cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төрүт тыллар
Кэнники кэмҥэ саха дьонугар төрөппүт ийэни –«маама» диэн, онтон аҕаны –«паапа» диэн ааттааһын тыл үөрэхтээхтэрин уонна суруйааччылар көмөлөрүнэн тарҕанан эрэр. Бу тыллар ордук куоракка үөскээбит оҕолорго, нууччалары үтүктүү быһыытынан киэҥник тарҕаннылар. Үгүс төрөппүттэр бу тыллары оҕолорбутун нууччалыы саҥарарга уонна билэргэ үөрэтэрбитигэр туһалаах диэннэр кинилэри кыра эрдэхтэриттэн итинник саҥарарга бэйэлэрэ үөрэтэн кэбиһэллэр.
Бу тыллары саха дьоно хайдах иһиллэллэринэн, көнөтүк өйдүүллэр. Бу тыллар сахалыы өйдөбүллэрэ ханнык даҕаны иитэр-үөрэтэр өрүттэрэ суох, төттөрүтүн соччо үчүгэйэ суох өйдөбүллээхтэр. Бу тыллар оҕолорго бэйэлэрин төрөппүттэрин ытыктаабат уонна аанньа ахтыбат буолууларын иҥэрэллэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ уустуга суохтук саҥарыллар тылы урут тутта үөрэнэр. Биирдии дорҕооннордоох тыллары аан маҥнай саҥарар. Кыра буолан тыл суолтатын кыайан быһаарбат. Кэлин улаатан истэҕинэ тыл дорҕооннорун суолталара, киһи мэйиитигэр таһаарар хамсааһыннара оҕоҕо эмиэ биллэр буолар. Итиннэ эбии тыллар суолталара киһиэхэ биэрэр өйдөбүллэрин арааран билэргэ үөрэнэр.
Тыл маннык дьайыытын быһаарыы чуолкайын кэнники кэмҥэ куоракка үөскээбит саха оҕолорун майгылара-сигилилэрэ алдьаныыта элбээбитэ, өй-санаа өттүнэн улаханнык буорту буолуулара уонна төрөппүттэрин букатын сыаналаабат, аанньа ахтыбат буолан иһэллэрэ дакаастыыр. Аныгы оҕолор ийэлэрин ас таһан аһатар киһиттэн атыннык санаабаттарын туоһутунан «Маа, аста аҕал, маа, бу наада» диэн куруук көрдүү эрэ үөрэниилэрэ, онтон аҕаларын «Па, маны оҥор» диэн аны куһаҕаны туппут курдук, соруйары баһылааһыннара буолар.
«Маа» дорҕоон сахаларга хаһан даҕаны аанньа ахтыллыбат, үчүгэйдик иһиллибэт дорҕоон. Ордук чуолкайдык бу дорҕоону ынах маҕырыырыгар тэҥнииллэр. Ынах маҕыраатаҕына: «Ынах «Маа»,-диэтэ,- ас көрдүүр быһыылаах»,- диэн биллэр өйдөбүллээх. Итини тэҥэ бу дорҕоон «Маҥ» диэн кыра ыт ньаҕыйан үрэригэр эмиэ тэҥнэнэр уонна: «Аахайымаҥ, ити кыра ыт үрэр»,- диэн туох да суолтата суоҕу бэлиэтииргэ туттуллар.
Улаатан иһэр оҕолор төрөппүттэригэр сыһыаннара уларыйыытыгар төрөппүттэр бэйэлэрэ эрэ эппиэти сүгэллэр. Кинилэр оҕолоро кыра эрдэхтэринэ, хайдах бэйэлэригэр сыһыаннаһалларыгар, ким диэн ааттаан ыҥыралларыгар бэйэлэрэ үөрэтэн кэбиһэллэрэ улахан оруолу ылар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүт ийэтин уонна аҕатын ытыктыырыгар, убаастыырыгар, оҕолоро улаатарын, киһи-хара буоларын туһугар үлэлии - хамныы сылдьалларын сыаналыырга үөрэнэригэр, кинилэри хайдах ааттаан ыҥырара ордук улахан оруоллааҕа билиннэ.
Аныгы төрөппүттэр оҕолоро кинилэри ытыктыылларын, үлэлэрин-хамнастарын сыаналыылларын наадатыгар, бэйэлэрин олохторугар тугу эмэни туһалааҕы ситиһэр дьон буола улаатан тахсыахтарын баҕарар буоллахтарына, аан маҥнай бэйэлэрин ийэ уонна аҕа диэн ааттаан ыҥыралларыгар үөрэтэллэрэ ордук буолар. Бу тыллар бэйэлэрэ саха дьонун итэҕэллэриттэн төрүөттээх буоланнар иитэр-үөрэтэр суолталара ураты үрдүк. Оҕолорго кыра эрдэхтэриттэн ити итэҕэл тылларын иҥэрэн, итинник саҥарда үөрэтии кинилэргэ ийэлэригэр уонна аҕаларыгар ордук ытыктабыллаахтык сыһыаннаһалларыгар тириэрдэр.
Оҕо төрөппүттэрин ийэ уонна аҕа диэн ыҥырара, киниэхэ бу төрөппүт дьонун ордук ытыктыырыгар, сыаналыырыгар иэйиэхсит уонна айыыһыт таҥара курдук саныы, өйдүү үөрэнэригэр күһэйэр. Саха дьонугар бу олус дириҥ суолталаах, ытыктабыллаах тыллар буолаллар. Оҕолорго эмиэ итинник дириҥ, халбаҥнаабат өйдөбүллэри хааллараллар.
Оҕо ийэтин ийээ диэн ыҥырар буоллаҕына, бу тыл бэйэтин суолтата оҕо өйүгэр-санаатыгар киирэн олохсуйар уонна кини ийэтигэр сыһыанын улааппытын да кэннэ уларыйбат гына быһаарар. Оҕо ийэтигэр бу тыл ис суолтатыгар сыһыаннаһарын курдук сыһыаннаһар буола улаатар. Онтон ийэ диэн саха тылын суолтата сахалар итэҕэллэрин иэйиэхсити кытта быһаччы сибээстээх. Оҕо ийэтин ийээ диэн ааттаан ыҥырар буоллаҕына, кини өйүгэр-санаатыгар ийэтин убаастыыр, ытыктыыр өй-санаа олохсуйан хаалар.
Тыл суолтатын оҕо кыра эрдэҕинэ өйдөөбөккө эрэ туттар. Кинини аан маҥнай хайдах саҥара үөрэтэллэр даҕаны, ол курдук саҥарбытынан барар, ордук боростуойдук саҥарыллар «маама» уонна «паапа» диэн тылларынан төрөппүттэрин ыҥырарга түргэнник үөрэнэн хаалар. Улаатан истэҕинэ ити тыллар ис суолталара дьэ дьиҥнээхтик өйдөнөн барар. Бу кэмҥэ оҕо төрөппүттэригэр сыһыана биллэрдик уларыйар. Төрөппүттэр оҕолоругар кыра эрдэхтэриттэн ийэ уонна аҕа диэн бэйэлэрин ааттыырга үөрэттэхтэринэ, оҕолоро кинилэри хаһан баҕарар, кырдьан да олордохторуна ытыктыыллар, сыаналыыллар.
Оҕолор төрөппүттэрин ытыктаабаттарын уонна сыаналаабаттарын биир бэлиэтинэн кинилэр туох эмэ; үчүгэй дуу эбэтэр куһаҕан дуу, дьыалалары оҥороору сылдьаннар кинилэр тустарынан мэйиилэригэр да оҕустаран көрбөттөрө буолар. Итинник тугу эмэ оҥороору гыннахтарына: «Бу оҥорбуппун ийэм туох дии саныаҕай?»- диэн эдэр киһи толкуйдуу үөрэнэрэ буоллар, кини араас сөбө суох быһыылары оҥорортон туттунуо этэ.
Бу ийэ уонна аҕа диэн тыллар саха оҕолорун төрөппүттэриттэн быһаччы тутулуктаахтар. Оҕолор эһигини ытыктыыр, эһиги кэриэскитин толорор дьон буолуохтарын дьиҥнээхтик баҕарар буоллахха, оҕолорго бэйэни убаастыырга, ытыктыырга уонна үлэни сыаналыырга кыра эрдэхтэриттэн үөрэтиллэр. Оннук үөрэтии биир көрүҥүнэн оҕолору ийэ уонна аҕа диэн ытыктабыллаах тылларынан бэйэни ааттата үөрэтии буолар.
