cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ойогостурова Зоя Ивановна
Ойоҕостурова Зоя Ивановна - бастакы дьокутаат дьахтар. Саха дьахталларыттан аан бастаан ССРС Киин Ситэриилээх Кэмитиэтин уонна Национальнастар сэбиэттэрин чилиэнинэн тэҥҥэ талыллан үлэлилии сылдьыбыт сэбиэскэй-партийнай үлэһит,саха норуотугар үөрэхтээһинигэр, культурнай-сырдатар үлэтигэр бэйэтин сэмэй кылаатын киллэрсибит.
Кѳҕѳрѳѳн
Кѳҕѳрѳѳн (Лаковица аметистовая)
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ кыра – 1-2 см кэтиттээх, сырдык чэрэниилэ күѳҕэ ѳҥнѳѳх, хатырыктаах. Сэлээппэтин алын ѳттѳ кэтит (суон) ѳҕүллэҕэс, аҕыйах, чэрэниилэ күѳхтүҥү ѳҥнѳѳх атаҕар кытта түhэр таҥалайдардаах. Хайа туттахха этин ѳҥѳ ортото сырдык. Атаҕа сэлээппэтин ѳҥүнээҕэр арыый аҕай сырдык, уhаты сурааhыннардаах, алларанан биллэр-биллибэт сонос, иhэ кѳҥдѳй. Споратын ѳҥѳ сириэнэбэй.
Yүнэр кэмэ
От ыйыттан күhүн хойукка диэри.
Yүнэр сирэ
Сүнньүнэн сэбирдэхтэрдээх ойуурга үүнэр.
Аска туттуу
Ортону аннынан хаачыстыбалаах тэллэй. Сибиэhэйдии сиэнэр.
Procter and Gamble
«ПРОКТЕР ЭНД ГЭМБЛ» (Procter and Gamble, G) — олоххо-дьаһахха туттуллар химияны уонна эми-тому оҥорон таһаарар тэрилтэ. Салалтата Цинциннати куоракка (Огайо) баар. 1837 сыллаахха Уильям Проктер уонна Джеймс Гэмбл мыыла, чүмэчи, арыы, глицерин оҥорор дьоҕус дьиэ кэргэн фиирматын тэрийбиттэр. Аата «Проктер энд Гэмбл оф Цинциннати». 1882 сыллаахха Харли Проктер (Уильяма уола) «Айвори» диэн ууга тимирбэт мыыланы арбаан дойдуга киэҥник биллибит. 1926 сыллаахха, үчүгэй сыттаах суунар сириэстибэлэр муодаҕа киирбит кэмнэригэр хампаанньа «Камей» мыыланы таһаарбыт. 1933 сыллаахха «Проктер энд Гэмбл» таҥас сууйар Oxydol бороһуогу «Ма Перкинс» диэн ааттаах радиосериал кэмигэр арбаан «мыыла операта» диэн жаанры төрүттээччинэн буолбут. 1930-с сылларга Dreft диэн ааттаах синтетика сууйар сириэстибэни таһааран сууйар-ырастыыр технологияларга улахан уларытыыны онорбута.
Таврийскай
Таврийскай (Таврійськ) диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 761 (2017).
Procter and Gamble
Аан дойду иккис сэриитин бүтүүтүгэр Tide диэн таҥас сууйар бороһуогу таһааран 1950 сыллаахха бэйэтин үлэлиир рыынагар бастакы хампаанньа буолбут. Бу бороһуок «Тайд» диэн нууччалыы суруктаах Сэбиэскэй Сойууска эмиэ атыылана сылдьыбыта. 1961 сыллаахха «Памперс» бастакы баартыйатын таһаарбыттара. Бу подгузниктар кыра оҕону көрүүнү-харайыыны биллэрдик чэпчэппиттэрэ. 1983 сыллаахха хампаанньа дьахтар гигиенатыгар туттуллар проклаадкаларын Always диэн ааттаан таһаарбыттара.
Таврийскай
Историята
1983 сыллаахха Саҥа Каховка куорат Восточнай бөһүөлэгин оннугар олохтоммут.
Procter and Gamble
XX үйэ бүтэһигэр аан дойду ырыынагар мыыла, таҥас сууйар бороһуок, тиис сууйар пааста, дезодорант, шампуун ырыынактарын биир күүстээх кыттааччыта буолбут. Оҥорор табаардарын 140 дойдуга 300 ааттаах брендтарынан атыылыыр. Хампаанньаҕа сир үрдүнэн 98 тыыһ киһи үлэлиир эбит. 2004 сыл түмүгүнэн хампаанньа сыаната 133,92 млрд долл, онтон барыһа 6,94 млрд доллар эбит.
Элгэс
400px|thumb|right|Элгэс нэһилиэк Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар Элгэс нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хайыһардаах.
Улуус кииниттэн 58 км. хоту диэкки Дьааҥы өрүскэ сытар.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Вишнёвое
Вишнёвое (Вишневе) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 38 011 (2014).
Иванов (Ханды) Никифор Иннокентьевич
Иванов (Ханды) Никифор Иннокентьевич — 1922 сыллаахха Хохочойго тоһуурга түбэспит комсомолецтартан биирдэстэрэ.
Бүлүү улууһугар Тылгыны нэһилиэгэр 1902 сыллаахха төрөөбүт. Комсомол чилиэнэ. Хохочойго бандьыыттар тоһуурдарыгар түбэһэн тыыннаахтыы тутуллубутун Орто Бүлүүгэ илдьэн 1922 сыл муус устар 18 күнүгэр накаастаан өлөрбүттэр.
Тохсунньу 16
Тохсунньу 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 16-с күнэ. Сыл бүтүө 349 күн (ордук хонуктаах сылга 350 күн) баар.
Дудкин Петр Иванович
Дудкин Петр Иванович (04.01.1910—1973) — Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, полковник, Өрөспүүбүлүкэ сибээһин өр сылларга салайбыт киһи, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
Олоҕун олуктара
1910 сыллаахха тохсунньу 4 күнүгэр Өлүөхүмэ Нохтуйа сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
1923 сыллаахха 13 саастааҕар телеграфка үлэлии киирбит.
1941 сылтан 1946 сыллаахха диэри аармыйаҕа сулууспалаабыт. II Ударнай Аармыйа парторга буолбут, сэриини полковник сыбаанньалаах түмүктээбит.
Сэрииттэн кэлэн баран Саха АССР сибээһин управлениетыгар начаалынньыгынан анаммыт уонна 1951 сыллаахха диэри үлэлээбит. Онтон Саха АССР Миниистирдэрин сэбиэтин бэрэстээтэлин солбуйааччытынан анаммыт.
1955 сылтан урукку үлэтигэр төннөн 1973 сыллаахха өлүөр диэри өрөспүүбүлүкэ сибээһин салайбыт.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
1944 сыллаахха «Аҕа дойду сэриитин» 2 истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.
Дудкиҥҥа анаммыт өйдөбүнньүк «Сахателеком» сүрүн офиһын дьиэтигэр ыйанан турар. Ааптар – биллиилээх скульптор Егор Оготоев.
Эбии маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Неустроев Борис Федорович
Неустроев Борис Федорович (Мандар Уус) — Саха Сирин аатырбыт тимир ууһа, Духуобунас академиятын академига.
Олоҕун олуктара
Мандар Уус — саха омук ойуутун-дьарҕаатын үйэтиппит этнограф-худуоһунньук, сөҕүрүйбэт күөртээх уус, уһуйааччы, өркөн өйдөөх бөлүһүөк, айыы тыллаах сээркээн сэһэнньит, норуот маастара.
Болбукта
Болбукта эбэтэр дьанта (Pinus pumila) — намыһах, бэйэ-бэйэтигэр хатыһан хойуутук үүнэр эриэхэлээх бэс бииһэ үүнээйи;
Болбукта үүнээр сирин, кылгастык эмиэ көннөрү болбукта дииллэр.
thumb|left|250px|Болбукта
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сталин Иосиф Виссарионович
thumb|right|200px| И. В. Сталин. 1946 сыл.
Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин (дьиҥнээх араспаанньата — Джугашви́ли, груз. იოსებ ჯუღაშვილი, төрөөбүт күнэ — Ахсынньы 18, 1878, өлбүт күнэ — Кулун тутар 5, 1953) — сэбиэскэй государственнай, политическай уонна сэрии диэйэтэлэ. ЦК ВКП(б) Генераальнай сэкиритээрэ, ССРС Бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлэ, ССРС Генералиссимуһа.
