cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үҥүү
Кавалерия үҥүүтэ
Бастакы аттаах сэрииһиттэр скиифтэр үҥүү оннугар быраҕыллар дротиктары туттар этилэр. Бастакы дьиҥнээх үҥүүнэн сэбилэммит аттаах сэрииһиттэр Былыргы Грецияҕа уонна Македонияҕа баар буолбуттар. Саҥа сэп ыйааһынын киинэ противовес көмөтүнэн кэннигэр сыҕарытыллыбыт көннөрү уһун үҥүү эбит. Бу саҕана ыҥыырдара иҥэһэтэ суох буолан аттаах үҥүүһүттэр өстөөҕу үөһэттэн өтөрү эрэ түһэллэр эбит. Онон, итинник үҥүү чугаска эрэ туттуллар кыахтаах этэ - гректэр уонна македония сэрииһиттэрин үҥүүтүн уһуна 180 см, римляннар киэнэ - 250 см, биир киилэ кэриҥэ ыйааһыннаахтара.
Сотору кэминэн уһун үҥүүнү сариссаны эмиэ туттарга албас толкуйдаабыттара - атынан сүүрдэн иһэн охсууттан охтумаары 420 см уһуннах үҥүүнү тирии курдарынан ыҥыырга баайар буолбуттара. Ол гынан баран маннык үҥүү алҕас сиргэ, тааска эбэтэр маска саалыннаҕына аттаах киһи атын кытта охтор куттала суоһаабыта. Ол иһин үҥүү угун тостумтуо гынар буолбуттара. Оннук сэрииһиттэр (катафракталар) Парфия уонна Византия армияларыгар киэҥник тарҕана сылдьыбыттара.
350px|thumb|Пиикалаах Ураал казаактара Иҥэһэни айбыттарын кэнниттэн аттаах сэрииһит пииката улаханнык уларыйбакка XX үйэ саҕаланыытыгар диэри кавалерия сэбилэниитигэр сылдьыбыта. Кэнники аттаах сэрииһит үҥүүтүн оҥоһуута маннык: 290-340 см уһуннаах уктаах, ыйааһына 2,3-3,3 кг, тимир түөрт кырыылаах эбэтэр лэппэҕэр уһуктаах, противовестаах.
Сэдэх Миитэрэй
__ИНДЕКС__ __ССЫЛКА_НА_НОВЫЙ_РАЗДЕЛ__
.mw
.mw диэн Малауи үрдүк таhымнаах ил домена.
Чили песота
Чили песота (бэлиэтэ:$ ; кода: CLP) диэн Чили валюталара.
HDI
HDI, КСИ, — Киhи сайдыытын индексэ (ИРЧП — Индекс развития человеческого потенциала) — ХНТ сыллааҕы глобальнай отчуота. Манна дойду төһө сайдыбытын көрдөрөллөр, демократия уонна экономика төһө баланса хамсаабытын учуоттуур.
Туллуктар уустара
Туллуктар уустара (, Род Пуночки) — татыйыктыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаахтар бөлөхтөрө.
Винокурова Надежда Ивановна
200px|thumb|right|Винокурова Надежда Ивановна Винокурова Надежда Ивановна — лингвистика философиятын доктора.
Святополк I Владимирович Рюрикович
Святополк I Владимирович Рюрикович (хос ааттара: Окаянный) - Русь алтыс уонна тохсус салайааччыта, бастаан 1015-1016 сылларга салайбыт. Дьиҥнээх аҕата Ярополк, онон Ярополчич диэн ааттаныахтаах эбит. Киинэ: Киев. Владимир кинээс өлбүтүн кэннэ хаайыыттан тахсан ыраахтааҕы буолбут. Быраатыттан Ярославтан хотторон баран Польшаҕа аҕа кынныгар Болеслав кинээскэ күрээбит. Онтон Ярославы аҕа кынна Болеслав I Пяст Буг таһыгар үлтүрүтэн Киевка киирбитин кэннэ кэлсэн, 1018-1019 сылларга ыраахтааҕы буолбут. Онтон Ярослав дружината иһэрин истэн печенегтарга күрээбит.
Дойдуну кини иннинэ быстах кэмҥэ Польша кинээһэ Болеслав I Пяст салайбыт диэххэ сөп, кини кэнниттэн - Ярослав I Владимирович Рюрикович.
Билибин Юрий Александрович
200px|thumb|right|Билибин Юрий Александрович Билибин Юрий Александрович (1901-52), геолог, ССРС Наукаларын Академиятын чилиэн-корреспондена (1946). Металлогенияҕа уонна көмүс үөскээһинигэр үлэлэрдээх. ССРС хотугулуу-илин өттүгэр (Халыма тардыытыгар) көмүстээх сирдэри булуу кыттыылааҕа. ССРС Илин бириэмийэтин 1946 ылбыта.
Санкт-Петербурга Васильевскай Арыы Большой проспегар, 56 нүөмэрдээх дьиэҕэ 1984 с. өйдөбүнньүк гранит дуоска ыйаабыттара. Онно суруллубут: «Бу дьиэҕэ 1925 сылтан 1949 сыллаахха дылы уһулуччалаах сэбиэскэй геолог, Ил бириэмийэтин лауреаата, ССРС Академияларын чилиэн-корреспондена Юрий Александрович Билибин олорбута»
Солумсах
Солумсах диэн аһара баран саҥаны билэ, көрө сатааһын ааттанар.
Өй-санаа өйдөбүллэрэ уһун кэмҥэ үөскүүллэр уонна хас да көлүөнэ дьон олохторун устата боруобаны бараннар куруук туттуллар үгэстэргэ кубулуйан билигин да туттулла сылдьаллар. Улуу Октябрьскай революция (1917) дьон өйүн-санаатын буккуйуутун, сыыһатын үс көлүөнэ дьон олохторун устата бэрэбиэркэлээн, олорон көрөн, боруобалаан, кэһэйэн баран дьэ билэн, билигин кэлэн ону көннөрө, олохпутун уларыта, урукку, революция иннинээҕи оннугар түһэрэ сатыы сылдьабыт.
Саҥаҕа, солуҥҥа тардыһа, билэ-көрө сатааһын аһара барыыта солумсах диэн соччо үчүгэйэ суох өйдөбүллээх, куһаҕан тылынан этиллэрэ олоҕо суох буолбатах. Саҥаны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааһын сыыһа-халты буолан тахсара элбэҕинэн куһаҕан быһыыны элбэтэрин таба өйдүөххэ, олору оҥорорго ордук сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр. Коммунистар олоҕу төрдүттэн уларыта тутан олус улахан сыыһаны оҥорбуттарын үс көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэнниттэн биирдэ билэн уларыта сатыы сылдьабыт.
Барыга-бары аһара баран солумсаҕырыы, билэ-көрө сатааһын кэмнээх-кэрдиилээх буолара ордук, киһи оҥорор быһыылара икки аҥы; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах буолан тахсаллара хаһан да уларыйбат. Саҥаҕа, солуҥҥа оҕустаран иһии быстах кэмнээх буоллаҕына солумсаҕырыы диэн ааттанар.
Солуну, саҥаны аһара баран билии-көрүү солумсах буолууга тириэрдэр. Эр дьон солумсахтарынан дьахталлары лаппа баһыйар кыахтаахтара айылҕаларыттан тутулуктаах. «Сунул, вынул да пошел» диэн этии эр дьон солумсахтарын уонна онтулара улахан эрэйэ суоҕун ырытан быһаарыы буолар. Онтон дьахталлар солумсаҕырыыттан ордук элбэхтик эрэйдэниэхтэрин, улаханнык ночоотуруохтарын сөп.
Солумсах диэн тыл куһаҕан өйдөбүлэ билигин дьахталлар ахсааннара элбэҕинэн уонна бу тылы чахчы сөбүлээбэттэриттэн былыргытыттан хата уларыйа илик.
Сэбиэскэй былаас саҥаны айыы “үчүгэй” диэн этэриттэн тирэх ылан тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн саҥаны, урут биллибэти билэри бэлиэтиир, солумсах диэни үөскэтэр тылбытын "сонун" диэн атын өйдөбүлү биэрэр тылга уларыта сатаабыттара ыраатта. Суруйааччылар Аҕа дойду сэриитин иннинэ суруйбут суруйууларыгар солун диэн тылы элбэхтик тутталлара.
«Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх» диэн этиигэ аһара баран саҥаны билэ-көрө сатааһын, солумсах буолуу сөп түбэспэт. Киһи биир туруоруммут сыалын ситиһэригэр, атыттарга аралдьыйара аҕыйаатаҕына эрэ табылларын солумсах буолуу суох оҥорор. Саҥаны билии-көрүү аһара элбээһинэ солумсаҕырыыга тириэрдэр, онтон солумсаҕырыы үгэскэ кубулуйдаҕына солумсах буолуу үөскүүрүттэн туһалаах үлэ-хамнас биллэрдик аҕыйыыр.
Билигин тыабыт сиригэр үлэһиттэр аҕыйааһыннара, барыылара эдэрдэрбит солумсаҕыра сылдьыылара аһара элбээбитин биллэрэр. Туһалаах да буоллар ыарахан үлэни-хамнаһы хаалларын атын, чэпчэки үлэни көрдөөһүн солумсаҕырыыттан эмиэ эбиллэр.
Нууччалар саҥаларын уларытан тыһы ыты сука дииллэрин оннугар девочка дииллэрэ элбээн иһэр. Биһиги дьоммут маны үтүктэ охсон тыһы ыттарын кыыс, онтон атыыр ыты уол диэн ааттаан ыҥыран бардылар.
Бу солумсах быһыы дуу эбэтэр омук өйүн-санаатын соруйан буккуйуу дуу? Ордук солумсах буолууга маарынныыр. Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн тылбытын "сонун" диэнинэн уларытаннар дьон солумсах буолууларын суох оҥорбут курдуктарыттан солумсах буолуу улаатан таҕыста. Дьон солумсахтара, үчүгэйин уонна куһаҕанын араарбакка эрэ саҥаттан саҥаны, үчүгэйтэн үчүгэйи эккирэтэ сатыыллара аһара баран тыа сирин үлэтэ хаалла.
Үтүө санаалаах дьон бары киһилии быһыылар элбиэхтэрин, куһаҕан быһыылар аҕыйыахтарын баҕаралларыттан аһара солумсах буолуу куһаҕан өйдөбүллээҕэ быһаарыллар. Дьон бары субу оҥорор быһыыларын таба сыаналаан, киһилии быһыыларга тирэҕирэн быһаардахтарына, ордук эдэрдэр, оҕолор солумсах буолууларын хааччахтааһын киһилии быһыылаах буола улааталларыгар тириэрдэрин билэллэр, олохторугар туһаналлар. (1,44).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2013. - 108 с.
.mx
.mx диэн Мексика үрдүк таhымнаах ил домена.
Габриэль Крамер
Габриэ́ль Кра́мер (Gabriel Cramer, от ыйын 31 1704, Женева, Швейцария—тохсунньу 4 1752, Баньоль-сюр-Сез, Франция) — Швейцария математига, Иоганн Бернулли үөрэнээччитэ уонна доҕоро, "линейнай алгебра" төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
Олоҕун олуктара
Крамер боронсуус тыллаах быраас дьиэ кэргэнигэр Швейцарияҕа 1707 сыллаахха төрөөбүтэ. Оҕо эрдэҕиттэн математикаҕа дьоҕурдааҕын көрдөрбүтэ. 18 сааһыгар диссэртэссийэ көмүскээбитэ. 20 сааһыгар Женева университетыгар философия хаапыдыратыгар преподаватель дуоһунаһыгар сайабылыанньа биэрбит. 3 хандьыдаат үһүөн үчүгэй таһымнаахтарын көрдөрөннөр, магистрат туспа математика хаапыдыратын тэрийэн үһүөннэрин үлэҕэ ылбыта, уонна бэйэлэрин харчыларыгар уочаратынан айанныыр быраап биэрбитэ.
Бэстээх (суолталара)
Бэстээх хас да суолталаах тыл.
Өссө маны көр
Аллараа Бэстээх
Иккис Күүлэт нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Улуус кииниттэн 185 км хоту диэкки сытар.
Кыбыылаах окко киирии
Сахалар былыр-былыргыттан киһи майгына хайа эрэ өттүнэн киһи быһыытыгар тиийбэтэҕинэ сүөһүгэ тэҥнээн көрөллөр. Куһаҕан майгыннанан ылар киһини көннөрөөрү, тупсараары «Сүөһү курдук буолума» диэн тохтото, өйдөннөрө сатыыллар. Сүөһү курдук буолуу киһи быһыытыгар сөп түбэспэт саамай куһаҕан майгы буоларын бэлиэтээн этэллэр.
Иккис Күүлэт нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 427 киһи (2007 сыл).
Chevrolet
Chevrolet диэн General Motors оҥорор аутомобил брэнда. GM атыытынан бастыҥ маарката.
Кыбыылаах окко киирии
Саха дьонугар итини тэҥэ «Киһи эриэнэ иһигэр, сүөһү эриэнэ таһыгар» диэн киһи уонна сүөһү майгыларын тэҥнээн көрүүгэ аналламмыт, өйдөрүн-санааларын таһымын өссө чуолкайдаан биэрэр өс хоһооно баар.
Иккис Күүлэт нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Кыһыҥҥы суол.
Кыбыылаах окко киирии
Бу өс хоһооно киһи өйө-санаата сүөһү өйүгэр-санаатыгар маарынныыр өрүттээҕин биллэрэрин таһынан тупсан, үчүгэй санааланара, ис, кистэлэҥ санаата биллибэтиттэн олус ыарахан буолуохтааҕын бэлиэтиир. Бу этии киһи майгына хаһан даҕаны көммөт буолуон сөбүн эмиэ утарбат. Эриэн сүөһү куруук баар буолуохтааҕа чуолкай буоларынан, дьон барыларын майгылара көнөрө улахан уустуктардааҕа биллэн тахсар.
Саха дьоно уһун үйэлэр тухары ынах, сылгы сүөһүлэри көрөн-истэн улаатыннаран, олор майгыларын дириҥник үөрэппиттэр. Алҕас туттаран, кыбыы аанын аһаҕас хаалларан дуу эбэтэр биир эмэ күрүөһүт сүөһү күрүөнү алдьатан, сүөһүлэр оттоох кыбыыга киирэн хааллахтарына, майгылара соҕотохто уларыйарын, үчүгэйтэн үчүгэйи, минньигэһи сиир баҕалара аһара барарын бэлиэтии көрбүттэр.
Көрөр-истэр дьон сүөһү баар суох баҕа санаатын билэллэр. Хайдах эмэ гынан тото-хана аһыахха, үчүгэйи, минньигэһи талан сиэххэ диэн буолар. Сүөһүгэ бу баҕа санаа туолуутун муҥур уһуга хайдах эрэ кыбыыга киирдэххэ туолар суолга киирэр. Бу балаһыанньаҕа сүөһү майгына чаҕылхайдык арылларын былыргы сахалар бэлиэтээн дьону үөрэтэргэ аналлаах өс хоһооно оҥостубуттар.
Бэйэтигэр туһалааҕы оҥостуу, бэйэ иннин көрүнүү саамай дьиикэй көстүүтэ сүөһүлэр оттоох кыбыыга киирдэхтэринэ биллэн тахсар. Манна ким урут түһэн, иҥэмтэлээх өттүттэн элбэхтик ыстаабыт барыстанан тахсар. Кэнники хаалбыт кыраларга дэлби тэпсиллибити да хаалларыахха сөбө, бастаан иһэччилэргэ лаппа барыстанар кыаҕы биэрэр. Төһө эмэ улахан кэбиһиилээх оттон, үчүгэй өттүн, ортотун дьөлө хаһан сиэн баран, сиэбиттэрин ордугун үлтү тэпсэн туох да туһаҕа турбат хотуул оҥорон таах хааллараллар.
«Кыбыылаах окко киирии» диэн өс хоһооно үөскээһинигэр сүөһү эмискэ элбэх аска-үөлгэ түбэстэҕинэ, кыбыыга киирэн хааллаҕына майгына хайдах курдук уларыйа охсоро олук буолбут. Бу өйдөбүл аҥардас сүөһүлэргэ эрэ сыһыаннаах буолбакка, дьоҥҥо эмиэ баара биллэн олохпут уларыйан ылбыт кэмигэр чуолкайданна.
