cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Куттар солбуһуулара
Бу быһаарыыны чуолкайдыырга маннык көстүүнү холобурга ылыахха сөп: Арай уулуссаҕа уолаттар биир охто сытар киһини тэбиэлии сылдьаллар. Кинилэр бэйэ-бэйэлэрин үтүктэн харса суох тэбиэлииллэр. Тэбиэлиирбититтэн бу киһи ыалдьара, аны өлөн хаалара буолуо диэн санаа бу уолаттарга хата киирэн көрбөт. Кинилэри кыра эрдэхтэринэ киһини тэбиэлиир куһаҕан, ыалдьар диэн ким да үөрэппэтэх буолан хайалара да туттунан тохтообот. Бары омуннураннар тугу оҥороллорун арааран өйдөөбөт буолан, өйдөрө баайыллан хаалара кинилэри итинниккэ тириэрдэр.
Киһи улаатан баран араас ыксаллаах түгэннэргэ түбэһэн салгын кута, өйө көтөн сырыттаҕына, кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыыны оҥорума диэн үөрэтиллибит үөрэҕэ ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар иҥэриллибит буоллаҕына кинини киһилии, дьону кытта иллээхтик, бэрээдэктээхтик сырытыннарар. Оҕону ийэ кута быһаччы салайар кэмигэр, кыра эрдэҕинэ, куһаҕан быһыылары оҥорбот буоларга үөрэттэххэ эрэ киниэхэ аһара туттартан тохтотор, туормастыыр өй-санаа олохсуйан үөскүүр уонна үйэтин тухары хонтуруоллуу сылдьар.
Киһи бэйэтин оҕотун бэйэтэ хайдах иитиллибитин курдук ииттэҕинэ, үлэлээбитин курдук үлэлэттэҕинэ уонна тугу үлэлээбитигэр үөрэттэҕинэ бэйэтин курдук өйдөөх-санаалаах уонна үлэһит киһи оҥорор. Онтон оҕотун бэйэтэ иитиллибититтэн сымнаҕастык, атаахтык көрдөҕүнэ, иһиттэҕинэ, бэйэтинээҕэр сүрэҕэ суох, мөлтөх киһини иитэн уонна үөрэтэн улаатыннарар. Оҕону төрөппүттэр бэйэлэринээҕэр сымнаҕастык, харыстаан иитэр буоланнар кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара мөлтөөн иһэллэр.
Сахаларга «Баай дьон тоҕус көлүөнэ иһинэн дьадайаллар» диэн олохсуйбут өйдөбүл баар. (8,46). Бу өйдөбүл үөскээһинигэр баай дьон бэйэлэрин оҕолорун үлэҕэ-хамнаска үөрэппэккэлэр, куруук бэлэмҥэ, сынньалаҥнык күүлэйдэтэ сырытыннараннар, кэлэр көлүөнэлэрэ букатын мөлтөх дьон буола иитиллэн тахсаннар баайдарын-малларын ыһан-тоҕон бүтэрэллэрин бэлиэтээһиннэрэ олук буолбут. (9,110).
«Социализм» кэмин саҕанааҕы төрөппүттэргэ, мин кыра эрдэхпинэ олус күүскэ үлэлиир этим, онон оҕом сынньаннын, кини үөрэхтээх киһи буолуоҕа диэн өйдөбүлү олохсуппуттара. Биир өттүттэн быһаардахха бу этии олус сөп курдук. Үөрэхтээх, үрүҥ үлэһит киһи кыратык үлэлиирин курдук өйдөбүлү биэрэр. Илиинэн ыарахан үлэни үлэлиирдээҕэр олорон эрэ өй үлэтин үлэлээһин кыра дьон санааларыгар чэпчэки үлэ курдук ааҕыллар. Бэйэлэрин кыра оҕолорун эн «Кыратык үлэлээ» диэн үөрэтиилэрэ кинини бэйэтин сүрэҕэ суох соҕус оҥорон кэбиһэр, илии үлэтэ ыараханын курдук өйдөбөлү иҥэрэр. Оҕолоро төрөппүттэринээҕэр элбэхтик сытарын, сынньанарын сөбүлүүр уонна үлэлиирин оннугар оонньууну-көрү ордук эккирэтэр «атаах» киһи буолан тахсарыгар олук ууруллар.
Мантан салгыы бэйэтэ бу курдук сүрэҕэ суох соҕус буола иитиллибит киһи аны бэйэтин оҕотун өссө сүрэҕэ суох гына үөрэтэн кэбиһэр. Кыра оҕото төрөппүтэ элбэхтик сытарын, тугу да дуоннааҕы оҥорботун көрөн, үтүктэн улаатар буолан, кинитээҕэр сүрэҕэ суох буолар. Былыргы сахалар киһи хайдах үлэһитин билээри төрөппүттэрин туһунан ыйыталаһаллара ити быһаарыы олус табатын бигэргэтэр. Ити аата, бу аймах дьон үһүс көлүөнэлэрин киһитэ букатын тугу да үлэлии үөрүйэҕэ суох, барыта бэлэмҥэ иитиллэр киһи буолан тахсара ханнык да саарбаҕа суох буолар. Биллэр баай дьон сиэннэриттэн Л.И.Брежнев сиэнэ Виктория билигин бары баайын матайдаан бомж буолан сылдьар.
Бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билбэт киһи эгэ оҕотун кыайан үөрэппэт. Оҕотун аһара атаахтатарыттан уонна аһатарыттан, таҥыннарарыттан атыҥҥа кыһаммат. Оҕото улаатан ону-маны, буруйу оҥорон түбэстэҕинэ, аны атын дьону, үөрэппит оскуоланы буруйдуу саныырыгар тиийэр. Төрөппүттэр оҕолорун туһугар аһара кыһанан-мүһэнэн, кини эрэ туһугар, кини эрэ тот буоллун, киниэхэ эрэ баар буоллун диэн маанытык таҥыннаран, көрүүлэрэ-истиилэрэ, оҕолорун төттөрү өйгө-санааҕа, барыта мин туспар диэн санааҕа үөрэтэр. Төрөппүттэр олус көрүүлэрэ-истиилэрэ оҕолоро үчүгэй холобуру үлэлээн ылынан, үтүктэн үөрэнэр кыаҕын суох оҥорор уонна бары мин туспар кыһаналлар диэн өйдөбүлгэ оҕустаран, бэйэтин өйүн-санаатын, салгын кутун кыайан сайыннарбат, ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар бас бэриммит, сайдыы-үүнүү диэки соччо тарбыспат киһи буола улаатар.
Билигин биһиэхэ коммунистар, большевиктар кыайыахтарыттан ыла үһүс көлүөнэ дьон үөскээн олороллор. Россияҕа маннык эстии-быстыы кэлиитэ эдэр көлүөнэлэри иитии-үөрэтии майгыта аһара сымнааһыныттан таҕыста. Ааспыт үйэҕэ колониализм хара батталыгар олорбут түҥкэтэх өйдөөх-санаалаах дьону барыларын эмискэ үөрэхтээһин, сайдыыта суох экономикалаах дойдуга, илии ыарахан үлэтин кыайа-хото үлэлиир дьону аҕыйатан, бары үрүҥ, чэпчэки үлэни эккирэтэ сылдьалларын үөскэтэн кэбистэ.
Итинник үөскээбит уустук балаһыанньаны билигин тэнийэн иһэр ырыынак сыһыаннаһыылара эрэ сыыйа-баайа көннөрөллөрүгэр эрэл баар. Саха дьоно саҥа үүнэн иһэр көлүөнэлэрин иитиини-үөрэтиини төрдүттэн уларытан, былыргы сахалардыы, «Мин оҕом саары чаккылаах» диэн атаахтаппакка, бэйэттэн ордук тулуурдаах, өһөс, үлэһит дьону ииттэххэ уонна үөрэттэххэ маннык сымнаабыт майгы сыыйа көнөн барыан, эрэллээх кэлэр көлүөнэлэниэххэ сөп. (10,91).
Туһаныллыбыт литература
1. Саха төрүт культурата. 11 чааһа. Саха республикатын үөрэҕин министерствота. Учууталга көмө. Дьокуускай: 1992.- 80 с.
2. Г.В.Ксенофонтов. Шаманизм. Избранные  труды. Якутск: Творческо-производственная фирма «Север-Юг». 1992.- 318 с.
3. Ойууннар норуот номоҕор. Дьокуускай: Саха сиринээҕи тыл, ли-тература уонна история института. 1993.- 64 с.
4. Сэһэн Боло. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи   саха  олоҕо. Дьокуускай: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1994.- 352 с.
