cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төрөппүт - оҕо таҥарата
Дьадаҥы киһи оҕотун баар-суох биир баҕа санаатынан хайдах эрэ дьадаҥыттан босхолонуу, байары ситиһии буолар. Кини кыра эрдэҕиттэн кыаҕа баарынан үлэлии үөрэниини баһылаатаҕына, олоҕун устата бары кыаҕын-күүһүн түмүнэн, баайы-малы мунньунан ити баҕа санаатын ситиһэр кыаҕа атыттартан, баай төрөппүттэрдээх бэлэмҥэ үөрэнэн хаалбыт оҕолордооҕор лаппа улаатарын төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ.
Судургу чыыһыла
Боростуой чыыһыла — дьиҥнээх (биир кэлим үчүгэй), лоп курдук икки араас натуральнай Үллэһиктээх чыыһыла-биирдиилээн уонна бэйэтигэр. Атыннык эттэххэ, чыыһыла боростуой, өскөтүн кини улахан да, тугу да ордорбокко эрэ үллэстэр. Холобурга диэн - боростуой чыыһыла буолбатах, көннөрү чыыһыла буолбатах, холобур, кини эмиэ түҥэтиллэр.
Төрөппүт - оҕо таҥарата
Оҕо кыра эрдэҕинэ дьадаҥыбын диэн кыбыстыбакка үлэҕэ-хамнаска эриллэн, бары үлэни үлэлии үөрэннэҕинэ, улаатан баран бэйэтэ ситиһиилэри оҥорор кыахтанарын оҕону иитиигэ туһаныахпыт этэ. Үлэһит киһи баайа диэн үлэни сатыыра, кыайара буоларын таба сыаналыахха. Остуоруйаларга кыра эрдэҕинэ көйгө, элбэхтик үлэлээбит оҕо үлэҕэ-хамнаска үөрэнэн улаатан баран ситиһиилэри оҥороро, олоҕо тупсара уус-ураннык кэпсэнэр.
Күүстээх баҕа санаалаах киһиэхэ тулуура, дьулуура, өсөһө элбиир, киһи кыайбатын кыайар, ситиһиитин ситиһэр кыахтаныан сөп. Бу быһаарыы үлэһит дьон оҕолоро олохторугар оҥорор ситиһиилэрэ сааһыран истэхтэринэ үрдээн иһэринэн дакаастанар.
Судургу чыыһыла
Натуральнай чыыһылалар ордук судургута суох, састааба диэн ааттаналлар. Ол курдук, бары натуральнай кылаастарга арахсаллар: биирдиилээн дьон (биир натуральнай Үллэһиктээх), боростуой чыыһылалар (икки натуральнай Үллэһиктээх) уонна састааптаах (икки натуральнай оҥорооччулардааҕар). Бэйэлэрин тылларынан үөрэтиинэн числ теорията дьарыктанар. Как просто, так и составных числов муҥура суох элбэх.
Боростуой чыыһыланы утумнааһын маннык саҕаланар: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97, 101, 103, 107, 109, 113, 127, 131, 137, 139, 149, 151, 157, 163, 167, 173, 179, 181, 191, 193, 197, 199…
Үөскээһинин историята
Боростуой чыыһыла өйдөбүлэ быһаарыллыбыта биллибэт, ол гынан баран, маннык чыыһылалары Үөһээ палеолитка өйдөөһүн туоһута Ишанг Костя диэн бэлиэтэнэр.
Арифметика сүрүн тиэмэтэ числ теориятыгар киирэр простуой ахсаан киин оруолун олохтуур: ханнык баҕарар целевой чыыһыла, ордук судургутук, көннөрү киһи айымньытын быһыытынан туттуллар, ону тэҥэ киһи тус бэйэтин кытта бииргэ түмэр бэрээдэгэр тиийэ. Бу темаҕа биир кэлим бириис быһыытынан ааҕыллыбат (атыннык эттэххэ, айымньыны ханнык баҕарар эйгэҕэ, холобур, онтон салгыы) киллэриэххэ сөп.
