cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Слепцов Спартак Иванович
Олоҕун олуктара
Башкир суруйааччытын И. Юмагулов пьесатынан Ньурба театра туроурбут «Нэркэс» спектаакыла Иккис Бүтүн Росситятааҕы драматургия уонна театр искусствотын фестивалыгар I истиэпэннээх диплом ылбыта. Театр коллектива бу үлэтин иһин Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата буолбута.
Николаев Семен Иванович (Сомоҕотто)
200px|thumb|right|Николаев Семен Иванович (Сомоҕотто) Николаев Семен Иванович (Сомоҕотто) (01.09.1923—29.10.2004) — этнограф-учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалар
Хоту Уолан
Хоту Уолан (DJ Уолан, Xotu Uolan), дьиннээх аата Василий Татаринов, Саха Сирин биир биллэр ырыаһыта, 2010 сыллаахха киэҥник биллибитэ.
Бохотница
(Bochotnica, МФА : [bɔxɔtˈnit͡sa]) — Польша дэриэбинэтэ, Люблинскай воеводствоҕа баар. Нэһилиэнньэтэ 1 500 кэриҥэ киһи (2010).
От күөх каарта
От күөх каарта (green card) - АХШ дойдутугар бэриллэр докумуон, киһини идентификациалыыр, үксүн АХШ дойдутугар гражданствота суох, ол кынан баран АХШ-ка наар олорор дьоҥҥо бэриллэр. Кэнники кэмҥэ green card-ны ылыан баҕалаах ынырык элбээтэ.
От күөх каарта лотереята АХШ департаменынан
Сыл аайы АХШ дойдута 10 мөллүйүөн киһиэхэ квота биэрэр, олортон сыл аайы 6 мөллүйүөнүнэн элбэх тиксэр, ол аата сыл аайы АХШ-ка 16 курдук заявление кэлэр, үксэ кытайдартан. Билигин АХШ баайа, тоттук олороллоро аан дойдуга киэҥник билиннэ, ол иһин АХШ-ка барааччылар ахсааннара эмиэ элбээтэ, онтон баҕалаах дьоннор эмиэ элбэхтэр. АХШ баайыгар ымсыыран ислам дойдулара наар теракт АХШ территориятыгар оҥоруон баҕалаах террористар ынырык элбээтэ, примерно 2 мөллүйүөн террористар АХШ территориятыгар биллибэккэ саһан олороллор, обычнай күннээҕи гражданиннар курдук.
Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Дьаархан нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыылаах.
Улуус киинтииэн 80 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 537 киһи (2007 сыл).
Орто оскуолалаах, 2011 сыл ахсынньытыгар 75 сылын бэлиэтээбит.
Устуоруйатыттан
2011 сыллаахха 240 сылын үөрүүлээх ыһыаҕа буолбута. Былыр бу нэһилиэк Сунтаар улууһун үс гыммыт биирин ылар эбит. Кэлин түөлбэлэр бытанан, тус-туһунан нэһилиэктэр буолбуттар.
NBC
NBC (National Broadcasting Company кылгатыллыбыта), АХШ телевизор көрдөрор-иһитиннэрэр хампаанньата. Бастаан 1926 сыллаахха араадьыйа станцияттан үлэтин саҕалаабыта. (Онтон телевизорга 1944 сыллаахха үлэтин саҕалаабыт). Бас билээччиитэ — Universal Pictures киинэ оҥорор хампаанньата.
История
Алтынньы 1 күнүгэр 1921 сыллаахха НЬЮ- Йорка орто долгунугар радиостанция туруорбута (бу иннинэ Эспэриментальнай биэрии эмиэ итини таһынан, бастакы лицензиялаах радиостанцияны толорбута). Кулун тутар 2 күнүгэр 1922 сыллаахха Америка холбоһуктаах провайдера ат&amp;AMP; quot; Medisest радиостанция (Wingstonsus ат&amp;AMP; quot; PROSTENSTISTING ат & AMP; quot). 1926 сыллаахха тэриллибит, Тулагыга саҥа регионнааҕы радиостанция (Синяйская) уонна общественнай- политическай) уонна военкомат иһинэн үлэлиир бүтүн Сойуус (информационнай уонна общественнай- политическай) уонна региональнай радиостанциялар тэриллибиттэрэ. Муус устар 5 күнүгэр 1927 сыллаахха АХШ арҕаа өттүнээҕи гублейнай (оранжевай ситим) радиостанция уонна газ ситимнэрэ үлэлииллэрэ. 1930- с сс. эмиэ кылгас долгуннарга Аллараа Өлүөнэтээҕи радиостанция үлэҕэ киирбитэ, ол эрээри хойутаан сабыллан, кини функциялара common Voice) государственнай радиостанциятын көспүттэрэ. От ыйын 1 күнүгэр 1941 сыллаахха Нью- Йорка Ньукулай (Ньукулай) телеканалы ыыппыта.
1943 с. бу сылга диэри чох комплексын комплексын үлэҕэ киллэрбиппит, Чохпк ситимин уларытан үлэҕэ киллэрбиппит. 1986 сыллаахха Генератураны $ 6,4 млрд атыыласпыта. Урут Генератураны 1930 сылга диэри баһылаабыт уонна антимонопольнай буруйу оҥорууга күһэллибит. Билигин ситим "ситим" медиа- бөлөх чилиэннэрэ, Генераторскай подразделениелара ахсынньы 1 күнүгэр 2009 сыл ахсынньы 20 % акциятын булбуттар, Н. 3 декабря 2009 года компания МТС 51% акциятын атыылаһарын эттэ.
1
Биһиги эрабыт 1 (бастакы) сыла.
Өлбүттэр
0er
Эйфель талата
мини|Чам-де-мартан көстүүтэ мини Эйфель талата (La Tour Eiffel) — диэн Париж биллэр тутуута 1887 уонна 1889 сыллар икки ардыларыгар быыстапкаҕа киирэр аарка курдук тутуллубута. Тутуутун сыаната £35 мөл. этэ. Үрдүгэ 300 миэтэрэ, ол гынан баран 24 миэтэрэлээх антенна ааҕыллыбат. Антеннаны аахтахха 324 миэтэрэ үрдүк буолар. Үөһээ тахсарга 1655 үктэллээх, ыйааһына 10 тыһ тонна. 18,038 чаастартан турар. Сырдатарга 20,000 лаампа умайар, уонна 80 км кабеллардаах. .
Россия 1
мини|Россия 1 ханаал логотииба Россия 1 ВГТРК холдинг иһигэр киирэр федеральнай канал.Билигин бу канал нуучча сериалларын, мелодрамалары көрдөрөр. Вести диэн сонуннар биэриилэрин, "Утро России" диэн сарсыардааҥҥы биэриини бары билэбит уонна көрөбүт.
Эйфель талата
Историята
Эйфель талатын Густав Эйфель Франция Революциятын 100 сылыгар анаан туппута. Бастаан Барселонаҕа туруохтаах этэ, ол гынан баран Барселона олохтоохторо аккаастааммыттар. 1887 сыл тохсунньу 28 күнүгэр тутуу саҕаламмыта уонна 1889 сыл кулун тутар 31 күнүгэр туттарыллыбыта. Бастаан тутуллубутун кэннэ 20 сыл эрэ туруохтаах диэн толкуйдаах оҥоһуллубута уонна Париж олохтоохторо таланы сөбүлээбэтэхтэрэ. 20 сыл кэнниттэн тала куорат баайа буолбута, ол кэмҥэ биэриигэ туттуллара саҕаламмыта.
Туризм
Эйфель талата аан дойду биир бастыҥ кэрэхсэбиллээх сирэ буолар. 1889 сылтан ыла 300 мөлүйүөнтэн тахса киһи манна кэлэ сылдьыбыта. Биир күҥҥэ ортолоон 25,000 турист кэлэр.
Биэрии
Эйфель талатыттан 1909 сылтан радио биэриитэ ыытыллар. 1957 сылтан телевидение биэриитэ саҕаламмыта.
Колумбия
Колумбия (Colombia) диэн Соҕуруу Америка хотугулуу арҕаатыгар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Венесуэла уонна Бразилия илин, Экуадор уонна Перу соҕуруу, Кариб байҕала хоту, Панама хотугулуу арҕаа уонна Чуумпу океан арҕаа. Колумбия иэнэ 1,141,748 км2, Соҕуруу Америкаҕа улаханынан төрдүс (Бразилия, Аргентина уонна Перу кэннилэриттэн). Олохтоохторун ахсаана 45,644,023, Соҕуруу Америкаҕа улаханынан иккис (Бразилия кэнниттэн).
