cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дьадаҥы диэн ыарыы
Дьадаҥы буолуу өйтөн-санааттан тутулуга ордук улаханын кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Аҥардастыы чэпчэки үлэни көрдүү-көрдүү элбэхтик утуйа сытар киһи дьадаҥытыттан тахсар кыаҕа кыра.
Дьадаҥы диэн буор кут ыарыыта, кыайан хамсаммат, үлэни-хамнаһы кыайбат буолуута ааттанар. Дьадаҥы диэн олус өр кэмҥэ, хас да көлүөнэлэр усталарыгар нэһиилэ көнөр кыахтаах өй-санаа, буор кут ыарыыта буолар. Кыайан хамсаммат, үлэлээбэт, ситэ төҥкөйбөт буолуу буор куттан тутулуктаах. Быччыҥнар ситэ хамсаабаттара, уумматтара буор кут мөлтөҕүн, сайдыыта суоҕун биллэрэр.
Билигин ырыынак үйэтигэр дьон бары байыахтарын баҕара саныыллар. Бу үтүө баҕа санаа туоларын туһугар өбүгэлэртэн бэриллэр буор кут туһата улахан. «Баай дьадаҥыны уруурҕаабат» диэн этии буор кут уратыларынан быһаарыллара олус сөптөөх.
Дьадаҥы буолбат туһугар төһө кыах баарынан үлэлээн, оҥорон, тутан биэрдэххэ, эти-сиини уонна ону хамсатар буор куту утумнаахтык эрчийдэххэ эрэ табыллар. Кэлэр көлүөнэлэр дьадаҥы буолан хаалбаттарын туһугар эрдэттэн кыһанан, кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ-хамнаска, хамсаныыларга, үөрэтэн, буор куттарын эрчийии туһата улахан буолар. (2,48).
Туһаныллыбыт литература
1. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 28.11.2012.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Suncor Energy
Suncor Energy (СанКор Энердьи эбэтэр Сүнкор Энердьи), Канаада биир бөдөҥ тэрилтэтэ, элбэх АЗС бас билэр (Petro Canada) АХШ, Канаада, Мексика, Германия, Дьоппуон, Соҕуруу Кэриэйэ, Аустралиа дойдуларыгар. Ону таһынан электричествонан дьону уотунан хааччыйар. Ниэп уонна газ хостуур.
Бородулин, Рыгор Иванович
thumbnail|Ryhor Baradulin Рыгор Бородулин (Беларуус тыла: Рыгор Барадулін) (1935 сыл олунньу 24, - 2014 сыл кулун тутар 2, ) диэн Беларуус поэта, эссэиһа, суруйааччыта уонна тылбаасчыта. Барадулиҥҥа Беларуссияҕа тиһэх Норуот поэта аата иҥэриллибитэ(1992).2006 сыллаахха Литератураҕа Нобель бириэмийэтигэр туруоруллубута.
Барадулин Версовка диэн сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ. Минскайга баар Беларусь ил университетын бүтэрбитэ. 2014 сыл кулун тутар 2 күнүгэр сүрэҕэ тохтоон 79 саастааҕар өлбүтэ..
Айамнньылара
1953 сыллаахха бэчээттэнэр буолбута, бастакы хоһооннорор Кыһыл Смена(бел. «Чырвоная змена») хаһыакка тахсыбыта. 1959 сыллаахха «Истиэп үрдүгэр ый» («Маладзік над стэпам») бастакы хоһооннорун хомуурунньуга тахсыбыта. Барыта холбоон 70-тан тахса хомуурунньуктара бэчээттэммитэ, ол иһигэр сатира уонна күлүү хомуурунньуктара, оҕолорго аналлаах хоһооннор уонна тылбаас айамньылар тахсыбыттара. Иккитэ поэт талыллыбыт хоһоонноро бэчээттэммиттэрэ: 1984 уонна 1996-2002 сыллаахха. 2006 сыллаахха Литератураҕа Нобель бириэмийэтигэр туруоруллубута.
Барадулин биллэр хоһооннору беларуус тылыгар тылбаастаабыта, ол иһигэр «Слово о полку Игореве» (1986), Федерико Гарсиа Лорка («Голубой звон Гренады», 1975), Габриэла Мистраль («Ветролист», 1984), Иоанн Павел II, «Рубаи» Омар Хайям кинигэлэрэ, Шекспир, Байрон, Неруда, Мицкевич уонна Есенин айамньылара уонна да атыттар.
2006 сыл сайыныгар «Руны Перуновы» диэн ааттаах талыллыбыт хоһоонноро бэчээттэн тахсыбыта.
Кыадаҥда (Бүлүү улууһа)
Кыадаҥда — Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
DARPA
DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency, Инники кэскиллээх көмүскэл проектарын чинчийэр агенство), АХШ былааһын  көмүскэл тэрилтэтин агенствота, Аан Дойдуга саамай улахан фиеансовай бүджеттаах фондалаах тэрилтэ. DARPA һакааһын ынырык элбэх тэрилтэ 190 омук сиригэр толорор 300000 чинчийэр үлэ ыытыллар. Сүрүн һакааһы ылааччылар Дьоппуон (Mitsui Group бөлөххө киирэр тэрилтэлэр) уонна АХШ тэрилтэлэрэ (BlackRock тэрилтэ иһигэр киирэр тэрилтэлэр, ону таһынан Lockheed Martin уонна Raytheon).
Kirin Company
Kirin Company — Дьоппуон тэрилтэтэ, конгломерат, бас билиитигэр элбэх фармацевтика уонна арыгы оҥорор тэрилтэлэр киирэллэр 37 омук сиригэр.
Киһи быраабын күнэ
Киһи быраабын күнэ — празднуется по предложению Генеральной Ассамблеи ООН (Резолюция № 423 (V)) ежегодно, 10 декабря, начиная с 1950 года. В этот день в 1948 году Генеральная Ассамблея ООН приняла Всеобщую декларацию прав человека.
В резолюции Генеральной Ассамблеи предложено всем государствам ежегодно предоставлять доклады о праздновании Дня прав человека. В координации празднования Дня прав человека важную роль играет Верховный комиссар по правам человека.
В СССР, начиная с 1977 года, правозащитники в День прав человека проводили на Пушкинской площади в Москве так называемый «Митинг молчания».
В России в этот день проводятся различные официальные и неофициальные мероприятия. В 2001 году была учреждена Премия имени Андрея Сахарова «За журналистику как поступок». Премия присуждается российским журналистам и вручается 10 декабря в День прав человека.
10 декабря 2009 года представители демократических движений снова провели на Пушкинской площади «Митинг молчания». Таким образом они решили возродить традицию советских диссидентов, считая, что права человека в России снова грубо и повсеместно нарушаются.
Lockheed Martin
Lockheed Martin — АХШ байыаннай тэриллэри оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ милитари тэрилтэ. Сүрүн үбүлээһинэ DARPA программатынан барар.
Киһи быраабын күнэ
В ЮАР День прав человека отмечается как национальный праздник 21 марта — в Международный день борьбы за ликвидацию расовой дискриминации, в память о расстреле в Шарпевиле, произошедшем в этот день в 1960 году.
Lockheed Martin
Lockheed Martin 70% акциятын японскай Mitsubishi Electric Corporation тэрилтэ бас билэр, 25% Америка былааһа, 5% акцията көҥүл эргийэр (сахалар Тинькофф Инвестиции нөҥүө ылаллар).
Киһи быраабын күнэ
В Кирибати День прав человека объявлен нерабочим днём.
Lockheed Martin
Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр.
Киһи быраабын күнэ
10 декабря 2013 года Международная федерация за права человека (FIDH) и правозащитный центр «Весна» представили подробный отчет на 80-ти страницах «Повсеместные нарушения трудовых прав и принудительный труд в Беларуси».
Күн тиэмэлэрэ
Ежегодно ООН определяет основную тему Дня прав человека :
Pentagon Federal Credit Union
Pentagon Federal Credit Union (сахалыы Пентагон Федерал Кредитнай түмсүгэ) - АХШ үс бастыҥ кредитнай түмсүгэ буолар капитализациатынан уонна биир бөдөҥ кредитнай түмсүү бааннары кытта конкуренциалаһар дьоҥҥо мортгейч (ипотека), кредит, кредитнай карта биэрэринэн.
2023 сылга 2 мөллүйүөн курдук дьон кыттыһар.
