cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ыстаппаан Алексеев
Эспэдииссийэ
Онтон алмаас көрдөөччүлэр Аччыгый Ботуобуйа хочотугар көһөн (Бүлүүчээнтэн уон көс), Ыстаппаан 223 №-дээх баартыйа үлэһитэ буолан хаалбыта. Баартыйа начаалынньыга Григорий Федорович Куликов Ыстаппаан туруу үлэһитин, мэнээк саҥарсыбатын сыаналаан, адьас ылгын уолун курдук илдьэ сылдьыбыта. Шурфа хаһыыта – кырдьык, киһи аймах устуоруйатыгар биир саамай ыарахан үлэ. Ыстаппаан «Амакинка Аанньааҕыттан саҕалаан Оччугуй Ботуобуйа эниэлэригэр тиийэ барыта 18 сыл шурфаны хастым» диир. Саамай дириҥ омуһаҕа отут миэтэрэ дириҥнээх эбит. Онон Ыстаппаан Оччугуй Ботуобуйа үрэх туох мастаах-оттоох, буордаах-таастаах сирин эндэппэккэ билэр. 50-60-с сылларга Алексеев дьиэнэн МУАД (Новай) оробуочай бөһүөлэгэр олохтоохтук олорон үлэлээбитэ.
Мииринэйи
«50-с сылларга Мииринэйгэ эр киһи кэмэ суох элбэх, дьахтар онон-манан эрэ баар этэ», – диир Ыстаппаан. Барыта – оробуочай кылаас, ыарахан, тимир-тамыр үлэлээх дьон. Саха балачча элбэх эбит. Хомойуох иһин, манна баар «кэккэ табаарыстар» саха Мииринэйи төрүттээһиҥҥэ «сыта да суох этэ» диэн быһа баайан куолулууллара хойгур буолан тахсар. Ыстаппаан кэпсииринэн, ыччат дьон олус элбээн, күүһүмсүйэн, охсуһуу да элбии сылдьыбыт. Ол сахха мас буочукалаах «Гюмри» кыһыл арыгы, «Сучок» буокка, испиир дэлэй.
Алексеев күүһүн-уоҕун сэргэ, туох да былыргылыы «чистописание» буочарынан кырасыабайдык хаһыакка анаан ыстатыйа, информация суруйар дьарыктаах эбит. 1958 с. «Мииринэй бырамыысыланнай бөһүөлэгэр үксэ эр дьон буолан хаайтараллар, тэһийбэттэр. Култуурунай тэрээһин, спорт хамсааһына мэлигир. Хаарты-маатыска, арыгылааһын, онтон сылтаан иирсээн, быһахтаһыы тэнийдэ. Дьон иэдэйииһи. Эдэр кыргыттар, дьахталлар бааллара буоллар, манна дьон араас хара дьаллыктан туттунуо этэ», – диэн «Кыым» хаһыакка суруйбут.
«Кыымнар» Мииринэй алмаасчыта С.Алексеев ыыппыт суругун Саха АССР ССКП уобаластааҕы кэмитиэтигэр суһаллык ыыталлар. Ону эппиэттээх табаарыс В.Игошин тус бэйэтинэн хонтуруоллуур. Ол курдук, Саха АССР-га алмаастаах Мииринэйи билинэллэр этэ. Балтараа-икки ый эрэ курдук буолаат, хотуттан-соҕурууттан сүүһүнэн кыыс, эдэр дьахтар эгэлгэтэ Мииринэйи толорон кэбиһэр. Оччотооҕу саҥа аэропорка хас эмэ «Дуглаһынан», Иркутскайтан, Уус-Куттан, Братскайтан, Ербогачентан, Дьокуускайтан аҥаардас эдэр кыргыттары эрэ тиэйэллэр. Отучча араас идэлээх «куо-мэтэкэ» батар байыаннай балааккалар баар буолбуттар. Ыстаппаан Алексеев информацията ол курдук дуорааннаах буолбут.
Ити курдук манна олус бэркэ да сырыттар, 70-с сылларга Ыстаппаан дойдутун, сирин-уотун ахтан, Бүлүүчээнигэр эргиллибит. Ол кэмҥэ хайыы-үйэ кэргэннээх, хас да оҕолоох киһи эбит. Сааһыран баран, үксүн эргиэн салаатыгар, рабкоопка атыыһытынан үлэлээбит. Сахаҕа эр киһи атыыһыт диэн, дьэ, дьоһуннаах, эппиэттээх үлэ буолара. Ол тухары Сунтаар оройуонун «Ильич уоттара», кэлин «Сунтаар сонуннара» хаһыат селькора. Сайын былдьаһыктаах от үлэтэ, күһүн кыстыкка киирии буоллун – чыпчылҕан-информация эгэлгэтин Бүлүүчээнтэн ыыта ахан олорбут. Аны селькор оҕонньор информациятын үксэ кириитикэлээх, нэһилиэк кыһалҕатын таарыйар, сис дьону хамсатар. Сытыы кириитикэ тунуйаадыстары, куомдьаардааччылары, холтуурсуктары саралыыр. Ону иэстэһэн туһа суох. Чиэппэр күүстээх фронтовигы, эспэдииссийэ албан ааттаах кырдьаҕаһын ким тыытыай?! «Сунтаар сонуннара», дьэ онон, суола-ииһэ суох үрэх баһа дойдуга – Бүлүүчээн диэки – кэрэспэдьиэн ыытан эрэйдэммэтэх. Онон сүрдээх үлэһит, талааннаах суруналыыс буолуох киһи кырдьан хаалбыт.
Мииринэйгэ
Кырдьан баран, Ыстаппаан урут үлэлээбит Мииринэйигэр кэлбит. Бу диэн эттэххэ, арыт-ардыгар Мииринэйбит урут алмааска үлэлээбит тыа дьонун ытыс үрдүгэр көтөөрөйдөппөт кытаанах тыыннаах. Баартаах киһи эрэ куруук табыллар. Ыстаппаан Мииринэйи билэрэ бэрт буолан, кырдьан баран эргиллэригэр хоччорхой сыһыаны көрсүбэтэх. АЛРОСА салалтата өйөөн, дьиэлэнэн-уоттанан абыраммыт. Хата, кыра кыыһын Антонинаны кытары сиэннэрин көрөттөөн, туһа киһитэ буолан олорор. Бүлүүчээнигэр куруук сайылыы, оттуу, күһүн отоннуу, балыктыы барар эбит.
Ыстаппаан сэрии, алмаас бэтэрээнэ буолан, Мииринэйгэ ытыс үрдүгэр сылдьар. Манна кинини чуҥкуппаттар. Ыҥырдаллар эрэ, оҕонньор килэччи уордьан-мэтээл буолан, ханнык баҕарар тэрээһиҥҥэ сылдьар.
Ыстаппаан «бу олоххо тугу баҕарарбын ситистим» диэн астынара оруннаах. Сунтаар улууһун Бүлүүчээн Наахаратын бочуоттаах олохтооҕо. Алмаас арыйыытын кинигэтигэр үһүс киһинэн киирэ сылдьар. Итинэн да сирдэттэххэ, урукку алмаас эспэдииссийэтигэр сылдьан баран, докумуоннара сиикэрик, ситэтэ суох буолан, «хаарга сиэлбит» дьоннооҕор ордук балаһыанньаламмыт.
Дьэ, кырдьык, туох да идэ, ханнык да хайысха буоллун, барытыгар инники – алмаас эспэдииссийэтин оробуочайа, рабкор, селькор, атыы-эргиэн туйгуна. Киһи астынар кырдьаҕаһа – 87 саастаах Ыстаппаан Алексеев.
Франк
Франк (фр.т. franc) — XIV—XVII үйэлэрдээҕи Франция туттулла сылдьыбыт манньыат аата. Кэлин Франция, Бельгия, Швейцария онтон да атын дойдулар харчылара, национальнай валюталара буолбут. Франция баһылыыр-көһүлүүр эрдэҕинэ Франция бэйэтин валютатын холуонньалырыгар олохтообут. Ол курдук билигин да франканы тутталлар: Бурунди, Гвинея, Джибути, Конго Демократическай Республиката, Коморскай арыылар, Мадагаскар, Руанда. Африка сорох государстволарын валютата КФА франка диэн ааттанар. Маны таһынан француз Тиихэй Акыйааннааҕы франката эмиэ баар.