5. К.Д.Уткин. Философия «Кут-сүр». Якутск: «Ситим» ЧИФ, 1994.- 20 с.
6. Газета «Якутия». 23 декабря 2000 год.
7. Л.Рон Хаббард. Дианетика. Современная наука душевного здоровья. Учебник по дианетике. / Пер. с англ. под общей ред. М.И.Никитина. - Москва: Воскресенье, Нью Эра Пабликейшнс Груп ( Совместное издание ). 1993.- 576 с.
8. В.Ф.Трощанский. Наброски о якутах якутского округа. Под ред. и с прим. Э.К.Пекарского. Казань: Типография Императорского Уни-верситета, 1911.- 144 с.
10. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Дивиденд
Дивиденд (dividendum — үллэриллиэхтээх, үллэһиккэ барыахтаах). Акционернай общество акциятын бас билээччилэргэ сылын аайы бу общество барыһын кээмэйиттэн көрүллэн түҥэтиллэр үп. Боростуой акцияны бас билээччигэ тиксэр үп кээмэйэ акционернай общество сыллааҕы барыһыттан быһаччы тутулуктаах. Дивидени түҥэтиини уонна кээмэйин акционердар уопсай мунньахтара быһаарар. Хааччыллыбыт акцияны бас билээччигэ тиксэр үп кээмэйэ кини бас билэр акциятын сыанатыттан быһаччы тутулуктаах. Сорох хампаанньалар дивидены сылга хаста да төлүүллэр, онтон сорох хампаанньалар төрүт төлөөбөттөр. Дивидени төлөөһүн хампаанньа капитализациятын кыччатар уонна тарҕанар харчытын мунньуохха наада. Финансовай сыл бүтүөн иннинэ төлөнөр дивиденд промежуточнай эбэтэр предварительнай дивиденд диэн ааттанар.
Арассыыйа нолуогун кодесыгар
Арассыыйа нолуогун кодекса дивидены маннык быһаарар: '''Статья 43. Дивиденнар уонна бырыһыаннар'''
1. Дивиден диэн ханнык эмит хампаанньа нолуок кэнниттэн ылыллыбыт барыһын тарҕаппытыгар акционерынан уонна кыттааччынан ылыллыбыт ханнык баҕар дохуот (ол иһигэр привелегированнай акцияларынан), бу хампаанньаҕа тутан олорор акцияларынан, өлүүтүнэн.
Ону тэҥэ дивиденд диэн Россия Федерациятын таһынан дивидеҥҥа барса атын дойду сокуонунан ылыллыбыт дохуот,
Арассыыйа нолуогун кодекса дивидедҥҥа нолуоктанар диэн этэр, ол нолуок ыйааһына 9 бырыһыанынан олохтонор. .
Тунис динаара
Тунис динаара (دينار تونسي, ) диэн Тунис валютатын биирдигэ.
Netflix Animation
Netflix Animation – АХШ аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара, Аан Дойдуга сүрүннээн сахарнай диабет утары эмнэри Netflix оҥорор, ону таһынан сүрэх эмтэрин.
LG Electronics
LG Electronics — Соҕуруу Корея улахан электроника, чиптары, программалары, ырыа истэр тэриллэри, аудиосистемалары, телевизордары уонна видеосистемалары, мобильнай телефоннары уонна смартфоннары оҥорон таһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ буолар.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Mitsui Group тэрилтэ бизнес эйгэтигэр холбонор, ол эрэн бэйэтэ LG Group бизнес процестарга үлэлиир.
2021 сыл түмүгүнэн планетаҕа саамай бөдөҥ электроника уонна смартфон оҥорооччу.
Бэйэтэ LG Group уонна Mitsui Group бизнес империаларга бас бэринэр эрээри, Самсон Электроникс бэйэтэ империя курдук. Кини бизнес эйгэтэ 190 омук сиригэр бары сфераны ылар.
Таһаҕасчыт
Порт таһаҕасчыта докер дэнэр. Былыргы Индия уонна Кытай таһаҕасчыттара кулилар.
Аан дойду фонетическай алпабыыта
Аан дойду фонетическай алпабыыта (International Phonetic Alphabet, кыччатыллан ) диэн Латыын алпабыытынан суруллубут фонетикаҕа алпабыыт транскрипциялыыр системата. Саҥарыыны сөпкө суруйарга Аан дойдутааҕы Фонетика Ассоциацията 1888 сыллаахтан учууталлар, лексикографттар, атын тылы үөрэтэр дьон, лингвисттар, ырыаһыттар, актердар, саҥа тылы айар дьон уонна переводчиктар тутталлар.
Волынь уобалас
Волынь уобалаһа (Волинська область) — Украина субъега. Киин куората — Луцкай. Дьонун ахсаана 1 041 375 (2014).
Серб Өрөспүүбүлүкэтэ
Серб Өрөспүүбүлүкэтэ (Српска, Srpska, официальнай аата Република Српска, Republika Srpska: ) — Босния уонна Герцеговина иһигэр киирэр судаарыстыба,1995 мыллааҕы Дейтоннааҕы сөбүлэҥ түмүгэр баар буолбута. Киинэ — Баня-Лука. Иэнэ 24 605,7 км². Олохтоохторо — 1 326 991 киһи (83 % — сербтэр, 13 % — босниецтэр и 3 % — хорвааттар). Харчыта конвертируемая марка.
Босния сербтэрэ бэйэлэрин олорор сирдэрин тутулуга суоҕунан 1992 сыллаахха биллэрбиттэрэ. Ол саҕана босниец-мусульмааннар Боснияны уонна Герцеговинаны Югославияттан тахсарын туһунан эппиттэрэ. Ол этиигэ хоруй буолбута.
География
Серб Өрөспүүбүлүкэтэ Балкаан тумул арыытын киин өттүгэр сытар. Иэнэ 24 641 квадратнай километр. Хотугу кэтирээһин 42°33′ уонна 45°16′ ыккардыларыгар илин усталааһын 16°11′ уонна 19°37′ ыккардыларыгар сытар. Серб Өрөспүүбүлүкэтэ икки айылҕа уонна экэниэмикэ оройуоннарын кирбиилэригэр сытар — Паннонскай уонна Средиземноморскай. Муораҕа тахсыыта суох.
Кыраныыссата
Серб Өрөспүүбүлүкэтин кыраныыссатын аан дойду билинэр. Кини аттынааҕы ХНТ чилиэннэрэ судаарыстыбалары кытта  — Сербия, Хорватия уонна Черногория, уонна атын энтитеттыын Босния уонна Герцеговина судаарыстыбатын — БиГ Бэдэрээссийэтин кытта кирбиилэһэр. Кыраныыссатын уһунан 2170 км, онтон 259 км  Черногориялыын, 370 км — Сербиялыын, 318 км — Хорватиялыын уонна 1134 км — БиГ Бэдэрээссийэтиниин. Бу кирбиилэр этностар, устуоруйа уонна айылҕа усулуобуйларын учуота суох оҥоһуллубуттара, бэлиитикэ уонна байыаннай туруктан тахсыбыттара.
Горы
мини|Вележ хайа Серб Өрөспүүбүлүкэтин геоморфологията араас формалаах. Хотугу өттө кайнозой сөҥүүлэриттэн турар мырааннар, улам-улам аллювий хочолорго уонна өрүм террасаларыгар түһэр, бу сирдэр өрөспүүбүлүкэ ордук өлгөм үүнүүлээх сорҕото буолаллар. Илин уонна соҕуруулуу-илин мырааннар сыыйа Герцеговина үрдүк хайаларыгар силбэһэллэр.
Өрүстэрэ
мини|Требишница өрүс Серб Өрөспүүбүлүкэтин үгүс өрүстэрэ бөдөҥ күрүлгэннээхтэр, гидроэнергетикаҕа туттуллуох айылаах улахан потенциаллаахтар. маны таһынан рекреационнай потенциаллаахтара биллэр, ордук ыраас уулаах хайа үрэхтэрэ.
Килиимэтэ
Климаттарын зоналара Герцеговина соҕуруу өттүгэр средиземноморскайтан саҕалаан, хоту өттүгэр континентальнайга тиийэ.
