cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көмүс резерв
США
АШХга бэйэтин көмүһүн эрэ буолбакка атын дойдулар бэйэ көмүстэрин тута салдьаллар. Ол көмүс кэриҥэ ханна да бэчээттэммэт. Таарыйа эттэххэ, АХШ бэйэтин көмүс саппааһын ханна да бэчээттээбэт, ол иһин араас консприрология теориялара үөскүүллэр .
Германия
Билигин Германия саппааһа 3 391 тонна, ол аата көмүс ырыынак сыанатын аахтахха быһа холоон 140 млрд евро буолар. Ол көмүс Нью-Йорка, Лондон уонна Париж биржаларыгар атыылаһан баран онно харыйыыга халларыллыбыттар. Ол курдук, АХШ Федеральнай резервнай систематыгар 2013 сыл кулун тутарыгар1 536 тонна баара (≈45 %) ), 450 тонна (≈13 %) в Англия Бааныгар, Лондоҥҥа, уонна 374 тонна (≈11 %) Парижка, Франция бааныгар . Хаалбыт 1 036 тоннаны (≈31 %) ниэмэстер бэйэлэрэ харайаллар.
Сыл аайы Германия манньыат дьиэтэ 5 тоннаны манньыаталары оҥорорго барыыр.
Франция
1944 сыллаахха Франция атын Европа дойдуларын курдук Бреттон-Вуд систематыгар илии баттаабыта. Кини көмүһэ Федеральнай резернай систематыгар АХШга сытара, уонна бары валюталар долларга сибээстэммиттэрэ Шарль де Голь сөбүлээбэт этэ. Ол иһин АХШттан Францияҕа көмүһү барытын тиэрдэргэ сөбүлэспиттэрэ. . Только в 1965 году Франция обменяла 874 млн долларов на золото.
Кытай
2009 сыллаахтан Кытай норуот баана көмүс резерватын уларыйыытын бэчээттирин тохтообута. Ону тэҥэ Кытай көмүс атылаһыытын политикатын ыыта сылдьар. (ол курдук 2012 сыл бастакы аҥарыгар 582 тонна көмүһү атыыласпыт, ол аата Индия көмүс резерватыттан улахан буолбут.).
2007 сыллаахтан көмүһү хостуурга Кытай бастакы миэстэҕэ тахсыбыта (2007 сыл — 280 тонна, 2008 сыл — 292 тонна).
Арассыыйа
Арассыыйа көмүс резервата 2013 бэс ыйыгар 1 013,8 тонна буолбут. Аан дойду резерватыттан өлүүтэ 8% ылар буолбут, ол аата 7-с миэстэни тутан олорор эбит.
Официальнайдык биллэриллэр көмүс резервалара
Бу даннайдары Аан дойдутааҕы көмүс сэбиэтэ бэчээттиир отчуота. АХШ саппааһа улаханын да иһин Еврозона саппааһа быдан улахан буолар
Чааһынай резервтар
Ордук улахан саппаастар чааһынай илиилэргэ баалар, ол курдук 2011 сыллаахха Индия олохтоохторугар 18000 тыыһ тонна көмүс чааһынай илиигэ баара, ол аата Индия бэйэтин саппааһыттан уон төгүл элбэх этэ.
Аллараа баар таблицаҕа чааһынай пуондаларга баар сапаас суруллубут.
Анисимов Михаил Николаевич
Анисимов Михаил Николаевич (1893–1976), РСФСР үтүөлээх учуутала, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамята уордьанын кавалера.
Олоҕун олуктара
1893 с. алтынньы 18 күнүгэр Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1901 с. Сиэйэ церковнай-приходской оскуолатыгар биир сыл, Сунтаардааҕы биир кылаастаах начаалынай училищеҕа Д.Д. Сивцевкэ, Н.Ф. Алексан­дровка үөрэттэрбиттэр. Элгээйитээҕи 2 кылаастаах училищены 1908 с. бүтэрэн, 1909-1911 сс. Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияны, салгыы Иркутскайдааҕы учительскай семинарияны 1915 с. үөрэнэн бүтэрэр.
Анисимов М.Н. 43 сыл тухары учууталлаабыта. Кини үөрэппит оҕолоруттан Бессонов Г.Е., Андреев Б.Н., Иванов Н.И. курдук чулуу педагогтар тахсыбыттара.
Михаил Николаевич учууталлыыр эрэ үлэнэн муҥурдаммакка, нэһилиэк, оройуон общественнай олоҕор мэлдьи көхтөөх кыттыыны ылара, оройуон сэбиэтин дьокутаатынан талыллан үлэлээбитэ. Үлэлиир нэһилиэгин, холкуостарын үлэлэригэр-хамнастарыгар мэлдьитин кыттыһара, сүбэ-ама биэрэрэ.
Педагог быһыытынан элбэх методическай пособиелары бэлэмнээбитэ, «Мой путь к образованию» диэн нууччалыы кинигэни суруйбута.
Аатын үйэтитии
Саха Өрөспүүблүкэтин быраабыытылыстыбатын 1993 с. сэтинньи 16 күнүнээҕи быһаарыытынан Михаил Николаевич Анисимов аата Сиэйэ орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ.
Кинигэрэ, суруйуулара
Анисимов, Михаил Николаевич. Мой путь к образованию. На педагогическом поприще / М. Н. Анисимов ; [составитель и редактор В. М. Анисимов]. - Якутск : Сахаполиграфиздат, 2004. - 203 с.
Инка Гарсиласо де ла Вега
Гомес Суарес де Фигеро биллэр, аатырбыт Инка Гарсиласо де ла Вега (Inca Garcilaso de la Vega) 1563 сылтан саҕалаан (Куско, провинцияҕа саҥа Кастилия, Муус устар 12 күнэ., в 1539 – Кордова, Испания, Муус устар 23 күнэ. в 1616), баар этэ суруйааччы и историк, төрүөттэнэн испанец-incaica билиҥҥи сиргэ- уокка төрөөбүт. Перу.
Ноев Валерий Власьевич
Валерий Власьевич Ноев — саха аатырбыт айылҕаттан айдарыылаах хампаһыытара, анал үөрэҕэ суох.
Инка Гарсиласо де ла Вега
Кини бастакытынан ааҕыллар сыгынньах аҥардаах биологическай уонна духуобунас Америка» эбэтэр, атыннык эттэххэ, расовой уонна культурнай Америка бастакы полукровката, кини икки культурнай нэһилиэстибэтин ылан: индейскай уонна Испанияҕа, ол кэмҥэ улахан интеллектуальнай нэһилиэстибэни ситиһэн, бэйэтин икки культурнай нэһилиэстибэтин холбоото. Луис Альберт Санчес «аан дойду бастакы аҥара, аан дойду төрүтэ, төрөөһүнэ»диэн курдук ойууланар.
Ноев Валерий Власьевич
Олоҕун олуктара
Кини 1939 сыллаахха сэтинньи 20 күнүгэр Амма улууһун Алтаныгар төрөөбүтэ. 1961 c. Улан-Үдэ куоракка Илиҥҥи Сибиир Государственнай култуура институтугар киирбитэ. Майа орто оскуолатыгар муусука учууталынан уонна тыа кулуубугар байанист быһыытынан үлэтин саҕалаабыт. Бэдьимэ нэhилиэгэр олорбута. 1975 сыллаахха өлбүтэ.
Анисимов Михаил Николаевич
Кини туьунан суруйуулар
2.     Егоров Дь., Ылбыт үөрүйэхтэрин салгыы туһаныахтара. [Сиэйэ орто оскуолатыгар Михаил Николаевич Анисимов төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах Эрэгийиэннээҕи научнай-практическай кэмпириэнсийэ ыытыллыбытын туһунан, Сунтаар улууһа] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 2019. - Кулун тутар 1 күнэ (N 15)-С. 3;
Инка Гарсиласо де ла Вега
Кини» саҥа аан дойду Суруйааччыларын принцибэ " курдук биллэр, кини айымньыта үйэ- саас тухары баар. Чөлүгэр түһэрии кини улахан дьиэни- уоту уонна управлениены төлүүр, Испан тыла кириитикэлиир курдук, хайдах кириитикэлиирий? Менендес уонна Пелайо, Рикардо Рохас, Р. Г. Омос Көрдөххө. и Хос эһэм О. Д. А.. Аугусто Тамайо Варгас "история уонна проза научнай- популярнай Эдьигээн де ла Вега диэн бигэргэтэринэн, тургутуу эмиэ үрдүк бэрэстэбиитэлистибэлээх". Марио Варгас кини прозатын олус сиэдэрэй, сиэдэрэй сэһэнньит.
Ноев Валерий Власьевич
Айар үлэтэ
Бастакы ырыатын Бүөтүр Тобуруокап «Көрүмэ, доҕоруом, көрүмэ» хоһоонугар 1961 сыллаахха суруйбут. Үс баянынан доҕуһуоллаах театрализованнай кэнсиэри туруорбута, 4 сюитаны, баяҥҥа аналлаах 12 айымньыны суруйбута.
