cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иэстэһэр санаа
- Киэһэ ханна-ханна сылдьыбыппын өйдөөбөппүн ээ, бинсээгим букатын да сүппүт быһыылаах,- диэн чахчы буккуллубутугар атаарааччыта хаалларан баран барарыгар эрэ тиийбит.
Киһи бэйэтин санаатынан ийэ кутугар аналлаах программа оҥостунан уурунан кэбиһэрин холобура итинник буолар. Куруук иэстэһэр, кырбыыр, охсуһар санаалаах киһи итирэн өйө көтөн хаалбыт кэмигэр, эрдэттэн мунньуммут, ууруммут санааларын толорор. Иэстэһэр, өлөрсөр санаалар киһиэхэ мунньустан хаалбыттара хаһан баҕарар, түгэн түбэстэр эрэ тахсан хаалыахтарын сөп. Оннук түгэннэр киһи олоҕор олус элбэхтик буоллалларын холобурдары аҕалан дакаастаан көрүөхпүт.
Ыга кыыһырбыт киһи өйө баайыллан хааллаҕына сорох хамнаныылары оҥорбутун өйдөөбөккө хаалар. Хаһыытыы түһэн баран чааскыны элитэн кэбиһэр дьону элбэхтик кэпсииллэр. Сорох улахан да тойоттор остуолу охсон дьону соһуталлара биллэллэр. Ити кыра хамсаныылар үчүгэй санаалаах дьон кыыһырдахтарына туттар сымнаҕас быһыыларыгар киирсэллэр уонна сотору умнуллан хаалаллар.
Куһаҕан, өлөрөр-алдьатар, иэстэһэр санаалары элбэхтик өйүгэр оҥорон көрөн саныы сылдьар киһи өйө баайыллан ылбытын кэнниттэн киһи өлүгүн тутан олорор буолан хаалара элбэхтик кэпсэнэр буолла. Үгүстэр куһаҕан быһыыны хайдах оҥорбуттарын бэйэлэрэ өйдөөбөккө хаалаллара кэнники кэмҥэ элбээтэ.
Саха дьоно куһаҕан, иэстэһэр, өлөрөр-алдьатар санаалары санаабат буолуҥ диэн оҕолорун үөрэтэ сатыыллар. Аналлаах бэлэмнэниини баран киһи бэйэтин куһаҕан санааларыттан ыраастанар буоллаҕына эрэ үчүгэй санаалар киирэннэр үчүгэйи оҥорор кыахтанар. Кэлин кэмҥэ арҕааҥҥы үөрэх баһыйан оҕолору кыра эрдэхтэриттэн итинник үөрэппэт буолан хаалыы тэнийдэ. Эдэр көрүөнэ дьоммут туруктаах өйдөрө-санаалара суох буолуулара аҕыйах ахсааннаах саха дьонугар ыар охсуулары оҥороллор. Кыайа-хото үлэлиэх-хамсыах, сайдыыны аҕалыахтаах дьоммутун ситэ үөрэппэккэ хаалар кутталлаахпыт. Kыра эрдэхтэринэ ийэ куттарын туруктаах өйгө-санааҕа үөрэппэппит быстах дьыалаларга киирэн биэрэллэрин үксэтэр. (1,44).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Неустроев Дмитрий Михайлович
Дмитрий Михайлович Неустроев – чаҕылхай төрүт талааннаах үҥкүүһүт. Сахалартан бастакы эстрада үҥкүүһүттэриттэн биирдэстэрэ. Аан дойду араас норуоттарын үҥкүүлэрин толороро, сахалыы уонна эбээннии ыллыыра, драмаларга оонньуура.
Д.М. Неустроев 1933 сыллаахха, ыам ыйын 15 күнүгэр Сулҕаччы Бабаҕатыгар Оҕо Мэҥэтэ алааска колхозтаах кэргэнигэр төрөөбүтэ. Миитэрэй оҕо сааһа Сулҕаччы толоонунан уонна алаастар быыстарынан биэрэс тэбэн, күөх көбүөр кырсыгар үҥкүрүйэн-күөлэһийэн ааспыта.
Кини аҕата Михаил Неустроев Сулҕаччы Бабаҕатын киһитэ, эдэр сааһыгар өлбүтэ. Ийэтэ, Федотовтар кыыстара, таптал аата Солколуур Өлөөнө, сүрэхтээх аата Федотова Елена Григорьевна этэ. Миитэрэй ыал соҕотох оҕото буолан, таайдарын оҕолорун кытта булкуһан үөскээбитэ уонна кинилэри кытта Уорҕа (Чурапчы) оскуолатыгар маҥнайгы кылааска үөрэммитэ.
Чурапчы нэһилиэнньэтин күүс өттүнэн хоту оройуоннарга көһөрүү алдьархайа Миитэрэй дьонун эмиэ хаппыта. Оҕо эрдэҕиттэн батыспыт, аҕа оҥостубут эһэтэ Кудайыыс: “Соҕотох сиэммин ханна илдьэн сир-халлаан муннугар муннаран кэбиһиэххит биллибэт. Бэйэбиттэн араарбаппын”, - диэн Миитэрэйи илдьэ хаалбыта. Ийэтэ, төһө да уолуттан арахсара ыараханын иһин, кырдьаҕас тойонуттан былдьаһар, эбэтэр оҕотун кытта хаалар кыаҕа суоҕа. Эһэтэ Кудайыыс хараҕынан көрбөт кэриэтэ этэ. Онон 8 саастаах уолу сирдьит гынан илдьэ сылдьара. Сиэнин наһаа маанылаан, аһын-таҥаһын көрөн араҥаччылаан илдьэ сылдьыбыта. Ол да буоллар, Миитэрэй тулаайахсыйыы, соҕотохсуйуу эрэйин элбэхтик билбитэ. 1945 сыл саас аймахтара, ийэтэ саҥа кэргэнин кытта көһүүттэн этэҥҥэ эргиллэн кэлбиттэрэ.
Эһэтэ өлбүтүн кэнниттэн Миитэрэй арыт ийэтигэр, арыт оҕото суох таайыгар Федотов Николайга хардарыта кэлэ-бара сылдьыбыта. Олорор сирэ табыллыбата эбитэ буолуо, түптээн-таптаан биир оскуолаҕа үөрэммэтэҕэ. Мындаҕаайыга 7-c кылааһы бүтэрбитэ уонна онтон ыла оскуола диэҥҥэ эргиллибэтэҕэ. Оскуола кэнниттэн Дьокуускайга тастыҥ эдьиийигэр Өрүүнэҕэ киирэн олорор. Ол сылдьан саха театрын талааннаах артыыстарын кытта билсэр, бииргэ улэлэһэр. Театр коллектива элэккэй, үлэһит уолу сөбүлээн бэйэтин кытта үлэлэтэ, илдьэ сылдьар.
Сэрии кэнниттэн Саха театрыгар саҥа национальнай үҥкүү-ырыа ансаамбыла тэриллибитэ. Ансаамбылга эдэр, талааннаах ыччаты ылбыттара, олор быыстарыгар Миитэрэй эмиэ баара. Сотору ансаамбыл ыһыллыбыта. Онон Миитэрэй Орто Халымаҕа ананан барар. Үс сыл курдук кулууп сэбиэдэссэйинэн үлэлии сылдьан, 1957 сыллаахха Москваҕа Саха сирин литературатын уонна искусствотын күннэригэр ыҥырыллар, ситиһиилээхтик кыттан ЫБСЛКС Киин Комитетын, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. Ити кэмтэн искусство эйгэтигэр киирэр суолун аспыта.
Сотору Москваҕа тиийэн улуу үҥкүүһүт, ССРС народнай артыыһа Махмут Эсамбаев үҥкүүгэ үөрэтэр мастарыскыайыгар биир сыл дьарыктанар, Сахатын сиригэр эстрада үҥкүүһүтэ буолан кэлбитэ. Индийскэй, грузинскай, африканскай уо.д.а. үҥкүүлэри бэлэмнээн сыанаҕа таһаарбыта.
Дмитрий Михайлович Саха музыкальнай-драматическай театрыгар уонча эрэ сыл үлэлээбитэ. Ол эрээри, ити кылгас кэм иһигэр чаҕылхай талаана дьаныардаах үлэ түмүгэр аһыллыбыта. Көрөөччүлэр өйдөрүгэр-санааларыгар саха Эсембаевынан буолбута. Ити кылгас кэмҥэ Сахатын сирин бары оройуоннарын ордорбокко кэрийбитэ. Ону ааһан Дальнай Востогунан, Бурятия, Тува өрөспүүбүлүкэлэринэн, Чингискэй уобалаһынан гастролларга сылдьыбыта.