Дьоҥҥо барыларыгар кэннилэригэр хаалар кэнчээрилэрэ, оҕолоро, баар-суох олохторун салҕааччылара, баайдарын-малларын элбэтээччилэрэ буолаллар. Төрөппүттэр оҕолорун иитиигэ-үөрэтиигэ бары кыахтарын уураллар уонна кинилэртэн эмиэ хардары көрдөбүллэри эрэйиэхтээхтэр. Ол төрөппүттэр көрдөбүллэрэ биир эрэ, бэйэлэрин баҕа санааларын оҕолоро толоруохтарын баҕараллар. Оҕолоро кинилэр баҕа санааларын толороллорун наадатыгар кинилэри ытыктыыр уонна сыаналыыр буола улаатыахтаахтар. Кинилэр ити баҕа санааларын ситиһэллэригэр ийэ уонна аҕа диэн саха омук төрүт тылларын иитэр-үөрэтэр суолталара ордук көмөлөһөллөр.
«Социализм» кэмин саҕана саха омук төрүт тыллара: «Ийэ» уонна «Аҕа»,-диэн тыллар мөлтөөhүннэригэр урут ыраахтааҕы баарын саҕана, куhаҕан иҥсэлээх майгыларынан үгүс дьоҥҥо биллибит православнай таҥара дьиэтин үлэhиттэрэ: «аҕабыыт» уонна «ийэбиит» кыттыhыылара ордук улахан оруолу ылбыта. Үгүс сахалар «советскай», таҥараны итэҕэйбэт былаас кэмигэр, таҥараҕа сыhыана суохтарын көрдөрөөрүлэр ити төрүт тылларбытын улаханнык туораттылар. Билигин сахаларга итинник ааттаах таҥара дьиэтин үлэhиттэрэ суох буолуулара уонна аныгы дьон православнай таҥараҕа сыhыаннара уларыйан «Ийэ» уонна «Аҕа»,-диэн төрүт тыллар бэйэлэрин дьиҥнээх суолталарынан туттуллуохтарын сөп буолла. (1,55).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
«1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээл
thumb '''«1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээл''' бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 с. олохтоммута. Мэтээли быһа холоон 14933000 киһи ылбыт. Бу мэтээлинэн сэриигэ кыттыбыт, сэрии кэмигэр бааһыран, ыалдьан туораабыт, фронтан атын, ыстаап (штаб) да үлэтигэр көһөрүллүбүт, байыаннай уокуруктарга үлэлээбит үгүс байыаннай, флот, Кыһыл аармыйа байыастара, НКВД үлэһиттэрэ наҕараадаламмыттара.
Сиднев Алексей Владимирович
1999 сылтан 2007 сыллаахха диэри Booz & Co диэн транснациональнай стратегическай хампаанньа Лондоннааҕы салаатыгар менеджер, кэлин алын партнер дуоһунаһыгар үлэлээбит. Кини бырайыактара Араб холбоһуктаах эмираттарын бөдөҥ национальнай нефтяной хампаанньаларын үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын уонна үлэлиир усулуобуйаларын тупсарыыга, Таиланд кыаммат араҥатын баан өҥөтүнэн хааччыйар анал кииннэри тутууһа, Улуу Британия биэнсийэҕэ судаарыстыбаннай сулууспатын үлэтин оптимизацияҕа туһуламмыттара.
Алексей Сиднев “Серебряный век” диэн кырдьаҕас дьоннору көрөр-харайар пасионаттар тутууларын бырайыактаабыта.
2007 сыллаахтан senior care, фармацевтическай дистрибуция уонна девелоппмент эйгэтигэр кыттыгас тэрийээччи, партнер.
Кэргэннээх, кыыстаах уол оҕолоох.
Обол
Обо́л (ὀβολός) — манньыат аата уонна ыйааһын кээмэйэ.
Тылы көтүтүү (элиминация)
Тылы көтүтүү (элиминация слова) - өйдүүргэ туһалаах тылы саҥарбакка (суруйбакка) быһа сүүрүү. Этии сатамньыта суох буоларыгар тиэрдэр.
Азербайдьан
Азербайдьан (азер. Azərbaycan), официаллык Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтэ (Azərbaycan Respublikası) диэн Соҕуруу Хапхаас ордук улахан уонна элбэх дьонноох дойдута. Икки континеҥҥа сытар: Илин Эуропаҕа уонна Арҕаа Азияҕа. Азербайдьантан илин Каспий байҕал баар, соҕуруу Иран, соҕуруулуу-арҕаа Эрмээн Сирэ, арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа Грузия уонна хоту Россия. Азербайдьан Нахчыван диэн эксклавыттан Иран соҕуруу уонна соҕуруулуу-арҕаа баар, Түркийэ арҕаа уонна Эрмээн Сирэ хоту уонна илин. Дойду Каспий байҕалга хас да арыылардаах.
1710-с
1710-с сыллар.
Азербайдьан
Азербайдьан секулярдыы уонна биир кэлим өрөспүүбүлүкэ.
Устуоруйата
Урукку бириэмэгэ Азербайдьан «Кавказ Албанията» диэн аатанар этэ, уонна Византийа уонна Персия бириэмэтигэр автономия быһыытынан сылдьбыта.
Арааптар 7-с үйэҕэ былдьаабыттарын кэниттэн мусульмааннар сабыдыалыгар 19-с үйэҕэ дылы сылдьыбыта.
1920 сыллаахтан 1991 сылга дылы ССРС өрөспүүбүлүкэтэ буолбута.
Нууччалар Азербайдьаҥҥа 19-с үйэ саҕаланыытыттан олорбуттара, ол гынан баран ССРС суох буолбутун кэнниттэн Азербайдьаҥҥа ахсааннара аччыыр тоҕо диэтэххэ нуччалар уонна атын норуоттар Азербайдьантан барбыттар.
1258
1258 сыл.
130
130 сыл.
Тумат (Усуйаана)
400px|thumb|right|Тумат нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар Тумат национальнай нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумат.
Улуус кииниттэн 250 км. хоту диэкки Чондоон үрэххэ сытар.Орто оскуола, оҕо саада, култуура дьиэтэ, ДЭС үлэлии тураллар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 534 киһи (2007 сыл). Омугунан тумат(монгуол) төрүттээх сахалар уонна сахатыйбыт эбээннэр.
Олохтоохторун сүрүн дьарыга таба иитиитэ, балыктааһын уонна булт. Биллиилээх дьонноро:Сэмэн Дьяконов-опернай ырыаһыт, Оксана Абрамова-балерина,Ким Никитич Филиппов-табаһыт, СР Республикатын гос.премиятын лауреата уо.д.а. Баһылык Ребров Николай Иванович.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Атах оонньуута
Атах оонньуута — ким атаҕар ордук кыанарын быһаарсар улахан көҕүтүһүүлээх, күрэстэһиилээх, сурахтаах, ааттаах-суоллаах оонньуулар. 2003 сыллаахха Арассыыйа ил хамыыһыйата спорт көрүҥүнэн ааҕар буолбута. . Үгэс быһыытынан ыһыах программатыгар булгуччулаах буолар. Саха Сирин туруорсуутунан "Азия оҕолоро" аан дойду оонньууларыгар троеборье быһыытынан киирэр, онно кылыы, ыстаҥа уонна куобах. киирэллэр
Атах оонньууларын көрүҥнэрэ
үс уо.д.а. быластаах өтүүнү эбэтэр өссө ат өргөнүн курдарыгар баанан баран, "төбөтө сиртэн биир чиэппэр өрө хоройон иһиэр диэри", итиэннэ атаҕын ылара түргэнэ бэрт буолан, "атаҕын икки арда сарыыланан (атаҕа силлиһэн) көстүөр диэри" олус түргэнник.
Гришковцы
Гришковцы (Гришківці) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 296 (2012).
Алыһар
thumb|[[Алыһар (Perca fluviatilis)]] Алыһар (окунь, Perca) - Саха сиригэр да Арассыыйаҕа да тарҕаммыт туора дьураалаах, хатыылаах, сиэмэх балык. Европаҕа Испанияттан ураты сирдэргэ, Хотугу Америкаҕа уонна Азия хоту өттүгэр барытыгар үөскүүр. Өрүстэргэ да, күөллэргэ да, кыра туустаах күөллэргэ уонна байҕалларга кытта баар буолар.
Алыһар үксүн бытаан сүүрүктээх чычаас уонна элбэх үүнээйилээх сирдэри талан сылдьар. Кыра балыгынан аһылыктанар. Ыамата 8-10 см улаатта да сиэмэх буолбутунан барар.
Куһаҕаны үтүктүмүөххэ
Оҕо кыра эрдэҕинэ улахан киһи тугу оҥорорун, саҥарарын барытын үтүктэн, хатылаан, онтон үөрэнэн иһэр. Бу туох быһыы, үчүгэй эбэтэр куһаҕан буоларын оҕо билбэтэр даҕаны үтүктэр.
