cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Итирдии
Ыстакааннарга биир тэҥник кутан баран охсуһуннара-охсуһуннара иһэргэ күһэйии уопута суох, аҕыйаҕы иһэр эдэр киһини итирдии буолан тахсар. Тоҕо диэтэххэ арыгыны биирдэ эмэтэ иһэр эдэр, үөрүйэҕэ суох киһи кыра арыгыттан итирэрин уопуттаах дьон билэннэр итинник, бэйэлэрин кытта тэҥҥэ иһэрдэн итирдэллэр.
Арыгыны иһэ үөрүйэҕэ суох эдэр киһини итирдии араас көрүҥнээх буолуон сөп:
Кинигэ – сайдыы тосхоло (Быыстапка)
Туһаныллыбыт литература:
3.     Интернет ситимиттэн.
Итирдии
а. Киһиргэтэн баран элбэҕи кутан биэрэн иһэрдии.
б. Арыгы иһэ үөрэммит киһи биир тэҥҥэ үрүүмкэҕэ кута-кута, охсуһуннара-охсуһуннара иһэрдиитэ.
в. «Ыстараап» диэн ааттаан элбэҕи түргэнник иһэрдии.
Арыгы иһиитигэр итинник уратылар баалларын эдэрдэр билэн эрдэттэн сэрэниэ этилэр. Өйү-санааны үөрэтээччилэр киһини итирдэн көрөн өйүн-санаатын туругун быһаарыыны арыгы дэлэйбитин кэннэ туһанар кыахтаммыттара.
Итирдии былыргыттан туттуллар. Былыргыны кэпсиир кэпсээннэрбитигэр кэлии нууччалар арыгы иһэрдэн итирдэн баран булчуттар түүлээхтэрин босхону эрэ үрдүнэн хомуйан ылаллара сурукка киирэн биллэллэр.
Биир киһи өйө-санаата үчүгэйтэн куһаҕаҥҥа уларыйарын быһаарыыга арыгы иһиитэ туһалаабыт. Арыгы испэтэх кэмигэр үтүөкэн майгылаах үлэһит киһи итирдэҕинэ куһаҕаннык быһыыланара элбиирэ онно төрүөт буолбута сөп.
Итирбит киһи куһаҕаннык, киһиттэн таһынан быһыыланара киһи өйө-санаата тус-туспаларын быһаарыыга туһалаабыта чахчы буолуон сөп. Өйдөөх эрдэҕинэ олус үчүгэй киһи итирдэҕинэ өйө көтөн, куһаҕан киһиэхэ кубулуйара тиийэн кэлэрэ биир киһи өйө-санаата араастарын, үчүгэй уонна куһаҕан буолан ылар кэмнээхтэрин арааран билиигэ туһалаабыт.
Итирбит киһи салгын кута көтөн туттунар күүһэ мөлтөөн хааларыттан уонна ийэ кутунан салаллан сылдьарыттан кини оҥорор быһыыларыттан, саҥарар саҥатыттан ис санаатын, ийэ кутун өйүн-санаатын быһааран билэргэ туһалыыр.
Урукку кэмнэргэ арыгы дэлэй эрдэҕинэ арыгыны испэт дьон улаатан эрэр оҕолорун арыгы иһэрдэ, итирдэ сатааһын баар буолара. “Бэйэтэ арыгы испэппин” диир эрээри, уола арыгыны иһэ сылдьар диэн этээччилэр бааллара. Арыгынан мэҥиэлээһини, иһэрдэ сатааһыны эдэр киһи тулуйар кыахтаах буолара ордук.
Киһи тас көрүҥүттэн туох санаалааҕа, тугу саныы сылдьара биллибэт. Сахалар «Киһи эриэнэ иһигэр, ынах эриэнэ таһыгар» диэн этиилэрэ итини бигэргэтэр. Бу этии киһи ийэ кута хайдах иитиллибититтэн улахан тутулуктааҕыттан үөскээн тахсыбыт. Оҕо кыра эрдэҕинэ үөскээбит ийэ кутун дьайыыта киһиэхэ бэйэтигэр биллибэт курдугун да иһин улааппытын да кэннэ син-биир дьайа сылдьар. Киһи тугу эмэ оҥороору гыннаҕына ийэ кута көҥүллээтэҕинэ эрэ сыыдамнык, иҥнигэһэ суохтук оҥорор. Урут оҥорон көрө илик быһыытын оҥороругар киһи улаханнык моһуогурарын, тутан көрө-көрө уурарын кэтээн көрүү бигэргэтэр.
Үчүгэй уонна куһаҕан киһини быһааран билиигэ итирдии туһата улахан. Итирбит киһи ис, кистэлэҥ санаатын бэйэтэ да билбэтинэн биллэрэн кэбиһиэн сөбүттэн урукку кэмнэргэ киһини билиэхтэрин баҕардахтарына итирдиини анаан-минээн туһаналлар эбит.
Олох сайдан, арыгы уонна наркотик дэлэйэн истэхтэринэ дьон тулуурдара, өһөстөрө элбээн, арыгыны аһара испэт, наркотигы аһара туттубат буолуулара үөскээтэҕинэ эрэ араас абылаҥнара эбиллэн иһэр олоҕу салгыы олорор кыахтаналлар. Бу быһаарыы сахалар «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһооннорунан толору этиллэр. Кэлэр көлүөнэлэр тулуурдара, өһөстөрө эбиллэн биэрдэҕинэ эрэ сайдар, арыгылара, наркотиктара, араас абылаҥнара эбиллэн иһэр олоҕу киһи быһыылаахтык олорор кыахтаналлар. Мөлтөхтөр, өйдөрө-санаалара туруга суохтар арыгыһыт, наркоман буолан олохтон эрдэлээн туораан иһэллэр. Дьон тулуурдаахтара, өһөстөрө, көрсүө, сэмэй майгылаахтара, олох ыараханын, эрэйин тулуйааччылара эрэ ордон хаалан олоҕу салгыы олорор кыахтаналлар. (1,18).
«Туох барыта үһүстээх» диэн үөрэх хаһан үөскээбитэ биллибэт эрээри, дьон үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэр буолбуттарыттан ыла, өй-санаа үс дойдуга арахсыыта үөскээбититтэн ыла сайдан барбыта быһаарыллар. Бу быһаарыыны дьон арааран билэр буолуулара, өй-санаа салгыы сайдыытын, тупсуутун, улахан таҥаралар үөскээһиннэрин саҕалаабыта.
Итирбит киһи ийэ кутун өйүнэн-санаатынан салаллан сылдьарынан бэйэтигэр туһалаах өттүн урутаан оҥоро сатыырыттан сыыһа-халты туттунара үксүүр. Итирэртэн, итирдэллэриттэн сэрэнии, харыстаныы эрэйиллэр. (2,53).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №250. 24.04.2015.
2. Каженкин И.И. Өй көтүүтэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2018. - 152 с.
Аргунова Зоя Алексеевна
Аргунова Зоя Алексеевна —
1941 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонун Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Оҥхой сүрүн оскуолатыгар 30 сыл начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ. 1986-1996 сылларга интернат иитээччилэрин уонна начальнай кылаастар учууталларын метордическай холбоһугун салайбыта. Төрөппүтү кытта үлэҕэ болҕомто ууруллан, төрөппүттэр кылаас таһынан ыытыллар үлэлэргэ көхтөөхтүк кытталларын ситиспитэ. Оройуон уонна республика таһымынан ыытыллар педагогическай ааҕыыларга кыттан элбэх Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. 1989 с. "Старшай учуутал", "Үлэ бэтэрээнэ", 1993 с. "Российскай Федерация норуотун үөрэҕириитин туйгуна" үрдүк аат иҥэриллибитэ. Пенсияҕа тахсан баран төрөөбүт нэһилиэгин историятын хасыһан үөрэтэн, ахтыылары хомуйан "Оҥхой нэһилиэгэ" кинигэ күн сирин көрөрүгэр төһүү күүс буолбута.
