cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ефимов Алексей Иннокентьевич
1912 сыллаахха төрөөбүт. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр 1941 сыл атырдьах ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Орловскай хайысхаҕа, Ленинградскай фроҥҥа сэриилэспит. «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээлинэн, Албан аат III ст. уордьанынан (30.05.1951) наҕараадаламмыт. 1945 сыл сэтинньитигэр бааһырыытынан саппааска таһаарыллыбыт.
1943 сыл ыам ыйын 20 суруйбут суругар п/п66557-Е, 1944 сыл кулун тутар 20 суруйбут суругар п/п 67636-К, 1945 сыл тохсунньу 15 суруйбут суругар п/п92580-II чаастар ыйылла сылдьаллар. Дойдутугар Чурапчыга төннүбүт.
Мигалкин Сергей Осипович
Сергей Осипович Мигалкин (17.09.1911 Бороҕон улууһа, I Лөгөй нэһилиэгэ, Тырыымда - 1988). РСФСР, САССР үтүөлээх бырааһа.
Олоҕун олуктара
1911 сыллаахха балаҕан ыйын 17 күнүгэр Бороҕон улууһун 1 Лөгөй нэһилиэгин Тырыымда диэн сиригэр күн сирин көрбүтэ. Аҕалаах ийэтэ, былыргы ыал сиэринэн, элбэх оҕолоохторо. 19 саастааҕар Дьокуускайга медицинскэй техникумҥа үөрэнэ киирбитэ. Техникумҥа балтараа сыл үөрэммитин кэннэ, кинини үөрэх кыһатын салалтата, 5 үчүгэй үөрэхтээх үөрэнээччилэр истэригэр киллэрэн, үрдүк үөрэххэ бэлэмниир кууруска ыыппыттара. Алта ый устата үчүгэйдик бэлэмнэнэн, киирии экзаменнары ситиһиилээхтик туттаран, Иркутскайдааҕы медицинскэй институкка үөрэнэ киирбитэ.
1942 сыллаахха салайар үлэҕэ талааннаах эдэр киһини улахан уустук үлэлээх Булуҥ оройуонун кылаабынай бырааһынан анаан ыыталлар. Оччотооҕуга Булуҥҥа балык булдугар үлэлии кэлбит (спецпереселенецтэр) элбэх ахсааннаах финнэр, литовецтар уонна дойдуларыттан көһөрүллэн кэлбит Чурапчы олохтоохторо ыарахан усулуобуйаҕа олороллоро, үлэлииллэрэ. Кинилэр ортолоругар сотору-сотору сыстыганнаах ис ыарыылара - дизентерия, ис тиибэ, сыпной тиф диэн олус кутталлаах ыарыылар тарҕаналлара. Сергей Осипович сытыы туруорсуутунан, партия райкомун тэрийиитинэн, Правительство көмөтүнэн ити кутталлаах ыарыылар суох оҥоһуллубуттара.
Сергей Осипович операционнай блок тэриммитэ уонна былааннаахтык￼ хирургическай сулууспаны атаҕар туруорбута. 3 сыл иһигэр 230 араас эпэрээссийэни оҥорбута. Маны тэҥэ, цинга ыарыыны, дьахталлар оҕолоноллоругар хааннара барыыларын эмтиирэ. Булуҥҥа үлэлии сылдьан, олоҕун аргыһын, акушерка идэлээх Саха сиригэр 1939 сылтан үлэлии кэлбит Екатерина Николаевна Петриченконы көрсүбүтэ. Сүрэхтэринэн сөбүлэһэн кэргэннии буолбуттара.
1945 сыллаахха Дьокуускайга кэлэн эмиэ хирурунан үлэлээбитэ, сыл буолан баран ЯФАШ-гар директорынан анаммыта.
Наҕараадалара
Сергей Осипович Мигалкин дьоллоох уһун олоҕу олорон, үлэлээн ааспыта￼. Тыһыынчанан дьон олоҕун өлөр өлүүттэн өрүһүйбүтэ, доруобуйа харыстабылын орто сүһүөх үлэһиттэрин бэлэмнээһиҥҥэ түбүктээх үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта. Киниэхэ РСФСР, САССР үтүөлээх быраастарын үрдүк ааттара иҥэриллибиттэрэ. Ленин орденынан, элбэх медалларынан наҕараадаламмыта. Ол эрэн саамай үрдүк наҕараада - дьон-сэргэ үтүө өйдөбүлэ, махтала буолар.
945
Толоон (Чакыр нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа)
Толоон — Чурапчы улууһун Чакыр нэһилиэгин киинэ.
Ыстыык
Ыстыык (ниэм. Stich - анньар охсуу, анньыы) - саа уоһугар кэтэрдиллэр анньар сэрии сэбэ. Саа оччоҕуна үҥүү курдук буолар, өстөөҕү ыстыыгынан анньан өлөрөллөр. thumb|Иннэ ыстыык, XIX үйэ.
История
Былыргы мушкет саалар иитиллэр бириэмэлэрэ биир мүнүүтэ курдук эбит, уонна ытар уһуна сүүс миэтирэ эрэ. Ону ол дистанцияны, аттаах өстөөх аҕыйах сөкүүндэ иһинэн туорур буолан, мушкетёрдарга көмөҕө пикинёрдар (пика - уһун үҥүү) бэриллибиттэр эбит. Кавалерия атаакалаатаҕына, мушкеттаах саллаат оннугар үҥүүлээх пикинёр турар, аттары уһуктарга аннаьар.
Кэминэн, ити туһата суох хоромньуну суох гынарга, байонет диэн сэби айбыттар. Байонеты, тимир төгүрүк тутаахтаах кынчаалы наада кэллэҕинэ саа уоһугар уган кэбиһэллэр эбит. Биллэн турар, угуллубут байонеттах санан сатаан ыппаккын, ол байонет сүрүн итэҕэһэбуолар эбит.
XVII-с үйэ бүтүүтүгэр, Европа дойдуларын армиялара саҥа ыстыыгы сэбилэниигэ ылбыттара. Ол ыстыык саа уоһугар кэтирдиллэн кэбиһэр эбит, тутааҕын оннугар баар көҥдөй трубканан. Россия армията саҥа ыстыыгы 1702 сылга ылыммыта.
Ыстыыктар көрүҥнэрэ
Биитин быһыытынан
Холбонуутунан
Иннэ ыстыык ордуктара - оҥоһуута дөбөҥ, ыйааһынан чэпчэки, киһи этигэр кыбыллан хаалбат. Итэҕэстэрэ - ыстыык эрэ курдук туттуллуон син, атын функцията суох, кэбирэх.
Харыстааһын икки өрүтэ
1. Көрөн-истэн харыстааһын.
2. Иитэн-үөрэтэн оҕо бэйэтэ харыстаныытын үөскэтии.
1. Оҕону кыһыл оҕо эрдэҕиттэн көтөҕөн, сытыаран эрэ аһатан, көрөн-истэн улаатыннарар ийэ, дьахтар, көрөн-истэн харыстааһыны урутаан, элбэхтик оҥорор уонна онно үөрэнэн хааларыттан оҕото улааппытын да кэннэ, көрө-истэ сатыырын кыайан бырахпат, куруук кыра оҕо курдук саныырын уларыппат. Ийэ оҕону кыра эрдэҕиттэн көрө-истэ, харыстыы үөрэниитэ оҕото улааппытын да кэннэ хаалан хаалбакка, куруук кыра оҕо курдук саныырыттан, улааппыт оҕотун өйүгэр-санаатыгар буортуну оҥорорун өйдөөн, улаатан истэҕинэ бэйэтин бэйэтэ салайынар кыаҕын улаатыннарара туһалаах буолуо этэ. Оҕо улаатан истэҕинэ иитии, үөрэтии хайысхата тосту уларыйан, оҕо кыаҕа эбиллэн истэҕинэ, бэйэтэ ону-маны оҥороро, харыстанара эмиэ элбээн иһэрин төрөппүт кэтээн, көннөрөн, салайан эрэ биэрэрэ ирдэниэ этэ.
