cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ийэ кут 1
Ийэ кут (былыргылар билиилэрэ)
Ийэ кут сайдыыта бытаан. Ийэ кут үтүгүннэрэн үөрэтиигэ ордук сайдар буолан, бөлөх дьон, коллектив өйө-санаата олус күүскэ дьайар. Араас олохсуйбут үгэстэр, үөрүйэхтэр бары ийэ кукка быһа дьайаллар. Манна атыттары көрөн-истэн үтүктүү ордук суолталаах. Үөрэнии маннык сайдан барыыта киһи Айылҕаҕа соҕотоҕун сылдьар буолбакка, бөлөҕүнэн кыттыһан сылдьарга ордук аналлааҕын көрдөрөр. Бу быһаарыы обществоны, дьон бөлөҕүн, соҕотох, аҕыйах киһи сайды-быттара кыайан инники, сайдыы диэки сыҕарыппаттарын бэлиэтиир. Арай общество, дьон бөлөҕүн өйө-санаата барыта сайыннаҕына эрэ, бу дьон инники, сайдыы диэки хамсааһыннара саҕаланарын көрдөрөр. Өй--санаа маннык быһаарыыта «кумалаантан коммунизмҥа» ойон тиийии хай-дах да сатамматын чуолкайдык быһаарар. Итини тэҥэ омуктарга ордук биллэр «Бытье определяет сознание» диэн өйдөбүл дьон олоҕун сай-дыытыгар ордук сөп түбэһэрин бэлиэтиир.
Ийэ кут маннык өйдөбүлэ сахалар ийэ куту аймахтарга барыларыгар биир буолар диэн этиилэригэр сөп түбэһэр. Ол курдук аймах дьон оҕону үөрэтэллэригэр бэйэлэрин хайдах үөрэппиттэрин курдук үөрэтэллэр. Кинилэр олохторун үөрэхтэрэ барылара олохсуйбут үгэстэргэ уонна үөрүйэхтэргэ кубулуйаннар оҕолоругар бэриллэн иһэллэр. Маннык үгэстэргэ үөрэтии көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн салгыы баран иһэр. Төрөппүттэрин ис өйдөрүн-санааларын оҕолоро кыра сылдьан, үтүктэн уонна саҥаларын истэн баһылыы сылдьарын улахан дьон аанньа ахтан өйдөөбөттөр. Кинилэр санааларыгар кыра оҕолор бэйэлэрэ өй¬дөөбөт буоллахтарына, өйдөрүгэр-санааларыгар туох да ууруллан хаалбат буолуохтааҕын курдук өйдөбүл билигин дьоҥҥо олохсуйан сылдьар.
Учуонайдар быһаарыыларынан киһиэхэ подсознание диэн өй-санаа баар. Бу өйү-санааны гипностаах дьон баһылаан туһаналлар. Кинилэр киһи бу өйүгэр-санаатыгар киирэннэр араас уларыйыылары, холобур, арыгыны уонна табааҕы эмтээһини оҥороллор. Психолог Рон Хаббард быһаччы быһаарар өйгө-санааҕа олохсуйбут куһаҕан быһыылар тустарынан өйдөбүллэри, араас хомолтолору уонна хом санаалары ылан бырахтахха киһи өйө-санаата ырааһыран, бэрээдэгэ тупсар диэн быһаарар. Подсознание итинник өйдөбүлэ сахалар ийэ кут өйдөбүллэригэр олус сөп түбэһэр. Ол курдук сахалар ийэ куту быһааралларыгар киһи төрүт өйө-санаата ийэ кут буоларын бигэргэтэллэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэтин, аҕатын ытыктыыр, үтүө тылларын истэр буола үөрэннэҕинэ, үйэтин тухары итинник өйдөбүл иҥэн, олохсуйан, үгэс буолан хаалар. Оҕолорун кыра эрдэҕинэ «куһаҕан быһыыны» оҥорума диэн үөрэттэхтэринэ, биирдэ эмэ сыыһа туттан аһара хамнаннаҕына, охсуолаатаҕына, тэптэҕинэ эбэтэр тугунан эмэ бырахтаҕына, маннык быһыы сыыһа, куһаҕан быһыы буолар диэн буойан тохтотон иһэр буоллахтарына, киниэхэ бу куһаҕан быһыылары оҥорбот буоларга аналлаах тохтотор, туормастыыр майгылар, үгэстэр үөскээн олохсуйаллар уонна ийэ кутугар мунньуллан ууруллан иһэллэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ, куһаҕан быһыыны оҥорбокко, үчүгэйи эрэ оҥорорго үөрэннэҕинэ, кини ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар үчүгэй быһыылары эрэ оҥорор туһунан олохсуйбут өйдөбүллэр, үгэстэр баар буолаллар. Маннык өйдөбүллэр, үгэстэр олохсуйуулара киһини олоҕун устата үчүгэй быһыылары оҥорорун хааччыйаллар. Итини тэҥэ маннык үөрэтии куһаҕан быһыылары оҥорортон тохтотор туормас буолар. Бу туормас, тохтотор быһыы киһи куһаҕаны оҥороору гынарын хаһан баҕа-рар тохтотор. Ол аата, оҕо кыра эрдэҕинэ киһи быһыытыгар сөп түбэспэт хамсаныылары оҥорбот буоларга үөрэннэҕинэ, улаатан да баран ол курдук быһыылары, хамсаныылары оҥорбот буолар. Бу үөрэтии быһаарыыта сахалыы «Киһи илиитэ барбат» диэн этиинэн бигэргэтиллэр.
Киһи илиитэ барбат буолуута хаһан үөскээн олохсуйарый? Бу өйдөбүл оҕоҕо олох кыра эрдэҕиттэн улахан киһини, ийэтин, эбэтин, эдьиийдэрин охсуолаабат, тэбиэлээбэт буолууга үөрэммититтэн үөскээн тахсан үгэскэ кубулуйар уонна киһи үйэтин тухары олохсуйан хаалар. Кэлин улаатан истэҕинэ бу өйдөбүл өссө дириҥээн, кэҥээн иһэр уонна араас уһуктаах, биилээх тэриллэринэн сэрэнэн туттарга үөрэниигэ, кыыллары, дьону охсуолаабат уонна кырбаабат буолууга үөрэнэргэ уларыйар.
Ийэ кут диэн сахалыы өйдөбүлү өссө дириҥэтэн уонна кэҥэтэн өйдөөтөхпүтүнэ, бу эмиэ өй-санаа мунньустубут көрүҥэ буолар. Бу өйгө-санааҕа оҕо кыра эрдэҕинэ, бэйэтин толкуйдуур өйө, салгын кута сайдыан иннинэ, мунньубут өйдөбүллэрэ уонна үтүктэн үөрэммит үөрэҕэ үгэскэ кубулуйаннар мунньулла сылдьаллар. Ити курдук, оҕо кыра, бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ, ол аата 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри мунньуллубут ийэ кутун өйө-санаата, үөрэммит үгэстэрэ киниэхэ үйэтин тухары дьайа сылдьаллара бэлиэтэнэр.
Итини тэҥэ кэлин даҕаны киһи үгүстүк хатыланар үөрэхтэрэ үгэстэргэ кубулуйаннар ийэ кукка эмиэ мунньуллар эбиттэр. Ол иһин бытааннык да буоллар ийэ кут сайдыыта киһи олоҕун устатын тухары баран иһэр. Үчүгэй быһыылар үгэстэргэ кубулуйан ууруллан иһэллэрэ элбээтэҕинэ, киһи ханнык баҕарар кэмҥэ бэйэтин кыана тутта сылдьа¬ра быһаарыллар.
Билиҥҥи наука киһи өйүн-санаатын мунньустар кииннэрэ икки аҥы буолалларын билинэр. Kороткая память диэн киһи быстах кэмҥэ өйдөөн хаалар информациятын, онтон долговременная память диэн киһи уһун кэмҥэ өйдөөн хааларын быһаараллар. Биһиги ийэ кут өйүн-санаатын быһаарыыбыт наука этэринэн киһи долговременная память диэҥҥэ сөп түбэһэр. (8,83).
Туһаныллыбыт литература.
2. Афанасьев Л.А. Айыы үөрэҕэ. Дьокуускай: «Ситим» КиФ, 1993.- 184 с.
3. Курууппа ойуун көрүүлэрэ. Дьокуускай: «Бичик» Нац. кинигэ кыһата, 1993.- 56 с.
4. «Илин» сурунаал. 1993 - 94.
5. «Илин» сурунаал. 1998 с. N 1.
6. «Илин» сурунаал. 2000 с. N 1.