1912 сыллаахха В. И. Ленин туруорсуутунан РСДРП КК киллэриллибитэ. Иосиф Джугашвили букатыннаахтык «Сталин»диэн псевдонимы ылар. Октябрьскай революцияны кытта сэргэ, иккис Бүтүн Россиятааҕы съезд ВЦИК уонна СНК чилиэнинэн талыллыбыта. 1920 сыллаахха Варшавскай кыргыһыы кэмигэр Арҕаа фронт күүһүрүүтүн туһунан Каменев главкомун бирикээһин кэмигэр толорботоҕо[А]. 1922 сыллаахха РКП(б) пленумугар Обкп(б) Оргбюротун уонна Политбюротун чилиэнинэн талыллыбыта, ону тэҥэ РКП(б) КК генеральнай секретарынан (б) (Ленин на должность Председателя СНК СНК СССР). Государствоҕа салайар оруолу ылан Ленин Сталин өлбүтүн кэннэ, партия иһинээҕи тустууттан бүтэһиктээхтик кыайыылааҕынан 1928 сыллаахха тахсыбыта. 1928 с. ньиэп кэнниттэн, Сталин индустриализациялааһын, коллективизациялааһын уонна былааннаах экономиканы олохтооһун курсун ыытар, культурнай революция политикатын олохтуур. Сталин аатынан эмиэ 1932-33 уонна 1946-47 сс. суту- курааны, норуоттары депортациялааһын, итэҕэл сойуолааһын, маассабай политическай репрессиялары арыйыы. 1937-1938 сс. Сталин «улахан террорга»сүрүн оруолу оонньообута. Кини иоахим фон Риббентропаны кытта кэпсэтиигэ Германияны кытта дуогабар түһэрсэн, Финляндия Советскай- Финляндия сэриитин иннинэ Финляндия бэрэстэбиитэллэрин кытта кэпсэтиигэ 1939 сыллаахха кыттыбыта. Сталин Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр Кыһыл армия быһаччы салалтатынан улэлээбитэ.
Иосиф Сталин кулун тутар 5 күнүгэр 1953 с. мэйии хаан кутуллуутуттан өлбүтэ.
Биографията
Гори куоракка төрөөбүт, аҕата — Виссарион Джугашвили, ийэтэ — Екатерина Джугашвили (Геладзе).
Инсультан өлбүтэ.
Репрессивнай политика
Государственнай репрессиялар кээмэйдэрин намтаппыттара эрээри, 1920- с сылларга улаханнык алдьатыылаах күүһүнэн умса түһэн, 1937-1938 сс. Киров өлөрбүтүн кэннэ 1934 с. «замирение» курс сыыйа- баайа репрессияҕа анаан саҥа курсу уларыппыта. Уорбаланыы марксистскай классовай подходугар сөп түбэһиннэрэн, коллектив эппиэтинэһин принцибинэн нэһилиэнньэ бүтүн бөлөҕө илии баттаабыттара: урукку «кулаак», урукку да араас партийнай оппозиция кыттыылаахтара, «икки хос линиянан» уорбаланан («Польша линиятынан») уонна байыаннайдар да. Үрдүкү байыаннайдар өссө Троцкай таһыгар туруоруллубуттара, 1923 сыллаахха партия иһинээҕи дискуссиятын кэмигэр Троцкай куораты киэҥник өйөөбүттэрэ. Рогин ону сэргэ РКК бэйэтин састаабынан ордук бааһынайдыы сылдьыбыта, кини эйгэтигэр коллективизация түмүгүн объективнайдык билэрэ. Кэлин, биллибит уорбалааһынынан НКВД бэйэтэ да баара, Наумов кини састаабыгар кытаанах структурнай перекстар, чуолаан 38 %- гар диэри саастаахтар, үлэһит уонна бааһынайдар социальнай састааптарынан 25% эрэ баара.
«Улахан террор» диэн ааттанар, эбэтэр «ежовщина» 1937-1938 сс. ол курдук, олунньу-кулун тутар ыйдааҕы пленумҥа тахсыбыт 73 киһиттэн 56 киһи ытыллыбыт. Аны ВКП(б) XVII съезтэрин делегаттарын баһыйар үгүс делегата өлбүтэ уонна КК састаабын 78 %- гар диэри. Государственнай террор сүрүн охсуулаах күүһүнэн НКВД уорганнара таҕыстылар да, бэйэлэрэ эмиэ кытаанах эттик сиэртибэлэммиттэрэ; репрессия сүрүн тэрийээччитэ Самалыков бэйэтэ сиэртибэ буолбута.
Үүттүүр Уола (Алексеев Николай Иванович)
Алексеев Николай Иванович – Үүттүүр Уола (олоҕун сыллара биллибэт) — Саха Сиригэр гражданскай сэрии кэмигэр үрүҥ бастаанньыттар хамсааһыннарын кыттыылааҕа.
Үүттүүр Уола I Амма улууһун II Чакыр нэһилиэгиттэн төрүттээҕэ биллэр. Кини үрүҥ повстанчество иннинэ тугунан дьарыгырбыта биллибэт. 1921–22 сс. үрүҥ повстанчество уонна 1922–23 сс. пепеляевщина активнай кыттыылааҕа. Кини бу событиеларга олус киэҥ сырыылары сылдьыбыт. Илин эҥэринэн, үрүҥнэр Соҕурууҥҥу Бөлөхтөрүн сэриилэһиилэринэн сылдьыбыт. 1922 с. от-атырдьах ыйдарыгар Өлүөхүмэҕэ командировкаҕа сылдьыбыт. Онно кини этэрээт тэринэн Өлүөхүмэ куоратын, Өлүөхүмэ дэриэбинэлэрин ылыахтааҕын кыайан толорбокко кэлбит.
1922–23 сылларга пепеляевщинаҕа Үүттүүр Уола Маралах туһаайыытынан, бэйэтэ кэпсииринэн, 200 саллааттаах С.М. Михайлов экспедиционнай этэрээтин утары уонна Амма Солобуодатын көмүскээһиҥҥэ сылдьыбыт. Сорох сэһэнинэн Үүттүүр Уола 1924–25 сс. «Тоҥустар восстаниеларын» кэмигэр Верхоянскай куораты штурмалааһыҥҥа кыттан баран хотторуу түмүгүнэн Табалаах нэһилиэгэр Тумуһах диэн сиргэ 40-ча буолан сайылаабыт, онтон илин диэки барбыт эбиттэр.
Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт. Сорох сэһэнинэн хотугу улуустартан биирдэстэригэр саһан олорон кырдьан өлбүтэ үһү диэн эмиэ баар эбит ..
Металлург Алдан
Металлург Алдан (ФК «Металлург» Алдан) диэн Саха футбол кулууба. Алдан. 1992 с. тэриллибитэ. Арассыыйа чемпионатыгар бастыҥ ситиhиитэ — бастакы лига «Илин» зонатыгар 8 миэстэ (1993).
Сигэлэр
Оонньууларын историята klisf.info
Кооперация техникума
Дьокуускайдааҕы потребительскай кооперация эргиэн уонна экономика коледжа, эригиэн үлэһиттэрин бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
1933 сыллаахха ити техникум икки техникумҥа арахсыбыта Центросоюз Потребительскай кооперациятын уонна Главсевморпуть Түүлээх хаһаайыстыбатын техникумнарыгар.
1941 сыллаахха ити икки техникуму холбообуттара, ол түмүгэр Роспотребсоюз Дьокуускайдааҕы кооперация техникума үөскээбитэ.
1955 сыллаахха кэтэхтэн үөрэнэр отделение аһыллыбыта.
1996 сыллаахха статуһа уларыйан колледж буолбута.
Дириэктэринэн үлэлээбиттэрэ
300px|thumb|left|Кооперация техникумун бэлиэтэ
Колледж бэлэмниир товароведтары, бухгалтердары, экономисттары, аһылык технологтарын, атыыһыттары, заготовителлэри.
700 кэриҥэ үөрэнээччилээх, 40 учууталлаах.
Куобахтыҥылар аймахтара
Куобахтыҥылар аймахтара (, Отряд зайцеобразные) - бу таксономия бөлөҕөр Саха сиригэр икки кэргэн - Чыс кутуйахтыҥылар уонна Куобахтыҥылар - киирэллэр.
Киһи быһыыта
Оҕо айылҕаттан аналын быһыытынан олоҕу олоруон баҕарар. Саҥа төрүөҕүттэн улааппытынан бараары ийэтин эмпитинэн барар, туга эмэтэ тиийбэтэҕинэ ытаан бэбээрэн биллэрэн иһэр. Оҕо ытыыр саҥата киһи истэригэр саамай сөбүлээбэт дорҕоонноро буолаллар. Ытыыр саҥа көмө хайаан да наадатын биллэрэр. Кыра оҕо кыаммат буолан олоҕун ийэтин көрүүтүнэн-истиитинэн уонна көмөтүнэн саҕалыыр.
Киһи диэн тыл хаһан үөскээбитэ, туттуллар буолбута биллибэт ыраах. Өй-санаа сайдан киһи кыыллартан, сүөһүттэн арахсан киһилии быһыыланар буолуоҕуттан үөскээбит. Киһи былыр Күҥҥэ тэҥнэнэр үтүө тыл эбит. Былыргы түүрк тылын тылдьытын ыллахпытына, Күн диэн былыргы суолтата – киһи. (1,42).