«Мелодия» фирмаҕа 4 пластинката тахсыбыта. Валерий Ноев билигин 50 тахса ырыата биллэр. Дьон-норуот уоһуттан түспэт хоһоонноро-матыыптара Саха омук баарын тухары ылланыа турдаҕа. Холобур: «Кыракый кыысчаным», «Кыракый уолчааным» (И. Сысолятин), «Күөрэгэй» (М.Куличкина), «Мин дууһам ыллыыр», «Току-току, ньээ-ньээм», «Кыыс Амма» (В.Ноев), «Хатыҥчааным барахсан» (В. Ноев), «Сардааналыын корсуhуу» (И.Гоголев) уо.д.а.
Аатын үйэтитии
Бэдьимэ нэһилиэгин сынньанар киинэ В. В. Ноев аатын 1999 сыллаахтан сүгэр.
Хаҕан
Хаҕан (хакан, хаган, ср.-монг., Qaɣan; совр.-монг. хаан, др.-тюрк. 𐰴𐰍𐰣, , кит. трад. 可汗 , пиньинь Kèhán) — орто үйлэрдээх көс олохтоох иерархияҕа суверен титула. Хааннар хааннара. Монголлар кэмнэрин саҕана "каан" (Улуу хаан) диэн уруулуу форманы кытта силбэһэн хаалбыт.
Аан баастаан кытай источниктарыгар Киин Азия сяньби биис уустарыгар сыһыары тутан туттуллубута суруллан бэлиэтэммит (III үйэ). 402 сыллаахха ити ааты жужаннар гуннар шаньюй тутулларын оннугар ылыммыттар. Жужаннартан ити титулу авардар уонна былыргы түүрдэр (551 сылтан) сыыйа ылыммытар. Уонна кинилэр кэлин тиһэҕэр VI үйэ ортотугар оччолорго саамай улахан уонна кыахтаах, аан дойдуга аан бастакы көһө сылдьар модун, Улуу импиэрийиэни -- Түүр хаҕанатын тэрийбиттэр. Түүр хаҕаната ыһыллыбытын кэннэ хаҕан диэн титулу атын элбэх түүр омуктара бэйэлэригэр ылыммыттар (хазардар, уйгуурдар, карлуктар, Енисей кыргыыстара, кимаактар уонна да атыттар).
Европаҕа норуоттар улуу көһүүлэриттэн саҕалаан һс хаҕана үөскүү сылдьыбыта: Авар хаҕана, Түүр хаҕана уонна Хазардар хаҕанаттара. Ону таһынан, «хайа хаҕана» диэн осорх арааб тыллаах хроникларга Хайлаах Дагестаҥҥа баар Сарир диэн дойду ыраахтааҕыта ааттана сылдьыбыт (IX үйэ). IX үйэҕэ хаҕан титулун араас источниктарга Нууччалар былыргы ыраахтааҕыларын ааттыыллара. Кэлин Иларион диэн метрополит хаҕаннар диэн Владимир уонна Ярослав Муударай кинээстэри ааттаабыта.
«Каан» диэн форма XIII үйэ источниктарыттан саҕалаан көстөн барар. Ити тутулунан Монгуол Улуу Улууөун Үрдүкү салайааччыта ааттанара. Чыҥыс Хаан Дьаһаҕар сурулла сылдьар, сокуонунан бигэргэммит. ''Суруйалларынан, аан бастаан каан титулун Угэдэй ылыммы. ''
Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата
«Азербайдьан Маршы» (Azərbaycan marşı) — Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата.
Карлуктар
Карлуктар (qarluqlar, уйг. қарлуқлар, туркм. garlyklar, каз. қарлұқтар, кирг. карлуктар) — VIII-XV үйэлэргэ Орто Азия сиригэр-уотугар олоро сылдьыбыт былыргы түүр биис-ууһа уонна племенной холбоһуга.
Устуоруйа
Карлуктар туһунан бастакы сибидиэнньэ V үйэҕэ ахтыллар. Кинилэр бастаан Алтаай уонна Балхаш күөл икки ардыгар олорбуттар. Көс олохтоох, сүөһү иитэй, булдунан-балыгынан дьарыктанар, кэлин биир сиргэ олорор буолбут омук эбит. Сыыйа сир оҥоһуутунан дьарыктаммыттар. Кинилэр Түүр каганата ыһыллыбытын кэннэ үүнэн:үрдээн барбыттара.
Карлуктар салайааччыларын «ябгу» эбэтэр «джабгу» дииллэрэ. Бастаан джабгу ставката Суяб куоракка баара (Чу өрүскэ), ол эрээри 940 сыллаахха Или өрүс үрдүгэр турар Койлык куоракка көспүтэ. Күн бүгүн ол куорат таһыгар Койлык диэн сэлиэнньэ баар (Казахстан Алматинскай уобалаһа).
Үөскээһиннэрэ
«Родословная туркмен» үлэҕэ сурулларынан, былыргы каруктар Огуз-хан сэриитигэр киирсэллэрэ. Ол гынан баран кини аҕа ууһуттан тымыр-сыдьаан тардыбат иллэр ахсааннарыгар киирэллэрэ. «Джами ат-таварих» үлэҕэ ахтылларынан, карлуктар туркменнар састааптарыгар киирэллэрэ.
XI үйэҕэ Караханидтар судаарыстыбаларыгар олорбут, түүр улуу филолога уонна лексикографа, «Диван лугат ат-турк» диэн түүр тылын энциклопедия-тылдьыта буолбут үлэ ааптара Махмуд аль-Кашгари, карлуктары түркүмүөннэргэ киллэрэрэ.
Л. Н. Гумилёв карлуктары былыргы түүрдэри кытта сибээстиирэ. Кини этэринэн, карлуктар тюркюттэр биир салаалара этилэр. Тюркюттэр, Гумилев этэринэн, монгол тыллаах кэлии омуктар түүр тыллаах Алтаай омуктарын кытта холбоспуттарын түмүгэр баар буолбуттар.
Тамалакаан (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Тамалакаан — Үөһээ Бүлүү улууһун Тамалакаан нэһилиэгин киинэ.
Карлуктар
Палеогенетика
Икки карлуктан J2a-Z7706 гаплогруппа көстүбүтэ. Урут ол гаплагруппа сакаларга көстөн турар.
InDriver
мини|InDriver логотииба InDriver — бүтүн аан дойдутааҕы пассажирдары таhар сервис. Бу сервис сүрүн ордугунан айан усулуобуйатын суоппар уонна пассажир бэйэлэрэ быhaaрсаллара буолар.
Араас смартфон платформаларыгар үлэлиир (Android, iOS). Бу сервиhынан аан дойду 32 дойдутугар туhаначчылар ахсаана 50 мөлүйүөҥҥэ тиийэр.
Cервис төрүттэниитэ
Кыhын 2012 сылга Дьокуускай куоракка саҥа дьыл бырааhынньыктарын кэмигэр -45°C кыраадыска дылы тымныйан, суоппардар бары тэҥҥэ айан сыанатын икки төгүл үрдэппиттэрэ. Ону утаран, олохтоох дьон "Вконтакте" социальнай ситимҥэ "Независимые водители" диэн бөлөх оҥорбуттара. Бу бөлөх кыттааччылара айан сайаапкаларын уонна бэйэлэрин сыаналарын хааллараллара. Ол сайаапкалары суоппардар көрөн ылаллара. Сыл аҥаарын иhигэр бу бөлөххө 60 тыыьынча кыттааччы киирбитэ.
Сервис сайдыыта
2013 сылга сакаастары тэрийэр мобильнай сыhыарыы оҥоруута саҕаламмыта. 2017–2018 сыл кыhыныгар сервиса хабыыта 70 куорттан 120 дылы тиийбитэ. 2018 сылга оҥоhуллубут айан уопсай харчытын эргиирэ 300 мөлүйүөн дуолларга тиийбитэ. 2018 сыл муус устар ыйыгар InDriver аан дойду ырыынагыгар тахсыбыта - бу сыhыарыынан Ортоку уонна Соҕуруу Америка дойдулара туттан саҕалаабыттара. 2018 сыл от ыйыгар бастыҥ офистара Нью-Йорк куоракка көспүтэ. Итиэннэ бу ыйга мал таhар сакаастары Арассыыйа 18 куораттарыгар ылар буолбуттара. Тэрилтэ этиитинэн, 2019 сыл бүтүөҕэр дылы бу сервиhы өссө да 300 куоракка киллэрэр былааннаахтар этэ. 2018 сыл сэтинньи ыйыгар InDriver Африка ырыынагыгар тахсыбыта - Танзания уонна ЮАР дойдуларга үлэтин саҕалаабыта. 2018 ахсынньытыгар АХШ ырыынагыгар тахсыбыта. Бастакы куоратынан Нью-Йорк буолбута, ол эрээри 2020 сылга бу куоракка үлэтин тохтоппута. Итиэннэ бу ыйга сервис Бразилияҕа уонна Эквадорга үлэтин саҕалаабыта. 2019 сылга элбэх дойдуга InDriver сыhыарыыны туттар буолбуттара, ол иьигэр киирбиттэрэ: Коста-Рика, Панама, Гондурас, Боливия, Ииндийэ, Индонезия, Никарагуа уонна Тайлаан.
