cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сабахаттин Али
Айар үлэтэ
Сабахаттин Али маҥнайгы холонуулара 1926 сылынан бэлиэтэнэр, кини ол кэмҥэ прозаҕа уонна хоһооҥҥо холонор. Кини бастакы кэпсээнэ 1930 сыллаахха «Resimli Ay» сурунаалга бэчээттэнэр, манна киирии тылы Назым Хикмет суруйар. Сабахаттин Али доҕотторо араас көрүүлээхтэринэн биллэр, кинилэр истэригэр пантюркист Нихаль Атсыз.
Кини кэпсээнэрэ уонна арамааннара хайдаҕын да иһин Турция 1930-40-с сыллардааҕы сытыы социальнай кыһалҕаларын таарыйар. Айымньыларын сүрүн геройдара — күннээҕи аһыыр астарын нэһиилэ булунар дьадаҥылар, уонна омуктарын туһугар баар быһыыны-майгыны аһаҕастык утары барбыт хорсун санаалаах дьон («Враги», «Волк и ягнёнок» кэпсээннэр, о.д.а.). 1946 сыллаахха Сабахаттин Али «Марко-паша» политическай-сатирическай хаһыат эрэдээктэрэ этэ.
Тус олоҕо
1935 сыллаахха Алия-ханымы кэргэн ылар, 1937 сыллаахха Филиз диэн кыыстаналлар.
Лукина Роза Николаевна
Лукина Роза Николаевна (12.01.1946–18.02.2020).
Эдэр сааһа
1946 сыллаахха тохсунньу 12 күнүгэр Сунтаарга төрөөбүтэ. Ийэтэ Татьяна Ивановна Лазарева тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ, ыанньыксыт этэ. Түөрт кыыс оҕо соҕотох ийэҕэ улааппыттара. 1953 сыллаахха Сунтаарга «О» кылааска үөрэнэ киирбит, аҕыс кылааһынан бүтэрэн баран, Уссурийскай куоракка үүт маастарын үөрэҕин бүтэрбит, 1964 сыллаахха Нөмүгү нэһилиэгэр үүт собуотугар маастарынан үлэтин саҕалаабыт.
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнин - Эдуард Константинович Лукины, 1964 сыллаахха С.С.Шадрин туту биригээдэтигэр үлэлии сырыттаҕына көрсөр. Булгунньахтаах нэһилиэгиттэн Нөмүгүгэ көһөн кэлэллэр уонна 1965 сыллаахха ыал буолаллар. Алта оҕону төрөтөн, иитэн-такайан, атахтарыгар туруортаан дьон оҥорбуттара.
Үлэтэ, дьарыга
ОПХ (опытно-производственное хозяйство) собуотугар 35 сыл үлэлээн «Үлэ бэтэрээнэ» буолбута. Бочуоттааз сынньаныытыгар баран элбэҕинэн дьарыгырбыта – урбаанньыт буолбута, элбэх оҕолоох ийэлэр кулуубтарыгар сылдьара, Нөмүгү тыйаатырыгар «Тирэх» диэн ансаамбылга киирэн сири-дойдуну кэрийбитэ.
Туба Бюйюкюстюн
Хатиджé Туба́ Бюйюкюстю́н (Hatice Tuba Büyüküstün; 1982 сыллаахха от ыйын 5 күнүгэр төрөөбүт, Стамбул, Турция) — турок омук тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, биллиилээх моделаь.
Олоҕо
Туба Бюйюкюстюн 1982 сыллаахха от ыйын 5 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар күн сирин көрбүтэ. «Doğus» үрүдүкү оскуолатын бүтэрбитэ уонна ол кэннэ Мимара Синан аатынан ойуулуур дьүһүннүүр ускуустубалар университиеттарын көстүүм уонна декорация худуоһунньуга идэлээх бүтэрбитэ.
Лукина Роза Николаевна
Литература
Н.Н.Васильев Умнуллубат 25 сыл: Нөмүгү нэһилиэгин бэтэрээннэрин "Тирэх" ансаамбыла - Дьокуускай: Дани-Алмас, 2021, 212 с.
Туба Бюйюкюстюн
Карьерата
21.05.2014 сыллаахха Туба Турцияҕа ЮНИСЕФ үтүө санаа амарах дьулуур Национальнай посола буолбута. 2015 сыл от ыйыгар «Воспоминания ветра» кылга, тэттик экрчиктээх киинэҕэ уһуллубута.
Туба Бюйюкюстюн күн бүгүҥҥэ диэри араас киинэлэргэ, киинэ сэрийээллэригэр, тэлэбиидэнньэҕэ араас оруолларга уһуллар.
Пен Надежда Николаевна
Пен Надежда Николаевна (1942 с., тохсунньу 7 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэ, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1942 с. тохсунньу 7 күнүгэр Сунтаар оройуонугар төрөөбүтэ. 1970 с. Саха государственнай университетын омук тылын факультетын бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар француз тылын учууталынан саҕалаабыта. 1975-1976 сс. Үөһээ Бүлүү оройуонун Хорообут орто оскуолатыгар английскай тыл учууталынан үлэлээбитэ. 1976 с. Сунтаардааҕы РОНО кэтэхтэн үөрэх отделын сэбиэдиссэйинэн, 1977 сылтан оройуон күнүскү уонна кэтэхтэн үөрэх методиһынан анаммыта.
1979 с. Сунтаар 1 №- дээх орто оскуолатыгар уһатыллыбыт группа иитээччитинэн үлэлээбитэ. 1992-2010 сс. Сунтаар 2 -с уонна 3-с сүһүөх оскуолатыгар (РЭП), Сунтаардааҕы политехническай лицей английскай тыл учууталынан үлэлээбитэ.
Чириков Василий Семенович
Чириков Василий Семенович (03.11.1944 с. -24.09.2000 с. )— Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, ССРС үөрэҕириитин туйгуна(1985 с.),РСФСР үөрэҕэриитин туйгуна (1979 с.), Үөһээ Дааҥы оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо (1994 с.), Аан дойдутааҕы "Саха-Азия оҕолоро» пуонда стипендиата этэ, 1996 с. ыытыллыбыт хомус охсооччулар күрэхтэрин лауреата.  Саха сиригэр черчение хамсааһына сайдарыгар сүҥкэн оруоллаах, Үөһээ Дьааҥы ытык киһитэ. Кини Үөһээ Дьааҥы оройуонун Бөтөҥкөс бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.  Намнааҕы педагогическай училищены 1967 с. бүтэрбитэ, ол кэннэ өлүөр диэри Адыаччы орто оскуолатыгар черчение, уруһуй, үлэ уруогун учууталынан үлэлээбитэ. Үрдүк категориялаах учуутал. Учуутал-маастар, учуутал-методист.  Үөрэнээччитин уонна кэллиэгэтин Н.С. Стручкову кытта "Уһуйаан " оскуола- студияны тэрийбиттэрэ. Кини үлэтин уопута "Народное образование" (1988 с.) диэн Россия сурунаалыгар уонна "Мастера педагогического труда Верхоянья" методическай брошюраҕа (1996 с.), өрөспүүбүлүкэтээҕи  уонна оройуоннааҕы хаһыаттарга  сырдатыллыбыта. Бэйэтэ туспа суоллаах-иистээх улахан уус быһыытынан  киэҥник эмиэ биллибитэ. Ордук тимиргэ, хомус охсуутугар ситиһиилэрин үгүс республикатааҕы быыстапкаҕа кыттыыта туоһулуур. Кини охсон оҥорбут хас да хомуһа Дьокуускайдааҕы хомус түмэлигэр хараллан быыстапкаҕа тураллар. Кини аата нууччалыы уонна сахалыы тылынан суруллубут кинигэлэргэ киирбитэ:
Лукачевкая Александра Дмитриевна
Лукачевская Александра Дмитриевна (15.10.1932–10.09.2014) — сэрии оҕото.
