cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кэмбридж принцессата Шарлотта
Төрөөһүнүн биллэриитэ
Кэмбридж принцессата ыам ыйын 2 күнүгэр Лондон бириэмэтинэн сарсыарда 8:34 аҕата баарыгар төрөөбүтэ. Ыйааһына 3,71 кг этэ. Кембридж принцессата ийэтин кытта киэһээ балыыһаттан тахсыбыттара.
Ыам ыйын 4 күнүнэр аата Шарлотта Елизавета Диана буоларын туһунан иһитиннэрбиттэрэ.
Акция
Акция (aktie, Aktie — өлүү чаас, өлүүскэ).
1) Атыыга анаан акционернай общество таһаарбыт сыаналаах кумааҕыта. Акцияны бас билээччи акционернай общество үлэтигэр-хамнаһыгар быһаччы кыттар бырааптанар, акционернай общество барыһыттан дивиденд аахсан ылан бырааптанар.
2) полит. (actio — дьайыы). Хамсааһын, туох эмэ дьайыы, тэрээһин.
Сүүмбикэ башнята
альт=Сүүмбүкэ башнята|мини
Сүүмбикэ башнята(тат. Сөэмбикэ манарасы, Sөyembikэ mabarasi) — Казанскай кириэмилгэ баар дозорнай башня. Сүүмбикэ башнята хотугулуу-илиҥҥи өттүн диэки биллэрдик кыҥнайбыт, онон, охтон эрэр башнялар ахсааннарыгар киирэр. Билиҥҥи кэмҥэ, шпиль иҥнэйиитэ 1,98 м. Башня хаһан тутуллубута чопчу биллибэт. Казаннааҕы дыбарыас Бирикээһин дөкүмүөннэрэ, 1701 с. Москуба куоракка буолбут баһаарга умайан хаалбыттар. Онтон, Казань ханствотын туһунан дөкүмүөннэр, Казань куораты сэриилээн ылыы кэмигэр сүппүттэр. Башня, Казаннааҕы кириэмил иһигэр, истиэнэттэн тэйиччи турар. Башняттан Казанка, Волга өрүстэр уонна тулалыы сытар сирдэр үчүгэйдик көстөллөрүнэн, былыр, кэтээн көрөр (дозорнай) башня быһыытынан эмиэ туттуллар эбит. Башня акылаата дууп мас сыбаайаларга турар. Истиэнэлэрэ испиэскэ булкадаһыктаах кирпииччэттэн оҥоһуллубуттар. Бу тутуу, сэттэ дьаарыстаах: бастакы үс дьаарыһа тэҥ өрүттэрдээх, тэҥ үрдүктээх түөрт муннуктуу моһуоннаахтар(четверик) аһаҕастар; салгыы икки аҕыс кырыылаах(восьмерик) дьаарыс; өссө икки дьаарыс - кырыылаах кирпииччэ шатёр уонна кэтээн көрөр вышка, бүтэһик дьаарыс - саамай чыпчаалыгар кыһыл көмүс солотуулаах "дьаабылака" үрдүгэр кэлтэгэй ыйдаах от күөҕэ өҥнөөх шпиль(1918 сылга диэри икки төбөлөөх хотой). Дьаарыстар кырыылара кирпииччэнэн оҥоһуллубут синньигэс валиктаахтар. Арҕаа уонна илин ойоҕосторго, аллараа дьаарыс пилоннара иккилии, сыста турар, ортотунан сытыары валиктаах коринфскай колонналаахтар. Башня үрдүгэ 58 м. Кини туһунан бастакы бэлиэтээһиннэр 1777 с.суруллубуттар. 1832 с. "Заволжский Муравей" сурунаал 4 нүөмэригэр бастакы ыстатыйа тахсыбыт. "Сэембике манарасы" диэн татаардыы тылынан 19 үйэҕэ ааттыыр буолбуттар.
Тиһиктэр
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8F_%D0%A1%D1%8E%D1%8E%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5 https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8F_%D0%A1%D1%8E%D1%8E%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5
Никаноров Виктор Иванович
Никаноров Виктор Иванович — саха мелодиһа, дыраама артыыһа.
1934 сыллаахха төрөөбүт. Ийэтэ үс саастааҕар, аҕата сэриигэ өлөннөр аҕатн бииргэ төрөөбүт убайыгар Антон Павлович Никаноровка иитиллибитэ. Наахара сэттэ кылаастыаах оскуолатын бүтэрэн баран Майаҕа орто оскуоланы бүтэрбитэ. 1957 сыллаахха Дьокуускайга музыка-дыраама тыйаатырыгар бастаан хуор онтон дыраама артыыһынан үлэлээбитэ.
1958 с. М. Ефимов "Табалаах" диэн хоһоонугар бастакы ырыатын айбыта. Б. Тобуруокап "Морус оҕонньор" диэн остуоруйатыгар хас да хоробуот, кыыллар-көтөрдөр ыраларын мелодияларын суруйбута. 1977 с. көрбөттөр уопсастыбалырын Култууратын дьиэтигэр дириэктэрдээбитэ. 1989 с. биэнсийэҕэ барбыта.
1994 сыллаахха 60 сааһын туолуутугар "Аргыстарым — айар ырыаларым" диэн дьоҕус ырыанньыга 3 тыһ. экз. тахсыбыта.
Транспорт
Транспорт диэн көлө уонна айан алын тутулун бары көрүҥнэрин холбуур өйдөбүл. Транспорт иккис өйдөбүлэ - айаннааччы уонна таһаҕас таһыытын кытта сыһыаннаах экономика салаата.
Арассыыйа ИДьМ Барнауллааҕы юридическэй институт
Арассыыйа ИДьМ Барнауллааҕы юридическай института — Барнаул куорат Центральнай оройуонугар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1957 с. бэс ыйын 29 күнүгэр ССРС ИДьМ салайар үлэһиттэри бэлэмниир Испэссээлинэй орто оскуола арыллыбыт. 1994 с. Арассыыйа ИДьМ Рязаннааҕы үрдүк оскуолатын филиала буолбут.
1998 с. Арассыыйа Бырабыыталыстыбата "Арассыыйа Бэдэрээссийэтин ИДьМ Барнауллааҕы юридическай институтун төрүттүүр туһунан" 385 нүөмэрдээх уураах таһаарбыт.
Барнауллааҕы институт билигин, Арассыыйа ИДьМ ситимигэр биир бастыҥ үөрэх тэрилтэтэ. Институт полиция уполномоченнай участковайдарын бэлэмниир.
Структурата
Институт 4 факультеттаах.
1. Силиэдэбэтэллэри уонна полиция үлэһиттэрин бэлэмниир факультет.
Курсаннар икки испэссэлинэскэ -"Быраабы көмүскүүр үлэ" -"Наассыйаҕа куттала суох буолуутун быраабынан хааччыйыы"
2. Кэтэхтэн үөрэхн факультета
Истээччилэринэн - Сибиирдээҕи уонна Уһук Илиннээҕи Ис дьыала уорганын үлэһиттэрэ
3. Профессиональнай бэлэмнэнии факультета
4. Квалификацияны үрдэтии, эбии атын испэссээлинэскэ бэлэмнээһин факультета.
Арассыыйа ханнык баҕарар сириттэн ис дьыала уорганын үлэһиттэрэ, дуоһунас категориятынан араарыллан үөрэнэллэр. Институтка, үөрэх процеһыгар аныгы информационнай-телекоммуникационнай технологиялар, програмнай аппараттаах комплекстар уоннан полигоннар туттуллалларынан сибээстээн курсааннар уонна истээччилэр дьиҥнээх кэриэтэ ситуацияларга үөрэнэллэрэ, стажировкаҕа Барнаулга уопсастыба бэрээдэгин харыстабылыгар кытталлара сулууспа хаачыстыбатын таһымын үрдэтэр.
Рейтиннэрэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтиниигэр 1573-с миэстэ.
Болот Бейшеналиев
Болот Бейшеналиев (1937 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Кеминскай оройуон Восточнайыгар төрөөбүт -- 2002 сыл сэтинньи 18 күнүгүр Бишкеккэ өлбүт ) — сэбиэскэй кэмнээҕи кинемотографист, киинэ уонна тыйаатыр уонна киинэ биллиилээх артыыһа. Кыргыстаан норуодунай артыыһа. Азиз Бейшеналиев диэн эмиэ кыргыыс артыыһын төрөппүт аҕата.
