cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Татаевтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)
Татаевтар кэлиилэр курдук. Татаев Гаврил Петрович отоһугун уонна Щгстээҕинэн биллибит киһи. Дьоно-сэргэтэ ытыгылаан Отоһут Хабырыыс диэн Киьшлар эбит. Кэргэнэ Балыгыаһынан биллэр Фелигона Давыдовна диэн эригэр Ьныьшаһар кыайыгас дьахтар эбитэ үһү. Хабырыыс кыра унуохтаах симиллибит ^урдук киппэ, күүстээх киһи эбит. Таатай Хатыҥнааҕа диэн аатын ааттатар алааска олорбуттар. Икки оҕоломмуттар. Баар суох соҕотох уоллара Борокуоппай йийыгас ^лэһитинэн биллэн иһэн 1941 с. сэриигэ барбыт. Сотору сураҕа суох ррут. Татаевтар күн сиригэр олорон ааспыттарын ааттатар кыыстара Татьяна Гаврильевна билигин баар. Бэтэрээн дойдутугар кыыһыгар Дуораҕа олорор.
Татыйаана Слепцов Дьөгүөрдүүн 1963 с. ыал буолбута, икки оҕодоммутгара. Ол иннинэ Татьяна бэйэтин икки оҕото баара. Күгүөтгэрэ Федор Иванович Марков народнай художник, уоллара Егор Егорович Слепцов муус оҥоһуктарга аан дойду кылаастаах маастар.
Сэриигэ старшай лейтенанынан сылдьыбыт Хрисанф Дмитриевич Троскин (1915 с.) Биэкэнэҕэ Чыкыайаптар диэн ыалга төрөөбүт. Төрөппүг аҕата Чыкыев Елисей Игнатьевич диэн Чыкыыйап алачайа, Хоохо алачата диэн сирдэргэ олорбуттар. Хрисанф иитиллибитинэн Троскин буолбут. Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын, Дьокуускай национальнай байыаннай оскуолатын бүгэрбит. Сэрии иннинэ " Коммунар" колхозка солбуйар бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьыбыт. Илин н и сэриигэ сылдьыбыт. Куруук куоракка олорбут. Биир кэшгэ дойдутугар чугаһаан Сатаҕайга оскуолаҕа директордыы сылдьыбыт. Нуучча кэргэниттэн уол оҕолоох, 1982 с. куоракка олорон өлбүт. Жюлевтар, Ложкиннар, Татаевтар курдук Чыкыевтар эмиэ сэрии сылларыгар эстибиттэр. Арай хааннара Троскин оҕотунан салҕанар.
Төрцччц Е.Е. Слепцов, И.А. Чямпин кэпсээннэриттэн сурулунна.
Оратов
Оратов (Оратів) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 913 (2011).
1720
1720 сыл.
Оросин Роман Иванович
Оросин Роман Иванович (1892—1922) — саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, суруксут.
Таатта Игидэйин баайа Ньукулай Оруоһун сиэнэ.
Улууһугар суруксуттаабыт. Эдэр сааһыттан нэһилиэгэр, улууһугар, куоракка көхтөөхтүк кыттар. Алампа «таатталарга барыбытыгар баһылык киһи» диэбиттээх.
Паскаль (единица измерения)
Паска́ль (русское обозначение: Па, международное: Pa) — единица измерения давления (механического напряжения) в Международной системе единиц (СИ)[1].
Оросин Роман Иванович
1912 сыллаахха сахалар сийиэстэригэр учуутал сэминээрийэтин аһарга этии киллэрбитэ. Икки сылынан сэминээрийэ аһыллыбыта. Сэбиэскэй кэмҥэ учуутал техникумугар кубулуйбута.
Быраата Бүөтүр Оруоһуннуун бассабыыктар былаастарын утара сылдьыбыттара. «Оросин саагыбара» диэн ааттаах өрөбөлүүссүйэни утарар, Япония диэки тардыһыылаах тэрилтэ аһылынна диэн ааттаан элбэх киһи сууттаммыта биллэр. «Саха аймах» уопсастыбаны ыспыттара. Арамаан Оруоһун ол суут кэнниттэн көскө ыытыллыбыта. Икки сыл буолан баран амнистияланан дойдутугар төннөөрү сылдьан Томскай куоракка ис тиибинэн ыалдьан өлбүтэ.
Ол туһунан «Автономная Якутия» хаһыакка маннык биллэрии тахсыбыта (19.08.1922): «Сибирские газеты принесли известие о смерти в Томске от осложнений сыпного тифа бывшего работника народного образования и кооперации Р. И. Оросина».
Примааттар
Примааттар (Primates, латыынныы primas, ол аата «бастакы» диэнтэн) — диэн үүтүнэн иитиллээччи кыыллар саамай сайдыбыт аймахтарыттан (этэрээттэриттэн) биирдэстэрэ. Бу аймахха 400-тэн тахса көрүҥ, ол иһигэр киһи эмиэ киирэр.
Тас көстүүлэрэ
Примааттар илиилэригэр биэс сүрдээх имигэстик хамсанар тарбахтаах буолаллар, биир тарбахтара (эрбэх) атыттарга утары турар.
Любар
Любар (Любар) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 153 (2014).
Малайдар
thumb|250px
Малаайдар (Melayu), Малайзия төрүт олохтоохторо, бүтүн ахсааннара 16 мөл курдук, олортон Малайзияҕа 12 мөл эрэ олорор, ордубут 4 мөл үксэ бу дойдуларга олороллор: Индонезия (2 мөл 567 тыһ), АХШ (1 мөл 114 тыһ), Аустралиа (1 мөл), Эуропа дойдуларыгар (990 тыһ), атын дойдуларга 600 тыһ. Онтон Саха Сиригэр 21 Малай киһитэ баар.
Ордуу
Ордуу — 1) киһи эбэтэр дьон былыргыттан олохсуйбут, туора дьоҥҥо былдьаппат, туруулаһан көмүскүүр бэйэлэрин төрүт сирдэрэ, дьиэлэрэ-уоттара; 2) кыыл-сүөл сири хаһан оҥостубут хорооно, арҕаҕа. Т.к.: орда, орду (түүр., монг.) — султан, хаан, баһылык, салайааччы тохтообут түһүлгэтэ, олорор сирэ; дойду; государство; аҕа ууһа, биис ууһа көһө сылдьарыгар аналлаах бас билэр сирэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
163
163 сыл.
Өлбүттэр
160er
1961 сыл
1961 сыл.
Попов Иван Васильевич
Попов Иван Васильевич (07.05.1874—1945) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, саха бастакы идэтийбит живописеһа.
Олоҕун олуктара
1874 с. ыам ыйын 7 күнүгэр Боотуруус улууһун Чөркөөҕөр олохтоох аҕабыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Сахалар быыстарыгар улааппыт буолан, саха тылын төрөөбүт тылын курдук билбитэ. Уруһуйдьут идэтин Петербурга аатырбыт передвижник-худуоһунньук А. В. Маковскай чааһынай студиятыгар ылбыта (1903—1905; 1912—1913). Эбии «Общество поощрения художеств» оскуолатыгар дьарыктаммыта (1903—1904).
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
4 оҕолоох :
Айар үлэтэ
Саха оһуорун (орнаменын) бастакы идэтийбит чинчийээччитинэн ааҕыллар. 1938 сыллаахха сэбиэскэй символикаҕа сахалыы матыыптары киллэрэн саҥа орнаментальнай композициялары оҥорор («Сиэрпэлээх Балта», «Кыһыл Сулус», «Бүппэт сурааһынтан турар орнамент»). Худуоһунньук айымньыларын ботуччу аҥарын таҥара күлүктэрэ, аан дойду аатырбыт худуоһунньуктарын хартыыналарын хатылааһын уонна духуобунай үлэлэринэн биллибит дьон мэтириэттэрин ойуулааһын буолар («Мадонна Литта» Леонардо да Винчи, 1904; «Спас Нерукотворный», 1900-с сс.; «Протоиерей Д. В.Хитров мэтириэтэ», 1900-с сс.; «Димитриан Попов мэтириэтэ», 1933 с. дылы).
