cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ
Дьон өйдөөхтөрө, сымнаҕас, көрсүө, сэмэй майгылаахтара, ордук кыргыттар, дьахталлар бэйэлэрэ үтүктэн, батыһан үөрэнэллэрин сөбүлүүллэр, сыыһа туттуналлара аҕыйах, кинилэр таҥаралара сымнаҕас майгылаах Үрүҥ Аар тойон таҥара буолар.
Дьон сытыы, барыгас-кэлигэс, аһара туттунар кыахтаах өттүлэрэ, үксүлэрэ уолаттар, эр дьон бэйэлэрин сыыһа-халты туттунууларыттан кэһэйэн үөрэҕи ылыналлара элбэҕэ, кинилэргэ ордук кытаанах көрдөбүл туттуллара ордугуттан, туһаны аҕаларыттан тыйыс майгылаах, кэһэтэн үөрэтэр Улуу Тойон таҥара үөскээбит.
Улуутуйар Улуу Тойон таҥара уоруйах сылгыһыты хайдах кэһэппитин туһунан кэпсээн билигин да биллэр. Сылгыһыт кулуну уоран сиэбитин булан, тутан баран Улуу Тойон таҥара: «Эн уоруйах, уһун үйэлэр тухары элиэ буолан элиэтээн сиэбит, сүтэрбит кулуҥҥун көрдөө уонна кулуннуу кистии сырыт» диэн халбаҥнаабат, хаһан да уларыйбат гына уураахтаабыт.
Умнуллубут Улуу Тойон таҥара үөрэҕин тарҕатан дьоҥҥо тириэрдии, тарҕатыы иодэнэр. Билигин эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара, сыыһа-халты туттунуулара үксээбит кэмигэр Улуу Тойон таҥара үөрэҕин төрөппүттэр туһаныылара эрэ кинилэри быыһыыр, харыстыыр кыахтаах. Оҕолору кыра эрдэхтэринэ, ийэ куттара иитиллэр кэмигэр бэрээдэккэ үөрэтии чиҥээн, кытаатан биэрэрэ эрэйиллэр.
«Киһи диэн киһи» дииллэр сахалар. Ону-маны саҥаны, дьон билбэттэрин, айыыны оҥоро охсоору киһи сыыһа-халты туттунан куһаҕаны оҥороро ордук элбэх. Улаатан эрэр, үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билэ илик оҕолор өйдөрүн-санааларын харыстаан сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэх оҥорон туһаналлар. Билэр, урут оҥорон көрбүт, боруобалаабыт киһи, ол быһыытын хатылаатаҕына ордук табатык, тупсаҕайдык оҥорор, сыыһа-халты туттара аҕыйыыр. Онтон урут оҥорон көрө илик, саҥа дьыаланы, айыыны оҥорорго киһи билбэтиттэн, сыыһа-халты туттунара элбээн хаалыан сөп. Билбэт дьыаланы, айыыны оҥорорго олус сэрэхтээх буолуу киһиттэн ирдэнэр олох биир тутаах көрдөбүлэ буолар, оҕолору иитиигэ туһаныллар. «Таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн үөрэҕи тутуһууну, оҥорор быһыыларга барыларыгар ураты сэрэхтээх буолууну Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ ирдиирин өйдүү сырыттахха, сыыһа-халты туттунуу аҕыйыыр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр олоххо барыга-бары бэлэмҥэ, салайааччылар, учууталлар, үөрэхтээхтэр ыйыыларыгар, этэн биэриилэригэр үөрэнэн, өйөнөн хаалыы олоххо үөрэнии ордук туһалааҕын умуннаран сылдьар. Олох үөрэҕэ киһини хаһан баҕарар хаарыйарыттан кыайан олоххо оннуларын булбатахтар билигин аһара элбээтилэр.
1.	Кыһалҕа кыһайыыта.
2.	Кэһэтэн үөрэтии.
3.	Сыыһа-халты туттунууттан бэйэ кэһэйиитэ.
Олох үөрэҕэ диэн киһи тугу эмэни бэйэтэ оҥоро үөрэниитэ ааттанар. Ол оҥороору сыыһа-халты туттунан үөрэниитэ, кэһэйиитэ Улуу Тойон таҥара үөрэҕэр киирсэр. Тоҕо диэтэххэ киһи сыыһа-халты тутуннаҕына тугун эмэтин, этин-сиинин дэҥниир, эчэтэр, ыарыыны билэр, кэһэйэр. Аны итинник сыыһа туттубат буолууга ордук түргэнник үөрэнэр. Тарбаҕын ааҥҥа кыбытан обургутук дэҥнээбит киһи аантан куруук сэрэнэрэ хаһан да хаалан хаалбат. Тоһоҕону саайаары өтүйэнэн тарбаҕы оҕустахха сыыһа охсортон сэрэнэр буолуу, таба охсорго үөрэнии түргэнник кыаллар. Үлэлииргэ, тоһоҕону таба охсорго киһи кэһэйииттэн ордук түргэнник үөрэнэрэ ситиһиллэр.
Ю
Ю - Саха алпабыытын 39-с буукубата.
Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ
Киһи этэ-сиинэ үөрэҕи быһаччы ылыныыта Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ буолар. Ыарыыны билии кэһэйиигэ тириэрдэрэ үөрэх кытаанах, ыарахан буолуутун үөскэтэр. Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥорбутуттан, оҕолору үөрэтиини аҥардастыы дьахталлар баһылаабыттарыттан Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ үлэһит дьоҥҥо, ордук уолаттарга хайаан да наадатын умнубуттан, билигин кэлэн эдэрдэр араас буруйу, сыыһа-халты туттунуулары оҥороллоро олус элбээтэ уонна үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлииллэрэ аҕыйаата.
Сахалар өй-санаа үөрэҕин кытаанах өрүтүн былыр-былыргыттан билэллэриттэн уонна оннук кэм биһиги олохпутугар кэлэн ааспытын билбиттэриттэн, билигин кэлэн И.В.Сталиҥҥа пааматынньык туруоруутун көрдөһөллөрө биллэрэр.
Улахан салайааччы И.В.Сталин баайга-талымҥа кыһаммата, атыттарга кытаанах, халбаҥнаабат көрдөбүлэ, аһыныгас санаата аһара барбата, аҕыйаҕа, сахалар Улуу Тойон таҥараларын үөрэҕэр сөп түбэһэр. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии аан маҥнай өй-санаа үөрэҕин, киһи оҥорор быһыыта икки өрүттэнэн тахсарын быһаарар.
Иккиттэн биирин быһаарыы, кыайыы дуу, кыаттарыы, эстии дуу быһаарыллар ыар кэмигэр халбаҥнаабат кытаанах санаа, кэннинэн кэхтибэт буолуу, оннук быһыылар эрэ кыайыыга тириэрдэр кыахтаахтарын И.В.Сталин таба өйдөөн, государствоны улуу сэрии иннигэр уонна кэмигэр салайыыга эрдэттэн туһаммытыттан улуу кыайыыны ситиһии олус улахан эрэйдээхтик да буоллар, чахчы кыаллыбыта.
Государствоны ыарахан кэмҥэ салайыыга, сайдыыны, кыайыыны ситиһиигэ аһара сымнаҕас, аһыныгас буолуу эмиэ кэмнээх-кэрдиилээх буолара ордук. Дьоҥҥо кытаанах көрдөбүллээх салайааччы ситиһэр ситиһиитэ элбэх буолара биллэр. Дьон санаата хаһан даҕаны биир буолбат, араас санаалаахтар элбэхтэр, кытаанах көрдөбүллээх салайааччыны мөлтөх, ыарыһах, кыаммат, атын санаалаах дьон араастык этиэхтэрин сөп.
Сахалар былыр-былыргыттан өй-санаа сайдыытын уратыларын, икки өрүттээҕин билэллэриттэн уонна олоххо туһаналларыттан өй-санаа сайдыытын сирдээн иһэр киһи таҥаралара иккиэ эбиттэр. Киһи өйө-санаата икки аҥы арахсыыта күүстээҕиттэн, өй-санаа эттэн-сиинтэн тутулуктаах өттө сыыһа-халты туттунуулары, быстах быһыыга киирэн биэриини үөскэтэринэн киһини бэйэтин харыстыырга Улуу Тойон таҥара үөрэҕин туһата олус улахан. Олоххо сыыһа-халты туттунууларга, быстах быһыыга киирэн биэрбэт туһугар киһи этин-сиинин кыра эрдэҕиттэн эрчийэрэ, араас хамсаныыларга үөрэтэрэ хайаан да наадатын Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ быһаарар. Билигин Улуу Тойон таҥара үөрэҕин тарҕатыы ирдэнэр кэмэ тиийэн кэллэ. (2,10).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
2. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
Харбин
Харбин (Кытайдыы: толору - 哈爾濱 Hā'ěrbīn, кылгатыллыбыт - 哈尔滨 Hā'ěrbīn) — Кытай хотугулуу-илиҥҥи Хэйлундзян (Толору кытайдыы - 黑龍江, кылгатыллыбыт - 黑龙江 Hēilóngjiāng) провинциятын киинэ.