Төрөппүт - оҕо таҥарата
Төрөппүттэр оҕо өйө-санаата сайдыытын бу уратытын билэн оҕону иитиигэ таба туһаныахтара этэ. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн хааччаҕа оҕо оҥорор быһыыларыттан туох содул үөскүүрүн ситэ билбэтиттэн сыыһа-халты туттунарын аҕыйатан куһаҕан быһыылары элбэтэрин суох оҥорор аналлаах.
Чааскыттан үүтү, кэфири иһэргэ үөрэнии төһө да уустугун, эрэйдээҕин иһин оҕо икки, үс сааһыгар үөрэнэ охсор. Төрөппүтүн, улахан дьону үтүктэ, кинилэр курдук иһэргэ, аһыырга баҕа санаата чааскыттан иһэргэ, ньуосканан таба туттарга үөрэтэр.
Баҕа санаа киһини хамсатар, үлэлэтэр, тугу эмэ оҥотторор кыахтаах. Киһи баҕа санаатын ситиһээри араас саҥаны айыылары оҥорор, олоҕор уларытыылары, тупсарыылары киллэрэн иһэр. Баҕа санаа мунньустубута, үгэс буолбута, таҥыллыбыта өйгө-санааҕа таҥараны үөскэтэр.
Экю (манньыат)
Үрүҥ көмүс экю
1795 сыллаахха Францияҕа франк валютатыгар олоҕуран десятичнай система киирбитэ.
Эргэ экюлар эргииргэ 1834 сылга дылы бааллара, ол кэннэ «экю» аата 5 сыаналаах франк манньыатыгар эрэ хаалбыта.
Төрөппүт - оҕо таҥарата
“Отох киһи отутугар ситэр” диэн этии, оҕо этэ-сиинэ буолбакка өйө-санаата хойутаан ситиитин биллэрэр. Кыра эрдэҕинэ ийэ кута ситэ иитиллибэтэх оҕо улаатан, бэйэтин өйө-санаата ситэн, дьэ үөрэнэн, үгэстэри үөскэтинэн киһи буолууну ситиһиитэ отутугар тиийэ уһаан хааларын бу этии биллэрэр.
Үчүгэй быһыылары оҥорорго ыҥырар баҕа санаа хас биирдии киһиэхэ баара үчүгэй быһыылар элбииллэригэр тириэрдэр кыахтаах. Киһи буолар үтүө баҕа санааны үгэс оҥостон өйгө-санааҕа иҥэринии киһи таҥара үөскээһинигэр тириэрдэр.
Төрөппүтүн курдук буолар, үтүктэр баҕа санаата оҕону атаҕар туруоран хаамтарар. Оҕо атаҕар туран хаамыытыттан киһи буолуута саҕаланар. Бу кэмтэн ыла оҕо киһи буолуу, ол аата тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэниитэ саҕаланар уонна салгыы сайдан киһи буолууну ситиһиигэ тириэрдэрэ эрэйиллэр.
Ханнык тыллары хайдах саҥарары, кими хайдах диэн ааттыыры оҕо ийэтэ быһааран, оҕотун бу курдук ааттаа диэн үөрэтэр. Ол аата бу ийэ, бу аҕа диэн биллэҕинэ итинник ааттыырга үөрэнэр. Саха дьахталлара оҕолорун кыра эрдэхтэринэ сахалыы саҥара үөрэтэр кыахтара улахан. Омук тыла дьахталлартан ордук улахан тутулуктааҕа итинник дакаастанар.
Судургу чыыһыла
Айымньыга натуральнай чыыһылалары араарыы
Айымньы ис хоһоонун көрдөрүү боростуой, эбэтэр чыыһыланы факторизациялааһын диэн ааттанар. Билиҥҥи кэмҥэ чыыһылалары факторизациялааһын толору алгоритмнара биллибэт, ол эрээри итинник алгоритмнар суохтар диэн дакаастаабаттар. Факторизация соруга эрдэттэн торумнанан, РС (криптосистема) уонна да атын. Факторизациялааһын шор алгоритмын көмөтүнэн теоретическай уустук теоретическай компьютерга олоччу кыахтанар.