Саха омугун духуобунай культуратыгар эмиэ элбэх айымньылардаах («Араҥас», 1920; «Саха балаҕанын иһэ», 1920-с сс.; «Ойуун», 1926; «Кэрэх», 1926 о. д. а.).
«XVII үйэ бүтэһигинээҕи Дьокуускай» диэн саха искусствотыгар аан бастакы историко-архитектурнай пейзаж (1928) кини классиката буолбута.
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Иван Васильевич «Хохочой» уонна «Зверство белобандитов» диэн Саха Сиригэр гражданскай сэрии быһылааннарын көрдөрөр улахан хартыыналары суруйбута. Ону тэҥэ санаммыт улахан болотуналарын эскизтарын суруйар: «Богатыри», «Манчары», «Орджоникидзе в Якутии», «Бойцы Красной Армии», «Герой Социалистического труда», «Ковер тайги» о. д. а. 1945 сыл тохсунньутугар Саха АССР норуодунай худуоһунньугун аата иҥэриллибитэ.
И. В. Попов кыраайы үөрэтээччи быһыытынан эмиэ биллибитэ.
Хартыыналара
Умнаһыт оҕонньор (1935) Оскуоланы тутуу (1936) Үөһээ Дьааҥы сиһин үрдүнэн дирижабльлар (1936) Тайҕа көбүөрэ (этюдтар, 1932) Хотугу колхуостар оҕуруоттарын аһа (1938) Бастакы тыраахтыр (1930-с сс.) Электропочтовай сибээс (1930-с сс.) Көмүс мас (1914) Дьахтар мэтириэтэ (1915) Ытык Күөл таҥаратын дьиэтэ (1930 сс.) Хохочой (1944) Ньирэй (1926) Олоҥхоһут Табаахырап мэтириэтэ (1930)
Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Лөгөй Тойон
Номохтор Майаҕаттаны Лөгөй тойон иитиэх уола диэн ааттыылларын бэлиэтиэххэ син.
Тыгын кэмин туhунан саха кэлиҥҥи номохторугар, Лөгөй тойон курдук улахан историческай герой суоҕун дьиктиргиэххэ сөп.
Рунет
Рунет — Интэриниэт нууччалыы чааһа. Арассыыйа дьоно атын Арассыыйа дьонугар анаан оҥорбут атын омук тылларынан саайтарын эмиэ рунетка киллэриэхтэрин сөп. Сороҕор .ru домен далыгар киирэр саайтар бөлөхтөрүн ааттыыллар.
Лөгөй Тойон
Лөгөй Сыҥаах Абыйыкаан төрөппүт уола буолуон сөп эбит. Ол курдук, сорох докумуоннарга, «Логуя Сигакова» (Материалы по истории Якутии XVII века, ч.1. 1970, стр.13) диэн, Парфен Ходырев дьаhаах хомуйбут кинигэтигэр «князца Логуя Амуканова сына» диэн аатынан киллэриллибит.
Хоролору кыргыыларын кэмигэр, Сыҥаах Абыйыкаан биитэр Тарбыах Баай соҕотох ордубут уолугар Лөгөй тойон сылдьарын билиэххэ сөп.
Дьиктитэ баар, Бэрт Хараны били соҕотох ордубут хоро уола тоhуйан, оҕунан ытан өлөрбүтэ диэн буолар. Ол аата, Лөгөй тойон бэйэтин-бэйэтэ өлөрбүт буолан тахсар!
Ол аата норуот өйдөбүлүнэн, Тыгын бастыҥ боотурун Бэрт Хараны урукку хоролору кыргыбыттарын иэстэhэн, Лөгөй тойон өлөрбүт, Тыгын уолаттарын утары барбыт буолан тахсар.
Лөгөй Тойон эдэр сылдьан Тыгыҥҥа хара (буойун) быhыытынан сылдьыбыта биллэр. Онно харанан сылдьан, тойонун этиитин толорон, тоҥус бөҕөлөрүн кытта ыhыахха эр былдьаhыыга да, кыргыска да элбэхтэ илин-кэлин түhүспут буолуон сөп.
Онтон арахсан, дойдутугар тахсан бэйэтэ туспа улуус баhылыга, тойон буолбут. Бороҕон улууhа Тыгыҥҥа саамай күүстээх утарсыы оҥорбута, онно өрө турбут дьон сирдьитинэн Лөгөй тойон буолбут буолуон эрэ сөп курдук.
Докумуонна көстөрүнэн, Лөгөй тойон олус хорсун, ким да буоллун, наар төрөөбүт омугун эрэ көмүскээн тахсыбыт киhи эбит! Ол курдук 1642 сыллаах өрө туруу кэмигэр, соҕотоҕун өрө турбут боотурдарга тиийэн, уҕарыта-уоскута сатаабыт.
Бөрө Бөтүҥнэр уонна Тыгын уолаттара обургулар, биhи диэки буолбатаххына, атынан тэбистэрэн кэбиhиэхпит дии дии, тула сүүрдэ сылдьыбыттарыгар да, улаханнык уолуйбатах.
Чаллаайы баҕа курдук тэпсэн аатын ылаары атынан сүүрдэн кэлбитин, аҥаар илиитинэн аттыын баҕастыын илгэн кэбиспитэ диэни кытта тэҥнии тутуохха сөп.
Орой
Орой — үрүт, чыпчаал, туох эмэ төбөтүн бүтэр уһуга.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
1719
1719 сыл.
Аан дойду Баана
Аан дойду Баана (World Bank, Всемирный банк) - ХНТ иһинэн тэриллибит аналлаах тэрилтэ. Бреттон-Вууд кэмпириэнсийэтигэр сэрии кэннинээҕи урусхаллааһыны суох оҥорууга анаан тэриллибитэ. Аан дойду сайдыытын сүрүн үнүстүүтүнэн ааҕыллар.
Сионизм
Сионизм (צִיּוֹנוּת, цийону́т — Иерусалимҥа баар Сион хайа аатыттан) — дьэбириэй омук интэриэһин көмүскүүр идеология. Бу идеология иһинэн араас таһымнаах уонна хайысхалаах хамсааһыннар бааллар — социалистыыттан ортодокс итэҕэлгэ тиийэ.
Крконоше хайалар
250px|thumb|
Крко́ноше хайалар, Карконоше, Исполиновы горы (Krkonoše, Karkonosze, Riesengebirge) — Польша уонна Чехия сирдэригэр баар хайа массива, Судет саамай үрдүк өттө (чыпчаала — Снежка хайа, 1602 м). Сырыынньа, альпатыҥы рельефтаах хайалар. Эниэлэрин аллараа өттө — буук уонна бэс ойуурдар, үөһээ — харыйа уонна пиихта, төбөлөрүгэр — альпатыҥы туундара уонна торфяниктар. Тимир уонна алтан рудаата, таас чох баар. Крконошеҕа — Эльба өрүс саҕаланар. Туризм сайдыбыт.
Азис
Васил Траянов Боянов (Азис) (07.03.1978–) — цыган төрүттэрдээх Болгария поп-фолк ырыаһыта. Карьератын 1999 сылга саҕалаабыт.
164
164 сыл.
Өлбүттэр
160er
Daihatsu
Daihatsu (Дайхатцу) (ダイハツ工業株式会社), Дьоппуон биир улахан массыына онорор тэрилтэтэ. Toyota бас билэр.
