cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тринитротолуол
Тринитротолуол (атын ааттара: тротил, тол, ТНТ, 2,4,6-тринитрометилбензол) - саамай киэҥник туттуллар бризантнай үнтү тэбэр вещество. Саһархай кристаал көрүҥнээх, ууллар температурата 80,35 °C (оргуйар уугаа ууллар). Промышленоска туттуллар көрүҥнэргэ - гранулалаах, уулларыллан баран кутуллубут эбэтэр пресстаммыт.
Атын үнтү тэбэр эттиктэргэ холоотоххо, тротил ордуктардаах: уулларан баран ханнык баҕар халыыпка кутуохха син, эстибэккэ умайар, өр харайыытыттан буорту буолбат. Детонатора суох эстибэт.
Тротилы 1863 сыллаахха Юлиус Вильбрандт диэн ниэмэс фиизига арыйбыта.
Оҥоһуллуута
Оҥоһуллуутугар хас да кэрдиис баар:
Бастакы кэрдииһэ: толуолу нитруйдуллар, азотнай уонна сернай кислотааларынан. Сернай кислота ууну оморор.
Иккис кэрдииһэ: Онтон моно- уонна динитротолуол эмиэ нитруйданар, азотнай кислота уонна олеум булкааһыгар. Олеум ууну оморор:
Уонна бүтэһигэр, хаалбыт кислотаалары натрий гидрокарбонаатынан (аска туттуллар суода) суох гыналлар:
.by
.by диэн Беларусь үрдүк таhымнаах ил домена.
Дэкириэт
Дэкириэт (decretum дьаһал, decernere — дьаһайарга диэнтэн) — быраап аага, былаас уорганын эбэтэр дуоһунастаах киһи дьаһала.
Көннөрү кэпсэтиигэ үксүн дэкириэккэ барбыт, ол аата хат буолан, төрөөн уоппуска ылбыт диэн суолтаҕа тутталлар (эргэрбит «дэкириэт уоппуската» диэнтэн тахсыбыт). Тыл бу суолтата тиэрмиҥҥэ сыһыана суох..
Былыргы Рим
Былыргы Римҥэ дэкириэт диэн былаас коллегиялаах уорганын (сенаат) аага уонна суут дьыалатын преторын дьаһала ааттанара. Кэлин, импиэрийэ буолбутун кэннэ, импэрээтэр аактара ааттанар буолбуттара.
Сэбиэскэй кэм
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн Арассыыйаҕа, атын сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэлэргэ уонна ССРС-ка дэкириэт диэн Сэбиэттэр сийиэстэрин, ВЦИК, РСФСР совнаркомун аактара ааттаналлар этэ. Биллэр дэкириэттэр: сир туһунан дэкириэт, эйэ туһунан дэкириэт, сухой сокуон туһунан дэкириэт, суут туһунан дэкириэттэр, 8 чаастаах үлэ күнүн туһунан дэкириэт, хат буолбут уонна оҕо төрөппүт дьахтарга босуобуйа туһунан дэкириэт, сыаркабы судаарыстыбаттан уонна оскуоланы сыаркаптан араарыы туһунан дэкириэт, сосулуобуйаны уонна гражданнар чыыннарын суох оҥоруу туһунан дэкириэт, саҥа таба суруйууну киллэрии туһунан дэкириэт, Сааны-саадаҕы туттарыы туһунан дэкириэт, архыыптар тустарынан 1918 сыл бэс ыйын 1 күнүнээҕи дэкириэт.
1922 сылаахха муус устар 22 күнүгэр Саха АССР тэриллэрин туһунан дэкириэти Аммосов, Бараахап, Ойуунускай туруорсууларынан Бүтүн Сойуустааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (ВЦИК) таһаарбыта.
ССРС 1924 сыллааҕы Конституцията дэкириэти таһаарар быраабы ЦИК СССР, ЦИК ССРС Президиумугар уонна ССРС СНК-тыгар биэрэрэ.
1936 сыллааҕы Сталин конституцията дэкириэт диэн аактары таһаарар туһунан балаһыанньата суоҕа.
Илин Европа дойдулара
Илин Европа сорох дойдуларыгар норуот демократията дэнэр кэмҥэ дэкириэт диэн судаарыстыба үрдүкү уорганнара ылынар докумуоннара ааттаналлар этэ.
Холобура, Польша Народнай Өрөспүүбүлүкэтигэр дэкириэт диэн Судаарыстыба сэбиэтин аактара ааттаналлара.
Дэкириэттэри Белоруссия бэрэсидьиэнэ таһаарар.
Аныгы туруга
Элбэх дойдуга дэкириэт диэн судаарыстыба баһылыга эбэтэр бырабыыталыстыба Ил түмэн бигэргэтиитэ суох таһаарар сокуоҥҥа тэҥнээх быраабын аага. Холобура судаарыстыба баһылыгын аагын быһыытынан дэкириэти хас да Африка судаарыстыбата ылынан турар (Франция быраабын тиһигин ылыммыт судаарыстыбалар).
Оннук дэкириэт сороҕор сокуону солбуйуон сөп. Үгүс конституцияҕа дэкириэти сорох түгэҥҥэ (холобур ыксаллаах быһыыга-майгыга) ылынар туһунан балаһыанньа киирэ сылдьар.
.bz
.bz диэн Белиз үрдүк таhымнаах ил домена.
Томтор
Томтор - 1) сир ньуурун үрдүк бөгдьөгөрө, ойдом турар үрдэл; 2) булгунньах.
1651
1651 сыл.
Томтор
Өссө көр: Томтор (нэһилиэк)
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Динамит
Динамит диэн Альфред Нобель айбыт эстик. Тутаах эстэр компонеена нитроглицерин буолар. Нитроглицерин хамсаныыга олус билимтиэ буолар. Кыратык даҕаны хамсаатаҕына чэпчэкитик эстэр. Ол иһин эстэтиитин аччатыырга диатомиты эбэллэр. түөрт гыммыт биирэ диатомит, онтон атына нитроглицерин буолар.
Диатомиты эптэххэ даҕаны син биир толору стабильнай буолбатах буолар. Инчэйдэҕинэ нитроглицерины түргэнник сүтэрэр. Тула баар эттиктэргэ ол нитроглицерин хомуллуон сөп уонна эмискэ эстиэн сөп.
Ол иһин формулата уларыйбыта, диатомит оннугар нитрогликольы кытта эбэр буолбуттара, оннук сырыттаҕына нитроглицерин номнуо ууну кытта суураллан хаалбат.
Билигин динамиты атын саҥа эстэр эттиктэринэн уларытыллыбыттара, тоҕо диэн саҥа эттиктэр сыана чэпчэки, уонна тутарга-хаптарга быдан судургу буолар. Ол гынан баран киинэлэргэ уонна араас передачаларга туттулуон сөп.
Экспрессивнэй-стилистическэй кырааскалаах уонна көннөрү лексика
Экспрессиялаах, истиил кырааскалаах уонна көннөрү лиэксикэ
Тыл ханна, туохха туттулларын көрөн биэс сүрүн функциональнай истииллэр араарыллалар: 1) наука тылын стилэ 2) публицистика стилэ 3) дьыала тылын стилэ 4) кэпсэтии тылын стилэ 5) уус-уран литература стилэ. Функциональнай истииллэри сэргэ тыл туттуллар күүрээнинэн көрөн экспрессивнэй истииллэр араарыллаллар: 1) үрдүк истиил 2) мара истиил 3) көннөрү истиил. Словарнай састаап тус туһунан араҥалара тыл тус-туһунан стиллэригэр туттуллуулара биир дэхси буолбатах. Лексика сорох өттө аналлаах эрэ стиллэргэ туттуллар. Онно киирэллэр экспрессивнэй, эмоциональнай уонна стилистическэй кырааскалаах тыллар.
