cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чэмэлиидэ
300px|thumb|right|Чэмэлиидэ Чэмэлиидэ (лат. Parnassia palustris) (белозор болотный). Сииктээх, дулҕалаах от үрэхтэргэ, ойуур, талах быыһыгар сөбүлээн үүнэр. Хойуутук үүммэт. 10—15 см үрдүктээх, сытыы кырыылаах умнастаах. Төбөтүгэр биэс үрүҥ эминньэхтээх, сибэккитэ от, атырдьах ыйыгар ситэр. Угун төрдүгэр хас да туураҕа олорор сүрэххэ маарынныыр сэбирдэхтэрдээх. Умнаһын ортотугар биир туурата суох сэбирдэхтээх.
Эмтэнэргэ туттуллуута
Бу үүнээйи уутун, көөнньөһүгүн ииктэтэр эмп быһыытынан туттуохха сөп. Ону тэҥэ үөһүрдэххэ, тымныйан ыарыйдахха, хаан барыытын тохтоторго иһэллэр. Сис дьарҕатыгар ванна эбэтэр угут оҥостон тутуннахха, ыарыы арыый мүлүрүйэр, ыарыһах хамсанара-имсэнэрэ чэпчиир.
Боровая (Киев уобалас)
Боровая (Борова) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 9 600 (2013).
Манастыыр
[[Билэ:The Monastery of St. Nil on Stolobnyi Island in Lake Seliger in Tver Province (Gorskii 03973).jpg|уҥа|мини|220x220пкс| Нило-Столобенскай пустынь
(Сергей Прокудин-Горскай түһэриитэ, 1910 сыл) ]] Манастыыр (μοναστήριον от μόνος «соҕотох») — итэҕэлгэ, сыаркапка манаахтар түмсүүлэрэ, ону таһынан кинилэр олохсуйар ойуччу турар күрүөлэммит дьиэлэрэ, тутуулара.
Манастыырдар буддизмҥа, индуизм ҥа, христианство православнай уонна католическай сыаркаптарыгар, монофизит сүүрээннэригэр бааллар (протестаннар манаахтары билиммэттэр уонна манастыырдара суох).
Быһаарыылар
<references group="" responsive="">
1789
1789 сыл.
Тайпэй
Тайпей диэн Кытай Республикатын киин куората (1949 ыла). Население — 2 621 641 чел. (2004).
Тайпей куорат Тайвань арыы хоту өттүгэр сытар.
Куорат хайалаах сиргэ турар, үс хайысханан хайа баар — хоту, соҕуруу уонна илин өттүнэн.
Тайпей — Тайвань транспортай киинэ буолар, манна тимир суол хотугулуу-илин турар Цзилун пордугар, соҕуруу эргин Гаосюн куоратыгар, ону кытары, саҥа Тайваннааҕы түргэн тэтимнээх тимир суола араас хайысханан тарҕанар. 2003 сылга Тайпей куоратыгар аан дойдуга биир саамай үрдүк тутуу Тайпэй 101. небоскреба тутуллубута.
Куоракка икки көтөр аал порда баар — Таоюань көтөр аал порда (ИАТА:TPE), Таоюань провинциятыгар, уонна дойду иһинээҕи Суншань көтөр аал порда (ИАТА:TSA), ону кытары Тайвань арыы хотугулуу-илин өттүгэр турар Цзилун муора порда баар.
Тайпей куората — Тайваҥҥа сүрүн үөрэхтээһин уонна үрдүк үөрэх киинэ буолар. Олор истэригэр биир аан дойдуга биллэр Тайвань судаарыстыбаннай Университета.
Кэрэ сирдэрэ
Тайпей — Тайвань култуурнай уонна туристическэй киинэ. Куорат сүрүн кэрэ сирдэринэн Императорскай Дыбарыас музейа (故宮博物館), Дракон хайатын Храма (龍山寺), Чан Кайши мемориала (中正紀念堂), түүҥҥү атыы-эргиэн киинэ Шилинь (士林夜市) уонна аан дойдуга уһун кэмҥэ саамай үрдүк дьиэнэн буола сылдьыбыт, Тайпэй 101 небоскреба. Өссө куоракка зоопарк (臺北市立動物園) баар, манна панданы уонна пингвиннары көрүөххэ сөп.
Сугун абаҕата
300px|thumb|right|Сугун абаҕата Сугун абаҕата (, багульник болотный) — маарга, мыраан сииктээх тэллэҕэр, намыһах сиргэ үүнэр үүнээйи. Сугуну кытта кэккэлэһэ үүнэрин иһин маннык ааттаабыттар. Бу үүнээйи ураты сыттаах буолар. Кыһыннары-сайыннары хараҥа от күөҕэ өҥнөөх буолар, уһун синньигэс сэбирдэхтэрэ мастыйбыт умнаһын төгүрүччү үүнэллэр. Умнаһын төбөтүгэр үрүҥ эбэтэр тэтэркэй сибэккилэрдээх. Бэс, от ыйыгар сибэккилэнэр.
Эмтэнэргэ туттуллуута
Сугун абаҕатын үксүн сөтөлгө, бронхикка, улахан дьон бронхиальнай астматыгар тутталлар. Ыарахан дьахталлар, кыра саастаах оҕолор бу үүнээйинэн эмтэнэллэрэ бобуллар. Сугун абаҕатын иэрийэн сөтөллүүгэ, солотуохаҕа, ревматизмҥа былыр-былыргыттан тутталлар.
Кулахыны, сахсырҕаны, былахыны суох оҥорорго бу үүнээйи сэбирдэҕин мэлийэн түптэлииллэр. Таҥаһы, түүлээҕи үөнтэн-көйүүртэн көмүскээн, сугун абаҕатын хопполорго, долбуурдарга уураллар.
Сүһүөх, тоноҕос дьарҕатыгар ынах арыытыгар эбэтэр ис сыатыгар оту булкуйан, ыга хаппахтаан, 2—3 чаас устата сылаас сиргэ күҥкүтэн баран, сиидэлээн соттон эмтэниллэр.
Экзоскелет (суолталара)
Бу тыл хас да суолталаах.
Моhандас Карамчанд Ганди
Моhандас Карамчанд Ганди (гудьарати: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી) (алтынньы 2, 1869 — тохсунньу 30, 1948) диэн Индия тутулуга суох буолуутун хамсааhынын тутаах басхана. Кини сатьяграhа диэн тиранияны күргүөмнээх олохтоох бас бэринимиинэн утарылаhыы философиятын айааччыта. Сатьяграhа Индия тутулуга суох буолуутун туhугар охсуhууга улахан оруоллааҕа уонна аан дойду үрдүнэн олохтоох бырааптар уонна көҥүл иhин хамсааhыннары көҕүлээбитэ. Кини аан дойдуга Маhатма Ганди (санскрит: महात्मा — "Улуу кут") диэн ордук биллэр.
Попов Леонид Андреевич
Попов Леонид Андреевич (14.08.1919, Арыылаах нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 01.04.1990) — саха норуодунай бэйиэтэ (1989), ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1944).
Олоҕун олуктара
1919 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр Сунтаар улууһун Арыылаах нэһилиэгэр төрөөбүт. Саха педагогическэй институтун Тыл уонна литератуура факультетын уонна М. Горькай аатынан Литературнай институт Үрдүкү литература куурустарын бүтэрбит. Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар эрэдээктэрдээбит, «Хотугу сулус» сурунаал салаатын сэбиэдиссэйэ буола сылдьыбыт.
1990 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр өлбүт. Дьокуускай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
Айар үлэтэ
1937 с. бэчээттэммит. 1943 с. бастакы хомуурунньуга тахсыбыт. Хоһооннору, поэмалары, очеркалары, сэһэннэри, романнары, пьесалары суруйбут. Элбэх айымньыта нуучча уонна ССРС омуктарын тылларынан тылбаастаммыттар. Тылбаасчыт быһыытынан эмиэ биллэр: Б. Полевой «Повесть о настоящем человеке», Н. Гоголь «Тарас Бульбатын» уонна А. Фадеев «Молодая гвардия» романын тылбаастаан таһаартарбыт. Тыыннааҕар нуучча тылыгар кини үгүс айымньылара тылбаастаммыттара. Ол курдук  1948 сыллаахха  «Жизнь, ставшая песней» хомуурунньук тахсыбыта, 1953 сыллаахха – хоһооннорун уонна поэмаларын икки хомуурунньуга : «Утро над Леной» и «Свет над тайгой",  1979 сыллаахха – «От океана до океана»,  1986 сыллаахха – «Зову май» уо.д.а..