Биографията
Болотбек Бейшеналиев 1937 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Кыргыстаан Кеминскэй оройуонун Торт-Куль сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Кыргыстааҥҥа опера уонна балет тыйаатырын иһинэн үлэлээбит устуудьуйаны (1957) уонна Ташкеннааҕы театральнай-художественнай институту үөрэнэн бүтэрбит (1963). "Киргизфильм" киинэ устуудьуйатыгар көмөлөһөөччүнэн уонна режиссер ассистенынан үлэлээбитэ. Ону кытта тэҥҥэ киһи хараҕар быраҕыллар ураты дьүһүннээх буолан, 1960 - 1980 -с сыллардаахха араас сэбиэскэй киинэлэргэ уһуллубута. Ол гынане баран, сүрүннээн, иккис былааҥҥа. Үксүгэр "илиҥҥилии дьүһүннээх" киһи наада буолан, куһаҕан дьону, бандьыыттары, басмачтары, Орто Азия өрөспүүбүлүкэлэрин чуньуобунньуктарын, "азиат" оҕонньотторун, о. д. а. оонньуура.
Болотбек Бейшеналиев Кыргыстаан норуодунай артыыһа.
2002 сыллаахха сэтинньи 18 күнүгэр Бишкек куоракка өлбүтэ.
Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата "Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа Болот Бейшеналиев аатын үйэтитэр туһунан" уурааҕы таһаарбыта. Ол уураах быөыытынан, Чудааҕы уобалас Кеминскэй оройуонун Кемин куораттыы тииптээх бөһүөлэгин "Спутник" киинэ тыйаатырыгар кини аата иҥэриллиэхтээх, киинэ тыйаатырын дьиэтин иннингэр норуот артыыһын бүүһэ туруохтаах.
1976 сыллаахха «Транссибирский экспресс» диэн мүччүргэннээх киинэҕэ Исидо диэн дьоппуон детектиибин оруолугар холоммута
Огирко Игорь Васильевич
Олоҕун олуктара
Огирко Игорь Васильевич — математик-физик учуонай. Математика диэн ахсаан, структура, куйаар уонна уларыйыы курдук өйдөбүллэри чинчийэр үөрэх. Огирко Игорь Васильевич бастакы математика салаатыгар үөрэх доктора (1990).
Математика физиката. Математика убаҕас механиката. Дискрет математика. Искусственнай интелегы интириэһиргиир этэ.
Realme
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Realme тэрилтэни бас билэр акцианердар:
Мин теруттэрбинэн киэн туттабын
Ийэбинэн Аһыкай аҕа ууһуттан тардыылаах эбиппин. Эбэм Степанида Павловна -Никифоров Павел Васильевич (1907-1942) кыыһа. Бу Павел Васильевич диэн Манньыаттаах Баһылай (Никифоров Василий Сергеевич) ииппит уола. Кини аҕата (мин хос-хос эһэм) Василий диэн 1881 с.т. киһи. Кини Агафья Михайловна (1880 с.т.) диэн кэргэннээх эбит. Кинилэр 4 оҕоломмуттар: Дмитрий, Герасим, Акулина, Павел. Василий аҕата, мин хос-хос-хос эһэм, Николай (Уһун Ньукулаас, 1826с.т.) диэн эбит. 1911 сыл кэннэ өлбүтэ диэн буолар. Уһун Ньукулаас – Манньыаттаах Баһылай бииргэ төрөөбүт убайа. Кини 2-тэ кэргэннэммит: бастакы кэргэнэ Феодосия Саввична (1846-1901), иккиһэ – Анна Елизаровна (1856-1911). Бастакы кэргэниттэн 2 уоллаах: Николай -1(1862-1927), Василий (1881), иккиһиттэн биир кыыстаах: Матрена (1903 с.т.). Василий диэн уолуттан мин хос эһэм Павел Васильевич төрүүр. Ол аата, Манньыаттаах Баһылай улахан убайын сиэнин ииппит эбит. Уһун Ньукулаас Аһыкайга Ахханга куулатыгар олорбут, кэргэнэ сэрии буолуор диэри оҕолорунаан олорбуттара дииллэр. Хос эһэм Павел Васильевич Аһыкайга Эмис алаас арҕаа баһын куулатыгар олорбут үһү. Хос эбэм Ирина Ивановна (1909 - 1942) диэн, эбэм ахтарынан, ыарыһах, уҥуоҕунан кыра, уһун суһуохтаах, иистэнньэҥ, түргэн туттуулаах дьиэ хаһаайката үһү. 1942 сыллаахха алтынньы ыйга ыалдьан өлбүт. Хос эһэм суоччутунан үлэлии сылдьан 1942 с бэс ыйын 23 күнүгэр сэриигэ барбыт.Кинилэр 5 оҕоломмуттар: Надежда, Елена, Артем, Степанида. Тулаайах хаалбыт оҕолору аймахтара ылбыттар. Мин эбэм Степанида Павловна диэн, 1937 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр 1-кы Тыыллыма нэһилиэгэр Аһыкай диэн алааска төрөөбүт. Кини элбэх оҕолоох убайыгар Никифоров Геннадий дьиэ кэргэнигэр олорон дьиэ ис-тас үлэтигэр, оҕо көрүүтүгэр көмөлөспүт. Өр кэмҥэ ыалдьан хаалан үөрэммэтэх. Билигин кини баара буоллар 83 саастаах буолуо этэ. Эбээ диэн аптаах тыллаах, минньигэс астаах, сылаас илиилээх көмүскүүр киһибит буолар этэ. Эбээлээхпиттэн мин үөрэбин, киэн туттабын. Миигин эбэм ааттаабыта, мин эбээ оҕотобун. Эбэм Романов Петр диэн киһиэхэ кэргэн тахсан 5 оҕолоох: Александр (1960 с.т.), Екатерина (1961 с.т.,), Алексей (1963 с.т.,), Людмила (1964-1993 сс., ),уонна мин ийэм Матрена (1966 с.т.) Эбэм убайа Артем Павлович Никифоров – Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрэн, художник-портретист идэлээх. 1956 – 1964 сс. бокса республика хамаандатын чилиэнэ. Бокса республика 8 төгүллээх чемпиона, 1960 с. РСФСР норуоттарын спартакиадатын 3-с бириистээх миэстэтин финалиһа уонна сахалартан бастакы бокска ССРС спордун маастара. Билигин 87 саастаах. Эбэм эдьиийдэрэ - Надежда (1929-2004) кэргэнэ Юмшанов Николай Семенович (1919-1984) Елена – эрдэ ыалдьан олохтон барбыт.
Сиэнэ Роман Кривогорницын суруйда 14.12.20
Николаев уобалас
Николаев уобалас (Миколаївська область) — Украина субъега. Киин куората — Николаев. Дьонун ахсаана 1 167 821 (2014).
Арассыыйа федерациятын социальнай каартата
Арассыыйа федерациятын социальнай каартата — диэн Арассыыйа регионнарыгар түмэт сайдыытын иһитиннэрэр уонна анаалистыыр интернет партаала. Арассыыйа Федерациятын Түмэт палаататын уонна доруобуйа харыстабылын министерствота бииргэ оҥорбут бырайыага буолар. Ааптарынан Дума алтыс түмсүүтүн дьокутаата Николаева Елена Леонидовна ааҕыллар.
Устуоруйата
Сайт 2011 сыллаахха баар буолбута. Бырайыак салайааччытынан Заякина Светлана буолбута.
Араас бириэмэҕэ араас ааптардар үлэлии сылдьыбыттара: Ефим Лазаревич Рачевскай, Евгений Павлович Велихов, Александр Самедович Гезалов, Максим Анатольевич Топилин уонна да атыттар.
2012 сыллаахха түмэт урбаан уобалаһыгар Араассыыйаҕа ордук бөдөҥ бырайыагынан ааҕыллыбыта. . Сурэхтээччи Елена Леонидовна Николаева «Импульс добра» диэн бириэмийэнэн наҕаарадаламмыта.
Үлэтин сүнньүтэ
Сайтка сурулларынан, Арассыыйа нэһилиэнньэтигэр түмэт уобалаһыгар буола турар уларытыылары көрдөрүү уонна быллас, бизнес аһаҕас буолалларыгар, диалог үөскиирин үрдүгэр үлэлиир. Араас айылҕаларынан, регионнарынан боппуруостары ырытыыны көрүөххэ сөп
2011 сыллаахха форумҥа Олимпийскай кэмитиэт бирисидиэнэ Александр Жуков, экономист Татьяна Голикова, хирург Леонид Рошаль уонна суруналыыс Максим Шевченко кыттыбыттара.
Баҕа санаа - таҥара
Таҥара баарын билбэт курдук туттунуу быстах санааттан, өй-санаа сайдар, мунньуллар, күүһүрэр тутулуктарын билбэттэн үөскүүр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа, таҥара үөрэхтэрин туоратыы, симэлитэ сатааһын түмүгэр итинник быстах санаа үөскээбитэ билигин да дьайа сылдьар.
