cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа
Ол сылларга техника өрөбөлүүссүйэтэ киэҥ хардыылаахтык олоххо киирбитэ.
Кытай (кидань) омук
Бу киданнар бэйэлэрин Кµн о±олорунан аа±аллара. Бойобуой этэрээттэрин кыыллар ааттарынан, мохсо±оллор, хахайдар, баабырдар, хотойдор эІин диэн ааттыыллара биллэр. Саха µсµйээнигэр Кытай, Кытат диэн согуруу кітірдір кыстыыр µтµікэн сирдэрэ баарын саныа±ын. Аны туран µрдµк халлааІІа Кытай Бахсы диэн баара биллэр. Бакши диэн туур-монгол тылларыгар учууталы, итэгэли тар±атааччыны ааттыыллара. Киданнар летопистарын хомуйан Хань суругунан Е Лун-ли Киданнар династияларын историята диэн сµдµ µлэни суруйан хаалларбыт. Онно этиллэринэн, арай биирдэ киданнар кµІІэ сµµс лины айанныыр аттары талан баран, уон киhини уhук хоту диэки ыыппыттар. Ол аата куннэ 40 биэрэстэни айанныыллар эбит. Бу дьоннор тэлиэгэлэригэр урасалаах хэйчэцзы бииhин, о±ус аІардаах нюти-туцзюэлэр (о±устаах тµµрдэр) сирдэрин туораан баран, сылы быhа хоту диэки айаннаабыттар. 43 биис (куорат диэн суруллубут!) сирин туораабыттар, µксµн мас хатырыга дьиэлээх дьон эбит. Тылларын билбэт буолан, ким диэн ааттаах сирдэри, систэри, ірµстэри, биистэри, омуктары туораабыттарын кыайан быhаарбатахтар. 43 сирдэригэр тэдяннар (арааhа татаардар) тылларын билэр киhини кірсµбµттэр. Бу киhи тыла олох µчµгэйдик ійдінір эбит. Селиуюйсеянь диэн ааттаах сиргэ кэллигит диэн эппит. Салгыы айаннаатаххытына, бу куораттан та±ыстаххытына абааhы айа±а, илэ барбыт дьон сылдьаллар, араас мо±ойдор эрэ дойдулара са±аланар диэн куттаабыт. Онон бу дьон дэлби куттанан тохтообуттар, дойдуларыгар тіннµбµттэр. Дьэ оннук бу киданнар географическай билиилэрин хаІата сатыыллара биллэр. Ол эрээри µµт µкчµ инник номох Сибиир татаардарын ортотугар  XIII-XIV µйэ диэки тар±аммыта, сурукка киирбитэ баар. Онон кіhі сылдьар µhµйээн эмиэ буолуон сіп курдук. Бу киданнар айанньыттара Саха сирин µксµн уІуордаабыт буоллахтарына боруок суох.
Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа
1935 сыллаахха бастакы бүтэрээччилэр 25 трактор биригэдьиирдэрэ үөрэнэн тахсыбыттара.
Тэрилтэ аата хаста да уларыйбыта
Колледжы 16000 киһи бүтэрбитэ, олор истэригэр:
Британия Империята
thumb|right|350px|Урут Британия Империятыгар киирэ сылдьыбыт дойдулар. thumb|right|350px|Британия Империята 1921 сыллаахха Британия Империята диэн урукку күүстээх дойду этэ. Холбоһуктаах Хоруоллукка бас билэнэр этилэр. Устуоруйаҕа биир улахан империя этэ. Чыпчаалыгар аан дойду 23%-ын хонтуруоллуур этэ. Билигин ол империяҕа киирэ сылдьыбыт дойдулар Нациялар Доҕордоһууларыгар киирэллэр.
Англия былааһы ыларын XVII үйэҕэ саҕалаабыта, уонна Хоту Америкаҕа уонна Индияҕа колониялары олохтообута. Онтон сылтаан Голландияны уонна Францияны кытта өстөөх буолбуттар, Испания хотторбутун кэнниттэн ити дойдулар икки улахан күүстээх империялары олохтообуттара. Англо-голландскай сэрии уонна Сэттэ сыллаах сэриилэр кэнниттэн Хоту Америкаҕа уонна Азияҕа Голландия уонна Франция сирдэрин былдьаабыта. Америка тутулуга суох иһин хамсааһын баар да буоллар, империяҕа улахан дьайыыны оҥорботоҕо. 1919 сыллаахха Британия Аан дойду бастакы сэриитин кыайыылааҕынан тахсыбыта, уонна Британия ордук күүстээх периода саҕаламмыта. XIX үйэҕэ олорор дьоннор Британия империятыгар күн хаһан да олорбот диэн ааттыыллара. Ол гынан баран, Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн Британия империята суох буолбута.
Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн деколонизация саҕаламмыта. Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн былааһы миэстэҕэ баар норуоттарга биэрэр буолбута, тоҕо диэн сэрии кэнниттэн Британия банкрот этэ, уонна былааска баар дьон уларытыахтарын баҕараллара.
Империя биир кэнники чааһын - Гонкоҥу Британия Кытайга 1997 сыллаахха биэрбитэ.
АвтоВАЗ
АвтоВАЗ ААТ (ОАО АвтоВАЗ, Auto VAZ) — Арассыыйа уонна Илин Европа саамай улахан массыына оҥорор тэрилтэтэ.
Толору аата «АвтоВАЗ» Аһаҕас акциялаах тэрилтэ Урукку ааттара — Волгатааҕы массыына собуота (нууччалыыттан кылгатан ВАЗ) (1966—1971), «АвтоВАЗ» Волгатааҕы легковой массыыналары оҥорор холбоһук  (1971 сылтан). РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Ыйааҕынанв 1972 сыллаахха собуокка ССРС 50 сылын  аата иҥэриллибитэ.
1993 сыллаахха Вячеслав Зубарев 1992 сыллаахха тэриллибит «ТС» Автовазалаах контракт илии баттаабыттара. 1995 сыллаахха бастакы толору автоцентр - салон куоракка аһыллыбыта уонна автозаводтан быһаччы туруорууга тахсыбыттара. 1995 сыллаахха Казань кэнсиэрэ аһыллыбыта. 1997 сылга диэри Набережнай человек массыыналарын көтүрэн кэбиспиттэрэ. Кэлин тимир суолунан тиэйэллэрэ.
Экватор
thumb|250px|Экватор кыһыл өҥнөөх
thumb|right|200px|Бары меридианнар (араҕас) шары икки аҥыы араараллар, Экватор (халлаан күөх) эмиэ. [[Параллель|Параллеллэр быстахтар]]
Эква́тор — Сир эргийэр ньууругар параллель Сир күн сирэйин быһа охсор. Устата 40 075,696 км. Экватор кэтирээһинэ 0° буолар. Мантан хоту диэкки кэтирээһин "+", онтон соҕуруу "-".
Пеледуй
Пеледуй бөһүөлэк. Ленскэй улууска баар бөһүөлэк.
Улуус кииниттэн 199 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4667 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Пеледуй 4600, Крестовскай - 67 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
100-с
100-c сыллар.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей
Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей (толору официальнай аата Республикатааҕы лицей-интернат, ол иннинэ Өрөспүүбүлүкэтээҕи колледж, Өрөспүүбүлүкэтээҕи физико-математическай оскуола диэн ааттана сылдьыбыта) — Дьокуускайга баар Саха Сирин бүттүүнүттэн дьоҕурдаах оҕону сүүмэрдээн ылан үэрэтэр оскуола. Лицей дириэктэрэ — физика-математика билимин дуоктара И.И. Шамаев. Лицей СГУ сүрүн үөрэх куорпуһугар этээс аҥарын өр сылларга ылан олорбута, интэринээтэ СГУ 17-с куорпуһугар баара. Билигин Ойуунускай уулуссатыгар туспа дьиэлэнэн олорор.
Устуоруйата
Норуот учуутала М.А. Алексеев дьоҕурдаах оҕолору биир сиргэ мунньан дириҥэтэн үөрэтэр табыгастаах диэн санаатын туруорсан, 1966 сыллаахха республикаҕа биэс физико-математическай кылаас аһыллыбыта. Ол кэнниттэн профильнай оскуола тэрийиитин боппуруоһа кыайтарбат буола сылдьыбыта. «Физико-математическай кылаастар бааллар, туһунан оскуола наадата суох» диэн тохтотоллоро.