Серб Өрөспүүбүлүкэтин устуоруйата
слева|мини|1991 сыллааҕы биэрэпис көрдөрбүтүнэн Бэсния уонна Герцеговина этностарын каартата Бүтэһик сэрии иннинээҕи биэрэпиһинэн Босния уонна Герцеговина мусульманнара 1 905 829 киһи (43,7 %) этилэр, сербтэр — 1 369 258 киһи (31,4 %), хорвааттар — 755 892 киһи (17,3 %). 106 общиннаттан мусульмааннар 35 общинаҕа олохтоохторун улахан аҥаарыттан ордуктар этэ, сүнньүнэн киин Боснияҕа, оттон сербтэр — 32 арҕаа уонна илин общиналарга элбэхтэрэ. Хорвааттар соҕуруу уонна аҕыйах киин общиналарга элбэхтэрэ. 240 тыһыынча БГ олохтооҕо «югослав» дэммитэ. Олортон үксүлэрэ сербтэр уонна булкаас дьиэ кэргэн оҕолоро этэ. 1991сыллаахха баар буолбут ыалтан 27 % булкаас этэ. Ылан олорор сирдэринэн сербтэр баһыйаллара. Кинилэр БГ сирин 53,3 %-гар ахсааннарынан баһыйаллара. слева|мини|Радован Караджич, Серб Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ
Сытар сирэ уонна дьаһалтаннан тыырыллыыта
справа|мини|250x250пкс|Серб Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалтаннан тыырыллыыта (кытархай өҥүнэн)
Серб Өрөспүүбүлүкэтин иэнэ 24 605,7 км². Брчко куораткка туспа статус биэрбиттэрин кэннэ Өрөспүүбүлүкэ икки аҕаар хайдыбыта — арҕаа уонна илин. Арҕаа өттүгэр Босния Краинату уонна Посавина киирэллэр, илиҥҥи өттүгэр — Семберия, Романия уонна Илиҥҥи Герцеговина. Серб Өрөспүүбүлүкэтин улахан өттө Босния устуоруйаҕа киирбит уобалаһын иһинэн сытар, кыра сорҕото — Герцеговинаҕа.
Олохтоохторо
Серб Өрөспүүбүлүкэтин улахан аҥаара сербтэр. Кинилэртэн ураты конституцияҕа киирбит омуктарынан бошняктар уонна хорвааттар буолаллар. Аҕыйах ахсааннаахтар — дьэбириэйдэр, чехтэр, украинецтар, словактар уо. д. а. Официал тылларынан серб, бошняк уонна  хорваат омуктарын тыллара буолаллар. Официал алпаабытынан — кириллица уонна латиница.
Галерея
<center style="min-height: 1820px;" class="">
Логистика
Логистика диэн ресурс (материал, мал, табаар, баай) хамсааһынын уонна харалтатын салайар процесс.
Логистика хааччыйыы тиһилигэ тохтоло суох үлэлииринэн дьарыктанар.
Сорудахтара
Логистика сорудахтарын холобурдара:
Буби, Мухлиса
Мухлиса Буби (псевдоним, дьиҥнээх аата - Мухлиса Габдельгаллямовна Нигматуллина, тат. Мөхлисэ Буби (Мөхлисэ Нигъмэтуллина); Иж-Бобья, Сарапульскай уезд, Вятскай губерния 1869 с. - ахсынньы 23 күнүгэр 1937 с., Уфа) - татар общественнай уонна мусульманнар итэҕэллэрин диэйэтэлэ, норуоту сырдатааччы. Арассыыйаҕа бастакы дьахтар-кади.
Арассыыйа импиэрийэтигэр Вятскай губерния Сарапульскай уеһын(билигин, Татарстан Агрызскай оройуона) Иж-Буби дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. Төрүт-уус улемнар(ислам үөрэҕин билээччи) дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ; аҕата дэриэбинэтигэр медресены арыйбыта. Ону Мухлиса убайдара, Губайдулла уонна Габдулла саҥа ньыманан үлэлиир оскуолаҕа кубулуппуттара.
Мухлиса дэриэбинэ медресетыгар үөрэммитэ. 1895 сылтан онно учууталлаабыта. 1901 с. Мухлиса убайдарын уонна кинилэр кэргэттэрэ Насиманы уонна Хуснифатиманы кытта Иж-Бобьеҕа 6 сыллаах учуутал дьахталлары татаардыы тылынан үөрэтэн таһаарар оскуоланы арыйбыта. 1905 с.мусульман дьахталларга анаан "Иж-Бобья" диэн медресены арыйбыта. Медресеҕа ислам төрүтүн, Илин норуоттар тылларын уонна литэрэтиирэлэрин үөрэтэрэ, ону таһынан медресеҕа, педагогика, математика, география, история, физика, этика, логика, нуучча тыла эмиэ үөрэтиллэллэрэ.
1911 с. жандармнар, учуутал эр дьону туппуттара. Учуутал дьахталлары 1912 с.тохсунньу 18 күнүгэр тутаттаабыттара уонна медресе библиотекатын уоттаабыттара. Мухлиса Буби, Оренбургскай уобалас, Троицкай куоратыгар көспүтэ уонна дьахтар мектебетын(кыра саастаах оҕолор оскуолалара) арыйбыта. 1913 с.дьахтар гимназиятыгар учууталлаабыта. 1914 с. "Даруль-мугаллимат"-диэн учуутал дьахталлары үөрэтэн таһаарар семинарияны арыйбыта. Москубаҕа,1917 с. ыам ыйын1-11 буолбутБүтүн Арассыыйатааҕы мусульманнар l сийиэстэригэр кыттыыны ылбыта. Онно, мусульманнары салайар духуобунай киин 6 кадиларыттан биирдэстэринэн талыллыбыта. Сийиэскэ элбэх ойохтонору бобуу, хиджабы кэтэр булгуччута суоҕун, дьахтар өттүттэн көҕүлээһининэн арахсыы(хула) буолуон сөбүн туһунан быһаарыылар ылыллыбыттара. Ол, МДСК мусульманнар бэйэлэрэ талбыт, былаас анаабытбуолбатах уонна аан маҥнай дьахтар талыллыьыт бастакы састааба этэ. Мухлиса, 1920, 1923, 1926 сылларга эмиэ, талыллыбыт. Уфаҕа ити дуоһунаска үлэлии сылдьан, үксүн мусульманнар сууттаһар дьыалаларын быһаарара, МДСКҕа дьиэ кэргэн салаатын салайбыта, миэтирикэ кинигэлэрин толороро. Ону кытта, дьахталларга аналлаах ыстатыйалары "Ульфат", "Ахбар", "Вакыт" хаһыаттарга, "Сююмбике", "Ислам маджалласы"сурунаалларга таһаарара. Онно сүрүн көрүүтүнэн, мусульман дьахталлар сиэри уонна ислам бобууларын тутуһан туран, эр дьону кытта тэҥ бырааптаах буолуохтарын баҕарара.
"Башкирия контреволюционнай повстанческай националистическай тэрилтэтигэр" кыттыгастаах диэн буруйданан репрессияламмыта.1937 с.сэтинньи 20 күнүгэр тутуллубута. 1937 с. ахсынньы 23 күнүгэр ытыллыбыта. Башкир АССР Үрдүкү Суутун Президиумун уурааҕынан, 1960 с.ыам ыйын 23 күнүгэр Мухлиса Буби буруйа суоҕа көстөн үтүө аата төннүбүтэ.
Кавабата Ясунари
Кавабата Ясунари (дьоп. 川端 康成 Кавабата Ясунари, 1899 бэс ыйа 14 — 1972 муус устар 16) — биллэр дьоппуон суруйааччыта, Франциятааҕы искусстволар уонна литература уордьанын офицера (1960), литератураҕа Нобель бириэмийэтин лауреата (1968).
Кавабата үлэлэригэр Дьоппуон уран үгэстэригэр олоҕуран, ону тэҥҥэ аныгы литература ньымаларын көҥүллүк туттан, айымньыларыгар ис хоһоон, улаҕа санаа, этиллибэккэ хаалбыт улахан суолталаах. Сүрүн айымньылара "Тыһыынча кынаттаах туруйа", "Хаардаах дойду", "Эргэ киин", "Хайа ынчыга" буолаллар. Кавабата бэйэтэ сүрүн айымньытынан "Мэйдзин" романы саныыра. Суруйааччы айымньылара үгүс Аан Дойду тылларыгар тылбаастаммыттара.
Кавабата 1972 сыллаахха дьиэтигэр Дзусига угаардаах гаастан тыына хаайтаран өлбүтэ. Бэйэтигэр тиийиммит буолуон сөп эбэтэр арыгылаабытын түмүгэр оһолго түбэспит буолуон сөп, ол гынан баран туохтан өлбүтэ чопчутун быһаарыллар илик. 1974 сыллаахха "Синтёся" кинигэ кыһата Кавабата Ясунари аатынан литератураҕа бириэмийэ тэрийбитэ.