7. Предания,  легенды  и  мифы   саха  ( якутов ). Новосибирск, «Нау-ка» Сибирская издательская фирма РАН,- 1995.- 400 с.
8. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Салгын кут 1
Салгын кут (былыргылар билиилэрэ)
Сахалар билэллэринэн Айылҕа бары тыынар-тыыннаахтара иккилии: буор уонна ийэ куттаахтар. Салгын кут киһиэхэ эрэ сайдан барар. (1,67).
Айылҕаҕа буола турар уларыйыылар киһи өйүгэр-санаатыгар, салгын кутугар киирэн мунньустан иһэллэр. Салгын кут айылҕа түргэнник буола турар уларыйыыларын ылар. (2,24).
Киһи үөрэҕи-билиини ылан иҥэринэр дьоҕура салгын куттан туту-луктаах. Салгын кут киһи чараас эйгэтин үөскэтэр. Ити эйгэҕэ киһи туруга, баҕата, санаата иҥэн сылдьар. Үөрэнии салгын кут иҥэрэр дьоҕуругар олоҕурар. Салгын кукка ким эрэ кута түстэҕинэ, киһи ол түспүт кут майгынын ылар, билиитин иҥэрэр, интэриэһин тутуһар. (3,128).
Курууппа ойуун салгын кут кэлбэт гына бардаҕына киһи иирэр диир эбит. Киһи түһээн ону-маны көрөрө - салгын кут сырыыта. Түһээн өлбүт киһини көрүстэххинэ, ол аата эн салгын кутуҥ кини сал¬гын кутун көрөр эбит. (4,34).
Салгын кут маннык быһаарыыларын барытын мунньан баран ырытан көрдөхпүтүнэ бу кут эмиэ өй-санаа мунньустуута буолара чахчы. Ол эрээри бу өй-санаа ийэ кут курдук үгэскэ кубулуйа илик буолан сахалыы эттэххэ «Kөтөн» хаалар кэмнэрдээх. Өй-са¬наа мунньустан элбээн истэҕинэ, толкуйдуур, быһаарар күүһэ эбиллэн иһэрин бэлиэтинэн оҕо улаатан иһэн ону-маны өйдүүр, тугу оҥорбутун умнубат, өйдөөн хаалара эбиллэр. Оҕо умнугана суох буолуута салгын кута сайдан иһэрин, үөрэҕи-билиини ситиһиитин биир бэлиэтэ буолар.
Ити аата, оҕо улаатан иһэн үөрэҕи-билиини баһылаан, өйө-санаата сайдыыта, сахалыы салгын кут диэн ааттанар. Бу салгын кут өйө-са¬наата сайдыбытын бэлиэтинэн оҕо тугу оҥорбутун өйдүү сылдьар уонна бэйэтэ кэлин тугу оҥоруохтааҕын билэр, умнубат буолуута ааҕыллар.
Оҕо улаатан 5 эбэтэр 6 сааһыттан ыла бэйэтэ тугу гыммытын, хан¬на сылдьыбытын умнубакка өйдүү сылдьар буолар. Ол аата сити кэмтэн ыла саҕаланан кини салгын кута сайдан, туспа баран иһэр. Бу кэмтэн ыла саҕалаан киһиэхэ «Мин бэйэм» диэн өйдөбүл киирэн, күүһүрэр, бэйэтэ оҥорбутун өйдүүр, умнубат. Онтон ол иннинээҕи, өссө кыра эрдэҕинээҕи өйө-санаата, оччолорго тугу оҥорбута, бэйэтэ өйдөөбөтөҕүн да иһин ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар суруллан, иҥэн сылдьар.
Киһи хара төрүөҕүттэн үлэлииргэ, тугу эмэ туһалааҕы оҥорорго сүрэҕэ суох, эти-сиини хамсатыы элбэх эньиэргийэни, күүһү-күдэҕи эрэйэр. Сүрүн чааһа эт-сиин буолан куруук сынньалаҥнык, бэйэтин этин-сиинин, буор кутун эрэйдээбэккэ эрэ, быстах баҕа санааларын толоро сылдьыан баҕарар. Ити баҕа санаалар барылара киһи буор кутун, ийэ кутун баҕа санаалара буолаллар. Бу быстах баҕа санаалары барыларын баһыйар уонна дьоҥҥо ордук туһалаах өттүн, үлэ-хамнас диэки салайан биэрэргэ аналлаах туспа күүс баар буоллаҕына эрэ киһи киһилии майгылаах, туох эмэ туһалааҕы оҥорор буола улаатар. Бу күүс, өй-санаа, салгын кут буолар. Kиһиэхэ салгын кута сайдыыта киһи өйүн-санаатын сайыннаран, үөрэҕи-билиини баһылаан «Киһилии киһи» буолуутугар тириэрдэр. Сахалар салгын куту быһаарыылара психолог Рон Хаббард толкуй-дуур өй-санаа диэн быһаарыытыгар сөп түбэһэр. (5,52).
Салгын кут сайдыыта түргэн. Оҕо улаатан улахан киһи буолуутугар дьон-норуот үйэлэр тухары үөрэтэн билбиттэрин үксүн кэриэтэ билэр буола үөрэнэр. Өссө сорохтор бэйэлэрин үйэлэригэр аһара сайдан¬нар, саҥаны арыйыылары эмиэ оҥороллор. Оҕо улаатан, бэйэтин толкуйдуур өйө киирэн, салгын кута сайдан истэҕинэ, араас быстах баҕа санааларын, ийэ кутун өйүн-санаатын, баһыйа тутан салайар киһи буолан бардаҕына элбэх туһалаах үлэни-хамнаһы оҥоруон сөп кыахтанар.
«Киһи тылын истимтиэ»,- диэн этии «Үөрэҕи ылынымтыа киһини» бэлиэтиир этии. Улахан, үөрэтэр киһи тылын болҕомтолоохтук истэн ылынан иһэр киһи үөрэҕи-билиини баһылыыра түргэнин бэлиэтээн этии буолар. Салгын кут сайдан барыытыгар сыһыаннаах этиинэн: «Киһилии киһи атын дьон сыыһаларын көрөн, истэн үөрэнэр, онтон ыараханнык, эрэйдэнэн үөрэнэр киһи бэйэтин сыыһаларыттан үөрэнэр»,- диэн баар. Бу этии киһи үөрэҕи баһылааһына эмиэ икки араастааҕын уонна үөрэх киһиэхэ киирэн иҥиитэ эмиэ тус-туспа буолалларын араа¬ран бэлиэтиир.
Салгын кут өйө-санаата ыһыллаҕас ситэ чиҥии, үгэс буола илик санаалар буолаллар. Ол иһин салгын кут өйө-санаата сотору умнуллан суох буолан иһэллэр, биир эмэ олус дириҥник өйдөммүт өрүттэр эрэ ордон хаалаллар. Kиһи кинигэни аахтаҕына эбэтэр киинэни көрдөҕүнэ сүрүн өрүттэрин быстах-быстах сирдэринэн өйдөтөлөөн хаалар. Манна ордук киһини соһутар, урут буолбатах быһыылар аан бастаан өйдөнөллөр. Интэриэһинэйэ суох кинигэ түбэстэҕинэ ханан эрэ баһын-атаҕын эрэ өйдөөн хаалан баран сотору аатын кытта умнан кэбиһиллэр.
Аҥардастыы салгын кута сайдыбыт киһи түүлүгэр үгүстүк көтөр, үөһээ ыраах сылдьар, баҕа санааларын араас көстүүлэрин көрүөн сөп. Түүлгэ киһи олус ыраах, сир көстүбэт үрдүгэр көтө сылдьар буолуута хаһан да туолбат ыра санаалар элбэх буоллахтарына көстөр бэлиэ буолар.
Инники быһаарбыппыт курдук салгын кут эти-сиини кытта быһаччы сибээһэ, тутулуга суох. Бу кут эккэ-сииҥҥэ атын куттар: ийэ эбэтэр буор куттар нөҥүө, ол куттар сөбүлэстэхтэринэ эрэ дьайар кыахтаах.
Салгын кут аҥардастыы сайдыыта кэлтэй сайдыылаах, этэ-сиинэ эрчиллиитэ суох, мөлтөх доруобуйалаах, быстах, туруга суох өйдөөх-санаалаах киһини үөскэтэр.
Туруга суох өйдөөх-санаалаах дьон аан маҥнай арыгыһыт, наркоман буолаллар. Kинилэр өйдөрө-санаалара чэпчэки, олус көтө сылдьыы диэки салаллан хаалыылара итирэ, өйдөрө көтө сылдьар кэмин ордук сөбүлүүр буолалларыгар тириэрдэр. Ол иһин аҥардастыы салгын кут сайдыыта дьон олоҕор, Орто дойду сайдыытыгар олус улахан охсуулаах буолара сабаҕаланар.
