cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Петров Николай Егорович
200px|thumb|right|Петров Николай Егорович Петров Николай Егорович — саха тылын модальноһын чинчийбит лингвист, филология билимин дуоктара, профессор.
Олоҕун олуктара
Н. Е. Петров үлэтин сүрүн хайысхала — саха тылын грамматиката. 200-н тахса үлэни суруйбута, ол иһигэр 40 кинигэни, 5 монографияны.
Кууруйа
Кууруйа (нууч. киирбит курья) - өрүс уутун таһыма үрдээтэҕинэ, түстэҕинэ, төбүлэхтэн арахсан үөскүүр, балыктыырга табыгастаах уһун муҥур хомочоон.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Түркчүлүк
thumb|right|300px|[[Түүр тыллара ил суолталаах дойдулара уонна аутономиялара.]] Түркчүлүк (түрк. Türkçülük, атын аата пантүркизм) диэн аан дойду бүтүн түүр дьоно биир илгэ, конфедерацияҕа эбэтэр экономика униятыгар холбоhууларын уонна политика, култуура, дьон-сэргэ эйгэлэригэр сомоҕолоhууларын ситиhэр политика хамсааhына уонна идеологията.
Fortune (сурунаал)
Fortune magazine — киэҥник биллэр АХШ деловой сурунаала. Time Inc. компанияны кытта таьаарыллар. Генри Льюс 1930 сыллаахха олохтообута. Time, Life, Fortune уонна Sports Illustrated сурунааллар урут Time Warner диэн биир конгломераакка киирэллэрэ.
2014 сыл бэс ыйыгар Fortune сурунаалы таһаарар Time Inc. хампаанньа Time Warner конгломерааттан арахсан туспа тэрилтэ буолбута, аахсыйалара Нью-Йорк фонда биржатыгар котировкаланар буолбута.
Fortune сурунаал сылын ахсын АХШ уонна аан дойду хампаанньаларын рейтинин (үбү киллэриилэринэн) таһаарарынан биллэр (Fortune 1000 уо.д.а.).
2000 сыллаахха самай биллиилээх сурунаал буолбута.
Кэҕэ
275px|thumb Кэҕэ (Cuculus canorus) диэн киэҥник тарҕаммыт тыа көтөрө. Кэҕэтиҥилэр аймахтарыгар Кэҕэлэр уустарыгар киирэр. Уһуна 15 - 70 см буолар. Кутуруга уһун. Атахтара кылгастар. Түүтэ кылгас, бороҥ өҥнөөх. Атыыра да тыһыта да майгыннаһаллар.
Уйа туттубатынан биллэр, сымыытын атын көтөрдөр уйаларыгар ууран биэрэр.
Кэҕэ сүрүн аһылыгынан түүлээх бөдөҥ үөн буолар. Ити курдук кэҕэ ойуурбутун ыраастыыр. Ол гынан баран сымыыттан тахсыбыт кэҕэчээннэр ийэлэрэ аҕалбыт түүлээх бөдөҥ үөнүн кыайан сиэбэттэр эбит. Ол иһин ийэ кэҕэ сымыытын сымнаҕас аһылыктаах атын чыычаах уйатыгар хаалларар эбит.
Кэҕэ уйа туттубат буолбута
Таҥара ыйааҕын быһыытынан, бу дойдуга көтөр кынаттаах Былаҕачыанайап иннинэ (муус устар ый 7 күнэ) уйа туттуо суохтаах, сымыыт баттыа суохтаах эбит. Былыр кэҕэ уйа туттан, уон икки сымыыты сымыыттыыра уонна сайыны быһа ыллаан тахсара эбитэ үһү. Биир сыл кэҕэ наһаа эрдэ кэлбит. Харалдьык саҥардыы тахсан эрдэҕинэ, уйа оҥостон, сымыыт баттыы сыттаҕына, Былаҕачыанайап таҥара кэлбит. Кэҕэ сымыыттаабытын көрөн үөһэ халлааҥҥа тахсан улахан таҥараҕа тыллаабыт.
Ыксыыбын диэн кэҕэ уйатыттан, элбэх оҕотуттан маппыта үһү. Сылгы, ынах чыычааҕар сымыыттаан биэрэр буолбут. Бөтүрүөптэн ыла кэҕэ этэрэ уурайбыт.
Төрөөбүт тылы үөрэтии
Төрөөбүт тылы үөрэтии оҕо саҥа саҥаран эрдэҕиттэн саҕаланнаҕына ситиһиилээх буолар.
Сир-дойду үрдүгэр олорор үгүс элбэх дьон бары бэйэ-бэйэлэриттэн үлэлиир дьарыктарынан, тас көрүҥнэринэн, итэҕэллэринэн уонна саҥарар тылларынан уратылаhан тус-туhунан омуктарга арахсаллар. Кинилэр биир сүрүн бэйэ-бэйэлэриттэн уратылаһар бэлиэлэринэн аан маҥнайгынан саҥарар саҥалара, ол аата төрүөхтэриттэн аан маҥнай саҥарбыт тыллара, төрөөбүт тыллара буолар. Төрөөбүт тылларын харыстыыр, үөрэтэр уонна сайыннаран иһэр омуктар уһун үйэлээх омуктарынан ааттаналлар.
Омук тыла салгыы сайдан иһэрин хааччыйарга, оҕолору кыра эрдэхтэриттэн дьиэҕэ-уокка төрөөбүт тылларынан саҥарда үөрэтии ылар. Омук тыла ордук улаханнык дьиэҕэ-уокка сыһыаннаах, бу омук дьахталларыттан быһаччы тутулуктааҕа быһаарыллар. Маны өссө чуолкайдаатахпытына, ийэ оҕото кыра эрдэҕинэ кинини көрүүнү-истиини барытын бэйэтэ оҥорор буолан, оҕото аан маҥнайгы саҥарар тылларын суос-соҕотох ийэтин эрэ көмөтүнэн, кини хайдах саҥарарын уонна үөрэтэрин үтүктэн саҥара үөрэнэр. Оҕо ханнык омук тылынан аан маҥнай саҥара үөрэнэрэ барыта дьахталлартан, ийэтиттэн уонна эбэтиттэн эрэ ордук улаханнык тутулуктанара чуолкайданар.
Омук тыла кимтэн ордук тутулуктааҕын булан быhаардахпытына, аан маҥнай бу омук дьахталларыттан, ийэлэриттэн быhаччы тутулуктаах. Омук дьахталлара, атыттары үтүктэн туспатык саҥара үөрэммэтэхтэринэ эбэтэр бэйэлэрэ атын омук буола сатаабатахтарына, бу омук төрөөбүт тыла соччо түргэнник симэлийиэ суоҕун сөп. Ийэлэр, бэйэлэрин оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн төрөөбүт тылларыгар үөрэттэхтэринэ, бу омук симэлийэн сүппэккэ салгыы сайдан баран иһэрин толору хааччыйаллара дакаастанан тахсар.
Хайа омук ордук былыргы төрүттээҕин уонна олоххо дьулуурдааҕын саҥалыы сыаналааһын саҕаланна. Россияҕа үөскээн эрэр рынок сыһыаннаһыылара, оҕону үөрэтиигэ саҥа, урут суох ньымалары киллэрэр. Оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ төрөппүттэр ылар оруолларын үрдэтии, кинилэр оҕолоруттан ирдиир көрдөбүллэрэ улаатан, үрдээн барыытын таһаарар. Төрөппүттэр оҕолоро кыра эрдэхтэриттэн төрөөбүт тылларын үөрэтэллэригэр көмөлөстөхтөрүнэ, бэйэлэрин курдук өйдөөх-санаалаах дьон буолан тахсалларын ситиһэллэр. Ийэ уонна аҕа — учууталлар, кинилэр бэйэлэрин оҕолорун бэйэлэрэ хайдах иитиллибиттэрин курдук иитээччилэр уонна үөрэтээччилэр буолалларын ордук дириҥник итэҕэйэллэрэ наада кэмэ кэллэ.
Билигин ырыынак сыһыана киирэн, чааһынай бас билии дьоҥҥо эргиллиитэ сотору кэминэн эр дьон бары хаачыстыбаларын тосту тупсаран, кинилэри дьиҥнээх «аҕа баhылыктарга» кубулутар. Ыаллар ийэлэрэ эмиэ кинилэри ытыктыыр, сыаналыыр буоллахтарына, оҕолорун аҕаларын «аҕа»,- диэн ытыктабыллаахтык ыҥыраллар уонна оҕолорун эмиэ оннук үөрэтэллэр.