Эксперессивнэй тыллар, инники этиллибитин курдук, ойуулуур айылгылаахтар, көстүү, хайааһын тас быһыытын ойуулаан, өйдөбүлү этэллэр. Холобур: хохучуол, моргуор, куйа, хачаайы, санньыар, дьулахачый, кыҥкыйдаа, дураһый, ыаһыйалас уо.д.а.биирдиилээн тыллартан ураты экспрессивнэй лексикаҕа сомоҕо тыллар уонна аал уот, алаһа дьиэ, аламай күн курдук уларыйбат тыллар киирэллэр. Тыл көспүт суолтаҕа туттуланнаҕына эмиэ экспрессивнэй кырааскаланар. Экспрессивнэй лексикэ кэпсэтии, уус-уран литература уонна публицистика стиллэригэр туттуллуута ордук бэлиэ, оттон наука уона дьыала тылыгар оннук туттуллубат.
Эмоциональнай тыллар суолталарынан саҥарааччы эмоциятын көрдөрөр дэгэт кырааскалардаах. Оннук көрдөрүөхтэрин сөп абааһы көрүүнү, сөҕүүнү, дьулайыыны, сүөргүлээһини, кэлэйиини, уо.д.а сыһыаны. Эмоциональнай тыллары эмиэ экспрессивнэй тыллар курдук көннөрү тылларынан солбуйуохха сөп: буулаа, мэҥиэһин, мутуктаа, мэнэгэйдээх, кучуй, хобдох. уо.д.а. Эмоциональнай тыллар ордук уус-уран литератураҕа, публицистикаҕа, кэпсэтии тылыгар уонна үрдүк, мара стиллэргэ туттуллаллар. Экспрессивнэй-эмоциональнай тыллартан ураты биир эмэ стильгэ туттуллар, онон ол стиль бэлиэтэ бэлиэлээх тыллар баар буолаллар. Оннук тыллары стилистичэскэй кырааскалаах тыллар дэнэр. Холобур: мындаа, түһүлгэ, тусаһа, уруй, тускул, айхал. үтүмэн, анаар, ада5ый, айахта тут, дьиэллэ тэлэй курдук тыллар үрдүк стильгэ аналлаахтар. Экспрессивнэй-эмоциональнай уонна стилистичэскэй кырааскалаах тыллар словарнай састаап ордук этигэн араҥата буолаллар уонна холбуу экспрессивнэй-стилистическэй кырааскалаах лексикэ дэнэллэр. Словарнай састаап иккис өттө, а.э. экспрессивнэй-стилистическэй кырааската суох тыллар араҥалара. Хайа баҕарар стильгэ туттуллар уонна көннөрү тлексика дэнэр. Холобур, үлэ, ситиһии, кыайыы, көмө, күһэлтэ, түргэн, улахан, ыарахан, бил, хомуй, үүн, оҥор курдук өйдөбүлү судургутук бэлиэтиир тыллар көннөрү лексикаҕа киирэллэр. Саха тылын ураты экспрессивнэй лексиката Экспрессивнэй-эмоциональнай тыллары таһынан саха тылын словарнай састаабыгар аҥардастыы ойуулуур -дьүьүннүүр эрэ ис хоһоонноох киэҥ араҥа туттуллар. Оннук тыллар дьүһүннүүр уонна тыаһы үтүктэр тыллар диэн туспа саҥа чаастарыгар араарыллан морфологияҕа үөрэтиллэллэр. Бу тыллар саха тылын баайын кэрэ бэлиэ ураты араҥата, уус-уран ойуулааһыҥҥа хатыламмат булумньута буолаллар. Тыл аайы маннык лексика үөскээбэт, ол иһигэр атын тюрдуу тылларга киэҥник сайдыбатах. Монголлуу эрэ тылларга баар. Дьүһүннүүр тыллар туох эмэ тас быһыытынан субу көстөн кэлэр курдук, оттон тыаһы үтүктэр тыллар тыаһы. Киьи эбэтэр туох эмэ саҥатын эмиэ субу иһиллэрдии этэр ураты айылгалаахтар. Дьүһүннүүр уонна тыаһы үтүктэр тыллар өйдөбүлү бэлиэтиир лескическэй суолталара суох, онон лекискологияҕа словарнай састаап сүрүн өттүн кытта бииргэ хабыллан көрүллэбэтэхтэр, саха тылын лексикатын ойуччу араҥатынан көстөллөр. Тылга дьүһүннүүр уонна тыаһы үтүктэр тыллар, тус олохторунан буолбакка, сунньүнэн дьүһүннүүр уонна тыаһы үтүктэр туохтуур быһыытынан туттуллаллар. Быстах холобуру ыллахха, киһини сирэйин быһыытынан малай, мэлэй, мылай, марбай, мэрбэй, морой, ньамай, ньамай, ньылай диэн дьүһүннүөххэ, оттон саҥарарын бааҕынаа, бөөҕүнээ, кээҕинээ, кээҕинээ, чабыгыраа, чалыгыраа диэн үтүктүөөххэ сөп. Дьуһуннүүр уонна тыаһы үтүктэр тыллар, кэпсэтиигэ эрэ буолбакка, уус-уран литература тылыгар эмиэ киэҥник туттуллаллар. Саха тылыгар дьүһүннүүр уонна тыаһы үтүктэр тыллар муҥура суох үөскүү туруохтарын сөп, онон ахсааннара кыайан быһаарыллыбат.
Туһаныллыбыт литэритиирэ
П.С Афанасьев.
1653
1653 сыл.
Көтөр Балык (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Көтөр Балык Көтөр Балык (латыынныы Volans, Vol) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 141,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 31 көстөх сулустаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ, ол гынан баран Иоганн Байер 1603 сыллаахха киллэрбит диэн докумуон баар. Байер бэйэтин атлаһыгар Көтөр Балыгы Көмүс Балык эккирэтэр курдук киллэрбит. Кэнники атын астрономнар көтөр уруһуйдаммыт дииллэр эбит. Иоганн Кеплер бу бөлөҕү Барабыай (латыынныы Passer) диэн ааттаабыт.
Эндокрин система
right|thumb|227px|Сүрүн эндокрин былчархайдар. ([[Эр киhи хаҥас, дьахтар уҥа.) 1. Эпифиз 2. Хипофиз 3. Тироид былчархай 4. Тимус 5. Бүөр былчархайа 6. Ноор 7. Сымыыт былчархайа 8. Сымыыт]]
Эндокрин система диэн сааныктартан хормоннары таhаартарар кыра органнар. Эндокрин система метаболизмы, организм үүнүүтүн, сайдыытын уонна ситиитин салайар, уонна санаа туругун быhаарар. Эндокрин былчархайдары үөрэтэр медицина салаата эндокринология диэн.
1652
1652 сыл.