Олоҕун тиһэх сылыгар кини Александр Бодосьян эстраднай бөлөҕөр кыттан Тува өрөспүүбүлүкэтин киинигэр Кызылга үҥкүүлүү сылдьан, эмискэччи ыалдьан дойдутугар төннөн кэлбитэ. Ыарахан ыарыы ыһыктыбатаҕа. 1967 сыл кулун тутар 10 күнүгэр баара эрэ 33 сааһыгар айымньылаах үлэтин, талаанын, үҥкүүтүн чыпчаалыгар сылдьан тапталлаах кэргэниттэн, оҕолоруттан, иитэн тааһаарбыт театрыттан, бииргэ үлэлээбит коллективыттан хомолтолоохтук арахсыбыта.
Дмитрий Михайлович ыалдьара биллибэккэ сылдьан: “Мин өллөхпүнэ Дьокуускайга көмүллүөм суоҕа. Таптыыр дойдубар Сулҕаччыга сытыам”, - диэн эппиттээх. Онон уҥуоҕун төрөөбүт дойдутугар, Сулҕаччыга көмпүттэрэ.
1993 сыл ыам ыйын 15-16 күннэригэр Дмитрий Неустроев аатын үйэтитэр, кини кылгас да кэмҥэ буоллар, сулустуу чаҕыллан ааспыт талаанын эдэр көлүөнэҕэ тиэрдэр туһугар Сулҕаччы нэһилиэгин олохтоох сэбиэтэ, общественноһа үҥкүүһүт төрөөбүтэ 60 сылын туолуутун үрдүк тэрээһиннээхтик бэлиэтээбитэ уонна Дмитрий Михайлович Неустроев аатынан үҥкүү күрэҕин ыыппыта. Улуустааҕы культура управлениетын быһаарыытынан Дмитрий Неустроев аатынан үҥкүү күрэҕэ сыл аайы ыытыллар буолла.
Туттуллубут литература
1.   http://project.1september.ru/works/600078 2.   Сулҕаччы түөлбэтигэр / (хомуйан оҥордо П.М. Павлова, П.М.Павлов, Д.Ф.Наумов, Т.П.Павлова). – Дьокуускай.: 2005 – 204 c.
Тоҕой
Тоҕой - 1) өрүс токуруйан, төттөрү эргийэн кэлиитэ; 2) эргиир иһигэр нүөл сиргэ өлгөмнүк үүммүт үүнээйини барытын холбуур өйдөбүл. Т.к.: тохой, тогой, токой, тукай, тугай, тогай (түүр., монг.) — өрүс эргиирэ, тоҕоноҕо, хомото.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Плейстоцен паарката
Плейстоцен паарката диэн Саха Сирин хотугулуу илинигэр, Черскэйтэн 30 км соҕуруу баар айылҕа паарката. Плейстоцен, ол эбэтэр бүтэhик Муус үйэ, кэминээҕи хотугу хонуу куйаардарын экосистемаларын төнүннэрии, хаттаан оҥоруу эксперимена буолар.
Паарка территориятын иэнэ 20 км2, кини тула 600 км2 иэннээх буфернай зона баар.
Кыыллар
Пааркаҕа баар кыыллар:
Сиэмэхтэр: Бэдэр, бөрө, кырса, эһэ, сиэгэн
От аһылыктаахтар: Таба, тайах, чубуку, бизон, саха ата
Пааркаҕа баар буолуон сөптөөх кыыллар:
Сиэмэхтэр: Амур леопарда, сибиир баабыра, азия хахайа
От аһылыктаахтар: Як, сайга, мускустаах оҕус, икки арҕастаах тэбиэн
Золотинка
Золотинка бөһүөлэк. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 73 км. соҕуруу диэкки турар. Тимир суол станцията.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 546 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Бэһиҥкэ
Бэһиҥкэ диэн сибиитэрэ (нуч.Свитер).XIX үйэҕэ айыллыбыта. Бастатан туран бэһиҥкэ туһата ырарга диэн этэ. Мэрлин Монро уонна Эр Булт өрөбүлүссүйэ онорбуттара.
Күн айыы дьоно
Былыыр-былыр харамайдар бары биир дьүһүннээхтэрэ. Оттон биһиги дойдубут мэлдьи сайын курдук сылаас эбитэ үһү.
Арай биирдэ Тымныы оҕуһа тыал-буурҕа аргыстаах хаарынан-мууһунан кыһарыйбыт. Дьон, кыыл улахан моһуокка ылларбыт. Хайдах тыыннаах хаалары толкуйдаабыттар. Көтөрдөр үксүлэрэ соҕуруу көппүттэр, кыыллар да тоҥуйдара сылаас сирдэргэ таласпыттар. Үрдүк айыылар үөһэттэн ону көрөн, бу киэҥ нэлэмэн сиргэ хамсыыр-харамай тыыннаах хаалымаары гынна диэн, кыыллары, көтөрдөрү, дьону түмэн мунньахтаабыттар. Көтөрдөр: „Сайыммытын эргитиҥ, кэлэн, төрөөн-ууһаан барыа этибит“, – диэн баҕа санааларын эппиттэр. Оттон олохтоохтор: „Кыстыыр оппутун-маспытын бэлэмнэниэ этибит“, – дэспиттэр. Кыыллар эмиэ сайын мэлдьи турарыгар сөпсөспүттэр. Ол кэнниттэн кыһыны тоҥмокко туоруур туһунан толкуйдаабыттар. Табалар сылаас түү саҥыйахтаммыттар, саһыллар, кэм оҕуруктаах өйдөрө, кубулҕаттара батарбакка, айыылартан сырыы аайы уларыттарга элбэх дьүһүннээх күндү түүлээх саҥыйахтары көрдөспүттэр. Кырсалар, куобахтар хаарга көстүбэт буолуохтарын баҕарбыттар. Көтөрдөр тус-туспа дьүһүннэнээри аймана түспүттэр. Салгыы дьон уочарата кэлбит. Онуоха толкуйдаан баран: “Биһиэхэ күммүт сылааһын курдук уотта биэриҥ”— диэбиттэр. Ону эмиэ айыылар толорбуттар.
Онтон ыла бу сиргэ күһүн кэлиитэ көтөрдөр ыраах сылаас сирдэргэ айанныыр буолбуттар. Күһүҥҥүттэн саҕалаан, тымныы оҕус мөҥүрээбитинэн сири-дойдуну тоҥорор. Хаалбыт кыыллар-көтөрдөр итии түү таҥастарынан, оттон дьон аал уоттарын оттон, бу тыйыс дойду тымныы кыһынын туорууллар. Саас аайы араас өҥнөөх көтөрдөр манна кэлэллэр. Онтон ыла хоту дойду дьонун „күн айыы дьоно“ диир буолбуттар.
Манчаары оонньуулара
Манчаары оонньуулара — Баһылай Манчаары аатынан бириистэргэ ыытыллар Саха Сирин норуоттарын спартакиадата.
Бастакы спартакиада 1968 сыллаахха бэс ыйын 24—25 күннэригэр Дьокуускайга ыытыллыбыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын бэрэссэдээтэлэ В. Федоров 1997 сыл муус устар 4 күнүнээҕи 386 №-дээх Ыйааҕынан «Баһылай Манчаары бирииһигэр Спартакиада» күрэс аата, уларыйан, «Баһылай Манчаары бирииһигэр Олоҥхо Оонньуулара» диэн ааттаммыт.
XIX Манчаары оонньуулара 2013 сыл от ыйын 1—4 күнүгэр Чурапчыга ыытыллыбыта.
Мессершмидт Д.Г. экспедицията (1719 - 1727)
300px|thumb|right|НА архивыгар баар Мессершмидт экспедициятын матырыйаалларыттан '''Мессершмидт Д.Г. экспедицията'''. 1719 - 1727 сыллардаахха Бүөтүр I сорудаҕынан тэриллибит экспедиция.
Үөрэппит норуоттара
Татардар, эбэҥкилэр, остяктар (хантылар), буряттар, удмурттар, сахалар.
Forschungsreisedurch Sibirien диэн экспедиция дневнига Берлин куоракка тахсыбыта.
ССРС НА архивыгар элбэх рукопись баар, холобура "Описания Сибири, или картина трех царств природы..." (үс томнаах), "Сибирская орнитология" (тоҕус томнаах) уо.д.а.
