cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Итэҕэл тылдьыта
= Аам-даам. = Кыһын саамай тымныы кэмэ, ахсынньы 10-с күнүттэн тохсунньу 31-с кунугэр диэри кэми хабар. Бу кэмҥэ үксүгэр туман наах буолар.
Эһирдиҥилэр аймахтара
Эһирдиҥилэр аймахтара (, Оттряд Аистообразные). Саха сиригэр 3 кэргэн, 4 уус, 5 көрүҥ киирэр.
Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара (тэрилтэ)
“Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара” – “Үтүө сүрэхтээх буолуу аадырыһа” аһымал пуонда аһымал сувенирдары оҥорорго уонна олору атыылыырга анаан тэрийбит мастарыскыайа. Элбэх оҕолоох ийэлэр тэрийбит мастарыскыайтара, уус-уран ойуулаах (ол иһигэр оҕолорго аналлаах иитэр-үөрэтэр ойуулары, литэрэтиирэ сиэрийэлэрин) сувенирдэри уонна бэлэхтэри, халандаардары уонна кинигэлэри оҥорон атыылыыр.
Итэҕэл тылдьыта
= Аартык иччитэ. = Киһи эйгэтин иччитэ, уот иччитигэр бас бэринэр, Улуу Суорун уола. Дьон олорор сирин ситимниир, суол айаҕар баай тииккэ эбэтэр бэскэ олорор, айан дьонун араҥаччылыыр. Киниэхэ бэлэх-туһах биэрэллэр.
Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара (тэрилтэ)
Бу мастарыскыайга сүрүннээн үпкэ-харчыга, уопсайынан, матырыйаалынай көмөҕө наадыйар талааннаах дьоннор, элбэх оҕолоох төрөппүттэр, доруобуйаларыгар хааччахтаах дьон үлэлииллэр. Кинилэр оҥоһуктарын атыылаах дьиэ кэргэннэрин бүддьүөтүгэр эбии харчы киллэринэллэр, ону таһынан мастарыскыайга киирбит үп араас социальнай кыһалҕаны быһаарарга, аһымал итиэннэ социальнай бырагырамалары олоххо киллэрэргэ туһуланар.
Итэҕэл тылдьыта
= Аас тэллэх. = Туомҥа туттулар мал, дуобат ойуулаах сылгы тириитэ. Сороҕор бу оннугар көннөру сылгы тириитэ эмиэ туһаныллар. Аас тэллэххэ туом кэмигэр айыылар үтүө тыыннара туһэр. Ол иһин алгыстанар ас, мал манна уураллар. Ыһыахха аас тэллэххэ кымыстаах иһиттэри уураллар. Маны таһынан кийиит аас тэллэҕэ диэн эмиэ баар. Кийиит уруу кэмигэр бу тэллэххэ уктэнэн туран таҥнар.
Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара (тэрилтэ)
“Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара” хампаанньа Москуба уонна Москуба уобалаһыгар анаан үлэлиир. Төрүттээччитэ уонна салайааччыта – Маргарита Журавлева.
Маргарита Журавлева Москубаҕа төрөөбүт.
Итэҕэл тылдьыта
= Абааһы. = Куһаҕан тыыннары киһититэн өйдөөһүн. Абааһы айыыга утары. Киһи кутун сии сатыыр. Ыһар, алдьатар, өлөрөр идэлээх. Абааһылар үс хайысхалаахтар: үөһээҥҥи(соҕурууҥҥу) абааһылар, хотугу абааһылар, арҕааҥҥы (алларааҥҥы) абааһылар. Абааһы тыла кырыыс диэн ааттанар.
Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара (тэрилтэ)
2002 сыллаахтан – Худуоһунньуктар сойуустарын чилиэнэ.
Итэҕэл тылдьыта
= Абааһы ойууна. = Абааһылары кытта ситимнээх ойуун. Кини түүн кыырар, абааһыларга бэлэх-туһах биэрэн ыалдьыбыт киһи кутун быыһыыр. Билигин бу ойууннар үгэстэрин норуот эмчиттэрэ салгыыллар.
Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара (тэрилтэ)
1999-2001 сыллардаахха – “100%КПД” диэн графическай дизайн устуудьуйатын төрүттээбит уонна салайбыт.
Итэҕэл тылдьыта
= Аҕа кут. = Ийэ кут биир аата. Айыы үөрэҕэ этэринэн, киһи ийэтиттэн уонна аҕатыттан утуму ылар. Онон утум куттар диэн баар буолаллар. Кинилэр холбоһон ийэ куту үөскэтэллэр. Онон бу кут - киһи аҕатын өттунэн ылбыт утум кута.
Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара (тэрилтэ)
2014 сыллаахтан -- “Үтүө сүрэхтээх буолуу аадырыһа” аһымал пуонда көмөтүнэн уонна өйөбүлүнэн тэриллибит “Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара” тэрилтэ тэрийээччитэ уонна дириэктэрэ.
Итэҕэл тылдьыта
= Айыы. = Таҥара диэн оннугар туттуллар тыл: айааччы диэн суолталаах. Айыы ийэ эрэ куттаах, онон киһи хараҕар көстүбэт. Арай кини баҕардаҕына, сып-сырдык киһи буолан көстүөн сөп. Сороҕор айыылар үрүҥ сылгы, куба, кыталык эбэтэр хотой эҥин буолан көстөллөр. Айыылар тохсуолар: 1) Айыыһыт; 2) Иэйэхсит; 3) Дьөһөгөй; 4) Хотой Айыы; 5) Улуу Суорун; 6) Аан Дьааһын; 7) Билии айыылара; 8)Турук айыылара; 9) Үрүҥ Айыы тойон. Бу айыылар сэттэлии дьүһүҥнээхтэр. Онон кинилэр 63 буолаллар.
Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара (тэрилтэ)
Маргарита Журавлева – элбэх оҕолоох ийэ.
Итэҕэл тылдьыта
= Айыы бэлиэлэрэ. = Айыылар уонна иччилэр болдьох ойуунан оҥоһуллубуттара. Төгүрүк ии иһигэр оҥоһуллаллар. Бу ойуулары «Кут-сүр» кыһа 1990с. бигэргэппитэ. Ааттара: 1) Таҥха ойуу; 2) билии ойуу; 3) Одун ойуу; 4) Дьөһөгөй ойуу; 5) Айыыһыт ойуу; 6) Иэйэхсит ойуу; 7) Үрүҥ Айыы ойуу; 8) Сир иччитэ ойуу; 9) Аан Дьааһын ойуу; 10) Улуу Суорун ойуу; 11) Хотой ойуу; 12) Байанай ойуу; 13) Дьылҕа ойуу; 14) кут ойуу; 15) туруу ойуу; 16) алгыс ойуу; 17) Чыҥыс ойуу.
37
37 сыл.
Итэҕэл тылдьыта
= Айыы Намыһын удаҕаттар. = Үөһэ дойдуга олорор удаҕаттар, Үрүҥ Айыы Тойон көмөлөһөөччулэрэ. Кинилэр сэттиэлэр: 1) Айыы Тойон кыыһа Айыы Умсуур удаҕан; 2) Күн кыыһа Күөгэлдьин удаҕан; 3) Ый кыыһа Ыйбалдьын удаҕан; 4) Араҥас Сулус кыыһа Айгынар удаҕан; 5) Үргэл Тойон кыыһа Үкэйдээн удаҕан; 6) Чолбон Тойон кыыһа Чолбодук удаҕан; 7) Дьэллэҥэ Сулус кыыһа Сэймэлдьин удаҕан. Бу удаҕаттар, орто дойдуга өлүү-алдьархай буоллаҕына, түһэн сири-дойдуну чөлүгэр түһэрэллэр, ыалдьыбыты үтүөрдэллэр, өлбүтү тилиннэрэллэр.
