cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Парагуай
Парагуай, официаллык Парагуай Өрөспүүбүлүкэтэ (República del Paraguay; Гуаранилыы: Tetã Paraguái), диэн Соҕуруу Америка дойдута. Парагуай өрүс кытылларыгар сытар уонна кинилиин кирбиилэhэллэр Аргентина соҕуруу уонна соҕуруулуу арҕаа, Бразилия илин уонна хотугулуу илин, уонна Боливия хотугулуу арҕаа.
Еловская Лия Григорьевна
200px|thumb|right|Еловская Лия Григорьевна Еловская Лия Григорьевна, РСФСР, Саха АССР ноуукаларын үтүөлээх деятелэ, Сэбиэскэй Сойууска аатырбыт почвовед учуонай.
1917 сыллаахха Украина Киевскэй губерниятыгар төрөөбүт. 1942 сыллаахха Саха госудаарственнай педагогическэй институутун естесственнай салаатын бүтэрбит. Тыа хаһаайыстыбатын ноуукатын доктора, бэрэпиэссэр.
Саха сирин кырыстарын уонна сирин ресурсатын туһунан, ирбэт тоҥ кырыһы кытта алтыһыытыгар 250 тахса ноуучнай үлэни бэчээттээбит. Саха сирин кырыстарын каарталарын ааптара уонна ноуучнай эрэдээктэрэ. Элбэх ыстатыйата ытыктанар сурунаалларга тахсыбыттара, сорох публикациялара кыраныысса таһыгар тахсыбыттара (Америка, Индия, Румыния, Австрия, Югославия, Египет). 40-тан тахса монография уонна хомуурунньук, почва каарталарын сиэрийэтэ уонна уонунан ааҕыллар практикаҕа туттуллар рекомендациялар кини ноуучнай эрэдээксийэтинэн тахсыбыттара.
5
5 сыл.
Өлбүттэр
0er
НТВ
мини|НТВ ханаал логотииба НТВ — 1993 сыллахха үлэтин саҕалаабыт Россия үрдүнэн көрдөрөр телебиизар ханаала. Телеканалы көрөөччү ахсаана 120 мөлүйүөнтэн тахсар. Москва куораттан, Останкино телецентртан үлэлиир.
Россияттан атын да дойдуларга көрдөрөр. НТВ-Мир ханаал СНГ дойдуларыгар, Балтикаҕа, Арҕаа Европаҕа уонна АХШгар, Канадаҕа, Исраилга, Австралия уонна Саҥа Зеландия спутник нөҥүө сигналын ыытар. Россия иһигэр хас даҕаны бириэмэнэн арахсар дубльдаах.
Муррей
Австралия өрүстэрин саамай улахан системата — Муррей (Murray) өрүһэ Дарлинг диэн бөдөҥ салаатын кутта буолар. Улахан Водораздельнай сис хайаттан саҕаланаллар. Дарлинг алын сүнньүнэн кураан кэмҥэ кууран хаалар, тус-туспа уулаах түөлбэлэргэ арахсар. Муррей куурбат, ол эрээри уутун таһыма улаханнык уларыйар. Ардахтаах кэмҥэ өрүс хаптаҕай дэхси сиргэ күүскэ халаанныыр. Халааннааһына түргэнник саҕаланан баран, сотору ааһан хаалар.
Австралияҕа толору уулаах бөдөҥ өрүс суох. Материк иэнин улахан аҥара акыйааҥҥа түһэр уута суох. Материк суйдам уонна суйдам аҥардаах ис өттүгэр быстах кэмнээх, кууран хаалар өрүстэр - криктэр бааллар. Сыл устатын тухары толору уулаах өрүстэр Австралия илин өттүгэр эрэ бааллар, онно сөҥүү элбэхтик түһэр. Өрүс ардахтан, сир аннынааҕы ууттан эрэ ууланар.
Уу таһыма түргэнник халбаҥныыр буолан, Муррейга, Дарлиҥҥа суднонан сылдьыһыы уустугурар. Өрүс уутун быйаҥнаах эрээри кураайы сири нүөлсүтүүгэ туһаналлар. Онно водохранилище туппуттар.
Каарпалар кэргэннэрэ (балыктар)
Каарпалар кэргэннэрэ (, Семейство Карповые) — каарпатыҥылар аймахтарыгар киирэр балыктар кэргэннэрэ.
Хас да уус киирэр: Соболор, Сазааннар, Дьойгуолар, Күстэхтэр, Мундулар, Кыһыл харахтар.
Мордовия
thumb|250px|right Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ — диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — Сараанскай (Саран Ош).
1930 сыл тохсунньу 10 күнүгэр тэриллибит.
Географията
Өрөспүүбүлүкэ Илин-Европа хапталын илин өттүгэр сытар. Арҕаа өттө Ока-Дон хапталыгар, киин уонна илин өттө — Волгатааҕы үрдэлгэ. Үрдүк туочуката — 324 м.
Хоту Нижнэй Новгород уобалаһын, хотугулуу-илин — Чувашиялыын, илин — Ульяновскай уобаластыын, соҕуруу — Пенза уобалаһын кытта, арҕаа — Рязань уобалаһын кытта быысаһар.
Мордовияҕа 114 өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ: Мокша (Исса, Сивинь, Сатис, Вад салааларын кытта) уонна Сура (Алатырь, Инсар, Рудня салааларын кытта).
500-чэ күөл баар, онтон бөдөҥнөрө: Инерка, Татарка.
Килиимэтэ
Орто-континенныҥы, тохсунньу орто температуурата −11 °C, от ыйын орто температуурата +19 °C. Сөҥүү сыллааҕы орто таһыма — 450—500 мм.
Флората уонна фауната
Мордовияҕа ордук инньэлээх-сэбирдэхтээх уонна сэбирдэхтээх ойуурдар, сэппэрээктээх уонна хонуу куйаардар бааллар. 109 кэргэҥҥэ киирэр 1230 көрүҥ тымырдаах үүнээйи тарҕаммыт. Онтон 4 көрүҥэ плауннар, 8 — боруулар, 18 — папоротниктыҥылар, 3 — голосеменнойдар, аттыттара — сибэккилээх үүнээйилэр. Үксэ оттуҥу үүнээйилэр баһыйаллар, мастар уонна сэппэрээктэр аҕыйахтар. Ойуур мастара: бэс, харыйа, тиит, черешчатай дууб, ясень, платаанныҥы клён, вяз, бородавчатай уонна пушистай хатыҥнар, ольха, кыра сэбирдэхтээх липа, хара тополь.
Мордовияҕа 63 көрүҥ үүтүнэн иитиллээччи (онтон 35-э сэдэх), 267 көрүҥ көтөр (70-а сэдэх), өрүстэргэ-күөллэргэ 44 көрүҥ балык үөскүүр. Үөн-көйүүр эгэлгэтэ элбэх (1000-тан тахса көрүҥ), рептилиялар уонна амфибиялар аҕыйахтар. Кыылларын улахан аҥаара ойуурга үөскүүр кыыллар (тайах, кабаан, бэдэр, солоҥдо, куобах, улар, куртуйах, тоҥсоҕойдор, чаччыгыныардар, синиицалар), кыра аҥаара куйаар фаунатын кыыллара (крапчатый суслик, степная пеструшка, слепыш обыкновенный, бөдөҥ тушканчик).
Звягель
Звягель (Звягель) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 55 086 (2022).
Юннань
Ойуу:China provinces yunnan.png ЮНЬНАНЬ (Yunnan), диэн Ар5аанны-Со5уруу Кытай өттүгэр баар улуус. Күрүөлэһэр хоту өттүттэн — Сычуань улууһун кытта уонна Тибет, оттон илин өттүгэр — Гуанси-Чжуан аутоном оройуона уонна Гуйчжоу улууһун кытта, оттон со5уруу өттүгэр — с Лаостуун уонна Вьетнамныын, оттон ар5аа уонна со5урулуу-Ар5аа — Мьянманы кытта. Сирин иэнэ - 394 тыс км2. Дьонун ахсаана - 66 мөллүйүөн киһи (2009).
thumb|275px|[[Үс пагода ]]
Юннань улууһун киин куората - Куньминь. Онтон улахан куораттара - Каүань, Цюйцзинь, Гэтцү, Дали, Ляньжань, Чжаотун уонна Юйси.
Уопсайа
Юннань улууһа Кытай атын улуустарыттан эмиэ киһитин ахсаанынан хаалсыбат. Манна элбэх араас омук олорор сирэ. Күөх айылха, ыраас күн уонна халлаан - бу барыта иммиграция тардар. Ол курдук кэлии дьоно 11% баһыйар, олохтоохторуттан.