Бастакы Камчатка экспедицията (1725 - 1730)
600px|thumb|right|Бастакы Камчатка экспедициятын матарыйаалларыттан Бастакы Камчатка экспедицията (1725 - 1730). Бүөтүр I сорудаҕынан тэриллибит экспедиция. Салайааччыта Витус Беринг.
Экспедиция маршрута
Петербург - Вологда - Улуу Устюг - Тобольскай - Енисейскай - Илимскай - Усть-Кут - Дьокуускай - Охотскай - Большерецкай - Камчатка өрүс төрдө - байҕалга (67°18‘ дылы) - төттөрү.
Силбэһии баара суоҕа быһаарыллыбатаҕа, ол гынан баран Азия хотугулуу-илин кытыла чинчиллибитэ.
Аммосов Терентий Васильевич
Аммосов Терентий Васильевич (02.04.1912—04.09.1988) — биллиилээх саха муосчута, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.
Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Чурапчы
350px|thumb|right|Чурапчы нэһилиэк Чурапчы улууһун каартатыгар 350px|thumb|right|Чурапчы. [[Лазарев Дмитрий Петровичка өйдөбүнньүк]]
Чурапчы — Чурапчы улууhун административнай киинэ. Дьонун ахсаана 8 769 киhи (2010 сыл). Чурапчы күөл аттыгар, Куохара үрэх кытыытыгар уонна тоҕус томторго турар. 1725 с. тэриллибитэ.
Историята
1725 сылга Охотскай тракка үөскээбитэ.
2013 с. XIX Манчаары оонньуулара буолан ааспыттара. Ону ыытаары саҥа Боотур уус диэн ыстадьыйуону, многофункциональнай спорт комплексаны, паарканы туппуттара уонна 4.5 км суолу асфальтаабыттара.
Үөрэҕирии
Үрдүк үөрэх кыһаларыттан Чурапчы физическай культура уонна спорт института уонна Чурапчы политехническай колледжа баар.
Экономика
Улуус экономикатын сүрүн дьарыга - тыа хаһаайыстыбата.
Быһаарыылар
2. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar
Литвинов Игорь Александрович
1939 сыллаахха от ыйын 11 күнүгэр төрөөбүт. Саха сиригэр Омскай куораттан кэлэн үйэ чиэппэрэ устата Саха сирин музыкальнай култуурата сайдарыгар кылааты киллэрбит киһи. Саха элбэх композитордарын айымньыларын скрипкаҕа аан бастаан толорбута. 1980 сыллаахтан Дьокуускайдааҕы муусука училищетыгар бастаан преподаватель, онтон струнаалаах-смычоктаах үнүстүрүмүөннэр отделениелэрин сэбиэдиссэйэ этэ.
1994 сыллаахха от ыйыгар өлбүт. Үлэлээбит училищетын (билигин Дьокуускайдааҕы муусука кэллиэһэ) дьиэтин эркинигэр өйдөбүнньүк хаптаһын ыйаммыта.
2000 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XXVII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 2000 сыллаахха Аустралия Сидней куоратыгар буолан ааспыттара.
Чучунаах
Чучунаах - хонууга үүнэр, аһыы амтаннаах киһи сиир ото (нуч. Лук).
Атырдьах ыйын 5
Атырдьах ыйын 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 217-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 218-c күнэ). Сыл бүтүө 148 күн баар.
Головино (Житомир уобалаһа)
Головино (Головине) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 109 (2011).
Омонимия
Биир тыл элбэх суолталаныытыттан омоним тыллары араарар наада. Ол курдук биир тыл тус-туҺунан суолталара ис хоҺооннорунан бэйэ-бэйэлэриттэн ситимнээх эбит буоллахтарына тугунан да ситимнэспэт олох атын-атын өйдөбүллэр биирдик этиллэр түбэлтэлэрэ баар буолар.
Холобур: ас (аҺылык) уонна ас (киҺи баттаҕа), мооньоҕон (кус арааҺа) уонна мооньоҕон (сир аҺын арааҺа), саас (дьыл кэмэ) уонна саас (туох эмэ дьаптала), өл (собо иҺэ) уонна өл (өлөн хаал).
Маннык тыллар этиллиилэрэ төҺө да биирин иҺин, ис хоҺооннорунан туох да ситимнэрэ суоҕун быҺыытынан тус-туҺунан тыллар курдук көрүллэллэр. Атыннык эттэххэ, тыл биир кэлимэ этиллиитэ эрэ бииринэн быҺаарыллыбат, суолтатынан эмиэ биир кэлим буолуохтаах. Оттон, холобур, ас (аҺылык) уонна ас (баттах) диэн тыллары тугунан да ситимнээн өйдүөххэ табыллыбат. Онон бут ус-туҺунан тыллар биирдик этиллиилэрэ.
Биирдик этиллэр тус-туҺунан тыллары омонимнар дэнэр. Омонимнар ис хоҺооннорунан сыҺыана суох тыллар этиллиилэрэ түбэспиччэ сөп түбэсиҺиитинэн үөскүүллэр. Онон омонимнары төрүттэринэн олох атын-атын дьон биир араспаанньаламмыттарын кытта тэңниэххэ сөп.
Омонимнар хас биирдиилэрин суолталарын тус-туҺунан көруллэр. Холобур, ас (аҺылык) уонна ас (баттах) диэннэри ылыаҕың. Бастакы омоним түөрт суолталаах:
Тылдьыттарга омонимнар алфавитынан бииргэ түбэҺэллэр. Ону ааҕааччы арааран өйдүүрүн наадатыгар хас биирдии тыл сыыппаранан нүөмэрдэнэн бэриллэр.
Омонимныы буолуохтарын сөп биир да, атын-атын да саңа чаастарыгар киирэр тыллар: иит (киҺини-сүөҺүнү) уонна иит (сааны) – иккиэн туохтуурдар, уол (уол оҕо) уонна уол (быҺаҕас түс) – бастакыта аат тыл, иккиҺэ туохтуур. Биир саңа чааҺыгар киирэр омонимнары сорохтор лексическэй, оттон атын-атын саңа чаастарыгар киирээччилэри морфологическай омонимнар диэн ааттыыллар. (Будаков 39–40)
Саха тылыгар биир тыл уларыйбакка эрэ атын-атын саңа чаастарын суолталарыгар туттулуута баар: тыын (Тыыным кылгыыр – аат тыл; Дириңник тыын – туохтуур), тоң (Тымныыга тоң – туохтуур; тоң ас – даҕааҺын), алҕас (АлҕаҺы оңор – аат тыл; Алҕас тыл – даҕааҺын; Алҕас эт – сыҺыат). Биир тыл маннык атын-атын саңа чаастарын суолталарыгар туттуллуута тус-туҺунан тыл курдук көрүллэр, онон лексико–грамматическай омонимнар (атыннык, конверсия омонимнар) үөскүүллэр (будаков 40).
Дьиңнээх омонимнартан ураты үгүстэр өссө омоформалар, омографтар, омофоннар диэннэри араараллар.
Омоформалар диэн тыллар, олохторунан буолбакка, хайа эмэ биир түптэринэн сөп түбэсиҺиилэрэ ааттанар. Холобур: көмүс (аат тыл төрүт падеҺа) уонна көмүс (көм туохтуур холбуу туҺаайыыта), өрүскэ (өрүс диэн аат тыл сыҺыарыы падеҺа) уонна өрүскэ (даҕааҺын), суоллар (аат тыл элбэх ахсаана) уонна суоллар (суолун туохтуур билиңңи кэмин биир ахсааңңа 3-с сирэйин түбэ) уо.д.а.
Омографтар — атын-атыннык этиллэр эрээри биирдик суруллар, а.э. суруллууларынан сөп түбэсиҺэр, тыллар: айыы (тугу эмэ айан оңоруу) уонна айыы (мурун й дорҕоонунан саңарыллар: үгэҺи, сиэри кэҺии), хайыы (тугу эм, холобур, тымныыттан харыстаан тугунан эмэ тулалааҺын), уонна (ситим тыл, бастакы сүҺүөҕэр охсуулаах).
Voxtel
VOXTEL — Кытай телефоннай корпорацията, Азияҕа бөдөҥүнэн иккис миэстэҕэ турар.
Омонимия
Омофоннар – тус-туҺунаннык суруллар гынан баран биирдик этиллэр тыллар. Холобур: бас (театральнай термин, баас диэн саңарыллар) уонна баас (туох эмэ бааҺа). Омофоннар, дьигинэн, дьиңнээх омонимнар бэлиэлэрэ бэлиэлээхтэр (этиллиилэрэ биир). Суруллуулара тус-туҺунана орфографияттан тутулуктаах. Онон тыл лексическэй тиҺилин иҺинэн көрөр буоллаха омофоннары дьиңнээх омонимнартан араарар табыллыбат.