Өй-санаа элбэхтэ хатыланнаҕына, күүһүрдэҕинэ үгэһи үөскэтэр. Үгэс уһун кэмҥэ уларыйбакка, симэлийбэккэ бэйэтэ туспа сылдьар кыахтанар. Түүлгэ тус-туспа сылдьар үгэстэр көстөллөр, ол иһигэр олус былыргы үгэстэри көрүөххэ сөп. Бу быһаарыы дакаастабылынан үгүс түүллэр түүлгэ көстөр бэлиэлэргэ иҥэн сылдьар өйдөбүллэринэн табатык тойонноноллоро буолар.
Үтүөҕэ баҕарар санаа үгэскэ кубулуйбута үтүөҕэ, үчүгэйгэ ыҥырар, сирдиир таҥараны үөскэтэр. Таҥара диэн төрүт саха тыла. Таҥ, таҥар диэн тыллартан өй-санаа үгэс буолан таҥылларын, хомулларын, мунньулларын биллэрэр ураты суолтата таҥара диэн тылга иҥэн сылдьар. (1,473).
Былыргы кэмнэргэ дьон баҕа санаалара элбэҕин курдук таҥаралар араастара элбэх эбит. Дьон өйдөрө-санаалара сайдан истэҕинэ киһи түүллэрин үөрэтэннэр өллөҕүнэ өйө-санаата, куттара туспа, Үөһээ дойдуга баралларын быһаарбыттарын кэнниттэн үтүө санаалаах кут иҥмит таҥаралара баар буолбуттар:
-	Эмэгэт. Киһи кута иҥмит туох эмэ бэлиэ тэрилэ. (1,665).
-	Туос түүктүйэ таҥара. Өлбүт киһи кутун ойуун тутан ылан түүктүйэҕэ хаайан таҥара оҥоруута. Кут иҥмит таҥаралара кэлэр көлүөнэлэри инники олорон ааспыт дьон оҥорбут үчүгэй быһыыларыгар иитэргэ-үөрэтэргэ аналлаахтар. Урукку кэмнэргэ иннилэринэ олорон ааспыт, өлбүт дьон үөрэхтэрин, билиилэрин кэлэр көлүөнэлэргэ тириэрдиини араас таҥаралар көмөлөрүнэн ситиһэллэр эбит.
Таҥара диэн киһиэхэ үтүө, үчүгэй санаата үгэс буолан иҥмитэ ааттанар. Киһиэхэ баҕа санаата аһара элбэҕинэн, кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэринэн таҥаралар элбэхтэр уонна олоххо сайдыы киирэн истэҕинэ уларыйан, атынынан, саҥа үөскээбит баҕа санааҕа сөп түбэһэн солбуллан биэрэллэр. Өй-санаа сайдан, тупсан истэҕинэ уһун үйэлэргэ таҥаралар уларыйан биэрэн иһэллэр. Олохторун уонна туспа омук буолууларын олус былыргы кэмнэртэн саҕалаабыт уһун үйэлээх сахалар ол иһин элбэх таҥараларын илдьэ сылдьаллар.
Үтүө, үчүгэй санаалар диэн олоххо үчүгэйи тутуһар, үчүгэйи үөскэтэр тупсарыыны, сайдыыны киллэрэр санаалар ааттаналлар. Олоҕу үчүгэй санаалар элбэх буоллахтарына уонна олортон туһалаахтарын олоххо киллэрдэххэ эрэ сайдыыны ситиһии кыаллар. Биир эмэ үчүгэй, олоххо туһалаах санаа табыллан үчүгэй быһыыга кубулуйар кыахтанар. Онтон олоххо кыайан киирбэт араас элбэх санаалар бары хаалаллар, ыра санааларга эрэ кубулуйаллар.
Нууччалар кэлиилэригэр сахалар таҥара диэн тугун чуолкайдык билэллэриттэн православнай “бог” үөрэҕин өй-санаа, таҥара үөрэҕэ, онтон “храмын” таҥара дьиэтэ диэн сахалыы ааттаабыттар.
Таҥараһыт диэн үтүө, үчүгэй санааларын үгэс оҥостор, куһаҕан санааларыттан ыраастана сылдьар киһи ааттанар. Таҥара бэйэтэ киһиэхэ тугу да биэрбэт, арай санааны күүһүрдэн, бөҕөргөтөн биэрэр кыахтааҕын туһанан бэйэ санаатын бөҕөргөтүллэр. Бу быһаарыыны “Надейся на бога, но сам не площай” диэн нууччалыы өс хоһооно ордук чуолкайдыыр.
Таҥара үөрэҕин тутуһар киһи көрсүө, сэмэй, сиэри тутуһар, хаһан да сиэри аһара барыыны, сыыһа-халты туттууну оҥорбот. Айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥорууга олус сэрэхтээх буолууга ыҥырар, саҥаны айыы үчүгэйи оҥорууга чахчы аналлааҕын, ханнык да содул бу саҥаны айыыттан үөскээбэтин эрдэттэн билэн эрэ баран оҥорор киһи буолар.
Таҥара үөрэҕэ өй-санаа үөрэҕэ буолан сайдыы, тупсуу кэлэн истэҕинэ бэйэтэ сыыйа уларыйдаҕына, олохтон хаалан хаалбакка уларыйыылары киллэрэн биэрдэҕинэ эрэ табыллар. Өйдөрө-санаалара сиппит, киһи буолуу үөрэҕин баһылаабыт, олоххо уопутурбут дьон өй-санаа, таҥара үөрэҕэр сөптөөх уларыйыылары киллэрэн биэрэн истэхтэринэ эрэ сатанар.
Кыра оҕо өйө-санаата үгэстэргэ үөрэнэн сайдыыта уһун үйэлэргэ уларыйбат. Оҕо өйө-санаата сайдыыта хас оҕо төрөөн улаатарыгар уларыйан хаалбат, оҕо барыта биирдик, аан бастаан ийэ кута үгэстэргэ иитиллэр, онтон улаатан 5 эбэтэр 6 сааһыттан салгын кута үөрэхтэргэ үөрэтиллэр. Үөрэх барыта олоххо боруобалааһыны баран билиигэ, онтон үгэскэ кубулуйар. Оҕо туохха үөрэммитин, билбитин боруобалаан, оҥорон көрөн үгэскэ кубулутан өйө-санаата сайдан, баҕа санаата элбээн иһэр.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта, ийэ кута иитиллиитэ, үөрэҕи-билиини баһылааһына, киһи буолууну ситиһиитэ биир халыып суол устун баран истэҕинэ эрэ табыллар. Таҥара үөрэҕэ сайдыы бу суолун тутуһан оҕону үчүгэй үгэстэрдээх, үчүгэй майгылаах буолууга иитэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ тугу саҥаны билбитэ үгэстэри үөскэтэн иһэринэн ийэ кута иитиллэр, онтон улаатан истэҕинэ салгын кута үөрэҕи-билиини ылынан сайдар.
Киһи санаата уларыйан, саҥа үгэстэри үөскэтинэр кыаҕын таҥара үөрэҕэ табан туһанар. Киһи куһаҕан үгэстэнэн хаалбатын туһугар өйүн-санаатын ыраастыы сылдьара ирдэнэр. Куһаҕан санаалартан ыраастаныыны киһи күҥҥэ үстэ оҥоро сырыттаҕына өйө-санаата ыраас, үчүгэй санааларынан туолар кыахтанар. Онтон үчүгэй санаалары киһи атын дьоҥҥо үчүгэйи баҕарыыларынан ситиһэрэ ордук туһалаах. (2,47).
Таҥара өй-санаа үгэс буолан түмсүүтэ буоларынан киһи өйүгэр-санаатыгар дьайар күүстээх. Уордаах Дьөһөгөй таҥара сылгыны куһаҕаннык көрөөччүлэри, атаҕастааччылары тохтотор, кэһэтэр күүстээх. Сахалар сылгыны атаҕастаабаттар, үчүгэйдик көрөллөр. Сылгы ахсаана билигин да эбиллэн иһэр.
Ыт таҥарата – бөрө. Ыты аанньа аһаппатахха, аччыктаатаҕына сиэмэххэ, бөрөҕө кубулуйар. Ыт ахсаанын аһара элбэппэт буолууну өйдөөх-санаалаах дьон оҥороллор. Ыт сыата туберкулезтан эмтиир кыахтааҕын дьон билэллэр, тириититтэн элбэх туһалаах маллар тахсаллар. Ахсааннара элбээн хаалбыт ыттары иитэн тириилэрин, эттэрин, сыаларын туһаҕа таһаарыы өйдөөх-санаалаах дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолла. Дьон өйө-санаата түмсэрин туһугар таҥараҕа туттуллар ымыы бэлиэтин суолтата олус улахан. Киһи элбэх билиини хараҕынан көрөн ылынар. Күн таҥара төгүрүк бэлиэлээх. Үрүҥ Күн буоларын бэлиэтинэн үрүҥ, кылабачыгас дьүһүннээх. Күн төгүрүк бэлиэтэ сайдан иһэр өй-санаа ханнык да хааччаҕа суоҕун биллэрэр. Ортотугар төгүрүк күннээх түөрт кэтирээн иһэр салаалаах кириэс Күн таҥара бэлиэтэ буолар.
