cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Халан
Халан - Павлов Николай Николаевич. Сахалыы тыллаах Бикипиэдьийэни төрүттээччи, айбыт "аҕата". Мэдэссиинэ билимин хандьыдаата.
Сордоҕун
thumb Сордоҕун сиһэ. Верхоянскай сис систематын соҕуруу өртүнээҕи хайаларыттан биирдэстэрэ.
Алдан уҥа салаалара Кэлэ уонна Илин Дэлинньэ икки ардыларынан сытар.
Устата 125 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1352 м. үрдүккэ тиийэр.
Соломонов Никита Гаврилович
Соломонов Никита Гаврилович — саха учуонайа, биология билимнэрин доктора, профессор.
Өссө маны көр
Дьокуускай ытык олохтоохторо
Дьоробуоҥка бэргэһэ
Дьоробуоҥка бэргэһэ - күһүн, саас кэтэргэ күндү түүлээхтэн тигиллибит төгүрүк, кулгааҕа суох истээх бэргэһэ.
Сорох бэргэһэни арыый xopoҕop гынан тигэн кэтэллэр.
саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ
Латыын тыла
Латыын тыла (lingua latina [ˈlɪŋɡʷa laˈtiːna]) эбэтэр Латин тыла диэн Рим империятыгар туттуллар былыргы римляннар тыллара.
Латин тыла ордук былыргы суруктаах-бичиктээх тылларга киирэр.
Билигин Ватикан илин уонна Ром Католик Таҥара Дьиэтин официаллык тыллара.
Остуоруйа
Латыын тыла Инд-Эуропа тыллар ыалларыҥҥа сыһыаннаах, италик тыллар, латин-фалиск бөлөҕүн тыла. Кэмэттэн латыын тыла былыргы Италия остуоруйа сайдыытын арҕааҥы сир ортотунааҕы байҕалҕа процеһыгар баһылаар. Билигин өлбүт тыллар ахсаанарыгар киирсэллэр, санскриты кытта былыргы гириэк уонна атын тыллары кытта.
Сурук-бичик
thumb|289px|[[:la:Lapis Niger|Lapis Niger (туруору тылб. Хара таас) диэн ордук былыргы латинныы суруктартан биирдэстэрэ]]
Тиргэ
Тиргэ — талах ии иһигэр туһахтаах куска иитиллэр тэптиргэ, кус туһаҕа.
Шатилов Степан Михайлович
Шатилов Степан Михайлович - секунд-майор, 1774 сыл ахсынньы 14 күнүттэн 1778 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Черемисинов Ларион Михайлович олорбут. Шатилов кэнниттэн бойобуоданан Озеров Данил Петрович анаммыт.
Тохсунньу 8
Тохсунньу 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 8-с күнэ. Сыл бүтүө 357 күн (ордук хонуктаах сылга 358 күн) баар.
Боярка
Боярка (Боярка) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 35 558 (2014).
Өрөһө (анатомия)
Өрөһө (диафрагма, διάφραγμα, лит. «үллэрии, араартааһын») диэн киһи, сүөһү түөһүн уонна иһин көҥдөйдөрүн араарар чараас былчыҥ быыс.
Булуҥ улууһун Ытык гражданнара
Тиһилик
Аникеева Людмила Александровна Горохов Дмитрий Николаевич Жараев Николай Николаевич Корякин Илья Егорович Мистюкевич Иван Владимирович Наумов Иван Иванович Павлова Елена Прокопьева Попова Маргарита Михайловна Слепцов Константин Константинович Стручков Георгий Иванович Стручков Рев Яковлевич Стручкова Зинаида Егоровна Сыроватскай Владимир Прокопьевич Федорова Елизавета Григорьевна Чемезова Людмила Гаврильевна Шамаев Семен Семенович Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар ), эбэн биэриҥ.
Өссө маны көр
Булуҥ улууһун үтүөлээх дьонноро
2 б. э. инн. тыһыынча сыл
'''2 б. э. инн. тыһыынча сыл'''
Ляшенко Людмила Александровна
Людмила Александровна Ляшенко (Людмила Олександрівна Ляшенко, ыам ыйын 17, 1993) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона.
Олгуй
Олгуй — олус улахан күөс, хочуол.
Хандаа
Хандаа икки суолталаах:
Хунхаады
Хунхаады сис. Верхоянскай сис систематын уонна Эльгэ хаптал хайаларын икки ардыларынан Томпо өрүс салаалара Дэлинньэ уонна Хунхаады бастарынан сытар.
Устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1802 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сарбанньах
300px|thumb|right|Сарбанньах
Сарбанньах эбэтэр Сарбынньах (, Рябина) — талах үүнээйи. Мутукчалаах эбэтэр булкаһык тыаҕа биирдиилэн үүнэр, билигин дэлэйдик дьон тэлгэһэригэр киэргэл курдук үүннэрэллэр.
Сиппит үүнээйи 4-5 м үрдүктээх буолар. Сибэккилэннэҕинэ, астаннаҕына уонна күһүн сэбирдэҕэ кытарар буолан ураты кэрэ дьүһүннээҕин иһин дьон дьиэлэрин таһыгар аҕалан үүннэрэллэр. Аһа ордук С битэмиининэн уонна микроэлеменнарынан баай. Сарбынньахха Р, В2, РР битэмииннэр, А провитамин, элбэх органическай аһыыбалар (дьаабылыка, лимон, янтарнай) бааллар. Оттон С битэмиинэ лимоннааҕар элбэх. Ол иһин эпэрээссийэ кэнниттэн үтүөрэн, чөлгө түһэргэ уонна авитаминозка олус туһалаах. Хааннарын баттаһына үрдүүр дьон манан көдьүүстээхтик туһанар кыахтаахтар. Бу айылҕа эмин туһаныы ньымата боростуой – отоннорун куҥҥэ үстэ аһыаҥ чаас аҥаарын иннинэ ытыскынан баһын ылан сиигин.
Күһүн хойут, үчүгэйдик сиппитин кэннэ, элбэҕи хомуйан, салапаан мөһөөччүккэ уган, эһиилгэ дьылга тиийэр гына холодильникка, морозильникка хаһаанар сөп. Оччоҕуна сарбынньах туһалаах бэссэстибэлэрэ бары оннуларынан хаалаллар.
Сыыһа туттуу
Сыыһа туттуу диэн киһи баҕарбатар даҕаны мүччү-халты туттунан элбэхтик оҥорор куһаҕан быһыыта ааттанар.
Киһи уһун үйэтин тухары сыыһа туттуом суоҕа диэн улаханнык этинэрэ табыллыбатын, сыыһатын дьон бары билэллэр. Сахалар «Быһа этинимэ» диэн этиилэрэ итини бигэргэтэр. «От сумы и от тюрьмы не зарекайся» диэн өс хоһооно киһи сыыһа туттуом суоҕа диэн этинэрэ сыыһатын ордук дириҥник арыйар. Биирдэ эмэтэ да буоллар олоххо буолан ааһар соһуччу түбэлтэлэргэ киһи сатаан таба тутуннаҕына, сыыһа-халты хамсамматаҕына эрэ араас оһолго эҥин түбэспэккэ, тугу эмэ алдьаппакка этэҥҥэ аһарыныан сөп. Ол иһин оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиини төрөппүттэр сүрүн сыал оҥостуналлара эрэйиллэр.
1. Сатаан хамсана, үөрэнэ иликтэн сыыһа туттунуу.
2. Билбэттэн, урут оҥоро иликтэн сыыһа оҥоруу. Манна саҥаны айаары, айыыны оҥороору сыыһа-халты оҥоруу элбэх өрүтүн ылар.
Бу сыыһа туттунуулар араастарын биир-биир ылан кыайарбытынан дириҥник ырытан көрүөхпүт:
Сатаан хамсана иликтэн сыыһа туттунууну киһиргээһин, дэбдэйии ордук үксэтэриттэн сэрэнэргэ өй-санаа туруктаах буолуута ирдэнэр. Киһиргээһинтэн сыыһа сыаналаан, чэпчэки диэн санааҕа киирэн кыайбат суолугар киирсэн, сыыһаны оҥорор. Холобур, мин маны кыайабын диэн быһа этинии кэнниттэн, бу киһи кыайбакка хааллаҕына санаата түһүөн эбэтэр аны атыннык кыайаары сыыһа суолга турунуон сөп.
