cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nickelodeon
Nickelodeon — АХШ улахан чааһынай канаала, государственнай статустаах. 6-15 саастарыгар дылы аналлаах о5олор канааллара. Билигин Nickelodeon тэрилтэтэ 150 араас омук дойдуларыгар ТВ вещания ыытар уонна 250 араас омук тылынан үлэлиир. Nickelodeon тэрилтэтэ хас да улахан филиаллаах, олортон MTV Networks, Viacom, Nickelodeon Australia уонна Nick UK. Элбэх мультиктары көрдөрөр, олор ахсааннарыгар Спанч боб.
Вещаниятын маннык цифровой форматынан ыытар - 480i, SDTV, 1080i уонна кэнники аныгы тугунан HDTV форматынан.
Илларионов Афанасий Петрович
Илларионов Афанасий Петрович (1942-1997) государственнай диэйэтэл, юрист, бэйиэт, тылбаасчыт.
Олоҕун олуктара
1962 - 1967 сс. Чурапчыга бухгалтер, дизелист, кулууп сэбиэдиссэйэ, учуутал, оройуон хаhыатын корректора.
1967 - 1971 сс. Свердловскайдааҕы юридическай институт устудьуона.
1971 - 1972 сс. Дьокуускай куоракка нотариус.
1972 - 1975 сс. Орджоникидзе оройуонун норуот судьуйата.
1975 - 1986 сс. Норуот судьуйата, Нерюнгри народнай суутун бэрэссэдээтэлэ.
1986 - 1988 сс. Нерюнгритааҕы дьиэ тутар комбинат кадр отделын салайааччыта.
1988 - 1990 сс. Дьокуускай исполкомун юридическай боппуруостарга сэбиэдиссэйэ.
1990 - 1992 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин верховнай советын сокуон онорор отделын сэбиэдиссэйэ.
1992 - 1993 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин сүбэhитэ.
1993 - 1997 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин палаататын бэрэссэдээтэлэ.
1997 с. ыарахан ыарыыттан соhуччу өлбутэ.
Үгүс хоhооннор, тылбаастар ааптардара. "Игорь полкатын туhунан кэс тыл" сахалыы тылбаастаабыта.
Наҕараадалара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриhа.
Ылыллыбыт сирэ
http://iltumen.ru/node/637
http://old.sakha.gov.ru/node/287276
Молотков Егор Михайлович
Молотков Егор Михайлович (1855 - 1926) саха бөлүһүөгэ. 1855 сыллаахха Ньүүйэ улууһун Татакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1907 - 1913 сыллардаахха Хочо улууһун кулубата этэ.
Ылыллыбыт сирэ
Макаров Д.С. "О якутском философе Молоткове Егоре Михайловиче". Дьокуускай "Сайдам" 2009.
Өлүөхүмэ (нэһилиэк)
500px|thumb|right|Өлүөхүмэ нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Өлүөхүмэ нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өлүөхүмэ сэлиэнньэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1035 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 12 км. арҕаа диэкки Улахан Черепаниха диэн ааттаах үрүйэ төрдүгэр сиргэ сытар.
Уруккута Амгинское диэн ааттаах этэ. Олохтоохтор дьарыктара бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии, ынах-сүөһү иитиитэ. Мэлдьи сырыылаах суол.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Арциз
Арциз (Арциз) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 15 229 (2011).
Nickelodeon Australia
Nickelodeon Australia диэн Nickelodeon тэрилтэтин саамай улахан филиала буолар уонна атын омук сиригэр бастакы филиала буолар. Аустралия дойдутугар вещания уонна трансляция ыытар.
Официальнай сирэйэ
Бүлүү аэропорда
Бүлүү аэропорда Бүлүүттэн 3 км илин баар. Кыра транспорт көтөр ааллары ылар кыахтаах.
Калсиум
Калсиум бүтүн тыыннаах организмнарга баар. Калсиум Ca2+ иона саанык физиологиятыгар хамсааhыннарыттан элбэх бырассыастар бараллар. Үгүс харамайдар уҥуохтарын уонна сииннэрин минерализацияларыгар сүрүн матырыйаал. Хас биирдии киһиэхэ 1 кг. кэриҥа кальций баар.
Калсиум (кальций) элемен айлҕаҕа
Айылҕаҕа олус тарҕаммыт элемент. Оксигены, сераны, галогеннары кытта чэпчэкитик холбоһор.
Загреб
Загреб (Zagreb) диэн Хорватия киин уонна ордук улахан куората. Дойду үөрэх, култуура, политика уонна экономика киинэ. 2008 c. дьонун ахсаана 804,200 (тула эргинниин 1.2 млн).
Киис отоно
Киичэрэ|thumb Киичэрэ эбэтэр Киис отоно, Киис хараҕа (шикша сибирская, водяника, Émpetrum) - сииктээх ойуурга, маарга, туундараҕа үүнэр, бытархай хара отонноох, сэппэрээктиҥи үүнээйи.
Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс
Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс - тумустаах сарыы этэрбэс көрүҥэ. Икки кытыытынан кыһыл сукуна сыыйыылаах хара бэйбириэт билэлээх, ойуута-талата суох.
Бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар
Бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу 1912 сыллаахха бэс ыйын 5 күнүттэн 27 күнүгэр дылы Стокгольм куоракка (Швеция) ыытыллыбыт. Барыта 2407 кыттааччы 28 дойдуттан күрэхтэспиттэр. 109 кэмпилиэк мэтээл оонньоммут. Маҥнайгынан электроннай чаһы уонна фотофиниш туттуллубут. категория :олимпиада
Маача
500px|thumb|right|Маача нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Маача нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маача. Улуус кииниттэн 205 км арҕаа диэкки Өлүөнэ уҥа кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 388 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара мас кэрдии ынах-сүөһү иитиитэ уонна оҕуруот аһын үүннэрии.
Сырыылара: кыһыҥҥы суол уонна уу суола.
Историяттан
Оччотооҕу саха урбаанньыттара дьарыктанар этилэр.
Сокорутова Наталия Даниловна
Сокорутова Наталия Даниловна (1880—1973) — биллиилээх саха отоһута.
Өлүөхүмэ улууһун Токко сэлиэнньэтигэр олорбута. Киэҥник биллибит отоһут, илбииһит. Дьону илиитинэн илбийэн эмтиирэ.
Ылыллыбыт сирэ
''* Макаров Д. С. Народная мудрость. Знания и представления''. — Дьокуускай: Сайдам, 2009.
Лаббок
Лаббок (Lubbock):
Сарыы тирэҥсэ
Сарыы тирэҥсэ — мааныга кэтиллэр, үксүгэр маҥхатыллыбыт сарыы кыбытыылаах тумустаах сарыы этэрбэс көрүҥэ.
Viacom
Viacom АХШ медия конгломерата буолар, аан-дойду биир улахан тэрилтэтэ буолар. 287 тыс. киһини үлэнэн хаарчыйар. Кабельнай уонна спутниковай ТВ вещаниятын онорор, ону таһынан киинэлэри уонна мультиктары онорон таһаарар Paramount Pictures уонна Dreamworks. Маннык улахан филиаллардаах — BET уонна MTV Networks.
Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Нэмкучаан
Нэмкучаан сис. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүгэр баар сис. Манна Лаптевтар байҕалларыгар түһэр Чондоон уонна Индигир салаата Уйаандьы бастаахтар.
Устата 100 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1025 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кийиит
Кийиит - ким эрэ уолун эбэтэр бэйэтиттэн балыс аймаҕын (быраатын, сиэнин) кэргэнэ. Иккис суолтата - кэргэн тахсан, сүктэн эрэр кыыс.
Биоэтика
Биоэтика ( — олох, ἠθική — тутта сылдьыы, быьыы-майгы) — медицинаҕа уонна биологияҕа сиэр-майгы туһунан үөрэх.