Маҥҕыстау улууhа
Маҥҕыстау (казах. Маңғыстау облысы) диэн Казахстан улууhа. Киин куората Актау. Улуус олохтоохторун ахсаана 373,400.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей
Устуоруйата
1972 сыл атырдьах ыйын 14 күнүгэр Республикатааҕы физико-математическай оскуола аһылларын туһунан Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин урааҕа тахсар.
И.Ш. Алиев аҕыс сыл дириэктэрдээбитэ.
ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрдэрэ
ВКП(б) - ССКП Саха сиринээҕи обкома 1923 сыллаахха тэриллибитэ уонна 1991 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр суох буолбута.
Хомустаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Хомустаах нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хомустаах.
ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрдэрэ
Ылыллыбыт сирэ
Якутия, хроника, факты, события. Якутск, 2004 г.
Хомустаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Улуус кииниттэн 55 км ыраах сытар. Хомустаах нэһилиэгэ Дүллүкү, Кырыкый нэһилиэктэрин кытта ыаллаһа сытар, Бүлүү өрүһүнэн Нам нэһилиэгин уонна Бүлүү улууһун сирдэринэн быысаһар. Сирин иэнэ – 1200 кв.км, ходуһа сирэ – 650 га, мэччирэҥ – 400 га, бааһына сирэ – 50 га.
Нэһилиэнньэтэ – 221 киһи, 64 хаһаайыстыба баар. Тэрилтэлэрэ: Н.А.Габышев аатынан оскуола-сад, 20 миэстэлээх детсад, фельшерскэй пункт, библиотека, ОДьХ филиала, ветеринарнай пункт, Культура дьиэтэ.
Үһүйээннэр
Түҥ былыргыттан үйэлэри уҥуордаан өбүгэ сэһэнэ уостан уоска, киһиттэн киһиэхэ бэриллэн, ааспыт олох суола буолан Хомустаах эбэ туһунан үһүйээн күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри тиийэн кэлбит. Түҥ былыр биир Бэти диэн киһи Бүлүү өрүһүнэн тыынан устан айаннаан иһэн, хайа үрдүнэн тыыраахылар көтөллөрүн көрөн, «манна арааһа күөл баар эбит» диэн тохтоон көрөргө санаммыт. Хайаны дабайан тахсан көрбүтэ: сүрдээх улахан күөл баар эбит. Бу билиҥҥитэ Хомустаах сирэ. Манна ураһа түһэринэн «киһи олохсуйуох бултаах-алтаах сирэ эбит» диэн сөбүлээн тохтообут. Онон бу сир дьиҥнээх аата «Ураһа Онно» диэн эбит. Кэм-кэрдии ааспытын кэннэ «Ураһа Онно» диэн аата сүтэн-симэлийэн хаалбыт. Нэһилиэк билиҥҥи аата Хомустаах. Үһүйээн кэпсииринэн, кыргыс үйэтигэр Хомустаах эбэ күөлүн тулата барыта хомуһунан саба үүнэн турара. Бу сиргэ тигиилээх сирэйдээх кыргыс дьоно кэлбиттэр уонна дьону-сэргэни барытын тута-тута өлөртөөбүттэр, арай биир эмээхсин тыһы тыһаҕаһын кытары хомус быыһыгар киирэн саһан хаалбыт, ону көрдүү сатаан баран булбатахтар. Бу күөл тоҕус тумуллаах, бу тумулларга тахсан тоҕус буойун маска олорон кукууктаан бараннар тарҕаспытар. Онтон ыла бу күөл «Хомустаах» диэн ааттаммыт.
Билиҥҥи Хомустаах
Киин архыып докумуоннара көрдөрөллөрүнэн, Хомустаах 1920 сыллаахха быстах кэмҥэ нэһилиэк диэн тэриллэ сылдьыбыт эбит. 1952 сыллаахха колхозтар бөдөҥсүйүүлэринэн сибээстээн нэһилиэк биригээдэҕэ кубулуйбута. Олохтоохтор Дүллүкү нэһилиэгэр көһүтэлээн киирэн барбыттара. Арай 1986 сыллаахха хаалбыт сирдэри чөлүгэр түһэриинэн Хомустаах кэҥээн, олохтоох дьон уонна кинилэр ыччаттара төрүт сирдэригэр төннөн кэлбиттэрэ. Дьиэ-уот туттубуттара, үлэлээн-хамсаан барбыттара. Бэс ыйын 14 күнүгэр 1996 с. Хомустаахха саҥа нэһилиэк тэриллибитэ. 7 быыбардыыр уокуруктан биирдии депутат туруоруллан, сельсовет председателинэн Павел Васильевич Иннокентьев талыллыбыта.
Тумусов Федот Семенович
200px|thumb|right|Тумусов Федот Семенович Тумусов Федот Семенович — Саха Сирин политига, экономическай билим доктора, профессор.
Күндүөбэй
thumb
Күндүөбэй (, Сибирская ряпушка) — орто балык.
Аар Саар
Аар Саар диэн улаханы, улууну, бастыҥы, дьоһуну ааттыыллар.
Күндүөбэй
Саха Сиригэр элбэх өрүстэргэ, халаан ылар күөллэригэр үөскүүр.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Аар Саар
Саха тыла төһө былыргыттан ыла үөскээбитэ уонна кэпсэтиигэ туттуллар буолбута билигин да кыайан чуолкайдана илик. Кэлин кэмҥэ саха омук былыргытын туһунан элбэх үлэлэр сурулуннулар. Былыргы түүрдэр мэҥэ таастарга суруйбут суруктара сахалыы тылынан ааҕыллаллара ордук өйдөнүмтүө диэн быһааран эрэллэр.
Аар Саар диэн холбуу этии саха тылыгар олус былыргыттан туттуллар. Былыргы сахалар төрүттэрин аата Саха Саарын тойон диэн буолара бэйэтэ төһө былыргы кэмҥэ үөскээбитэ өссө биллэ илик олоҥхолорго ахтыллар.
Саха дьонун былыргыларын туһунан суруйааччылар Аар Саар диэн этиини элбэхтик тутталлар. Аар-саар аата алдьаммыт диэн бастыҥ аата-суола, эбэтэр дьоһун-сүҥкэн аата-суола алдьаммыт диэн буолар. Аар-саар аат - бастыҥ, дьоһун аат суол. Аар Тойон, Аар Баҕах, Хомпоруун Саар, Саха Саарын Тойон диир кэриэтэ сололоох, үрдүк аат. (1,306).
Аар саар диэн икки тылтан холбоммут этии. Бу тыллар биирдии бэйэлэрэ өссө былыргылар уонна эмиэ улахан, киэҥ өйдөбүллээхтэр.
Саха дьоно былыр-былыргыттан олус уратыны, улаханы бэлиэтииргэ анаан «Саар» диэн тылы тутталлар. Саар ыаҕас (эргэр.) - билиҥҥи баак кэриэтэ улахан ыаҕас (хол., арыы хаһаанарга). (2,241). Улаханын, ойуччутун бэлиэтээн «Саар ыаҕас» диэн бэлиэтээн ааттыыллар. «Саар ыаҕастаах» диэн сир аата эмиэ баар. (3,109).
«Саха саара, урааҥхай буура» диэн сахаларга киэҥник тарҕаммыт өс хоһооно баар. Бу өс хоһоонун «саар» диэн тылын Г.В.Ксенофонтов былыргы түүрдэр уонна монголлар «цар, чар, шар» диэн тылларыгар сыһыаран «көлүнэр оҕус» диэн буоларын быһаарар. (4,180). Бу өс хоһоонугар «саар» диэн тыл улахан, күүстээх, кыахтаах диэн өйдөбүлгэ туттуллубут.