Христианскай таҥара итэҕэлэ туттар кэриэс бэлиэтэ өлбүт киһини бэлиэтиир ойуу буолар. Былыргы кэмнэргэ киһи уҥуоҕун үрдүгэр манна киһи уҥуоҕа сытар диэн бэлиэтээн кэриэс туруораллара. Бу таҥара үөрэҕэ дьону көмүү сиэрин-туомун олус табатык толорор. Өлөн эрэр киһи айыытын этиитэ, куһаҕан санааларыттан ыраастаныыта Үөһээ дойду өйө-санаата ыраас буоларыгар, тыыннаах дьоҥҥо үчүгэйинэн дьайарыгар аналлаах.
Кириэс – өлүү бэлиэтэ. Өлбүт киһи уҥуоҕар кириэс турар.
Ыйаммыт киһи ойуулаах кириэстэр өлүүнү көрдөрөллөр.
Үрдүгэр кириэстээх православнай таҥара дьиэтэ өлбүттэргэ аналлаах дьиэ. Бу дьиэҕэ өлбүттэри кэриэстээһин, ахтыы, атаарыы туомнара ыытыллаллара ордук улахан туһалаахтар. Кэриэстэнии диэн сүүскэ сурааһыннары кэриэстии тардыы аата. Былыр-былыргыттан сүүскэ күлүнэн кэриэстии тардыллыбыт сурааһыннар киһини араҥаччылыыр суолталаахтар диэн былыргылар өйдүүллэр этэ. Сахалар сүүстэригэр тарбахтарынан кэриэстии сурунан араҥаччыланаллар.
Кэриэс араҥаччылыыр бэлиэ. Былыргы кэмҥэ дьон сүүстэригэр көмөрүнэн кэриэс ойууланан араас ыарыылартан араҥаччыланар, көмүскэнэр эбиттэр.
Кэриэс диэн саха тылын арҕааҥҥы омуктар кириэс диэнинэн ылыммыттар. Былыргы ойууннар дүҥүрдэрин кэтэҕэр тутарга анаан тимир кэриэстээхтэр. Саха тылын билбэт, итэҕэл үөрэҕин үрдүттэн ылынааччылар бу кэриэһи Христос таҥара үөрэҕэр аналлаах бэлиэ курдук ылыммыттар. Таҥара үөрэҕэ диэн оҕо сайдан, үүнэн иһэр өйүн-санаатын киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга, көрсүө, сэмэй майгыланыыга иитэр, үөрэтэр сахалар үөрэхтэрэ буолар. Оҕо, киһи өйө-санаата сайдыыта, үс куттара үөскээһиннэрэ уһун үйэлэргэ уларыйбатыттан киһи буолуу, киһилии быһыыланыы үөрэҕэ хаһан да уларыйбат, хас оҕо төрөөн улаатан истэҕинэ саҥалыы сайдан иһэр уратылаах. Таҥара үөрэҕин хас биирдии төрөппүт билэрэ, оҕотун иитиигэ туһанара эрэйиллэр.
=Туһаныллыбыт литература.=
2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
Прованц
Прованс (la Provence) — соҕуруу Францияҕа баар территория аата. Средиземнай муора кытылыгар дылы тэнийэр. Прованц 4 административнай департаменнардаах: улахан департамена Вар (Le Var), Альп-от-Прованс (Alpe de Haute Provence), Воклюз (Vaucluse) уонна Буш-дю-Рон (Bouche du Rhône). Улахан куораттара Буш-дю-Рон департамэҥҥэ Марсель куорат, Варга Тулон, Воклюзка Авиньон уонна Альп-от-Прованц диэҥҥэ Систерон куораттар буолаллар.
Былыр былыргыттан манна бэйэлэрэ туспа культуралаах, тыллаах дьон-аймах бөлөхтөрө туспа королевство буолан мустан олороллор эбит, кинилэр прованцалэстэр дэнэллэрэ, кэлин Франция биир сомоҕо государствота буолбутун кэннэ дойду олохтоохторун быһыытынан франсуустар буолбуттар. Ол даҕаны буоллар тылларын, культурнай традицияларын аныаха дылы илдьэ сылдьаллар. Тыллара прованцальскай тыл дэнэр. Культураларын сабыдыала средиземноморье норуоттарын культуратын сабыдыала күүскэ бэриллибит.
Муора кытыыта буолан күннээх, сылаас өлгөм араас үүнээйилээх сир. Элбэхтик үүнэр мастара оливкавай мас уонна араас бэс мас бииһин ууһа элбэхтик үүнэр. Хатыҥ, тиит курдук мастар үүммэт дойдулара. Араас сыттаах аска туттуллар амтаннаах үүнээйилэр үүнэллэр холобура тмин (du thym), базилик (du basilic). Бу сыттаах үүнээйилэри пиццадиэн аска сөбүлээн тутталлар.
Биляр түмэлэ
Биляр түмэлэ
Биляр устуоруйа уонна археология аһаҕас айылҕаҕа турар судаарыстыбаннай түмэлэ - Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин, Алексеевскай оройуонугар баар айылҕаҕа турар түмэл. Киниэхэ киирэллэр - Биляр устуоруйатын, археологиятын түмэлэ, Биляр, Балынгуз, Горкин, Никольско-Баранскай былыргы куораттар оннулара, Большетиганскай могильник, "Святой ключ" святилище уо.д.а. эбийиэктэр. Биляр(др.-рус. Билир, тат. Билэр, Bilar, чуваш. Пулер) - Волгатааҕы Булгария орто үйэтээҕи куората. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин норуоттарын култуурунай баайдарын бэдэрээлинэй суолталаах эбийиэгэ. Арассыыйа култуурунай баайын бэдэрээлинэй суолталаах эбийиэгэ. Арааб айанньыта ибн Фадлан суруктарыттан көстөрүнэн, куорат 922 с.булгар ыраахтааҕыта Алмуш баарын саҕана төрүттэммит. Биляр Волгаҕа түһэр Малый Черемшан өрүс хаҥас кытылыгар тутуллубут. Нуучча устуоруйатын тиһилигэр 1164 сыллаахтан Улуу куорат диэн аатынан ахтыллар(Лаврентьевская летопись). 1236 с.монгуоллар сэриилээн халаан баран умаппыттарын кэннэ, Улуу куорат туһунан ахтыы суох. Былыргы куорат онно, Биляр дэриэбинэ соҕуруулуу-илин өттүгэр баар. Куорат онно, Малый Черемшан өрүс диэки намтыыр көнө сиргэ турар. Кинини Билярка уонна Елшанка диэн үрэхтэр быһа охсон ааһаллар. Куорат онно түөрт муннуктуу моһуоннаах, муннуктара сир түөрт хайысхатын тутуспуттар уонна түөрт ис-иһигэр киирбит төгүрүмтэлэрдээх: куорат иһинээҕи кириэппэс, ис куорат, тас куорат, куорат аттынааҕы дэриэбинэ(посад). Ис кириэппэс буллубатах. Ис куорат түөрт муннуктуҥу моһуоннаах, бөҕөргөтүнүү оҥоһууларын кытта уопсай иэнэ 306000 кб.м. Бөҕөргөтүүлэрэ - икки линиянан сытар, үрдүгэр мас тутуулардаах бааллар уонна уулаах хоруулар. Бөҕөргөтүү уһуна 5400 м. Тас куорат үс линиянан сытар бааллардаах уонна хоруулардаах. Бастакы, иккис, үһүс бааллар - 9125, 9400, 10200 мм.уһуннардаахтар. Посад(дэриэбинэ) куораты тулалыы сытар, хотугулуу-арҕаа уонна соҕуруулуу-арҕаа өттүлэригэр кылабыыһанан арыттанар. Посады кытта холбуу, куорат иэнэ 8000000 кб.м.онон Биляр, орто үйэтээҕи улахан куораттар ахсааннарыгар киирэр. Куорат олохтооҕун ахсаана 100000 диэри буолуо диэн сабаҕалыыллар. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D1%80 https://xn--80abeiejgafejid0blpls8x.xn--p1ai/
Уһуйуу уратыта
Уһуйуу диэн уустары уонна ойууннары үөрэтиигэ туттуллар ньыма.