Харбин администрацияларынан маннык арахсар:
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 9,5 мөлүйүөн киһи.
Остуоруйаттан
thumb|200px|Харбиннааҕы Софияҕа аналлаах нуучча таҥаратын дьиэтэ Куорат 1898 сыллаахха Трансманчжурия магистралыгар станция быһыытынан үөскээбитэ, ол иһин куорат эргэ өртө Сибиир куораттарын майгыннатар.
Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Арассыыйаттан дворяннар, апыһыардар, "үрүҥнэр" күрээбиттэрэ уонна куорат сайдыытыгар олук уурбуттара. 1932 сыллаахха куораты Дьоппуоннар ылбыттара.
1945 сыллаахха кыһыл армия босхолообута. Кытай сайдыытыгар улахан сабыдыаллаах этэ.
1570
1570 сыл.
Комышня
Комышня (Комишня) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 175 (2017).
Өрт турааҕа
300px|thumb|right|Өрт турааҕа
Саха Сиригэр бу соҕуруулуу-арҕаа уонна киин өттүгэр үөскүүр. Киин улуустар алаастарыгар кэнники уонунан сылларга кэлэр буолла.
Я
Я - Саха алпабыытын 40-с буукубата.
1571
1571 сыл.
1473
1473 сыл.
Алыас (тыл)
Алыас - туох эрэ куһаҕан, киһи сиргэнэр түбэлтэтигэр этиллэр харыстыыр тыл.
Бу тыл киһини арчылыыр, ыраастыыр күүстээх. Инньэ гымматахха кир киһиэхэ умньаныан сөп. Умньаммыт кир хойох буолан олохсуйар, оччоҕо киһи сүрэ аҕыйыыр.
Улаанбаатар
Улаанбаатар диэн Монголия киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 1 млн тахса (2008).
Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Бастакы Тыыллыма нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Лоомтука.
Майаттан 16 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 759 киһи (2007 сыл).
Хайа хараҥаччыта
300px|thumb|right|Хайа хараҥаччыта Хайа хараҥаччыта (стриж белопоясный, Apus pacificus).
Атаки
Олохтоох дьоно
Олохтоох дьонун ахсаана — 8 500 (2005). Олохтоох омуктар — украинецтар, молдаваннар, нууччалар, еврейдэр о. д. а.
Түмэти
500px|thumb|right|Түмэти нэһилиэк Булуҥ улууһун каартатыгар Түмэти нэһилиэк. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Таймылыыр.
Улуус кииниттэн 190 км. арҕаа диэкки Өлөөн өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 888 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Верховина
Верховина (Верховина) диэн Украина Ивано-Франковск уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 5 412 (2001).
Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы
Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы сахалыы үрүҥү уонна хараны араарыы диэн ааттанар.
Сиргэ-дойдуга араас элбэх тыынар-тыыннаахтар үгүс араас быһыылары оҥороллор. Бу элбэх быһыылартан киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан талан ылан сорохторун оҥорор, олоҕор туһанар, онтон атыттара киһи букатын оҥорбот быһыылара буолаллар. Бары баар быһыылары киһи оҥорор уонна оҥорбот быһыылара диэннэргэ икки аҥы араарыллар.
Аны киһи оҥорор быһыылара барылара эмиэ икки өрүттээхтэр, ол аата үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыы диэннэргэ арахсаллар. Киһи оҥорор быһыыларын маннык икки аҥы араарыы киһи өйө-санаата сайдан киһилии быһыылары оҥороро элбээбитин, киһи буолууну ситиспитин, үчүгэй киһи таҥара үөскээбитин кэнниттэн буолбут.
Дьон бары үчүгэйи, бэйэлэригэр, дьоҥҥо туһалааҕы оҥорор санаалаахтар, ол иһин үчүгэй диир быһыыларын элбэҕи оҥоро сатыыллар. Бу быһыыны үчүгэй диэн арааран быһаарарга атына, утарыта, куһаҕан быһыы буоларын хайаан да аан бастаан быһаардахха, биллэххэ эрэ табыллар.
Оҕо аан маҥнай куһаҕан диэн тугун арааран биллэҕинэ эрэ үчүгэй диэн тугун билэр уонна сыаналыыр, харыстыыр кыахтанар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны таба өйдөөн араарар буолуу киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга тириэрдэр. Киһи өйө-санаата сайдыбытын бэлиэтинэн үчүгэйи уонна куһаҕаны сатаан булан араарара ааҕыллар.
Арыгыны аһара иһэр куһаҕан, арыгыһыт буолуохха сөп. Арыгыны испэт үчүгэй. Арыгы куһаҕана элбэх буолан арыгыны испэт буолуу үчүгэйэ быһаарыллар кыахтанар. Арыгы куһаҕана суоҕа эбитэ буоллар бука бары арыгы үчүгэй дииллэрэ сөптөөх буолан тахсыа этэ.
Аһара кыыһырар, абарар куһаҕан диибит. «Кыыһырартан хаан хойдор» диэн этии кыыһырыы эккэ-сииҥҥэ ордук кутталлааҕын биллэрэр. Кыыһыра сылдьар киһиттэн туох да үчүгэйэ кэлбэт. Кыыһырбат, үчүгэй майгылаах буолуу үчүгэй диэн ааттанар.
Киһи көннөрү сырыттаҕына үчүгэй уонна куһаҕан диэн араарыыга кыһаммакка эрэ сылдьар. Баар баарынан, суох суоҕунан. Барыта үчүгэй курдук санаатыттан атыны санаабат. Арай умайан хара хоруо буолбут тыаны көрдөҕүнэ эрэ тыыннаах күөх тыа үчүгэй эбитин арааран өйдүүр, ордук кыһанан Айылҕаны харыстыырга дьулуһуута үөскүүр.
Төһө да хомолтолооҕун иһин дьон куһаҕан быһыылары аҕыйах да буоллар оҥоро тураллар. Куһаҕан быһыы диэн суох буола симэлийэн хаалара билигин да лаппа ыраах буолуон сөп. Дьон өйө-санаата өссө сайыннаҕына, демократия сокуоннара дьоҥҥо-норуокка үгэс буолан иҥнэхтэринэ эрэ куһаҕан быһыылар аҕыйыыр кыахтаахтар.
Бары барыта үчүгэй буолан хааллаҕына куһаҕан диэн суох буолан, симэлийэн, сүтэн хаалар курдук. Олох ханньары баран аҥар өттүн диэки халыйыыта саҕаланарыттан бары үчүгэй диэн этэрбит барылара куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалыахтарын сөп. Олох охсуута оччоҕуна улаатан хаалыан сөп. Сэбиэскэй былаас бэчээт үлэтин хааччахтаан туран бары-барыта үчүгэй буолла диэн этиитэ, үөрэҕэ аҥар өттүн диэки халыйыыны үөскэппитин “перестройка” уларыта тутууларын кэнниттэн билбиппит барыбыт барыта куһаҕаҥҥа кубулуйбута ырааппыт этэ.
Өй-санаа хойутаан иһэр. Киһи эрдэттэн бу куһаҕан диэн билбэт буоллаҕына куһаҕан диэни арааран билбэт. Аан маҥнай туох уонна төһө улахан куһаҕан буоларын хайаан да боруобалаан көрөн биллэҕинэ эрэ табыллар, оччоҕо эрэ куһаҕаны олоҕор туттубат буоларга үөрэнэрэ кыаллар.
Үчүгэй быһыыны оҥоро сатааһын табыллыбатаҕына, туга эмэ кыаллыбатаҕына куһаҕан быһыыга кубулуйан хааларын арааран билбэппит ордук хомотолоох. Кыра оҕо ымсыырар, баҕарар көрдөбүлүн барытын төрөппүт тук курдук толорон истэҕинэ оҕото куруук бары баҕатын сол курдук толотторо үөрэнэрэ, кэлин улаатыытын саҕана кыайан толоруллубат буола улаатан иһэрэ төрөппүттэргэ ордук ыарахаттары үөскэтэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэйэ бэрдиттэн барынан бары күндүлээн, маанылаан аһара атаахтатан кэбистэххэ куһаҕан иитиилээх буола улаатара ордук хомолтолоох буолуон сөп. Оҕо кыра эрдэҕиттэн аһара барар баҕа санаатын хааччахтыы үөрэтэр ордук туһалаах. Өй-санаа хааччаҕын таҥара үөрэҕэ оҥорор. Сахалыы сиэр, киһи быһыыта өй-санаа хааччахтара буолаллар.
