cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыллаах ыаҕас
Кыллаах ыаҕас — иитин тигиитэ ойуу курдук анньыллыбыт саар ыаҕас.
35—42 см тиийэ үрдүктээх, 30—45 см тиийэ кэтиттээх түгэхтээх буолар. Мүлтүгүр төбөлөөх бүргэһинэн сурааһыннаан ойуулууллар. Арыт хас да сиринэн өҥнөөх бөдөҥ оҕуруоннан эбэтэр таҥас кырадаһынынан үөһээ иитин салбырҕастыыллар. Эркинэ көнө, арыт түгэҕэ дэлбиһэх буолар.
Суруйааччы
Суруйааччы — кимиэхэ да чопчу туһаайыллыбатах тыл көмөтүнэн суруллубут тиэкистэри айар киһи идэтэ.
«Суруйааччы» диэн тиэрмин суруйуу диэн тылтан тахсар.
Суруйааччы диэн үксүн суруйар үлэтэ сүрүн дьарыга буолбут, эбэтэр сүрүн дьарыктарыттан биирдэстэрэ буолбут киһини ааттыыллар. Бу үлэтинэн үп-харчы киллэринэр, онон аһыыр-таҥнар буоллаҕына идэтийбит суруйааччы дэнэр. Саха сиригэр, Арассыыйаҕа, атын да дойдуларга суруйааччылар айар түмсүүлэрэ бааллар.
Саха сиринээҕи үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ
Саха сиринээҕи үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ.
Хрущёв Никита Сергеевич
Курскай күбүөрүнэҕэ Калиновка дэриэбинэтигэр шахтер дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Церковно-приходской оскуолаҕа бастакы сүһүөх үөрэхтэммит. 1908 сылтан слесарынан хочуол ыраастааччыннан үлэлээбит, профсоюзтарга киирбит, стачкаларга кыттыбыт. 1938 сыллаахха тохсунньуга Украина коммунист партиятын Киин комитетын бастакы сэкиритээринэн анаммыт. Ол сыл Политбюро кандидаатынан, 1939 сыллаахха - чилиэнинэн буолбут. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр Хрущев үрдүкү раангалаах политическай комиссар дуоһунаһыгар сылдьыбыт. 1943 сыллаахха генерал-лейтенант буолбут; партизааннар хамсааһыннарын салайбыт. Сэрии кэнниттэн Украина правительствотын салайбыт, ол кэмҥэ Украина партиятын Каганович салайар кэмэ. 1947 сыл тохсунньутугар Хрущев эмиэ Украина компартиятын баһылаабыт; 1949 сыллаахха Москуба куоратын баартыйатын кэмитиэтин бастакы сэкиритээринэн уонна Киин кэмитиэт сэкиритээринэн үлэлээбит.
1953 сыллаахха бэс ыйыгар, Иосиф Сталин өлбүтүн кэннэ, Лаврентий Берияны былаастан туоратыы сүрүн сҕалааччылартан биирдэстэрэ буолбута. 1953 с. алтынньытыгар Хрущёв ЦК бастакы сэкиритээринэн талыллыбыта. 1958 сылтан — ССРС миниистирдэрин сэбиэтин бэрэстээтэлэ. Бу сололорго 1964 сыл алтынньы 14 күнүгэр дылы олорбута. Киин кэмитиэт алтынньытааҕы пленума судаарыстыбаннай уонна партийнай дуоһунастарыттан устубута. Ол кэннэ Никита Хрущёв дьиэ хаайыытыгар олорбута. 1971 сыллаахха балаҕан ыйын 11 күнүгэр өлбүтэ.
Бырыһыан
Бырыһыан («pro centum» - сүүскэ) — сүүс гыммыт биир өлүүскэтэ. бэлиэнэн бэлиэтэнэр. Туох эрэ өлүүскэтин көрдөрөргө туттуллар. Холобур, 500 киилэттэн 17 % диэн 5 киилэлээх 17 өлүүскэтэ, ол аата 85 кг. Маннык эмиэ туттуохха сөп: 500 киилэ 200 бырыһыана 1000 кг тэҥнэһэр.
Тохсунньу 21
Тохсунньу 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 21-с күнэ. Сыл бүтүө 344 күн (ордук хонуктаах сылга 345 күн) баар.
Perl
Perl диэн үрдүк таhымнаах, бүтүн соруктаах, интерпретер, динамик программалааhын тыла. Perl'ы 1987 с. NASA система администратора Ларри Уолл Unix бүтүн соруктаах скрипт тылын быhыытынан айбыта. Онтон ыла, кини элбэхтэ уларытыллыбыта уонна көннөрүллүбүтэ, уонна программалааччылар ортолоругар киэҥник тарҕаммыта. Тыл кэлэр версията Perl 6.
Perl-га судургу Hello world программа маннык суруллар:
Хониара
Хониара (Honiara) диэн Соломон арыыларын киин куората. Олохтоохторун ахсаана 49,107 (1999), 54,600 (2003).
Талахтаах ыаҕас
Талахтаах ыаҕас — киэҥ истээх, бөҕө-таҕа буоллун диэн хас да сиринэн талах иилээх (үксүгэр икки-үс) үрүҥ аһы тутарга, ардыгар балыгы кутарга аналлаах ыаҕас көрүҥэ.
1440-с
1440-с сыллар.
Джордано Бруно
Хас да бэйэтин үйэтин куоппут таайыылары оҥорбута: сулустар диэн ыраах баар күннэр буолалларын туһунан, биллибэт планеталар баалларын туһунан.
Сыаркап кинини еретик диэбитин кэннэ Риим суута уматан өлөрөргө уураахтаабыта.
Алтынньы 19
Алтынньы 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 292-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 293-c күнэ). Сыл бүтүө 73 күн баар.
Паликир
Паликир (Palikir) диэн Микронезия Федератив Штаттарын киин куората (1989 ыла). Олохтоохторун ахсаана 5,771.
Порт Морсби
Порт Морсби (Port Moresby, ток писин: Pot Mosbi) диэн Папуа Саҥа Гуинея киин уонна ордук улахан куората.
Чуулман аэропорда
Чуулман (Нүөрүҥгүрү) аэропорда Чуулмантан 8 км хоту баар, Нүөрүҥгүрү аттыгар. Орто кээмэйдээх көтөр ааллары ылар.
Чуулман аэропордунан күҥҥэ 365 киhи көтөр. Сылга 133,225 киhи көтөр кыахтаах, ол гынан баран дьиҥинэн көтөр ааллар 70% эрэ туолаллар, ол иhин аэропорт сылга 93,258 кэриэтэ пассажиры ылар диэххэ син.
Константинов Роман Иннокентьевич
Константинов Роман Иннокентьевич (14.10.1896—1994) — Фрунзе аатынан колхоз сылгыһыта, Саха Сириттэн бастакы Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1948 сыл атырдьах ыйын 5 күнүнээҕи Ыйааҕынан Константинов Роман Иннокентьевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Рейс 17 Malaysia Airlines
Рейс 17 Malaysia Airlines диэн Boeing 777 көтөр аал Донбасс территориятыгар сэрии сэбинэн ытыллан сууллар От ыйын 17 кунугэр 2014 сыллаахха. 298 дьон өлөр, 21 үйэ биир улахан террористическай акта буолар. Сууллубут Boeing 777 көтөр аала Malaysia Airlines тэрилтэ бас билиитэ буолар этэ.
Айдаан
Ити теракт кэнниттэн буруйдаах дьону уонна дойдуну көрдүү сылдьаллар. Украина, АХШ, Канаада, Малайзия, Европейскай Союз Арассыыйаны буруйдууллар, уонна ДНР бэйэтин билиммит республикатын. Онтон Арассыыйа Украинаны буруйдуур. 2015 сыллаахха Украина уонна Малайзия трибунал тэрийээри кыммыттарын, Арассыыйа вето түһэрбитэ. Уголовнай дьыла тэриллэн буруйдааҕы көрдөөҺүн бара турар.
Экономикаҕа дьайыы
Аан Дойду сүрүн индекстара сууллуулара, Dow Jones (0,73 %) уонна S&P 500 (0,77 %).
