cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сахалар ахсааннара
Итинник чопчулаан быһаарыы кэнниттэн, бу төрдүс биричиинэ саха дьонун аҕыйатыыга туох оруолу ыларын чуолкайдыахпыт. Ол аата, аһара үөрэҕи эккирэтии, эдэр дьон саастарын ситэн, маҥнайгы тапталы билэн ыал-уруу буолан, оҕо-уруу тэнитэр кэмнэрин аһаран кэбиһэр. Кыыс оҕо оскуола кэнниттэн саамай дьиэ-уот тэринэр уонна оҕо төрөтөр кэмигэр үөрэххэ киирээри улахан куоракка баран хаалар. Эдэр кыыс манна хайдах сылдьарыттан салгыы олоҕо, ыал буолара дуу, буолбата дуу, доруобай оҕолоноро дуу, суоҕа дуу улаханнык тутулукта­нар. Кинилэр араас суол сыыһа-халты туттууларга киирэн биэрэллэрэ бэрт элбэхтик суруллар. Маннык, ыал-уруу буоларга айылҕа анаабыт кэмин атын сыалга туттуу кинилэргэ бэйэлэригэр ордук эрэйдээхтик ааһар, аборт оҥорооччулар үлэлэрэ эбиллэн иһэр. Үөрэх аралдьытан, эдэр дьон ыал-уруу тэринэр кэмнэрэ ааһан хаалыыта, үгүстэрин салгыы олохторугар оҥорор ох­суулара олус ыар буолар. Ыччаттар үгүстэрэ ити охсуулартан тэм­тэрийэн салгыы ыал-уруу тэринэллэрэ букатын даҕаны хаалан хаалары­гар тиийэр.
Тапталга ылларыы кэмэ, киһи олоҕун эмиэ биир кэрдиис кэмэ, би­риэмэтигэр кэлэр уонна аастаҕына ааһан, мөлтөөн барар. Ити иһин сааһырбыт дьон ыал буолуулара лаппа уустуктук быһаарылларын бары билэллэр. Ол иһин эдэр дьону ыал оҥортооһуну, Айылҕа биэр­бит кэмин аһарбакка эрэ, былыргы курдук, төрөппүттэр ытык эбээһинэстэрэ буоларын үөскэтии саха дьоно элбииллэригэр улаханнык туһалыа этэ.
Эдэрдэр ыал буолууларыгар төрөппүттэр күүскэ ылсыһалларын ситиһэргэ кинилэр­гэ бэйэлэригэр бары өттүлэринэн маарынныыр “Туйах хатарааччылара” хайа эмэ сиэннэриттэн баар буоларын билэллэрэ туһалыа этэ. Ол иһин төрөппүттэр бэйэлэрин олохторун салҕааччылары, кэлэр көлүөнэлэрин кэмнэрин аһарбакка эрэ күн сиригэр баар буолан иһии­лэрин ситиһэ сатыыллара ордук этэ.
Kэлин “сайдыылаах социализм” саҕана үтүө, үчүгэй киһи буолуу өйдөбүлэ үөрэхтэниини кытта арахсыспат сибээстэммитэ. Төрөппүттэр оҕолоругар үтүөнү баҕарар санааларыгар барыларын үрдүк үөрэхтээх оҥоро сатааһыннара партия “Бары бүттүүн үрдүк үөрэххэ” диэн ыҥырыытынан доҕуһуолламмыта. Биһиги сайдыыта суох дойдубутугар бары үрдүк үөрэхтэммит дьон сөптөөх үлэни булан үлэлиир кыахтара суоҕун ырыынак сыһыаннаһыылара быһаардылар. Бюджет үлэһиттэрин хамнастара аҕыйаҕа үгүс үөрэхтээхтэр атыы-эргиэн үлэлэригэр көһүүлэрин таһаарда.
5. Өй-санаа туруга суох буолуута. Билигин эдэрдэр оҥорор буруйдара-сэмэлэрэ аһара элбээтэ диэни бары билэбит. Оҕону кыра эрдэҕиттэн атаахтатан, маанылаан иитии, үөрэтии сэбиэскэй кэмнээҕи курдук салҕанан баран иһэриттэн, ити куһаҕан быһыылар аҕыйаабаттар. Оҕолор ийэ куттарын кыра эрдэхтэринэ үчүгэй быһыылары оҥорууга ииппэттэн улаатан баран арыгы истэхтэринэ сыыһа-халты, аһара туттунар майгылара киирэриттэн эдэр олохторун бэйэлэрэ кылгаталларэ элбээн иһэр.
Манна “айыы үөрэҕин” куһаҕан сабыдыалын эбии ааҕыахпыт этэ. Оҕолор айыыны оҥоро охсоору тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан сыыһа-халты туттуналлара элбээн уонна “айыы үчүгэй” диэн ыҥырыы тардарыттан Үөһээ дойдуга тиийэ охсоору, айыы буолаары эдэр олохторун кылгаталлар, бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбээтэ. Эдэр кыргыттар айыыны оҥорор санаалара элбээһиниттэн кыыстарын харыстаабаттарыттан кэлэр көлүөнэлэр буор куттара буккулла турар.
Ыаллар мааны, атаах оҕолоро онно-манна быстах суолга түбэһиилэрэ, сыыһа-халты туттунуулара кыра эрдэхтэринэ ийэ куттара иитиллиититтэн, майгылара уратытыттан тутулуга улахана, олоҕу киһи быһыылаахтык олороллорун мэһэйдиир.
Аныгы ырыынак кэмэ кэлэн көмөлөһөн, оҕону иитии, үөрэтии кытааттаҕына уонна дьоҥҥо “Оҕолорум иитиэхтэрэ” диэн өй-санаа тарҕаннаҕына сахалар ахсааннара эбиллиэн сөп. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо өйө-санаата туруктаахтык сайдарыгар тириэрдэрриттэн эрэйиллэр, туттуллар кэмэ кэлбитин биллэрэр.
Сахалар аһара үөрэхтээһинтэн уонна өй-санаа туруга суох буолуутуттан ахсааннара аҕыйахтык эбиллэр. (4,59).
Туһаныллыбыт литература
1. Якутия. Хроника. Факты. События. 1612 - 1917 гг. Сост. А.А. Калашников. Якутск: Бичик, 2000.- 480 с.
2. Винокурова У.А. Сказ о народе саха. Якутск: Нац.кн.изд-во “Бичик”, 1994.- 144 с.
3. Попов Б.Н. Изменение семьи народов Якутии. Якутск: Министер­ство образования Республики Саха (Якутия), 1994.- 140 с.
4. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
U.S. Bancorp
U.S. Bancorp (АХШ Баан корпорациата), АХШ 5 улахан баана, Америка сахалара хамнас ылалларынан иккис миэстэҕэ турар.
Сновск
Сновск (Сновськ) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 393 (2011).
U.S. Bancorp
Салалтата — Миннеаполис (Миннесота, АХШ).
Huntington Bancshares
Huntington Bancshares (Хантингтон Бэншейрз), АХШ дойдутун биир улахан баана уонна харчы конгломерата, 20 иһигэр киирэр капитала улаханынан. Huntington National Bank диэн бааны бас билэр, конгломератын иһигэр биир сүрүн тутаах акционера.
Салалтата — Колумбус (Огайо, АХШ).
Бу баанынан Америкаҕа олорор сахалар киэҥник тутталлар, холобур хамнас ылалларыгар.
Сүрүн интернеткэ сирэйэ https://www.huntington.com/
Мармарис
мини|322x322пкс|Мармарис набережнайыгар Кемаль Ататюрка пааматынньык Мармарис (Marmaris)- Турцияҕа баар пуорт уонна курорт. Оннук ааттаах административнай киин оройуон. Турция соҕуруулуу- арҕаа Эгей муора кытылын өттүгэр, Мугла провинциятыгар баар. (Орто уонна Эгей байҕалын кирбиитэ Мармарис уонна Даламан икки ардыларыгар баар). 2014 с. туризм сезонугар аан дойдуттан 2 мөл. тахса турист кэлэ сылдьыбыта.
Иккис Төрүн битигэ
Иккис Төрүн битигэ (Δευτερονόμιον; דְּבָרִים‎, "Өстөр") диэн Тора уонна Эргэ Ыйаах бэһис бүтэһик битигэ. 34 бастаах. Инники түөрт битиктэр ис хоһооннорун хос кэпсиирин иһин Иккис Төрүн битигэ диэн ааттанар.
