cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Даҕааһын аат
Даҕааһын ааты саҥарар саҥаҕа туттуу
Даҕааһын аат кэпсэтии да тылыгар, уус-уран айымньыга да бэрт киэҥник туттуллар. бирэдьимиэт бэлиэтин көрдөрөр буолан, тылы-өһү олус байытар, киэргэтэр. Саха тылыгар араас бэйэлээх синоним, антоним суолталаах даҕааһын олус элбэх. Ол ордук олоҥхо баай-талым тылыгар толору көстөр. Даҕааһыны көспүт суолтаҕа туттар түбэлтэ эмиэ элбэх буолар: ''тимир күрдьэх — тимир сүрэх. Кыһыл тылынан кынаттанар''. Кэнники кэмҥэ нуучча тылын сабыдыалынан даҕааһын ааты аат туохтуур үтүрүйэн эрэр: сабыылаах түннүк — сабыллыбыт түннүк. Онтон сылтаан тыл, биир халыыпка киирэн, иинэр-хатар, этигэн күүһэ мөлтүүр.
Бадык Силип
Николаев Филипп Васильевич (Бадык Силип) - Баппаҕаайы нэһилиэгин бастакы кинээһэ, Баппаҕаайы үрэҕин үрдүгэр олорбут.
Баппаҕаайы нэһилиэгин устуруоруйатын үөрэппит Е.С. Алексеев нэһилиэк тэриллиитин туһунан маннык суруйар: "1916 сыллаахха Дьалдьыык уола Павел Харлампьев мунньах тэрийбит. Эһиги Өргүөт нэһилигиттэн арахсаҕыт диэн уураах таһаарбыттар. Оттон нэһилиэк аатын саҥа кинээс Бадык олорор ологун аатынан Баппаҕаайы диэн ааттаабыттар".
Инньэ гынан бу мунньах быһаарыыта олоххо киирэн Баппаҕаайы нэһилиэгэ 1917 сыл сэтинньи 15 күнүгэр тэриллибит.
Туһаныллыбыт сирдэр
А.Н. Яковлев. Лөкөчөөн нэһилиэгэ, Дь. Дани-Алмас, 2007
Тордох (дьиэ)
Тордох — ыыһаммыт сарыынан бүрүллүбүт ураһа.
Яковлев Семен Илларионович
Яковлев Семен Илларионович (1967) 2008—2013 сс. Чурапчы улууhун баhылыга.
Тордох (дьиэ)
Быһаарыылар
Чум
Яковлев Семен Илларионович
Олоҕун олуктара
1967 с. алтынньы 28 кунугэр Чурапчы улууhун Одьулуун нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
1984—1985 сс. Мындаҕаайы сопхуоhун рабочайа.
1985—1987 сс. Сэбиэскэй аармыйаҕа сулууспалаабыт.
1988—1990 сс. Мындаҕаайытаа5ы сопхуос көҥүллэммит сэкрэтээрэ.
1990—1992 сс. Москубатааҕы землеустройство институтун устудьуона.
1992—1993 сс. Спецгруппа 1-кы категориялаах специалиһа.
1993—1993 сс. Өлүөхөмэ куоратын дьаhалтатын специалиһа.
1993—1994 сс. Спецгруппа 1-кы категориялаах специалиһа.
1994—1995 сс. Сир реформатын комитетын сүрүн специалиhа.
1995—1997 сс. Муома улууhун сир хамытыатын салайааччыта.
1997—1999 сс. Дьокуускай спецкомземын сүрүннүүр специалиһа.
1999—2000 сс. Дьокуускай куорат землеустройствоҕа отделын салайааччыта.
2001—2004 сс. Дьокуускай куорат землеустройствоҕа отделын сүрүннүүр специалиһа.
2004—2006 сс. «Земельная служба» муниципальнай унитарнай тэрилтэ директора.
2006—2007 сс. Ростехинвентаризация Саха Сиринээҕи салаатын дириэктэрин 1-кы солбуйааччыта.
2007—2008 сс. Ростехинвентаризация Саха Сиринээҕи салаатын дириэктэрэ.
2008—2013 сс. Чурапчы улууhун баhылыга.
2013 сылтан айылҕа харыстабылын миниистирин 1-кы солбуйааччыта.
Наҕараадалара
- СР норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (2017).
- СР бочуоттаах сир туруорааччыта.
- СР экономикаҕа уонна промышленнай сайдыыга министерствотын туйгуна.
- Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.
- СР Президенин бочуотунай грамотата.
Ылыллыбыт сирэ
http://old.sakha.gov.ru/node/192830
Гуляев Василий Васильевич
Гуляев Василий Васильевич (1968) — учуутал, салайааччы.
Олоҕун олуктара
1968 с. Чурапчы оройуонун Чурапчы нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
1986 с. столяр үөрэнээччитэ.
1986—1988 сс. Сэбиэскэй аармыйаҕа сулууспалаабыт.
1988—1989 сс. Чурапчытааҕы РТП рабочайа.
1990—1995 сс. СГУ историческай факультетын устудьуона.
1995—1999 сс. С. А. Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолатын историяҕа учуутала.
1999—2004 сс. Чурачы улуустааҕы гимназиятын историяҕа учуутала.
2004—2008 сс. Чурапчы улуустаа5ы гимназиятын директора, тэнинэн улуус мунньаҕын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
2008—2014 сс. Чурапчы улууhун депутаттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
2014—2016 сс. СӨ үөрэҕин миниистирин солбуйааччыта.
2016 сылтан СӨ Ил Дарханын уонна правительствотын администрациятын ис политикаҕа департаменын салайааччыта.
На5араадалара
— СӨ үөрэҕэриитин туйгуна
Ылыллыбыт сирэ
https://sakhapress.ru/mobile/archives/192676
Хатас
400px|thumb|right|Хатас куйаартан көстүүтэ Хатас нэһилиэк. Дьокуускай куорат уокурук нэһилиэгэ, киинэ Хатас.
Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылыгар (Табаҕа салаатыгар), Дьокуускай куораттан 15 км соҕуруу турар.
Олохтоохторун ахсаана 5951 киhи (2007 сыл), ол иһигэр Хатас - 4504, Пригороднай - 1341 уонна Владимировка - 106 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Сигэлэр
Хатас нэhилиэк
Мюллер Герта
200px|thumb|right|Герта Мюллер Мюллер Герта (Herta Müller, 1953–) — ниэмэс, румыын суруйааччыта, Нобель литератуураҕа бириэмийэтин 2009 сыллааҕы лауреаата.
1953 сыллаахха Румынияҕа ниэмэс дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Төрөөбүт тыла ниэмэс, кэлин румын тылын үөрэтэн билбит. Филолог үөрэхтээх, собуокка тылбаасчытынан үлэлээбит. 1970-с сылларга политическай көрүүлэрин иһин кэтэбилгэ сылдьыбыт. 1987 сыллаахха Германияҕа көспүтэ.
Герта Мюллер диктатура кэмигэр олоҕу судургу соҕустук, улаханнык үөйбэккэ-хаайбакка, ыйбакка-кэрдибэккэ, наһаалаабакка ойуулуур дииллэр литератуура критиктара. Кини романнарыгар киһи олоҕун уоппута дьылҕа тугу бэлэмнээбититтэн сылтаан кэрэ эбэтэр мөкү буолара, ол да буоллар киһи дуу кии дуу буолара онтон тутулуга суоҕа кэпсэнэр.
1464
1464 сыл.
Ан-140
300px|thumb|right|[[Якутия (авиакомпания)|Якутия авиакомпания Ан-140 көтөр аала]] Ан-140 — Украинаҕа оҥоһуллубут региону хааччыйар таһаҕас уонна дьону тиэйэр көтөр аал. Эргэрбит Ан-24 уонна Ан-26 ааллары солбуйарга анаммыт.
Аалы Украинаҕа Харьков куракка, Арассыыйыҕа Самара куоракка уонна Ираҥҥа оҥороллор.
Уопсай сибидиэнньэлэр
Икки мотордаах. Үс намыһах салгын баттааһыннаах шассилаах.
Кээмэйдэрэ
300px|thumb|left|Ан-140 көтөр аал ис көстүүтэ
Мотуордара
Икки ТВ3-117ВМА-СБМ1 турбиналаах мотуор турар, Запорожье куоракка оҥоһуллубут. ICAO ирдээһинигэр эппиэттиир.