Владимир Кыппыгыров
Ньурба улууһун Чуукаарыгар 1953 с. төрөөбүт Кыппырыгов Владимир Николаевич музыкаҕа дьоҕура оскуолаҕа үөрэнэр кыра сааһыттан биллибит. Ханнык эмэ инструменнарга оонньоотоллор эрэ батыһа сылдьан көрөр-истэр, кэрэ иэйиигэ уйдаран дуоһуйар, астынар эбит. Ордук ыала Виктор Филиппов гармошкаҕа имигэс тарбахтарынан оонньоон илигирэтэрин сөҕө көрөр, кэрэхсээн истэр идэлэммит. Ол иһин киЬитэ Володяны үөрэтэр, инструменын уларсар буолбут. Аан бастаан Ольга Иванова "Манчаары" диэн ырыатын оонньуу үөрэммит, онтон тэптэн ырыалары, үнкүүлэри 7-с кылааска үөрэнэ сылдьан табаарыстарыгар оонньуур буолан барбыт.
1970 с. билигин республикаҕа киэҥник биллэр, самодеятельной композитор Е.М. Поликарпов Чуукаарга ырыа учууталынан үлэлии кэлэн, музыкальнай куруһуогу аһан, нотаҕа, баяҥҥа үөрэтэн барбыт. Тоҕо эрэ 20-чэ оҕоттон соҕотох Володяны хаалларан дьаныЬан үөрэтэр, сүбэлиир, музыкальнай училищеҕа хайаан да үөрэниэхтээҕин этэр буолбутун туһунан Володя истиҥик ахтан аһарар. Кини училищеҕа үөрэнэрэ наадалааҕын туһунан оччолорго оройуон культураҕа отделын сэбиэдиссэйэ К.Д. Уткин, саҥаһа, музыковед, искусствоҕа наука кандидата Г.Г. Алексеева элбэхтик эппиттэрэ, сүбэлээбиттэрэ. Ол иһин Дьокуускайга музыкальнай училищеҕа духовой отделениеҕа, кларнет кылааһыгар үөрэнэ киирбитэ. 1 сыл үөрэнэрин кытта армияҕа ыҥыраннар, Монголияҕа сулууспалыыр. Онно сылдьан эдэр саас эрчимигэр тэптэрэн байыаннай авиационнай училищеҕа үөрэнэр баҕа санаата күөдьүйбүтүн тохтотон, уоппускаҕа дойдутугар кэлэ сырыттаҕына, убайдара Петр, Прокопий музыкатыгар салгыы үөрэнэрин модьуйбуттар. Сулууспатын кэнниттэн училищетыгар салгыы үөрэнэригэр, ситиһэригэр учууталлартан ордук турунан, кыһанан композитор З.К. Степанов көмөлөспүтүн махталынан кэпсиир. 1977 с. училищетын бүтэрэн Ньурба Маалыкайыгар музыкальнай оскуолаҕа биир дойдулаахтарын, саха дьахталларыттан бастакы композитор Полина Иванованы, Любовь Ноговицынаны, Раиса Ушканованы кытары үлэлиир. Кэлин культура дьиэтигэр уус-уран салайааччынан, директорынан, уус-уран сырдатар биригээдэ ыстаарсай методиһынан 1989 сылга диэри улэлиир. Оттон кэргэнин дойдутугар Кэбээйи улууһун Сиэгэн күөлугэр табаарыстыбаҕа көһөн үлэлии сылдьар.
Володя өссө оскуолаҕа, училищеҕа Уөрэнэ сылдьан ырыа матыыбын айан холоно сылдьыбыта. Училищеҕа үөрэнэ сылдьан айбыт бэрт аҕыйах ырыаларын Е.Поликарповка көрдөрбүтүгэр сороҕун сирэн, сөбулээн, хайдах конноруохтээҕин,ситэрихтээҕин туһунан сүбэ-ама биэрбит. Маалыкайга үлэлии сырыттаҕына наставнига К. Уткин төрөөбут күнүгэр-үбүлүөйүгэр ыҥырыллан, кини тылларыгар "Баҕа санаа" диэн ырыаны айбытын ыллаан биһирэммит. Онтон тирэх ылан ырыаларын республикатааҕы норуот Дьиэтигэр ыытан сүбэлэтэр, биһирэбили ылар.
"Ырыа айар да араастаах буолар эбит" диэн кэпсиир. Биирдэ директордыы олордоҕуна хачыгаар ыалдьыбытыгар, Сана Дьыл иннигэр солбуйан улэлии сылдьан эмискэ төбөтүгэр матыып киирэн кэлбитин сурунан ылбыт. Ол курдук "От ыйа", "Балаҕан ыйа" диэн ырыалара окко үлэлии сырыттаҕына чопчу баҕайытык киирэн кэлбиттэр.
Волоколамскай
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа thumb|left|Воскресенскай собуор
Волоколамскай (Волоколамск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Волоколамскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 119 км сиргэ. Городня өрүс уонна Лама өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 170 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 23 865 киһи этэ, иэнэ — 10 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 238,65 киһи.
Олохтоммут сыла — 1135.
Куорат баһылыга — Василий Шулепов.
Төлөппүөнүн куода — +7 49636, ОКАТО куода — 24 378.
Попигай (кратер)
thumb|300px|Попигай кратер куйаартан көстүүтэ Попигай кратера — Саха сирин уонна Таймыыр чэрчитигэр сытар метеорит охсубут сиригэр үөскэппит кратер. Попигай өрүс тардыытыгар баар. Аан дойдуга төрдүс улахан.
Кратер геометрията
Кратер диаметра — 100 км кэриҥэ, сүрүннээ Саха сирин территориятыгар сытар, сорҕото эрэ Таймыырга баар. Киһи олорбот сирэ, чугастааҕы нэһилиэнньэлээх пуунунан буолар 400 км. хотугулуу-арҕаа сытар Хатанга буолар.
Кратер устуоруйата
Эоцен кэмигэр 35 мөл. сыл нөҥүө метеорит охсубут сиригэр үөскээбит. Кратер намыһаҕа 1946 сыллаахха Д.В. Кожевин арыйбыта, 1970 сыллаахха метеорит үоскэппитин туһунан гипотеза баар буолбута. Бу гипотеза хайа боруодаларын үөрэтии кэнниттэн баар буолбута. Хайа боруодалара сорҕолоро үлтүрүйбүт уонна ууллубут этилэр.
1450-с
1450-с сыллар.
Порт Вила
thumb|300px|Порт Вила
Порт Вила (Port Vila) диэн Вануату киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 40,000 (2007). Дойду экономика уонна эргиэн киинэ.
Төрөппүт оруола
Төрөппүт оҕо иитиитигэр ылар оруола үрдээн иһэр.
Ыаҕайа
Ыаҕайа — орто кээмэйдээх, толору үүтү, ууну куттахха оҕо, дьахтар кыайа тутар истээх күннээҕи олоххо-дьаһахха туттуллар туос иһит. Аналыттан көрөн тигиитэ үксүгэр ойуута-бичигэ суох судургу буолар. Кээмэйинэн эрэ арахсар уу баһар, ынах ыыр, оҕо уу баһар, сир астыыр, балык кутар, о.д.а. ыаҕайалар баар буолаллар.
Төрөппүт оруола
Сэбиэскэй былаас кэмигэр төрөппүт оруолун аһара намтатан, сэбиэскэй норуот киһитин общество иитэн улаатыннарарын туһунан этэллэрэ. Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн дьааһылаҕа, детсадка, онтон оскуолаҕа үөрэтэн сэбиэскэй киһи оҥорууну государство барытын бэйэтигэр ылына сылдьыбыта.
Сэбиэскэй былаас эстэн босхо дьааһылалар, детсадтар суох буолууларыттан, билигин оҕо иитиитигэр төрөппүт ылар оруола лаппа үрдээн иһэр. Төрөппүттэр оҕолоро киһилии быһыылаах дьон буола улааталларыгар, киһилии быһыылары оҥороллоругар, үлэни-хамнаһы сатыылларыгар үөрэтэр баҕа санаалара улаатан иһэр. Чааһынай бас билии олоххо киириититтэн төрөппүттэр үйэлэрин тухары үлэлээн-хамсаан мунньуммут баайдарын-малларын салгыы көрөр-истэр аналлаах кэлэр көлүөнэлэрин өйө-санаата сайдыытыгар, туруктаах, тулуурдаах буолуутугар, үлэлии үөрэнэллэригэр кыһаналларын лаппа улаатыннарда.
