cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Болот
Түмүктээн эттэххэ, саха кыргыска туттар сэриитин сэптэрин ымпыктаан-чымпыктаан наукаҕа олоҕуран үөрэтии, Ф. Ф. Васильев 1995 сыллаахха «Военное дело якутов» үлэтин суруйан хаалларбытын кэннэ, суоҕун кэриэтэ. Онон бу тиэмэ ситэри арыллыбакка, норуот билиитигэр толору тахсыбакка турар. Болот диэн тыл эр киһи аатын быһыытынан эмиэ киэҥник туттуллар. Холобур, биллиилээх суруйааччыбыт Болот Боотур.
Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ
500px|thumb|right|Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ Өлүөхүмэ улууһун картатыгар Иккис Ньөрүктээйи нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иккис Нөөрүктээйи.
Улуус кииниттэн 37 км арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 914 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Иккис Нөөрүктээйи — 812, Холго — 67 уонна Бердиҥкэ — 35 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Соҕуруу Кириэс (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Соҕуруу Кириэс Соҕуруу Кириэс (Crux) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө.
Түөрт чаҕылхай сулустара кириэс курдук көстөллөр, бу сулустар навигацияҕа туһаныллаллар: γ уонна α сулустары холбуур линияны 4,5 төгүл салҕаатахха Аан дойду соҕуруу полюһун ((Октант σ-та) булуохха сөп.
Ити суолтата улахан, тоҕо диэтэххэ соҕуруу полюс зенитыгар чаҕылхай сулус суох.
Интириэһиргэтэр объект
Бөлөххө Чохтоох Мөһөөччүк диэн былыт көстөр - Халлаан Сиигэр хараҥа объект.
Устуоруйата
Классик номохтор суохтар, ол гынан баран Аустралия олохтоох норуоттара икки какадуну көрөллөр, эбэтэр хараҥа тыынтар куотан маскэ тахсыбыт опоссум.
Бөлөх Ил символикаҕа
thumb|125px|Самоа былааҕа
Биэс чаҕылхай сулустара (α, β, γ, δ уонна ε) Аустралия, Бразилия, Саҥа Зеландия, онтон ε сулуһа суох Папуа - Саҥа Гуинея, Самоа былаахтарыгар баар.
Атырдьах ыйын 16
Атырдьах ыйын 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 228-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 229-c күнэ). Сыл бүтүө 137 күн баар.
Муус устар 12
Муус устар 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 102-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 103-c күнэ). Сыл бүтүө 263 күн баар.
Потапов Федот Федотович
200px|thumb|right|Потапов Федот Федотович Потапов Федот Федотович (02.12.1929—03.10.1995) — драматург, режиссер.
.cf
.cf диэн Киин Африка Республиката үрдүк таhымнаах ил домена. Домены "Central African Society of Telecommunications" диэн хампаанньа дьаһайар.
Батько
Батько хайа. Томмот хайаларыттан биирдэстэрэ. Алдан салаата Селигдаар өрүс баһыгар турар.
Үрдүгэ муора таһымыттан 1510 м.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1869
1869 сыл.
Балыма
500px|thumb|right|Балыма күөл Балыма диэн Орто Халыма улууһугар баар күөл. Халыма намталыгар Алаһыай өрүс тардыытыгар сытар.
Тардыытын иэнэ 71 км². Бэйэтин иэнэ 56 км². Уһуна 15 км, кэтитэ 7 км. Балыга дэлэй.
Бөккөм
Бөккөм хайа. Индигир өрүс уҥа кытылыгар турар хайа. Тарыҥ массивын хайата.
Үрдүгэ муора таһымыттан 1982 м.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
UTC+9
UTC+9 — олохтоох кэм:
thumb|400px|UTC+9 зонатын хаартата
Сергей Прокудин-Горскай
200px|thumb|right|right|Сергей Михайлович Прокудин-Горскай Сергей Михайлович Проку́дин-Го́рскай — нуучча фотохудожнига, сырдатааччы.
Үөрэҕинэн химик эбит. Олоҕун барытын хаартыска оҥоруутугар, фотография сайдыытыгар уурбут. Санкт-Петербург, Берлин уонна Париж биллиилээх учуонайдарыгар үөрэммит. 250px|thumb|left|Дагестан эрэ уонна дьахтара Чинчийэр үлэтин түмүгэр өҥнөөх диапозитивтары уонна өҥнөөх киинэлэри тыктарыыга (проектирование) патеннары ылбыт.
1908 сыллаахха Прокудин-Горскай саҥа технологиялары туһунан Арассыыйа Империятын фотодокументациятын оҥорорго сананар, уонна бырайыак оҥорор.
Соруга — оскуола оҕолоругар империя устуоруйатын, култууратын уонна ситиһиилэрин көрдөрүү. Бу бырайыагы ыраахтааҕы Николай II өйөөбүт, аналлаах тимир суолун вагонун оҥорторон биэрбит.
Бу вагоҥҥа олорон Прокудин-Горскай 1909 сылтан 1912 сылга дылы уонна 1915 сыллаахха Арассыыйа империятын кэрийбит, элбэх хаартыскалары онорбут, лиэксийэлэри аахпыт.
1918 сыллаахха өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн кыраныысса таһыгар тахсыбыт, Парижка олохсуйбут. 1944 сыллаахха онно өлбүт.
Хаартыскаларын галереята
С. М. Прокудин-Горскай хаартыскалара АХШ Кэнгириэһин бибилитиэкэтин саайтыгар көҥүл көрүүгэ бааллар. Ол үрдүнэн онно нууччалыы көрдүөххэ сөп.
Арассыыйа Империятын оччотооҕу арахсыытынан наардаммыт хаартыскалар «Российская империя в цвете» саайка бааллар.
Улуу Александр
Улуу Александр (Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας), атын аата Александр III Македониятааҕы (Ἀλέξανδρος Γʹ ὁ Μακεδών) — Македония ыраахтааҕыта уонна дьон историятыгар саамай аатырбыт сэрииһиттэртэн биирдэстэрэ. Биир да кыргыһыыга кыаттарбатах үһү. Олоҕун тухары былыргы гректарга биллэр сир-дойду улахан өттүн баһылаабыта.
.cg
.cg диэн Конго Республиката үрдүк таhымнаах ил домена.
UTC+10
UTC+10 — олохтоох кэм:
Сигэлэр
Huso horario
Аллараа Бэстээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
300px|thumb|right|Аллараа Бэстээх бөһүөлэк Мэҥэ-Хаҥалас улууһун каартатыгар
Аллараа Бэстээх диэн Саха Сиригэр баар бөһүөлэк, Мэҥэ Хаҥалас улууhун административнай киинэ. Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар, Дьокуускай куорат утары турар.
Дьонун ахсаана - 3513 (2010)
Аллараа Бэстээх икки федеральнай суолталаах суоллар ыпсыылара: М56 "Өлүөнэ" уонна "Халыма". Онтон таhынан республикатааҕы суолталаах "Амма". 2010 сылга тимир суол кэлэрэ күүтүллэр, ону таһынан икки этээстээх тимир уонна массыына суоллаах Өлүөнэ эбэни туоруур далаһа тутуллуохтаах. 400px|thumb|left|Аллараа Бэстээх куйаартан көстүүтэ
Муус устар 13
Муус устар 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 103-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 104-c күнэ). Сыл бүтүө 262 күн баар.
Атырдьах ыйын 17
Атырдьах ыйын 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 229-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 230-c күнэ). Сыл бүтүө 136 күн баар.
Белая
Белая хайа диэн Өньүүй сис арҕаа өртүгэр Халыма уонна Кыра Өньүүй өрүстэр икки ардыларынан турар хайа.
Муора таһымыттан 975 м. үрдүктээх.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Томмот томтороот
Томмот томтороот. Алдан үрдэлин сорҕото. Алдан куораттан соҕуруу диэкки Алдан өрүстэн Төмтөөн өрүс диэкки сытар.
Уһуна 100 км. Чыпчаала Батько хайа, муора таһымыттан 1510 м. үрдүктээх.
Селигдаар, Ыллымах өрүстэр бастара.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1915 сыл
1915 сыл.