Бары өттүнэн аан дойдутааҕы нуормаҕа эппиэттиир.
Сааххаллар
2009 сыл олунньу 16 күнүнээҕи туругунан 3 аал сааххалламмыт.
Григорян Грант Арамович
200px|thumb|right|Григорян Грант Арамович Григорян Грант Арамович (13.04.1919—27.01.1962) (эрмээннии: Հրանտ Գրիգորյան) — композитор, саха бастакы мелодистарын, композитордарын үөрэппит киһи.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
thumb|300px|left|Дьокуускайга Григорян Г.А. олорбут дьэтигэр өйдөбүннүк бэлиэ
Филиппов Степан Егорович
Филиппов Степан Егорович (1936—2005) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
Олоҕун олуктара
1936 сыллаахха Хаҥалас улууһун Төрдүс Мальдьаҕар нэһилиэгэр Чура с. төрөөбүт.
Сэбиэскэй Аармыйаҕа барыан иннинэ, Н. М. Шверник аатынан колхозка үлэлээбит. Ол кэннэ Дьокуускай куоратын телефоннай станциятыгар монтерынан, маастарынан үлэлээбит. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1981 сыл муус устар 2 күнүнээҕи Ыйааҕынан Филиппов Степан Егоровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)
Мамиашвили Михаил Геразиевич
Михаил Гера́зиевич Мамиашви́ли (1963 сыл, сэтинньи 21 күнэ, Конотоп, Сумскай уобалас, Украинска ССР, ССРС) — греко-римскэй истииллээх сэбиэскэй тустуук, Олимпиада чөмпүйүөнэ, ССРС Успуордун үтүөлээх маастара (1988), ССРС уонна Арассыыйа үтүөлээх тириэньэрэ (1992), Арассыыйа спортивнай тустууга федерациятын бэрэсидьиэнэ (ФСБР).
Биографията
Михаил Мамиашвили 1963 сыллахха сэтинньи 21 Украина Сумскай уобалаһын Конотоп куоратыгар төрөөбүт. Аҕата — Мамиашвили Герази Арчилович (1937—1997). Ийэтэ — Мамиашвили Вера Григорьевна (1938 с.т.). Михаил тустуунан Конотопка олорон 13 сааһыттан дьарыктанан барбыт. 1978 сыллахха Москубаҕа көһөн кэлбит уонна Э.К. Задыханов салалтатынан "Трудовые резеры" тустууктары Олимпиадаҕа бэлэмниир кииҥҥэ дьарыктанан саҕалаабыт. "Трудовые резервы" успуорт уопсастыба аатыттан туста сылдьыбыта.
1982 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы ыччаттар оонньууларын кыайбыта, 1983 -- ССРС Норуоттарын спартакиадатын, Аан дойду юниордарга чөмпүйэнээтин, ССРС чөмпүйэнээтин. 1983 сыллаахха Киевка тустууга Аан дойду чөмпүйүөнэ буолбута уонна чөмпүйэнээт саамай эдэр, техничнай бөҕөһө ааты ылбыта.
1988 сыллаахха Сеулга ыытыллыбыт Олимпия оонньууларыгар 82 киилэҕэ диэри ыйааһыҥҥа тустубута.
С 1991 сыллаахха карьерартын түмүктээбитин кэннэ, Арассыыйа греко-римскай тустуутугар сүүмэрдэммит хамаандатын сүрүн тириэньэринэн анаммыта. 1992 сыллааҕы Олимпиадаҕа СНГ Холбоһуктаах хамаандаларын сүрүн тириэньэрэ. 1998-2002 сыллардаахха -- ЦСКА начаалынньыга. 1995 сылтан -- Арассыыйа спортивнай тустуугу федерациятын вице-бэрэсидьиэнэ. 2001 сыллаахтан — Арассыыйа спортивнай тустууга федерациятын бэрэсидьиэнэ. Тустууну таптааччылар Норуоттар икки ардыларынааҕы федерацияларын (FILA) бүрүөтүн чилиэнэ. Арассыыйа Национальнай Олимпийскай кэмитиэтин ситэриилээх кэмитиэтин чилиэнэ. 2001 сылтан -- Арассыыйа Олимпийскай кэмитиэтин вице-бэрэсидьиэнэ.
2015 сыл балаҕан ыйыгар Мамиашвилига АХШка киирэр визани биэрэри аккаастаабыттара.
Тус олоҕо
Москуба куоракка олорор. Кэргэннээх, үс кыыстаах, 2012 сыл от ыйыгар төрөөбүт уоллаах. Ойоҕо — Мамиашвили Маргарита Владимировна (1962 с.т.). Оҕолоро: Мамиашвили Тамара (1984 с.т.), Мамиашвили Татиана (1989 с.т.), Мамиашвили Елизавета (2000 с.т.). Иллэҥ кэмигэр Лаки диэн сөбүлүүр ытын кытары бодьуустаһар. Украина норуодунай ырыаларын сөбүлүүр. Орто кыыһа Татиана МГИМОну бүтэрбитэ, аатырбыт режиссер Федор Бондарчук уола Сергей ойоҕо. Татианалаах Сергей 2012 сыл ахсынньытыгар Маргарита, оттон 2014 сыл ыам ыйыгар Вера диэн кыыстаммыттара.
Библиографията
Үгүс билим-мэтиэдикэ үлэлэрин ааптара уонна кыттыгас ааптара, ол иһигэр:
Тохсунньу 31
Тохсунньу 31 диэн Григориан халандаарыгар сыл 31-с күнэ. Сыл бүтүө 334 күн (ордук хонуктаах сылга 335 күн) баар.
Атеросклероз - тымыр ыарыыта
мини|331x331пкс Атеросклероз (atherosclerosis)— Хаан сүүрэр тымырдара сыанан бүрүллэн кыарыыллар, ол түмүгэр киһи уорганыгар эттиктэр солбуйсуулара (липидовый обмен) кэһиллэр, тымыр ис бүрүөһүнүн күүскэ кэбирэтэр, "холестериновай бляшкалар" үөскүүллэр.
Киирии чааһа
Урукку кэмнэргэ кырдьаҕастар ыарыыларынан ааҕыллара. Билиҥҥи кэмҥэ эдэр дьон "моһуогуруулара" элбээн иһэр. Ситэ эмтэммэккэ баалатан кэбиһэннэр мэйии инсулугар, сүрэх инфарктыгар "тиэрдэллэр".
Атеросклероз үөскүүр төрүөтэ - "куһаҕан" холестерин таһымын үрдээһинэ, "үчүгэй" холестерин аччааһына. Хаан сүүрэр тымырдара сыанан бүрүллэн кыарыыллар, ол түмүгэр киһи уорганыгар эттиктэр солбуйсуулара (липидовый обмен) кэһиллэр, тымыр ис бүрүөһүнүн күүскэ кэбирэтэр, "холестериновай бляшкалар" үөскүүллэр.
Ыарыыны көбүтэр дьайыылар
1.Уойуу, сыалаах-арыылаах аһынан үлүһүйүү
2.Гиподинамия - аҕыйахтык хамсаныы
3.Табаҕы тардыы
Айылҕа мэҥэлэрэ
Айылҕа мэҥэлэрэ (памятники природы) - Саха Cиригэр Ытык кэрэ сирдэр тиһиктэригэр киирэр араҥаччыланар сирдэр (территориялар).
Атеросклероз - тымыр ыарыыта
Ыарыыны көбүтэр дьайыылар
4.Стресс, депрессия
1465
1465 сыл.
Атеросклероз - тымыр ыарыыта
Ыарыыны көбүтэр дьайыылар
6.Киһи сааһыттан
Балары таһынан, утумунан бэриллиэн эмиэ сөп.
Ыарыыны сэрэтии
Ас киһиэхэ эниэргийэ биэрэр, өлбүт килиэккэлэриҥ оннугар саҥалар үөскүүллэригэр туһалыыр. Нуорманы тутуһан ас үгүс көрүҥүн аһааһын ирдэнэр. Ас нуормата эн сааскыттан быһа тутулуктааҕын умнума. Олус аһааһынтан ас буһарар уорганнар сыанан бүрүллэллэр, кээмэйдэрэ улаатар. Онон киһи аска сыһыана оттукка сыһыан курдук буолуохтаах. Төһө калорий аһы ороскуоттуургун ааҕынан аһыахтааххын. Калорийнай баланс тутуһуллуохтаах.