Төрөппүт эбээһинэһэ оҕотун бэйэтин курдук киһи оҥоруу буолар. Төрөппүтүн өйүн-санаатын таһымын, үлэтин-хамнаһын ситиһэн баран өйүн-санаатын салгыы сайыннарбыт оҕо туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатар. Өйө-санаата салгыы сайдан барыыта төрөппүтүн, үгэстэригэр билиитигэр-көрүүтүгэр, үлэтигэр-хамнаһыгар тирэҕирэр, онтон салгыы сайдан кини өйө-санаата туруктаах буолар. Оҕо ийэ кута үтүө үгэстэргэ төрөппүтүн көмөтүнэн үөрэннэҕинэ өйө-санаата туруктаах буола сайдар.
Дьон өйдөрө-санаалара сайдан истэҕин аайытын бэйэлэрин солбуйааччыларын анаан-минээн, ааҕан-суоттаан Күн сирин көрдөрөллөр. Ийэ оҕотугар сыһыана оҕото бэйэтин олоҕор хайдах сыһыаннаһарын үөскэтэр. Улаатан истэҕинэ аһара көрүү-истии бэйэтэ мөлтөх, бэлэмҥэ үөрэммит киһини иитэн таһаарар. Барыны-бары бэйэтэ оҥоро үөрэммит оҕо олоххо дьулуурдаах, үүнүү-сайдыы диэки тардыһыылаах буола улаатар. Бэйэтин олоҕуттан сиэттэрэн тугу үчүгэй, тугу куһаҕан дииргэ төрөппүттэрин үтүктэн сыыйа үөрэнэр.
Сахалар быһааралларынан кыра оҕо улахан киһиттэн чуолкайдык туспа араарыллан «Оҕо» диэн ааттанар. Бары кыыллар, көтөрдөр оҕолоро эмиэ оҕолор диэн ааттаналлар. Былыргы сахалар «Киһи үйэтин тухары үөрэнэр» диэн этиилэрэ оҕо киһи буолууга, онтон киһи быһыытын сүтэрбэккэ олоҕу олорууга үйэтин тухары үөрэнэ сырыттаҕына эрэ табылларын быһаарар. Кэлин кэмҥэ бу этии олох үөрэҕэр сыһыаннааҕын умнан аҥардастыы үөрэхтээһиҥҥэ эрэ сыһыаннаах курдук өйдөөһүн баар буолла.
Өй-санаа олус түргэнник сайдар. Киһи бары баҕа санаата аһара элбэх. Өй-санаа ханнык да кээмэйэ, хааччаҕа суох бараары гынар. Сирдээҕи олоххо өй-санаа эккэ-сииҥҥэ, өйгө-мэйиигэ үөскүүр, иитиллэр, онтон эньиэргийэ ылынар буолан баран аны аһара барыан баҕарар. Киһи тыынар-тыыннаах, эттээх-сииннээх буолан өйө-санаата эмиэ киһи быһыытыттан таһынан барбата ирдэнэр. Бары таҥара үөрэхтэрэ өйү-санааны хааччахтыыллар. «Таҥара барыны барытын айбыта» диэн этии киһи өйө-санаата таҥараҕа хаһан да тиийбэтин бэлиэтиир, ол иһин өйү-санааны хааччахтыыр.
Өй-санаа эбиллэн, сайдан иһиитэ диэн киһи бары билиитин-көрүүтүн туһанан этин-сиинин эрчийиитэ, ону өр кэмҥэ дьарыктаан үөрүйэх оҥоруута буолар. Сахалыы үөрэҕинэн үөрүйэх буолбут эт-сиин буор куту үөскэттэҕинэ эрэ кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр кыахтанар.
Оҕо төрүөҕүттэн уһуннук иитиллэн, үөрэтиллэн уонна улаатан киһи буолары ситиһэр. Төрөппүттэрэ хайдах иитэллэр уонна үөрэтэллэр даҕаны соннук киһи буолар диэни саха киһитэ барыта билэр. Киһини билиэхтэрин баҕардахтарына сахалар кини төрөппүттэрин туһунан ыйыталаһаллар этэ. Советскай былаас кэмигэр оҕолору аһара көрүү-истии, үөрэхтээх эрэ дьон оҥороору атын, сымнаҕас олоххо үөрэтии түмүгэр оҕолор өйдөрө-санаалара уларыйда. Оҕо төрөппүтүн курдук диэн өйдөбүлү олус көнөтүнэн ылыныы сыыһа. Кэлин кэмҥэ оҕону хайа кэмҥэ диэри иитиэххэ, онтон салгыы үөрэтиэххэ сөбө букатын уларыйда. Оҕо кыра эрдэҕинэ, бэйэтэ өйдөөбөт кэмигэр үчүгэй үгэстэргэ үөрэтэн ийэ кута иитилиннэҕинэ эрэ өйө-санаата туруктаах буоларыгар тириэрдэрин кут-сүр үөрэҕэ дакаастыыр.
Саха дьоно киһи олоҕун сыалын, олоҕор тугу ситиһиэхтээҕин чуолкайдык быһааран этэллэр. Ол сыал «Киһи быһыылаахтык» олоҕу олоруу, өйү-санааны сайыннаран «Киһилии киһи» буолары ситиһэн, дьону-сэргэни кытта эйэлээх буолуу буолар. Yгүс дьон сөбүлүүр, итэҕэйэр киһилэрин «Киһилии киһи» диэн ааттыыллар. Сахалар быһааралларынан киһи уһун үйэтин тухары үлэлии-үлэлии, үөрэнэн-үөрэнэн куруук киһи быһыытын таһымыгар сылдьыахтаах. Киһи быһыытын киһи олоҕун бүтүүтүгэр диэри илдьэ сырыттаҕына, быстах суолга сыыһа туттан сиргэ-буорга тэпсибэтэҕинэ биирдэ олоҕун сыалын, ситиһэрэ кыаллар.
Киһи быһыытын өйүн-санаатын тутуһан олох олоруу киһи олоҕун сүрүн сыала. Киһи олоҕун устатын тухары киһи быһыытын суолуттан сыыһа-халты туттан туораабакка сылдьыыта кини сүрүн кыайыыта, өйө-санаата туруктаах буолуутун көрдөрөр бэлиэтэ. Өй-санаа туруктаах буолуутун ситиһэргэ сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ туһалыыр. Эти-сиини эрчийэр курдук өй-санаа эмиэ эрчийиигэ, куруук дьарыктыы, куһаҕан санаалартан ыраастыы сылдьарга наадыйар.
Кут-сүр үөрэҕин быһаарыытынан куһаҕаны санааһын, куһаҕан санаалартан өйү-санааны ыраастаан испэт буолуу өй-санаа киртийэн, куһаҕан санааларынан туоларын үөскэтэр. Киһи куһаҕан түүллэри көрөрө, куһаҕан санаалара элбээбитин биллэрэр. Yгүстүк куһаҕаны саныы сылдьартан аны ол санаалара куһаҕан үгэскэ кубулуйдахтарына куһаҕан быһыылаах киһиэхэ кубулуталлар. «Былыргыны былыт саптын» диэн этии куһаҕаны умнан, өйү-санааны ыраастыыр туһалааҕын бэлиэтиир.
Киһи сааһа ыраатан истэҕин аайы олоҕо, майгына уларыйан биэрэн иһэр. Бу уларыйыыларга сөптөөх уларыйан биэриилэри киһи бэйэтин өйүгэр-санаатыгар киллэрэн биэрэн истэҕинэ эрэ киһилии киһи буолуутун өйүттэн-санаатыттан туораабат. Киһи кырдьан, этэ-сиинэ мөлтөөн иһиититтэн олоҕор буолар уларыйыыларга өйө-санаата үөрэнэн биэрэн иһиэхтээҕин былыргы сахалар чопчу билэннэр «Киһи үйэтин тухары үөрэнэр» диэн эппиттэр. Былыргы саха дьонун бу этиилэрэ үөрэхтээһиҥҥэ буолбакка олох үөрэҕэр үөрэниигэ сыһыаннаах. Киһи киһи быһыылаах буола үөрэнэн иһэригэр аналлаах.
Билигин үөрэнии диэн тылы үчүгэй буолуу, билиини-көрүүнү баһылааһын диэн өйдөбүллээх туттуллар. Олох уоппутугар үөрэнии диэн этии букатын да хаалан сылдьар. Сахалыы олох уоппутугар үөрэнии «Үөрүйэх» диэн ааттанар уонна үгэстэргэ үөрэниини кытта быһаччы сибээстээх. Киһи олох уоппутугар куруук үөрэнэ, эбинэ, хас күн аайы өйүн-санаатын үчүгэй буолууга, үчүгэйи оҥорууга үөрэтэ сылдьыахтаах.
