cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ураал хайалара
Ураал хайаларын геологическай тутула, хостонор баайдара
Ураал иҥээһиннээх структуралара палеозойскай эра иккис аҥарыгар, герцинскэй хайалар үөскээһиннэрин кэмигэр, билиҥҥи көрүҥнэрин ылыммыттара. Геологическай историяларын үгүс мөлүйүөнүнэн сыллар усталарыгар Ураал хайалара тас күүстэр дьайыыларынан хаста да намтыы, үрдүү сылдьыбыттара. Мезозойскай эра бүтүутэ улаханнык намтаабыт хайалар альпийскай хайалар үөскүүр кэмнэригэр онон-манан өссө төгүл үрдээбиттэрэ. Ити кэмҥэ уу сүүрээннэрэ күүһүрэн, хайалары быһыта сүүрэн, дириҥ хочолор үөскээбиттэрэ. Ол эрээри Орто Ураал оччо үрдээбэккэ, улаханнык быһытталамматаҕа. Ураал хайалаах систиэмэтэ араас састааптаах уонна уонна саастаах хайа боруодаларын хас да уһаты сытар балаһаларыттан туруктаах. Уу дьирбиитэ буолар сис хайа төрүт былыргы (протерозойскай) кристаллическай  сланецтартан үөскээбитэ. Ньууругар кытаанах метаморфическай, ардыгар магматическай боруодалартан састааптаах туруук очуостар көстөллөр. Арҕаа тэллэх хайаларга палеозойскай саастаах метаморфическай уонна сөҥүү боруодалар – мрамор, испиэскэ таас – баһыйаллар. Хайа тэллэҕинээҕи бэттиигэ пермскэй периодтааҕы сөҥүү боруодалар халыҥ араҥалара сытар. Хайалаах систиэмэ илин эниэтэ арҕаа эниэттэн уратыта диэн магматическай боруодалартан тутулуктаах. Ол боруодалар үгэс курдук хара өҥнөөхтөр (холобур, дунит, габбро, перидотит). Арҕаа Сибиир дэхси сирин чугаһынан сир үрдүгэр вулканическай туфтар, граниттар, гнейсэлэр тахсыталыыллар. Мөлүйүөнүнэн сыллар усталарыгар хайа боруодаларын сүҥкэн халыҥ араҥалара үлтүрүйэн Илин Европа дэхси сиригэр, Арҕаа Сибиир муораларыгар илдьиллибиттэр. Арҕаа эниэҕэ сөҥүү боруодаларын кытта сибээстээх хостонор байдар баһыйаллар: ол Кама тардыытынааҕы араас туустар (Соликамскай таһынан), Печораттан Эмбаҕа тиийэ Предуралье былаһын тухары кэриэтэ көстөр ньиэп, умайар гаас,Печора бассейнын таас чоҕо, испиэскэ таастар, доломиттар, гиипсэлэр, туой арааһа. Уу дьирбиитэ буолар сис хайа хостонор баайынан оччо дэлэйэ суох, ол оннугар сүлүүдэ, хайа курустаала, асбест, тальк, графит, күндү уонна күндүтүҥү таастар үөскээбиттэр. Магматическай боруодалартан туруктаах Ураал илин эниэтэ хостонор баайынан, ордук тимир рудатынан (Благодать, Высокай, Магнитнай, Качканар хайалар), өҥнөөх металынан (Красноуроальскай, Кировоград, Медногорскай аттыларынан) ураты дэлэгэй. Хас да хостонор баай бииргэ үөскээбит сирдэригэр алтан, цинкэ, кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, атын да сэдэх метааллар үөскээбит сирдэрэ бааллар. Хотугу Ураал тэллэҕин баттаһа дойдуга боксит бастыҥ рудалара Красная Шапочка, Черемухово уо.д.а. сирдэргэ үөскээн сыталлар. Ильмень сис хайатыгар оччо киэҥэ суох сиргэ 150 араас минерал булуллубута. Олортон үгүстэрин ити сирдэргэ учуонайдар аан бастаан арыйбыттара уонна булуллубут хайаларынан уралит, иьменит, вишневит од.а. ааттаабыттара.
Ураал хайаларын өрүстэрэ уонна күөллэрэ
Уу дьирбиитинээҕи сис хайаттан уу арҕаа диэки – Печораҕа, Камаҕа, илин диэки – Обь, Иртыш салааларыгар түһэр. Арай соҕотох Ураал уонна бу өрүс үөһээ салаалара ууларын Зауральеттан ылан Каспий намталыгар илдьэллэр. Ураал өрүс хайалаах систиэмэ соҕуруу уһугун орто сүүрүгүнэн быһан ааһар. Ураалга, ордук илин эниэҕэ, күөл үгүс. Күөллэр хайаларга тектоническай хотооллорго (холобур, Тургояк күөл) үөскээбиттэр, хоту – былыргы мууһуруу кэминээҕи куоһахтарга уонна моренанан хааччахтаммыт хочолорго бааллар. Арҕаа эниэҕэ сорох күөллэр испиэскэ таас көҥү түһүүтүгэр биитэр сир аннынааҕы хаспахха (холобур, Кунгур хаспаҕар) үөскээбиттэр. Ураал хайаларын систиэмэтигэр киирэр өрүстэр ааатара: Кара, Уса, Кама, Урал, Чусовая, Сылва, Уфа, Печора, Тура,Белая, Ница, Лобва, Исеть, Миасс, Тагил, Кушва, Койва, Ляля.
Буссенго Жан Батист
thumb|Jean-Baptiste Boussingault Жан Бати́ст Буссенго́ (Jean Baptiste Joseph Dieudonné Boussingault, Жан Бати́ст Жозе́ф Дьёдонне́ Буссенго́) — франция учуонайа, академик, агрохимияны төрүттээччи.
1802 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр төрөөбүт.
1822 сыллаахха Англия хайатын уопсастыбатын сорудаҕынан Александр Гумбольдт эрэкэмэндээссийэлээх Соҕуруу Америкаҕа баран хас да сыл Анда хайаларын метеорологиятын уонна геологиятын үөрэппит, Венесуэлаҕа, Колумбияҕа, Перуга, Чилигэ, Эквадорга сылдьыбыт. Симон Боливар аармыйатыгар хайа инженерын үлэтин толорбут, ол эрээри оннук дуоһунас аармыйаҕа суох буолан эппиһиэр буолбут, полковник сыбаанньатыгар дылы үүммүт.
Францияҕа 1839 сыллаахха төннөн баран Франция наукатын Академиятыгар талыллыбыт, онтон Лион куоракка химия профессора буолбут (кэлин Айылҕа наукаларын факультетыгар декан буолбут ). 1841 сыллаахха киниэхэ анаан аһыллыбыт тыа хаһаайыстыбатын кафедратыгар профессор буолан Парижка көспүт.
1887 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр өлбүт.
Наукаҕа сүрүн үлэтэ айылҕаҕа сэбдьи эргийиитигэр анаммыт. Кини бары үүнээйи почваттан азоту ыларын, оттон бобтуҥулар почваны азотунан байыталларын дакаастаабыта.
Мунхалов Афанасий Петрович
Афанасий Петрович Мунхалов (10.01.1935, Болтоҥо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха АССР — 09.09.2014) — РСФСР норуодунай худуоһунньуга, искусстволар уонна культура Арктикатааҕы институттарын профессора, художестволар Арассыыйатааҕы Академияларын чилиэн-корреспондена.
Олоҕун олуктара
1935 с. тохсунньу 10 күнүгэр Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэр Күндэли алааска төрөөбүт.
Сэрии сылларыгар Мунхаалаптары биир дойдулаахтарын кытта күүс өттүнэн хоту көһөрбүттэр. Онно дьоно бары өлөннөр, уолу оҕо дьиэтигэр биэрбиттэр.
Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены 1957 сыллаахха, онтон 1963 с. Суриков аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай уус-уран институт графикаҕа салаатын бүтэрбит (Е. А. Кибрик мастырыскыайа).
