cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Стафилококктар
Үс патогеннай стафилококк көрүҥнэрэ
Көмүстүҥү стафилококк (staphylococcus aureus; эбэтэр кылгатан S. aureus), эпидермис стафилокуога (S. epidermidis) уонна сапрофит стафилококк (S. saprophyticus).
Сапрофит стафилококк — саамай «мөлтөхтөрө», биирдэ эмэ оҕолору ыарытыннарар, уонна дьахталлар хабахтарын (арыт бүөрдэрин) воспалениетын төрүөтэ буолар. Олохсуйар сирэ - ахта тириитэ уонна иик тахсар ханаалын слизистайа.
Саамай биллэр уонна күүстээх стафилококк — көмүстүҥү. Бу эрэ стафилококк толору патоген фактордардаах. Сүүсчэкэ киһи ыарыытын төрүөтэ буолар. 150 °С итиини 10 мүнүүтэ тулуйар. Тыыннаах испииргэ өлбөт. Водород перекиһиттэн өлбөт — каталаза диэн фермент таһаарар, онтуката переиһи алдьатар.
Натрий хлоридын суурадаһыныгар өлбөт. Ол аата киһи көлөһүннүттэн куттаммат. Липааза диэн фермена сыаны алдьатар, онон баттах мөһөөччүгүн сыа бүрүөтүн нөҥүө ккирэн кэлтэһэ, кутургуйа төрүөттэрэ буолар.
Ол гынан баран сорох красителлэргэ хамаҕатык бэринэр, холобур зеленкаҕа.
Саха Сирин гербэлэрэ
Саха Сиригэр 36 олохтоох тэриллииттэн: 34 улуус уонна 2 куораттаа5ы уокурук. Улуустар тиһиктэригэр куораттар уонна нэһилиэктэр киирэллэр, нэһилиэктэр ахсааннара 365, ол иһигэр 31 национальнай нэһилиэк.
2002 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн, ытык бэлиэлэри туһаныыны салайар-тэрийэр аналлаах, Геральдическай сүбэ тэриллибит. «Об официальной символике в Республике Саха (Якутия)» сокуон ылыныллыбыт. Бу сокуонунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык бэлиэлэрин правовой статустара олохтоммут, сүрүннэрэ уонна туһаныллыыларын сиэрэ быһаарыллыбыт.
Красноярскай
thumb|right|250px|Башня чаһыыта — Красноярскай симбола
Красноярскай, Арассыыйа Красноярскай кыраайын киин куората, Сибиир улахан кырдьаҕас куораттарыттан биирдэстэрэ. Олохтоохторун ахсаана 937,2 тыһ. киһи (2007) (Арассыыйаҕа 14-с миэстэ), (сурутуу түмүгүнэн 912 тыһ.; 1972 сыллаахха 688 тыһ.; 1959—412 тыһ.; 1939—190 тыһ.).
Енисей өрүс үрдүгэр турар.
От ыйын 6
От ыйын 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 187-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 188-c күнэ). Сыл бүтүө 178 күн баар.
Үндүлүҥ
Үндүлүҥ өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 414 км., тардыытын иэнэ 5250 кв.км.
Тардыытыгар 25 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 23 кв.км. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн Бүкээх (91 км.), Тирэхтээх (140 км.); хаҥас өртүттэн Дабдьа (81 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Төбө уонна бас
Төбө уонна бас диэн тыллар тус-туспа өйдөбүллээхтэр.
Сахалыы төбө диэн тылы киһиэхэ сыһыаннаан маннык быһаараллар. Киһиэхэ үөһээ, оттон сүөһүгэ, харамайга инники өттүгэр сылдьар, мэйиитэ, көрөр-истэр органнара баар сүрүн миэстэтэ. (1,194).
Киһи өйө-санаата барыта төбөттөн тутулуктааҕын быһаарар этиилэр сахаларга элбэхтэр. «Төбөтүнэн ыалдьар» диэн иирбит, өйө-хамсаабыт киһини, «Кыайыыттан төбөтө эргийэр» диэн туох эмэ ситиһиилэммититтэн үөрэн, наһаалаан, бэрдимсийэн, киһиргээн барар киһини этиэхтэрэ. Бу этиилэри өссө чуолкайдаан биэрэр «Барыта төбөттөн тутулуктаах» диэн этии баар.
Гопниктар
Гопниктар, Арассыыйаҕа куһаҕар уонна ыар олохтон деградациа барбыт эдэр уолаттары ааттыыллар, үксэ криминалга охтубут аҥардар. Омугунан ылан көрдөххө үксэ нууччалар буолаллар.
Төбө уонна бас
«Дьилэй төбө» диэн букатын таас курдук кытаанах туох да өй-санаа диэн киирбэт төбөтүн этэллэр. Бу этии кытаанах төбөҕө ханнык да өй-санаа, үөрэх кыайан киирбэтин эбэтэр букатын иҥнибэтин быһаарар.
Олус мэник оҕону бэлиэтиир «Төбөт» диэн тыл төбөттөн тахсар өйүнэн-санаанан салаллан сылдьыы киһи быһыытыгар соччо сөп түбэспэтин быһаарар.
Төбө диэн тыл чорбойо сылдьары бэлиэтиир буолан ордук киһи этигэр-сиинигэр сыһыаннаах. Төбөҕө сыһыаннаах өй-санаа соччо үчүгэйэ суох, быстах өйү-санааны бэлиэтииргэ туттуллар. Онтон бас диэн тыл өй-санаа үчүгэй, киһилии өттүгэр сыһыаннаһар уонна өй-санаа төһө элбэҕин, хайа диэки хайысхалааҕын кытта быһаарар. Бас диэн тыл ууну эбэтэр ханнык эрэ убаҕаһы баһарга эмиэ туттуллар буолан киһилии өй-санаа баарын эбэтэр суоҕун кытта биллэрэр.
Сахалар киһи баһын туһунан элбэх этиилэриттэн киһи өйүн-санаатын быһаарар этиилэрэ манныктар бааллар:
- «Чаал бас» диэн ааттаах баска өй-санаа нэһиилэ киирэн кыралаан иҥэр, онтон «Чой бас» диэҥҥэ туох да өй-санаа киирэрэ биллибэт. Бу этиилэр маннык бастарга өй-санаа ханнык да сибики, сибиэн буолан киирбэттэрин ордук быһааран бэлиэтииллэр. Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ өй-санаа киһиэхэ сибики буолан түүллэригэр киирэн көстөрүн бэлиэтиир. Итинник билиини сахалар: «Туох эмэ сибики билиннэ дуо?»- диэн ыйыталаһаллара быһаарар.
Бас-көс киһи диэн кылгатан этии баһылаан иһэр, атыттартан ордон баһа көстөр диэн тыллартан үөскээбит.
Баһылык - бастаан иһэр, салайааччы, баһы ыл диэн, онтон аҕа баһылык диэн баһылыктар аҕалара, тойонноро диэн тыллар буолаллар.
Баһылай диэн аат сахалыы баһы салай диэн тыллартан үөскээбитэ итинник чуолкайданар.
Бас диэн тылтан үөскээбит бастаа, бастакы, бастыҥ диэн тыллар өйү-санааны саҕалааччы киһи инники иһэрин быһаараллар. Бастаах диэн тыл бас баарын, ол аата өй-санаа баарын быһаарар. Бастыҥаны кэтии бастаан иһэр үчүгэй киһини бэлиэтиирин таһынан, туһалаах, киһилии өй-санаа баар буолуутун эмиэ бэлиэтиир. Ол аата өй-санаа киһи этин-сиинин кэнниттэн үөскээбитэ быһаарыллан тахсар.
Аҕыйах, олоххо соччо туһата суох өйдөөх-санаалаах төбөҕө киһилии, бастаан иһэр өй-санаа баһыллар буола киирдэҕинэ бас буола уларыйар. Бу тыллар быһаарыылара өй-санаа икки аҥытын, киһилии өй-санаа баска эрэ үөскээн баар буоларын быһаарар. (2,67).
Туһаныллыбыт литература
1. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. / П.С.Афанасьев редакциятынан - Дьо-куускай: «Бичик» нац.кинигэ, кыһата, 1994.- 264 с.
2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Кац Валерий Геннадьевич
200px|thumb|right|Кац В. Г. бэйэтин концертыгар фортепианоҕа олорор Кац Валерий Геннадьевич, композитор.