Уэльс тыла
Уэльс эбэтэр кимр тыла (нууччалыы үгэскэ валлийскай диэнинэн биллэр, бэйэлэрэ Cymraeg (саҥарыллыыта: [kəmˈrɑːɨɡ]) эбэтэр y Gymraeg (саҥарыллыыта: [ə ɡəmˈrɑːɨɡ]) дииллэр — Аангылыйаҕа үөскээбит, бритт тылын кельт бөлөҕөр киирсэр омук тыла. Бу тыл Британия арҕаа өттүгэр Уэльска (уэльстыы Cymru) тарҕаммыт, ону тэҥэ Аргентинаҕа Патагония регионугар Чубут диэн көспүт кимрдар олохсуйбут холуонньаларыгар туттуллар.
200px|мини|Уэльс тылын Уэльс графстволарыгар билии бырыһыана
Тыл туруга
2011 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн, 583 000 киһи, ол эбэтэр Уэльс нэһилиэнньэтин 20% валл тылынан саҕарар (2001с. тэҥнээтэххэ 20,8%); онуоха биэрэпис көрдөрөрүнэн Уэльс олохтоохторо 25 %-на тас дойдуга  төрөөбүтүн туоһулуур. Великобритания атын чаастарыгар Уэльс тылынан саҥарар дьон ахсаана чопчу биллибэт, ол эрээри кинилэр ахсааннара Аангылыйа уонна Уэльс кыраныыссатын аттыгар тарҕаммыт. Валл тылынан ыытыллар «S4K» телеканал сыаналыырынан, 1993 сыллаахха Аангылыйаҕа 133 000 кэриҥэ киһи олороро, олортон үс гыммыт биирэ ордук Улахан Лондон оройуонугар түмүллүбүтэ. Ону таһынан валл тыллаах Канадаҕа олорор дьон (3160 Ethenogue  бэриллиитинэн) уонна АХШ (2 655).
Валл тыллаах дьон ортолоругар английскайдыы билбэт дьон аҕыйах (Чубуут хочотун норуоттарын аахпакка туран, кинилэр иккис тыллара испания тыла).Ол да буоллар, олус элбэх киһи валл тылын аангылыйа тылыттан ордороллор. Саҥарааччы тылын талыыта барамайын уобалаһыттан эмиэ уларыйыан сөп (лингвистикаҕа биллэр «код-свитчинг», эбэтэр коду уларытыы). Үгүстүк кодтары булкуйуу (оннук, үгүстүк аангылыйа тылларга киирэр).
Сүрүн тыл быһыытынан валл тыла тыа сирин ордук арҕаа уонна хоту өттүгэр киэҥник тарҕаммыт — бастатан туран, Гуинетаҕа, Денбишираҕа, Айл-оф-Англисига, Кармартенширгэ, Хотугу Пермбрукширэҕэ, Кередиоҥҥа уонна арҕааҥҥы Гломаргааҥҥа, ол гынан баран, валл тылынан үчүгэйдик саҥарар дьону Уэльскэ ханна баҕар көрсүөххэ сөп. Онуоха соҕуруу улахан куораттарга туттуллубат (Ньюпорт, Бриджд;  Суонсига ааҕыллыбат). Валл тыла тыыннаах хаалар; күннээҕи олоххр элбэх тыһыынча киһи туһанар уонна Уэльс холуонньатыгар барытыгар баар.Уэльс тылын аактата (1993)уонна Уэльс бырабыыталыстыба аактата (1998)уэльс уонна аангылыйа тыллара тэҥнэрин сабаҕалыыллар. Уопсастыба органара валл тылын бырагыраамматын оҥоруохтаахтар уонна олоххо киллэриэхтээхтэр.Онон Уэльсэ олохтоох сэбиэтэ уонна Национальнай ассамблеята валл тылын официальнай быһыытынан туһаналлар, официальнай бэчээт матырыйаалларын уонна араас иһитиннэриилэри таһаараллар, оттон Уельсэҕэ суол бэлиэлэрэ аангылыйа, ваалл тылынан иккиэннэринэн барыахтаахтар, сир аата эмиэ икки тылынан суруллуохтаах.
Валл тыла киэҥ көрөөччүнү 1982 с. сэтинньигэ канал «S4К» баар буолуоҕуттан булуммута(«Sianel Pedwar Cymru», «4- с канал, Уэльс»), прайм-таймҥа валл тылынан иһитиннэрээччи эрэ баар.
1981 с. Великобритания гражданствотын туһунан сокуоҥҥа сөп түбэһиннэрэн, валл тылын аангылыйа эбэтэр шотландия тылларын кытта тэҥинэн, тылы натурализациялыырга сөптөөх усулуобуйа буолар.
Түөлбэ тыла
Ханнык баҕарар төрүт тыл курдук, валл тылыгар эмиэ түөлбэ тыллара бааллар. Түөлбэ тыла кэпсэтиигэ кыратык, сурукка олус күүскэ биллэр. Судургутук классификацияҕа араардахха Уэльс: Хотугу уонна Соҕуруу түөлбэҕэ үллэрэрии буолар. Тылын уратылара тылдьыты ылаллар, саҥарыыны уонна грамматиканы тутуһаллар, дьиҥэр, уратыта адьас кыра. Дьиҥэр, билиҥҥи кэпсэтии уонна валл тылын диалектара соччо биллибэт, онтон кэпсэтии уонна литературнай тыл икки ардыларыгар тэҥнээтэххэ, кырата суох.
Литэрэтиирэ тылын характеристикатын кэпсэтии тылын кытта тэҥээн көрдөххө, араас кэмнэри кытта туохтуур формаларын туһаныы көстөр эбит (ол курдук, литературнай имперфект билиҥҥи тылыгар кондициалис суолталаах), солбуйар ааты туттууту аччатыы (тоҕо диэтэххэ, тэрдиллэр информация үксүн формата уларыйа туохтуурдары уонна предметтэри солбуйар) уонна ордук английскайдыы киирии тыллары дьин валл тылыган солбуйуу.
Устуоруйата
Валл тылын устуоруйата 14-тэн тахса үйэлэргэ суруллар, лингвистэринэн архаическай (VII үйэ ортотуттан XII үйэ ортотугар диэри), былыргыуэльс VIII үйэ ортотуттан XII үйэ саҕатыгар диэри), ортоуэльс (XII үйэ саҕаланыаҕыттан XIV үйэ бүтүөр диэри) уонна билиҥҥи валийскай тыл үс подпериодка арахсар: ранневаллийскай (XV үйэ саҕаланыаҕыттан XVI үйэ аҥаарыгар дылы) уонна билиҥҥи валл тыла (XVI үйэ бүтүүтүттэн).
Британия сиригэр-уотугар булуллубут Британия тылларын бастакы пааматынньыктара III үйэҕэ сыһыаннаахтар — ол аата Баататтан Рим суруктара, сүнньүнэн Британия тыллара буолаллар.
Биһиэхэ дылы тиийбит эрдэтээҥҥи источниктар идентификацияланар кыахтаахтар: валлар киэннэрэ, арааһа, VI үйэҕэ холоотоххо, ол кэмнээҕи сорох учуонайдар (холобур, дьон Т. Кук) хойутуу Бритт дыла дии саныыллар.
Онтон кэлэр кэм улахан суолталаах, древневаллийский диэн ( IX үйэттэн XI үйэҕэ диэри); бу Үтүө Хивел диэн хоруол сокуонун тыла этэ, ону тэҥэ Уэльс поэзиятын уонна илиҥҥи Шотландия тыла. Англосаксонскай колонизация кельтэрин нэһилиэнньэтэ хотугу Аангылыйаттан Уэльскэ быстыбыта, корн тылынан саҥарар соҕуруулуу-арҕаа кельтэрин тыла ыһыллан барбыта.
Средневаллийский (эбэтэр Cymraeg Canol) — XII-XIV үйэтээҕи,бу кэмтэн элбэх устуоруйа, кэпсээн хаалбыта. Бу тыл өбүгэлэрбит суруктарыгар барыларыгар кэриэтэ былыргы да буоллар, устуоруйалара быдан былыргы. Билиҥҥи Саха тыла төһө да үгүс сырата-сылбата, аныгы омук тылын баһылааччытыгар бэккэ өйдөнөр.
Аныгы валл тылын устуоруйата икки кэрдиискэ тыырыллыан сөп. Бастакы кэрдиис кэм, эрдэтээҕи валл тыла XIV үйэттэн саҕаланан XVI үйэ бүтүүтүгэр дылы. Бу бэйиэттэр тыллара, чуолаан, Давида ап Гвилим киэнэ. Хойукку нововаллийскай кэм 1588с. Уильям Морган таҥара кинигэтин тылбааһа тахсыытыттан саҕаланар.
