cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Радлов Василий Васильевич
О.Н.Бетлингк үлэтигэр тирэҕирэн немец тылынан "Якутский язык в его отношениях к другим тюркским языкам" диэн саха тылын бастакы историческай грамматикатын суруйбута.
Миронов Дмитрий Николаевич
200px|thumb|right|Миронов Дмитрий Николаевич Дмитрий Николаевич Миронов — юриспруденция доктора, СӨ Конституция Суутун бэрэссэдээтэлэ.
Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык дьоно
Хааһах аҕатын ууһа
Хааһах аҕатын ууһа үөскээбит кэмэ олус былыргы.
Былыргы кэмҥэ ат көлөҕө малларын-салларын ыҥырдан айанныыр истиэп омуктара баар-суох наадалаах малларын хаалыыр иһиттэрэ хааһах буолар эбит. «Хааһах» диэн сахаларга эмиэ олус тэнийбит тыл. Сахалар эмиэ истиэп омуктарын курдук «Хааһах» диэн акка ыҥырдарга ананан тирииттэн тигиллибит улахан суумканы, бэрэмэдэйи ааттыыллар.
Саха дьоно «Кырдьаҕаһы хааһахха сүгэ сылдьан үөрэнэ сырыт», диэн үөрэххэ сыһыаннаах кынаттаах этиилэрэ эмиэ куруук бэйэлэрин кытта араарбакка илдьэ сылдьар суумкаларыгар сыһыаннаах буолан, киһи үйэтин тухары үөрэнэ сылдьарын бэлиэтиир. Бу өс хоһооно «Хааһах» диэн тыл төрүт былыргыттан саха тыла буоларын быһаарар.
Былыргы сахаларга Хааһах диэн ааттаах дьон бааллар эбит.
Г.Е.Федоров «Тараҕайдар» диэн кэпсээнигэр Тараҕай Болтоҥо бииргэ төрөөбүт бырааттара Хааһах Маабыра уонна Айдаҥа Боотур диэн буолалларын суруйар. (1,28).
Саха сиригэр «Хааһах аҕатын ууһа» диэн ааттаах аҕа ууһа Хачыкаат нэһилиэгэр баара биллэр. (2,9).
Чурапчы улууһун Арыылаах нэһилиэгэр «Хааһах алааһа», «Хааһах көрдүгэнэ» диэн алаастар уонна Баайаҕа үрэҕэр «Хааһах» диэн ааттаах киэҥ сабарай баар.
Арыылаахха Каженкин диэн нууччалыы тартаран суруллар фамилиялаах дьон элбэхтэр. Бу дьон былыргы олохторо Арыылаах дэриэбинэтин соҕуруу уонна илин өттүлэринэн элбэх улахан алаастарынан тайаан сыталлар. Уһун Өлөҥ, Чопчулаахтар, Нэлэгэр, Хос Көлүйэлэр, Балык Хатарбыт, Хааһах Алааһа диэн алаастарга тэнийэн олорбуттар. Бу сирдэр барылара нэһилиэккэ былыргыттан Улахан аҕа ууһа диэн ааттаммыт «Хааһах» аҕатын ууһун дьоно олохсуйбут сирдэрэ. Кэлин ааты-суолу нууччалыы суруллар буола уларытыыларыгар, аҕа ууһун аатын фамилия оҥосторго, тыллара кыайан өҕүллүбэккэ табатык суруйбатахтар. Ол иһин итинник фамилия үөскээбит.
Урукку кырдьаҕастар бу дьон фамилияларын сахалыы «Хааһыҥныннар» диэн ааттыыллар эбэтэр нууччалыы -кин диэн сыһыарыытын ылан быраҕан, кылгатан «Хааһах» дииллэр этэ. Сороҕор нууччалыы таттаран Кааһынкыннар диэн ааттааһын урукку кэмҥэ баар буола сылдьыбыт. (3,30).
Арыылаах нэһилиэгин остуоруйатыгар биллэр киһинэн Иҥэрчэ Кашенка диэн нууччалар ааттаабыт киһилэрэ буолар. Бу дьон сурукка киллэрбиттэринэн кини нэһилиэк төрүтүнэн, кинээһинэн буолбут. «Хааһах» диэн Иҥэрчэ аҕатын ууһун аатын тупсаран Кашенка диэн суруйбут буолуохтарын сөп курдук.
Былыргы сахалар киһиэхэ аатын иҥэрэллэригэр кини туох дьарыктааҕын эмиэ аахсаллар. Сэриигэ үөрүйэх киһиэхэ сэрииттэн сибээстээх ааттары биэрэллэр эбит. Биир оннук аатынан Иҥэрчэ диэн буолар. Иҥэрчэ диэн ох саа чаачар кирсэ охсор сирин эбэтэр икки уһугун тостубатын, хайдыбатын диэн бөҕөргөтөн иҥиир сабынан эрэдэһиннээн баайыы ааттанар. Оноҕос төбөтүн бөҕөргөтөн эмиэ итинник гыналлар. Иҥэрчэ диэн ааттаах киһи Тааттаҕа эмиэ олоро сылдьыбыта биллэр. (4,131).
И.А.Худяков «Хааһах» диэн тылы нууччалыыттан киирбит (Сума казацкого хлеба) диэн өйдөбүллээҕин быһаарар. Бу тылы «Казак» диэн тылга маарыннатар. (5,376). Хааһах диэн тыл сахалар төрүт тыллара буолан оннооҕор былыргы өс хоһоонноругар этиллэ, үһүйээн кэпсээннэригэр кэпсэнэ сылдьарын И.А.Худяков аахсыбатах.
«Хааһах» диэн түүрдүү тылы нууччалар уларытан саҥараннар арааһынайдаан ааттыыллар. «Казак», «Казах» диэн тыллар хааһах диэн тылга маарынныыллар. Бу хааһах диэн тылтан кэлин үөскээбит казак уонна казах диэн омуктар ааттара үөскээн тахсыбыт. Бу дьон малларын барытын хааһахха хаалаан баран ыҥырда сылдьалларын иһин итинник ааттаммыттар.
Аджи Мурад казак диэн ааттанар истиэп дьоно монголлар сэриилээн кыайбыттарын кэннэ баар буолбуттара диир. Кэлин ыраахтааҕы былааһыгар сулууспалыы киирбит истиэп киһитэ казак диэн ааттаммыт. Ол эрээри маҥнай «козак» диэн ааттыыллар эбит. (6,254).
«Хаһаа» диэн төрүт сахалыы тыл атын омуктар саҥаларыгар хайдах уларыйан сылдьалларын Багдарыын Сүлбэ бэйэтин үлэтигэр быһаарар. (7,24). Ол курдук тувалар хаһааны, хотону, бүтэйи барытын кажаа дииллэр, киргизтэр ынах сүөһүнү, барааны тутар сирдэрэ - кашаа диэн эбит.
Казак диэн испиэп олохтоох дьоннорун ааттара «Хааһах» диэн маллаах иһиттэрин аатынан ааттанан атын омуктарга биллэр буолбут. «Хааһах» диэн сахалар аҕа уустарын аатын нууччалыы фамилияҕа кубулуйан уларытыыларыгар Кашенка диэн буолбут. (8,19).
Туһаныллыбыт литература
1. Г.Е.Федоров, Н.Ф.Егоров. Сэргэ төрдүгэр сэһэн: Үһүйээннэр. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1991.- 160 с.
2. П.Н.Харитонов. Купец просветитель и меценат. Якутск: ООО «САПИ-торг-книга», 1999.- 86 с.
3. Уоттаах сыллар суруктара. Саллааттар суруктара, дневник-тэрэ. Дьокуускай: «Бичик», 2000.- 112 с.
4. Ф.Ф.Васильев. Военное дело якутов. Якутск: Нац.кн.изд-во «Бичик», 1995.- 224 с.
5. И.А.Худяков. Краткое описание Верхоянского округа. Ленинг¬рад: Изд-во «Наука», 1969.- 440 с.
6. Аджи Мурад. Европа, тюрки, Великая степь. Москва: Мысль, 1998.- 334 с.
7. Багдарыын Сүлбэ. Аал уоту оттунан. Дьокуускай: Саха сири-нээҕи кинигэ издательствота, 1992.- 192 с.
8. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Евразия
Евразия - сир саарын улуукан материга. Иэнэ - 54,759 мөл км². Ити Африканы уонна Хотугу Американы холбуу ылбыкка тэҥнэһэр, кураанах сир бүтүннүүтүн 1/3 ылар. Аан дойду нэһилиэнньэтин 70% тахса киһи олорор, нэһилиэнньэтин ахсаана 5 млрд тахса.
Евразияҕа сир саарын саамай үрдүк хайата Джомолунгма (Эверест), саамай улахан күөл Каспийскай муора, саамай дириҥ күөл - Байкаал, саамай улахан иэннээх Тибет хайата, саамай улахан Аравия тумул арыыта, саамай улахан географическай уобалас - Сибиир, кураанах сир саамай намыһах туочуката - Өлбүт муора намтала. Евразияҕа сир саарын саамай тымныы полюһа - Өймөкөөн бааллар.
Географическай балаһыанньата
Евразияны свет икки чааһа - Европа уонна Азия үөскэтэр. Итилэр кыраныыссаларын барыллаан Ураал хайатын илин тэллэҕин кыйа, Эмба өрүһүнэн, Каспийскай муора хоту биэрэгинэн уонна Кума-Манычскай хаспаҕынан ыытар үгэстээхтэр. Муоратааҕы кыраныыссалара Азовскай, Хара муоранан, ону тэҥэ Средиземнэй муораны холбуур силбэһиинэн ааһар.
Атлантическай акыйаан, Скандинавскай тумул арыыны туспа арааран, кураанах сиргэ ыраахха диэри үтэн киирэр. Материк соҕуруу өттүгэр Аравия уонна Индостан тумул арыыта ойуччу улаханнар. Итилэри Индийскэй акыйаан тулалыыр. Евразия соҕуруу биэрэгин ыксатыгар арыы аҕыйах, саамай бөдөҥнөрө - Шри-Ланка.
Чуумпу акыйаантан тумул арыылар (Хамчаакы) уонна арыы субурҕалара кытыы муоралары араараллар. Евразияны хотуттан тулалыыр Хотугу Муустаах акыйаан кураанах сиргэ кыратык үтэн кииртэлиир. Арассыыйа сиригэр-уотугар киирэр ордук бөдөҥ тумул арыылар - Кольскай, Таймыыр, Чукотскай. Биэрэктэн тэйиччи соҕус Саҥа Сир, Саҥа Сибиир уо.д.а. арыылар бааллар.
Евразия - сир саарын түөрт акыйаана тулалыыр соҕотох материга.
Eurasia
Canada Goose
Canada Goose (ол эбэтэр Канаада хааhа), Канаада тэрилтэтэ, Арктика климпатыгар маарынныыр тыйыс климаттаах дойдуларга кэтэр таҥаһы тигэр хампаанньа. 1957 сыллаахха Сэм Тик Metro Sportswear диэн ааттаах олохтообута. Билигин курткалары, һэлиэччиктэри, бэргэһэлэри, перчаткалары уонна атын таҥаһы тигэр. Атыыланар сыаната 600 дуоллартан тахса буолар.
Кэриэй тумул арыыта
Кэриэй тумул арыыта диэн Илин Азияҕа баар тумул арыы. Киниттэн илин Дьоппуон байҕала баар, соҕуруу Илин Кытай байҕала уонна арҕаа Саhарҕай байҕал. Иэнэ 220,847 км².
Тумул арыыга икки дойду баар: Хоту Кэриэйэ уонна Соҕуруу Кэриэйэ.
Тартыев Николай Васильевич
Тартыев Николай Васильевич (1922, Орто Наахара, Ленскэй улууһа —1988, Ленинск-Кузнейкай) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
1922 сыллаахха Ленскэй улууһугар Орто Наахараҕа бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1941 сыллаахха нолуок хомуйар агенынан, ол кэннэ Ленскэй оройуонун үбүн салаатыгар үлэлээбит.
Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сэтинньититтэн фроҥҥа сэриилэспит.
Сэрии бүппүтүн кэннэ 1947 сыл ыам ыйыгар дылы Румынияҕа сулууспалаабыт. Дойдутугар Орто Наахараҕа нэһилиэк Сүбэтин бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччунан үлэлээбит. Ол кэннэ ЫБСЛКС Ленскэй оройуонунааҕы комитетыгар тэрийэр салааҕа сэбиэдиссэйдээбит. 1949 сыллаахха ЫБСЛКС райкомун иккис секретарынан талыллыбыт. 1952 сылтан ССКП Ленскэй оройуонунааҕы комитетын араас салааларыгар үлэлээбит.
1960 сыл ахсынньытыгар «Томпо» совхоһугар партком секретарынан анаммыт. 1961 сыл атырдьах ыйыттан 1963 от ыйыгар дылы «Томпо» совхоһун директорын солбуйааччытынан үлэлээбит.
1963 сылтан Бүлүүгэ мясомолпром хонтуоратын директорынан анаммыт. 1967 сылтан райплан комиссиятын салайааччытынан, тутуу учаастагын, ПМК-1125 начальнигынан (1978 сылга дылы) үлэлээбит.
Биэнсийэҕэ тахсан баран ойоҕун дойдутугар Ленинск-Кузнецкай куоракка (Кемерово уобалаһа) олорбут, үс сыл «Октябрьская» шахтаҕа директор солбуйааччытынан үлэлээбит.
1988 сыллаахха өлбүт, Ленинск-Кузнецкайга көмүллүбүт.
Николай Васильевич Тартыев аатынан Бүлүүгэ уулусса ааттаммыт.
Саҥа Дьыл
300px|thumb|right|Саҥа дьыл харыйата мини|2009 сыл туолуон иннинэ Россия Президена [[Дмитрий Медведев|Дмитрий Анатольевич Медведев тыл этэ турар]] Саҥа дьыл — Араас норуоттар халандаардарын эргийбитин (сыл бүппүтүн кэннэ саҥа эргииргэ барарыгар бырааһынньык).
Тохсунньу 1 күнүгэр бастаан рим императора Юлиус Цезарь олохтообут.
Григориан халандаар
Сир үрдүнэн Григориан халандаарын дойдулар үксүлэрэ Тохсунньу бастакы күнүгэ бырааһынньыктанар. Бастаан Чуумпу океан Карибати арыылартан саҕалаан сири эргийэн баран Чуумпу океаҥҥа баар Мидуэй арыыларга кэнникинэн бырааһынньыктыыллар.
Дьэбириэйдэр саҥа дьыллара
Рош Ха-Шана (ивр. ראש השנה‎) диэн Пасха ааспытын кэннэ 163 күн буолан баран бырааһынньыктанар (Балаҕан ыйын 5 күнүттэн алтынньы 5 күнүгэр дылы буолуохтаах).
Кытайдар Саҥа дьыллара
Кытай саҥа дьылы кыһыҥҥы саҥа ый тахсыытыгар бэлиэтэнэр, григориан халандаарыгар тохсунньу 21 күнүттэн олунньу 21 күнүгэр дылы буолуон сөп. Дойду хоту өттүгэр дьиэни персик лабаатынан, мандарин маһынан киэргэтэллэр, онтон дойду соҕуруу өттүгэр абрикос маһын. Киэһэтинэн дракон үҥкүүтүн ыыталлар, олус кыраһыабай хаамсыыта киэһэ уонна түүн ааһар.
Саҥа дьыл харыйата
Саҥа дьылга хайаан да Саҥа Дьыллааҕы Харыйа туруораллар уонна үгэс быһыытынан элбэх фейерверк ыталлар.
Якутия (авиакомпания)
ААУ «Авиакомпания „Якутия» диэн Саха Республикатын авиакомпанията. Салалтата Дьокуускайга баар. Сүрүн сырыылара Дьокуускайтан уонна Москватааҕы Внуково портан.
Остуоруйата
«Якутия» авиакомпания 2002 сыллаахха төрүттэммитэ «Сахаавиа» и «Якутские авиалинии» компаниялар оннуларыгар.
Внуково портка «Якутия» авиакомпания биир улахан Россия иһинээҕи пассажирдары таһааччы буолар. Өҥөтүн мэлдьи тупсарар уонна сылдьар куораттар ахсааннарын элбэтэр.
2008 сыл түмүгүнэн 547 475 киһини таста, ити көрдөрүүнэн Россия компанияларын иһигэр 21-с миэстэни ылар.