37
Өлбүттэр
30er
Итэҕэл тылдьыта
Туттуллубут литература:
"Итэҕэл тылдьыта" Тэрис 2012с.
2002 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
XIX Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 2002 сыллаахха АХШ Солт Лэйк Сити куоратыгар буолан ааспыттара.
Сөрфиҥ
Сөрфиҥ (сёрфинг, surfing) диэн спорт биир көрүҥэ буолар.
Виндсерфинг (windsurfing) - долгуҥҥа серфиҥнааһын - Аустралия уонна АХШ дойдуларыгар тарҕаммыт спорт көрүҥэ. Серфингэ сөптөөх долгун сүрүннээн байҕалга уонна муораҕа баар, ол эрээри күөллэргэ эбэтэр өрүстэргэ «турба долгуна» курдук эбэтэр приливнай долгун баар буолуон сөп. Ол да буоллар серердэр катерынан (вейксерфинг) оҥоһуллубут искусственнай бассейннарга уонна серфингэ аналлаах искусственнай бассейннарга тэриллибит долгуннары эмиэ туһаныахтарын сөп.
Серфинг тиэрминнэрэ ыскаапкаттан эбэтэр хаптаһыттан тутулуга суох «проехан» долгуна доскайтан эбэтэр этин- сиин балаһыанньатыттан тутулуга суох долгун диэки долгуннурар. Чуумпу Океан төрүт норуоттара, холобур, мас хаптаһынынан, сыабынан уонна да атын оҥоһуктарынан туһанан, курбуктаан, тобуктаан оҥороллоро. Серфин аныгылыы билгэлээһин, ол эрээри, серфинг дуоскатыгар турунан, долгуннаахтык айанныыр эйгэҕэ үгүстүк сыһыаннаһар.
Серфингэ хаптаһын-серфинг спорка туттуллар уһун платформа.
Серфинг 2021 сылтан спорт олимпийскай көрүҥүнэн буолар.
Халыма хомото
Халыма хомото диэн Саха Сирин хотугулуу-илин өттүгэр баар, Илин Сибиирдээҕи байҕал ордук улахан хомото. Арҕааттан (Эhэлээх арыылар) илиҥҥэ (Айан арыыта) дылы уhуна 300 км тахса. Халыма өрүс байҕалга хомо арҕаа өттүттэн түһэр.
Киллэм (Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ)
Киллэм — Тулагы-Киллэм нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Туймаада хочотугар Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар, Дьокуускай кииниттэн хоту 31 км сиргэ, Тулаҕы сэлиэнньэтиттэн 5 км сиргэ баар.
Устуоруйаҕа
1883 с. Киллэм сэлиэнньэтин быһыытынан Дьокуускайтан от биэрэстэлээх сиргэ Киллэм үрэх уонна Нидьили күөл кытылларыгар олохтоммута. Олохтоохторо сахалар этэ. Сүөһү иитэллэрэ, булдунан дьарыктаналлара. Кэлин Нам улууһуттан Таастаахтан көспүт нуучча скопецтара олохсубуттара.
19 үйэҕэ Мардьай диэн сиргэ бурдук ыһыытынан дьарыктанар нуучча бааһынайдара олохсубуттара.
1922 сыллаахха ыам ыйын 21 күнүгэр кыһыллар уонна үрүҥнэр ыккардыларыгар Киллэмнээҕи кыргыһыы буолбут, үрүҥнэр кыайтарбыттар.
Тэрилтэлэрэ
Оскуола 1913 сыллаахха аһыллбыт. Кумахтаахха сыаркап баара.
Билигин олохтоохторо үгүстэрэ ынах сүөһү, сылгы иитэллэр, оҕоруот ыһаллар, хортуоска үүннэрэллэр.
Кулууп, балыыһа уонна маҕаһыыннар бааллар.
Суола-ииһэ
Сэлиэнньэ сиринэн Дьокуускай — Нам массыына суола ааһар (а/д «Нам», 98 ОП РЗ 98К-005).
Дьокуускайтан «Автовокзал — Киллэм» № 105 оптуобуһунан куорат автовокзаалыттан айанныахха сөп. Оптуобус 1 чаас 20 мүнүүтэ кэриҥэ айанныыр.
WeChat
WeChat (ВиЧат), Кытай айбыт приложенията, эмиэ WhatsApp курдук босхо суруктары, хаартыскалары уонна видеолары ыытар. Вичатка ону таhынан босхо кэпсэтии баар, эмиэ Viber курдук. Билинни бириэмэ5э WeChat 180 дойдуга скачиваниятынан биир бастын миэстэ5э баар, 18 омук тылынан улэлиир.
Сибиир доруобуйата
Сибиир доруобуйата (Сибирское здоровье, Siberian Health), Бүрээтийэ норуоттар икки ардынааҕы корпорация, 67 дойдуга үлэлиир тэрилтэ. Штаб-квартирата - Новосибирскай. Улахан заводтара уонна фабрикалара - Улан Удэ, Нью Йорк, Москуба, Сидней. Siberian Health
Күндээдэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Улуус кииниттэн 15 км арҕаа диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 011 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Күндээдэ — 982, Араҥастаах — 29 киһи.
Сигэлэр
400px|thumb|left|Күндээдэ куйаартан көстүүтэ
Айыы
Айыы (Айыы үөрэҕэ, Саха итэҕэлэ), итэҕэл, үксэ сахаларга, эбэҥкилэргэ, эбээннэргэ, үкагирдарга, сорох нууччаларга тарҕаммыт итэҕэл буолар. Итэҕэйэр дьон ахсаана 700 тыһ курдук. Айыы итэҕэлэ 800-тэн - 1000 саастаах итэҕэл буолар, айылҕаҕа итэҕэйиллэр итэҕэллэртэн саамай кырдьаҕастара.
Сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн, Айыы итэҕэлэ Аан Дойдуга саамай былыргы итэҕэл буолар, Ислам, Буддизм, Христиан итэҕэллэрэ Айыыттан тахсыллар төрүттээхтэр диэн. Айыы итэҕэлэ атын итэҕэллэр курдук былыр сүппүт кинигэлээх эбит, Айыы бичигэ дэнэр. Онно Айыы тойон таҥара Аан Дойдуну 9 халлааҥҥа араарбыт, уонна сахалары Өҕүпэт (Египет) диэн дойдуга олохтообут. Онтон хоту сахалары Сир Ийэҕэ (Сирия) ыытпыт.
Олоҕурбут механика
Олоҕурбут механика үс көрүҥҥэ арахсар:
Попов Гавриил Васильевич
200px|thumb|right|Попов Гавриил Васильевич Попов Гавриил Васильевич (19.09.1930—04.03.2007) — саха тылын-өһүн төрдүн чинчийбит учуонай, бастакы саха тылын этимологиятын тылдьытын ааптара, филология билимин хандьыдаата, кыраайы үөрэтээччи.
1930 сыллаахха балаҕан ыйын 19 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалаc Алтан нэһилиэгэр орто бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1955 сыллаахха Саха государственнай пединститутун история-филология факультетын саха салаатын бүтэрбит. 1955—1972 сылларга саха тылын учууталынан Эдьигээн уонна Мэҥэ Хаҥалас оскуолаларыгар үлэлээбит. Ол саҕана киниэхэ М. Е. Николаев — Саха Республикатын бастакы президена, Р. М. Дмитриев — көҥүл тустууга Олимп ооньууларын чемпиона, С. Н. Назаров — араас сылларга СР солбуйааччы бэрэссэдээтэлэ, Ис дьыала уонна тутуу миниистирэ, И. Е. Алексеев — Хомус Уйбаан — филология билимин доктора, 11 үөрэх кандидата уо. д. а. үөрэммиттэрэ.