Устуоруйата
Аан маҥнай Bioethics диэн тиэрмини 1927 сыллаахха Fritz Jahr (Фриц Джахр) туттубута. 1969 сыллаахха В. Р. Поттер диэн Эмиэрикэ онколога уонна биохимига бу тиэрмини аныгы уйэ5э киьи оло5ор сабыдыаллыан сеп этическай проблемалары бэлиэтээьиннэ туттубута. Медицинскэй сурунаалга 1971 сыллаахха бэлиэтэммитэ.
Encyclopedia of Bioethics (1 т., с. XXI) биоэтика "биологическай уонна медицинскэй наука5а сиэр-майгы еруттэрин, — сыанабыл, быьаарыы ылыныы, тутта сылдьыы уо.д.а. — ситимнээхтик чинчийии диэн быьаарыллар. Кэлин биомедицинскэй этика уерэх салаатын быьыытынан урдук уерэх кыьатыгар туттуллар буолар. Оччоттон бачча5а диэри биоэтика боппуруостарын араас салаа белуьуектэрэ таарыйаллар. Холобур, буддизм историятын уэрэппит биллиилээх дьоппуон специалиьа Накамура Хадзима (1912—1999) бэйэтин улэлэригэр биоэтиканы элбэхтэ ахтыбыта.
Биоэтика хайысхалара
Кыара5ас ейдебулгэ биоэтика диэн термин быраас уонна ыарыьах сыьыаннарыгар кестер этическай проблемалары бэлиэтиир. Практическай медицина5а наука уонна билии сайдыытыгар куруутун куедьуйэр ханнык эмэ быьыыны-майгыны уескэтэр усулуобуйалар медицина эйгэтигэр да, киэн арана5а да ырытыьыыны, дьууллэьиини ирдииллэр. Киэн ейдебулгэ биоэтика диэн термин киьиэхэ эрэ буолбакка, киьини тулалыыр экосистема5а киирэр туох баар тыынннааах организмнарга сыьыаннаах социальнай, экологическай, медицинскэй уонна социальнай-правовой проблемалары чинчийэр. Ити еттуттэн кердеххе биоэтика философскай хайысхалаах, медицина5а уонна биология5а сана технология сайдыытын тумуктэрин сыаналыыр.
Николаев Михаил Данилович
Николаев Михаил Данилович (1946) - Чурапчы улууһун Ытык киһитэ, салайар хаhаайыстыбаннай үлэhит.
Биоэтика
Эвтаназия
Кенул еттунэн олохтон барыы туьунан боппуруос — мэйии елбутун кэннэ эт-хаан оло5ун уьатыы техническэй кыах урдээн истэ5ин аайы — сытыырхайан иьэр.
Николаев Михаил Данилович
Олоҕун олуктара
Чурапчы улууhун Мырыла нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
Биоэтика
Органнары кеьеруу
Гомотрансплантация уонна аллотрансплантация
Николаев Михаил Данилович
Олоҕун олуктара
Республика рекордсмен механизатора.
Биоэтика
Тыыннаах киьиттэн орган ылыы
Россия5а тыыннаах киьиттэн орган ылыы (суруннээн буер) чугас аймахтартан, икки еттуттэн себулэьэр эрэ тугэннэригэр оноьуллар.
Николаев Михаил Данилович
Олоҕун олуктара
Мырыла сельсоветын управляющайа.
Биоэтика
Елбут дьон органнарын туьаныы
Елбут киьиттэн теье эрдэ орган ылыллар да, оччонон операция тумугэ урдук буолар. Ол эрэн елууну туоьулааьын процедурата уонна критерийдара билигин да5аны ырытыыга турар. Ескетун елбут киьи эбэтэр кини аймахтара орган ылыытын утаралларын туьунан эппэтэх буоллахтарына елбут киьи Россия5а потенциальнар донорынан аа5ыллар. Органы ылар сулууспаларга эрэллээх буолуу боппуруоьа билигин да5аны ыарахан (потенциальнай донордары елерге тиэрдиини хонтуруоллааьын, кэмигэр кемену онорбот буолуу, быраас этиитинэн операция5а киллэрэн доруобай дьонтон орган ылыы).
Николаев Михаил Данилович
Олоҕун олуктара
2002 сылга диэри Мырыла нэhилиэгин бастакы баһылыга.
2002 сылтан Туолума бааһынай хаhаайыстыба салайааччыта.
Биоэтика
Ксенотрансплантация
Кыыллар органнарын киьиэхэ олордуу, мусульманнарга эбэтэр иудейдарга сибиинньэ органнара, индуистарга — ынах гиэнэ, сиэр-майгы быьыытынан кенуллэммэт. Маны таьынан ксенотрансплантацияны киьи уонна кыыл-суел быраабын кемускээччилэр этичнэйэ суо5унан аа5аллар.
Николаев Михаил Данилович
Олоҕун олуктара
Кэргэнэ Николаева (Яковлева) Христина Семеновна, 5 оҕолоохтор.
Наҕараадалара
- Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иhин 2-с степеннээх орден кавалера.
Биоэтика
Клонирование уонна стволовой клеткалар
Сорох тугэннэргэ стволовой клеткалары ылаары эмбриональнай эттиктэри туьаналлар (баьыйар еттугэр пациент бэйэтин СК-н эбэтэр бластоциста дифференцированнайа суох клеткаларын туьаналлар). Сорох дойдуларга ити сыалга аборт материалын туьаныы бобуллар, онтон атыттарга in vitro усулуобуйа5а эрэ ууннэриллибит эттиктэри туьаныы кенуллэнэр. Стволовой клеткалары пациент бэйэтин клеткаларын эдэримситиинэн ылыллыбыт индуцированнай стволовой клеткалар солбуйуохтарын сеп. Ити биоэтика проблематын быьаарар.
Николаев Михаил Данилович
Наҕараадалара
- СР тыа хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
Биоэтика
Клиническэй боруобаны ыытыы
Сана эмтэр уонна вакциналар клиническэй боруобаларын ыытыы терапия ньымаларын тупсарыыга, ордук туьалаах препараттары булууга наадалаах. Урукку кэмнэ итинник боруобалааьын билинни курдук киэнник ыытыллыбат этэ, оттон быраастарга ойо5ос эффект эбэтэр уустугуруу боппуруоьугар саарбахтыырга терует суох этэ. Аныгы фармакология дакаастыыр уонна этическэй клиническай боруобалар ыытыларын хайыхсаларыгар кырата суох опытырда. Итинник опыт уескууругэр кэлинни 50 сылга бэлиэтэммит пациеннар, волонтердар уонна атын боруобалааччылар суукка туьэрбит ирдэбиллэрэ сабыдыаллаабыттар. Билигин боруобалааьынна кыттарга пациент эбэтэр волонтер «информированнай себулэнэ» баар буолуохтаах.
Николаев Михаил Данилович
Наҕараадалара
- Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.
Биоэтика
Суррогатнай ийэ буолуу
Суррогатнай ийэ буолуу технологията сорох дойдуларга (Германия) кенулэ суох, оттон Россия5а уонна Украина5а кенуллэнэр. Дойду аайы атын-атын сокуон баар.
Николаев Михаил Данилович
Наҕараадалара
- Мырыла нэhилиэгин бочуоттаах гражданина.
- СР тыа xaһаайыстыбатын бочуоттаах ветерана.
Биоэтика
Евгеника
Быьаарыыга турар сорук сурун етте киьи геномугар оло5уран ылыныллар быьаарыы тумугэр эбэтэр туьунан биометрическэй тестар тумуктэригэр оло5урар. Ити тумуктэр врачебнай кистэлэн буолаллар уонна «атын сыалга туьаныы» куттала баар, холобур — страховкалааьынна, улэ5э киириигэ. Бугунну куннэ эмбрион пренатальнай диагностикатын характеритстиката (пол, наследственнай ыарыы маркердара, изоферментнай система баара уо.д.а.) киьи естественнай генын пулун уларытыы суолун арыйар.
Арассыыйаҕа
2001 сыллаахха РФ Доруобуйа харыстабылын министерствота биоэтика Программатын ылыммыта.