Кэлэр көлүөнэтин өйүн-санаатын таба суолунан сайыннарыы төрөппүт ытык иэһэ буоларын бары төрөппүттэр билэн туһанан эрэллэр. Кини оҕото көрсүө, сэмэй, туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улааттаҕына, быстах быһыыларга, сыыһа-халты, аһара туттунууларга түбэспэтэҕинэ, үлэни-хамнаһы кыайдаҕына, элбэх оҕолонон аймахтары сайыннардаҕына, тэниттэҕинэ төрөппүт хаана тарҕанар, сүппэт, симэлийбэт дьылҕаланар, үйэтин тухары булбут, муспут баайа-мала эрэллээх, ыспат, тохпот дьоҥҥо туттарыллан, салгыы эбиллэр кыахтанар.
Оҕотун туһугар аан бастаан төрөппүт кыһанар. Оҕолоро ким курдугун быһаарсыы төрөппүттэр икки ардыларыгар биирдэ эмэтэ буолан ааһыталыыр. Ордук үчүгэй быһыыны оҥордоҕуна «Мин курдук» диэн хайалара эмэ, кырдьык хайҕаныан сөп.
Оҕо киһи быһыылаах буола сайдыыта, улаатыыта барыта төрөппүт бэйэтин үтүгүннэрэн, батыһыннаран, «Мин курдук оҥор» диэн көрдөрөн биэриитинэн ситиһиллэр үөрэх буолар. Төрөппүт оҕотун кыра эрдэҕиттэн батыһыннара сылдьан, бэйэтин үтүгүннэрэн үөрэттэҕинэ оҕотун өйө-санаата кини курдук буола сайдар кыахтанар. Оҕо кыратын эрэ быһыытынан аһылыга төрөппүтүттэн уратыланарын ситиһии минньигэс аһылыгынан мааныланан атаах буола улааппатын хааччыйыы биир көрүҥэ буолар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ бэйэтин өйө-санаата киириэн иннинэ бэрээдэккэ үөрэтии чиҥ, кытаанах, куһаҕан быһыыны оҥороро сонно тохтотуллар, аралдьытыллар, үчүгэй быһыылары эрэ оҥорор буоллаҕына өйө-санаата, ийэ кута үчүгэй быһыыларга иитиллэр. Улаатан 5 эбэтэр 6 сааһыттан бэйэтин өйө-санаата сайдан истэҕинэ куһаҕаны уонна үчүгэйи арааран билэргэ үөрэнэрэ хайаан да наада.
Ийэ уонна аҕа оҕоҕо көрдөбүллэрэ тус-туһунаннар. Ийэ оҕотун куруук аһынар, харыстыыр, сынньатар өйдөөх-санаалаах, оннук сылдьарга иитэр, үөрэтэр буоллаҕына, аҕа үөрэҕэ ыарахан, оҕоҕо көрдөбүлэ быдан үрдүк, үлэҕэ-хамнаска, тулуурдаах буолууга үөрэтии эрэйдээх, уһун кэми ылар. Аҕа үөрэҕэ ыгааһыннаах, элбэх хааччахтардаах буолан Улуу Тойон таҥара үөрэҕэр киирсэр.
Кытаанах, халбаҥнаабат көрдөбүллээх ийэ, аҕа оҕолоро улаатан иһэн төрөппүттэриттэн салла саныыр, толлор, куһаҕаны оҥорума диэн эппиттэрин умнубакка, толорорго үөрэннэҕинэ, ол аата кинилэр эппиттэриттэн атыннык оҥороруттан туттунар буола улаатар. Маннык үөрэҕи билэн улааппыт оҕо улаатан иһэн, улаатан да баран сыыһа-халты туттунара аҕыйыырынан, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыаҕа улаатар. Оҕо киһи буола улаатарын, төрөппүтүн курдук өйдөөх-санаалаах буоларын туһугар төрөппүт көрдөбүллэрин, ыйыыларын тулуйан, утары эппэккэ толорорго үөрэнэрэ ирдэнэр.
Оҕо өйүн-санаатын уратыларын төрөппүттэр кыра эрдэҕиттэн араас таҥхалары, гороскуоптары туһанан билэллэрэ ордук. Дьон бары билэр Пифагор оҥорбут сыыппараларынан киһи майгынын быһаарыыта ордук сөп түбэһэр. Үгүс оҕолор сымнаҕас, истимтиэ майгылаах буоллахтарына, сорохтор аһара барар, бэйэлэрэ билэллэринэн оҥоро сатыыр майгылара элбэх буолар.
Сымнаҕас, истимтиэ майгылаах оҕону иитии, үөрэтии төрөппүттэн ханнык да улахан эрэйи, кыһалҕаны эрэйбэт. Арай бэйэни үтүгүннэрэн үөрэтиигэ хайҕааһыннаах, көмөлөһүүлээх, кыра манньалаах буолуон сөп. Бары кэриэтэ кыыс оҕолору уонна аҕыйах уолаттары үөрэтии бу быһаарыыга сөп түбэһэр.
Аһара барар майгылаах оҕону, ордук уолаттары киһи оҥорорун курдук оҥорорго, киһи быһыылаах буолууга үөрэтии хайаан да ыгааһыннаах, атыннык оҥоро сатааһыны тохтотуулаах буолара табыллар. Сэбиэскэй былаас кэмиттэн аһара барар майгылаах оҕолору кыра эрдэхтэринэ кыайа тутан ийэ кутун ииппэккэ, үөрэппэккэ, үөрэнэр кэмин аһаран кэбиһэн, куһаҕан майгылаахха кубулутан баран «Трудные подростки» диэн туспа арааран ааттыыллара уонна хаайыы аҥардаах аналлаах оскуолаларга улааппыттарын кэннэ мунньан үөрэтэ сатыыллара туһата аҕыйах буолара.
Элбэх саҥаны айааччы, саҥаны оҥорооччу буола улаатыан сөптөөх аһара сайдыы диэки тардыһыылаах оҕолору кэмигэр, кыра эрдэхтэринэ сатаан, табан ииппэккэ, үчүгэй үгэстэргэ үөрэппэккэ аһара атаахтатан, куһаҕан майгыларын сайыннаран, буорту оҥорон баран, хойутаан көннөрө сатааһын ыарахан уонна саҥа үгэстэри үөскэтинэргэ тириэрдэринэн, уһун кэми ыларынан туһата кыра.
Куһаҕан быһыылар аҕыйыылларыгар, оҥоруллубаттарыгар киһи быһыылаах киһи баҕарар. Оҕото үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатарыгар баҕарар төрөппүт оҕото куһаҕан быһыылаах буолбатыгар, куһаҕан быһыылар диэннэри үөрэтэн билэн оҥорботугар кыһанар.
Сүрэх Дьааҥы
Сүрэх Дьааҥы, томтороот.
Төрөппүт оруола
Оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии диэн сахалар үөрэхтэрэ. Бу үөрэҕи төрөппүттэр туһанан оҕолорун кыра эрдэҕинэ «Хара харахтаахха көрдөрбөккө» иитэн, үөрэтэн уонна Улуу Тойон таҥара үөрэҕин ыйыыларын тутуһан бэйэлэрин курдук өйдөөх-санаалаах дьон оҥордохторуна билигин, ырыынак кэмигэр улахан туһаны оҥостуналлар. (1,103).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
Сүрэх Дьааҥы
Орто Сибиир хаптал хайалаах сир хоту өртүгэр баар намыһах хайалар.
Устата хотуттан соҕуруу диэкки 160 км. Анаабыр уонна Хатанга өрүстэр тардыыларын араарар.
Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 403 м. Попигай метеорит кратерын илин өртүттэн чэрчилиир.
Хоролор
XX үйэ саҕаланыытыгар Хоро нэһилиэктэрэ Бороҕон, Үөһээ Бүлүү, Арҕаа Хаҥалас, Сунтаар улуустарыгар бааллара. Хоро ууһа Мэҥэҕэ, Намҥа, Орто Бүлүүгэ уонна Байаҕантай, Өлүөхүмэ улуустарыгар бааллара. XVII үйэҕэ хоролор Аммаҕа, Тааттаҕа уонна Алдаҥҥа олорбуттара. Алдаҥҥа 80 киһилээх Хоро буолаһа баара. Кинилэри кытта биир сэмиэбийэҕэ бөтүҥнэр уонна боотулулар дьааһах төлүүллэрэ. Алдаҥҥа Маҕас буолаһыгар, Томпо өрүһүн тардыытыгар уонна Таатта аллараа сүүрүгэр Хоро буолаһа диэн баар этэ. Саха номоҕор хоролор хойукка диэри туспа тыллаахтара бэлиэтэнэр. Онон монгол тыллаах хоролор саха ортотугар олохсуйбут буолуохтарын сөп. Сахаҕа хоролор тустарынан хас да өйдөбүл баар. Хоро хатата диэн, кырдьык хорилар уот ылааччы дьон быһыытынан бэлиэтэлэнэллэр. Хоро тэбиэнэ диэн өйдөбүлү хоролор тус соҕурууттан төрүттээхтэрин көрдөрөр диэҕи баҕарыллар. Хоро Кытат диэн саха номоҕор көтөр кыстыыр сирэ ааттанар. Хоринецтар ырыаларыгар ылланар мэлдьи күөх сайын турар Наян Наваа диэн өбүгэлэрин дойдутун туһунан өйдөбүлү кытта биир.