Валл тыла ХІХ үйэҕэ сайдыытыгар бастакы толору валл тылдьытын таһаарыытын кытта салгыы стимул ылбыта.
Уэльс тыла үөрэххэ
Уэльс тыла үөрэхтээһиҥҥэ киэҥник туһаныллар, үгүс аангылыйа университеттара, бастатан туран, Бангор университета уонна  Аберистит университета.
Национальнай оскуола бырагараамматынан (National Curriculum), Уэльска оскуола оҕолоро 16 саастарыгар дылы валл тылын үөрэтэллэр. Уэльс тылын Сэбиэтин дааннайынан, оҕо ахсааныттан чэппиэрэ үксэ валл тыллаах оскуолаларга үөрэнэллэр. Уоннааҕылар аангылыйа тылынан үөрэтиллэр валл тылын оскуолаларга иккис тыл быһыытынан үөрэтэллэр.
Виборг
Ви́борг (дат. Viborg) — Дания куората.
Mitsubishi Electric Corporation
Mitsubishi Electric Corporation — Дьоппуон хас даҕаны бизнес эйгэҕэ лидердаан иһэр тэрилтэтэ, тиис щёткатыттан байыаннай истребительгэ тиийэ оҥорор тэрилтэ, бизнес империята 142 омук сиригэр баар (сүрүннээн Кытайга, Америкаҕа, Улуу Британияҕа үрдүк чинчийэр тэрилтэлэри бас билэр).
Салалтата — Токио.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Бэйэтэ Mitsubishi империяҕа киирэр.
Алтун йарук
Алтун йарук (былыргы уйгуурдуу "Алтан күлүм" диэн суолталаах) — былыргы уйгуур тылынан суруллубут Будда итэҕэлин ытык кинигэтэ. Былыргы уйгуурдуу толору аата "Алтун онлук ярук ялтыраклы копта котирилмиш ном илики атлык ном" диэн. Бу кинигэ былыр санскриттэн кытай тылыгар уонна кэлин кытай тылыттан былыргы уйгуур тылыгар тылбаастаммыт. Алтун йарук иһинээҕитэ: "Алтан күлүм суутрата", "Кү-Тау баһылык туһунан номох" уонна "Принц уонна баабыр туһунан номох".
Суруйуу кэмэ
Ицзин диэн аатаах VII үйэ бүтүүтүгэр олоро сылдьыбыт Кытай буддизмын итэҕэллээҕэ "Алтан күлүм суутратын" (सुवर्णप्रभासोत्तमसूत्रेन्द्रराज ) кытай тылыгар тылбаастаабыт.
Х үйэҕэ Биэсбалык куорат олохтооҕо Сыҥку Сэли Тудуҥ "Алтан күлүм суутратын" кытай тылыттан уйгуур тылыгар тылбаастаабыт.
Бу суутра аҥардас уйгуурдуу буолбакка, моҕол, тибиэт, согд, түүр тылларыгар тылбаастаммыт.
Суолтата
С. Е. Малов бэлиэтээбитин курдук Алтун йарук былыргы уйгуур тылын, бу тыл лексикатын үөрэтэргэ элбэх кыах үөскэтэр.
Саха сирин күбүрүнээтэрдэрин испииһэгэ (1852-1917)
1852 сылтан 1917 сыллаахха диэри күбүөрүнэ бырааптаах Саха уобалаһыгар 13 күбүрүнээтэр ананан үлэлээбитэ:
Карел тыла
Карел тыла диэн кареллар тыллара. 2010 сыллааҕы биэрэпискэ Арассыыйаҕа 35 тыһ. киһи карел тылын билэрин туһунан эппит. Google иһитиннэриитинэн, тыл 2100 сылга диэри сүтүөн кыайар. Карел тылын оскуолаҕа үөрэтэллэр да, күннээҕи бодоруһууга туһамматтар.
Карел тылыгар үс диалект киирэр: дьиҥнээх карел диалекта, ливвик диалекта, людик диалекта. 1931 сыллаахха алпабыыт тэриллибитэ.
Карел тылыгар 15 түһүк.
Роман Степанович Атласов - Балталыырап
Роман Степанович 1913 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун (уруккута Мэҥэ улууһун) III Мэлдьэхси (билиҥҥитэ Томтор) нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Томтор оскуолатын бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа учуутал семинариятыгар үөрэнэ киирбитэ. Үөрэнэ сылдьан хоһоон суруйара. Роман Балталыырап диэн хос ааттааҕа. Кини киэҥник биллибит бэйиэт Иван Арбитаны кытта үөрэммитэ. Арбита салайар литэрэтиирнэй куруһуогар дьарыктаммыта. 1934 сыллаахха педтехникуму бүтэрэн, учуутал идэтин ылбыта.
Учуутал үөрэҕин бүтэрэн баран, 1937-1938 сс. Төҥүлү сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлыы тахсар. 1938 сыллаахха айымньылаахтык үлэлиир учуутал 5 кылааска аналлаах "Саха тылын грамматикатын" оҥорсор. Төҥүлүгэ үлэлии сылдьан, "Виктор Коммунаров" диэн дыраама суруйар. Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Попов Алексей Леонтьевич - Р.С. Алтасов бастакы үөрэнээччитэ - ахтарынан, бу дырааманы Төҥүлү үөрэнээччилэрэ сыанаҕа онньообуттар. Дыраама кырасдааныскай сэрии тиэмэтигэр анаммыт. Төҥүлүгэ үлэлии сырыттаҕына, Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланар.
1942 сыллаахха от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Украинскай фроҥҥа сэриилэспитэ, стрелковай дибиисийэҕэ сулууспалаабыта, стрелок этэ. 1943 сыл олунньутугар биир улахан хаан тохтуулаах кыргыһыыга, Харьков куораты босхолооһуҥҥа кыттыбыта. Ыараханнык бааһыран, аҥаар атаҕын сүтэрэн, сэрии I группалаах инбэлиитэ буолан дойдутугар 1944 с. эргиллибитэ.
"Хайа хаһан кэлэҕин?", "Эйэ холууба" о.д.а. саха киһитин дууһатын туппут, умнуллубат ырыа буолбут хоһооннору айбыта. 1958 с. тохсунньу ыйыгар "Таптыыбын Сахам сирин" диэн ааттаах өрөспүүбүлүкэтээҕи литэрэтиирнэй куонкуруска кыттан, бириистээх III миэстэни ылары ситиспитэ, бэчээттэнэргэ мэктиэлэммитэ. Ол гынан баран, ааптар эрдэ өлөн, кини хомуурунньугуттан бэрт аҕыйах бэчээттэммитэ.
16 сыл устата Томтор оскуолатыгар учууталлаабыта, ситиһиилээх үлэтин иһин Саха АССР Верховнай Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотынан наҕараадаламмыта, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
Староватово (Бүлүү улууһа)
Староватово — Бүлүү улууһун Халбаакы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Кэргэн уонна ыал уратылара
Дьон эр киһиэхэ уонна дьахтарга арахсыыларын уратыларын туһунан үһүйээннэргэ ахтыллыбат. Арай Үөһээ дойдуттан түһэн үтүө дьахтарга эр дьон оҕо оҥороллорун туһунан кэпсэнэллэр. (1,14). Бу кэпсээннэри ырыта түстэххэ, дьахталлар олохтоох омук буолаллара биллэрин таһынан, эр дьоҥҥо кимнээхтэрэ да биллибэт кэлиилэр бааллара быһаарыллар.
Былыргы дьыллар быдан мындааларыттан дьон бииргэ, элбэх буолан кыттыһан олорорго үөрэммиттэр. Халлаан тымныы кэмигэр уот оттон олорор дьиэни ититии, аһы буһарыы олоххо киириитэ дьону бииргэ олорорго күһэйэн өйдөрө-санаалара сайдыытын, тупсуутун түргэтэппит. Ону тэҥэ улахан бултары кыттыһан бултааһын бииргэ үлэлээһини үөскэппит.
Уһун үйэлэргэ дьон бииргэ олоруулара олох, өй-санаа сайдан иһиититтэн эмиэ уларыйбыт. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун быһаарар этии эр дьон уонна дьахталлар бииргэ олорууларын икки өрүттэрин арааран быһаарыыга эмиэ туттуллар:
1. Кэргэн. Бу кэмҥэ дьахтар баһылаан салайара уонна элбэх эр киһилэнэрэ кэргэннии бииргэ олорууну үөскэппит.