Биоэтика эбэтэр олох этиката — этика салаата. Биоэтика тыыннаахха моральнай еттуттэн керуугэ ханнык дьайыылар кенуллэниэхтэрин себун быьаарар. 1999 сыллаахха, кулун тутарга, термины айбыт В.Поттер Коста-Рика5а онорбут дакылаатын тумугэр эппитэ: «Биоэтиканы у5арыйыыны, эппиэтинэстээх буолууну уонна компетентноьы тумэр сана этическай уерэх, бары культуралары холбуур, междисциплинарнай хабааннаах, „киьини ытыгылааьын“ диэн ейдебулу кэнэтэр наука быьыытынан керергутугэр кердеьебун».
Биоэтика научнай-техническэй сайдыыттан тутулуктаах экология5а, биология5а, медицина5а тахсар этико-правовой характердаах «проблемнай быьыыга-майгыга» тиьиликтээх эппиэт биэрэр, чуолаан — аныгы клиническэй практика5а. Маныаха социальнай-экономическай фактор, глобализация, культурнай-религиознай угэстэр улахан оруолу оонньууллар. Моральнай-этическэй проблемалар кэлимнэрэ биологияны социальнай-политическай эрэ буолбакка гуманитарнай проблематика5а сыьыарар уонна биоэтика тэнэ биополитика, биотеология уо.д.а. наукалары киллэрэр.
Нуучча Православнай сыаркаба биоэтика боппуруостарыгар бэйэтин официальнай керуутун Основы социальной концепции диэн 2000 сыллаахха юбилейдаах Архиерейскай соборга (XII глава) ылыныллыбыт докумуонугар киллэрбитэ.
Югоренок аэропорда
Югоренок аэропорда Югореноктан биир километр хоту баар. Көтөр суолун уhуна 2000 м, бетон ньуурдаах.
Олунньу 2
Олунньу 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 33-с күнэ. Сыл бүтүө 332 күн (ордук хонуктаах сылга 333 күн) баар.
Алтан тыллаах сарыы этэрбэс
Алтан тыллаах сарыы этэрбэс - мааныга кэтиллэр, быатыгар чаһы быатын курдук тыллаах тумустаах сарыы этэрбэс көрүҥэ.
Никосия
Никосия (Λευκωσία, Lefkoşa) диэн Кипр киин уонна ордук улахан куората.
Сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар
Сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Антверпен куоракка (Бельгия)1920 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүттэн 29 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 29 дойдуттан 2626 эбит. Барыта 154 кэмпилиэк мэтээл 26 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Кривошапко Галина Михайловна
200px|thumb|right|Кривошапко Галина Михайловна Кривошапко Галина Михайловна (1916 бэс ыйын 17 — 2013 олунньу 6) — дирижер.
Олоҕун олуктара уонна айар үлэтэ
Ол сыл ахсынньы 11—12 олус ситиһиилээхтих түмүктэммиттэрэ. Москвичтары ордук М. Н. Жирков уонна – Г. И. Литинскай «Ньургун Боотур» операта сөхтөрбүтэ.
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Ил саайта
Стронсиум
300px|мини|справа|Стронсиум(Стронций) Стронсиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Sr уонна атом нүөмэрэ 38.
Амарилло
Амарилло (Amarillo) — АХШ соҕуруу өттүгэр Техаас штаакка баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 180,6 тыһ. киһи, тулалыыр түөлбэлэри аахтахха 3 мөл. киһи (2004). Тыа хайаайыстыбатынан дьарыктанар сир (сүөһү, бурдук, сорго) бөдөҥ киинэ. Ону таһынан алтаны ыраастыыллар, ядернай сэрии сэби хомуйаллар, ас бырамыысыланнаһа баар. Амарилло аттыгар гелий бөдөҥ хасааһа баар.
Ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Париж куоракка (Франция)1924 сыллаахха от ыйын 5 күнүттэн 27 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 44 дойдуттан 3089 эбит. Барыта 126 кэмпилиэк мэтээл 17 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Форт Уэрт
Форт Уэрт (Fort Worth), Техас штатыгар баар АХШ куората. Нэһилиэнньэтэ 599,8 тыһ. киһи (2004). Куоракка авиарактернай, ас, химия, ниэби таҥастыыр уонна массыына тутар промышлееность баар.
Таҥара кийиитэ (үүнээйи)
200px|thumb|right|Таҥара кийиитэ Таҥара кийиитэ (живокость, Delphínium) — бытархай сырдык күөх сибэккилээх, кыра сэбирдэхтээх, намыһах хонуу сибэккитэ.
Сэбирдэхтэрэ, умнаһа, сибэккилэрэ сүлүһүннээхтэр, быччыҥ күүрүүтүн суох оҥорор алкалоид эттиктээхтэр. Былыр былыргыттан эмтээх үүнээйи быһыытынан биллэр.
Таҥара кийиитэ (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах:
Словения
Словения (Slovenija), официаллык Словения Республиката диэн Орто Эуропа дойдута. Адриатик байҕал хотугулуу-илин кытылыгар баар. Кирбиилэhэр Италиялыын арҕаа, Хорватиялыын соҕуруу уонна илин, Мадьаар Сириниин хотугулуу-илин уонна Аустриялыын хоту.
Тыс этэрбэс
Тыс этэрбэс - таба, тайах, сылгы, сүөһү тыһыттан мааныга да, мараҕа да кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы этэрбэс.
Торҕо
Торҕо. Өлүөхүмэ улууһун бөһүөлэгэ. Улуус кииниттэн соҕуруу диэкки 387 км. ыраах сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 25 киһи (2009 сыл). 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 1702 киһигэ тиийэ сылдьыбыта.
1976 сыллаахха Чаара - Токко геологоразведочнай экспедиция базатын курдук төрүттэммитэ. Олохтоохтор үксүнэн геологияҕа үлэлиилэр.
Уйгур тыла
Уйгур тыла (уйг.Уйғурчә, Уйғур тили, ئۇيغۇرچە, кыт. 维吾尔语 вэйвуэрюй Wéiwú'ěryǔ) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ, узбек тылыгар чугас. Кытай Синдьээн-Уйгур Аутоном Оройуонун официалык тыла. Саңарар дьон ахсаана - 10-25 мөлүйүөн киһи. Синдьээнтэн ураты уйгур тыла Казахстаҥҥа (300 000 киһи), Кыргызстаҥҥа, Узбекистаҥҥа уо д.а. уйгурдар олорор сирдэригэр туттуллар. Синдьээҥҥэ ил тыл буоларын быһыытынан олох элбэх эйгэтигэр (делопроизводство, телевидение, радио, Интернет) туттуллар.
2017 сыллаахтан ыла уйгур тыла үөрэх тэрилтэлэригэр үөрэтиллэрэ тохтообута. Онон оскуолаларга уруккутун курдук аҕыйах ахсааннаах омуктарга аналлаах төрөөбүт тылы үөрэтэр предмет аны көрүллүбэт. Онон Синдьээн оскуолаларыгар үөрэтии бүтүннүү кытай тылыгар көһөн турар.
Уйгур тыла түүрүк тылга киирсэр да буоллар, фарси, араб, нуучча уонна кытай тыллар улахан сабыдыалларын ылыммыт тыл.
Суруга-бичигэ
Билиҥҥи кэмҥэ уйгур тылыгар араб алпабыыта туһаныллар. Ааспыт үйэҕэ 1965 сыллаахтан 1982 с. дылы Кытайга уйгур тылыгар латын алпабыыта туттуллар этэ. Казахстаҥҥа уо д.а. Орто Азия дойдуларыгар олорор уйгурдар билиҥҥи кэмҥэ кириллицанан тутталар.
Ону таһынан уйгур кириллицата икки буукубалара - Ю уонна Я, латин уонна араб бичиктэригэр икки буукубанан суруллар.
Түһүктэр
Уйгур тылыгар 6 түһүк баар.