Киһи олоҕун устата элбэх сыыһа туттуулары оҥоруон сөп. Хаһан да сыыһа туттуом суоҕа диир киһини итэҕэйимиэххэ сөп. Биир сыыһа туттууттан киһи олоҕо барыта уларыйара олоххо үгүстүк буолар буолла. Биирдэ арыгыны элбэхтик иһэн итирэн хаалбыт уолаттар киһини кырбааннар эбэтэр сэптэнэн, быһахтанан сыыһа туттууну оҥоро охсон кэбиһэн хаайыыга түбэһэллэрэ, саҥа саҕаланан эрэр эдэр олохторо алдьанара, сыыһа суолунан барара билигин элбээтэ.
Суоппар суол туругун сыыһа сыаналааһыныттан, аһара түргэнник айаннаан сыыһа туттар. Манна киһиргээһин, мин эрэ үчүгэйбин, түргэнник ыытабын, массыынам үчүгэй диэн санаа ордук улахан оруолу ылар. Киһиргиир, мин үчүгэйбин диэн санаатыттан куһаҕан суолга аһара түргэнник айаннаан иһэн сыыһа туттууну оҥоруу элбэх.
Саас эбэтэр күһүн халтараан суолга сыыһа үктэнэн халтарыйан охтуу эмиэ сыыһа туттууга киирсэр. Тиэтэйии, ыксааһын, ыгылыйыы, хаамар сир туругун сыыһа сыаналааһынтан охтуу, эчэйии элбиир.
Yлэҕэ-хамнаска сылдьан араас элбэх сыыһа туттуулар үлэһит киһи эчэйиитигэр тириэрдэллэр. Манна үлэҕэ сэрэхтээх буолуу быраабылаларын кытаанахтык тутуһуу эрэ үлэһиттэри сыыһа-халты тутталларыттан харыстыыр, көмүскүүр кыахтаах.
Сыыһа-халты туттунууларга бэйэтэ сэрэхтээх, сэрэхтээх буолуу быраабылаларын халбаҥнаабакка тутуһар киһи киирэн биэрбэт, ол аата эрэллээх, туруктаах өйдөөх-санаалаах киһи буолар. Сэрэхтээх киһи диэн көрсүө, сэмэй, уруттаан түһэн испэт, аһара туттубат киһи буолар.
Туох эмэ быһыыны оҥоро охсон баран, онтон дьэ өйдөнүү, ол содулун суох оҥоро сатааһын элбиирэ, киһи тугу эмэ оҥоруон иннинэ санаатыгар субу оҥоруохтаах быһыытын өссө дириҥник ырытан, быһааран көрөрө хайаан да наадатын өйдөтөр.
«От сумы и от тюрьмы не зарекайся» диэн өс хоһооно киһи сыыһа туттунуон сөбө хаһан баҕарар баарын быһаарар. Бу өс хоһооно хайа баҕарар киһи дьадайыан сөбүн курдук түрмэҕэ эмиэ хаһан баҕарар киириэн сөбүн биллэрэр. Бу былыргылар билиилэрэ киһини сыыһа-халты туттунартан харыстыы сатыыр аналлаах.
Бу өс хоһоонун сахалыыта «Быһа этинимэ» диэн, ордук киэҥ уонна дириҥ өйдөбүллэнэр. Манна арай, быһа этинии диэн киһиргээһин, хайҕаныы буоларын умнубатахпытына табыллар. Хайа да киһи «Мин үчүгэйбин» ол аата «үрүҥмүн», үчүгэйи эрэ оҥоробун диэн бэйэтин ааттанара, хайҕанара сыыһа буолан тахсыан эмиэ сөп.
2. Билбэттэн, оҥорон көрө иликтэн туох содул үөскээн тахсара биллибэт быһыыларын саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу үөскэтэр. Ситэ толкуйдамматах, ырытыллыбатах, туох содул үөскээн тахсара кыайан быһаарыллыбатах быһыылары оҥорортон «Айыыны оҥорума» диэн сахалар үөрэхтэрэ дьону харыстыы сатыыр. Киһи үчүгэйи оҥороору даҕаны, сыыһа туттан куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэриттэн көмүскэлэ диэн өйүн-санаатын туруга, сүрэ, субу оҥоруохтаах быһыытын табан сыаналыыра буолар.
Киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу айыы диэн сахалыы ааттанар. Yөһээ тахсан иһии киһиэхэ барыларыгар саҥаны билии, арыйыы, ол аата айыы буолар.
Аан маҥнай үөһээ ыттыбыт оҕо сууллан түһэн дэҥнэннэҕинэ ким буруйдааҕын булуу хайаан да эрэйиллэр. «Yөһээ таҕыс, үчүгэйи, айыыны оҥор» диэбит киһи аан бастакы буруйдаах буолар. Хайа оҕону үөһээ таһаарары билбэккэ, быһаарбакка эрэ үөһээ таһаарбыт киһи буруй улаханын сүгүөхтээх. Оҕону манныкка үтүрүйүү аата тэптэрэн, киксэрэн биэрии диэн ааттанар уонна куһаҕан майгыга киирсэр.
Оҕо этэ-сиинэ ситэ, өйө-санаата сайда илигинэ сыыһа-халты туттууну оҥороро олус элбэх. Оҕону сыыһа-халты туттарыттан аналлаах хааччах эрэ быыһыыр кыахтаах. Бу өй-санаа хааччаҕын аата «Айыыны оҥорума» диэн ааттанар уонна сахалар Улуу Тойон таҥараларын үөрэҕин сүрүн төрүтэ буолар. Ситэ билбэккин, улахан дьон оҥорботторун, туох содул үөскээн тахсара биллибэтин оҥорума диэн сахалыы өйдөтөр. «Айыыны оҥорума» диэн таах халтай этии буолбатах. Бу этии оҕону сыыһа-халты туттарыттан, алҕаһы оҥороруттан харыстыыр, көмүскүүр аналлаах этии буоларын иһин оҕолорун харыстыыр санаалаах төрөппүттэр аан бастаан туһаналлара ирдэнэр.
Киһи олоҕун устата сыыһа туттуу биирдэ эмэтэ да буоллар син буолар. Биир сыыһа туттуу содула сороҕор олус улаатан тахсан олоххо кытта сабыдыаллыыра үгүһэ хомолтолоох. Биир сыыһа туттууттан киһи олоҕо букатын төттөрү өттүгэр эргийэрэ элбэхтик буолар. Биирдэ арыгы иһэн, итирэн хаалан ыар буруйу оҥорбут эдэр киһи саҥа саҕаланан эрэр олоҕо атын суолунан барыыта ордук куһаҕан.
Киһи бу курдук биирдэ эмэтэ сыыһа туттунан кэбиһэр майгынын билиҥҥи үөрэхтээхтэр таба быһаарбаттар. Арай сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ ийэ кута ситэ иитиллибэтэх, туруктаах өйө-санаата суох киһи сыыһа-халты туттунара элбэх буолар диэн быһаарар уонна оҕону кыра эрдэҕинэ, бэйэтин өйө-санаата өссө киирэ илигинэ иитии олус улахан туһалааҕын, ол аата, ол кэмҥэ үөскүүр ийэ кута киһи оҥорор быһыыларын хаһан баҕарар урутаан быһаарарын биллэрэр.
Сыыһа-халты туттубат буолуу киһиттэн ирдэнэр биир тутаах көрдөбүл буолар. «Таҥара сэрэҕи таптыыр» диир сахалар үөрэхтэрэ. Ону умнуу билигин эдэрдэр сыыһа-халты туттуналлара аһара элбээһинигэр тириэртэ.
Киһи үксүн үчүгэйи да оҥороору сыыһа-халты туттунан куһаҕаны оҥорон кэбиһэр. Киһи субу оҥорор быһыытыттан туох содул үөскээн тахсарын барытын эрдэттэн, оҥоруон инниттэн үөрэтиэхтээх, билиэхтээх куһаҕан быһыылар үөскээн тахсалларыттан сэрэниэхтээх.
Дириҥ умуһахха аналлаах кыйыа, күрүө оҥороллор. Билбэт киһи кэлэн алҕас түһэн хаалбатын диэн сэрэтэллэр. Тутуу үлэһитэ үөһээ ыттар кирилиэһи оҥордоҕуна кирилиэһин үктэлэ киһи ыйааһынын, үктээһинин уйар, сиһэ кэдэҥнээбэт гына оҥорор. Ол барыта мас тостон куһаҕан быһыы буолбатын диэн эрдэттэн сэрэнэн оҥоруллар быһыылар буолаллар.