1964 сылтан — ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
А. П. Мунхалов ССРС Үрдүкү Сүбэтин VIII ыҥырыытын (1970), Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин IX ыҥырыытын (1975) депутаттарынан талылла сылдьыбыт.
Формула
Көлөһө формулата (хаамар чааһын усулуобунай харак-теристиката. Холобур, ЗИЛ-130 — 4x2, ГАЗ-66 — 4x4, ЗИЛ-131 — 6x6. Баларга инники турар 4,4,6 чыыһылалар — көлөһө уопсай ахсаана, иккис турар 2,4,6 сыыппаралар хаамтарар көлүөһэ ахсаанын көрдөрөллөр.)
формула (1. ханнык эмэ уопсай балаһыанньаны кылгастык, чуолкайдык быһаарар этии; 2. кэриҥи, сыһыаны уо. д. а. усулуобунай бэлиэлэринэн көрдөрүү).
Лебедева Жанна Карувна
200px|thumb|right|Лебедева Жанна Карувна Лебедева Жанна Карувна (19.04.1935—04.07.2002) — эбээн уос номоҕун чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара
Ж.К. Лебедева 3 монография, 2 хомуурунньук, 60-н тахса научнай ыстатыйалары суруйбута.
Аба
Аба диэн тыынаар тыыннаахтарга буортулаах өлөрөр кутталлаах сэк. Аба организмҥа дьайыыта сүһүрүү дэнэр. Сүһүрүү эмэ антидот. Абалары токсикология билимэ үөрэтэр.
Көрүҥнэрэ
Абалар араас төрүттээхтэр уонна туһаныылаахтар.
Покровскай гербэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Хаҥалас улууһун "Покровскай куорат" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Дьүһүнэ
Герб халлаан күөх өҥнөөх долгуннуу уһуктаах классическай французскай щит көрүҥнээх. Щит икки аҥы арахсыбыт. Үөһээ үрүҥ өҥнөөх хонуу ортотугар сэттэ лабаалаах хаар кыырпаҕа ойууламмыт, аллараа — үс долгун. Долгуннаах хонуутун ойуута гербэ үрдүгүттэн 1/4 ылар. Щит, хаар кыырпаҕа уонна долгуннар кыһыл көмүс тулалааһыннаахтар.
Марха нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Марха нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өҥөлдьө.
Улуус кииниттэн 62 км хоту диэкки Марха өрүскэ турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 563 киһи (2010 сыл).
Сигэлэр
400px|thumb|left|Марха нэһилиэк киинэ [[Өҥөлдьө (Ньурба улууһа)|Өҥөлдьө куйаартан көстүүтэ]]
Хапхаас хайалара
Хапхаас хайалара - (абх. Кавказаа ашьхақәа, авар. Кавказалъул мугIрул, адыг. Къаукъаз къурш, азерб. Qafqaz dağları, арм. Կովկասյան լեռնաշղթա, груз. კავკასიონი, дарг. Кавказла дубурти, ингуш. Кавказан лоамаш, кабард.-черк. Къаукъаз къурш, карач.-балк. Къапкъаз таўла, лезг. Къавкъаз, осет. Кавказы хæхтæ, рут. Кавказад банбыр, чеч. Кавказан лаьмнаш) — Илин Европа дэхси сирин соҕуруу өттүнэн иилиир эдэр хайалартан барыларыттан саамай сүдүлэрэ. Хапхаас хайалара Хара, Каспийскай муоралар икки ардыларынан бааллар. Хайалар хоту Кума-Маныч хотоолугар тиийэн бүтэллэр. Хапхаас территориятын улахан өттун үрдүк эдэр хайалар, кыра өттүн намталлар ылаллар. Хапхаас хайаларын икки улахан хайа систиэмэтигэр араараллар: Улахан Хапхаас уонна Аччыгый Хапхаас.
Улахан Хапхаас
Улахан Хапхаас хайалаах систиэмэтэ Хара, Каспийскай муоралар икки ардыларынан сытар. Тамань тумул-арыыттан Апшерон тумул-арыытыгар диэри хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин субуллар. Бэйэ-бэйэлэриттэн хочолорунан араарыллыбыт хас да сис хайалардаах. Сүрүн сис хайа Кылаабынай биитэр Ууну араарар дьирбии сис хайа диэн ааттанар. Хоту диэки, ону кытта кэккэлэһэ, арыый кылгас эрээри үрдүк хас да сис хайа баар. Онтон саамай үрдүктэрэ - 5000 м ордук чыпчааллардаах Ойоҕос хайа уонна Скалистай хайа (3500 м кыра үрдүк). Кылаабынай сис хайаттан арҕаа, соҕуруу, илин хайысханан атын элбэх улахана суох, балачча үрдүк сис хайалар бараллар. Айылҕатын усулуобуйатынан Улахан Хапхаас үс бөдөҥ чааска: Арҕаа, Киин, Илин Хапхааска араарыллар. Киин Хапхаас - бу хаарынан, леднигинэн бүрүллүбүт уһулуттаҕас чыпчааллардаах хайалар модун систиэмэлэрэ буолар. Манна Хапхаас хайаларын саамай үрдүк чыпчааллара - Эльбрус (үрдүгэ 5642 м), Казбек (үрдүгэ 5033 м), 5000 м кэриҥэ үрдүктээх атын үгүс чыпчааллар бааллар. Эльбрус уонна Казбек Киин Хапхаас быыһынан ааҕыллаллар. Эльбрустан арҕаа диэки Арҕаа Хапхаас, Казбектан илин диэки Илин Хапхаас бараллар.
Аҥырдар уустара
Аҥырдар уустара (, Род Выпи) — Аҥырдыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: Аҥыр.
Оскар (бириэмийэ)
Академия Биhирэбилэ (Academy Awards) эбэтэр Оскар (Oscars) диэн АХШ Киинэ дьоҕурдарын уонна үөрэхтэрин академиятын (Academy of Motion Picture Arts and Sciences) биhирэбилэ. Киинэ индустриятын үлэhиттэрин үрдүк ситиhиилэрин бэлиэтиир. Сыл аайы тэриллэр. Бастакы церемонията 1929 ыам ыйын 16 буолбута.
Номинация
2004 ыла, Академия Биhирэбилин номинациятын түмүктэрэ дьоҥҥо-сэргэҕэ тохсунньу бүтүүтүгэр биллэриллэллэр.
Талааччылар
2007 туругунан, Академияҕа 5,835 талааччы баара. Олортон 1,311 актёрдар.
Сиэрдэрэ
Академия Биhирэбилин 2 уонна 3 сиэрдэринэн номинацияланар киинэ Лос Андьелес эргинигэр ааспыт халандаар сылыгар (тохсунньу 1 — ахсынньы 31) көрдөрүллүбүт буолуохтаах. 2 сиэринэн киинэ уhуна аччаабыта 40 мүнүүтэ буолуохтаах. Киинэ уhуллуутун формата 35 эбэтэр 70 мм эбэтэр 1280x720 аччыгыйа суох көҥүллээх сөкүүндэҕэ 24/48 кадрдаах прогрессив сканнаах буолуохтаах.
Туттулук истиил
Туттулук истиил үөскүүр усулуобуйата ханнык баҕарар омукка маарыннаһарын быһыытынан, бастаан нуучча тылын туттулук истиилин лиэксикэтин билсиэххэ сөп. хроника, обзреватель" уонна общественнай-политическай тиэрмин: акция, ратификация; Маннык тыл публицистика истиилигэр хойуутук туттулар буолан, истииллэргэ киирдэҕинэ эмиэ оннук өйдөбүлү биэрэр, "употребление их в других сферах придает речи публицистичность". Кэпсэтии истиилэ эмиэ икки бөлөххө арахсар: а) кэпсэтии литературнай тыла; б) литературнай нуорма тас өттүнээҕи тыл (просторечие).
Үтэһэ туолуута
Үтэһэ туолуута диэн өс хоһооно киһи оҥорор быһыылара эмиэ кэмнээх-кэрдиилээх буолалларын биллэрэр.