Ити курдук сахалар  кут-сүр  үөрэхтэрэ   киһи  бэйэтин өйүгэр-санаа-тыгар олус сөп  түбэһэрэ   дакаастанар. Ол иһин  киһи хара төрүөҕүттэн  ыла  дьаныһан туран  дьарыктанан бэйэтин буор, ийэ куттарын   эрчийэн,  салгын   кутун  сайыннаран  истэҕинэ олоҕор сайдыыны ситиһиэн, дьоҥҥо элбэх туһаны аҕалыан сөп. (6,89).
Туһаныллыбыт литература.
1. «Илин» сурунаал. 2000 с. N 1.
2. Саха төрүт культурата. 11 чааһа. Саха республикатын үөрэҕин министерствота. Учууталга көмө. Дьокуускай: 1992.- 80 с.
3. Афанасьев Л.А. Айыы үөрэҕэ. Дьокуускай: «Ситим» КиФ, 1993.- 184 с.
4. Курууппа ойуун көрүүлэрэ. Дьокуускай: «Бичик» Нац. кинигэ кыһата, 1993.- 56 с.
5. Л.Рон Хаббард. Дианетика. Современная наука душевного здо¬ровья. Учебник по дианетике. / Пер. с англ. под общей ред. М.И.Ни¬китина. - Москва: Воскресенье, Нью Эра Пабликейшнс Груп ( Совместное издание ). 1993.- 576 с.
6. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Xiaomi Phone 2
Xiaomi Phone 2 2013 сыллаахха Xiaomi бастакы топовай смартфона буолар, 2 секунда иhигэр 50 тахса тыhыынча смарфтон 70 судаарыстыбалар дьоно интернет маҕаhыынна ылбыттар. Кинини өссө тупсаран Xiaomi Mi-Three (Xiaomi Mi 3).
Эмис (Амма улууһа)
Эмис — Амма улууһун Эмис нэһилиэгин киинэ.
Xiaomi Phone 2
Смартфон 4 дьаадыралаах Qualcomm Snapdragon S4 APQ8064 (Krait) процессордаах. ону таһынан Adreno 320 графическэй дьаадырылаах. Түргэнинэн 2012 сыл бастакы аҥаарын бары төлөпүөннэрин куоһарар этэ.
Өлүөнэ күргэтэ
Өлүөнэ күргэтэ (Ленский мост) диэн «Бүлүү» федерал көлө суолун «Өлүөнэ» уонна «Халыма» көлө суолларын кытта холбуур күргэ бырайыага. Күргэ Илин Сибииргэ Лаамы байҕал пордун кытта Иркутскайтан Магадаҥҥа диэри кэлиэҕэ. Арассыыйа Лаамы байҕалга тахсыаҕа, илин байҕал кытылыгар соҕурууҥҥу кыраныыссаны таһынан, Транссиб суолу уонна БАМ эрэ буолбакка, Владивосток уонна Хабаровскай оройуонугар, онтон ордук хотугу.
Күргэ тутуутугар сүрүн мэһэйдэринэн буолаллар үбүлээһин (60 млрд. 100 млрд. солк. диэри) уонна тутуу уустуга. Арассыыйа дьаһалтатын бүтэһиктээх быһаарыыта билиҥҥитэ ылылла илик, ол эрээри идеята Владимир Путин «РФ Президенин өттүттэн өйөбүл» салааҕа көһөр, оттон сорох эрдэттэн докумуоннарга күргэ тутуллара сабаҕаланар.
Бырайыагы сайыннарыы историята
1980- с сыллар саҕаланыыларыгар Саха сирин киин куоратын чугаһыгар баар өрүс икки кытылыгар Байкал- Амур магистрала күүскэ тутуллубута. Муоста үс варианынан 1986 сыллаахха Дьокуускайтан 38 километрга тутуллуохтаах киһини, Аллараа Бэстээх бөһүөлэгиттэн чугас, талбыттара. Кэлин бу вариант Амур-Дьокуускай тимир суол магистралын чугаһыгар, ол аата Нерюнгри оройуонугар, бэйэтин уочаратынан Байкал-Амур магистрала ааһара. 2007-2008 сс. бырайыак быһыытынан муоста уопсай уһуна 3180 м. бырайыак балаҕан ыйын 23 күнүгэр 2008 с. үтүө түмүктэри ылла. 2013 сыл от ыйыгар федеральнай суол агентствота Өлүөнэ өрүһү туоруур тимир суол муостатын тутууга уонна үлэҕэ киллэриигэ концессия сөбүлэһии түһэрсэр быраабыгар аһаҕас куонкурус биллэрбитэ. Бырайыагы олоххо киллэрии Дальнай Востокка таһаҕаһы тиэйиини быһаччы аҕалыаҕа. От ыйын 19 күнүгэр официальнайдык биллэриллибит куонкурус «Строй» уонна «Лена»трассалар икки ардыларыгар ааһар автомобильнай муостаны уонна автомобильнай суолу тутуу сабаҕаланна. Чунуобунньуктар ааҕыыларынан, бырайыак сыаната 40 миллиард солкуобайтан үрдүө суоҕа этэ. Экспертэр бырайыагы олоххо киллэрии болдьоҕо — 14 сыл, ол иһигэр бырайыактааһын уонна тутуу-6 сыл, туһаныы. Куонкуруһу дьүүллэһии 2014 сыл кулун тутарга түмүктэннэ. Өлүөнэ өрүһү туоруур муостаны тутууга конкурс кыайыылааҕынан " транспортнай концепция Якутии» ХЭО (баан ВТБ, «ус» ААО, «Мост» ААО, «Бамстроймеханизация» ААО, "Стройпроект «ААО) баһылыктаах консорация буолла.»). Ол эрээри, оччолорго концессивнай сөбүлэһиигэ илии баттааһын Крым муостатын тутуунан сибээстээн ыытыллыбатаҕа. Инфраструктурнай бырайыактар приоритеттарын учуоттаан, Российскай Федерация Правительствота 2020 сыл кэнниттэн судаарыстыба үп- харчы ресурсаларын уонна чааһынай инвестордары учуоттаан бырайыагы олоххо киллэрэр кыаҕын көрөргө, ону тэҥэ Дальнай Восток регионун экономикатыгар муостаны көһөрүү суолтатын учуоттуурга сорудахтаммыта. Бэс ыйын 20 күнүгэр 2019 сылга прямой линия хаамыытыгар РФ Президенэ Өлүөнэ өрүһү туоруур муоста тутуутун боппуруоһугар болҕомтону уурда. Владимир Путин суол бырайыагын, ол гынан баран, бастатан туран, бу регион олохтоохторугар улахан суолталаах диэтэ. «Ити РФ Правительствота Саха сирин кытары быһаарыахтаах боппуруос. Бу күндү бырайыак, проблема салгыы сайда илик. Мэлдьи транспортниктар этэллэр: ити тупик точка, онтон сылтаан биһиги сорукпут төлөөбөт. Ол да буоллар куорат сайдарын туһугар, биллэн турар, ити боппуруос урут да быһаарыллыан наада», — диэтэ Путин.
2019 сыл от ыйыгар Саха сирин баһылыга Айсен Николаев Өлүөнэни туоруур муостаны тутуу бырайыагын туһунан үтүө түмүктэри оҥордо уонна сотору федеральнай үп министиэристибэтин эппиэттэрэ күүтүллэрин эттэ. Ол эрээри, Николаев бэлиэтээбитинэн, билигин атын ведомстволар өттүлэриттэн туох да мэһэйдэр бааллар: «үгэс курдук, маннык улахан тутуулар былааннаннахтарына, салаа министерстволара „за“, оттон финансовай- экономическай-„против“буолаллар. Ленскэй муостатынан финансовай- экономическай блок муостаны тутуу барар, тоҕо диэтэххэ, регион бүттүүнүн көдьүүһүн көрөр. Оттон транспортниктар ордук табыгастаах климат усулуобуйатыгар муостаны тутуу болдьоҕун уһатар". Республика баһылыга Путин сайабылыанньа кэнниттэн саҥа линияҕа региону аны чугастааҕы кэминэн туох наадатын туһунан быһаччы этэригэр, министерстволары кытта сөбүлэһии түһэрсиллиэхтээх уонна Өлүөнэ өрүһү туоратыллыахтаах муостаны тутуу ыытыллыахтаах.