Арифметика сүрүн темата
Арифметика сүрүн темата хас биирдии натуральнай чыыһыла, ордук киһи айымньытын быһыытынан боростуой чыыһылалар, ону ааһан, эбэһээтэлистибэ бэрээдэгэр тиийэ чуолкайдык көстөр диэн бигэргэтэр. Ол курдук, боростуой чыыһылалар «Строительнай блоктарынан» буолаллар. Холобур: 23244=2\times2\times313\times149=2^2\times3\times13\times149.
Бу холобурга көрдөрбүтүнэн, биир боростуой дьыала хас да төгүл үөскүөн сөп. Арахсыы: n = p1 · p2 · ... · pt число Н (конечное число) н1, p2, Воспитательное, Пт называется на простые многие числы Н. Основная тема арифметика может быть простые числы будет творчественным с точностью до сих порядок делителей. Практикаҕа үксүгэр элбэх боростуой алгоритмнар бааллар, кинилэр бары биир түмүгү биэрэллэр.
Төрөппүт - оҕо таҥарата
Үчүгэй быһыылары оҥорорго ыҥырар баҕа санааны үчүгэй киһи буолууга ыҥырар таҥара үөрэҕэ үөскэтэр. Хас биирдии киһиэхэ киһи таҥара баара үчүгэй быһыылар элбииллэригэр тириэрдэрин бары таҥара үөрэхтэрэ туһана сылдьаллар.
Судургу чыыһыла
Үөскээһинин историята
Эйлер теориятын үлэтин судургу чыыһылалар тустарынан элбэх сведениелэри киллэрбитэ. Муҥура суох кэккэни көрдөрдө 1/2 + 1/3 + 1/5 + 1/7 + 1/11 + ... куттанар дьоҥҥо тиийэр. Ону тэҥэ 1747 сыллаахха чочуобуна ситэтэ суох ахсаан ааттаммытын, иккис үтүмэн элбэх киһи олорбутун көрдөрдө. Эйлер Христиан Гольдбаховы кытта тиһэх суругар тиһэх гольдбаханы кытта гипотезаҕа 4- тэн саҕалаан, икки боростуой сууматтан саҕалаан, күн бүгүнүгэр диэри дакаастана илик. XIX үйэ саҕаланыаҕыттан ыла элбэх математиктар болҕомтолорун асимпотическай түҥэтиигэ уурбуттара. Лежандр уонна Гаусс бэйэ- бэйэлэриттэн тутулуга суох боростуой чыыһылалар орто кээмэйдээх, төттөрү пропорциональнай логарифмаҕа чугас буолуохтара диэн сабаҕалаабыттара.
Боростуой киһи ыраас математика тас өттүгэр хааччахтанара бэрт өр буолла. Балаһыанньа 1970- с сыллардаахха аһаҕас күлүүһү кытта концепция үөскээбитигэр судургу дьон рсада алгоритмын быһыытынан бастакы алгоритмы төрүттээбиттэрэ.
Былыргы египетяннар суруйууларыгар намекалар бааллар: холобур, Б.э. и. II тыһыынчаҕа диэри аналлаах папирус оройуон, Б. э. ИНН. диэри 2/Н икки, үс эбэтэр түөрт дробь холбоһон, тэҥ суолталаах, араас знамялардаах папирус. Дробей, знаменателлэр уопсай үллэстиилэрэ, кинилэр Египет олохтоохторо судургу ахсааннарын уонна састааптарын икки ардыларыгар араастаһыыны билэллэрэ туоһулуур. Ол эрээри, саамай эрдэтээҥи чинчийиилэр былыргы гректэртэн төрүттээхтэр. » Население " Евклида (б. э. и. 300 г.) население о простых числах, простых числ, лемму Евклида и главную тему арифметика. Былыргы гректэргэ 1- кы киһиттэн Н. 1640 сыллаахха Пьер де фермата (дакаастабыла суох) кыра теманы (дакаастабыла суох) уонна икки квадратнай ферманы туттарбыта. Ферма + 1 көрүҥ бас билэр (кинилэр ферма ахсаанынан ааттаммыттар) уонна Н = 4 (эбэтэр + 1) диэн дакаастаабыт. Ол эрээри Эйлер маннык чыыһыланы Н = 5 (эбэтэр + 1) састааптаах ферма буоларын ыйда (641 ахсааҥҥа арахсар). Билигин судургу буолар фермалар суохтар. Ол кэмҥэ французскай монах Марен Мерсенн болҕомтотун 2п- 1 көрүҥҥэ уурда, онно p — боростуой (бачча көрүҥ барыта судургу буолбатах). Ону боростуой чыыһылаларынан ааттаабыттар.