Чыҥырыкааннар
Чыҥырыкааннар (, Род Лесные лемминги) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр биир көрүҥ - Тыа чыҥырыкаана киирэр.
Өссө маны көр
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Алабама
Алабама (Alabama) диэн АХШ соҕуруу штата (22-с). Олохтоохторун ахсаана 4.6 млн (2006). Киин куорат Монтгомери.
Үөһээ дойду өйө-санаата
Үөһээ дойду өйө-санаата диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара, үгэстэрэ айыы буолан сылдьаллара ааттанар. Дьон-аймах өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэн хаалбыт өйдөбүллэр хантан да халлаантан түспэккэ, олохторугар дьиҥнээхтик буолан ааспыт түбэлтэлэр буолаллар. Омуктар тылларыгар былыргыттан иҥэн сылдьар өйдөбүллэри үөрэтэннэр этнографтар саҥа арыйыылары оҥороллор.
«Бэстилиэнэй тыһыынча» диэн олохсуйбут өйдөбүл дьон-аймахха барыларыгар дириҥник иҥмит. Дьон олоҕор олус улахан уларыйыылары аҕалбыт буолуон сөптөөх бэстилиэнэй тыһыынча кэлэн иһэр диэччилэр элбээн иһэллэр.
«Бэстилиэнэй тыһыынча» диэн өйдөбүл туох да олус улахан алдьархай дьоҥҥо кэлиэн сөп диэннэр кэтэһээччилэр эмиэ бааллар. Дьон санааларыгар бу түбэлтэ олус түргэнник кэлиэх курдук. Сорохтор олус улахан сэрии буолан дуу эбэтэр улахан комета дуу түстэҕинэ сиргэ алдьархай буолуо дииллэр.
«Бэстилиэнэй тыһыынча» хайдах быһыылаахтык кэлэрэ эмиэ биллиэх курдук. «Уотунан ыраастаныы» баар буолуо диэн этэллэр. Маннык өйү-санааны хантан кэлэрэ буолуо диэтэххэ, дьон түүлүгэр биллэн кэлэллэрэ билигин ханнык да саарбаҕа суох буолла.
Уу сута сотору-сотору кэлэрин бэлиэтинэн Ноев ковчег (ru:Ноев ковчег) диэн үһүйээн буолуон сөп. Бу үһүйээҥҥэ олус улахан уу кэлэн сири-дойдуну ылыытыттан дьон уонна кыыллар хайаларга эрэ устан тиийэн быыһаналлар. Олус улахан уу кэлиититтэн тимирэн хаалбыт куораттар тустарынан өйдөбүллэр дьон өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэн хаалбыттар.
Маннык түгэн олус уһун кэмнэргэ дьон өйдөрүттэн-санааларыттан умнуллан, суох буолан хаалыахтарын сөп курдук. Бу курдук дьон өйдөрүгэр-санааларыгар дириҥник иҥэн хаалбыт өйдөбүл Үөһээ дойдуга ууруллар. Дьон түүлүгэр киирэн көстөн, сөп-сөп өйдөнөн кэлэр буоланнар хаһан да умнуллубат, сүтэн хаалбат эбиттэр.
«Бэстилиэнэй тыһыынча» диэн этии дьон өйө-санаата сайдан, муҥур уһугар тиийэн баран төннөн, эстиигэ олус былыргы олоххо төннүүтүгэр тиийэрин биллэрэр. Дьон өйө-санаата сайдыытын муҥура кэлбитин биир бэлиэтинэн компьютерга былаһыччы хотторуута уонна кинигэни ааҕан өйү-санааны дьарыктаабат буолуу буолар. Ханнык баҕарар быһыы, өй-санаа элбэхтик хос-хос хатыланнахтарына үгэскэ кубулуйан иһэллэр. Үгэскэ кубулуйбут өй-санаа киһи ийэ кутугар уларыйан ууруллар, онно өйдөнөн хаалан иһэр. Аныгылыы үөрэҕинэн быһаара сатаатахха бу үгэс буолбут быһыылар тус-туспа компьютер программаларын санаталлар, ол курдук бэйэлэрэ туспа сылдьар кыахтаналлар.
Элбэхтэ хос-хос хатылаан оҥоруллар үлэни холбоон биирдэ оҥоруллар гына программалаан, бэйэтэ тупсаран биэрэн иһэр уонна мунньунан уурунан кэбиһэр компьютер оҥорулуннаҕына, киһи өйүн-санаатын курдук буолар. Киһи өйө куруук хатыланан иһэр, элбэхтэ биирдик туттуллар быһыылары холбоон биир үгэскэ кубулутан уурунан иһэр уратылаах. Кэлин төһө элбэхтик хатыланан, төһө дириҥник иҥмититтэн тутулуктанан бу быһыытын хатылаан оҥорор кыахтанар.
Киһи түүлүгэр элбэх уу кэлиитэ үгүстүк көстөр бэлиэ буолар. Уу кэлиитин көрдөххө төһө күүскэ кэлиититтэн тутулуктанан хайдах быһыы буолара быһаарыллар.
Билигин Сиргэ улахан ядернай сэрии буолан хаалар куттала кырдьык баар. Ити куттал баарын дьон бары билэ-билэлэр улахан алдьатыылаах сэрии сэптэрин син-биир оҥоро тураллар. Ити быһыыларын барытын биһиэхэ саба түһэллэриттэн көмүскэнэбит диэн ааттыыллар. Бары бэйэ-бэйэлэриттэн көмүскэнэннэр, олус элбэх ядернай сэрии сэптэрин мунньунан кэбистилэр.
Дьон билиҥҥи сирдээҕи олохторун Арҕаа Европаҕа оҥоруллубут, иитиллэн турар гильотинаҕа холуохха сөп. Дьон бары моонньуларын онно уган бараннар ол-бу буолан тэбиэлэнэр курдуктар. Биир сыыһа туттууттан дуу эбэтэр ким эмэ быһаарыытынан дуу бу улахан быһах үөһээттэн төлө түһэн дьон бастарын барыларын быһан кэбиһиэн сөп курдук.
Ядернай сэрии кэнниттэн дьон-аймах бары ситиспит ситиһиилэрэ суох буола эстэллэр. Таас үйэтин саҕанааҕы кэмҥэ дьон олохторо төннөн, кыыл аҥардаах олоххо төттөрү түһэллэрэ сабаҕаланар.
Сир-дойду уотунан умайан, халыҥ күлүнэн, быылынан бүрүллэн, хаар-муус дойдутугар кубулуйар үһү. Онтон, кэлин халлаан ырааһырдаҕына, күн көрдөҕүнэ аны сылыйан, итии буолан хойуу от үүнүөҕэ дииллэр. Маннык быһыы буолар түбэлтэтигэр бэрт аҕыйах ахсааннаах дьон бэртэрэ эрэ ордон хаалыахтара диэн быһаараллар. Ханнык да наука, цивилизация, үөрэх ордон хаалбат үһү. Олоҥхолорго ахтыллар «Эрэйдээх-буруйдаах эр соҕотох» хантан да ыраахтан кэлбэтэх биһиги биир төрүппүт, соҕотох хаалан олус элбэх эрэйдэри-буруйдары көрсүбүтэ олоххо баар буола сылдьыбыта кырдьык.
Дьон өйө-санаата кылгас. Сотору умнан кэбиһэллэр. Сорох дьон оннооҕор хамсаларын тута сылдьан көрдүү сылдьалларын кэпсээн оҥостоллор. Киһи олоҕо көннөҕүнэ аҕыйах сыл анараа өттүнээҕи урукку ыарахан олоҕун сотору умнарын туһунан кэпсээннэр эмиэ элбэхтэр.
