cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сылгы ньургуһуна
Туттуллуута
Бу үүнээйи дьааттаах, куурдаҕына дьаатын сүтэрэр. Көөнньөһүгүнэн невралгия, радикулит, ишиас, остеохондроз, артрит, ревматизм курдук дьарҕа буолбут ыарыылартан соттон эмтэниллэр. Сибэккитэ тыллыбыт кэмигэр үргээн, күлүк, салгыннаах сиргэ хатарыллар. Хаппыт отун ууга көөнньөрөн эбэтэр оргутан тымныйыыга, утуйбат буолууга, сүрэх ыарыытыгар, көрөр-истэр уорган үлэтэ мөлтөөһүнүгэр иһиллэр. Кутургуйа, түөллүгэн таҕыстаҕына, бастаан отун оргутан угуттууллар, оттон тэһиннэҕинэ, сайҕыыллар, оччоҕо түргэнник оһор. Итини таһынан тирии ыарыытыгар (парша, рожа) эмиэ ити курдук туһаныахха сөп.
Иван Иванович Кандинский
Кандинский Иван Иванович 1937 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун, Доллу нэһилиэгэр Маҥан Хороонноох учаастагар колхозтаах дьиэ – кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Биографията
Кини ологун 3 оҕото, 8 сиэнэ салгыыллар.
Геденштром Матвей Матвеевич
Геденштром Матвей Матвеевич (1780 - 1845).
1808 - 1810 сыллардаахха Саҥа Сибиир арыыларын чинчийэр экспедиция салайааччыта этэ.
Экспедиция кыттыылааҕа Санников хоту диэкки сири көрбүт үһү. Ол сири кэнники "Санников сирэ" диэн ааттаабыттара. Кэнники Саха сиригэр Забайкальеҕа элбэхтик сылдьыбыта.
Ол кэнниттэн Петербургга, Иркутскайга, Верхнеудинскайга уонна Томскайга чиновниктаабыта.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Соболоох
400px|thumb|right|Соболоох нэһилиэк Муома улууһун каартатыгар Соболоох национальнай нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Соболоох.
Улуус кииниттэн Хонуу ттан 30 км. ыраах сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 319 киһи (2007 сыл).
= Соболооххо төрөөбүт биллэр дьон = Черемкин Петр Николаевич
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Көҕүллээх кыырт
thumb|200px
Көҕүллээх кыырт (хохлатый осоед, ) — Өлүөхүмэ уонна Чаара өрүстэр тардыыларыгар олохсуйар кыырт. Аһылыга сүнньүнэн үөннэр: тигээйилэр, ыҥырыалар уонна кинилэр личинкалара.
Ахсынньы 5
Ахсынньы 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 339-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 340-c күнэ). Сыл бүтүө 26 күн баар.
Егоров Егор Терентьевич
Егоров Егор Терентьевич — РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Ытык киһитэ, Кэбээйи улууһун Танара уонна Мастаах орто оскуолаларын ытык выпускнига, «Саха-Азия оҕолоро» пуонда стипендиата.
Кэбээйи оройуонун Мукучу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Элбэх сыл Үөһээ Бүлүү улууһун Далыр, Хоро орто оскуолаларыгар учууталлаабыта уонна дириэктэрдээбитэ.
Ньалҕай
Ньалҕай (ситник, вострец, Júncus) - маардыҥы сиргэ үүнэр туораах сиэмэлээх кылыс от. Сүөһү сииригэр сөбө суох аһыы, онон күһүнүн саһарчы хаппытын сахалар угунньаҕа тутталлара.
Семенов Григорий Трофимович
Семенов Григорий Трофимович (27.02.1903—16.06.1970) — геолог, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
Олоҕун олуктара
1903 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүт.
Элгээйи икки кылаастаах оскуолатын бүтэрэээт, 1916 сыллаахха Үрдүкү начальнай училищеҕа үөрэммит. 1922 сыллаахха Бүлүүгэ II ст. оскуоланы бүтэрбит.
1924 с. партия Саха Сиринээҕи обкома туһаайыытынан, Томскай университетыгар геология салаатыгар үөрэммит.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Эбиискэ
Эбиискэ - тыл эбэтэр этии суолтатын дэгэттиир уларыйбат саҥа чааһа.
Холобур: этэ, эбит,дуо,буолуохсут,ньии,илик.
Эбиискэлэр өссө араастаах буолаллар: Тылы үөскэтэр, ыйытар, соруйар/көрдөһөр, сыал-сорук/ыҥырыы, чиҥэтэр/бигэргэтэр, чуолкайдыыр, сэрэйэр/саарбахтыыр, ньирэмситэр, дарбатар/күүркэтэр, өһүрэр/кыйаханар, күүскэ баҕарар, сэниир.
Павлуцкай Дмитрий Иванович
Павлуцкай Дмитрий Иванович — майор, 1740 сыл бэс ыйын 20 күнүттэн 1742 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Анаадырга чукчалары хам баттыы ыытыллыбыт, онно ыам ыйын 14 күнүгэр чукчалар өлөрбүттэр.
Кини иннинэ бойобуоданан Заборовскай Алексей Еремеевич олорбут. Павлуцкай кэнниттэн бойобуоданан капитаан Остяков Иван Яковлевич анаммыт.
Барбадос
Барбадос (Barbados) диэн Кариб байҕалын илин өттүгэр баар дойду.
Балай буолуу
Балай буолуу (Көрбөт буолуу)- мэдисиинэ тиэрминэ, харах көрбөт буолуутун эбэтэр кинини улаханнык өлөрүүтүн ааттыллар. Көспүт суолтата: үөрэҕэ, сайдыыта суох, билиитэ-көрүүтэ суох. Аһынары-харыстыыры билбэт, киһи кыаҕар бас бэриммэт, баламат.
Көрбөт буолуу арахсар: Адьас көрбөт буолуу (амавроз), сороҕун көрбөт (скотома), көрөрүн аҥарын сатаан көрбөт (гемианопсия). Итини таһынан өҥнөрү сатаан көрбөт буолуу (дальтонизм).
Көрбөт буолуу төрүөтэ
Доруобуйа харыстабылын дойдутааҕы тэрилтэтэ ыйарынан көрбөт буолуу төрүөтүөнэн манныктар буолаллар: Ону таһынана, араас инфекциялар, харах травмата көрбөт буолуута имэрдиэхтэрин сөп. Аан дойдуга саамай элбэхтэ кырдьыынан сибээстэн уонна диабет көрүнүнэн көрбөт буолуута бэлиэтэтэр. Атын өттүнэн көрдөххө, медицинскэй – санитарнай сабыдыалынан инфекцияттан балай буолуу ахсаана аҕыйаабыт. Ол курдук көрбөт буолууга тиэрдэр трахома ыарыыта 1985 сылга 360 мөлүйүөнтэн 2000 сылга 40 мөлүйүөҥҥэ диэри аҕыйаабыт.
Оҕо күүтүнү кытта сибээстээх төрүөттэр
О5о көрбөт буолуута кытта төрүөттэр сөп. Холобур, төрөөhүнү кытта сибээстээх краснуха синдрома уонна эрдэ төрөөбүттэр ретинопатиялара.
Генетическэй дефектэр
Альбинизмнаах дьон сонуонунан көрбөт дьонно киирсэллэр, ол эрээри, дьигинэн сорохторо эрэ адьас көрбөттөр. Лебера диэн төрүөҕүттэн көрбөт буолуу, оҕо сааһыгар көрбөт буолууга тиэрдиэн сөп. Киьи генома кортированиятын кэнники ситиһиилэрэ харах мөлтөөһүнэ уонна көрбөт буолуу генетическэй төрүөттэрин быһаарарга көмөлөһөллөр. Оннук холобурунан Барде-Бидля синдрома буолар.
Сүһүрүү
Сорох түбэлтэлэргэ химическэй веществолары иһииттэн көрбөт буолууга тиэрдии үөскүөн сөп. Оннук биллэр холобурунан метанол буолар. Муравьинай кислотаҕа уонна формальдегида5а диэри окисляйся (буккулубут) метанол көрбөт буолууга, оннооҕор өлүүгэ тиэрдэр. Метанол киьи организмыгар денатурированнай этиловый спирт булкааһынын утаҕа буолан киирэр. 30 мл метанолу испит киһи көрөр ньиэрбэтэ эргиллибэттик кэһиллиэн сөп. Ол метанол метаболиттарын төрүөттэриттэн буолар.