Күл-күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки олоҥхо
''Олоҥхо ааптара - Андросова-Ионова Мария Николаевна. 'чйзх'
''1893-1894 сылларга олоҥхону бэйэтэ суруйбут, ону кэнники 1909 сыллаахха Э.К. Пекарский "образцы народной литературы" диэн кинигэтигэр бэчээттээбит. Кинигэ Бетлингк транскрипциятынан суруллубут.'' Жжя Олоҥхону ааҕарга судургу буоллун диэн, 2021 сайын Омолло Номоҕон кириллицаҕа таһаарда.
Арай туран баара эбитэ үһү:
Тилэхтиэтэр диэн ньиргийбэт,
Тобуктаатар диэн доргуйбат,
Баттыалаатар диэн маталдьыйбат Э Тоҕус туорайдаах,
Сэттэ биртэхтээх
Охтон диэн баранар мастаах,
Ойон диэн көстөр күннээх
Орто туой бороҥ дойду
Оҕонньордоох эмээхсин.
Бу дьон
Албан дьаһах ааттара,
Суол тиийэҕинэн
Суон модун сурахтара
Кимнээҕий диэтэргит-
Оҕонньор киһи аата буоллаҕына:
Аҕыс уон үрэҕи
Атаҕынан аймаабыт
Тоҕус уон үрэҕи тобугунан доҕуйбут,
Сэттэ уон үрэҕи тилэҕинэн тэниппит,
Хара тыаҕа таҕыстаҕына -
Хааннаах бэгэрчиктээх
Күөх далайга киирдэҕинэ-
Салыҥнаах туһахтаах,
Аан дойдуга киирдэҕинэ-
Сөгөлөөннөөх отуулаах
КҮЛКҮЛ-БӨҔӨ диэн
баара эбитэ үһү;
Эмээхсин аата буоллаҕына:
Түөрт уоннааҕыттан
Нүлү-балай буолбут,
Мэличчи көрбөтөх,
Алта уоннааҕыттан
Аан күдэҥҥэ муммут,
Сэттэ уоннааҕыттан
Сэтиигэ киирбит
Сиэмэлэс мас туйахтаах,
СИЛИРИКЭЭН ЭМЭЭХСИН
диэн эбитэ үһү.
Бу оҕонньордоох эмээхсин
Субугурдук үөскээн-үөдүйэн
Олорбуттар.
Саманнык дьон
Ахталыйан үөскээбит
Аҕыс иилээх-саҕалаах
Атааннаах-мөҥүөннээх
Аан ийэ дойдута
Хайдаҕа эбитэй,
Туругуран үөскээбит
Тоҕус иилээх-саҕалаах
Туруу бараан дойдутун
Орто туонатыгар
Туоҕа эбитэй диэн
Одуулаан-суһуннаан көрдөххө:
Тоҕус туллук
Баһын тохтоппот
Маҥан туһаҕатын
Хаҥас диэки өртүнэн
Хайах арыытын курдук
Арылыйа уста турар
Аҕыс үөстээх
Арылыа далайдаах;
Ол үөһээ өттүн диэки
Өйдөөн көрдөххө-
Сүөгэй арыытын курдук
Сүүрүгүрэ уста турар
Сүндэ далайдаах;
Ол илин өттүн диэки
Ситэ көрдөххө-
Хараҥа далайдаах;
Ол хоту диэки өттүнэн
Сырыта көрдөххө-
Тоҕус мэҥэһик
Хоҥорой дуорсун
Тумулаттардаах;
Аһара баттаан көрдөххө-
Тоҕус салаалаах
локуора күөх
отунан тупсубут,
Аҕыс салаалаах
Ача күөх
Отунан аҥаарыйбыт
Сэттэ салаалаах
Сэбирдэхтээх отунан сиппит,
Биэс салаалаах
Бэттиэмэ отунан мээчиктээбит,
Үс салаалаах
Үкээр отунан үлүһүйбүт
Үс үөстээх от
Дьалкыйан түспүт
Дойдута эбит.