Dreamworks
Dreamworks — Америка биир улахан киинэ уонна мультик онорон таһаарар тэрилтэтэ буолар. 1994 сыллаахха Стивен Спилберг, Джеффри Каценберг уонна Дэвид Геффен буолан саҥа студияны  арыйбыттара. 2005 сыллаахха Виаком хампанньаҕа атыылабыттара. Онтон 2008 сыллахха ол партнерстволарын тохтотон индияттан сыльар Релайанс Ада Груп диэн хампаанньаҕа атыыламмыта. Ол группа Стивен Спилбергка 325 мөл доллары Дримворкс студиятын независимай хампаанньа курдук сайдатырыгар биэрбитэ.
Тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Амстердам куоракка (Нидерланды) 1928 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүттэн атырдьах ыйын 12 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 46 дойдуттан 2883 эбит. Барыта 109 кэмпилиэк мэтээл 14 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Силээннээх (сис)
Силээннээх сис. Черскэй хайаларын хотугу өртүгэр баар сис. Индигир салаалара Уйаандьы уонна Силээннээх билирдэрэ буолар.
Хотуттан соҕуруу 200 км. усталаах. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1461 м. тиийэр. Хорҕолдьун үөскээбит сирэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас
Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас диэн барар сирэ бүөлэммит, өлөрө-тиллэрэ биллибэт буолбут киһи этэр тыллара.
Сахалар олус былыргы кэмнэргэ тимири уһаарыыны, уһаныыны, сэрии сэбин оҥостууну баһылааннар соҕуруу, илин, арҕаа диэки киэҥ сирдэри бас билэ сылдьан баран саҥа үөскээн тахсан иһэр омуктарга баһыттараннар, ахсаан өттүнэн аҕыйааннар уонна сайдан иһэр олох хаамыытыттан хаалан иһиилэриттэн хоту сирдэрин диэки ыгыллан, үтүрүллэн, төннөн кэлбиттэр. Соҕуруу дойдуга саха киһитэ кыайан олорбот кэмнэрэ кэлэ сылдьыбыттарын “Үтүгэн” диэн абааһы дойдутунан ааттаммыт сир онно баара биллэрэр. Өс хоһоонноро диэн Үрүҥ айыылартан быһалыы ылынар билиилэрбит ааттаналлар. Олору сатаан, табан, кэмигэр этэн туһаныы эрэйиллэр. Өс хоһооннорун суолталарын, өйгө-санааҕа ханнык дьайыыны оҥороллорун чуолкайдык билии ирдэнэр. Сөптөөх кэмигэр этиллибит тыл дьайыыта улаатар.
Минньигэс саҥалаах дьахталлар “Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас” диэн өс хоһоонун айыы диэн тыллааҕын иһин араас алгыстарыгар тутталлар, элбэхтик этэллэр. (1,38). Айыы диэн куһаҕана элбэх тыл өс хоһоонугар син-биир суолтата куһаҕан. Саха тыла олус былыргы тыл буолан дорҕооннорун дьайыылара киһиэхэ олус улаханын, айыы диэн тыл “ыы” диэн ытааһын дорҕоонун дьайыыта куһаҕанын бу дьон билбэтэҕэ буола сылдьан дьону барыларын албынныыллар.
Куһаҕан тыл дьайыыта ордук эдэр оҕолорго тиийэн өйдөрүн-санааларын буккуйарын билигин эдэрдэр бэрээдэги кэһэллэрэ, араас буруйу-сэмэни, сыыһа-халты туттунуулары оҥороллоро элбээбитэ биллэрэр. Эдэрдэр бэрээдэги тутуһар, киһи быһыылаах буола улааталларын туһугар сахалар оҕону иитэргэ, үөрэтэргэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн таҥара үөрэҕин этиилэрин туһаналлар.
“Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас” диэн өс хоһооно “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи сылдьар сирдэрэ икки аҥыларын биллэрэр. Тыыннаах, эттээх-сииннээх киһи күн сиригэр сылдьарын “Күн сирэ көҥдөй, ...” диэн этии биллэрэр буоллаҕына, “... айыы сирэ аһаҕас” диэн этии өлбүт дьон өйдөрө-санаалара туспа баран сылдьар сирин биллэрэр.
“Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас” диэн этии сахалар баһылаабыт сирдэрэ, дойдулара олус киэҥин, муҥура суоҕун биллэрэр. Бу өс хоһооно “Күн сирэ көҥдөй, ...” диэн этиитэ күн дьонугар, тыыннаах, Орто дойдуга олорор эттээх-сииннээх дьоҥҥо аналланар, кинилэр сылдьар, баһылаабыт сирдэрэ чахчы киэҥин, муҥура суоҕун быһаарар. Олоххо ыксал тирээтэҕинэ, кыаллыбат кэмэ кэллэҕинэ ханна эрэ баран, хоту диэки сыҕарыйан, куотан биэриини бу өс хоһооно саха киһитигэр этэн биэрэр.
Бу өс хоһоонун салгыыта “..., айыы сирэ аһаҕас” диэн этии киһи хаһан баҕарар өлүөн сөбүн уонна өлүү боростуойун, олох ыараханыттан куотуу буоларын биллэрэн «аһаҕас» диэн тылынан этиллэр. Аһаҕас диэн тыл ааһарга ханнык да улахан мэһэй, эрэй суоҕун биллэрэргэ аналлаах. Киһи күн сирин хаалларан айыы сиригэр хаһан баҕарар тиийэн хаалыан сөбүн, өлүү диэн улахан эрэйэ суоҕун бу тыл арыйар. Айыы сирэ диэн өлбүттэр өйдөрө-санаалара айыы буолан сылдьар дойдулара, онно өй-санаа эрэ көҥүл сылдьар сирэ буолар.
Тыыннаах, эттээх-сииннээх киһи сылдьар, олоҕун олорор сирэ биир эрэ уонна Орто дойду диэн ааттанарын саха киһитэ барыта билэр. Бу дойду Үөһээ уонна Аллараа дойдулар икки ардыларыгар, ортолоругар тайаан сытар. Үөһээ дойдуга айыылар уонна үөрдэр, онтон Аллараа дойдуга араас абааһылар сылдьар буоллахтарына, саха киһитэ бэйэтин айыы да, абааһы буолбатаҕын билинэн Орто дойдуга олоробун диэн этинэр, айыы аймахтарынан бэйэтин ааттанар.
Олус былыргы олоҥхо кэмин саҕана дьон айыы уонна абааһы диэн икки аҥы эрэ арахсар эбит буоллахтарына, кэлин өй-санаа салгыы сайдыытын түмүгэр айыы дьоно бэйэлэрэ икки аҥы арахсаннар; үчүгэй уонна куһаҕан диэннэри үөскэппиттэрэ, киһи үчүгэйи, туһалааҕы эбэтэр куһаҕаны, буортулааҕы оҥорор быһыыларын арыйбыттара.
Өй-санаа бу курдук икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсыытын уонна икки ардыларыгар тэҥнэһии балаһыанньатын, Орто дойдуну үөскэтэрин, киһи оҥорор быһыылара үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар икки ардыларынан буоллаҕына туһата улаатар.
Батуев Жигжит Абидуевич
200px|thumb|right|Батуев Жигжит Абидуевич Батуев Жигжит Абидуевич, композитор, РСФСР уонна Бурят АССР норуот артыыһа, Саха АССР искусствотын Үтүөлээх диэйэтэлэ.
Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас
Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа арахсан Үөһээ дойдуга барарын саха киһитэ барыта билэр. Хас биирдии киһи өйө-санаата бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттарыттан, тус-туспаларыттан, уратыларыттан туспа айыы буолан бараллар. Киһи этэ-сиинэ өллөҕүнэ, өйө-санаата туспа бардаҕына эрэ айыы буолан Үөһээ дойдуга сылдьар. Айыы буолуу диэн киһи этэ-сиинэ өллөҕүнэ, өйө-санаата туспа бардаҕына биирдэ кэлэр өйдөбүл буолар. (2,71).
Өлүү диэн сирдээҕи олохтон, киһи буолууттан куотуу, арахсыы буоларын “..., айыы сирэ аһаҕас” диэн этии биллэрэр. “Өлөн куоппут” диэн этиини бары билэбит. Дьадаҥы, олоҕор табыллыбатах киһи өллөҕүнэ эрэйтэн, кыһалҕаттан сынньаммыт диэн эмиэ этиллэр. Киһи тулуурдаах, ыарахаттары кыайар дьулуурдаах буоллаҕына эрэ олоҕу олорор кыахтанарын сахалар билэн “Олох ыарахан” диэн эппиттэр.