Бары үтүктэ, батыһа сатыыр арҕааҥҥы үөрэхтэрбит киһи сыыһа-халты туттунар майгынын, быһыытын кыайан үөрэппэттэр. Арай киһи маннык быһыытын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ эрэ табатык быһаарар. Ийэ кута иитиллибит, кыра эрдэҕиттэн киһи буолууга үөрэтиллибит оҕо улааттаҕына хаһан да сыыһа-халты туттара аҕыйах, быстах быһыыга киирэн биэрбэт киһи буола улаатарын таба туһаннахха эрэ, омук сайдан, элбээн иһэрин ситиһэр кыах үөскүүр.
Айылҕа үөннэрэ сииллэрин тулуйбат киһи чахчы тулуура суох диэн ааттаныан сөп. Маннык киһи этигэр-сиинигэр үөскүүр кыра да ыарыылары тулуйбата өйө-санаата туруга суох буолуутугар тириэрдэр. Этигэр-сиинигэр соһуччу улахан ыарыы үөскээтэҕинэ хайдах тымтан, ыстаҥалаан, быстан-ойдон турара биллибэт кутталланар. Соһуйбутун омунугар араас сыыһа хамсаныылары оҥорон кэбиһэр кыахтанара куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.
«Кулгааххытынан истэн үөрэммэт буоллаххытына, илиигититтэн тиийиэҕэ» диэн армия эдэр саллааттары үөрэтэр үөрэҕэ, саллаат элбэхтик нэрээт ылан эбиискэ үлэлээтэҕинэ хамандыыр этэрин ордук истимтиэ буоларын, араас үлэни сатыыра, оҥороро биллэрдик эбиллэрин быһаарар.
Сыыһа-халты туттунуу киһи олоҕор ылар оруола олус үрдүк, дьайыыта түргэнник тиийэр. Сыыһа-халты туттубат туһугар киһи өйө-санаата туруктаах, ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибит, билбэт, туох содул үөскээн тахсара биллибэт быһыыларын оҥорбот буолара ордук туһалыыр. Киһи олоҕор саамай сүрүн, туһалаах үөрэҕинэн сыыһа туттубат буолууга үөрэнии буолар. Улуу Тойон таҥара үөрэҕин тутуһуу туһата итиннэ саһан сылдьар. Сыыһа туттубат буола үөрэнэргэ киһи тугу оҥордоҕуна ханнык куһаҕан быһыылар үөскээн тахсалларын билэр буолуу ордук туһалыыр. Дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын оҕо улаатан иһэн билэрэ ирдэнэр. (1,49).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
Свами Вивекананда
Вивекананда Свами (1863—1902) — Индия барҕаһыта-гуманист. Рама-кришнаны тутуһааччылар XIX үйэ улуу өйдөөҕүнэн сыаналаабыттара. 40 сыл устата ытыктабылы, баайы-дуолу билбитин таһынан, быста дьадайыыны уонна доҕор-атас таҥнарыытын кытта көрсүбүтэ. Үс сыл устата Индияны сатыы кэриэтэ кэрийбитэ. Кини дьоҥҥо-сэргэҕэ кэпсээбит кэпсээнэ кэлин кинигэ буолан суруллубуттара. Аатырбыт Р.Тагор «Индияны билиэххитин баҕардаххытына Вивекананданы ааҕыҥ» диэн мээнэҕэ эппэтэҕэ.
Ньилбэк
Ньилбэк - киһи буутун илин өттүнээҕи этэ. Сүөһү илин атахтарын тобугуттан үөһээ өттө.
Дьахтар солко ырбаахыта
Дьахтар солко ырбаахыта - толбоннуран көстөр икки дьүһүннээх, халадаайдаах, дьогдьуурдаах, сиэҕэ кэтит coҕyc бэлэнньиктээх, синньигэс coҕyc саҕалаах буолара.
Суугунас солко (торҕо) ырбаахы саха дьахтара кэргэн тахсан сүктэригэр, ыһыахха кэтэр мааны таҥаһа этэ. Бу солко ырбаахылара Танас дьүһүнүгэр дьүөрэлээн куруһубаҕа оҕуруонан киэргэтиллэиригэр тэллэҕин бүүрүгүн иһинэн кэтит таҥаһы буохаламныы тигэн ырбаахыны бөҕөргөтөллөрө.
Сепаратизм
Сепаратизм статьята
http://forum.ya1.ru/showthread.php?s=&threadid=26319 - бу форум!
Микронезия Федератив Штаттара
Микронезия Федератив Штаттара (Federated States of Micronesia) диэн Чуумпу океанҥа, Саҥа Гуинеяттан хоту баар арыы дойду. АХШлыын көҥүл ассоциацияҕа сылдьар ил.
Сепаратизм
Сепаратизм статьята
http://rusobshina-yakutia.narod.ru/kongressnarod.html - "нуучча саханы утарар"
Сепаратизм уонна ДПНИ
ДПНИ - диэн националистическэй тэрилтэ.
Чонхоҕор (иһит)
Чонхоҕор — үрдүк иһит.
Озеров Данил Петрович
Озеров Данил Петрович - коллежскай асессор, 1778 сыллаахтан 1783 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Дьокуускайга өлбүт.
Кини иннинэ бойобуоданан Шатилов Степан Михайлович олорбут. Озеров кэнниттэн бойобуоданан Горохов Михаил Михайлович анаммыт.
Өс-саас
Өс-саас диэн өһүөннэһии, өһүөҥҥэ түбэһии. Өс-саас ситиһии — атаҕастаммыты-баттаммыты иэстэһии, өстүйбүт санааны ситиһии. Өһү ситиһэр киһини өһөөччү диэн ааттыыллар.
Урсик
Константин Гаврильевич Неустроев - Урсик, Саха сириттэн төрүттээх бастакы революционер - народоволец, саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ.
1858 сыллаахха алтынньы 2 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүт. Аҕата Гаврил Константинович губерния сэкиритээрэ. Ийэтэ Марфа Никифоровна Гермогенова саха баай ыалын кыыһа. Дьоно өлбүттэрин кэннэ ийэтин аймахтарыгар иитиллибит.
Устудьуоннуур кэмигэр Петербурга либераллыы санаа күүстээҕэ, өрөбөлүүссүйэни тэрийээччилэр элбэхтэрэ. А.И. Герцен, Н.Г. Чернышевскай айымньыларын аахпыта. 1880 сыллаахха А.И. Желябов уонна С. Перовская куруһуоктарыгар киирбитэ. 1878 сыллаахха кини быраата Михаил Бүлүү куоратыгар учууталлыы сылдьан Н.Г. Чернышевскайдыын билсэр эбит. Онно Чернышевскай дьоҕурдаах уол Константин туһунан истэн баран кини дьылҕатын туһугар дьиксинэрин биллэрбит.
1881 сыл күһүнүгэр 22 саастаах Константин Сибииргэ төннөн, Иркутскайдааҕы эр дьон гимназияларын иитээччитинэн уонна дьахтар гимназиятын учууталынан үлэҕэ ылыллыбыта. Бу кэмтэн ыла кини революционнай үлэтэ саҕаламмыта, "Красный Крест Народной воли" диэн көскө ыытыллыбыт өрөбөлүссүйүниэрдэргэ көмөлөһөр кистэлэҥ тэрилтэҕэ киирбитэ. Иркутскайдааҕы куруһуогун салайааччыта буолбута. Бу куруһуок көскө сылдьааччылары Илин Сибииртэн уонна Саха сириттэн күрэтэрэ. Ыччаттары мунньан демократтыы литэрэтиирэни ааҕаллара, Н. Гоголь, М. Салтыков-Щедрин, И. Тургенев айымньыларын ырыталлара. Ону таһынан көмө ирдэнэр көскө сылдьааччылар испииһэктэрин оҥороллоро, күрүөйэхтэр куотар суолларын оҥороллоро, явкалар уонна кистэлэҥ квартиралар ситимнэрин тэрийэллэрэ. Куруһуок көхтөөх кыттыылааҕа Саха сириттэн төрүттээх Ф. Губкин Саха сирин кытта ситимниирэ. Куруһуок чилиэннэрэ күөрүөйэхтэргэ докумуон оҥорон биэрэллэрэ, харчыннан, таҥаһынан, олорор сиринэн хааччыйаллара. Неустроев тэрилтэтигэр учууталлар, быраастар, телеграф уонна "Сибиир" хаһыат эрдээксийэтин үлэһиттэрэ көмөлөһөллөрө. Неустроев атаһа устуоруйа учуутала И.В. Щеглов үөрэнээччилэр ортолоругар пропаганда ыытара. Иркутскай кырыытыгар олохтоох бааһынайдар күрүөйэхтэри саһыараллара. Тэрилтэ 50-тан тахса киһилээҕэ. Томскай уонна Казань куорат кистэлэҥ тэрилтэлэрин кытта ыкса ситимнээҕэ.