Киһи бэйэтин быстах баҕатын кыана туттубатаҕына, кыбыыга киирбит сүөһү курдук буолар. Киһи майгынын маннык уларыйыыларын Россияҕа ыытыллыбыт приватизация хампаанньата ырылыччы арыйда. «Социализм» кэмин саҕана биир тэҥ соҕус олохтоох дьонтон, кылгас кэм иһинэн Америка улахан баайдарын кытта тэҥҥэ тардыһар баайдаах дьон үүнэн тахсыталаатылар. Уһун кэмҥэ уопсайга, бары бииргэ үлэлээн-хамсаан мунньуммут баайдарын-малларын киһилии соҕус өйдөөх-санаалаах дьон, бэйэлэрин өрүсүһэр баҕаларын арыычча кыана туттан, аһара барбакка, кыаммат соҕус өттүлэрин таах хаалларбакка эрэ үллэстиэхтэрэ этэ.
Киһи маннык быстах баҕа санааларыгар бас бэринэн бэйэтин эрэ иннин аһара көрүнэр буолуута, салайар былаас хайдаҕыттан быһаччы тутулуктаах. Урукку «коммунистар» былаастара баһылаан олорбут кэмигэр демократия, суут-сокуон былааһа диэн суох этэ, соҕотох партия салайара. Албын үрдүкү сууттар партия салайааччыларын ыйыыларын эрэ толороллоро. Оччотооҕу кэмҥэ салайааччылар туспа былаастара үөскээбитэ диэн билинэллэр. Билигин ол салайааччылар Россияны ырыынакка киллэриигэ сирдииллэриттэн бэлэмҥэ тииһинэ сатааччылар элбэхтэр.
Үллэстии кэмин саҕана аһара туттунааччылар былдьасыһан-тарыһан туох эмэ баайга-малга тииһиммиттэриттэн билигин көрсүө, сэмэй буолуу, үлэни-хамнаһы кыайыы диэн олох тутаах өйдөбүллэрэ хаалан сылдьаллар. Ону-маны үллэстии, бэлэмҥэ тииһинии аны хаалан турар.
Ырыынак олоҕо сайдан, сокуоннары тутуһуу кытаанан истэҕинэ үлэни-хамнаһы сайыннарааччылар, көрсүө, сэмэй майгылаах, кыайыылаах үлэһиттэр сыыйа-баайа инники күөҥҥэ тахсан иһиэхтэрэ. Кыайыылаах үлэ эрэ омугу сайыннарар.
Киһи киһилии майгыланара олус уустук уонна уһун кэмҥэ ситиһиллэр ыарахан үөрэх буолара дакаастанар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүттэрэ киһилии майгыга ийэ кутун ииттэхтэринэ, үөрэттэхтэринэ эрэ ити, үчүгэй майгы үөскээн өйүгэр-санаатыгар олохсуйара быһаарыллар. (1,15).
Туһаныллыбыт литература
1. "Кыым" хаһыат. 20.09.2001.
Чад (күөл)
Чад күөлэ — чычаас, дириҥэ 4–7 м. Сөҥүүттэн, өрүс халаанныырыттан иэнэ улаханнык уларыйар, ардахтаах кэмҥэ арыт икки төгүл кэриҥэ улаатар. Биэрэгэ олус бадараанныйар.
.my
.my диэн Малайзия үрдүк таhымнаах ил домена.
B гепатиттан харыстаныы
«В» гепатит диэн туох ыарыыный?
Быар ы сүһүрдэр бу ыарыы төрүөтүнэ «В» гепатит вируһа буолар. Үксүгэр дьон бу вируһунан сутуллан ыалдьыбыттарын билбэккэ сылдьан бэйэлэрэ үтүөрүөхтэрин сөп. Сорохтор грипп ыарыытын курдук эмискэ ыалдьаллар, киһи тириитэ уонна хараҕын үрүҥэ саһарар. Гепатит вируһунан сутуллубут дьонтон 10 бырыһыаннара быар олохсуйбут ыарыытыгар ыллараллар, онтулара цирроз уонна быар рагар тириэрдиэн сөп.«В» гепатит вируһун ильдэ сылдьааччы – бу этигэр-хааныгар вируһу дьарҕа курдук илдьэ сылдьар киһи. Ол аата кини саһарар ыарыы ны аһарбытын да кэннэ, этигэр хааныгар гепатит вируһа хаалан хаалар. Элбэҕэ суох да буоллар вирус киһи олоҕун тухары баар буолуон сөп. Дьон үксүгэр бэйэлэрин доруобай курдук сананаллар, ыалдьыбаттар, ыарыы бэлиэлэрэ суох буолар. Сороҕор хас да сыл буолан баран хроническай быар ыарыытынан, цирроһунан эбэтэр быар рагынан ыалдьыахха сөп.
«В» гепатит вируһа хайдах тарҕанарый?
Сыстыганнаах саһарар ыарыынан ыалдьыбыт киһи эбэтэр «В» гепатит вируһун илдьэ сылдьааччы эр киһи уонна дьахтар сыһыаннаһыытын нөҥүө, хаан эбэтэр этин атын убаҕастарын дьоҥҥо нөҥүө ыарыыны тарҕатыан сөп.
«В» гепатикка сутуллуохтарын сөп:
Дьиэ кэргэҥҥин эбэтэр бииргэ олорор дьоҥҥун бырааска баран бэрэбиэркэлэтэллэрин ситиһиэххэ,кинилэр ыалдьа илик буоллахтарына вакцина ылыахтарын наада.Хаһан да кимиэхэ да тиис суунар суоккаҕытын, бытык хорунаргытын, маникюрнай уонна да атын туттар тэрилгитин биэрбэт буолуҥ, тоҕо диэтэххэ, биллибэт-көстүбэт буоллалар да хааннаах буолуохтарын сөп. Тиискитин эмтэнэргитигэр уонна да атын түбэлтэлэргэ кыбыстыбакка вируһу илдьэ сылдьаргыт туһунан бырааска этэри умнумаҥ. Оччогоҕо кинилэр доруобуйаларын харыстыылларыгар миэрэлэри ылыахтара. Өскөтүн эһиги оҕолоноору сылдьар буоллаххытына, вируһу илдьэ сылдьаргыт туһунан бырааһыы сэрэтиҥ, оҕоҕут төрөөт «В» гепатит утары вакцинаны ылыахтаах. Донор быһыытынан хаһан да хааҥҥытын биэримэҥ. Өскөтө эһиги хааҥҥыт туттар тэрилгэ таммалаабыт буоллаҕына, уунан сууйуҥ, онтон хлор испиэскэтин суурадаһынан (хлор испиэскэтэ, 1 өлүүтэ уу) кутан 10 мүнүүтэ туруоран баран сотуҥ. Хлор испиэскэтэ «В» гепатит вируһун суох оҥорор.
Диетаҕа туох эмэ сүбэлэр бааллар дуо?
Арыгы быары алдьатар, онон арыгыны иһэртэн туттунуҥ. Быаргыт улаханнык ыалдьыбат буоллаҕына, улахан диэтаны тутуһуу ирдэниллибэт. «В» гепатит вируһун илдьэ сылдьааччы буоллубут диэн куттанымаҥ, кыбыстымаҥ. Үөһэ суруллубуту тутуһар буоллаххытына эһиги хаһан да тулалыыр дьоҥҥутугар ыарыы төрүөтүнэн буолуоххут суоҕа. Эһиги ыарырҕатар боппуруостаах буоллаххытына бырааскытыттан ыйытыаххытын, сүбэлэтиэххитин наада.
Туһаныллыбыт литература:
Газета "Саха сирэ", с.10, От ыйын 1 күнэ, 2000с.
Түнгүрээдэп Захар Тимофеевич
200px|thumb|right|Түнгүрээдэп Захар Тимофеевич Түнгүрээдэп Захар Тимофеевич - Саха ССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
1915 сыллаахха балаҕан ыйын 5 күнүгэр Таатта улууһун Тана нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүт. Чөркөөххө сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэн баран улахан дьону ааҕараг-суруйарга үөрэтиигэ кыттар, улуус общественнай үлэтигэр кыттар.