.ch
.ch диэн Швейцария үрдүк таhымнаах ил домена.
1870
1870 сыл.
Өлбүттэр
Сэтинньи 12 — Манчаары Баһылай көскө Марха улууһугар олорон 65 сааһыгар өлбүт.
Тумат үөһэ
Тумат үөһэ. Өлүөнэ дельтатын биир улахан үөһэ. Уһуна 148 км.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Майкл Джексон
thumb|Майкл Джексон (1984) Майкл Джозеф Джексон (Michael Joseph Jackson; 1958–2009) — аан дойду аатырбыт ырыаһыттарыттан биирдэстэрэ, АХШ артыыһа. Аан дойду поп музыкатыгар элбэх саҥа хайысхалары киллэрбит киһиннэн биллэр. Thriller диэн альбома 13 төгүлүн лауреат аатын ылбыт уонна Гиннес рекортарын кинигэтигэр киирэр.
Кылгас биографията
Атырдьах ыйын 29 1958 сыллаахха төрөөбүт (АХШ, Индиана, Гэри), өлбүт күнэ бэс ыйын 25 күнэ 2009 сылга (Лос-Анджелес, АХШ). Сэттис оҕонон төрөөбүт. Аан бастаан ырыаһыт быһыытынан 11 сааһыгар биллибит.
Эмискэ өлүүтэ
2009 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Лос-Анджелес куораттан (АХШ) Майкл Джексон өлбүт диэн сонун кэлэр. Ити сонун аан дойдуга баара суоҕа 2 чаас иһинэн тарҕанар. Сүрэҕэ тохтообут диэн биллэрэллэр. Барбитураттартан өлбүтэ.
Уһук Илиннээҕи байыаннай уокурук
Билигин Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр, Приморскай, Камчатка уонна Хабаровскай кыраайдар, Амур, Магадан, Сахалин уобаластарыгар, Чукотка автономиялаах уокуругар уонна Дьэбириэй автономиялаах уобалаһыгар дислокацияланар. Уокурук штааба Хабаровскай куоракка баар.
Журналистика
Журналистика, атын аата журнализм — журналист масс-медиаҕа үлэлиир идэтэ. Бастаан хаhыат уонна атын бэчээттэнэр кумааҕыга баара. Онтон салҕыы радио уонна телевидение журналистикалара үөскээбиттэрэ. 20 үйэ бүтүүтүгэр интернет сайдан журналистика саҥа ньымата баар буолбута. Билигин интернет-журналистика сыыйа-баайа журналистика атын ньымаларын баhыйан эрэр. Ону "журналистика эволюцията" диэн ааттыыллар. Онтон таhынан фотожурналистика баар. Бу ньымалар сороҕор бэйэ бэйэлэриниин буккуhуохтарын сөп: хаhыат фотожурналистиката, радиопрограмма интернет биэриитэ, радиоҕа интернет сайтартан информацияны ылыы у.д.а.
Мустафа Кемал Ататүрк
right|250px|thumb|Мустафа Кемал Ататүрк Мустафа Кемал Ататүрк (Mustafa Kemal Atatürk) (Ыам ыйын 19 1881 — Сэтинньи 10 1938) диэн Түркийэ Республикатын төрүттээччитэ уонна бастакы президенэ. Идэтинэн сэрииhит.
1881 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр Салоники куоракка төрөөбүтэ. Төрүүрүгэр Мустафа диэн ааты биэрбиттэрэ. Кемал («уһулуччу») диэн ааты байыаннай училищаҕа математикаҕа дьоҕурун иһин биэрбиттэрэ.
Аармыйаҕа коррупцияны утары хас да кистэлэҥ уопсастыбалары тэрийбитэ, онтон 1908 с. өрөбөлүүссүйэ кэмигэр Энвер Бейдыын сатаспакка политкаттан туораабыта. Италияны кытта 1911—1912 сыллардааҕы сэриигэ уонна Иккис Балкаан сэриитигэр 1913 с. кыттыбыта. Бастакы аан дойду сэриитигэр дьоҕурдаах армия офицера быhыытынан биллибитэ. Дарданелланы Антанта күүстэриттэн көмүскүүр сэриилэри салайбыта.
Аан бастаан түрк омугун салайааччытын быһыытынан 1917 с. Германия Түркийэ ис дьыалатыгар орооһоору гыммытын утаран бэйэтин биллэрбитэ. Осман Империята сэриигэ хотторон эстиитин кэнниттэн саҕаламмыт тутулуга суох буолуу сэриитигэр, Ататүрк түрк дьонун басхана. 1919 с. гириэк сэриилэрэ Измир куоракка киирбиттэрин кэннэ Мустафа Кемал Анатолияҕа утарсыыны тэрийбитэ. Быстах кэмнээх дьаhалтаны Анкараҕа тэрийбитэ. Анатолия бу кэмҥэ Стамбууллааҕы султаан бырабыыталыстыбатын кытта сыһыаны быспыта. 1920 с. Анкарааҕа кинини Омук улуу мунньаҕын (түмэнин) бэрэстээтэлинэн талбыттара. Гириэктэри Кыра Аазияттан үүрбүтэ, Антанта судаарыстыбаларын Түркийэҕэ арыый табыгастаах дуогабарга илии баттыылларыгар күһэйбитэ, дойдуну босхолообута.
Урукку султанааты уонна халифааты суох гыммыта уонна Түркийэ Өрөспүүбүлүкэтин тэрийбитэ. 1923 с. бастакы президент буолбута, онтон 1927, 1931 уонна 1935 сс. хос талыллан үлэлээбитэ. Ататүрк президеннааhынын кэмигэр политика, экономика уонна култуура эйгэлэригэр элбэх уларыта тутууну ыыппыта. Ол курдук Түркийэ аныгылыы, демократ уонна таҥара дьиэтиттэн тутулуга суох тэриллиилээх ил буолбут. Түркийэ тас политиката дойду толору тутулуга суох буолуутугар туһаайыллыбыта. Түркийэ Нациялар Лиигаларыгар киирбитэ уонна ыалыы судаарыстыбалары кытта, бастатан туран Грецияны уонна Сэбиэскэй Сойууһу кытта доҕордуу сыһыаннары олохтообута. Ататүрк реформаларын бириинсиптэрэ Кемализм дэнэллэр.
Морис Перно диэн француз суруналыыһыгар М. Кемал былааска чиҥник олорон баран эппит:
Ататүрк — «Аҕа түрк» — диэн ааты Түркийэ Улуу национальнай мунньаҕа (Түмэнэ) 1934 с. иҥэрбитэ.
Ататүрк Стамбуулга 1938 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр 57 саастааҕар ыалдьан өлбүтэ.
Трофимов үөһэ
Трофимов үөһэ. Өлүөнэ дельтатын ордук улахан үөһэ. Уһуна 134 км. Өлүөнэ уутун 60 - 70% бу үөһүнэн устар.
.ci
.ci диэн Кот'д'Ивуар үрдүк таhымнаах ил домена.
Трофимов үөһэ
Ылылллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сапфир
300px|thumb|right|Сапфир Сапфир — күндү таас, корунд көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ. Сүрдээх кытаанах, Моос шкалатынан — 9,0.
(гириектии ζαφείρως — sappheiros, күөх таас, баҕар дьэбириэйдии ספּיר Sapir эбэтэр персиялыы сити суолталаах). Химия формулата Al2O3 — алюминиум оксида. Оттон ити тыл бэйэтэ былыргы дьэбириэй sappir диэн тылыттан, эбэтэр былыргы индия sanipriya диэн тыллыттан тахсыбыт буолуон сөп, ол тыллар суолталара — «Сатурн таптала». Аат үөскээһиинин иккис барыла маннык: вавилон «сипру» диэн тылыттан тахсыбыт буолуон сөп, бу тыл суолтата «тырыыппайдыыр, суол хаалларар».
