cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1908
1908 сыл.
1909
1909 сыл.
1860
1860 сыл.
1900-с
1900-с cыллар.
1910-с
1910-c cыллар.
Бастакы аан дойду сэриитэ.
1910
1910 сыл.
Саҥа Зеландия сахалара
Саҥа Зеландия сахалара - сахалар биир чаастара
СЗ Сахалара
1862
1862 сыл.
1911
1911 сыл.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-08
Атырдьах ыйын 1—22 күннэрэ
Швейцария сахалара
Швейцария сахалара - Швейцария дойдутугар наар олорор сахалар, эбэтэр олор оҕолоро. Тас сахалартан биирдэстэрэ буолаллар. Бу дойдуга сахалар ниэмэс концлагерыттан куотан (нууччалары уонна атын омуктары кытта...) Германияттан Швейцария границатын диэки быһа түспүттэр. Швейцария нейтралитет политикатынан туһанан. Онон туһанан Германияттан элбэх ниэмэс олохсуйбут, ол иһин Швейцария 64% билигин ниэмэс омуга буолар. Швейцарияҕа уопсайа 30 саха олорор, бары кырдьан өлөн сүтэн эрэллэр. Кинилэр оҕолоро сахалыы билбэттэр.
Кэнники кэмҥэ, аныгы сахалар эмиэ олохсуйар буолан эрэллэр. Аныгы 21 үйэ сахалара Швейцарияҕа 20 киһи буолбуттар.
Киhи сайдыытын индекса
[[File:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019). Киhи сайдыытын индекса (КСИ) диэн дойдулары "киhи сайдыытын" таhымынан наардыырга туттуллар индекс, онон сайдыылаах, сайдар уонна сайдыыта суох дойдулар быhаарыллаллар.
КСИ үс сүрүн кээмэйдэри холбуур:
Чербынньы
Чербынньы сис. Черскэй хайаларын системататыгар Муома сиһигэр соҕуруу өртүттэн сыстар сис.
Чапчылҕан нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Чапчылҕан нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чапчылҕан.
Улуус кииниттэн 3 км илин диэкки сытар.
Мадьоҥ
Терминология туһунан бэлиэтээһин
Бу ыстатыйаҕа оонньуур элеменнэри ааттыыр туһуттан, 2006 с. аан дойдутааҕы Мадьонг тэрилтэтэ буолан ылыммыт спортивнай мадьонг быраабылатын официальнай таһаарыытын тиэрмологията туһаныллар. Атын тылларынан тиэрминнэри ыспыраапкалыырга тириэрдиэн сөп.
Чапчылҕан нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 864 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Чапчылҕан — 722, Промкомбинат — 142 киһи.
Мадьоҥ
Пасьянс Мадьонг
Хаартыскалардаах курдук, мадьонг уҥуоҕун кытта биир киһиэхэ оонньуур вариана баар — пасьянс мадьонг. Оонньуу механизмын олус маарынныыр: остуолга Алдан булкуллубут уҥуоҕуттан («классическай» раскладка хас да уонунан, үксүлэрэ элбэх). Оонньуу сыала- соруга конструкцияны толору арыйан, сыыһаны- халтыны, паараны киһи уҥуоҕун былдьаан ылыы буолар. Карточка пааспардара буолалларын курдук, варианнары барытын быһаарабыт.
Компьютернай оонньуулар бары кэриэтэ «мадьонг» диэн ааттанар киһини баьянстар мадьонг оонньууллар, утарылаһааччыларга мадьонг оонньооботтор. Онно туһанааччы бастакы усулуобуйатын (типигурация, уустук) биэрэр, программа генерациялыыр, оттон игрок кердерер, кердерер кердерер, оттон игрок кердерер, кердерер.
Мадьон уҥуоҕун көмөтүнэн сэрэбиэйдээһин
Сэрэбиэй техниката (Кэскил эбэтэр кыһалҕалаах боппуруостарга эппиэтинэһи ылыы) мэҥэ- Хаҥалас уҥуоҕун көмөтүнэн баар. Хаартаҕа тиэхиньикэни сэрэтэр тиэхиньикэ тиэхиньикэтэ. Хас биирдии уҥуох-символическай суолталаах. Сэрэхэдийии боппуруоһун формулалыыр, сэрэхэдийии, киһи уҥуоҕун толору эбэтэр хааччахтаммыт быраабылатын талар, ол кэнниттэн уҥуоҕун арыйан, уҥуоҕун арыйан, уҥуоҕун, уҥуоҕун балаһыанньатынан көрөн сэрэйэр.
Чербынньы
Устата 75 км. Дьаһаак өрүс салаалара быһа охсоллор. Чыпчааллараа муора таһымыттат 1800 м үрдүккэ тиийэллэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Муус устар 7
Муус устар 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 97-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 98-c күнэ). Сыл бүтүө 268 күн баар.
Арҕаа Таас
Арҕаа Таас сис. Черскэй хайаларын систематын илин өртүгэр кытыы сиһэ.
Гармычаан
Гармычаан сис. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүгэр баар сис.
Муома өрүс баһын диэкки сытар. Муома сиһин сорҕото. Устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2406 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
Атырдьах ыйын 13
Атырдьах ыйын 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 225-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 226-c күнэ). Сыл бүтүө 140 күн баар.
Душанбе
Душанбе (тадьиктыы Душанбе, перс тылынан دوشنبه — «бэнидиэнньик»)(1961 с. дылы Сталинабад) диэн Тадьикистан киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 679,400 (2008).
1861
1861 сыл.
Хатанга хомото
Хатанга хомото. Лаптевтар байҕалларын соргото. Уһуна 220 км, кэтитэ 35 - 40 км., дьириҥэ 20 м.тиийэр.
1863
1863 сыл.
Певек
400px|thumb|right|Певек куорат куйаартан көстүүтэ Певек. (чукчалыы: Пээкин, нууччалыы: Певек). Куорат (1967 сылтан) Чукотка автономиялаах уокурук Чаун оройуонун киинэ.
1861
Өлбүттэр
Алтынньы 2 - Уваровскай Афанасий Яковлевич - Саха уус-уран литературатын бастакы хараҥаччыта.
Хатанга хомото
Байҕалы кытары Севернай уонна Восточнай силбэһиилэринэн сибээстээх.
Уолчаан (сис)
Уолчаан сис. Черскэй хайаларын систематын киин өртүгэр баар сис. Индигир өрүстэн арҕаа диэкки Уолчаан үрэх уҥа кытылын устун 100 км. усталаах.
Хатанга хомото
Хомо айаҕар Бегичев улахан арыыта сытар. Хомоҕо Хатанга өрүс түһэр.
Уолчаан (сис)
Чыпчаала Муус Хайа муора таһымыттан 2386 м. үрдүктээх.
Хатанга хомото
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Певек
Нэһилиэнньэ ахсаана 4,4 тыһ. киһи (2008 сыл). 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 12,9 тыһ. тиийэ сылдьыбыта.
Илин Сибиирдээҕи байҕал Чаун тамах кытылыгар Анадыртан 640 км. турар.
Остуоруйаттан
1949 сылтан 1957 сылга диэри манна Дальстрой систематыгар киирэр Чаунлаг и Чаунчукотлаг хаайыылар салалталара баар этэ.
Тарыҥ массива
Тарыҥ массива. Черскэй хайаларын систематыгар киин өртүгэр баар хайалар.
Атырдьах ыйын 12
Атырдьах ыйын 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 224-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 225-c күнэ). Сыл бүтүө 141 күн баар.
Үрүҥ хаас
300px|thumb|right|Үрүҥ хаастар
Харыйа татыйыга
300px|thumb|right|Харыйа татыйыга Харыйа татыйыга (Желтобровая овсянка, ) — Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр олохсуйар, соҕуруу кыстыыр чыычаах. Дэҥҥэ көстөр. Үөннэринэн аһылыктанар. Маска, аллараа лабааларга уйаланар.
Харгылаах
400px|thumb|right|Черскэй хайаларын систематыгар баар Харгылаах сиһи Индигир өрүс быһа охсор сирэ Харгылаах (Порожный) сис. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.
Муус устар 5
Муус устар 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 95-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 96-c күнэ). Сыл бүтүө 270 күн баар.