Мүрү күөлүн тула олохсуйбут хоролору Тыгын уолаттара хаҥаластар кыргыбыттара диэн сэһэн баар. Бу сэһэн архыып докумуоннарынан бигэргэтиллэр. Ол аата бу Саха сирин историятын быһаарбыт биир сүрүн быһылаан нуучча кэлбитин кэннэ дьиҥэр буолбут буолуон сөп эбит. Ол курдук хаһаахтар суруктара көрдөрөрүнэн, Откурай (Тыгын уола Өлькөрөй) 600 боотурдаах Бөтүҥ кинээһэ Логуй Сынаков (Лөгөй) дьонугар саба түһэн, кыргыс кэмин үгэһинэн, оҕолуун-дьахтардыын бүүс-бүтүннүү имири кыргыбыттар. Манна бу Бөтүҥ дьоно дэнэр уус нуучча остуруогун чугаһыгар олохсуйбуттарын, нууччалары кытта доҕордуу сыһыан олохтообуттарын бэлиэтиир тоҕоостоох. Ол аата бу Лөгөй кинээс кистэлэҥинэн нууччалары кытта бииргэ, хаҥаластары утары эбит, ол аата биһиги өйдүүрбүтүнэн Лөгөй дьонугар түһэн сахалар утары туруу онорбуттар диэххэ сөп. Ол эрээри нуучча докумуоннара бу бөтүҥнэр диэн ааттыыр дьоно, биһиги өйдүүрбүтүнэн хоролор, балайда элбэх ахсааннаах буолуохтарын сөп эбит. Ол курдук бу кыргыы кэнниттэн кинилэр олох да эстибэтэхтэр, арай атын саха уустарыгар баһылыыр оруолларын сүтэрбиттэр, сахатыйарга барбыттар. Ол курдук саха сэһэнэ этэринэн, «Аата били хоро таҥаратыгар дылы буолан?» диэн өс хоһооно баара. Сыҥаах Абыйакаан Тарбыах Тиис баһылыктаах хоролор Бэрт Хараны кытта ыаллыы олорбуттара диэн буолар. Сорох номоххо Бэрт Хара хоролору кыргыбыттарын ситиһээччи буолар. Бэрт Хара Сыҥаах Абыйакаан иитиэх уола диэн этэ диэн эмиэ баар. Хата Лөгөй тойон Сыҥаах Абыйакаан уола буолуон сөп курдук, архыып докумуонугар «Логуй Сигаков» диэн киирэ сылдьар (Материалы по истории Якутии XVII века, ч.1., 1970, с. 13), Парфен Ходырев суруйуутугар «Логуй Амуканов» кинээс уола буолан көрдөрүллүбүт. Маҥнай кэлбит хаһаах атамааннара бэлиэтээбиттэринэн, Алдаҥҥа, Аммаҕа уонна Тааттаҕа «хоринецтар» (хоролор) диэннэр бааллара. Өссө Өлүөнэҕэ яколлар, якуттар уонна братскайдар олороллор диэн, Yс суол араас омук олорбутун курдук көрдөрүү баар. Дьэ бу көрдөрүүлэр олус интириэһинэйдэр! Өссө туран, Бороҕон курдук улахан буолас баара, архыып докумуонугар 1640 сылга диэри олох бэлиэтэммэт эбит. Онон бороҕоннор кэлин били кыргыллыбыт хоролор тобохторуттан үөскээбит буоллахтарына көҥүл. Аны туран кинилэри бөтүҥнэр диэн ааттыы сылдьыбыттара, бөрө төрүттээх буряттар диэн өйдөбүлү кытта сибээстээх буолуон син. Бороҕоннор ааттарын бордьигин (боржигин) диэн Чыҥыс хаан төрүт ууһун аатын кытары тэҥнии тутуохха сөп. Кэлин Чыҥыс хаан удьуора наһаа элбээн, Монголия нэһилиэнньэтэ үксэ Боржигин диэн фамилияны ылбыт. Урут хаҥаластар уонна намнар салаалара буолар аҕа уустара (дүпсүннэр, үөдэйдэр) кэлин, нуучча кэлбитин кэннэ эрэ Алдаҥҥа, Аммаҕа уонна Тааттаҕа тахсан олохсуйбуттарын көрөбүт. Ол курдук Кээрэкээн баһылыктаах боотулулар (дьохсоҕоннор) Тааттаҕа тиийэн байаҕантайдары үтүрүйэллэр. Бөтүҥнэр да маҥнай Дьокуускай остуруогун (ол саҕана Нам сиригэр турдаҕына) таһыгар бэлиэтэнэллэр. Онтон сорохторо дьэ арахсан, нуучча казактара эккирэтиилэриттэн Амманы булбуттар. Онон көрдөххө, дьиҥ саха уустара нуучча кэлбитин эрэ кэннэ Yс хочоттон киин Саха сирин үрэхтэринэн тарҕаммыт курдуктар.
Күндү таастары классификациялааһын
Күндү таастары классификациялааһын (бөлөххө араарыы, хаттыгастааһын) — гемммологияҕа, минералогияҕа чопчу дьон барыта тутуһар, таастар айылҕаттан бэриллибит физическэй, химическэй уонна кристаллографическай свойстволарынан классификациялааһын суох. Баччааҥҥа дылы минералогия бэйэтин «периодтаах тиһигин» (периодическэй систиэмэтин) оҥоро илик, хаһан эмит оҥоруо да диэн эрэбил суох.
Ол да буоллар күндү таастары систематизациялааһыны элбэхтэ оҥорбуттара. Билиҥҥи геммологтар таастар геологическэй айдарыыларын, састааптарын, ордук элбэхтик көстөр элэмиэннэрин (тимир, алюминий, алтан уо.д.а.), химическэй ситимнэрин көрүҥүн уонна кристаллография дааннайдарын көрөллөр. Ол гынан баран бу дааннайдар ювелиир уустарга таас сыанатын быһаарарга улахан элбэҕи биэрбэттэр. Бу характеристика — сыана — биллэн турар таас күндү буоларын эбэтэр буолбатын туоһулуурга улахан суолталаах. Ол иһин таастары классификациялааһын элбэҕэ бу критиэрийгэ олоҕурар.
Бастакы бөлөххө араарыы ньымаларыттан биирдэстэринэн 1860 с. ниэмэс минералога К. Клюге оҥорбута. Кини өҥнөөх таастары биэс кылааска араарбыта. Бастакы үс дьиҥнээх күндү таастартан турар, икки бүтэһик — стандартнай күндү таастартан. Бастакы кылааска Клюге алмааһы, корунду, хризобериллы уонна шпинели киллэрбитэ, иккискэ — бериллы, благороднай опаалы, гранааты, топааһы, турмалиины уонна циркону. Бүтэһик бэһис кылааска гематит, жадеит, малахит, нефрит, серпентин уонна да атын манна майгынныыр таастар киирбиттэрэ.
Манна майгынныыр классификациялааһыны 1902 с. ниэмэс минералогия профессора Г. Гюрих оҥорбута. Кини бары ювелирнай оҥоһуктары оҥорорго туттуллар дьэҥкир таастары бастакы ууска (род) киллэрбитэ. Күндү аҥаардаах (полудрагоценные) таастар туспа бөлөххө киирбиттэрэ.
Өссө биир классификациялааһыны М. Бауэр 1896 с. оҥорбута. Манна өҥнөөх таастар үс бөлөххө арахсаллар: күндү таастар, оҥоһук оҥорорго туттуллар (поделочные) таастар, органоген таастар. Бүтэһик бөлөххө гагат, чөмчүүк, кораалл уонна янтарь киирэллэрэ. Хас биирдии бөлөх өссө үстүү бөлөххө арахсара.
Бу ааттаммыт уонна да атын классификацилааһыннар биир итэҕэстэхтээхтэр — ханнык эмит категорияҕа киирэр таас сыаната олох кыраттан наһаа үрдүккэ дылы хамсыан сөп.