Холлороон
Сапфир ордук биллэр сирдэрэ пегматиттарга эбэтэр Арассыыйаҕа сыьыаннаах уонна АХШ территорияларыгар, Австралияҕа, Мадагаскарга, Индияҕа, Вьетнамҥа, Бирмаҕа, Таиланд уонна Кытай территорияларыгар бааллар. Арассыыйаҕа саппфир промышленнай масштабтарга хостонор кыахтаах бөдөҥ сирдэр суохтар: кини булумньулара күөх корунд көстүүлэригэр сөп түбэһэр, ол иһигэр тааһы кырыылааһыҥҥа туһалаах курдуктар. Күөх саппфир Уралга уонна Кольскай арыыга (Хибиннар) көстөр. Урал саппфира, быраабыла курдук, сериантнай дэгэттээх, Кольскай саппфирдар бэрт сэргэх, кэрэчээн больше васильево- күөх кырааска тэҥнээх күөх Толбонноох.
Айылҕаҕа бултаммыт саамай бөдөҥ сапфирынан 1960- с сыллар ортолоругар АХШ- ка рентгенолог Стивын булбут тааһа буолбута[5]:102. Быраҕыллыбыт карьеры Кантон куорат таһыгар (Северная Каролина штата) сылдьан чинчийэн, холууп Горнай хрусталынааҕар бөдөҥ уобараһын арыйбыта. Майер пресс- папье быһыытынан туһанар үлэҕэ тааһы аҕалла. Хас да ый буолан баран биир ыарыһах болҕомтотун тааска ууран, Майаҕа геммологка эбэтэр ювелирга көрдөрөргө сүбэлээбитэ. Дьиктитэ диэн, рентгенолог, испэсэлиистэр «куска хрустал» диэн боростуой " Кристалл сапфира 3500 карат арыый улахан эбит диэн быһаарбыттар.
Дьокуускай кэмэ
Дьокуускай кэмэ (YAKT) диэн олохтоох кэм, UTC-тан +9 чаас (UTC+9) уонна +6 чаас Москва кэмиттэн (MSK+6) уратылаах. Бу кэминэн Амурскай уобаласка, Забайкалье кыраайыгар уонна Саха сирин арҕаа уонна киин өттүгэр (Дьокуускай эмиэ) олороллор.
Инники саас уонна күhүн бириэмэ уларыйар этэ. Кыhыҥҥы Дьокуускай кэмэ (YAKST = UTC+9) Москва кэмиттэн 6 чаас уратылаах этэ (MSD+6), оттон сайыҥҥы Дьокуускай кэмэ (YAKST = UTC+10) Москва кэмиттэн эмиэ 6 чаас уратылаах (MSD+6). 2011 сылга президент Медведев этиитинэн кулун тутар 27 күнүгэр сайыҥҥы бириэмэҕэ көспүппүт уонна онтон ыла бириэмэ сайыҥҥы уонна кыhыҥҥы диэн уларыйбат UTC+10 буолбута. 2014 сыл алтынньы 26 күнүгэр бириэмэ уларыйан UTC+9 буолбута.
Сүрүн куораттара:
Атырдьах ыйын 18
Атырдьах ыйын 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 230-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 231-c күнэ). Сыл бүтүө 135 күн баар.
Сүөһү-сылгы дьүһүннэрэ
<!-- #	Эриэн (нууч. - пестрый), күрүҥ эриэн, таллан эриэн, эбир эриэн, күрдьүгэс эриэн, тоноҕос эриэн, кугас эриэн, үрүҥ эриэн, хара эриэн, о. д. а.
Майнычин Анкаватын
500px|thumb|right|Майнычин Анкаватын Майнычин Анкаватын (Большое Морское) күөл. Улахан Чукочья өрүс тардыытыгар баар күөл. Тардыытын иэнэ 382 км².
Бэйэтин иэнэ 205 км². Уһуна 22 км, кэтитэ 17 км. Күөлтэн Анкаваам өрүс тахсар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
.cl
.cl диэн Чили үрдүк таhымнаах ил домена.
1916 сыл
1916 сыл.
Муус устар 14
Муус устар 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 104-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 105-c күнэ). Сыл бүтүө 261 күн баар.
Октант (сулустар бөлөхтөрө)
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха аата суох киллэрбитэ. 1756 ааттаммыта, 1763 сыллаахха латыынныы аатаммыта.
Октант — муннук кээмэйдиир навигацияҕа туһаныллар үнстүрүмүөн, секстант үнстүрүмүөҥҥэ маарыҥныыр ол гынан баран Лимб аҕыс чааска арахсар.
Улахан Албай
Улахан Албай хайа. Алаһыай өрүс кытылыгар Рассоха өрүс төрдүттэн 20 км. сиргэ турар хайа.
Муора таһымыттан 421 м. үрдүктээх.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Корунд
300px|thumb|right|Корунд Корунд — алмаас кэнниттэн саамай кытаанах күндү таастар көрүҥнэрэ. Химия өттүттэн корунд — алюминиум оксида, формулата Al2O3; араас өҥнөрү хром, тимир, ванадий уонна да атын элэмиэннэр холбоһуктара биэрэллэр. Моос шкалатыгар бу таас эталоннартан биирдэстэрэ, кытаанаҕа 9,0. Ювелир уустар былыр былыргаттан өҥнөөх корунд таастарга тус туһунан ааттары иҥэрбиттэр. Кыһыл корунд холобур рубин диэн ааттаах, халлаан күөх корунд — сапфир.
Ювелир уустар туттар коруннарын уруккуттан Мьянмар, Тайлаан, Индия (Кашмир штаат), Мадагаскар уонна Сри Ланка сирдэригэр хостууллар. Казахстааҥҥа, Канаадаҕа, Норвегияҕа, АХШ-ка эмиэ хостууллара биллэр. Арассыыйаҕа коруннар үөскээбит сирдэрэ Приморьеҕа, Ураалга, Красноярскай кыраайга уонна Челябинскай уобаласка бааллар.
Жатай
Жатай (сахалыы саҥарарга олохтоохтор Сатай, Һатай дииллэр) диэн Саха Сирин киинигэр Туймаада хочотугар баар бөһүөлэк.
Дьонун ахсаана 9 263 киhи (2010). Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылыгар, Дьокуускай куораттан 15 км аллара турар. Муус устар 28 күнүгэр 1948 с. тэриллибитэ.
Устуоруйата
Хаһан олохтоммута чуолкай биллибэт. Бастаан сурукка 1920-c сылларга киирбит.
2004 сыл сэтинньи 30 күнүттэн куорат уокуруга «Жатай» диэн ааттаах.
Айылҕата уонна климата
Жатай ирбэт тоҥҥо турар. Килиимэтэ резко континентальнай. Температурата −64,4 °C кыраадыстан +38,3 °C кыраадыска дылы халбаҥныыр.
Никифоров Гаврил Васильевич
200px|thumb|right|[[Никифоров Василий Васильевич, Ксенофонтов Гаврил Васильевич уонна Никифоров Гаврил Васильевич (Манньыаттаах уола)]] Никифоров Гаврил Васильевич (Манньыаттаах уола) (1871—19??) — саха аатырбыт атыыһыттарыттан биирдэстэрэ, Саха Сиригэр ырыынак сыһыаннарын олохтооһуҥҥа сүҥкэн оруоллаах киһи.
Олоҕун олуктара
Хабырыыл Никииппэрэп Манньыаттаах уола 1871 с. Илин Хаҥалас улууһун Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэр Сэтинньи 7 күнүгэр Адаам кыыһа Өлүлүүнэ Карпова уонна Сэргэй уола Баһылай Никииппэрэп – Манньыаттаах дьиэ кэргэнигэр бастакы о5оннон төрөөбүт. Сэргэй уола Баһылай Никииппэрэп баай (300 төбө хороҕой муостаах) Киргиэлэй кыыһа Бороскуобуйа (1800с.т.) уонна Мэхээлэ уола Сэргэй (1802 с.т.) Никииппэрэптэр дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кириэстэниэхтэрин иннинэ Сэргэй Түүкэй (ампаар инигэтигэр киирбитинэн Тээкэй, Тиикэй диэн суруллубут). Кэлин чинчийээччилэр,аҕата Түөкэй Сэргэй диэн үс оҕолоох баай киһи удьуора .Түөкэй Сэргэй Никииппэрэп Аһыыкай аҕа уустан төрүттээх диэн бэлиэтээбиттэр. Аҕа уустара Ат Аһыыкай хос эһэтэ Тыйыс Тыллыма – Тыгын Дархан сурдьун уола эбит. Эллэй боотуртан быһа хааннааҕынан билинэр эбиттэр. Аҕа уустарыгар элбэх баай баар эбит уонна биллэр ойууттар Уһун Ойуун, Токунай Ойуун.