Уойуу элбэх эрэйи аҕаларын таһынан, доруобуйаҕын айгыратарын өйдөө. Ордук ыйааһыннаах, уойуулаах, улахан стресстээх дьон элбэхтик быччыҥ улэтинэн улэлээн, физическэй культуранан, хаамыынан дьарыктанан, араас тренажедрар көмөлөрүнэн үгүс эрчиллиилэри, хамсаныылары оҥорон түмүктэри ситиһэллэр.
Табахтааһын быраҕыллыахтаах. Никотин "тымыр дьаатынан" ааҕыллар. Никотин тымыр ис бүрүөһүнүн алдьатан холестерин тымырга өтөн киирэрин түргэтэтэр. Табахтаабахха сүрэх тэбиитэ 10-15 тэбиинэн элбиир, сүрэх инфарктанан үс төгүл элбэхтик ыалдьаллар. Стресс кэмигэр табахтаан баран инсуллаабыт киһи эмиэ элбэх. Никотин мэйии тымырын хам тутан, кыаратан, хаан сүүрүүтүн тохтуор диэри бытаардыан сөп.
Атахтарыгар атеросклерозтаах киһиэхэ никотин дьаата атахтарын ампутациялыырга тириэрдэр кыахтаах.
Хараҕы хаанынан хааччыйар тымыр кыараатаҕына киһи көрөрө мөлтүүр эбэтэр көрбөт буолар.
Никотин дьаата киһи бронхатын салыҥнаах бүрүөтүн куурдар, тыҥаны мөлтөтөр. Куртах бааһырыытынан табахтаабат дьоннооҕор 10 төгүл, хаан баттааһынын кэһиллиитэ 13 төгүл элбэхтик ыалдьаллар. Итилэргэ умнуган буолуу, толкуйдуур - өйдүүр дьоҕур мөлтөөһүнүн, утуйбат буолууну эбэн кэбис.
Атеросклероз ыарыылары эрдэттэн эмтээтэххэ бохсор кыах элбэх.
Доруобуйаҥ бэйэҥ илиигэр!
Сар
300px|thumb|right|Сар оҕото Сар бииһин ууһа (лат. Buteo нуучч. Род Канюки) — тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу биис-ууһуттан үс көрүҥ үөскүүр: Үрүҥ сар, Улахан сар уонна сар элиэ.
Калгари
Калгари (Calgary), Канаада биир саамай улахан куората буолар, Альберта сирин киин уонна саамай улахан куората буолар. Биир саамай улахан промышленно-сайдыбыт уонна индустриально-сайдыбыт аан-дойду куораттарыттан биирдэстэрэ. Биир улахан мультинациональнай куорат, ол аата куоратка сүүһүнэн буолбакка, тыһыынчанан араас омук олорор. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн. Киһи олороругар биир комфортнай куорат буолар. Криминал диэн суох. Куорат олохтоохторуттан 97% толору хааччыллыылаах сылаас квартираларга олороллор. Элбэх университеттар. Биир улахан дойдуга үөрэх куората буолар.
Haanja
Haanja Hahnshof (Хаанья эбэтэр Ханья), Эстония дойдутугар баар кыра дэриэбинэ, Эстония соҕуруулуу-илин өттүгэр баар. Чугас турар улахан куората - Вору, 16 километр ыраах. Район административнай центра. Дэриэбинэҕэ 191 киһи олорор (2004) Аттыгар хаптал баар, уһуна 318 миэтэрэ. Бу сир улахан туристическай тыатынан биллэр, сылга сэттэ миллион турист кэлэн барар.
Суур Мунамьяги - Эстония уонна Балтия олус үрдүк сирэ, муора уровеныттан 318 миэтирэ үрдүк сытар, Хааньяҕа баар.
Ынах этэрбэс
Ынах этэрбэс - түүтэ иһирдьэ, тымныы кэмҥэ чугас үлэҕэ-хамнаска кэтиллэр этэрбэс.
Өссө маны көр
Тирии этэрбэс
Васильев Николай Васильевич
Васильев Николай Васильевич (05.11.1938—11.04.1990) — бөлүһүөпүйэ билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
Н. В. Васильев — социолог, Саха Сирин норуоттарын социальнай сайдыыларын чинчийбит.
Хоро нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Хоро нэһилиэгэ. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хоро.
Улуус кииниттэн 68 км. хоту диэкки сытар, Элгээйиттэн 20 км илин диэкки.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 319 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү.
Урут Элгээйи нэһилиэгэр киирэр этэ.
Сигэлэр
400px|thumb|left|Хоро
Николаев Игнатий Филиппович
1870 сыллаахха кэлин Баппаҕаайы нэһилиэгин бастакы кинээһэ буолбут Бадык Силип кэргэнигэр Билинни Илбэҥэ сиригэр тереебутэ. Бастакы ойоҕо Даарыйаттан 5 оҕоломмута: Николаев Никита Игнатьевич, Алексеев Марк Игнатьевич, Тимофеев Семен Игнатьевич, Николаев Федот Игнатьевич, Николаева Анна Игнатьевна (Ноотуун), иккис ойого Николаева Анна Петровнаттан 16 о5о тереебутуттэн 3 о5о улааппыт: Николаева Варвара Игнатьевна (1930), Николаева Евдокия Игнатьевна (1933), Николаев Василий Игнатьевич (1938).
1917 сыл кулун тутар 18 кунугэр Булуу улуусугар КОБ тэриллэр, онно Николаев Баппагаайы нэсилиэгиттэн чилиэнинэн, кэмитиэт президиумун чилиэнинэн талыллар. Онтон 7 ый буолан баран Булуу земствота тэриллэр, манна гласнайынан талыллар. Аны Баппагаайы нэсилиэгэр земство бэрэстээтэлинэн талыллыбыт.
Анаабыр улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Анаабыр улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
1466
1466 сыл.
Ирбэт тоҥ
thumb|200px|Сир хотугу аҥарыгар ирбэт тоҥ тарҕаныыта (кытаран көстөр күөх өҥнөөх) thumb|200px|Эмпэҕэ ирбэт тоҥ көстөр 200px|thumb|[[саха сирэ|Саха сиригэр Удачная алмаас карьера]] Ирбэт тоҥ эбэтэр криолитозона сорҕото, сайын ситэ ууллубат тоҥ буор. Сиргэ 35 мөл км² иэннээх сиргэ тарҕанар, Аляска, Канада, Азия, Эуропа хотугулуу өртүлэрэ, Хоту океан арыылара.
Ирбэт тоҥ тарҕаныыта — сир хаҕын үөһээ өртүн температурата өр кэмҥэ (2 - 3 тыһыынча сыл) 0° үрдүк тахсыбат. Ирбэт тоҥҥо сир уута мууһуран турар, ол халыҥа 1000 м. тиийиэн сөп.
Ирбэт тоҥ сир уопсай кураанах сир иэниттэн 25% ылар. Аустралияҕа уонна Африкаҕа эрэ суох. Улахан аҥара кэнники мууһуруу эпоха удьуора уонна билигин бытааннык ирэн эрэр. Ирбэт тоҥҥо айылҕа гааһа үөскүөн сөп.
Ирбэт тоҥу маҥнай чинчийбиттэринэн буолаллар нуучча XVII үйэтээҕи Сибиири сэриилээн ылааччылар. Нуучча ыраахтааҕытыгар суруктарыгар сайын буор икки эрэ миэтир ирэр дииллэр этэ.
Ирбэт тоҥу наука өртүнэн үөрэтиини Сумгин М.И. 1927 сыллаахха саҕалаабыта. .
Арассыыйа сирин 65% - ирбэт тоҥ. Сибииргэ уонна Уһук Илин хоту өртүгэр киэҥник тарҕаммыт. Саха сирэ барыта ирбэт тоҥ зонатыгар сытар. Бүлүү өрүс баһын диэкки дьириҥэ 1370 м., Итини 1982 сыл олунньутугар быһаарбыттара.