Э.К.Пекарскай «Аар Саар» диэн тылы ханнык эрэ олус былыргы ытык аат диэн быһаарар. (5,стлб.2094). Бу быһаарыы «Саар» диэн тыл улахан, күүстээх диэн суолтата олус былыргы «Аар» диэн тылы кытта бииргэ туттуллуутунан өссө улаатарын чуолкайдыыр. Сахаларга «Аар» диэн маҥнайгы таҥараларын аата буолар. «Аар» диэн ааттаах улуу киһи, салайааччы үөскүү сылдьыбыт.
Сахалар Аар Саар диэн сири-дойдуну барытын бииргэ холбуу тутан этэллэр. Аар Саарга - манна: киэҥ сиргэ, сиргэ дойдуга барытыгар диэн суолталаах. (6,110).
Сахалыы аар диэн тылы Э.К.Пекарскай былыргы түүрдэр ару диэн тылларыгар тэҥниир уонна «олус үчүгэй, ытыктабыллаах, ыраас, дуоспуруннаах, таҥараҕа тэҥнээх» диэн быһаарар. (5,стлб.126). Саха тылыгар ар диэн төрүттээх аартас диэн тыл баара, көрдөһүү, тылы ылыннарыы диэн өйдөбүллээх. (5,стлб.151). Бу быһаарыыларга эбэн А.И.Гоголев былыргы түүрдэр уонна былыргы индеецтэр тылларыгар аар диэн саха тылыгар маарынныыр тыллар таҥараҕа сыһыаннаахтарын быһаарар. (7,23).
А.Е.Кулаковскай сахалар үрдүк айыыларынан Үрүҥ Аар Тойону ааҕар. Бары сири-дойдуну, дьону айбыт кини буолар диир уонна тохсус халлааҥҥа олорорун бэлиэтиир. (8,17). Бу быһаарыы Аар диэн тыл сахаларга олус былыргы кэмтэн ыла тутуллар буолбутун арааран бэлиэтиир. Олус былыргы, аан маҥнайгы таҥара аата Аар диэн ааттанар буолуута бэйэтэ бу тыл олус былыргытын дакаастабыла буолар.
Түүр омуктар тылларыттан элбэх тыллар нууччалыы тыллары үөскэппиттэрэ биллэр. Ол иһигэр Сарысу диэн түүрдүү «Араҕас уу» диэн суолталаах тылтан Царицын диэн куорат аата үөскээбит. (3,13). Бу куорат аата үөскээһинэ сахалыы саар диэн тылтан нууччалыы царь диэн тыл үөскээн тахсыан сөбүн бигэргэтэр.
Царь диэн нууччалыы тыл өйдөбүлэ улахан баһылык, салайааччы диэн буолар. Бу тыл Россия государствотын улахан салайааччытын туспа бэлиэтээн ааттыырга аан маҥнай 1547 сыллаахтан ыла туттуллар буолбут. С.М.Соловьев суруйарынан Иван Грознай салайар былааска киирэригэр аан маҥнайгынан царь диэн ааттаммыт. (9,128). Бу кэмҥэ Москва княжествота Рязаны бас бэриннэрэн истиэп диэки саҥа тэнийэн иһэр кэмэ эбит. Царь диэн тыл тарҕаныыта истиэп омуктарын кытта нууччалар холбоһон барыыларыгар тарҕаныыта, бу тыл истиэп омуктарын тыла буоларын быһаарар.
Царь куолакал, Царь пушка диэн олус улаханнарынан аакка-суолга киирбит тэриллэр бааллар. Бу тэриллэри аһары улаханнара бэрт буоланнар итинник уратытык ааттаабыттар. Бу тэриллэр ааттарыгар царь диэн тыл былыргы сахалыы ойуччу улахан диэн суолтатынан туттуллубут. Улаханы уонна ойуччуну бэлиэтииллэринэн сахалыы саар уонна нууччалыы царь диэн тыллар биир суолталаах буолан тахсаллара саха тылын сабыдыала нуучча тылыгар дьайыытын көрдөрөр. (10,33).
Туһаныллыбыт литература
1. Сэһэн Боло. «Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо». Дьокуускай: «Бичик» Нац. кинигэ кыһата, 1994.- 352 с.
2. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. / П.С.Афанасьев редакциятынан - Дьокуускай: «Бичик» нац.кинигэ, кыһата, 1994.- 264 с.
3. Багдарыын Сүлбэ. Аал уоту оттунан. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1992.- 192 с.
4. Г.В.Ксенофонтов. Урааҥхай сахалар. Очерки по древней истории якутов. Том 1. 2-я книга. Якутск: Нац. кн. изд-во, 1992.- 318 с.
5. Э.К.Пекарскай. Словарь якутского языка.
6. Г.Г.Окороков, И.К.Сивцев. Саха литературата. Хрестоматия. 10 кылаас. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1981.- 280 с.
7. А.И.Гоголев. Якуты. Якутск: Изд-во ЯГУ, 1993.- 200 с.
8. А.Е.Кулаковскай. Научные труды. Якутск: Кн. изд-во, 1979.- 484 с.
9. В.Г.Валькова, О.А.Валькова. Правители России. Москва: Рольф, Айрис-пресс, 1999.- 352 с.
10. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Монгуол тыла
Моҕол тыла ( mongɣol xele, ) — моҕоллор тыллара, Моҕол сиригэр Ил тыла. 5,7 мөлүйүөн киһи саҥарар.
Моҕол алпабыыта 35 буукубалаах, кириллицаҕа олоҕурар:
Эбилгэ (Бүрээтийэҕэ оройуон киинэ)
Эбилгэ (бур. Эбилгэ, Иволги́нск, барыйааннара — Ивалга, Иволга) — сэлиэнньэ (1973—1991 сс. — куорат тииптээх бөһүөлэк), Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин Эбилгэ оройуонун уонна Эбилгэ тыа сэлиэнньэтин киинэ. Олохтоохторун ахсаана — 7382 киһи ( 2010 ).
Географията
слева|мини|260x260пкс|Эбилгэ. Баян-Тогод диэн ытык хайа Эбилгэ хочотун ортотугар  Улан-Удэттэн соҕуруулуу арҕаа 27 км сиргэ Кяхта федераллыы суолталаах А340 тыраагар сытар. Сэлиэнньэ хочо соҕуруу өттүгэр баар. Сирин ньуура — куйаар хаптала, Эбилгэ өрүс диэки кыратык иҥнэри. Сэлиэнньэ соҕуруу кырыытыгар Баян-Тогод диэн хайа турар (710 м).
Устуоруйата
Эбилгэ хочотунан былыргаттан араас моҕуол биистэрэ сылдьаллара. XVIII үйэ саҕаланыытыгар Байкаал арҕаа өттүттэн кэлбит эхирииттэр уонна булагааттар олохсуйбуттара. Үһүйээн быһыытынан олохсуйбут сирдэрин  Эбилгэтэ (өҥ сир) диэн ааттаабыттар, кэлин бу аат нуучча докумуоннарын сабыдыалынан Эбилгэ́, Ивалга́, Иволга́ диэн ааттанар буолбут.
XX үйэ саҥатыгар билиҥҥи Эбилгэ сэлиэнньэтин оннугар Мангазай уонна Боро-Губээ диэн бүрээт улуустара бааллара. 1940 сыллаахха Мангазай улууска Эбилгэ оройуонун киинэ Саянтуй сэлиэнньэтиттэн көспүт, онон ситимнээн сэлиэнньэ Эбилгэ (Иволгинскай) диэн ааттаммыта.
1951—1959 сыллардаахха Бүрээт тыа хаһаайыстыбатын  техникумун Иволгатааҕы үөрэтэр-уопуттуур хаһаайыстыбата (ОПХ) баар этэ. 1959 сыл кулун тутар 3 күнүгэр оҕуруот аһын уонна үүтү оҥорон таһаарар  «Иволгинскай» сопхуос үөскээбитэ.
1973 сыл кулун тутар 22 оробуочай бөһүөлэк ыстаатыһа иҥэриллибитэ.
1991 сыл алтынньы 4 күнүгэр тыа сэлиэнньэлээх пууна буолбута.
