cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мария Такэути
Карьерата
Такэучи университет музыка кулуубугар киирбитэ уонна хаста даҕаны ырыа устуутугар ыҥырыллыбыта. 1978 сылга атырдьах ыйыгар RCA диэн дорҕоон устуу лейблыгар суруммута, онтон алтынньыга "Modotte-Oide, Watashi no Jikan" диэн кини маҥнайгы сингла тахсыбыта. Хаста да музыкальнай фестиваллярга кыайа сылдьыбыта (1979 Japan Record Awards, Tokyo Music Festival, Japan Music Awards, Shinjuku Music Festival and Ginza Music Festival best new artist awards). "September" диэн 1979 сыллааҕы сингла уонна "Fushigi na Piichi Pai" 1980 сыллааҕы сингл улаханнык аатырбыттара.
70-тар бүтүүтүгэр уонна 80-тар саҕаланыытыгар кини 5 альбому уонна 5 синглы таһаарбыта. Альбомнар уонна сингллар устуутугар Хоту Америка уонна Дьоппуон хас да аатырбыт киһи кыттыспыта, олору кытта Мария кэлэр кэмнээҕи кэргэнэ - Тацуро Ямасита.
1981 сыл бүтэһигэр, "Portrait" диэн бэһис альбомун кэнниттэн, сынньалаҥҥа барбыта уонна кэнсиэрдэрин уонна релизтарын тохтоппута. Сынньалаҥын кэмигэр Мария өссө да атын биллэр ырыаһыттарга ырыа тылын суруйара.
1984 музыкальнай идэтигэр төҥнүбүтэ уоннаа син биир даҕаны улахан коммерческэй табыгастааҕа. Төннүүтүн кэннэ кини 7 ситиһиилээх альбом таһаарбыта, уонна бары Дьоппуон Oricon чартыгар бастакы миэстэни ситиспиттэрэ.
Толорооччу үлэтиттэн ураты Мария атын ырыаһыттарга ырыаларын тылын суруйара (Юкико Окада, Хироми Ивасаки, Масаюки Сузуки уонна да атыттар).
2014 балаҕан ыйын гар Мария Такэучи 12 студийнай альбому, 42 синглы, хас да сборнигы уонна 2000 сылга уһуллубут кэнсиэрдээҕи альбом.
Дьоппуон тас өттүгэр кинини "Plastic Love" диэн сити-поп ырыатынан билэллэр.
Сулустааҕы сэриилэр
Сулустааҕы сэриилэр (Star Wars) — АХШ киинэлэрэ, улахан култ киинэлэр (cult films). Барыта 8 бөлүмнээх. Маҥнай 1977 сылга тахсыбыта, кэлин 1996 сылтан билиҥҥэ диэри толору сайда турар. Бу киинэлэр Аан Дойдуга улахан күргүөмнээх култуураны таһаарбыта, онтон ыла мууччуктар, көрүлгэн оонньуулар, кинигэлэр, комикстар тахса тураллар.
DxOMark
DxOMark — интернет саайт, сыл аайы бастыҥ камералаах флагман төлөпүөннэри тэҥниир уонна рейтиҥ оҥорор тэрилтэ. Аан Дойдуга ханнык төлөпүөн крутой камералааҕын тэҥниир һурунаал.
Чэпчэки үлэ
Киһи диэн, киһи буоллаҕа дии. «Эт киһи элэйэр, сыа киһи сылайар» диэн сахалар этэллэр. Күүстээх үлэ кэнниттэн эт-сиин сөптөөх сынньаныыга наадыйарын ити этии быһаарар. Уһун үйэлэрин тухары куруук, өрөбүлэ, уоппуската суох үлэлии-хамсыы сылдьар саха дьонугар сынньалаҥ, сынньалаҥы тэрийии туһунан этиилэр ыһыахтартан, уруулартан, олоҥхону, былыргы кэпсээннэри истииттэн уонна ойуун кыырыытыттан ураты олох да суохтар. Урукку кэмҥэ бултааһын аһылыгы булунууну кытта быһаччы сибээстээҕинэн ордук эрэйдээх уонна ыарахан, киһи эрэ барыта кыайбат уустуктардаах үлэтигэр киирсэрэ. Эт-сиин, киһи айылҕаттан тутулуктаах сүрүн чааһа, хаһан баҕарар сынньалаҥнык, бэйэтигэр үчүгэйи оҥостунан сылдьарын ордорор. Эт-сиин күүстээх хамсаныылартан сылайарыттан киһиэхэ чэпчэки үлэни үлэлиир баҕа санаа, өссө тугу да үлэлээбэккэ эрэ элбэх харчыны булар-талар баҕа баар буолара саарбаҕа суох суол. Былыргыттан быйылгы да кэмнэргэ киһи «Кыһалҕа кыһайарыттан» ыарахан үлэни үлэлииргэ күһэллэрэ уларыйа илик, кэлин даҕаны уларыйар кыаҕа суох.
Чэпчэки үлэни үлэлииргэ уонна ол-бу араас баҕа санаалары халлаантан түспүт курдук ситиһэргэ төрөппүттэр элбэх сымыйа, аптаах дэнэр остуоруйалары кэпсээннэр оҕолоро кыра эрдэҕинэ өйүгэр-санаатыгар иҥэрэн кэбиһэллэрэ кэнники кэмҥэ ордук элбээтэ. Хантан эрэ халлаантан түһэн кэлэр баайы-малы, төрөппүттэрин муҥура-суох итэҕэйэр оҕо, кыра эрдэҕиттэн кэтэһэ сылдьарга үөрэнэр. Үлэлээбэккэ-хамсаабакка, эрэйдэммэккэ эрэ босхо кэлэр баайы-малы ордук сөбүлүүр буола улаатара өйүгэр-санаатыгар халыйыыны үөскэтэн буортуну оҥорорун аныгы төрөппүттэр аахсыбакка сылдьаллар.
Үөрэхтээх киһи үрүҥ, чэпчэки, салайар үлэҕэ сылдьара хара үлэһит дьону ымсыырдар, угуйар, батыһа, үтүктэ сатыылларын күөртүүр. Советскай былаас кэмигэр ордук киэҥник тарҕаммыт: «Үрдүк үөрэхтээх эрэ буолуу»,- диэн ыҥырыы дьону аан маҥнай чэпчэки үлэни көрдөөһүҥҥэ уонна олору эрэ үлэлииргэ үөрэтэр эбитин билигин кэлэн эдэр үлэһиттэрбит чахчы аҕыйаабыттарын кэнниттэн эрэ биллибит.
Үөрэх-билии кырдьык наада. Барыта кэмнээх, кэрдиилээх буоллаҕына табыллар. Сайдыыта суох экономикалаах, үгүстүк илиинэн үлэлэнэр үлэлээх государствоҕа элбэх үрдүк үөрэхтээх киһи наадата суох. Бука бары үрдүк үөрэхтэннэхтэринэ, ол үөрэхтэригэр сөптөөх үлэни булан үлэлиир кыахтара суох буоларын аахсыбаттар. Хас үлэһиккэ барыларыгар элбэх хамнастаах, сымнаҕас, салайар үлэ кыайан тиийбэт. Салайааччылар элбээн хаалыылара үлэлээччилэри аҕыйатарынан үлэ оҥорон таһаарыытын намтатар.
Үлэ ырыынагар субу кэмҥэ ханнык үлэ наадатыттан көрөн үлэһиттэр ахсааннара уларыйан биэрэн иһэр. Бу быһаарыы сөптөөҕө ырыынак кэмэ кэлбитигэр толору дакаастанна. Элбэх учууталлар, медиктэр үлэлэрин уларытаннар атыы-эргиэн дьыалатын билигин баһылаатылар.
Киһи Айылҕа биир тыынар-тыыннаах харамайа буолан аһыыр уонна утуйар, сынньнар кэмнэрин көтүппэтэҕинэ эрэ табыллар. Айылҕа киһини ити курдук айан кэбиһэн, киһи сынньалаҥнык, тото-хана аһыы сылдьыан, сылаастык утуйуон этэ-сиинэ олус баҕарар. Киһи этин-сиинин баар-суох баҕа санаатынан төрүт даҕаны минньигэстик аһыы-аһыы сытыахха уонна сынньалаҥнык, талбытынан быстах баҕа санаалары толоро сылдьыахха диэн буолар. Бу быһаарыы табата илиинэн көтөҕөн-сүгэн үлэлээһин, хамсааһын ыараханыттан, эрэйдээҕиттэн арыллан тахсар.