Манна элбэх таас улахан хайалар - Айлаошань уонна биир планета үрдүнэн биллэр Гималай хайалара бааллар. Элбэх үрэхтэр. Куорат олохтоо5о 17%, онтон ордубута тыа сирин дьонноро.
Айылхата
Юннань улууһа элбэх хайалардаа5ынан биллэр. Тыа мас от араастара. Сычуань улуустан соро5ор Улахан Паанда кэлэр. Элбэх кыыллар. Тыа 44,98% ылар. Сүрүннээн тиит, бамбук уонна талах.
Улуус сүрүннээн Юннань хайаларыгар сытар. Уопсайа 781 681 араас кыра уонна улахан үрэхтэр бааллар. Арыый улахан үрэ5э - Янцзы уонна Меконг.
НэҺилиэнньэтэ
Улуус территориятыгар 66-80 мөл. киһи олорор, сүрүннээн Кытайдар. Уопсайа 400 араас кэлии уонна олохтоох омуктар бааллар. Кытай омуга - 89,99% ылар.
Өлөөн (өрүс)
Ортоку сүүрүгэр хочото кэҥиир. Аллараа сүүрүгэр Кыстык хаптал хайалаах сири быһа охсон ааһар.
Хаҥас өртүттэн Буур өрүһү ылан баран Хотугу Сибиир намтал сиринэн Чекановскай томтороот аттынан сүүрэр.
Лаптевтар байҕалларыгар Өлөөн хомотугар түһэр. Дельтата 475 кв. км. иэннээх.
Куньминь
Куньминь (昆明) — Кытайга баар куорат, Юннань улууһун киин куората уонна Кытай эмиэ биир сайдыбыт улахан куората. Бу куорат улахан суол-иис сайдыбыт куората. Манна 2007 сылтан ыла — Аутобан уонна Фривэй баар. Дьонун ахсаана 1,87 мөл, оттон эргимтэтинэн — 17 мөл. буолар. Улахан дойдулар икки ардыларынаа5ы аэропордаах. Куорат Юннань хайатыгар тутуллубута, 1892 миэтэрэ үрдүккэ.
Өлөөн (өрүс)
Хаар уута уонна сир аннынааҕы уу. Халаан уута бэс ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри салҕанар.
Төрдүн диэкки уу ороскуота сөкүүндэҕэ 1210 куб. м. тиийэр. Сорох сылларга өрүс түгэҕэр дылы тоҥор.
Сүрүн салаалара: хаҥас өртүттэн Буур, Биирэктэ, Арҕаа Салаа; уҥа өртүттэн Силигир.
Аал сырыыта төрдүттэн 920 км.
Элбэх балыктаах: уомул, муксуун, бил, тууччах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Аан Алахчын
Аан Алахчын (Аан Алахчын Хотун) — айыылартан биирдэстэрэ. Кини аата элбэх. Сороҕор Күөгэл Хотун, Иһэгэй Хотун эҥин дииллэр. Аан Алахчын үксүн хатыҥ маска олорор. Атын мастарга, кэрэ томторго, тумулга эмиэ олоруон сөп. Кини нүөл эттээх-сииннээх дьахтар буолан көстөр. Сороҕор сир-дойду алдьаннаҕына, кээһэннэҕинэ, аас баттахтаах эмээхсин буолан түүлгэ көстөр, ытыыр, соҥуур. Аан Алахчын Иэйэхсит сирдээҕи күлүгэ буолар. Онон кини үүнээйилэри, кыыллары, көтөрдөрү араҥаччылыыр. Кини Иэйэхсит күүһүн айылҕаҕа биэрэр. Алахчын олорор сирэ ытык сир буолар.
Айыы хотуна Аан Алахчын.
Һаха мифологиятын Үрдүк Айыыларыттан биирдэстэринэн: хаар курдук  астаах, хабыйахаан курдук эттээх  икки көҕүөр симиир саҕа эмиийдээх Айыы хотуна Аан Алахчын буолар. Кини Аар Кудук Мас төҥүргэс буолбут төрдүттэн куругар дылы быган тахсан олорон сүбэлиир- амалыыр. Сай ортото Айыы хотуна Аан Алахчын эрэкэ- дьэрэкэ оҕолорунаан эрийэ тыал оҕото буолан сирин дойдутун көрөр- истэр идэлээх,-  диэн номохторго этиллэр. Айыы хотуна Аан Алахчын  Ахемениидтэр саҕанааҕы Иран Ардвисура Анахита (Харахвати) богиняттан төрүттээх- удьуордаах. Ол туохтан көстөрүй?
Ахемениидтэр саҕанааҕы Иран итэҕэлин Геродот суруйуутунан өйдүүбүт. Кини: перстэр аһаҕас халлаан анныгар үҥэллэр- сүктэллэр. Кинилэргэ хараан, статуя диэн отой суох, оннооҕор алтаар даҕаны сиэрэ- туома сайдыбатах,-  диэн өйдөбүлү биэрэр. Оттон бүтэһик Ахемениидтэр кэмнэригэр туох- ханнык уларыйыы барбытын туһунан М. Бойс (79стр)  субу курдук суруйар: "Беросс, вавилонский жрец, живший в начале 3 в. до.х.э. сообщает, что Артаксеркс2 (404-359гг. До.х.э) первый перс, который ввел поклонение изображениям, установив статуи Афродите- Анаитиде  в главных городах империи и приказал народу их почитать". Ити да иннинэ, Геродот: Афродита Урания курдук богиня Сирияҕа, Персияҕа баар, сакиларга “Артимпаса” диэн ааттанар,- диэн суруйбута. Салгыы ааҕабыт: "Очевидно, зороастрийцам было предписано поклоняться этим статуям, как изображающим  Арэдви Суру Анахиту". (Билиҥҥи кэмҥэ: ити улуу богиня дьиҥ бастааҥы төрүт аата Харахвати,- диэн расшифровкаланар, ааҕыллар). Дьэ, ити өрүс (сир- дойду) богинятын, төрүт Харахвати диэн аата, Артаксеркс2 Афродита- Анаитида статуяларын импиэрийэ сиригэр- уотугар туруортаабыт кэмиттэн саҕалаан, сурукка тиһиллибэт буолан хаалбыта. Аны туран, ол статуялар Арэдви Сура Анахита,- диэн ааттаммыттара. Өссө, манна таарыйа эттэххэ: ити богиня айыы,- диэн ааттанара (“Ардвисура Анахита (является) Маинйу мифической мировой реки” (М.Бойс, 56 стр)
Аны миф. тылдьыта тугу суруйарын көрүөҕүҥ: “Ардвисура Анахита, авест, в иранской мифологии богиня воды и плодородия”; "Её просят, принося жертву, о даровании силы и могущества знаменитые как иранские, так и туранские богатыри, но она удовлетворяет просьбы только первых”; “в форме Анахит (Анаит) это имя вошло в армянскую мифологию”.
Уваровскай бичигилээн суруйбут “Олонно” диэн сказкатыгар этиллэр: Эрэйдээх- буруйдаах Эр соҕотох  хас да түүнү быhа утуйбакка эрэйдэнэн айыы хотуна Аан Алахчыҥҥа сүбэлэтэ- амалата, алҕыс ыла, уһуга суох БүППэт Далатын ортотугар  үүнэн турар Аар Кудук маһыгар кэлэр.
Дьэ, ол Айыы хотунун, былыргы Ирээн импиэрийэтэ буола сылдьыбыт сирдэргэ магометанство киириитин саҕана, холбуон Албасты диэн ааттаах  маҥан уhун астаах  (баттахтаах) уонна өҕүмэр эмиийдээх; сорох- сорох номохторго этиллэринэн: онтукатын, өссө, санныгар быраҕан кэбиhэн баран эр дьону сырсар идэлээх, абааһыга- демоҥҥа  кубулутан кээһэн тураллар. Ити  дьүhүннээһин "хаар курдук астаах, хабыйахаан курдук эттээх, икки көҕүөр симиир саҕа эмиийдээх" диэн эпитеттаах Аан Алахчыны  санатар буолбаат. Дьэ, көрүөҕүҥ: 1. Вавилоҥҥа "генеалогическое древо божеств" диэн суолталаах уонна оннук  даҕаны ойууланар Мардук,- диэн өйдөбүл баара. 2. Арэдви Сура Анахита төрүт, дьиҥ, аата Харахвати,- диэн этэ. 3. Сахаҕа Айыы хотуна Аан Алахчын Аар Кудук мастан курданарыгар дылы быган олорор. 4. Аан Алахчын уонна Албасты "маҥан  уһун астаахтар уонна өҕүмэр эмиийдээхтэр". 5. Киин Ааһыйа туур тыллаах омуктарыгар Албасты демоннара Марту, Мартуу, Мартув, Мартук диэн ааттаналлар. 6. "Айыы хотуна” диэн ааттаах хотуттар, билигин даҕаны, син, эҥин омукка баар. Таарыйа эттэххэ: Турцияҕа баар София хараана аан бастааҥы аата “Айыы хотуна София” диэн эбитэ. Ситим баара илэ- бааччы көстөр.