Үчүгэй санаалаах буолууну ситиспит киһи дьэ биирдэ «Киһи киһитэ», «Киһилии киһи» диэн буолар. Оҕо улаатан истэҕинэ сайдан, үөрэнэн-үөрэнэн «Киһи буолууну» ситиһиэхтээх. Салгыы өйө-санаата сайдан дьон-сэргэ сөбүлүүр үтүө быһыыларын оҥортоотоҕуна, бар дьонугар ытыктабыллаахтык сыһыаннастаҕына «Киһи киһитэ» диэн ааты иҥэрэллэр.
Элбэх дьон ытыктабылларын ситиспит, бары сөбүлүүр, астынар киһилэрин: «Баар-суох киһибит», «Биһиги киһибит»,- диэн үрдүктүк сыаналыыллар.
«Киһи тыыннаах буолан тугу эмэни оҥорор» диэн этии баара, Киһи хаһан баҕарар үчүгэйи даҕаны эбэтэр куһаҕаны эмиэ оҥорор кыахтааҕын бэлиэтиир. Киһи тыыннаах сырыттаҕына эрэ сыыһаны, куһаҕаны оҥорорун бу этии эмиэ быһаарар. Тыыннаах киһи сыыһаны хаһан баҕарар оҥоруон сөп. Сыыһаны, куһаҕаны оҥорортон кини өйө-санаата эрэ быыһыыр. Сайдыбыт өй-санаа куһаҕаны, сыыһаны билэн, арааран, дьон олохторун уоппутунан салайтаран оҥорботоҕуна эрэ киһилии киһи буолара быһаарыллар.
Бу быһаарыы ордук чуолкайдык нууччалыы өс хоһоонунан быһаарыллар. «От сумы и от тюрьмы не зарекайся» диэн өс хоһооно киһи хаһан даҕаны киһибин диэн аһара барбакка бэйэтин кыана тутта сырыттаҕына эрэ табылларын быһаарар. Сыыһа-халты туттуу ханнык баҕарар тыыннаах киһиэхэ баар буолар быһыы эбитин уонна онтон киһи бэйэтэ, өйүн-санаатын күүһүнэн эрэ харыстанар кыахтааҕын бэлиэтиир.
Үчүгэй санаалаах, үчүгэйи оҥоруон баҕарар киһи куһаҕаны оҥорбот, үчүгэй киһи, киһи буолуон баҕарар. Үчүгэйи оҥорор санаалаах киһи сыыһа туттан куһаҕаны оҥордоҕуна даҕаны көннөрүнүөн баҕарар күүһэ улахан. Кини ийэ кутугар үчүгэй туһунан өйдөбүллэр иҥнэхтэринэ санаата үчүгэй диэки таттарыылаах буолан сыыһаны оҥордоҕуна көннөрүнэр кыаҕа улаатар.
Дьон оҥорор туох-баар быһыылара барылара «Киһи быһыыта» диэн ааттаналлар. Киһи быһыытын оҥорор киһи «Киһи быһыылаах»,- диэн ааттанар.
Киһи оҥорор бары быһыылара аны үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыылар диэн икки улахан бөлөхтөргө арахсаллар:
- Yчүгэй быһыы. Yгүс киһи сөбүлүүр быһыыларын оҥоруу үчүгэй киһи быһыыта эбэтэр үчүгэй быһыы диэн ааттанар.
- Куһаҕан быһыы. Дьон үгүстэрэ сөбүлээбэт быһыылара син киһи быһыытыгар киирсэр буолан баран дьоҥҥо үчүгэйи оҥорботуттан куһаҕан быһыы диэн буолар.
Kиһи оҥорор туох баар быһыылара барылара иккилии өрүттээхтэр. Бу икки өрүттэр арахсыылара дьон үксэ хайдах санаалаахтарыттан быһаччы тутулуктанар. Үгүс киһи өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр өйдөбүл, кинилэр сөбүлүүр быһыылара – үчүгэй диэн буолар, онтон ханнык эрэ өйдөбүл эбэтэр быһыы дьон үгүстэрин санааларыгар сөп түбэспэтэҕинэ куһаҕанынан ааҕыллар."Туох барыта икки өрүттээх" диэн сахалар этэллэр. Бу этии ордук «Мэтээл икки өрүттээх» диэн этиинэн чуолкайданар уонна биир өттө көстүбэт, кэтэх өттө буоларынан быһаарыллар. Туох баар барыта биир өттө дьоҥҥо биллэр, көстө сылдьар буоллаҕына атына соччо баара биллибэт, табан быһаардахха эрэ булуллар.
«Үчүгэй эмиэ куһаҕаннаах» диэн этиини быһаарыыга дьон барыта билэр холобурдарын туһаныахха сөп. Ол курдук олус минньигэс, сыалаах, арыылаах астары аһыы сылдьар киһи сотору олус уойан, доруобуйата мөлтөөн барыан сөп эбэтэр куруук арыгыны элбэҕи иһэр киһи арыгыһыт буолан хаалыыта үчүгэй олус элбэҕэ киһиэхэ буортулааҕын быһаараллар. Өссө бу этиини быһаарыыга куруук сылааска сылдьарга үөрэнэн хаалбыт киһи доруобуйата мөлтөөн, тымныйан ыалдьан иһэрэ элбиирэ эмиэ олук буолуон сөп.
Ханнык баҕарар быһыы аһара баран хааллаҕына төттөрү өттүгэр кубулуйан хаалар. «Хотели как лучше, а получилось как всегда» диэн быһаарыы үчүгэйи оҥороору санаммыттара кыаттарбакка куһаҕан өттүгэр уларыйбытын бэлиэтиир. «Kуһаҕан эмиэ үчүгэйдээх» диэн этиилэр бааллара киһи үчүгэйтэн да, куһаҕантан да кыайан арахсан быыһамматын быһаараллар. Үгүс дьон куһаҕан диэн ааттыыллара аҕыйах киһиэхэ үчүгэй буолан тахсыан эмиэ сөп. Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыга, оҕону үөрэтиигэ кимиэхэ үчүгэй буоларын таба быһаарыы туһалыыр.
Бу этиилэр барылара киһи оҥорор быһыылара, үчүгэйэ уонна куһаҕана куруук бииргэ сылдьаларын уонна хаһан да арахсыспаттарын быһаараллар. Ол иһин сахалар киһи оҥорор быһыытын быһыырар айыы диэн тыллара биир эрэ буолара табыллар. "Аньыы" диэн сахаларга суох тылы булан туһаннара сатыыр тыл үөрэхтээхтэрэ киһи өйүн-санаатын уратыларын букатын билбэттэр.
«Ытыыр уонна күлэр аҕас балыстыылар» диэн этии куһаҕан кэнниттэн үчүгэй эмиэ кэлэрин бигэргэтэр курдуктар. Эбэтэр аһара үөрүү кэнниттэн хомолто, ытааһын кэлэрин бу этии эмиэ биллэрэр.
«Аһара үөрдэххэ сотору хомолто кэлиэҕэ», «Наһаа алларастаама» диэн сахалар этиилэрэ икки өрүт ордук өйгө-санааҕа сыһыаннаахтарын быһаараллар уонна хардары-таары солбуйсан биэрэн иһэллэрин чуолкайдыыллар. Туох барыта икки өрүттээх буолуута сөптөөх, таба быһаарыы ханна эрэ икки ардыларынан, ортотугар буоларын биллэрэр.
«Истина как всегда где-то на середине» диэн этии баара ханнык баҕарар быһыылартан табалара, кырдьыктаахтара ортотунан баарын быһаарар. Бу быһаарыы сахалар Орто дойду диэн өйдөбүллэрэ былыргы дьон кырдьыктаах олоҕу тутуһан олорбуттарын быһаарар. Бу өйдөбүл дьон олохторо хаһан баҕарар ортотунан эрэ баран иһиэхтээҕин чуолкайдыыр. Дьон быһыылара хайа да диэки өттүн диэки халыйан барыыта аһара барыы, сыыһа суол буолар. Олох суола бу икки быһаарыы икки ардыларынан, ортотунан баран иһэр.
Сахалар Орто дойдуну быһаарыылара дьон өйдөрө-санаалара сайдан иһиитин суолун чуолкайдыыр. Дьон-аймах ханнык баҕарар быһыылартан ортотун талан ылыахтаахтарын биллэрэр. Сахалар бары билэр Үөһээ, Орто уонна Аллараа дойду диэн этиилэрэ өйгө-санааҕа сыһыаннаахтарын уонна дьон олорор, үлэлиир, сайдар сирдэрэ Орто эрэ дойду буоларын чуолкайдыыр. Дьон оҥорор быһыылара хайаан даҕаны икки өрүт, үчүгэй уонна куһаҕан икки ардыларынан буолуохтааҕа быһаарыллар.