Сулумах
Сулумах — аҥардас, эл эбэтэр кэргэнэ суох киһи.
Сорох улуустарга суодьаҥ дииллэр.
Үтүө
Үтүө диэн үрдүк сигили майгылаах буолуу. Үтүө киһи үчүгэй сигили уратыктаах диэн күндүлэнэр. Үтүө киһи бэйэтин гыныыларыгар өрүү муҥутуур тосхоллору (идеаллары) батыһар. Үтүө тосхоллор холобурдара - үчүгэй, кырдьык, кырдьыктабыл, кэрэ. Үтүө киһи күннээҕи олоҕор үрдүк сигили майгылаах буолуохтаах, сөптөөҕү гыныахтаах, сыыһаттан тумнуохтаах. Үтүө утарыта дьаллык буолар.
Аквинотааҕы Томас
Аквинотааҕы Томас (Thomas Aquinas, Tommaso d'Aquino) диэн Италия философа уонна таҥара үөрэхтээҕэ, Доминикан уордьанын быраата уонна аҕабыта, схоластика оскуолатын биир чулуу билимдьитэ. Католиктар кинини ытык киһинэн билинэллэр. Сыаркап үөрэтээччитэ (Doctor Ecclesiae). Doctor Angelicus, Doctor Communis, Doctor Universalis, Doctor Humanitatis диэн дьоһун ааттардаах. Аквинотааҕы Томас айылҕа теологиятын көхтөөх тарҕатааччыта. Томизм диэн толкуй оскуолатын төрүттээччитэ. Кини санаатынан Таҥара айылҕа сылтаҕын уонна итэҕэл сырдатааччыта буолар. Томас философ уонна таҥара үөрэхтээҕэ быһыытынан биир улуу өҥөтө Аристотель философиятын христианизм тосхоллорун кытта холбооһуна буолар.
Новгородов Семен Андреивич
Семен Андреевич Новгородов (13.02.1892—1924) — саха бастакы учуонай-лингвииһэ, саха норуотун үөрэхтээһиҥҥэ сүҥкэн оруоллаах киһи, сахалыы маассабай суругу-бичиги айбыт киһи.
Олоҕун олуктара Семен Андреевич Новгородов олунньу 13 күнүгэр 1892 сыллаахха Боотуруускай улуус 2-с Хатылы нэһилиэгэр (билигин Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэ) төрөөбүтэ.
Аҕата Андрей Александрович Новгородов С. К. Дмитриев этиитинэн дьадаҥы төрүттээх эрээри кэлин байан сэниэ ыал ахсааныгар киирбит киһи эбит, сүөһүтүн ахсаана сүүскэ тиийэр эбит, дьиэтигэр икки хамначчыттаах, биир кэлэн үлэлиир үлэһиттээх эбит.
Үөрэҕин политссыылынай И. Т. Цыпенко Чурапчыга арыйбыт оскуолатыгар салҕаабыт.
1905 сыллаахха Дьокуускайдааҕы реальнай училищаҕа киирбит.
Училищеҕа үөрэнэр сылларыгар элбэхтик кинигэ ааҕар, В. М. Ионов тутар политсыылынайдар бибилэтиэкэлэрин туһанар. Ионов Новгородов кэлин бэйэтэ этэринэн нэдиэлэҕэ уонча кинигэни ааҕарыгар талан биэрэр эбит.
Бу сылларга Сэмэн Новгородов үөрэнээччилэр уопсастыбаннай олохторугар кыттар, куруһуоктарга сылдьар. Бу сыллартан саха уус-уран айымньыларын хомуйар, сурунан ылар буолар. «Саха саҥата» диэн бастакы сахалыы общественнай-политическай уонна уус-уран сурунаалы тэрийэргэ көмөлөһөр, хас да норуот ырыаларын бэчээттэтэр. Бу сурунаал 1912-13 сс. тахса сылдьыбыта.
Училищатын ситиһиилээхтик бүтэрэн баран биир сыл Еловскай начальнай оскуолаҕа уонна Бүлүүтээҕи түөрт кылаастаах училищаҕа үлэлиир. 1913 сыллаахха Петербуурга барар уонна Петербуурдааҕы университет Илиҥҥи факультетын арабско-персидско-турецкай разрядыгар киирэр.
Икки ыйынан 1913 сыл ахсынньытыгар 21 саастаах устудьуон Бүтүн Россиятааҕы норуот учууталларын сийиэһигэр кыттар, дакылаат ааҕар («Краткие сведения об якутах, их школы и их право на образование»), бу дакылаатыгар оҕолор сахалыы үөрэниэхтэрин сөптөөх саха национальнай оскуолатын арыйыы туһунан этэр, сахалыы учебниктары таһаарыыны үбүлээһин наадатын этэр.
Биир сыл буолан баран үөрэнэр факультетын монголо-манчжуро-турецкай разрядыгар көһөр. Дойду кырдьаҕас университетыгар нуучча тылын үөрэтэр науукатын маннык уһулуччулаах дьонугар үөрэммитэ: профессор, кэлин ССРС АН академига Л. В. Щерба, профессор, кэлин ССРС АН академига А. Н. Самойлович, академик В. Л. Котвич, профессор, кэлин ССРС АН чилиэн-корреспондена И. А. Бодуэн де Куртенэ, профессор Е. Д. Поливанов уо. д. а.
1914 сыл сайыныгар Орто уонна Илин Азияны үөрэтэр кэмитиэт садаанньатын толорон Тааттаҕа фольклору хомуйар, ол сорҕотун Антропология уонна этнография музейын хомуурунньугар кэлин таһаарбыта.
1915 сыл сайынын Удинскай губернияҕа атаарар, татаар тылынан практикаланар, башкиирдар истэригэр олорор тептярдар уус-уран айымньыларын үөрэтэр.
Бу сыллартан саҕалаан, саха тылын дириҥник чинчийэр, саха фольклорун, түөлбэ тылын үөрэтэр, саха тылын атын түүр тылларын, монгол тылын кытта тэҥниир, о.д.а. үлэ арааһын ыытар. 1923 сылга университеты ситиһиилээхтик бүтэрэн баран, Илиҥҥи тыллары чинчийэр институт монгольскай разрядыгар үлэҕэ киирэр, монгол тылын дириҥэтэн үөрэтэр, онтон Илиҥҥи уонна арҕааҥҥы литература уонна тыл историятын тэҥнээн үөрэтэр научнай-чинчийэр институкка научнай үлэһитинэн киирэр. Э. К. Пекарскай «Саха тылын тылдьытын» оҥоруутугар бэрт элбэҕи көмөлөһөр, үлэлиир.
Устудьуоннуур кэмнэригэр Бүтүн Арассыыйатааҕы народнай учууталлар сийиэстэригэр кыттыыны ылар. Сийиэс үрдүк трибунатыттан саха национальнай оскуолатын арыйыы наадатын туһунан тыл этэр. Оччолорго бу олус хорсун туруорсуу этэ.
1919 сыллаахха «Саха Омук» уопсастыба бэрэстээтэлинэн талыллар. Колчак былааһын кэмигэр Саха Сирин бассабыыктарын дьыалаларын силиэстийэлиир кэмитиэккэ үлэлиир.
1920 сыл муус устар ыйыгар кини көҕүлээһининэн Дьокуускадааҕы үөрэх салаатыгар Саха күбүөрүнэтин чинчийэр хос салаа тэриллбитэ. Онно этнография уонна лингвистика сиэксийэтигэр Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа Соппуруонап уонна Новгородв бэйэтэ үлэлээбттэрэ.
1922 с. Саха сирэ аптаныамыйалаах өрөспүүбүлүкэ буолбутун кэннэ Саха АССР Үөрэҕин Комиссариатыгар научнай салаа тэриллибитэ. Ол салаа "Сборник материалов по изучению Якутии" диэн биир нүөмэри таһаарбыта. Бу сыл Новгородов Максим Аммосову кытта Наркомнацка Саха АССР сирин-уотун кирбиитин быһаарар хамыыһыйаҕа үлэлиир. 1923 сыллаахха «Ааҕар кинигэни» таһаарбыта[1].
1924 с. үлэтин үгэнигэр сылдьан ис тиибиттэн аҕыйах күн ыалдьан өлбүтэ[2].