COVID-19 пандемиятыттан сылтаан 2020 сыл сааhыгар тэрилтэ саҥа дойдуларга тахсыы былаанын тохтоппута. Итиэннэ пандемия кэмигэр «Медработник в пути» диэн программа тэрийбиттэрэ, аан дойду быраастарыгар анаан. Карантин кэмигэр, 2020 сыл бэс ыйыгар InDriver туhанааччытын ахсаана 50 мөлүйүөҥҥэ тиийбитэ.
Бордоҥ нэһилиэгин кинээстэрэ
Бордоҥ нэһилиэгин кинээстэрэ (1760–1919)
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыбын 1760—1816 сс. докумуоннарыгар нэһилиэктэр ааттарынан буолбакка баһылыктарын аатынан «родовичи князца» диэн сурукка киллэрэллэр эбит. Ол аата бу аҕа ууһун бу киһи салайар, кини дьонноро диэн аатын-суолун ыйан туран суруйаллара. Холобур, 1796, 1811 сс. ревизияларга «родовичи Бордонской волости князца Илбэн Идэлгина». Дьиҥинэн ыллахха, «кинээс» солото Арассыыйаҕа үрдүк ыраахтааҕынан анал дворяннарга эрэ бэриллэрэ. «Князь» диэбэккэ биһиги курдук кыра омуктарга суолтатын намтатан диэххэ сөп «князец» диэн сурукка киллэрбиттэрэ интэриэһинэй. Оттон былыргы сахалар «кинээс» диэн судургутук ааттыыллара. «Князец» солото кэлин 1822 с. «инородецтары» дьаһайар со¬куон киириэҕиттэн уурайан «староста» диэн буолбута. Ыраахтааҕыттан 1872 с. атырдьах ыйын 5 күнүнээҕи ыйааҕынан кинээстэргэ наҕараада быһыытынан форменнай кафтан кэлэр буолбута. Маннык форманы куортуктаах кинээс, ол аата наҕараадаламмыт эрэ староста кэтиэхтээҕэ ыйыллыбыта. Бу иннинэ куортук кинээстэн кинээскэ дуоһунаска уларыйдахтарын аайы бэриллэн иһэрэ.
Нэһилиэк дьаһалтата диэн староста (баһылык) уонна 3 тарсыына (старшина), ону таһынан 3 сылга хаһаайыстыбаннай староста диэн талыллара. Староста уонна старшиналар Улуус управатынан Бүлүү исправнигар тиийэн, онтон губернаторынан бигэргэнэр этэ. Суруксут хантыраак түһэрсэн үлэлиирэ. Суруксутунан үөрэхтээх дьон дуогабардаһаллара. Ол курдук Аверкий Семенов диэн нуучча сыылынайа 18 сыл олорбутун тухары суруксуттаабыт. Ол иннинэ Бүлүү эҥээр нэһилиэктэргэ наар суруксутунан Степан Попов диэн хаһаак суруксуттуур эбит.
«Скороходтар» (кэлин рассыльнайдар диэн ааттаммыттара) бааллара, ол аата «түргэн атах», сорук-боллур дьон. Быраабаҕа наар баар буолуохтаах уонна араас бэбиэскэни, суут уураахтарын тарҕатар, суһал наадаҕа баран кэлэр, суукка ыҥырталыыр эбит. Кинилэри кытта дьаһалта контракт түһэрсэр. Холобур, 1912 с. муус устар 28 күнүттэн 1913 с. муус устар 28 күнүгэр дылы болдьоххо Алексеев Никифор-Боруораҥ түһэрсибит. Оччотооҕуга кинээс солото удьуордаан бэриллэрэ. Былааска олорор дьон быыбар аайы бэйэлэрин оҕолорун, аймахтарын туруораллара. Түөрт сыл буола-буола быыбар буолара, үксүгэр биир киһи былааска үс-түөрт болдьоххо хаалан иһэрэ.
Саамай эрдэтээҥи сурукка киирбит кинээһинэн Илбэҥэ Идэлгин Бордоҥ буолаһын кинээһинэн архыып докумуоннарыгар 1769 сылтан көстөр. Сүрэхтэнэн нуучча миэрэтинэн Иван Попов диэн буолбута. Ойоҕун Хаҥалас кинээһин Бүөчээн Мөкүрүөк кинээс кыыһын Обуйааны бэйэтиттэн 17 сыл балыс кыыһы сүгүннэрэн аҕалан сурукка киирбитинэн 5 уолламмыт: Сэгэрсин, Кэлтээки, Айанньыт, Иитийэс, Оҕонньор. Бу уолаттарыттан кэлин аҕатын суоллаан кинээстээбит суох. Былыргы суруктарга Идэлги аҕатын ууһа, эбэтэр оруодата диэн, 1813 сылга дылы 3 аҕа ууһа баара. Онон уолаттара оҕо-уруу тардынан 3 аҕа ууһунан тарҕаммыттар.
Саамай уһуннук удьуордаан кинээстээбит Филипповтар буолаллар. 1781 сылтан Тыккыйас Бээрин (нуучча миэрэтинэн кэлин Филиппов диэн буолбут) кинээһинэн сурукка көстөр. 1789 с. Захар Филиппов талыллыбыт. Кини кэнниттэн 1795 с. кинээһинэн Андрей Филиппов (Попов) быыбардаммыта. Өлүөн иннинэ 1816 с. улуус быраабатыгар икки сылга быыбарынайынан талыллан үлэлээбитэ. Кини 64 сааһыгар кинээстии олорон 1819 с. муус устар 20 күнүгэр өлбүтэ. 1819 сыл бэс ыйыгар чаччыына Дьэкиим Идельгин Үөһээ Бүлүү дьаһалтатыгар арааппар түһэрэр. Онно этиллэринэн нэһилиэк кинээһинэн удьуордаан Филиппов чаччыына уолун Егор Попову нэһилиэк дьоно-сэргэтэ талбытын иһитиннэрэн туран бигэргэтэригэр көрдөһөр. Егор Попов онон эмиэ удьуор Филипповтар. Кини 1822 с. старостанан талыллан баран 1826 с. дылы нэһилиэги салайбыта. Архыыпка 1823 сыл кулун тутар 15 күнүгэр Үөһээ Бүлүү исправнигар көрдөһүү түһэрбитэ харалла сытар. Онно «сааһырдым, ыарытыйар буоллум, дуоһунаспыттан ууратыҥ» диэн көрдөһүү түһэрбит. 1824 с. Андрей Филиппов уола Захар Филиппов 1830-с сылларга дылы талыллан үлэлээбитэ. Захар уола Василий Филиппов 1858 с. ревизияҕа старостанан сылдьар. Василий Филиппов уола Николай Васильевич Филиппов кэлин 1894 с. талыллан нэһилиэги салайа сылдьыбыта.
1844 с. алтынньы 13 күнүттэн 1858 с. дылы Егор Попов уола Степан Егорович Попов старостанан үлэлээбитэ. Кинини кытта бииргэ талыллан старшиналарынан Еким Федоров, Уар Осипов, Василий Потапов үлэлээбиттэрэ. Степан Егорович Попов уолаттара Константин, Иван-Куттах баай, Егор удьуордаан эмиэ нэһилиэги салайбыттара.
1873 с. олунньу 23 күнүгэр 38 саастаах Иван Степанович Попов-Куттах старостанан бигэргэтиллибитэ. Киниэхэ старшиналарынан Уар Осипов уонна Василий Потапов анаммыттар Иван Степанович-Куттах баай 1884 с. өлбүтэ. Кини кэнниттэн Константин Степанович Попов 1885—1896 сс. талыллыбыта. 1889 с. хаһаайыстыбаннай старостанан үс сылга болдьохтоон Михаил Павлов-Оруука уола талыллан үлэлээбитэ. 1890—1893 сс. — старостанан үлэлээбит Николай Васильевич Филиппов (старшиналар Гаврил Филиппов, Константин Марков, десятнига Николай Степанов, Федор Васильев). 1897—1898 сс. — старостанан үлэлээбит Константин Васильевич Попов (старшиналар Николай Степанов, Митрофан Федоров, Константин Осипов, Степан Петров). 1899—1900 сс. — старостанан үлэлээбит Митрофан Федоров (старшиналар Константин Осипов, Николай Петров, Николай Степанов). 1901—1902 сс. — старостанан үлэлээбит Тимофей Филиппов (старшиналар Федор Васильев, Димитрий Семенов, Андрей Егоров). 1903 с. нэһилиэги салайбыт Федор Васильев (старшиналар Дмитрий Иванов, Николай Данилов), Иван Степанович Попов-Куттах баай. Уаров В.И. уруһуйа «хозяйственный старостанан» Константин Игнатьев талыллыбыт.