Дьон өйдөрө-санаалара сайдыыта аҥардастыы биир өттүн диэки барар кыаҕа суох. Аҥардастыы биир өттүн диэки барыы кэлтэйдии сайдыыны таһаарар. Өй-санаа кэлимник сайдар. Икки өрүттэрэ тэҥник сайдаллар. Дьон бары куһаҕаны эбэтэр үчүгэйи эрэ оҥороллоро хайдах да табыллыбат. Үгүс элбэх киһи элбэх араас санаалаахтар. Kиһи барыта биир буолбатах, бары биир санааны тутуһар кыахтара суох уонна бары куһаҕаны эбэтэр үчүгэйи эрэ оҥороллоро кыаллыбат.
Ханнык баҕарар быһыы аһара бардаҕына аҥар, куһаҕан өттүн диэки уларыйан хааларын киһи түүллэрэ чуолкайдаан көрдөрөллөр. Аһара баран күүскэ ытаатахха үөрүү буолар, онтон аһара үөрдэххэ, күллэххэ – хомойуу, ытааһын тиийэн кэлиэн сөп. Саха дьонун олохторун үөрэҕин «Киһи быһыыта» диэн быһаарыылара өй-санаа кэлимник, ол аата үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах, икки өрүттээхтик сайдарын быһаарар. Бу үөрэх биир киһи олоҕунан муҥурдаммакка хас эмэ көлүөнэлэргэ бииргэ, курдаттыы дьайар. Биир көлүөнэ, ийэ уонна аҕа үрүҥ үлэһиттэр, оҕолорун туһугар олус кыһанан, аһара көрөн-истэн, сынньалаҥнык сырытыннаран, атаахтатан кэбистэхтэринэ, оҕолоро сүрэҕэ суох буола улаатан кэлэр көлүөнэлэриттэн «Киһи быһыылаах» дьон тахсыбаттар.
Kуруук үчүгэйи оҥоруу олус уустук уонна дьоҥҥо соччо кыаттарбат. Kим эмэ кимиэхэ эрэ куруук үчүгэйи оҥорор буолуута анараа киһитэ кини үчүгэйи оҥороругар үөрэниитин үөскэтэр. Бу киһиэхэ үчүгэйи оҥоруу кини өйүн-санаатын буорту оҥорон, бэлэмҥэ үөрэнэн хаалыытын үөскэтэр. Бу ордук кэлэр көлүөнэни, оҕолору үөрэтиигэ ордук улахан буортуну оҥорор. Бэлэмҥэ үөрэнэн хаалбыт оҕоттон соччо туһата суох киһи улаатан аймах дьон эстиилэригэр тириэрдэрэ элбэх.
Киһи быһыытын үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар диэннэргэ араартааһын демократия сүрүн сокуонугар олоҕурар. Элбэх киһи туох дии саныырынан быһаарыллаллар. Дьон үгүс өттүлэрэ хайа диэки санааларын уураллар, хайа быһыыны ордук сөбүлүүллэр даҕаны үчүгэй быһыы ол диэки баар буолар. Аан дойду бары олохтоохторуттан үлэлээн иитиллэр дьон үгүс өттүлэрин ылаллар. Үгүс дьон үчүгэй диэн өйдөбүллэрэ үлэһит дьон баҕа санааларыттан үөскээн олохсуйаллар.
Араас революциялар, перестройкалар олох оҥкулун тосту уларытаннар өйү-санааны, үчүгэй уонна куһаҕан быһыылары уларыта туруортаан дьон олоҕун аймыыллар. Бу уларыйан ылыы кэмнэригэр урукку кэмҥэ үчүгэй диэн ааттанар быһыы соҕотохто куһаҕан быһыыга кубулуйан хаалара дьон өйүн-санаатын улаханнык буккуйар. Улуу Октябрьскай революция иннинэ баай дьон аатыран бочуоттанар эбит буоллахтарына революция кэнниттэн үлэһит дьон былааһы ыланнар баайдары олохтон туораппыттара. «Үлэлиир киһи сыыһаны оҥорор, тугу да оҥорбот киһи хаһан даҕаны сыыспат» диэн этии баара киһи быһыылаах киһи өйдөбүлүгэр сыһыаннаах. Киһи үлэтигэр-хамнаһыгар, олоҕор даҕаны кыра сыыһалары хаһан баҕарар оҥоруон сөп. Өй-санаа тыыннаах буоллахха уларыйа, эбиллэ эбэтэр көҕүрүү турарын быһаарар. «Киһи быһыытын» өйдөбүлүгэр ханнык эрэ кыра сыыһалары, саҥаны айыылары оҥоруу, киһи быһыытыттан уонна сиэртэн аһара барбатаҕына хаһан баҕарар көҥүллэнэр. Сахалар өйдөбүллэринэн тугу да оҥорбот, үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорбот буолуу дьэ биирдэ «айыы киһитэ буолууга» тириэрдэр. Киһи өллөҕүнэ, аны тугу да оҥорбот буоллаҕына, өйө-санаата мастыйдаҕына, уларыйар кыаҕа уурайдаҕына биирдэ эрэ «айыы киһитэ» буолар. Айыы буолуу өй-санаа өлүүтүгэр тириэрдэр. Киһи өлбүтүн кэннэ өйө-санаата уларыйбат кэмҥэ киирэн дьэ айыыга кубулуйар.
Киһи буолан баран кыра эмэ мөлтөх өрүттэрдээх буолууну дьон бырастыы гыналлар. Арай бу мөлтөх өрүттэрбит киһи быһыытын, сиэрин аһара барбаттара ирдэниллэр. Кыратык сыыһа-халты туттуу «Киһи буолан баран» диэн быһаарар этиилээх. Хаһан да, кыратык да сыыһаны-халтыны, айыыны оҥорбот тыыннаах киһи диэн суох. Ол аата, киһи буоллахха, кыра, улахан суолтата суох, сиэри кэспэт, киһи быһыытыттан таһынан барбатах, кыра алҕастары, саҥаны арыйыылары оҥоруу киһиэхэ көҥүллэнэр. Ол аата, киһи өйдөөх-мэйиилээх буолан айыыны оҥорбот буолара эмиэ табыллыбат. Дьон саҥаны арыйаннар олоххо киллэрэн иһэллэр. Киһи айыыны оҥороро эмиэ көҥүллэнэр. Ол айыыбыт сиэри таһынан барбатаҕына эрэ олоххо туһаны аҕалар. Сиэри аһара барбат, сиэри иһинэн айыы аата айыы-сиэр диэн буолар. Айыыны оҥорбот дьон элбэхтэр. Кинилэр бары киһилии быһыылаах дьон диэн буолаллар. Айыыны оҥорор киһи диэн отой аҕыйах, онтон киһи быһыылаах дьон олус элбэхтэр, ол иһин дьон үксүлэрэ киһилии быһыылаахтар.
Сахалар олохторун үөрэҕэр элбэхтик туттуллар киһи быһыыта диэн өйдөбүл, аналлаах кыйыа, хайа да өттүгэр, үчүгэй да, куһаҕан да өттүлэригэр киһи олоҕун устата туораабатын, аһара барбатын хааччыйар аналлаах. Киһи быһыыта диэн өй-санаа хааччаҕа. Арай бу хааччах биир сиргэ хам баайыллан турбат, олох сайдарын курдук эмиэ сайдан уларыйан биэрэн иһэр. Киһи олоҕун устата киһи быһыытын кэспэххэ олоҕун олордоҕуна, киһи быһыылаахтык, олоҕун сиэрдээхтик олордо диэн этэллэр.
Олохторугар киһи быһыытын тутуспат дьон эмиэ баалларын сахалар «Киһиттэн таһынан быһыылаах» диэн быһааран этэллэр. Олус сиэри таһынан быһыыланар киһини «Киһи буолбатах» диэн туох эрэ атыннааҕын, өйө-санаата тиийбэтин арааран быһаараллар.
Киһи быһыыта диэн өй-санаа хааччаҕын киһи олоҕун устата тутуһа, таһынан барбакка сырыттаҕына уонна оҕолорун киһи быһыытыгар үөрэттэҕинэ, кэлэр көлүөнэлэрэ эмиэ кини курдук, олохторун киһи быһыылаахтык олороллоругар олук уурар.