1972 с. «Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар» үлэлиир. Саха тылын үс мөлүйүөннээх академическэй картотекатын оҥорууга кыттыбыта. Попов Г.В. саха тылын маҥнайгы "этимология" (тыллар суолталарын-төрүттэрин быһаарар) тылдьыта тахсыбыт.
Г. В. Попов маны таһынан кыраайы үөрэтээччи быһыытынан биллэр. Үлэтин бу өрүтун түмүгүнэн маннык кинигэлэр тахсыбыттара: «Хантан хааннаахпытый?» (1994), «Манчаары Баhылай. Ырыалар-тойуктар», (1994), «Алтан, Моорук, Тараҕай нэhилиэктэрин төрүттэрэ» (1998), «Дьүлэй Бүөкээн. Билбит көрбүт. Чабырҕахтар» (1999). «Манчаары Баhылай. Ырыалар-тойуктар» кинигэҕэ Попов саха омук биир биллэр киһитин Манчаары Баһылайы биллэр ырыаһыт, тойуксут курдук суруйбут уонна ырыаларын-хоһооннорун бу диэн быһаарбыт эбит. «Дьүлэй Бүөкээн. Билбит көрбүт. Чабырҕахтар» кинигэҕэ кини Дьүлэй Бүөкээн диэн киһи чабырҕахтарын архыыптан хомуйан ылан сааһылаан, сорох тылларын быһааран биэрбит уонна аан тылы суруйбут. «Хантан хааннаахпытый?» диэн кинигэтигэр саха маҥнайгы суруйааччыларын төрдүлэрин ырыппыт.
Попов Г. В. — 9 монография, кинигэ, учебник уонна 260 ыстатыйа ааптара.
Сахаларга аньыы диэн тыл суох
Сахаларга аньыы диэн тыл суох. Тыл үөрэхтээхтэрэ сахалары барыларын албыннаан "аньыы" диэн саҥа тылы булан киллэрэ сатыыллар.
Саха тылын харыстааһын күүһүрэр. Арай хайдах харыстыыры билэн, сатаан туһаныы ирдэнэр. Харыстааһын диэн былыр-былыргыттан баар, туттулла сылдьар тыллары була сатаан уларыппат, саҥа, ол-бу тыллары булан оҥоро сатаабат буолуу, саҥа, атын омуктан киирэр тыллары бэйэлэринэн туһаныы эбэтэр дорҕооннорунан сөп түбэһиннэрэн сахатытыы ааттанар.
Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит сахабыт тылыгар өйү-санааны быһаарар саҥа, урукку кэмҥэ суох, “аньыы” диэн тылы нууччалары үтүктээччилэр буланнар сахабыт тылын тылбыт үөрэхтээхтэринэн буккуйтаран, алдьатан эрэллэр. Кэлин оҥоро сылдьар саҥа тылдьыттарыгар “аньыы” диэн тылы киллэрэ сатыыллар.
Үөрэх-билии, сурук-бичик сайдыбыттарынан омук тыла барыта араас тылдьыттарга мунньуллан ууруллаллар. Сахабыт тыла мунньуллар бары тылдьыттарыгар сэбиэскэй былаас кэмигэр тыл үөрэхтээхтэрэ уонна суруйааччылар булан билигин туһаҕа киллэрэ сатыыр «аньыы» диэн тылларын көрдөөн көрөбүт да булбаппыт. Ханнык да билигин туһанылла сылдьар тылдьыттарбытыгар бу тыл суох.
1968 сыллаахха тахсыбыт «Русско-якутский словарь» сахалыы «айыы» диэн тыл нууччалыы «грех» диэн куһаҕан тылга сөп түбэһэр диэн быһааран суруйбута. (1,118).
1994 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыт «Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта» «айыы» диэн тыл икки утарыта турар, үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээҕин таба арыйан быһаарар. Бу тылдьыкка «аньыы» диэн тыл суох. (2,16).
2004 сыллаахха таһаарыллыбыт «Саха тылыгар көмө тылдьыкка» «айыы» диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ ордук чуолкайдык быһаарыллар. Бу тылдьыкка «аньыы» диэн тыл эмиэ суох. (3,9).
Сабыс-саҥа 2008 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыт «Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытыгар» айыы диэн тылбыт икки утарыта; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүлүн холбуу иҥэринэн сылдьара суруллубут. Манна «аньыы» диэн тыл эмиэ суох. (4,32).
Сахалар таҥараларын үөрэҕэр "Айыы диэмэ", «Айыыны оҥорума» диэн былыр-былыргыттан иҥэн сылдьар этиилэр бааллар. Бу этиилэр сүрүн өйдөбүлэрин сахалар таҥараны итэҕэйэр кэмнэригэр суруллубут «Словарь якутского языка» диэн саха тылын сүмэтин, өйүн-санаатын барытын түммүт улахан, үс туомнаах Э.К.Пекарскай үлэтиттэн ыллахпытына ордук табатык өйдөнөр. Оччотооҕу кэмҥэ айыы диэн тыл өйдөбүлэ маннык эбит:
1.	всякий противный принятым правилам, обрядам, обычаям, законам и религии поступок, вина, проступок, преступление, прегрешение, согрешение, грех; соблазнь, искушение; (буруй-хара); (айыыта суох)- без вины; (айыы-хара)- темные дела;
2.	дурные последствия, наказание, страдание;
3.	айыыбын – (о, грешно! о, грех мой). (5,57).
Бу тылдьыт суруллар кэмигэр сахалар тылларын атын омук тылыгар буккуйбакка бэйэтинэн туттар кэмнэригэр айыы диэн тыл куһаҕан өрүтэ лаппа элбэх эбит. Ол кэмҥэ сахаларга «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн этиилэр оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ быһаччы туттуллар эрдэхтэринэ сокуону, бэрээдэги кэһэр, сиэргэ баппат, куһаҕаннык быһыыланар эдэрдэр ончу суох кэриэтэ эбиттэр.
Тыл үөрэхтээхтэрэ саҥа оҥоро сылдьар улахан тылдьыттарыгар “аньыы” диэн тылы киллэрдилэр. Бу тылы аан бастаан православнай таҥара дьиэтин үлэһиттэрэ нууччалар таҥараларын үөрэҕин сахалыы тылбаастаарылар “грех” диэн тыл оннугар туттубуттара. Сэбиэскэй былаас кэмигэр 1956 сыллаахха П.А.Ойуунускай үлэлэрин хаттаан бэчээттээн таһааралларыгар бу тылы сурукка киллэрбиттэрэ. Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” айааччылар өйү-санааны үчүгэй уонна куһаҕан диэн ааттаан арааран этиигэ бэйэлэрин улахан сыыһаларын саптынаарылар бу “аньыы” диэн тылы тутта сатыыллар.
Ай диэн өй-санаа баспыт иһигэр, мэйиибитигэр үөскүүрүн быһаарар тылбыт. Бу тылбыт соҕотох эрэ, мэйиибит биирин курдук биир. Бу тыл баспыт иһигэр саныыр санаабытын быһаарар буолан куһаҕан өрүтэ араарыллан биллэрэ уустук. Ол эрээри хайа баҕарар киһи араас санаалары саныыра баа буолан бобуллар, биллэр кыаҕа билигин даҕаны суох. Сахалар «Киһи эриэнэ иһигэр, ынах эриэнэ таһыгар» диэн киһи ханнык санаалардааҕа биллибэтин быһааран этэллэр. Куһаҕан да санаалардаах киһи олорун биллэрбэккэ эрэ сылдьар кыахтаах.
Баспыт иһигэр, мэйиибитигэр санаабыт санааларбытыттан талан ылан, бу туһалаах дии санаабыппытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына бу оҥорбуппут ким да оҥорон көрө илик, билбэт быһыыта буоллаҕына айыы буолан тахсар, сиэри таһынан барар. Сахалар сиэри тутуһан олохторун олороллор. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэр, таһынан барар. Бу оҥорон таһаарбыт быһыыбыт, айыыбыт дьоҥҥо туһалаах, үчүгэйи оҥорор буоллаҕына, үрүҥ айыы, онтон туһата суох, куһаҕаны оҥоруу буолан хааллаҕына, куһаҕан, хара айыы буола уларыйар.