Омук тыла төрөппүттэр илиилэрин иһигэр баара, ордук улаханнык дьахталлартан тутулуктааҕа быһаарыллар. Саха дьахталлара төрөөбүт тылларын дириҥник сыаналаан, үөрэтэн-билэн, ытыктаан бэйэлэрин оҕолорун үөрэттэхтэринэ эрэ, саха тыла салгыы сайдан баран иһэр кыахтанар. (1,53).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Новгородов Василий Иннокентьевич – Чинэкэ
Новгородов Василий Иннокентьевич – Чинэкэ (1897-1941) – «Саха аймах» культурнай-сырдатар уопсастыба чилиэнэ, учуутал, репрессияҕа түбэһэн лааҕырга өлбүт саха интэлигиэнэ, "Саха норуотун чаҕылхай уолаттарыттан биирдэстэрэ" диэн ааттыыр кинини бэйэтин кинигэтигэр Ылдьаа Куолаһап.
В.И. Новгородов – Чинэкэ 1897 сыллаахха Верхоянскай улууһугар үөрэхтээх интеллигент дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Верхоянскай куорат оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбитэ. Олох эдэр эрдэҕиттэн төрөөбүт сахатын норуотун дьиҥнээх патриота буола иитиллэн тахсыбыта. Олунньутааҕы революцияны, норуоттар олохторугар сырдык ыра сана туолуутун күнэ тахсыбытын курдук үөрэн-көтөн көрсүбүтэ. 1920 сыллаахха кини «Саха аймах» культурнай-сырдатар уопсастыбаҕа үлэлии сылдьыбыта. Уруккута Областной Совет, онтон Колчак милициятын начальнигынан Дьокуускайга үлэлээбит киһи 1920 сыл атырдьах ыйыгар «Оросинскай саагыбар» диэни арыйбыт аатырар. «Саха аймаҕы» сабаллар. Саха оччотооҕу интеллигенциятын лидердэрин В.В. Никифоровы, Г.В. Ксенофонтовы, Р.И. Оросины, В.И. Новгородовы тутан ытарга уураллар уонна ону бигэргэттэрэ Иркутскайга ыыталлар. Ону анарааҥылар революция үс сыла туолбутунан амнистиялыыллар уонна олус улахан үлэлэргэ үлэлэтэллэр. В.И. Новгородов онно сылдьан учуутал үөрэҕин бүтэрэр.
Арҕаа Хаҥалас Нөмүгүтүттэн төрүттээх Анна Ивановна Павлова диэн кыыһы ойох ылар. 1926-27 үөрэх дьылыгар Чыамайыкы нэһилиэгэр олус үчүгэйдик, олохтоохтор өйдөрүгэр-санааларыгар хаалар гына учууталлыыллар. Биир кыыс оҕолоохторо. В.И. Новгородов Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыбатаҕа.
Кинилэр соҕуруу Крымҥа көһөн олохсуйбуттара. Сэрии иннинэ дуу, саҕаланыытыгар дуу В.И. Новгородовы НКВД үлэһиттэрэ тутан хаайыыга ыыппыттара. Василий Иннокентьевич ГУЛАГ лааҕырыгар мас кэрдиитигэр сылдьан 1941 сыл эргин өлбүтэ. В.И. Новгородовы тутууларыгар Венгрия Народнай Өрөспүүбүлүкэтин компартиятын генеральнай сэкиритээрин Матиас Ракоши ойоҕо кэлин буолбут Ф.Ф. Корнилова-Ракоши быһаччы сыһыаннаах дииллэрэ оруннаах диир Ылдьаа Куолаһап кинигэтигэр.
1247
1247 сыл.
Таай
Таай — оҕоҕо ийэтин бииргэ (кытта) төрөөбүт убайа, сурдьа. Олус улахан ытыктабыллаах уруу. Сорох сиргэ таайыбына дииллэр эбит.
Таай сыдьаана сиэнигэр (племянник по матери), ону aahaн, сиэнин сыдьааныгар таай буола турар. Онон, бу ypyypҕаһыы сиэринэн, аар кырдьаҕас быыкаа оҕону таайым диир". Билигин уруурҕаһыы тылын дьон сахалыытын туттубат кэриэтэлэр.
Маны таһынан сорох сиргэ таай диэн эдьиий оҕотун ааттыыллар эбит.
119
119 сыл.
Ефимов Моисей Дмитриевич
200px|thumb|right|Ефимов Моисей Дмитриевич Ефимов Моисей Дмитриевич (04.08.1927—14.11.2010) — саха норуодунай бэйиэтэ.
Айар үлэтэ
Моисей Ефимов 40-н тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһооннор кинигэлэрин ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омуктар тылларынан тахсыбыта.
Суруйааччы бастакы хомуурунньуга «Киирбэт күннээх дойдуга» 1954 сыллаахха тахсыбыта.
М. Ефимов тылбаасчыт быһыытынан эмиэ биллэр. Сахалыы тылынан А. Малышко «Прометей» поэматын (Сэмэн Даниловтыын), С. Щипачев «Павлик Морозов», М. Горькай сорох остуоруйаларын уонна кэпсээннэрин, Н. Некрасов, С. Маршак, Казахстан, Киргизия поэттарын хоһооннорун саҥардыбыта.
Кэт Марсден хорсун быhыыта
Бүлүү улууһун остуоруйатыттан саамай дьикти тугэнин, аан дойду үрдүнэн биллибит кэпсээниттэн быһа тардан сырдаттахпына маннык. Былыр 19 үйэҕэ улахан сыстыганнаах норуоту норуотунан эһэр Араҥ ыарыыта турбутун кырдьагастар бэлиэтии кэпсииллэр. Ити ыарыыннан ыалдьыбыт дьон үтүөрбэт эбиттэр. Ол иһин кинилэри ойуурга үүрэн кэбиһэр этилэр. Хас да саха киһитэ оннук олохторуттан барбыттар. Ким да ол ыарыыны эмтииргэ турумматах. Арай, ыраахтомук дойдутун олохтоого Кэт Марсден диэн эдэркээн Кыыс ол ыарыы туһунан истэн, көмөлөһөргө санаммыт. Күүстээх санаалаах Кыыс Москубаттан Бүлүүгэ дылы сыл аҥаара айаннаан кэлбит. Кини бу уһун айана мээнэҕэ буолбатах этэ. Бу ыарыы саамай сайдан турар сирин булан эмтиир сыал-сорук туруоруммут. Дьон барыта сөхпут кини хорсун быһыытын. Хайдах бу Сахалыы да, нууччалыы да сатаан саҥарбат эдэркээн Кыыс Саха сирин булан, айаннаан кэлэн, Араҥынан ыалдьыбыт дьоҥҥо анаан колония туттарбыт. Ол колонияны 1892 сыллаахха Сосновка диэн Бүлүү нэһилиэнньэтигэр туппуттар.
Итинник көмөлөһөр санааҕа кини нууччалар Тюрктары кытта сэриилэһэр кэмнэригэр араанньы буолбут ьуойуннары эмтии сылдьан, Араҥынан ыалдьыбыт киһини бастакытын кербут. Кэлин кини истибитэ Сибирьгэ ити ыарыы утары эмтээх от уунэрин. Ону истэн кини аһыныгас санаатыгар Саха сиригэр барарга быһаарыммыт.Урдук баһылыктарыттан кеҥул ылан, Дьокуускайга туруммута. Дьокуускайга дылы еруьунэн устан кэлбит.
Кини ол айанын ахтыытыгар кылгастык маннык диэн суруйбут:" Дьокуускайтан арахтыбыт. Суол олох суох. Ыллык да суох. Он он атынан эрэ сылдьыахха сеп, сайын өттүгэр. Күнүс итии баҕайы, киэһэ олус тымныы. Ону таһынан элбэх баҕайы кыымаайылар, бырдахтар айахпар, муннубар уонна кулгаахпар киирэллэр. Сииктээх баҕайы сирдэр бааллар кырдьагас кэлиэ диэн кутталга сылдьагын. Астара боростуой:хаппыт килиэп уонна чэй.Икки ыйы быһа сүгүн сууммакка уонна таҥас да уларыппакка палааккаҕа хонон турардаахпын." Ыарыьахтар саамай мустубут Абунгда диэн күөл аттыгар баар сиргэ айаннаан кэлэр. Араҥынан ыалдьыбыт дьоннор ыараханнык олороллорун бэлиэтии керер. Кинилэр ыарыыларын чэпчэтээри колония туттарарга санааммыт. Түмүгэр үп-харчы хомуйан Хордогой билиҥҥи Сосновка диэн Булууттэн чугас нэһилиэнньэҕэ Араҥынан ыалдьыбыт дьоҥҥо анаан кыракый нэһилиэнньэ курдугу туттарбыт.