Саха дьоно олоххо сыһыаннарын «Биирдэ бэриллэр олоҕу киһилии олоруохха» диэн этиинэн быһаараллар уонна олохторун киһилии олоруохтарын баҕараллар. Бу этии киһи олоҕо бу Сир үрдүгэр биир эрэ буоларын чуолкайдаан биэрэр. Дьон олохторо кылгаһын билэннэр бэйэлэрин кэннилэриттэн оҕолоро хааланнар кинилэр оҥорон испит дьыалаларын салгыахтарын баҕара саныыллар. Оҕолорун киһилии, бэйэлэрэ хайдах үөрэммиттэрин курдук үөрэтэн, сайдыылаах киһи оҥоруохтарын муҥура суох баҕараллар. Киһи Айылҕаттан тыыннаах буоларга анаан айыллыбыт. Олох олоруу төһөнөн ыарахан да, оҕо кыра эрдэҕиттэн ол ыарахаттары тулуйарга эрчиллэр, үөрэнэр. Олоххо дьоҕура, дьулуура улаатан биэрэр. Оҕо үтүктэн үөрэнэр дьоҕура кыра эрдэҕиттэн сайдан иһэр буолан олоҕу хайдах олорорго төрөппүттэрин көрөн үөрэнэрин саҕалыыр. Киһи олоҕун ханнык суолунан салайара төрөппүттэрэ туохха үөрэтэллэриттэн быһаччы тутулуктанар. Саха дьонун «Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыаҕа» диэн өс хоһоонноро уола элбэхтик үөрэннэҕинэ уонна эбии хатарылыннаҕына эрэ аҕатын курдук майгылаах киһи буолан тахсарын бигэргэтэр.
Кытай улуу сирдьитэ Мао-Цзэ-дун этэн турар: «Народ - это чистый лист бумаги на котором можно написать любой иероглиф». Улуу сирдьит этиитэ дьоҥҥо иитии-үөрэтии көмөтүнэн ханнык баҕарар өйү-санааны иҥэриэххэ сөп диэн өйдөнөр. Киһи өйө-санаата ханнык үөрэҕи ылыммытыттан эрэ тутулуктааҕын быһаарар.
Сахалар «Олох иһин охсуһуу» диэн этиилээхтэр. Көнө санаабытыгар бу этиини сутуругунан дуу, тугунан дуу охсуһууга сыбааммыт куһаҕан өйдөбүллүү сылдьабыт. Бу этии өй-санаа охсуһуутугар сыһыаннаах. Киһи өйө-санаата төһөнөн бөҕө, тулуурдаах даҕаны сайдан иһэр олох араас абылаҥнарыгар киирэн биэрбэт кыахтанар. Киһи кыра эрдэҕиттэн олох иһин охсуһууга бэлэмнэниэхтээҕин биһиги, «социализм» кэмин оҕолоро ырыынак ыарахан тыына ыган тиийэн кэлбитигэр эрэ биллибит. «Социализм» кэмигэр киһи олоҕун салгыырыгар, тугу үлэлээн хамнас өлөрөрүгэр төрүт санаатын оҕустарбат гына үөрэппиттэрэ. Оҕо кыра эрдэҕиттэн государство киһитинэн ааҕыллан, босхо детсадка сылдьан, оскуолаҕа үөрэнэн талбыт идэтин талан ыларыгар толору кыаҕы биэрэллэр этэ.
Оҕону бу курдук эрдэттэн бэлэмнэммит суол устун баран иһиигэ үөрэтии кини бэйэтэ олох иһин туруулаһарын мөлтөтөн, ордук бэлэми кэтэһэ сылдьар майгытын сайыннаран кэбиһэр. «Социализм» бэлэмигэр улааппыт оҕолор ырыынак кэмэ тиийэн кэлбитигэр бэйэлэрэ булан-талан үлэни тэрийэр кыахтара мөлтөҕө биллэн таҕыста.
Барыта бэлэмҥэ үөрэнии, сылааска сытыы, аҕыйахтык хамнаныы киһи доруобуйатын, этин-сиинин эмиэ мөлтөтөн, кэбирэтэн иһэр. Маннык сымнаҕас олох көлүөнэттэн көлүөнэҕэ салҕанан баран иһиитэ, бу аймах дьон өйдөрүн-санааларын уонна доруобуйаларын мөлтөөһүнүгэр тириэрдэн эстиилэригэр, симэлийиилэригэр төрүөт буолар. Элбэх аймах дьон биир омугу үөскэтэллэр. Kинилэр бары итинник мөлтөөн барыылара омук эстиитигэр, симэлийиитигэр дьэ тириэрдэр.
Киһи-аймах үөрэҕи-билиини ситиһэн истэҕин аайытын олоҕун, үлэтин-хамнаһын тупсаран иһэр. Ас-үөл саппааһа дэлэйэн иһиитэ аһары элбэҕи аһааһыны, арыгыны элбэхтик иһиини уонна наркотиктары туһаныыны көҕүлүүр. Бу быһыылар киһи доруобуйатын биллэрдик мөлтөтөллөрүн билэн, итилэри тохтотор туһугар дьон сайдыылаах өттүлэрэ үлэлииллэрэ эмиэ эбиллэн иһэр. Айылҕа ыарахан, тымныы усулуобуйатыгар куруук сылдьа үөрэнии киһи доруобуйатын тупсарар уонна бөҕөргөтөр. «Олох ыараатаҕына омукка күүс киирэр» диэн саха кырдьаҕас дьонугар олохсуйбут өйдөбүл баар. Бу өйдөбүл биһиги «социализм» кэмэ ииппит дьонун баспытыгар кыайан баппат да буоллар, кырдьаҕас Лөкүө эбэбит итинник этэр этэ. Билигин ырыынак кэмэ кэлэн ыган, олох барыта ыараан барбытыгар, сымнаҕастык иитиллибит, сылааска сыппыт, барыта бэлэмҥэ үөрэммит «социализм» дьоно улаханнык соһуйдулар, кыахтарын чуут былдьата сыстылар. Былыргы кырдьаҕастар уһуну-киэҥи билэллэрэ, кинилэр этиилэрэ таба буолара чахчы биллэн таҕыста.
Кырдьаҕас эбэбит Лөкүө эмээхсин өссө биир этиитэ билиҥҥи Аан дойду олоҕор быһаччы сыһыаннаах. Кини: «Ыалларга элбэх уолаттар төрөөтөхтөрүнэ - сэрии буолар»,- диирэ. Бу этии оччотооҕу кэмнэргэ букатын да тиэрэ курдук иһиллибитин иһин, билигин Кавказ омуктарыгар уол оҕолор ахсааннара быдан элбэхтэрэ бэлиэтэнэр. Омукка уол оҕолор элбэхтэрэ атын омуктар кыыс оҕолорун сүктэрэн аҕалыыны үөскэтэн атын омугу эйэлээхтик баһылааһыҥҥа киллэрэр.
Кут-сүр үөрэҕэ оҕо төрүөҕүттэн өйө-санаата сайдан барыытын быһаарар. Оҕону иитиигэ кут-сүр үөрэҕин таба туһаныы киһи өйө-санаата бары өттүнэн биир тэҥ сайдыылаах буола улаатыытын хааччыйар. Кут-сүр үөрэҕин быһаарыытынан киһи олоҕо чуолкайдык тус-туспа араарыллар үс сүһүөхтээх. Ол сүһүөхтэрэ манныктар:
1. Оҕо саас. Улаатыы. Киһи буолуу үөрэҕин баһылаан, ситии-хотуу кэмэ.
2. Аҕа, ийэ буолуу. Ыал буолуу. Оҕо-уруу төрөтүү. Олоҕу киһи быһыылаахтык олоруу.
Киһи этэ-сиинэ сайдан, улаатан уонна кырдьан, мөлтөөн иһэрэ Айылҕа айбытын курдук баран иһэринэн, киһи олоҕун оҥостуута эмиэ хойутаабакка баран иһиэхтээх. Эдэрдэр эттэрэ-сииннэрэ сайдыытын кытта тэҥҥэ ыал буоланнар оҕо-уруу төрөтөн иһэллэрэ кут-сүр үөрэҕин көрдөбүллэригэр сөп түбэһэр. Маннык көрдөбүл тутуһуллуута аҕыйах ахсааннаах омуктарга ордук туһалаах буолар.
Сахалар этэллэринэн, олох олоруу, алааһы туорааһын буолбатах. Этэҥҥэ олорор наадаҕа элбэхтик үлэлиэххэ, оҥоруохха, тутуохха наадатын киһи барыта билэр курдук эрээри бэйэҕэ тиийдэххэ быстах санааҕа баһыттаран сынньана сытар ордук курдук. Тугу эмэ оҥорорго ханнык эрэ хамсатар күүс эбиискэ наада. Ол күүс киһини инники диэки сирдиир баҕа санаата буолар. «Баҕалаах маска ыттар» диэн этии баҕа санаа олус күүстээҕин, киһини төһө эмэ үөһээ таһаарар кыахтааҕын бэлиэтиир.
Төрөппүттэр, кырдьаҕастар бэйэлэрин олохторун үгэстэригэр, саҥарар тылларыгар оҕолорун кыра эрдэхтэринэ эрэ үөрэтэр кыахтаахтарын син билинэн эрэллэр. Кырдьаҕас көлүөнэлэр бэйэлэрин олохторун үгэстэригэр, тылларыгар эдэрдэри үөрэппэттэрэ, кинилэр икки ардыларыгар өй-санаа араастаһыытын ордук улаатыннарар.