Убаарыскай "Олонно" сказкатыгар: Айыы хотуна Аан Алахчын алҕыыр уонна  бэйэтэ "кыыкынаан- кыыкынаан үрдүөн- үрдүөн (?) баран урукку төлүнэн Аар мас буолан  хааллаҕа" диэн суруйбут. "Аар мас буолан хаалара" өйдөнөр, онно олорор буоллаҕа дии. Онтон "үрдүөн- үрдүөн" диэн этээhин манныктан үөскээбит буолуон сөб: Вавилон сүрүн башнятыгар Үрдүк Айыылар тугу этэллэрин истэн- билэн дьоҥҥо иһитиннэрэр соруктаах  жрица талыллан олороро. Ол өйдөбүлэ кыбыллан хаалан- хаалбыт быһыылаах.
Артаксеркс2 олорбут кэмнэригэр Ардвисура Анахитаны таһынан: Атурошан; Тиштрйа; пери  уо.д.а. итэҕэл өйдөбүллэрэ балайда киэҥник сурукка  тиһиллибиттэр.
Геродот х.э.и. 484- 431сс. (эбэтэр 425с) олорбута.
М.Бойс. Зороастрийцы. Верования и обычаи. Центр “Петербургское Востоковедение”. Санкт- Петербург. 1994.
Харахвати. Иран мифологиятыгар (итэҕэлигэр эмиэ буоллаҕа) өрүс (сир- дойду) богинята этэ. Онтон Артаксеркс2 Афродита- Анаитида статуяларын туруортуурун саҕана ити аат сүтэн хаалбыта. Ол статуялар Арэдви Сура Анахита,- диэн ааттаммыттара. Һаха Айыы хотуна Аан Алахчын ити богиняттан туруору удьуордаах.
Ангра- Маинйу. Авест, “злой дух”. Һаха: Аньыы,- диэн өйдөбүлэ итинтэн удьуордаах.
Бичигилии; бичик. Уваровскай: вчинять, вмещать, включать по чину, по порядку,- диэнтэн үөскэтэн таһаарбыт тыла.
Олоҥхо. (Уваровскай “Ахтыы” суруйуутугар киллэрбит сказкатын бас аатын: Олонно (биир “н”- наах уонна үрдүгэр двоеточие бэлиэлээх),- диэн суруйбута. (Олондасъ, олонно, очень давно, встарь, древле,- диэнтэн). Туох да диэбит иһин, номох (наме) диэн тылы- өйдөбүлү “олоҥхо”,- диэн тылынан кубулутуу итинтэн саҕаламмыта. /Һаха номохсута: “Былыргы олоххо, номохторго кэбсэнэринэн...”,- диэн тылларынан уһун номоҕун- сэһэнин саҕалыыра.
Бастааҥы: былыргы, өбүгэ сахтар саҕанааҕы; илин бас,- диэн өйдөбүллэрдээх тыл. Байанай итинник ааттааҕа (эпитеттааҕа) буолуохтаах.
Аар Кудук мас; Аар мас. Һахаҕа: Бүтбэт Дала ортотугар үүнэн турар аахсыыта суох үйэлээх, тоҕус салаалаах, тоҕус силистээх  Аар Кудук мас,- диэн өйдөбүл баар. Аны, Вавилон өйдөбүллэрин көрүөҕүҥ: Вавилоҥҥа Мардук,- диэн өйдөбүл баара. Кини "генеалогическое древо божеств"  диэн суолталааҕа уонна оннук  даҕаны ойууланара. Кэлиҥҥи Ассирия саҕанааҕы сурукка "Мардук "сиһин тоноҕоһо кедр мас" диэн этиллэр. Туох  да диэбит иһин: Артаксеркс2  саҕана, Вавилон "Мардук" өйдөбүлэ сакиларга  киирэн "Аар Кудук мас",- диэн өйдөммүтэ саарбахтаммат.
Түктэри. (Авеста: друг, ложь, зло, беспорядок; противоположен к истине- аша,- диэнтэн). Айыылар биһиэхэ өһүлээбит өстөрүнэн  салайыммат буолуу түктэри (түктэри өстөөх; түктэри кэмэлдьилээх; түөрэ; түөкүн; түөкэй; түөрэккэй суолга үктэммит; түктэритин оҥорор) дэнэр. Холбуон эттэххэ: Түктэри диэн Өс утары өйдөбүлэ буолара көстө сылдьар.
Уот иччитэ. Сахаҕа иччи диэн тыл- өйдөбүл, этэргэ дылы, хас хардыы аайы баар. Биhиги ол өйдөбүллэри хозяин, дух уонна злой дух диэн бөлөхтөргө араарыаҕыҥ. Салгыы ити бөлөхтөртөн хайаларыгар эрэ сөб түбэhэр өйдөбүлү көрдүүбүт. Холобура, дух бөлөххө  Аккад мифологиятыгар ишум диэн баар эбит: "брат солнечного бога шамаша (уту), советчик и посол подземного бога Нергала. Старается смягчить ярость эрры (ыарыы). Охраняет людей, особенно больных в ночи". Ишум, көстөн туран, "дух огня " диэн суолталаах. Сахаҕа: "Уот иччитэ эттэ” диэн өйдөбүл билигин да баар. Ити "сүбэлээччи- амалааччы” диэн өйдөбүлтэн үөскүүр. Итини таһынан былыр Уот иччитэ һаха киһитин көмүскэhээччитэ- харыстаһааччыта этэ эбээт. Онон, саха бары “иччи” өйдөбүллэриттэн  "Уот иччитэ” аан бастакы дьиҥнээх өйдөбүл эбит.  Уоннааҕы иччи өйдөбүллэр "уот иччитэ” өйдөбүлгэ маарыннатан хойутуу үөскээбиттэрэ.
Иччи. Һаха хамныыр хара, көстөр- көстүбэт эйгэ барыта тус бэйэ сылдьар ыырдаах диэн өйдөбүллээҕэ. Дьэ, ол ыырдар- эйгэлэр киһи олоҕун эйгэтин кытта алтыһыннарар, ситимниир сирдэрин  ороон (орук; орой) диэн  ааттыыллара. Уонна ол орооннорго ол эйгэлэр олохтоохторун- "иччилэри" олохтообут буолуохтаахтар. Араҥалаатахха: көстөр- көстүбэт эйгэни киһи олоҕун кытта алтыһыннарар, ситимниир орооннорго аарыыр, абырыыр да алдьатар да кыахтаах айыы да абааһы да икки ардынан айылгы "иччи" диэн ааттанар. Былыргы киһи атын эйгэ олохтооҕо быгыахтаата дии санаатаҕына уонна быгыахтаабатын туһугар аартыктарга, орооннорго бэлэх уурара буолуохтаах. Ол өйдөбүлтэн сыыйа- баайа эгэлгэ туомнар, үгэстэр үөскээтэхтэрэ.
Атурошан. “Именно в армянском языке сохранилось, однако, обозначение храма огня- атурошан (по- армянски атрушан), означающее “место горящего огня” (М. Бойс, 105 стр). Һаха “уот+ ураһа” диэн тыллара- өйдөбүллэрэ бэйэлэринэн сылдьаллар.
