cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көмүргэн
Көмүү үгэстэрэ
«Эрэннэрбити тоҕо үс сыл күүтүллэр» диэн этии сахалар өлбүт киһи эргиирин үс сыл иһинэн оҥорбокко хааллахха кэлин, хойутаан оҥорбот ордук диэн этэллэрэ быһаарыы буолар. Бу этиини өссө чуолкайдык үс сыл кэнниттэн эргиири оҥордоххо атын киһи эргиирэ буолар диэн быһаараллар, хайа эрэ атын киһи өлүүтүгэр тириэрдиэн сөп.
Сахалар киһи уҥуоҕун үс сыл кэнниттэн саҥалыы оҥорору сөбүлээбэттэр. Хайа эрэ аймаххыттан киһи өлүүтэ тахсыа диэн сэрэнэллэр. Кыргыттар ийэлэрин уҥуоҕун сыл аайы саҥалыы кырааскалаабыттарыгар аймахтарыттан дьон өлүтэлээбиттэр.
Былыргы сахалар өйдөбүллэринэн өлбүт киһи уҥуоҕун тутуу үс сыл иһинэн оҥоруллан бүтэр. Өлбүт киһи кута нөҥүө сылыгар өлбүт күнүгэр чугаһаан кэлэн уҥуоҕун оҥоруутун көрөн-истэн барар үһү. Онтон кэлин сылларыгар кини кута эмиэ ити кэмҥэ, өлбүт күнүгэр кэлэн чугаһаан, чуҥнаан ааһар дииллэр. Ити кэмҥэ кини кута чугаһаан кэлбитэ чугас дьонун түүллэригэр сороҕор киирэн биллэн ааһар. Үһүс сылын кэнниттэн киһи кута ыраатан, тэйэн, чиҥэ суох буоллаҕына ыһыллан уҥуоҕар биллэ сылдьара олох аҕыйыыр диэн ааҕаллар. Бу быһаарыы киһи эргиирин үс сыл иһинэн оҥорор ордук диэн этиини эбии чуолкайдаан биэрэр.
Киһи кута-сүрэ өлбүт күнүгэр уҥуоҕар, олорбут, сылдьыбыт сирдэригэр чугаһыырын билэннэр сахалар былыргыттан өлбүт киһилэрин бэйэлэрин дьиэлэригэр олорон эрэ өлбүт күнүгэр ас астаан, ахтан ааһаллар. Сахаларга «Өлбүтү кытта өлүмүөххэ» диэн этии тыыннаах уонна өлбүт дьон икки ардыларыгар туспа, ураты сыһыан баар буолуохтааҕын быһаарар этии баар. Ити этии өлбүт уонна тыыннаах сылдьар дьон олохторо кыайан бииргэ барбаттарын быһаарар, ол аата кинилэр салгыы олохторо тус-туһунан суолунан сайдан бараллар, өлбүт киһи өйө-санаата айыы буолан Үөһээ дойдуга барар, онтон тыыннаах, инчэҕэй эттээх-сииннээх киһи Орто дойдутугар бэйэтинэн, киһи буолан олорон хаалар. Тыыннаах, эттээх-сииннээх эрэ киһи Орто дойдуга олорор, онтон Үөһээ дойдуга сылдьар айыы, кут этэ-сиинэ суох сылдьаллар.
Өлбүт киһиттэн өйө-санаата, куттара көтөн баралларын саха дьоно былыргыттан билэллэр. Киһи өлбүтүн кэннэ аҥардас этэ-сиинэ ордон хаалбыта Айылҕаҕа төннөн иһэрэ эрэйиллэр. Олох былыргы кэмҥэ сахаларга өлбүт киһини уматан кэбиһэр үгэс баара эт-сиин уларыйан Айылҕаҕа төннүүтүн ситиһиини кытта быһаччы сибээстээх.
Үчүгэйдик саныыр киһилэрин уҥуоҕун, өйдөбүнньүк пааматынньыгын туруоран, эргиирин бөҕө-таҕа гына оҥорон кэбиһэргэ үс сыл диэн син сөптөөх бириэмэ буолар. Ити кэмтэн уһатан баран эбии-сабыы оҥордоххо киһи бэйэтэ хомойор, хоргутар. Аһара эрэнэн кэтэспит киһи төһө эмэ кэм устата кэтэһэн көрөн баран, хоргутан, хомойон үчүгэйи баҕарар санаата сойон, кэхтэн хаалар кэмэ тиийэн кэлэр. Үчүгэй санаа уларыйан куһаҕан санааҕа кубулуйан хаалыыта кэлэр көлүөнэлэргэ сабыдыаллаах буолуон сөп. Былыргылар үчүгэй санаа куһаҕаҥҥа уларыйар кэмэ хаһан кэлэрин билэллэрин бэлиэтинэн «Эрэннэрбити үс сыл кэтэһэллэр» диэн этиилэрэ буолар.
Былыргы дьон хас эмэ үйэлэр анараа өттүгэр оҥортообут ампаардаах киһилэрин уҥуохтара билигин да тураллар. Арай баҕаналара эрэ эмэх буолан охтоннор, эргиирдэрэ алдьаналлар.
Улаханнык ытыктыыр киһилэрин уҥуоҕун билигин даҕаны уһун үйэлэргэ туох да буолбакка турар гына оҥороллор. Уһун үйэлээх матырыйааллартан таастан, бетонтан оҥоруллубут киһи уҥуохтара тыһыынчанан сылга туруохтарын сөп.
Саха дьоно былыр-былыргыттан ытыктыыр киһилэрин көмүс уҥуоҕун мэҥэ тааһын үс сылы аһарбакка эрэ, уһун үйэлээх матырыйааллартан бөҕө-таҕа, хамсаабат гына оҥорон, кэлэр көлүөнэлэрэ көрө сылдьалларыгар анаан туруоран кэбиһэллэр.
«Киһи уҥуоҕа иччилээх» диэн этэллэр. Көмүллүбүт киһи буор кута уҥуоҕар хаалар буолуон сөп. Улахан кыахтаах, күүстээх ойууннар, удаҕаттар буор куттара бэйэлэрин уҥуохтарын харыстыылларын саха дьоно билэллэр. (1,147). Олох араас уустуктарыгар түбэһэн онно-манна өлөн хаалан кыайан көмүллүбэккэ, хараллыбакка хаалбыт өлүктэр иччилээх буолалларын сахалар билэллэр.
Киһи уҥуоҕун ытыктаабат буолуу, үрэйии, алдьатыы кини аймахтарын, баар дьонун эмиэ ытыктаабат буолууга тэҥнэнэр олус куһаҕан быһыы, хара айыы буолар.
Саха дьонун хас биирдии этиилэрэ олус уһун олохторун уопутуттан үөскээбиттэр уонна дириҥ суолталаах өй-санаа быһаарыыларыгар сөп түбэһэр өйдөбүллээхтэр. Былыргылар туһалаах этиилэрин тутуһар, толорор буолуу үрүҥ айыылартан ылынар билиилэр буолаллар. Былыргылар араас элбэх билиилэриттэн үчүгэйин, үрүҥүн, билиҥҥи олоххо туһалааҕын талан ылан олоххо туһаныыны Үрүҥ айыы итэҕэлэ оҥорор. (2,16).
Туһаныллыбыт литература.
1. С.К.Захаров - Сиэллээх. Эн сүүс сааскар диэри олоруоҥ! Ахтыы сэһэннэр, кэпсээннэр.- Дьокуускай: Бичик, 2000.- 192 с.
2. "Туймаада" хаһыат. №324. 29.09.2016.
Cemetery Кладбище
Unix-курдук
thumb|300px|Unix уонна Unix-курдук системалар биистэрин уустара
Unix-курдук (Unix-like, ) диэн Unix дьайыытынан оҥоhуллубут операциялыыр система.
Түмэт-ситим
Түмэт-ситим эбэтэр Интэриниэт социал ситимэ (социальная сеть) — Интэриниэт эйгэтигэр баар дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимнэһэр, бэйэлэрин туһунан, санааларын суруйар тиһиктэрэ. Үксүн ханнык эрэ биир сэргиир тиэмэлээх дьон холбоһоллор. Алтыһыы иһинээҕи почта эбэтэр түргэнник кэпсэтэр сиэрбистэр көмөлөрүнэн буолар.
билэ:Socialnetworks.JPG
Попова Наталья Иннокентьевна
Попова Наталья Иннокентьевна — филология билимин кандидата.
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалара:
Mars
Mars, Incorporated (Маарс диэн ааҕыыллар) — АХШ-тааҕы аһы оҥоро хампаанньа. Штаб-квартирата — Виргиния штатын Маклин куоратыгар баар.