Сир үрдүгэр туох баар барыта иккилии өрүттээхтэрин курдук олох олоруу эмиэ икки өрүттээх. Ол өрүттэртэн биир өттө дьон-аймах туһугар олоҕу олоруу диэн ааттанар. Бу дьон олохторугар үгүс туһалаах дьыалалары элбэх дьоҥҥо анаан оҥордохторуна ити курдук этэллэр.
Киһи, бэйэтин олоҕор атын ким да туһугар буолбакка бэйэтин туһугар ордук кыһанар диэччилэр эмиэ бааллар. «Киһи бэйэтин ырбаахыта этиттэн чугас» диэн этии итини бигэргэтэр. Бу дьон олохторун устата ордук туһалааҕы бэйэлэригэр урут оҥостоллоро ити этииттэн быһаарыллар.
Сир үрдүгэр дьон-аймах ахсааннара элбээн иһиитэ олох олоруу олус уустугуран иһэрин бигэргэтэр. «Бэйэм эрэ туспар» диэн этии хайа да өттүнэн дьону кытта сыһыаҥҥа кыайан сөп түбэспэт буолла. Хайа баҕарар киһи олоҕо атын тулалыыр дьон ортолоругар баран иһэр буолан «Бары бииргэ» диэн өй-санаа хас киһиэхэ барыларыгар баар буолуутун ирдиир кэмэ кэллэ. Ханна эрэ хоту дойдуга эстибит атомнай буомба буортулаах холбоһуктара сиргэ-дойдуга киэҥник тарҕаналлар. Дьоҥҥо барыларыгар Айылҕаны харыстыыр санаа киириитэ эрэ Сир-дойду олоҕор эрэллээх, туруктаах буолууну киллэриэн сөп.
Сир үрдүгэр туох барыта икки өрүттээх буолан, олору таба сыаналаан олоҕу олоруу уустук. Сахалар ону былыргыттан билэн «Олоҕу олоруу уустук» диэн этэллэр. (2,76).
Туһаныллыбыт литература.
1. Урсун. Быралыйбат былыргы. - Дьокуускай: Бичик, 2005. - 144 с.
2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай. РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Байкалов Карл Карлович
200px|thumb|right|Байкалов Карл Карлович Ка́рл Ка́рлович Байка́лов (дьиҥнээх араспаанньата Некундэ) (1886 — 1950) — сэбиэттэр сэрии тойонноро. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
1886 сыллаахха Латвияҕа революционердар ыалларыгар төрөөбүтэ. 1906 сыллаахха өрөбөлүүссүйэ хамсааһыныгар кыттыбыта, ол түмүгэр Байкаал аттыгар көскө ыытыллыбыта. Гражданскай сэрии саҕаланыаҕыттан биэс быраатын кытта этэрээт тэрийбитэ. Ол кэнниттэн этэрээт элбээн барбыта, кыһыллар 5-с аармыйаларыгар холбоспута. 1921 сыл балаҕан ыйыгар Байкалов салалталаах 22-с этэрээт Монголияҕа ыытыллыбыта. Монголия арҕаа өртүгэр Толбо диэн манастыырга үрүҥнэр төгүрүктээһиннэригэр түбэспитэ. Кыһыллар кэлэн босхолообуттара.
1922 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Саха уобалаһын сэриилэрин хамандыыра Нестор Каландаришвили өлбүтүн кэннэ кини дуоһунаһыгар Байкалов ананар. Кини кандидатуратын кыһыллар 5-с аармыйаларын штаабыгар (хам. Уборевич) С.Ю.Широких-Полянскай Дьокуускайга олорон туруорбута биллэр. Полянскай Байкаловтыын 1921 с. Арҕаа Монголияҕа бииргэ сылдьыбыттара. Муус устар 24 күнүгэр Байкалов Дьокуускайга Кыһыл кириэс бырааһа буолан кубулунан кэлэр. Бу иннинэ былааска олорбут "триумвирааты" күүс өттүнэн туораталлар, Саха сирэ аптаныамыйалаах өрөспүүбүлүкэ буоларын туһунан быһаарыы ылаллар. Байкалов Полянскай өҥөтүнэн, кэлээт, олохтоох саха салайааччыларын Бараахабы, Ойуунускайы уо.д.а. кытта чугасаһар уонна, Саха сирин сэбилэниилээх күүстэрин хамандыыра буоларын быһыытытынан, Бараахап эйэлэһэр бэлиитикэтин (аныгы устуоруктар "миролюбивая политика Барахова" диэн сыаналаабыттара) өйүүр. Сэбиэскэй былаас олохтоохтор өрө турууларын утары хааннаах репрессияны уҕарытар, кэккэ эйэлээх миэрэлэри ылынар. Ол курдук, бастаанньыстарга амнистия биллэриллибитэ. Ол түмүгэр бастаанньыстар хамсааһыннара мөлтүүр, дьон сыыйа саатын-саадаҕын ууран, суута суох, буруйга тардыллыбакка эйэлээх олоххо көһөр.
Ол үрдүнэн, 1922 с. бэс ыйын 9-10 күннэригэр Арҕаа Хаҥалас Төхтүрүгэр буолбут Саха сирин кыһылларын-үрүҥнэрин генеральнай кыргыһыыларыгар кыһыллар чуут хотторо сыспыттара.
1923 сылга Анатолий Пепеляев генералы утары сэриини салайбыта.
1937 сыл балаҕан ыйын 7 күнүгэр Байкаловы Троцкай тэрилтэтигэр кыттыылааххын диэн буруйдаан туппуттара, кылгас силиэстийэ кэнниттэн 10 сылга хаайыыга ыытыллыбыта. 1941 сылга болдьоҕун 5 сылга дылы кыччаппытара.
Байкалов 1950 сыл атырдьах ыйыгар Абалаахха өлбүтэ. 1956 сыллаахха реабилитацияламмыта.
Чөрүмчэ
400px|thumb|right|Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар Чөрүмчэ нэһилиэгэ Чөрүмчэ нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чөрүмчэ.
Улуус кииниттэн 108 км. хоту диэкки Аадыча Дьааҥыга түһэр сиригэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 226 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Кливленд
Кливленд (арыт Кливлэнд диэн суруллар, Cleveland), АХШ хотугулуу-илин өттүгэр Огайо штаакка, Кайахога өрүс муораҕа түһүүтүгэр сытар куорат. Олохтоохторун ахсаана 457,6 тыһ. киһи (2004, пригородтарын кытта 2 мөл. тахса киһи).
Улуу күөллэргэ саамай улахан порт (выгрузка железной руды из Канады и Миннесоты для промышленного района Питсбурга, отправка каменного угля, зерна, древесины). Важный узел железнодорожных и шоссейных магистралей, связывающих север Атлантического побережья США с Детройтом и Чикаго. Международный аэропорт Хопкинс. Метрополитен. Крупный финансово-торговый и индустриальный центр США. Черная и цветная металлургия, металлообработка, машиностроение (автомобили, авиадвигатели, станки, озерные суда и баржи), электротехника, электроника. Нефтеперерабатывающие заводы; фармацевтическая, пищевая промышленность (особенно мясная). Химическая, полиграфическая промышленность. Важный научный и культурный центр страны. 9 высших учебных заведений, в том числе один из старейших на Среднем Западе Университет западного резерва (основан в 1826), Кливлендский институт искусства (1882), Кливлендский институт музыки (1920), Кливлендский университет (1964), католический университет Джона Кэрролла (1886); более 400 медицинских и промышленных исследовательских центров, в том числе научно-исследовательский центр НАСА имени Льюиса. Музеи. Театры (в том числе один из старейших в США Плей-Хаус). Кливлендский симфонический оркестр. Крупные газеты, 9 телевизионных и 26 радиостанций.
Город основан в 1796 топографом М. Кливлендом и – с небольшой орфографической поправкой – носит его имя; статус города с 1836. Рост города в 19 в. связан с развитием судоходства по Великим озерам и местонахождением у начала канала Эри—Онтарио, впоследствии благоприятное положение города на пути из района железорудных месторождений Верхнего озера в Питсбургский угольно-металлургический район способствовало превращению Кливленда в крупный центр металлургии, а затем и машиностроения. В 1859 в Пенсильвании нашли нефть, и Кливленд, в котором поселился Дж. Д. Рокфеллер-старший, превратился в крупный транспортный узел, в 1863 Джон и его компаньоны основали здесь свой первый нефтеперерабатывающий завод.