Тэрилтэ 1881 сыл ахсыннытыгар Л. Буланов уонна Н. Лопатин Верхоленскайтан күрүүллэрин тэрийбитэ. 1882 с. саҥатыгар Е. Ковальская уонна С. Богомолец Иркутскай хаайыытыттан күрүүллэригэр көмөлөспүтэ. Верхоянскайтан 1882 сыл ыам ыйын 26 күнүгэр сэттэ сыылынай күрээн (олор истэригэр Вацлав Серошевскай), ый кэриҥэ саһа сылдьыыларын эмиэ "неустроевецтэр" тэрийбиттэрэ. Төһө күрээһини тэрийбиттэрэ чопчу биллибэт эрээри, 1881 с. 14 күрээһин (24 киһилээх), 1882 сылга 11 күрээһин (23 киһилээх) буолбуттара.
Бу күрээһиннэртэн сылтаан Иркутскай түрмэтин үлэһиттэрэ хаайыылаахтары күүскэ хонтуруоллуур буолбуттара. Сотору кэминэн көҥүлгэ сылдьар дьоону кытта ситимнэрэ биллибитэ, ол дьону кэтиир буолбуттара. Түмүгэр 1882 сыллаахха алтынньы 18 күнүгэр Неустроев куруһуогун полиция арыйбыта, бэйэтин тутан хаайбыта. Суолталаах уликалар көстүбүттэрэ: шифрдар, шифррдаммыт суруктар, сымыйа пааспардар, ыраас бланкалар хаайыылаахтары күрэтэргэ кытытгастаахтарын ырылыччы көрдөрөллөрө. Суруктарга Неустроев аата ааттаммат этэ, "дедушка" уонна "Урсик" диэн хос аата ааттанара. Бу аат Уркуускай диэн тылтан таһаарыллыбыт дииллэр. Силиэстийэ өр 1883 сыл сэтинньитэгэр диэри барбыта. Саха уобалаһын кытта ситимнэрэ быһаарыллыбыта, уобалас туора урдустарын (сахалар, тоҥустар) олохторун-дьаһахтарын туһунан бэчээккэ бэлэмнэммит ыстатыйа көстүбүтэ. Ол эрээри силиэстийэ Неустроевы быһаччы буруйдуур кыаҕа суоҕа. Өр кэмҥэ хаайыыга сытан Неустроев туруга мөлтөөбүтэ, саатар хаһыат, сурунаал сурутарын, суруйарын боппуттара. 1883 сыллаахха силиэстийэ түмүктэнэн дьыала түмүгүнэн 4 сылга көскө ыытыллыахтаах этэ. 1883 сыл алтынньытыгар кини хаамыратыгар Илин Сибиир генеарл-күбүрүнээтэрэ Д.Г. Анучин бэйэтинэн киирбитэ, үөҕэн барбытын тулуйбакка Неустроев "Убирайтесь вон!" диэн хаһыытаан баран иэдэһин таһыйбыта. Бу туһунан ыраахтааҕы Александр III истэн баран "Дерзость неслыханная" диэн суруйбута. Д.Г. Анучин 1863 сыллааҕы поляктар өрө турууларын хам баттаабыт кырыктаах киһи этэ. Кини Иркутскайга олорорун саҕана түрмэ "адская бездна" диэн ааттаммыта. Урсик дьыалатын байыаннай-полевой суукка биэрбиттэрэ. К.Г.Неустроев-Урсигы 1883 сыл сэтинньи 7 күнэ үүнэр түүнүгэр ытан өлөрбүттэрэ. Өлүөн иннинэ аҕабыыт кэлэриттэн батыммыта, атеиспын дэммитэ.
Өлөрүү кэнниттэн Иркутскайга тыҥааһыннаах кэмнэр үүммүттэрэ. Былаастар өрө туруулар буолуохтара диэн куттаналлара, байыаннай чаастарга бойобуой готовноһы биллэрбиттэрэ. Генеарл-күбүрүнээтэр Д. Анучин өлөрүөхтэрэ диэн дьиксинэрэ, сотору кэминэн, тулуйбакка, Петербурга баран хаалбыта. Урсик өлүөн иннинээҕи суругун Петербург устудьуоннара бэчээттээн тарҕаппытара, кинини өлөрүү туһунан листовка Арассыыйаҕа эрэ тарҕаммакка, кыраныысса таһыгар кытта тиийбитэ. Лев Толстой "Нет в мире виновных" диэн арамааныгар Урсик олоҕуттан чахчылары сүрүн дьоруойун ойуулуругар туһаммыта.
Гельвеций Клод Адриан
Гельвеций Клод Адриан (Claude Adrien Helvétius, 31.01.1715-26.12.1771) — французскай философ-материалист, XVIII үйэтээҕи французскай революция идеолога. Монтескьены уонна Вольтеры кытта билсэн баран, 1751 сылтан ыла научнай үлэнэн дьарыктаммыта. 1758 сыллаахха суруйбут "Өй туһунан" диэн үлэтин боппуттара уонна уоттаабыттара.
Гаевой Анатолий Иванович
Гаевой Анатолий Иванович — Саха сиригэр мүөттээх ыҥырыаны иитэр, бу дьарыгы тарҕатыынан дьарыктанар, мүөтүн саха мүөтэ диэн ааттаан атыылыыр урбаанньыт.
Атыылыыр: саха мүөтэ, маточнай үүт, пыльца, прополис. Гаевой Анатолий Иванович 1984 сылтан тигээйини иитэр. Өрөспүүбүлүкэ уонна дойду дьаармаркаларын кыайыылааҕа. 2000 сыллаахха Сибиир уонна Уһук Илин регионнарын икки ардыларынааҕы быыстапкаҕа кыһыл көмүс мэдээли ылбыта. Германия уонна Таиланд тигээйиһиттэригэр биллэр. Бүтэһик 12 сыл Саха сиринээҕи гериатриятын киинин оҥорон таһаарар аһынан-үөлүнэн хааччыйар. Анатолий Иванович оҥорор мүөтүнэн уҥуох ыарыыларын, астманы, дисбактериоһы, куртах бааһын, гастриты эмтииллэр. Саха мүөтүн сүрүн уратыта араас оттон оҥоһуллара (ньээм от, талах, дөлүһүөн, ньургуһун, уҥуохтаах отон, уулаах отон, биэ эмиийэ, моонньоҕон, сугун, хаптаҕас, кучу уо.д.а.) Саха мүөтэ түмүллүүтэ (концентрацията) бэрт буолан олус туһалааҕынан биллэр, кини Арассыыйа соҕуруутуттан ылыллыбыт мүөттэн улахан уратылаах. Тоҕо диэтэххэ саха тигээйилэрэ кылгас кэм иһигэр түмүүлээх мүөтү кыстаары түргэнник хомуйа охсоллор. Ол иһин саха мүөтэ ферменнарынан, аминокислоталарынан, микроэлеменнарынан баай.
Сигэнии: http://khabexpo.ru/13f/gai.htm
3 б. э. инн. тыһыынча сыл
'''3 б. э. инн. тыһыынча сыл'''
Архей, (геология)
Архей (былыргы гириек тылынан ἀρχαῖος — былыр) — геологияҕа протерозой иннинээҕи эон. 2,5 млрд. сыл нөҥүө бүппүтэ. Алларааҥҥы чэрчитэ 3,8 млрд. сыл нөҥүө.
Архей иһинээҕитэ түөрт периодка арахсар:
Габышев Александр Гаврилович
Ылыллыбыт сирэ
Ил Түмэн саайта
Тюркияҕа 2016 сыллааҕы от ыйынааҕы байыаннай путч
Тюркияҕа от ыйын 15–16 күннэригэр буолбута. Түрк сорох байыаннайдара байыаннай переворот оҥорон Анкараҕа, Стамбулга, Мармариска уонна Малатьеҕа хонтуруолу ыларга соруммуттара. Быһылаан от ыйын 15 күнүгэр, киэһээ саҕаламмыта, бу кэмҥэ Тюркия президена Реджеп Тайип Эрдоган дьиэ кэргэнин кытта Мармариска отельга сынньана сыппыт. Эрдоган отельга саба түһүөхтэрин иннинэ куотан биэрэн от ыйын 16 күнүгэр Стамбулга, өрө туруу хам баттаммытын кэннэ кэлбитэ.