Ол иһин ювелир уустар «түөрт С быраабылатын» тутуһаллар. Бу таас хаачыстыбатын сыаналыыр түөрт тиэрмин бастакы буукубаларынан ааттаммыт быраабыла. Бастакы характеристиката — өҥө (color). Уоппуттаах ювелир таас өҥүн сыаналыыр уонна ханнык эмит сыыппараны иҥэрэр кыахтаах. Иккис сүрүн критиэрий — ырааһа (clarity). Таас иһигэр кып-кыра да туора «сыыс» киирбит буоллаҕына таас сыаната уонунан төгүл кыччыан сөп. Таас өҥүн уонна ырааһын дробтаах чыыһыланан көрдөрөллөр. Холобур 3/3 характеристикалаах бриллиант үчүгэй ахсааҥҥа киирсэр, оттон 9/12 буоллаҕына таас мөлтөх хаачыстыбалаах.
Үһүс критиэрий — кырыылааһына (огранката) (cut). Үчүгэйдик ырыыламмыт таас сыаната үрдүк буолар. Уонна бүтэһик, саамай сыанатыгар охсор критиэрий — караатынан бэриллибит ыйааһына (carat weight). Биир караат биир граам бэс гыммыт бииригэр тэҥ. Холобур 0,3 карааттаах бриллиант кыра диэн ааҕыллар, биир караакка дылы — орто, 1 карааттан үрдүк буоллаҕына — улахан.
Чиряев Валерий Георгиевич
Чиряев Валерий Георгиевич (19.12.1911—01.02.1989) — саха поэта, тылбаасчыт, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1944).
Олоҕун олуктара
1911 сылллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ Хоро нэһилиэгэр Тыымпы алааска төрөөбүтэ. Аҕата Георгий Николаевич Чиряев сэниэ ыал этэ, барыта биэс оҕолооҕо.
В. Чиряев Дьокуускайдааҕы учуутал институтун Тыл уонна литература факультетын бүтэрбитэ, «Кыһыл ыллык» диэн сурунаал эрэдээксийэтигэр 8 сыл устата үлэлээбитэ. Нам, Уус Алдан, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү оскуолаларыгар отуттан тахса сыл учууталлаабыта.
Айар үлэтэ
Бастакы «Самыыр» диэн хоһооно 1927 с. «Чолбон» сурунаалга бэчээттэммитэ. 1930 с. «Саһыл Сыһыы» диэн пьесата тахсыбыта.
Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Колхозтаах хоhооно» 1932 с. тахсыбыта. Сорох хоһоонноро ырыа буолбуттара.
В. Чиряев С. Михалков «Особое задание», Б. Лавренев «Разлом» пьесаларын, К. Симонов «Сын артиллериста» поэматын, А. Пушкин остуоруйаларын, С. Есенин, А. Блок хоһооннорун уонна поэмаларын тылбаастаабыта.
Сигэлэр
[http://www.sakhalit.com/node/453 Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Чиряев Валерий Георгиевич]
Болт, Усэйн
Усэйн Сент-Лео Болт (аанг.  Usain St. Leo Bolt ; атырдьах ыйын 21 к. 1986 с., Шервуд-Контент, Трелони уокурук, Ямайка) — Ямайка чэпчэки атлетикаҕа спортсмена, кылгас кэрчиктээх сүүрүүгэ идэтийэр, Олимпиада алта, аан дойду 11 төгүллээх чөмпүйүөнэ. Кылгас дистанцияҕа сүүрүүгэ аан дойду 8 рекордун олохтообут. Ол иһигэр 100 миэтэрэҕэ — 9,58 сөк.; 200 м — 19,19 сөк., ону сэргэ Ямайка сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар сылдьан 4×100 м. эстэпиэтэҕэ — 36,84 сөк..
100 уонна 200 миэтэрэҕэ сүүрүүгэ икки Олимпиада тухары бастаабыт суос-соҕотох уонна бастакы спортсмен (Пекин 2008 уонна Лондон 2012). Ямайка саамай элбэх Олимпиада мэтээллээх спортсмена. Аан дойдуга Олимпиадатааҕы чэпчэки атлетика күрэхтэһиитигэр саамай элбэх көмүс мэтээли ылбыт 4-үс нүөмэрдээх спортсмен. Киниттэн элбэх мэтээллээхтэр - Пааво Нурми, Карлу Льюису уонна Рею Юри. Киһи аймах устуоруйатыгар аан дойду чөмпүйэнээтин 11 көмүс мэтээлин ылбыт соҕотох киһи. Ямайка Дьоһуннаах буолуу (2008) уонна Ямайка уордьаннар кавалердара (2009).
Биографията
Төрөөбүт тыла — ямайкатааҕы креол тыла. Кини христиан-католик.
Усэйн Болт Ямайка Трелони уобалаһын Шерфуд-Контент диэн кыра дэриэбинэтигэр Дженнифер уонна Уэлсли Болттар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Аҕата дьоҕус маҕаһыыннааҕа. Усэйн Садики диэн бииргэ төрөөбүт бырааттаах, Шерин диэн эдьиийдээх (аҕатын бастакы ойоҕуттан кыыһа). Усэйн оҕо сылдьан олус көхтөөх эбит. Крикети сөбүлээн оонньуур эбит. Төрөппүттэрэ кинини Вальденсия алын сүһүөх оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр. Оскуолаҕа киирэн баран Усэйн чэпчэки атлетиканан утумнаахтык дьарыктанан барар. Ол гынан баран крикетин ордорор эбит. 1998 с. алын сүһүөх оскуоланы бүтэрэн баран, уол Ульям Нибба аатынан орто оскуолаҕа киирэр. Онно үөрэнэ сылдьан биирдэ крикет күрэхтэһиитигэр кытта сырыттаҕына, кинини Пабло Макнейл диэн чэпчэки атлетика тириэньэрэ өйдөөн көрөр. Ол түмүгэр, Болт крикети быраҕар уонна 2001 с. сүүрүүгэ бастакы кыһыл көмүс мэтээлин ылар. Ямайка оскуола оҕолоругар сүүрүүгэ чөмпүйэнээтигэр 200 миэтэрэни 22,4 сөкүүндэнэн кэлэн, 2-с миэстэ буолар.
Тус олоҕо
Усэйн Болт билигин Кингстоҥҥа олорор. Вест-Индия университет чэпчэки алтеликаҕа стадионугар дьарыктанар. 2011 сыллаахха Лубице Куцерова диэн словак модельер дьахтарын кытта доҕордоһо сылдьыбыта. Ол эрээри 2012 сыллаахха эйэнэн арахсыбаттара. Лондоннааҕы Олимпиада кэмигэр Дартфорд куорат олохтооҕо Меган Эдвардс диэн Британия спортсменын кытары билсэ сылдьыбыта. Ол эрээри сыһыаннара уһаабатаҕа -- 2012 сыллаахха эмиэ арахсыбыттара.
Усэйн Болт аан дойду биир саамай улахан хамнастаах спортсмена. 2012 с. Forbes сурунаал эриэйтинигэр Болт 63-с миэстэҕэ сылдьара. Дохуота 20,3 АХШ дуолларыгар тэҥнэспитэ. Онтон 20 мөлүйүөнэ аҥаардас эрэкилээмэ уонна успуонсар харчыта этэ. 2013 сыллаахха эмиэ ол эрийэтиҥҥэ 40-с миэстэҕэ тахсыбыта. Харчыта 24,2 мөлүйүөҥҥэ тэҥнэспитэ.
1460-с
1460-с сыллар.
Алтынньы 20
Алтынньы 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 293-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 294-c күнэ). Сыл бүтүө 72 күн баар.
Шри Ланка
Шри Ланка (1972 с. дылы Сэйлон) диэн Соҕуруу Азия арыы дойдута, Индия соҕуруу кытылыттан 31 км баар. Олохтоохторун ахсаана 20 млн.
Румыния
Румыния (România) диэн Балкан тумул арыытын хоту өттүгэр, Хара байҕал арҕаа кытылыгар баар дойду. Кирбиилэhэр Мадьаар Сириниин уонна Сербиялыын арҕаа, Украиналыын уонна Молдовалыын хотулугулуу-илин уонна Болгариялыын соҕуруу.
Румыния Эуропа Униятын дойдуларыттан дьонун ахсаанынан 7с (22 млн киhи) уонна иэнинэн тохсус миэстэлэргэ турар. Киин уонна ордук улахан куората Бухарест.
