cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Латвия
Латвияҕа үөрэхтээһин
Латвия үөрэҕин тиһигэр кииннэммит экзаменнар тиһиктэрэ оҥоһулунна.
Шергин Михаил Васильевич
На5араадалара
13.       Зональная научно-практическая конференция работников народного образования: «Комплексный подход к профессиональной ориентации учащихся» - г. Хабаровск.,1988 г.
14.       «Творческая работа учителей в условиях сельских школ» - творческое объединение ВНИК г. Москва., 1989 г.
15.       Всесоюзная научно-практическая конференция: «Школа в системе социального воспитания» и сессии ВНИК «Школа-микрорайон» «Национальная культура в системе общественного и семейного воспитания» -  г. Йошкар-Ола.,1990 г.
16.       Всероссийская научно-практическая конференция: «Работа сельских школ-комплексов» - г. Белгород.,1991 г.
18.       Межгосударственный семинар-совещание: «Теория и опыт обучения детей коренных народов традиционному виду прикладного искусства» Программа по обучению: «Прикладное искусство» с. Жабыль Мегино-Кангаласского улуса – март 1994 г.
19.       Международная конференция «Диалог: музей и общество на пороге XXI века». «Прикладное искусство и воспитание» - г. Якутск, октябрь 2000 г.
20.       II Международная научно-практическая конференция «Диалог: музей и общество». Доклад на семинаре: «Современные аспекты образовательной деятельности». Тема: «Модель образовательной среды в системе микромузеев». г. Якутск., октябрь 2003 г.
Үлэтин туһунан ыстатыйалар
•           Е. Порядин. Кинилэр коммунизмы тутуохтара, коммунизмҥа олоруохтара. // Кыым. -1961. – сэтинньи 7 к.
•           В. Иванов. Энтузиаст учуутал. // Ленинскэй знамя. – 1971. атырдьах ыйын к.
•           В. Иванов. Үөрэх-иитии улэтин дьүөрэлээн. Бүтэйдээх орто оскуолатын айар отчуотуттан. // Ленинскэй знамя. -1982. Ахсынньы 18 к.
•           И. Сысолятин. Сүрүн үөскэ. // Ленинскэй знамя. -1986. Сэтинньи 13 к.
•           И. Сотников. Уроки нравственности. // Социалистическая Якутия. -1987. -28 января.
•           А. Докторова, В. Иванов, И. Сысолятин о.д.а. Төхтүр орто комплекс-оскуолатыгар. «Ленинскэй знамя» күнэ. // Ленинскэй знамя. -1990. – олунньу 20 к.
•           С.Андреев. Оҕо кыаҕын толору сайыннарар иһин. // Эркээйи. 1992. –муус устар 16 к.
•           Н. Кириллин. Кырдьаҕас оскуола үтүө үгэстэрэ. // Кыым. -1993. кулун тутар.
•           Ф. Г. Охлопков. Бүтэйдээх инникигэ эрэллээх. // Кыым. -1993. кулун тутар 31 к.
•           «Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина». // Эркээйи. 1996. Муус устар 2 к.
•           К. Петрова. Учуутал үөрэнээччилэринэн дьоллоох. // Учуутал аргыһа. -1996. –балаҕан ыйа.
•           В. Угарова. Билигин сөҕөбүн. // Учуутал аргыһа. -1996.-кулун тутар
•           В.Попов. Үтүөнү, кэскили түстэһэр. Эркээйи. -1996 с., муус устар 5 күнэ.
•           К.Родионов. Төрдүс көлүөнэҕитигэр тиийэ тэнитиҥ! // Эркээйи. 1998. –тохсунньу 30 к.
•           А. Крылов. Ахтан-санаан аастахха. [ рубрика: Төхтүр орто оскуолата төрүттэммитэ 90 сыла. // Эркээйи. -1998. –алтынньы 6 к.
Чикачев Андрей Васильевич
thumb|left|px300|Чикачев Андрей Васильевич Чикачев Андрей Васильевич — саха живописеһа, Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
1967 с. муус устар 24 күнүгэр Ньурба улууһун Марха бөһүөлэгэр төрөөбүт.
1987 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1994 с. Уһук Илиннээҕи уус-уран инстутут живописнай салаатын бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
thumb|left|px400|Ыра санаа thumb|right|400px|Три грации Худуоһунньук куруук көстөр олоҕу хайдах эрэ кэтэһиллибэтэх өттүттэн көрдөрөр дьоҕурдаах.
Бастакы тус быыстапката «Күн дьоно» («Люди Солнца») 2012 сыллаахха Ясная Полянаҕа, ол кэннэ Москваҕа РФ Государственнай Думатыгар, Санкт-Петербурга Гостинай Дворга, Россия киин куораттарыгар Саха Сирин Күннэрин чэрчитинэн көрдөрүллүбүттэрэ. 2013 сыл тохсунньу 17 күнүгэр Дьокуускайга быыстапкатын залыгар үлэлэрин тус быыстапката аһыллыбыт.
Сигэлэр
SakhaLife 14.01.2013:В Якутске открывается первая персональная выставка Андрея Чикачева
Шергин Михаил Васильевич
Үлэтин туһунан ыстатыйалар
•           З. И. Иванова.Новые мастера. // Полярная звезда. -1998. №4. –с.37.
•           С. Эверстов. Сабыдыаллаабытара, өйдөөбүттэрэрэ. // Эркээйи. -1999. –атырдьах ыйын 3 к.
•           Г. М. Артемьев. Сырдык инникилээх, сайыннарыллар кэскиллээх. / Г. М. Артемьевы кытта кэпсэттэ В. Попов. // Эркээйи. -2000. –ахсынньы 5 к.
•           В. Иванов. Үтүө дьыаланы үрүлүтэн. // Эркээйи. –2000. –ахсынньы 22 к.
•           К. Родионов. Улууска урутаан, - илин эҥэргэ иккис. // Эркээйи. –2000. –кулун тутар 4 к.
•           Педагогическая энциклопедия. Т.1. Якутск, 2000. С.317.
•           И. Брызгалов. Өтө көрүү – дьылҕабыт кэхтибэт кэскилэ. // Саха сирэ. –2000. –олунньу 10 к.
•           С. Халгаева. Учууталлар учууталлара. // Далбар хотун. -2001. №1 – с.31-32.
•           С. Андреев. Саҥаны сайыннарар, үтүөнү үксэтэр дьоһун киһи. / Учууталга сүгүрүйэбит. Майа. 2002. 56 с.
•           Трудовая слава Якутии. Якутск: Сахаполиграфиздат, 2003. -416 стр.
•           Краеведы Якутии. Библиографический справочник., Якутск: Бичик, 2007.
•           Большая международная энциклопедия “Лучшие люди”, Лучшие люди России,Беларуси,Украины,Казахстана,Москва, 2011.
Барыллааһын ахсаан аат
Барыллааһын ахсаан аат (приблизительное числительное) — саҥа ирээтэ.
Холобура
1530
1530 сыл.
Чыҥыс Хаан
Чыҥыс Хаан (Чингис хаан, дьиҥнээх аата - Тэмүүдьин, 1116-1227 cc.) диэн моҕоллору түмпүт хаҕан, бүтүн дьон историятын ыраахтааҕылыктарыттан саамай улахан - Моҕол Ыраахтааҕылыгын - тэрийээччитэ уонна бастакы баhылыга. Төрөөбүт аата - Тэмүүдьин (монг. Тэмүүжин). Чыҥыс Хаан аҕата, Дьөһөгөй-Боотур, бөрдьигин ууhун баhылыга. Ийэтэ, Одьулуун, ольхунут ууhуттан төрүттээх.
Чыҥыс Хаан элбэх көс моҕол уонна түрк уустарын бииргэ түмэн Моҕол Ыраахтааҕылыгын тэрийбитэ. Ол кэнниттэн Илин уонна Орто Азия дойдуларыгар кимэн киирини саҕалаабыта. Кини олоҕун тухары моҕоллор Азия улахан өттүн баhылаабыттара.
Чыҥыс Хаан 1227 с. тангуттар сирдэрин баhылаан баран өлбүтэ. Кинини ханна эрэ Моҕол сиригэр кистээн көмпүттэрэ. Кини туйаҕын хатарааччылара Моҕол Ыраахтааҕылыгын билиҥҥи Кытай уонна Россия үгүс сирдэрин, Соҕуруу Азия, Илин Эуропа уонна Орто Илин дойдуларын бас билиннэрбиттэрэ.