2. Ыал. Үлэ сайдан иһиитэ эр киһи баһылаан салайарын олоххо киллэрэн удьуорун, утумун тарҕатарга анаан ыалы үөскэппит. Кыахтаах эр киһи элбэх дьахталланара кэргэн олоҕор төннүүгэ тириэрдэрин да иһин, эр киһи удьуорун, утумун салгыыра уларыйбат.
Бу дьон бииргэ олорууларын икки өрүттэрин төһө кыайарбытынан дириҥник ырытыахпыт. Бу икки өрүттэр кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэриэхтэрин сөп:
1. Кэргэн. Бу олоҥхо кэмин иннинэ туттулла сылдьыбыт былыргы олох үөскэппит тыла. Кэргэн диэн олус былыргы кэмнэргэ дьон элбэх буолан бииргэ олорорууларын туспа көрүҥүн, биир өрүтүн быһаарар тыл. Бу тыл ыал диэн өйдөбүл, саҥа тыл үөскүөн быдан иннинэ туттуллууга киирэн сылдьыбыт.
Ол кэмҥэ дьон дьахталлар баһылаан салайыыларынан олорбуттар, наукаҕа матриархат диэн аатынан биллэр. Элбэх буолан бииргэ олороллоруттан, сылдьалларыттан, кэргэннэһэн хаалалларыттан, оҕолоро ким оҕото буолара биллибэтиттэн, дьахталлар оҕолору кыттыһан көрөллөр-истэллэр эбит.
Олус былыргы кэмнэргэ кыахтаах эр дьон хас да ойохтонор кэмнэригэр ойоҕу кэргэн диэн ааттааһын олохсуйбута дьахталлар элбэхтэрэ көҥүллэрин эмиэ кэҥэтэрин биллэрэр.
Кэргэн диэн тыл элбэх буолан бииргэ олорууну биллэрэр суолталааҕын иһин, билигин ыал диэн тыл оннугар туттулла сылдьарын тэҥэ, эр киһини, ойоҕу эмиэ биллэрэр суолталанан хаалбыт. Өй-санаа уларыйыыта туттуллар тыл өйдөбүлүн эмиэ уларытар. Бу кэмҥэ кэргэн диэн тыл төһө да ыаллар баалларын иһин туттулла сылдьара өй-санаа эргийэн биэрэрэ кэмиттэн кэмигэр кэлэн иһэриттэн эмиэ тутулуктанар.
Ыаллар төһө да элбэхтэрин иһин, кэргэннии олорооччулар эмиэ баалларыттан билигин, бу тыллар иккиэн бииргэ кэриэтэ туттулла сылдьаллар. Эр киһи уонна дьахтар сыһыаннара уларыйыытын, омук сайдан иһэр кэмигэр кэргэн ыалга кубулуйуута кэлэн иһэрин, бу ыал диэн тыл туттулла сылдьара элбээһинэ биллэрэр уратылаах.
2. Ыал. Үлэ-хамнас сайдан барыытын үөскэппит эр дьон баһылыыр, салайар былааһы эмиэ ылбыттарын кэннэ, бу ыал диэн тыл олоххо киирбит. Эр киһи уонна дьахтар ыал буолан бииргэ олоруулара сайдан олоххо киириититтэн оҕолоро кими удьуордуура, утумнуура быһаарыллар кыахтаммыт. Ыал эр киһи удьуора уонна утума кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллиитин үөскэтэр аналлаах тэриллибит.
Кыыс оҕо ыраас кыыһынан эргэ таҕыстаҕына ойох диэн ааттанар уонна эр киһи буор кутун утумнуур оҕону төрөтөр кыахтанар. Күүстээх, кыахтаах эр киһиттэн кини буор кутун утумнуур оҕону ыраас кыыс эрэ төрөтөр. Ол иһин ыал эр киһи утумун салгыыр аналланар.
Дьон олохторун бу икки өрүттэрэ; кэргэн уонна ыал, кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэриэхтэрин сөп. Омукка сайдыы хамсааһына киирдэҕинэ, саҥа омук үөскээһинэ тиийэн кэллэҕинэ ыал кэргэн диэҥҥэ уларыйан хаалыан сөп.
Кэргэн уонна ыал уратылара итинник арыллан тахсалларын тэҥэ, аныгы олоххо ыалтан кэргэҥҥэ көһүү сыыйа-баайа баран иһэр. Эр дьон элбэх ойохтоохторо ыалы буолбакка кэргэннии олорууну үөскэтэр. Дьахтар хас да эр киһилэннэҕинэ кэргэн олоҕор төннүү буолар. Дьон олохторун икки өрүттэрэ солбуйсан биэрэллэрин быһааран, бу икки тыл тэҥҥэ кэриэтэ туттулла сылдьаллар.
Туойунан араас иһиттэри оҥорон уокка буһаран туһаҕа таһаарар кэмнэригэр үлэни-хамнаһы, кэргэннэри дьахталлар баһылыыр эрдэхтэринэ, биир дьахтар элбэх эр киһилээх буолара. Бу кэмҥэ оҕолоро хайа эр киһиттэн төрөөбүтэ биллибэт эбит.
Үлэ-хамнас, бултааһын сайдыыта эр дьон буор куттара төһө сайдыылааҕыттан улахан тутулуктааҕа быһаарыллан олоҕу баһылаан салайыыларын киллэрбитэ. Дьахталлар оҕо төрөтүүтүнэн, иитиитинэн, аһы-үөлү бэлэмнээһининэн, таҥаһы-сабы тигиинэн кыайа-хото дьарыктаналлара быһаарыллан олохсуйан хаалбыт. Эр дьон баһылаан салайар кэмнэригэр кыахтаах, баай эр киһи хас да кэргэннээх буолара бобуллубат эбит.
Үлэ-хамнас сайдан иһиитин тэҥэ, Кут-сүр үөрэҕэ үөскээн кыахтаах эр киһи удьуора, утума, буор кутун сайдыыта аймахтар, омук сайдыытыгар ордук улахан суолталаахтарын арыйан таһаарбыт. Күүстээх, кыахтаах эр киһиттэн киниэхэ маарынныыр оҕолор төрүүллэрэ биллибитин кэнниттэн сайдыыны, тупсууну ситиһиэхтэрин баҕалаахтар үтүктэннэр олоххо киллэрбиттэр.
2. Кэргэн. Иккистээн эбэтэр кыыһын сүтэрэн баран эргэ тахсыбыт дьахтар ааттанар. Иккис оҕото эр киһини утумнуур буолуон сөп.
3. Сэлээрчэх. Билигин маннык майгылаах дьахталлар элбээтилэр. Күүлэйдии сылдьалларыттан ыал буоларга аналлара суохтар.
Билигин сайдыылаах дойдуларга дьахталлар ханнык эр киһиттэн оҕоломмуттарын билбэттэрэ үөскээтэ. Бу быһыы сахаларга эмиэ тарҕанан эрэриттэн оҕолорун аҕаларын билбэт дьахталлар элбээтилэр. Былыргы кэргэн диэн улахан ыал өйдөбүлэ элбэх дьоҥҥо туттуллара аныгы кэмҥэ тиийэн кэлэн иһэр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр аҕа оруолун мөлтөтүү кэргэн диэн өйдөбүл эргийэн кэлиитин үөскэттэ. Саҥа кэргэн тахсааччы дьахталлар кими, хас эр киһини кытта сылдьыспыттарын билбэттэриттэн, сайдыыта суох буор куттаах оҕолору төрөтөннөр күүстээх, кыахтаах эр дьон аҕыйаан иһэллэриттэн омук атыттарга баһыттарыыта үөскээн, уларыйара тиийэн кэлэр.
Сэбиэскэй былаас дьахталлары көҥүллэринэн эргэ тахсалларын олоххо киллэрэн, үчүгэйи, баҕа санаалара туолуутун үөскэппитэ. Билигин дьахтар бэйэтинэн мээрэйдэнэн кэргэн тахсыыта олоххо киирбитэ ыраатта. Ол аата эрдэттэн бэрэбиэркэлэһэн, боруобалаһан баран сөбүлэстэхтэринэ эбэтэр оҕо үөскээтэҕинэ кэргэн тахсыылара аныгы олоххо киирэн сылдьара кэргэннии олоххо төннүүгэ тириэрдэр.