От ыйын 16-гар түүн уонна күнүс Анкараҕа F-16 истребителлэр президент дыбарыаһын уонна парламент дьиэтин буомбалаабыттара. Сарсыарда өттүгэр ити объектары таанкалар штурмалаабыттара. Ону тэҥэ путчистар Стамбуллааҕы, Анкаратааҕы международнай аэропортары, Стамбулга Босфорскай пролив нөҥүө күргэлэри, Анкараҕа бас партия дьиэтин, араас судаарыстыбаннай сулууспа дьиэлэрин, телекомпаниялар офистарын бас билбиттэрэ. Национальнай чуҥнуур тэрилтэ дьиэтигэр уот турбутун туһунан биллибитэ. Сотору кэминэн путчистар телевидение нөҥүө армия Генштаба дойдуга былааһы ылбытын, байыаннай балаһыанньа уонна комендантскай чаас киллэриллэрин эппиттэрэ. Эрдоган ол кэмҥэ былдьамматах телекомпания нөҥүө путч сокуоннайа суоҕун эппитэ, кинини өйөөччүлэри барыларын уулуссаҕа тахсалларыгар ыҥырбыта. Дьон ону истэн уулуссаҕа тахсан путчистарга былааһы ылалларыгар туорайдаһан барбыта. Путч кэмигэр дойду кыраныыссалара сабыллыбыттара, Греция армиятын толору байыаннай бэлэмҥэ киллэрбитэ, бу НАТО историятыгар аан бастаан биир чилиэн атын чилиэни утары дьааххаммыта, армиятын сэриилэһэргэ бэлэмнээбитэ. Аан дойду салалталара путч дойдуга былааһы былдьыырга соруммутун утарарын биллэрбитэ. Дойду полицията, армиятын сороҕо, будун уонна духовенство Эрдоган диэки буолан путчистар былааһы кыайан туппатахтара, авиациялара суулларыллыбыта, сорохторун миэстэлэригэр өлөртөөбүттэрэ, аҕыйах киһи вертолетка олорон Грецияҕа куоппута. Ол кэннэ 9 тыһыынча киһини былаас путчка кыттыбыттарыгар уорбалаан тутуталаабыта. Путч кэмигэр үс сүүсчэкэ киһи өлбүтэ, балтараа тыһыынча бааһырбыта, куораттар уулуссалара саахалламмыттара.
Өһөх
Өһөх — иһиккэ кутуллубут хаан (чочумча буолан баран, нөҥүө күнүгэр иҥин) хойдубута, бөлөхсүйбүтэ.
Уҥуохтаах отон
300px|thumb|right|Уҥуохтаах отон Уҥуохтаах отон (, Толокнянка) — хагдарыйбат күөх сэбирдэхтээх, кыһыл кытаанах сиэмэлээх отонноох үүнээйи.
Сырдык, кураайы тыаҕа үүнэр. Сэбирдэҕин көөнньөһүгэ бүөр, хабах ыарыыларыгар ииктэтэр дьайыылааҕа туһалыыр.
Эстэриктээх Таас
Эстэриктээх Таас сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илиҥҥи сиһэ.
Уйаандьы өрүс хаҥас кытылын устун 75 км. усталаах. Чыпчаала муора таһымыттан 796 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык гражданнара
Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык гражданнара:
Өһүк
Өһүк - чугастааҕы, ыаллыы дьон, бэйэ дьоно, уруу-аймах дьон.
Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык гражданнара
Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар ), эбэн биэриҥ.
Өссө маны көр
Үөһээ Бүлүү улууһун үтүөлээх дьонноро
Эр киһи иҥээһиннээх ырбаахыта
Эр киһи иҥээһиннээх ырбаахыта. Эр дьон халадаайа суох ырбаахыларын иҥээһиннэрэ быһаччы саҕатыгар тигиллэрэ. Маннык ырбаахы киэҥ-куоҥ буолара. Баайдар солко таҥастан, дьадаҥы өттө дабаттан, сиидэстэн кылгас халадаайдаах ырбаахыны кэтэллэрэ. Кэнники кэмҥэ судургу, халадаайа суох, эттэригэр сөп киэҥнээх ырбаахылары тигэр буолбуттара. Маны таһынан куйааска, улэҕэ кырдьаҕастар маҥан бээс таҥаһы кэтэллэрэ. Маҥан таҥас күн уотун тэйитэрэ, сөрүүнэ бэрдэ.
Эбии маны көр
Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ
Горохов Михаил Михайлович
Горохов Михаил Михайлович - коллежскай асессор, 1778 сыллаахтан 1783 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Озеров Данил Петрович олорбут. Горохов кэнниттэн бойобуоданан Верещагин Алексей Степанович анаммыт.
Кытыйа
Кытыйа
Гнатик Екатерина Николаевна
Гнатик Екатерина Николаевна — химическэй наука кандидата, Арассыыйатааҕы Доҕордоһуу университетын онтология уонна билии түөрүйэтин кафедратын бэрэпиэссэрэ, РАН Философияҕа институутун устуоруйатын уонна билим бөлөһүөппүйэтин бэрэпиэссэрэ, Арассыыйа бөлөһүөктэрин уопсастыбатын чилиэнэ, Москубатааҕы бөлөһүөктэр уопсастыбаларын бырабылыанньатын чилиэнэ.
Философия билимин дуоктарыгар диссертациятын 2005 сыллаахха «Познание и преобразование биологических основ человека. Философский анализ» диэн тиэмэҕэ Москубаҕа көмүскээбит.
Элэмэс
Элэмэс - бөдөҥ маҕан ойуулаах, эриэн дьүһүннээх (сылгыга, табаҕа туттуллар), эбэтэр эриэннээх, эбирдээх сүөһү туһунан.
Буулур элэмэс - сылгы өҥө, ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан, атына кытархай өҥнөөх.
Кугас элэмэс -
Күөх элэмэс -
Кыталык элэмэс -
Саһыл элэмэс
Сур элэмэс - хара ардайдаах сиэллээх-кутуруктаах күрэҥниҥи эриэн
Хара элэмэс - хара түүлээх буолан баран, ханан эрэ улахан ойуулаах
Үрүҥ элэмэс -
Болугур Айыыта
Сыыдам Сыҥалаабыт - Болугур Айыыта (Дьячковская Марина Нестеровна) - Омуоруйа баай кыыһа.
(Сэһэн Боло. "Сүдү төрүттэрбит олохторуттан" кинигэ. "Бичик" Дьокуускай. 2002с.)
Амма, Таатта үрэхтэринэн сирдээх-уоттаах Сэһэн Болугур ууһугар, Ботуруускай улуус 1 Болугур нэһилиэгэр  1700 - 1780 сылларга  Омуоруйа Баай  олорон ааспыт. Сыһыы муҥунан сыспай сиэллээҕи, хонуу муҥунан хороҕор муостааҕы сырыырҕаппыт, үс ойохтоох, тоҕус уоллаах, биир кыыстаах, Таатта ойоҕоһо алаастарга Сутуруолаахха сайылыктанан, Түгэх Билиистээххэ кыстыктанан аатыран, аарыгыран олорбут. Аҕата Тумарча Баай баайын тутан, ону өссө байытан, сылгы баайа олус үөскээн, таһынан баран, орто дойдуга тэҥнээҕин булумуна, Үөһээ Дьөһөгөй айыыга үс төгүллээн тоҕустуу маҥан сылгыны, оттоох ураҕастаах дьонунан үрэх баһынан кыйдаппыт. Оччоҕо саамай бастыҥ баай үстэ кыйдатара үһү, ону Омуоруйа эрэ толорбут. Сайылыга Сутуруолаахтан Араҥастаахха тахсар билиигэ баар эбит. Сутуруолаах ол кэмҥэ үтүө хомустаах күөллээх эбит, онтон ууланан, аһаан олооттор. Кыстыга Аан Билиистээх, Орто Билиистээх, Түгэх Билиистээх диэннэртэн, балаҕана Түгэх Билиистээххэ турбут. Сэргэтэ баарын, Сэһэн Боло музейыгар киллэрэн, көрдөрүүгэ туруорбут. Омуоруйа ынахсыттаах, ол ынахсыта олорбут алааһа билигин Ынахсыт алааһа диэн. Сылгыһыттара Маҥан биэ, Халтаҥ диэн алаастарга олорбуттар. Сорох дьыл Аммаҕа Буордаах диэнҥэ кыстыыр. Онно киирэ-тахса, Амма Таатта икки ардыгар, сис оройугар атын биир тииккэ баайан ииктэтэр. Ону билигин Дойҕо аат(р)тыга дииллэр. Омуоруйа ийэтэ Сутуруолаах эмээхсин диэн, кэнники кырдьан баран Эбэ сыһыыта диэн алааска олоро сылдьыбыт. Бу алаастар бары билиҥҥи Дьабыыла бөһүөлэгиттэн чугас, 2 - 7 км. тэйиччи соҕуруулуу - илин сыталлар. Билигин мэччирэҥ, ходуһа сирдэр. Омуорйа Баай аҕата Тумарча Баай, эһэтэ, өбүгэлэрэ бары үстүү ойохтоох эбиттэрэ үһү (Мааны, одьулуун, иирчим). Омуоруйа баай бастыҥ, мааны ойоҕо Чакыр нэһилиэгин баайа Уоҕалаах Логлойо кыыһа Айылҕа хотун. Кыыһым энньэтэ диэн 40 күрүө сиргэ тиийэ биэрбит. Сутуруолаах, онтон да атын Болугур алаастара энньэ сирэ диэн кэлбит курдуктар диэн Сэһэн Боло суруйар.