Омонимнар үөскүүллэригэр тус-туҺунан тыллар этиллиилэрин сөп түбэсиҺиитэ икки сүрүн төрүттээх:
Атын-атын тыллар этиллиилэрин түбэспиччэ сөп түбэҺиититтэн ураты омонимнар биир тыл тус-туҺунан суолталарын ыккардынааҕы ситимнэрэ умнуллуутуттан эмиэ үөскүүллэр. Холобур, сахаҕа атах оньуутугар туттуллар туос диэн тылы (уон икки туоска кылыйыы) билигин ким даҕаны хатың туоҺун кытта ситимнээн өйдөөбөтө буолуо. Оттон атах ооньуутун олуга бастаан ааттанарыгар хатың туоҺуттан ааттаммыта улахан мунааҕа суох: былыр атах ооньуутугар хатың туоҺун бэлиэ оңостоллоро эбитэ буолуо. Ол гынан баран билигин ол умнуллубут. Онон бу икки тылы омонимнар курдук көрөр табыгастаах: атах ооньуутугар туос диэн тыл, хатың туоҺун өйдөбүлүн кытта ситимин сүтэрэн, аңардас атах ооньуутун олугун эрэ курдук өйдөнөр буолбут.
Омонимнар тылдьыттарга ордук толору көстөллөр.
Кырдьаҕастар күннэрэ
Аан дойду кырдьаҕастарын күнэ (Международный день пожилых людей, International Day of Older Persons, исп. Día Internacional de las Personas de Edad фр. Journée internationale pour les personnes âgées) — алтынньы 1 күнүгэр 2001 сылтан ыла бэлиэтэнэр. ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 45-с сиэссийэтигэр быһаарыныы ылыныллыбыт. (№ A/RES/45/106 Резолюция).
Бу резолюцияҕа аан дойду олохтоохторо кырдьан иһэллэрэ билиниллэр уонна кырдьаҕас дьон сайдыыга улахан кылааттарын киллэрэр кыахтара этиллэр.
Тэбиэн
альт=Тэбиэн|мини|Тэбиэн
Тэбиэн диэн кумах куйаар уонна дала кыыла. Тэбиэннэр (Camelidae) биистэрин уустарыгар киирэр. Арҕаа уонна Орто Азия кумахтаах сирдэригэр үөскээбиттэр.
Тэбиэн икки көрүҥнээх:
Тэбиэн 40-50 сыл олорор. Саастаах атыыр үрдүгэ 1.85 м (арҕаҕыныын 2.15 м). Кылгас дистанцияҕа 65 км/ч түргэннээх сүүрүөн сөп, уhун дистанцияҕа - 40 км/ч. Тэбиэн 5000 сыллааҕыта иитиллибитэ. Аҕыйах хаҥыл тэбиэн Гоби кумах куйаарыгар (Монголия уонна Кытай) хаалбыт. Соҕуруу Америка ламалара, альпакалара, гуанаколара уонна викуньялара эмиэ тэбиэннэр биистэрин уустарыгар киирэллэр.
Нагорнай
Нагорнай бөһүөлэк. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 100 км. соҕуруу диэкки турар. Тимир суол станцията.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 91 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Тоҕойдуур
Тоҕойдуур - өрүс, үрэх киэҥник эргийэн кэлэн сүнньэ чугасаһар сиригэр курдары, быһа барар суол, ыллык.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
1513
1513 сыл.
Силээннээх (өрүс)
Тардыытыгар 537 км² уопсай иэннэх 3500 күөл, 109 км² уопсай иэннээх 48 тарыҥ баар.
Төрдүгэр уу ороскуота сөкүүндэҕэ 180 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас салаалара: Томмот (98 км.), Чубукулаах (89 км.), Тирэхтээх (87 км.). Уҥа салаалара: Чамет (99 км.), Бөрөлөөх (154 км.), Буор Үрэх (116 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1996 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XXVI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1996 сыллаахха АХШ Атланта куоратыгар буолан ааспыттара.
Астана
Астана (2019–2022 — Нур–Султан; 1998–2019 — Астана) — Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин киин куората. мини|Нур-Султан Икки тыһыынча уон алта сыл ыам ыйын бастакы күнүгэр дылы ыытыллыбыт бэрэбиэркэннэн бу дойдуга аҕыс сүүс аҕыс уон суус уон биир киһи олорор диэн биллэр. Бу Казахстаҥҥа Алматы уонна Шымкент диэн куораттар дьонун ахсаанын кэнниттэн үһүс миэстэ буолар. От ыйын төрдүс күнүгэр Астана куоракка мөллүйүөннэй киһи төрөөбүт. Астана Казахстан хоту өттүгэр Акмолинскай сиригэр баар.
Физика-географическай характеристиката
Куорат болуоссата – сэттэ сүүс сүүрбэ икки кыбыдыраатынай килэмиэтир буолар. Куорат хонуу куйаар сиригэр турара биллэр. Астана Ищим өрүс кытыытыгар турар. Куорат уҥа уонна хаҥас биэрэктэр диэн икки чааска араараллар. Куораттан сүүрбэччэ-отучча килэмиэтирэ эмтээх, туустаах күөлллэр бааллар.
Климат
Куорат муораттан ыраах кураанах сир климаттах. Сайыннара итии уонна кураанах буолар, кыһыннара табараан тымныы уонна уһун буолар. Сыллааҕы орто температурата нультан үөһээ үс кыраадыс көрдөрөр буолар. Биир сыл иһигэр сеҥүүлэрэ үс сүүс миллиметр туһэр.
Нэһилиэнньэ
Куорат нэһилиэнньэ ахсаана КазСтат көрдөрүүлэринэн ыам ыйын бастакы күнүгэр икки тыһынча уон алтыс сылга аҕыс сүүс аҕыс уон тыһыынча суус уон биир киһи олорор диэн биллэр. Ол ураты тохсунньу ыйын муус устар ыйга дылы киһи олорор ахсаана кыра быһыылана сылдьыбыт чуолаан биир сүүс уон икки киһиннэн көҕүрээбитэ биллэр. Казахстан президенэ ахсынньы ыйыгар икки тыһынча уон алтыс сылыгар биллэрии биэрбитэ, икки тыһынча биэс уон сылга Астана нэһилиэннитэ үс мөллүйүөн буоло дии саныыр, уол аата уон икки быраһыан нэһиллиэнньэҕэ эбиллэр. Икки тыһынча уон тохсус сыллаҕы нэһилиэнньэ ахсаан быһыытынан отут биэс быраһыан Астана куорат төрүттээх киьи ааҕыллыбыта биллэр. Куорат сүрүн нэһилиэнньэтэ Казахстан атын дойдуттан сылдьар буолаллар, онон уон тоҕус быраһыан Аммолинскай уобалаһыттан сылдьаллар, сэттэ быраһыан Казахстан соҕуруу уобалаһа буолар, алта быраһыан Карагандинскай уонна Костанайскай уобаластан төрүттэхтэр. Дьиэ кэргэн буолар орто саастара эр киьи сүүрбэ сэттэ буолар, дьахтар киэнэ сүүрбэ биэс. Нэһилиэнньэ ахсаан үүнүүтэ уон сыл иһигэр тыһынча тоҕус уон тоҕус сылтан икки тыһынча тохсус сылга дьэри аҕыс уон алта быраһыан үрдээбитэ дьиэн биллэр. Биир сыл иһигэр тыһыынча киһи иһинэн уон биир дьиэ кэргэн буолаллара биллэр, үс арахсыыга биэрэр. Биир тыһынча киһи иһигэр Астана куорат олохтоохторугар үс сүүс тоҕус уон биэс киһи Сарыарка диэн оройуоҥҥа олороллор, сүүс уон биэс Есиль оройуонугар хаалбыт түөт сүүс тоҕус уон киьи Алматы оройуонугар олорор. Алматы куоракка араас омук баар: казахтар, нууччалар, азербайджаннар, украинецтар, татаардар, еврейдар, белорустар, грузиннар, молдаваннар, таджиктар, узбектар, ул ураты өссө араас омуга баар.
Казахстан предидэнин ыйааҕынан 1998 сыл ыам ыйын 6 күнүгэр Акмола куораты Астана диэн аат биэрбиттэрэ.
Хойутуу киин куорат күнүн от ыйыгар алтыс күнүгэр кеһербүттэрэ, ол диэтэххэ Казахстан Верховнай Совета уураҕын ылыммыттара киин куорат күнүн көһүрэргэ. ЮНЕСКО быһаарытынан тыһынча тоҕус сүүс тоҕус уон сылга Астана куорат “Аан дойду куората” аатын ылбыта.