Айыы диэн тыл бэйэтэ куһаҕана элбэх тыл. Киһи айыыны оҥоро охсоору сыыһа-халты туттунарын үксэтиэн сөп. Бу тыл киһи куһаҕаны, буруйу оҥорор майгынын, кыаҕын эмиэ холбуу ылан быһаарара куһаҕан өрүтүн элбэтэр:
1. Бу тыл куһаҕан дьайыытыттан оҕолор, эдэрдэр ордук эрэйдэнэллэр. Кинилэр үгүстүк саҥаны айыыны оҥоро охсоору сыыһа-халты туттуналлара элбээн хааларыттан куһаҕаны оҥороллоро элбииригэр тириэрдэр. Биһиэхэ маннык кэм кэлэн эрэр. Эдэр уолаттарбыт отучча бырыһыаннара хаайыыга киирэн тахсаллар.
2. Эдэр оҕолор бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбээһинэ “айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн этииттэн, үөрэтииттэн быһаччы тутулуктаах. Оҕолор айыыны оҥоро, айыы буола сатааннар бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбиир. Үөрэхпит министерствота бу халыйыыны таба өйдөөн ыаллар баар-суох оҕолорун куһаҕан майгыга үөрэтиэхтэрэ суоҕа этэ.
Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга үөр, айыы буолан сылдьаннар, туруга суох өйдөөх-санаалаах эдэрдэри ыҥырар, угуйар кыахтаахтар. Айыы буола сатаан эдэрдэр онно киирэн биэрэр, бэйэлэригэр тиийинэр, наркотиктарга ылларар кыахтара улаатар.
3. Бэрээдэктээх дьон бары сокуоннары, сиэри, киһи быһыытын тутуһар буоллахтарына балары кэһэр, толорбот киһи киһи оҥорбот, билбэт быһыытын оҥорор, ол аата уратыны, урут суоҕу, саҥаны айыыны оҥорор, сиэри кэһэр. Сиэри кэһии сахалар өй-санаа үөрэхтэригэр сөп түбэспэт. Сокуоннары тутуспат, дьон оҥороруттан уратытык оҥорор майгылаах киһи кырата куһаҕан быһыылаах киһи буолар, онтон улааттаҕына ыар, хара айыылары оҥоруон сөп.
4. Эдэрдэр айыыны оҥорор санаалара аһара элбэҕиттэн табааҕы тардаллар, арыгыны иһэллэр. Билигин араас наркотиктары боруобалыы оонньуу сылдьаннар ылларан хаалаллара бу айыы диэн тыл куһаҕан дьайыытыттан аһара элбээтэ.
Өй-санаа үөрэҕин бассабыыктар, коммунистар суох оҥоруулара киһи өйө-санаата сайдыытын сыыһа сыаналыырга тириэртэ. Оҕо тугу барытын үчүгэй киһи оҥорорун курдук оҥорор буолууга, үчүгэй майгыга аан бастаан үөрэниэхтээх, ол аата аан маҥнай үчүгэй майгылаах, үчүгэй киһи буола улаатыахтаах. Киһи буолууну ситиспит эдэр киһи өйө-санаата өссө сайдан саҥаны айыылары оҥордоҕуна элбэх киһи быһыылаах саҥаны айыылар үөскээннэр үгүс туһаны аҕалыахтарын сөп.
Омук сайдыыны ситиһиитэ элбэх саҥаны айыылары олоххо туһаннаҕына эрэ кыаллыан сөп. Сайдыыны ситиһээри элбэх саҥаны айыылары оҥоруллар. Сэбиэскэй былаас үөскээһинэ омук олоҕор олус улахан саҥаны айыыны оҥоруу буоллаҕына, 74 сыл кэнниттэн ону төттөрү, урукку оннугар түһэрэ сатыы сылдьарбытын таба өйдүөххэ, олус элбэх саҥаны айыылартан туһалааҕа, үчүгэйэ биир эмэ буолан тахсар.
Сахалар нууччалар буолбатахпыт. Биһиги сахалыы өйбүт санаабыт олус былыргы кэмнэргэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн айылҕа төрүт тутулугун билинииттэн, олоххо ону тутуһууттан үөскээбит. Айыы диэн тылбыт бэйэтэ икки өрүтү, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну иккиэннэрин холбуу иҥэринэн сылдьар тыл буолар. Ол иһин эбии "аньыы" диэн тылы булан туһана сатааһын өй-санаа үөрэҕэр букатын табыллыбат. Бу "аньыы" диэн тылы туһаныы "Ыты ыҥыырдаабыт курдук" диэн өс хоһоонугар сөп түбэһэр буолар.
Билигин биһиги итэҕэлбитин сыыһа үөрэтээччилэр, тыл үөрэхтээхтэрэ уонна нуучча тылын учууталлара киһи куһаҕаны оҥорор быһыытын үчүгэйи оҥороруттан туспа арааран «аньыы» диэн тылынан ааттаары оҥостоллор, онно-манна суруйа, этэ сатыыллар. Бу бэйэлэрин олус "үчүгэйбит" дии сананар, биһиги эрэ таба суолу тутуһабыт дэнээччи коммунистар суруйааччылара аан маҥнай булан туттубут тыллара буолар. Бу тылы аан маҥнай П.А.Ойуунускай үлэлэрин репрессия кэнниттэн бэчээттээн таһаарыыларыгар туттубуттара, ону билигин биһиэхэ аҕалан, аны ордук нууччатымсыйбыттарын көрдөрөөрү соҥнуу, сахалар өйдөрүн-санааларын буккуйа сатыыллар.
Сахалар олус былыргы үөрэхтэрин, билиилэрин бу кэмҥэ диэри уларыппакка, бэйэтинэн илдьэ сылдьар бэлиэлэринэн айыы диэн тылбыт биирэ буолар. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн бу тыл үчүгэйи уонна куһаҕаны киһи айарын, оҥорорун холбуу ылан быһаарар. Киһи баһа, мэйиитэ биир буоларынан тугу өйдөөн-санаан оҥороро биир мэйииттэн айыллан тахсарын чопчу бэлиэтээн айыы диэн тылбыт соҕотох эрэ буолара табыллар. Киһи оҥорор саҥаны айыыта үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана оҥоруллубутун кэнниттэн эрэ таба быһаарыллар. Ханнык баҕарар киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор кыахтааҕын бу айыы диэн тылбыт быһаарара өй-санаа уратыларыгар сөп түбэһэр уонна хайа да өттүгэр аһара барыыны суох оҥорор кыахтаах.
Сахаларга «аньыы» диэн тыл былыр да суох этэ, билигин да суох буолара өй-санаа үөрэҕэр сөп түбэһэр. «Ан» диэн тыл төрүтүттэн өйү-санааны быһаарар, биллэрэр тыл сахаларга хаһан да үөскээбэт. Тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыттан сайдан иһэр саха омуга босхолоноро ирдэнэр буолла.
Айыы диэн тылы сатаан саҥарбатаҕа буолан куһаҕан өрүтүн туспа арааран «аньыы» диэҥҥэ уларыта сатааһын сахалыы өй-санаа тутулуктарын букатын билбэт буолууттан үөскүүр. Бу тылы тутта сатыыр дьон сахалыы өй-санаа тутулуктарын үрэйэ, алдьата сатыыллар. Сахалар «аньыы» диэн тылы төрүт туттубаттар.