Төрдө-ууһа
Моҕоллор "Кистэлэҥ кэпсээннэринэн" Чыҥыс Хаан өбүгэтэ Борто-Чинэ буолар. Кини Хэнтэй (Орто-Илин Моҕол сирэ) диэн сиргэ Бурхан-Халдун хайа аттыгра олохсуйар. Борто-Чинтэн Бөрдьигин уус үөскээбит. Тэмүүдьин аҕата Дьөһөгөй-Боотур бу ууһу салайан олорбута.
Тэмүүдьин Онон үрэх үрдүгэр, Дэлүүн Болдог диэн хочоҕо, Дьөһөгөй-Боотур дьиэ-кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ол кэмҥэ Дьөһөгөй-Боотур Бөрдьигин уус баһылыга этэ. Тэмүүдьин төрөөбүт сыла чопчу биллибэт. Араас-араас источниктар атын-атын сыла этэллэр.
thumb|left|200px|Онон өрүс, [[Монголия|Моҕол сирэ. Тэмүдьин төрөөбүт уонна улааппыт сирэ.]]
Халдьаайы
Халдьаайы - өрүс, үрэх, алаас хочотун соҕуруу күн көрөрүн диэки иҥнэриилээх хотугу эниэтэ, тардыыта.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
MasterCard
Mastercard Incorporated or MasterCard Worldwide — АХШ мультинациональнай корпорацията, штаб-картирата Нью-Йоркка баар. Аан дойду үрдүнэн маҥнайгы үлэтэ - атыыһыттар бааннарын уонна кредитнай картаны таһаарбыт бааннары төлөбүрүн оҥорор. Акциялара ырыынакка 2006 сылга тахсыбыта. 1996 сыллахха Калифорнияҕа икки антреперердар: Реймонд Таненхаус уонна Стэнли Беновитц арыйбыттар.
MasterCard, урукку аата Master Charge диэн эбит, хас даҕаны Калифорния бааннарынан БанкАмикард (кэнники VISA) конкурена курдук оҥоһуллубут.
Чуумпу Дон
«Чуумпу Дон» — Михаил Шолохов 4 туомнаах роман-эпопея. 1—3 томнар 1925 сылтан 1932 сылга диэри суруллубуттара. 1928—1932 сс «Октябрь» сурунаалга бэчээттэнэн тахсыбыта. 4 том 1940 сылга бүтэриллибитэ, «Новый мир» сурунаалга  в 1937—1940 сс бэчээттэнэн тахсыбыта.
XX үйэтээҕи нуучча литературатыгар саамай суолталаах айымньыларыттан биирдэстэринэн буолар,Бастакы аан дойдутааҕы сэрии кэмигэр дон хаһаактарын  киэҥ олохторун понораматын уруһуйдуур, революция кэминээҕи түбэлтэлэр уонна Россияҕа Граждансай сэрии уруһуйданар.
Оксид
Оксид диэн абалыгы кытта химия ууһуктарын холбоhуулара. Оксиды эбэтэр аhыылар диэн ааттыыллар.
Андреев Ананий Кононович
200|thumb|right|Андреев Ананий Кононович Андреев Ананий Кононович (1901—1944), 1929—1931 сс. Саха АССР ун бэрэссэдээтэлэ.
Оксид
Эттик абалыкка умайар, абалык «умайарга эбиискэлэhэр» диэн этэбит. Ол гынан баран умайыы диэн туhааннаах эттик абалыгы кытта холбоhорун саҕана, абалык соччо ол эттиги кытта холбоhорун аата буолар. Кинилэр хардары-таары холбоhоллор. Холобура, абалык уулукка умайара син эмиэ уулук абалыкка умайарын курдук буолар. Оксид маннык үөскүөн сөп: Ca + O²=CaO (кальций оксида) C + O²= CO² (харыалык диоксида) Mg + O²= MgO (магний оксида). Оксид ууну кытта холбоhон олохтууллары үөскэтиэн сөп: CaO + H²O=Ca(OH)² (кальций гидроксида); аһыылыгы кытта ууну үөскэтэр : CaO + H²SO4= CaSO4 + H²O.
Андреев Ананий Кононович
Андреев А.К. 115 сылын юбилейыгар кинигэ тахсыбыта(«Ананий Кононович Андреев»).
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Биир ахсаан
Биир ахсаан (единственное число) — саҥа ирээтэ.
Хара сыыр
Хара сыыр — быстыбыт буор биэрэк.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
1531
1531 сыл.
Иирсээни тардыма
Иирсээни тардыма диэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ өй-санаа туруктаах буоларын үөскэтэр этиитэ.
Иирсээн диэн туохтан эмэ сылтахтанан тыл-тылга киирсибэт буолуу, өй-санаа бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэспэттэрэ, утарыта хайысхаланыылара үөскээһинэ ааттанар. Иир диэн туох эмэ буккулуута, өй-санаа иириитэ буолар. Эрийэ-буруйа үүнэр талах сахалыы иирэ диэн ааттанар.
Өйбүт-санаабыт туруга суох, аһара бара сылдьарыттан кэрээнэ суох буолуу, аһара кырбааһын, охто сытар киһини тэбиэлээһин бэйэни кыана туттуммат, кыайан тохтотуммат буолуу аһара элбээтэ. Бэрт кыра, тыл-тылга киирсибэтэхтэн сылтаан улахан, хас да киһи кыттыһыылаах охсуһуулар, кырбааһыннар элбээтилэр. Билигин арыгы иһиитин кэнниттэн тахсар иирсээннэртэн, бааһырыылартан, өлүүттэн-сүтүүттэн бэрээдэктээх дьон саллан, кэлэйэн сылдьаллар уонна буруйу барытын арыгыга түһэрэллэр.
Кыра эрдэхтэриттэн көрсүө, сэмэй майгыга үөрэтиллибэтэх, ийэ куттара тулуурдаах буолууга иитиллибэтэх эдэрдэр өйдөрө-санаалара арыгынан туманныран көттөҕүнэ, урукку сөбүлээбэт, өс, куһаҕан санааларын дьэ өйдөөн кэлэн, харса суохтарыгар киирбит кэмнэригэр олору аахсар, быһаарсар санаалара киирэриттэн арыгы иһэн баран охсуһуулар, кырбааһыннар, өлөрүүлэр элбииллэр.
Бииргэ аһыы, арыгылыы олорор дьон соҕотохто, тыл-тылларыгар киирсибэккэлэр илиилэригэр туох түбэспитинэн охсуһан, быһахтанан тураллара олус элбээтэ. Маннык кэмҥэ биир сыыһа туттууттан эдэр киһи саҥа саҕаланан эрэр олоҕо тосту уларыйан туоратыллар, хаайыы киһитэ буолан хаалар дьылҕаланара кими баҕарар долгутар.
Бу майгы уларыйыытыгар буруйдааҕы булуу эрэ маннык быһыылар салҕанан бара туралларын тохтотор. Эдэр киһи майгына бу курдук, түргэнник уларыйарыгар ханнык быһыылар тириэрдэллэрин маҥнай быһаарыллар:
1. Кыра эрдэҕиттэн тулуура суох, барыта-бары көрдөөтөҕүн аайы баар буоларыгар үөрэнэн улааппыт оҕо кыра да тэппини көрбөт, сөбүлээбэтин таһыгар таһааран иһэриттэн иирсээни саҕалааччы буолуон сөп.
2. Аһара бара сылдьар майгылаах, мин эрэ билэбин диэн бэйэмсэх санаалаах атаах оҕо, бэйэтин ордугун былдьатымаары урут бастаан иирсээни саҕалыыр кыахтанар.
3. Кими да, төрөппүттэрин да, кырдьаҕастары да аанньа ахтыбат оҕо атын киһи этэрин букатын истибэтиттэн, сөбүлээбэтиттэн кыра да саҥаны, көннөрү да этиини иирсээҥҥэ кубулутуон сөп.
4. Атаах оҕо иннин биэрбэт, сыыһа эппит да буоллаҕына көннөрүммэт майгына эйэлэһиини, эйэнэн арахсыыны суох оҥорор. Кыра тыл-тылга киирсибэтэхтэн сылтаан улахан өс-саас үөскээн тэнийэн барыыта онтон саҕаланыан сөп.