НВК Саха
«Саха» көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа — Саха сирин бастакы уонна соҕотох телевидение уонна радио хампаанньата. Россия Уһук Илин регионыгар биир бөдөҥ маассаабай информация средствота буолар. Саха телевидениета алтынньы 8 күнүгэр 1963 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта.
Сальмонеллёз
Сальмонеллёз (Salmonellosis) диэн ыарахан сыстыганнаах ис ыарыытын аата. Salmonella typhimurium диэн бактерия үөскэтэр. Salmonella typhimurium киһи уонна кыыллар оһоҕосторугар үөскүүр.
Ыарыы биллиитэ
Киһи температурата үрдүүр, туруга мөлтүүр, төбөтө ыалдьар, сүрэҕэ өлөхсүйэр, хотуолуур, иһэ ыалдьар, сыптарыныыр. Ыарыы ыарахан туругар көстөр: киһи этэ-хаана куурааһына (обезвоживание), быар уонна таал улаатааһына.
Ыарыы сыстыыта
Сальмонеллёһынан сүһүрбүт сүөһү, көтөр бородууксуйатыттан ыалдьахха сөп. Ону тэҥэ оргутуллубатах ууну истэххэ.
Ыарыыны эмтээһин
Сальмонеллёһы антибактериальнай препарааттарынан уонна антибиотиктарынан эмтэниллэр. Антибиотиктары ыары чэпчэки түгэннэригэр туттуллуо суохтаах. Уонна сальмонеллёзнай бактериофагтары туттуохха сөп.
Диагностика
Сальмонеллёз диагноһа лабораторияҕа бактерологическай уонна серокопическай чинчийиигэ биллэр.
Сальмонеллёзтан харыстанар ньымалар
Сальмонеллёһынан ыалдьыбат туһугар ньымалар:
Киото боротокуола
Киото боротокуола — Киото куоракка (Дьоппуон) 1997 ахсынньытыгар ылыныллыбыт аан дойду дөкүмүөнэ. Сайдыылаах уонна сайдан эрэр экономикалаах дойдулар парниковай эффегы биэрэр гаастары кыччаталарын эбэтэр улаатыннарбаттарын мэктиэлиир. Боротокуолга илии баттааһын 1998 сыл кулун тутар 16 күнүттэн 1999 сыл кулун тутар 16 күнүгэр дылы буолбута.
thumb|300px|Киото боротокуолугар дойдулар кыттыылара. 2006 олунньу 14 күнүнээҕи туругунан Боротокуолу 161 дойду ратификациялаабыт (холбоон аан дойду атмосфератыгар быраҕыллар куһаҕан гаастан 61% быраҕар дойдулар). Биллэр-көстөр бу тиһиккэ киирбэтэх дойдуннан АХШ буолар. Боротокуол бастакы толоруута 2008 сыл тохсунньу 1 күнүттэн саҕаламмыта уонна бис устата барыахтаах - 2012 сыл ахсынньы 31 дылы, ол кэнниттэн кинини атын сөбүлэһии солбуйуохтаах. Саҥа сөбүлэһии 2009 сыл ахсынньытыгар ХНТ конференциятыгар Копенгаген куоракка бигэргэтиллибитэ.
Периодтаах таабыл
450px|thumb|right|Химия элеменнарын периодтаах таабыла Химия элеменнарын периодтаах таабыла диэн химия элеменнарын таабылынан көрдөрүү ньымата. Бу таабылы 1869 с. нуучча химига Дмитрий Менделеев айбыта. Менделеев таабылы элеменнар майгыларын төннөр айаннарын ойуулуурга аныыра. Кэминэн, саҥа элеменнар булуллан испиттэригэр, таабыл сыыйа кэҥэтиллибитэ уонна химия майгытын ордуктук быhаарар гына тупсарыллыбыта.
Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
Скворецтыҥылар кэргэннэрэ (Семейство Скворцовые, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэлэ баар: Скворецтар уустара.
Периодтаах таабыл
Периодтаах таабыл билигин химия академия дисциплинатын бары өрүттэригэр туттуллар. Химия майгытын араас көрүҥнэрин наардыырга уонна тэҥнээн көрөргө көмөлөһөр. Онтон таhынан таабыл киэҥник физикаҕа, биологияҕа, инженерияҕа уонна индустрияҕа туhаныллар. Таабыл билиҥҥи туругунан (тохсунньу 27 2017) 118 элеменнаах.
Гастрит бастакы сибикилэрэ
Ыары син биир бэйэтин биллэрэр. Куртах ыарыыта аһаабытын кэнниттэн ыга тутан ыалдьар эбит. Эбэтэр араастан ыалдьар. Холобур, аччык сырыттахха эмиэ ыарытыйар. Сорох дбону хотуолатар, сүһүрдэр, мэйиилэрэ эргийэр. Гастрит араас корүҥүнэн үгүс киһи ыалдьар. Ким эрэ тута эмтэнэн үтүөрэр, оттон кимиэхэ эрэ олохсуйар хаалан Куртах бааһа буолуон сөп. Гастрит биир саамай устук коруҥэ-атрофическай диэн ааттанар. Ол аата ракка кубулуйуон сөп. Маннык ыарыынан ордук 50 саастарын ааһан баран ыалдьыахтарын сөп. Ол аата 30-50 саастарыгар диэри 30%,30 саастарыгар диэри ыччаттар 5% эбит.
Күннээҕи аһылыгы көрунэбит
Гастриттаабыт киьи хайаан да аһылыгын тутуһуохтаах. Ол курдук, сарсыарда овсянай эбэтэр гречневай хааһыны сиирэ ордук. Хааһыны уһун кэмҥэ тэптэрэн баран сиигин. Үрүҥ килиэптэн туттунуҥ. Ол кэриэтэ сухаарата сиэҥ. Хортуоппуй битэмииннээх аһынан биллэр. Кинини ууга бэйэтинэн буһаран эбэтэрпюре курдук оҥостон сиэҥ. Миини сөбулуур дьон куурусса эбэтэр ынах этиттэн оҥоруоххутун сөп. Араас луугу, биэрэһи кутартан туттунуҥ. Гастриттаах дьон паарга, духуопкаҕа буспут аһылыгы сии сатааҥ. Ханнык баҕарар эт куртахха ноҕоруускалаах. Бу сүбэлэри туһаныҥ.
Павлов Николай Гаврильевич
Павлов Николай Гаврильевич — педагогическай үлэ, тыыл ветерана, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, Учууталлар учууталлара, тылбаасчыт.
Аллараа Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Аллараа Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Хатыҥ уус (ботаника)
Хатыҥ уус (, Род Береза) — бу ууска элбэх сиргэ тарҕаммыт мас уонна сэппэрээк көрүҥнэр киирэллэр. Саха Сиригэр сэттэ көрүҥ үүнэр. Мастара үс: Хаптаҕай сэбирдэхтээх хатыҥ, үрүҥ хатыҥ, түүлээх хатыҥ. Сэппэрээктэр: ыарҕа хатыҥ, хара ыарҕа хатыҥ, Миддендорф ыарҕата, бээгэй хатыҥ.
Николаев Федот Игнатьевич
1918 сыллаахха Баппаҕаайы нэһилиэгэр, Лөкөчөөҥҥө (Лөкөчөөн билигин туспа нэһилиэк) Нымсах диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата Игнатий Филиппович Николаев — Баппаҕаайы нэһилиэк бастакы кинээһэ Бадык Силип (Николаев Филипп Васильевич) уола, сэниэ ыал, П. Х. Староватов 1917 сыллаахха салайбыт Уопсастыбаҕа куттал суох буолутуун быстах кэмҥэ тэриллибит кэмитиэтин чилиэнэ, ол сыл күһүнүгэр тэриллибит Буолас земствотын Баппаҕаайыттан гласнайа. Ийэтэ — Даарыйа, Кынаачай бастакы кэргэнэ.
