cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Давыдова Вера Дмитриевна
Вера Дмитриевна үөрэнээччилэриттэн учууталлар, быраастар, инженердэр о. д. а. иитиллэн тахсыбыттара. Саха народнай суруйааччыта, Вера Дмитриевна биир чулуу үөрэнээччитэ Амма Аччыгыйа киниэхэ туhаайан маннык суруйбута:
«Радуюсь тому, что Вы сохранили бодрость душевную, все так же неустанно трудитесь и находите счастье и удовлетворение в благодарном деле воспитания молодежи. Учился у Вас я недолго. И давно, очень давно это было, но вот ни к кому из своих учителей я не сохранил столько светлого, радостного чувства, как к Вам… Сколько таких благодарных людей, должно быть, ходят по земле, благодарных Вам за то, что Вы сделали их лучшими, чем они могли бы быть без Вас!».
Ити курдук кини үөрэнээччилэрэ махтал-баһыыба истиҥ-иһирэх тылларын этэллэрэ.
Отутус сылларга Саха Сиригэр конфедералистар хамсааhыннарынан сылтанан, 1921—1922 сс. Саха Сиригэр сэбиэскэй былааһы утары өрө туруу кыттыылаахтарын араас провокациялары иэрийэ-иэрийэ, хабырдык сойуолааhын саҕаламмыта. 1921—1922 сс. Советскай былааhы утары өрө турууга кыттыбыт кэргэнин Петр Иванович Оросины Иркутскай уобаласка Бодойбо куоратыгар көскө ыыппыттара. Вера Дмитриевна кэргэнин кытары көскө барсан, өр сылларга Бодойбо куоратыгар оҕолор библиотекаларыгар сэбиэдиссэйдээбит. Бодойбо куорат Бочуотунай гражданина буолбут. Онно олорон, 1990-с сыллар саҥаларыгар ыалдьан өлбүт. Хаhан өлбүт күнэ-дьыла биллибэт.
1360-с
1360-с сыллар.
Куобах (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Куобах Куобах (Lepus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 290.3 квадрат кыраадыс иэннээх, 72 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа соҕуруу өттүгэр ахсынньыга толору көстөр.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. номохторго сыһыана суох. Сороҕор Орион булчут бултаабыт куобаҕа дииллэр. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогка киллэрбит.
1874
1874 сыл.
1370-с
1370-с сыллар.
Нүөрүҥгүрү
thumb|200px|Нүөрүҥгүрү гиэрбэтэ Нүөрүҥгүрү (Нерюнгри) диэн Саха Сирин соҕуруу өттүгэр баар куорат, Нүөрүҥгүрү улууhун административнай киинэ. Дьонун ахсаана 63228 киһи (2009 сыл). 1975 с. чох бассейнын аттыгар тутуллубута.
Аатын этимологията
Улуус Ньируунгра үрэх аатынан ааттаммыт. Бу аат судургутук быһаарыллар. Эбэҥки тыла. Ньируу - дьарҕаа балык (хариус). Онно хайалар,өрустэр, күөллэр ааттарын үөскэтэр -ҥда сыыарыы вариана -ҥра сыстыбыт. Ол аата Ньируу + - ҥра - "Дьарҕаалаах урэх"/.../ Куорат аата дьарҕаа балык эбэҥкилии аатыттан тахсыбыт.
Этническай состааба
Нууччалар — 92 %, сахалар — 5 %, атын омуктар— 3 %.
Быһаарыылар
Багдарыын Сүлбэ "Улуустар ааттара", Бичик, 2001 с. 93 стр.
1380-с
1380-с сыллар.
Сиик арааһа
Сириэһин сиигэ
Тигии сиигэ
Ойуу-дьарҕаа сиигэ
Ии тигиитин apaaha
1875
1875 сыл.
Фоника
Фоника — тыл иһиллэр уратытын, кэрэтин үөрэтэр истилиистикэ биир салаата. Наука об искусстве звуковой организации речи. Фоника тыл кэрэтик иһиллэр дэгэтин биэрэр стилистическэй ньыма арааһын, сөпкө саҥарыы нуорматын үөрэтэр.
Муус устар 20
Муус устар 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 110-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 111-c күнэ). Сыл бүтүө 255 күн баар.
1390-с
1390-с сыллар.
Феникс (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Феникс Феникс (Phoenix, Phe) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 469,3 квадрат кыраадыс иэннээх, 68 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан толору көстүбэт. Ордук чаҕылхай сулуһа Анкаа диэн уонна 2,4m улаханнаах.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
Улахан-Аан (Хаҥалас улууһа)
Улахан-Аан — Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгин киинэ.
Таптыырга ыксаа
Таптыырга ыксаа (A Walk to Remember), АХШ киинэтэ, аан дойдуга киэҥник биллибит киинэ, дьиннээх остуоруйаттан айыллыбыт киинэ.
Сүжета
Лэндон Картер (Брэндон Картер) диэн мэник уол баар, кими да аанньа аахайбат. Уонна биир кыыс баар Дьэйми Салливан диэн. Уол кыыһы сэниир. Ол кынан баран кэнникитин диэки таптыыр. Биир күн Джейми Салливан билинэр, Лейкемиялаах эбит. Кыыс өлөр...
Оруолларга
уонна да атыттар.
Муус устар 22
Муус устар 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 112-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 113-c күнэ). Сыл бүтүө 253 күн баар.
Саһыл (сулустар бөлөхтөрө)
Бу бөлөххө 1967 сыллаахха бастакы пульсардар көстүбүттэрэ.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха "Кыракый Саһыл уонна Хаас" («Vulpecula cum Ansere») диэн ааттаах киллэрбит. "Уранография" каталогка тииһигэр хааһы туппут саһыл уруһуйдаммыт.
Саха тылын тылдьыттара
Саха тылын тылдьыттара
О.Н.Бетлинг – "Сахалар тылларын туьунан"
Н.Д.Дячковскай – "Сахалыы-Немецтии тылдьыт"
Э.К.Пекарскай – "Саха тылын тылдьыта"
И.П.Будущев – "Русско-якутский словарь, содержащий самые простые слова для разговорной речи"
С.Н.Донской – "Русско-якутский словарь"
И.Н.Попов – "Сахалыы-нууччалыы тылдьыт"
Л.Н.Харитонов – "Русско-якутский словарь для якутских начальных школ"
П.А.Слепцов – "Советская энциклопедия"
Г.Ф.Сивцев – "Сахалыы кылгас тылдьыт"
Н.С.Григорьев – "Саха тылын сомоҕо домоҕун тылдьыта"
Н.А.Ааллааҕыскай – "Саха тылын синонимнарын, омонимнарын уонна антонимнарын тылдьыта"
П.А.Ойуунускай – "Таба суруйуу уонна тиэрмин тылдбыта"
Атырдьах ыйын 23
Атырдьах ыйын 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 235-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 236-c күнэ). Сыл бүтүө 130 күн баар.
.dj
.dj диэн Дьибути үрдүк таhымнаах ил домена.
Спитакка буолбут сир хамсааһына
Спитак куоракка буолбут сир хамсааһына (арм. Սպիտակի երկրաշարժ), атын биллэр аата Ленинаканнааҕы сир хамсааһына — 1988 сыллаахха ахсынньы ый 7 күнүгэр Армянскай ССР хотугулуу-арҕаа өттүгэр сытар, үгүс хоромньуну, өлүүнү-сүтүүнү аҕалбыта.
Сир түллэр күүһэ 6,8-7,2 баалга тэҥнээҕэ. Сир хамсааһына олохтоох бириэмэнэн 11 чаас 41 мүнүүтэҕэ буолбута. Биир мүнүүтэ иһигэр өрөспүүбүлүкэ хоту өттүгэр сытар куораттар, дэриэбинэлэр эмсэҕэлээбиттэрэ. Сир хамсааһынын сүрүн түллүүтэ Спитак куоракка бэлиэтэммитэ. Манна 9-10 баалга тиийбитэ (12 баалынан кэмнэнэр MSK-64 шкалатынан). Спитак куорат сири кытта тэҥнэспитэ, маны таһынан 58 сэлиэнньэлээх пуун эмиэ имири эстибитэ. Ленинакан куорат (билигин Гюмри), Степанаван, Кировокан (билигин Ванадзор) куораттар, 300-тэн тахса сэлиэнньэлээх пууннар эмсэҕэлээбиттэрэ. Сир аннынааҕы хамсааһыны Сир шарын бары муннугар баар станциялар бэлиэтээбиттэрэ.