1904 с. старостанан Константин Попов буолбут (старшиналар Димитрий Семенов, Петр Андреев, Димитрий Иванов, Филипп Егоров). 1905 с. Бүлүү уокуругун земскэй сэтээтэлэ уурааҕынан Константин Попов бурдук итээбит диэн дуоһунаһыттан босхоломмут. Онон Константин Осипов буолбут. Бордоҥ нэһилиэгин мунньаҕын боротокуолугар нэһилиэк бастаахтара тус бэйэлэрин бэчээттэрин туруорбут докумуоннара. 1890 с., ахсынньы 26 күнэ. 1906—1908 сс. — Митрофан Федоров (старшина Федор Екимов уола) старостанан үлэлээбитэ (старшиналар Константин Осипов, Петр Васильев). 1908—1909 сс. — старостанан үлэлээбит Прокопий Петров (старшина Константин Осипов). 1910 с. Игнатий Попов старосталаабыта (старшиналар Никита Михайлов, Николай Степанов). 1911 с. Игнатий Константинович Попов старосталаабыт. 1912—1913 сс. старостанан үлэлээбит Лев Федотович Тимофеев (старшиналар Никита Михайлов, Николай Степанов, А. Иванов) үлэлээбит. 1913—1916 сс. — Митрофан Митрофанович Федоров (старшиналар Константин Осипов, Гаврил Филиппов, Гаврил Степанов). 1916 с. — староста Тимофей Филиппов, старшина Еремей Иванов. 1916—1919 сс. — староста Лев Тимофеев, старшиналар Еремей Иванов Киселяев, Семен Иванов, Данил Васильев.
Чаччыыналартан (нууччалыыта «старшина») Еким Васильевич Идельгин өр сылларга үлэлээбитэ. 1791—1819 сс. уопсастыбаннай (хаһаайыстыбаннай) ыстаарыстанан 69 сааһыгар дылы дьаһайбыта. 1819 с. от ыйын 10 күнүгэр суруйбут арааппара «дуоһунаспыттан босхолуургутугар, сөбүн үлэлээтим, ыарытыйабын» диэн аккаастаммыт. Кини уола Андрей Екимов өр сылларга чаччыыналаабыта, 1856 с. 76 сааһыгар өлбүтэ. «Түөнэ уола баай Дьэкиим» диэн сурукка киирбит өр сылларга чаччыыналаабыт Еким Федоров буолар. Кини туһунан Филипп Филиппов 1960-с сс. «Олоорус» диэн уос номоҕун устан ылан учууталыгар Багдарыын Сүлбэҕэ биэрбитин, кэлин Багдарыын Сүлбэ хаһыакка бэчээттэппитэ. Архыыптан булан көрдөххө чахчы Олоорус Петрушкин диэн оҕото-уруута суох сулумах киһи баара сурукка киирбит.
Чаччыыналарынан Еким Федоров, Игнатий Иванов, Никита Захаров, Егор Афанасьев-Баһырҕас, Федор Екимов-Тыһаҕас, Степан Степанов-Сэкир, Константин Марков, Федор Васильев, Прокопий Петров, Уар Осипов, Василий Потапов үлэлээбиттэрэ, Константин Осипов, Николай Петров, Николай Степанов Егор Семенов, Михаил Павлов-Оруука.
(Наталия Степанова "Бордоҥнор" кинигэтиттэн)
Крокет
Крокет (croquet) — мээчиги өтүйэнэн охсон боруоталарга киллэрэр оонньуу. Икки киһиттэн алта киһиэхэ дылы ахсааннаах дьон оонньууллар.
Устуоруйата
Францияҕа былыр сүүһүнэн сыл ынараа өттүгэр үөскээбит оонньуу. Ол саҕана «Пэлли Мэлли» диэн ааттаах эбит. XIX үйэ саҥатыгар Англияҕа «Пол Мол» диэн аатынан үөдүйбүт. Кэлин аан дойдуга араас көрүҥүнэн тарҕаммыт. Холобур, Америкаҕа (АХШ уонна Канаада) 6 боруоталаах көрүҥү оонньууллар.
Хайдах оонньоноро
Саамай судургу барыла тиэргэн крокета диэн ааттанар, ол маннык. Хонууга мээчик эрэ батар тоҕус дьоҕус боруотатын туруораллар. Мээчиги боруоталары барыларын иһинэн киллэрэн өстөөх маһыгар тиэрдэн баран төттөрү бэйэтин маһыгар бастаан аҕалбыт хамаанда кыайар.
Оонньуу хонуута
Оонньонор сир көнө сиргэ түөрт муннук хонуу буолар. Кээмэйэ көрүҥнэриттэн тутулуктаах. Тиэргэн крокетын кээмэйэ 30,5 х 15,25 м. Америкаҕа 6 боруоталаах крокет 32 х 26 м.
Адамова Саргылаана Саввична
1966 с. ыам ыйын 16 к. Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Майа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Илиҥҥи Сибиирдээҕи судаарыстыбыннай култуура уонна искусство академиятын бүтэрбитэ.
Миинэ кутталын туһунан кэпсиир уонна миинэлэри устар үлэҕэ көмөлөһүү аан дойдутааҕы күнэ
Миинэ кутталын туһунан кэпсиир уонна миинэлэри устар үлэҕэ көмөлөһүү аан дойдутааҕы күнэ (Международный день просвещения по вопросам минной опасности и помощи в деятельности, связанной с разминированием) — сылын ахсын муус устар 4 күнүгэр бэлиэтэнэр, 2006 сылтан. ХНТ Генеральнай ассамблеята 2005 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр бэлиэтииргэ быһаарбыта (№ A/RES/69/97 резолюция «О помощи в деятельности, связанной с разминированием»).
Бу быһаарыы сэрии кэмигэр туруоруллубут миинэлэри устууга уонна пехотаны утары миинэ туруорууну бобууга болҕомто тардаары ылыныллыбыта.
2006 сыллааҕы туһаайыытыгар ХНТ Генсегэ сиргэ туруоруллар миинэни биир да цивилизованнай уопсастыба ылыныа суохтааҕын туһунан эппитэ.
Утарыта туруу
Былыргы кэмнэргэ Аан дойду олоҕо элбэх охсуһуулардаах, өлөрсүүлэрдээх, улахан сэриилэрдээх этэ. Олоҥхоҕо кэпсэнэринэн кыайбыттар кыаттарбыттар күллэрин күдэн гынан көтүтэллэрэ. Саха Сиригэр хас биирдии улахан улуу уустар бэйэлэрэ бас билэр сэриилээх эбиттэрин Васильев Ф.Ф. суруйар. (1,59).
Уон сэттис үйэҕэ нууччалар кэлиилэригэр сахалар уһун-киэҥ быһаарыыта суох, олоххо уларыйбыт балаһыанньаны сатаан таба сыаналаабатахтара эбитэ буоллар уһуннук сэриилэһэ сатааннар бары кэриэтэ кыргыллан, эстэн бүппүт буолуо этилэр. Сахалар диэн омуктар баар буола сылдьыбыттара ааттара да суох буолуохтарын сөп этэ. Нууччалар Саха Сиригэр үктэнэ да иликтэринэ яколар диэн ааттаабыттара биллэр.
Нууччаларга, оччотооҕу кэмҥэ олох бары өрүттэригэр үрдүк сайдыыны ситиспит омуктарга күүстээх утарсыыны оҥоруу саха эр дьоно барылара кыргыллалларыгар, хоту диэки үтүрүллэллэригэр тириэрдиэн сөп этэ.
Олох бу уларыйар кэмигэр саха дьоно үчүгэйи уонна куһаҕаны билэн, табан арааран туһанар, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини билэллэриттэн, нууччалар кэлиилэрин сөпкө, таба сыаналааннар, кинилэри кытта кыттыһыы үчүгэй өрүттэрэ лаппа баһыйалларын уонна ханан эрэ аймахтыы омук буолалларын быһаараннар улаханнык утарыласпакка бэриммиттэрэ.
Сахалар нууччалар диэки буолбуттарын үчүгэйэ, туһата билигин кэлэн чахчы дакаастанан сахалар сайдан, киэҥ сирдэри баһылаан, ахсааммыт эбиллэн, үөрэҕи-билиини ылынан иһэллэр. Сахалыы таҥара үөрэҕин олоххо киллэрдэххэ сайдыы өссө үрдүкү таһымын ситиһэр кыаллар.
Эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо; оччотооҕу кэмҥэ мааныламмыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар, нуучча тылын учууталлара итэҕэл үөрэҕин сыыһа хайысханан ыытан иһэллэр. Сымыйанан була сатаан “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны оҥорон итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар саха дьонун барыларын албынныыллар. (2,70).
Былыргыттан соҕотоҕо биллэр айыы диэн өйү-санааны быһаарар тыл икки; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллэрин холбуу иҥэринэн сылдьарын, киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны бэйэтэ оҥорон кэбиһэрин суох оҥороору, кистээри оҥостоллор. Бу тыл икки өйдөбүлү холбуу иҥэринэн сылдьарын икки аҥы араараары, үчүгэйин эрэ хааллараары, онтон, куһаҕаны бэлиэтиирин туспа “аньыы” диэн саҥа тылы булан ааттаары оҥостоллор, сахалыы өй-санаа үөрэҕин билбэттэрин көрдөрөллөр. Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы аһара баран тус-туспа тылларынан этиллэргэ тиийдэҕинэ, омуктар бэйэ-бэйэлэрин “аньыы”, “грех”, “харам” диэн үөхсэн ааттастахтарына, төрүт эйэлэспэккэ эрэ уһуннук сэриилэһиэхтэрин, бэйэ-бэйэлэрин кыдыйсыахтарын сөптөөх балаһыанньа үөскээн тахсар. Тус-туспа тыллары туһанан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран ааттаатахха омукка хайдыһыы үөскээн тахсара улаатарыттан, икки аҥы арахсыы үөскүүр, итини тэҥэ бу быһыылар уларыйан, эргийэн биэрэр төрүттэрэ суох буолан хааларыттан, эйэлэһиини букатын суох оҥороруттан сэриилэр үөскээн тахсыахтарын сөп.
Биһиги көлүөнэлэр бэйэбит олохпутугар үчүгэй диэн этэ сылдьыбыппыт куһаҕаҥҥа, онтон куһаҕан диирбит үчүгэйгэ уларыйыытыгар түбэстибит. Сэбиэскэй былаас саҕана дьадаҥы буолуу “үчүгэй” диэн бары этэр, салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киһиргэнэр эбит буоллахтарына, билигин ырыынак кэмигэр ол куһаҕан диэн буолла, онтон ол кэмҥэ баай диэн “куһаҕаҥҥа” киирсэрэ билигин уларыйан үчүгэй диэҥҥэ кубулуйда. Маннык үчүгэй уонна куһаҕан эргийэн биэриилэрэ дьон олоҕор кэмиттэн кэмигэр кэлэн иһэллэрин былыргы сахалар билэн “Куһаҕан уонна үчүгэй сэргэстэһэн сылдьаллар”, “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн этиилэри биһиги үөрэхтэммит, учуонай ааттаммыт дьоммут хата билбэттэр уонна ол билбэттэринэн дьону албынныы сатыыллар. Дьон өйдөспөт буолуулара үчүгэйи уонна куһаҕаны хайдах арааран туһаналларыттан, билэллэриттэн улахан тутулуктаах. Бу быһаарыылар сөп түбэспэтэхтэринэ эйэлэһии диэн суох буоларыгар тиийэр. Атын омук киһитин кытта сөбүлэспэтэхтэринэ “грех”, “аньыы”, “харам” диэн үөхсэн ааттаатахтарына өлүөхпүтүгэр диэри кыргыһыахпыт диэн өйдөбүл үөскээн тахсар. “Грех”, “аньыы”, “харам” диэн куһаҕаны туспа арааран ааттаатахха охсуһуу олус сытыырхайар, эйэлэһиитэ суох буолар кыахтанар. Абааһыларынан ааттаммыт дьону кыргыы, суох оҥоруу таҥаранан көҥүллэммит курдук буолуута, кыаттарбыт дьону кыдыйыыга, суох оҥорууга тириэрдибитин билигин неандерталецтар, хаар дьоннор, чучунаалар суох буолбуттара биллэрэр. Олох сыанабыла уларыйар кэмигэр үчүгэйи уонна куһаҕаны табатык сыаналааһын сахалар эрэ үөрэхтэринэн табатык быһаарыллар. “Үчүгэй уонна куһаҕан эргийэн биэрэр кэмнээхтэр” диэн этии билигин үчүгэй диирбит баҕар сотору куһаҕан буолан хаалыан сөп диэн дьону сэрэтэр, өй угар. Айыы диэн тыл бэйэтинэн, бииринэн сылдьара өй-санаа туруктаах буоларын уонна омук уһун үйэни ситиһэрин үөскэтэрин билэн бу тыл үөрэхтээхтэрин сыыһаларыгар киирэн биэрбэттэр.
Нууччалар уон сэттис үйэҕэ сэриилээн киириилэригэр олус күүскэ утарыласпыттара буоллар сахалар билиҥҥи ваххабиттар курдук буолуо, суох буолуо, кыргыллыа этилэр. Билигин ваххабиттар диэн итэҕэллээх дьон Чечняҕа суох буола эһиннилэр.
Нууччаларга олус күүскэ утарыласпыт коряктар, чукчалар билигин ахсааннара олус аҕыйаан олороллор. Сахалар хайалаах сиргэ, Верхоянскайга дуу, Өймөкөөҥҥө дуу биир эмэ ордон хаалыахтарын эбэтэр букатын эстэн, кыргыллан, олохторо огдолуйан, тоҥон, хоргуйан симэлийиэхтэрин сөп этэ.
Киһи оҥорор үчүгэй уонна куһаҕан быһыыларын тус-туспа тылларынан ааттааһыны улахан итэҕэллэр олус күүһүрэн биир киһи салайар диктатуратыгар киирэр кэмнэригэр оҥороллор. Салайааччылар бэйэлэрин “үчүгэй” курдук сананыылара улааттаҕына, үчүгэй эрэ санаалаах курдук сананыылара үөскээһинэ халыйыыны үөскэтэриттэн ити араарыыны туһаналлар.
Өйү-санааны икки аҥы араарыы, тус-туспа тылларынан этии омук диктатураны үөскэтэн эстэн, симэлийэн эрэрин биллэрэр. Өй-санаа улахан охсуутугар түбэһэн букатыннаахтык симэлийии суолугар киирэн эрэр бэлиэ буолар. Омук дьонун өйдөбүллэригэр бу олус куһаҕан быһыы “грех” диэн салайааччылар эттэхтэринэ бу дьон олус итэҕэйэн кэбиһэн бары өлүөхтэригэр диэри охсуһан эстиэхтэрин, симэлийиэхтэрин сөп.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа тылларынан ааттааһын итэҕэл өйтөн-санааттан арахсыытын, ханнык эрэ салайааччылар илиилэригэр киирбитин бэлиэтэ буолар. Ким баҕарар, тойон эҥин бу куһаҕан, “грех”, “аньыы”, “харам” диэн ыйыыны биэрэн кэбиһиэн сөп балаһыанньатын үөскэтэр. Бу олус куһаҕан. Омугу букатыннаах эстиигэ тириэрдиэн сөп.
Аллах барыны-бары билэр диэн санааттан дьону аллахха быһаччы бас бэринэргэ үөрэтии бу дьону улахан алдьархайга, сыыһаны оҥорууга тириэрдиэн сөп. Аллах таҥаратын салайааччылара сыыһа, бэйэлэригэр туһалаах ыйыыны оҥорон кэбистэхтэринэ, мусульманнар бары турунан туран ол сыыһаны тутуһуохтарын, ону толоро сатыахтарын сөп. Бу быһаарыы джихад өйдөбүлүнэн толору быһаарыллар.
Киһи өйүн-санаатын икки аҥы араарбыт улахан таҥара үөрэхтэрэ; православнай уонна мусульманскай таҥаралар сотору кэминэн улаханнык иирсэллэрэ, эстэллэрэ буолуо. Бу айдаан, иирсээн, хамсааһын Россияттан саҕаланар чинчилээх. Сайдан, ахсааннара биллэрдик эбиллэн иһэр мусульманнар уонна ахсааннара аҕыйаан, үлэни-хамнаһы кыайбаттарыттан эстэн эрэр православнай таҥараны тутуһааччылар Россияҕа бааллара бу хамсааһын өйдөспөт буолуу өттүгэр сайдыытыгар тириэрдиэхтэрин сөп. Эйэлээхтик олоруу ахсааннара эбиллэн иһэр мусульманнар кыайыыларыгар тириэрдэрэ кыаттаран, аҕыйаан иһээччи православнайдар сэриини саҕалыылларын үөскэтиэн сөп. Саҥа үйэҕэ Россияҕа саҥа таҥараны, бары биллэр таҥаралартан үрдүктүк турар, сахалар Үрүҥ Күн таҥараларын олоххо киллэрии эрэ эйэлээх буолууну үөскэтэн салгыы сайдар кыаҕы биэриэн сөп. Күн таҥара сир-дойду туллар тутааҕа, айылҕаны харыстыырга, эйэлээх буолууга бары дьону ыҥырар кыаҕа Россия биир сомоҕо буолуутун үөскэтэр кыахтааҕын туһаныллар. (3,87).
Үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа тылларынан ааттааһыны олоххо киллэрэ сатааһын диктатураны үөскэтии бэлиэтэ буолар. Сахалар уһун үйэлэргэ диктатураны үөскэппэккэ атын омуктары кытта эйэлээхтик бииргэ олороллорун билигин даҕаны элбэх таҥаралары билэллэрэ уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн сир-дойду төрүт тутулугун билинэр этиини тутуһаллара дакаастыыр.
Туһаныллыбыт литература
1. Васильев Ф.Ф. Военное дело якутов. – Якутск: Нац. кн. изд-во “Бичик”, 1995. – 224 с.
2. “Чолбон” сурунаал. 8 / 2006.
Хоту Кэриэйэ воната
Хоту Кэриэйэ воната (원, ) диэн Хоту Кэриэйэ валютатын биирдигэ.
Ити барыта кини (киинэ)
Ити барыта кини - 1999 сыллаах АХШ киинэтэ, Miramax тэрилтэ уһулбут айымньыта.
Сүжета
Марба кыыс баар, Лени Бокс диэн ааттаах, уонна красапчик уол баар Зак Сайлер диэн. Киннэр тула интрига.
НИМХ Кистэлэҥэ
НИМХ Кистэлэҥэ (The Secret of NIMH), мультик 1982 сыллаах. Саха Сиригэр VHS таҕыспыта 1998 сыллаахха.
Салҕыыта — НИМХ Кистэлэҥэ 2: Тимми көмөтө.
Погребище
Погребище (Погребище, Pohrebyszcze, Pogrebischtsche, Pogrebishchye, פרהאבישטא «Prhobisht» ) диэн Украина Винница уобалаһын куората, Погребищенскэй оройуон киинэ. Рось өрүс үрдүгэр турар. Дьонун ахсаана 9 898 (2013).
Историята
Урукку аата — Рокитня.
XIII үйэ саҕаланыытыгар моҕуоллар ааспыттарын кэннэ олохтоохтор уҥкучахтарга олорон хаалбыттар. Сабаҕалааһын быһыытынан куорат билиҥҥи аата онтон тахсыбыт.
XVII үйэ бастакы аҥаарыгар дьэбириэйдэр олохсуйбуттар, синагога туттубуттар. 1648 сыллаахха Богдан Хмельницкэй сэриитин Максим Кривонос салайааччылаах бөлөҕө Погребище дьэбириэйдэрин өлөртөөбүттэр. 1653 сыллаахха Вишневецкэй кинээс сэриилэрэ Хмельницкэйтэн чугуйан иһэн Погребищены сир ньууруттан суох гыммыттар.
XVIII үйэ саҕаланыытыгар дьэбириэйдэн хос олохсуйбуттар, 1765 сыллаахха 664 дьэбириэй баар буолбут. Бу кэмҥэ атыы-эргиэн киининэн биллибит.
1736 уонна 1768 сылларга Погребищеҕа өрө турбут гайдамаактар тохтуу сылдьыбыттар. XVIII—XIX үйэлэргэ Польша биллэр Ржевускайдар уустарын биир салаата олохсуйбут. Манна Адам Ржевускай суруйааччы дьиэ кэргэнигэр икки аатырбыт кыыс төрөөбүттэрэ — Мицкевич уонна Пушкин таптаабыт Каролиналара уонна Эвелина, Бальзак кэргэнэ.
Өргүөт (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Өргүөт — Үөһээ Бүлүү улууһун Өргүөт нэһилиэгин киинэ.
La vida es sueño
мини|250x250пкс|Рцарь түүлэ эбэтэр олох-бу түүл бароко диэн эпоха художнига хартыыналара Антонио де Переда бэчээттэммит, бэчээттэммит Сангаардааҕы Академия Саайыллыбыта., [[Мадрид.]] уҥа|мини|250x250пкс|Олох-бу түүл. Рельеф пааматынньык барыла Кальдерон мэ? Са- Ана Болуоссата в [[Мадрид (Үлэ J. Figueras, 1878).]]
Олох-бу түүл (La vida es sueño) — бу үлэ театр для для Педро Кальдерон де Ла Барка аан бастаан 1635 сыл уонна литературнай хамсааһыҥҥа сыһыаннаах стилла бароко. Киин тиэмэ буолар көҥүл көҥүл киһи олоҕун хайдах тутуоххутуй диэн сэрэйиллэр санааҕа умсугуйумаҥ.
Олох- дьаһах концепцията олус эргэрбитэ, санаа атастаһара баар, индус мистика Персия мораль, буддийскай үгэс, үгэс иудео-христианскай и греическэй философияҕа. Онон бэлиэр көрүллүбэтэ литература тиэмэтэ.
Айымньы көрөн Платон киһи ыра санаа эйгэтигэр олорор, хараҥаҕа олорор, хаспахха билиэҥҥэ тугу гыныаххытый? Үчүгэй; оччоҕуна эрэ киһи таҥас кэтэр, сырдыкка кэлиэҕэ.
Miramax
Miramax - АХШ киинэ уһулар тэрилтэтэ, Walt Disney конгломератка киирэр, ол эрэн киниттэн көҥүл үлэлиир, олор ахсааннарынан киинэ сүдеттарыгар. Элбэх Miramax уһулбут киинэлэрэ Оскар премия ылбыттара. Голливуд пропискалаах.
Пол Уокэр
Пол Уокэр - АХШ артыыһа, биир кылгас олохтоох, ол эрэн чаҕылхай олоҕу олорбут киһи.
Одун
мини Одун — Саха Сирин патриот уолаттарын түмсүүтэ.
Официальнай сигэтэ: https://vk.com/odunnar
Сыала-соруга:
1. Cаха уолуттан дьиҥнээх саха эр киhитин иитэн оҥорон таhаарыы;
2. Cахабыт тылын, үгэhин, култууратын харыстааһын.
2009 сыллаахха СГУ устудьуоннара, Троев Алексей уонна Дорҕоон Дохсун (Ворогушин Бүөккэ), тэрийбиттэрэ.
Бэрэссэдээтэллэр:
1. Троев Алексей;
2. Васильев Айсен;
3. Тимофеев Алгыс;
4. Эргис Дуракинов;
5. Тускун Көбдө.
Көйгө оҕо
Көйгө оҕо диэн кыра эрдэҕиттэн үлэҕэ үөрэммит, эрэйи-кыһалҕаны билбит оҕо ааттанар.
Оҕо майгынын уратылара төрөппүттэриттэн этин-сиинин кытта бэриллибиттэрин иһин иитии уонна үөрэтии ылар оруоллара ордук үрдүктэр. Ыаллар оҕолорун кыра эрдэҕинэ хайдах көрөллөрүттэн-истэллэриттэн тутулуктанан майгылара ураты, тус-туспа буола улааталлар. Ыал биир оҕолоох буоллаҕына эбэтэр кыра оҕолоро атаах буолар диэн этиини бары билэллэр да, бэйэлэригэ тирээн кэллэҕинэ умналлар. Ол барыта оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр майгынын уратылара аһара көрүүттэн-истииттэн, барыта бэлэмҥэ үөрэниититтэн үөскүүрүн арааран билбэттэн саҕаланар.
Оҕо өйө-санаата хайдах иитиллибиттэн уратыларын сахалар олус былыргы кэмнэртэн арааран билэннэр атаах уонна көйгө диэн этэн тылларыгар киллэрэн бэлиэтээбиттэр.
Атаах уонна көйгө оҕолор баар буолуулара баай уонна дьадаҥы, үлэһит дьон өйдөрө-санаалара арахсыыларын кытта быһаччы сибээстээх. Үгүс баайдар оҕолорун атаах гына иитэр буоллахтарына, үлэһиттэр, дьадаҥылар оҕолоро бары кэриэтэ кыра эрдэхтэриттэн куруук үлэҕэ-хамнаска эриллэн, тымныыга тоҥон, итиигэ буһан көйгөтүк иитиллэллэрэ.
Атаах оҕо туһунан суруйуулар элбэхтэр. «Оҕону атаах гына иитимэ» диэн сахалар үөрэхтэрэ этэрин сэбиэскэй былаас умуннаран оҕолору аһара көрөн-истэн, маанылаан, атаахтатан иитии олохсуйбута. Кэлин сэбиэскэй былаас эстиэн иннинэ төрөөбүт оҕолор бары атаахтык иитиллэннэр үлэни кыайа-хото үлэлиир дьоммут аҕыйаатылар. Үлэлиир-хамсыыр кыахтаах эдэр бичтэр хаамсан сүөдэҥнэһэллэр, умнаһыттаан харчы көрдүүллэр.