Курууска
Курууска (Кружка) — хаарты оонньуутун арааһа.
Егоров Гаврил Васильевич
Егоров Гаврил Васильевич, норуокка биллибит аата Бартыһаан Дьөгүөрэп (1879–1942) — гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
Күрдьүгэс сиидэтэ
Күрдьүгэс сиидэтэ  (Козляк).
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ кытархай хоҥор, кытархай араҕас, даллаҕар, орто кээмэйдээх, кэтитэ 11 см тиийэр, эминньэхтиҥи долгуннаах. Сииктээх кэмҥэ салыҥнаах. Сэлээппэтин алын ѳттѳ сэлээппэтинии ѳҥнѳѳх эбэтэр от күѳхтүҥү араҕас. Киэҥ муннуктардаах хайаҕастардаах туруупкалардаах. Хайа туттахха этэ саhархай, онто салгыҥҥа тэтэрэр эбэтэр халлаан күѳҕэ ѳҥнѳнѳр. Атаҕа бѳкүнүк, кылгас, алларанан синньигэс, ѳҥѳ кытархай араҕас.
Yүнэр кэмэ
От ыйыттан күhүн хойукка диэри.
Yүнэр сирэ
Бэс ойуурга суол кытыытынан, намыhах сииктээх соҕус сиргэ үүнэр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар барыларыгар баар.
Аска туттуу
Маарыннаhар сүлүhүннээх тэллэйэ суох. Арай аhыы амтаннаах сиэммэт курас тэллэйи (перечный гриб) кытта бутуйуохха сѳп. Курас тэллэй амтана биэрэстээх курдук аhыы буолар.
Кытыан
300px|thumb|right|Кытыан Кытыан (лат. Juniperus) (Можжевельник) — куруутун күөх, сытыы инньэлээх, отоно көҕөрүмтүйэн көстөр сэппэрээк үүнээйи.
Куйга томтороот
Куйга томтороот. Черскэй хайаларын систаматын биир кыра сиһэ.
Кытыан
Өлүөнэ, Алдан, Бүлүү өрүстэр сүнньүлэригэр үксүн үрдүк сирдэргэ үүнэр.
Куйга томтороот
Дьааҥы уҥа кытылын өртүгэр баар. Дьааҥы салаата Куйга уонна Чондоон өрүстэр билирдэрэ буолар.
Кытыан
Эмкэ туттуллуута
Кытыан ииктэтэр дьайыылааҕынан биллэр. Онон хатыҥ сэбирдэҕин кытта холбоммут көөнньөһүгүн бүөр, хабах ыарыыларыгар, дыгдайыыга туттуллар. Итиэннэ сөтөл силин үчүгэйдик хоҥуннарар. Сүһүөх дьарҕа ыарыытыгар ванна оҥостон эбэтэр көөнньөһүгүнэн сэрэнэн ыалдьар сири н сотон, илбийиллэр (массаж).
Куйга томтороот
Устата 100 км. кэриҥэ. Чыпчаала муора таһымыттан 927 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
5 б. э. инн. тыһыынча сыл
'''5 б. э. инн. тыһыынча сыл'''
Славянофиллар
Славянофиллар — XIX үйэҕэ Арассыыйаҕа үөскээбит уопсастыбаннай сүүрээн. Тас, дьоҥҥо көстөр өрүтэ: Петр I уларытыыларын утары охсуһуу, Арҕаа Европа сабыдыалыттан босхолонуу. Нуучча омуга ураты омук, Европа омуктарыттан атын суоллаах-иистээх буолуохтаах диэн санааннан салайтарбыт дьон. Кинилэргэ — личность атын личноһы кытта дьол иһин охсуһар буоллаҕына, биһиэхэ — община, кинилэргэ — бэлитиичэскэй көҥүллэр, биһиэхэ — ол наадата суох диэн, уо.д.а. көрүүлээх дьон. Сорохторо ону аһара баран нуучча омуга ураты эрэ буолбакка, кини — уһулуччу омук, диэн санааны күөн туталлара. "Биһиги былыргыбыт Арҕаа Европа дьайыытынан киртитиллибэтэх эҥкилэ суох ыраас, оттон билиҥҥибит наһаа элбэх аньыылардаах (грехи)" — дииллэр этэ.
Биллибит славянофиллар: Аксаков Иван Сергеевич, Киреевскай, Хомяков
Григорий Палама
Григорий Палама (1296-1359) - византийскай таҥара тылын тиэрдээччи уонна таҥара үлэһитэ, исихазм систематизатора. Айыы иччилэрэ уратылаһыыларын (ыраах уонна биллибэт) уонна Айыы тыына биллиитин уонна киһиэхэ арыллыытын туһунан идеяны сайыннарбыта.
Заболоцкай Николай Максимович (Чысхаан)
200px|thumb|left|Заболоцкий Николай Максимович Заболоцкай Николай Максимович — Чысхаан (21.11.1908—01.04.1987) — прозаик, литератураны ырытааччы, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1944).
Олоҕун олуктара
1908 с. сэтинньи 21 күнүгэр Өймөкөөн улууһун Бастакы Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, "Эдэр коммунист" уонна "Кыым", редакцияларыгар үлэлэспитэ. Саха АССР Үөрэхтээһин Народнай Комиссариатын инспекторынан үлэлээбитэ, Чурапчытааҕы уонна Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеларга учууталлаабыта, Саха АССР иһинэн тыл уонна культура Институтын литератураҕа уонна фольклорга секторын салайбыта.
1927 с. литератураҕа киириитэ кэпсээннэри суруйууттан уонна литератураны ырытар ыстатыйалартан саҕаламмыта.
1938 с. П. А. Ойуунускай редакциятынан литератураҕа бэлиэ үлэтэ — «Саха литературатын историятын очеркалара» — күн сирин көрбүтэ.
1944 с., Дьокуускайдааҕы педагогическай институту бүтэрээт, үөрэммит институтугар учууталлаабыта. Дьокуускайдааҕы норуот үөрэҕириитин салаатын педагогическай кабинетын, «Хотугу сулус» сурунаал редакциятыгар проза салаатын салайааччыларынан үлэлээбитэ.
1987 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр олохтон туораабыта.
Николай Заболоцкай үгүс сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ нууччалыы тылбаастаммыттара. Оҕолорго анаммыт айымньылара туспа тыҥааһыннаах уонна кэрэхсэнэр ис хоһоонноохтор.
Саха литературатын төрүттээччилэрэ А. Е. Кулаковскай уонна А. И. Софронов, революционер уонна суруйааччы П. А. Ойуунускай, суруйааччы Т. Е. Сметанин баай бэлиэ түгэннэрдээх, сүдү суолталаах олохторун туһунан бэйэтин ахтыыларыгар сырдатан турар.
Н. Заболоцкай драматург быһыытынан эмиэ биллэр. Нуучча классическай уонна советскай литературатын айымньыларын хомоҕой тыллаах тылбаасчыта буолар.
Аатын үйэтитии
Н. М. Заболоцкай — Чысхаан сырдык аатын Өймөкөөн улууһун Томтор орто оскуолата сүгэр.
Саадах
Саадах - ох саа оноҕосторун хаалыырга аналлаах хаа. Үксүгэр "саа" диэн тылы кытта бииргэ туттуллар. Холобур: "Саатын-саадаҕын сүгэн бултуу таҕыста".
СТБУТ этэринэн саадах диэн тыл хас да өйдөбүллээх: былыргы саха ытар тэрилэ барыта (ох саата, саатын хаата, оноҕосторо, оноҕос хаата), иккис өйдөбүл - саа хаата, үһүс өйдөбүлэ - оноҕос хаата.
Эртюков Владимир Иннокентьевич
200px|thumb|right|Эртюков Владимир Иннокентьевич Эртюков В.И. — устуоруйа билимин хандьыдаата, Саха Сирин чаҥ үйэтинээҕи устуоруйатыгар идэтийбит археолог.