Уокка умайан өлбүт былыргы үөрэхтээх дьон өйдөрө-санаалара, салгын куттара Үөһээ дойдуга эрэ ордон хаалыахтарын сөп. Үөһээ дойду өйө-санаата ордубут дьоннор өйдөрүгэр түүл буолан киирэннэр, кинилэри сайдыы, үөрэҕи-билиини баһылааһын диэки сирдиэхтэрин сөп. Олохторун оҥостоллоругар, саҥаны арыйалларыгар өй уган биэрэн көмө буолуохтара.
Билигин түүлү үөрэтээччилэр билинэллэринэн элбэх саҥаны арыйыыларга түүллэр көрдөрөн биэрэн туһалаабыттар. Түүллэригэр көрөн баран саҥаны арыйыыларыгар туһаммыт дьон сурукка киллэрбит буоланнар ити көстүүлэр дьиҥнээхтик дакаастаммыттарынан ааҕыллыахтарын сөп курдук. Ити барыта түүл илэ көрдөрөн биэриитэ диэн ааттанар уонна билигин Үөһээ дойду өйө-санаата киириитэ диэн ааттаныан сөп.
Киһи түүлү ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар киирдэҕинэ биирдэ көрөр-билэр. Онтон ийэ кут өйө-санаата салгын кут өйүгэр-санаатыгар баара биллибэт курдук. Киһи бэйэтэ көннөрү сырыттаҕына ийэ кутун өйүн-санаатын дьайыытын билбэккэ эрэ сылдьар. Киһи бэйэтэ тугу эмэни оҥороору гыннаҕына, ийэ кут өйө-санаата биллибэтинэн дьайара биллэр. Тугу эмэ оҥороору гыннахха соһуччу тохтоон ылыы, тура түһүү диэн ааттанар. Бу толкуйдуу, тохтоон тура түһүү кэнниттэн киһи санаата тосту уларыйыан, атын буолан хаалыан эмиэ сөп.
Сыыһаны оҥоробун дуу, табаны оҥоробун дуу диэн толкуйдуур киһи өйүн-санаатын ийэ кутун кытта сөбүлэһиннэрэрин бэлиэтэ буолар. Толкуйдуу түһэн баран, эбэтэр былыргылыы хонон туран баран суолталаах быһаарыныыны дьэ ылынар буоллаҕына, киһи кэлин кэмсиммэт быһыытын оҥоруон сөп. Сахалар киһи куттара сөбүлэһэр эбэтэр өйдөспөт майгыларын кэмсинии диэн туспа арааран ааттыыллар.
Кэмсинии диэн киһи куттарын өйдөрө-санаалара сөп түбэспэттэрин бэлиэтэ буолар. Киһи оҥорбут быһыыта ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар уурулла сылдьар өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт буоллаҕына, киһи кэмсинэр, санааргыыр. Бу оҥорбут быһыытыттан санааҕа ылларар, ханна эрэ сыыһаны оҥорбутун хайдах гынан көннөрүөн сөбүн толкуйдуур. Кэмсинэр киһи сыыһаны оҥорбутун көннөрүнэр кыахтаах.
Киһи өйө-санаата Үөһээ дойду өйүн-санаатын кытта куруук сибээстэһэ, тутулла сылдьар. Кэлин кэмҥэ Россия дьонун өйдөрө-санаалара мөлтөөһүнэ оҕо кыра эрдэҕинэ, бэйэтэ өйдөөбөт кэмигэр ийэ кутун өйүн-санаатын ииппэт, үөрэппэт буолуу түмүгэ буолар. Былыргылар этэллэринэн омук эстээри гыннаҕына, мөлтөөтөҕүнэ эбэтэр саҥалыы үөскээри гыннаҕына оҕолорун атаахтык иитэн итинник балаһыанньаҕа киирэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Түүл Үөһээ дойду өйө-санаата. – Дьокуускай: Бичик, 2014. – 160 с.
Андросов Владимир Петрович
Владимир Петрович Андросов — тустуук, хапсаҕайдьыт, ССРС, САССР спордун маастара.
Таатта уола Владимир Андросов 1965-1968 сс. Үөрэммит, эрчиллибит Чурапчытын спортивнай чиэһин көмүскээбитэ. Кини бу Спартакиадаҕа 72 кг ыйааһыннаахтарга Үөһээ Бүлүү бөҕөһө Егор Прокопьев кэнниттэн иккис миэстэни ылбыта. Онтон абсолютнай чемпион үрдүк аатын былдьаһыыга Уус-Алдантан Иван Заровняев, Дьокуускайтан Игорь Харлампьев, Үөһээ Бүлүүттэн Валерий Бырдакаров, Бүлүүттэн Семен Алексеев, Ленинскэйтэн Владимир Николаев, Амматтан Михаил Гермогенов уонна Чурапчыттан Сидор Попов, Виктор Михайлов, Владимир Андросов – барыта 9 бөҕһс тустубута. Түмүк хапсыһыыга Виктор Михайлов уонна Владимир Андросов тахсаннар, бойобуой тэҥнэһии кэнниттэн чэпчэки ыйааһыннах Владимир Андросов абсолютнай чемпион үрдүк аатын ылбыта. Владимир 1947 сыл бэс ыйын 17 күнүгэр Алексеевскай оройуон (билигин Таатта улууһа) Ытык Күөл сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Ийэтэ Анна семеновная Добронникова-Андросова тыыл-үлэ ветерана, аҕата Петр Константинович Арылахов Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттыылааҕа, “Хорсунун иһин» үс мэтээл кавалера. Түөрт бииргэ төрөөбүттэтэн кыралара. Эдьийдэрэ Мария тоҕус, анна түөрт, убайа Петр үс оҕоломмуттара. ССРС, РСФСР, САССР үтүөлээх тренерэ Дмитрий Петрович Коркиҥҥа эрчиллибит Владимир Андросов Саха сирин күүстээх бөҕөһө буолбута. 1966, 1967 сс. «Урожай» ДСО Саха Уобаластааҕы Сэбиэтин чемпиона. 1966 с. Октябрь революциятын 50 сылыгар анаммыт САССР норуоттарын V Спартакиадатыгар 63 кг ыйааһыннаахтарга ССРС спордун маастара Анатолий Габышев кэнниттэн иккис мимиэстэлээх. 1967 с. Куба-РСФСР-САССР сүүмэрдэммит хамаандаларын матчэвай турнирын боруонса призера. 1968 с. «Урожай» ДСО РСФСР Сэбиэтин чемпиона, Ыччаттар Бүтүн россиятааҕы Оонньууларын кыайыылааҕа. Ленинградка Иван Поддубнай Ккбогын хаһаайына. Бу сл ССРС спордун маастара буолбутун туоһулуур дастабырыанньаны уонна түөскэ кэтиллэр үрүҥ көмүс призера, Сибиир уонна Дальнай Восток зонатын чемпиона. «Урожай» ДСО РСФСР уонаа Киин Сэбиэттэрин чемпиона. Лугайскайга Советскай Союз чемпионатын 68 кг ыйааһыныгар VI миэстэ. Болгария Раднево куоратыгар социалистическай дойдулар тыаларын сирин спортсменнарын норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдаарын чемпиона. 1971 с. Урал, Сибиир уонна дальнай Восток зонатын чемпиона, Чита куорат аһаҕас түһүлгэтин чемпиона, «Урожай» ДСО Киин Сэбиэтин чемпиона. 1972 с. Сибиир уонна Дальнай Восток зонатын чемпиона. Советскай Союз геройа Базар Ринчинов Бүтүн Союзтааҕы турнирын чемпиона, Чита уобалаһын чемпиона. 1973 с. Чита уобалаһын Даурия станциятыгар сулууспалыы, онтон СКА-19 эрчиллэ сылдьан, Забайкальскай Байыаннай уокурук классическай уонна көҥүл тустууларга чемпиона. «Урожай» ДСО РСФСР Сэбиэтигэр боруонса призер. Онтон «Урожай» ДСО Киин Сэбиэтигэр маҥнайгы буолар. Улуу Кыайыы 30 сылыгар анаммыт 1974 с. САССР норуоттарын VII Спартакиадатын чемпиона, «Урожай» ДСО Саха Уобаластаа5ы Сэбиэтин чемпиона.