Батуев Жигжит Абидуевич
Айымньылара
Бу балеты балетмейстер К.Д. Карпинская (г. Москва), дирижер Г.М. Кривошапко уонна худуоһунньук В. Антонов туруордулар. Сүрүн партиялары толордулар А. Ефремов (Чурумчуку), М. Местников (Боллур). Балет суруйаары Ж. А. Батуев Саха сиригэр кэлэ сылдьар. «Чурумчуку» балет мэлдьи ситиһиилээхтих туруоруллар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутия — 2005, Календарь памятных дат
Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас
Киһи буолан, киһи быһыылаахтык олоҕу уһуннук олоруу ыарахан, улахан тулуурдаах, олоххо дьулуурдаах, тардыһыылаах буоллахха эрэ кыаллар кыахтанар. Эдэр, сэнэх эрдэххэ олох диэн аҥардастыы оонньуу, үөрүү-көтүү, үчүгэй буоллаҕына, сааһыран истэххэ киһиэхэ араас ыарыылар элбээннэр уонна кыаҕа кыччыырыттан олох ыарахана дьэ биллэн барар. Өлүү кэнниттэн киһи буолуу бүтэр, онтон өй-санаа ыһыллан, Үөһээ дойдуга тахсан айыы, үөр буолар.
Киһи олох ыарахаттарыгар кыаттарыыта, сирдээҕи, Орто дойдутааҕы олоҕун бүтүүтэ өлүү буолар. Эт-сиин өлөр, тыына быстар. Өлүү кэнниттэн олоҕор табыллыбатах киһи эрэйтэн босхолонор.
«Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас» диэн өс хоһоонун барар сирэ суох буола бүөлэммит, өлөрө дуу, тиллэрэ дуу биллибэт кэмигэр кэлбит киһи туһанара эрэ оруннаах. Олус ыксаабыт киһи олоҕор ханнык эрэ эппиэттээх быһаарыыны ылынар, хайа эрэ диэки барар, олохсуйбут сирин хаалларар кэмигэр туһанар этиитэ буолар. Аныгы сайдыылаах, иннэ-кэннэ син биллэр олоххо бу өс хоһоонун букатын да туһамматтар, элбэх дьоҥҥо анаан эппэттэр.
Бу өс хоһоонун элбэхтик туһаннахха суолтата, дьайыыта оҕо өйүгэр-санаатыгар иҥнэҕинэ олоҕу соччо сыаналаабат, улахаҥҥа уурбат, ыһар-тоҕор, барар-кэлэр баҕалаах кэлэр көлүөнэлэр үөскүүллэр.
Барар сирэ бүөлэммит, өлөрө дуу, тыыннаах буолара дуу биллибэт турукка киирбит киһи этинэр тылларын мээнэ туттубаттар, оҕолору иитиигэ, үөрэтиигэ, араас алгыска туһамматтар.
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Метаболизм
мини|справа|280px|[[Аденозин трифосфат тутула.]] Метаболизм диэн тыыннаах организмҥа буолар химия реакцияларын хомуурдара. Бу процесстартан сылтаан организм үүнэр уонна ууhуур, структурата олохтонор уонна тула эйгэ дьайыыларыгар хардарар. Метаболизм икки категориялаах: анаболизм (организмҥа туhалаах субстанциялары иҥэрии) уонна катаболизм (иҥэриллибит субстанциялары үрэллии уонна организмтан таhаарыы).
Протопопов Петр Иванович
Протопопов Петр Иванович — Степан Аржаков аатынан колхоз ньирэй көрөөччүтэ, Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха Уотту нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1934 сылтын Уотту нэһилиэгэр тэриллибит колхозка үлэлээбит.
1959 сыллаахха Сталин аатынан колхозка сүөһү иитиитигэр, ньирэй көрөөччүнэн үлэлээбит. Сэттэ сыллаах былааны толорууга үрдүк ситиһиилэммит.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан Протопопов Петр Ивановичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
1968 сылтан совхоз, ньирэй иитиитигэр мөлтөх көрдөрүүлээх, Чочутааҕы салаатыгар үлэлээбит. Кыһамньылаах, дьаныардаах үлэтинэн ньирэйдэр орто эбии ыйааһыннарыгар үрдүк көрдөрүүлэри ситиспит: сайын сууккаҕа 800—850 г., кыһын — 400—450 г.
Петр Иванович үгүс партийнай, сүөһү иитээччилэр сүбэ мунньахтарыгар үлэтин-хамнаһын туһунан кэпсээбит, билиитинэн үллэстибит. Хас да төгүлүн ССКП Бүлүүтээҕи райкомун, 1971 сылтан — ССКП Саха обкомун чилиэннэринэн талылла сылдьыбыт.
ССРС профсоюзтарын XIV съеһин делегата.
Аатын үйэтитии
2014 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр Чинэкэҕэ П. И. Протопопов 100 сааһыгар анаан ыһыах тэриллибит. Бу күн Чинэкэ нэһилиэгин икки Геройдарыгар — Петр Иванович Протопоповка уонна Семен Митрофанович Васильевка сквер аһыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Оһол үөскээһинэ
Быстах өлүүгэ, оһолго түбэһииттэн үлэлии-хамсыы сылдьар киһи куруук сэрэнэн, харыстана сылдьара ордук. Айылҕаҕа сылдьар кэмҥэ киһи бэйэтин бэйэтэ эрэ харыстанарыгар тиийэр. Барыттан бары олус сэрэнэ сылдьыы үлэһит киһиэхэ соччо кыаттарбатар даҕаны куттал суоһуур өрүттэрин арааран билии уонна олортон сэрэнии хайаан да эрэйиллэр. Манна улахан туһаны “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн үөрэх оҥорор. Араас элбэх улахан тиэхиникэ, саа-сэп дэлэйиититтэн арай сэрэхтээх буолууга үөрэнии эрэ киһини харыстыыр кыахтаах.
Оһол-төрүөт төрдүн «Оноҕочоон Чоохоон» эбэтэр «Оһол уола» диэн сахалар ааттыыллар. Уһун күн устата киһини 44 оһол кэтэһэр диэн этэллэр. Бу оһоллору барыларын этэҥҥэ туораатаҕына эрэ киһи утуйаары оронугар тиийэн сытар кыахтанар. Утуйа да сытан араас оһолго түбэһэр дьон эмиэ бааллар. Оронтон да охтоллор, аны тураары онно-манна да кэтиллэллэр. Оһол киһини хаһан баҕарар кэтии сылдьар, туохха эмэ сыыһа-халты туттарын куруук кэтэһэр.
Ханнык баҕарар үлэ көрүҥэр оһол тахсыбатыттан сэрэтэр аналлаах үөрэхтэри үлэһиттэр бары биллэхтэринэ уонна халбаҥнаабакка тутустахтарына эрэ табыллар. Улахан тиэхиникэлэри сөптөөхтүк, нэмин билэн туһаныы, сэрэхтээх буолуу оһол тахсыытыттан быыһыыр, харыстыыр аналлаахтар. Үлэһит дьон бэйэлэрин билиилэринэн-көрүүлэринэн, олоххо уопуттарынан туһанан эрэ араас элбэх оһоллортон көмүскэнэр, харыстанар кыахтаахтар. Арай улахан дуоһунастаах, баай дьону кинилэртэн улахан туһаны таһаарынар дьон куруук маныы, харыстыы сатыыллар.
