Алтаайга_саха_уопсастыбаннай_диэйэтэллэрин_2011_сыллааҕы_эспэдииссийэлэрэ
Новосибирскай куорат Толмачева аэропордугар күнү кытта тэҥҥэ көтөн биир да мүнүүтэни сүтэрбэккэ көппүт кэммитигэр 9ч.40м. кэлэн түстүбүт. Бириэмэ Саха сирин кытта 3 чаас араастаһар эбит. Эрдэ кэпсэппиппит курдук Айдаар киирэн күүппүт. Эппитин курдук, биир 18, биир 5 миэстэлээх микроавтобустары кэпсэтэн киллэрбит. Онон Алтай республикатын киинигэр Горно-Алтайскай куоракка биирдии тыһыынча солкуобайы төлөөн тута айанныыр буоллубут. Хомолтото диэн Обь өрүс үрдүгэр турар Россия эбэ хотун үһүс улахан куоратын Новосибирскайы автобус тонировкалаах хараҥа түннүгүн эрэ нөҥүө көрөр кыахтаахпыт. Улахан куорат күннээҕи түбүгэ, кэлии-барыы, толору массыыналаах уулуссалар, толору дьонноох тротуардар, бүппэккэ субуһар поездтар, электричкалар элэстэнэн аастылар. Аны суол икки өртүнэн сүүһүнэн километр устатын туоратын тухары киэҥ нэлэмэн сыһыылар, Алтайскай кыраай өҥ буордаах, үрдүк үүнүлээх бааһыналара субуһаллар. Аара нуучча аатырбыт киноактера, режиссера, суруйааччыта Василий Макарович Шукшин төрөөбүт, үөскээбит, айбыт-туппут Сростки диэн дэриэбинэтин, Россия 2-с №-дээх космонавт-летчига Герман Титов оҕо сааһа ааспыт сирдэрин, музейдарын тохтообокко эрэ үргүлдьү аастыбыт Горно-Алтайскайга диэри 600 км. Суолбут түҥ былыргыттан аатырар Чуйскай тракт устун сыыйыллар. Бүтүннүү асфальт. Чуйскай тракт бэрт дириҥ историялаах улахан айан суола. Манан Россия Монголияны нөҥүөлээн Кытайга тахсар. Бу айан суола Алтайга киһи-аймах үөскүөҕүттэн ыла баар буолбутун түҥ былыргы докумуоннар туоһулууллар. Ол курдук Алтай хайаларын быыһынан сүүрүгүрдэр Чуя уонна Катунь(Хотун) өрүстэр кытыыларынан аттаах дьон сылдьар суоллара баарын туһунан түҥ былыргы Кытай докумуоннарыгар аан бастаан ахтыллар. Тыһыынчанан сылларга манан көс омуктар уонна кыргыс дьоно уһаты-туора сыыйбыт аҕай сирдэрэ. Суол хайалары быыһынан ааһар сиринэн ХIХ үйэ бүтүөр диэри аттаах эрэ дьон сылдьаллара. Бу суол усталаах-туоратыгар Катунь (Алтайдыы өйдөбүлэ «Госпожа»), (Хотун) өрүстэн саҕалаан сахалыы өйдөнөр аат-суол элбэҕэ барыбытын сөхтөрдө. Ол курдук Курай, Кызыл таш, Куйактанар, Кумалыр, Узукель, Улаган, Онгудай, Ортолык, Кара – Дьюргун, Инэгэн, Түнгүр, Улаан-Дурук онтон да атын сахалыы ис киирбэх ааттаах сирдэр, сэлиэнньэлэр, үрэхтэр бааллар. Чуйскай тракт кэрэ көстүүлээх миэстэлэрин киһи хайдах да иэйэн-куойан толору хоһуйар кыаҕа суох. Маны түҥ былыргы улахан айан суолунан айаннаабыт эрэ киһи өйдүүр кыахтаах. Билигин бу тракт саҕаланар точката Новосибирскай куоракка баар Ленин болуоссата буолар. Олох өрдөөҕүтэ, хас эмэ сүүһүнэн сыллар нөҥүө ертүлэригэр Алтай сирэ-уота бэрт киэҥ сири-уоту хабара. Билиҥҥи Алтайскай кыраай бүүс бүтүннүү, Кемеровскай, Новосибирскай, Омскай уобаластар сорҕолоро Алтай сирдэрэ этэ. Аймахтарбыт ити билигин эрэ Хайалаах Алтай үрдүк хайаларын быыһыгар бүгэн, республика тэринэн симиллэн олороллор. Манна олохтоох теленгиттэр, телеуттар, куманнар, сойоннар, тубалар о.д.а. бу сир төрүт олохтоохторо хаһан эрэ былыр биир норуот буола сылдьыбыттарын, саарбаҕалыахха сатаммат курдук. Кинилэр билигин да бэйэлэрин Алтай кижи (Алтай киһитэ) диэн ааттаналлар. Республика Россияны, Казахстаны, Кытайы, Монголияны, Тываны, Хакасияны кытта кыраныыссалаһар. Аата да этэрин курдук, кырдьык дьэ хайалаах дойду. Олус сүүрүктээх Катунь (сахалыыта Хотун), Бия (Бий) өрүстэр, үгүс үрэхтэр, күрүлгэннэр, күөллэр бааллар. Дьон үксэ ол өрүстэр хочолорунан олороллор. Бэйэлэрэ кэпсииллэринэн республика нэһилиэнньэтин ахсаана 204 тыһыынча киһи. Олортон 30.6% – алтаецтар, 57% – нууччалар, 6% – казахтар. Тыа дьоно сүнньүнэн сүөһү ииттэллэр, бултууллар, балыктыыллар. Биир тылынан бэйэбит курдук пенсияҕа, оҕо пособиятыгар тирэҕирэн олороллор.