Чириков Василий Семенович
Көмүс уҥуоҕа төрөөбүт, олорбут уонна өлбүт сиригэр кистэммитэ.
Кини аатын Адыаччы орто оскуолата 2008 сыл кулун тутар 25 күнүттэн сүгэр.
Лукачевкая Александра Дмитриевна
Оҕо сааһа
1932 сыллаахха алтынньы ый 15 күнүгэр Уус Алдаҥҥа Өнөр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Лукачевскай Дмитрий Ионович, ийэтэ Афанасьева Татьяна Семеновна.
Кинилэр тыа ыалын сиэринэн сүөһү-ас ииттинэн олорбуттар, кэлин холкуоска киирбиттэрэ. Саҥа улаатан сүүрэ сылдьар кэмигэр иккис оҕолоро төрүүр. Дьоно Мааса диэн сүрэхтииллэр. Онон аҕас-балыс кыргыттар төрөөбүт Кэлэдимэ, Таастаах, Харыадыйа алаастарга кинилэр чөл айылҕаларыгар оонньоон-көрүлээн кыра оҕо саастара ааспыт. Ийэлэрэ Татыйаас эдэр сааһыгар олохтон туораан хаалар. Холкуоска аҕалара икки хараҥаны ыпсаран, харытын күүһүнэн үлэлээн дохуот аахсара. Сэрии иккис сылыттан ыраах айаҥҥа таһаҕас таһыытыгар сылдьыбыта. Үлэ саамай кытаанаҕа ол эбит. Ол үлэҕэ кыайыгас, тоҥору-хатары тулуйар нэһилиэк чулуу дьонун талан Аааллаах Үүн таһаҕаһын көтөҕүүтүгэр ыыталлара үһү.
Аҕатын бу унньуктаах айанын туһунан бу курдук ахтара: «Мин өйдүүрбүнэн, кыһыҥҥы суол турда да, ыраах айаҥҥа турунара. Ол кэннэ саас суол алдьаныыта ыран-сылайан кэлээхтиирэ. Оччотооҕуга айанньыттар барыылара улахан сүпсүлгэн буолара. Обуоска аттара сиир отун тиэнэн, кыстыыр өйүөнү ылан барара. Тааттаннан айаннаан Алдан өрүһү туораан, таас хайалара быыстарынан, наар үрэҕи батыһа айанныыллара үһү. Охотскай Перевозтан Ааллаах Үүн эдбэх бириискэлэригэр, базаларга сайын устата мунньуллубут ас-үөл, таҥас-сап, туттар тэрил, эҥин эгэлгэ таһаҕас, тиэхиньикэ саппааһын эҥин тиэрдэллэр эбит. Онно хас да сиргэ улахан кутталлаах буомнар бааллара диэн аҕамкэпсиирэ. Тааҥнаан сүүрүгүрэ сытар таас үрэҕи, сылгы тоҥ сааҕын көтүтэрсиллиэлээх миэстэни, «Сэттэ Дабаан» диэн хайаны өрө-таҥнары туораан тиийэллэрэ. Аара хонор симиэбийэлэр (зимовье) бааллара диирэ. Ардыгар хонук сиргэ тиийбэккэ, таһырдьа суолга да хонон турар түбэлтэ тахсара үһү. Бу курдук, кыһыны быһа дьиэтиттэн тэйэн сылдьаахтыыра. Аҕабыт оннук үлэлии сылдьар кэмигэр биһигини абаҕабыт Сөдүөт Балбааратынаан көрө сылдьыбыттара уонна оскуола интэринээтигэр олорбуппут. Онно сороҕор тээтэбитин ахтан, иккиэйэҕин куустуһан олорон ытаһарбытын өйдүүбүн. Тээтэбит кэлээт да, сынньанар бокуойа суох, сааскы  ыһыыга сылдьара, онтон окко киирэрэ. Аҕабыт бииргэ төрөөбүт убайа Мэхээлэ Үлэ фронугар ананан сэрии былаһын тухары Сангаар шахтатыгар үлэлээбитэ». Аҕата Миитэрэй итинник хоһуун айанньыт эбитин оҕолоругар номох гынан кэпсиирэ.
Сэрии кэнниттэн
Сэрии кэнниттэн аҕата кэргэн ылбыт. Ылдьааналаах үс уол үс кыыс оҕоломмуттара. Хомойуох иһин, оскуолаҕа ситэ үөрэммэтэх түөрт эрэ кылааһы бүтэрбит. Мааса сэттэ кылаастаах Өнөр оскуолатын бүтэрбит.
Уус Алдаҥҥа элбэхтэ кураан сайын буолара. Нэһилиэктэр элбэхтэ сүөһүлэрин от үүммэккэ атын үүнүүлээх оройуоннарга кыстатарга күһэллэллэрэ. Биир оннук сыл Өнөрдөр Нам Арбыныгар Кириэмтээххэ сүөһүлэрин кыстаппыттар.
Дьиэ кэргэнэ
Сүөһү көрөн олорон, Колесов Иннокентий Николаевичка 18 сааһыгар кэргэн тахсыбыт. Үксүн ас астааччынан сылдьыбыт. Наар муустаах уунан туттар буолан, сүһүөхтэрэ ыалдьара. Кэлин Арбынтан Көбөкөҥҥө көспүттэр, дьыссаакка ньээҥкэнэн үлэлээбитэ.
Уон биир оҕоломмуттарыттан тоҕуһа хаалан, бары улаатан, туспа ыал буолбуттара. Билигин сүүрбэ сиэн, уон сэттэ хос баар. Кини киэҥ, холку майгыта дьоҥҥо-сэргэҕэ сөбүлэтэрэ. Олорбут нэһилиэгэр чүөчэ Саня диэн ааты мээнэҕэ иҥэрбэтэхтэрэ. Кийииттэригэр сэрэнэн намыыннык сыһыаннаһара, маанылыыра. Кини уруу аймах дьонуттан, төрөөбүт улааппыт Эһэлээҕиттэн тэйдэр да быстыспат ситимин өйүттэн-сүрэҕиттэн араарбакка сылдьыбыта. «Мин элбэх аймахтаах киһибин» диэн киэн туттан кэпсиирэ.
Наҕараадалара
Александра Дмитриевна «Ийэ албан аат» уордьан толору кавалера, «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээллээх.
Литература
А.С.Черноградскай, В.П.Иванов, Н.Н.Литвинцев, А.Д.Попова Олох өһүөтүн көтөхсөн: сэрии сылларын оҕолоро - Дьокуускай: Алаас, 2020, 552 с.
Чкалов (Хаҥалас улууһа)
Чкалов — Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Брокер
брокер (Broker), ол аата дьону ортотунан сибээстиир киһи эбэтэр тэрилтэ. Үксүн брокер диэн фондовай биржа уонна дьон икки ардыгар сибээстиир ааттыыллар, холобура бааннар.
Биржа брокера
Биржаҕа регистрацияламмыт уонна биржаҕа регистрацияламмыт буолуохтаах, эбэтэр чилиэнинэн буолуохтаахтар. Ырыынакка сыаналаах атыы- эргиэн бэрэстэбиитэлэ, юридическай сирэй, сыаналаах кумааҕылары оҥорор, клиент сорудаҕынан эбэтэр кини аатыттан эбэтэр клиент суотугар иэстэбиллээх дуогабарга олоҕуран, сыаналаах кумааҕылары оҥорор бырааптаах. Биржа ирдэбилэ, хардыы араас көрүҥнэригэр специалистар нөҥүө, Үөһээ бүлүүлэр нөҥүө оҥоһуллуохтарын сөп. Клиент ирдэниини ыытыыга, тутуу- хабыы болдьоҕо, сыана курдук параметрдары ыытарга сорудаҕы биэрэр. Бэйэ аатыттан ситэриилээх былаас отчуотун биэриэхтээх. Биржаларга үксүн брокер хонтуоратын нөҥүө оҥоһуллар. Өссө биржаҕа сыаналаах кумааҕылары атыылаһыыга, ону тэҥэ дохуоттаах харчыны тутталлар. Брокер эмиэ сыаналаах кумааҕыларынан хааччыйыыга клиены туттарыан сөп.