Сахалар туох барыта бэйэ-бэйэлэриттэн холбуу тутулла сылдьар «быалаахтар» дииллэр. Айылҕаҕа туох барыта икки өттүттэн тутулуктанан тэҥнэһии балаһыанньатыгар тутуллан сылдьаллар. Хайа да өттүгэр аһара барыы, хамсааһын үөскээн турар тэҥнэһиини хамсатара туруга суох буолууну үөскэтэр. Олоххо туруктаах, тэҥнэһиини хамсаппат буолуу “бөҕө быаны” үөскэтэр. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи олоҕо, бэйэтин харыстаныыта эмиэ икки өттүттэн тутулуктаахтар:
Бастакытынан, киһи этэ-сиинэ айылҕа эттиктэриттэн үөскүүрүн быһыытынан эт-сиин айылҕаттан ордук тутулуктаах.
Иккиһинэн, киһи өйө-санаата сайдан үөрэх-билии көмөтүнэн этин-сиинин харыстыыра, көмүскэнэ үөрэниитэ киирсэр.
Киһи кыаҕа-күүһэ, үөрүйэҕэ эбиллэн истэҕинэ, сыыһа-халты туттунара аҕыйыырыттан олоҕун быата бөҕөргөөн биэрэр. Кыра эрдэҕиттэн олоххо тардыһар күүһэ эрчиллэн истэҕин аайытын эбиллэн биэрэн иһэр. Билэрэ-көрөрө элбээтэҕинэ, этин-сиинин эрчийдэҕинэ олоххо көрсөр ыарахаттары туорууругар санаата эмиэ күүһүрэр. Киһи санаата күүһүрдэҕинэ уохтанар, суоһурар, барыны кыайара, хоторо эбиллэр.
«Олох быата» диэн сахалар өйдөбүллэрэ чахчы буоллаҕына, киһи ол быата быһыннаҕына араас оһолго, быстах өлүүгэ түбэһэр. Оһол диэн киһи, сүөһү алҕаска эбэтэр туох эмэ дэҥҥэ түбэһэн эчэйиитэ, тугун эмэ өлөрүүтэ, өлүүтэ. Былыргы кэмҥэ оһол кэлэрэ соһуччута бэрт буолан, оһолу абааһы оҥорор диэн өйдүүллэрэ. Ким эрэ оһолтон, дьаҥтан өллөҕүнэ, тута абааһыга күтүрүүллэрэ. (1,132).
Оһол кэлиитэ киһи олоҕуттан, айылҕаттан тутулуктааҕын бэлиэтиир түгэнинэн киһи бэйэтэ эбэтэр олох чугас киһитэ оһолго түбэһиэн иннинэ түүлүгэр бу буолуохтаах оһол туһунан көрөрө буолар. Түүлү үөрэтээччилэр бу курдук көстүүлэр киһи бэйэтэ бу быһыыны уларытар кыахтаах буоллаҕына эрэ көстүөхтэрин сөп диэн быһаараллар. Киһи түүлүгэр көрбүт быһыытын таба тойонноон, ону бэйэтин кыаҕынан уларытыан сөп.
Торотоев Гаврил Григорьевич
Торотоев Гаврил Григорьевич 1972 сыллаахха сэтинньи 14-с күнүгэр Саха АССР Бүлүү оройуонун Дьөккөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Оһол үөскээһинэ
Түүлгэ куһаҕан быһыылары, эчэйиини көрбүт киһи сэрэхтээх буолара улаатар. Бэйэтэ оннук балаһыанньаҕа түбэспэтэҕинэ даҕаны баҕар билэр киһитэ түбэһээри гыммыта көстүбүт буолар.
Оһол эрдэттэн бэлэмнэммит суол устун кэлэн иһэр курдук саҕаланар. Сахалар «Оһол быалаах» дииллэр. Оһол тахсыытыгар тириэрдэр быһыылар бары бэйэ-бэйэлэриттэн олуc күүстээх тутулуктаахтар. Бу быһыылар бары өттүлэринэн, ордук бириэмэлэрэ эмиэ олус сөпкө түбэстэхтэринэ эрэ оһол буолара табыллар. Оһол диэн олус уустук, хас да сүһүөхтээх быһыы буолар. Оһол туолуутугар тириэрдэр элбэх быһыылар бэйэ-бэйэлэригэр бириэмэлэринэн чопчу сөп түбэстэхтэринэ эрэ оһол буолара табыллар.
Торотоев Гаврил Григорьевич
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин туйгуна, С.Ө. Ноҕуруодап аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ хаһаайына, СӨ Билим Акадьыамыйатын судаарыстыбаннай истипэндьийээтэ, Михаил Ильич уонна Мария Гаврильевна Егоровтар анал истипиэндьийэлэрин хаһаайына, “Билим эйгэтигэр үтүөтүн-өҥөтүн иһин”, "Бүлүү улууһун Дьөккөн нэһилиэгин сайдыытыгар үтүөтүн-өҥөтүн иһин", “Бүлүүтээҕи учуутал кыһатын бастыҥ выпускнига” түөскэ анньыллар бэлиэлэр хаһаайыннара, Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт иһинэн ыытыллыбыт “Бастыҥ манагыраапыйа”, “Бастыҥ кураатар”, “Бастыҥ дьарык” куоҥкурустар кыайыылаахтара.
Оһол үөскээһинэ
Маны быһаарарга биир оһол буолбут түбэлтэтин ылан ырытан көрүллэр. Бултуу баран истэхтэринэ үрдүлэринэн суор көтөн ааһан истэҕинэ биир эдэр булчут саанан ытан хабылыннарар. Саа тыаһыттан соһуйан оҕус туора ойбутугар ойоҕолуу миинэн испит оҕонньор охтон түһэн хомурҕанын уҥуоҕун тоһутан кэбиһэр.
Торотоев Гаврил Григорьевич
Үлэлэрэ
170-тан тахса бэчээттэммит үлэлээх. 49 кинигэ, ол иһигэр 8 манагыраапыйа, 13 үөрэх босуобуйатын, нууччалыыттан сахалыы тылбаастаммыт 14 үөрэх кинигэтин, киэҥ эйгэҕэ анаммыт 7 кинигэ, 6 тылбаас кинигэтин, 1 тылдьыт ааптара уонна хос ааптара. 20-тэн тахса ырыалаах. Дьөккөн нэһилиэгин уонна Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Н.Ө. Хондокуоп аатынан Дьөккөн орто оскуолатын Өрөгөй ырыаларын тылын суруйбута.
Оһол үөскээһинэ
Бу оһол тахсыытыгар тириэрдибит быһыылары барыларын кэлэн ааспыт бэрээдэктэринэн көрөн дьаарыстаатахха:
Торотоев Гаврил Григорьевич
Үлэлэрэ
Торотоев Г.Г. салалтатынан «Саха тыла. 6 кылаас» (2009) уонна «Саха тыла. 7 кылаас» (2009) нуучча оскуолаларыгар үөрэнэр кинигэлэр тахсыбыттара. Саха оскуолатыгар аналлаах «Саха тыла: 6 кылаас» (2016) учуобунньук хос ааптара. “Маадай-Кара” алтаай омук эпоһын, СӨ Төрүт Сокуонун сахалыы тылбаастаабыт дьонтон биирдэстэрэ. «Саха тылын тылы уларытар сыһыарыыларын болдьох бэлиэлэрэ» («Индексированные словоизменительные аффиксы языка саха» түмүлүк (база данных) ааптара.
Оһол үөскээһинэ
1. Сааны сэрэхтээхтик туттарга үөрэммэтэх эдэр киһи дьону кытта бултуу барсан испит.
Торотоев Гаврил Григорьевич
Үлэлэрэ
Сүрүн үлэлэрэ:
Оһол үөскээһинэ
2. Хара суор чугаһынан көтөн кэлбит.
3. Оҕонньор оҕуһу ойоҕолуу миинэн испит.
4. Уол саанан суору ыппыт.
5. Саа тыаһыттан соһуйан оҕус туора, тиэрэ өттүгэр ойбут.
6. Оҕонньор сууллан түһэн илиитинэн сыыһа тайаммыт.
Хомурҕан уҥуоҕа тостон хаалыытыгар тириэрдибит оһолу үөскэппит быһыылары аахтахха итинник элбэхтэр. Бу быһыылартан биирэ эмэ табыллан, сөп түбэһэн биэрбэтэҕэ эбитэ буоллар бу оһол тахсара кыаллыбат. Бу оһол тахсыытыгар бастакы төрүөт буолбут, син баччааҥҥа диэри тутуһуллан испит тэҥнэһиини аҥар өттүгэр хамнаппыт быһыыны буллахпытына оһол төрүөтэ көстөр кыахтанар.