Кыра оҕо үтүктэ охсон үөрэнэрэ дөбөҥүн маннык холобуртан билиэххэ сөп. Арай киэһэ үлэтиттэн кэлбитигэр саҥа саҥара үөрэнэн эрэр сиэнэ кыыс «бил-лээт», да «бил-лээт» диэн саҥалаах көрсүбүт. Бу тылы телевизортан истибитэ дуу эбэтэр ким эрэ олус кыйаханан саҥарбыта дуу, хата, олус сөбүлээн сотору буола-буола саҥар да саҥар буолбут. «Кэбис, куһаҕан тылы саҥарыма» диэн тохтоторго эрэ тиийбиттэр.
Бу оҥорор быһыыта элбэхтэ хатыланнаҕына, үгэс буолан иҥэн хааллаҕына олохсуйбут үгэстээх, онтон бу куһаҕан үгэс буоллаҕына, оҕо түктэри майгылаах киһи буола улаатыан сөп. «Куһаҕаҥҥа үөрэнэр олус дөбөҥ» дииллэр сахалар. Үчүгэйгэ үөрэнэр уустук, элбэх үлэлээх, эрэйдээх.
Кыра оҕо улахан дьону үтүктэрэ олус элбэх. Куһаҕан быһыыны үтүктэр оҕону: «Бу куһаҕан»,- диэн этэн тохтоторго эрэ тиийиллэр. Оҕо саҥаны айарын, оҥорорун куһаҕанын быһыытынан тохтоттоххо эрэ табыллар. Куһаҕаны оҥоро үөрэнэн түктэри майгылаах, мөкү быһыылаах буола улааттаҕына төрөппүттэрин эрэйдиир. Оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ төрөппүт үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарар кыахтаах буолара уонна оҕотүн онно үөрэтэрэ туһалааҕын ити быһаарыы дакаастыыр.
Саха тылыгар өйү-санааны быһаарар биир эрэ тыл баар: «а» уонна «й» дорҕооннор холбоһууларыттан «ай» диэн өйү-санааны быһаарар тыл үөскүүр. «А» дорҕоон өй-санаа баарын биллэрэр буоллаҕына «й» дорҕоон өйгө-санааҕа хамсааһыны биэрэр. Өй-санаа куруук хамсыы, эбиллэ, көҕүрүү турарын «й» дорҕоон эрэ табатык быһаарар.
Биир киһи өйүн-санаатын икки аҥы арааран кэбиһии төрдүттэн сыыһа. Хайдах киһи биир мэйиилээх, биир төбөлөөх буолан баран икки аҥы, тус-туспа быһыыны оҥороро табыллыбат. Бу киһи үчүгэйи оҥороро «айыы» диэн ааттанар буоллаҕына, куһаҕаны оҥороро тоҕо «аньыы» диэн туспа быһыы буолан тахсыахтааҕын тылбыт үөрэхтээхтэрэ билбэттэриттэн өйбүт-санаабыт үөрэҕин буккуйаллар. Саҥаны айа сатаатахха туга эмэ табыллыбатар эрэ куһаҕан үөскээн тахсара ордук элбэх. Бу айыыбыт табыллыбакка куһаҕан айыы буолан тахсар.
Сахалар былыр-былыргыттан өй-санаа ити уратыларын билэллэриттэн «ай» диэн өйү-санааны быһаарар тылбыт биир эрэ. Бу тыл бэйэтэ икки өрүттээҕинэн киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорорун барытын быһаарар. Ханнык баҕарар киһи үчүгэйи да куһаҕаны да оҥоруон сөп. Ону баара тылбыт үөрэхтээхтэрэ нууччалары быһаччы, өй-санаа уратыларын билбэт эрээри үтүктүүлэриттэн, аны айыы диэн үчүгэйи эрэ, онтон «аньыы» диэн киһи куһаҕан быһыытын туспа арааран, ааттыырга соруналлар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр нууччалары үтүктүү күүһүттэн уонна сорохтор биһиги саҥаны айабыт, «олус үчүгэй дьон буолабыт» диэн санааҕа оҕустарыыларыттан киһи оҥорор куһаҕан быһыытын «аньыы» диэн тылынан туспа арааран этиигэ тиийбиттэрэ. П.А.Ойуунускай бэйэтин эрдэтээҕи суруйууларыгар айыы-хара диэн суруйбутун «аньыы-хара» диэҥҥэ көннөрбүттэрэ уонна билигин даҕаны көннөрө сатыы сылдьаллар.
Саха тылыгар «аньыы» диэн тыл суоҕа уонна өйү-санааны быһаарар тылга кыайан кубулуйбат. Бу тыл өйгө-санааҕа сөп түбэспэт. Тоҕо диэтэххэ өйү-санааны хамсатар «й» дорҕооно суох. Өй-санаа тутулуктарын билбэт сорох дьон аҥардастыы үтүктэр эрэ санааларыттан бу тылы араас суруйууларыгар онно-манна кыбытан тутта сатыыллара хомолтолоох.
Айыы диэн тыл үчүгэй тылга кубулуйар кыаҕа суох. «Ыы» диэн сыһыарыыттан ытааһын дорҕооно үөскээн тахсара хаһан даҕаны үчүгэйгэ уларыйбат.
Тылбыт үөрэхтээхтэрэ нууччалары үтүктэ сатыылларын, улахан куһаҕан содулланан тахса илигинэ тохтотор ордук буолуо. Сир дойду аайы эдэрдэр буруйу оҥоруулара эбиллэн, сэтэрээн иһэр. Ол барыта оҕо өйө-санаата аһара барарыттан, ону-маны киһиттэн атыннык оҥорон саҥаны айа сатыырыттан, сыыһа-халты туттунуутуттан үөскүүр.
Улахан сэриилэр, тоталитарнай систиэмэлэр сайдыыларын кэмигэр таҥаралар аһара улаатан бэйэлэрэ улахан диктатураларга кубулуйбуттарынан билигин да олороллор. Оччотооҕу үөрэх-билии аҕыйах кэмигэр «Мин эрэ таба оҥоробун, мин үчүгэйбин» диэн диктаторскай, тоталитарный өйтөн-санааттан өйү-санааны араарыыга икки аҥы, тус-туспа тыллары туһаныы дьон өйдөрө-санаалара ситэ сайда илигинэ үөскээбиттэр. Бэйэтин үрдүктүк сананар салайааччы киһи быһаарыытын атын дьоҥҥо күүһүнэн тарҕатыы түмүгэр итинник куһаҕаны туспа арааран атын тылынан этии тэнийэн тарҕаммыт.
Кыстык
Кыстык — 1) кыһын олорор сир; 2) кыһыҥҥы дьиэ; 3) кыһыҥҥы кэмҥэ туттуллар күрүө-хаһаа, тутуу барыта; 4) кыстыыр сиргэ көһөн кэлиэхтэн ыла саас көһөн барыахха диэри кэм.
Куһаҕаны үтүктүмүөххэ
Сэбиэскэй былаас кэмигэр коммунистыы өйдөөх-санаалаах суруйааччылар киһи оҥорор быһыыларын икки аҥы араараннар үчүгэйи оҥорууну –айыы диэн, онтон куһаҕаны оҥорууну –«аньыы» диэн араарбыттара, билигин даҕаны саха дьонун өйдөрүн-санааларын буккуйа сылдьар.
Кыстык
Тэҥнээ: кыстау (казах.) — кыһын устата олоруу, кыһыны туорааһын; гышлаг (азерб.), кыштак (кирг.),кышту (алтай), хыстаг (хакас), кыштаг (тыыв.), кыстаг (койб.) — көс дьон кыстаары тохтуур түһүлгэлэрэ; кыһын устата көһө сылдьар сир барыта.
Куһаҕаны үтүктүмүөххэ
Киһи куһаҕаны оҥорор майгынын ити курдук туспа араарыы былыргы кэмҥэ, үөрэх-билии сайда илигинэ, куһаҕан быһыылары куһаҕан абааһылар оҥоттороллорун курдук саныыр эрдэхтэринэ туспа арааран ааттыыр буолбуттар.
Тылбыт үөрэхтээхтэрэ «аньыы» диэн саха тылыгар ханна да суох тылы саҥа булан өйү-санааны быһаарар, куһаҕаны туспа араарар тыл оҥороору кыһаналлар. Бу дьон саха тыла олус былыргы төрүттээҕин, «ай» диэн тыл үчүгэйи уонна куһаҕаны айары холбуу быһаарарын умнан сылдьаллар. «Аньыы» диэн саха тылыгар суох, өйгө-санааҕа сөп түбэспэт тылы билбэт аата үтүктэ сатааһын ордук хомолтолоох. Үөрэхтэннибит, билиилэннибит диэн айдаарабыт да бэйэбит саҥа саҥаран эрэр оҕо курдукпут. Ким эрэ, хантан эрэ саҥа тылы булбутун үтүктүбүтүнэн барабыт. Билбэт эрээри үтүктүү ордук куһаҕан. Тыл суолтатын, дьайыытын билбэт киһи мээнэ да үтүгүннэҕинэ, бу тыл дорҕооннорун дьайыыта син-биир киниэхэ тиийэр. Тоҕо диэтэххэ тыл дорҕооннорун дьайыытыттан тыһыынчанан сылларга үөскээбит үгэс биһиги өйбүтүгэр-санаабытыгар иҥэн сылдьан дьайар.