Олоҕо
Дьиэ кэргэнин сүтэрэн Кавабата ийэтин аймахтарыгар олохсуйар (Курода дьиэ кэргэнэ). Ол эрээри 1916 с. тохсунньутуттан Ясунари оскуола иһинэн баар интернакка олорор буолар, ол иннинэ оскуолатыгар поеһынан сылдьар этэ. 1917 сыл кулун тутарыгар оскуоланы бүтэрэн Токиотааҕы Ыраахтааҕы Университетын иһинэн баар "Бастакы үрдүк оскуолаҕа" (дьоп. 第一高等学校) үөрэххэ киирээри Токиоҕа барар. Ол сыл тургутууну этэҥҥэ ааһан университет гуманитарнай салаатыгар ааҥыл тылын үөрэтэ киирэр. left|thumb|267x267px|Ясунари Кавабата. 1917 с. Кавабата үөрэҕин 1924 сыллаахха бүтэрэр уонна ол кэмҥэ "Бунгэйсунью" (дьоп. 文藝春秋) литературнай сурунаалга үлэлээн Кикути Кан уонна атын биллэр суруйааччылар уонна редактордар харахтарын далыгар түбэһэр. 1931 сыллаахха Кавабата кэргэн ылар, онтон 1934 сыллаахха Камакураҕа көһөр.
Кавабата аҥардас уран литературанан эрэ дьарыктаммат этэ. Араас хаһыаттарга, ол иһигэр "Майничи симбуҥҥа", суруналыыстыыра. Суруйааччы Аан Иккис Дойду сэриитин кэмигэр буолбут сэриитийии үгэнигэр кыттыбатаҕа, ол эрээри сэрии кэнниттэн буолбут уларыйыылары да соччо сэҥээрбэтэҕэ. Ол гынан баран, Кавабата этэринэн сэрии кини айар үлэтигэр улахан суолталаах этэ. Сэрии кэнниттэн элегиялары эрэ суруйар кыахтаахпын диирэ. Ол да буоллар, ырытааччылар сэрии иннинээҕи уонна сэрии кэннинээҕи суруйар темаларыгар улахан ураты суох дии саныыллар.
Олоҕун сүрүн түгэннэрэ
thumb|300x300px|Суруйааччы түмэлэ
Айар үлэтэ
thumb|271x271px|Кавабата кэргэнин Хидэконы (秀子) (слева) уонна балтын Кимиконы (君子) (уҥа) кытта (1930 сыл). Кавабата университекка үөрэнэ сылдьан түөрт сыл устата тахсыбатах «Саҥа сүүрээн» (дьоп. 新思潮) диэн университет литератураҕа сурунаалын сөргүтэр. Бу сурунаалга кини  (дьоп. 招魂祭一景) диэн бастакы кэпсээнин таһаартарар. Аан маҥнай ааҥыл литературатын салаатыгар үөрэнэ сылдьан дьоппуон литературатын салаатыгар көһөр. Дипломнай үлэтин аата «Дьоппуон романын кылгас устуоруйата» диэн этэ.
1924 с. алтынньытыгар Кавабата доҕотторун кытта «Литература кэмэ» (дьоп. 文藝時代) диэн саҥа сурунаалы тэрийэр. Бу сурунаал дьоппуон литературатыгар эргэ оскуолаҕа, чуолаан натурализм хамсааһыныгар, эппиэт быһыытынан тэриллибитэ. Ону тэҥҥэ сурунаал литератураҕа тарҕанан эрэр үлэһиттэр хамсааһыннарын (социалистическай оскуола) утары этэ. Эдэр суруйааччылар "искусство туһугар искусство" диэн санааны өйүүллэрэ уонна Европаттан тарҕаммыт кубизм, экспрессионизм, дадаизм уонна да атын модернистскай хамсааһыннар дьайыыларыгар сылдьаллара. Кавабата уонна Ёкомицу Риити бэйэлэрин суруйар ньымаларын «синканкакуха» (неосенсуализм), ол эбэтэр "саҥа санаалар" диэн ааттаабыттара.
Кавабата университеты бүтэрбитин уонна хас да кэпсээннэрин таһаартарбытын кэннэ биллиилээх буолбута. 1926 сыллаахха «Идзу үҥкүүһүтэ» диэн кэпсээнэ тахсан Кавабата аата аатырбыта.
Кавабата 1920-с сылларга Токиоҕа Асакуса диэн дьадаҥылар олорор оройуоннарыгар олоро сылдьыбыта. Бу кэмҥэ кини араас суруйар ньымалары боруобалыыр.Түмүгэр «Асакуса көрдөөх кыргыттара» диэн романы суруйар. Бу ромаҥҥа хойукку Эдо кэминээҕи литературнай ньымалар дьайыылара биллэр.
1934 сыллаахха Кавабата Канагава префекутараҕа баар Камакура куоракка көһөр. Камакураҕа көһөн баран общественнай үлэнэн дьарыктанар этэ, ол гынан баран кырдьарын саҕана сабыллан киирэн барбыта.
Кавабата саамай аатырбыт романа — «Хаардаах дойду». Бу кинигэ 1934 сыллаахха тахсан саҕалаабыта уонна 1947 сыллаахха бүппүтэ. Роман бүтээт классика таһымын ылбыта. Бу роман кэнниттэн Кавабата Дьоппуон саамай уһулуччулаах суруйааччыта буолбута. Аан Дойду Иккис сэриитин кэнниттэн Кавабата салгыы айымньыларын таһаартарара: «Тыһыынча кынаттаах туруйа», «Хайа ынчыга», «Утуйар куолар», «Кэрэ уонна мунчаарыы» (дьоп. 美しさと哀しみと?) уонна «Эргэ киин». thumb|252x252px|Кавабата үлэлии олорор, Камакура (1946) Суруйааччы бэйэтэ «Мэйдзин» («Го оонньооччута») диэн айымньытын ордук табыллыбыт диирэ. Бу айымньыта атын үлэлэриттэн адьас ураты. 1938 сыллаахха буолбут уһулуччулаах го оонньуутун туһунан документальнай аҥардаах кэпсээн. Бу оонньуу туһунан Кавабата бэйэтэ Майничи хаһыакка хас да ыстатыйа суруйбута. Бу оонньуу аатырбыт мэйдзиҥҥа Хонимбо Сюсайга бүтэһик этэ (эдэр оонньооччуга хотторбута). Биир сыл буолан баран кырдьаҕас мэйдзин өлбүтэ. Быстах санаатахха бу кэпсээн го күрэхтээһиитин эрэ туһунан, ол гынан баран сорох ырытааччылар саныылларынан бу кэпсээн Дьоппуон сирэ Аан Дойду Иккис сэриитигэр хотторбутун таайтарар.
Сэрии кэнниттэн тахсыбыт саамай биллэр үлэлэрэ — «Тыһыынча кынаттаах туруйа», 1949—1951 сылларга суруллубута, уонна «Хайа ынчыга» (1949—1954).
Кавабата үгүс айымньыларын аһаҕас түмүктээх хаалларара. Суруйааччы бэйэтэ этэринэн кэпсээннэргэ суруллубут түгэннэр ымпыктара-чымпыктара түмүктээҕэр быдан ордук суолталаахтар.
Кавабата 1948—1965 сс. Дьоппуон сирин ПЕН-кулуубун салайааччыта буоларын быһыытынан дьоппуон тылыттан арҕааҥҥы тылларга тылбаас үлэтэ сайдарыгар улахан оруолу оонньообута. 1968 сыллаахха Кавабата дьоппуон суруйааччыларыттан бастакынан литератураҕа Нобель бириэмийэтин ылар. Олоҕун бүтэһик сылларыгар суруйа сылдьыбыт айымньытын бүтэрбэккэ хаалар. Үөрэнээччитэ уонна доҕоро Юкио Мисима өлбүтүн кэннэ санаата түһэн сылдьара уонна 1972 с. муус устар 16 к. Дзуси куоракка дьиэтигэр өлөр (бэйэтигэр тиийиммит буолуон сөп).
Тофалар
мини|300x300пкс|Табаһыт тофалар Тофалар (урукку ааттара — карагастар, бэйэлэрин ааттанар ааттара — тоъфа, тофа, топа, тоха, э.а. — тофалар) — Илин Сибииргэ олорор аҕыйах ахсааннаах түүр омуга.
Олорор сирдэрэ
хаҥас|мини|Тофалар олорор сирдэрэ Тофалар Тофаларияҕа, ол эбэтэр Иркутскай уобалас Нижнеудинскай оройуонугар, Бирюса, Уда, Кан, Гутара, Ия өрүстэр тардыыларынан баар 1920–1930 сылларга тэриллибит Алыгдьэр, Үөһээ Гутара уонна Нэрха нэһилиэнньэлэргэ олороллор. Бу оройуоҥҥа сайынын салгынынан эрэ тиийиэххэ сөп, кыһынын тоҥмут өрүстэринэн айанныыллар. XVII үйэ бүтүүтүттэн 1925 сылга диэрэ тофалар ахсааннара улаханнык уларыйбакка 400–500 эрэ киһи этэ.