Айылҕа айбытынан төрөппүттэр бука бары оҕолорун харыстыыр санаалаахтар диэни олус көнөтүк, аҥар эрэ өттүттэн көрөн сыаналыыбыт. Бу санаа биир эмэ оҕолоох буолууттан аһара баран күүһүрэн хаалара харыстааһын аҥар өттүгэр халыйан барарын улаатыннарар буолла. Оҕону харыстааһын көрүү-истии өттүгэр халыйан барыыта барыттан-бары харыстыы, көмүскэһэ, хос-хос, эбии таҥыннара, сытыара, сынньата сатыылларыгар, ол аата көрөн-истэн харыстыылларыгар тириэрдэр. Бу санаа төһө да үчүгэй курдугун иһин улаатан иһэр оҕону атаах буолууга тириэрдэр, өйүн-санаатын туруга, тулуура суох оҥорон төрөппүттэринээҕэр күүһэ-уоҕа аҕыйах, мөлтөх үлэһит киһи буолуутугар, олоххо оҥорор ситиһиитэ намтыырыгар тириэрдэр. Көрөн-истэн харыстааһын кэмнээх-кэрдиилээх буолара, оҕо улаатан өйө-санаата эбиллэн истэҕинэ уларыйара ордук. Аһара халыҥнык таҥыннаран харыстааһын аны оҕону тиритиннэрэн ыарыыга ылларыыга тириэрдиэн сөп. 2. Оҕо өйө-санаата сайдан иһэринэн туһанан бэйэтин этин-сиинин харыстыыр кыаҕын улаатыннаран биэрии, харыстанар кыаҕа улаатан иһэригэр тириэрдэр. Ол курдук олорор оҕо охтор эрэ кутталлаах буоллаҕына, үөһээ ыттар буолбут оҕо улаханнык сууллуон, дэҥнэниэн сөбүттэн харыстаныы эмиэ улаатан биэрэрин ирдиир.
Оҕо улаатан, бэйэтин толкуйдуур өйө-санаата киирэн истэҕинэ этин-сиинин харыстыырга үөрэнэрэ хайаан да эрэйиллэр. Эти-сиини харыстыырга ыарыы үөскээһинин туһата улахан. Ыарыы биллиитэ аһара барыыны тохтотор, харыстаныы наада буолбутун биллэрэр. Харыстаныы диэн киһи айылҕаттан бэриллибит олоҕун биир тутаах сыала буолар.
Оҕо тарбаҕын туохха эмэ дэҥнээн, хаан таҕыстаҕына “Аны оһоҕоһун тахсан хаалыа” диэн куттааһын, сэрэтии оҕону этин-сиинин кыра эрдэҕиттэн харыстыырга үөрэтэр күүһэ улахан.
Итииттэн харыстаныы диэн араас итии тэриллэртэн, ордук ууттан, күн уотуттан харыстаныы ааттанар. Оҕо тарбачыһан тугу барытын тардыалаан көрө сылдьар кэмэ улаатан истэҕинэ кэлэр. Оҕону итии тэриллэри тыытарыттан харыстаан кыра эрдэҕинэ тарбаҕын төбөтүн итиинэн хаарыттаран, кэһэтэн үөрэтии туһата олус улахан. Ол кэһэйиититтэн үөрэх ылынан оҕо ханнык да тэриллэри таарыйан көрөн, бэрэбиэркэлээн баран тыытарга соҕотохто үөрэнэр уонна уһуннук умнубат.
Тымныыттан харыстаныы диэн халыҥнык таҥнан биэрии буоларын бары билэбит уонна туһанабыт. Элбэхтик хамсанан биэрии тымныыны тулуйарга көмөтө улахан. Эдэр, кыанар, эрчимнээхтик хамсанар киһи чараас соҕус таҥастаах сылдьыан сөп. Урукку кэмҥэ тоҥо быһыытыйан эрэр оҕону «Ыл, сүүрэкэлии түһэн биэр» диэн этэллэрэ билигин хаалан сылдьар.
Эти-сиини харыстааһын диэн сайдан иһэр өй-санаа биир тутаах билиилэрэ буолуо этилэр. Манна халтарыйан дөлбү түһүмэ диэн үөрэх бастаан иһэрин тэҥэ, эрчиллиилээх буолуу эрэйиллэр.
Сэрэхтээх буолуу харыстаныы үөрэҕин төрүтэ буолар. «Таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн этии киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан тугу оҥороругар барытыгар сэрэхтээх буоларын ирдиир.
Эр киһи оҕо төһө эмэ улаатан бэйэтэ ону-маны оҥорор буолуоҕуттан ыла иитиигэ ылсыһарынан, кыттыһарынан оҕону иитэн-үөрэтэн сэрэхтээх буолуутун улаатыннаран, бэйэтин бэйэтэ харыстаныытын саҕалыыр. Оҕо өйө-санаата сайдан, билиитэ-көрүүтэ кэҥээн истэҕинэ бэйэтин харыстанар кыаҕа түргэнник эбиллэр. Кыра эрдэҕинэ харыстанар кыаҕа саһыы, куотуу эрэ эбит буоллаҕына, улаатан иһэн араас харыстанар ньымата, албаһа элбиир, күүһүрэр. Ол харыстанар ньымаларга, албастарга үөрэтэринэн эр киһи үөрэҕэ уол оҕолорго олус туһалаах. Эти-сиини туохха эмэ дэҥнээһин, ыарыы үөскээһинэ харыстаныы улаатан биэрэригэр түргэнник тириэрдэр.
Оҕону харыстааһын иккис өрүтүнэн өйүн-санаатын сайыннарыы, көрсүө, сэмэй, сыыһа-халты туттубат, сэрэхтээх буолууга, үлэҕэ-хамнаска үөрэтии, оҕо өйө-санаата аһара барарын көрөн хааччахтааһын, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго, тулуурдаах буолууга үөрэтии ааттанар. Ол аата киһи быһыытын аһара барыма, айыыны оҥорума, сыыһа-халты туттан эдэр олоххун алдьатыма, харыстаа диэн өйүн-санаатын үөрэтэн бэйэтэ харыстаныытын улаатыннарыы буолар. Бу үөрэх оҕо бэйэтэ өйүн-санаатын күүһүнэн, тулуурунан, кыаҕынан этин-сиинин харыстанарын үөрэтэн иҥэрии буоларынан туһата олус улахан.
Айылҕа айбытынан төрөппүттэр бука бары оҕолорун харыстыыр санаалаахтар. Бу санаа биир эмэ оҕолоох буолууттан аһара күүһүрэн хаалара харыстааһын аҥар өттүгэр баран хааларын үөскэтэн оҕону иитиигэ халыйыыны таһаарара куһаҕаҥҥа, оҕо атаахтык улаатыытыгар тириэрдэр. Оҕону харыстааһын аҥар өттүгэр барыыта барыттан-бары харыстыы, көмүскэһэ, эбии таҥыннара, сытыара, сынньата сатыылларыгар, ол аата көрөн-истэн харыстыылларыгар тириэрдэн кэбиһэр. Бу санаа төһө да үчүгэй курдугун иһин оҕону атаах буолууга, үлэни-хамнаһы кыайбат буолууга тириэрдэрэ улааппытын кэннэ уустуктары, өйө-санаата туруга суох буолуутун үөскэтиэн сөп.
Харыстааһын аҥар өттүгэр халыйыыта биһиги аныгы төрөппүттэрбит оҕолорун хайдах харыстыыры ситэ билбэттэриттэн оҕону харыстааһын бэйэтэ эмиэ икки өрүттээҕин табан туһамматтарыттан үөскүүр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ оҕо өйө-санаата сайдыыта эмиэ сөп түбэһэр. Сэбиэскэй былаас өйү-санааны токурутуутуттан төрөппүттэр оҕолорун көрөллөр-истэллэр, харыстыыллар диэн өйдөбүлү аҥардастыы биир өрүтүнэн өйдүү, ылына үөрэнэн хаалбыппыт. Оҕону аҥардастыы көрөн-истэн, минньигэстик аһатан, сылаастык таҥыннаран, сынньата сытыаран харыстыы сатыыбыт. Буруйу, куһаҕан быһыыны оҥорбут оҕобутун харыстыыр санаабытыттан көмүскэһэ сатаан, оҥорбут буруйун атыттарга түһэрэ сатыыбыт. Маннык харыстааһын, оҕо атаахтык иитиллэр буолуутугар тириэрдэрин сахалар үөрэхтэрэ быһаарар.
Элбэх остуоруйаларга олус элбэхтик үлэлиир, тоҥор-хатар көйгө кыыс улааттаҕына элбэх ситиһиилэри оҥорорун кэпсииллэр. Биир төрүппүтүнэн ааҕыллар Эллэй Боотур Омоҕой Баай икки кыыһыттан көйгө кыыһы талан, кэргэн ылан сахалары сайыннарбыта, элбэппитэ. Төрөппүттэр харыстааһын бу икки өрүттэрин аһара ыыппакка, бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын суох оҥорбокко, оҕо улаатан өйө-санаата сайдан иһиитигэр сөп түбэһиннэрэн туһаннахтарына туруктаах, ол аата туох барыта икки өрүттээҕин; үчүгэйдээҕин уонна куһаҕаннааҕын таба арааран туһанар өйдөөх-санаалаах кэлэр көлүөнэлэниэхтэрин сөп. Онтон харыстааһын аҥар өттүгэр халыйыыта биһиги аныгы төрөппүттэрбит оҕолорун хайдах харыстыыры ситэ билбэттэриттэн оҕону харыстааһын бэйэтэ эмиэ икки өрүттээҕин табан туһамматтарыттан үөскүүр.