1932-1940 сс. комсомуол үлэтигэр сылдьар: Тааттааҕы, Ленскайдааҕы, Дьокуускайдааҕы комсомуол райкомнарыгар пропаганда салаатын сэбиэдиссэйинэн уонна Саха сиринээҕи комсомуол обкуомугар.
1940-1942 сс. Саха АССР Главлитыгар политредакторынан, онтон республика хаһыаттарын цензорынан. 1942-1957 сс. араадьыйа комитетыгар араас дуоһунастарга үлэлиир.
Бу сылларга Саха госудаственнай пединституутун, Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрэр, онтон кэтэхтэн аспирантуураҕа киирэр. Диссертациятын аата: "Образование и укрепление якутской социалистической нации".
1957 сылтан 1961 сыллаахха дылы З.Т. Тюнгюрядов Ойуунускай аатынан государственнай музыка уонна драама театрын дириэкэринэн үлэлэбитэ. Став директором театра, он активно участвовал в проведении Вечеров якутского искусства и литературы в г. Москве. В период его директорства были поставлены драма "Красный шаман" П.А. Ойунского, комедия "Лэкиэс" С.П. Ефремова, пьесы "От имени якутов" С.П. Данилова, "Сайсары" Суорун Омоллоона. На сцене театра были поставлены балеты "Бахчисарайский фонтан" Б. Асафьева (1958), "Лауренсия" А. Крейна (1959), "Полевой цветок" М. Жиркова и Г. Литинского (1960), а также "Лебединое озеро" П. Чайковского. В 1959 г. состоялась премьера оперы композитора Г.А. Григорьяна "Лоокуут и Нюргусун".
1975 сыл тохсунньу 1 күнүгэр өлөр. З.Т. Тюнгюрядов в апреле 1962 г. назначается ее директором в Якутской республиканской библиотеки им. А.С. Пушкина. Работая директором, З.Т. Тюнгюрядов отдает все свои силы, знания развитию библиотечной сети в республике, разрешению важнейших проблем библиотеки. Он много внимания уделял пропаганде литературы о родном крае, книг на якутском языке и языках малочисленных народов Севера. С этой целью был создан отдел национальной и краеведческой литературы и сектор литературы народов Севера. Он особое внимание уделял укреплению материальной базы районных, сельских библиотек, оказанию им методической помощи, увеличению штатных единиц в библиотечной сети.
З.Т. Тюнгюрядов много сделал по развитию научно-издательской деятельности библиотеки. Благодаря этому ежегодно издавались "Календарь знаменательных и памятных дат ЯАССР", "Летопись печати Якутской АССР", также в те годы были изданы библиографические указатели "Библиография Якутии. Ч. III. Народное образование" Н.Н. Грибановского, "Владимир Ильич Ленин и Якутия" И.Г. Макарова, "Писатели Якутии" и др. Среди государственных библиографий автономных республик РСФСР по полноте, оперативности выделялось ежегодное издание "Летопись печати ЯАССР", где учитывались кроме книг статьи из газет, журналов республики, материалы о Якутии, вышедшие в СССР, также за рубежом. З.Т. Тюнгюрядов способствовал изданию тематических сборников "Якутская республиканская библиотека им. А.С. Пушкина", "Краеведческая библиография и пропаганда якутской литературы" и др.
Труд З.Т. Тюнгюрядова был отмечен тремя медалями, почетными грамотами Верховного Совета РСФСР и ЯАССР, значком "За отличную работу" Министерства культуры СССР. Ему было присвоено звание "Заслуженный работник культуры ЯАССР".
Ушу
Усуу диэн көрдөрүүлээх даҕаны, охсуулаах, тэбиилээх уонна тустуулаах даҕаны успуорт көрүҥэ. Кытай төрүт боотурун үөрэҕиттэн үөскээбит. 1949 сылга Кытайга төрүттэммитэ, Кытай төрүт боотурун үөрэҕэр олоҕуран, биир халыыпка сөп түбэhиннэриллибитэ. Ол иннинэ 1928 сылга Нан-дьиҥҥэ Дойду Урамньытын Киин Yнүстүүтэ айыллыбытыгар, онон-манан тарҕаммыт боотур үөрэҕин үгэстэрин сааhылаан көрбүттэрэ. Усуу диэн тиэримини кытайдар "сэриилэрин урамньыларыгар" тутталлар (武 "Wu" = сэрии, 术 "Shu" = урамньы, ускуустуба). Аныгы кэмҥэ, Аан Дойду Усуутун Бэдэрээссийэтин (АаДУБ) көмөтүнэн усуу аан дойду успуордун көрүҥэ буолбута. Хас икки сыл аайы АаДУБ Аан Дойду Усуутун Чөмпүйэнээтин тэрийэр; Аан Дойду маҥнайгы Чөмпүйэнээтэ 1991 сылга Бэйдьиҥҥэ буолбута, онно Yөн Бэнчиҥ кыайбыта.
Сок
Сок диэн үүнээйилэртэн, фрукталартан ыгыллыбыт убаҕас. Үксүгэр утахха кубулутуллар, ол курдук дьаабылыка, апельсин, томат, виноград уонна да атын үүнээйлэртэн оҥоһуллар.
Сэтинньи 6
Сэтинньи 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 310-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 311-c күнэ). Сыл бүтүө 55 күн баар.
.mz
.mz диэн Мозамбик үрдүк таhымнаах ил домена.
Горбачёв Михаил Сергеевич
Горбачев Михаил Сергеевич (Кулун тутар 2 1931 — Атырдьах ыйын 30 2022) — Советскай Союз бастакы уонна бүтэһик президена.
1931 сыллаахха Привольное диэн Ставрополье сиригэр төрөөбүт. 1985 сыл кулун тутар 11 күнүгэр Черненко кэнниттэн дойдуну салайыыга киирбит. 1991 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр дойду салайааччытын быһыытынан үлэтэ тохтообут.
Былааска олорон Горбачев элбэх уларытыыны оҥорбута, хомуньуус баартыйа монополиятын суох гыммыта, Сэбиэскэй Сойуус кини олордоҕуна үрэллибитэ, социалистическай лааҕыр суох буолбута.
Ыам ыйын 20
Түбэлтэлэр
Иккиһинэн Бүлүү-Марха оройуон киинэ Улуу Тоҕой диэн сиргэ көһөрүллүбүтэ. Тукулаан оройуонун киинэ Томмот куоракка көһөрүллүбүтэ уонна аата Томмот оройуона диэн буолбута. Үсүһүнэн: Саха АССР тас кирбиилэрэ бигэргэммитэ. Төрдүһүнэн: Илиҥҥи усталааһын 78° уонна 133° меридианнарын икки ардыларыгар сытар Хотугу Муустаах далай арыылара Саха АССР сирдэринэн бигэргэммиттэрэ.
Хотугу муора
Кытыылара
Скагеррак Хотугу муораны Балтика муоратын кытта холбуур. Соҕуруу өттүттэн Ла Манш
Болеслав I Пяст
Дойдуну кини иннинэ Ярослав I Владимирович Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Святополк I Владимирович Рюрикович.
Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
Тураахтыҥылар кэргэннэрэ (Семейство Врановые, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 6 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Кукаакылар уустара, Ньокоокуйдар уустара, Күөх соруокалар уустара, Соруокалар уустара, Оҥололор уустара, Тураахтар уустара.
1925 сыл
1925 сыл.
Улахан Ыт (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Улахан Ыт Улахан Ыт — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Ордук чаҕылхай сулуһа — Сириус, улахана −1,46.
Арассыыйа территориятыттан ахсынньыга ордук уонна толору көстөр. Сороҕо Халлаан Сиигэр сытар.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Сулустар кэккэлэһиилэрэ ыт халыыбыгар маарыҥныыллар. Гириэк номохторунан Орион эбэтэр Икарий ыт прототиптара буолаллар. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Ыт" диэн ааттаах киирбитэ.
Сириус
Халаан ордук улахан сулуһа (Улахан Ыт α-та), улахана −1,46. Аата гириэктии seirios, «чаҕылхайдык умайар» диэн. Биһигиттэн 8,57 сырдык сыла ыраах св. Былыргы Египетка «Нил Сулуһа» диэн ааттыыллыра. Бу сулус маҥнайгы сарсыардааҥҥы тахсыыта Нил өрүскэ халаан уута кэлэрин туоһулуур.