Сахалыы үөрэххэ уһуйуу диэн туспа көрүҥүнэн ааҕыллар. Бу үөрэнии көрүҥэ кут-сүр үөрэҕэр киирсэр. Бу үөрэх хайдах сайдан иһэрэ сахалар кут-сүр үөрэхтэринэн сөптөөхтүк быһаарыллар. Уһуйан үөрэтии диэн көрүҥҥэ улахан уустары уонна ойууннары үөрэтии киирсэр. Уустары уонна ойууннары уһуйан үөрэтиилэр тус-туспа көрүҥнээхтик бараллара бэлиэтэнэр. Ууска үөрэнии оҕо кыра эрдэҕиттэн идэтин лаппа баһылыар диэри олус өр кэмҥэ ыытыллар. Онтон эдэр ойууну кырдьаҕас ойуун уһаатаҕына үс сыл иһинэн уһуйан, үөрэтэн кэбиһэрэ биллэр.
Ууска үөрэтии, киһи илиитинэн тутан-хабан үлэлииригэр, оҥороругар үөрэтии буолан, эти-сиини үөрүйэх оҥорон, буор куту үөрэтииттэн тутулуктаах. Олус өр кэмҥэ оҥоруллара быһаарыллар. Буор кут көлүөнэттэн көлүөнэҕэ эти-сиини кытта бэриллэн иһэрэ чуолкайданар, “Уус оҕото уус буолар” диэн этии баар. Уус киһи тугу оҥорорго үөрэниитэ барыта элбэхтэ хос-хос хатылаан хамсанан эти-сиини эрчийэн, үгэскэ кубулуйан, үөрүйэх оҥорон кини буор кутун өйүгэр-санаатыгар иҥнэҕинэ эрэ идэтин дьиҥнээхтик баһылыыр. Ити иһин уус буоларга үөрэнии эт-сиин тутулуттан улахан тутулуктаах уонна олус уһун бириэмэни ыларын тэҥэ, буор куту үөскэтэринэн кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр кыахтанар.
Ойуун үөрэҕэр уһуйуу киһи ийэ кутун таһымыгар барар буолан олус уһун кэмҥэ буолбат эбит. Уһуйуу аһара уһун кэмҥэ буолбатын кырдьаҕастар эмиэ бэлиэтииллэр. “Бэлэһигэр силлэппит” диэн этэллэр. Силлээн биэрии аһара уһаабатынан уһуйуу уһуннук барбата быһаарыллар. Арай уһуйууну барыахтаах эдэр киһи онно сөп түбэһэр ураты талааннаах, өйө-санаата сөп түбэһэр уратылаах буолара эрэйиллэр. Улахан уоппуттаах элбэҕи билбит-көрбүт кырдьаҕас ойуун киһи бэйэтин үөрэҕин эдэр үүнэн иһэр киһиэхэ биэриитин, кинини бэйэтин идэтигэр үөрэтиитин уһуйуу көмөтүнэн оҥорор. Эдэр ойууҥҥа кырдьаҕас ойуун бэйэтин үөрэҕин кытта араас абааһыларын уонна үөрдэрин кытта биэрэр. Кырдьаҕас ойуун араас абааһылар сылдьар аартыктарын эдэр ойууҥҥа арыйан биэрэн, итилэргэ киирэн биэрбэтигэр үөрэтэр. Ити иһин уһуйууну барбатах киһи кыайан ойуун буолбат дииллэр.
Кэнники кэмҥэ үөрэхтээхтэр киһи мэйиитэ компьютер курдук үлэлиирин быһааран эрэллэр. Компьютер өйүгэр төһө элбэх билиини-көрүүнү, информацияны киллэрэр кыахтаах даҕаны оччонон үлэлиир, толкуйдуур дьоҕура элбэх буолан тахсар. Бэлэм оҥоруллубут программалары компьютер өйүгэр хаалаан биэрии эмиэ оҥоруллар. Маннык тэҥнэбили оҥордохпутуна, уһуйуу диэн киһи мэйиитигэр бэлэм үөрэҕи, ийэ куту кытта киллэрэн биэрииттэн тутулуктаах өйдөбүл буолуон сөптөөх. Ойуун бэйэтин кистэлэҥнэригэр үөрэтиитэ уһуйуу диэн ааттанар. Кырдьаҕас ойуун эдэр ойууҥҥа бары сылдьар аартыктарын арыйар. (1,48).
Киһини үөрэххэ, билиигэ-көрүүгэ уһуйуу диэн өйдөбүл киһи куттарын кытта сибээстээх. Бу өйдөбүл киһи куттара, өйдөрө-санаалара тус-туспаларыттан үөскээн тахсар уонна итилэр атын күүс көмөтүнэн ханна баҕарар салаллыахтарын сөбө дакаастанар. Ойуун атын омук киһитин кутугар киирдэҕинэ, бэйэтэ ол омук тылын билбэт да буоллаҕына, омук киһитин курдук саҥаран барар. (1,130).
Ойуун кута-сүрэ ойуун үөскүүр Орук маһыгар иитиллэр. Ойуун буолар киһи төрөөбүтүн кэннэ онно баран иитиллэр. Ити кэмҥэ кини кута тэйэр. Ол иһин иирэр, бутуллар, буккуллар. Бу маска уйа баар буолар. Кут онно баран сытар. Онтон тахсыбат. Кут, киһи ойуун буоллаҕына, ол киһи өлөрүгэр биирдэ тахсар. Ойууттар уһуттарбакка эрэ ойуун буолаллар да, билиитэ-көрүүтэ суох ойуун уонна уһун үйэтэ суох буолаллар. Уһуттарбакка кыырбыт ойуун абааһыттан сыыһа-алҕас түбэһэн өлүөхтээх, быһа кымньыылаттаран. (3,38).
Ойуун буоларга уһуйуу диэн кырдьаҕас ойуун бэйэтин билиитин-көрүүтүн, өйүн-санаатын эдэр ойууҥҥа көһөрөн биэриитин аата буолар. Былыргы кэмҥэ сахаларга кыахтаах ойууннара киһи куттарын туспа араартаан ылалларын бэлиэтииллэр. Итинтэн сиэттэрэн кырдьаҕас ойуун эдэр ойууҥҥа бэйэтин өйүн-санаатын, ийэ кутун көһөрөн биэриитэ ойуун идэтигэр уһуйуу диэн ааттанар.
Урукку кэмҥэ, ыраахтааҕы баарын саҕана хас да улууска биир эмэ улахан кыахтаах ойуун баар буолара бэлиэтэммит.
Кырдьаҕас ойуун өлөрө чугаһаатаҕына уһуйуллуон сөптөөх өйдөөх-санаалаах, ураты талааннаах эдэр киһини көрдөөн булар. Эдэр, бары өттүнэн сөп түбэһэр киһини ойуун бэйэтэ көрөн-истэн, идэтигэр уһуйан үөрэтэр. (4,16).
Уһуйуллуон сөптөөх өйдөөх-санаалаах киһи биир эмэ буолар эбит. Уһуйуллан үөрэнии диэн букатын тарҕамматах, үйэҕэ биирдэ эмэтэ буолар суол. Ойуун бары билиитин-көрүүтүн ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар киирдэҕинэ билэр-көрөр. Ойуун буолар киһи ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар түргэнник киирэр уонна тахсар кыахтаах киһи буолуон сөп.
Ийэ кут иитиллиитэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн быһаарыыга эмиэ сөп түбэһэр. Дьон барыта кэриэтэ ийэ куттара төрөппүттэрин көмөтүнэн иитиллэн, этин-сиинин хамсатан үөскүүр буоллаҕына, биир эмэ ураты талааннаах, өйө-санаата уратылаах киһи ийэ кута уһуйуу көмөтүнэн түргэнник иитиллэр кыахтаах эбит. Өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ үгүс дьоҥҥо аналланалларынан, киһилэр өйдөрүн-санааларын үөрэтэринэн оҕо ийэ кутун иитиини төрөппүттэрин үтүктэн, киһи быһыытын тутуһан ыытылларын ирдииллэрэ ордук буолар. (5,109).
Туһаныллыбыт литература
1. Г.В.Ксенофонтов. Шаманизм. Избранные труды. (Публикации 1928 - 1929 гг.) Якутск: Творческо-производственная фирма «Север – Юг», 1992.- 318 с.
2. Л.А.Афанасьев. Айыы үөрэҕэ. Дьокуускай: «Ситим» КиФ, 1993.-    184 с.
3. Н.Н.Яковлев. Курууппа ойуун көрүүлэрэ. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1993. - 56 с.
4. "Туймаада" хаһыат. №117. 6.09.2012.
5. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
OnePlus
OnePlus — Кытай электрониканы оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ телевизор уонна смартфон оҥорооччу.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
OnePlus тэрилтэни бас билээччилэр:
IQOO
iQOO Electronics — Кытай стартап тэрилтэтэ, биир түргэнник сайда турар тэрилтэ. Vivo тэрилтэ 96% акциятын бас билэр, 4% акциятын OPPO.
Көлө
Көлө диэн дьону уонна таһаҕаһы таһар техника.
Аньыы суолтата
Сэбиэскэй былаас кэмигэр бары үөрэхтээхтэр «айыыны оҥоруу үчүгэй» диэн үөрэҕи өрө тутаннар айыыны оҥорууну үчүгэй эрэ курдук сыыһа санааҕа киирбиттэрэ. Онтон киһи куһаҕаны оҥоруутун нуучча аҕабыыттарын үтүктэннэр, «грех» диэн тылы тылбаастааннар «аньыы» диэн тылы туһана сатыыллар, саха дьонун барыларын албынныыллар. (1,57).
Дьон олоҕор халыйыыны үөскэппит сэбиэскэй былаас эстибитин кэннэ айыыны үчүгэй диэһин, айыы диэн тылы улаханнык, дорҕоонноохтук этии суох буолуо этэ.
Билигин даҕаны эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо; суруйааччылар, учуонайдар, нуучча тылын быһалыы үтүктээччилэр бу сыыһаны салҕаан иһэллэр.
Сахалар айыы диэн тыллара бэйэтэ киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин биллэрэн икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ хаһан да уларыйыа суоҕа. (2,32). «Аньыы» диэн тыл сахаларга былыр-былыргыттан суох тыл. "Аньыы" диэн тылы булан тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
Dyson
Dyson, Dyson for Jelly Jamm, Dyson for Henry Hugglemonster, Dyson for The Hive, Dyson for Sherazade, Dyson for Ben and Holly's Little Kingdom уонна Dyson for Everything Rosie – Улуу Британия уонна Сингапур, чан соргуч саамай бөдөҥ техника оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр конгломерат. бииргэ төрүттээбит компаниялара, улахан холдинг. 90% оҥорон таһаарар заводтара Кытайга бааллар. Саха Сиригэр киэнник биллэр марка буолар. Конгломеракка Mitsui Group, Ariston, Hansa, Hotpoint, Indesit, Scarlett уонна Whirlpool курдук бөдөҥ компаниялар киирэллэр.
Таһаҕас
Таһаҕас диэн тиэйиллэр мал. Таһаҕаһы биир сиртэн атын сиргэ илдьэллэр, эбэтэр үөһээ-аллараа тиэйэллэр. Таһаҕас былыр киһи уонна харамай күүһүнэн тиэйиллэрэ, билигин таһаҕас тиэйэргэ аналлаах көлөлөр туттуллаллар. Таһаҕас тиэйиитинэн дьарыктанар киһи таһаҕасчыт дэнэр.
Таһаҕасчыт харамайдар:
Таһаҕас көлөлөрө:
Гребинка
Гребинка (Гребінка) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 990 (2012).
Транспортир
хаҥас|мини|Мэтириэт М. В. Ломоносов, 1750 сыл. Остуолгар - транспартиры киллэрэн туран үлэлиир тээбириннэрэ. мини|200x200пкс|Эргиччи транспортир мини|207x207пкс|Эргиир транспортир мини|200x200пкс|Үс муннуктаах үс муннук линейка5а холбоммут Транспортир Транспортир (transporteur, от transporto «көһөрүөм») - угол тутар уонна кээмэйдиир инструмент. Транспортир эркиҥҥэ (көнө ситимҥэ) турар шкала) уонна аҥаардас (угломернай шкалалар) 0 кыраадыстан са5алаан 180° кыраадыска тиийэр. Сорох моделларга —  360° кыраадыска тиийэр.
Транспортир оҥорон таһаараллар ыстаал, пластмасса, мас уонна да атын матырыйааллартан.
Транспортир историята
Муннук мээрэйдээһин былыргытан баар буолла диэн сабаҕалыыллар, Вавилон куоракка бу сыалга туһаныллара сабаҕаланар эргимтэлэр баалларын туоһулууллар. Былыргы астрологическай халандаар эмиэ оннунан хаалла Саргона ыраахтааҕыта таблица ый өлүүтэ 747 с. б. э. вавилонскай төрүттээх. Маны барытын үс муннук кээмэйдээн киллэриэхтээх этэ. Вавилон олохтоохторо 360 чаастаах төгүрүктээһини уонна күнүстэри- түүннэри 360 чаастары оҥороллоро эмиэ биллэр. Маны таһынан өссө куорат храмовай суруйуулара Урк Б. э. ИНН. 4 тыһ. сыл бүтүүтэ 12 ыйга 30 хонукка, ол эбэтэр 360 хонукка, итинник түҥэтиигэ уонна кэлин мифэҕэ ыйыы баар. .
Ол эрээри транспортир д. И. Каргин бигэргэтэринэн, профессор Д. И. Каргина "чертежнай инструменнары сайыннарыы историятын очерката" диэн ыстатыйатыгар бэчээттэммитэ, былыргы кэм архитектора Самосуос Феодор б. э. 7 к. айбыта
Куттар солбуһуулара
Куттар солбуһуулара диэн ыксаллаах кэмҥэ киһи салгын кута көттөҕүнэ ийэ кута салайарын быһаарыы буолар.
Саха дьоно кут туһунан бэрт элбэх уонна дириҥ өйдөбүллэрдээхтэр. Олору бииргэ хомуйан маннык наардыахпытын сөп.
Былыр-былыргыттан саха дьоно киһи үс куттааҕын билэллэр. (1,33).
Киһи этэ-сиинэ — буор кут диэн ааттанар. Өллөҕүнэ киһи этэ-сиинэ үрэллэн буор буоларын иһин итинник ааттаабыттар. Буор кут сир информациятын илдьэ сылдьар. Саха киһитэ саныырынан киһи куттара Айылҕаны кытта сибээстээхтэр. Ийэ кут киһиэхэ космостан киирэр уонна Айылҕа саамай дириҥ күүстэрин кытта сибээстээх. Салгын кут Айылҕа түргэнник буола турар уларыйыыларын ылар. (1,24).
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ билинэринэн киһи тыыннаах сырыттаҕына ийэ кут буор куту кытта бииргэ сылдьар. Киһи олоҕор биир эмэ түбэлтэлэргэ, холобур, соһуччу ыарыйдаҕына эҥин, ийэ кут арахсан туспа сылдьара бэлиэтэнэр. Абааһылар киһи кутун ылан бардахтарына киһи кута төннүөр диэри ыалдьар. (2,73).
Былыргы ойууннар киһини ыарытыннарбыт куһаҕан тыыны булан тутан, бохсуруйан, ыалдьыбыты үтүөрдэллэр эбит. (3,47).
Дьоҥҥо куһаҕан быһыыны оҥорбут киһи кутун улахан ойууннар тутан ылан буруйун боруостуор диэри хаайан баран, буруйун боруостаатаҕына бэйэтигэр аҕалан биэрэллэрэ эмиэ биллэр. (4,214).
Киһи өйө-санаата үс өрүттээх, сахалыы буор кут, ийэ кут уонна салгын кут диэн ааттаналлар. Киһи Айылҕаттан аналын быһыытынан тыыннаах буолан олох олоруон баҕарар. Бу баҕа санаа олус күүстээх, ол иһин бэйэтин, этин-сиинин көмүскэнэригэр киһини буор кута уонна ийэ кута быһаччы салайаллар. Kиһи тугу эмэни оҥороругар аан бастаан бэйэтин этигэр-сиинигэр, буор кутугар туһалаах өттүн оҥоро сатыыр. Киһи бэйэтин олоҕор, өйүн-санаатын салайыыга салгын кута сайдан ийэ кутун өйүн санаатын баһыйдаҕына эрэ, үөрэх-билии тугу этэрин туһанар буола үөрэнэр. Киһи өйүн-санаатын уратылара уонна утарыта турар курдуктара сахалар кут-сүр үөрэхтэринэн ити курдук быһаарыллаллар.
1. Оҕо кыра буолан бэйэтин толкуйдуур өйө киирэ илигинэ эбэтэр үөрэҕи-билиини ылынан салгын кута сайдан барыан иннинэ буор кута уонна ийэ кута баһылааннар быһаччы салайаллар. Оҕону буор кут баһылаан салайарын бэлиэтинэн туох эмэ табыллыбатаҕына эбэтэр ыарыы буоллаҕына оҕо ытыыр, мөхсөр, куотар, онтон ийэ кут баһылаан салайара оҕо кыра эрдэҕинэ куруук үтүктэн, хамсанан, батыһан үөрэнэриттэн биллэр. Ийэ кут салайар кэмигэр оҕо урут тугу оҥорбутун уонна сарсын тугу оҥоруохтааҕын кыайан өйдөөбөт.