Кини хоһоонорун А. Ахматова, В. Бугаевскай, Р. Казакова, А. Лаврик, А. Преловскай, Ю. Разумовскай, В. Рябцев, В. Тушнова, Л. Черноморцев, М. Шехтер, В. Щепотев уо.д.а тылбаастаабыттара.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
200px|thumb|right|Попов Леонид Андреевич
Үйэлээх аата
Л. А. Попов аата Арыылаах орто оскуолатыгар иҥэриллибит.
Билим үөрэтиитэ
Билии диэн тылы маннык быһаараллар:
1.	Туох эмэ дьайыытын, сабыдыалын этинэн-хаанынан арааран өйдөөһүн.
2.	Тулалаан турар эйгэни, олоххо баар чахчылары өйгө-санааҕа иҥэринии, өйдөөһүн.
3.	Тугу эмэ үөрэтэн, чинчийэн баһылааһын, онно үөрүйэҕи, сатабылы иҥэринии.
4.	Үөрэх, наука эйгэтигэр киирэн, ханнык эмэ уобалас туһунан өйдөбүллээх буолуу.
5.	Ханнык эмэ тылы үчүгэйдик баһылааһын.
Научнай үөрэттини аан маҥнай олохтообут киһи Бэкон Фрэнсис буолар.
Бэкон Фрэнсис (тохсунньу 22, 1561 - муус устар 9, 1626) - Англия судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бөлүһүөк, билим миэтэдин олохтообут киһи.
Киэмбридькэ уонна Грэйз Инн оскуолатыгар үөрэммит. Граф Эссекс өттүгэр сылдьыбыт, ол эрэн судаарыстыбаннай переворот оҥоро сатаабытыгар утарбыт. Яков I саҕана үүммүт: бастаан генеральнай стряпчай (1607), онтон генеральнай борокуруор (1613) уонна лорд-канцлер (1618). Бэрик ылыыга буруйданан хаайыыга сыппыт, туох баар дуоһунастарыттан үүрүллүбүт. Быстар дьадаҥы буолан өлбүт.
Айыы - хара
Айыы-хара диэн куһаҕан, хара саҥаны айыы ааттанар.
Хас биирдии тыл тус-туспа дорҕооннортон хомуллан үөскүүр. Киһиэхэ тыл дорҕооннорун дьайыылара бу тыл суолтатын, өйдөбүлүн үөскэтэллэр. Дорҕоон дьайыыта киһи ийэ кутугар быһаччы тиийэринэн өйү-санааны уларытар кыахтаах.
«Ай» диэн тыл бэйэтэ икки өрүттээх: үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах. Бу тыл бэйэтэ туох да куһаҕана суох. Киһи баһын иһигэр, ис санаатыгар тугу баҕарар айбыта, ыраламмыта ханнык да биллэр куһаҕаны оҥорбот. Санаа эрэ буоллаҕа дии. Умнулла охсон хаалыан эмиэ сөп. Киһи санаатыгар үчүгэйи саныырын, оҥоро сатыырын тэҥэ куһаҕаны, араас буолар буолбаты эмиэ санаталаан ылаттыыра баа буолбатын, бу тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ биллэрэр.
Киһи барыта араас санаалары саныыр. Арай бу санааларыттан сорохторун, бу куһаҕан санаалар диэн арааран билэр буоллаҕына, олорун суох гынан, умнан, аны санаабакка хаалларан кэбиһиэн, өйүн-санаатын куһаҕан санаалартан ыраастыан сөп.
Киһи бу санаатын куһаҕан диэн арааран билбэтэҕинэ, элбэхтик олору саныы сылдьан үгэскэ кубулутан кэбиһэриттэн куһаҕан майгыланан хаалыан сөп. Куһаҕан майгы биирдэ эмэ түбэлтэ түбэһэ түстэҕинэ биллэн тахсарынан куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһэр кыахтаныан сөп.
Айылҕа тутулуктарыттан үөскээбит өй-санаа «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини билинэр, икки өрүттээхтик сайдар. Түүн кэнниттэн күнүс кэлэрин курдук куһаҕан кэнниттэн үчүгэй эргийэн кэлэн, солбуйсан биэрэллэрин өй-санаа аан бастаан тутустаҕына эрэ табыллар.
Үчүгэй уонна куһаҕан дьону тус-туспа араарыыга арыгы ылар оруола ордук үрдүк. Арыгы иһиитэ биир киһи оҥорор быһыылара тус-туспа уратыланалларын; үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсалларын быһаарыыга туһалыыр. Өйдөөҕөр үчүгэй баҕайы киһи итирэн хааллаҕына куһаҕан быһыылары оҥорор, куһаҕан киһи буола түһэрэ киһи өйө-санаата икки аҥы арахсарын, үчүгэй киһи оруола үрдүүрүн быһаарар.
Киһи өйө-санаата икки өрүттээх. Үчүгэйи да, куһаҕаны да киһи санаталаан ылара кыайан бобуллубат уонна хаайыллыбат. Киһи бэйэтэ эрэ үчүгэй санааларын куһаҕан санааларыттан туспа арааран билэр кыахтаннаҕына, куһаҕан санааларын хааччахтаан, умнан, суох оҥордоҕуна, үчүгэй санаалара элбиир кыахтанар.
Киһи өйө-санаата икки өрүттээҕиттэн оҥорор быһыылара барылара эмиэ икки өрүттээхтэр; үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах эбэтэр туһата суох, буортулаах, куһаҕан буолан тахсаллар. Бу айыы диэн киһи өйө-санаата тугу эмэ уратыны, дьон билбэттэрин оҥорон таһаарыыта икки өрүттээх; куһаҕаннаах уонна үчүгэйдээх буоларынан хайаан даҕаны туспа, эбии быһаарыы тыллаах эрэ туһаныллара өй-санаа өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр.
Урукку, өй-санаа төрүттэрин билэр суруйааччылар киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын үчүгэйи оҥороруттан туспа арааран суруйаарылар айыы-хара диэн холбуу этиилэри элбэхтик туһаналлара. (3,307).
Айыы-хара диэн хос быһаарыылаан суруйуу айыы диэн тыл икки өрүттээҕин арааран, өссө чуолкайдаан бу куһаҕан айыы, киһи оҥорбот айыыта диэн быһааран дьоҥҥо тириэрдэр. Айыы куһаҕан, хара өрүтэ хара-айыы буолара араарыллан, бэлиэтэнэн суруллар.
Айыы-айа диэн этии ыалдьар диэн өйдөбүллээх уонна киһи ыарыйдаҕына, этигэр-сиинигэр айыкка буоллаҕына, бу этиини туттарыгар тиийэр. Бу айыыттан, киһи билбэт быһыытыттан туох эрэ куһаҕан үөскээн ыарыы, айыкка оҥороруттан «айыы-айа» үөскүүр. Киһи урут ыалдьыбатах, билбэт ыарыыта буоларыттан, бу ыарыы эмиэ айыы буолар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһаллара уонна киһи үчүгэйи оҥорорун куһаҕаны оҥороруттан туспа арааран үтүө, үчүгэй, үрүҥ диэн ааттыыллара. Үрүҥ дьүһүн хаһан баҕарар үчүгэйи, ырааһы, кирэ суоҕу бэлиэтииринэн дьоҥҥо барыларыгар үчүгэйи, үтүөнү бэлиэтииргэ анаан билигин да туттуллар. Үчүгэйи, дьоҥҥо туһалааҕы айыы үрүҥ айыы, үчүгэйи айыы диэн ааттанар.