Ким да куһаҕаны соруйан оҥороро аҕыйах. Оҕону иитиигэ үчүгэйи оҥоро сатаан куһаҕаҥҥа тириэрдии ордук элбэх. Куруук сылаас дьиэҕэ олортоххо, сылаастык таҥыннара сырыттахха оҕо биирдэ тымныйда даҕаны ыалдьан иһэргэ кубулуйарын, тымныыны тулуйбат буолара элбиирин аныгы төрөппүттэр бэйэлэрэ дьарыга, эрчиллиитэ суохтарыттан аахсыбаттар.
Оҕо тугу барытын оҥоро үөрэнэригэр “Маннык оҥорор сыыһа”, «Бу куһаҕан» диэн көрдөрөн, үөрэтэн биэрбэтэххэ оҕо куһаҕан диэни арааран билбэт киһи буола улаатар. Оҕону кыра эрдэҕинэ кыайа-хото ииппэтэх-үөрэппэтэх төрөппүттэр оҕолоро улаатан ону-маны, куһаҕаны оҥороллоруттан эрэйдэнэллэрэ элбиир.
Аан маҥнай туох куһаҕан баарын биллэххэ эрэ үчүгэй диэн баара арыллар. Тыа оҕолоро куоракка киирэн элбэх буруйу, куһаҕан быһыылары оҥороллор дииллэр. Сахалыы хаһыаттар дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын кэпсээбэттэр, суруйбаттар. Тыа дьоно ханнык куһаҕан быһыылары дьон оҥороллорун билбэттэр, ол иһин оҕолорун үөрэппэттэр. Оҕолоро куоракка киирэн элбэх буруйу оҥорор буоллулар.
«Үрүҥү үрүҥ, онтон хараны хара» диэн арааран быһаарарга аан маҥнай куһаҕаны туспа арааран билиэххэ наадата куһаҕан хайата да буоллар аҕайах буоларынан ордук судургу. Элбэх үчүгэйтэн аҕыйах куһаҕаны туспа араарыыга аҕыйах ахсааннаах куһаҕаны билэр буолуу үөрэх ситиһиилээх буоларын хааччыйар.
Олус элбэх араас быһыылар баалларыттан киһи сорохторун букатын оҥорбот. Киһи оҥорбот быһыылара бэйэлэрэ эмиэ икки аҥы арахсаллар:
1. Киһи бу быһыылар куһаҕаннарын, туһата суохтарын таһынан буортулаахтарын билэр буолан оҥорбот быһыылара.
2. Киһи билбэт буолан оҥорбот быһыылара.
Киһи быһыыларын бу икки араастарын төһө кыайарбытынан тус-туспа арааран быһааран көрүөхпүт:
1. Урукку олох уоппуттара, эрэйдэнии, билии-көрүү кэнниттэн сайдан иһэр киһи өйө-санаата элбэх араас быһыылартан бу быһыылар чахчы куһаҕан эбиттэр диэн араарар, билэр. Бу быһыылар куһаҕаннарын хантан эмэ ааҕан, көрөн эбэтэр бэйэтэ оҥорон көрөн, боруобалаан, кэһэйэн билэр. Куһаҕан быһыылары арааран билэргэ элбэхтик үөрэниэххэ, боруобалыахха наадата итини эмиэ чиҥэтэн биэрэр.
Куһаҕан быһыылар киһи букатын оҥорбот быһыыларыгар киирсэллэр. Бу быһыылар куһаҕаннара биллэн, дакаастанан турар быһыылар. Үөхсэр – куһаҕан, арыгыны элбэхтик иһэр куһаҕан. Бары билэр куһаҕан быһыыларбыт барылара манна киирсэллэр. Киһи оҥорон көрөн бу быһыы чахчы куһаҕан эбит диэн итэҕэйдэҕинэ үөрэх дириҥник иҥмитэ быһаарыллар.
Манна кэлэн үөрэнии икки араастааҕын санаатахпытына табыллар. «Үөрэҕи ылымтыа киһи дьон сыыһаларын көрөн-истэн үөрэнэр, онтон сорох киһи бэйэтин сыыһаларыттан үөрэнэр» диэн этии үөрэх хайдах иҥэрин чуолкайдык быһаарар.
Буукуба
Буукуба — алпаабыт туспа бэлиэтэ, графема.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы
2. Киһи билбэт буолан оҥорбот быһыылара араас саҥаны арыйыылар, айыылар буолаллар. Киһиэхэ билии-көрүү эбилиннэҕинэ саҥаны айыылар үөскээн тахсаллара кырдьык эбиллэр. Бу саҥаны арыйыылар, айыылар туох содул үөскээн тахсара хайдах быһаарылларыттан көрөн эмиэ икки аҥы арахсаллар:
Буукуба
Үксүн ханнык эмит саҥа дорҕоонугар сөп түбэһэр, ол эрэн булгуччу буолбатах.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы
а). Үчүгэйи оҥорор саҥаны арыйыы, ол аата үрүҥ айыы буолар.
Власов Василий Михайлович
Власов Василий Михайлович — 1998—2002 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы
Сахаларга үчүгэйи оҥоруу үтүө, үрүҥ быһыы буолар, ол иһин бу айыыбыт үрүҥ диэн быһаарыылаах буоллаҕына эрэ табыллар.
Власов Василий Михайлович
Олоҕун олуктара
Мирнэй куорат Сүбэтин үс ыҥырыытын норуодунай депутата, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин XI, XII ыҥырыыларын норуодунай депутата.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы
Туһалаах саҥаны айыыны дьон бары оҥоруохтарын баҕараллар эрээри ыл да табыллыбат, олус уһун кэмҥэ оҥоруохха, чочуйуохха, оннун булларыахха, туһаҕа таһаарыахха наада. Олоххо туһалаах, үчүгэй саҥаны айыылар отой аҕыйахтар, биир эмэ киһи оҥорор быһыыларыгар киирсэллэр.
Власов Василий Михайлович
Олоҕун олуктара
2002 сыллаахха Ил Түмэн үһүс ыҥырыытын норуодунай депутатынан талылла сылдьыбыта.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы
б). Бу саҥаны арыйыыбыт, айыыбыт куһаҕаны оҥорорго туттуллар саҥаны айыы буолан таҕыстаҕына – хара айыы буолар. Умнуллар, дьон олоҕор туттуллубат дьылҕаланар. Бу саҥаны айыыбыт куһаҕан быһыылары элбэтэргэ туттулуннаҕына дьон олоҕор буортуну, алдьатыыны оҥороро улаатар.
Үчүгэйи оҥоро сатааһын табыллыбатаҕына, туга эрэ сатамматаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара куһаҕан айыы элбиирин үөскэтэр.
Саҥаны арыйыы, айыы киһи билбэт буолан оҥорбот быһыытыгар киирсэр. Сахалар оҕолорун үөрэтэллэригэр «Айыыны оҥорума», «Айыы диэмэ» диэн үөрэтэллэр.
1543
1543 сыл.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы
Оҕону үөрэтиигэ олус киэҥник туттуллар «Билбэккин оҥорума» диэн этии «Айыыны оҥорума» диэн өйдөбүллээҕин аахайбакка, туһаммакка сылдьарбыт эдэрдэр буруйу, куһаҕаны оҥороллоро элбээһинигэр тириэртэ.
Киһи билбэтэ, оҥорбото саҥаны арыйыы, айыы буолар. Билбэттэн, биллибэттэн сэрэниэххэ наада диэн бары этэллэр. Оҕолоругар үчүгэйи баҕарар төрөппүттэр: «Билбэт буоллаххына тыытыма» диэн оҕолорун үөрэтэллэрэ наадатын маннык холобур дакаастыыр. Оҕолор күүлэйдии сылдьан хонууттан хортуоппуй курдук үүнээйини булбуттар уонна үллэстэн сиэн кэбиспиттэр. Сотору утуу-субу бары суолга охтубуттар. Хата биир арыыччалара дэриэбинэҕэ нэһиилэ тиийэн дьоннорго этэн, түргэнник кэлэн эмтии охсон өрүһүйбүттэр. Оҕолор ким да сиэбэт үүнээйитин сиэннэр, айыыны оҥороннор былаҕайга былдьата сыспыттар.