Кирбии
Кирбии, кирбэй (диал.) — өрүстэр, үрэхтэр тардыыларын араарар үрдүк арҕас сир.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Винокурова Лилия Иннокентьевна
Винокурова Лилия Иннокентьевна — Саха сиригэр дьахталлар туруктарын чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, Арассыыйа Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара
Винокурова Л.И. — Хоту Россия социальнай уонна этническай историяларын чинчийэр, 100-н тахса үлэни суруйбут.
1219
1219 сыл.
110-с
110-c сыллар.
Рим империята муҥутуур күүһүгэр киирэр.
Иһиирэмнэр уустара
Иһиирэмнэр уустара (, Род Пеcочники) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 5 көрүҥ баар: Кырбас бараах, Куллурҕас, Чырылыаха, Чылыгыныар, Кугас иһиирэм, Ала түөстээх иһиирэм, Муора иһиирэмэ, Кыра иһиирэм, Дудукаан, Улахан иһиирэм, Исландия иһиирэмэ, Кэһиэх иһиирэм.
Лейла Эрбиль
Олоҕун кэпсээнэ
Лейла Стамбулга олорор үс оҕолоох Эмине Хурие Ханым (Emine Huriye Hanim) уонна Хасан Тахсин (Hasan Tahsin) дьиэ кэргэттэригэр иккис оҕонон төрөөбүтэ. Кадыкей диэн ааттаах кыргыттар оскуолаларыгар үөрэммитэ. Стамбул университетыгар английскай тыл уонна литература факультетыгар үөрэммитэ. Иккитэ кэргэн тахса сылдьыбыта, биир кыыстаах.
Чорууттар уустара
Чорууттар уустара (, Род Грязовики) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Чоруут.
Анархизм
130px|thumb|right|Анархизм бэлиэтэ
Анархизм (грек. ἀναρχος, anarchos — басхана/баhылыга суох) диэн дьаhалта уонна ил cуох буолууларын ситиhэр теориялары уонна көрүүлэри холбуур политика философията. Ол аата дьон-сэргэ туох да "үөhээттэн" салайыыта суох тэриллэр кыахтаах уонна тэриллиэхтээх диэн санаа.
Чигирёв Сергей Валентинович
200px|thumb|right|Чигирев Сергей Валентинович Чигирёв Сергей Валентинович, АГИКИ опера студиятын уус-уран салайааччыта, СӨ Искусствотын Үтүөлээх диэйэтэлэ.
Ньоҕор
Ньоҕор эбэтэр Сыа балык (, Тугун) — кыра балык. Сиикэйдии сиэнэр.
Саха сиригэр элбэх өрүскэ үөскүүр, ол эрээри илин өрүстэргэ көстүбэт.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Видео оонньуу
Видео оонньуу диэн туттааччы интерфейсын уонна дисплей нөҥүө холбонор оонньуу көмпүүтэр программата. Видео оонньуулар онньонор электроник системалара платформалар диэннэр. Сүрүн үс ооонньуу платформалара: тус көмпүүтэр, видео оонньуу консолляра, аркадалар уонна илиигэ тутар девайстар. Оонньуунан салайар девайс оонньуу контроллера диэн. Араас платформаларга араас көрүҥнэрдээх буолар: көмпүүтэргэ клавиатура уонна кутуйах.
Жанр олус элбэх. Интэриниэт сайтыгар оонньуур сүрүн соруктары ааҕыаҕыҥ: эшененнэр, платформалар, стратегиялар, аркадтар, варгеймалар, кестэр, адвенчуралар (Саргылаана), ил (интерактивнай литература), файтези, рпг (ролевые оонньуулар), фентези, симулятордар, сойуустар, остуол, спортивнай, гонкалар, виртуальнай тирирдэр уо. д. А.
Портвейн
Портвейн (ниэм. Port wein, порт. Vinho do Porto, ааҥ. Port wine — Порту винота) диэн Португалия хотугу провинцияларыгар оҥоһуллар уоҕурдуллубут арыгы (вино). Үксүн минньигэс амтаннаах буолар, онтон сороҕор куруҥах эбэтэр хос куруҥах буолар. Десерты кытта иhиллэр. Португалияттан ураты портвейн технологиятынан арыгылары Аустралияҕа, Соҕуруу Африкаҕа, Индияҕа, Канадаҕа, Аргентинаҕа уонна Холбоhуктаах Штаттарга оҥороллор.
Видео оонньуу
История
Оонньууларга аналлаах бастакы интерактивнай электроннай тэриллиилэр уонна бастакы оонньуу программалара АХШ- ка иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн компьютерга тахсыбыттара. 1948 сыллаахха Америка физиктара Томас Голлдсмит-младшай уонна Эстлэй Рейн Манн «электроннай тиргэ олоҕурарыгар аралдьытар тэрил», онтон ураты оҥоһуута теннис форум (1958) - Уильям Хигинотам тэрийбит симуляторын, Брукхейвен национальнай лабораториятын базатыгар оциллограф базатыгар олоҕурбута. Бу курдук, атын сыалга анаммыт бастакы компьютердарга туһаайыллыбыт ОХО (1952) программата «крестик- нолик» оонньууну көрдөрбүт эдэр учуонайдар Александр Дуглас кини докторскай диссертациятын сорҕотун быһыытынан Кембридж университетыгар бастакы компьютерга пропагыраама оҥоһуллубута! (1962) Сөҥүүндэ (Ааҥл.) руск. уонна икки атын массачусет технологическай институт мини- компьютерга РДП-1.
Аркадий бушнелла уонна Pong (1971) курдук Боҕуруордар оонньуур автоматтара (1972) кэлин «видеоигр аҕата» диэн ааттаммыт ралла Баерга компьютернай оонньуулары кубулуппуттара. Рьфу Баеру 1972 сыллаахха Америка ырыынагар таһаарыллыбыт бастакы оонньуур консоль оҥорооччу аатын ылбыта. Магадан Твердохимович уонна да атын оҥорон таһаарааччылартан элбэх аппаратнай уонна программнай клоннары үөскэтэн, бу кумааҕы компьютернай оонньуулар индустрияларын саҕалаабыта. 1978 с. Япония Таито хампаанньата Японияҕа да, АХШ- ка да — бэйэтин уочаратынан, бу Атаҕастар 2600 (1977) уонна кинилэргэ Аркадий автоматтары кытта бииргэ оонньуур күүстээх толугу биэрбитэ. Маныаха университет уонна научнай эйгэҕэ компьютердар оонньууларын уураппатахтара-мейфреймердэр, маннык Star Trek (1971), Colossal Cave Adventure (1975) эбэтэр Empire тириэрдэр (1977) — кинилэри тарҕатыы стандартнай компьютердар кэлиилэрэ, тарҕаныыта PДП- 10, уонна операционнай систиэмэлэр UNIX.
Дьиэтээҕи оонньуур консолей рыногын тосту намыһах хаачыстыбалаах оонньуунан 1983 с. компьютернай оонньуулар индустрияларын кризиһэ буолбута, коммерческай компьютернай оонньуулары оҥорон таһаарыынан дьарыктанар американскай компаниялар үгүстэрэ эстибиттэрэ. Аан дойду рыногар өр сылларга компьютернай оонньуулар түмүктэригэр Японияттан компаниялар үлэлээн кэллилэр, бастатан туран, дьиэ рыногын тупсарарга; кризис эмиэ Соҕуруу уонна NEC PC- 98 куораттар икки ардыларыгар баар персональнай компьютердар ырыынактарын тупсарыыга көмөлөстө. Бу эпохаҕа аан дойду, аан дойду, The Lеgend of Zelda курдук оонньуулар үгүс сериялара тахсыбыттара. Консольсолет Бойи (1989) көҕүлээһининэн, кинилэргэ анаан оонньуур киэҥ ырыынагы тэрийбитэ; кини кэмигэр «Тетрис» (Tetris) төбөтө Алексей мэччирэҥ этэ.