Көрбөт буолуу көрүнүн быһаары истиэпэннэрэ
Көрбөт буолууну быһаарарга араас шкалалары тутталлар. Олох көрбөт буолууну сырдыкка реакциялаабат буолуунан быһаарыллар. Ол гынан баран, элбэх дойдуга адьас көрбөт буолуу диэн өйдөбүл киирбит. Ол аата киһи сырдыгы уонна хараҥаны быһаарар. Ол эрээри маннык быһыы олох аҕыйах, адьас суолтата суох. АХШ уонна Европа дойдуларыгар адьас көрбөт көрөр дьогур 20/200 (объектан пациент 20 фут (7 миэтрэ5э тэннээх) тэйиччи буолуохтаах. Доруобуйа киһи 200 ут (70 миэтрэ) көрөрүн курдукка тэннээх(70миэтрэ) көрөрун курдукка тэннээх. Угус дойдуларга 20 кыраатыстан иэнниэх киһи норальный- - 180 кыраадыс) эмиэ көрбөт дьоҥно киирсэр. Сымыйанан көрбөт буола сатааһын олох агыйахта көрсүллэр уонна быһаарыллар. Ол эрээри, мөлтөхтүк көрүүнү улаатыннаран көрбөт сатааһын түбэлтэлэрэ бааллар.
Силдьит ыттар
Мөлтөхтүк көрбөр уонна көрбөт дьоҥно анал үорэтиилээх ыттары туһаныы сүүһүнэн сылларга баар суол.
Электроннай компьютер тэриллэрэ
Ааҕар кинигэ оннугар билигин аудиокинигэлэри истиэххэ сөп. Араас инсценировкалары уонна аудиоспектакыллары цифровой аудиоплеерынан киһи истэр. Көнүл тарҕатыыга араас сайтар бааллар. Көрбөттөргө практическай көмөлөөх анаан уһуллубут диктордар аудиокинигэлэрин таһынан программалар бааллара олус туһалаах. Брайль дисплейын уонна клавиатуратын көмөтүнэн көрбөт дьон персональнай компьютерынан араас тиэкситэри редакциялыахтарын сөп. Араас тэриллэр оноһулла сылдьаллар. Холобур, «Тактильное виденье» диэн көрөрү солбуйар, сигналлары ыытар уонна кодирования саҥа запатентованнай ньымата диэн аппараттар.
Көрбөттөргө аналлаах копьютернай бырагарааммалар
Көрбөттөргө аналлаах компьютерынан туһаналларыгар брайль уонна саҥарар киллэрэр-таьаарар даннайдары тутталлар. Маны таһынан тактильнай электромеханическай панеллары туһаныллар. Көрбөттөргө Linux (20)-Oralux уонна Adriane Knoppix операционнай системалар оноһуннулар. Маны таһынан NetHack диэн көрбөт дьоҥно аналлаах компьютернай оонньуу баар. Судургу уонна бөдөҥ шрифтээх программалар мөлтөхтүк көрөр дьоҥно аналлаахтар. Өссө WAI-ARIA диэн мөлтөхтүк көрөр уонна көрбөт дьон Интернетинэн улэлииллэригэр веб-техгология баар.
Бионическай харах
Бионическай харах диэн көрөр буолууну чөлүгэр түьэрэргэ аналлаах искусственнай көрүү системата буолар. Нейроннары тыыппакка эрэ харах сетчаткатын ньиэрбэтигэр электрическэй видеосигналлары ыытар.
Көрбөт буолууттан эмтэр
Сырдыгы сатаан көрбөт буолбут харах сетчаткатын эмтииргэ анаан эмп оҥорууга россия лабораторията күүскэ үлэлэьэр. Бу эмп кутуйахтарга икки нэдиэлэ устата харахтарыгар ыстарбыттара. Ити түмүгэр сырдыгы күлүгү арааран көрөр буолбуттара. Ол эрээри предмети уонна ону кыайан көрбөттөр. Үлэ салҕанан барар. Учуонайдар 2019-20 сылларга сүрүн ситиһии баар буолуоҕа диэн эрэннэрэллэр.
Ключевскай Василий Осипович
Ключе́вскай Василий Осипович (, село Воскресеновка Пенза губернията —, Москуба) — нуучча историга, академик (1900), Петербургтааҕы наукалар Академияларын бочуоттаах академига (1908).
Үлэтигэр объективнай буола сатаабыт киһи. Масоннар Арассыыйаҕа туһаны аҕалбыттарын өйдөөн, кэлин масон буолбут киһи. Александр III саҕана улуу кинээс Георгий Александровичка история куурсун аахпыта. Ол саҕана Арассыыйаҕа буола турар бэлиитиичэскэй процестар туохха тиэрдиэхтэрин сөбүн чуолкай көрөрө.
Эдирнэ
Эдирнэ (أدرنة, Edirne, Αδριανούπολη, Одрин, Adrianopole, Adrianopol, Эдиене, Едірне, Jedrene, Једрене, Адріанопаль, Adrianopoel, Adrianopolis, Одрин, Drinápoly, Odrín, Adrianopoel, Adrianopoel, ایڈیر, एडिरने, ედირნე, Ադրիանոպոլը, Эдирне, එඩිරන්, Hadrianopolis, ,Ədirnə, Edirne), Түркийэ уоннп Эуропа ордук улахан куоратта.
Ньирэй тиис
Ньирэй тиис - кыра оҕо тииһиир тииһэ.
Сыһыы куохалаһа
300px|thumb|right|Сыһыы куохалаһа Сыһыы куохалаһа, Тураах тарбаҕа эбэтэр Туруйа тумса (лат. Geranium) (герань луговая)
Сырдык халлаан күөҕэ өҥнөөх, биэс эминньэхтээх кыраһыабай сибэккилэрдээх, умнаһыгар утарыта тарбахтыҥы хайыттаҕас сэбирдэхтэрдээх. Угун үрдүгэ 15—60 см тиийэр. Хонууга, тыа саҕатынан, хаддьаайыга үүнэр. От ыйа саҕаланыытыттан атырдьах ыйа бүтүөр диэри сибэккилэнэр.
Туттуллуута
Отун көөнньөрөн, ис ыарыытыгар, үөһүрүүгэ, утуйбат буолууга, эпилепсияҕа, лихорадкаҕа, ревматизмҥа иһиллэр. Экземаҕа, тиис ыарыытыгар, чесоткаҕа сайҕанан эмтэниллэр. Отун бороһуок гына мэлийэн, тас баас хаанын тохтоторго туттуохха сөп. Күһүн силиһин хостоон, хатаран, бороһуогунан хаан барыытын араас көрүҥэр уонна үөһүрүүнү тохтотор эмп быһыытынан туттуохха сөп.
Васильева Пелагея Васильевна
Васильева Пелагея Васильевна — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, тыыл уонна педагогика үлэтин бэтэрээнэ.
Алдан улууһун учууталларын Ытык кинигэтигэр киллэриллибитэ. "Аҕа дойду Сэриитигэр үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээлинэн бэлиэтэммитэ.
Өс
Өс диэн тыл ордук кыра көҥүл халыыба. Морфематтан атын — морфема суолта ордук кыра биирдигэ. Өс биир эрэ морфематтан туруон сөп, онуоха соҕотох морфема көҥүл халыып буолара сатаммат.
Үксүн өс төрүттээх эбэтэр олохтоох уонна нуултан саҕалаан элбэх аффикстардаах. Өстөр холбоhууларыттан этиилэр үөскүүллэр.
Өс тыллар
Айыы итэҕэлин өс тыллара ус көруннээхтэр:
Айыы өс диэн сир-дойду
Айыы өс диэн сир-дойду, айылҕа халлааннара айыллыыларын, олохторун туhунан айыы аймаҕын өйдөбуллэриттэн уонна итэҕэлтэн үөскээбит туомнар, угэстэр алгыс тыллара- өстөрө.
Суруннуур өс
Эн утүөҕэ тардыс. Айыы аймаҕын киhитэ буол. Айыы итэҕэлин өс тылларыгар олоҕурар сиэри, угэhи кэhимэ.Туктэрини онорон кэстэххинэ, ол- аньыы. Киhи таннары таттаран, аньыыны онорор буоллаҕына кини бэйэтигэр эрэ сэти оностор буолбатах.Кини аньыыны онорон олоххо сэти үөскэтэр, ол тумугэр энин алдьархайдар,алдьатыылар тахсаллар.
Тинсирики өс диэн
Айыы итэҕэлин тинсирики өстөрө аньыыны онорору, сэти үөскэтэри бобор. Онтон бобор буоллаҕына Аар Айыы Тойон тоҕо олоххо энин алдьархайдары таhаартарарый. Ону тоҕо тохтоппотуй?