Сахалар олус былыргы кэмнэртэн өйү-санааны дириҥник үөрэтэннэр киһи оҥорор быһыылара барылара ханнык эрэ аналлаах кээмэйи аһара барбаттарын быһаараннар “Үтэһэ туолуута” диэн аналлаах мээрэй бэлиэни оҥорбуттар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн үтэһэ үчүгэй да, куһаҕан да быһыылартан туолуон, таһынан барыан сөп.
Үтэһэ туолуута киһи тугунан эмэ кэһэйиитигэр, өйө-санаата тосту уларыйыытыгар тириэрдэр. Үтэһэ туолуута туохха тириэрдэрин улахан холобурун ыраахтааҕы аһара баай, талым олоҕо соһуччу бүтүүтүттэн, бэйэлэрин ытыалаан өлөрүүлэриттэн булуу ордук итэҕэтиилээх. Үлэһиттэри, дьадаҥылары аанньа ахтыбат буолуу аһара барыыта, элбэх дьону ытыалатан өлөртөөһүн иэстэбилэ тиийэн бэйэтин ытыалааһыҥҥа тириэрдибитин бу холобур биллэрэр.
Үчүгэй быһыылартан үтэһэ туолуута үөскээһинэ киһи майгынын буорту оҥорон, киһиргэс, киэптэнньэҥ киһиэхэ кубулутуон, мин үчүгэйбин диэн санаата аһара барыан, атыттары аанньа ахтыбат буолуон сөп. Киһиргээһинтэн, киэптээһинтэн сыыһа-халты, аһара туттунуу үксээһинэ үтэһэ туолуутун, кэһэйии тиийэн кэлиитин үөскэтэр.
Куһаҕан майгынтан, быһыылартан үтэһэ туолуута өссө ордук улахан куһаҕаҥҥа тириэрдэн, охсуутун улаатыннарыан сөп.
“Үтэһэтэ туолбут” диэн киһи кыра кыралаан оҥорор куһаҕан быһыылара ханнык эмэ кээмэйи аһара бардаҕына туох эрэ улахан куһаҕан быһыыны оҥороро чугаһаабытын биллэрэн этэллэр. Киһи үтэһэтэ туоллаҕына туохха эмэ аһара, сыыһа-халты туттунан куһаҕан быһыыга түбэһиэн, улаханнык кэһэйиэн сөп.
Үтэһэ туолуута киһи бардама, харама, баайы-малы тардыһыыта киһи быһыытын аһара бардаҕына эмиэ тиийэн кэлиэн сөп. Хас киһи барыта бэйэтин олоҕун устата ханнык эрэ биллэр кээмэйдээх быһыылары оҥорор аналлаах курдугун үтэһэ туолуута биллэрэр.
“Киһи диэн, киһи буоллаҕа” диэн этии киһи кыра да буоллар киһи быһыытын аһара барарын, сыыһа-халты туттунарын билинэр. Кыра кыралаан да буоллар киһи быһыытын аһара барыылар мунньуллан, эбиллэн иһиилэрэ хаһан эрэ бүтэр, таһынан барар кээмэйдээҕин иһин “Үтэһэ туолуута” диэн аналлаах мээрэй үөскээбит. Өй-санаа мунньуллан, күүһүрэн, чиҥээн үгэскэ кубулуйан иһэрин сахалар былыргы үйэлэргэ арааран билэннэр бэйэлэрэ куруук туһанар, биллэр быһыыларыгар тэҥнээн, үөрэх оҥостон туһаналлар. Үтэһэҕэ бытархай; мунду эбэтэр ньоҕор балыгы биир-биир ылан кэккэлэччи үөлэн буһараллар. Үтэһэ уһуна сөптөөх кээмэйдээх буоларынан, уһаан биэрэн испэтинэн аһара элбэх балыгы биирдэ үөлүү кыаттарбат, үтэһэ туолуута, балык кыайан иҥнибэт буолан хаалар кэмэ хайаан да тиийэн кэлэр.
Сахалар үтэһэ бу туолан хаалар бэлиэ кэмин бэлиэтээн ыланнар киһи оҥорор быһыыларыгар тэҥнээн көрүүнү оҥорбуттар. Киһи оҥорор кыра кээмэйдээх куһаҕан быһыылара эбиллэн, мунньуллан ханнык эрэ кээмэйи, сахалар мээрэйдэринэн үтэһэни толордоҕуна, киһи сыыһа-халты эбэтэр аһара туттунан туохха эмэ улахаҥҥа түбэһиэн, кэһэйиэн сөбүттэн сэрэтэн “Үтэһэ туолуута” диэн этии үөскээбит.
Киһи хаһан баҕарар кыра, быстах сыыһа-халты туттунуулары оҥоро сылдьар. Бу сыыһа туттубутун, куһаҕаны оҥорбутун билэн, тохтотон, аны хатылаан оҥорбот буоллаҕына, бу быһыы хаалан, умнуллуон сөп. Онтон киһи субу оҥорбут куһаҕан быһыытын өссө хатылаан оҥоро турар буоллаҕына, бу оҥорор быһыыта хос-хос хатыланан кини майгынын уларытан, куһаҕан майгылаах, үгэстээх киһиэхэ кубулутан кэбиһиэн сөп. Онтон куһаҕан майгыланыы, үгэстэнии куһаҕан быһыылары оҥорууга тириэрдэрэ саарбаҕа суох быһаарыллар. Кыра да буоллар куһаҕаны элбэхтик оҥоруу мунньуллан, элбээн үгэскэ кубулуйдаҕына хаһан баҕарар киһини ордук улахан куһаҕаны оҥорууга тириэрдэр кыаҕа улаатар. Куһаҕан быһыылары элбэхтик оҥоруу аһара баран ордук улахан куһаҕан быһыылары оҥорууга тириэрдэриттэн сэрэтэн, дьону харыстаан “Үтэһэ туолуута” диэн олохтон холобурдаан ылан этии үөскээбит. Дьон билбэтинэн кыра кыратык араас бытархайы ылан туһана сылдьар киһи бу оҥорор быһыытыгар үөрэнэн хаалан, сотору туох эмэ улаханы уорууга тиийэн хаалара элбэх. “Тутуллубатах уоруйах өссө уорар” диэн этии итини бигэргэтэр.
Арыгыны кыра-кыратык да буоллар куруук иһэ сырыттахха үчүгэй курдук, ол эрээри сотору кэминэн иһии элбээн, итирэр үксээн барыытыттан арыгыһыт буолуу хойутаан даҕаны син-биир кэлиэн сөбө куруук туттуна сылдьыы мөлтөөбөтүн эрэйэр.
Үтэһэ туолуутун холобурун биллэр дьон олохторуттан булан ылыы ордук туһалаах. Биллэр актер А.Дедюшко массыына абаарыйатыгар түбэһэн кэргэттэринээн өлүүлэрэ сахалар үөрэхтэринэн быстах быһыы буолбатах. Киһи бэйэтин кыаҕын таһынан туттунуулара элбээтэҕинэ, кэлин тиһэҕэр, улаханнык аһара туттунан кэбиһиитэ “Үтэһэ туолуутугар” тириэрдэн кэбиһиэн сөбүн биллэрэр.
Аһара уустук, ыарахан трюктары оҥорон киинэ көрөөччүлэри үөрдээри актер өссө ордук ыараханы, уустугу, дьон оҥорботторун, ол аата саҥаны айыыны оҥороору бэйэтин кыаҕын таһынан туттара элбэх. Бииргэ уһуллар актера олус түргэнник иһэр массыынаттан кыайан туора ойон биэрбэккэ хаалан өлүүтэ, киһи кыаҕа эмиэ ханнык эрэ аһара барыллыбат кыйыалааҕын, бэйэ кыаҕын аһара барыы куһаҕан содуллаах буоларын А.Дедюшкоҕа өйдөппөтөх.
Бэйэни аһара кыанар курдук сананыы улаатыыта хайа да киһини улахан кыахтаах массыынанан олус түргэнник айанныырга күһэйиэн сөп. Бу олус түргэнник айаннаан иһэн утары иһэр массыынаҕа тахсан биэрэн абаарыйаҕа түбэһии киһи аһара кыанар, барыны кыайар курдук сананыыта улаатыытыттан бэйэтин кыаҕын билиммэтэҕин туоһута буолар.