Дьон олохторун сайдан иһиитэ көрдөрөрүнэн ас-таҥас эрэ көстөрө эрэйдээҕиттэн киһи үлэни үлэлиирэ быһаарыллар. Айылҕа халлаана сөбүгэр соҕустук тымныйар сирдэригэр дьон-аймах сайдыыны, олохторо тупсуутун атыттартан уруттаан ситистилэр. Азия уонна Европа сөбүгэр тымныылаах сирдэригэр олохтоох омуктар олох сайдыытын баһылаан иһэллэрэ мөккүөрэ суох буолла. Киһи аһылыгын булунара уустугунан уонна тымныыттан көмүскэнээри, хаххаланаары күүскэ үлэлээн-хамсаан өйө-санаата сайдыыны ситиспитин билигин ким да саарбахтаабат.
Дьон-аймах Африкаҕа 3 мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр сайдыбыта диэн учуонайдар дакаастаан тураллар. Бу дойдуга олоҕу олоруу чэпчэкитэ, ас-таҥас көстөрө судургута бэрдиттэн европеецтар кэлэн булуохтарыгар диэри олохтоох дьон сайдыыны, үлэни-хамнаһы ситиһиилэрэ маска ыттан кокос эриэхэтин түһэрэртэн эбэтэр бананы үргээн ылан сиэн кэбиһэртэн уонна там-тамы үҥкүүлүүртэн салгыы сайдыбакка хаалбыта.
Халлаан олус тымныйар Саха сиригэр дьон сайдыыны ситиһэллэрэ эмиэ аҕыйаан, үгүс үлэни-хамнаһы айылҕа тымныытын утары охсуһууга ыыппыттар.
Айылҕа тымныытыгар тоҥумаары ону-маны була-тала сатааһын, ас-таҥас булунаары үлэни-хамнаһы сайыннарыы дьон өйдөрө-санаалара ордук түргэнник сайдыытын сөбүгэр тымныылаах сирдэргэ көҕүлээбитэ. Европа киинигэр олохтоох омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта күрэстэһэн, күөн былдьаһан сайдыыларыгар ким урут саҥаны арыйбыт, туһаҕа таһаара охсубут киэҥ сирдэри баһылаан, салайыыны ситиһэр кыахтанара ордук тургэнник сайдалларыгар олук буолбута.
Үлэ – олох үөрэҕэ. Үлэлииртэн, хамсыыртан өй-санаа эбиллэн, эт-сиин үөрүйэх буола үөрэнэр, буор кут мунньуллар, өй-санаа сайдар. Үлэлиир, хамсанар киһиэхэ эрэ буор кут үөскээн, мунньуллан этин-сиинин салайыыга кыттыһар, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн өй-санаа сайдыытын түргэтэтэр. Археологтар булан суоттаан таһаарыыларынан Африкаҕа уонна хоту, Саха сиригэр дьон биир кэмҥэ баар буолбут эбит буоллахтарына Европаҕа капитализмы тута сырыттахтарына Африка дьоно кокос эриэхэтин түһэрэртэн уонна сарайы сэбирдэхтэринэн оҥостортон атын үлэ-хамнас сайдыытын ситиспэтэхтэрэ.
Урукку, саҥа «социализм» тутуллар кэмигэр элбэхтик илиилэринэн күүскэ үлэлээбит кырдьаҕастар билиҥҥи эдэрдэр үлэҕэ хайдах сыһыаннаһалларын кытта тэҥнээн көрөр кыахтаахтар. Ыччат чэпчэки үлэни, олоҕу эккирэтэр буолла диэн Саха сирин араадьыйата элбэхтик эппитэ, хаһыаттара үгүстүк суруйбуттара быданнаата. Кырдьаҕас, уопуттаах дьон эдэрдэр майгылара ити курдук уларыйан иһэрин бэлиэтии көрбүттэрэ хас да уонунан сыллар буола оҕустулар.
Кэнники кэмҥэ үөскээбит эдэрдэр майгылара туохтан тутулуктанан олох чэпчэки суолун тутуһуу диэки салаллан иһэллэрин дьаныһан үөрэппэттэр. Таах үрдүттэн саба быраҕан ити этиигэ саҥата суох сөбүлэһэллэр эрэ. Үөрэх, сайдыы эбиллэн истэҕин аайытын киһи илиитинэн үлэлиирэ аҕыйаан иһиэхтээх диэн этиини бары билбиппит өр буолла. Ити этии сөп буоллаҕына үөрэхтээх, сайдыылаах дьон илии үлэтин үлэлээбэттэр.
Эдэр ыччат чэпчэки үлэни, олоҕу эккирэтэллэрэ аһары үөрэхтээһинтэн тахсара быһаарыллар. Үөрэхтээх, эдэр үүнэн иһээччилэрбит үрүҥ, салайар үлэни кыахтара баарынан үлэлээри көрдүүллэрэ, атын да чэпчэки үлэни эккирэтэ сатыылларыгар тириэрдэр.
Ханнык баҕарар төрөппүт баар суох оҕотун харыстыы, көмүскүү сатыыр санаатыгар сылаастык, сынньалаҥнык сылдьыан баҕарара муҥура суох. Бу баҕа санаа төһө да үчүгэйин иһин оҕону сүрэҕэ суох уонна аһара сылааска, сымнаҕаска үөрэтэн, доруобуйатын мөлтөх оҥорор. Хаалыылаах экономикалаах, үгүс үлэлэрэ оннооҕор боростуой механизациялара да суох дойдуга чэпчэки, элбэх хамнастаах үлэни көрдөөһүн ыра санааҕа кубулуйара элбэх.
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии иннинэ, аҥардастыы илиинэн үлэлиир кэмҥэ, үүрүллэ сылдьан олус ыарахан илии үлэлэрин үлэлээбит төрөппүттэр бэйэлэрин оҕолоро кинилэр курдук ыарахан үлэлэри үлэлиэхтэрин кырдьык баҕарбаттар. Онно эбии «социализм» кэмэ тиийэн кэлэн киһи барыта үөрэхтэнэн, үлэ барыта механизацияланан уонна автоматизацияланан чэпчэки буолан иһиэхтээҕин курдук кураанах өйдөбүллэр төрөппүттэргэ иҥэн хаалбыттар.
Революция кэнниттэн саҥа сайдан эрэр государствоҕа үөрэхтээх дьон олус наадаларыттан тирэх ылан баран, бары бүттүүн үрдүк үөрэхтээһин билигин да салҕанан баран иһэр. Салайааччыларга, быыбарга кыттааччыларга үгүс дьон баҕа санааларыгар сөп түбэһэр ыҥырыы олус туһалаах. Уруккуларын курдук киһини барытын үрдүк үөрэхтииргэ ыҥырыыларын тэҥэ, аны үөрэхтээх эрэ киһи сөп буолар хамнаһы ыларын курдук этэн таһаарыыга кытта тиийдилэр. Үлэ уратыларын табан туһаннахха ханнык баҕарар үлэттэн сөптөөх оҥорон таһаарыыны уонна хамнаһы ситиһиэххэ сөбүн ырыынак тарҕаммыт дойдулара дакаастаан көрдөрөллөр. Аҥардас хоруобуйа оҥорооччу маастар эбэтэр сигарета атыылааччы миллионер буолбута, куурусса иитээччи улахан эргиэмсиккэ кубулуйбута суруйуулартан биллэллэр. Биһиэхэ даҕаны ханна да үөрэммэккэ эрэ аҥардас бааһынайтан саҕалаан баран араас улахан тутуулары тутунууга диэри сайдыыны ситиспит дьон эмиэ элбээн эрэллэр.
«Бука бары үрдүк үөрэххэ» диэн ыҥырыыга олоҕуран төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕиттэн «Үрдүк үөрэхтээх эрэ киһи буол» диэн этэн үөрэтэллэр. Үрдүк үөрэҕэ суох киһи мөлтөх, куһаҕан, туга эрэ тиийбэт киһиэхэ кубулуйда. Кинилэр көнө санааларыгар үрдүк үөрэҕи ситиспит киһи хайаан даҕаны элбэх хамнастаах үлэҕэ үлэлиэхтээҕин курдук өйдөбүл, били «социализм» саҕанааҕы көрдөбүл, билигин да иҥэн хаалбытынан сылдьар. Оччотооҕу олоххо, барыта эрдэттэн оҥоруллубут, былаан быһыытынан сайдар дойдуга, хас биирдии үөрэх миэстэтэ барыта ахсааҥҥа сылдьар этэ. Хас биирдии үөрэҕи бүтэрэр специалиска аналлаах үлэлиир миэстэтэ былаан быһыытынан кэтэһэн турар буолара.