Тыллара
Тофа тыла илиҥҥи түүр тыллар сайаан бөлөҕөр киирэр. 2002 сыллаах биэрэпиһинэн Иркутскай уобаласка 723 тофалартан төрөөбүт тылын 114 киһи (16%) билэр этэ. Тофа тыла суруктаах тыл буолан бэйэлэрэ букубаардаахтар уонна үөрэнэр кинигэлэрдээхтэр.
Тофа тылын үөрэтии XIX үйэ ортотуттан саҕаламмыта. XVII-с үйэттэн ыла тофалар нууччалары кытта ыкса алтыһыылара саҕаламмытын иһи тофа тылыгар элбэх нуучча тыла киирбит, үгүс дьон букатын төрөөбүт тылын умнан нуучча тылыгар көспүт. Ону таһынан тофалар былыр-былыргыттан бүрээттэри кытта билсиһэр буоланнар бүрээт тылын билэр эбиттэр.
Нууччалар көс олохтоох тофалары күүһүнэн биир сиргэ баайбыттарын кэннэ, олохторун тутулун алдьаппыт уонна тофа тылын оскуолаларга үөрэппэт буоланнар тофалыы билэр дьон ахсаана күүскэ аччаабыт.
Сэбиэт кэмигэр тофа тыла букатыннаахтык сүтэ сыыспыт. Төһө да тофалар Сэбиэскэй сойуус ыһыллыбытын кэннэ төрөөбүт тылларын сөргүтэ сатааталлар, бу тыл билигин да сүтэр кутталлаах.
Бэйэлэрин ааттанар ааттара
Тофа диэн бэйэлэрин ааттара соторутааҕыта эрэ, чуолаан 1930-с сыллартан ылата туттуллар буолбут. 1930-с сылларга диэри бу омук аата карагас, ол аата "хара хаас" диэн этэ. Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан карагас диэн тофа биир аҕа ууһун аата буолар.
Генетика
Тофалар Y гаплобөлөхтөрө маннык: N – 82%, онтон 45%-на N-L666 уонна 31%-на N3а5а буолар.
История
Тофалар тустарынан аан маҥнайгы ахтыы кытайдыы Вэй историятыгар баар. Онно этиллибитинэн тофалар дубо диэн ааттаах эбиттэр уонна Енисей өрүстэн илин диэки олорбуттар.
Тофа сирэ ХVII үйэҕэ Россия састаабыгар киирбитэ уонна Кытайы кытта ыаллыы сытар сир буолбута. Бу сиргэ нууччалар биэс улуустаах Уда сирин (землица) тэрийбиттэр уонна тофалартан дьаһаах хомуйан саҕалаабыттар.
ХХ үйэ саҕаланыытыгар диэри тофалар былыргы олохторун-дьаһахтарын тутан хаалбыттар, ол курдук 5 аҕа ууһугар арахсар этилэр: Каш, Сариг-Каш, Чогду, Кара-Чогду уонна Чэптэй. Чинчийээччилэр быһаарбыттарынан былыр 8 аҕа ууһа баар эбит.
1939 сылга Иркутскай уобалаһыгар Алыгдьэр кииннээх Тофа национальнай оройуона тэриллибит, ол гынан баран 1950 сыллаахха бу национальнай оройуону суох гыммыттар уонна ол оннугар икки тофа сельсоветын тэрийбиттэр.
Олохторо-дьаһахтара
Тофалар үксүлэрэ 1920-с сылларга диэри булт уонна таба иитиитинэн дьарыктаммыттар. Ол кэннэ сэбиэскэй былаас тофалары күүстэринэн көс олохторуттан аккаастатан биир сиргэ олорорго быһаарбыт уонна ону тэҥэ коллективизациялаан баран сүөһү иитиитигэр күһэйбит.
Итэҕэллэрэ
Тофалар ойууннааһыннаахтар эбит. Ол эрэн XIX-с үйэ бүтүүтүгэр христианство эмиэ тарҕаммыт.
Ajinomoto
Ajinomoto — Дьоппуон биотехнология уонна саамай улахан ас оҥорор тэрилтэтэ.
Mitsui Group инвестиционнай бөлөҕө Йамаха 70% акциятын бас билэр.
Львовскай уобалас
Львовскай уобалас (Львівська область) — Украина субъега. Киин куората — Львов. Дьонун ахсаана 2 537 806 (2014).
Экономика
Львовскай уобалас статистикатын кылаабынай управлениетын дааннайынан 2008 сыллаахха Украина уобаластарын ортотугар 8 миэстэҕэ сылдьара, онтон олор ахсааннарыгар 1 киһиэхэ 12 ый буолбута.
Массыына оҥорор, маһы таҥастыыр, химическэй промышленность, таас чоҕу (Львовскай- Волынскай чох бассейна), чэпчэки уонна аһылык промышленноһа. Валовой эбии сыана структуратыгар промышленность баһыйар (22,9 %), иккис миэстэҕэ транспорт уонна сибээс (15,2%), үһүс — тыа хаһаайыстыбата (11,6 %). Дьарыктаах буолуу ахсаана 15-75, 2008 сылга 1,1 мөл. киһи эбит, онуоха дьарыктаах буолуу таһыма 55-56% тэҥнэспит. Дьарыктаах буолуу ортотугар эргиэҥҥэ үлэлиир — хас бэһис, тыа хаһаайыстыбатыгар уонна промышленноска — хас биирдии алтыс.
Глобынэ
Глобынэ (Глобине) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 801.
Герасимов Кирилл Афанасьевич
Герасимов Кирилл Афанасьевич — саха композитора, педагог, дирижер.
Олоҕун олуктара
1957 сыллаахха сэтинньи 3 күнүгэр төрөөбүт.
Садыкова, Сара Гарифовна
Казань киинигэр турар Парижскай Коммуна уулуссатын 18 нүөмэрдээх дьиэтигэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ: Гариф уонна Бибигайша Садыковтар, эһэтэ - Ахмадша(Бишбалта солобуодаҕа казань бириистэнигэр казначейынан үлэлээбитэ). Фатиха Аитова салайар, татаар дьахталларын биллиилээх гимназиятыгар үөрэммитэ, онтон, Казааннааҕы педагогика техникумун бүтэрбитэ. 1922-1928 сс.(сольнай ырыа кылааһын) уонна 1934-1938 сс.(татаар опернай студиятын)П.И.Чайковскай аатынан Москва куорат консерваториятыгвр үөрэммитэ. Учуутала - Цыбущенко Мария Григорьевна.
1930-1934 с.Казань куоракка, Татаар судаарыстыбаннай академическай тыйаатырын труппатыгар үлэлээбитэ. 1938-1948 сс. Татаар опера уонна балет тыйаатырыгар солистка. Сара Садыкова 18 испэктээххэ музыка суруйбута. 400 ырыалаах. "Песня любви" (1971), "Женихи"(1972) музыкальнай кэмиэдьийэлэри, Р.Г.Губайдуллины кытта бииргэ суруйбута. Тыйаатырга үлэлэрэ: Ахмед Файзи, Назиб Жиганов "Беглец"; Г.Альмухамедов, В.Виноградов, С.Габаши "Сания"; М.Файзи "Галиябану"; Карим Тинчурин, Салих Сайдашев "Башмачки", "Ильдар", " На реке Кандре"; Тази Гиззат, Салих Сайдашев "Наёмщик"; У.Гаджибеков "Аршин мал алан";
Наараадалара:
1997 с. ТӨ Миниистирдэрин кабинета, классик-композиторга Сара Садыковаҕа пааматынньык туруорарга быһаарбыта. Пааматынньык бэлэм эрээри (ааптар Рада Нигматуллина), туруорарга сөптөөх сир талылла илигинэн туруорулла илик. Бастакы кэргэнэ - Газиз Айдарскай, артыыс уонна режиссер. Иккис кэргэнэ - Юрий Станиславович Крещелюнас, музыкант. Кыыһа - Альфия Айдарская, балерина. ТӨ үтүөлээх артыыската. Сиэнэ - Вячеслав Геркулов, музыкант.