Аатын үйэтитии
2007 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын ыйааҕынан "Бичик" национальнай издательство Новгородов аатын сүкпүтэ.
2009 сыллаахха "Бичик" кинигэ кыһата тэлгэһэтигэр Семен Андреевич Новгородов бүүһэ туруоруллубута.
Туһаныллыбыт литература
Үтүө киһи сыдьаана. Н. Н. Васильева, «Айыы суола» хаһыат, № 48, 13.02.2007
«Илин» сурунаал, 1992 Быһаарыылар ↑ Саха фольклорун туһунан. Г. Сивцев. Саха фольклора хомуурунньукка киирии тыл. 1947.
Слепцов Н. М. Сэдэх хаартыска туһунан. Күрүлгэн. 2012 Категориялар
Афанасьев Виктор Фёдорович
Афанасьев Виктор Фёдорович — Алданскай (22.03.1917—17.12.1993 ) — сатирик-бэйиэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукаларын Үтүөлээх деятелэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Алтай кыраайын Комсомолун бириэмийэтин лаурета.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта
Саха дьонун олохторун үөрэҕэр оҕону ийэ уонна аҕа бэйэлэрин үтүгүннэрэн, батыһыннаран иитэн, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарга үөрэтэн, киһи буолууну ситиһиннэрэллэр. Бу үөрэх билигин таҥара үөрэҕэр кубулуйан сылдьар. Ол аата таҥара үөрэҕэ оҕо өйө-санаата сайдыытын салайар.
Оҕо төһө эдэриттэн киһи буолууну ситиһэр даҕаны олоҕор оҥорор ситиһиилэрэ элбээн тахсаллар. Киһи буолууну ситиспит оҕо киһилии майгыланан, сыыһа-халты туттубакка олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта улахан киһи өйүттэн-санаатыттан улахан уратылаах; кыра эрдэҕинэ аан маҥнай буор кута хамсаныыларынан эрчиллэр, ийэ кута үгэстэринэн иитиллэр, үгэстэри үөскэтинэр, онтон улаатан истэҕинэ салгын кута сайдан, үөрэҕи ылынан үөрэтиллэр. Кыра эрдэҕинэ бэйэтин салайар ийэ кута, үгэстэрэ саҥа үөскүүллэринэн улахан киһиттэн тосту уратыланар. Оҕо иитиитэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ, айылҕа тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэрин хайаан да туһаныы эрэйиллэр:
1. Үчүгэй, киһилии иитиилээх. Аан маҥнай үчүгэй, туһалаах быһыылары оҥотторо үөрэтэн, оннук үгэстэри иҥэрэн ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥорорго ииттэххэ, үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатар кыахтанар.
2. Куһаҕан иитиилээх. Куһаҕан быһыылары оҥорорун тохтоппокко, олору элбэхтик оҥорон куһаҕан үгэстэнэн хааллаҕына, куһаҕан быһыылаах киһиэхэ кубулуйарыттан сэрэннэххэ табыллар. Сыыһа-халты, атаахтык иитэн кэбистэххэ “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этиигэ сөп түбэһэн хааллаҕына, улааппытын кэннэ төрөппүттэрэ эрэйдэниэхтэрин сөп. Оҕо өйө-санаата сайдыытын уратыларын хас биирдии төрөппүт билэн оҕотун иитиитигэр туһаннаҕына, киһи быһыылаах кэлэр көлүөнэлэнэн аймахтара сайдан иһэрин ситиһэр кыахтанар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ сыыһа-халты иитэн кэбиһии сахалыы атаахтатыы диэн ааттанар уонна оҕо улааппытын кэннэ өйө-санаата түктэри барыытыгар тириэрдэриттэн төрөппүттэр эрдэттэн сэрэнэллэрэ, харыстаналлара эрэйиллэр. “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн былыргылар этиилэрэ туохтан тутулуктанан үөскээбитин биһиги бу үлэбитигэр ырыттыбыт.
Оҕо иитиитэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһа сылдьыыны эрэйэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥорорун төрөппүтэ, иитээччитэ тохтоппотоҕуна, ол быһыыларын элбэхтик оҥорон, олоро үгэскэ кубулуйан иҥэн хааллахтарына, куһаҕан майгылаах, куһаҕан быһыылары оҥорор кыахтаах буола улаатарыттан төрөппүттэр сэрэниэ этилэр. Куһаҕан быһыылары оҥоруу оҕо өйүгэр-санаатыгар улахан угуйар дьайыылааҕынан, бу быһыылары оҥорботугар үөрэтии, төрөппүт оҕотун үчүгэй киһи оҥорор баҕатыттан, кыаҕыттан тутулуктанар.
Оҕо ийэ кутун иитии икки өрүттээх. Кыра оҕо үчүгэй быһыылары оҥордоҕуна уонна олорун элбэхтэ хатылаатаҕына, үчүгэй үгэстэр үөскээннэр иҥэннэр ийэ кута иитиллэр, үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатар кыахтанар, онтон куһаҕан үгэстэри бэйэтэ оҥорон иҥэриннэҕинэ куһаҕан быһыылаах, майгылаах буолан хаалан төрөппүттэрин хомотуон сөп. Оҕону иитии икки өрүттэнэн тахсара ити быһаарыыга олоҕурар.
Омук сайдан, күүһүрэн, үлэни-хамнаһы кыайара оҕону кыра эрдэҕинэ иитииттэн, улаатан истэҕинэ үлэҕэ-хамнаска үөрэтииттэн быһаччы тутулуктаах. Сайдыыны ситиһии аҥардастыы үөрэхтээһинтэн эрэ кэлэрин курдук сэбиэскэй былаас саҕанааҕы сыыһа үөрэтии, аныгы ырыынак кэмигэр тохтоотоҕуна, үлэни-хамнаһы кыайааччы эдэрдэри элбэтии эрэйиллэр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр оҕону иитиини сыыһа хайысханан ыыппыттарын билигин “айыы үөрэҕэ” салҕаан иһэрэ хомолтолоох. “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн ыҥырыыны тутуһуу, барыта бэлэмҥэ үөрэтии, маанылааһын, киһиргэтии, “айыы үчүгэй” диэн үөрэтии оҕону атаахтык иитиигэ тириэрдэрин, өйүн-санаатын аһара ыытарын, дьон билбэттэрин, айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттунарын, быстах быһыыга түбэһэрин элбэтэрин төрөппүттэр биллэхтэринэ табыллар.
Билигин ырыынак олоҕор төрөппүттэр оҕолоругар көрдөбүллэрэ улаатан, чиҥээн биэрэр. Ол курдук ханнык эрэ баайы-малы үйэлэрин тухары үлэлээн мунньуммут төрөппүттэр оҕолоро, бу баайдарын-малларын ыспатыгар-тохпотугар, үлэлээн-хамсаан кыаҕа баарынан элбэтэригэр кыһаналлара лаппа улаатта. Үлэһит дьон оҕолоро бэлэмҥэ, мааныга үөрэнэн, атаахтык иитиллэрэ аҕыйаан иһэр. Кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара тупсан көрсүө, сэмэй майгыланар кыахтара, үлэлээн омуктарын сайыннараллара сыыйа эбиллэр.
Ыалларга баайдара-маллара эбиллэн иһиититтэн төрөппүттэр оҕолоро өйө-санаата туруктаах, көрсүө, сэмэй, үлэни-хамнаһы кыайар буола улаатыахтарын баҕарар санаалара ырыынак кэмигэр биллэрдик улаатта. Оҕо өйө-санаата туруктаах буола улаатыытын ситиһии кыра эрдэҕинэ атаахтаппакка эрэ, үчүгэй быһыылары оҥорууга ийэ кутун ииттэххэ, үөрэттэххэ, туһа киһитэ оҥорон үлэҕэ-хамнаска сыһыардахха ситиһиллэр кыахтааҕын төрөппүттэр билэн туһаныа этилэр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥоруу түмүгүнэн билигин төрөппүттэр таҥара үөрэҕин туһатын туһунан соччо билбэттэр, билэ сатаабаттар. Таҥара үөрэҕэ диэн оҕо улаатан, сайдан иһэр өйүн-санаатын олоххо таба суолунан салайан биэрэр үөрэх буолар. Сэбиэскэй былаас оҕону иитиини атаахтатыыга тириэрдэн кэбиһэн, үлэ-хамнас кыаттарбата үөскээн, бу былаас бэйэтэ эстибитин таба өйдөөтөххө табыллар.