Гречневай хааһы
безрамки|справа||Гречневай хааһы безрамки|справа|Буһарыллыбыт гречневай хааһы Гречневай хааһы — гречневай курууппаттан оҥоһуллар хааһы, Нуучча, белоруус, украинскай уонна польскай кухняларга тарҕатыллыбыт
Буһарыыта
Бытарыйымтыа хааһыны оҥорорго ядрица туттуллар. Онтон минньигэс хааһыны буһарарга смоленскай курууппа тутууллар. Ууга эбэтэр үүккэ буһарыллар. Туспа ас курдук бэриллиэн сөп. Үксүгэр үүттээх, арыылаах, саахардаах сиэниллэр, ону тэҥэ гарниир курдук туттуллар. . Гречневай диета тутаах аһа буолар.
Историята
Биллэр кулинар Похлебкин этэринэн, "Щи да каша - пища наша" диэн нуучча өс этиитигэр хааһыта чуолаатахха гречневай буолар. Гречканы чэпчэкитин, туттуута судургута буоларын иһин дьон таптаабыт диэн суруйар.
ССРС-ка хааһы Аҕа дойду Улуу сэриитин аһын кытта ситимнэнэр.
Telefe
Telefe (Televisión Federal) — Аргентина телекомпанията, салалтата — Буэнос Айрес.
Televisión Nacional de Chile
Televisión Nacional de Chile — Чиили телекомпанията, салалтата — Сантьяго.
Orion Electric
Orion Electric - Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ видео уонна аудио система оҥорооччу, араас электроника тэриллэрин оҥорооччу. 2005 сыллаахха дылы Аан Дойдуга бастыҥ телевизор оҥоро сылдьыбыта.
Сильныця (өрүс)
Сильныця (Сільниця) диэн Украина (Винница уобалаһын) үрэҕэ. Уһуна 67 км, тардыытын иэнэ 835 км². Соҕуруу Буг салаата.
Orion Electric
Orion Electric конгломерат курдук, кини бас билиитигэр элбэх Таиланд, Дьоппуон, Америка, Канаада электроника оҥорор тэрилтэлэр киирэллэр, холобура: Memorex, Otake, Emerson, Sansui, Emerson Radio, Broksonic, Teac уонна да атыттар.
Попов Петр Васильевич
мини|Попов Петр Васильевич Попов Петр Васильевич, (1943 с атырдьах ыйын 26 күнэ Агдары нэһилиэгэ Сунтаар улууһа, Саха АССР), учуутал.
Orion Electric
Салалтата - Осака
Попов Петр Васильевич
Олоҕун олуктара
1943 с. атырдьах ыйын 26 күнүгэр Сунтаар улууһугар Агдары нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1962 с. Магаданнааҕы государственнай педагогическай институту бүтэрэн «физика уонна математика учуутала” идэтин ылбыта.
1962 с. үлэтин Хадан аҕыс кылаастаах оскуолатыгар физика уонна математика учууталынан саҕалаабыта.
1994-2000 сс. Хадан оскуолатыгар директорынан үлэлээбитэ
Мааманнар
Мааманнар (Mammuthus) диэн сэлиилэр кэргэннэригэр киирэр эстибит уус. Мааманнар атын сэлиилэр курдук улахан кыыллар, уһун тумсуктаахтар, токур муостаахтар (аһыылаахтар), хотугу көрүҥнэрэ уһун түүлээхтэр. Плейстоцен кэмигэр 5 мөлүйүөн сыллааҕыта үөскээбиттэрэ. Африкаҕа, Азияҕа, Эуропаҕа, Хоту Америкаҕа тарҕанан олорбуттара. Мааман үрдүгэ 5,5 метрга ыйааһына 15 тоннаҕа дылы тиийэрэ. Аныгы тыыннаах сэлиилэртэн Азия сэлиитигэр ордук чугас. Тиһэх мааманнар Врангель арыытыгар 4000 сыллааҕыта өлбүттэрэ.
Мааман муоһа
Мааман муоһа күндү хостонор баай буолар. Саха Сиригэр сыл аайы көҥүллээх 100 тонна мааман муоһун хостууллар, көҥүлэ суох икки төгүл элбэх буолуон сөп. Муос үксэ Кытайга атыыланар.
Никитина Вера Константиновна
Никитина Вера Константиновна
1918 с. төрөөбүт. 1936 сылтан Ворошилов аатынан колхоз чилиэнэ. Сэрии кэмигэр тыылга үтүө суобастаах, үрдүк таһаарыылаах үлэтинэн «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээлинэн 1947 с. наҕаараадаламмыта. Оҕуруот үлэтигэр сиртэн үрдүк үүнүүнү ылары ситиһэн «Бочуот Знага» орденынан уонна В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн «Килбиэннээх үлэтин иһин» (1970) мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 1990 с. өлбүт.
Canal 13
Canal 13 — Чиили телекомпанията, салалтата — Сантьяго.
Иске-Казань заповедник-түмэл
Иске-Казань заповедник-түмэл
Африка сэлиилэрэ
Африка сэлиилэрэ (Loxodonta) диэн сэлиилэр кэргэннэригэр киирэр уус. Уус билигин икки көрүҥнээх - саванна сэлиитэ уонна ойуур сэлиитэ. Иккиэн эстэр кутталга сылдьаллар.
Никифоров Артем Павлович
Никифоров Артем Павлович -
1933 с. төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрэн, художник-портретист идэлээх. 1956-1964 сс. боксаҕа республика хамаандатын чилиэнэ. Боксаҕа республика 8 төгүллээх чемпиона, 1960 с. РСФСР норуоттарын спартакиадатын III бириистээх миэстэлээх финалиһа уонна сахалартан бастакынан боксаҕа ССРС спордун маастара буолбута.
Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет
Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет — Арассыыйа Пермь куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1916 с. Пермь куоракка Петроградтааҕы Импэрээтэрискэй университет филиалын арыйбыттар. 1919 с. алтынньы 2 күнүгэр норуот үөрэхтээһинин института арыллыбыт. 1921 с. балаҕан ыйын 9 күнүгэр Педагоическай институт буолбут. 1922 с. институт үлэлээбэт буолбутунан педагогтар уонна устудьуоннар Пермнааҕы судаарыстыбаннай университекка педагогическай факультет тэриллибитигэр сыһыарыллыбыттар. 1930 с. алтыньы 15 күнүгэр Наркомпрос дьаһалынан Пермнааҕы индустриальнай-педагогическай институт тэриллибит. 1994 с.аттестация түмүгүнэн Пермнааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет буолбут. 2012 с.үөрэхтээһин уонна наука министиэристибэтин ыам ыйын 25 күнүнээҕи бирикээһинэн Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет буолбут.
Структурата
Факультеттара
Университет 13 факультеттаах уонна институттаах:
1. Математическай факультет
3. Историческай факультет
4. Физическай факультет
5. Естественнонаучнай факультет
6. Информатика уонна экэниэмикэ факультета
7. Омук тылын факультета
8. Музыка факультета
10. Оҕо педагогикатын уонна психологиятын факультета
11. Начаалынай үөрэх методикатын уонна педагогикатын факультета
12. Правовой уонна социальнай-педагогическай үөрэх факультета
13. Психология института.
2002 сылтан университет филиаллара:
1. Остааҕы филиал
2. Лысьватааҕы филиал
3. Кунгурдааҕы филиал
4. Чайковскайдааҕы филиал
Рейтиннэрэ
1. Пермь куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 367-с миэстэ
4. Арассыыйа бастыҥ педагогическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 12-с миэстэ.
Саванна сэлиитэ
Саванна сэлиитэ (Loxodonta africana) диэн Африка сэлиилэрин икки көрүҥүттэн биирэ. Билигин кур сир ордук улахан харамайа буолар. Африка 37 дойдутугар тарҕанан олорор. Хонууларга, хочолорго, ойуурдарга, бадарааннаах сирдэргэ мэччийэр. 2021 сылтан ыла эстэр кутталга сылдьар.
Sony Music Publishing
Sony Music Publishing — Аан Дойдуга саамай бөдөҥ ырыаһыттары таһаарар уонна ырыа таһаарар медия бөлөх, Sony конгломератка холбонор уонна конгломератка киирэр Sony Music тэрилтэни кытта бииргэ үлэлииллэр, Sony медия империятын продвигайдыырга.