Атаах, аһара мааны оҕо омук сайдыытыгар туох да туһаны аҕалбатын, кэлэр көлүөнэни хаалларбатын былыргы олохпут кэпсээнигэр Омоҕой Баай мааны, атаах кыыһа Ньыка Харахсын ыйанан өлөрө көрдөрөр. Бу олохпут кэпсээнэ олус дириҥ суолталааҕын, атаах буола иитиллибит оҕо улаатан оҕолонноҕуна, оҕотун өссө атаах оҥорор кыахтааҕыттан кэлэр көлүөнэлэрэ суох хаалыы тиийэн кэлэр.
Остуоруйа кэпсээннэргэ оҕолор улаатан истэхтэринэ атаах буола улааппыт оҕо ситэ сайдыбакка хаалан хаалара, онтон кыра эрдэҕинэ көйгө оҕо улаатан баран туохха эрэ олус табыллан олоҕо көнөрүн туһунан кэпсэнэллэр. Бу уларыйыы туохтан үөскүүрүн өй-санаа тутулуктарынан быһаарыллар.
Көйгө оҕо мааныламмат, барыга бары бэлэмҥэ үөрэммэт, ол иһин атаах буола улааппат. Көйгө оҕо куруук үлэлиирин, тоҥорун-хатарын, ону-маны, кыайбатын да оҥорорун туһунан араас суруйуулар элбэхтэр. Кыра эрдэҕиттэн тоҥо-хата, үлэлии-хамсыы, тулуурдаах, дьулуурдаах буола үөрэммитэ үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар иҥэн, ууруллан, кэлин улааттаҕына үчүгэй, таһаарыылаах үлэһит, сыыһа-халты туттубат киһи буолар кыахтанар. Бу кэмтэн ыла көйгө оҕо тупсара, ситиһиини, кыайыыны оҥороро дьэ тиийэн кэлэр.
Кыра эрдэххэ көйгө буолуу, үлэлии-хамсыы үөрэнии, ол аата сатаан үлэлииргэ үөрэнэн, соннук үгэстэри иҥэринии хас биирдии үлэһит киһиэхэ олус туһалааҕа быһаарыллар.
Көйгө оҕо олох кыратыттан кыһалҕа кыһайан, ким да кинини көрөн-истэн тараҥнаппатыттан, атаахтаппатыттан бэйэтин көрүнэ, таҥаһын-сабын оҥостуна, барыны-бары харыстыырга, эрдэттэн сэрэнэргэ, көрсүө, сэмэй буолууга үөрэнэн улаатар.
Былыргы кэпсээннэргэ ыаллар иитиэх оҕолорун көйгөҕө кубулуталлара баара. Былыргы өбүгэбит Эллэй Боотур Омоҕой Баай көйгө кыыһын Аан Чаҥыйаны кэргэн ылбыта. (1,327). Эллэй Боотур тоҕо көйгө кыыһы кэргэн ылбытын аныгы уолаттарбыт эмиэ билэн олохторугар туһаныа этилэр. Көйгө кыыстан төрөөбүт уолаттартан саха омук сайдан, сириэдийэн тахсыбыт. Эр киһиэхэ кэргэнэ үлэни-хамнаһы кыайара, дьиэни-уоту көрөрө, доруобуйата үчүгэйэ, бөҕөтө хаһан баҕарар ордук туһалаах. Оҕо кыра эрдэҕиттэн үлэлии үөрэниитэ, тулуурдаах, дьулуурдаах буолуутун улаатыннаран олоҕу салгыыр кыаҕын улаатыннарар. Сэбиэскэй кэмнээҕи суруйааччылар көйгө оҕо туһунан суруйбаттар, бу оҕо улааттаҕына үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлээн, байан-тайан, дьэ тупсан, сириэдийэн тахсарын билбэтэҕэ буолаллар. Ол кэмтэн ыла оҕолору аҥардастыы маанылааһын, бары баҕаларын толоруу, атаахтатыы өттүгэр халбарыйан хаалбыта, билигин үлэни-хамнаһы кыайа тутар эдэрдэр аҕыйах буолууларыгар тириэртэ.
Сахалар үлэһит, доруобай көйгө кыыстан үөскээн, тэнийэн тахсыбыппыт. Оҕону иитиигэ атаахтаппакка, тараҥнаппакка, аһара көрөн-истэн маанылаабакка бэйэ курдук, ол аата бэйэттэн ханан да ордук туппакка, батыһыннара сылдьан үлэҕэ-хамнаска үөрэтиллэр.
Нуучча да, саха да остуоруйалара кыра эрдэҕинэ көйгө, элбэхтик үлэҕэ-хамнаска үтүрүллэр оҕо улаатан олоххо ситиһиини оҥорон олоҕо соһуччу тупсарын туһунан кэпсииллэр. Остуоруйаҕа эбии-сабыы төһө эмэ баарын иһин кыра эрдэҕиттэн үлэлии, сатаан тутта-хапта үөрэммит эдэр киһи улаатан таһаарыылаахтык үлэлээтэҕинэ, айдаҕына-туттаҕына олоҕор ситиһиини оҥорор кыахтанара өй-санаа үөрэҕинэн дакаастанар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн үлэлээн, үлэлииргэ үгэс үөскээтэҕинэ, куруук үлэлиир-хамсыыр киһиэхэ кубулуйара, элбэх туһалаах дьыалалары улааттаҕына оҥороругар тириэрдэр.
Ыал мааны, атаах оҕотуттан туруктаах өйдөөх-санаалаах, үлэни-хамнаһы сайыннарар кыахтаах кэнэҕэски көлүөнэлэр үөскүүллэрэ саарбах соҕус. Бэйэтэ мааны, атаах оҕо оҕотун киһи быһыылаах буолууга, элбэхтик үлэлииргэ иитэр, үөрэтэр кыаҕа кыра, суох да буолар. Оҕолорун атаах гына ииппит аймахтар мөлтөөн, симэлийэн барыылара саҕаланара чахчы. Элбэх аймахтар симэлийиилэрэ омук барыта эстэригэр, симэлийэригэр тириэрдэр.
Сэбиэскэй былаас тобохторо, тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорбут тылдьыттарыгар көйгө диэн атыттардааҕар итэҕэс туттуллар, атаҕастабылга сылдьыы, аанньа ахтыллыбат, күндүтэ суох буолуу ааттанар. Бу быһаарыы оҕо иитиитин аҥардастыы маанылааһын, атаахтатыы өттүттэн көрөн суруйуу буоларын өй-санаа, үгэс үөскээһинин үөрэтии быһаарар. Оҕо кыра эрдэҕинэ үөскээбит, иҥмит үгэстэрэ үйэтин тухары салайа сылдьалларын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ дакаастыыра, оҕону иитии уонна үөрэтии эмиэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэрэ наадатын ирдиир. Оҕоҕо биирдэ эмэтэ атаахтаан ылыыта уонна элбэхтик көйгө буолуута иитии, үөрэтии табатык, сөпкө баран иһэрин быһаарар.
Аныгы төрөппүт оҕотун дьылҕатын, инники олоҕун туһунан аанньа ахтан санаабат буола сылдьар. Бэйэтэ кыайар хотор, үлэлиир эрдэҕинэ оҕотун аһара маанылаан, атаахтатан бэлэмҥэ үөрэммит киһиэхэ кубулутарын билбэт. Төрөппүт үтүө баҕа санаата, оҕотун киһи быһыылаах буолууга, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэрэ, олох кыра эрдэҕиттэн саҕаланан баран улаатыар диэри салгыы, уларыйбакка баран иһиэ этэ. Үгэс биирдэ эмэтэ оҥордоххо буолбакка, элбэхтик, хос-хос хатылаан оҥордоххо биирдэ үөскээн өйгө-санааҕа иҥэн ийэ кукка кубулуйар уратылаах.
Ийэ кут оҕоҕо үөскүүр кэмэ кини кыра эрдэҕинэ, бэйэтэ өссө өйдөөбөт кэмигэр, ол аата оҕо хараҕа иччилэнэн, киһини таба көрөр буолуоҕуттан саҕаланан оскуолаҕа киириэр диэри кэмҥэ ордук күүскэ сайдар уонна түргэнник иҥэр. Оҕо иитиитигэр төрөппүттэр, бу кэми куоттаран эбэтэр аһаран кэбистэхтэринэ оҕону иитии уустугурар уонна саҥалыы сайдарыгар олус уһун кэми ыларыгар тиийэр.