Кыра да куһаҕан быһыылары оҥоруу тохтооботоҕуна, өссө хатылана турар буоллаҕына, сыыйа-баайа эбиллэн, элбээн, куһаҕан үгэскэ кубулуйан ордук улахан куһаҕан быһыыны оҥорууга тириэрдэр кыахтааҕыттан сахалар сэрэтэн “Үтэһэ туолуута” диэн үөрэҕи айбыттар. Куһаҕан быһыы салгыы баран улаата илигинэ тохтотуу хаһан баҕарар туһалаах. (1,57).
Туһаныллыбыт литература
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. - Дьокуускай: Бичик, 2006. - 112 с.
Алтынньы 5
Алтынньы 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 278-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 279-c күнэ). Сыл бүтүө 87 күн баар.
Кузнецов Григорий Дмитриевич
Кузнецов Григорий Дмитриевич (18.06.1911, Шевелёво д. — 06.1953) Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).
Олоҕун олуктара
Оскуоланы бүтэрээт, Саха Сиригэр кэлбит. Незаметный бүһүөлэккэ көмүс хостуур рудникка үлэлээбит. 1937 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сулууспа кэннэ Алдаҥҥа төннүбүт.
1942 сыллаахха Алдан оройуонун военкоматынан иккиһин Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл балаҕан ыйыттан Сталинградскай, Соҕуруулуу-Арҕаа, 3-с Украинскай фроннарга сэриилэспит.
Бастакы бойобуой сүрэхтэниини Сталинград аннынааҕы кыргыһыыга ылбыт. Бааһырыы ылбыт, «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
1943 сыллаахха, сайыҥҥы кимэн киирээһин кэмигэр, Кузнецов дьоһун өстөөҕү туппутун иһин иккис «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Украинаны босхолооһун кыргыһыыларыгар хорсуна быһыыта бэлиэтэммит. 1944 сыл кулун тутар 3 күнүгэр взвод хамандыыра гвардия старшай сержана Григорий Кузнецов Ингулец өрүс туорааһынын Зелёное бөһүөлэк аттынан (Днепропетровскай уобалас, Криворожскай оройуон) табыгастаахтык тэрийбит. Разведчиктар биэрэккэ өстөөх тирэх пууннарыгар кимэн киирэн, өстөөх пулемётун, гранатомётун, 16 саллаатын кыдыйбыттар. Кузнецов тус бэйэтэ пулемёт расчётун эспит. Салгыы тимир суолга өстөөх эшелоннарын сырыытыгар, өстөөх бөҕөргөтүүлэригэр мэһэйдэри оҥорбуттар. Өстөөх уотун бэйэлэригэр сээбэҥнэтэн, кыһыллар роталара Зелёное диэн бөһүөлэги ылалларыгар толук буолбуттар. Кузнецов сатабыллаахтык маневрдаан ниэмэстэр иккис тирэх пууннарыгар кимэн киирбит, өстөөх 20 саллаатын уонна офицерын суох гыммыт, 6 ниэмэһи билиэн ылбыт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл бэс ыйын 3 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия старшай сержаныгар Кузнецов Григорий Дмитриевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Герой, салгыы сэриилэһэн, Белоруссия, Польша босхолооһуннарыгар кыттыбыт. Кыайыы Күнүн Берлиҥҥа көрсүбүт.
Сэрии бүтэн, 1945 сыллаахха дойдутугар Ивановскай уобаласка төннүбүт. 1951 сыллаахха Донбасска көһөн, шахтаҕа үлэлээбит. 1953 сыллаахха бэс ыйыгар шахтаҕа, оһолго түбэһэн, өлбүт.
Исландия
Исландия (исл. Ísland), официаллык Исландия Өрөспүүбүлүкэ (исл. Lýðveldið Ísland) — Эуропа уонна Хотугу Америка икки ардыларыгар сытар арыы дойду. Өрөспүүбүлүкэ. Киһитин ахсаана — 307 261. Үксэ Исландия дьоно олороллор.
Географията
thumb|right|200px|Гудафос Байҕал арыыта. Соҕуруу өттүттэн Атлантик океанынан суураллар, арҕаа уонна хоту — Гренландия байҕалынан, илин — Норвегия байҕалынан. Сирин иэнэ 103125 км2. Арыы үгүс өттө хайалар. Дэхси сир аҕыйах. Байҕал кытылыгар фьордар бааллар. Исландия гейзердарынан, геотермальнай ууларынан уонна вулканнарынан аатырар.
Государство историята
Исландия арыытыгар дьон X үйэҕэ олохсуйбуттар. Ол саҕана Норвегияҕа Хааралд диэн хоруол былааһы ылбыт, киниттэн куоппут дьон сорохторо арыы кытылларыгар олохсуйбуттар. Историяҕа биллэр бастакы олохтооҕунан Инголф Арнарсон диэн норвежец буолар, кини билиҥҥи Рейкьявик турар сиригэр 874 сыллаахха олохсуйбут.
Олохтоохтор эбиллэн истэхтэрин ахсын судаарыстыба системата үөскээн испит. Хас уобалас аайы «тыҥ» диэн салайар орган баар эбит — дьон мустан иҥин араас мөккүөрдэри быһаараллар эбит. Сүрүн, улахан боппуруостары «альтиҥ» диэн уобаластар бэрэстэбиитэллэрэ мустар мунньахтара быһаарара үһү. Бастакы алтыҥ 930 сыллаахха буолбут. Онон Исландия демократията билигин баар демократиялартан саамай кырдьаҕастара буоларыгар тиийэр.
Исландия историятын билигин былыргы саагалартан (үһүйээннэртэн) хомуйан реконструкциялыыллар. Исландия саагата диэн үксүн биир киһи эбэтэр ыал олоҕун ойуулуур үһүйээн. Саагаларынан сылыктаатахха былыргы исландецтар сатабыллаах муораһыттар эбит. Саагалар кэпсииллэринэн холобура Моҕол Эйирик 1000 сыллаахха Америка кытылыгар тиийэн олохсуйбут эбит. Былыргы исландецтар суруктаахтар-бичиктээхтэр эбит, ону ааһан элбэх киһи суруйар-ааҕар эбит. Онон бүтүн Скандинавия мифологията үксэ Исландия олохтоохторун өҥөтүнэн баччааҥҥа дылы чөл кэлбит.
1262 сыллаахха Исландия Норвегияны кытта билигин ааттанарынан «Эргэ дуогабар» диэни түһэрсэргэ күһэллэр. Ол дуогабарынан Исландия Норвегия хоруолларын былааһын билинэр, ол оннугар сыл аайы хас да мастаах, бурдуктаах уонна атын табаардаах хараабыллары Норвегияттан ылар бырааптанар. 1395 сыллаахха Норвегияны кытта Дания былааһыгар киирэр. Онтон 1918 сыллаахха туспа королевство буолар, ол гынан баран Данияттан син биир унияннан тутулуктаах буолар. 1944 сыллаахха бэс ыйын 17 күнүгэр дьэ туспа судаарыстыба, өрөспүүбүлүкэ буолар. Бу күн баччааҥҥа дылы судаарыстыба бырааһынньыгын быһыытынан хас сыл аайы бэлиэтэнэр.
Политическай тутула, административнай тыырыллыыта, салалтата
Өрөспүүбүлүкэ. Президент. Парламент. Муниципалитеттар (Sveitarfelag).
Экономиката
250px||thumb|left|Исландия ата Сүрүн дохуоту балыктааһын киллэрэр, иккис суол — туризм. Энергияны геотермальнай дьүүктэртэн ылаллар. Америка тэрилтэтэ туппут собуотугар тас дойду рудатыттан алюминий ылаллар (толлинг?). Алюминийы оҥорон таһаарыы энергия чэпчэки буолан улахан барыыстаах, онон бу салааны государство сүрдээҕин өйүүр.
Транспора сүрүннээн массыына (аутомобил), тимир суол суох. Куораттар ыккардыларыгар уонна атын дойдулары кытта самолётунан уонна байҕал хараабылларынан сибээстэһэллэр.