Саадах
Сэһэн Боло этэринэн "саадах (кэһэх) диэн кураахтаах ох саа хаата. Кэһэх диэн охтор хаалара, мас түнэ буолар. Куоньньалык диэн саатын хаата, мас, түнэ буолара үһү".
Дьэбириэй автономиялаах уобалаһа
Дьэбириэй автономиялаах уобалаһа (Нууччалыы: Еврейская автономная область, идиш: ייִדישע אווטאָנאָמע געגנט, йидише автономэ гэгнт) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Уһук Илин федеральнай уокуругар киирэр. 1934 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр төрүттэммитэ.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка  172 671  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 4,76 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 67,87% (2013).
Аммосов Петр Васильевич
200px|thumb|right|Аммосов Петр Васильевич Аммосов Петр Васильевич (1903—1977) — Саха АССР судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара
РСФСР Үрдүкү Сэбиэтигэр бастакы быыбарга 1937 сыллаахха Саха АССР-тан үс дьокутаат талыллыбыта: П. В. Аммосов, Л. Е. Комаренко уонна А. Д. Богатырев. Сэбиэт бастакы сиэссийэтигэр ол саҕана Саха Сирин обкомун сэкиритээрэ буола сылдьыбыт Петр Васильевич Аммосов РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан талыллыбыта.
Буркаат
Буркаат сис. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи биир кыра сиһэ.
Индигир салаата Силээннээх уонна Дьааҥы салаата Олдьо билирдэрэ буолар.
Чыпчаала муора таһымыттан 1052 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Модьуун (сүөһү ыарыыта)
Модьуун — сүрүннээн ынах сүөһү, сылгы уонна сэдэхтик куоска, ыт, оннооҕор сэдэхтик сүөһү атын көрүҥнэрэ ыалдьаллар. Ордук кэбэҕэстик ыччат сүөһү ыалдьааччы. Ынах сүөһүгэ ыарыыны көбүтээччинэн трихофитон (Trichophyton ectothrix megasporon), кыра кыылларга (кутуйах, күтэр, кролик, куоска) - Tr. mentagraphytes (var. gypseum), сылгыга — микроспорум (Microsporum: M. equinum, M. gypseum) диэн ааттанар түүнүк тэллэйин (грибок) бииһин уустара буолаллар. Тас эйгэҕэ түүнүк тэллэйэ сүрдээх тулуйумтуо. Модьууннаах сүөһү тириититтэн хоҥнон түспүт хоҕоһотугар 7 сылга диэри, сир кырсыгар уонна ноһуомҥа 8 ыйтан ордук, ууга 8 хонукка диэри өлбөккө сытар. Вазелиҥҥа, мас арыытыгар 8 хонукка диэри тулуйар, оргутууга өлөр, тымныыга кэнсиэрбэлэнэр.
Ыарыы олохсуйуута уонна тарҕаныыта
Модьуунунан ыалдьыбыт сүөһүлэр, кининэн сутуллубут сүөһү турар тутуулара, тэлгэх от, көлүнэр сэп уонна сүөһүнү көрөргө-аһатарга туттуллар тэзбирин ба-рыта модьуун көбүтээччитин олохсуйар эйгэтэ. Доруобай сүөһү ыарыылааҕы кытта бииргэ тутуллуутуттан, ону таһынан тас эйгэ араас эттиктэриттэн сыстыһар. Модьууннаах сүөһүттэн ыарыы дьоҥҥо эмиэ сыстыан сөп.
Ыарыы көстүүтэ
Кистэлэҥ кэмэ ортотунан 30-ча хонук. Ынах сүөһүгэ сүрүннээн төбөтүн, моонньун, кутуругун төрдүн тириитэ, ыччат сүөһүгэ төбөтүгэр араас кээмэйдээх тимэх кур-дук асбеска маарынныыр хохтуйуулара көстөөччү. Сибиинньэ көхсүн, түөһүн, буутун уонна арҕаһын ти-риитэ, оттоҥ ыт төбөтүн, моонньун уонна атахтарын тириилэрэ хохтуйаллар. Куоска модьууна, син эмиэ ыт киэнин курдук, ол гы-нан баран киһиэхэ сыстар сүрдээх кутталлаах буолааччы.
Диагнозтааһын
Ыарыы диагноһын микроскобунан хохтуйбут миэстэ-лэриттэн ылыллыбыт түүлэри көрөн быһаарыынан бигэргэтиллэр. Маныаха чзгиэн миэстэ ыарыылааҕы кытта быысаһар сириттэн пинцетинэн (искэх, сыпсы) түүтүн үргээн ылан, хоҕун хоҥнорон ылан, 5—10 мүнүүтэ уста-та 20%-наах аһыы солоххо уган сымнатан, микроскоп кыра улаатыннарыытыгар көрүллэр. Наада буоллаҕына итинник матырыйаалы сөптөөх иһиккэ уган, суулаан лабораторияҕа ыытыллар.
Эмтээһин
Сүөһүнү аналлаах миэстэҕэ эмтэниллэр. Эмтээһиҥ-ҥэ алтан хоппуруоһун 20%-наах нашатырнай испииргэ суурадаһынын, 10%-наах салициловай кислота суурада-һынын, 5—10%-наах дьуот суурадаһынын, 50 кы-. раадыска диэри ититиллйбит хатыҥ дьүөкэтин туһаныллар. Эмтээн бүтзэт, туох хаалбыт хохтуйууну, түүнү, баата мөчөхтөрүн эҥини хомуйуллар уонна уматыллар, оттон сүөһүнү эмтээбит сири дезинфекцияланар эбэтэр иһэрдэр лаампа уотунан кэриэрдиллэр. Эмтээһиҥҥэ модьууну утары ЛТФ-130 диэн вакцина маннык бэрээдэгинэн уонна дозаларынан туттуллар: ньирэйдэргэ 4 ыйдарыгар диэри—10 мл, ньирэйдэргэ 5-тэн 8 ыйдарыгар диэри—15 мл, аҕыс ыйыттан өрө саастаах сүөһүлэргэ — 20 мл. Бу препараты 10—14 хонук арыттаан икки төгүл былчыҥар укуолланар. Сүөһү модьууҥҥа наһаа буорайбыт буоллаҕына иккис укуол кэнниттэн 10 хонон баран үсүһүн урукку өлүүнэн укуолланар.
Ыарыыны утары охсуһуу уонна сэрэтии дьаһаллара
Сэрэтии дьаһал быһыытынан ЛТФ-130 вакцинаны 10—14 хонук арыттаан иккитэ сүөһү буутугар биир сиринэн укуолланар: ньирэйгэ 1—4 ыйыгар диэри—5 мл, 5-тэн 8 ыйыгар диэри — 8 мл, аҕыс ыйыттан өрө саастаах сүөһүлэргэ — 10 мл. Тиһэх укуол кэнниттэн биир ый буолан баран сүөһүгэ 4 сыл устата дьайар иммунитет үөскүүр. Укуол анньыллыбыт сиригэр 10—15 хонон баран 2 см диаметрдаах хохтуйуу (хаҕырыы) үөскүүр, маны тыытар, эмтиир сатаммат. Эмтэммит сүөһүлэри кичэйэн түүлэрин-өҥнөрүн кэтээн көрүллэр. Онуоха модьуунунан ыалдьан барбыттары эбэтзр саарбаҕаланааччылары арааран, туспа сиргэ тутан туран эмтэниллэр (куосканы маннык түбэлтэҕэ өлөрөн, уматыллар).
Доруобайа суох пуунтан сүөһүнү таска таһаарыы бобуллар. Дезинфекцияҕа серно-карболовай булкааһык итии суурадаһынын туттуллар, ону биир чаас арыттаан иккитэ дезинфекцияланар тээбириннэргэ кутуллар. Сүөһү тириитин ыраастыыр суокканы, кырыатыыры, иһэхтиири, буутайы. эҥини итии формалин кыраһыыннаах эмульсиятыгар 30 мүнүүтэ устата уган дезинфекцияланар, онно тирии оҥоһуктары угар сатаммат. Баартыгы, халааты, бириһиэни, биэдэрэни 30 мүнүүтэ устатыгар оргутуллар. Маны таһынан түүнүк тэллэйинэн сутуллубут тас эйгэ эттиктэрэ уонна маллара, дезинфекцияланыахтарын иннинэ, кичэйэн ыраастаныллар. Хоһулаан дезинфекцияны декадаҕа биирдэ ыытыллар. Ноһуому бэйэтин күҥкүтүү ньыматынан дезинфекцияланар.
Аксаков Иван Сергеевич
thumb|200px
Аксаков Иван Сергеевич — XIX үйэтээҕи нуучча уопсастыбаннай диэйэтэлэ, поэт, славянофил.
