cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баишев Николай Николаевич
Дьиэ кэргэнэ
Н.Н. Баишевтыын 4 оҕону төрөтөн-иитэн үөрэх араас кыһатыгар уһуйбуттара, олох киэҥ суолугар бигэтик тирэнэллэригэр күүс-көмө буолбуттара. Розалия Гаврильевна - үлэ ветерана, ийэтин туйаҕын хатаран, 30 сыл детсадка оҕо иитиитигэр кыһамньылаахтык үлэлээбитэ, билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. Николай Николаевич Баишев II – СГУ тыа хаһаайыстыбатын отделениятын бүтэрбитэ, учуонай-зоотехник идэлээх, госслужба Советнига, “Гражданскай килбиэн”знак хаһаайына. Табалаах нэһилиэгин баһылыгынан үһүс төгүлүн талыллан үрдүк таһымнаахтык үлэлии сылдьан, күн сириттэн соһуччу барбыта. Табалаахха баһылыктыырын быыһыгар, оройуон мясопромугар таһарыылаахтык үлэлээбитэ. Нэһилиэгэр, оройуонугар ытыктанар салайааччы этэ. Аҕатын 1945 сыллаахха хайыһарынан айанын чиэстээн,I миэстэҕэ убаһа бириис олохтоон, нэһилиэгэр, оройуоҥҥа хайыһарга күрэх ыытара, хайыһар спорда сайдарыгар үгүс сыратын уурара. Н.Н. Баишев-II оҕолоро төрдүөн үрдүк үөрэхтээхтэр, аҕаларын, эһэлэрин курдук дьоҥҥо-киһиэхэ эйэҕэс майгылаахтар. Н.Н. Баишев-III Новосибирскайдааҕы топографическай техникуму бүтэрбитэ.
Надежда Николаевна Баишева - Новосибирскайдааҕы госпединституту биолог-географ идэлээх бүтэрбитэ. Төрөөбүт нэһилиэгэр оскуолаҕа учууталынан үлэлиир. Үлэ бэтэрээнэ, РФ үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна. Кэргэнинээн Юрий Иннокентьевичтыын дьонун курдук түөрт оҕону төрөтөн-иитэн, үөрэх араас кыһатыгар уһуйбуттара. Улахан уоллара Станислав СВФУ физкультурнайын бүтэрэн Баатаҕайга тренеринэн үлэлиир,кэргэнннээх икки оголоох. Орто уол Иннокентий ЯГСХА студена. Кыра уол Николай СВФУ физкультурнайыгар кэтэхтэн үөрэнэр, Табалаах нэһилиэгэр тренеринэн үлэлиир, кэргэннээх, кыыс уонна уол оҕолоох. Кыыстара Анисья оскуоланы кыьыл комус мэтээлинэн бутэрэн,СВФУ Психология институтугар уерэнэр. 1945 сыл, 1985 сыл, 2010 сыл Верхоянскай-Дьокуускай хайысханан, уопсайа араас идэлээх 19 дьон хайыһарынан айаннаатылар.
Зебра
Зебра — Африкаҕа үөскүүр сылгы ууһун үөдүҥэ, үс көрүҥнээх (сыһыы, куйаар уонна хайа зебралара). Сорох чиничийээччилэр зебралары туспа үөдүҥҥэ киллэрэри алҕаһынан ааҕаллар, тоҕо диэтэххэ сылгылар атын көрүҥнэриттэн уратылара бэйэлэрин ыккардыларыгар уратыларынааҕар элбэҕэ суох.
Зебралар дьоҕус үөрүнэн сылдьаллар, үөр биир атыыртан уонна хас да оҕолоох биэттэн турар.
7 б. э. инн. тыһыынча сыл
'''7 б. э. инн. тыһыынча сыл'''
Холецистит
Холецистит (χολή — үөс уонна — хабах) — үөс хабаҕын элбэхтик көстөр ыарыыта. Үксүн үөс кыайан тахсыбакка хабахха хонуутуттан (таас үөскээн эбэтэр атын төрүөттэн сылтаан) саҕаланар.
Ымый томтороот
thumb Ымый томтороот. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи сис.
Олдьо салаатын Нэннэли алын сүүрээнин устун сытар.
Устата 50 км. кэриҥэ. Чыпчаала муора таһымыттан 1048 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
8 б. э. инн. тыһыынча сыл
'''8 б. э. инн. тыһыынча сыл'''
Григорьева Татьяна Петровна
300px|thumb|right|Григорьева Татьяна Петровна Григорьева Татьяна Петровна (1929–2014) — Илиҥҥи культураны уонна философияны чинчийээччи, философия наука-тын доктора, профессор. РНА илиҥҥи дойдулары үөрэтэр Институтун үлэһитэ.
Иэт
Иэт — маһы оҥо хаһарга аналлаах иэҕиллибит төбөлөөх быһахха майгынныыр сэп.
Аһыыба
Аһыыбалар диэн уулук катионун биэрэр (Брөнстед аһыыбата) кыахтаах эбэтэр коваленнаах ситими үөскэтэн (Льюис аһыыбата) электроннаах паараны ылынар кыахтаах химия холбоһуктара.
Брөнстед аһыыбата уу суурадаһыныгар гидроксоний ионун (H3O+) дэлэйин үөскэтэр. Ити ион суурадаһыҥҥа аһыы амтан биэрэр, индикатор өҥүн уларытар, элбэх концентрациялаах буоллаҕына, кыһытыан да бааһырдыан да сөп. Аһыыба хамсыыр уулугун атома тимир атомыгар солбуллан туус үөскэтэр. Ол тууска тимир катионнара уонна аһыыба тобоҕун анионнара баар.
Аһыыбалар химия саҥнара
CaO + 2HCl → CaCl2 + H2O
NaOH + HCl → NaCl +H2O
Cu(OH)2 ↓ + H2SO4 → CuSO4 + 2H2O
BaCl2 + H2SO4 → BaSO4↓ + 2HCl↑
Холобур:
Аһыыбаны ылыы.
Аһыыбаны ылаллар:
Туттуллубут литература
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%82%D1%8B
Аттар
Аттар (Equus) диэн Бүтэй туйахтаахтар аймахтарын Аттыҥылар кэргэннэригэр (Equidae) киирэр соҕотох тыыннаах уус. 4-4,5 млн сыллааҕыта үөскээбитэ.
Нерпалаах
400px|thumb|right|Чукочье уонна Нерпалаах күөллэр куйаартан көстүүтэ Нерпалаах күөл. Аллараа Халыма улууһун территориятыгар Халыма намталыгар, Халыма өрүс төрдүн диэкки сытар күөл.
Иэнэ 237 км², тардыытын иэнэ 1320 км². Устата 32 км, кэтитэ 11 км тиийэр. Чукочье күөлү кытта холбуур үөстэрдээх.
Күөлтэн Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр Нерпичья үрэх тахсар. Балыга дэлэй.
Бенелли
Бенелли Арми (Benelli Armi) - аан дойдуга биир саамай биллэр Италияҕа баар саа оҥорор фирма.
Ситим-сирэ http://www.benelli.it/
Устуоруйата
Матассыыкыл оҥорор собуот хаһаайыттара бырааттыы Бенелли 1967 сыллаахха Урбино диэн куоракка "Бенелли Арми" диэн тэрилтэни арыйбыттара. Элбэхтэ иитиллэр аптамаат саа муодата кэлэн иһэрин өйдөөн сүрүн болҕомтолорун саа бу көрүҥэр уурбуттара, онтулара барыстаах буолбута.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ
мини|Кыайыы знамята Рейхстаг үрдүгэр Аҕа дойду улуу сэриитэ — ССРС фашистыы Германияны кытта 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүттэн 1945 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр кыайыар дылы ыыппыт сэриитэ. Иккис Аан дойду сэриитин сүрүн, быһаарыылаах сорҕото.
Германияны кытта Сэбиэскэй Сойууһу утары кини союзниктара Болгария, Венгрия, Италия, Румыния, Словакия, Финляндия, Хорватия сэриилэспиттэрэ.
Солунтах
500px|thumb|right|Солунтах күөл Солунтах күөл. Аллайыаха улууһун территориятыгар Дьааҥы — Индигир намталга Хрома өрүс тардыытыгар сытар күөл.
Иэнэ 131 км², тардыытын иэнэ 1936 км². Устата 19 км, кэтитэ 11 км. Балыга дэлэй.