“Тиргэ ыйа” диэн баара дииллэр. Аатыттан араҥалаатахха, сайыҥҥы кэмҥэ сыhыаннаах. Көрүөҕүҥ: Май- (дьиҥ) муус устар ыйа. Июнь- (дьиҥ) ыам ыйа. Июль- от ыйа. Август- атырдьах ыйа. Сентябрь- балаҕан ыйа. Көрөргүт курдук "тиргэ ыйа" ханна да кыбыллар кыаҕа суох. Арай, тиргэ кэмэ диэн эрэ баар буолуон сөб. Манна, өссө, биир түгэни көрүөҕүҥ:  Ахемениидтэр саҕана Авестаҕа " Тиштрйа"  диэн ааттаах сулус божествота баара. Киниттэн ардаҕы түһэрэригэр көрдөһөн туом толорор этилэр. Бойс,79стр: "Еще  одним нововведением стало почитание бога которого называли по персидски Тири (“быстрый”) и идентифицировался с авестийским божеством Тиштрйа, и призывались для того, чтобы вызвать дождь". (Кэлин “Тирикана” диэн үөрүүгэ-көтүүгэ кубулуйбута). Дьэ, Тиштрйа (“Тиргэ ыйа” ) диэн божествоттан өбүгэбит ардаҕы көрдөһө сылдьыбыта  буолаарай?. /Тири= түргэн; Үргэл сулус; үргүүк, үргэн?/
Үөр. (Пери, пэри, паирика, в иранской мифологии- злокозненные существа женского пола,- диэнтэн удьуордаах).
Саха сирин виртуозтара
300px|thumb|right|Саха сирин виртуозтара Саха сирин виртуозтара (Виртуозы Якутии) — инструментальнай классическай музыканы оонньуур ансаамбль.
1994 с. Дьокуускайга тэриллибит. 2002 с. бастакы компакт-диискэтин таһаарбыт. 2005 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай ансаамбылын аатын ылбыт. 15 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээн 2009 сылга Арассыыйа 40 куораттарынан турне оҥоро сылдьар. Билигин кини састаабыгар 14-тэн 23-гэр дылы саастаах эдэр музыкааннар киирэллэр.
Салайааччылара СӨ үтүөлээх артыыската, профессор Лариса Габышева уонна СӨ искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, профессор Станислав Афанасенко, концертмейстер — аан дойду куонкурустарын дипломаана Надежда Петрова.
Репертуардара Бах, Паганини, Чайковскай, Вивальди, Римскэй-Корсаков, Штраус уонна да атын аатырбыт композитордар айымньыларыттан турар.
Артемьев Александр Яковлевич
Артемьев Александр Яковлевич - Дьабыл нэһилиэгин "Сайдыы" колхуос бэрэссэдээтэлэ, Иккис Аан дойду сэрииитин кыттыылааҕа.
Артемьев Александр Яковлевич 1942 сыллаахха бэс ыйын 27 кунугэр бэбиэскэ тутан 120 нуомэрдээх хамаанда састаабыгар киирэн Кыьыл Армия кэккэтигэр сэриилэспитэ. Дьабыл нэьилиэгэр «Сайдыы» колхуоьугар бэрэсэдээтэлинэн улэлии сылдьан барбыта сэриигэ. Баран ус сыл устата Бастакы Украинскай фронт састаабыгар киирсэн 1196-с стрелковай полк стрелковай ротатын пулеметнай взводугар пулеметчигынан сулууспалаабыта. бааьыран, госпиталларга эмтэнэн утуорэ-утуорэ сэриилэспитэ.
Сэриигэ сылдьан Советскай Правительствоттан хас да тогул на5араадаламмыта. Ити иьигэр Албан Аат 3-с степенннээх, А5а дойду Сэриитин 2-с степеннээх орденынан «Хорсунун иьин», «Германияны кыайыы иьин» мэтээллэринэн на5араадаламмыта.
Дойдутугар 1945 сыллаахха муус устар 23 кунугэр анаар ата5ын сэрии толоонугар хаалларан, эргиллэн кэлбитэ.
«Сэрии аны хаьан да буолбатын туьугар, охсуьууну оссо кэнэтэн ыытыа5ын» диэн ба5а санаалаа5а.
Артемьев Александр Яковлевич со5отох уола Альберт Александрович.
Дьайнизм
Дьайнизм (санскрит जैन) диэн Индияҕа б.э.и. VI үйэҕэ үөскээбит итэҕэл уонна философия үөрэтиитэ. Төрүттээччитэ Маhавира. 6 млн кэриҥэ итэҕэйээччилэрдээх, олортон 3,5 млн Индияҕа.
Күүкэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Күүкэй нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күүкэй.
Улуус кииниттэн 85 км хоту диэкки Күүкэй күөл тула сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 354 киһи (2007 сыл).
Сигэлэр
400px|thumb|left|Күүкэй күөл куйаартан
Тарскай Николай Николаевич
200px|thumb|right|Тарскай Николай Николаевич Тарскай Николай Николаевич (1924—1962) — Саха Сиригэр физкультураҕа күргүөмнээх хамсааһыны төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, өрөспүүбүлүкэҕэ көҥүл тустуу сайдарыгар сүҥкэн өҥөнү оҥорбут киһи, 1955—1959 сылларга Саха АССР спорткомитетын салайааччыта.
Олоҕун олуктара
1924 сыллаахха ыам ыйын 24 күнүгэр Дүпсүн улууhун 1 Өспөх нэhилиэгэр Араҥастаах диэн алааска төрөөбүт.
1939 сыллаахха Чараҥай 7 кылаастаах оскуолатын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. Ол кэннэ Дьокуускай 8 №-дээх оскуолатыгар, салгыы военруктар биир ыйдаах куурустарыгар үөрэнэн, дойдутугар эргиллэр. Сэрии кэмигэр Өнөр, Чараҥай оҕолоругар байыаннай дьыаланы үөрэтэр. Сэрии кэнниттэн Тандаҕа, Мүрүгэ физкультура учууталынан ананан үлэлиир. Мүрүгэ акробатика, гимнастика, бокс, гиирэ, хайыhар, чэпчэки атлетика сиэксийэлэрин үлэлэтэр. Ити кэмҥэ Мүрү орто оскуолатын кэллэктиибэ САССР Министэрдэрин Сэбиэтин көhөрүллэ сылдьар Кыhыл Знамятынан наҕараадаланар.
1949 – 1954 сылларга Москубаҕа И. В. Сталин аатынан Киин физкультура институтугар үөрэммитэ. Үөрэҕин кэнниттэн САССР Миниистирдэрин Сэбиэтин физическэй культура уонна спорт кэмитиэтин бэрэстээтэлинэн ананар. Өрөспүүбүлүкэҕэ физкультураны уонна спорду сайыннарар туhугар көҥүл тустуу, бокса, остуол тиэнниhэ курдук саҥа көрүҥнэри көҕүлүүр.
Саха АССР физическэй культураҕа уонна спортка комитетын бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьыбыт кэмигэр Д.П. Коркины, В.Г. Румянцевы, К.П. Григорьевы – Чурапчыга, СГУ-га, Бүлүүгэ анаталаан көҥүл тустууну төрүттэтэр. САССР хомсомуолун кэмитиэтин (обкомол) бастакы сэкирэтээрин Е.Д. Кычкины тылыгар киллэрэн оройоуннарга, ол иһигэр хотугу оройуоннарга, спорду сайыннарыыга көхтөөх үлэни ыыталлар.
Тарскай 1955 с. Ташкент куораттан ССРС көҥүл тустууга чөмпүйүөнүн Владимир Гуляевы, онтон Яков Невретдиновы ыҥыран, үөрэтэр-эрчийэр сбору тэрийэр. Хапсаҕайдьыттар уонна тренердэр онно сылдьан элбэҕи билэллэр-көрөллөр. 1956 сыллаахха Саха сиригэр бокса уонна көҥүл тустуу бастакы чөмпүйэнээтин тэрийэр, салайан ыытар. Салгыы Саха сирин норуоттарын спартакиадалара, Саха сирин ыччаттарын уонна студеннарын 1-кы фестивала ыытыллыбыттара. 1958 сыллаахха сайыҥҥы спартакиадаҕа өрөспүүбүлүкэ 16 рекорда олохтоммута.
1959 сыллаахха ССКП Саха сиринээҕи обкуома Уус Маайа оройуонугар райиспоком бэрэстээтэлинэн аныыр.
1962 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Москубаҕа үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан хомолтолоохтук өлбүтэ.
Аатын үйэтитии
Н.Н. Тарскай наҕараадалара:
«Үлэҕэ килбиэнин иhин» мэтээл; «ССРС физическэй культуратын туйгуна» бэлиэ; Комсомол Киин Комитетын Бочуоттаах грамотата.
Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап
Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап (сероголовая гаичка, ) — Саха сирин барытыгар, туундараттан ураты олохсуйар чыычаах. Чычып-чааптар уустарыгар киирэр.
Саха сиригэр кыстыыр. Аһылыгын хаһаанар үгэстээх.