2009 сыл түмүгүнэн 661 817 киһини таста.
2010 сыл ахсынньы 20 күнүнээҕи туругунан 908 тыһ. киһини таста.
Көтөр пууннара
thumb|Сухой Суперджет 100 thumb|Ан-140 көтөр аал Хабаровскай авиапордугар thumb|Боинг-757 көтөр аал [[Камчаткатааҕы Петропавловскай Елизово аэропордугар]] thumb|Боинг-737-700NG көтөр аал 2010 сыл олунньутааҕы туругунан авиакомпания маннык пууннарга сырыылаах:
Расписаниеҕа киирбит көтүүлэр:
Саха сирэ Арассыыйа:
АХШ
Азербайдьан
Германия
Кытай:
Тадьикистан:
Соҕуруу Кэриэйэ:
Узбекистан
Украина
Франция
Чехия
Чартер көтүүлэр:
Арассыыйа:
АХШ
Вьетнам
Дьоппуон
Италия
Кытай:
Тайлаан
Түркийэ
Эрмээн Сирэ
Code Share сөбүлэһиилэр
Якутия авикомпания маннык авиакомпаниялары кытта Code Share сөбүлэһиилээх:
Көтөр аал иһинээҕи сурунаал
Авиакомпания ыйга биирдэ тахсар "Якутия" диэн сурунааллаах. Сурунаал пассажирдарга тарҕанар
Көтөр аалын флота
2013 сыл муус устар ый туруганан 32 көтөр ааллаах,:
Сигэлэр
↑ http://www.tch.ru/doc/1460/30_AK_pass_ITOG_1-12-2008.pdf?PHPSESSID=5da9bd6ee818e8781ee5eaf6ffdebb53
↑ http://www.avia.ru/news/?id=1235117012
Эдэрдэр буруйу оҥороллоро элбээтэ
Эдэрдэр буруйу оҥороллоро элбээһинэ билигин туттулла сылдьар "айыы үөрэҕэ" диэн тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорбут үөрэхтэрэ улахан сыыһатын биллэрэр.
Оҕо айыыны оҥороро куһаҕан. Ситэ үөрэнэ, баһылыы илигинэ сыыһа-халты оҥороро аһара элбэх. Ол иһин төһө да үчүгэйи оҥоро сатаабытын иһин, сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн, үчүгэйи куһаҕаҥҥа кубулутарыттан оҕо айыыны оҥорорун сахалар хааччахтаан «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэллэр.
Оҕо айыыны оҥороро уонна улахан, өйүн-санаатын туппут киһи айыыны оҥороро улахан уратылаахтар. «Айыы үөрэҕин» айааччылар бу улахан уратылары билбэттэриттэн айыыны оҥоруу үчүгэй диэн этэ сылдьаллара оҕону иитиигэ буортуну оҥорор.
Оҕо өйө-санаата ситэ сайда, үтүө үгэстэрэ үөскүү, ийэ кута иитиллэ илигинэ айыыны, куһаҕаны оҥоро үөрэннэҕинэ, аны бу быһыыта үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар иҥнэҕинэ куһаҕан быһыылаах киһиэхэ кубулуйуон сөбүн сыыһа үөрэтээччилэр аахсыбаттар. Онтон улахан киһи тугу эмэни саҥаны оҥороругар урут иҥэн сылдьар ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар тэҥнээн көрөр кыахтааҕынан сыыһаны-халтыны, куһаҕаны оҥорор кыаҕа аҕыйах, суох кэриэтэ буолар, кыра эрдэҕиттэн үөскээбит үгэстэрэ, ийэ кута кини оҥорор быһыытын хонтуруоллуу сылдьалларыттан туттунар, тохтотунар күүһэ улахан.
Оҕо саҥаны оҥороругар харса суох, туох да буоллун, туохтан да иҥнэн-толлон турбакка оҥорор кыахтаах. Кини өйүгэр-санаатыгар бу быһыыны урут оҥорон көрбүтэ-билбитэ суоҕуттан, туох да кинини туппат, тохтоппот. Ол иһин бу быһыыта куһаҕан содуллаах, куһаҕаҥҥа тириэрдэр да буоллаҕына, тохтообокко оҥорор кыахтанар уонна урут үөскээбит ийэ кута суоҕуттан хата санаарҕаан, кэмсинэн да көрбөт.
Мааныга, бэлэмҥэ үөрэммит эдэрдэр туохтара эмэ, баҕара саныыллара тиийбэт буолан хааллаҕына хайдах эрэ гынан чэпчэкитик, эрэйэ суох буларга кыһаналлар уонна буруйу, куһаҕан быһыыны оҥорууга тиийэллэрэ элбиир.
Бэйэлэрин аанньа кыаммат дьону эдэрдэр эккирэтэ сылдьан кырбаан, өлөрөн харчыларын ылаллара элбээтэ. Кырдьаҕас дьону букатын даҕаны астарын атыылаһар маҕаһыыннарын аттыгар охторон, быһыта тэбиэлээн өлөрөр буоллулар. Уон үс саастаах уолаттар ыскамыайкаҕа сынньана олорор пенсионертан табаах көрдөөн ылан тардан баран үлтү кырбаан, баар харчытын барытын былдьаан барбыттар.
Биһиэхэ 13 саастаах оҕо ханнык да буруйу оҥордоҕуна сокуоҥҥа эппиэттээбэт. Бу сокуон аныгы кэмҥэ эттэрэ-сииннэрэ эрдэ ситэр буолбут эдэрдэр өйдөрө-санаалара сайдыыта хаалан иһиитин таба сыаналаабат. Оҕолор сокуон ити сымнаҕаһын билэллэриттэн, итинник ыар буруйу да оҥорор кыахтаналлар. Илэ өйдөрүнэн сылдьан кырбыыллар, эчэтэллэр.
Биир эдэр киһи дьону туох да эрэйэ суох өтүйэнэн төбөҕө охсон өлөртүүр эбит. Уорардааҕар өлөрөр боростуой, судургу үһү. Хас да киһини өлөрбүтүн кэннэ хата тутаннар 12 сылы биэрбиттэр.
Өй-санаа аһара сайдыыта өһүөн эмиэ аһара барыытын үөскэтэрин ити холобурдар дакаастыыллар. Өй-санаа аһара барара хааччахтаах буоллаҕына эрэ, киһи өйө-санаата туруктаах буола сайдарын сахалар таҥараларын үөрэҕэ «Айыыны оҥорума» диэн этэн дьоҥҥо тириэрдэ сатыыр.
Коммунистар баһылаан салайар эрдэхтэринэ сайдыыны ситиһэн истэхпит аайы олох чэпчээн иһэр диэн этэн үөрэппиттэрэ. Кырдьык даҕаны кылгас, аҕыйах уон сыллар истэригэр саҥаны айан, үөрэҕи баһылаан, сайдыыны ситиһэн, араас науканы, тиэхиникэни хаалыылаах дойдуга сайыннаран истэхпитинэ, илии үлэтэ чахчы чэпчээн иһэрэ олох барыта чэпчээн иһэрин курдук сыыһа өйдөбүлү үгүс дьоҥҥо иҥэрбитэ.
Чэпчэки, барыта бэлэм олоххо олоруу киһи тугу барытын чэпчэкитик ситиһэригэр үөрэтэр, оннук санааны иҥэрэр. Олоххо туох эмэ ыарахан үөскээтэҕинэ маннык үөрэммит киһи чэпчэки өттүн батыһарыгар ханнык да саарбахтааһын үөскээбэт.
Биһиэхэ билигин кэлэн үлэһит, оҥорор, тутар дьон аҕыйаабыттара сэбиэскэй былаас эстиитин саҕана оҕолору чэпчэки, бэлэм олоххо үөрэтиилэрин сабыдыала буолар. Эдэр дьоммут чэпчэкитик, туох да улахан үлэтэ-хамнаһа, эрэйэ суох кэлэр үбү-харчыны эккирэтэллэр, ол иһин араас эрэкэтиирдэр, уоруйахтар, халабырдьыттар билигин элбээн хааллылар.
Кыаммат киһиттэн былдьаан ыллахха туох да улахан эрэйэ суох көстөр бэргэһэ эдэр дьоҥҥо чэпчэкитик булуу-талыы баҕа санаата буолан аттыгар кылбаҥныыр. Туманынан, тымныынан туһанан хаба тардан ылаат ыстанан хааллахха соҕотохто бэргэһэлэнэ, байа-тайа түһүү эдэрдэр санааларыгар ордук курдук буолла.