Саха сиригэр сайдыылаах, үрдүк механизациялаах тыа хаһаайыстыбатын даҕаны, хостуур, оҥорон таһаарар промышленность сайда илик. Кэнники кэмҥэ хата сайдыы төттөрү баран аһы-үөлү оҥорон таһаарар тыа сирин үгүс үлэлэрэ барылара илии ыарахан үлэтигэр төттөрү түстүлэр. Тыа сирин ыарахан үлэлэригэр урукку кэмҥэ оҥоро сатаабыт механизацията да суох буолла. Хотон үлэтэ бэркэ улааттаҕына ат, оҕус көмөтүнэн туһанарга тиийдэ. Тыа дьонугар үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлиир кыахтаах үлэһиттэр олус наадалар. Кинилэр илии үлэтин кыайа-хото тутан үлэлии үөрэннэхтэринэ эрэ тыа сирин олоҕун кыайа тутан сайыннарыахтара этэ.
Эдэр дьон чэпчэки үлэни, олоҕу эккирэтиилэрэ ордук куорат сирдэргэ сайынна. Бэйэтэ сылаас дьиэҕэ олорон эрэ үлэлиир куорат мааны үлэһитэ оҕолоро үөрэҕи да кыайан ылбатаҕына, салгыы чэпчэки үлэни булан үлэлэтэр санаатын быраҕан кэбиспэт. Бэйэтэ кыайан үлэлээбэт, сатаабат үлэлэригэр оҕолорун үлэлэтиэн баҕарбат. Оннук үлэ кини санаатыгар ыарахан, куһаҕан, кыаттарбат үлэҕэ кубулуйар. Оҕолорун ханнык эрэ иппэй-туппай үлэҕэ көмөлөһөөччүнэн да буоллар сырытыннара сатыыр.
Куорат үөрэхтээх сымнаҕас олохтоох дьонун оҕолоро кыайан үөрэҕи ылбатахтарына, илии ыарахан үлэтинэн уһуннук дьарыктанар кыахтара кырдьык кыра. Кинилэр кыра эрдэхтэриттэн илии үлэтин үлэлии үөрэммэтэхтэрэ таайан, ити үлэлэри кыайбаттар, үлэлии үөрүйэхтэрэ суоҕа тардан, кыра аайы санаалара түһэн иһэриттэн ыарырҕаталлар. Кыра эрдэҕиттэн уһун кэмнээх ыарахан үлэни үлэлииргэ тулуурдаах буолуу, эти-сиини элбэхтик эрчийии, уһуннук үлэлии үөрэниэххэ наада. Төрөппүттэр бэйэлэрэ итинник ыарахан үлэлэринэн дьарыктаныылара эрэ оҕолорун ити үлэлэри дьаныардаахтык үлэлииргэ үөрэтэр кыахтаах.
Саха дьоно киһини билээри гыннахтарына төрөппүттэрин туһунан ыйыталаһаллара ити үөрэхтэн олук ылан сайдыбыт. Бэйэлэрэ үлэһит төрөппүттэр, оҕолорун кыра эрдэҕинэ үлэҕэ-хамнаска үөрэппиттэрэ, ийэ кутугар иҥэн хаалбыта кинини үйэтин тухары үлэһит киһи оҥорорун былыргыттан билэн туһаналлар.
Республикаҕа үөрэхтээх дьон үлэлиир миэстэлэрэ отой аҕыйах, үрдүттэн үлүннэрэннэр элбэх курдук ааҕаллар эрээри, үгүстэр ылар хамнастара кыра. Урукку «социализм» кэминээҕи үрдүк үөрэхтээх специалистар кимиэхэ да наадата суохтара биллэн, саҥа үлэлэри, ырыынагы баһылыы, эргиэҥҥэ үөрэнэ сатыыллар.
«Социализм» кэмин саҕана үөскээбит «Үөрэҕэ суох киһи хара үлэһит буолар» диэн өйдөбүл биһиэхэ өйбүтүгэр-санаабытыгар олус дириҥник иҥмит. Үөрэҕи эрэ эккирэтии олус тарҕанан үлэһит дьон аҕыйаатылар. Кэлин кэмҥэ бу өйдөбүл өссө кэҥээн, эдэр дьон бары чэпчэки үлэни, оннук олоҕу эккирэтэ сатыылларын үөскэтэн кэбистэ. Тыа сириттэн эдэрдэр барыылара эмиэ ити биричиинэнэн толору быһаарыллар.
Тыа сиригэр уонна промышленность сайдан иһэр сирдэригэр техниканы баһылаабыт эдэр үлэһит киһи бэйэтин олоҕун кыайа-хото оҥостон олороругар билигин толору кыах бэриллэр буолла. Олоҕу дьоһуннук олорууга кыра эрдэхтэн үлэлии үөрэнии эрэ эдэр киһиттэн ирдэнэр кэмэ кэллэ. (1,89).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Samsung Galaxy S21
Samsung Galaxy S21 - 2021 сыллаахха тахсыбыт флагман төлөпүөннэр (уопсайа 4 устуука) Samsung тэрилтэ киэнэ.
Кыра оҕону иитии, үөрэтии халыйыыта
Оҕо биир сааһын туолуор диэри ийэтин иммунитета харыстыыр уонна оҕону биир сааһын туола илигиттэн тымныынан эрчийдэххэ тымныыны тулуйара улаатар, бөҕөргүүр диэн медицинэ үлэһиттэрэ этэллэр. Тымныынан эрчийии оҕо кыра эрдэҕиттэн этин-сиинин температуратын тэҥнээн биэриигэ үөрэтэринэн, иммунитетын сайыннарарынан тымныйан ыалдьан испэтин үөскэтэр.
Итии уонна тымныы киһиэхэ утарыта дьайыылаахтар. Киһи этигэр эмискэ итии дьайыытыттан тирии капиллярдара аһыллан хаалаллар, эт-сиин итиини көҕүрэтэр, таһаарар. Онтон тымныы дьайыытыттан тирии капиллярдара ыга сабыллан тымныыны иһирдьэ киллэрбэттэрэ дьоҥҥо барыларыгар биллэр эрээри, тымныынан дьарыктанааччылар билигин да аҕыйахтар.
Эти-сиини итиинэн уонна тымныынан хардары-таары эрчийии тирии түргэнник сабыллан, аһыллан биэриитин үөскэтэн эрчийэр күүһэ ордук улахан. Айылҕаҕа үлэлии-хамсыы сылдьар киһи эмискэ күүскэ хамсанан тиритэрэ, буһара хаһан баҕарар буолар суол. Ол кэмҥэ эрчиллиитэ суох киһи тиритэн баран кыайан куурбакка тоҥо охсон, тымныйан ыалдьан хаалара элбэх.
Итиини-тымныыны тулуйарга эрчиллибэт буолуу, наар сылааска, сымнаҕаска сылдьарга үөрэнии киһи доруобуйатын олус мөлтөтөр. Биирдэ эмэ эмискэ тымныйан эбэтэр итийэн, тиритэн хаалыы кэнниттэн киһи этэ-сиинэ сөптөөх температуратын кыайан тэҥнээбэккэ, регулировкалаабакка улаханнык ыалдьан хаалыан сөп. Биһиэхэ күөх сайын ортото тымныйан улаханнык ыалдьан хаалар эдэр эмньик дьон элбээтилэр.
Таһырдьа сибиэһэй салгыҥҥа сылдьарын оҕо барыта сөбүлүүр. Таһырдьа тахсан, төһө эмэ оонньоон баран дьиэҕэ кииримээри эрэй бөҕө буолара баар суол. “Таһырдьа” диэн саҥаны кыра оҕоттон элбэхтик истэбит. Онно олус үчүгэйин оҕо барыта билэр.