Өй-санаа үөрэхтэрин тус-туспа араарыыга нууччалар таҥаралара “бог” диэн ааттанарын арааран билии эрэйиллэр. Онтон таҥара диэн сахалар бэйэбит таҥарабыт, оҕолору үөрэтэр өй-санаа үөрэхпит буолар. Бу үөрэх олус былыргы кэмнэртэн, нууччалар православнай таҥаралара өссө үөскүөн быдан инниттэн “тенгрианство” диэн аатынан Сибииргэ киэҥник тарҕаммыта биллэр.
Сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһуу эрэ оҕону кыра эрдэҕинэ таба иитэн киһи быһыылаах буолууга тириэрдэрин төрөппүттэр билэн туһаныа этилэр. Ол аата сахалыы таҥара үөрэҕин туһаммакка эрэ кэлэр көлүөнэлэри киһи буолууга иитии кыаллыбат, халыйыыга, атаахтатыыга тиийэн хаалыан сөп.
Оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ сахалар туттар ньымалара, кут-сүр үөрэхтэрэ арҕааҥҥы, эстэн эрэр омуктар үөрэхтэринээҕэр ордук, туһата улахан. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн сахалыы өс хоһоонун тутуһан иитиллибит, үөрэтиллибит туруктаах, тулуурдаах өйдөөх-санаалаах, үлэни-хамнаһы кыайар кэлэр көлүөнэлэр эрэ омугу сайдыыга тириэрдэллэрин билэн туһаныы эрэйиллэр. (1,3).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Поздеева Нина Васильевна
Поздеева Нина Васильевна Кировскай уобалас, Нема диэн сэлиэнньэтигэр 1928 с. тохсунньу 29 кунугэр колхозтаах бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт, омугунан нуучча. Аҕата Поздеев Василий Николаевич икки сэрии кыттыылааҕа, ийэтэ аҕыйах кылаас үөрэхтээх боростуой үлэһит. Бииргэ төрөөбүттэрэ үһүөлэр, Нина саамай улаханнара.
1946 с. Молотовскай фельдшерско-акушерскай оскуоланы бүтэрэн баран, ол саҕана партия уонна правительство политикатын ылынан, Саха сиригэр үлэлии ананан кэлэр. Ньурбаҕа кэлбитин кэннэ Нина Васильевнаны Малдьаҕарга лесной оскуолаҕа сэллигинэн ыалдьар оҕолору эмтиир фельдшеринэн аныыллар. Онтон 2 сыл үлэлээн баран, 1948 с. Маалыкайга үлэлии кэлэр, манна кини фельдшерскэй-акушерскай пуун сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Оччолорго дьон үксэ алаастарынан, үрэх бастарынан тарҕанан олороро. Бырааьы ыҥырдахтарына (вызовка) Нина Васильевна түүнү-күнүһү билиммэккэ, утуйар уутун умнан туран, ыарыһахха тиийэрэ, атынан, ардыгар оҕуһунан, табанан айанныыра.
Сытыары сымнаҕас майгылаах, боростуой дьоҥҥо истиҥ сыһыаннаах буолан дьон-сэргэ ытыктабылын ылбыта. Нина Васильевна үлэлээбитэ иккис сылыгар сахалыы кэпсэтэр буолбута.
Нина Васильевна үлэтин үрдүктүк сыаналаан "Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин", "В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн. Килбиэнээх үлэтин иһин мэтээллэринэн, "Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа" бэлиэннэн, оройуон, республика салалталарын махтал суруктарынан, бочуотунай грамоталарынан наҕараадалыммыта.
Поздеева Нина Васильевна кыыһа Васильева Лидия Николаевна ахтыыта (2004 сыл).
Аан дойдуга Кулуттааһыны суох гыныы күнэ
Аан дойдуга Кулуттааһыны суох гыныы күнэ — ахсынньы 2 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 1949 сыллаахха ХНТ Генеральнай Ассамблеята «Дьону атыылыры уонна проституцияны үһүс өрүт салайыытын утары охсуһуу Конвенциятын» (Конвенция о борьбе с торговлей людьми и с эксплуатацией проституции третьими лицами) ылыммыт (№ 317 (IV) резолюция).
Саха сирин баайа
Саха сирэ — аан дойдуга суос-соҕотох Менделеев таблицатын барытын түмпүт түөлбэ диэн буолар. Сымыйаччыта суох сыыппаралар бигэргэтэллэринэн, Саха Республиката Россияны 100% сурьманан, 99% алмааһынан, 40% хорҕолдьунунан, 15% кыһыл көмүһүнэн хааччыйар. Аны Саха сиригэр 800 кимберлитовай трубка, 600 кыһыл көмүстээх, 44 хорҕолдьуннаах, 34 нефтээх уонна газтаах, 26 сүлүүдэлээх, 7 тимирдээх түөлбэ баар. Итиннэ өссө кэккэ сурьмалаах, цеолиттаах, апатиттаах сирдэри эптэххэ, сөҕүмэр элбэх, сыаната биллибэт баай-дуол Саха сиригэр сөҥмүтүн ойуулуур тилэри хартыыната үөскүүр.
Бу үлүгэр үбү-харчыны, баараҕай баайы-дуолу сыттанан сытар олохтоох дьон төрөөбүт сирбит анныгар туох кистэнэн сытарын төһө билэбитий? Эбэтэр, аар тайҕаны, киэҥ туундараны, таас хайалары дьиэ-уот оҥостубут олохтоох омуктар атахпыт аннын да төҥкөйөн көрбөппүт дуу?! Мин тус бэйэм, үйэлэр тухары айылҕалыын алтыһан, кинини алы гынан, харыстаан кэлбит удьуор булчуттар, балыксыттар, табаһыттар, сылгыһыттар сирдэрин-дойдуларын истэри-тастары биэс тарбахтарыттан итэҕэһэ суох билэллэригэр саарбахтаабаппын…
«Көрдөөбүт көһүйэ көмүһү булар» дииллэринии, бу санаабын бигэргэтэр кэккэ чахчылар бааллар эбит.
Тимир
Сахалары учуонайдар Уһук Хоту сиргэ тимири аҕалбыт омук быһыытынан сыаналыыллар. Оттон тимири болгуоттан, болгуону тимир рудалаах таастан ылаллар. Ол аата тимир уһаарааччы сахалар, бу сиргэ кэлиэхтэриттэн ыла, тимир ханна баарын сыал-сорук оҥостон көрдөөбүт буолуохтаахтар… История кэрэһилииринэн, тимири уһаарыы культурата Саха сиригэр биһиги эрабыт бастакы үйэтин ортотун эргин өтөн киирбит. Холобура, орто Өлүөнэ стоянкаларын олохтоохторо тимири уһаарыыны баһылаабыттар. XVII үйэҕэ Саха сиригэр саҥа үктэммит нуучча хаһаахтара, айанньыттара сахалар үрдүк хаачыстыбалаах тимири уһааралларын көрөн сөхпүттэрэ. Оттон воевода Матвей Кровков, сахалартан истэн, 1686 сыллаахха Дьокуускай остуруогуттан биэс эрэ биэрэстэлээх сиргэ тимир рудатын «булбут».
Уопсайынан, нууччалар кэлиилэригэр сахалар Өлүөнэ, Алдан, Бүлүү өрүстэр сүнньүлэригэр баар тимирдээх сирдэри билэллэрэ. Ол курдук К.Д.Уткин Өлүөнэ өрүс илин эҥэригэр Буотама, Лүүтэҥкэ, Суола үрэхтэр кирбиилэринэн, арҕаа кытылыгар Хаҥалас улууһун Тиит Арыы нэһилиэгэр, Алдаҥҥа III Байаҕантай нэһилиэгэр (билиҥҥи Томпо улууһа) уонна Бүлүүгэ Марха өрүстэн Кэнтик нэһилиэгэр диэри, Тоҥуо үрэҕэр тимир рудатын уһаарбыттарын туһунан суруйар. Саха уустара тимири уутуйан туран уһаарбыт сирдэригэр — Тамма үрэххэ 1735 сыллаахха Витус Беринг салайааччылаах Иккис Камчаткатааҕы экспедицияны хааччыйаары тимири уһаарар собуоту аһан үлэлэппиттэр. Итиэннэ, Саха киһитэ Сартак Кытчиев 1741 сыллаахха Буотама уонна Сиинэ үрэхтэр тардыыларынан тимир рудатын көрдүүр бөлөҕү кытта сылдьыспыта да элбэҕи этэр. Онон сахалар тимирдээх таас ханна баарын билэллэр эбит диэн түмүктүөххэ сөп.