Кинилэр быстах санааларыгар маннык булунан баайы-малы мунньунуохха сөп курдук. «Киһини санаата салайар» диэн этиини биһиги дьоммут аанньа ахтыбаттарыттан, билбэттэриттэн кыра кыратык барыстанан иһиэхпит диэн санааҕа оҕустараллар. Ону баара санаа мунньуллар, күүһүрэр, киһини бэйэтин салайар кыахтанарын умнубаттара буоллар, бу куһаҕан быһыылара тэнийэн, дириҥнээн иһэриттэн хайаан да туох эмэ улахан куһаҕаҥҥа тиийэллэрин билиэ, тардыныа этилэр.
Биирдэ албыннаан, уоран, талаан туһаммыт, барыһырбыт киһи бу дьыалатын иккистээн оҥорор кыаҕа аһара улаатар. Саҥаны айыы сабыдыала, ыҥырар, угуйар күүһэ улаханыттан уонна өссө барыстана, туһана охсоору тутуллубатах уоруйах өссө уорарга тиийэрэ дакаастаммыт чахчы буолар.
Саҥаны айыы, айыыны оҥоруу киһи өйүгэр-санаатыгар быһаччы хатанар, иҥэр суолталаах, ийэ кутун быһалыы үөскэтэр. Туох эмэ уратыны, киһи билбэтин өй урутаан, биирдэ оҥорору, боруобалыыры кытта умнубат гына өйдөөн хаалар уратылаах. Ол иһин куһаҕан айыылары оҥорууттан киһи барыта туттунарын, оҥорботун сахалар таҥараларын үөрэҕэ ирдиир. (1,12).
Оҕо улаатан баран киһи буолууну, ол аата тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буолууну баһылыы илигинэ саҥаны оҥороро, айара олус кутталлаах, куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэх. Ол иһин оҕону киһи быһыылаах буолууга кыра эрдэҕинэ иитии уонна улаатан истэҕинэ «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтии хайаан да толоруллуохтаах көрдөбүллэр буолалларын билигин, сэбиэскэй былаас тобохторугар балыттаран, албыннатан сылдьарбытыттан туһаммаппыт.
Рак ыарыы туhунан
Рак ыарыы сорох боппуруостара
Рак проблемата билигин медицинаҕа ураты миэстэни ылар киэӊ боппуруостартан биирдэстэрэ. Араас специальностьтаах ученайдар уонна нэhилиэнньэ киэӊ араӊата рак боппуруоhугар үүнэн иhэр интэриэhэ, туох-ханнык иннинэ, кутталлаах искэнинэн ыалдьыы, итинтэн өлүү кэнники уон сылларга, омос көрдөххө, элбээн иhиитинэн быhаарыллар.
Билиӊӊи бириэмэҕэ экономическай өттүнэн сайдыылаах дойдуларга барыларыгар, ол иhигэр АХШ-гар, Арҕаа Европа дойдуларыгар уонна СССР-гар, кутталлаах искэнтэн өлүү сүрэх-тымыр ыарыыларын кэнниттэн иккис миэстэҕэ турар. Статистиктар ааҕыыларынан аан дойду үрдүнэн хас сүүс тыhыынча нэhилиэнньэттэн сыл аайы 135-140 киhи рагынан ыалдьар эбит.
Экономическай өттүнэн мөлтөх сайдыылаах Азия, Африка, Соҕуруу Америка дойдуларыгар ити сыыппаралар балайда кыраны көрдөрөллөр: 100000 нэhилиэнньэттэн 20-50 ордук киhи өлөр. Холобур, Гватемалаҕа 100000 нэhилиэнньэттэн 18 эрэ киhи рактан өлөр.
Медицинскэй наука сайдан истэҕин аайы сылтан сыл ахсын, рагы быhааран билии, чинчийии ньымалара тупсан иhэрэ саарбаҕа суох. Холобур, ааспыт үйэ 80-с сылларыгар медицина билигин биhиги ыарыhаҕы чинчийиигэ уонна ыарыылары таба быhаарыыга туттар ньымаларбытынан хааччыллыбыта эбитэ буоллар, оччотооҕу бириэмэҕэ да рагынан ыалдьааччы ахсаана балачча элбэх буолуо этэ.
Рак- кутталлаах ыарыы.
«Рак» диэн термин медицинаҕа түбэспиччэ киирбит тыллартан биирдэстэрэ. Эмиий былчархайыгар олохсуйан хаалбыт кутталлаах искэн тас көрүӊүнэн омооно крабка эбэтэр ракка маарынныырын иhин былыр итинник искэни «рак» диэн ааттаабыттар. Дьиӊэр, рак- эт-хаан клеткаларыттан сайдар кутталлаах искэн. Биллэрин курдук, киhи организма тканнары уонна органнары үөскэтэр ахсаана биллибэт баhаам элбэх клеткалартан турар. Клеткалар ууhуур дьоҕурдаахтар, ол иhин организм мэлдьи саӊардыллан иhэр, эргэрбит, өлбүт клеткалар куруук саӊа эдэр клеткаларынан солбуллаллар. Клеткалар ууhуур, саӊардыллар процесстарын бүтүннүүтүн нервнэй система, ис секреция былчархайдара баhылаан- көhүлээн хонтуруоллууллар итиэннэ бэрээдэктииллэр.
Клеткалартан ханнык эмэ бөлөх клетка туhааннаах биричиинэ сабыдыалынан быстан, итинник хонтуруолтан тахсан, бэйэтэ туспа ууhаан барар, онтон искэн үөскээhинэ саҕаланар. Ууhааhын автономнай характерданар. Кутталлаах искэн күүскэ улаатан иhэр дьоҕурдаах, чугаhынааҕы тканнарга үүнэн киирэн, маӊнайгы көрдүгэниттэн тэйиччи метастаз диэн көhө сылдьар көрдүгэн үөскэтэр кыахтаах.
Рак ханнык баҕарар органнарга үөскүүр. Ордук элбэхтик олохсуйар сирдэринэн куолай, куртах, суон оhоҕос, куртах аннынааҕы былчархай, быар, хабарҕа, тыӊа, эмиий былчархайа, матка, тирии, айах көӊдөйүн салыннаах бүрүөтэ, тыл буолаллар.
Теориялар
Ученайдар искэн үөскэhинин уонна сайдыытын туhунан быhааралларыгар хас да теорияны этэллэр. Биир саамай эрдэтээҕи теорияннан- үөскэх эрдэхтэн олохсуйуу теориятын немец ученайа Конгейм киллэрбитэ. Үөскэх организма сайдар кэмигэр, кини тус-туспа учаастактарыгар эт-хаан сайдарыгар наадалаах клеткалартан ураты ордук клетка үөскүөн сэп диэн Конгейм сабаҕалаабыта. Ити клеткалар туhаҕа тахсыбакка атын органнарга уонна тканнарга көhүөхтэрин сөп. Кинилэр ууhаабаттар, ол эрээри кэлин тоҕоостоох усулуобуйа түбэстэҕинэ ууhуур, үүнэр үрдүк дьоҕурдарын сүтэрбэттэр. Итинник чуумпу клеткалар уhун бириэмэҕэ- сыллар, уонунан сыллар усталарыгар уларыйбакка утуйбут кэриэтэ сытыахтарын, онтон эмискэ дохсуннук ууhаан искэни үөскэтиэхтэрин сөп.