Нууччалар
Нууччалар (русские) диэн илин славян омуга, сүрүннээн Арассыыйаҕа уонна кини аттынааҕы дойдуларга олороллор. 2002 с. сурутуутунан нууччалар Арассыыйа олохтоохторуттан 80 % буолаллар. Европа ордук элбэх ахсааннаах омуга буолар. Атын дойдуларга, ол курдук Украинаҕа, Казахстаҥҥа, АХШга уонна Белоруссияҕа эмиэ улахан диаспоралаахтар. Аан дойду үрдүнэн 133 мөл. киһи нуучча буолар. Сүнньүнэн православияны итэҕэйллэр, ол гынан баран элбэх киһи ханнык даҕаны итэҕэли билиммэт. Тыллара - нуучча тыла.
Ахсааннара
Нууччалар бары ахсааннара билигин 133 мөл киһи буолар (сорох дьон — 127 мөл киһиттэн 150 мөл киһиэхэ дылы ааҕаллар ), ол иһигэр Россияҕа  — 111 мөл (2010 сыл) ол эбэтэр дойду олохтоохторуттан  77,8 % (2002сыллаахха  — 116 мөл. ол эбэтэр дойду 79,8 % этэ).
Арассыыйа Федерациятын улахан аҥарын ылаллар уонна урукку ССРС республикаларыгар бөдөҥ группа буолаллар.
Жаннетта арыыта
Жаннетта арыыта. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 3,3 кв.км. Үрдүгэ 351 м. тиийэр. Мууһунан бүрүллэн сытар. 1881 сыллахха Америка хотугу сири чинчийээччи Де Лоҥ экспедицията арыйбыта уонна хараабылларын аатарын иҥэрбиттэрэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Сосин Тит Егорович
Тит Егорович Сосин (1887-1941) — мэдиссиинэ уонна санитария тэрийээччитэ, чөл олох пропагандиһа.
Моорук нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Куораттааҕы үрдүкү оскуоланы уонна биэлсэр куурсун бүтэрбитэ. Амма, Булун, Таатта, Нам, Өлүөхүмэ уонна Мэҥэ-Хаҥалас улуустарыгар үлэлээбитэ. Медицина уонна санитария тэрийии көҕүлээччитэ уонна салайааччыта. Культурнай революция буоларыгар үчүгэйдик үлэлэспитэ.
Т.Е. Сосин медицина тиэмэтигэр сахалартан бастакы суруйан саҕалаабыт киһи. 7 кинигэни таһаарбыта, онтон бастакы кинигэтэ, "Куһаҕан ымынах" 1913 сыллаахха тахсыбыта. Нууччалыы уонна сахалыы тылынан элбэх ыстатыйата бэчээттэммитэ. Тит Егорович "Толковый русско-якутский словарь малопонятных, труднопереводимых якутских образных и удвоенных слов" уонна "Словарь образных, звукоподражательных и парных слов" тылдьыттары оҥорбута. Бүтэһик тылдьыты Л.Н. Харитонов бэйэтин үөрэтиилэригэр туттубута. Ол курдук, Т.Е. Сосин саха тылын үөрэтиитигэр сыаналаах кылаат уурбута.
1918 сылтан саҕалаан Тит Егорович правительствоҕа Абалаах күөлү ыраҥалыырга сурук суруйар этэ. Бу сыалын тутуһан 1923 сыллаахха экспедиция тэрийбитэ. Экспедиция түмүгүнэн 1934 сыллаахха геолог инженердар И.С.Лорви уонна А.Д.Егорова күөл дьабаҕын бальнеологическай сыалларга туттуохха сөбүн быһаарбыттара.
1935 сыллаахха Т.Е.Сосин Абалаахха курортнай эмтэниини тэрийбитэ. Аҕыйах кэм иһигэр тыаны кэрдэн, маһы тиэйэн, эмтэнии куорпуһун оҥорорго материаллары бэлэмнээбитэ. 1935 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр Абалаах балыыһата аһыллыбыта. Т.Е. Сосин Сэбиэскэй былаас Саха сиригэр олохтоноругар улахан кылааты уурбут киһи.
[[Категория:1887 сыллаахха төрөөбүттэр]
Гоголев Семен Иннокентьевич
Гоголев Семен Иннокентьевич — Амынньыкы уус — сэбиэскэй кэмҥэ хомус оҥоруунан аатырбыт тимир ууһа.
Мэҥэ улууһун Табаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ
Сеченов Иван Михайлович
мини Сеченов Иван Михайлович (1829–1905) — миэдик, биолог, Москуба университетын бочуоттаах профессора, психология наукатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
1655
1655 сыл.
Сеченов Иван Михайлович
Биографията
мини хаҥас|мини|248x248пкс|ДиссертациятаДворяниннар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.Бастыҥ билиилэри дьиэтигэр ылбыта.Санкт-Петербурга баар Главнай военно-инженерскайскай училищага үөрэммитэ(1843-1848),Киев куоракка сапернай баталыйыаҥҥа сулуусбалыы киирбитэ.1850 сыллаахха сулуусбатын тохтотон Москва университет миэдицинскэй хайысхаҕа үөрэнэ киирбитэ, 1856 сыллааха лекарь үөрэҕин туйгуннук бүтэрбитэ. 1856-1860 сыллаахха бэйэтин харчытынан омук сиригэр баран физиология науканы өссө чинчийэн биэрбитэ. Берлинскай, Лейпцигскэй, Гельденсбиэргскэй университеттарга улуу физиолоктарга үөрэммитэ.
Кини научнай үлэтэ бүтүн физиология уонна психология кыьалҕаларын чинчийэрэ :киһи тыынар физиологиятын, салгын эргиирин, киһи туһалаах компоненнарын эргиирэ уонна ньиэрбэ быччын физиологията. Саамай чинчийбит хайысхата буолар ортоку ниэрбэ систиэмэтэ.1863 сыллаахха киһи мэйиитэ тоҕо тохтоон үлэлиирин быһаарбыта уонна норуокка кэпсээбитэ. Сеченов чинчийиилэрэ физиология наукатын улаханнык сайыннырбыттара.
Наҕараадалара
Московскай университет бочуоттаах профессора (1896) Статский дьин сүбэлээччитэ (1878) Биологическай разряд корреспондент чилиэнэ(1869-1904), Императорскай академия наукатын бочуоттаах чилиэнэ (1904) Святой Станислав 1 стиэпэннээх, Святой Анна 3 стиэпэннээх, Святой равнопольстоннайй Владимир 3 стиэпэннээх орденнар кавалера.
Аччыгый Хахай (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Ааптара Ян Гевелий, «Уранография» каталогка аан бастаан 1690 сыллаахха киллэрбитэ.
Алтан нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Алтан нэһилиэгэ. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Алтан.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 925 киһи (2007 сыл).
Улуус кииниттэн 120 км хоту диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар турар. Мэлдьи сырыылаах суол.
Алтаҥҥа 5-с №-дээх ПТУ баар, суоппар, иистэнньэҥ, бухгалтер идэлэригэр үөрэтэллэр.
Түмэн
Түмэн — быыбарынан талыллар сокуону ылынар дойду былааһын уоргана, парламент.
Ил Түмэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуону ылынар судаарыстыбаннай мунньаҕа.
Жохов арыыта
Жохов арыыта. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэн 58 кв.км. Үрдүгэ муора таһымыттан 123 м. тиийэр. 1914 "Вайгач" уонна "Таймыр" борохуоттарынан сылдьыбыт гидрографическай экспедиция арыйбыта. Экспедиция кыттыылааҕа Жохов А.Н. атынан ааттаммыта.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Маҥнайгы Харбала (Чурапчы улууһа)
Маҥнайгы Харбала — Чурапчы улууһун Хатылы нэһилиэгин киинэ.