Айыы диэн тылбыт бэйэтэ куһаҕаны уонна үчүгэйи оҥорууну бэлиэтиирин холбуу иҥэринэ сылдьар тыл буолар. Бу тылы туһанарга үчүгэй буоллаҕына үрүҥ айыы, онтон куһаҕана билиннэҕинэ хара айыы диэн быһаарыылаах туһанар сахалыы өйгө-санааҕа, туох барыта икки өрүттээҕин таба туһаныыга сөп түбэһэр.
Өй-санаа икки аҥы арахсыытын үөскэтии олус улахан сыыһа. Олох ханнык эмэ ыарахан, уустук кэмигэр өй-санаа икки аҥы арахсыыта ордук күүһүрэн, букатын эйэлэспэт буолууга тириэрдэн омук икки аҥы арахсыытын үөскэтиэн сөп. Өй-санаа арахсыытын үөскэтиини, «аньыы» диэн тылы тутта сатааһыны, бу кэмтэн ыла тохтотуохха.
Айыы диэн тылбытын харыстааһын, уларыппакка икки өрүттээх өйдөбүлүн илдьэ сылдьарын ситиһии саха тылын, өйүн-санаатын харыстааһын буолар. (6,37).
Туһаныллыбыт литература
1. Русско-якутский словарь под редакцией П.С.Афанасьева и Л.Н.Харитонова. Москва: Изд-во «Советская энциклопедия», 1968.- 720 с.
2. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
3. И.К.Попов. Саха тылыгар көмө тылдьыт. Дьокуускай: Бичик, 2004.- 128 с.
4. Афанасьев, Петр Саввич. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 стр.
5. Э.К.Пекарский. Словарь якутского языка. Т. 1. Выпуски 1-4. Академия Наук СССР, 1958.- 642 с.
6. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Чороон (ВИА)
«Чороон» — 70-с сыллар саҕаланыыларыгар Чурапчыга тэриллибит вокальнай инструментальнай ансаамбыл. Бастаан самодеятельнай этэ, онтон идэтийбит бөлөххө кубулуйбута. Тэрийээччилэр Владимир Мохначевскай уонна Вячеслав Саввин.
Устуоруйата
Оскуола оҕолоро 70-с сыллар саҕаланыыларыгар ыраах туманнаах дойдуга тыаһаабыт «Битлз» дорҕооннорун оччотооҕуга бобуулаах омук араадьыйатын долгуннарыттан истэн, үйэ сайдар хайысхатын эттэринэн-хааннарынан сэрэйэн Чурапчыга аан бастаан вокальнай инструментальнай ансаамбылы тэрийбиттэр. Кинилэр электрическэй гитараны ойууттан көрөн, бэйэлэрэ мастан кыһан оҥорбуттара.
Маастарынан оскуола оҕото Володя Мохначевскай, музыкаҕа уһуйааччынан эдэр учуутал Вячеслав Саввин буолбуттара. 1972 с. В.А. Босиков салайааччылаах КЭБ (концерт-эстраада бюрота) Москубаҕа дьону үөрэттэрээри куонкурус биллэрбит. Саха сириттэн бүтүннүүтүттэн 200-тэн тахса оҕо Дьокуускайга мустан ол куонкуруска кыттыбыттара. Онно Вячеслав уонна Владимир кытталлар. Кинилэргэ Черниговскай диэн нуучча уолун уонна барабааҥҥа Аталев Василий (Сыгаан Бааска) диэн киһини эбэн ВИА тэрийбиттэр. Икки нэдиэлэ репетициялатан баран гастролга ыыппыттар.
Онтон бөлөҕү ырыаһыт Бубякины кытта Москубаҕа үөрэтэ ыыппыттар. Эдэр музыкааннары Владимир Куприянов диэн эдэр композитор уһуйбут. Кини аранжировка диэн тугун, ханнык үнүстүрүмүөннэргэ хайдах оонньонорун көрдөрөн, үөрэтэн биэрбит. Кини сахалыы мелодилары бэйэтэ аранжировкалаан, холобур "Умнуллубат онус кылаас" ырыаны, инструментальнай музыкаҕа сөп түбэһиннэрэн биэрбит. Ол үөрэх кэмигэр уолаттар уопсай музыкальнай култуураларын таһымын үрдэтэллэр, Дин Рид, элбэх омук бөлөхтөрүн (Италия, Югославия, Япония) кэнсиэрдэригэр сылдьаллар.
Онно балтараа сыл курдук үөрэнэн, Ускуустуба үлэһиттэрин Киин дьиэтигэр (ЦДРИ) сыанатыттан оонньоон иҥин, аппаратуураланан, репертуарданан, көстүүмнэнэн Дьокуускайга төннөллөр. .
Архимед
Архимед (Гректыы: Ἀρχιμήδης; б.э.и. 287 — 212) — Сиракустан төрүттээх грек математига, физига, инженера, айааччыта уонна астронома.
Алтынньы 4
Алтынньы 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 277-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 278-c күнэ). Сыл бүтүө 88 күн баар.
Австралия олохтоох резиденэ
Австралия олохтоох резиденэ (Australian permanent resident) диэн Аустралияҕа олорор гынан баран Аустралия граажданнара буолбатах Аустралия олохтоохторо. Бу дьон дойдуга олохторун тухары олоруохтарын сөп. Куруук олорор кыаҕы биэрэр визалаах киһи дойдуга төһө баҕарар өр сылдьыан сөп. Үксүгэр аан бастаан 5 сыллаах визаны ылаллар, онтон ону уһаттараллар. Биир дьиктитэ диэн бу болдьох бүппүтүн да кэннэ, уһаппакка эрэ салгыы дойдуга олордоххуна сокуону кэспэккин. Ол эрээри Аустралияҕа наһаа уһуннук кэлбэккэ сырыттаххына олохтоох резидент стаатуһун сүтэриэххин сөп. Бу стаатуһу иммиграция уонна гражданство дьыалаларын миниистирэ тохтотуон сөп.
Олохтоох резиденнар үгүстэрэ кэтэһии кэмин кэнниттэн гражданин буолар бырааптаахтар.
Источнига
http://en.wikipedia.org/wiki/Australian_permanent_resident
Нагоя
thumb|300px|Нагоя киинэ Нагоя (名古屋市 Nagoya-shi) диэн Дьоппуон ордук улахан куораттарыттан биирдэстэрэ уонна аан дойду биир улахан мода, шопиҥ киинэ. Токио кэнниттэн иккис киинэ буолар. Аан дойду биир улахан индустрия куората (Токио, Нью Йорк, Шанхай, Пекин, Франкфурт уонна Париж кэнниттэн). Манна бааллар Panasonic, Sony, GM-Japan, GP, Hyun, Genius курдук аан дойдуга биллэр корпорациялар. Олохтоохторун ахсаана 11 457 000 киhи.
Омуктара
Дьоппуоннар (78 %), кытайдар (10 %), негрдар (11 %). Ону таhынан 120 араас атын омук. Олор ахсааннарыгар нууччалар уонна сахалар. Саха Диаспора улэлиир «Чэчир» диэн.
Республиканскай онкологическай диспансер
История
<span name="2017:_.D0.90.D0.BF.D1.80.D0.BE.D0.B1.D0.B0.D1.86.D0.B8.D1.8F_.D0.BC.D0.B5.D1.82.D0.BE.D0.B4.D0.B0_.D1.80.D0.B0.D0.B4.D0.B8.D0.BE.D1.87.D0.B0.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.82.D0.BD.D0.BE.D0.B9_.D0.B0.D0.B1.D0.BB.D1.8F.D1.86.D0.B8.D0.B8_.D0.B2_.D0.BB.D0.B5.D1.87.D0.B5.D0.BD.D0.B8.D0.B8_.D0.BE.D0.BD.D0.BA.D0.BE.D0.B1.D0.BE.D0.BB.D1.8C.D0.BD.D1.8B.D1.85">
2017: Апробация метода радиочастотной абляции в лечении онкобольных
В Якутском республиканском онкологическом диспансере 18 октября 2017 года был опробован метод радиочастотной абляции в хирургическом лечении онкобольных. Апробация метода прошла с помощью аппарата Cool tip-E.