Хаастаах, тамах
500px|thumb|right|Хаастаах тамах Хаастаах тамах. (Гусиная губа). Илин Сибиирдээҕи байҕал хомото. Хаастаах үрэх түһэр.
"Кустук" кэпэрэтиип (Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэ)
«Кустук» потребительскэй кэпэрэтиип — Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр 2009 сыллаахтан үлэлиир тэрилтэ.
2009 с. кулун тутар ыйга тэриллибит.
Салайааччылар
Пайщиктааҕын ахсаана 77 киһи.
Үүтү тутуу былаана уонна туолуута (тоннанан).
2015 с. 70 миэстэлээх эргэ хотону өрөмүөннээн үлэҕэ киллэрбиттэрэ.
2017 с. тохсунньу 1 к. сылгы собуотун 38, кэтэхтэр 15 ынах сүөһүлэрин кыстатан тураллар. 2016 с. нэһилиэк гранын ылан «Айда» сайылыкка ньирэй мэччийэр бүтэйин туппуттар.
Вьетнам
Вьетнам (Việt Nam) диэн Индокытай илин өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр Кытайдыын хоту, Лаостуун хотугулуу-арҕаа уонна Камбодьалыын соҕуруулуу-арҕаа. Соҕуруу Кытай байҕала илин баар. Олохтоохторун ахсаана 98 млн.
Дойду аата (越南) икки тылтан турар — «Việt» сурун омук аата — виет, уонна «Nam» — со5уруу, «со5уруу виет», диэн тылбаастанар.
Вьетнам устуоруйата 3 тыьыынча сыл анараа еттуттэн са5аланар.
Улахан куораттара: Ханой, Хошимин, Дананг.
Пестун Ефим Григорьевич
Ефим Григорьевич Пестун, 1923—1925 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ (1889—1939).
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Ньалбах
thumb|250px
Ньалбах (водоросли, ) - уу ото.
Өссө маны көр
Ньамах
Үөһээ Бүлүү улууһун үтүөлээх дьоно
Бу тиһиккэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.
Тиһик
Адамова Аксинья Кирилловна Аксаков Анатолий Софронович Алексеев Василий Семенович Алексеева Евдокия Лазаревна Алексеева Мария Давыдовна Амыдаев Николай Данилович Анисимова Галина Михайловна Афанасьев Василий Севостьянович Афанасьев Егор Афанасьевич Баскаров Николай Николаевич Боескоров Гаврил Ксенофонтович Бубякин Николай Петрович Васильев Аркадий Пудович Васильев Николай Егорович Васильев Севостьян Васильевич Васильева Людмила Никифоровна Васильева Мария Тимофеевна Васильева Олимпиада Романовна Васильева Раиса Тимофеевна Васильева Федора Алексеевна Ведров Петр Алексеевич Винокуров Николай Петрович Воронкин Михаил Спиридонович Габышев Николай Алексеевич Габышева Феодосия Васильевна Герасимов Николай Афанасьевич Докторов Михаил Михайлович Докторов Софрон Иванович Долгунов Василий Сергеевич Донской Андрей Иванович Егоров Егор Терентьевич Егоров Яков Петрович Егоров Январий Лукич Егорова Варвара Михайловна Егорова Евдокия Афанасьевна Емельянова Татьяна Семеновна Еремисов Николай Семенович Жиркова Ксенья Илларионовна Золотарев Николай Гаврилович Золотарева Ирина Николаевна
Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар ), эбэн биэриҥ.
Өссө маны көр
Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык гражданнара
Бурцева Елизавета Ивановна
Бурцева Елизавета Ивановна (12.07.1912—02.10.1985) — ыанньыксыт, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
Олоҕун олуктара
Өр сыралаах үлэтэ сыаналанан, ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1957 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан Елизавета Ивановна Бурцеваҕа, Саха Сирин дьахталларыттан бастакынан, Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Эбии маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Катион
Катион — көнө иитиилээх ион. Төһө иитиилээҕинэн ойууланар: холобур, NH4+ — биир иитиилээх аммоний катиона, Ca2+ — икки иитиилээх кальций катиона. электрическай хонууга катионнар төттөрү иитиилээх электродка — катодка — тардыһаллар.
Аата гириэктии «καθιών» аллара түһэр диэнтэн. Тиэрмини Майкл Фарадей 1834 сыллаахха киллэрбитэ.
Дильтей Вильгельм
Дильтей Вильгельм (19.11.1833 - 1.10.1911) - ниэмэс култуура устуоруга уонна идеалист бөлөһүөк. XX үйэҕэ философияҕа экзистенциализм сайдыытыгар улаханнык сабыдыаллаабыта. мини
Быһах
Быһах Быһах диэн металтан ооһуллубут сэп, араас материаллары уонна маллары быһарга сытыы тимир лезвиялаах.
9 б. э. инн. тыһыынча сыл
'''9 б. э. инн. тыһыынча сыл'''
Лугинов Николай Алексеевич
200px|thumb|right|Лугинов Николай Алексеевич Николай Алексеевич Лугинов — саха норуодунай суруйааччыта, Духуобунас академиятын вице-президена.
Олоҕун олуктара
1948 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр Кэбээйи улууһугар төрөөбүт.
1974 с. аан бастаан «Хотугу сулус» сурунаалга кыра новеллалары бэчээттэппит. Икки сыл буолан баран бастакы кинигэтэ тахсыбыта. Сотору кэминэн маҥнайгы сэһэннэрин уонна романнарын таһаарар. «Сэргэлээххэ» (1978) сэһэҥҥэ ааптар студент ыччат, эдэр специалистар олохторун сырдатар. «Нуоралдьыма чараҥар» (1979) сэһэҥҥэ сэрии кэминээҕи оҕо саас туһунан кэпсэнэр. «Мэндиэмэннэр» ромаҥҥа суруйааччы хотугу куораттары тутар дьон айар үлэлэрин сатабыллаахтык көрдөрөр. Николай Лугинов аныгыскы айымньылара — «Түһүлгэ», «Таас тумус», «Песня белых журавлей», «Хозяин дома», «Үрдүк арыылар», «Дом над рекой», «Кустук», «Баллада о черном вороне», «Халлаан хараҥата».
Суруйааччы «Таас тумус» диэн кэпсээнин иһин Алжир республикатын мэтээлин ылбыта. Николай Лугинов Казахстан Республикатын «Алаш» литературнай премиятын лауреата.
Николай Лугинов драматургияҕа эмиэ сүдү кылаат оҥорбут. «Алампа, Алампа…», «Быраһаай» диэн драмалара театрга туруоруллубуттар.
Диссоциация константата
Диссоциация константата — объекты кыракый сороххо диссоциируйдуур константа равновесия көрүҥэ.
Ньалыкта
Ньалыкта (боярышник даурский, Crataegus dahurica) — долохоно биир көрүҥэ. Отоно ыыс араҕас өҥнөөх.
Хатырыктаах бөх тэллэйэ
Хатырыктаах бөх тэллэйэ (, Навозник белый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Туттуллуута
Таҥалайдаах араҥата үрүҥ эрдэҕинэ эрэ сиэнэр. Арыгыны кытта сиэниллибэт.
10 б. э. инн. тыһыынча сыл
'''10 б. э. инн. тыһыынча сыл'''
Сан-Франциско
سان فرانسيسكو، كاليفورنيا San Francisco (Kalifornio) San Francisco, California Сан Франциско, Калифорнија सान फ्रांसिस्को San Francisco, California San Francisco llaqta San Francisco, California
Ахсынньы 12
Ахсынньы 12 диэн Григориан халандаарыгар сыл 346-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 347-c күнэ). Сыл бүтүө 19 күн баар.
Ньамаан
Ньамаан — атыыр козел.
Балта (уһанар сэп-сэбиргэл)
Балта
Тимири эллииргэ, таптайарга туттуллар улахан өтүйэ.
Дьяков Василий Владимирович
Дьяков Василий Владимирович (1897 - 1937), 1925 - 1926 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ.
1897 сыллаахха Воронеж губерниятыгар Острогожскай куоракка төрөөбүтэ. 1915 сыллаахха Воронеж куоракка гимназияны бүтэрбитэ. 1915 сылтан РСДРП чилиэнэ. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Михаил Прохоров
Михаил Дмитриевич Прохоров (Москваҕа 1965 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр төрөөбүт. бизнесмен, миллиардер, ОНЭКСИМ бөлөх президена, Россия биатлонистарын союһун президена, 2011 сыллахтан политикаҕа кыттар. 2011 сыл от ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри "Правое дело" партия бирисидээтэлэ. 2012 сыл президент быыбарыгар кандидат.