Октябрьскай нэһилиэгэ (Горнай улууһа)
400px|thumb|right|Октябрь нэһилиэк Горнай улууһун каартатыгар Октябрь нэһилиэгэ. Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күөрэлээх.
Нэһилиэнньэ ахсаана 552 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 68 км. хоту диэкки Сииттэ үрэх тардыытыгар сытар.
Мэлдьи сырыылаах суол.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Борисова Альбина Андриановна
Олоҕун олуктара
1995 сылтан А. Борисова «Бичик» национальнай кинигэ кыһатыгар бастаан кылаабынай эрэдээктэринэн, билигин — дириэктэри солбуйааччынан үлэлиир.
1979 с. А. Борисова А .М. Горькай аатынан Литературнай институт уус-уран тылбаас салаатын ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Институту бүтэрэн баран 8 сыл устата кини ВТО саха салаатын эппиэттээх сэкиритээринэн үлэлээбитэ, тыйаатыр репертуарын барытын кэриэтэ спектакллар синхроннай тылбаастарыгар анаан сахалыыттан нуучча тылыгар тылбаастаабыта. Онон нуучча тыллаах көрөөччүлэр бу аатырбыт коллектив айар үлэтин кытта билсэр кыахтаммыттара.
А. Борисова саха классик суруйааччыларын үлэлэрин — Өксөкүлээх Өлөксөй «Былыргы саха алгыһын» уонна Былатыан Ойуунускай «Улуу Кудаҥсатын» — нууччалыы тылбаастаабыта өрөспүүбүлүкэ литератууратыгар биир бэлиэ түгэнинэн буолбута
Киһи аата
Киһи аата өйүгэр-санаатыгар дьайыыны оҥорор.
Кэнники кэмҥэ эдэр көлүөнэ дьон өйдөрө-санаалара олус хойутаан ситэр буолан иһэр. Кинилэр тугу эмэни оҥороору гыннахтарына кыайан сөптөөх быһаарыыны ылыммакка, куруук сүбэһиккэ наадыйан иһэллэрэ олус элбээтэ. Эдэр ыччаттар бэйэлэрэ армияҕа этэҥҥэ сулууспалаан кэлэллэрэ улаханнык устугуран иһэр, ханна да сырыттахтарына көрүүтэ-истиитэ суох киһилии, улахан дьон курдук, кыайан сылдьыбаттар. Ити барыта армия олоҕо ыараан иһэриттэн буолбакка, эдэр дьон өйдөрө-санаалара мөлтөөн, сайдыыларын таһыма хойутаан иһэриттэн тутулуктааҕа, төрөппүттэр оҕолорун аһара көрөн-истэн, үлэҕэ-хамнаска, тулуурдаах буолууга үөрэппэккэ, маанылаан, атаахтатан улаатыннараллара билиннэ.
Киһи аатын дорҕоонноро кини майгытын-сигилитин түстүүллэр диэн этиини кырдьаҕас, сайдыылаах омуктар бары билэллэр. Ордук бу үлэҕэ кинилэр таҥараларын дьиэлэрэ дириҥник ылсыһан үлэлээбиттэрэ тыһыынчанан сыл буолла. Ханнык ааттаах-суоллаах киһи майгына хайдах буолуохтааҕын, кинилэр үөрэтэн билэн туһана сылдьаллар. Кинилэр киһи майгынын билээри, төрөөбүт күнүттэн тутулуктаах гороскобун оҥорон эмиэ туһаналлар. Киһиэхэ аатын биэриини төрөөбүт күнүн кытта ыксары сибээстииллэрэ чахчы буолан тахсар.
Киһиэхэ аат биэриини былыргы сахалар икки сүһүөхтээн оҥороллоро биллэр. Оҕону кыра эрдэҕинэ, бэйэтин толкуйдуур өйө киирэн салгын кута сайдыар диэри, кистэлэҥ, кыра, таптал аатынан ааттыыллар. Маннык кистэлэҥ ааттааһыны кыра оҕоттон абааһыны муннараары оҥороллор. Ол кэнниттэн, оҕо майгына, кимиэхэ маарынныыра лаппа биллибитин кэннэ, дьэ биирдэ улахан киһи аатын биэрэн иҥэрэллэр.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн улаатыар диэри кыра, тапталлаах аатынан ааттыы сырыттахха, кини куруук, улаатан да баран кыра оҕо курдук санана сылдьыаҕа дииллэр. Оҕону мэлдьи «Саньканан» эбэтэр «Витегынан» ааттаан ыҥырдахха, бу киһиэхэ улахан киһи өйө олус хойутаан киириэҕэ диэн этэллэр. Итинник ааттааһынтан бу киһи ханнык да дьыалаҕа бэйэтэ быһаарыыны кыайан ылыммат буола үөрэнэн хаалыан сөп. Маннык үөрэммит киһи куруук атын киһи көрүүтүгэр наадыйар, туспа киһи этиитин улгумнук толоро үөрүйэх буолан хаалар уратыланар. Быһата хамаанданы эрэ туйгуннук толорооччу ылгын уол буола иитиллэр. Оҕо итинник өйө-санаата аатыттан тутулуктааҕын былыргы дьон билэннэр, хамначчыттарын уонна ылгын уолаттарын барыларын кыччатан ааттаан ыҥыраллар этэ. Kиһини бу курдук кыччатан ааттаатахха өйө-санаата уларыйарын, хаһан да улааппатын быһаарыыга нууччалар хаһан да өйдөммөт, акаары аҥардаах, сорук-боллур уолларын, «Ванькаларын» киллэриэххэ сөп.
Билигин үгүс төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕинэ улаханнык таптаабыта буоланнар наар кыра, таптал аатынан ыҥыраллар уонна оҕолоро улааппытын да кэннэ итинник ааттыылларын уларыппаттар. Маннык ааттааһын оҕону куруук намтата, кыччата сылдьар, куруук кини кыратын, мөлтөҕүн санатар уонна улахан киһи курдук толкуйдаан, быһаарынар өйө киирэрин лаппа бытаардар. Ити иһин бу киһи өйө-санаата салгыы сайдан барыытыгар кэһиллии, бытаарыы тахсар.
Киһи улаатан иһэн эмиэ бэйэтэ тугу эмэни бас билэн быһаарыан, оҥоруон баҕардаҕына даҕаны, ону оҥороругар эмиэ кимҥэ эмэ көрдөрүөххэ уонна сүбэлэтиэххэ наада буолан иһэр. Оҕону кыра эрдэҕинэ куруук тэптэрэн, киһиргэтэн биэрэн иһиигэ үөрэттэххэ, тугу эмэ оҥороругар атын киһи көмөтө уонна сүбэтэ суох табыллыбат буолан хаалар. Ити иһин маннык үөрэтэн кэбиһиллибит эдэр киһи, салгыы олоҕор, атын киһи эппитин толоро сылдьарын ордорор буоларынан уратыланар. Ити курдук эдэр киһи улаатан истэҕинэ, бэйэтэ сөптөөхтүк быһаарыыны ылынар өйө хойутаан киириитэ, атын өйдөөх-санаалаах дьону батыһа сылдьарыгар тириэрдэр. Манна эдэр киһи дьылҕатыгар, түбэһэ түспүт сирдээн иһэр киһи сөптөөх дуу, сөбө суох дуу быһаарыыны биэрэриттэн улахан тутулуктаах буолуу кэмэ кэлэр. Бэйэлэрэ туох да быһаарыыны ылына үөрүйэҕэ суох эдэрдэр бастаан иһэр сирдьит киһилэриттэн, ханнык дьыаланы оҥоруохтаахтарын туһунан быһааран биэриитин хаһан да көрдөөбөттөр.