Өтүйэ
Өтүйэ — тугу эмэ туохха эмэ саайан киллэрэргэ, охсорго, таптайарга аналлаах мас укка туора олордуллубут тимир тэрил, аччыгый балта.
Доминика
Доминика (Dominica) диэн Кариб байҕалын арыы дойдута. Биир ааттаах вулкаантан үөскээбит муора арыытыгар сытар. Киин куората Розо.
Яготин
Яготин (Яготин) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 20 501 (2011).
Ньургун Боотур (опера)
Ньургун Боотур — опера.
Григорий Синайт
Григорий Синайт (XIII үйэ 60-с сыллара - XIV үйэ 40-с сыллара ) - Византийа барҕаһыта уонна таҥара үлэһитэ. XIII үйэ бүтүүтэ-ХIV үйэҕэ исихазм үгэһин тилиннэрбитэ. Нил Сорскайга сабыдыаллаабыта.
Оргуһуох
Оргуһуох — төбөтүгэр көхөлөөх эбэтэр кэрдиистээх, токур быһыылаах уу сүгэр мас.
6 б. э. инн. тыһыынча сыл
'''5 б. э. инн. тыһыынча сыл'''
Өтүү
Өтүү — сыарҕаҕа тиэллибит таһаҕаһы кэлгийэргэ аналлаах уһун быа.
Атын таҥаһынан тигиллибит ырбаахы
Атын таҥаһынан тигиллибит ырбаахы. Куруутун кэтэргэ анаан дабанан, сиидэһинэн, сарапыыҥканан, сатыынынан соччо уһуна суох ырбаахы тиктэн кэтэллэрэ, сөрүүн, чэпчэки, киһи этигэр сыстыбат. Маннык ырбаахы халадаайдаах, бэлэнньигэ тэллэрээттээх да буолуон сөп. Ырбаахы быһыытын тупсаран, киэргэтэн иҥээһинин, халадаайын, сиэбин араас быһыылаан тигэллэрэ.
Халадаай көнө, синньигэс coҕyc, ардыгар кэтит, сороҕор араас быһыылаах буолар. Халадаайа уһун буоллаҕына, хас да сиринэн бүк тутан кэрэниис курдук гынар эмиэ сөп, ол ырбаахыны ордук тупсарар.
Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ
Хадаранньа
thumb Хадаранньа сис. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи сис.
Муома - Силээннээх намтал хотугу кытыыта буолар. Хотуттан Олдьо өрүс чэрчилиир, соҕурууттан Силээннээх уонна Олдьо салаата Нэннэли өрүстэр билирдэрэ буолар.
Верещагин Алексей Степанович
Верещагин Алексей Степанович - надворнай советник, 1784 сыллаахтан Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи.
Кини иннинэ бойобуоданан Горохов Михаил Михайлович олорбут. Верещагин Саха сирин тиһэх бойобуодата. 1784 сыллаахха Саха уобалаһа үөскээбитэ, онон бойобуодалар суох буолбуттара, кинилэр оннуларыгар комендант дуоһунаһа баар буолбута.
Хадаранньа
Устата 170 км. кэриҥэ. Чыпчаала муора таһымыттан 2185 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Остуос
Остуос (стос) - хаарты оонньуутун арааһа, сүүйүүлээх судургу оонньуу.
XIX үйэҕэ Арассыыйаҕа сүрдээхтик тарҕаммыт буолан классик-суруйааччылар айымньыларыгар киирбит: Пушкин "Пиковая даматыгар", Лермонтов "Маскарадыгар". Высоцкай биир ырыатыгар ахтыллар.
Кэрбэҥ
Кэрбэҥ – бэлиэ мас. Мантан антах туораама диэн тоһоҕо мас анньаллар, бэлиэтээн. Сыһыыны кэчигирэччи кэрбэҥнииллэр. От үүммүт сыһыытын кэрбэҥнииллэр.
Freddie Mac
Freddie Mac (ол эбэтэр Federal Home Loan Mortgage Corporation) кыччатыллыбыта FHLMC диэн буолар. АХШ саамай улахан ипотека тэрилтэтэ буолар. АХШ-тан ураты өссө 121 араас омук дойдуларыгар үлэлиир, олор ахсааннарыгар Арассыыйа. 2010 сыллаахха Саха Сирэгэр кэлэр былаана алдьаммыта, Финансовай кризис мэһэйдээбитэ.
Көхө
Көхө
Тохсунньу 9
Тохсунньу 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 9-с күнэ. Сыл бүтүө 356 күн (ордук хонуктаах сылга 357 күн) баар.
Маршалл арыылара
Маршалл арыылара (Marshall Islands) диэн Чуумпу океан ортотугар баар арыы дойду.
Герценберг Константин Рудольфович
Герценберг Константин Рудольфович, 1923 сыллаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ. (1888 - 1951)
Балбаах тэллэйэ
Үүнэр сирдэрэ: киһи олорор сирдэригэр элбэхтик көстөр, балбаахха үүнэр.
Герценберг Константин Рудольфович
1888 сыллаахха Полтава губерниятыгар төрөөбүтэ. 1907 сыллаахха Либава куоракка (билигин Лиепая, Латвия) Военнай училищены бүтэрбитэ. 1914 сыллаахха Париж куракка электромеханика курстарын бүтэрбитэ. РСДРП чилиэнэ 1905 сылтан.
Балбаах тэллэйэ
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: Эдэр тэллэй сымыыкка майгынныыр, онтон чуораан курдук буолар, кырыыта хайыта барар. Хатырыктардаах, ситтэҕинэ килэрийэр. Диаметра 5-10 см. Күр өҥнөөх, ортотугар арыый хараҥа. Таҥалайдаах араҥата: Бастаан үрүҥ өҥнөөх, онтон хараҥа-бороҥ, онтон хараарар. Этэ: Үрүҥ, алдьаттахха хараарар. Кыра түүнүк сыттаах. Атаҕа: Көҥдөй. Тиэрбэһэ түргэнник сүтэр. .
Насретдин Ходжа
Насредтин Ходжа (Ходьаа диэн ааҕыллар) — Сахаларга Наара Суох, Нууччаларга Вовочка курдук, түүр омуктарыгар күлүүлээх киһи уобараһа. Үксүгэр күллэринньиктэргэ кэпсэнэр кыра, тэттик айымньы дьоруойа.
Герценберг Константин Рудольфович
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Баишев Николай Николаевич
Баишев Николай Николаевич-I — аатырбыт 1945 сыллааҕы "Верхоянскай—Дьокуускай—Верхоянскай" хайыһар эспэдииссиэйтин чилиэнэ.
Николай Баишев лаппа сааһырыар диэри бэйэтин кыанар, тэтиэнэх киһи этэ. Ыһыахтарга оччолорго курдаһан тустууга, мас тардыһыытыгар, сүүрүүгэ I-II миэстэлэртэн түспэт этэ. Өссө гиирэ анньара, хайыһарынан ыраах сирдэринэн сылдьара. Баайыһап оҕонньор сылгыга үлэлиир кэмигэр элбэх сылгыһыты чаҕыппыт ааттаах айанньыт, хаҥыл аты бэрт түргэнник сыһытарынан, олус уулаах, куһаҕан да сирдэринэн дохсун айаннааҕынан, үгүс киһини сөхтөрбүт киһи этэ. Сэркээн сэһэнньит, көрдөөх кэпсээнньит, бэйэтэ туспа легенда - кини буолара.
Ол 7 хоһуун айанньыттартан үс киһи: хамандыырдара Н. Н. Неустроев, Н.Н. Баишев, И.Х. Слепцов “Соҕотох” ол олунньу уорааннаах тымныытын, кулун тутар тыаллаах-куустаах дьыбарын тулуйаннар, үлэ үөһүгэр балачча уһуннук сылдьыбыттар. Атын түөрт киһи улаханнык тымныйан, сэллик ыарыыга ылларан, балачча эрдэ өлбүттэрэ.
Н.Н. Баишев 1949 сыллаахха Табалаах нэһилиэгэр эмиэ 7 кылаас үөрэхтээх Анисия Игнатьевна Прудецкайалыын холбоһон ыал буолбуттара. Сытыы өйдөөх, киэҥ билиилээх эдэр кыыһы 1939 сыллаахха Табалаах нэһилиэгин исполкомун бэрэссэдээтэлинэн талаллар. В.И.Ленин 100 сылыгар, СӨ президенэ М.Е.Николаев махтал суругунан, Дьааҥы улууһун бочуоттаах гражданина уо.д.а. элбэх наҕараадалардааҕа.