Центр города «Променад» имеет форму буквы Т и верхней частью буквы упирается в набережную озера. На Променаде расположены городская ратуша, публичная библиотека, Федеральное здание. Река делит город на Восточную и Западную стороны — жилые районы города. От Паблик-сквер на Восточную сторону проходит знаменитое авеню Эвклида (авеню носит имя Эвклида, как идеально геометрически спланированная улица). Среди достопримечательностей: Памятник солдатам и морякам на площади Паблик-сквер, там же здание вокзальной башни (Terminal Tower, 1930, 52 этажа, высота 216 м), небоскреб «Сосайети-сентер» (1991, 57 этажей, высота 289 м). «Университетский круг» недалеко от Университета западного резерва, включает в себя более 30 культурных и религиозных учреждений, в том числе знаменитый Кливлендский художественный музей, Исторический музей, Кливлендский музей природы, Кливлендский музей здоровья, Медицинская библиотека, несколько парков. В Кливленде находится Музей рок-н-ролла (создан в 1995, в Кливленде один из первых диск-жокеев Алан Фрид в 50-х годах популяризировал название нового музыкального направления, рок-н-ролл), включающий в себя Зал славы рок-н-ролла.
KDE
KDE (KDE Software Compilation эбэтэр ), көҥүл үлэлиир остуол буолар уонна онно сөптөөх программалар. KDE талисмана — от күөх дракон Konqui.
KDE билиҥҥи кэмҥэ Windows, Linux, macOS үлэлиир.
Өлүөхүмэ (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах
Чыс кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Чыс кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ (, Семейство Пищуховые) - бу Куобахтыҥылар аймахтарыгар киирэр бөлөххө Саха сиригэр биир уус Чыс кутуйахтар уустара киирэр.
Өссө маны көр
Куобахтыҥылар кэргэннэрэ
Үлэлиир остуол эйгэтэ
Үлэлиир остуол (desktop environment), ол эбэтэр компьютер экраныгар көстөр араас графическай темалары уонна метафоралары өйдүүллэр. Хас биирдии үлэлиир остуол туспа темалаах уонна араас лаунчерынан уларытыллыан сөп. Араас операционнай системаларга үлэлиир остуол тус туҺунан.
Күөх дьуот
Күөх дьуот туьата
Сындалҕаннаах уhун тымныы кыhын доруобай да киhини сылатар, айгыратар. Сааhыары витамин да тиийбэт, дьуот саппааhа да аҕыйыыр. Кyн аайы киhиэхэ 300 мг дьуот наада. Муораттан ыраах континеннарга барыларыгар айылҕаҕа: почваҕа, ууга, уунээйигэ дьуот тиийбэт. Инньэ гынан сирбит аhа, атын да ас барыта дьуота кэмчи. Россия дьоно былыргыттан дьуотунан хайдах организмы хааччыйары толкуйдууллара.
Тутулуга
Күөх дьуот диэн дьуоту крахмалы кытта холбоհуга ааттанар. Крахмал баарын биэргэ дьуот тест буоларын киհи үксэ билэр. Спиртовой дьуот токсичнай юуолан ууга да суурайан иհэр кутталлаах. Дьуот крахмалы кытта холбостоҕуна токсичноհа сүтэр. Организмҥа киирэн крахмала буհар, йоа босхолонон тироксин гормон састаабыгар киирэн туհалаабытынан барар. Эттиктэр атастаհыыларыгар кыттан энергияны таհаарар, хаан үөскээհинэ тупсар, өй уонна нервнэй система үчүгэйдик үлэлиир, иммунитет улаатан киհи рак ыарыытыгар уонна араас вируснай, бактериальнай инфекцияҕа ылларбат.
Күөх дьуоту бэйэ оҥоруута
Күөх дьуоту хайдах бэлэмиэххэ сөбүй? 200 мл оргуйбут сылаас ууга 1 чайнай ньуоска томточчу хортуоппуй крахмалын суурайаллар. Онтон 1ч. нь. Саахары уонна аҕыйах кристалл лимоннай кислотаны булкуйан суурайаллар. Онтон 150 – 200 мл оргуйбут ити ууга кутан булкуйаллар. Кисель үөскүүр, сойбутун кэннэ 1 кыра ньуоска аптека 5% спиртовой дьуотун куталлар. Күөх дьуоттаах крахмал үөскүүр. Бу күөх дьуот амтана саахардаах буолан үчүгэй. Лимоннай кислота консервант буолан, күөх дьуоттаах крахмал хос температуратыгар буорту буолбакка нэдиэлэ устата туруон сөп.
Туһата
Күөх дьуотунан олус элбэх ыарыы эмтииллэр уонна киհи күүհэ - күдэҕэ улаатар. Дьуот састааптаах тироксин гормон элбээн энергия тахсара эбиллэр. Киհи сылайбат, сүүэ, үөрэ – көтө сылдьар буолар. Күөх дьуотунан дизентерияны, стоматиты, пиолонефриты, быар цирроհун, сүгүн оспот баастары, куртах бааհын, конъюктивиты, колиты, энтероколиты, уоттан буհууну, сүհүрүүнү, тромбофлебиты эмтииллэр. Суон оհоҕос бааհыран хаан тахсар түбэлтэтигэр нэдиэлэ устата күөх дьуотунан клизма оҥостоллор. Харах конъюктивита буоллаҕына 1 ч. нь. күөх дьуоту 10 ч. нь. дистиллированнай сылаас ууга булкуйан киэհээ-сарсыарда 2-3 хааппыланы кутталлар.
Куртах – оհоҕос ыарыыларыгар 2-3 ч. ньуоскаттан саҕалаан 8 чаайынай ньуоскаҕа тиэрдэн, күөх дьуоту күҥҥэ 2-3 аհаан баран кисели эбэтэр үүтү кытта иհэллэр. Амтанын тупсарарга сибиэհэй согу эбэллэр. Куртах бааհыгар дьуоттаах крахмал ордук туհалаах. Крахмальнай кисель бааհы бүрүйэн эмтиир күүհэ улаатра уонна түргэтиир, куртах аннынааҕы былчархай үлэтэ тупсар.
Дьуот аҕыйаҕын сэрэртэргэ күөх дьуоту 1 ый нэдиэлэҕэ 2-тэ 1ч. нь. иհэллэр. Ыйааհыннара 6ҕ киилэттэн улахан дьон 2 ч. нь. иհиэхтэрин сөп.
Солбуйуута
Дьуот профилактикатыгар күөх йолу туհаныахтарын баҕарбат дьон күҥҥэ яблоко иհигэр баар ҕ сиэмэни сиэтэхтэринэ да сөп. Өссө муора бородуукталара: устрица, краб, креветка, муора балыктара, хаппыыста уонна салахайа элбэх дьуоттаахтар. Кыра харчылаах дьоҥҥо күөх дьуот тугунан да солбуллубат. Дьуотистай таблеткалар олус сыаналаахтар да, туհалара биллибэт диэн Россия дьоно күөх дьуотка киирбиттэрэ ыраатта. Күөх дьуот туհунан литература да элбэх. Билиҥҥи эмп 30-40 быраհыана албын буолбут биллэрбиттэрэ хас да сыл буолла. Сири аннынан албын эмтэри оҥорон элбэх киհи байбыт. Телевизорга, хаհыаттарга ол туհунан куруутун кэпсииллэр. Дьуоттаах тууска уонна килиэпкэ дьуоттара эмиэ олох кыра. Тоҕо диэтэххэ дьуот олус кэбирэх, улахан температураҕа уонна уհуннук сыттаҕына көтөн хаалар.
Аптекаҕа атыыланар «Йодинол» диэн поливиниловай испииргэ оҥоհуллубут препарат баар. Быраастар «Дьуотинолу» тонзиликка, конъюктивикка, ириҥэрэр бааска, трофическай бааска, итиигэ сиэтиигэ, дезинфекцияҕа тутталлар. «Йодинол» эмиэ күөх дьуот, токсичноհа суох, сыаната кыра, өр буорту буолбат.
Аптекаҕа Люголь раствора диэн баар, күөмэйи сотон эмтээччилэр. Спиртовой раствордааҕар токсичноհа кыра. 1 хааппыланы 1 ыстакаан ууга суурайаллар уонна 1 ч. ньуоска яблочнай уксуус кутаннар нэдиэлэҕэ иккитэ (оптуорунньукка уонна бээтинсэҕэ) аргыый чэйи кытта иհэллэр. Куртахтарын кислоталара элбэх дьон яблочнай уксууհу тутталлара сэрэхтээх. Ханнык дьуоту сөбүлээбиккитинэн көрөн куттаммакка эмтэниҥ. Сатаан күөх дьуоту туհаннаххытына иккис тыыҥҥыт киирэн сүүрэ сылдьар буолуоххут диэн сүбэлииллэр.
Магадаан сахалара
Магадаан сахалара (сороҕор сыыһа Дьэһиэй сахалара диэн ааттыыллар) - былыр-былыргыттан, өссө Магадаан уобалаһын сирдэрэ Саха сиригэр киирэллэрин саҕаттан онно икки сүрүн бөлөҕүнэн олохсуйбут сахалар.