Олоххо «Туох барыта икки өрүттээҕин» билэн, тус-туспа арааран таба туһанар буолуу киһи буолууга тириэрдэр суос-соҕотох суол буоларын сахалар таҥараларын үөрэҕэ быһаарар уонна киһи олоҕун устата, бу икки өрүттэри туһааннаах кэмигэр таба сыаналаан, ылынар быһаарыыларын икки ардыларынан, ортолорунан көрөн ылыннаҕына ордук таба, туһалаах буоларын туһанарыгар ыҥырар.
Оҕо улаатан истэҕинэ көрөн-истэн, бүөбэйдээн харыстааһын уларыйан, өйүн-санаатын сайыннаран бэйэтин бэйэтэ харыстаныытын үөскэтиигэ уларыйан биэриэхтээх. Төрөппүттэр, дьахталлар бу кэми аһаран, оҕону бэлэмҥэ үөрэтэн кэбиспэккэ өйүн-санаатын сайыннарыыга ылсыһаллар.
Биһиги сахалар таҥарабыт үөрэҕэ оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ ити быһаарыыны, харыстааһын икки өрүтүн кэмиттэн көрөн таба тутуһарга уонна оҕо өйүн-санаатын үөрэтэн харыстааһын кэлэр көлүөнэлэр салгыы сайдан иһэр суолунан баралларын хааччыйарын туһанарга ыҥырар.
Айылҕа айбытын быһыытынан аҥардастыы көрөн-истэн харыстыы сатыыр дьахталлары буруйдуу сатаабакка эрэ эр дьон оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ ылсыстахтарына табыллар. Эһиги көмөтө суох, аҥардас дьахталлар оҕолору, ордук уол оҕолору, киһи быһыылаахтык иитэн улаатыннарбаттарын таба өйдөөн, кинилэри кытта сыһыаҥҥа тулуурдаах буолууну ситиһэллэр. Оҕолорун тустарыгар олоххо көрсөр араас ыарахаттары тулуйаллар.
Биһиги сахалар таҥарабыт үөрэҕэ оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ ити быһаарыыны, харыстааһын иккис өрүтүн уруттаан тутуһар уонна оҕону өйүн-санаатын үөрэтэн харыстааһын кэлэр көлүөнэлэр салгыы сайдан иһэр суолунан баралларын хааччыйарын быһаарар.
Ханнык баҕарар ийэ оҕотун харыстыыр, көмүскүүр аналлаах. Кыаҕа баарынан. Оҕо кыра эрдэҕинэ кырдьык харыстааһыҥҥа, көмүскээһиҥҥэ, көрүүгэ-истиигэ, көтөҕө сылдьыыга наадыйар. Биһиги үгүс ийэлэрбит ити эбээһинэстэрин кыайа-хото толороллоругар ханнык да саарбахтааһын тахсыбат, арай аһара көмүскэһэн, көрөн-харайан атаахтатан, бэлэмҥэ үөрэтэн, доруобуйатын, өйүн-санаатын мөлтөтөн кэбиспэттэрэ эрэйиллэр.
Ийэ оҕотун харыстыыра айылҕа биэрбит үтүө майгына буолар. Ийэлэргэ: «Оҕону харыстыахха, көмүскүөххэ» диэн өйдөбүл олох көнөтүнэн, ол аата аҥар өрүтүнэн эрэ ылыныллар буолан хаалбыта оҕолор өйдөрүгэр-санааларыгар куһаҕан өттүгэр уларыйыылары киллэрдэ. Аныгы ыаллар биир уол, биир кыыс оҕолоох эрэ буолуулара харыстыыр санааларын ордук улаатыннарар, күүһүрдэр. Баар-суох, биир эрэ улааппыт оҕолорун аһара харыстыыр, көмүскүүр ийэлэр элбээн хааллылар. Бу үтүө өйдөбүлү аһара ыытыы улаатан иһэр эдэр дьону аны кэбирэтэн, ыараханы тулуйбат, мөлтөх майгылаах, үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан араарбат оҥортуурун сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ бэлиэтиир.
«Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх»,- диэн этэллэр. Харыстааһын эмиэ кэмнээх-кэрдиилээх буолара наада. Туохха барытыгар аһара барыы куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Биһиги ийэлэрбит тымныыттан харыстаныыга аҥардастыы итиитик таҥыннарыы өттүгэр салаллан хаалыылара оҕолорун доруобуйаларын мөлтөтөр. Аныгы оҕолор тымныынан эрчиллиилэрэ суоҕуттан олус элбэхтик тымныйан ыалдьалларын үгүстүк атын ыарыыларга балыйабыт. Урукку кэмҥэ чараас таҥастаах тоҥоору гыммыт оҕону, олоххо уопуттаах төрөппүттэрэ: «Таах тоҥон турума, ыл сүүрэкэлии түһэн биэр»,- диэн кытаанахтык этэллэрэ умнууга хаалбыта ыраатта.
Тымныйыыттан харыстаныыга сүрүн оруолу эрчиллии ыларын эдэр ийэлэр ситэ өйдөөбөттөр. Кинилэр бэйэлэрэ эмиэ эрчиллибэккэ улааппыттара ити дьарыгы ылыналларыгар уонна толороллоругар мэһэйдиир. Оҕо кыра эрдэҕиттэн тымныыны тулуйа, тымныы уунан кутта үөрэннэҕинэ, этэ-сиинэ эрчиллэн бөҕөргөөн хаалар диэн көннөрү этии кинилэргэ тиийбэт. Куруук эрчиллэрин бырахпатаҕына, оҕо тымныыны тулуйара өссө эбиллэн иһэр диэн медицинэ үлэһиттэрэ этэ, суруйа сатыыллар даҕаны ким да аахайбат, толорбот. Эрчиллиинэн куруук дьарыктаныыга арай, ырыынак үйэтэ кэлэн медицинэ көмөтө харчынан сыаналанар буолуута ыган, сыыйа-баайа хамсааһын тахсыан сөп. Бу быһаарыы «Олох ыараатаҕына омук күүһүрэр» диэн этиигэ сөп түбэһэриттэн үгүстэргэ дьайыыта тиийэр кыахтаах.
Этин-сиинин эрчийбэккэ эрэ аҥардастыы сылаас таҥаһы таҥна сылдьар киһи биирдэ эмэ сыыһа туттаран, ол эбэтэр аһара итиитик таҥнан баран, аны итииргээн, тиритэн хааллаҕына, «Этэ арыллан», эмискэ тоҥон, тымныйан ыалдьан хаалыан сөп. Маннык быһыыттан ким да кыайан харыстаммакка хаалар. Бу курдук ыалдьааччылар элбээн хаалыылара, аны төттөрү өттүгэр дьайан эрчиллии туһалаах диэччилэри соччо итэҕэйбэттэригэр тириэрдэр.
Ыаллар барылара биирдии, иккилии эрэ оҕолоохторо харыстыыр, көмүскүүр санааларын аһара күүһүрдэн кэбиһэрэ халыйыыны үөскэтэр. Кинилэр оҕо эрчиллэн истэҕинэ доруобуйата бөҕөргүүрүн умнан, аҥардастыы хаайа, халыҥнык таҥыннара, көрөн-истэн харыстыы сатааһын диэки, ол аата элбэх ахсааннаах дьахталлар баҕа санааларын толоруу диэки салалыннылар.
Киһи тымныыны тулуйар буолара хайаан да эрэйиллэр. Тымныытынан дьону, кыыллары үөрэтээри, эрчийээри кэмиттэн кэмигэр айылҕа кыһына хойутаабакка эрэ кэлэн иһэр. Айылҕаҕа кыһын син-биир эргийэн кэлэн иһэринэн, халлаан тымныйарын уларытар кыах суоҕунан, киһи тымныыны тулуйарга эрчиллэр эрэ эбээһинэстээх. Манна кэлэн киһи кырдьык «Кыһалҕа кыһайан» тымныыны тулуйа үөрэнэргэ тиийэрэ, доруобуйатын, этин-сиинин бэйэтэ эрчийэн бөҕөргөтөрүн таба сыаналаабатын арыйар.
Оҕону сөптөөхтүк харыстааһын диэн кинини улаатан истэҕинэ үөрэтии уонна эрчийии буолар. Халлаан тымныйарын ким да тохтоппотун быһыытынан аҥардас эрчиллии, дьарыктаныы эрэ киһини тымныыны тулуйар гына оҥорор. Ким барыта төһө кыаҕа тиийэринэн эрчиллэ, тымныыны тулуйарга үөрэнэ сылдьара эрэйиллэр да, көрдөнүллэр да быһыы буолар.
Медицинэ үөрэхтээхтэрэ оҕону биир сааһын иннинэ тымныы уунан эрчийэ үөрэтиэххэ, оччоҕо оҕо доруобуйата өссө бөҕө буолар диэн этэ сылдьыбыттара хаалан сылдьар.