Билиӊӊи бириэмэҕэ ис секреция былчархайдара, чорботон ууhатар былчархайдара, чорботон ууhатар былчархайдарискэн сайдыытыгар сабыдыаллара саарбаҕа суох. Харамайдарга оӊоhуллар элбэх ахсааннаах опыттар итини итэҕитиилээхтик бигэргэтэллэр. Өскөтүн кутуйахтарга яичник гормонун- эстрогены мэлдьи киллэрэр буоллаха искэн балайда чаастатык, ону ааhан киллэрбит гормон дозата төhөнөн элбэҕий да соччонон түргэнник үөскүүр, оттон кыра эрдэхтэринэ аттаммыт тыhы кутуйахтар эмиийдэрин былчархайдара рагынан ыалдьыбаттар. Яичник гормоннарын канцерогеннай дьайыылара, кинилэр састааптарыгар ханнык эрэ канцерогеннай вещество баар диэӊӊэ олоҕурбат, төттөрүрүтүн ити гормоннар эмий былчархайдарын клеткаларыгар физиологическайдык дьайыыларыгар олоҕурар. Эстрогеннай гормон сабыдыалынан ити клеткалар күүскэ ууhаан бараллар,онон кинилэр кэлин искэӊӊэ кубулуйар тоҕооhу үөскэтэллэр. Өскөтүн дьахтар организмыгар ханнык эмит биричиинэнэн гормональнай сөп түбэсиhии уурайдаҕына, эмиий былчархайдара, матка итиэннэ яичник сөптөөх физиологическай үлэлэрэ кэhилиннэҕинэ эстрогеннар буортулаах сабыдыалларын куттала үөскүүр.
Хаhан эмит биирдэ оhолломмут буоллаҕына, үксүгэр ол миэстэҕэ искэн тахсарын бэрт өрдөөҕүттэн ыла бэлиэтии көрбүттэрэ. Искэн тахсыыта оhоллонууну кытта сибээстээҕин, чуолаан өттүк, сото, сарын уӊуохтарын сиир кутталлаах искэн- саркома- үөскүүрүнэн быhаарыахха сөп. Эмиий итиэннэ ууhатар былчархайдары өлөрүнүү, оhоллооhун искэн тахсарыгар сылтах буолуон сөп.
Кутталаах искэн уруккуттан биллибит сыстыганнаах ыарыылары көбүтээччи кып-кыракый микробтардааҕар уонна бактериялардааҕар кээмэйинэн тыhыынчанан төгүл кыра вирустартан үөдүйэр диэн этии кэнники бириэмэҕэ үгүстүк тарҕанар буолла. Искэн «вирустарарын» үөртиигэ уонна кутталлаах искэни үөскэтэр «вирус» теоиятын айыыга советскай ученайдар Л.А.Зильбер, А.Д.Тимофеев, В.М.Бергольц улахан оруоллаахтар. Өссө ХХ-с үйэ саҕаланыытыгар И.И.Мечников кутталлаах искэннэр вирустан төрүттэниэхтэрин сөп диэн бэйэтин сабаҕалааhынын эппитэ.
Ханнык баҕарар сыстыганнаах ыарыы вируhа организмӊа түбэстэҕинэ сотору кэминэн сыстыбыт клеткатын үрэйэн күүскэ ыарытыннарар. Искэн вируhа организмӊа искэни үөскэтэр оруола олох атын: кини сыстыбыт клеткаларын үрэйбэт, кинилэр удьуордуур свойстволарын, төрүт көрүӊнэрин кубулутар. Итинник кубулутуллубут (трансформацияламмыт) клеткалар хайыы-үйэҕэ кэлин торҕоостоох усулуобуйаҕа көбөн тахсан искэни үөскэтэр кыахтаналлар, оттон ити клеткалар төрүөхтэрэ кубулутуллубут төрүттэрин туох-баар уратыларын сүтэрбиттэр.
Кубулуйууну үөскэппит вирус дьүhүн уларыйбыт саӊа клеткаларга көстүө суоҕун сөп. Итинник быhаарыыны аан маӊнай академик А.Д.Зильбер эппитэ. Искэни үөскэтэр вирус көстөр да түгэнигэр искэн биир харамайтан атын харамайга баhаччы сыстарын, быhаччы сибээстээҕин биhиги көрсө иликпит. Рагынан ыалдьар дьону кэтээн көрүү да итини толору бигэргэтэр. Уонунан сыллар усталарыгар медицинскэй тэрилтэлэр үлэhиттэрин ортотугар рагынан ыалдьыы нэhилиэнньэ ыалдьарын ортотунан ылбыттааҕар элбэҕэ суох. Рагынан ыалдьар ыарыhаҕы кытта быhаччы сибээстэhэн рагынан ыалдьабыт биир да түбэлтэни билбэппит.
Вируснай теорияны сорохтор утараллар. Кинилэр утарыыларын барытын көрүөхпүт суоҕа, арай электроннай микроскобунан көрдөххө вирус диэххэ сөптөөх кып-кыракый частицалар дьиӊинэн организмӊа таhыттан киирбит дьиӊнээх вирустар буолбатахтар, организмӊа бэйэтигэр үөскээбит оhуобай белок бытархайдара буолаллар диэн сорох ученайдар сабаҕалыылларын эрэ этиэхпитин сөп. Итини таhынан, киhи организмыгар искэн вируhа баар буолуута- бу киhиэхэ рак хайаан да үөскүөхтээх диэн буолбат. Манна вирустар активнайдыылларыгар ханнык эмит көмө биричиинэлэр наадалар. Баҕар вирус ыарыыны үөскэтэр дьоҕура сайдарыгар ханнык эрэ канцерогеннай веществолар көмөлөөхтөрө буолаарай? Эбэтэр организм ханнык эмит ураты бэлэмнээх буолара дуу? Ити боппуруостар күүскэ үөрэтиллэ сылдьаллар.
Көрбүппүт курдук рак үөскүүрүн туhунан ахтыллыбыт боппуруостартан биирдэстэрэ даҕаны толору эппиэти биэрбэт. Өскөтө 10-20 сыл анараа өттүгэр рак үөскүүрүн туhунан улахан мөккүөр барбыт эбит буоллаҕына (канцерогеннай уонна вируснай теориялары көмүскүүллэрэ), билигин наукаҕа рак үөскээhинэ полиэтиологическай (элбэх биричиинэлээх) теория бигэтик олоҕурда. Ити ис дьиӊэ физическэй, химическэй, биологическай уо.д.а. саамай эгэлгэлээх, буортулаах дьайыылар организмӊа искэн үөскүүрүгэр төрүт буолуохтарын сөп диэн билиниигэ буолар. Балар ортолоругар баар канцерогеннай веществолар сабыдыаллара, оhол, радиоактивнай, сабыдыаллар уонна күн уотун дьайыылара, гормоннар, онтон да атыттар- бары төhө да канцерогеннай диэн ааттаммыттарын иhин, кинилэр абыдыалларыттан сонно тута итиэннэ булгуччу рак үөскүүр диэн буолбатах. Итилэр рак үөскүүрүгэр тоҕоостоох усулуобуйаны эрэ бэлэмнииллэр.
Билиӊӊи общество киhитэ канцерогеннай веществолары кытта сибээhэ олус киэӊ уонна бастайааннай. Итилэр салгыӊӊа, ууга, почваҕа барытыгар бааллар. Салгын киртийиитин төрүтүнэн промышленнай предприятиелар, котельнайдар буруолара, автотранспорт таhаар элбэх буортулаах, ол иhигэр бензепирен диэн веществолар газтара буолаллар. Авиация сайдыаҕыттан бэттэх самолеттар таhаарбыт газтарынан салгын улам-улам киртийэн барбыта. Уу транспора күргүөмнээн сылдьар ууларыгар, кинилэр сэдэхтик сылдьар сирдэринээҕэр, бензепирен хас эмэ төгүл элбэх буолар. Заводтар, фабрикалар котельнайдарыгар ситэ умайбатах чох итиэннэ нефть баhаам элбэх курунньугу уонна тордоҕу үөскэтэр. Автомашиналар таhаарар газтара киhиэхэ буортулаах 200-кэ холобрдаах веществолар холбоhуктара буолар, балар истэригэр углерод аhыыта, азот аhыыта итиэннэ углевородтар бааллар. Киртийбит салгын өр кэм устата тиhигин быспакка тыынар органы күүрдэн, онно дьарҕа ыарыы сайдарыгар тириэрдэр. Итилэртэн сорохторо хас эмэ сыл устата олохсуйан кэнники искэн үөскүүрүгэр сөптөөх усулуобуйаны оӊороллор. Табах буруолаах салгын тыынар оргаӊӊа куhаҕаннык дьайар. Табх буортулааҕын туhунан киhи барыта бука элбэхик истибитэ да, аахпыта да буолуо. Никотин тымырга, сүрэххэ олус куhаҕаннык сабыдыаллыыр күүстээх дьаат буолар. Табах буруотугар никотинтан ураты, өссө канцерогеннай свойстволаах 15 араас вещество баара дакаастанна.Тыынар органы уhун бириэмэҕэ тиhигин быспакка ити веществоларынан күүртэххэ ааспат-арахпат дьарҕа- хроническай бронхит, бронхоэктаз, пневмония үөскүөн сөп. Ученайдар элбэх статистическай матырыйаалга олоҕуран табахсыт дьон тарпат дьоннооҕор уон төгүл элбэхтик тыӊа рагынан ыалдьыахтарын сөп диэн быhаарбыттара. Табах буруота табахсыт киhи тыынар органыгар киирэрин ааhан, кини ыйыстыбыт силин кытта куолайыгар уонна куртаҕар  түбэhэн араас дьарҕа ыарыы үөскүүрүгэр көмөлөhөр.