Кыра Сөдүөт Баппаҕаайы оскуолатыгар үөрэммитэ. Бу үөрэнэ сылдьан уопсастыбаннай үлэҕэ кыттан барбыта, 1933 сыллаахха хомсомуолга киирбитэ, бастакы холкуостары тэрийсибитэ, үөрэҕэ суохтары үөрэтиигэ, дьиэттэн хотону араарыыга үлэлэспитэ. Үөрэҕин Хампа ситэтэ суох оскуолатыгар салҕаабыта. Бастаан Дьокуускайдааҕы кооперативнай техникумҥа түүлээх уонна охотоведение салаатыгар икки куурсу бүтэрбитэ, онтон Бүлүүтээҕи пед училищаны бүтэрбитэ. 1938—1939 үөрэх сылларыгар Баппаҕаайы ситэтэ суох орто оскуолатыгар начаалынай кылааска учууталлаабыта. "Орто уҥуохтааҕа, ыраастык таҥна сылдьарын сөбүлүүрэ." диэн «Баппаҕаайы нэһилиэгэ» кинигэҕэ ахтыллар.
Федот Игнатьевич 1950 с. ыалдьыар диэри учууталлаабыта.
1953 сыллаахха ахсынньыга Илбэҥэ балыыһатыгар сэлликтэн өлбүтэ.
Аймахтара
Аҕата Бадык Силип Кынаачайа уһун олоҕу олорбута, сүүһүн туолан баран өлбүтэ. Сөдүөт бэйэтэ ыал буолбатаҕа, оҕо төрөппөтөҕө. Бииргэ төрөөбүттэр сэттэлэр. Марк Игнатьевич Илбэҥэҕэ холкуос, нэһилиэк салайааччытынан үлэлээбитэ. Никиитэ эмиэ холкуоһу салайа сылдьыбыта, Бүлүү улууһун бочуоттаах киһитэ. Сэмэн Игнатьевич холкуос суотчута этэ. Василий Игнатьевич үтүөлээх учуутал, Горнайга олорор. Балтылара Балбаара,Дьэбдьиэй элбэх оҕолоох Дьоруой ийэлэр.
Наҕараадалара
«Японияны кыайыы иһин», «1941-1945 сыс. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин» (1948) мэтээллэрдээх.
Куурд тыллара
Куурд тыла (زمانێ كوردی, Zimanê Kurdî, Зымане Köpди) — куурды омук тылларын бөлөҕө, Ираан тылларын хотугулуу-арҕаа бөлөҕө (индоевропейскай тыллар бөлөхтөрө). Курдистаан диэн аатырар эрэгийиэҥҥэ тарҕаммыттар. Фонетикаларыгар уонна тылларын олоҕор уратылара кыра, ол эрээри морфологияҕа улахан уратылаахтар, онон бэйэ-бэйэлэрин өйдөспөттөрүн кэриэтэ. Бу көстүү Орто үйэлэргэ ираанныы тыллар үксүлэрэ морфологияларын уларытыыларын кытта ситимнээх. Билигин «куурд тыллара» диэн үксүн түөрт тылы ааттыыллар:
Соххор
Соххор — икки хараҕыттан биирэ көрбөт, аҥаар харахтаах, үксүгэр киһи, кыыл-сүөл.
Николаев Александр Петрович
Николаев Александр Петрович — история билимигэр кандидат. Красавчик, эппиэт.
Эр Бэрдэ! Дьин Саха, Таас Хайа, Мохсо5ол! мини|Мин учуталым
Аппааны (Нам улууһа)
Аппааны — Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгин киинэ.
Палладий транскрипцията
Биллиилээх кытайы үөрэтээччи Н. Я. Бичурин 1839 сыллаахха айбыт. Палладий (П. И. Кафаров) уонна П. С. Попов таһааттарбыт «Толору кытай-нуучча тылдьытттарыгар» (Пекин, 1888) туһаныллан олоххо киирбитэ, онон билигин биллэр аатын ылбыта. Бу транскрипция «сохранила свои позиции и с незначительными изменениями используется и поныне».
Пиньинь Палладий систиэмэтигэр тылбааһа
Если при транскрипции двух соседних слогов одного слова последний заканчивается на -н, а следующий начинается на гласную, то на стыке ставится разделительный ъ, например: 长安 Чанъань, 朋友 пэнъю.
Слоги, заканчивающиеся в пиньине на -ng, в транскрипции Палладия заканчиваются на -н (Shanghai — Шанхай). Слоги, заканчивающиеся в пиньине на -n, в транскрипции Палладия заканчиваются на -нь (Shaolin — Шаолинь).
Слог hui произносится как [xuəi], что отражено в написании кириллицей как хуэй (напр. Хуэйцзу) и заодно позволяет избежать «неблагозвучия» в русском языке. В некоторых топонимах используется также вариант хой (Аньхой). Некоторые авторы ошибочно используют буквальную транслитерацию пиньиня, что создает варианты транслитерации: 安徽 Аньхой — Аньхуй, 回族 Хуэйцзу — Хуйцзу.
Слогом хуэй (hui) могут быть записаны китайские фамилии и имена (напр. 辉 Huī) или их часть. Это также название народа (回 Huí) (тж. Хуэйцзу, см. Дунгане) и одного из китайских языков/диалектов хой (徽 Huī).
В научной и художественной литературе, изданной на русском языке, при транскрипции имен собственных и в терминологии часто встречается двоякое написание слогов мэн — мын, мэнь — мынь, фэн — фын, фэнь — фынь, пэн — пын. Но начиная с 50-х годов XX в. предпочтение стало отдаваться написаниям с буквой э.
В целях сохранения преемственности написаний географических названий и из-за большого объема накопленных картографических и справочных материалов, изданных различными ведомствами или имеющихся в их распоряжении (лоции, различные карты, справочники, картотеки и т. д.), в этой области собственных названий предлагается пока оставить традиционное написание четырех слогов через ы — мын, Мынь, фын, фынь, но приводить их в скобках после написаний с э, например Кайфэн (Кайфын), Сяомэнь (Сяомынь) и др. Устоявшиеся исключения — топонимы: Пекин, Нанкин, Харбин.
Уэйд — Джайлз транскрипцията
Уэйд — Джайлз (эбэтэр көннөрү Уэйд, сороҕор Вейд — Жиль; Wade-Giles) — путунхуаны романизациалыырга сороҕор билигин да туттуллар пиньиньтэн кырдьаҕас систиэмэ.
Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ (Семейство Синицевые, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Чычып-чааптар уустара.
Сайылык
1) сайын олорор сир; 2) сайыҥҥы дьиэ (ол иһигэр даача), сайын туттуллар күрүө-хаһаа, дьиэ-уот, тутуу барыта; 3) сайыҥҥы мэччирэҥ. Т.к.: йайлах (был. түүр.) — сайын олорор сир; йаила, йайлау, яйла, джайлау, жайлау (түүр.) — сайын олорор сир, сайыҥҥы мэччирэҥ; чайлаг (хакас, тыв.) — эмиэ итинник; яйлах (лезг.) — сайынны мэччирэҥ; яйлок (тадж.); девлох (перс.) — сайын олорор сир; жайлык (балк.) — үрдүк хаптал хайаҕа баар сайыҥҥы мэччирэҥ.
Дөссө көр: Силээннээх нэһ.
1935 сыл
1935 сыл.
Маар-Күөл нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Маар-Күөл нэһилиэгэ — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маар-Күөл.
Улуус кииниттэн 68 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 523 киһи (2007 сыл).
Сигэлэр
400px|thumb|left|Маар-Күөл куйаартан көстүүтэ
Ньурба улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Ньурба улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Сүр
Сүр — киһи дууһата. Салгын кут — киhи өлбүтүн кэннэ, салгын буолар кута. Ийэ кут — киhи өлбүтүн кэннэ «анараа дойдуга» барар кута. Буор кут — киhи өлбүтүн кэннэ сир буолар кут.
Сүр диэн тугуй? Сүр — бу, майгы-сигили. Сүр киhиэхэ төрүөҕүттэн бэриллибэт. Тулалыыр эйгэ уонна өстөр киhи сурун иитиэхтииллэр. Киhи кута-сүрэ кини хайдах сүрүннээх киhи буолуутугар сабыдыаллаах.
Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ (Семейство Длиннохвостые синицы, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэлэ баар: Уһун кутуруктаах чычып-чааптар уустара.
Удаҕан
Удаҕан диэн өй-санаа үөрэҕин билэр, дьарыктанар дьахтар ааттанар.
Дьон сааһыран олоххо үөрүйэхтэрэ эбиллэн истэҕинэ өй-санаа күүһүрүүтүн, кыаҕырыытын ситиһэллэр. Өй-санаа сайдыытын, күүһүрүүтүн баһылаабыт дьон удаҕан эбэтэр ойуун таһымыгар тиийэ сайдаллар. Айылҕаттан аһара талааннаахтар эдэр эрдэхтэриттэн өй-санаа сайдыытын ситиһиэхтэрин сөп.