Бэйэлэрэ толкуйдаан быһаарыыны ылына үөрэммэтэх эдэр дьон атын киһи этиитин таах, туох да толкуйа суох, улгумнук толоро сылдьарга үөрэнэллэр. Итинник хамаанданы тук курдук толоро үөрэнэн хаалыылара олохторугар сыыһа суолга киирэн биэрэллэригэр тириэрдиэн эмиэ сөп.
Оҕолорго кыччатар, таптал ааттары биэрии, кинилэр улаатан истэхтэринэ, бириэмэтиттэн хойутаппакка эрэ, улахан киһи аатыгар уларытан бэриллиэхтээх. Ити аат уларыйан биэриитэ бэйэтэ, эдэр киһи өйө-санаата түргэнник ситэн, өйүн-төйүн булуна охсорун көҕүлүүрүн наадатыгар эрдэттэн уларыйара өссө ордук буолар.
Киһи аатын дорҕоонноро чуолкайдык этиллэр уонна иһиллэр буолаллара ордук. Ити дорҕооннор киһи майгытын-сигилитин, харахтерын хас аатын ааттаатах аайы чочуйан биэрэн иһэллэр. Өр кэмҥэ киһи истэ үөрэммит аата, кини майгынын уларытан аатыгар сөп түбэһэр гына оҥорон кэбиһэр. Киһи аата, иһиллэр дорҕоонноругар сөп түбэһэр суолталаах буолара наада.
Киһи бэйэтин аатын сирбэт буолара ордук дииллэр. Бэйэ аатын сирэн уларытыы, саҥа аат дорҕоонноругар үөрэнэн майгына эмиэ уларыйар буолан, киһи саҥа аатыгар олус өр кэмҥэ үөрэнэр. Тулалыыр дьон, уруккуттан билэр киһилэрин саҥа аатыгар эмиэ хаттаан үөрэнэллэриттэн, аат уларыйбыта кинилэри ордук хаарыйар. Сорохтор ыҥыра үөрэммит ааттарынан син-биир ааттыы сылдьааччылар. Оччоҕуна саҥа ааттаах киһи эргэ аатын кыайан бырахпакка, хос аат курдук илдьэ сылдьарыгар тиийэр.
Сорох дьон бэйэ-бэйэлэригэр араас хос ааттары бэрсээччилэр. Итинник хос ааттыыры сөбүлээбэт киһи хаһан даҕаны ол аакка сөбүлэһэн, «Ээх» диэн эппиэттээбэтэ ордук. Оччоҕуна ханнык даҕаны хос аат киһиэхэ кыайан иҥмэт, көннөрү атын дьон саҥаларыгар эрэ кубулуйан хаалар. Киһи бэйэтэ сөбүлэһэн, ылынан кэбиспэтэҕинэ ханнык да тыл-өс киһиэхэ кыайан иҥмэт уратылаах.
Саха дьоно бэйэлэрин утумнааччылара хайа эмэ сиэннэриттэн баар буолуохтаахтарын билэллэр. Кинилэр ол иһин бэйэлэрин ааттарын маарынныыр сиэннэригэр биэриэхтэрин баҕараллар. Төрөппүттэр оҕолоругар аат биэрэллэригэр бэйэлэрин аймахтарын улахан бочуоттаах, олохторугар туох эмэ ситиһиини оҥорбут киһилэрин аатын биэрэргэ кыһаналлар. Бэйэлэрин олохторун дьоһуннаахтык олорбут дьон ааттара бэйэлэрэ саҥа киһини араҥаччылыыр ураты күүстэнэллэр. Ол күүстэрэ саҥа киһини олох ыарахаттарын этэҥҥэ туоруурга уонна итинник ааттаах киһи курдук олоххо ситиһиилэри оҥорорго ыҥыра сылдьаллар. (1,39).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
1654
1654 сыл.
Detsat
DETSAT диэн киинэни устар айар студия. "Дети Саха академического театра" диэнтэн кылгатан ааттаммыт. Сүрэхтэниитэ 2006 сыл ыам ыйын 23-24 күннэриттэн Дьокуускай куорат Саха тыйаатырыгар буолбут "DETSAT" күлүү шоутуттан үлэтин саҕалаабыта.
Буһуудал
Буһуудал — көҕөрбөт буолбут хаппыт дулҕа.
Аччыгый Ыт (сулустар бөлөхтөрө)
400px|мини|справа|Аччыгый Ыт Аччыгый Ыт (латыынныы Canis Minor, CMi) — экватор халлаанын кыра ол гынан баран эффекттаах бөлөх, Игирэлэр, Единорог, Гидра уонна Араак бөлөхтөрү кытары чэрчилээх. Арассыыйа территориятыттан көстөр, тохсунньу уонна олунньу ыйдарга ордук көстөр.
Вилькицкай арыыта
Вилькицкай арыыта. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. 1913 сыллаахха гидрографическай экспедиция арыйбыта. 1914 сыллахха биллиилээх гидрограф, геодезист, Арктиканы чинчийээччи Вилькицкай Б.А. аатынан ааттаммыта.
Аччыгый Ыт (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар «Процион» диэн ааттаах.
Вилькицкай арыыта
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Аччыгый Ыт (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Улахан уонна Аччыгый Ыт Орион булчут аргыстара.
Алтынньы
right|thumb|Алтынньы [[Très Riches Heures du Duc de Berry]] Алтынньы - 10 ый.
Түөлбэ тылыгар
бокуруоп ыйа; күн түһэр ыйа; кыыл атыыра сүүлэр ыйа; мара ыйа; ыанньык ынаҕы аһатар ый.
Саха Национальнай уус-уран түмэлэ
Саха Национальнай уус-уран түмэлэ — ойуулуур ускуустуба бары көрүҥнэрин, тас дойдулар, нуучча, Арассыыйа XVI—XX үйэлэргэ үлэлээбит маастардарын үлэлэрин, XVIII үйэттэн саҕалаан XXI үйэ саҕаланыытыгар дылы Саха Сирин ускуустубатын көрдөрөр түмэл.
Аан бастаан түмэл тэрийэр туһунан «Саха кэскилэ» уопсастыба этии киллэрбитэ: 1925 сыллаахха Хартыына галереятын арыйыы бырайыага көрүллүбүтэ, 1926 с. — ойуулуур ускуустуба быыстапката тэриллибитэ, 1927 сыллаахха галерея боппуруоһун Саха АССР бырабыыталыстыбата өйөөбүтэ. ЯЦИК СНК бэрэстээтэлэ М. К. Аммосов КЯР (Комиссия Академии наук СССР по изучению производительных сил ЯАССР) нөҥүө РСФСР Наркомпроһун музейдарын салаатын кытта нуучча уонна тас дойдулар классиктарын хартыыналарын ыыталларын туһунан кэпсэтии ыыппыта. Анал тэриллибит хамыыһыйа Иркутскайдааҕы уус-уран галерея хранителин Б. И. Лебединскэйи үлэҕэ ылбыта. Бу худуоһунньук Сибиир худуоһунньуктарыттан Саха Сиригэр анаан хартыына хомуйбута, уонна бэйэтэ “Река Лена при впадении в нее Алдана” (1928) диэн пейзаж-панно суруйбута.