Киhи таннары таттарбакка утүөҕэ тардыhарын туhугар урдук Айыы омук-омукка эгэлгэ итэ- ҕэли, утүө-мөку өйдөбуллэри биэрбитин тэнэ сахаҕа эмиэ кут-сур, айыы-аньыы, өс-туктэри, сэт өйдөбуллэри биэрбитэ. Онтон ити өйдөбуллэр, туох да диэбиппит иннигэр саха олоҕо, олоҕун майгыта буолаллар эбээт. Ол аата, Аар Айыы Тойон киhиэхэ, хаhан окко туhүөҕут- тэн ыла олоххо бары көнулу биэрэр. Киhиэхэ төрүөҕуттэн ыла бары көнулу биэрэрин бы- hыытынан урдук Айыы киhи аньыыны онорорун тохтоппот уонна кинини аньыыны оноро- рун иhин дьууллуу-буруйдуу сатаабат эбит. Аар Айыы Тойон биhиэхэ өстөру биэрэн: "Аньыыны онорума, сэти үөскэтимэ, утүөну уксэт",-диэн этэр-үөрэтэр эрэ.
Саха киhитэ тус бэйэтигэр Аар Айыы Тойон кэмнээн биэрбит олоҕун өс-туктэри өйдөбуллэринэн салайтаран( өруутун хайдах баҕарбытын уонна бэйэтин эрэ кыаҕынан оностубатаҕын да иhин) төhө кыалларынан оностон кэллэ уонна салгыы да оностуоҕа.
Уйус
Тас көстүүтугэр харрахха быраҕыллар уратылара: тоботугэр кэтит көҕүллээх, сиэрпэ курдук өҕүллүбүт олордоҕуна көстөр куорсуннардаах.
Төбөтүн үрдэ сүүһуттэн кэтэҕэр дылы хараҥа хоҥор, сорох сиринэн хара да диэххэ сөп, төбөтүн икки өттө уонна моонньун кэннэ хараҥа от күөҕэ. Көхсө хараҥа, долгулдьуйар сурааһыннардаах. Сыҥааҕа хабарҕата үрүҥнэр, моонньун аллаараа өттүгэр от күөхтүҥү хара моойторуктаах. Түөһэ хараҥа долгулдьуйар ойуулаах. Ойоҕосторо сиэрэйдэр, кутуругун аанна хара. тумса ахара, атахтара ссиэрэйдэр.
Уйус Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Хотугу кыраныыссата хотугулуу кэтирээһин 64 кыраадыһгар дылы тиийэр. Наһаа элбэҕэ суох көтөр. Өрөспүүбулүкэ таһыгар Карсноярскай кыраай соҕуруулуу-илинигэр, Камчааткаҕа, Амур өрүс тардыытыгар, Приморьеҕа, илин Монголияҕа, Забайкальеҕа, Байкаалга, Сахалииҥҥа уонна Дьоппуон арыыларыгар уйаланар. Сүрүн кыстыктара - Япония уонна Соҕуруу Кытай. Сорҕото Вьетнамҥа кыстыыр.
Туймаада хочотугар ыам ыйын иккис декаадатыгар көтөн кэлэр. Тыһыта уйатын ыам ыйын иккис аҥаарыгар оҥостор. Сүрүн өттө ыам ыйын бүтэһигэр, бэс ыйын саҥатыгар сымыыттыыр. Уйата сиргэ хойуу от, сэппэрээк эбэтэр кыра мастар быыстарыгар буолар, Биир уйаҕа 8-10 сымыыт баар буолар. Сымыытын өҥө саһархайдыҥы маҥан. Оҕолоро бэс ыйын бүтэһик декадатыттан тахсан бараллар, атырдьах ыйын ортотугар көтөллөр. Балаҕан ыйыгар кыстыктарыгар көтөллөр.
Аһылыгар үүнээйи ас баһылыыр. Саас уонна күһүн боруу от үнүгэстэрин уонна астарын сиир. Сайын ону кытта хомустар, туораахтаах үүнээйилэр, тиит туораахтарын сиир. Хамсыыр-харамайы (уу үөннэрэ, личинкалара, ракообразнайдар, кыыкы) аҕыйахтык сиир.
Алдан улууһун үтүөлээх дьоно
Бу тиһиликкэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.
А
Абрамчук Владимир Николаевич Агафонов Дмитрий Васильевич Агафонов Сергей Михайлович Азанов Георгий Михайлович Алферов Николай Федорович Алферова Ольга Федоровна Аносов Николай Федорович Антипова Фаина Адреевна Апанасенко Николай Макакрович Ардашов Василий иванович Архангельскай Анатолий Тимофеевич Астахов Владимир Федорович Афанасьева Нинелия Павловна Ахапкин Евгений Валентинович Ахмедов Идрси Сигатулович
Б
Базалева Наталья Владимировна Батудаев Петр Романович Беломестных Татьяна Яковлевна Белоусова Тамара Гавриловна Бердышев Григорий Гилелович Беркута Иван Андреевич Бертульсон Лев Елиферьевич Бессневич Надежда Николаевна Бессонова Людмила Ивановна Бирюкова Мария Никифоровна Бобович Валентина Ивановна Богатикова Таисия Семеновна Богородниченко Валерий Афанасьевич Бондаренко Георгий Владимирович Борисов Михаил Михайлович Бородин Николай Гаврилович Бородина Клара Павловна Бояринцев Владимир Васильевич Брук Михаил Львович Брук Ольга Борисовна Бугай Лука Афанасьевич Буданоев Анатолий Алексеевич Быков Юрий Степанович
В
Василевский Павел Никифорович Васильева Пелагея Васильевна Васютина Марина Матвеевна Вашкевич Анна Ивановна Вепрев Анатолий Сергеевич Верещагина Людмила Михайловна Вершинин Юрий Васильевич Власов Анатолий Андреевич Воблый Алексей Федорович Волошкина Валентина Егоровна Воронкова Елена Павловна Воронов Николай Васильевич Вострикова Анна Ивановна
Г
Ганин Юрий Анатольевич Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар ), эбэн биэриҥ.
Эбии маны көр
Алдан улууһун Ытык гражданнара
Грэмми
Бастыҥ түөрт
Бастыҥ түөрт (The Big Four) — Грэмми саамай сыаналанар наҕараадалара:
Избеков Иоаким Дмитриевич
200px|thumb|left|Избеков Иоаким Дмитриевич буосканан оҥоһуллубут фигурата Избеков Иоаким Дмитриевич — Уустаах Избеков (03.02.1909—1996) — аатырбыт артыыс, драматург, хореограф, мас ууһа.
Саха ууһа
Иоаким биир улахан өҥөтө — умнуллубут музыкальнай инструменнары («иирэр дьаҕан» уонна «дьолльккой күпсүүр»), өбүгэлэрин кэпсээннэригэр олоҕуран, чөллөрүгэр түһэрбит, кинилэргэ иккис олоҕу биэрбит.
tengry.org ситим-сиргэ Иоаким Избеков — Уустаах ойууннуурун көр
Камлание якутского шамана
Эбир
Эбир — туох эрэ ньуурун (холобур тирии) дьүһүнүттэн ордук хараҥа, эбэтэр ордук сырдык, эбэтэр атын өҥнөөх ханнык эмэ чуоҕур.
Ньылба
Ньылба - итэҕэс, эрдэ төрөөбүт ньирэй, кулун, тугут.
Төбүлэх
400px|thumb|right|Төбүлэх нэһилиэк Муома улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Чуумпу Кытыл куйаартан көстүүтэ Төбүлэх национальнай нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чуумпу Кытыл.
Улуус кииниттэн 180 км. соҕуруу диэкки Индигир үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 180 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ
Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (Международная организация труда, кылгатан МОТ, International Labour Organization) — үлэһит дьон интэриэстэрин көмүскүүргэ ананан тэриллибит тэрилтэ.
Дьайыылара
Бу тэрилтэ муус устар 28 күнүн Аан дойдутааҕы үлэ харыстабылын күнүнэн биллэрбитэ. Бу күн дьон санаатын үлэҕэ өлүү уонна эчэйии проблематыгар тардыахтаах. Аан бастаан 2003 сыллаахха бэлиэтэммит.
Атласов Александр Павлович
Атласов Александр Павлович (05.06.1965) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын министерствотын министрэ (2018 сыл муус устар 25-с күнүттэн).