Атырдьах ыйын 15 күнүгэр 2019 сылга Саха сиригэр Өлүөнэ өрүһү туоруур муостаны тутуу туһунан Дальнай Востоктааҕы федеральнай уокурук (ДФО) 2020-2025 сс. сайыннарыы национальнай бырагырааматын бырайыагар көрүлүннэ. Кинини балаҕан ыйыгар Илин экономическай форумҥа (ХИФУ) Владивостокка дьүүллэһиэхтэрэ. «Программа оҥоһулунна, сыл түмүктэннэ. Кини тэрийиигэ гражданнар бэйэлэрэ киллэрдилэр. РФ дв2025 с. саайт үлэҕэ киирбитэ, онно аҥардас Саха сирин олохтоохторуттан 3 тыһыынчаттан тахса этии регистрацияламмыта. Олортон саамай тирээн турар инфраструктураны, социальнай объектары, транспорт күрэстэһиитин сайыннарыыга этиилэр буоллулар. Приоритет быһыытынан „Ленаны“ туоруур национальнай программаҕа, Дьокуускайы хааччыйар газопровод ситимигэр, ону тэҥэ Дьокуускай куорат аэропордун саҥардыыга, Дьокуускай ГРЭС- 2 иккис уочаратын көрүөхпүтүн баҕарабыт»,-диэн иһитиннэрдэ, Саха Республикатын Правительствотын председателэ Владимир Солодов. Балаҕан ыйын 4 күнүгэр 2019 сылга дойду Президенэ Владимир Путин салайааччылаах РФ государственнай Сэбиэтин президиумун мунньаҕар тыл этэригэр Саха сирин баһылыга Николаев Дальнай Востогу сайыннарыы национальнай программатыгар анаан муостаны тутуу суолтатын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. «Ленскэй муостаны тутуу Байкалтан муус акыйаан кытылыгар диэри Уһук илин уонна Арктика сирдэрин холбуур. Муоста үс федеральнай уонна биэс региональнай массыына суолларын, Амур-Дьокуускай тимир суол магистралын, өрүс пордун уонна аан дойдутааҕы аэропорда сибээстиир. Сылы эргиччи уһуннаах сирдэргэ тоҕоостоох сири арыйан, Саха сирин нэһилиэнньэтигэр транспорт туругун 20- тэн 83 %- гар диэри улаатыннарыа. Хотугу собуокка бүддьүөт ороскуотун эрэ кыччатыы 4 млрд солкуобайтан үрдүөҕэ», - диэтэ Николаев.
Сэтинньи 18 күнүгэр 2019 сылга Саха сирин баһылыга Николаев президент Путин Дьокуускай оройуонугар автомобильнай муоста тутуутун биһирээбитин бигэргэттэ. Үс километр усталаах муоста сыаната 82,9 млрд СОЛК. НДС сыаналанар. Атын транспортнай средстволар бары 1-4 тыһ. Солк. Николаев бэйэтин страницатыгар тахсыахтаахтар (ол кэнниттэн түргэн баҕайытык бэчээттиэхтэрэ) муоста тутуутун туһунан Президент Путины резолюциятыгар суругун снимок туппуттара. Facebook Судаарыстыба баһылыга: «Быһыы- майгы олоххо киириэр диэри ситэ- хото таҕыста»,— диэн илии баттаата уонна премьер- миниистир Дмитрий Медведев бырайыагын дьүүллэһэргэ сорудахтаата. Сэтинньи 19 күнэ 2019 с. Путин Россия Правительствотыгар Өлүөнэ өрүһү туоруур муоста бырайыагар этиилэри киллэрэргэ сорудахтаата.
Андрей Бедняков
Андрей Бедняков (толору аата Бедняков Андрей Александрович), 21 кулун тутар 1987, Жданов куоратка, Донецкай уобалас, Украина төрөөбүтэ. Украина биллэр артыыһа уонна шоу ыытааччыта, Орёл и Решка (Хотой уонна Решка) телевизионнай программатынан биллэр.
Хотой уонна Решка
Хотой уонна Решка (Орёл и Решка), Украина телевизионнай сериала, күүлэй туһунан көрдөрүү.
Ысаап
Ысаап (עֵשָׂו‏‎) диэн Ысхаак уонна Ребекка улахан уола. Кини Үөскээһин битигэр, Абаадьыйа уонна Малахи көрбүөччүлэр битиктэригэр ахтыллар. Ысаап игирэ инитигэр Дьаакыпка бастаан төрөөһүн төрүнүн былдьаппыта.
Тыл үгэһи үөскэтэр
Киһи бастакы саҥарар тыллара айылҕаҕа үөскүүр тыастары уонна араас кыыллар, көтөрдөр саҥаларын, дорҕооннорун үтүктүүттэн үөскээбиттэр. “Ма” диэн ынах маҥырыыр саҥатын дорҕооно элбэх норуоттарга иҥмитэ туттулла сылдьар.
“Хар” диэн дорҕоон куһаҕан, алдьанар тыаһы үтүктүүттэн үөскээбит уонна элбэх куһаҕан өйдөбүллээх тыллары үөскэтэр; хар, харыы, харсыы диэннэр быһаччы куһаҕаҥҥа тириэрдиэхтэрин сөп.
“Палк” диэн туох эрэ куһаҕан түһэр тыаһа. Ол иһин “па” дорҕоон куһаҕан дорҕоон. Дьахталлар оҕолорун аҕаларын “па-па” диэн куһаҕан дорҕооннордоох тылынан ааттыылларыттан уонна оҕолорунан итинник ыҥыттаралларыттан аҕалар майгылара алдьанар, оҕолоругар сыһыаннара мөлтүүр. Ону тэҥэ оҕолор бу куһаҕан дорҕоон дьайыытыттан аҕаларын аанньа ахтыбат буола улааталлар. (1,19).
Тыл дорҕооннортон хомуллан үөскүүр. Тылы үөскэтэр дорҕооннор киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор дьайыыларыттан үгэс үөскээн, бу тылга иҥэн хаалар. Дорҕооннортон үөскээбит үгэс тыл буола уларыйар. Үгэс диэн өй-санаа тылы үөскэтэр. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит саха тыла ол иһин иччилээх диэн ааттанар.
Тыл үөскүүрэ, олоххо киирэрэ, ол аата элбэх киһи туһанара үөскүүрэ олус уһун кэми ылар. Тыл дьон өйдөрүгэр-санааларыгар тиийэн, бу тыл өйдөбүлүгэр сөп түбэһэр үгэһи үөскэттэҕинэ эрэ бары билинэр, туһанар тыллара буола уларыйар.
Биир эмэ киһи саҥа үөскээбит тылы билинэн, үтүктэн үгэс оҥоруннаҕына даҕаны, атыттарга тиийэрэ биир соччо кэми ылыан сөп. Ыраахтааҕы кэмин саҕана киирбит нуучча тылларын үгүстэрэ билигин кэлэн сахатыйдылар. Сэбиэскэй кэмҥэ киирбит тыллар үгүстэрэ бэйэлэринэн сылдьаллар, ол иһин сахалар бу кэмнээҕи ситиспит сайдыылара нууччалардыын тэҥнэстилэр. Ону тэҥэ икки омук тылын үөрэтэн билэннэр, олохторугар холбуу туһаналларыттан өйдөрө-санаалара аһара сайдар кыаҕа улаатарын ситистилэр.
Билигин дьиҥнээх сайдыы омуктартан, английскай тылтан киирэр кэмэ кэллэ. Компьютери баһылааһын английскай тылы биллэххэ эрэ ситиһиллэрэ кыаллар. Саҥа киирэр сайдыыны ситиһэр сыалтан бу тыллары бэйэлэринэн, уларыта сатаабакка туһанан иһии эрэйиллэр. Сахалыыга көһөрөбүт диэн ааттаан саҥа тыллары үөскэтэ сатааһын түргэнник киирэр сайдыыттан хаалан хаалыыны үөскэтэр. Ол хаалан хаалыы саҥа тыл дьон өйүгэр-санаатыгар тиийиитэ уһун кэми ыларыттан тутулуктанар.
Тылтан үгэс үөскээһинэ диэн бу тыл дьайыытыттан киһи соннук быһыыны оҥордоҕуна уонна куруук оҥорор буоллаҕына эрэ үгэс үөскээбитэ биллэр. Оҥ диэн тылы киһи истээт даҕаны тугу эрэ оҥо хаспытынан бардаҕына, бу оҥ диэн тыл үгэс буолан дьайыыта тиийэн киһини хамсатара быһаарыллар.