Ол туттарбыт сирэ 1962 сыллаахха диэри үлэлээбит. Билигин ол миэстэтигэр Кэт Масрден аатынан ньиэрбэ балыыһа туттуллан үлэлии турар. Ол таһыгар Кэт Марсден сырдык кэриэһигэр анаан кини аатынан памятник тутуллан турар. Саха Дьоно махтанан, үрүҥ халааттаах аанньалга тэҥнээн туттарбыттар. Ити тугэн кэннэ хас да сыл ааста. Ол эрэн Кэт Марсден сырдык аата олох умнуллубат. Мин кинини холобур оҥостон медицинэ эйгэтигэр уерэнэ сылдьабын.
Улэни толордо Сардаана Т.
«Киев көмүскэлин иһин» мэтээл
мини|«Киев көмүскэлин иһин» мэтээл мини|«Киев көмүскэлин иһин» мэтээл лиэнтэтэ
«Киев көмүскэлин иһин» мэтээл - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. олохтоммут.
Быһа холоон 107540 киһи наҕараадаламмыт.
Баатаҕай (Үөһээ Дьааҥы улууһа)
Баатаҕай диэн Саха Республикатын Үөһээ Дьааҥы улууһун киинэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 4 187 киһи (2009 сыл).
Үрүҥ тумустаах куоҕас
Үрүҥ тумустаах куоҕас (, Белоклювая гагара) - Куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.
Бөдөҥ куоҕас. Ыйааһына: 4050-6400 г. Саха сиригэр туундараҕа үөскүүр сэдэхтик көстөр кус. Балыгынан аһылыктанар. Үс сааһыгар сымыыттыыр кыахтанар. Уйатын күөллэргэ туттар, уйаламмат кэмигэр байҕал кытылыгар эмиэ сылдьар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар. 1-2 сымыыттаах буолар.
Аҕа ууһа
Аҕа ууһа — биир эр киһиттэн төрүттээх, хас да ийэ ууһун холбуур удьуор дьон.
Холобур, Хахсык аҕатын ууһа. Дьүөлэкээн аҕатын ууһа. Өйдөбүлүнэн: ханнык аҕа ууһа буолара, кырамаатыкатынан: тардыы ситимэ (ким аҕатын ууһа) буолара сөпкө бэриллибит. Аҕа ууһунан хаһаайыстыба тэринэн олороллор.
Никольскай нэһилиэк (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Никольскай куйаартан көстүүтэ Никольскай нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Никольскай.
Улуус кииниттэн 10 км соҕуруу диэкки сытар.
Күдэн
Күдэн — буруо, туман курдук салгыҥҥа көтөн, өрүкүйэн тахсыбыт буор, быыл.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
«Белграады босхолооһун иһин» мэтээл
мини «Белграады босхолооһун иһин» мэтээл - бары «Босхолооһун иһин» (за освобождение) мэтээллэр курдук куораты босхолуурга хорсун быһыыларын, сатабыллаах салайыылары уонна бойобуой эпэрээссийэлэри үчүгэйдик ыыппыт байыаннайдарга бэриллэрэ. «Босхолооһун иһин» мэтээллэр бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 с. олохтоммуттара. Түөс хаҥас өттүгэр иилиллэллэр.
Мэтээл быһа холоон 70 тыһ. киһиэхэ бэриллибтэ.
Кармелиттар
thumb|right|Кармелиттэр уордьаннарын дьаралыга Кармелиттар — Кармель хайаҕа төрүттэммит католиктар икки манаах уордьаннарын уонна биир конгрегацияларын уопсай ааттара.
Сноуден Эдвард
Эдвард Сноуден (Edward Joseph Snowden), АХШ урукку олохтооҕо, бэс ыйын 21 күнүгэр 1983 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Урукку CIA (Central Intelligence Agency) үлэһитэ. CIA Аан Дойду дьонун PRISM через кэтээн көрөрүттэн кэлэйэн The Guardian уонна The Washington Post улахан хаһыат изданияларыгар АХШ секреттэрин барытын биэрэр. Билиҥҥи кэмҥэ кинини өлөрөөрү АХШ сир шаарын үрдүнэн көрдүү сылдьар.
Кармелиттар
Тэриллиилэрэ
Кармелиттар таҥастара — капюшоннаах хараҥа хоҥор ряса.
Уордьан манаах дьахтар салаалаах.
Устуоруйата
Уордьаны XII үйэ ортотугар кириэстээх бохуттар кэмигэр Арҕаа Европаттан Палестинаҕа кэлэн Кармель хайаҕа Илия дьүүктэтин аттыгар олохсуйбут манаахтар тэрийбиттэр.
Зверева Наталия Ивановна
Наталия Ивановна Зверева – нуучча менеджерэ, “Биһиги кэскилбит” эрэгийиэннээҕи социальнай бырагыраамалар пуондаларын дириэктэрэ.
Биографията
Наталия Зверева 1992 сыллаахха Прикладной биотехнология Москубатааҕы үнүстүүтүн “экэнэмиис” идэлээх бүтэрбитэ. Плеханов аатынан Нуучча сударыстыбаннай үнүбэрсиэтигэр үөрэммитэ.
1993 сылтан 1996 сыллаахха диэри “НИКойл” аһаҕас аахсыйалаах уопсастыбаҕа кылаабынай буҕаалтырынан үлэлээбитэ. Кэлин Экэниэмикэ уонна үп-харчы департаменыгар көспүтэ.
2005-2007 сыллардаахха “Уралсиб” баан бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин сүбэһитинэн уонна инвестиция управлениетын сүбэһиттэрин сэбиэтин салайааччытынан үлэлээбитэ.
Наталия Зверева 2007 сыллаахтан саҕалаан түмэт урбаанньыт Вагит Алекперов төрүттээбит “Биһиги кэскилбит” эрэгийиэннээҕи социальнай бырагыраамалар пуондаларын салайааччытынан үлэлиир. Бу пуонда Арассыыйаҕа инбэлииттэр, элбэх оҕолоох ыаллар уонна оҕо дьиэтин иитиллээччилэрэ бэйэ дьыалатын, бисинэһин саҕалыылларыгар көмөлөһөр биир бастакы пуонда буолар.
Зверева 2012 сыллаахтан саҕалаан РФ Эргинэ-бырамыысыланнас салаатын Сүрүннүүр сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан үлэлиир, палаата иһигэр түмэт биисинэс уонна урбаан боппуруостарын хонтуруоллуур.
120
120 сыл.
Покемоннар
ПОКЕМОННАР - диэн Покемон мультигар основной персонажтар буолаллар
Аҕыс (ахсаан)
300px|thumb|right|Аҕыс ахсаан глифа 8 (аҕыс) — дьиҥ ахсаан, 7 уонна 9 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Аҕа дойду
Аҕа дойду — киһи төрөөбүт дойдута, дойдулаах судаарыстыбата. Холобур, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии бэтэрээнэ.
1249
1249 сыл.
Күдэрик
Күдэрик — салгыҥҥа тыал өрүкүтэн таһаарбыт хаара, хаар кыырпаҕа.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Тропик
Тропик (τροπικός(κύκλος) - эргимтэ) - төгүрүк сыл сылаас килиимэттээх экватор тула баар сирдэр.
250px|right|thumb|Тропик планета каартатыгар thumb|250px|Тропикка күн ортото
Сурулаа үгүрүө
Үгүрүөҕэ маарынныыр гынан баран 12-13 паара салайар куорсуннаах. Онтон биэһэ кылгас, синньигэс, кытаанах, кэтитэ 1 мм ордуга суох буолар. Тыһыта атыыра улахан уратылара суох. Саха сирин арҕаа туундаратыттан ураты Саха сиригэр барытыгар тарҕаммыт көтөр.
Булт саата
Булт саата — булка туттуллар саалар.
Сааны сөпкө тал
МЦ 21—12 МР — полуавтомат. Бу саа эһиннэҕинэ бэйэтэ иитиллэр. Биэстэ эстэр. Үс насадкалаах: чок (доруоп бөлөхтүү барар); получок (арыый да ыһа соҕус); цилиндр (сүнньүөҕүнэн ытыллар). Маҕаһыыныгар 5 ботуруон киирэр. Дэлэй кустаах сиргэ эр дьон эбии өссө 4 ботуруон киирэр маҕаһыын (насадка курдук) олордон биэрэллэр. Ботуруонун уһуна 70 мм, 12 калибрдаах.
МР-153 — евростандарт ньыматынан оҥоһуллубут саа. Буорах эстибит гааһынан бэйэтин ииттэр.