Никифоров Виталий Михайлович
1954 с. төрөөбүтэ.
Арктика Records
Арктика Records — Саха Сирэ биир бөдөҥ медия тэрилтэтэ этэ, 1999–2014 сыллардаахха үлэлээбитэ. Сүрүннээн элбэх саха ырыаһыттарын таһаарара, раскруткалыыра. 2015 сылтан ыла Sony Music Publishing тэрилтэҕэ холбонор, туох баар юридическай бырааптара эмиэ.
Никифоров Виталий Михайлович
1994 сылтан чөл олох иһин турунан, арыгыны иһэр дьону эмтиир норуот эмчитэ быһыытынан биллэр.
2002 с. үлэҕэ ситиһиилэрин, народнай медицинаны сайыннарыыга кылаатын иһин Норуоттар доҕордоһуулара орденынан наҕараадаламмыта.
Кугультинов Давид Никитич
Кугультинов Давид Никитич — бэйиэт, Максим Горькай аатынан Россия Государственнай бириэмийэтин лауреата, Калмыкия народнай бэйиэтэ.
Давид Никитич Кугультинов Абганер Гаханкин диэн сэлиэнньэҕэ 1922 сыллаахха төрөөбүтэ. Оҕо эдэр  сааһа сэбиэскэй кэмҥэ ааспыта. 1941 сыллаахха Аҕа дойду уоттаах сэриитэ буолбутугар төрөөбүт дойдутун көмүскүү саа-саадах тутан фроҥҥа барбыта. Үс сыл хорсун буойун аатын ааттатан сылдьыбыт калмык хорсун саллаатын калмыгын эрэ иһин сэрии толоонуттан устубуттара. 1943 сыллаахха ахсынньы ыйга Сталин ыйыытынан калмык норуотун бүтүннүүтүн таҥнарыахсытынан уонна норуот өстөөхтөрүнэн ааттаан  үлэттэн, фронтан сыыйан сыылкаҕа ыыталаабыттара. Давид Кугультинов Красноярскай кыраай Бийск куоратыгар түбэспитэ. Биллэн турар, кини кыырпах да саҕа буруйа суох калмык норуотун уонна бэйэтин аатын көмүскүүргэ турууласпыта. Ол кытаанах кэм саҕана Сталины утары тыл көтөхпүтүн бырастыы гымматахтара, тутан ылан хаайбыттара уонна 12 сылга хаатыргаҕа утаарбыттара. Атаҕастабыллаах хара балыырдаах олоҕу этэҥҥэ тулуйбута, 1956 сыллаахха Сталин өлбүтүн кэнниттэн калмык норуотун буруйа суоҕа дакаастанан, ааттара тиллэн реабилитацияламмыттара.
Эйэлээх көҥүл олоххо Давид Кугультинов айар үлэ үөһүгэр төбөтүнэн түспүтэ. Кини литератураҕа быдан эрдэ 30-с сыллар бүтүүлэригэр киирбитэ. Бастакы хоһоонноро 1936 сыллаахха бэчээттэммиттэрэ. Сэрии да сыылка да кэмигэр айар үлэтэ төһө да харгыстаммытын иһин суруйарын тохтоппотоҕо. Кини 1960 сыллаахха суһаллык Литературнай институту бүтэрэн, тутатына төрөөбүт, ахтылҕаннаах дойдутугар тута Калмыкия Суруйааччыларын Сойуууһун бэрэссэдээтэлинэн талыллар.
Давид Кугультинов айар үлэтэ сырдык, ыраас, олоҕу көрүүлэрэ туспатыйара. Кини олоҕун саамай сырдык кэрчик кэмигэр хара балыыры, туох да буруйа суоҕар атаҕастабылы көрүстэр даҕаны санаатын түһэрбэтэҕэ, олоххо баҕата, олоххо, төрөөбүт норуотугар таптала сүдү күүстээҕэ. Ол кини хас биирдии хоһоонугар биллэрэ-көстөрө. Кини айар үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта. «Эн үөлээннээҕиҥ буолабын» диэн хоһооннорун хомуурунньуга Максим Горькай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата буолбута. Кини хоһоонноро Сэбиэскэй Сойуус норуоттарын тылларыгар түргэнник, хомоҕойдук  тылбаастаммыттара.
Калмыкия народнай поэта Давид Никитич Кугультинов саха литературатын улахан доҕоро этэ. Кини саха народнай поэта Семен Даниловтыын улахан доҕордуу сыһыаннаахтара. Биир өйдөөх-санаалаах норуоттарын туһугар олорор, үлэлиир буоланнар истиҥник санаһаллара, ытыктаһаллара. Биир кэмҥэ төрөөбүт, биир кэм олоҕун кыһалҕатын билбит буоланнар санаа атастаһаллара, хардарыта ыалдьыттаһаллара, ситимнэрин быспат этилэрэ.
Саха народнай поэта Наталья Ивановна Харлампьева улуу Калмыкия поэта Давид Кугультинов туһунан ахтыытыгар маннык бэлиэ тыллары анаата: «Давид Кугультинов бу орто дойдуга күн курдук сырдыктык, ыраастык, айымньылаахтык, тахсыылаахтык, дьулуурдаахтык олорон ааста. Биһиги народнай суруйааччыларбытын Амма Аччыгыйын, Күннүк Уурастыырабы, Суорун Омоллоону билэттиир, кинилэр үөлээннээхтэрэ киһи күн сириттэн күрэннэ. Күн-киһи бэйэтин үөлээннээхтэриниин үйэлэргэ сүппэт күндэлэс суолунан айанныы турда...»
Туһаныллыбыт литература:
1.Н.И.Харлампьева. Күн – киһи бу орто дойдуттан барда. Чолбон. 2006. № 7.
Сэлиилэр
Сэлиилэр (Elephantidae) диэн кур сир ордук улахан харамайдара. Күн бүгүн сэлии үс көрүҥэ баара билинэр: Африка саванна сэлиитэ, Африка ойуур сэлиитэ, Азия сэлиитэ. Кинилэр Тумсуктаахтар аймахтарын Elephantidae кэргэнин аҥардас тыыннаах хаалбыт харамайдара. Сэлии аймаҕа былыр быдан эгэлгэлээх эбит. Плейстоцен бүтэһигэр үгүс көрүҥнэрэ эстэн суох буолбуттара. Сэлиилэр биллэр ураты чинчилэрэ уһун тумсук, муос (аһыы), улахан кулгаахтар, баҕахтыҥы атахтар, халыҥ тирии. Сэлии тумсугунан тыынар, аһы уонна ууну айаҕар уктар, ону-маны тутар хабар. Сэлии муостара илин тиистэртэн кубулуйан үөскээбиттэрэ. Сэлии муоһунан охсуһар, барымталары хамсатар, буору хаһар. Улахан кэтит кулгаахтара бодо мэлдьи биир температуратын тутарга көмөлөһөллөр. Африка сэлиилэрэ быдан улахан кулгаахтаахтар, хотоҕор систээхтэр. Азия сэлиилэрин кулгаахтара кыра соҕус, систэрэ бүлтэгэр.
Сэлиилэр Хара Африкаҕа, соҕуруу уонна соҕуруулуу-илин Азияҕа олороллор. Саваннаҕа, ойуурга, бадарааннаах сирдэргэ мэччийэллэр. Үүнээйи сииллэр, ууттан чугас сылдьаллар. Сэлии тулалыыр эйгэҕэ улахан дьайыылаах тутаах кыыл буолар. Сэлиилэр уруулуу ыал бөлөхтөрүнэн түмсэн олороллор. Сороҕор хас да ыал көрсөн холбоһон улахан үөр буолаллар. Ыалга тыһылар уонна оҕолор бааллар. Кырдьаҕас тыһы ыал баһылыга (матриарх) буолар. Атыырдар саастарын ситтэхтэринэ ыалтан баран туспа олороллор, соҕотоҕун эбэтэр атастарын кытта. Ууһуур кэмнэригэр эрэ үөргэ кэлэллэр. Сэлии олоҕун уһуна 70 сылга тиийэр. Сэлиилэр таарыйсыынан, харах көрсүүнэн, сытынан, тыаһынан билсэллэр. Ыраахха инфратыаһынан уонна сир доргутуутунан билсэллэр. Сэлиилэр өйдөрүнэн примааттары уонна кииттиҥилэри кытта тэҥнэһэллэр. Бэйэлэрин билинэр кыахтаахтар, атастара аймахтара ыарыйдахтарына долгуйаллар кыһаналлар, өллөхтөрүнэ хомойоллор.