Оҕону үөрэтэргэ билбэт буоллаҕына куһаҕаны оҥоруо суоҕа диэн былыргылыы санаа, күөйэ-хаайа сатааһын аныгы информация, билии-көрүү сайдыбыт кэмигэр кыайан тутуһуллубат буолла. Хантан баҕарар истэн, көрөн, сайдан иһэр санаалаах оҕо барыны бары билиэн-көрүөн баҕатын ханнарар кыаҕа улаатта. Оҕону бу куһаҕан быһыы диэн биллэрэн, арааран үөрэтии эрэ билигин туһалыыр кэмэ кэллэ.
Эдэрдэри үөрэтиигэ киһи оҥорбот быһыылара бу курдук икки аҥы арахсыыларын уонна үксүлэрэ куһаҕан быһыылар буолалларын билэн олоххо таба туһанарга үөрэтиэххэ наада.
Өй-санаа бу уратыларын табан туһаныы хайаан да эрэйиллэр. Үчүгэйи куһаҕантан таба араарыы үөрэҕин биһиги, сахалар таҥарабыт үөрэҕэ салайан итэҕэйээччилэргэ тириэрдэр. (1,45).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Туску (тыл)
Туску - киһиэхэ эбэтэр туохха эмэ үтүөнү баҕардахха этиллэр харыстыыр тыл. Бу тыл этилиннэҕинэ, алгыстаах былыт ол этиллибит кимҥэ эбэтэр туохха эмэ тиийэр уонна үтүө өттүнэн сабыдыаллыыр.
Туллук
Туллук (Plectrophanes nivalis) диэн Plectrophenax ууhугар киирэр хоту туундараҕа уйаланар Татыйыктыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаах.
Сайын үөнү-көйүүру сиир, кыһын туорааҕынан, от сыатынан аһылыктанар.
Былыр саха оҕолоро доҕуурдаан тутан ыһаарылаан сиир идэлээхтэрэ.
Саас кэлбитин биллэрэр кэрэ көтөр
1572
Туох буолбута
Атырдьах ыйын 24-һэ буолар түүнэ - Варфоломей түүнэ - Париижка католиктар гугеноттары өлөрүүлэрэ.
1573
1573 сыл.
Тува ураанхайдара
Тувинецтар сайн-урянхаецтар диэн 13 үйэҕэ тыатааҕы омуктар ортолоругар бэлиэтэммит биис удьуордара буолаллар. Рашид-ад-дин туоhулуурунан, бу сайн-урянхилар тыалаах хайаҕа эрэ олорор буоланнар ураанхайдар диэн аатырбыттар, ол эрээри дьиннээх ураанхайдар буолбатахтар. Рубрук суруйуутугар оренгаи диэн Баргу хонуутугар олорор, туу хайыhарынан муус устун олус түргэнник сүүрэр булчут омук баарын бэлиэтиир. Манна Барãа, Баргузин диэн Байкал хоту-илин өртүгэр баар киэҥ хочо ааттанарын бэлиэтиэххэ син. Манна кырдьык Ураанхайдар истиэптэрэ диэн сир баар. Онон сайн-урянкаецтар тувинецтар өбүгэлэрэ 13 үйэҕэ олох да Байкал таhыгар олорбуттара буолаарай диэн ыйытыы үөскүөн сөп? Дьиикэй, тыатааҕы омук диэн өйдөбүллээх. Монголияҕа дархаттар биитэр урянкаецтар диэн бааллара биллэр, дьиҥэр кинилэр тувалар буолаллар. Кинилэр бэйэлэрин уйгуурдар дэнэллэр эбит. Дархаттар диэни көҥүл, босхоломмут дьон диэн өйдүөххэ син. Кинилэр өбүгэлэрэ монголларга унаган-боҕол ол аата кулут эбиттэр. Онтон Удачи диэн кинилэртэн полководец киhиэхэ биир тыhыынча ураанхай буойуннаах Чингисхан уонна кини удьуордарын көмүллүбүт сирдэрин харабыллыыр ытык эбээhинэс сүктэриллибит. Маны таhынан Арҕаа Монголияҕа Кобдо аймаҕар бэрт аҕыйах киhилээх урянх норуота баарын бэлиэтиэххэ син, кинилэр ойууннарын илдьэ сылдьаллар эбит, дархаттартан туhунан омук, кимтэн төрүттээхтэрэ өссө ситэ биллэ илик.
Манна тувинецтар Субудай урянкит бииhин киhитэ буоларынан өбүгэбит дии сатыылларын ырытыахха сөп. Өссө кини уола эмиэ аатырбыт полководец Урянхатай, Чыҥыс Хаан түөрт күлүгүттэн биирдэрэ Джэльмэ эмиэ бу биистэн төрүттээхтэрин ыйыахха син. Ол эрээри бу урянкит бииhэ тувинецтар өбүгэлэрэ буолар сайн-урянхайдартан олох атын, төрүт былыр монгол састаабыгар киирбит. «Ытык сэhэн» саҕаланыыта монгол өбүгэтэ Добун-Мэргэн табаны сүгэн иhэр ураанхай киhитин көрсөн таба үссэнэн аhаабыта сэhэргэнэр. Монгол төрдө буолбут Бодоньчар бэйэтин бырааттарын кытары ыаллыы ураанхайдары кулут-чаҕар дьон оҥостубута кэпсэнэр. Онтон ылата урянкиттар Чингисхан ууhугар борджигиннарга хамначчыт дьон буолбуттар, ол сиэринэн Субудай Чингисханы кыргыһыы кэмигэр харабыллыыр чаҕар киhинэн өр кэм олоро сылдьыбыт.
Эр дьон таҥаралара
Эр дьон таҥаралара тулуурдаах, өһөс буолууларын улаатыннаран баҕа санааларын ситиһэллэригэр туһалыыр.
Социализм, сэбиэскэй былаас сымнаҕас, бэлэм олоҕор өр кэмҥэ олорон, оҕону иитиини аһара сымнатан кэбиһии үөскээтэ. Уолаттары кыайан ииппэккэ, аһара атаахтатан, маанылаан, бэлэмҥэ үөрэтэн үлэни-хамнаһы букатын кыайбаттарын үөскэтии сайынна, итини тэҥэ арыыччаларын, инники иһээччилэрин сыыһа-халты тутуннарар, хаайыы дьоно оҥортуур, быстах быһыыга түбэһэллэрин "айыы үчүгэй" диэн сыыһа үөрэх үөскэтэр.
Дьон бары тус-туһунаннар, ол курдук эттэрин-сииннэрин уратыларыгар эбии өйдөрө-санаалара хас да таһымнаахтар. Бэрээдэктээх, көрсүө, сэмэй дьон аҥардарыттан ордуктарын ылар буоллахтарына, сүүрбэччэ, отучча бырыһыаннара аһара барар өйдөөхтөр-санаалаахтар, көҥүллэринэн, бэйэлэрэ талбыттарынан сылдьыахтарын, бас-баттах барыахтарын баҕараллара олус элбэх, араас баҕа санаалара бастарын таһынан таһымныыр.
Көҥүлүнэн, бас-баттах барыы киһи быһыытыгар сөп түбэспэт быһыы буолар. Көҥүллэринэн, бас-баттах барар оҕону ыга, хам тутан, хайдах эрэ уодьуганнаан, бэрээдэккэ үөрэтэр ханнык эрэ күүс баар буолара хайаан да наадатын сэбиэскэй былаас сымнаҕас олоҕор өр кэмҥэ олороммут, оҕону иитиини, үөрэтиини аҥардастыы дьахталлар баһылааһыннарыттан уонна өй-санаа үөрэҕин туоратаннар, умнан, хааллардылар.
Дьон бары сымнаҕас майгылаах, киһи этэрин хоту сылдьар буолбатахтар. Үгүстэр, ордук уолаттар, эр дьон аһара инники диэки барар майгылаахтар. Кинилэри ханнык эрэ күүс, ыгар, хаайар күүс бэрээдэги тутуһарга күһэйэр, киһи быһыылаах буолууга үөрэтэр, такайар кыахтаах. Аһара инники диэки барар өй-санаа аналлаах, бэйэтигэр сөп түбэһэр хааччахтаах буоллаҕына эрэ аһара барбат, куһаҕаны оҥорбот буола үөрэнэр кыахтанарын умнубатахпытына табыллар.