Мармарис
Географията
Мармарис хайалар тула өттүлэриттэн субус гына турар. Бухтаҕа киирии арыыны көмүскүүр, онон штормнар уонна күүстээх долгуннар биэрэккэ хаһан да тиийбэттэр.
Греция Родос арыытын кытта утумнаах паром ситимэ баар. Куоракка хас да оройуон — Сельер, Армуталан, Меркез бааллар. Меркез - киин оройуон буолар. Армуталан (armut "груша») - куорат кытыытыгар турар. Ичмелер - киинтэн 15 мүнүүтэ айаҥҥа турар кыра куорат, Мармарис оройуона.
Мармарис Турция соҕуруулуу- арҕаа өттүгэр Турция Эгей байҕалын кытта холбоһон турар.
Кэрэхсэбиллээх сирдэр
мини|320x320пкс|Форт Мармарис — музей-кириэппэс мини|320x320пкс|Мармарис уулуссата мини|320x320пкс|Ичмелер кытылларыгар Мармарис оройуоннарыттан биирдэстэрэ
Климата
Мармариска типичнэй средиземноморскай климаттаах. Тохсунньу орто температурата 7,5 кыраадыс кэриҥэ ардахтаах уонна инчэҕэй хаардаах. Абсолютнай саамай кырата -4.
Сайын температура +30 аттыгар халбаҥныыр. Ордук үрдүк температурата +52 этэ.
Транспорт
Куорат Даламан аэропортан 95 км ыраах сытар.
Куорат устун лоскуй сибэккинэн арчыланар маршрутнай таксилар (долмуштар) сылдьаллар. Бирюза хочото куоратынан, оранжевай долмуш Ичмелер оройуоҥҥа тиийэ барар, күөх хонуу-Армуталан оройуоҥҥа.
Куорат хотугулуу- илиҥҥи өттүгэр автостанция (Отогар) баар, онно атын куораттарга барыахха сөп. Датча (Datcha), Мугла (Mugla), Кушадас (Kusadasi), Айдын (Aydi), Акция (Aykka)), Даламан (Dalaman), Дальян (Dalyan), Анталья онтон атыттар.
Куораты кытта уу биллэрии баар Датча (Datca), Ичмелер (Icmelер) уонна Дальян (Dalyan).
Словакия кроната
Словакия кроната (slovenská koruna, ) диэн Словакия валютатын биирдигэ (1993-2008).
Ахсааннар битигэ
Ахсааннар битигэ (Ἀριθμοί; בְּמִדְבַּר, "Куйаарга") диэн Тора уонна Эргэ Ыйаах төрдүс битигэ. Ахеменид империятын кэмигэр суруллубута (б.э. иннинэ 5 үйэ). Битик аата дьэбэриэйдэр ахсааннарын буолбут сурутуутуттан тахсар. 36 бастаах.
Ахсааннар битигин саҥатыгар дьэбэриэйдэр Синай хайаҕа Таҥараттан Сөбүлэҥи уонна Төрүннэрин ылаллар. Таҥара кинилэр туппут Ытык Отууларыгар дьиэлэнэр. Дьэбэриэйдэр Мэктиэлэммит Сири ыла барарга бэлэмнэнэллэр. Дьон ахсаанын сүһүөхтэринэн, эрдэринэн, дьахталларынан, оҕолорунан, аҕабыттарынан ааҕаллар. Моисей биитинээн Аароннуун хаамыы баһылыктара буолаллар. Айан суолугар араас ыарахаттары көрсөллөр, элбэх киһи өлөр. Битик бүтэһигэр Моаб сыһыытыгар баар Иордан өрүскэ кэлэллэр.
Ахсааннар битигин кэпсээнэ дьэбэриэйдэр Египет кулуттааһыныттан босхолонон баран өбүгэлэригэр Таҥара Мэктиэлээбит сирин баһылыы барар айаннарын муҥутуур чыпчаала буолар. Бу курдук Үөскээһин, Барыы, Левит битиктэргэ кэпсэммит тосхоллору холбоон түмүктүүр: дьэбэриэйдэр Таҥаранан талыллыбыт өлгөм ахсааннаах улуу омук буолуохтара, Кини көмөтүнэн бары өстөөхтөрүн кыайыахтара, мэктиэлэммит Ханаан сирин баһылаан ылыахтара.
Capital One
Capital One (Кэпитал Уан), АХШ биир сүрүн баана, 10 миэстэ капитала улаханынан. 80с, 90с сыллардаахха аан бастаан Америкаҕа, Японияҕа, Кореяҕа, Улуу Британияҕа, Мексикаҕа, Канаадаҕа бастакы кредитнай карталары оҥорон дьону иэскэ киллэрбит баан буолар. Билиҥҥи турукку Америкаҕа, Канаадаҕа, Улуу Британия курдук дойдуларга сүрүн автокредит биэрээччи уонна биир сүрүн кредитнай карта оҥорооччу.
Лингва Франка Нова
Лингва Франка Нова («Элефен») – аан дойду бодоруһуутугар аналлаах судургу уонна логичнай тыл.
Николаев Любомир Владимирович
Николаев Любомир Владимирович — мадьыны, Дыгын оонньууларын чемпиона (2013).
Олоҕун олуктара
5 №-дээх спортивнай оскуола чэпчэки атлетикаҕа тренерэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
ETF
Exchange Traded Fund, ETF (ол эбэтэр сахалыыга Рынокка атыыланар фондовай кумааҕылар), термин, сүрүннээн ETF диэн хас даҕаны тэрилтэлэр акцияларын биир пакетка түмэн баран атыылааһын. Сүрүн ETF оҥорооччу тэрилтэлэр Тинькофф Банк, BlackRock, Альфа Банк, Finex.
Байбактылар
Байбактылар (байбақты) — казахтар Кыра жустарын састаабыгар киирэр, Байулы бииһин ууһун уон икки аҕатын ууһуттан биирдэстэрэ. Байбактылар уустара бэйэтин иһигэр эмиэ хас даҕаны араас дьоҕус дьоҕус уустарга арахсар. Олор истэригэр манныктар бааллар: Олжаорыс, Кулсуйиндик, Булан, Кулшык, Кынык, Жаугашты, Кушпен, Буганай, Дауымшар, Жомарт, Шолан, Сырым, Батак, Токсаба, Альтеке, Еселбай, Бакан и Шекеу.
Устуоруйата
Байбактылар биир уустара былыр былыргыттан Волга уонна Яика өрүстэр икки ардыларыгар олорор.
Байулылар алимулылары кытта алшын биис ууһун иһигэр киирэр улахан, туспа салайааччылаах уустар холбоһуктара буолар. Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара.
C2-M48 гаплагруппа баарыттан сылыктаатахха, ол иһигэр байбактыларга, алшыннар (быһаччы эр дьонунан) эр киһи төрүттэрэ Илин Азияттан (калмыктарга уонна найманнарҕа, сарыжомарт уустарыгар ханыылыы) сылыктанар. Ол гынан баран, кинилэр нирун монголлар буолбатахтар (субклад С2-starcluster). Генетикэ таһымынан байбактарга Киин Азииҕа олорор баяттары уонна Монголия хотугулуу арҕаа өттүгэр олорор Увстар чугастар.
Тарҕанан олоруулара
Байбакты бииһин ууһун бэрэстэбиитэллэрэ Атыраускай, Арҕаа Казахстан, Хотугу Казахстан уобаластарыгар олороллор.
Ахсааннара
1917 сыллаҕы Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ байбактар ахсааннара 40 тыһыынча киһиэхэ тиийэрэ.
Уустарынан арахсыы
Бэйэлэрин истэригэр хас даҕаны дьоҕус уустарга арахсаллар: Олжаорыс, Кулсуйиндик, Булан, Кулшык, Кынык, Жаугашты, Кушпен, Буганай, Дауымшар, Жомарт, Шолан, Сырым, Батак, Альтеке (подроды Назарымбет, Мамат, Андас, Жумык), Байторы, Есельбай, Бакан и Шекеу.
Interactive Brokers
Interactive Brokers ( Интерактив Брокерс), АХШ саамай улахан брокерскай тэрилтэтэ, 43 омук дойдутугар үлэлиир. Бу броккр нөҥүө атын брокердар үлэлииллэр. Interactive Brokers тэрилтэ боростуой дьоҥҥо NYSE, Nasdaq уонна атын рыноктарга сыаналаах кумааҕылары атыылаһаргар көмө оҥорор.