Олоҕун олуктара
Ону таһынан 1965—1967 сылларга Саха муусука театрын концетрмейстера уонна композитор.
Айымньылара
солисттарга, хорга уонна симфония оркестрыгар: симфония оркестрыгар фортепьяноҕа уонна симфония оркестрыгар струннай оркестрыгар скрипкаҕа, виолончельга уонна фортепианоҕа скрипкаҕа уонна фортепианоҕа виолончельга уонна фортепианоҕа кларнетка уонна фортепианоҕа фортепианоҕа куоласка уонна фортепианоҕа драма спектаклларга музыка
Папышев Иван Петрович
Папышев Иван Петрович (10.03.1915, Чинянино д., Омскай уобалаһа — 02.02.1999) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945).
Олоҕун олуктара
1915 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Омскай уобалас Муромцевскай оройуонугар Чинянино дэриэбинэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Сэттэ кылаас үөрэхтээх, колхозка, Иркутскай уобаласка Бодойбоҕо шахтаҕа үлэлээбит.
1936—1938 сылларга Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыт (Учур оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт).
1939—1941 сылларга Алдаҥҥа -га үлэлээбит.
1941 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл атырдьах ыйыттан Аҕа дойду Улуу сэриитин фронугар барбыт. 1944 сылтан / чилиэнэ.
60-с гвардейскай кавалерийскай полк разведкаҕа взводун командира гвардия старшината Иван Папышев Польша Томашув куоратын иһин кыргыһыыга 1945 сыл тохсунньу 17—18 күнүгэр өстөөх туһунан сыаналаах сибидиэнньэни булбута, куораты ылыыга туһа буолбут. Варта өрүһү туорааһыҥҥа аттаах разведчиктар өстөөх тоҕус миномёттаах расчёттарын эспит. Вислаттан Одерга дылы кыргыһыыларга Папышев взвода 76 өстөөҕү билиэн ылбыт, 20-н тахса араас байыаннай ыскылааттары сэриилээн ылбыт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл олунньу 27 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия старшинатыгар Папышев Иван Петровичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
1945 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр Москва куорат М. В. Фрунзе аатынан Киин аэродромугар Берлинтан Кыайыы Знамятын аҕалбыттара. Кыайыы Знамятын үөрүүлээхтик Бочуот караулун, ССРС оборонатын Норуодунай Комиссариатын уо. д. а. кэккэлэрин аттынан тутан ааспыттара. Онно гвардия старшината Папышев И. П. сержант Маштаков П. С. кытта знамя тутааччы гвардия старшай сержаныгар Шкирёв Ф. А. ассистеннаабыттар.
Сэбиэскэй Сойуус Геройа гвардия старшината Папышев И. П. 1945 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр Москваҕа Кыһыл болуоссакка буолбут Кыайыы парадын кыттыылааҕа.
1946 сылтан хоһуун кавалерист-разведчик запаска тахсыбыт. Москваҕа олорбут. 1946—1989 сылларга Москватааҕы полиметаллар заводтарыгар үлэлээбит. 1989 сылтан үлэнэн ситиһиллибит сынньалаҥар олорбут.
1999 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр өлбүт. Москваҕа Котляковскай кылабыысаҕа көмүллүбүт.
Үйэлээх аата
Герой аата көмүс буукубанан 112-с Башкирскай (16-с гвардейскай Черниговскай) кавалерийскай дивизия 78 Сэбиэскэй Сойуус Геройдарын кытта өйдөбүнньүк доскаларга суруллубута Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай түмэлигэр уонна 112-с (16-с гвардейскай) Башкирскай кавалерийскай дивизия түмэлигэр (Уфа, Левитан уул., 27) туруоруллубуттар.
Нордвик
400px|thumb|right|Нордвик тумул арыы куйаартан көстүүтэ Нордвик тумул арыы. Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу-арҕаа муннугар баар тумул арыы.
Арҕаа Нордвик хомото, илин Анаабыр хомото. Соҕурууттан хоту диэкки уһуна 45 км.
61
61 сыл.
Нордвик
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
61
Өлбүттэр
60er
Боотулуу (Үөһээ Бүлүү нэһилиэгэ)
250px|thumb|right|Боотулу нэһилиэгэ Үөһээ Бүлүү улууһун каартатыгар Боотулу нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Боотулу.
Улуус кииниттэн 120 км. хоту диэки. Сырыылара — кыһыҥҥы суол, сайынын — салгынынан.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1592 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Боотулу — 1350, Көтөрдөөх — 250 киһи.
Боотулуу устуоруйата
Л. Николаев суруйуутунан Боотулуулар бастаан Сэтэкэмҥэ кэлэн дьон хаалларан баран салгыы уҥуор тахсаллар. Мааркап — Марк Иванов оҕонньор сэһэнэ уонна Л. Николаев суруйуута үүт-маас сөп түбэһэллэр. Онон букатын хойуккааҥҥа диэри Сэтэкэм Боотулуута уҥуоргу Боотулуу нэһилиэгэр киирэрэ чахчы буолан тахсар.
Мааркап сэһэннэрэ туоһулуурунан Боотулуу чаччыыналара үс киһи эрэ биллэр: Омукчаан Өндөрөй, Куука Ньукулай, Сэрбэкэ Сөдүөт. Ол гынан баран бу чаччыыналартан Омукчаан эрэ уҥуоргу Боотулууга тахсан мунньахтаспыта чуолкай биллэр. Мааркап сэһэнинэн Омукчаан төрүүр кэмигэр Үөһээ Боотулууга, ол аата уҥуоргу Боотулууга, «ааттаах киһи Дабыыт кулуба». Бу бука Давыд Григорьевич Поскачин буолуо. Кини 1868—1873 сыллаахха чаччыына, 1873—1877 сыллаахха быыбарынай, онтон 1879—1882 сылларга кулубаҕа хандьыдаатынан сылдьыбыт, 1882—1884 сылларга нэһилиэгэр кинээстээбит. Улуус кулубатынан кэлин үлэлээбит. Онон Мааркап чаччыына дуу, быыбарынай дуу, эбэтэр өссө атын дуоһунаска дуу сылдьыбыт киһини кулуба диэн сөп.
Ол аата, Куука уонна Сэрбэкэ Боотулуу Үөдүгэйгэ киирбитин кэннэ чаччыыналаабыт буолуохтарын эмиэ сөп.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000
Петрова Екатерина
Петрова Екатерина - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1996 сыллааҕы төрүөх. Дьокуускайтан төрүттээх.Оҕунан ытыыга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Олесов Борис Борисович.
Томскай Григорий Васильевич
200px|thumb|right|Томскай Григорий Васильевич Томскай Григорий Васильевич (ахсынньы 5, 1947) диэн профессор, дипломат, суруйааччы, Жипто оонньуу ааптара. Саха сиригэр (Үөһээ Бүлүү, Ороhу) төрөөбүтэ, Дьокуускай, Эдьигээн, Сиинэ уонна Дүпсүн сэттэ оскуолаларыгар үөрэммитэ. Саха университетын математика факультетын (1971 сыллаахха), Ленинград университетын математика кибернетикатын аспирантуратын (1975), Парижка баар Омуктар икки ардыларынааҕы дипломатия академиятын (1995), Париж-5 Декарт университет юриспруденция факультетын магистуратуратын (1996) бүтэрбитэ, Париж-9 Дофин университетыгар эмиэ үөрэммитэ (1978–1979).
Тымпылыкаан
Тымпылыкаан өрүс - Өлүөнэ хаҥас салаата. Уһуна 357 км., тардыытын иэнэ 5130 кв.км. Сүүрээнэ бүттүүн Саха сирин ортоку намталга баар.
Томскай Григорий Васильевич
Сахалартан бастакы математика салаатыгар үөрэх доктора (1987), ЮНЕСКО эксперта (1992–2005) уонна Саха Сирин ЮНЕСКО штаб-квартиратыгар бэрэстэбиитэлэ. 1988 сыллаахха Сонор оонньууну — Жипто бастакы версиятын айбыта, 1993 сыллаахха Жипто омуктар икки ардыларынааҕы федерациятын (FIDJIP — Federation Internationale du Systeme JIP) тэрийбитэ, 2005 сылтан ыла ЕВРОТАЛАНТ президенын солбуйааччыта, 2010 сылтан ыла КОНКОРД академия (Académie Internationale CONCORDE) президена.