Дьон оҥороруттан атыннык оҥоруу, айыыны оҥоруу киһи быһыытын аһара барыы диэн ааттанар. Урут дьон билбэттэрин, ол иһин оҥорботторун оҥоруу, айыыны оҥоруу диэн ааттанар уонна сахалар үөрэхтэринэн олус улахан сэрэҕи, элбэх билиини-көрүүнү ирдиириттэн оҕо улаатан, киһи буолууну баһылаан, ситиһэн баран олору оҥороругар таҥара үөрэҕэ ыҥырар. Билигин айыыны оҥоруу уратытын, уустугун, куһаҕаҥҥа кубулуйара элбэҕин өй-санаа үөрэҕин сэбиэскэй былаас буортулаабытын, токуруппутун салҕаан иһээччилэр, анаан-минээн буккуйааччылар, бэйэлэрин "үчүгэйбит" диэн сананааччы тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар баалларыттан умнан, таба өйдөөбөт буолуу үөскээн эрэр.
Киһи өйө-санаата көҥүл, босхо, бас-баттах барбатыгар, өй-санаа хааччахтарын тутуһарыгар күһэйэр, ыгар күүһүнэн Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ туһалыыр кыахтаах. Бу үөрэх «Аһара барыма», «Айыыны оҥорума» диэн этиилэрэ өй-санаа туруктаах буолуутун үөскэтэллэр, сыыһа-халты туттунууну, аһара барыыны аҕыйатар аналлаахтар.
Эр дьон, уолаттар күүстээҕи, кыахтааҕы, бэйэлэрин баһыйары холобур оҥостоллор, батыһалларын, үтүктэллэрин сөбүлүүллэр. Кинилэргэ күүстээхтэн күүстээх сирдьит, бастаан иһээччи, үөрэтээччи буолара үөрэх тиийимтиэтин, ситиһиилэнэрин хааччыйар. Армияҕа хамандыырынан атыттары баһыйары, күүстээҕи, бастаан иһээччини ордук элбэхтик аныыллара ити быһаарыыга быһаччы олоҕурар.
Уолаттар батыһан, үгүстүк саллан, үтүктэн үөрэнэр таҥаралара Улуу Тойон таҥара үөскээбит төрүтэ итинник. Чаҕытыы, салытыннарыы, аһара барары, сыыһа-халты хамсаныыны хааччахтааһын, өй-санаа туруктаах буолуутун үөскэтии Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ диэн ааттанар.
Аҕа кытаанах, чиҥ үөрэҕин туһатын киһи улаатан, бэйэтэ олоҕу олорон, сыыһа-халты туттуна сыһан баран биирдэ билэрэ, махтана саныыра, кыра эрдэҕинээҕи кытаанах үөрэх туһата хойутаан тиийэрин биллэрэр. Оҕолоругар үчүгэйи баҕарар төрөппүттэр оҕо кыра, бэйэтэ өйдөөбөт кэмигэр чиҥник, бэрээдэккэ үөрэтии ийэ кутун иитэринэн, үөскэтэринэн ордук улахан туһалааҕын таба өйдөөн оҕону иитиигэ туһаналлар.
Улуу Тойон таҥара үөрэҕин туһанан уол оҕолору иитии, үөрэтии олоххо киирдэҕинэ, эдэрдэр тулуурдаах буолуулара улаатарыттан, аһара барыылары оҥорботторуттан бэрээдэги тутуһаллара, үлэни-хамнаһы кыайаллара биллэрдик улаатар. (2,17).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада уоттара" хаһыат. №20. 8.10.10.
Болград
Болград (Болград) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 15 479 (2011).
Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Иккис Тыыллыма нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хаатылыма.
Маайаттан 34 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 124 киһи (2007 сыл).
Ыстааннаах
400px|thumb|right|Уус Өлөөн куйаартан көстүүтэ Ыстааннаах нэһилиэк. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уус Өлөөн.
Улуус кииниттэн 365 км. арҕаа диэкки Өлөөн өрүс төрдүгэр сытар.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Кемерово уобалаһа
Кемерово уобалаһа, (Нууччалыы: Кемеровская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Кемерово.
География
Хоту өттө дэхси сир, онтон соҕурууҥҥута хайалаах дойду, Алтаай уонна Сайаан хайа системаларын кытыыларыгар сытар, уобалас иһигэр Кузнецкай хайалара, Салаир хайалара уонна Шория хайалара бааллар. Уобалас кэтитэ: хотуттан соҕурууга: 500 км, арҕааттан илиҥҥэ: 300 км.
Климат
Клиимата континентаальнай - уһун, тымныы кыһын уонна кылгас сылаас сайын. Орто температууралар: тохсунньуга −17 … −20 °C, от ыйыгар +17 … +18 °C. Халлаан уутун түһуүүтэ, сылга: дэхси сиргэ 300 мм, хайаларга 1000 (сороҕор үрдүк) мм.
Сир баайа
Таас уонна буурай чохтор хостоноллор (аатырбыт КУЗБАСС), тимир уонна полиметаал уруудалар, кыһыл көмүс, фосфориттар уонна араас тутуу материаллара.
История
Уруук сүрүн нэһилиэнньэтэ шор уонна телеут омуктар эбиттэр. 1618 сылтан нууччалар олохсуйан саҕалаабыттара. Уобалас бэйэто 1943-үс сылга тэриллибитэ, ССРС Үрдүк Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан.
Экономика
Уобаласка улаханнык сайдыыллыбыт таас чох хостуур промышленнастаах. Сылга 150 мөл. туонна таас чох сиртэн хостонор. Тимиир ууллары (өҥнөөх уонна хара), машиностроение, химия.
Демография
Алта саамай элбэх ахсааннаах омуктар, 2002 сыллах биэрэпис көрдөрүүтүнэн:
Кый (тыл)
Кый - бэйэҕэ куһаҕан санаа, кыыһырыы үөскээтэҕинэ эбэтэр ким эрэ киһиэхэ туһаайан куһаҕаны, кырыыһы эттэҕинэ этиллэр харысхал тыл. Бу тыл киһи күрүөтүн харыстыыр, киһиттэн куһаҕан сабыдыалы үүрэр, киһи алгыстаах туругун харыстыыр.
Аэрофлот
Аһаҕас акциялаах хампаанньа Аэрофлот - Российские Авиалинии, боростуйодук Аэрофлот диэн ааттанар - Россия ордук улахан авиакомапнията уонна маҥнайгы көтөөччүтэ. Авиакомпания дойду иһинэн уонна атын дойдуларга эмиэ көтөр, сүнньүнэн хабынанШереметьево авиапуорду туттар.
1923 сыллахха тэриллибит буолан Аэрофлот - аан дойду биир ордук кырдьаҕас авиакомпанията буолар. Советскай Сойуус бириэмэтигэр Сойуус национальнай авиакомпанията уонна сир үрдүгэр саамай улахан авиакомпания этэ. Сэбиэсскэй Сойуус арахсыбытын кэннэ ил хампаанньа буолан бүппүтэ, уонна билигин аан дойду хампаанньаларыттан биир ордук дохуоттаах буолар эбит. Aeroflot is still considered the de facto national airline of Russia. Билигин хампаанньа 51% Россия правительствота тутан олорор.
Хампаанньа кэнники бириэмэҕэ флотун саҥардатыытын улаханнык ыыта турар.Авиалиния 2006 сыллаахха SkyTeam альянсыгар холбохон онус чилиэт буолбута.
Көтөр сирдэрэ
2012 сыллаахха Аэрофлот таһаҕаһы тиэйэр хампаанньалаах этэ, Шереметьево авиапуордуттан 52 дойдуттан 116 куораттарга көтөр эбит
Историята уонна кэнники сайдыыта
ССРС бириэмэтигэр Аэрофлот туттар көтөр аллара барыта кэриҥэ Советскай хампаанньаларынан оҥоһуллар этэ. 1940-с уонна 1950-с сыллар саҕаланыытыгар самолеттара Дуглас DC-3 самолет лицензиянан оҥоһуллубут версията этэ ПС-84 уонна Ли-2 диэн ааттаах этилэр. Ли-2 бастаан 1939 сыллаахха ССРС-ка оҥоһуллуюута, уонна 1947 сыллаахха дылы үдэлээбитэ, ол бириэмэҕэ кинини Ил-12 солбуйбута. Аэрофлот Ан-2 көтөр аалын киэҥник туттар этэ, 1980-с сылларга дылы тута сылдьыбыта.
thumb|Ле Бурже аэропордугар Аэрофлот Ту-104В тутар, 1974. Аэрофлот 1954 сыллаахха Ту-104 Москваны Уһук Илин куораттарын (ол курдук, Иркутскай, Дьокуускай) кытта холбуурга  көтөрүн саҕалаабыта. Ту-104 ССРС бастакы пассажир реактивнай самолета этэ
1962 сыллаахха Ту-104 кыра версиятын - Ту-124 региональнай перевозкаларга туттарын саҕалаабыта, ону кэлин Ту-134 солбуйбута. Билигин даҕаны Ту-134 Арассыыйа куораттарын холбуурга тутуллар.
thumb|left|Аэрофлот Ил-86 Фьюмичино аэропуордугар, 1992. 1975 сыллаахха сверхзвуковой Ту-144 самолет үлэтин саҕалаабыта. On 1977-11-1, бу самолет Домодедово аэропордуттан Алма-Атаҕа уонна Хабаровскайга көтөрүн саҕалаабыта.
thumb|Урукку ливреялаах [[Boeing 767-300ER Шереметьево аэропордугар, 2001.]] Арҕаа дойдутугар оҥоһуллубут бастакы самолет Airbus A310 флотка 1992 сыллаахха киллэриллибитэ. Airbus хампаанньаҕа Россияттан сылдьар бастакы хампаанньа буолбута.