2. Оҕо улаатан үөрэҕи-билиини ылынан бэйэтин толкуйдуур өйө-санаата, ол аата 5 эбэтэр 6 сааһыгар, салгын кута сайыннаҕына кини өйүн-санаатын салайыыны салгын кут баһылаан оҥорор буолан барар. Бу кэмҥэ кини өйө-санаата сайдан, ханнык быһаарыыны ылынарын толкуйдаан, үөрэх-билии тугу этэринэн оҥорорго үөрэнэр. Киһиэхэ салгын кута сайдыбытын бэлиэтинэн үөрэҕи-билиини ааҕан билэр, кулгааҕынан истэн иҥэринэр уонна тугу билбитин-көрбүтүн умнубат, өйдүү сылдьар буолуута ааҕыллар.
3. Улаатан бэйэтин өйө киирбитин кэннэ, араас соһуччу түбэлтэлэргэ түбэһэн толкуйдуур өйө, салгын кута, көтөн хааллаҕына киһини ийэ эбэтэр буор кута быһаччы баһылаан салайаллар.
Атын дойдуларга оҕону кыра эрдэҕинэ бөрө дуу эбэтэр атын кыыл булан ииппит түбэлтэлэрэ биллэллэр. Итинник иитиллэн улааппыт оҕолор ииппит кыылларын майгыларын ылынар, туттууларын-хаптыыларын үтүктэр уонна саҥаралларын курдук саҥарар буолан хаалаллар эбит. Кыра эрдэхтэринэ ылыммыт үөрэхтэрэ олус күүскэ иҥэн, улааттахтарына даҕаны кыыл курдук майгыларын кыайан бырахпакка, өйдөрө-санаалара салгыы сайдыбат буола мастыйан хаалаллар эбит. (6,12). Бу курдук иитиллибит оҕо майгына тоҕо итинник уларыйан хаалара киһи куттара тус-туспа буолалларынан эрэ быһаарыллар. Оҕо маҥнайгы үөрэхтэрин ийэтин үтүктэн ылынан иһэр уонна ол үөрэҕэ олус дириҥник, ыл да уларыйа охсубат гына иҥэн хаалар диэн биһиги сайдан иһэр кут-сүр үөрэхпит быһаарар.
Киһи өйүн-санаатын төрүттүүр өйдөбүллэр оҕо кыра эрдэҕинэ, бэйэтин толкуйдуур өйө-санаата ситэ сайда, салгын кута үөскээн салайар буола илигинэ, оҕо өйүгэр-санаатыгар, буор уонна ийэ куттарыгар быһа киирэн мунньуллан иһэллэр. Бу өйдөбүллэр оҕо ийэтин көрөн үөрэр буолуоҕуттан, илиитинэн бастакы хамсаныылары оҥороруттан саҕалаан үөскүүллэр. Бу быһаччы оҕо ийэ кутугар киирэн мунньуллар өйдөбүллэр киһи өйүн-санаатын төрүтүнэн буолалларын бэлиэтинэн оҕо аан маҥнайгыттан ылынан, үөрэнэн иһэр үөрэҕэ барыта үтүгүннэрэн үөрэтиинэн ситиһиллэллэрэ буолар. Итиннэ эбии оҕо бэйэтэ атын улахан дьону эбэтэр оҕолору көрөн үтүктэн, үөрэнэн иһиитэ ураты күүстээх. Оҕо бэйэтин бараллаата оҕолортон үтүктэн үөрэниини ордук түргэнник ылынар. Бу үөрэҕи толору дакаастааччыларынан элбэх оҕолоох ыаллар буолаллар. Ыал улахан оҕолорун кыралара бары үтүктэн улаатыылара дьоҥҥо барыларыгар былыргыттан биллэр суолга киирсэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ «куһаҕан быһыыны» оҥорума диэн үөрэтии, сорох кэмҥэ сыыһа туттан аһара хамнаннаҕына, охсуолаатаҕына, тэптэҕинэ эбэтэр тугунан эмэ бырахтаҕына, маннык быһыы сыыһа, куһаҕан быһыы буолар диэн сонно тохтоттоххо, оҕоҕо бу куһаҕан быһыылары оҥорбот буоларга аналлаах тохтотор, туормастыыр майгылар үөскээн олохсуйаллар уонна кини ийэ кутугар мунньуллан ууруллан иһэллэр.
Оҕо улаатан истэҕинэ бары баҕа санаалара эмиэ улаатан, кэҥээн иһэллэр. Кыра эрдэҕинэ бэйэтин баҕатын кыайан туттуммат буола үөрэммит оҕо улааттаҕына, ордук улааппыт баҕаларын кыайан туттунара өссө уустугурар. Кини толкуйдуур өйө, салгын кута ийэ кутун баҕа санааларын кыайан тохтоппот, ол иһин бэйэтин быстах баҕа санааларын кыайан туттуммат киһи буолан хаалар. Сахалар маннык үөрэммит киһини «Атаахтык иитиллибит киһи» диэн атыттартан туспа арааран бэлиэтииллэр. Ийэ кут баҕа санаата барыта киһи бэйэтин этигэр-сиинигэр, буор кутугар сыһыаннаах быстах баҕа санаалар буоланнар, киһи бэйэтин быстах баҕа санааларын урут толорооччу буола улаатар. Ханнык эрэ дьыалаҕа быһаарыыны ылынаары гыннаҕына, бэйэтин этигэр-сиинигэр туһалаах өттүн урут бастатан оҥорор киһиэхэ кубулуйар.
Элбэх оҕолордоох ыал оҕолоро бэйэ-бэйэлэрин хардарыта көрсөллөрүн, бэйэ-бэйэлэриттэн үтүктэн үөрэнэллэрин түмүгэр үчүгэй, киһилии иитиилээх буола улааталлар. Арай кинилэр кыра оҕолоро, бары көмөлөөн аһара көрөн-истэн кэбиһиилэрин түмүгэр атаахтык иитиилээх буолан хаалара эрэ хомолтолоох буолуон сөп.
Үтүгүннэрэн үөрэтии элбэхтэ хатылаатахха ордук дириҥник иҥэр. Бу майгы оҕо ийэ кутугар мунньуллан иһэр буолан, бэйэтин толкуйдуур өйүгэр-санаатыгар биллибэт курдук. Бу майгы эдэр киһи итирэн дуу, хайаан дуу толкуйдуур өйө, салгын кута көттөҕүнэ биллэн тахсар. Кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар куһаҕан быһыыны оҥорума диэн үөрэх иҥэриллибэтэх буоллаҕына, итирэн, «Өйө көтөн» сырыттаҕына кини аһара түһүүнү, охсуһууну, уһуктааҕынан, биилээҕинэн сыыһа туттан буруйу оҥорууну таһаарар кыахтанар. Кини ийэ кутугар тохтотор, аһара барбат буолар үөрэх иҥэриллибэтэх буоллаҕына, салгын кута кыайан салайбат кэмэ кэллэҕинэ, бэйэтин тохтотунар кыаҕа аҕыйыыр. Кэнники кэмҥэ биирдэ арыгы иһэн итирэн хаалбыт эдэр дьон туох эмэ буруйу оҥоро охсоннор хаайыыга түбэһэллэрэ олус элбээтэ.
Үчүгэй дуу, куһаҕан дуу быһыылары арааран билбэт буола иитиллибит киһи итирэн, толкуйдуур өйө, салгын кута көтөн, ийэ-кутун быһаччы салайыытыгар киирэн сырыттаҕына, хайаан даҕаны аһара туттан кэбиһэр киһиэхэ кубулуйар. Бу быһыыны чуолкайдыырга маннык холобуру ылыахпытын сөп: эдэр киһи итирбит кэмигэр дьонугар кыыһырбыта бэрдиттэн оннооҕор ыты сүгэнэн кэрдэн кэбиһэр. Бу киһи кыра эрдэҕинэ, биилээҕи; сүгэни, быһаҕы сэрэнэн туттарга үөрэтиллибэтэҕин таһынан ийэтиттэн эбэтэр аҕатыттан элбэх хааччахтааһыннары көрсүбүт буолуон сөбө биллэн тахсар. Итирдэҕинэ, өйө көтөн, ийэ кутун салайыытыгар киирдэҕинэ төрөппүттэригэр кыыһырара, өйө-санаата тапсыбата аны таһыгар тахсан кэлэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ, куһаҕан быһыыны оҥорбокко, үчүгэйи эрэ оҥорорго үөрэннэҕинэ, кини ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар үчүгэй быһыылары эрэ оҥорор туһунан олохсуйбут өйдөбүл баар буолар. Оҕоҕо бэйэтин өйө киириэн иннинэ ийэтэ уонна аҕата: «Оҕом куһаҕаны оҥорума, үчүгэйи, маннык оҥор»,- диэн үөрэтиилэрэ, кини ийэ кутугар киирэн олохсуйан иһэллэр уонна үйэтин тухары куһаҕаны оҥорор сыыһа, табыллыбат быһыы диэн тохтотор, туормас буолан өйүгэр-санаатыгар уурулла сылдьаллар. Бу олохсуйбут туормас, тохтотор быһыы киһи куһаҕаны оҥороору гынарын хаһан баҕарар тохтотор.