Билбэт, үөрэммэтэх киһи араас быһылааҥҥа түбэһэрэ быдан элбэх буолар. Суол быраабылатын билбэт киһи ааһан иһэр массыынаҕа киирэн биэриэн, уоту хайдах сэрэнэн туттарга үөрэммэтэх киһи уоту ыытан кэбиһиэн сөп. Бары суол быраабылаларын билии уонна олору халбаҥнаабака эрэ тутуһуу массыынаҕа сатыы киһи киирэн биэрэрин лаппа аҕыйатар. Аны массыыналар куруук элбээн иһэллэрин быһыытынан, арай суол быраабылаларын эрэ билии уонна кытаанахтык тутуһуу киһи массыынаҕа киирэн биэрэрин аҕыйатар кыахтаах. Билии-көрүү – оһолу, быстах суолга түбэһиини аҕыйатар кыахтаах, оҕолору кыра эрдэхтэриттэн сэрэхтээх буолууга үөрэтиллэр.
Халтарыйан сууллан түспүт киһи уҥуоҕун тоһутан кэбиһэрэ баар суол. Кыахтаах, эрчиллиилээх киһи мээлэ охтубат, биирдэ-эмэтэ оҕуннаҕына даҕаны халымырдык охтуон сөп. Тустуук киһи хас оҕуннаҕын аайы дэҥнэнэн испэт. Барытыгар эрчиллии быһаарар. Ийэ оҕотун харыстааһына диэн өйдөбүл - кинини эрчийиитигэр саһан сылдьар.
Ийэ оҕотун харыстыахтаах диэн өйдөбүлү бары тутуһабыт. Ол эрээри бу өйдөбүлбүт эмиэ икки өрүттээҕин таба туһаныахпыт этэ. Харыстааһын диэн аҥардастыы халыҥнык таҥыннарыы, сытыарыы эрэ буолбатах, саҥа үөрэнэр оҕону иитии, үөрэтии буоларын умнан кэбиһэрбит хомолтолоох.
Ийэ оҕотун хайдах көмүскүүрүттэн оҕотун өйө-санаата сайдар. Аһара баран көмүскээһин, куруук көмүскэтэ үөрэниитигэр тириэрдэр. Оҕо куруук, сыыһаны да, куһаҕаны да оҥордоҕуна көмүскэтэ үөрэниитэ бэйэтэ тугу оҥорбутугар эппиэтинэһэ суох буолуутун үөскэтэр. Тугу да оҥордоҕуна ийэтэ эппиэттиирин курдук өйдөбүл оҕотугар иҥэн, үгэс буолан хаалар. Маннык үөрэтии улаатан иһэр оҕолорго ордук куһаҕан дьайыылаах.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн бэйэтин кыаҕынан көмүскэнэ, харыстана үөрэнэрэ ордук. Кыайан көмүскэммэт оҕо муҥкук, барыттан-бары салла сылдьар буола үөрэнэр. Ийэ оҕотун харыстыыра, көрөрө-истэрэ харыстааһын бастакы өрүтүгэр сөп түбэһэр буоллаҕына, аҕа үөрэҕэ харыстааһын иккис өрүтүгэр сөп түбэһэр. Аҕа хайдах көмүскэнэргэ, харыстанарга үөрэттэҕинэ, оҕото улаатан иһэн бэйэтэ харыстанарга үөрэнэн иһэр кыахтанар.
Оҕолорун иитиилэрэ, үөрэтиилэрэ мөлтөҕүттэн, сымнаҕаһыттан, атаахтаталларыттан баай дьон уһун үйэлэрэ суохтар. Үһүс, төрдүс көлүөнэ дьонтон саҕалаан арыгыга, хаартыга ыллараллар, майгылара бардам, татым буолан араас быһылааннарга, быстах быһыыларга түбэһэллэр, баайдара, маллара сотору ыһыллан баранар. Баай Оруоһун уолугар үс сүүс сүөһүнү хаалларбытын, арыгыһыт, хаартыһыт уола балтараа сыл иһигэр матайдаан суох оҥорбута кэпсээҥҥэ киирэ сылдьар.
Сахалар олус уһун үйэлээх омуктар буоланнар баай дьон ити майгыларын билэллэр. «Баай дьон тоҕус көлүөнэҕэ тиийбэттэр»,- диэн этэллэр. Бу этии биир аймах дьоҥҥо быһаччы сыһыаннаах. Кэлэр көлүөнэлэри иитии-үөрэтии өбүгэ үгэстэрин тутуһан уонна «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн этии ыйыытынан баран иһэр буоллаҕына эрэ, аймах дьон сайдан-үүнэн иһиилэрэ ситиһиллэр кыахтанар.
Өһөс, дьиппиэн, кытаанах майгылаах киһи олоххо ситиһэр ситиһиилэрэ сыыйа-баайа да буоллар сайдан, эбиллэн иһэр кыахтаналларын, арыгыга, наркотикка ылларара аҕыйаҕын таба өйдөөн туһаныахпыт этэ.
Оҕо кыра, бэйэтин кыайан харыстаммат эрдэҕинэ төрөппүт оҕотун көрөн-истэн харыстыыр эбээһинэстээх. Онтон оҕото улаатан истэҕинэ бэйэтэ бэйэтин харыстанарын ситиһэн, онно үөрэтэн биэрии төрөппүттэн ирдэнэр көрдөбүл буолар. Улааппыт оҕо бэйэтэ бэйэтин хайдах эмэ харыстанан, көрүнэн-истинэн сылдьарыгар кыах биэрии төрөппүт оҕотун өйө-санаата сайдарыгар кыһанарын, олоххо таба суолу тутуһарын көрдөрөр.
Оҕо киһи билбэтин, оҥорботун оҥороро ордук кутталлаах. Киһи билбэтин оҥоруу диэн саҥаны айыы, ону-маны арыйа, буолары-буолбаты оҥоро сатааһын буолар. Киһи билбэтин оҥорууттан араас дэҥ, оһол тахсара ордук элбэх. Эдэрдэр киһиргэс, тиэтэйэр санааларыттан уонна “айыы үөрэҕин” сыыһаларыттан онно киирэн биэрэллэрэ элбээтэ.
Төрөппүттэр оҕолорун көрсүөтүк, сэмэйдик туттууга, тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго, ол аата киһи буолууга, киһилии быһыыланарга аан бастаан, оҕолоро кыра эрдэҕиттэн үөрэтэллэр. Көрсүө, сэмэй дьон бэйэлэрин да харыстаналлар, оҕолорун харыстанарга үөрэтэллэр, кыайа-хото үлэлииллэр уонна олохторун киһи быһыылаахтык уһуннук олороннор омугу сайыннараллар.
Дьон өйө-санаата сайдан истэҕинэ тугу барытын харыстаан, кэмчилээн, ыскайдаабакка туһанарга үөрэнэн иһэллэр.
Өй-санаа диэн киһиэхэ уһун кэмҥэ үгэс буолан үөскүүр айылҕа биир тутаах көрүҥэ буолар. Туох барытын курдук өй-санаа эмиэ харыстаннаҕына эрэ табылларын саҥа билэн туһанан эрэбит. Ол барыта сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа, таҥара үөрэхтэрин суох оҥорууттан үөскээбит сыыһа өйдөбүллэр сыыйа-баайа уларыйан эрэллэринэн быһаарыллар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ өй-санаа ордук сөп түбэһэр. Өй-санаа сыыһа хайысханан сайдан хаалыыта оҥорор, тутар өттүгэр сайдарын оннугар алдьатар, кэҕиннэрэр диэки халыйан хаалыан сөп. Атеизм үөрэҕэ өйү-санааны алдьатар өттүгэр халыппыта хойутаан да буоллар билэн тахсан, билигин таҥара үөрэхтэрэ сайдан, тарҕанан эрэллэр. Ырыынак олоҕо өй-санаа тупсуутун эрэйэрэ онно көмө буолар кыахтаах.
Харыстааһын өйдөбүлүн сахалар былыр-былыргыттан билэн сатаан туһаналлар. Куһаҕан тыллары саҥарбат буолуу өйү-санааны харыстааһын биир тутаах көрүҥэ буоларын билэн, ордук кыра оҕолор истэллэригэр куһаҕан тыллары ончу туттубаттар этэ. Бу үөрэх сүрүн төрүтэ «Айыы диэмэ», “Айыыны оҥорума” диэн этиилэргэ саһан сылдьарын сэбиэскэй былаас өйбүтүн-санаабытын буорту оҥорбутуттан, тиэрэ буккуйбутуттан билигин кэлэн таба өйдөөбөт буола сылдьабыт. Оҕолору куһаҕан тыллары саҥарбат буолуҥ диэн үөрэтиини оннугар киллэриэхпит этэ.