Удаҕан диэн сахалар ойуун дьахтары ааттыыллар. Дьахтар ойуун, удаҕан эр киһи ойууннааҕар кыаҕа улаханын, санаата күүстээҕин  былыргылар бэлиэтииллэр. Кыыс оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэтин батыһа сылдьан үчүгэй үгэстэргэ иитиллэриттэн, көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтиллэриттэн ийэ кута ордук сайдан дьахталлар олох үгэстэрин тутуһууга эр дьону улаханнык баһыйаллар.
Олус былыргы кэмнэргэ дьиэни көрүүгэ уоту сатаан туһаныы улахан оруолу ылара. Ас буһарыыта, олорор сири сылытыы барыта аһаҕас уотунан оҥоруллар кэмнэрэ бааллара. Ол курдук аан маҥнай уоту туһаҕа туттууну, дьиэни сылытыыны, уоту аһатыыны дьахталлар баһылаабыттар.
Сахаларга удаҕан үчүгэй, үтүө эрэ өйдөбүллээх. Хара удаҕан диэн баар буола сылдьыбыта биллибэт. Ол барыта дьахтар ойууннар аҥардастыы туой иһити оҥоруунан уонна эмтээһининэн эрэ дьарыктаммыттарын туоһулуур. Эмтиир, кыһанар, үтүөрдэр киһи үчүгэй, үтүө диэн ааты ылар.
Нууччалар кэлэн бэйэлэрин православнай таҥараларын үөрэҕин, “богтарын” киллэрэ сатыылларыгар улаханнык утарыласпыт эр дьон ойууннары хара, куһаҕан диэн ааттыыры ситиспиттэрин кэнниттэн саҥа таҥара дьиэлэрэ элбэхтик тутуллубуттар. Дьон “үрүҥ” диэн ааттаммыт “бог үөрэҕин” өрө тутуулара саҕаламмыт.
Атын омуктар удаҕаннара кэлии нууччаларга улахан утарсыылары оҥорбуттарын “ведьма” диэн үөхсэн ааттанар аптаах, эмчит дьахталлар бааллара биллэрэр. Кэлин бу аат нуучча тылыгар көһөн “ведьма” диэн  куһаҕан санаалаах дьахтарга кубулуйбут.
Нууччалар кэлии “богтарын” үөрэҕин утарар, тыаҕа олорор дьахтары “ведьма” диэн ааттаан тутан ылан уокка уматаллара. Ол иһин аптаах диэн ааттаммыт ойуун дьахталлар дьонтон саһан халыҥ тыаҕа олорорго күһэллибиттэр.
Тыа быыһыгар кыра дьиэҕэ соҕотоҕун олорор кырдьаҕас эмээхсини “баба-яга” диэн ааттаан оҕолору халыҥ тыаҕа баран хааларыттан куттаан тохтоторго туһаммыттар. Бу эмээхсин отунан эмтээн дьоҥҥо туһалыыра кэпсээннэргэ киирбиттэр.
Сахаларга киэҥник биллэр удаҕанынан Анна Павлова диэн Кэбээйигэ олохтоох улахан уҥуохтаах, маҕан, кыраһыабай дьахтар буолар. Маанытык таҥнар дьахтар кэлии нууччалары кытта биир тылы булунан араас көрсүһүүлэргэ сылдьара биллэр. Анна Павлова нуучча тойотторун эмтээн-томтоон удаҕаннар хара диэн куһаҕаннык ааттаналларыттан, туоратыллалларыттан быыһаабыт.
Эмчитинэн кырдьык аатырбыт. Сыгынньах Ньукулай диэн ойууҥҥа эргэ тахсыбыт, үстэ араас көтөрдөрү, сордоҥу төрөппүт. Бу көтөрдөрө, сордоҥо эмтииригэр, сүппүт киһини буларыгар көмөлөһөр эбиттэр.
Кэлии нууччаларга улаханнык утарыласпыт, православнай “бог” үөрэҕэ олоххо киирэрин сөбүлээбэтэх саха ойууннарын нууччалар хара ойууннар диэн туоратан, тэйитэн ааттаабыттар. Итэҕэллэр харсыһыыларыттан, хайалара кыайарын былдьаһыыларыттан үөскээн тахсыбыт хара ойуун диэн сирэр, туоратар аат биһиэхэ тиийэ кэлбит.
Хара ойууннар диэн туоратан ааттааһын дьиҥнээх суолтатын билбэттэриттэн тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар кинилэри куһаҕан ойууннарга киллэрэллэр. Ону баара саамай кыахтаахтар, нууччалар “бог” үөрэхтэригэр улаханнык утарыласпыттар, сахалыы өй-санаа үөрэҕин билээччилэр бу туоратыыга түбэспиттэр.
Саха дьахталлара кэлии нууччалары аһара туораппатахтарын бэлиэтинэн удаҕаннары хара диэн намтатан ааттаабатахтара буолар. (1,96).
Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И.-Хааһах Уйбаан. - Дьокуускай: ГБУ РС (Я) "Бизнес-инкубатор", 2019. - 158 с.
Дьокуускайдааҕы дьахтар гимназията
Дьокуускайдааҕы дьахтар гимназията — Саха сиригэр бастакы дьахталларга аналлаах орто үөрэх кыһата. 1882 с. аһыллыбыт.
Уопсайынан Арассыыйаҕа дьахталлары дьиэ-кэргэҥҥэ буолбакка, хамнастаах үлэҕэ бэлэмниир орто үөрэх кыһалара XIX үйэ иккис аҥаарыттан эрэ баар буолбуттара. Бу дьахталлары эр дьону кытта биир бырааптаах оҥоруу туһугар охсуһуу түмүгэ этэ. Элбэх утарсыы баара.
Манна Саха сиригэр аан бастакы «Бюллетень Петербургского телеграфного агентства» диэн чааһынай хаһыаты 1905 с. (ыам ыйа-атырдьах ыйа) таһаара сылдьыбыт Василий Жаров үлэлээбит. Ону таһынан Хапсыын атыыһыт кийиитэ, уолун Петр Апексимович кэргэнэ Татьяна Кушнарева, Сорбонна университетын бүтэрбит дьахтар, боронсуус тылын үөрэппитэ биллэр.
Сигэлэр
Аграфена МАКАРОВА, «Они учились в Якутской женской гимназии», «Илин» сурунаал, 2001, 3-4№
Николаева Валентина Викторовна
200px|thumb|right|Николаева Валентина Викторовна Николаева Валентина Викторовна — Саха Сирин сэбиэскэй кэминээҕи устуоруйатын үөрэппит биллиилээх чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
В.В. Николаева — Саха Сирин сэбиэскэй кэминээҕи историятын үөрэппит биллиилээх чинчийээччи, 50-н тахса научнай үлэлэр, ыстатыйалар ааптардара.
GAZ Motors
GAZ эбэтэр GAZ Motors, Арассыыйа иккис бөдөҥ массыына оҥорон таһаарар тэрилтэтэ, СНГ пространствотыгар атыыта киэнник барар, олор ахсааннарынар Саха Сиригэр. Штаб-квартирата — Аллараа Новгород.
Оросин Константин Григоьевич.
Оросин Константин Григорьевич (1853–1903), олоҥхоһут.
Боотур Уус улууһун Бастакы Игидэй нэһилиэгэр 1853 сыллаахха баай ыалга төрөөбүтэ.
Төрөппүттэрэ аатырбыт олоҥхоһуттары ыҥыраллара, ол иһин эдэр сааһыттан ылыыр-туойар буолбута.
Кэргэннэнэн баран «Намара» үрэххэ олохсуйбута. Кини дьиэтигэр ырыаһыттар мэлдьи мунньусталлара.
Кини доҕотторунан биллэр дьоннор этилэр: протоиерей Д. Д. Попов, көскө олорооччулар Э. К. Пекарскай, В. М. Ионов, Н. А. Виташевскай, В. Ф. Трощанскай.
Ити дьоннор сабыдыалларынан үөрэхтэммит, фольклору хомуйааччы буолбут.
Э. К. Пекарскай бэлэхтээбит тэтэрээтигэр «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону суруйбута.
Аллыҥа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
400px|thumb|right|Аллыҥа нэһилиэк Сунтаар улууһун каартатыгар
Аллыҥа нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Аллыҥа.