5. Бэйэтин кыана туттуммат, тохтотуммат эдэр киһи илиитэ тугу оҥорорун кыайан салайбакка быһахтанан, сэптэнэн ыар быһыыны оҥорон кэбиһэрэ ордук хомолтолоох түмүккэ тириэрдэрэ билигин элбээтэ.
Тулуура суох киһи кыыһырбытыттан, абарбытыттан хараҕын үүтэ бүөлэнэн, сабыллан, өйө көтөн хааллаҕына араас сыыһа-халты туттунуулары оҥорор кыаҕа олус улаатарын сахалар таҥараларын үөрэҕэ быһааран дьоҥҥо тириэрдэ сатыыр. Биилээҕинэн, сытыынан сэрэхтээхтик туттарга кыра эрдэҕинэ үөрэтиллибэтэх оҕо сыыһа-халты туттунара аһара элбиир.
Киһилии, киһи быһыылаахтык сылдьыыны, сиэри, бэрээдэги, сокуоннары тутуһууну киһи өйө-санаата сайдыбытын, өһөс, тулуурдаах буолуута үөскээбитин түмүгэр ситиһэрэ кыаллыбыта. Киһи санаатын күүһүнэн, өсөһүнэн бэйэтин быстах санааларын кыана тутта сылдьара, аһара ыыппата хаһан баҕарар ирдэнэр.
Тулуура суох, санаата ыһылла сылдьар, бэйэтин этин-сиинин көрдөбүллэрин сатаан, кыайан тохтотуммат киһи, киһи быһыыта суох, сүөһүтүн майгыныгар түһэн ылар буолар.
Дьону кытта тапсыбат диэн этии иҥмит киһитэ баар буолар. Кыра эрдэҕинэ аһара атаах, бэйэтэ эрэ туспа көрүллүбүт оҕо дьону кытта тапсан коллективка сыстан сылдьара ыарахаттардаах буолар, бэйэтэ даҕаны дьонтон туспа сылдьары ордорор. Кыра эрдэҕинэ соҕотоҕун иитиллибит аһара атаах оҕо улаатан истэҕинэ, бэйэмсэҕэ улаханыттан атын дьону кытта тапсара ордук уустугурар.
Киһи атын дьоҥҥо сыһыаныттан тутулуктанан атыттар киниэхэ сыһыаннара үөскүүр. Дьоҥҥо эйэлээхтик, иллээхтик сыһыаннастахха кинилэр эмиэ эйэлээхтик сыһыаннаһалларыгар олук ууруллар.
Билигин демократия сокуоннара олоххо киирэр кэмнэригэр киһи киһиэхэ сыһыана ытыктабылга, тэҥнээх буолууга олоҕуран сайдар. Хас биирдии киһи бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар сыһыаҥҥа бары сокуоннары, быраабылалары, сиэри тутуһар буолара хайаан да ирдэнэр.
«Киһи диэн, киһи буоллаҕа дии» диэн киһини аһынар, харыстыыр, кыра, улахан суолтата суох сыыһаларын-халтыларын бырастыы гынар этии баар. Бу этии киһи киһи буолара ханнык эрэ кыйыалааҕын, кытыылааҕын, ону аһара түһүү куһаҕан буолан хаалыан сөбүн быһаарар. Киһи өйө-санаата бөҕө, туттунар, кыанар күүһэ баарын тухары киһи буолан сылдьар. Туттунар күүһэ суох буоллаҕына эбэтэр кыаҕа тиийбэтэҕинэ киһи быһыытын аһара туттунан кэбиһиэн сөп. Киһи быһыытын таһынан туттунуу куһаҕан майгыга киирсэр.
Киһи киһилии быһыылары оҥорууну тулуурдаах, өһөс буоллаҕына эрэ кыайарын бу этии эмиэ бэлиэтиир. Киһи киһи буоларыгар өйө-санаата сайдарын тэҥэ тулуура, дьулуура, өһөс буолуута уруттаан сайыннаҕына табыллар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута аналлаах иитиилээх буоларын ирдиир. Ол ирдэбил, көрдөбүл, оҕо кыратыттан бэйэтин туттунар, тулуурдаах буолар күүһүн сайыннарыы «Аһара барыма» диэн үөрэҕинэн бэриллэр уонна минньигэһи аһара сииртэн туттунууттан сайдан, күүһүрэн барар. Бу үөрэх кыра эрдэххэ иҥэриллэрэ ордук тиийимтиэтин ийэ кут оҕоҕо кыра эрдэҕинэ ордук түргэнник иитиллэрэ, үөскүүрэ быһаарар. Сайдыылаах үйэҕэ олорор оҕолор мааныга, баайга, талымҥа үөрэнэннэр тулуурдара, дьулуурдара суох буола иитиллэллэриттэн киһи быһыытын аһара туттуналлара, куһаҕан быһыыны оҥороллоро үксээн иһэр.
Арыгы өйгө-санааҕа быһаччы дьайарынан өй-санаа туругун хонтуруоллуурга туттуллар кыахтаах. Арыгыны элбэхтик испит киһи «Өйө көтөн» ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар киирэринэн кыра эрдэҕинэ хайдах, атаахтык, бас-баттах иитиллибитэ, өйүн-санаатын уратылара биллэн хаалыахтарын сөп. Итирдэр эрэ чабыланар, киһиргиир, күүһүнэн өртөйөр киһи халы-мааргы иитиилээх, атаах соҕус буолуон сөбө быһаарыллар.
Уҥуоҕунан кыра киһи итирдэҕинэ иирсээннээх соҕус буолар. Олох кыра эрдэҕиттэн улахаттарга баттатар, үтүрүттэрэр курдук санаата олохсуйан, үгэс буолан хаалбыта, итирдэҕинэ биллэн кэлэн, аны быһаарсыыны, тыл-тылга киирсибэт, тапсыбат буолууну таһаарара иирсээни үөскэтиэн сөп.
«Кыыһырбат киһи кыыһырбыта сиэри таһынан барар» диэн этии киһи туттунар күүһэ эмиэ кыйыалааҕын, кыах тиийбэккэ, кыайан туттуммат буолуу кэмэ эмиэ кэлэрин биллэрэр. Бу быһаарыы киһи киһиэхэ сыһыана эмиэ ханнык эрэ «Кэмнээх-кэрдиилээх» буоларын, ону аһара барар куһаҕанын биллэрэр.
«Киһини аһара кыйахалаама» диэн этии киһи туттунар күүһэ суох эбэтэр бэйэтин кыайан туттуматаҕына киһи быһыытын аһара туттунан кэбиһиэн сөбүттэн харыстыыр этии буолар. Олус былыргы кэмнэргэ сахаларга сэт оҥоруу диэн быһыы баар этэ. Онно хайа эмэ киһини күһэйэн дуу, хайаан дуу киһиттэн таһынан туттарыгар үтүрүйүү, сэт оҥоруу кэнниттэн иэстэбили оҥоруохха сөп буолара. Манна киһи туттунар күүһүн өһүлэн, аһара кыыһырдан, кыйахаан баран сыыһа-халты тутуннарыы сүрүн төрүөт буолар.
Холобурга, улахан уолаттар сөбүлээбэт уолларын кыра уолунан кыйахалаан, атаҕастатан баран, кыра уолу көмүскээбит аатыран кырбыы сатыахтарын сөп.
Билигин демократия сокуоннара ирдииллэринэн киһи киһиэхэ сыһыаныгар бэйэ-бэйэҕэ тулуурдаах, тэҥнээх, атаҕастабыла суох, аһыныгас сыһыан ирдэнэр.
Эдэр киһи сыыһа-халты туттубакка, дьону эчэппэккэ уһун олоҕун киһилии олорорун туһугар кыра эрдэҕиттэн барыны-бары тулуйар тулуурдаах, өһөс санаалаах буола үөрэнэрин төрөппүттэр хааччыйдахтарына эрэ табыллар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ «Тулуурдаах буол», «Иирсээни тардыма» диэн үөрэтэр. (1,78).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Эргэ Табаҕа
400px|thumb|right|Эргэ Табаҕа куйаартан көстүүтэ Эргэ Табаҕа бөһүөлэк. Дьокуускай куорат уокуругун бөһүөлэгэ.
Дьокуускайтан 34 км. соҕуруу диэкки турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 796 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Алтай кыраайа
Алтай кыраайа  — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Барнаул.
1937 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр үөскээбитэ.