Кыра эрдэхтэринэ кыайа-хото үлэлии-хамсыы үөрэммэтэх оҕолор өйдөрө-санаалара ситэ-хото сайдыбакка «Отох киһи отутугар диэри ситэр» диэн этиигэ сөп түбэһэллэр. Үгэстэргэ үөрэнии оҕо бэйэтин өйө-санаата сиппитин, ол аата уон аҕыс сааһын туолбутун кэнниттэн биирдэ саҕаланнаҕына уонна уонча сылы ыллаҕына киһибит кырдьык, өйө-санаата ситэригэр отутун туоларыгар тиийэр. Төрөппүттэр оҕолор өйдөрө-санаалара сайдыытын билэн, таба сыаналаан үтүө, туһалаах үгэстэргэ кыра эрдэхтэриттэн иитэ, үөрэтэ сылдьаллара ордук улахан туһаны аҕалар. Үлэҕэ-хамнаска кыра эрдэҕиттэн үөрэммит оҕо улаатан, үтүө үлэһит киһи буолан баран ситиһиилэри оҥорор уонна төрөппүттэригэр махтанар. (2,6).
Туһаныллыбыт литература
1. Боло С.И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену. – Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1994. – 352 с.
2. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 14.04.2010.
Түмэн (түмсүү)
Түмэн — Саха Сирин кэскиллээх ыччатын түмсүүтэ. 1992 с. «Тобул» диэн интеллектуальнай кулууп быһыытынан арыллыбыта. Онтон 2003 с. «Түмэн» диэн ааттанан билиҥҥэ диэри үлэлии-хамныы турар.
Полтерһейст (киинэ, 1982)
Полтерһейст - АХШ киинэтэ, 1982 сыллаахха уһуллуба.
Полтерһейст
Полтерһейст - трилогийа киинэ, үс чаастан турар АХШ киинэтэ.
Һеазер О´Роурке
Һеазер О´Роурке (толору аата Һеазер Мишел О´Роурке, ааҥл Heather Michele O'Rourke  ) - күн сирин көрбүтэ 27 ахсынньы 1975, Сан Диего (АХШ) - өлбүтэ 1 олунньу 1988, Сан Диего (АХШ). Америка оҕо артыыһа, сүрүннээн Полтерһейст киинэҕэ уһуллубутунан биллэр, Кэролл Энн оруолун толорууга.
Тескей-Ала-Тоо
Теске́й-Ала́-То́о, ону тэҥэ Терскей-Алатау, Терске́й-Ала́-То́о (Тескей Ала-Тоо, Теріске́й Алата́у) — Киргизия уонна Казахстан сирдэринэн тайаан сытар сис хайа.
Усторуйата уонна этимологията
Кыргыыс ССР саҕанааҕы каарталарга сис хайаны «Терскей Алатау» эбэтэр «Терскей Ала-Тау» диэн бэлиэтииллэрэ.
Ала-Тоо диэн кыргыыс тылыттан "хаардаах хайа" эбэтэр "мэҥэ хаардаах хайа" диэн тылбаастанар. «Терскей» диэн тыл суолтата -- «күнэ суох (күлүк) өттө»  — хайа хотугу сирэйэ.
Географията
хаҥас|мини|300x300пкс|Тескей-Ала-Тоо Иссык-Куль хоту өттүнээҕи кытылыттан көстүүтэ Терскей-Ала-Тоо сис хайа Киргизия хотугулуу-илиҥҥи өттүттэн саҕаланар уонна соҕуруу Иссык-Кулунан бүтэр. 375 килэмиэтир усталах, Каракол (урукку Пржевальск) туһаайыытынан үрдүгэ 5281 км тиийэ (Караколь чыпчаала). Хайа орто үрдүгэ быһа холоон 4500 м.
Терскей-Ала-Тоо хайах Тянь-Шань хайа ситимин иккис үрдүк сирэ, Победа чыпчаалын уонна Хан-Тенгри кэннэ (кирг. Хан-Теңири); манна барыта 1081 км² иэннээх 1100 мууһуруу баар.
Терскей-Ала-Тоо хайа мууһуруутун улахан аҥаара Иссук-Куль диэки хайыһан турар хотугу сирэйдэригэр баар.
Илиҥ Туркестан өрөгөйүн ырыата
Илиҥ Туркестан өрөгөйүн ырыата (уйгуурдуу Қуртулуш Марши, Быһаныы марша) — Илиҥ Туркестан (билигин Кытай Синьцзян-Уйгуур аптоном оройуона) киэҥник биллэр патриотическай ырыата. 1933 с. Мехмет Али Тевфик суруйбута. Бу ырыа Бастакы уонна Иккис Илиҥ Туркестан республикатын өрөгөйүн ырыата этэ. Билиҥҥи кэмҥэ Илиҥ Туркестан көҥүл буолуу иһин хамсааһын официаллык гимна.
Бу гимн, уйгуур омугун былааҕын тэҥҥэ, Кытай территориятыгар туттуллара сатаммат.
Juana Inés de la Cruz
Хуан Инес де Сантилян (San Miguel Nepantla, Саҥа Испания, Сэтинньи 12 күнэ в 1648 сыл-Мексикаҕа, Саҥа Испанияҕа, Муус устар 17 күнэ, в 1695 сыл), ордук биллэр эдьиийэ Хуан Де ла Крус итэҕэл баара jerónima суруйааччы да novohispana көрдөрүү, көрдөрүү Көмүс Үйэтэ литератураны Н. испань.
Үгүстэр курдук ааҕаллар онус муза культивалаабыттар лирическэй, в. аат тыл аат тыл и театр о эмиэ проза. Кыра эрдэҕиттэн ааҕарга, суруйарга үөрэммитэ. Суут бас билиитэ Антонио-де Толедо уонна Салазар, Манчаары Баһылай маркиза. уонна 25.Й Нохсоороп вице- Президенэ.. В 1669 сыл кини билиини- көрүүнү кэтэһэр, моҥкуруут олоххо холбоспута. Меценаттар бэйэлэрин сүрүн меценаттарыттан, архиепископ, кыттыгастаах дьон этилэр Payo өрөбүллэр: Сан-Антонио и лааҕыр үлэтин түмүгэ харах ылбат., намниктар эмиэ бастакы икки томнаах кини айымньыларын континентальнай Испанияҕа таһаарбыт саҥа Испаниялара. Көмөтүнэн Хуан Игнатьев Мария Castorena Sastora уонна Goyeneenech Юкатан епископ Юкатана, бу айымньы Жанна оригинальнайа суох, бэйэтин үлэтин өлөрөргө ууруллубута биллэр. Испанияҕа бэчээттэммитэ. Дьаҥ бырааттара эпидемияттан өлбүттэр Муус устар 17 күнэ в 1695 сыл Сибэтиэй Иероним Манастыырыгар
Уйбаан Бахсылыырап (Попов Иван Иванович)
Попов Иван Иванович (суруйар аата Уйбаан Бахсылыырап) — Арассыыйа Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ. Саха Республикатын киинэтин ветерана. Уус -Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгин, Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
1948 сыллаахха сэтинньи 21 күнүгэр төрөөбүтэ.
Тиэмэҕэ бэриниилээх буолуу" номинацияҕа «Кыһыл көмүс бөрүө», В. В. Никифоров — Күлүмнүүр аатынан бириэмийэлэр лауреаттара.
Lope de Vega
Вега карпо күрдьэҕэ (Lope de Vega) (Мадрид, Сэтинньи 25 күнэ в 1562-ibidem, Атырдьах ыйын 27 күнэ, в 1635 сыл) ордук суолталаах поэттартан уонна драматург этэ Көмүс Үйэтэ аан дойду литературатын биир саамай биллиилээх суруйааччыларыттан биирдэстэрэ.
Призыв Саахардаах заводтар фенкстара и Характер Монстр (холобур,, Мигель Сервантес) театр маасса культурнай феномена буоларын саҕана формула уһатара. Экспонеҥҥа, истиэнэҕэ Эт де Молина и Кальдерон де Барка театр, театр барокко Испания, кини айымньылара урукку өттүгэр Испания литературатыгар уонна искусствотыгар саамай үрдүк ситиһиллибит кээмэйдэриттэн биирдэстэрэ буолар. Улуу уһулуччулаах киһи этэ лирическэй поэт кастильскай тыл уонна хас да Роман уонна хоһооннорго уһун остуоруйалар, сэһэннэр автордара.
Казахстаан өрөгөйүн ырыата
"Мин Казахстааным" (Менің Қазақстаным) — тохсунньу 2006 с. ыла Казахстаан дойду өрөгөйүн ырыата. Композитора — Шамши Калдаяков Латиф, тыллара — Жумекен Нажимеденов, Нурсултан Назарбаев.
Домино
мини|250px|Домино таастара Домино — остуол оонньуута, утарылаһааччылар аналлаах таастары сөп түбэһэр өрүттэринэн утуу-субуу уураллар. Ким эрдэ тааһын ууран бүтэрбит ол кыайар.
Иккиттэн биэскэ дылы киһи оонньуур. Таастар ахсааннара 28. Хас биирдии таас икки аҥардаах, ол аҥардарыгар бииртэн алтаҕа дылы ахсааннаах туочукалар ойууланаллар.