Быһаарыылар
Почетные граждане, известные люди улуса
Ляхов Иван
Ляхов Иван. XVIII үйэтээҕи Усуйаана атыыһыта. Хоту муораҕа түүлээҕи бултуу сылдьан икки арыыны арыйбыт.
Ол туһунан Екатерина II аадырыстаан челобитнайы суруйар уонна ити арыйбыт арыыларын киниэхэ сыһыарарга көрдөспүт.
Екатерина II суругу тутан баран арыылары Ляхов улахан уонна кыра арыыларынан аатыырга дьаһайбыт уонна Уйбаан Ляховка бултуурга быраап биэрбит.
1773 сыллаахха арыыларга иккистээн барар. Ол сылдьан улахан арыыны арыйар. Быраҕыллыбыт олгуйу булан арыыны Олгуйдаах диэн ааттаабыт.
Арыыга үс кыстыыр дьэни туппут. 1790 сыллардаахха Ляхов өлбүт. Ол кэнниттэн арыыларга бултуур быраап Дьокуускайтан сылдьар атыыһыттарга Лев уонна Сэмэн Сыроватскайдарга көспүтэ.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Остяков Иван Яковлевич
Остяков Иван Яковлевич - майор, 1742 сыл бэс ыйын 28 күнүттэн 1743 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Бэрик ыларын иһин ууратыллыбыт.
Кини иннинэ бойобуоданан Павлуцкай Дмитрий Иванович олорбут. Остяков кэнниттэн бойобуоданан статскай советник Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович) анаммыт.
Таҥара үөрэҕин хааччахтара
Таҥара үөрэҕин хааччахтара диэн киһи быһыытын, сиэри тутуһуу ааттанар.
Бары улахан, киэҥник тарҕаммыт таҥара үөрэхтэрэ киһи өйө-санаата араас сиэри-туому, сокуоннары, бэрээдэги тутуһарын, аһара барбатын ирдииллэр, өй-санаа, баҕа санаа аһара баран хаалыытын хааччахтыыллар. Бу үөрэхтэр «Таҥара барытын айбыта» диэн этиилэрэ уонна бары ирдэбиллэрэ, киһи өйө-санаата хаһан да таҥараттан үөһээ, үрдүккэ барар кыаҕа суоҕун быһаараллар, киһи таҥараттан кыратын, өйө-санаата тиийбэтин билинэн таҥараҕа үҥэригэр, тоҥхойоругар күһэйэллэр. Киһи тугу барытын таҥара оҥорорун курдук оҥороро эрэ табылларын өйдөтөллөр.
Бассабыыктар, коммунистар, атеистар салайыыларынан уһун кэмҥэ олоруу өй-санаа сайдыыта ханнык да хааччаҕы билиммэтиттэн аһара бара сылдьыыга тиийэн кэлэн хаалбыта эдэрдэр оҥорор буруйдара, куһаҕан быһыылара, сыыһа-халты туттунуулара эмиэ аһара бара сылдьарыгар тириэрдэн быстах быһыыга түбэһээччилэр, олохторун бэйэлэрэ кылгатааччылар элбээннэр Россия дьонун ахсааннара сылтан сыл аайы аҕыйаан иһэр.
Таҥаралаах, итэҕэллээх буолуу диэн өй-санаа аһара бара сылдьарын хааччахтаан киһи быһыытыгар киллэрэн биэрии ааттанар. Сайдыылаах, үөрэхтээх, сокуоннары, сиэри-туому билэр улахан киһи бэйэтин өйүн-санаатын күүһүнэн бары оҥорор быһыыларын салайан бары ирдэбиллэри толорор күүстээх буоллаҕына оҕо өйө-санаата, билиитэ-көрүүтэ ситэ сайда, тулуура күүһүрэ илигинэ аналлаах хааччахтары тутуһа үөрэнэрэ хайаан да наадатын таҥара үөрэҕэ быһаарар.
Киһи баҕа санаата муҥура суох, кыаҕа эбиллэн истэҕинэ элбээн, үллэн иһэр уратылаах. Таҥара үөрэҕэ диэн өй-санаа үөрэҕэ. Бу үөрэх өй-санаа аһара барарын хааччахтаан киһи буолуу, киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу суолугар киллэрии үөрэҕэ буолар. Сахалар олохторун үөрэхтэринэн өй-санаа хааччахтара манныктар уонна оҕо улаатан өйө-санаата сайдан истэҕинэ уларыйан биэрэн иһэллэр:
1.	Оҕо кыра эрдэҕинэ «Аһара барыма», «Куһаҕаны оҥорума» диэн бобуулары туһаналлар уонна үчүгэй быһыылары хайдах оҥорорго үөрэтэллэр, ийэ кутун иитэллэр.
2.	Өссө улаатан бэйэтин өйө киирэн, ону-маны оҥороро эбиллэн истэҕинэ «Айыыны оҥорума», «Айыы диэмэ» диэн дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорор кутталлаах, куһаҕан диэн аналлаах бобуу оҥоруллар, тугу барытын үчүгэй киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэтэллэр.
3.	Оҕо улаатан улахан киһи буолан баран «Киһи быһыытын кэһимэ», «Сиэри тутус» диэн хааччахтары хайаан да тутуһа сылдьара көрдөнүллэр. Оҕо тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буола үөрэннэҕинэ киһи быһыылаах киһи буола улаатар уонна үйэтин тухары киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.
Таҥаралаах буолуу баҕа санаа аһара барыытын суох оҥорон, «Көҥүлүнэн барбыт» киһи үөскүүрүн аҕыйатан дьон бииргэ олорууларыгар, бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннаһыыларыгар олус улахан туһаны оҥорор.
Таҥаралаах буолуу, таҥараҕа үҥүү диэн дьон оҥороруттан атыннык, тиэрэни, куһаҕаны, айыыны оҥорбоппун диэн билинии уонна ону мэктиэлээһин буолар. Киһи төбөтүн төҥкөччү туттан ылыыта уонна умсары көрүүтэ сыыһаны, куһаҕаны, буруйу оҥорбутун билинэрин бэлиэтиир быһыы уонна өйү-санааны ыраастаныыга, аһара барарын тохтотууга тириэрдэр. Сахалар «Өрө көрөн түһэн» диэн ханнык да өй-санаа хааччаҕын билиммэт, аһара мэник, дьалбаа оҕону этэллэр.
Баҕа санаа олус күүстээҕин, киһини араас кыайыылары ситиһэригэр сирдиирин уонна тириэрдэрин сахалар «Баҕалаах маска ыттар» диэн өс хоһоонноро бигэргэтэр. Ханнык эрэ олус улахан сыалы, баҕа санааны ситиһээри эрэ киһи турар маска ыттан тахсыы курдук ыарахан үлэни оҥорор кыахтанар. Бу этии киһиэхэ баҕа санаа баара хайаан да наадатын быһаарар. Оҕоҕо үтүөнү, үчүгэйи оҥорорго, үчүгэй киһи курдук буолууга дьулуһар баҕа санааны иҥэрии ирдэнэр.
Сахалар оҕолорун «Киһи буол», «Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥор», «Улахан киһи курдук буол» диэн үөрэхтэрэ төрөппүтүн курдук буолууга ыҥырар, кини курдук үтүө киһи буолар баҕа санааны иҥэрэр. Киһилии баҕа санаалары иҥэринэн киһилии быһыылары оҥорор буоллахха «Киһи буолуу» өйө-санаата ситиһиллэр.
Киһи олус түргэнник сайдар баҕа санаатын күүһүнэн элбэх саҥаны айыылары оҥорон, олору олоххо киллэрэн олоҕу иннин диэки сыҕарытар. Туох барыта икки өрүттээҕинэн өй-санаа сайдыыта төһө да үчүгэй курдугун иһин үчүгэйэ уонна куһаҕана тэҥҥэ сайдан тахсалларыттан куһаҕан быһыылар эмиэ элбээн, күүһүрэн хаалыыларын үөскэтэр.
Оҕо баҕа санаата олох сайдан иһиитин таһымын уонна этэ-сиинэ улаатыытын олус аһара барыытын таҥара үөрэҕэ хааччахтаан, тэҥнээн, олоҕу кытта ситимнээн биэрэр. Дьон өйө-санаата олус уһун кэмҥэ сайдан ситиһиэхтээх сыалын аҕыйах сылга, биир киһи үйэтигэр ситиһэ сатаабыт коммунистар баҕа санаалара олоххо кыайан киирбэккэ хаалан бэйэлэрэ мөлтөөн ыһыллан эрэллэр. Баҕа санаа олох таһымыттан аһара барыыта итинник үрэллиигэ тириэрдэр.