Оҕо маҥнайгы туормаһын ийэтэ оҥорор. Кыра оҕо маҥнайгы хамнаныытынан хам тутан тардыалааһын буолар. Манна ийэ баттаҕа уонна кулгааҕа куруук тардыаланар. Оҕото ыалдьар гына тардыалаатаҕына ийэтэ сөбүлээбэккэ куһаҕаннык көрдөҕүнэ эбэтэр эмискэ хамнаннаҕына, оҕо куһаҕаны оҥорбутун өйдүүр. Ийэтэ тардыалыырын оннугар имэриттэрэ үөрэттэҕинэ, бэрт сотору имэрийэргэ үөрэнэ охсор. Бу кэмтэн саҕалаан оҕо куһаҕан быһыыны оҥорбот буола, үчүгэйи эрэ оҥорорго үөрэнэн истэҕинэ, үйэтин тухары үчүгэйи оҥоро сылдьара элбэх буолар.
Оспуор ханнык эмэ көрүҥэр кыаттаран баран, кыһыытын-абатын кыайан туттуммакка сыыһа-халты хамсанар киһини «Бэйэтин кыайан туттуммат киһи» диэн этэллэр. Кыра эрдэҕинэ сыыһаны оҥорортон тохтотунар буоларга үөрэтиллибэтэх оҕо ыксаабыт, ыгылыйбыт кэмигэр бэйэтин кыайан хонтуруолланан тохтотунара аһары уустугун ити этии бэлиэтиир. Улааппыт киһи итинник майгытын кыайан көннөрүнэрэ олус уустугун бэлиэтиир этиинэн: «Куһаҕан майгылаах киһини кыйахалаама»,-диэн этии баара буолар. Бу этии, киһиҥ эмиэ ыгыллан, кыыһыран муҥуругар тиийэн хааллаҕына кыайан туттунуо суоҕа, сыыһа хамнанан да кэбистэҕинэ көҥүлэ диэн өйдөтөр.
Киһилии майгыга оҕону үөрэтиигэ аналлаах этии: «Оҕону ороҥҥо туора сытар эрдэҕинэ үөрэтиэххэ наада», диэн дьоҥҥо баар. Оҕону кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥорбот буоларга үөрэтии хайаан даҕаны наада буоларын киһи улаатан баран хайдах сылдьара туоһулуур. Кыра эрдэҕинэ чугас дьонун, эбэтин, ийэтин, доҕотторун охсуолаабат, тэбиэлээбэт буоларга үөрэтиллибит оҕо бэйэтэ улааттаҕына хайа да киһини аһара кырбаабат, үлтү сынньыбат, хам тэпсибэт. Онтон оҕону атаахтатыы, охсуолуур ээ диэн үөрүү, төттөрүгэ үөрэтэр. Оҕо улааттаҕына итинник хамсаныылары оҥороругар тохтотор майгына суох буола улаатар.
Буруйу оҥоруу үгүс өттө - аһара туттунууттан тахсар. Ханнык эмэ туһалаах да дьыаланы оҥороору эбэтэр бэйэтин көмүскэнээри киһи аһара туттан буруйу оҥорон кэбиһиигэ тириэрдиэн сөп. Киһи олоҕор буолан ааһыталыыр араас түбэлтэлэргэ, дьыала алҕас туттаран охсуһууга-этиһиигэ тиийэн хаалаары гыннаҕына, бу киһи ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар кыра эрдэҕинэ олохсуйбут «Аһара барыма» диэн өйдөбүл киһини тохтото охсоро наада буолар кэмэ кэлэр. Үгүс аһара туттан буруйу оҥоруулар уһуктааҕы уонна биилээҕи сэрэнэн туттубат буолууттан үөскээн тахсаллар. Оҕо кыратыгар быһаҕынан сэрэнэн тутта үөрэммэтэҕинэ, улааттаҕына даҕаны сыыһа-халты туттара уҕараабат буолуон сөп. Сахалар «Биилээҕи уһугунан анньан киһиэхэ биэримэ» диэн үөрэхтэрин билбэт буолууттан атын киһиттэн быһаҕы ылаары киһи илиитин быстар түбэлтэлэрэ эмиэ бааллар.
Маннык ыксаллаах, киһи «Өйө көтөн, баайыллан ылар» түгэннэригэр киһи салгын кута көтөр, ийэ кута быһаччы салайар. Ийэ кут ити салайыытыгар урукку кэмҥэ кини ийэ кутун өйүн-санаатын саппааһыгар ууруллубут өйдөбүллэртэн ылан туһанар. Манна ханнык хамсаныылар оҥоруллаллара барыта ийэ кут өйүн-санаатын саппааһыгар хайа өйдөбүллэр уурулла сылдьалларыттан тутулуктанан тахсар. Киһи «Өйө көтөн» ылар кэмигэр ийэ кутун өйүнэн-санаатынан салаллар буолан, оҕо кыра эрдэҕинэ бу өйүгэр-санаатыгар үчүгэй, киһилии өйү-санааны уган биэрбит эрэ буоллахха, киһилии майгылаахтык сылдьара, быстахтык быһыыламмата дакаастанар.
Холкутук, толкуйдуур өйүнэн, салгын кутунан салаллан олорор киһиэхэ «Өйө баайыллан» эбэтэр «Өйө көтөн» ылар түгэннэрэ киирэн ааһалларын маннык биллэр холобурдартан чуолкайдык билиэххэ сөп.
- Үгүс дьон кыыһыраннар туох диэн эппиттэрин, саҥарбыттарын өйдөөн-дьүүллээн быһаарбаттарын таһынан өссө иһити-хомуоһу, чааскыны быраҕаллара эбэтэр остуолу охсоллоро кимиэхэ барытыгар биллэр. Ити этиилэр, саҥарыылар, хамсаныылар барылара олус соһуччу оҥоруллаллар уонна «Олус кыыһыраммын тугу саҥарбыппын, бырахпыппын өйдөөбөккө хааллым ээ»,- диэн чуолкайдыыр дуу эбэтэр бырастыы гыннарарга аналлаах быһаарыылаах буолаллар.
- Уоппуттаах суоппар ыксаллаах түгэҥҥэ түбэстэҕинэ эрдэттэн үөрэммит хамсаныыларын тугу да толкуйдаабакка эрэ оҥорор. Халтарыйан ойоҕоһунан баран эрэр массыынатын уруулун аҥар өттүгэр аһара эрийэн кэбиспэккэ, төттөрү эрийэн көннөрө охсон биэрэн, массыыната көнөтүк барарын ситиһэр эбэтэр ыксаллаах түгэҥҥэ туормаһын үктээбитин билбэккэ да хаалар.
- Шаолин манаахтара илиинэн охсуһууну баһылаабыттара биллэр. Кинилэр охсуһууга үөрэтэр ньымаларынан элбэхтик биир-тэҥ хамсаныылары оҥороннор, ол хамсаныылар кини буор кутугар киирэн иҥэннэр, көмүскэнэр хамсаныылары киһи тугу да толкуйдуу барбакка, ураты түргэнник хамсанан оҥорор буоларын ситиһэллэр. Итинник албаһы туһананнар үрдүкү кылаастаах спортсменнар эмиэ араас албастарын ураты түргэнник оҥорор буола үөрэнэллэр.
- Киһи тарбаҕын төбөтүн итиигэ хаарыйдаҕына соҕотохто, тугу да толкуйдаабакка эрэ сулбу тардан ылар. Олус түргэн, эмискэ хамсаныыны оҥоро охсор. Бу түгэҥҥэ куттал киһи этигэр-сиинигэр быһаччы суоһуур буолан көмүскэнэр хамсаныыны буор кут быһаччы, уокка сиэтиллибит тарбах ыйыытынан оҥорор. Маннык судургу, киһи этигэр үөскүүр ыарыылартан көмүскэнэр хамсаныылары буор кут быһаччы дьаһайар. Киһи биирдэ эмэ «Өйө көтөн ылар» кэмигэр толкуйдуур өйө арахсан хааларын уонна бу кэмҥэ киһини быһаччы быһаарар өйө салайарын психолог Рон Хаббард итэҕэтиилээхтик быһаарар. (7,76).