Онтон бастакы Boeing самолетун Boeing 767 1994 сыллаахха атыыласпыта. Ол кэнниттэн араас моделлары - Boeing 737, Airbus A320, уонна малы таһар Douglas DC-10s атыылаһар буолбута.
thumb|left|[[Airbus A330-200 Шереметьево аэропуордуттан көттө, 2011.]]
thumb|Аэрофлот бастакы [[Boeing 777-300ER самолета, Шереметьево аэропуордугар, February 2013.]]
Билиҥҥи флота
thumb|Сухой Суперджет 2012 сыллаахха Шереметьево аэропуордугар. thumb|Аэрофлот A321-200 Шереметьево аэропуордуттан көттө, 2011. thumb|Аэрофлот Ил-96 Шерметьево аэропортан көттө, 2008. Историятын улахан өттүгэр Аэрофлот көтөр аалын флота Советскай самолеттартан турара - Антонов, Ильюшин уонна Туполев собуоттара оҥорбуттарыттан. Сэбиэскэй Сойуус арахсыбытын кэнниттэн самолеттары Арҕаа дойдуларга оҥоһуллубут самолеттарынан солбуйарын саҕалаабыта
2013 сыл кулун тутарыгар Аэрофлотка маннык самолеттар бааллара (флот орто сааһа 5.6 сыл этэ):
Мэлдьи көтөр пассажир программата
thumb|right|Аэрофлот Бонус логотииба|сигэ=Special:FilePath/Aeroflot_Bonus_logo.png Аэрофлот мэлдьи көтөр пассажирдарга бэйэтэ программалаах. Аата Аэрофлот Бонус диэн. Онно үс таһымнаах::
1574
1574 сыл.
Чэй
300px|thumb|Чэйдээх чааскы
Чэй, уу кэнниттэн, аан дойдуга саамай иhиллэр утах. Утаҕы бэрткэ ханнарар. Карбогидрата, сыата эбэтэр протеина суох. Чэй, сорох омуктар култуураларыгар, улахан суолталаах. Холобур, Кытайга уонна Дьоппуоҥҥа чэйи оргутуу уонна иhии туспа анал церемония. Нууччалар чэйи саахардаан иhэллэр, ааҥллар үүттээн, монголлар арыылаан уонна туустаан. Америка соҕуруу штаттарыгар тымныы муустаах чэйи ордороллор. Узбекистаҥҥа анал чэй иhэр дьиэ — чайхана — дьон саамай сылдьар сирэ.
Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгин үөрэх тэрилтэлэрэ
М.В Мегежегскай аатынан тыа хаһаайстыбата хайысхалаах Маалыкай орто оскуолата
Оҕо доруобуйатын чөлугэр түһэрэр киин «Кымыс» Мондокуга, 2009 с. сылтан үлэлиир 2 этээстээх дьиэ – 517,7 кв.м. остулубуой – 110 кв.м. Аһылык буһарар дьиэ – 28,7 кв.м. Таҥас сууйар дьиэ – 20 кв.м. банньык – 25 кв.м. дуус ньууһунньук От лааҕыра «Маарыкчаан» Маар Сыһыы– 2007с. үлэлиир: 2 Олорор дьиэ – 50,6 кв.м. хас биирдиитэ ходуһа – 109 га Сылгы баазата Ойбон Көлүйэ, 2014 с.: Көньүүһүнэ, биэлэргэ аналаах кыбыыкка сарай балагаҕан Тиэхникэ ахсаана: оптуобус ПАЗ, 2007 с. – 1 массыына УАЗ, 2004с., 2010 с. – 2 тыраахтыр МТЗ-82, 2000 с. – 1 кыра тыраахтыр – 2: Вейтуо, 2000 с. Т-34, 2013 с. культиватор ВА – 2 от охсор КСФ – 2 электронасос – 1 окучиватель – 1 кыра бирисиэп – 1 Сүөһү ахсаана: Ынах сүөһү – 4 Сылгы – 13
«Мичил» оҕо тэрилтэтэ
1. 1960с 15 оҕолоох дьааһыла аһыллыбыт, кыһын сэбиэдиссэй Васильев Николай Степанович. Сайыныгар саҥа детсад тутуллан No1 детсад аһыллыбыт сэбиэдиссэй Иванова Елена Федоровна. 1961 с. дьааһыла аьыллыбыт Сэбиэдиссэйинэн фельдшер үөрэхтээх, омугунан украинка Поздеева Нина Васильевна үлэлээбитэ. 2. 1962 сыллаахха өссө биир детсад аһыллыбыта. 20 оҕо сылдьар этэ. Лыткина Анна Семеновна сэбиэдиссэйдээбитэ. Бу No2 саҥа детсад 3. үс дьиэнэн арахсан оҕону иитии-көрүү хайысханан үлэлээн олорбуттар 4. 1971с холбоон деткомбинат диэн буолбут, сэбиэдиссэйинэн Типянова Евдокия Прокопьевна анаммыт. Үөрэтии систематыгар киирбиттэр. 5. Билигин «Мичил» детсад буолан үс группалаах 540 м2 дьиэҕэ улэлии турар. 27 улэһиттээх. Ол иһигэр 10 педагог: 6 иитээччи, физрук, музрук, педагог-психолог, старшай воспитатель онтон 3 административнай улэһит, атыттара араас үлэһиттэр. 2009с республиканскай экспериментальнай площадкаҕа киирэн оҕону эт-хаан өттүнэн сайыннарыыга киирэн үлэлээбиппит. Билигин 60 оҕо сылдьар, кратковременнай группаны киллэрэн туран.
Сэбиэдиссэйдэр 1960-1970 сылларга икки детсадка уонна биир дьааһылаҕа үлэлээбиттэр: 1960-1961 с.с.Васильев Николай Степанович. 1961 с. өссө биир детсад аһыллыбыт онно 1961-1971 с.с. Иванова Елена Андреевна (1917-1998) үлэлээбит. 1961 с. . Поздеева Н.В. 2 No-дээх детсаадка Лыткина дьааһылаҕа үлэлээбиттэр. 1971 с. икки детсаады уонна дьааһыланы холбоон биир детсад буолбуттар. 1961-1971 с.с. Поздеева Нина Васильевна (1928-1988) 1961-1971 Лыткина Анна Семеновна (1940-1980) 1971-1988 с.с. Типянова Евдокия Прокопьевна -1936 1988-2001 с.с.Ушканова Ольга Федоровна 1948 2001-2004 с.с Матвеева Римма Георгиевна -1964 2004-2005 с.с.Шараборина Августина Васильевна 1979 2006-2011 с.с. Антонова Анна Алексеевна – 1964 2011 с. Васильева Оксана Иннокентьевна -1965 Нэьилиэккэ ыытыллар улэлэргэ актыыбынайдык кыттабыт. «За вклад в развитии дошкольного образовании» бэлиэ хаһаайыттара Ушканова О.Ф, Макарова А.И. 5 компьютер баар, биир интернетка холбонон турар.