Врачи онкологического диспансера протестировали аппарат для радиочастотного лечения онкобольных
Мастер-класс
Как рассказал Вадим Вишневский, радиочастотная абляция — довольно популярный метод лечения, применяемый в онкологии. Абляция с латинского переводится как удаление, но при использовании данного аппарата, который привезен на ознакомительный мастер-класс в Якутск, опухоль не удаляется, пояснил врач. С помощью специфических игольчатых инструментов ток вводится в очаг опухоли. При этом пораженные болезнью ткани нагреваются и выжигаются. Полученная мертвая ткань (коагулят) после организуется в рубец. Вмешательство производится через операционные раны, лапароскопически или через кожу. Радиочастотная абляция
Аппарат
Аппарат радиочастотной абляции — нестационарный, для его установки не нужно больших пространств, он несложен в установке и управлении. Что тоже немаловажно, не требует специального обучения хирургов.
Cool tip-E — аппарат для радиочастотного лечения онкобольных
По словам врачей, вполне возможно, что к 2019 году в Республиканском онкодиспансере появится свой РЧ-аппарат, и уже можно будет проводить высокотехнологичные радиочастотные операции.
Кершенгольц Моисей Израилевич
200px|thumb|right|Кершенгольц Моисей Израилевич Моисей Израилевич Кершенгольц — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала (1914—1997).
1914 сыл балаҕан ыйын 13 төрөөбүт. 1931 с. Дьокуускайдааҕы педагогика техникумун математикаҕа факультетын бүтэрбит. 1931—1932 үөрэх сс. Табаҕа алта кылаастаах оскуолатыгар математиканы үөрэппит. 1932—1942 сс. Дьокуускайга II концентр I сэбиэскэй оскуолатыгар эмиэ математиканы биэрбит, соцзав (социалистический заведующий) буолбут, онтон завуч, 1940 с. дириэктэрдээбит. 1940 с. Саха педагогикаҕа институутун киэһээҥҥи салаатыгар үөрэнэн үрдүк үөрэхтээх «математик» идэтин ылбыт.
Дьокуускайга 1945 с. ахсынньытыгар төннөн кэлэн баран 9 нүөмэрдээх эр дьон орто оскуолаларын саабыһынан анаммыт, 1951—1962 сс. онно дириэктэрдээбит, онтон 1962—1966 сс. N 4 ВШРМ дириэктэрэ буола сылдьыбыт. 1966—1970 сс. эмиэ N 9 оскуола дириэктэринэн үлэлээбит, 1970—1975 сс. — саабыс, 1975—1981 сс. — математика учуутала. Уопсайа М. И. Кершенгольц педагогикаҕа стааһа 50 сыл.
Араас сылларга Дьокуускайдааҕы ГОРОНО сүбэтин чилиэнэ этэ, Саха АССР үөрэҕириитин министиэристибэтин коллегиятын чилиэнэ, Дьокуускайдааҕы ССКП горкомугар талыллан үлэлии сылдьыбыта, Дьокуускайдааҕы Горсовекка үсьтэ тваллылла сылдьыбыта, РСФСР педогогикаҕа уопсастыбатын Саха сиринээҕи филиалын бэрэстээтэли солбуйааччыта, куорат уонна Саха АССР Үрдүкү сууттарын норуодунай сэтээтэлэ буола сылдьыбыта.
Хаста да САССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун, САССР уонна РСФСР үөрэҕириигэ министиэристибэлэрин Бочуоттаах Грамоталарынан наҕараадаламмыта. Почетные звания «САССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала» бочуоттаах сыбаанньа 1957 с. иҥэриллибитэ, «РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала» — 1960 с., «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьаннаах, «Үлэҕэ килбиэнин иһин», «Трудовое отличие» мэтээлэрдээх.
1997 сыл ахсынньы 7 күнүгэр өлбүтэ. 1999 с. Дьокуускайдааҕы 9№ орто оскуолаҕа кини аата иҥэриллибитэ.
Тэллэйдэр
мини|Тэллэйдэр Тэллэйдэр диэн эукариот организмнар хоруоллуктара.
Барыта 100 тыһыынча кэриҥэ көрүҥ киирэр, сорох дааннайдарынан балтараа мөлүйүөнтэн тахса көрүҥ.
Тэллэйдэр органиканнан аһылыктаналлар, ол аата үүнээйилэр уонна харамайдар сэймэктэринэн эбэтэр ардыгар тыыннаах сааныктарынан (килиэккэлэринэн). Тэллэй этэ-сиинэ сип-синньигэс гиф диэн ааттанар саптартан турар. Грибница (тэллэй сир аннынан тарҕанар силиһэ) эмиэ гифтартан турар. Гифтар туох баар иэннэринэн иҥэмтэлээх эттиктэри иҥэринэллэр. Аһыыр ньымаларынан тэллэйдэр харамайдартан да, үүнээйилэртэн да атыннар.
Тэллэйдэр хоруоллуктара икки хоруоллук үөдүҥүттэн турар: Слизевиктар (Миксомицеталар) уонна Дьиҥнээх тэллэйдэр. Дьиҥнээх тэллэйдэр Алын уонна Үрдүкү тэллэйдэргэ арахсаллар.
Тэллэйдэр аныгы систематикалара
Арассыыйа микологтара үксүлэрэ тутуһар классификациялара маннык.
Хоруоллук аҕыс салааҕа арахсар:
Сиэнэр тэллэй
Холобур, сырощкалар, үрүҥ, түөстэр уо. д. А, убаҕас кэнниттэн аһылыкка туттуллар. Тэллэй аһылыгар тыа хаһаайыстыбатын култууратын курдук үүннэрэллэр эбэтэр айылҕа үүнэр сирдэригэр хомуйаллар. Тэллэйдэри мунньуу, эбэтэр» тэллэй бултааһын " элбэх дойдуга тарҕаммыт булт, көхтөөх сынньалаҥ эбэтэр хобби буолар.
Астыыр- таҥастыыр промышленноска араас микроскопическай тэллэйдэр туттуллаллар: арыгы, арыгы, арыгы, пиибэ, кымыс, кефир, ону таһынан килиэби астааһыҥҥа улахан суолталаах. Түүнүк культуралар иллэрээ сылтан сыру (рокфор, камамбер), ону сэргэ сорох арыгыны (херес) оҥорорго туттуллаллар.
Тэллэйдэргэ киитэрэй ис хоһооно улахан буолан, иҥэмтэлээх сыаннастара кыра уонна организмынан хааччыллаллара уустук. Ол гынан баран, ас-үөл сыаната итиччэ үрдүк амтаннаах уонна амтаннаах хаачыстыбалаахтар, онон припавкаҕа, заправкаҕа, тууһаммыт, туустаах, маринованнай тэллэйдэр, онтон да атын бороһуок курдук тэллэйдэр туттуллаллар.
Дьааттаах тэллэй
Холобур, үгүс мухомордар, үгэс курдук, аһыыр- таҥастыыр сыалтан туттуллубаттар, ол эрээри сорох дьон анал көрүүнү (үксүн хас да төгүл таһаарыыны) туһаналлар. Ол гынан баран, итинник тупсарыы мэлдьи баҕалаах түмүгү аҕалбат, туох баар доза, характерын кээмэйиттэн, киһи маассатыттан уонна кини тус санаатын, сааһыттан (уопсайынан, улахан дьоҥҥо ордук кутталлаах) тутулуктаах.
38
38 сыл.
Өлбүттэр
30er
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-06
Бэс ыйын 1—6 күннэрэ Бэс ыйын 7—21 күннэрэ
Бипатрид
Бипатрид — икки эбэтэр хас даҕаны гражданстволаах (пааспартаах) киһи.