Ону таһынан былыргыттан бу сулуһу «Күн Ыта» диэн ааттыыллара, былыргы ромнар — "Ыт Оҕото" (Canicula, мантан сайыҥҥы сынньалаҥ кэмэ — каникул).
Терехов Семен Иннокентьевич
300px|thumb|right|Терехов Семен Иннокентьевич Терехов Семен Иннокентьевич, Саха сирин политига.
Балаҕан ыйын 9
Балаҕан ыйын 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 252-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 253-c күнэ). Сыл бүтүө 113 күн баар.
Ярослав I Владимирович Рюрикович
Ярослав I Владимирович Рюрикович (хос аата: Мудрый (Мындыр), кириэстэммит аата Георгий) — Русь сэттис уонна онус салайааччыта, бастаан 1016—1018 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Бииргэ төрөөбүтүн Святополку сэриилэһэн кыайбыт, Киевы былдьаабыт уонна ыраахтааҕы буолбут. Буг өрүскэ хотторон баран Новгородка күрээбит. Онтон Святополку кыайан кини өлбутүн кэннэ улуу кинээс тиитулун ылбыт. Иккис ыраахтааҕылааһына 1019—1054 сылларга түбэһэр. 1026 сыллаахха быраатын Мстиславы кытта эйэ дуогабара түһэрсэн дойдуну икки гына хайыталлар: Днепр илин өттүн кини, Днепр арҕаа өттүн Мстислав. Онтон Мстислав бултуу сылдьан өлбүтүн кэннэ сирдэри холбоон соҕотох ыраахтааҕы буолар.
Дойдуну кини иннинэ бастаан Святополк I Владимирович Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн — Польша кинээһэ Болеслав I Пяст, онтон иккис ыраахтааҕылааһыныгар кини иннинэ эмиэ Святополк I Владимирович Рюрикович, кэнниттэн Изяслав I Ярославич Рюрикович.
Горбунов Леонтий Герасимович
1917 сыл олунньу 6 күнүгэр төрөөбүтэ.
2008 сыл сэтинньигэ өлбүт.
Литература
Герои Социалистического Труда Якутской АССР : биобиблиогр. справ. – Якутск, 1987. – С. 48-49.
Дьячковская Мария Николаевна
Дьячковская Мария Николаевна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара
М. Н. Дьячковская 50-н тахса научнай үлэни суруйбут.
Мстислав Владимирович Рюрикович
Мстислав Владимирович Рюрикович (хос аата Хорсун (Храбрый), кириэстэммит аата Константин) — Ярослав I Владимирович Рюрикович саҕана уонча сыл Русь аҥаарын (Днепр арҕаа өттүн) салайан олорбут ыраахтааҕы, кини бииргэ төрөөбүтэ. 1026—1036 сыллаахха ыраахтааҕылаабыт. Бултуу сылдьан өлбүт. Өлбүтүн кэннэ нуучча сирдэрин барытын Ярослав I баһылаабыт.
Джеймс сильвестр
Джеймс Джо́зеф Сильве́стр (James Joseph Sylvester, Балаҕан ыйын 3, 1814 – Кулун тутар 15, 1897) — биллиилээх Англия математига. Теория матриц (matrix theory), теория чисел, уонна комбинаториканы оҥорбутунан биллэр.
Босиков Василий Иванович - Босяк
Босиков Василий Иванович — Босяк (07.02.1946 төр. ) — бэйиэт, 1991 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үтүөлээх учуутала.
1946 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Дүпсүн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Василий Босяк айар үлэнэн 1964 сылтан дьарыктанар. Ити сыл "Эдэр коммунист" хаһыакка кини хоһоонноро тахсыбыттара. II-с «Азия оҕолоро» спортивнай оонньуулар гимнин автора. Василий Босяк 2008 сыллаахха муус устар ый 29 күнүгэр өлбүтэ.
Дракон (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Дракон Дракон (Draco), Хотугу полюс таһынааҕы сулустар бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 1083 квадрат кыраадыс иэннээх, 210 харахха көстөр сулустардаах, ол иһигэр 80 6m улахантан үрдүк.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ. Геракл кыайбыт дракона.
Кэтээн көрүү
Арассыыйа территориятыттан толору көстөр. Бу бөлөх Аччыгый Араҥас бөлөҕү тулалыыр.
Даккы (Таатта улууһа)
Даккы — Таатта улууһун Дьохсоҕон нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Кукаакылар уустара
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Кукаакы.
Сиэн Кынат
200px|thumb|right|Сиэн Кынат Сиэн Кынат (Старостин Анатолий Гаврилович) — саха бэйиэтэ, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1984).
Олоҕун олуктара
Түүлээх нэһилиэгин Кылаайы сэлиэнньэтигэр Уус-Алдан улууһугар от ыйын 3 күнүгэр 1946 с. төрөөбүтэ. 1968 сыллаахха Дьокуускайдааҕы художественнай училищены живописно-педагогическай салаатын бүтэрбитэ.
1973 сыллаахха А. М. Горькай аатынан литературнай үнүстүүтү бүтэрбитэ.
Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта.
Айар үлэтэ
Бастакы хоһоонноро 1961 сыллаахха бэчээттэммиттэрэ. Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Аал уоппар итэҕэлим» 1973 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. А. Старостин айымньылара республика уонна киин сурунаалларга нууччалыы, о. д. а. омук тылларынан бэчээттэммиттэрэ. Кини хоһоонноругар олоҕуран биллэр сэбиэскэй композитор В. Веселов «Река моя Лена» диэн биэс пастораллаах вокальнай цикл оҥорор. А. Старостин Полтаваҕа буолбут Х-с Бүтүн Холбоһук эдэр хоһоонньуттарын фестивалыгар кыттар.
Гражданскай сэрии
thumb|Комосомол гражданскай сэриигэ кыттыытыгар аннаммыт ССРС марката Гражданскай сэрии диэн биир дойду иһигэр икки эбэтэр элбэх группа икки ардыгар буолар сэрии.
Биричиинэлэрэ араас буолуон сөп да, икки улахан баар: Бастакы - араас группалар ким салайыахтааҕын сатаан быһаарбакка мөккүөргэ киирэллэр. Икки политика партиялара быыбар түмүгүн сатаан илии баттаабатахтарына уопсыстыбаны икки аҥы араарыахтарын сөп.
Иккис бириччинэнэн дойду ханнык эмит чааһа дойдуттан тахсыахтарын баҕараллар. Ону дойдуттан арахсыы диэн ааттааччылар. Дьон бэйэ дойдуларын тэрийиэхтэрин баҕарар буолуохтарын сөп, ону улахан дойду салайааччыта сөбүлүүрэ саарбах.
Саха сиригэр бастакы революционнай куруһуок
Саха сиригэр бастакы революционнай куруһуок 1902 сыллаахха балаҕан ыйыгар тэриллибит. Куруһуогу Н. Родионов диэн Өлүөхүмэттэн сылдьар Дьокуускайга реальнай училище 6-с кылааһын үөрэнээччитэ тэрийбит. Кини сайын Өлүөхүмэҕэ дьонугар сылдьан В. Бибергал уонна Е. Первухин диэн социал-демокрааттары кытта билсибит эбит. Куруһуок салайааччытынан И. Будилович диэн Дьокуускайга көскө кэлбит устудьуон буолбут. Бу киһи 1902 сыл олунньутааҕы устудьуоннар хамсааһыннарыгар кыттан көскө ыытыллыбыт эбит.
И. Будилович ханнык паартияҕа чугаһын туһунан араас санаалар этиллэллэр. Ол иһин куруһуок хайысхата эмиэ хайдаҕа чуолкай биллибэт. В. Е. Охлопков П. У. Петровка сигэнэн кэпсииринэн, И. Будилович бу кэмҥэ социал-демократом этэ. Онтон олоҕун бүутүүтүгэр (1916 с. өлбүт) эсер буолбут диир. Маны утаран Г. Н. Макаров этэринэн куруһуок салайааччыта эсер этэ, ол гынан баран куруһуок бэйэтэ туспа хайысхата суох этэ диир.