Улуу Британия
Сомоҕо хоруоллук 1707 сыллаахха Шотландия уонна Англия хоруоллуктара холбоһууларын түмүгэр олохтоммута; ол эрээри, мантан эрдэ 1603 сыллаахха, Шотландии хоруола Яков VI Англия уонна Ирландия бөрөстүөллэрин утумнаабыта (Яков I). 1800 сыллаахха Улуу Британия Хоруоллуга уонна Ирландия Хоруоллуга холбоһон, Улуу Британия уонна Ирландия холбоһуктаах хоруоллуктара буолбуттара. 1922 сыллаахха Ирландия көҥүл дойдута арахсыаҕыттан Холбоһуктаах Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия хоруоллуктара диэн ааттаммыта.
Риджайна
thumb|250px
Улуу Британия
Улуу Британия — Европа бөдөҥ дойдуларыттан биирдэстэрэ, 1952 сыллаахтан ядернай сэрии сэптээх дойдулар ахсааннарыгар киирэр (1968 сыллаахха ядернай сэрии сэбин тарҕаппат туһунан дуогабарга билиниллибитэ), ХНТ Куттал суох буолуутун куруук баар чилиэнэ, урукку Британия империятын метрополията (киинэ); британия ыраахтааҕыта 15 тутулуга суох судаарыстыба уонна Содружество баһылыгынан билиниллэр.
Үрүҥ хаас
Үрүҥ хаас (Белый гусь, ) — Саха сиригэр Хотугу муустаах байҕал таһынааҕы туундараҕа уонна арыыларга уйаланар сэдэхтик көстөр көтөр. Хаастыҥылар этэрээттэрин Кустар семействоларыгар Үрүҥ хаастар биистэрин ууһугар киирэр.
Шрёдингер куоската
Шрёдингер куоската диэн квантовай физикаҕа өй эксперимена. 1935 сыллахха Эрвин Шрёдингер Копенгагеннааҕы быһаарыы эппиэт быһыытынан үөскээбитэ. Бу өй эксперименынан Шрёдингер квантовай механика суолунан толкуйдаатахха абсурднай ситуацияларга тиийиэххэ сөп диэн кэпсиэн баҕарбыта: ол курдук бу холобурга ханнык эрэ биир кэмҥэ куоска өлбүт уонна тыыннаах буолар
Риджайна
РИДЖАЙНА (Regina), Саскачеван сирин киин уонна биир улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 180 тыс. киһи. Улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Дьон сэргэ олохсуйан олороругар биир саамай бассар куорат. Криминал суох. Улахан киэҥ тайҕаҕа сытар. Элбэх өрүстэр. Биир мультинациональнай куорат. Ол аата манна тыыһынчанан араас элбэх омук олорор.
Айыым
Айыым. Хабаровскай кыраай Айаан - Маайа оройуонугар баар сэлиэнньэ.
Кулун тутар 30
Кулун тутар 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 89-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 90-c күнэ). Сыл бүтүө 276 күн баар.
Ньара хаптал хайалара
Ньара хаптал хайалара. Черскэй хайаларын соҕуруу өртүгэр Улахан Чиистай уонна Таас Кыстаабыт систэр икки ардыларынан сытар.
Суон тумус
Тумса суон, модьу-таҕа, кутуруга кылгас. Атыырын төбөтө хараҥа хоҥор, хабарҕата, тумсун тулата, кынаттара уонна кутуруга хара буолар. Алараа өттө бороҥ, розатыҥы. Өрөҕөтө маҥан, кутуругар уонна кынаттарыгар эмиэ маҥан бээтинэлэрдээх. Тыһыта өҥө арыычча сырдык. Атыыра кынатын уһуна - 95-107 мм, ыйааһына - 47-62 г, тыһыта: 95-107, 40-58.
Афанасьев-Токосов Даниил Прокопьевич
Даниил Прокопьевич Афанасьев – Токосов, журналист, суруйааччы уонна литература критигэ.
Кулун тутар 29
Кулун тутар 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 88-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 89-c күнэ). Сыл бүтүө 277 күн баар.
Афанасьев-Токосов Даниил Прокопьевич
Олҕун олуктара
1901 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр уруккута Сунтаар улууhугар, билиҥҥитэ Ньурба улууһун II Дьаархан нэhилиэгэр дьаданы кэргэннэ тереебутэ.
Атырдьах ыйын 11
Атырдьах ыйын 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 223-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 224-c күнэ). Сыл бүтүө 142 күн баар.
Алыы татыйыга
300px|thumb|right|Алыы татыйыга Алыы татыйыга (полярная овсянка, ) — Саха Сиригэр барытыгар кэриэтэ онно-манна көстөр кыра чыычаах. Татыйыктар уустарыгар киирэр. Саха Сиригэр уйаланар, соҕуруу кыстыыр, киэҥ сиргэ тарҕаммыт чыычаах. Ыйааһына: атыыра 12—15 г, тыһыта — 11—15 г. Үөннэринэн аһылыктанар. Уйатын сиргэ туттар.
Афанасьев-Токосов Даниил Прокопьевич
Олҕун олуктара
1917 сыллаахха Элгээйи икки кылаастаах (Билиннинэн 6 сыллаах) оскуолатын бүтэрбитэ. 1920 сыллаахха Бүлүү куоратынааҕы начаалынай училищены үчүгэйдик үөрэнэн бутэрбитэ. Ити кэнниттэн II степеннээх оскуола III курсугар үөрэнэ сылдьан, Үөһээ Бүлүү начаалынай оскуолатыгар учууталынан ананан барбыта.
Силэп
Силэп сис. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.
Афанасьев-Токосов Даниил Прокопьевич
Олҕун олуктара
1921 сыллаахха комсомолга киирбитэ. Эдэр учуутал, Саха сирин маҥнайгы комсомолецтарыттан биирдэстэрэ, Д.П. Афанасьев советскай былаас бөҕөргүүрүн туhугар бары күүһүн биэрбитэ. Ол курдук учууталлыырын таhынан комсомол улуустааҕы ячейкатын секретарынан, идэлээх союзтар месткомнарын секретарынан үлэлээбитэ.
Силэп
Индигир салаалара Инньэли уонна Уолчаан икки ардыларынан сытар, устата 80 км.
Луи Армстроҥ
Луи Дэниэл Армстроҥ (Louis Daniel Armstrong) (Атырдьах ыйын 4, 1901 – От ыйын 6, 1971) диэн Америка дьаз турбасчыта уонна ырыаhыта. Хос ааттара Satchmo уонна Pops.
Афанасьев-Токосов Даниил Прокопьевич
Олҕун олуктара
Д.П. Афанасьев саа тутан Советскай былааhы көмүскээбитэ, Саха сирин историятыгар киирбит "Ньурба окуопатыгар" сэриигэ кыттыыны ылбыта.
Сивцев Дмитрий Егорович
Сивцев Дмитрий Егорович — иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Афанасьев-Токосов Даниил Прокопьевич
Олҕун олуктара
Үөрэҕэ суох дьону үөрэхтээhин, сир түҥэтигин ыытыы, маннайгы артыаллары тэрийии, кулаактары утары охсуhуу, совет быыбарын атаарыы, таҥара-абааhы итэҕэллэрин утары охсуhуу – бу барыта тыа сирин учууталын Даниил Прокопьевич өйүн-санаатын, күүhүн-күдэҕин толору биэрэн үлэлээбит үлэлэрэ буолаллар.
Сивцев Дмитрий Егорович
Нам улууһугар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа 1943 с. бэс ыйын 14 күнүгэр ыҥырыллыбыта. Манчжурияҕа дьоппуоннары кытта сэриилэспитэ. Аармыйаҕа сылдьан суруйбут күннүгэ Нам түмэлигэр харалла сытар. Онтон быһа тардыылар «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммиттэрэ.
Силэп
Чыпчаала муора таһымыттан 2703 м. үрдүккэ тиийэр. Сис хотугу эниэтигэр 3,6 км² уопсай иэннээх 10 тарыҥ баар.
Афанасьев-Токосов Даниил Прокопьевич
Олҕун олуктара
Д.П. Афанасьев сүүрбэттэн тахса сыл норуот үөрэҕириитин фронугар араас үлэлэргэ сылдьыбыта.
Силэп
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тадьикистаан
Тадьикистаан (Тоҷикистон), официаллык Тадьикистаан Өрөспүүбүлүкэтэ (Ҷумҳурии Тоҷикистон) диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Афганистанныын соҕуруу, Узбекистанныын арҕаа, Кыргызстанныын хоту уонна Кытайдыын илин.