Илиинэн үлэлээһин билигин аҕыйаан иһэриттэн үлэ сайдыыны быһаарара улаханнык уларыйда. Эр киһи хайдах үлэһитинэн сыаналаммат кэмэ кэлбитинэн төрүүр оҕолор үлэни өссө кыайбаттара, үлэлиэхтэрин баҕарбаттара улаатан иһэр.
Эр киһи үлэни кыайара, элбэхтик хамсанара, буор кута сайдыылааҕа дьахтар сөбүлүүрүгэр тириэрдэрэ билигин, үөрэх-билии аһара баһыйбытыттан хаалан сылдьар. Сайдыыны ситиспит диэн ааттанар арҕааҥҥы омуктар эр дьонноро мөлтөөһүннэриттэн билигин эстии, симэлийии, уларыйыы суолунан баран иһэллэрин үтүктэ сатааһын диэн олоххо халыйыыны үөскэтии буолар.
Сахалар өй-санаа үөрэҕин баһылаабыттара саха тылыгар иҥэн саха тыла иччилээх. Хас биирдии саха тылыгар өй-санаа, үгэс иҥэн сылдьар. Бу тылга иҥмит үгэс өйгө-санааҕа урутаан дьайыыта тиийэр. Дьахтар урут эргэ тахса сылдьыбыт буоллаҕына кэргэн диэн ааттанар. Ойоҕум диир оннугар кэргэним диэн ааттааһын билигин ордук элбэхтик туттулла сылдьара, өй-санаа дьайыыта тылы туттууга син-биир тиийэрин биллэрэр.
Дьон олоҕо кэмэ кэллэҕинэ эргийэн биэрэрин сахалар билэллэр. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун олохторугар туһана сылдьаллар. Айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыыта икки аҥы арахсарын, үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын, бу тыл икки; үчүгэй уонна куһаҕан өрүттээх өйдөбүллээҕэ быһаарар. Өй-санаа уратыта, икки өрүтэ иҥмит тылбытын тыл үөрэхтээхтэрэ уларыта сатыылларыттан үлэһиттэр харыстыыллара ирдэнэр кэмэ кэллэ.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥы буолуу үчүгэйинэн ааҕыллара, билигин ырыынак кэмигэр ол хаалан, аны баайдар үчүгэй буоллулар. Өй-санаа бу уларыйан, солбуйсан биэриитин араас суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ уонна учуонайдар билбэттэрэ улахан хомолтону үөскэтэр.
Олус былыргы кэмнэргэ дьон өйө-санаата сайдан, тупсан, үлэ-хамнас оҥорон таһаарыыта эбиллэн истэҕинэ, эр дьон баһылыыр, салайар кэмнэрэ кэлэн кэргэн диэн бииргэ олоруу атынынан, эр дьон утумнарын, буор куттарын сайыннарааччынан, кэлэр көлүөнэлэргэ тарҕатааччынан, ыал диэнинэн солбуллубут.
Бу кэмҥэ сахалар сайдыыны ситиһии, эр дьону күүһүрдүү кэмигэр киирэн олороллоруттан ыал олоҕун оннугар түһэрии эрэйиллэр. Ыал олоҕуттан омук сайдан иһэрэ быһаччы тутулуктанар.
Сахалар былыргы кэмнэртэн “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун тутуһар аналлаах үөрэҕи халбаҥнаабакка тутуһалларыттан олохторугар улахан да уларыйыылар үөскээн киирэллэригэр куруук бэлэмнэр уонна бу уларыйыыларга таба быһаарыыны ылынар кыахтара улаатан биэрэр. (2,17).
Туһаныллыбыт литература.
1. Ксенофонтов Г.В. Эллэйада. – М.: Издательство “Наука”, 1977. – 248 с.
2. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Activision Blizzard Studios
Activision Blizzard Studios АХШ киинэ уонна мультик уһулар тэрилтэтэ, Hollywood биир сүрүн киинэ устар студията.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Activision Blizzard бизнес империяҕа бас бэринэр (киирэр).
Бордонскай Степан Алексеевич
Бордонскай Степан Алексеевич (1909—1999) — суруналыыс, «Кыым» 1938-39 сс. эрэдээктэрэ, Саха АССР Араадьыйатын кэмитиэтин 1952-53 сс. бэрэстээтэлэ, хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ.
EmblemHealth
Саайта https://www.emblemhealth.com/
Бордонскай Степан Алексеевич
Олоҕун олуктара
1909 сыллаахха бэс ыйын 10 күнүгэр Ньурба улууһун II Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Алексей Иванов — Буучах уола. Бүлүү икки стуупеннаах оскуолатын бүтэрбит, 1928—1929 сылларга Сунтаар Элгээйитигэр учууталлаабыт. 17 саастааҕар хомсомуол буолбут, 1930 сылтан БСК (б) баартыйа чилиэнэ.
1999 сыл ахсынньы 3 күнүгэр өлбүт.
Activision
Activision (Активижн) — АХШ гейминг оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс миэстэ улаханынан. Activision Blizzard оонньуу оҥорор конгломератка киирэр.
HealthFirst
Саайта https://healthfirst.org/
Иванков
Иванков (Іванків) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 10 678 (2012).
Activision Blizzard
Activision Blizzard - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга иккис бөдөҥ оонньуу оҥорор тэрилтэ (Sony Interactive Entertainment кэнниттэн). Бэйэтэ конгломерат буолар, кини бас билэр тэрилтэлэрэ: Activision, Blizzard Entertainment, Major League Gaming, Activision Blizzard Studios, King Digital Entertainment.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Онтон Activision Blizzard бэйэтин икки тэрилтэ хонтуруоллуур 2022 сылтан ыла Microsoft (70% тэрилтэ чааһын), Mitsui Group (20% тэрилтэ чааһын), 10% көҥүл биржаҕа атыыланар.
Татаардар Сабантуйдара
Бу - кырдьык, татаар омук бар дьоно үөрүүлээхтик бэлиэтиир, ону кытта, араас күрэстэр буолар тэрээһиннэрэ. Күрэстэргэ идэтийбит спортсменнар эрэ буолбакка, бырааһынньыкка кэлбит дьонтон ким баҕалаах барыта кыттыан сөп. Ол, күрэстэһээччилэр ортолоругар араас соһуччу уонна көрдөөх түгэннэри биэрэрин таһынан, элбэх дьон мустарын, биир санааланарын көрдөрөр буолан, Сабантуй татаардар, уонна дьоро күнү бииргэ бэлиэтии кэлбит атын омуктар да, биир саамай сөбүлүүр бырааһынньыктара буолар.
Сабантуй Татарстаҥҥа уонна ыаллыы Башкортостаҥҥа судаарыстыбаннай суолталаах. Маҥнай, дэриэбинэлэргэ, онтон эрэгийиэннэргэ буолар, дьэ, ол кэннэ, икки өрөспүүбүлүкэ киин куораттарыгар Казаҥҥа уонна Уфаҕа түмүктэнэр. Ол эрээри, сабантуй Арассыыйа атын эрэгийиэннэригэр, оннооҕор кыраныысса таһыгар, ханна татаардар түөлбэлээн олорор сирдэригэр, эмиэ, бэлиэтэнэр. Сабан диэн тыл, татаардыыттан тылбаастаатахха хас да суолталаах: булуук, туорахтаах култууралар, сааскы ыһыы үлэтин кэмэ. Былыр, саас сири хоруталлара, ол олус ыарахан, элбэх сыраны эрэйэр үлэ этэ, ол иһин, татаардарга, сааскы ыһыы үлэтэ сабан диэн ааттанара. Онтон, сабан диэн тыл татаардыыттан тылбааһа булуук, туй - бырааһынньык диэн буоллалларынан, үгүстэр ити тыллары, чуолаан нуучча тылыгар, "Булуук бырааһынньыга" диэн туруору тылбаастыыллар. Дьиҥэ, ити бырааһынньык аата, сабан диэн тыл үһүс суолтатыттан - сааскы ыһыы үлэтэ диэнтэн тахсыбыт.