Сэлиилэр бары Африкаҕа да Азияҕа эстэр кутталга сылдьаллар. Браконьердар күндү сэлии муоһун бултууллар. Атын куттал тула эйгэ алдьаныыта киртийиитэ буолар. Азия сэлиилэрин дьиэлээн иитэллэр, үлэҕэ туһаналлар. Былыр сэриигэ туттар этилэр. Билигин сэлиилэри зоопааркаларга уонна сыыркаларга ыалдьыттары дьаарбатарга туһаналлар. Бу маннык быһыыны харамай харыстааччылара утараллар. Сэлии биир киэҥ биллиилээх дьүһүннээх харамай буолар. Кини былыр былыргыттан дьоҕурга, фольклорга, итэҕэлгэ, литератураҕа, поп култуураҕа элбэхтик ойууланар кэпсэнэр.
Gaikai
Gaikai — Нидерланд уонна АХШ тэрилтэтэ, былыт нөҥүө оонньуу оонньотор уонна онно сыһыаннаах IT быһаарыылары айар уонна оҥорор. 2016 сылтан ыла Sony конгломератка холбонор.
Duoraan Records
Duoraan Records (Дуораан Рекордс) — ырыа устар, тупсарар, ону таһынан киинэ оҥорор медия тэрилтэ.
Петров Семён Семёнович Балаҕан ыйын 2 күнүгэр 1998 сыллаахха Маайаҕас сиригэр төрүттээбитэ.
Дуораан Рекордс баарын тухары 8 киинэни устубута уонна 53 ырыаһыттары кытта үлэлэспитэ, 3 CD альбому толору прокатка кыттыбыта:
2. Cholbon. Көмүс ардах (2000)
3. Cholbon. Быстыспат ситим (2001)
2011 сылтан ыла Sony Music ырыа тойук империатыгар киирэр, туох баар юридическай бырааптара эмиэ.
The Big Issue
The Big Issue (ааҥл. «улахан кыһалҕа») — Великобритания уонна Аан Дойду үрдүнэн киэҥник тарҕаммыт уулусса хаһыата.
Буоларын курдук, хаһыаты дьиэтэ суох дьон тарҕатар, ол эрээри сүрүн уратыта диэн хаһыаты идэлээх суруналыыстар оҥороллор.
Хаһыат сыала-соруга — дьиэтэ суох дьоҥҥо харчы өлөрөргө кыах биэрии уонна дьоҥҥо-сэргэҕэ таһаарыы.
Бу сыалы-соругу ситиһэр иһин дьиэтэ суох дьон хаһыаты сыанатын аҥарынан атыылаһар уонна толору (этиллибит) сыанатынан атыылыыр.
Остуоруйата
Бырайыак тахсарын саҕана биир нүөмэр сыаната 50 пенс этэ, ол эрээри кэлин 2,5 фуҥҥа тиийэ улааппыта.
Бастаан сурунаал ыйга биирдэ тахсар этэ, ол гынан баран 1993 сыл бэс ыйыгар The Big Issue нэдиэлэ аайы тахсар буолбута.
1995 сыллаахха Дьон Бйорд хаһыат ситиһиилээх буолбутун кэннэThe Big Issue Foundation диэн дьиэтэ суох дьоҥҥо көмөлөһөргө уонна уулусса хаһыатын идеятын тарҕатарга анаммыт тэрилтэни тэрийэр.
2001 сыллаахха хаһыат 300 000 экземпляры атыылаан рекорд олохтуур.
2000 сыллар ортолоруттан саҕалаан The Big Issue ааҕар дьон ахсаана аҕыйыыр. The Big Issue тирааһа 167 000-ттан (2007 с.) 125 000-ҕа (2012 с.) түһэр. Атыылааччылар да быыстарыгар конкуренция үрдүүр. Уулусса хаһыата туруорбут сыалларын-соруктарын кыайан ситиспэт кыһалҕатыгар тиийэн саҥа ньымалары көрдүүр.
Бастакы ньыма: QR-куоттаах анал карталары атыылыахха сөп этэ. Бу карта сыаната хаһыат сыанатыгар тэҥнээх буолуохтаах (2,5 фунт). Сурунаал саҥа нүөмэрин ааҕарга карта атыылаһаҕыҥ уонна бу QR-куоду гаджет хаамыратынан сканируйдуугуҥ, эбэтэр хаһыат ситим сиригэр киирэн бу куоду бэйэҥ суруйаҕыҥ.
Иккис ньыма: атыыһыттартан репортер оҥоруу. 2011 сыллаахха хаһыат хас да тыһынча дьиэтэ суох киһиэхэ смартфон биэрэргэ былааннаммыта. Бу смартфон көмөтүнэн ситим үөскүөхтээх этэ: түбэлтэ буолбут сириттэн хаартыскалары, аудиону уонна видеону ылыы.
Ол да буоллар, 2012 сыллаахха редакция үгэс буолбут суолунан барар: хаһыат тас көрүҥүн уларыталлар, политика туһунан суруйар буолаллар, саҥа суруйааччылары ыҥыраллар уонна сыанатын үрдэтэллэр.
Туватааҕы судаарыстыбаннай университета
Туватааҕы судаарыстыбаннай университет
Туватааҕы судаарыстыбаннай университет - Арассыыйаҕа Тыва Өрөспүүбүлүкэтин Кызыл куоратыгар баар улахан үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1995 с.балаҕан ыйын 30 күнүгэр Арассыыйа Бэрэсидьиэнин укааһынан Туватааҕы судаарыстыбаннай университет арыллыбыт.
Университет структуратыгар Кызыллааҕы пеагогическай институт, профессиональнай переподготовка уонна каадырдар квалификацияларын үрдэтии института уонна үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии института. Ону кытта, Кызыллааҕы педагогическай кэллиэс, тоҕус факультет, түөрт уон биир кафедра, музейнай комплекс, Ботаническай сад, аҕыс ааҕар саалалаах научнай бибилэтиэкэ, информационнай-аналитическай киин, доруобуйа Киинэ, сэттэ спортивнай саала, спортивнай-чөл туруктуур лааҕыр уо.д.а.
2011с.Туватааҕы судаарыстыбаннай университет "Открытый сибирский университет" диэн үөрэхтиир-научнай тэрилтэлэр Ассоциацияларын уонна икки технологическай платформа: "Национальная информационная спутниковая система" уонна "Национальнаясуперкомпьютерная технологическая платформа" чилиэнэ буолар. ТувСУ классическай университеттыы үөрэхтээһин уонна испэссээлинэстэр бөдөҥсүйбүт 11 бөлөхтөрүгэр үрдүк үөрэхтэр метод холбоһуктарын чилиэнэ буолар. Университет үс профессиональнай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ холбоспутуттан төрүттэнэн, кинилэр научнай потенциалларын туһанан үөрэхтээһин систиэмэтин уонна өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтин сүрүн салааларын үрдүк квалификациялаах испэссээлиистэринэн хааччыйар.
Факультеттара
1. Естественно-географическай факультет
2. Историческай факультет
3. Экэнэмикэ уонна менеджмент факультета
4. Инженерно-техническай факультет
5. Тыа хаһаайыстыбатын факультета
6. Физико-математический факультет
7. Физическэй култуура уонна успуорт факультета
8. Филологическай факультет
9. Юридическай факультет
11. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии института.
Рейтиннэрэ
Туватааҕы судаарыстыбаннай университет
1. Кызыл куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
2. Тыва Өрөспүүбүлүкэтин үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 319-с миэстэ
Ссылкалара
http://tuvsu.ru/ https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A2%D1%8B%D0%B2%D0%93%D0%A3 https://www.provuz.ru/vuz/tuvsu/rating/ https://kyzyl.ucheba.ru/uz/69672
Тарабукина Надежда Петровна
Тарабукина Надежда Петровна — бэтэринээринэй билим дуоктара, СӨ Наукаларын Академиятын Государственнай Бирэмийэтин Лауреата.