2015 сылтан ыла Арассыыйа уонна Саха Сирин дьоно бу брокер нөҥүө американскай уонна китайскай ETF рынокка трейдердыахтарын сөп.
Кооператив
Кооператив (cooperatio — бииргэ үлэлэһии) — уопсай сөбүлэҥ быһыытынан, баҕа өттүнэн бииргэ кыттыһан үлэлииргэ баайы-дуолу кыттыһан тэриллибит холбоһук. Холобур, эргиэн кооперитива. Потребительскай кооперативтар эргиэнинэн, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын соҕотуопкатынан, нэһилиэнньэни араас өҥөнү оҥоруунан о.д.а. дьарыктаныахтарын сөп. Кооперативтар юридическай сирэй буолалларын быһыытынан бэйэни салайынар туспа органнаахтар, бэйэлэрэ үбүлэнэллэр. Потребительскай кооперативтары тэринии тыа сиригэр ордук табыгастаах. Потребительскай кооперация ситимигэр киирэллэр.
Vittana
Vittana — Эмиэрикэ кэммиэрсийэҕэ сыһыана суох тэрилтэтэ, 2008 сыллаахха тэриллибит]
Vittana кредитордар сайдыылаах дойдуттан сылдьар устудьуоннарга заайымнары биэрэлэригэр көмө буолар. Устудьуоннар заайымнарыгар тэрилтэ үгүс сайдан эрэр дойдуларга устудуьоуннар кредиииттэрин проблематын быһаарар.
Бизнес-модель
Тэрилтэ заайым бэриллэр дойдулар микрофинанс хампаанньаларын кытта үлэлэһэр, ити дойдулар ырыынактарын уратыларын учуоттуур. Vittana классик микрофинанс моделэны - бөлөххө эппиэт сүктэриини (хас да киһи заайм ылар уонна бэйэ бэйэлэрин иннигэр эппиэттииллэр), туһаммат. Vittana моделятыгар зайуом ылар киһи мэктиэһитинэн ийэтэ (эбэтэр чугас аймаҕа) буолар. Vittana үксүн бөдөҥ заайым биэрээччилэрэ суох буолан, тэҥ кирэдииттээһин кэнсиэпсийэтин туһанар, ол аата ким баҕар бэйэтин үбүн заайымҥа наадыйааччыга биэрэн кредитор буолуон сөп. Заайым $200-н $1500 тиийэ буолар, хас биирдии заайым биэрээччи бэйэтин чааһын, $25-н саҕалаан үрдүгү киллэриэн сөп. Кирэдиитин төннөрүүнү устудьуон үөрэҕин бүтэрэн, үлэ булан баран саҕалыыр. Ыстатыыстыка көрдөрөрүнэн, заайым төннөөһүнэ 97%.
Бииргэ үлэлээһин
Бастакы икки сылыгар Vittana Kiva-ны кытта бииргэ үлэлээбит. Кэлин Clinton Global Initiative, Frog Design, Grameen Foundation, Hope International, Lex Mundi, Orrick, Perkins Coie, Pop!Tech, Unitus, Бригам Янг университета уонна Вашингтон университетын кытта үлэлээбит. Итини кытта Vittana-ны Amazon.com өйөөбүтэ. Заайымы элбэх сайдыылаах дойдулартан сылдьар устудьуоннарга биэрэрэ туһуттан, Vittana үгүс ахсааннаах микрофинанс тэрилтэлэрин кытта үлэлэһэр, олору кытта устудьуоннарга аналлаах микрофинанс бырагырааммаларын оҥорор. Партньуордар устудьуоннары кытта көрсүһүүлэр, кинилэргэ заайым биэриигэ, төлөбүрдэри хомуйууга эппиэт сүгэллэр.
Бэрэстэбиитилистибэлэр
Тэрилтэ 17 дойдуга 35 партньуордаах :
Ближнэй Восток
thumb|Ближнэй Восток политическай каартата Ближнэй Восток - соҕурулуу арҕаа Азияҕа уонна Хоту Африкаҕа баар дойдулар бөлөхтөрүн ааттыыллар. Сир ортотунааҕы байҕал илин баалларын иһин уонна орто Азияттан арҕаа сыталларын иһин "Чугас Илин" диэн ааттанар.
Бу дойдулар Ближнэй Восток тиһигэр киирэллэр:
Сороҕор ону тэҥэ дьон Улахан Ближнэй Восток дойдуларынан маннык дойдулары ааҕаллар:Африка хотутуттан: Алжир, Марокко уонна Тунис, Орто Азия дойдулара: Пакистан, Афганистан Казахстан, Кыргызстан, Таджикистан, Туркменистан, уонна Узбекистан.
Билиҥҥи бириэмэҕэ Ближнэй Восток суолтата улаатан турар, тоҕо диэн Ближнэй востокка элбэх ниэп хостонор. Ближнэй востокка элбэх мөккүөр буола турар, ол курдук сунниттар-шиитар конфликтара, Израиль-Палестина иирсээнэ уонна Сирия гражданскай сэриитэ.
Адам
Адам (אָדָם‏‎, Киhи) диэн Таҥара айбыт бастакы киһитэ. Дьон-аймах төрүттээччитэ. Ойоҕо Ева. Оҕолоро Каин, Аабыл, Сет. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Таҥара Адамы уонна Еваны айан баран кинилэри Эден диэн ырай чэчирэҥэр олордубута. Онно сылдьан Үчүгэйи-куһаҕаны билии маһыттан бобуулаах отону сиэннэр ырайтан сиргэ букатын кыйданаллар. Адам биир уола Сет, кини удьуора Ной. Нойтан билиҥҥи дьон-аймах төрүттэнэр.
Stripe
Stripe - АХШ тэрилтэтэ, сыала соруга харчыны биир киһиттэн биир киһиэхэ анонимна ыытарга көмөлөһөр системалаах уонна регистрациата суох.
Скаут аан дойдутааҕы күнэ
Скаут аан дойдутааҕы күнэ ([World] Scouts' Day) — 1910 сыллаахтан бэлиэтэнэр. Скауттар (бойскауттар, герлскауттар) (Scouts — Boy Scouts, Girl Scouts) диэн оҕолор хамсааһыннара, 6 сааһыттан 18-21 саастарыгар диэри оҕолор кытталлар. Билигин аан дойдуга 38 мөлүйүөн кэриҥэ киһи 217 дойдуга бу хамсааһыҥҥа кыттар.
Төрүттээччиннэн генерал-майор Роберт Баден-Пауэлл (Robert Baden-Powell, 1857–1941) ааҕыллар, кини Соҕуруу Африкаҕа сулууспалыы сылдьан олохтоох оҕолортон этэрээт тэрийбит, онтун сэриигэ туһаммыт, ол уопутун кэлин аармыйаттан уурайан баран дойдутугар олорон «Scouting for Boys» (Разведка уолаттарга) диэн кинигэтигэр кэпсээбит. Бастакы скаут оҕолор лааҕырдара Англияҕа 1907 сыл сайыныгар аһыллыбыта. Арассыыйа импиэрийэтигэр 1909 сыллаахха баар буолбута. Ол эрээри 1924 сыллаахха бобуллубута. Кини үгэстэрин сорҕотун Пионер хамсааһына ылбыта (холобур "Бэлэм буол!" — Be prepared! — девиһин, хаалтыс бэлиэтин иҥин). 1990 сыллаахха скаут хамсааһына Арассыыйаҕа сөргүтүллүбүтэ.
Үгэс буолбут Саха көстүүмэ
Үгэс буолбут сахалыы көстүүм - Саха национальнай көстүүмэ. Онно араас омук культурнай үгэстэрэ дьүөрэлэһэллэр, полярнай климакка сөп түбэһэр, кыраһыабай таҥаһы- сабы, кини оҥоһуутун быһыытынан уратылаһаллар. ХІІ үйэлэргэ үөскээбит Саха таҥаһа араас элеменнэри дьүөрэлиир. Ити ордук араас фактуранан, араас матырыйаалынан туһаныы бэлиэтэнэр: араас түүлээх, сукуна, жаккардовай солко, сарыы, тирии. Көстүүмү оһуорунан, оҕуруонан, тимир киэргэлинэн, киэргэлинэн киэргэтиллэр. Араас трансформациялар уонна модификациялар, этнос социальнай уонна культурнай олоҕор буола турар историческай событиелар буолаллар, норуот көстүүмэ былыргы уус- уран үгэстэри тутуһар.