ССРС, САССР спордун маастара Владимир Петрович Андросов 1975 с. эдэр саа7ыгар олохтон хомолтолоохтук барбыта. 1991 сылтан Таатта5а Владимир Андросов бирии7игэр республика турнира бастаан көҥүл тустууга, онтон СР спордун маастара нуормалаах хапсаҕайга турнир сылын аайы ыытыллар. Бу турнирга эдьиийэ Анна Петровна бииргэ төрөөбүттэрин, аймахтарын-урууларын ааттарыттан дьиэ кэргэн анал бирииһин туттарара үтүө үгэскэ кубулуйда. Ийэлэрин дойдута Игидэйгэ 1999 с. спортивнай саала тутуллубута. Саҥа саалаҕа В.П. Андросов аата иҥэриллибитэ.
Өй-санаа сайдыытын халыйыыта
Өй-санаа сайдыытын халыйыыта диэн олох сайдыыта, тупсуута өйү-санааны халыйыыга тириэрдэрин биллэрэр.
Оҕо улаатан иһэн киһи буолууну ситиһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарга үөрэнэр. Киһи олоҕун устата өй-санаа мунньуллан, эбиллэн иһэр. Киһи өйө-санаата сайдан, тулуурдаах буолуута улаатан истэҕинэ сыыһа-халты, аһара туттунара аҕыйыыр. Бары улахан дьон өйдөрө-санаалара бу таһымҥа тиийэ сайдан сылдьаллар.
Сайдыылаах диэн ааттыыр Европа дойдуларыттан үтүктэн олоххо уларытыылары киллэрэбит. Кинилэр экономикалара сайдыылаах буолан тиэхиникэ сайдыытын барытын баһылаан олороллор. Аныгы тиэхиникэ сайдыыта киһи өйө-санаата сайдыытыгар көмөлөспөт, туормастыыр көрүҥнэрэ элбээн иһэллэр. Олох тупсуута, үлэ чэпчээһинэ киһини тулуура суох оҥорор.
Тулуурдаах буолуу сыыһа-халты туттунууну суох оҥорор. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн этиини тутуһан тулуурдаах буолуу көлүөнэттэн көлүөнэҕэ улаатан иһэрин ситиһэр. Бу туһалаах этиини бары билэбит эрээри, сайдыы кэлиитин сыыһа сыаналааммыт өйү-санааны сайыннарбакка, тулуурдаах оҥорбокко мөлтөтөн кэбиһэбит. Дьыбааҥҥа элбэхтик сытар эр киһи оҕото кыра эрдэҕиттэн кинини үтүктэн элбэхтик сытарга үөрэннэҕинэ сүрэҕэ суох буолуута өссө улаатар кыахтанар.
Олох сайдан, тиэхиникэ күүһүрэн, түргэтээн истэҕинэ олору салайар киһи тулуура, сэрэхтээх буолара улаатан биэрэн иһиэхтээх. Олоххо араас көмүскэнэргэ аналлаах тэриллэри айаллара, туһаҕа таһаараллара киһи бэйэтэ сэрэхтээх буолуутун кыччатан кэбиһэр.
Аныгы олох сайдан, тупсан истэҕинэ дьон өйө-санаата сайдыыта кыайан сиппэт түгэннэрэ элбэхтэр. Түргэнник айанныыр тиэхиникэ сайдыыта киһи бу тиэхиникэни салайар кыаҕа улаатыытын аһара баран эрэр. Түргэнник айанныыр тиэхиникэни салайан ыытар суоппардар туһанар тэриллэриттэн өйдөрө-санаалара сайдыытын таһымын быһаарыллар.
Тиэхиникэ төһө түргэтээн истэҕинэ дьон өйүн-санаатын, тулуурдаах, сэрэхтээх буолуутун сайыннарар, бэйэтин харыстанар күүһүн улаатыннарар оннугар сайдыыны ситиһиибит сыыһа хайысханан, дьону харыстыыр тэриллэри аан бастаан сайыннарыынан баран иһэрин маннык халыйыылар биллэрэллэр:
1. Айаннаан иһэр массыынаҕа куру туһаныы.
3. Грузовой массыыналар кэннилэригэр аналлаах бампердары оҥоруу.
4. “Сытар полицейскайы” туһаныы.
Бу халыйыылары биир-биир ыламмыт арыыйда дириҥник ырытыахпыт:
1. Алта уонус сыллардаахха оҥоруллар массыыналар аналлаах, суоппары, олорсон иһээччилэри кириэһилэҕэ хам баайар кура суох этилэр. Абаарыйа, эҥин буолуутугар суоппар эппиэтинэһэ аһара үрдүк, барытыгар бэйэтэ эппиэттиирэ, буруйдаах буоллаҕына ночоокко түһэрэ, ол иһин сэрэхтээх буолуута улахан этэ.
Суоппар кириэһилэҕэ хам баайыллан олороро кини түргэнник уонна сэрэҕэ суохтук айанныырыгар төрүөт буолар.
Гражданскай авиация лүөтчүктэрэ парашюта суох көтөллөр. Бу быһыы кинилэр бииргэ көтүһэн иһэр дьонноругар эппиэтинэстэрин, харыстыыр санааларын улаатыннарарын таба туһаныллар. Элбэх киһини тиэйэн иһэр суоппар олорсон иһэр дьонун туһугар эппиэтинэһэ улаатарын кириэһилэҕэ хам кэлгиллэр кура суох буолара үөскэтэр.
Суоппар сэрэхтээх, бары быраабылалары тутуһан айанныыр буоллаҕына кур киниэхэ улахан туһата суох. Үйэлэрин тухары суоппардаан баран биирдэ да абаарыйаҕа түбэһэн кур көмөтүн туһамматах суоппардар ордук элбэхтэр. Аҕыйах, биир эмэ абаарыйаҕа түбэһээччилэри харыстыыр аатыран элбэхтэр өйдөрүн-санааларын мөлтөтүү, сыппатыы ыытыллара элбэхтэри куһаҕаҥҥа тириэрдии буолар. Суоппар кура суох айанныыра бэйэтэ сэрэхтээх буолуутун, сыыһа-халты туттубатын улаатыннарарын, аһара түргэнник айанныырыттан туттунарын үөскэтэрин, өйө-санаата сайдарын туһаныллар. Кириэһилэҕэ хам курданан олоруу киһи бэйэтэ харыстанар өйүн-санаатын аҕыйатан, ол аата кур быыһыырыгар эрэнэр санаата улаатан, сэрэхтээх буолуутун кыччатан сыыһа-халты тутуннаран абаарыйаҕа түбэһэрин элбэтэр.
2. Оҕолоох киһи оҕотун харыстыыр санаатын улаатыннарыы туһалаах. Кини оҕотун туһугар эппиэтинэһэ улаатарыттан сэрэхтээхтик, кыаҕын таһынан барбакка, бары быраабылалары тутуһан айаннаатаҕына абаарыйаҕа түбэспэт.
Оҕону харыстааһын барыс ылыыга кубулуйбута ордук куһаҕан. Промышленниктар оҕо кириэһилэтин оҥорууттан ылар барыстара улаатан араас көрүҥнээх, оҕону кыайан харыстаабат да кириэһилэлэри оҥорон иһэллэр. Оҕолорун харыстыыр бары төрөппүттэр сыаналаах кириэһилэни ылан туһана сатыылларыттан ылар барыстара улаатар. Оҕо улаатан истэҕинэ уларыйан биэрэн иһэр кириэһилэлэртэн барыстара киирэрэ ордук элбиир.