Салвадор Дали
Салвадор Доминго Фелипе Хакинто Дали и Доменек (Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech) (Ыам ыйын 11, 1904 – Тохсунньу 23, 1989) диэн Испания ойууhута. Сюрреализм хамсааhын биир биллиилээх түһэрээччитэ. Бастыҥ биллэр үлэтинэн буолар Өй уларыйбата (1931).
Км²
Квадратнай километр (км², km², кв.км) — иэн кээмэйэ, квадратнай миэтэрэҕэ кратнай.
Лондон
Лондон (London) — Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия холбоhуктаах хоруоллугун уонна Ааҥл Сирин киин куората. Лондоҥҥа 7 млн. тахса киhи олорор (аан дойдуга 16 миэстэ). Улуу Британия политикатыгар, экономикатыгар уонна култууратыгар улахан суолталаах куорат. Аан дойдуга киэҥник биллэр сирдэр бааллар: Хитроу аэропорт, Темза өрүс порта, Уэстминстер аббаттааhына, Уэстминстер сарайа, Биг-Бэн, Айыы Пол катедрала, Тауэр уо.д.а. Нуул меридиаҥҥа турар (атыннык Гринуич диэн ааттанар). Лондон Сити диэн киин оройуона аан-дойду үбэ-харчыта эргийэр бастыҥ кииннэриттэн биирдэстэрэ.
Км²
Төттөрү:
гектар << квадратнай километр
Сөп түбэһии:
Египет сирин иэнэ ·106 км²
Өссө көр
Quadratmeter
1912
1912 сыл.
Муус устар 4
Муус устар 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 94-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 95-c күнэ). Сыл бүтүө 271 күн баар.
Риджайна
Инфраструктурата
Биир саамай сайдыылаах, 2007 - 2009 сс Канада правительствота уонна министерствота 997 трлн. долларов АХШ бырахпыт, куорат өссө байдын диэн. Аны туран транспортка эмиэ оччо же суумма быраҕыллыбыт.
Экономиката
Бары өттүнэн сайдыылаах! Куорат аҥардас бюджетэ Москва бюджетыттан 78,99 төгүл улахан.
Юдома
Юдома. Өрүс, Маайа уҥа салаата, Хабаровскай кыраай уонна Саха сирин чэрчитэ буолар.
Риджайна
Омуктара
Аан-Дойду омугун представителэ бары олороллор, олортон саамай элбэх Кытайдар буолаллар (67%). Онтон Сахалартан 291 киһи олохсуйа ити куоратка араас визанан уонна причинанан барбыт 2000-2009 сс.
Шрёдингер куоската
Өй эксперимена маннык ааһар: куосканы ылан баран ханнык эрэ хоско хаайаллар. Гейгер счетчигын уонна ханнык эмит радиоактивнай элемены уураллар. Хас эмит бириэмэ кэнниттэн, холобура, биир чааһнан, биир аатом радиация материала баҕар распаадтыан сөп (или суох - материал стабильнай буолбатах) Гэйгер счетчига ону суоттуон сөп, уонна распаадттаннаҕына ханнык эмит дьатты ыһар - оччоҕуна куоска өлөр.
Юдома
Баһа Сунтаар Хайата сис хотугулуу-арҕаа эниэтигэр сытар. Ниткан уонна Авмя үрэхтэр холбоһор сирдэриттэн саҕаланар.
Үрүҥ хаас
Аһын сүнньэ — кэнчээри. Атын хаастартан уратылара — уйаларыгар киһи чугаһаатаҕына көппөттөр, туора хааман биэрэллэр уонна киһи барарын кэтэһэллэр. Арааһа маннык майгылара түргэнник аҕыйыылларыгар тиэрдибит буолуон сөп диэн чинчийээччилэр сабаҕалыыллар.
Шрёдингер куоската
Боппуруос: биир чаас ааспытын кэннэ куоска тыыннаах дуу, өлбүт дуу?
Шрёдингер этэринэн аан сабыллыбыт буоллаҕына куоска тыыннаах эбэтэр өлбүт. Аан арыллыан иннинэ этэр кыах суох.
Проблемата ааны арыйдахха эксперимеҥҥа дьайыыны оҥороҕун. Киһи уонна эксперимент хайдах дьайалларын быһаарыахха наада. Ииньэ гынан киһи көрдөҕүнэ, ити эксперимеҥҥа дьайыыны оҥорор. Копенгаген быһаарытыгар ааны арыйыах иннинэ куоска биир бириэмэҕэ өлбүт уонна тыыннаах буолар.
Куоска ситуацията квантовай материя туһунан макро таһымҥа толкуйдуур сыыһа диэн Шрёдингер быһаарбыта.
Үрүҥ хаас
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр I категорияҕа киирэ сылдьар, Арассыыйа Кыһыл кинигэтигэр — III категория.
Юдома
Сүүрүгэ түргэн, халаан уута хочону ылар, кытыллара туруктаахтар, элбэх харгылаах уонна чайдаах.
Үрүҥ хаас
Өссө маны көр
Хаас
Юдома
Аал сырыыта төрдүттэн 217 км.
Чакыр нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Чакыр нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иккис Чакыр.
Айыым
Оройуон кииниттэн 400 км. сиргэ турар.
Ньара хаптал хайалара
Ортотунан Индигир салаата Ньара өрүс устар. Иэнэ 20000 км². Чыпчааллара муора таһымыттан 2000 м. үрдүккэ тиийэллэр.
Чакыр нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 771 киһи (2007 сыл).
Айыым
Нэһилиэнньэтин ахсаана 280 киһи (2006 сыл), нууччалар уонна эбэҥкилэр.
Ньара хаптал хайалара
Хотугу өртө урукку каарталарга Улахан Чиистай хаптал хайалара диэн ааттаммыт.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Суон тумус
Кыһын биирдии эбэтэр 3-5 буолан ойуурдарга, иирэ талахтарга сылдьар буолаллар. Аһылыга үүнээйи туораахтара уонна астара.
Харгылаах
Индигир өрүс Чибагалаах төрдүттэн 120 км. өрө диэкки быһа охсор. Бу сиргэ Индигир элбэх таас харгылардаах.
Таас Кыстаабыт
Таас Кыстаабыт сис. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүнээҕи систэриттэн биирдэстэрэ.
Өлөөн хомото
Өлөөн хомото. Лаптевтар байҕалларын хомото. Илин өртүттэн Өлүөнэ өрүс дельтатын арыылара, Соҕуруу уонна арҕаа өртүттэн материк.
Уһуна 65 км., кэтитэ 130 км., дьириҥэ 10 - 15 км. Хомоҕо Өлөөн өрүс уонна Өлүөнэ дельтатын Өлөөн үөһэ түһэллэр.
Таас Кыстаабыт
Индигир уонна кини салаата Ньара икки ардыларынан сытар, устата 300 км. Тарыҥ массивын кытары Ньара хаптал хайаларын уонна Өймөкөөн үрдэлин араарар.
Өлөөн хомото
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Таас Кыстаабыт
Эниэ аллараа өртүлэригэр тиит мас буккаастаах туундара, өрүстэр хочолоругар иирэ уонна тэтиҥ үүнэр.
Дэйбиир
Дэйбиир — саха былыргы сэбэ-сэбиргэлэ, үөнү-көйүүрү үргүтэргэ, куйааска сөрүүкүүргэ уонна итэҕэл сиэригэр-туомугар туттуллар.
Таас Кыстаабыт
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дэйбиир
Билигин дьон дэйбиири көргө-нарга, киэргэлгэ тутталлар. Оттон былыр сахалар бары дэйбиирдээх этилэр. Дэйбиир үс көрүҥнээх: дьиэҕэ-уокка күннэтэ туттуллар судургу; күндүгэ-мааныга, көргө-нарга, ыһыахха туттуллар мааны; сиэргэ-туомҥа, эмтээһиҥҥэ-арчылааһыҥҥа, алгыска туттуллар анал.
Жак Картье
Жак Картье (Jacques Cartier, Ахсынньы 31, 1491 – Балаҕан ыйын 1, 1557) диэн билиҥҥи Канада сирин Францияҕа бас билиннэрбит француз чинчийээччитэ. Сен Лоренс хомотун уонна Сент Лоренс өрүс кытылларын хаартаҕа бэлиэтээбитэ.
Тарыҥ массива
Өймөкөөн үрдэлин хоту өртугэр баар сис. Индигир өрүс уҥа кытылын устун Эльгэ төрдүттэн Куйдуһун төрдүгэр диэри 100 км. усталаах.