Олохтоохтор
thumb|left|290px|Ватнайокюль мууска баар Гримсвётн диэн вулкан күөлэ. Өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун ахсаана 307 тыһ. киһи (2006). Олохтоохторун 36 % тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар, 21 % — балыксыттар, 18 % индустрияҕа уонна оҥорон таһаарар салааҕа үлэлииллэр, 15 % — эргиэҥҥэ уонна траспорга, 10 % — манна ааттаммыттан атынынан дьарыгырар.
Омугунан биир кэлим: 90 бырыһыана исландецтар — өбүгэлэрэ скандинавтар, Исландия тылынан саҥараллар. Дойдуга өссө даннар уонна норвегиялар игин олороллор. Ортотунан ыллахха биир квадратнай километырга 2,9 киһи тиксэр. Олохтоохторун 60 % дойду соҕурууҥулуу-арҕаа өттугэр олорор. Куораттара уонна сэлиэнньэлэрэ үксүн байҕал кытылыгар уонна фьордар тула тутуллубуттар. Киин куоракка Рейкьявикка нэһилиэнньэтин үс гыммыттан биирэ олорор, атын улахан куораттар — Акурейри, Һафнарфьөрдүр, Сиглүфьөрдүр, Көйпстадүр (Вестманнөйaр).
Термодинамика
Термодина́мика (θέρμη — «сылаас», — «күүс») — сылаас уларыйыытын уонна халбааннаһыытын үөрэтэр физика салаата. Туспа салааларга химия термодиниката - араас сылаас тахсар уларыйыылар физикалаах химиятын үөрэтэр уонна теплотехника салааларыгар.
Темродинамкаҕа туспа молекулалары кытта буолбакка, улахан, макро кээмэйдээх олус элбэх араас кыырпахтардаах эттиктэри кытта үлэлиир. Ити эттиктэр термодинамическай система диэн ааттаналлар. Термодинамикаҕа сылаас көстүүлэрин, биирдии молекулаларга уонна атомнарга туттуллубат, макро кэриҥинэн сиһилии суруйар — баттабыл (давление), температура, сабардам (объем), ...
Термодинамика салаалара
Классическай термодинамика салаалара:
Необходимость термодинамики
Термодинамика исторически возникла как эмпирическая наука об основных способах преобразования внутренней энергии тел для совершения механической работы. Однако в процессе своего развития термодинамика проникла во все разделы физики, где возможно ввести понятие «температура» и позволила теоретически предсказать многие явления задолго до появления строгой теории этих явлений.
41
41 сыл.
Термодинамика
Законы — начала термодинамики
* 1-й закон — первое начало термодинамики. Представляет собой формулировку обобщённого закона сохранения энергии для термодинамических процессов. В наиболее простой форме его можно записать как, где dU есть полный дифференциал внутренней энергии системы, а \delta Q и \delta A есть элементарное количество теплоты, переданное системе, и элементарная работа, совершенная системой соответственно. Нужно учитывать, что \delta A и \delta Q нельзя считать дифференциалами в обычном смысле этого понятия, поскольку эти величины существенно зависят от типа процесса, в результате которого состояние системы изменилось.
* 2-й закон — второе начало термодинамики: Второй закон термодинамики исключает возможность создания вечного двигателя второго рода. Имеется несколько различных, но в то же время эквивалентных формулировок этого закона. 1 — Постулат Клаузиуса. Процесс, при котором не происходит других изменений, кроме передачи теплоты от горячего тела к холодному, является необратимым, то есть теплота не может перейти от холодного тела к горячему без каких либо других изменений в системе. Это явление называют рассеиванием или дисперсией энергии. 2 — Постулат Кельвина. Процесс, при котором работа переходит в теплоту без каких либо других изменений в системе, является необратимым, то есть невозможно превратить в работу всю теплоту, взятую от источника с однородной температурой, не проводя других изменений в системе.
* 3-й закон — третье начало термодинамики: Теорема Нернста: Энтропия любой системы при абсолютном нуле температуры всегда может быть принята равной нулю.
* Примечание — нулевое начало термодинамики:
Для каждой изолированной термодинамической системы существует состояние термодинамического равновесия, которого она при фиксированных внешних условиях с течением времени самопроизвольно достигает.
Харах - өй-санаа сиэркилэтэ
Харах - өй-санаа сиэркилэтэ (the eyes are the mirror of the soul) диэн этии өй-санаа, куттар киһи хараҕар биллэн, көстөллөрүн быһаарар.
Киһи иһигэр тугу саныы сылдьара тас көрүҥэр, сирэйигэр-хараҕар тута биллэр. Ордук ис туруга харахха арылхайдык көстөр.
Киһи өйө-санаата, куттара хараҕар көстөн биллэн сылдьалларын, олору таба көрөн быһаарыы дьон билсиһэллэригэр уонна бэйэ-бэйэлэрин кытта сыһыаннарыгар ордук туһаны аҕалар.
Киһи хараҕын уонна көрүүтүн уратыларын туһунан ордук суруйааччылар таба бэлиэтээн суруйаллар. Кинилэр киһи араас кэмнэргэ, майгына уларыйан ылыытыгар хайдах уратылардаахтык көрүтэлээн ыларын арааран, ойуулаан бэлиэтииллэр.
Олох сайдан иннин диэки барар кыаҕа төһө элбэх киһиэхэ үтүө санаалар үөскүүллэринэн быһаарыллар. Дьон үксэ үтүө дьыалаҕа биир санааланнахтарына эрэ ситиһии, сайдыы кэлэр. Олох сыалынан дьону барыларын кытта эйэлээхтик бииргэ олоруу буоларынан дьон үгүс өттө үтүө санаалаах диэн быһаарыы сөп түбэһэр.
Yтүө санаа харахха көстүүтэ ураты. Дьоҥҥо үтүөнү баҕарар киһи «Сырдык, ыраас харахтаах» диэн суруйааччылар быһаараллар.
Куруук да буолбатар киһи олоҕор үөрүүлээх түгэннэр үүнэллэр. Ханнык эрэ баҕа санаата туолбут, дьолломмут киһи үөрэр. Харах үөрүүнэн күлүмнүүр, тырымныыр, сандаарар кыымынан ыһыахтанар, үөрүүтүттэн тулалыыр дьоҥҥо, айылҕаҕа бэрсэр. Yөрбүт киһи хараҕа сырдаан, сандааран, уоттанан кэлэрин суруйааччылар «Yөрүүтүттэн хараҕа кылапаччыйбыт», «Хараҕа үөрүүнэн сыдьаайбыт» диэн бэлиэтээн суруйаллар. Арай биир эмэ киһи үөрүүтүн кимиэхэ да биллэримээри атын сири көрөн кэбиһэрэ эмиэ баар суол.
«Сылаастык», «Сымнаҕастык көрөр» диэн таптыыр, сөбүлүүр киһи хараҕын ааттыыллар. Сөбүлүү көрөр харах сылаас уоттаах, имэрийэрдии көрөр. Сөбүлүү көрөр хараҕы «Сандаарыччы көрөр», «Эйэҕэстик көрөр» диэн эмиэ этэллэр. «Таптыыртан харах арахпат» диэн этии ханнык да эбии быһаарыыга наадыйбат. Арай «Таптаабыт харах» тапталлаах киһи атын уратыларын таба көрбөтүнэн эрэ уратыланар.
«Дьэбир киһи» диэн этии өйүн-санаатын араас уларыйыыларын тас көрүҥэр ханан даҕаны биллэрбэт киһини этэллэр. «Дьэбирдик көрүү» диэн этии ыарахан, хамсаабат, дьиппиэн көрүүнү быһаарар.
Уһун кэмҥэ анаан-минээн дьарыктаммыт, ураты үөрэҕи барбыт киһи ис санаалара тас көстүүлэригэр ханан даҕаны биллибэтин ситиһэр. Анаан-минээн ураты үөрэҕи барбатах киһи өйө-санаата уонна өйүн-санаатын уларыйыылара хараҕар көстөн ааһыыларын кыайан кистиир кыаҕа суох. «Хараҕа кылапачыс гына түстэ» диэн үөрбүтүн кистии сатыыр киһини этэллэр. Киһиэхэ туох санаалар өйүгэр-санаатыгар киирбиттэрэ хараҕар охсуллан биллэн ааһалларын кистиир олус уустук.