Нью-Йорк
New York (deelstaat) New York (Bundesstaat) ኒው ዮርክ Nueba York (estato) Nīwe Eoforwic نيويورك (ولاية) ܢܝܘ ܝܘܪܟ (ܐܬܪܘܬܐ ܡܚܝܕܐ ܕܐܡܪܝܟܐ) arz:نيو يورك Nueva York (estáu) Nyu-York (ştat) New York (Bundesstaat) Niojuorks (valstėjė) Нью-Ёрк (штат) Ню Йорк (щат) নিউ ইয়র্ক New York (Stad) New York (država) Estat de Nova York cbk-zam:Nueva York ᏄᏲᎩ New York (stát) Çĕнĕ Йорк (штат) Efrog Newydd (talaith) New York (delstat) New York (Bundesstaat) Νέα Υόρκη (πολιτεία) New York Nov-Jorkio Nueva York (estado) New Yorgi osariik New York (estatua) fa:نیویورک (ایالت) New York (osavaltio) New York État de New York New York (Ètat) Nua-Eabhrac (stát) Eabhraig Nuadh (stàit) Estado de Nova York York Noa (steat) Néu-Yok Nuioka ניו יורק (מדינה) नया यॉर्क New York (savezna država) Nou Yòk (eta) New York (állam) New York New York Tchiaq York Nova-York (stato) New York-fylki New York (stato) ニューヨーク州 ნიუ-იორკი (შტატი) ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ 뉴욕 주 New York Stat Evrek Nowydh Novum Eboracum Neuvo York (stato) Niujorko valstija Ņujorka (štats) New York Њујорк (сојузна држава) ന്യൂയോര്‍ക്ക് न्यूयॉर्क New York New York (Bundsstaat) New York (staat) Delstaten New York New York State Nòva York (estat) Нью-Йорк (штат) ਨਿਊਯਾਰਕ Nowy Jork (stan) New York (stat federal) Nova Iorque (estado) New York (stat SUA) Нью-Йорк (штат) New York (statu) New York (država) New York New York (štát USA) New York (zvezna država) New York Њујорк (држава) New York (delstat) szl:Nowy Jork (stůn) நியூ யோர்க் மாநிலம் รัฐนิวยอร์ก Bagong York New York (eyalet) Nyuyork Shitati Нью-Йорк (штат) Nyu York (shtat) Tiểu bang New York New York (tat) New York wuu:纽约州 ניו יארק 纽约州 New York
Биллингс Иосиф Иосифович
Иосиф Иосифович Биллингс (1758? - 1806) - нуучча флотун аппыһыара, төрдө Аҥгл.
Джеймс Кук Сири эргийэр экспедициятыгар астроном көмөлөһөөччүтэ этэ.
1783 сыллаахха Арассыыйаҕа сулууспалыы кэлэр.
1785 сыллаахха Халыма төрдүн уонна Чукотка сирдэрин астрономия ньыматынан координааттары суоттуур экспедиция салайааччытынан анаммыта.
Негенбля Иван Ефимович
200px|thumb|right|Негенбля Иван Ефимович Негенбля Иван Ефимович — Саха култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ историческай ноуука кандидаата, публицист. 1938 сыллаахха атырдьах ыйын 17 күнүгэр Полтава уобалаһыгар төрөөбүт. 1961 с. Киевтааҕы гражданскай салгын флотун институутун бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы авиационнай техническай баазаҕа үлэлээбит. 1968 сылтан Маҕан АТБ-тын начаалныга, 1974 сылтан 17-с үөрэтэр эрчийэр этэрээккэ преподаватель, 1990 с. — «Северная трасса» хаһыат кэрэспэндиэнэ.
Арассыыйа суруналыыстарын Түмсүүтүгэр, Саха сирин суруйааччыларын Түмсүүтүгэр киирэр, В. И. Кузьмин аатынан бириэмийэ уонна Саха сирин суруналыыстарын түмсүүтүн Улуу Кыайыыга аналлаах куоҥкуруһун лауреаата.
Элбэх сыл тухары авиация устуоруйатынан дьарыктанар. Ыстатыйаларын уонна очеркаларын киин уонна өрөспүүбулүкэ бэчээтигэр куруук таһаара турар. Суруйааччы бастакы кинигэтэ «Формула подъемной силы» 1990 с. тахсыбыта. Ол кэнниттэн И. Негенбля уонча кинигэни суруйан таһаартарда («Небо и земля Валерия Кузьмина», «Аляска-Сибирь: трасса мужества» уо.д.а.).
Машаду де Ассиз
thumb|right|Машаду де Ассиз thumb|right|Машаду де Ассиз Машаду де Ассиз (Joaquim Maria Machado de Assis) (1839–1908) — Бразилия уһулуччулаах суруйааччыта, романист, кэпсээнньит.
Африкаттан кулут быһыытынан аҕалыллан баран көҥүлү ылбыт дьон сиэннэрэ.
Суруйааччы айар үлэтин икки кэмҥэ араараллар: романтика периода уонна реалистическэй период. Бастакы периодка «Воскресенье» (1872), «Илии уонна бэрчээккэ» (1874), «Элена» (1876) уонна «Иайа Гарсия» (1878) ромааннар суруллубуттара. Бу айымньылары билигин ааҕааччы оччо сэҥээрбэт диэн ааттыыллар. Иккис период айымньыларыгар суруйааччы киһи уйулҕатын, кутун-сүрүн туһунан толкуйдуур, киһи мөлтөх өрүттэрин (хаҕыс буолуу, үтүөнү өйдөөбөт буолуу, таҥнарыы, бэйэни үрдүктүк туттуу, чычаас санаа, бэрик ылыы, таҕылга бэринии) ырытар. Бу кэмҥэ суруйааччы Артур Шопенгауэр (1788—1860) айымньыларынан үлүһүйэр.
Бу кэмҥэ де Ассиз «Брас Кубас өлөрүгэр суруйбут суруктара» ромаана тахсар (1881), аатырбыт кэпсээннэрин хомуурунньуктара бэчээттэнэллэр: «Быстах кумааҕылар» (1882), «Хаһан суруллубуттара биллибэт кэпсээннэр» (1884), «Арааһынай кэпсээннэр» (1896) уонна «Тус-туһунан лиистэр» (1899).
Фастив
Фастив (Фастів) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 47 937 (2014).
Сан Паулу
Сан Паулу (São Paulo) диэн Бразилия уонна бүтүн Соҕуруу Америка ордук улахан куората. Аан дойду түөрт ордук улахан метрополитен сирдэриттэн биирдэстэрэ. Бразилия ордук элбэх олохтоохтордоох Сан Паулу штатын киин куората уонна дойду баайынан бастыҥ куората. Онтон таhынан дойду эргиэн, үп, аралдьыйыы уонна дьоҕур эйгэлэрин биир киинэ.
Олохтоохторун ахсаана 11,105,249 уонна иэнэ 1,523 км2. Сан Паулу метрополитен сирин (Улахан Сан Паулу) олохтоохторун ахсаана 21,616,060 уонна иэнэ 7,944 км2.
Ньамарҕана
Ньамарҕана - үстээх таба.
Доминика Өрөспүүбүлүкэтэ
Доминика Өрөспүүбүлүкэтэ (República Dominicana ), турбизнеска Доминикана диэн аатынан биллэр диэн Испаниола арыыга баар дойду. Иэнэ 48,442 км², олохтоохторун ахсаана 10 млн.
Ямполь (Сумы уобалас)
Ямполь (Ямпіль) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 554 (2016).
I үйэ
I үйэ
Барышев Николай Иванович
Барышев Николай Иванович, 1928 -1930 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ.
1898 сыллаахха Башкирияҕа Стерлитамак куоракка төрөөбүтэ. 1916 сылтан РСДРП чилиэнэ.
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Куолума
Куолума өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 253 км., тардыытын иэнэ 4600 км².
Өлүөнэ хаптал хайалаах сирин илиҥҥи уһугунан устар. Тардыытыгар 500 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ньамчааһын
Ньамчааһын — туос иһит түгэҕин тигэргэ икки өттүнэн бөҕөргөтө тутуллар уһун синньигэс чараас туос. Ньамчааһына суох тигиллибит туос иһит кэбирэх буолар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа - Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын сайыннарыыга дьон үлэлэрин судаарыстыба уонна бар дьон билиниилэрин көрдөрөр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоммут бочуоттаах сыбаанньа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа диэн сыбаанньа иҥэриллибит дьонугар аналлаах түөскэ кэтиллэр бэлиэ туттарыллар, түөс уҥа өттүгэр кэтиллэр.