Матырыйааллар уонна конструкциялар
XVII- XVIII үйэлэргэ Саха таҥаһа айылҕа матырыйаалларыттан оҥоһуллара. Сүрүннээн айылҕа матырыйаалларыттан, холобур: тирии, замша, дьиэ кыылын туутэ, того диэтэххэ сахалар түүр омук быһыытынан сылгыны үөрдээн уонна ынах сүөһү иитэллэрэ. Түүлээх кыыл тириитин кыһыҥҥы оҥоһуктарга, сүрүннээн, отделка быһыытынан туһаналлара. Икки кэккэ борт кытыытынан тигиллэрэ, намыһах оҥоһуктан уонна сиэх- сэбиргэли ылыы, бастатан туран, тымныы климаттаах уонна хотугу омуктартан көспүтэ. Тас дойдуттан кэлии солко, түүлээх таҥастар күндү буолан, ордук сыаналаах буолаллара, уонна отделка эрэ быьыытынан туттуллаллара. Кытай «чараас таҥаһынан» биллэрэ, ону баай дьон эрэ бэйэлэригэр көҥүллүүр кыахтаахтара. Дьадаҥы дьон нус- хас, сайылык оҥоһуктарын (рубахалары) чараач замшаттан оҥороллоро.
Үгүс норуоттар оҥоһуктарын покроя олоҕуран судургу уонна үгүстүк ырытыллыбыт форманан уонна матырыйаал кээмэйинэн сытара. Үгэс буолбут Саха сирин кроя бу өттүнэн атын буолбатах. Ити курдук, күннээҕи оҥоһуктар сүрүннээн көнө илиилээх станнаах буолаллар. Дьахтар танаьын покроя, эр киһи киэниттэн уратыта диэн оҕуруоннан уонна тууннэн кытыытынан киэргэтиллэрэ.
Сахалар киэргэнэр бырааһынньыктыыр таҥастара, быраабыла курдук, олус уустук көрүҥнээх — үгэс курдук намыһах, сииктээх- туомнаах, таҥастаах- саптаах буолара. Танас илиитэ «бууктаах», ол эбэтэр, «буф» формалаах онороллоро, сахалар ону нууччалар куоракка кэтиллэр таҥастарыттан утуктэн онорбуттара, ону таһынан, хаһааммыт саҕалары эмиэ. Прибайкалье норуоттар араастаан застежкаламмыт кафтаннарын, байылыат сахалар эрэ кэтэллэрэ. Соннору оҕуруо оһуорунан, тимир элеменнэринэн уонна кыараҕас полоска сыаналаах тууннэн киэргэтэллэрэ.
«Оноолоох, бууктаах» крой
Саха таҥаһыгар ордук тарҕаммыт крой «онолох, будьурхай» буолар — кини нуучча байыаннайдарыттан уонна айанньыттарыттан корон оноьуллубут, ол гынан баран Саха культурнай- уус- уран үгэстэригэр сөп түбэһиннэрэн туттуллар. Маннык оҥоһуктар хайаан да ыскылааткалаах буолаллар кытыыларыгар уонна ортоку кохсулэрин шовтарынан («оноо»), уонна илиилэригэр («буук»). Маннык оноьуулаах сону эр дьон эрэ буолбахха, дьахтар эмиэ кэтэрэ. Уратылара декоративнай эйгэҕэ көстөрө. Эр дьон соно тириититтэн эбэтэр таҥастан тигиллэрэ. Сон танаьа бархаттан оноьуллубут саҕалаах уонна манжеттаах. Дьахтар соно сезон анаабытыттан көрөн, түүлээхтэн эбэтэр замшаттан оҥоһуллара. Замшаттан тигиллибит сон суукунаттан эбэтэр шелкаттан декоративнай вставкалардаах буолара. Тирии кээмэйэ улахан, уһун таҥаһы оҥорорго тиийбэт буола5ына, холобур кыһыҥҥы "са5ынньахха", оччо5уна араас матырыйаалы эбэннэр комбинациялыллара — замша, кыыл түүтэ, танас. Маннык покрой көрүҥэ «кытыылаах» диэн ааттанар. Үөһээ таҥас курдук хойуутаан тар5аммыта, мануфактурнай танас тэнийбитин кэннэ. Бу оҥоһуктар «онолоохтон» уратылара диэн, оноьук аллараатын уонна сиэ5ин борталарын кытыыларыгар суон икки хос тутуллубут суукуна сурааьынара буолар. Маннык таҥаһы дьахталлар сөрүүн күннэргэ кэтэллэрэ.
Ордук былыргы таҥас кроя «таҥалай» диэн буолар. Бу кыра кээмэйдээх оҥоһук, туу отделкалаах ровдугаттан оноьуллар. Кини уратылара: сиэх уөһээ өттүтугэр туулээх надставка; ойоҕос сиигинэн быһыылар; самыытын таьымын ойоҕосторунан металлическай декоративнай элэмиэннэр. Араас вариацияларга маннык киэргэтии сезоннартан уонна функциональнай аналларыттан тутулуктаах. Бу истиил саамай чаҕылхай холобурунан "таҥалай" буолар, кини кылгас тууннэн оноьуллубут сиэхтээх, кокеткалаах, баайдык о5уруоннан киэргэтиллибит буолар. Сорох чинчийээччилэр санааларынан, сыбаайба таҥаһынан аа5ыллара. Бу оҥоһуктар нэһилиэнньэҕэ улахан сыаналаах оноьуктар быьыытынан харыстаммыттара, нэһилиэстибэннэн бэриллибиттэрэ. Ол эрээри, бу крой инникитин сайдыыны ылбата5а. ХХ үйэ саҕаланыытыгар туһаттан сүтэн хаалбыта.
Кэлин Саха таҥаһын сайыннарыыга танас киэҥник тарҕанан улахан оруолу ооньоото. Бу фактор Саха таҥаһын кройугар эрэ буолбакка, бүтүн Саха таҥаһын культуратыгар сабыдыаллаата.
Туттуллубут литература: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%8F%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8E%D0%BC
Кыайбыт көҥүлэ
Кыайбыт көҥүлэ диэн этии "Кыайбыттары сууттаабаттар" диэн нууччалыы этии быдан иннинэ үөскээбит.
Кыа диэн уоту уматарга туттуллар оттон оҥоруллар баата ааттанар. Кыа диэҥҥэ "й" диэн хамсааһыны үөскэтэр дорҕоон холбоһуута кыай диэн баҕа санааны үөскэтэр.
Кыа хааны тоҕон кыайыы сэрииттэн кэлэр. Сэриигэ кыайыы ураты үөрүүнү, өрө көтөҕүллүүнү, ханнык эрэ хааччахтан босхолонууну, кыайбыт көҥүлүнэн барыытын үөскэтэр. Ол иһин олус уһун үйэлээх сахабыт дьоно тылларыгар «Кыайбыт көҥүлэ» диэн этиини үөскэппиттэр. Бу этии сахалар былыргы кэмнэргэ элбэх кыайыыны ситиһэннэр кыайыыттан үөскээн тахсар өй-санаа өйдөбүллэрин табатык быһаарбыттарын уонна туһана сылдьалларын биллэрэр.
Кэлин, олох сайдан суут-сокуон баар буолбутун кэнниттэн «Кыайбыттары сууттаабаттар» диэн эмиэ итинник өйдөбүллээх, суолталаах этии нууччаларга баар буолбут.
Былыргы кэмнэргэ сэриигэ кыайыыны ситиһии кэнниттэн кыайбыттар, тойоттор талбыттарынан баһылыылларын уонна атын ким да ордон хаалан тугу да оҥордохторуна сууттуу сатаабаттарын бу этии биллэрэр. (1,121).
2014 сыллаахха Крым Украинаттан ситиһиилээхтик былдьаан ылыы кэнниттэн кыайбыттар көҥүлүнэн барыылара саҥаланан Донбаһы сэриилээбиттэрэ. Экономиката сайдыбат буолууга тиийбит Россия байыаннай күүһүнэн киэптээн Аан дойдуга биллэр кыахтанна. Атын дойдулар бары Россияттан куттананнар сэриилэрин сэбин тупсарарга туруннулар.
Билигин Сиирийэҕэ гражданскай сэрии 2011 сыллаахтан ыла бара турар. Олус уһуннук олорбут Асад диктаторы уларытаары оппозиция сэриилэһэр. 2015 сыллаахха балаҕан ыйын 30 күнүгэр бу сэриигэ Россия сэриилэрэ Асад диктаторы көмүскээн кыттыстылар. Элбэх саҥа сэрии сэптэринэн көмөлөһөллөр, салгынтан күүскэ буомбалыыллар.