Экономика
Куорат экономикатын төрүттэрэ буолар эргиэн, транспорт, сибээс уонна тутуу. Казахстан валовой бородуукта эргиэн экономика сектора Астана атын уобалатартан уонна куораттартан иккис миэстэҕэ турар Алматы кэннититтэн. Ааспыт биэс сыл иһигэр куорат дьиэ тутааһыныер бастаан иһэр. Ол ураты Астана куорат метаалл оҥоһуктарынан, бетон оҥоһуктарынан бастаан иһэр.
Култуура
Азата Боярлина бырайыегынан от ыйын алтыс күнүгэр икки тыһынча сылга куоракка фонтан “Олох маһа” тутуллубута. Бэйэтэ тутуу символическай майгылаах, үйэ тухары олох эргийэрин көрдөрөр. Болуоссат арыйыыта Президент алта уон сааһын туоолутугар аналлабытара.
Устуоруйата
Куорат олус барыстаах минтэҕэ турара биллэр, былыр истиэп олохтоохторо быһалыы уонна куттала суох барар суолларыгар турар. Археологтар бу тула боруонга, тимир, орто үйэлэр саҕанааҕы маллары-саллары, иһиттэри-хомуостары уонна дбон туттар малларын булбуттара, булаллар уонна билигин да көхтөөхтүк көрдүүллэр. Бу булбут матырыйаалларын ккөмөтүнэн норуот, дойду остуоруйатын, тугун дьарыктаммыттарын билэллэр уонна мусуойнай, үөрэх, үлэ халлаһыннарыгар сүрүннээн тутталлар.
Юсуф Акчурин
Юсуф Хасанович Акчурин (Юсуф Акчура, Yosıf Aqçura, Yosıf Xәsәn uğlı Aqçura; Йосыф Акчура, Йосыф Хәсән улы Акчурин) (Ульяновск куоракка, 1876 сыл ахсынньы 2 күнэ – 1935 c. Кулун тутар 11 күнэ Истанбул куорат) – татаар суруйааччыта, суруналыыс, историк, политическай үлэһит, түркчүлүк (пантюркизм) идеолога.
Ульяновск (уруккута Симбирск) куоракка, баай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата – Хасан Бей, суконнай фабрика тойоно, ийэтэ - Камар Бану Биби Ханым. 2 сааһыгар, аҕата өлбүтүгэр, ийэтэ уолун кытта Истанбул куоракка көһөн барбыта. Оскуоланы Истанбулга бүтэрэр. 1895 сыллаахха Harbiye mektebi диэн военнай училищега үөрэнэ киирбитэ. Училещины бүтэрэн баран, офицердары бэлэмниир курстарга үөрэнэ киирэр. Ол эрээри, султан Абдул-Гамид II-с утары заговор тэрийбитин иһин, 83 киһини кытта ссылкаҕа Триполитанияҕа үүрүллэр. 1899 сыллаахха ссылкаттан Францияҕа күрүүр.
Парижка сыллар
Парижка Политехническай наука оскуолатыгар үөрэнэр. Бу сылдьан, пантюркизм идеятыгар кэлэр. Улахан оруолу оонньообута буолуо доҕоро Шерафэттин Маҕмуми – младотюрк, турецкай эмигрант. Үөрэҕин "Osmanlı Devleti Kurumlarının tarihi Üstüne Bir Deneme" диэн дипломнай үлэтинэн бүтэрэр.
Казань куоракка сыллар
1903 с. Россияҕа төннөр, Казань'ҥа олорор. "Мухаммадия" диэн медресе'ҕа историяны, географияны уонна литератураны үөрэтэр, Казан мухбире (Казанский вестник) хаһыат редакторынан үлэлиир, Иттифак аль – Муслимин  либерально-демократическая партия тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ буолар. 1904 с. саамай биллиилээх үлэтин суруйар – "Политика үс көрүҥэ" (тур. Üç Tarzı Siyaset), онтукайа египет Тюрк диэн сурунаалыгар бэчээттэнэр.
Турцияҕа олоҕо
Турцияҕа буолбут младотюроктар революцияларын кэнниттэн, 1908 с. төттөрү Истанбулга төннөр. Истанбуллааҕы государственнай академияҕа историяны үөрэтэр, Türk yurdu (Түүр дьиэтэ) сурунаалы таһаарар. Кини ыстатыйалара татаар "Вакыт" хаһыатыгар уонна "Шура" сурунаалга тахсаллар. Россияҕа олорор түүр омуктары көмүскүүр үлэтин саҕалыыр. Европаны кэрийэ сылдьан лекциялары ааҕар. Бу сылдьан, 1919 с. хаайыыга түбэһэр, ол эрээри 1920 с. Турцияҕа этэҥҥэ төннөн кэлэр. 1920-с с. Мустафа Кемаль кэмигэр, культуура уонна политика сүбэлээччитэ буолар. 1931 с. Юсуф Акчурин салалтатынан Турецкай историческай обществоны тэрийэр. 1933 с. реформа кэнниттэн университетка политическай история туһунан лекциялары ааҕар, университет профессорынан үлэлиир. Турецкай меджлис (парламент) депутатынан талыллар. 1935 сыллаахха кулун тутар 11 күнүгэр Карс к. Сүрэҕэ тохтоон өлөр. Эдирнекапы кладбищега (Истанбул к., Турция) көмүллэн сытар.
Сивцева-Мигалкина Сардаана
200px|thumb|right|Сивцева-Мигалкина Сардаана Сардаана Яковлевна Сивцева-Мигалкина (1965) — Биллэр теле-суруналыыс, суруйааччы. Кэпсээн суруйар псевдонима Даана Сард.
Сардаана Мигалкина 1965 сыллаахха Уус-Алдан улууһун Бороҕонугар төрөөбүтэ.
Идэтэ
Оскуола кэнниттэн Владивосток куоракка Дальнай Восток государственнай университетын журналистикаҕа факультетын бүтэрбитэ.
"Саха" национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр компаниятын телевидениетыгар "Сардаана" диэн субуота аайы отучча мүнүүтэ көстөр авторскай биэриилээх. Онно интириэһинэй дьарыктаах, дьылҕалаах, санаалаах-оноолоох диэбит дьоннорун көрдөрөр. Биэриитин геройдарын түмэн 2002 сыллаахха Москваҕа "Жизнь прекрасна" диэн кинигэ таһаартарбыта. Бу кинигэҕэ "Хотугу Форум" Анкоридж куоракка (АХШ) баар офиһын Саха сириттэн бэрэстэбиитэлэ Анастасия Божедонова, "Далбар Хотун" сурунаал редактора Аита Шапошникова, артыыскалар Аиза Решетникова уонна Зоя Багынанова, суруналыыс, ырыаһыт Яна Угарова уо.д.а. киирбиттэр.
Үлэтин таһынан икки сыл курдук "Молодежь Якутии" хаһыакка "Сардаана" диэн бэйэтэ анал рубрикалаах этэ. 2006 сыл түмүгэр "Силис" диэн нууччалыы тахсар чааһынай сурунаалга кылаабынай редактор буолбута. Бу сурунаал ис хоһооно – чөл олох, медицина, ыарахан түгэннэртэн кыайыылааҕынан тахсыбыт дьон, төрөөбүт сирдэрин, силистэрин умнубатах дьон уо. д. а.
Айымньылара
2006
Бастакы чааһыгар киирбит кэпсээннэр: Ааспыт ааспат амтана, 7—30 с. Хаһан да хойут буолбатах, 31—56 с. Иккис чааһыгар киирбит: Сүрэх таптыыр аналлаах, 5—47 с.
Сигэлэр
СахаИнфо.RU - "Жизнь прекрасна" кинигэ презентацията
Феллини Федерико
Феллини Федерико (1920 сыл тохсунньу 20 күнүгэр Римини сиригэр төрөөбүтэ, 1993 сыл алтынньы 31 күнүгэр Римҥа өлбүтэ) Италия киинэ оҥорооччута, режиссера. Феллини киинэлэрэ фантазияны уонна түүлү холбуур киинэлэр буолаллар.
Джульетта Масина диэн актрисаны кэргэн ылбыта. 1943 сыллаахтан 1992 сыллаахха өлүөн дылы бииргэ олорбуттара. Биир уолламмыттара 1945 сыллаахха, ол гынан баран икки нэдиэлэнэн ол уол өлбүт. Ол кэнниттэн оҕоломмотохтор. Масина Феллини элбэх киинэлэригэр уһуллубута. Феллини наар үлэлиир актердара Марсело Мастройанни, Альберто Сорди уонна Анита Экберг этилэр.