Саҥа тылы булааччылар дорҕоон киһиэхэ дьайар күүһүн билбэккэлэр дьон өйүн-санаатын буккуйаллар. «Лох» диэн нууччалыы «дурик», «чурка» диэн өйдөбүллээх тыл. Оттон Тэрис-Л.А.Афанасьев бу тылы «Айыы үөрэҕэ» кинигэтигэр итэҕэл тылыгар кубулутар сыаллаах киллэрбит уонна «Билии алгыстара» диэн баһыгар алгыс тылынан суруйбут. (1,119).
Үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйара олус түргэтээн ылар кэмнэрдээх. Саха дьоно «Олус алларастаан күлүмэ, сотору ытыырыҥ кэлиэҕэ» диэн сэрэтэ, өй киллэрэ сатыыллар. Бу үчүгэй куһаҕаҥҥа эргийэн биэрэр кэмигэр өй-санаа туруктаах буолуутун «ай» диэн тыл киһи мэйиитэ биирин курдук соҕотох буолара хааччыйар.
Өй-санаа үөрэҕэ хас да тыһыынчанан сылларга киһи аймах өйүн-санаатын кытта тэҥҥэ сайдан, бу таһымҥа кэлэн турар. Саҥалыы өй-санаа үөрэҕин арыйыы, саҥа тылы булан саха тылыгар киллэрии хайдах даҕаны кыаллар кыаҕа суох. Сахабыт тыла дорҕоонноруттан тутулуга олус күүстээх. (2,18).
Туһаныллыбыт литература
1. Тэрис. Айыы үөрэҕэ. Дьокуускай: «Бичик», 2002.- 160 с.
2. "Орто дойду сонуннара" хаһыат. 24.09.2009.
Сарыы кынаттар кэргэннэрэ
Сарыы кынаттар кэргэннэрэ (, Семейство Обыкновенные летучие мыши) - Илии кынаттаахтар аймахтарыгар киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу аймахха 3 уус, 6 көрүҥ бааллар.
1720-с
1720-с сыллар.
Пифагор
[[Билэ:Kapitolinischer Pythagoras adjusted.jpg|альт=Пифагор Самосский|мини|543x543px|Пифагор Самосский
]] Пифагор Самосский (Πυθαγόρας ὁ Σάμιος, Pythagoras; 570—490 сс. биhиги эрабыт иннинэ) — древнегречэскэй философ, математик уонна мистик, итэҕэллээх-философскай пифагорейскэй оскуола тэрийээччитэ.
Биографията
Пифагор олоҕун номохтон уонна дьиҥтэн араарага олус ыарахан. Олоҕо кинини тупсаҕай, муударай киhи уонна улуу учуонай диэн көрдөрөр. Кинини өссө Геродот <<улуу эллинскэй муударай киhитэ>> диирэ. Олоҕун уонна үөрэҕин сүрүн төрүтэ буолаллар: философ-неоплатоник Ямвлих (242—306 сс.) бэйэ суруйуута <<О Пифагоровой жизни>>; Порфирия (234—305 сс.) «Жизнь Пифагора»; Диогена Лаэртского (200—250 сс.) кинигэ 8, «Пифагор». Бу автордар быдан эрдэтээҥи автордар бэйэ суруйууларыгар тирэнэллэр. Оннук гынан Пифагор саамай биллэр бастыҥ үөрэҕин төрүтэ Пифгор өлбүтүҥ кэннэ 200 сылынан баар буолбута.
Пифагор ийэлээх уонна аҕата Самос арыыттан Мнесарх уонна Партенида буолаллар. Мнесарх хаамыска-кыhааччы буолар, ол гынан баран Порфирий этэринэн Мнесарх баай атыыhыт буолар.
Оҕо төрүүрүн Пифия Дельфаҕа сылдьан билгэлээбит диэн, того диэтэр Пифагор аата <<Пифия билгээбит киhитэ>> диэн суолталаах. Эссэ Пифия Мнесарха оҕото ким даҕаны тэннэһиэ суох элбэх үтүөнү уонна туһаны аҕалыа диэбит. Ону истэн Мнесарх үөрэн кэргэнигэр саҥа Пифаида диэн уонна оҕотугар Пифагор диэн ааттары биэртэлээбит. Пифаида кэргэнин айаныгар батыһара, ол иһин Пифагор Сидонҥа (Ямвлиҕынан) ханан эрэ 570 с. биhиги эрабыт иннинэ төрөөбүтэ.
Былыргы атордар этэллэринэн, Пифагор туох баар греческэй, перскай, халдеевскай, египэтский муударай дбоннорун кытта көрсүспүт уонна туох баар киһи аймах хомйбут үөрэхтэрин бэйэтигэр иҥэриммит.
Порфрийынан, Пифагор төрөппүт Самоһы Поликрат былааһын кытта сөбүлэспэккэ 40 сааһыгар хаалларбыт. Бу сурах төрүтэ IV үйэ биhиги эрабыт иннинэ Аристоксен тылыгар турунар ол иһин дьиҥнээх диэн көрүллэр. Дьиҥнээхтии биллибэт кырдьык Пифагор Египеты, Вавилоны ол эбэтэр Финикийэни ааһа сылдьыбыта биллибэт.
Тиран Поликраты кытта сөбүлэспэтэҕин иһин айана эмиэ сымыйа курдук, баҕар киниэхэ чахчытык үөрэҕин тарҕатыан баҕарбыта буолуо.
Пифагор гречэскэй колонияҕа соҕурууҥҥу Италияҕа Кротоҥҥа олохсуйар. Онно кини элбэх батыһааччыланар. Батыһааччылара Пифагор мистическэй философиялара эрэ буолбакка, өссө кини этэн биэрэр чэгиэҥ элеменнээх аксетизм уонна кытанаах майгылаах олох майгыта.
Пифагор үөрэнээччилэрэ итэҕэл орденын тэрийэллэр. Онно талыллыбыт чугас толкуйдаахтар эрэ киирэллэрэ. Пифагоры ордеҥҥа айыы тэннээхтии көрөр этилэр. Бу орден Кротоҥҥа былаас ыла сыһаллар. Ол гынан баран пифагорейскай утарааһын санааттан VI биһиги эрабыт иннинээҕи бүтүүтүгэр Пифагор атын колонияҕа Метапонтка барар уонна онно өлөр.
Ямвлих этэринэн, Пифагор кистэлэҥ түмсүүтүгэр отут тоҕус сыл салайар, оннук гынан чугастааҕы Пифагор өлбүт эрата 491. биhиги эрабыт диэри. Гераклид этэринэн, Пифагор 80, эбэтэр 90 сааһыгар эйэлээхтик атын дойдуга барар. Евсевий Кесарийскай 497 биhиги эрабыт иннинэ Пифагор өлбүт эрата диэн суолталыыр.
Пифагорга Феано диэн ааттаах кэргэннээх уонна икки оҕолоох этэт. Уол оҕото Телавг диэн уонна кыыс оҕото Мийя диэн этилэр (атын төрүттүнэн уол оҕото Аримнест диэн уонна кыыс оҕото Аригнота диэн).
Корнилова Феодора Федоровна
Кирнилова Феодора Федоровна — ССРС Үрдүкү Суутун чилиэнэ, Суут уонна борокуратуура идэлээх сойуустарын Киин управлениетын эппиэттээх бэрэстээтэлэ, Коминтерн үлэһитэ, саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Венгрия салайааччыта Матьяш Ракоши кэргэнэ.
Өлүөхүмэ Кыыллааҕар төрөөбүтэ, аҕата норуот ырыатын хомуйааччы, саха бастакы музыкааннарыттан, самодеятельнай композитордарыттан биирдэстэрэ Федор Корнилов. Ийэтэ - Александра Грязнухина.
Кыыллаахха улаатан иһэн онно лөчүөктээбит Винокуровы кытта билсэр. Суруйааччы Харысхал суруйарынан, эдэр Винокуров кыыска анаан хоһоон суруйбут кэмнээх эбит.
1918 сыллаахха 15 саастаах кыыс дьонун кытта Дьокуускайга көһөр. Аҕатыгар хуор тэрийэригэр көмөлөһөр, култуура пропагандатынан дьарыктанар.