Былыргыттан олохтоммут сиэри-туому толорууга, сокуоннары, бэрээдэги тутуһууга ордук кытаанах ирдэбиллээх мусульманнар билигин сайдан, ахсааннара лаппа эбиллэн сайдыылаахпыт диэн ааттанар дойдуларга ыгааһыны үөскэтэллэрэ күүһүрдэ.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ өйү-санааны хааччахтааһына атын; христианскай, православнай, мусульманскай таҥаралар курдук олус тоталитарнайа, диктатурата суох, оҕо өйө-санаата сайдыытын, улаатан истэҕинэ уларыйыытын табатык быһаарар. «Сиэр» уонна «Киһи быһыыта» диэн сахалар өйдөрүн-санааларын хааччахтара сыыйа-баайа, дьон өйө-санаата сайдыытыттан уонна элбэхтэр быһаарыыларыттан тутулуктанан уларыйан биэрэр кыахтаахтар. Өй-санаа бу хааччахтара уларыйан биэрэр уратылара киһи өйө-санаата аһара барбакка, этин-сиинин эрчийэн, үөрүйэх оҥорон сайдыыны, олоҕу уһатыыны ситиһэр кыаҕа муҥура суоҕун быһаарар. (1,79).
Yчүгэйгэ ыҥырар баҕа санааны оҕоҕо үөскэтии уустугунан, уһунунан уонна өйгө-санааҕа куруук хатылаан, өйдөтөн, көннөрөн биэрэн иһии эрэйдээҕинэн таҥара үөрэҕэ диэн өйү-санааны үөрэтии дьоҥҥо олус туһалаах уонна куруук туттулла сылдьарга аналлаах.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Ньымаат (суолталара)
Ньымаат (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах
Тимэх от
300px|thumb|right|Тимэх от Тимэх от (лат. Tanacétum) (пижма) ходуһаҕа, быраҕыллыбыт бааһынаҕа, тыа, суол кытыытыгар, өтөххө сөбүлээн үүнэр. Умнаһын үрдүгэ 40—100 см тиийэр, уустук оҥоһуулаах куорсуннуҥу тырыттаҕас сэбирдэхтээх. Аатын курдук, тимэххэ маарынныыр араҕас өҥнөөх сибэккилэрдээх. От ыйыттан күһүҥҥээҥҥэ диэри сибэккилэнэр.
Чакыр улар
300px|thumb|right|Чакыр улар
Тимэх от
Туттуллуута
Тимэх от көөнньөһүгүн быар, оһоҕос араас ыарыытыгар, лиистигинэн сутуллууга, үөһүрүүгэ тутуннахха, үчүгэйдик көмөлөһөр. Бу от сибэккилэринэн оҥоһуллубут эмп сүрэх үлэтин тупсарар, хаан баттааһынын үрдэтэр, үөс тахсыытын күүһүрдэр дьайыылаах, ас буһарар уорган үлэтигэр туһалаах.
Бу үүнээйини кыра саастаах оҕоҕо, ыарахан дьахтарга туттар көҥүллэммэт. Өр кэмҥэ эмтэннэххэ, тимэх оттон сүһүрүөххүн сөп. Онон быраас сүбэтэ хайаан да наада.
Чакыр улар
Улар эбэтэр чакыр улар, көбдө. (лат. Tetrao urogallus; нуучч. глухарь обыкновенный) — улахан мас көтөрө.
Саха сиригэр улардар икки көрүҥнэрэ баар буолар: хара улар уонна чакыр улар. Чакыр улар кылгас кутуруктаах уонна бүлгүнүгэр эрэ үрүҥ түүлээх, бороҥ көҕүстээх, хара улартан улахан.
Атыыра уонна тыһыта бэйэ бэйэлэриттэн уратылаахтар. Атыыра — бөдөҥ, хара түүлээх көтөр, тыһыта — киниэхэ холоотоххо кыра, бороҥ, окко-маска олордоҕуна биллибэт-көстүбэт өҥнөөх.
Попов Семен Андреевич
Олоҕун олуктара
1944 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр Булуҥ улууһугар Тумат нэһилиэгэр учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Үлэлээбит сирдэрэ
1993 с. — Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. «Чолбон» сурунаал редакциятыгар очерк уонна публицистика салаатын редактора.
Айар үлэтэ
Бастакы хоһоонноро 1965 сыллаахха «Эдэр коммунист» хаһыакка бэчээттэммиттэрэ. Очеркаларын бастакы хомуурунньуга «Сылгы кистиир сыһыытыгар» 1981 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыт. 1994 сыллаахха Г. И. Макаров — Дьуон Дьаҥылы айар олоҕун туһунан чинчийиилэрэ бэчээтэммиттэр.
Эбир (даҕааһын аат)
Эбир — эриэннии чуоҕурдаах. Бу даҕааһын ааты кытта эбириэн диэн өйдөбүл чугас - эриэн буолан көстөр элбэх бытархай чуоҕурдаах, эбирдэрдээх.
Телескоп
Телескоп — халлаан эттиктэрин кэтээн көрөргө аналлаах оптическай прибор.
Улахан Чиистай
400px|thumb|right|Улахан Чиистай нэһилиэк Муома улууһун каартатыгар Улахан Чиистай национальнай нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сааһыр.
Улуус кииниттэн 400 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 750 киһи (2007 сыл).
Ньымаат (булт)
Ньымаат — бултаабыт бултан бэрсии. Ньымаат — булт бастыҥа, балык үтүөтэ, түүлээх талыыта буолар.
Рембрандт
Рембрандт Харменс ван Рейн (Rembrandt Harmenszoon van Rijn, 1606 от ыйын 15 – 1669 алтынньы 4), Недерланд уруhуйдьута уонна офортааччыта. Недерланд историятын бастыҥ уруhуйдьута, Эуропа дьоҕурун историятыгар биир улуу уруhуйдьут буолар. Недерланд алтан үйэтин кэмин биир уhулуччулаах киhитэ буолар.
Эдэр сааhыгар ситиhиилээх мэтириэт уруhуйдьута быhыытынан биллибитэ. Сааhыран баран олоҕо сатамматах, үп-харчы өттүнэн ыарахаттары көрсүбүт. Ол да буоллар кини уруhуйдара уонна гравюралара олоҕун тухары хайҕаналлара уонна биhирэбиллэнэллэрэ. Сүүрбэ сыл устата кини элбэх дьоһуннаах Недерланд уруhуйдьуттарын үөрэппит. Рембрандт бастыҥ ситиhиилээх үлэлэринэн буолаллар үөлээннээхтэрин мэтириэттэрэ, бэйэ мэтириэттэрэ уонна Биибилийэ көстүүлэрин ойуулааhыннара. Бэйэ мэтириэттэригэр Рембрандт бэйэтин бэрдимсийиитэ суох уонна олус истиҥник ойуулуур.
Метеорология
Метеороло́гия (μετεωρο-λογία — «халлаан көстүүлэрин кэтээн көрүү» — Сир атмосфератын тутуутун уонна свойстваларын физика уонна химия өттүттэн үөрэтэр билим. right|thumb|Метеоролог үлэтэ
Метеорологиянан дьарыктанар дьоннору метеорологтар диэн ааттыыллар. Кинилэр сүнньүнэн күн-дьыл, климат уларыйыытын радар уонна спутник туһанан сабаҕалыыллар, Атын метеорологтар барабыытылстыба уонна сэрии тэрилтэлэрэигэр үлэлээн авиация, уунан айаны, тыа хааһаайыстыба, тутуу уобаластарыгар билгэлэринэн хааччыйаллар.
right|thumb| [[Гейдельберг куоракка автоматическай метеостанция]]
Бэс
thumb|200px|Бэс Бэс (, Сосна) — куруук көҕөрөр мастар бөлөхтөрө. Манна 70-ча көрүҥ киирэр. Олортон Саха сиригэр үһэ баара биллэр: Ойуур бэһэ, Сибиир сыалааҕа, Болбукта.
Ойуур бэһэ
Бэс диэн тылынан саха тылыгар үксүн көннөрү эбэтэр атын аата ойуур бэһин ааттыыллар.