Историята
1911 с. Франклин Клеренс Марсынан (1884—1934) төрүттэммитэ, ол сылга кэргэнин кытары бастаан чөчөгөйдөөх карамелы атыылырын саҕалаабыт. 1920 сыллаахха бу хампаанньа бастакы биллэр сакалаатын — «Милки Уэй» cакалааты толкуйдаабыта, 1923 сыллаахха «Марс» сакалааты.
Тугу оҥороро
Үс сүрүн подразделениялаах:
Ону тэҥэ группа манныгы таһаарар:
Mars Арассыыйаҕа
Арассыыйаҕа үлэтин 1991 сыллаахха саҕалаабыта. 1993 сыл бүтүүтэ бастакы регионнааҕы представительствотын Владивосток куоракка арыйбыта, 1994 сыллаахха филиалларын ситимин хаҥаппыта.
Бастакы производственнай площадкатын Ступино куоракка 1995 сыллаахха арыйбыта, в 1996 сыллаахха төбө офиһын Москва куораттан Ступино куоракка көһөрбүтэ. Ол кэнниттэн Москва таһыгар баар куораттарга Лужники, Луховицы, ону тэҥэ Новосибирск куоракка производстваны арыйбыта.
2007 сыл балаҕан ыйыгар Mars Ульяновскай уобаласка икки саҥа фабриканы арыйарын туһунан биллэрбитэ. Бастакы уочаратын сыаната 2008 сыл олунньутугар инвестиция сумматын 4,6 млрд солк дылы икки төгүл улаатыыннарарын туһунан билиннэрбитэ.
Россияҕа 2006 сыллаахха оборуота 24,63 млрд солк., ыраас барыһа — 3,68 млрд солк. Россияҕа 1993 сыллаахтан инвестициятын сууммата — $ 1 млрд кэриэтэ.
Билюкина Алла Афанасьевна
200px|thumb|right|Билюкина Алла Афанасьевна Билюкина Алла Афанасьевна, литературовед, филология доктора.
Чөл турук күнэ
thumb right|thumb|2006 right|thumb|2007 Аан дойдутааҕы Чөл турук күнэ (аҥгл.: World Health Day, исп.: Día Mundial de la Salud, фр.: Journée mondiale de la santé, кыт.:世界卫生日) — 1950 сыллаахтан хас сыл ахсын муус устар 7 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 1948 сыллаахха Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрин Устааба үлэҕэ киирбит.
ХНТ сыл аайы бу күнү туох эрэ кыһалҕаҕа анаан бэлиэтиир.
Таҥара кийиитэ (лыах)
Кулун туйаҕа эбэтэр Таҥара кийиитэ (, Махаон) - сылгы лыахтарын кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ лыах. Голарктика көрүҥэ. Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт, арҕаа, соҕуруулуу-арҕаа уонна киин улуустарга көстөр, илин Үөһээ Халымаҕа, Өймөкөөҥҥө уонна Муомаҕа баар буолар. Гусеницата зонтичнай үүнээйилэргэ олорор, кыстыыр.
Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Куб
Куб (был.-гириэк. κύβος) (ардыгар Халыып:D-ll эбэтэр соптоох гексаэдр) — бары кырыыта тэн көнө муннуктаах параллелепипед. Параллелепипед уонна призма чааһынай көстүгэ.
Куб кырыыта (грань куба) — туорт муннук еруттэринэн кэмчитиммит плоскость анара.
Куб вершината (вершина куба) — куб кииниттэн ыраах сытар чоп (точка), куб ус еттуктэрин быьа охсуспут сиригэр сытар.
Куб диагональа (диагоаль куба) — утары сытар куб оройдорун холбуур уонна куб киининэн ааьар кэрчик.
Донгхой
Донгхой (Đồng Hới) диэн Вьетнам, Куангбинь киин куората. Олохтоохторун ахсаана 108,000 (2010). Кыhыл өрүс уҥа кытылыгар турар.
Зябликтар уустара
Зябликтар уустара (Род Зяблики, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Эриэн кынат, Харыйа чыычааҕа.
Saas Ustar
Егор Михайлович Васильев –Saas Ustar (атын биллэр аата Jeada) (балаҕан ыйа 15, 1988 с., Майа, Мэҥэ Хаҥалас, Саха АССР) – Саха сирин биллэр ырыа толорооччута уонна айааччыта, “саха-рэп” сүүрээни сайыннарааччы, Danketsy бөлөх тэрийээччитэ, поэт, тыа сирин ыччатын иитии уонна түмүү үлэтигэр көхтөөх кыттааччы. 2003 сылтан саҕалаан 5 альбом, 3 клип, 2 концертнай видеодиск таһаарда, ону таһынан, 2005 с. Сергей Зверев “Далаһа устун уҥуор” киинэтигэр сүрүн оруолу толорбута. Бэйэтин кэмигэр саамай эдэр киэҥ эйгэҕэ биллибит ырыаһыт (“Мин сахабын” дебютнай трегын 9-с кылааска уһулбута). Саха сириттэн ураты, Бурятияҕа, Тываҕа биллэр. Санкт-Петербурга Герцен аатынан университекка кэтэхтэн үөрэнэр. 2007 сылтан кэргэннээх, 2011 с. уол оҕоломмута. 2012 с. сайыныгар "Саха сирин ыччат политикатын туйгуна" ааты ылбыта.
1988-2003: Оҕо сааһа уонна оскуолатын сыллара
Егор Васильев балаҕан ыйын 15 күнүгэр Майаҕа Розалия Петровна уонна Михаил Михайлович дьиэ кэргэннэригэр иккис оҕонон төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, уруһуй кылааһыгар эбии үөрэммитэ, үлэлэрэ араас күрэхтэһиилэргэ бэлиэтэнэллэрэ. Кэлин музыкальнай оскуолаҕа киирбитэ, маҥнай духовой оркестрга барабанщиктаабыта, онтон утуу-субуу атын инструменнары баһылаабыта. Хоһоон-ырыа суруйуутунан алтыс кылаастан дьарыктанан барбыта, ол кэмҥэ элбэх саха айымньытын аахпыта. Рэп-музыканан үлүһүйүү Майаҕа 2000 сылтан үөдүйбүтэ, Гоша маҥнайгы рэп-бөлөҕүн 2002 с. тэриммитэ – Street Flame диэн бөлөххө B-Snake (Егор Васильев, Jeada, Saas Ustar), Эгма, Гифтед (Купер),  Малой,  Окс  (Игорь Дьячковский,  5ак,  Digi Dough) киирбиттэрэ. Кэнники “Близнецы. Двойная импровизация” диэн ааттарын уларыппыттара, манна эбии Vantalla (Антон Федулов), Sikel  (Василий Решетников) уонна Nas (Савва Скрябин) киирбиттэрэ. Оччолорго уолаттар улаханнык биллибэт этилэр, ырыа уһуларга да уустук этэ. 2003 сыллаахха бөлөх Danketsy (“единство” – дьоппуоннуу) диэн ааттааммыта (Jeada, Vantalla, Sikel уонна Nas), ол сыл сайыныгар элбэх трек уһулубуттара (кэлин бу ырыалартан сорохторо Jeada бастакы альбомугар киирбиттэрэ).
2003-2006: “Мин сахабын”
2003 сыл күһүөрү “Мин сахабын” диэн сахалыы рэп аан маҥнай “Сахалыы Виктория” араадьыйа долгунугар тыаһаабыта, тута хит буолбута. Бу ырыаны Гоша убайын, “Ночная Смена” дьокуускайдааҕы нууччалыы тылынан толорор рэп-бөлөх кыттааччытын, Александр Васильевы-Safe кытта Майаҕа уһулбута; “Мин сахабын” интернеккэ тахсан, араадьыйаҕа маҥнай “Ночная Смена” ырыатын курдук биллэриллэр этэ. Кэлин “бу майатааҕы 9-с кылаас үөрэнээччитин ырыата” диэн биллибитэ. Айдааннаах, мөккүөрдээх, ол да буоллар саханы түмэр ырыа Гоша Республикаҕа киэҥник биллэригэр олук буолбута. Бу кэнниттэн субуруччу радиоҕа “Сүрэхпит тэбэрин тухары”, “Арыый ураты киһибин”, “Күндү миэхэ эн эрэ аатыҥ (Диана)”, “Атаарабын” ырыалар хит буолбуттара. “Атаарабын” Гошаны Республикатааҕы “Этигэн Хомус” музыкальнай бириэмийэҕэ таһаарбыта, 2004 сыл түмүгүнэн “Сыл бастыҥ арыйыыта” номинацияҕа ааттаммыта да, бириэмийэни кыайбатаҕа. Ол оннугар, “Дойду биир эрэ” ырыатын ыллаан, “Көрөөччү биһирэмин” ылбыта. Бастакы сольнай кэнсиэрэ Дьокуускайга 2005 с. ааспыта. Danketsy кыттыылаах программата “Сүрэхпит тэбэрин тухары” диэн этэ, кэнники DVD формакка тарҕаммыта. 2006 сыллааҕы “Этигэн хомуска” “Мин тапталым кистэлэҥэ” диэн Джида уонна Ника ырыалара “Бастыҥ холбоһук бырайыак” аакка тура сылдьыбыта. Бу сыл өссө Кызылга (Тыва) кэнсиэрдии бара сылдьыбыта, Игорь Чактар диэн тыва рэперин кытта “Тыва-Якутия” диэн трек таһаарбыттара. Маны таһынан, көхтөөх ыччат буоларын быһыытынан, Гоша бүтэрбит Майа гуманитарнай оскуолатын президенэ этэ. ”Jeada таабырынын таайарга турунан...” диэн 2006 сыллаахха Николай Кривошапкин кинигэ суруйбута.