“Сардаҥа” оҕо тэрилтэтэ
1973 сыл муус устар 23 күнүгэр сопхуос дириэктэрэ Н.И.Прокопьев титулга киллэттэрэн типовой бырайыагынан 50 миэстэлээх «Сардаҥа» детсады сопхуос үлэһиттэригэр анаан туттарбыта. Онон сопхуос көрүүтүгэр үлэлээбит. 1974 сылтан деткомбинат «Сардаҥа», 90-с сылларга ясли-сад «Сардаҥа», 2003 сыл муус устар ыйыгар оскуола иннигэр үөрэтэр судаарыстыба тэрилтэтэ «Сардаҥа» детсад буолбут, 2003 сыл ахсынньы ыйыгар оскуола иннинэ үөрэтэр муниципалитет тэрилтэтэ «Сардаҥа» детсад буолар, 2011сыл сэтинньи ыйыттан оскуола иннигэр үөрэтэр оҕону кэрэ эйгэтигэр уһуйар хайысхалаах бөддьүөккэ тутуллар муниципалитет тэрилэтэ «Сардаҥа» Маалыкай сэлиэнньэтин детсада диэн буолар, онтон 2015 сыл ахсынньы ыйыттан бүддьүөккэ оскуола иннинэ үөрэтэр, Саха өрөсппүүбүлүкэтин Ньурба оройуонун муниципалитетын тэрилтэтэ «Сардаҥа» детсад диэн ааттанар. Салайааччыларынан үлэлээбиттэр: 1973-1974 Иванова Елена Андреевна (1917-1998) 1974-1986 Евсеева Мария Иннокентьевна (1935) 1986-1991 Степанова Антонина Прокопьевна (1950) 1991-2003 Седалищева Пелагея Николаевна (1949) 2003-2007 Николаева Майя Николаевна(1970) 2007-2011 Михайлова Ольга Валерьевна (1984) 2011-2014 Иванова Людмила Владимировна (1985) 2014 сылтан Григорьева Туйара Серафимовна(1975) салайан олорор. Дьиэ уопсай иэнэ 429,2 кв.м, кухня – прачка иэнэ 52,5 кв.м. Барыта 27 үлэhит баар, сэбиэдиссэй, завхоз, старшай баспытаатал, психолог, музыкальнай руководитель, физкультура инструктора, гигиена инструктора, 6 иитээччи, 6 иитээччи көмөлөhөөччүтэ, 2 повар, таҥас сууйааччы, таҥас өтүүктээччи, рабочай, дворник, 3 харабынай Барыта 67 оҕо сылдьар, оо саада тэриллиэиттэн быhа холоон 700 оо иитиллэн тахсыбыт. Ильина Галина Спиридоновна Нагрудной знак - «За вклад в развитие дошкольного образования», Седалищева Пелагея Николаевна – Бордоҥ нэһилиэгтн бочуоттаах олохтооҕо. Тэрилтэ нэhилиэк, улуус олоҕор актыыбынайдык кыттар, ол курдук эдэр ыччат «Ситим» түмсүүтүгэр бааллар Аржакова О.С., Иванова Л.В., Тагров К.В., Макарова И.В., дьахталлар сэбиэттэригэр Григорьева О.А., Платонова М.Н., эбээлэр түмсүүлэригэр Иванова С.А., нэһилиэк депутаттарын сэбиэтигэр Михайлова О.В., инбэлииттэр түмсүүлэригэр Ушканова А.С., общественнай сэбиэткэ Григорьева Т.С., КДН-ҥа Михайлова О.В., ол таһынан волейбол сборнайыгар бааллар Спиридонова Н.Н., Макарова И.В., Аржакова О.С., 2016 сыл нэһилиэк иһигэр ыытыллыбыт «Хабылык» күрэҕэр 1 миэстэ, региональнай «Алыптаах үҥкүү түһүлгэтэ» 2016 сыллаахха үһүс төгүлүн ыытыллар күрэххэ «Сардаҥа» эбээлэрин ансаамбыла 3 истиэпэннээх лауреат буоллулар, «Сардаҥа» эдэр үлэһиттэрин ансаамбыла ситиһиилээхтик кытынна, бэлэмнэнии бөлөх иитиллээччитэ Спиридонова Лера Республиканскай «Кыһын Саха Сириттэн саҕаланар» диэн күрэххэ 2016 с. 3 истиэпэннээх дипломант буолла, иитиллээчилэр интернет ситиминэн араас Россия таһымнаах уруһуй күрэхтэригэр ситиһиилээхтик кытталлар. 1. Тэрилтэ иhигэр барыта 2 персональнай компьютер, 4 ноутбук баар. 2. 2016 сыл тохсунньутуттан хамнас карточкаҕа түhэр буолта. 3. 2016 сыл сэтинньититтэн тэрилтэ иhин таhын устар тэрил холбонно.
Эти-хааны чэбдигирдии уонна успуорт
Урут нэһилиэккэ эти-хааны чэбдигирдии үлэтин оскуола физкультураҕа учууталлара ыыталлара. Ити үлэни кимнээх аан бастаан саҕалаабыттарын билбэтибит. Нэһилиэк олохтооҕо Кузнецов Василий Николаевич физкультура учууталынан ананан кэлэн оҕолорго эрэ буолбакка ыччат ортотугар ити үлэни салҕаабыт. Кини тустууну болуйбуолу онтон да атын көрүҥнэргэ оҕолору, ыччаттары дьарыктаабыт. үлэлээбит. 1962-1969 с.с Кузнецов Василий Николаевич (1936-1974 ) 1964-1968 с.с.Агеев Александр Александрович буоксаҕа дьарыктаабыт. 1966 с. спортсаала тутуллубутун кэннэ ити үлэ лаппа сэргэхсийбит. Аммосов Ким Николаевич физругунан кэлэн баран ыччаттары эмиэ дьарыктыыра. Сопхуоска үлэ гимнастикатыгар инструктор диэн көрүллүбүтүгэр 1969-1974 с.с. Такыров Владимир Николаевич (1946 с.) үлэлээбитэ. Кини кэнниттэн Тыаһытов Василий Афанасьевич, Григорьев Иннокентий Николаевич үлэлээбиттэрэ. 1993 с. Тыаһытов Василий Афанасьевич (1951 с.) оҕолору буоксаҕа дьарыгын саҕалаабыт. Ону таһынан көҥүл тустууга, хапсаҕайга, хайыһарынан болуйбуолунан, остуол тиэниһинэн оҕолор дьарыктаналлара. 2012 с. арочнай саала үлэҕэ киирбит. Оҕо спортивнай оскуолата тэриллэр. Онно дириэктэрдэринэн үлэлээбиттэр: 2013-2016 с.с. Шараборин Александр Владимирович (1979 с) 2016 сылтан Степанов Прокопий Юрьевич үлэлии сылдьар. Спортивнай оскуола 3 филиаллаах Өҥөлдьө, Хатыы, Малдьаҕар, барыта 20 үлэһиттээх ол иһигэр Маалыкайга 15 онтон тренерэ 8. Маалыкайга оҕолор 7 көрүҥҥэ дьарыктаналлар: буокуска, хайыһар, остуол тенниһэ, мас тардыһыыта, саахыиат болуйбуол, хапсаҕай. Саахыматы 2004 с. Иванова Акулина Иннокентьевна (1972 с.) дьарыктыыр. Оҕолор ситиһиилэрэ: Иванова Варвара Гаврильевна (1994 с.) Кыргыттарга өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ. Галактионов Петр Андреевич (1993 с.) Улахан дьоҥҥо бастакы дуоскаҕа өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ. Галактионов Алексей Андреевич (1995 с.) Оҕолорго өрөспүүбүлүкэ призера 2, 3 миэстэ. Иванов Михаил Иннокентьевич (1996 с.) Оҕолорго өрөспүүбүлүкэ призера. Саввинов Петр Алексеевич (2005 с) Оҕолорго өрөспүүбүлүкэ призера. Россияҕа Москва куоракка кыттааччы оҕолорго. Кириллина Жанна Николаевна (2001 с.) Өрөспүүбүлүкэҕэ 3 миэстэ оҕолорго 2016 с. Андреева Хаарчаана Саввична (1999 с.) Өрөспүүбүлүкэ призера 2013, 2014, 2015 с. 1995 с. Иванов Николай Иванович буоксаҕа Арассыыйаҕа оҕолорго чөмпүйүөн. 2015 с. Тыаһытова Валя оҕолорго Уһук Илиҥҥэ чөмпүйүөн, Арассыыйаҕа 2 миэстэ 2015 с Васильева Уйгулаана буоксаҕа Уһук илиҥҥэ чөмпүйүөн, 2016 с. 11-с миэстэ.
Кырыкивка
Кырыкивка (Кириківка) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 891 (2016).
ГДР
ГДР, официальнай аата Германия Демократическай Республиката —Европа дойдута.Илин Польшалыын, соҕуруу Чехословакиялыын,арҕаа Арҕаа Германиялыын кэккэлэhэр. Хоту Балтика муората баар.
Тибиэт
340px|thumb|Тибиэт хаартата thumb|right|260px|Тибиэт былааҕа.