ТОЗ-134 — саамай киэҥник тарҕаммыт саа. Икки уостаах, уоһа үрүт-үрдүгэр олорор, 12 калибрдаах, ботуруонун уһуна 70 мм.
ИЖ-43 — уоһа үрүт-үрдүтэр олорор, 12-с калибрдаах доруоп. Үөһээҥҥи уоһа — чок, алларааҥҥыта — получок.
ИЖ-58 — кэккэлэһэ икки уостаах саа (сы-тыары), 16-с калибрдаах.
СКС — улахан булка туттуллар карабин. Уруккута сэрии саата. Калибра — 7,62*39. Маҕаһыыныгар 10 ботуруон киирэр. Буораҕа эстибит гааһынан бэйэтин ииттэр.
ТОЗ-16 — 5,6 калибрдаах. Биир уонна эл-бэх зарядтаах буолар, затворунан иитиллэр. Тииҥҥэ, мас көтөрүгэр, киискэ тутталлар.
Сааны харайыы
Булт саатын ыйга биирдэ хайаан да ыраастаныллыахтаах. Ону тэҥэ булт кэмэ бүттэҕинэ, ууруох иннинэ, сааны кичэйэн туран буорах, сибиньиэс суола суох буолуор диэри кылбаччы сотуллуохтаах.
Саҥа атыылаһыллыбыт саа хап-халыҥ оҕунуохтаах буолар. Ону сымнаҕас кумааҕыннан эбэтэр ыраас таҥаһынан ыраастаныллар, ол кэннэ арыынан сотуллар.
Саа уоһун ботуруон угар өттүттэн ыраастыыр ордук. Манна кумах, буор киирэриттэн ордук сэрэниэххэ наада. Харахха быраҕыллыбат кыра да сурааһын баар сиринэн тимир дөбөҥнүк дьэбиннирэр. Оччотугар саа уоһун кыраһыыҥҥа илитиллибит чуум-пурунан аалаллар. Дьэбин улаханнык сиэбит буоллаҕына, уоһугар кыраһыын кутан, икки өттүттэн бүөлээн баран суукка устата туруораллар, кичэйэн ыраастыыллар.
Партизан нэһилиэгэ (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Бартыһаан куйаартан көстүүтэ Партизан нэһилиэгэ. Нам улууһун нэһилиэгэ. Киинэ — Партизан с.
Улуус кииниттэн 17 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 903 киһи (2007 сыл).
1250
1250 сыл.
Народичи
Народичи (Народичі) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 585 (2011).
Хахсык
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ Арҕаа Хаҥалас, билиҥҥинэн Хаҥалас улууһугар баар буола сылдьыбыт бөһүөлэк. Билигин Хаҥалас улууһун Төхтүр бөһүөлэгэр "Хаксык" диэн тыа хаһаайыстыбатын переработкалыыр кэпэрэтиибэ баар.
Ил Дархан судаарыстыбаннай наҕараадаҕа хамыыһыйата
Ил Дархан судаарыстыбаннай наҕараадаҕа хамыыһыйата - Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыба (өрөспүүбүлүкэ) наҕараадаларын иҥэриигэ бэлэмниир үлэни ыытар хамыыһыйа, балаһыанньатын уонна састаабыгар ким киирэрин Ил Дархан быһаарар.
Хамыыһыйа үлэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадаларын туһунан сокуон 13-с ыстатыйатыгар ыйыллар.
Маны таһынан хамыыһыйа наҕарааданы сөргүтүү, наҕарааданы былдьааһын, уордьаннар, мэтээллэр, бэлиэлэр дубликааттарын биэрии боппуруостарын көрөр.
Петров Дмитрий Дмитриевич
200px|thumb|right|Петров Дмитрий Дмитриевич Петров Дмитрий Дмитриевич (08.11.1921—04.01.1994) — история билимнэрин кандидата, ССРС билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара
Д. Д. Петров — Саха Сирин Аҕа дойду Улуу сэриитин кэминээҕи историяны үөрэппит биир биллиилээх чинчийээччи. Кини көҕүлээһининэн, Саха Сириттэн баран хорсуннук сэриилэспит, сэрии хонуутугар охтубут буойуннар кэриэстэрин ытыктаан, Ильмень күөл кытыытыгар памятник, Кашира аттыгар монумент туруоруллубуттара. Д. Д. Петров Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара, саха буойуннара Н.А. Кондаков, Н.С. Степанов, А.А. Миронов килбиэннээх, сэриилэспит суолларын чинчийэн, кинилэргэ Советскай Союз Геройун аатын иҥэриллиитигэр сүҥкэннээх үлэни оҥорбута.
Сүрүн үлэлэрэ
Хомуурунньуктар
«Варшаваны босхолооһун иһин» мэтээл
thumb|«Варшаваны босхолооһун иһин» мэтээл thumb|«Варшаваны босхолооһун иһин» мэтээл лиэнтэтэ
Эхирииттэр
Эхирииттэр (эхирэдууд) — билигин Байкаал арҕаа өттүгэр олорор биис ууһа (этническая группа, племя),  бүрээт омугун сорҕото.
«Варшаваны босхолооһун иһин» мэтээл
«Варшаваны босхолооһун иһин» мэтээл — бары «Босхолооһун иһин» (за освобождение) мэтээллэр курдук куораты (бу сырыыга Варшаваны) босхолуурга хорсун быһыыларын, сатабыллаах салайыылары уонна бойобуой эпэрээссийэлэри үчүгэйдик ыыппыт байыаннайдарга бэриллэрэ. «Босхолооһун иһин» мэтээллэр бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 с. олохтоммуттара. Түөс хаҥас өттүгэр иилиллэллэр.
Эхирииттэр
Аат туһунан
Эхирит — арҕаа бүрээт тылыгар баар эхир, «игирэ». Сорох нууччалыы суруйууларга икирес дэнэр. Бүрээттэр игирэлэри эхир хубууд дииллэр.
«Варшаваны босхолооһун иһин» мэтээл
Мэтээлинэн 701700 киһи наҕараадаламмыта.
Эхирииттэр
Устуоруйата
Аан бастаан биллэринэн эхирииттэр билиҥҥи Качуг, Баяндай уонна Эхирит-Булагаат оройуоннарын сирдэригэр Өлүөнэ (Зулхэ) үөһээ хочотунан, кини салааларынан (Анга, Манзурка, Куленга, Кудаа орто уонна үөһээ сүүрүгүнэн уонна Мурин үрэҕинэн баар куйаардарга (истиэптэргэ) олорбуттара. Кэлин, тэнийэн, уустар ыккардыларыгар иирсээн, эбэҥкилэри кытта булду былдьаһыы түмүгэр, ону таһынан кураантан сылтаан сүөһүлэрэ аһа суох хаалан эҥин билиҥҥи Ольхон уонна Баргузин оройуоннарын сирдэригэр уонна Сэлэҥэ үрэх дельтатыгар диэри тарҕаммыттара. Манна бастакы көһөөччүлэр эбэҥкилэри кытта сэриилэспиттэрэ.
Сэлэҥэ үрэххэ маннык уустар олохсубуттар: Хэнгэлдэр, Абазай, Баяндай, Балтай, Бахай, Буровский, Олзон, Хадалай, Шоно.
Ольхон арыыга – Баяндай, Хэнгэлдэр, Харбатов (Хэнгэлдэр сорҕолоро), Шоно.
Байкаал кытылыгар Бугульдейкаттан Онгуреҥҥа диэри уонна материк куйаардарыгар Хэнгэлдэр уонна Шоно сорҕолоро олорбуттара, Сарма үрэх төрдүгэр Баяндай ууһа олорбута.
Өлүөнэ хочотугар уонна уҥа салаата Ангаҕа маннык уустар олорбуттара: Баяндай, Басай, Хадалай, Хэнгэлдэр, Шоно. Өлүөнэҕэ шоно ууһа Тутура уонна Уус-Кут сирдэригэр диэри олороллоро. Куленга диэн Өлүөнэ хаҥас салаатын баһыгар уонна төрдүгэр Олзон уус олохсуан олорбута. Манзурка үрэх хочотугар Абазай, Балтай, Шоно уонна Хэнгэлдэр уустар бааллара.
PRISM (разведка бырагыраамата)
PRISM (Program for Robotics, Intelligents Sensing and Mechatronics) — АХШ судаарыстыбаннай бырагыраамата — аан дойдуга сибээс ситиминэн тарҕанар информацияны кистээн хомуйар тэрээһин, Наассыйа куттала суох буолуутун ааҕыныстыбата салайар.