Үрүҥ көмүс
Үрүҥ көмүс — сахаларга тимир кэнниттэн иккис хамаҕатык туттуллар матырыйаал. Сахалар былыр-былыргыттан үрүҥ көмүс симэҕи, киэргэли ордороллор. Ол эрээри күн бүгүҥҥэ диэри сорох чинчийээччилэр үрүҥ көмүһү Саха сиригэр Кытайтан ындан аҕалаллара буолуо диэн сабаҕалыыллар. Бу — киһи саарбахтыыр чахчыта, тоҕо диэтэххэ, Кытай олус тэйиччи уонна суола да уустук. Геологтар, төттөрүтүн, үктэнэн турар сирбит анныгар үрүҥ көмүс үгүс саппааһа баарын ыйаллар.
Оттон былыргы докумуоннар кэрэһилииллэринэн, 1742 сыллаахха Дьокуускайдааҕы собуот хонтуоратыгар «Мальягарской волости якутов Муксея Маржина с сыном Сегерсинем да Сартака Кытчиева…» диэн ааттаах саха дьоно Үөһээ Өлүөнэтээҕи (билиҥҥи Тиит Арыы нэһилиэгэр) үрүҥ көмүстээх сири булбуттарын туһунан биллэрбиттэр. Оччотооҕу кэмҥэ Петр I ыраахтааҕы дьон сир баайдаах түөлбэни арыйан государствоҕа туһаны аҕаллаҕына харчынан наҕараадалыыр үгэһи олохтообут эбит. Онон үгүс сулууспалаахтар, көннөрү да дьон, ол иһигэр олохтоох омуктар эмиэ сир баайдаах түөлбэни буларга интэриэстээхтэрэ. Эмиэ оннук санааттан буолуо, 1765 сыллаахха, Лабыҥха ламуттарын кытта сибээстээх разночинец Тимофей Петрович Кычкин воевода Мирон Черкашенниковка Эндыбаллааҕы сибиниэстээх уонна үрүҥ көмүстээх сири арыйбытын туһунан иһитиннэрбитэ. Манна кыбытан аһардахха, 1774-1779 сылларга Эндыбал үрүҥ көмүһүн хостуу сылдьыбыттар. Олохтоохтор ол шахталар тобохторун — Екатерина ыраахтааҕы саҕанааҕы шахталар диэн ааттыыллар, билиҥҥэ диэри билэллэр эбит.
Бу икки түгэн олохтоох омуктар үрүҥ көмүс ханна баарын үчүгэйдик билэллэрин уонна сатаан туһаналларын кэрэһилиир.
Кыһыл көмүс
Саха литературатын биир классическай айымньытыгар — Николай Якутскай «Көмүстээх үрүйэ» сэһэнигэр эбээн муударай кырдьаҕаһа Сэдьүк: «Кыһыл көмүс — эбээн баайа буолбатах»,—диэн быһаччы этэр. Ол аата олохтоох омуктар — сахалар, эбээннэр, эбэҥкилэр кыһыл көмүс ханна баарын билэллэр эбит. Итиэннэ, туһаммат уонна аньыырҕыыр буолан аахайбат быһыылаахтар.
Сахаларга уос номоҕор киирбит «Көмүстээх Тайҕа» — Бодойбо кыһыл көмүһэ хайдах арыллыбытын туһунан олус дьикти кэпсээн баар. Ол курдук нуучча атыыһыттара олохтоох көс омуктар сибиниэһи туох эрэ атын матырыйаалынан солбуйалларын бэлиэтии көрбүттэр. Кэлин быһааран билбиттэрэ булчуттар үрэхтэр кытыыларыгар ыһылла сытар көһөҥө көмүһү итигэстээн сибиниэс оннугар туһаналлар эбит.
Бүтүн Сэбиэскэй Союз валютнай фондатын бөҕөргөппүт Халыма, Индигиир, Дьааҥы өрүстэр кирбиилэригэр сытар «кыһыл көмүс куру» арыйыыга эмиэ сахалар уонна олохтоох омуктар суоллара-иистэрэ көстөр. Ол курдук Тааттаттан төрүттээх Охотскайга олорор саха атыыһыттара — бырааттыы Иван уонна Василий Сивцевтэр 1912 сыллаахха Гусинка уонна Кухтуйа үрэхтэргэ көмүстээх түөлбэни бас билэ сылдьыбыттар эбит.
Бу быстах уонна толору бигэргэммэтэх чахчыларга олоҕурдахха да, Саха сирин олохтоохторо кыһыл көмүстээх сирдэри «официальнай арыйыылар» иннилэринэ да билэллэрэ саарбахтаммат.
Алмаас
Алмаас — Саха сирин визитката. Аан дойду биир бөдөҥ алмааһы хостуур тэрилтэтэ «АЛРОСА» урукку «Якуталмаз» холбоһуктан үөскээбитэ. Бу компания сүрүн алмааһы хостуур сирдэрэ биһиэхэ бааллар. Итиэннэ, алмаастан республика бюджетыгар биллэр-көстөр үгүөрү үп киирэр. Саха биллиилээх суруйааччыта Николай Якутскай «Алмааһы көрдөөччүлэр» айымньытыгар суруйарынан, аан бастакы 45 караттаах алмааһы 1899 сыллаахха Петр Васильев диэн саха киһитэ булбут.
1904-1905 сылларга үлэлээбит Хатанга-Анаабыр экспедициятын салайааччыта бигэргэтэринэн, саха атыыһыта Трофим Павлов ханнык эрэ күлүмүрдүүр таастары хомуйан эргинэрин туһунан кэпсээбит. Бу Сунтаар улууһуттан төрүттээх Трофим Павлов атыыһыт уонна кини уола Петр алмааһы булчуттартан хомуйалларын уонна Кээхтэ дьаарбаҥкатыгар илдьэн атыылыы сылдьыбытын туһунан үһүйээн аҥаардаах кэпсээннэр бааллар. Онон Амакинскай экспедиция салайааччыта Г.Х.Файнштейн Сунтаарга таарыйан, Трофим Павлов атыыһыт огдооботун кытта көрсө сылдьыбытын туһунан хаһыаттар суруйбуттара оруннаах курдук.
Алмаас Саха сиригэр баар буолуон сөбүн туһунан научнайдык дакаастаабыт киһинэн Бүлүү биллиилээх кыраайы үөрэтээччитэ, Социалистическай Үлэ Геройа Петр Староватов буолар. Дьон ахтарынан, Староватов кылбачыгас тааһы дьоҥҥо көрдөрбүттээх эбит.
Онон алмааһы сахалар Амакинскай экспедиция арыйыан инниттэн билэллэрин туһунан этии оруннаах.
Нефть уонна газ
Небэ уонна гаһа суох киһи аймах сайдыыта, олоҕо күн бүгүн өйгө баппат. Государстволар нефть, газ үөскээбит сирдэрин былдьаһан сэриилэһэллэрэ баар суол. Оттон сатаан эргиммит государстволар — холобура, персидскэй хомо дойдулара сыта байдылар. ССРС ыһыллыбытын кэннэ быста дьадайбыт Россия даҕаны экономикатын көнүүтүгэр бу уматыктар улахан оруоллаахтар.
Манна даҕатан эттэххэ, СР үтүөлээх геолога, суруйааччы Константин Гурьев бэчээккэ тахса илик кинигэтин рукопиһыгар Сахалин аатырбыт небин, гаһын саха атыыһыта киэҥ эйгэҕэ таһаарбытын туһунан ахтар. Ол курдук саха атыыһыта олохтоох биистэр ойууннара ууну кутан уоту күлүбүрэччи уматарын уорбалаан, хайа хаспаҕар батыһан тиийбит. Киитэрэй ойуун бу хаспахтан сыттаах «ууну» ылар эбит. Атыыһыт дьиктиргээн бытыылкаҕа «ууну» куттан ылбыт уонна Хабаровскай куоракка тиийэн нуучча атыыһытыгар атыылаабыт. Дьэ, мантан ыла Сахалиҥҥа нефть, газ баара биллибит. Дьэ, ол аата сахалар Бүлүүтээҕи нефть уонна газ үөскээбит сирдэрин билэллэр уонна өссө ону ааһан туһаналлар да бадахтаах.