Киэли
1) брюхо, утроба; туолбат киэли ненасытное брюхо; 2) анат. матка; 3) разг. вместилище; киэҥ киэли большая ёмкость чего-л.
II үйэ
II үйэ
Куобах чочунааҕа
thumb|250px
Куобах чочунааҕа (, Чесночник) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: Элбэх түспүт хаппыт сэбирдэхтээх сирдэргэ элбэхтик көстөр, бэс хаппыт мутуктарыгар, инньэтигэр эмиэ үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: Көппөҕөр, ситтэҕинэ хаптайар. иаметра 1-3 см. Сырдык саһархай. Кураанах ньуурдаах, тиэрбэс ойуулардаах. Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ өҥнөөх. Этэ: Буурайдыҥы, кытаанах, аһыы чеснок сыттаах. Атаҕа: Синньигэс, кыһыллыҥы буурай, килбэчигэс. .
Ханой
Ханой (вьетнамныы: Hà Nội) диэн Вьетнам киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 3,398,889 (2007).Кини 1945 сылтан Вьетнам (хотугу Вьетнам) уонна Социалистическай республика киин куората (холбоммут Вьетнам) 1976 сылтан ыла. Ол иннинэ кини билигин Вьетнам диэн ааттанар дойду киин куората этэ, муҥутаан 11-с үйэттэн 1802 сылга диэри. Кыhыл өрүс уҥа кытылыгар турар уонна сахалыы "өрүс иһигэр" диэн тылбаастанар. Онно оҥорон таһаарар табаар - станок, фанера, тексиль, химикаттар уонна илии үлэтин оҥоһуктара. Аан дойдуга биллэр туристическай сирдэрэ Хо Ши Мин мавзолейа, Хоа Ло хаайыыта уонна литература дыбарыаһа буолаллар.Ханойтан чугас Фо - лапсалаах миин аан бастаан бэлэмнэммит сирэ баар.
Хаартылааһын
Хаартылааһын — аналлаах хаарты холуодатын көмөтүнэн оонньонор остуол оонньууларын уопсай ааттара. Оонньуу саҕаланыытыгар оонньооччулар тэҥ туруктаахтар, хайдах хаарты тиксибититтэн уонна ону сөпкө туһанан утарылаһааччылары (эбэтэр бааны, казинону) кыайа сатыахтааххын.
Хаарты оонньууларын икки бөлөххө араарыахха сөп: сүүйүүлээх (сүүйсүүлээх) уонна өй оонньуулара.
Сүүйүүлээх оонньууларга табыллыы, сатаныы суолтаны ылар, ханнык хаарты кэлбититтэн хотуу-хотторуу улахан тутулуктаах. Маннык оонньууларга холобура, остуос, очкуо, бырыы киирэллэр. Үксүн бу оонньуулар түргэнник оонньоноллор.
Өй оонньууларыгар тоҕоос, ханнык хаарты оонньооччуга тиксибитэ инники күөҥҥэ тахсыбат, ол оннугар киһи бэйэтин оҕуруктаах өйө, сатаан аттаран оонньуура улахан суолталаах. Өй оонньууларын холобура: вист, бридж, преферанс. Бу оонньуулар уһун кэмҥэ бараллар.
Бу икки бөлөххө өссө үһүс бөлөҕү эбиэххэ сөп: судургу, дьону кытта алтыһарга аналлаах оонньуулар уонна оҕо оонньуулара. Бу оонньууларга табыллыы да, өй да, үксүгэр тэҥ суолтаны ылаллар. Холобурдар: дураак араас көрүҥнэрэ, марба.
Сорох оонньууларга, холобур очкуоҕа, бэйэни кыатаныы, тулуур улахан оруоллаах буолар.
Палау
Палау (Palau) диэн Чуумпу океанҥа баар арыы дойду. Киин куората диэн Нгерулмуд.
Зиммель Георг
thumb|right|Георг Зиммель Зиммель Георг (Georg Simmel, 1.03.1858 – 26.09.1918) — ниэмэс философ-идеалист уонна социолог. Кини үлэлэрэ Германияҕа социология сайдыытыгар сабыдыаллаабыттара.
Берлиннааҕы университеты бүтэрэн баран 20 тахса сыл онно үлэлээбит. Карьерата оччо сатамматах: приват-доцент диэн кыра дуоһунаска өркэмҥэ сылдьыбыт. Ол да буоллар истээччилэр уонна атын учуонайдар биһирэбиллэринэн туһанар эбит (Макс Вебер и Генрих Риккерт). Маны университет салалтата семиттары утары настырыанньалааҕынан быһаараллар. 1901 с. Страсбурдааҕы университет штааты таһынан, оттон 1914 с. штаакка киирэр үлэһитэ. Иккис аан дойду сэриитэ саҕаланаатын университет сабыллыбыт. Сэрии бүтэн эрдэҕинэ Зиммель Страсбург куоракка быар раагынан ыалдьан өлбүт.
Бөлөһүөк быһыытынан Зиммели "олох философията" диэн академическэй салааҕа киллэрэллэр, үлэлэригэр "неокантианство" эмиэ баар (диссертацията Кант үлэлэригэр анаммыт). История философиятыгар, этикаҕа, эстетикаҕа уонна култуура философиятыгар үлэлэрдээх. Социологияҕа Зиммель — социальнай алтыһыы (социальное взаимодействие) теориятын айааччы. Зиммели конфликтология биир төрүттээччитин курдук эмиэ билинэллэр.
Певзняк Павел Матвеевич
Певзняк Павел Матвеевич, 1930 - 1939 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ.
1898 сыллаахха Смоленск губерниятыгар Мстислав уеһыгар Дудино дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. 1917 сылтан РСДРП чилиэнэ.
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Хулк
мини мини
мини
Хулк (Hulk) (The Incredible Hulk) (Bruce Banner) Marvel Comics.
Барайы
Барайы өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 251 км., тардыытын иэнэ 4880 км².
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Сордоҕун сиһи быһа охсор. Тардыытыгар 130 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн Тарчаан (50 км.) диэн салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ньуоҕурхана
Ньуоҕурхана - түөрт саастаах тыһы таба.
Навальнай Алексей
Алексей Анатольевич Нава́льнай (1976 сыл от ыйын 4 күнэ, Бутынь, Москва уобалаһа, ССРС) — юрист, инвест-активист, политика уонна уобсастыба диэйэтэлэ. "Живой журналга" саамай рейтиннээх блогтар ааптардарыттан биидэстэрэ. Россияҕа коррупцияны кытта охсуһарынан биллэр. "Роспил" антикоррупционнай проект оҥороччута уонна салайаччыта.
2020 сыллаахха Тохсунньу ыйга Путин харчы уорбутун дакаастаан уонна Единай Арассыыйа тойотторо харчы уорбуттарын дакаастаан YouTube көрүлтэлэри укпута. Ол сыл Путин ыйааҕынан ФСБлар "новичок" диэн веществонан өлөрө сатаабыттара. 2021 сылтан ыла Путин ыйааҕынан хаайыллар сытар.
Боруоба
Сахалар «Киһи тутан-хабан көрдөҕүнэ эрэ астынар» диэн оҕону үөрэтии хайдах барыахтааҕын быһаарар этиилээхтэр. Бу этии үөрэх барыта боруобаланан, хос-хос хатыланнаҕына эрэ оҕо өйүгэр-санаатыгар дириҥник, умнуллубат гына иҥэрин быһаарар.
Оҕоҕо тугу эмэни билбэтин эттэххэ, хайаан да боруобалаан, тутан-хабан көрдөҕүнэ эрэ астынар, сөп эбит диэн итэҕэйэр оччоҕуна билинэр, ылынар.
Холобурга, кыһын тымныыга кыра оҕолорго таһырдьа оонньуу тахсалларыгар: «Муус кыырпаҕын айаххытыгар угумаҥ, уоскутун хам ылыаҕа, [айыы-айа буолуоҕа, хаан тахсыаҕа»,- диэн анаан-минээн сэрэтэн этэҕин. Арай таһырдьа тахсаат даҕаны көрбөт кэмҥэр түбэһиннэрэн, бары ити этиини боруобалаан көрөн, тоҥ мууска уостарын хам ыллаттарбыттарын, тоҥ муус куһуоччуктарын уостарыгар ыйаабыттарын ылаттыыргар эрэ тиийэҕин. «Айыкка», «абытай» буолбутун, уостан хаан тахсыбытын кэнниттэн тымныы муустан сэрэнэр үөрэх дьэ өйдөрүгэр түһэн умнуллубат гына хатанар, аны тыыталларын, салыылларын быраҕаллар.