Брокер бэрэстэбиитэлэ — бу биирдиилээн тэрилтэ эбэтэр юридическай сирэй, ол гынан баран, счеттарын бэйэтэ илдьэ барбат, департамент эбэтэр маржи төлөбүрүгэр сыаннастары ылбат.
Страховой брокер
Страховой брокер бэйэтэ туспа ырыынак субъега буолар,бу аатыттан страховкалааһын эбэтэр уларытыы иһин бэйэтин клиеннэрин интэриэстэригэр (страховкалааһыҥҥа наадыйааччы эбэтэр страховкалааһыҥҥа ирдэбил ирдэнэр). Страховой брокер страховкалааһын табыгастаах усулуобуйатын биэрэр компаниялар (бөлөхтөр) клиеннэригэр көрдүүр. Страховой түбэлтэ үөскээтэҕинэ, клиеҥҥа көмө ыларга көмөлөһөр. Страховой усунуос төлөбүрүгэр эмиэ эппиэтинэстээх.
Фрахт брокера
Брокер фрахт биржатыгар оҥорорго семемех: суднолары страховкалааһын, суудуналары атыылааһын, транспортнай- экспортнай операциялары ыытыы. Кини үлэтин иһин манньыат (фронтовой комиссия) ылар. Фрахтовай брокер дьыалабыай контактардаах. Брокердар бэйэ-бэйэлэрин уонна клиеннэр иннилэригэр суобастаахтык кыттыгастаахтарын мэктиэлээһин быһыытынан сылдьаллар. Брокер- аквизитордар аан дойдутааҕы линейнэй судоходство үлэлииллэр, кинилэргэ экспедитордар уонна суут агеннара эбии функциялара сүктэриллибиттэр.
Бизнес-брокер
Бизнес- брокер- юридическай эбэтэр биирдиилээн сирэй, атыы- эргиэн уонна бэлэм бизнес атыылаһааччы икки ардыларыгар холбоһуу уонна бизнес тэрээһинин көҕүлээһин. Бизнес- брокер икки өрүттээх Медиатор буолар, суол тутуутун интэриэһигэр үлэлиир.
Таможня брокера
Таможня представитель  - таможняҕа операцияны оҥорор боломуочуйалаах сирэй. Брокердар таможня ыраастыыр тэрилтэлэр, таможня ыраастыыр уорганнар транспортнай- экспедиционнай компаниялары эбэтэр атын да таһаҕаһы тиэйээччилэри кытта анал сбордарынан, таможнялаах тэрилтэлэр буолуохтарын сөп. Таможня брокер аатыттан уонна кини счетуттан, дойдубутугар чэпчэтиилээх киириигэ сокуонунан көрүллүбүт бары үбүнэн үлэлиир. Дойдуларга таможня брокер лицензияҕа олоҕуран үлэлиир.
Потапова Наталья Михайловна
Потапова Наталья Михайловна (1960 с. ахсынньы 16 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэр, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1960 с. ахсынньы 16 күнүгэр Сунтаар оройуонун Сунтаар сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Бүлүү педагогическай училищетын кэнниттэн (1980 с.) Белгородтааҕы государственнай педагогическай институту (1984 с.) бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин Аллайыаха оройуонугар саҕалаабыта. Онтон Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар, онтон Сунтаардааҕы 3№-дээх оскуолатыгар алын сүһүөх учууталынан 25 сыл үлэлээбитэ.
Өктөм (Хаҥалас улууһа)
Өктөм — Хаҥалас улууһун Өктөм нэһилиэгин киинэ.
Кириллин Афанасий Павлович
Кириллин Афанасий Павлович — контрразведчик, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык олохтооҕо, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
1944 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1973 с. Москваҕа КГБ академиятын бүтэрбитэ. Уус Маайа оройуонугар Ис дьыала оройуоннааҕы отделын начальнигынан, Дьокуускайга экономическай контрразведка начальнигынан үлэлээбитэ. 1994—1995 сс. СӨ Ис дьыалаҕа министрэ. Кини ааспыт үйэ 1920—1930 сылларыгар ыытыллыбыт репрессия сиэртибэлэрин сырдык, чиэһинэй ааттарын чөлүгэр түһэриигэ ыыппыт үлэтин норуот сыаналыыр, астынар. Афанасий Павлович Кириллин Саха сирин чекистэриттэн бастакынан «СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ» ааты сүгэр. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык олохтооҕо.
Ларионов Иван Иванович
Ларионов Иван Иванович — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
1897 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1921 с. Гражданскай сэрии саҕаланарыгар улууска «добровольнай бойобуой дружинаны» тэрийсэн баран, Волкомячейка партизанскай этэрээтин доброволеһа буолбута. 1922—1924 сс. Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрэн Чыамайыкыга учууталынан үлэлээбитэ. 1924—1926 сс. Павловскайга оройуон сэбиэтин ситэриилээх комитетын председателэ. 1928 с. Дьокуускай куорат сэбиэтигэр инструктор. 1930—1932 сс. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун сэбиэтин секретара. 1932 сылтан ыла төрөөбүт нэһилиэгэр Молотов аатынан колхозка счетоводунан үлэлээбитэ. 1935 с. өлбүт.
Стэнли Кубрик
Стэнли Кубрик (Stanley Kubrick; 1928 от ыйын 26 - 1999 сыл кулун тутар 7) АХШ киинэ режиссера. XX үйэ биир чулуу режиссерынан ааҕыллар.
Нью Йорк куоратыгар төрөөбүтэ, ол гынан баран олоҕун улахан аҥарын Англияҕа олорбута. Кини киинэлэрин дьон деталляра эдбэҕин иһин уонна символлаҕын иһин сөҕөр. Сорох киинэлэрэр бастакы көрүүттэн мөккүөрдээх буолааччы, ол курдук Заводной апельсин киинэтигэр секс уонна күүһүлээһин баарыттан дьон бастаан тахсыбытын кэнниттэн көрөн баран мөккүөрдэри үөскэппитэ, Холбоһуктаах Хоруоллукка реакция олус улахан буолбутун иһин Стэнли Кубрик бу киинэни дойдуга көрдөрөрү 25 сылга боппута.Атын биллэр киинэлэрэ - 2001: Космическая Одиссея уонна Сияние буоллар. Стэнли Кубрик 1999 сыл кулун тутар 7 күнүгэр өлбүтэ.
Наҕараадалара уонна номинациялара
Стэнли Кубрик кэнники киинэлэрэ "Сияние"-ттан уратытар Оскарга уонна Золотой Глобус наҕараадаларга туруоруллубуттара. 2001:Космическая Одиссея араас техническай наҕараадалары хомуйбута, ол иһигэр БАФТА уонна видео эффектарын иһин Оскары. Спецэффектар режиссер курдук Кубрик ол наҕарааданы ылбыта.
Йунус Киинэ
thumb|267x267px|Йунус Киинигэр баар [[Грамиин Баана|Grameen Bank киинэ]] Йунус Киинэ (Yunus Centre) — Дакка куоракка (Бангладеш) баар аналитик киин. Дьадаҥытыйыы таһымын кыччатарга анаммыт түмэт урбааныгар сыһыаннаах киини 2006 сыллаахха Нобель Эйэ премиятын лауреата Мухаммад Йунус тэрийбитэ. Киин салайааччыта Ламия Моршед.
Остуоруйата
2006 сыллаахха Мухаммад Йунус уонна кини Grameen Bank Нобель Эйэ премиятын ыланнар профессор офиһын тэрийэллэр («Йунус Секретариата»). Бу Офис Йунус бизнес-философиятын уонна санаатын тарҕатар уонна түмэт урбаанынан дьарыктаныан баҕалаахтарга көмө оҥорор. 2008 сыл от ыйыгар «Йунус Секретариата» Йунус Киинигэр кубулуйбута. 2009 сыл тохсунньутугар Йунус Киинэ уонна ниэмэс CR хампаанньата Grameen Creative Lab-ы тэрийэллэр.