Быс диэн тыл тугу эрэ быһарга, бысталыырга дьаһайар. Быс диэн үгэстэн быһах диэн тыл үөскээбит. Быстах быһыылар диэн киһи ситэ быһаарбакка, туох содул үөскүүрүн билбэккэ эрэ оҥоро охсон кэбиспит быһыыта ааттанар. Була сатаан айыыны оҥоро охсон кэбиһии быстах быһыыны элбэтэн кэбиһэр.
Саҥа тыллары була сатаан оҥоруу, ол аата дорҕоонноро өй-санаа өйдөбүллэригэр сөп түбэспэтэхтэринэ, маат курдук куһаҕан дьайыыланаллар, сотору кэминэн симэлийэн, хаалан иһэллэр. Бу быһаарыыны саҥа тылы оҥоро сатааччы тыл үөрэхтээхтэрэ билэн туһаныахтара этэ.
“Ыы” диэн дорҕоону саҥара сылдьар оҕо ытанньах диэн ааттанар. “Ыы” диэн дорҕоон ытааһыны үөскэтэр. “Ы” дорҕоон сахаларга ыар, ыарахан дорҕоон. Бары эрэйдэр үөскүүр тыллара “ы” дорҕоонтон саҕаланаллар. Ыы, ыыс, ыар, ыарыы, ыарахан диэн тыллар бары куһаҕан өйдөбүллээхтэр.
“Рр” диэн ырдьыгынаан кыыллар көмүскэнэ, харыстана сатыыллар. “Рр” дорҕоону саҥатыгар элбэхтик туттар киһи кыыһырымтаҕай буолара быһаарыллар.
“Ү” диэн дорҕоон сахаларга үчүгэйи аҕалар дорҕоон, үчүгэй тыллар бары “ү” дорҕоонтон үөскүүллэр. Үүт, үтүө, үөрүү, үчүгэй диэн тыллар бары үчүгэйи биллэрэллэр.
Биһиги сайдыыны нууччалартан ылыммыппыт 400 сыл буолан эрэр. Кинилэртэн ылыммыт билиилэрбит, үгэстэрбит тылбытыгар киирэн иҥэн сылдьаллар. Ол иһин биһиги сайдыыны ситиһиибит нууччалары кытта тэҥҥэспитэ быһаарыллар. Билигин аны, түргэнник киирэр сайдыыттан хаалан хаалбат туһугар кыһанарбыт тэҥэ, атын омуктартан сайдыыны ылынарбыт эрэйиллэр.
Тыл үөрэхтээхтэрэ аһара сахатытыы диэки халыйаннар түргэнник киирэн иһэр сайдыыттан хаалан хаалыыны үөскэтэллэр. Аан дойду дьоно барылара билинэр республика диэн тылбытын өрөспүүбүлүкэ диэҥҥэ, тыл үөрэхтээхтэрэ уларыттараннар сайдыыттан улахан хаалыыны сурукка киллэрэн бэлиэтээтилэр.
Билигин патриот диэн тылы сахатыта сатаан буккуллан сылдьаллар. Ханнык эрэ “дойдунаат” эҥин диэн саҥа дорҕооннордоох тылы оҥороннор, ол тыл хаһан үгэс буолан дьон өйдөрүгэр-санааларыгар тиийэн олохсуйуор диэри кэлэр сайдыыттан хаалан хаалыыбытын үөскэтэн эрэллэр.
Саха омуга сайдыан баҕарар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр аһара элбээн хаалбыт, ол-бу саҥа тылы булбута буола сатаан төрүт тылларбытын уларыта сатыыр тыл үөрэхтээхтэрин, суруйааччылары нэмин билэн хааччахтааһын уонна элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” тохтотуу ирдэнэр буолла.
Бары нууччалыы тыллары сахатыта сатаан, саҥа тыллары үөскэтэн, бу тыллара хас уонча сылынан дьон өйдөрүгэр-санааларыгар түһүөр, өйдөнөр буолуор диэри түргэнник киирэн иһэр сайдыыттан хаалыыны үөскэтэллэрин тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрэ да билбэттэрэ хомолтолоох.
Түргэнник сайдан иһэр олоххо атыттартан хаалсыбакка сайдыыны ситиһэн иһэр омукка тыл үөрэхтээхтэрэ букатын туһата суохтар. Араас туһата суох тыллары булбута, айбыта буола сатаан дьон өйдөрүн-санааларын үлтү буккуйаллара элбээтэ. Итини тэҥэ, бу дьон омук былыргыттан баар, туттулла сылдьар төрүт тылларын уларыта сатаан ордук улахан буортуну оҥороллор.
Ийэ диэн төрүт тылбытын Дапсы “иньэ” диэн ньаамырҕаан саҥарыыга уларыта сатаабыта өр буолла. Биир эмэ киһи кими эрэ, бэйэтиттэн акаарыны албыннаары, тылыгар киллэрээри, үктэтээри араастаан ньаамырҕаан, сыыбырҕаан саҥарарын үтүктэ сатааһын диэки халыйан барыы табыллыбат.
Айыы диэн киһи оҥорор быһыытын уратыларын; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһаарар тыл киһи тугу оҥорбута барыта икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын биллэрэрэ ордук туһалаах. Ол иһин бу тыл былыргы кэмнэртэн икки өрүттээх өйдөбүллээҕин тыл үөрэхтээхтэрэ уларыта сатыыллара сахалыы өй-санаа үөрэҕэр сөп түбэспэт. (2,32).
Сайдыыны ситиспитэ буола сатааһыҥҥа аан бастаан омук саҥарар тыла киирэн хааларыттан, онно араас уларытыылары, саҥа тыллары айан туһаннара сатааһын сайдар. Тылы уларытыы холобурунан нууччаларга маат арааһа кэпсэтиигэ туттуллара элбээн, аны сурукка киирэн эрэрэ буолар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ саҥаны айбыта буолан сахаларга туһаннара сатыыр араас тыллара; номуука, бэссэстибэ, үнүстүтүүт, бакылтыат диэннэр мааттан туох да итэҕэһэ суох куһаҕан дьайыылаахтар, бу тыллар төрүттэрэ уларыйан дьон өйүгэр түспэттэрэ улаатарыттан сотору таах хаалыахтарын сөп.
Саҥаны айбыта буола сатыыр дьон саҥарар тылларын араастаан уларытан саҥа тыллары оҥоро сатыылларыттан, тыллара сотору кэминэн уларыйан, саҥа омук тыла буолан тахсарыттан бэйэлэрэ уларыйан, атын омук буолан хаалыахтарын сөп.
Дьон саҥаны айыыны оҥорон иһэллэрэ элбээтэҕинэ саҥа тыллары була, туһана сатыыллара аһара барар кэмэ тиийэн кэлэр. Билигин биһиэхэ оннук кэми тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэннэр аҕалан кэбистилэр.
Ханнык да үлэ көрүҥэ кыаттарбатыттан дьон туох эрэ саҥаны айбыта буола сатыыллара улаатан саҥарар тылларын араастаан уларытан ньаамырҕаан саҥараллара эбилиннэ. Ийэ диэн төрүт тылбытын уларытан “иньэ” диэни тыл үөрэхтээхтэрэ киллэрэ сатаан сахалары үрэйэн, ыһан эрэллэр. Ол иһин үлэһиттэр ийэ, солун, остуоруйа уонна айыы диэн төрүт тылларбытын бу кэмтэн ыла тыл үөрэхтээхтэриттэн харыстыыр кэмнэрэ тиийэн кэллэ.
Өйгө-санааҕа сөп түбэспэт “аньыы” диэн тылы булан туһаннаран, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун сахалар тутуһа сылдьалларын суох оҥорон тыл үөрэхтээхтэрэ диктатураны үөскэтэ сатыыллар. Саха дьонугар куһаҕаҥҥыт, “аньыы” диэн бу баар диэн кумааҕыны эрэ бэрийэ сылдьаннар, аны үлэһиттэргэ ыйан биэрэр санаалара улаатта. Омугу кыайыылаах үлэһиттэр эрэ сайыннараллар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар аһара элбээн хааланнар уонна “айыы үчүгэй” диэн албын санааҕа оҕустараннар, онтон-мантан булан саҥаны айа сатыыллара элбээбитэ уонна саҥа киирэр тыллары барыларын уларыта сатыылларын тэҥэ, былыргыттан туттулла сылдьар сахабыт төрүт тылларын уларытан эрэллэрин тохтотуу эрэйиллэр буолла.
Икки омук тылын баһылаабыт саха омугун өйө-санаата сайдан иһэр. Ол иһин саҥа тылларынан байан иһэр саха тылын сайдыытын тохтото сатыыр тыл үөрэхтээхтэрэ букатын да туһата суохтарын тэҥэ, сахалары үрэйэ, ыһа сатыыллара быһаарыллар. (3,93).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.
3. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
MediaTek
MediaTek (МедиаТек), Тайвань уонна Кытай холбоон айбыт үрдүк технологиялаах тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн смартфоннарга уонна байыаннай тэриллэргэ чипсеттары, процессордары оҥорор тэрилтэ буолар.
Өнньүөс (Амма улууһа)
Өнньүөс — Амма улууһун Амма-Наахара нэһилиэгин киинэ.
Иистэнэр массыына күнэ
Аан бастаан иистэнэр массыына прототибин Леонардо да Винчи XV үйэҕэ оҥорбута да буоллар, бастакы патены 1790 с. Англия айааччыта Томас Сейнт ылбыта. Бу күнү иистэнэр массыына күнүн быһыытынан аан дойдуга билинэллэр.
Дьон Кеннеди аатынан омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт
Дьон Кеннеди аатынан омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт эбэтэр Дьон Кеннеди аатынан интернациональнай аирпорт (John F. Kennedy International Airport, кыччатыллан ), АХШ саамай улахан салгын аана буолар, сир шаарын үрдүнэн биир саамай бөдөҥ аирпорт буолар. Сылга кыччаабыта 120-190 мөллүйүөн киһини эргитэр, 197 омук сирин кытта холбуур уонна АХШ иһигэр бары штаттары уонна куораттары кытта.
USCIS этэринэн сыл ахсын кыччаабыта 120-190 мөл дьон JFK нөҥүө көтөр эбэтэр түһэр, олор иһигэр 600 тыһ нууччалар. 2019 сыллаахха 9532 сахалар JFK нөҥүө 42 омук сиригэр сылдьыбыттар.
JFK быһа холоон 3 км Нью Йорк куораттан тэйиччи турар, Нью Йорк куорат үс сүрүн аирпордарыгар киирэр (Лагуардиа уонна Ньюарк тэҥэ).
Базата — Нью Йорк куорат.
Мария Певчих
Мария Певчих (толору аата Певчих Мария Константиновна), Атырдьах ыйын 15 күнүгэр 1987 сыллаахха Зеленоград куоратка төрөөбүтэ. Арассыыйа биллэр журналистката, Путин былааһын утарааччы, Алексей Навальный бииргэ үлэлиир коллегата, Путин харчы уорарын билбит буолар.
Нэдиэлэ күннэрэ
Былыргы кэмнэргэ күнү-дьылы ыйы кэтээн көрүүттэн ааҕаллара. Ый эргиирин түөркэ үллэрииттэн нэдиэлэ хонуктара тахсан кэлбиттэр.
Нууччалыы ааҕыы
Нууччалыы нэдиэлэ хонуктарын ааҕыы күннэрин ахсааннарынан ылыныллыбыт: Понедельник – нэдиэлэ кэннинээҕи. Вторник – иккис күн. Среда – ортото. Четверг – төрдүс күн. Пятница – бэһис күн. Суббота – дьэбэриэй "шаббат" диэн тылыттан тахсыбыт. Воскресенье – Тилинии күнэ диэнтэн тахсыбыт, тоҕо диэн Иисус баскыһыанньаҕа тиллибитэ.
Нэдиэлэ күннэрин атын омуктартан ылыммыттарын бэлиэтинэн күннэрин аатын ахсаанынан ылыммыттар. Сахалыы бүтүүн ааҕыы суох, араас-араас киллэриилэр бааллар.
Биир бырайыак: Нэдиэлэ бастакы күнэ – бастакыта; - иккиһэ; - ортото; - төрдүһэ; - бэсиһэ; - субуота; - өрөбүл.
Удьуор уларыйыыта
Айылҕаҕа туох барыта уларыйыыта, атынынан солбуллуута кэмэ кэллэҕинэ кэлэн иһэр. Сайын кэнниттэн кыһын кэлэрин туох да кыайан тохтоппот. Кэлэр кэмнэригэр син-биир тиийэн кэлэллэр. Ол иһин "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этии таба буолара быһаарыллар.
Киһи үйэтэ бүтүүтэ, өлүүтэ эмиэ кэмэ кэллэҕинэ кэлэр. Төһө да хомойбуппут, аһыйбыппыт иһин өлбүт киһини сытытымаары үс хонугунан көмөн кэбиһэргэ тиийиллэр. Онтон өлбүт киһи өйө-санаата туспа баран айыы буолан Үөһээ дойдуга тахсар диэн Кут-сүр үөрэҕэр этиллэр. Онно, Үөһээ дойдуга былыргы үйэлэртэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара айыы буолан сылдьаллар. Бу айыылар тардар, угуйар күүстэриттэн “айыы үчүгэй” диир дьону эрдэлээн ыҥыран ылыахтарын сөп. Айыы диэн тылы элбэхтик туттубут, улаханнык саҥарбыт В.Кондаков уонна Тэрис саҥа сааһыран иһэн бэйэлэрэ айыы буолбуттара, ырыаһыт талааннаах Айыы Уола эдэригэр барбыта.
“Айыы үчүгэй” диэн этэр дьон сыыһа-халты туттуналлара элбээн эрдэлээн өлөллөрө, ону тэҥэ бэйэлэригэр тиийинэллэрэ үксээн иһэрэ Саха Сиригэр бэйэлэригэр тиийинээччилэр элбэхтэринэн дакаастанар.
Олох салҕанан истэҕинэ дьон көлүөнэ аайы солбуллан, уларыйан иһэллэр. Ол иһин кинилэр ыал буолан бэйэлэрин солбуйар аналлаах оҕолорун, кэлэр көлүөнэлэрин кэмин аһарбакка үөскэтэн истэхтэринэ эрэ аймахтар эбиллэн, омук сайдан иһэрэ ситиһиллэр.
“Дьахтар үйэтэ кылгас” диэн сахалар этэллэр. Бу этии дьахтар диэн тыл туттуллар уратытынан эрэ табатык быһаарыллар. Ол курдук бу аат туһааннаах кэмигэр анаан бэриллэринэн, оҕо төрөтөр кэмигэр эрэ дьахтар диэн ааттааһын сөп түбэһэр.
“Дьа” уонна ахта диэн тыллартан үөскээбит дьахтар диэн тыл, бу кэмҥэ улахан өй-санаа ахтатыгар баарын биллэрэр. Аныгы психология науката, бу кэмҥэ дьахтар оҕо төрөтөр санаата атын санааларын барыларын баһыйарын билинэрэ, былыргы кэмнэргэ үөскээбит сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ чахчы табатын дакаастыыр.
Дьахтар 16 сааһыттан 36 сааһыгар диэри оҕо төрөтөр кыаҕа айылҕаттан бэриллибит. Бу кылгас кэми таах аһаран кэбиспэттэрин, кэлэр көлүөнэлэрин кэмин аһарбакка төрөтөллөрүн туһугар “Дьахтар үйэтэ кылгас” диэн сэрэтэр этиини үөскэтэн туһаналлар.
Кыыс оҕо этэ-сиинэ ситиэҕиттэн оҕо төрөтөр аналлааҕын сахалар билэн кэмэ кэлэрин, сааһа ситэрин кытта эргэ биэрэн, оннун булларан иһэллэрэ. Ол барыта эр киһи үйэтин тухары сайдан иһэр буор кута кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэрин ситиһэргэ, ыаллар сайдыылаах буор куттаах оҕону төрөтөллөрүгэр аналланара.
Эр киһи буор кута үйэтин тухары араас үлэ туһалаах хамсаныыларын оҥороруттан, өйө-санаата сайдан үөрүйэхтэри үөскэтинэриттэн эбиллэн, мунньуллан иһэр. Ол иһин сааһын лаппа ситэн баран ыал буолан оҕолонноҕуна, оҕолоро өссө сайдыылаах буор куттаах буолан төрүүллэрэ ордук табыллар.
Омук үйэтэ уһуура дьонун этэ-сиинэ төһө бөҕөтүттэн, күүстээҕиттэн быһаччы тутулуктанар. Омук дьоно мөлтөөһүннэрин араас күүһү быһаарар күрэхтэһиилэргэ кыаттарыыларыттан булан ылыахха сөп.
Билигин Россияҕа нуучча омуга мөлтөөһүн кэмигэр киирбитин ахсааннара аҕыйаан иһэриттэн уонна күүһү-кыаҕы быһаарар спорт көрүҥэр, көҥүл тустууга атыттарга баһыттараннар чемпионнара суоҕуттан быһаарар кыах баар буолла.