Муус устар 6
Муус устар 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 96-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 97-c күнэ). Сыл бүтүө 269 күн баар.
Муус устар 1
Муус устар 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 91-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 92-c күнэ). Сыл бүтүө 274 күн баар. Муус устар ый бастакы күнэ, бу ый григориан халандаарыгар төрдүс, сылга бастакынан лоп курдук 30 хонуктаах. Соҕуруу эҥэлэйгэ бу ый күһүнү, оттон хотугу эҥэлэйэгэ — сааһы кытта ситимнээх. Муус устар ый сахалыы аата балаҕан муус түннүгүн устан, сайыҥҥы түннүгү олордор кэми кэрэһэлиир.
Тарыҥ массива
Чыпчаала муора таһымыттан 1982 м үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ꚉ
Ꚉ ,Ꚉ буукуба Саха, Нуучча, Ниэмэс уонна Англискай алфавиттарга бастакы миэстэнэн суруллар буукуба. Компьютерга "1" сыыппара диэн бэлиэтииллэр. Ҵӏҵӏ
Харыйа татыйыга
Хааһа сырдык араҕас, үрдүнэн хараҥа балаһалаах.
Кулун тутар 31
Кулун тутар 31 диэн Григориан халандаарыгар сыл 90-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 91-c күнэ). Сыл бүтүө 275 күн баар.
Атырдьах ыйын 10
Атырдьах ыйын 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 222-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 223-c күнэ). Сыл бүтүө 143 күн баар.
Муус устар 3
Муус устар 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 93-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 94-c күнэ). Сыл бүтүө 272 күн баар.
Абу Нувас
thumb|Абу Нувас
Тында
Тында куорат. (Нууччалыы: Тында) Амуур уобалаһын Тында оройуонун киинэ.
Абу Нувас
Абу-Нувас эл-Хасан бен Хани Эл-Хаками (750–810), ордук Абу Нувас (араб. ابونواس, перс. ابونواس) диэн биллэр, улуу араб уонна перс поэта. Персия Ахваз куоратыгар төрөөбүт. Араб поэзиятын бүтүн аныгы жанрдарын төрүттээччилэрэ.
Тында
«БАМ столицата» диэн официал буолбатах ааттаах.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 38,2 тыһ. киһи (2008 сыл).
Тында үрэххэ Благовещенскайтан 839 км. сиргэ турар. Муора таһымыттан 500 м.
Маайа (өрүс)
Маайа (Майда). Өрүс, Хабаровскай кыраайынан уонна Саха сиринэн устар, Алдан уҥа салаата.
Матсуо Басө
Матсуо Басө (松尾 芭蕉, 1644 – Сэтинньи 28, 1694) диэн Дьоппуон Эдо периодын бастыҥ биллиилээх поэта. Кылгас уонна ырылхай хайку (俳句) ууhа.
Урицкай
500px|thumb|right|Урицкай нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
Маайа (өрүс)
Баһа Юдома - Маайа хаптал хайалаах сиргэ баар.
Урицкай
Урицкай нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Урицкай.
1864
1864 сыл.
Маайа (өрүс)
Уһуна 1053 км, тардыытын иэнэ 171 000 кв. км. Уу ороскуота сөкүүндэҕэ 1180 куб. м.
Урицкай
Улуус кииниттэн 130 км илин диэкки Өлүөнэ кытылыгар сытар.
Ал-Каида
300px|thumb|Ал-Каида былааҕа
Урицкай
Нэһилиэнньэтин ахсаана 329 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Урицкай 320, Хатыҥ Тумул — 9 киһи.
Ал-Каида
Ал-Каида (Арабтыы: القاعدة) диэн 1980-с сс. бүтүүлэригэр Афганистан сэриитин кэмигэр тэриллибит исламист бөлөҕө. Фундаменталист сунни хамсааhына. Аан дойду үрдүнэн дьайыылаах.
Урицкай
Кыһыҥҥы суол, сайын уу суола. Нэһилиэк урукку аата Чокуур диэн.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980. 400px|thumb|left|Өлүөнэ Урицкай нэһилиэккэ
Атырдьах ыйын 14
Атырдьах ыйын 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 226-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 227-c күнэ). Сыл бүтүө 139 күн баар.
Ал-Каида
Басханнара Осама бин Ладен уонна Айман ал-Зауаhири. Ол гынан баран, бөлөх дьиҥ тэриллиитин тутула биллибэт.
Сатаҕай нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Сатаҕай нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сатаҕай.
Дадаскинов Степан Егорович
200px|thumb|left|Дадаскинов Степан Егорович Дадаскинов Степан Егорович (20.08.1933—29.03.2011) — "Геван" эрэдээксийэни олохтообут суруналыыс, бэйиэт, прозаик.
Сатаҕай нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Улуус кииниттэн 132 км. Суола үрэх төрдүгэр сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 563 киһи (2007 сыл).
Амма суолтан 40 км мэлдьи сырыылаах суолунан.
Дадаскинов Степан Егорович
Олоҕун олуктара
1933 сыллаахха Үөһээ Бүлүү II-с Боотулу нэһилиэгэр атырдьах ыйын 20 күнүгэр төрөөбүт.
1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы фельдшердар-акушердар оскуолаларын бүтэрбитэ.
1954—1958 сылларга фельдшерынан үлэлээбитэ.
1958—1961 сылларга Үөһээ Бүлүүтээҕи оройуон хаһыатын литературнай үлэһитэ.
Сулҕаччы нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Сулҕаччы нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сулҕаччы.
Афанасьев-Токосов Даниил Прокопьевич
Олҕун олуктара
1945 - 1948 сыллардаахха Бүлүү оройуонун хаhыатыгар эппиэттиир секретарынан эмиэ үлэлээбитэ.
Сулҕаччы нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Улуус кииниттэн хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 713 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сулҕаччы — 448, Сэргэ Бэс — 265 киһи.
Афанасьев-Токосов Даниил Прокопьевич
Олҕун олуктара
1945 сылтан партия чилиэнэ.
1953 сылтан Үөһээ Бүлүү оройуонугар "Кыым" хаhыат аналлаах корреспонденынан улэлээбитэ.
1926 сыллаахтан ыла араас кэпсээннэри, уочаркалары суруйталаан хаhыаттарга, сурунаалларга бэчээттэтэр буолбута.
Улуу Британия
Салайыытын тутула — парламеннаах монархия. Судаарыстыбатын тутула — квази-унитарнай судаарыстыба, XX үйэ бүтэһигиттэн судаарыстыбаҕа киирэр түөрт дойдуттан үһэ (Шотландия, Хотугу Ирландия, Уэльс) хааччахтаах автономия бырааптаахтар.
Бах Йоhанн Себастиан
thumb|Бах мэтириэтэ, [[1748]]
Улуу Британия
Киин куората — Лондон, Европа бөдөҥ куораттарыттан биирдэстэрэ, аан дойду үбүн-экэниэмикэтин кииннэриттэн биирдэстэрэ.
Официал тыллара: дойдуга — ааҥыл тыла; ону таһынан Уэльска валлийскай; Шотландияҕа гэльскай (шотландия кельтарын тыллара) уонна скотс (шотландия ниэмэстэрин тыла); Корнуоллга (Англия) - корнскай; Хотугу Ирландияҕа - ирландскай.
Эмис нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Эмис нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Эмис.
Улуу Британия
Дьоно сэргэтэ
Биэрэпис (Census in the United Kingdom) хас уон сыл аайы буолар http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp
Эмис нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Улуус кииниттэн 74 км. Дьокуускайдыыр суолга сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 639 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Эмис — 636, Олом-Күөл — 19 киһи.
Улуу Британия
Экономиката
Аан дойду үрдүнэн Улуу Британия экономикатынан алтыс миэстэҕэ турар уонна Европаҕа Германияҕа эрэ баһыйтарар.
Бах Йоhанн Себастиан
Йоhанн Себастиан Бах (Johann Sebastian Bach, Кулун тутар 31, 1685 — От ыйын 28, 1750) диэн Германия композитора уонна органиhа.
Алдан - Учур
Алдан - Учур сис. Алдан үрдэлин илин өртүгэр баар сис. Соҕуруу диэкки биир өртүнэн Төмтөөн, иккис өртүнэн Гуонаам уонна Гыным өрүстэр билирдэрэ буолар.
Тында
Бөдөҥ транспорт пууна. Тимир суоллар.