Сыаллар-соруктар уонна бырайыактар
Йунус Киинэ саҥа түмэт бырайыактарын сайыннарар, саҥа түмэт стартаптарга көмөлөһөр, түмэт урбааныгар сыһыаннаах биир санаалаах дьону булар уонна түмэр. Ону таһынан Киин үс ыйга түмэт урбааныгар саҥа арыйыылар туһунан билгэ-бюллетень таһаарар, дьадаҥы дьоҥҥо анаммыт чэпчики сыаналаах, ол эрээри үрдүк таһымнаахтык оҥоһуллубут оҥоһуктары тарҕатар. Йунус Киинин уонна Grameen Healthcare Trust өйөбүлүнэн Бангладеш түмэт урбааныгар BASF, Danone  , Intel  уонна Veolia курдук улахан хампаанньалар харчынан көмөлөһөллөр.
2009 сыллаахха Йунус Киинэ уонна Grameen Creative Lab Түмэт урбаанын Глобальнай Саммитын тэрийбиттэрэ. 2014 сыллаахха Йунус Киинэ «Саҥа урбаан бырайыагын» нөҥүө 385 араас бырайыагы үбүлүүр.
Псковтааҕы судаарыстыбаннай университет
Устуоруйата
2010 с. ахсынньы 27 күнүгэр Арассыыйа бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ В. В. Путин Псковтааҕы судаарыстыбаннай университеты тэрийэр туһунан 2440 нүөмэрдээх дьаһалы таһаарбыт. Университет биэс үрдүк үөрэх тэрилтэтин базатыгар төрүттэниэхтээҕэ: С. М. Киров аатынан Псковтааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет, Псковтааҕы судаарыстыбаннай политехническай институт, Псковтааҕы индустриальнай техникум, Псковтааҕы тутуу уонна экэнимикэ кэллиэһэ уонна Великолукскайдааҕы тутуу кэллиэһэ.
2011 с. муус устар 7 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин наука уонна үөрэх министиэристибэтин 1465 нүөмэрдээх "Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтээһин үрдүк профессиональнай үөрэхтиир тэрилтэ «Псковтааҕы судаарыстыбаннай университеты» тэрийэр туһунан" бирикээһэ тахсыбыт.
2011 с. алтынньы 24 күнүгэр Псковтааҕы судаарыстыбаннай университет судаарыстыбаннай тэрилтэлэр реестрдарыгар киллэриллибит.
мини
Факультеттара
1. Историческай факультет
2. Ааҕар-суоттуур техника уонна электроэнергетика факультета
3. Инженернай уонна тутуу технологияларын факультета
4. Естественнай-географическай факультет
Колесов Иннокентий Николаевич
Сэрии сылларыгар ааспыт оҕо саас
Ийэтэ эрдэ өлөн, 1940 сыллаахха үөрэнэ киирбит, 1941 с. окко оҕус сиэтэ сылдьан сэрии буолбутун истибит. Кини холкуоһуттан аан бастаан сэриигэ Потапов Василий Степанович диэн киһи соҕотоҕун барбыт. Чэркээччигэ оттуу сырыттаҕына ылан барбыттар, нэһиилэ дьиэтигэр киирэн уларыттар таҥаһын ылбыт. 1942 с. иккис кылааска үөрэнэ киирбит, бу сыл сайыныгар ыанньык ынахха көмөлөһөөччү бостуугунан үлэлээбит. Саас окко киириэх инньинэ холкуос үлэһиттэрэ сэриигэ барбыттар. Иккис кылааһы бүтэрэн алта дояркаҕа үүт отчуотчутунан үлэлээбитэ. Биирдии ынаҕынан суруйар буолан олус уустук үлэ этэ. Үһүс хомуурга эмиэ уолаттар сэриигэ барбыттар, онон кыра холкуоска үлэһитэ суох хаалбыттар. 1943 с. сүүс ынахха бостуугунан анаммыт. Ол спҕпнп күҥҥэ 4 ыыллар, ол иһин ынахтарын батыһа сылдьара. Бу сыл аҕата ыалдьан хаалан, ымын быыһыгар аҕатын ыарыылыыра. Күҥҥэ 5 киилэ үүт биэрэллэриттэн сороҕун суортан оҥорон иһэр, сороҕун аҕатыгар ынах хомуйа сылдьан хомуйбут сир аһыгар буккуйан биэрэр. 4 кылааска тулааах хаалан үлэлии барбыт. Сайын 1 га сири мунньар, 150 бугул бугуллуур. Кыһын 30 сылгыны биэрэн, 4 сиринэн аһатан кыстаппыт. Сэрии бүппүтүн туһанан үлэлии сылдьан истибит. Холкуостан сэриигэ барбыт дьонтон, 6 киһи эргиллибэтэх. 1946 сыллаахха Кыайыы ыһыаҕар Сталин төбөлөөх мэтээл биэрбиттэр.
Псковтааҕы судаарыстыбаннай университет
Факультеттара
5. Менеджмент факультета
6. Технология уонна дизайан факультета
7. Нуучча филологиятын уонна омук тылын факультета
8. Физико-математическай факультет
9. Финансово-экономическай факультет
10. Юридическай факультет
11. Мэдиссиинэ факультета
12. Факультеттар ыккардыларынааҕы кафедра. Физичекэй култуура кафедрата.
Аспирантура
Научнай-педагогическай каадырдары 21 научнай испэссээлинэскэ бэлэмниир.
Рейтиннэрэ
Псковтааҕы судаарыстыбаннай университет
1. Псков куорат үрдүк үөпэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
2. Псковскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэринн рейтинигэр 1 миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 171-с миэстэ
4. Арассыыйа экэнэмиичэскэй үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2019 с. киирбит.
Ой (Хаҥалас улууһа)
Ой — Хаҥалас улууһун Нөмүгү нэһилиэгин киинэ.
Ларионова Люция Спиридоновна
Ларионова Люция Спиридоновна — РФ үтүөлээх бырааһа.
1939 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1963 с. СГУ бүтэрэн быраас идэтин ылбыт. 1963—1974 сс. С.Орджоникидзе аатынан куораттааҕы балыыһа I гинекологическай отделениетын акушер-гинеколога. 1971—2001 сс. бу диспансер гинекологическай отделениетын сэбиэдиссэйэ. РФ үтүөлээх бырааһа.
Сарыг йоҕыр тыла
Сарыг йоҕыр тыла (эбэтэр сары йугур, йуйгу, хара йогур тыла да дииллэр) — сарыг йоҕыр диэн Кытай Ганьсу провинциятыгар олорор омук тыла. Түүр тыллар хакас бөлөҕөр киирэр. Уйгуур, сайаан уонна былыргы түүр бичигинэн суруллубут тылларга чугас.
Билиҥҥи кэмҥэ суруга суох тыллар ахсааннарыгар киирэр, ол эрээри сорох дааннайдарынан кытай суруга туттуллар.
Сарыг йоҕырдар Сунань-Югур (Ганьсу) диэн билиҥҥи олорор сирдэригэр IX-с үйэҕэ Уйгуур хаҕаната ыһыллыбытыгар кэлбиттэр (уйгуурдар сүрүннээн Илиҥҥи Түркистаҥҥа, билиҥҥи Кытай Синдьээҥ сиригэр олохсуйбуттар). Сарыг йоҕыр тыла "з" көрүҥнээх тылларга (азак "атах", пэзик "үрдүк"), ол аата хакас уонна шор тылларыгар чугас, ол эрээри Синдьээҥтэн Ганьсуҕа көһөн кэлбин уйгуурдар дьайыылара күүстээхтик биллибит. Сарыг йоҕыр тылын дорҕоонноругар тибиэт уонна кытай тыла күүскэ дьайбыттар. Сарыг йоҕыр тыла күннээҕи олоххо туттуллар. Бу тыл XIX-с үйэ бүтүүтүттэн ылата үөрэтиллибит; чинчийээччилэр: Г.Н. Потанин, С.Г.Э. Маннергейм, С.Е. Малов, Э.Р. Тенишев.