Тибиэт (тибиэттии བོད་, кытайдыы 西藏) диэн Азия хаптал хайалаах региона. Хималайаттан хоту баар. Тибиэт дьоно олороллор. Үрдэлэ 4,900 м, Сир ордук үрдүк региона буолар. Тибиэт урут тутулуга суох дойду этэ уонна араас хоруоллуктарга уонна иллэргэ арахсара. Билигин Кытай бас билэр сирэ.
Кумах куйаар
Кумах куйаар — көнө ньуурдаах уонна/эбэтэр олус аҕыйах сөҥүү түһэр сирэ. Үүнээйитэ уонна хамсыыр-харамайа төрүт суох эбэтэр аҕыйах эндемик көрүҥнэр эрэ бааллар. Кумах куйаардартан ураты өссө таас уонна хаар куйаардар бааллар.
1575
1575 сыл.
Уруй (тыл)
Уруй - дьиҥнээх сорунууну, быһаарыныыны көрдөрөр тыл. Ханнык эмэ дьыаланы санаан баран бу тылы эттэххэ, дьыаланы хайаан да толорорго кыһанар куолу. "Уруй" диэтэххэ сүр этиллибит дьыалаҕа туһаайыллар. Бу тылы мээнэ кэһэр сатаммат. Киһи бэйэни төһө эрэнэрэ бу тылы толороругар көстөр.
Варваризм
Варваризм – чопчу ханнык эрэ норуот тылын уларытан, атын норуот тылын холобуругар олоҕуран саҥа тылы, тыл кэккэтин айыы. Варваризм атынтан киирбит лексика саамай баһыламматах корүҥүнэн буолар. Үксүгэр истилистическэй сыаллаах «олохтоох колорит», эбэтэр «аныгы муода ирдэбилигэр» олоҕуран туттуллар.
Кэм хардыытынан варваризм туһаныыттан тахсыан уонна умнуллуон сөп, эбэтэр анал чопчу ханнык эмит эйгэ тыла, (профессионализм, сленг) – билиҥҥи «хакер», «пейджер», эбэтэр дьон бары туттар тыллара буолар: («зонтик», «информация»). Сурукка-бичиккэ варваризмы туттууга төрүт тылтан ылыллыбыт эбэтэр саҥа тыл быраабылатынан оҥоһуллубут графическай киэргэтиитэ, графическай формата бүтүн хаалыан сөп ( холобур, иккис  түгэҥҥэ «риелтер» уонна «риелтор» иккиэн сөбүнэн ааҕыллаллар).
Нуучча тыла грек, татар уонна да атын омук тылларын кытары силбэһиитин түмүгэр элбэх ахсааннаах варваризм тыллар олохсуйан хаалбыттар. Оннук грек омук тылыттан церковь, икона, диакон, онтон татар омук тылыттан кушак, армяк, сундук уо.д.а. Онтон саха тыла нуучча тылын кытары алтыһыытын түмүгэр сүнньүнэн күннээҕи олоххо-дьаһахха чугас, кэпсэтии тылыгар үгүстүк туттуллар тыллар киирбиттэрэ уонна олор үгүстэрэ, нуучча литирэтиирнэй тылыттан буолбакка, олохтоох гуобардартан кэлэллэрэ. Онтон өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн уопсастыбаннай олох уларыйыытынан, сурук үөдүйүүтүнэн, үөрэх тэнийиитинэн, култуура, билим сайдыытынан, тиэхиникэ тарҕаныытынан сиэттэрэн, нуучча тылыттан саха тылыгар, дьиэ эргиннээҕи өйдөбүллэри бэлиэтиир тыллар эрэ буолбакка, элбэх уопсастыбаннай-бэлитиичэскай, научнай-техническай тиэрминнэр, абстрактнай өйдөбүллэри бэлиэтиир тыллар киирдилэр уонна киирэ тураллар. Нууччаттан ылыныы билигин тыл тылга быстах сабыдыалын эрэ курдук өйдөммөт, саха литирэтиирнэй тылын салгыы үүнүүтүн көрдөбүлүнэн буолла.
Нууччаттан киирбит тыллары маннык холобурдарга көрүөххэ сөп:
Ханнык баҕарар литирэтиирнэй тыл устуоруйатыгар варваризм өлгөмнүк киирбит, туттуллубут уонна тыл ыраас буоларын туһугар киирсибит кэмнэрэ бааллар. Сорохтор уус-уран тылы өрө тутар дьон омук култууратын форматын баһылаабыттарын туһунан этэллэр; Атыттар – бу бөлөхтөр бэйэлэрэ култуурнай айар улэнэн дьарыктаныылара (холобур, XVIII үйэ бастакы аҥарыгар нуучча дворянствота варваризмы күүскэ уонна өлгөмнүк туттан киирэн барбыта, онтон XVIII үйэ иккис аҥарыгар ону утары охсуһуу саҕаламмыта). Бу кэмнэр солбуһан хатыланыылара дойдуга уопсай бэлитиичэскэй кэм кэрдииһинэн быһаарыллар. Оннук биир саамай варваризм үөдүйэ сылдьыбыт кэмэ Петр I салайан олорбут сылларыгар буолбута. Ыраахтааҕы хараҕар омук тылларын туттуу кини эрэпиэрмэлэрин өрө тутуу курдук көстөрө. Онтон омук тылын туттартан аккаастаныы былааһы утары барыы курдук ааҕыллара. Петр I уонна кини кэргэнэ Екатерина I өлбүттэрин кэннэ нуучча тылын варваризмтан ыраастааһын үлэтэ барбыта. Бу үлэни көҕүлээччилэртэн биирдэстэрэ историк В.Н. Татищев буолар, ол эрэн бу хайысхаҕа дьиҥнээх уларыйыылар «броновщина» эпохата бүппүтүн кэннэ буолбуттара. Антонов Н.К. Саха тылын лексиката. – Дьокуускай, 1984.
Слепцов Будимир Дмитриевич
Слепцов Будимир Дмитриевич —
Олоҕун олуктара
1935 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр Абый оройуонун Абый с. төрөөбүт.
ССКП КК иһинэн Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит.
Үлэлээбит сирдэрэ
1991 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын, Правительствотын дьыалаларын дьаһайааччыта.
Бэтэрээннэр Өрөспүүбүлүкэтээҕи Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ.
Котэльва
Котэльва (Котельва) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 12 323 (2017).
Кустук
Кустук — күн көстүүтэ. Ардах кэмигэр күн уота таммахтартан тэйэн үрүҥ өҥ спектрыгар арахсан көстүүтэ. Ый кустуга сэдэх көстүү, түүнүн, ардах кэмигэр, эбэтэр уу чугаһыгар (уу күрүлгэнигэр, долгуннарга) халлаан халлыбыт өттүгэр көстөр.
Михайлова Марта Георгиевна
200px|thumb|right|Михайлова Марта Георгиевна Михайлова Марта Георгиевна — филология билимнэрин кандидата, СГУ профессора. Саха Сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
Мэҥэ Хаҥаласка Майаҕа 1938 с. кулун тутар 17 күнүгэр төрөөбүт. Орто оскуоланы Дьокуускайга бүтэрбит (№ 9). 1961 с. СГУ гуманитарнай факультетын нуучча тылын уонна литературатын салаатын бүтэрбит.
Үөрэнэ сылдьан уопсастыбаннай улэҕэ күргүөмнээхтик кыттыбыта, хомсомуолга үлэлээбитэ, суруналыыстыкаҕа холоммута, устудьуон наукаҕа уопсастыбатыгар кыттыбыта. Сталин, онтон Ленин стипендиата этэ, «Молодежь Якутии» өрөспүүбүлүкэ хаһыатыгар устудьуоннар салааларын ыыппыта, Саха Сирин комсомолун обкомун бюротун чилиэнэ этэ.
Үөрэҕин бүтэрэн баран нуучча уонна омук литератууратын кафедратыгар ассистенынан анаммыта. Биир сылынан 1962 с. «История русской литературы» специальноска аспирантуураҕа киирбитэ, онтун бүтэрэн баран, с 1965 с. кафедратыгар салгыы үлэлээбитэ. 1971 с. МГУ нуучча историятын кафедратыгар стажировкаламмыта, 1972 с. кандидат диссертациятын «Поэзия сибирской ссылки 80—90-х годов XIX века» тиэмэҕэ көмүскээбитэ.
1982—1987 сс. нуучча уонна омук литератууртын кафедратын сэбиэдиссэйэ. 1995 с. алтынньытыгар кафедра профессорынан бигэргэммитэ.
Кэргэнэ биллиилээх поэт Алексей Михайлов.
Төҥүлү нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Төҥүлү нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Төҥүлү.