1990- с сылларга икки кээмэйдээх графиктан көһүү саҕаламмыта; бастакы жанрдар курдук саҥа жанрдар үөскээһиннэрэ (1993) уонна дьиҥнээх Дуня II (1992) курдук уһулуччу күүстээх оонньууну тарҕатыы уонна элбэх туһалаах оонньууларга интэриэс үөскээбитэ. Оонньуу индустрията Аркадий Аркадий балайда уһуннулар-Киинниин II эбэтэр Mortal Kombat. КД-ROM информацияны илдьэ сылдьааччылар — сменнай картиджей уонна дискет-оонньууга туттуллар дааннайдар кээмэйдэрин улаатыннарыыга, ВИДЕОЗАСТАВКАЛАРЫ (FMV) оонньууга уонна motionture технологияларын туһаныыга; Sony хампаанньаттан дьиэ кэргэн ырыынагын кэскилин ыйар.
Икки тыһыынча сылларга киинэлэргэ туспа оонньууну чугаһатар үс төгүллээх графика тупсарыллан, сетевой оонньуулар тарҕаныылара салҕанан бара турар. Түмүкпэр саамай киэҥ аудиториялаах оонньуулар - Интернет ситимэ ситим силигилээн, социальнай ситимнэр чэчирээн сайдыбыттара; Steam курдук цифровой ситим ситимэ сайдыбыта. Маассабай онлайн оонньуулар маассабай көрдөрүүлэрин ситиспиттэрэ, кинилэр ортолоругар World of Warcraft (2004). Икки тыһыынча сыллар иккис аҥара эмиэ үрдүк, ол гынан баран түргэнник бүтэрбит музыкальнай оонньуулар Аркадий Аммосов (1998) уонна дьиэ кэргэн консолларыгар анаммыт (2005). Мобильнай төлөпүөннэри тарҕатыы уонна хойутааһын бу тэриллэр индустрияларын чэчирэтиигэ тириэртэ. Коммерческай ситиһиилээхтик оонньуур усулуобуйаҕа издателлэри үп- харчы өттүнэн өйөөһүн ирдэнэр, кыра бүддьүөт оонньууларын феномена үөскүүр.
Платформалар
уо. д. а.
Обзор
Компьютернай оонньуулары оҥоруунан биир киһи курдук, фирма (разработчиктар коллективтара) эмиэ дьарыктаныахтарын сөп. Коммерческай оонньуулар биир фирма иһинэн тэриллибит бэдэрээтчиттэр хамаандалара тэриллэллэр. Фирмалар персональнай компьютердары, оонньуур приставкалары эбэтэр планшетнай компьютердары оҥорон таһаарыыга идэтийиэхтэрин сөп. Хостооһун атын, ордук улахан фирмалартан — издатель үбүлэниэн сөп. Оҥорон таһаарааччы Фирма оонньууну тэнитиинэн дьарыктанар уонна ол ороскуотун кытта сибээстээх. Ол эбэтэр фирма бэйэтэ фирма хостуур (издателлэр кыттыгаһа суох) оонньуур копияларын, холобур, цифровой уордьан туттар средстволарын тарҕатар.
Саамай улахан бюджеттаах оонньуулары оҥоруу АХШ уонунан мөлүйүөн долларынан сыаналаныан сөп, онтон кэнники 2 уонунан ити бюджеттар тохтоло суох улааппыттара, бэдэрээтчиттэр хамаандаларын ахсааннара уонна оҥорон таһаарыы болдьохторо тохтоло суох улааппыттара. Ол курдук, тоҕус ыйын бүтүүтэ атыылаһааччыга анаан 10 киһилээх хамаанда сылга 2 (2000- с сыллар бастакы аҥарыгар) 30-50 киһилээх хамаанда уонна икки сыл устата бэлэмнэнии наада, 2012 сылга 100- тэн тахса үлэһиттээх уонна үс сыл кэриҥэ болдьохтоох хамаандалар тустарынан этилиннэ. Александр Мур бигэргэтэринэн, Геймдизайнер бу пропорцияҕа бүтэһиктээх туһанааччы оонньуутун сыаната эмиэ үрдүүрэ буоллар, 2012 сылга 1800 долларынан АХШ буолуо этэ; атыннык эттэххэ, улааппыт бюджеты сарбыйыыга, хампаанньа-издателлэр ол сыананы оннунан хаалларарга бүддьүөт төлүөхтээхтэр этэ.
Икки платформ-Xbox 360 Суулга акционернай оонньуу 3 — 2012 сылга ортотунан 20 мөлүйүөн доллары эргийбитэ уонна төлөммүтүн төлүүр туһугар икки мөлүйүөн копияны атыылыахха наада.
1220
1220 сыл.
Бэтинчэ
Бэтинчэ нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Бэтинчэ.
120-с
120-c сыллар.
Бэтинчэ
Нэһилиэнньэтин ахсаана 721 киһи (2007 сыл).
Домен (биология)
Доме́н (domain, regio, нууччалыы сороҕор надцарство)  — биологической систематике организмнары бөлөхтөөһүн саамай үрдүкү таһыма (ранг), иһигэр хас да саарыстыба киирэр царств. lang=ru|хаҥас|мини|рРНК-ны анаарыы ньыматынан тутуллубут филогенетика төрүччүтэ, бактериялар, архейдар уонна эукариоталар арахсыыларын көрдөрөр Тиэрмини 1990 с. Карлом Вёзе, айбыт, тыынар тыыннааҕы үс домеҥҥа араарбыт:
Бэтинчэ
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Домен (биология)
Сороҕор бу үс домены, ону тэҥэ вирусы (рангата суох бөлөҕү) Биота (Biota) диэн өссө үрдүк таксоҥҥа киллэрэрллэр, ону «наддомен» дииллэр.
Киэҥ билиниини ылбыт Вёзе тиһигиттэн ураты атын үрдүкү таксоннары (ранга) араараллар, холобур:
Биллингс
Биллингс — АХШ, Монтана штатыгар баар кыракый саамай улахан куорат.
Дойдулар телефон кодтара
ITU-T таhаарбыт E.164 диэн сүбэтин туттар дойдулар төлөпүөн кодтарын тиhиктэрэ.
At a glance
Country calling codes form a prefix code, hence they can be organized as a tree:
Азербайдьаннар
Азербайдьаннар (азер. Azərbaycanlılar) диэн Хапхаастан төрүттээх омук. Азербайдьаннар Азербайдьангар олороллор (9 мөлүйүөн), ону таhынан 200 араас атын омук дойдуларыгар олохсуйан олороллор.
Чараас мууска кииримэ
Чараас мууска кииримэ диэн этии дьон билбэттэрин, оҥорботторун, айыыны оҥорума диэн өйдөбүллээх. Бу этии киһи оҥорор быһыыта куһаҕаҥҥа кубулуйан хааларын биллэрэрэ ордук улахан суолталаах.
Оҕо өйө-санаата сайдыытын уратыларын, саҥаны, урут билбэтин оҥорууга дьулуурун быһаарыыга саҥа, килбэччи тоҥмут чараас муус ыҥырар оруола ордук туһалыыр. Күһүн эрэ буоллар оҕо эрэ барыта муус тоҥорун, хатыыскалыы, хаҥкылыы оонньуура хаһан саҕаланарын олус кэтэһэр. Күөл мууһа тоҥнор эрэ оҕолор кытыытыттан саҕалаан, хааман, хатыыскалаан иһирдьэ, дириҥин диэки киирбитинэн бараллар. Чараас мууска киирии олус кутталлааҕын киһи барыта билэр. Улахан дьон муус халыҥыы илигинэ күөлгэ киирбэттэр. Кинилэр кыра эрдэхтэринэ бэйэлэрэ киирэн боруобалаан көрөн үөрэммиттэр эбэтэр төрөппүттэрин этэллэрин истэннэр чараас мууска киирбэт буола үөрэммиттэр. Үөрэҕи-билиини баһылааннар муус төһө халыҥнаахтык тоҥноҕуна улахан киһини уйар буоларын билбиттэр, ол иһин чараас, ситэ тоҥо, халыҥыы илик мууска сэрэнэннэр киирбэттэр.
Оҕо аан бастаан чараас мууска киирэрэ өйүгэр-санаатыгар олус ураты саҥаны арыйыыта, айыыны оҥоруута буолар. Муус хайыта баран дьырылаан тыаһаатаҕына куттанан ойуоххалаабатаҕына, ыстаҥалаабатаҕына табыллар. Урут хаһан да оҥорботох быһыыта буолан маннык балаһыанньаҕа киирэн көрө илигэ, кини өйүгэр-санаатыгар аан маҥнайгы быһыыта, саҥаны оҥоруута, айыыта буолан ууруллар. Өйө-санаата кутталы кыайыыга, тулуурдаах, ыстаҥалаабат буолууга үөрэнэр.