Куһаҕан санаалаах киһи үөрбүтэ буолан ымайдаҕына даҕаны харахтара үөрбэттэр, тымныынан, килбэччи көрөллөр. Куһаҕан санааны кистии сылдьыы олус уустук, ыарахан дьыала. Куруук кэтэнэ, сэрэнэ, хараҕы саһыаран атын сири көрө сылдьыахха наада. Куһаҕан санаалаах, сөбүлээбэт киһини кыра оҕо ордук арааран билэр, бэйэтэ чугаһаабат, тэйиччи сылдьар.
«Сабыстыгас харахтаах» диэн этии санааҕа ылларбыт киһини быһаарар. Куруук ыар санааҕа ыллара сылдьар киһи хараҕа «Курустук көрөр». Ыар санаа хам баттааһына хара күлүк буолан хараҕы бүөлүүр, харах сабыллар, бүрүөлэнэр.
«Аахайбаттык, тымныытык көрүү» ханнык даҕаны ис санаатын биллэрбэт киһи хараҕа буолуон сөп. Туохха да кыһаммат, санаатын уурбат киһи эмиэ итинник көрөр. «Муус курдугунан тымныытык көрбүт аһыныгаһа суох» харахтар аныгы эдэрдэргэ ордук элбэхтик көстөллөр. «Муус курдук харах», «Мэндээриччи көрүү», «Болоорхой харах» диэн быстах санаалаах, быстах быһыылары оҥорор кыахтаах дьон харахтара ойууланар.
Быстах санаалаах киһи хараҕа олоҕо суох, мээлэнэн сүүрэлиир, тугу да таба көрбөккө халтарыйан ааһар. «Хараҕа олоҕо суох» диэн иннэ-кэннэ биллибэт, быстах санаалаах киһини бэлиэтээн этэллэр. Куттаҕас киһи «Хараҕа сүүрэлиир», биир сири таба көрбөккө эрэйдэнэр.
«Ньамах курдук, будулуччу көрбүт» харахтаах киһи туох санаалааҕа биллибэт, тугу баҕарар оҥорор кыахтаах киһи буолар. Кини ийэ кутугар ханнык даҕаны киһилии өй-санаа ууруллан мунньуллубатах буолан хараҕа чычаас, болоорхой.
Быстах кэмҥэ киһи майгына уларыйан ылыытыгар хараҕын хайдах көрүтэлээн ылаттыырын детективтэри суруйааччылар ордук табан арыйаллар. Киһи майгынын эмискэ уларыйыыта хараҕар биллэ түһүүтэ: «Хараҕа кытаата, дьиппинийэ түстэ», «Тимир курдук көрдө», «Хараҕа хамсаабат» диэн этиилэринэн бэриллэр.
Киһи олус кытаанах санааны ылыннаҕына хараҕа «Ыстаал курдук килэпэччийэр» харахха кубулуйар уонна туохтан да иҥнибэт, тоҕо түһэр кыахтанар. Санаата күүһүрбүтэ хараҕыттан уот буолан кыламныыр. Олоҕор түбэһэн ааһар олус ыарахан балаһыанньаҕа киирэн баран быыһанаары бары кыаҕын, күүһүн уурбут киһи хараҕа ыстаал курдук килэпэччийэр, уоттанар.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэригэр «Туруктаах өй-санаа» диэн быһаарыы баар. Бу этии оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии үлэтэ биир тэҥник, сайдан иһии суолунан, ийэ уонна аҕа иккиэннэрин сабыдыалларынан барбытын быһаарар. Киһи хайдах көрөрө өйө-санаата туруктааҕын, оттомнооҕун, боччумнааҕын быһаарар уонна «Олохтоох харахтаах» диэн этиигэ сөп түбэһэр.
Ыраас, үтүө санаалаах киһи хараҕа ыраас, сырдык буолар. Yөрдэҕинэ хараҕа ордук сырдыыр, сандаарар, хараҕын түгэҕэ көстүбэт, дириҥ.
«Хараҕын куоттара көрө сылдьар» киһи албын буолуон сөп. «Олоҕо суох сүүрэкэлээбит харахтаах» киһиттэн сэрэнэ соҕус сылдьыахха, киһи соччо эрэммэт киһитэ буолуон, хаһан баҕарар түһэн биэриэн сөп. Киһи эрэммэт киһитин: «Хараҕа олоҕо суох», «Мээлэнэн көрбүт», «Киһини таба көрбөт», «Хараҕа сүүрэлэс» диэн быһаарыыларынан эмиэ арааран билэллэр.
«Киһини куһаҕаннык көрөр» диэн быһаарыы куһаҕан санаалаах, сөбүлээбэт, кыыһыран иһэр киһини арыйар. Маннык киһиэхэ дьон чугаһаабаттар, тэйиччинэн сылдьаллар.
Өйө-санаата ситэ сайдыбатах киһи эмиэ ып-ыраастык, туох да сыстыбатаҕын курдугунан мэндээриччи көрүөн сөп. Хараҕа чычаас, ханнык даҕаны иэйии кыыма көстүбэт.
Киһи өйө көппүтэ хараҕар көстөн биллэр. «Балык миинин курдугунан көрбүт иччитэ суох харахтаах» киһи өйө көппүт эбэтэр суох да буолуо. «Иччитэ суоҕунан мэндээриччи көрбүт харахтаах» киһи иирбит эбэтэр итирбит буолуон сөп. Иччитэ суох буолбут харах түгэҕэ сабыллар, мэндээриччи көрөр.
Сахалар «Харах эмиэ иччилээх» диэн этиилэрэ итини быһаарар. Харах иччилээх буолара «Кут-сүр үөрэх» этиитигэр сөп түбэһэр. Кыра эрдэҕиттэн үчүгэй үгэстэргэ үөрэммит, ийэ кута иитиллибит, туруктаах өйдөөх-санаалаах киһи хараҕа дириҥиир, иччитийэр.
Киһи майгынын уратылара олус элбэхтэрин курдук харах көрүүтүн уратылара эмиэ олус элбэхтэр. Майгы уларыйыыта киһи санаатыттан тутулуктаах. Кытаанах санааны ылыныы харах көрүүтэ кытаатарыгар, батары дириҥник көрүүтүгэр тириэрдэр.
Дьон бары тус-туспа майгылаахтарынан уратыланаллар. Бу уратылар киһи хайа кэмҥэ төрөөбүтүттэн олус улахан тутулуктаахтар. Кыһын тымныы кэмҥэ төрөөбүт дьон ордук кытаанах майгылаахтар, өһөстөр, тулуурдаахтар. Бу дьон барыларын харахтара кытаанах, олохтоох. Кытаанах майгылаах дьон үчүгэй салайааччы, үөрэтээччи буолар кыахтаахтар.
Киһи хараҕын көрүүтэ майгына, санаата уларыйыытыттан олус түргэнник уларыйар. «Кыыһыран хараҕын хааннааҕынан көрдө» диэн этии олус улахан кыыһырыы буолбутун бэлиэтиир. «Кыыһырбытын омунугар хараҕа уоттанна» диэн этии түргэнник уонна улаханнык кыыһырбыт киһини быһаарар. Кыратык кыыһырбыт киһи хараҕын кырыытынан кынчарыйан көрүөн эмиэ сөп. Куруук кынчарыйа сылдьар дьон эмиэ баар буолааччылар.
Өлөн эрэр киһи хараҕа «Өһөн барар», «Өлбөөдүйэн, уота умуллар». Өлүү-сүтүү ыар тыына хараҕы «Yрүҥүнэн көрүүгэ», «Тиэрэ көрүүгэ» тириэрдэр.
Yчүгэйдик, сымнаҕастык көрөр үтүө санаалаах киһиэхэ дьон чугастык, иллээхтик сыһыаннаһаллар.