1923 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы олимпиадаҕа (?) Москубаҕа кыттар. Улахан тыйаатырга буолбут үөрүүлээх киэһэҕэ Алампа "Күһүҥҥү түүн" хоһоонун аахпытын туһунан кэлин суруйааччы Сэмэн Даниловка бэйэтэ кэпсээбит. Ол киэһэни Луначарскай бэйэтинэн ыыппыт эбит.
1928 сыллаахха баартыйаҕа киирэр. Былатыан Ойуунускайдыын уонна Максим Аммосовтыын доҕордоһор. Бу сылларга кинини кытта Михаил Винокуров диэн оччотооҕуга таҥараһыт, кэлин АХШ Кэнгириэһин бибилитиэкэтигэр үлэлээбит, сахаҕа сүҥкэн сыаналаах архыып хаалларбыт киһи билсэр.
1940 сыллаахха ССРС Үрдүкү Суутун чилиэнэ Феодора Федоровна Барвихаҕа сынньана сылдьан Венгрия хаайыытыгар 16 сыл сыппыт революционер хомуньуус Матьяш Ракошины көрсөр. 1943 сыллаахха ыал буолаллар.
Сэрии кэнниттэн Ракоши Венгрияҕа баран Үлэ баартыйатын салайааччыта буолар. Феодора кэргэнин кытта барсар, ол гынан баран политиканан дьарыктаммат. Туой оҥоһуктарынан, хартыына суруйуутунан, скульптууранан үлүһүйэр, прикладной ускуустуба институутун бүтэрэр. Хас да тылы билэрэ, музыкальнай үнүстрүрүмүөннэргэ оонньуура.
Хрущев саҕана 1956 сыллаахха Венгрияҕа былаас уларыйар, онон Ракошины усталлар. Ракошилар Москубаҕа олохсуйаллар. Онтон аҕыйах ый буолан баран Будапешка бастаанньа буолар, элбэх хаан тохтор. Ол кэнниттэн Венгрия салалтатын күһэйиитинэн Ракошины Москубаттан тэйитэн бастаан Краснодаарга онтон Токмаакка, Арзамааска, Горькайга олордоллор. Феодора Федоровна Краснодаар борокуратууратыгар үлэлээн баран 1958 с. пенсияҕа тахсар.
Бастакы кэргэниттэн уола Ли Андреевич өр сылларга Москубаҕа олорбута, Плеханов аатынан Норуот хаһаайыстыбатын институутун проректора этэ. Иккис кэргэниттэн оҕото суох. Балта Любовь Ленинграакка үөрэнэн баран Дьокуускайга педтехникумҥа 1931 с. дошкольнай салааны олохтообута, Амма Аччыгыйын кэргэнэ этэ.
Тылбааha суох лиэксикэ
Тылбааhа суох лиэксикэ (безэквивалентная лексика) - омук ураты култууратын бэлиэтиир тыллар (реалия). Маннык тыллар биир эрэ омук тылын иhинэн туттуллаллар, ол иhин атын омук тылыгар тэҥнээх солбуктара суох. Холобур: олоҥхо - олонхо, ыhыах - ысыах, ураhа - ураса уо.д.а. Реаялияны тылбаастыырга транслитерация эбэтэр транскрипция туттуллар, о.э атын омук уратытын көрдөрөрүгэр бэйэтин буукубаларын эрэ уларытан биэрэр.
Тылбааһа суох лиэксикэ тииптэрэ уонна холобурдара
Влахов уонна Флорин араас категорияларга араараллар:
От ыйын 31
От ыйын 31 диэн Григориан халандаарыгар сыл 212-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 213-c күнэ). Сыл бүтүө 153 күн баар.
Ковалевскай Олег Михеевич
200px|thumb|right|Ковалевскай Олег Михеевич Ковалевскай Олег Михеевич, худуоһунньук, график, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара
Саха сирин графикатыгар О.М. Ковалевскай лироэпическай пейзажтарын ааптарынан киирэр, ону таһынан индустрия жанрын сайыннарааччы. 300px|thumb|left|Ковалевскай О.М., "Бүлүү гааһа"
Айымньылара
Индустрия, куорат пейзаж жанрыгар үлэлээбитэ: Хотугу кыраай үлэһиттэрин уонна Саха сирин остуоруйатын уруһуйдаабыта: 300px|thumb|left|Ковалевскай О.М., "Өлүөнэҕэ"
Худуоһунньук араас техниканы баһылаабыта - линогравюра, офорт, монотипия, пастель, тушь, Кэнники сылларга пейзаж суруйар: 300px|thumb|left|Ковалевскай О.М., "Күһүҥҥү тыын" '''Ковалевскай О.М. үлэлэрэ 1962 сылтан быыстапкаларга көстөллөр:'''
Кини графиката уонна архива кыргыттара Татьяна уонна Ольга Дьокуускайдааҕы Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бас Түмэлигэр бэриллибиттэрэ.
Ону таһынан кини үлэлэрэ Е. Ярославскай музейыгар, Харбалаах галереятыгар, Бүлүүчээн галереятыгар уонна чааһынай коллекцияларыгар бааллар.
Ылыллыбыт сирэ
Национальная библиотека РС (Я)
«Японияны кыайыы иһин» мэтээл
мини|«Японияны кыайыы иһин» мэтээл мини|«Японияны кыайыы иһин» мэтээл лиэнтэтэ
«Японияны кыайыы иһин» мэтээл - Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 1945 с. олохтоммута.
Барыта холбоон 1800000 кэриҥэ киһи наҕараадаламмыта. Бу мэтээлинэн империалистыы Японияны кыайар иһин сэриилэспит Кыһыл аармыйа, флот, НКВД байыастара, байыаннайдар уонна наймыласпыт сэрииһиттэр (вольнонаемные) наҕараадаланаллара.
Матьяш Ракоши
Матьяш Ракоши, Rákosi Mátyás, (1892-1971) - Венгрия политическай диэйэтэлэ, сэрии кэнниттэн 1956 сыллаахха дылы дойду салайааччыта. thumb|200px
Бастакы Аан дойду сэриитигэр кыттар, билиэҥҥэ түбэһэр, Венгрия хомуньуус баартыйатыгар киирэр. 1919 с. Венгрия сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэтэ тэриллэригэр бырабыыталыстыба саамай эдэр чилиэнэ, нарком. Аҕыйах ыйынан былааска атын дьон кэлэллэр, Ракоши подполье салайааччыларыттан биирдэстэрэ буолар. 1926 сыллаахха тутуллар, хаайыыга угуллар, үйэтин тухары хаайылларга бириигэбэрдэнэр. Өр сыл хаайыыга сытан баран Сталин көмөтүнэн босхолонор уонна Сэбиэскэй Сойууска кэлэр, онно 1940 сыллаахха саха дьахтара Феодора Корнилованы кытта билсэр, 1943 сыллаахха ыал буолаллар.
Сэрии кэнниттэн Венгрия Үлэ баартыйатын салайааччытынан буолар уонна онтон ыла 1956 сыллаахха дылы дойдуну салайар.
Ракоши бэйэтин Сталин үөрэнээччитинэн ааҕынара. Кини саҕана Венгрияҕа экономиканы национализациялааһын уонна тыа хаһаайыстыбатын кооперациялааһын барбыта.
1956 сыллаахха Хрущев XX сийиэскэ тыл этиитин кэнниттэн былаастан уһуллар, Москубаҕа кэлэр. Аҕыйах ый буолан баран Будапешка бастаанньа буолар, ону ССРС тааҥкаларынан хам баттыыр. Венгрия саҥа салалтатын баҕатын толорон Москубаттан атын сиргэ, Краснодаарга ыытыллар.
Өр сылларга көскө сылдьар кэриэтэ араас куораттарга (Краснодаар, Кыргыстаан Токмаага, Арзамаас) олорон баран Горькай куоракка 1971 сыллаахха өлөр.
1259
1259 сыл.
131
131 сыл.
Хамаҕатта нэһилиэгэ (Нам улууһа)
Улуус киинтиттэн 5 км соҕуруу диэкки сытар
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 587 киһи (2007 сыл).
Дьоппуон тыла
Дьоппуон тыла (, Ниһоҥго) — дьоппуоннар тыллара, Дьоппуон дойдутун тыла. Саҥарар дьон ахсаана - 140 мөл., 125 мөл. дьоҥҥо - төрөөбүт тыллара. Бу тылга уруу тыллар аан дойдуга суохтар. Суругар идеография (кандьи, ол эбэтэр кытай иероглифтара) уонна сүһүөҕүнэн алфавит (кана) киирэллэр.
Тирии кынаттар уустара
Тирии кынаттар уустара (, Род Кожаны) - Сарыы кынаттар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ үөскүүр:
Дьоппуон тыла
Дьоппуон суруга
Дьоппуон суруга үс сүрүн чаастартан туруктаах - кандьи (Кытай суругуттан киирбит иероглифтар) уонна икки сүһүөҕүнэн алфавитлар - катакана уонна һирагана. Бу хас биирдии көрүҥ сурукка тэҥҥэ туттуллар.