Сабантуй - сааскы ыһыы үлэтэ ситиһиилээхтик ыытыллан түмүктэммитэ аны күһүҥҥү баай үүнүүнү мэктиэлиирин бырааһынньыга, ону кытта, өлгөм үүнүү уонна этэҥҥэ буолуу, уйгулаах олохтонуу бырааһынньыга буолар. Үөһэ этиллибитин курдук, татаардар уонна түүр омук сорохторо, сабантуйу, сааскы ыһыы үлэтэ ситиһиилээхтик ыытыллан бүппүтүн уонна сайын саҕаланыытын кытта ситимнииллэр. Ол эрээри, Казаннааҕы аан дойду култууратын(ЮНЕСКО) судаарыстыбаннай үнүстүүтүн ректора Энгель Тагиров этэринэн, былыргы көс түүрдэр-татаардар уустарыгар Сабантуй, кини тус көрүүтүнэн үс тыһыынча сыл саастаах, бастаан утаа, саас кэлиитин, айылҕа тиллиитин бырааһынньыга эбит.
Ити дьоро күнү, бастакы сааскы күннэргэ - мэччирэҥҥэ тахсыы, биэлэри ыан кымыһы оҥоруу саҕалананыытыгар бэлиэтииллэр эбит. Үгүс, үөрэхтээх дьон этэринэн, эрдэ, ити күн Сабатуй - саба диэн тылтан тахсар ааттаах эбит. Саба - бараан биитэр, коза тириититтэн тигиллибит, акка ырдарга, кымыһы уонна атын да утахтары илдьэ сылдьарга табыгастаах иһит. Холобура, сибиир татаардарын сорохторо, билигин даҕаны, Сабантуйу Сабатуй диэн ааттыыллар. Сабантуй иннинэ, Джиен диэн былыргы, саас бэлиэтэнэр истиэп бырааһынньыга баара биллэр. Джиеҥҥа баһылыктар уонна аймах уустар бас-көс кырдьаҕастара арааһынай бэлитиичэскэй уонна хаһаайыстыбаннай боппуруостары быһаараллара. Холобура, мэччирэҥи үллэстиини уо.д.а., онтон бары, дэлэй уонна амтаннаах астары аһыыллара, ол кэнниттэн көр-нар уонна, саамай сүрүнэ, күрэстэр саҕаланаллара. Былыргы, сүдү улахан евразийскай истиэпкэ, күрэстэр олорор сирдэринэн чөкө, биитэр, бүттүүн истиэп күрэһэ диэн тэриллэллэрэ. Ол күрэс кэмигэр, Чуумпу акыйаантан(Кытай), Орто Азияттан Хара, Азовскай, Каспийскай муораларга уонна Карпат хайаларыгар диэри тэнийэр Улуу Истиэп бастыҥнара - оҕунан ытааччы, ат сүүрдээччи, сүүрүк аттар биллэллэрэ. Бүттүүн Истиэп оонньууларын кэмигэр тулхадыйбат ирдэбил олохтоноро - биир ыйга туох баар кыра, улахан иирээннэр, ол иһигэр сэриилэр эмиэ, тохтотуллаллара.
Энгель Тагиров гириэктэр Олимпийскай оонньуулара Сабантуйтан төрүттэммит буолуон сөп диэн сабаҕалыыр, Бүттүүн Истиэп күрэстэрэ гириэк култууратыгар, киммериецтэртэн( илиҥҥи Европаҕа баар буола сылдьыбыт көс биистэр) уонна да атын, киммериецтэр иннилэринэ олорбут көс омуктартан киирбит буолуон сөбүн ыйар. Истиэп олохтоохторун былыргы күрэстэрин туһунан кэпсиир элбэх туоһулар бааллар. Ол курдук, Арассыыйа археологтара араас иһиттэри, түөскэ иилинэр тимирдэри уонна да атын, курдарыттан ылсан туста сылдьар эр дьон ойуулаах маллары булбуттара.
Ол туһунан Кытай былыргы суруктарыгар, эмиэ, ахтыллар. Онтон Алтаайга, хайа тааһыгар ойууламмыт, петроглиф диэн, кыыллар, булт түгэннэриттэн ураты, ат сүүрдүүтүн уонна курдарыттан ылсан туста сылдьар эр дьон уруһуйдара бааллар. Сабантуй диэн көс уонна көс аҥаардаах омуктар, былыргы күрэстэрин бырааһынньыктара буоларын туһунан, билиҥҥи татардарга национальнай күрэстэр көрүҥнэрэ бааллара эмиэ, туоһулуур. Кинилэр ортолоругар куреш диэн курдартан ылсан тустуу көрүҥэ баар. Бу көрүҥҥэ атах туттуллубат. Куреш, аан дойдуга биллэр күрэс: бу көрүҥҥэ аан дойдутааҕы уонна континентальнай чемпионаттар ыытыллаллар. Куреш Олимпийскай оонньулар бырагырааммаларыгар киирэрин туһугар үлэ бара турар. Чинчийээччилэр этэллэринэн, бастаан утаа, бу күрэс аттаах дьон хапсыһыылара эбит, онно күрэхтэһээччилэр бэйэ бэйэлэрин курдарыттан тутан ылан ыҥыыр үрдүттэн сууллары тарда сатыыллара. http://www.caravanarba.org/index.php/ru/ru-tatarstan/ru-culture-tatarstan/51-ru-fete-sabantoui https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83%D0%B9
Сигэлэр
http://www.caravanarba.org/index.php/ru/ru-tatarstan/ru-culture-tatarstan/51-ru-fete-sabantoui https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83%D0%B9
Blizzard Entertainment
Blizzard Entertainment АХШ оонньуу оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга 6 миэстэ улаханынан. Activision Blizzard конгломератка киирэр.
King Digital Entertainment
King Digital Entertainment — Мальта оонньуу оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга 11 миэстэ бөдөҥүнэн. Activision Blizzard конгломератка киирэр.
Warner Bros.
Warner Bros. (Уорнер бырааттыылар), АХШ биир саамай бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан мультик уонна киинэ устааччы. Биир улахан медиастудия буолар. Аатырбыт Голливуд сирин бас билээччи. 100% акцията WarnerMedia диэн сир шаарын биир улахан медия конгломерата бас билэр.
Оҕо быраабын конвенцията
мини|250x250пкс|Кыттыһар дойдулар (илии баттаабыт уонна ратификациялаабыт — от күөх өҥнөөх, ратификациялаабатах — фиолетовай, илии баттаабатах — саһархай өҥнөөх) ХНТ оҕо быраабын конвенцията — кыттыгас дойдуларга оҕо быраабын быһаарар аан дойду быраап докумуона. Оҕо быраабыгар сыһыаннаах бастакы докумуон буолар. Бу докумуон киһи 18 сааһын туолуор дылы быраабын быһаарар 54 ыстатыйалардаах. Конвенцияны АХШттан ураты бары ХНТ дойдулара уонна Палестина, Сибэтиэй Бүрүстүөл илии баттаабыттара уонна ратификациялаабыттара. .
Үөскээһинин устуоруйата
ХНТ Генеральнай Ассамблеята оҕо быраабын харысхалыгар бастаан ХНТ Оҕо пуондатын (ЮНИСЕФ) 1946 сыллаахха тэрийбитэ. Ол кэнниттэн 1948 сыллаахха Киһи быраабын аан дойду декларацията ылыныллыбыта. Ол докумуон балаһыанньатыгар уонна 1966 сыл аан дойду паактын балаһыанньатыгар оҕо хаххала ураты буолара билиниллибитэ.
Оҕоҕо сыһыаннаах бастакы аакта ХНТ Генеральнай ассамблеята 1959 сыллаахха ылыныллыбыта. Онно ким оҕо быраабын эппиэтинэстээҕэр суруллубут 10 принцип чопчуламмыта. Киһи аймах оҕоҕо туох баар үчүгэйи биэриэхтээҕэ уонна быраап уонна көҥүл мэктиэлэммитэ.
Фатих Султан Мехмет күргэтэ
Фатих Султан Мехмет күргэтэ (Fatih Sultan Mehmet Köprüsü) диэн Босфор силбэтин нөҥүө барар иккис ыйанан турар күргэ. Истанбул Европа уонна Азия өттүлэрин ситимниир.
Күргэ уһуна — сүрүн устата 1510 метр, уу үрдүгэр уһуна — 1090 м, күргэ кэтитэ — 39 м, ууга турар тирэхтэрин үрдүгэ — 165 м буолар. Суолтан уу ньууругар диэри — 64 метр.
Күргэ тутуута 1985 сыллаахха саҕаламмыта уонна 1988 сыллаахха түмүктэммитэ. Күргэ ыам ыйын 29 күнүгэр 1988 сыллаахха, Константинополу ылыы 535 сылыгар арыллыбыта Мехмед Фатих Султан (Кыайыыны Ситиһээччи) аата иҥэриллибитэ. Күргэни Дьоппуон тутааччылара (ол иһигэр IHI Corporation уонна Mitsubishi Heavy Industries компаниялар), Италия Salini Impregilo уонна Түүркүйэ STFA Group кыттыбыттара. Күргэ тутуутугар 130 мөл АХШ доллара бараммыта.