Бу сэриигэ кыайыыны ситистэхтэринэ Россия салайааччылара кыайыыттан төбөлөрө эргийиитэ үөскүөн сөп. Сэриигэ кыайыыны ситиһии кыайбыттар санааларын аһара көтөҕөн аны атын дойдулары сэриилииллэригэр тириэрдиэн сөп. Кыайыы дьайыыта оннук. Кыайыыттан кыайыыга ыҥырар уратылаах.
Кыайыы киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор улахан сабыдыалын «Тутуллубатах уоруйах өссө уорар» диэн этии биллэрэр. Уоруу куһаҕан да буоллар киһи оҥорор быһыыта буоларынан барыһы киллэрдэҕинэ өссө угуйар сабыдыаллаах. Уоруйах өссө уорар.
Ааспыт 20-с үйэҕэ коммунистар Аан дойдуну баһылыылларыттан куттанар дойдулар Гитлер нацистарын тэптэрэн биэрэллэриттэн, бииртэн биир кыайыыны ситиһэн Европа дойдуларын сэриилээн ылан иһэллэриттэн төбөлөрө эргийэн Аан дойдуну кытта баһылыыр санааламмыттара, улахан сэриини саҕалаабыттара.
Россия сэриитин сэбин аһара сайыннаран кыра сэриилэргэ кыайыылары ситиһиитэ уһуннук олорбут салайааччылар төбөлөрүн эргитэн саҥа сэриилэри саҕалыылларыгар кыах биэриэн сөп.
Сэриигэ кыайыыны үчүгэй диэн эттэхтэринэ элбэх батыһааччылар бу үчүгэйи эккирэтэннэр саҥа кыайыылары ситиһиигэ элбэх буолан турунуохтарын сөп.
Поскачин Афанасий Дмитриевич
Поскачин Афанасий Дмитриевич — боксер, Арассыыйа чөмпүйүөнэ (2001), үрүҥ көмүс призера (2006), уонна үс төгүллээх боруонса призера (2003, 2004 уонна 2007), аан дойду кылаастаах спорт маастара.
Тохсунньу 2 күнүгэр Бүлүү улууһугар төрөөбүт. Аҕата Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ Дмитрий Поскачин.
Баай уонна дьадаҥы уратылара
Дьон үлэҕэ хайдах сыһыаннаһалларыттан тутулуктанан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн, баайдарга уонна дьадаҥыларга олус былыргы кэмнэргэ арахсыбыттар:
1. Баайдар. Үлэни тэрийээччилэр, дьону үлэлэтээччилэр, баайы-малы салайааччылар байыыны ситиһэллэр. (1,61).
2. Баайдар уонна дьадаҥылар диэн икки өрүттэр икки ардыларыгар үгүс ахсааннаах үлэһиттэр бааллар. Үчүгэй үлэһиттэртэн баайдар үөскээн тахсалларын тэҥэ, куһаҕан үлэһиттэр, сүрэҕэ суохтар дьадаҥылары элбэтэллэр.
3. Дьадаҥылар. Үлэни кыайа-хото үлэлээбэттэр, сүрэҕэ суохтар, өйдөрө-санаалара татымыттан дьадаҥы буолаллар.
“Ыт хасааһа суох” диэн этиини дьадаҥылар үөскэппиттэр. Тугу булбуттарын барытын иһэн-аһаан суох оҥороллоруттан туох да баайы-малы кыайан мунньумматтар.
Дьадаҥы өй-санаа арыгыһыт буолууну үөскэтэр кыаҕа аһара улахан. Туох булбуту барытын иһэн, аһаан кэбиһии диэн дьадаҥы киһи өйө-санаата. Ол иһин арыгыны элбэхтик иһэн кэбиһэриттэн, тобоҕун да ордорон хаалларбатыттан арыгыга ылларара түргэтиир.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии баайдар уонна үлэһиттэр, дьадаҥылар икки ардыларыгар тутуһулла сырыттаҕына эрэ табыллар. Баайа бараммыт киһи кыайа-хото үлэлээбэтэҕинэ дьадаҥылары элбэтэрэ икки өрүт солбуйсан биэрэллэрин биллэрэр.
Дьадаҥылар, үлэһиттэр былааһы ылыылара омукка улахан уларыйыылары үөскэппитэ. Сэбиэскэй былаас Россия дьонун олоҕор үлэһиттэргэ көмөлөһөн уонна ыгыы, хаайыы көмөтүнэн туһанан улахан хамсааһыны оҥорбута.
Былааһы дьадаҥылар, үлэһиттэр ыллахтарына тоталитаризм диэки халыйан хаалар кыахтара улаатар. Ол курдук олоҕу тупсарыыны түргэнник, биир салайааччы киһи үйэтигэр оҥоро охсор санааҕа оҕустараннар, биир киһи салайар тоталитарнай былааһын аһара күүһүрдэн кэбиһэллэр.
Олоххо уларыйыы хаһан баҕарар киирэн иһэр. Салайар былаас өр кэмҥэ уларыйбатаҕына баайдар аһара байыылара улаатар, былаастарын күүһүрдэллэр. Үлэһиттэр бары дьадайаллар, ол иһин өрө туруу үөскүүр кэмэ тиийэн кэлэр. Үлэһиттэр, дьадаҥылар былааһы өрө туран, күүстэринэн уларыттахтарына аһара баайдары кэһэтэллэр, баайдарын былдьыыллар, бэйэлэрин туораталлар.
Салайар былаас эйэлээхтик кэмигэр уларыйан иһиитигэр баайдар оруоллара ордук үрдүгүн билиниэхтэрэ этэ. Былаас тосту уларыйыыта кинилэри быһа ааспат, хайаан да хаарыйар. Баайдар салайар былааһы уларытан иһии суолтатын таба сыаналыахтара, былаас кэмигэр уларыйарын ситиһиэхтэрэ этэ.
“Бил баһыттан сытыйар” диэн өс хоһооно былааска өр кэмҥэ олорбут салайааччылар түбэһэр ыарыыларын биллэрэр. Сытыйыы ыар ыарыы. Салайар былаас сытыйдаҕына тойоттору барыларын уларыттахха эрэ эмтэнэр кыахтанар.
300 сыл былааска олорбут ыраахтааҕы үлэһиттэр, дьадаҥылар тустарынан букатын да умнубутун, саллааттарынан ытыалатарын, казактарынан таһыйтарарын иэстэһэн бэйэтин ыппыттара. Олох бу үөрэҕин аныгы салайааччылар умнуохтара суоҕа этэ.
Информация сайдыытын үйэтэ кэлбитинэн аныгы салайааччылар хайдах байбыттарын дьон бары истэ-билэ сылдьаллар. Баайдар аһара байыыларыттан үгүстэр дьадайыылара элбээн иһэрэ иэстэһии кэмэ кэлэрин түргэтэтэр.
Баай салайааччы уонна үлэһит, дьадаҥы икки ардыларыгар ылар хамнас араастаһыыта баар буолуута уонна тутуһуллара арахсыы, охсуһууга тиийбэтин үөскэтэр. Сайдыылаах дойдуларга бу арахсыы 8 төгүлтэн ордубат диэн суруйаллар. Сиртэн хостонор баай эрэ атыылаан үп киллэринэр Россияҕа бу араастаһыы 20-ҕэ тиийэн сылдьар диэн этэллэр.
Сахалыы таҥара үөрэҕин билэр уонна олохторугар туһанар дьадаҥылар, үлэһиттэр баай дьону ордук санаабаттар, үйэлэрэ кылгаһын кут-сүр үөрэҕин туһанан билэллэр, кинилэри үтүктэллэригэр бэйэлэригэр чахчы туһалааҕын, үчүгэйин, үрүҥүн эрэ талан ылыналлар. Баай дьон оҕолорун иитэр, үөрэтэр уратыларынан атаахтатыы, маанылааһын туттулларынан туруга, тулуура суох өйдөөх-санаалаах эдэрдэри улаатыннараллар. Бу эдэрдэр аһара барар өйдөрө-санаалара улаатарыттан сыыһа-халты туттуналлара элбэҕиттэн, олохтон эрдэ туораан биэрэллэрин үлэһиттэр билэллэр.