Каарпатыҥылар аймахтара (балыктар)
Каарпатыҥылар аймахтара (, Отряд Карпообразные) — уҥуохтаах балыктар кылаастарыгар киирэр балыктар аймахтара.
Васильев Юрий Иванович
200px|thumb|right|Васильев Юрий Иванович Васильев Юрий Иванович — Дьаргыстай — лингвист-учуонай, түмэт диэйэтэл, тыл үөрэҕин билимнэрин ханьыдаата, СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, РФ Суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, Турция Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Каарпатыҥылар аймахтара (балыктар)
Киирэллэр: каарпалар, тукачааннар, күүччэлэр, тимэх балыктар кэргэннэрэ.
Ылыллыбыт сирэ
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Бэс ыйын 11
Бэс ыйын 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 162-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 163-c күнэ). Сыл бүтүө 203 күн баар.
6
6 сыл.
Өлбүттэр
0er
Орто Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Орто Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Ымыйахтаах (Нам улууһа)
Ымыйахтаах — Нам улууһун Үөдэй нэһилиэгин киинэ.
Чычып-чааптар уустара
400px|мини|Чычып-чаап Өлүөхүмэҕэ. Балаҕан ыйа, 2013 Чычып-чааптар уустара (Род Синицы, ) — Чычып-чааптыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу уус 4 бэрэстэбиитэллэрэ баар: Чычып-чаап, Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап, үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап, улахан чычып-чаап.
Үөрүү лааппыта
«Үөрүү лааппыта» — Москубаҕа бастакы  үтүөгү оҥорор маҕаһыын, 2012 сыллаахха аһыллыбыта. Маҕаһыын уратыта - ыйыллыбыт сыана буолбакка, табаар иһин баҕа өттүнэн бэриллэр сиэртибэлээһини хомуйуу. Киирбит дохуот Арассыыйаҕа үтүөнү оҥорор уонна тарҕатар тэрилтэҕэ барар. Итини таһынан маҕаһыын оҕо дьиэлэригэр, хоспистарга, кырдьаҕастар дьиэлэригэр, элбэх оҕолоох дьэи кэргэннэргэ уонна атын кыһалҕалаахтарга көмөнү оҥорор тэрилтэлэргэ таҥаһынан көмөлөһөр.
Кэнсиэпсийэтэ
«Үөрүү лааппыта» Москубаҕа бастакы үтүөнү оҥорор маҕаһыын буолбута, бу Арассыыйаҕа түмэт урбаан биир саҥа көрүҥэ. Арассыыйаҕа бастакы үтүөнү оҥорор маҕаһыынынан Санкт-Петербурга 2010 сыллаахха аһыллыбыт «Махтал!» буолбута. Эуропаҕа уонна Эмиэрикэ Холбоһуктаах Ыстааттарыгар маннык маҕаһыыннар уруккуттан бааллар. Атыыттан киирбит харчы үтүөнү оҥорор тэрилтэҕэ аһардыллар уонна дьон-сэргэ кыһалҕаларыгар туттуллар.
«Үөрүү лааппытын» ассартымыана Москуба олохтоохторо бэйэлэрэ туһамматах малларын босхо биэрбит көмөлөрүттэн оҥоһуллар. Маҕаһыын үлэһиттэрэ атыыланар табаардарга сыанатын дьаралыгын ыйаабаттар, онон атыылаһааччылар табаар сыанатын бэйэлэрэ быһар бырааптаахтар, сөп диэбит харчыларын төлүүллэр.
Көмө
Хомуллубут харчы «Бары бииргэ» үтүөнү оҥорор тэрилтэ (ол иһигэр «Подари жизнь», «Настенька», «Детские сердца» о.д.а.). пуондаларыгар аһардыллар. Атыыламматах таҥаһы оҕо дьиэлэригэр, хоспистарга, кырдьаҕастар дьиэлэригэр, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэннэргэ уонна да атын кыһалҕалаах көмүскэлэ суох дьоҥҥо көмөнү оҥорор тэрилтэлэргэ биэрэллэр.
Маҕаһыын аһыллыытыгар 116 тыһыынча солкуобай хомуллубута. Бастакы нэдиэлэҕэ - 71,5 тыһыынча солкуобай. Ыйдааҕы дохуот 200-300 тыһ. солкуобай.
Сатаҕай нэһилиэгитэн эргийбэтэх дьон
Саха быhаҕа - универсальный инструмент, надёжное оружие
"Якутский нож" - этот бренд известен не только в России, но и за её пределами. Изобретение наших предков прославило нас, нашу республику.
Якутский нож изготавливают не только многочисленные якутские умельцы, наш нож поставлен на конвеер многих фабрик.
Якутский нож стал доступен всем. Хорошо это или плохо?
С одной стороны мы упустили возможность обогатить нашу республику - не зарегистрировав его, как Наш.
С другой - возможно ли было бы прославить нашу республику без широкого распространения Нашего шедевра ?
Казалось бы все секреты раскрыты, переняты фабрикантами. Но взглянув на штампованные поделки, - пусть из дорогих, редких марок сталей -, которые предлогают интернет-магазины, приходишь к выводу - это не Он.
Что говорить о российских фабрикантах, если в Республике Саха не все понимают в чём секрет якутского ножа.
В последнее время на форуме появляются вопросы относительно якутского ножа "как наточить?", "где наточить?".
Целью данного топа является сохранение Нашего ножа - универсального интрумента и надёжного оружия.
Уверен, наша дискуссия будет интересной.
Участие опытного мастера, возможно учёного, тщательно законспирированого под скромным ником "оҕо" обязательно.
Саадьаҕай
Саадьаҕай — этин-сиинин устатынан дьураалаах. Кыылы-сүөлү, сүөһүнү ойуулуурга туттуллар.
Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
300px|thumb|right|Түбэй нэһилиэгэ Сунтаар улууһун каартатыгар Түбэй нэһилиэгэ — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Түбэй.
Улуус кииниттэн 103 км хоту диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 274 киһи (2007 сыл).
Улахан чычып-чаап
Улахан чычып-чаап (большая синица, ) — Саха сирин соҕуруу аҥаарыгар олохсуйар чыычаах. Чычып-чааптар уустарыгар киирэр.
Сэдэх көрүҥ. Саха сиригэр кыстыыр. Ол гынан баран кыһын сайын көһөр.
Мыреева Анна Николаевна
Мыреева Анна Николаевна (Мөреева Анна Никалайыпына)— тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын иһинэн тыл политикатыгар Түмсүү чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык кырдьаҕастарын Түмсүүтүн чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
Эбэҥки оскуолаларыгар анаан эбэҥкилэр үгэстэрин (оонньууларын, аһылыктарын) үөрэтэр кинигэлэри суруйбут, эбэҥки ырыаларын хомуурунньугун бэлэмнээбит.
А. Н. Мыреева үгүс сыралаах үлэтэ эбэҥки тылын, фольклорун, культуратын, олоҕун сиэрин-туомун, үгэстэрин харыстааһыҥҥа, сөргүтүүгэ уонна сайыннарыыга анаммыт.
2012 сыл балаҕан ыйын 7 күнүгэр өлбүтэ.
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалар
Сигэлэр
Биобиблиографический справочник
Данилов Софрон Матвеевич
Данилов Софрон Матвеевич (төр. 23.08.1914, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха уобалаһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр Сунтаар улууһун Бүлүүчээн нэһилиэгэр Сэтиэнэх диэн сиргэ төрөөбүт.
1935 сыллаахха биригэдьиирдэр куурустарын бүтэрбит. Колхозка, совхозка биригэдьииринэн үлэлээбит.
1943 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллан Илиҥҥи фроҥҥа сулууспалаабыт.
Сэрии кэннэ 1947 сыллаахха дойдутугар төннүбүт.
Ойоҕо — Петрова Мария Петровна, 9 оҕолоох.
Иудаизм
Иудаизм (дьэбэриэйдии יַהֲדוּת) диэн Палестинаҕа б.э.инн. I үйэҕэ үөскээбит дьэбэриэйдэр итэҕэллэрэ уонна сиэрдэрэ. Дьэбэриэй библиятыгар (Танах), Талмудка (эргэ битиктэри ырытыы) уо.д.а. атын ытык суруйууларга олохтонор. Абыраам итэҕэллэриттэн ордук былыргылара буолар. Христианизмҥа уонна исламҥа сүдү дьайыыны оҥорбута.