Саха сиригэр тутууга, геологияҕа ирбэт тоҥу учуоттуур булгуччулаах. Төһө да проблеманы үөскэтэр буолан баран, туһата эмиэ баар. Саха сирин олохтоохторо аһылыгы өр болдьоххо угаллар. Ирбэт тоҥҥо дьириҥ карьердары хаһыахха сөп, холобур алмаас трубкалары.
Аммосов Иннокентий Николаевич
Аммосов Иннокентий Николаевич (1949 сыллааҕы төрүөх) — 2002—2008 сс. Чурапчы улууhун баhылыга, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун ытык олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
Балаҕан ыйын 1 күнүгэр 1949 сыллаахха Нам улууhун 2-с Хомустаах нэhилиэгэр төрөөбүтэ.
1964—1969 сс. Калинин аатынан колхуос үлэһитэ.
1969 по 1974 сс. Благовещенскайдааҕы тыа хаhаайыстыбатын институтун устудьуона.
1974—1978 сс. Эрилик Эристиин аатынан сопхуос сүрүн экономиhа.
1978—1982 сс. Чурапчы сопхуос дириэктэрэ.
1982—1984 сс. Хабаровскайдааҕы үрдүкү партийнай оскуола истээччитэ.
1985—1987 сс. Чурапчы райкомун 2-с секретаря.
1987—1989 сс. Райисполком председателин 1-кы солбуйааччыта, РАПО бэрэсэдээтэлэ.
1991—1994 сс. Чурапчытаа5ы ММП ЯАПС бэрэсэдээтэлэ.
1994—2002 сс. Төлөй нэhилиэгин аҕа баhылыга.
2002—2008 сс. Чурапчы улууһун аҕа баһылыга.
2008 сылтан Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта.
Наҕараадалара
— СР норуотун хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
— Чурапчы улууhун Ытык киһитэ.
Ылыллыбыт сирэ
http://www.yakut.izbirkom.ru/WAY/CD89F110-80CB-4358-B66E-29FB4F8A7750.html
Улахан сар
300px|thumb|right|Улахан сар Улахан сар (, мохноногий курганник) — сардар биистэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр.
Олооччу
Олооччу - хотоҥҥо, мара үлэҕэ кэтиллэр ынах этэрбэс, түүтэ иһирдьэ. Тирии олооччу эмиэ баар буолар.
Николаев Никита Игнатьевич
Николаев Никита Игнатьевич — Чэлэй (1910) — Баппаҕаайы нэһилиэгин Ворошилов аатынан холкуоһун бэрэстээтэлэ, сопхуос биригэдьиирэ, «1941-45 сс. Аҕа дойду сэритин кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл кавалера, тыыл бэтэрээнэ, үлэ бэтэрээнэ.
Вильнюс
Вильнюс (Vilnius; Вільня) диэн Литва киин уонна ордук улахан куората. 2008 с. олохтоохторун ахсаана 555,613 (тула эргинниин 847,954).
Ылаҕан
Ылаҕан (Хвощ топяной, ) — боруу арааһа.
Үксүн ойуурга, симилэххэ уонна күөл кыламаннарыгар сөбүлээн үүнэр. Таба сөбүлээн сиир ото.
Хаапсалу
мини|Хаапсалунун дрондук видеосу 2022 Хаапсалу (Haapsalu), Эстония дойдутугар баар кыра куорат. Дьонун ахсаана 12 тыс. киһи олорор. 10 км тэйиччи улахан түүрк омуктар олохтообут пуортара баар — Рохукюла.
1837
1837 сыл.
1468
1468 сыл.
Кэмпэндээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Кэмпэндээйи нэһилиэгэ. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэмпэндээйи. Нэһилиэнньэтин ахсаана 488 киһи (2007 сыл). Бадараанынан эмтиир санаторий, Туус хостооһуна.
Ашока
Ашока (Деванагари: अशोकः, б.э.и. 304 – 232) диэн Индия Маурья династиятын баhылыга. Б.э.и. 269-232 сс. Индия субконтиненын улахан өттүнэн баhыйбыта: аныгы Индия, Пакистан, Афганистан уонна Баҥладеш сирдэрэ. Индия историятын биир улуу баhылыга буолар. Кини салалтатын кэмигэр буддизм киэҥник тарҕаммыта.
Ванино
ВАНИНО (УАНИНО), Хабаровскай кыраайга баар улахан бөһүөлэк, дьонун ахсаана 11 тыс. киһи. Олортон 871 киһитэ сахалар.
Берн
Берн (Bern; Berne; Berna; Berna) диэн Швейцария киин куората. Олохтоохторун ахсаана 130,000.
1469
1469 сыл.
Геология эпохата
Геология эпоха — геохронология шкалатын кээмэйэ, период сорҕото, уйэлэрдээх.
Сар элиэ
300px|thumb|right|Сар элиэ Сар элиэ (, обыкновенный канюк) — сардар биис уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр. Өҥө араас буолар. Үксүн хараҥа. Аллараа өттө көхсүтүнээҕэр сырдык соҕус. Кутуруга балаһалардаах, кыратык төгүрүтүллүбүт. Атаҕа араҕас, цевката 80 мм кылгас, аҥаара түүлээх.
Төттүк этэрбэс
Төттүк этэрбэс - оҕо этэрбэһэ.
1470
1470 сыл.
Боччуук
Боччуук — кыра күөс, көһүйэ.
Облучье
ОБЛУЧЬЕ, Арассыыйа дойдутугар баар кыракый куорат, Дьэбэриэй аутоном оройуонугар баар куорат, 1938 сыллаахтан куоратынан ааҕыллар. Манна 141 Саха олорор.
Белгород-Днестровскай
Белгород-Днестровскай (Білгород-Дністровський) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 50 078 (2014).
Алексеев Марк Игнатьевич
Алексеев Марк Игнатьевич (1913-19) - ССКП чилиэнэ, сэбиэскэй партийнай үлэһит, үүт табаарынай пиэрмэтин сэбиэдиссэйэ, хонуу биригэдьиирэ, Сталин аатынан колхуос солбуйар бэрэстээтэлэ, комплекснай биригээдэ биригэдьиирэ. 1964-1971 сылларга Баппаҕаайы нэһилиэгин исполкомун бэрэстээтэлэ.
1913 сыллаахха Илбэҥэҕэ Баппаҕаайы кэлин нэһилиэгин кинээһэ, земствоттын бэрэстээтэлэ буола сылдыбыт Игнатий Николаев дьиэ кэргэнигэр иккис оҕоннон төрөөбүтэ.
1935 сылтан үүт табаарынай пиэрмэтин сэбиэдиссэйэ, хонуу биригэдьиирэ, Сталин аатынан колхуос солбуйар бэрэстээтэлэ, комплекснай биригээдэ биригэдьиирэ. 1964-1971 сылларга Баппаҕаайы нэһилиэгин исполкомун бэрэстээтэлэ.
Улуу Акбар
200px|right
Дьалал уд-Дин Муhаммад Акбар (لال الدین محمد اکبر), Улуу Акбар (Алтынньы 15, 1542 – Алтынньы 27, 1605), Моҕол Империятын үһүс баhылыга. Империя төрүттээччитин Баабыр сиэнэ. Кини салалтатын тухары Моҕол Империята Хоту Индия улахан өттүгэр тэнийбит.
Чукотка байҕала
Иэнэ 595 000 км². 56 % түгэҕин иэнэ 50 м. чычаас. Ордук дьириҥэ 1256 м тиийэр байҕал хоту өртүгэр. Уу температурата сайын 4 - 12 °C, кыһын −1,6 −1,8 °C. Хомолор: Колючинскай тамах, Коцебу хомото. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри муустаах.
Байҕалга маннык арыылар бааллар: Врангель арыыта, Геральд арыыта, Колючин арыыта.
Бөдөҥ муора порттара — Уэлен (Арассыыйа), Барроу (АХШ).
Братислава
Братислава (Bratislava) диэн Словакия киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 429,000. Дунай өрүс кытылларыгар турар. Дойду политика, экономика уонна култуура киинэ. Былыргы ниэмэстии аата Прессбург (Pressburg).
1467
1467 сыл.
Pussy Riot
thumb|Pussy Riot|250px
Pussy Riot (Пуусси Раайот, «Куоска утарылаһыыта» диэн тылбаастыахха сөп, патриот диэн тылы кытта дьүөрэлиир дьон эмиэ бааллар), феминизмы өрө тутар Арассыыйа панк-рок-бөлөҕө, дьон тоҕуоруһар сирдэригэр болҕомтону тардар араас ааксыйалары ыыталларынан биллэллэр.