Кыра эрдэхтэн үлэлии үөрэнии, ол аата сахалар үөрэхтэринэн көйгө буолуу оҕо өйө-санаата туруктаахтык сайдарыгар, тулуура, өсөһө улаатарыгар тириэрдэрэ улаатан баран сайдыыны, тупсууну ситиһэр кыаҕын улаатыннарар.
Көрсүө, сэмэй үлэһиттэр үлэни-хамнаһы кыайалларыттан династиялара үйэттэн-үйэҕэ сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэллэрэ хаһан да быстыбат, кэлэр көлүөнэлэрэ салгыы сайдан иһэллэр.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ үлэһиттэр үөрэхтэрэ. Оҕо көрсүө, сэмэй буолуутун ситиһии сайдыыны ситиһэр, сыыһа-халты туттубат кыаҕын улаатыннарар. Көрсүө, сэмэй киһи олоҕун устата оҥорор быһыылара сыыйа-баайа олоххо тупсууну ситиһии диэки хайысхалаахтар.
Дьоҥҥо баай уонна дьадаҥы диэн арахсыы былыргы кэмнэртэн ыла баар уонна бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара кэмиттэн-кэмигэр уларыйан биэрэр кэмнэрдээх. (2,63).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Ева
Ева (חַוָּה‏‎, Тыыннаах, Олохтуур) диэн бастакы дьахтар. Адам ойоҕо. Оҕолоро Каин, Аабыл, Сет. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Таҥара Еваны Адам ойоҕоһуттан ылан айбыта. Адам уонна Ева Эден чэчирэҥэр олорбуттара. Таҥара онно баар Үчүгэйи-куһаҕаны билии маһын отоннорун сиэмэҥ диэн Адамы сэрэтэр. Ева ол этэрин истибэтэҕэ. Хантан эрэ кэлбит Моҕой бобуулаах отону амсай диэн Еваны күөттүүр. Ева отону сиэн баран Адамҥа сиэтэр. Таҥара бобуутун кэспиттэрин иһин Адам уонна Ева ырайтан сиргэ букатын кыйданаллар.
Усс-Майа
Усс-Майа — бөһүөлэк иһигэр Саха Сирэ. Киин куорат Уус-Маайа улууһа.
Эден
Эден (גַּן־עֵדֶן) диэн Биибилийэҕэ кэпсэнэр ырай чэчирэҥэ. Таҥара Адамы уонна Еваны айан баран кинилэри манна олордубута. Эдеҥҥа Олох уонна Үчүгэйи-куһаҕаны билии мастара үүнэллэр. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Эден баар сирэ түөрт сүүрээн төрдө буолар. Сорох үөрэтээччилэр сабаҕаларынан, бу сир Месопотамия эбэтэр Хапхаас хайаларын ойууларыгар олоҕурар буолуон сөп.
Postal
Postal, аймахтыы компьютернай оонньуулар, жестокай киһини өлөрүү сценарийдаах, дьону пыткалааһыннаах, шутер оонньуу буолар. Биллэр сериалара:
Тазтар (казах ууһа)
Тазтар (таз) — казах бииһин ууһа. Бу уус Казахтар Кыра жустарын иһигэрэ киирэр Байулы диэн уон икки биис ууүун холбоһугар киирэр уус буолар. айулы в составе Младшего жуза. Тазтар бэйэлэрин истэригэр эмиэ үс аҕа ууһугар арахсаллар. Олор манныктар: Шарга, Абдал, Жастабан.
Устуоруйата
Тазтар тусранын аан бастакы суругунан сибидиэнььэ М. Тевкелева чинчийээччи үлэлэригэр Тлеулары кытта бииргэ ахтыллар. Тлеу уустара диэн уустар башкирдарга эмиэ баар. А. Ю. Якубовскай чинчийиилэригэр сурулларынан, Абдал диэн биис ууһа өссө 4- 5 үйэлэртэн саҕалаан биллэн барбыт. Кинилэр казахтар уонна туркменнар састааптарыгар киирэ сылдьыбыттара. Туркмен Абдалылара XVII I— XIX үү Мангишлак тумул арыытыгар олорбуттара. Сабаҕалааһын быһыытынан, баҕар кинилэр ол кэмҥэ тазтары кытта алтыспыт, холбоспут буолуохтарын сөп. Абдаллар өссө лакай узбектарга уонна кыргыыстар Сарыбагаш биис уустарыгар бааллар. Төрүт хаһыылара, ураалара — Бакай. Бэлиээлэрэ — кымньыыь.
Байулылар алимулылары кытта алшын биис ууһун иһигэр киирэр улахан, туспа салайааччылаах уустар холбоһуктара буолар. Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара.
C2-M48 гаплагруппа баарыттан сылыктаатахха, ол иһигэр тазтарга ,, алшыннар (быһаччы эр дьонунан) эр киһи төрүттэрэ Илин Азияттан (калмыктарга уонна найманнарҕа, сарыжомарт уустарыгар ханыылыы) сылыктанар. Ол гынан баран, кинилэр нирун монголлар буолбатахтар (субклад С2-starcluster). Генетикэ таһымынан байбактарга Киин Азииҕа олорор баяттары уонна Монголия хотугулуу арҕаа өттүгэр олорор Увстар чугастар.
Олорор сирдэрэ
Сүрүннээн Мангистаускай, Атыраускай уонна Актюбинскай уобаластарга олороллор.
Ахсааннара
1917 сыллаахха диэри 20 тыһ диэн ааҕаллара
Бетельгейзе
Бетельгейзе — Орион сулустар бөлөхтөрүгэр баар улахан күн буолар. Аһары улахан буолан 2040 сыллардаахха эстиэхтээх, ударнай долгуна космос масштабыгар улахан буолан биһи планетабытын таарыйыан сөп дииллэр. Эстэн баран хара дьөлөҕөс буолуон сөп.
Ватт
Ватт (бэлиэтэ W) диэн кыамта кээмэйин биирдигэ. Формулата 1 kg⋅m2⋅s−3, ол эбэтэр 1 сөкүүндэҕэ 1 джоульга тэҥнээх. Ватт үлэ тэтимин ааҕарга туттуллар. Биирдик Джеймс Уатт (1736–1819) диэн Шотландия билимдьитин аатынан ааттаммыта.
Postal 4
Postal 4 (Postal 4: аһыммакка), шутернай оонньуу, сүрүннээн Postal 2 тупсарыллыбыт көрүҥэ.
Формозов
Формозов:
Белла Ахмадулина
Бе́лла (Изабе́лла) Аха́товна Ахмаду́лина (Белла Әхәт кызы Әхмәдуллина; 1937, муус устар 10, Москуба — 2010, сэтинньи 29, Переделкино, Москуба уобалаһа) — нуучча бэйиэтэ, суруйааччы, тылбаасчыт, XX үйэ иккис аҥаарыгар нууччалыы суруйбут бөдөҥ лиирик бэйиэт дьахталлартан биирдэстэрэ. ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, ПЕН-кулууп исполкомун чилиэнэ. Америка ускуустубаҕа уонна литэрэтиирэҕэ академиятын ытык чилиэнэ. ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин уонна Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.
Олоҕун олуктара
Белла Ахмадулина 1937 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүтэ. Аҕата — Ахат Валеевич Ахмадулин (1902—1979), хомсомуол уонна баартыйа үлэһитэ, Аҕа дойду луу сэриитин кэмигэр майор, 31-го туспа зенитно-артиллерийскай дивизион политруга, кэлин ССРС Судаарыстыба таможнятын кэмитиэтин эппиэттээх үлэһитэ (кадр управлениетын начаалынньыга, председатель солбуйааччыта). Ийэтэ Надежда Макаровна Лазарева тылбаачытынан госбезопасность уорганнарыгар үлэлээбитэ ийэтинэн революционер Александр Стопани балта этэ.
Аабыл
Аабыл диэн Адам уонна Ева иккис уоллара. Аабылы бииргэ төрөөбүт биитэ Каин өлөрбүтэ.
Эбии маны көр
Каин уонна Аабыл
Абулиш Ибрагим
Ибрагим Абулиш (, ; кулун тутар 23 1937 сыл, Маштуль-эс-Сук, Египет) — эгиипэт хиимигэ, урбаанньыта уонна менеджерэ, «Секем» холдинг салайааччыта (SEKEM).
Каин
Каин диэн Адам уонна Ева бастакы уоллара. Энох аҕата. Бииргэ төрөөбүт инитин Аабылы өлөрбүтүнэн биллэр. Бу кэнниттэн "Каин" диэн аат ымсыык туох да кэрээнэ суох киһи номох аата буолан хаалбыта.