Оҕону харыстааһын бастакы өрүтүнэн көрүү-истии, аһатыы, таҥыннарыы буоллаҕына, харыстааһын иккис өрүтүнэн көрсүө, сэмэй, сэрэхтээх буолууга үөрэтии, оҕо өйө-санаата куруук аһара барарын көрөн хааччахтааһын, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго, тулуурдаах буолууга үөрэтии ааттанар. Киһи быһыытын, сиэри аһара барыма, айыыны оҥорума, сыыһа-халты туттан эдэр олоххун алдьатыма, харыстаа диэн өйүн-санаатын үөрэтэн харыстааһын буолар. Сэбиэскэй былаас Улуу Өктөөп өрө туруутун, былааһы ылыытын айыыны оҥоруу үчүгэй диэн ааттаан ылыммытыттан билигин айыыны “үчүгэй” диэччилэр, сэбиэскэй былаас тобохторо элбэхтэр. Сэбиэскэй былаас дьон олоҕор оҥорор сыыһалара биллэн билигин суох буолбутун кэннэ, бу айыы диэн тылбытын урукку, куһаҕана элбэх оннугар төттөрү киллэриэхпит этэ.
Айыы диэн тылбытын урукку оннун булларыахпытыгар, бу тыл куһаҕан өрүтэ элбэҕин билэн аҕыйахтык, биирдэ-эмэтэ туттар буолуохпутугар диэри эрэйдэнэрбит, эдэрдэрбитин кыайан киһилии быһыыга ииппэккэ буруйу-сэмэни оҥороллоро элбииригэр тириэрдэрбит салҕанан баран иһэр. Сотору кэминэн буруйдаахтар, сэбиэскэй былаас тобохторо биллибиттэрин кэннэ, эппиэккэ тардыы, иэстэбил саҕаланыан сөп. Дьон баар-суох биир оҕолорун өйүн-санаатын “айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн үөрэтэн буорту оҥоруу таах хаалара табыллыбат.
Былыргы кыыл, көтөр айыылар, Байанай таҥара айылҕаттан тугу эрэ ыларга, туһанарга аналлаах эбит буоллахтарына, билигин дьон айылҕаҕа сыһыаннара тосту уларыйан харыстыыр өй-санаа баһыйар өрүт буолара быһаарыллыбытынан, сахалар “Харыстас” таҥаралара сайдар кэмэ кэллэ. Былыргы, эргэрбит, туһалара суох буолбут таҥаралар хаалан, уларыйан биэрэллэрэ, саҥа “Харыстас” таҥара сайдыыта, харыстыыр санаа элбээн иһиитэ аныгы дьон олоҕун сүрүн көрдөбүлэ буолар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Сидоров, Николай, Михайлович
Иннокентий Сосин, журналистара Союзтарын чилиэнэ, суруйааччы
СЫРДЫК £ЙД£Б¥Л
Егоров Василий Михайлович
Олоҕун олуктара
Василий Михайлович Егоров 1993 сыллаахха балаҕан ыйын 16 кунугэр Мэҥэ-Хаҥалас Хара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Боксанан эдэр сааһыттан дьарыктыммыта.
2016 сыл муус устарга Арассыыйа үтүөлээх спорт маастарын аатын сүкпүтэ.
Хотугу-илиҥҥи федеральнай университет юридичэскэй факультет устудьуона.
Дьүкээбил уота
Дьүкээбил уота эбэтэр судургу дьүкээбил (сороҕор дьүүкээбил) — Сир (эбэтэр магнитосфералаах атын планеталар) атмосфератын үрдүкү араҥатыгар Күн тыалын частицалара үөскэтэр сырдыктара.
Үксүн магниттаах полюстар тула үөскүүр айылҕа көстүүтэ. Сиртэн көрөргө дьүкээбил уота халлааҥҥа түргэнник хамсыыр араас өҥнөөх умайар уот, балаһалар, быыстар иҥин курдук көстөр.
Көстүү айылгыта
Үөһээ Бүлүү олус хааччахтаах учаастагар хотугу уонна соҕуруу полярнай каспордарынан хотугу Муустаах муораҕа киирсэр күн тыала тахсыан сөп. Хотугу полушариеҕа Шпицберг Каспийскай чаас иһигэр кэтээн көрүөххэ сөп.
Үөһээ Бүлүүттэн плазменнай слощадка Энергосбыт эбииликтэрин хапсыһыыга атомов уонна молекула гаастара кини састаабыгар киирэллэр. Өҥү- дьүһүнү өрө туналыйан, полярнай сыдьаайа курдук көстөр. Полярнай сыдьааннар спектакллара планет састаабыттан тутулуктаах: холобур, сир үрдүгэр кислородтар уонна азот көрүҥнэригэр ордук сырдатыллыбыт гапазоҥҥа баар буоллаҕына, салгыы ультрафиолетунан туһанар линиялара буолаллар.
Иона зарядкалаах частицалары тутуу тиһэҕэр ордук таһаарыылаахтык барар буолан, үөһэттэн уонна планета формулатын кытта сөп түбэһиннэрэн, полярнай сыдьааннар көстүүлэрэ үрдүгэ 200-400 км үрдүккэ тиийэр, оттон азот уонна кислородтар холбоһуктара — 110 км. ону таһынан хотугу кыраныысса халҕаһата — Үөһээ уонна Аллараа кыраныыссата.
Полярнай сыдьаайа: МКС көрүҥэ
Полярнай сыдьаайа икки полушарийтан ордук үрдүк сирдэргэ-кур, тулалыыр магнитнай полюстарга — авральнай овалларга көстөр. Аврал оваллар диаметрдара түүҥҥү күҥҥэ 3000 км., зона кыраныыссата күнүскү өттүгэр 10-16°, түүҥҥү — 20-23°магнитнай полюстан тутулуктаах. Магнитнай Полюс сирдэрэ манан 12° кэтирээн, полярнай сыала- соруга 67-70° кэтирээн көстөр буолан, күн сааскы халымалааһын кэмигэр кэтирээн уонна хотугу кыраныыссалартан 20-25° кэтирээн көһүөхтэрин сөп. Холобур,Стюарт арыытыгар 47° параллелга эрэ сыдьаайар. Мори даже увелающие небы«.
Полярнай сыдьаайа сир спектаклыгар атмосфераҕа уонна кислородка сүрүн компоненнарын ордук күүскэ сайыннаран иһэллэр; онуоха атомнай, молекулярнай да, молекулярнай да ионнар) туруктаахтар. Молекулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам азотлари ҳақида жойлашган линиялари эдилар.
Долгун 557,7 нм (зеленая линия, время 0,74 с) уонна 630 уонна 636,4 нм (красная область, время 110 с). Онон кыһыл дублет 150-400 км үрдүккэ дублет туттар, онно атмосфера үрдүк алдьархайыттан тахсар. Молекулалар илин өртүттэн 391,4 нм (чугас ультрафиолет), 427,8 нм (фиолетовай) уонна 522,8 нм (күөх). Ол гынан баран, хас биирдии көстүү бэйэтин хатыламмат гамматынан буолар уонна атмосфераҕа уонна күн- дьыл факторынан буолар.
Саас уонна күһүн полярнай сыдьааннара кыһыҥҥытааҕар да элбэхтик үөскүүллэр. Үксүн сааскы уонна күһүҥҥү тэҥнэһиигэ тэҥнэһэр. Полярнай сыдьаайа кэмигэр кылгас кэм иһигэр энергия бөҕөтө бэриллэр. Ол курдук, 2007 сыллаахха регистрацияламмыт дьонтон 5-1014 дьоулей, быһа холоон, 5,5- һэ магнитудалаах сир хамсааһынын кэмигэр төһөнөн элбэх үп көрүллүбүтэ.
Сир ньууруттан көрдөххө, хотугу сир ньууруттан сырдаан, сыҕарыйан эрэр сырдыгы, балаһаны, корону, «быыһы»оҥорооччуларга көстөр. Полярнай сыдьаайын уһуна аҕыйах мүнүүтэттэн аҕыйах хонукка диэри тиийэр.
Хотугу уонна соҕуруу полушарияҕа полярнай сыдьааннара симметричнай буолар дииллэр. Ол гынан баран, 2001 сыл ыам ыйыгар космоска хотугу уонна соҕуруу полюстар өттүлэриттэн хотугу уонна соҕуруу сыдьааннара уратылаахтарын бэлиэтиэм этэ.
2016 сылга полярнай сыдьаайа-фиолетовай өҥнөөх саҥа көрүҥэ булуллубута. Стив (STE- сокр) ааттаммыттара. Strong Thermal Emission Velocity Enhancement).
Петров Гаврил Спиридонович
Петров Гаврил Спиридонович (1912-2008) - Ньурба улууһун Чуукаар нэһилиэгин бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэрэ. Кини бастакы коллективнай хаһаайыстыбаны тэрийииттэн саҕалаан, саҥа демократическай уопсастыбаҕа диэри олох үөһүгэр сылдьан тэрийсибит, нэһилиэк социальнай- экономическай сайдыытыгар улахан үтүөлээх ытык киһи.
Петров Г. С. кэргэнинээн Мария Николаевналыын тоҕус оҕону төрөтөн, 19 сиэннэнэн, 26 хос сиэннэнэн 59 сыл бииргэ дьоллоохтук олорбуттара. Оҕолоро бары уөрэхтээх улэһит буолан республика араас улуустарыгар олороллор.