Итэҕэйээччилэр үксүлэрэ Израильга, АХШ-ка, Европа дойдуларыгар уонна Арассыыйаҕа олороллор. Аныгы иудаизм биир үрдүкү салайааччы тэрилтэтэ эбэтэр сирэйэ суох.
Сиэр, аньыы, үөдэн уонна ырай өйдөбүллэрин Былыргы Егиипэт итэҕэлиттэн ылбыта.
Соболор
thumb|250px|Carassius gibelio
Соболор эбэтэр Собо ууһа, Род Караси) — каарпалар кэргэннэригэр киирэр балык ууһа.
Саха сиригэр биир көрүҥ Көмүс собо үөдүҥэ (подвида) Саха собото үөскүүр.
Сикхизм
thumb|right|[[Кханда — сикхизм биир суолталаах бэлиэтэ]]
Сикхизм диэн Пендьабка, Индия субконтиненын хотугулуу арҕаатыгар, үөскээбит итэҕэл. Төрүттээччитэ гуру Нанак (1469—1539).
1990 с. туругунан, сикх итэҕэйээччилэрин ахсааннара 16 млн киhи эбит, олортон 14 млн Индия Пендьаб уонна Харьяна штаттарыгар олороллоро.
Неустроева Мария Иннокентьевна
Неустроева Мария Иннокентьевна — Дьоруой ийэ, Үлэ уонна Тыыл бэтэрээнэ.
Неустроева Мария Иннокентьевна бэс ыйын 21 күнүгэр 1932 сыллаахха Уус Алдан улууһугар Саһылыкаан диэн сайылыкка, почта улэһитин дьиэ кэргэнигэр бастакы оҕоннон кун сирин көрбутэ. Үйэтин сааһын тухары ыанньыксыттаабыта.
1952 сыллаахха ыал буолан, 10 оҕоломмута, 19 сиэннээх, 9 хос сиэннээх. 2013 сыллаахха өлбүтэ. Диринник олоҕун сырдатыы "матери героини" диэн кинигэҕэ тахсыбыта.
7
7 сыл.
Өлбүттэр
0er
Ньирэй
Ньирэй, торбос, тарбыйах - ынах-сүөһү оҕото.
Тумул (Нам улууһа)
Тумул — Нам улууһун Модут нэһилиэгин киинэ.
Сунтаар улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Сунтаар улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Халлаан киһитэ
ХАЛЛААН    КИҺИТЭ
Киһи өйүн-санаатын, майгынын үчүгэйин бэлиэтиир «Киһи киһитэ», «Киһи быһыылаах» диэн этиилэри тэҥэ дьон өйдөрө-санаалара тэҥэ суоҕун сахалар бэлиэтиир этиилэринэн «Халлаан киһитэ» диэн этии баара буолар. Сахаларга халлаан - үөһээ диэки баар уонна кураанах диэн өйдөбүллээх. Сорох кэпсээннэргэ, олоҥхолорго халлаан Үөһээ дойдуну кытта силбэһэн да хаалар кэмнэрдээх. Киһи түүлүгэр олус үөһээ, кый бырах көттөҕүнэ хаһан да туолбат ыра санаатын дойдуту¬гар тиийэр. Сиргэ, Орто дойдуга хаһан да буолбат үчүгэйи, бэйэтэ оҥорон көрөр ыра санаатын барытын көрүөн сөп. Олус былыргы таҥара диэн өйдөбүл халлаан диэнтэн үөскээбит диэн тыл үөрэхтээхтэрэ быһааран тураллар. Биһиги дьоҥҥо өй-санаа Үөһээ дойдуттан киирбит уонна билигин да киирэ турар диэн быһаарыыга сөбүлэһэбит. Ол эрээри, өй-санаа дьоҥҥо Халлаантан киирэн быһаччы бэриллэрин утаран тураммыт букатын атын быһаарыыттан тирэх ылабыт. Ол быһаарыыбыт Үөһээ дойдуттан кэ¬лэр өй-санаа дьоҥҥо түүл буолан киирэр уонна түүл дьоҥҥо өй уган биэрэр диэн өйдөбүлгэ олоҕурар. Сахалар «Халлаан киһитэ» диэн киһи өйө-санаата сирдээҕи олохтон тэйэн, атын, ыра санаа, Үөһээ дойду өйдөбүллэринэн туһанар кэмҥэ киирдэҕинэ этэллэр. Ол аата, «Халлаан киһитэ» буолууга хаһан да туол¬бат ыра санаалар аһара элбэхтэрэ, сирдээҕи дьон хаһан да кыайан толорбот баҕа санаалара мунньустуулара тириэрдэр. Сиргэ-дойдуга аҥардастыы үчүгэйи эрэ оҥорорго аналлаах киһи төрөөбүтэ биллибэт. Оҕо үчүгэйи оҥорорго кыра эрдэҕиттэн үөрэннэҕинэ эрэ ону табатык оҥорор кыахтанар. Үчүгэйи оҥорор баҕаттан аһара баран куһаҕаҥҥа тиийэн хаалара олоххо элбэхтик көрсүллэр быһыы буолар. Үчүгэйи оҥоруу диэни бил¬бэккэ, сатаабакка киһи сыыһаны-халтыны оҥорон кэбиһиэн сөп. Олус үчүгэй, куруук үчүгэйи эрэ оҥорор киһи дьон-аймах ыра санааларын киһитэ. Ыра санаа Сиргэ кыайан туолбат буолан халлааҥҥа, ырай дойдутугар эрэ туолар аналлаах. Ол иһин Ырай дойдута халлааҥҥа олоҕур¬бут. Онон, киһи өйө-санаата сирдээҕи өйдөбүллэргэ сөп түбэспэт, ырайга, хаһан да туолбат баҕа санаа дойдутугар сылдьара «Халлаан киһитэ» буолууга тириэрдэр. Сымыйыаччы киһини эмиэ «Халлааны эрдэн киирэн барда» диэн этэл-лэрэ, халлаан кырдьык да кураанаҕын биллэрэр. Халлааны кытта сымы-йалааһын быһаччы эмиэ сибээстээх. Ол сибээс «Халлаан кэпсээннээх» киһи ууну таһыйар сымыйыаччы халлааҥҥа маарынныырынан быһаарыллар. Быстах ардах кэнниттэн кылбаччы көрөн кэлэр күннээх халлааны «Ар-даабытын билиммэт» диэн этэллэр. Ол аата, бу киһи сымыйалаабытын бэйэтэ да билбэтин, хаһан да сымыйалаабатах курдук туттарын бил¬лэрэр. Yөрэх эмиэ араастаах. Киһи олоҕун таһыма төһө сайдыбытыттан тутулуктанан үөрэҕи-билиини олоҕор туһанар кыахтанар. Олоххо тугу да туһалаабат үөрэххэ үөрэниини сахалар «Халлаан үөрэҕэ» диэн этэллэр. Олоххо тугу да билбэт-көрбөт, хантан эрэ атын сиртэн кэлбит курдук быһаарыыта суох киһини «Халлаантан түспүт» курдук диэн тэҥнээн көрүүнү тутталлар. Бу киһи халлаан курдук кураанах дойдут¬тан кэлбит буолан тугу да билбэтэ быһаарыллан тахсар. Сахалар халлаан туһунан этиилэрэ барылара халлаан кураанаҕын билинэллэр. Онно кырдьык туох да суох.
Үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап
thumb|250px
Саха сиригэр кыстыыр. Үөрүнэн сылдьарын сөбүлүүр. Аһылыгын хаһаанар үгэстээх.
Илимниир нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Улуус кииниттэн 21 км соҕуруу диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 255 киһи (2010 сыл).
Теннис
Теннис диэн икки эбэтэр түөрт оонньооччу спорда. Хас биирдии оонньооччу мөкүчүгү ракетканан саайан утары оонньооччу кордугар түhэрэ сатыыр.
Аныгы теннис 19 үйэҕэ Холбоhуктаах Хоруоллукка үөскээбитэ.
Оонньуу быраабылата
Оонньооччулар (хамаандалар) сетка араас өрүтүнэн сылдьаллар. Олортон биирдэстэрэ дьээбэлээн оонньууга мээчиги киллэрэр, бэлэхтиир. Иккис оонньооччу-бэриги ылааччы. Оонньооччулар соруктара-мээчиги ракетканан утарылаһааччытын диэки туһаайан, онно мээчиги корт кыраныыссатыгар киирэн биэрэллэр. Игрок бэйэтин уочаратыгар мээчигинэн охсуохтаах, анарааҥҥыта биирдэ таарыйыар диэри, мээчигинэн охсуохтаах. Оҕус мээчигинэн охсоору күүппэккэ сайыны быһа оонньоон ылыахха сөп. Игрок, допуставший игрок, очко сүүйтэрэр, оттон хапсыһыыга очко ылсар.