Бу оһол төрүөтүн булууга маҥнайгы быһыы буоларынан сибээстээн суор көтөн кэлиитин ааҕыахха сөп диэччилэр эмиэ бааллар. Айылҕа араас кыылларын, көтөрдөрүн бэрээдэктээх сааһыттар хаһан да ытыалыы сылдьыбаттар. Бу быһаарыы суор көтөн кэлиитин сүрүн төрүөт буолуутуттан уһулан кэбиһэргэ кыах биэрэр.
Сымнаҕас майгылаах оҕус саа тыаһыттан улаханнык соһуйуо суоҕа этэ. Оҕус соһуйан тиэрэ өттүгэр ойбокко аҥар өттүн диэки хамнаабыта эбитэ буоллар, оҕонньор атаҕар тура түһүө этэ. Охторугар илиитинэн таба тайаммыта буоллар, хомурҕан уҥуоҕа баҕар тостон хаалыа суох этэ. Оһол буолуутугар оҕонньор сэрэҕэ суох оҕуһу туора миинэн олорбута эмиэ төрүөт буолар.
Бу оһол тахсыытыгар сүрүн буруйдааҕынан саанан ыппыт киһини ааҕыахха сөп. Кини саанан сэрэхтээхтик туттуу үөрэҕин баһылаабатаҕыттан оһол төрүөтэ буолбут.
Оһол эбэтэр өлүү бэрт кыраттан сылтанан кыайан буолбакка хааллаҕына, сахалар «Олоҕун быата» бөҕө буолан этэҥҥэ орто диэн этэллэр. Бу этиини бигэргэтэр курдук бөҕө оҥоһуулаах киһи диэн эмиэ баар. «Сылдьа түһэр оҥоһуулаах киһи буоламмын быыһанан турабын»,- диэн оһолго түбэһэ сылдьыбыт уонна ону этэҥҥэ ааспыт дьон этэллэр.
Сахалар оһол хаһан баҕарар кэлиэн сөбүн бигэргэтэн: «Киһи сырыттаҕына, сылдьар»,- диэн этэллэр. Бу этии улаханнык туоһулаабат да буоллар киһи айылҕаттан ордук улахан тутулуктааҕын бигэргэтэр этии буолар. Итини тэҥэ оһолго түбэспэт туһугар ханнык быһыылартан оһол үөскүүрүн киһи барыта билэр, олортон сэрэнэр буолара туһата улахан.
Оһолго түбэһии киһиттэн бэйэтиттэн тутулуга ордук улахан. Сэрэхтээх буолуу, эрчиллии, харыстанар ньымалары билии оһолу аҕыйатар кыахтаахтар. (2,16).
Туһаныллыбыт литература
1. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта.- Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
2. "Туймаада" хаһыат. №310. 23.06.2016.
Макаров Дмитрий Степанович
Макаров Дмитрий Степанович (1917—1994), философия билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара
1917 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Д. С. Макаров биографиятыттан
Философ 1917 с. балаҕан ыйын 4 күнүгэр юиэс оҕолоох, үөрэҕэ суох Степан Васильевич Макаровтаах диэн ыалга төрөөбүтэ. Кыаммат-түгэммэт ыаллар уоллара аҕатын көҥүллээһининэн 10 саастааҕар оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. Кылаастан кылааһы тулуппакка дабаййан, Чурапчытааҕы педучилищены туйгуннук бүтэрэн, велосипедынан наҕараадаламмыта.
Оройуон үэрэҕин салаатын инспектора буолбут киһи велосипедынан нэһилиэк оскуолаларын кэрийтэлээн улэ бөҕотүн ыытарын кырдьаҕастар соторутааҕыта диэри иһирэхтик кэпсээн оҥостор этилэр.
Дьокуускайдааҕы пединститукка студенныы сылдьан Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ ыҥырыллан барбыта. Ураллааҕы байыаннай уокурук байыаннай-политическай уонна Сорочинскай куоракка баар зенитнэй-пулеметнай училищеларыгар аналлаах курстары “туйгуннук” бүтэртээн, дьиҥнээх байыаннай специалист, офицер буолбута. Стрелковай рота командирын солбуйаааччытынан, зенитнэй-пулеметнай взвод командирынан уоттаах сэрии Польшаҕа бүтүөр диэри кыргыспыта.
1946 с. сэрииттэн төннөөт, пединституту эмиэ туйгуннук үэрэнэн бүтэрбитэ. Фҕыс сыл кэриҥэ партия уобаластааҕы комитетыгар лектордаан Саха сирин уһаты-туора сыыйбыта. Онтон Үрдүкү партийнай оскуола аспирантуратыгар (оччотооҕуга 4 сыллаах этэ) кандидатскай дессертациятын көмүскээбитэ. Ону бүгүҥҥү хараҕынан көрөн аахтаххына даҕаны таһымнаахтык суруллубут үлэ эбит диэн астынаҕын. Ити кэмтэн 30-ча сыл тохтоло суох университекка элбэх көлүөнэ студеннары үөрэппитэ. Философия тус-туспа салааларыгар, диалектическай уонна историческай материализмҥа, философия историятыгар уонна атеизмҥа. Лекциялара хайаатар да уратыллах буолаллар этэ: дириҥнэринэн, киһи болҕомтотун тардалларынан. Үөрэтэригэр мэлдьи чэбэрдик, чочуонайдык туттан-хаптан кэлээччи, уҥуохтаах, ыаммат сэбэрэтэ кинини муостан чочуллубут курдук оҥороро, оттон ойоҕуһуттан улуу французскай философ Д. Дидрону санатара…
Онус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Онус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Лос -Анджелес куоракка (АХШ)1932 сыллаахха от ыйын 30 күнүттэн атырдьах ыйын 14 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 37 дойдуттан 1332 эбит. Барыта 117 кэмпилиэк мэтээл 14 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Бариум
Бариум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Ba уонна атом нүөмэрэ 56.
Радиум
Радиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Ra уонна атом нүөмэрэ 88.
Виртуальнай ачыкы
Виртуальнай ачыкы — салайар тэрил (компьютер) ыйыытынан виртуальнай эйгэҕэ быстах кэмҥэ киллэрэн, онно чахчы тиийэн көрөр-истэр курдук туругу үөскэтэргэ анаммыт тэрил.
Төбөҕө кэтиллэр дисплей сабардамнаах хартыынаны үөскэтэр, 2 харахха тус-туһунан араас ойууну көрдөрөр. Ону таһынан төбө балаһыанньатын салайар гироскопическай уонна инфракраснай датчиктардаах буолуон сөп.
2000, 2010 сылларга виртуальнай дисплей сыаната биллэрдик чэпчээтэ, сотору кэминэн мышь уонна джойстик курдук компьютернай оонньуулар булгуччулаах атрибуттара буолара сабаҕаланар. Атыыга бэлиэр компьютер оонньуутугар туттуллар үчүгэй урууллар сыаналарыттан үрдүгэ суох  хас даҕаны сөбүгэр сыаналаах видеоачыкылар моделлара таҕыстылар. Чэпчэки сыаналаах моделлар сүрүн итэҕэстэрэ – бэйэтигэр олордулла сылдьар төбө балаһыанньатын салайар трекер суоҕа, видеоэкран көрдөрөр хаачыстыбата намыһаҕа. 2000 сыллардаах сорох чэпчэки сыаналаах моделлар икки харахха тэҥ ойууну көрдөрөллөр, сабардамнаах ойууну көрдөрбөттөр.
Көрүү
Шлемнар (ачыкылар) үгүстэрэ биир - икки линзалаах, сороҕор сиэркилэлээх дисплейдаахтар. Дисплей быһыытынан кыра кээмэйдээх электронно-лучевой прибордары, ЖК-дисплейдары, LCos-проектордары, органическай светодиодтары туһаныахтарын сөп. Сороҕор харах далын улаатыннарар сыалтан хас да микродисплейы туһаналлар. Сорох системаларга ( Google Cardboard., Samsung Gear VR ) көннөрү смартфон дисплейын тутталлар.