Тымпылыкаан
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара Аччыгый Тымпылыкаан (74 км.), Көҥкүс Мандэ (66 км.) уонна Өгдөҥү (52 км.)
Томскай Григорий Васильевич
Литератураҕа үлэтэ
Кини Франция суруйааччыларын сойууһугар (SGDL) 2003 сыллааха киирбитэ, Аттила туhунан история романа французтуу уонна нууччалыы (2001 сыллаахха), түрктүү (2005), монголлуу (2007), сахалыы (2008) тылларынан бэчээттэммитэ. Ону таhынан икки сценарий уонна пьеса суруйбута.
Тымпылыкаан
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
62
62 сыл.
Бурулҕан
Бурулҕан — күүстээх сүүрүктээх уу эрилгэнэ; синонима: буруук.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Хардырҕастар уустара
Хардырҕастар уустара (, Черные казарки) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 3 көрүҥ киирэр: Хардырҕас, Канаада хардырҕаһа, Америка хардырҕаһа.
Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр түмэл
'''Бүлүүтээҕи П. Х. Староватов аатынан кыраайы үөрэтэр түмэл''' — Саха Сиригэр улуустар түмэллэриттэн саамай кырдьаҕастара, Бүлүү куоратыгар баар.
1917 с. учууталлар П. X. Староватов уонна А. А. Иванов (Күндэ) тэрийбиттэр. Колчак былааһын саҕана сабылла сылдьыбыт. 1928 с. Уокуруктааҕы сэбиэт исполкомун дьаһалынан сөргүтүллүбүт. Бастакы экспонаттарынан таҥара дьиэлэриттэн уонна баайдартан былдьаммыт маллар буолбуттар.
1921 с. түмэл хас да экспедиция түмүгэр айылҕа экспонаттарынан туолбута. Ол кэннэ Бүлүү өрүс сүнньүттэн барытыттан булумньулар муһулла турбуттара. Ону тэҥэ этнографияҕа сыһыаннаах маллар мунньуллубуттара (холобур, ойуун таҥаһа, дүҥүрэ, табаах хаалара уонна халандаардар, тоҥустар хайыһардара уонна хамсалара). Түмэлгэ политсыылынайдар тустарынан элбэх матырыйаал харалла сытар: М. И. Муравьев-Апостол, П. Ф. Дунцов-Выгодовскай, И. Огрызко, К. Ратынскай, С. Свидерскэй, Н. Г. Чернышевскай, П. Грабовскай.
Өр кэмҥэ табыгастаах дьиэтэ суох буолан түмэл экспозициятын толору көрдөрөр кыаҕа суох этэ. 1959 сыллаахха үс салаалаах эбит: айылҕа, өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи олох-дьаһах, социалиистыы олох. Бу структура билигин да 15 саалаҕа тарҕанан баар. Экспонааттар ландшафт уонна ансаамбыл ньыматынан көрдөрүллэллэр — биогруппа, диорама, олоҕу-дьаһаҕы көрдөрөр комплекстар, интерьердар. Н. Г. Чернышевский 11 сыл сыппыт Бүлүү остуруогун хаамырата үтүгүннэриллибит. Композитор М. Н. Жирков киһини кэрэхсэтэр маллара көрдөрүллүбүттэр: туттубут мала-сала, илиитинэн суруйбут үлэлэрэ, нуоталара, үнүстүрүмүөннэрин коллекцията. 1978 с. түмэл ЯГОМИКНС салаата буолбут, 1991 с. эмиэ туспа тэрилтэ буолбут. Фондаларыгар 4 тыһ. кэриҥэ экспонат харалла сытар.
Туһаныллыбыт сирдэр
Саха Сирин түмэллэрэ
Кашин Виталий Александрович
200px|thumb|right|Кашин Виталий Александрович Кашин Виталий Александрович (08.03.1946—03.01.2010) — Азия хотугулуу-илинин таас үйэтин чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Дьокуускай куоракка тахсар хаһыаттар
Дьокуускай куоракка тахсар хаһыаттар.
Рейтлинген
Рейтлинген (Reutlingen) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 211 тыс. Манна 7 Саха олохсуйан олорор.
Сэтинньи 25
Сэтинньи 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 329-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 330-c күнэ). Сыл бүтүө 36 күн баар.
Хаастар уустара
Хаастар уустара (, Род Гуси) — кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха Cиригэр 4 көрүҥ киирэр: Бороҥ хаас, Эриэн түөс, Алтан харах, Хоҥор хаас.
Көннөрү дыргыл
мини|Көннөрү дыргыл
=
Көннөрү дыргыл- душица обыкновенная (Origanum vulqare). Яснотковайдыҥылар (уостуҥулар) уруулуу уустар бөлөхтөрө.
Үүнэр сирэ
. Кураанах эмпэлэр, талахтар быыстарыгар. Саха сиригэр айылҕаҕа олус сэдэхтик көстөр, Өлүөнэ өрүс үөһээ өттүгэр Өлүөхүмэ куорат чугаһыгар баар. Дыргыл оту эмп гынарга дьиэ таһыгар үүннэриэххэ сөп.
Туттуллар органнара
Инструкция быһыытынан, ото сибэккилэнэ турдаҕына, сиэрпэнэн үөһээ өттүн быһа охсон, хомуйаллар. Үчугэйдик хомуллубут, куурдуллубут сыръе сэбирдэхтэрэ от күөҕэ, оттон сибэккитэ өлбөөркөй хараҥа кыһыл өҥнөөх, мүөттүҥү дыргыл сыттаах буолуохтаах.
Химическэй састааба
Дыргыл отугар да, сибэккитигэр да тэҥник эфирдээх арыы 0,12-1,2% баарыгар фенол, тимол уонна да атыттар холбоһуктар киирэллэриттэн күүстээх дыргыл сыттаах. Итинтэн ураты отугар дубильнай веществолар, флавоноидтар уонна аскорбиновай кислота (С битэмиин) бааллар. Литература Саха Сирин үүнээйилэрэ ======
Шаманов Иван Гаврилович
Шаманов Иван Гаврилович (25.09.1908, Новосельцы д., Смоленскай уобалас — 18.03.1982) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944).
Олоҕун олуктара
1908 сыллаахха балаҕан ыйын 25 күнүгэр Смоленскай уобалас Новосельцы дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Нуучча. Уон кылааһы бүтэрбит. Смоленскайга мас эрбиир заводка үлэлээбит.
1927 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Комсомол путёвкатынан Борисоглебскайдааҕы лётчиктар байыаннай оскуолаларыгар үөрэммит. Оскуоланы бүтэрэн, 1933 сылга дылы Кыһыл Аармыйа авиациятын чаастарыгар сулууспалаабыт. Ол кэннэ Гражданскай салгын авиациятыгар үлэлээбит. Сэрии иннинээҕи сылларга Саха Сиригэр, М. В. Лорины кытта, лётчик-аэрофотосъёмщик быһыытынан үлэлээбит.
1941 сыл алтынньытыгар Кыһыл Аармыйаҕа баҕа өттүнэн ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сааһыгар 1-кы гвардейскай минно-торпедная авиационнай полк ДБ-3 самолётун экипаһын хамандыырынан анаммыт, штурманынан доҕоро Михаил Лорин буолбут.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан гвардия капитаныгар Шаманов Иван Гавриловичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
1948 сыллаахха майор Шаманов запаска тахсыбыт. 1956 сылга дылы гражданскай авиацияҕа үлэлээбит. Москваҕа олорбут. 1982 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр өлбүт Москва Химкинскай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
Быракаан нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Улуус кииниттэн 90 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 249 киһи (2007 сыл).