Олоҕун олуктара
1912 сыл олунньу 17 күнүгэр төрөөбүт. Үөрэҕэ суохтары үөрэтии, таҥара үөрэҕин, кулаактары утары, дьиэттэн хотону араарыы кинитэ суох барбат этилэр. 1913-35сс. II Малдьаҕар сэттэ кылаастаах оскуолатын үөрэнэн бутэрэн баран, Дьокуускайдааҕы пединститут бэлэмниир курсун бутэрбитэ. 1936 сылга убайдарын агитациялаан Сардаҥаҕа «Марскай» колхоһу тэрийбитэ. 1937 сылтан бэйэтин олоҕун оскуолаҕа анаабыт. Куочай начальнай оскуолатыгар, II Хаҥалас начальнай оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн, Өҥөлдьө, Чуукаар оскуолаларыгар учууталынан, 1942 с. муус устар 25 күнүттэн РОНО инспекторынан, Араҥастаах детдомугар иитээччинэн, учууталынан, Чуукаар оскуолатыгар учууталынан, 1943-1946 сс., 1948—1950 сылларга сэбиэдиссэйинэн улэлээбитэ. Чуукаарга 1950-1951 сс. саҥа оскуоланы туттаран бастакы директорынан үлэлээбитэ. 1952-1953 сс. Маай начальнай оскуолатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ, 2-4 кылаастаах саҥа оскуоланы туттарбыта. 1954—1956 сс. Чуукаарга «Калинин» колхозка оҕуруот аһын үүннэрээччилэр биригээдэлэригэр биригэдьиирдээбитэ. 1956—1961 сс. Чуукаар оскуолатыгар учууталынан, 1961-63сс. Чуукаар государственнай интернатыгар сэбиэдиссэйинэн, 1963-65 сс. Чуукаар сельсоветыгар председателинэн быыбарданан үлэлээбитэ.
1965 с. интернат сэбиэдиссэйинэн, онтон иитээччиннэн үлэлээбитэ. 1969 с. пенсияҕа тахсан да баран таптыыр үлэтиттэн букатыннаахтык уурайбакка интернакка иитээччинэн, нянянан үлэлээбитэ.
1940 сылтан ССКП чилиэнэ Г. С. Петров олоххо активнай позициятын хаһан да ыһыктыбатаҕа. Партийнай тэрилтэ солбуллубат секретара буолара.
Наҕараадалара
Г. С. Петров 97 сааhыгар тиийэн олоҕун 2008 сылга өлбүтэ.
Сүр суолтата
Сүр диэн киһи куттарын холбуу тута сылдьар, айылҕаттан, төрөппүттэриттэн бэриллэр күүһэ ааттанар.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэригэр киһи үс кута сүр диэн Айылҕа биэрбит күүһүнэн холбуу баайылла сылдьаллар диэн этиллэр. Бу сүр диэн күүс киһи өйө-санаата арахсан, куттара тус-туспа баран ыһыллан хаалбакка, бииргэ сылдьан, чөллөөх буолууларын хааччыйара быһаарыллар. (1,48). Киһиттэн сүр барыыта, сүрэ көтүүтэ, сүрэ тостуута киһини букатыннаахтык өлөрбөт, киниттэн куттара арахсан барыыларын көрдөрүүтэ буолар. Сүр суох буолуута, киһи салгын кута туспа баран, өйө-санаата көтөн, көннөрү тыыннаах харамайга - сүөһүгэ кубулуйуутун көрдөрөр.
Сүр киһиттэн көтөн барыытын холобурун сахалар «Түөһэйбит» диэн моорук буола кырдьыбыт киһини этиилэриттэн көрүөххэ сөп. Аһара кырдьыбыт киһини «Оҕотугар түспүт» диэн эмиэ этэллэр. Түөһэйбит киһи толкуйдуур өйө-санаата мөлтөөн кыра оҕо курдук буолар. Ити этии оруннааҕын кырдьаҕастары көрбүт дьон бигэргэтэллэр. Түөһэйбит киһиттэн сүрэ көтүүтэ, салгын кута баран хаалан кыра оҕотун, ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар төттөрү түһүүтүгэр тириэрдэрин көрдөрөр.
О.А.Парфенова «Конь и харизма Тыгына в преданиях якутов» диэн үлэтигэр сахалар «Сүр» диэн этиилэрин ырытар. Кини быһаарарынан. сүр диэн киһи сүнньүгэр, сүрүн үөһүгэр баар. Кини маннык этиитэ сахалар «сүрэ тостубут» диэн этиилэригэр олус сөп түбэһэр. «Сүрэ тостубут» диэн санаата түспүт, тугу даҕаны көмөтө суох кыайбат буолбут, мөлтөөбүт киһини этэллэр. Өссө маны сахалар «сүнньэ тостубут» диэн этиилэрэ бигэргэтэр. Бу этиигэ сүр эмиэ сүрүн курдук тосторо чуолкайдык бэлиэтэнэр. «Сүр тостуута» «сүрүн тостуутугар» тэҥнэнэр уонна киһи олох бүппүтүн, сүөһүтүгэр түспүтүн көрдөрөр. (2,28).
«Сүрдээх» киһи диэн сахалар бэйэтин кыана туттар, кыраҕа уолуһуйбат, ымыттыбат кыахтаах киһини ааттыыллар. Сүр киһиэхэ баар буоллаҕына, киһи бэйэтин олоҕор санаата бөҕө буолан, тугу эмэ сайдыыны-үөрэҕи ситиһэрэ бэлиэтэнэр. Сүр киһини тута сылдьар сүрүн күүс буолара чуолкайдык биллэн тахсар.
Сүр туспа күүс буоларын бэлиэтиир этиинэн «сүрүн баттатар» диэн баар. Сүр диэн күүс хас киһи аайы тус-туһунан күүстээх эбэтэр аҕыйах буоларын бэлиэтиир. Манна элбэх күүстээх сүрдээх киһи атын киһини сабырыйарын, кинини баһыйарын көрдөрөр. Сүр туспа күүс буолан киһи тутта-хапта сылдьарыгар, майгытыгар-сигилитигэр көстөр. Былыргы кэпсээннэргэ күүстээх ойуун баар дьону барыларын сүрдэрин баттыыра бэлиэтэнэр. Эдэр киһини кырдьаҕас киһи сүрэ баттыыра эмиэ биллэр. «Сүрүн баттатар» киһи диэн чаҕыйар, саллар уонна аны кыайыы диэки дьулуура мөлтөөбүт киһини ааттыыллар.
Былыргы саха сүр туһунан өйдөбүлэ былыргы Китай Ци (氣), Индия Йога, Прана (प्राण) үөрэхтэригэр маарынныыр. Азия дьонугар киһи тыыннаах буолар, сайдар күүһүн ситимин өйдөбүллэрэ барыларыгар биирдэр. Индияҕа киһи тыыннаах буолар күүһүн Прана дииллэр. Киһиэхэ Праналар 7 кииннэрэ баар дэнэр. Кинилэри сибээстиир, холбуур сүрүннүүр суолунан киһи сиһин сүнньэ эбит. Онтон барар суоллар 7 Праналар кииннэрин холбууллар. Барыларын киһи мэйиитэ салайар. (3,51).
Сахалар ойууннара киһи араас ыарыыларын, кини кутун уонна сүрүн көннөрөн, алдьаннаҕына Үөһээҥҥи айыылартан көрдөһөн, көмөлөһүннэрэн эмтииллэр. Сахалар итэҕэллэринэн сүрү киһиэхэ Улуутуйар Улуу Тойон биэрэр. Киһи өллөҕүнэ, сүрүн Улуу Тойон төттөрү ылар дииллэр. Э.К.Пекарскай быһаарыытынан сүр диэн киһи олоххо, ситиһиигэ дьулуура, өйүн-санаатын күүһэ-уоҕа буолар. (4,стб.2402). Тулуурдаах буолууга үөрэммит киһи «Сүрдээх киһи» диэн ааттанар.
Н.З.Копырин «Үйэлэр кирбиилэригэр үөскүүр санаалар» диэн үлэтигэр чинчийээччи С.Н.Лазарев «Диагностика кармы» диэн үлэтин ырытар. Бу улахан үлэтигэр С.Н.Лазарев киһи дууһатын туругун ырытан, хас биирдии тыынар-тыыннаахха биополе диэн баарын быһаарбыт. Ити биополе алдьаммыт эбэтэр аҕыйаабыт буоллаҕына киһи араас ыарыыларга ылларара үксүүр эбит. Киһи доруобуйата, характера, өйө-санаата, дьылҕата барылара биир кэлим буолалларын уонна олор барылара кини «био-хонуутугар» дьиктитик сааһылана сылдьалларын билбит. (5,6). Ойууннар быһаарыыларын уонна наука этиитин холбоотохпутуна сахалыы сүр диэн биополе буолара чуолкайданар.