Оҕо боруобалаан, бэйэтэ билэ-көрө илигинэ тылынан этэн үөрэх соччо киирбэтин «Сүүстэ этии» диэн аналлаах үөрэх баара биллэрэр. «Тоҥ мууһу салаама» диэн төһөтө эмэтэ эппитин кэннэ, оҕо барыта кэриэтэ син-биир боруобалаан көрдөҕүнэ эрэ табыллар. Сорох кистээн сэрэнэн салыыр, сорох тылын хаарыттаран, дьукку тартаран кэһэйэн баран биирдэ тохтуур.
Эбэтэ кыра сиэнин «Этэрбэһинэн ууну кэһимэ» диэн үөрэтэ, этэ сатыыр даҕаны уола киэһэ аайы сытыйбыт этэрбэһин бэллэччи кэтэн кэлэрин этэрбэс быатынан чыпчархайдааһын кэнниттэн этэрбэс сытыйара нэһиилэ тохтообута эмиэ биллэр.
Кыра оҕо алҕас хатыылаах кактус үүнээйини харбаан ыллаҕына «Айыы-айа» буолан кэһэйэн аны ханнык да үүнээйиттэн, тугу билбэтиттэн сэрэнэн тарбаҕын төбөтүнэн кэйиэлээн, бэрэбиэркэлээн көрбөккө эрэ тыыппат буоларга түргэнник үөрэнэр.
Боруобалаан көрүүттэн кэһэйии кэнниттэн үөрэнии ордук дириҥник, умнуллубат гына иҥэр. Бу үөрэх ордук кыра оҕо итиини тыыппатын наадатыгар тарбаҕын төбөтүн итиинэн хаарыттаран үөрэтиигэ биллэр. Оҕону сэрэхтээх буолууга үөрэтэргэ олус туһалаах ньыматын сахалар былыр-былыргыттан билэн оҕолорун иитиигэ туһана сылдьаллар.
Арыгыны элбэхтик иһэр куһаҕанын туһунан бары; учууталлар, төрөппүттэр, билэр дьон эмиэ этэллэр. Оҕо улаатан иһэн ханнык эмэ хампаанньаҕа кыттыһан син-биир биирдэ аһара иһэн кэбиһиэн сөп. Хайаан да боруобалыыр санаата киниэхэ батан сылдьыбакка тахсарыгар эрэ тиийэр, аһара иһэн ыарыйдаҕына, кэһэйдэҕинэ дьэ чахчы арыгы куһаҕанын билэн, итэҕэйэр. Куһаҕанын чахчы итэҕэйдэҕинэ испэт киһиэхэ кубулуйуон сөп.
Манна табаах тардыытын эмиэ киллэриэххэ сөп. Ким төһө элбэх бөппүрүөскэни умуруорбакка эрэ тардарыгар күрэхтэһэн уҥан хаалбыт уол табаахтан кэлин да улаханнык сэрэнэр этэ.
Билигин тэнийэн, тарҕанан эрэр наркотиктары биирдэ эмэ боруобалыы оонньуу сылдьан ыллара охсон хаалыахха сөбө эдэрдэр аһара боруобалыыр, саҥаны, билбэттэрин, айыыны оҥоро охсор санааларын кыана тутталларыгар, тулуурдарын, өһөстөрүн өссө күүһүрдэн биэрэллэригэр күһэйэр. Билигин эдэрдэргэ «Айыыны оҥорума» диэн этии ордук туһалаах, эдэрдэри харыстыыр аналлаах уонна табатык өйдөнөн киэҥник туһаныллар кэмэ кэллэ. Саҥаны, билбэти оҥоруу саҥаны айыы буолар уонна туохха тириэрдэрэ биллибэтиттэн улахан сэрэхтээх быһыы буолар. Оҕо саҥаны айыыны, урут билбэтин билэ охсон, боруобалыыр санаата элбэҕиттэн, куһаҕан айыыга киирэн биэрэр кыаҕа улаатан хааларыттан бу, «Айыыны оҥорума» диэн үөрэх сэрэтэр, оҕону харыстыыр аналлаах.
Оҕо саҥаны айыыны билэ, ону оҥоро охсон боруобалыыр санаата элбэҕиттэн, үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэн араарбатыттан куһаҕан быһыылары оҥороро элбээн хаалыан сөп. Билигин өй-санаа, итэҕэл үөрэҕин үөрэтээччилэр «айыы үчүгэй» диэн этиилэрэ сыыһата ити курдук дакаастанар.
Оҕо өйө-санаата сайдыытын уратытынан туох баар билиитин барытын саҥаны арыйан оҥорор. Өйө-санаата саҥаны айыылартан хомуллан үөскүүр, мунньуллар. Оҕо улаатан иһэн куруук саҥаны арыйар, айыыны бэйэтэ да оҥорон иһэр. Туох баар билиитэ барыта киниэхэ саҥаны арыйыы буолан өйүгэр-санаатыгар оннук уларыйыылары киллэрэр. Саҥаны айыыны билэн иһэриттэн өйө-санаата сайдар, эбиллэр. Бэйэтэ кыаҕын муҥунан саҥаны айыыны билэн иһэр оҕону тиэтэтэн, ыксатан, «айыы үчүгэй», өссө элбэҕи оҥорон ис диэн ыгыы оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ куһаҕаны, буортуну оҥорор.
Хас биирдии саҥаны арыйыы барыта боруобаланан истэҕинэ эрэ табыллар, олоххо киирэр, өйгө-санааҕа дириҥник, хаһан да умнуллубат буола хатанар. Оҕону үөрэтээччилэр «Повторение – мать учения», «Практическое занятие» диэн этиилэрэ барылара боруобалаан көрөн ылыммыт билиини чинэтиигэ аналлаахтар.
Оҕо ханнык баҕарар билиитин барытын бэйэтэ боруобалаан, оҥорон көрөн, билэн иҥэриннэҕинэ эрэ табыллар. Кини бу быһыылара үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын үксүгэр боруобалаан көрөн биирдэ билэрэ улахан уустуктары үөскэтэрин сэрэхтээх буолуу эрэ тэҥнээн биэрэр кыахтаах.
Уол оҕолор сүрүн уратыларынан тугу билбиттэрин барытын түргэнник боруобалыы охсорго дьулуһаллар. Сыыһа-халты, аһара туттунууга киирэн биэриэхтэрин сөбө, кинилэри ордук көрөн-истэн харыстыырга, кэмэ кэлэн истэҕинэ үөрэтэн биэрэн иһиигэ аһара наадыйаллар. Аҕа, бэйэтин олоҕор сыыһа-халты туттуммут уопуттан туһанан оҕотун үөрэтэрэ эрэ табыллар, туһата элбиир кыахтанар.
Улахан да дьоҥҥо боруобалыыр санаа хаһан баҕарар баар. Ону электрическэй лаампа туһунан кэпсээн баара биллэрэр. Киһи кыбыстар кэпсээнэ эрээри боруобалыыр санаа хас киһиэхэ барыларыгар баарын арыйарынан туһата улахан. Биир киһи билэр киһитигэр электрическэй таас лаампаны айахха уган кэбистэххэ сыҥаах ытыстан хааларыттан кыайан оронон кэлбэт үһү диэн кэпсээбит.
Анараа киһитэ дьиэтигэр тиийэн дьон кыайбаттарын кыайаары, айыыны оҥорон, боруобалаан көрөөрү, лаампаны ылан айаҕар уган кэбиспит. Кырдьык кыайан ылбатах. Иҥиирэ тардан, хампы ытыран кэбиһиэх курдук буоларыттан куттанан кыайан ылбатах. Аны иҥиирэ ытыстан букатын да сыҥааҕа хам тардан хаалбыт.
Такси ыҥыран трампуҥҥа тиийбиттэр. Таксистарын кэтэһиннэрэ хаалларбыттар. Лаампаны укуоллаан эҥин, нэһиилэ ылбыттар. Лаампаларын суумкаҕа уган эрдэ таксига таһааран уурбуттар. Бэйэлэрэ өссө тохтуу түһэн баран таксиларыгар кэлбиттэрэ, арай таксистара лаампаларын уобан баран олорор үһү. Соһуйан-өмүрэн, аны таксистарын быраастарыгар киллэрбиттэрэ киһилэрэ бэйэтэ эмиэ лаампа уобан олороругар түбэспиттэр. Дьэ, боруобалыыр диэн итинник сыстыганнаах.