Ауэзов Мухтар Омарханович
Мухтар Омарханович Ауэзов — сэбиэскэй кэмнээҕи казах омук улуу суруйааччыта, драматура, учуонайа, педагога.
Мухтар Омарханович Ауэзов 1897 сыллаахха балаҕан ыйын 28 күнүгэр Семипалатинскай уобаласка, билиҥҥинэн Абай оройуонугар күн сирин көрбүтэ. М.Ауэзов 1961 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр 63 сааһыгар бу олохтон барбыта. Революция дьалхааннаах сылларыгар М.Ауэзов Киргизия өрөспүүбүлүкэтин киин ситэриилээх кэмитиэтигэр эппиэттиир сэкирэтээринэн үлэлээбитэ. Гражданскай сэрии кэмигэр Колчагы утары сэриигэ кыттыбыта.
Мухтар Ауэзов 1959 сылтан Ленин бириэмийэтин, 1949 сыллаахтан Сталин бириэмийэтин бастакы истиэпэннээх наҕараадалар  лауреаттара. 1946 сылтан Казахскай ССР А.Н. академига, уһулуччу чулуу өйдөөх, дэгиттэр сатабыллаах уопсастыбаннай диэйэтэл.
1980 сыллаахха балаҕан ыйыгар Казахскай ССР – га Саха литературатын күннэригэр биһиги суруйааччыларбытын кытта көрсүһүүгэ кыттыбытын туһунан Иван Федосеев «Көрсүһүүлэр уонна санаалар» диэн ыстатыйатыттан билэбит. Алма-Атаҕа икки күннээх истиҥ көрсүһүү кэмигэр  саха суруйааччыларын Суорун Омоллоону. Иннокентий Эртюковы, Николай Габышевы, Иван Федосеевы. Алексей Михайловы, Гавриил Колесовы, Иван Егоровы арыаллаан илдьэ сылдьыбыттар, Джамбул куораты кытта билиһиннэрбиттэр. Онно туох ханнык иннинэ В.И.Ленин памятнигар, Албан Аат мемориалыгар веноктары уурбуттар, кыраайы үөрэтэр музейга сылдьыбыттар
Джезказганскай уобаласка  С.Т.Руфов – салайааччы, Н.Е.Мординов – Амма Аччыгыйа, В.С.Соловьев – Болот Боотур, Л.Попов, А.Сыромятникова, С.Тимофеев, Н.Босиков, С.Шевков, арыалдьыттар Казахскай ССР Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын сэкирэтээрэ Б.Тлегенев уонна поэтесса А.Бахтыгереева сылдьыбыттар.
Бөлөхтөр уобаластартан төннөн баран Алма-Ататтан сэттэ аҥар көстөөх сиргэ, Джамбул олорбут дьиэтигэр – литературнай-мемориальнай музейга уонна кини мавзолейыгар тахса сырыттылар, онно делегацияны улуу акын сиэнэ, Казахскай ССР культуратын үтүөлэээх үлэһитэ, акын Алимкул Джамбулов домбраҕа доҕуһуоллаан ырыанан эҕэрдэлээтэ, итини тэҥэ Алма-Атаҕа М.Ауэзов аатынан академическай театры, искусство государственнай музейын, Казахстан норуотун хаһаайыстыбаларын ситиһиилэрин быыстапкатын, Мухтар Ауэзов уонна Сабит Муканов музей дьиэлэрин көрүү-истии буолла.
Мухтар Ауэзов айар үлэтин уһулуччулаах ситиһиитинэн аатырбыт Абай Кунанбаев туһунан «Абай суола» диэн арамаана буолар. Мухтар Ауэзов сырдык мөссүөнэ, кини инникини өтө көрүүтэ, норуотун туһугар олорбут чаҕылхай олоҕо, айар үлэтэ умнуллубат, кэнчээри ыччат кини аатын, айар үлэтин кэриэстиир, сүгүрүйэр, киэн туттар.
Туһаныллыбыт литература
1.     Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1981.
3.      Интернет ситимиттэн
Чадыр-Лунга манастыыра
Чадыр Лунга манастыыра
Абырах (атын суолтата)
Абырах диэн итирии кэнниттэн ыарыйдахха кыратык арыгы иһэн эмтэнии ааттанар.
Чадыр-Лунга манастыыра
Чадыр-Лунгаатааҕы Димитриевскай манастыыр - Нуучча православнай сыаркабын, Гагаузия Чадыр-Лунга куоратыгар баар, Кагульской уонна Комратской епархияларга киирэр дьахтар манастыыра. 1972 с. Сэбиэскэй былаас, куорат ортотугар турар Святой Димитрий хараамын дэлби тэптэрбиттэрэ. 14 саастаах Дмитрий Кириогло, урусхал анныттан икки бүтүн ордон хаалбыт иконалары таһаарбыта. 80-ус сыллар бүтүүлэригэр, Дмитрий Кириогло, Москубаҕа духовнай семинарияны бүтэрэн, Чадыр-Лунгаҕа төннөн кэлбитэ. 1988 с. ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумыгар, хараамы тутарга көрдөһүү суругу өйүүргэ сүүһүнэн илии баттааһынын хомуйбута. Хараамы тутары көҥүллээбиттэрэ эрээри, сири урукку курдук куорат ортотугар буолбакка, куорат кытыытыгар, кылабыыһа аттыгар биэрбиттэрэ. Саҥаттан тутуллубут хараам истиэнэлэрин, Дмитрий бэйэтин кыыһын Ксенияны кытта уруһуйдаабыттара. Ону кытта, Дмитрий, 18 үйэтээҕи балканскай истииллээх кыһан оҥоруу иконостас эскиһин уруһуйдаабыта. Иконостаһы Украина маастардара оҥорбуттара. 2000 с. алтынньы 7 күнүгэр, Нуучча православнай сыаркабын Священнай синода Свято-Димитриевскай приходу дьахтар манастыыра гынарга уураахтаабыта. 2009 с. от ыйын 27 күнүттэн, манастыыр настоятельницатынан монахиня Елисавета(Попова) анаммыта. 2014 с. манастыыр тутууларын аннынааҕы сир сыҕарыйан барбыта. Сири бөҕөргөтөргө манастыыр 400000 кэриҥэ лейи ороскуоттаабыта эрээри, баара-суоҕа 3 сылынан, бетон тирээбиллэр сууллан түспүттэригэр, манастыыр тутуулара сууллар куттала үөскээбитэ. 2017 с.манастыыр тулатынааҕы хаспаҕы эмиэ бөҕөргөппүттэрэ. Бу сырыыга Гагаузия салайааччылара өйөөбүттэрэ. 2019 с. туругунан, манастыырга 20 послушница баар. Манастыыр хараама икки бөрөстүөллээх: Святой великомученик Димитрий Солунскай аатыгар уонна святитель Николай Чудотворец аатыгар. Хараам аттыгар духовно-просветительскай киин, куолакаллардаах звонница, кельялар уонна хаһаайыстыбаннай корпус бааллар. Ону кытта, манастыыр бас билэр, биэс гектар иэннээх, үүнээйи олордор хонуулара, виноградниктара сыталлар. Манастыырга, урукку Свято-Димитриевскай хараамтан ордубут икки икона уонна холуодьастан булуллубут Божья Матерь Гербовецкай икона былыргы куоппуйата хараллан тураллар. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80-%D0%9B%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8C https://gagauzinfo.md/index.php?newsid=29323
Абырах (атын суолтата)
«Һуу, айыы-айа. Бу ханна баарбыный? Баһым хампы бараары гынна»,- диэн бэҕэһээ улаханнык арыгы иһэн кэбиспит киһи, сарсыарда уһуктан баран айманар, санааргыыр, хайдах манныкка тиийэн хааллым диэн кэмсинэр, кэлэнэр. Тамаҕа куура хаппытыттан уу иһэн абыранаары, арай тураары гыммыта мэйиитэ эргийэриттэн, кыайан турбакка орон баһыттан тутуста, салҕалыы-салҕалыы туран хаама сатаата. Иҥнэри бара сылдьарыттан кыайан хаампакка онтон-мантан тутуста. Бэрт эрэйинэн, олоппоһу түҥнэри көтөн уу баар сиригэр, куукунаҕа тиийэн кыраантан куруускаҕа куттаары гыммыта, илиитэ истибэккэ, быһа салҕалаан иһитин да таба куппата.