Атлантика
Атлант далайа эбэтэр Атлантика (Атлантический океан) диэн Сир улаханынан иккис далайа. Иэнэ 106.4 млн. км² (Сир ньуурун 1/5). Далайы Атлас диэн былыргы гректар номохторун дьоруойун аатыттан ааттаабыттара. Америкалар уонна Эуразиялаах Африка икки ардыларыгар баар. Хоту Хотугу далайдыын кэккэлэhэр, соҕуруулуу-арҕаа Чуумпу далайдыын, соҕуруу Соҕуруу далайдыын уонна соҕуруулуу-илин Ииндийэ далайыныын. Экуатор Атлантик далайы икки аҥар араарар: Хотугу уонна Соҕуруу өттүлэргэ.
thumb|right|300px|Атлантик далай хотугу уонна соҕуруу өттүлэрэ. thumb|right|300px
Уулаах отон
Уулаах отон — Саха сиригэр үүнэр отонноох үүнээйилэртэн биир бастыҥнара уулаах отон буолар. Бэс ыйыгар сибэккилэнэр, атырдьах, балаҕан ыйга аьа буьар. Сибэккитэ кыра да хаьыҥтан эмсэҕэлиир уонна кыайан өрүттүбэт. Онон сибэккилэнэр кэмигэр сылаас, хаһыҥ суох буоллаҕына отон хойутуук уунэр.
Эмтэнэргэ анаан сэбирдэҕин уонна отонун туьаналлар. Хомуллубут сиргэ иккистээн үс-түөрт сылынан эрэ эргиллиэххэ сөп. Саас эрдэ хаар ууллуута эбэтэр ыкса күьүн хомуйар ордук. Оччоҕуна түргэнник уонна үчүгэйдик куурар. Сорохтор өссө хараҥа сиргэ куурдар ордук диэн этэллэр. Хаппыт сэбирдэхтэртэн бөҕүн-сыыьын сирэйин көрөн ыраастаныллар. Отонун сибиэһэйдии эбэтэр тоҥорон хаьааныллар.
Отон сэбирдэҕин көөнньөрөн эбэтэр оргутан күүстээх ииктэтэр эмп быһыытынан туһаныллар. Ону таһынан куртах аһыытын көбүтэргэ, хаан баттааһынын намтатарга, тымныйыыга, ревматизмҥа, хойуу хаайтарыытыгар, хабах, бүөр ыарыыларыгар туттарга олус туһалаах.
Отонун көөнньөрөн С уонна А витамин тиийбэтигэр, ыалдьан тоҥо-тоҥо тиритэр кэмҥэ туһаныахха сөп. Манна отонун сиэхтээҕэр, чэйгэ бырыанньатын кутан иһэр ордук туьалаах. Түүн ииктэрин туппат оҕолору хатарыллыбыт сэбирдэҕин уонна отонун тэҥ кээмэйин ылан эмтиэххэ сөп. Икки улахан ньуоска булкааһы икки ыстакаан оргуйбутунан ууга кутан 15 мүнүүтэ мөлтөх уокка сылытыллар. Онтон сойутан баран сиидэлээн биир аҥарын күн устата, иккиьин киэһэ утуйуох иннинэ бэриллэр.
Саха эмчиттэрэ уулаах отон сумэьинин модьууну уонна ымынаҕы эмтээһиҥҥэ туьаналлар.
Уҥуохтаах отон оннугар уулаах отон сэбирдэҕэ туттуллуон сөп.
63
63 сыл.
Өлбүттэр
60er
Алексеев Иван Гаврильевич
200px|thumb|right|Алексеев Иван Гаврильевич Алексеев Иван Гаврильевич — бэйиэт, драматург, суруналыыс. Арассыыйа Суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ. СӨ култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ.
1933 сыл балаҕан ыйын 26 күнүгэр Сунтаар улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр колхуостаах ыалыгар төрөөбүтэ. Аҕата Егоров Гаврил Алексеевич 1942 сыллаахха Москва куораты көмүскээбитэ уонна суорума суолламмыта.
1951 сыллаахха орто оскуоланы бүтэрбитэ. 1956 сыллаахха Саха Ил Университетыгар киирэн баран 1961 сыллаахха бүтэрбитэ. Идэтэ нуучча тыла уонна литературата. Телевидение уонна радио комитетыгар 32 сыл редакторынан үлэлээбитэ. 1995 сыл муус устар 14 күнүгэр өлбүтэ.
1949
1949 сыл.
Кугаевскай Павел Леонидович
Кугаевскай Павел Леонидович, 10(23).07.1912—10.12.1964 — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
Сигэлэр
[http://nlib.sakha.ru/Resoures/Data/Bibl_Assist/Calendar/2002/7_23.html Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):90 лет со дня рождения П. Л. Кугаевского, заслуженного учителя школ РСФСР и ЯАССР]
Кривошапкин Вадим Григорьевич
200px|thumb|right|Кривошапкин Вадим Григорьевич Вадим Григорьевич Кривошапкин - Россия наукатын үтүөлээх деятелэ, медицина доктора, Саха госуниверситетын бэрэпиэссэрэ.
Сунтаар улууһугар 1937 сыллаахха төрөөбүт. Благовещенскайдааҕы медицина институутун, 1-кы Москватааҕы мединституут клиникатын ординатуратын бүтэрбитэ.
Ньурбаҕа быраастаабыта, онтон ассистент, терапия кафедратын сэбиэдиссэйинэн Саха университетыгар үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ Саха сирин республиканскай балыыһатыгар терапия отделениетын сэбиэдиссэйинэн эмиэ үлэлээбитэ. Дьокуускай куорат балыыһатыгар гастроэнтерологическай отделениены арыйбыта. СГУ медицинатын факультетын деканынан үлэлээбитэ. 1976-1983 сс. – Благовещенскайдааҕы медицина институутун факультетскай терапиятын кафедратын салайан үлэлэппитэ. 1983-1989 сс. – Саха университетын иккис нүөмэрдээх терапиятын кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1989-1995 сс. – СӨ наукатын академиятыгар Хоту дойду прикладной экологиятын институутугар лаборатория сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Билигин СӨ НА Доруобуйа Институутун дириэктэрэ.
Россия социальнай наукаларын Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, Дойдулар ыккардыларынааҕы экология уонна куттала суохтук олоруу наукаларын Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, Норуоттар ыккардыларынааҕы Хотугу Форум Акадесиятын чилиэнэ.
120 тахса научнай ыстатыйалар уонна 4 монография ааптара.
Бэрэ
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Трофимов Будимир
Трофимов Будимир - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн имбэлииттэргэ уонна хааччахтаммыт туруктаах оҕолорго лауреат буолбут оҕо.
1994 сыллааҕы төрүөх. Көҥүл тустууга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Николаев Прокопий Дмитриевич.
Гейдельберг
Гейдельберг (Heidelberg) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 145 тыс. Манна Эуропа сиригэр саамай эргэ университет баар. Онно 11 Саха Устудьуона үөрэнэр, 1 Саха олохсуйан олорор.
Дээнискэ
Дээнискэ өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 3320 км., тардыытын иэнэ 13300 кв.км. Баһа Эчий массивка сытар, Орулҕан сиһи быһа охсон ааһар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тардыытыгар 40 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 28 кв.км.
Сүрүн салаата хаҥас өртүттэн Саҕандьа (179 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Милан
Милан (Milano) — Италиа саамай моднай куората, Париж кэнниттэн иккис аан дойду мода уонна шоппинг киинэ буолар. Дьоно 7 миллион.
Ынахсыт таҥара
Ынахсыт таҥара диэн ынах сүөһү таҥарата.
Уһун үйэлэр тухары араас омуктар сахаларга холбоһон сахалыы саҥарарга, сахалыы үгэстэри тутуһарга үөрэммиттэр. Ол иһин сахалар таҥаралара араастар уонна элбэхтэр.
Саха дьоно кэлин икки тыһыынча сыллар усталарыгар биир киһи салайар былааһын, диктатураны үөскэтэн тоталитарнай государствоны тэриммэтэхтэрин биир туоһутунан бэйэлэригэр холбоспут бары омуктар араас таҥараларын суох оҥорон симэлиппэтэхтэрэ, биир таҥараны күүһүлээн үөскэппэтэхтэрэ буолар.
Большевиктар коммунизм таҥаратын оҥоро сатааннар бары атын таҥаралары суох оҥоро, бобо-хаайа сатаабыттара да бэйэлэрэ уһаабатылар. Дьоҥҥо-норуокка барыларыгар биир таҥара баар буолара кыаллыбата өссө былыргыттан биллэр, барыларын өйө-санаата, баҕалара биир буолара олус өр кэмҥэ кыаллыбат. Аан дойду тутугуга Күн таҥара эрэ биир.
Сылгы көрөөччү сахалар таҥаралара Дьөһөгөй диэн ааттаах. Былыр-былыргыттан сорох сахалар төрүт дьарыктара сылгы көрүүтэ эбитин бэлиэтиир.