Бороҥ хаас
300px|thumb|right|Бороҥ хаастар Бороҥ хаас (Серый гусь, ) — сырдык бороҥ өҥнөөх хаас. Өрөҕөтө хара эбириэн, кутуругун анна үрүҥ. Тумса уонна атахтара роза өҥнөөхтөр. Атыырын ыйааһына 3-4,4 кг, тыһытын ыйааһына — 2,4-3,5.
1865
1865 сыл.
Алдан - Учур
Уһуна 300 км. кэтитэ 100 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 200 м. үрдүккэ тиийэллэр.
Бороҥ хаас
Саха сиригэр киирэ сылдьыбытын биирдэ эрэ сурукка киллэрбиттэр — 1965 с. Бүлүүтээҕи ГЭС муоратын таһыгар. Байкаалга уйаланар.
Дэйбиир
Дэйбиир тутула: уга, кылын баайыыта уонна дэйбиир кыла. Угун уһуна былыр ыллар харыстан уһаабат. Оттон кылын тутар анал баайыыта 3—4 тарбах үрдүктээх. Ону сукунанан, тириинэн, сарыынан эҥин оҥороллор. Араастаан киэргэтэллэр. Дэйбиир сапсынар кылын уһуна 5—7 тутум буолар. Онтон уһаабат. Анаан оҥорор киһилэрэ төһө үрдүк уҥуохтааҕынан көрөн уһун-кылгас гыналлар.
Маайа (өрүс)
Үөһээ уонна орто сүүрүгэр хочото киэҥ, маардаах, алараа сүүрүгэр турук хайалаах. Уута ардахтан уонна муус ууллуутуттан кэлэр.
Еремисов Михаил Николаевич
Еремисов Михаил Николаевич — сүүрүк-спортсмен, марафонец.
Далыр орто оскуолатын бµтэрбитэ. 1979-1981сс. Советскай Армия кэккэтигэр сулууспалыыр, 1982с. Красноярскайдаа±ы госпединститут студена. 1987с. Ґіґээ Бµлµµтээ±и ДЮСШ чэпчэки атлетика±а тренерэ, 2007с. µірэх управлениетын спортка методиґа. Киниэхэ бастакы улахан ситиґии 1989с. ыам ыйыгар кэлбитэ. Итиннэ 100км. дистанция±а Саха АССР рекордун олохтоон бастаабыта. Итинтэн салгыы Россия, Саха республикатын чэпчэки атлетика±а элбэх тігµллээх чемпиона буолбута. Классическай марафоІІа Россия спордун маастарын аатын ылбыта. Кэлин М.Н. Еремисов биир сууккалаах сµµрµµгэ 264км.400м. кірдірін СР рекордун олохтообута, бу кірдірµµгэ саха сµµрµµктэрэ кыайан чугаґаабаттар. Бу ситиґиитинэн М.Н. Еремисоа ХХ-с µйэ спортка лауреатын аатын ылбыта. Кини СР µірэ±ириитин туйгуна, Ґіґээ Бµлµµ улууґун, Далыр нэґилиэгин Бочуоттаах гражданина. Уґун дистанцияларга сµµрµµгэ Аан дойду чемпионатын призера, Европа хамаанданан кубогын чемпиона, РФ чемпиона буолбута. ДЮСШ тренеринэн µлэлиир кэмигэр чуолаан сµµрµµгэ улуус µірэнээччилэрин ортолоруттан биллэр сµµрµµк о±олор тахсыбыттара. Олортон билигин Ґіґээ Бµлµµнµ, Саха сирин ааттата сылдьар, РФ спордун маастара Диана Тартакынова буолар. Ґірэх управлениетыгар методистыырын быыґыгар эдэр спортсменнары сµµрµµгэ уґуйбута. Мэйиктэн Борис Васильев диэн сµµрµµгµ таґаарбыта, кини билигин уолаттарга ыраахха сµµрµµгэ СР рекордсмена.
Ньылхан
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1204 киһи (2008 сыл), нууччалар уонна эбэҥкилэр.
Муус устар 9
Муус устар 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 99-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 100-c күнэ). Сыл бүтүө 266 күн баар.
Маайа (өрүс)
Халаан уута ыам ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри.
Дэйбиир
Хас биирдии киһи анал дэйбиирдээх буолара. Кийиит-күтүөт, тойон-хотун дэйбиирдэрэ тус-туһунан. Ойуун-удаҕан, эмчит-отоһут, алгысчыт дэйбиирэ эмиэ атын. Хас дэйбиир аайы анал харысхал бэлиэ оҥостоллоро. Дэйбииргэ аналлаах сиэр-туом, анал алгыс, тыл-өс этиллэрэ билигин таһы-быһа умнуллубут. Дэйбиири ымыы гынан илдьэ сылдьаллара үһүйээҥҥэ эрэ хаалбыт.
Ньылхан
Маайа өрүскэ аал сырыытын бүтэһик пууна.
Афанасьев-Токосов Даниил Прокопьевич
Олҕун олуктара
1960 саллаахха кэпсээннэрэ уонна очеркалара "Охсуhуу суола" диэн кинигэҕэ хомуллан бэчээттэммиттэрэ.
Дадаскинов Степан Егорович
Олоҕун олуктара
1961 сыллаахтан корреспондент, режиссер, отдел сэбиэдиссэйэ, «Геван» редакция эрэдээктэрэ.
Норвегия сахалара
Норвегия сахалара - натурализация түмүгүнэн Норвегия дойдутугар олохсуйан хаалбыт сахалар. Үксүлэрэ куотуу өттүлэрэ 1941 сыллаахтан. Олор оҕолоро эмиэ Норвегияҕа олороллор. Үксүлэрэ (98%) саха тылын билбэттэр, бэйэлэрин Норвежпыт дэнэллэр эбит. Билигин Норвегия дойдутугар 156 Саха олорор, олортон 147 Саха бэйэтин тылын билбэт эбит.
Алдан - Учур
Урукку аата Сынныыр сис.
Афанасьев-Токосов Даниил Прокопьевич
Олҕун олуктара
1965 сыллаахха "Кыра буруйдаах" диэн сэhэнэ тахсыбыта.
Харгылаах
Чыпчаала муора таһымыттан 2644 м. үрдүккэ тиийэр.
Маайа (өрүс)
Алтынньы иккис аҥарыгар тоҥор, мууһа ыам ыйыгар эстэр.
Харгылаах
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дадаскинов Степан Егорович
Олоҕун олуктара
1967 сыллаахха Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
Алдан - Учур
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ньылхан
Устуоруйаттан
Сэлиэнньэ Айаан пуордун Дьокуускайы кытта ситимниир суолга турара. 1818 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр манна бурдук ыскылаата тутуллубутун туһунан сурук баар. 1848 сыллаахтан 1867 сыллаахха диэри бу ыскылаат Арассыыйа-Америка хампаанньатын бас билиитигэр сылдьыбыта. Бу суолунан XIX үйэҕэ табаарынан Дьокуускай уонна Иркутскай хааччыллаллара. Ол курдук үйэ бүтэһигэр сылга Ньылхан нөҥүө 100 тыһыынчаҕа диэри чэй хоппото тиэйиллэрэ биллэр. Бу суолу хааччыйарга үөрэхтээх дьон ирдэнэр буолбуттар, онон 1902 с. сыаркап приходун оскуолата аһыллыбыта.
1926 сыллаахха Ньылхаҥҥа Бары тоҥустар иккис сийиэстэрэ арыллыбыт. Манна Сэбиэскэй Саха сирэ депутааттара кыттыыны ылбыттар. Сүрүн ырытыллыбыт боппуруос: тоҥустар уонна сэбиэскэй былаас.
Дадаскинов Степан Егорович
Олоҕун олуктара
2011 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр күн сириттэн барбыт.
Айар үлэтэ
Драмалара Саха театрыгар уонна Ньурба театрыгар туруоруллубуттара:
Еремисов Михаил Николаевич
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Дадаскинов Степан Егорович
Айар үлэтэ
Дадаскинов араадьыйаҕа уонна телевидениеҕа тахсар «Геван» биэриини бэлэмниир итинник ааттаах эрэдээксийэ олохтооччута. Биэриилэрэ 90-с сыллар саҕаланыыларыттан эбээн, эбэҥки, дьүкээбил, саха уонна нуучча тылларынан тахсаллар. Бу биэриилэргэ хоту аҕыйах ахсааннаах омуктарын тылларын уонна култуураларын харыстааһыҥҥа уонна сайыннарыыга аналлаах боппуруостар көтөҕүллэллэр. Холобур таҥас тигиитин, ас астааһынын уратылара. Бу эрэдээксийэ үлэтин түмүгэр НКИК «Саха» пуондатыгар ханна да атын сиргэ суох туундара культуратын матырыйааллара хомулла сыталлар.