Куруһуок кыттыылаахтара сурунаал таһаараллар эбит. Онно социал-демократическэй «Искра» уонна «Южно-русский рабочий» хаһыаттартан, Бунд изданияларыттан уонна эсердар «Революционнай Россияларыттан» матырыйааллар туһуныллаллар эбит.
1903 с. тохсунньутун ортотугар үөрэх кыһатын салайааччылара бу куруһуок туһунан билэннэр полицияҕа тыллаабыттар. Н. Родионов олорор дьиэтин хаһаайыттара биллэрбиттэр. Полиция дааннайынан куруһуокка 5 киһи кыттыбыт, онтон түөрдүгэр обыск оҥорбуттар. Ким показание биэрбитэ биллибэт. Бу туһунан «Искра» хаһыат суруйбут. 1903 с. олунньу 22 күнүгэр И. Будилович тутуллан хаайыллыбыт, уонна силиэстийэ бүтүүтэ 5 сылга Халыма уокуругар ыытыллыбыт.
Бу куруһуок кыттыылаахтара бастакы политика дьыалатыгар эмсэҕэлээбит олохтоох дьонунан буолбуттара. Суут быһаарыыны ылына да илигинэ Н. Родионову реальнай училищаттан үүрбүттэр «без права поступления в другое учебное заведение», П. Чагин — «с правом поступления в учебные заведения других городов», С. Бушуев, Кокнарский уонна А. Назаров-Наумов училищеҕа хаалларыллыбыттар «с большим предупреждением». Суут буоллаҕына Н.Родионову уонна П.Чагины полиция гласнай кэтэбилигэр уурбут, онон Родионов төрөппүттэрэ олорор сиригэр Солянкаҕа ыытыллыбыт, иккис уол дьоно Дьокуускайга олорор буолан хаалларыллыбыт. С.Бушуев, суут уурааҕынан үөрэх салататыгар кэтэбилгэ бэриллибит, онтон бүтэрбитин кэннэ төрөппүттэрэ олорор сирдэригэр икки сыл полиция кэтэбилигэр ууруллубут. .
Туһаныллыбыт сирдэр
Сибирь и ссылка
Ыам ыйын 21
Ыам ыйын 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 141-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 142-c күнэ). Сыл бүтүө 224 күн баар.
Инд
Инд өрүһэ Гималай хайаларын хаара, мууһа ууллуутуттан уонна муссон ардахтан уутуйар, ол эрээри уута элбэҕинэн Гангаҕа баһыйтарар.
Варанаси
Варанаси ( Varanasi (वाराणसी Vārāṇasī, ), also commonly known as Benares or Banaras (बनारस, بنارس, ' ) and Kashi (काशी, کاشی, ' ), ) - Индия дойдутугар баар Уттар Прадеш штатыгар улахан куорат, иудаизм итэҕэллээхтэргэ улахан болҕомтону уурар куорат. Аан Дойду итэҕэлин киинэ буолар (Ватикан тэҥэ). Нэһилиэнньэтэ 2 мөллүйүөн, эргинниин 9 мөллүйүөн курдук (2009). Улахан транспортнай узел. Элбэх университеттар.
Варанаси - дьон өлөр сирэ
Манна күн аайы 300 киһи (90% курат бэйэтин олохтооҕо) бэйэтигэр тиийинэр, сыл аайы 1 мөллүйүөн киһи уотка умайар, оччо же киһи улуу Ганга өрүскэ ууга быраҕыллан өлөр. Бу барыта сокуоннай уонна итэҕэл тутуһуутунан барар.
Үөрэх төрүтэ
Варанаси - Үөрэх төрүтэ буолар. Куораттан элбэх улуу учуонайдар тахсыбыттара. Манна бастакы киһи өлүүтүн үөрэтэр институт баар буолбута. Манна бастакы санскрит суруйбуттара.
Саха сирин епархиятын дьахталларга аналлаах училищета
Саха сирин епархиятын дьахталларга аналлаах училищета — XIX үйэ бүтүүтүгэр, XX үйэ саҕаланыытыгар кэлин өрөспүүбүлүкэҕэ уонна Арассыыйаҕа да биллибит элбэх дьахтар үөрэммит сирдэрэ.
Бокс
Бокс (бөҕө хапсаҕай) диэн спорт көрүҥэ, икки утарылаhааччы сутуруктарынан саайсаллар. Аныгы бокс сиэрдэринэн боксёрдар ыйааhыннара тэҥ буолуохтаах, киирсиини көрөр киhи (рефери), киирсии 1-3 мүн. кэрдиистэргэ (раунд) арахсар. Охтон баран 10 сөк. устата турбатах боксёр кыаттарар (нокаут), рефери санаатынан, улаханнык эчэйбит боксёр киирсииттэн туоратыллар (техник нокаут). Бэриллибит рауннар устата биир да боксёр нокауттамматаҕына эбэтэр киирсииттэн туораабатаҕына, сууттааччылар харах ааҕан кыайыылааҕы быhаараллар.
Саха сирин епархиятын дьахталларга аналлаах училищета
1888 с. аан бастаан арыллыбыт. Аһыллыыта балаҕан ыйын 11 буолбут. Училищеҕа духуобунай сыбаанньалаах да таҥара үлэһиттэригэр да сыһыана суох кыргыттар ылыллаллар эбит. Үөрэтэр иитэр үлэ аналлаах дөкүмүөннэринэн салаллар эбит: епархиялар дьахталларга аналлаах училищеларын устааба, духуобунай-үөрэх биэдэмистибэтин циркулярдара уонна Сибэтиэй Синод бигэргэппит Бырагырааммалара.
Епархия училищалара дьахтар гимназиятыгар тэҥнээтэххэ консервативнайдар эбит. Таҥараҕа сыһыаҥҥа, сиэрдээх буолууга ордук болҕомтолорун уураллар эбит. Иитиллээччи кыргыттарга кытаанах эрэсиимнээхтэр эбит.
Саха сирин епархиятын училищетыгар маннык бирэдимиэттэр булгуччулаахтар эбит: Закон Божий, нуучча тыла уонна словесноһа, математика, география, история, физика, чистописание, сыаркап ырыата уонна педагогика. Эбии омук тыла, музыка, уруһуй уонна рукоделие биэриллэллэр эбит.
Үөрэтии уонна кэпсэтии нуучча эрэ тылынан барар эбит. Салалта иитиллээччилэр сахалыы кэпсэтэллэрин кытаанахтык бобор эбит, буруйдаахтар сэмэҕэ тардыллаллар эбит.
Сигэлэр
Аграфена МАКАРОВА, «Вызывая стремление к истине, правде, добру…», «Илин» сурунаал, 2001, 3-4№
Изяслав I Ярославич Рюрикович
Дойдуну кини иннинэ бастаан Мстислав Владимирович Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн кылгас кэмҥэ - Всеслав Брячиславич Полоцкий, онтон эмиэ бэйэтэ олорбутун кэннэ кини кэнниттэн Святослав II Ярославич Рюрикович буолбут, онтон Всеволод I, онтон эмиэ бэйэтэ, онтон кини өлбүтун кэнниттэн Всеволод I Ярославич Рюрикович иккистээн ыраахтааҕы буолар.
Кириллина Мария Афанасьевна
Кириллина Мария Афанасьевна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Чусовской Александр Николаевич
250px|thumb|right|Чусовской Александр Николаевич (үһүс эрээккэ ортотугар турар) Чусовской Александр Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччыта (1954—1962), Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1953).
Аатын үйэтитии
А. Н. Чусовской аата Ньурбатааҕы техническэй лицейга иҥэриллибит (2014)
Ньокоокуйдар уустара
Ньокоокуйдар уустара (, Род Сойки) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Ньокоокуй.
Тайбаан
Тайбаан (арыы) (, урукку аата — Формоза, ilha Formosa — «Кэрэ арыы») — Чуумпу далайга баар арыы, Кытай материкка баар чааһын илин кытылыттан 150 км ыраахха сытар, киниттэн Тайбаан силбэһиинэн арахсар. Географиятын координаталара — 23°30 х. к., 121°00 и. у. Арыыны Араак тропига быһа охсор.
Биир Муостаах (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Биир Муостаах Биир Муостаах (Monoceros, μονόκερως диэн гириэк тылыттан), экватор сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 481,6 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 146 харахха көстөр сулустардаах.