Сэбиэскэй былаас буолбутугар баайын-дуолун конфискациялаабыттара. Ол да буоллар атыыһыт түүлээҕин Владивостокка 280 тыһ. солкуобайга атыылаан генерал Пепеляев эспэдииссийэтин фондугар биэрбитэ. Харбиҥҥа олорбута, маҕаһыыннаах уонна түүлээҕи таҥастыыр мастарыскыайдаах этэ.
Хаһан, ханна өлбүтэ чуолкай биллибэт. 1945 сыл балаҕан ыйыгар Дьоппуон миграциятын сулууспатыгар дойдуттан тахсан барда диэн сурук хаалбыт. Бу кэннэ кини туһунан сурах-садьык суох. Ол сыл уолун Анатолийы дьоно дьоппуон үспүйүөнэ диэн ааттаан Кытайга туппуттара.
Дьиэ кэргэнэ
Икки уоллааҕа уонна үс кыыстааҕа биллэр. Кытайга Харбиҥҥа кыра уолун Анатолийы кытта олорбута. Иккистээн кэргэннэммитэ, нуучча эмигрант дьахтарын ойох ылбыта. Онтон оҕолооҕо биллибэт.
Улахан уола Василий Гаврилович Никифоров Москубаҕа тимир суол инженерын идэтин ылбыта, онтон МГУ философия факультетын бүтэрбитэ. 1912 сыллаахха француз төрүттээх Юлия Федоровна Кауль диэн графиняны кэргэн ылбыта. Москубаҕа кинини «Принц» диэн ааттыыллар эбит. 1918 сыллаахха Томскайга дуу Тобольскайга дуу өлбүтэ. Кини уола Сергей Васильевич 1914 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр төрөөбүтэ, Сталин аатынан Киин судаарыстыбаннай физкультура институтугар үөрэнэн иһэн, 1938 с. тутаары гыммыттарын истэн, Уһук Илин күрээбитэ. Онно Владивостокка олорон ойохтоммута уонна офицер идэтин ылбыта. Икки уолу төрөппүтэ. Дьоппуон сэриитигэр кыттыбыта, элбэх наҕараадалардаах эбит. Саха көрүҥнээҕин хаартыскалар туоһулууллар, сахатынан киэн туттара диэн уолаттара кэпсииллэр.
Сергей Васильевич кыра уола сталевар идэтин баһылаабыт киһи, биир кыыстаах, сиэннэрдээх, эмиэ Москубаҕа олорор.
.cm
.cm диэн Камерун үрдүк таhымнаах ил домена.
Айар (кинигэ кыһата)
«Айар» национальнай кинигэ кыһата (урукку ааттара: «Бичик», сэбиэскэй кэмҥэ Саха сиринээҕи кинигэ кыһата),  — Саха өрөспүүбүлүкэтин бастакы кинигэ таһаарар кыһата.
Саайта: http://www.bichik.ru/
.ck
.ck диэн Кук арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ
Серго Орджоникидзе аатынан Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ — өрөспүүбүлүкэ эмп-том, доруобуйа харыстабылын үлэһиттэрин бэлэмниир саамай кырдьаҕас кыһата.
Устуоруйата
1906 сыллаахха балаҕан ыйын 2 күнүгэр бу үөрэх кыһатын бастакы педагогтарын мунньаҕа буолбут. Бу күн колледж тэриллибит күнүнэн ааҕыллар. Аан бастаан үөрэх тэрилтэтэ эр дьон үөрэнллэригэр аналлаах биэксэл оскуолатын быһыытынан үлэлээбит. Бастакы үөрэххэ 20 киһи киирбит, онтон 13-һэ сыылкаҕа сылдьааччылартан көҥүл истээччи (вольнослушатель). Олохтообут киһи — В. А. Вонгродскай быраас. Бу киһи 1897 с. ахсынньыга Иркутскай губерния быраастарын I сийиэһигэр Дьокуускайга туспа биэксэл оскуолатын арыйар туһунан тыл эппит. Бастакы учууталларынан А. И. Левицкэй, В. И. Диваев, Н. Г. Юдин буолбуттар.
Кэлин 1915 сыллаахха Дьокуускайдааҕы медицина техникума диэн ааты ылбыт. Онтон 1925 сыллаахха — Дьокуускайдааҕы биэксэл-акушер оскуолата диэн ааттанар. 1953 сыллаахха Дьокуускайдааҕы медицина училищата. Онтон 1993 сылтан билиҥҥи аатын ылбыт — Дьокуускайдааҕы медицина базовай колледжа.
Муус устар 15
Муус устар 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 105-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 106-c күнэ). Сыл бүтүө 260 күн баар.
Төлөппүөн
thumb|200 px Телефон диэн электрическай тэрил, онон туһаннахха икки араас киһи ыраах сиртэн кэпсэтиэхтэрин сөп. Уруккут төлөппүөннэр провод нөҥүө холбонуохтара булгуччулаах этэ, билигин төлөппүөн радио нөҥүө кэпсэтиллиэн сөп. Ону өссө мобильнай телефон ол эбэтэр сиэп төлөппүөнэ дииллэр.
Атырдьах ыйын 19
Атырдьах ыйын 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 231-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 232-c күнэ). Сыл бүтүө 134 күн баар.
Сэргэй хайата
Сэргэй хайата. Анаабыр хаптал хайалаах сирин илин өртүгэр Улахан Куонамка өрүс кытылыгар турар хайа.
Төлөппүөн
Дьон үксэ Александр Белл телефону айбыт диэн толкуйдууллар, ол гынан баран Антонио Мэуччи (Antonio Meucci) үлэлиир телефону 1871 сыллаахха айбыт уонна патеннаабыт. Ол гынан баран кини сатаан үбүлүөн сөптөөх киһини булбатах. Кэргэнэ ыарыһах эбит ол иһин ороҥҥо сытар кэргэнин кытары мастерскойтан кэпсэтэргэ туттар эбит.
Сэргэй хайата
Үрдүгэ муора таһымыттан 544 м.
Төлөппүөн
Төлөппүөн арааһа
Араас төлөппүөн баар, Тута сылдьа төлөппүөн сиэп төлөппүөнэ диэн аатырар. 1980ус сыллар бүтүөхтриттэн сир үрдүнэн тарҕаммыта. Билигин төлөппүөнэ суох сырыттахха адьас муода баҕайы курдук көстөр. Сорох төлөппүөннэр спутник нөҥүө сигналы ыытыахтарын сөп, ол иһин сир үрдүнэн ханна баҕары үлэлиэн сөп.
Сэргэй хайата
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Төлөппүөн
Смартфон
Смартфон — мобильнай телефон (аныгы-быраабыла курдук, сенсорнай экран), эбии функциональнай- персональнай компьютер.
Ону сэргэ коммуникатор (англ. padanic) — персональнай компьютер, эбии функциональнай төлөпүөн үлэтэ суох.
Мобильнай телефоннарга куруук эбии функциялар (калькулятор, календарь) бааллара эрээри, бириэмэттэн ордук интеллектуальнай моделлар тахсаллара. Улааппыт функциональность уонна суоттуур кыамтата «смартфон»диэн термин киллэриллибитэ. Кинилэр ТХПК- ҕа мобильнай төлөпүөн функцияларын кытта тахсаллара, итинник тэриллэр коммуникатордар ааттаммыттара. Билигин смартфоннарга уонна коммуникатордарга араарыллан, тиэрминнэри биир — биир дьоҕус дьоҕус компьютерга уонна сайдыылаах радио-интерфейсынан толору туһаныллар, бэйэтэ «коммуникатор» диэн тиэрмини оңорор.