Өйгө-санааҕа сыһыаран эттэххэ хара, хараҥа хаһан баҕарар куһаҕан. Хара санаа диэн куһаҕан, ыар санаа ааттанар. Айыы-хара, айыы-буруй, хараҥа-айыы диэн киһи оҥорор саҥаны айыыларыттан, быһыыларыттан куһаҕаннара, дьон өйүгэр-санааларыгар сөп түбэспэттэрэ, буортулаахтара буолалларын хара, буруй диэн тыллар быһааран, чуолкайдаан биэрэллэр.
Сахалар былыргыттан «Туох барыта икки өрүттээҕин» билэн олохторугар туһана сылдьаллар. Бу быһыы биллэр холобурун аан маҥнай нууччалар кэлиилэриттэн булан ылыахха сөп. Нууччалар кэлиилэригэр сорох баһылыктар сэриилэһии өттүн тутуһа сатаабыт эбит буоллахтарына, атыттар эйэлээхтик бэриниигэ киирсибиттэрэ, олох салгыы сайдан истэҕинэ табата биллэн тахсан, сахалар ахсааннара биллэрдик эбиллибитэ, кэлии нууччалары кытта кыттаһа охсоннор киэҥ сирдэри баһылаабыттара. Оччотооҕу ыарахан кэмҥэ салайааччылар оҥорбут үчүгэй быһыыларын билигин кэлэн таба сыаналаан махтал этэллэр. (4,119).
Туһаныллыбыт литература.
1. Сомоготто. Два язычества народа саха. – Якутся: Якут. край, 2007. – 60 с.
2. Архив ЯНЦ. Ф.5, оп. 2, ед.хр. 42.
3. Реас Кулаковскай. Кистэлэҥ кэпсээним. – Дьокуускай: Бичик, 2003. – 320.
4. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Калининград уобалаһа
Калининград уобалаhа (Калининградская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Калининград.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 954 773 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 63,13 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 77,5% (2013).
Экономика
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 9,3% эбит, ол эбэтэр 49 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Калининград уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ [http://statistic.su/blog/unemployment_in_russia/2012-03-27-624. 71 миэстэни ылан олорбут].
Конфуций
Конфуций ( Куҥ-Сүө, ардыгар Куҥ Фу-Цы Kǒng Fūzǐ — "Коҥ уус"; Балаҕан ыйын 28, б.э.и. 551 с.— б.э.и. 479 с.) диэн былыргы Кытай бөлөһүөгэ. Кини үөрэтиилэрэ уонна философията Кытай, Кэриэйэ, Дьоппуон уонна Вьетнам дьонун майгыларыгар уонна олохторугар-дьаhахтарыгар улаханнык дьайбыта, конфуцианство төрдө буолбута.
Клиорина Ираида Самоновна
Клиорина Ираида Самоновна — суруйааччы, драматуур, суруналыыс, СӨ култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ (1994), Уус Алдан улууһун ытык гражданина.
Ийэтэ тыа учуутала Клиорина (төрүөҕүнэн Малькова) Антонина Авксентьевна (1893–1971).
Аҕата көһүн болдьоҕо бүтүөр дылы ийэтин кытта Уус-Алдаҥҥа (?) Кириэс Халдьаайыга олорбуттар. 1917 с. дьиэ кэргэн Благовещенскай куоракка көспүттэр, онтон — 1921 сыллаахтан 1932 сыллахха диэри Харбииҥҥа КВЖД зонатыгар олорбуттар. Онно кистэлэҥ ыччат тэрилтэлэрин үлэтигэр кыттар: 1924 с. — пионерия, 1931 с. — хомсомуол.
1928–1929 сс. Сэбиэскэй Сойуус уонна Кытай ыккардыларынааҕы иирсээн кэмигэр политическэй охсуһууга кыттыспыт. Аҕата табаарыстарын кытта түүн Хабаровскай араадьыйатын истэллэрин харабыллыыр эбит. 1931 с. ССРС гражданнарыгар аналлаах Индустриально-железнодорожнай техникум иһинэн 9 кылаастаах орто оскуоланы бүтэрбит.
1932 с. консульство Москубаҕа үөрэттэрэ ыыппытын, ол эрээри хомсомуол тус(личнэй) дьыалата суох буолан уонна ВКП (б) устуоруйатын билбэккэ, кыайан киирбэтэх. Общественнай аһылык үнүстүүтүгэр сэкиритээринэн үлэлээбит, онтон 1934 с. ИФЛИ (Москубатааҕы устуоруйа, бөлүһүөпүйэ института) бөлүһүөпүйэ бакылтыатыгар киирбит, онтон 1935 с. хомсомуол киин кэмитиэтэ ГУГБ НКВД Уһук Илиннээҕи салаатыгар контрразведкаҕа үлэҕэ ыыппыт.
1937 с. Япония үспүйүөнэ диэн сымыйанан буруйданан хаайыллыбыт, ССРС ОСО НКВД-та от ыйын 23 күнүгэр "сууттаан" 8 сылга лааҕырга ыыппыт. Мордовияҕа "Ийэ дойду таҥнарыахсыттарын дьиэ кэргэттэрэ" («ЧСИР» — членов семей изменников родины) сытар Темниковскай дьахтар лааҕырыгар сыппыт.
23 саастааҕар лааҕырга ньиэрбэтэ тулуйбакка инбэлиит буолбут. 1940 с. «Карлаг» диэн уопсай лааҕырга көһөрбүттэр — Караганда аттыгар. Лааҕырга сытар кэмигэр суруйуунан дьарыктанар буолбут. 1945 с. Москубаҕа икки киинэ уонна хас да ойуулук сценарийын суруйан ыыппыт. "Казахская сюита" сценарийын туһанан кэлин И. Пырьев "Сказание о земле Сибирской" киинэни устубута. 1947 с. босхоломмут, аҕыс сыл оннугар 10,5 сыл хаайыыга олорбут. Босхолонон баран Москубаҕа олороро бобуллубут (101 км). 1947–49 сс. Щелковскай промкомбинакка худуоһунньук-ретушердаабыт. 1948 с. Саха суруйааччыларын сойууһун бэрэстээтэлэ Николай Якутскай көрдөһүүтүнэн Урсик туһунан "Бастакы кыымнар" (Первые искры) диэн дырааманы суруйууну саҕалаабыт, 1949 с. Дьокуускайга тыйаатырга туруорарга эрэкэмэндээссийэлээбиттэр.
1950 с. муус устар 19 күнүгэр эмиэ урукку буруйун иһин хаайыллыбыт, Красноярскай кыраай Эбэҥки национальнай уокуругун Туру бөһүөлэгэр болдьоҕо суох көскө ыытыллыбыт. Манна "Свет Востока" диэн сценарий суруйбута, Эвенкия сайдыытын туһунан "Вторчино рожденные" монографиятын суруйбута. Ону таһынан Сэбиэскэй Сойуус дьоруойун И. Увачан хорсун быһыытын ойуулаан хартыына суруйбута. 1951 с. сценарнай устуудьуйа көҕүлээһининэн Н.Г. Чернышевскай туһунан сценарийы бүтэртэртэрээри Москубаҕа ыҥыран ылбыттар. Кинорежиссер А.П. Довженко, бэйиэт А.А. Сурков уо.д.а. МГБ иннигэр Москубаҕа хаалларар туһунан хадатаайыстыба суруйбуттара да буоллар, суруйааччыны төттөрү этаабынан Красноярскай кыраайга ыыппыттара.
1954 с. Москубаҕа төннүбүт. ССРС Үрдүкү суутун байыаннай коллегията 1955 сыллаахха атырдьах ыйын 17 күнүгэр толору реабилитациялаабыт.
Бу кэнниттэн көхтөөх суруналыыс, суруйааччы, чинчийээччи уонна быраабы көмүскээччи үлэтэ саҕаламмыт. 1955 сыллаахтан араас сценарий устуудьуйаларын кытта дуогабардаһан үлэлээбитэ. 1956 с. Бүтүн ссойуустааҕы күрэс дьүүллүүр сүбэтэ икки киинэ сценарийын туруорарга эрэкэмэндээссийэлээбитэ, ол эрээри ол үлэлэрэ киэҥ экрааҥҥа тахсыбытахтара. 1958 сыллаахтан суруналыыстыканан дьарыктаныытын саҕалаабыта. 1960 с. "П.Н. Сокольников и его переписка с Л.Н. Толстым" диэн ыстатыйаны бэчээттээн саха бастакы идэтийбит бырааһын аатын сөргүтэр үлэни саҕалаабыта. Саха устуоруйатыгар суруллубут икки дыраамата араадьыаҕа испэктээх буолан тахсыбыттара (Вилюйский Прометей, 1961, Ледовая осада, 1964). 1969 с. Урсик туһунан хомуурунньугу бэчээттэппитэ. 1970 с. "Хроника жизни якутского интеллигента" пьесаны түмүктээбитэ, бу үлэтэ сахалыы тылбаастаммыта.
Олоҕун барытын үлэтин Саха сирин кытта ситимнээбитэ. Умунууга хаалбыт саха интэлигиэнсийэтин аатын сөргүтүүгэ бастакы үлэлэри суруйбута. Народник Н. Г. Неустроев-Урсик, быраас П. Н. Сокольников, агроном М. Ф. Слепцов, түмэт дьайыксыт, бэлиитик В. В. Никифоров-Күлүмнүүр ааттарын сөргүппүтэ. Ону таһынан кини хадаатайынан Харбиҥҥа олорон буруйдаммыт дьон реабилитацияламмыттара.
Олоҕун тиһэх сылларыгар Польша тиэмэтинэн уонна мемуар суруйуутунан дьарыктаммыта. «История без флёра-2. Тайна кода „Моряки“ — чекистской союзной операции по ликвидации первых якутских большевиков, 1937–1938 гг.» диэн докумуонунан уочарка суруйбута. Бу үлэлэрэ бэчээккэ тахсыбакка хаалбытара, рукописьтара сүппүтүнэн ааҕылла сылдьыбыттара. Ол эрээри, кэлин Саха Национальнай архыыбыгар бэйэтин пуондатыгар харалла сыталлара көстүбүтэ.
Чуолкайдана илик сибидиэнньэнэн 2002 сыллаахха ахсынньыга Москубаҕа өлбүт. Ханна көмүллүбүтэ биллибэт.
1790
1790 сыл.
Ыгыатта
Ыгыатта өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 601 км., тардыытын иэнэ 11200 км².
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар Өртүкээн (134 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тимофеев-Терешкин Михаил Николаевич
Михаил Николаевич Тимофеев-Терешкин (04.12.1883, Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 06.10.1957, Ангарск, Иркутскай уобалаһа) — саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, поэт, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1944), экономист, этнограф.
Төрдө-ууһа
Сунтаар улууһун кулубата Георгий Петрович Терешкин күтүөтэ — кини соҕотох кыыhын, Евдокия Георгиевна кэргэнэ. Бэйэтэ Тимофеевтар диэн халыҥ Сунтаар аймаҕын тутаах ыалын аҕатын баhылыгын, Николай Иванович Тимофеев уола. Николай Иванович эмиэ өр сылларга Сунтаар улууhун кулубата буола сылдьыбыт киһи, эбиитин кини аҕата — Уйбаан Тимофеев (Токур Уйбаан) эмиэ Сунтаар аатырбыт, өр сылларга кулубалаабыт киһи.
Бу Токур Уйбаан, уонна бары да Тимэппиэйэптэр удьуордара улахан, модьу, аарыма күүстээх дьоннорунан биллэллэр. Токур Уйбаан дьону кытта төбөтүн оройунан кэйсэринэн аатырбыт. Элбэх киhини оннук гынан охторон турардаах.
Георгий Терешкин буоллаҕына Өлүөхүмэттэн төрүттээх Сунтаарга кэлии киһи. Ол эрээри сатабылынан Бүлүү сүнньүгэр саамай баай киhи буолбутунан аатырар. Харчыта элбэх этэ. Бэйэтэ кэтэх үбүлээн сүүрбэччэ таҥара дьиэтин, элбэх оскуола туттарар. Парижка сотору-сотору суксуруhар үhһ баайын харайа уонна Николай-2 ыраахтааҕыттан орден Святой Анны ылар. Ол сылдьан баар-суох кыыhын, Дусяны, Тимофеевтар улахан уолларыгар Михаилга биэрэр.
Ньукулай, Михаил аҕата көмүс бөҕөтүн кутан биэрэр Терешкиҥҥа («На рубеже веков» диэн кинигэни ааҕыҥ. Автора М. Н. Тимофеев-Терешкин). Ол эрэн, син биир — Терешкин соҕотох кыыhын биэрэрин иhин мин араспаанньыйабын бэйэҥ ааккар эмиэ кыбыт диэбит. Ол курдук биhи биллэхпит буо — Тимофеев-Терешкиннар хайдах үөскээбиттэрин.
Олоҕун олуктара
Сэбиэскэй былаас сылларыгар атыы-эргиэн тэрилтэлэригэр, араас хаһаайыстыбаннай үлэҕэ үлэлээбитэ. 1926 с. «Пушное дело в Якутии» үлэни, Бүлүү уокуругун уонна Халыма эҥэр этнографияларыгар, экономикатыгар сыһыаннаах ыстатыйалары суруйбута.
Тимофеев-Терешкин айымньылара революция инниттэн кыралаан бэчээттэнэллэрэ. Ол эрээри ордук биллибит айымньыларынан «Сахалар сэриигэ», «Сахалар тыылга» диэн Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана суруйбут хоһооннорун хомуурунньуктара буолбуттара. Нууччалыы, сахалыы уонча кинигэни таһаартарбыта.
Кини туһунан
Анисимов В. Саха народнай ырыаһата төрөөбүтэ 110 сыла туолуутугар// Чолбон. — 1993 — № 11 — с. 82—94
Бэдьимэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Бэдьимэ нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэдьимэ.
Улуус кииниттэн 40 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 576 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэк историята
1921с. - I Баатараҕа Көрдүгэҥҥэ бастакы оскуола аһыллар. Учуутал - олохтоох ыччат Охлопков Николай Михайлович.
1927с. - "Сайдыы" табаарыстыба тэрииллэр.
1931с. - "Тардыы" табаарыстыба тэриллэр.
1934с. - I сүһүөх комсомол тэрилтэтэ тэриллибитэ Колхоз хотоннорно, маҥхааһай, конюшня тутуллубуттара. Маҕаһыын аһыллыбыта.
1941 - 1945 с.с. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ I Баатараттан 97 эдэр дьон Ийэ дойдуларын көмүскүү ыҥырыллыбыттара. 54 буойун сэрии толоонугар охтубуттар, 43 буойун дойдуларыгар тыыннаах эргиллэн, айгыраабыт хаһаайыстыбаны чөлүгэр түһэриигэ күүстэрин харыстаабакка үлэлээбиттэрэ. Кырдьаҕастар, дьахталлар, оҕолор тыылга сэрии ыар сылларыгар күүстэрин, олохторун харыстаабакка туруулаһа үлэлээбиттэрэ. Сэрии инниттэн I Баатара5а ааҕар балаҕан аһыллан үлэлээбитэ.
1946 - 50 с.с. - Баатара талааннаах ыччата Неустроев Иннокентий Михайлович Мэҥэ - Хаҥалас оройуонун культуратын дьиэтин директорынан үлэлээбитэ.
1947с. - Сыырдаахха начальнай оскуола аһыллыбыта. Сэбиэдиссэйдэринэн үлэлээбиттэрэ: Шарина Домна, Эверстова Анисия о.д.а.
1949с. - Сыырдаахха начальнай оскуола аһыллыбыта. Эдэр талааннаах учууталлар нэһилиэккэ культура уонна спорт сайдыытыгар үгүс өрүттээх үлэни ыыталлар: Слепцова Нина Ильинична, Петрова Мотрена Прокопьевна, кэргэннии Григорьевтар, Россия киин куораттарыттан кэлбит эдэркээн учууталлар.
1951с. - "Жданов" колхоз "Түмсүүнү" кытта холбоһон "Түмсүү" колхоз буолбуттара.
Лаос
Лаос (лаолыы ປະເທດລາວ, официаллык: ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ, ааҕыллар: Саталаналат Пасатипатай Пасасон Лао) диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Кирбиилэhэр Мьянмардыын уонна Кытайдыын хотугулуу-арҕаа, Вьетнамныын илин, Камбодьалыын соҕуруу уонна Тайлаанныын арҕаа. Лаос историята 14-18 үү. үөскүү сылдьыбыт Лао Саҥ хоруоллуктан саҕаланар. Франция протекторатын кэмин кэнниттэн Лаос 1949 с. тутулуга суох буолбута.
Хавана
Хавана (La Habana, толорутук Ciudad de La Habana) диэн Куба киин куората, сүрүн порда уонна бастыҥ эргиэн киинэ. Куорат Куба 14 провинцияларыттан биирдэстэрэ буолар. Олохтоохторун ахсаана 2.4 млн, тула эргинниин 3.7 млн. Ол курдук Хавана Куба уонна бүтүн Кариб регионун ордук улахан куората буолар.
Бөрө ото
300px|thumb|right|Бөрө сиир ото Бөрө сиир ото (баттах от, таас ото), (Щитовник пахучий) — утарыта олорор сарбынньах курдук, аллараа өттүнэн синньээн түһэр, хараҥа от күөҕэ дьүһүннээх, намыһах сэбирдэхтээх, үчүгэй сыттаах үүнээйи. Алдан өрүс нөҥүө Үөһээ Дьааҥы хайаларын эниэтинэн, Өлөөн өрүс тардыытынан үүнэр. Кырылас таас быыһыттан чөмөх-чөмөх бөлкөйдүү үүммүт буолар.
Биир саамай тымныыны тулуйар үүнээйи.Сэбирдэхтэрэ кытаанах, синньигэс, өрө көрөн тураллар. Сэбирдэҕин пластинкалара харана от куөх онноохтор. Сайын, уунэр кэмигэр, саҥа сэбирдэхтэр тахсалларыгар, эргэ (үс сыл үүммүт) сэбирдэхтэр өлөллөр, ол гынан баран сиргэ туспэттэр, аргыый аллараа түһэллэр.Кыһын ол түспүт сэбирдэхтэр хаартан хаххалыыллар.
Туттуллуута
Бу от эмчит Н. В. Герасимов Ньыыкан ойуун үгүс ыарыылары эмтииргэ туттубута биллэр. Куртах, оһоҕос үлэтэ мөлтөөһүнугэр, аанньа утуйбат буолууга, төбө ыарыытыгар, сүрэххэ, сүһүөх дьарҕатыгар туттуллар. Маны таһынан Ньыыкан кырдьаҕас төрөөбөт дьахталларга, куттанан ыалдьыбыттарга, оҕо түүн иигин туппат буолуутугар, сүһүрэн ыалдьыыга уо.д.а. туттубута биллэр. Силистэригэр фенольнай соединениялар (антибактериальнай, вирусостатистическай свойствалаах), сэбирдэхтэригэр эфирнай арыылар бааллар. Ветеринарияга настойкатын антибактериальнай эмтэри кытта диспепсия ыарыыга туттуллар. Хаппыт сэбирдэхтэрин чэйга, духууга туттуохха соп. Куустээх, өр сылдьар сыттаахын иһин.
1791
1791 сыл.
Бүтэйдээх нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Бүтэйдээх нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бүтэйдээх.
Улуус кииниттэн 72 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 910 киһи (2007 сыл).
Устуоруйаттан
XIX үйэ бүтүүтүгэр көскө кэлэн олорбут народоволец Подбельскай Папий Павлович (1859—1889) оскуола арыйан үлэлэппит.
Аатырбыт Мытыйыкы уус Бүтэйдээх таҥаратын дьиэтин ис-бараанын ойуулаабыт.
Алексеев Егор Егорович
Алексеев Егор Егорович — саха аатырбыт устуорук учуонайа, публицист, устуоруйа билимин дуоктара.
Олоҕун олуктара
1930 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Саха АССР Ньурба оройуонун Мэгэдьэк нэһилиэгэр төрөөбүт. Е. Е. Алексеев — республикаҕа омуктар ыккардыларынааҕы сыһыаннар историяларын уонна Саха Сирин государственнай тутуутун үөрэппит чинчийээччинэн биллэр, 30-ча научнай монография, кинигэлэр, брошюралар уонна 400 научнай ыстатыйалар ааптардара.
Учуонай сыралаах үлэтин биир сүҥкэн өҥөтүнэн Саха Сирин бөдөҥ политиктарын, государственнай деятеллэрин — А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй, М. К. Аммосов, П. А. Ойуунускай, И. Н. Барахов, И. Е. Винокуров, С. В. Васильев, В. Г. Павлов — олохторун-дьылҕаларын чинчийэн, кинилэр тустарынан бэртээхэй кинигэлэри суруйан күн сирин көрдөрбүтэ.
Научнай үлэлэрэ
КГБ архивтарын чинчийэн, республика органнарын Сталин террорын кэминээҕи үлэлэрин, сымыйанан буруйдаммыттар үтүө ааттарын чөлүгэр түһэриини суруйан сырдаппыта: В. И. Ленин уонна Саха Сирэ: А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй олоҕун-үлэтин чинчийии:
Дослидницкое
Дослидницкое (Дослідницьке) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 924 (2012).
Расторгуев Сергей Васильевич
Расторгуев Сергей Васильевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара
1953 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүт.
1972 сыллаахха Бүтүн Россиятааөы эстрада искусствотын творческай мастерскойун, Россия норуодунай артыыһын Л. С. Маслюков салалтатынан, бүтэрбит.
2000 сыллаахха ГИТИС «режиссура» салаатын бүтэрбит.
1994 сылтан Сахацирк директора.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Кэргэнэ — Колесова-Расторгуева Марфа Петровна, ырыаһыт, Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Олгуйдаах
Олгуйдаах өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаатын Ахтаранда салаата. Уһуна 191 км., тардыытын иэнэ 5450 км².
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар Тоймоку күөлгэ баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар Ааллаах (80 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Мостар
Мостар (Мостар/Mostar) диэн Босния уонна Херцеговина куората. Дьонун ахсаана 128 448 (2007).
1792
1792 сыл.
Химия элэмиэннэрин наардаммыт табылыыссата
мини|574x574пкс|Таблица Менделеева Химичэскэй элэмиэннэр периодичэскэй тиьиктэрэ. Химичэскэй элэмиэннэр периодичэскэй системата (Менделеев таблицата) -химичэскэй элэмиэннэр классификациялара, элэмиэн араас свойтваларын кини атамнай ядротун сэрээтинэн туруоруллар турук. Систиэмэ переодичэскэй закон графичэскэй кордоруутэ буолар, кинини 1869 сыллаахха нуучча ученайа Д.И.Менделеев арыйбыта. Кини аан бастаанны вариана 1869-1871 сыллаахха Д.И.Менделеевынан айыллыбыта, уонна элэмиэн свойтватын тутулугун атамнай ыйааьыннарыттан хайдах уларыйарын уорэппит. Хайдах периодичэскэй системаны уруьуйдуурга, уопсайа суустэн тахса вариант этиллибит (таблица,геометричэскэй фигуралар уо.д.а). Билинни периодичэскэй система варианыгар, биьиги элэмиэннэр сведениеларын двумернай таблицаттан коробут, ол таблицага хас биир остуолбатыгар (группа ) сурун физичэсэкэй свойствалара суруллар, онтон строкаларыгар ( период ) бэйэ бэйэлэригэр майгыннаьар элэмиэннэр бааллар.
Тутула
Билинни бириэмэгэ ус форма Менделлев таблицата куускэ тарҕаммыт: «кылгас» (кылгас периодтаах), «уьун» (уьун периодтаах) уонна «аьара уьун». «Аьара уьун» варианна хас биирдии преиод оруобна биир строканы ылар. «Уьун» варианна лантаноидтары уонна актинодары уопсай таблицаттан ылан таьааран кээспиттэр, ол иьин таблица быдан компактнай буолан костор. «Кылгас» варианна тордус уонна тордустэн сагалаан салгыы периодтар иккилии строканы ылаллар.
Аҕыс группа элеменнэртэн турар кылгас формалаах таблицаны 1989 сыллаахха официально ИЮПАК боппута. Ол да буоллар, уьун формалаах таблицаны туттун диэбиттэрин да урдунэн, кылгас формалаах таблицаны билигин даҕаны оскуолаларга, хиимийэ учебниктарыгар,кабинеттарыгар таьаараллар, тутталлар. Билинни омук литературатыгар кылгас формалаах таблицы олох туттубаттар ,ол оннугар уьун формалаах таблицаны тутталлар.
1970 сыллаахха Теодор Сиборг сана элэмиэн периодическай таблицатын ууммут. Нильс Бор лестичнай формалаах периодичэскэй таблицаны айа сатаабыт. Периодичэскэй законы кордорор графическай способ буолнай, бугун суустэн тахса араас таблица баар , ону таьынан учуонайдар санаттан сана варианнары айан иьэллэр.
Периодтар
Период -периодическай таблица строката.Периодичэскэй система сэттэ периодтаах. Бастакы период, икки элемиэнтэн турар, ону кытта иккис уонна уьус ,аҕыстыы элемиэнтэн турараллар, кинилэри кыракый диллэр. Уоннааҕы уон аҕыс эбэтэр элбэх элемиэнтэн турар периодтары улахан дииллэр. Период нуомэрэ электроннай оболочка ахсааныттан быьаарыллар.Хас биирдии период (бастакы периодтан ураты) типичнай металлартан саҕаланар (Li, Na, K, Rb, Cs, Fr) уонна благороднай гааьынан бутэр (Ne, Ar, Kr, Xe, Rn, Og), кинилэр уонна типичнэй неметалл буолаллар.Бастакы периодка, гелийтан ураты, биир эрэ элемиэнт баар – водород, кини типичнай металл уонна типичнай неметалл свойствалардаах. Ити элэмиэннэр 1s-подоболчка электроннарынан туолар.
Алтыс уонна сэттис периодка 4f- уонна 5f-подоболчка насышайся буолар, ол иьин кинилэр 14 элеменинэн 4 уонна 5 периодтартан элбэх.
Тумук
Д.И.Мендеелев периодическай системата,, атамно-молекулярнай уорэтиигэ сурун кэрдиис буолбута.Кини комотунэн билинни химичэскэй элэмиэн туьунан толкуй уоскээбитэ.
Тиит
thumb|250px|Тиит мас Тиит (Larix spp.) диэн Саха Сиригэр элбэх сиргэ үүнэр мас. Ирбэт тоҥҥо улахан буола улаатарын дьиктиргииллэр. Онто маннык быһаарыллар: сүрүн силиһэ эдэр эрэ маска баар эбит. Улааппытын кэннэ онто өлөн хаалар, аҥаардас оҕос силистэрэ хаалаллар эбит.
Тиит мас, тыа биир сүрүн маhа. Тиит мастар сүрүннээн бу дойдуларга үүнэллэр — Россия (79 %), Саха Сирэ (97,8 %), Кытай (28 %), Финляндия (85 %), Швеция (97 %), Норвегия (88,9 %), Дания (13 %), АХШ (30—45 %), Канада (100 %), Германия (13—40 %), Австрия (30 %), Англия (31 %), Эстония (1 %), Дьоппуон (1—7 %). Биллэн туран бэс мастан өлүүтэ (процент) үрдүк, тоҕо диэтэххэ кинилэр сииктээх сиргэ үүнэллэр.
Догдоҥо нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Догдоҥо нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бөкө.
Улуус кииниттэн 8 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 428 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бөкө — 410 уонна Сото — 18 киһи.
Романов Алексей Семенович
Романов Алексей Семенович — СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, "Золотой Орел" уонна "Ника" Арассыыйа киинэ Академияларын дьиннээх чилиэнэ, Арассыыйа бочуоттаах кинематографииһа, Арассыыйа кинематографистарын союhey
Олоҕун олуктара
Кини көҕүлээһининэн 1990 с. ТО «Северфильм», онтон 1992 с. онно олоҕуран «Сахафильм» судаарыстыбаннай национальнай киинэ хампаанньата тэриллибиттэрэ.
Павлов Иван Тимофеевич
Павлов Иван Тимофеевич - атыыһыт, "Я.Ф. Санников нэстилиэнньиктэрэ" диэн тэрилтэ салайааччыта, ВЯОНУ чилиэнэ.
1886 с. Арҕаа Хаҥалас улууһун Одуну нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аатырбыт атыыһыт Яков Санников кыыһын ойох ылбыта. Кинини кытта бииргэ үлэлээбитэ. Кэлин өлбүтүн кэннэ "Я.Ф. Санников нэстилиэнньиктэрэ" диэн тэрилтэни салайбыта. 1922 с. ВЯОНУ чилиэнинэн талыллыбыта (мунньахха бэйэтэ суоҕа). Гражданскай сэрии кэмигэр "Холбос" кооперативка үлэлээбитэ. Түүлээх улахан баартыйатын Саха АССР бырабыыталыстыбатыгар туттарбыт өҥөлөөх. 1932 с. үс сылга уураахтанан Омскай уобаласка көскө ыытыллыбыта, онно булгаахтырдаабыта.
1940 сыллаахха өлбүт.
Улахан кыыһа Татьяна Ивановна Крылова - саха дьахталларыттан бастакы медицина дуоктара, Саха судаарыстыбаннай университетын төрүттэспит дьоннортон биирдэстэрэ.
Куба
Куба (Cygnus cygnus, лебедь-кликун) — Саха сирин саамай улахан көтөрө. Өҥө хаар маҥан. Тумса хара тумуктаах араҕас. Атаҕа хара. Быытта кубаттан бөдөҥ, өссө биир уратыта — тумсун харатын уонна араҕаһын кыраныыссата көнө буолбатах.
Саха сиригэр икки бэйэ-бэйэтиттэн тутулуга суох популяция үөскүүр. Өлүөнэ 40 арыыларыгар уйаланар популяция 1,6 тыһыынча төбөлөөх, Кытайга кыстыыр. Халыма-Индигиир популяцията 30-ча тыһ. төбөлөөх Дьоппуон арыыларыгар кыстыыр.
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр III хаттыгаска киирэр.
Ахтаранда
Ахтаранда өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 75 км., тардыытын иэнэ 15700 км².
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргинэн сүүрэр Алымдьа уонна Олгуйдаах өрүстэр холбоһууларыттан саҕаланар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар Олгуйдаах (191 км.), уҥа өртүттэн Баатыр (221 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Биэ эмиийэ
300px|thumb|right|Биэ эмийэ Биэ эмиийэ (лат. Rubus idaeus) (малина, түөлбэ ааттара: ыт атаҕа, матыыка от аһа, өллүн от, марыына, ыт тиҥилэҕэ, бөрө тиҥилэҕэ ) — отонноох сэппэрээк. Үрдүгэ 1 м кэриҥэ.
Эмтэнэргэ туттуллуута
Тыынар уорган тымныйыытыгар, үрдүк температуураны түһэрэргэ чэй оҥостон иһиллэр. Хааны тохтоторго, хааны ыраастыырга, диабекка, ис үөһүрдэҕинэ эмиэ туһаныллар. Ону таһынан сүрэх, тымыр ыарыытыгар, инфарктаабыт, инсууллаабыт дьоҥҥо, хаан үрдүк баттааһыныгар туһата улахан. Биэ эмиийин сүмэтинэн куртахатар баастаах, быардара, бүөрдэрэ, хабахтара ыалдьар дьон эмтэнэллэр. Аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах, оһоҕос үлэтин тупсарарга, сэбирдэҕин эбэтэр аһын көөнньөһүгүн иһиллэр.
Туттуу суолтата
Малина үүнээйилэрэ сибиэһэй, тоҥоруллубут курдук туһаналлар эбэтэр варялары, тимири, мармелады, соколу бэлэмнииргэ туһаналлар. Малина арыгылара, наливкалара, ностойкалара, ликердэр үрдүк хаачыстыбалаах буолуохтаахтар.
Эмп сырьетун быһыытынан Малина үүнүүтүн (лат. Fructus Rubi idaei). Отоннорун сибэккитэ, сибэккитэ суох үүнээйилэр хомуйаллар. Эрдэттэн куурдар (температураҕа 50-60° С.), чараас баттаҕы эбэтэр кумааҕыга сырьену уурбут. Медицинэҕэ буорах средство диэн микстуру тупсарар средство быһыытынан туһаныллар.
Алтан. Сибэкки түҥнэри көйгөтүтэн, нектары таһаарар, айылҕа анныттан хостуур буолан, оннооҕор бытархай сылаас ардах кэмигэр үлэлиэн сөп курдук. 1 гектартан ойууру үүннэриигэ хомуллубут нектартан 70 кг мүөт, онтон 1 гектартан - 50 кг. Малиновай мүөт 41,34 %, левулезтар 33,57 % глюкозалаах уонна амтаннаах. Ыҥырыалар нектары хомуйан, үүнүүнү 60-100% улаатыннараллар.
Сэбирдэхтэр чэй солбуйар кыахтаахтар. Илиилэрин, сэбирдэхтэрин араарар, ол кэннэ оһоххо хатараллар.
Тииҥ
Тииҥ (Sciurus vulgaris) — аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт мастаах сиргэ үөскүүр кыра кыыл. Мас туорааҕын, оту, тэллэйи, үөнү-көйүүрү сиир. Аһылыгын кыһыҥҥытыгар хаһаанарынан биллэр.
Аристотель
Аристотель (Ἀριστοτέλης Aristotélēs) (б.э.и. 384 – б.э.и. 322) диэн грек филосова, Платон үөрэнээччитэ уонна Улуу Александр үөрэтээччитэ. Кини физика, метафизика, поэзия, театр, музыка, логика, риторика, политика, дьаhалта, этика, биология уонна зоология туcтарынан үлэлэри суруйбута. Былатыаны уонна Сократы тэҥэ Аристотель Арҕаа философия төрүттээччитэ буолар. Кини үөрэҕэ, аристотелианизм, Орто үйэлэр тухары бүтүн үөрэххэ улахан дьайыылааҕа.
Туотаайы
300px|thumb|right|Туотаайы
Туотаайы (серощекая поганка, ) — моонньоҕон саҕа улахан, хонууга сатаан хаампат атахтаах, кутуруга суох үөл кус.
Хотугу полушариеҕа үөскүүр, үксүн ойуур кэтирээһинигэр, ол гынан баран сорох сиринэн (холобур, Саха сиригэр) хоту туундараҕа өтөн киирэр ареаллаах, оттон соҕуруу кумах куйаарга тиийэ. Оччо көстүбэт-биллибэт көтөр, соҕотох уонна икки буолан сылдьар, отой сэдэхтик уйаланар сиригэр тарҕаммыт холуонньаннан олохсуйар эбит. Кыра, отунан үүммүт күөллэргэ уйаланар, үксүн уу отун күлүгэр сылдьар. Үргүттэххэ от быыһыгар саһа сатыыр эбэтэр умсан баран ыраатар. Уһуур кэмэ чопчута суох, ареалын соҕуруу өттүгэр муус устартан от ыйыгар диэри, хотугу өттүгэр — ыам ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри. Уйатыгар үксүн 3—4 маҥан сымыыттаах. Кыһын соҕуруу көтөр. Соҕуруу байҕаллар чычаас, долгуна суох ууларыгар кыстыыр. Аҕыйах көтөр тоҥмот күөллэргэ кыстыыллар.
Уйаланар сиригэр чугас ньырдьаайы баар буоллаҕына үксүгэр үөнүнэн аһылыктанар, оттон ньырдьаайы суох буоллаҕына (Европаҕа уонна Хотугу Америкаҕа), балык сиир күрэстэһээччитэ суох буолан, балыгынан аһылыктанар эбит.
Арассыыйаҕа сэдэх уйаланар көтөрдөр ахсааннарыгар киирэр. Онон бэдэрээссийэ хас да субуйуогар Кыһыл кинигэлэрэригэр киирэ сылдьар. Саха сиригэр киин улуустарынан саас көтөн ааһар, хоту улуустарга уйаланар курдук. Кус балык аһылыктаах буолан хотулар этин оччо ахсарбаттар, онон бултаабаттар. Сүрдээх үчүгэйдик умсар, кынатын тосту ыттахха "аҕыйах ботуруоннаах киһи санаммат куһа" дииллэр.
Уйаланар ареала
Илиҥҥи көрүҥүн үөдүҥэ holboellii (подвид) уйаланар ареала сорҕото Илин Сибииргэ, сорҕото Хотугу Америкаҕа баар. Арассыыйа иһигэр Бүлүү, Витим алын тардыыларыгар, Байкаал кытыытыгар, Сахалииҥҥа, Хотугу Курил арыыларыргар уйаланара биллэр. Ону таһынан дьоппуон Хоккайдо арыытыгар. Уйаланар сирин хотугу өттө Саха сирин уонна Чукотка сэппэрээктээх туундаратынан кыраныыссаланар: хоту Дьааҥы өрүс тардыытыгар диэри,  Индигир өрүскэ  диэри, Халымаҕа, Анаадырга, Канчалан өрүс орто тардыытыгар. Оттон соҕуруу өттө Арассыыйа сириттэн тахсар, Манчжурияҕа уонна Кыргыстааҥҥа тиийэр. Америкаҕа туотаайы Аляскаҕа, Канаада арҕаа уонна киин уобаластарыгар, Канааданы кытта кыраныыссалаһар АХШ штааттарыгар, Миннесотаттан илин.
Манагуа
Манагуа (Managua) диэн Никарагуа киин куората (1852 с. ыла). Биир ааттаах муниципалитет уонна департамент буолар. Олохтоохторун ахсаана 1,850,000.
Михальчук Илья Филиппович
2008 сыллаахтан 2012 сылга дылы Архангельскай уобалас губернааторынан үлэлээбитэ. Ол ининнэ 1998 сыллаахтан 2007 сыллаахха дылы Дьокуускай куорат баһылыгынан үлэлээбитэ. «Биир ньыгыл Арассыыйа партия чилиэнэ этэ».
Липецкай уобалас
Липецкай уобалаһа, (Нууччалыы: Липецкая область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Липецк.
1954 сыл тохсунньу 6 күнүгэр тэриллибитэ.
Ковалевская Софья Васильевна
Со́фья Васи́льевна Ковале́вская (кэргэн тахсыан иннинэ Корвин-Круковская; January 15, 1850, Москва — February 10, 1891, Стокгольм) — нуучча математига, 1889 сылтан Петербург билимин Академиятын атын дойду член-корреспондена. Арассыыйаҕа уонна Хоту Европаҕа бастакы дьахтар профессор. Нигилистка уонна Оҕо саас ахтылҕаннара кинигэлэр суруйааччыта.
Олоҕун олуктара
Корвин-Круковской Василий Васильевич -артиллерия генерал-лейтенаант уонна Елизавета Федоровна оҕото буолар. Эһээтэ - Шуберт Федор Федорович биир уһулуччулаах матемаатик уонна биллэр астроном этэ. Москва куоракка 1850 сыл тохсунньутугар төрөөбүтэ. Оҕо сааһын Витебскай губернияҕа ааспыта. Гувернанткатын кытта уроктарын таһынан дьиэтээҕи настаавник - Иосиф Игнатьеви Малевич үөрэтэр этэ. 1866 сыллаахха бастаан тас дойдуга бара сылдьыбыта, уонна Санкт-Петербург куоракка матемаатика анаалиһын уроктарын А.Н. Страннолюбскайы кытта дьарыктаммыта.
1874 году Гөттиҥ университета, «Zur Theorie der partiellen Differentialgleichungen» («К теории дифференциальных уравнений»), Ковалевскайга доктор степенын биэрбит.
1883 сыллаахха кэргэнин бэйэтигэр тиийиммитин кэнниттэн София харчыта суох уонна биэс саастаах кыыһын кытары Берлиҥҥа кэлэн Вейерштрасска тохтообуттар. Вейерштрасс нэһиилэ Стокгольм университетыгар үлэни булан биэрэр. Аатын Соняҕа уларытан баран Стокгольм университетыгар математика профессора буолар, онно бастакы сылын ниэмэс тылынан ааҕар, онтон иккис сылтан номнуо швед тылынан ааҕыахтаах этэ. Түргэн соҕустук София швед тылын үчүгэйдик билэр уонна үлэлэрин швед тылыгар бэчээттир буолар.
1880-с сыллар Софья кэргэнин аймаҕа Ковалевскай Максим Максимович чугас табаарыс буолар. . Софья пригласила его к себе в Стокгольм и обеспечила ему заработок посредством чтения лекций в местном университете. Кэргэн тахсыахха диэбитин София аккастаабыт, тоҕо диэн кэргэн тахсыан баҕарбат этэ.
1888 — сыллаахха Кытаанах эттик садаачатын суоттааһын үһүс түбэлтэтин булбутун иһин Париж билимин академиятын бириэмийэтин ылар. Ол же темаҕа иккис үлэтин Швеция билимин академиятын бириэмийэтин ылар уонна Арассыыйа билимин академиятын физика-математика отделениятыгар член-корреспондена буолар.
1891 сыллааххха Берлинтан Стокгольмҥа баран иһэн Данияҕа оспа эпидемията саҕаламмытын билэн суолун уларытар, уонна суолга баран иһэн тымныйар. Тымныйыы тыҥа сэбиргэхтэтиитэ саҕалан өлөр. Стокгольмҥа Хоту кылаабыһатыгар көмүллэн сытар.
Билим үлэтэ
150 px|left|thumb|[[ССРС почтатын маарката, 1951]] Ордук суолталаах үлэлэрэ кытаанах эттик эргиирин теориятыгар сыһыаннаахтар. Ковалевская хамсаабат точка аттыгар кытаанах эттик эргиирин суоттаныллыан сөбүн үһүс түбэлтэни арыйбыта. Леонард Эйлер уонна Ж.Л. Лагранж задачатын суоттааһынын салҕаабыта.
Чааһынай производнайдаах дифференциальнай тэҥнээһин Коши задачатын аналитическай(голоморфнай) суоттааһын баарын дакаастаабыта.Сатурн планета төгүрүктэрэр равновесияларын задачатын чинчийбитэ, иккис чугаһатыыны ылбыта.
Абелевай интегралларын эллиптическай интегралларга аҕаларга задачалары суоттаабыта. Ону тэҥэ потенция теориятыгар, физика математикатыгар, халлаан механикатын уобаластарыгар үлэлээбитэ.
1889 сыллаахха симметричнайа суох волчок эргиирин чинчийиитин иһин Париж билимин академиятын бириэмийэтин ылбыта.
1793
1793 сыл.
Тутуу проега - саҥаны айыы
Тутуу бырайыага диэн саҥаны айыыга бэлэмнэнии буолар уонна айар диэн тылынан этиллэр.
Сахабыт сирэ сылтан сыл аайы сайдан, сир дойду аайы улахан тутуулар дьэндэһэллэр. Ордук киин куораппыт сүүнэ улахан, үтүө, мааны көрүҥнээх тутууларынан, дьон олорор дьиэлэринэн, көнө уулуссаларынан киэркэйэрэ кэлин биллэрдик түргэтээтэ.
Атын ханна да суох көрүҥнээх саҥа, улахан тутууну тутарга аан маҥнай, бу тутуу бырайыага оҥоруллар. Тутуу бырайыагын саҕалааччы – архитектор, саҥаны айааччы уонна онтун олоххо киллэрэ сатааччы киһи буолар. Архитектор санаабыт санаатын, араас саҥа идиэйэлэрин кумааҕыга уруһуйдаан бырайыак оҥоруутун саҕалыыр. Кини бу оҥорор бырайыагын бары араас элбэх тутуу урут оҥоруллубут нуормаларыгар, СНиП-тэргэ сөп түбэһиннэрэр. Бу араас нуормалар, СНиП-тэр уһун кэмнээх тутууну тутуу уопуттарыттан, тупсаран биэриилэриттэн хомуллан оҥоруллар буоланнар, бу тутуллуохтаах тутуу эрэллээх, тупсаҕай, аналлаах сыалыгар сөп түбэһэр буоларын хааччыйар сыалга туттуллаллар.
Ханнык баҕарар тутуу, саҥаны айыы эрэллээх, тупсаҕай буоларын бырайыак хааччыйарга аналланар уонна тутуу тутуллуон иннинэ араас экспертизалары ааһан эрэллээҕэ дакаастаннаҕына табыллар. Бырайыакка смета оҥоруллан, бу тутуу төһө сыаналаах буолара быһаарылларын тэҥэ, тутуу төһө уһун үйэлээхтик турарын бырайыак эмиэ быһаарар. Холобурга, дьон олорор дьиэлэрэ 50-тан 100 сылга диэри сүрүн конструкциялара хамсаабакка, алдьаммакка эрэ туралларын бырайыак хааччыйара ирдэнэр. Бу тутууга туттуллар бары матырыйаалларга, конструкцияларга уонна бу тутуу турар сиригэр итиччэ сыллар усталарыгар ханнык да уларыйыылар тахсыа суохтаахтар диэн бырайыак гарантия биэрдэҕинэ табыллар.
Элбэх дьоҥҥо туһалаах улахан тутуу үчүгэйи, туһалааҕы саҥаны айыыга, оҥорууга киирсэрэ ханнык да саарбаҕа суох эрээри, бары өттүнэн бөҕө, дьоҥҥо ханнык да кутталы үөскэппэтэ ирдэнэр. Бырайыак оҥорооччу саҥаны айан, субу баар, туттулла сылдьар тутуу конструкцияларын туһанан олоххо киллэриитэ ситиһиигэ, тутуу олоххо киириитигэр тириэртэҕинэ саҥаны айыы буолан тутуллан тахсар. Сорох, аһара барбыт санаалары олоххо киллэрэ сатааһын тутуу конструкцияларын оҥоруу ситэн сайда илигинэ кыаллар кыаҕа уустук, суох да буолуон сөп.
Өй-санаа саҥаны айарга үлэтин тутуу бырайыагын оҥоруу үлэтин хаамыыта дакаастыыр. Элбэх саҥаны оҥоро сатыыр архитектор санаатыгар олус үтүө көрүҥнээх, ханна да тутулла илик тутууну кумааҕыга уруһуйдаан баран, бу уруһуйун тутууну тутааччыны кытта сөбүлэһиннэрэрэ ирдэнэр. Тутуллуохтаах тутуу билигин баар туттулла сылдьар тутуу конструкцияларыгар, бары нуормаларга, СНиП-тэргэ сөп түбэһэр буоллаҕына эрэ тутуллар, архитектор саҥаны айбыта олоххо киирэр, айыы буолар кыахтанар.
Саҥа тутуу бырайыага дьиҥнээх, олоххо киирэрэ чугаһаабыт саҥаны арыйыы буолар. Бу саҥаны айа сатааһыммыт кумааҕыга эрэ уруһуйданарынан дьиҥнээх саҥаны айыы буолбакка, саҥаны айыыга тириэрдэр суол эрэ буолар. Ай диэн төрүттэн тахсан айар диэн тылынан этиллэрэ таба буолар. Бу уруһуйдаммыт бырайыакпытынан тутуу тутуллубакка хааллаҕына, бу саҥаны айбыппыт кыайан олоххо киирбэккэ, айыы буолбакка, таах хаалан хаалыан сөп. Үгүс бырайыактар тутуллубакка эрэ хаалаллара элбэх.
Бырайыак оҥоруута уустук, уһун кэми ылар. Ол барыта бырайыагынан тутуллар тутуу уһун үйэлээх, хаачыстыбалаах буолуутун хааччыйарга аналланар уонна өй-санаа сайдыытын, саҥаны айыы олоххо киириитэ уустугун чуолкайдаан билэргэ туһалыыр.
Киһи мэйиитин саҥаны айарга үлэтэ эмиэ бырайыак оҥоруутугар сөп түбэһэр. Элбэх саҥаны, ону-маны, үчүгэйи, куһаҕаны баспыт иһигэр, санаабытыгар саныыр, айан, оҥорон көрө сатыыр буоллахпытына, олорбутун барытын илэтигэр оҥорон таһаарар кыахпыт суох. Сорохторун оҥорорбутугар кыахпыт-күүспүт тиийбэтэ мэһэйдээтэҕинэ, атыттара аны куһаҕаннарын, дьоҥҥо туһата суохтарын эбэтэр буортулаахтарын билэрбититтэн оҥорбоппут, туттунабыт.