Pussy Riot Москуба метротун станцияларыгар, троллейбус үрдүгэр, полиция силиэстийэлиир изоляторыгар, Кыһыл болуоссакка уонна Киристиэс храамыгар ааксыйалары оҥорбуттара.
Бөлөх састааба чуолкайа суох. Сорох ааксыйаларыгар 8 киһи кыттар. Ону таһынан ааксыйаҕа быһа кыттыбат кыттааччылар бааллар дииллэр. 2012 сыл кулун тутар 3 күнүгэр Киристиэс храамыгар оҥорбут ааксыйаларын иһин күлүгээннээһиҥҥэ уонна таҥараны итэҕэйээччилэри өһүргэтиигэ күтүрээн үс эдэр дьахтары (Надежда Толоконникова, Мария Алёхина, Екатерина Самуцевич) тутан хаайбыттара. Билигин суут бара турар. Бастаан бөлөххө уонна ааксыйаҕа кыттыбыттарын мэлдьэһэллэр этэ, онтон суут кэмигэр уонна тиһэх тылларыгар кыттыбыттарын бигэргэттилэр.
Бөлөх кыттааччылара ааксыйа кэмигэр харахтара уонна айахтара эрэ көстөр балаклава диэн баайыы бэргэһэ кэтэллэр.
Дьахтар бырааба кэһиллиитин, уопсастыбаҕа олохсуйбут дьахтары баттыыр үгэстэри утары охсуһабыт дииллэр. Дьахтары атаҕастааһыны авторитарнай былаас өйүүр диэн санаанан салайтаран Арассыыйа билиҥҥи былааһын уонна чуолаан бэрэсидьиэн Путины утарар тыллаах ырыалары ыллыыллар.
Эмтээх үүнээйилэр хомууйуу
Эмтээх үүнээйилэри хомуйуу, куурдуу уонна харайыы
Айылҕаҕа үүнэр эмтээх үүнээйилэри ким баҕарар хомуйуон сөп эрээри, үрдүк хаачыстыбалаах эмтээх сырьену хомуйарга чопчу билии, үөрүйэх, сатабыл, хомуйар, куурдар уонна харайар быраабылалары билиин наада: эмтээх үүнээйилэр хаьан хомуллаллара, ханнык, хайа чааһын, сайдыытын кэмин, хомуйар сиргэ төһө элбэҕин учуоттааһын, сырьену куурдарга бэлэмнээһин, ыраастааһын, харайыы уо.д.а.
Сүрүн ыйыылар
Ол курдук:
Бэс мутукчата, сиһик туораҕа - кыһын салгын температурата 0°С кыраадыстан аллараа түспүтүн, сир тоҥмутун кэннэ уонна халлаан ириэриэн иннинэ хомуллуохтаах.
Үнүгэс - хатыҥ уонна бэс киэннэрин саас дыгдайан эрдэхтэринэ, эдэр хойуутук үүммүт мастардаах сирдэртэн (сэдэхситэн, үчүгэйдик үүнэллэрин хааччыйа таарыйа) кураан күҥҥэ ылыллаллар.
Хатырык - мас тар, талах тар сүмэһиннэрэ сүүрэр кэмигэр, эмиэ хойуутук үүммүт мастардаах сирдэртэн ылыллаллар.
Сэбирдэх - кыптыыйынан үчүгэйдик үүммүтүн араас өттүттэн, ырааһынан уонна үөнисиэбэтэҕин, ыалдьыбатаҕын ылыллар, уонна чараас гына сиидэтиҥи таҥас (маарыла, чараас сиидэс) мөһөөччүккэ күлүккэ, ардах хоппот, илиппэт сиригэр куурдуллар. Сэбирдэҕи сырье быһыытынан үүнээйи сибэккилэниэн иннинэ хомуйуллуохтаах. Хатыҥ, тэтиҥ, тирэх мас (тополь) сэбирдэхтэрин бэс ыйын маҥнайгы аҥарыгар хомуйуллубута ордук уохтаах эмп буолар.
Сибэкки уонна сибэкки бөлөҕө - эмтээх сырье быһыытынан сибэккилэнэн эрдэҕинэ хомуйуллар. Бутоннары уонна сибэккилэнэн бүтэн эрэллэри үүнээйигэ хаалларыллар.
Отон уонна сиэмэ - ордук үчүгэйдик ситтэхтэринэ, саамай сыаналаах эмтээх сырье буолаллар. Ол иһин кинилэр ситэллэрин көрөн илиинэн эрэ хомуйуллар.
Силис, силиргэх, луковица, төрдүн аһа - үүнээйи үөһээ өттө хатан эрдэҕинэ, сайын бүтүүтэ, күһүн, сороҕор саас үүнээйи үөһээ өттө үүнэрэ саҕалана илигинэ хомуйуллар, ол эрээри бары өттүнэн сыаналаатахха, күһүн хомуллара ордук.
Эфирдээх арыылаах сырьену куурдар сир (боҕуруоскай от у, ыылаах харыйа (пихта) мутукчатын, валериана силистэрин силиргэхтэриниин уо.д.а.) наһаа итии буолуо суохтаах. Гликозидтаах сырьелары (долохонон у - бояришнигы, күн сибэккитин отун - адониһы) түргэнник 50°-60° итиигэ куурдуллуохтаах. Аскорбиновай кислоталаах сырьену дөлүһүөнү уо.д.а. 80°-90° итиигэ куурдуллуохтаах.
Нижнекамск
НИЖНЕКАМСК, Арассыыйа дойдутугар баар куорат, Татарстан сиригэр баар. Дьонун ахсаана 220 тыс (2001). Улахан нефтехимическай центр.
Түнэ этэрбэс
Түнэ этэрбэс - күүстээх үлэҕэ, булка кэтиллэр, хараламмыт, арыт ыыһаммыт түнэттэн тигиллэр этэрбэс.
Дьокуускай куорат уокуруга
Дьокуускай куорат уокуруга диэн Саха Республикатын муниципал тэрилэ.
Административ уокуруктара
Дьокуускай куорат уокуругугар киирэллэр:
Демография
500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
Криогений
Криогений, (гириэктии kryos — муус, genesis — төрөөһүн) — Неопротерозой иккис периода. 850 мөл сыл нөҥүө саҕаламмыта уонна 635 мөл сыл нөҥүө бүппүтэ.
Сүрүн түгэнинэн буолбута Сир остуоруйатыгар ордук улахан мууһуруу, экуаторга тиийэ (Snowball Earth гипотеза).
Ришикеш
Ришикеш — Үүндүйэ куораттарыттан бииррдэстэрэ. Индуизм ытык куората.
Түнэ баһарҕас
Түнэ баһарҕас - намыһах остоох, арыт холуоһа курдук быһыылаах этэрбэс.
Набережные Челны
НАБЕРЕЖНЫЕ ЧЕЛНЫ, Татарстан дойдутугар баар куорат. Дьонун ахсаана 600 тыс. Улахан промышленнай куорат. Элбэх металлургическай заводтар. Нефтехимическай концерыннар бааллар.
Заинск
ЗАИНСК, Татарстан дойдутугар баар куорат. Дьонун ахсаана 41 тыс (2002)
Лэҥкирэ
Лэҥкирэ - кыһыҥҥы этэрбэс көрүҥэ.
Кэмпэндээйи (өрүс)
Кэмпэндээйи үрэх. Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 266 км. Тардыытын иэнэ 3100 кв.км.
Өлүөнэ хаптал хайалаах сиринэн устар. Кэмпэндээйи сэлиэнньэҕэ уу ороскуота сөкүүндэҕэ 2,5 куб. м. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Үрэх тардыытыгар туус үөскээбит, ол иһин сорох салаалара туустаах уулаахтар. Эмптээх бадарааннах сирдэрдээх.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Подольск
Подольск (Подільськ) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 40 700 (2014).
Юкон
Юкон (Yukon эбэтэр (2021 сылтан) ) диэн Канаадаҕа баар хотугу улуус буолар. Территориятынан биир саамай улаханнара уонна дьонун ахсаана олох аҕыйах — 30 тыс. киhи. Киин куората диэн Уайтхорс.