Туомтуу тардыы
Бу омос көрдөххө ойута тардан ылыллыбыт эридьиэстээһиннэргэ Саха сиригэр, сир баайын арыйыыга олохтоох омуктар — сахалар, эбээннэр, эбэҥкилэр суолталарын уонна оруолларын көрдөрөргө холоннум. Тоҕо диэтэххэ, олохтоохтор өр кэмҥэ төрөөбүт сирдэрин биэс тарбахтарын курдук бэркэ чинчийэн, туох сир баайа баарын балачча билэр буолуохтаахтар. Итиэннэ, бэйэлэригэр туһалааҕын — тимири, үрүҥ көмүһү, сүлүүдэни үйэлэр тухары хостоон кэллэхтэрэ. Чэ, баҕар бэйэлэрэ интэриэһиргээбэт өттүлэригэр болҕомтолорун уурбатыннар даҕаны.
Онон түмүктээн эттэххэ, геологтар, экспедициялар үлэлэрин намтаппакка туран, Саха сириттэн көстүбүт сир баайын үксүн уонна сүрүнүн түҥ былыр бу дойдуну булбут олохтоох омуктар арыйбыттара диир оруннаах курдук. Оттон сыраларын биэрэн, элбэх эрэйи көрсөн киэҥ нэлэмэн Саха сирин эт атахтарынан тэлбит, буспут-хаппыт, тоҥмут-аччыктаабыт анал үөрэхтээх геологтар, хайа инженердэрэ сир баайын саппааһын, хаачыстыбатын чопчулаабыт, хостуур ньыманы тобулбут дьон быһыытынан сыаналаналлар уонна сыаналаныахтара даҕаны турдаҕа.
Үөһээ ааттаталаабыт биричиинэлэрбитин ылынар буоллахха, олохтоох ыччат промышленноска, геологияҕа сыһыана суох диэн сыыһа өйдөбүл (өскөтүн оннук баар эбит буоллаҕына) буолан тахсар. Тоҕо диэтэххэ, үйэтин тухары, өбүгэ саҕаттан үрдүттэн үктүү сылдьыбыт киһи бэйэтин ол эйгэттэн тэйиччибин дэнэр кыаҕа суох.
Союз суолталаах «Алданзолото» треһи төрүттээбит Саха автономнай республикатын салайааччылара Максим Аммосов, Степан Васильев кэскиллээх дьаһаллара уонна кинилэр анаан бэлэмнээбит саха бастакы көлүөнэ геологтара Иван Лебедкин, Николай Рысаков, Петр Габышев дьоһуннаах үлэлэрэ ону бигэргэтэр. Итиэннэ, кинилэргэ саха стахановец-комсомелецтарын балысхан үлэлэрэ тирэх буолбута саарбахтаммат. Манна алмааһы атыыга таһаарбыт аҕалаах уол Павловтары, Халымаҕа көмүһү сууйууну саҕаласпыт бырааттыы Сивцевтэри эбэн ааттаталаатахха букатын атын хартыына тахсар. Бу үгэһи салҕаан саха салайааччылаах, үлэһиттэрдээх «Аллараа Өлүөнэтээҕи», «Анаабыр алмаастара» тэрилтэлэр таһаарыылаахтык үлэлииллэр. Ол эрээри кыһыл көмүһү уонна неби, гаһы хостооһуҥҥа кыахтаах олохтоох тэрилтэлэр суохтара астыннарбат…
Орда-Эдьэн Улууһа
Орда-Эдьэн Улууһа — Алтан Ордуу (Дьүчи Улууһун) илиҥҥи аҥара. Б. Д. Греков, А. Ю. Якубовскай уонна Г. А. Федоров-Давыдов саныылларынан '''Орда-Эдьэн Улууһа Алтан Ордууттан тутулуктаах этэ уонна кинини Дьүчи улахан уолун Орда-Эдьэн сыдьааннара салайан олорбуттар. Чинчийээччилэр үксүлэрэ Орда-Эдьэн Улууһун Күөх Ордуу (Көк Орда) диэн ааттыыллар (сорох источниктарга Маҥан Ордуу (Ак Орда) да диэн ааттанар). Орда-Эдьэн Улууһа 1361 сыллаахха Урус-хаан кэмигэр босхолонон кимтэн да тутулуга суох буолбута.'''
Шибан 1280 сыллаахха өлбүтүн кэнниттэн, Орда-Эдьэн Улууһугар Шибан Улууһа холбоммута.
Улуус сирэ
'''Орда-Эдьэн Улууһа арҕаа диэки Мугодьары диэн ааттаах хайа диэри, хоту Сибииргэ диэри тиийэрэ, илиҥҥи кыраныыссата Иртыш өрүс этэ, соҕуруу Сырдарьяҕа уонна Балхаш күөлгэ диэри тиийэрэ. Шибан улууһа холбоспутун кэннэ арҕааҥы кыраныыссата Урал өрүскэ диэри тиийбитэ. Арҕаа Сибииргэ Орда-Эдьэн Улууһун иһигэр Тайбуҕа сурда үөскээбитэ. Орда-Эдьэн Улууһун киин куората Сыгнак куорат этэ.'''
Орда-Эдьэн Улууһугар Шибан улууһа холбоммутун кэнниттэн Сарайшык аудана эбиллибитэ.
Улуус историята
Мункэ-хаан (1251–1259 сыллар) кэмигэр Алтан Ордуу икки аҥы арахсыбыт этэ, хас биирдии аҥарын Дьүчи уолаттара, Бату уонна Орда Эдьэн салайбыттара.
Орда Эдьэн кэнниттэн кини төрдүс уола Куҥ-Киран Орда-Эдьэн Улууһун хаана буолбута (1253–1288) .
Куҥ-Киран өлбүтүн кэнниттэн хаан Сартактай буола, Куҥ-Киран быраата Коничи буолбута.
Коничи баһылыктыыр кэмэ (1280–1301) эйэлээх уонна сэриитэ суох этэ.
Коничи өлбүтүн кэнниттэн кини улахан уола Байан хаан буолуохтаах этэ, ол эрээри иккис сыл устата, ол аата 1301 сылтан 1302 сылга диэри Тимур-Бука уола Кублук хаан буола сатаабыта уонна Байаны утары сэриилэспитэ.
Байан хаан буолаары Алтан Ордуу хааныттан Тохтаттан көмө көрдөөбүтэ. Тохта бэйэтин сэрииһиттэрин ыыппакка эрэ Байаҥҥа кини дьиҥнээх хаан буоларын туоһулуур дьаралык биэрбитэ.
Кырыктаах кыргыһыы кэнниттэн Байан кыайыылаах буолан тахсан саҥа хаан буолбута.
Байан төһө да хаан буолбутун иһин, Орда-Эдьэн Улууһун ис сэриилэрэ тохтооботохторо .
Байан биэс сыл баһылыктаабытын кэнниттэн кини быраата Маҥытай (Макудай) өрө турбут уонна улуус илиҥҥи өттүн сэриилээн ылбыт. Байан арҕаа куоппут. Маҥытай Орда-Эдьэн Улууһун хаан буолбута уонна иккис сыл, ол аата 1310 сылга диэри баһылыктаабыта .
1377 сыллаахха '''Орда-Эдьэн Улууһун Тимур (Тамерлан) сэриилээбитэ. Ол эрээри Урус-хаан өлөн хаалан (кинини Тохтамыш уола Дьалал ад-Дин өлөрбүт), Тимур Орда-Эдьэн Улуус сэриитин кытта кыргыспатаҕа .'''
Урус-хаан уолаттара уһуннук баһылыктаабатахтара. Тохтамыш 1380-с сыллаахха Орда-Эдьэн Улууһун сэриилээн ылбыта .