Сир хамсааһыныттан эмсэҕэлээбит Армянскай ССР-га Сэбиэскэй Сойуус бары республикалара, ону таһынан 111 омук дойдута араас өрүттээх көмөнү оҥорбуттара.
.dm
.dm диэн Доминика үрдүк таhымнаах ил домена.
.dk
.dk диэн Дания үрдүк таhымнаах ил домена.
Астеризм
thumb|400px|«Сайыҥҥы-күһүҥҥү Үс Муннук» диэн атеризм Астеризм (гириэктии aster — сулус) — Харахха быраҕыллар уонна устуоруйаттан туспа ааттаах сулустар группалара.
Астеризм диэн тыл традиция быһыытынан хаалбыт, ол гынан баран наукаҕа туттуллубат; астеризмнар тиһиктэрэ официал быһыытынан суох.
.do
.do диэн Доминикан Республика үрдүк таhымнаах ил домена.
1877
1877 сыл.
Ахсынньы
Сайго Такамори баһылыктаах самураайдар өрө туруулара Сацума диэн сиргэ буолбут.
Лондоҥҥа аан бастаан Уимблдоннааҕы турнир буолбут.
1878
1878 сыл.
Чычып-чаап
300px|thumb|right|Чычып-чаап Чычып-чаап (буроголовая гаичка, ) — Саха сирин соҕуруу аҥаарыгар олохсуйар чыычаах. Чычып-чааптар уустарыгар киирэр.
.dz
.dz диэн Алжир үрдүк таhымнаах ил домена.
Чычып-чаап
Саха сиригэр кыстыыр. Ол гынан баран кыһын сайын көһөр. Аһылыгын хаһаанар үгэстээх.
1301
1301 сыл.
Муус устар 21
Муус устар 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 111-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 112-c күнэ). Сыл бүтүө 254 күн баар.
Аллараа Халыма улууһа
Аллараа Халыма диэн Саха Сирин хотугулуу-илин өттүгэр баар улуус. Киинэ — Черскэй бөһүөлэк. Улуус үс нэhилиэккэ арахсар: Өлөрөн, Походскай уонна Халарчын. Хаhаайыстыба бас салаалара: таба уонна күндү түүлээх иитээhин, булт, балыктааhын. <br style="clear:left;" />
Демография
500px|thumb|left|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна 2007 сылга олохтоохтор ахсаана 500px|thumb|left|2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ <br style="clear:left;" />
Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Аллараа Халыма улууһун хаартата
.ec
.ec диэн Экуадор үрдүк таhымнаах ил домена.
Вонгродскай Виталий Антонович
Виталий Антонович Вонгродскай (Вонгродзский) — Саха сиригэр мэдиссиинэ үөрэҕин төрүттээччи, действительнай статскай советник, Святой Станислав II уонна III степеннаах, Святой Анна II уонна III степеннээх, Святой Владимир IV степеннээх уордьаннар кавалердара, Саха уобаластааҕы медицинатын инспектора (1897—1909).
Олоҕун олуктара
1856 сыллаахха Варшаваҕа төрөөбүт. 1863-1864 сс. Польшаҕа тутулуга суох буолуу иһин өрө туруу кэнниттэн аҕатын Антон Вонгродскайы Сибииргэ көскө ыыппыттар, ийэтэ кинини кытта барсартан батыммыт, онон аҕата көскө сылдьан иккистээн ойохтоммут. Сүтүөр ийэтин кытта сатаспатах. Казаннааҕы мэдиссиинэ институутугар үөрэммит. Бүтэрэн баран Дьокуускайга кылгас кэмҥэ үлэлии сылдьыбыт, онтон Ураалга бырааһынан барбыт. Онно атыыһыт Демидовтартан төрүттээх Евдокия Дмитриевна диэн баай кыыһы ойох ылбыт. 11 оҕоломмуттар, бары үрдүк үөрэҕи бүтэрбиттэр, икки оҕото быраас буолбуттар. 1896 сыллаахха сэтинньи 22 күнүгэр Саха уобалаһын мэдиссиинэҕэ инспекторынан анаммыт, Дьокуускайга көспүт.
1933 сыллаахха тохсунньу 11 күнүгэр Томскайга өлбүт.
Үлэтэ
Доруобуйа харыстабылын кэскилин көрөр талааннаах салайааччы быһыытынан бэйэтин көрдөрбүт. Кини саҕана «О преобразовании врачебной части в округах губерний Иркутской и Енисейской и области Якутской» диэн 1897 с. ылыныллыбыт сокуон олоххо киирбитэ. Бу сокуон балаһыанньалара оччотооҕу усулуобуйаны учуоттаатахха наһаа толору толоруллубуттара.
Кини тэрийээһинэн, туруорсуутунан уонна салалтатынан 1906 с. Дьокуускайдааҕы эр дьон үөрэнэр биэксэл оскуолата аһыллыбыта. Бу оскуолаҕа кини бастакы дириэктэр буолбута, билиҥҥээҥҥэ дылы Саха сирин доруобуйа харыстабылыгар сүҥкэн кылааты киллэрэр турар.
Туттуллубут сир
Николаев В.П., О врачах, заслуживших «служебные практические отличия» (Nikolaev V.P., On the physicians who deserved «practical official distinctions»), Бюллетень сибирской медицины, 4, 2005
Чаччыгыныар
300px|thumb|right|Чаччыгыныар Чаччыгыныар эбэтэр чаччыкы (рябинник, ) — Саха сирин арҕаа өттүгэр олохсуйар чыычаах. Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр.
Атыыра уонна тыһыта майгыннаһаллар. Көннөрү чыычаахтан бөдөҥ, кугастыҥы бороҥ дьүһүннээх.
.ee
.ee диэн Эстония үрдүк таhымнаах ил домена.
1879
1879 сыл.
Венеция
Венеция (Venezia, вен. Venezsia) — хотугу Италияҕа баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 271,3 тыһ. киһи. (2004).
Нестерова Елена Васильевна
Олоҕун олуктара
Е. В. Нестерова — эбээн тылын чинчийээччи, эбээн тылыгар анаммыт кэккэ ыстатыйалар ааптардара.
Атырдьах ыйын 24
Атырдьах ыйын 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 236-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 237-c күнэ). Сыл бүтүө 129 күн баар.
.er
.er диэн Эритрея үрдүк таhымнаах ил домена.
Үрүҥ эһэ
300px|thumb|right|Үрүҥ эһэ Үрүҥ эһэ — (Ursus maritimus) — эһэлэр биис-ууһугар киирэр бөдөҥ сиэмэх кыыл. Ардыгар кинини туспа Thalarctos биискэ киллэрэллэр. Латыынныы аата Ursus maritimus «муора эһэтэ» диэн тылбаастанар. Үрүҥ эһэ — аан дойдуга аарыма улахан сиринэн хаамар сиэмэх кыыл буолар. Кини уһуна 310 см. тиийэр, ыйааһына 900 кг. Атыыра ортотунан 450—500 кг; уһуна 200—250 см, үрдүгэ 120—153 см дылы тиийэр. Тыһыта быдан кыра буолар (200—340 кг). Шпицберген арыыга үөскүүр көрүҥ саамай кыра, онтон Беринг байҕалыгар баар саамай бөдөҥ буолар эбит.
Үрүҥ эһэ атын эһэлэртэн арааһа — уһун моойо уонна хаптаҕай төбөтө буолар. Тириитэ хара. Түүтүн өҥө үрүҥтэн араҕас өҥҥө дылы уларыйар; сайынын түүтүн өҥө наар күн анныгар сылдьарыттан уларыйыан сөп. Түүтүн оҥоһуута бүтэй, өҥө суох, онтон сылтаан гипотеза үөскээбит: үрүҥ эһэ түүтэ сардаҥаны аһарар (нууч. световод) уонна ультрафиолет өҥү иҥэринэр. Ол курдук ультрафиолет хаартысканан түһэрдэххэ үрүҥ эһэ хара буолан көстөр эбит.