Ол соҕуруу диэки өттүн
Суһуннаан көрдөххө -
Ньуолах отунан тупсубут,
Киис кутуруга
Кулун кутуруга
Холоон үктүүр
Хорҕолдьуҥҥа холоонноох
Хонуулаахтара эбитэ үһү.
Арҕаа өттүлэригэр
Алаастаахтара эбитэ үһү.
Бу алаас хайдаҕа эбитэй
Диэн одуулаан көрдөххө-
Алтан отунан аҥааттыбыт,
Кэйгэс ото угунан киэркэйбит,
Сарбынньах отунан сандаҕырбыт,
Кириэн отунан киэркэйбит,
Халдьаайы отунан ханыыласпыт,
Уунньа отунан унаарыйбыт,
Ньалҕай отунан
Дьарҕааламмыт эбит.
Онтон аһары баттаан
Арҕаа диэки көрдөххө-
Аҕыс үөрдээх
Араҕастай атыыр сылгы
Ардайдаах сиэлин кутуругун
Арыйыта баттаабыт курдук
Адаар хара тыанан
Айдаарбыт дайды эбит.
Тураҕастай атыыр сылгы
Туруорута туппут курдук
Догдоон хара тыанан
Тупсубут дойду эбит.
Онтон тус илин диэки
Эргитэ баттаан көрдөххө -
Экчи быһа баттаабыт курдук
Эргиэнэ хара тыанан
Киэркэйбит дойду эбит.
Онтон тус соҕуруу диэки
Одуулаан-урсуннаан көрдөххө-
Сиэр сылгы сиэлин кутуругун
силэйэ баттаабыт курдук
Сиэр бараан тыанан
Систэммит дойду эбит.
хара тыа сибиэтэ
Хайдаҕа эбитэй диэн
Сирийэн көрдөххө -
Сиэгэн кыылынан
Сиппит эбит,
Догдоон хара тыата
Туоҕунан туолбута
Тоҕус салаа муостаах
Буур туйаҕынан туолбут эбит,
Арҕаа диэки
Адаар хара тыата
Туоҕунан аатырбыт диэтэххэ-
Аҕыс уон арааһынай
Кылааннаах сүүрэр атахтааҕынан
Аатырбыт эбит,
Илин диэки эргиэнэ
Хара тыата
Туоҕунан киэбирбитэ
Эбитэй диэтэххэ -
Эриэн түүлээх
Эгэлгэтэ иитиллибит
Сирэ эбит.
Көй бараан киэптэрэ
Аҕыс иилээх саҕалаах
Айгыр силик
Аан ийэ дойдуларын
Ханайар хаба ортотугар
Айгырыа диэн -
Аҕыс баай тиитинэн
Баҕаналааннар
Мас балаҕан
Оҥостубут дьон эбит,
Тулхадыйыа диэннэр-
Тоҕус тоҥ тиитинэн
Тулааһыннааннар
Суомах балаҕаны
Туруорбуттара эбитэ үһү,
Иэрэлдьийиэ диэннэр-
Сэттэ чиргэл тиитинэн
Тирээбиллээннэр
Титирик балаҕан оҥостубуттар.
Бу кэннэ
Хара сүүрүктэрэ
Ханныга эбитэй диэн
Халымыр хара сүүрүктээх эбиттэр,
Үргүүк үрүҥ сүүрүктэрэ
Өйдүөн көрдөххө -
Үөтэтэ суох эбит.