- Yukon Flats
Трофимова Варвара Петровна
Трофимова Варвара Петровна (25.08.1911 — 07.10.1990) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Бүлүү улууһун «Дьокуускай» сопхуос ыанньыксыта.
Олоҕун олуктара
1911 сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүгэр Бүлүү улууһун Бөкчөҥөө нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1939 сыллаахтан салайар үлэҕэ сылдьыбыта: секретарь Якутского райкома ВКП(б), секретарь Горного райкома ВКП(б) по кадрам, заведующая отделом Якутского райисполкома.
1946 с. бэйэтин баҕатынан тыа хаһаайыстыбатыгар үлэҕэ көспүт. Уонна 20 сыл ыанньыксыттаабыт. по собственному желанию перешла в сельское хозяйство и 20 лет отработала дояркой совхоза «Якутский» Вилюйского района.
Одной из первых в Якутии получила в среднем на каждую корову своей группы сначала 3000, а потом 3500 килограммов молока.[1]
Указом Президиума Верховного Совета СССР от 7 марта 1960 года в ознаменование 50-летия Международного женского дня, за выдающиеся достижения в труде и особо плодотворную общественную деятельность присвоено звание Героя Социалистического Труда.
1966 с. биэнсийэҕэ тахсыбыта. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин V ыҥырыытын дьокутаата.
Бүлүүгэ олорбута. 1990 сыллаахха алтынньы 7 күнүгэр өлбүтэ. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1960 сыл кулун тутар 7 күнүнээҕи Ыйааҕынан Трофимова Варвара Петровнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Сутуруо
Сутуруо эбэтэр сылламыкы — өттүктэн бэрбээкэйгэ диэри тиийэр атахха кэтэр таҥас. Үөһэ өттө тураҕас сыалыйа алтан тиэрбэстэригэр сарыы быанан эбэтэр тирбэҕэнэн ыга тардыллан баайыллар. Этэрбэс оһугар киирэр, сотото кыараҕас, сарыыттан тигиллэр.
"Сутуруо". Typaҕac ыстааҥҥа салгыы кэтиллэр бэрбээкэйтэн өртүккэ диэри тиийэр атах таҥаһа. Сутуруо ыстааҥҥа тирбэҕэ быанан иҥиннэриллэр. Түүтүн таһыгар гына тигиллибит бултуурга кэтиллэр сутуруо уллук сутуруо дэнэр. Былыргы сахалар ыстааннарын көрүҥнэрэ
Саха уобалаһа
1783 сыллаахха «О составлении Иркутской губернии из четырех областей» ыраахтааҕы уурааҕа тахсыбыта.
Онно Иркутскай, Нерчинскай, Охотскай уонна Саха (Дьокуускай) уобаластар киирбиттэрэ.
Саха уобалаһыгар биэс уокурук үөскээбитэ: Дьокуускай, Өлүөхүмэ, Оленскай (Бүлүү),Эдьигээн уонна Зашиверскай.
Атын сибидиэнньэннэн Саха уобалаһа 1805 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр Иркутскай губерния састаабыттан таһаарыллан баар буолбута. Саха уобалаһын бырабылыанньата үөскээбитэ. Ол уобалас бырабылыанньатын бэрэстээтэлэ Саха сиригэр гражданскай муҥур тойон буолбута, Сибиир генерал-күбүрүнээтэригэр бас бэринэрэ. 1822 сылтан Илин Сибиир генеал-күбүрүнээтэригэр бас бэринэр буолбута. Уобалас бырабылыанньата полицияны, үбү-харчыны уонна сууту бас билэрэ. Суут өттүнэн Сенаакка бас бэринэрэ. Бырабылыанньа штаатыгар сэкирэтээр тойонноох кэнсэлээрийэлээҕэ, 4 столоначальниктааҕа (биирдии көмөлөһөөччүлээх), икки тылбаасчыттааҕа, суруналыыстааҕа, архивариустааҕа уонна суруксуттааҕа, уобаластааҕы землемердааҕа, уобаластааҕы мэдиссиинэ иниспиэктэрдээҕэ уонна икки үөрэнээччилээх лиэкэрдээҕэ.
1920 сыллаахха былаас былдьаһыы саҕана Сибревком быһаарыытынан Иркутскай уобаласка оройуон быһыытынан бэриллэ сылдьыбыта. Онтон ол сыл балаҕан ыйыгар Саха губернията буолбута.
Уобалас салайааччылара
1851 сыл от ыйын 11 күнүгэр "Саха уобалаһын салайыы туһунан" балаһыанньа бигэргэммит. Бу балаһыанньа быһыытынан 1852 сыл тохсунньу 1 күнүттэн (саҥа истиилинэн тохсунньу 13 күнэ) Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарыллыбыт, Илин Сибиир күбүрүнээтэристибэтигэр күбүөрүнэ бырааптах туспа уобалас (самостоятельная область на правах губернии) буолбут. Онон бастакы күбүрүнээтэр анаммыт.
Дьаһалтанан (административнай) тыырыллыыта
XX үйэ саҕаланыытыгар уобаласка 5 уокурук киирэрэ:
Уокуруктар полиция учаастактарыгар хайдаллара, учаастактар — буоластарга уонна сельские общества, оттон туора урдустар (инородецтар) сирдэрэ — улуустарга, нэһилиэктэргэ уонна уустарга. Уобаласка барыта 12 полиция учаастага, 8 нуучча уонна 1 инородецтар буоластара баара, 169 олорор сир (ол иһигэр 99 инородецтар уонна 12 көскө кэлбит аттакылар олорор сирдэрэ), саха улуустара 15 (251 нэһилиэк), 36 уус атын инородецтар.
Уобалас олохтоохторо
1900 с. уобаласка 262703 (134134 эр киһи, 128569 дьахтар) олорор этэ. Мантан нууччата — 21045, сахата — 224110, атын инородецтара — 17539, тас дойду омуктара — 9.
100 эр киһиэхэ 96 дьахтар тиксэр эбит.
Православнайдар 256737, католиктар — 193, эрмээн-григорианнар — 2, протестааннар — 23, раскольниктар уонна сиэктэлэр — 1731 (ол иһигэр 1240 аттакы), иудейдар — 510, мусульмааннар — 1896, ойууну итэҕэйээччилэр — 1610.
Олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ
1994 сыллаахха ХНТ Генеральнай Ассамблеята олохтоох омуктар уон сылларын биллэрбитэ, уонна бу уон сыл иһигэр атырдьах ыйын 9 күнүгэр анал күнү бэлиэтииргэ уураахтаабыта (ахсынньы 23 күнүнээҕи 49/214 № резолюцията).
Онтон 2004 сыллаахха ахсынньы 20 күнүгэр Генеральнай Ассамблея олохтоох омуктарга аналлаах иккис уон сылы биллэрбитэ (59/174 № резолюция) уонна бу күнү бэлиэтиири салгыыр туһунан эппитэ. Уонна ХНТ Генеральнай сэкиритээриттэн дойдулар бырабыыталыстыбаларыгар бу күнү судаарыстыбалар таһымнарыгар бэлиэтииргэ ыҥырарын көрдөспүтэ.
ХНТ Генеральнай сэкиритээрэ 2005 сыллаахха Туһаайыытыгар эппитэ:
"…расширить повсюду круг солидарности с коренными народами и совместно с ними работать над тем, чтобы обеспечить им возможности для развития в условиях мира и безопасности при уважении прав человека, в которых слишком многим из них слишком долго отказывали."
Кузьмин Макар Иванович
Кузьмин Макар Иванович — Макар Хара (26.04.1915, Уолба нэһилиэгэ, Байаҕантай улууһа, Саха уобалаһа — 26.08.1981) — бэйиэт, тылбаасчыт, Аҕа Дойду Улуу сэриитин саҕана лейтенант, зенитнай рота хамандыырын солбуйааччыта, Кыһыл Сулус уордьан кавалера.
Айар үлэтэ
Хоһоонноро 1933 сылтан бэчээттэммиттэр. 1936 с. «Сүүрээн» диэн кинигэтэ тахсыбыт.
В. Маяковскай, А. Твардовскай, Самед Вургун, С. Михалков, Мирзо Турсунзаде, Г. Тукай уо. д. а. ааптардары сахалыы тылбаастаабыт.