Оонньооччуларга геймердэргэ очколары хомуйуохтаахтар (кырата 4 мээчиги: 15-30-40- гейм, ол гынан баран, биир- икки мээчиктэн итэҕэһэ суох). Дачаҕа оонньооччуларга икки холонуу бэриллэр. Маныаха оонньооччу хаҥас уонна уҥа квадратка холкутук биэрэр. Мээчик сеткатын биэрдэҕинэ наадалаах квадракка түбэстэ, бэриги ситэн ааһар. Кучуйуу кэнниттэн күрэс былдьаһааччыга тиэрдэр. Оонньооччулар ахсааннара элбээбитин кэннэ оонньооччулар ахсааннара элбээн, өрүттэрэ уларыйан иһэр. 6 геймерга бастаабыт оонньооччу (усулуобуйаҕа киирдэҕинэ, күрэхтэһиитэ 4 гейматтан тахса буолуо), «ситим»кыайыылааҕынан ааҕыллар. Счет кэнниттэн сетаҕа 5:5 ахсаанынан сүүйтэрэргэ икки гейманы бэдэрээтчит кыайыахха наада. 6:6, быраабыла курдук, тай- брейк (сүүйүү 7 мээчиктэн итэҕэһэ суох, биир- икки мээчиктэн итэҕэһэ суох) оонньуур. Оттон матчевай матчевай оонньууга 2 эбэтэр 3 эбэтэр 3 сүбэтэ, онуоха уопсай кыах (3 эбэтэр 5) күрэхтэһии регламена бэриллэр. Оонньооччулартан биирдэстэрэ ылылларын курдук, матыып бүтэн эрэр.
2006 с. сезонуттан was уонна АТP турнирдарыгар электроннай судьуйа тиһигин (Hawk- Eye) официальнайдык туттуллубута. Маннык систиэмэлэр мээчиги түһэрии точката түһэриллэрин уонна судьуйалар сыыһаларын уонна мөккүөрдээх быһыыны- майгыны намтаталларын саамай сөпкө быһаараллар. 2018 сылтан бэттэх туурга тарҕаныыта эмиэ альтернативнай система — FoxTenn Bounce.
Турнирдар
Теннис турнирдара үксүгэр эр киһи уонна дьахтар арахсаллар. Хас биирдии турнирга эрдэттэн кыттыан сөп. Күрэхтэһии ордук тэнийдэ - эр дьон уонна дьахтар, дьахтар (икки аҥы оонньооччулар хамаандалара), булкаас паарнай (икки аҥы оонньооччулар хамаандалара). Үксүн тустаах саастаахтарга турнирдар ыытыллаллар: оҕо, ыччат, ветераннар турнирдара. Инбэлииттэргэ эмиэ турнирдар бааллар.
Саамай улахан шлем турнирдара, ол иһигэр Австралия аһаҕас чемпионата, Франция аһаҕас чемпионата, Убиблдон турнира уонна АХШ аһаҕас чемпионата киирэллэр. Онтон турнирдар кыттарга булгуччулаах 1000 серия турнирдара бааллар. Ону тэҥэ профессиональнай турнирдар 500 уонна 250 бааннаахтар. Сыл түмүгүнэн рейтининэн маастардартан үөһэ ааҕыллар икки разрядтаах туп- 8 рейтинг турнирдара туспа категориянан буолаллар.
Эр дьон ортотугар — Дэвис кубога, Федерация кубогар уонна булкаас хамаандалар ортолоругар турнирдар ыытыллаллар. Бу күрэхтэһиилэр аан дойдутааҕы теннис (ITF) эгидатынан ыытыллаллар. Календараҕа 2020 сылтан Австралияҕа ыытыллар эр дьон ортолоругар хапсаҕайга турнир үрдүк таһымҥа тахсыбыта.
Арассыыйаҕа эр дьоҥҥо уонна дьахталларга аналлаах 2 турнир ыытылла турар, алтынньыга Москваҕа ыытыллар Кремль кубогар эр дьоҥҥо уонна дьахталларга тэҥҥэ ыытыллар; Санкт- Петербург Open — олунньуга, балаҕан ыйыгар АТР. Россия теннис турнирдара Россия тенниһин туругар регламеннаналлар.
Остуол тенниһэ
Оонньуу устуоруйата ХІХ үйэ бүтүүтүттэн саҕаланар, 1926 сыллаахха остуол тенниһэ тэриллибитэ, 1988 сылтан остуол тенниһэ спорт олимпийскай көрүҥэ буолбута. ХХ үйэ оонньуута мээчиктэри уонна ракеткалары оҥорон таһаарыы технологиялара уларыйбытынан сибээстээн, спортсменнар техническэй мастарыскыайдарын тупсаран иһэллэрэ.
FIAT
мини|1899 сыллааҕы ФИАТ массыына
FIAT, Италия (Fabbrica Italiana Automobili Torino диэнтэн кылгатыы) биир улахан массыына хомуйар, мотуор оҥорор уонна  үп-харчы эргитэр  бөлөх. Бөлөх киинэ - Турин куорат (Пьемонт киинэ).
2011 сыл тохсунньу 1 күнүттэн ФИАТ бөлөх икки аҥыы хайдыбыта. «Fiat SpA» (легковой транспорт) уонна «Fiat Industrial» (промышленнай транспорт) диэн икки бэйэ аннынааҕы тэрилтэри тэрийбитэ. 2014 сыл тохсунньутугар, Chrysler хампаанньа 100% акцияларын кытары ыпсыһан баран, аны Fiat Chrysler Automobiles  диэн Нидерландыга ордулаанан үлэлиир буолбута.
1899 сыллаахха хас да үбүлээччи, ол быыһыгар Джованни Анньелли кыттыгастаах, тэрийбиттэрэ. 1902 сылтан Анньелли салайан, аан дойдуга биллэр-көстөр массына онорор тэрилтэ буолбута. Анньелли уруккута байыаннай буолан, тэрилтэ иһигэр кытаанах бэрээдэги олохтообута. Генри Форд собуоттарын көрөн баран, Европаҕа бастакы массыына хомуйар конвейеры туруорбута. Аан дойду Бастакы сэриитин саҕана аны көтөр ааллары уонна куйахтаах техниканы оҥорор буолта. 1919-20 сылларга хомуньуустар Антонио Грамши уонна Пальмиро Тольятти ФИАТ үлэһиттэрин собостуобкалатан, улаханнык сатарыта сылдьыбыттара. Онон Бенито Муссолини былааска кэлбитин эрэ кэннэ, Джованни Анньелли үлэтигэр төннүбүтэ. 1945 сылга фашистар диэки буолбутун диэн, Анньеллины үлэтиттэн устубуттара, ол кэннэ өр барбакка, өлбүтэ. 1966 сылга, Витторио Валетта салайар кэмигэр, Сэбиэскэй Союзка техническэй көмө дуогабарынан, https://ru.wikipedia.org/wiki/Fiat_124  массыынаны ВАЗ 2101 диэн ааттаан оҥорор буолбуттара.
Сигэлэр
http://www.fiatspa.com/en-US/Pages/home.aspx http://www.fiat.ru/
Айылҕа
thumb|right|[[Галуҥҥуҥ вулкан эстиитин кэмигэр чаҕылҕан охсуулара, 1982]]
Пионтковскай Андрей Андреевич
Андрей Пионтковский (Андрей Андреевич Пионтко́вский) (бэс ыйын 30, 1940, Москуба) - Арассыыйа биллэр политолога, суруналыыс. Путинизм систематын утары барар.
Айылҕа
thumb|right|[[Хоптаун күрүлгэн, Аустралия.]]
Айылҕа диэн аан дойду, тулалыыр эйгэ. Олох, харамайдар, үүнээйилэр, Сир, күн-дьыл, материя уонна энергия эмиэ айылҕа өйдөбүлүгэр сыhыаннаахтар.
Географияҕа: 1) дойду, сир тас көстүүтэ; 2) түөлбэ сир үктэлин, туругун, климатын, уутун, үүнээйитин, хамсыыр харамайын барытын холбуур өйдөбүл; 3) тулалыыр эйгэ; 4) сир-халлаан барыта.
Попельня
Попельня (Попільня) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 987 (2014).