Yөрбүт харах киһини бэйэтигэр тардар, угуйар, үөрүүтүттэн бэрсэр курдук. Дьон чугаһыыллар, үөрүү кыымнарыттан тииһинэллэр. Yөрэ-көтө сылдьар ордук.
Сылаастык имэрийэрдии сымнаҕастык көрөр, кэмигэр үөрүү-көтүү, дьол-соргу кыымнарынан сыдьаайар, сырдык уотунан толбоннурар харахтаах киһиэхэ дьон ордук тардыһар, чугаһыыр. Истиҥ-иһирэх сыһыан, иэйиилээх таптал тоҥмуту ириэрэ, чугас дьону үөрдэ-көтүтэ сылдьар. (1,63).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Скадовск
Скадовск (Скадовськ) диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 18 482 (2017).
Экономика киин оройуона
thumb|250px|right|Киин экономика оройуона Арассыыйа каартатыгар
Киин экономика оройуона —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 13 федерация субъектарыттан турар:
Оройуон киинэ - Москуба куорат.
Олохтоохторун ахсаана 30,5 мөл. киһи. Иэнэ 486 тыһ. км²
География өттүнэн барыстаах сиргэ тайаан сытар эрээри хостонор баайдара суох. Арассыыйа салалтата үйэлэр тухары манна үөскээбитэ. Сүрүн хайысхалара: транспорт тутуу, электротехника, радиоэлектроника, чэпчэки прошленность, химия промышленноһа, тутуу матырыйаалларын оҥоруу. Тыа хаһаайыстыбата пригороднай көрүҥнээх (оҕуруот аһа, хортуоска, үүт таһаарар ынах сүөһү).
Сигэлэр
Центральный экономический район - БСЭ ыстатыйата.
Чооскулар
Чооскулар (Suidae) диэн ыыраахтаах туйахтаахтар аймахтарын биир кэргэнэ. Кэргэҥҥэ 6 уус уонна 18 тыыннаах көрүҥ баар, олортон биирдэстэрэ дьиэ чооскута.
Мэҥэ Алдан
400px|thumb|right|Мэҥэ Амма нэһилэгэ Томпо улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Мэҥэ Алдан куйаартан көстүүтэ Мэҥэ Алдан нэһилиэгэ. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мэҥэ Алдан.
Улуус кииниттэн 65 км. арҕаа диэкки, Амма өрүс төрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1013 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Моҕотой күөлэ
400px|thumb|right|Моҕотой күөлэ куйаартан көстүүтэ Моҕотой күөлэ Моготоево. Дьааҥы — Индигир намталыгар Индигир төрдүттэн чугас сытар туустаах күөл. Иэнэ 323 км², тардыытын иэнэ 1170 км².
Уһуна 34 км, кэтитэ 15 км. Илин Сибиирдээҕи байҕалы кытары уонна Большое диэн күөлү кытта холбуур үөстэрдээх.
Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Балыга дэлэй (уомул, тууччах уо.д.а.). Уута туустаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Адаар
Адаар диэн 1) оһуу-тоһуу көрүҥнээх тэҥэ суох таастаах сир ньуура; 2) тэҥэ суох уһуктаах чыпчааллардаах таас хайа арҕаһа.
Тэҥнээ: адыр (түүр., нууч. геогр.) — хайа тэллэҕинээҕи түҥ-таҥ түспүт көрүҥнээх сир ньуура; кадар (эбэҥк.), када (тоҥ.-маньчж.), хада (бур., монг.) — эмиэ итинник.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Боливия
thumb|left|Uyuni thumb|left| Боливия (Bolivia) диэн Соҕуруу Америка киинигэр баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Бразилия хоту уонна илин, Парагуай уонна Аргентина соҕуруу, Чили уонна Перу арҕаа.
Эуропа колонизациятын иннинэ билиҥҥи Боливия сирэ, Колумб иннинээҕи Америка ордук улахан илин, Инка Империятыгар киирэрэ. Испания Империята бу регионы XVI үйэҕэ баhылаабыта. Испан колониал кэмин улахан өттүгэр, бу сир "Үөһээ Перу" эбэтэр "Чаркас" диэн этэ уонна Перу Вице Хоруоллугун салалтатыгар киирэрэ. 1809 c. тутулуга суох буолбута. Атырдьах ыйын 6, 1825 c. Симон Боливар аатынан ааттаммыт республика тэриллибитэ. Боливия уhун уустук бигэтэ суох буолуу, диктатуралар уонна экономика эмсэҕэлээhиннэрин кэмнэрин ааспыта.
Боливия демократ республика, 9 департамеҥҥа арахсар. Дойду географията араас, арҕаа Анд хайалар бааллар, илин Амазон өрүс бассейнын намтал сирэ. Боливия сайдар дойду, киhи сайдыытын индекса орто уонна олохтоохтор 60% дьадаҥылар. Сүрүн экономика кыhаларынан буолаллар агрикултуура, тыа кэрдии уонна балыктааhын, хостооhун уонна мал (текстиль, таҥас, ыраастаммыт металлар уонна нефть) оҥоруу.
Боливия олохтоохторун ахсаана 9 млн. Бастыҥ тыл испан тыла, ону тэҥэ аймара уонна кечуа тыллара балай эмэ тарҕаныылаахтар.
Гарри Поттер
thumb|Англияҕа тахсыбыт бары сэттэ кинигэлэрэ Гарри Поттер - Джоан К. Роулинг суруйбут кинигэлэрин ааттаара. Гарри Поттер диэн историялар геройа.
In the books, the fantasy is about magic. Harry Potter is born with the power to do magic, as he is a wizard. He soon discovers that there are a lot of magic people, other wizard and witches, in the world, living unknown to most non-magical people (known as "muggles"). When he is eleven, he gets a letter inviting him to go to a boarding school called Hogwarts for young witches and wizards. Each book tells about one year of his life at school, about the people that he meets there, the things that he learns, and his adventures.
There are seven books total in the series. A series of movies about the first six books has been made by Warner Bros. They started making the movies in 2001. The sixth one, Harry Potter and the Half Blood Prince, was released on July 7, 2009. The first half of the final movie Harry Potter and the Deathly Hallows was released in late November, 2010. Part 2 of Harry Potter and the Deathly Hallows was released in July, 2011.
Йога
Йога (योग) диэн Индияттан төрүттээх эт-хаан уонна өй практикаларын холбуур өйдөбүл. Индуизм, буддизм уонна дьайнизм практикаларыгар баар. Онтон ураты, йога диэн индуизм философиятын алта ортодокс оскуолаларыттан (астика) биирдэстэрэ.
Индуизм философиятыгар йога сүрүн салаалара: Радьа йога (राजयोग), Карма йога (कर्म योग), Дьнана йога (ज्ञान योग), Бхакти йога (भक्ति योग) уонна Хатха йога (हठ योग).
Натуральнай чыыһыла
Натуральнай чыыһыла (лат. Naturalis - тустаах, сиэрдээх) – суотка тустаахтык тахсар чыыһыла (холобур, 1,2,3,4,5,6,7,8,9...). Натуральнай чыыһылалар кыраттан улахаҥҥа диэри улаатар утумнара-ситимнэрэ натуральнай эрээт дэнэр.
Мэлдьэхтээх уонна бүтүн буолбатах чыыһылалар натуральнай чыыһыла буолбаттар. Бары натуральнай чыыһыла множествота муҥура суох уонна Nбэлиэнэн бэлиэтэнэр.
= Натуральнай чыыһыла множествотын быһаарар аксиомалар =
Пеано аксиомата натуральнай чыыһылаларга
Nмножествоны натуральнай чыыһыларар множестволара диибит, өскөтүн ханнык эрэ 1 (биирдээх) элемент, (S:N)функция следования диэн ааттанар (S функция Nобласть определениялаах) буоллахтарына уонна бу усулуобуйаларга эппиэттиир буоллаҕына:
Натуральнай чыыһылалар теоретико-множественнай определениелара (Фреге-Рассел определениета)
Теория множеств быһыытынан ханнык баҕарар математическай системаҕа соҕотох объектынан множество буолар.