Сылаас дьиэттэн таһырдьа таҕыстахха салгын ырааһа биллэр, хаста да толору тыынан ыллахха харах сырдыырга дылы гынар. Сахалар салгын сиэниллэрин, күүс-күдэх биэрэрин эмиэ билэллэр, таһырдьа тахсан “Салгынна сиэ” диэн этэллэр, ыраас салгынынан тыынарга сүбэлииллэр. Дьиэ иһин салгылатан иһии кыра оҕо баарыгар ордук туһалаах.
Ыраас салгынынан тыыныы өй-санаа ол-бу, араас санаалартан ыраастаныытыгар туһалыыр, дьэгдьийиигэ тириэрдэр. Сахалар былыр-былыргыттан дьэгдьийиигэ ыраас салгын туһалааҕын билэллэр. “Дьэгдьийэ түс эрэ” диэн этии кэнниттэн таһырдьа тахсан ыраас салгыҥҥа хаамыталыы түһүү кэнниттэн киһи санаалара үчүгэй өттүгэр уларыйар кыахтара улаатар.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн таһырдьа, ыраас салгыҥҥа элбэхтик сырытыннарыы туһалыыр. Ыраас салгыҥҥа сылдьыы, дириҥник тыыныы элбэх кислород хааҥҥа киирэриттэн өй-санаа ырааһыран, дьэгдьийиигэ тириэрдэрин тэҥэ, доруобуйаҕа туһата улахан.
Сэбиэскэй былаас босхо эмигэр-томугар үөрэнэн, сылаас дьиэҕэ олорорго өйөнөн хаалбыппыт дьайыыта хаалан биэрбэккэ, оҕону тымныынан эрчийэрбит эбиллэ илик.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга, сиэри тутуһар буолууга “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи тутуһан үөрэтэр. Бу үөрэх оҕо өйө-санаата сайдан, оҥорор быһыылара элбээн иһэллэригэр сөп түбэһэр. Айыыны оҥоруу диэн киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу, сиэри кэһии буоларыттан сыыһа-халты туттунууга оҕону күһэйиэн сөп. Ол аата “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх киһи оҥорбот, сиэри кэһэр быһыылары оҥорума, сыыһа-халты туттума диэн оҕону харыстыыр үөрэх буолан хайаан да туттулуннаҕына табыллар. Ону тэҥэ, айыы диэн тыл куһаҕан өрүтэ элбэҕинэн алгыска туттуллара табыллыбат.
Аан дойду уһун үйэлээх омуктара еврейдэр олох туһунан бары билиилэрин сурукка киллэрэн Талмуд диэн үөрэҕи туһаналлар. Онно маннык суруллубут: “Если старцы скажут тебе “Разрушай”, а молодежь – “Созидай”, то разрушай, а не созидай, ибо разрушение старцев – созидание, а созидание молодежи – разрушение”. (1,99).
Кыра оҕону үөрэтиигэ тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорбут “айыыларын үөрэҕэ” сөп түбэспэт. Араас абааһылары, иччилэри өрө тутуу кыра оҕону иитэргэ, үөрэтэргэ табыллыбат. Оҕо барыттан бары чаҕыйа, салла сылдьар буолара үөскүөн сөп. Оҕону кыра эрдэҕинэ араас абааһыларынан, иччилэринэн куттааһын куттана сылдьыыга  тириэрдэринэн ордук куһаҕан. Итилэр баалларын оҕо билбэккэ да эрэ улаатыа этэ. Иччилэр киһиэхэ куһаҕаны баҕарбаттар, бэйэлэрин тыыппатахха, үргүппэтэххэ, улаханнык ааттаан ыҥырбатахха дьоҥҥо биллибэттэр, мэһэйдэспэттэр, ол иһин оҕону итилэринэн куттуур табыллыбат, оҕо биллибэттэн чаҕыйара улахан буолуон сөп.
Оҕону хараҥанан, араас “бүүлэринэн” онно туох эрэ кутталлаах баар эҥин диэн куттаан үөрэтии өссө ордук куһаҕан. Улааттаҕына даҕаны хараҥаттан куттана, дьаахана сылдьар киһи буола улаатара киһи быһыытыгар сөп түбэспэт.
“Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх” диир сахалар олохторун үөрэҕэ уонна олоххо уларыйыылар киирэн иһэллэрин билинэр. Айыылар билиилэрэ диэн урукку, биһиги иннибитинэ олорон ааспыт дьон үөрэхтэрэ уларыйбаттар, онтон туох барыта кэмэ кэллэҕинэ уларыйарын, саҥалыы тэриллиини, таҥыллыыны барарын бу кэмнээх-кэрдиилээх диэн этии быһаарар.
Уларыйан иһэр өйгө-санааҕа таҥара үөрэҕэ сөп түбэһэр, саҥа үгэстэри иҥэрэн биэрэн сайдыыны киллэрэн иһэргэ аналланар. Ордук үлэ-хамнас уларыйыытыгар, тупсуутугар атыннык салаллыытыгар таҥара үөрэҕэ туһалыыр. Үлэ оҥорон таһаарар кыаҕа кыччаатаҕына атын үлэнэн уларытан, солбуйа охсон биэрии киһи кураанахха олорон биэриитин суох оҥорор.
Айыы өйүн-санаатын үөрэтии оҕо улаатан киһи буолууну ситиспитин кэнниттэн саҕаланнаҕына ордук туһалаах буолуо этэ. Сайдыыта суох былыргы олоххо кыайбыт-хоппут дьон кэпсээннэринэн халааһын, талааһын үчүгэй курдук көрдөрүллэрэ элбэх, барыһы, баайы өстөөхтөрү өлөрүү-өһөрүү дэлэччи биэрэрэ оҕону бэлэмҥэ үөрэтиэн сөп. Урукку, олоҥхо саҕанааҕы олох көрдөбүллэрэ билиҥҥи демократия, суут-сокуон ирдэбиллэригэр сөп түбэспэттэрэ элбэх.
Тоҕо диэтэххэ, оҕо улаатан өйө-санаата сайдан үрүҥү-хараны, үчүгэйи-куһаҕаны арааран билэр буоллаҕына, урукку олорон ааспыт дьон, айыылар туох туһалааҕы, үчүгэйи оҥорбуттарын сиидэлээн, ырыҥалаан таба туһанар кыахтанарын сайдан, уларыйан иһэр олох көрдөбүлэ ирдиир. Ол иһин айыылартан ылар бэлэм билиилэрбит үрүҥ айыы диэн ааттаналлар, олор оҥорбут араас быһыыларыттан үчүгэйин, үрүҥүн эрэ талан ыларга аналланаллар.
Былыргы үйэлэргэ дьон олоххо сыһыаннара билигин демократия олоҕунааҕар уратыта элбэх этэ. Ол кэмҥэ өлөрсүү, киһини өлөрүү, мунньуммут баайдарын талааһын улахан уустуга суох, кыайыы курдук көстөр этэ. Дьон олохторун таһыма намыһаҕыттан киһи киһиэхэ сыһыана быдан кытаанаҕа, аһыныгаһа суоҕа, кыаттарбыттары кулут оҥостоллоро, ким кыайбыт-хоппут баһылыыра, салайара.
Киһи өйө-санаата кыылга кубулуйан, оннук быһыылары оҥорон кэбиһэрэ ыраахтан буолбатах. Араас элбэх сиэри таһынан барар быһыылары оҥорооччулар билигин да бааллар. Ыт аччыктаатаҕына, ас булунаары өссө өйдөөх бөрөҕө кубулуйара тиийэн кэлиэн сөп.
Былыргы олоҥхолор кэмнэригэр араас элбэх өлөрсүүлэр, халааһыннар элбэхтик буолаллара. Маннык куһаҕан холобурдары кыра оҕолор өйдөрө-санаалара ситэ сайда, киһи буолууну, саҥа үйэ сокуоннарын билэ, баһылыы иликтэринэ билбэттэрэ ордук. Үчүгэйдээх куһаҕантан хайаларын урут бастаан баһылыыллар, үгэс оҥостон иҥэринэллэр даҕаны олохторо, ол диэки салаллыылаах буолан хааларын төрөппүттэр умнубатахтарына табыллар.
Араас сымыйанан, оннук буолуо диэн була сатаан этээччилэр, суруйааччылар элбээтилэр. Өссө сорох сымыйа үөрэхтэр киһи өйө-санаата, салгын кута өлбөт дииллэр. Сирдээҕи үөрэҕи ситэ бүтэрбэтэх буоллаҕына, киһи хаттаан төрүүр үһү. Таҥара кини кутун ылан кыра оҕоҕо иҥэрэн кэбиһэр диэн эмиэ этэллэр. Оч­чоҕуна бу кут эмиэ хаттаан киһи буолан сирдээҕи олоҕу баһылыырга үөрэнэр диэн сымыйалыыллар.
Учууталлар кармаларын учуоттаан 4, 5, 6 ыйдаах буос оҕону бу­ланнар, дууһаны ийэ кут оҥорон сиргэ инкарнацияҕа ыыталлар. Биһиги бары итинник Орто дойдуга оҕо буолан төрүүбүт. Ийэ куппут үһүс ха­рах нөгүө оҕону, саҥа киһини – салгын куту үөрэтэн барар. (2,84). Киһи хаттаан төрүүрүгэр өйө-санаата буккуллубатын диэн урукку олоҕун өйүн умуннаран кэбиһэллэр диэн Сырдык суруйар. Сырдык оҕо урукку олоҕун 3 – 4 сааһыгар диэри өйдүөн сөп, онтон умнар диэн быһаарар. Урукку олоҕу билии саҥа кыһалҕаны үөскэтэр, ол иһин биһигини харыстааннар памяппытын сотоллор. (2,20).
Өй-санаа төрүттэрин билбэт эрээри, билэр курдук туттунан элбэх дьону албынныы сатааччылар араас сымыйа этиилэригэр киирэн биэрбэтэххэ табыллар. Албыннаппыт дьон хомойбут куһаҕан санаалара бэйэтэ да син-биир кинилэри ситэн тиийэн өйдөтүөҕэ. Туох эмэ бэлэм билии халлаантан түһэн кэлиэҕэ диэн кэтэһимиэххэ, бэйэбит оҥоро, тута үөрэниэххэ. “На бога надейся, но сам не площай” диэн этии хаһан баҕарар табатын билэн туһаныахха.
Олох тупсан истэҕинэ бары барыта үчүгэй буолан иһэр диэн этии сымыйа, дьону албыннааһын буолар. Кытаанах майгылаах, өһөс санаалаах киһи бу албыҥҥа киирэн биэрбэт кыахтанар.
Оҕо төрөппүт олоҕун салҕааччы буоларын кыра эрдэҕиттэн билэн ийэ кутун үчүгэй быһыыларынан иитэн, туһалаах билиилэргэ, үлэҕэ-хамнаска хойутаппакка эрэ үөрэтэн биэрии эрэйиллэр. (3,136).
Туһаныллыбыт литература
1. Введение в этнопедагогику: учебно.-метод. пособие для студ.высш.учеб. заведений. – Якутск: Офсет, 2009. – 152 с.
2. Сырдык. Таптал биоэнергията. – Дьокуускай: Бичик, 2001.- 96 с.
3. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Dainippon Sumitomo Pharma
Dainippon Sumitomo Pharma — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга иккис улахан фармацевтическай конгломерат буолар.
Sumitomo Group бөлөххө холбонор.
Варбург гипотезата
Варбург сабаҕалааһына — канцерогенез биир гипотезата. Нобель лауреата, биохимик уонна быраас Отто Варбург (Otto Warburg, 1883–1970) бастаан сабаҕалаабыта. Араак ыарыы килиэккэлэрин чинчийэ сылдьан лактаат (lactate) аһара үрдүк таһымнааҕын бэлиэтии көрбүтэ.
Араак килиэккэлэрэ эниэргийэлэрин саахар түргэнник таҥастаан (гликолиз, glycolysis) ылалларын, ол кэнниттэн анаэроб ферментация буоларын көрдөрбүтэ. Оттон ыарыыга ылларбатах килиэккэлэр, төттөрүтүн, саахары бытааннык таҥастыыллар уонна митоходрияларыгар пирувааты оксисляйдыыллар. Бу бырассыас аэроб, онон кислороду туһанар. <!-- В своих наблюдениях за раковыми клетками он обнаружил необычно высокие уровни лактата в них, молочная кислота - типичный продукт ферментации.
Эффект Варбурга [ править ] гипотеза Варбурга на основе бесспорного наблюдения, что делает Варбург в раковых клетках и известно как эффект Варбурга сегодня:
Варбург смог заметить, что большинство раковых клеток получают свою энергию главным образом за счет высокой скорости сжигания сахара (гликолиз), за которым следует анаэробная ферментация молочной кислоты в цитозоле [1] [2]. Напротив, нормальные клетки продуцируют свою энергию через сравнительно низкую скорость сжигания сахара с последующим окислением восстановленного пирувата в митохондриях [3], [4], [5]. Последний процесс является аэробным, поэтому происходит с использованием кислорода.
Злокачественные, быстрорастущие опухоли обычно имеют до 200 раз повышенное сжигание сахара по сравнению с нормальной тканью. Этот процесс имеет место даже при достаточном снабжении кислородом.
Гипотеза [ редактировать ] Варбург разработал в 1924 году из этих наблюдений гипотезу развития рака. Это говорит о том, что раковые клетки предпочитают получать свою энергию от анаэробной ферментации ( ферментация молочной кислоты ) глюкозы, и поэтому кислород не обязательно необходим для развития рака. Нарушение функции митохондрий в раковых клетках является основной причиной рака. Раковые клетки будут главным образом заквашивать виноградный сахар и не сжигать его.
Для возможного роста опухолевые клетки нуждаются в энергии. Скорость роста зависит от метаболизма этих клеток и оптимальной среды для их роста. Клетки животных получают свою энергию как в митохондриях за счет окислительной деградации глюкозы, а, с другой стороны, также ферментацией молочной кислоты, в которой глюкоза ферментируется в отсутствие кислорода.
Эффект Варбурга может стать отправной точкой для будущих антигликемических препаратов для лечения рака. [6] Таким образом, несколько раз доказано, что при помощи соответствующих лекарств подавление энергии (= гликолиз + глутаминолиз) опухолевых клеток ингибировалось и, следовательно, эффект Варбурга можно было пересмотреть. [7] [8]
Научные исследования [ редактировать ] Гипотеза Варбурга не может быть доказана и не опровергнута до 2006 года. Однако в 2006 году исследователи Йены опубликовали документ, подтверждающий гипотезу Варбурга. [9] [10] В своей работе, исследователи были в форме рака толстой кишки, показывает у экспериментальных животных , что вынужденное положение переключателя в стороне сгорания глюкозы аэробного ингибирует рост рака. Они использовали белок frataxin, который они вводили в митохондрии с использованием генной инженерии. Во втором эксперименте они способствовали анаэробному перевариванию глюкозы и, наоборот, обнаружили увеличение роста опухоли. Аналогичные результаты могут быть продемонстрированы группой Мангеймера.[11]
В исследовании [12] была обнаружена прямая корреляция между приведенной экспрессией гена р53 и уменьшенной экспрессией белка SCO2. SCO2 является субъединицей цитохромоксидазы (СОХ), которая играет решающую роль в аэробном метаболизме в митохондриях. Уменьшение экспрессии SCO2 также снижает потребление кислорода и, следовательно, производство энергии в аэробном метаболизме. Таким образом, существует корреляция между активностью СОХ и долей аэробного метаболизма в общем метаболизме клетки.
В клетках клеточной культуры, в которых ген p53 был генетически разрушен, экспрессия гена SCO2 снижалась, в результате чего доля аэробного метаболизма в общем метаболизме по сравнению с анаэробным гликолизом значительно снижалась. Это не только объясняет гипотезу Варбурга, но и позволяет раковым клеткам выживать в условиях низкого кислорода.-->
Саввин Захар Прокопьевич
Саввин Захар Прокопьевич — Саха АССР уонна РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Саха АССР үөрэҕин миниистирэ (1950-69), Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1915 сыл олунньу 13 күнүгэр Нам улууһун Үөдэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1942 сыллаахха сэриигэ ыҥырыллан барбыта.
1950 сылтан 1969 сылга диэри Саха АССР үөрэҕин миниистирэ.
Курнатовскай Виктор Константинович
Курнатовскай Виктор Константинович (бэс ыйын 16 к. 1868, Рига – балаҕан ыйын 19 к. 1912, Париж), идэтийбит революционер, социал-демократ, 24 сыл эмиграцияҕа, сыылкаҕа (ол иһигэр Дьокуускайга), хаайыыларга, хаатыргаҕа сылдьыбыт. Быраас дьиэ-кэргэниттэн төрүттээх, дворянин.
Санкт-Петербург университиэтигэр үөрэммит, 1887 сыллаахха норуот-сомоҕо тэрээһиннэригэр кыттыбытын иһин үөрэҕиттэн уһуллубут.
1888 сыллаахха Московскай университиэткэ туттарсыбыт, марксизм куруһуогун салайбыт.1889 с университиэттэн уһуллубут уонна Шенкурскайга Архангельскай губернияҕа ыытыллыбыт.
1892 с Швейцарияҕа эмиграциялаабыт, онно Цюрихскай политехническай институтун бутэрбит (1896).
«Освобождение труда» диэн марксисткай группа улэтигэр кыттыыны ылбыт.
1897 сыллаахха Россияҕа төннүүтүгэр кыраныыссаҕа тутуллубут уонна Минусинскайга утаарыллыбыт. Сыылкатын Ивановкаҕа уонна Ермаковскайга атаарбыт (1897-1900).
1898 сыллаахха Гусев сахарнай заводугар технигынан үлэлээбит.
Сыылкаҕа сылдьан Ленины кытта билсибит.
Атырдьах ыйын 20-22 күннэригэр 1899 сыллаахха, Минусинскайга 17 марксист сыылынайдар мунньахтарын кыттыылааҕа уонна Ленин суруйбут «Российкай социал-демократтар утарсыылара» диэн «кредо экономистары» утары суруллубут үлэҕэ илии баттаабыт.
1900 сыл бүтүүтэ Тифлиска социал-демократическай түмсүүнү салайбыт.
1901 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр 2,5 сылга хаайыллыбыт уонна 4 сылга Илин-сибииргэ сыылкаҕа ыыттыллыбыт.
1903 с. балаҕан ыйыгар Александровскай пересыльнай хаайыыга кэлбит, 1903 сыллаахха сэтинньи ыйга Дьокуускай куоракка ыытыллыбыт.1904 сыллаахха олунньу 18 күнүттэн кулун тутар 7 күнүгэр диэри А.А. Костюшко-Валюжаниһы кытта саалаах-сэбиргэллээх 56 политссыльнайдар бастаанньаларын салайбыт, ол иһин киниттэн дворянин аатын соппуттара уонна 12 сылга хаатырга үлэтигэр ыыппыттар.
1904с. олунньу 18 күнүгэр Ф.П. Романов диэн саха киһитин 2 этээстээх дьиэтигэр баррикада оҥостубуттар. Кинилэр маннык ирдэбиллэри туруорсубуттар: ссылка срога бүттэҕинэ политссыльнайдары Россияҕа төттөрү ыытыы, свиданияны көҥүллээһин, административнай санкциялары суох гыныы. Романовестары олохтоох нэһилиэнньэ өйөөбөтөх. Кинилэр дьиэлэрин городовойдар, казактар уонна байыаннайдар төгүрүйбүттэр. Ытыалааһын түмүгэр 1 киһи өлбүт уонна 3 сыылкалаахтар бааһырбыттар. Кулун тутар 7 күнүгэр губернатортан байыаннайдар тыыппаттарын туһунан гарантияны тутан бараннар бырачыастааччылар былааска бэриммиттэр. Бары сууттаммыт политссыльнайдар 1905 сыллаахха алтынньы 17 күнүгэр Манифест көмөтүнэн босхоломмуттар.
Асылы күөл
Асылы күөл
Асликуль(был.Асылыкуль; был.Асли-Куль; башк. Асылыкүл) - Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин саамай улахан күөлэ. Давлеканово куораттан хотугулуу-арҕаа хайысхаҕа 27 км.тэйиччи сытар. Белебеевскмй үрдэл хотугулуу-илиҥҥи салааларын икки ардынааҕы киэҥ аппаҕа:Табулак, Улу-Карагач, Улутау, Бэлекей-Карагач, Большой Нор, Малый Нор, Зайтуляктау хайаларынан төгүрүктэнэн сытар. Күөл карст араҥата иһирдьэ түспүтүттэн үөскээбит. Хаар, ардах ууларыттан уонна сир аннынааҕы уулартан "аһыыр". Күөл уута кыра туустаах, минеральнай састааба үрдүк. Күөл иэнэ - 23,5 кб.км., устата - 7км., кэтитэ - 5 км. Орто дириҥэ - 5,1 м. Муора таһымыттан үрдүгэ - 221 м. Күөл онно Улуктау, Тубулдак, Улу-Карагач, Белекей-Карагач уонна сырт Ташлы-Тау Уфимскай дьаарыс карбонатнай песчаниктаах төбөлөрүн икки ардыларыгар сытар. Соҕуруу кытыла, балачча туруору сирэйдээх, үрдүгэ 210 м-тэн 370 м.диэри. Сирэйин илин өттө булкаас ойуурунан, орто чээрэтэ - эдэр тиит уонна бэс олордуу ойуурунан үүммүт. Күөл иннигэр кытыл ити сирэйэ 50-300 м.кэтиттээх, уу таһымыттан 10-30 м.үрдүктээх террасаҕа кубулуйар. Ити сирэй, күөл диэки хайысхалаах элбэх аппалардаах. Арҕаа, хотугу уонна илин кытыллара уу ньуурун таһымыттан 5-25 үрдүктэр. Уутун хомуйар сирин оҥоһуутугар, үөһээ перм известняктаах, туойдаах уонна сиэрэй, сырдык-сиэрэй известняк араҥаларын кытта солбуһар дьапталара кыттыһаллар. Аллараа, сир тэн 130-150 м.үрдүккэ, Кунгурскай дьаарыс гипсово-ангидритовай туустаах уонна ангидритово-доломитовай араҥалара сыталлар. Күөл кытылларыгар дэриэбинэлэр: Бурангулово, Купоярово, Янги-Турмуш уонна доруобуйаны чөлүгэр түһэрэр комплекстар бааллар. Күөл үүнээйитэ:хомус, рогоз уонна тростник үүнэллэр. Тулалыы липа, дууп, хатыҥ булкаастаах ойуурдар, типчак уонна ковыль үүнэр истиэптэриниин кыттыһаллар, ону кытта кытыл устун солончактаах хонуулар тэнийэллэр.19 үйэ бүтүөр диэри Асылы күөлү тула үчүгэй микроклиматы үөскэтэр мутукчалаах ойуур, талахтар үүнэллэрэ. Ол эрээри ойууру олохтоохтор кэрдибиттэр. Бүтэһик тиити, 1951 сыллаахха, Янги-Турмуш дэриэбинэ таһыгар охторбуттар. Онон тиит мас сүппүт. Күөлгэ уонна кини тулатыгар, араас чыычаахтар, көтөрдөр уйаланаллар, айан көтөрдөрө тохтоон ааһаллар: кустар, хаастар, кубалар, пеганкалар, ону кытта элбэх ырыаһыт чыычаахтар бааллар. Күөлү чугаһыгар сытар сиргэ араас кыыллар, кыһыл кинигэҕэ киирбит үүнээйилэр бааллар. Ол ковыль красивейший, ковыль перистый, тонконог жестколистный, рябчик русский, венерин башмачок настоящий, чина Литвинова, флокс сибирский, гвоздика иглолистная, терексен татарский, клаусия солнцелюбивая. Кыһыл кинигэҕэ киирбит кыыллартан:обыкновенный аполлон, степная дыбка, чернозобая европейская гагара, казарка краснозобая, сапсан бааллар. Асылы күөлгэ балык араас көрүҥэ:плотва, щука, окунь, судак, налим, карп, сазан, линь, сиг, рипус уо.д.а. https://greenexp.ru/places/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE_%D0%90%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C
Охсуһааччылар клубтара
Охсуһааччылар клубтара (Fight Club, Саайсааччылар клубтара, Бойцовский клуб), АХШ киинэтэ. Культ фильм (cult film) буолар.
Samsung Galaxy S22
Samsung Galaxy S22 - 2022 сыллааҕы Samsung тэрилтэ атыыга таһаарбыт флагманнара. 4 устуука, саамай крутойа Samsung Galaxy S22 Ultra дэнэр.
Стручков Петр Никонович
Хотун Төҥүлү соҕуруу өттүгэр Бэрдьигэстээх диэн эбэ баар. Отутус сыллар бүтүүлэригэр мөлтөхтүк көрөр уонна адьас көрбөт оскуолаҕа үөрэнэр саастаах оҕолору үөрэххэ тардар боппуруос күүскэ турбута, оскуола  аһан үлэлэтэр наадата тирээбит. 1938 с. оннук оскуола аан бастаан Төҥүлүгэ, онтон 1939 с. Доллу Бэрдьигэстээҕэр көһөрүллүбүтэ уонна 1956 с дылы үлэлээбитэ. Ол кэннэ Якутскайга көһөрүллүбүтэ. Дьэ Бу алаас чугаһыгар Стручковтар баай аймах олорбуттар. Максимов С.А уонна Стручков П.Т. «Доллу кырса күөх» кинигэҕэ: «…атын аҕа уустарыттан Бэрдьигэстээх эҥэр ордук аакка-суолга киирбиттэртэн баай Стручковтар буолаллар, саамай халыҥ аймахтар, элбэх ыал буолан тэнийбиттэр… нуучча итэҕэлин эрдэ ылыммыттар, үөрэхтэниини атын ыаллартан эрдэ өйдөөбүттэр.»
Дьэ бу аймахтан биир норуокка биллибиттэринэн, чаҕылхайдарынан - Стручков Петр Никонович (Боччо) буолар.1900 с саҥатын диэки төрөөбүт. 19-20-гэр куоракка үөрэнэ киирэр. Ол үөрэнэ сылдьан, революционнай өйдөөх-санаалаах ыччаттарга холбоһон, М.В.Ксенофонтов кистэлэҥинэн тэрийбит «Эдэр коммунистар союзтара» (сорохтор этэллэринэн «Социал демократ» түмсүү) биир активнай чилиэнэ буолар. Платон Алексеевич Ойуунускайдыын бииргэ үөрэммит, бодоруспут. Кырдьаҕастар этэллэринэн, Платон Алексеевич сайын дойдутугар Тааттаҕа баран иһэн Билир сайылыкка (М.Горькай аатынан совхоз биир аатырбыт сайылыга) иккитэ хаста хонон ааспыта биллэр. Хоно кэлбит эдэр ыччат саха оонньуутугар күрэхтэһэллэригэр, Ойуунускай атах оонньуутугар кыайара үһү. Наһаа чэпчэкитик кылыйара диэн кэпсээҥҥэ баар.
Петр Никонович 1919 с. ахсынньыга Якутскай гарнизона үрүҥнэри самнарыытыгар кыттыспыт. Ити кэннэ Мэҥэ улууһугар тахсан Советскай былаас бастакы дьаһалларын олоххо киллэрсиигэ үлэлэспит. Ол иһин аҕатыттан, ийэтиттэн мөҕүллүбүт. Күһүҥҥү муҥха кэмигэр тахсан баайдартан балыктарын ылан дьадаҥыларга түҥэппитэ биллэр. Ити сылдьан сэллигинэн ыалдьар уонна 1922 с олунньутугар Аччыгый  Ааллаах өтөҕөр өлөр. Аймахтара, төрөппүттэрэ өстүйэннэр тугунан да көмөлөспөтөхтөр. Ыалдьа сыттаҕына тастыҥ быраата Роман Илларионович Стручков ыарыылаабыт. Кини кэпсииринэн, оччотооҕу комсомоллар, чиэстээн-бочуоттаан Нөмүгү уонна Киһи Уҥуохтаах алаастар икки ардыларыгар көмпүттэр. Памятник туппуттарын, ол түүн оччотооҕу норуот өстөөхтөрө уоттаан кэбиспиттэр. Эһиил 2018 с. 100 сааһын туолуохтаах Ленинскэй комсомол биир чаҕылхай чилиэнэ – Петр Никонович (Боччо) билигин да норуокка истиҥ тылынан ахтыллар.
Realme 9 Pro+
Realme 9 Pro+ - 2022 сыллаахха тахсыбыт Realme тэрилтэ ортоку бүджетнай флагмана.
Тыастар уонна саҥалар
Айылҕаҕа үөскүүр тыастартан уонна кыыллар саҥаларыттан сайдан саха тыла үөскээбит.
Саха тыла олус былыргы кэмнэргэ үөскээбитин уонна ол кэмтэн уларыйа илигин үгүс тыллар айылҕаҕа баар, онно үөскүүр тыастары быһаччы үтүктүүнү билигин даҕаны иҥэринэн сылдьаллара дакаастыыр. Үчүгэй тыллар барылара үчүгэй тыастартан, онтон куһаҕан тыллар бары куһаҕаннартан үөскээбиттэрин элбэх тыастары хомуйан үөрэтии быһаарар. Үгүс тыллар төрүттэрэ тыастартан үөскээбиттэрэ билигин да уларыйбакка эрэ сылдьалларын маннык холобурдартан булуллар:
Бар - эмискэ тоҕо барар улахан тыас. Бар диэн тыл улахан тыастан үөскүүр кутталтан тэйэн биэрии ордугун быһаарар.
Буу – туох эрэ күүскэ тыынар тыаһа. Буугунуур.
Бур – кыра сыыйа тахсар тыас. Бурҕайыы диэн ыһыы-тоҕуу, үрэйии, бур улаатан иһиитэ ааттанар. Буруо бурҕайар. Буурҕа – күүстээх тыал.
Бус – кылгастык тыынан ылыы. Бусхайар – буруонан ыһаарар.
Дар – ыһыллаҕас дорҕоон, алдьаныыны, тостууну эбэтэр куһаҕан түһүүнү, эчэйиини биллэрэр. Дарбыйар, дарылыыр диэн тыллар үөскүүллэр.
Дор – дьиппиэннээхтик иһиллэр, бүтэҥи тыас. Саа тыаһа «дор» гынна. Дор диэн тыастан тылларга быһаччы сыһыаннаах дорҕоон диэн тыл үөскээбит. Доргутар, дорҕоонноохтук саҥарар диэн этии саҥа дорҕооно улаатан эбиллэн иһэрин быһаарар.
Дыҥ – кыра, кылгас, биир эмэ тыас.
Дыр – биирдэ эмэтэ тыаһыыр кыра тыас.
Дыы – уһун синньигэс, өйү-санааны аймыыр тыас. Бырдах дыыгыныыра киһини сүгүн утуппата тыаһын уһунунан быһаарыллар.
Кур – сурулаан, түргэнник түһүү. «Кур» гына түстэ дэнэр.
Кус – быһа охсор кылгас тыас. Чыпчархай тыаһа «кус» гынна дэнэр. Куһугуратан түргэнник көтөр, аһылык буолар көтөрдөрү барыларын холбоон кус диэн ааттыыбыт.
Күп – күпсүйэр, күпсүүр тыаһа. Ньиргиэрдээх улахан тыас.
Кыр – таас курдук кэбирэхтэр алдьанар, үлтүрүйэр тыастара. «Кыр» гына алдьаммыт аны кыайан абырахтаммат буола алдьанар. Олоххо сэрэхтээх буолуу суолтата улаханын биллэрэн кыргыттар диэн тыл, онтон үөскээбит. Бу тылтан кырыыс диэн олус куһаҕана биллэр тыл үөскүүр.
Кычыгыр – бытархайдар аалсар тыастара.
Кыы – кычыгырыыр тыас. Өстүөкүлэни кыһыйар, кычыгырыыр тыаһы хайа да киһи тулуйан истибэт, өйүгэр-санаатыгар дьөлө хатанар, куйахата күүрэр куһаҕан тыаһа. Бу тылтан кыыһырыы, кыырыы, өй-санаа уларыйар туругар киирии ааттанар. Тыл хайдах суолталааҕын дорҕоонноро биллэрэллэр. Кыы диэн дорҕоон кыыс диэн тылбыт сэрэхтээҕин, кыыс оҕо диэн олус харыстаныахтааҕын биллэрэр.
Лас – сатархай, улахана суох, кылгастык иһиллэр тыас.
Лип – дьиппиэн, ыарахан, кылгас, аҕыйахтык тыаһыыр тыас.
Лис – ыараханнык түһүү бэлиэтэ. Туох эрэ ыарахан, ыйааһыннаах кытаанахха түһэрэ бу тыаһы үөскэтэр.
Лыҥ – үчүгэйдик иһиллэр кыра тыас. Лыҥкынас диэн олус үчүгэйдик иһиллэр тыас, куолас ааттанар. Куо диэн кыыс оҕону арааран ааттааһын үчүгэй, лыҥкынас куолаһыттан ордук улахан тутулуктаах.
Лып - өссө табыллыыны, сөп түбэһиини быһаарар тыас.
Лыс – кылгастык быһа ыстаныыны биллэрэр.
Си диэнтэн сибигинэйии, си биэриитэ үөскүүр. Си буолуохтааҕар этэбин диэн таах хаалыаҕынааҕар диэн быһаарыллар. Бэрт кыраны, дуона суоҕу биллэрэр.
Сии – кыра, уһун тыас.
Сип – кыра, кылгастык дьайар тыас. «Сип» гынар. «Сип гыммыты ситиигэ тиһэр» диэн этии кыраны, ону-маны мунньан, эбэн биэрэр киһини этэллэр.
Сир – ааһар, ураты түргэн тыас. Сирилээн ааста. «Сир» гынан ааста.
Суу – суугунуур. Айылҕаҕа куруук баар тыас. Тыа баһа суугунуур дииллэр.
Сыр – сырылыыр, түргэн тыас.
Сыы – сыыгыныыр тыас. Бүөлэммит мурун тыынарга сыыгыныыр.
Тап – үчүгэй тыас, табыы, табыллыы бэлиэтэ. Таптайар – таба тайанар. Туох баар үчүгэй санаабыт барыта табыллыыттан үөскүүр. Тап диэн үчүгэй тыастан таба сатыыр баҕа санаа үөскээһинэ таба диэн таҥара баар буолуутугар тириэрдибит. Таптал – таба тал.
Таба диэн тыл кэлин көлүнэр көлө, таба аатыгар көһөн таба таҥара диэн буолбутун да иһин тап диэн таба тутууну, табыыны бэлиэтиир өйө-санаата уларыйбакка хаалбыт.
Тас – сатаархай, туох эрэ түһэр тыаһа, охсор тыас. Тас гынар, таһыйар диэн тыллар үөскүүллэр.
Тир – түргэн тыас, “Тир” гынан хаалла диибит. Тиргиллэр – түргэнник, элбэхтик хамсанар.
Тоҥ – тоҥсуйар тыас. Куруук тоҥсуйааччыга тоҥсоҕойго иҥмит.
Тыҥ – туох эрэ олус синньигэс кылгастык тыаһыыра.
Палк – туох эрэ ыарахан инчэҕэйгэ түһэр, быраҕыллар тыаһа. Олус куһаҕан тыас, эстиини, быстыыны, охтууну, сууллууну биллэрэр. "Па" диэн куһаҕан дорҕоон бу куһаҕан тыастан үөскээбит. "Па" буоллар эрэ саха сирэр, сиргэнэр.
Пас – туох эрэ соһуччу эстэр, эмискэ түһэр сатархай тыаһа.
Пөл – улахан таммах эбэтэр туох эрэ хойуу биирдэ эмэтэ түһэр тыаһа. Пөс – сымнаҕас, ыарахан ыйааһыннаах сымнаҕастык, сымнаҕаска түһэр тыаһа.
Пус – оҕус муннун тыаһа. Эмискэ кылгастык тыыныы.
Пүс – ыараханнык охтор, түһэр тыас.
Хаҥ диэн тыас элбэхтэ хатыланнаҕына хаҥкыныыр тыас үөскүүр. Хайдыбыт куолакал тыаһа хаҥкыныыр.
Хап – кураанах, хаппыт, чэпчэки ыйааһыннаах түһэр тыаһа. Хаппыт хаптаһын тыаһын үтүктэргэ анаан туттуллара табыллар.
Хар – хампы барар, алдьанар тыас, уҥуохха харыы, бүөлэнии. Хардьыгыныыр тыас үөскүүр.
Хур – баттааһынтан үөскүүр үлтүрүйэр тыас.
Чус – олус кыра, кылгас тыас.
Чып – олус сөп түбэһии. «Чып» гына түстэ диэхпитин сөп.
Чыр – кыратык таарыйан ааһар тыас.
Чыы – сэрэтэр дорҕоон. Чаҕытар. «Чыычый» диэн үөскээбит. Саха дьоно тыл иччитин Ытык Чыыбыстаан диэн ааттаабыттара тылы туһаныыга сэрэхтээх буолууну улаатыннарар сыаллаах. Мээнэ тылынан ыһыахтанар, куһаҕан тыллары саҥарар табыллыбатын бары билэллэр уонна сэрэнэллэр.
Сахабыт тылын сүрүн дорҕоонноро айылҕаҕа үөскүүр тыастары үтүктүүттэн үөскээбиттэрин билигин да иҥэринэн сылдьаллар. Бу тыас дорҕооннорун иҥэринэн сылдьалларыттан саха тыла иччилээх, киһи ийэ кутугар быһаччы дьайар кыахтаах.
Кыыллар уонна көтөрдөр араас саҥаларын үтүктүүттэн үөскээбит билигин туттулла сылдьар тыллар бааллар да аҕыйахтар:
Ар – ыт үрэр саҥата. Ар-бур буоллаҕына этиһии, тыл-тылга киирсибэт буолуу үөскүүр.
Ыр – ырдьыгыныыр саҥа. Кыыһырбыты, кыйахаммыты биллэрэр. Бу саҥа иһилиннэҕинэ тэйэн биэрии туһата улаатар.
Ма – ынах маҥырыыр саҥата. Туох да суолтата, атын өйдөбүлэ суох манна баары биллэрэр дорҕоон. Бу дорҕоонтон манна, маны диэн баары биллэрэр тыллар үөскээбиттэр.
Һук – соһуйдахха тахсар саҥа.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн айылҕа тутаах сокуонугар сөп түбэһэринэн араас элбэх саҥалары маннык икки тус-туспа бөлөхтөргө араарыахха сөп:
1.	Үчүгэй саҥалар. Чыычаахтар ырыалара. Үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах кыыллар саҥалара.
2.	Куһаҕан саҥалар. Тыҥырахтаах көтөрдөр, кыыллар саҥалара. Холобур, бөрө улуйуута, суор кыланыыта манна киирсэллэр. Айылҕаҕа үөскүүр тыастартан уонна кыыллар, көтөрдөр саҥаларыттан үөскээбит олус былыргы төрүттээх сахабыт тыла киһи айылҕаттан быһаччы тутулугун быһаараллар. Атын омуктартан киирии туспа дорҕооннордоох тыллары сахатыта сатаан сахабыт тылын буккуйуу, дорҕооннорун уларытыы сэттээх, өйгө-санааҕа киллэрэр уларыйыылара куһаҕан өттүгэр буолуон сөп.
Атын омуктартан киирэр дорҕоонноро сөп түбэспэт тыллар бэйэлэринэн сылдьаллара ордук, туспа сырыттахтарына саха тылыгар иҥэн сылдьар өй-санаа өйдөбүллэрин буккуйбаттар. (1,13).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
Тараклия
Тараклия (Taraclia) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 15 000 (2013).
Омскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Омскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Омскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1920 с. Сибиирдээҕи ветеринарнай-зоотехническай институт мэдиссиинискэй факультетын быһыытынан төрүттэммит. 1921 с. Арҕаа-Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай медиссиинэ института буолбут. 1931 с.педиатрическай факультет олохтоммут. 1938 сылтан ыла кэлин медико-профилактическай диэн буолбут санитарно-гигиеническэй факультет арыллыбыт. Стоматологическай факультет 1957 с.тэриллибит. 1971 с.институт Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт.
2002 с.фармацевтическай факультет арыллыбыт.
1994 сылтан 2015 с. диэри акадьыамыйа эбит. 2015 с. Омскайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ холбоспут уонна ол сылга акадьыамыйаҕа Омскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университетын статуһа иҥэриллибит.
Структурата
Университет структуратыгар: -Үөрэх салалтата -Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии уонна профориентация Киинэ -5 факультет уонна 4 кэллиэс салаата -Квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмнэнии Киинэ -Научнай Салалта -Финансовай-экэнэмиичэскэй Салалта -Научнай-чинчийэр лабораторнай Киин -Норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан уонна информационнай технологиялар Кииннэрэ -Эмтиир үлэ уонна производственнай практика Салалтата -Хаһаайыстыба салалтата -Хозрасчетнай салаалар -Лабораторнай диагностика Киинэ -Поликлиника -Бэчээттээн таһаарар Киин бааллар. Университетка 61 кафедра баар. Онно 148 бэрэпиэссэр уонна наука дуоктара, 252 наука хандьыдаата үлэлииллэр.