Маайа (өрүс)
Аал сырыыта төрдүттэн 547 км.
Амма сиһэ
Амма сиһэ. Алдан үрдэлин иһигэр баар сис.
Алдан уонна Амма өрүстэр билирдэрэ буолар. Соҕуруулуу-арҕааттан хотугулуу-илин 100 км усталаах.
1913
1913 сыл.
Амма сиһэ
Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1313 м.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Маайа (өрүс)
Остуоруйаттан
XXVII үйэттэн XX үйэ ортотун диэри Маайа хочотунан Дьокуускайтан Лаамы байҕалга диэри суол ааһар этэ.
Өрүскэ баар нэһилиэнньэлээх пууннар: Нелькаан, Дьигдэ, Айыым, Уус Юдома.
Дэйбиир
Дэйбиир туттуллуута
Дэйбиир аҥаардас хааны оборооччулартан (күүгэс, күлүмэн, бырдах, кырдаайы, ньаалаҕай), куйаастан эҥин көмүскэнэр эрэ тэрил буолбатах. Уус дэйбииргэ иҥэрбит иччитэ хара дьайы халбарытар, о.а. дэйбиир иччитэ иччитин (хаһаайынын) көмүскүүр. Маны сэргэ, дэйбиир кылын иһигэр кистэлэҥ бүргэстээх оҥороллоро иһиллэр. Син биир көмүскэнэргэ анаан. Иккиһинэн, иччилэммит дэйбиири далбыыр оннугар туттан таһымнаах алҕаан арчылыан сөп. Үсүһүнэн, билигин дэйбиири илдьэ сылдьыы - Аар Айыы үөрэхтээх, итэҕэллээх саха буолар бэлиэ.
Былыр ат эмиэ дэйбиирдээх буолара. Сылгыны кэннин көмүскэнэргэр кыллаах кутуруктаах. Оттон күөнүгэр суох. Ол иһин атыгар иччитэ улахан кутуругу икки аҥыы хайытан ыҥыыр иннигэр ыйыыра.
Дэйбиири оҥорууга алҕас
Билигин дэйбиир төһөннөн улаханый, уһунуй уонна модьунуй да, ордук диэн санаа баар буолла. Маннык көрүү саха үгэһигэр сөп түбэспэт, сиэргэ-майгыга баппат диэн быһаарар дьон бааллар. Холобур, Миитэрэй Баппаҕай маннык суруйар: Бастакытынан, оннук баараҕай дэйбиир сапсынарга табыгаһа суох. Иккиһинэн, киһи (дьахтар) дэйбиирин кылын сиринэн соһо сылдьара сүөргү көстүүлээх.
Былыр дэйбиир төбөтүн хайаан да лэппийэн кэбиһэллэрэ. Дэйбиири сиргэ соһулла сылдьар гына хаһан да оҥорботторо, аньыыргыыллар этэ. Савва Тимофеев ону маннык суруйар : Күрүө Дьөһөгөй Айыы оҕотун – сылгы барахсан маанылаах мала сиргэ-буорга булкуллуо суохтаах диэн. Үөһэ салгыҥҥа күөрэччи тута сылдьыллыахтаах. Айылҕаҕа да көрдөххө, бары кыыллар кутуруктара сиргэ соһулла сылдьара көстүбэт. Бэл, уһун кутуруктаах саһыл да кутуруга сиргэ соһуллубат. Ханнык да бэйэлээх уһун кутуруктаах ынах, сылгы сүөһү кутуруга, дьэ соһуллар дуо?! Ити айылҕа бэйэтин сокуона. Ону билэр буолан, айылҕа ирдэбилигэр сөп түбэhиннэрэн былыргы өбүгэлэрбит дэйбиири олус уһун гына оҥорботтор этэ. Билигин муода курдук дэйбиири олус уһун гынар буоллулар. Тута сырыттахха, иилиннэхтэринэ даҕаны сиргэ соһулла сылдьар. Ити олох сыыһа. Сир кырсыгар араас кир-хох, ыарахан салгын, хараҥа тыын сыыллар, устар, өрүкүйэр. Ону дэйбиирбитинэн харбаан ылан үрдүбүтүгэр бүрүнэрбит, сапсынарбыт сатаммат. Сору-муҥу, ыарыыны-дьаҥы дэйбиирбитинэн хомуйа сылдьарбыт сыыһа, түктэри. Дэйбиир куһаҕаны хомуйар мал буолбатах. Дэйбиир диэн киһини сөрүүкэтэр, ыраастыыр, арчылыыр, араҥаччылыыр аналлаах.
Котокоон
Котокоон — охсор, анньар биилээх сэрии уонна булт сэбэ.
Биитин тимирэ 25-30 см уһуннаах, мас тутааҕа 40-50 см. Көстөрүн курдук батыйаттан кыра эрээри оҥоһуутун быһыыта батыйаны кытары үүт-үкчү. Котокоон кыынын хаҥас харыларыгар баайан баран укта сылдьаллара үһү.
Эбээннэр котокоону «кото» диэн ааттыыллар. Дьоппуоннар киһи икки илиитинэн тутар мас уктаах «катаналара» эбэтэр «котолара» биһиги котокооммутун кытары биир төрүттээх буолуохтарын сөп. Манна даҕатан эттэххэ, «котокоон» да, «катана» да «хатан» (кытаанах хатарыылаах, хотутуулаах) диэн тылы кытары дьүөрэлэһэр курдуктар.
Ала Чубуку
Ала Чубуку хайа — Черскэй хайаларын систиэмэтигэр баар Таас Кыстаабыт сис чыпчаала. Муора таһымыттан 1989 м үрдүк.
Ньара өрүс хаҥас кытылыттан 25 км ыраах турар.
Аата чубуку диэн кыыл аатыттан уонна ала диэн дьүһүн ойуулуур тылтан тахсар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Аҥаардыам таас
Аҥаардыам таас. Өлөөн уонна Өлүөнэ дельтатын Өлөөн үөһүн билирдэринэн буолар сис. Чекановскай томтороот сорҕото.
Устата 80 км., чыпчаала муора таһымыттан 529 м. үрдүктээх.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чаара (нэһилиэк)
500px|thumb|right|Чаара нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Чаара национальнай нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэс Күөл.
1866
1866 сыл.
Чаара (нэһилиэк)
Улуус кииниттэн 190 км соҕуруулуу-арҕаа Чаара өрүс кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 233 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Өндөрөй Таас
Өндөрөй Таас. Силээннээх уонна Индигир өрүстэр билирдэрэ буолар кылгас сис.
Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1426 м. үрдүктээх.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Фролов Игорь Александрович
Игорь Александрович Фролов — Саха сиригэр төрөөбүт суруйааччы.
1963 с. ыам ыйын 30 күнүгэр төрөөбүт. Уфаатаҕы авиация институтун бүтэрбит. Афганистааҥҥа сулууспалаабыт. «Перед снегом» диэн бастакы кэпсээнэ критик Александр Касымов көмөтүнэн 1996 сыллаахха «Вечерняя Уфа» хаһыакка бэчээттэммитэ.
Москубаҕа кини талаанын «Знамя» сурунаал сыаналаабыта.
2007 сыллаахха Фролов Москубаҕа «Вертолётчик» диэн кинигэни таһаартарбыта. 2008 сыллаахха Фролов «Ничья» диэн сэһэнэ Иван Петрович Белкин аатынан литература бириэмийэтин шорт-лииһигэр киирбитэ.
Суруйааччы Уфа куоракка олорор.
Муус устар 8
Муус устар 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 98-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 99-c күнэ). Сыл бүтүө 267 күн баар.
Арҕаа Тураҕас
Арҕаа Тураҕас. Дьааҥы хаптал хайаларыттан биирдэстэрэ.
Арыы үөһэ
Арыы үөһэ. Өлүөнэ дельтатын арҕааҥҥы үөстэриттэн биирдэстэрэ.
Арҕаа Тураҕас
Дьааҥы уонна Боруулаах өрүстэр икки ардыларынан турар.