42 административнай- территориальнай единицаларга арахсар, онтон 41- һэ — жудайдар, онтон 1- һэ убаһаҕа тэҥнэһэр муниципальнай Бухарист. Киин куората — Бухарест. Государственнай тыл румынскай.
Румыния-унитарнай государство уонна Президент-парламентскай республика. Президент постарын Йоханнис, премьер- министр Николай Чукров ылаллар.
Индустрия сайдыылаах экономикалаах индустриальнай дойду. Харчынан кээмэйэ — румын лей (тохсунньу 10 күнүгэр 2019 с. — 4,05 лея 1 долларыгар АХШ, Америка долларын сыаната сыл устата (365 хонук) +0,19, 3,88- 4,05 СС. үрдээбит.
Румыния 1859 сыллаахха икки кинээс — Молдавия уонна Валахия холбоһуктарын түмүгэр үөскээбитэ. Тутулуга суох холбоһуктаах кинээс, утумнаах общество ыам ыйын 21 күнүгэр 1877 сыллаахха тэриллибит.
С 1 января 2007 и НАТО с 29 марта 2004 года.
Гражданство Румынии
Гражданство — бу киһи уонна государство правовой сибээһигэр тирэҕирэн, 21/1991 №- дээх сокуонунан салайыллар.
Россия дьоно- сэргэтэ, маннык ирдэбиллэртэн биирдэстэригэр сөп түбэһэр дьон ылыахтарын сөп.:
Административнай түҥэтии
Румыния сайдыы 8 регионугар быһаччы административнай единицалар буолбатахтар, оттон региональнай сайдыы координациятыгар сулууспалыыллар. Сайдыы регионнара 41 аты уонна 1 муниципальнай. Атыыһыттар 2686 коммунальнай (тыа сиригэр) уонна 256 муниципальнай тэриллиилэргэ арахсаллар. Коммунистар уонна муниципальнай тэриллиилэр саамай кырата суох административнай холбоһуктарынан буолаллар. Коммунистар бэйэлэрин дьаһалталара суох уонна административнай единица суох дэриэбинэлэргэ үллэһиннилэр. Румынияҕа барыта 13092 сел.
Административнай структураҕа ураты муниципальнай Бухарист муниципальнай тэриллиилэртэн ураты иккис таһымнаах административнай единица буолар. Бухарист 6 секторга арахсыбыт,хас биирдии киһи бэйэтэ дьаһанар.
Чурапчы иэдээнэ
Чурапчы иэдээнэ диэн Чурапчы улууһугар буолбут трагедияны ааттыыллар, олор араас сылларга буолбуттара: 1899 - 1903 сс Улахан аччыктааһын, 1939 - 1941 сс Улахан Аччыктааһын, Чурапчы көһүүтэ, 1954 - 1977 Улахан экономичэскэй застой, 1989 - 1993 сс Улахан кризис. Ити араас биричиинэлэргэ 30 тыыһынча курдук Чурапчы дьоно өлбүтэ.
Курдаах ыаҕайа
Курдаах ыаҕайа — орто туос иһит, икки-үс сиринэн бөҕөргөтөр аналлаах туос курдаах, хараҥа кугас эбэтэр хара өҥнөөх буолар.
Бессонов Георгий Евдокимович
Георгий Евдокимович Бессонов (18.08.1915, Үөһээ Бүлүү — 04.10.2005) — РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала, Социалистическай Үлэ Геройа.
Копырина Анастасия Семёновна
Копырина Анастасия Семёновна — Социалистическай Үлэ Геройа, ыанньыксыт.
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1973 сыл балаҕан ыйын 6 күнүнээҕи Ыйааҕынан Копырина Анастасия Семёновнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Маҕан аэропорда
Маҕан аэропорда — өрөспүүбүлүкэ аэропорда, Маҕантан биир километр илин, Дьокуускайтан 12 км сиргэ баар. Билигин Саха сирин сорох улуус кииннэрин кытта сөмүөлүөтүнэн уонна бөртүлүөтүнэн сырыыны хааччыйар, ону тэҥэ "Дьокуускай" аэропордун саппаас аэропорда.
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр АХШ-тан сөмүлүөттэри уонна лендлиз таһаҕаһын ССРС-ка аҕаларга туһаныллар этэ, тоҕо диэтэххэ, Дьокуускай аэропорда куораттан уонна өрүстэн чугас буолан туманнаах буолара. Ыарахан ыйааһыннаах куруус таһар союзниктар сөмүлүөттэрин ыларыгар ССРС-ка саамай уһун буор балаһа тутуллубута — уһуна 3,4 км.
Воскресенскай
thumb|85px|Куорат былааҕа
Воскресенскай (Воскресенск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Воскресенскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 80 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 120 м.
Олохтоммут сыла — 1862, 1938 сыллаахтан — куорат.
Почтатын индэксэ — 140200, төлөппүөнүн куода — +7 49644, ОКАТО куода — 46 409.
Брокгауз уонна Ефрон энциклопедия-тылдьыттара
thumb|228px|Титульные листы томов Ia и XXV. Брокгауз уонна Ефрон Энциклопедическэй тылдьыта (ЭСБЕ) — Арассыыйа Импиэрийэтигэр нууччалыы тахса сылдьыбыт универсаал энциклопедия.
1890—1907 сылларга Ф. А. Брокгауз — И. А. Ефрон (Петербург) аакциялаах кинигэ кыһатын уопсастыбата таһаарбыт. Икки барылынан тахса сылдьыбыт — 41 сүрүн уонна 2 эбии туомнаах (тирааһын аҕыйах өттө) уонна 82 сүрүн уонна 4 эбии туом аҥаардаах.
Бастакы 8 кинигэ (туом аҥара) И. Е. Андреевскэй эрэдээксийэтинэн, аттытар — К. К. Арсеньев уонна Ф. Ф. Петрушевскай эрэдээксийэлэринэн тахсыбыта. Энциклопедияҕа 121 240 ыстатыйалаах, 7800 ойуулаах уонна 235 каарталаах.
1899—1902 сылларга «Брокгауз уонна Ефрон Дьоҕус энциклопедия-тылдьыттара» (МЭСБЕ) (3 туомнаах); 1907—1909 сылларга кини иккис 4 туомнаах таһаарыыта тахсыбыта.
1911—1916 сылларга «Саҥа энциклопедия-тылдьыт» (НЭС) тахсыбыта (былааннаммыт 48 туомтан 29-һа тахсыбыта, тиһэх тыл — «Отто»).
1470-с
1470-с сыллар.
Минералогия
Минералогия — айылҕаҕа үөскүүр минерааллар кристаалларын чинчийэр науука.
Кристааллары өссө маннык геохимия науукалара үөрэтэллэр:
Далай Лаама
«Далай» монгуол тылыгар «океан» диэн суолталаах, «лама» (bla ma) тибиэттии уонна санскриттыы «гуру» «учуутал» диэн суолталаах.
Тохсунньу 22
Тохсунньу 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 22-с күнэ. Сыл бүтүө 343 күн (ордук хонуктаах сылга 344 күн) баар.
Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара
Өссө көр
Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара
Күпсүүр
Күпсүүр — саха былыргы музыкалыыр үстүрүмүөнэ, хас да сиринэн дьөлөҕөстөрдөөх, биэс-алта миэтэрэ уһуннаах көҥдөй дүлүҥү икки баһын үөл тириинэн саба тиирэн оҥороллоро.
Улахан күпсүүрү тииккэ ыйаан туран мас өтүйэнэн охсоллоро, кыра күпсүүрү быатыттан кэтэн туран илиинэн охсон оонньууллар.
Черскэй аэропорда
Черскэй аэропорда Черскэйтэн биир километр соҕуруу баар. Кыра аэропорт. Кыра көтөр ааллары ылар.
Күөх (өҥ)
Күөх өҥ — сырдык халлаан өҥө өҥнөөх. Дьэҥкир күөх - сырдык күөх от. Күөх бороҥ - сылгы дьүһүнүн арааһа: нуолур түүтэ үрүҥ, кылаан түүтүн төбөтө көҕөрөн көстөр, хара түү булкаастаах, атахтарын сэбэрэтэ бороҥ түүлээх. Күөх буулуур - сылгыга сыыаннаах: көҕөрүмтүйэн көстөр толбоннордоох бороҥ дьүһүннээх Күөх көҕөччөр Күөх сур - сылгы ҕҥүн арааһа: көҕөрүмтүйэ кытаран көстөр хара өҥ. Күөх таалай - хараҥа халлаан күөх. Күөх таалай - күөх өҥ булкаастаах Күөх эбириэн - сырдык күөх толбоннордоох Күөх элэмэс - сылгы өҥүн арааһа: уопсай өҥө бороҥ көстүүлээх буолан баран, ханан эрэ элэмэстээх. Күөх эриэн - сырдык өҥө көҕөрүмтүйэн көстөр эриэн. От күөх - от өҥө күөх өҥнөөх. Торҕо күөх - олус сырдык от күөх. Хампа күөх - хараҥа от күөх. Чээлэй күөх - сып-сырдык от күөх.