Абулиш Ибрагим
2003 сыллаахха "Чөл олоҕу тутуһуу иһин" бириэмийэни ылбыт. .
Каин
Эбии маны көр
Каин уонна Аабыл
Абулиш Ибрагим
Биографията
1956 сылтан саҕалаан Австрияҕа Грац үнүбэрситиэккэ химияны уонна медицинаны үөрэппит, 1969 сылга фармакология уобалаһыгар дуоктар истээпэнин ылбыт.
1960 сыллаахха ойох ылбыт; онно икки кыыстааммыт.
Австрияҕа фармацияҕа чинчийиилэргэ салайар дуоһунастарга үлэлээбит.
1977 сыллаахха Эгиипэккэ сылдьан төрөөбүт дойдутун кыһалҕаларын көрбүт - экономикаҕа кирииһис, намыһах таһымнаах үөрэхтээһин, тулалыыр эйгэни, айылҕаны киртитии.
Австрияҕа 20 сыл олорон баран, итинтэн сылтаан, дьиэ кэргэнин кытта дойдутугар Эгиипэккэ төннөргө быһаарыммыт.
Бастакы тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтэ «Секем» 70 акр кумах куйаар (Каир куораттан хотулуу-илин сиргэ) үөскээбит.
Өр сыллаах үлэтин түмүгэр арыйбыт уонна салайар хуолдина органик бородуукталар уонна үүнээйиттэн оҥоһуллар эм-том ырыынагар лиидэр буолбут.
Хампаанньата тыа хаһаайыстыбатыгар биодинамик миэтэттэри туттууну, кэбийээччилэри утары экологияҕа хоромтото суох успуосаптарынан охсуһууну тарҕатар, оһуоба хлопок үүннэриитигэр.
Ибрагим Абулиш - Эгиипэккэ уонна аан дойдуга биллибит урбаанньыт, оскуолалары, үөрэхтээһиҥҥэ бырагырааммалары, медицина кииннэрин, бирикладной ускуустуба уонна наукалар Академиятын, чааһынай үнүбүрсүтүөтү тэрийбитэ.
2003 сыллаахха "XXI үйэ моделын оҥоруу" уонна экономикаҕа ситиһии интеграциятын моделин оҥорон "Чөл олох иһин" бириэмийэни ылбыт.
Тус олоҕо
Ойохтоох, икки кыыс оҕолоох Хелми (Helmy, 1961) уонна Мону (Mona, 1963).
Кыамта
Кыамта (бэлиэтэ P) диэн кэм кэрчигэр оҥоһуллар үлэ ахсаана. Кыамта кээмэйин биирдигэ ватт.
Быһаарыыта
Кыамта үлэ оҥоһуллар кэмигэр тэҥнээһинэ буолар, ол эбэтэр үлэ кэм үөскэбилэ:
P - кыамта, W - үлэ, t - кэм.
F мэлдьи күүс x ырааҕынан сыһыарыллыбыт буоллаҕына оҥоһуллубут үлэ маннык буолар
Бу түгэҥҥэ кыамта маннык суруллар:
Күүс C үс кээмэйдээх токур сурааһыҥҥа уларыйымтыа буоллаҕына кини маннык сурааһын интегралынан көрдөрүллэр:
Ааҕыы сүрүн теорематынан маны билэбит
Бу формула бары бүтүн ситуацияларга сөптөөх.
Орто кыамта
Кэм арытыгар (\Delta t) оҥоһуллубут үлэ ахсаана W буоллаҕына, бу арыт орто кыамтата (\bar{P}) маннык тэҥнээһининэн ааҕыллар:
Элэс кыамта
Хамсыыр уонна эргийэр тэнийбит эттик кыамтата маннык формаланар:
\Gamma (гамма) - түмүктүүр күүс түгэнэ, \omega (омега) - эттик муннук түргэнэ.
Механика кыамта
Кытаанах эттиккэ ууруллубут механика кыамта тэҥҥэ дьайар күүс түргэҥҥэ төгүллээһининэн суоттанар:
Кытаанах эттик эргийэр буоллаҕына ууруллубут күүстэр кини муннук түргэнин уларыталлар:
Деформацияланар кытаанах эттик эбэтэр бүтүн континуум этиитэ быдан уустук. Кини күүрүү тензорын уонна түргэн хонуутун үөскэмэ буолар. Кинетик энергия уларыйыыта маннык буолар:
Чаҕыл кыамта
Тэрил чаҕыл кыамтаны чопчу түгэҥҥэ үөскэтэр. Кини этиитэ маннык:
Компонент резистор буоллаҕына оччоҕо маннык буолар:
Айат (итэҕэл)
Айат — Корааҥҥа таҥара орто дойдуга көстүүтэ, биллиитэ.
Аватар (итэҕэл)
Аватар — Ииндийэ омуктарын үһүйээннэригэр киһи көрүҥүнэн сиргэ түспүт таҥара. Кэлиҥҥи тэнийбит киэҥ өйдөбүлгэ — киһи буолбут таҥара.
Пои Калян
Пои Калян
Пои Калян(узб.Poi Kalon ansambli) - Калян минарет анныгар турар архитектурнай ансаамбыл.
Комплекс үс, Xll-XVl үйэлэрдээҕи тутуулартан турар: Калян минарет, Калян мэчиэт уонна Мири Араб медресе. Пои Калян Регистан параднай болуосакка турар уонна Бухара куорат( Узбекистан ) киин архитектурнай ансаамбылынан буолар.
Минарет уонна соборнай мэчиэт, Vlll үйэҕэ, Трансоксанияны араабтар сэриилээн ылыахтарыттан бааллар, ол кэмҥэ, мэчиэт куорат кириэппэһин анныгар турара.Xll үйэҕэ Арслан хан куораты уларыта туппута: кини Бу-Ляйса уулуссатыгар баар куорат дыбарыаһын көтүрбүтэ, урусхалламмыт ис кириэппэһи хаттаан туппута уонна куорат мэчиэтин көһөрбүтэ. Саҥа мэчиэт, ис кириэппэстэн соҕуруулуу-илин 150 м тэйиччи сиргэ тутуллубута, киниэхэ анаан минарет туппуттара. Минарет, тутуллан баран мэчиэт үрдүгэр сууллан үс гыммыт иккитин алдьаппыта. 1121 с.саҥа мэчиэт тутуллан бүппүтэ. 1127 с. билиҥҥи кэмҥэ диэри тиийбит минарет тутуллубута.
Калян мэчиэт(Улахан мэчиэт) ис тиэргэнэ По-и-Калян комплекс сорҕото. Кини, Самаркҥҥа баар Биби-Ханум мэчиэтин кэнниттэн, Узбекистаҥҥа иккис улахан мэчиэт. Тимуридскай архитектура үгэстэрин тутуһан тутуллубут уонна поливной мозаиканан киэргэтиллибит.
Калян минарет)(Улахан минарет)болуоссакка саамай кырдьаҕас тутуу, 1127с. Арслан хан туттарыаҕыттан, 900 сыл кэриҥэ өрөмүөнэ суох турар. Бухара үрдүк тутууларыттан биирдэстэрэ, 46,5 м. үрдүктээх, төбөтүгэр банаардаах.
Мири Араб - "Араб Эмира" - медресе 1535-1536 сс.шейх Абдулла Йеменскэйгэ анаан Убайдулла-хан туппут. Мэчиэккэ 111 худжр(келья) уонна икки кириэстии быһыылаах саала бааллар. Бастакы саала мэчиэт уонна лиэксийэ ааҕар саала быһыытынан туттуллар, иккис саала Убайдулла-хан, Абдулла Йеменскэй уонна атыттар харалла сы тар сирдэрэ.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%B8-%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BD
https://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/places/bukhara/poi_kalyan
Каин уонна Аабыл
Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Каин уонна Аабыл Адам уонна Ева төрөппүт икки бастакы уолаттара. Улахана Каин тараанньыт, кырата Аабыл маныыһыт. Арай биирдэ кинилэр Таҥараҕа ас бэлэхтэри биэрбиттэр. Каин үүннэрбит астарыттан биэрбит, онтон Аабыл хойун үөрүттэн бастакы төрөөччүлэри биэрбит. Таҥара Аабыл бэлэхтэрин ылбыт, Каин бэлэхтэрин ылбатах. Каин ону күнүүлээн кыыһыран Аабылы өлөрөн кэбиһэр. Бу кэнниттэн дьон-аймах өйдөбүлүгэр Каин бастакы өлөрүөхсүт, онтон Аабыл бастакы муҥнаах курдук биллэн хаалбыттара. Ол эрэн ини-биини өлөрүү сиһилии төрүөтүн, Таҥара Каин бэлэхтэрин тоҕо мыыммытын Биибилийэ быһаарбат.