Олоҥхо
thumb|right|300px|Олоҥхоhут Олоҥхо — саха уус-уран айымньыта. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит. Олоҥхоhуттар араас айымньылары холбоон уhун олоҥхолору айаллара. Үгүс олоҥхо 10–15 тыh. хоhоон устуруокаларыттан турар эбит. Бөдөҥ олоҥхолор 20 тыh. тахса буолаллар үһү. Хас биирдии кэпсэнэр герой туспа куолаhынан ылланар. Сорох олоҥхолор хас да күн ылланаллар үһү. Ордук биллиилээх олоҥхо буолар Дьурулуйар Ньургун Боотур.
2005 с. олоҥхо ЮНЕСКО киhи аймах тыл баайын-дуолун аан дойдутааҕы тиhигигэр киирбитэ.
Чинчийии
Олоҥхо чинчийээччилэрэ:
Сахалыы эт-хаан сайдыытын култуурата
Научнай чинчийии түмугүнэн саха сирин оҕото, эдэр ыччата, күүс-уох, эт-хаан өттүнэн соҕуруу дойду оҕотунааҕар хаалан иһэр, бытааннык сайдара бэлиэтэнэр. Бу биһиги, сахалар, хоту дойдуга олорорбут быһыытынан, айылҕабыт усулуобуйатыттан тутулуктаах.
Оскуола оҕотун, эдэр ыччатын эт-хаан сайдыытыгар иитии сыала-соруга диэн оҕо чэгиэн-чэбдик, доруобай, чөл олохтоох, эргиччи сайдыылаах буола үүнэрин ситиһии буолар.
Соруктара: 1.	Оҕону кыра сааһыттан спорт национальнай көрүҥнэригэр дьарыктааһын. 2.	Сахалыы оонньуулары, хамсааһыннары киллэрии. 3.	Оҕону кыра сааһыттан үлэҕэ үөрэтии (от үлэтигэр, балыктааһын, бултааһын, сир-астааһын).
Хамсаныы, дьарык, эрчиллии ханнык баҕарар норуот былыргы олоҕуттан-дьаһаҕыттан, үлэтиттэн, идэтиттэн сиэттэрэн үөскүүр. Саха киһитэ сүрдээх тыйыс усулуобуйаҕа олорон, бултаан аһылык булунаары элбэхтик хаамара, сүүрэрэ-көтөрө, буһара-хатара, сүгэрэ-көтөҕөрө. Онно сөп тубэһиннэрэн иллэҥ кэмигэр итиниэхэ маарынныыр хамсаныылары булан оонньуура, эрчиллэрэ. Хас да буолан көрүстэхтэринэ, күүс-уох, сытыы-сымса холоһуута буолара. Итинэн сиэттэрэн киирсиилээх, күөн көрсүүлээх оонньуулар, хамсаныылар сыыйа баар буолбуттара. Дьахтар оччотооҕуга булка-алка соччо орооспокко, дьиэни-уоту көрөр-харайар буолан, эр дьон хамсаныыларыгар мээнэ кыттыспат эбит. Ол иһин даҕаны кыргыттарга, дьахталларга туһааннаах хамсаныы, дьарык бэрт аҕыйах, суох да кэриэтэ. Онтон кэнникинэн дьахтар да оонньуур-көрүлүүр, сүүрэр-көтөр, оннооҕор мас тардыһар, тустар буолан барбыта. Сахалыы ооньуу, дьарык арааһын Верхоянскайга 1867-1876 сс. сыылкаҕа кэлэн олорбут И.А. Худяков аан маҥнай сурукка киллэрбитэ. Кини сахалар, ламуттар оонньууларын, күрэхтэһэр хамсаныыларын бөлөххө араартаан суруйбута. Сибиир историятын суруйбут академик А.П. Окладников сахалар эт-хаан сайдарыгар аналлаах хамсаныыларын биһирээн, кинигэтигэр киллэрбитэ, булка бэлэмниир гына айыллыбыттар эбит диэн быһаарбыта. Биллэрин курдук, олоҥхоҕо эрчиллии, күөн көрсүһүү, тустуу албастарын эҥин дьикти кэрэтик хоһуйаллар. Олоҥхо 1000 кэриҥэ сыллаахха айыллыбыт курдук диэн учуонайдар сабаҕалыыллар. Оччоҕо сахалыы дьарык үөскээбитэ өссө ыраатан тахсар.
Сэһэнтэн, үһүйээнтэн биллэринэн, сахалыы курэхтэһии ыһыахха XV-XVII үйэҕэ киирбит эбит. Оччотооҕу ыһыахха атах оонньуута, хапсаҕай, мас тардыһыы, ат сүүрдүүтэ, оҕунан ытыы, ыараханы көтөҕүү, араас оонньуу, оһуохай хайаан да баар буолара.
Революция кэнниттэн 1932с. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ олохтоммута уон сыла туолуутугар анаан улахан спартакиада ыытыллыбыта. Программаҕа үксэ сахалыы күрэхтэһии киирбитэ. Онтон ыла хас спартакиада, фестиваль ахсын сахалыы күрэхтэһиини тиһигин быспакка киллэрэр буолбуттара. 1934 с. аан маҥнайгынан Ф.С. Андросов “Оонньуулар тустарынан” диэн брошюрата бэчээттэмитэ. 1945 с. сахалыы спорт көрүҥнэригэр быраабыла бигэритиллибитэ. Тустууну, мас тардыһыытын ыйааһынынан көрөн араарар буолбуттара.
1957 с. сахалыы көрүҥнэргэ разряд оҥоһуллубута, ол иһигэр “Саха сирин спордун маастара” диэн бочуоттаах аат киирбитэ. 1956 с. сахалыы ыстаныы арааһын Москваҕа Россия норуоттарын спартакиадатын аһыллыытыгар көрдөрбүттэрэ, ону улаханнык биһирээбиттэрэ. 1968 с. ыла Манчаары бирииһигэр аналлаах тыа сирин спортсменнарын сахалыы көрүҥнэргэ спардакиадата ыытыллар. 1970 с. сахалыы ыстаныы Бүтүн Россиятааҕы классификацияҕа киирэн, “Россия спортдун маастара” диэн бочуоттаах ааты бигэргэппиттэрэ. 1962 сылтан саҕалаан Сибиир уонна Дальнай Восток национальнай көрүҥҥэ спартакиадата ыытыллар. Онно Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандата хаста да бастаан турар.
Сахалыы хамсаныыны, оонньууну, көрү-нары, спорт көрүҥнэрин тоҕо, туох сыалтан сайыннарар нааданый? 1.	Саха Өрөспүүбүлүкэтэ сувернитет ылбытынан сибээстээн, оскуолаҕа национальнай концепция киирэрин учуоттаан, киһини эт-хаан өттүнэн иитии үйэттэн үйэҕэ бэриллибит национальнай хайысхалаах буолара ирдэнэр. 2.	Сахалыы хамсаныыны, оонньуунан, сахалыы спорт көрүҥүнэн дьарыктанар киһи элбэх спортивнай малга-салга наадыйбат, бу оонньуулары толорор техника боростуой, ким баҕарар түргэнник ылынар, сатыыр кыахтаах. 3.	Үгүс оонньуу куоталаһар, күөн көрсөр ис хоһоонноох буолан киһини олус сэргэхситэр, тардар. 4.	Сахалыы көрүҥ спорт атын көрүҥэр бэлэмнэнэргэ көмөлөһөр да буолан, анал хамсаныы да быһыытынан олус наадалаах. 5.	Атын омук дьоно сахалыы хамсаныылары, оонньуулары, спорт көрүҥүн сөбүлээн, норуоттар икки ардынааҕы сыһыан тупсар.
Бу үлэ оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ туһуланнаҕына уонна олоххо бириэмэтигэр киирдэҕинэ,чөл олохтоох, доруобай, спорт кэккэ көрүҥнэригэр ситиһиилээх, олоххо миэстэтин булунар киһи иитиллэн тахсыаҕа.
Туһаныллыбыт литература 1.	Кочнев В.П. Национальные виды спорта Якутии. Якутскай 1980 с. 2.	Федоров А.С. Өбүгэлэрбит оонньуулара. Якутскай 1991 с. 3.	Шамаев Н.К. Эдэр ыччаты эт-хаан сайдыытыгар сахалыы ньымаларынан иитии. Якутскай 1994 с.