Ынах сүөһү таҥарата – Ынахсыт диэн баар. Бу таҥара билигин мөлтөөһүнэ, атынынан, Иэйиэхсит диэнинэн уларыйан барыыта хоро омуктар уларыйан сахаларга кубулуйбуттарыттан сибээстээх.
Билигин саха дьонун үксүлэрэ ынах сүөһү көрүүтүнэн дьарыктаналлар эрээри Ынахсыт таҥараны аанньа ахтыбаттар, кэлин кэмҥэ букатын да умуннулар. Бу таҥара аатын кинигэлэргэ да киллэрбэт буоллулар. Бу таҥараны умнууттан ынах сүөһүнү көрүү мөлтөөтө.
Биһиги кыра эрдэхпитинэ сайылыктарга араас сиэдэрэй быһыы ойуулардаах кыра күрүөлээх ортотугар синньигэс туруору ураҕастаах тутуулар баар этилэр. Бу ойууннар ынахсыт тартарбыт бэлиэлэрэ диэн этэллэрэ. Былыргы кэпсээннэргэ ынахсыт тартарыытын туһунан аҕыйах бэлиэтээһиннэр хаалбыттар. Ынах сүөһү көрүүтүн-истиитин, эмтээһинин аныгы ветеринарнай үлэһиттэргэ эрэ сыҥалаан кэбиһииттэн Ынахсыт таҥара симэлийэн суох буолан иһэр. Ынахсыт таҥараны умнуу сабыдыалынан билигин дьон ынах сүөһүнү аанньа ахтан көрбөт буолан эрэллэрэ биллэрэр.
Былыргы кэпсээннэргэ ахтылларынан Хоро оҕонньор оҕус миинэ сылдьар, көлөтө - оҕус. Ынахсыт таҥара хоро омуктар таҥаралара этэ. Кинилэр сүрүн дьарыктара ынах сүөһү көрүүтэ буолара.
Сайдыылаах тимир уустара сахалар соҕурууттан хоту сирдэригэр көһөн кэлэннэр хоролору кытта бииргэ олорон, үлэ бары көрүҥнэригэр баһыйан, туоратан, симэлитэн, тыал буолбуттарга кубулутан кэбиспиттэр. Хороҕор муостаах ынах сүөһүнү сахатыйбыт хоролор көрөр-истэр буолбуттар. Нууччалар кэлиилэригэр биир да хоробун диэн ааттанар киһи суох буолбутун да иһин сахатыйбыт хоролор ынахсыт итэҕэллэрин сэбиэскэй былаас буолуор диэри илдьэ сылдьыбыттар. Сахалар ынах сүөһүлэрин таҥаратын Иһигэй Иэйиэхсити сэбиэскэй былаас эстибитин кэнниттэн киллэрэ сатааһын оҥоруллар.
Сахалар хоролор ынахсыт таҥараларын бэйэлэрэ Иэйиэхсит таҥаралаах буолан ылымматахтар. Ынахсыт таҥара хоро омуктар өйдөрүн-санааларын кытта симэлийбит. Бу кэмҥэ букатыннаахтык сүтэн эрэр, аата эрэ ордон сылдьар. Нууччалар кэлиилэригэр биир да хоробун диэн ааттанар, суруттарар киһи суох буолбутун кэнниттэн сэбиэскэй былаас кыайыаҕар диэри хоролор ынахсыт таҥаралара баар буола сылдьыбыт.
Сахалар төрүт өйдөрө-санаалара дириҥ силистээх. Былыргы өбүгэлэри умнан, быраҕан кэбиһэр санаалара суох. Бэйэлэрэ саханан хаалан, киһи, үчүгэй киһи буолуу өйүн-санаатын тутуһан оҕолору, кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннаран иһэллэр. Билигин саха дьонугар сайдыыны ситиһэргэ кыах баар буолла. Нуучча тылын, үөрэҕин күүһүлээн да кэриэтэ үөрэтэннэр, икки омук тылын баһылаан өй-санаа сайдыыта биллэрдик түргэтээтэ.
Оҕо «мөҕүллэн-мөҕүллэн» киһи буолар диэн этэллэр. Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар айыыны оҥорбот буолара табыллыбат, кини өйө-санаата, ийэ кута саҥаны билэн иһэриттэн хомуллар, таҥыллар. Кини хас күн аайы туох саҥаны билбитэ, сатыыр буолбута барыта айыы буолар, өйүнэр-санаатыгар соннук ууруллан иһэр. Өй-санаа сайдан иһиитигэр элбэх билии-көрүү эрэйиллэр.
Эрчимнээх, билиэн-көрүөн баҕалаах оҕо өйө-санаата тугу эмэ саҥаны, айыыны, барыны бары оҥорор баҕата ураты күүстээх. Оҕону кыра эрдэҕиттэн киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын арааран билэн, олору оҥорбот буолуутугар үөрэтии хайаан да туттуллар. Оҕо куһаҕан быһыылары билэр буоллаҕына эрэ олору оҥорбот кыахтанар. Кини өйүн-санаатын киһи оҥорор быһыыларын оҥорор буолууга салайан биэрии, соннук үгэстэри иҥэрии улахан, иитэр-үөрэтэр дьон сыаллара буолар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ханнык баҕа санаалар үөскээн, үгэс буолан иҥэн иһиилэриттэн кини таҥарата үөскээн олохсуйар. Оҕо кыра эрдэҕинэ үтүө баҕа санаалары иҥэрэн, таҥаратын олохсутан биэрии бары төрөппүттэртэн, иитээччилэртэн ирдэнэр. Уол аҕатын курдук буолар баҕа санааланнаҕына, ол санаатын улаатан баран ситиһэр.
Саха дьоно хаһан даҕаны диктатура, тоталитарнай салайыы систиэмэтин баһылаан салайбыт дойдуларыгар киллэрбэтэхтэрин бэлиэтинэн ханнык да таҥараны суох оҥорботохторо, симэлиппэтэхтэрэ буолар. Омук бэйэтэ суох буолан, симэлийдэр, тылын-өһүн сүтэрдэр даҕаны, атын омук буола уларыйбыт дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар таҥаралара өр кэмҥэ хаалан хааларын Ынахсыт таҥара баар эбитэ биллэрэр.
Сахаларга былыр-былыргыттан сүүрүк оҕустаах Хоро оҕонньор туһунан үһүйээн кэпсээннэр бааллар. Билигин Хоро оҕонньор саха омук биир төрүтэ буолара саарбахтаммат. Ол да буоллар саха дьоно хаһан даҕаны ынах сүөһүнү көрөн, сөбүлээн олоҥхолоругар киллэрэн сүөһү көрөөччүнү арбаабыттара букатын суох. Сүөһү көрүүтэ, сылгы манааһына ханнык эрэ хамначчыт, ылгын уол үлэтэ буолар этэ. Олоҥхолорго баһыйар оруолу ылааччы, салайааччы тимир ууһа туойуллар, хайҕанар. Кини оҥорбут сэриитин сэбинэн сэбилэнэн бухатыыр атын бухатыыры кыайар. Олоҥхо диэн саха тимир ууһа тимир оҥорууларын арбыыр-хайгыыр, дьоҥҥо билиһиннэрэр ырыата-тойуга буолара итинник быһаарыллар.
Сахалар уһун үйэлэр тухары хоролордуун холбоһон хаалбыттар. Ынах сүөһүлэрин кыттыһан көрөр-истэр буолуохтарыттан ыла биир омук буолбуттар, Ынахсыт таҥараламмыттар. Бу икки омук холбоһуутугар сахалар тыллара, өйдөрө-санаалара, тимири уһаараллара, уһаналлара, үлэлэрэ-хамнастара баһыйан хоролор бары сахалыы саҥарарга үөрэммиттэр, үгэстэрин ылыммыттар. (1,16).
Үрүҥ хаастар уустара
Үрүҥ хаастар уустара (, Род Белые гуси) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 1 көрүҥ киирэр: Үрүҥ хаас.