Хондурас
Хондурас (Honduras) диэн Орто Америка дойдута. Ил тутулунан демократ республика. Кинилиин кирбиилэhэллэр Гуатемала арҕаа, Эль Салвадор соҕуруулуу арҕаа, Никарагуа соҕуруулуу илин, Чуумпу океан соҕуруу уонна Кариб байҕалыгар киирсэр Хондурас хомото хоту. Иэнэ 110,000 км², олохтоохторун ахсаана 7,500,000. Киин куората Тегусигалпа. Дойду дьонун 80% элбэҕэ дьадаҥы.
Бытыктаах норуот
Бытыктаах норуот - хотугу сахаларга тарҕаммыт үһүйээннэргэ ахтыллар омук.
Бу бытыктаах, биитэр бүтүннүү түүлээх норуот Хоту Муустаах акыйаан ханнык эрэ биллибэт арыытыгар олороро кэпсээн буолар. Г.В.Ксенофонтов Дьааҥы хоту өттүгэр сылдьыбыт элбэх сахаттан бу үhүйээни истибит, билбит. Бу номоҕунан, булчут киhи акыйаан кытылыгар биитэр арыыга бытыктаах норуот биир киhитин кытта алҕас көрсүhэ түhэр. Иккиэн ыт көлөлөөхтөр эбит. Бытыктаах киhи булчуту мин суолбун батыһыма, мин мууһунан аhаҕас муораҕа киирэн барабын диир. Булчут сэрэтиини истибэккэ эрэ кини суолун батыһан бүтүн сэлиэнньэҕэ тиийэн кэлэр. Бытыктаах дьоннор аһара улахан курдук көрдөрүллэллэр. Бу бытыктаах дьон булулуннаҕына бэстилиэнэй тыhыынча буолуо үһү. Бу норуот киhитэ аан дойду баhылыгынан талыллан, улуу-уоттаах кыргыһыылар туруохтара диэн куттаналлара. Бу бытыктаах норуоту кытта улуу кыргыһыы туруоҕа диэн сэһэн буолар. Кинилэр хааннарыттан уот туран, муҥур үйэ кэлиэҕэ, сир-халлаан барыта таҥнары эргийэр алдьархайа буолуоҕа диэн сэһэргэнэр. Сир барыта уотунан уһуура туруо диэн буолар. Оо, бу норуот булуллубата буоллар диэн сэһэнньит ийэлээх аҕата этэллэрэ үһү. Биитэр хаһаах Цыпандин Саҥа Сибиир арыытыгар кырынаастыы сылдьан бытыктаах киһини көрсөр. Цыпандины көрөн баран «Ама үрүҥ ыраахтааҕы дьоно эһиги бары маннык кыраҕыт дуо?» диэн уу сахалыы ыйытар киһи буолан биэрэр. Онтон Цыпандин бэйэтэ саһааннаах киһи эбит. Кини «Суох, мин алҕас маннык кыра төрөөн хаалбыппын» диэн эппиэттээбит. Манна бу хаһаах балаҕаннарыгар киирбитэ, дьонноро олох да олоҥхолуу олороллоро диэн кэпсэнэрэ олус интириэһинэй матыып буолар. Олоҥхобут төрдө-төбөтө манна сытар буолаарай? Түөстэрэ, сирэйдэрэ бүтүннүү түү дьоннор эбиттэр диэн кэпсэнэрэ, хайдах эрэ худуоһунньуктар уруһуйдуур мамоны бултаһар ытык өбүгэлэрбитин санатан кэлэр. Бу дьоннор ыт оннугар үрүҥ эһэлэри көлүйэллэр, харабыл оҥостоллоро кэпсээн буолар. Цыпандин бу дьоҥҥо сылдьыбытын олус куттанан кэпсээбэккэ буолан баран, өлүөн иннинэ кэриэһин этэригэр эрэ кэпсээбитэ диэн түмүктэнэр.
Барон Толль бу бытыктаах норуоту көрдүү сылдьан сураҕа суох сүппүтэ кэпсээҥҥэ киирбит. Барон Толль 1886 сылга Котельнай арыыттан ыраах түөрт олус үрдүк хайалар күлүктэрин көрөн турар. Бу хайалары 1811 сыллаахха булчут Яков Санников Саҥа Сибиир арыыларыттан аан маҥнай көрөн турар, ол иһин бу биллибэт сир Санников арыыта диэн аат ылбыта. Кырдьык барон Толль экспедицията олус дьиктитик 1902 сылга сутэн турар. Манна кини үс доҕордоох Санников сирин көрдүү барбыта биллэр. Барон Толль хаалларбыт суругун Беннет арыытын аттыгар баар ледникка булбуттара. Онно этиллэринэн бу ураты хорсун полярниктар 30 кыраадыс тымныыга дьүкээбил уотунан сирдэтэн хаһан да тоҥмот мууһунан айаҥҥа туруммуттар. Манна туох кыһалҕаттан аһаҕас муораҕа киирэн былдьаммыттара таайыллыбатах таабырын буолан турар? Арай сэрэйдэххэ, туох эрэ дьиктини көрөн, онон сирдэтэн айаннаан сураҕа суох сүппүт буолуохтаахтар.
Бу бытыктаах, түүлээх дьону Г.В.Ксенофонтов айнулар сылдьаллар диэн ыйан турар. Манна кини этнографтар айнулары олус түүлээх, тор курдук бытыктаах дьоннор диэн суруйууларыгар олоҕурар. Кырдьык айнулар олус дьикти, былыргы норуот сыдьаана сылдьар быhыылаах. Ол курдук айнулар уонна Испания баскаларын тыллара урууларын туһунан сабаҕалааһын баар. Эрих Найланд атын сабаҕалаһаанынан, айнулар Аляскаҕа уонна өссө ыраах муоранан айанныыллара. Онтон А.А.Бурыкин Уһук хоту омуктарга бытык үүнэр омугунан чукчалар эрэ буолаллар диэбитэ, чучунаалар эмиэ бэйэлэрин дьонноруттан арахсыбыт чукчалар сылдьаллар диэн дириҥ научнай санааҕа маарынныыр. Бу үһүйээҥҥэ ахтыллар «бытыктаах дьон» бэрэбинэ дьиэлээхтэрэ интириэһинэй түгэн. Врангель уонна Саҥа Сибиир арыытыгар дьоннор олоро сылдьыбыт бэлиэлэрин археологтар булалларын бэлиэтиэххэ сөп. Өссө соччо научнайа да суох буоллар, хам-түм аһара улахан дьоннор былыр Саха сиригэр олорбуттарын, бэл уҥуохтарын булбуттарын туһунан үһүйээн аҥаардаах кэпсээннэр бэчээккэ тахсалларын бэлиэтиэххэ син.
Нубар-паша
thumb|Нубар Паша Нуба́р-паша́ (тохсуньу 1825, Измир, Османскай империя — тохсунньу 14 күнэ 1899, Париж) — Эгиипэт судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, дойду бастакы премьер-министрэ.
Эрмээн дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Олоҕун устата үс төгүл премьер-министр эбээһинэһин толорбута: 1878 сыл атырдьах ыйыттан 1879 сыл олунньу 23 күнүгэр дылы,, 1884 сыл тохсунньу 10 күнүттэн 1888 сыл бэс ыйын 9 күнүгэр дылы, 1894 сыл муус устар 16 күнүттэн 1895 сыл сэтинньи 12 күнүгэр дылы.
Аҕата Мкртыч диэн атыыһыт. Уолун Тулуузаҕа иезуиттарга үөрэттэрбит, уол онно боронсуус тылын баһылаабыт. 18 сааһын туола илигинэ Эгиипэккэ үлэлии барбыт, Эгиипэт Европаҕа бэрэстэбиитэлистибэлэригэр ситиһиилээхтик үлэлээбит.
1303
1303 сыл.
1880
1880 сыл.
.eg
.eg диэн Эгипет үрдүк таhымнаах ил домена.
.et
.et диэн Этиопия үрдүк таhымнаах ил домена.
Тиит-Эбэ (Хаҥалас улууһа)
Тиит-Эбэ — Хаҥалас улууһун Бастакы Дьөппөн нэһилиэгин киинэ.
1304
1304 сыл.
Канаада сахалара
Канаада сахалара диэн Канаада дойдутугар олорор сахалар. Канаадаҕа билиҥҥи кэмҥэ 990 саха олохтоох статустаах, 2800 саха Permanent Resident статустаах, 3869 саха быстах олорор. Бүтүннүүтэ сахалар Канаада дойдутугар 4000 кэриэтэ курдуктар. Бары араас куораттарынан уонна провинцияларынан ыһыллан олороллор.