Улуус кииниттэн 40 км. арҕаа диэкки.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 474 киһи (2010 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г. 400px|thumb|left|Аллыҥа нэһилиэк куйаартан көстүүтэ
2
2 сыл.
Өлбүттэр
0er
Бастакы канал
Аһаҕас акционернай хампаанньа "Первый канал" (Бастакы канаал) — Россия биир бөдөҥ телевизионнай канаала. Россияҕа саамай киэҥник хабыллар ( нэһилиэнньэ 98,8% олорор сиригэр көрдөрөр). Москва куораттан көрдөрөр-иһитиннэрэр, "Останкино" телецентрга штаб-квартиралаах.Позицията - саамай кылаабынай канаал.
Историята 1951 сыллаахха тахсыбыт ССРС бастакы программатыттан саҕаланар. 1991 сыллаахха центральнай телевидение 1995 сыллаахха дылы үлэлээбит "Останкино" каналга кубулуйбут. 1995 сыл тохсунньу 25 күнүгэр ОРТ канаал үөскээбит, уонна оннук аатынан 2002 сылга дылы үлэлээн балаҕан ыйын 2 күнүгэр "Первай канал" диэн аатын ылбыт.
Алекперов Вагит Юсуфович
Ваги́т Юсу́фович Алекпе́ров (Балаҕан ыйын 1 күнүгэр 1950 сыллаахха Баку куоракка төрөөбүт) — урбаанньыт, түмэт урбаанньыт, салайааччы; «Когалымнефтегас» холбоһук генеральнай дириэктэрэ (1987—1990), ССРС Ньиэм-гаас бырамыысыланнаһыгар миниистирин солбуйааччыта (1990—1991) уонна бастакы солбуйааччыта (1991—1992), «Лангепасурайкогалымнефть» концерн бэрэсидьиэнэ (1992—1993), «Лукойл» ньиэптээх хампаанньа бэрэсидьиэнэ, биир бас силээччит (1993 сылтан).
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2009-01
Тохсунньу 1—31 күннэрэ thumb|120px|Таҥара ынахтара
Алекперов Вагит Юсуфович
2011 сыллаах туругунан кини баайа-дуола 13,9 милийээр дуолларга сыаналаммыт уонна Арассыыйа 200 саамай баай урбаанньыттарын ахсааныгар киирбит («Форбс» сурунаал суруйуутунан).
Биографията
Вагит Алекперов 1950 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Степан Разин бөһүөлэккэ (Баку, Азербайджан) нефтяник дьиэ кэргэнигэр бэһис оҕонон төрөөбүт. Аҕата — Юсуф Кербалаевич Алекперов Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, исполком үлэһитэ, омугунан — азербайджан. Оттон ийэтэ — Татьяна Федоровна Бочарова — нуучча хаһаахтарыттан төрүттээх. Уол аҕата кини үс саастааҕар 1953 сыллаахха өлбүт, ийэлэрэ биэс оҕону соҕотоҕун ииппит. 1972—1974 сыллардаахха Алекперов «Каспморнефть» хампаанньаҕа ньиэп уонна гаас хостооһунун эпэрээтэринэн үлэлээбит. 1974 сыллаахха Азербайджаннааҕы ньиэп уонна химия үнүстүүтүн хайа инженерэ идэлээх бүтэрбит. 1974—1979 сс. Алекперов төрөөбүт оройуонугар 2-с нүөмэрдээх инженернэй-технологияческай сулууспаҕа ыстаарсай инженер-технологынан, симиэнэ начаалынньыгынан, ньиэп уонна гаас хостооһунун маастарынан, ыстаарсай инженеринэн, А.Серебровскай аатынан НГДУ ньиэп хостооһунун начаалынньыгын солбуйааччытынан үлэлээбит.
1995 сыллаахха Алекперов «Империал» баан Дириэктэрдэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Ол сыллаахха Уматын уонна энэргиэтикэ министиэристибэтин кэллиэгийэтигэр киирбитэ. Эмиэ ити кэмнэргэ Белоруссияҕа биисинэһин сайыннарбыта. Алекперов бас билиитигэр ньиэби таҥастыыр уонна тас дойдуларга таһаарарга туһуламмыт нефтетрейдэр, АЗС улахан ситимэ баар.
Тус олоҕо
Вагит Алекперов кэргэнээх. Ойоҕо — Лариса Викторовна Алекперова. 1991 сыллаахха Юсуф диэн уолламмытара 2012 сыллаахха Губкин аатынан ньиэп уонна гаас үнүбэрсиэтин «ньиэптээх сирдэри туһаҕа таһаарыы» диэн идэлээх бүтэрбитэ. Иллэҥ кэмигэр доҕотторун кытары көрсөрүн, айанныырын, тиэннистиирин, Кырыымҥа сынньанарын сөбүлүүр.
Вагит Алекперов — экэниэмикэ билимин дуоктара, Арассыыйа естественнэй билимнэргэ акадьыамыйатын дьиҥнээх чилиэнэю.
Баайа-дуола
«Форбс» сурунаал суруйарынан, 1996 сыллаахха Алекперов баайа-дуола 3,7 милийээр дуолларга тэҥэспит. Дьон-сэргэ киэҥ билиитигэр Алекперов хамнаһа аан бастаан эписийээлинэ 2002 сыллаахха көрдөрүүгэ тахсыбыта. Ону даҕаны салайар хампаанньатын аахсыйалара атыыланар буолан. Оччолорго, биэс сыллаах хантыраагы учуоттаан туран, «Лукойл» бэрэсидьиэнин сыллааҕа хамнаһа сылга 1,5 мөлүйүөн дуоллар, эбии сылга 3,336 мөлүйүөн дуоллар буонус аахсар диэн суруллубута.
Оттон «Форбс» сурунаал 2009 сыллаах суруйуутунан, Алекперов баайа-дуола 17,8 милийээр дуолларга тэҥнэспит уонна кини аан дойду саамай баай дьонун эриэйтинигэр 27-с миэстэни ылбыт.
2012 сыллааҕы туругунан, Алекперов Арассыыйаҕа баайынан-дуолунан бэһис миэстэҕэ тахсыбыт — 10,6 милийээр.
Сиһик уус (ботаника)
Сиһик уус (, Род Ольха) — бу ууска мастар уонна улахан сэппэрээктэр киирэллэр. Саха Сиригэр икки эрэ көрүҥ үүнэр: баттахтаах сиһик уонна талах сиһик.
Кыһыл Сыыр (Нам улууһа)
Кыһыл Сыыр — Нам улууһун Бастакы Хомустаах нэһилиэгин киинэ.
Котрус Карл Мартонович
1915 сыллаахха I Аан дойду сэриитин саҕана Галицияҕа сэриилэһэ сылдьан билиэҥҥэ түбэспит. Арҕаа Сибииргэ үлэлээбит. Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Кыһыл аармыйаҕа суруттарбыт. 1918 сыллаахха А.С.Рыдзинскай холбоһуктаах омук этэрээтин кытта Саха сиригэр кэлбит. Кэлин Иркутскайга сулууспалаабыт. 1920 сылллаахха мадьяр 1-гы кавалерийскай полкатын састаабыттан араарыллан атын венгрдары кытта Саха сиринээҕи губвоенкомаат дьаһалыгар ыытыллыбыт, кэлэн Петропавловскайдааҕы этэрээт хамандыырынан анаммыт. 1922 сыл тохсунньутугар - ыам ыйыгар осаадаҕа олорор Амма солобуодатын көмүскүүр гарнизону салайбыт, Киллэм, Төхтүр кыргыһыыларын кыттыылааҕа. Дьокуускай батальонун аттаах разведка начаалынньыгынан сулууспалаабыт.
Сэрии бүппүтүн кэннэ Дьокуускай аттынааҕы хаһаайыстыбаларга механизатордаабыт.
Бойобуой өҥөлөрүн иһин Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт. ВКП(б) чилиэнэ.
1956 сыллаахха өлбүт.
Горизонт-РТ
ГОРИЗОНТ-РТ, Саха Сирин мобильнай сибээһинэн хааччыйар бастакы тэрилтэ, ону таһынан түргэн интернеткэ киллэрэр - YKTADSL-4 уонна Yakutia-Bürn4X. 2006 с. МТС хампаанньа иһигэр киирэр.
Аал Кэтэҕэ (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Аал Кэтэҕэ Аал Кэтэҕэ (Puppis, Pup) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлаан Сиигэр сытар. Халлааҥҥа 673,4 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 241 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан соҕуруу олунньуга ордук көстөр.