Халлаан Сиигэр баар. Арассыыйа территориятыттан олунньуга ордук уонна толору көстөр.
Устуоруйа
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1612 сыллаахха киллэрбитэ. Маҥнайгы аата Unicornu, билиҥҥи аатын Ян Гевелий киллэрбитэ.
Харбалаах (Таатта улууһа)
Харбалаах — Таатта улууһун Орто-Амма нэһилиэгин киинэ.
Брацлав
Брацлав (Брацлав) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 643 (2011).
Сыранов Софрон
Сыранов Софрон — сахалартан Дьаһааҕы тэрийэр хамыыһыйа дьокутаата, Хаҥалас улууһун бастакы аҕа баһылыга.
Сыранов Софрон аҕатын аата Сыран диэн эбитэ үһү, эһэтин аата — Күннээх, онтон хос эһэтинэн Маһары буолар. Софрон Хаҥалас улууһун Маалтааны нэһилиэгэр төрөөбүт (кэлин 1 Маалтааны диэн ааттанар буолбута). Софрон Сыранов бастатан туран ыраахтааҕы Екатерина II саҕанааҕы саҥа дьаһаахтары тэрийэр хамыыһыйа дьокутаата буолбутунан уонна Хаҥалас улууһун бастакы аҕа баһылыгынан биллэр.
Саҥа дьаһаахтары тэрийэр хамыһыйа дьокутаата
1766 с. ахсынньы ый 14 күнүгэр ыраахтааҕы Екатерина II быыбардар хайдах ааһалларын туһунан анал ыйааҕа тахсар. Онно суруллубутунан, көс буолбатах омуктартан, хас биирдии омуктан биир дьокутаат талыллар диэн эбит. 25 сааһыттан эдэрэ суох киһи талыллар эбит.
Быыбар көс омуктарга барбатыттан сылтаан, Иркутскай күбүөрүнэтин кэнсэлээрийэтэ Саха сиригэр быыбар ааһарын туһунан боппуруоһу көтөхпөтөх даҕаны, ол да буоллар быыбар 3 улууска ааспыт — Хаҥаласка, Намҥа, Боотур ууһугар. Хас биирдии нэһилиэк улуус пэбиэринэйин талар эбит. Киин архыыпка харалла сытар докумуоннары көрдөххө, Байаҕантай улууһун кинээстэрэ, аҕа баһылыктара Хамыыһыйаҕа дьокутаат ыыталларын аккаастаммыттар "ссылаясь на отсутствие достойного в грамоте читать и писать, умеющего и на то, что "о нуждах наших заявлено в Якутске "О расположении ясаков комиссию". Ону тэҥэ дьокутааттаналларыттан Бороҕон улууһун Бороҕон нэһилиэгин сахалара аккаастаммытар, "за неимением общих нужд и за ненадобностью от наслега нашего депутата". Ол да буоллар, атын нэһилиэктэр Федор Николаев диэн киһини талбыттар. Боотур ууһугар Хатылы нэһилиэгин аҕа баһылыгын Киретябит Корегеев диэни талбыттар.
Хаҥалас улууһугар Софрон Сыранов талыллыбыт (сурэхтэммитинэн — Василий Вениаминович Сыранов), улахан тойон, Тыгын хос хос хос сиэнэ.
Өлүөхүмэ сахалара дьокутаат талартан аккаастаммыттар "от нас из Олекминска к тому делу не изыскали" диэн суруйбуттар уонна С.Сырановы өйүүбүт диэн биллэрбиттэр. Нам улууһун кинээстэрэ эмиэ Сырановы өйөөбүттэр "выбрали признанного в сей должности способным в депутаты Хангаласского улуса князца Софрона Сыранова". Сыранов кандидатуратын ыраах Бүлүү сахалара кытта талбыттар. Хаҥалас, Дьаархаан, Бордоҥ кинээстэрэ "Мы наслежные князцы собою незнанием резонов достойного в депутаты никого удостоить не посмели и присоветовали с общего согласия наслежному князцу Софрону Сыранову, ибо он человек добрый и к нам ясачным от него никаких обид и коварных поисков никогда не происходило".
Ыраахтааҕыга тиийии
Иркутскай дьаһалтата быыбары биллиммэтэх. Ол да буоллар саха кинээстэрэ Сыранов Москуба куоракка ыраахтааҕыга тиийиэхтээх диэн туруорсубуттар. Иркутскайдааҕы күбүөрүнэ кэнсэлээрийэтэ эппиэтинэстэн куттанан, Сыраанабы Тобольскай куоракка Бүтүн Сибиир күбүрүнээтэригэр Чичериҥҥа ыыппыт, сахалар дьокутаат талар бырааптара суохтарын санатан туран. Тобольскай куоракка Сенат бастакы департамена 1768 с. от ыйын 4 к. маннык быһаарыыны ылбыт: "в числе прочих депутатов принять не можно и следовательно, объявить ему, чтобы он ехал по-прежнему в свои улусы".
Ол да буоллар Софрон Сыранов Москуба куоракка ыраахтааҕыга тиийбит, алта саһыл тириитин бэлэх тириэрдибит уонна саха омугар дьокутаатынан анаа диэн көрдөспүт. Нуучча тылын билбэт буолан, икки тылбаасчыттаах барбыт — Уйбаан Заровняев уонна Борокуоппай Уваровскай. 1768 с. алтынньы ый 23 күнүгэр Хамыыһыйа мунньаҕар ыраахтааҕы анал уурааҕа тахсыбыт "о принятии Сыранова в число прочих депутатов и о произвождении ему надлежащего жалования, так как иные якуты не точно кочевые, но зиму прибывают в своих жилищах".
Софрон Сыранов оннук дьокутаат буолбут. Сибиир омуктарыттан 5 киһи киирбит, ол быыһыгар Илин Сибииртэн 3 киһи — Еренций Аюшин хоро бүрээттэртэн, бандида-хамбо Заяев лама - Селенга бүрээттэриттэн уонна биһиги биир дойдулаахпыт Софрон Сыранов.
Кэлиҥҥи олоҕо
Дьокутаат буолан, Софрон Сыранов үлэтин дьон накааһын хомуйарыттан саҕалаабыт. Дьон, киис аҕыйаан, дьаһааҕы уу харчыннан төлүүргэ диэн туруорсубут эбит. Онно эбии, дьаһаах төлөөччүлэр дьаам ыстаансыйаларын тутарбыт ороскуота сүрдээх улахан дииллэр эбит. Иркутскай тыраакка Хаҥаластар 10 ыстаансыйаны хааччыйан олорбуттар, Өлүөхүмэлэр — 8 ыстаансыйаны, онтон Охуоскай тыраакка Боотур уустар — 6 ыстансыйаны. Өссө биир баҕа санааннан дьаһаах төлөбүрүн саха кинээстэригэр көһөрөргө диэн эбит.
Дьокутаат Сыранов ити киирбит накаастартан үһүн туруорсубут — ыстансыйалары үбүлээһин, дьаһаах хомуурун кинээстэргэ биэрэри. Бэлиэтээн көрдөххө, ити туруорсуулар тойоттор былаастара күүһүрэригэр анаммыттар. В.Л. Серошевскай суруйарынан "уже в 1769 г. иркутскому губернатору Брилю приказано 'не посылать за ясаком сборщиков в якутские улусы, а в случае если бы не доставили в срок положенного с них ясака, то депутат, князец их Софрон Сыранов, сам должен посылать нарочных для бездоимочного сбора, чем ясачные избавятся от обид, чинимых им сборщиками'". Серошевскай бэлиэтээн көрөөһүнүнэн, ити саҕалааһыннар сахалар бэйэни бас билиниилэригэр туоһу буолбуттар уонна бэлиэр 1896 сылга дылы улахан уларыйыы киирбэтэх.
Өр кэм Хаҥалас улууһун баһылыгынан олорбут. 1790 сыллаахха Иркутскай күбүрүнээтэригэр "миигин уобалас баһылыганан оҥор" диэн этии киллэрбит. Пилль сөбүлээбэтэр даҕаны, 1792 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр быыбар ааһан, Софрон Сыранов уобалас баһылыгынан талыллыбыт, ол гынан баран сотору кэминэн бэйэтэ аккаастаммыт, кырыйдым диэн.
