И.Рассадин курдук биллиилээх, тыл µірэхтээхтэрэ саха тылыгар киирбит монголизмнары кидань тылыттан тірµттээхтэр диэбиттэрин ійдітір то±оостоох. Маны атын, саха бэйэтин тыл µірэхтээхтэрэ кэлин бигэргэппэттэр диэххэ сіп. Кинилэр бэл саха омугун XII µйэ±э чжурчжэнь сэриититтэн куоппут кидань этэрээтэ Орто Јлµінэ±э кэлиитин кытта сибээстии сатаабыттара. Ол туhунан Ю.И.Васильев Илин сурунаалга суруйан турар. Бу этиилэригэр, кинилэр саха номо±ор тирэ±ирбиттэрэ. Онно этиллэринэн саха тірді буолбут Эллэй татаар омуктан тірµттээх этэ диэни тирэх оІостубуттара. X-XII µйэлэргэ, ол иннинэ да±аны монгол тыллаахтары барытын, ол иhигэр киданнары эмиэ татаардар (да-да) диэн ааттыыллара биллэр. Аны туран Эллэй татаардар нууччаны кытта сэриилэспиттэриттэн тэскилээбитэ диэн буолар. Манна билиІІи нуучча омуга буолбакка, кытайы (киданнары) кыайбыт чжурчжэнь норуота ахтыллар буолуон сіп. Бу чжурчжэннэри атыннык нюйчжэнь биитэр ниуча диэн монголлар ааттыыллара биллэр. XII µйэ сагаланыыта чжурчжэннэр, ол аата саха ійдµµрµнэн нууччалар кыайан, киданнар бэриммэтэх ітті Элюй Даши баhылыктаах Монголия кумах куйаарын уІуордаан, билиІІи Кыргызстан (Семиречье) сирин диэки куотан саІа сиргэ Хара Кидань (Кытай) империятын тірµттээбитэ биллэр. Онон бу ар±аа куоппут кытайдар хайдах хоту тµспµттэрэ ситэ кыайан быhаарыллыбат.
Чжурчжэннэр (нуучча омуга) киданнартан Кытай кыраныыссатын харабыллыыр этэрээттэри тэрийбиттэр. Олор Чингисхан кэмигэр джаукут диэн ааттаналлара, Рашид-ад-дин суруйуутугар киирэ сылдьар. Ол иhин монголлар Хоту Кытайы ылыыларыгар, Чжурчид, Кыдань уонна Жакут диэн уобаластары бэриннэрдибит диэн суруллубутун соhуйа аа±ыахха сіп. Бу жакут диэн монгол тылын джу (цзю) сµµс киhилээх этэрээт (сотня) сыыhа суруллубута сылдьар диэн быhаараллар.
Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа
1934 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр Дьокуускайга трактор биригэдьиирдэрин уонна механиктарын Оскуолата аһыллыбыта.
Кытай (кидань) омук
Элюй диэн киданнар императордарын фамилиятын, татаар омук ыраахтаа±ытын уола дэнэр Эллэйи кытта сибээстээбиттэрэ. Јссі эбэн эттэххэ, Эллэй а±ата Татаар Тайма диэн татаар омук биир баhылыга этэ диэн буолар. Киданнар судаарыстыбаларыгар тар±аммыт тамажуншали диэн дуоhунаhы кытта тайма диэни сибээстии тутуохха син. Тама диэн чыын (дуоhунас) «дьон батыhар киhитэ» диэн суолталаах. Аны ыраахтаа±ы бары аймахтарын дьыалатынан тиинь диэн дуоhунастаах тойон дьарыктанара. Тыгыны тыын диэн ааттыыллара биллэр. Нуучча суругар Тыгын аата Тынья, Тынина диэн сурулла сылдьар. Ол эрээри Елюй династиятын аата е ли диэн иероглифтары сыыhа аа±ыттан µіскээбит. Онон хомойуох иhин биhиги Эллэй диэммитигэр ханан да чугаhа суох!
Аны туран бу кытайдарын ібµгэлэрэ хотуттан тірµттээхтэрин кірдірір µгэстээхтэрин дьиктиргиэххэ эрэ син. Ол курдук сааhы кірсін, император Дьиэтэ куобах кµрэ±ин ыытара. Кытайга хантан ілгім куобах кэлиэй, ол иhин маннай мас куобахтары оІороллоро, онтон талах быыhыгар саhыаран баран, ону булан, ытыалаан кµрэх сагаланара, кір-нар бі±іті буолар эбит. Сыл аайы маннайгы ый киириитэ, император аны кітірµ бултуу уонна ойбон тэhэн балыктыы аттанара. МаІнайгы кубатын бултааты±ына, бары музыканан арыгы иhэллэрэ, эмиэ кір са±аланара. Кµілгэ киирэн балыктыылларыгар, ойбоннору алларан баран, мунханан кµрэтэллэрэ. Ортотугар тµірт ойбон тэhэллэрэ, онтон биир ойбону курдаттыы аhагас гына тэhэллэрэ. Атын ойбоннорго турар кэтээн кірііччµлэр балык чугаhаата±ына императорга биллэрэн иhэллэрэ. Ону кэтэhэн турар император гарпунынан бултуура. Маннык бултаммыт балык маннайгы бултаммыт балыгынан аа±ыллара. Бары эмиэ олус µірэн-кітін, кµіл тула тардыллыбыт ураhа±а императорга дьолу ба±аран, маІнайгы былыгы сууйа бараллара. Дьэ дьикти µгэстээх, ураты норуот Кµн сиригэр олорон ааспыт диэн соhуйуо±у эрэ ба±арыллар!