Бу оҕонньор киһи
Тугунан туһанан,
Хайдаҕынан иитинэн
Олороро эбитэй диэн
Эргиэнэ хара тыатын
Илдьи тэпсэн сылдьан
Элиэтигэр эриэн түүлээх
Эгэлгэтин эргитэн аҕалан
Догдоон хара тыа
Дьорҕоно сотолооҕун
Тоҥуутугар торутан
туһаммыт эбит,
Баай хара тыа
Барҕарбыт куҥнааҕын
Хардаҕас маһы
Хайыта сынньан
Хатан киил айанан
Хайыта тэптэрэн ылан
Эбиммит эбит.
Онтон буоллаҕына -
Иҥэрэ далайыгар
Сэттэ уон илими
Эдьигээн сириттэн  кэлэр
Эгэлгэтин иҥиннэрэн ылан
Эбиммиттэр.
Тоҕус үөстээх сүүрүктээх Сүндэ далайыгар
Тоҕус уон түүнү уган
Хара көмүс хайылаах
Хаайан таһааран
Хамырыйа олорбуттар.
Үргүннүк саҕа
Үрүҥ көмүс ордуулара
Өҥөйөн көрдөххө -
Аал уот сыыстаахтар эбит.
Ол аал уоттарын
Туохха олохсуппуттар диэтэргит
Бургунас ынах
буутуйалыы охтон
Сытарын курдук
Бодьур буор
Модьоҕолоохторо үһү.
Ол үрүт өттүнэн көрдөххө -
Буобура бууктаах
Көмүс боҕускалаах сонноох
Хотун дьахтар
Молтоллон турарын курдук
Буор моҥол
Оһохтоохтор эбит.
Ол иһигэр
Алтан чопчу саҕа
Аал уоттара
Күннэри түүннэри
Лиҥкинии-лаҥкыныы
Турар эбит.
Ол кэннэ буоллаҕына -
Уҥуо диэки
Улар саҕа оруолдьутунан
Омсо соҕус эбит,
Хаҥас диэки
Харҥан саҕа
"Хатыак!" диир
Харбы эбит.
Онтон баара буоллаҕына -
Уолан симэлийэр уулаах,
Дэһистилэр.
Саҥалаах,
Моҥол ураһаны
Лаглаччы олордон
Кээспит курдук
Сорох дьоннор
Миэхэ өҥҥө кэлбит
Эттилэр:
Кэлбит чугуччугунуй?
Уктаах саабылаан
Эйиигиттэн
Үстэ уураан ылла,
"Аһа суохпун" диэммин
Төлүөн бараммын.
Ас көрдүөтүм дуо,
Икки хоппо
Күрдьэҕи кэккэлэтэ
Субугурдук саҥара турар:
Күбэй хотун ийэбэр
-"Чиэ, доҕоруом,
Үрүө-дүрүө бардылар.
Атын үрдүттэн
Үтэн биэрэн
Олоттулар,
Киһи саҥата иһилиннэ;
Локуора күөх оту
Күөх далайга
Толору тэлгэтэн
Түһэн өллүлэр.
Онтон дьахтар барахсан
Иитин саҕатын
Күөл кутатын курдук
Күөгэлдьиччи үктүөннэр
Бу сүүрэн тиийдэ -
Бу улуу киэҥ толоон
Онолуйда.
-"Иээ, ханныгы
Хараҕын уута буолла...
Көрдөххө -
Өлөбүүт омук дьоно
Түтүм тэллэх,
Түһэрбиттэрэ.
Киирдим...
Ону солбонута түһэр
Туох сүбэ соргу
Баар буолуоҕай?"
Төттөрү таары хааман
Хоторун хоттуҥ...
Дьэ, онтон
Хаалбыт дьоммутун
Биирдэ да
Дьэ, бу мин киһи
Дьэ, түҥүрэттэр
Мойноох бастарыгар диэри
-"Дьэ, дуоҕаар,
Тойот түһүмэх
Кэбистилэр,
Икки хараҕын уута
Бу киһи саҥатын
Дьэ, бу иннэ диэн баран
Хоһооно маннык:
Көҥдүөрүйэн сылдьар киһибин.