Аан бастаан чараас мууска киирии оҕоттон олус күүстээх санааны ирдиир, санаатын күүһүрдэр. Оҕолор бэйэлэрэ саҥа тоҥмут күөл аттыгар муһуннахтарына аан бастаан мууска ыраах киирбит эбэтэр туораабыт киһи «герой», оһуобай киһи буолар. Бары кинини батыһан, үтүктэн, хаалан хаалымаары, куттас аатырымаары чараас, киһи үктээтэҕинэ хайыта барар, лыҥкыначчы тыаһыыр мууһунан күөлү туоруу сатыыллар. Дьон уһун үйэлэр тухары үөрэтэн, үгүстүк ууга түһэн билэн муус 7-10 см халыҥнаахтык тоҥо илигинэ сатыы киһи мууска киирэрэ кутталлааҕын быһааран тураллар. Киһи быһыылаах, киһи курдук оҥорор оҕо, үгүс дьон уһун үйэлэр тухары муспут билиилэрин-үөрэхтэрин туһанан, муус соччо халыҥнаахтык тоҥмутун кэннэ күөлгэ киирэллэр. Онтон киһи быһыытын, сиэри тутуспат, үгүс дьон билбит билиилэрин сыаналаабат, саҥаны, айыыны оҥоро сатыыр оҕо муус ситэ тоҥо, өссө чараас эрдэҕинэ мууска киириэн сөп.
Оҕолор хаһан баҕарар, ордук бэйэлэрин кыраларынан, ыйааһыннара чэпчэкитинэн туһанан муус ситэ тоҥо, халыҥыы илигинэ мууска киирэр кыахтаахтар. Ол кыахтарын кинилэр саҥаны оҥорор, киһи билбэтин билэ-көрө охсор санаалара ордук күүһүрдэн, күүркэтэн биэрэр. Манна оҕону киһиргэтии, тэптэрэн биэрии баар буоллаҕына, букатын сатайан туран чараас мууска киирэн иһиэхтэрин сөп. «Айыы үчүгэй, айыыны, саҥаны оҥор» диэн этии, өссө онно ыҥырыы, оҕолору итинник быстах быһыылары оҥороллоругар, олохторугар кутталлаах балаһыанньаҕа киирэллэригэр ыҥырарынан оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туттуллубат. "Айыы үөрэҕин" улахан сыыһата итинник быһаарыллар.
Сайдан иһэр, ону-маны билиэн баҕарар оҕо хас күн аайы саҥаны билэн, үөрэтэн иһэр. Бэйэтин санаатыгар тугу билбитэ барыта саҥаны арыйыы, айыы буолан иһэр. Саҥаны оҥоруута, айыыта, билэрэ-көрөрө эбиллэн иһиитэ оҕо ситиһиигэ, кыайыыга дьулуурун күүһүрдэр, өһөс санаатын сайыннарар. Оҕо бэйэтэ, өйө-санаата сайдарын тэҥинэн саҥаны арыйан, айыыны оҥорон иһэр. Ону киһиргэтэн, тэптэрэн, тиэтэтэн биэрии сатаммат, ыксаан, тиэтэйэн, бэйэтин кыаҕын сыыһа суоттанан сыыһа-халты туттунара элбиир.
Улахан, төһө эмэ элбэх уоппуту мунньуммут да дьон саҥаны айан оҥороллоро олус уустук, саҥаны оҥоруу биирдэ оҥорору кытта хаһан да табыллыбат, олус элбэхтэ боруобалаан, сыыһа-халты оҥорон баран көннөрөн-көннөрөн туох эмэ туһалаах оҥоруллара кыаллар. Саҥа улаатан эрэр оҕо саҥаны, киһи, дьон билбэттэрин оҥороро төһө да элбэх курдугун иһин, туһалааҕа отой аҕыйах, биир эмэ буолар.
Билигин киһи, дьон билбэттэрэ, чахчы аҕыйаан, «Что новое – хорошо забытое старое» диэн этиигэ сөп түбэһэр буолан турар. Тыһыынчанан сыллар тухары дьон бэртэрэ саҥаны айаннар олоххо киллэрэннэр, аҕыйаппыттар. Саҥаны, туһалааҕы айар, оҥорор дьон олус аҕыйахтар. Олоххо уоппуттаах, бэйэлэрэ уһуннук олорбут дьон элбэҕи билэллэринэн туһанан саҥаны, дьон билбэттэрин оҥороллоро ордук улахан туһаны аҕалаллар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ, оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан киһи буолууну баһылаан баран саҥаны, дьон билбэттэрин оҥороругар үөрэтэр, ыҥырар.
Оҕо билбэтигэр тэптэрэн, аһара баран иһэр майгынын арай «Чараас мууска кииримэ» диэн бобуу эрэ тохтотор. Бобуу, ол аата хаайыы, хааччах. Оҕо саҥаны айыыны оҥорорун бобуллар, хаайыллар, өйө-санаата аһара барара хааччахтаннаҕына эрэ табыллар. Баар-суох оҕолорун аһынар, харыстыыр төрөппүттэр оҕо өйө-санаата аһара барарын тохтотор бобууну, «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи кэмигэр хайаан да оҥордохторуна эрэ табыллар.
«Саҥаны оҥор, ай» диэн үөрэтии үгүс оҕолор чараас мууска элбэхтик киирэллэрин, саҥаны, билбэттэрин оҥорон иһэллэрин көҕүлүүр, оҕолор ууга түһүөхтэрин сөптөөх балаһыанньаларын үксэтэр. Төрөппүттэр, оҕо өйө-санаата сайдыыта маннык уратылардааҕын билэн дьон, киһи оҥорбот быһыыларын, араас саҥаны айыылары оҥороллорун көрөн-истэн хааччахтаан, киһилии суолунан, киһи оҥорорун курдук оҥороллоругар үөрэтэллэрэ ирдэнэр. Оҕо тугу оҥорорун барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буола үөрэннэҕинэ киһи быһыылаах киһи буола улаатар диэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ этэрин ылыннахпытына эрэ кэлэр көлүөнэлэр иитиилэрэ табыллар.
Оҕону ону-маны, дьон, киһи оҥорбот быһыыларын, билбэттэрин, айыыны оҥор диэн үөрэтии, тэптэрэн биэрии, киһиргэтии киһи быһыытыгар сөп түбэспэт түктэри быһыы буолар.
Оҕо өйө-санаата оннун булуор диэри, ол аата өйө-санаата сайдан киһи буолууну ситиһиэр диэри элбэх сыыһаны-халтыны, ол иһигэр куһаҕаны оҥорор кыахтаах. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ дьону онтон сэрэтэр. «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн өй-санаа хааччахтара улаатан эрэр оҕону иитиигэ хайаан да тутуһуллаллар. Кэлэр көлүөнэлэри сыыһа хайысханан "айыы үчүгэй" диэн этэн иитии-үөрэтии түмүгүнэн саҥаны оҥоро сатыырга дьулуурдаах уолаттар быстах быһыыларга түбэһиилэрэ элбээн, ахсааннара аҕыйаан омук эстэр, симэлийэр, атын омукка баһыттарар кэмэ кэлиэн сөп.
Өй-санаа үөрэҕэ хас да көлүөнэ дьон нөҥүө дьайар. Билигин социализм бэлэм олоҕор үөрэнэн хаалбыт төрөппүттэр оҕолорун иитэр-үөрэтэр кыахтара кыччаан хаалла. Ордук ыарахан олоххо олорон билиилэрэ-көрүүлэрэ кэҥээбит эһэлэр уонна эбэлэр баар-суох сиэннэрин атаахтаппакка, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэн, тулуурдаах, дьулуурдаах, өһөс буоларга үөрэттэхтэринэ, сиэннэрэ улаатаннар оҕолорун бэйэлэрэ үөрэммиттэрин курдук үөрэттэхтэринэ эрэ өбүгэ үөрэҕэ салгыы бэриллэр кыахтанар. (1,12).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада уоттара" хаһыат №19. 24.09.2010.