Сэрэхтээх, бары быраабылалары тутуһан айанныыр суоппар абаарыйаҕа түбэһэрэ отой аҕыйах. Биир эмэ быраабыланы тутуспаттар, аһара түргэнник, кыахтарын таһынан баран айаннааччылар абаарыйаҕа түбэһэллэрин куоһур оҥостон барыһы ылары үөскэтии дьайыыта үчүгэйгэ тириэрдибэт. Дьон барыларын харыстанар санааларын аҕыйатар. Бэйэтэ хам баайыллан олорор, оҕотун эмиэ хам баайбыт киһи сэрэҕэ суох буолара улаатарыттан абаарыйаҕа түбэһэрэ элбиир.
3. Билигин аны легковой массыыналары ыытар суоппардар суолга турар грузовой массыыналары көрбөккөлөр кэннилэригэр кэлэн түһэллэр диэн кинилэри харыстыыр аатыттан бары грузовой массыыналар кэннилэригэр аналлаах, намыһах бамперы оҥотторо сатыыр санааланнылар.
Бу хайдах эрэ хараҕа суох суоппардарга аналлаах оҥоруу буолан тахсарын харыстыыр санаалара улааппыт дьон хата аахайбаттар.
4. Суоппардар оҥорор быһыыларыгар эппиэтинэһэ суох буолууларын “сытар полицейскай” баара биллэрэр. Аныгы суоппар суол бэлиэлэрин хараҕынан көрөн, бэйэтин өйүнэн-санаатынан салаллан баран иһэр түргэнин кыччатан биэрэр кыаҕа аҕыйаҕын бу “сытар полицейскай” баара биллэрэр. "Сытар полицейскай” охсуута күүс дьайыыта буоларынан өйдөрө-санаалара тиийбэт дьоҥҥо күүс эрэ туһалааҕын өйдөтөр.
Сайдыылаахтар диэн ааттыыр Европа дойдуларыттан биһиэхэ кэлбит “сытар полицейскай” билигин дэлэйэн эрэр. Киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан салаллар кыаҕа кыратын бу “сытар полицейскай” биллэрэр. (1,12).
Хас киһи барыта айылҕаттан аналлаах этин-сиинин харыстанар күүстээх. Бу күүһү таба туһанар туһугар киһи бэйэтэ харыстанарын үөскэтии буолар. Сэрэхтээх суоппар быраабылалары ордук күүскэ тутуһан айанныыр кыахтанар.
Үөрэх министерствота айыыны оҥорууну өрө тутара, “айыы үчүгэй” диэн эдэрдэри үөрэтэрэ сыыһаны-халтыны, аһара барыылары оҥорууларын улаатыннарар. Үөрэх министерствота оҕолору көрсүө, сэмэй буолууга иитэрэ, үөрэтэрэ буоллар аһара барааччылар, сыыһа-халты туттааччылар биллэрдик аҕыйыа этилэр.
Көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйаҕыттан, тиэтэйбэтиттэн, ыксаабатыттан, тулуура элбэҕиттэн араас быһылааннарга, абаарыйаларга түбэһэрэ отой аҕыйах. Саха дьоно көрсүө, сэмэй буолууну ордук сөбүлүүллэриттэн, оҕолорун оннук үөрэтэллэриттэн көрсүө, сэмэй дьон баһыйа элбэхтэр. (2,94).
Абаарыйаҕа элбэх киһи түбэспэт, биир эмэ киһи түбэһэр. Биир эмэ киһи абаарыйаҕа түбэһэрин дьоҥҥо барыларыгар аҕалан сыбааһын улахан сыыһаны оҥостуу буолар. Дьон абаарыйаҕа түбэһиилэрин аҕыйатыыны суоппардары үөрэтиини чиҥэтэн, сыыһа туттан түбэстэхтэринэ эбиискэ үөрэтэн биэриинэн ситиһиллэр. Үөрэх чааһын эбэн биэриллэр.
Аныгы олоххо өй-санаа сайдыыта хаалан күүс дьайыытыгар кубулуйар. Оҕо өйүн-санаатын сэрэхтээх буолууга кыра эрдэҕиттэн утумнаахтык дьарыктаабакка эрэ күүс, араас курдар дьайыыларыгар кубулутан сылдьабыт. Хам баайыы, оҕону кэлгийии барыта быа туһах, күүс дьайыыта буолаллар. Өй-санаа күүс дьайыытыгар баһыттарар кэмигэр олоробут.
Араас туһата кыра тэриллэри оҥорон дьон бэйэлэрин харыстанар өйдөрүн-санааларын кыччатыы олоххо сыыһа суолу тутуһуу буолар. Олоххо таба суолу тутуһуу диэн оҕону кыра эрдэҕиттэн сэрэхтээх, көрсүө, сэмэй буолууга иитии, үөрэтии, өйүн-санаатын сайыннарыы буолар. Сэрэхтээх буолууга үөрэнии төһө да уһун кэми ыларын иһин оҕо улаатыар диэри ситиһэр кыахтаах.
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада уоттара" хаһыат №26. 16.12.2010.
2. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
I-VI — улахан өрүстэр 1, 3, 5... — хаҥас салаалар 2, 4, 6... — уҥа салаалар А-м — кыра өрүстэр
I. Анаабыр
1. Суолама;
2. Үөлэ;
4. Удьаа;
3. Улахан Куонамка;
II. Өлөөн
2. Силигир;
3. Буур;
4. Бейенчиме;
5. Куойка;
6. Билэктэ;
7. Арҕаа Салаа;
III. Өлүөнэ
1. Эйэкит;
2. Бөөһүкэ;
3. Муолада;
4. Дьардьаан;
5. Муна;
6. Мэҥкэрэ;
7. Хоруоҥка;
8. Соболоох Майаан;
9. Лииндэ;
10. Үндүлүҥ;
11. Тымпылыкаан;
12. Дээнискэ;
13. Бүлүү;
14. Лээпискэ;
15. Луҥха;
16. Белянка;
17. Түгүөнэ;
18. Алдан;
19. Сииттэ;
20. Буотама;
22. Туолба;
23. Сиинэ;
24. Өлүөхүмэ;
25. Марха;
26. Витим;
27. Намана;
29. Бүүрүк;
31. Дьэрбэ;
33. Ньүүйэ;
34. Суола.
35. Пеледуй
13. Бүлүү
1. Түҥ;
2. Таҥнары;
3. Түүкээн;
4. Чыбыыда;
5. Марха; 6. Тоҥуо;
7. Ыгыатта;
8. Ботомоойу;
10. Күндэйэ;
12. Кэмпэндээйи;
14. Оччугуй Ботуобуйа;
16. Улахан Ботуобуйа;
18. Чуона.
5. Марха
1. Моркуока.
18. Алдан
1. Танда;
2. Тумара;
3. Таатта;
4. Кэлэ;
5. Амма;
6. Тукулан;
7. Куолума;
9. Нуотара;
10. Томпо;
11. Үнгүөлэ;
12. Илин Хандыга;
13. Чуга;
14. Тырыы;
15. Амедичи;
16. Ханда;
18. Аллаах Үүн;
20. Хамна;
22. Маайа;
24. Учур;
26. Төмтөөн.
24. Учур
1. Гыным
2. Гуонаам
2. Гуонаам
1. Сутам
2. Алгама
24. Өлүөхүмэ
1. Чаара
IV. Дьааҥы
1. Бытантай;
2. Чондоон;
6. Аадыча;
8. Сартаҥ.