1795 сыллаахха Софрон Сыранов 76 саастааҕа эбитэ. Ол аата кини 1719 сыллаахха төрөөбүт. Үһүйээнинэн, 3 ойохтоох үһү.
1933 сыллаахха Ксенофонтов Гаврил Васильевич уонна М. Ковинин Сыранов уҥуоҕун хаспыттара. Орто дьонтон үрдүк киһи хараллан сытара эбитэ үһү, моойугар торҕо моойторуктаах, уһун куһаагынан эриллибит, төбөтүн диэки муос тараах, түөһүгэр хурустаал кириэс бааллар үһү, хаппарга атах таҥаһа, үтүлүк, ырбаахы, плющ ыстаан, кэрсиэт, быһах баара үһү. Чардаата 4 миэтирэ кэриҥэ үрдүктээх, кэтитэ 3 миэтирэттэн тахса, иһэ олорор дьиэ курдук эбит — муосталаах, наары оронноох, сандалылаах, ол үрдүгэр иһит-хомуос, долбуур, оннооҕор икки кыра түннүк баара үһү. Чардаата 1953 сыллаахха өрт кэмигэр умайбыт.
Күөх соруокалар уустара
Күөх соруокалар уустара (, Род Голубые сороки) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Кыра соруока.
Cadillac
Cadillac диэн General Motors оҥорор люкс аутомобил маарката. Cadillac аутомобиллара 50 тахса дойдуларга атыыланаллар, бастатан туран АХШ, Канада уонна Мексика.
Балаҕан ыйын 10
Балаҕан ыйын 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 253-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 254-c күнэ). Сыл бүтүө 112 күн баар.
Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Тааһаҕар нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тааһаҕар.
Улуус кииниттэн 57 км илин диэкки. Нэһилиэнньэтин ахсаана 583 киһи.
Ноева Саргылана Еремеевна
Ноева Саргылана Еремеевна — саха суруйааччыларын айымньыларын сүдьүөттэригэр кэми чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата.
Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
Каратаев Игнатий Иванович (1923-2014) — учуобунньуктар ааптардара, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Каратаев Николай Нифонтович (1932-1999)- Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин хас да ыҥырыытын дьокутаата.
Ноева Саргылана Еремеевна
Олоҕун олуктара
С. Е. Ноева 50—ча научнай үлэ ааптара.
Таһааччы (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Таһааччы Таһааччы (лат. Auriga) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө.
Ордук улахан сулуһа Капелла, 0,1 улаханнаах. Арассыыйа территориятыттан тохсунньуга ордук көстөр.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Аата үөскээбитин туһунан туох да биллибэт.
Балатон
География
Күөл Орто Дунай хочотугар тектоника оҥхойугар Баконь хайаларын тэллэҕэр сытар. Будапештан күөл хотугу-илин уһугар дылы 100 км кэриҥэ.
Күөл иэнэ 594 км², уһуна — 79 км, кэтитэ 1,2 — 12,4 км дылы. Муора таһымыттан 104 м үрдүк сытар. Орто дириҥэ 3,6 м, муҥутуур дириҥэ 12,5 м. Кытылын уһуна 236 км, уу сабардама 1,9 км³, уу тардыытын иэнэ — 5181 км².
Балатон соҕуруу-илинтэн хотугу-илиҥҥэ дылы уһун синньигэс көрүҥнээх. Соҕуруу өртө сүрүннээн дэхси сир; хотугу өртүгэр хас да дириҥэ суох хомолоох уонна биир улахан тумул арыылаах — Тихань. Тумул арыы уһугуттан утары турар кытылга дылы баара-суоҕа 1,2 км — күөл ордук синньигэс сирэ.
Гидрография
Балатон биир дэҥҥэ көстүүтэ кыра дириҥэ буолар. Орто дириҥэ 3 м кэриҥэ, муҥур дириҥ сирэ — Тихань оҥхойо (12,5 м) Тихань тумул арыытын таһыгар. Күөл түгэҕэ кумах. Кыра дириҥэ күөл уутун үчүгэйдик сылытар, сайынын күөл уутун температурата 21-22 °C, ардыгар 26 °C дылы сылыйар. Балатон уута ыраас, ол гынан баран планктонтан сылтаан дьэҥкирэ суох. Уу өҥө сырдык от күөҕэ, погодаттан уонна күн кэмиттэн тутулуктаах.
Балатоҥҥа элбэх кыра өрүстэр түһэллэр, олортон улаханнара Зала; күөлтэн Шио өрүс тахсар, билигин Дунайга түһэр каналга кубутуллубут.
Климат
Күөл тула климата континент-сымнаһыар. Ыам ыйтан балаҕан ыйын бүтүүтүгэр дылы күннээх. Кыһына сылаас, ол гынан баран күөл хас кыһын ахсын мууһунан бүрүллэр. Муус халыҥа 10-20 см, арыт кэмҥэ 70 см дылы. Күөлгэ күүстээх тыал түһэр түбэлтэлээх.
Флора уонна фауна
Күөлгэ балык 25 көрүҥэ баар, лицензиянан балыктыахха сөп. Ордук балыктанар көрүҥ — карп. Балатоҥҥа элбэх куба олохсуйар, кинилэр ахсааннарын аналлаах сулууспа дьарыктанар. Күөл кытылларыгар элбэх кыстаабат көтөр уйаланар — аистар, цаплялар, хаастар, кустар уо.д.а. Кыра Балатон тулатыгар, Каполнапуста дэриэбинэ таһыгар, заповедникка буйволы иитэллэр.
Курорт уонна туризм суолтата
Балатон күөл — Венгрия биир сүрүн курорт хайысхата буолар. Кытылга сынньалаҥы кытта парус спорда уонна балыктааһын хайысхалара тарҕаммыттар. Туристар айылҕа уонна история памятниктарын сэҥээрэллэр.
Балатоҥҥа сынньалаҥ эмтэнии былыр былыргаттан баар эбит. Балатонфюред санаторийдара сүрэх ыарыыларыгар идэтийэллэр, Хевиз күөлүгэр сүһүөх ыарыыларыгар, Балатон үрдэлин хайа хаспахтарыгар тыҥа ыарыыларын «хаспах салгынынан» эмтииллэр эбит. Ону таһынан күөл кытылларыгар араас минеральнай уу дьүктэлэр тыгаллар.
Транспорт
Күөл устун кыра таһымнаах судналарынан уонна катамараннарынан быыстала суох пассажирдар рейстэрэ оҥоһуллар. Уу устун устарга-круизтыырга «Helka» пароход (1891 с.) туттуллар. Күөлгэ 20 тахса суудна тиксэр сирэ баар, суудналар күөл кытыытынан хас пристань ахсын тохтоон ааһаллар.
Кестхэй таһыгар «Шармеллек» диэн аан дойду таһымнаах аэропорт сытар. Аэропортан быыстала суох Берлиҥҥа, Цюрихха, Штутгартка, Копенгагеҥҥа уонна Лондоҥҥа көтөллөр. Чартер рейстэрэ сайынын Москваҕа, Франкфурт-на-Майне, Гамбургга, Дюссельдорфка көтөллөр.
Күөл хоту уонна соҕуруу өттүнэн Балатон тула сытар куораттары холбуур тимир суоллара ааһаллар.
Ыам ыйын 22
Итэҕэлгэ
Ыам ыйын 22 күнэ — Араан Арчы хотун орто дойду түөрт бадьыр баҕанатыгар сүр сардаҥатын түһэрэр кэмэ.
Өбүгэлэрбит этэллэринэн түөрт бадьыр баҕана Орто дойду түөт саҕаҕын тутан тураллар. Арчы — сүр сардаҥата. Оттон Араан Арчы хотун — арчыны ыам ыйыгар Орто дойдуга түһэрэр дьөһүөлдьүт.
Бу күн былыр Ыһыахха бэлэмнэнии 40 хонуктаах (эбэтэр 49 хонуктаах - сэттэ төгүл сэттэ) туома салҕанара. Сүрүн туома бүгүн оҥоһуллар эбитэ үһү. Оннук бэлэмнэнэн эрэ баран Улуу Тунаҕы (күн сайыҥҥы туруута, летнее солнцестояние) көрсөллөрө.