Хара уу
Хара уу — географияҕа: сааскы, мууһа суох, буору-сыыһы будулутан болоорхой өҥнөммүт иккис халаан уута; синоним: буордаах уу.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Далбар (тыл)
Далбар 1. аат. А) үрд. Кими эмэ күндүлээн-маанылаан көрсүһүү. Б) эргэр., фольк. Аһыыр остуол. В) эргэр. Кымыс кутарга аналлаах улахан туос эбэтэр тирии иһит. Г) поэт. Уйгулаах-быйаҥнаах үтүө, кэрэ сир. Д) Бары наадыйыынан хааччыллыы; кыһалҕата суох олох.
Аан дойду араҕас далбар быара (фольк.) – аан дойду саамай уйгулаах, үтүө айылҕалаах киинэ. Айыы далбар (поэт.) – эйэҕэм, амарах. Араҕас арыы далбардаах фольк. – өҥ-быйаҥ үүнүүлээх; уйгулаах. Араҕас далбар (фольк.) – байылыат, уйгу-быйаҥ. Далбар олох (эргэр.) – чулаан иһинээҕи эбэтэр быыс кэннинээҕи атах орон. Далбар чабычах (эргэр.) – айыылары, иччилэри күндүлүүргэ анаан ат сиэлинэн, талаҕынан таҥалайдыы ойуулаан тигиллибит арыылаах кымыһы кутарга аналлаах туос иһит. Далбар Чуонах – Аллараа дойдуга соҕуруу халлааҥҥа олорор абааһы аата. Далбар чэчир – ыһыахха, урууларга уо.д.а. маҥан сылгы сиэллээх кутуругунан ситии хатан киэргэтиллибит хахыйах.
Иванов Геннадий Васильевич
Иванов Геннадий Васильевич — хоһоонньут, кыраайы үөрэтээччи.
Айар үлэнэн 1966 сыллаахтан дьарыктанар. Маҥнайгы ыстатыйата «Бэлэм буол» хаһыакка 1966 сыллаахха алтынньы 30 күнүгэр тахсыбыта. Аан бастакы хоһоонун 1969 с. армияҕа сулууспалыы сылдьан суруйбута. Билигин 60 тахса хоһоонноох. Онтон элбэх хоһооно ырыа буолбуттара. Бэйэтэ эмиэ ыллыыр. Ону угуттаан оҕолоро эмиэ ырыаһыттар. Онтон айар үлэтин туһунан этэр буоллахха кыра эрдэҕиттэн сайылыкка улааппыт буолан айылҕаны кытта ыкса сибээстээх. Кини биир ураты үлэтинэн куннээҕи бэлиэтээһиннэр уонна айылҕаны кэтээн көрүү буолар. Саха дьоно былыргы өбүгэлэрин саҕаттан күн-дьыл туругун уонна инниктин хайдах буолуохтааҕын кэтээн көрөллөрө уонна билгэлииллэрэ. Кини өбүгэтин үгэһин тутуһан күнү — дьылы кэтээн көрөр. Бу үлэтин 1966 сылтан саҕалаабыт. Үлэтин саҕалыаҕыттан күннээҕи дневнигы суруйан саҕалаабыта.
Иккис үлэтэ сир — дойду аатын хомуйуу уонна үөрэтии буолар. Нэһилиэгин сирдэрин ааттарын сурукка-бичиккэ тиһиинэн, тоҕо туохтан ааттаммыттарын быһаарыынан дьарыктаммыта балачча да өр буолла. Нэһилиэгин сирдэрэ ааттара сүтэн-оһон, биллэ-көстө умнуллан эрэллэриттэн бу үлэни саҕалаабыт. Өбүгэлэрбит олорбут олохторо, дьарыктаммыт дьарыктара ыкса биир быстыспат сибээстээхтэр. Сири — уоту киһи ааттыыр суон сурахтыыр, өлбөт үйэлиир. Сирдэрбит ааттара — бу эмиэ биһиги баайбыт дуолбут буолар. Онон нэһилиэгим сирдэрин ааттарын уйэтитээри, кэлин наадалаах буолуо диэн дьарыктанар. Куокуй топонимикатынан хойут бэйэбит о5олорбут дьарыктанар куннэрэ тиийэн кэллэ5инэ, кини суруйбут сирдэрин ааттара комо буолуо. Бу улэтин тумугун туоьулуур «Алаас аатынан, дойду сура5ынан» диэн кинигэни бэчээттээн таьааттарбыта.
Үһүс айылҕаҕа сыһыаннаах үлэтэ булка-аска үөрэтии буолар. Былыр-былыргыттан саха киһитэ булка-аска сыһыана ураты буолара. Үтүмэн үйэлэр саҕаттан сахалар удьуордаан булка дьоҕурдаах дьон буолаллар. Дьэ, ол үгэстэн кини да туораабатах киһи. Кини кыра эрдэҕиттэн аҕатын ытаан туран батыһан бултаһа барсара. Бэйэтэ улаатан баран уолаттарын кыра саастарыттан булт абыланар ииппитэ. Киһи сиргэ сылдьан уоту — күөһү сэрэнэн туттуохтааҕын, оту — маһы харыстыахтааҕын, сиэри — туому тутуһуохтааҕын оруу үөрэтэрэ. Кэлэр көлүөнэҕэ өбүгэлэрин үгэстэрин салгыахтара диэн эрэнэр.
Биир саамай чаҕылхай үлэтинэн буолар: төрүттэри үөрэтии буолар. «Хас биирдии тыынар- тыыннаах орто дойдуга удьуордааһын баар буолан тыыннаах. Хайа баҕарар киһи утумнаан, салҕаан иһэр удьуорун билиэхтээх. Ону билии киһи өйүн-санаатын тулхадыйбат сис баайа буолар. Хантан хааннааххын, кимтэн кииннээххин, диэн сахаҕа киьинэн ааҕыллыбат. Төрдүн-ууһун билэр киһи ытыктанар, убаастанар. Саха киһитигэр саамай ирдэнэр тулхадыйбат төрдү-ууһу билии». — «Ыал Бии Билиитэ» кинигэҕэ урууну-аймаҕы билии туһунан бу курдук этиллибит. Кини элбэх киһиэхэ кинилэр төрүттэрин, силистэрин-мутуктарын быһааран төрүччү оҥорон урут билсибэтэх дьон аймахтыы буолан хаалбыт түгэннэрэ эмиэ баар. Бу курдук төрүттэри үөрэтии биир саамай наадалаах үлэтин биллим. Биһиги төрөөбүт төрүт сирбит уруккутун, хантан хааннаахпытын, кимтэ киимнээхпитин, бэйэбит төрүттэрбитин билбэт буоллахпытына, кинилэр олохторун дьаһахтарын, тылларын-өстөрүн сэҥээрбэт, суолта биэрбэт буоллахпытына омук быһыытынан эстэбит симэлийэбит.
Дингольфинг
ДИНГОЛЬФИНГ, Бавария улууhугар баар куорат, Германия. Дьонун ахсаана 18 000 киhи (2008). Бу куорат атына диэн Саха Сирин кытта 2007 сыллаахха улахан контракт баттаабыта. Hans Heider диэн "ДИНГОЛЬФИНГ-САХА СИРЭ" диэн организация дириэктэрэ. Билигин Дингольфинна 29 Саха омуга олорор. Биир улахан туризм киинэ. thumb|left|upright=2.0|Дингольфинг биир өттө
thumb|Дингольфинг, сибитиэй паарка Йоханннесthumb|Дингольфинг
Дингольфинг хаартыскалара
thumb|Дингольфинг...
thumb|left|Stadtpfarrkirche [[St._Johannes_(Dingolfing)|St. Johannes, Chorgewölbe]]
thumb|upright|Barocker [[Karner an der Dreifaltigkeitskapelle]]
thumb|Stadtpfarrkirche St. Josef thumb|right|St. Ägidius in Brunn, südl. Chorwand mit Spitzbogenfries thumb|left|barocke Andachts- bzw. Wallfahrtskirche Geißlung Christi
thumb|upright|Sog. Herzogsburg in Dingolfing, Hauptfassade
thumb|left|Hochbrücke von Süden
thumb|Das Hans-Glas-Denkmal in Dingolfing
ЭКОНОМИКА
ДИНГОЛЬФИНГ - Германия биир промышленнай киинэ. Манна BMW, OPEL, SIEMENS, ASTRO, Mersedes курдук ньиэмэс тэрилтэлэрэ улэлииллэр.