Сигэлэр
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0,_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 https://kitaphane.tatarstan.ru/sad_1.htm
Ыһыах
thumb|right|350px|Туймаада ыhыаҕа
Ыhыах диэн Саха Саҥа дьылын күнэ уонна сайын, айылҕа тыллыытын бэлиэ күнэ. Ыһыах ыйа — бэс ыйа. Биэлэри тутан, кымыс көөнньөрөллөр. Ыһыах туһүлгэтигэр ыраахтан, чугастан кэлбит ыалдьыттар уохтаах кымыһы иһэллэр, үтэһэлээх этинэн күндүлэнэллэр. Илии-атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, оhуохай дьиэрэйэр, ырыа дэлэйэр. Ат сүүрдүүлэрэ ыытыллаллар.
Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн ыһыах Саҥа сылы көрсүү бырааһынньыга буолбатах — күнү көрсүү, Үөһээҥҥи Үрүҥ Айыылар сиргэ саамай чугаһаан турар кэмнэригэр түбэһиннэрэн, Үөһээҥҥи Айыыларга сүгүрүйүү итэҕэл күнэ дииллэр.
Худяков И.А (Бичик 2002- 35 стр.) алгыыhыт тылын-өһүн суhэн ылбытын ааҕабыт: "Дьыл ыпсыытыгар, ый саҕатыгар күн үтүөтүгэр үрүҥ тунаҕынан ибир ыhыаҕынан ыhабын". Бу тылларга тииhэ түһүөҕүн эрэ.
Тунах диэн тугуй? Тунах диэн биир күдьүс өҥү этиллэр. Холобура, от-мас силигилээн көҕөрөн турарын "күөх тунах" дэнэр. Күһүн күнү-күннүктээн самыырдаан намылыннатарын "тунаарыйар тунах" диэххэ сеп. Онтон "үрүҥ тунах" диэн үрүҥ ас дэлэйэр кэмин дьүhүйэн этэллэрэ.
Санаабытын салгыыбыт: Былыргы саха дьыл эстиитин - салаллыытын эбэ мууhа устуутунан билэрэ-көрөрө. Уонна ол кэмнэргэ халлааҥҥа көстөр ыйы "муус устар" ыйа диэн ааттыыра. (Манна чопчулааhын: Эбэ мууhа устар кэмигэр халлааҥҥа көстөр ый хайаан да "муус устар" ыйа дэнэр, -диэн ейдуур сыыhа. Сахаҕа өссө сыл көтө-көтө ситэрэн-көннөрөн биэрэр 13-с ый диэн баара эбээт. Дьэ, холобура, 2013 сыл 13 ыйдаах.)
Салгыы ол ыйбыт бутэр. Өссө саҥа ый (халлааҥҥа) үөскүүр. Кинини ыам ыйа (бэс ыйга сөп түбэhэр дьыл кэмэ) диэн ааттыыллара. Дьэ, ол ый саҥатын "Дьыл ыпсыыта, ый саҥата" дииллэр быhыылаах эбит. Чопчулаатахха: Саха дьиҥ (халлааҥҥа көстөр) иккис ыйын саҥата "Дьыл ыпсыыта, ый саҥата" дэнэр. Санаан да көрдөххө: дьиҥ бастакы ый - муус устар ыйа (ыам ыйга сөп түбэhэр дьыл кэмэ) Саҥа Дьыл салаллыытын көрсө ыhыахтыах диэтэххэ ас-үөл өттүнэн да көрдөххө арыый эрдэ буоллаҕа. Ити түгэни биhиги дьиэбит муннугар турар эргиэниттэн "эн тахсан-мин тахсан килиэптэ атыылаhан аҕал" диэн сэлээннэhэр дьон хантан кэлэн өйдүөхпүт баарай. Дьэ, ол иhин, "от-мас силигилээн турдаҕына ыhыахтара буолара. Онон, күн уhуур кэмин көрсөллөр эбит" - диэн түҥ-таҥ бараахтыыр эбиппит. Дьиҥинэн, ыhыах - Саҥа Дьылы көрсөр тэрээhин.
Былыргы саха "дьыл ыпсыытыгар, ый саҥатыгар" күн үтүөтүгэр үрүҥ тунаҕынан ибир ыhыаҕы ыhара. Уваровскай ыhыах саҕаланыытын туhунан суруйар: "Алгыыhыт орто толору кымыстаах айаҕы тутан дьиэ иhигэр уот иннигэр анар тобугар сүгүрүйэн туран алгыыр Аар Айыы Тойону, бары хамныыр хараҕа дьолу-соргуну биэрэн салайан тутааччыны. Бу да, атын да алгыhы ситэрэ-ситэрэ уокка аҕыйах аҕыйахтык кымыhы илиитин иhинэн кутар. Маны бутэрэн баран арҕаа диэки эргийэн алгыыр Хара Харгыhы, кини куhаҕаны санаамна сүөһүнү өлөргө-сүтэргэ тириэрбэтин диэн. Алгыhын ситэрээт алҕааччы санарар: уруй, уруй, уруй. Баар дьон үтүктэллэр.
Худяков салгыы тэрээhин туhунан бу курдук өйдөбүлү биэрэр: Былыр "дьыл ыпсыытыгар, ый саҥатыгар үрүҥ тунаҕынан ибир ыhыаҕы" ыhар сэниэ баай төһө үөр сылгылааҕай да соччо ахсааннаах сүөһүнү ыhыахха туттара уонна соччо көҕүөр симиир кымыhы кутара.
Ыhыах күнүн сарсыардатыгар үс титириги (баҕана диэн ааттаах), төбөлөрө хатыйа буолалларын курдук суоттаан, уhуктаммыт төрдүлэрин кырыска батары анньаллар. Хатыйа төбөлөрүн ситиинэн хам баайаллар. Дьэ, ити курдук Тоҕой Сэлэ тэрээhинэ саҕаланара. Ол баҕаналарга үс сытыары сурҕаах мастары баайаллара. Хас да күн көҕүөр симиирдэргэ көөнньүбүт уохтаах кымыhы сири иhиттэргэ саамылаан кутан, оҕуhунан тиэйэн аҕалан сурҕаахтар анныларыгар олордон үөhээннэн сүптүгүр моойдоруттан ыйаан кэбиhэллэрэ.
Каҕовка Дамбаны тоҕо тэптэрии (2023)
Каҕовка Дамбаны эһии эбэтэр тоҕо тэптэрии - түүн бэс ыйын 6 күнүгэр 2023 Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар буолла. Владимир Путин ыйааҕынан буолла, Украина контр түмэн киириитин, оккупациаламмыт сирин босхолоору кыммытын тохтотоору.
Облигация
Облига́ция (obligatio — эбэһээтэлистибэ; bond — уһун бириэмэлээх, — кылгас бириэмэлээх) — тутааччыта таһаарбыт эмитеныттан номинальнай сыанатын уу харчынан эбэтэр атын малынан ылыан сөптөөх эбэһээтэлистибэ сыаналаах кумааҕы. Сорох облигациялар ону тэҥэ араас бырыһыаны ылары быһаарар.
Эмитеҥҥа облигация эбиискэ уу харчыны аҕалыан сөп уонна харчы иэһигэр майгынныыр. Сороҕор облигацияны таһарааһын ханнык эмит программаны эбэтэр объегы үбүлээһин буолар, ону тутуллубун кэннэ облигациянан төлөнүллүөхтээх харчы онтон киирэр диэн.
Облигация дьиҥэ харчы иэһигэр олус күүскэ майгынныыр. Ол гынан баран облигация таһаарааччыгар уонна атыылаһааччыгар баранар харчыны эрдэттэн быһаарыахха сөп буолар, тоҕо диэн облигацияны ханнык баҕар бириэмэҕэ атын илиигэ атыылыахха сөп. Облигациялар ырыынагар үксэ орто уонна уһун иэс ылыы буолар - биир сылтан 30 сылга дылы.
Yamaha Motor Company
Yamaha Motor Corporation, – Дьоппуон биир биллэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ үрдүк технологиянан двигательлары, байыаннай, IT быһаарылаары оҥорор конгломерат, ону таһынан элитнай мотоцикллары уонна мотовездеходтары.
Yamaha Индастриз сүрүн запчастары уонна компоненнары NASAҕа оҥорор. Ону таһынан бэйэтэ куйаары үөрэтэр лабораториялаах.
Yamaha Индастриз тэрилтэ аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, онно сүрүн оруолу оонньуур.
Акциялара көҥүл эргийэр, ол эрэн сүрүн тутааччылар:
1. Дьоппуон былааһа - 34%
3. BlackRock - 12%
4. The Vanguard Group - 6%
5. Уоннааҕыта көҥүл эргийэр.
Клещева Антонида Николаевна
Клещева Антонида Николаевна (1909-1962) — сэрии сылларыгар Саха сиригэр Саха араадьыйатыгар үлэлээбит консерватория үөрэхтээх ырыаһыт, РСФСР үтүөлээх артыыһа.