Устуоруйата
Аан бастаан Арго Аал диэн улахан бөлөххө киирэр этэ. 1752 сыллаахха Никола Луи де Лакайль инициативатынан улахан бөлөҕү бытарыппыттар: Корма, Киль уонна Парустар
Интириэһиргэтэр объектар
2007 сыллаахха астрономнар рентген телескоп көмөтүнэн RX J0822-4300 сулуһу булбуттар, түргэнэ — чааска 4,7 мөл. км.
Sollers Company
Sollers урукку аата OAO "Северсталь-Авто" диэн "УАЗ" уонна ЗАЗ собуоттар хонтуруоллуур блоктаах акциялардаах хампаанньа.
Муус хоккей
Шуко эл тӱняште терминлан «хоккей» дене рашемдаш шудо хоккей деч посна, тудо жапыште кузе уашыште, канадыште, Россий ден Эрвел Европысо шуко эл Йӱдвел да шукыж годым тиде мут-шайбан хоккейлан. В частности, шайбе дене хоккей российысе реестрыш пуртымо спорт тӱрлык лӱм дене хоккей, посна рашемдыш.
Хоккей оонньуулара (швед. Beijer Hilds) - Швецияҕа ыытыллар хоккей турнира. 1991 сылтан ыытыллар. 1997 сыллаахтан турнир Чехия, Финляндия, Россия уонна Швеция сүүмэрдэммит хамаандалара кыттыылаах Еврохокейтура буолар. Канада турнирыгар 1992-2003 сс. Швейцария сүүмэрдэммит хамаандата Россия сезонугар 2021/2022 сс. 2015 уонна 2016 сылларга турнир ыытыллыбатаҕа.
История
Токур палаткалаах уонна мээчиктээх оонньуулар үгүс култуура историятыгар булуохха сөп. Египеккэ палаткалаах, снарядтаах хамаандалары ойуулуур 4000 сыллаах эрэһиинэ үлэ булулунна. Б.э. ИНН. 1272 сыллаахха диэри ити көрдөрүү 600- тэн тахса сыл буолбут. Ис Монголияҕа бейкоу оонньуур[en], аныгы хоккейга маарынныыр оонньуу 1000- чэкэ сыл буолла.
Хоккей оонньууларын үксэ орто үйэҕэ спорт уонна оонньуу сыһыаннаах сокуоннарынан булуохха сөп. Голуэй Статута 1527 с.Ирландияҕа мээчиктээх оонньуур сорох көрүҥнэрин боппута, ол иһигэр «hooky» («hooky») палокаҕа маарынныыр «крючковай» ("hooky"). XIX үйэҕэ араас форумнар уонна историческай оонньуулар көрүҥнэрэ дифференциацияланан, спорт биирдиилээн көрүҥнэригэр холбонон барбыттара. Быраабылалар уонна балаһыанньалар кодификацияларынан дьарыктанар, ону тэҥэ национальнай уонна аан дойдутааҕы органнар ис уонна аан дойдутааҕы конкуренцияны салайар тэрилтэлэр тэриллэн барбыттара.
Туул саха торут итэҕэлигэр
Саха саныырынан, инники олоҕу барҕаланыы, коруулэнии биир сурун суолунан туул буолар. "Туулу барасыы гынан (ырытан) кэпсээн оностор киьи ордук сайдыылаахтык туьуур буолар. Киьи дьыл ыпсыытыгар, куьун добдурга сагана уонна саас хаар алдьаныыта эбэтэр "уу-толох" саҕана, бары-барыта сэргэнниир кэмнэригэр ордук туьуур буолар", - диэн фольклорист П.Т.Степанов 1946 с. 62 саастаах 2 Наахара олохтооҕо Уломжинскай Роман Фёдорович тылыттан суруйбут.
Туул тойоннооьунун угус оттун соптоохтук кырдьаҕас киьи быьарыахтаах, кини ор олорбут, элбэҕи билбит, корбут киьи буоларын быьыытынан, толкуйдаан баран кэпсиир...
Өймөкөөн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Өймөкөөн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Панаама
Панаама (Panama) диэн Орто Америка дойдута. Хоту уонна Соҕуруу Америкалары холбуур билиигэ баар. Кинилиин кирбиилэhэллэр Коста Рика хотугулуу арҕаа, Колумбия соҕуруулуу илин, Кариб байҕала хоту уонна Чуумпу океан соҕуруу. Киин куорат Паанама. 1913 с. Панама ханаала Атлантик океаны Чуумпу океаны кытта холбообута. Ханаал аан дойдуга киһи туппут биир сүүнэ улахан тутуута буолар.
Ефимов Николай Ефимович
Ефимов Николай Ефимович (03.12.1907, Эһэ нэһилиэгэ, Байаҕантай улууһа — 23.04.1999) — партийнай үлэһит, Байаҕантай нэһилиэгин Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ (1961—1973), Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанын кавалера.
Сиэн уолун ахтыыта
ДЬОН ТУҺУГАР ОЛОҔУН АНААБЫТ САЛАЙААЧЧЫ
Ытык мааны кырдьаҕас эһэм — Ефимов Николай Ефимович «Ноо-оҕонньор» — 105 сааһыгар анаан.
2012 сыл III-с Байаҕантай нэһилиэгэр бэрт тэрээһиннээх сыл буолара бигэргэтиллэн турар, ол курдук бу сыл сайыныгар «Байаҕантайдар ыһыахтара» Кириэс-Халдьаайы сиригэр-уотугар ыытыллыахтаах, онно анаммыт кинигэ күн сирин көрүөхтээх. Онно олоҕуран, Байаҕантай нэһилиэгэр уонна улуус да таһымыгар бэйэтин кэмигэр норуотун, дойдутун туһугар элбэх туһаны оҥорбут киһини, ытыктыыр эһэбин Николай Ефимович Ефимовы ахтан-санаан ааһарым сыыһанан ааҕыллыбата буолуо.
Билигин таһырдьа ХХI үйэ — Информационнай уонна индустриальнай сайдыы, рыночнай система атаҕар туруута, демократия — уһуга биллибэт федерализма, политическэй булкуурдар сабыдыаллара…. Ити барыта билиҥҥи олох хаамыыта. Онтон билигин олорон саныыр-ахтар, ытык мааны кырдьаҕас эһэм-оҕонньор — Николай Ефимович ХХ-с үйэ саҕаланыыта дойдутун күн сирин көрөн дьоллонон, уһун дьоллоох олоҕу олорон ааспыта. Бу сыл ахсынньы ыйын 3 күнүгэр «Ноо оҕонньор»- 105 сааһын туолуо этэ. Дьон кэпсээниттэн, ахтыыларыттан уонна бэйэм эһэбин билэр буолуохпуттан ылан санаан-ахтан сырдаттахха — олоҕун 50-тан тахса сылын бүүс-бүтүннүүтүн туох баар күүһүн уоҕун ууран уопсай дьыала иһин, норуот олоҕо тупсарын туһугар адьас чиэһинэйдик ыраас суобаһынан үлэлээбитэ. Саамай биир дьиктитэ баар, Николай Ефимович — үөрэҕэ суох, арай 15 сааһыгар Кириэс-Халдьаайы түөрт кылаастаах оскуолатыгар икки ый үөрэммит. Эбии үөрэниэн ийэтэ Ефимова Анна Филипповна эмискэ ыалдьан дьиэ-уот үлэтигэр киһи наада буолан, төттөрү Мөнкөҕө барарыгар тиһиллибит. Ити икки ый иһигэр эһэм сахалыы, нууччалыы ааҕарга-суруйарга кыратык да буоллар үөрэммит. Ол кэннэ эбии, 1922 сылларга үөрэҕэ суохтары үөрэхтиир туһунан саҥа дьаһал тахсан — эдэр үөрэҕэ суох дьону ликпууҥҥа (үөрэҕэ суохтары үөрэтэр тэрилтэҕэ) үөрэммит. Ити кэмҥэ үөрэнэн баран аны бэйэтэ үөрэҕэ суохтары мунньан үөрэтиһэн барбыт.
1925 сылга 18 сааһыгар, ыал буоларга сананан бастакы кэргэнин кытта Анастасиялыын холбоһон ыал буолаллар. 16 сыл бииргэ олорон 7 оҕоломмуттар, олортон билигин Клавдия Николаевна — ССРС доруобуйа харыстабылын туйгуна, үлэ, тыыл ветерана Хаандыга бөһүөлэгэр олорор. 1942 сылга иккис кэргэнин кытта Вералыын ыал буолар, 70-тан тахса сыл бииргэ олороллор, 7 оҕолоноллор. Мин эһэбэр саамай кыра кыыһыттан Лариса Николаевнаттан иккис сиэн оҕото буолабын. Лариса Николаевна билигин Николай Власьевичтыын ыал буолан улахан көрдөрүүлээх, сайдыылаах бааһынай хаһаайыстыбаны тэрийэн, быр-бааччы «Хаадьыма» — диэн бааһынай хаһаайыстыбаны салайан олороллор. Мин иннибинэ төрөөбүт эдьиийдээхпин — Вероника Семеновна, кини эмиэ Байаҕантай нэһилиэгин биир боччумнаах «Сыыдам» — диэн ааттаах бааһынай хаһаайыстыба бэрэссэдээтэлэ Анатолий Ивановичтыын ыал буолан олороллор, кыра кыыс оҕолоохтор — Сардаана диэн ааттаах. Уонна аҕам иккис кэргэниттэн Екатерина Тимофеевнаттан икки балыс балтылардаахпын Екатерина, Мария Скрыбыкиналар. Аҕам Скрыбыкин Семен Петрович, өр сылларга Мэҥэ-Алдан муниципальнай тэриллии баһылыгынан үлэлээбитэ, Сэбиэскэй былаас эстиэҕиттэн саҥа дойду Россия атаҕар туруор диэри быһа холуйан эттэххэ уонтан тахса сыл курдук салайааччы идэтигэр үлэлээбитэ. Мин бастакы идэбинэн омук тылын учууталабын — Арыы-Толоонно учууталлаабытым. Билигин иккис үөрэхпинэн Дьокуускай куоракка Саха Республикатын Президенин салалтаҕа Институтугар үлэлиибин. Общественнай үлэнэн күүскэ дьарыктанабын, Томпо улууһун эдэр ыччатын уонна студеннарын түмсүүтүн тэрийэн билигин салайабын. Политология наукатын аспирантуратыгар кэтэхтэн үөрэнэбин.
Эһэм Николай Ефимович 1929 сыллаахха 32 ыалы холбоон, «Мөнкө» — диэн тыа хаһаайыстыбатын артыалын тэрийбит уонна 2 сыл устата ити артыал председателинэн үлэлээбит. Үлэтигэр бастыҥ көрдөрүүнү ситиһэн оччотооҕу Таатта оройуонун дьаһалтата 150 солкуобай сууммалаах бириэмийэ биэрбитэ. Онтон үчүгэй үлэһитин, тэрийэр дьоҕурун көрөн Николай Ефимовиһы саҥа эппиэттээх дуоһунаска аныыллар. Кириэс-Халдьаайыга, онтон Тааттаҕа райпотребсоюз председателынэн, райзаготконтора директорынан үлэлиир. Ити дьылларга, улахан айдааннаах репрессия бириэмэтигэр, 1938 сыллаахха, былааны толорбото диэн ааттаан сууттаан хачыгыраталлар. Хата суукка киирсэн, эһэм оҕонньор — туох да буруйа суоҕа дакаастанан кыайан тахсар. Ити курдук кини чиэһинэйэ, үлэһитэ бэрт буолан кырдьык кыайар, аата-суола ыраас хаалар. Бу биир да кылаас үөрэҕэ суох киһи диэтэххэ, хайдах курдук оччотооҕу ыар, хабыр сылларга бэйэтин көмүскэнэн, кырдьыгын дакаастаабыта эмиэ киһи эрэ сөҕөр дьыалата. Ол кэнниттэн 1939 сылга партия райкомугар бастаан инструкторынан үлэлиир, онтон тэрийэр отдел сэбиэдиссэйигэр тиийэ үүннэрэллэр. Үлэтигэр сыанабылы ылар: «Николай Ефимович Ефимов с 1939 г. находился на партийной работе, с работой справляется, выдержанный, дисциплинированный товарищ. Секретарь Якутского ОК ВКП (б) Аммосов (ССКП Саха сиринээҕи УоК партийнай архыыба № 3 фонда, 217 опись, 24 лиис).»
Онтон 1944 сыллаахха Николай Ефимович сатабыллаах, дьүккүөрдээх, чиэһинэй буолан үрдүкү партийнай үлэҕэ Томпо улууһун райком секретарынан быыбарданар. Томпо улууһугар улахан ситиһиилээхтик үлэлиир. Томпо улууһа таба итиитигэр, түүлээҕи бултааһыҥҥа Республикаҕа биир бастыҥ көрдөрүүлээх улуус буолар. Кини манна райком секретарынан үлэлии сылдьан партия обкомуттан маннык үрдүк сыанабылы ылар: «Товарищ Ефимов Н. Е. с марта 1944 г. по настоящее время (1948 г.) работает секретарем по кадрам Томпонского райкома ВКП (б), к работе относится честно, добросовестно. В период работы Ефимова Н. Е. подбор, воспитание и расстановка кадров улучшилась (ССКП Саха сиринээҕи УоК партийнай архыыба № 3 фонда, 217 опись, 49 лиис).»
Дьэ ити курдук 1954 сыллаахха Томпо улууһун киинэ Хаандыга бөһүөлэгэр көһөн киириэр диэри ситиһиилээхтик үлэлиир. Онтон Николай Ефимовиһы Томпо нэһилиэгэр биир бөдөҥсүйбүт «Победа» диэн ааттаах 4 кыра колхозтары холбоон бөдөҥсүйбүт колхоһу тэрийэн баран, ол колхоз председателинэн талаллар. Оччолорго суол-иис, техника суоҕар аҥардас табанан аһыыр ас, оттор мас тиэйэн урут улуус киинэ буолан тигинээн олорбут 2000 -ҕа чугаһыыр нэһилиэнньэ тыыннаах буоларын хааччыйыы хайдах курдук эппиэттээх үлэ буолуой? Ону хата, Николай Ефимович салайар үлэҕэ олус дьоҕурдаах, улахан опыттаах буолан, дьону кытта уопсай тылы булан үлэлэтэр, дьоно кини сорудаҕын халбаҥа суох чопчу толорор буоланнар үлэ күүскэ барар, күөстүү оргуйар. Колхоз табаны иитиититтэн, түүлээхтэн ылар дохуота лаппа үрдээн миллионер колхоз буола улаатар. Дьон олоҕо-дьаһаҕа лаппа тупсар. Сындалҕаннаах таһаарыылаах үлэни үрдүктүк сыаналаан, 1957 сыл алтынньы ыйын 4 күнүгэр ССРС Үрдүкү Советын Президиумун Уурааҕынан Үлэ Кыһыл Знамята орденынан наҕараадаланар 377567 — ньүөмэринэн.
Онтон 1961 сыллаахха, билигин санаатахха улахан табыгаһа суох дойду үрдүнэн совхозтары тэрийэр туһунан Кремльтан Брежнев илии баттааһыннаах Киин салалта Ыйааҕа кэлэн Томпо улууһугар соҕотох биир «Томпо» совхоһа тэриллибитэ. 1961 сыл тохсунньу ыйын 12 күнүгэр Томпо нэһилиэгэр дьыаланы туттарыы туһунан акт оҥоһуллар, бу акт чэрчитинэн урукку «Победа» колхоз ыытар дьыалатын, баайын-дуолун барытын саҥа тэриллибит «Томпо» совхоһун управляющайыгар Социалистическэй Үлэ Геройугар Кладкин В. М.-ҥа биэриллэр.
Ити 1961 сылга «Победа» колхоз сабыллан, Николай Ефимовиһы Совет үлэтин бөҕөргөтөр сыалтан төрөөбүт сиригэр-уотугар III-с Байаҕантай Советын Председателынан үлэҕэ аныыллар. Томпо улууһун бочуоттаах гражданина Баланов И. П. ахтыытыттан — Николай Ефимовичтыын улуус Советын Председателынан үлэлиир бириэмэтигэр бииргэ үлэлээн. Сүбэ күүһүнэн, оскуола эргэрбитин учуоттаан саҥа оскуола тутуллуутугар күүстэрин түмэн үлэлээн бэрт түргэнник туруорсан оччотооҕу Республика үөрэҕин министрэ Шарин Николай Иванович уонна тутуу отделын начальнига Аржаков Семен Степанович өйөөннөр кылгас кэм иһигэр оскуола саҥа дьиэтин туттарбыттар. Элбэх олорор дьиэ, оҕо саадын дьиэтэ тутуллан үлэҕэ киирбиттэр. Биир саамай кыһалҕалаах боппуруос суол-иис суоҕа үһү. Томтортон, Эбэ алааһыттан Алдан биэрэгэр киирэргэ массыына Мэнэрики алааһынан үс биэрэстэ эргийэн, бэрт эрэйдээх суолунан сылдьара. Дьэ ол иһин биэрэк уонна Эбэ алааһын икки ардыгар баар сис ойууру туоруур быһа суол тутарга быһаарыммыттар. Хаандыгаттан икки сайын биэстии самосвал уонна биир бульдозер ылан Алдан тааһын кутан суолу туттарбыттар.
Николай Ефимович киһи быһыытынан дьон эрэйин, кыһалҕатын бэйэтин эрэйин курдук ылынар, дьиҥнээх норуот олоҕунан олорор салайааччы. Туохха барытыгар бэйэтэ сирэй сүүрэн-көтөн үлэни тэрийсэрэ, олус кыһамньылаах, мындыр өйдөөх, үлэни дириҥник, боччумнаахтык ырытан ырытан тэрийэр этэ. Хаһан да, буруйу-сэмэни оҥорбут да дьоҥҥо, арыт былаан, үлэ кыайан толоруллубатах түбэлтэтигэр мээнэ тойомсуйбат, мөхпөт, куолаһын үрдэппэт этэ. Хата, ол дьонун кытта бииргэ сүбэлэһэн саас сааһынан быһаарсан, ырыҥалаан сөптөөх суолу тобулааччы. Ол иһин үлэһиттэр кини эппитин, сорудаҕын ис дууһаларыттан ылынан толорооччулар уонна Николай Ефимовиһы олус ытыктыыр, сөбүлүүр этилэр. Дэлэҕэ да, кини 50-ча сыл салайар үлэҕэ үлэлээбит кэмигэр биир да кини сыыһа дьаһайда, эбэтэр туох эмэ алҕаһы оҥордо диэн үҥсүү суоҕа. Кырдьык эҥкилэ суох чиэһинэйдик, наар норуотун туһугар туруулаһан үлэлээбитэ -диэн ытыктаан, учууталын курдук ахтан санаан суруйбут Иван Петрович Баланов 2005 сыл олунньу ый 9 күнүгэр.
Эһэм туһунан дьон-сэргэ, ытык-кырдьаҕас араҥата, бииргэ алтыспыт дьоно бары үтүөкээн киһи олорон ааспытын хайҕаан, ахтан-санаан саҥаралларын куруутун истэбин. Бары кинини сыаналыыллара, убаастыыллара, ытыктыыллара көстөр. Ону кини үлэҕэ үрдүк ситиһиилэрин докумуоннара, ол бу эҕэрдэ суруктара Байаҕантай музейын архыыбыгар бааллар, Үлэ Кыһыл Знамятын ордена, уонна элбэх мэтээллэрэ туоһулууллар. Ааспыт система олоҕор биир дьикти уонна чаҕылхай көрдөрүү баар эбит, билигин ити туһунан олох истибэппин — ити персональнай пенсия ананыыта: «Совет Министров Якутской АССР Постановление г. Якутск № 267 от 6 июня 1974 г. Об установлении персональной пенсии местного значения т. Ефимову Николаю Ефимовичу, Совет Министров ЯАССР постановляет: Учитывая долголетнюю плодотворную работу товарища Ефимова Н. Е. в партийных и советских органах, установить ему персональную пенсию местного значения в размере 80 рублей в месяц с 1 мая 1974 г. пожизненно. Председатель СовМин ЯАССР И. Петров»
Итинэн сиэттэрэн мин эһэм, Николай Ефимовичтөһө да үөрэҕэ суоҕун иһин, айылҕаттаан бэриллибит салайар дьоҕурдаах. Дьонҥо-сэргэҕэ холку, сиэдэрэй, сымнаҕас сыһыанынан. Дьон-сэргэ күннээҕи олохторуттан саҕалаан инникини, эһиилгини кытта ырыҥалыыр мындыр өйдөөх, бэриниилээх советскай-партийнай үлэһит этэ. Архыыбыгар суруйан хаалларбытын булан аахпыттаахпын, онно этэр: «Түмсүүлээх эрэ буолуу ситиһиини аҕалар, хас биирдии киһи идэтигэр бэриниилээх буолуохтааҕын, ону толору баһылыахтааҕын, эппиэтинэһи инники тутуохтааҕын уонна дьон-сэргэ санаатын сөптөөхтүк сыаналаан кэмигэр түмэ тардан үлэни ыытарга…» — ити рукопись 1959 сыл сэтинньитигэр суруллубут. Мин биир бэйэм, билигин атын бириэмэ ыччата буолларбын даҕаны, эһэм олорбут олоҕун олуһун диэн сэҥээрэбин, киэҥ туттабын уонна үлэбэр, үөрэхпэр холобур оҥостобун.
Twitter
Twitter ол эбэтэр Твиттер — микроблоггиҥа анаммыт социальнай ситим, уонна ааҕаччыларга 140 знакка дылы суруллубут сообщениялары суруйар уонна ааҕар сервис. Оннук 140 дылы знактаах сообщение "твит" диэн биллэр.
Twitter Inc. диэн ол сервиһы тутар хампаанньа, Сан Францискоҕа олохтонор, сервердарын атын куораттарга (Сан Антонио, Бостон, Нью Йорк) тутан олорор.
Твиттер 2008 сыл кулун тутарыгар Джэк Дорси айбыт уонна от ыйыгар үлэтин саҕалаабыт. Түргэнник сир үрдүнэн биллэн билигин 300 мөлүйүөнтэн тахса туттааччылардаах. Күн аайы 300 мөл. тахса твит суруллар уонна 1.6 млрд твит быыһыгар көрдүүр запрос ыытыллар. Сороҕос "интернет смһа" диэн ааттыыллар.
Бояров Алексей Федотович
Бояров Алексей Федотович (1896 - 20.10.1942) — Саха АССР үөрэх, доруобуйа харыстабылын уонна социальнай хааччыйыы наркома.
1938 сыл тохсунньу 17 күнүгэр хаайыллыбыт.
1942 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр Эһэ-Хайа хаайыытыгар өлбүт.
Никитина Саргылана Егоровна
200px|thumb|right|Никитина Саргылана Егоровна Никитина Саргылана Егоровна — Саха сиригэр көскө кэлбит дьону, ол иһигэр татаардары уонна башкиирдары, Өлүөхүмэҕэ уонна Ньурбаҕа олохтоох салайыныы устуоруйаларын чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, ААрассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
Иисус дьиҥнээх таҥаратын дьиэтэ
"Иисус дьиҥнээх таҥаратын дьиэтэ" — (кимтэн да тутулуга суох) таҥара үөрэҕэ. Кытайга Пекин куоракка 1917 сыллаахха төрүттэммитэ. Протестаннар таҥараларын үөрэҕин биир салаатынан буолар. Билигин аан дойду үрдүнэн 1,5 мөлүйүөнтэн тахса итэҕэйээчилээх. Билигин баар итэҕэл сүүрээннэриттэн саамай түргэнник улаатар сүүрээн. Сүрүн салалтата билигин АХШ-тарыгар, Лос-Анжелес куоракка баар. Москватааҕы отделенията 1995 сыллаахха аһыллыбыта.''
10 сүрүн принциптара (?)
Россия 2
мини|"Россия 2" ханаал логотииба. Россия 2 ВГТРК холдинг иһигэр киирэр федеральнай телеканал. Аан бастаан тэриллэригэр "Спорт" диэн ааттаах этэ. Канал вещаниетын сеткатыгар барыта спортивнай мероприятиелар, күрэхтээһиилэр быһа эфирдара уонна хатылааһынныра бааллара. 2010 сыллаахха канал ребрендингтаммыта. Логотиба, заставкалара уларыйбыттара. Билигин бу телеканалга спорттан ураты, киинэлэри, чөл олох туһунан биэриилэри көрдөрөллөр.
Куһаҕаны санаама
Куһаҕаны санаама диэн этии куһаҕан үгэстэнэн хаалартан харыстыыр аналлаах.
Киһи санаата олус түргэн, аһара түргэнник уларыйан иһиэҕин сөп. Бары араас санааларын кыайа тутан салайар, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэр, тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буоллаҕына, оҕо киһи буолууну ситиһэр кыахтанар.