2007: “Olokh/Ostuoruya” уонна “Эппэтэх санааларым”
Өр соҕус “сүтэ” сылдьан баран, 2007 сыл сайыныгар Иннокентий Гаврильев-Лэкиэс aARTyk студиятыгар уһуллубут “Olokh/Ostuoruya: sanaalar-onoolor 2004-2007” альбом тахсар. Альбомҥа Sash T, Ника, Игорь Чактар, Сахалина Ширяева, North Sound кыттыбыттара. Хомуурунньук ордук музыкальнай уонна философскай буолбута, лирика да киирбитэ. Ол сыл күһүнүгэр интернет ситимҥэ “Эппэтэх санааларым” диэн альбом тахсыбыта. Альбом уратыта диэн, Jeada радио-студияҕа ыалдьыттыы олорорун курдук, хас биирдии ырыа иннигэр ыытааччы ыйытыыларыгар кылгастык хоруйдуур.
2008-2011: Хотугу Киин
СГУ саха тылын уонна культуратын факультетыгар биир сыл үөрэнэн баран, Гоша 2008 с. Санкт-Петербурга үөрэххэ киирбитэ. Манна сахалар (“землячество”) уонна азия омуктарын түмсүүлэригэр сотору-сотору ыллыыр этэ. Үөрэҕин таһынан, саҥа альбому бэлэмнээбитэ. Ол курдук, 2008 с. бүтүүтүгэр “Tap-tal” күн сирин көрбүтэ. Манна музыкатыгар Николай Михеев-Navel үлэлэспитэ, Ульяна Сергучева-Күннэй, Никита Веркин-Кокраш, Sash T ылласпыттара. Нөҥүө сыл сайын “Tap-tal-га” клип уһуллубута (реж. Константин Тимофеев). Бу кэмтэн бэттэх Гоша Saas Ustar диэн ааты ылыммыта, бу хос аат суолтатын '' “Саас устар - эргиппэккин тугу даҕаны. Саас устар, арай санаа эрэ үйэлээх. Саас устар, түгэни куоттарыма эн. Саас устар, арай эн манна хаал” – '' диэн тылларга булуохха сөп. (Saas Ustar – “Saas Ustar (skit)”) Саҥа санаалардаах, дойдуга бэринии, дьиэ кэргэн, политика темаларыгар киэҥ көрүүлээх ырыалар “Saas Ustar” диэн альбомҥа 2009 сыл кыһын түмүллүбүттэрэ. “Өрүү маннык халлаан, өрүү маннык сулустар, хайдах да сырыт – саас устар” диэн тыллардаах “Saas Ustar” альбом сүрүн ырыатыгар Санкт-Петербурга клип уһуллубута. Альбомҥа Navel, Smile, Муравейник, Ночная Смена, Александр Лукин ылласпыттара. Бу сыл өссө Wazimular диэн экспериментальнай проект хамсаабыта, Saas Ustar уонна 5ak (Digi Dough) 9 тректаах интернет-альбом таһаарбыттара. Wazimular концепциятынан киһи "иккис бэйэтин" кытта кэпсэтии буолбута. 2010 сыл сайыныгар “Айар Айан” диэн ыччат десанын кытта улуустары кэрийэн,тыа сирин ыччатын проблемаларын туһунан төгүрүк остуолларга кыттыбыта (тэрийээччилэр “Түмэн” уонна “Одун” ыччат түмсүүлэрэ), десант түмүгүнэн Дьокуускайга кэнсиэр ааспыта. 2010 с. Гоша киинэҕэ төннөн, DetSaT (Алексей Егоров – Өркөн, Дмитрий Шадрин – Шандор, Степан Порядин уо.д.а.) айар түмсүүнү кытта “Көҥүл Боотурдар” диэн историческай комедия оҥоһуутугар тыас-уус өттүгэр үлэлээбитэ, киинэ сүрүн музыкальнай тематын (OST) Александр Лукинныын толорбуттара. 2011 сылтан Гоша университекка кэтэхтэн үөрэнэргэ сананан, кэргэнин кытта Дьокуускайга көһөн барбыттара. Бу сыл сайыныгар Saidar Plus айар бөлөҕү кытта үлэлээбитэ, “Герои: Битва за кубок” диэн киинэ OST-ун суруйбута уонна толорорбута, “Тургутуу” ырыаҕа промо-клип уһулбуттара. Күһүн Улан-Удэҕа (Бурятия) улахан кэнсиэр тэрийбитэ, бүрээт омугу кытта сомоҕолоһуу бэлиэтинэн Alagui диэн Бурятияҕа биллэр рэп-толорооччуну кытта “Улан-Удэ - Якутск” диэн трек буолар. 2011 сыл түмүгүнэн “Сахалыы Виктория” радиостанция “Тургутууну” “Сыл бастыҥ ырыата” номинацияҕа биллэрбитэ да, “Этигэн Хомус” статуэтката эмиэ аһары барбыта.
2012: Саҥа кэрчик: Туоххаһыйбаппын
2012 сааһыары Saas Ustar уонна DJ Ashimi Республиканан “Туоххаһыйбаппын” диэн программанан гастроллууллар, саҥа “Мөккүспэппин” диэн ырыа тута хит буолар. Сайын, Saidar Plus-тары кытта үлэни салҕаан, “Герои 2: Турнир Скорпиона” диэн киинэ музыкатын оҥорсубута, “Аартыкка” диэн OST-ка Лэкиэс ылласпыта.
Бүлүү улууһун былааҕа
Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Бүлүү улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Былаах Бүлүү улууһун Мунньаҕын 2003 сыл сэтинньи 18 күнүнээҕи 36 №-дээх «Об утверждении Положения „О Флаге муниципального образования „Вилюйский улус (район)“ РС(Я)“» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Кэлин Бүлүү улууһун Мунньаҕа 2007 сыл муус устар 24 күнүнээҕи 413 №-дээх «О внесении изменений в Положение „О Флаге муниципального образования „Вилюйский улус (район)“ РС(Я)“» Быһаарыытынан Балаһыанньа бастакы баһын 1.3 пуунугар, былаах дьүһүннээһинигэр, уларытыы киллэрбит.
Дьүһүнэ
Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар; усталыы үс өҥнөөх, тэҥ кэтиттэрдээх балаһалардаах: халлаан күөҕэ, ара5ас уонна от күөҕэ. Устатын уонна кэтитин сыһыаннаһыыта 3:2.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Томтор (суолталара)
Томтор хас да суолталаах тыл.
1930 сыл
1930 сыл.
Күһүн
Күнэ-дьыла чопчуланыахтаах:
Муннук
Муннук диэн биир точкаттан тахсар икки сардаҥа үөскэтэр фигурата ааттанар. Сардаҥалар тахсар точкалара муннук оройо, оттон сардаҥалар - муннук өрүттэрэ диэн ааттаналлар. Муннугу кини оройугар суруллубут биир букванан эбэтэр үс букванан бэлиэтиэххэ сөп. Ардыгар муннугу кини иһигэр суруллубут биир кыра букванан биитэр сыыппаранан бэлиэтииллэр.
Арыгы
Арыгы (сорохтор аргы дииллэр) — састаабыгар алкоголь (этиил испиирэ) ботуччу соҕус бырыһыана киирэр утахтар уопсай ааттара. Дьон бу бөлөххө уруккуттан тыыннаах испиири, буокканы, брендилары, бальзамнары, ликёрдары, винограадтан оҥоһуллар кыһыл уонна үрүҥ арыгылары, атын фрукталартан уонна отоннортон оҥоһуллар арыгылары, настойкалары, сороҕор пиибэни киллэрэр.