Балаҕан ыйын 30
Балаҕан ыйын 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 273-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 274-c күнэ). Сыл бүтүө 92 күн баар.
1939 сыл
1939 сыл.
Уһун кутуруктаах чычып-чааптар уустара
Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар уустара (Род Длиннохвостые синицы, ) — Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Уһун кутурук.
1940-с
1940-с сыллар — 1940-1949 сыллар.
Ыыс-араҕас өҥ
thumb|200px
Ыыс-араҕас өҥ (оранжевый) — араҕас өҥ кыһылы кытта буккуспута.
Эркээйи (хаһыат)
ЭРКЭЭЙИ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун киэнник биллэр хаһыата. "Эркээйи" - политика, спорт, экономика, иммиграция проблематыгар туһаайан суруйар, ону таһынан улуус иһинээҕи сонуннары тарҕатар. Киин управленията - Майя.
Хотой Айыы
(Сүҥкэн Эрили Хомпоруун Хотой Айыы)
Инстаграм
Instagram диэн интернет хаартысканы, видеолары тарҕатыы уонна социальнай ситим өҥөтүн оҥорор сервис. Инстаграмынан араас тэриллэринэн хаартысканы эбэтэр видеоны түһэрэн, араас цифровой фильтрдары туруоран араас социальнай ситимнэргэ, ол курдук Фейсбукка, Твиттерга, Фликрга уонна ВК тарҕатыахха сөп буолар. Биир биллэр уратыта диэн хаартыскалара квадратнай буолар, урукку Кодак инстамик эбэтэр Полароид хаартыскаларыгар майгыннаан. Билигин туттар дьон кылгас видеолары уһулуохтарын сөп, ордук уһаабыта 15 сөкүүндэ буолар.
Хотой Айыы
Мифология тылдьытыгар Умай диэн баар. "'Умай в мифологии древних тюрков богиня, олиҥетворяющая женское, земное начало и плодородие.Упоминается в рунических текстах 7-8 вв. Некоторые исследователи предпологают, что образ УМАЙ генетически связан с иранской мифической птицей ХУМАЙ, которая, бросая свою тень на человека, делает его счастливым. Пережитки веры в Умай сохранились: у огузов считалась духом- покровителем младенҥа во чреве матери. У шорцев У(май)- дух- хранитель младенцев, принимающий также души умерщих. У телеутов У( май- энеси, и казахов (Умай-ене)- дух- хранитель детей. Киргизы считали, что У. дарует богатый урожай и умножает скот, является покровительниҥей домашнего очага и охранительниҥей детей'."
Инстаграм
В широком смысле личный блог – автор делится своим мыслей и идеями. Инстраграмҥа тус бэйэ экспертизатын, эрэл кыраадыһын үрдэтэр, сурутааччыларга үлэ, табаар эбэтэр өҥө аттарыы үлэтэ туһанар сирэй.instagram. Биллэн турар, маннык түмүккэ кэлэргэ күн аайы визуал, текстэринэн уонна аттаран туруорууга үлэлэһиэххэ наада.
Хотой Айыы
Манна туҥ былыргы өй-санаа туhунан санаан ааhыаҕыҥ. Хайа да омук киhитэ улахан көтөртөн сур баттатара, ытыктыыра. Холобура, Тянь- Шань хайаларыгар (билиҥҥи Киин азия диэки өттугэр) КУМАЙ диэн суду ытыктанар көтөр баара. Дьэ, санаан көр: Умай- Кумай-Хумай. Анааран көрдөххө, биир ханнык эрэ суду өйдөбулу туҥ-таҥ тутуллубута, уларыппыттара- тэлэриппиттэрэ саарбахтаммат. Ити хантан төрүттээх өйдөбул этэй?. Ану божествоны кытта силлибэт силистээх божествонан Эллиль (Энлиль) этэ. Кини кэлин еврей племяларыгар атын божестволартан аhары үрдээбитэ, барҕарбыта. Былыргы Библия өйдөбүнньүктэриттэн көстөрунэн Финикия, Гебал диэкки Эл божество оҕолорун урдунэн кынатын көтөҕөн олорор тыҥырахтаах көтөр- божество быhыытынан ойууламмыт (өйдөнөрө).
Инстаграм
Кевин Систром уонна Майк Крейгер 2010 сыл алтынньытыгар арыйбыттара, түргэнник тарҕаммыта -2012 сыл муус устар ыйыгар номнуо 100 тахса мөл. туттааччы баар этэ. Инстаграм билигин бары тарҕаммыт платформаларга баар, ол курдук Apple App Store, Google Play, уонна Windows Phone Store атыылаһыахха сөп. Бастаан iPhone, iPad, уонна iPod Touch тэриллэригэр эрэ үлэлиир этэ; онтон 2012 сыл муус устар ыйыгар Android операционнай систематыгар тарҕанар буолбута. Бу сервис 2012 сыл муус устар ыйыгар Facebook хампаанньа быһа холоон 1 млрд долларга атыыласпыта.. 2013, Instagram сыллаахха 23%-ынан улааппыта, ол бириэмэҕэ Facebook 3% эрэ бырыһыан улааппыта.
Хотой Айыы
Дьэ, ити Эллиль божество Ахеменидтар саҕана, империя хоту өттугэр олорбут племяларга Ан(у) божествону кытта киирбит эбит диэн санаа уөскуур. Биллэн турар, Эллиль функҥиятын ити диэки сирдэргэ ол сахтарга саамай бөдөҥнөрө Кумай көтөр ылбыта (диэн ааттаммыта). Манна киhи соhуйара суох. Бутэhик Ахеменидтар саҕана империя иhинэн сырыы сурдээҕин сайдыбыта. Аны туран, Ахеменидтар бас бэриммит омуктарын итэҕэлигэр орооспот, аhары баран өйуур этилэр. Онон Ан(у) уонна Эллиль божестволар Вавилонтан быhа киирбит буолуохтарын эмиэ сөп. ("Ичээн" онтон төруттээх буолаарай?). Сахаҕа итиннэ сыhыаннаах өйдөбул баар дуо?.
Инстаграм
Быһаарыылар
9. Инстаграмды кантип түптөө керек
Хотой Айыы
Серошевскай ("Якуты".М.1993г.-631стр.) Улуу тойон туhунан суруйар: "'Если Ан-Тойон есть воплощение бытия вообще, то часть бытия, что проявляется во всем живущем, обособилась в отдельное понятие Улу- Тоена. Он не противоположен Ан-Тоену, не враждебен ему, а только менее его безмятежен и в силу этого более мрачен и гневлив. Он близок к земле и дела его живо его занимают, но так как благость существования разлита всюду помимо его Ан- Тоеном то Улу- Тоену выпало на долю проявляться только в мучительных и грозных явлениях бытия'."
Туойдаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Туойдаах нэһилиэк. Сунтаар улуһун нэһилиэгэ, киинэ Туойдаах.
Хотой Айыы
Өксөкулээххэ ("Науч. труды".1979г.-18стр.) ааҕабыт: "'Некоторые причисляют его к разряду 'абааhы, основываясь на том факте, что Улуу Тойону устраивают празднество осенью, а не весной, но древнего Улуу Тойона следует отнести к разряду Айыы. Улуу Тойон был по крайней мере в древности Айыы. В понятии современных якутов Улуу Тойон стал почти 'абааhы'."
Онтон кинилэр иннилэринэ Худяков суруйбутунан үөhээ этиллэр функцияны Хотой Айыы толороро. ("Краткое описание Верхоянского округа". Бичик.2002г.-51стр.) Мантан көстөрүнэн, Сүҥкэн Эрили Хомпоруун Хотой Айыыны Улуу тойон диэн кубулутан ааттыы сылдьыбыттар эбит. (Кырдьыга, ону кимтэн эрэ истэн ким эрэ тиспититтэн билэбит.) Ол да буоллар, Сүҥкэн Эрили Хомпоруун Хотой Айыы дьиҥнээх аата саха омугар дириҥник иҥэ сылдьыбыт буолан суппэтэх, революҥия саҕанааҕы- кэннинээҕи кэмнэргэ төннөн кэлэн, сурукка- бичиккэ тиhиллэн хаалбыт.
Перу
Перу (Perú) диэн Соҕуруу Америка арҕаатыгар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр хотуттан Экуадор уонна Колумбия, илинтэн Бразилия, соҕуруулуу илинтэн Боливия, соҕурууттан Чили уонна арҕааттан Чуумпу океан.
Таатта улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Таатта улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Гипноз
Гипноз