Чуоҕуспуттар;
Аллараа уоһуттан
Төрүт дойдубун -
Атын аҕа ууһа
Биир да таммах уу
Хаба ортотугар
Дьэ, бачча тохору
Аны кэлэн мин
Субу күлүгэ көстүбэт
Былалара" диэн
Ол киирэн
- диэтэ.
Көҥүлбүнэн үөскээбит
Буулур атыыр сылгы
Үрүҥ Уолан диэн
Төрдө-ууһа биллибэт
Дьирэлдьийэ сырдьар.
Холоруктуу-холоруктуу
Өрө күөрэйэн тахсаннар
Эн киһи
Сырайдарыгар
Кута нуора
Кырдьык үгүс
Сир кырсын
Үскэм үптээхкин дуо?
Саптан олороннор
Дьэ, сэгэтэр,
Бэри диэн
"Үбэ суохпун" диэн
Бука барылара
Бу сыттаҕына -
Тус хоту диэки
Көстөр күөх халлаан
Урут өттүгэр
Үөскээбит үс сиринэн
Бастыҥ хотоҕойо
Бу иннэ диэн
Бүтэрин кытта
Тус илин диэкиттэн
Итии тыал
Эрдэҕэстэй
Улар түөһүн
Түүтүн курдук
Эбир дьаҕыл былыт
Бардылар,
Кэтэ кэрдиитэ
Дьэ, бу
Хараҕыттан уу
Томтоллубут
Сиргэ кутан оҥорбут
-"Чиэ, доҕоттоор,
Субугурдук саҥара сырдьар:
-"Уой-уойбун,
Дьэ, субугурдук
Хантан киһи
Мин киһи
Биир суоллаан,
Төрдүн оҥорбуппут,
Арахсарын санаатаҕына -
Ханна этэй?"
Бэккиһээтилэр,
Чору диэн
Бу дойду
Сүүрбэтэ хараҕыттан.
Сэргэлэрин
Батастарынан
Кэпсииллэр,
Бу киһи
Аймах билэ дьону кытары
Булуохкут!" - диэтэ.
Тус хоту диэкиттэн
Ньир-ньир
Көһүннэ -
Күөстээн күөҕэлдьиппитинэн
Бардылар.
Дьэ, ыраах ыалларын
Ыҥырталаан аҕаланнар
Бастыҥ ындыыларын
Ыылаатылар,
Ааттаах киһибин!" -
Түөкүн ирдьэн
Ылан бар!" -диэтэ.
Итинэн хаалла.
Төрүөбүт дьахтар
Аҕыс салаа кутурук
Уларыйда,
Үөл маска
Түһүүтүн бэтэрээ өттүгэр
Быһыылаах хотун
Тугу кына тураҕыт?
Уруускай чөмчүүк курдук
Харахтара халлааны
Билбитим били
Кэбиһэн биэрбэт
Буоҕуллаах ньуола
Түрбүөн олох,
ыстанан түстэ,
"Үптэ салҕаа" диэтим дуо?