Ыалга эр дьон удьуордара салҕанан баран иһиитэ мугутаан 300 сылынан быстар, уларыйар. Аймахтар удьуордара уларыйан дьахтар аймахтарыттан салҕанан баран иһиигэ тиийэр кэмэ кэлэр. 1912 сыллаахха Россияны баһылаабыттара, салайбыттара 300 сыла туолбутун бэлиэтээбит Романовтар династиялара 1917 сыллаахха эстибитэ, уларыйбыта.
Былыргы кэмнэргэ сахалар аҕа уустарынан арахсан олорор эрдэхтэринэ аймахтарын үчүгэйдик билэллэрэ. Ыал буолууга тоҕус көлүөнэ иһигэр түбэһэр аймахтарын кытта холбоспотторо.
Нууччалар кэлэн сахалар аҕа уустарын үрэйээри саҥа фамилияны кириэстээбит аҕаларын киэнин ылыннарбыттара. (1,154). Итини тэҥэ оҕо аҕатын аатын фамилия оҥосторун киллэрэннэр хаан аймахтары барыларын булкуйдулар. Ыал буолууга аймахтары булкуйуу, чугаһатан кэбиһии араас ыарыһах оҕолор төрүүллэрин үксэтэриттэн нуучча омуга эстэрэ түргэтиир. Тэлэбиизэр бары ханаалларынан көстөр рекламаларга ыарыһах оҕолорго анаан көмө харчы көрдүүллэрэ элбээбитэ көрөөччүлэри хомоторун таһынан, ыарыһах оҕолор төрүүллэрэ аһара үксээбитин биллэрэр.
Билигин аймахтар уларыйаллара дьон фамилиялара уларыйарыгар тириэрдэриттэн син араарыллан биллэрин иһин, биир фамилиялаах эрээри, аймахтыы буолбатах дьон элбэхтэр, ол иһин хаан аймахтары булуу, билии уустугурар. Мөлтөөбүт аймахтар кыыс оҕолоноллоро элбээһиниттэн фамилиялара уларыйан хаалара эмиэ бэлиэтэнэр.
Сахалыы ааттары ылыныы, аҕа уустарын ааттарын төнүннэрии удьуордары харыстааһыны кытаатыннаран биэриэ этэ.
Удьуордааһын диэн кэлэр көлүөнэлэргэ эт-сиин бэйэтэ уонна араас уратылара барыта бэриллэн иһиитэ ааттанар. Эт-сиин уратылара диэҥҥэ бары үчүгэйдэрин таһынан араас куһаҕаннара; эмтэммэт ыарыылара, бодоҥноро эмиэ киирсэллэр. Ыал буолуу үгэстэрин тутуспат буолуу сэбиэскэй былаас кэмигэр үөскээн тарҕаммыта, онтон аныгы дьахталлар араас эр дьону кытта сылдьыһан иһэллэриттэн кыайан эмтэммэт ыарыһах оҕолор төрүүллэрэ элбээн иһэр.
“Төрүт уус ыал” уонна “Удьуордаан туран уустар” диэн аймахтары эттэхтэринэ хас эмэ көлүөнэлэр усталарыгар бары уустарын, оҕолоро эмиэ уус буолан төрүөхтэрин сөбүн билинэллэр. Ол иһин ыаллар уустары кытта холбоһон ыалы тэрийэллэрин сөбүлүүллэр. Бу тэрийии аймахтар үлэлии үөрүйэх буор куттарын тарҕатарыттан салгыы сайдыыны ситиһэллэрин үөскэтэр.
Хаан аймахтар диэн хас да көлүөнэлэр усталарыгар биир эттээх-сииннээх, биир буор куттаах дьон ааттаналлар. Тоҕус көлүөнэлэр кэннилэриттэн аймахтаһыы ыраатан ыал буолуу көҥүллэнэр кэмэ тиийэн кэлэр. Хос хос эһэ кэнниттэн хаан аймахтаһыы өссө ыраатар, икки өттүттэн ааҕыы кэнниттэн тоҕус көлүөнэ ааһара ситиһиллэр.
Нууччалар икки өттүттэн ааҕан биир хос эһэлээх оҕолору ыал оҥорон холбуулларын сахалар ылымматтар, аймахтаһыыны чугаһатан кэбиһэр диэн ааҕаллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Ксенофонтов Г.В. Эллэйада. – М.: Издательство “Наука”, 1977. – 248 с.
2. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Былыргы уйгуурдар
Былыргы уйгуурдар (вэйху, хойху, ойхор; былыргы түүр.: oquz Oγuz budun; кыт.: 回鹘; пиньинь: Huíhú эбэтэр кыт.: 回纥; пиньинь: Huíhé) – Орто үйэтээҕи биир бөдөҥ, күүстээх уонна Киин Азия омуктарыгар улахан дьайыыны оҥорбут түүр омуга
История
Былыргы уйгуурдар историялара сурукка киирбитинэн тыһынчанан сыллардаах: IV үйэтээҕи "гаочэ" — "тегрег" омуктан саҕалаан XIII–XV үйэлэрдээҕи Илиҥҥи Түркистан уонна Ганьсу уйгуурдарыгар тиийэ. Былыргы уйгуурдар IV ү. иннинээҕи историялара биллибэт, ол эрээри хуннары кытта ситимнээҕэ саарбаҕа суох.
Түҥ былыргы Кытай суруктарыгар суруллубутунан былыргы уйгуурдар динлин диэн Соҕуруу Сибиир омугуттан төрүттээхтэр.
Беверли Хиллс
Беверли Хиллс (Beverly Hills) диэн Калифорния штатын Лос Андьелес аймаҕын арҕаатыгар баар хото. Арҕаа Холливуд хотолуун кэккэлэһэр. Беверли Хиллс Лос Андьелес хото биир аатырбыт тас хотото буолар. 2020 сыл сурутуутунан олохтоохторун ахсаана 32,701.
Былыргы уйгуурдар
История
Былыргы уйгуурдар төрдүлэрэ б.к.и. III-с ү. Байҕал күөл диэки олорбут динлиннэртэн саҕаланар. Биһиги кэммит V-с ү. динлиннэр "теле" диэн ааттаах биллэллэр. Тан историятыгар былыргы уйгуурдары "хуэйху" (кыт.: 回鹘; пиньинь: Huíhú) эбэтэр "хуэйхэ" (кыт.: 回纥; пиньинь: Huíhé) диэн ааттыыллар. 840 сыллаахха Енисей кыргыстара Уйгуур хаҕанатын баһылыыллар, онтон сылтаан үгүс уйгуур Илиҥҥи Түркистаҥҥа көһөн хаалар. Бу манна уйгуурдар улам-улам көс олохтон туораан куорат олохтоохторо буоланнар олохтоох дьону кытта булкуһаллар.
Беверли Хиллс
Беверли Хиллс Америка биир бастыҥ үрдүк дьиэ сыаналаах хотото буолар. Манна элбэх Холливуд сулустара олороллор. Беверли Хиллс Родео Драйв диэн көчөтө мааны люкс табаардаах маҕаһыыннарынан аатырар.
Былыргы уйгуурдар
История
Былыргы уйгуурдар историяларыгар үс сүрүн кэрдиис баар:
Былыргы уйгуурдар историяларын бастакы кэрдииһин, ол аата кинилэр Моҕол уонна Дьуҥҕаар сирдэригэр олорбут кэмнэрин туһунан сурукка бу диэн туох да суруллубатах, онон бу кэми үөрэтии үчүгэйдик сайдыбатах. Быдан ордук икки Уйгуур хаҕанат историята үөрэтиллэн турар. Ол эрэн саамай үөрэтиллибит үһүс кэрдиис буолар, тоҕо диэтэр бу кэмҥэ былыргы уйгуурдар туһунан араас омук тылынан суруллан хаалбыт кинигэлэр, ону таһынан уйгуурдар бэйэлэрэ суруйбут суруктара уонна оҥорбут оҥоһуктара элбэхтэр.
Н.Я. Бичурин сабаҕалыырынан былыргы уйгуурдар уонна кинилэр өбүгэлэрэ, ол аата чи-ди, динлиннэр уонна гаогюйдэр моҕол төрүттээхтэр. Бу чинчийээччи этэринэн гаогюйдэр чи-ди сыдьааннара, чи-ди былыргы аата дили диэн үһү, онтон кэлин гаогюй динлиннэрэ уонна ойхордар диэн ааттаммыттар. Бу сабаҕалааһыны А.С. Шабалов диэн чинчийээччи өйүүр уонна чи-ди, дили, гаогюй уонна хойху (ойхор) биистэрэ моҕол тыллаах этилэр диир.
Meizu
Meizu (Мэйдзу), стартап компания, 2003 сыллаахха Пекин аттыгар үөскээбит тэрилтэ. Билиҥҥи кэмҥэ биир бастыҥ смартфоннары оҥорор компания.