Атина
Атина (Αθήνα, Athina) диэн Греция киин уонна ордук улахан куората, Аттика перифирияҕа баар. Аан дойду ордук былыргы куораттарыттан биирдэстэрэ, 3,400 сыл историялаах.
Натуральнай чыыһыла
Натуральнай чыыһылалар теоретико-множественнай определениелара (Фреге-Рассел определениета)
Онон множество өйдҕбүлүттэн олоҕуран натуральнай чыыһылалар икки быраабыланан суруллаллар:
Ити курдук бэриллибит чыыһылалар ординальнай диэн буолаллар. Аҕыйах инники ординальнай уонна киниэхэ сөп түбэһэр натуральнай чыыһылалары суруйан көрүөххэ:
Атина
Былыргы Атина күүстээх ил этэ. Дьоҕурдар, үөрэҕирии уонна философия киинэ, манна Былатыан Академията уонна Аристотель Лицея тэриллибиттэрэ. Атинаҕа Сократ, Перикл, Софокл уо.д.а. философтар, суруйааччылар уонна политиктар төрөөбүттэрэ. Арҕаа цивилизация уонна демократия үөскээбит сирдэрэ. Б.э.и. 4-5 үйэлэргэ култуура уонна политика эйгэлэригэр улахан ситиhиилэр буолбуттара.
Классик эраттан хас да монуменнар уонна дьоҕур оҥоhуулара хаалбыттар. Олортон ордук биллиилээхтэрэ Акрополиска турар Партенон. Ром, Бизантин уонна Осман кэмнэрдээҕи монуменнар бааллар. Аныгы эра (Греция 1830 тутулуга суох буолуутуттан ыла) тутуу пууннарыттан суолталаахтар XIX үйэҕэ тутуллубут Эллин Парламена, Греция Ил Библиотеката, Атина Университета уонна Атина Академията. Атинаҕа 1896 бастакы аныгы Олимпия оонньуулара ааспыттара уонна 108 сылынан 2004 иккистээн ааспыттара.
Натуральнай чыыһыла
Натуральнай чыыһылалар теоретико-множественнай определениелара (Фреге-Рассел определениета)
= Натуральнай чыыһылалар операциялара = Бүтэй операцияҕа сыһыаннаһар арифметическай операциялар:
Теоретико-множественнай определениялар
Тиһэх множество эквивалентноһын кылааһа натуральнай чыыһыла буоларын туһунан быһаарыыны туттуохха. Эквивалентность кылааһын Aмножествонан бэлиэтээтэххэ, биекциянан төрүттэммит квадратнай скобкалаах сүрүн арифметическай операциялар бу курдук буолаллар:
Ханна:
Кылаастарга булуллубут операциялар сөпкө бэриллибиттэр диэн көрдөрүөххэ сөп, ол аата кылаас элеменын талалларыттан тутулуга суохтар уонна индуктивнай определениялары кытта сөп түбэһэллэр.
= Литература = https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Натуральное_число
R&B
Ритм энд блюз (ааҥллыы:rhythm and blues — Ритм уонна блюз; кылгастык R&B, R'n'B эбэтэр RnB) — дьазз, госпел уонна блюз дьайыыларыттан үөскээбит биллиилээх музыка жанра.
Бу хайысха бэрэстэбиитэлинэн, холобура Грэмми бириэмийэ хаһаайына АХШ ырыаһыта Akon буолар.
Аныгы R&B
1980-с сылларга Джеймс Браун уонна The Sly & the Family Stone музыкаларыгар психоделическай рок уонна да атын стиллэри тутталларын саҕалаабыттара. Фанк диско- музыка улахан өттө буолбута. 1980-с сыллар саҕаланыыларыгар фанк уонна соул, Принс уонна да атыттар үлэтин-хамнаһын түмүгэр ордук тарҕанар буолбуттара. Аныгы R&B диэн Америка популярнай музыкатын сүрүн чааһа буолбута.
R&Б бүгүн африканскай музыка стилин быһаарар. Кини соул-музыка, фанк, поп-музыка уонна (1986 сыл кэнниттэн) хип-хопа билигин аныгы R&B диэн ааттаналларын ситистэ.
Кинини сороҕор "куорат аныгылыы муусуката" эбэтэр "куорат попсата" диэн ааттыыллар.
R&B 2000-с сылларга
2000--с сылларга хип-хоп пластинкаттан R&B пластинкаттан уратыта онно рэп эбэтэр ыллыырыгар сытар. R&B бөлөх толорооччулардааҕар улаханнык соло ырыаһыт фокуһа буолла. 2005 с. саамай биллэр R&B артыыстарынан Ашер, Бейонсе (уруккута Destинy Child), Ашанти уонна Мэрайя Кэри буоллулар.
Алисия Киз, Р.Кэлли, Дьон Ледженд уонна Тони Брэкстон курдук артыыстары кытта өрүү биһирэмнээхтик сылдьспыта. Сорох ырыаһыттар Кариб музыкатын чаастарын үлэтигэр туһаналлар.
Пинигин Павел Павлович
Олоҕун олуктара
1953 кулун тутар 12 күнүгэр Чурапчы улууһун Дириҥ сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Көҥүл тустуунан 1967 с. дьарыктаммыта. Аан дойду үс төгүллээх (1975, 1977, 1978), Эуропа уонна XXI Монреаллааҕы Олимпия оонньууларын чемпиона. «Бочуот Знага» уонна «Хотугу сулус» уордьаннарынан, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн надараадаламмыта. Саха АССР физическэй култуураҕа уонна спорка үтүөлээх үлэһитэ. Украина үтүөлээх тренерэ. Омуктар икки ардыларынааҕы категориялаах экстра-кылаастаах судьуйа. СР «Динамо» түмсүүтүн вице-президенэ, милииссийэ полковнига, СР спортивнай тустууга Федерациятын вице-президенэ, республика тустууга хамаандатын Ил тренерэ.
Крыжополь
Крыжополь (Крижопіль) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 9 024 (2011).
Устуоруйата
Аата Krzyż, ол аата кириэс диэн поляктыы уонна поль (полис) гириэктии куорат диэн тыллартан тахсыбыт.
Тимир суол вокзаала|thumb Куорат билиҥҥи турар сиригэр Киев — Одесса тимир суол тутуутугар 1866 сыллаахха тимир суол ыстаансыйатын быһыытынан үөскээбит. Аата 17 км сиргэ баар Крыжополь диэн сэлиэнньэ аатынан буолбут. Ол сэлиэнньэҕэ 1690 сыллаахха олохтоммут Доминикааннар манастыырдара баар буола сылдьыбыта биллэр. Манастыыр 1832 сыллаахха урусхалламмыт.
42
42 сыл.
Пинигин Павел Павлович
Олоҕун олуктара
Билиҥҥи кэмҥэ «Триумф» спорт Киинин тэрийэр директора.
42
Өлбүттэр
40er
Пинигин Павел Павлович
Кэргэнэ
Кэргэнэ — Мария Джумабаевна Кульчунова-Пинигина чэпчэки атлетикаҕа үгүс үрдүк көрдөруүлэрдээх бастыҥ спортсмен, ССРУ спордун үтүөлээх маастара, СР физическэй культураҕа, спорка үтүөлээх үлэһитэ. ХХIV Олимпиада чемпиона. Чэпчэки атлетиканан 1970 с. дьарыктанар. ССРС хас да төгүллээх чемпиона, рекордсмена, 400 м аан дойду чемпионатын икки төгүллээх боруонса призера. 16 сыл устата ССРС сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнинэн сылдьыбыта.
Суверенитет
thumb|200px|[[Томас Хоббс Левиатан кинигэтин фронтиспиhыгар Суверенитет кылыстаах уонна тайахтаах уонна элбэх дьонтон турар аарыма курдук ойууланар.]] Суверенитет диэн бүтүн өйдөбүлэ ил көҥүлэ, тутулуга суох буолуута. Ол гынан баран бу уустук тиэрмин политика көрдөбүллэригэр сөп түбэһэн хас даҕаны бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэспэт өйдөбүллэрдээх буолла.