Сэрииттэн кэлээт айар үлэҕэ үлэлээбитинэн барбыт. «Биһиги — Россия дьонобут» (1964), «Балыксыт отуутугар» (1968), «Күнү көрсө» (1973), «Сааскылыы сайаҕас ырыалаах» (1979), өлбүтүн кэннэ 1986 с. «Мин саастыы көлүөнэм» диэн хоһооннорун хомуурунньуктара бэчээттэммиттэр.
Сэрии кэмигэр
Сэрии саҕаламмытыгар Макар Кузьмин Кыһыл Аармыйаҕа политүлэһитинэн 1943 сыл атырдьах ыйыгар дылы 258-с зенитно-артиллерийскай дивизияҕа сулууспалаабыт. Взвод командирынан, рота командирын солбуйааччытынан сылдьыбыт, Белоруссияны, Прибалтиканы уонна Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт. Ыараханнык бааһыран, контузия ылбыта. Хас да бойобуой наҕараадалардаах. Фроҥҥа Макар Хара саанан-саадаҕынан өстөөхтөрү сууһарарын таһынан өссө уус-уран тыл күүһүнэн эмиэ охсуспут. Сынньалаҥ кэмигэр хоһоон хоһуйан «Кыым »хаһыакка ыытара, саха дьонун фроҥҥа көрүстэҕинэ суруктарын тэрийэн эмиэ хаһыакка ыытар эбит. Ол курдук «Саргылаана» хоһооннорун хомуурунньуга 1943 сыллаахха тахсыбыт. «Тиийдилэр эн ырыаҥ тыллара» диэн Күннүк Уурастыырапка анаабыт хоһоонун 1944 с. ыам ыйын 30 күнүгэр ыыппыт. 1945 сыллаахха ахсынньыга демобилизацияламмыт. . Поэт сэрии, буорах сыттаах хоһоонноро «Кыым» хаһыакка тиһигин быспакка кэриэтэ бэчээттэнэллэрэ уонна оччотооҕуга тута кэриэтэ ырыа буолан радионан толоруллан, киэҥ Саха Сирин тилийэ көтөллөрө.
Манньыаттаах Баһылай
Никифоров Василий Сергеевич - Манньыаттаах Баһылай (1848-1915) - аатырбыт саха баайа, меценаат.
Хаччы Бүөтүр өлөрүгэр баайын, малын уонна банк билиэттэрин кэргэнигэр уонна ини-биилэригэр барыларыгар тэҥник үллэрбитэ үһү. Манньыаттаах Баһылай нэһилиэгэр кинээстээбит, нэһилиэк дьаһааҕын (нолуогун) бэйэтэ төлүү олорбут, кэлин уола I гильдиялаах атыыһыт Г.В.Никифоров-Манньыаттаах уола төлүүр эбит. Онон Тыыллымалар дьаһаах кыһарҕанын билбэккэ нус-хас олорбуттар. Оҕонньор сүөһү иитэрэ, II-с гильдия быраабынан эргинэрэ. "Н.А.Авренскай уонна К" дьиэтигэр 30 тыыһынча солкуобай уган ол барыыһыттан туһанара. Баһылай—Манньыаттаах бэйэтэ 1915 с. тумуулаан өлбүтэ. Уолугар, сиэннэринэр 70 тыыһынча солкуобай харчы, малы хаалларбыт. Мэҥэ Хаҥаласка билигин Аһыкай алааһа диэн сиргэ Манньыаттаах уҥуоҕа баар диэн буолар. Бу алаас Манньыаттаах сайылыга үһү.
В.С. Никифоров-Манньыаттаах 1858 с. балаҕан ыйыгар толоруллубут "Ревизкэй сказка" суруллубутунан 10 саастаах, аҕата Сергей Никифоров-Түөкэй Сэргэй 56 саастаах, убайдара Николай - 32, Петр - 28, Павел - 22, Николай -12 саастаахтар, ону таһынан 2 кыыс, онон Түөкэй Сэргэй 7 оҕолоох эбит. 1872с. кини 5 тыыһынча солкуобайы уобалас казнатыгар уган, нэһилиэк нолуогун төлөөбүт, 1913 Г.В. Никифоров 2 тыыһынча солкуобайы эбэн биэрбит.
Кини уола Гавриил 1-кы гильдиялаах атыыһыт буолбута, Коммерция Ытык туора урдуһун (инородец) аатын ылбыта, Император дворун сүбэһитэ ааттааҕа, эмиэ аҕатын курдук меценаат, саха чаҕылхай интеллигеннэриттэн биирдэстэрэ этэ.
Сезиум
300px|мини|справа|Сезиум(Цезий) Сезиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Cs уонна атом нүөмэрэ 55.
Кэҥкэмэ
400px|thumb|right|Кэҥкэмэ үрэх Нам улууһугар. "[[Нам - Таастаах" суол]] Кэҥкэмэ - үрэх, Өлүөнэ хаҥас салаата.
Устата 627 км. Тардыытын иэнэ 10000 кв.км. Хаҥас өттүттэн сүрүн салаата Чакыйа.
Rozalla
Rozalla (Rozalla Miller), аан дойдуга биллэр Замбия дойдутун ырыаһыта.
Кэҥкэмэ
"Бүлүү" федеральнай суол быһа охсор сиринэн муосталаах.
Үрэх хаҥас кытылыгар Нам улууһун сирдэригэр Харбаайы эркээйи сир олохтоммута. Хас сыл аайы бэс ыйыгар Дьокуускай эбэҥкилэрэ Бакалдын диэн сугулааннарын ыытар сирдэрэ баар. Сайынын "Кэҥкэмэ" оҕо сынньалаҥ лааҕыра үлэлиир, турфирмалар сынньалаҥ маршруттарын, сүүрүк хоту тыынан, болуотунан устууну тэрийэллэр.
Rozalla
Билигин АХШ дойдутугар олорор уонна дьарыгын барытын онно ыытар. 1964 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр Ндола куоракка төрөөбүт. 1980 сыллаахха дойдутуттан Зимбабве дойдутугар олохсуйа барар уонна онно бастакы кэнсиэрэ буолар.
Александр Самсонов - Айыы Уола
.
Оҕо сааһа
Александр Самсонов күн сирин 1978 сыллаахха Ороһуоспа түүн, тохсунньу 7 күнүгэр көрбүт. Төрөөбүт дойдута Бөртө, Улахан Аан (Хаҥалас).
Ийэтэ Марфа Иннокентьевна Самсонова кэпсииринэн, төрүөҕүттэн Шурик (таптал аата) ыллыыр дьоҕурдааҕа биллибит — балыыһаҕа саамай улаханнык кини ытыыр үһү. Быраастар тута «ырыаһыт буолуо» диэн сэрэйбиттэр. Балыыһаттан тахсаат, дьиэтигэр өрүү араас музыканы барытын олус болҕойон истибит. Ийэтэ дьиэ үлэтинэн дьарыктанар кэмигэр музыка холбоотоҕуна, Шурик, музыкаҕа аралдьыйан, ийэтигэр олох мэһэйдээбэт эбитэ үһү.
Маҥнайгытын музыкаҕа ураты дьоҕурдааҕын икки сааһыгар көрдөрбүт. Дьоно кэпсииллэринэн, биир сарсыарда радионан «Летчик над тайгою» диэн ырыаны биэрэ турдахтарына, Саша туран пианинотыгар сүүрэн тиийбит уонна ол ырыа матыыбын үүт-үкчү гына оонньообут. Оҕо садыгар ансамблга тута солист буолбут. Өрүү ыллыы сылдьарын дьоно маҥнай улахаҥҥа уурбатахтар, онтон «Мама, папа, я — спортивная семья» күрэхтэһиигэ кытта сылдьан баянынан ыллаабыт, онно үгүс дьон соһуйбут-сөхпүт, талааннаах диэн сэрэйбит. Өҋүнэн эрдэ сайдыбыт оҕону дьааһылаттан орто бөлөххө, онтон тута улахаттар бөлөхтөрүгэр көһөрөн испиттэр — Саша дьоҕура музыкаҕа эрэ буолбатах эбит. Онон улахан бөлөххө үс сыл сылдьыбыт.