Смартфоннар көннөрү мобильнай төлөпүөннэртэн уратылаахтар, өрүт өттүн программанан хааччыйыы программатын оҥорорго аһаҕас (көннөрү мобильнай төлөпүөннэр операциялара өрүтүнэн сабыллаллар). Эбии эбиилэри туруоруу көннөрү мобильнай телефоннары кытта тэҥнээтэххэ, функциональнай смартфоннары балачча тупсарар кыаҕы биэрэр.
Ол эрээри кэнники кэмҥэ «көннөрү» телефоннар уонна смартфоннар икки ардыларыгар кыраныысса улам кэҥээн иһэр, саҥа телефоннар (саамай чэпчэки моделлартан ураты) хаһан эрэ функциональнай булуллубуттара быданнаата, холобур, электроннай почтанан уонна HTML-браузерынан, ону тэҥэ МНОГОЗАДАЧНОСТААХ.
Ойоҕос Яр
Ойоҕос Яр. Миитэрэй Лаптев силбэһиитин материк өртүнээҕи кытыла. Төрдүс периодтааҕы лесс халыҥ хапталҕана. Ирбэт тоҥ массивтардаах.
Байҕал уута сороҕор уу кыыл уҥуохтарын суурайан таһаарар.
Собо Сиһэ
Собо Сиһэ диэн Өлүөнэ дельтатыгар баар арыы. Сыырдаах уонна Быковскай хос үөстэр икки ардыларынан сытар.
Ойоҕос Яр
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Собо Сиһэ
Иэнэ 472 км². Бытархай күөллэр дэлэй.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Октант Сигмата
Октант σ-та Октант сигмата (σ Oct / σ Octantis) — +5,6m улаханнаах Октант бөлөххө баар сулус.
Харахха көстөр Аан дойду Соҕуруу полюска ордук чугас сулус, иккис аата Соҕуруу сулус.
Сиртэн 270 сырдык сыла ыраах уонна саһархайдыҥы-маҕан гигант.
Бразилия былааҕар баар,
Суор Уйата
Суор Уйата сис. Индигир уонна Алаһыай өрустэр икки ардыларынан сытар кылгас сис. Улахан Сис илин диэкки салҕааһынынан буолар.
Уһуна 60 км., кэтитэ 10 - 12 км. Чыпчаала муора таһымыттан 512 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Туобычаан
Муора таһымыттан 1784 м. үрдүк.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ыччат күнэ
Ыччат күнэ диэн Арассыыйаҕа бэлиэ күн, бэс ыйын 27 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Устуоруйата
Сэбиэскэй ыччат күнэ 1958 сыллааххха олунньу 7 күнүгэр ССРС Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан бэс ыйын тиһэх баскыһынньатыгар бэлиэтэнэр буолбута. Бу күн сүрүн тэрээһиннэри хомсомуол ыытара. Параадтар, кэнсиэртэр, викториналар, күрэхтэһиилэр буолаллара. Ону таһынан судаарыстыба ыччат сыл устун тугу гыммытынан түмүк таһаарара, ситиһиилээх ыччаты бэлиэтиирэ.
ССРС ыһыллыбытын кэннэ урукку өрөспүүбүлүкэлэр бу күн аатын уларыппыттара уонна үксүгэр атын күҥҥэ көһөрбүттэрэ. Бэс ыйын тиһэх баскыһыанньатыгар ыччат күнүн билигин Беларуська эрэ бэлиэтииллэр.
Арассыыйаҕа бу күн 1993 сыллаахтан бэрэсидьиэн Б. Н. Ельцин уурааҕынан сылын аайы бэс ыйын 27 күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута.
1985 сыллаахха ХНТ «Аан дойдутааҕы ыччат сылын» ыыта сылдьыбыта. Арассыыйаҕа 2009 сыл — ыччат сылынан биллэриллибитэ.
Ыччат күнэ атын дойдуларга
Азербайдьан — олунньу 2 күнэ Вьетнам — кулун тутар 26 күнэ Тайвань — кулун тутар 29 күнэ Кытай — ыам ыйын 4 күнэ Түркийэ — ыам ыйын 19 күнэ Соҕуруу Африка — бэс ыйын 16 күнэ Украина — бэс ыйын 24 күнэ Кирибати — атырдьах ыйын 7 күнэ
Ылыллыбыт сирэ
Бэс ыйын 27 күнэ — Ыччат күнэ, А. Налимова, «Кыым», 2009, 24№
Таарбаҕаннаах
Таарбаҕаннаах (Шпиль Таарбаҕаннаах) хайа. Сэттэ Дабаан сис илин эниэтигэр Ааллаах Үүн өрүс кытылыгар Анча үрэх төрдүгэр турар хайа.
Муора таһымыттан 2213 м. үрдүк.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Муус устар 16
Муус устар 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 106-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 107-c күнэ). Сыл бүтүө 259 күн баар.
Hospitality Club
Hospitality Club (Ыалдьыттааһын кулууба) - аан дойдуга саамай улахан күүлэй, сынньалаҥ түмсүү. Уопсайа 200 тахса дойду киирэр. Салалтата - АХШ (Улахан салаата Финляндияҕа баар). Хас да омук тылынан үлэлиир. Омук дойдутун дьонун кытта билсэргэр алдьархай туһалаах саайт.
Уиллиам Уайлер
Уиллиам Уайлер (William Wyler) (От ыйын 1, 1902 – От ыйын 27, 1981) диэн АХШ киинэ режиссера.
.co
.co диэн Колумбия үрдүк таhымнаах ил домена.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
Мэҥэ Хаҥалас — Саха Сирин ортотугар баар улуус. Административнай киинэ — Аллараа Бэстээх. Ол гынан баран улуус сорох тэрилтэлэрэ Майаҕа бааллар. Тыа хаhаайыстыбата олус сайдыылаах. Улуус баhылыга Старостин Николай Прокопьевич.
Устуоруйата
Улуус билиҥҥи кыраныыссатынан Олунньу 10 к. 1930 с. Мэҥэ уонна Илин Хаҥалас улуустар холбоhууларыттан үөскээбитэ. Оройуоннааһын кэмигэр Мэҥэ улууһун Алтан нэһилиэгин аҥаара (Чаҥкычах аҕатын ууһа бүтүннүү, Улахан уонна Биэкэнэ аҕаларын ууһун сорох өттө) Амма оройуонугар бэриллибиттэрэ. . Маны таһынан Аммаҕа Сатаҕай уонна Эмис нэһилиэктэрэ холбоммуттар. Оттон Мэлдьэхси, Бахсы уонна Алаҕар (Чыаппара) нэһилиэктэрин Чурапчы улууһугар холбообуттар.
Сэтинньи 8 к. 2007 сыл Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин ылыммыт сокуонунан улуус киинэ Майаттан Аллараа Бэстээххэ көспүтэ.
Улуус сиригэр саха омугун аатырбыт хорсуна Манчаары Баһылай төрөөбүтэ.