Черов Иван Данилович
Черов Иван Данилович (1938—2017) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Палататын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин IX, X уонна XI ыҥырыыларын депутата, Ил Түмэн I уонна II ыҥырыыларын депутата.
«Строительно-производственная фирма «Черов и К» тэрилтэ директора.
Астраханнааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй университет
Астраханнааҕы ГМУ — Астрахань куоракка баар үрдүкү медицинскэй үөрэх тэрилтэтэ. Арассыыйаҕа уонна Астраханьҥа кырдьаҕас үрдүк үэрэх тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. (1995 с.диэри - АСМИ, 2014 с.диэри - АСМА)
Факультеттара
9. Диплом кэнниттэн үөрэх факультета;
Петров Александр Эдуардович
Петров Александр Эдуардович - Сунтаар улууhун Бордоҥ нэhилиэгин олохтооҕо, XX үйэ 80-с сылларыгар Афганистааҥҥа сэриилэспит байыаннай лүөччүк, бөртөлүөччүт, икки бойобуой Кыhыл Сулус уордьан кавалердара.
Аармыйааттан бүтэн кэлэн баран Бордоҥ оскуолатыгар "Үрүҥ Уолан" уруогун учууталынан үлэлээбит.
<!-- икки тогул тохтуруйэн Афганистан сэриитигэр кыттыбыт байыаннай лётчик, майор Александр Эдуардович Петров олорор, 20 сыллаах байыаннай сулууспа кэнниттэн ахтыл5аннаах дойдутугар тоннон, саха киhитин сиэринэн бу курдук мас мастаан, иhирдьэ-таhырдьа улэлээн-хамнаан бэйэтэ этэрин курдук дууhатын эмтэнэр, уоскуланы булар. …Кини сэрии туhунан ахтарын-саныырын, кэпсиирин собулээбэт. Тутатына сирэйдиин-харахтыын тыйыhыран, ыраа5ы, ыарыылаа5ы санаан. кэпсээнэ кэмчитийэн барар. Сэрииттэн, сулууспаттан элбэх ойдобунньугу илдьэ кэлбэттэр, ол да буоллар кууhунэн кэриэтэ тутан кэлбит бойобуой шлемофона - мэлдьи аттыгар баар, кутталлаах, ол эрээри албан ааттаах бойобуой сылларын, эрчимнээх эдэр сааhын санатар. Александр Петров гражданскай оло5о дьоhуннаахтык сал5анар. Кинилиин сэрии туhунан буолбакка, олох-дьаhах, дьиннээх эр хоhуун кимин-тугун, уол о5ону иитии туhунан кэпсэтэбит. - Армияттан сулууспалаан кэлэн баран, хайдах быар куустан олорунан кэбиhиэхпиний, онон тутатына кэриэтэ дойдубар оскуола5а Урун Уолан уруогун учууталынан киирбитим, 20 сыл улэлээтим. Аныгы о5олор (уолаттар) биhигиттэн атын иитиилээхтэр. Анардас ийэ коруутугэр-харайыытыгар сылдьаллар, а5а оруола, суолтата намыhах курдук коробун. Ол ким эрэ буруйа буолбатах, олох оннук, кэм уларыйда. Оскуола5а улэлиир олус учугэй, собулуубун. О5олору бэйэм диннээх эр киhи ойдобулунэн иитэ сатыыбын, ыраас илиис кумаа5ы курдук о5олору кытта алтыhыы мин дууhабын уоскутар, эмтиир. Аныгы о5олор олус сайдыылаахтар, билиилэрэ-коруулэрэ киэн, ону соптоох хайысханан ыыттахха учугэй, общество5а туhалаах дьон буолан тахсыахтарыгар саарбахтаабаппын. Дойдуларын дьиннээх хаhаайыннара буолан тахсалларын ситиhиллиэхтээх. - Бэйэн иллэн кэмнэр туох дьарыктааххыный? - Дьарыгым, интириэhим элбэх: аа5абын, ордук историческай суруйуулары, саахыматтыыбын, бултуубун, балыктыыбын, айыл5а5а сылдьарбын собулуубун. Сиэннэрим кэллэхтэринэ кинилэри кытта бодьуустаhарбын туохтаа5ар да ордоробун. Кыргыттарым иккиэн ыаллар, идэлээх, улэлээх дьон, Дьокуускайга олороллор. -->
Тумуу
Тумуу (О́страя респирато́рная ви́русная инфе́кция, rhinorrhea, common cold) — тыынар органнары сүһүрдэр вирус ыарыыта, ыарыыны үөскэтээччиннэн пневмотропнай вирустар буолаллар.
Тарҕаныыта
Тумуу сир аайы баар уонна ордук тарҕаммыт инфекционнай ыарыыннан биллэр, ол иһин бу ыарыыннан төһө элбэх киьи ыалдьарын бэлиэтиир кыаллыбат. Саамай улахан көрдөруу кыра саастаах о5олорго бэлиэтэнэр, бу оҕо учреждениетыгар сылдьыытынан сибээстээх. Бу 2017 сыл бүтүүтүгэр Саха сирин нэһилиэнньһэтин 42% тумуу ыарыытын утары быһыы ылбыта бэлиэтэнэр.
Инфекция источниктара
Тумуу ыарыыннан киһи атын киһиттэн олус чэпчэкитик ыалдьыан сөп. Ыалдьыбыт киһи сөтөлүн уонна ытырдыытын нөҥүө тарҕанар(илии тутуһуутунан эмиэ ыалдьыахха сөп). Кыыллар, көтөр кынаттааххтар ыарыы источниктарынан эмиэ буолуохтарын сөп.
Инфекция тарҕаныыта
Тумуу үксэ салгын нөҥүө тарҕанар.
Ыарыы биллиитэ
Симптомнара сөтөл, ытырдыы, төбө ыалдьыыта, температура тахсыыта, харах өттүгэр ыалдьар, сэниэтэ суох буолуу, тоҥуу. Атын кутталлаах ыарыыларга-  ринитка, синуситка, отитка, трахеитка, тонзиллитка, пневмонияҕа, менингитка,  радикулоневритка дылы тириэрдиэн сөп.
Ыарыыттан сэрэтэр дьаһаллар
Тумуу ыарыы күргүүһүгэр элбэх киһи сылдьар сиригэр сылдьыллыбат, араас мероприятияларга, ыалдьа сылдьар киһини кытта тумна сылдьары бобуллар, илиини чаастатык суунуллар. Онтон ыалдьыбыт киһи эмиэ бу быраабылалары тутуһуохтаахː элбэх киһи мустар сиригэ сылдьыа суохтаах, доруобай киһини кытта сибээьин бобуохтаах, марлевай кэлгиэһи кэтэ сылдьыахтаах.
Эмтэнии
Бастатан туран ыалдьыбыт киһи атын дьону ыарытымаары больничнай лиис ылыахтаах, элбэхтэ уу иһиэхтээх (отон морсун иһиэххэ сөп - отон С витаминынан баай, ол аата иммунитеты бөҕөргөтөр; лимоннаах, мүөттээх итии чэй иһиэххэ сөп), араас противовируснай препараттары ылыахтаах.
Аан дойдутааҕы Инбэлииттэр күннэрэ
Аан дойдутааҕы Инбэлииттэр күннэрэ  — сылын ахсын ахсынньы 3 ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 1992 сыллааҕы 47-с ссиэссийэтин быһаарыытынан (№ A/RES/47/3 резолюция) бэлиэтэнэр. Генеральнай Ассамблея бары дойдулары бу күнү бэлиэтииргэ кыттыһалларыгар ыҥырбыта.
Кэлин, эмиэ бу сиэссийэҕэ, № A/RES/47/88 резолюцияҕа Генеральнай Ассамблея ХНТ чилиэннэрин инбэлииттэри уопсастыба олоҕор кытыннарарга туһулаан бу күнү бэлиэтээҥ диэбитэ.
Петров Егор Константинович
мини|Петров Егор Константинович Петров Егор Константинович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Смоленскай, Киин, Волховскай, Ленинградскай фроҥҥа сэриилэспит сэбиэскэй снайпер (1943 сылтан - пулеметчик), снайпердыы сылдьан 240-ча өстөөҕү суох гыммыт (пулеметчиктаабыт кэмин аахсыбакка эрэ).