Күн аайы күргэнэн 150 тыһ. тахса таһаҕаһы тиэйэр транспорт, 500 тыһ. пассажирдар айанныыллар. Күргэнэн айан төлөбүрдээх. Күргэҕэ сатыы сылдьар бобуллубута, тоҕо диэн дьон бэйэлэригэр тиийинии тарҕаммыта. орто|мини|600x600пкс
Таһыы
Күргэ Эдирнэ уонна Анкара хотолору холбуур. Күргэ устун E80 уонна AH1 иллэрдээҕи суоллар бараллар. Көлө сырыылаах күргэ түөртүү элээннээх уонна хас биирдии хайысхаҕа эбии биир суһал элээннээх. Сарсыарда эрдэ айанныыллар хото таһынааҕы транспорт сырыыта сүрүннээн арҕаа Европа диэки барар, онон аҕыс элээнтэн биэс элээнэ арҕаа уонна үс эрэ - илин диэки бараллар. Төттөрүтүн, киэһэ биэс элээн илин хайысхаҕа уонна үс элээнэн арҕаа хайысхаҕа хамсааһын тахсар. Сатыы дьон күргэнэн туһанара көҥүллэммэт. Билигин икки хайысхаҕа күн аайы 150 000-чэ массыына сылдьар.; 70% кэриҥэ - массыыналар.
Флейта
Флейта диэн музыка инструмена. Флейтаҕа оонньуур киһини флейтист диэн ааттыллар.
Флейта араас арааһа элбэх. Үксүгэр концерт флейтата до нотаҕа турар, Ону тэҥэ атын флейталар бааллар, пиколо, альт уонна басс флейталар.
Историята
Флейта бириэмэ устата уларыйбыт. Бастакы флейта боростуой соҕус этэ, уонна Ренессанс флейтата диэн ааттанара. Барокко бириэмэтигэр флейта диэн суруйар диэн тэрили ааттыыр буолбут, онтон флейта аата траверсо диэн этэ. Булкуйбатыннар диэн Теобальд Боем флейтаны улаханнык тыаһыыр гына уонна тоннарын элбэтэх гына уларыппыт. Ол уларытыылар кэнниттэн билиҥҥи флейта буолбут.
Флейта репертуара олус улахан. Барокко бириэмэтин композитордара оркестрга киэҥник тутталлара, үксүгэр иккилии, уонна концерттары хос муузыкатын уонна флейтаҕа анаммыт музыканы айбыттара. Бу билиҥҥигэ дылы салҕана турар. Хас оркестр аайы иккилии, сороҕор түөрт флейта баар буолааччы. Сороҕор биир пикколо эбэтэр альто флейтата баар буолар. Судургу флейтаттан үөһээ эбэтэр аллараа тыаһыыллар.
Оонньонуута
Флейта микротональнай музыканы биэриэн сөп, тарбаҕы хайдах уураргыттан тутулуктаах. Флейта тыаһа араас буолуон сөп.
Флейта биир мастан оҥоһуллубут инструмент буолар, ол гынан баран билигин тимиртэн оҥоһуллар. Урут мастан оҥоһуллар буоллаҕына брасс инструменыттан атына диэн уос хамсаабат. Флейта оонньооччулара ону көнөтүк туталлар, уонна салгыны үрэллэр. Салгын вибрацияны үөскэтэр, онтон тыас тахсар. Араас кнопкалары баттатахха уонна салгыны атыннык үрдэххэ тыаһа уларыйар. Флейта тыаһа үрдүк буолар, композитордар тыаһын чыычахха майгыннаталлар. Флейта атын инструменнары кытары, ол курдук скрипканы уонна пианиноны кытары барсар. Флейта диэн араас ансамбльларга биир наадалаах инструмент буолар.
Материал
Флейта арааһа элбэх, материала эмиэ араас. Үксэ үрүҥ көмүстэн, кыһыл көмүстэн платинаттан оҥоһуллар, уонна мас туттуллар. Флейта сыаната материалтан тутуллуктаах, ол гынан баран араас оонньуур ситуацияларга атын даҕаны флейталар барсыахтарын сөп буолар.
Индия уонна Китай флейталара
Саамай эргэ флейта Индияҕа оҥоһуллубута. Индияҕа флейтаны бансури диэн аатыыллар, биир эрэ тонунан онньуур уонна бамбууктан эбэтэр сахарнай тростниктан оҥоһуллар. Кытайга боростуой флейта туттуллар, эмиэ тона суох. Кытай флейтата сороҕор кыракый кумааҕы баар буолар, оччоҕуна тыас уларыйар.
Голодомор
Голодомор (Голодомор, ол аата «аччыктааһынтан өлөрүү») диэн Украинаҕа 1932 уонна 1933 сылларга ааспыт геноцидка дылы тиийиэх аччыктааһыны ааттыллар. Ол биримэҕэ Украина ССРС чааһа этэ. Араас ааҕыыларынан сэттэ мөлүйүөҥҥэ дылы киһи өлбүтүнэн ааҕыллар
thumb|300px|Политическое определение Голодомора по странам: {{legend|#005bbb|Признан как геноцид}} {{legend|#65a6e0|Признан как акт истребления}} {{legend|#cccccc|Нет определения}}
Голодомору үөрэтээччилэрэ уонна политиктар Голодомор диэн геноцидынан ааҕыахха диллэр, уонна сорохтор Холокостка майгыннаталлар. Кинилэр Сэбиэсскэй сойуус Украина национализмын суох оҥороорулар анаан дьону өлөрбүттэр диллэр.
Атын үөрэтээччилэр Голодомору индустриализация саҕаламмытыгар тыа үлэһиттэригэр улахан хорумньуну оҥорбуттара уонна ол хорумньулара ананыллыбатаҕа диэн этэллэр
Hearst Corporation
Hearst Corporation — АХШ биир бөдөҥ медия конгломерата, 1887 сыллаахха төрүттэммит.
Fortuna 500 киирэр.
Наамын
Наамын - кэргэнэ өлбүт киһи, огдообо.
Украина былааҕа
Украина ил былааҕа — Украина биир ил бэлиэтэ, гиэрбэтин уонна өрөгөй ырыатын кытта тэҥ.
Икки тэҥ сытар сурааһыннартан оҥоһуллубут көнө муннуктартан турар : үөһээ өттө — халлаан күөх уонна аллараа өттө — араҕас өҥнөрдөөх, сэлиэһинэй бааһынатын үрдүнэн ыраас халлааны бэлиэтиир. Кэтитэ устатыгар сыһыана 2:3.
Барокко
Барокко дьиэн искусство истиилэ. Ренессанс уонна Неоклассицизм истииллэрин (эбэтэр эпохаларын) икки ардыгар буола сылдьбыта. 1575 сыллаахтан 1770 сылларга дылы ааспыта. Ол бириэмэҕэ Европаҕа толору монархиялар элбэх этилэр. Барокко истиилэ оонньуур курдук буолар уона киэргэллэрэ элбэх этэ.
Барокко диэн тыл бэйэтэ португалскай тылтан үөскээбитэ. Тылбааһа "муода, дьикти" диэн тылбаастыахха сөп. Бастаан атын формалаах жемчугу ааттаабыттара. Ол кэнниттэн Францияҕа ол бириэмэтээҕи искусствоҕа майгыннаабат истиил көрүҥүн ааттаабыыр буолбуттар. Олус биллэр Барокко эратын композитордара Алессандро Скарлиатти уонна Георг Фридрих Гендель буолаллар.