Эллэй тылларыгар "Өкүлүүн" уонна Чаҕылҕан тылларыгар "Дьоллоох оҕо саас" ырыалары айбыта киэҥник тарҕаммыттара. Сэрии кэнниттэн Бүтүн Сойуустааҕы араадьыаҕа солистканан үлэлээбитэ.
Ханс Кристиан Андерсон
Ганс Христиан Андрерсен (Hans Christian Andersen, муус устар 2 күнэ 1805 – атырдьах ыйын 4 күнэ 1875) — датскай суруйааччы.
Андрерсен Оденcаҕа (Odense), Данияҕа төрөөбүтэ. Аҕата саппыкыһыт этэ, оттон ийэтэ таҥас сууйааччы этэ. Ыал дьадаҥы этэ. Андрерсен 11 саастаах эрдэҕинэ аҕата өлбүтэ. 14 саастааҕар Андрерсен ийэтин уонна дьиэтин хаалларан Копенгаген куоракка көспүтэ.
Король үөрэҕин бүтэрэригэр көмөлөспүтэ. Андерсен артыыс эбэтэр үҥкүүһүт буолуон баҕарара. Ол гынан баран кини иккиэннэригэр талаана суох этэ. Романнары, пьесалары, хоһооннору, кылгас кэпсээннэри уонна айан туһунан кинигэлэри суруйар буолбута. 1835 сыллаахха ааҕааччылары сөбүлээбит түөрт остуоруйаны бэчээттэппитэ. Ити ситиһии кэнниттэн өссө остуоруйалары суруйуон баҕарара улааппыта.
Андрерсен остуоруйалара Европа үрдүнэн биллэр буолбуттар. Баай уонна сабыдыаллаах дьон дьиэлэригэр ыҥырбыттара. Хас да эр киһини уонна дьахтары таптыы сылдьыбыта. Кини Дженни Линд диэн ырыаһыты уонна Харальд Шарфф диэн балеруну таптаабыы сылдьыбыта.
Анерсен дьоллоох уонна кыһалҕата суох киһи этэ. Кини Европа үрдүнэн айанныыра. Дьэҥкэтик көрөр баҕалааҕа. Өссө дьоллоох буолаары айанныан баҕарара. Кини куруутун быатын илдьэ сылдьара. Кини бу быаны баһаарынай кирилиэс быһыытынан туһанарга былааннаабыт, наада буоллаҕына. 1872 сыллаахха 70 сааһыгар Андрерсен бэйэтин оронуттан түһэн улахан эчэйиини ылбыта. Кини ол кэнниттэн үтүөрбэтэҕэ. Сотору буолаат Андрерсен быар рагын бэлиэлэрэ көстүбүттэрэ. Кини атырдьах ыйын 4 күнүгэр 1875 сыллаахха быар рагыттан өлбүтэ.
Роман Гаврильевич Васильев
1991с. ыам ыйын 3 күнүгэр уһун  ыарахан ыарыыттан күн сириттэн күрэммит.
Туһаныллыбыт литература: 1.Оло5у уһансыбыт салайааччы(Р.Г.Васильев туһунан ахтыылар)Дь.2007с. (3-150стр) 2.sah/m/Wikipedia/org/.Бикипиэдьийэ 3.Саха сирэ хаһыат” Мин партия уонна норуот саллаатабын” 910.03
Попова Алина Ивановна
Иванова Полина Николаевна
Иванова Полина Николаевна — саха дьахталларыттан бастакы композитор.
Олоҕун олуктара
1951 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр төрөөбүт.
Уфатааҕы Государственнай искусство Институтун бүтэрбит.
Саха композитордарын Түмсүүтүн чилиэнэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин музыка Үрдүкү оскуолатын преподавателэ.
Башкир судаарыстыбаннай университета
Башкир судаарыстыбаннай университета
мини
Арассыыйаҕа Башкирия киин куоратыгар Уфаҕа баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1909 с.от ыйын 2 күнүгэр Арассыыйа үөрэҕин миниистирэ А. Н. Шварц Уфаҕа 3 сыллаах учуутал институтун арыйарга дьаһайбыт. Ону кытта, институт дириэктэринэн Уфатааҕы гимназия учууталын А. Н. Лисовскойу аныырга быһаарбыттар. 1909 с.алтынньы 4 күнүгэр Уфатааҕы учуутал института арыллыбыт. 1912 с. институкка бастакы 24 устудьуон үөрэх толору кууруһун бүтэрбиттэр. Педсэбиэт быһаарыытынан бары "учитель городского училища" диэн сыбаанньаламмыттар уонна Оренбургскай уокурук үөрэҕин тэрилтэлэригэр үлэҕэ анаммыттар. 1917 с. 2-с куурус устудьуоннарын аан бастаан икки хайысханан салгыы үөрэнэргэ анаан араарбыттар: физико-математическай уонна естественно-географическай. Бастакы кууруска үс салааҕа ылар буолбуттар: Историко-литературнай Физико-математическай Естественно-географическай.
1919 с. Норуот үөрэҕириитин института диэн ааттаммыт. 1923 с. "Практическай" диэн ааттанан, эбии, тыа хаһаайыстыбатын испэссээлиистэрин бэлэмниир буолбут. 1929 с. кини базатыгар К.А. Тимирязев аатынан Башкир судаарыстыбаннай педагогическай института буолбут. 1930 с.салаалара факультет буолбуттар, 15 кафедра баар буолбут. Ол сыл кэтэхтэн үөрэнии, эһиилигэр - киэһээҥҥи салаалар арыллыбыттар.
1957 с.от ыйын 20 күнүгэр ССРС МС уурааҕынан Башкир судаарыстыбаннай университета диэн ааттаммыт.
Структурата
Университекка 10 факультет, 105 кафедра, 5 институт, 1 кэллиэс уонна Сибай, Стерлитамак, Нефтекамск, Бирск куораттарга филиаллар бааллар.
Рейтиннэрэ
1. QS World University Rankings Региональнай рейтин - QSEECA(Emerging Europer and Central Asia)2020:
а)Аан дойдуга 301-350 миэстэ.
б) Арассыыйаҕа 85-105 миэстэ.
в) Башкортостаҥҥа 2-3 миэстэ
2. Times Higher Education(THE)Мировой рейтинг - World University Ranking2020
а) Аан дойдуга 1001 миэстэ
б) Арассыыйаҕа 16-39 миэстэ
в) Башкортостаҥҥа 1-2 миэстэ
3. Subject Ranking-Направление "Physical Sciences"2020
а) Аан дойдуга 801 миэстэ
б) Арассыыйаҕа 24-33 миэстэ
Маньяк
Маньяк (μανιακός) диэн куһаҕаны оҥорбута үгэс буолан хаалбыт киһи ааттанар.
Олох сайдан, тупсан иһиитэ аҥардастыы үчүгэйи эрэ оҥорууну элбэппэтин, куһаҕаны оҥорууну эмиэ үөскэтэллэрин уонна олор эмиэ сайдан, күүһүрэн, эбиллэн иһэллэрин биллэрэр. Олох сайдан иһиититтэн саҥа өйдөбүллэр уонна тыллар үөскээн олоххо киирэн иһэллэрэ эбиллэр.
Куһаҕаны оҥорор дьоммут аҕыйаан, суох буолан иһэллэрин оннугар элбээн, туспа дьон бөлөхтөрүн үөскэтэн иһэллэрин бэлиэтээн “маньяк” диэн өй-санаа буккуллуутун биллэрэр тылга саҥа, эбии тылы булан сыһыаран туһаналлар. 20-с үйэҕэ наркомания тарҕаммыт буоллаҕына, саҥа үйэҕэ саҥа тыл – лудомания диэн киэҥник туттуллан эрэр. Кэлин кэмҥэ араас элбэх маньяктар үөскээн элбээн иһэллэрин бэлиэтинэн араас оонньууга ылларыыбыт аны саҥалыы лудомания диэн ааттанар буолла.
Аан маҥнай киһини өлөрөн баран тутуллан эппиэккэ тардыллыбатах киһи муунтуйбут, ыгыллыбыт санаата дуоһуйарын ситиһээри хатылаан, өссө киһини өлөрүүнү оҥорор кыахтанарын кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Хас да киһини өлөрүү маньяк буолууга тириэрдэр. Биир да киһини өлөрбүт уонна тутуллан эппиэккэ тардыллыбатах киһи маньяк буолар кыахтаныан сөп. Ол барыта ийэ кута хайдах иитиллибититтэн быһаччы тутулуктаах.