Түмэл салайааччылара
1946—1952 Кандинскай Вячеслав Алексеевич (1902—1980), Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, живописец.
1952—1975 Габышев Лев Михайлович (1923—1975), Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, живописец.
1975—1983 Петров Виктор Григорьевич (1928 төр.), СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, живописец.
1984—1993 Васильева Наталья Михайловна (1938 төр.), искусствовед.
1993 — билиҥҥэ дылы Габышева Ася Львовна, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, искусствовед.
Сигэлэр
Түмэл бэйэтин ситим-сирэ
Давыдов Дмитрий Леонидович
thumb|Давыдов Дмитрий Леонидович, киинэ режиссера, Австралиаҕа, Брисбен куоракка Давыдов Дмитрий Леонидович —- (1983, олунньу 22, Амма, Амма улууһа) киинэ режиссера, Амма улууһун Чапчылҕан оскуолатын дириэктэрэ. «Тыалга кытыастар кутаа» (Костер на ветру) диэн киинэтэ ImagineNative диэн Канаадаҕа Торонто куоракка ыытыллар бөдөҥ киинэ бэстибээлигэр 2016 сыллаахха бастыҥ дыраама («Best Feature Drama») аатын сүкпүтэ. Ону таһынан Бусааҥҥа (Соҕуруу Кэриэйэ) Аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлигэр (BIFF) уонна Брисбиэҥҥэ (Аустралиа) Азия уонна Чуумпу акыйаан киинэ бэстибээлигэр (Brisbane Asia Pacific Film Festival) кыттыыны ылбыта.
Айар үлэтэ
Оскуолаҕа үлэлии сылдьан орто саастаах оҕолорго кулууп тэрийбит, ол иһинэн кылгас Ералашка майгынныыр киинэлэри устар эбит. Кэлин көрдөөх уонна куттааллаах киинэлэри устан көрбүт. Онтун оскуолаҕа уонна олохтоох кулуупка көрдөрөр эбит. Мантын бэйэтэ иитэр үлэ иһинэн этэ диир. Кэлин идэтийбит, үрдүк таһымнаах киинэни устуон баҕарбыт. Ол сылдьан «Тыалга кытыастар кутаа» сюжетын толкуйдаабыт. Сценарийын икки нэдиэлэ устата бастаан нууччалыы суруйан бүтэрбит, онтон сахалыы тылбаастаабыт. Биир дойдулааҕа кинорежиссер Степан Бурнашев сүбэ-ама буолан, устар дьону, аппаратуураны булбут. Киинэтин, бэйэтэ кэпсииринэн, Амма улууһун бөһүөлэктэригэр Аммаҕа, Бөтүҥҥэ, Чапчылҕаҥҥа, Чакырга 2014 сыл кыһыныгар 15 хонук устата устубут. Артыыстарын барыларын кэриэтэ эрдэттэн билэр дьонун ылбыт, бу дьон ити бөһүөлэктэр олохтоохторо, идэтийбит артыыстар буолбатах.
Киинэҕэ уустук дьылҕалаах дьон олоххо тус-туһунан сыһыаннара көстөр.
Торонтоҕо буолбут бэстибээл иннинэ аҕай, эмиэ 2016 сыл алтынньытыгар, Соҕуруу Кэриэйэ Пусаан куоратыгар ыытыллар Азия киинэтин бэстибээлигэр Арассыыйа аатыттан кыттыбыта. 2017, муус устар 30, Омскай куоракка буолан ааспыт «Движение»-2017 киинэ бэстибээлигэр «Тыалга кытыастар кутаа» икки номинация кыайыылааҕа буолбут: «Бастыҥ режиссёр үлэтэ» — Дмитрий Давыдов уонна «Бастыҥ эр киһи толорооччута» — Алексей Устинов, ону таһынан киинэ ааптарыгар Омск Ил дарханын анал бирииһин ылбыт.
Алыы
Алыы — дулҕа, талах, хахыйах, титирик үүммүт үрэх хочото. Бу ааттан алыылаах диэн даҕааһын аат үөскээбит, ол аата оттуурга табыгаһа суох алыы сирдээх.
Кырдьыы
Кырдьыы — организм ууһуур кыаҕа тохтообут кэмиттэн өлөрүгэр дылы олоҕо. Бу кэмҥэ кини этин-сиинин туруга, өйө айгырыыр, уорганнарын функцията сыыйа умуллар.
Чыаппара (Чурапчы улууһа)
Чыаппара — Чурапчы улууһун Алаҕар нэһилиэгин киинэ.
Кырдьыы
Кырдьыбыт дьон үлэлэрин тохтотоллор, судаарыстыба үксүгэр биэнсийэҕэ тахсаллар (Арассыыйаҕа кырдьыы биэнсийэтэ дьахталларга 55 саастарыттан ананар, эр дьоҥҥо - 60 саастан), ол гынан баран сорох кырдьыбыт дьон үлэлэрин салҕыылар.
ХНТ ааҕыытынан аан дойду нэһилиэнньэтиттэн 2000 сыллааххха 60-тан тахса саастаах дьон ахсаана 600 мөл тахсыбыта, онтон кырдьаҕас дьон 1950 сыллахха 205 мөл этэ. 2050 сыллаахха 2 миллиардтан тахсыан сөп диэн сабаҕалыыллар. 2009 сыллаахха бырыһыанынан көрдөххө 60-тан саастаах дьон ахсаана 10.8% этэ. Катар дойдутугар ордук кыра этэ (1,9%), онтон  Дьоппуоҥҥа ордук улахан этэ (29,7%). Уопсыстыба кырдьыыта биир улахан экономика проблемата буолар. ХНТ сабаҕаланыытынан 2050 сыллаахха аан дойду нэһилиэнньэтиттэн 22% пенсионер буолуохтаах, ол аата хас үлэһит киһиэхэ биир пенсионер баар буолар.
Билгэлээһин
«Кырдьыы» диэн тиэрмин араас уопсастыбаларга бу тиэрмин суолтата суох буолан, чуолкайдыыр сатаммат. Аан дойду үгүс чаастарыгар актыыбынай уонна социальнай оруолларга уларытыыларыттан, холобур, сиэннэрэ төрүөхтэриттэн сылтаан сааһырбыт баттахтара, мырчыстыбыт баттахтара, дьахталларга климакс мөлтөөтөҕүнэ, артз, артрит тахсар.
Медицина көрүүтүттэн организмҥа "орто саас" диэн ааттанар биологическай старость диэн ааттанар уларыйыылар саҕаланан эрэллэр. Экэниэмикэ өттүттэн кырдьыы, биэнсийэҕэ тахсар саас кэлбитин ааҕыахха сөп. 60- тан үөһэ саастаах дьоҥҥо, ХНТ 65- гэр диэри саастаах дьоҥҥо сыһыаннаах. Доруобуйа харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ үс түһүмэххэ арахсар: 60-75 саастаах кырдьаҕас, эрдэ кырдьыбыт; 75-90 саастаах кырдьаҕас, сааһырбыт кырдьыы; 90 сааһын ааспыт кырдьаҕас, уһун үйэлээх буолуу.
Кырдьаҕастар социальнай, психологическай уонна биологическай аспектордара, кинини утары охсуһуу ньымаларын наука геронтологиятын үөрэтэр; геронтология чааһынай салаата, урукку саастарыгар ыарыыны сэрэтэр уратыларга аналлаах, Гериатрия диэн ааттанар.