Киинэ оҥоруу устунан араадьыйа шоулар сценарийдарын суруйар этэ уонна комедия сценкаларын - биллэр актердарга - Алдо Фабрици игин курдук актердарга. Хас даҕаны уруһуйу уруһуйдаабыта (үксүгэр харандааһынан кумааҕыга), шарж быһыытынан. Онно ситиһиитэ диэн киинэлэр афишаларын уруһуйдуура табыллар эбит.
1944 сэрии бүппүтүн кэннэ уруһуйдарын атыылаабыта. Маҕаһыынын аата английскайдыы "The Funny Face Shop" диэн этэ уонна онно Феллини, Де Сета, Камерини, Скарпелли, Майорана, Гуаста диэн уруһуйдьуттар айамнньылара бааллара, бары Италия киинэтин индустриятыгар үлэлиир дьон.
1987 BAFTA Академиятын бириэмийэтин, онтон 1993 сыллаахха Америка киинэтин академиятын бириэмийэтин ылыбыта.
Кюри Мария
Мария Саломеа Кюри (Склодовская) (Marie Curie, Maria Salomea Skłodowska-Curie) (1867, сэтинньи 7, Варшава - 1934, от ыйын 4, Салланш таһа, Франция) — Польшаттан төрүттээх Франция физига, химига. Сорбоннаҕа үөрэммитэ (1891 сылтан). Радиоактивноһы А. Беккерель урааҥҥа арыйбытын кэннэ торийга булбута. 1895 с. физик Пьер Кюрига кэргэн тахсыбыта. Иккиэн бииргэ полонийы уонна раадийы арыйбыттара, альфа-, бета- уонна гамма-сардаҥалары арыйбыттара. Радиоактивноһы (Мария Кюри тиэрминэ) арыйыы иһин кэргэннии Кюрилар Беккерели кытта 1903 с. физикаҕа Нобель бириэмийэтин ылбыттара. 1911 с. Мария Кюри полонийы арыйбытын улнна ыраас раадийы ылбытын иһин 1911 с. аны химияҕа Нобель бириэмийэтин ылбыта.
Мария Кюри 1934 с. лейкемияттан өлбүтэ.
Дьахталлартан бастакынан бэйэтин өҥөтүн иһин Парижка Пантеоҥҥа көмүллүбүтэ.
Куһаҕан кыдьыктаныма
Куһаҕан кыдьыктаныма, содурдаама диэн сахалар таҥараларын үөрэҕин этиитэ.
Дьон өйө-санаата сайдыыта олус былыргы кэмнэртэн улахан кыыллар өйдөрүттэн-санааларыттан, бэйэ-бэйэҕэ сыһыаннарыттан салҕанан, тупсан, уһун үйэлэр тухары сыыйа киһитийэн испитэ киһи буолуу үөрэҕэ сайдыбытынан дакаастанар. Өй-санаа сайдыытыгар киһи буолуу өйдөбүлэ киириитэ киһини кыыллартан туспа араарбыта, өйө-санаата сайдыбытын, кыыллартан үрдүктүк турарын билиннэрбитэ.
Аан бастаан киһи буолууну ситиспит сахалар киһи бары быһыытын барытын киһи оҥорорун курдук оҥордоҕуна, киһи быһыылаах буоларын арыйбыттара. Эт-сиин баҕа санаатын туспа уратыларын сайыннарыы куһаҕан кыдьыктаныы диэн ааттанар уонна киһи быһыылаах буолууга киирсибэт.
Уруогун билбэтэҕинэ кэтэҕин тарбана үөрэнэн хаалбыт уол эппиэттии туран илиитинэн сапсына мээрик буолара оҕолорго күлүүнү эрэ үөскэтэр. Гомосексуалистар диэннэр эр киһи уонна дьахтар киһилии сыһыаннарын уларытан сиргэ-буорга тэпсэллэрэ таҥара үөрэҕэр уонна киһи быһыытыгар сөп түбэспэт.
Сахаларга киһи буолуу өйдөбүлэ олус былыргы кэмнэргэ үөскээбитэ киһини ким диэн ааттаан ыҥырарга иҥэн сылдьар. Саха киһитэ соҕотох киһини эрэ «Ким», «Кини», «Кимий?» диэн ааттаан ыҥырар. Атын бары кыыллар, көтөрдөр, араас маллар «Ол», «Бу», «Туох», «Тугуй?» диэн туспа, холбуу ааттанан ыҥырыллаллар.
Бу киһи диэн саха тыла киһи өйө-санаата саҥа сайдан кыыллартан, атыттартан бэйэтин саҥа араарынар буолбут кэмиттэн ыла үөскээбитин биллэрэр. Саха дьоно киһи буолууну олус былыргы кэмнэртэн баһылаабыттарын быһаарар киһи диэн тыл буолар, ол иһин олус улаханнык сыаналанар, харыстанар уонна хайаан да таба туттуллуохтаах.
Киһи буолуу диэн киһилии быһыыланыы, тугу барытын үчүгэй киһи оҥорорун курдук оҥоруу ааттанар. Туох эмэ быһыыны киһи оҥороруттан атыннык, уратытык оҥордоххо саҥаны арыйыы, айыы буолан тахсар. Киһи оҥорбот быһыытын оҥоруу айыыны оҥоруу буолар. Айыыны оҥоруу куһаҕана итиннэ саһан сылдьар.
Улаатан эрэр уол дьахтары боруобалаатаҕына, биллэҕинэ эр киһи буоларын билинэр. Уол оҕото дьахтары аан маҥнай боруобалааһына хаһан баҕарар саҥаны айыы, урут хаһан даҕаны оҥорботох быһыыта буолар. Аан маҥнай сатаабат, сыыһа-халты туттунар, ыгыллар, тиэтэйэр. Кини өйүгэр-санаатыгар бу быһыыта олус дириҥник иҥэн хаалар.
Саха дьонун оҕону үөрэтэр үөрэхтэрин уратытынан оҕо аан маҥнай оҥорбут быһыыта хаһан баҕарар олус дириҥник иҥэрин, ийэ кутун үөскэтэрин, хаһан да умнуллубатын быһаарара буолар. Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар аан маҥнай оҥорбут быһыыларын олус дириҥник өйдөөн, өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар иҥэринэн хаалар. Оҕону кэмэ кэлэн, сааһа ситэн истэҕинэ билиэхтээх дьыалаларын биллэрэн, үөрэтэн биэрэн истэххэ өйө-санаата туруктаахтык сайдарын ситиһиллэр.
Эр киһи, уол оҕото кыыс оҕону, ыал ийэтэ буолуохтаах киһини харыстыыр, көрөр-истэр өйгө-санааҕа иитиллэр. Уолаттары бэрээдэктээх, кыргыттары харыстыыр буолууга үөрэтии билигин хаалан сылдьар. Кэргэн ылыах буолан кыргыттары албынныыллара элбээтэ. Былыргы сахалар маннык быһыыны хайдах быһаараллара үөрэх буолар. Кыыһы албыннаабыт эр киһи «Саат куттарыыта» диэни төлүүрэ. Ол сыаната кыыс төһө баайдааҕыттан-маллааҕыттан тутулуктанан сороҕор олус үрдүк буолара.
Содурдаама диэн этии эмиэ тулуурдаах, өһөс буолууга ыҥырар. Киһи өһөс санаатын күүһүнэн этин-сиинин араас элбэх баҕатын тулуйан, кыанан, иһигэр туттуна сылдьара эрэ табыллар. Эр киһи уонна дьахтар сыһыаннарын киһи быһыылаахтык оҥоруу өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьонтон ирдэнэр.
Кыыс оҕо бэрээдэктээх, кэргэн тахсыан иннинэ атын эр киһини кытта сылдьыһа илик буоллаҕына эрэ, ыраас хааннаах, төрүт-уус ыалларга кэлэр көлүөнэлэрин төрөтөр кыахтаах диэн генетиктэр дакаастыы сылдьаллар. Бу этии оруннааҕын былыргылар үөрэхтэрэ эмиэ этэр. Былыргы кэмҥэ утумнааһын диэн үөрэҕи туһанар эрдэхтэринэ кыыс оҕо эргэ тахсарыгар атын эр киһилиин сылдьыспатаҕын кытаанахтык ирдиир этилэр.