Эхирииттэр
Устуоруйата
Кудаа үрэх ортотугар уонна баһыгар Абаганат, Абазай, Буровский, Олзон, Тогто, Хадалай, Хэнгэлдэр уустар олороллор.
Мурин үрэххэ – Абазай, Баяндай, Басаев, Олзон.
Мурин уонна Манзурка ыккардыларыгар – Абазай, Баяндай, Буровский, Хадалай, Хамнагадай, Хэнгэлдэр.
Эхирииттэр сорох уустарын сорҕолоро Бохаан оройуонун Идаа үрэҕэр – Шоно уус; Оса өрүс хочотугар (Осинский оройуон) – Буров, Хамнагадай, Хэнгэлдэр; Зима үрэххэ өссө XVI үйэҕэ Ашабагат ууһуттан көспүттэр курдук, билиҥҥи Зима куораттан Барлук сэлиэнньэҕэ диэри.
Аныгыта
Эхириит уустара Иркутскай уобалас  Эхирит-Булагат, Баяндай, Бохан, Охан, Ольхон уонна Качуг оройуоннарыгар тарҕанан, түөлбэлээн олороллор.
Эхирииттэр сыдьааннара Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр Сэлэнгэ, Кабан уонна Усть-Баргузин оройоуннарыгар (аймактарыгар) эмиэ бааллар.
Геохронология
Геохронология шкалата
Геохронология шкалата хайа боруодаларын саастарын быһаарарга аналлаах.
Сир олоҕо икки сүрүн интерваллаах эбэтэр Эоннаах — Фанерозой уонна Кембрий инниннээҕи.
122
122 сыл.
Манаах уордьана
Манаах уордьана (Монашеский орден) — католиктарга уонна сорох протестааннарга анал андаҕар (обет) биэрбит манаахтар түмсүүлэрэ.
Манаах конгрегацияларыгар, уордьантан уратыта диэн, судургу андаҕар биэрэллэр.
AARTyk
aARTyk - Лэкиэс – Иннокентий Гаврильев салайар ырыа суруйар студията. Дьокуускайга баар.
Джида иккис альбомун ("Olokh/ostuoruyA") бу студияҕа суруйбута.
Жале Афифе
Афифе Жале (1902, Стамбул — 1941 сыл от ыйын 24) — туурак тыйаатырын артыыһа, Туурсуйа Ислам итэҕэллээх бастакы биллэр дьахтар артыыһа.
От ыйын 30
От ыйын 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 211-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 212-c күнэ). Сыл бүтүө 154 күн баар.
Жале Афифе
Биография
Афифе Жале 1902 сыллаахха Стамбулга төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүт балыстаах уонна Беги Салах (Behiye Salâh) сурдьулаах.
Карьера
Афифа кыргыттарга аналлаах Стамбуллааҕы бырамыысыланнас оскуолатыгар үөрэммитэ эрээри, артыыс буолар баҕалааҕа. Оччолорго Осман импиэрийэтигэр мусульман дьахталлар сыанаҕа оонньуу бырааптара суоҕа. Сыанаҕа оонньуурга дойду Ис дьыалаҕа миниистирин ыйааҕа эрэйиллэрэ. Сыанаҕа атын итэҕэллээх грек, эрмээн эбэтэр еврей дьахталлара оонньууллара көҥүллэнэрэ.
Артыыс идэтигэр үөрэнэн бүтэн баран, 1920 сыллаахха Афифа Хюсейн Суат суруйуутунан турбут «Yamalar» диэн испэктээккэ, урут бу оруолу оонньообут эрмээн артыыһа Элиза Бинемесян кыраныысса таһыгар көһөн барбытынан, «Эмель» оруолун толорор. Бу — Афифа сыанаҕа аан бастаан тахсыыта этэ. Афиаф сыанаҕа тахсарыгар Жале диэн хос ааты ылыммыта. Онтон Кадыкеяҕа баар «Апаллон тыйаатыгар» көһөн кэлэн баран, Жале Турцияҕа ислам итэҕэллээх бастакы дьахтар артыыс буолар. Ол гынан баран былаастар тыйаатыр салалтатыгар «эһиги сыанаҕытыгар мусульман дьахтар оонньуо суохтаах» диэн сэрэтэннэр, 1921 сыллаахха Афифаны үлэтиттэн уураталлар. Ол кэннэ кини араас тыйаатырдарга атын-атын аатынан хас да оруолу оонньообута.
Үлэтиттэн уураппыттарын кэннэ Жале үпкэ-харчыга ыктарар, ыарытыйар буолар. Оттон эмтиир бырааһа киниэхэ морфиннаах эмп суруйан биэрбитин кэннэ, устунан, морфиҥҥа ылларан барар.
1923 сыллаахха Турция Өрөспүүбүлүкэтин төрүттээбит Мустафа Кемаль былааска кэлэн баран мусульман-дьахтар быраабын хааччахтыыр сокуону уларытар. Инньэ гынан Афифа тыйаатырга төннөр. Ол гынан баран Жале наркотикка ылларбыта содула суох хаалбат. Кини доруобуйата өссө мөлтүүр. Онон өтөр тыйаатыртан барарга күһэллэр.
Дьиэ кэргэнэ
Артыыстаан бүтэн баран Афифа харчыта-хамнаһа суох хаалар, дьадайр. 1928 сыллаахха кини Пинар (Selahattin Pınar) (1902—1960) диэн мусукаанныын билсэр. Онтон 1929 сыллаахха киниэхэ ойох тахсан баран, Стамбул Фатих түөлбэтигэр Пинар кыбартыыратыгар көһөр. Ол гынан баран олохторо табыллыбакка, тапсыбаккалар 1935 сыллаахха арахсаллар. Онуоха дьахтар наркотигынан үлүһүйүүтэ кырата суох оруолланар.
Арахсан баран Жале Бакыркей психиатрическай балыыһатыгар наркотиктан эмтэнэ киирэр уонна онно олоҕун тиһэх күннэригэр диэри олорор. Афифа Жале 1941 сыллаахха от ыйын 24 күнүгэр өлбүтэ. Ханна көмүллүбүтэ биллибэт.
Нэһилиэстибэтэ
1987 сыллаахха Незихе Араз (1922—2009) диэн суруналыыс «Афифе Жале» диэн пийиэсэни суруйар. Бу пийиэсэни кэлин сыанаҕа туруорбуттара, киинэ уһуллубута.
Лахаа
Лахаа  (, Пестроногий каменщик) — кыра балык.
Саха сиригэр таас хайалаах сирдэргэ өрүстэргэ уонна күөллэргэ үөскүүр. Анаабырга уонна Хрома өрүскэ көстүбэт.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Аҕа баһылык
Аҕа баһылык — глава. Аҕа баһылык (бас бэринэр кэрискэтинэн) —
1. Баһылыктартан саамай улаханнара (Арассыыйаҕа — дойду бэрэсидьиэнэ, Саха сиригэр — Өрөспүүбүлүкэ Бэрэсидьиэнэ; онтон анныкыларга  — бирэмийиэр, миниистирдэр уо.д.а.);
2. Дьиэҕэ-уокка ыал аҕата (баһылыга).
Михаил Акыымап
Михаил Афанасьевич Акимов – 75 саастаах. Саха сирин экэниэмикэтигэр дьоhуннаах кылааты киллэрсибит, Олоҥхо дойдутун саарыннарыттан биирдэстэрэ. Кинини дьон-норуот Сунтаар цеолитын хостооhуну тэрийээччилэриттэн биирдэстэрин быhыытынан билинэр. Михаил Афанасьевич олохтоох промышленность биир хайысхатынан цеолит буоларын туhугар, туох баар сыратын анаата, Сунтаар улууhун хаhаайыстыбатыгар судургу тылынан кыайан этиллибэт сүдү кылааты киллэристэ.
90-с сыллар, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт ыhыллыы кэмигэр, цеолит тэрилтэтэ Сунтаар туруктаах буоларын туhугар үлэлээбитэ. «Сунтаарцеолит» хамнас аанньа кэлбэт кэмигэр сылгы, ынах ииттэн, бэйэтэ бэкээрилэнэн дьоннорун быстарыктаабакка олорбута. Туох да ааттаах минньигэс, килэркэй хахтаах килиэптэрин хамнас суотугар биэрэр, эттээх-үүттээх буолан, дьоно аччыктаабатахтара. Эбиитин Сунтаар-Устье хайысханан устар бэйэтэ паромнаах буола сылдьыбыта. Билигин, бэйэтэ хоп-курдук базалаах, карьердаах, автопааркалаах, гаас уматыгынан хааччыйар сапыраапкалаах. Сунтаар улууhун саамай эрэйдээх суоллаах-иистээх сирдэрин, Кэмпэндээйигэ тиийэ, «сунтаарцеолит» кутта.