Арҕаа Эмнэкэ
Арҕаа Эмнэкэ. Индигир салаата Уйаандьы баһыгар баар хайа.
Арҕаа Тураҕас
Муора таһымыттан 1324 м. үрдүк.
Арҕаа Эмнэкэ
Полоуснай томторооттон 40 км. соҕуруу диэкки турар. Үрдигэ муора таһымыттан 1221 м.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арыы үөһэ
Уһуна 178 км. Төрдө Лаптевтар байҕалларын Өлөөн хомотугар. Аал сылдьыбат.
Арҕаа Тураҕас
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арыы үөһэ
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Батыйа
Батыйа — охсор, анньар биилээх сэрии уонна булт сэбэ.
Биитин тимирэ 30-40 см уһуннаах, туурата 20-25 см, мас тутааҕын уһуна 1 м кыайбат.
Батыйаны сүгэ курдук маһы мастыырга, мууһу алларарга, оннооҕор оту охсорго кытта туһаныахха сөп эбит. Онон бу сэп бобуллубакка хойуккааҥҥа (XX үйэ саҥатыгар) диэри туттуллубут. Ол эбэтэр, аҥаардас сэриигэ эрэ буолбакка, хаһаайыстыбаҕа эмиэ туттуллар буолан бобуллубатах. Онон археологтар батыйаны Саха сиригэр ХVI-XVIII үйэтээҕи хас биирдии былыргы киһи көмүүтүн аайы булаллар. Ол аата батыйа -	күннээҕи олоххо туттуллар тэрил. Сэрии сэбэ анал сиэр-туом быһыытынан харайыллар уонна нуучча казактара саха бииһин уустарын кэрийэ сылдьан барытын хомуйан ылбыт буоланнар, батас уонна кылыс бэрт сэдэхтик көстөллөр.
Батас, батыйа үөскээбит тылын олохторо биир буолуон сөп: «бат» (былыргы түүр тыла) -умус, дириҥээ. Бу тыл олоҕуттан өссө маннык өйдөбүллээх тыллар тахсаллар: «батары оҕус», «батары киир», «батыс», «батары ас». «Батыйа» диэн тылы «батас» кыччатыллыбыт өйдөбүлүн быһыытынан сыаналыахха сөп. Холобур: күөс — көһүйэ, кытах — кытыйа, сабыы — саппыйа, о.д.а.
Саабылаан батыйа - икки өттүнэн биилээх уһун батыйа
.ca
.ca диэн Канада үрдүк таhымнаах ил домена.
Опаал
300px|thumb|right|Опаал Опаал — күндү таастарга киирэр минерал.
Аата латыынныы opalus уонна санскриттыы upala диэн «күндү таас» диэнтэн тахсыбыт. Химия өттүттэн көрдөххө опаал — кремний оксидын гидрогеля, атыннык эттэххэ 6-0 % уулаах кварц, химия формула SiO2·nH2O. Опааллар энин араас өҥнөөх буолаллар — кустук бары өҥүнэн; оннооҕор борон уонна хара опааллар бааллар. Сүүстэн тахса көрүҥнэрэ тимир, марганец, никель уонна да атын элэмиэннэр састаабыгар киирэллэриттэн тутулуктаахтар.
1868
1868 сыл.
Муус устар 10
Муус устар 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 100-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 101-c күнэ). Сыл бүтүө 265 күн баар.
.cc
.cc диэн Кокос арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
Чапаев (нэһилиэк)
Улуус кииниттэн 243 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар сытар.
Олохтоохтор мас промышленноһыгар үлэлииллэр.
Батас
thumb|Батастаах [[эбэҥки]] Батас — охсор, анньар биилээх сэрии сэбэ.
Биитин тимирэ 50-70 см уһуннаах, тууратын (мас тутаахха угуллар тимирэ) уһуна 25-30 см, мас тутааҕын уһуна 1.5 м.
Батас батыйаттан сүрүн уратылара: 1.	Өскөтүн батыйа биитэ быһах курдук биир кэм мүлүрүччү, төгүрүччү барар эбит буоллаҕына, батас биитэ ортотуттан саҕалаан эмискэ синньээн кэлэр. 2.	Батас үөһэ өнчөҕүн таһынан, бэрт үөһэнэн, уһун синньи-гэстик хаһыллыбыт буолар. Оттон батыйа үөһэ быһах үөһүн курдук тимирин орто-тугар сылдьар; 3.	батас кээмэйэ батыйаттан лаппа улахан; 4.	батас биитэ батыйаттан синньигэс буолар.
Дьиктитэ диэн баар: батас, батыйа, котокоон курдук уһун мас уктаах сэрии сэптэрэ түүр-монгуол омуктарга хайаларыгар да суох эбит. Ол оннугар, эбээннэргэ, дьоппуоннарга, хотугу кытайдарга уонна маньчжурдарга манна маарынныыр сэрии сэптэрэ бааллар. Дьоппуоннарга баар «нагината» диэн сатыы сэрииһит сэбэ үкчү биһиги батаспыт курдук оҥоһуулаах, уһунун кээмэйэ кытары биир.
Батас, батыйа үөскээбит тылын олохторо биир буолуон сөп: «бат» (былыргы түүр тыла) - умус, дириҥээ. Бу тыл олоҕуттан өссө маннык өйдөбүллээх тыллар тахсаллар: «батары оҕус», «батары киир», «батыс», «батары ас». «Батыйа» диэн тылы «батас» кыччатыллыбыт өйдөбүлүн быһыытынан сыаналыахха сөп. Холобур: күөс — көһүйэ, кытах — кытыйа, сабыы — саппыйа, о.д.а.
Батас, батыйа мас уктарын төбөтүгэр киһи илиитэ	халтарыйан мүччү туппатын курдук саллаҕардаах буолар. Мас угу үрдүнэн туоһунан эбэтэр тириинэн бобо баайаллар. Тимирдэрин туурата мас укка кыбыта анньыллан баран тэлии быанан хам бааллар.
Хатанга (өрүс)
Хатанга өрүс. Красноярскай кыраайга баар өрүс.
Котуй уонна Хета өрүстэр холбоһон Хатанга диэн ааттаах. Уһуна 227 км, тардыытын иэнэ 364 тыһ. км². Лаптевтар байҕалларын Хатанга хомотугар түһэр.
Тардыытыгар 11,6 тыһ. км.² уопсай иэннээх 112 тыһ. күөл баар. Сүрүн салаалара: үҥа - Нижняя, Блудная, Попигай (хомо эстуарийыгар түһэр); хаҥас — Новая, Малая Балахня.
Үксэ хаар уута. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 3320 м³, улааппыт кэмигэр сөкүүндэҕэ 18300 м³.
Промышленнай таһымнаах балыктааһын: сыа балык, уомул, муҥур, тууччах, бил. Аал сырыыта Хатангаҕа диэри.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедический словарь, М, 2002 г
Бакуул
Бакуул диэн Аллайыаха улууһугар баар күөл. Дьааҥы - Индигир намталыгар сытар. Тардыытын иэнэ 152 км².
Бэйэтин иэнэ 100 км². Устата 14 км., кэтитэ 10 км. Балыга дэлэй.
Муус устар 11
Муус устар 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 101-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 102-c күнэ). Сыл бүтүө 264 күн баар.
Атырдьах ыйын 15
Атырдьах ыйын 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 227-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 228-c күнэ). Сыл бүтүө 138 күн баар.
1914 сыл
1914 сыл.
Терешкин Николай Дмитриевич
Терешкин Николай Дмитриевич — сэрии кэмигэр Горнай улууһугар саахалламмыт сөмүлүөккэ баар дьону быыһаабыт киһи. Кэлин 50-60-с сс. Дьокуускайы салайбыта, горисполком бэрэстээтэлэ буола сылдьыбыта. Саха АССР Үрдүкү сэбиэтин дьокутаатынан талылла сылдьыбыта.
Олоҕун олуктара
1919 сыллаахха Өлүөхүмэ уокуругун Нөөрүктээйи нэһилиэгэр Толоон диэн сиргэ төрөөбүт. 1935 сыллаахха хомсомуолга үлэтин саҕалаабыт. 1943 с. Лиэнискэйдээҕи ВЛКСМ райкомун сэкиритээринэн талыллыбыт. Өлөөн улууһугар баартыйа райкомун сэкиритээринэн үлэлээбит, баартыйа оскуолатыгар үөрэммит, 1951 сыллаахтан 5 сылтан ордук Үөһээ Дьааҥыга баартыйа тэрилтэтин салайбыт.