Саҥа Сибиир арыы
Саҕа Сибиир арыы. Анжу арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 6200 кв.км. Үрдүгэ муора таһымыттан 76 м тиийэр. Туундара үүнээйилэрэ. 70 үрэх уонна 100 күөл баар. Үрэхтэртэн саамай улаханнара Большая, Надежная уонна Илин Үрэх. 1806 сыллахха арыллыбыта. 1809 - 1810 сыллардаахха Геденштром М.М. чинчийбитэ уонна аат иҥэрбирэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Кайгородов Василий Петрович
Кайгородов Василий Петрович (төр. 1909, Бөтүҥ, Нам улууһа ) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Нам улууһуттан төрүттээх офицер. Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар ахтыллар. Онно суруллубутунан, сэрии бастакы күнүттэн сэрии күөнүгэр сылдьыбыт, алтата бааһырбыт.
Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр 1941 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду сэриитигэр 1943 сыл от ыйыттан Белгород хайысхатыгар кыттыбыт. 12-с механизированнай гвардейскай биригээдэ ПТР ротатыгар взвод хамандыыра. 1943 сыл от ыйын 14 күнүгэр «Кыһыл Знамя» хутор анныгар буолбут кыргыһыыга лейтенант Кайгородов взвода өстөөх таанкалара хаста да кимэн киириилэрин тохтоппут, 4 таанканы урусхаллаабыт. Бу кыргыһыыга хорсун быһыытын иһин Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт.
1945 сыл кулун тутар 25 күнүгэр диэн нэһилиэнньэлээх пуун иһин кыргыһыыга лейтенант Кайгородов хамаандалыыр взвода өстөөх 4 пулеметун эспит, 10-н тахса өстөөҕү кыдыйбыт, 5 өстөөҕү билиэн туппут. Хорсун быһыытын иһин Кайгородов иккиһин Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт.
1657
1657 сыл.
Васильев Николай Михайлович
Васильев Николай Михайлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1658
1658 сыл.
Виолетта Иванова
Сотору кэминэн бу Виолетта Иванова тэлбит кыһыл көмүс ыллыгынан саха кыргыттара Олимп чыпчаалыгар ыттыахтара, диэн ыралаан суруйбуппун бүгүн саныы биэрэн ол санаам олоххо киириитигэр бастакы хардыылар оҥоһуллубуттарын көрөн сүргэм көтөҕүлүннэ. Ол сүрүн бэлиэлэриттэн. Кырачаан кыргыттар биэс алта сыллааҕыта бэркэ эрэйдэнэн оҥорор уустук хамсаныыларын тохтоло суох үргүлдьү оҥорор буолбуттар. Аны бу уустук хамсаныыларын холбуулларыгар сүрдээх эластичнайдара, пластичнайдара хариографтар тренердэри кытары биир ситимнээх үлэлэрэ харахха чуолкай быраҕыллардыы эбиллибит. Визажистар мындыр үлэлэрэ бу спорду таптааччылары абылыыр.
Предметтээх үҥкүүлэртэн дьиҥ иһигэр улаханнык дьиксинэ санаабытым. Аҕыс, тоҕус саастаах кырачаан кырасаабыссалар хата кимтэн имигэстик, чуолкайдык уус-уран гимнастика бу уустук көрүҥнэрин баһылаан эрэллэрин көрөн чахчы астынан астынным. Виолетта Семеновна кэллэҕин бастакы сылларыгар республика чемпионаттарын көтүппэккэ сылдьыбытым. Тугу көрбүппүнэн санаабын баарынан суруйбутум. Онно Мирнэй, Нерюнгри гимнастара таҕыстахтарына биһиги оҕолорбутугар холуйдахха быдан ураты чаҕылхай этилэр. Билигин кинилэри киһи протоколга эрэ көрөн көрдөөн булан араарар буолбут. Өссө астыммыт санаабар эбитэ дуу Дьокуускай куорат спортивнай кулууптарын кырачаан кырассаабыссалара быдан баһыйар курдук буолбуттар. Онтон бу чемпионакка 20 комплект мэтээл оонньоммутуттан 11 кыһыл көмүс мэтээли, 5 үрүҥ көмүс, үс боруонса мэтээли алта хамаанда күрэхтэспититтэн ”Виолетта” уус-уран гимнастикаҕа спортивнай кулууп иитиллээччилэрэ ылбыттарын эттэххэ кини иитиллээччилэрэ чаҕылхайын ааҕааччы хос быһааран кэпсээбэтэхпинэ да итэҕэйэригэр бүк эрэнэбин.
Дьокуускай спортивнай кулууптарын сэргэхсийиитигэр Виолетта Иванова бииргэ үөрэммит Олимпийскай чемпионкаларын аҕалан бэйэтин кулуубугар үлэлэппитэ үтүө холобур быһыытынан атын кулууптарга эмиэ сыстыбыт. Дьэ, бу баҕас ураты улахан хайҕаллаах дьыала. Билигин Дьокуускай куоракка арыллыбыт атын кулууптар эмиэ киин куораттартан спорт маастардарын аҕалан үлэлэтэр, көмөлөһүннэрэр бэйэ-бэйэлэрин кытары сүбэлэһэр уоппут атастаһан ырытар буолбуттара олус кэрэхсэллээх.
Маны көрө олорон биһиги оҕо эрдэхпитинэ көҥүл тустууга республика бастыҥ тренердэрэ бастыҥ оҕолорун сүүмэрдээн Чурапчыга Д.П.Коркиҥҥа аҕалан туттаран Олимпийскай чыпчаалга тиийэр планетаҕа ыытыллар араас улахан күрэхтэһиилэригэр киһи ааҕан сиппэт элбэх ситиһиилэрин ситиспиттэрэ. Урут да, билигин да үлэ бастыҥ ньымата олоххо киирдэҕинэ улахан ситиһиилэр кэлэллэрэ спорт наукатыгар дакаастаммыта ыраатта. Манан тугу этээри гыммыппын төрөппүттэр да, специалистар да сыаналаан көрүөхтэрэ дии саныыбын. Уус-уран гимнастика төрөппүккэ үбүнэн-харчынан олус улахан ороскуоттаах көрүҥ. Ол иһин мээнэҕэ эппэттэр уус уран гимнастиканан улахан олигархтар кыргыттара эрэ дьарыктаналлар,—диэн. Аҥаардас помостка тахсар биир купальниктара 40-60 тыһыынча солкуобай. Итинник хас көрүҥ аайы булаваҕа, мээчиккэ, лиэнтэҕэ, обручка, көҥүл уонна групповой үҥкүүлэргэ тус-туһунан купальник ирдэнэр. Онтон күрэхтэһиилэргэ кэлэр-барар ороскуоттара аһыыллара, хонуктара, кыра оҕолор көрүллүүлэрэ олоччута харчынан ороскуоттаах. Ол иһин уһун кэмнэргэ иитиэхтии сылдьыбыт санаабын Саха республикатын уус-уран гимнастикаҕа федерациятын президенигэр туһаныаҕа,—диэн эрэнэн туран тус бэйэм көрүүбүнэн  маннык этиилэрдээхпин:
Урут үөрэх министрэ Ф. Габышева тэрийбит “Талантливые ребята” программатын чэрчитинэн уонна “Алмазы Анабара” М.Н.Евсеев үбүлээннэр Виолетта Иванованы Арассыыйа Олимпийскай эрэллэрин оскуолатыгар үөрэттэрбиттэрэ. Билигин көрөргүт курдук үтүө түмүктэри спортка үрдүкү ситиһиитинэн эрэ буолбакка республикаҕа спорт бу үтүөкэн көрүҥүн пропогандалааһыҥҥа уонна үрдүкү спортивнай ситиһиилэри ылыыга бэйэтин кылаатын киллэрэн эрэр. <references group="сетевое издание Sakhalife.ru источник: Роман Егоров" />
Пингвин
left|мини|Антарктика пингвиина
Пингвин - көппөт муора көтөрө.