Оҕо ийэтэ, аҕата этэрин кыра эрдэҕиттэн истэрэ, соннук толороро кинилэр курдук быһыылаах, өйдөөх-санаалаах буола улаатарыгар тириэрдэр соҕотох суол буолар. Ийэ, аҕа этэрин истэр, толорор буолуута киһи быһыылаах киһини иитэргэ туһалыыр биир тутаах көрдөбүл буолар.
Оҕо улаатан истэҕинэ, бэйэтэ ону-маны оҥороругар ийэтэ, аҕата эппитин курдук буолбакка, атыннык, туспатык, бэйэтэ билэринэн оҥороро элбээн иһэр. Бу кэмҥэ оҕо төрүөҕүттэн майгынын уратыларын дьайыылара биллэн тахсаллар. Бэйэтэ ураты бастаан иһэр майгылаах оҕо элбэх саҥаны, дьон билбэттэрин оҥоруон баҕата олуһун элбиир. Оҕо бу аһара барар өйүн-санаатын кыратык эмэтик хааччахтыы түстэххэ, киһи быһыытын аһара барбатын ситистэххэ эрэ табыллар. Аһара барар өйдөөх-санаалаах оҕону кыра, төрөппүт лаппа баһыйа тутар эрдэҕинэ бэрээдэккэ үөрэтии, үчүгэй үгэстэри иҥэрии ситиһиилээх буолар кыаҕа улаатар. Олоххо элбэхтик туттуллар барыны бары боруобалаан, оҥорон көрөн билии-көрүү государстволар олохторугар кытта дьайар.
Усуйаана улууһа
Усуйаана улууһа (Уус Дьааҥы улууһа) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу улууһа.
Боруоба
Ыраахтааҕылаах Россия аһара баайдара, чиновниктар үлэһит дьону аанньа ахтыбаттара, хамнастарын ситэ төлөөбөттөрө, олус уһун кэмҥэ үлэлэтэллэрэ, үлэлэрин усулуобуйатын тупсараары туруорустахтарына саллааттарынан ытыалаталлара. Баайдар, тойоттор үлэһиттэр олохторун тупсарар иһин кыһамматтара, 8 чаастаах үлэ күнүн олохтооботохторо, тыа сирин үлэһиттэригэр сири биэрбэтэхтэрэ.
Усуйаана улууһа
Киинэ — Депутатскай бөһүөлэгэ. Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1967 сыл тохсунньу 5 күнэ. Сирин иэнэ — 120,3 тыһ. кв.км. Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 2068 км; салгынынан — 950 км. 2002 с. биэрэпис көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 10,0 тыһ. киһи; ол иһигэр куораттыы тииптээҕэр — 5,9 тыһ.; тыатыгар — 4,1 тыһ. Нэһилиэнньэтэ 1989 с. — 42,9 тыһ. киһи эбит. Национальнай састааба: сахата — 37,6 %; нууччата — 35,4 %; эбээнэ — 10,6 %; эбэҥ-китэ — 0,5 %; юкагира — 0,3; атыттар — 15,6 %.
Боруоба
Маннык ыар ыгааһын түмүгүттэн Улуу Өктөөп өрө туруута саҕаламмыта уонна кыайыыны ситиһэн үлэһиттэр бары баҕа санааларын толорбута. Сири - бааһынайдарга, собуоттары - оробуочайдарга биэрбит курдук буолбута. Yлэһит, хамначчыт дьон үлэлээн сөптөөх хамнаһы өлөрөн киһи быһыылаахтык олохторун оҥостон олорор кыахтаммыттара эрээри, аны «барыта үчүгэй», «үчүгэй олох буолла» диэн үөрүү-көтүү, куһаҕан быһыылары кистээһин, най барыы сабыдыалыгар оҕустарыыларыттан олох таһыма хаалыыта саҕаламмыта.
73 сыл устата сэбиэскэй былааһы боруобалаан, кэһэйэн баран билигин капитализмҥа, урукку олоххо төннүү кэмэ Россияҕа кэлэн турар. Бу боруобалааһын төһө да уһунун иһин, үс көлүөнэ уларыйыытын кэнниттэн сэбиэскэй былаас сыыһаларын дьэ арааран билэн, көннөрүү үлэтэ ыытылла сылдьар.
Усуйаана улууһа
Тохсунньу ыйга орто температура −32…-40 кыраадыс тымныы, от ыйыгар +4…+17 кыраадыс сылаас. Сыл устата хоту өттүгэр 150—200 мм, соҕуруутугар 250—300 мм сөҥүү түһэр. Бөдөҥ өрүстэрэ — Дьааҥы, Омолой, Чондон уо.д.а. Элбэх күөллээх, ол иһигэр Буустаах баар.
III үйэ
III үйэ
Усуйаана улууһа
Улууска сиртэн хостонор баайтан кыһыл көмүс, хорҕолдьун, вольфрам, ртуть, сибиньиэс, сыыҥка, бороҥ чох бааллар.
Боруоба
Атын сайдыылаах государстволар Улуу Өктөөп өрө туруутун кэнниттэн дьэ өй, үөрэх ыланнар бары үлэһиттэригэр төһө эмэ чэпчэтиилэри оҥороннор, өрө туруулар салгыы сайдан иһиилэрин тохтоппуттара. Ыраахтааҕы өрө туруу, бу үлэһиттэр саҥаны айыылара оннук кутталлаах буолуо диэн билбэтиттэн, армия, саа-сэп, ытыалааһын күүһүнэн хам баттаан олоруом диэн быстах санаатыттан, былаҕайга былдьаммыта.
Усуйаана улууһа
Усуйаана экономикатыгар сүрүн оруолу промышленность — көмүһү (урут), хорҕолдьуну хостооһун ылар, маны таһынан балык собуота (суох буолбута ыраатта), олохтоох промышленность тэрилтэлэрэ бааллар.
Боруоба
Билигин да саҥаны арыйыы, айыы дьайыыта уларыйа илик. Туох барыта боруобаланан, туга-ханныга ситэ биллэ илигинэ сэрэхтээх, кутталлаах буолуохтааҕын эрдэттэн билэн, харыстанан «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн сахалар таҥараларын үөрэҕин оҕо кыра эрдэҕиттэн кытаанахтык тутуһара ирдэнэр.
Усуйаана улууһа
Тыа хаһаайыстыбатыгар сүрүн дьарыктара дьиэ табатын иитиитэ, балыктааһын. Ынах сүөһүтүн көрүү (Силээннээххэ), кырсаны бултааһын (Дьүкэгиир) балай да сайдыбыттар.
Боруоба
Саҥаны оҥоруу, айыы туох содуллааҕа, ол аата үчүгэйэ дуу, куһаҕана дуу боруобалаан, оҥорон көрдөххө эрэ биллэр кыахтааҕыттан саҥаны айартан, айыыны оҥоруох иннинэ сэрэхтээх буолуу ирдэнэр. Сахалар Улуу Тойон таҥараларын үөрэҕэ «Айыыны оҥорума», «Таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн үөрэтэрэ өй-санаа ити уратытыттан тутулуктаах. (1,55).
Усуйаана улууһа
Демография
500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана Хос быһаарыы: ¹1939, 1959 уонна 1970 сыллааҕы биэрэпискэ Дьааҥы улууһуттан Усуйаанаҕа тиксибит бөһүөлэктэр уонна нэһилиэктэр нэһилиэнньэлэрин сууммалара көрдөрүллүбүт. 500px|thumb|right|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ <br style="clear:both;" />
Боруоба
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
Усуйаана улууһа
Биллэр көстөр дьоннор
Өтүөс кулуба,Дьэргэли,Ильковскай Көстөкүүн Уоһукабыс,Захаров Ньукулай Хабыраллабыс, Дьяконов Владимир Александрович,Федоров Павел Иванович,Михайлов Владимир Николаевич,Дьяконов Сэмэн,Федоров Георгий Николаевич,Горохов Сэмэн Баһылайабыс,Аммосова Матрёна Ивановна,Быканов Прокопий Иннокентьевич,Колесов Ньукулай Саабыс,Ребров Иван Климентьевич,Григорьев Владимир Афанасьевич,Ильковскай Көстөөкүүн Көстөкүүнэбис,Слепцов Софрон Николаевич,Стрижев Петр Михайлович,Полушкин Григорий Николаевич
Сабарай Илгэ
Сабарай Илгэ Парникова Анна Алексеевна — бэйиэт.