ДИНГОЛЬФИНГ САХА ОМУГУН YРДYКТYК ТУТАР
Ол курдук, Waelischmiller диэн ыаллар элбэх саха ыалдьытын хоннороллор. Билигин "ДИНГОЛЬФИНГ-САХА СИРЭ" тэрилтэ Мэнэ-Ханаласка, Бэдьимэ5э улэлиир.
МЭР
Куорат мээрэ - Wälischmiller Manuela
Бигэргэтэр эбиискэ
Бигэргэтэр эбиискэ (утвердительная частица) - саҥа ирээтэ, эбиискэ көрүҥэ.
Холобура
Эт
thumb|right|Эт араас көрүҥэ
Эт диэн кыыл уонна көтөр этэ. Киhи сиир аhа. Эт үксүн былчыҥ уонна уҥуох этин уонна сыаны ааттыыллар. Онтон таhынан эт диэн кыыл уонна көтөр араас тас уонна ис органнарын ааттыахтарын сөп: тыл, быар, бүөр, мэйии, сүрэх, диафрагма, бас, тирии, куртах у.д.а. Балык уонна атын уу харамайын аhа эт буолбатах.
Бавария
thumb|200px
БАВАРИЯ, Германия дойдутун саамай улахан улууhа буолар. Дьонун ахсаана 14 миллион. Улахан куората - Мюнхен. Улахан промышленнай кииннэрэ - Дингольфинг, Нюрнберг.
Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт
Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт диэн этии бэйэ кыаҕа суоҕуттан ыра санааларга оҕустарыытын биллэрэр.
Остуоруйа диэн былыргы олохпут туһунан кэлэр көлүөнэлэрбитигэр анаан кэпсээммит буолар. Сорох остуоруйалар олоххо буолбуту хайдах баарынан кэпсиир буоллахтарына, атыттара бары кэриэтэ баары улаатыннаран, элбэтэн, аһара күүһүрдэн, улаатыннаран, дарбатан көрдөрөллөр. Итини тэҥэ аҥардас ыра санаалар тустарынан кэпсиир аптаах остуоруйалар эмиэ бааллар. Ол аата остуоруйаларбыт эмиэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн дьиҥнээх олох остуоруйалара уонна ыра санаа остуоруйалара диэн икки аҥы арахсаллар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ ким эрэ баҕа санаатын толорон биэрэригэр үөрэнэн улаатар. Ийэ, аҕа оҕо кыра эрдэҕинэ бары баҕа санаатын толороллор, көрөллөр-истэллэр. Арай оҕо улаатан, этэ-сиинэ ситэн истэҕинэ өйө-санаата уларыйыахтааҕын, бэйэтин баҕа санааларын бэйэтэ толорорго үөрэниэхтээҕин төрөппүттэр билиэ, бу уларыйыылары хойутаппакка эрэ киллэрэн биэриэ этилэр. Ол аата төрөппүттэр оҕо бары баҕа санаатын толорон биэрэн иһэр санааларын хаалларан, тохтотон, оҕо бэйэтин баҕа санааларын, көрдөбүллэрин бэйэтэ толорорун ситистэхтэринэ, онно үөрэттэхтэринэ оҕолоро киһи буолууну ситиһэр кыахтанар. Оҕо аһыырга баҕа санаатын толороору бытыылкатын бэйэтэ тутарга үөрэнэриттэн баҕа санаатын бэйэтэ толоруута саҕаланар.
Дьадаҥы киһи оҥорууга, тутууга кыаҕа, күүһэ тиийбэтиттэн олус элбэхтик хаһан да туолбат ыра санааларын саныырыттан, ол санаалара үгэскэ кубулуйан хаалбыттарын түүлүгэр элбэхтик көрүөн сөп. Кэлин ол санааларын бэйэтэ итэҕэйэн оннук үтүө, ыра санаа дойдута баарын курдук саныан сөп.
Католическай, православнай таҥара дьиэлэрэ киһи өллөҕүнэ ыра санаатын дойдутугар, Ырайга тиийэн көҥүл талбытынан сылдьар, баҕа санаатын барытын толорор диэн итэҕэйэр дьону барыларын албынныыллар. Сахалыы ыра санаа диэни уларытан Ырай дойдута диэни айан оҥорбуттар. Манна ордук дьадаҥылар, ыра, баҕа санааларын кыайан толорботтор эрээри, куруук олору санааларыгар оҥорон көрө сылдьалларыттан онно ылларан хаалаллара Ырай дойдута үөскээһинигэр төрүөт буолбут. Кинилэр ыра санаабыт арай өллөхпүтүнэ туолуо, Ырайга тиийиэхпит диэн православнай таҥара дьиэтин албыныгар киирэн биэрэллэр.
Элбэх араас аптаах остуоруйалары дьадаҥы дьон оҥорбуттара саарбаҕа суох. Тохтоло суох ас буһарар көһүйэни аһылыктара тиийбэт дьон баҕа санаа оҥостуохтарын сөп. Ол курдук элбэх, талбыт астаах, тот киһи атын ас баарын туһунан санаатыгар да оҕустаран көрбөккө эрэ атынынан, үлэнэн-хамнаһынан дьарыктана сылдьар кыахтаах. Онтон аччык киһи ас туһунан санаата аһара барыан, ыра санааҕа кубулуйуон, араас аптаах остуоруйалары үөскэтиэн сөп.
Ыра санаалар диэн киһи хаһан да туолбат, бэйэтин кыаҕынан кыайан толорбот баҕа санаалара ааттаналлар. Үгүс дьон ыра санааҕа элбэхтик оҕустарыылара баар олохтон тэйэн барыыларын, албын, минньигэс санааҕа ылларыыларын үөскэтэр. Ол албын санаалара кэлин үгэс буолан хааллахтарына киһи бэйэтэ онтун итэҕэйэрэ тиийэн кэлиэн сөп. Бары улахан таҥаралар дьон баҕа санаалара үгэскэ кубулуйбуттарыттан үөскээбиттэр.
Баай киһи харчы, баай эккирэтиитигэр олоҕун аныырыттан араас элбэх ыра санааларга оҕустарар, ону саныы сытар солото суох. Баай киһи баҕа санаатынан баайын, харчытын элбэтии буоллаҕына, кини утуйарын, сынньана сытарын умнан туран үлэлиир, барар-кэлэр, өйүн-санаатын онно уурар. Үлэни-хамнаһы кыайыыга, туһалаах үлэни оҥорууга баай дьону үтүктүү туһата улаханын, аныгы ырыынак үйэтигэр туһанабыт. Ол курдук дьоҥҥо баайга-малга тардыһыы олохторун сыала буоллаҕына уонна үчүгэйи, куһаҕаны таба арааран туһаннахтарына үлэни-хамнаһы сайыннарыахтарын сөп. Арай үлэлээн-хамсаан байбыттар билигин аҕыйахтара, босхо ылан, онон туһанан байбыттары эдэрдэр үтүктэ сатыылларын элбэттэ. Ырыынак саҕаланыытыгар үллэстиигэ барыһыран босхону ылан байбыттар элбэхтэриттэн куһаҕан быһыылар, уоруулар, халааһыннар билигин элбээн тураллар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр бары дьадаҥылары, туга да суохтары, үлэни-хамнаһы кыайбаттары үтүктэммит, батыһаммыт билигин ханнык да үлэни эдэрдэрбит кыайан үлэлээбэт буола мөлтөөн сылдьаллар. Элбэх үлэлээх тыабыт сиригэр үлэлии хаалар эдэрдэр букатын суохтарын кэриэтэ. Билигин оҕону кыра эрдэҕиттэн үлэҕэ-хамнаска ииттэхпитинэ, үөрэттэхпитинэ, оннук үгэстэри иҥэрдэхпитинэ эрэ, бу үөрэхтээһини эккирэтииттэн халыйан, сыыһа барбыт хайысхаттан босхолонор кыахтаахпыт.
Киһилии баҕа санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан, күүһүнэн ситиһэр баҕа санаата, киһилии быһыыны аһара барбат буоллаҕына ааттанар. Киһилии баҕа санаа туолуута киһи санаатын толорон дьоллоох буолуутун үөскэтэринэн дьиҥнээх туһаны оҥорор.
Араас, киһи бэйэтин кыаҕынан толорбот ыра санааларыгар ылларыы киһилии олоххо сөп түбэспэт, өйү-санааны онон-манан туһата суоҕунан аралдьытыы, саататыы буолар.
Туһаныллыбыт литература
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. - Дьокуускай: Бичик, 2006. - 112 с.
Малауи
Малауи Республиката (ааҥл. Republic of Malawi) диэн соҕуруулуу илин Африка дойдута, урук Ньясалэнд диэн ааттаах этэ. Кинилиин кирбиилэhэллэр Замбия хотугулуу арҕаа, Танзания хотугулуу илин уонна Мозамбик илин, соҕуруу уонна арҕаа.
Днипро
Днипро (Дніпро) диэн Украина куората. Днепропетровск уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 997 754.
1532
1532 сыл.
Далыр (тыл)
Далыр аат., түөлбэ. Икки күөл ыккардынааҕы кутаҕа оҥоһуллубут туу угар быһыт.
Новая Каховка
Новая Каховка (Нова Каховка) диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 46 469 (2017).
Биирдэм тыас туохтуурдара
Биирдэм тыас туохтуурдара (глаголы однократного звучания) — туохтуур көрүҥнэрэ.
Холобур — лис гын, даах диэ, лыҥкыр гын.
Порядин Степан Викторович
Порядин Степан Викторович — Саха сирин биир талааннаах артыыhа. 2005 сыллаахха Арктикатааҕы култуура үнүстүүтүн (АГИИК) бүтэрэн, «тыйаатыр уонна киинэ артыыһа» дипломун ылбыта. 2011 с. идэтин үрдэтинэн Москуба куоракка Бутун Россиятаа5ы судаарыстыбаннай киинэ унстутуутугэр (ВГИК) уорэнэн кэлбитэ. Билигин «Detsat» айар-бөлөх салайааччыларыттан биирдэстэрэ.
Олоҕун олуктара
Мэҥэ Хаҥаласка улааппыт. Оскуолаҕа спордунан көхтөөхтүк дьарыктаммыт, Мэҥэ Хаҥалас сборнай хамаандатын чилиэнэ буола сылдьыбыт.
Ботомоойу
Ботомоойу диэн үрэх, Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 299 км. 3930 кв.км иэннээх сиртэн ууну хомуйар. Баһа Өлүөнэ хаптал хайалаах сиригэр сытар. Алтынньыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ. Ньурба уонна Сунтаар улуустарын чэрчитэ буолар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Тыҥырах
мини|Киһи илиитин тыҥырахтара thumb|Атах тыҥырахтара thumb|[[орангутан илиитин тыҥырахтара]] Тыҥырах (Nail), киһи уонна араас кыыллар биир чаастара, атахха уонна тарбахха баар. Тыҥырах тарбаҕы көмүскүүр, ол эрэн бэйэтэ эмиэ ыарыы биричиинэтэ эмиэ буолуон сөп, холобура силистэммит тыҥырах эбэтэр тэллэйдээх тыҥырах.
Эһээхэй
Эһээхэй, эмиий эмэр оҕо — төрүөҕүттэн биир сааһыгар дылы. Саҥа төрөөбүт оҕо диэн маҥнайгы 4 нэдиэлэтэ, оттон эмииҋ эмэр кэмэ түөрт нэдиэлэтиттэн сааһыгар дылы. Ыарыыларга ыалдьымтыа, онон үчүгэй бүөбэҋдээһин наада.
Эмиий эмэр кэмигэр оҕо үксүн улаатар уонна сайдар. Биириттэн үс ыйыгар дылы ый аайы 3түү сантымыатыр улаатар, 4-6 ыйыгар дылы 2,5 см, 7-9 ыйыгар 1,5 -2 см, оттон 10 ыйыттан сааһыгар дылы биирдии сантымыатыр улаатар.
Тиис тахсыыта
мини|Тиис тахсыыта Оҕо оҕоҕо атын атын кэмҥэ тахсар. Үксүн алта ыйдарын кэнниттэн тахсан саҕаланар, сорохторго түөрт ыйдарын кэнниттэн тахсар, оттон биирдэ эмит тиистээх оҕолор төрүүллэр. Аллараа инники тиистэрэ үксүн бастакы тахсар, биэс - сэттэ ыйдарыгар, үөһээҥҥилэрэ тоҕус - уон биир ыйдаахтарыгар, икки саастарын туолууларыгар, 10-12 ыйдарыгар аллараа ойоҕос тиистэрэ тахсар. Барыта икки аҥаар саастарыгар тахсар.
Тиис тахсар кэмигэр оҕо температурата тахсыан сөп, хаппырыыстыыр, аһаабат буолар, силэ тахсар, кытаанаҕы ыстыан баҕарар.
Харгы
thumb|250px
Эһээхэй
Тиис тахсыыта
Төрөппүттэр уонна быраастар тиис тахсыытыгар атын ыарыы эмиэ кэлэр дииллэр. Тиис тахсыыта тумууну, хотуону хайдах даҕаны кыайан ыҥырбат. Итинтэн оҕо диагноһа сыыһа туруон сөп.
Харгы
Өссө маны көр
Уораан
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Даркы (тыл)
Даркы аат. 1. Уу аҕалан муспут маһа (өрүс, күөл кытыытыгар). 2. Мээнэ, ыһыллаҕастык быраҕыллыбыт бөх-сах.
Васильев Роман Гаврильевич
200px|thumb|right|Васильев Роман Гаврильевич Васильев Роман Гаврильевич (09.10.1913—03.05.1991) — 1953—1956 сыллардаахха Саха АССР Совминын бэрэссэдээтэлэ.
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Кэриэй тыла
Кэриэй (Хангук) тыла — алтаай тылларыгар киирэр тыл. Кэриэй народнай демократическай республикатыгар, Соҕуруу Кэриэйэҕэ, Кытайга, Японияҕа, АХШ-ка, Арассыыйаҕа, Орто Азия дойдуларыгар тарҕаммыт тыл.
Бу тылынан 78 мөл кэриҥэ киһи саҥарар. КНДР уонна Соҕуруу Корея судаарыстыбаннай тыллара.
Историята уонна чинчийиилэр
Былыргы үс кэриэй саарыстыбаларын тыллара (Пэкче, Силла уонна Когурё) билиҥҥи кэриэй тылыгар туох сыһыаннаахтарын туһунан учуонайдар билигин даҕаны биир санааҕа кэлэ иликтэр. Үксүгэр чугас тылынан Силла тылын билинэллэр, оттон саамай тэйиччи турар тылынан Когурё тылын - дьоппуон тылыгар майгынныыр тылы - билинэллэр.
Тыл бэйэтин аата
1945 сылга дылы «чосонмаль» (조선말) ол эбэтэр «чосоно» (조선어) диэн ааттанар эбит, билигин Хоту Кэриэйэҕэ эрэ туттуллар. Соҕуруу Кэриэйэҕэ билигин тылы «хаҥгукмаль» (한국말) ол эбэтэр «хаҥгуго» (한국어); эбэтэр судургутук  «куго» (국어 (ил тыл) дииллэр.  Икки Кэриэйэлэргэ иккиэннэригэр маны таһынан «урималь» (우리말, «биһиги тылбыт») тиэрмин диэн туттуллар.
1533
1533 сыл.
Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ
400px|thumb|right|Тулагы уонна Сыырдаах куйаартан көстүүлэрэ Тулагы-Киллэм нэһилиэк. Дьокуускай куорат уокуругун нэһилиэгэ, киинэ Тулагы.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2 220 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Тулагы — 1 362, Сыырдаах — 1 021, Капитоновка — 614 уонна Киллэм — 323 киһи.
Биир күрүс уһуннук иһиллэр тыас туохтуурдара
Биир күрүс уһуннук иһиллэр тыас туохтуурдара (глаголы равномерно-длительного звучания) - туохтуур көрүҥнэрэ. Холобур, дырылаа, ньааҕынаа.
Адыгея
Адыгея Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Арассыыйа Федерациятын өрөспүүбүлүкэтэ.
Киинэ — Майкоп.
Краснодар кыраайыныын кирбиилэhэр.
От ыйын 27 1922 тэриллибитэ.
Географията
Адыгея Хапхаас хайаларын хоту тэллэхтэригэр сытар, хотутугар хонуулар, соҕуруутугар хайалар. Тыалар сирин 40 % ылаллар.
Кэм зоната
left|75px
Адыгея Москва кэм зонатыгар (MSK/MSD) баар. UTC уларыйыыта +0300&nbspMSK)/+0400&nbspMSD).
Күөллэр
Республикаҕа улахан күөллэр суохтар. Уу хаайар сирдэр:
Сир баайа
Республика ниэбинэн уонна айылҕа гааhынан баай. Атын сир баайдара кыhыл көмүс, үрүҥ көмүс, вольфрам уонна тимир.
Устуоруйата
thumb|250px|Адыгея хаартата
Адыыгтар хотугулуу арҕаа Хапхаас төрүт олохтоохторо буолаллар, XIII үйэттэн ыла черкестар диэн биллэллэр.
АСФСР састаабыгар киирэр Адыыг автоном уобалаhа от ыйын 27, 1922 тэриллибитэ.
Дьоно
Олохтоохторун ахсаана — 442,7 тыh. киhи. (2006), куорат олохтоохторо — 52,6 % (2006). Дьон чиҥэ — 56,8 киhи/км² (2006).
Өрөспүүбүлүкэҕэ 80-тан тахса омук олорор. 2002 сыллааҕы Арассыыйа олохтоохторун сурутуутунан, өрөспүүбүлүкэ омуктара:
Администрациянан араарыыта
Куораттар:
Муниципальнай оройуоннар:
Экономиката
Адыгея сайдыылаах индустриялаах уонна тыа хаhаайыстыбалаах республика. Сайдыылаах индустрия салаалара: ас, тыа, мас таҥастааhына уонна кумааҕы, массыына оҥоруута уонна металл чочуйуута.
Туhалаах сирдэрин бүтүн иэнэ 781,4 тыh. гектар (1998), онтон 244,7 гектары хорутуллар сирдэр ылаллар. Олохтоох тыа хаhаайыстыбатын салаалара үүнээйи үүннэриитэ, чооску, хой, көтөр уонна сылгы иитиитэ.
Республика сиригэр олохтоох авиалиниялар, массыына уонна тимир суол транспорта сайдыылаах. Кубань өрүс аал сырыылаах.
Үөрэҕирии
Адыгея икки сүрүн үрдүк үөрэҕирии кииннэрэ Адыгея ил университета уонна Майкоп ил технология университета.
Политиката
Республика сүрүн сокуона — Адыгея Республикатын конституцията.
Хапсаҕай ньымалара
Хапсаҕай — саха норуотун национальнай тустуута. Хапсаҕай былыр-былыргыттан баар, быраабылата хаһан олохтоммута биллибэт. ЮНЕСКО шедевринэн биллибит олоҥхоҕо орто дойду бухатыыра хараҥа күүстэр бухатыырдарын хапсаҕай тустуу ньыматын сылбырхайдык туһанан кыайбытын туһунан суруллар.
Хапсаҕай туһунан бастакы нуучча суругар киирбитэ этнограф Г.Ф.Миллер суруйууларыгар баар. Онно кини 1937 сыллаахха Дьокуускай куораттан 14 км сиргэ ыһыах ыытыллыбытыгар хапсаҕай туһунан суруйбут. Онтон И.Г.Гмелин, А.Д.Миддендорф, суруйааччы-декабрист А.А.Бестужев-Марлинскай суруйууларыгар хапсаҕай туһунан баара бэлиэтэнэр.
Былыр хапсаҕай ыһыахтарга, улахан урууларга, муҥха кэмигэр, ат сүүрдүүтүн кэмигэр ыытыллара. Онно араас улуустартан аар-саарга аатырбыт баайдар анаан бөҕөстөөх (даадардаах) кэлэллэрэ уонна куөн көрсүһүннэрэллэр эбит. Даадардарын эрдэттэн анаан-минээн үчүгэйдик аһатан-сиэтэн, дьарыктаан, сынньатан аҕалаллар эбит. Кыайыылаахтар бириистэригэр алааһы алааһынан, сүөһүнэн-аһынан ылан бараллара үһү. Онон күрэхтэһии тыҥааһыннаах буолара. Даадардары оҕус тириитинэн бүрүйэн киллэрэллэрэ, утарсааччылар хапсыһыы иннинэ бэйэ-бэйэлэрин керсүбэт этилэр. Үһүйээннэргэ кэпсэнэринэн, арыт күнү-күннээн хапсаҕайдаһаллара эбитэ үһү. Билигин саха сиригэр хапсаҕайынан дьарыктанар киһи элбэх. Элбэх биллэр хапсаҕаҋ маастардара бааллар. 1932 сыллаахха аан бастакы официальнай хапсаҕай күрэхтэһиитэ буолбута, автономнай өрөспүүбүлүкэ буолбуппут 10 сылыгар анаан. 1944 сыллаахха дьахталлар тустуулара сайыҥҥы өрөспүүбүлүкэтээҕи спартакиада программатыгар киирбитэ. 1992 сыллаахха «Сахаада-спорт» диэн 8 национальнай спорт көрүҥнэрин сомоҕолуур ассоциация тэриллибитэ. Хапсаҕай күрэхтэһиилэрэ хапсаҕай федерациятын көҕүлээһининэн ыытыллаллар. 2010 сыллаахха алтынньы 25 күнүгэр хапсаҕай, тустуу норуоттар икки ардыларынааҕы федерацията (FILA) уонна «Сахаада-спорт» сөбүлэҥ түһэрсибиттэрэ. Онно этиллэринэн хапсаҕай тустуу биир көрүҥүн быһыытынан аан дойдуга ханна баҕарар ыытыллыан сөп буолбута. Хапсаҕай ньымаларын, албастарын биһиги аатырбыт тустууктарбыт элбэхтик тутталлара, тутталлар даҕаны. Хапсаҕай тустуу ньымаларынан буолаллар:
Хапсаҕай ньымата көҥүл тустуу ньымаларын кытта майгыннаһаллар. Саха тустууктара улахан көбүөргэ, аан дойдуга да тусталларыгар хапсаҕай ньымаларын туттан кыайбыттара элбэхтик ахтыллар. Ол курдук, олимпийскай чемпионнар Роман Дмитриев, Павел Пинигин олимпиадаҕа кыайыыларыгар хапсаҕай ньымаларын баһылаабыттара күүскэ көмөлөспүтэ. Павел Пинигин американец Л. Кизери кытта тустарыгар кыайтаран иһэн наар үөһэ стойкаттан хапсаҕай атахха киирэр ньыматын туһанан партерга хаста да туруоран утарсааччытын ыраастык кыайбыта биллэр. РСФСР бастакы призера П.Гаврильев 1960 сыллаахха аан бастаан Россия көбүөрүгэр хапсаҕай «хатыйыы» ньыматын туттан кыайбыта биллэр.Россияҕа сахалартан бастакы чемпиона И.Гоголев эмиэ «хатыйыы» уонна «өттүктээһин» ньымаларын холбуу туттан ыраас кыайыыны ситиспитэ биллэр. Хапсаҕай ньымаларын Саха сирин аатырбыт тустууктара Д.Данилов, СССР хас да төгүллээх чемпионнара А.Иванов, П.Алексеев хапсаҕай ньымалара көҥүл тустууга көмөлөөхтөрүн, көдьүүстээҕин элбэхтэ дакаастаабыттара.
Хапсаҕай араас ньымата
2000 сылтан бэтэрээ сыл ахсын сүүрбэччэ маастар нуормалаах хапсаҕайга өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиилэр ыытыллаллар. Ол курэхтэһиилэртэн биир ааттаах-суоллаах, маастар нуормалаах турнир Уус-Алдан улууһун Тумул бөһүөлэгэр ыытыллар. Бу турнир үс тустуу (көҥүл тустуу, хапсаҕай, хуреш) маастара, Саха сирин үтүөлээх тренерэ Иннокентий Андреевич Халдеев бирииһигэр ананар. Күрэхтэһиини Уус-Алдан улууһун, Бороҕон нэһилиэгин, салалтата, И.А.Халдеев дьиэ-кэргэнэ, уөрэппит оҕолоро иилээн-саҕалаан үрдүк таһымҥа тэрийэн сылын аайы ыыталлар. Быйыл, 2016 сылга И.А.Халдеев үбүлүөйдээх сылыгар абсолютнай ыйааһыҥҥа массыына бириистээх улахан күрэхтэһии буолан ааста. Абсолютнай кыайыылааҕынан Тумул бөһүөлэгин эдэр, кэскиллээх хапсаҕайдьыта, спорт маастара Евгений Алексеев буолбута.
Добун (тыл)
Добун даҕ. 1. Муҥутуур күүстээх, олус улахан (тыал, долгун, тымныы туһунан). 2. үрд. Улуу, ытык; тулхадыйбат (сир, халлаан, байҕал туһунан).