Тэрилтэ кэнники улахан ситиhиитэ -- «АЛРОСА» хампаанньа шахталарыгар цеолиты портландцемент оннугар туттуу. Маны, Михаил Афанасьевич, биллииллээх учуонай Ким Егорович Колодезниковы кытары, Саха сирин саламтатын, «Якутнипроалмаас» институту кытары утумнаахтык үлэлээн, ситиспиттэрэ. Цеолит, МХБК «МИР» руднигын сакылаакка киинигэр (участок закладочных работ) быыстала суох тиэллэр.
Күрүлгэн
Күрүлгэн - үрдүк таас хайаттан, таас быһыттан, буомтан, харгыттан күүскэ кутуллан түһэр өрүс, үрэх уута. thumb|center|800px|Күрүлгэн
Михаил Акыымап
Шахта боруодатын хамбаайыннарынан ойо хаhан ылыллыбыт анхайын сакылаакка суурадаhынынан бүөлүүллэр. Онтукалара кытаатан дьилэйдии таастыйар, кирбиилэргэ тиэхиньикэ, дьон сылдьарыгар куттала суох буолар. Ол сакылаакка буортан, сиэмэнтэттэн уонна цеолиттан турар. Аны, цеолит кытаатыннарар туруга сиэмэнтэни кытары араа-бараа. Нууччалатахха «вяжущее средство» дэнэр. Онон, цеолит буккаастаах сакылаакка бигэ, эрэллээх буолара науканан дакаастанна.
Күрүлгэн
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Михаил Акыымап
Билигин 60-ча үлэhиттээх, элбэх тиэхиньикэлээх, түс-бас «Сунтаарцеолит» тэрилтэ сылга 40-ча тыhыынча туонна цеолиты хостуурга бэлэм. 90-с сыллартан ыла «Сунтаарцеолит» «АЛРОСА» кыттыгас тэрилтэтэ буолбута. Онон, харчынан быстарбатылар. Цеолит алмаас буолбатах, саппааhа дэлэй.
The New York Times
мини|Хаһыат логотиибэ «Нью-Йорк таймс» (The New York Times, Зи Нью Йорк Таймс, "Нью-Йорк кэмэ" диэн тылбаастанар) — күн аайы тахсар, аан дойдуга улахан сабыдыаллаах АХШ хаhыата. 1851 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр төрүттэммит. АХШ-ка тирааһынан The Wall Street Journal кэнниттэн иккис. Хаһыат ситим-сирин күҥҥэ 30 мөлүйүөн киһи көрөр.
Ситим-сирэ: www.nytimes.com
Старостин Егор Егорович - Тоҕурууса
Старостин Егор Егорович – Тоҕурууса, Урдус Кулуба Уола (1898-1944) – уустук, чаҕылхай олоҕу олорбут саха киһитэ, Гражданскай сэриигэ икки өттүттэн кыттыбыт, ЯЦИК чилиэнэ, Сэбиэскэй Сойуус сэриилэрин кытта саа-саадах тутан сэриилэһии кыттыылааҕа, Финляндия дьоруойа.
Е.Е. Старостин Илин Хаҥалас улууһун II Нөөрүктээйи нэһилиэгэр баай ыал кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кыра үөрэхтээх эбит. 1921-22 сс. үрүҥ повстанчествоҕа уонна сорох дьон ахтыытынан пепеляевщинаҕа кыттыыны ылбыт эбит. Повстанчествоҕа кыра этэрээти хамаандалаабыт.
1927 с. кинини «харчыны итэҕэстээтэ» диэн, онтон П.В. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыан сөп диэн хаайыыга уган баран 1928 с. Соловки лааҕырга элбэх сылга хаайыыга ыыппыттара. Онно сылдьан М.Ф. Корниловы (Өлүөхүмэ), С.К. Старостины (Боотуруускай улууһа) кытта 1931 с. бэс ыйын бүтүүтэ холобура суох хорсуннук Финляндияҕа күрээбиттэрэ.
Олус сатабыллаахтык уонна түргэнник Финляндияны булан, онно олохторун булан, өссө аан дойду биллиилээх тюрколог ученайын Рамстедты билсэн саха тылыгар научнай информатор буолбуттара.
1939-40 сс. советскай-финскэй «Кыһыҥҥы сэриигэ» үһүөн Финляндия армиятыгар ыҥырыллан хорсуннук сэриилэспиттэрэ. М.Ф. Корнилов ол кэмҥэ 51, С.К. Старостин – 39, Е.Е. Старостин – 41 саастаахтара. Е.Е. Старостин «Кыһыҥҥы сэриигэ» «Көҥүл» мэтээлинэн (медаль «Свободы») наҕараадаламмыта. «Көҥүл» мэтээл статуһа Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун Кыһыл Көмүс мэтээлигэр тэҥнээх. Онон, Е.Е. Старостин – Тоҕурууса Финляндия Дьоруойа буолан тахсар эбит. Е.Е. Старостин 1944 сыл сайын Советскай Армия сэриилэрэ күргүөмүнэн кимэн киириилэригэр Валкесаари диэн арыыга сэриилэһэ сылдьан сураҕа суох сүппүт. Финляндияҕа олорон кэргэннэммит эрээри оҕолоро суох эбит.
Куһаҕан диэн тугуй
1. Бары билэр куһаҕан быһыыларбыт киирэллэр.
2. Табыллан оҥоруллубатах саҥаны айыылар, дьон билбэттэрин оҥоруулар бары кэриэтэ куһаҕан быһыыларга кубулуйаллар.
3. Үчүгэйи да оҥороору сыыһа-халты туттунууттан үөскүүр быһыылар куһаҕаҥҥа киирсэн хаалаллар.
1. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии киһи оҥорор быһыылара уонна айылҕа тутулуктара иккилии өрүттээхтэриттэн, олору тус-туспа арааран үөрэтииттэн, билииттэн үөскээбит. Киһи өйө-санаата сайдан үчүгэй, туһалаах быһыылары ордук сөбүлээн, элбэхтик оҥорор, онтон куһаҕан быһыылары билэн, оҥорбокко кыһанар буолбутун кэнниттэн, бары оҥорор быһыылара икки өрүккэ, үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар диэннэргэ арахсыылара үөскээбит. Куһаҕан, туһата суох, буортулаах быһыылары киһи билэр буоллаҕына оҥорумуон сөп, оҥороро чахчы аҕыйыыр.
Өй-санаа сайдыыта куһаҕантан үчүгэйи араарыыттан ыла икки аҥы арахсан барбыта бэлиэтэнэр. Сырдык буолуута киһиэхэ үчүгэй кэмэ саҕаланыытын биллэрэринэн үчүгэйгэ, хараҥа буолуута киһи көрөрүн сарбыйарынан, кыаҕын кыаратарынан куһаҕаҥҥа киирсэллэр. Үчүгэй диэн сырдык буолуутуттан тутулуктааҕыттан, туох барыта үчүгэйдик көстөрүнэн Күн үчүгэй таҥараҕа кубулуйбут.
Куһаҕан диэн тугуй? Куһаҕан диэн баар буоларыттан үчүгэй диэн баара араарыллан биллэр. Дьон сөбүлээбэт, абааһы көрөр, киһи оҥорор быһыыларыгар, суут-сокуон этиилэригэр, сиэргэ сөп түбэспэт, туһаны аҕалбат, буортуну оҥорор быһыылары барыларын куһаҕан быһыылар диэн ааттыыллар.
Туох сөбүлээбэппит барыта куһаҕан. Тоҥноххо, тымныы куһаҕан, бустахха, тириттэххэ, аны итии куһаҕаҥҥа кубулуйар. Бу уларыйыылар кэмэ кэллэҕинэ төттөрү өттүгэр эргийэн уларыйалларынан куһаҕан уонна үчүгэй солбуйсан, атастаһан биэрэллэрин, биир төрүттээхтэрин биллэрэр.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары арааран билэргэ үөрэммит оҕо, киһи олору оҥороро аҕыйыырын быһааран дьоҥҥо тириэрдэ сатыыр, “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр.
Айыыны, дьон билбэттэрин оҥороору сыыһа-халты туттуу ордук үксүүр, ол иһин куһаҕана элбээн хаалар. Айыыны оҥоро сатааһын тиэтэйиини, ыксааһыны үөскэтэрэ сыыһа-халты туттунуу өссө элбээһинигэр тириэрдэр.