Холобур Арассыыйа гражданина АХШ, Аустралия уонна Канаада пааспарын тэнҥэ илдьэ сылдьыан сөп.
Чертов Юрий Алексеевич
200px|thumb|right|Чертов Юрий Алексеевич Юрий Алексеевич Чертов — Саха сиригэр айбыт-туппут нуучча суруйааччыта, СӨ култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ. Арассыыйа суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.
Макаров Илья Гаврилович
200px|thumb|right|Макаров Илья Гаврилович Макаров Илья Гаврилович — саха омугун сайдыытыгар көскө кэлбит дьон сабыдыалын чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, ССРС култууратын туйгуна.
Олоҕун олуктара
И. Г. Макаров 70-н тахса научнай, научно-популярнай ыстатыйалары суруйбута.
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалар
Истилиистикэ өйдөбүлэ
Арассыыйаҕа истилиистикэ науката XX үйэ 20-c сылларыттан саҕалаан үөскээн сайдан барар. Ол гынан баран тыл үөрэхтээхтэрэ истилиистикэ предметин быһаарарга өр кэмҥэ биир санааҕа кэлбэккэ мөккүспүттэрэ.
XX 10-40 сс. Ш. Балли, Г.О. Винокур, Х. Касарес, Л.В. Щерба, Л.П. Якубинскай истилиистикэ чинчийэр педметин маҥнайгы олугун уурбуттара. Ол кэнниттэн, бастатан туран, В.В. Виноградов салгыы сайыннарар,эбэр, онтон А.И. Ефимов, М.Н. Кожина наардаан, тупсаран, чуолкайдаан суруйбуттара биллэр.
Истилиистикэ педметин быһаарарга, истилиистикэ кэрдииһэ (яруһа) диэн туспа суох буолан, киһи улаханнык мунаарар. Холобура тыл үөрэҕэр фонетика, лексика, морфология, синтаксис диэн кэрдиис (ярус) арааһа баар, ону тыл фонетика, лексикология, грамматика диэн анал салаалара үөрэтэр. Итинтэн сиэттэрэн, омос көрдөххө, истиилистикэ анал үөрэтэр предметэ суох курдук. Ол эрээри, истилиистикэ тыл атын салааларыттан уратыта диэн тыл саҥарар саҥаҕа туттуллуутун үөрэтэр. Оттон саҥарар кэмҥэ киһи, биллэрин курдук, бу лексиката, бу халыыба, бу тыл ситимэ эҥин диэн араара турбат. Онон, истилиистикэ дорҕоону, тылы, тыл халыыбын, саҥа чааһын, тыл ситимин, этиини барытын хабар, ол гынан баран тыл лексическэй, грамматическай о.д.а. суолтатын буолбакка, тус-туһунан сэмсэ (истилистиичэскэй) суолтатын анаан үөрэтэр.
Бу туһунан истилиистикэни араас кэмҥэ чинчийбит үөрэхтээхтэр маннык этэллэр: Г.О. Винокур: "...стилистика обладает тем свойством, что она изучает язык по всему разрезу его структуру сразу, т.е. и звуки, и формы и т.д.,но зато с особой точки зрения и создает для стилистики в чужом материале ее собственный предмет" Ш.Балли этэринэн, истилиистикэ тыл сүрүн суолтатын буолбакка, онно эбии буолар экспрессивнэй, эмоциональнай толбону үөрэтэр. Маны Ш. Балли истилиистикэ науката тыл атын салааларыттан, ордук лексикологияттан, сүрүн уратыта буолар диэн этэр. О.С. Ахманов:"'Определение стилистики как науки о тех элементах языка, которые присоединяются к собственно выражению мысли, сопровождают собственно семантическое содержание высказываемого т.е. науки о разного рода экспрессивно-эмоционально-оценочных моментах в языке является правильным'" А.И. Ефимов суруйарынан, истилиистикэ син биир фонетика, лексикология, морфология. синтаксис курдук саҥа дорҕоонун, тылы, сомоҕо домоҕу, тыл ситимин, этиини үөрэтэр. Ол эрээри, фонетика, лексика, грамматика, орфография сөпкө саҥарарга, суруйарга, үөрэтэр буоллаҕына, истилиистикэ тылы араас синонимтан,вариантан биир ордугун, сатаан талан туттарга үөрэтэр.
Барытын түмэн эттэххэ, истилиистикэ, үгэс курдук, саҥа дорҕоонун, тыл, саҥа чааһын, тыл ситимин, этии истииллии суолтатын, кырааскатын, толбонун (тыл истилиистикэтэ, структурнай истилиистикэ)уонна тыл араас туттулук истиилин, манна тыл баайын туттар уратытын (тыл-өс истилиистикэтэ, туттулук истилиистикэ) үөрэтэр аналлаах.
Аабылаан
Аабылаан — ыарҕалаах, сэппэрээктээх, бөдөҥ маһа суох тыалга-тымныыга эриллэ хаппыт иинэҕэс сэдэх тыа.
Великая Багачка
Великая Багачка (Велика Багачка) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 753 (2013).
Аабылаан
Майгынныыр: ( — ырааһыйа; ( — хонуу, дэхси ньуур, туундара; (авланг) — түҥ тыа.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск.: Бичик, 2004. — 300, [1] с. — ISBN 5-7696-1049-2
Хотугу Муустаах далай
Хотугу Муустаах далай, эбэтэр Хотугу далай диэн Сир иэнинэн ордук кыра далайа. Сир хоту өттүгэр баар, сүрүннээн Арктика уонна Хоту полюс регионнарыгар.
thumb|300px|right|Хоту океан
Утум
утум
потомственный, наследственный; кинилэр утум уус дьон все они потомственные мастера.
последовательность
ж. I. утума-ситимэ; 2. (логичность, закономерность) утумнаах буолуу; утумнааҕа, биир сүрүннээҕэ.
Иибистиҥилэр кэргэннэрэ
Иибистиҥилэр кэргэннэрэ (, Семейство Ибисовые) - эһирдиҥилэр аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 уус киирэр: Ытык иибистэр уустара.
Эгукка
Эгукка (애국가, 愛國歌) — диэн Хотугу уонна Соҕуруу Кэриэйэ өрөгөйүн ырыаларын ааттара.
Тыллара
Хатылааһын Хатылааһын Хатылааһын Хатылааһын
39
39 сыл.
Эгукка
Тыллара
Дуҥһэ мульгва Пэктусани марыго дальторок Хатылааһын Хатылааһын Хатылааһын
Refrain
Уһук Илин экономика оройуона
thumb|250px|right|Уһук Илин экономика оройуона Арассыыйа каартатыгар
Уһук Илин экономика оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 9 федерация субъектарыттан турар:
Оройуон киинэ - Хабаровскай куорат.
Уһук Илин экономика оройуонун сирэ Уһук Илин федерал уокурукка сөп түбэһэр.
Сэбиэскэй кэмҥэ маннык экономика хайысхалара суолталаах этилэр: хайа промышленноһа (таас чох, көмүс, алмаас, өҥнөөх уонна сэдэх метааллар), ойуур, машиностроительнай, балык промышленноһа.
Сэбиэскэй экэнэмиистэр санааларынан оройуон тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйата ис эрэ көрдөбүлү сабыахтааҕа (эт-үүт, оҕуруот аһа, хортуоска).
Көмүөл (кинигэ кыһата)
Көмүөл — Дьокуускайга баар кинигэ кыһата. Бэйиэт, кэпсээнньит Борис Павлов бас билэр уонна салайар.
Көмүөл кинигэ кыһата 2000 сыллаахха бэс ыйыгар тэриллибитэ.