Арҕааҥҥы сайдыылаах омуктар таҥараларын үөрэҕиттэн сахалар кут-сүр үөрэхтэрин уратыта ити салгын кут уонна сүр диэн Айылҕаттан бэриллэр күүстэр киһиэхэ баалларын көрдөрөрүнэн уратыланар. Кэнники үөрэхтээхтэр быһааран иһиилэринэн салгын кут диэн баара дакаастанан эрэр. Сүр диэн күүс баарын сахалар бэйэлэрэ даҕаны былыргыттан билэн сылдьаллар. Бу сүр диэн күүһү үөрэтэн, баһылаан уонна бэйэҕэ сайыннаран туттуу саха дьонугар элбэх кыайыыны ситиһэллэригэр, олохторун, доруобуйаларын тупсаралларыгар улаханнык көмөлөһөр.
Былыргы сахалар сүрү таҥара ийэ куту кытта бииргэ биэрэр дииллэр эбит. Былыргы кэмҥэ оҕо бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ көрөн-истэн, үтүктэн үөрэнэр үөрэҕин барытын хантан эрэ халлаантан таҥара биэрэрин курдук саныыллар этэ. Дьон үксэ билигин даҕаны итинник санааттан кыайан босхолоно иликтэр. Киһи ийэ кутун уонна сүрүн Үөһээҥҥи Айыылар биэрэллэр диэн санааччылар билигин да бааллар. Сорох дьон билигин даҕаны «Таҥара халлааҥҥа баар»,- диэн санааттан босхолоно иликтэр. Оҕо өйө-санаата хантан кэлэн сайдан иһэрин ситэ билбэт буолуу ити курдук сыыһа өйдөбүллэргэ киллэрэр.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ бу былыргы быһаарыыларга уларытыылары киллэрэр. Бу уларыйыылар оҕо төрүүрүгэр мэйиитигэр аҕыйах буор кут өйө-санаата баар, онтон атын өйө-санаата кураанах буолар диэн этиигэ олоҕураллар уонна туох баар билиитин-көрүүтүн барытын оҕо бэйэтэ үтүктэн уонна үөрэнэн баһылыыр диэн быһаарыыттан тирэх ылаллар.
Оҕо ийэ кута диэн өйө-санаата ийэтин көмөтүнэн олох кыра эрдэҕиттэн, ийэтин көрөн билэр кэмиттэн ыла сайдан барар өйө-санаата буолар. Сүр диэн оҕо тулуурдаах буолуута, бэйэтин баҕа санаатын ситиһэр күүһэ ыарахаттары, ыарыылары тулуйарыттан ыла сайдан-үөскээн тахсар күүһэ буолар.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн илиитинэн тутуһан тардыһа сатыыр. Оонньууру тутан ыллаҕына олус үөрэр. Тугу эмэни таба тутан ылар буолууга өр кэмҥэ үөрэнэр. Аан маҥнай таба туппакка, сыыһа-халты тута сылдьарыттан бэйэтэ да санааргыыр, кыйаханар. Эрчиллэн-эрчиллэн, хамсатан-хамсатан илиитин тарбахтарын үчүгэйдик салайа үөрэтэр.
Оҕо сайдан иһэр күүһэ олус улахан. Сатаан олорору баһылаат даҕаны сотору сыыллан барбытынан барар. Бу кэмтэн ыла атахтарын анаан-минээн эрчийэрин саҕалыыр. Хаамыан лаппа инниттэн сылайыар диэри чохчоохойдуу оонньуур. Атаҕа күүһүрэн иһэрин тэҥэ санаата эмиэ күүһүрэр. Тутуһан турар сириттэн бэйэтэ, ким да көмөтө суох илиитин ыытынан баран, тутуспакка эрэ тура сатыырга үөрэнэр. Оҕо бу үөрэниитэ, бэйэтин этин-сиинин эрчийиитэ төрөппүттэрин үтүктэн туран хаама сылдьар сыаллаах оҥоруллар.
Оҕо биир сааһын ааһыыта атаҕар туран хаама сылдьар буолар. Хааман бардар эрэ сылдьар сирэ кэҥээн барыны-бары билиэн-көрүөн, тутан ылыан баҕата эбиллэр. Бу кэмҥэ көмөлөһөн биэрэн истэххэ ону-маны билэрэ олус түргэнник кэҥиир, тулуурдаах буолара улаатар. Хааман иһэн охтубут оҕону турарыгар көмөлөһөн, ыарыытын имэрийэн, буорайда диэн атаахтаппакка үөрэттэххэ ыарыыны тулуйар буолуута күүһүрэн иһэр.
Атаҕар туран хаамар буолуута оҕоҕо олус улахан кыайыыга тэҥнэнэр быһыы буолар. Улахан дьоҥҥо, төрөппүттэригэр дьэ маарынныыр буолар. Санаата күүһүрэр, ханна баҕарар хааман тиийэ сатыырга дьулуһар. Сүр - кыра оҕо атаҕар туран хаамар буолуутуттан, сиһэ көнүүтүттэн үөскээн, күүһүрэн тахсар күүс. Оҕо төрөппүттэрин үтүктэр санаатын күүһэ. Кини санаатын күүһэ көнөтүк туттан хаамар буолуутун үөскэтэр.
Оҕо төрөппүттэрин көрөн үтүктэр күүһэ улахан буолан хаама үөрэнэр. Оҕолор бары кэриэтэ биир саастарын ааһыыларыгар хаама үөрэнэллэр. Оҕолор кыра эрдэхтэринэ, ийэ куттара салайар, үтүктэр күүстэрэ ордук улахан кэмигэр, хаамары кыайаллар. Сатаан көнөтүк туттан хаамаллара санааларын күүһүрдэр. Киһи буолуу санаата оҕо өйүгэр-санаатыгар көнөтүк туттан хаамарыттан ыла киирэр.
Хаамар кэмнэрин аһаран, хойутаан хааллахтарына туран хаама үөрэнэллэрэ олус уустук буолар. Куттана сылдьар буолан хааллахтарына салгын куттара сайдан, бэйэлэрин толкуйдуур өйдөрө киириэр диэри кыайан хаампакка сылдьаллара биллэр.
Киһи салгын кута көттөҕүнэ, сүрэ эмиэ көтөр, көҕүрүүр. Итирбит киһи бэйэтин киһилии туттунар күүһэ, сүрэ суох буолан букатын сүөһүтүгэр түһэр. Сүр – киһи куттарын холбуу тута сылдьар сүрүн күүс.
Кыыл буолан ылан үөрэппит оҕолоро кыайан киһилии хаама үөрэммэттэр, ииппит кыылларын үтүктэн үөрэнэн ат буола сылдьаллар. Оҕо атаҕар туран хаамар буолуута сиһин тоноҕоһун көннөрөн сүрэ көнөрүгэр тириэрдэр. «Көнө сүрүннээх» диэн сахалар эрэллэр. «Кыыллыы кэмэлдьилээх» киһи көнө сүрүнэ суох, албын-көлдьүн буолар.
«Киһи буолабын»,- диэн санаа киһиэхэ сүрү биэрэр. Оҕо төрөппүттэрин көрөн үтүктэр күүһэ ордук элбэх буоларын бэлиэтиир быһыы буолар. Дьоно көнөтүк хаама сылдьалларын көрөн оҕо көнөтүк, киһилии хаама үөрэнэр. Олус хойутаан хаампакка хаалбыт оҕо төһө да бэйэтин өйө киирбитин иһин, аны куттанан хаампат түбэлтэлэрэ бааллар. Бу быһыы үөрэҕи ылыныы кэмэ ааһан хааллаҕына олус ыараханнык көнөрүн көрдөрөр холобур буолар.
Сүрү Айылҕа эмиэ биэрэр. Тымныыны тулуйар буолуу ыараханы тулуйарга тэҥнэнэр. Сүрү оҕоҕо аан маҥнай тымныыны эбэтэр итиини, үөннэр сииллэрин тулуйуу үөскэтэр. Тымныы дьайыытыттан кыһын төрөөбүт оҕолор сүрдэрэ элбэх буолар. Киһи буолан ыарахаттары тулуйартан сүр үөскээһинэ саҕаланар. Тымныыны, ыарахаттары тулуйуу сүр элбэх буолуутун эрэйэр. Тулуурдаах буолуу - сүрдээх буолуу. Тулуурдаах буолуу сүрү үөскэтэр, элбэтэр, күүһүрдэр. Тулуурдаах буолуу өһөс санааттан ордук күүһүрэр.
Айылҕа хааны сиир үөннэрэ киһини уонна кыыллары эрэйдииргэ эрэ анаан айыллыбатахтар. Бу үөннэр киһиэхэ ыарыыны оҥороннор сүрүн сайыннарар аналлаахтар. Ыарыылары тулуйар буолууну элбэх сүрдээх киһи холкутук тулуйар.