Түөлбэлээн олорор сирдэрэ
Араас сиргэ олороллор. Уксэ Торонто куоратка.
Уһун кутурук
Уһун кутурук (Длиннохвостая синица, ) — наһаа уһун кутуруктаах чыычаах. Уһун кутуруктаах чычып-чааптар уустарыгар киирэр.
Көхсө, кынаттара уонна кутуруга хара, санныгар роза өҥнөөх балаһалаах, төбөтө, этин аллараа өттүн түүтэ уонна кынаттарын кырыылара маҥаннар. Тыһыта уонна атыыра майгыннаһаллар.
Маска олохсуйар үөннэринэн аһылыктанар. Саха сирин соҕуруу аҥаарыгар олохсуйар. Дэҥҥэ кыстыыр, үксүүн соҕуруу барар. Сэдэхтик көстөр көрүҥ.
Оҕуруо
Оҕуруо (хоруоҥка, мөһүүрэ)
Германия сахалара
Германия сахалара диэн Германия дойдутугар наар эбэтэр быстах олорор сахалар. Билигин Германияҕа 2000 курдук саха олорор. Үгүстэрэ Иккис Аан Дойду сэриитин кэнниттэн хаалан хаалбыттар. Элбэх Саха Германия сиригэр хамначчыт курдук туроктары кытта куораттары туппуттара, олох босхо. Ол оннугар гражданства ылбыттара. СССР ыһыллыбыт кэннэ сахалар итиннэ эмиэ олохсуйа кэлбиттэрэ. Билигин үксэ студеннар үөрэнэ баран бараннар олохсуйа үксүлэрэ хаалар. Кэнники кэмҥэ Владимир Путин куһаҕан политикатыттан политичэскэй куотааһын сахалар ортолоругар эмиэ баар буоллулар.
Егоров Николай Васильевич
Егоров Николай Васильевич — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Ленин уордьанын кавалера.
1305
1305 сыл.
.eu
.eu диэн Эуропа Унията үрдүк таhымнаах ил домена.
Муус устар 23
Муус устар 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 113-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 114-c күнэ). Сыл бүтүө 252 күн баар.
.es
.es диэн Испания үрдүк таhымнаах ил домена.
Нациялар Лигалара
Холбоһуктаах Нациялар тэрилтэлэрин предтечата.
1306
1306 сыл.
Өҥнөр тиһиликтэрэ
Саха өҥү-дьүһүнү көрүүтэ арҕааҥҥы омуктартан таһы-быһа ураты, ол иһин сахалыы сатаан көрбөт буолан, бастакы чинчийээччилэр биһигини дьүһүнү мөлтөхтүк араараллар диэн түмүктээбиттэрэ. Саха өҥү көрүүтэ айылҕаны кытта быстыбат ситимнээх. Төрөөбүт Аар Айылҕатыттан силиһэ быстыбыт киһи ону хайаан өйдүөҕэй. Өбүгэлэрбит өҥү-дьүһүнү дьүһүннүүр да тыллара билиҥҥи киһиэхэ олоҥхо тылын курдук иһиллэр.
1 серый
1307
1307 сыл.
Слоун Улуу Эркинэ
500px|thumb|right|Слоун Улуу Эркинин көмпүүтэр реконструкцията Слоун Улуу Эркинэ — миллиард сырдык сыла усталаах галактикалар группалара. Билиҥҥ кэмҥэ Куйаарга ордук улахан структура.
1,37 миллиард сырдык сыла усталаах уонна биһигиттэн биир миллиард сырдык сыла ыраах.
Слоун Улуу Эркинин булбуттарын туһунан 2003 сыл алтынньы 20 күнүгэр биллэрбиттэрэ. Слоун цифра халлаан көрөөччү даннайдарынан Принстон университет учуонайдара Дж. Ричард Готт уонна Марио Юрич биллэрбиттэрэ.
Эдэр саас
Эдэр Саас - Саха Сирэ хаһыат сыһыарыыта, ыччакка аналлаах. Нэдиэлэҕэ биирдэ тахсар.
Веб страницата - http://sakhasire.ykt.ru/edersaas
1882
1882 сыл.
1309
1309 сыл.
Атырдьах ыйын 25
Атырдьах ыйын 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 237-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 238-c күнэ). Сыл бүтүө 128 күн баар.
Тайлаан
Тайлаан сүрүн итэҕэлэ буддизм. Үгэс уонна култуура өттүнэн Индия, Кытай уонна арҕаа дойдулар дьайыылара улахан.
Дойду историята 1238 с. тэриллибит Сукотай сукунаттан саҕаланар. Кини утумнаах 1350 сыллаахха тэриллибит Саха салаата (сал. Ааспыт үйэ бүтүүтэ Индокит арыытыгар судаарыстыба бас билиитэ буолбут, империя Кхмерияларын бас бэриммит.
Транспорт
Таиландка 19 регистрацияламмыт авиакомпания үлэлиир, кинилэр уопсай пааркалара 276 самолеттан турар, 2015 сылга 54 мөл. тахса пассажиры таһаллар. Дойдуга 101 аэропорт, онтон 63- һэ кытаанах сабыылаах, 8- һа уһуннаах, 3- тэн тахса км уһуннаах көтөр- түһэр балаһа баар.
Тимир суол ыллыктарын уопсай уһуна 4127 км., бары кэриэтэ кыараҕас (1000 мм), стандартнай Колея (1435 мм) 84 км эрэ. Тимир суол болотунатын туруга үчүгэй, 100 км / чаас түргэннээх. Пассажирскай хамсааһын 3- с кылаастаах вагоннаах: 1- с кылаас үөрэнээччитэ кондиционердаах, 2- с кылааска кондиционердара суох, 3- с кылаас үөрэнээччилэригэр тайцевка босхо сырыыны хааччыйаллар. Таһаҕас тиэйиитэ сүрүннээн контейнердары тиэйиинэн дьарыктаналлар. Суол ситимэ 180 тыһыынча км, онтон 450 км түргэн тэтимнээх трасса (2006 сылга).
Өрүс судоходнай учаастактарын уопсай уһуна 4 тыһыынча км. дойду флотуттан 781- тэн тахса бруто- регистровай тоннаттан турар, ол иһиттэн 240 танкер, 25 сухогрузов, 23 контейнеровоз, 94 атын таһаҕас суудуната. Контейнердаах улахан портарынан Лэм Чабанг (англ. Lamang) (7,2 мөл.Т) уонна Бангкок (1,5 мөл. Т), ону тэҥэ уматыллыбыт гаһы ылар терминал баар.
Баҥкок
Баҥкок диэн Тайлаан киин уонна ордук улахан куората. Атын аата Круҥ Тэп Маhа Нахон (Krung Thep Maha Nakhon) эбэтэр кылгастык Круҥ Тэп (Krung Thep). Аан бастаан, Аюттайа Хоруоллугун кэмигэр Чао Фрайа өрүс төрүтүгэр турар кыра эргиэн сирэ курдук тэриллибитэ. 1768 с. хоруоллук киинэ Аюдья умайбытын кэнниттэн, киин куорат суолтатын ылбыта. left|thumb|300px|Баҥкок күн киириитигэр
Икки сүүстэн тахса сыл устата, Баҥкок Тайлаан эрэ буолбакка, бүтүн Индокытай уонна Соҕуруулуу-илин Азия политика уонна экономика киинэ. Азия эргиэн, үп, култуура, дьоҕур, мода, үөрэҕирии уонна аралдьыйыы кииннэрин ахсааннарыгар киирсэр буолан, Баҥкок аан дойду куората суолталаах.
Баҥкок бэлиэтэммит олохтоохторун ахсаана 8,160,522 киhи (2007 от ыйа), ол эбэтэр аан дойду 22с улахан куората. Бэлиэтэммэтэх миграннары эптэххэ 15 млн кэриэтэ буолан тахсар.
Парламент системата
Парламент системата, Түмэн тиһигэ (Түмэннээх ил) диэн дойду салайыытын көрүҥүттэн биирэ. Исполнительнай былаас парламентан көнө эбэтэр атын сабыдыалланыахтаах.
Муус устар 24
Муус устар 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 114-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 115-c күнэ). Сыл бүтүө 251 күн баар.
Томскай уобалас
Томскай уобалас — Российскай Федерация субъега.
Сибиир соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сытар.
Титаник
Титаник'' Англия пассажирдары таһар хараабыла. Белфаст куоракка Харланд энд Уолф хампанньа Уайт Стар Лайн хампаанньаҕа туппута.
Айанныан иннинэ дьоннор сатаан тимирбэт хараабыл диэн толкуйдуур этилэр.
Тимириитэ
1912 сыл муус устар 14 күнүгэр киэһэ 11:40ҥҥа Титаник бастакы айанын ортортугар Атлантическай океаҥҥа айсберы кытта охсуспута. Айсберг хараабыл түгэҕин алдьаппыта, ол иһин Титаник икки чаас сүүрбэ мүнүүтэнэн тимирбитэ.
Тимирэн иһэн икки аҥы хайдыбыта. 1500 киһи өлбүтэ, 705 киһи тыыннаах хаалбыта. Сэрии буолбатах бириэмэтигэр тимирбит хараабыллартан биир улахан тимирии буолбут.
Тоҕо бачча элбэх киһи өлбүт диир буоллахха спасательнай шлюпкалар аҕыйах эбит. Бастаан шлюпкаларга оҕолору уонна дьахталлары олордубуттар, уонна бастакы класс пассажирдарын.
Атын биричиинэтэ диэн хараабыл радиота арахсыллан сылдбар эбиттэр, ол иһин ол миэстэ аттыгар баар атын хараабыллар тимирии туһунан истибэтэхтэр.
Дьайыыта
"Титаник" тимириитэ араас хараабыл быраабылаларын уларыппыт. Оннук хайаан да барыларыгар тиийэр шлюпкаҕа миэстэ баар буолулуохтаах, уонна хайаан да хараабылларга радио аттытыгар киһи наар баар буолуохтаах.
Булуу
Титаник тимирбит корпуһа 1985 сыллахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр франко-американскай хамаанда булбут. Ол хамаанданы Роберт Баллард уонна Жан-Луи Мишель дьаһайбыттар.
Культураҕа дьайыыта
Титаник тимириитин туһунан устуройа араас киинэлэргэ кубулуйбут. Ордук биллэр киинэтэ - Кейт Уинслет уонна Леонардо ДиКаприо оруоллардаах 1997 сыллаах 11 Оскары ылбыт Джеймс Камерон уһулбут  "Титаник" киинэтэ буолар.
Никарагуа
Никарагуа (испанныы Nicaragua), официаллык Никарагуа Республиката (испанныы República de Nicaragua}, диэн Орто Америка ордук улахан дойдута. Иэнэ 130 тыh. км2. Ил тутулунан демократ республика. Кинилиин кирбиилэhэллэр Хондурас хоту уонна Коста Рика соҕуруу. Чуумпу океан дойдуттан арҕаа сытар, Кариб байҕала илин. Киин куората Манагуа, онно Никарагуа дьонун биир гыммыт биэстэрин кэриэтэ олороллор.
1310
1310 сыл.
1883
1883 сыл.
Павлин (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Павлин Павлин (Pavo) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 377,7 квадрат кыраадыс иэннээх, 79 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +15° кэтирээһинтэн соҕуруу от ыйыгар толору көстөр.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
Сиинэ (Хаҥалас улууһа)
Сиинэ — Хаҥалас улууһун Сиинэ нэһилиэгин киинэ.
1917
1917 сыл.
Кулун тутар
Өрөбөлүүссүйэ оҥорооччулар чааһынай лааппылартан конфискациялаан ылбыт сэриилэрин сэбин Бирикээсчиктэр кулууптарыгар түмпүттэрэ, гражданскай милиисийэ этэрээтин хомуйан барбыттара. Бу этэрээт саалаах-саадахтаах Куорат Быраабатын дьиэтигэр тиийэн Куорат Дууматын былааһы кэмитиэккэ биэрэргэ күһэйбиттэрэ. Кулун тутар 4 (17) күнүгэр норуот мунньаҕын ыҥырбыттара, ол мунньахха Дьокуускайдааҕы Куттал суох буолуутун кэмитиэтин (нууч. Якутский комитет общественной безопасности, кылгатан ЯКОБ) чилиэннэрин талбыттара. Онтон уобалас вице-күбүрүнээтэритэн (күбүрүнээтэр Р.Э. фон Витте астаапкаҕа барбыт кэмэ этэ) барон Тизенгаузентан былааһы биэрэригэр модьубуйуттара. Вице-күбүрүнээтэр уонна полицмейстер Рубцов Петрограадтан дьаһал суоҕунан матыыптаан батыммыттара. ЯКОБ-тар Петроградка Керенскай аатыгар былааһы кинилэргэ биэрэр туһунан ис хоһоонноох тэлэгирээмэ ыыппыттара.
1311
1311 сыл.
1312
1312 сыл.
Новосибирскай
thumb|Новосибирскай куорат гиэрбэтэ
Дновосибирскай, Арассыыйа куората, Новосибирскай уобалаһын киинэ, нэhэлиэннийэтэ - 1 523 801 киhи.
Сибиир федеральнай уокуругун, Новосибирскай уобалас уонна Новосибирскай оройуонун административнай киинэ (тиһэх састаапка киирбэт), Арҕаа Сибиир- Тиихэй акыйаан оройуонун киинэ. Уобалас суолталаах куората, муниципальнай тэриллии дойдуга саамай олохтоох муниципальнай тэриллии буолар куорат уокуругун статустаах Новосибирскай куораты үөскэтэр. Ону тэҥэ Новосибирскайга Арҕаа Сибиирдээҕи тимир суол управлениета, РФ Президенин Сибиирдээҕи федеральнай уокурукка бэрэстэбиитэлэ, Россия Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи отделениетын Президиума уонна Российскай Федерация кассационнай байыаннай суутугар бааллар.
Куорат Новосибирскай агломерациятын киинэ буолар. Саамай улахан эргиэн, дьыалабыай, култуура, транспорт, үөрэх уонна Сибиир научнай киинэ. Үксүн «Сибиир киин куората»диэн ааттыыллар.
Новосибирскайга 1893 сыллаахха төрүттэммитэ, куорат статуһун ахсынньы 28 күнүгэр 1903 (тохсунньу 10 күнүгэр 1904) ылбыта. Олохтоох дьонун ахсаана — 1 625 631 киһи (2020 с.), ол көмөтүнэн Россия саамай элбэх ахсааннаах Азия куората уонна Арассыыйаҕа саамай улахан муниципальнай тэриллии-Российскай Федерация субъегын статуһа суох куорат буолар.
Куорат Обь өрүс икки кытылыгар Новосибирскайдааҕы водохранилищены кытта сэргэстэһэ Новосибирскайдааҕы ГЭС- кэ көһө сылдьар. Куорат территорията 502,7 км2.
Куорат баһылыга (мэр) куорат олохтоохторун бүттүүнүн куоластааһынынан талыллар. Бу дуоһунаска муус устар 23 күнүттэн 2014 с. Анатолий Локолев (КПРФ) ылар.
Российскай Федерация Президенин ыйааҕынан 2 июля 2020 сылга «үлэ килбиэннээх куората»аат иҥэриллибитэ.
Этимология
1893 сыллаахха саҥа дэриэбинэ (официальнайа суох аата — Гусевка) тимир суол муостатын тутууга Обь өрүс Транссибирскай магистралын ыытыыга кытта сибээстээх. 1894 сыллаахха Александровскай бөһүөлэгэр, император Александр III, Транссибы тутуу инициатора, онтон 1895 сыллаахха Новоникола император Николай II император аатынан ааттаммыта. 1903 с. Новониколаевскай куоракка кэлбэт куоратыгар уларыппыта. Саҥа компонент компонена-ол саҕана икки атын баар ааттартан уратыта диэн ааттанар: устье Амур (1926 сылтан-Николаев-на-Амурга) уонна Заволье (1918 сылтан — Пугачев). 1926 сыллаахха Новониколаев Новосибирскайга Новосибирскайга аатын ылбыттара.
УАЗ
thumb|250px
УАЗ — Ульяновскайдааҕы массыына собуота (Ульяновский автомобильный завод), UAZ — Natural Drive диэн аан дойдуга биллэр девиистээх, Арассыыйа улахан тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ буолар. Салалтата уонна сүрүн оҥорон таһаарар сирдэрэ Ульяновскай куоракка бааллар. Биир кризис кэмигэр күүскэ атаҕар турар тэрилтэ буолар. Урукку былыргы модельлаах аутомобилтан саҥа тииптээх УАЗ патриот уонна УАЗ пикап диэн саҥа инновацияҕа киириллибит аутомобиллары оҥорон таһаарар.
Атырдьах ыйын 26
Атырдьах ыйын 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 238-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 239-c күнэ). Сыл бүтүө 127 күн баар.
1313
1313 сыл.
1314
1314 сыл.
Түркменистаан
Түркменистаан (түркмен. Türkmenistan) диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Афганистанныын соҕуруулуу-илин, Иранныын соҕуруулуу-арҕаа, Узбекистаанныын хотугулуу-илин, Казахстаанныын хотугулуу-арҕаа уонна Каспий байҕаллыын арҕаа. Киин куората Ашгабат.
Ыйааһын (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Ыйааһын Ыйааһын (Libra) — зодиак сулустарын бөлөҕө, Скорпион уонна Кыыс ыккардыларынан баар. 83 харахха көстөр сулустардаах. Күн бу бөлөххө алтынньы 31 күнүгэр киирэр.
Арассыыйа территориятыттан муус устар - ыам ыйдарыгар ордук көстөр.
Устуоруйа
Аан маҥнай Скорпион бөлөххө киирэр этэ. Туспа бөлөх курдук II үйэҕэ киирбитэ.
Номох чинчийээччилэр ыйааһыны Фемида, Деметра эбэтэр Немезида мала диэн быһаараллар.
Сулустар
Ыйааһын α-та уонна β-та ыйааһын туора маһа буолаллар, онтон γ-та уонна σ-та — ыйааһыннар.
Эклид
Эклид (Εὐκλείδης — Eukleidēs) диэн Былыргы Греция математига. "Геометрия аҕата" диэн ааттанар. Арааската Тиртан төрүттээх буолуо. Александрияҕа Птолемей салалтатын кэмигэр үлэлээбитэ. Эклид элеменнара математика историятыгар саамай суолталаах үлэлэртэн биирдэстэрэ буолаллар. Олор, билигин Эклид геометрията диэн ааттаналлар, Эклид аҕыйах аксиомалартан таhаарбыта. Уо.д.а. эйгэлэргэ араас үлэлэри суруйбута (холобур, сфера геометриятыгар).
Белиз
Белиз (Belize) диэн Орто Америка дойдута. Британияттан 1981 тутулуга суох буолбута. Белиз элбэх култууралардаах уонна тыллардаах дьонноох-сэргэлээх. Орто Америка дойдуларыттан ааҥл тыла ил суолталаах соҕотох дойдута. Иэнэ 22,960 км², олохтоохторун ахсаана 320,000 (2008 туругунан).
Ашгабат
Ашгабат — диэн Түркменистан киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 695,300 (2001). Каракум кумах куйаар уонна Копет Даг хайа сиhин икки ардыларыгар баар. Олохтоохторо үксэ түркменнар.
Иванов Василий Ксенофонтович
Иванов-Кустуктуурап Василий Ксенофонтович — Аҕа дойду Улуу сэриитин иннинэ биллэн испит саха суруналыыһа уонна суруйааччыта.
Олоҕун олуктара
1909 с. Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүт. Саха. Оскуоланы бүтэрэн баран Н. Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическэй техникумҥа киирбит.
Бүлүү оройуонуттан Саха Сирин суруйааччыларын бастакы кэмпириэнсийэлэригэр дэлэгээтинэн талыллан кыттыбыт. 1933 с. Бүлүү оройуонун «Колхоз суола» хаһыатын эрэдээктэрэ, онтон 1937 с. — Өлүөхүмэ «Колхозтаах» хаһыатын эрэдээктэрэ.
ГУК 11.04.1946 0887 №-дээх Бирикээһигэр, младшай политрук Иванов Василий Ксенофонтович 1942 сыл от ыйыгар сураҕа суох сүппүт диэн ыйыллыбыт.
Аатын үйэтитии
Василий Иванов — Кустуктуурап аатынан Үөһээ Бүлүү уулуссата ааттаммыт.
Алмазэргиэнбанк
мини|хаҥас|Бэрдьэгистээххэ отделение АлмаасЭргиэнБаан (АлмазЭргиэнБанк) — толору аата "Акционернай комменбескай баан «Алмазэргиэнбанк» АО - Саха Сирин саамай бөдөҥ баана уонна Даальнай Восток улахан баана буолар, уонна Арассыыйа 117 баана буолар, харчыта элбэҕинэн. Төбө офиһа Дьокуускайга баар. Арассыыйа центральнай бааныттан 2602 нүөмэрдээх лицензиялаах. Вклад страхованиетын агентство систиэмэтин 2005 сыллаахтан кыттыылааҕа.
Алмаасэргиэнбаан Россия бааннарын, региональная бааннар ассоцияларын чилиэнэ, ММВБ биир атыы эргиэн чилиэнэ, VISA, MasterCard, JCB МИР диэн төлөбүр системаларын кыттыылааҕа.
Бас билэччи
Билигин акциялартан 69,9% Саха Сирэ бас билэр, 2,19 - Дьокуускай мериятыгар, 23,12% "Нижне-Ленскай" алмаас хостуур хампаанньаҕа, 3,21% - "Нижне-Ленское-Инвест" хампаанньаҕа.
Баан кэтээн көрөр салалтатын бэрэсэдээтэлинэн Саха Сирин Малын уонна сир сыһыаннаһыытын министерын солбуйааччыта Местников Сергей Васильевич тойонноон олорор.
Муус устар 25
Муус устар 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 115-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 116-c күнэ). Сыл бүтүө 250 күн баар.
1316
1316 сыл.
1317
1317 сыл.
Бэс ыйа
right|200px|thumb|Бэс ыйа Très riches heures du duc de Berry Бэс ыйа - 6 ый.
Бэс ыйа — сайыҥҥы кэм саҕаланыыта. Кэҕэ чоргуйар, чыычаах ырыата уҕараабат, күөлгэ балык күннээн ыыр. Толоон-толоон аайы, сыһыы-сыһыы ахсын сибэкки ситэр: намыһах налыы сиргэ таҥара кийиитэ, кулун ньургуһуна, чуораан от, талах анныгар — герань, кырдалга — алтан от, сир симэҕэ буолан, сир ийэни киэргэтэллэр. Хатыҥ, тэтиҥ, үөт, талах сэбирдэхтэрэ тыллаллар. Ходуһаҕа араас от үүнэр, дьикти кэрэ үрүмэччилэр көтөн тэлимнэһэллэр.
Ый саҥатыгар саха ыала сайылыкка тахсар. Тэлгэһэ аайы оҕо саҥата айманар. Титииктэр тиэргэннэригэр түптэ буруота унаарар, маныыһыт сайдыыра иһиллэр, ынах маҥырыыр, атыыр оҕус айаатыыр, ньирэйдэр мэҥирэһэллэр. Ити барыта самаан сайын саҥата буолан иһиллэр.
Бэс ыйыгар ыһыы үлэтэ бүтэн, хомуурга бэлэмнэнэллэр, сири оҥороллор. Бэс ыйа — ыһыах ыйа. Биэлэри тутан, кымыс көөнньөрөллөр. Ыһыах туһүлгэтигэр ыраахтан, чугастан кэлбит ыалдьыттар уохтаах кымыһы иһэллэр, үтэһэлээх этинэн күндүлэнэллэр. Илии-атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, оһуокай дьиэрэйэр, ырыа дэлэйэр.
Бэс ыйыгар саамай уһун күннэр тураллар, саамай сырдык үрүҥ түүннэргэ киэһээҥҥи уонна сарсыардаантгы саһарҕалар оонньууллар.
Бэс ыйын күнүн-дьылын билгэтэ
Бэс ыйа — от-мас, сир симэҕэ тиллэр, чыычаах ыллыыр кэмэ, сайын саҕаланыыта, үрүҥ түүн түһүүтэ. Норуот билгэлээһининэн, бэс ыйыгар түүн сылаас буоллаҕына, үрдүк үүнүүнү кэтэһиэххэ сөп. Сарсыарда туманнаах буоллаҕына тэллэй хойуутук үүнүө. Сарсыардааҥҥы сиик элбэҕэ — эмиэ үрдүк үүнүүгэ. Дьон-сэргэ бэс ыйа хайдаҕый да, от үүнүүтэ эмиэ оннук буолуо диир.
Күнү-дьылы билгэлииргэ маннык күннэри кэтээн көрүү ордук суолталаах: 3 — сөҥүү түстэҕинэ, күһүн эмиэ ардахтаах буолар. 10 — чуумпу буоллаҕына, үрдүк үүнүүнү кэтэс. 16 — хотугулуу-арҕааттан тыал үрдэҕинэ, өҥ сайын буолуо. Этиҥнээх ардах — от үлэтэ уустуктук ааһарын бэлиэтэ. Күнү быһа самыырдаатаҕына — тэллэй элбэх.
Бэс ыйа атын омуктарга
Былыргы Риимҥэ бу ыйга дьахтар уонна төлкө таҥаратын Юнона (Iuno) аатын иҥэрбиттэр.
Түөлбэ тылыгар
балык сырыытын ыйа; бырдах ыйа; иккинньи; көмүөл ыйа; күүлэй ыйа; сара ыйа; сыма ыйа; сымыыт ыйа; тунах ыйа; уу кэлэр ыйа; ыһыах ыйа; эбэ барар ыйа.
1318
1318 сыл.
1319
1319 сыл.
1321
1321 сыл.
1320
1320 сыл.
Миронов Алексей Афанасьевич
Миронов Алексей Афанасьевич (11.04.1912, Кэнтик нэһилиэгэ, Үөһээ Бүлүү улууһа, Саха уобалаһа — 30.03.1945, Венгрия) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1990).
Олоҕун олуктара
1912 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар Кэнтик нэһилиэгэр төрөөбүт.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр
Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 2-с Украинскай фронт 84-с стрелковай дивизиятын 1291-с стрелковай полкатын снайпера, гвардия сержана. Игумново, Рожково, Степаники, Холм куораттар аттыларынааҕы кыргыһыыларга кыттыбыт.
1943 сыл кулун тутарыгар Ермолинка дэриэбинэ аттынааҕы кыргыһыыга 15 өстөөҕү кыдыйбыт. 1943 с. бэс ыйыгар гвардия сержана Миронов бойобуой ахсааныгар 123 өстөөх суруллубут, полк байыастарыттан 13 бэргэн ытааччыны бэлэмнээбит. 1943 с. бэс ыйын 26 күнүгэр 247-с ГСП хамандыыра Василенко Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэрбит. Аармыйа байыаннай Сүбэтэ «Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьанынан наҕараадалыырга» диэн түмүктээбит.
Гвардия старшай сержана Алексей Миронов 1945 сыллаахха кулун тутар 28 күнүгэр Венгрия сиригэр сэрии хонуутугар бааһырыыны ылан, кулун тутар 30 күнүгэр 758-с өлбүт. Венгрия Ваш уобалаһын Немешкерестур (Nemeskeresztúr) нэһилиэнньэлээх пуунун кылабыыһатыгар кулун тутар 30 күнүгэр көмүллүбүт.
1990 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Алексей Мироновка ССРС Геройун аата иҥэриллибитэ (өлбүтүн кэннэ). Ленин уордьана уонна 11619 №-дээх «Кыһыл Сулус» мэтээл Герой аймахтарыгар туттарыллыбыт.
Кузьмина Раиса Петровна
Кузьмина Раиса Петровна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара
Р. П. Кузьмина — эбээн тылын чинчийэр, төрөөбүт тылын кыһалҕаларыгар анаммыт 11 научнай ыстатыйалар ааптардара.
Атырдьах ыйын 27
Атырдьах ыйын 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 239-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 240-c күнэ). Сыл бүтүө 126 күн баар.
1322
1322 сыл.
1884
1884 сыл.
ISO 3166-1
Дойдулар тиһиликтэрэ ISO 3166-1
Уулаах-Аан (Хаҥалас улууһа)
Уулаах-Аан — Хаҥалас улууһун Дьэр нэһилиэгин киинэ.
Муус устар 26
Муус устар 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 116-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 117-c күнэ). Сыл бүтүө 249 күн баар.
Вероника Суһуоҕа (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Вероника Суһуоҕа Вероника Суһуоҕа (Coma Berenices) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 386,5 квадрат кыраадыс иэннээх, 64 харахха көстөр сулустардаах, ол иһигэр 50 6m улахантар үрдүк. Бу бөлөххө Галактика хотугу полюһа баар.
Устуоруйата
thumb|left|150px|Береника II Номох быһыытынан (Каллимах, «Вероника Суһуоҕа») Береника II (Вероника) Птолемей III Египет ыраахтааҕытын ойоҕун (биһиги кэммит иннинээҕи III үйэ) аатынан ааттаммыт. Кини суһуоҕун быһан Афродита таҥаратын дьиэтигэр Ассирияны кыайбыттарыгар махтал быһыытынан хаалларбыт. Клавдий Птолемей Альмагест каталогка киллэрбитэ.
1323
1323 сыл.
Атырдьах ыйын 28
Атырдьах ыйын 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 240-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 241-c күнэ). Сыл бүтүө 125 күн баар.
Коста Рика
Коста Рика (Costa Rica), официаллык Коста Рика Өрөспүүбүлүкэтэ, диэн Орто Америка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Никарагуа хоту, Панама илин уонна соҕуруу, Чуумпу океан арҕаа уонна соҕуруу, Кариб байҕала илин.
Соҕурууҥҥу Африка
right|thumb|350px|Соҕурууҥҥу Африка Соҕурууҥҥу Африка диэн Африка континент соҕуруу региона, киниэхэ киирсэр территориялар география эбэтэр геополитика эйгэлэригэр араастык быhаарыллаллар.
Холбоһуктаах Нациялар быhаарыларынан региоҥҥа биэс дойду киирэр:
1885
1885 сыл.
1324
1324 сыл.
Сагаипова Макка Умаровна
Макка Умаровна Сагаипова  - Чечня народнай ырыаһыта, аан дойдуга киэҥник биллэр.
Польша
Польша (пол. Polska,; Польска), официальнай аата Польша Өрөспүүбүлүкэтэ (пол. Rzeczpospolita Polska; Жэчпосполита Польска) — Илин Эуропаҕа баар дойду.
Польша уопсай иэнэ 312,679 км2, Уопсай иэнинэн 77-с улахай дойду буолар. Нэһилиэнньэтэ 38,5 мөл. киһи. Улахан аҥара куораттарга олороллор, Варшава, Лодзь, Краков.
Дойду национальнай структуратын, чуолаан, иккис аан дойду сэриитин (Холокоста) уонна сэрии кэннинээҕи уларытыылары уонна немецкэй, Польша нэһилиэнньэтин, ону сэргэ государство этническэй политиката. Официальнай статистика көрдөрөрүнэн,кэнники икки сылга Чечняттан хас да тыһыынча тэскилээччи ылылларыттан ураты, Польшаҕа бэлиэтэммит. Польша сокуоннарынан тэскилээччилэр статустара дойдуга баар, ол гынан баран хамнас кээмэйин, судаарыстыбаттан да социальнай пособиены ылбат, дойдуларыттан тэскилээбиттэри хааччыйыы аан дойдутааҕы уонна олохтоох гуманитарнай уонна аһымал тэрилтэлэргэ ылар. Онон дойдуларыттан тэскилээччилэргэ үксэ транзит буолар эбит.
Историята
И вот легенда, Польша заснаня. Үс бырааттыылар: Лях, Рус уонна Чех. Сырдыкка сирдээбиттэрэ эрээри, биирдэ эмэ арахсыбыттара .Лях хонуу устун өр сылдьыталаата да, дуплопаттан маска кэтиллэ түстэ. Дупаҕа белый Өксөкүлээх (билигин Польша гербэтигэр), онон кини онно уйаламмыт куораты Ҕнезҥо (Польша бастакы киин куората) олохтообута.
1989 хомуньуустуу дойду буолан бүппүтэ уонна либеральнай демократия олохтоммута. 2004 сыл ыам ыйын бастакы күнүгэр Европа Сойууһун састаабыгар киирбитэ. Билигин ону тэҥэ НАТО, ХНТ уонна ВТО организациялар чилиэнэ буолар.
География
Польша территорията Балтийскай муораттан Карпат хайаларыгар дылы дэхси сир буолар. Ол дэхси сир иһигэр сир илинтэн арҕааҕа дылы араастык уларыйар.
Польшатааҕы Балтия кытыла сүнньүнэн көнө, ол гынан баран Гданьск уонна Шечин куорат аттыларыгар буухталардаах. Байҕал кытыытыгар араас сиэ кумахтар, дюналар уонна араас күөллэр бааллар. Ол күөллэр уруут муора сорҕото эбиттэр, билигин муораттан быһыллыбыттар. Сороҕор оннуктары лагууна диэн ааттыыллар. Шечин лагууната арҕаа Германия кыраныыссатын аттыгар баар, онтон Висла лагууната Арассыыйа Калининградын кытары кыраныыссалаһар. Висла - Польша олус уһун өрүһэ - Висла лагуунатыгар уонна Балтия муоратыгар сүүрэн түһэр.
Дойду хотугулуу илин өттө олус хойуу тыалардаах, нэһилиэнньэтэ аҕыйах уонна тыа хаһаайыстыбатын уонна араас промышленнай ресурсалара суох.
Польшаҕа элбэх күөл баар. Европаҕа киниттэн ордук Финляндияҕа эрэ элбэх күөллэрдээх. Ордук бөдөҥ күөллэрэ Шнардовы уонна Мамры диэн ааттаахтар. Соҕуруу баар күөллэргэ эбии Татрас хайаларыгар күөл элбэх.
Туризм
Польшаҕа Туризм дойду уопсай экономикатыгар кылаатын киллэрэр. Ордук киэҥник биллибит Крков, Варшава, Воцлав, Гдань, Позань, Щецин, Любилин, Туунь, Закопане, туус шахтата уонна историческай миэстэлэргэ немецкэй нацистскай концентрационнай лааҕыр буолар. Сынньанар бастыҥ миэстэлэрэ Польша Күөл кытыытыгар, Балтийскай муора кытылыгар, татаардар (саамай үрдүк хайа арҕаһа Карпат), судьуйалар уонна Белолюбская бырдаҕа киирэллэр. Польша сүрүн туристическай этиилэрэ куорат уонна историческай пааматынньыктар, дьыалабыай сырыылар, квалификациялаах туризм, агротуризм, хайа походтарын (тркинг) уонна альпинизм куораттарын кэрэ- бэлиэ сирдэрин чинчийииттэн тураллар.
Польша Европаҕа омук туристарын, аан дойду туристарын рейтинигэр сөп түбэһиннэрэн, 2016 сылга — 17,463 мөл. киһи, аан дойду туризмыттан 10,977 млрд долларга тэҥнэһэр.
Польша доруобуйа харыстабылын министерствота
Польша доруобуйа харыстабылын министерствота Польша Өрөспүүбүлүкэтин министерстволарыттан биирдэстэрэ буолар ситэриилээх былаас органа. Кини билиҥҥи миниистир Адам Недзельскай.
Административнай түҥэтии
500px
Олохтоохторо
thumb|Польшаҕа олохсуйуу толору
Источник: Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин социальнай-экономическай дьыалаларын отдела, 2010 сыл.
Итэҕэл
10-с үйэҕэ Польша пруссов уонна нууччалар өттүлэриттэн баттанан, христианство сайдан барбыта. Таҥара дьиэтигэр бүтэһиктээхтик православнай уонна католическай, Польша католиков сабыдыалыгар көппүтэ. Иккис разделга Польша сорҕото Российскай Империяҕа баран, Греко-католическай церковь прусскай чаастарыгар католик ахсаана эбиллэн испит кэмигэр Польша норуота греко-католическай церковь сайдыбыта.
Омугум
Польшаҕа Украина уонна Беларусь элбэх үлэһиттээх.
Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ
thumb|Кыһыл Кириэс былааҕа
Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ (кылгастык ККАК, International Committee of the Red Cross; ICRC, Comité international de la Croix-Rouge) — аан дойдуга барытыгар үлэлиир гуманитарнай тэрилтэ. Сэрии эбэтэр бастаанньалар кэмнэригэр эмсэҕэлээбиттэргэ көмөлөһөр, Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннарын сорҕото.
1863 сыллаахха Швейцария киһитэ Анри Дюнан тэрийбит.
Штаб-квартирата Женеваҕа баар.
Кыһыл Кириэс Саха Сиригэр
Саха Сиригэр аан бастаан 1878 сыллаахха Верхоянскайга тэриллибит, онтон 1884 сыллаахха Дьокуускайга. 1889 сыллаахха Кыһыл Кириэс иһинэн харах ыарыыларын босхо эмтиир быраас амбулаторията аһыллыбыт. 1898 сыл от ыйын 20 күнүгэр В.А. Вонгродскай көҕүлээһининэн босхо өҥөнү оҥорор Кыһыл Кириэс амбулаторнай лечебницата аһыллыбыт.
Бастакы Аан дойду сэриитин саҕана 1916 сыллаахха управление иһинэн дьахтар, инородецтар уонна аармыйаны ичигэс таҥаһынан хааччыйыы кэмитиэттэрэ тэриллибиттэр.
Муус устар 28
Муус устар 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 118-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 119-c күнэ). Сыл бүтүө 247 күн баар.
1886
1886 сыл.
Долуханова Зара Александровна
За́ра Алекса́ндровна Долуха́нова (Заруи́ Агасьевна Макаря́н/Макарья́н, кэргэнинэн — Долуханя́н; кулун тутар 15, 1918, Москва — ахсынньы 4 күнэ, 2007, эмиэ онно) — сэбиэскэй, российскай уонна армянскай ырыаһыт. ССРС народнай артистката (1990). Ленинскэй (1966) и Сталинскай бириэмийэлэр лауреаттара (1951).
Олоҕун кэрчиктэрэ
Москва куоракка Агасий Маркович уонна Елена Гайковна Макарьяннар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ.
1933—1938 сылларга Гнесиннэр ааттарынан музыкальнай техникумҥа скрипкаҕа үөрэммитэ, бүтэрбэтэҕэ. 1939 сыллаахха, төһө да музыкаҕа үрдүкү үөрэҕэ суох буоллар, Ереваннааҕы опернай театрга киирбитэ.
1944 сылтан сыанаҕа тахсар, Бүтүн Сойуустааҕы араадьыйа уонна тэлэбидиэнньэ солистката, 1959 сылтан Москватааҕы филармонияҕа.
1957 сыллаахха Гнесинканы бүтэрбитэ.
1972 сыллаахтан Гнесинкаҕа уһуйааччылаабыта (1983 сыллаахтар — бэрэпиэссэр), музыка күрэстэрин дьүүллүүр сүбэлэригэр көхтөөхтүк кыттара. Член Арассыыйа Тыйаатырын диэйэтэллэрин Сойууһун чилиэнэ (1977).
2007 сыллаахха ахсынньы 4 күрүгэр өлбүтэ. Москуба эрмээн кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ.
Тыл (саҥарар)
Тыл диэн дьон икки ардыгар билсии бастыҥ тэрилэ. Тыл саҥа эбэтэр этэр хамсаныы киэнэ буолар. Кыыллар бэйэ бэйэлэрин кытта араас тыастарынан уонна хамсааhыннарынан кэпсэтэллэрин кыыл тыла дииллэр.
Тыллар:
Туурак тыла
Туурак тыла сороҕор Түрк тыла дииллэр (Türkçe) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Бүтүн аан дойдуга бу тылынан 63 млн. тахса киhи саҥарар. Ол саҥарааччылар бастатан туран Түркийэҕэ уонна Кипрга олороллор, онтон таhынан Грецияҕа, Болгарияҕа, Македония Республикатыгар, Косоваҕа, Албанияҕа уонна Илин Эуропа атын дойдуларыгар. Хас да мөлүйүөн түрктүү саҥарар дьон Арҕаа Эуропаҕа, сүрүннээн Германияҕа олороллор.
Түрк тыла Орто Азияттан төрүттээх. Бастакы бичиктэрэ 1200 сыллааҕыта суруллубуттара.
Туурак алпабыыт:
Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Iı, İi, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz.
Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара
мини|200px|Сэбиэскэй Сойуус былааҕа мини|200px|Сэбиэскэй Сойуус дьаралыга