Оскуола сыллара. Ыарахан ыарыы
Бастакы ыарыыта оскуоланы бүтэрэр сылыгар, күһүн, ардахтаах баҕайы күҥҥэ оҕолору кытта хортуоска хостуу барбытыгар киирбит. Онтон ыла ийэтин кытта балыыһалары кэрийиитэ саҕаламмыт. Ийэтэ ахтарынан, «ити кэмнэргэ, ыалдьа сытан, ырыаларын үксүн суруйбута. Диагноһа: капиллярный токсикоз почечной формы. Гитараҕа оонньоотоҕуна, тарбахтарын тымырдара быһа бараллар этэ. Ону ол диэбэккэ, тулуйан оонньуур, тыаһатар этэ…».
1995 сыл алтынньы ыйыттан нөҥүө сыл ыам ыйыгар диэри балыыһаҕа сыппыт, онтон быраастар «эмтэммэт ыарыылаах» диэннэр балыыһаттан таһаарбыттар. «Ыарыыта күүстээх, сөптөөҕүн эмтээтибит, таҥара буолбатахпыт», — диэн быһа ийэлээх уолугар эппиттэр. Балыыһаттан тахсаат, ийэтэ саха эмчитин көрдөөбүт. Абрамова диэн эмчит олус көмөлөспүт. Кэлин эмиэ эмчиттэргэ эмтэнэн, ардыгар куоракка балыыһаҕа киирэн, син атаҕар турбут. Бу кэмнэргэ альбомнарын таһаартарбыт.
''«Быраастар ыллыырын, биллэн турар, көҥүллээбэттэр этэ. Концерка киирээри туран, күүстээх „обезболивающай“ укуол ылара. Мин, укуоллууру сатаабат киһи, кыһалҕаттан үөрэммитим. Уонча-сүүрбэччэ мүнүүтэнэн ыарыыта аматыйбытын кэннэ, сценаҕа ыллыы тахсара. „Адьас үчүгэй буоллум“, — диирэ. Дьон кини ыалдьарын билбэт этэ. Сценаҕа аҥардас ыллаабат этэ, хайаан да үҥкүүлүүрэ. Ыллыы-ыллыы үҥкүүлүүр муоданы кини киллэрбитэ. Ол иннинэ бары туран эрэн ыллыыллара … Хас концерт кэнниттэн олус сылайара, ыарыыта көбөн кэлэрэ. Нэһиилэ оронун булаатын кытта, укуол туруоруута, эмп иһиитэ саҕаланара. Атаҕа, бүтүннүү хаан буолан, аһыйара. „Бу айылаах буола-буола, тоҕо ыллыыгын?!“ — диир буоллаҕым дии. Ону: „Ороҥҥо сытан буолбакка, сценаҕа ыллыы туран оҕуннахпына, саамай дьоллоох киһи буолуом“, — диирэ».''
Бастакы улахан сцената. Аатырыы
Бастакы «Эһиэхэ аныыбын» диэн магнитнай альбомун Норуот айымньытын дьиэтигэр 1997 сыл сайыныгар  уһултарбыт. Үбүлээһиҥҥэ  «Подросток» (директора ол саҕана Александр Подголов)  көмөлөспүт. Бу кэмҥэ Александр Самсонов «Айыы Уола» диэн айар аат ылыммыт. «Айар киһиэхэ араҥаччылыы сырыттын», — диэн ийэтэ толкуйдаабыт аата. 1000 тиражтаах альбом сүрэхтэниитэ Покровскай куоракка «Саргы түһүлгэтэ» диэн культура киинигэр ааспыт. Манна Хаҥалас улууһун тэрилтэлэрэ иккис альбомун таһаарарыгар диэн көмө харчы биэрбиттэр. «Санаабын этиэм» хомуурунньугу «Солли Тутти» студияҕа уһулбуттар. Ил Түмэн норуот депутаттарын талыытыгар Саша А. Н. Ким-Кимэн бөлөҕөр киирэн, тиражтааһыны А. Н. Ким-Кимэн уонна «Арыал» фирма гендиректора П. Н. Андреев уйуммуттар. «Санаабын этиэм» 5000 экземплярдаах альбом нэдиэлэ иһигэр тарҕаммыт, онон иккистээн таһаартарбыттар.
Олоҕун тиһэх күннэрэ
«1998 сыл сайыныгар уопсай куонкурсу ааһан „Культурология“ ''салаатыгар туттарсан киирбитэ. Дьиҥэр, инбэлииккэ таһаарбыттарын үрдүнэн, бэйэтин кыаҕынан туттарсыбыта. Үөрбүтэ-көппүтэ аҕай. Ити күһүн ыарыыта бэргээн хаалла. Оронуттан кыайан турбат буолбута''. „'Оҕолорум үөрэнэн эрдэхтэрэ. Саатар биирдэ баран тэҥҥэ паартаҕа олорон көрбүт киһи'“, — диирэ».
Ийэтин кэпсээниттэн: «Биирдэ даҕаны „ыалдьабын“ диэбэтэҕэ, ынчыктаабатаҕа. Барытын саҥата суох тулуйара. „Тугуҥ ыалдьарый?“ — диэн ыйыттахха, „Суох, тугум да ыалдьыбат“, — диирэ. Өлүөн аҕай иннинэ, мин иһит хомуйа сырыттахпына, бэйэтэ туран кэллэ. Олус соһуйдум. „Чэпчээтим аҕай. Аһыыбыт дуо?“ — диэтэ. Иккиэн чэйдээтибит. Онтон саалаҕа баран олордо уонна эмискэ „скорайы ыҥыр“ диэтэ. Ыксат да, ыксат буолла. „Хаһан кэлэллэрий? Туох эрэ буолан эрэбин, балыыһаҕа барыахпын наада“, — диир. „Скорай“ бырааһа: „Маннык туруктаах оҕону тоҕо дьиэҕэ сытыараҕыт?“ — диэн мөхтө. Ону: „Балыыһаҕа аккаастаабыттара буолбат дуо“, — диэтим. „Скорайынан“ барар кыаҕа суох, „реанимацияны“ ыҥырыахха наада диэтилэр. Хаамтарбакка эрэ, наһыылканан таһаара сатаатылар да, ааммыт кыараҕаһа бэрт буолан, баппата. Ол иһин икки эр киһи көтөҕөн таһаарбыттара.
Балыыһаҕа тиийбиппитигэр, быраастар ыксаатылар, сүүрүү-көтүү бөҕө буоллулар. Оҕобуттан „хайдаххыный“ диэн ыйытабын, ол тухары „үчүгэйбин“ диир. „Хаанын баттааһына намтаан эрэр“, — дииллэр, ону мин билбэппин: „Истэҕин дуо, Шурик, намтаан эрэр дииллэр, маарыын үрдүк этэ буолбат дуо, үчүгэй буолан эрэҕин“, — диибин. Түргэн үлүгэрдик хамсанан реанимацияҕа илтилэр. Көрүдүөргэ туран кэтэһэбин, ким да кэлбэт. Аллараа түһэн: „Самсонов туругун хаһан билэбиний?“ — диэн ыйыттым. „Сарсыарда кэлээр, таҥаһын илдьэ бар“, — диэтилэр. Дьиэбэр киирээт да, балыыһаҕа эрийдим: „Сарсыардааҥҥа диэри тулуйдаҕына медкииҥҥэ илдьиэхпит“, — диэт, туруупканы ууран кэбистилэр. Онтон кийиитим остуол тарда сырыттаҕына, сүрэҕим эмискэ ыалдьыбыта. „Ыйытабыт дуо“, — диэтим. Онтон кыайан ыйыппатым, ол иһин кийииппинэн эрийтэрбитим. Тута эттилэр быһыылаах, саҥата суох барбыта. Мин сэрэйдим. Итинник 1998 сыл алтынньы 12 күнүгэр баара-суоҕа сүүрбэ сааһыгар Шуригым олохтон туораабыта…».
''Сүүрбэ саас диэн кылгас даҕаны. Ол да буоллар элбэҕи оҥордум, ситистим. Альбомнарбын таһаардым, кинигэ, календарь бэчээттэттим, видеоклип уһуллум. Баҕа санаабын толорон, үөрэххэ киирдим.
Куһаҕан быһыы уонна айыы
Куһаҕан быһыы уонна айыы өйгө-санааҕа биир төрүттээхтэр. Саҥаны айыыны оҥоро сатааһын үгүстүк куһаҕаны оҥорууга тириэрдэр.