Киһини өлөрүү аһара, олус улахан долгуйууну, санаа хамсааһынын, ыгыллыытын үөскэтэринэн, атаах буола иитиллэн бэйэтин баҕа санаатын кыайан тохтотуммат киһи, өссө боруобалаары, хатылаан оҥоруон сөп.
Куһаҕан быһыылаах, оннук быһыылары хос-хос хатылаан оҥорор киһини билигин маньяк диэн ааттыыллар. Бу тыл үгүстүк куһаҕаны бэлиэтииргэ туттуллар эрээри, биир эмэ үчүгэйи оҥоро сатыыра, хос-хос хатылыыра элбэхтик табыллыбат киһини «маньяк курдук» диэн этэн кэбиһиэхтэрин сөп.
Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ киһи өйө-санаата сайдыытын олус табатык быһаарара медицинэ науката мэйиини үөрэтиитин кытта сөп түбэһэрэ биллэрэр. Саҥаны айыы, урут оҥорботоҕу оҥоруу киһиэхэ олус күүскэ иҥэр, саҥа үгэһи, ийэ куту үөскэтэр диэн сахалар үөрэхтэрэ этэр. Сайдыбыт медицинэ үөрэҕэ саҥаны билии мэйиигэ саҥа нейроннар холбоһууларын үөскэтэрин уонна ол холбоһуулар өр кэмҥэ уларыйбаттарын быһаарбыта.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарыыга сөп түбэһэн үгэс үөскээһинэ эмиэ икки өрүттээх. Үгэһи киһи олус өр кэмҥэ биир быһыыны элбэхтик хос-хос хатылаан иҥэринэр буоллаҕына, олус ынырыгы, ыары, куттаабыты биирдэ да көрүү кэнниттэн киһи түүлүгэр киирэн көстөрүнэн, олус куһаҕан быһыы үгэһи соҕотохто, биирдэ биллээт-көстөөт даҕаны үөскэтэрэ быһаарыллар.
Оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ туох саҥаны билбитэ барыта үгэс буолан, ийэ кутун үөскэтэн, өйүгэр-санаатыгар ууруллан иһэр уратылааҕын төрөппүттэр таба өйдөөн оҕолорун иитиигэ туһаналлар. Бу кэмҥэ үчүгэй эрэ быһыылары оҥороругар үөрэтэн, үчүгэй үгэстэри үөскэтэн, үчүгэй быһыылаах киһи оҥорор кыахтаахтар.
Оҕо өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар бу быһыы куһаҕан, маны оҥорума диэн үгэс иҥэриллибэтэх буоллаҕына, саҥа киирэр, билэр быһыытын, олус уратытын, өйгө-санааҕа хамсааһыны оҥорорун иһин соҕотохто, хаһан да умнубат буола өйдөөн хаалыан, үгэс оҥостуон сөп.
Олоххо сахалар кут-сүр, киһи буолуу үөрэхтэрин тутуһуу, куһаҕан быһыылары, айыыны, киһи оҥорботун оҥорума диэн үөрэх оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар иҥэриллэн уурулуннаҕына, оҕо улаатан баран сыыһа-халты туттунара аҕыйыырыгар тириэрдэр кыахтаах. Оҕоҕо ийэ кута үөскээһинин уратыларын хас биирдии төрөппүт билэн олоххо туһанара, кэлэр көлүөнэлэрэ өйө-санаата туруктаах, араас манияларга ылларбат, ол аата туруктаах өйдөөх-санаалаах буолууларыгар тириэрдэр.
“Фишер” Рублевкаҕа Борис Ельцин даачатыттан чугас гаражка аналлаах подвал оҥорон баран оҕолору албыннаан, табаахтатан подвалыгар аҕалан өр кэмҥэ араастаан накаастаан, эрэйдээн өлөрөр эбит. Өлүктэрин чугастааҕы тыаҕа быраҕаттаан кэбиспитин 1984 сыллаахтан ыла булан, өр көрдөөн, тутан 1996 сыллаахха сууттанан ытыллыбыта.
Маньяк диэн тылы билигин бары сөбүлээбэттэр. Хантан кэлэн, кимтэн төрөөн-үөскээн маньяктар баар буолалларын наука өссө үөрэтэ илик. Арай бу тыл сахалыы өйдөбүлүн, ийэ кута куһаҕаннык иитиллибит, куһаҕан быһыылаах киһи диэн быһаарыллар. Сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэ иитиллии диэн оҕоҕо ийэ кут өйө-санаата үөскээһинин быһаарар.
Өй-санаа үөрэҕин төрүтүн билбэттэн санааҕа салгын кутунан, үөрэҕинэн, билиинэн туһанан олоҕу олоруохха сөп диэн санаа сыыһа. Киһи олоҕор биирдэ эмэтэ да буоллар итирэр, өйө баайыллар, өйө көтөр кэмэ тиийэн кэлиэн сөп. Бу түргэнник кэлэн ааһар кэмҥэ сыыһа-халты туттубатах киһи киһи быһыытын аһара барбакка, буруйу-сэмэни оҥорбокко олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. Киһи олоҕор өйө-санаата туруктаах, быстах быһыыга киирэн биэрбэт буолуута ордук улахан суолталанан тахсар.
Ийэ кутун иитиитэ табыллыбатах, куһаҕаннык, атаахтык иитиллибит оҕо улааттаҕына сыыһа-халты туттунуулары оҥорор кыахтанан хаалара улаатар. Бэйэтин быстах баҕа санаатын кыайан туттуммат, тохтотуммат буола улааппыта маньяк буолуу диэки салайыан сөбүн төрөппүттэр билэн оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥорууга иитэллэр. (1,14).
Кыыл, көтөр таҥаралар
Кыыл, көтөр таҥаралар олус былыргы кэмнэргэ дьон саҥа киһи буолан эрдэхтэринэ үөскээбиттэрэ.
Олус былыргы кэмнэргэ дьон тыалар, хайалар быыстарыгар араас кыыллары, тыҥырахтаах көтөрдөрү кытта кыттыһан кэриэтэ бултаан аһаан, таҥнан олоро сылдьыбыттар. Олус былыргы дьон хайа хаспахтарыгар олохсуйаллара дакаастаммыта.
Дьон ахсааннара аҕыйах, өйдөрө-санаалара сайда, тупса, киһилии быһыылаах буола иликтэринэ аҥардастыы бултаан эрэ аһыыр, таҥнар эбиттэр. Мас баалкыны илиилэригэр тутан көмүскэнэр, саба түһэр буолуохтарыттан ыла араас үлэ көрүҥнэрэ сыыйа сайдан испиттэр.
Үлэ-хамнас сайдан иһиитэ дьон саҥаны айыылары элбэхтик оҥороллорун, бэйэлэрин айыы дьонунан ааттаналларын үөскэппитэ. Ол кэмҥэ бэйэлэрин саҥаны айыылары оҥорон олоххо киллэрэр айыы дьонунан ааттанар эрдэхтэринэ атыттары, бэйэлэригэр маарыннааччылары барыларын абааһыларынан ааттыыллара, үөхсэллэрэ, биирдэ эмэтэ көрсүһэ түстэхтэринэ өлөрсөллөрө, бэйэ-бэйэлэрин сиэһэллэрэ. Бу быһаарыы дакаастабылынан сайдыыны, сатаан саҥарыыны ситиспит дьон атыттары, бэйэлэригэр маарыннааччылары барыларын суох оҥорбуттара, имири эспиттэрэ, тыал буолбуттарга кубулуппуттара ааҕыллар.
Дьон олоххо сайдыыны ситиһэллэригэр атын бэйэлэригэр маарынныыр, киһи курдуктары барыларын эспиттэрэ, суох оҥортообуттара. Былыргы олоххо буолан ааспыты тупсарбакка, кистээбэккэ эттэххэ, кыаттарбыттары сиэн-аһаан бүтэрбиттэрэ, кыайбыттар эрэ ордон олоҕу салгыыллара. Маннык атын дьону абааһы көрөр өй-санаа дьоҥҥо олус уһун кэмҥэ баар эбитин сахалар олоҥхолоругар кэпсэнэр түбэлтэлэр дакаастыыллар. Онно кыайбыт-хоппут, өлөрбүт киһи сиэртибэтин сүрэхтээх быарын ылан сиэн кэбиһэрэ, силиитин сиирэ элбэхтик кэпсэнэр.
Бу олус былыргы өй-санаа хаала илигин бэлиэтин билигин даҕаны дьону сиэччилэр биллэн тахсаллара быһаарар. Ааспыт үйэҕэ Хартманн диэн киһи Германияҕа элбэх киһини сиэбитэ биллибит буоллаҕына Россияҕа Краснодарга дьону сиэччилэр 2017 сыллаахха тутулуннулар.