Тыл туһунан
Былыргы түүр тылын -d- дорҕооно -з- буолбут, ол иһин сарыг йоҕыр тыла хакас бөлөҕөр киирэр.
Хакас бөлөҕүн тылларыттан сарыг йоҕыр тыла биир саамай былыргы буолар (хакас тылларыттан XII–XIII үйэлэргэ арахсыбыт). Сарыг йоҕыр тылыгар -š- > -s- уонна -č- > -š- уларыйыылара буолбуттар. Ону таһынан j-/ʒ- > n- уларыйыыта суох. Сарыг йоҕыр тылыгар саамай майгынныыр фуйуй-кыргыс тыла буолар.
Сивцев Гавриил Федотович
Сивцев Гавриил Федотович (1909—1975) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, 1979 сыллаахха Дьокуускайга тахсыбыт "Сахалыы кылгас тылдьыт" ааптара.
1909 сыллаахха кулун тутар 16 (аныгыннан 29) күнүгэр Бүлүү улууһун Бастакы Чочу нэһилиэгэр төрөөбүт.
Лукачевскай Дмитрий Дмитриевич
Лукачевская Дмитрий Дмитриевич (1938-2009) — сэрии оҕото.
Оҕо сааһа
Миитэрэй, 4 оҕо кэнниттэн соҕотох ордон, төрөппүттэригэр күндү этэ.
Дьарыга
Өнөр оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан сайын аайы холкуос оҕуруотугар уу кутааччыннан үлэлээбит. Өнөргө 7 кылааһы бүтэрэр, онтон армияҕа пограничнай чааска Благовещенскайга 4 сыл сулууспалаабыт. Армияттан кэлэн Бороҕон промкомбинатыгар столярынан үлэлии кииэрэ. Талааннаах тарбахтаах уус уиһи этэ. 1969 сыллаахха Горькайга столяр-станочник курсугар үөрэнэн саамай үрдүк5 разряды ылбыт. Маһы таһынан кинигэни ордорон ааҕара, волейболга, теннискэ оонньуура, бултуура.
Уус Алдан улууһугар тутуспут объектара элбэх: Мүрү 8 кылаастаах орто оскуолата, администрация, банк дьиэлэрэ, Мүрү таас оскуолата, 2-лии этээстээх уопсайдар уо.д.а. Кини бэйэтэ туппут саха балаҕана сайылыкка билигин да баар. Өнөргө, үөрэммит оскуолатыгар махтанан 40 устуука түннүк арааматын оҥорбута.
сэрии сылларын оҕолоро
Халлааннар
Халлааннар. Оннук айыы- маннык иччи итинник халлаацца- ситинник хаттыгаска олорор диибит. Ол эрээри, ААН БАСТАКЫ олоцхо5о (номоххо) Айыы хотуна Аан Алахчын Эр со5отоххо этэр: "Эн а5ац Аар Тойон, эн ийэц Кубэй хотун. Кинилэр урдук айыы оцоруутунан эйигин УhУС ХАЛЛААН урдуттэн тёрётёёт туhэрбиттэрэ". Санаан кёрдёххё: Аар Айыы Тойон уhус халлаацца олорор эбит буолла5ына, онтон уёhээ халлаан суох буолуохтаах. Ис дьицэр, тёрут ёйдёбул хайдах этэй?. Сир- дойду халлааннара. 1/ урдук Айыы сирэ-- уhус халлаан. 2/ урдук Айыы сирин кэтэбиллэрэ- манабыллара сылдьар ыырдара-- Иккис халлаан (сатыы халлаан). 3/ уhус уонна иккис халлааннар -- уёhээ дойду дэнэллэр. 4/ Айыл5а хамныыр харатын уонна кётёрун, балыктарын ону таhынан харамайдарын сирэ дойдута --Орто дойду (Аан дойду: Ийэ сир: Бастакы халлаан.) 5/ Хара Харгыс а5а баhылыктаах нэс туёрт утугэн абааhыларын сирэ дойдута--Аллараа дойду (нэс туёрт утугэн). Айыл5а халлааннара. Кудук Мас то5ус салаалаах. (Айыл5а то5ус халлааннаах.) Хас биирдии салаа (халлаан) ханнык эмэ ацыл5а хамныыр харатын уонна кётёрун, балыктарын ону таhынан харамайдарын оло5ун эйгэтинэн буолар. (Дьэ, ол халлааннарга баатырдарбыт сордоц- алыhар буолан сундулуйаллара, кётёр буол ан кётён купсуйэллэрэ. Дьэ, ити ёйдёбуллэри бутуйуу, салгыы буккуллуу бараахтаата.)
Ларионова Лариса Федоровна
Ларионова Лариса Федоровна — үлэ, тыыл бэтэрээнэ, кыраайы үөрэтээччи. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык киһитэ.
1930 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1951—1952 сс. Оройуоннааҕы статуправлениеҕа статистик. 1952—1954 сс. I Тыыллыма сэбиэтигэр секретарь. 1954—1956 сс. Сельскэй библиотекаҕа библиотекарь. 1956—1990 сс. I Тыыллыма сэбиэтигэр секретарь. 1990—2003 сс. Нэһилиэк музейын директора. 13 төгүл субуруччу сэбиэт депутата, 36 сыл нэһилиэк сэбиэтин секретара. Үлэ, тыыл ветерана, краевед. 1995 с. нэһилэк историятын үөрэтэр музейы олохтообута. 2002 с. «Нэһилиэккэ культура тэрилтэлэрэ», 2005 с. «Хаһан да хатыламматын», 2004 с. «Дойдубут I Тыыллыма дьонноро» диэн кинигэлэр бэчээттэнэн тахсыыларыгар улахан үтүөлээх. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык киһитэ. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун «Ытык ыал» номинация хаһаайката. 1971—1975 сс. Союзка IX пятилетка соруктарын толорууга I Тыыллыма нэһилиэгин совета бастыҥнар кэккэлэригэр киирбитэ. Социалистичекай куоталаһыы кыайыылааҕа бэлиэлээх. 2009 с. өлбүтэ.
Прокопьева Альбина Афанасьевна
Прокопьева Альбина Афанасьевна (1962 с., ыам ыйын 2 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1962 с. - ыам ыйын 2 күнүгэр Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1988 с. - Саха государственнай университетын үөрэнэн бүтэрэр. Өлүөхүмэ оройуонун Киндигир ситэтэ суох орто оскуолатыгар, Сунтаар оройуонун Маар-Күөл орто оскуолатыгар, Илимниир ситэтэ суох орто оскуолатыгар үлэлээбитэ.
1995 с. - Сунтаар 3 №- дээх орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
1996 сылтан - Сунтаар 3 №- дээх орто оскуолатыгар директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччытынан үлэлиир.
Романов Николай Гаврильевич
Романов Николай Гаврильевич (1937 с., ыам ыйын 10 күнэ, Хоро нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
Үөрэх тиһигэр 1959 с. үлэлиир. Саха государственнай университетын бүтэриэҕиттэн Сунтаар оройуонун Элгээйи орто оскуолатыгар завуһунан анаммыта. Кэлиҥҥи сылларга саха тылын уонна литературатын учууталынан, завуһунан, Сиэйэ, Бордоҥ, Кэмпэндээйи оскуолаларыгар директорынан үлэлээбитэ.
1988 с. Сунтаардааҕы 2№-дээх оскуолатыгар директоры иитэр үлэҕэ солбуйааччынан, саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир.
Ларионов Николай Спиридонович
Ларионов Николай Спиридонович - Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, РСФСР бочуоттаах дорожнига.