Мэҥэ улууһа XVII үйэттэн өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри Саха Сирин биир биллэр-көстөр уонна саамай бөдөҥ улуустарыттан биирдэстэрэ этэ. 1917 сыллаахха 20-ттэн тахса тыһыынча киһилээҕэ. Олохтоохтор үс улахан бөлөххө арахсаллара: Мэҥэ ууһа (Алтан, Моорук, Тараҕай нэһилиэктэрэ), Доллу Мэҥэ ууһа (Доллу, Дьаабыл, Араҥас нэһилиэктэрэ), Мэлдьэхси Дьаҥхаады, Мөҥүрүөн нэһилиэктэрэ. Бу үс бөлөх нэһилиэктэр уопсай төрүттээхтэр диэн буолар. Мэҥэ ууһун уопсай төрдүнэн Эллэй Боотур уола Болотой Орхон (Оххон) ааҕыллар. Сорох сэһэнньиттэр атын дьону ааттыыллар: Соҕуруу Даары, Орулаа Талый, бэл XVII үйэ 70-с сылларыгар диэри олорбут Буох Дьиэхсин ойууну (сурукка киирбитинэн Декси Орлов). МЭҤЭ — Бу төрүт-уус аат. Үһүйээннэр кэпсииллэринэн - киһи аата (антропоним). Ол ууһаан тэнийэн, кэҥээн, дорҕооннонон, сураҕыран, туругуран турар./.../ "Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ" кинигэ 1-гы чааьыгар (М.—Л. 1960) «Эллэй и его потомство»  диэн таблицалар бааллар (стр. 304—307). Дьэ бу манна араас кэмҥэ суруллубут үһүйээннэргэ Мэҥэ улууһа Эллэй ханнык ыччатыттан силис тардан тахсыбыта кэпсэнэр. 1898 с. Байаҕантай улууһунааҕы Хаҥалас нэһилиэгин киһитэ П. Е. Готовцев: "Эллэй сиэнэ,Болотой Орхон уола Мэҥэ улуус төрдө буолбут" — диэбит./.../ Бу кэпсээн эрдэ суруллубут уонна улуу учуонай В. Радлов кинигэтигэр бэчээттэммит буолан, ордук ыйааһыннаах./.../ Аны сурукка киирбит саамай эрдэтээҥи туоһуну ылан көрүөҕүҥ. XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар үлэлээбит Иккис Камчатскай экспедиция научнай үлэһитэ Я. И. Линденау: "Мэҥэ ууһун төрдө Болотой" — диэн суруйан хаалларбыт.Ити — үөһээ ахтыллыбыт Болотой Орхон. Мэҥэ, Мэҥэбил. Бас-көс буолар улуу бэлиэ дьон аҕа ууһун баһылыга буолаллар. Мэҥэлэр — Мэҥэбиллэр. Мэҥэлэр, Мэҥэбиллэр — Мэҥэ аҕатын ууһа. Халыҥнар.Нуучча казактара кэлээт да кинилэри, кинилэр олорор сирдэрин туспа улуус, волость диэн арааран ааттаабытынан киирэн барбыттара: Мегинская, (Маганская, Магальская, Мангунская)./.../
(Багдарыын Сүлбэ. Улуустар ааттара. — Дь.: «Бичик», 2001. — 69—70 с.)
Экономиката
Мэҥэ-Хаҥалас улууһа - Саха Сиригэр биир бастыҥ сайдыылаах улуус буолар. Саха Сирин 11% тыа хаһаайыстыбатын хааччыйар, Саха Сирин 17—25% промышленнай табаарын хааччыйар. Манна элбэх фермалар бааллар уонна 2020 (Сүүрбэ Сүүрбэ) программанан федеральнай программаҕа улуус киирбитэ — Мэҥэ бырайыак диэн. Аны 2012—2014 сыллардаахха тимир суол кэлиэхтээх, онно олохтоох дьон бэлэмэ суох диэн айдаан буола турар (2019 саҥа кэлбитэ)
Билигин харчы кириизиһинэн сибээстээн улууска үлэтэ суох дьон ахсаана улаата турар, холобур:
Демография
500px|thumb|left|Сурутуу ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга олохтоох ахсаана
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун биллиилээх дьоно
Ходулов Дмитрий Федорович (04.08.1912—03.10.1976) — СССР норуодунай артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
Попова Марина Константиновна (21.12.1927 - 16.07.2014) - ырыаһыт, Саха АССР норуодунай артыыһа.
Манчаары Баhыылай (Слободчиков Василий Федорович) (1805—1870) — бэйэтин киһи быһыытынан дьоһунун көмүскээн номоххо уонна саха устуоруйатыгар киирбит киһи.
Владимир Петрович Ларионов (10.02.1938 — 04.03.2004) — саха биллиилээх учуонайа, сахаттан бастакы Россия билимнэрин Академиятын академига (1997), техническэй билимнэр доктордара, профессор.
Сергучев Лазарь Лазаревич (04.01.1928—1993) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Колесов Гавриил Гаврилович (08.03.1932—1997) — саха суруйааччыта, Саха АССР норуодунай артыыһа
.cn
.cn диэн Кытай үрдүк таhымнаах ил домена.
Муксунуоха (хайа)
Муора таһымыттан 406 м үрдүктээх.
Өссө маны көр
Муксунуоха (үрэх)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Атырдьах ыйын 20
Атырдьах ыйын 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 232-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 233-c күнэ). Сыл бүтүө 133 күн баар.
Бэлиэ күннэр
Аан дойдуга бырдах күнүн бэлиэтииллэр. 1897 сыллаахха Ииндийэҕэ сулууспалыы сылдьыбыт Британия байыаннай бырааһа Рональд Росс бырдах тыһыта кумахы ыарыыны киһиттэн киһиэхэ сыһыарарын арыйбыта, уонна кэлин кумахыны кытта охсуһууга болҕомто тардаары "Бырдах күнэ" диэн ааттаан бэлиэтииргэ ыҥырбыта.
Муус устар 17
Муус устар 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 107-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 108-c күнэ). Сыл бүтүө 258 күн баар.
Таджик тыла
Таджикистааҥҥа, Хайа Бадахшаан автономиялаах уобалаһыгар, Ванч оройуонугар, Узбекистааҥҥа хас да сиргэ (ордук Самаркаанд уонна Бухараа) уонна Кыргыстаан соҕуруу өттүгэр тарҕаммыт. Кытай (Синзян Уйгуур уобалаһыгар олорооччулар) таджииктара атын тылынан саҥараллар.
.cu
.cu диэн Куба үрдүк таhымнаах ил домена.
Өҥ тэллэх
Өҥ тэллэх — сымнаҕас гына имитиллибит тирии лоскуйа, аты ботолуох иннинэ сиһин сабаллар.
Нүөрүҥгүрү улууһа
Нүөрүҥгүрү диэн Саха Сирин соҕуруу өттүгэр баар улуус. Республика саамай сайдыылаах индустриальнай улууhа. Административнай киинэ — Нүөрүҥгүрү куорат.
Өҥ тэллэх
Өссө маны көр
Өҥ сөрүө
Нүөрүҥгүрү улууһа
Демография
500px|thumb|center|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана Хос быһаарыылар: ¹1939 уонна 1959 сыллааҕы биэрэпискэ [[Төмтөөн улууһа|Төмтөөн улууһун нэһилиэнньэтэ көрдөрүллүбүт. ²1970 сыллаҕы биэрэпискэ Алдан улууһуттан билиҥҥи Нүөрүҥгүрү улууһун территориятын нэһилиэнньэтэ көрдөрүллүбүт480px|thumb|center|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]
.
Сиэллээх тамах
400px|thumb|right|Сиэллээх тамах куйаартан көстүүтэ Сиэллээх тамах. Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу-илин өттүгэр баар хомо.
Маныко тумул арыы уонна Туруктаах диэн синньигэс тумул арыы икки ардыларынан сытар.
Уһуна 55 км, кэтитэ 25 км, айаҕар дириҥэ 10 м. Кытыллара намыһахтар, чэйдээхтэр.
Тамахха Сиэллээх, Билир, Муксунуоха, Данилкин үрэхтэр түһэллэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
2002
2002 сыл — григорианскай халандаарынан вторникка саҕаланар сыл.
Өлбүттэр
Эбии көр Категория:2002 сыллаахха өлбүттэр
Атырдьах ыйын 21
Атырдьах ыйын 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 233-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 234-c күнэ). Сыл бүтүө 132 күн баар.
Улахан Сис (Верхоянскай сис)
Улахан Сис. Верхоянскай сис систематын хоту диэкки сытар Кулар сис сорҕото. Дьааҥы уонна Омолой өрүстэр билирдэрэ.
Уһуна 100 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 501 м. үрдүккэ тиийэллэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тыймыыт (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Тыймыыт Тыймыыт (лат. Lacerta) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Андромеда уонна Куба бөлөхтөр ыккардыларынан баар.
Чаҕылхай сулустара суох, хоту өттө Халлаан Сиигэр сытар. Ордук чаҕылхай сулус 3,8 көстөр улахан.
Халлааҥҥа 200,7 квадрат иэннээх, 63 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан атырдьах ыйыгар ордук көстөр.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» атласка киллэрбитэ.
Өҥ сөрүө
Өҥ сөрүө — сиэлинэн өрөллөр, эмиэ өҥ тэллэх курдук аты ботолуох иннинэ сиһин сабаллар.