Түүртэн төрүттээх устудьуоннар университеттара. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
'''Түүртэн төрүттээх устудьуоннар университеттара. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)'''
Профессор Кулбек Сарсенович кэпсииринэн, Ахмед Яссави аатынан Туркестан куораттааҕы Норуоттар икки ардыларынааҕы Казах уонна турок университетыгар 18000 устудьуон үөрэнэр эбит. Кинилэр 32 араас түүр төрүттээх норуоттартан сүүмэрдэнэн кэлэн үөрэнэллэр. Турция түүр оҕолоро үөрэнэллэригэр анаан хас сыл аайы 200 миэстэни арыйар. Оҕолору университет үлэһиттэрэ бэйэлэрэ түүр түөлбэлэрин кэрийэ сылдьан хомуйаллар эбит. Холобура, 2013 с Саха сирин оҕолоругар 15 миэстэни анаан үөрэххэ ылбыттар. Саамай киһи сэргиирэ оҕолор үөрэххэ туттарсыыларын, барыы-кэлии төлөбүрүн университет бэйэтэ уйунар. Өссө оҕо устудьуон буоллаҕына, 150 доллар истипиэндьийэлэнэр. Бу биһиги харчыбытынан 9-10 тыһыынча буолар. Үчүгэйдик үөрэнэр буоллаҕына эбии 75 дуоллары ылар. Устудьуон бастакы сылыгар дьону кытары болоруһарыгар ыарырҕаппатын диэн, холобур, Саха сириттэн сылдьар оҕолору сахалыы билэр үөрэтээччигэ сыһыараллар эбит.
Бу университекка үөрэнэр оҕолор араас идэни барытын баһылыахтарын сөп. Ол курдук тюрколог идэтиттэн саҕалаан, экэнэмиискэ тиийэ үөрэниэхтэрин сөп эбит.
Мин, түгэн көстүбүччэ, бу университеты бүтэрэн «Гостиничное хозяство, туризм» идэтинэн «Риксос Хадиша Шымкент» диэн 5 сулустаах бизнес-отельга үлэлии сылдьар Игорь Янков диэн эдэр киһи туһунан сырдатыахпын баҕарабын. Игорь оскуолаҕа үөрэнэр кэмиттэн төрөөбүт норуотун историятын интэриэһиргээн араас научнай кэмпириэнсийэлэргэ кыттан улааппыт. Кини суруйааччы А.Г.Кудрин-Абаҕыыныскай аатынан Абаҕа оскуолатын бүтэрбит. Билигин Казахстаҥҥа олорор. Игорь омук сиригэр сылдьан киһи төрөөбүт тылын, култууратын, историятын суолтатын өссө үрдүктүк тутарын уонна үөрэппит учууталларыгар махтанарын биллэрэр. Бу оскуолаҕа үлэлиир учууталлар үөрэтэр оҕолорун инники дьылҕатыгар, идэтин таба тайанарыгар үтүө сабыдыаллаахтара, билиҥҥи оскуоланы бүтэрээри сылдьар оҕолорго, учууталларга, уһуйааччыларга үтүө холобур буолар. Биһиги оҕолорбут уруулуу түүр омуктары үөрэтэр кыһаҕа үөрэнэн идэ ылаллара, киһи быһыытынан сайдаллара олус кэрэхсэбиллээх, суолталаах, олоххо умнуллубат түгэн буолар.
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература:
1.	Бүөтүр Бөтүрүөп. Биир силистээх-мутуктаах дьоммут. «Кыым» хаһыат. 2013. от ыйа.
2.	Игоь Янков. Казахстантан махтал Кэскил. 2019. Ыам ыйа.
Cloudflare
Cloudflare — АХШ тэрилтэтэ, IT сервердары бас билээччи 32 омук сиригэр, ол дойдуларга CDN технологиянан трафик таһар. 1.1.1.1 DNS трафик туннелированияны бас билэр.
1.1.1.1
1.1.1.1 - CDN трафик тарҕатар сервернай технология, Cloudflare бас билэр технологията.
VPN буотах, ол эрэн онно маарынныыр шифрования уонна туннелирования оҥорор.
Дьон араастара
Дьон араастара диэн этии дьон үөскээбит төрүттэрэ тус-туспаларын быһаарар.
Аан дойду үрдүнэн дьон араастара элбэҕиттэн биир санаалаах буолуулара, уопсай биир тылы ылыныылара кыаллара өссө да ыраах. Дьон араастара төһө да элбэҕин иһин үс сүрүн араастарга арахсаллара хаһан да уларыйбат. Өй-санаа, үөрэх, наука сайдан истэхтэринэ бу араастар уратыларын быһаара сатааһын утумаахтык салҕанан баран иһэр.
Үгүс дьон геннэрэ мартышка диэн эбисийээнэ генигэр сөп түбэһэллэр диэн аныгы наука билинэр. Австралия Канберра куораттааҕы национальнай университета үөрэтэн быһаарбытынан Австралия төрүт олохтоохторун геннэрэ негроиднай раса геннэригэр сөп түбэспэт эбиттэр.
Дьон олорор дойдуларынан, сирдэринэн улахан кыыллартан үгүс мөлүйүөнүнэн сыллар усталарыгар тус-туспа үөскээн, кэлин холбоһон эрэллэр.
Аналлаах үөрэхтээхтэр дьон араастара 15-кэ тиийэр диэн ааҕаллар. Онтон сүрүннэрэ үстэр; негроиднай, европеиднай уонна монголоиднай диэннэр. Бары атын араастар бу үс сүрүн араастартан сайдан, буккуллан үөскээбиттэр диэн быһаараллар. Дьон араастарга арахсыылара 80 тыһыынча сыл буолбут. Айылҕа бары дьиктилэрэ билигин да кыайан арылла иликтэр. Ч.Дарвин этиитинэн дьон эбисийээнэттэн үөскээбиттэрин билинэн сылдьаллар. (1,14). Бу кэмҥэ Африкаттан тарҕанан дьон Аан дойдуну баһылаабыттара диэн этиини наука сөп диэн ылыммыт.
Аан дойду үрдүнэн тарҕаммыт дьон бары араас улахан кыыллартан тус-туспа дойдуларынан үөскээбиттэр. Улахан кыыллартан араас быһыылаах, уратылардаах дьон сайдан тахсыбыттар. Араас кыыллар эттэрин-сииннэрин уратылара ол кыыллартан сайдыбыт дьон эттэригэр-сииннэригэр билигин да иҥэн хаалбыттарын булуталаан ылыахха сөп. Дьон араастарын нууччалыы “расалар” диэн ааттыыллар. Сахалыы араастар диэн ааттаналлар. Дьон тас көрүҥнэринэн араастаһан үс тус-туспа улахан араастарга арахсаллар:
1. Маҕаннар. Айылҕа улахан кыылыттан эһэттэн үөскээн, сайдан тахсыбыт Сир саарын хоту өттүгэр олохтоох маҕан көрүҥнээх дьоннор. Бу дьон эттэрин-сииннэрин биллэр уратытынан эһэ курдук сыаны түргэнник мунньунар, уойан хаалар кыахтаахтар. Аһара аһаан кэбиһэн уойар кыахтара атыттарга холоотоххо олус улахан.
Эһэ өйүнэн-санаатынан, тугу оҥорорунан хайа да эбисийээнэттэн ордук буоларын циркэҕэ оонньоон көрдөрөрө быһаарар. Эһэттэн үөскээбит дьон олоххо сайдыыны аан маҥнай ситиспиттэрэ өй-санаа уратыта билигин да баарын дакаастыыр.
Араас элбэх Европа омуктарыгар эһэ туһунан үһүйээн кэпсээннэр элбэхтэр. Эһэ дьахтары уоран илдьэн арҕаҕар олордорун туһунан үһүйээн кэпсээннэр бааллар.
Сахаларга эһэ дьахтары уоран ылан арҕаҕар олордорун туһунан кэпсээн эмиэ баар. Ону тэҥэ сахаларга дьахтар сыгынньах түөһүн көрдөрдөҕүнэ эһэ тыыппат, саба түспэт диэн былыргыттан баар өйдөбүл иҥэн сылдьар.
Бу үһүйээн кэпсээннэр дьахтартан төрөөбүт эһэ оҕолоро баар буолалларын утарбаттар. Араас көрүҥнээх бааһынайдар үөскээн омугу сайыннаран, көрүҥнэрин тупсаран иһэллэрэ уһун үйэлээх сахалар “Хаан тупсарыыта” диэн этиилэриттэн биллэр.