Кандьи
Кандьи (漢字) — тыл үгүс ахсаана иероглифтарынан суруллар - аат тыл, туохтуур, ахсаан аат, даҕааһын. Кытай суругар курдук дьоппуон суругар хас биирдии иероглиф биир сүһүөҕүүнэн ааҕыллыбат. Холобур, кытай тылыгар биир сүһүөҕүнэн ааҕыллар 国 [guó], дьоппуон тылыгар икки сүһүөҕүнэн ааҕыллар 国 [kuni]. Кытай иероглифтарын уопсай ахсаана 60 тыһ. тахса, олортон Дьоппуон тылыгар 3 тыһ. саҕа иероглиф туттуллар.
Һирагана
Һирагана (ひらがな)— үксүн тыл көмө чаастарын суруйарга, эбэтэр көннөрү кэпсэтиигэ туттуллуон сөп. Һирагананан иероглифтар хайдах ааҕыллалларын суруйуохха сөп. Һирагана бэлиэлэрин уопсай ахсаана 104.
Илин Эҥэр
Илин Эҥэр (Саха латыын алпабыыта: İlin Eñer), Саха Сирин биир улахан региона, бүтүннүүтэ 5 улуус киирэр: Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Амма, Таатта, Уус Алдан улуустара. Илин Эҥэр олохтоохторун ахсаана 120 тыыһынча курдук (Саха омугуттан 34%), олортон сахалара - 114 тыыһынча. Илин Эҥэр олохтоохторун «Илин Эҥээрдэр» дииллэр.
Дьоппуон тыла
Һирагана
Билэ:Table hiragana.svg
Катакана
Катакана (カタカナ) — атын тыллартан (кытай тылыттан ураты) киирбит тыллар уонна омук ааттары суруйууга туһаныллар. Онон, хас биирди омук аата, омук сирин аата, куораттар ааттара катакананнан суруллар. Омуктан киирбит тыл катакананнан сурулларыгар маҥнай дьоппуоннуу транслитерацияны ааһыахтаах. Холобур, ヤクーツク (яку:тсуку) — Дьокуускай, モスクワ (мосукува) — Москва. Омуктуу дьон аатын саҥарыыта эмиэ уларыйар — холобур, アンドレイ (андорей) — Андрей, マクシム (макусиму) — Максим. Дьоппуон тылыгар "л" буукуба суох, ол иһин Ольга диэн аат オルガ (оруга) диэҥҥэ уларыйыан сөп. Маннык түгэн буолуута дьоппуон тылыгар бүтэй дорҕоонтон тутуллубут сүһүөхтэр икки ардыларыгар хайаан даҕаны аһаҕас дорҕоон баар буолуохтаах быраабылатын кытта сибээстээх. Бу дьоппуон тылын эрэ фонетикатыгар буолбакка, атын араас тылларга эмиэ баар түгэн. Холобур, нууччаттан киирбит саха тыллара эмиэ итинник уларыйаллар. Катакана — дьоппуон суругун саамай боростуой көрүҥүнэн ааҕыллар. Катакана сурукка кылгас көнө сурааһынынан уонна сытыы муннуктарынан биллэр.
Илин Эҥэр
Экономиката
Илин Эҥэр экономикатынан улахан сайдыыта суох регион, 85% тыа хаһаайыстыбата буолар. Дьон орто хамнаһа 8 тыыһынча солкуобайга тэҥнэспит, ол иһин бу регион Ил Түмэн дьокутааттарыгар улахан кутталы суоһатар, Илин Эҥэр оппозиционнай регион буолар. Ону таһынан Илин Эҥэр улахан депопуляция сирэ буолар, Дьокуускай куорат сахаларыттан 40% Илин Эҥээрдэр буолаллар.
Дьоппуон тыла
Катакана
Билэ:Table katakana.svg
Һирагана уонна катакана (уопсай ааттара кана) - иккиэн кытай суругуттан (иероглифтартан) төрүттэмиттэрэ.
1730-с
1730-с сыллар.
Кытыл
Кытыл — киэҥ, дириҥ уу (өрүс, күөл, байҕал) намыһах эҥэрэ. Т.к.: китил (эбэҥк.) — биэрэги уу охсор сирэ.
Новгородов сахалыы алпабыыта
Новгородов сахалыы алпабыыта — Семен Андреевич Новгородов айбыт саха тылын алпабыыта.
Дьоппуон тыла
Ромадьи
Маны тэҥэ дьоппуон тылыгар өссө сороҕор ромадзи тутуллар. Ромадьи (romaji) — латин алфавитынан бэриллибит дьоппуон тыллара. Бу көрүҥ үксүн дьоппуон тылын үөрэтээччилэргэ көмө быһыытынан бэриллэр транскрипция (холобур, кытай тылын пиньинин кэриэтэ), эбэтэр дьиҥ дьоппуон тылыгар омук аббревиатуратын суруйуутугар туттуллар (холобур, NATO, DVD).
Канзас
Канзас (State of Kansas) диэн АХШ киин штата. Канзас өрүс аатынан ааттаммыт.
1260
1260 сыл.
132
132 сыл.
Новгородов сахалыы алпабыыта
Историята
мини|Новгородов «Сахалыы сурук-бичик» кинигэтин быстах ойуута Революция иннинэ саха тылын алпабыытын хас даҕаны көрүҥэ баар эбит: ол курдук, кириллицаҕа олохтоммут Г. Я. Попов уонна Д. В. Хитров варианнара. Ол алфавиттар «миссионерскай» диэн биллэллэр эбит. 1851 сыллаахха академик О. Н. Бётлинг «Сахалар тылларын туһунан» диэн киэҥ билим үлэтин бэчээттээбит. Онно саха алпабыыта суруллубут, ону дьон «академическай» диэн ааттаабыттар. Революция буолуон иннинэ ол алпабыытынан «Сахалар литературатын холобудара», Э. К. Пекарскай «Саха тылын тылдьыта» бэчээттэниллибиттэр, уонна саха тылынан бэчээттэнэр хаһыаттар баар буолбуттар («Саха кыраайа», «Якутская жизнь» уонна «Саха саҥата» сурунаал). Ол гынан баран киэҥник тарҕатыллыбатах, билим эрэ суолтатыгар туттуллар буолбут.
Дьоппуон тыла
Ромадьи
Дьоппуон суруга аан дойдуга баар үөрэтэргэ саамай ыарахан суруктартан биирдэстэринэн ааҕыллар.
Кытай тылын кытта ситимэ
Элбэх дьон кытай уонна дьоппуон тылын бутуйааччылар, ол гынан баран бу тыллар уруулуу буолбатахтар. Дьоппуон уонна кытай тылын ситимниир - иероглифтар буолаллар (кыт. 汉字 эбэтэр 漢字: ханьцзы, дьоп. 漢字 кандзи). 6-с үйэттэн ыла саҕалаан Дьоппуоҥҥа Кытай тылын уонна культуратын олоҕурдуута саҕаламмыта.
Новгородов сахалыы алпабыыта
Айыыта
Дьон үөрэҕириитин тарҕатарга Новгородов С. А., дьон туттар алпабыыта наада диэн санаан, Бётлинг алпабыытын уларытан, латиницаҕа олоҕуран, 1917 сыллаахха саха алпабыытын айан бэчээккэ ыыппыт. Онно 33 буукуба, ол иһигэр 4 лигатура дифтоннарга анаан оҥоһуллубут эбит. Уонна кыра буукубата суох эбит. 1929 сыллаахха дылы Новгородов алпабыыта киэҥник туттуллар буолбут.
Дьоппуон тыла
Сахалыы-дьоппуоннуу тылдьыт
(Холобур, Мин аатым Айсиэн диэн - 私の名前はアイセンです. Ватаси но намаэ ва Айсэн дэс)
Бэйэ дьиэ кэргэнин дьоно:
Новгородов сахалыы алпабыыта
Алпабыыта
thumb|200px|left|Новгородов алпабыыта, 1929 сыллааҕы Аан бастаан алпабыыт кыра эрэ бичиктэрдээх, ону кытта уһатыылаах дорҕооннору (аһаҕас, бүтэй) көрдөрөр «:» бэлиэлээх эбит. Новгородов бастакы бичигин кинигэтигэр a, b, c, d, e, g, ʁ, h, i, ie, j, ɉ, k, l, ʎ, m, n, ng, nj, ɔ, oe, p, q, r, s, t, ɯ, ɯa, u, uo, w, y, з бичиктэри туһаммыт.
Дьоппуон тыла
Сахалыы-дьоппуоннуу тылдьыт
Атын киһи дьиэ кэргэнин дьоно:
Көннөрү кэпсэтии тыла　口語:
Новгородов сахалыы алпабыыта
Алпабыыта
Саха алпабыыта, 1929—1939 сс.