Кредитнай карта
Кредитнай карта (өссө саха тылыгар атыннык маннык ааттыыллар кредитка эбэтэр кредит кард), баан каартата, каарта иһигэр сүрүннээн баан харчыта баар. Дьон баан харчытын бааҥҥа отчуоттаабакка эрэ төһө баҕарар уонна ханна тутталларын эппэккэ аата туһаналлар, ол иһин кэш кредиттааҕар быдан ордук.
Кредитнай карталар хас биирдии киһи кредит скор олохтууругар олус наада, Арассыыйаҕа даҕаны, Америкаҕа даҕаны, эбэтэр атын дойдуларга.
Америкаҕа сүрүн кредитнай каарта биэрээччи Bank of America уонна Capital One, Саха Сиригэр Алмазэргиэнбанк уонна Сбербанк, Арассыыйа үрдүнэн Тинькофф Банк уонна Альфа Банк.
Бары кредитнай каарталар үксүн MasterCard, Visa эбэтэр МИР төлөбүр систематыгар холбоно сылдьар буолаллар.
История
Бастакы төлөбүр хаартыскалара кредитнэй буоллулар. Арассыыйаҕа эволюция төттөрү барбыта. Россия бааннарыттан билиҥҥэ диэри кэмчи картата сүрүн көрүҥүнэн дебеткалар буолбуттара. Эмиссия сүрүн кээмэйэ билигин да «хамнастаах бырайыактар» диэн ааттанар каартаҕа баан клиеннэрин үлэһиттэрин хамнастарын төлөттөрөр инструмент быһыытынан көстөн турар. Карточнай бартыбыалга бааннар сүрүн маассаларын карточнай бартыбыалыгар төһө да кыратын иһин, кинилэр эргиэн- сервис тэрилтэлэригэр туһаналларыгар интэриэстээхтэр.
2016 сылтан Россияҕа хаарты бары көрүҥнэрин өйүүр аан дойду төлөбүрүн тиһигин көхтөөхтүк киллэрии саҕаланна. 1 октября 2018 года выпускных карты насчитывается 270 миллионов
Кредитнэй карталар ордук барыстара
Кредитнэй карталар эмиссиялара бааннарга туһалаах, тоҕо диэтэххэ:
Баан харчы оҥорор отделениеларын салааларын салааларыгар наадатын тургутар, тоҕо диэтэххэ, бу операциялар улахан өттүлэрэ (табаар уонна өҥө төлөбүрэ, получения/внедрение наличности на счет) клиент бэйэтэ ыытар кыахтаах.
Карточнай операциялары оҥоруу классическай кредиттэргэ операциялары оҥорууынааҕар автоматизацияланан, кинилэр бэйэлэрин себестоимоһын күүһүрдэр.
Карточнай кредиттэр-классическай кредиттэри кытта тэҥнээтэххэ, каартаны туһаныы процеһыгар (сыл устата төлөбүрдэри биэрии, наличнай биэриини, суругу уонна чеков копияларын уо. д. А.) үөскэтэр эбии операционнай хамыыһыйа суотугар. Бу хамыыһыйалар биллибэккэ эрэ клиеннэргэ талан ылбаттар (холобур, картаны атыылаһарга буолбакка), эмиссия кээмэйигэр балачча биллэр ыстатыйаны көрдөрөллөр.
Төлөбүрэ суох операциялары Стимулирование бааннарга эбии хамыыһыйа эбэтэр эргиэн- сервиснэй точкаттан эбэтэр төлөбүрдээх систиэмэттэн эбии хамыыһыйа ылыан сөп.
Кредит картатын туһаныы эмиэ дьиссипилиинэлээх иэс ылааччы көдьүүһэ суох буолар, тоҕо диэтэххэ, чэпчэтиилээх кэм усулуобуйатын тутуһан, кини стоимоһын төлөөбөт харчытынан туһанар. Оччотугар бэйэ үбэ- харчыта департамеҥҥа уонна генеральнай дохуоттаах буолуон сөп.
Массыынаны арендалааһыҥҥа кредит картатыгар, бэйэтин үбүнэн буолбакка, дөбөҥнүк киллэрэргэ солуок ылыллар. Нолуок суумата кредит картатыгар блокацияланар уонна арендаҕа ылыы кэнниттэн босхо түҥэтиллэр.
Бодхисаттва
Бодхисаттва — дьоҥҥо сырдык суолу ыйаары нирванаҕа көһө илик будда ("сырдаабыт") буолуохтаах киһи.
Зиккурат
Зиккурат — пирамида көрүҥнээх былыргы шумердарга уонна Вавилоҥҥа тутуллубут итэҕэл дьиэтэ, хыраама. Зиккурат чыпчаалыгар дьон таҥараҕа үҥэллэрэ, онно тахсарга улахан таас кирилиэстээх буолар.
Симон Боливар
thumb|Симон Боливар
thumb|Симон Боливар, Гран-Канариа Симо́н Боли́вар (толору аата — Симо́н Хосе́ Анто́нио де ла Санти́сима Тринида́д Боли́вар де ла Консепсьо́н уонна По́нте Пала́сиос уонна Бла́нко (Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar de la Concepción y Ponte Palacios y Blanco; олоҕор С. Боливар араспаанньата маннык суруллара Bolivar), от ыйын 24 1783, Каракас — ахсынньы 17 1830, Санта-Марта, Колумбия) — Венесуэла национальнай геройа. Генерал. Америкаҕа Испания колониялара тутулуга суох буолалларын турууласпыт биир бөдөҥ уонна биллиилээх салайааччыта. Испания бас билиититтэн Венесуэланы, Саҥа Гренаданы (билиҥҥи Колумбия) уонна Панаманы, Кито провинцияны (билиҥҥи Эквадор) босхолообута.
1819—1830 сылларга Улуу Колумбия президенэ (Улуу Колумбия үөһэ ыйыллыбыт дойдулар сирдэригэр тэриллибитэ).
1824 сыллаахха Перуну босхолоон, Үөһээ Перу сиригэр тэриллибит Боливия Республикатын (1825) баһылыгынан буолбута. Венесуэла национальнай конгреһынан (1813) Симон Боливарга Босхолооччу аата (El Libertador) иҥэриллибитэ.
Олоҕун олуктара
Симон 1783 сыллаахха от ыйын 24 күнүгэр биллиилээх креол Хуан Винсенте Боливар (1726—1786) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Омугунан баска. Боливардар удьуордара испания Бискайятыгар баар Ла-Пуэбла-де-Боливар куораттан төрүттээх. Дьиэ кэргэнэ Испания колониятыгар көспүтүн кэннэ, бүтүн Венесуэла олоҕор көхтөөхтүк кыттыспыта. Уол төрөппүттэрэ эрдэ өлбүттэр. Боливар иитиитигэр уонна олоҕу өйдөөһүнүгэр учуутала, аҕа саастаах доҕоро Симон Родригес көмө-өйөбүл буолбут.
1805 сыллаахха Боливар АХШ-ка тиийбитэ. Ол сылдьан Соҕуруу Америка дойдуларын Испания бас билиититтэн босхолуурга бэйэтигэр сорук туруоруммута.
Кааба
Кааба — Миэккэ куоракка баар граниттан тутуллубут куб көрүҥнээх ытык тутуу.
Сет
Сет диэн Адам уонна Ева үһүс уоллара. Биилэрэ Каин уонна Аабыл. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Ева Сеты Каин Аабылы өлөрбүтүн кэннэ төрөппүтэ. Сет 912 сыл олорбута. Уола Энос. Энос биир удьуора Ной.
Рашизм
Рашизм (нуучча фашизма), нууччалар фашисткай идеологиялара, атын омуктартан ордукпут уонна үчүгэйбит диэн, туспа цивилациябыт диэн. Рашизм бастакы төрдө "русский - старший брат, младший брат - якут, украинец, беларус, татарин, чеченец" диэн буолар. ССРС саҕана ити күркэйэн билигин нууччалар онтуктарын суохтууллар, ол иһин рашизм буолбуттар.