Өлүөр, уларыйбатах тканнарга рак хаhан да үөскээбэт. Маныаха дьарҕа ыарыылар төрүт буолаллара булгуччулаах. Органнар туhааннаах миэстэлэригэр рак сайдыытын сабаҕалыыр уларыйыылар тахсаллар. Итинник уларыйыылары рак иннинээҕи ыарыы диэн ааттыыллар. Бу термин төhө да чуолкайа суоҕун иhин бигэтик олохсуйда итиэннэ киэӊник тарҕанна. Полип, колит, бронхит, бронхоэкзтаз ыарыылар дьарҕатыйбыт пневмония, матка, придаток, сүhүрүүлэрэ эмиий былчархайдарын искэннириитэ рак үөсүүр почватын бэлэмнииллэр. Олохсуйбут дьарҕа ыарыы ракка кубулуйуутун эрдэттэн тохтотор итиэннэ сэрэтэр инниттэн маннык эрдэттэн тохтотор итиэннэ сэрэтэр инниттэн маннык ыарыылары бириэмэтигэр тиhигин быспакка араас эмп күүhүнэн, хирургическай ньымаларынан эрдэ эмтиэххэ наада. Ыарыыны эмтиирдээҕэр, ыарыы турбат буолуутун хааччыйыы ордук чэпчэки диэн мээнэҕэ эппэттэр. Ити рак ыарыыга ордук сыhыаннаах.
Түмүк
Онкология наука быhыытынан үйэлэр усталарыгар көрдөөhүн уhун суолунан барда. Ыкса сибээстээх кэккэ наукалар: биология, химия, физика уо.д.а. сайдыыларын кытта тэӊӊэ тургэнник сайдан эрэр. Итинтэн сибээстээн эттэххэ бу наука инники сайдыыта араас наукаларга үлэлиир ученайдар киэӊ далааhыннаахтык бииргэ кимэн киириилэриттэн улахан тутулуктаах буолуоҕа.
89
89 сыл.
Рак ыарыы туhунан
Түмүк
Рак ыарыы проблемата эмискэ биирдэ быhаарыллар кыаҕа суох. Билигин наука муӊутуйуу сайда турар кэмигэр рак биричиинэтэ быhаарыллыытыгар уонна кинини эмтииргэ саӊа ньымалары өссө киэӊник буларга туох да мөккүөр суох. Онон киhи аймах бу ыарахан ыарыыттан быыhанар кэмэ саарбаҕа суох буолуоҕа.
Туттуллубут литературалар:
2.     Е.П.Иванова, Т.Е.Сосин- Рак ыарыы туhунан
3.     В.И.Попов- Онкология тирээн турар уhулуччу суолталаах боппуруостара
Башнефть
Башнефть— Уфа куоракка (Башкортостан) баар Арассыыйа хампаанньата. Корпорация геологическай чинчийиилэринэн, нефть сырье атыытынан дьарыктанар. Алмааhы хостуур сyрyн оройуон — Арассыыйа. Штаб-кыбартыыралара Москуба куоракка уонна Уфа куоракка бааллар.
Саха сирин графиката
Графика Саха Сиригэр XX үйэ бастакы аҥарыгар үөдүйбүт ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба көрүҥэ.
Аан бастаан графика сэбиэскэй хаһыаттарга уонна сурунаалларга өйдөтөр иитэр соруктаах баар үөдүйбүтэ. Отутус сыллар ортолоругар П.П. Романов кинигэҕэ ойуулара тахсыбыттара, бу айымньылар худуоһунньук кэлин уруһуйдаабыт былакаатын уонна Аҕа дойду улуу сэриитин кэминээҕи сатииратын кытта саха графикатын төрдө буолбуттара.
1250-с
1250-с сыллар.
Линда Роттенберг
Линда Роттенберг (1968 сыл балаҕан ыйын 12 к.) — Эмиэрикэ урбаанньыта уонна менеджера, Endeavor Global, Inc. (1997 сылтан) тэрийээччитэ уонна салайааччыта, Zayo Group, LLC уонна Zayo Group Holdings, Inc. (2014 сылтан) салайааччыта    ; «Эдэр президент» тэрилтэ чилиэнэ    ; «Иирээки диэн хайҕабыл: сүүрүгү утары хамсааһын күүһэ»  диэн кинигэ ааптара. Сайдан иһэр рыноктарга эргиэн кыахтарын уонна урбаан Аан Дойду таһымнаах эксперта. Гарвард урбаан оскуолатыгар үс куурсу ыытар.
Олоҕо
Линда Роттенберг — адвокат уонна дьиэ хаһаайкатын кыыһа, Ньютоҥҥа улааппыт — Бостона таһа, Массачусетс ыстаат.
Кыра сылдьан түмэт идеяларын сэҥээрбит уонна ол бу түмэт тэрилтэлэригэр үлэлээбит.
Йель быраап оскуолатын бүтэрбитин кэннэ Аргентинатааҕы Палермо Университет салайыы программатыгар үлэлээбит.
1996 сыллаахха Ашока Пуондатын үлэтигэр кыттыһан Пуонданы Латыын Эмиэрикэтигэр тарҕатар.
1997 сыллаахха Петер Келлнеры кытта сайдан иһэр дойдуларга кыра уонна орто бизнеска көмөлөһөр Endeavor Global, Inc. диэн Аан Дойду таһымнаах эргиэнэ суох тэрилтэни тэрийэр уонна салайар.
2014 сыл ыам ыйын 14 к. Zayo Group, LLC уонна Zayo Group Holdings, Inc. салайааччыта буолар, ону таһынан ABRAAJ Capital сүбэтигэр киирэр
Сыанабыл
2001 сыл сэтинньи 5 к. Time сурунаал Endeavor Global  тэрийээччилэрин Линда Роттенбергы уонна Петер Келлнеры  «XXI үйэ 100 саамай ордук саҥардыыны оҥорооччулар» ахсааннарыгар кииллэрэр.
2002 сыллаахха Шваб Пуондата Endeavorы уонна Линда Роттернбергы Аан Дойду экономикаҕа форумугар Аан Дойду саамай бастыҥ түмэт урбаанньыттарын ахсааныгар кииллэрэр.
2003 сыллаахха Innovators Under 35 диэн саамай үчүгэй эдэр саҥардааччылар ахсааннарыгар киирэр.
Dell, Inc. диэн хампаанньа бэйэтин рекламатыгар көрдөрөр.
2008 сыллаахха Аан Дойдутааҕы Вдова Клико диэн вино дьиэтэ Линда Роттенбергы «2008 сыллаах Дьыала Дьахтара» ааты иҥэрэр. Ол сыл US News & World Report кинини «Саамай ордук Эмиэрикэ салайааччыта» диэн ааттыыр.
2011 сыллаахха Forbes Линда Роттенбергы Impact 30 диэн бастыҥ түмэт урбаанньыттар ахсааннарыгар кииллэрэр.
Кинини «Аан Дойду сарсыҥҥы салайааччыта», «Эдэр Аан Дойду салайааччыта» уонна «Бастыҥ түмэт урбаанньыта»  диэн ааттыы сылдьыбыттара.
Тус олоҕо
Брюс Фейлер   диэн телеведущайга, суруналыыска уонна суруйааччыга кэргэн тахсыбыт. Икки игирэ кыыстаах. Бруклиҥҥа олорор.
Чуускуннар уустара
Чуускуннар уустара (, Род Ржанки) - Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 3 көрүҥ көстөр: Улахан чуускун, Кыра чуускун, Чуускун.
Долоҕой
географияҕа: сир ааттарыгар сыһыаннаах. Тэҥнээ: толгой, тологой (бур., монг.) — төбө, чыпчаал, томтор; полагай (казах.) — хайа чыпчаала; тологой (кирг.) — ирбэт хаар — муус аннынааҕы хайа сороҕо, ойуурдаах өттө.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Саха сирин скульптуурата
Саха сирин скульптуурата
Саха скульптордара
90
90 сыл.
Өлбүттэр
90er
Санья
САНЬЯ - Кытайга баар аныгы курорт куорат. Хайнань арыытыгар баар. Нэһилиэнньэтэ 800 тыһ киһи. Манна хаста даҕаны Аан Дойду Мииһэ буолбута.
Саха сирин норуотун уонна декоративнай айымньылара
Саха сиринээҕи норуот маастардара
Тазлова Римма Семеновна
200px|thumb|right|Тазлова Ромма Семеновна Римма Семеновна Тазлова, медицина доктора, профессор, СӨ Үтүөлээх бырааһа.
Хабдьы
thumb|250px|right|Lerwa lerwa thumb|150px Хабдьы эбэтэр куруппааскы, хабыйахаан (Lagopus lagopus) — биир сиргэ олохтоох көтөр. Туундараҕа да тайҕаҕа да үөскүүр. Туундараҕа үөскүүр туспа көрүҥ баар — хаккырыал (эбэтэр таас хабыдьыта, хара дьабадьы).
Атын кууруссаҕа майгынныр көтөрдөртөн уратыта — кыһын сайын түүтүн өҥүн уларытыыта буолар. Кыһын мап-маҥан кутуругун төбөтө эрэ харалаах буолар. Атыыра сылга түөртэ, тыһыта - үстэ түүлүүр.
Үөрүнэн сылдьар, саас эрэ, сымыыттыыр кэмигэр иккилии буолан хайдыһаллар. Сиргэ сылдьан аһыыр, элбэхтик көппөт. Иссэр кэмигэр атыыра уйаланар сирин дьорҕооттук көмүскүүр, кэрийэ көтө сылдьар. Бу кэмҥэ кини элбэх саҥалаах, айдааннаах. Хабдьы Саха сиригэр бултанар.
Уос номоҕуттан
Бэрт былыр хабыйахаан, син атын көтөрдөр курдук, соҕуруу дойдуга баран кыстыыра эбитэ үһү. Ол гынан баран көтөрүнэн мөлтөх буолан, ити баран түһэр, ол баран сынньанар буолан, доҕор көтөрдөрүн айаннарын бытаардар. Ону абааһы көрөн, кинини биир күһүн соҕуруу илдьэ барбатахтар. Хабыйахаан кыс-тыы хаалбыт. Сааһыгар көтөрдөр кэлэн көрбүттэрэ, хата, хабыйахааннара түүтэ-өҥө тупсубут, тыс этэрбэс кэппит, мэктиэтигэр хараҕа кытарыар диэри уойбут-топпут. Доҕотторун көрсөн баран эппит: Хап, хап, хаап! Хата, эһиги миигин Хаалларан барбыккыт да, Хата мин ханаччы уойдум буолбаат! Онтон ыла хабыйахаан куруук бу дойдуга кыстыыр буолбут.
Рейкьявик
Рейкьявик (Reykjavík) — Исландия киин куората, дойду соҕуруулуу арҕаа өттугэр сытар. Нэhилиэнньэтин ахсаана 118 861 (2008) киһи. Тас куораттарын кытта — 200 000 кэриҥэ. Ол аата дойду олохтоохторун 65 % буолар. Саамай хоту сытар судаарыстыба киин куоратынан буолар.
Куорат сүрүн *достопримечательность* таҥара дьиэтэ буолар, аата — hатльсгримкиркья (Hallsgrimkirkja). Иккис бэйэтин суолтатынан хаалсыбат — Перлан (Perlan) буолар. Таҥараларын дьиэтэ олус улахан, куорат бары оттүттэн көстөр. Перлан иhигэр Саага музейа, кафе уонна Исландия саамай ыарахан ресторана баар. Исландецтар викинг төрүттэрин көрдөрөр муора биэрэгэр тимир оҥочо турар. Бу архитектура онгоhуга Исландия билиҥҥитин эмиэ быhаарар — модерн стили ордороллор.
Эдэр киhиэхэ олус үчүгэй табыгастаах куорат — студеннар элбэхтэр, араас дойдуттан сылдьаллар, буолунай саҥа массыыналар бааллар, түүҥҥу олоҕо оргуйан олорор.
Саҥа Дьыллааҕы Харыйа
Саҥа Дьыллааҕы Харыйа, Сахаларга уонна аан дойду омуктарыгар барыларыгар Саҥа Дьыллааҕы уонна Ороһуоспа атрибута, үксүн харыйа уонна бэс буолар. Саҥа Дьыллааҕы харыйаны эбэтэр бэһи гирлянданан уонна араас мишуранан, оонньуурдарынан киэргэтэллэр. Кини тула эргийэллэр, ыллыыллар.
Үгэс быһыытынан Саҥа Дьыллааҕы харыйа ахсынньы 25 күнүттэн аныгы сыл тохсунньу 7 чыыһылатыгар дылы туруохтаах, үксүгэр тохсунньу 14 кэнниттэн (Эргэ Саҥа дьылы ылан баран) хомуйаллар.
Буддизм
мини|Будда Шакьямуни Буддизм (санскр. बुद्ध धर्म, buddha dharma; пали बुद्ध धम्म, buddha dhamma, «Сырдаммыт үөрэҕэ»; кит. 佛教 fójiào) - өй санаа уһуктуутун туһунан философияны кытта сыһыаннаах итэҕэл. Бу итэ5эл биһиги эрабыт иннинээҕи 4-с уонна 6-с үйэ икки ардынан Былыргы Индияҕа баар буолбута.
Буддизм - 4-с миэстэҕэ турар аан дойдутааҕы итэҕэл. Билигин аан дойдуга буддизмы тутуһааччылар - 520 мөлүйүөн киһи буолар (Аан дойду 7%). Буддизмы тутуһар киһини буддист диэн ааттыыллар. Учуонайдар буддизмы икки салааҕа араараллар: хинаяна уонна махаяна.
Быһа түһүү
мини Бүлгүрүтүү (ушиб) диэн таһыттан көстөр тас сиртэн сүһүөҕү өлөрүү.
Дьон хайдах ыалдьарый?
Киһи ханна баҕар сылдьан эрэ оҕуннаҕына этин-хаанын, сүһүөҕүн быһа түһүөн сөп. Эбэтэр сыппах малынан охсуллубут, үөһээттэн түспүт буоллахха ыалдьыахха сөп.
Араастара
Бастакы стадията- кыра тириини өлөрүү, уратыла кыра хайа тардыы буолар. Үс-түөрт күнүнэн ааһар. Иккис стадията- уратыла былчыҥ быһа барыыта, иһэн тахсыы уонна гематома үөскүүтэ буолаллар. Үһүс стадията- бу сырыыга тас тирии уоона былчыҥ эрэ буортуламмат, иҥиир эмиэ быһа барыан сөп. Оннук буоллаха сүһүөх миэстэтиттэн тахсыан сөп. Төрдүс стадията- биһиги күүстээх иһэн тахсыыны көрүөхпүтүн сөп, ис органнар үлэлииллэрэ кэһиллэр.
Быһа түһүү кэмигэр суһал көмө
Бастакы бириэмэҕэ өлөрбүт сири тыытымыахха, хамсатымыахха уонна тымныынны уонбиэс мүнүүтэ тухары тутуохха наада. Бастакы суукка иһигэр тымныыны эрэ тутуохха сөп. ыалдьыбыт киһи сытыахтаах. Өлөрбут сирин өрө көтөҕөн баран. Иккис күнүгэр сылааһы тутуохха сөп, ыарыыны намыратар маастары, быһа түһүү утарыта эмнэри туттуохха сөп. Ол гынан баран ыарыы уон хонук иһигэр ааспатаҕына бырааска барарга көрүллэр.
92
92 сыл.
Лопхойууттар уустара
Лопхойууттар уустара (, Род Зуйки) — чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха Cиригэр бу ууска 3 көрүҥ көстөр: лопхойуут, кыра лопхойуут, Монголия лопхойуута.
Информатика
Информатика (Informatique, Computer science) — дьайаан ньыматын хомуйуутун, харайыы, чочуйуу, биэрии, анализ уонна информацияны сыаналааһын билимэ, көмпүүтэр технологиятын туттуу.
1280-с
1280-с сыллар.
Дулҕа
Дулҕа — куруук уулаах сиргэ сорох оттор сылтан сыл силистэрин чөмөхтөөн, үрдэтэн, ону тирэхтэнэн үүнэллэриттэн үрдээбит, кытааппыт, буордуйбут чөҥөчөк курдук чөмөх.
Теорема Кронекера-Капелли
Теоре́ма Кро́некера–Капе́лли диэн линейнай алгебраическай система сөп түбэһиитин критерийэ.
Урааллааҕы М.П. Мусоргскай аатынан консерватория
'''Урааллааҕы М.П. Мусоргскай аатынан судаарыстыбаннай консерватория''' — муусукаҕа үөрэтэр үрдүкү үөрэх кыһата, Екатеринбург куоракка баар. мини|Консерватория сүрүн дьиэтэ Консерватория 1934 сыллаахха Свердловскай консерваторията диэн ааттанан аһыллыбыта, 1946 сыллаахха Урааллааҕы буолбута. Филиааллара Тюмень уонна Дьокуускай куоракка бааллар. 2008 сыллаахха академия стаатуһун ылбыта (ол иннинэ институут этэ). Консерватория сүрүн дьиэтэ — куорат биир кырдьаҕас тутуутунан биллэр, 1737 сыллааҕы (классицизм истиилэ), онно XVIII—XIX үйэлэргэ Хайа собуоттарын сүрүн салалтата (Хайа канцелярията) баар этэ.
Ситим-сирэ: http://uralcons.org/
Бүтэрбиттэрэ
Марыына Попова - Саха норуотун артыыската.
Сабантуй
Сабантуй диэн башкиирдарга, татардарга былыргыттан бэлиэтэнэр сайыҥҥы бырааһынньык. Урут тыа дьоно бырааһынньыктыыр буоллахтарына билигин ил уонна улахан куораттарга бэлиэтэрнэр бырааһынньык буолбута. Бырааһынньык күнэ уларыйыан сөп, ол курдук 2012 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр бэлиэтэммитэ
Ааттара
Татар тылынан саҥарааччылар Сабантуй диэн ааттыыллар, элбэх ахсааҥҥа Сабантуйлар.
Атын Волга өрүс үрдүгэр олорор түүр норуоттар бырааһынньыгы бэлиэтииллэр. Башкиир тылынан Һабануй, онтон чувааштар Акатуй диэн ааттыыллар.
Бырааһынньык аата "сир хорутуутун" кһнэ диэн тылбаастаныан сөп.
Устуоруйата
Кэлин ислам татаардар, башкиирдар, ол курдук чуваштарга христианство тарҕаныытын кэнниттэн итэҕэл бырааһынньыга буолан бүппүтэ. Ороуйоннарынан сыл аайы уларыта-уларыта буолар этэ.
20 үйэ саҕаланыытыгар Сабантуйу татаардар бырааһынньыктара диэн ылыллыбыта. Сэбиэскэй Сойуус бириэмэтигэр бырааһынньыгы өйүүллэрэ, тоҕо диэн тыа киһитин өйө көтөҕөллөрө. Ол гынан баран бырааһынньыгы кыратын ыһыы кэнниттэн буолар курдук саҕырыппыттара
Сабантуйу киhи аймах тыл баайын-дуолун аан дойдутааҕы тиhигигэр киллэрии былаана баарын 2007 сыллаахха биллэриллибитэ.
Үгэстэр
Сабантуй ордук биллэр элеменнарынан күрэсköräş (татаардар тустуулара), ат сүүрдүүтэ, остуолбаҕа өрө тахсыы, уонна да атын буолаллар.. Ити барыта майдаҥҥа, ол эбэтэр тыа кытыытыгар оҥоһуллубут площадкаҕа буолар.
Кэлин бириэмэҕэ Сабантуйу Татарстан традиционнай ырыа уонна үҥкүү, ону тэҥэ гармонь оонньуутун күрэһин кытта ыытыллар буолан эрэ.
Жиркова Татьяна Юрьевна
300px|thumb|right|Татьяна Жиркова Татьяна Жиркова — Россия спордун үтүөлээх маастара, сүүрүүк.
Олоҕун олуктара
1970 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Төҥүлү с. төрөөбүтэ. Павловскай орто оскуолатын бүтэрбитэ. Бастакы тренерэ Павловскай оскуолатын физкультураҕа учуутала А. Н. Осипов. Дьокуускайдааҕы медицинскэй училищеҕа үөрэнэ сылдьан, хайыһарга республика үтүөлээх тренерэ П. П. Харитоновка дьарыктанан, спорт маас-тарыгар кандидат нуорматын толорбута, сүүрүүгэ ДьТХА тренерэ А. Н. Ивановка дьарыктаммыта. 100 км Аан дойду 2 төгүллээх уонна Европа чемпионката, рекордсменката, Соҕуруу Африкаҕа «Комрадс» уонна «Икки акыйаан» Аан дойду 15-тии тыһыынча киһи кыттыылаах профессионал супермарафонецтарын саамай улахан сырсыыларын кыайыылааҕа.
Рожин Иван Васильевич
200px|thumb|right|Рожин Иван Васильевич Рожин Иван Васильевич - саха бастакы дипломаата, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Хаҥалас улууһун ытык киһитэ.
Орджоникидзевскай оройуонугар 1938 сыллаахха төрөөбүт.
Емельянов Николай Васильевич
200px|thumb|right|Емельянов Николай Васильевич Емельянов Николай Васильевич (08.01.1921—04.03.2000) — филология билимин доктора (1992), ССРС билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, норуоттар ыккардыларынааҕы тюрк Академиятын чилиэнэ (1977).
Олоҕун олуктара
1921 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр Саха уобалаһын Ньурба улууһугар I Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1941—1955 сс. — учууталлаабыта.
1954 с. — Дьокуускайдааҕы пединституты бүтэрбитэ.
1955—1958 сс. — ССРС билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар аспирантураҕа үөрэнэр.
1958—1964 сс. — младшай научнай үлэһит.
1963 с. — история билимин кандидатыгар «Якутские пословицы и поговорки» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
1964—1973 сс. — фольклор уонна литература салаатын сэбиэдиссэйэ.
1985 сылтан — гуманитарнай чинчийии Институт ведущай научнай үлэһитэ.
1992 с. — саха фольклорун биир сүдү көрүҥүн — олоҥхону — чинчийиигэ, үөрэтиигэ үгүс сыралаах үлэтин түмүгүнэн, история билимин докторын учуонай аата иҥэриллибитэ.
2000 сыллаахха кулун тутар 4 күнүгэр күн сириттэн барбыта.
Н. В. Емельянов — саха фольклорун биир тутаах чинчийээччитэ, 80-н тахса научнай үлэлэр, ыстатыйалар ааптардара.
Сауд Арабията
Сауд Арабиятын Хоруоллуга (арабтыы مملكة العربية السعودية‎) диэн Араб тумул арыытыгар баар дойду. Хотугулуу илин Иорданиялыын, хоту уонна хотугулуу илин Ирактыын, илин Кувейтыын, Катардыын, Баhрейнныын уонна Холбоhуктаах Араб Эмираттарыныын, соҕуруулуу илин Оманныын уонна соҕуруу Йиэмэнниин кирбиилэhэр. Хотугулуу илин Перс хомото уонна арҕаа Кыhыл байҕал бааллар. 27,6 млн. олохтоохтордоох, 2,150,000 км² кэриҥэ иэннээх.
Хоруоллукка Ислам икки ордук ытык сирэ баар, Мекка уонна Медина, ол иhин кинини "икки ытык мэчиэт сирэ" диэн ааттыыллар.
Сауд Арабията аан дойду бастыҥ ниэп экспорттааччыта. Ниэп дойду бүтүн экспортыгар 90% тахса уонна дьаhалта харчы кэлиитин 75% кэриҥэ буолар.
91
91 сыл.
Өлбүттэр
90er
1270-с
1270-с сыллар.
Лаборатория Белла
Bell Laboratories (оннук курдук биллэр Bell Labs) — урукута американскай, билиҥҥитэ финскэй американскай корпорация, улахан чинчийэр телекоммункация, электроннай уонна компьютернай система киинин уобалаһа.