Өссө маны көр
Өҥ тэллэх
1300-с
1300-с сыллар.
Оконешников Егор Иннокентьевич
200px|thumb|right|Оконешников Егор Иннокентьевич Оконешников Егор Иннокентьевич - Норуот үөрэҕириитин туйгуна, ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, филология билимин дуоктара (2005), терминограф.
Олоҕун олуктара
1947 сыллаахха "За доблестный труд в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг." мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 1954 с. Саха судаарыстыбаннай педагогикаҕа институутун история-филология факультетын саха салаатын бүтэрбитэ.
1954 с. саха уонна нуучча тылларын Мүрү орто оскуолатыгар үөрэппитэ, Уус-Алдан оройоуннааҕы норуот үөрэҕириитин салаатын инспекторынан, Саха сиринээҕи үөрэҕирии, үрдүкү үөрэх, уонна ноуука идэлээх сойуустарын обкуомун сэкиритээринэн үлэлээбитэ.
1871
1871 сыл.
Оконешников Егор Иннокентьевич
Олоҕун олуктара
1965 с. Тыл, литература уонна история институтугар үлэҕэ киирбитэ: бастаан младшай онтон старшай сотруднигынан, 1986 с. 1991 с. дылы дириэктэри ноуукаҕа солбуйааччынан үлэлээбитэ, 1992 с. - быһаарыылаах тылдьыт уонна терминология отделын старшай научнай сотруднига. «Түүр тыллара» идэтигэр старшай научнай сотрудник.
1972 с. «Э. К. Пекарскай лексикограф быһыытынан» (Э. К. Пекарский как лексикограф) диэн хандьыдаакка дииссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
Е. И. Оконешников - лексикология, лексикография уонна терминология эйгэлэригэр специалист. Биэс уонча бэчээттэммит үлэлээх.
2005 сыллаахха дуоктар истиэпэнигэр диссэртээссийэ көмүскээбитэ. Тиэмэтэ: "Саха тылын терминологиятын лингвистикаҕа өрүттэрэ" (Лингвистические аспекты терминологии якутского языка).
СГУ устудьуоннарыгар спецкурстары ааҕар этэ. Тиэрмин оҥорууга үлэлээбитэ.
Тыыл бэтэрээнэ, мэтээллэрдээх.
2021 сыллаахха балаҕан ыйын 17 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Березкин Эрнст Борисович
200px|thumb|right|Березкин Эрнст Борисович Березкин Эрнст Борисович, Саха политига.
Тутулуга суох буолуу
Тутулуга суох буолуу диэн дойду эбэтэр ил олохтоохторун бэйэлэрин бэйэ салалталара. Суверенитет баар буолуохтаах.
.cv
.cv диэн Кабо Верде үрдүк таhымнаах ил домена.
Тириини таҥастааһын
Тирии, түүлээх имитиитэ, таҥастааһына, өҥнөөһүнэ былыргы саха олоҕор биир сүрүн үлэ буолара.
.cr
.cr диэн Коста Рика үрдүк таhымнаах ил домена.
Тириини таҥастааһын
Үүнээйиттэн өҥнөрү ылыы:
Тиит хатырыга, бэс хатырыга, хатыҥ көмүрүөтэ, хатыҥ үөһэ, туос хоруота, хатыҥ көмөрө, курунньук, кулун туйаҕа, от сибэккитэ, соһо таас, ыт мунна тэллэй, үөт субата, сиһик талах субата, кыһыл эмэх, лабыкта, тимэх от (пижма), алтан от, бурдук соломото, хатыҥ чээрэтэ, былыык (соһо) — бу балартан кыһыл, күөх, араҕас, хара, кугас өҥнөрү ылаллара.
Харамайтан ситимнээх өҥнөр:
Хаан, хаан оһоҕо, уҥуох күлэ, балык хабаҕа, сымыыт уоһаҕа, быар, сылгы хоруончахата, о.д.а.
Тириини тугунан сымнаталларай, оҕунуохтуулларай?
Миин хоргуна, анды арыыта, ис сыата, сылгы сыата, сымыыт үрүҥэ, унуох арыыта, балык арыыта, тар, суорат, аһыйбыт үүт хойуута, быар, кыыл-сүөл, сылгы, сүөһү, таба мэйиилэрэ, быыбакка, аһыйбыт сүөгэй, өһөх хааһы, сыалыһар быара, о.д.а.
Мунулу
Мунулу хайа. Улахан Сис хоту өртүгэр Дьааҥы уонна Омолой өрүстэр икки ардыларыгар турар хайа.
Усуйаана улууһугар Власово уонна Энтузиастов диэн быраҕыллыбыт бөһүөлэктэр икки ардыларынан.
Муора таһымыттан 306 м. үрдүк.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1310-с
1310-с сыллар.
Муус устар 19
Муус устар 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 109-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 110-c күнэ). Сыл бүтүө 256 күн баар.
.cx
.cx диэн Ороhуоспа арыыта үрдүк таhымнаах ил домена.
1872
1872 сыл.
Холууп (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Хуолуп Холууп (Columba, Col) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 270,2 квадрат кыраадыс иэннээх, 71 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа соҕуруу өттүгэр ахсынньы - тохсунньу ыйдарга толору көстөр.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1592 сыллаахха киллэрбитэ. «Уранометрия» каталогка 1603 сылтан баар. Бастакы аата «Ной Хуолуба».
1320-с
1320-с сыллар.
Бото
Бото — ыҥыыр олорор халыҥ сымнаҕас тэллэҕэ.
Тыл суолтата
Аты ыҥыырдыырга арҕаһыгар уурар оту, сиэли үүйэн (сирийэн) оҥорбут эбэтэр атын халыҥ сымнатыы тэллийэ.
.cy
.cy диэн Кипр үрдүк таhымнаах ил домена.
.cz
.cz диэн Чехия үрдүк таhымнаах ил домена.
Атырдьах ыйын 22
Атырдьах ыйын 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 234-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 235-c күнэ). Сыл бүтүө 131 күн баар.
Муус устар 18
Муус устар 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 108-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 109-c күнэ). Сыл бүтүө 257 күн баар.
Сайыҥҥы кэм
мини|[[саас: Сайыҥҥы бириэмэҕэ көһүү]] мини|[[күһүн: Сайыҥҥыттан «көннөрү» бириэмэҕэ көһүү]] [[Ойуу:DaylightSaving-World-Subdivisions.png|thumb|300px|
]]
Сайыҥҥы кэм диэн олохтоох кэмтэн 1 чаас инники көһөрүллүбүт кэм.
Уон сыл
Уон сыл  (нуучч. Десятиле́тие) —
Существует два варианта календарного счёта десятилетий. В первом случае цифра десяток всех годов этого десятилетия одинакова, например 390-е до н. э. (включает года с 399 по 390 до н. э.). Согласно второму варианту отсчёт сдвинут на один год, то есть началом десятилетия в данном примере станет 400, а концом — 391 до н. э. В случае годов нашей эры, единица прибавляется, как например 2000-е (с 2001 по 2010 вместо с 2000 по 2009).
Также десятилетие свободно употребляется в смысле «любой промежуток времени в 10 лет», например: Десятилетие грамотности Организации Объединённых Наций (2003—2012 годы).
1873 сыл
1873 сыл.
Быа-туһах
Быа-туһах араастара :
Гуляев Дмитрий Алексеевич
Гуляев Дмитрий Алексеевич (1917, Модут нэһилиэгэ, Бүлүү улууһа, Саха уобалаһа — 10.09.1943, Петрово, Смоленскай уобалас) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, саха бастакы аатырбыт бэргэн ытааччыта.
Олоҕун олуктара
1917 сыллаахха Модут нэһилиэгэр Бүлүү улууһугар төрөөбүт. 1935 с. Сталин аатынан колхуоска киирбит, бастаан утаа абаҕатыгар биригэдьиир Дьэлиһиэй оҕонньорго суруксуттаабыт, кэлин бэйэтэ биригэдьиир буолбут.
Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйын 2 күнүгэр Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Кылгас кэмнээх байыаннай үөрэххэ сылдьан баран 1942 сыл тохсунньутугар Арҕаа фронт 110-с стрелковай дивизиятын кэккэтигэр киирэн бастакы сэриитигэр кыттыбыт. Сыысхала суох ытарын көрөн кулун тутар 30 күнүгэр оптическай прицеллаах бинтиэпкэни туттарбыттар, снайпер буолбут. Сотору кэминэн бойобуой ахсаана 101 кыдыйыллыбыт өстөөххө тиийбит, уордьанынан, мэтээлинэн, «Туйгун снайпер» бэлиэнэн наҕараадаламмыт, командование көмүс чаһыы бэлэхтээбит. Гуляевы батыһан маассабай снайпердар хамсааһыннара саҕаламмыт.
Старшина Гуляев 1943 сыллаахха балаҕан ыйын 10 күнүгэр геройдуу өлбүт. Ити кэмҥэ снайпер бойобуой ахсаана 122 өстөөххө тиийбит. Смоленскай уобалас, Ярцевскай оройуон, Петрово дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.
1340-с
1340-с сыллар.
Хонуу (бөһүөлэк)
Хонуу — Муома улууһун киинэ.
Грегор Иоганн Мендель
Грегор Иоганн Мендель (Gregor Johann Mendel; 1822, Хейнцендорф, Силезия, Австрия импиэрийэтэ —1884, Брно, Австро-Венгрия) — австрия биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут киһи. Кини арыйбыт сокуоннарыгар (Мендель сокуоннара диэн ааттаналлар) аныгы генетика олоҕурбута.
Былыргы түүр бичигэ
Сурук тутула
Хойукку сайдыбыт кэмигэр (VIII үйэҕэ) 38 буукубаттан уонна тыл араарар бэлиэттэн турар эбит. Сурук хайысхата сытыары, уҥаттан хаҥас.
Ааҕыы холобура
— уруһуйданыыта (уҥаттан хаҥас ааҕыллар)
T²NGR²I — транслитерация (эпиграфическай)
Грегор Иоганн Мендель
Олоҕун олуктара
Иоганн эдьиийдээх уонна балыстаах этэ. Кыра эрдэҕинэ садовнигынан үлэлии сылдьан айылҕа көстүүлэрин сэргиир буолбут. Икки сыл философияня үөрэтэн баран 1843 сыллаахха монаах буолбут, уонна Грегор диэн ааттаммыт. 1844 сылтан 1848 сылга дылы Брюнн богословия институтугар үөрэммит. 1847 сыллаахха аҕабыыт буолбут.
Былыргы түүр бичигэ
Ааҕыы холобура
/teŋri/ — транскрипция (ru:МФА)
teñri — транслитерация (билиҥҥи түүр латиницата)
Грегор Иоганн Мендель
Олоҕун олуктара
1849—1851 сс. гимназияҕа математиканы, латыын уонна гириэк тылын үөрэппит. Онтон 1851—53 сылларга Вена университетыгар естественнай историяны үөрэппит. Онно бастакы цитолог учуонайдартан биирдэстэригэр Унгерга үөрэммит. Бу сылларга Мендель хаста да биология экзаменын туттара сатаабыт да, кыайбатах.
Былыргы түүр бичигэ
Сурук историята
Бу бичигинэн саамай былыргы суруктар (V—III б.э.и. үйэлэргэ) Кыргызтаҥҥа Иссык диэн сиргэ көстүбүттэрэ. — көр. Иссык суруга, Талас, Балыкчи о.д.а.). Сурук хантан төрүттэммитэ чуолкай биллибэт. Элбэх бэлиэлэрэ тамгаалары кытта майгыннаһалларын көрөллөр. Сорох бэлиэлэр (буукубалара сытыы муннуктаахтара, сурук хайысхата, фонетиката) эргэ семитическэй суруктарга чугаһатар курдуктар: библосс уонна финикийэ суруктарыгар.
Грегор Иоганн Мендель
Олоҕун олуктара
Венаҕа үөрэнэ сылдьан Мендель үүнэйилэр гибридтааһыннарын сэргээбит. 1856 сылтан 1863 сыллаахха дылы манастыырга монаахтыы, онтон аббааттыы сылдьан манастыыр саадыгар гороҕу кэтээн көрбүт уонна билигин Мендель сокуоннара диэнинэн биллэр сокуоннары арыйбыт.
Былыргы түүр бичигэ
Сурук историята
Бастаан, саҥа чинчиллэн эрдэҕинэ улахан итэҕэтиитэ суох да буоллар согдийскэй төгүрүк сурукка, эбэтэр оннооҕор кытай суругун фонетикатын бэлиэлэригэр чугаһаталлара.
Кэнники сорох чинчийээччилэр кхароштхи суругуттан тахсыбыт буолуон сөп дииллэр, эбэтэр ити икки сурук биир төрдүлээхтэр диэн буолар.
Грегор Иоганн Мендель
Олоҕун олуктара
Ол гынан баран билиниини ылбатаҕа, отой хойут XX үйэ саҥатыгар эрэ кини сокуоннарын атын учуонайдар хос арыйбыттара. Биологияны быраҕан салгыы таҥара дьиэтигэр сулууспалаабыта.
Былыргы түүр бичигэ
Сурук историята
Монголлар кимэн киириилэрин кэмигэр (XIII үйэ) алфавит арабицаннан уонна атын түүр суруктарынан уларытыллыбыт.
Грегор Иоганн Мендель
Олоҕун олуктара
1884 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр өлбүтэ. Уҥуоҕар маннык сурук баар «Мин кэмим өссө да кэлиэ!».
Былыргы түүр бичигэ
Сурук историята
Былыргы түүр бичигиттэн атын руна суруктар тахсаллар - холобур, болгар руналара, Хазар каганатын Саркел диэн сирин суруга, мадьаар руналара о.д.а.
Давыдова Вера Дмитриевна
Давыдова Вера Дмитриевна — саха дьахталларыттан биир бастакынан уус-уран литератураҕа, поэзия жанрыгар үлэлэспит киhинэн буолар. Методист-учуутал, оҕонньорун көскө ыыппытарыгар баҕа өттүнэн барсан, Бодойбо куоракка олорбут, куорат бочуоттаах гражданина ааты ылбыт.
Былыргы түүр бичигэ
Сурук историята
Былыргы түүр суругун туһунан бастаан Петр I саҕана биллибитэ. Дьиҥнээх научнай чинчийии XIX үйэ бүтүүтүгэр саҕаламмыта. Алтынньы 25 күнүгэр 1893 сыллаахха суругу Дания лингвиһа Вильгельм Томсен аныгы дьонтон бастакыннан аахпыта. Бастакы ааҕыллыбыт тыл — Теҥри (Таҥара).
Давыдова Вера Дмитриевна
Кини 1901 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнүгэр Боотур Уус улууhугар (билиҥҥитинэн Таатта) Тыараһа нэһилиэгэр сэниэ ыалга төрөөбүт. Аҕата Дмитрий Васильевич Давыдов бэйэтин кэмигэр үөрэхтээх интеллигентнэй дьоннор кэккэлэригэр киирсэрэ.
Былыргы түүр бичигэ
Тэнийиитэ
Былыргыттан хаалбыт көстүбүт суруктар Россия, Казахстан, Кыргызстан, Кытай уонна Монголия сирдэригэр бааллар.
Давыдова Вера Дмитриевна
Вера Дмитриевна сахалыы тылынан үөрэх саҥардыы тэнийэн эрэр кэмигэр саха оскуолаларыгар үөрэх кинигэлэрин оҥорсубут улахан үтүөлээх методист учууталынан буолар. Кини оҥорсубут «Саҥа суол» диэн оҕо үөрэнэр кинигэтэ 1925, 1926 уонна 1927 сылларга үс кинигэнэн бэчээттэнэн тахсыбыта. Бэйэтэ ол кинигэлэригэр оҕолорго анаан хоһооннору, кэпсээннэри суруйталаан бэчээттэппитэ. Ити учебниктарынан бэрт элбэх саха оҕолоро үөрэммиттэрэ. 1975 с. Саха Сиринээҕи кинигэ кыһата Вера Давыдова «Оҕолорго» диэн хоhооннорун кинигэтин таhаарбыта.