Массыынаны түргэнник, атын дьону куота ыытыы, сыыһа-халты туттунуу элбээһинигэр тириэрдэр. Айыыны оҥор диэн үөрэтии тиэтэтэр, ыксатар, дьон оҥорботторун булан оҥоро оҕус диир, ол иһин сыыһа-халты туттунуу элбээһинин үөскэтэринэн оҕолору үөрэтиигэ букатын туттулуо суохтаах.
Үлэлиир, бэйэлэрэ оҥорор, тутар дьон айыыны, дьон оҥорботторун оҥоруу улахан кутталлааҕын бэйэлэрэ боруобалаан көрбүт буолан илэ билэллэр. Киһи оҥорор быһыыларын кыйыата, хаарчаҕа сахалыы сиэр диэн ааттанар. Ханнык да айыыны оҥоруу – сиэри, олохсуйбут үгэстэри кэһии буолар. Сиэри кэһии куһаҕаны элбэтэр.
3. Куһаҕан биһиги олохпутугар олус элбэҕэ да суох буоллар, баар, суох буолара олус ыраах. Үчүгэйи да оҥороору тиэтэйэн дуу, хайаан дуу сыыһа-халты туттунан кэбистэххэ, бу быһыыбыт соҕотохто куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалар. Манна биллэр холобурунан умайбыт электрическэй лаампаны уларытан туһаны оҥороору ыксаан, олоппоһу олоппоско уура охсуу уонна онно ыттыы буолар. Кыратык да сыыһа туттуу охтууга, эчэйиигэ тириэрдэрэ үчүгэйи оҥоро сатаан тиэтэйии, ыксааһын куһаҕаҥҥа кубулуйарын биллэрэр.
Туох барыта ханнык эрэ кээмэйин аһара бардаҕына куһаҕан буола түһэр уратылаах. Кыратык кыыһыран ылыы киһи быһыытыгар киирсэр буоллаҕына, аһара кыыһырыы, ырдьыгынааһын киһи быһыытыгар сөп түбэспэт, аһара барыы, кыыл быһыытыгар тиийэ охсон хаалар, сиэри кэһэр.
Киһи аһара барбат аналлаах кээмэйин, кэрдииһин, кыйыатын аата сиэр диэн сахаларга тутуһа сылдьар олохторун сокуона баар. Бу сокуон киһи оҥорор быһыытын хайа да өттүгэр, кыра эбэтэр улахан, аҕыйах эбэтэр элбэх, уҥа эбэтэр хаҥас да өттүгэр аһара барбакка, сиэри кэспэккэ ыҥырар.
Дьон оҥорор куһаҕан быһыыларыгар эбии сатаабат, үөрүйэх буола илик оҕо, сыыһа-халты туттунан оҥорор куһаҕан быһыыларын эптэхпитинэ, оҕолор оҥорор куһаҕан быһыылара аһара эбиллэн тахсар кыахтаналлар. Сахалар ону билэн оҕолор өйдөрө-санаалара ситиэр, барыны-бары киһи оҥорорун курдук оҥоро үөрэниэхтэригэр, киһи буолуохтарыгар диэри саҥаны, дьон билбэттэрин, айыыны оҥоро сатыылларын хааччахтаан, аҕыйата сатаан «Айыыны оҥорума» диэн сэрэтэллэр, үөрэтэллэр.
Киһи этэ-сиинэ үчүгэй диэн санаата өй-санаа көрдөбүллэринэн үксүлэрэ үчүгэйэ суохтар. Эт-сиин сынньалаҥнык сылдьарга, сытарга, минньигэстик уонна элбэҕи аһыырга, быстах баҕатын ханнарарга баҕарар санаата улахан. Сахалар эт-сиин бары баҕатын быстах баҕа санааларга киллэрэллэр. Сахалар киһи наадата тирээтэҕинэ аһаабакка, аанньа сынньаммакка да эрэ олус уһуннук сылдьар кыахтааҕын билэн эт-сиин көрдөбүллэрин быстах быһыынан ааттыыллар.
Өй-санаа көрдөбүллэрэ ордук ырааҕы анаараллар, ол иһин туһалара субу диэн тутатына биллибэтэхтэрин да иһин, хойутаан дьайыылара биллэр. Киһи этэ-сиинэ сылааска, сымнаҕаска сытарын, таалалыырын сөбүлүүр, үчүгэй диир буоллаҕына, киһи уһуннук таах сыттаҕына этэ-сиинэ мөлтөөн, араас ыарыыларга ылларара элбиирин тэҥэ, үлэ-хамнас хааларыгар тиийэр. Тымныы уунан куттуу, тымныыга сылдьыы төһө да куһаҕанын, тымныытын, киһи тоҥорун иһин эти-сиини доруобай, ыарыыларга ылларбат оҥорорунан үчүгэй диэҥҥэ киирсэрин эт-сиин маҥнай билбэтиттэн, куһаҕан дии сылдьар. «Киһини санаата салайар» диэн этии биир дакаастабылынан урут хаһан да куһаҕан быһыыны оҥорботох киһи куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһэрэ буолар. Бэйэтин үчүгэйбин диэн сананар киһи куһаҕан быһыыны оҥороро хас да быһаарыылардаах:
1.	Сыыһа-халты туттунан оҥорор.
2.	Кистээн, атыттар билбэттэринэн оҥоруон сөп.
3.	Билэ-билэ соруйан, куһаҕан буоллун диэн оҥоруута.
Улахан киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын барыларын кэриэтэ өйдөөн-санаан, элбэхтик толкуйдаан, ырытан баран оҥорор. Бу быһыылар содуллара төһө да улаханын иһин ахсааннарынан отой аҕыйахтар. Улахан киһи олохсуйбут үчүгэй үгэстэрдээҕинэн, оҥоро-тута үөрэммитинэн сыыһа-халты туттунара букатын аҕыйах. Улахан киһи уонна оҕо өйдөрө-санаалара тус-туспаларын арааран билэр буолуу оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ улахан уларыйыылары киллэрэр кыахтаах. Улахан киһи өйүн-санаатын уратылара манныктар:
1. Улахан киһи бачча сааһырыар диэри мунньуммут, олохсуйбут үгэстэрдээх. Ол үгэстэрэ кинини салайыыга кыттыһалларыттан сыыһа-халты туттунара аҕыйах.
2. Улахан киһи куһаҕан уонна үчүгэй диэни билэриттэн, тус-туспа араарарыттан куһаҕан быһыылары оҥорбот кыаҕа улахан, үчүгэйдэрин, туһалаахтарын талан оҥорор.
Оҕо кыра эрдэҕинэ өйө-санаата улахан киһиттэн маннык уратылардаах:
1. Оҕо өйө-санаата саҥа үөскээн олохсуйарынан, мунньулларынан тугу билбитин барытын саҥаны айыынан, саҥаны оҥоруунан ылынан, олору иҥэринэн, үгэстэри үөскэтинэн, ийэ кута сайдан иһэр. Тугу оҥорбутуттан үгэстэрэ саҥа үөскүүллэр. Куһаҕаны элбэхтик оҥоро үөрэннэҕинэ куһаҕан быһыылаах киһиэхэ кубулуйар.
2. Уруккуттан олохсуйбут үгэстэрэ суоҕунан субу оҥорон эрэр быһыытын тэҥнээн көрөн, үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу арааран быһаарар кыаҕа суох. Ханнык баҕарар; үчүгэй дуу эбэтэр куһаҕан дуу быһыы буоларын арааран билбэккэ эрэ хайалара оҥорорго чэпчэкитин, боростуойун талан оҥорон иһэр кыахтаах. Манна куһаҕан быһыы оҥорорго чэпчэкитинэн, дөбөҥүнэн оҕо куһаҕан быһыылары элбэхтик оҥорор кыахтанар.
Төрөппүт бэйэтэ улахан, өйө-санаата сайдыбыт киһи, олохсуйбут, үгэс буолбут өйдөбүллэрдээх буоларын, куһаҕан диэн тугун арааран билэрин, ол иһин куһаҕан быһыылары оҥорботун билинэрэ, оҕото сыыһа-халты тутуннаҕына өйдүүрэ, көннөрөрүгэр көмөлөһөрө, ыйан-кэрдэн биэрэрэ, мин оҥорорум курдук оҥор диэн көрдөрөн биэрэрэ, үтүгүннэрэрэ, ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр аһара мааныламмыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, нуучча тылын учууталлара, учуонайдар билигин даҕаны, сэбиэскэй кэм курдук, сахалыы өйбүтүн-санаабытын алдьата, буорту оҥоро сылдьалларын өссө да таба өйдөөн тохтото иликтэр. Бу үчүгэйдэр дии саныыр, ытыктыы үөрэммит дьоммут нуучча тылын быһалыы үтүктэр санааларыттан, бэйэтэ куһаҕан өттө элбэх айыы диэн тылбытын аҥардастыы үчүгэй тыл оҥорон уонна куһаҕан санааны урукку кэмҥэ сахаларга суох саҥа тылы, «аньыы» диэни булан, өйбүтүн санаабытын харааччы иирдэр, буккуйар, икки аҥы араарар санаалаахтар.