1867
1867 сыл.
Терешкин Николай Дмитриевич
Олоҕун олуктара
1957 сыллаахха Дьокуускай горисполкомун бэрэстээтэлинэн анаммыт. 1959 сыллаахха кураан буолбутугар Дьокуускайы кыһыҥҥы хортуопуйунан хааччыйаары Красноярскай кыраайга командировкаҕа барбыт. Онно күһүн хойукка диэри сылдьан, сайыҥҥы таҥаһынан тымныйан ыараханнык ыалдьыбыт. 1961 сылтан өлүөр диэри Политпроска сэбиэдиссэйии солбуйааччынан үлэлээбитэ.
1968 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр 50 сааһын туолбакка сылдьан ыалдьан өлбүтэ.
Саахал
Кини 24 саастааҕар 1943 сыллаахха кулун тутар 5 күнүгэр Дьокуускайтан Өлүөхүмэҕэ көтөн испит ЛИ-2 (Дуглас) байыаннай транспортнай сөмүлүөккэ пассажир эбит. Кини таһынан сөмүлүөккэ байыаннайдар, потребкооперация экспедитора уонна үс райкомол сэкиритээрэ бааллара. Сөмүлүөт маршрутуттан сүүстэн тахса килэмиэтир туораан, көппүтэ биир чаас буолбутун кэннэ мотуора аккаастаан саахалламмыт. Тумсунан сиргэ түспүт. Лүөччүктэр тута өлбүттэр, бортмеханик ыараханнык бааһырбыт, сотору кэминэн эмиэ өлбүт. Ойдон хаалбыт сөмүлүөт кутуругар 7 киһи тыыннаах хаалбыт. Терешкин бааһырбыт киһини мастан түһэрбит, сөмүлүөт сэмнэҕин баахыланнан ханаппаахылаан олорор сир оҥорбут, уот оттон сылыппыт. Дьахталлар баттахтарыттан оҕуур оҥорон хабдьы тутан аһаппыт. Хас да хонук ааспытын кэннэ, көмө кэтэһэ сатаан баран, фанераттан бэрэчиинэй быһаҕынан хайыһар быстан, тумсун итии ууннан токурутан көмө көрдүү барар. Икки суукка кэриҥэ тайҕа быыһынан дьон олорор сиригэр Солоҕон нэһилиэгин Карл Маркс аатынан холкуос олоҕор тиийэн тыллаабыт, уонна быыһыыр эспэдииссийэни сирдээн илдьибит. Бастакы ас-үөл тиэйиилээх таба сыарҕатыгар олорон, сирдээн илдьибит. Ол суолунан хойутуу соҕус 10 таба сыарҕата баран саахалга түбэспит дьону Өрт сэлиэнньэтигэр илдьибиттэр.
Бу түбэлтэ туһунан кэмигэр киэҥник биллибэккэ хаалбыта. Ол төрүөтүнэн суруйааччы Иван Негенбля "тымныы сэриини" ааттыыр, Сэбиэскэй Сойууска ленд-лиз туһунан кэпсиир сатамньыта суоҕунан быһаарар. Саха норуодунай суруйааччыта Амма Аччыгыйа бу түбэлтэ туһунан Терешкинныын бииргэ балыыһаҕа сытан алҕас билбитэ. Ол түмүгэр "Алдьархай" диэн сэһэнигэр ойуулаабыта. Айымньы сүрүн дьоруойун Тогойкин диэн ааттаабыта. Бу кинигэ тахсыбытын кэннэ 70-с сс. Солоҕон оскуолатын үөрэнээччилэрэ учууталларын кытта бу түбэлтэни дьоҥҥо кэпсииргэ быһаарыммыттара. Амма Аччыгыйын, Терешкин огдооботун булан кинилэр сирдэригэр саахалламмыт сөмүлүөт дьонун быыһыырга Терешкин сыһыаннааҕын чопчулаабыттара. Онтон 1985 с. Солоҕон оскуолатын учуутала А. Г. Захаров эспэдииссийэ тэрийэн оскуола оҕолоро сөмүлүөт түспүт сиригэр бара сылдьыбыттара, мэҥэ бэлиэ туруорбуттара, оскуолаҕа сөмүөлүөт кырамтатын туһанан истиэндэ оҥорбуттара.
Огдообото араадьыйа суруналыыһа Василиса Григорьевна Хорунова, Терешкин бэйэтин кэпсээннэригэр олоҕуран, тыыннаах хаалбыт пассажирдар уонна быыһыыр эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт Михайловтар дьиэ кэргэн ахтыыларын хомуйан 2000 сыллаахха кинигэ таһаарбыта.
Бу хорсун быһыытын иһин 1993 сыллаахха Арассыыйа бэрэсидьиэнэ от ыйын 7 күнүнээҕи ыйааҕынан «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадалаабыта (өлбүтүн кэннэ).
Наҕараадалара
«Бочуот знаага» уордьан, «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941 -1945 гг.» мэтээл уонна САССР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн Бочуот грамотата.
Бастакы Ньөрүктээйи
500px|thumb|right|Бастакы Ньөрүктээйи нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Маҥнайгы Ньөрүктээйи нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маҥнайгы Ньөрүктээйи.
Улуус кииниттэн 50 км. арҕаа диэкки сытар Өлүөнэ кытылыгар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1444 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Маҥнайгы Ньөрүктээйи 976, Бүүрүк — 254, Таас Анна — 212 уонна Куду Бэс — 2 киһи.
Мэлдьи сырыылаах суол.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Рамадаан
300px|thumb|Хилал Рамазан Рамадаан (сороҕор Рамазаан диэн этиллэр) диэн ислаам итэҕэлин халандаарыгар тохсус ый. Бу ый кэмигэр мусульмааннар күнүс аһаабаттар. Бу аһаабат буолуулара эмиэ рамадаан диэн ааттанар. Түүр тылларыгар бу ыйы өссө Уразаа диэн ааттыыллар.
Алтай тыла
Солбуйар ааттар
Алтай тылыгар алта сирэй солбуйар аат баар:
Алтайдар
Литературнай алтай тыла соҕуруу алтай тылыгар олоҕурбута.
Ахсааннара
2002 сыллааҕы биэрэпис кэмигэр 67 239 киһи алтайдар диэн ааттаммыт. Алтай Өрөспүүбүлүкэтигэр — 62 192 киһи, Алтай кыраайыгар — 1880 киһи.
Казахстааҥҥа 1989 сыллаахха 679 алтай олорбут, 2009 сыллаахха — 221 киһи. Узбекистааҥҥа 191 алтай олорор (1989), Кыргыстааҥҥа — 116 (1989), Тадьикистааҥҥа — 60 (1989), Украинаҕа — 38 (2001), Беларуська — 27 (1989), Грузияҕа — 27 (1989), Түркменистааҥҥа — 26 (1989), Молдоваҕа — 20 (1989), Литваҕа — 19 (1989), Азербайдьаҥҥа — 14 (1989), Латвияҕа — 4 (2011), Эстонияҕа — 3 (1997), Эрмээнийэҕэ — 1 (1989).
Болот
Болот — сэрии сэбэ, биир сүрүн өйдөбүлэ суох. Чинчийээччилэр арааһы бары этэллэр. Сорохтор быһааралларынан котокоон курдук эрээри уга кылгас, сорохтор икки өттүнэн биилээх быһах, сорохтор шпага курдук дииллэр. Болот бэйэтинэн ханна да көстө илик, норуот тылынан уус-уран айымньыларыгар эрэ ахтыллар. Арааһа, болот перстэр «булаат» (ыстаал) диэн тыллара сылдьар.
Хаһан эмэ Саха сиригэр булаат тимирдээх батас дуу, кылыс дуу көстөн соһутара буолуо… Саха сиригэр, оннооҕор, б.э.и. VIII—VI үйэлэрдээҕи кытайдар боруонса мечтэрэ көстүтэлээбиттэрэ. Бу биһиги өбүгэлэрбит түҥ былыргыттан Кытайы кытары эргинсэ, сибээстэһэ олорбуттарын туоһулуур. Холобур, 2003 с. Хаҥалас Кытыл Дьураатыгар букатын даҕаны былыргы римляннар боруонса мечтэрин булбуттара. Ол сэп хайдах биһиги дойдубутун булан хаалбыта биллибэт. Ким эрэ атыыласпыт дуу, скифтэр аҕалбыттар дуу…