Быһаарыылар
Cyan 青
Аһылык икки өрүтэ
Аһылык икки өрүтэ диэн киһи аһыыр аһылыга икки тус-туспа бөлөхтөргө арахсарын биллэрэр.
Сир саара төгүрүгүттэн уонна тохтообокко бэйэтин сүнньүгэр эргийэриттэн дьон олорор сирдэрэ тымныы уонна итии диэннэргэ эмиэ арахсаллар. Итии уонна тымныы сирдэргэ дьон аһылыктара уратыланалларын медицинэ науката үөрэтэн дьоҥҥо тириэрдэр. Ол курдук тымныы сир олохтоохторугар кыһын тоҥон хаалбаттарын туһугар элбэх арыылаах, сыалаах астар туһалаахтар, онтон итии дойдулар олохтоохторугар от-мас аһылыктар толору сөп түбэһэллэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии киһи олоҕун хайа кэмигэр ханнык аһылыгы сиирэ ордугун быһааран биэриигэ эмиэ табыллар. Киһи олоҕун устата туох аһылыгы аһыыра уларыйан биэрэр кэмнэрдээҕин аһылык икки улахан бөлөххө арахсара быһаарар.
Дьон аһыыр аһылыктара икки улахан бөлөххө маннык арахсаллар:
1. Эти уонна тыынар-тыыннаахтар оҥорор аһылыктарын сиэһин.
2. Аһылыкка наар үүнээйи астары туһаныы.
Бу икки өрүттэри эр-биир ыламмыт ырытыахпыт:
1. Оҕо этэ-сиинэ улаатарыгар элбэх белоктаах аһылыктар ордук сөп түбэһэллэр. Ол иһин эт, балык, үүт аһылыктар оҕо аһылыгын баһыйар өттүн ылаллар.
Илиитинэн күүскэ үлэлиир киһиэхэ эт аһылык сөп түбэһэр. Тымныыны тулуйарга сыа, арыы ордук туһалааҕын саха дьоно билэллэр. Кинилэр кыһыҥҥы кэмҥэ идэһэлэрин өлөрөн эмис эт аһылыгы элбэхтик аһыыллар. Эккэ В12 диэн атын аһылыкка суох ураты битэмиин баара туһата улахан.
Эти элбэҕи сиэтэххэ киһи иһигэр токсин үөскээн суон оһоҕоско рак үөскүөн сөп диэн билигин үөрэхтээхтэр этэллэр. Кыһыл эти кэмнээн сиэххэ сөп диэн сүбэлииллэр.
Үрүҥ эт диэн куурусса, куруолук, бочугурас эттэрин ааттыыллар. Бу эт киһиэхэ туһата элбэх. Сибиинньэ этин эмиэ үрүҥ эккэ киллэрэллэр.
Переработкаламмыт эт токсина элбиир. Глутамат натрия диэн эт амтанын тупсарарга анаан туһанар эттиктэрэ киһиэхэ туһаны аҕалбат.
Олус былыргы дьон уҥуохтарын, тиистэрин үөрэтэннэр үүнээйи аһылыктаах вегетарианецтар сайдыы саҥа саҕаланан истэҕинэ эстибиттэрин быһаарбыттар.
2. Киһи сааһыран, аҕыйахтык хамсанар буолан истэҕинэ аһыыр аһылыга эмиэ иҥэмтэтэ уонна кээмэйэ аҕыйаан биэрдэҕинэ эрэ аһара уойан хаалбакка эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанарын билии уонна туһаныы ирдэнэр. Сааһыран иһэр киһи аһыыр аһылыга эт аһылыктан уларыйан үүнээйи аһылыкка көһөн биэрэрэ эрэйиллэр.
Былыр-былыргыттан сахалар сайын устата эти сиэбэттэр этэ. Кыһын устата элбэх сыаны, арыыны сиэн кэбиспиттэрин тобохторун, холестериннэрин сайын устата эти сиэбэттэриттэн ыраастанан кэбиһэллэрэ. Итини тэҥэ сайыҥҥы кэмҥэ сүөһү күүскэ улаатар, сыаны мунньунар кэмэ. Ол иһин сүөһүнү сайын харыстыыллар, улаатыннара сатыыллар. Сайын халлаан сылаас кэмигэр үүнээйи, балык, бурдук, курупа уонна от-мас, үрүҥ аһылыгы аһаан сылдьаллар, аһылыктарын уларытан доруобуйаларын көннөрөллөр, тупсараллар этэ.
Сахалар нууччалар православнай таҥараларын үөрэҕин ылымматтарын биир тутаах биричиинэтинэн саамай тымныы, киһи тоҥор кэмигэр эт аһылыктан туттунар постары оҥоруулара буолар. Улахан тымныыга сылдьыыны эти, арыыны, сыаны сиэбэккэ эрэ туорааһын аһара ыарахан, кыаллыбат да буолуон сөп.
Киһи сааһыран күүскэ үлэлиирэ аҕыйаан истэҕинэ эти сиирэ эмиэ аҕыйаан иһиэ этэ. Бары уһун үйэлээх кырдьаҕастар эти кэмнээн, аҕыйахтык сииллэрэ биллэр.
Аһылык сыл устата бу курдук уларыйан биэрэр уратыларын сахалар билэн былыр-былыргыттан олохторугар туһаналлар. Ол курдук кыһын тымныы кэмҥэ элбэх сыалаах, арыылаах астары аһыыллар, эти элбэҕи сииллэр, онтон сайын сылаас кэмҥэ от-мас, үөрэ, балык, бурдук, курупа аһылыктарга көһөн биэрэллэр. Уһун сайын устата биирдэ эмэ хара диэн ааттанар эт аһылыгы сииллэрэ аныгы аһааһын наукатыгар тупсарыны киллэрэр. (1,13).
Киһи эти сиэҕин сайын да баҕарар. Сайыҥҥы кэмҥэ эт аһылыгы хара диэн сирэн ааттааһын эти сиэһин бу кэмҥэ киһиэхэ туһата суоҕун сахалар арааран билэллэрин биллэрэр. Сыл сайынтан ураты кэмигэр эт аһылыгы хаһан да хара диэн намтатан ааттаабаттар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии Айылҕаҕа, киһиэхэ бэйэтигэр, оҥорор быһыыларыгар барытыгар сыһыаннаах. Ол курдук киһи оҥорор быһыылара барылара хайа да өттүгэр аһара барбакка, бу икки өрүттэр икки ардыларынан баран истэҕинэ эрэ, киһи олоҕо табыллар, оҥорор быһыылара таба буолан тахсаллара быһаарыллар.
Аһыыр аһылыкпыт амтанын тупсараары саахары элбэхтик булкуйалларыттан дьон саахары аһара элбэҕи сииргэ тиийэллэр. Бары суоктар, газтаммыт утахтар элбэх саахардаах оҥоруллаллар. Бу суоктары иһэр оҕолор саахары аһара элбэҕи сииргэ күһэллэллэр. Элбэх аһылыктарга кутуллубут саахар баарын биллэриммээри атын аатынан эмиэ суруйаллар. Глюкоза, сахароза, дектроза, фруктоза диэн араастаан ааттааннар саахар элбэҕин кистииллэр.
Аһылыкка саахары элбэхтик туттууттан саахарынай диабетынан ыалдьааччылар элбээн иһэллэр. Россияҕа 4,5 мөлүйүөн саахарнай диабетынан ыалдьааччы баар. (2).
Арыгыны аһара баран иһии арыгыга ылларыыга тириэрдэр. Киһи өйүнэн-санаатынан салаллан, тулуурун улаатыннардаҕына, арыгыны аһара испэт кыахтанара үөскээн, бу ыарыы кыаттарар кыахтанар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун тутуһуу олох бары ыараханнарыттан харыстыыр аналланар.
Аһылыкка аһара туттунуу, элбэх минньигэһи сиэһин киһини уойууга, ыарыыга ылларыыга тириэрдэрин билэн сэрэннэххэ, харыстаннахха, араас рекламалар минньигэс этиилэригэр киирэн биэрбэтэххэ эрэ табыллар.
Туһаныллыбыт литература.
2.НТВ. 16.10.2016. Передача “Роспотребнадзор”.
Ньукуолун
Ньукуолун - православнай культураҕа сибэтиэй Нико́ланы (ве́шний) өйдүүр күн — илин уонна арҕаа славяннар, молдаваннар уонна румыннар өйдүүр күннэрэ. Ыам ыйын 9(22) күнүгэр ылыллар. Россия Православнай сиэркэбэ этэринэн Николай Чудотворец XI үйэ бүтүүтүгэр уҥуоҕун Бари куоракка көһөрбүтүн чиэһинэн бэлиэтэнэр.
Ньукуолун Саха Сиригэр
Православнай бырааһынньыктартан биир ордук улахан суолталаахтык бэлиэтэнэр. Ньукуолуну сахалар сайын саҕаланыытын курдук бырааһынньыктыыллар. Дьиэҕэ алаадьы уонна кус миинин буһараллар. Сайылыкка көһөр бириэмэ буолар.
Сува
Сува (Suva) диэн Фидьи киин уонна ордук улахан куората. Вити Леву арыы соҕуруулуу илин кытылыгар турар. 2007 с. олохтоохторун ахсаана 85,691.
Геммология
Геммология — айылҕа күндү таастарын уонна оҥоһуу таастар физическэй уонна химическэй майгыларын, уратыларын үөрэтэр билим.
Алтынньы 21
Алтынньы 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 295-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 296-c күнэ). Сыл бүтүө 70 күн баар.
1480-с
1480-с сыллар.
Органикалаах химия
Органикалаах химия диэн химия салаата, уулук харыалыктар уонна кинилэртэн тахсар сэктэр оҥоһууларын, хайдахтарын уонна олору синтезтыыры үөрэтэр.
Органикаламмат реакцияларга үксүн ионнар кытталлар, дьиэ итиитин температуратыгар реакция түргэнник ааһар уонна бүтэр. Органикалаах реакцияларга коваленнаах ситимнэр субуллук бысталлар уонна саҥа ситим үөскэтэллэр. Сиэр курдук, ити бырассыастар ураты болдьому ирдииллэр: тутаах температураны, реакция кэмин уонна үгүстүк катализатор баар буолуохтаах. Үксүн биир эрэ буолбакка хас да реакция бииргэ барар, ол иһин үксүгэр туһалаах сэк тахсыыта 50% элбэҕэ суох. Ол иһин органикалаах реакцияны көрдөрөргө тэҥнэбил буолбакка стехиометрия суота суох схема туттуллар.
Реакция олус уустуктук уонна хас да кэрдиистээх ааһыан сөп, булгуччу схемаҕа көстөрүн курдук буолбатах. Аараанны холбоһуу быһыытынан R+ карбкатионнар, R- карбанионнар, R радикаллар, СХ2 карбеннар, катион-радикаллар, анион-радикаллар уонна да атын көхтөөх эбэтэр бигэтэ суох өлүүскэлэр үөскүөхтэрин сөп, кинилэр уксун сөкүүндэ өлүүтэ эрэ кэмҥэ үөскээн ылаллар. Реакция кэмигэр молекулярнай таһымҥа буолар бары уларыйыылар сиһилии дьүһүннээһинннэрэ реакция механизма дэнэр.
Реакциялар быстыы ньыматынан уонна ситим үөскээһининэн, реакцияны көҕүтүү ньыматынан, реакция молекулалааһынынан наарданаллар.
Ахсынньы 23
Ахсынньы 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 357-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 358-c күнэ). Сыл бүтүө 8 күн баар.
ВДНХ
ВДНХ (Выставка достижений народного хозяйства) — Сэбиэскэй Сойуус саҕана дойду хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин көрдөрөр, пропагандалыыр хайысхалаах, төгүрүк сыл үлэлии турар Москубаҕа баар улахан быыстапка. Билигин кини территориятыгар ВВЦ (Всероссийский выставочный центр) диэн улахан атыы-эргиэн киинэ баар.
1939 с. арыллыбыт, аан бастаан аата ВСХВ (Всесоюзная сельскохозяйственная выставка) диэн эбит, 1959 с. уларытыллан ВДНХ буолбут.
PHP
РНР (/pi:.eɪtʃ.pi:/ англ. PHP: Hypertext Preprocessor — «PHP: препроцессор гипертекста»; Аан бастаан Personal Home Page Tools — «Тус вэб-ыстраныыссаны онорор-айар сэп») диэн динамик вэб сирэйдэри оҥорорго анаан суруллубут скрипт тыла.
PHP көҥүл софтуэр (PHP лицензията), ол гынан баран GNU General Public License (GPL) лицензиялыын сөп түбэспэт.
Историята
Бэс ыйын 8 кунугэр 1995 сыллаахха, Personal Home Page (PHP Tools) version 1.0 диэн выпустаммыт.
1997 сыллаахха уhун бета-тестированньыйа кэнниттэн иккис РНР версията тахсыбыт, C программированыйа тылыгар суруллубут — PHP/FI 2.0. Бу кинини 1 % (холуйан этээххинэ - 50 тыhынча) эрэ киhи туттубут эбит.
Кылгас ис хоhооно
РНР барыны сатыыр программированьыйа тыла - дииллэр айааччылар. Бастакынан сервер өттугэр үлэлиир скриптары
оҥорорго тутуллар, ол иhин кинини толкуйдаабыттар. РНР ханнык ба5арар CGI -
скриптар курдук соруда5ы быьаарар кыахтаах, ол иьигэр бэрэллибит даннайдары
обработкалыыр HTML-формалары, динамически генерируйдууп HTML страницаллары и т.п.
Эрээри атын дьайар областарга тутуллуон сеп РНР. Барытын сурун ус керуннэ туттуллар
РНР.
Туттулар дьэйгэтэ
Бастакы дьэйгэтэ, сервер өттугэр туттулар (скриптэри) айыы. РНР ордук киэнник туттуллуута
итинник скриптардары керуннэрин айыы. Ити курдук улэлииргэ РНР парсер (ол аата РНР-
скрипт обработчика) уонна web-сервер скриптини обработкаллыр, браузер скриптэрин
тумугун көрөр өссө ханнык эрэ тестовой редактор бэйэтин PHP-кодун суруйарга. Парсер
РНР СGI-барагыраама көрунунэн эбэтэр сервернай модулюнан тар5анар. Компьюторга
парсеры уонна web-серверы олордору биьиги кэнники көруөхпут. Бу курска биhиги
дьууллэhиэхпит быраабыла быhыытынан туhулаан приложениелары айыыны холобурга
РНР тылы туттуу.
Иккиhинэн команднай строкага толорор скриптары айыы. Ол аата РНР
көмөтунэн web - сервертэн браузертэн тутулуга суох тустаах массыына5а сорудагы толорор
кинини команднай строка (cli, command line interpreter) интерпретаторынан ааттыылла.
Бу улэ керунэ барар холобур планировщик садаачаларын скрипторга быыстала суох
онороругар, эбэтэр көннөру холку тексты обработкатын оҥорорго. Уонна бутэьик облаьа -
GUI приложения (графическай интерфейстары) клиен дьаьайыыта суох оноруу. Дьининэ бу
туттуллар көрунэ наhаа соччута суох, сана саҕалааччыларга соччута суох, эрээри бу РНР
тылын олус учугэйдик уерэпиит буоллаххытына, бу тыл кыаҕа олус туhулаах буолуо. РНР бу
обласка туттарга туспа онорор сэртэр наадалар - РНР-GTK, бу РНР расширенията буолар.
РНР дьайар-айар кыа5а олох улахан уонна киэн.frame|120px|left|PHP кода [[HTMLга кыбыллыыта]]
Нэһилиэк Биикигэ Табылыысса
Болҕой: Бу табылыысса уларытылла, көннөрүллэ турар. Түмүк кэлин тахсыаҕа.
Баалы ааҕыы мэтиэдикэтэ:
баар ыстатыйаны тупсарыы - 1 баал,
ыстатыйа элбэх итэҕэһигэр (сахалыы буукубаны солбуйан суруллуутугар, категорията суоҕар, ис уонна тас сигэлэрэ суоҕар уо.д.а. биир ыстатыйаҕа көстөр түгэнигэр) - биир ыстарааптыыр баал (-1)