Тулуурдаах, дьулуурдаах, өһөс буолууттан сайдан иһэр күүс аата - сүр. Тымныыны, итиини, үөннэр сииллэрин тулуйартан үөскээн, сайдан улаатан тахсар күүс - сүр диэн сахалыы ааттанара итинник быһаарыллар. Оҕо улаатан истэҕинэ сүрэ үөскээн, сайдан, эбиллэн иһэр.
Улахан киһи буолбутун кэнниттэн сүр баар буолан сүрдээх киһи диэн ааттанар. Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ сүрү оҕо кыра эрдэҕиттэн бэйэтэ сайыннаран, дьарыктаан күүһүрдэн иһэр диэн быһаарар. Кут-сүр үөрэҕэ атын хантан да кэлбэт, киһи бэйэтин өйүн-санаатын көстүүлэрэ буолар. Бу үөрэх сүрүн өйдөбүллэрин хас биирдии киһи билэрэ, олох сайдыытын көрдөбүлэ буолар. Сайдыылаах олоххо киһи бэйэтин ис санааларын билэрэ, олору баһылыыра уонна салайара киһи өйүн-санаатын таһымын өссө үрдүк кэрдиискэ таһаарар.
Аныгы психология саҥа арыйа сатаан эрэр үөрэхтэрин былыргы сахалар билэннэр билигин да бэйэлэрин олохторугар туһана сылдьаллар. Сахалар бу кут-сүр үөрэхтэрэ бэйэлэрин национальнай культураларын баайа буолар уонна атын омуктарга мээлэ ыскайданыа суохтаах. Кут-сүр үөрэҕин саҥалыы сайыннаран, сахалыы тылынан саҥардыы, кэлэр көлүөнэни үөрэтиигэ киэҥник туһаныыга киллэрии саха тыла сайдарыгар, саха дьонун өйдөрө-санаалара тупсарыгар ордук туһалаах буолар. (6,70).
Туһаныллыбыт литература
1. «Илин» сурунаал. 1998, N 1.
2. Илин сурунаал. 1999. 1-2 N-рэ.
4. Пекарский Э.К. Словарь якутского языка.- Москва: Т.3. 1959.
5. «Илин» сурунаал. N 1. 1999.
Килэҥки (Чурапчы улууһа)
Килэҥки — Чурапчы улууһун Кытаанах нэһилиэгин киинэ.
Сүр суолтата
Туһаныллыбыт литература
6. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Үрүҥ Хайа (бөһүөлэк)
Үрүҥ Хайа бөһүөлэк. Абый улууһун киинэ.
Ефимов Гавриил Дмитриевич
Ефимов Гавриил Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, тылбаасчыт, поэт.
Олоҕун олуктара
2000 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр дневнигэр хааларбыт тиһэх суруга: "Олох биирдэ бэриллэр уонна олус түргэнник ааһар. Олоҕунан туһан, өрөсүһэн туран олор — тус бэйэҥ, ийэҥ, улууһуҥ, төрөөбүт сахаҥ норуотун, Аҕа дойдуҥ тустарыгар…"
Эляков Афанасий Филиппович
Эляков Афанасий Филиппович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, билиэҥҥэ түбэһэн концентрационнай лааҕырга сыппыт нэһилиэккэ соҕотох саллаат.
Айыылары харыстааһын
Айыылары харыстааһын диэн улаханнык айыы диэн этэн, ыҥыран аймаабат, үргүппэт буолуу ааттанар.
Эляков Афанасий Филиппович
1915 сыллаахха Таатта улууһугар Дэбдиргэ с. (Дьүлэй нэһилиэгэр?) төрөөбүт.
Айыылары харыстааһын
Үөһээ дойду өйө-санаата Орто дойдуга олорор дьон өйдөрүн-санааларын түүл көмөтүнэн салайар диэн этэр сахалар үөрэхтэрэ. Ол иһин Үөһээ дойду өйө-санаата үчүгэй, үчүгэйи оҥоруу диэки өттүгэр тардыстыылаах буоларыгар саха дьоно баҕараллар. Үөһээ дойду өйүн-санаатын харыстааһын үрүҥ айыылары харыстааһынынан ситиһиллэр.
Эляков Афанасий Филиппович
«Кыым» хаһыат эрэдээксийэтигэр алтынньы 10 күнүгэр 1944 с. сурук суруйбут 4 саха саллааттарыттан биирдэстэрэ. Сурукка в/ч пп 18132 мл.л-т Егоров С. (Депутат Верховного Совета), П. Д. Попов, Халанников Василий уонна Эляков Афанасий Филиппович диэн илии баттаабыттар.
Кыайыы 40 сылыгар Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьанынан наҕараадаламмыт.
Айыылары харыстааһын
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн итэҕэл эмиэ икки өрүттээх. Бастакы, олоҕу баһылаан, сирдээн иһэр өрүтэ таҥара үөрэҕэ буолар, онтон иккис өрүтэ, былыргылар билиилэриттэн тутулуктаах өттө, үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар. Үрүҥ айыы итэҕэлинэн, былыргылар билиилэрэ аныгы олоххо суолтатын таба өйдөөн олоххо туһаныыны өйдөрүн-санааларын туппут, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэр, улахан дьон дьарыктаналлара туһатын улаатыннарар.
Эляков Афанасий Филиппович
4.	Армияҕа ыҥырыллыбыт күнэ – кулун тутар 28 1943 сылга 5.	Сулууспалаабыт этэрээтэ – 36-ыс армия 25-ис дивиизийэ 82-ис полк 3-с батальон 9-с рота 4-с взводка 2-ис араарыы 6.	Военнай сыбаанньыйата – рядовой 7.	Эчэйиитэ – иккитэ эчэйии ылбыт 8.	Демобилизациятын сыла – 1947 сылга. 9.	ВОВ кэнниттэн ханна үлэлээбитэй – колхуоһунан үлэлээбит, совхозка тутааччынан 10.	 Боевой наҕараадалара – Орденнара: Аҕа дойдутун иккис истиэпэнэ, мэдээллэрэ: «За победу над Германией» «За отвагу», үбүлүөйнэй мэдээллэр. 11.	Өлбүт күнэ – 09.06.1992 сыл
1915 сыллаахха Дьүлэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Нэһилиэккэ оскуола суох буолан Арыылаахха төрдүс кылааһы бүтэрбитэ. Бэһис кылааска үөрэнэн иһэн ийэтэ ыалдьан салгыы үөрэммэтэх.
Айыылары харыстааһын
Айыылар Үөһээ дойдуга олороллор диэн өйдөбүл сахаларга былыр-былыргыттан баар, урукку, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ куруук туһаналлар этэ. «Көхсүттэн көнтөстөөх» диэн этии киһи Үөһээ дойдуттан өйүнэн-санаатынан тутулла сылдьарын, ханна да арахсан барар кыаҕа суоҕун биллэрэр. Түүлгэ куһаҕан диэн сыаналанар киһини көрдөххө туох эрэ табыллыбат буолуута, санаа түһүүтэ буолуон сөп.
Эляков Афанасий Филиппович
1936 сыллаахха кэргэн ылбыт.
1939 сыллаахха 9 ыйдаах курска үөрэнэн, нэһилиэгэр үүт табаарынай ферматын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Нэһилиэк сэбиэтин дьокутаатынан, колхоз бырабылыанньатын чилиэнинэн талыллыбыт. Ыам ыйын 28 күнүгэр 1943 сыллаахха армияҕа ыҥырыллан арҕаа фроҥҥа барар. 1943 сыллаахха Эляков Афанасий Филиппович Дьокуускайга үс хонон баран Ленанан айаннаабыттар. Онно истэхтэринэ 17 саллааты Мальта станцияҕа туораппыттар.
Айыылары харыстааһын
Дьон олоҕо Үөһээ дойду өйүттэн-санаатыттан олус улахан тутулуктаах. Киһини өлбүт төрөппүттэрин айыы буолбут өйдөрө-санаалара хаһан баҕарар түүлүгэр көстөн сэрэтэллэрэ, көмүскүүллэрэ биллэр. Ол иһин дьон айыылары харыстааһын уонна Үөһээ дойду өйүн-санаатын ыраастааһын диэн сиэрдэри-туомнары олохторун устата толоро сылдьаллара ирдэнэр.
Эляков Афанасий Филиппович
Онно байыаннай үөрэххэ үөрэппиттэр. Күһүнүн Монголия сиригэр от, сиилэс үлэтигэр сылдьыбыт. Төттөрү лааҕырдарыгар кэлэн үөрэҕин салҕаабыт. 1944 сыллаахха тохсунньу ыйга биирдии вагоҥҥа 15-тии, барыта 700 монгольскай аттары тиэнэнн тиийбиттэр. Украинаҕа тиийбиттэр. Тыылга аттардарын туттарбыттарын кэннэ байыаннай сэби-сэбиргэли: гранатаны, сухой паегу биэрбитэр.