Тымныы уу куттан, баһа арыычча дьэгдьйэн дьыбаан аттыгар хаалларбыт бытыылкатыгар биир үрүүмкэ курдук арыгы тобоҕо ордубутун өйдөөн кэллэ. Тиэтэйэ-саарайа харбыалаһан тиийэн бытыылканы булан ылан ыстакааҥҥа куттан иһээт, сотору хараҕа сырдаан, баһын ыарыыта ааһа быһыытыйан, аны букатын көнөтүк хаамар киһи буола оҕуста.
Арыгыны аһара иһииттэн бас алдьаммытын, ыалдьыбытын түргэн үлүгэрдик суох оҥорон, эмтии охсору биллэрэр «абырах» диэн тыл сахаларга хантан кэлэн баар буолан хаалла. Эчи сөп түбэһэрэ да бэрт. Түргэн үлүгэрдик таҥас алдьаммытын хам анньан дуу, хам баайа охсон дуу абырахтаан кэбиспит курдук. Үрүүмкэ курдук арыгыны ылан иһэн кэбистэххэ, төбө ыарыыта мүлүрүйэ түһэр буоллаҕа үһү. Көр, төбө ыарыыта итинник түргэнник ааһарын олус былыргыттан үчүгэйдик билэннэр «абырах» диэн ааттаатахтара дии. Абырал буоларын өбүгэлэрбит чахчы билэллэр эбит.
Арыгы иһэн баран ыарыйдахха, өлөртөрдөххө кыра эмэ, биир да үрүүмкэ арыгыны хантан эмэ булан истэххэ, «абырахтана» охсон, салҕалаабыта ааһан, төбөтө дьэгдьийэн, киһи үчүгэй буолан хаалара биллэр суол. Олус ыарахан ыарыы кэнниттэн бу курдук, олус түргэнник үчүгэй буолан хаалыы, төбө ыарыыта ааһан хаалара үчүгэйэ, дөбөҥө, үөрүүтэ, киһини арыгыһыт буолууга үтүрүйэр күүһэ аһара улахан. Сымнаҕас майгылаах, атаах, ыараханы, ыарыыны тулуйа үөрүйэҕэ, өсөһө суох эдэр киһи төбөтүн ыарыыта ааһара дөбөҥүттэн, үчүгэйиттэн, хас арыгыны аһара истэҕин аайы абырахтанан иһэриттэн, онно түргэнник үөрэнэн хааларыттан арыгыһыт буолара түргэтээн хаалар. Бу быһаарыыттан тирэх ылан «Атаах киһи арыгыһыт буолар» диэн этии үөскээбитэ чахчы.
Арыгыны бэйэтэ иһэн, итирэн боруобалаабатах киһи арыгы хайдах дьайарын ситэ билбэт, кини арыгыны иһимэҥ диэн үөрэтэрэ ханнык эрэ кинигэни аахпытыттан эбэтэр истибититтэн эрэ буолуон сөп. Маннык үөрэх атыттарга, боруобалааһына суох буоларыттан тиийимтиэтэ кыра. Бэйэтэ арыгыттан эрэйдэммит, куһаҕанын чахчы билбит уонна бэйэтин кыана туттунан арыгыны иһэрин бырахпыт киһи үөрэтэрэ олохтоох, дьоҥҥо тиийимтиэ.
Аан маҥнай итирэн өйдөммүт киһи олус санааргыыр, сыыһаны оҥорбутуттан, куһаҕаннык быһыыламмытыттан кэмсинэр. Бу кэмҥэ киниэхэ киһилии сыһыаннаһыы, өйдөөн көмөлөһүү итирии, сыыһа туттуу өссө хатыланара суох буоларыгар олук буолар.
Оскуоланы бүтэрэн саҥа үлэһит буола сылдьан табаарыһым төрөөбүт күнүгэр үөрүүбүттэн аһара иһэн кэбиһэн итирэн хаалбыт этим. Айдаан-куйдаан бөҕө үһү, дьиэбэр тутан аҕалбыттар. Сарсыарда ынырык төбө ыарыыта. Нэһиилэ туран салбыҥнааһын. Эбэм арыгы иһэн баран ыарыйдаххына «Абырахтаммат эрэ буол» диэн этэн, үөрэтэ-үөрэтэ балык буһара охсон итии миини тото иһэрдэн киһи-хара оҥорбутун букатын умнубаппын.
Алҕас иһэн кэбиһиллибит элбэх арыгы киһи этиттэн-сииниттэн ыраастанан сотору тахсан хаалар. Медицина үөрэҕэ этэринэн 6 эбэтэр 8 хонугунан киһи биирдэ испит арыгытыттан ыраастанар. Сити кэнниттэн арыгы иһэри бырахтаҕына киһи этигэр-сиинигэр улахан уларыйыы тахсыбакка ааһан хаалыан сөп. Биирдэ эмэтэ итириэр да диэри иһэн кэбиһэр киһи арыгыһыт буолбатах, ханнык эрэ атын биричиинэттэн аһара иһэн кэбиһэр буолуон сөп.
Эдэр киһи сыыһа туттаран элбэх арыгыны иһэн кэбистэҕинэ нөҥүө күнүгэр төбөтө ыалдьан нэһиилэ сыыгынаан сылдьар. Бу аата кини этигэр-сиинигэр соһуччу элбэх арыгыны испитэ дьааты испит курдук дьайыытын түмүгэ буолар. Итирбитин этэҥҥэ аһаран, арыгыттан ыалдьыбыта аастаҕына эдэр киһи эмиэ үчүгэй буолан, доруобуйата тупсан санаата табыллан сылдьар. Алҕас туттаран биирдэ элбэх арыгыны иһэн кэбиһии, киһиэхэ дьааты испит кэриэтэ дьайара кырдьык.
Эбэбит Лөкүө эмээхсин улаатан истэхпитинэ: «Арыгыны аһара истэххитинэ даҕаны, хаһан да абырахтаммат буолуҥ, оччоҕуна арыгыһыт буолуоххут суоҕа»,- диэн үөрэтиитэ олус таба буоларын билигин кэлэн, сааһыран баран, дьэ биллибит. Бу үөрэҕи олохпут устата кытаанахтык тутуһа сылдьыбыппыт арыгыга ылларыыттан чахчы харыстаата.
Бу эбэбит этиитэ саха кырдьаҕастара урут даҕаны арыгыһыт буолбат иһин охсуһалларын уонна арыгы дьайыытын үөрэппиттэрин бэлиэтиир. Арыгы маҕаһыын аайы дэлэччи анньыллан турдаҕына, ким да арыгы көрдүү, ону булары “проблема” оҥосто сылдьыбат буолар. Иҥэмтэлээх аһылыгы аһыы-аһыы арыгыны истэххэ киһи эмискэ итирэн хаалбат диэн эбэбит этэрэ арыгы дьайыытын кыччатыыга олус туһалаах.
Олох сайдан истэҕинэ арыгы эмиэ дэлэйэн испитэ, араас бобууну-хаайыыны киллэрэ сатаабыттара. Сэттэ, аҕыс уонус сыллардаахха өссө элбээбитэ. Биирдэ эмэ ханнык эрэ хампаанньаҕа кыттыһан эдэр киһи арыгыны аһара иһэн кэбиһэрэ баар буолар этэ. Нөҥүө күнүгэр өйдөнөн-төйдөнөн баран эбэм эппитин өйдөөн кэлэн туох баар тулуурбун барытын мунньунан тулуйан, хаһан да абырахтаммакка эрэ аһаан, миин иһэн арыгыны аһарынар этим.