Покровскай былааҕа
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Хаҥалас улууһун "Покровскай куорат" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Дьүһүнэ
Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар. Устатын уонна кэтитин сыһыаннаһыыта 3:2.
Малдьаҕар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Малдьаҕар нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Быһыттаах.
Филиппов Василий Васильевич
200px|thumb|right|Филиппов Василий Васильевич Василий Васильевич Филиппов — техника билимин доктора, профессор.
Малдьаҕар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Улуус кииниттэн 70 км. хотугулуу-арҕаа диэкки Марха өрүс үрдүгэр турар.
Филиппов Василий Васильевич
Олоҕун олуктара
В 1973 году окончил Московский инженерно-строительный институт им. В.В. Куйбышева, в 1977 г. – аспирантуру МИСИ.
Малдьаҕар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 550 киһи (2010 сыл).
Покровскай былааҕа
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Филиппов Василий Васильевич
Олоҕун олуктара
С 1991 г. по 1997 г. – ректор Якутского государственного университета.
Малдьаҕар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
1952 сыллааха төрүттэммитэ.
Филиппов Василий Васильевич
Олоҕун олуктара
С 1998 г. по 2002 г. – народный депутат, Председатель Палаты Республики Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия).
С 1993 г. – действительный член, а с 1994 г. – президент Академии наук РС (Я), с 1997 г. – член-корреспондент Российской академии наук.
Сэтинньи 19
Сэтинньи 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 323 күнэ (ордук хонуктаах сылга 324-c күнэ). Сыл бүтүө 42 күн баар.
Шемяков Николай Васильевич
200px|thumb|right|Шемяков Николай Васильевич, 1940-с сыллар саҕаланыыларыгар Шемяков Николай Васильевич (19.05.1913—08.07.1967) — аҕыйах ахсааннаах эбэҥки норуотун чулуу уола, булчут-стахановец, 1939—1953 сс. Эдьигээн райисполкомун бэрэссэдээтэлэ. Чурапчылары көһөрүү кэмигэр ол дьоҥҥо элбэх көмөнү оҥорбутун иһин тыыннаах хаалбыттар махтаналлар эбит.
40
40 сыл.
Байаҕантай (Томпо)
400px|thumb|right|Байаҕантай нэһилэгэ Томпо улууһун картатыгар 400px|thumb|right|Кириэс Халдьаайы куйаартан кыһыҥҥы көстүүтэ Байаҕантай нэһилиэгэ. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кириэс Халдьаайы.
Улуус кииниттэн 90 км арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 713 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Кириэс Халдьаайы — 1 415, Арыы Толоон — 159 уонна Ударник — 139 киһи.
Павлов Борис Иванович
thumb|Б.И. Павлов бэйэтэ таһаарбыт кинигэтин тутан турар Павлов Борис Иванович — бэйиэт, кэпсээнньит, суруналыыс (Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ), «Көмүөл» кинигэ кыһатын тэрийээччитэ, бас билээччитэ, салайааччыта.
Томпо улууһун Кириэс Халдьаайытыттан төрүттээх. Сэтинньи 15 күнүгэр 1959 сыллаахха төрөөбүтэ.
Дьокуускай мээрийэтин "Киин куорат (хаһыат)" диэн сахалыы хаһыатын бас эрэдээктэринэн үлэлии сылдьыбыта.
Лабыҥкыр
400px|thumb|right|Лабыҥкыр күөл куйаартан көстүүтэ Лабыҥкыр күөл. Өймөкөөн улууһугар Өймөкөөн үрдэлгэ сытар күөл.
Соҕурууттан хоту диэкки 14 км усталаах, кэтитэ 4 км. Балыга дэлэй.
Номох быһыытынан күөлгэ улахан кыыл олорор үһү. Ону чинчийээри хас да экспедиция кэлэ сылдьыбыта. Ол биллибэт улахан кыыл кожата хара дьүһүннээх, улахан айахтаах, хараҕа икки арда биир миэтэрэттэн элбэх үһү. Айаҕын улаханнык аттаҕа икки миэтирэ буолар үһү.
Бу номох туризм сайдыытыгар олук буолуо диэн эрэл баар. 400px|thumb|left|Лабыҥкыр күөл көстүүтэ
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Натуральнай чыыhылаҕа
Натуральнай чыыhыла — 1. мат. чыыһыла; дробтаах чыыһыла; бүтүн чыыһыла; 2. чыыһыла, күн; балаҕан ыйын бастакы күннэригэр; бүгүн ханнык чыыһыланый?; 3. ахсаан; элбэх ахсааннаах дьон; 4. ахсаана, иһэ; баар дьөн ахсааныгар; ол иһигэр; 5. грам. ахсаан; биир ахсаан; элбэх ахсаан; # ахса билли бэт элбэх, кэмэ суох.
тиистээх бэримтэ тиэрдэр чыыһылата (хамсатыллааччы уонна хамсатар көлөһөлер тиистэрин ахсааннарын сыһыана).
Дьиҥнээх; дьиҥнээх солко; 2. дьиҥнээх; дьиҥнээх кээмэйинэн мэтириэт; 3. эк. натуральнай; натуральнай хапаайыстыба.
Эһирдиҥилэр кэргэннэрэ
Эһирдиҥилэр кэргэннэрэ (, Семейство Аистовые) - эһирдиҥилэр аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 уус киирэр: Эһирдэр уустара.
Ураал хайалара
Ураал хайалара Арктика муораларын кытыыларыттан Казахстан кураайы истиэптэригэр тиийэ 2000-тан ордук км сиргэ синньигэс балаһанан субуллар хайлар систиэмэлэрэ.
Ураал хайаларын ньуура
Ураал хайалара — геологическай тутулунан, ньуурунан хайа уустук систиэмэтэ. Бу систиэмэ үгүс тус-туһунан хайалардаах, олор меридианнары батыһа үксүн бэйэ-бэйэлэрин кытта кэккэлэһэ сүүһүнэн биэрэстэнэн тайыыллар. Хайа систиэмэтин устатын тухары ортотунан ааһар сүрүн сис хайа уу дьирбиитинэн буолар. Бу хаптаҕай, ардыгар бадарааннаах кэтит сис хайа үрдүнэн үгүс сирдэринэн туруук таастаах чыпчааллар, эгэлгэ быһыылаах суорба таастар хороһон тураллар. Саамай үрдүк точкалара арыт муора таһымыттан 1200 м ордуктар. Сис хайа протерозойскай эра саҕанааҕы былыргы боруодалартан туруктаах. Манан Азия — Европа ууну араарар дьирбиитин сурааһына ааһар. Ити сурааһын Европа уонна Азия быыстарынан ааҕаллар. Соҕуруу өттүнэн сис хайа Уралтау диэн ааттанар.
Сүрүн сис хайа икки өттүнэн тэллэх хайалар субуһаллар. Балаһалара арҕаа диэки кэтит, илин диэки синньигэс. Үгүс чыпчааллара 1700 м тиийэ балачча үрдүктэр. Арҕаа тэллэх хайалар Илин Европа дэхси сиригэр сыыйа түһэр Урал арҕаа эниэтин үөскэтэллэр. Илин тэллэх хайалар Арҕаа Сибиир дэхси сиригэр туруору түһэр эниэлээхтэр. Эниэлэрин икки аҥыта — бу Урал геологическай тутулун кытта ситимнээх хайалаах систиэмэ бүтүннүүтүн уратыта.
Арҕаа тэллэх хайалар балаһалара уонна Илин Европа дэхси сирин олорго сыстар чааһа Предуральены үөскэтэллэр, оттон илин тэллэх хайалар уонна Арҕаа Сибиир дэхси сирин ыаллыы сытар чааһа Зауралье буолаллар. Рельебин уратытынан, айылҕатын атын компоненнарынан Урал Полярнай, Приполярнай, Хотугу, Орто уонна Соҕуруу Ураалларга араарыллар.