Дьоппуон тыла
Сахалыы-дьоппуоннуу тылдьыт
Таптал тыллара
Новгородов сахалыы алпабыыта
Алпабыыта
Эрдэтээҥи унифицированнай латиницаннан таһаарыыларга алпабыыт атын соҕус: F f, Ş ş, V v, W w, X x, Z z, Ƶ ƶ бичиктэр суохтар, Lj lj, Nj nj диграфтар бааллар.
Баку
Баку (азер. Bakı) диэн Азербайдьан киин уонна ордук улахан куората, порда.
1740-с
1740-с сыллар.
Мэкчиргэтиҥилэр аймахтара
Мэкчиргэтиҥилэр аймахтара ( отряд Совообразные) - көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу аймахха биир кэргэн (Мэкчиргэлэр), 7 уус, 9 көрүҥ бааллар.
Мэкчиргэлэр кэргэннэрэ
Бу кэргэҥҥэ Үрүҥ мэкчиргэлэр, модьугулар, кулгаахтаах мэкчиргэлэр, үөт мэкчиргэлэрин, лэкээрик мэкчиргэлэр, тиит мэкчиргэлэрин, хахханнар уустара киирэллэр.
Такайыы
Такайыы — туохха эмэ, батыһыннара сылдьан, көрдөрөн, үгүгүннэрэн үөрэтэр кыаҕа суох буолан эбэтэр оннук ирдэммэт суолугар хат-хат лаппыйан, сиһилии, ымпыктаан-чымпыктаан үөрэтии.
Манчаары (уобсастыба)
«Манчаары» — култуура уонна сырдатыы уобсастыба.
1921 сыл ахсынньы 23 күнүгэр РКП(б) губбюротун иһинээҕи саха секциятын иһинэн тэриллибитэ.
Сыала-соруга
Уобсастыбаҕа 74 чилиэн баара.
Секциялара
Уобсастыба «Манчаары» диэн хаһыат таһаарар этэ. 1921 — 1922 сылларга барыта 13 нүөмэр тахсыбыта.
1922 сыл балаҕан ыйын 5 күнүгэр «Саха омук» уобсастыба үлэтэ сөргүтүллүбүтүн иһин уобсастыба үлэтэ тохтообута.
Олэшкы
Олэшкы (Олешки) диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 24 838 (2017).
Кытыы
Кытыы — географияҕа: сир, ойуур, уу, хонуу уо.д.а. уһук, ыраах өттө, эҥэрэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Уһуйуу
Уһуйуу — бэйэ идэтигэр, батыһыннара сылдьан, көрдөрөн, үтүгүннэртэрэн үөрэтии. Уһуйар киһи бэйэтигэр сыһыарар дьоҕурдаах, тулуурдаах буолуохтаах.
Бөрө, суор оҕолорун булка уһуйаллар дииллэр. Кырдьаҕас ойуун эдэри ойуун идэтигэр уһуйара үһү. Оҕо аан бастаан төрөппүттэриттэн уһуллар (толору көрүҥэ "уһуйуллар" диэн). Туох үчүгэйгэ-куһаҕаҥҥа бүтүннүүтүгэр кинилэртэн үөрэнэр, кинилэри сүһэн ылар (сүһэн ылар, сүһэр диэни билбэт үөрэх үлэһиттэрэ кытта "куоппуйалыыр" дииллэр). Уһуйууну, такайыыны биирдик өйдүүллэр.
Федоров Олег Владимирович
Олег Владимирович Федоров – (сэтинньи 16 күнүгэр 1971 сыллаахха төрөөбүт) – “Благополучие” хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыба салайааччыта, түмэт урбаанньыт.
Олег Федоров 1989 сыллаахха Москубатааҕы инженернэй-физичэскэй үнүстүүккэ “автоматика уонна электроника” салаатыгар үөрэххэ киирбитэ.
Устудьуоннуур сылларыгар уопсастыбаннай үлэнэн дьаныардаахтык дьарыктаммыта, актыбыыс этэ. Ол курдук кини көҕүлээһининэн Арассыыйаҕа аан бастакытын “Кипарис” диэн эрэкилээмэ киинэтин бэстибээлэ тэриллибитэ. Оччолорго эрэкилээмэ киинэтин бэстибээлин кыайыылахтарынан ханна даҕаны ааттара ааттана илик икки уол – Тимур Бекмамбетов уонна Сергей Грымов буолбуттара. Бу икки уол аата билигин Арассыыйа, ону ааһан аан дойду киинэтин эйгэтигэр киэҥник биллэр.
Олег Федоров 1995 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн баран “Monroe/Tenneco Automotive” диэн норуоттар икки ардыларынааҕы трансатлантическай корпорацияҕа атыы-эргиэн менеджэрин дуоһунаһыгар үлэлээбитэ. Талааннаах уолу сотору кэминэн салалта бэлиэтии көрбүтэ уонна Атыы-эргиэн уонна маркетинг эрэгийиэннээҕи дириэктэринэн анаабыта.
Федоров эмиэ ити кэмнэргэ Меркури Норуоттар икки ардыларынааҕы биисинэс оскуолатыгар үөрэнэн Executive MBA истиэпэни ылбыта. Олег Федоров бу хампаанньаҕа 10 сыл үлэлээбитин тухары бастыҥ үлэһит аатырбыта, хамаандатын кытары барыстаах дистрибьютердар ситимнэрин оҥорон, “Дьобуруопа ырыынагар бастыҥ ситиһиитин иһин” диэн бириэмийэнэн наҕараадаламмыта.
2002 сыллаахтан 2003 сыллаахха диэри тэрилтэ Брюсселлээҕи ыстаабыгар маркетинг салаатыгар дириэктэринэн үлэлээбитэ.
Федоров 2004 сыллаахтан парашют спордунан үлүһүйбүтэ. Ол түмүгэр 2006 сыллаахха Арассыыйаҕа улахан фармациялар кылаастарыгар рекорд олохтообута. Онтон сэдиптээн Федоров Арассыыйаҕа аан бастакынан параютистар дьарыктанар уонна сынньананр “Галактис” диэн ааттаах аэро-турбаларын туппута.
2009 сыллаахха Федоров “Monroe/Tenneco Automotive” диэн норуоттар икки ардыларынааҕы трансатлантическай корпорацияҕа үлэлии сырыттаҕына “Благосостояние” НПФ-тан аҕам саастаах уонна кырдьаҕас-кыаммат дьоҥҥо аналлаах пансионаттары тутан үлэҕэ киллэриигэ этии киирбитэ. Бу – Арассыыйаҕа саҥа хайысха этэ. Онон Федоров Дьобуруопа уонна Эмиэрикэ бастыҥ холобурдарын үөрэтэн баран, үлэ ылсыбыта. Ол түмүгэр, баара-суоҕа биэс сыл иһигэр аҕам саастаах уонна кырдьаҕас-кыаммат дьону көрөр-харайар “Благополучие” медико-социальнай комплекс тутуллубута.
Билигин Олег Федоров “Благополучие” комплексы ситиһиилээхтик салайар уонна салгыы сайыннарар.
Олег Федоров кэргэннээх, кыыс оҕолоох.
Аввакумов Петр Денисович
200px|thumb|right|Аввакумов Петр Денисович
Аввакумов Петр Денисович — суруйааччы, литэрэтиирэни ырытааччы, 1996-2005 сс. «Чолбон» сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ.
Айар үлэтэ
Бастакы кинигэтэ 1969 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Ол кэнниттэн 10-н тахса кэпсээнээх-сэһэннээх кинигэлэрэ бэчээттэнэн тахсыбыттара. Суруйааччы сорох айымньылара оҕолорго анаммытттар. Саха тылыгар нуучча, хоту омуктар суруйааччыларын айымньыларын тылбаастаабыта: Платон Ламутскай, Андрей Кривошапкин, Г. Кэптукэ, Е. Едукин, Николай Курилов.
1261
1261 сыл.
133
133 сыл.
1750-с
1750-с сыллар.
Ырыа
Ырыа диэн тыллаах музыка. Ырыалар араастык оҥоһуллуоҕун сөп. Сорох дьон бөлөхтөрго мунньустан ырыа суруйан харчы өлөрөллөр. Атыттар норуот ырыатын толороллор - ол эбэтэр урут-уруккуттан баар ырыаны үгэс быһыытынан ыллыллар. Сороҕор тыла да суох буоллаҕына дьон "ырыа" диэн этээччи. Тыла суох буоллаҕына "инструментальнай ырыа" буолар.
Үрүҥ мэкчиргэлэр уустара
Үрүҥ мэкчиргэлэр уустара (, Белые совы) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Сарыы кынаттар уустара
Сарыы кынаттар уустара (, Род Ночницы) - Сарыы кынаттар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ үөскүүр:
Яковлев Петр Ионович
Олоҕун олуктара
"ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1976 сыл ахсынньы 23 күнүнээҕи Ыйааҕынан Петр Ионович Яковлевка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ."