Ойуур бэһин ареала
Бэс Саха сирин киин уонна арҕаа өттүгэр тарҕаммыт мас, Өлүөнэ-Бүлүү уонна Өлүөнэ-Алдан өрүстэр ыккардыларыгар, Өлүөнэ, Алдан хочолоругар үүнэр. Саха сирин соҕуруу өттүнээҕи хайаларыгар 800-1000 м дылы үөһэ тахсар. Ареалын хотугу кыраныыссата Бүлүү өрүс үөһээ тардыытынан, кини салаата Марха орто тардыытынан, Эдьигээн бөһүөлэгин хоту өттүнэн, онтон Өлүөнэ уҥа кытылыгар тахсан баран ону кыйа Алдан уҥа кытылын кыйа хоту барар уонна Хабааровскай кыраайга тиийэр.
Тас көстүүтэ, үүнүүтэ, сайдыыта
Бэс 20-45 м үрдүктээх, умнаһын диаметра 20-100 см. Саха сиригэр 30 м дылы үүнэр. Умнаһа толору мас (полнодревесный), аллараа өттө буровато-сиэрэй хайыттаҕас халыҥ хатырыктаах. Үөһээ өттүгэр хатырыга кыһыллыҥы оранж өҥнөөх буолар уонна чараас суба (пленка) буолан арахса турар.
Экологията
Кураанах кумах, кыра туой булкаастаах кумах уонна хайалаах сиргэ таастаах буордарга үүнэр. Буор кыра тууһун тулуйар. Сырдыгы сөбүлүүр, сырдык, паарка тииптээх бэс чагдалары үөскэтэр.
Суолтата
Айылҕаҕа кыра кыыллар уонна көтөрдөр олохсуйалларыгар тоҕоостоох ойуурдары үөскэтэр, манна кинилэр сайдалларыгар сөптөөх аһылыгы булаллар. Кыһын тымныы тыалтан хаххаланаллар. Бэс чагдаларга уонна бэстээх тыаларга тэллэйдэр сөбүлээн үүнэллэр.
Ойуур бэһэ кумахтары уонна алдьаммыт сирдэри мастыырга (облесение), маһынан бөҕөргөтөргө мастартан саамай табыгастаах. Силиһэ үчүгэйдик сайдар буолан кумах сири хамнаппат уонна бэйэтэ да кумахтаах буор тыйыс усулуобуйатын үчүгэйдик тулуйар. Тукулааннарга, холобур, бэс эрэ үүнэр. Атын мас кыайан тулуйан үүнэр кыаҕа суох.
Аат тыл
Аат тыл диэн малы (объегы) бэлиэтиир саҥа ирээтэ уонна "ким/туох" диэн ыйытыыларга хоруйдуур.
Бэс
Суолтата
Норуот хаһаайыстыбатыгар суолтата сүҥкэн.
Аат тыл
Биһигини тулалыыр араас предмети, тыынар тыыннааҕы, айылҕа көстүүтүн, хайааһын аатын бэлиэтиир уонна ''ким? туох?'' диэн ыйытыыга хоруйдуур тыл "аат тыл" дэнэр.
Бэс
Суолтата
Бэс мас үүнэр сирдэрэ (ускуобка иһигэр территория тыатын сабардамыттан бэс төһөтүн ылара көстөр) — Саха Сирэ (57 %), Канаада (75 %), АХШ (41 %), Швеция (69 %), Норвегия (17 %), Дания (11 %), Германия (7,47 %), Польша (30 %), Арассыыйа (87,9 %), Дьоппуон (0,9 %), Кытай (13,1 %).
Аат тыл
Саха тылыгар киһини эрэ бэлиэтиир аат тылга ким? диэн ыйытыы турар. Онтон атын аат тыл барыта туох? диэн ыйытыыга хоруйдуур. Араас предмети суолтатынан бөлөхтөөн ааттыыр тыл уопсай аат дэнэр. Холобур: киһи, ынах, өрүс, күөл.
Аат тыл этии ханнык баҕарар чилиэнэ буолуон сөп. Холобур:
Аат тыл суолтатыгар атын тылы туттуу
Ханнык да омук тылыгар биир саҥа чааһа атын саҥа чааһын суолтатын ылара баар буолар. Холобур, нуучча тылыгар итинник түбэлтэ элбэх: столовая ложка (прилагательное) — столовая открыласъ (существительное); приглашенные школьники (причастие) — приглашенные собрались (существительное). Саха тылыгар итинник эмиэ баар: Оҕо кытаанахтык утуйбут (тус туохтуур). — Утуйбут таҥаскын хомуй (аат туохтуур). — Утуйбут уу аһылыктаах (аат тыл).
Аан дойдутааҕы үлэ харыстабылын күнэ
Аан дойдутааҕы үлэ харыстабылын күнэ — Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (Международная организация труда, МОТ) муус устар 28 күнүгэр бэлиэтииргэ биллэрбит күнэ. Бу күн дьон санаатын үлэҕэ өлүү уонна эчэйии проблематыгар тардыахтаах. Аан бастаан 2003 сыллаахха бэлиэтэммит.
МОТ дааннайынан, үлэ кэмигэр аан дойдуга биир күҥҥэ 5-6 тыһ. киһи өлөр, сыл аайы ити сыыппара 10% кэриҥэннэн үрдүү турар%. Сороҕор дьон өлүүтэ үлэлэтээччи харчытын кэмчилиириттэн тахсар.
Ханс Янсенн
Ханс Янсенн - Голландияттан сылдьар ачыкы маастара. Микроскобу айбыт киһиннэн ааҕаллар. Уонна кини аатынан Марс планетаҕа кратер Янсенн диэн баар.
Ньымаат (сиэр-майгы)
Ньымаат — албыннаһар өҥө, албыннаһыы. Былыргы эргэрбит суолтаҕа уол (эбэтэр кини төрөппүттэрин) аатыттан кэргэн кэпсэтэр киһини, суорумньуну ааттыыллара.
Археология
thumb|250px
Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович)
Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович) — статскай советник, 1743 сыл балаҕан ыйын 19 күнүттэн 1745 сыл ыам ыйын 15 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Дьокуускайга өлбүт.
Археология
Археология — былыргы артефактары хаһан ылан, ону анаалыстаан сир эбэтэр история былыргы чахчыларын реконструкциялыыр наука.
Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович)
Кини иннинэ бойобуоданан Остяков Иван Яковлевич олорбут. Генрих кэнниттэн бойобуоданан "якутский сын боярский" Аммосов Федот анаммыт.
Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич
200px|thumb|right|Мекюрдянов Лаврентий Иннокентьевич Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич (10.08.1927 – 23.04.1997) — балет артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ Иванова Александра Дмитриевна
Дьини коэффициена
Дьини коэффициена диэн статистика үллэhиллиитин кээмэйэ, үксүн барыс тэҥэ суох буолуутун метрикатын уонна баай конденсациятын кээмэйдэригэр туттуллар. 0 уонна 1 икки ардыларыгар баар коэффициенынан быhаарыллар: намыhах Дьини коэффициена барыс эбэтэр баай тарҕаныыларын ордук тэҥин көрдөрөр, онтон үрдүк Дьини коэффициена ордук тэҥэ суох тарҕаныыларын көрдөрөр. Ол курдук 0 ордук тэҥ буолууга сөп түбэhэр уонна 1 ордук тэҥэ суох буолууга сөп түбэhэр. Аан дойдуга Дьини коэффициеннара 0.232 Данияттан 0.707 Намибияҕа дылы араастар. Үгүс көҥүл баhаар иллэрэ 0.25 — 0.50 Дьини коэффициеннаахтар.
Дьини индекса диэн Дьини коэффициена бырыhыанынан көрдөрүллүүтэ, ол курдук Дания Дьини индекса 23.2%.
Дьини коэффициенын Италия статистига Коррадо Дьини айбыта уонна 1912 с. "Уларыйымтыа уонна уларыйбат" (итал. Variabilità e mutabilità) диэн суруйуутугар таhаарбыта.
Көҥүл
Көҥүл диэн киһи баҕа санаатын толоруутугар үөскэтиллэр кыйыа, хааччах ааттанар.
Чыбагылаах
400px|thumb|right|Чыбагылаах нэһилиэк Муома улууһун каартатыгар Чыбагылаах национальнай нэһилиэк. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кулун Өлбүт.
Молдаваан тыла
Молдаваан тыла (limba moldovenească, лимба молдовеняскэ) — ромаан тылларын балкан-роман алын бөлөҕөр киирэр тыл.
Чыбагылаах
Улуус кииниттэн 70 км. хоту диэкки сытар.
Көҥүл
Киһи баҕа санаата куруук хааттара сылдьар курдук, өй-санаа сүр диэн туттунар күүһүнэн хам тутуллан киһи быһыытын аһара барбатаҕына, аһара туттубатаҕына эрэ олох табыллар. Киһиэхэ көҥүл, босхо барыан, туохтан да тутулуга суох буолуон баҕара саныыра иһигэр куруук баар. Бу баҕа санаата биирдэ эмэтэ да буоллар таһыгар тахсыан баҕата киирэн кэлиэн эмиэ сөп. Киһиэхэ көҥүл баран хаалыы кыаллыбата элбэх.
Молдаваан тыла
Билиҥҥи лингвиистэр үксүлэрэ тыл киритиэрийинэн туспа молдаваан тылын араарбаттар, атын румыын түөлбэ тылларын тэҥэ (мунтен, олтен, арделен (трансильван) уонна да атыттар) румыын тылын молдаваан түөлбэ тыла баар дииллэр.
Чыбагылаах
Нэһилиэнньэтин ахсаана 263 киһи (2007 сыл).
Молдаваан тыла
Молдоваттан ураты молдаваан тыла (диалега) Румыния Молдова диэн ааттанар уобалаһыгар, Трансильвания сорҕотугар, Буковинаҕа уонна Украина Одесса уобалаһыгар тарҕаммыт.
Көҥүл
Көҥүл диэн дьоҥҥо суох буоллаҕына табыллар. Бу иннэ-кэннэ ситэ биллибэт курдук дьон бары кэриэтэ истэригэр баҕара саныыр санааларын сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ «Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат» диэн ханна да халбаҥнаппат гына чуолкайдык быһааран, көҥүл диэни суох оҥорон кэбиһэр.
Чыбагылаах
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Көҥүл
Оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан истэҕинэ көҥүлгэ наадыйар, талбытынан, олус түргэнник улаатар баҕа санаатын хоту сылдьыан баҕарара элбээн биэрэр. Кини санаатыгар улахан дьон көҥүллэрэ; табаахтыыллара, арыгы иһэллэрэ, ханна баҕарар сылдьаллара быдан элбэх, ол иһин ону ситиһэ охсоору, тугу барытын, билэрин-билбэтин, саҥаттан-саҥа айыыны оҥороору ыксыыр, улаата охсоору тиэтэйэр.
Оҕо улаатан иһэн көҥүлэ элбиэн, сылдьар сирэ кэҥиэн баҕарар, ол аата көҥүл иһин охсуһар, ону-маны ситиһэ сатыыр. Төрөппүт оҕото оҥорор быһыытын хааччахтаан, «көҥүлүнэн ыыппакка» тугу барытын киһи курдук оҥорор буоларга, киһилии быһыыланарга үөрэттэҕинэ эрэ, оҕото киһи быһыылаах буола улаатарын өйдөөн кыра эрдэҕиттэн иитиинэн-үөрэтиинэн дьарыктанар.
Оҕо билиитэ-көрүүтэ тиийбэтиттэн, сатаан оҥорорго ситэ үөрэнэ илигиттэн, уопута суоҕуттан көҥүлүнэн бардаҕына сыыһа-халты, аһара туттунара элбиириттэн ону-маны саҥаны айара, айыыны, киһи билбэтин оҥороро олус сэрэхтээх, куһаҕаҥҥа кубулуйара үксээн хааларыттан сахалар үөрэхтэрэ оҕону харыстаан, кыра эрдэҕинэ «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэр. Төрөппүттэр оҕо тугу оҥорорун куруук кэтээн көрөн, көннөрөн, үчүгэйи оҥоруу диэки хайысхалаан биэрэн иһэллэрэ хаһан баҕарар наадатын бары билэннэр олохторугар туһаналлар.
Оҕо өйө-санаата сайдан истэҕинэ көҥүлгэ, талбытынан сылдьыыга, туох өйүгэр көтөн түспүтүн, үчүгэйин, куһаҕанын араара барбакка, барытын оҥорууга наадыйар, дьулуһар, баҕара саныыр, ону иитии-үөрэтии күүһүнэн өйө-санаата аһара барарын хааччахтаан киһи быһыытын, сиэри тутуһарга, үчүгэйи уонна куһаҕаны араарарга, бэрээдэктээх буолууга төрөппүттэрэ кыра эрдэҕиттэн ииттэхтэринэ, үөрэттэхтэринэ эрэ оҕолоро киһи быһыылаах буола улаатан олоҕун киһи быһыылаахтык олороро кыаллар.
Олох былыргы кэмнэргэ кыыл курдук өйдөөх-санаалаах киһи тыа быыһыгар соҕотоҕун сылдьар эрдэҕинэ олоҕун таһыма намыһах, талбытынан, баҕатын хоту сылдьар курдук сананар. Оччотооҕу кэмҥэ киһиэхэ көҥүлэ, бэйэтин санаатын атын хааччаҕа суох толороро быдан элбэх эбит. Кэлин сайдыы кэлэн олох тупсан дьон дьиэҕэ-уокка, куораттарга мунньустан бииргэ олорор кэмнэрэ кэлиитигэр араас көрдөбүллэр, ыйаахтар, сиэрдэр-туомнар, сокуоннар, быраабылалар үөскээннэр олоххо киирэн туттуллан барбыттар. Бу кэмнэртэн саҕалаан киһи көҥүлүнэн барара хааччахтанан, элбэх эбии көрдөбүллэри толоро сылдьара хайаан да ирдэнэр.
Олох сайдан өй-санаа эбиллэн истэҕинэ киһи көҥүл сылдьара сарбыллан, аҕыйаан, араас хааччахтар, сокуоннар эбиллэн иһэллэр. Тимир көлө, массыына элбиэҕиттэн ыла суол быраабылалара эбии киирэннэр киһи тулатын көрүммэккэ, бары быраабылалары тутуспакка эрэ кыайан көнөтүк да хаампат буола хааттарда.
Тыа сиригэр, аҕыйах киһилээх алааска олоро үөрэммит дьон элбэх киһилээх куоракка олоро киириилэрэ сайдыыны ситиһии буоларынан, өйгө-санааҕа эбиискэ көрдөбүллэр эбиллэн биэриилэригэр тириэрдэр. Элбэх дьонноох сиргэ сылдьыы киһи киһилии быһыыта элбииригэр, тулуура улаатарыгар, бэрээдэги, сокуоннары тутуһара кытаатарыгар тириэрдэр.
Билигин Европа дойдулара Россия туристара сылдьалларын ыарырҕатар буоллулар диэн И.Гаврильев «Кыым» хаһыакка суруйар. Маннык быһыы үөскээһинэ барыта биһиги дьоммут сынньаммыттарын, аһаабыттарын кэннэ көҥүлүнэн барыылара таһынан таһымныырын кытта сибээстээх.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар этиилэрин билэрэ эбитэ буоллар И.Гаврильев көрсүө, сэмэй дьон баһыйар элбэх буоллахтарына эрэ омукпут ахсаана элбээн, эбиллэр кыахтаныа этэ диэни билиэ этэ. Көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон оҕолоро, сиэннэрэ көрсүө, сэмэй, үлэһит буола улаатаннар, бу аймахтар ахсааннара элбиирин ситиһэллэрин сахалар былыр-былыргыттан билэллэр. Айыыны, киһи билбэтин элбэхтик оҥорор дьон оҕолоро өссө элбэх айыыны оҥороллоруттан сыыһа-халты туттунуулара, аһара барыылара үксээн эдэр олохторун ситэри олорбокко анараа дойдуга аттаналлара элбиир.
Көҥүл, көҥүлүнэн сылдьыы диэн өйдөбүл кыылларга, сүөһүлэргэ эрэ баар эрээри, улахаттар кыралары тутан сииллэр. Киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан көҥүлэ бары өттүнэн хааччахтаннаҕына эрэ табыллар. Киһиэхэ көҥүл диэн суох. Саха киһитэ олоҕун устата сиэр араас көрдөбүллэрин, киһи быһыытын, бары быраабылалары, сокуоннары барыларын билэн, үөрэтэн ханна сылдьарын тухары кытаанахтык тутуһа сылдьара ирдэнэр. Олох сайдан истэҕин аайы киһи көҥүлэ аҕыйаан, араас хааччахтар эмиэ элбээн истэхтэринэ эрэ табыллар. Арыыйда көҥүллүк, талбытынан соҕус сылдьыан баҕарар киһи ыраах тыаҕа, ойуурга сылдьара ордук буолар.