Биһиги үлэһит дьон кыра эрдэхпититтэн эбэбит «Айыыны оҥорума» диэн этиитин истэн улааппыт, ону-маны саҥаны айыыны булан оҥоро сатаан эрэйдэммит уонна ханнык баҕарар быһыыны киһи оҥороруттан атыннык, тиэрэтик оҥордоххо киһи билбэт, оҥорбот быһыыта, саҥаны оҥоруу, ол аата айыы буола охсорун билэн, элбэхтэ кэһэйбит дьон, бу айыы диэн икки өрүттээх тылбытын харыстыырга турунар кэммит кэллэ.
Айыы диэн тылбыт «Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалыы өй-санаа тутулугун быһаарар буолан бэйэтэ үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах. Ол барыта киһи бэйэтэ бу быһыытын хайдах оҥороруттан эрэ тутулуктаах. Бу дириҥ өйдөбүллээх киһи оҥорор быһыытын олус табатык быһаарар, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу ылан быһаарар тылбытын, тылбыт үөрэхтээхтэрэ икки аҥы араараары сылдьаллар.
Сахалар бэйэбит өйбүтүнэн-санаабытынан салаллан сылдьарбытын, үлэбитин-хамнаспытын тэринэрбитин сөбүлүүр дьоммут. Ким эрэ эттэ ээ, дии-диибит сүүрэкэлии сылдьарбыт аҕыйах. Ол барыта үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэбит билэн-көрөн арааран олохпутугар туһанарбыт бэлиэтэ буолар.
Ким эрэ хантан эрэ кэлэн бу айыы, куһаҕан, маны оҥорума диэн этэрин кулҕаахпыт таһынан истэбит, эгэ толоруохпут дуо, суох буоллаҕа дии. Ким эрэ ыйан, көрдөрөн биэрэрэ улахан, өйдөрүн-санааларын туппут дьоҥҥо наадата суох. Бэйэбит өйбүтүнэн-санаабытынан, билэрбитинэн сылдьарбытын ордоробут. Бэйэбит билэн-көрөн туох үчүгэйин уонна туох куһаҕанын арааран билэн олохпутугар туһанарбыт ордук туһалаах.
Айыы диэн тылбыт икки өрүттээҕэ өйбүт-санаабыт халыйан хааллаҕына хайа баҕарар өттүгэр сайдарын, ханнык баҕарар, үчүгэй да, куһаҕан да быһыылары киһи оҥорор кыахтааҕын табатык быһаарар. Үлэһиттэр, оҥорор-тутар дьон өйү-санааны табатык быһаарар айыы диэн тылбыт бэйэтэ икки өрүттээҕин харыстыырга кыттыһаллар. (1,10).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада уоттара" хаһыат №22. 5.11.2010.
Таас бас
thumb|250px
Таас бас, Баҕа балык, Лааха эбэтэр Быдьар балык (, Сибирский подкаменщик) — улахан төбөлөөх, суптугур кылгас эттээх, хатырыга суох, түөһүгэр улахан, сарбайбыт лапчааннардаах кыра сиэмэх балык. Лаапчааннарынан уу түгэҕиттэн тутуһар, хаамар уонна былыыкка көмүллэр. Сороҕор хаахынайы кытта буккуйаллар. Өлүөнэ тардыытыгар 10 сыл олорор диэн суруйаллар, Ангарааҕа - 9 сыл.
Тарҕаныыта
Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ уонна үрэхтэргэ үөскүүр. Киэҥник ыллахха Хотугу Муустаах байҕалга түһэр өрүстэргэ (Обь, Иртыш, Енисей, Ангара салаалара, Өлүөнэ, Дьааҥы). Дьааҥыттан илин көстүбэт.
Бөдөҥө
Саамай улааппыта Өлүөнэ өрүскэ көстүбүт: уһуна 158 мм, ыйааһына 61,8 г. Үксүн 7 см ууһуннаах, 8 г ыйааыннаах биэстээх балыктар көстөллөр эбит (Гундризер уо.а., 1981; Богданов, 2000). Ортотунан кыра кээмэйдээх, устата 12 см. Саха сиригэр 53 см уонна 5 киилэҕэ дылы улаатара биллэр диэн арааһа алҕас суруллар быһыылаах.
Олохсуйар сирэ
Таастаах сирдэри сөбүлүүр. Саас ыыр сиригэр (чычаас, аһылыктаах сиргэ), күһүн кыстыыр сиригэр (дириҥҥэ) көһөр.
Аһылыга
Веснянка, поденка уонна ручейник личинкалара, гаммарида. Улааппыт балык атын балык ыаматын сиир. Бултуур ньымата - саһа сытан. Таас быыһыгар сытан, уу былыыгын дэлби көбүтэр. Онто көхсүн үрдүгэр сөҥөн былыыгынан бүрүллэр уонна дьэ булдун кэтэһэн өр хамсаабакка сытар. Үрдүнэн кыра балык үөрэ устан аастаҕына, баҕа балык эмискэ ыстанан, биир балыгы тутан ылан ыйыстан кэбиһэр уонна эмиэ саһан сытар.
Ууһааһына
Өлүөнэҕэ 5-6-с сааһыгар ситэр (Ангарааҕа 4-5 сааһыгар). Искэҕэ 209-614 туорахайдаах. Ыыр кэмэ сааскы халааны уонна муус барыытын кытта сөп түбэһэр. Искэҕин таас алын өттүгэр ыыр. Атыыра искэхтэрин харабыллыыр эбит.
Суолтата
Бултаныллыбат көрүҥ. Алыһар уонна бил аһылыгар улахан суолталаах (Богданов, 2000). Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар "амтана хатыыска маарынныыр гынан баран куһаҕан көрүҥнээх" диэбиттэр.
Васильев Василий Егорович - Харысхал
200px|thumb|rуght|Васильев Василий Егорович — Харысхал Васильев Василий Егорович (Харысхал) — саха народнай суруйааччыта, драматург, прозаик.
Айар үлэтэ
Айар үлэтэ 1975 сыллаахха саҕаламмыт. 1980 сыллаахха «Аммаҕа саас этэ» пьесата Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһа уонна Саха АССР культуратын министерствота ыыппыт конкурстарыгар үһүс бириэмийэни ылбыт. Бу пьесаны 1982 сыллаахха П. А. Ойуунускай аатынан Дьокуускайдааҕы драмтеатр туруорбут. «Далекая, близкая война» драмата биһирэнэн, Саха АССР культуратын министерствота Кыайыы 40 сылыгар оҥорбут конкурсугар бастакы бириэмийэни ылбыт. Драмаларыгар Харысхал тыыл үлэһиттэрин, кинилэр сэрии кэмигэр эр санаалаах үлэлэрин көрдөрөр. Кэпсээннэрэ, сэһэннэрэ, очеркалара республика араас хаһыаттарыгар, «Чолбон» сурунаалга бэчээттэнэллэр.
Кинигэлэрэ
•	Аммаҕа саас этэ. (кэпсээннэр, сэһэн, драмалар) - Дьокуускай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1992
•	Сир ыарыыта. [Пьесалар] - Дьокуускай: Бичик, 1997
•	Харысхал, 1-кы ч.. Ааспыт кэм аартыктарынан 1-кы ч.- 2002
•	Маасыҥка бадаарага. кэпсээннэр, сценкалар - Дьокуускай: Илин, 1999 (Сынньалаҥҥа, уоскулаҥҥа сэhэргэhэ түhүөххэ)
•	Таптыыр, ахтар дьоннорум. сэһэннэр, кэпсээннэр - Дьокуускай:, 2012
•	Учуутал - Дьокуускай:, 2013
•	Аммаҕа саас этэ. кэпсээннэр, сэһэн, драмалар - Дьокуускай: РБС, 2015
•	Аммаҕа саас этэ - Дьокуускай: РБС, 2016
•	Сүтэрсибит сүрэхтэр / Аржаков Н., - Якутск: б.и., 2016
•	Пьесалар - Дьокуускай: Изд-во ИФЦ АУ РС(Я) АРКТИКА, 2016 (Кулууп үлэһитин библиотеката)
•	Учуутал. (хаартысканан дьүһүйүү) - Дьокуускай: Офсет, 2015