Прокопьев Анисим Григорьевич
Прокопьев Анисим Григорьевич — ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, норуот маастара, муосчут. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
1925 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар I Күүлэт нэһилиэгэр төрөөбүт. Анисим Григорьевич Егор Крылатовтыын «Хотун Бүлүү» монумент автордара буолаллар.
Башкир судаарыстыбаннай медицинскэй университета
Башкир судаарыстыбаннай медицинскэй университета (БСМУ)
БСМУ - Уфа куоракка баар Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Башкир медицинскэй института 1932 с. төрүттэммитэ.
Устуоруйата
1933 с. институтка быраас В. М. Романкевич, учууталлар В. А. Словохотов, Р. И. Сафаров салайан үлэлэппит гистология кафедрата омук тылларын уонна байыаннай дьыала кабинеттара арыллыбыттара.
1933 с. институтка "имени ХV-летия ВЛКСМ" диэн сыбаанньа иҥэриллибитэ.
1934 с. нормальнай физиология(проф. Н. С. Спасскай), микробиология(проф. С. А. Белявцев), патологическай физиология(быраас В. А. Самцов), оперативнай хирургия(быраас В. М. Романкевич), фармокология(доцент И. А. Лерман) кафедралара,
клиническай кафедралар - пропедевтика внутр.болезней(проф. Д. И. Татаринов), общай хирургия(доцент И. Д. Аникин) арыллыбыттара.
1938 с. институтка 9 пофессор, 23 доцент салайар 32 кафедра баар этэ.
1937 с. бастакы устудьуоннар үөрэнэн бүтэн быраас буолан тахсыбыттара.
1038 с.институт теоретическай уонна клиническай кафедраларын научнай чинчийиилэрин түмпүт бастакы хомуурунньуга тахсыбыт.
1941 с. институт базатыгар, Уфаҕа эвакуацияламмыт Москва 1 медицинскэй института, туох баар устудьуоннарын уонна профессорскай-преподавательскай кэллэктиибин кытта олохсуйбута. Быраастар үөрэхтэрин уһуна 4 сылга диэри кылгатыллыбыта.
1965 с. институтка 22 дуоктар, 102 наука кандидата бааллара, онтон 1970 с. институт элбэх профиллаах үрдүк үөрэх тэрилтэтигэр кубулуйбута.
2012 сылтан "Вестник БГМУ" сурунаал тахсар.
Билиҥҥи кэмҥэ, университетка хирурдар, терапевтар, онкологтар, неврологтар, инфекционистар, дерматологтар, биохимиктар, морфологтар научнай оскуолалара бааллар. Университетка
220 дуоктар уонна 515 наука кандидаттара үлэлииллэр. Үөрэх нууччалыы тылынан барар, тас дойдуттан кэлбит устудьуоннар, сороҕор, английскай тылы тутталлар.
Факультеттар
1. Лечебнай(күнүскү уонна сирэй-кэтэх салаалар)
2. Педиатрическай, фармацевтическай (күнүскү, киэһээҥҥи салаалар)
3. Стоматологическай
4. Медико-профилактическай
5. Микробиологическай
6. Социальнай үлэ
7. Международнай
8. Ону кытта, университетка диплом кэнниттэн үөрэх института врыллан үлэлиир.
9. 2013 сылга Уфатааҕы медкэллиэс холбоспута уонна БСМУ медкэллиэһэ буолбута.
Сигэлэрэ
https://bashgmu.ru/
http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/16824
http://vatandash.ru/index.php?article=1139
Волгоградтааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета
Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй университет
Устуоруйата
Сталинградтааҕы мединститут диэн аатынан ССРС НКСэбиэттэрин 1818 нүөмэрдээх уурааҕынан 1935 с.төрүттэммит, үрдүк үөрэх кырдьаҕас тэрилтэтэ. Бастакы выпуһун 1940 с.таһаарбыт. Сэрии кэмигэр, 1942 атыпдьах ыйыгар диэри үөрэҕи тохтоппотох. Сталинградтааҕы кыргыһыы кэмигэр дьиэтэ, мала-сала, бибилэтиэкэтэ умайбыт. Ол эрээри, 1943 сыл алтынньы 1 күнүгэр, үрдүк үөрэх тэрилтэлэриттэн бастакынан үлэтин саҕалаабыт, 1944 с. уочараттаах выпуһун "Сталинград хардата" диэн дэбиистээн таһаарбыт. 1998 с.ВолгСМУ базатыгар стоматология,ортопедическай фармация, сестринскай дьыала диэн үс хайысханан орто медицинскэй үөрэхтээх испэссиэлиистэри бэлэмниир медкэллиэс төрүттэммит. 2012 с. ВолгСМУга Пятигорскайдааҕы фармацевтическай академия сыһыарыллыбыта, онон, Пятигорскай куоракка университет филиала баар буолбута.
Факультеттара
1. Лечебнай факультет Специальноһа - лечебное дело 1935 с.арыллыбыт, үлэлээбитин тухары 15000 быраастары, доруобуйа харыстабылын үлэтин тэрийээччилэри, медик-учуонайдары үөрэтэн таһаарбыт. Специальноһа - медико-профилактическое дело. 2011 с.арыллыбыт. 2. Педиатрическай факультет Специальноһа - педиатрия 1969 с.арыллыбыт. 3. Медико-биологическай факультет Специальноһа - медицинскэй биохимия. 2000 с.клиническай лабораторнай диагностика испэссиэлиистэрин бэлэмниир соруктаах, 10-нуу устудьуоннаах икки бөлөхтөөх салаа арыллыбыт. 2001 с.ректор бирикээһинэн 64 устудьуоннаах 5 бөлөхтөөх факультет арыллыбыт. Факультет кафедраларыгар кэнэҕэс биохимик-быраастар аныгы естествознание уонна медицина төрүөттэрин үөрэтэллэр, бастыҥ лабораторнай технологиялары баһылыыллар, научнай чинчийиилэри уонна эспэримиэннэри ыыта үөрэнэллэр. Лаборантскай уонна производственнай практикалар университет научнай салааларыгар, куорат уонна дойду бастыҥ эмтиир уонна научнай тэрилтэлэригэр ыытыллаллар. 4. Стоматологическай факультет(1962) 5. Фармацевтическай факультет(1995) 6. Социальнай үлэ уонна клиническэй психология факультета(2004) 7. Быраастар квалификацияларын үрдэтэр үөрэх факультета(1979) 8. Үрдүк үөрэх кэнниттэн профессиональнай бэлэмнэнии факультета 9. Пятигорскайдааҕы медик-фармацевтическай институт Институт Пятигорскай куоракка баар уонна эмтэри оҥорорго үөрэтэр. 10. Медкэллиэс.
Арассыыйаҕа медицинскэй үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр ВолгСМУ 5-ис миэстэлээх. Университет ВОЗ аан дойду үрдүк медүөрэх тэрилтэлэрин тиһигэр киллэриллибит. https://www.volgmed.ru/ru/
Дягилев Андрей Алексеевич (1939 с.т.)
Дягилев Андрей Алексеевич — Саха Республикатын Үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
1939 с. Чиллэ Хоротугар төрөөбүтэ. 1960 с. Далыр орто оскуолатын бүтэрэн Бүлүүтээҕи педагогическай училищены, СГУ БГФ-н үөрэнэн бүтэрбитэ. Орто Халымаҕа Сылгы Ыытар, Сыбаатай, Үөһээ Бүлүүгэ Оҥхой, Хоро оскуолаларыгар уопсайа 48 сыл учууталлаабыта. Учууталлар династияларын салҕааччы, Саха Республикатын Үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Нэһилиэк олоҕор актыыбынайдык кыттар: агитатор, пропагандист, түөлбэ начальнига, лектор, докладчик буоларын таһынан 40-ча сыл быыбар хамыыһыйатын чилиэнэ, бэрэссэдээтэлэ. Эдэр сааһыттан хоһоон суруйуунан дьарыктанар, улуус, республика хаһыаттарыгар бэчээттэммитэ, сэргэх хоһоонноро ырыа буолтара.
Кычкин Егор Дмитриевич
Кычкин Егор Дмитриевич (06.03.1929—15.06.1999) — государственнай тутуу бэтэрээнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Үйэлээх өйдөбүл
Е. Д. Кычкин аата Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Матта орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