Атырау улууhа
Атырау улууhа (казах. Атырау облысы) диэн Казахстан улууhа. Дойду арҕаатыгар, Каспий байҕал хотугулуу илин кытылыгар баар. Олохтоохторун ахсаана 380,000. Иэнэ 118,600 км2. Киин куорат Атырау.
Үс (ахсаан)
300px|thumb|right|Үс ахсаан глифа 3 (үс) — дьиҥ ахсаан, 2 уонна 4 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Математикаҕа
thumb|[[Үс муннук |Үс муннуктар холобурдара: 1 — тэҥ өрүттэрдээх, 2 — көнө муннуктардаах, 3 — сыппах муннуктаах]]
Эверстов Николай Дмитриевич
Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — атыыһыт, Дьокуускай куорат ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара
Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха Нам улууһун Модут нэһилиэгэр төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит.
1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора И. И. Крафт көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ.
Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. Москуба атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ.
Н. Д. Эверстов Иркутскай уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна бүүчээн иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи Кытайтан Айаан уонна Охотскай нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута.
Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин фольклор түмэлэ үлэлиир.
Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, 1894 сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах.
Teach For All
Остуоруйата
«Teach For All» 2007 сыллаахха «Teach For America» (кэммиэрсийэтэ суох үөрэх тэрилтэтэ, АХШ) уонна «Teach First» (кэммиэрсийэтэ суох үөрэх тэрилтэтэ, Улуу Британия) бииргэ үлэлэһиилэрин чэрчитинэн тэриллибитэ. «Teach For All» бастаан «Teach For America» бырайыагын быһыытынан тэриллибитэ, билигин туспа үптээх уонна маллаах тэрилтэ. Тэрилтэ штаб-квартирата Нью-Йорка баар. Тэрилтэ сыллааҕы бүддьүөтэ $14.8 мөлүйүөн, глобаальный пуондалартан, корпорациялартан уонна чааһынай дьонтон киирбит үп.
«Teach For All» билигин аан дойду 34 тэрилтэлэрин кытта үлэлэһэр. Бэйэтин ситимн иһигэр «Teach For All» 800 000 кэриҥэ устудьуоннары үөрэтэр 11 000-н тахса учууталлары өйүүр. 80 дойдуттан «Teach For All» ситимигэр киирэр туһунан түмэт урбааннартан этии киирбит.
От ыйын 21
От ыйын 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 202-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 203-c күнэ). Сыл бүтүө 163 күн баар.
Васильева Майя Ивановна
Васильева Майя Ивановна - социология билимин кандидата.
130-с
130-c сыллар — 130 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 139 сыл ахсынньы 31 күнүгэр диэри уон сыл.
1221
1221 сыл.
Таптал
thumb|170px|[[Сүрэх бэлиэтэ|Сүрэх таптал бэлиэтэ]] Таптал (Любовь) диэн күүстээх убаныы билгэтэ, эмоцията. "Таптал" диэн тылынан араас билгэни, туругу уонна сыhыаны ааттыыллар. Бастатан туран, эр киһи икки дьахтар икки ардынааҕы тардыhыыны. Тапталы өссө биир киhи атын киhиэхэ дириҥ, эйэҕэс кыhамньылаах сыhыана буолар диэххэ сөп. Холобур, хаан уруулар эбэтэр доҕордор бэйэ бэйэлэригэр үтүө сыhыаннара. Онтон таhынан санааларга, айылҕаҕа, харамайдарга, малларга уо.д.а. таптал баар
Таптал туhунан элбэх мультиктар уонна киинэлэр бааллар. Саамай элбэх киинэ варианнарын АХШ уонна Дьоппуон онорор. Саха Сиригэр биир бастын таптал туhунан эдэр ыччат киинэтэ "Таптал" диэн киинэ буолар.
Былыргы гректэр таптал хас да тииптэрэ: ыал таптала (στοργή «сторгэ»), доҕордуу таптал (φιλία «филия»), романтическай таптал (ἔρως «ерос») уонна сиэртибэ таптала (ἀγάπη «агапэ»). Таптал объегар төрөппүттэрин, оҕолорун төрөппүттэригэр, бырааттарыгар, эдьиийдэригэр, эр киһи уонна дьахтар икки ардыларыгар, дьоҥҥо барытыгар таптал, Таҥараҕа таптал туһунан этэллэр. Таптал эмиэ туспа эбэтэр платоническай буолуон сөп.
Таптал туһунан бэйэтин көрүүтүн Платон, Аристотель, Фома Аквинскай, Б. Спиноз, А. Шопенгауэр, В. Соловьев, З. Фрейд уо. Д. А. Америка психолога Роберт Стернберг (Robert Sternberg) үс састааптаах таптал быһыытынан бэйэ- бэйэҕэ чугас, эбэһээтэлистибэлээх буоларын бэлиэтээтэ.
Таптал өр кэмнээх, бигэ иэйиилээх сыһыантан уратыта диэн өркөн өйдөөх, төттөрүтүн дьиҥнээх тапталга кубулуйуон сөп.
Таптал аан дойду культуратыгар уонна искусствотыгар фундаментальнай уонна уопсай темалартан биирдэстэрэ. Таптал уонна кини аналиһа былыргы философскай систиэмэҕэ уонна литературнай пааматынньыктарга, биллэр дьоҥҥо көстүү курдук көстөр.
Багынанова Зоя Петровна
Багынанова Зоя Петровна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
Биэс оҕолоох.
Ииппит кыыһа — Потапова Елизавета Федотовна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Айар үлэтэ
Кэргэнин, Ф. Ф. Потапов, сырдык кэриэһигэр анаан «Дьээбэ» куукула театрын тэрийэн үлэлэтэр. Театр оҕо тэрилтэлэригэр, оскуолаларга оонньуур. Улуустары кэрийэн, инбэлиит-оҕолорго, тулаайах оҕолорго босхо спектакль көрдөрөр.
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Атласов Иван Паисьевич
Атласов Иван Паисьевич (25.06.1901 - ?) — геолог, геология-минералогия дуоктара.
Дьокуускайга төрөөбүт, Камчаатканы "арыйбыт" аатырбыт Атласов сыдьаана дииллэр. Өрөбөлүүссүйэ кэмигэр бастаан Колчаакка сулууспалаабыт, онтон кыһылларга. 1925 сыллаахха Томскай университетын геология салаатыгар киирбит. Кэлин туох баар үлэтин Киин Сибиир хотугу уобаластарын чинчийиигэ анаабыт: Үөһээ Дьааҥы массивын, Өлүөнэ, Халыма, Дьааҥы, Инидигир өрүстэр алын тардыыларын, бу сирдэргэ кини сабаҕалааһынынан таас чох, көмүс, хорҕолдьун уонна благороднай тимирдэр хостонор сирдэрэ аһыллыбыта.
1932 с. Дьааҥы өрүс баһыгар көмүс көрдүү сылдьан Орулган сиһи (үрдүгэ 2389 м) чинчийбит уонна үгүс өттүн каартаҕа киллэрбит, х.к. 69 кыраадыһыттан 67° диэри, устатын быһаарбыт (500 км). Омолой үрэх хаҥас кытылыгар Орулганы кытта биир хайысхалаах Сиетиндэн сис (200 км) баарын бэлиэтээбит.
Эр соҕотох
Эрэйдээх- буруйдаах Эр соҕотох - Сахалыы аан бастакы "Олоҥхо", айымньы А.Я.Уваровскай суруйуутунан бэчээттэммитэ. (А.Ф.Миддендорф 1848 сыл). Бастакы түhүмэххэ Эр соҕотох быhыыта- тутуута, сирэ-дойдута, олоҕо-дьаhаҕа ойууланар.
Атласов Иван Паисьевич
Үлэлэрэ
Атласов И.П., Головачев Ф.А., Первунинский В.А. Геологическое строение и полезные ископаемые правобережной части бассейна р. Собопол // Труды НИИГА,- 1952, т. 42.
Атласов И.П. Новые данные по геологии и полезным ископаемым хребта Орулган и Приленской платообразной равнины // Труды НИИГА,- 1954, т. 43.
Эр соҕотох
"Балаҕанын хаба ортотугар ус эмэн дьахтар сэргэстэhэн туралларын курдук ус уөлэстээх хотун оhохтоох" эбит.
Атласов Иван Паисьевич
Үлэлэрэ
Атласов И.П. Геологическое строение северной части Верхоянского хребта // Геология Советской Арктики. Тр. НИИГА.- Т. 81, М.: Гос. Науч.-тех. изд-во по геологии и охране недр СССР, 1957,- С. 424-460.
Эр соҕотох
"Удаҕан дьахталлар кулуhуннаах кыырар таҥастарын кэтэн кыыраары кылыгыраhа туралларын курдук илибирэhэ турар сэбирдэхтээх тэтиҥ тумуллаах" эбит.
Салгыы, биллэ илик санаа чуҥкук мэйиитигэр эриллэн Аар маhыгар (көр: Аар Кудук Мас) көрдөhө тиийэр. Аар (Кудук) мас төҥургэс буолбут төрдуттэн Айыы хотуна Аан Алахчын куругар диэри тахсан олорон субэлиир- амалыыр: "Эйигин үһүс халлаан үрдүттэн төрөтөөт түhэрбиттэрэ бу дойдуга оҕо төрөтөн, дьон үөскэтэн киhи төрдө буол диэн. Эн мантан бар, аттан. Суолуҥ эрэйдээх буолуоҕа, тулуй. Эрэн, аналлааххын булуоҥ".
Эр соҕотох айаҥҥа турунар. Биир буомҥа кэлэн "кирситтэн ыhыктан кэбиспит оноҕоhо сыарҕалаах от тахсыах гына дьөлө көтөн тахсыбытын устун сүүрдэн тахсар". (Ситинник чахчы сахалыы куттаах эрэ киhи этиэҕэ). Бастакы түhүмэх маннык тумуктэнэр: "Бу буомҥа кэлэн ата эттэҕэ: "Иччим, эн түс мин үрдубүттэн, мин сынньана түспүтүм кэннэ холуммун-дьириммин оҥорон баран үчүгэйдик миинээр, көтөн көрүөм". Олоҥхо иккис туhумэҕэр Хараххан тойон олоҕо кэпсэнэр. Ол олоҥхо олоҕор олордохторуна Буура Дохсун диэн абааhы баатыра буулуур. Эр соҕотох түбэhэ кэлэн охсуhан кыайар. Арай, абааhы сүрэҕин уhуга хаалан хара суорунан кубулунан "хара харгыс буоларбын кэбиhиэм суоҕа" диэн баран сири сүптү түhэн хаалар. Суор буоллаҕа эни, сири сүптү түhэн хааллаҕа эни.
Ёктем Ниязи
Ниязи Ёктем (Niyazi Öktem; 1944, Элязыг, Турция) — туурак суруйааччыта уонна учуонайа.
1964 сыллаахха Галатасарай лицейин бүтэрбитэ, 1971 сыллаахха Стамбул университетын юридическай факультетын бүтэрбитэ. 1972 сыллаахха философия уонна быраап социологиятын билимин хандьыдаата буолбута. 1977 сыллаахха доктор истиэпэнин көмүскээбитэ. 1981 сыллаахха - доцент истиэпэнин, 1988 сыллаахха - бырапыассар истиэпэнин.
Мурбаайы
Мурбаайы нэһилиэк - Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Хотугу Ньүүйэ.
Улуус кииниттэн 25 км хоту диэкки Мииринэйдиир суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 260 киһи (2007 сыллааҕы туругунан), ол иһигэр Хотугу Ньүүйэ - 126, Дорожнай - 134 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Сэһэргээһин
Сэһэргээһин — киһи тугу билбитин-көрбүтүн, санаатын-баҕатын этэрэ, кэпсиирэ сэһэргээһин диэн ааттанар.
Уус-уран айымньы арааһа: кэпсээн, сэһэн, остуоруйа, үгэ, поэма, номох — сэһэргээһин тиибигэр киирэр. Хаһыакка тахсар ыстатыйа, иһитиннэрии, репортаж, бэлиэтээһин, очерк, фельетон эмиэ сэһэргээһин тиибигэр сөп түбэһэр.
Сэһэргээһин үксүгэр маннык тутуллаах буолар:
«Наследники А. М. Кушнарева» эргиэн дьиэтэ
'''«Наследники А. М. Кушнарева»''' — эргиэн дьиэтэ.
Устуоруйата
1903 сыллаахха төрүттэммит. Тэрийээччилэринэн 1 гильдиялаах атыыһыт Кушнерев А. М. кыыһа Агриппина, уола Бүөтүр, огдообото Екатерина буолбуттара. Устав капитала 900 тыһ. солкуобай этэ.
1911 сыллаахха бааржалаах аалы атыылаһан Өлүөнэ уонна салаалар устун сылдьаллара.
Дьокуускайга хас да дьиэлээх этэ, ону таһынан паар мэлиэһэ, электричество оҥорор локомобиль баар этэ.
Балта ''Бушуева П. А.'' Охотскайга олорон Кытайтан табаар атыылаһар этэ.
Өрөбөлүүссүйэ буола илигинэн сыллааҕы эргиэнэ 3—4 мөл солкуобайга тиийэр этэ.
1920 сыллаахха Губревком национализациялаабыта. Кушнарев П. А. АХШка эмиграциялаабыт. Онно тиийэн «Джон Вальш уонна К» диэн фирманы тэрийсибит. Дьылҕата биллибэт.
Джеймс Джойс
thumb|200px|Джеймс Джойс 1915 сыллаахха Джеймс Джойс (1882 - 1941) - Ирландия аан дойдуга аатырбыт суруйааччыта. «Улисс» диэн кинигэтэ ордук биллибитэ.
1222
1222 сыл.
Гаршнептар уустара
Гаршнептар уустара (, Род Гаршнепы) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 5 көрүҥ баар: Кыра үгүрүө.
Аҕа дойду сэриитин уордьана
thumbАҕа Дойду сэриитин уордьана — 1942 с. ыам ыйын 20 күнүттэн бэриллэр. Икки истиэпэннээх.
Сүрү
мини|300px|Алдан өрүскэ тутуллубут сүрү Сүрү  (, Обыкновенный валёк) — орто балык.
4—6 сааһыгар ууһуур буолар, ол кэмҥэ балык уһуна 28—34 см, онтон ыйааһына 250—350 г буолар. Бөдөҥ сүрү 42 см дылы уһуннаах буолар диэн суруйаллар. Ситэ илик балык ойоҕоһо уонна көхсө хараҥа эбирдээх буолар.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Мординов Авксентий Егорович
200px|thumb|right|Мординов Авксентий Егорович Мординов Авксентий Егорович (10(23)02.1910 — 01.11.1993) — сахаттан бастакы бөлүһүөк-учуонай; философскай билимин доктора, профессор, Россия билимин үтүөлээх диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара
Таатта улууһун Уус-Амма нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1930 сыллаахха Дьокуускайдааҕы Пед.техникуму бүтэрэн баран Москватааҕы философия, литература уонна история институтугар туттарсан киирэр, 1934 сыллаахха ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэр. Бу кэмтэн ыла үрдүк үөрэх кыһатыгар философияны үөрэппитэ, 1936 сылтан — Дьокуускайдааҕы пед.институт философия кафедратын сэбиэдиссэйэ, 1956 сылтан — Саха государственнай университетын философия кафедратын сэбиэдиссэйэ.
Кандидатскай диссертацията — «Диктатура пролетариата и национальная культура» (1940). Докторскай диссертацията — «Социалистическое содержание и национальная форма советской культуры народов СССР» (1954). Авксентий Егорович нация уонна культура теориятын проблематыгар үгүс научнай үлэлээх, үйэтин тухары норуоттар доҕордоһууларын тутуһара, онон, интернационализмы сайыннарыыга, чинчийиигэ улахан кылааты киллэрбит киһи. Республикаҕа үрдүк үөрэҕи тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, Саха государственнай университетын бастакы ректора.