TIENS Group
TIENS Group (Tiens, Тяньши), Кытай тэрилтэтэ, планета үрдүнэн биэс бастыҥ корпорациаларга киирсэр, Аан Дойду үрдүнэн 300 тыыһынча туспа тэрилтэлэри бас билэр, ынырык сытыйа байбыт тэрилтэ буолар. Саха Сиригэр 2007 сыллаахтан ыла үлэлиир уонна Саха Сиригэр 7 тэрилтэни бас билэр, олор ахсааннарыгар Молочный дождик.
Аан Дойду үрдүнэн 140-кэ араас омук дойдуларыгар үлэлиир, бары континеннарга. Аан Дойду үрдүнэн 2 мөллүйүөн үлэһиттэрдээх.
Тыва тыла
Тыва тыла (тыв. тыва дыл) диэн тывалар тыллара, түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Тылынан саҥараачылар ахсааннара барыллаан 283 тыһ.киһи.
Латыын (1930-1943)
Буква Ɉ ɉ исключена из алфавита в 1931 году.
Эсперантида
мини Эсперанти́да эбэтэр Эспера́нтия (Esperantujo, Esperantio эбэтэр Esperanto-lando) — эсперанто тылынан кэпсэтэр бөлөх дьон көҥүл түмсүүтэ. Эсперантоны араас кэмҥэ судаарыстыбаннай тыл быһыытынан хас да судаарыстыба тутта сатаабыта (Мореснет уонна Роза арыыларын Республиката) да Эсперантия диэн аат иҥмэтэҕэ.
Быллаар
Быллаар — сир булууһа (ирбэт тоҥ) үрдүттэн ирэригэр бастаан утаа сир ньуура алдьанан оллур-боллур көрүҥнэммитэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Zidisha
Zidisha — сайдан иһэр дойдуларга көнө микрокридетованиенан дьарыктанар Эмиэрикэ эргиэнэ суох тэрилтэтэ. Zidisha микрокридетование системата кыра эргиэнинэн дьарыктанар аҕыйах харчылаах заемщигы уонна кредитору тас көмөлөһөөччүтэ суох zidisha.org диэн ситим сиринэн уонна туспа мобил программатынан ситимниир. Суаһили тылыгар zidisha «улаатыы» эбэтэр «тэнийии» диэн суолталаах. Тэрилтэни 2009 сыллаахха Джулия Курниа тэрийбитэ, Вирдьиния ыстаакка баар.
Остуоруйата
United States African Development Foundation (Вашингтон) диэн федеральнай аналитик быһыытынан Джулия Курниа Нигерга уонна Кенияҕа бара сылдьан микрофинансирование рыногын уонна бырабыытылстыба граннарын тарҕатыы систематын үөрэтэ сылдьыбыта. 2006 сыллаахха кини бииргэ үлэлиир дьонун кытта Senegal Ecovillage Microfinance Fund диэн Аан Дойдуга бастакы микрофинансовай тэрилтэни тэрийбитэ. 2009 сыллаахха бастакы проект опытын туһанан Zidisha диэн бэйэтин тэрилтэтин тэрийэр. 2012 сыллаахха харчы өттүнэн кыһалҕа үөскээн Kiva Senegal Ecovillage Microfinance диэн тэрилтэни кытта бииргэ үлэлээн бүтэр. 2014-с сыл саҕаланыытыгар Zidisha-ҕа көмөлөһөөччү Y Combinator диэн венчурнай пуонда буолар.
Zidisha идеята
Zidisha ситим сиринэн биэриллэр кредиттар дьадаҥы дойдуларга кыра эргиэн тэрилтэлэрин тэрийэргэ кыах биэрэллэр. Иэстэрин төнүннэрбиттэрин кэннэ олор саҥа кыһалҕалаах дьоҥҥо көмө оҥороллор. Система саҥардыыта диэн кредиты биэрээччи уонна ылааччы икки ардынан үһүс киһи суох. Кредит ылыан баҕалаах бэйэтэ кредиторга заявка ыытар уонна кинини кытта бэйэтэ кэпсэтэр. Дойду талбыт киһитэ Zidisha ситим сиригэр заемщик суотун арыйыан сөп. Кредиты ылааччы бигэргэтиэхтэрин иннинэ кини кредитнай остуоруйатын бэрэбиэркэлииллэр. Ону таһынан Zidisha сайдан иһэр дойдуларга кредитнай рейтиҥнар суохтарын толорор уонна кредиты ылааччылар иэстэрин төнүннэрэллэрин кэтииллэр.
Иэһин төнүннэриититтэн көрөн харчыны ылбыт киһи рейтиҥа оҥоһуллар (eBay эбэтэр Amazon.com рейтиҥын курдук). Кэлин үчүгэй рейтиҥнаах киһи иэс элбэх харчыны ылара быдан чэпчики буолар <span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">.
Быдан ордук Zidisha Кенияҕа, Буркина-Фасоҕа, Сенегалга, Ганаҕа, Индонезияҕа уонна Гвинеяҕа үлэлиир. Харчы иэстээх сылга 10,6 % төлүүр, онтон Аан Дойду орто көрдөрүүтэ 35 %. Zidisha кутталлартан туох да гарант биэрбэит эрээри курс уларыйыытыттан барыс ылары да боппот.
Lordi
right|thumb|300px|Lordi, 2023 Lordi диэн фиин хэви метал бөлөҕө, 2006 сыллаахха Евровидение ырыа конкурсугар "Hard Rock Hallelujah" диэн ырыаны ыллаан кыайбыттара.
Кычкина Екатерина
Кычкина Екатерина - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн имбэлииттэргэ уонна хааччахтаммыт туруктаах оҕолорго лауреат буолбут оҕо.
1995 сыллааҕы төрүөх. Харбааһыҥҥа Саха сирин имбэлииттэргэ спартакиадатын кыайыылааҕа. Тренерэ Кычкина Анна Васильевна.
64
64 сыл.
Өлбүттэр
60er
Куртах
= Куртах(желудок,латн. gaster) =
Куолай уонна синньигэс оһоҕос икки ардыгар баар,аһы буһарар көндөй,былчыҥ орган буолар.
куртах кураанах сабардама 0,5 лиитирэ буолар.Онтон ууннаҕына -3-4 лиитирэҕэ дылы тиийиэн сөп.Уһуна-18-20см,ууннаҕына-  24-26 см дылы.
Куртах былчархайдара: Киһи куртаҕар 15 мөлүйүөн кэринэ былчархай баар,биэс сүрүн көрүн баар:
Бу былчархайдар куртах согун оҥороллор. Күҥҥэ ортотунан 1-2,5 лиитирэҕэ дылы оҥоһуллар.
Сигэлэр:
Слепцов Ю.Д - Мэнэ-Ханалас районнаа5ы балыыhaтын эндоскопист бырааhа.
Уолаттар
Оҕо кыра эрдэҕинэ кыыс уонна уол диэн арахсыы улахана суох. Арай майгыларын эрэ уратылара дьайаллар. Кыыс уонна уол өйдөрө-санаалара арахсыыта эттэрэ-сииннэрэ тус-туспаларын, уратыларын билиниилэриттэн уонна сайдыыларын уратылара дьайыыларыттан улаатан истэхтэринэ үөскүүр.
Уол саҥаны, урут билбэтин, оҥорботун оҥорууга арыыйда бастаан иһэр. Туох эмэ уратыны, урут билбэтин, оҕолор оҥорботторун, аан бастаан кини булан оҥордоҕына уонна боруобалаан көрдөҕүнэ эрэ табыллар. Оонньууру үрэйэ охсон иһигэр туох баарын көрө охсорун тэҥэ, урутаан түспүтүнэн, үөһээ ыттыбытынан барар. Уол урутаан түһэр уратытын улахан чалбаҕы кэһииттэн булан ылыахха сөп. Саҥаны, урут билбэтин, оҥорботун оҥороору уол, хайаан да, бу чалбаҕы тумнан ааспакка кэһэн туораатаҕына, дириҥин быһаардаҕына эрэ, ааһа барара табыллар.
От ыйын 7
От ыйын 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 188-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 189-c күнэ). Сыл бүтүө 177 күн баар.