Билигин сааһыран олорон санаан көрдөххө кырдьаҕас эбэбит арыгы туһунан билиитэ олус киэҥ, дириҥ эбит. «Арыгы испит, итирбит киһини мөхпөт, кыйахалаабат баҕайы» диэн куруук этэрэ.
Лис Никита (мультсериал)
Лис Никита (Лис Микита) — першы украінскі шматсерыйны мультыплікацыйны серыял зняты пасля атрымання Ўкраінай незалежнасці. Серыял сняць за матывамі сатырычнай казкі Ивана Франка паэмы «Ліс Мікіта». Ён выраблены на замову Ўсеўкраінскага грамадства «Асветы» (Просвіта) на кінастудыі «Фрэскі» (Фрески) з 2005 па 2007 год. Бюджэт карціны склаў 10 млн грн. (па іншых дадзеных 6 млн грн). Вядуцца перамовы аб трансляцыі серыяла на ўкраінскім тэлебачанні.
Абырах (атын суолтата)
Бу кэмҥэ өй-санаа үөрэҕин дириҥник хасыһаммын эбэм ити этиитэ олус табатын бигэргэтэр кыахтанным. Киһи итирэн өйө, салгын кута көппүтүн кэннэ ийэ кута кинини быһаччы салайар. Бу кэмҥэ киһи бэйэтин иннин көрүнэр, этин-сиинин баҕатын урутаан толорор кэмэ кэлэр. Куһаҕаннык, сөбүлээбэтин этиттэрдэҕинэ, өһүргэнэрэ түргэниттэн сыыһа-халты туттунара киирэн кэлиэн сөп. Манна кэлэн оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута хайдах иитиллибититтэн итирдэҕинэ оҥорор быһыылара быһаччы тутулуктаахтара дакаастанар. Өй-санаа туругун дириҥник үөрэппит кырдьаҕастар этиилэрэ олох салҕанан истэҕинэ ити курдук дакаастанан иһэллэр. (1,18).
Лис Никита (мультсериал)
мини|250px|Кадр из мультсериала
Абырах (атын суолтата)
Арыгы диэн туһалаах аһы киһи быһыылаахтык, аһара барбакка эрэ аһыырга үөрэнии киһиттэн ирдэнэр олох биир тутаах көрдөбүлэ буолар. Киһи бары кыаҕын, тулуурун киллэрэн арыгыны кэмнээн иһэргэ эбэтэр төрүт испэккэ эрэ олоҕун олороро өйүттэн-санаатыттан ордук улахан тутулуктаах, ол иһин төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын бөҕөргөтөн, өһөс, тулуурдаах буолуутун урут бастаан сайыннараллара ирдэнэр. (2,57).
Лис Никита (мультсериал)
Сюжэт
У серыяле распавядаецца аб прыгодах хітрага і разумнага Ліса Мікіты. Аб цікавых выхадкі, якія ён наносіць іншым звярам і як выблытваецца з разнастайных сітуацый.
Абырах (атын суолтата)
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №250. 24.04.2015.
Лис Никита (мультсериал)
Эпізоды
Серыял складаецца з 26 серый па 15 хвілін кожная:
Абырах (атын суолтата)
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Өй көтүүтэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2018. - 152 с.
Ойуур сэлиитэ
Ойуур сэлиитэ (Loxodonta cyclotis) диэн Африка сэлиилэрин икки көрүҥүттэн биирэ. Палеогенетиктар билиилэринэн Африка саванна уонна ойуур сэлиилэрэ 5-2 млн кэриҥэ сыллааҕыта арахсыбыттар. Тиһэх 500 тыһыынча сыл тус туспа буккуспакка үөскээбиттэр. Ойуур сэлиитэ саванна сэлиититтэн быдан кыра. Орто үрдүгэ 2,4 метр. Арҕаа Африка уонна Конго өрүс бассейнын сииктээх ойуурдарыгар олорор. Айылҕаҕа 30,000 сэлии хаалбыт. Браконьердар уонна пигмейдар бултууллар. 2021 сылтан ыла улахан эстэр кутталга сылдьар.
National Amusements
National Amusements — АХШ тэрилтэтэ, 63000 кинотеатр бас билээччи АХШ, Бразилия, Канаада, Мексика, Дьоппуон, Соҕуруу Корея, Колумбия, Перу, Аргентина, Кытай сирдэригэр. Аҥардас Нью Йорк уонна Мэриленд штаттарыгар 1000 кинотеатр бас билэр.
Степанов Константин Прокопьевич
Степанов Константин Прокопьевич
1907 с. төрөөбүт.
1929-1930 сс. нэһилиэк сэбиэтин депутатын быһыытынан киэҥ өрүттээх элбэх үлэни ыыппыта.
1932 с. Молотов аатынан холкуоһу тэрийсибитэ уонна бырабылыанньа чилиэнинэн, ферма биригэдьииринэн үлэлээбитэ. Колхоз бырабылыанньатын солбуйааччы председателинэн 1934-1938 сс. үлэлээбитэ. Кини үлэлиир сылларыгар Молотов аатынан колхоз тэрилтэ-хаһаайыстыба быһыытынан бөҕөргөөн оройуоҥҥа, республикаҕ биир бастыҥ үлээх колхоз буолбута.
1934 с. үлэ бастыҥнарын оройуоннааҕы уонна III республикатааҕы слеттарыгар кыттар чиэстэммитэ. Республикаҕа үчүгэй үлэллэх сала!ааччы буолан иистэнэр массыынанан бириэмийэлэммитэ.
1940 с. өлбүт.
Тулуур, өһөс
Оҕо кыра эрдэҕиттэн өйө-санаата сайдыыта төрөппүттэрэ хайдах көрөллөрүттэн-истэллэриттэн, баҕа санааларын толороллоруттан, ханнык үгэстэргэ иитэллэриттэн тутулуктанан икки өрүттэнэн, тус-туспа хайысхаланан тахсара сахабыт тылынан этиллэ сылдьар:
1. Атаах оҕо.
2. Көйгө оҕо.
Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитииттэн олоҕо олус улаханнык тутулуктанар. Төрөппүттэр оҕону туох баарынан көрөн-истэн, иитэн, үөрэтэн, хааччыйан улаатыннара сатыыллар. Оҕо төрөппүттэрин өйдөрүттэн-санааларыттан, баайдарыттан тирэх ылан өйө-санаата сайдар. Ол иһин оҕону иитии икки өрүттэнэн тахсар.
Оҕону иитии бу икки аҥы уратыларын төһө кыайарбытынан  дириҥник ырытан көрүөхпүт:
1. Атаах буола иитиллибит оҕо тулуура аҕыйаҕа бэлиэтэнэр. Туга эмэ тиийбэтэ, сатаммата даҕаны төрөппүттэриттэн көрдөөн иһэрэ элбээн араас көмөлөрүгэр кыра эрдэҕиттэн үөрэнэн хаалар.
Оҕо кыра, саҥа улаатан эрдэҕинэ үчүгэйэ ордук элбэх. Онно эбии төрөппүттэр оҕолоругар “үчүгэй” буола сатааннар араас аһынан хатаҕалыыллара, маанылыыллара аһара бардаҕына атаахтатыыга тириэрдэр. Атаах диэн оҕо өйө-санаата бэйэмсэх, бэйэтин көрүнүү диэки халыйан хаалан тулуура суоҕа улахана этиллэр.
Атаах оҕо төрөппүтүн этэрин истибэтэ улаатан истэҕинэ эбиллэн иһэр. Итини тэҥэ ыарыһах, тиийиммэт оҕолор аһара көрүллэн хаалалларыттан атаахтык улааталлар.
Сэбиэскэй былаас оҕолору атаахтатан, “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн ыҥырыыны аһара туһанан, халытан бэлэмҥэ үөрэтэн кэбиһэн, билигин үлэни кыайа-хото үлэлиир дьон отой аҕыйахтар. Үөрэх “үчүгэй” диэн хас да уонунан сыллар усталарыгар этэн, арбаан үлэни куһаҕан диэн өйдөбүллээн кэбистилэр. Ким да үлэлиэн баҕарбата чахчы үөскээтэ.
Атаах оҕо үлэлии үөрэммэтиттэн, бэйэтин аһара үрдүктүк сананарыттан сыыһа-халты туттунара элбээн хаалар.