Этэр тылбын
Таҕыстылар,
Куорсуну туттаран кэбистэ,
Алта хамыйах
Хайыта кырбаспытынан
Чугас ыалларын
"Уруку дьоннор
Өлөрөн-өһөрөн
Иэччэҕим эмтэрийдин,
Этиҥ эттэ,
Дабдыр-дабдыр
Өлүү уутун
Үҥкүрүйэргэ-күөлэһийэргэ
Өрүтэ үөлэн
Көтөн купсуйан кэллэ да
Ол онолуйар
Онтон дьиэтигэр киирэн
Үҥкүрүс-күөлэһис
кына түстэ да
Тоҕус сиринэн
Дьүдьүн бараан
Аһаан-сиэн
Дьүһүнүн көрдөҕүнэ -
Кэрэмэстэй саһыл
Кэскиллээх Күрүү-кэрэмэстэн
Икки тобук чөҥкөйү
Кэрдиис ойуулаах ыпсыылаах
Кэриэн ымыйалар
Маннык баараҕай ыал
Туох төлкөтүн
Диэн одуулаан көрдөхтөрүнэ -
Уҥуо диэки алаастарыгар
Аҕыс атыыр үөрүн
Хаайан лаһыгыратан
Бу түһэн баран
Кээспиттэр,
Дьэ, кыыстарын
Ол кэннэ
Айдаарыкы-сиэр
Хаардаах бугул саҕа
Үрүт мындаатыгар
Онуга Баһымньы-баатыр
Ол буоллаҕына -
Айдаарыкы-сиэри
Ып дьып
Ыҥыырдааннар,
Самыыр түстэ.
Сэттэ хонуга туолан
Баран истэ.
Мэлчийэн үөскээбит,
Түптэ кутурук,
Иҥин быһаҕаһыгар диэри
Төгүрүк тэллэх
Хардыыта кэҥээтэ,
Эн кырдьык
Биэстээҕиттэн
Уурбут курдук
Баран олордоҕой!
Буоллаҕай!"
Дылы кынан баран
Дьулайдылар.
Билиги сылгы үрдүгэр
Догдос кына олоро түстэ да
Кэлин тыһын
Хара көмүс иһити
Кэккэлэтэ туппут курдук
Тэпсиһэн иитиллибиттэр.
Сиртэн көстө
Ылан барда.
Арыылаах хаан
Олордо уурбут курдук
Уоттаах харахтаах,
Үүт маҥан аттаах,
Күнү көрсүһэ
диэн - ыйытар
-"Чиэ, сэгэриэм,
Үтүөнү эттэ диэҥҥин
Аһынарыҥ биллибэт,
Билбэт буолбуттар,
Бэт ыар бэриккэ,
Сиэлин тэлгии
Хотут түһүмэт
Бу дойдуга
Бэттэх көрөн
Эн иннигэр
Ытыстаах,
Уон сыр кырынааһы
Уруурҕаһан тарҕастылар.
Тарбахтардаах,
Хаҥыл халыҥ
Көрө дэбилитэн
Ороһулаан төрүөн
Дьэ, ол кэнниттэн
Икки аҥы
"Бэйэм киэнэ" эттэ,
Алталааҕыттан
Ходоҕоттор бука бары
Бардылар -
Үүт кэрэ үрдүттэн
Биир биллэр,
Дэсиһэн таҥхалаатылар.
Оргунньуктара" диэммин
Хара халарык буолла да
Сэргэ төрдүттэн
Куһаҕаны эттэ диэҥҥин
Мөлбөрүччү сүүрэн түһэ-түһэ
Ойоҕоһун быыһынан
Хостуу тардан таһааран
Тобулута тоҥсуйан
Сии олордо;
Баҕардарбын
Биир суоллаан.
Бу баран тиийдэ
Дьэ, хаалбыт дьиэлээх
Иһэр кыыстарын
Хайтах атаҕастабыл
Кинилэри көрө түһээт
Баайдаахкын дуо?
Үстүүтэ төгүрүйдүлэр,
Эһиги кыыс оҕоҕутугар
Таһаардылар,
Үөһээ аллараа
Тэргэн ый иэччэҕин
Эргитэ тарданнар,
Уолан киһи
Бу эн этэриҥ
Бэт сөп...
Тахсыар диэри
Дьоһуннаах астарын
Хардары хабан ылла.
Хоп дьоп
Атахтаһыннары уурбут курдук
Тахсыбата,
Отордоон ааһар
Тоҕустуу тоҕойдоох
Дьэ, ити
Саҥата маннык
Айыыһыт хотун
Улахан уһун өҥөҕө
Этэр тылым иччитэ,
Өрө көрөн
Турдаҕына -
Сөблүөбэт буоларгын
Итиччэ далай
Дьиэтин иһигэр
Бэт күндүтүк
Көрөрүм.