18 көрүҥ баар. Антарктика арыыларыгар, Африка, Австралия, Саҥа Зеландия уонна Соҕуруу Америка сөрүүн кытылларыгар уйа тутталлар. Көрүҥнэрэ бэйэ бэйэлэрин ыккардыларыгар кээмэйдэринэн уонна төбөлөрүн өҥүнэн уратылаахтар.
Васильев Виктор Николаевич
200px|thumb|right|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ
Виктор Николаевич Васильев (10.11.1877—1930) — этнограф.
Олоҕун олуктара
1877 сыл сэтинньи 10 күнүгэр Амма солобуодатыгар төрөөбүтэ. Көскө кэлбит Николай Васильевич уонна олохтоох бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: Короленко, Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата, онон кинини эбээлээх эһээтэ Немчиновтар көрбүттэр. Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Кэлин Дьокуускайдааҕы духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. 1898 с. Васильев Иркутскай к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учуутааллыы-учууталлыы олорбут.
1908 с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө монголлары уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар.
Сибииртэн төннөөт, оччотооҕу түмэл директора Радлов мэктиэлээһининэн Германияҕа Лейпциг куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).
1910 с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына Амур өрүс уонна Сахалин арыыга олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа Татар кытылын, Нуучча Сахалинын барытын, Амур өрүс төрдүн хомотун, Дьол хомотун, Амур өрүс төрдүттэн Амгунь өрүс түһүүтүгэр дылы, Амгунь түһүүтүн уонна Орель күөлүн хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор орок омук туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор негидаль омук туһунан баай коллекция хомуллубут.
1912 с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга Япония хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна Сахалин арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията аайын норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут.
1913 с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.
1914 с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. 1916 с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына 1917 с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсен олус сордоммут.
1918 - 1923 Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит.
Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. 1917 күһүнүттэн 1918 кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит.
1923 бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит.
1926 Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, дневниктэрэ библиотекатын кытта букатыннык сүппүтүн билбит. Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан заданиетын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.
1928 күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ Э.К. Пекарскайы чахчытынан солбуйан олорбут.
1930 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр өлбүт.
Сигэлэр
Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)
Винокуров Яков Егорович
Винокуров Яков Егорович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1920 сыллаахха Нам улууһугар Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбүт. ЫБСЛКС чилиэнэ. Гвардия сержана Винокуров бүтэһик сулууспатын сирэ — 8 ОГв, орудийный номер. 1944 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр Польша сиригэр (Рудники д. чугаһыгар, Опатувский повят) кыргыһыыга сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Нам улууһуттан төрүттээх. Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар ахтыллар. Онно суруллубутунан, суоппар кууруһун бүтэрэн үчүгэй суоппар буолбут. Аадырыһа ППС 03216-Г.
Нептун (таҥара)
Нептун (Neptūnus) — Былыргы Риим мифологиятыгар уу таҥарата. Бастаан тууһа суох уу таҥарата эбит, онтон кэлин гириэк таҥаратын Посейдону (Ποσειδῶν) кытта тэҥнэммит онон муора таҥарата буолан хаалбыт.
Аллайыаха улууһа
Аллайыаха диэн Саха сирин улууһа. Улуус киинэ — Чокуурдаах бөһүөлэгэ. Олохтоохторун ахсаана — 3,2 тыһыынча киһи (2006 сыллаах ааҕыынан), сирин иэнэ — 107,3 тыһыынча км2 эбэтэр Саха сирин отут гыммыт биирэ. Олохтоох чиҥэ — 0,09 киһи/км2.
Демография
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 3016 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1365 киһи (39,90%), нууччалар — 1154 киһи (33,73%), эбээннэр — 565 киһи (16,52%),  дьүкээбиллэр - 79 киһи (2,31%), украйыыннар — 77 киһи (2,25%) уонна атын омуктар — 181 киһи (5,29%).
500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна 2007 сылга олохтоохтор ахсаана 500px|thumb|center|2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ
Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Аллайыаха улууһун каартата
Айылҕата
Улуус сиригэр Кыталык уонна Одьуогун күөл (сорҕото Абый улууһугар сытар) диэн эркээйи сирдэр бааллар.
Татаардар
Татаардар (татаар. татарлар) диэн түүр омук. Арассыыйаҕа нууччалар кэннилэриттэн ахсааннарынан иккис омук, ахсааннара 5554,6 киhи (Россия олохтоохторун 3,83%, Татарстан 53%).
Ленскэй нэһилиэк (Нам улууһа)
Өлүөнэ нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нам — улуус киинэ. Өлүөнэ өрүһүн уҥа өттүгэр Эҥсиэли хочотугар турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 9 тыһыынча киһи (2007 сыл). Педучилище баар. Төрүттэммит сыла -
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
400px|thumb|left|Нам куйаартан көстүүтэ
1660
1660 сыл.
Тимофеев Афанасий Васильевич
1965—1985 сс потребительскай кооперацияҕа үлэлээн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта. Поторебкооперация туйгуна.
Аҕа дойду улуу сэриитин III cтепэннээх уордьанынан, 5 Улуу кыайыы үбүлүөйдээх мэтээллэринэн.
В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн на5араадаламмыта.
Бөтүҥ нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Бөтүҥ нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бөтүҥ.
Улуус кииниттэн 9 км хоту диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар сытар.
Олохтоохтор оҕуруот аһын үүннэрэллэр уонна ынах-сүөһү иитэллэр.
Бөрө Бөтүҥнэр туһунан номоххо, кэпсээннэргэ киирбит үһүйээннэр бааллар.
Сусуман
Сусуман. (нууччалыы: Сусуман) Куорат, Магадан уобалаһын Сусуман оройуонун киинэ.
Нэһилиэнньэтэ 7,2 тыһ. киһи (2005 сыл).
Куорат Бөрөрөөх диэн Халыма салаатыгар турар.
Куорат аата эбээннии «кухуман» диэн тылтан тахсар, ол аата «чысхан».
Иккис Харбала (Чурапчы улууһа)
Иккис Харбала — Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгин киинэ.
Амма-Наахара нэһилиэгэ (Амма улууһа)
400px|thumb|right|Амма өрүс Өнньүөс уонна Болугур икии ардынан Амма Наахарата нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өнньүөс.
Улуус кииниттэн 81 км соҕуруулуу-арҕаа диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 632 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Өнньүөскэ — 599, Ефремовоҕа — 21, Төгүлтэҕэ — 19 киһи.
Мэлдьи сырыылаах суол. Олохтоохтор дьарыктара бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии.
Историяттан
Амма-Наахараҕа, 19-ус үйэҕэ, өр кэмҥэ баһылыгынан Даадар кулуба олорбут.
Кини саҕана Наахара саамай улаата сылдьыбыт, Серошевскай «Якуты» кинигэтигэр нэһилиэктэртэн киһи ахсаанынан үһүс миэстэҕэ турар эбит.