Бурнашев Андрей Васильевич
Андрей Васильевич 1912 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун (уруккута Мэҥэ улууһун) Тараҕай кэһилиэгэр төрөөбүтэ. 14 сааһын туолан баран Бүтэйдээх оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Оскуоланы 1933 сылга бүтэрбит, ити сыл комсомол кэккэтигэр киирбит. Тараҕай нэһилиэгин бастакы комсомолецтарыттан биирдэстэрэ. Сырдыкка тардыһар, үөрэҕи ылынымтыа эдэр киһини 1933 с. Баатара оскуолатыгар учууталлата ыыталлар. Онно 1936 с. дылы үлэлиир, онтон 1936 с. 1941 с. дылы Табаҕа 7 кылаастаах оскуолатыгар үлэлиир. 1941-1942 сыллаахха Тараҕай нэһилиэгэр сэлиэнньэ сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн ананан үлэлиир. 1943 сыллаахха ССКП чилиэнигэр хандьыдаатынан киирэр. 1943 сыллаахха бэс ыйыттан 1945 сыллаахха ахсынньыга дылы Забайкальскай уокурук 36 аармыйатын 177 мм полкатыгар рядовой саллаатынан сулууспалаабыта. Кини чааһа Японияны кытта сэриигэ кыттыбыта, Маньчжуриянан Кореяҕа тиийбитэ, Пхеньян куораттан төннүбүтэ. "Германияны кыайыы иһин", "Японияны кыайыы иһин", "1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэһитин иһин" мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Бурнашев Андрей Васильевич 35 сыл устата начаалынай кылаастар учууталларынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
Кинигэ куттаах учуутал төрөппүт оҕолоругар, кэнэҕэски ыччаттарыгар кэриэһин кинигэ суруйан хаалларбыта. Бу "Кыымтан төлөн күөдьүйэр" диэн кинигэни Андрей Васильевич уола АБ үтүөлээх экономиһа, СР НХ үтүөлээх үлэһитэ, АБ Бэдэрээлинэй Мунньаҕын Бэдэрээсийэтин Сэбиэтин чилиэнэ, Ил Түмэн дьокутаата Бурнашев Р.А. 2002 с. бэчээттэтэн таһаарбыта. Кинигэҕэ Саха сирин тыатыгар 20-с үйэ 20-с сылларыгар бастакы пионердар уонна комсомолецтар саҥа олоххо, үөрэххэ тардыһыыларын, сырдык ыраларын, көхтөөх уопсастыбаннайүлэлэрин туһунан кэпсэнэр. Роберт Андреевич аан тылыгар ыччат дьонугар туһаайан маннык суруйар: "Бу кинигэ биһиги аҕа уус тиһигэ быстыбат сибээһэ буоллун уонна үйэлэргэ үтүө үгэс буолан салҕанан бара турдун".
Буолас
Буолас (волость) - Арассыыйаҕа былыргыттан баар дьаһалта эбэтэр бааһынайдар бэйэни салайаныыларын алын биирдэмэ. Саха сиригэр маннык ааттаах биирдэмнэр XVII-XIX үйэлэргэ туттулла сылдьыбыттара, кэлин нэһилиэк диэн ааттанар буолбуттара.
Чинчийээччи С. Латышев Брокгауз уонна Эфрон энциклопедиятыгар суруйарынан, былаас (Власть) диэн тылы кытта ыкса ситимнээх, былыр нууччаҕа ханнык эрэ кинээс бас билэр сирэ-уота ааттанар эбитэ үһү.
Кэлин XVI үйэҕэ буолас диэн тыл урукку сири бас билии суолтатыгар туттуллубат буолбут. Ол оннугар дьаһалтаннан тыырыллыы биирдэмин курдук көрүллэр, биитэр отой да стан диэн тиэрмининэн солбуллар буолбут. Петр I саҕана эмиэ син туттуллар эбит, ол эрээри чинчийээччи ханнык өйдөбүлгэ туттулларын туһунан биир түмүккэ кэлбэт. Император Павел I саҕана, 1797 сыл сааһыгар кэккэ сытар сэлиэнньэлэри уонна дэриэбинэлэри бирикээстэргэ холбуур туһунан ыйаах тахсыбыт (№ 17906). Эмиэ ол сыл сайыныгар бирикээстэри буолас дииргэ император бигэргэппит дакылаата тахсар ("О разделении казенных селений на волости и о порядке их внутреннего управления", № 18082).
1866 сыллаахха тахсыбыт буоластары салайыы туһунан балаһыанньаҕа буолас маннык суруллар : "волость является низшей административной единицей крестьянского самоуправления (в противоположность сельскому обществу, как хозяйственной единице), образуемой из смежных крестьянских обществ." Туора урдустарга (инородцы) буоластар туспа өйдөбүллээхтэрэ саарбахтаммат. Тоҕо диэтэххэ кинилэр истэригэр бааһынайдар сословиеларыгар киирэр дьон аҕыйахтара, сороҕор отой да суохтара биллэр. Сорох сиргэ этиллэринэн Саха уобалаһыгар барыта 12 полиция учаастага, 8 нуучча уонна 1 туора урдустар буоластара баара. Ол соҕотох буолас 15 саха улууһугар хайдара (251 нэһилиэктээҕэ).
Ньээньэ
Ньээньэ
Адамов Евсей Гаврильевич
Адамов Евсей Гаврильевич — Үөһээ Бүлүү Сургуулук нэһилиэгэр үлэлээбит биэлсэр
Сургуулукка ФАП сэбиэдиссэйинэн 1980 с. 25 сааһыгар кэлбитэ. Бу иннигэр Yөһээ Бүлүүгэ суһал көмө фельдшеринэн үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ балыыһа үс уопсай, биир родильнай койкалаах эргэ дьиэҕэ үлэлиирэ. Ол саҕана тыаҕа фельдшер үлэтэ билиҥҥи курдук буолбатаҕа. Кэлэргэ-барарга транспорт суоҕа, сибээс быстар мөлтөҕө. Нэһилиэнньэ киэҥ сиринэн тайаан сытара. Киэҥ Күөл, Көтөрдөөх учаастактарын хабан үлэлииллэрэ. Итилэр балтараалыы, иккилии көстөөх сирдэр. Сайынын хас да сиргэ сайылык фермалара. Олорго хайаан да 1-2 бииригэр дылы саастаах оҕо баар буолара. Патронажка элбэх бириэмэ барара.
Балыыһаҕа кыһынын-сайынын ыарыһах толору буолара. Эбиитин төрүүр дьахталлар үгүстэрэ Сургуулукка оҕолоноллоро. Онон тыаҕа саҥа үлэлээн эрэр киһи салла быһыытыйбытын кэннэ урукку фельдшер үлэтигэр киирэн эһээм дьэ үөһэ тыыммыта. Уопуттаах, кырдьаҕас эмчит Прокопьева Варвара Сергеевна субэтэ-амата үлэни лаппа чэпчэтэрэ.
Хроническай ыарыылаах элбэх кырдьаҕас дьон баара. Нэдиэлҕээ биирдэ-иккитэ хайаан да ыҥыран доруобуйаларын бэрэбиэркэлэтэллэрэ, сүбэ-ама эрэйэллэрэ. Дьэ ол кэннэ хайаан да чэйдэтэн, сэһргэтэн атаараллара. Сылаҥҥа олорор Моеков Данил (Моой Тайыла) хааннааһыҥҥа, түөн уурарга үөрэппитэ. Онто кэлин элбэхтэ туһалаабыта. Сэбиэскэй саҕана итинник эмтээһини кытаанахтык боболлоро.
Бу үлэлиир кэмнэригэр Тарасова Даша-Маша диэн дьикти ааттаах, Боотулуу кыыһа үлэлээн сылдьыбыта. Санитаркаларынан Угарова Мария, Ксенофонтова Настаа үлэлээбиттэрэ.
Маҥнай кэлэригэр Евсей Гаврильевич кэргэнэ Соргоева Мария Кирилловна медсестралыыр этэ. 1983 с. атын үлэҕэ кеспутэ. Билигин кэргэнин кытта Сургуулук нэһилиэгигэр эйэ дэмнээхтик 40 сылын олорор, 4 оҕолоохтор уонна 8 сиэннээхтэр. Көтөх хаһаайыстыбалаахтар. Сайыннарын оттоон, кыһыннарын куускэ үлэлээн олороллор.
Белополье
Белополье (Білопілля) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 800 (2011).
Fresco Motors
Fresco Motors — Норвегия саҥа стартап тэрилтэтэ, 2022 сыллаахха төрүттэммит. Сүрүн бизнеһа электрокар оҥорор.
Салалтата — Осло (Норвегия).
Филиала — Арлингтон (АХШ).
Fresco Motors
Хампа (Бүлүү улууһа)
Хампа — Бүлүү улууһун Арыылаах нэһилиэгин киинэ.
Холливуд
Холливуд (Hollywood) диэн Лос Андьелес хото биир түөлбэтэ. Холливуд Америка бүтүн киинэ индустриятын кылгас хоһуйар аата курдук туттуллар. Манна Columbia Pictures, Walt Disney Studios, Paramount Pictures, Warner Bros., Universal Pictures курдук бастыҥ киинэ студиялара бааллар.