Арыгы сүрүн уратыта — киһи мэйиитин кылгас кэмҥэ туймаардар, тулалыыр эйгэни атыннык көрөр-билэр оҥорор, холуочук уонна итирик диэн туруктарга киллэрэр. Куруук бу утахтары иһэр дьон бастаан мэйии өттүнэн психологическэй тутулукка киириэхтэрин сөп, ол аата, арыгыта суох буоллахтарына туохтара эрэ тиийбэт, олох соччо үөрдүбэт буолар. Онтон улам эт-хаан өттүнэн тутулуктаах буолуохтарын сөп. Ол аата сааныктарыгар этиил испиирэ олохсуйан, наадалаах эттик буолар. Ол тиийбэт түгэнигэр (арыгы испэтэхтэринэ) арыгыһыт сааныктарын химическэй реакциялара уларыйан, организм барыта эмсэҕэлиир, онон арыгыһыттар ыалдьаллар — «баттаталлар». Маннык дьону бу дьаллыктан эмтиир күчүмэҕэй уонна элбэх үбү эрэйэр.
Newman's Own
Newman's Own — бородуукта хампаанньата, актер Пол Ньюман уонна ааптар А. Хочнер 1982 сыллаахха тэрийбиттэрэ. Хампаанньа дохуотун 100%, атыыттан нолуоктарын төлөөбүтүн кэннэ, бэйэтин пуондатыгар аһарар, пуондата харчыны араас үөрэх уонна үтүөнү оҥорор тэрилтэлэргэ ыытар.
«Newman's Own» бородуукта хампаанньатын үлэтэ Ньюман салаакка ураты соус оҥорон доҕотторун уонна ыаллыы олорор дьону күндүлээбититтэн кэннэ саҕаламмыт. Бородууктата табыллан, Ньюман салаат соуһун оҥорон таһаарар бэйэтин хампаанньатын тэринэргэ санаммыт.
Ньюман хампаанньатын 1982 сыллаахха арыйбыт, уонтан тахса араас бородууктаны оҥорон таһаарбыт: тоҥоруллубут пицца, попкорн, сальса, йуогуртар, арыгыта суох утахтар. Бородууктатын хас биирдии этикиэккэтигэр араас көстүүмү кэппит Ньюман хаартыската баар.
1993 сыллаахха Ньюман кыыһа Нелл Ньюман хампаанньа алын салаатын «Newman's Own Organics» тэрийбитэ, 2001 сыллаахха туспа хампаанньа буолбута, дьиҥнээх бородуукталары эрэ оҥорон таһаарар: сакалаат, бичиэнньэ, туустаах кириэндэл уонна сүөһү аһылыга. Аҕата кыыһын кытта этикиэккэлэргэ анаан хаартыскаҕа түспүтэ.
2005 сыллаахха Ньюман кэммиэрсийэтэ суох «Newman's Own Foundation» пуонданы тэрийбитэ. 2014 сыллаахха пуонда 700 тэрилтэҕэ 30 мөл. дуолларынан көмөлөспүт. Ньюман пуондатын саайтынан, 1982-2014 сылларга пуонда үтүөнү оҥорууга 400 мөлүйүөн дуоллары босхо биэрбит.
«Newman's Own» хампаанньа Ньюман тэрийбит Hole in the Wall курдук олохторугар кутталы үөскэтэр ыарыылаах оҕолор лааҕырдарыгар дохуоттарын сүрүн төрүтэ буолар.
Удмуурт тыла
Удмуурт тыла — удмууртар тыллара, Удмуртияҕа, Башкортостааҥҥа, Татарстааҥҥа, Марий Элга, Пермскай кыраайга, Кировскай уонна Свердловскай уобаластарга түөлбэлээн олорор омуктар.
Ураал тылларын кэргэнин финн-угор тылларын бөлөҕүн перм салаатыгар киирэр тыл. Удмуурт атын перм тылларыттан тыл тиһэх сүһүөҕэр охсуулааҕынан, туохтуур морфологиятыгар, спряжение икки көрүҥэ баарынан уратылардаах. Лиэксикэтигэр атын перм тылларынааҕар татаар уонна нуучча тылларыттан элбэхтик киирбит тыллаах-өстөөх. уҥа|мини|400x400пкс|Ижевскай. Удмуурт тылын холобура Удмуурт тылын билээччилэр бары кэриэтэ икки тыллаахтар: 2010 с. биэрэпис көрдөрбүтүнэн, 552 299 киһи удмуурпун диэбит, онтон 58,7 % удмуурт тылын төрөөбүт тылым диэбит. Удмуурт уонна нуучча тылын билээччилэр 64,4 % ылаллар, атыннык эттэххэ удмуурпун дэммит дьонтон 92,8 % нуучча тылын билэр; маны таһынан татаар тылын билээччи удмууртар бааллар.
Удмуурт тыла өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар үөрэтиллэр. Кинигэлэр тахсаллар, ол иһигэр тылбаастаммыт айымньылар, тэлэбиидэнньэ уонна араадьыйа бааллар, хаһыаттар уонна сурунааллар тахсаллар. Ол эрээри, [Winkler, 6] дааннайынан удмуурт тылынан тэлэбиидэнньэ биэриитэ нэдиэлэҕэ биирдэ эрэ тахсар, уһуна 30 эрэ мүнүүтэ.
Ethnologue ситим-сиргэ удмуурт тылыгар бэһис турук сыһыарыллыбыт (Developing).
Диалектара
Удмуурт тыла биэс түөлбэ тылаах :
Бары түөлбэ тыллар уратылара кыра — сүнньүнэн фонетикаҕа; бэйэ бэйэлэрин бэркэ өйдөһөллөр.
Фонетика
Удмуурт тылыгар аһаҕас дорҕоонноро кылгас эбэтэр уһатыылаах диэн арахсыбаттар, маны таһынан аһаҕас дорҕоон сингармонизма суох. /f/ уонна /t͡s/ бүтэй доҕооннор киирии тылларга эрэ көстөллөр уонна үгэс быһыытынан /p/ уонна /t͡ɕ/ дорҕоонунан солбуллаллар.
Сурук-бичик
XVIII үйэттэн чинчийээччилэр латыын уонна кириллица буукубаларын туһаммыттара, ол эрээри ис туттууга кириллица эрэ тарҕаммыта. Бастакы удмууртуу кинигэлэр 1847 сыллаахха тахсыбыттара. XIX үйэ тоҕуһуонус сылларыттан удмурт суруга-бичигэ билиҥҥитигэр чугаһыыр көрүҥнэнэр. тридцатые годы XX үйэ отутус сылларыгар 38 буукубалаах аныгы удмуурт алпаабыта бүтэһиктээхтик олохсуйар, Онтон 33 буукубата нуучча алпаабытын киэнэ, онно эбии «умляут» диэн биэс диакрит бэлиэлээх (буукуба үрдүгэр икки туочука): ӝ /d͡ʒ/, ӟ /d͡ʑ/, ӥ /ɪ/, ӧ /ɘ/, ӵ /t͡ʃ/.
Балаҕан ыйын 19
Балаҕан ыйын 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 262-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 263-c күнэ). Сыл бүтүө 103 күн баар.
Сахалар киһини харайар сиэрдэрэ-туомнара
Сахалар киһини харайар сиэрдэрэ-туомнара — Саха омук өлбүт киһини харайар сиэрдэрин-туомнарын кэлин кэмҥэ археологическай матырыйаалларынан үөрэппит Бравина Розалия Иннокентьевна, Попов Василий Васильевич буолаллар.
Сахаларга киһини харайыы үс көрүҥэ биллэр:
XVII-XIX үйэтээҕи көмүүлэрэ үксэ алаас халдьаайытыгар эбэтэр булгунньахтарга эбит. Киһини таһаарарга сахалар халдьаайыга таһаарыы диэн этэллэр эбит.
В.Л. Серошевскай бэлиэтээн көрбүтүнэн, сахалар улаханнык ытамньыйбаттар, олохпутун сыыһа олордубут диэн кэмсиммэттэр үһү. «…Два богача, смерть которых я имел случай наблюдать вблизи, один Винокуров в Верхоянске, другой Сыромятников в Баягантайском улусе, оба за несколько часов до смерти, убедившись в ее неизбежности, приказали убить своих любимых коней, ели их мясо и веселились с домочадцами…» В.Л. Серошевский "Якуты"
Биир сүрүн сиэринэн хоолдьуга сүөһүнү өлөрүү буолар. Хойукка дылы ити сиэр-туом хоту улуустарга баара үһү. Дьадьаҥы дьон бүтэһик да сүөһүлэрин өлөрүөхтэрин сөп үһү. «…Если ты хочешь, чтобы мы нанялись, - говорили якуты Кеньюряхской станции казаку, хлопотавшему об устройстве памятника на могиле своего брата, умершего в пути в этой местности, - то ты дложен убить животное, теленка или оленя. На могиле твоего брата не было пролито крови, и мы боимся! (Верхоянский окргу, 1884 год)…» В.Л. Серошевский "Якуты"
Киһини көмүү тутууларыгар уҥуох үрдүнээҕи тутуу, уҥуох аттынааҕы тутуулар (сэргэ, күрүө, куочай), ииҥ, ииҥ иһинээҕи тутуулар, араҥас киирэллэр.
Уҥуох үрдүнээҕи тутуулары 6 көрүҥҥэ араарыахха сөп ''Бравина, Р. И., Попов, В.В. '' Погребально-поминальная обрядность якутов: пмятники и традиции (XV-XIX вв.). — Н. : Наука, 2008. — С. 38. Уҥуох аттынааҕы тутууларга этиллибитин курдук күрүө киирэр, эбэтэр атын аата бүтэй. Биллэр көрүҥнэрэ - сылбах бүтэй, үүт күрүө, сүлдьэҕэс күрүө. Онно эбии сэргэ туруораллар эбит (муҥурах сэргэ, Өбүгэ сэргэтэ, кийиит сэргэтэ, хоолдьуга ат сэргэтэ). Уҥуох аттыгар куочай сааллар эбит. Куочай диэн хоолдьуга сүөһү тириитин ыйыырга анаммыт сиэлдьийэ курдук мас буолар.
Холбо үрдүнэн хатыҥ туоһун урааллара бэлиэтэнэр. Биир эрэ түгэҥҥэ тиит хатырыгын уурбуттара биллэр эбит. Холбону гробница иһигэр угаллара эбитэ үһү. Онно анал туттар тылларара - тэбиэх диэн. Пекарскайга "деревянный склеп, сруб из лиственничного дерева" диэн быһаарыыта бэриллибит.
Холбо иһигэр Өбүгэ дойдутугар туттар малларын угаллар эбит - иһитин, таҥаһын, аһыыр аһын. Баай дьон аттарын, тэһиинньитинэн кулуттарын, чаҕрдарын бииргэ көмпүт түгэннэрэ аҕыйаҕа суох. Угуллар малы-салы кыратык эмтэритэн, алдьатан угаллар эбит, ити аата аннаараа дойдуга аналлаах диэн бэлиэтэ буолар. Ол иһин да буолуо, аныгы сахалар бэйэлэрэ да билбэккэ, алдьаммыт иһиттэн аһыылларын аньыырҕыыллар. Көмүү сиэригэр-туомугар өлбүт киһи аһын илии таһынан уураллара биллэр. Күн хаамыытын утары үс төгүл эргийэллэр.
Walt Disney Company
Walt Disney Company, Аан Дойду норуоттар икки ардыларынааҕы саамай улахан финансовай бүддьүөттээх, элбэх барыһы сылга киллэрэринэн медия империя буолар. Баай тэрилтэ буоларын быһыытынан Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Walt Disney сүрүн активын салайар Дьоппуон уонна АХШ инвестиционнай тэрилтэлэрэ буолаллар.
Walt Disney сүрүн конкурена WarnerMedia империата буолар.
Уолт Дисней Кампани бэйэтэ 500-тэн тахса араас подразделенияларга уонна отделенияларга хайдах, олор ахсааннарыгар Аан Дойдуга биллэр телевидения канааллара (холобура, Фокс уонна Эй би си), радиостанциялара, киностудиялар (Дрим Воркс, Буэна Виста уонна да атыттар), араас публичнай тэрилтэлэр. Ону таhынан Уолт Дисней бэйэтэ бас билэр тематическай паркалардаах:
Хаан аҕыйааһына (Анемия)
Хаан аҕыйааһына – хаан кыһыл эттиктэрэ (эритроциттар) эбэтэр хаан кыһыл эттиктэригэр баар хааны кырааскалыыр вещество (гемоглобин) аҕыйааһыныттан үөскүүр. Ити клеткалар эт-хаан (организм) туох баар тканнарын уонна клеткаларын кислородунан хааччыйар, ол иһин хаан аҕыйааһыныгар киһи тыынын хаайтарар. Хаан аҕыйааһынын сүрүн көстүүтэ – сэниэтэ суох буолуу. Бу манна туох да киһи соһуйара суох: клеткаларга кислород тиийбэтиттэн сылтаан, кинилэр баар кислороду харыстаары үлэлэрин аччаталлар. Ол эрэн хас биир сылайыы түбэлтэтэ хаан аҕыйааһыныттан буолбатах, тоҕо диэтэр сылайыы төрүөтэ элбэх.
Walt Disney Company
Ити паркалары барытын 100% (Эверлэндтан ураты) акциятын Уолт Дисней Кампани бас билэр. Хас судаарыстыба5а баарый да, ол дойдуларга саамай улахан налог төлөөччү буолар. Холобура, Франция бюджетыгар балай да барыһы киллэрэр диэн урукку экономика министирэ этэн турардаах.
Хаан аҕыйааһына (Анемия)
Хаан аҕыйыааһына
Атын хаан ыарыыларыттан хаан аҕыйааһына (анемия) олус элбэхтэ көстөр: статистика көрдөрөрүнэн аан дойду дьоно түөрт гыммыт биирэ хаан аҕыйааһынынан ыалдьар. Ол эрэн биһиги дьолбутугар үгүһэ улахан куттала суох көрүҥэ, ол эрэн олор да доруобуйаҕа уонна уйулҕаҕа дьайыахтарын сөп.
Walt Disney Company
Кэнники, Диснейлэнд кэҥиир диэн сурах баар, холобура Москваҕа (Сибирскай-Илинни Европа-Орто Азия подразделения тутаары), тоҕо диэтэххэ Парижка баар инфраструктурата элбэх дьону уйбат буолан эрэр. Өссө Пекиҥҥэ (Кытай) уонна Сан Паулу (Бразилия) былааннанар.
Хаан аҕыйааһына (Анемия)
Хаан аҕыйыааһына
Билэрбит курдук, хаан аҕыйааһына – хаан кыһыл эттиктэрэ (эритроциттар) эбэтэр хаан кыһыл эттиктэригэр баар хааны кырааскалыыр вещество (гемоглобин) аҕыйааһыныттан үөскүүр. Ити клеткалар эт-хаан (организм) туох баар тканнарын уонна клеткаларын кислородунан хааччыйар, ол иһин хаан аҕыйааһыныгар киһи тыынын хаайтарар.
Хаан аҕыйааһынын сүрүн көстүүтэ – сэниэтэ суох буолуу. Бу манна туох да киһи соһуйара суох: клеткаларга кислород тиийбэтиттэн сылтаан, кинилэр баар кислороду харыстаары үлэлэрин аччаталлар. Ол эрэн хас биир сылайыы түбэлтэтэ хаан аҕыйааһыныттан буолбатах, тоҕо диэтэр сылайыы төрүөтэ элбэх.
Ыарыы сибикитэ
Үөрүөх иһин биһиги эппит хааммыт олус үчүгэйдик бэйэтин харыстанар кыахтаах, өр кэмҥэ хаан кыһыл эттиктэрэ (эритроциттар) уонна хаан кыһыл эттиктэригэр баар хааны кырааскалыыр вещество (гемоглобин) тиийбэтин ситэрэн толорон биэрэр.(Намыһах салгын баттааһыннаах сэдэхсийбит салгыҥҥа хайа олохтоохторо үөрэнэн хаалалларын курдук). Ол эрэн син биир хаһан эмит эппит хааммыт хаан аҕыйаҕын туруулаһарыгар, кистииригэр сэниэтэ бүтэр. Бу буолар түгэнигэр хаан аҕыйааһына биллэрдик көстөн киирэн барар.
Хаан аҕыйааһынын сүрүн бэлиэлэрэ – аҕылааһын, үлэлиир кыах уонна болҕомто мөлтөөһүнэ, кыыһырыы. Онтон сылтаан киһи куһаҕан турукка киирэр, тоҕо диэтэр кини ткааннара наадалаах кислороду ситэ ылбаттар! Элбэх хаанын суох буоллаҕына тириин кубарыйар, илии атах куруук тоҥор уонна тымныы буолар. Ити хаан эргиириттэн тутулуктаах, эттиктэрин( тирииҥ уонна эттиктэрин) бастакыннан билэллэр хаан эргиирэ мөлтөҕүн. Өссө биир бэлиэ – пульс үрдээһинэ: то5о диэтэр сүрэх ткааннарга кыра да соҕус буоллар, хааны уонна кислороду тиэрдэ сатыыр. Ол түгэҥҥэ мэйии эргийиэн уонна төбө ыалдьыан сөп.
Көмө
Хаан аҕыйааһынын бары бэлиэтин хас биирбит хаһан эрэ син биир көрсө сылдьыбыт буолуохтаах. Бу бэлиэлэр киһи соһуйуох уратылара суох – пульс түргэтээһинэ, аҕылааһын, сэниэтэ суох буолуу ону таһынан мэйии эргийиитэ сүүрүү кэннэ үөскүөхтэрин сөп. Бу көстүүлэринэн хаан аҕыйааһына буолбутун билиэххэ сөп, ол эрээри диагноз туруоруута кыаллыбат.
Угус ыарыы курдук, хаан аҕыйааһынын эмтиирдээҕэр эрдэ сэрэтэр ордук. Хаан аҕыйааһына сүрүн төрүөтэ железа, тоҕо диэтэр сөптөөх аһылыгы тутуһан аһааһын улахан оруолу оонньуур Железоннан баай ас-үөл:
Чиижтар уустара
Чиижтар уустара (Род Чижи, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: От күөҕэ чыычаах.
Зудбинов Ю.И. Азбука ЭКГ
http://www.booksmed.com/kardiologiya/166-azbuka-yekg-zudbinov-uchebnoe-posobie.html
CD-RW
Өссө маны көр
CD-R, CD-RAM, CD, DVD, DVD-RW, DVD-RAM, DVD-R, SD
Парустар (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Парустар Парустар (Vela) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 499,6 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 195 харахха көстөр сулустардаах.
Кэтээн көрүү
Арассыыйа территориятыттан толору көстүбэт, +34° кэтирээһинтэн соҕуруу олунньуга толору көстөр.
Устуоруйа
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1752 сыллаахха Арго Аал диэн улахан бөлөхтөн араарбыта.
Бэс ыйын 4
Бэс ыйын 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 155-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 156-c күнэ). Сыл бүтүө 210 күн баар.
Disneyland Paris
Disneyland Paris (Disneyland Resort Paris, Диснейлэнд Резорт Париж), Аан Дойдуга дьон сынньана кэлэринэн 2013 сыл тумугунэн саамай улахан парка буолар. Париж куорат кытыытыгар баар атракцион парката буолар, Walt Disney Company бас билэр.
IELTS
IELTS - International English Language Testing System диэн планетарнай масштабтаах Английскай тыл тестовай вариана буолар: Бу тиэстинэн - Канаада, АХШ, Англия, Аустралия уонна Саҥа Зеландия дойдуларыгар олохсуйа барыахха сөп, ону барытын 100 балл шкала иһинэн ыытыллар. Бу тесты туттарбыт дьон олоҕо табыллар - Үрдүк үөрэх ылаллар, ону таһынан баай сайдыбыт дойдуларга олохсуйа баралларыгар 100% туолар - иммиграция.
IELTS системаны көрдүүр дойдулар: АХШ, Канаада, Аустралиа, Саҥа Зеландия, Ирландия, Франция, Германия, Дьоппуон, Кэриэйэ, Норвегия, ону таһынан ООН, НАТО тэриллиилэрэ. Арҕаа Эуропа официально 2006 сыллааха ылыммыта. Уопсайа IELTS системанан билигин 78 дойду билинэн, онно Арассыыйа киирбэт.
IELTS туһунан сүрүн информация
Гранаата
thumb|right|[[Ф-1]] thumb|right|[[РГД-5]] thumb|right|[[M67 гранаата]]
Гранаата диэн түргэнник эстэр сэрии сэбэ. Сүрүннээн киhини табарга аналлаах. Элбэх дьон мустан долгуйуутун ыhар анал гаас гранааталара бааллар.
Владимир уобалаһа
Владимир уобалаhа (Владимирская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Владимир.
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 218,7 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,1% эбит, ол эбэтэр 47.0 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Владимир уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ [http://statistic.su/blog/unemployment_in_russia/2012-03-27-624. 28 миэстэни ылан олорбут].
Ксут
Приморьеҕа ыам ыйыттан атырдьах ыйыгар дылы көтөр. Кынатын далааһына 100-120 мм.
Ийэ буолуу
бу хас биирдии дьахтар олоҕор суолталаах уонна эппиэтинэстээх түһүмэх.
.na
.na диэн Намибия үрдүк таhымнаах ил домена.
21 Дьамп Стрит
21 Дьамп Стрит (сахалыы Мачо уонна Ботан, нууччалыы Мачо и Ботан, сахалыы тылбааска Дьамп уулусса 21, инглиштыы 21 Jump Street), АХШ комедия-боевик киинэ, триллер буккаастаах. Сүрүн оруолларга - Чаннинг Татум уонна Джона Хилл.
Жирков Егор Петрович
250px|thumb|right|Жирков Егор Петрович Жирков Егор Петрович — педагогика билимнэрин доктора.
Сигэлэр
«Ийэ тыл» көҥүл түмсүү 12 сыла. Ред. Т. И. Петрова. — Дьокуускай, 2007
Үтүлүк
Үтүлүк - илиини тымныыттан, сииктэн, киртэн-хахтан харыстыыр илиигэ кэтиллэр тигии таҥас.
Былыр үксүгэр имиллибит тирииттэн тигиллэр, иһинэн эбэтэр таһынан түүлээх буолара. Түөрт тарбах бииргэ уонна эрбэх туспа сылдьар гына тигиллэр. Уһуна араас буолар, үксүгэр бэгэччэги сабар, сороҕор хары сорҕотун сабар гына оҥоһуллар.
Көмүстэһии
Көмүскэһии диэн оҕоҕо куттал суох буоларын ситиһии ааттанар.
Айылҕаҕа киһи оҕотугар туох да куттал суоһаабат буолбута ыраатта. Оҕоҕо кутталы оҥоруохтарын сөптөөх дьиикэй кыыллары дьон лаппа аҕыйатан, үгүстэрин суох оҥортоон эрэллэр.
Киһи киһиэхэ, оҕо оҕоҕо сыһыаннарыгар үөскүүр уратылартан көмүскэһии диэн өйдөбүл үөскээбит. Көмүскээһин диэн атын тастыҥ күүстэртэн кыаҕа суоҕу, кыраны араҥаччылааһын, көрүү-истии аата буолар. Оҕо кыра эрдэҕинэ көрүү-истии, көтөҕө сылдьыы, көмүскээһин хайаан да наада. Балары барытын ийэлэр баһылаан-көһүлээн, салайан иһэллэрэ ханнык да мөккүөргэ турбат. Бастакы көмүскээһини, харыстааһыны кинилэр кыахтара баарынан оҥороллор.
Оҕо кыра эрдэҕинэ куһаҕаны оҥордоҕуна көрөр-истэр дьоно сөбүлээбэттэрин биллэрэллэр, бу оҥорор быһыытын тохтотоллор. Оҕо кыратыгар аан маҥнай киһи көрүҥүн көрөн арааран билэр. Кыыһырбыт сирэйи көрдөрүү, кытаанахтык көрүү оҕоҕо сөбүлээбэт быһыыны, куһаҕаны оҥорбутун сонно өйдөтөр, тохтотор быһыы буолар. Киһи саҥатын арааран истэ үөрэнэр. Саҥа дорҕооннорун уларыйыыларыттан оҕо кыыһырбыты, сөбүлээбэтэҕи араарар, куһаҕаны, сыыһаны оҥорбутун билэр, аны манныгы оҥорбот буоларга кыһанар.
Оҕо улаатан истэҕинэ көрө-истэ сылдьыы ордук наада. Оҕо хаһан баҕарар буруйу, оҥоруллуо суохтааҕы оҥорор. Сороҕун билбэтиттэн, сороҕун боруобалаан көрөн, билээри-көрөөрү оҥоруон сөп. Сыыһаны, буруйу оҥорбут оҕо эмиэ сөптөөх эппиэтинэскэ тардыллан иһэрэ бэйэтигэр туһаны эрэ аҕалар. Сыыһаны оҥорбутун билиннэҕинэ, салгыы оннук быһыыны оҥорбот буола көннөрүнүөн сөп. Куһаҕан быһыыны оҥорбутун ким да тохтоппот, бу куһаҕан быһыы диэн эппэтэҕинэ, оҕо соннук быһыылары өссө оҥорор кыахтанар. Аны бу быһыытын элбэхтэ хатылаан оҥоро сырыттаҕына, онто үгэскэ кубулуйан, ийэ кутугар иҥнэҕинэ, букатын да куһаҕан быһыылаах оҕоҕо кубулуйар.
Детсадка, онтон оскуолаҕа оҕо оҕоҕо сыһыаныттан араас хардары-таары буруйу оҥоруулар тахсаллар. «Эн урут саҕалаабытыҥ» диэн балыссыы кэнниттэн икки өрүттэр тэҥ сыһа буруйдаах буолан хаалааччылар. Буруйу быһаарыыны ийэлэр ыллахтарына, хартыына биллэрдик уларыйар. Оҕолоро буруйдааҕын быһаарыыга ийэлэр хаһан даҕаны сөптөөх сыанабылы биэрбэттэр. Кинилэргэ «Мин оҕом үчүгэй» диэн өйдөбүллэрэ ханнык да буруйдааҕар ордук буолан тахсар. Аныгы ийэлэр маннык быһыыларын тосту көннөрүннэхтэринэ эрэ киһилии майгылаах оҕолору иитэн-үөрэтэн улаатыннарыахтарын сөп.
Оҕо оскуолаҕа тугу эмэни сыыһа оҥордоҕуна, ону быһаарсаары гыннахха ийэлэр оҕолоругар сыһыаннара арылхайдык арыллар. Бэйэлэрин улаханнык сананар ийэлэр оҕолорун аһара көмүскүүллэр. Кинилэр «Мин үчүгэйбин» диэн бэйэлэрин ордуктук сананар санаалара оҕолорун көмүскүүр санааларын өссө күүһүрдэн, улаатыннаран биэрэллэр.
Буруйу оҥорбут оҕону көмүскэһии сорох ийэлэргэ баар суол. Оҕо буруйдааҕын билэ-билэ, оҕолорун көмүскэһэр аатыраарылар, туох баалларынан киирсэллэр. «Кини баҕас мин оҕобун мөхпүт буола-буола»,- диэн этиигэ кытта тиийэллэр, оҕолорун көмүскэһэр санааларыттан атын дьону аанньа ахтыбаттарын биллэрэн кэбиһэллэр. Ийэтин итинник быһыытын хата оҕото дөбөҥнүк ылынан иһэр. Оҕолор атын дьону аанньа ахтыбаттара төрөппүттэриттэн ылыныллыбыт холобурдар. Оҕо төрөппүтүн майгынын куһаҕан да, үчүгэй да буоллар ылынан, иҥэринэн иһэр уратытын хаһан да умнубаппыт эбитэ буоллар эдэр көлүөнэлэр майгылара быдан киһилии буолуо этэ.
Аһара көмүскээһин, «Мин эрэ оҕом үчүгэй» диэн оҕону киһиргэтии оҕо майгынын уларытар. «Мин ураты үчүгэй эбиппин» диэн өйдөбүлү иҥэрэр. Ураты, оһуобай киһи дьон ортотугар сылдьара олус ыараханын ийэлэр оҕолоро улаатан истэхтэринэ билэллэригэр тиийэллэр. «Оһуобай үчүгэй оҕо» дьону кытта биир тылы булара, сатаан тапсара олус уустугуран хаалан уһуннук эрэйдэнэригэр тиийэр.
Хайа эрэ «Мин бэппин» диэн сананар ийэ «Оҕобун сыыһа мөхтүлэр. Бэйэлэрэ маннык куһаҕаттар, оннук куһаҕаттар» диэтэҕинэ оҕото ийэтин итинник этиитин көнөтүнэн ылынан иһэр. Мин үчүгэй эбиппин, кинилэр куһаҕаннар эбит диэн өйдөбүлэ дириҥник иҥэр. Оҕо ийэтэ эппитин хаһан да умнубат гына өйдүүр. Сотору эмиэ итинниккэ маарынныыр буруйу оҥорор кыахтанар. Киниэхэ ону оҥорор кыаҕы ийэтин көмүскээһинэ, тэптэрэн биэриитэ биэрэр, өссө оҥордохпуна даҕаны ийэм көмүскүөҕэ диэн эрэллээх буола улаатар.
Буруйу, куһаҕан быһыыны оҥорбут оҕону көмүскэһии, кинини тэптэрэн биэрбит тэҥэ дьайыыны оҥорор, өссө ити курдук буруйу оҥороругар көҥүлү биэрэргэ тэҥнэнэр. Ийэлэр бэйэлэрэ да билбэттэринэн оҕолорун салгыы буруйу оҥорор буолуу диэки үтүрүйэллэр, ол диэки анньан биэрэллэр, кэлэр көлүөнэ киһилэригэр, бэйэлэрин олохторун салҕааччыларыгар үтүөнү, дьолу баҕарбат дьон курдук буолан ылаллар. Бэйэмсэх, бэйэм эрэ үчүгэйбин диэн майгы оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ, өйүн-санаатын төрүттээһиҥҥэ буортуну оҥорор.
Оҕону туохтан барытыттан көмүскэһэн, харыстаан таптааһын кини өйө-санаата сайдыытыгар сөп түбэспэт. Оҕо бэйэтэ эрэйдэнэн, билэн-көрөн харыстана үөрэниитэ ордук туһалаах буолар, өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥэр. Киһи бэйэтэ олоҕуттан үөрэнэн иһэрин бэлиэтээн «Киһи үйэтин тухары үөрэнэр» диэн сахалар этэллэр.
Оҕолор оҥорор куһаҕан быһыылара эмиэ киһи киһиэхэ сыһыаныттан үөскээн тахсаллар. Баай-мал тэҥэ суох буолуута элбэх кыахтаах дьон кыаҕа суох мөлтөх өттүлэрин аанньа ахтыбаттарыттан оҕолор сыһыаннара эмиэ уларыйда.
Баай дьон бэйэлэрин аһара улаханнык сананыыларыттан оҕолорун аһара көмүскэстэр. Бу өйдөбүл «Хайа эрэ дьадаҥы киһи мин оҕобун үөрэтиэ дуо?» диэн этииттэн үөскээн, сайдан тахсар. Бэйэлэрин баайбын, үчүгэйбин диэн сананар дьахталлар ордук оҕолорун көмүскүүллэр. Куһаҕаны оҥорбутун билэ-билэлэр «Кини баҕас мин оҕобун мөхпүт буола-буола» диэн өйдөбүлтэн оҕолорун көмүскэһэллэр.
Оҥоруллубут буруй саҕа, онно сөп түбэһэр эппиэтинэс баар буолуохтаах диэн өйдөбүлү дьон-аймах былыр-былыргыттан билэллэр уонна билигин даҕаны олохторугар тутта сылдьаллар. Манна «Өлөрсүбүтү өлөрөн кэбиһэллэр» диэн өбүгэ үгэһэ баар эбитэ холобур буолуон сөп. Ити быһыы былыргы да кэмҥэ оҥоруллубут буруйга сөп түбэһэр, онно тэҥнээх эппиэтинэс баар буолуутун ситиһэллэрин көрдөрөр.
Кэнники кэмҥэ мааны, атаах оҕолору кыра эрдэхтэринэ бэрээдэккэ үөрэтиилэрэ сымнаҕаһыттан, туох да туһаны аҕалбатаҕыттан, улааттахтарына сокуону кэһэн хаайыыга түбэһэллэрэ лаппа элбээтэ.
Киһи киһиэхэ сыһыанын суут-сокуон көмөтүнэн быһаарар демократия олоҕор хайа баҕарар киһини сокуоннар көмүскүүллэр. Киһи барыта общество иннигэр биир тэҥ бырааптарын демократия сокуоннара араҥаччылыыллар.
Билигин ырыынах сыһыаннаһыылара киирэннэр төрөппүттэр оҕолоругар туруорар көрдөбүллэрэ үрдээн биэрэн иһэр. Үлэлээн-хамсаан ханнык эмэ баайы-малы мунньуммут төрөппүттэр оҕолорун иитэр-үөрэтэр санаалара күүһүрэн биэрэн иһэр. Манна оҕону кыра эрдэҕиттэн бэрээдэккэ, сокуоннары тутуһарга үөрэтии ордук кытаатан, чиҥээн биэриитэ, мунньуллубут баай-мал эрэллээх, ыспат-тохпот илиигэ, кэлэр көлүөнэҕэ салгыы бэриллэн иһиитин хааччыйар. (1,18).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Аргунова Татьяна Васильевна
Олоҕун олуктара
Т.В. Аргунова — 40-ча научнай үлэ ааптара.
Сүрүн үлэлэрэ
Коллективнай монографиялар Ыстатыйалар
Чооруостар уустара
Чооруостар уустара (Род Чечетки, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Чооруос, Хаар чооруоһа.
.nc
.nc диэн Саҥа Каледония үрдүк таhымнаах ил домена.
Орулуос
300px|thumb|right|Орулуос (♀) Орулуос (обыкновеный гоголь, Bucephala clanguna) — куһугурас сытыы тыастаах кынаттаах үрүҥ ала дьүһүннээх орто үөл кус.
Ыллык (үөрэтэр-чинчийэр лааҕыр)
«Ыллык» — үөрэтэр-чинчийэр лааҕыр.
Хоро орто оскуолатыгар «Ыллык» кыраайы үөрэтэр-чинчийэр лааҕыр 2007 сылтан тэриллэн үлэлиир. Начальнигынан Бестинова Мария Васильевна, история учуутала, иитээччилэринэн Бабаранова Евдокия Николаевна, Хобусаров Софрон Романович үлэлииллэр. Лааҕыр сүрүн сыалынан үөрэнээччилэри төрөөбүт дойдуларын ааспыт кэмин кытта билиһиннэрии. Ол курдук лааҕыр оҕолоро нэһилиэк эргин сытар алаастары кэрийэн ааттарын-суолларын, бу алаастарга кимнээх олоро сылдьыбыттарын, нэһилиэк историятын үөрэтэн билиилэрин хаҥаталлар.
Айыы итэҕэлин бэлиэ кэмнэрэ
Айыы итэҔэлин бэлиэ кэмнэрэ. А. ИРЭР- ИЛИЙЭР, ХААТЫН ТОЛОРОР кэмигэр, б. ЭБЭ ТУРАР кэмнэригэр уөскэ киирэн кытылга илии иһинэн алаадьы ууруу, алҔааһын угэһэ.
Горнай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Горнай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Айыы итэҕэлин бэлиэ кэмнэрэ
Муус устар 1 саҥатыттан саҥалаан саха Саҥа Дьылы ААҔЫЫТА саҔаланар. Саҥа Дьыл саҔаланыытын улахан дирбиэнэ дарбаана суох "ДЬЫЛ ЫПСЫЫТА" диэн ааттаан айылҔаҔа тахсан көрсүллэр, туом толоруллуон сөп.
Ыллык (үөрэтэр-чинчийэр лааҕыр)
"Улуу хоролор суолларынан" диэн Саха сирин улуустарыгар тарҕанан олохсуйбут Хоро оҕонньор удьуордарын кытта билсэр сыалтан бырайыак оҥорон Республика араас улуустарыгар баар Хоро нэһилиэктэригэр экспедиция тэринэн айаннаабыттара. Ол курдук:
Айыы итэҕэлин бэлиэ кэмнэрэ
Өбугэ сааскы быстарыкка, аһа баранан, бэс сутукатын тар уутугар кыһыйан сиир кыһалҔаныгар  да тиийэр кэмнэрдээҔэ.
Кальций туһата
былчыҥ, сүрэх, саҥа сайдар ньиэрбэ утахтарыгар, хаан бөлөнөхсүйүүтүгэр, уҥуох тутулугар наадалаах, туһалаах.
Илик эти-хааны никотиҥҥа сиэтимэ
Эдэр киһи, куһаҕан дьаллыкка ылларыаҥ иннинэ табах аҕалар содулларын туһунан толкуйдаан көрөрүҥ олус туһалаах буолуо. Табах буруотугар 200 буортулаах вещество баар. Чыычаахтар тумсуларыгар өстүөкүлэ палочка төбөтүгэр никотинынан илитиллибити чугаһаттахха өлөллөр. Кролик 1/4 хааппыла никотинтан, ыт1/2 хаапылаттан өлөллөр. Никотин наркотическай дьайыылаах, ол иһин табахха киһи күүскэ ылларар. Ордук күүскэ никотин ситэ илик оҕо этигэр-хааныгар дьайар. Табах буруота күн ультрафиолетовай сардаҥатын оҕо организмыгар киллэрбэт. Ол иһин оҕо сайдыыта бытаарар, тыҥата ситэ сайдыбат, элбэхтик тымныйан ыалдьар. Өйдүүр дьоҕура мөлтөх буолар, сирэйэ кубарыйар, хаана тиийбэт буолуон сөп, үөрэҕэр мөлтүүр. Сүрэҕин үлэтэ мөлтөөн, 12-15 сааһыттан оҕо хамсанарыгар ноҕоруускаланнаҕына аҕалыыр, тииһэ саһарар, түргэнник кариеска ылларар, дисфункция буолар, кэнники гастрикка кубулуйар.
Табах буруота тардар киһиэхэ эрэ буортулаах буолбатах, аттынаа5ы бииргэ олорор дьоно табах буруотун куруук эҕирийэ сылдьаллар. Кинилэр организмнара эмиэ табахсыт киэнин курдук мөлтүүр. Табах тардар киһи сотору-сотору тымныйар, ыарыыта сүгүн ааһан биэрбэт, бронхита дьарҕаҕа кубулуйар, ол дьарҕата үгүстүк ракка көһөр.
Онон, эдэр ыччат, доруобуйаҕын эрдэттэн көр-иһит, куһаҕан дьаллыкка ылларыма, тулалыыр дьоҥҥун эмиэ харыстаа!
Туһаныллыбыт литература: Эдэр саас хаһыат Зоя Дорофеева-терапевт-быраас
22 Дьамп Стрит
22 Дьамп Стрит (22 Jump Street), американскай комедийно-боевик киинэ, 21 Дьамп Стрит салҕыыта буолар. Премьерата - бэс ыйын 5, 2014 буолта, Саха Сиригэр - от ыйыгар 3, 2014.
Кальцийынан баай астар
лосось, сардины, ууга буспут фасоль, хаппыыста, хатарыллыбыт фига, миндаль, ойуур эриэхэтэ, арахис, хатарыллыбыт фрукталар.
.ne
.ne диэн Нигер үрдүк таhымнаах ил домена.
Хары
100px|thumb|Хары илин [[былчыҥ|былчыҥнара уонна иҥиирдэрэ]] Хары - киһи илиитин сорҕото, бэгэччэктэн тоҥолоххо дылы.
Феб (лыах)
Феб (лыах)|Феб ( - сылгы лыахтарын кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ лыах. Голарктика көрүҥэ. Саха сиригэр илин тарҕаммыт.
Бэс ыйын ортотуттан атырдьах ыйын саҕаланыытыгар дылы көтөр. Кынатын далааһына 55-70 мм.
Таас чыычаахтарын ууһа
Таас чыычаахтарын ууһа (Род Горные вьюрки, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Таас чыычааҕа.
Алексеев Пётр Алексеевич
Алексеев Петр Алексеевич, 14(26).01.1849—16(28).08.1891 — революционер, ткач, 1886—1891 сс. сыылкаҕа билиҥҥи Таатта улууһугар олорбут.
Олоҕун олуктара
Сэбиэскэй былаас бириэмэтигэр Дьокуускайга биэс миэтирэлээх обелиск туруорбуттар, төрөөбүт дойдутугар памятник туруорбуттар.
Аатын үйэтитии
Дьокуускай куоракка П. Алексеев аатынан уулусса ааттаммыт.
Тойбохой нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Тойбохой нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тойбохой.
Улуус кииниттэн 55 км арҕаа диэкки. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 788 киһи (2007 сыл). Бүлүү суолга турар.
Сигэлэр
400px|thumb|left|Тойбохой куйаартан көстүүтэ
Columbia Pictures
Columbia Pictures (Каламбия Пикчерс), Дьоппуон саамай улахан медия империята уонна Walt Disney Company кэнниттэн Аан Дойдуга иккис буолар. Урукку АХШ тэрилтэтэ этэ, билигин Sony атыылаhан ылбытынан сибээстээн юридически Дьоппуон киэнэ буолар. Каламбия Пикчерс Аан Дойдуга биир сурун киинэ уонна мультик онорон тэрилтэ.
Охчут (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Охчут Охчут (Sagittarius, Sgr) — зодиак сулустарын бөлөҕө, Чубуку уонна Скорпион бөлөхтөр ыккардыларынан баар.
Бу бөлөххө кыһыҥҥы Күн туруута уонна Галактика киинэ бааллар. Халлаан Сиигэр сытар.
Кэтээн көрүү
Күн бу бөлөххө ахсынньы 17 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан кыһын ордук уонна толору көстөр.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэктэр номохторунан Кротос диэн кентавры кытта сибээстээх.
AK-47
AK-47 (нууч. Автомат Калашникова образца 1947 года — 1947 сыллаах Калашников аутомат чуор саатын холобура) диэн 7.62x39 мм аутомат чуор саа. Сүбэ Униятыгар оҥоhуллубута, айааччыта Михаил Калашников. Икки көрүҥнээх оҥоhуллубута: олохтоох луостаах AK-47 уонна бүлгү тутуу метал луостаах AKС-47.
.nf
.nf диэн Норфолк арыы үрдүк таhымнаах ил домена.
AK-47
AK дизайнын оҥоруутун үлэтэ 1944 с. саҕаламмыта. 1946 с. чуор саа официал сэбилэниилээх күүстэр сууттарыгар көрдөрүллүбүтэ, уонна биир сылынан Кыhыл Армияҕа сулууспаҕа ылыллыбыта. Официаллык Сүбэ Униятын сэбилэниилээх күүстэригэр 1949 с. ылыммыта. Варшава Пактын кыттааччыларын улахан өттүлэрэ эмиэ ылыммыттара. AK-47 элбэх атын уотунан эстэр сэрии сэптэрин айан оҥорууларыгар олох быhыытынан туттуллубута.
AK-47 бастакы дьиҥ аутомат чуор саалар ахсааннарыгар киирсэр. Өр үйэлээҕиттэн, оҥоруутун чэпчэки сыанатыттан уонна судургу туттуллуутуттан сылтаан аан дойдуга ордук киэҥник туттуллар аутомат чуор саа буолар.
Көрүҥнэрэ
AK көрүҥнэрэ: thumb|left|1952 AK-47
Сүбэ Униятын/Арассыыйа таhыгар оҥоруллуута
Сэбилэниилээх көрүҥнэрэ эрэ.