1959 сыллаахха муус устар күнүгэр Уус Алдан оройуонугар Суотту нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Свердловскайдааҕы университет философскай факультетыгар уонна Ленинградтааҕы университет библиотечнай факультетыгар үөрэнэ сылдьыбыта.
1992 сыллаахха «Куйаас сайын» диэн хоһооннор хомуурунньуктарын таһаартарбыта. 1997 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
2003 сыллаахха «Күн баҕам» хомуурунньуга тахсыбыта. Онно аннотациятар маннык суруллар: «бу поэт истиҥ иэйиитин дневнигэ. Манна „күлүм“ гына түһэр түгэн өр үйэлээҕи, ааспыт кэм кэлэр кэми, истурук тас эйгэни кытта алтыһын ылар. Сабарай Илгэ поэзията — олоҕу туойуу, олоххо ода. Аахтар ааҕан бардаҕыҥ ахсын ааптар олоххо тапталыгар умсугуйаҕын. Поэт биһигини олох хас биирдии чыпчылҕаныттан таптыырга ыҥырар.»
2015 сыллаахха «Күһүҥҥү ыһыаҕым» хомуурунньуга күн сирин көрбүтэ.
2017 сыл от ыйыгар ыарахан ыарыыттан өлбүтэ.
Сабарай Илгэни Наталья Михалева - Сайа «Хоһоон хонуутун көстүбэт Хотуна» диэн ааттаабыта, чахчы да оннук этэ. Дьоннуун улаханнык алтыспат, олоҕун бүтүннүү поэзияҕа, айар үлэҕэ анаабыт «үрдүкү поэзия» уһулуччулаах бэрэстэбиитэлэ этэ.
Маалыкайдааҕы оҕо-ыччат успуордун оскуолата
Маалыкайдааҕы оҕо-ыччат успуордун оскуолата (толору аата Муниципальное бюджетное учреждение дополнительного образования "Детско-юношеская спортивная школа" село Малыкай Нюрбинского района РС(Я)) — Ньурба улууһун Маалыкай сэлиэнньэтигэр баар эбии үөрэхтээһин кыһата.
2014 олунньу сылтан биһиги нэҺилиэкпитигэр 20 үлэһиттээх үлэтин саҕалаан барбыта.
Дириэктэрдэр: Статистика көрдөрүүтүнэн 2014—2016 с.с. оҕо дьарыктаныыта: Сэттэ көрүҥҥэ уҺуйааччылар үлэлэрин ситиҺиилээхтик саҕалаан барбыттара.
Уһуйааччылар уонна оҕолор ситиһиилэрэ
Бокса көрүҥэр уһуйааччылар: 2014—2016 с.с.ситиһиилэр Россия — 1 оҕо — 3 миэстэ,1оҕо — 5 миэстэ ДВФО — 2 оҕо бастакы, 4 оҕо призер РосСовет — 1оҕо бастакы РС(Я) −6 оҕо бастакы, 9 оҕо призер.
Көҥүл тустууга уhуйааччылар: 2014—2016 с.с. ситиһиилэр РС (Я) — 1 о5о чемпион, 5 о5о кыттааччы
Саахымат көрүҥүн уҺуйааччыта РС (Я) — 8оҕо призер, 10 оҕо кыттааччы
ХайыҺар көрүҥэр уҺуйааччылар: 2014—2016 с.с. ситиһиилэр ДВФО — 1 оҕо участник РС (Я) — 1 оҕо 3 миэстэ, 8 оҕо кыттааччы
2014—2016 сс. ситиһиилэр Бүлүү бөлөх оройуоннарын икки ардынаа5ы күрэхтэҺиилэргэ — 4 оҕо призер, 9 оҕо кыттааччы
Яковлев Виктор Прокопьевич
Яковлев Виктор Прокопьевич (193?-201?) — «Кыым», «Саха сирэ» хаһыаттар фотокордара, АПН, ТАСС агенстволарга үлэлээбитэ, ЯСИА хаарыска түһэрэр сулууспатын тэрийбитэ, салайбыта, РСФСР уонна Саха АССР култуураларарын үтүөлээх үлэһитэ, Суруналыыстыкаҕа СӨ судаарыстыбатын бириэмийэтин лауреата.
Бочаров Виктор Иванович
Бочаров Виктор Иванович — Социалистическай Үлэ Геройа (1985), техническай билимнэр кандидаттара, «Якутуглестрой» комбинат начальнига (1975—1986).
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Эр киһи түнэ этэрбэһэ
Эр киһи түнэ этэрбэһэ. Маннык этэрбэһи 1939 с. Орджоникидзевскай оройуонун Өктөмүттэн булбуттара. 1662-1703 сылларга олорон ааспыт Маһары Безеков кинээс Taҥaһa дииллэр. Xapaҥa кугас дьүһүннээх, хара кыбытыылаах умнастаах, тумса суох, быалаах. Үрдүгэ тобугар тиийбэт. Кэрдиистии быһыллыбыт синньигэс быалаах.
Эбии маны көр
Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
IV үйэ
IV үйэ
Хаарты
Хаарты — хаартылыырга туттуллар түөрт көнө муннуктаах хортуон эбэтэр пластик ойуулаах лиистэр. Хаарты толору бөлөҕө холуода диэн ааттанар. Хаарты хаартылааһынтан ураты өссө пасьянстарга, фокус оҥорууга уонна билгэлээһиҥҥэ туттуллар.
Хаарты оонньуулларыгар Европа араас чаастарыгар (итальянскай тарыып, француз тывата уонна Австрия Түөрүйэлэрэ) туттуллар Таро- колода каарталара үгүстэр күн бүгүн да оонньууллар. XVIII үйэ бүтүүтүттэн тарио туттуллубута уонна сэрэбиэйгэ туттуллубута.
Маастар
Хаарты маастара:
Попов Гаврил Петрович
Попов Гаврил Петрович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрииттэн ыстаарсай лейтенант сыбаанньалаах эргиллибит, разведчиктар взводтарын хамандыыра.
Нам I Хомустаах нэһилиэгин киинэ Кыһыл Сыыртан 4 килэмиэтирдээх Арыы Тииккэ олохтоох Күрбэлэр диэн ааттаах ыал улахан уоллара. Сэрии иннинэ "Үүнэр салаа" колхуос суотчутунан үлэлээбит. Бырааттара Роман сылгыһыт, оттон Никита тутууга үлэлиир эбит. Гаврил сэриигэ бастакы хомуурга барбыт. Бырааттара 1942 с. күһүнүгэр борохуотунан Граф Биэрэгиттэн фроҥҥа барар 400-кэ аты арыаллаан айаннаабыттар. Ол иннинэ сэриигэ барыахтаах аттары бэлэмнээһиҥҥэ сылдьыбыттар.
Гаврил 1943 сыллаахха Днепр таһынааҕы госпитальга аатырбыт Дьоруой Поповтуун көрсөн хаартыскаҕа түспүттэрэ баар эбит.
Роман 1943 с., оттон Никита 1942 с. өлбүттэрин туһунан биллэрии кэлбит. 1945 сыл сайыныгар Гаврил төннөн кэлэригэр төрөппүттэрэ суох буолбуттар. Гаврил Дьокуускайга милиисийэлээбит, биллэр Гаврил Десяткинныын бииргэ үлэлээбит.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-07
От ыйын 1—31 күннэрэ
Сэмэй буолуу
Сэмэй буолуу диэн саха дьонун олохторун үөрэҕэ ааттанар.
Дьон бары, айылҕа айбытын быһыытынан бэйэ бэйэлэригэр маарыннаспат майгылаахтар, тус-туспа санаалаахтар. Сорох олус тиэтэйэн барыны-бары саҥалыы оҥороору, саҥаттан-саҥаны була-тала, айа-тута охсоору ыксыыр. Ханнык баҕарар дьыаланы оҥорууга ыксыыр, тиэтэйэр туһаны аҕалбатын, куһаҕаҥҥа кубулуйарын саха дьоно билэллэр. «Ыт ыксаан-ыксаан икки хараҕа суох оҕону төрөтөр» диэн өс хоһооно ону биллэрэр. Тиэтэйэн оҥоруллубут дьыала туһата кыратын таһынан таах хаалара элбэх.