Биллиилээх ыанньыксыт Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан үстэ талылла сылдьыбыт.
Венерическэй ыарыылар
мини Ууһуур уорганнарынан бэриллэр ыарыылар.
Ууһуур уорганнарынан бэриллэр ыарыылар (УУОБЫ) эбэтэр сыстыганнаах ыарыылар сүтүллүбүт киһини кытта чугастык сылдьыстахха, половой сибээскэ киирдэххэ эбэтэр хаанынан бэриллэллэр. Венерическэй ыарыылар араас көрүҥнээх буолаллар: сиипилис, бөрөлөй, донованоз, трихомониаз, ВПЧ, генитальнай герпес, сымнаҕас шанкр. Онтон аттыттара ууһатар уорганнарынан бэриллэллэр (СЫУОБ)үксүн атын суолунан бэриллэр: парентеральнай (ВИЧ, гепатит B, гепатит C), көнө контакт (чесотка(кыһыылаах ымынах)), туруору (хламидиоз).
Наардааhына,холобурдара:
Бактериянан бэриллэр сыстыганнаах ыарыылар:
Вируhунан бэриллэр сыстыганнаах ыарыылар:
- вируһунан бэриллэр сыстыганнаах ыарыылар (ВИЧ)- ВИЧ инфекциянан бэриллэр ыарыы, саамай тиһэх стадията СПИД - саҥа төрөөбүт оҕоҕо ийэтиттэн бэриллиитэ. - судургу
Сыстыы суоллара
Ууһатар уорганнарынан бэриллэр ыарыы.
Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (ВОЗ) доруобуйаҕа куттала суох сылдьыһыыга сүбэлэрэ:
Диагностика
Диагностика5а эмтэнээччини көруу туттуллар, клиническай ыарыыны билэргэ уонна мазок аналиьа уонна хаан холобура.Физическай ыарыылар (ыарыы) сорох ыарыыларга көстүмүөхтэрин сөп.Мээнэ бу ыарыыны тургэнник туруорбаттар,то5о диэтэххэ погрешнастаах ол иһин элбэх анализ ыарыһах туттарар.
Лабораторнай анаалиhы уөрэтэргэ аныгыскы ньымалары тутталлар:
Мазогу микроскопиялыыр (көнө уонна люминесцетатнай).
Культурнай ньыма.
Антигеннары булааhын көбүтээччигэ (ИФА уонна ПИФ ньыматынан )
ДНК көбүтээччилэрин булааhын.
Хаанна антителалары булааhын.
Ыарыы бэргээһинэ, дьарҕарыыта, содула, атын ыарыы эбиллиитэ
Кэмигэр эмтэммэтэх уонна өр ба5айы киһи ис уорганыгар сырыппыт ИППП ыарахан содуллардаах буолуон сөп: дьахтар эбэтэр эр киһи оҕоломмот буолууларыгар, суhуруу ыарыыта матка5а, эпидидимит, искэҥ киһи ууһатар уорганнарыгар тахсыан сөп.
Эмтээhинэ уонна профилактиката
= Туттубут литература: =
= https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Заболевания,_передающиеся_половым_путём =
= https://dzhmao.ru/info/profilaktika/venericheskie-bolezni.php =
«Аҕа дойду сэриитин бартыһааныгар» мэтээл
thumb«Аҕа дойду сэриитин бартыһааныгар» мэтээл - Олунньу 2 күнүгэр 1943 с. олохтоммута. Бу мэтээлинэн сэрии кэмигэр тулуурдарын, хорсун быһыыларын көрдөрбүт бартыһаан байыастар, бартыһаан хамсааһынын тэрийбит салайааччылар наҕараадаланаллара.
Икки истиэпэннээх. 1 истиэпэннээх мэтээлинэн 56883 киһи, отгон 2 истиэпэннээх мэтээлинэн 70992 киһи наҕараадаламмыта. Мэтээл 1974 с. диэри 2 истиэпэннээх суос соҕотох мэтээл этэ.
Кэдээл
Кэдээл - 1) хайа, сис арҕаһа ыҥыыр курдук кэдэйбитэ; 2) дэхси, намтал сир хотойбута.
Айыыһыт
'''Айыыһыт - киһиэхэ төрүөҕүттэн өлүөҕэр дылы Халлааны кытта Ситимэ буолар. Айыыһыт оҕо этэ-сиинэ Ийэтин иһигэр үүнэрин барытын кэтээн көрөр, оҕо улаатан ырыаһыт дьоҕурдаах буолар буоллаҕына оҕоҕо куолаһын ыллыыр гына анаан күүһүрдэн оҥорон биэрэр. Оҕо этэ сиинэ Ийэтин иһигэр бастаан сибэкки умнаһыгар чөрбөтө үүнэрин курдук үүнэн тахсар, онтон оҕону киһи быһыытынан тыыннаах сылдьар Кутун-Сүрүн оҕо Ийэтиттэн төрөөн тахсар түгэнигэр, Айыыһыта сиргэ чугаһыыр уонна аналлаах аппараатынан Катапульта диэнинэн кыҥаан ытан, оҕо салгын бастакы эҕирийиитигэр Куту оҕо иһигэр айаҕынан киллэрэ охсор. Итинник Куту оҕоҕо түһэрэн киллэрэр соҕотох ньыма буолбат. Айыыһыттар оҕо Кутун-Сүрүн киллэрэр угар элбэх ньымалаахтар. Айыыһыт оҕо төрөөн тахсыбытын кэннэ улаатарын куруук бэйэтин аналлаах компьютерынан куруутун кэтээн көрөр-харайар, оҕо ыалдьыбатын диэн Харысхал улахан Эниэргийэ биэрэллэр, ол улахан иммунитет харысхал буолар, оҕо кыра аайы ыалдьыбат буолар, тоҥмот, улаханнык аччыктаабат, үүтүнэн сөп буолан сылдьар уо д а. Оҕо уһун үйэлэнэр буоллаҕына, оҕо биэс сааһын туолуута Айыыһыта оҕо төбөтүн үрдүнэн ии(импульсное кольцо) таҥар, ол ииттэн ситим Олох быата холбонор (Серебряная нить жизни) дэнэр. Ол курдук киһи Ситим быата биир төрдө Айыыһытын аналлаах киһини олоҕун устата маныыр Компьютерыгар холбонор. Айыыһыт''' — дьиэ кэргэн, таптал айыыта, үөскэтэр айыы, төрүүрү-ууһууру үөскэтэр. Айыыһыт Хотун Айыы Суолун 1-гы халлааныгар (хартагаһыгар) олорор.
Саха итэҕэлигэр Айыыһыт ордук Муус устарга киһиэхэ чугаһыыр. Кини баар буолан сиргэ Таптал, Кэрэ үөскээбит, тэнийбит. Айыыһыт илин халлааҥҥа олорор. Үрүҥ Айыы оҕо кутун биэрдэҕинэ, ону туһааннаах айыллыбыт киһиэхэ Айыыһыт киллэрэр диэн өйдүүллэрэ биһиги өбүгэлэрбит. Уол кутун быһах, биитэр оноҕос гынан, оттон кыыс кутун кыптыый гынан аҕалар эбит.
Айыыһыт хайыспыт сиригэр үөрүү олохсуйар. Кини үктэммит сиригэр уйгу-быйаҥ түһэр.
Айыыһыт — оҕо төрөөһүнэ, дьиэ кэргэн, оҕону иитии айыыта. Айыыһыт айбытын курдук дьон-сэргэ иитиллэн тахсан дьоллоохтук-соргулаахтык олоруохтаах. Бу үөрэх этэринэн, туох барыта оҕо иитиллэн, үчүгэй, доруобай буоларыгар туһаайыылаах.
Айыыһыт биэриитэ. Айыыһыт биэрбит оҕото элбэх ыччаттаах, оҕомсох, аламаҕай, истиҥ буолар. Сүрүн идэтэ — ийэ. Хаһан да, тугу да санаабычча оҥорбот. Сыыйа киһини үрдэтэр, үтүөҕэ тардыһар гына үөрэтэр. Кини кыамматы өрө тардар, күүстээҕи үтүөҕэ туһаайар. Оҕону таптыыр киһи, оҕо туһугар кыһаллар. Оҕо бүөбэйгэ, көмөҕө, тапталга наадыйар. Ону өйдүүр киһи айыыһыттаах буолар.
Сүрүн туома - "Айыыһыты тардыы", ыҥырар тыла - "Дьарылык!".
Айыыһыт, бары айыылар курдук, биир курдук буолан баран сэттэ дьүһүннээх. Ол Айыыһыт ыала дэнэр: