cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Виртуальнай ачыкы
Хайдах үлэлиирий?
- Photosphere приложение. Телефоҥҥар түһэрбит хаартыскаларгын уонна панорамалары көрдөрөр. Масштабын сөпкө туруорар, дьиҥ чахчы баар курдук санааны үөскэтэр, төбөҕүн үөһэ-аллараа, уҥа-хаҥас хамсатан салайан биэрэҕин.
- Cmoar VR Cinema приложение. Виртуальнай кинотеатрга сырытыннарар. Бэйэҥ миэстэҕин талыаххын, тула өттүгүн көрүнүөххүн сөп. Экрантан чугас олордоххо ойуута улаатан көстөр. 2Д, 3Д видеону көрдөрөр.
- Араас рекреационнай приложениелар - оонньуулар симулятордар уо.д.а.
Ториум
Ториум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Th уонна атом нүөмэрэ 90.
Олунньу 3
Олунньу 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 34-с күнэ. Сыл бүтүө 331 күн (ордук хонуктаах сылга 332 күн) баар.
Иргичээн
Иргичээн сис. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи систэриттэн биирдэстэрэ. Индигир салаата Силээннээх уонна Уйаандьы салаата Иргичээн билирдэрэ буолар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Фернан Магеллаан
thumb Фернан Магеллаан (Fernão de Magalhães, Fernando (Hernando) de Magallanes , Ferdinandus Magellanus, 1480 — муус устар 27 1521) - аатырбыт айанньыт, муоранан устааччы, аан бастакынан (биллэринэн) сири эргийбит эспэдииссийэни тэрийбит уонна салайбыт киһи. Кэлин кини аатынан ааттаммыт муора силбэһиитин арыйбыта, онон Атлаан далайыттан Чуумпу Далайга устубут бастакы европеец буолбута.
Магеллаан бэйэтэ төннөн иһэн Филиппиин арыыларыгар Лапу-Лапу диэн испааннары утары сэриилэспит киһи илиититтэн өлбүт. Эспэдииссийэтин 5 хараабылыттан биирэ эрэ, Хуан Элькано хапытааннаах "Виктория" Испанияны этэҥҥэ булбута, уонна Сир төгүрүгүн чуолкай дакаастаабыта.
800px|thumb|center|Магеллаан сири эргийэ айана
Дубовязовка
Дубовязовка (Дубов'язівка) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 545 (2016).
Йока Тони
Тони Йока (фр.  Tony Yoka , 1992 сыллаахха муус устар 28 күнүгэр төрөөбүт) — боронсуус любитель-боксуора, 2015 с. аан дойду чөмпүйүөнэ, 2015 с. Дьобуруопа оонньууларын призера.
Биографията
1992 сыллаахха Франция Париж куоратыгар төрөөбүт.
Успуорка карьерата
2010 сыллаахха Сингапурга ыытыллыбыт Ыччаттар Олимпийскай оонньууларыгар Саҥа Зеландия боксуора Джозеф Паркеры кыайан, чөмпүйүөн аатын сүкпүтэ. Ол кэннэ эмиэ ити сыл Юниордар аан дойдутааҕы чөмпүйэнээттэригэр үрүҥ көмүс призер буолбута.
2012 сыллаахха Тони Лондоннааҕы Олимпиадаҕа супер-ыарахан ыйааһыҥҥа (91 кг үөһэ) кыттыбыта. Ол гынан баран тута бастакы киирсиитигэр Канада боксуора Саймон Кинҥа 16+:16 ахсаанынан хотторон, 9-с эрэ миэстэ буолбута.
2015 с. бэс ыйыгар Дьобуруопа бастакы оонньууларыгар боруонса мэтээлгэ тиксибитэ. Эмиэ ол сыл алтынньытыгар Дохаҕа ыытыллыбыт Аан дойду чөмпүйэнээтигэр бастаабыта.
Протактиниум
Протактиниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Pa уонна атом нүөмэрэ 91.
Мохсоҕоллуҥулар
Мохсоҕоллуҥулар аймахтара (, соколообразные) — көтөрдөр аймахтара (этэрээттэрэ).
Тас көрүҥнэрэ
Мохсоҕоллуҥулар күүстэринэн уонна кэтит түөстэринэн уратылаахтар. Атахтарын уонна түөстэрин былчыҥнара күүскэ сайдыбыт, төбөлөрө улахан, төгүрүк. Моойдоро кылгас, бөҕө. Харахтара уонна таныылара бөдөҥнөр. Бу этэрээт бэрэстэбиитэллэрэ кыраҕы харахтаахтарынан биллэллэр. Тумустара бөҕө оҥоһуулаах кылгас, аллара диэки токуруйар, олоҕо түүтэ суох тириинэн бүрүллубут. Атахтара кылгастар, уһун тарбахтаахтар, сытыы тыҥырахтардаахтар. Сорох көрүҥнэр атахтара түүллээх. Эдэр көтөрдөр улааталларыгар хаста да түүлэрин өҥүн уларыталлар.
Саха сирэ
Саха сиригэр мохсоҕоллуҥулар аймахтарыгар 3 кэргэн, 9 уус, 21 көрүҥ киирэр.
Саха сирин мохсоҕоллуҥулара Кытай, Корея, Япония сирдэригэр, Индокитай тумул арыытыгар, Соҕуруулуу-Илин Азия муораларын арыыларыгар кыстыыллар быһыылаах диэн орнитологтар сабаҕалыыллар. Көтөрдөр сорҕолоро арааһа Индияҕа уонна Америкаҕа кыстыыллар быһыылаах.
Массыына (көлө)
thumb|Массыына Массыына диэн дьоннору таһар транспорт арааһа. Массыына үксүгэр түөрт көлүөһэлээх буолар уонна ис умайыылаах хамсатааччылаах буолар. Атын аатынан автомобиль гириэк тылыттан авто уонна француз тылыттан мобиль, ол аата "бэйэтэ хамсыыр" диэн тылбаастанар, тоҕо диэн ат эбэтэр хамсыырга атын күүс суох буоларыттан инньэ дииллэр.
Араастара
Сорох кыра куоракка анаммыт массыыналар иккиттэн түөрт киһини сатаан киллэрэллэр, таһаҕаска кыра соҕус миэстэ баар буолар. Сорох атын массыыналар элбэх киһини эбэтэр таһаҕаһы ылыахтарын сөп.
Массыына үлэлииригэр оттук наада буолар. Ордук тарҕаммыт оттугунан бензин буолар. Сороҕор гаас эбэтэр электричество уотугар айанныыллар. Сорох массыына оҥорор хампаанньалар водородунан айанныыр массыыналары айбыттара, оччоҕуна туох да киртийбэт, ол гынан баран сыаната улахан буолан киэҥ тарҕабылы ыла илик.
Ураниум
Ураниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ U уонна атом нүөмэрэ 92.
Эмчирэ
Эмчирэ эбэтэр эмчиирэ - сүөһү тыһыттан түүтүн таһыгар гына тигэллэр, сутуруо иһинэн киирэр үрдүк остоох кыһыҥҥы этэрбэс. Сутуруо икки этэрбэс айаҕын ыккардынан тымныы үргүйбэтин диэн ардыгар сымнаҕас түүнэн билэлииллэр.
"Эмчиирэ". Сутуруону кытта кэтиллэр кылгас сотолоох тыс этэрбэс. Эриэн эмчиирэ оһун иннэ уонна кэннэ маҥан сылгы тыһыттан, ойоҕосторо хара ынах тыһыттан тигиллэр. Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Үргэл (хомуурунньук)
"Үргэл" хомуурунньук - литературнай айымньылар хомуурунньуктара.
Рене Декарт
Декарт уонна философия
Кини 1641 сыллаахха суруйбут Бастакы Философия медитациялара диэн кинигэҕэ философия боппуруостарын билим ньымаларын нөҥүө көрбүтэ. Кини ону скептицизм утары мөккүспүтэ.
Кини баарын уонна олорорун толкуйдуурун нөҥүө дакаастаабыта, ол иһин толкуйдуур буоллаҕына дьиҥ буолар диэн толкуйдаабыта. Ол курдук суох эбитэ буоллар хайдах толкуйдуоҕай диэн, кэлин ону кылгатан латыынныы «Cogito ergo sum», ол аата «Мин толкуйдуубун, ол аата мин дьиҥнээхпин» диэн суруйбута.
Кини өссө ону дакаастаабытын курдук Таҥара баарын көрдөрүөҕүн сөп диэн толкуйдуура, Декарт ону Таҥара бэйэтэ муҥура суох диэн итэҕэйэрэ, онтон Декарт бэйэтэ сатаан муҥура суоҕу сатаан өйүгэр булбатаҕа, тоҕо диэн син биин кыра буолара. Декарт Таҥара баар, оччоҕо сир баар, тоҕо диэн суох буоллаҕына сатаан толкуйдуоҕа суох этибит.
Кыра хотой
thumb|250px
Кыра хотой (, большой подорлик) — Саха Сиригэр дэҥҥэ көстөр, элбэхтик Байкаал күөлгэ уйаланар хотой. Улахан хотойтон уратыта — арыый кыра уонна өҥө хараҥа, биир кэлимсэ.
DJ Sammy
DJ Sammy (алтынньы 19, 1969) - биллэр ди-джей уонна продюсер. 5 альбому таһаарбыта, 2002 с. Великобританияҕа биэстэ чыпчаалга тахса сылдьыбыта. Карьерата аан бастаан Мария-Хосе диэн ааттаах үҥкүүһүт кэргэнигэр ырыа суруйууттан саҕаламмыта. Майоркаҕа звукооператор идэтин ылбыта.
Омугунан испанец, 2005 сыллаахтан АХШ-ка олорор, 7 сыл устата Германия-ҕа олорбута. Араас омук тылынан ыллыыр, кэнники английскайдыы ыллыырын ордорор.
Бастакы синглын "Life Is Just A Game" 1995 сыл сэтинньитигэр таһаарбыта.
2007 с. Энрике Иглесиастыын үлэлээбитэ.
Магеллаан силбэһиитэ
мини| Магеллаан силбэһиитэ - Соҕуруу Америка уонна Уоттаах сир диэн ааттанар арыылар архипелаагтарын ыккардынан сытар байҕал силбэһиитэ. Европеецтартан аан бастаан бу силбэһиини арыйбыт Магеллаан аатынан ааттаммыта.
Нептуниум
Нептуниум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Np уонна атом нүөмэрэ 93.
Аһаабакка сылдьыы
Аһаабакка сылдьыы эти-сиини ыраастыырга туһалыыр.
Билигин саха дьонун олохторун уһуна Россия үрдүнэн саамай кылгаабытын кэнниттэн хайдах маннык быһыы буолла диэн дириҥник ырытан көрүү наада буолла. Урут ыраахтааҕылаах Россия кэмигэр саха дьоно олус уһун үйэлээхтэринэн биллэр этилэр. Ол кэмҥэ сахалары Россия үрдүнэн арай Кавказ эрэ омуктара уһун үйэлээхтэринэн баһыйар эбиттэр.
Аччыктааһын сороҕор эмтиир ньыма буолуон сөп диэн Н.А.Агаджанян уонна П.А.Петров «Эппит-хааммыт сорох кистэлэҥ күүстэрин туһунан» диэн үлэлэригэр суруйан тураллар. Кинилэр аһаабакка сылдьыыны бэйэлэринэн боруобалаан көрөн, билэн туох туһалааҕын ситэ быһаарбаккалар дьон ситэ өйдөөбөттөр, итэҕэйэн ылымматтар. Уһун кэмҥэ аһаабакка эрэ сылдьыыны бэйэтинэн боруобалаан көрөн үөрэтэн 95 сааһыгар эдэр киһи курдук сылдьары ситиспит П.Брэгг үлэтэ үтүгүннэрэр күүстээх буолан дьоҥҥо ордук тиийимтиэ.
Киһи күннэтэ аһылык аайы аһааһына - тас аһааһын, тастан киирэр аһылык диэн ааттанар. Ону сэргэ ис аһааһын диэн эбэтэр аччыктааһын кэмигэр киһи этэ-хаана бэйэтин иһинээҕи ис кистэлэҥ кыаҕын туһанан, эньиэргийэҕэ уонна пластическай материалга кубулутан туттуон сөп. Кэнники кэмҥэ элбэх аччыктааһынынан эмтэнэр туһалааҕын туһунан суруйуулар уонна сүбэлэр баар буоллулар. Аччыктааһынынан эмтэниигэ киириэх иннинэ врачтан анабыл ылыы хайаан да наада буолар.
Эмтэнии быһыытынан аччыктааһыны былыргы Греция, Ближнэй Восток, Индия, Тибет врачтара туһаналлара биллэр. Кинилэр аччыктааһыны эмтиир ньыма эрэ буолбакка, киһини сиэргэ-майгыга иитии быһыытынан сыаналыыллара. Киһи өйө-санаата сайдан быстах, этин-сиинин баҕа санаатын баһыйа тутан салайарга үөрэниитэ тулуурдаах, киһилии майгылаах буоларыгар тириэрдэр. Аччыктааһынынан эмтэнии ордук ааспыт үйэ ортотуттан дэлэйдик туттуллар буолбута. Итинник эмтэнии олус элбэхтик мунньуллубут сыа көҕүрээһинигэр уонна эттиктэр эргийиилэригэр, умайыыларыгар үөскээбит туһата суох «күллэр» таһаарыллалларыгар көдьүүстээх. Ити кэмҥэ организмтан сыа эрэ көҕүрүүр буолбатах, итини сэргэ тутулук белоктар, чорботон быччыҥ этэ суҕарыыр.
Былыргы гректэр аччыктааһыны туһалааҕынан ааҕалларын Гиппократ хаалларбыт афоризмнара туоһулууллар: «Өскө этиҥ-хааныҥ ыраастамматах буоллаҕына, итини төһө элбэҕи аһыыгын да, оччонон өссө эбии буортулуугун... Кырдьаҕастар пуоһу олус чэпчэкитик тулуйаллар, эдэр дьон арыый эрэйдээхтик, оттон оҕолор кыайан тулуйбаттар...»
Олоххо буолан ааһар араас быһылааннар түмүктэригэр аччыктааһын кыһалҕатыгар түбэһиилэр тустарынан суруйуулар бэрт элбэхтэр. Олортон аҕыйах холобурдары аҕаллахпытына манныктар бааллар:
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кэмигэр 1942 сыллаахха от ыйыгар түөрт советскай моряк Хара муораҕа туох да аһа, иһэр уута суох шлюпкаҕа хаалан хаалбыттара. Туустаах муора уутун иһэргэ күһэллибиттэрэ. Соҕотох П.И.Ересько 36-с күнүгэр быыһаммыта. Ити кэмҥэ кини ыйааһынын 32 бырыһыанын сүтэрбит этэ. Оттон дьиэ усулуобуйатыгар көҥүлүнэн хоргуйар дьон 50 суукка устата 27-тэн 30 бырыһыаҥҥа тиийэ ыйааһыннарын сүтэриилэрэ бэлиэтэммитэ.
Kate Ryan
Kate Ryan (улахан аата Katrien Verbeeck), 1980 сыллаахха бэс ыйын 22 төрөөбүт. Бельгия уонна АХШ норуоднай ырыаһыта. Бельгия дойдутугар аан-дойдутааҕы музыка лауреата. Кини 2001 сыллаахтан ыла ыллаабыта. Евровидение күрэҕэр 12 миэстэни ылбыта.
Аһаабакка сылдьыы
Канадаҕа 1963 сыллаахха Ральф Флорез (Ralph Flores) уонна Хелен Клабены (Helen Klaben) бэйэлэрин бас билэр самолеттарынан көтөн иһэннэр, аварияланан, аһаҕас халлаан анныгар 49 хоммуттара. Ол иһиттэн биир нэдиэлэ устата саппаас астарын тобоҕун харыстаан тириэрдиммиттэрэ. Онтон атын кэмнэригэр аҥардас хаар уутун уулларан испиттэр. Ити кэмҥэ Флорез 16 кг, Хелен - 12 кг ыйааһыннарын сүтэртээбиттэрэ. Ити суруллубуттартан көстөрүн курдук, туустаах ууга дьон өр буолбаттарын, оттон ньулуун, атын туох да булкааһа суох уу, температурнай усулуобуйаларын аахсыбакка туран, киһи доруобуйатыгар ордугун көрдөрөр.
Эмтэнэр туһугар хоргуйуу саамай муҥутуур уһуна 90 хонукка тиийбитин американскай диетолог врач Г.Шелтон бэлиэтээбитэ. Киһи итинник рекордары ситиһэргэ дьулуһара табыллыбат. Сорох түбэлтэлэргэ врачтан сүбэлэтэн 1 - 1,5 сууккаҕа холонон аччыктаан көрүөҕүн сөп. Ону үчүгэйдик тулуйа үөрэннэххэ, былыргы египтяннар холобурдарын батыһан, ый устата 3 хонуктаах аччыктааһыны, эмчит сөбүлэстэҕинэ, боруобалаан көрүөххэ сөп.
Аччыктааһын кэмигэр киһи этигэр-хааныгар маҥнайгы 2 - 4 хонукка аччыктааһыны билиниини сэргэ организмҥа эттиктэр эргийэр процестара түргэтиир. Сылгыһыттар хонууга аһылыкка сылдьыбыт аты үлэҕэ анаан туттахтарына аан маҥнай баайаллар. «Баайыллыбыт», икки эбэтэр үс күн аһаппакка хам баайыллан турбут ат ордук сүүрүүтэ, үлэлиир тэтимэ үрдээһинэ былыргыттан биллэр. Биир, икки хонукка аһаабакка сылдьыы сахалыы баайыллыы диэн ааттанар. Сахалар аҕыйах хонукка аһаабакка эрэ сылдьыы эккэ-сииҥҥэ туһалааҕын былыргыттан олохторугар туһаналларын биллэрэр.
Аччыктааһын кэмигэр маҥнайгы 12 - 24 чаас устата киһи наадыйар энергиятын этигэр-хааныгар мунньуммут гликогенын туттуутунан сабынар. Биохимиктэр этэр үгэстэринэн: «Сыа углеводтар төлөннөрүгэр умайар». Сыа бүтүннүү уу уонна чох кислотатыгар уларыйыытыгар углевод булгуччу баара ирдэнэр. Аччыктааһын маҥнайгы күннэригэр биһиги эппит-хааммыт углеводтарын мунньуммутун туох да харыстабыла суох бүтэрэн кэбиһэр. Хоргуйуу кэмин маҥнайгы күннэригэр киһи ыйааһынын сүтэриитэ ордук элбэх буолааччы уонна биллэрдик төбөтө ыалдьааччы.
Тиһэҕэр тиийэн, хоргуйуу 7 - 14 күннэригэр өртөн күүтүллүбүт углеводтар сыаттан быһаччы ылыллыылара саҕаланар. Ити кэмтэн ыла хоргуйуу үһүс стадията саҕаланар. Киһи этэ-хаана ис аһылыкка толору үөрэнэр. Аччыктыыры билинэрэ мөлтүүр эбэтэр уурайар.
Куртах сүмэһиннэрэ спонтаннай таһаарыллыылара аһы буһарарга аналлаахтар буолан баран, курдахха ханнык да ас киирбэтиттэн таһаарыллыбыт сок ферменнэрин кытта оһоҕоско киирэллэр. Ити састааптарыгар белоктар, сыалар уонна углеводтар киирсэллэр, олор оһоҕоско бэйэлэрин ингредиеннэригэр арахсаллар уонна хааҥҥа киирэн иҥэриллэллэр, аһатар сүмэһиннэринэн буолаллар.
Ис аһылык атын көрүҥүнэн организм клеткалара буһарыллыылара эбэтэр аутолизтара буолар. Манна мөлтөх, эргэрбит, кыра суолталаах клеткалары макрофагтар уонна хаан үрүҥ клеткалара «буһаран», ил-дьиритэн, ис ингредиеннэрин туһаҕа киллэрэллэр.
Эт-хаан ыраастаныытыгар анаан соруйан хоргуйуу туһалыыр сүрүн механизмынан үөһэ ахтыллыбыт тканнар аутолизтара ааҕыллар. Тканнар буһарыллан бытарыйыыларыттан босхолонор сүмэһиннэр саҥа синтезтэниигэ бараллар, оттон туһата суохтара, буортулаахтара таска таһаарыллаллар. Ас тастан киирбэтиттэн сүрүн таһаарар орган - бүөр үлэтэ таһаҕаһа көҕүрээн, сынньанан, үлэлиирэ тупсар, мунньуллубут «күллэри». токсиннары таһааран организмы ыраастыыра күүһүрэр.
Аччыктааһыҥҥа киһи тас тыыныытын функцията уонна сүрэҕин-тымырын систематын үлэтэ биллэрдик намтыыр: тыынара бытаарар, пульса сэдэхсийэр, хаанын баттааһына намтыыр. Оттон өйүн үлэтэ, төттөрүтүн, намтыахтааҕар сытыырхайар. Былыргы грек үөрэхтээҕэ Пифагор уонна киниэхэ үөрэнээччилэр «өйдөрүн сытыырхатаары» 40-нуу хонукка хоргуйаллар этэ диэн суруйаллар.
Аччыктааһын кэмигэр харынан үлэ тэтимэ син өргө диэри урукку кэмигэр хаалыан сөп, ол гынан баран сылайыы улаатар, сынньалаҥ кэмэ уһуур.
Уһуннук хоргуйбут киһи аһыырын саҕалаан этин-хаанын чөлүгэр түһэриитигэр улахан кутталлааҕынан сэрэҕэ суох эмискэ элбэҕи аһааһын буолар. Киһи аһыырын бэркэ сэрэнэн, бэрт кыра кыратык, кэмнээн саҕалыыра булгуччулаах. Эмискэ элбэҕи аһыыр олус сэрэхтээх, ол курдук, хоргуйан баран эмискэ элбэҕи аһаан өлүү туһунан суруйуулар да элбэхтэр, олоххо да үгүс буолар. (1,34-40).
Киһи этэ-сиинэ Айылҕаттан саппаастаах гына айыллыбыттар. Икки харах, икки кулгаах, икки бүөр, икки илии, икки атах бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан биэрэллэр. Айылҕа олоҕо ыараханыттан киһи аһы эмиэ саппааһырар оҥоһуулаах, ордон хаалбыт ас тобоҕун ис сыаҕа кубулутан уурунан, мунньунан иһэр. Хоргуйуу, ас суох буолар кэмэ кэллэҕинэ киһи ол ис саппаастарыттан ылан туһаммытынан барар.
Аһаабакка сылдьыы киһи этигэр-сиинигэр туһаны, ыраастаныыны аҕалара былыргыттан биллэр. «Голодания ради здоровья» диэн кинигэтигэр профессор Ю.С.Николаев суруйар: «Киһи аһаабатаҕына этэ-сиинэ бэйэтин иһинээҕи саппаастарыттан ылан туһаммытынан барар. Бу кэмҥэ эт-сиин аан бастаан сыа саппаастарыттан улаханнык ылан туһанар, онтон быччыҥ уонна ньиэрбэ эттиктэриттэн олох кыратык көҕүрэтэр. Киһи ыйааһыныттан 20 эбэтэр 25 бырыһыана көҕүрүөр диэри сүрүн уорганнарыгар ханнык да уларыйыылар киирбэттэр».
Киһи этигэр-сиинигэр киирэн мунньустар араас эттиктэр иһэр ууну, тыынар салгыны уонна араас эмтэри кытта эмиэ киирсэллэр.
Брэгг этэринэн аһаабакка сырыттахха киһи этэ-сиинэ араас аһылыгы кытта киирсэр туһата суох эбэтэр олох да буортулаах эттиктэртэн босхолонон ыраастанар.
Аһаабакка сылдьарга Брэгг олус сэрэхтээх буоларга ыҥырар. Кини врач эбэтэр бэйэтэ аһаабакка сылдьымахтаабыт киһи сүбэтинэн туһанар наадалааҕын бэлиэтиир.
Кэмигэр аччыктаан ылыы киһи этин-сиинин иһиттэн ыраастыыр. Аһаабакка эрэ ууну иһэ сырыттахха элбэх киһиэхэ буортулаах эттиктэр ыраас ууну кытта суураллан тахсаллар диир П.Брэгг.
Киһи сааһыран истэҕинэ этэ-сиинэ мөлтөөн иһэриттэн иһигэр-үөһүгэр уларыйыылар тахсалларыттан өйүгэр-санаатыгар аһаабакка сырыттахпына доруобуйам көнөн барыа диэн санаа олохсуйдаҕына, аһаабакка сылдьарга дьэ сөп буолар. Киһи аһаабакка сылдьары кыайабын, миэхэҕэ, доруобуйабар, эппэр-сииммэр туһалаах диэн санаатаҕына хаһан баҕарар тулуйар кыахтанар. Киһи бэйэтин санаатын күүһүнэн этин-сиинин аччыктыырга бэлэмнээн, үөрэтэн кэбиһэр кыахтаах.
Аһаабакка сылдьыыттан доруобуйаҕа, эккэ-сииҥҥэ тахсар уларыйыылары киһи билэрэ наада, үчүгэйдик суруллубут үөрэх кинигэтинэн сирдэтиниэххэ эмиэ сөп. Үгүс киһи туох эмэ саҥаны, билбэттэрин оҥороору гыннахтарына хайаан да ким эрэ урут оҥорбутун үтүктэллэрин, батыһалларын сөбүлүүллэр. Бастаан иһэр киһи холобура баара олус туһалаах буолар. Бу үлэ олус чуолкайдык, ымпыктаан-чымпыктаан суруллубут омук үөрэхтээҕэ П.Брэгг «Формула совершенства» диэн кинигэтигэр олоҕуран сурулунна. Кини аһаабакка эрэ сылдьан доруобуйатын тупсарыынан дьарыктаммыт уонна бэйэтин холобурунан үгүс киһини үөрэппит, 95 сааһыгар диэри олох доруобай эттээх-сииннээх сылдьыбыт.
Сахалартан аһаабакка сылдьан этин-сиинин ыраастааһынынан Лугинов Афанасий Афанасьевич ситиһиилээхтик дьарыктаммыта ыраатта. Кини үс ыйга сэттэлии хонукка аһаабакка эрэ сылдьартан саҕалаан баран биирдэ сүүрбэ хонукка аһаабакка эрэ сылдьан этин-сиинин ыраастаабыта.
2006 сыллаахха сайын Афанасий түөрт уон хонук устата аһаабакка аҥардастыы ууну иһэн сылдьары ситиспитэ. Бу кэмҥэ этим-сииним ордук үчүгэйдик ыраастанна диэн бэйэтэ кэпсиир. Аһаабакка эрэ сылдьарыгар Афанасий П.Брэгг үөрэҕинэн туһанар.
Аһаабакка сылдьарга үөрэниигэ аан маҥнай биир аһылыгы көтүтэ үөрэнэн баран биир суукканы тулуйарга тириэрдиэххэ сөп. Сууккаҕа аһаабакка сылдьарга эбиэккэ эбэтэр киэһэ аһылыгы аһаан баран нөҥүө күнүгэр диэри аҥардастыы оргутуллубут ыраас ууну эрэ иһэ-иһэ сылдьыллар. Дистиллированнай эбэтэр муус уута ордук туһалаах буолар.
Бу кэмҥэ ханнык да оҕуруот аһын утаҕын иһиллибэт. Суоктар эмиэ аһылыкка ааҕыллаллар. Суогу иһэр буоллахха диетаҕа олоруу курдук буолан тахсар. Манна быһаарыы оҥоруохха наада. Диетаҕа олорууга кыра кыратык аһанар, ол киһи иҥсэтин ордук көбүтэн, сыраанын сүүрдэн эбии кыйахалаан тулуйарга ордук эрэйдээх, онтон тугу да аһаабакка эрэ аҥардастыы ыраас ууну эрэ истэххэ киһиэхэ аска наадыйыы олус күүһүрбэт, аһылык кэмэ аастаҕына сотору умнуллар, сыраана да сүүрбэт, иҥсэтэ да көппөт. Букатын аһаабакка эрэ сылдьыыны, аһыыр кэмҥэ ууну элбэхтик иһэн биэрдэххэ, тулуйарга ордук табыллар.
Киһи Айылҕаттан оҥоһуутун быһыытынан куртаҕар ас киирбэтэҕинэ, бэйэтин ис саппааһыттан ылан туһаммытынан барар. Аһылыгы көтүтэн кэбистэххэ даҕаны киһи бэйэтэ туох да буолбат. Элбэх саппаастаах киһи бүтүн биир ый да устата аһаабакка эрэ ууну иһэ-иһэ сылдьыан сөп диэн этэллэр. Киһи куртаҕа эмиэ аһыыр кэм чаһыытыгар сөп түбэһиннэрэн үлэлииргэ өр кэмҥэ үөрэнэн хаалбыта тардан аҕыйах да буоллар аһы буһарар ферменнэрин син биир таһаара сылдьар. Аһаабакка сылдьар кэмҥэ урукку аһылык бириэмэтигэр ыраас ууну иһэн биэрдэххэ бу ферменнэр куртахтан суураллан ыраастанан иһэллэр.
Үлэһит дьон куртахтара ыарыы буолуутугар аһылыгы көтүтэн баран ууну испэттэрэ ордук улахан оруоллаах. Киһи куртаҕа ас буһарар ферменнэртэн кэмигэр ыраастанан испэтэҕинэ араас ферменнэр мустубуттара кураанах куртах эркинигэр туох да туһаны аҕалбаттар. Киһи үлэҕэ-хамнаска үтүрүттэрэн биирдэ эмэтэ аһыыр кэмин көтүттэҕинэ, ол кэмҥэ хайаан даҕаны элбэх ууну иһэн биэрэрэ наада.
Сайдыылаах дойдуларга ас-үөл дэлэйбитинэн билиҥҥи аһылык наукатын үөрэҕинэн киһи үксэ диетаҕа олоруохтаах. Кыра кыратык аһааһыны, диетаҕа олорууну «Киһи иҥсэтин көбүтэр» диэн ааттыыллар. Куртахха аҕыйах ас киириитэ, аччыктааһын ордук күүстээх буолуутун үөскэтэр. Хас аһылык аайы эрэйдэнии элбэҕэ диетаны үгүс киһи кыайан тутуспатыгар тириэрдэр.
Куртахха ханнык да ас киирбэтэҕинэ киһи этэ-сиинэ ис саппаастарыттан ылан туһаныыга уларыйа охсор. Биирдэ-иккитэ аһаабакка тулуйан баран кыра-кыратык аһаан иҥсэни куруук көбүппэтэххэ киһи аһаабакка сылдьыыны ордук тулуйар. Эт-сиин ис саппаастарыттан туһанарга уларыйбытын кэнниттэн киһи аччыктыыр санаата соччо киирбэт, мөлтүүр. Кэмиттэн кэмигэр ыраас, дистиллированнай эбэтэр муус уутун иһэн биэрэн истэххэ аччыктаабыт санаа ааһан иһэр.
Биир суукка устата киһи олоҕор, үлэтигэр ханнык да уларыйыыта суох аһаабакка сылдьар. П.Брэгг нэдиэлэҕэ биир күн аһаабакка сылдьыы үгэс буолан хаалыыта эти-сиини өссө тупсарар, ыраастыыр диэн этэр.
Киһи этэ-сиинэ биир кэмҥэ аһыырга үөрэнэн хаалар. Аһыыр кэм кэлиитигэр куртахха ас киирбэтэҕинэ даҕаны киһи ис уорганнара урут үлэлии үөрэммиттэригэр оҕустараннар араас ас буһарар ферменнэрин эмиэ таһаараллар. Биһиги аһылык туһунан үөрэтээччилэрбит куртах ити быһыытын билэннэр аһыыр кэми аһарбакка, биир бириэмэҕэ хайаан да аһыы сылдьыахха наада диэн этэллэр. Аһаабакка сылдьыы кэмигэр бу кэмҥэ ууну элбэхтик иһэн биэрдэххэ уу киирэн куртаҕы ыраастыыр.
П.Брэгг үөрэтэринэн киһи аҥардас ууну истэҕинэ куртах куһаҕан, урукку ферменнэр мунньустубуттарыттан ыраастанан биэрэр. Аһыах иннинэ дистиллированнай ууну иһии киһи куртаҕын урукку ас тобохторуттан, ферменнэртэн ыраастыыр диэн быһаарара ордук олохтоох курдук. Сорох кэмҥэ киһи аһыыр кэми көтүтэр, хойутатар түбэлтэтигэр, урукку аһыыр кэмигэр элбэх соҕус ууну иһэн, ыраастаан, сайҕаан кэбиһэрэ куртахха олус туһалаах. Уу киирэн бу кэмҥэ куртахха мунньуллар аһы буһарар ферменнэри сууйан, ыраастаан кэбиһэр. Оччоҕуна ас буһарар ферменнэр өр кэмҥэ киһи куртаҕар мунньустаннар араас аһытыыны оҥорбокко ыраастанан иһэллэр. Маннык аһыах иннинэ ууну иһиини куртаҕы сайҕааһын уонна ыраастааһын курдук көрөн, куруук туһана сылдьыахха сөп.
П.Брэгг дистиллированнай ууну эрэ иһэргэ сүбэлиир. Көннөрү кыраан эбэтэр өрүс, күөл ууларыгар араас суураллыбыт туустар элбэхтэр диир. Киһи бүөрдэрэ кыайан суурайан таһаарбатах туустарын ордон хаалбыттара бүөрүгэр уонна бары сүһүөхтэригэр мунньусталлар. Дистиллированнай ууга олус маарынныыр уунан муус уута буолар. Күөл мууһа тоҥоругар саамай ыраас, суураллыбыт туустара суох үрүт өттө эрэ уруттаан тоҥор. Тоҥмут уу ирдэҕинэ, муус уута дистиллированнай ууга эрэ тиийбэт ыраас ууга тэҥнэһэр. Арай ууга радиация эрэ элбээһинэ муус уутун киртитэн, киһи иһэригэр буортулаах оҥорор.
Былыргы сахалар куруук муус уутун иһэллэрэ биллэр. Умуһах оҥостон аан маҥнай иһэр ууларын хаһааналлар. Муус уутун иһэр  кэмнэригэр уонна бэйэлэрэ бэлэмнээн аһылыктарын оҥостор эрдэхтэринэ саха  дьоно  уһун үйэлээх омуктарга киирсэр эбиттэр. Куртахха ханнык да ас киирбэтэҕинэ, куртах үлэлээбэт, киһи ис уорганнара ферменнэри оҥорон таһаараллара тохтуур. Киһи этэ-сиинэ хамсыырыгар уонна сөптөөх температуратын тутарыгар бэйэтин ис саппаастарыттан ылан туһаммытынан барар. Таһыттан аһылык киирбэтэр эрэ киһи этэ-сиинэ бэйэтин хаһааһыттан, ис сыатыттан ылан эньиэргийэ оҥостон туһаммытынан барар. «Маннык кэм үөскээтэҕинэ,- диир П.Брэгг,- киһи организмата ис сыатын эрэ буолбакка, араас туһата суох туустар эҥиннэр баалларын эмиэ таһаарар». Киһи этэ-сиинэ ис өттүттэн ыраастаныыта саҕаланар. Хас да хонукка аһаабакка сырыттахха киһи тылын үрдүгэр араас кирдэр тахсаллар. Олору кэмиттэн-кэмигэр ыраастаан сайҕаан биэрэн иһэр туһалаах. Кэмиттэн-кэмигэр аһаабакка эрэ сылдьан эти-сиини ыраастаныы киһи үйэтин тухары тохтообокко баран истэҕинэ эрэ уһун үйэлээх буолууга тириэрдэр диэн П.Брэгг быһаарар.
Биһиги аһыныгас санаалаах медицинэбит үлэһиттэрэ куртах мөлтөхтүк  үлэлиир  буоллаҕына аһылыгы кыра-кыратык уонна   чаастатык   аһыыр  туһалаах   диэн этэллэр. Кинилэр олох ас киирбэтэҕинэ куртах дьэ сынньанар диэн этиини билигин да ситэ билинэ иликтэр.
Олус үчүгэйдик үлэлиир куртах, ис-үөс ханнык да астары, төһөнү баҕарар симнэххэ даҕаны буһаран, аһытан туһаҕа таһааран иһэр кыахтаах, аһылыктан ордор эньиэргийэни аны уларытан, саппаас сыа оҥорон уурунан кэбиһэр. Үчүгэй доруобуйалаах, күүстээх эттээх-сииннээх киһи уойан-тотон барара ханнык да саарбаҕа суоҕа итинник быһаарыллар.
Билигин сорох дьон уойан-тотон иһэллэриттэн эрэйгэ тэбиллэллэр, кыахтара, өйдөрө-санаалара тулуура  суох  буолан,  аһаан-сиэн   иһиэххэ диэн эттэрин-сииннэрин баҕатын  кыайан кыана туттумматтар. Ол иһин аны аһыылларын  кыайан аҕыйаппаккалар ыйааһыннара өссө эбиллэн иһэригэр тиийэллэр.
Айылҕа улахан кыыллара аһы-үөлү хайдах туһаналларын кытта билистэхпитинэ, аһылыктарын икки суол араастаахтык иҥэринэллэр, туһаҕа таһаараллар.
Эһэ сайыны быһа аһаан элбэх сыаны мунньунан баран кыһын арҕахха сытан эрэ ол сыатын сиэн кыһыны этэҥҥэ туоруур. Сайын да устата элбэхтик мөхсөн, сүүрүүнэн, эккирэтиинэн дьарыктанара биллибэт, биир да кыылы эккирэтэн тутан сиэбэт, арай аһыы-аһыы сыаны мунньунар үлэлээх. Кыһыны туоруур хаһааһын сайын устата аһаан-сиэн мунньуна сылдьар.
Бөрө Айылҕа биир улахан кыыла, үгүстүк сүүрэн, эккирэтэн аһылыгын булунар. Улаханнык сылайан-элэйэн хаһан эмэ бултуйдаҕына тото-хана дьэ аһыыр, булбутун барытын кыайа-хото сиэн иҥэринэн кэбиһэр. Аччыктыар диэри сынньанар, аччыктаатаҕына эмиэ бултуу барарыгар тиийэр. Арай эмис бөрө диэн баара ханна да биллибэт. Тугу аһаабытын барытын эньиэргийэҕэ кубулутан, сүүрэн-көтөн аһаабыт аһын тарҕатан иһэр.
Бөрө сытар кыаҕа суох. Сүүрдэҕинэ, хамсаннаҕына эрэ табыллар. Айылҕата оннук. Мөлтөөбүт, ыарыы буолан эрэр кыыллары тутан сиэн Айылҕаны ыраастыыр аналлаах, сүүрдэҕинэ-көттөҕүнэ эрэ быһый атахтаах кыыллары эккирэтэн тутан аһылыгын булунар кыахтаах.
Дьон нууччалары эһэҕэ холууллара оруна суох буолбатах курдук. Үгүстэрэ эттэрин-сииннэрин оҥоһуутунан эһэҕэ ордук маарынныыр буолуохтарын сөп. Аһыы-аһыы сыаны мунньунан, уойан иһээччилэр олус элбэхтэр. Бу дьон сыаларыттан ыраастанар, көҕүрэтэр күүстэрэ, өйдөрө-санаалара тиийбэт буолан үгүстэрэ олус эрэйдэнэллэр.
Сахаларга уойар дьон олус аҕыйахтар. Үгүс саха дьонун эттэрэ-сииннэрэ бөрөлүү оҥоһуулаахтар. Уойбаттар, эньиэргийэлэрэ элбэх, түргэнник уонна элбэхтик хамсаналлар, үгүстүк үлэлииллэр, ол иһин төһөнү аһаабыттарын тарҕатан иһэллэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Н.А.Агаджанян, П.А.Петров. Биһиги эппит-хааммыт сорох кистэ¬лэҥ күүстэрин туһунан. - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1984. -  80 с.
2. Поль С.Брэгг. Формула совершенства. Санкт-Петербург: ТОО «Лейла», 1993. - 384 с.
3. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Дьон бары сөбүлүүр оҕолоро
Дьон бары сөбүлүүр оҕолоро диэн көрсүө, сэмэй, киһилии үчүгэй майгылаах, бэрээдэктээх оҕо ааттанар.
Сэбиэскэй былаас эстэн эрэр кэмигэр оҕолору барыларын маанылааһын, атаахтатыы, саҥаны, айыыны оҥороллорун хайҕааһын, киһиргэтэн биэрии, сыыһа үөрэтии тэнийбитэ. Ол түмүгэр билигин кэлэн эдэрдэр оҥорор буруйдара-сэмэлэрэ аһара элбээн иһэриттэн үгүстэр санааҕа ыллараллар, хаһыаттарга суруйа сатыыллар. Оҕону иитиигэ элбэх дьон биир санааланнахтарына уонна ол санааларын толорууга туруннахтарына, сахалыы өй-санаа, кут-сүр үөрэҕин тутустахтарына оҕону иитии сыыһаларын көннөрөр кыахтаахтар.
Төрөппүттэр бука бары оҕолоро этэр тылларын истэр, толоругас, бэрээдэктээх, көрсүө, сэмэй буола улаатыахтарын, үөрэҕи, билиини ситиһиэхтэрин, үлэни-хамнаһы кыайыахтарын, уһун үйэни ситиһиэхтэрин олуһун баҕараллар. Кинилэр көрсүө, сэмэй майгылаах, аһара барбат, сыыһа-халты туттубат киһи уһун үйэни ситиһэр кыахтанарын билэллэрин оҕолоругар тириэрдэн кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэр.
Оҕо улаатан иһэн детсадка барар. Детсад үлэһиттэрэ, иитээччилэрэ көрсүө, сэмэй, бэрээдэктээх оҕону олус диэн сөбүлүүллэр, атыттарга холобур оҥостон туһаналлар. Буруйу оҥорор, мэниктиир оҕолору муннукка туруораллар, мөҕүөхтэрин сөп. Буруйу, куһаҕаны оҥоруу диэн тугуй? Киһи оҥорбот быһыытын эбэтэр киһи оҥороруттан атыннык, туспатык, урут суоҕу оҥоруу, айыыны оҥоруу буолан тахсарын төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Оҕо айыыны оҥорон буору, кумаҕы ыһан бурҕаттаҕына тохтоторго, куһаҕаны оҥорума диэн этэргэ эрэ тиийиллэрин бары иитээччилэр билэллэр.
Оҕо улаатан оскуолаҕа киирдэҕинэ көрсүө, сэмэй, бэрээдэктээх оҕолор үчүгэй оҕолор аатыраллар, учуутал этэрин болҕойон истэллэр, үчүгэйдик үөрэнэллэр, куруук хайҕаналлар. Бары учууталлар көрсүө, сэмэй, бэрээдэктээх оҕолору үөрэтэ сылдьыахтарын чахчы баҕара саныыллар.
Бары баспытааталлар, учууталлар, преподавателлэр истигэн, толорумтуо, үчүгэй, сымнаҕас, көрсүө, сэмэй майгылаах оҕолору иитэ, үөрэтэ сылдьыахтарын олуһун баҕараллар. Элбэхтик хамсанар, мэник-тэник, саҥаны, урут оҥорботоҕун, дьон оҥорботторун, айыыны элбэхтик оҥорон иһэр оҕону кинилэр бары сөбүлээбэттэр, мөҕөллөр, туораталлар. “Айыы үчүгэй" диэн үөрэтии оҕо аһара барар майгынын сайыннаран кэбиһэрин билэн сахалар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэллэр.
Аһара барар майгылаах оҕолорго «Трудные подростки», “Маргиналлар” диэн туспа ааттары иҥэрдилэр. Маннык ураты майгылаах оҕолор кыра эрдэхтэриттэн киһилии быһыыга иитилиннэхтэринэ, үчүгэй үгэстэргэ үөрэннэхтэринэ элбэх туһалаах, ол аата үрүҥ, саҥаны айыылары оҥорор кыахтаныахтарын сөбүн билигин умнан, бу оҕолору туората сатыы сылдьаллар.
Үгүс оҕолорбут, ордук саҥаны, туһалааҕы оҥоруохтаах уолаттарбыт «Трудные подростки» диэн араарыыга түбэһэллэр, оскуоланы этэҥҥэ бүтэрэн, салгыы үөрэххэ киириилэрэ хааччахтанар. Оҕону кыра эрдэҕинэ киһилии быһыыланарга, үчүгэйи уонна куһаҕаны араарарга ииппэккэ, үөрэппэккэ, аҥардастыы оонньото сылдьан баран улааппытын кэннэ үөрэтэ, такайа сатааһын оҕо утарсыытын, сөбүлээбэт буолуутун үөскэтэр. Оҕону кыра эрдэҕинэ аһара атаахтатан, маанылаан өйүн-санаатын бэйэмсэх, бары мин эрэ туспар кыһаныахтаахтар диэҥҥэ иитэрбититтэн, үөрэтэрбититтэн аһара барар майгылара улаатар.
Аһара барар майгылаах, тулуура суох оҕолор элбээбиттэрэ учууталларга илэ кутталы үөскэтэр буолла. Учуутал элбэх икки сыананы туруорарын иһин оҕолор кырбаан баран тэтэрээттэрин тула уураннар уматан кэбиспиттэрэ, кырдьаҕас физкультура учууталын охторо сылдьан кырбааһыннара, оҕо учууталы быһаҕынан анньыыта онно биллэр холобурунан буоллулар.
Үөрэҕи ылыныы ыарахан, бэйэ урукку өйүн-санаатын уларытары эрэйэр. Ханнык баҕарар үөрэҕи ылыныы оҕоттон ураты тулууру, туруоруллубут көрдөбүлү хайаан да кэмигэр толорууну эрэйэрин төрөппүттэр умнубаттара, оҕону кыра эрдэҕинэ тулуурдаах, көрсүө, сэмэй майгыга ииттэххэ, үөрэттэххэ, оҕо салгыы олоҕо улахан долгуннарга оҕустарбакка эрэ биир тэҥник баран иһэр.
Бэрээдэги көрөөччүлэр, полиция үлэһиттэрэ эдэрдэр бары бэрээдэктээх, бары быраабылалары, сокуоннары халбаҥнаабакка эрэ тутуһар, арыгыны аһара испэт көрсүө, сэмэй майгылаах буола улааталларыгар эмиэ баҕараллар. Буруйу-сэмэни оҥорооччулары аһара барааччылар, киһиттэн ураты буола, айыыны оҥоро сатааччылар ордук элбэтэллэрин бэрээдэги көрөөччүлэр билэллэр.
Күөнтэһииттэн сылтаан өлөрсүү эмиэ элбэх. Сакаастаан өлөрүү уратылара эмиэ аһара баран эрэллэр. Тугунан өлөрөрү ыйан биэриигэ кытта тиийэн эрэллэр. Биир киһи сакаастаабыт киһитин бейсбол биитэтинэн кырбаан өлөрөр наада диэн ураты сакааһы оҥорбута биллибитэ. Бу быһыы ким да оҥорон көрө илик быһыыта буолан саҥаны айыы уонна олус куһаҕан, хара айыы буолар.
Оҕо улаатан иһэн тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥоро үөрэнэрэ киһи быһыылаах буолуу, киһи буолууну ситиһии диэн ааттанар. Киһи быһыылаах киһи буолуу диэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ тутуһар биир тутаах үөрэҕэ буолар.
Үлэни үлэлиир эрэйдээх, ыарахан. Көрсүө, сэмэй майгылаах киһи эрэ үлэни-хамнаһы кыайар кыахтанар. Туох эмэ үлэни үлэлээри гыннахпытына аан маҥнай бу үлэни кытта билсиһэн, сэрэхтээх буолууга үөрэнэн эрэ баран үлэ саҕаланыахтаах. Ханнык баҕарар үлэ биэрээччи эдэр үлэһитин үлэҕэ сэрэхтээх буолууга үөрэтэн эрэ баран үлэ биэрэн үлэлэтиэхтээх. Үлэҕэ аһара барыы, атыннык, киһи оҥороруттан туспатык оҥоруу букатын да көҥүллэммэт, барытын урут оҥорулларын курдук, киһи быһыылаахтык оҥоруу эрэйиллэр. Үлэлии сылдьан араас айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу букатын да көҥүллэммэт, үлэ быраабылатыгар сөп түбэспэт. Үлэҕэ киһи оҥороруттан атыннык оҥоруу сыыһа-халты туттунууга, дэҥнэниигэ тириэрдэрэ элбиэн сөбүттэн эрдэттэн сэрэннэххэ эрэ табыллар.
Үлэҕэ-хамнаска сыыһа-халты, аһара туттубат, көрсүө, сэмэй үлэһит киһи хайҕанар, тулуура улаханыттан таһаарыылаахтык үлэлиир кыахтанар. Үлэ уһуннук үлэлэнэр, күҥҥэ аҕыс чаас устата. Пиэнсийэҕэ тахсыахха диэри кырата сүүрбэ биэс сыл үлэлиэххэ наада. Тиэтэйэр, ыксыыр, киһиргиир, буолар-буолбат айыыны оҥоро сатыыр үлэҕэ букатын табыллыбат быһыылар буолаллар, киһини сыыһа-халты, аһара туттунууга тириэрдэллэр.
Үлэһит көрсүө, сэмэй, бэрээдэктээх, барыны-бары үчүгэйдик сыаналаан, тэҥнээн көрөн быһаарыыны ылынар. Бука бары салайааччылар, араас көрүҥнээх үлэни тэрийээччилэр үлэһиттэр бары үөрэхтээх, бэрээдэктээх, көрсүө, сэмэй, сыыһа-халты, аһара туттубат, үлэлии үөрүйэх буолуохтарын баҕараллар. Үлэ кэмигэр сыыһа-халты туттунуу суох буоларын туһугар үлэһит киһи сэрэхтээх, үлэни оҥоруу быраабылаларын кытаанахтык тутуһара ирдэнэр. Көрсүө, сэмэй, бэрээдэги тутуһар үлэһиттэрдээх буолуон хас биирдии салайааччы баҕарар.
Туһалаах үлэни-хамнаһы оҥорор дьон бары баҕа санааларын түмнэхпитинэ оҕолор, эдэрдэр бары көрсүө, сэмэй бэрээдэктээх буолуохтарын баҕараллар. Оҕону көрсүө, сэмэй буолууга сахалар таҥараларын үөрэҕэ иитэр, үөрэтэр. Оҕо уонна улахан киһи өйдөрө-санаалара уратыларын арааран билэн, оҕону иитиигэ туһаныыны сахалар таҥараларын үөрэҕэ былыр-былыргыттан тутуһар. (1,94).
Кырдьаҕас, уһуннук олорбут, үлэлээбит киһини тиһэх суолугар атаарыыга бары көрсүөтүк, сэмэйдик олоҕун уһуннук олордо диэн хайҕаан этэбит. Көрсүөтүк, сэмэйдик олорор киһи олоҕун уһуннук олорорун, сыыһа-халты, аһара туттубатын бары билэбит. Биир улахан сыыһа-халты туттунуу киһи олоҕун кылгатыан сөбүттэн бары сэрэнэ, харыстана сатыыбыт. Ол харыстаныыбыт аата көрсүө, сэмэй буолуу буоларын бары билэбит эрээри, сымыйалыы, албынныы сылдьар тыл үөрэхтээхтэригэр, аһара нууччатымсыйбыт учуонайдарга, кинилэр оҥорбут элбэх сыыһалардаах “айыыларын үөрэҕэр” балыттаран, билигин хаалларан сылдьарбыт хомолтолоох. (2,60).
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарарынан оҕону көрсүө, сэмэй, бэрээдэктээх буолууга кыра эрдэҕинэ, биэс сааһыгар диэри, ийэ кута иитиллэр кэмигэр иитэр, үөрэтэр ордук тиийимтиэ, туһата улахан. Бу кэмҥэ үйэлээх үгэстэрэ, ийэ кута үөскүүрүттэн оҕо үйэтин тухары бу үөрэҕэ дьайа, туһалыы сылдьар.
Дьон бары сөбүлүүр оҕолорун үгүс оҕолортон туспа арааран ылыы өй-санаа, майгы уратыларын быһаарыыга туһалыыр. Бары төрөппүттэр, иитээччилэр, учууталлар, үлэ биэрээччилэр көрсүө, сэмэй, бэрээдэктээх, сыыһа-халты, аһара туттубат, сиэри тутуһар, ону-маны буолары-буолбаты, айыыны оҥорбот оҕону, киһини сөбүлүүллэр.
“Харыстас” таҥара үөрэҕэ көрсүө, сэмэй, үлэһит дьону иитэн, үөрэтэн улаатыннарар таҥара буолар. Көрсүө, сэмэй дьон Айылҕаны харыстыыр күүстэрэ ордук улахан, алдьаппаттар, тоҕута түспэттэр. Онтон айыыны оҥорор дьон сиэри таһынан бараллар, аһара тутталлар, алдьаталлара элбэх. Өй-санаа бу уратытын билэн оҕону кыра эрдэҕинэ көрсүө, сэмэй буолууга иитиллэр. (3,31).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
3. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Сычуань
Сычуань (кытай. 四川省) диэн Кытай арҕаа өттүгэр сытар провинция. Киин куората - Чэнду.
Приштина
Приштина (Албанныы: Prishtinë, Prishtina, Сербтыы: Приштина, Priština) диэн Косова киин уонна ордук улахан куората.
Куотуу дьоннор
thumb|250 px| [[1942]] Куотуу дьоннор диэн сэрии буолбут дойдулартан куотан атын дойдуларга олохсуйа куоталлар. Билигин сир шаарын үрдүнэн 110 миллион куота сылдьар дьон баар. Куотуу дьоннор - дьаданылар, дьиэтэ уота суох дьоннор. Киннэр үксүлэрэ баай сайдыбыт дойдуларга олохсуйа бараллар, холобура АХШ эбэтэр Дьоппуон.
Чыҥыс Хаан көмүллүбүт Ытык сирэ
thumb|250px|Онон өрүс, [[Монголия. Тэмүдьин төрөөбүт уонна улааппыт сирэ.]] Чыҥыс Хаан 65 сааhыгар, аттан дэлби түспүтүн уйуммакка 1227 сылга бэс ыйын 12 күнүгэр, тангуттар судаарыстыбалара Си Ся утары поход кэмигэр анараа дойдуга аттаммыта. Бэйэтин тиhэх этиитинэн, кини уҤуоҕа Хэнтий хайатыгар аҕалыллан, төрөөбүт-үөскээбит Бурхан-Халдун хайатын тэллэҕэр көмүллүбүт. Эдэр сылдьан манна кини элбэхтэ баай аймахтарыттан тайджиуттартан уонна меркиттартан быыhанан элбэхтэ саспыт, куоппут сирэ.
Марко Поло суруйбутунан, Чингисхан көмүллүбүт сирэ Алтай буолар эбит. Улуу ханнары онно көмө илдьэ иhэн, суолларыгар көрсүбүт дьоннорун барытын анараа дойдуга тойоҥҥо сулууспалыы бар диэн өлөрөн иhэллэр эбит. Эмиэ бу үйэҕэ киирэн баран, Пекинтан Чингисхан көмүллүбүт сирин буллубут диэн иhитиннэрии баар буола сылдьыбыта. Синьцзянь провинциятыгар (Уйгурия) монгол-китай	кыраныыссатын икки ардыгар, Алтай хайатын тэллэҕэр көhүннэ диэн буолбута. Кытай ученайдара Чингисхан уҥуоҕа бу сир диэки сытар буолуон сөп диэн ыйаллар. Кырдьык кини армията бу сирдэринэн сүгүн кыаттарбатах меркиттары эккирэтэн элбэхтэ айаннаабыта. Чингисхан туохтан өлбүтүн туhунан хас эмэ версия баар. Дьиикэй аттары күрэтэ сылдьан, ата эмискэ туохтан эрэ соhуйан туора ыстаммытыгар, бырахтаран онтон мөлтөөн Орто дойдуттан арахсыбыт. Марко Поло суруйарынан, охтон бааhыран өлбүт, монгол номоҕунан уола Джучи кистэлэҥ өлөрүөхсүттэри ыыппыт буолуон сөп. Плано Карпини суруйарынан үөhээ халлаантан чаҕылҕан түhэн Улуу сирдьити илдьэ барбыт. Онтон монгол номоҕунан, тангут ханшата, кырасаабысса Күрбэлдьин-хотун түүн тииhинэн хабарҕатын быhа ытыран бааhырдыбыт, онтон хаана баран өлбүт. Оннук тангут кыыhа имири кыргыллыбыт норуотун иhин ситиспит.
Улуу Карл
thumb|Улуу Карл уонна Адриан I Рим Папата Улуу Карл  (Carolus Magnus, Karl der Große) (742 эбэтэр 747 сылларга – 814 сыл тохсунньу 28) Франктар хоруоллара этэ, Сибэтиэй Рим Империятын олохтообута. Кини 800 сыллаахха император буолбута. Пиппин III хоруол улахан уола этэ. Аҕата өлбүтүн кэннэ Карл уонна быраата Карломан бииргэ салайбыттара. Карломан 771 сыллахха өлбүтүн кэннэ соҕотох салайааччы буолбута. 800 сыллаахха Ороһуоспа күнүгэр Лео III Рим Паапата кинини император оҥорбута.
Олоҕун олуктара
Франктар — ниэмэс норуоттартан биирдэстэрэ,Рим Империятын биримэтигэр Рэйн өрүc  үрдүгэр олорбуттара. Рим Империята эстибитин кэннэ Рейн өттүттэн илин өттүгэр баар Германия сирин салайаллара. Ону тэҥэ Папствоны уонна Рим Католик итэҕэлин тутуһаллара.
Васильева Дора Егоровна
Васильева Дора Егоровна (1938.12.12)— литературовед, ырытааччы, тыл үөрэҕин билимин доктора. Билим Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1990 сылтан Арассыыйа Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
Д. Е. Васильева — биллэр литературовед, литератураны ырытааччы. Чинчийиилэрин сүрүн хайысхата - аныгы саха прозатын уонна оҕо уонна эдэр ыччат литератураларын сайдыыларын кыһалҕалара. Бүгүҥҥү күҥҥэ Д. Васильева үс монографиялаах, икки ыстатыйалар хомуурунньуктаах, 150ча билим уонна билим-кэбэҕэс ыстатыйалаах. Кини сүрүн үлэлэрэ саха прозата сайдыытын историятыгар, биллиилээх саха суруйааччылара Н. Г. Золотарев — Якутскай, Софрон Данилов, В. С. Яковлев — Далан, В. С. Соловьев — Болот Боотур, Н. А. Лугинов уонна да атыттар айар үлэлэрин чинчийиигэ анаммыттар.
Кугас кырбый
thumb|200px thumb|Falco tinnunculus
Кугас кырбый (, обыкновенная пустельга) — кыра тыҥырахтаах көтөр. Бултууругар биир сиргэ кынаттарынан кыра кыратык сапсына-сапсына турар. Кутуйаҕынан аһылыктанар. Ол иһин сороҕор кутуйахсыт дииллэр, ол гынан баран маны дьиҥнээх кутуйахсыттан араарыахха наада — кини икки-үс төгүл улахан.
Америциум
Америциум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Am уонна атом нүөмэрэ 95.
Күриум
Күриум диэн радиоактив химия элемена. Бэлиэтэ Cm уонна атом нүөмэрэ 96.
Чэнду
thumb|250px
Чэнду (кытай. 成都) диэн Кытай соҕуруулуу арҕаа өттүгэр сытар куорат, Сычуань провинция киин куората.
Санта Фе
1609 сыллахха урукку индеецтар баар бөһүлүөк сиригэр олохтоммута. 1680 сыллаахха индеецтар умаппыттара, 1692 сыллаахха испанецтар төрүтүгэр түһэрбиттэрэ. Урукку испаннар аата -La Villa Real de Santa Fe de San Francisco de Asis («Королевский город святой веры Св. Франциска Ассизского»). Араас айылҕа кэрэхсэбиллээх сирдэр бааллар, «Белые Пески» национальнай паарката (1933 сыллаахха төрүттэммитэ 59 тыһ. га кэриҥэ сири ылар), Карлсбадс пещералара (Carlsbad Caverns) — Гуадулупе хайаларын аттыгар баар карстовай хайа хаспахтара, Карлсбад куорат аттыгар бааллар (309 м. дириҥ, 60 км. эрэ чинчийиллибит, 1930 сыллаахха национальнай парк буолбута).
Сан-Андреас уонна Сакраменто хайа систиэмэлэрин икки ардыгар турар Туларосскай дэхси сиригэр муус-маҥас гиипсэ кумаҕа уонна хап-хара вулкаан лааватыттан оҥоһуллубут ландшава  ыйга майгынныыр  сир баар.
Атын кэрэхсэбиллээх сирдэртэн өссө Сибиэтиэй Франциск собуора(1896-86), Губернатор дыбарыаһа (1609-10) Баррио-де-Аналко дьиэлэрэ, опера театра бааллар.
Решетников Петр Михайлович
Решетников Петр Михайлович (24.06.1915—09.09.1960) — Саха тыйаатырын артыыһа, киинэ артыыһа.
Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
Кыыһа — Решетникова Аиза Петровна (10.02.1945), пианист, Россия үтүөлээх артыыһа.
Айар үлэтэ
Маҥнайгы оруола Алешка М. Горькай «Олох түгэҕэр» драматыгар. Петр Михайлович 28 сыл устата барытын ааҕан көрдөххө, 103 песаҕа, 130 араас оруолу оонньообута.
Ол иһинэн: сахалыы — оригинальнай 41 пьесаҕа 63 оруолу:
Классическай (нуучча уонна да атын омуктар) — 17 пьесаҕа 21 оруолу:
Советскай — 45 пьесаҕа 46 оруолу.
Ону таһынан сүүрбэччэ араас пьесалары режиссердаан сценаҕа туруорбута радионан биэрбитэ.
1955 сыллаахха «Ленфильмҥа» сахалартан биир бастакынан Саха Сирин туһунан, Н. Брянцев сэһэнинэн, «Следы на снегу» уус-уран киинэҕэ уһуллубута. Быкадыров диэн саха булчутун оруолун оонньообут.
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Лэшань
Лэшань, Кытайга баар биир улахан хайа. Сычуань улууһугар баар. Элбэх тыалар.Кыыллар. Паанда баар.
Олунньу 4
Олунньу 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 35-с күнэ. Сыл бүтүө 330 күн (ордук хонуктаах сылга 331 күн) баар.
Саха сирин омуктарын музыкатын уонна фольклорун түмэлэ
Саха сирин норуоттарын музыкатын уонна фольклорун түмэлэ — Саха сиригэр олохтоох омуктар музыкальнай култуураларын көрдөрөр, чинчийэр түмэл. Дьокуускай куоракка баар. thumb|Музей дириэктэрэ Аиза Решетникова
Төрүттэниитэ, сайдыыта
1991 сыл олунньу 21 күнүгэр Саха сиригэр биллэр музыковед Аиза Петровна Решетниква көҕүлээһининэн төрүттэммитэ. Бастаан Эргэ Куоракка ол саҕана хуор дьиэтигэр баара. Билигин Еиров уулссатыгар Хомус түмэлин кытта биир дьиэҕэ баар. Дириэктэринэн Аиза Решетникова үлэлиир.
Тимофеев Петр Алексеевич
Тимофеев Петр Алексеевич — биолог, геоботаник, лесовед.
Олоҕун олуктара
1936 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Саха АССР Ньурба оройуонун Мальдьаҕар с. колхозтаах, булчут Тимофеевтар, дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт.
«Биэрэс. Баклажан. Кабачок. Патиссон» диэн кинигэ ааптардарыттан биирдэстэрэ
Лос Аламостааҕы билим лабораторията
АХШ энергия чинчийиилэрин киинэ. 1943 сыллахха Калифорния университетын төрүтүгэр тэриллибитэ. Манна ядернай физика, биология, химия уонна да атын уобаластарга сүнньүнэн ядернай энергия туттуутун проблематикатыгар чинчийиилэр ыытыллыбыттара. Хас даҕаны ускоритель, ол курдук мезоннай фабрика бааллар. Бастакы АХШ атомнай буомбатын үлэлэрэ бу лабораторияҕа ыытыллыбыттара.
Лос-Аламос
Лос-Аламос - АХШ соҕуруулуу-арҕаатыгар Нью-Мексико штаакка баар куорат. Скалистай хайалар быыстарыгар муора таһымыттан 2200 м үрдүккэ турар. Олохтоохторун ахсаана 14 тыһыынча киһи (2008).
Атому чинчийии киинэ, атомнай сэрии сэби оҥорор сир. 1942 сыллаахха Манхэттэн бырайыагын иһинэн Лос-Аламостааҕы национальнай лаборатория олохтоммута. 1943 сыллаахха лаборатория куорат буолбута. Манна бастакы атомнай буомба оҥоһуллубута. Бастакы тургутан эһии 1945 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр ыытыллыбыта. 1943 сылтан 1957 сыллаахха дылы сабыылаах куорат этэ.
Улар кыырда
thumb|250px|Улар кыырда
Улар кыырда (тетеревятник, ) — саамай улахан кыырт. Саха Cиригэр туундараттан ураты барытыгар олохсуйар, аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Сорох көтөрдөр кыстыыллар.
Аһылыга сүнньүнэн араас кыыллар уонна орто, кыра көтөрдөр. Кыһынын куобаҕынан, куртуйаҕынан уонна хабдьынан аһылыктанар.
Оҕустар харсыһыылара (оонньуу)
Оҕустар харсыһыылара — саха оонньуута.
Сиргэ сурааһын тардаллар, икки оҕо ол сурааһын нөҥүө-маҥаа аттаан утарыта төбөлөрүнэн даҕайсан тураллар уонна бэйэ бэйэлэрин оройдорунан, сүүстэринэн, саннылларынан үтүһэн сурааһынтан тэйитэ сатыыллар. Хайалара эрэ утарылаһааччытын лаппа тэйиччи үтэн илтэҕинэ (1,5 м кэриҥэ) кыайбытынан ааҕыллар. Харсыһааччылар эмискэ төбөҕө түһүө суохтаахтар
Егорова Альбина Михайловна
Егорова Альбина Михайловна - учуонай агроном, РСФСР орто анал үөрэхтээһинин туйгуна.
Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институутун зональнай агрохимлабораториятыгар научнай үлэһитинэн, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумугар преподавателинэн уһун кэм устата таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
"Биэрэс. Баклажан. Кабачок. Патиссон" диэн кинигэ ааптардарыттан биирдэстэрэ
Пити Адам
Адам Пити (Adam George Peaty, 1994 с. ахсынньы 28 күнүгэр Улуу Британия Аттоксетерыгар төрөөбүт) — Британия харбыы:ыта, аан дойду үс төгүллээх, Дьобуруопа аҕыс төгүллээх чөмпүйүөнэ, кылгас кэрчиккэ Аан дойду чөмпүйэнээтин үс төгүллээх үрүҥ көмүс призера, Содружество оонньууларын икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, 50 уонна 100 миэтэрэҕэ браһынан харбааһыҥҥа аан дойду рекордсмена.
Биографията
Адам Пити Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр аан бастаан 2013 сыллаахха кыттыыта эрээри, бириистээх миэстэҕэ тиксибэтэҕэ.
2015 сыллаахха национальнай чөмпүйэнээккэ 100 миэтэрэҕэ браһынан харбааһыҥҥа аан дойду рекордун олохтообута. Аан дойду чөмпүйэнээтигэр 100 миэтэрэҕэ харбааһыҥҥа бастаабыта. Ол кэннэ полуфиналга 50 миэтэрэҕэ харбааһыҥҥа аан дойду рекордун олохтообута, оттон финалга тахсан эмиэ ити кэрчиккэ бастаабыта. Эмиэ ити күрэхтэһиигэ булкаас эстэпиэтэҕэ үһүс кыһыл көмүс мэтээлин сүүйбүтэ уонна аан дойду рекордун олохтообута.
2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейротыгар буолбут Олимпиадаҕа финалга 100 миэтэрэни барһынан харбааһыҥҥа 57,13 сөкүүндэнэн кэлэн, аан дойду рекордун олохтообута.
Ыам ыйа
right|thumb|Ыам ыйа Très riches heures du duc de Berry Ыам ыйа - сааскы ый, 5 ый.
Ыам ыйа — сааскы тиһэх ый. Айылҕа бүтүннүүтэ, көтөрдүүн-сүүрэрдиин, оттуун-мастыын барыта тиллэр, сэргэхсийэр. Үрэхтэр, өрүстэр быйаҥнаах ууларынан сири-дойдуну угуттууллар. Мутукча тыллар, ойуур иһэ минньигэс сытынан туолар. Хал-дьаайыга ньургуһун тахсар. Хонууга, ойуурга, күндү күөмэйдээх чыычаах эгэлгэтэ ырыатын тардар, күн сирин көҥүлүгэр көөчөөн көрүн түһэрэр, сааскы оонньуутун оонньуур.
Ыам ыйа — үөскүүр-төрүүр кэм. Көтөр бары кэриэтэ уйатын оҥостор, сымыыт баттыыр түбүккэ түһэр. Кыыллар оҕолорун бүөбэйдииллэр. Күн-дьыл сайыҥҥылыы итийэр, күөл мууһа сайар, ый бүтүүтүгэр балык ыары күөл кытыытыгар тахсар.