Туһалаах дьыалалары оҥорууга, тутууга дьон үксүлэрэ соччо тиэтэйбэттэр эрээри син-биир атыттартан хаалан хаалбаттар, бастаабаталлар даҕаны барсан иһэллэр. Киһи бары оҥорор быһыытын эрдэттэн санаатыгар хос-хос хатылаан оҥорон көрөн туох тахсарын ырытан билэн баран оҥороро ордугун «Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс» диэн этии бигэргэтэрин бу дьон тутуһаллар.
Оҕо улаата охсоору, улахан дьон дьыалаларыгар кыттыһаары, кыайа-хото тутаары ыксыыр, тиэтэйэр. Ол да тиэтэйдэр оҕо олус түргэнник этэ-сиинэ улаата да, өйө-санаата да сайда, үчүгэй быһыылары оҥорорго үөрэниитэ мунньулла охсубаттар. Олох олорууга ыксыыр, тиэтэйэр табыллыбат, куһаҕан, сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөп. Ыксыырыттан, тиэтэйэриттэн уопута суох эдэр киһи сыыһа-халты туттара элбиир. Айылҕа айбытынан оҕо этэ-сиинэ ситэн истэҕин аайы онно сөп түбэһэринэн өйө-санаата сайдан, билиитэ-көрүүтэ дириҥээн биэрэн истэҕинэ улахан табыллыы, сөп түбэһии, туруктаах буолуу үөскүүр.
Сахалар ордук элбэхтик көрсүө-сэмэй диэн холбуу этиини тутталлар. Көрсүө оҕо диэн мэнигэ, тэбэнэтэ суох, оттомноох, болҕомтолоох, үөрэҕи ылымтыа оҕону этэллэр. Киһи сирэйиттэн-хараҕыттан майгына эмиэ биллэр. Көрсүө сирэйдээх-харахтаах эдэр киһи киирэн кэллэ диэн таба көрөн сыаналаан этэллэрэ элбэх. Киһи барыта көрсүө, сэмэй буоларга дьулуһуохтаах диир сахалар үөрэхтэрэ.
Сэмэй киһи дьон иннигэр киирэ сатаабат. Инники миэстэ аҕыйах, биир эрэ буолар. Билигин «Кырдьаҕас киһи иннигэр түһүмэ» диэн этиини табан сыаналаабат буолан сылдьабыт. Бу этии саамай түгэх, дириҥ өйдөбүлүнэн тиэтэйимэ, урут түһүмэ, кырдьаҕас киһи билэрин барытын билэн кэбиһэр кутталлаах, соччо үчүгэйэ суох, аны Анараа дойдуга урут тиийэн хаалыахха сөп диэн сэрэтэр, эмиэ аһара барыма диэн өйдөбүллээх, ол иһин сэмэй киһини иитэр суолталаах.
«Не лезь вперед батьки в пекло» диэн этии нууччаларга баар. Бу этии сахалыыга маарынныыр, өссө сайыннаран биэрэр курдук эрээри сахалыы этии суолтатын кыччатан олус куһаҕан быһыыга эрэ киириигэ кырдьаҕас иннигэр түһүмэ диэн быһаарар. Бу этии туох барыта икки өрүттээҕин билиммэккэ үчүгэйи да оҥорууга элбэх уопуттаах кырдьаҕастар элбэҕи оҥоруохтарын сөбүн билиммэт, кырдьаҕастары намтатар.
Ойуурга үрдүк тиит биир эмэ буолар. Аһара баран олус үрдүктүк, ойуччу үүнэн хаалбыт тиити кэлин тыал охторор. Аһара баран ойуччу улаатан, үрдээн эбэтэр хонуу ортотугар үүнэн хаалбыт тиит абыраммат, элбэх эрэйи-муҥу көрсөн эрийэ саастанар, күн көрөрүн күүһүттэн элбэх мутуктанар, туһата аҕыйыыр.
Дьон оҥоруохтарын иннинэ урут түһэн оҥоро охсон туһаны ылыахтарын баҕалаахтар син-биир бааллар. Маннык быһыыланыы биирдэ эмэ, тугу эрэ үллэстиигэ туһалаабытын иһин урут түһүү сыыһа-халты буолара элбэҕинэн урутаабыт киһи ночоотурара үксээн хаалыан сөп. Үлэҕэ урут түһүү диэн аҕыйах. Суох да буолуо. Үлэни киһи олус наадыйарыттан үлэлиир. Урукку стахановецтар кэмнэрэ эргийэн кэлэрэ биллибэт. Арай үлэлээтэххэ туох эмэ кэлэрэ киһини үлэлэтэр.
Саха дьонун үгүс өттүлэрэ көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон. Таҥара үөрэҕэ үгүс дьоҥҥо аналланар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ көрсүө сэмэй дьону иитэн-үөрэтэн улаатыннарыыга туһуланар. «Аһара барыма», «Айыыны оҥорума», «Таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн өй-санаа аһара барарын тохтоторго аналлаах хааччахтардаах.
Киһи оҥорор ханнык баҕарар быһыыларыгар аһара барыы сыыһа-халты туттунууларга тириэрдэринэн быстах быһыыга киирсэр. Сымнаҕас майгылаах, олох ханнык да кэмнэригэр аһара барбат, аһара туттубат майгылаах дьон олоҕу олорор күүстэрэ элбэх. Аһара барбат буолуу өйө-санаата сэмэй киһини үөскэтэр.
Кыра эрдэхтэринэ ураты бэрээдэктээх, холку, бэйэлэрэ сымнаҕас майгылаах көрсүө оҕолор, ол иһигэр кыргыттар тугу даҕаны киһиттэн таһынан оҥорботторуттан, төрөппүттэрин тылларын истэллэриттэн «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи төрөппүттэриттэн эбэтэр эбэлэриттэн, эһэлэриттэн истибэккэ, билбэккэ хаалбыт буолуохтарын кырдьык сөп. «Айыыны оҥорума» диэн этиини билбэттэрэ кинилэр буруйдара буолбатах.
Оҕо барыта күөх оту тосту үктээбэт буолбатах. Уолаттар үксүлэрэ саҥаны, билбэттэрин оҥорууга олус дьулуурдаахтар, туох эмэ уратыны, дьон билбэттэрин оҥоро охсууга, урут түһүүгэ өйдөрө-санаалара дьэ киирэр. Арай онтуларбут барылара кэриэтэ оҥорору кытта табылла охсубаккалар араас быстах быһыылар, оһоллор тахсаллара элбээн хаалар. Урут «пугач» бэстилиэти оҥостуу уонна ыраах сыалы табыы улаатан эрэр уолаттар улахан кыайыыларыгар киирсэрэ. Хантан эрэ булуллубут синньигэс туруубка буорах эстэрин тулуйбакка тоҕо баран дэҥнэнии, сирэйи буорахха салатыы эмиэ буолара. Оҕо маннык саҥаны айарын, айыыны, билбэтин оҥорорун тохтотуу, сэрэхтээх буолууга үөрэтии эрэ араас дэҥҥэ-оһолго түбэспэтин хааччыйар аналлаах. Сахалар олохторун үөрэҕэр «Киһини күҥҥэ 44 оһол күүтэр» диэн быһаарыы баар. Оҕо кыра, саҥа хааман эрдэҕинэ ордук сэрэхтээхтик көрүөххэ-истиэххэ наада диэни бары төрөппүттэр билэллэр. Оҕо саҥа атаҕар туран, хааман эрдэҕинэ охтон дэҥнэниэн, улаатан иһэн олоппоско ыттан аны онтон охтуон сөп. Оҕону кыра эрдэҕиттэн сэрэхтээх буолууга үөрэтиллэр. Хайдах охторго, төбөнү харыстыырга эрдэттэн үөрэтэн иһэр ордук тиийимтиэ уонна туһалаах. Оҕо бэйэтин харыстанар күүһэ элбэҕиттэн сэрэнэргэ түргэнник үөрэнэр.
Киһи оҥорор быһыылара барылара сэрэхтээх, сыыһа-халты туттубат буолууну эрэйэллэр. Сэмэй буолууга үөрэммит киһи аан маҥнай бу оҥорор быһыытыттан туох содул үөскээн тахсарын өйүгэр-санаатыгар ырытан көрөн быһаарар, ол иһин сэрэхтээх буолар. Сэмэйдик, ол аата сэрэнэн туттуохха наада. Аһара барыы сэмэй быһыы буолбатах.