Уолаттар
Саас ханна эрэ хонууга маҥнай тахсыбыт, киһи сыттаҕына тимирэр уутун булан сөтүөлээһин, уунан ысыһа оонньооһун, баҕанаҕа туруу, сүнньүөҕүнэн хаамыы уол оҕолорго бэйэтин кэмигэр улахан кыайыылары ситиһэн иһиитинэн ааҕыллар этэ. Ол кэмҥэ аҕаны кытта булка сылдьыһыы оҕону улахан оҕоҕо түргэнник кубулутара. Муус түгэхтээх улахан чалбаҕы бэлэсипиэтинэн туораан иһэн халтарыйан охтуу, таҥаһы, атах таҥаһын сытытыы улахан мөҕүллүүгэ тириэрдэрэ эрээри, уолга «Хайаан да туоруохтаахпын» диэн санаата барытын баһыйарыттан, өссө оҥостон кэлэн хатылааһын, туоруу сатааһын син-биир оҥоруллара.
Күөл саҥа тоҥорун кытта чараас мууска киирии, хатыыскалааһын, туоруу сатааһын уол оҕо өйө-санаата уратытын чуолкайдык быһаарар. Уол хайаан да саҥа тоҥмут күөлү тумнан ааспакка туоруу сатаабыта ханан да саарбахтаммат.
Киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу үгүс өттө куһаҕан быһыы буолан тахсарынан, уолаттары билэ-көрө иликтэригэр тэптэрэн сыыһа-халты туттуналларыттан харыстаан сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи оҥорбуттар. Бу «Айыыны оҥорума» диэн үөрэх саҥаны айа сатаан, элбэхтик сыыһа-халты туттунууга түбэһэр уолаттары харыстыырга анаан хайаан да тутуһулуннаҕына эрэ өйдөрө-санаалара туруктаахтык, киһилии суолунан сайдар. (1,28). Сэбиэскэй былаас тобохторо, ол кэмҥэ мааныламмыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдара сымыйа «айыы үөрэҕин» айан өссө балыйа сылдьалларыттан сахалыы таҥара үөрэҕин туһана иликпит.
Билигин ханна баҕарар истэр тухары эр дьон ахсааннара аҕыйахтара ахтыллан иһэр буолла. Эйэлээх кэмҥэ олоробут эрээри тоҕо маннык ыар кэмҥэ тиийэн хааллыбыт? Статистика ааҕарынан уолаттар кыргыттардааҕар элбэх ахсааннаах төрүүллэр. Сайдыбыт медицинэ көмөтүнэн кыра оҕолор өлүүлэрэ аҕыйаан иһэр диэн эмиэ кэпсииллэр, суруйаллар.
Уолаттарбыт улаатан баран ахсааннара биллэрдик аҕыйыыр, пиэнсийэлэрин сааһыгар этэҥҥэ тиийэр эр дьон кырдьык аҕыйахтар. Сахалар таҥараларын «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕэ аан маҥнай урут түһэ, оҥоро сатыыр уол оҕолору харыстыырга, көмүскүүргэ аналлааҕын умнан, балыттаран сылдьарбытыттан, аахайбаппытыттан уолаттарбыт сыыһа-халты туттуналлара, быстах быһыыга түбэһэллэрэ элбээтэ.
Ийэлэр уонна аҕалар мааны бэйэлээх, доруобай уол оҕолоро, кырдьар сааспытыгар көрүө-харайыа диэн баар-суох эрэллэрэ, биирдэ ханнык эрэ хампаанньаҕа түбэһэн арыгыны аһара иһэн кэбиспититтэн, кыыһырбытын омунугар ыар буруйу оҥоро охсон хаайыы киһитэ буоларыттан хомойон эрэ хаалаахтыыллар. Тугу эмэ киһи оҥорботун, билбэтин оҥороору, ол аата саҥаны айаары, айыыны оҥороору сыыһа-халты туттунан дэҥҥэ-оһолго түбэһээччилэр ордук элбэхтэр.
Төрөппүттэр бэйэлэрэ баар-суох оҕолорун төһө да атаахтаппыттарын, маанылаабыттарын иһин куһаҕан быһыыны, дьон оҥорбот, киһи билбэт быһыыларын оҥор диэн үөрэппэттэрэ чахчы. Оччоҕуна ким оҕону маннык быһыылары оҥор диэн этэрий, үөрэтэрий? «Айыыны оҥор», «айыы үчүгэй», «киһи айыы буолуохтаах» диэн сымыйа үөрэх оҕону киһи оҥорбот, билбэт быһыыларын оҥор диэн өй уган, киксэрэн, тэптэрэн биэрэр. Оҕону айыыны оҥор, бэйэҥ айыы буол диэн этии, үөрэтии, оҕо киһи билбэт, оҥорбот быһыыларын элбэхтик оҥороругар төрүөт буолан сыыһа-халты туттуналларын үксэтэр. Эдэр оҕолор бэйэлэригэр тиийиниилэрэ «айыы үчүгэй» диэн үөрэхтэн ордук элбиир.
Уол оҕолор билэ-көрө сатыыллара, саҥаны, киһи билбэтин оҥорууга дьулуурдара кыргыттардааҕар ордук элбэх. Бу элбэх саҥаны оҥороллоруттан үксүлэрэ табыллыбаттар, сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаҥҥа кубулуйаллара элбэх. Оҕо өйө-санаата тугу барытын, ордук боростуойдук, чэпчэкитик оҥоруллары урут-бастаан оҥорор. Холобурга, бэргэһэни кэтиини ыларбыт ордук табыллар. Тоҕо диэтэххэ, бэргэһэни тиэрэ кэтэн кэбис даҕаны, дьон оҥорбот быһыыларын оҥоро охсоҕун, соҕотохто ураты киһи буолан тахсаҕын. Онтубут баара туох боростуой, чэпчэкитик оҥоруллар уонна булуллар барыта кэриэтэ куһаҕан буолар уратылаах. Туох үчүгэйэ кэлиэй, бэргэһэни тиэрэ кэппиттэн. Өй-санаа тиэрэ эргийэн, барыны бары таҥнары, төттөрү оҥоро сылдьарга үөрэнэн хаалыахха сөп. Бары саҥаны арыйыылартан, айыылартан үгүстэрэ, чэпчэкитик оҥоруллаллара барылара куһаҕаҥҥа тириэрдэллэрин арааран билэн «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи оҕо улаатан истэҕинэ сахалар тутуһаллар. Оҕо элбэх саҥаны, дьон билбэтин оҥороро хайаан да хааччахтаах буолуохтаах диир сахалар таҥараларын үөрэҕэ. Аан маҥнай улаатан иһэр уол оҕо арыгыны иһэрэ өйүгэр-санаатыгар саҥаны, урут билбэтин оҥоруу, айыы буоларын бары эдэр уолаттар боруобалаан көрөн билбит суоллара. Бу урут билбэт быһыыларын оҥороору, саҥаны айаары, айыыны оҥороору, аһара иһэн кэбиһэн, итирэн, үгүстэр алдьархайга түбэһэллэр.
Наркотиктар тарҕанан иһиилэрэ оҕолор билбэттэрин оҥорууга, боруобалаан көрүүгэ улахан сэрэхтээх буолууларын ирдиир. Аҕыйахта боруобалыы оонньуу сылдьан наркотикка ылларан хаалыы олус элбээтэ.
Оҕону иитиибит таҥнары өттүгэр баран иһэрэ, оҕолорбут быстах быһыыга түбэһэллэрин элбэтэр. Айыы буолууга ыҥырыы өй-санаа Үөһээ дойдуга көтүүтүн үөскэтэринэн эрдэлээн өлүүгэ тириэрдэр, киһи үйэтин кылгатар. Киһи оҥорботун, саҥаны айыыны оҥорор уолаттарбыт хаайыы дьоно буолаллар, сорохтор быстах быһыыга түбэһэн эрдэ өлөллөр. Кинилэр бэйэлэрин санааларыгар ханнык эрэ уратыны, дьон оҥорботун оҥоро охсоорулар ыксыылларыттан, тиэтэйэллэриттэн үгүстүк сыыһа-халты туттунуулары оҥороллор.
Эдэрдэрбит айыыны оҥоро сатааннар арыгыны элбэхтик иһэллэр. Бастаан иһэр өйдөөх-санаалаах уолаттар саҥаны, дьон билбэтин оҥоробут дии санааннар, албыҥҥа киирэн биэрэллэр. «Айыыны оҥор» диэн үөрэтии дьон, киһи оҥорботун, билбэттэрин оҥор диир. Манна эдэр киһи билбэтигэр тэптэрэн дьон оҥорботторо барыта үчүгэй буолар диэн санааҕа киириититтэн, бары быһыылары барытын оҥорор кыахтанара куһаҕаны оҥорорун элбэтэр.