Искусственнай уонна дьиҥнээх көстүүнү дьүөрэлиир кыаҕыттан көрөн төбөҕө кэтиллэр дисплейдары 2 кылааска араараллар:
- Дисплейдар үксүлэрэ искусственнай ( виртуальнай) эрэ ойууну көрдөрөллөр.
- Сорох дисплейдар искусственнай уонна дьиҥнээх көстүүнү дьүөрэлиир кыахтаахтар, ол дьиҥнээх көстүүнү толорон эбэтэр холбоон биэрии түмүгэ.
Дьүөрэлээһин дьэҥкирдиҥи сиэркилэлэр ( Optical See-Through) көмөлөрүнэн эбэтэр видеокамераҕа уһуллубут дьиҥнээх көстүүттэн  хамсаабат ойууну  үөскэтииттэн (video See-Through) тахсар.
Туһаныы
Төбөҕө кэтиллэр дисплей байыаннай уонна государственнай сулууспаларга, ону таһынан гражданскай уонна коммерческай салааларга, чуолаан медицинаҕа, видео оонньууларга, спортка уо.д.а. туһаныллар.
Авиация уонна государственнай сулууспа
Шлемҥа олордуллубут дисплейы (Helmet mounted display) байыаннай самолет уонна вертолет пилоттара туһаныахтарын сөп. Холобура, мөлтөхтүк көстөр хараҥа сирдэргэ тула өттүнээҕи көстүүнү сырдатыыга.
Байыаннайдар, полиция, баһаарынай сулууспа үлэһиттэрэ дисплейдаах шлему тактическай информацияны, инфракраснай ойуулары үөрэтиигэ туһаныахтарын сөп.
DARPA дьиҥнээх көстүүнү толорон биэрии хайысхатын үөрэтиини салгыы үбүлүүр. (Persistent Close Air Support программа, ).
Инженерияҕа, наукаҕа, медицинаҕа туһаныы
Виртуальнай чахчы дисплейдара автоматизированнай проектааһын систематын кытта үлэҕэ информацияны стереоскопическай көрдөрүүгэ, уустук системалары өрөмүөннээһиҥҥэ туттуллуохтарын сөп. Хирургияҕа томографическай снимоктары үөрэтиигэ туһаныллар ( компьютернай томография, магнитно-резонанснай томография).
Видео оонньуулар, аралдьытар эйгэ
Сөбүгэр сыаналаах төбөҕө кэтиллэр дисплей сабардамнаах видео oонньууларга туһаныллар. Олох чэпчэки видео ачыкылары киинэ көрөргө кэтиллэр.
Биир бастакы төбөҕө кэтиллэр дисплейынан 1994 сыллаахха CES тахсыбыт Forte VFX-1 буолар.. VFX-1 стереоскопическай дисплейдаах, 3 хайысхаҕа төбө балаһыанньатын хамсатар системалаах, стереонаушниктаах этэ.
8 көлүөнэ оонньууларга аналлаах виртуальнай чахчы дисплейдара оҥоһуллаллара былааннанар – Xbox One уонна PlayStation 4. Xbox төбөҕө кэтиллэр дисплейа Fortaleza диэн ааттанара сабаҕаланар. Маннык тэрил эһиэхэ маннык кыахтары үөскэтэр:
Билэлээх, таҥалайдаах тыс этэрбэс
Билэлээх, таҥалайдаах тыс этэрбэс - мааныга кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы тыс этэрбэс көрүҥэ. Билэтин аннынан, сототун икки өттүнэн, арыт сототун хоҥоруутунан оҕуруонан, көмүһүнэн анньан, таҥалай ойууну туруору түһэрэллэр.
Виртуальнай ачыкы
Видео оонньуулар, аралдьытар эйгэ
- Ханнык баҕарар 3Д форматтаах киинэни IMAX итэҕэһэ суох хаачыстыбалаахтык көрдөрөр. 3 мээрэйдээх көстүү киһи бэйэтин чахчы бу эйгэҕэ баардыы ылынар туругун үөскэтэр, киһи өйүн-санаатын сөхтөрөр;
Актиниум
Актиниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Ac уонна атом нүөмэрэ 89. 1899 c. арыллыбыта.
Виртуальнай ачыкы
Видео оонньуулар, аралдьытар эйгэ
- Виртуальнай технологияны кыайар бары мобильнай оонньуулары туһаныы;
- ПК баар бары оонньууну 3 мээрэйдээх эйгэҕэ оонньооһун. (эбии программалары туруоруу наада - Trinus Gyre., Lime Light., Kainy VR);
- 180, 360 кыраадыстаах форматы кыайар видеолары көрөр кыахтаныы. Ураты саҥа эйгэҕэ түргэнник киирэргэ көмөлөһөр;
- Бэйэҥ бас билэр кинотеатргар улахан 2Д экраҥҥа YouTube хостинг видеоларын көрүү;
- Дьиҥнээх көстүүнү толорон биэрэр приложениелары туһаныы;
- Көннөрү ойуулартан олох атын 3Д ойуулары көрүү.
Үөрэтии
Төбөҕө кэтиллэр дисплей саҥа саҕалыыр үлэһити дьиҥнээх олоххо хатылыырга олус сыаналаах эбэтэр кутталлаах түгэннэри оҥорон үөрэтиигэ туһаныллыан сөп. Үөрэтии айан тэриллэрин ыытыы, парашютунан ыстаныы, сваркалааһын, саллааттары бэлэмнээһин, медицинскэй процедуралары оҥоруу киэҥ араҥатын хабар. Ол гынан баран сорох дисплейдар төбөҕө өр кэтииттэн киһи доруобуйатыгар соччото суох дьайыахтарын сөп.
Спорт
2015 сыллаахха сэтинньи 3 күнүгэр Recon Instruments компания MOD Live диэн аан дойдуга бастакынан Android салайыллар хайа хайыһарын ачыкытыгар анаммыт интерактивнай дисплейи оҥорон таһаарбыта. Дисплей түргэни, үрдүгү, дистанция уһунун, ыстаныы бириэмэтин, уһунун, үрдүгүн, температураны GPS көмөтүнэн миэстэтин уо.д.а. көрдөрүөн сөп.
NextVR специэлистэрэ 2015 сылга алтынньы 27 күнүгэр спортивнай матчы ыраахтан биэриини виртуальнай ачыкы көмөтүнэн ыыппыттара. Ол курдук спорту эрэ буолбакка, киинэлэри, кэнсиэрдэри, сонуннары көруеххэ сөп.
Виртуальнай эйгэҕэ киирэн, спортсмен үлэтин оҥорумтуотун үрдэтиэн, команданан оонньуурун тупсарыан сөп.
Техническай характеристиката уонна үлэҕэ бэлэмнээһин
- Окуляры уонна телефон экраныттан ырааҕын туруоруу (харахтара мөлтөх дьоҥҥо олус наадалаах).
- Харахтар икки ардыларын ырааҕынан линзаларын хамсатыы (суох буолуон сөп).
- Төбө эргимтэтигэр хамсаабаттык туттарыы.
- Наушнигы холбооһун (уҥа, хаҥас ойоҕосторугар хайаҕастардаах).
- Сырдыгын салайыы.
Хайдах үлэлиирий?
Телефоҥҥа Google Play эбэтэр App Store приложение хачайдыыгын, үксүлэрэ босхо буолаллар. Ону таһынан смартфону толору VR – тэрил оҥорорго аналлаах программалары туруоруу наада буолуон сөп. Bluetooth көмөтүнэн пульт эбэтэр джойстик холбонуон сөп. Ачыкыны кэттигит даҕаны видео эбэтэр оонньуу 3 мээрэйдээх эйгэҕэ көстөр буолар.
Виртуальнай эйгэ уһулуччу уратытын арыйар VR саамай интэриэһинэй приложениелара: