cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лирика
Лирика айымньылара
Айымньылары көрүҥнэргэ араарыы судургута суох, ол курдук хас да көрүҥ бэлиэлэрин илдьэ сылдьар жанрдар баар буолаллар. Холобур, үгэ тубэлтэлэргэ характеры арыйар сюжеттаах айымньы буолан, эпическэй жанрга киирэр, ол эрээри кини хоһоонунан суруллан лирика бэлиэтин эмиэ ылыммыт уонна геройдара диалогунан кэпсэтэр түбэлтэлэригэр драма бэлиэтэ эмиэ көстөр. Поэма — хоһоонунан суруллубут бөдөҥ айымньы, сюжеттаах, геройдардаах, конфликтаах, характеры арыйар сыаллаах-соруктаах, онон кини лирика эпос бэлиэлэрин илдьэ сылдьар лиро-эпическэй жанр. Ол аата литература жанрдара олоҕу ойуулаан көрдөрөр уратыларынан үс сүрүн көрүҥҥэ арахсаллар эбит. Ону кытта кинилэр уратылара сэһэргээччигэ эмиэ көстөр. Эпоска сэһэргээччиттэн тутулуга суох событиелар (объективнай) ойууланаллар, оттон лирикаҕа сэһэргээччи — лирическэй герой ис эйгэтэ (субъективнай) арыллар. Айымньылар суруллар тылларынан эмиэ уратылаһаллар: сэһэргээһин тылынан суруллубут буоллаҕына - проза, хоһоон тылынан - поэзия диэн ааттаналлар. Үгэ ис хоҺоонунан – эпос айымньыта, суруллубут тылынан — поэзия. ХоҺоонунан суруллубут романнары, сэҺэннэри. драмалары үгэс курдук поэттар айаллар. Холобур, Р.Баҕатаайыскай «Уолаттар уонна кийииттэр» диэн хоһоонунан суруллубут романа. Иэйиини арыйар сэһэргээһин тылынан суруллубут кэпсээннэр бааллар. Холобур, Суорун Омоллоон «Өлүөнэ өрүс» диэн лирическэй кэпсээнэ.
Литература
1. Окорокова В.Б. Литература теорията. Дьокуускай, 2004.
Самсонов Георгий Никитич
Самсонов Георгий Никитич - Ньурба Куочайыгар (Александровкаҕа) олорбут биолог-учуутал.
Хортуоска араас суортарын олордуунан үлүһүйэр эбит. 30-с сылларга Киин Арассыыйаттан бушков хотуурдарын аҕалбыта биллэр. 20-с сылларга оҥоһуллубут бэлэсипиэттээх этэ диэн үөрэнээччилэрэ кэпсииллэр.
Кэлин Ньурба 1№ оскуолатыгар учууталлаабыта. Биэнсийэҕэ тахсан Ньурбаҕа олорон эрэ ардах кэнниттэн тахсан уулуссаларга хоруу хаһан уу ыытар идэлээх эбит.
Кыыһа Розалия Георгиевна эмиэ учуутал идэтин талбыта, уола ХИФУ профессора Николай Георгиевич.
Өлүөрэ
400px|thumb|right|Өлүөрэ нэһилиэк Аллараа Халыма улууһун каартататыгар Өлүөрэ нэһилиэк. Аллараа Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Андрюшкино.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 817 киһи (2007 сыл).
Туттааччы интерфейса
Туттааччы интерфейса (User interface) диэн көмпүүтэринэн туттааччы системалыын (көмпүүтэрдиин, девайстыын, программалыын у.д.а.) таба үлэлииригэр аналлаах сэп. Туттааччы интерфейса икки өрүттээх:
Эрилик Эристиин
200px|thumb|right|Эрилик Эристиин Эрилик Эристиин (Яковлев Семен Степанович) (24.01.1892—06.10.1942) — саха бэйиэтэ, прозаига.
Өлүөрэ
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Эрилик Эристиин
Олоҕун олуктара
Саха Сирин Суруйааччыларын Сойууһа уонна Эрилик Эристиин аатынан сопхуос  сыл аайы тыа сирин олођун туһунан суруллубут бастың уус-уран айымньыга бэриллэр литературнай бириэмийэни олохтообуттара. Эрилик Эристиин төрөөбүт сиригэр Чурапчы улууһун Чакырыгар киниэхэ аналлаах түмэл дьиэ аһыллыбыта.
2015
2015 сыл.
1582
1582 сыл.
Чурапчы улууһун гербэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Чурапчы улууһа" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Герб Чурапчы улууһун Сүбэтин 2005 сыл балаҕан ыйын 6 күнүнээҕи 194 №-дээх быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Российскай Федерация Государственнай геральдическай регистрын тиһигэр 2055 №-нэн киирбит.
Гербэ им-бэлиэтэ
«Халлаан күөх хонууга киэҥ көмүс билэ баар, ортотугар хара үс күөх хатыҥ сэбирдэхтэрэ бааллар. Үрдүгэр сэттэ саха алмааһын дугата сытар.
Им-бэлиэни быһаарыы
Гиэрбэ улуус историятын уонна географиятын быһаарар, ол курдук улуус улуу Саха Сирин өрүстэрин икки ардыгар сытар.
Икки халлаан күөх билэлэрэ — өрүстэр. Араҕас билэ — күнүнэн сырдатыллыбыт кылгас сайыннаах орто дойдуну бэлиэтиир. Тоҕус төгүрүмтэ аҥардара историяны тутуһууну көрдөрөр — Чурапчы киинэ тоҕус томторго турарынан биллэр. Хатыҥ лабаата — олох, сир үүнүүлээҕимтиэтин уонна Чурапчы сирин кэрэтин көрдөрөр. Алмаастар Саха Сирин гиэрбэтин стилизациятын эккирэтэллэр, Саха Сирин муниципальнай тэриллиитэ буоларын быһаараллар.
Гиэрбэ ааптардара: Мунхалов Афанасий Петрович (Дьокуускай), компьютерный дизайнын Матвеев Артур Матвеевич (Дьокуускай) оҥорбут.
Период (геология)
Геология периода — геохронология шкалатыгар эраны арыттыыр кэрчик.
Геохронология шкалатыгар периодтар үксүнэн эпохаларга бытарыйаллар.
2004 сыллаахха Аан Дойдутааҕы геология холбоһуга Неопротерозой эраҕа Эдиакарий периоды билиммит, 130 сылга маҥнайгы билиниллибит период.
Готовцев Юрий Александрович
200px|thumb|right|Готовцев Юрий Александрович Готовцев Юрий Александрович. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин X, XI, XII ыҥырыылаах Норуот депутата, Ил Түмэн III ыҥырыылаах Норуот депутата.
Toyota
Toyota Motor Corporation (トヨタ自動車株式会社 Toyota Jidosha Kabushiki-gaisha) диэн Дьоппуон мультинационал корпорацията уонна аан дойду массыына оҥорооччуларыттан ордук улаханнара. Корпорацияҕа аан дойду үрдүнэн 316,000 киhи үлэлиир.
Азиа Чуумпу баанката
Азиа Чуумпу баана (Азиатско-Тихоокеанский Банк, АТБ), Арассыыйа биир динамично сайда турар баанката буолар. Штаб-квартирата - Благовещенскай.
Тураах
Тураах диэн Corvidae ыал Corvus ууhугар киирэр бөдөҥ барабыайдыҥы көтөр. Элбэх көрүҥнэрдээх уонна киэҥ тарҕаныылаах.
Көрүҥнэрэ
thumb|250px|right|Common Ravens at the [[Tower of London]] Australian and Melanesian species
New Zealand species
Pacific island species
Tropical Asian species
Eurasian and North African species
Holarctic species
North and Central American species
Tropical African species
Истиэндэбэй ытыы
Истиэндэбэй ытыы — ытыы биир көрүнэ. Истиэндэбэй ытыы күрэхтэьээһинэ аһаҕас халлаан анныгар тэриллэн ыытыллар. Ытыыга доруоп эрэ саалар көҥүллэнэр, анал оҥоруулаах тэриэлкэни тоҕуда ытаҕын. Аҕыйах да доруоп таптаҕына кэбирэхтик алдьанар оҥоһуулаах тэриэлкэ. Тэриэлкэ оҥоһуллар матырыйаала битум кулэ буолар. Ол тэриэлкэни анал оноһуулаах мэхэниичискэй тэптиргэ быраҕар. Кэнники кэмҥэ саҥа технологиянан оҥоһуллар, экологияга буортута суох тэриэлкэлэр оҥоһуллар буоллулар.
История
Истиэндэбэй ыыты булчуттар курэхтэһиилэртэн саҕаланар. Бастакы курэхтэһиилэр орто уйэлэргэ Европаҕа ыытыллар эбит. XIX үйэ бүтүүтэ — XX үйэ саҕалыыта, ол иһигэр бастакы Олимпийскэй оонньууларга, ытааччылар тыыннаах холууптары халлааҥҥа быраҕан баран ыталлар, кэннинки кэмҥэ холууптары тэриэлкэлэр холбойоллор.
Сүрүн тиэрминнэр
1. Дублет (дуплет) — икки мишень тэҥҥэ биэрэллэр, утары бэйэ бэйэлэригэр (төгүрүк стенд) эбэтэр параллельнай (дубль-трап).
2. Таймер — мишеньы соруйан хойутаталлар 3 сокүүндэҕэ дылы, ытааччы хамаандатын кэнниттэн төгүрүк стендэҕэ.
Сахалыы бэкэбиэдьийэ "Маарык"
Лаамы байҕал
thumb|right|250px|Лаамы байҕал хаартата. thumb|right|250px|Нагаево хомо [[Магадан аттыгар]] thumb|right|300px|[[Сирэтоко национал паарка Лаамы байҕал кытылыгар, Хоккайдо, Дьоппуон]] Лаамы байҕал. Чуумпу далай байҕала. Далайтан (океантан) Камчаатка тумул арыы, Курил арыылар уонна Хоккайдо арыы араарар. Иэнэ 1603 мөл. кв. км. Дьириҥэ 3521 м тиийэр. Орто дириҥэ 1780 м. Байҕал арҕаа өттө шельфка сытар. Шантар арыылардаах. Бөдөҥ хомолоро — Шелихов, Сахалин, Анива, Терпения.
Байҕалга бөдөҥ өрүстэртэн Амур өрүс түһэр.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри байҕал хоту өттө тоҥ. Соҕуруулуу-илиҥҥи өттө тоҥмот. Балык (минтай, сельдь, лосось). Түлүөн бултааһына.
Пуортара — Магадаан, Корсаков, Айаан, Охотскай.
Байҕал нууччалыы аата Охотскай диэн эбээннии «Окат» (өрүс) диэн тылтан тахсар.
Дьоппуоннар «Хоккай» (北海) диэн ааттыыллар этэ. Ол аата Хотугу диэн. Кэнники Атлантик океан Хотугу байҕалын итинник ааттыыр буоланнар, Лаамыны кинилэр «Охоцуку-кай» (オホーツク海) диэн ааттыыр буолбуттара.
Заикин Николай Федорович
Заикин Николай Федорович (3.11.1801 — 23.7.1833) — Саха сиригэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабрист. Курскай губерния дворяннарыттан төрүттээх. Квартирмейстерскай чаас подпоручига.
Отец — курский губернский предводитель дворянства, фатежский помещик, надворный советник Федор Михайлович Заикин; за родителями по 7 ревизии 400 душ. Воспитывался в Москве в пансионах Д.Ф. Дельсаля и И.В. Борденау, а в 1815—1817 в пансионе В.С. Кряжова, до 1819 жил в деревне у родителей. Поступил в Московское учебное заведение для колонновожатых — 24.3.1819, выпущен по экзамену прапорщиком — 14.4.1821, откомандирован во 2 армию — 13.3.1822, командирован на съемку в Подольскую губернию — май 1822, назначен обратно в Главную квартиру 2 армии — ноябрь 1823, состоял при школе топографов, подпрапорщик — 6.4.1824. Член Южного общества (1824).
Приказ об аресте — 5.1.1826, арестован во 2 армии — 14.1, доставлен в Петербург из Тульчина на главную гауптвахту — 22.1, в тот же день переведен в Петропавлоскую крепость («посадить по усмотрению и содержать строго») в №30 Кронверкской куртины, 31.1.1826 повелено «по заковании в ручные железа, снабдив теплою для дороги одеждою для отправки в Тульчин, сдать Слепцову» (для розыска бумаг Пестеля).
ВД, XII, 411-426; ГАРФ, ф. 109, 1 эксп., 1826 г., д. 61, ч. 112.
Үөһээ Амма (эркээйи сир)
Үөһээ Амма, эркээйи сир.
Алдан улууһугар баар, уопсай иэнэ 588 000 га.
Кыыллар
тайах, таба, кулааһай, мэнэх, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, нэтээгэ, сиэгэн, тииҥ, куобах, андаатар.
Көтөрдөр
мэкчиргэ, туруйа,
Абалаах (күөл)
400px|thumb|right|Абалаах күөл халлаан куйаартан көстүүтэ Абалаах. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар баар термокарст күөл. Суола үрэх тардыытыгар. Күөл бадарааныгар элбэх углекислай уонна двууглекислай суода, сера уонна тимир сорох холбоһуктара баар. Абалаах бадараана атын куруорттар эмптээх бадарааннарыттан туох да итэҕэһэ суох диэн чинчийбиттэрэ. 1935 сылтан ыла бадараанын эмптиир сыалга тутталлар. Ревматизмы, навриттары, дьахтар ыарыыларын уонна да атын ыарыылары ситиһиилээхтик эмптииллэр. Билигин Абалаах бадараанын Дьокуускайга баар "Хоту" балыыһаҕа уонна Аллараа Бэстээх балыыһатыгар тутталлар.
Аата аба диэн аһыы, сүлүһүн диэн суолталаах тылтан тахсар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
World Wide Web
World Wide Web, the Web, WWW (аан-дойду бүтүн ситимэ) — Интернетынан холбоммут гипертекст докуменнарын бүтүн информация системата. Уэб браузерынан туттааччы уэб сирэйдэри көрөр. Кинилэр текстаах, ойуулаах, видеолаах у.д.а. мультимедиалаах буолуохтарын сөп. Сирэйтэн сирэйгэ гиперлинктарынан көһүллэр.
Аллегория
Аллегория — ханалытан образтааhын кубулутан хоhуйуу, этэ-сиинэ суох уосай өйдөбүлү чопчу обраhынан дьүhүн кубулутан биэрии. Холобур, аан дойду үрдүнэн эйэни — холуубунан, көҥүлү — быстыбыт сыабынан ханалытан образтыыллар. Аллегорическай хоhуйуу ордук үгүстүк остуоруйаҕа уонна үгэҕэ туттуллар; ол курдук албын-көлдьүн киhини-саhылынан, иҥсэлээҕи бөрөнөн, сиэмэҕи эбэтэр мындыры — суорунан кубулутан көрдөрөллөр.
Хорообут нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хорообут.
Маайаттан 36 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 040 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хорообут — 1 023 уонна Харба-Атах — 17 киһи.
1583
1583 сыл.
Шок
Шок (shock — охсуу) — ньиэрбэ, хаан, тыынар тиһиктэр үлэлэрэ, эттик эргиирэ түргэнник сатарыйан, олоххо кутталлаах турукка тиэрдэр патологическай бырассыас, туох эрэ кытаанах тас дьайыыттан үөскүүр. Организм тас дьайыыга хоруйдуур мэхэниисимин улахан кэһиллиитэ, алдьаныыта.
Шок туһунан билии-көрүү
Биллэр литэрэтиирэҕэ шогу аан бастаан Гиппократ ойуулаабыта. «Шок» диэн тиэрмини аан бастаан 1737 с. Ле Дран туһаммыта. XIX үйэ бүтүүтүгэр шок патогенеһын ойуулааһыҥҥа элбэх сабаҕалааһын оҥоһуллубута, онтон ордук тарҕаммыттара манныктар этэ:
Уруу
Хаан сибээстээх дьон барылара. Дьиэ кэргэн социальнай институт нөҥүө улаатыан сөп.
Түүр норуоттарыгар эр киһинэн улаатар, дьахтар кэргэн таҕыстаҕына урууттан барар диэн ааҕыллар.
Походскай
400px|thumb|right|Походскай нэһилиэк Аллараа Халыма улууһун каартататыгар Походскай нэһилиэк. Аллараа Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Походскай.
Улуус кииниттэн 45 км. хоту диэкки Халыма өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 259 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
1584
1584 сыл.
Операциялыыр система
thumb|300px|[[GNOME аннынан үлэлиир Ubuntu]] Операциялыыр система, ОС (Operating System) диэн көмпүүтэр үлэлиирин салайар система. Көмпүүтэргэ баар бары программалар ОС'ттан тутулуктаахтар.
Саамай биллэр уонна тарҕаммыт ОС'лар: Microsoft Windows, OS X, Linux уонна Solaris.
Искэн
Искэн (искэҥ) — эт-хаан клеткаларыттан сайдар патологическай процесс. Киhи организма тканнары уонна органнары үөскэтэр ахсаана биллибэт баhаам элбэх клеткалартан турар. Клеткалар ууhуур дьоҕурдаахтар, ол иhин организм мэлдьи саҥардыллан иhэр, эргэрбит, өлбүт клеткалар куруук саҥа эдэр клеткаларынан солбуллаллар. Клетка ханнык эмитэ бөлөҕө туhааннаах биричиинэнэн сабыдыала быстыннаҕына хонтуруолтан тахсар, бэйэтэ туспа ууhаан барар. Бу мантан искэн үөскээhинэ саҕаланар. Искэн ууhааhына автономнай характердаах. Искэни чинчийэр, эмтиир үөрэх онкология диэн ааттанар. мини|315x315px|Тканевой атипизм Клиническай уонна морфологическай өттүттэн көрдөххө, искэни икки улахан бөлөххө араараллар:
=Куттала суох искэн= мини|307x307пкс|Кутталлаах уонна куттала суох искэннэр Куттала суох (сиппит, гомологичнай) искэн тула сытар тканнары халбарытан улаатар (соро5ор ыга тутан). Кинилэр метастаз биэрбэттэр, ол эрээри искэн бохсуута олус кутталлаах (холобур, мэйии тканын ыга тутуута). Сорох куттала суох искэн малигнизациялыан сөп (ол эбэтэр кутталлаах искэннэ көһүөн сөп).
Ордук тарҕаммыт куттала суох искэннэр: маатка миомата, папиллома, аденома, гипофиз аденомата уо.д.а.
=Кутталлаах искэн= Кутталлаах (ситэ илик, гетерологичнай) искэн тула сытар тканнарга батары үүнэр уонна улаатан истэҕин аайы тканнары алдьатар. Маннык түбэлтэҕэ хаан уонна лимфа сүүрэр тымырдарын буортулуур уонна ол тымыр сүүрээнигэр искэн клеткалара киирэллэр, эккэ-хаанна тэнийэллэр, эбэтэр ханнык эмит органнарга сөҥүөхтэрин сөп. Бу искэн клеткалара атын оргаҥҥа сөҥүүтэ метастаз дэнэр.
альт=|мини|173x173пкс|Экспансивнай үүнүү Үүнэ сылдьар искэн хайдах тула тканнары кытта хардарыта дьайсарынан хас да коруҥҥэ арахсар:
1. Экспансивнай үүнүү - искэн "бэйэ бэйэтиттэн" сайдан барар уонна тула сытар тканнары хардарытар. Искэн уонна доруобай ткан икки ардыгар баар тканнар иинииллэр (хатараллар), ол кэннэ онтон сылтаан хаанын сууруутэ буорту буолар - албын капсула үөскүүр. Бу капсула чуолкай кыраныыссалаах буолар.альт=Инфильтративнай үүнүү|мини|280x280пкс|Инвазивнай үүнүү2. Инвазивнай үүнүү - искэн клеткалара тула сытар тканнарга батары үүнэннэллэр
3. Аппозиционнай үүнүү диэн тула сытар ткан саҥа үөскээбит клеткалара искэннэ кубулуйуулара.
Көҥдөй оргаҥҥа сыһыаныттан искэни араараллар:
=Киһи организмыгар сабыдыала=
= Ыарыы төрүөтэ =
Искэн этиологията ситэ үөрэтиллэ илик. Билиҥҥи бириэмэҕэ искэн үөскээһинин сүрүн теорията мутационнай буолар. Бу теория тутаах принциптэрэ:
Түҥнэри уйалаах
300px|thumb|right|Түҥнэри уйалаах Түҥнэри уйалаах чыычаах (пеночка, Phylloscopus spp.).
Искэн
= Наардааһын =
Гистогенетическай принцибинэн наардааһын (искэн номенкларутын Комитетынан этиллибит):
T — tumor
Латинскай тылтан tumor — искэн. Искэн сүрүн кииҥин уоппустуур уонна наардыыр.
N — nodulus
Латинскай тылтан nodulus — түмүк, баайыы. Регионарнай лимфа түмүгэр метастаз баарын уоппустуур уонна наардыыр.
M — metastasis
Атын оргаҥҥа, ткаҥҥа көспут метастааһы баарын-суоҕун уоппустуур.
P, G
Сорох органнарга уонна системаларга эбии наардааһын баар (P эбэтэр G, ханнык системаҕа сыһыаннааҕыттан тутулуктаах). Клеткалар дифференцировкаларын көрдөрөр.
= Эмтээһин = Искэни эмтээһин көрүҥнэрэ:
= Ыарыыны сэрэтии =
Хос быһаарыы
= Быһаарыылар =
=Литература=
Муус Хайа (уопсастыбаннай аралдьытар киин)
«Муус Хайа» — Дьокуускайга баар общественнай аралдьытар киин. Рестораннаах. Сүрүннээн саха аһа. Ресторан интерьерыгар былыргы саха мала уонна саха сирин айылҕатын хаартыскалара туһаныллыбыттар. Куоракка соҕотох аналлаах билиһипиэт атыылыыр маҕаһыын. Ыраас ууну атыылыыр маҕаһыын. Предприниматель Макаров В.П. туппут комплекса. НВК «Саха» субуота аайы тахсар биэриини бу ресторантан ыытар.
1585
1585 сыл.
Күтүөт
Күтүөт - ханнык эмит ыалга (эбэтэр киһиэхэ) кыыстарын (кыыһын) кэргэнэ. Атын тылынан, кыыс аймаҕар кэргэнэ: кыыс төрөппүттэригэр, убайдарыгар уонна эдьиийдэригэр.
Сорох сиргэ күтүө, күтүөмэ дииллэр эбит.
Информация
Информация диэн араас суолталаах өйдөбүл. Билсии, билии, өй, санаа, толкуй уо.д.а. Билиҥҥи кэми информация үйэтэ диэн ааттыыллар.
Бэрээдэк
Бэрээдэк (сахалыы Сурум) диэн дьон тутуһа сылдьыахтаах араас быраабылалара, сокуоннара, сиэрдэрэ, туомнара ааттаналлар.
Олох биир сиргэ турбат, сайдан, уларыйан, сайдыылаах омуктартан саҥа тыллар, өйдөбүллэр киирэн иһэллэр. Уон сэттис үйэҕэ, оччотооҕу кэм сайдыылаах нууччалара кэлэннэр суругу-бичиги, араас сокуоннары, бэрээдэги аҕаланнар саха дьонун сурукка-бичиккэ үөрэппиттэрэ, сокуоннары киллэрбиттэрэ. Былыргы кэмнэргэ сахалар сиэри-туому тутуһан олохторун олорбут эбит буоллахтарына, билигин олорго эбии, сокуоннар уонна бэрээдэк көрдөбүллэрэ киирэн биэрдилэр. Бу эбиискэ киирэр көрдөбүллэри олох салгыы сайдан иһиитигэр кыттыһыы быһыытынан сайдыыны ситиһиэн баҕарар омук тутустаҕына, урукку сиэри-туому уларытан, тупсаран биэрдэҕинэ эрэ табыллар.
Оҕолору оскуолаҕа үөрэтии нууччалыы өттө баһыйарынан бэрээдэк диэн тыл, өйдөбүл билигин лаппа баһыйа туттуллар. Бэрээдэк диэн тыл нуучча тылыттан киирбитинэн детсадка, оскуолаҕа уонна үөрэх тэрилтэлэригэр барыларыгар бэрээдэктээх буолуу диэн өйдөбүлү тутталлар. Бэрээдэк диэн киэҥ өйдөбүл сахалар сиэр-туом диэн үөрэхтэриттэн салгыы сайдан, үүнэн, тупсан, сурукка киирбитинэн эрэ уратылаах. Оҕо кыра эрдэҕиттэн аан маҥнай аныгы олоххо сөп түбэһэр сиэри-туому үөрэтэн билэн, тутуһар буола үөрэнэн баран салгыы бэрээдэккэ, онтон сокуоннары тутуһууга үөрэниитэ өйө-санаата туруктаах буола сайдыытын төрүттүүр.
Оҕону бэрээдэктээх киһи буола улаат диэн этэн үөрэтэллэр. Бэрээдэк диэн нууччалыыттан киирбит «порядок» диэн тылы этэбит. Сиэр уонна туом диэн сахалыы тыллар бу сокуон, бэрээдэк диэҥҥэ өйдөбүлүнэн сөп түбэһэллэр. Оҕону кыра эрдэҕинэ сиэргэ-туомҥа, бэрээдэккэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиллэр, үгэс оҥорон иҥэриллэр. Онтон салгыы бэрээдэккэ оскуолаҕа киирдэҕинэ үөрэтиллэр.
Араас сокуоннар, бырааптар нууччалартан киирэннэр сахалыы тылларбытын үтүрүйэн, туһаныыттан таһааран иһэллэр. Сокуон диэн тыл сахалыы өйдөбүлүнэн сиэр диэҥҥэ сөп түбэһэр уонна сурукка киирбит буолан ааҕан билиллэр, үөрэтиллэр, туттуллар кыаҕа улахан. Олус былыргы кэмнэргэ дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын быһаарар сиэр көрдөбүллэрэ барылара тылынан этиллэн бэриллэллэриттэн сахабыт тыла мөлтөөн иһэрин курдук эмиэ мөлтүүр, туттуллара аҕыйаан иһэр.
Сахалыы үөрэҕи тарҕатыыга, олоххо киллэриигэ сиэр-туом билигин туһалыыр, олоххо туттуллар, туһалаах көрдөбүллэрин талан, арааран ылан сурукка киллэрэн оҕолору кыра эрдэхтэринэ үөрэтиигэ туһаныы сахалыы сиэр-майгы оҕолор ийэ куттарыгар иҥэн олохсуйуутугар тириэрдэр.
Араас сокуоннары, бэрээдэги, сиэри-туому тутуһар киһи бэрээдэктээх киһи диэн ааттанар. Бэрээдэк диэн сиэр-туом көрдөбүллэрэ уонна аныгы бэрээдэктээх буолуу үөрэхтэрэ бары холбуу ааттаналлар.
Билигин биһиги олохпут сокуоннары тутуһан олоруу диэн ааттанар. Сокуону тутуһар киһи бэрээдэктээх киһи буолар. Сокуон, бэрээдэк диэн аналлаах хааччах. Дьон уһун үйэлэр тухары өйдөрө-санаалара сайдан киһи буолууну баһылааннар киһи быһыылаах киһи оҥорор быһыыларын туспа арааран билэргэ үөрэммиттэр. Киһи быһыылаах киһи тутуһар, аһара барбат кыйыалара сокуону, бэрээдэги, хааччаҕы үөскэтэллэр. Бу хааччах кыйыаларын бэрээдэктээх киһи таһынан барыа суохтаах. Бэрээдэги тутуһар киһи, бу аналлаах хааччах иһигэр сылдьарга, олоҕун олорорго үөрэнэрэ аныгы, сайдыылаах үйэ халбаҥнаабат көрдөбүлэ буолар. Бэрээдэктээх киһи тулуурдаах, сыыһа-халты туттубат, өйө-санаата аһара барбатаҕына эрэ бу хааччаҕы тутуһара табыллар.
Холобурга, бэрээдэктээх киһи арыгыны аһара, итириэр диэри испэт. Куруук бэйэтин туттуна, арыгы иһэр баҕатын хааччахтыы сылдьара эрэйиллэр. Ыраас дьиэҕэ бадарааннаах атаҕын таҥаһынан киирэн кэлбэт, дьиэҕэ киирэргэ атах таҥаһын устарга, уларыттарга үөрэммит киһи бэрээдэккэ үөрэммитин бэлиэтэ буоларын, билигин дьон бары тутуһаллар. Киһи тутта-хапта, таҥна-симэнэ сылдьара, тугу саҥарара, оҥороро барыта олохсуйбут уонна аныгы бэрээдэк көрдөбүллэригэр сөп түбэһэрэ эрэйиллэр.
Оҕону бэрээдэккэ үөрэтии диэн, бу аналлаах хааччах иһигэр сылдьарга, киһи ханан сылдьар сирин билэргэ, онон эрэ сылдьар буолууга үөрэтии ааттанар. «Бэрээдэги кэһимэ» диэн этии олохсуйбут сиэри-туому тутус, киһи быһыытын аһара барыма, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буол диэн быһаччы өйдөбүллээх этии буолар.
Бэрээдэги тутуһар буолууга киһиэхэ бэрээдэк бары көрдөбүллэрин билии, үөрэтии туһата улахан. Билигин дьон бары үөрэҕи-билиини баһылаабыттарынан «Сокуону билбэт буолуу эппиэтинэстэн быыһаабат» диэн этии сокуон халбаҥнаабакка эрэ тутуһуллар кыаҕын улаатыннарар. Билбэтинэн өттөйөн, ону куоһур туттунан сокуону кэһииттэн киһи кыайан куоппат кэмэ кэлбитэ ыраатта. (1,25).
Андреев Андрей Николаевич
Андреев Андрей Николаевич (1803 — 28.9.1831) - Саха сиригэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабрист, лейб-гвардия Измайловскай полкатын подпоручига. Хотугу уопсастыба чилиэнэ (1825).
Сиик түһэрэр чыычаах
300px|thumb|right|Сиик түһэрэр чыычаах Сиик түһэрэр чыычаах (пятнистый сверчок, )
Восточный (баан)
Восточный баан (Восточный экспресс банк), урут федеральнай суолталаах федеральнай баан баар этэ. Розничнай кредиттээһиҥҥэ идэтийбитэ уонна предпринимателлэргэ өҥө толору комплексын тэрийэрэ. Ордук илин Сибииргэ, Дальнай Востокка уонна Илин Сибииргэ баара. Баан страховкалааһын ситимигэр кыттара уонна Арассыыйа Баана төлүүр өҥө ырыынагар улахан суолталаах кредитнэй тэрилтэлэр реестригэр киллэриллибитэ. Бааны 2021 сыллаахха Совкомбанк атыыласпыта, уонна 2022 сыллахха аатын уларыппыта.
Новые Белокоровичи
Новые Белокоровичи (Нові Білокоровичі) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 034 (2011).
Амфибрахий
Амфибрахий – хоhоон тутулугар үс сүhүөхтээх олук, кээмэй (стопа), ол ортоку сүhүөҕэр охсуулаах эбэтэр уhатыылаах. Античнай метрическэй системаҕа, былыргы гректэргэ, амфибрахий икки кытыы-сүhүөҕэ кылгас, ортокута уhатыылаах. Холобур, сахалыы «сандааран» диэн тыл курдук, ол схемата: «V – V»
П.А. Ойуунускай чопчу метрическай системаҕа сөп түбэhэр, иккилии олуктаах амфибрахий курдук куплеттар саха олоҥхотугар баалларын ыйар: Нуучча хоhоонугар, силлабо-тоническай системаҕа, амфибрахий орто сүhүөҕэ уhатыы оннугар охсуулаах, холобур, А.С. Пушкин «Былыт» («Туча») диэн хоhоонугар: Сахалыыга, охсуулаах дорҕоон чуолкайдык иhиллибэт буолан, силлабо-тоническай система кээмэйэ характернайа суох, сөп түбэспэт.
2016
2016 сыл.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-01
Тохсунньу 1—31 күннэрэ 150px|thumb|right|Күөх тоҥсоҕой
Анаабыр (өрүс)
Анаабыр өрүс. Лаптевтар байҕаллараын Анаабыр хомотугар түһэр өрүс.
Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Чыамайыкы нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Даркылаах.
Анаабыр (өрүс)
Уһуна 939 км., тардыытын иэнэ 100000 кв.км. Баһа Анаабыр хаптал хайалаах сиргэ сытар. Онно өрүс дьириҥ хочоннон устар.
Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Майаттан 122 км соҕуруу диэки сытар.
Анаабыр (өрүс)
Хотугу Сибииир намтал сиригэр тахсан баран хочото кэҥиир. Байҕалгэ түһэр сиргэ чычаас тамах үөскүүр.
Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Олохтоохторун ахсаана — 448 (2007 сыл).
Анаабыр (өрүс)
Анаабыр тырдыытыгар 12 тыһ. үрэх уонна 22 тыһ. күөл баар. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ, сорох сиригэй түгэҕэр дылы тоҥор.
Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн Кыра Куонамка (457 км.), Удьаа (455 км.), хаҥас өртүттэн Суолама (262 км.) уонна Харабыл (139 км.).
Кома
Кома (κῶμα koma — дириҥ утуйуу) диэн өйө суох дириҥ турук. Комаҕа сытааччы уhугуннарыллыбат, ыарыыны уонна сырдыгы билбэт, утуйуу цикллара суох уонна бэйэтэ тугу да кыайан гыммат. Кома араас төрүөттээх: интоксикация, метаболизм сыыhа барыыта, киин ньиэрбэ тиһигин ыарыылара, инсульт уонна хипоксия. Онтон таhынан кома төбө оhолуттан сылтаан буолуон сөп.
Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
XXI үйэ ортотугар дылы Амма улууһугар киирэр этэ.
Анаабыр (өрүс)
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Халарчы
400px|thumb|right|Халарчы нэһилиэк Аллараа Халыма улууһун каартататыгар Халарчы нэһилиэк. Аллараа Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Колымскай.
Улуус кииниттэн 110 км. арҕаа диэкки Халыма үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 809 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М, 2000 г.
1587
1587 сыл.
Суола (үрэх)
Суола - Өлүөнэҕэ уҥа өртүттэн түһэр үрэх. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар.
Устата 224 км. Тардыытын иэнэ 5400 кв.км. Алтынньыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ.
Уҥа өртүттэн Куоллара (67 км.) уонна Тиэрэ (94 км.) үрэхтэр түһэллэр. Тардыытыгар эмптээх бадарааннаах Абалаах күөл баар.
1990 сыллардаахха Өлүөнэттэн Бүтэйдээххэ диэри уу ситимэ уонна Бэдьимэҕэ быһыт тутуллубуттара.
Сайын өртүгэр уутун улахан аҥара Өлүөнэ уута.
Уокка сиэтии
thumb|right|400px|Бастакы, иккис уонна үһүс кэрдиистээх уокка сиэтиилэртэн тирии эмсэҕэлээhинэ. Уокка сиэтии диэн организм сииннэрэ үрдүк температураттан эбэтэр химик субстанциялар дьайыыларыттан эмсэҕэлээhиннэрэ. Уокка сиэтии түөрт кэрдиистээх: тирии кытарыыта, хабаҕырыы, тирии бүтүн өлүгүрүүтэ, сиин хоруоруута. Уокка сиэтии ыарахана сиин эмсэҕэлээhинин иэниттэн уонна дириҥиттэн тутулуктаах.
Билсии
мини|Билсии Билсии — дьон икки ардыгар санааларынан атастаhыы. Билсииттэн информация кэлэр.
Туттар медиялар:
Хайдах үлэлиирэ
Билсии информацияны атастаһарга тутуллар, судургуттахха:
Кыһыл Аармыйа
мини|1919 сыллааҕы форма Кыһыл Аармыйа (офиц. аата Оробуочайдар уонна бааһынайдар Кыһыл Аармыйалара, РККА) - РСФСР 1918-1922 сылларга, Сэбиэскэй Сойуус 1922–1946 сылларга сэбилэниилээх күүстэрин сатыы уонна салгын сэриилэрин аата. Сэбилэниилээх күүстэргэ маны тэҥэ Оробуочайдар уонна бааһынайдар Кыһыл Флоттара уонна Ис дьыала сэриилэрэ киирэллэрэ.
Кыһыл Аармыйа тэриллибит күнүнэн 1918 сыл олунньу 23 күнүн ааҕаллар. Бу күн баҕалаахтары аармыйаҕа суруйуу саҕаламмыт. Аармыйаны тэрийэр туһунан В.И. Ленин Дэкириэтэ тохсунньу 15 (28) күнүгэр тахсыбыта.
Новая Галэщына
Новая Галэщына (Нова Галещина) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 208 (2017).
Веденяпин Аполлон Васильевич
Веденяпин Аполлон Васильевич (1804, с. Веденяпино, Мордовия, — 2(14).7.1872, с. Тройня, Мордовия), декабрист.
9-с артиллерийскай бригада подпоручига, холбоһуктаах славяннар уопсастыбаларын чилиэнэ (1825 ыам ыйыттан). Дворянин уола. Саллааттар уонна норуот өрөбөлүүссүйэҕэ кыттыахтаахтар диэн санаалаах эбит, холбоһуктаах славяннар уопсастыбалара Соҕуруу декабристар уопсастыбаларын кытта холбоһорун утарбыт.
Суутунан болдьоҕо суох көскө ыытыллыбыт, Киренскайга уонна Иркутскайга олорбут. 1856 сыллаахха амнистияланан дойдутугар төннүбүт.
Кишинев
Кишинев (Chişinău), Молдова киин уонна ордук улахан куората. Дойду тутаах индустрия, экономика уонна үөрэх киинэ. Олохтоохторун ахсаана 592,900, тула эргинниин 911,400 (2007).
Анахронизм
Анахронизм — историяны, кэми-дьылы, былыргыны-аныгыны булкуйан суруйуу.
Литературнай айымньыга автор билбэккэ, арыт билэ-билэ да, уус-уран суругу толороору, араас эпоха, үйэ историческай чахчыларын булкуйан көрдөрүүтэ; былыргыны аныгыны, аныгыны былыргыны оҥоруу, биир үйэ историческай чахчыларын булкуйан көрдөрүүтэ; былыргыны аныгы, аныгыны былыргы оҥоруу, биир үйэ киhитин уонна чахчытын атын үйэҕэ илдьии. Холобур, олоҥхоҕо баар буолар: абааhы бухатыырын хаалтыстаан, сэлээпэлэр өссө пистолеттан ойуулааhын. Эбэтэр С. Омоллоон «Күкүр Уус» драматыгар геройа холбоhуктааhын кэмигэр «ат бастаах андаҕары» андаҕайыыта-ити былыргы абыычай.
Үлүтүү
Үлүтүү (лат. Congelatio) диэн тирии уонна атын сиин тымныыттан эмсэҕэлээhинэ.
Үлүтүү, уокка сиэтии курдук, түөрт кэрдиистээх:
Арыктаах
400px|thumb|right|Арыктаах нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар Арыктаах нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыктаах.
Улуус кииниттэн 215 км. арҕаа диэкки сытар.
Коркин Юрий Семёнович
Коркин Юрий Семёнович (1931 төр.) — Дьокуускай куорат Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ (1983—1988).
Арыктаах
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 501 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Арыктаах - 275, Лүксүгүн - 222 уонна Хатырык Хомо - 4.
Коркин Юрий Семёнович
Олоҕун олуктара
1931 сыллаахха кулун тутар 17 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Павловскай с. төрөөбүт.
Арыктаах
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Суннаҕын-Силигир (эркээйи сир)
Суннаҕын-Силигир', эркээйи сир.
Коркин Юрий Семёнович
Олоҕун олуктара
1983—1988 сс. — Дьокуускай куорат Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
Суннаҕын-Силигир (эркээйи сир)
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 39 №-дээх уурааҕынан 2000 сыл олунньу 3 күнүгэр тэриллибитэ.
Алдан улууһугар баар, Алдан өрүс салаалара Улахан Силигир, Улахан Суннагын уонна Үнгүөлэ өрүстэринэн сытар, уопсай иэнэ 482 865 га.
Кыыллар
тайах, таба, кулааһай, мэнэх, чубуку, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, нэтээгэ, сиэгэн, тииҥ, куобах, андаатар.
Көтөрдөр
мэкчиргэ, туруйа, кыталык,
Паттайа
Паттайа (Pattaya), Таиланд биир улахан куората, аан дойду 5 бастыҥ курортнай куората. Дьонун ахсаана 700 тыһ киһи. Элбэх кэлиилэр концентрацияланар сирдэрэ. Олохтоох таайдар баара суоҕа 18% эрэ ылаллар, 82% барыта кэлиилэр: Американнар, сахалар, нууччалар, европа дойдуларыттан. Улахан бизнес уонна шоппинг киинэ буолар.
1589
1589 сыл.
Непал
Непал диэн Соҕуруу Азия дойдута. Кытай уонна Индия икки ардыларыгар баар. Непал хоту уонна арҕаа өттүлэригэр Хималайа сис хайалара сыталлар. Аан дойду уон ордук үрдүк хайаларыттан аҕыһа онно баар (ордук үрдүк Эверест).
Dell
Dell, Inc. диэн мультинационал технология корпорацията. Тус көмпүүтэрдэри оҥорор, атыылыыр уонна хааччыйар. Салалтата Раунд Рок, Техас. Үлэhиттэрин ахсаана 82,700.
Spellbinder 2 - Land of the Dragon Lord
Spellbinder: Land of the Dragon Lord (Ойуун, дракон дойдута), Аустралиа, Польша уонна Кытай бииргэ усутубут телевизионнай сериаллара. Nine Network канаалга кэлэр.
1590
1590 сыл.
Бөрөлөөх
400px|thumb|right|Бөрөлөөх нэһилиэк Аллайыаха улууһун каартатыгар Бөрөлөөх нэһилиэк. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чкалов.
Улуус кииниттэн 180 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 180 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Антология
Антология – былыр античнай поэзия талыллыбыт айымньылрын хомуурунньуктара. Аныгы бириэмэҕэ – биир сүрүннээх поэттар бөлөхтөрүн эбэтэр хайа эмит дойду, норуот поэзиятын сүүмэрдэммит айымньыларын холбоон таhаарыыны антология диэн ааттыыллар. Холобур: «Казах поэзиятын антологията», «Саха поэзиятын антологията».
Саҥа Сибиир арыылара
thumb|300px|right|Саҥа Сибиир арыылара
Саҥа Сибиир арыылара диэн Саха Республикатын хоту кытылын аттыгар, Лаптевтар байҕалларын уонна Илин Сибиирдээҕи байҕал икки ардыларыгар баар архипелаг. Үс группалаах:
Кугас чаччыгыныар
Өссө маны көр
Хара чаччыгы
Кыталык (эркээйи сир)
Кыталык, эркээйи сир.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 337 №-дээх уурааҕынан 1996 сыл атырдьах ыйын 12 күнүгэр кыталык уонна да атын сайылыыр көтөрдөр сайылыыр сирин харыстыыр сыаллаах тэриллибитэ. Рамсар конвенциятын объега.
Аллайыаха улууһугар Дьааҥы уонна Индигир өрүстэр кирбиилэригэр баар. Иэнэ 2 598 595 га.
Кыыллар
хотугу таба сайыҥҥы мэччирэҥэ, овцебык, бөрө, саһыл, кырынаас, киис, сиэгэн, тииҥ, куобах.
Көтөрдөр
харылыыр, боруллуо, мороду уонна дыллык.
Киров (Кэбээйи)
400px|thumb|right|Киров нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Сиэгэн Күөл куйаартан көстүүтэ Киров нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сиэгэн Күөл.
Улуус кииниттэн 250 км. илин диэкки Тумара өрүс тардыытыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 607 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сиэгэн Күөл - 388 уонна Батамай - 219 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Рентген сардаҥалара
Рентген сардаҥалара — электромагниит долгуннар электроннарын энергията. Электромагниит долгуннар шкалааларыгар ультрафиолет сардаҥалар уонна гамма-сардаҥалар ыккардыларыгар сытар, ол аата 10−2 - 103 Å (10−12 - 10−7 м уһуннаахтар).
Историята
Бастаан рентген сардаҥаларын Вильгельм Конрад Рентген диэн ниэмэс чинчийээччитэ булбута. 1895 с. «Сардаҥа саҥа көрүҥүн туһунан» диэн ыстатыйатыгар суруйбута уонна Х-сардаҥалара диэн ааттаабыта. 1901 с. ити арыйыытын иһин Рентген маҥнайгы физикаҕа аналлаах Нобель бирииһин ылбыта.
Соколов Эдуард Дмитриевич
Олоҕун олуктара
1944 сыллаахха от ыйын 3 күнүгэр Сунтаар улууһун Маар-Күөл сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
1962 с. — Тойбохой орто оскуолатын бүтэрбит.
1982 с. — Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатынсалаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбит.
Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
Үлэлээбит сирдэрэ:
1991 с. — Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
1996 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр өлбүт.
Айар үлэтэ
Айымньылара 1975 сылтан «Хотугу сулус» сурунаалтан саҕалаан бэчээттэнэллэр. Бастакы кинигэтэ «Арахсыспат аргыстарым» 1980 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.
Беллетристика
Беллетристика – кэпсээнинэн, прозанан суруллубут уус-уран айымньылар (роман, сэhэн, кэпсээн, новелла, очерк) уопсай ааттаныылара.
Кииллээһин
Буруйдааҕы суудуна киилин анныгар баайан баран соһоҕостооһун.
Дьомолууҥма
250px|thumb|Эверест
Дьомолууҥма эбэтэр Эверест - Соҕуруу Азияҕа Гималаай хайаларыгар баар Сир ордук үрдүк чыпчаала. Үрдүгэ 8848 м. Сагармата национал пааркатыгар Кытай уонна Непал икки ардыларыгар баар. Атын ааттара: Дьомолуҥма (тибиэттии) уонна Сагарматһа (непаллыы).
1921 сылтан дьон элбэхтэ тахса сатаабыттара. 1953 с. Саҥа Зеландияттан сылдьар Э.Хиллари уонна Непаалтан сылдьар Н. Тенциҥ аан бастаан тахсыбыттара. Англия чинчийээччитэ Дьордь Маллори өссө 1924 сыллаахха тахса сылдьыбытын туһунан сабаҕалааһын баар. Бу киһи өлүгүн 1999 с. чыпчаалтан арыый аллара булбуттара, арааһа түһэн иһэн өлбүт диэбиттэрэ.
Киһи быычаһа
Киһи быычаһа (толстая кишка) - ас буһарар систиэма биирдэһэ.
Сүрүн сыала:
Астан иҥэмтэлээх эттиктэрин иҥэринэр, туһата суоҕун саах оҥорон таһардьа таһаарар, ууну иҥэринэр.
Көрүҥэ:
Киһи быычаһа 7 отделтан турар:
Киһи быычаһа микроорганизмнаах буолан ас буһарар процеһа үчүгэйдик ааһар уонна B, K битэмииннэр оҥоһуллаллар.
Ыарыылар
Киһи быычаһа активнаһа кыра да буоллар ыарыыта аҕыйаҕа суох.
Киһи быычаһа ситэри үлэлээбэт буоллаҕына уопсай бэлиэлээх буолар:
Дьоҥҥо тарҕаммыт ыарыы - Аппендицит (Муҥурдаах ыарыыта) — муҥур (аппендикс) ыарыыта. Муҥур диэн функцията соччо чуолкайдана илик, биир эрэ өттүнэн суон очоҕоско аһыллар бүтэй орган, кини киһи иһин уҥа өттүгэр баар буолар. Араас төрүөттэн сылтаан муҥур сытыйар, онтон эмтээбэтэххэ тэстэн ис органнарын сүһүрдэн тарҕанар, перитонит саҕаланар.
мини
Диарея - потологичэскэй ыарыы. Диареянан ыалдьар киһи суткаҕа 3-4 туалеттыыр уонна сааҕа убаҕас буолар. Диарея ис ыарыытынан доҕуһуоллаах. Бэричинэтэ:
Геморрой - аныгы үйэ ыарыыта. Анаал хайаҕас тула тымырдара үллэн ыарыыга кубулуйуута. Хаан тохтон дьон анимия буолар. мини Ыарыы үөскүүр төрүтэ:
AT&T
АМЕРИКАН ТЕЛЕФОН ЭНД ТЕЛЕГРАФ (American Telephone and Telegraph, АТ&Т) — телекоммуникация уонна электротехника эйгэлэригэр үлэлээбит бөдөҥ хампаанньа. Сибээс уонна электротехника тэриллэрин оҥорон таһаарыыга, ситимнэри хааччыйыыга үлэлээбитэ. Бэйэтин тутулуктаах хампаанньалын нөҥүө чинчийэр үлэнэн дьарыктаммыта, АХШ-ка төлөппүөннэри оҥоруу саамай улахан өлүүтүн ылара. АТТ 1885 сыллаахха тэриллибитэ, 1877 сыллаахха А. Г. Белл тэрийбит АХШ-ка бастакы төлөппүөн хампаанньатын 1900 сыллаахха бэйэтигэр сыһыарбыта.
XX үйэ устатыгар АХШ сибээс өҥөтүн ырыынагын сиирин саҕалаабыта. Номнуо 1965 сыллаахха бары телефоннартан 85% хампаанньа хонтуруоллуур этэ. 1950ус сыллардаахтан араас континеннары кытта холбуус сибээс линияларын туппута уонна атыыласпыта. Ону тэҥэ араадьыйа уонна телевизор уобалаһыгар эмиэ үлэлиирэ.
«Уэстерн электрик» (Western Electric) диэн хампаанньа кыракый токтаах тэриллэри оҥорор эбит. Онно дьон уонна байыаннай тэриллэри оҥороро. Араас программаларга, ол курдук «Джемини» уонна «Аполлон» космос программаларыгар кыттыбыта.
1982 сыллаахха правительство ыйааҕынан хампаанньаны бытарыппыттар. Бас билэр миэстэҕэ баар хампаанньалары BellSouth, U.S. West, NYNEX, Southwestern Bell көҥүлгэ ыыппыттар. Ол гынан баран AT&T дойду икки ардыгар барар линиялары бэйэтигэр хаалларбыт. Интернет уонна мобильнай сибээс тарҕаныытын кэнниттэн AT&T суолтата кыччаабыт.
1591
1591 сыл.
2017
2017 сыл.
Туох буолбута
2017 Конфедерация Кубога - Арассыыйаҕа ыытыллыбыт футбол күрэһэ
Мурманскай уобалас
Мурманскай уобалаhа эбэтэр Мурманск уобалаһа (Нууччалыы: Мурманская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы федеральнай уокуругар киирэр. 1938 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга  780 401  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 5,39 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 92,71% (2013).
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 234 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 9,4% эбит, ол эбэтэр 46 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Мурманскай уобалас Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 72 миэстэни ылан олорбут.
Ангстрем
Ааҥстрем (Å, Ångström, а́нгстрем, шведтыы — о́нгстрём) — ырааҕы кээмэйдиир единица, 10−10 м (1 Å = 0,1 нм = 100 пм; 10000 Å = 1 мкм) тэҥ.
Швед физига уонна астронома Андерс Ангстрем аатынан ааттаммыт. Бу единица физикаҕа элбэхтик туттуллар, тоҕо диэтэххэ 10−10 м — Водород молекулатыгар электрон орбитаалын диаметрыгар тэҥ. Үгүс кристааллар атомнай эрэһиэккэлэрин арда эмиэ бачча кэриҥэ.
Рамсар конвенцията
right Рамсар конвенцията (The Convention on Wetlands of International Importance, especially as Waterfowl Habitat) толору аара: Аан дойдутааҕы таһымнаах уу көтөрө үөскүүр уулаах уонна бадарааннаах сирдэр туһунан конвенция, 1971 сыл олунньутугар Иран Рамсар куоратыгар ылыллыбыта, кэнники 1987 сыллаахха Канада Реджайна куоратыгар толоруллубута.
Экосистемалар биир көрүҥэр эбэтэр хабитатка анаан ылыллыбыт конвенция (хабитат — англ. habitat, биир эбэтэр хас да кыыл, көтөр үөскүүр эбэтэр олорор эйгэтэ). Холобура ойуур, ньулун уулаах күөллэр, бадарааннаах сирдэр хабитат буолухтарын сөп.
2010 сыл кулун тутар 26 күнүнээҕи туругунан конвенция чилиэннэринэн буолаллар 159 дойду, бу дойдулар территорияларыгар 1888 аан дойдутааҕы таһымнаах уу-бадараан сирдэрдээх, уопсай иэннэрэ 185 272 001 га. Ол иһигэр Саха сиригэр Аллайыаха улууһугар Кыталык эркээйи сирэ киирэр.
Кулун тутар 2 күнэ Аан дойдутааҕы уулаах-бадарааннаах сирдэр күннэрэ бэлиэтэнэр.
Тамбов уобалаһа
Тамбов уобалаһа, (Нууччалыы: Тамбовская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Тамбов.
География
мини|Тамбов уобалаһын каартата Тамбов уобалаһа Илин Европа дэхси сирин соҕуруутугар сытар, Ока-Дон дэхси сирин ортотугар (саамай үрдүк точката 219 м).
Кирбиилэһэр – Рязань, Пенза, Саратов, Воронеж уонна Липецкай уобаластарын кытта.
Күөллэр уонна үрэхтэр
Уобалас сиригэр 1400 өрүстэр уонна үрэхтэр сүүрүгүрэллэр. Саамай обургу өрүстэр – Цна, Ворона, Битюг, Воронеж уонна Савала. 900 көлүйэ уонна водохранилища, уопсай киэлитинэн 534,5 мөл. м³.
Экосистема
Кыыллар – куобах, саһыл, хорёк, кэрбээччилэр.
Кинигэ
Кинигэ (сахалыы Битик) — суруктаах, бэчээттээх, уруhуйдаах эбэтэр ыраас кумааҕы, пергамен уо.д.а. матырыйаалтан оҥоhуллубут, биир өттүттэн бииргэ холбоммут уонна тастаммыт илиистэр. Илиис биир өттө сирэй диэн ааттанар. Электроннай форматтаах кинигэ электроннай кинигэ диэн ааттанар. Кинигэни сөбүлээн ааҕар киhи библиофил эбэтэр кинигэ чиэрбэтэ дэнэр. Кинигэ атыыланар сирэ кинигэ маҕаhыына диэн ааттанар.
Тамбов уобалаһа
История
Былыргы нэһилиэнньэтэ Мокша (Мордва) омук эбит, онтон нуччалар XVII үйэттэн олохсуйбуттара.
Демография
Уобалас дьонун ахсаана – 1117119 киһи (2006), олортон куораттарга 57,6% киһи (2006) олорор.
Быйаҥныыр
400px|thumb|right|Быйаҥныыр нэһилиэк Аллайыаха улууһун каартатыгар Быйаҥныыр нэһилиэк. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нычалаах.
Улуус кииниттэн 190 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 129 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Кэбээйи (нэһилиэк)
400px|thumb|right|Кэбээйи нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Кэбээйи куйаартан көстүүтэ Кэбээйи нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэбээйи.
Улуус кииниттэн 120 км. соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 2576 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
K-pop
К-pop (/keɪ pɔp/ ааҥллыы: korean pop - кэриэй поп музыката) - Соҕуруу Кэриэйэҕа үөскээбит музыка жанра. Электропоп, хип-хоп уонна аныгы ритм-н-блюз холбоспут, америка поп-музыкатын сорох көстүүтүүн иҥэриммит.
1592
1592 сыл.
K-pop
Ордук интэрниэт ситимин көмөтүнэн K-pop аан дойдуга киэҥник тарҕанар.
Ахсынньы 1
Ахсынньы 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 335-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 336-c күнэ). Сыл бүтүө 30 күн баар.
Таба чыычааҕа
300px|thumb|right|Таба чыычааҕа Таба чыычааҕа (каменка, ).
Краснокутскай Семён Григорьевич
Семён Григорьевич Красноку́тскай (1787 сыл — 1840 сыл олунньу 3 күнэ) — Действительнай статскай советник, Сенат 3 департаменын 1 отделениетын обер-прокурора, Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт декабрист, масон.
Дьиэ кэргэнэ
Киев күбүөрүнэтигэр дворяннар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Аҕата — Краснокутскай Григорий Иванович (1813 өлб.), статскай советник, Киев күбүөрүнэтин прокурора.
Ийэтэ — Томара, Софья Степановна.
Бииргэ төрөөбүттэрэ:
Александр — генерал-майор; Николай — майор; Балта — Надежда Григорьевна, кэргэн тахсан баран Лукашевич.
Көскө ыытыллыы
1826 сыллаахха Саха уобалаһын Верхоянскайыгар ыытыллыбыт. Ол эрээри, көскө сылдьыахтаах сирэ бастаан Дьокуускайга, онтон Битиим сэлиэнньэтигэр уларытыллыбыт. Декабристартан бастакыннан 1826 сыл ахсынньытыгар Битиимҥэ кэлбит. Саха сиригэр көскө сылдьыбыт декабристартан саамай саастаахтара этэ. Аймахтарын көрдөһүүтүнэн 1827 сыллаахха Битиимтэн Минусинскайга көһөрүллүбүт, онно 1927 сыл күһүнүгэр тиийбит.
1831 сыл от ыйын 9 күнүгэр арамачыыһын эмтэтэ барарыгар көҥүллээбиттэр. 1831 сыллаахха Красноярскайга тиийбит, атаҕа босхоҥ баран салгыы барбатах.
Балтын Надежда Григорьевна Лукашевич көрдөһүүтүнэн 1837 сэтинньи 26 күнүгэр Тобольскайга барарын көүллээбиттэр. Красноярскайтан 1838 сыллаахха бэс ыйын 8 күнүгэр айаҥҥа туруммут. Тобольскайга от ыйын 7 күнүгэр тиийбит.
Аймахтара хаста да эмтэтэ Хапхааска ыытыҥ диэн көрдөспүттэрэ да, сырыы аайы батыныы ылбыттара.
Тобольскайга 1840 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр өлбүт. Завальнай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
Сараево
Сараево (Sarajevo), Босния уонна Херцеговина киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 305,242.
Фрэнк Борзедж
Фрэнк Борзедж (Frank Borzage) (Муус устар 23, 1894 – Бэс ыйын 19, 1962) диэн Оскар кыайыылаах АХШ киинэ режиссера уонна актера.
LG Group
LG Group диэн Соҕуруу Кэриэйэ үһүс улахан конгломерата. Электрониканы, мобил телефоннары уонна нефтехимикаттары оҥорор. Конгломеракка киирэллэр LG Electronics, LG Telecom, Zenith Electronics, LG Chem уо.д.а. 80 тахса дойдуларга үлэлиир.
Хойох
Хойох - Айыы итэҕэлигэр киртийии көрүҥэ. Дьон ыккардыгар сиэр кэһилиннэҕинэ үөскүүр кир. Ордук чугас дьон ыккардыларыгар сыһыаҥҥа элбэх, холобур, кэргэнниилэргэ, аймахтыыларга. Хойох мунньулуннаҕына тустаах дьон бэйэ-бэйэлэрин өйдөсүһэ сатааһыннара мөлтүүр, отой да сүтүөн сөп. Онон сыһыан уустугуран барар.
Нанометр
Нанометр — уста кээмэйэ, миэтэрэни биир миллиардка түҥэппиккэ тэҥ (а.э. 10−9 миэтэрэ). Эргэ аата — миллимикрон (10−3 микрон; бэлиэтээһиннэрэ: ммк, mμ)
Саамай элбэхтэ туттуллар кыра уста кээмэйдэриттэн биирдэстэрэ, СИ систиэмтигэр киирбэт кээмэйгэ — 10 ангстремҥа тэҥ.
Фразеология
Фразеология ( — этии — өйдөбүл, үөрэх) — ситим тыллары үөрэтэр лингвистика салаата, ханнык эмит омук тылын ситим тылларын бөлөҕө эмиэ фразеология диэн ааттанар.
Биирдии тылы эбэтэр омук тылын тылын-өһүн баайын үөрэтэр лексикологияттан уратыта кини хас да тыллаах конструкциялары үөрэтиитэ буолар: коллокациялары, сомоҕо домохтору, өс домохторун, өс хоһооннорун уо.д.а.
Версификация
Версификация, хоhоон тутула – хоhоону суруйар быраабылалар уонна ньымалар былыргыттан античнай биитэр метрическэй диэнинэн биллэр системалара; европейскай системаларсайдыбыт төрүттэрэ. Аруз диэн араб системата тюрк тыллаах омуктар бэрт киэҥник сабыдыаллаабыта. Хоhоон сүрүн системаларын ааттыахха сөп: метрическэй, силлабическай, силлабо-тоническай тактометрическай уонна көҥүл хоhоон (верлибр) системаларын. Оттон норуот хоhоонун системата хайа да омукка үгүс өрүттээх, уустук системанан көстөр.
Версификация диэн хоhоонун суруйар искусствоны уопсайынан эмиэ ааттыыллар. Оттон версификатор (хоhоонньут) диэн ардыгар поэт буолбатах, быраабылалары үөрэтэн эрэ хоhоону суруйарга дьарыктаммыт киhини намтатан этээччилэр.
Туундара
Туундара — айылҕа зуонатын көрүҥэ, маһа суох, ирбэт тоҥноох, өрүс да муора да уута ылбат сирэ. Тайҕа зонатыттан хотугу сытар. Сирин ньуурун көрүҥүнэн бадарааннаах, кутатыҥы (оттоох), торфянистай (лабыкталаах), таастаах (лишайниктаах) буолар. thumb|500px|Врангель арыытыгар баар туундара Акаары
Сулустар бөлөхтөрө
Сулустар бөлөхтөрө. Халлааны чинчийээччигэ ориентир буолар сулустар көстөр бөлөхтөрө.
Тустууга Европа 2007 сыллааҕы чемпионата
Европаҕа наар СССРы кытта хатыспыт Михал Дуков. Стефан Штерев, Эфраим Камберов, Валентин Иорданов, А.Нанев курдук Европа элбэх төгүллээх чемпионнарын ииппит Болгария столицатыгар эмиэ уочараттаах Европа күрэһэ Россия хамаандатын уһулуччу ситиһиитинэн түмүктэннэ.
Сулустар бөлөхтөрө
Аан дойду астрономия холбоһуга 88 бөлөҕү билинэр. Таабылга латыын ааттара ааттыыр падежка бааллар, онтон үөскэтэр падеж туспа сулустары бэлиэтииргэ туһаныллар.
Тустууга Европа 2007 сыллааҕы чемпионата
55 киилэҕэ осетин Бесик Кудухов ыйааһынын кытта эмиэ өрө тустан тахсыбыт. Маҥнайгы киирсиитигэр аан дойду чемпионун Радослав Великовы ыраастык уурбут! Армянин Мигран Явуряны 2-0, 2-2 эрэллээхтик хоппут. Онтон А.Контоевы кытта киирсэ сылдьыбыт азербайджанец Намик Сердиновка хотторон испит, киһитэ травмаланан хаалан уһуллубут. Грузин Бесарион Гочашвилины уонна немец Марсель Эвальды 6-0, 4-0 финалга аргыый аҕай кыайталаабыт. Манна Белоруссияттан киириэхтээх саха уола Владик Андреев сиһин өлөрөн, кини оннугар Хизрит Дудуев диэн чеченец киирбит.