Дьон, киһи билбэтин, урут оҥоруллубатаҕы оҥоруу – саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу буолар. Киһи оҥорбот, куһаҕан быһыытын оҥоруу эмиэ саҥаны оҥоруу, хара айыы буолар.
Уол оҕо саҥаны, урут дьон оҥорботторун оҥоро сатыыр санаата ордук күүстээх. Улаатан истэҕинэ атыттартан тугунан эмэ чорбойуон, ордуон, кыргыттарга үчүгэйдик көстүөн баҕарар санаата күүһүрэр. Оҕо бу сааһыгар саҥаны, дьон билбэтин, «айыыны оҥор» диэн тэптэрэн биэрэр дьон бэйэлэрэ да билбэттэринэн олус куһаҕаны оҥороллор. Бэйэтэ ону-маны саҥаны оҥоруон олуһун баҕарар оҕону тэптэрэн, өссө киһиргэтэн биэрэллэр. Уол оҕо санаата букатын аһара баран тугу барытын оҥоруон сөп киһиэхэ кубулуйар. Ол иһигэр куһаҕан быһыылары арааран билбэтиттэн, олору уруттаан оҥоруон сөбө ордук куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.
Уоруйахтар уоран ылан ыыта сылдьар джип массыыналарын ойоҕосторун хампарыта анньыалаан, суол бэлиэлэрин суулларыта көтүтэн айаннаан тиийэн уматалаан кэбистилэр. Уолаттар бу оҥорбут быһыыларын сыаналаан көрдөххө урут Саха Сиригэр оҥоруллубатах быһыы, эмиэ саҥаны арыйыы, айыы буолар. Оҕолор бэйэлэрэ Голливудка хайдах массыынанан эккирэтиһэллэрин көрөн, ону үтүктэн, айан таһааран боруобалаатылар. Арай онтукабыт куһаҕаны айыы буолан тахсан улахан ночооту аҕалла.
Андаатары тыынан эккирэтэн тутан ылыы урут эмиэ суоҕа. Дьэ андаатары тутаары уол оҕото сыыдам тыынан күөйэ көтүтэ сылдьарыттан кыра кыыл эрэйдээх сотору ыран хаалла, тиэрэ түһэн сытынан кэбистэ. Тыы чугаһаата. Сытаахтыыр. Эрдиинэн анньыалаан көрбүтүгэр хамсаабатаҕын иһин, харбаан ылан тыыга быраҕаары илиитинэн тутан эрдэҕинэ, хата кыыла сөрүөстэ түһээт ытыһын кырыытын быһа ытыран «кирк» гыннаран кэбистэ. Ыһыы-хаһыы, хаан-сиин. Бу уол андаатар ытырарын билбэккэ киирэн биэрдэҕин көр. Саҥаны арыйаары, айыыны оҥороору андаатары тыыннаахтыы тутаары бэйэтэ буорайда. Кыра уол пенополистирол куһуоччугунан ууга уста оонньуу сылдьан ууга түһэн, өлөн хаалла. Кини хаһан да маннык дириҥ ууга киирэн устубута суох этэ. Олус улахан саҥаны айыыны оҥорон дириҥҥэ устан киирэн тимирдэ. Ким буруйдааҕый? Бу дьыалаҕа буруйдааҕы булуу оҕону иитии сөптөөх суолугар киирэригэр улахан көмөнү оҥоруо этэ.
Кыра оҕо ууга киирэн түспүтүгэр бары үлэлэригэр баттатан көрбөккө хаалбыт төрөппүттэрэ эрэйдээхтэри буруйдуу сатыыллар. Кинилэр сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбутуттан оҕо кыра эрдэҕинэ өйө-санаата сайдыытыгар кыһаммат буолбуттара. Оҕо саҥаны, киһи билбэтин күн аайы билэн иһэриттэн, билиитэ кэҥиир, сайдар. Туох билбитэ барыта кини өйүгэр-санаатыгар саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу буолан иҥэн иһэр. Уунан устар олус үчүгэй. «Аһара барыма» диэн сахалар үөрэхтэрин төрөппүттэрэ үөрэппэккэлэр, олус дириҥҥэ тиийэн хааллаҕа. «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи билбэтиттэн ханна да, ким да устубат кыра полистирол куһуоччугунан дириҥ ууга киирэн түһэн тимирдэҕэ.
Төрөппүттэр оҕолорун өйүн-санаатын кыра эрдэҕиттэн аһара бара сылдьарыттан харыстаан «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэн уонна үчүгэйи, куһаҕаны арааран биллэрэллэрэ буоллар туруктаах өйдөөх-санаалаах, көрсүө, сэмэй, киһилии быһыылаах, барыны-бары киһи оҥорорун курдук оҥорор кэлэр көлүөнэлэниэ этилэр. Оҕолор киһи буолууну ситиһэн киһи быһыылаах дьон буола улаатыа этилэр. Оҕону иитии, үөрэтии барыта төрөппүттэр илиилэрин, кыахтарын иһигэр баар.
Эр дьону оҕону иитииттэн туоратыы содулунан эдэр уолаттар быстах быһыыга түбэһэллэрэ элбээбитин ааҕыллар. Уол оҕо кыра эрдэҕинэ аҕата бэйэтин үтүгүннэрэн уонна «Аһара барыма», тулуурдаах буол диэн үөрэҕи үөрэппэтэҕинэ уола элбэх аһара туттунуулары оҥорор кыахтанар. Аһара барыы майгынын массыынаны ыытыыттан, суол быраабылатын тутуспаттан эмиэ быһаарыахха сөп. Аһара баран түргэнник массыынаны ыытар киһи абаарыйаҕа түбэһиэн сөбүн киһи барыта билэр.
Сайдан иһэр санаалаах, улаатан иһэр эдэр киһи өйө-санаата таһынан таһымнаан тугу барытын оҥорор кыахтаах. Кини өйүн-санаатын табан салайан киһи быһыылаах буолуутугар үөрэтии таҥара үөрэҕэр сүктэриллэр.
Саҥаны оҥоруу, айыы барыта кэмнээх-кэрдиилээх киһи быһыытын, сиэри аһара барбат буоларын сахалар таҥараларын үөрэҕэ ирдиир. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕо улаатан бары быһыытын киһи оҥорорун курдук оҥоро үөрэннэҕинэ киһи буолууну ситиһэр диэн быһаарар. Киһи буолууну ситиспит киһи киһи быһыылаах диэн ааттанар уонна кини оҥорор саҥаны арыйыылара, айыылара сиэри кэспэт, киһи быһыытын таһынан барбат, элбэх туһаны аҕалар уратылаах буолаллар. (2,12).
Сыттаах тирэх
Сыттаах тирэх (, Тополь душистый) — Орто уонна Илин Сибиир, Уһук Илин, Монголия уонна Хотугу Кытай сирдэригэр тарҕаммыт Тирэхтэр уустарыгар киирэр мас көрүҥэ.
Саха сиригэр сыттаах тирэх Өлүөнэ хочотунан Хотугу эргимтэҕэ дылы тиийэр, Дьааҥынан Хотугу эргимтэни быдан ааһан Баатаҕайга тиийэр, Индигииринэн Сэлэннэээх үрэҕэр дылы, Халыманнан Черскэйгэ дылы тиийэр.
Тас көстүүтэ, оҥоһуута
Саха сиригэр уһуна 17-28 м тиийэр. Умнаһын диаметра 25-35, ардыгар 60 см. Хатырыга көҕөрүмтүйэн көстөр, хайыта барбат.
Экологията
Сырдыгы сөбүлүүр. Тымныыны тулуйумтуо. Сииктээх, тымныы тыаллартан улаханнык эмсэҕэлээбэт. Элбэх сииги сөбүлүүр, кунуска көрдөбүлэ орто.
Уһук Илин
thumb|250px
Эчий массив
400px|thumb|right|Эчий массивы Дээнискэ өрүс быһа охсор Эчий массив. Верхоянскай сис систематыгар туспа хайалар группалара.
Өлүөнэ уҥа салаалара Дээнискэ уоннна Үндүлүҥ, Дьааҥы хаҥас салаалара Бытантай уонна Эчий быһа охсон ааһаллар.