6. Аадыча
1. Туостаах
2. Нэльгэһэ
3. Дэрбэкэ
4. Боруулаах
5. Чаркы.
V. Индигир
1. Бөрөлөөх;
2. Шангин;
3. Аллайыаха;
4. Бадьаариха;
5. Уйаандьы;
6. Муома;
6. Силээннээх;
7. Ньара;
8. Чыбаҕалаах;
9. Эльгэ;
10. Күөнтэ;
17. Куйдуһун.
VI.Халыма
1. Сэдэдэмэ;
2. Өньүүй;
3. Одьуогун;
5. Зырянка;
6. Омолоон;
8. Березовка.
Странден Николай Павлович
200px|thumb|right|Странден Николай Павлович Странден Николай Павлович (1843 — ?), революционер. Дворянин. Пенза куоракка дворяннар институттарын бүтэрэн баран 1863 сыллаахха Москва куоракка университетка киирэр. Н.Г.Чернышевскай уонна Н.А. Добролюбов үөрэхтэрин олоххо киллэрэргэ туруммут «ишутинецтарга» чугаһыыр.
Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
VI.Халыма
7. Дьаһаак
Странден Николай Павлович
1864 сыл саас П.Д. Ермоловтыын Пенза губерниятыгар барар.
Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
7. Дьаһаак
1. Рассоха
Странден Николай Павлович
Н.Г. Чернышевскай хаайыыттан күрүүрүн бэлэмнээбитэ. Дьыала сатамматаҕа. 1866 сыл муус устар 4 күнүгэр Александр II ыраахтааҕыны өлөрө сатаабыттара.
Аресттанан баран ытан өлөрөргө приговордаммыта, ол гынан баран болдьоҕо суох каторгаҕа ыытыллыбыта. Хойут болдьоҕо 20 сыл буолбут.
Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
а. Чаара
1. Молбо;
Странден Николай Павлович
Каторганы 1867 сылтан Александровский Завод хаайыыга саҕалаабыта. Манна кини ынах-сүөһү иитиитинэн дьарыктаммыта.
Н.Г. Чернышевскайдыын көрсүбүтэ. Кинини 1867 сыллаахха бу хаайыыга аҕалаллар.
Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
а. Чаара
2. Токко.
Странден Николай Павлович
1871 сыллаахха Якутскай уобалас Дүпсүн улууһугар көһөрүллэр. Манна бурдук уонна оҕуруот аһын олордор артыал тэрийэр. Артыал Дьокуускайы бурдугунан хааччыйар этэ.
Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
Муораҕа түһэр кыра өрүстэр
а. Хара Уулаах;
Странден Николай Павлович
Сахалар көмөлөрүнэн мэлиэһэ тутар. Бу сылдьан оҕолору үөрэтэр, олор истэригэр кэлин Күлүмнүүр диэн ааттаммыт суруксут уола Баһылай Никифоров баар этэ.
Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
Муораҕа түһэр кыра өрүстэр
6. Омолой
Странден Николай Павлович
1884 сыллаахха былаастар көҥүллээн Пенза куоракка барар.
Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ
Муораҕа түһэр кыра өрүстэр
в. Сиэллээх;
г. Балыктаах;
д. Саҥа үрэх;
ж. Хрома;
з. Хаастаах;
к. Алаhыай
ж. Хрома
а. Үрүҥ Уулаах
Туруоруу (хампаанньа)
Туруоруу  — трест быһыытынан оҥоһуллубут үлэҕэ идэлээх дьону бэлэмниир сэбиэттии акционернай түмсүү.
Тэриллиитэ
«Туруоруу» акционернай түмсүүнү 1924 сыллаахха (сорох дьон этэринэн — 1927 сыллаахха ) Алексей Гастев тэрийбит. Маҥнай 1920 сылга тэриллибит Үлэ Киин Института (ҮКИ)  эргиэннии чааһа этэ.
«Туруоруу» сүрүн сыала-соруга эдэр дойду олохтоохторун үлэни науканан тэрийиигэ «сыһыарыы». Бу былааны 1921 сыл бэс ыйын 3 к. Владимир Ленин  биһирээбитэ.
«Туруоруу» диэн ааты Гастев үлэлэриттэн ылыллыбыт  уонна "үлэҕэ бэлэмнэнии" диэн өйдөнөр этэ.
«Станогу салайар үлэһит станок диэн ааттаах тэрилтэ салайааччыта», — диэн Алексей Гастев бэйэтин үлэлэригэр бэлиэтиир.
Үлэтэ
ҮКИ үлэһиттэри бэлэмнииргэ 3-6 ый наада этэ, онтон үрдүк үөрэххэ 3-4 сыл баранар этэ. "Туруоруу" ситиһиилэрин бэлиэтээн туран Гастев уһун кэмнээх үөрэҕи утарар этэ. Критиктар Гастев санаатын эдэр ыччат түмэт көмүскэлин утары барар дии саныыллара.
"Туруоруу" үлэтэ түргэнник үрдүктүк сыаналаммыта. Бастатан туран бу үлэни тэрилтэлэр салайааччылара сөбүлээбиттэрэ.
1925 сыллаахха Наркомтруд уонна тимир промышленноһын үлэһиттэрин профсоюһа уон тыһынча үлэһити бэлэмнииргэ сакаас биэрбитэ. Бу курдук сакаастар дойду хас биирдии муннугуттан кэлэллэрэ.
«Туруоруу» таҥас, тутуу, металлообработка тэрилтэлэригэр, суоппар, летчик уо.д.а. идэлээхтэри бэлэмниир этэ.
«Туруоруу» үс көрүҥнээх курстаах этэ: «А» — идэлээх үлэһиттэри бэлэмнэһин, «Б» — ҮКИ үөрэтээччилэрин бэлэмнээһин, «В» — промышленнай салайааччылары уонна ҮНТ консультаннарын бэлэмнээһин.
Курстар ҮКИ кытаанах бэрээдэктээх программатынан барар этилэр. Хас биирдии идэҕэ туспа тэрийии-методика докумуоннарын пакета хомуллар этэ. Теоретическай уонна практическай дьарыктаах "схема-программа" (үөрэх былаана) оҥоһуллар этэ.
Программа түөрт бөлөххө арахсар этэ: приёмнар, операциялар, операциялар комплекстара уонна туспа үлэ.
Үөрэх цехтара былаанынан көрөн анал станоктарынан уонна дьарыктанар массыыналарынан, инструменнарынан, чертежтарынан, инструкцияларынан уо.д.а. тэриллэр этилэр. Салайааччылар бэйэлэрэ туспа программанан үөрэнэр этилэр.
«Туруоруу» программатын теория суоҕун иһин уонна наһаа кылгас кэмҥэ үөрэтэллэрин иһин критикалыыллар этэ.
"Туруоруу" үөрэҕириинэн эрэ дьарыктаммакка араас консалтинговай дьыаланан дьарыгырар этэ, холобур: салайыы систематын сыаналааһын, саҥа организационнай схемалары оҥоруу уо.д.а.
«Туруоруу» түмсүү саҥа идэҕэ, саҥаттаан үөрэтиинэн, инструктардары бэлэмнээһининэн дьарыктанар этэ.
Көрдөрүүлэр
«Туруоруу» үөскээбитин кэннэ ҮКИ бэйэтэ былаанын толорор кыахтанан дойду үбүлээһиниттэн аккаастаммыта.
Уопсайа 1921 сылтан 1938 сылга диэри мөлүөн аҥарыттан тахса киһи үөрэтиллибитэ. Ону таһынан ҮКИ 20 000 инструктары бэлэмнээбит.
Бүтүүтэ
1938 сыл балаҕан ыйын 8 к. Алексей Гастевы НКВДлар туталлар уонна 1939 сыл муус устар 15 к. ыталлар. Аҕыйах кэминэн "Туруоруу" үлэтэ тохтуур.