Кыыс оҕо эр киһилиин аан маҥнайгы сылдьыһыыта сааһын-үйэтин тухары умнуллубат саҥаны оҥоруута, айыыта буолан өйүгэр-санаатыгар уурулларын дьахталлар бары билэллэр. Бу хаһан даҕаны умнуллубат өйдөбүллэр. Саҥаны айыы уратыта өйгө-санааҕа сүппэт, умнуллубат бэлиэлэри хаалларар. «Кыыһынан ыал буолуу – үрдүк дьол» диэн ыстатыйатыгар Сардаана Багынанова ол бастакы дьоллоох түүнүн хаһан да умнубатын биллэрэр. (1,31).
Билигин төрүт-уус диэн ааттанар аймахтар былыр-былыргыттан үлэһит, үчүгэй төрүттээх дьон үөрэҕи, сайдыыны, үлэни-хамнаһы ситиһэллэрэ түргэнэ дакаастаммытын кэннэ, утумнааһын диэн ыраас хааннаах кэлэр көлүөнэлээх буолуу олоххо киирэн истэҕинэ кэргэн тахсар кыыс оҕолор ыраас кыыстарынан буолаллара ирдэнэр кэмэ кэлэн иһэр.
Сааһырыар диэри кэргэн тахсыбатах кыыс оҕо уһуннук кыыһынан сылдьара кырдьык да кыаллыбат буолуон сөп. “Кытыйанан, хамыйаҕынан кырбаһар” диэн этии сааһыран истэҕинэ дьахтар өйө-санаата уларыйыытын быһаарар. Эт-сиин баҕата эмиэ күүстээх. Баҕата хамматах дьахтар сыыһа-халты хамсанара элбээһинин бу этии биллэрэр. Бу боппуруоһу былыргы сахалар кыыс оҕону сааһын ситэрин кытта кэргэн биэриинэн холкутук, элбэх эрэйэ суох быһаараллар этэ.
Кыыс оҕо эдэригэр, этэ-сиинэ ситэригэр оҕолонор дьоҕура ордук күүстээх, кыаҕа улахан, доруобай оҕону төрөтөр кыахтаах. Эдэриттэн оҕоломмут дьахтар элбэх оҕолонор кыаҕа улаатар. Оҕолонуу диэн дьахтар бары баҕатын барытын ханнарар айылҕа биэриитэ, анала буолар.
Аныгы үйэҕэ кэргэн буолуохтаах дьон аан маҥнай боруобалаһан нэмнэрин билсиһэн баран холбоһор буолуулара тэнийэн эрэр. Боруобалаһыы уолга, эр киһиэхэ булчут, булуу-талыы өйүн-санаатын уһугуннаран бииртэн-биир, атынтан-атын кыыһы боруобалаан иһиини саҕалыыр, сайыннарар. Билигин уолаттар оннук өйгө-санааҕа иитиллэн сылдьаллар.
Боруобалаһыы салҕанан, сайдан барыытыттан ордук дьахталлар эрэйдэрэ эбиллэр, араас ыарыыларга ылларыахтарын сөп. Оҕолонон хаалыылара элбэх үлэни-хамнаһы, көрүүнү-истиини эрэйэриттэн дьахталлар оҕолорун түһэттэрэллэрэ элбээһинэ доруобуйаларыгар ордук улахан содуллаах.
Боруобалаһыы сайдыыта эр дьону босхо, көҥүллэринэн ыытан, баҕа санааларыгар ордук сөп түбэһэр. Онтон уопсай түмүгү холбоон ааҕан таһаардахха дьахталлар улаханнык ночоотураллар. Дьон бары уруһуйдаммыт хартыына курдук буолбаттарыттан боруобалаһан-боруобалаһан биир эмэ дьахтар табыллар буоллаҕына, атыттар бары аҥардас хаалар дьылҕаланаллар. Ол омук олоҕор ордук улахан куһаҕаны аҕалар.
Киһи өйө-санаата сайдыыта маннык уратылардааҕын сахалар былыр-былыргыттан билэн олохторугар туһана сылдьыбыттар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ «Куһаҕан кыдьыктаныма, содурдаама» диэн үөрэтэр. (2,63).
Туһаныллыбыт литература
1. «Кыым» хаһыат. Сэтинньи 15 күнэ 2007 с.
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Толоон
Толоон — биллэр-көстөр гына муус да ууллан, уу да суурайан алдьаппатах тайҕа ортотунааҕы кэтит, уһун субурҕа, хочоҕо маарынныыр, үрдүк сыыра суох дэхси хонуу. Омук тылларыгар майгынныыр: тала (был. түүр.) — хонуу куйаар; долон (тадж.); далан (перс.) — хайаны уҥуордуур суол.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Valley
Уу
right|350px|thumb|Уу үс туруга: убаҕас, кытаанах ([[муус) уонна гаас (былыт).]]
Уу диэн хидроген оксида; дьэҥкир, өҥө уонна сыта суох убаҕас субстанция. Формулата: H2O. Уу бүтүн тыынар тыыннаахха баар. Киhи этэ 78% ууттан турар. Уу убаҕас таһынан кытаанах (муус) уонна гаас (уу паара) туруктаах. Уу Сир ньуурун 71% ылар. Сир уута 97% океаннарга уонна байҕалларга баар, 2.4% булуустарга уонна полярнай муустарга, 0.6% өрүстэргэ, күөллэргэ уонна бадарааннарга.
Кэм иннинээҕи сир
Кэм иннинээҕи сир (The Land Before Time), АХШ, Англия уонна Дьоппуон тэҥҥэ оҥорбут мультига, 1988 сыллаах. Арассыыйаҕа 1998 сыллаахха биирдэ кэлбитэ, Саха Сиригэр 1999 сыллаахха биирдэ. VHS нөҥүө Саха Сиригэр тарҕаммыта.
Сүжет
о пмрпиотьлтроп рррпппп
Персонажтар
уонна да атыттан, уопсайа 87 герой баар
Ром
Ром диэн арыгы көрүҥүн аата. Сахарнай тростниктан оҥоһуллубут спирттан оҥоһуллар. Сүнньүнэн Карибскай муораҕа баар дойдуларга оҥоһуллар. Ол гынан баран атын дойдуларга - ол курдук Австралияҕа эбэтэр Фиджига оҥоһуллар.
1992 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XXV Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1992 сыллаахха Испания Барселона куоратыгар буолан ааспыттара.
Анаапа
Анаапа — Краснодарскай кыраайга баар Арассыыйа биир улахан куруорда.
1512
1512 сыл.
Туох буолбута
Сэтинньи — Нуучча уонна Литва ыккардыларыгар 1512-1522 сыллардааҕы сэрии саҕаламмыт.
Иккис Камчатка экспедицията (1733 - 1743)
300px|thumb|right|Иккис Камчатка экспедициятын түмүк каартата Улуу Хотугу экспедиция эбэтэр Камчатка Иккис экспедицията (1733—1743) — XVIII үйэ иккис чиэппэригэр Сибиири уонна Уһук Илини чинчийэр хас да тус туһунан экспедициялар холбоһуктаах ааттара.
Сэттэ этэрээт 1733—1743 сылларга сылдьыбыттара.
Литэрэтиирэҕэ «Сибиир-Чуумпу байҕал экспедицията», «Сибиир экспедицията» диэн ааттарынан эмиэ биллэр.
Terra Nova
Терра Нова (Terra Nova, биллибэт сир) диэн АХШ телевидениетыгар көстөр сериал (2011).
Окказионализм
Окказионализм — ааптар неологизыма.
Серебряный Бор
400px|thumb|right|Серебряный Бор куйаартан көстүүтэ Серебряный Бор бөһүөлэк. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 6 км. илин диэкки турар. Нүөрүҥгүрү ГРЭС баар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4915 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
PayPal
PayPal (Пэйпэл эбэтэр Төлүүргэр көмөлөһүөм), АХШттан төрүттээх вебсайт. Харчыны электроннай почтаҕа ыытар кыаҕы биэрэр, ону баан счетыгар таһаарар. Тутан олорор хампаанньата - Ebay.
Тоҥ сир
Тоҥ сир - булууһурбут, ирбэт тоҥноох сир.
1988 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XXIV Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1988 сыллаахха Корея Сеул куоратыгар буолан ааспыттара.
Ойуун эттэниитэ
Эттэнии — ойуун буолар дьылҕаламмыт дьон ааһар анал туомнара.
Былыргы саха итэҕэлинэн, күүстээх ойуун хайаан да эттэнии сиэрин-туомун ааһар. Бу кэмҥэ кини дьиэҕэ буолбакка, ыраах сиргэ хонууга саҥа хастаммыт туос тэллэхтэнэн сытыахтаах (ити сайын). Онно түбэһиэх дьон сылдьара көҥүллэммэт. Кинини көрө-харайа аймахтарыттан оноолооххо орооспотох уол оҕо, эбэтэр эр киһини билбэтэх кыыс оҕо сылдьыһыахтаах. Түөрт-биэс күнү быһа ойуун айаҕыттан үрүҥ күүгэн алла, бары сүһүөхтэриттэн хаан оҕуолуу, этэ барыта күөх баламах буолан өйө суох сытар. Саҥарар кыаҕа суох, бэрт эрэйинэн тыынар эрэ. Кэпсииллэринэн, аллараа дойдуга ойуун этин уҥуоҕуттан туспа сулуйан ыллаллар уонна араас суоллар, аартыктар тоҕойдоругар иччилэр, үөрдэр сииллэригэр анаан быраҕаттыыллар.
Ол эттэнии кэмигэр сорох дьон аймахтара бары кэриэтэ өлөллөр. Сорохторо ону маннык быһаараллар: бу киһи ойуун буолумаары утарылаһарын иһин кинилэри былыргы ойуун иччилэрэ сиэтэлииллэр. Улуу ойуун буолар аналламмыт киһи хас биирдии уҥуоҕун иһин биирдии хаан аймаҕынан төлүүр диэн эмиэ баар. Ол курдук, аҕыс мүһэ уҥуоҕун иһин аҕыс, чөмчөкөтүн иһин биир, уопсайа тоҕус киһи өлөр.
Саҥа ойуун буолар киһи хайаан да уһуйууну ааһыахтаах. Сорох дьон ону кырдьаҕас ойуун саҥа ойуун буолар биир идэлээҕин үөрэтэрин курдук саныыллар. Дьиҥинэн оннук буолбатах. Уһуйуу диэни судургутук саҥа ойууну үөрүйэх ойуун төрүт иччилэрин кытта билиһиннэриитэ диэххэ сөп.
Туһаныллыбыт литератуура
Туерт харахтаах ыт.
Сутэн эрэр нэс диэн тыл баар.Олох соторутаа5ыта :"Туох айылаах нэhирэн хаалла5ай, сытар мээрик буолла ",эбэтэр "нэс ыарыы буулаата" дииллэрэ.Ессе "нэс туерт утугэн" диэн ейдебул баара. Ити тылга маарынныыр ейдебул былыргы Иран мифологиятыгар Насу (авест."труп") диэн елуу-сутуу демона баар этэ.Кинини елуккэ ыhар куех истээх сахсыр5а быhыытынан ейдууллэрэ.Насуну утары туhалаах дьайыынан "4 харахтаах ыт КЁРУУТЭ" этэ. Бу ейдебул хайдах эрэ ойуун былаайа5ынан дугдуруйарын ("утэйэрин")санатар буолбаат. Басилов В. Н.(" Избранники духов" политиздат.1984г.) Худяков улэтигэр сигэнэн бу курдук суруйбута: " У якутов дух, воплощенный в колотушке, представлялся в виде волка На рукоятке условно вырезалась волчья голова." Ол ойууттар былаайахтарын уhук етте былыр ыт тебете диэн ейденер буолуон эмиэ сеп.Санаан кер: бере да уурэн эрдэ5э, ол эрээри саха5а " ыт уурэрэ( утэйэрэ)" ордук чугас, ейденер. "Кэлэрэ эбит буоллар- субу дойду 4 харахтаах хара ытын сырайыттан тэбиннэрэн туран кирдиргэччи кирдэриэх этим." (Кулун кул.700 столб.) " 4 харахтаах ыт" ейдебул туох туhуттан уескээбитэй? "Символика культов и ритуалов народов зарубежной Азии"(наука.М.1980 г.-174-175 стр.) улэ5э Турция тыатын сирин олохтоохторугар хойукка диэри баар туомнар тустарынан аа5абыт: бастакытынан о5о сууhун "кулунэн а5ыыр" угэс баар эбит.( Саха5а уот иччитэ инникитин "бу бэйэбит о5обут сылдьар эбит" диэн билэрин туhугар дьиэ5э аан бастаан киирбит, уктэммит о5о сууhун "кулунэн а5ыыр" угэс баара.
Иккиhинэн, "Интерес представляет сохранившийся у турок старинный обряд охраны детей, зафиксированный в прошлом, например, и у узбеков. Очевидно этот обряд восходит к древнетюркскому тотемическому культу волка и состоит в следующем: с пойманного на охоте волка сдирают шкуру с морды зверя у пасти, ее высушивают и сохраняют, через эту волчью пасть и протаскивают новорожденного как только он появляется на свет". Историяттан биллэринэн, Осман империятын теруттээбит омуктар билинни киин Азия диэкиттэн 11 уйэ5э сы5арыйбыттара, кэлбиттэрэ.Онтон ол диэкки олорбут омуктарга зороастризм итэ5элин са5ана ыт ытык ейдебуллээ5э. Онон уеhээ суруллубут бастары сулуллубут бере оннугар бастары сулуллубут ыт тириитин туhаналлара эбитэ буолуохтаах. Уонна ол ейдебул идеята хойукка диэри умнуллубатах эбит. Этиллэр туом саха5а баар этэ дуо?. Ити туом теhе да кубулуйдар, баар эбит. "Кыыс кэрэ убаhаны тутан таhаараннын ханас диэки киллэрэн охторон уеhун тардан елерен тириитин хайыппакка сулэннин ханас диэкинэн эриэн ситиитэ тарданнын, тириитин таннары ыйааннын хатар ,,, (Кул. кул.6840 столб.)
1514
1514 сыл.
Торуос
Торуос (нууч. киир.); торос — устар көһөҥө муустар бэйэ-бэйэлэрин эбэтэр турар муустары кытта анньыһан, харталаһан тус-туһунан күөрэ-лаҥкы баран эбэтэр субурҕалаһан хам тоҥмуттара.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Омоформа
Омоформа — биир тыл иккки араас атын-атын суолталаах өйдөбүлгэ туттуллар. Холобур: баран иһэбин, уу иһэбин (иһэбин).
Метафора
Метафора, холуйуу, холооһун – тугу эмэ туохха эмэ холуйан этии, биир сүрүн поэтическай троп тылы, тустаах суолтатыгар буолбакка, атыны холуйууга «көһөрөн» туттуу; биир барамайы атын ханан эрэ маарынныырынан солбуйан, кубулдьутан, холуйан этии. Холуйуу норуот тылын дьүһүннүүр кырааскатыгар мэлдьи дэлэй. Күнү – көрөр диибит ( харахтаахха холуйан), этиҥи – этэр диибит (тыыннаахха холуйан), сүрэҕи – төлөннөөх диибит (умайарга холуйан). Итинник бытовой «дьиэ эргин» метафоралар хас саҥардах ахсын көстөллөр.
Норуот поэзиятыгар, холобур, таабырыҥҥа холуйуу формата бэрт хойуу. «Сир анныгар итии болгуо сытар үһү» диэн эһэни таабырынныыллар. Эһэ – итии болгуо икки маарыннаһаллара диэн иккиэн суостаахтар, кутталлаахтар эрэ. «Ийэтэ иҥэрсийэн хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт ( саа, буулдьа)» – бу эмиэ бэркэ мындырдаан, таабырын үгэһинэн, соруйан муннаран холуйуу.
Метафора айылҕаҕа, олоххо – туохха барытыгар маарыннаһар өрүттэри булан көрүүгэ төрүттэнэр. Кини икки суоллаах: судургу, боростуой метафора – биир этииттэн, биир холооһунтан оҥоһуллар (холобур, Эллэй «Таба» диэн ырыатыгар табаны «баай кыраай манньыага», «туундарам туллуга», «кыраһам көмүһэ» диэн холуйтуур); метафора иккис суола тэнийбит холуйуу диэн ааттанар. Холобур, В. Маяковскай «Хабарҕа хайдарынан» диэн сруйуутугар бэйэтин поэзиятын сэбилэммит сэрии күүһүгэр киэҥник тэнитэн холуур:
Сэрии парадын курдук
страницаларбын тэнитэн
Кэрийэн көрөбүн
строкаламмыт фронум кэккэтин.
снаряд буолан
эстэргэ,
Кыайан-хотон
албан аакка тиксэргэ.
сыыспат тэргэн буоланнар,
Сыалларын кыҥаан
кирийэн тураллар.
Ордук биһирэммит
сэрии сэбин
туһаайан,
Рифма
Сытыы сабылатын
өрө уунан
Ох тыл кавалериятын
Охсуһууга көтүтэн,
Кимэн-кэйэн,