Айылҕа киһини эрчийэрэ ордук тиийимтиэ. Күһүн халлаан тымныйан барыытыттан саҕаланан Улуу тойон таҥара үөрэҕэ дьону тулуурдаах, өһөс буолууга эрчийиитин саҕалыыр.
Бытарҕан тымныылаах дойдубутугар Улуу тойон таҥара тулуурдаах буолууга кытаанах үөрэҕэ эрэ үлэни-хамнаһы сайыннарар кыаҕы биэрэр. Ордук тулуурдаах, өһөс майгылаах, кэннинэн кэхтибэт саха дьоно, бу хоту дойдуну баһылаан сайыннарбыттар.
Сэбиэскэй былаас умуннарбыт Улуу тойон таҥаратын үөрэҕин олоххо киллэрдэхпитинэ эрэ, аныгы ырыынак ыарахан кэмигэр тулуурбут улаатан сайдыыны ситиһэр кыахтаныахпытын сөп. (3,10).
“Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно Улуу тойон таҥара үөрэҕэр киирсэр уонна тулууру, дьулууру улаатыннаран саха омугу сайыннарбыт үтүөлээҕинэн салгыы туһаныы эрэйиллэр.
Киһи айылҕатынан олохсуйбут бэрээдэги тутуһа сылдьыан баҕарбат, талбытынан, көҥүлүнэн сылдьар санаата элбэх. Эт-сиин баҕа санаата аһааһын, сынньаныы, баҕа санааны ханнарыы диэки хайысхалаах. Ол иһин өй-санаа тулуура улаатан, туттунар күүһүн улаатыннарара хайаан да ирдэнэр. Сиэр, киһи быһыытын көрдөбүллэрин тулуурун улаатыннаран тутуһа сылдьара эрэйиллэр. Итини тэҥэ бу көрдөбүллэри тутуспат буолуу таҥара накааһын үөскэтэрэ ыган, хаайан тутуһарга күһэйэр.
Сахаларга Улуу тойон таҥара тулуурдаах буолууга, ыарахан үлэни үлэлииргэ, олохсуйбут бэрээдэги тутуһарга ыҥырара, үөрэтэрэ сорохторго, аһара барыан санаалаахтарга сөп түбэспэккэ хаалар. Ол иһин бу бэрээдэккэ үөрэтэр таҥараны сорохтор сөбүлээбэттэр, былыргы кэмнэргэ оннооҕор абааһыларга тэҥнээн, Аллараа дойдуга олохтуу сылдьыбыт кэмнэрэ бааллара.
Бу сахалар таҥараларын үөрэҕин ордук баһылыыр омугунан ааҕыллар нууччалар сөбүлээбэттэр. Кинилэргэ бас бэриммит, эппит хоту сылдьар кулут өйдөөх-санаалаах дьон ордук туһалаахтар. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ тулуурдаах, өһөс, бэйэтин билинэр дьону иитэргэ, улаатыннарарга аналлаах.
Сэбиэскэй былаас эстибитин кэннэ тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн этэннэр, айыыны оҥорууну өрө тутаннар бэрээдэктээх, көрсүө, сэмэй дьон туоратылла сылдьыбыттара. Билигин олох оннун булан, үлэни кыайааччылар, күүскэ үлэлээччилэр көрсүө, сэмэй дьон сыаналанар кэмнэрэ кэллэ.
Тулуур киһиэхэ хаһан баҕарар туһалыыр. Утуйан хаалары тулуйуу тулуур улааттаҕына эрэ кыаллар. Тулуурдара тиийбэт, айаннаан иһэн утуйан хаалар суоппардар кюветка түһэллэрэ эбэтэр утары иһэр массыынаҕа киирэн биэрэллэрэ биллэр. Эдэрдэр тулуурдара аҕыйаан иһэриттэн маннык абаарыйалар билигин элбээн иһэллэр.
Атаах буола улааппыт оҕолор улаатан суоппардаатахтарына өр утуйбатылар даҕаны ууларын кыаммаккалар утуйан хаалан улахан абаарыйаҕа түбэһэллэр.
Сахалар оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһанар “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонноро ураты тулуурдаах дьону иитэн улаатыннарарга аналлаах. Тулуур туохха барытыгар туһалыыр. Айылҕа тымныыта уонна итиитэ хардары-таары дьайаннар киһини тулуурга, өсөһө сылдьарга ыган, хаайан үөрэтэллэр. Тымныыны уонна итиини тулуйуу тус-туспалар, утарыта дьайыылаахтар. Айылҕа хааны сиир үөннэрэ кыра ыарыыны тулуйарга эмиэ үөрэтэллэр.
Төрөппүттэр бу өс хоһоонун куруук туһана сылдьыахтара этэ. Саха омугу сайыннарбыт баар-суох өйбүт-санаабыт түмүллүүтэ, бу өс хоһоонугар иҥэн сылдьар.
Тулуурдаах эрэ киһи олоҕор туох эмэ ситиһиини оҥорор кыахтанар. Саҥаны айыыны туох эмэ ураты, саҥа санаа киирэн кэллэҕинэ киһи оҥорор кыахтанар, онтон бу саҥаны айыыны олоххо киллэриигэ, туһалааҕын атыттарга биллэриигэ өсөһүү, тулуур улахана хаһан баҕарар эрэйиллэрин тэҥэ, баай, харчы көмөтө ирдэнэр.
Кыһын тымныы кэмҥэ төрөөбүт оҕолор элбэх сүрдээхтэр. Тымныы киһиэхэ сүрүн элбэтэр. Саха сирэ уһун, улахан тымныылааҕынан олохтоохтор сүрдэрэ, тулуурдара айылҕаттан элбиир.
Тулуур баара эккэ-сииҥҥэ уонна өйгө санааҕа иккиэннэригэр туһалаах. Эт-сиин тулуура улааттаҕына араас ыарыылары тулуйарын тэҥэ, ыарахан үлэни-хамнаһы кыайар кыахтанар. Өй-санаа тулуура улааттаҕына өй көтөрө, буккуллара, баайыллара тохтууруттан киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр.
Тулуур баара киһиттэн барыларыттан хайаан да ирдэнэр олох тутаах көрдөбүлэ буолар. (1,23).
Туһаныллыбыт литература
1.Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Азия сэлиилэрэ
Азия сэлиилэрэ (Elephas) диэн сэлиилэр кэргэннэригэр киирэр уус. Уус биир тыыннаах уонна сэттэ өлбүт көрүҥнээх.
Арнульф
Арнульф Мецскай (Arnulf, Arnoul; (580/582 диэки — 641, от ыйа 18 күнэ) — франктар политическай уонна итэҕэл деятеля, Мец епискоба, Каролингтар династияларын олохтооччута, Католик Таҥара дьиэтэ каноннаабыта. Ахтыы күнэ — 18 от ыйа.
Муртаза Шерхан
Муртаза Шерхан (Шерхан Муртазаев) — казаах суруйааччыта, Казахскай ССР Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, Казахстан суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын иккис сэкиритээрэ.
Шерхан Муртазаев   Джамбул уобалаһын Джубалинскай оройуонугар Мын-Булак хочотугар  1932 сыллаахха төрөөбүтэ. 1955 сыллаахха М.В.Ломоносов аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрситиэт суруналыыстыкаҕа салаатын  үөрэнэн бүтэрбитэ. Хаһыат сүрүннүүр эрэдээктэрдэринэн үлэлээбитэ.
Казахскай ССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Шерхан Муртазаев Улуу Абай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, уордьаннарынан, мэтээллэринэн наҕараадаламмыта, норуодунай суруйааччы аатын ылбыта. Үгүс кинигэ, казах тылынан тылбаас ааптара.
Казахстаҥҥа Саха литературатын күннэрэ аһыллыбыттарын туһунан олохтоох «Казахстанская правда», «Ленинжил жас», «Социалистик Казахстан», «Ленинская смена» о.д.а хаһыаттарга биһиги суруйааччыларбыт айымньылара тахсыбыттар.Күннэр тустарынан хаһыаттар бары көстүүлээхтик биэрэллэр.