1911 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1929 с. табаарыстыбалары, артыаллары тэрийээччи, көҕүлээччи уонна салайааччы буолбута. 1932 с. Партия уобаластааҕы комитетын уонна Совнарком ыҥырыыларын өйөөн, Алдаҥҥа Орочоон бириискэтигэр 4 сыл үлэлээбитэ. 1941-1943 сс. Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, 41-с гвардейскай дивизия буойуна, Сталинград оборонатын кыттыылааҕа. 1943-1963 сс. колхоз бырабылыанньатын председателэ, кылаабынай бухгалтер, ревизионнай комиссия председателэ. 1946 с. "Германияны кыайыы иһин", "1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. ССРС Доруобуйатын харыстабылын туйгуна (1946 с.). Үлэ Кыһыл Знамята орден кавалера (1947 с.). РСФСР бочуоттаах дорожнига бэлиэлээх (1948 с.) 1963 с. өлбүт.
Дыдаев Дмитрий Герасимович
Дыдаев Дмитрий Герасимович (1935—1974) — сылларга олорон ааспыт саха бэйиэтэ, тылбаасчыта.
Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр алтынньы 10 күнүгэр 1935 сыллаахха төрөөбүтэ. Олох кыра сааһыгар ийэтэ өлөн, тулаайах хаалбыта. Интэринээккэ олорон үөрэммитэ, сайынын үлэ булунан айаҕын ииттэрэ.
1957 сыллаахтан төрөөбүт нэһилиэгэр библиотекарынан үлэлээн баран, уонча сыл "Эдэр коммунист" диэн ыччат хаһыатыгар, "Хотугу сулус" сурунаал редакциятыгар редактор эбээһинэһин толорбута. Саха университетыгар 1960-63 сылларга үөрэнэ сылдьыбыта, ол эрээри бүтэрбэтэҕэ.
1965 сыллаахтан кэргэнин Татьяна Петровна Слепцова дойдутугар Дьааҥыга олохсуйбута. Манна Арыылаах оскуолатыгар идэтинэн саха тылын учууталынан үлэлээбитэ
Айар үлэтэ
Бастакы хоһооно 1954 сыллаахха "Эдэр коммунист" хааһыакка бэчээттэммитэ. 1968 сыллаахха бастакы хоһоонорун хомуурунньуга тахсыбыта "Ыллыгым ыллыкчааным". 1971 сыллаахха "Тыһыынча туруйа" диэн дьоҕус хомуурунньуга тахсыбыта. Оччотооҕу саха суруйааччыларын сойууһун салайар Сэмэн Данилов кинини үрдүктүк сыаналыыра күннүгүттэн көстөр: "Саха поэзиятын биир бухатыыра буолар киһи бу сылдьар" — диэн суруйбуттаах эбит. Ол эрээри сойууска тоҕо эрэ киирбэтэҕэ, Данилов онтон кэлин кэмсинэрин туһунан Наталья Харлампьева кинигэтигэр суруйар: "Сойууска ылбыппыт буоллар үөрдүө этибит, баҕар барыа суох этэ..."
Расул Гамзатов, Роберт Рождественскай уонна казаах бэйиэтэ Абай хоһоонорун тылбаастаабыта. Расул Гамзатовтыын биир кэмҥэ суруйса сылдьыбыта, улахан уолун Расул диэн ааттаабыта.
1974 сыллаахха өлбүтүн кэннэ бэйиэт бэйэтэ бэлэмнээбит "Өр сыллаах ахтылҕаным" диэн хоһооннорун хомуурунньуга тахсыбыта. Бу хомуурунньукка киирбит "Хара быраат хара убайыгар суруйбут суруга" диэн хоһоону сэбиэскэй былааһы холуннарыыга буруйдаан бу кинигэни боппуттара, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатын дириэктэрин уонна кинигэни эрэдээксийэлээбит Михаил Тимофеевы үлэлэриттэн уһулбуттара.
Ашока (пуонда)
Ашока, Ашока: Дьоҥҥо-сэргэҕэ саҥардыылар  — Колумбия уокуругун (АХШ) сокуоннарынан үлэлиир Аан Дойдутааҕы эргиэнэ суох пуонда  — түмэт урбааныгар үлэлиир дьону уонна тэрилтэлэри көрдүүр, өйүүр уонна үбүлүүр тэрилтэ.
«Ашока» Пуонда киинэ Арлингтон куоракка (Виргиния, АХШ) баар. 2014 сыллаах туругунан тэрилтэ Аан Дойду үрдүнэн 37 офистаах этэ. left|thumb|250x250px|Билл Дрейтон McKinsey & Company диэн тэрилтэ бизнеһы салайыыга урукку көмөлөһөөччүтэ Билл Дрейтон «Ашока» пуонданы 1980 сыл от ыйын 3 күнүгэр тэрийбитэ.
Дрейтон тэрилтэтин Индия ыраахтааҕытын Ашока аатынан ааттыыр. Ашока Маурийдар ыраахтааҕылыктарын 273-232 б.к.и. сс. салайан олорон Соҕурууҥҥу Аасыйа улахан аҥарын (билиҥҥи Афганистантан Майсурга диэри) сэриилээн ылан, дойду култууратын сайыннарарга, олох таһымын үрдэтэргэ уонна үөрэҕириини тарҕатарга үлэлиир. Билиҥҥи чинчийээччилэр санааларынан бу салайааччы буддизм Аан Дойду итэҕэлэ буоларыгар кимнээҕэр элбэҕи оҥорбут.
1981 сыллаахха «Ашока» бюджета 50 000 доллар эрэ этэ, 2008 сыл тохсунньутугар бюджет 30 мөл долларга тиийэр.
2007 сыллаахха тэрилтэ 60 дойдуттан1800 тахса киһилээх этэ. 2011 сыллаахха дьон ахсаана 2000 тахса буолбута. Тэрилтэ бэйэтэ этэринэн 2014 сыллаахха 70 дойдуттан 3000 киһилээх эбит.
Булгунньахтаах (Хаҥалас улууһа)
Булгунньахтаах — Хаҥалас улууһун Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгин киинэ.
Mojo (программа тыла)
Mojo - диэн 2023 сыллаахха тахсыбыт программа тыла, Python базатынан айыллыбыт.
Потапова Варвара
Потапова Варвара Николаевна  — уустук дьылҕалаах аатырбыт саха бэйиэт дьахтара.
Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр ыам ыйын 13 күнүгэр 1946 сыллаахха төрөөбүтэ.
1966 сыллаахха Ньурба маҥнайгы нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрээт, СГУ саха тылын уонна литературатын салаатыгар киирбитэ. Ити сылларга "Сэргэлээх уоттара" литературнай куруһуокка дьарыктаммыта.
1967 сыллаахтан өрөрспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэнэн барбыта.
1972 сыллаахха "Күннээх халлаан" диэн маҥнайгы кинигэтэ тахсыбыта.
1979 сыллаахха хомолтолоохтук өлбүтэ.
Кини туһунан кинигэни «Мин сырдык санньыарым…» диэн ааттаан саха артыыската Зоя Багынанова таһаарбыта. Ньурба куорат Убайааныгар
Сибур
Сибур, Арассыыйа саамай улахан нефтехимическай тэрилтэтэ, араас полимердары оҥорон таһаарар.
Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
мини
Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет (ПСТУ, Волгатех) — Арассыыйаҕа Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтигэр Йошкар-Ола куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1932 с. бэс ыйын 5 күнүгэр ССРС Наркомлес Казаннааҕы лесотехническай институту Йошкар-Олаҕа көһөрөр туһунан уураах таһаарбыт. Көһөрүллүбүт тэрилтэ - Поволжьетааҕы лесотехническай институт диэн ааттаммыт. 1968 с. Марийскай политехническай институт буолбут. 1982 с. Норуоттар доҕордоһууларын уордьанынан наҕараадаламмыт. 1995 с.кулун тутар 31 күнүгэр Марийскай судаарыстыбаннай техническэй университет буолбут. 2012 с. Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университета диэн ааттаммыт.
мини
Структурата
Факультеттара
1. Экэнэмиичэскэй факультет
3. Социальнай технология факультета
4. Информатика уонна ааҕар-суоттуур техника факультета
Ларионова Мария Николаевна
Ларионова Мария Николаевна — учуутал, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, Учууталлар учууталлара, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
Структурата
5. Салайыы уонна быраап факультета
Ларионова Мария Николаевна
1934 с. II Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1958 с. СГУ бүтэрэн нуучча тылын уонна литературатын учуутала буолбута. 1958—2005 сс. I Тыыллыма оскуолатыгар учуутал, завуч. 2005—2007 сс. Оскуола музейын салайбыта, социальнай педагог. 1984 с. РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, 2005 с. улууска «Сыл бастыҥ общественнай корреспондена». Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. Учууталлар учууталлара.
Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
Структурата
Институттара
-Ботаническай сад - институт
-Эбии проф.үөрэхтээһин института
-Айылҕаны туһаныы уонна ойуур факультета
-Машиностроение уонна механика института
-Тутуу уонна архитектура института
Филиаллара
1. Волгатааҕы филиал
2. Мариинско-Посадский филиал
Йошкар-олатааҕы аграрнай кэллиэс
"Политехник" кэллиэс.
Рейтиннэрэ
Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет
1. Йошкар-Ола куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
2. Марий Эл үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 162-с миэстэ.
Бэстээх (Хаҥалас улууһа)
Код налогового органа:1448 Код ОКАТО:
Дуулаҕа Дьуһаал
Дуулаҕа Дьуһаал - Стручков Виктор Павлович, өр сылларга Дьааҥы улууһугар культура эйгэтигэр үлэлээбит салайааччы, музыкант, поэт, алгысчыт, режиссер, учуутал.
Виктор Павлович үгүс үлэтиттэн хас да хоһоон кинигэлээҕин, рок эйгэтигэр хас да аудио-альбомнааҕын бэлиэтиэххэ сөп.
2013 сылтан Дьааҥы улууһун Дулҕалаах нэһилиэгин баһылыга.
Романова Галина Петровна
Романова Галина Петровна (1945 с. ахсынньы 25 күнэ, Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.
Олоҕун олуктара
1945 с. ахсынньы 25 күнүгэр Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1970 с. Магаданнааҕы государственнай педагогическай институту бүтэрэн "нуучча тылын уонна литературатын учуутала" идэни ылбыта.
1986 сылтан Сунтаар 2 №-дээх орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. Кини нуучча тылын уонна литературатын үөрэтии методикатыгар, үөрэтии, идэҕэ уһуйуу, уус-уран тылы уонна суругу-бичиги сайыннарыыга үлэлээбитэ.
Франц Фердинанд
{{Государственный деятель|имя=Франц Фердинанд|оригинал имени=Franz Ferdinand|изображение=FranciscoFernando--erzherzogfranzfe00stuoft.jpg|описание изображения=|ширина=|титул=Его Императорское Высочество Эрцгерцог и Кронпринц Австрийский|порядок=|флаг=Imperial Standard of an Archduke of Austria (1894–1915).svg|флаг2=Imperial Coat of Arms of the Empire of Austria.svg|периодначало=19 мая 1896 года|периодконец=28 июня 1914 года|предшественник=Карл Людвиг (1889—1896)|преемник=Карл (1914—1916)|монарх=Франц Иосиф I|династия= Габсбург-Лотарингский дом|отец=Карл Людвиг|мать=Мария Аннунциата|в браке=София Хотек|дети=герцоги Максимилиан (1902—1962) и Эрнст (1904—1954), дочь София (1901—1990)|автограф=Archduke Franz Ferdinand of Austria Signature.svg|монограмма=Imperial Monogram of Archduke Franz Ferdinand of Austria.svg|награды= {{!}}{{Орден Подвязки}}{{!!}}{{Бальи — Кавалер Большого Креста Чести и Преданности Мальтийского ордена}}{{!!}}{{Орден Чёрного орла}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Высшего ордена Святого Благовещения}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Святых Маврикия и Лазаря}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Короны Италии}} {{!}}- {{!}}{{Орден Серафимов}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Вюртембергской короны}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Леопольда I}} {{!}}- {{!}}{{Большой крест ордена Белого орла с мечами}}{{!!}}{{Орден Хризантемы}}{{!!}}{{Орден Чакри}} {{!}}- {{!}}{{Орден Рутовой короны}}{{!!}}{{!!}}{{Орден Кароля I}} {{!}}}
{{!}} {{!}}}}}
Франц Фердинанд Карл Людвиг фон Австрия-Эсте (эрцгерцог д’Эсте), (Franz Ferdinand von Österreich-Este; 18 декабря 1863 года, Грец, Австрия империята — Бэс ыйын 28 к. 1914 с., Сарай, Австро- Венгрия) — Австрия эрцгерцога, 1896 сылтан Австро- Венгрия бүрүстүөлүн нэстилиэнньигэ. Кавалерия генерала (1899). Данила Илич диэн киһи террорун бөлөҕөр киирэр Гаврил Принцип диэн ааттыаах омугунан серб устудьуона өлөрбүт, бу өлөрүү аан дойдуга бэлиитикэ кириисиһин түргэтэппитэ, түмүгэр Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмыта. хаҥас|мини|277x277пкс|Эрцгерцог Франц Фердинанд (уҥа) дьиэ кэргэнинээн.
Импэрээтэр быраатын бэлиитикэттэн тэйиччи тутар этэ, ол эрээри, Франц Фердинанд бөрүстүөлгэ олорор түгэнигэр дойду бэлиитикэлии тутулун уларытар былааннааҕа: Австро-Венгрия оннугар Австро-Венгрия-Славия диэн холбоһуктаах штааттары оҥороору гынара. Ол кини санаатыгар дойдуга омугунан атааннаһыыны сымнатар кыахтааҕа. Ол эрээри сорох серб бэлиитиктэрэ ол бырайыагы сөбүлээбэт этилэр, тоҕо диэтэххэ оччоҕо кинилэр соҕуруу славяннары Улуу Сербия аннынан холбуур былааннара тохтуон сөбө.
Лепчиков Варлам Васильевич
Лепчиков Варлам Васильевич — СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Франц Фердинанд
Өлөрүү
Эрцгерцог Сараевоҕа (Босния уонна Герцеговина киин куоратыгар) 1914 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр ыалдьыттыы тиийбитэ. Бастакы буомба соругун сиппэтэҕэ. Онон террористар сорохторо саһан хаалбыттара. Эрц-герцог тэрээһиннэргэ кыттыбыта, онтон төннөн иһэн массыыната тоҕо эрэ биир сиргэ тохтоон ылбыт кэмигэр террористартан биирдэстэрэ Гаврило Принцип ол сиргэ баар буолан биэрбитэ, уонна бастаан эрц-герцог ойоҕун Софияны искэ бэстилиэтинэн ыппыта, иккис ытыытынан эрц-герцогы монньуга таппыта. Герцогиня тута өлбүтэ, Франц Иосиф бааһыран баран 10 мүнүүтэнэн өлбүтэ.
Лепчиков Варлам Васильевич
1942 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1963 с. Ленин аатынан колхозка биригэдьииринэн, комсомольсай тэрилтэ секретарынан үлэлээбитэ. СГУ-ну бүтэрбитэ. 1968—1973 сс. Комсомол Мэҥэ-Хаҥаластааҕы райкомун секретара. 1975—1981 сс. Нам оройуонугар сельхоз управление начальнига. 1981—1985 сс. Мэҥэ-Хаҥалас ССКП райкомун идеологиятын секретара. 1985—1992 сс. Муома оройуонугар ССКП райкомун II секретара. 1992—1995 сс. Мэҥэ-Хаҥалас администрациятыгар отдел начальнига. 1995—2007 сс. «Аргысмедстрах» страховой компания уполномоченнайа. СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. 2011 с. өлбүт.
Франц Фердинанд
Өлөрүү содула
Франц Фердинанд серб террористарын илиититтэн өлбүтүн кэннэ Австро-Венгрия Сербияҕа ультиматум түһэрбитэ. Сербияны Арассыыйа импиэрийэтэ өйөөбүтэ, онон Аан дойду Бастакы сэриитэ саҕаламмыта.
Ксенон
Ксенон (Xenon) диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ Xe , атом нүөмэрэ 54. Периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр мааны гаас. Өҥө сыта суох хойуу гаас. Ксенону 1898 сылга Англияҕа Уиллиам Рэмзи уонна Морис Трэверс химиктар булбуттара. Ксенон лаампаларга, наркозка, лазерга туттуллар.
Мигалкина Елизавета
Икки кинигэлээх. Бастакы кинигэтэ 2007, иккис кинигэтэ 2011 сыллаахха «Бичик» кинигэ кыһатыгар тахсыбыта. Билигин Дьааҥы улууһун Табалаах орто оскуолатын нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир, кэргэннээх, үс оҕолоох.
Фуйуй кыргыстара
Фуйуй кыргыстара (бэйэлэрин ааттанар ааттара: кыргыс, хэргэс, тиртиз) — Кытай Хэйлунцзян провинциятын Фуйуй уеһыгар олорор түүр тыллаах омук. Төрөөбүт тыллара фуйуй кыргыс тыла буолар. Ахсааннара 1997 сыллаахха 1200 кэриҥэ киһи этэ.
Былыргыта уонна билиҥҥитэ
Фуйуй кыргыстара Енисей кыргыстарын сыдьааннара буолаллар. Кинилэри 1703–1706 сылларга Хакас сириттэн Дьуҥҕаар сиригэр көһөрбүттэр.
Дьуҥҕаар дойдута суох буолбутун кэннэ мандьулар 1755–1757 сылларга кыргыстары Мандьу сиригэр көһөрбүттэр.
AstraZeneca
AstraZeneca (АстраЗенека), Улуу Британия уонна Швеция улахан фармацевтическай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга 6 саамай улахан фармацевтическай тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр уонна Fortuna 500 диэн планета үрдүнэн саамай улахан капитализациалаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. Сүрүннээн сахарнай диабет утары эмнэри оҥорор, ону таһынан сүрэх эмтэрин. 2020 сыллаахтан COVID-19 утары вакцина айар диэн иһиллэр.
Фуйуй кыргыстара
Төрүттэрэ
Енисей кыргыстарын өбүгэлэрэ динлиннэр моҕоллору кытта ыкса ситимнээх буолуохтарын сөп. Н.Я. Бичурин саныырынан динлиннэр моҕол тыллаах эбэтэр түүр-моҕол булкаастара этилэр.
Үөрэтии
Фуйуй кыргыстарын туһунан бастакы научнай суруйуулар Мандьу сирэ көҥүл дойду эрдэҕинэ оҥоһуллубуттар (1931–1945 сыллар). диэн Дьоппуон чинчийээччитэ 1944 сыл от ыйыгар кыргыс дэриэбинэлэригэр сылдьыбыт уонна 1945 сыл ыам ыйыгар "Кыргыстарга сырыы" диэн ааттаах ыстатыйа таһаарбыт.
Сэбиэскэй саллааттар уонна Кыргыс сириттэн төрүттээх эппиһиэрдэр 1945 сыл Мандьу сиригэр сэриинэн барбыттарыгар олохтоох кыргыстары көрсүбүттэрин уонна кинилэр тылларын өйдүүллэрин туһунан биллэрбиттэр.
1952 сыллаахха Кытай чинчийээччитэ Юй Ифу "Нэньцзян ходуһаларын кыргыстара" ("Ji-er-ji-si Nenjang Grassland") диэн ааттаах ыстатыйа таһаарбыт. Бу ыстатыйаҕа кыргыстар историяларын, көһүүлэрин, социальнай уонна политическай туруктарын, тылларын, экономикаларын, үгэстэрин уонна олохторун-дьаһахтарын туһунан сырдаппыт.
Ойуун
Ойуун диэн өй-санаа үөрэҕин баһылаабыт, "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиини тутуһар киһи ааттанар.
Былыргы кэмҥэ сахаларга ойууннар улахан аптарытыаттаах, салайааччы дьонунан биллэллэр. Нууччалар маҥнай кэлээт суруйбут дьаһаах хомуйар суруктарыгар сахаларга элбэх ойууннар кинээс буола сылдьыбыттара элбэхтик бэлиэтэммит. (1,10). Оччотооҕу кэмҥэ өйдөрө-санаалара сайдыбыт, аймахтарын, дьоннорун тустарыгар ордук кыһанар, кыахтаах дьон уустары баһылаан салайаллара ханан да саарбахтаммат. Ойуун баһылыктаах уустар ордук дьаныһан нууччаларга, кэлии дьоҥҥо утарыласпыттарыгар сөп. 1680 сыллаахха сахалар өрө туруулара хам баттаммытын кэнниттэн дьаһааҕы төлөөбүт дьон ааттарыгар ойуун диэн эбиилэрэ суох буола сүппүттэр.
Омук атын омукка саа-сэп күүһүнэн баһыттардар даҕаны итэҕэллэрэ син-биир күүскэ уонна уһуннук утарсаллар. Ойууннары былаастан туоратталлар даҕаны хас эмэ үйэ устата бэйэлэрэ симэлийэн, сүтэн хаалбатахтар, оннооҕор сэбиэскэй былаас кэмигэр бааллар этэ. Билигин ойууннар үөрэхтэрэ саҥалыы тэнийэн, үөрэтиллэн, сайдан эрэр.
В.А.Кондаков “Айыы ойууннара” нууччалар кэлэн боппуттарын кэннэ суох буолбуттарын бэлиэтиир. (2,7). Кини В.Ф.Трощанскай «Эволюция черной веры у якутов» диэн үлэтигэр “Айыы ойууннара” суох буолбуттарын кэннэ ордон хаалбыт хара, куһаҕаны айар төрүттээх ойууннар ордон хаалбыттарын булан суруйбутун бэлиэтиир.
В.А.Кондаков ити этиитигэр сөбүлэстэххэ сахалар кэлин ордон хаалбыт чахчы кыахтаах, хомуһуннаах ойууннарын нууччалар, кэлии дьон кыайбаккалар, хара, куһаҕан ойууннар диэн ааттаабыттарыгар сөп. Кырдьык даҕаны саҥа, христианскай итэҕэли киллэрээччилэр, былыргы итэҕэллэрин көмүскүү, харыстыы сылдьар ойууннары, бары кыахтарынан, күүстэринэн утарсар дьону хайаан даҕаны куһаҕан, хара диэн этиэхтэрин, сөбүлээбэттэрин биллэриэхтэрин сөп. Кэлин ол этиилэрэ ойууннарга барыларыгар иҥэн хаалбыта биһиэхэ тиийэн кэлбит.
Норуоттар сэриилэһэн кыаттарбыттарын да иһин итэҕэллэрин умуннаран, суох оҥорон туоратыы олус ыарахан суол. Саха сиригэр христианскай итэҕэли киллэрии сахалар былыргы таҥараларын итэҕэллэрин, ойууннарын туораттахха, кинилэр үөрэхтэрин куһаҕан, хара диэтэххэ эрэ кыаллыахтааҕа эмиэ биллэр. Оннук туоратыыга сахалар итэҕэллэрин куһаҕан, хара диэн ааттааһын ордук табыллар. Дьон саҥа итэҕэли, христианствоны үчүгэй диэн ааттаатахха, ол аата үрүҥ диэтэххэ, үчүгэйин биллэрдэххэ эрэ ылынар буолан баралларын оччотооҕуга киэҥник туһаммыттар эбит. Православнай итэҕэли ылыммыт дьоҥҥо араас чэпчэтиилэри, бэлэхтэри биэрэллэрэ биллэр.