Элбэх дьон олорор, сайдыы кэлбит сирдэригэр киһи быһыылаахтык сылдьыы, бэрээдэги, сокуоннары тутуһуу олоҕу олорууга хаһан баҕарар ирдэнэр. Киһилии киһи олоҕо сиэр хааччахтарын иһигэр сайдар. Сиэри кэһии, тутуспат буолуу, сиэр кыйыатын көҥү түһэн алдьатыы көҥүлүнэн барыыны үөскэтэн киһи быһыыта суох буолуутугар тириэрдэр. Киһи быһыылаах буолуу, ол аата тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буолууну оҕо улаатан иһэн хайаан да ситиһэр туһааннаах көрдөбүлэ буолар.
1. Куһаҕан быһыылары оҥорууга, айыыга көҥүл бэриллибэт, хааччахтанар.
2. Киһиэхэ үчүгэй быһыылары төһө баҕарар элбэҕи оҥорууга көҥүл бэриллэр.
Куһаҕан быһыылары оҥорууга, айыыга көҥүл бэриллибэтэ сир үрдүгэр куһаҕан быһыылар аҕыйыылларыгар тириэрдэр соҕотох суол буолар. Дьон куһаҕаны айан, хара айыыны оҥорон кэбиһэллэрэ аҕыйаатаҕына эрэ үчүгэй быһыылар элбиир кыахтаналлар. Сахалар "айыыны оҥорума" диэн үөрэхтэрэ ити быһаарыыны тутуһар.
Көҥүл бу курдук икки өрүттээхтик туттулларын сахалар айыы диэн тыллара икки өрүттээҕэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны айыыга холбуу туттуллара быһаарар. Айыы үчүгэй, үрүҥ, эбэтэр куһаҕан, хара диэн араарыллан, быһаарыллан этиллэрэ хайаан да толоруллуохтаах өй-санаа көрдөбүлэ буолар.
Олох сайдан истэҕинэ дьоҥҥо көҥүл диэн аҕыйаан иһэр уонна сахалыы сиэр диэн кыйыа иһигэр эрэ көҥүллэнэр, итини тэҥэ, өй-санаа тутулуктарын быһаарар айыы диэн тылбытын харыстыырбыт, уларыта сатаабаппыт ирдэнэр. (1,38).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
Дьэллэҥэ
Дьэллэҥэ (Дьэллэҥэ чолбон, Венера) диэн Күнтэн иккис планета. Эргийэр иитэ 224.7 күн. Түүҥҥү халлааҥҥа сандааран көстөр. Чолбон Cирдиҥи чолбоннор ахсааннарыгар киирэр.
thumb|left|250px
Венера сир группатыгар киирэр планета буолар, тоҕо диэтэххэ кини кытаанах таас ньуурдаах, ис күн систиэмэтин атын планета курдук. Астрономнарга тыһыынчанан сыл Венераны билэллэр. Былыргы римляннар "таптал уонна кэрэ таҥара" диэн ааттаммыттара.
Венера-ыйтан ураты, түүҥҥү халлааҥҥа саамай чаҕылхай буолар. Кинини сороҕор сарсыардааҥы сулус эбэтэр киэһээҥи сулус диэн ааттыыллар, күн тахсыан аҕай иннинэ илэ хараҕынан көрөргө чэпчэкитик көстөр. Атын кэмҥэ күн киириитин кэнниттэн тута көрүөххэ сөп. Венера сиргэ планетаттан ордук чугас.
Венераҕа ардыгар планетаны-сир эдьиийин ааттыыллар, тоҕо диэтэххэ кинилэр кээмэйдэринэн уонна гравитацияларынан олус майгыннаһаллар. Атын планеталар олус араас. Венера салгына диоксид углеродаттан турар халлааныгар сернай кислоталаах былыттардаах.
Халыҥ атмосфераттан сылтаан ньууру көрөр уустук. Сүүрбэ биирис үйэҕэ диэри үгүс дьон онно олох буолуон сөп дии санаабыттар. Венера ньуурунгар сиртэн халлаан баттааһына 92 төгүл күүстээх. Венераҕа спутниктара суох. Венера атын былааннарынан бэйэтин тула эргийиитэ атын өрүтүгэр эргийэр.
Кинини сороҕор "сир өһүөннээх игирэ аҥаара"диэн ааттыыллар.
Аллайыаха улууһун үтүөлээх дьоно
Аллайыаха улууһун үтүөлээх дьонноро Бу тиһиккэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.
Тиһилик
Александров Павел Петрович Барановскай Николай Мартынович Воронов Александр Николаевич Дохунаев Степан Петрович Дуткин Василий Иванович Едукин Егор Васильевич Жиркова (Москаленко) Людмила Ильинична Карельская Наталья Сергеевна Киселев Алексей Васильевич Киселев Куприян Алексеевич Крылов Виктор Павлович Лебедев Михаил Николаевич Михайлова Анна Алексеевна Муратов Алексей Александрович Носик Вера Григорьевна Орехова Валентина Степановна Павлюкк Зинаида Алексеевна Рак Анатолий Дмитриевич Сивцева Анна Васильевна Слепцов Алексей Афанасьевич Слепцова Ульяна Ивановна Стручков Борис Николаевич Стручков Владимир Гаврилович Стручков Иван Николаевич Стручкова Рева Ивановна Терентьев Николай Иннокеньевич Уваровская Анна Гавриловна Ходырева Алевтина Гавриловна Черемкин Константин Алексеевич Чикачева Аграфена Петровна Шахов Иван Константинович Щелканов Иосиф Николаевич Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар ), эбэн биэриҥ.
Микроскоп
Микроскоп — оптическай прибор, киһи хараҕар кѳстүбэт этик тутулун улаатыннаран кѳрѳргѳ, үѳрэтэргэ аналлаах. 1500–2000 тѳгүлгэ тиийэ улаатыннарар кыахтаах микроскоптар бааллар, отнон электроннай микроскоптар кыахтара ѳссѳ улахан.
Микроскобу практикаҕа туттуу ньымалара уонна технологиялара холбуу ылыллыбыта микроскопия диэн буолар.
Оҥоһуллуутун остуоруйата
Бастакы оҥоһуллубут микроскоптар оптическай этилэрэ. Кинилэри аан маҥнай айбыт киһини ыйар уонна ааттыыр олус ыарахан. Ол курдук голландияттан сылдьар ачыкы маастарын Ханс Янсены уонна кини уолун  бастакы микроскобу 1590-с айбыттар диэн сорох чинчийээчилэр ааҕаллар. Онтон сорохтор Иоанн Липперсгей диэки туруналлар, кини бастакы телескоп айааччыта буолар. Сотору кэминэн, 1624 сыллаахха Галилео Галилей бэйэтин араарыллар микроскобун кѳрдѳрѳр, инники аата «оккиолино» диэн. Сыл ааһан баран кини академиятааҕы табаарыһа Джованни Фабер саҥа оҥоһукка термин толкуйдаан биэрэр - микроскоп.
Оҥоһуута
Микроскоп икки чаастан турар: механическай уонна оптическай.
Оптическай микроскоптар
Киһи хараҕа айылҕа оптическай системата буолар. Оптическай микроскоптар 2000 тѳгүл улаатыннарар күүстээхтэр. Кинилэр тимир олохтооһуннаах остуолга сыһыарыллан сылдьар объекивтан уонна окуляртан тураллар. Билиҥҥи микроскоптарга куруутун сырдатар, резкаһы уонна конденсатор миэстэтин уларытар биинтэлэр баар буолаллар.
Электроннай микроскоптар
Электрон сүүмэҕэ микроскопияҕа туттуллар. Электрон зарядтаах частица, ол иһин кинилэри электромагнитнай линзаларынан фокустуур чэпчэки. Электроннай микроскоп улаатыннарар күүһэ оптическайтан 1000–10000 тѳгүл улахан.
Зондунан сканирируйдуур микроскоптар
Бу маннык микроскоптар эттик ньуурун зонд кѳмѳтүнэн сканердыыллар. Зондунан сканируйдуур микроскоптар саҥа туттуллууга киирэн эрэллэр. Кинилэр чугаһатар күүстэрэ электроннай микроскоптарга тэҥнээхтэр, онтон сорох кээмэйдэринэн ситэллэр.
Рентгеновскай микроскоптар
Рентгеновскай микроскоптар олус кыра эттиктэри кѳрѳргѳ аналлаахтар.
Васильев Георгий Митрофанович
200px|thumb|right|Васильев Георгий Митрофанович Васильев Георгий Митрофанович (27.12.1908—23.09.1981) — литературовед, кириитик, тылбаасчыт, тыл үөрэҕин хандьыдаата. 1938 сылтан ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.