<span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">Быһаарыылар
<div class="references-small" id="cx152" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;" data-source="152" data-cx-state="source" data-cx-weight="1396" contenteditable="true" data-cx-draft="true">
Кабо Верде
Кабо Верде Өрөспүүбүлүкэтэ (República de Cabo Verde) диэн Атлантик океаҥҥа, Арҕаа Африка кытылын аттыгар баар архипелаг ил. Португалия киhитэ суох арыылары XV үйэҕэ колонизациялаабыта. 1975 Португалияттан тутулуга суох буолбуттара. Тутулуга суох буолуу күнүн от ыйын 5 күнүгэр бэлиэтииллэр.
Тулуйумтуо буолуу күнэ
Аан дойдутааҕы тулуйумтуо буолуу күнэ (ХНТ официальнай тылларынан:Международный день, посвящённый терпимости, International Day for Tolerance, Día Internacional para la Tolerancia) — сыл ахсын сэтинньи 16 бэлиэтэнэр. Бу Аан дойдутааҕы күн ЮНЕСКО «Тулуйумтуо буолуу бириинсиптэрин Декларациятыгар» киирбитэ. Бу декларация 1995 сыллаахха ЮНЕСКО 28-с Генеральнай конференциятыгар ылыныллыбыта (резолюция № 5.61). Тулуйумтуо буолуу (толерантность) - «биһиги бүттүүммүт сирбит эгэлгэ баай култууратын, бэйэбитин араастаан сайыннарарбытын, киһи тус бэйэтэ атын дьонтон туһунан көстөрүн ытыктааһын, ылыныы уонна сөпкө өйдөөһүн» диэн Декларцияҕа суруллар. «Дьоннор айылҕаларын быһыытынан тас көрүҥнэринэн, балаһыанньаларынан, саҥаларынан, тутта-хапта сылдьалларынан уонна тугу сыаналыылларынан тус туспалар, ол гынан баран бары сиргэ олорор уонна индивидуальностарын илдьэ сылдьар бырааптаахтар, признание того, что люди по своей природе различаются по внешнему виду, положению, речи, поведению и ценностям и обладают правом жить в мире и сохранять свою индивидуальность» диэн Декларация этэр.
Декларация тулуйумтуо буолбат киһи аймахха кутталлааҕын тоһоҕолуур, кинини утарар ньымалары биэрэр.
В 1997 году Генеральная Ассамблея ООН (резолюция № A/RES/51/95) также предложила государствам-членам ООН отмечать этот Международный день. Генеральная Ассамблея в этой резолюции ссылается на свои решения о проведении Года Организации Объединённых наций, посвящённого терпимости; ссылается на Устав ООН, в котором устанавливается, что принцип терпимости должен применяться при предотвращении войн; принимает во внимание решение ЮНЕСКО об утверждении Декларации принципов терпимости.
В своём послании в 2005 году по случаю Международного дня, посвящённого терпимости, Генеральный секретарь ООН говорит, что борьба с нетерпимостью — это одно из главных направлений деятельности ООН. В условиях роста населения и увеличения миграции во всём мире идёт рост ксенофобии и экстремизма. Терпимость, говорится в послании, означает, что надо знать больше друг о друге, выявлять лучшее в традициях и верованиях друг друга. Нужно уважать друг друга как личностей, самостоятельно определяющих свою самобытность, религиозную и культурную принадлежность, как личностей, понимающих, что мы можем ценить свои особенности, не ненавидя особенности других.
Орох
thumb|200px
Орох — төттөрү-таары сылдьартан тэпсиллибит, харахха тута көстөр кыыл суола.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Бороҕон нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Бороҕон нэһилиэк. Уус Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумул.
Улуус кииниттэн 57 км соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 000 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Тумул — 748, Арыы Тиит — 161 уонна Элэһин — 91 киһи.
165
165 сыл.
Өлбүттэр
160er
Архантроп
Архантроп эбэтэр питекантроп, көнө киһи (быдан былыргы дьонноро) - билим этэринэн 2 мөл - 300 тыһ. сыллар ынараа өттүлэригэр олорбуттар.
Тас көрүҥүнэн, этин-сиинин оҥоһуутунан билиҥҥи киһи уонна австралопитек ыккардынан. Көнөтүк туран хаамыы, илиилэрэ иллэҥэ, тугу эрэ үлэлээн оҥорор кыахтаммыттара, тириилэрэ түүтэ суоҕа иҥин автралопитектарга эмиэ баар этэ. Ол гынан баран архантроптар мэйиилэрэ ортотунан балтараа төгүл улахан этэ. Быдан былыргы дьон Африкаҕа, Азияҕа, Европаҕа барытыгар бааллара.
Андаатардар
Андаатардар (, Род Ондатры) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр биир көрүҥ - Андаатар киирэр.
Өссө маны көр
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Архантроп
Архантроптар саҥараллар этэ дуо диэн ыйытык өр кэмҥэ быһаарыллыбака турбута. Онтон лингвист Ф. Либермен, анатом Э. Крелин уонна кинилэри кытта үлэлээбит учуонайдар саҥа төрөөбүт оҕо уонна эбисийээнэлэр саҥарар аппарааттарын оҥоһуутун уонна питекантроп саҥарар аппараатын моделын тэҥнээн көрбүттэрэ. Бу түмүгэр уонна архантроп мэйиитин оҥоһуутуттан сиэттэрэн архантроп саҥарар эбит диэн түмүккэ кэлбиттэрэ. Ол гынан баран билиҥни киһитээҕэр 10 төгүл бытааннык саҥараллар этэ диэн сабаҕалаабыттара.
Архантроп кэнниттэн сайдыы салгыы үктэлинэн палеоантроп ааҕыллар.
Австрия
Австрия (Österreich Өстеррайх ), официаллык Австрия Республиката диэн Орто Европа дойдута. Кирбиилэhэр Германиялыын уонна Чехиялыын хоту, Словакиялыын уонна Венгриялыын илин, Словениялыын уонна Италиялыын соҕуруу, уонна Швейцариялыын уонна Лихтенштайнныын арҕаа. Дойду киин куората Вена Дунай өрүскэ турар.
Федерация сыһыаннаах ил, парламеннаах өрөспүүбүлүкэ. Аан дойду биир саамай баай дойдута, биир киһиэхэ тиксэр ВВП харчыта - $46330 (2012). Харчыта — эуро. Холбоһуктаах нациялар тэрилтэтин кыттыылааҕа, Эуросойууска киирэр. 1955 сылтан ыла бэйэтэ нейтралитет олохтообут уонна ханнык да сэрии-сэбилиниилээх тэрилтэлэргэ кыттыспат.
Австрия — 9 улуустан (земли, Bundesländer) турар: Бургенланд, Каринтия, Алын Австрия, Үөһэ Австрия, Зальцбург, Штирия, Тироль, Форарльберг, Киин куорат Вена.
Австрия иэнэ 83 871 км², дойду 70% хайалар. Хайалар улахан аҥаара Илин Альпалар. Муҥутуур чыпчаала — Гросглоккнер (3797 м), ол онно Эуропа биир улахан Пастерце диэн мууһа сытар.
Австрия — Эуропа биир наука, култуура киинэ буолар. Венатааҕы ил опера — Аан дойду биир ордук операта буолар.
Австрия — Аан дойду хайа хайыһарын биир улахан киинэ буолар. Инсбрук куоракка иккитэ (1964 уонна 1976) кыһыҥҥы Олимпиада буолан ааспыт.
Тылбаас ньымалара
Нууччалыы-сахалыы тылбаас ньымата
Нууччалыы-сахалыы лиэксикэ тылбааһыгар маннык ньыма туттуллар: