cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Васильев Яков Афанасьевич
Педагогическай үлэтэ
1961-62 сылларга Яков Афанасьевич Хадана оскуолатыгар физкультура учууталынан анаабыттара. Ол бириэмэҕэ спордунан дьарыктанарга усулуобуйалар суохтар этэ. Ол да буоллар бокса, тустуу, настольнай теннис, гимнастика, чэпчэки атлетика, хайыһар секцияларын олохтообута. Элбэх урукку иитииллээччилэрэ биллиилээх спортсменнар буолбуттара.
Иитиллээччилэр спортка улахан өҥөлөрүн иһин, Фёдоров СР Федерациятын Президенэ 1997 сыллаахха Яков Афанасьевичы Николай Сантаев юбилейнай торжествотугар ыҥырбыта.
1967-69 сыллаахха Уус-Алдан Танда ортоку оскуолатыгар физкультура учууталынан улэлээн саҕалаабыта. Үлэлиирин тухары нэһилиэнньэ маассабай спорт пропагандатыгар көхтөөхтүк үлэлээбитэ. Яков Афанасьевич оскуолаҕа спорт арааһынай көрүҥнэригэр секциялары тэрийбитэ, ГТО нормаларын туттарыытын олохтообута, эдэр спортсменнарга кэпсэтии ыытар этэ. Танда оскуолатыгар 4 СССР спордун маастардара, 5 СССР мастер спордун кандидааттара, 3 физкультуура учууталлара таххыбыттара.
1969 сыллаахтан 2014 сылга диэри Яков Афанасьевич Тойбохой орто оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлээбитэ. Онно физическай культура сайдыытыгар көхтөөх творческай улэтин салҕаабыта. Элбэх күүһүн чэпчэки атлетикаҕа, хайыһарга, тустууга, гимнастикаҕа, настольнай тенниска, футболга, баскетболга, туризмҥа, шахматка, дуобакка, хабылык, хаамыскаҕа биэрбитэ. Элбэх үөрэппит оҕолоро спортка улахан ситииһиилэри ылбыттара.
Бүтэһик сылларга Яков Афанасьевич оҕолору хабылык, хаамыскаҕа, тырыыҥкаҕа үөрэппитэ. Кини үөрэппит оҕолоро Лена Тотонова, Гюзель Васильева республиканскай чемпионаттарга чемпионкалар буолбуттара.
Антивирус
Антивируснай программа (антивирус) — көмпүүтэр вируһун көрдүүргэ, суох гынарга аналлаах программа, ону кытта табыгаһа суох (буортулаах диэн ааҕыллар) программалары уонна инник программаттан сүһүрбүт билэлэри чөлүгэр түһэрэр, ону кытта билэлэри эбэтэр операционнай системаны буортулаах куодунан сутулларыттан көмүскүүр.
Ымсыырыма, ордук санаама
Ымсыырыма, ордук санаама диэн сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар хааччаҕа.
Лүксембург
Лүксембург диэн Арҕаа Эуропа кыра дойдута. Франция, Бельгия уонна Германия икки ардыларыгар баар.
Ымсыырыма, ордук санаама
Сиргэ дьон-аймах ахсааннара биллэрдик эбиллэн иһэр. Киэҥ-куоҥ тыа сирдэриттэн дьон үөрэҕи-билиини баһылаары, сайдыы-үүнүү туһатыттан тииһинээри улахан дэриэбинэлэргэ, куораттарга мунньустан иһэллэр.
Үлэ-хамнас биир сиргэ түмүллүүтүттэн билигин, дьон элбэх буолан бииргэ олоруулара ордук сайынна. Бииргэ үлэлиир дьон бэйэ-бэйэлэрин билсэ, көрсүһэ, кэпсэтиһэ сылдьаллар. Тугу булуммуттара, ханна сылдьыбыттара барыта биллэн, киэҥ кэпсэтиигэ тахсан иһэр. Араас солуннар бары ханаалларынан; араадьыйанан, телевизорынан, хаһыатынан, интернетинэн тарҕаныылара тэнийиитэ билии-көрүү элбээн иһиитигэр тириэрдэр.
Элбэх араас солуннар үгүс элбэх санаалары үөскэтэллэр. Бу санаалартан атын дьон туох эмэ ситиһиилэригэр, табыллыыларыгар ымсыырыыттан, ордугурҕааһынтан үөскүүр санаа ордук санаа диэн ааттанар. Ханнык баҕарар баҕа санаа аһара баран хааллаҕына киһини бэйэтин куһаҕаҥҥа тириэрдэр кыахтаах. Киһи бу аһара барыыны бэйэтин өйүнэн-санаатынан билэн тохтотунар күүстээх буоллаҕына эрэ, олоҕун киһи быһыылаахтык олоруон сөп. Арыгы иһэр баҕа санаатын кыана туттар киһи арыгыһыт буолбакка киһи быһыылаахтык олоҕун олорор.
Бэйэ кыаҕын билинэр буолуу, таба сыаналааһын ордук санааһын аһара барыытын тохтотор кыахтаах. Оҕо өйө-санаата улаатан истэҕинэ сыыйа сайдар, тулуура эбиллэн иһиититтэн күүһүрэн иһэр. Ону-маны сатаан оҥорорго, тутарга, эти-сиини табан хамсатарга оҕо олус өр кэмҥэ үөрэнэр. Тугу эмэни сатыыр, таба оҥорор буоллаҕына, бэйэтин кыаҕын-күүһүн табатык сыаналыыр кыахтанар.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн бэйэтин кыаҕын билинэ үөрэнэрэ ордук судургу. Тугу сатаабатын, кыайбатын оҕо бэйэтэ оҥорон көрөн билинэрэ ордук тиийимтиэ. Улаатан иһэн үлэ-хамнас бары көрүҥнэригэр бэйэтин кыаҕын, дьоҕурун боруобаланан, оҥорон көрөн билинэрэ өйө-санаата туруктаахтык сайдыытыгар туһалыыр.
Кыра эрдэҕиттэн оҕо бэйэтэ кыайарын оҥоро-тута үөрэниитэ бэйэтин кыаҕын-күүһүн, өйүн-санаатын таба сыаналыырыгар үөрэтэр. Оҥоро, тута үөрэммэтэх оҕо бэйэтин кыаҕын билиммэт буола улаатар кыахтанар. Бэйэтэ кыаҕын билиммэт тулуура суох, барыта бары бэлэмҥэ үөрэммит оҕо араас быстах, түргэнник баайы-малы булуу-талыы диэки охтор санааҕа оҕустаран быстах быһыыларга киирэн биэриэн сөп. Киһи оҥорор быстах быһыыларын тустарынан «Үрүҥ айыы буолуу» диэн үлэттэн булан билсиһиэххэ сөп. (1,50).
Аһара барбыт санаа киһи өйүн-санаатын ханньары тардарыттан олоҕун сыалын уларытан кэбиһиэн сөптөөх. Киһи уһун олоҕун устата бэйэтин санааларын сатаан дьаарыстаан, аттаран, туһата суохтарын, куһаҕаннарын ылан быраҕаттаан, ыраастаан биэрэр кыахтаах буоллаҕына эрэ, үчүгэй быһыылары оҥорор кыахтанар. «Киһи санаа хамначчыта», «Киһини санаата салайар» диэн этиилэри киһи олоҕун устата тутуһа, куһаҕан санааларыттан хайаан да ыраастана, умна сырыттаҕына эрэ өйө-санаата куһаҕан санааларынан туолбат кыахтанар.
Атын дьоҥҥо туох эмэ баарыгар, тугу эмэ ылан туһанарга, туттарга баҕара санааһын ымсыырыы, ымсыы санаа диэн ааттанар.
Киһиэхэ ымсыырар санаа баар буоллаҕына, тугу эмэни булаары-талаары кыһанан-мүһэнэн ханнык эмэ хамсааһыннары оҥороругар туһалыыр. Ымсыырар санаа аһара баран хаалбатаҕына киһиэхэ тугу эмэни ситиһэр, булунар, туһалааҕы оҥорор санааны үөскэтэринэн туһалаах санааҕа киирсэр.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн ымсыырар санаа эмиэ икки өрүттээх. Ымсыырыы тугу эмэни буларга-таларга туһалаах санаа буоллаҕына, аһара баран хааллаҕына куһаҕаҥҥа, куруук ымсыыра сылдьыыга, ордук санааһыҥҥа тиийэн хаалар.
«Ымсыырыма, ордук санаама» диэн этии киһи бэйэтин кыаҕын, сатабылын табатык сыаналыырыгар ыҥырар. Ымсыырыы ордук санааһыҥҥа кубулуйан хайдах эмэ гынан булуна сатааһыны, куһаҕан баҕа санааны үөскэттэҕинэ, өй-санаа халыйыытын таһааран уорууга, халааһыҥҥа тириэрдиэн сөп.
Дьону ордук санааһын бэйэ кыаҕын, күүһүн учуоттуур, аахсар буолара ордук. Аһара ымсыы буолуу, барыга-бары ымсыыра сылдьыы кэлин ыарыыга кубулуйан хаалыан сөп. Аһара ымсыы буолуу ханнык эрэ куһаҕан быһыыга, сыыһа-халты туттууга тириэрдиэн сөбүттэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ сэрэтэн, харыстаан «Ымсыырыма, ордук санаама» диэн үөрэтэр. Ымсыылаах, баҕалаах малы киһи быһыылаахтык, атыылаһан хайаан дуу булуу кыаллыбатаҕына уоруу, халааһын түмүгэр булунуу быстах өйдөөх-санаалаах дьоҥҥо киирэн кэлэрэ куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.
Хас киһиэхэ барыларыгар кимиэхэ да мээнэ кэпсээбэт ыра, кистэлэҥ санаалара баар буолар. Бу санаалар сахалыы «Ис санаа» диэн ааттаналлар уонна кимиэхэ да кэпсэммэт, биллэрбэт санааларга киирсэллэр. Бэйэ кыаҕын таһынан, кыайан ситиспэт сыалы баҕара санааһын, ыра санааҕа кубулуйара элбэх. Олус элбэх ыра санаалар үгүстэрэ туолбаттарынан уонна олоххо оҥоруллар ситиһиилэр сыыйа-баайа кэлиилэрин аахсыбаттарынан өй-санаа туруктаах буолуутун мэһэйдииллэр.
Ордугургуур, ымсыырар санаа аһара бардаҕына үчүгэйгэ тириэрдибэт, тулуура аҕыйах киһини куһаҕан быһыылары оҥорууга тириэрдэр. Ымсыы киһи атыттарга туох эмэ баарыгар ымсыыран хайдах эмэ бэйэтигэр булунар санаата киирдэҕинэ уонна аһара бардаҕына, сиэрэ суох быһыылары оҥорор кыахха киириэн хаалар.
Аһара барбыт ымсыы санаа куһаҕанын туһунан өс хоһоонноро сахаларга элбэхтэр. Ымсыы санаата аһара барбыт киһини ыкка холонор. «Ыт курдук ымсыылаах» диэн этэллэр. «Абааһы аһаабыт сириттэн арахпат» диэн этии туох эмэ соһуччу барыс киирбитин өссө эбэн туһанар санаалаах киһини быһаарар этии буолар.
«Ыт курдук ымсыылаах» диэн этии ымсыы санаа киһи быһыытыгар сөп түбэспэтин, кыыллар быһыылара буоларын быһаарар. Ымсыы санаа аһара барыыта иҥсэлэниигэ, харамнаһыыга тириэрдиэн сөп.
Табаарыс
Табаарыс (нууччалыыттан товарищ) диэн тылтан тахсыбыт тыл. Суолтата: сорох ардыгар Доҕор (уруу-аймах) эбэтэр атас диэн тылларга туттуллар.
Ымсыырыма, ордук санаама
Киһиэхэ барыларыгар тугу эмэ баҕара, була-тала сатааһын, ымсыырар санаа баар буолуон сөп. Киһи быһыылаах киһи ымсыырар санаатын туттунар, атыттарга биллэрбэт буолара ордук. Ымсыырар санаа аһара баран хаалыыта ымсыы буолууга тириэрдэр.
«Икки куобаҕы эккирэтимэ, иккиэннэриттэн матыаҕыҥ» диэн этии аһара ымсыы санааттан бэйэ кыаҕын таһынан элбэҕи була-тала сатааһыны сэмэлиир. Бу этии кистэлэҥ өйдөбүлүнэн киһи санаатын, кыаҕын биир сыалы ситиһиигэ түмнэҕинэ ордук ситиһиилээх буоларын биллэрэр.
Ымсыы санаа аһара барыыта киһи кыаҕын кыайан учуоттаабат, аахсыбат буолуутун үөскэтэн куһаҕаҥҥа тириэрдэрин, ночооттоох хаалыан сөбүн «Көҕөнү тутаары чөркөйтөн маппыт» диэн өс хоһооно биллэрэр. Бу өс хоһооно киһи бэйэтин кыаҕынан чөркөйүнэн да сөп буолуохтааҕын аһара баран көҕөнү тута сатаабыта кыаттарымыан, туга да суох хаалыан сөбүн быһаарар. Оҕо бэйэтин кыаҕын билинэр буола улаатыыта олоҕор сыыһаны-халтыны оҥороруттан харысхала буолар.
Киһи бэйэтинэн тутан-хабан оҥорбутун хаһан баҕарар ордуктук сыаналыыр, атыттартан үрдүктүк тутар. Саха дьонун олохторун үөрэҕэ «Ымсыырыма, ордук санаама» диэн этиитэ киһи бэйэтин кыаҕынан, үлэтинэн-хамнаһынан, өйүнэн-санаатынан олоҕун оҥосторо ордугун өйдөтөр, сүбэлиир. (2,59).
Туһаныллыбыт литература
1. И.И.Каженкин. Үрүҥ Айыы буолуу. Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006.-  88 с.
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Үүттээх тэллэй
Үүттээх тэллэй (Lactarius vellereus, Груздь сухой, скрипица) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Хатыҥ эбэтэр хатыҥ булкаастаах ойуурдарга Саха Сиригэр барытыгар үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 10-25 см. Бастаан хаптаҕай, көппөҕөр, ортотугар батары баттаммыттаах. Онтон боруонка курдук. Кураанах, үрүҥ, кэлин кыратык кытарар. Таҥалайдаах араҥата: Батсаан үрүҥ, онтон кытархай, нисходящие Этэ: Кытаанах гынан баран тостуркай. Убаҕаһа суох, үрүҥ, салгыҥҥа саһарар, амтана аһыы. Атаҕа: Кытаанах, үрүҥ, көҥдөй.
Туттуллуута
От ыйыттан балаҕан ыйыгар дылы хомуллар. Сылаастык тууһанар.
МТС
ОАО «Моби́льные ТелеСисте́мы» (МТС) — арассыйатааҕы сибээс өҥөтүн оҥорор хампаанньа, GSM, UMTS уонна LTE стандарттарга сотовай сибээһинэн хааччыйар. Аррассыйаттан атын дойдуларга эмиэ үлэлиир, СНГ дойдуларыгар уонна Индияҕа МТС торговай маркатынан үлэлиир. 2010 сыл балаҕан ыйыгар 100 мөлүйүөнтэн тахса абоненнардаах этэ. Роумин соглашениятынан 200 дойдуларга сибээс өҥөтүн ылыахха сөп. Хампааньа толору аата - Аһаҕас акционернай хампаанньа «Мобильные ТелеСистемы». Хампааньа штаб кварирата Москваҕа баар.
Interbrand хампааньа 2010 сыллаахха ыыппыт чинчийиитинэн «МТС» торговай марката Араассыыйа брендтарыттан ордук ыарахан буолбут, уонна торговай маркатын сыаната  213 198 мөл рублей (2008  сылы кытта тэҥнээтэххэ сыаната +12 % улааппыт).
Үлэтэ
МТС мобильнай ситимэ GSM уонна UMTS стандарттарга үлэлиир, Билигин Арассыыйа 83 регионуттан 81 регионыгар үлэлиир лицензиялардаах, ону тэҥэ Арменияҕа,Украинаҕа, Белоруссияҕа, Узбекситаҥҥа уонна Туркменистаҥҥа сирдэригэр үлэлиир көҥүллээх. . Билигин Орто уонна Илин Европаҕа МТС саамай улахан мобильнай ситим оператора.
МТС Саха Сиригэр
Саха Сиригэр МТС 2004 сыллахха "Горизонт-РТ" диэн хампаанньаны 1,5 млрд солкуобайга Республика правительствотыттан атыылаһан үлэтин саҕалаабыта. Билигин Саха сиригэр олорор 80% нэһилиэнньэни сибээһинэн хааччыйыан сөп. Саха сиригэр мобильнай сибээс оператордарыттан саамай элбэх абоненнаах операторынан буолар.
Бас билээччилэрэ
Тутаах хампаанньа бас билээччитинэн Система АФК буолар, 2011 сыл ортотугар бары акцияларыттан 50,8% тутан олороро. Атын акциялара Нью-Йорк фондовай биржатыгар атыыланар (биржевой тикера nyse: MBT, биир АДРга икки көннөрү акция баар), Лондон фондовай биржатыгар, Франкфурт биржатыгар, Берлин фондовай биржатыгар уонна Мюнхен фондовай биржатыгар, ону тэҥэ Арассыыйа биржаларыгар - РТС (тикера ) уонна ММВБ (тикер ). Акцияларын кэриҥиттэн 37.5% Нью-Йоркка, онтон 11.6% ММВБга атыыланара. .
2011 сыл оротугар хампааанньа сыаната $18,53 млрд этэ.
Чиряев Константин Спиридонович
Чиряев Константин Спиридонович (19.05.1927—1997) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Ороһутааҕы норуодунай педагогика түмэлин олохтооччута.
Олоҕун олуктара
1946 сыллаахха Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрбитэ.
Үөһээ Бүлүү (улуус киинэ)
thumb|Үөрэхтээһин управлениета. Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэ. Үөһээ Бүлүү улууһун киинэ.
Дьокуускайтан 677 км. хотугулуу-арҕаа диэкки Бүлүү өрүскэ турар.
Былыргы таҥаралар
Былыргы таҥаралар диэн дьон өйдөрө-санаалара саҥа сайдан истэҕинэ туттубут таҥаралара ааттаналлар.
Аан дойду үрдүгэр таҥаралар элбэхтэр. Сорох кыра таҥаралары аҕыйах киһи итэҕэйэр, ол иһин олору секталар диэн намтатан ааттыыллар, онтон элбэх дьон итэҕэйэр таҥаралара улаатан, күүһүрэн улахан үөрэх, бэйэлэрэ туспа империя буолан сылдьаллар.
Сахалар таҥара диэн былыр-былыргыттан бэйэлэрин итэҕэллэрин ааттыыллар. Омуктар күүһүрбүт, сайдыыны баһылаабыт кэмнэригэр бэйэлэрин таҥараларын, итэҕэллэрин атын омуктарга тарҕаталлар. Урукку колониялары сэриилээн ылыы саҕана сайдыылаах, кыайбыт омуктар таҥараларын кыайтарбыт омуктарга күүстэринэн соҥнууллара.
Telegram
thumb
Былыргы таҥаралар
Элбэх киһи баҕа санааларын биир сыалга түмнэхтэринэ санаалара күүһүрэрин былыргыттан билэллэр. Бары баҕа санааларын итэҕэйэллэрэ эбиллэр, санаалара өссө күүһүрэр. Элбэх киһи санааларын күүһүн түмүллүүтүн табан туһаныы итэҕэйэр дьон элбээн иһиилэригэр тириэрдэр.
Telegram
Telegram (эбэтэр Телеграм, Тэлэгрээм) — мессенджер, суруйсарга, сурутуу ыытарга уонна ааҕарга, ону тэҥэ араас билэ көрүҥүн бырахсарга айыллыбыт көмпүүтэр (ҕааддьыт) программата.
Былыргы таҥаралар
Билигин хас биирдии таҥара туһунан үөрэхтэр бэйэлэрэ таҥараларын туһунан өйдөбүллэри оҥостон туһаналлар. Саха тылын кылгас быһаарыылаах тылдьытыгар таҥараны бу курдук быһаараллар. Таҥара диэн итэҕэл үөрэҕинэн бүтүн Аан дойдуну айбыт уонна дьаһайар, киһи курдук мөссүөннээх үрдүкү айыы. Таҥара хаптаһыҥҥа, холустаҕа ойууламмыт, металга быһыллан оҥоһуллубут мэтириэтэ. (1,179).
Telegram
Месногие обменения (мессенджер) с функциялаах Vop функциялаах, тиэкистэри, куолаһы уонна видео- общениялары, стикердэри уонна хаартыскалары,файлалары кытта ситимниир. Ону тэҥэ каналларга уонна бөлөхтөргө видео- уонна аудиозвонкалары оҥорор, конференциялары, элбэх туһаныллар бөлөхтөрү, ханааллары тэрийэр кыахтаахтар. Бототов көмөтүнэн Приложение приложения примено хааччахтаммат. Клиентский Приложение приложения Месят для андроид, is, Wos, macOS и GNU/Linux. 2021 сыл тохсунньутугар ыытыллыбыт сервис ыйдааҕы активноһын ахсаана 500 мөл. кэриҥэ буолбут. 2017 сыл атырдьах ыйыгар бэйэтин Туус- Маалыкайыгар Павел Дуров иһитиннэрбитинэн, булааччы ахсаана күн аайы 600 тыһыынчаттан тахса улаатар.
Былыргы таҥаралар
Бу таҥараны быһаарыылартан иккиһэ сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ билэр иччи, түүктүйэ, эмэгэт диэн өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр. Үтүө, үрүҥ санаалаах киһи кута иҥэриллибит бэлиэ маллара аймах-билэ дьонугар көмөлөөх буолалларын сахалар билэллэр. Былыр-былыргыттан үтүө киһи кута иҥэриллибит мала-сала батыһар, өйдүүр киһиэхэ көмөлөөхтөрүн бэлиэтииллэр.
Telegram
2019 сыл ыам ыйыгар чинчийии чахчыларынан, Россияттан туһанааччылар улахан ирээттэрэ 25-34 (38 %) уонна 18-24 (27 %) сааһыгар тиийиллэр. Россия туһанааччыларын 35,6 % Москуба олохтоохторо,13,3 % Санкт- Петербург олохтоохторо. Атын регионнар тэҥинэн түҥэтилиннилэр. Исследование проводились с ответственными 82 тысяч республиканам.
Былыргы таҥаралар
Былыр-былыргыттан сахалар таҥаралара киһи кутун итэҕэйиигэ олоҕурар. Айылҕаҕа куттар араас көрүҥү ылыммыттара биллэллэр; кут бэйэтэ сылдьар, кут туох эмэ малга иҥэр, куту ханнык эмэ бүтэй иһиккэ хаайан илдьэ сылдьаллар. Бу көрүҥнэри маннык араартыахха сөп:
Telegram
Бырайыак Павел Дуров үбүлэнэр-АХШ сыл аайы 13 мөл. доллар кэриҥэ.
Былыргы таҥаралар
1. Иччилэр. Киһи эбэтэр кыыл кута туохха эмэ иҥэн эбэтэр олохсуйан сылдьыыта. Дьиэ иччитэ, мас иччитэ, хайа иччитэ эҥин диэн буолаллар.
Telegram
Диалогтарга уонна бөлөхтөргө иһитиннэриилэри таһынан, бенджергэ муҥура суох элбэх файлы тутуһуохха, ханааллары (микробогалары) туттуохха, бототу туһаныахха сөп.
Былыргы таҥаралар
2. Үөрдэр. Киһи кута бэйэтэ бэйдиэ сылдьарын бэлиэтэ.
3. Туос түүктүйэлэр эбэтэр туой көһүйэлэр. Үтүө киһи кутун ити иһиттэргэ хаайан илдьэ сылдьыы ааттанар.
4. Эмэгэттэр. Кут ханнык эмэ матырыйаалга иҥэриллэн уһун кэмҥэ сылдьарын итинник ааттыыллар. Бу көрүҥҥэ маска уруһуйдаммыт таҥара мөссүөнэ эмиэ киирэр.
Бу сахалар итэҕэйэр таҥаралара киһи кута туох уратыны ылыммыттарынан эрэ уратыланаллар. Бары таҥаралар дьайар күүстэрэ кыахтаах киһи кута буолар. Кут ханнык иһиккэ хаайыллыбытыттан эбэтэр иҥмититтэн уларыйан хаалбат. Хаптаһыҥҥа уруһуйдаммыт мэтириэттэр, маһынан оҥоруллубут эмэгэттэр эмиэ куту уларыппаттар. Арай бу кут бэйэтэ төһө күүстээҕэ, кыахтааҕа эрэ быһаарар оруолу ылар.
Атын омуктар таҥараларын күлүктэригэр иҥэриллибит үтүө дьоннорун куттара бэйэлэрин курдук санаалаах дьоҥҥо көмөлөһөллөр, атын өйдөөх-санаалаах дьону туораталлар. Сахалар атын омуктары баттаан, симэлитэн, сирдэрин-дойдуларын былдьыыр өйдөрө-санаалара былыр-былыргыттан суох. Ол бэлиэтинэн саха дьонугар таҥаралара элбэх. Сахаларга холбоспут, саха буолбут булчуттар Байанай, сылгы көрөөччүлэр Дьөһөгөй таҥараларын илдьэ сылдьаллар. Арай ынах сүөһүнү көрөөччүлэр Ынахсыт таҥаралара баһыттаран аата-суола улаханнык ахтыллыбат. Былыргы сайылыктарга Ынахсыт тардыыта диэн сиэр-туом толоруллар бэлиэлэрэ билигин да бааллар.
Нууччалар атын омуктары баһылыырга ыҥырар таҥараларын өйдөрө-санаалара саха дьонун таҥараларын суох оҥоро сатыыра үөрэхтээх дьон өйдөрүгэр-санааларыгар хайа да өттүнэн сөп түбэспэттэр.
Таҥара мөссүөннэрин быһаарыыга былыргы ойууннар тимир, алтан киһи кутун аанньа сыһыарбаттар диэн этэллэрин ылыныахха сөп. Кут Айылҕа бэйэтин эттиктэригэр эрэ күүстээхтик иҥэрин былыргы кэпсээннэр бигэргэтэллэр. Мас эмэгэттэр, туос түүктүйэлэр куту иҥэринэн харайа сылдьарга ордук туһалыыллар.
Telegram
С 16 апреля 2018 года по 18 июня 2020 года на использование мессендера на территории России.
Былыргы таҥаралар
Таҥара диэн үчүгэй, үтүө санаа түмсүүтэ буолар. Хас биирдии киһи бэйэтин олоҕуттан үөскээн тахсар өйдөбүл буолан кини өйүгэр-санаатыгар саһан, иҥэн сылдьар. Киһи бэйэтин олоҕуттан үөскээн тахсар үчүгэйгэ баҕарар санааларын түмсүүлэрэ кини таҥарата буолар.
Маннык быһаардахпытына, хас биирдии киһи таҥаралара тус-туһунаннар. Кини бэйэтин олоҕуттан уонна онтон үөскээн тахсар өйүттэн-санаатыттан, үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэр үөскээн тахсаллар. Бу өйдөбүллэртэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕара санааһына кини таҥарата буолар.
Telegram
Билиҥҥи кэмҥэ Android уонна iOS операцион программаларыгар үлэлиир, ону таһынан ситимҥэ үлэлиир барыллаах. 11.01.2014 дата дааннайынан Саудовскай Аравия, Оман, Катар, Узбекистан уонна АХШ курдук дойдуларга биир бастыҥ миэстэҕэ сылдьар телефонҥа Play Market нөҥүө хачайдааһынҥа. Программаны толкуйдаан онорбут уонна төрүттүүргэ көмө буолбут киһи Павел Дуров (Вконтакте түмэт-ситими төрүттээччи).
Былыргы таҥаралар
Биирдиилээн дьон мунньустаннар дьон-аймаҕы үөскэтэллэр. Дьон-аймах үтүө, үрүҥ санааларын мунньубуттара кинилэр таҥаралара диэн ааттанар. Дьон биир санаалаах бөлөхтөрүн үчүгэйгэ тардыһар санаалара биир буоллаҕына биир таҥаралаах буолаллар. Тус-туһунан баҕа санаалаах дьон таҥаралара туспа буоларыгар тиийэр. Баай уонна дьадаҥы дьон баҕа санаалара, таҥаралара хаһан да сөп түбэспэттэрэ итинэн, үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэрэ сөп түбэспэтинэн эмиэ быһаарыллар.
Сахалар таҥара туһунан өйдөбүллэрэ православнай таҥара дьиэтин үөрэхтэрин кытта хайдах да буккуһар кыахтара суох. Сахалар таҥара туһунан өйдөбүллэрэ Айылҕаны, куту-сүрү кытта сибээстээх буоланнар атын таҥара үөрэхтэрин кытта кыайан буккуспаттар. Былыргы кэмтэн ыла сахалар бэйэлэрин итэҕэллэрин атын омуктары баһылыырга туһулаабаттар, дьон бары биһиги, сахалар итэҕэлбитин хайаан да итэҕэйиҥ диэбэттэр. Сахалар иччи, түүктүйэ уонна эмэгэт диэн итэҕэллэрэ Аан дойдуну айбыттара диэн өйдөбүллэрэ суохтар. Арай былыр-былыргыта сахалар киэҥ сири-дойдуну баһылыы сылдьыбыттарын Үрүҥ Аар тойон, Үрүҥ Айыы тойон диэн итэҕэллэрэ баар буола сылдьыбыттара биллэрэр. Маҥнайгы Аардар, айыылар Орто дойду үөскүөҕүттэн бааллара олоҥхолорго ойууланаллар.
«Айыылаах-таҥаралаах» диэн үчүгэй, үтүө, үрүҥ санаалаах буолуу аата. Үтүөҕэ, үчүгэйгэ тардыһар өйдөөх-санаалаах буолууну, таҥаралаах диэн бэлиэтээн этии, итэҕэл икки өрүттээҕин билинии буолар.
Саха дьонун итэҕэллэрэ куту-сүрү итэҕэйииттэн үөскээн тахсар. Киһи өллөҕүнэ салгын кута арахсан барарын сахалар былыргыттан билэллэр. Дьон салгын куттара киһи этиттэн-сииниттэн арахсан Үөһээ дойдуга сылдьаллар диэн этэллэр. Үтүө санаалаах тумус киһилэрин кутун түүктүйэҕэ хаайан, илдьэ сылдьаннар таҥара оҥостоллоро эмиэ баар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан түүктүйэ таҥараны итэҕэйэллэр. Түүктүйэ таҥара диэн ааттаан үчүгэй, үтүө санаалаах төрүттэрин кутун түүктүйэҕэ хаайан баран илдьэ сылдьаллар эбит. Туос Түүктүйэ таҥара буолар эбит. Былыргы саха таптыыр киһитин үөрүн ойуунунан дьүһүттэрэн бүтэй тигиилээх, түөрт муннуга сиэллээх, ойуулаах туоска хаайтаран кэриэстээн, олорор дьиэлэригэр бэйэлэрин кытта илдьэ олороллоро үһү. Туос Түүктүйэ таҥара куруутун тыаһыы дыыгыныы турар буолара.
Туос Түүктүйэ таҥараны арыынан, умунуохтаан маанытык туталлара үһү, оннооҕор саха андаҕайдаҕына: «Туос таҥара тобулу көрдүн, таас таҥара таҥнары көрдүн, мас таҥара батары көрдүн»,- диирэ үһү. (2,206).
Православнай христианскай итэҕэл баай дьоҥҥо туһалыыр итэҕэл буолбутун В.И.Ленин бэйэтин үөрэҕинэн толору арыйбыта. Бу итэҕэли ол иһин былыргы ыраахтааҕы саҕана тойоттор ордук сөбүлүүлэр этэ. Бу итэҕэл үөрэҕэ «Аҥар иэдэскин оҕустахтарына, атыҥҥын тоһуйан биэр» диэн этиитэ дьадаҥы киһи баайтан атаҕастаннаҕына саҥата суох тулуйарыгар ыҥырар.
Сахалар тойон-хотун өттүлэрэ православнай таҥараны итэҕэйэ охсуу диэки салаллыылара, бу итэҕэл тойон, салайар дьон диэки тардыһыылааҕыттан, кинилэргэ элбэх туһаны аҕаларыттан буолбута. Баай дьоҥҥо тойон киһи үөһээттэн таҥараттан тутулуктаах диэн этэллэрэ дьадаҥы дьону салайарга олус туһалыыр эбитин оччолорго да арааран билбиттар.
Өр сыллар усталарыгар православнай христианскай итэҕэл салайар эргимтэлэрэ олус байбыттар, итэҕэйээччилэр сиэртибэ хомуйан биэрэллэрэ тиийбэт буолан, государство харчытыттан эбии көрдүүллэр. Үлэһиттэр, хамначчыттар, дьадаҥы дьон В.И.Ленин ыйыытынан сирдэтинэн баай дьон таҥараларын, Православнай таҥара дьиэтин туох да харысхала суох үлтү сыспыттара.
Тойон киһи бэйэтин үйэтигэр элбэх үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥоруон сөп. Саха дьоно тойон итинник майгынын арааран билэллэр. Тойон оҥорбут дьыалаларыттан үчүгэй өттүн туспа арааран «Үрүҥ айыытын» ылан таҥара оҥостон оҕолорун үөрэтэргэ туһаналлар. Тойон киһи элбэх дьыалалары оҥорбутуттан үчүгэй, үрүҥ өттүн эрэ ылан кэлэр көлүөнэлэри үөрэтэргэ туһаныахха сөп буолар.
Киһи бэйэтин олоҕор оҥорбут дьыалаларын мунньан ыйааһыннаан, тэҥнээн көрүү сахаларга былыргыттан баар. Ойуун киһи кутун ылан ыйааһыҥҥа ууран тэҥнээн көрөр. Бу киһи олоҕор элбэх үчүгэйи дуу эбэтэр куһаҕаны элбэҕи оҥорбут дуу диэни ыйааһын хараҕынан тэҥнээн көрөн быһаарар.
Киһи үйэтигэр оҥорбут быһыыларын ыйааһын хараҕынан тэҥнээн көрүү сахалар итэҕэллэрэ. Үчүгэйи элбэҕи оҥорбут киһи кута чэпчэки буолан Үөһээ дойдуга аттанар диэн ааҕаллар. Куһаҕаны элбэҕи оҥорбут киһи кута ыараан, ыарахан буолан Аллараа дойдуга, абааһыларга түһэр дииллэр.
Элбэх оҕолоох ыаллар саха дьонун санааларыгар саамай үтүө ыаллар. Бу ыаллар оҕолорун киһилии өйгө-санааҕа иитэн-үөрэтэн, бэйэлэрин курдук үлэһит, кэргэннии олоҕу ытыктыыр дьон гына улаатыннардахтарына бары дьон хайҕалларын ылаллар. Аймах-дьону төрүттээбит киһи бэйэтин олоҕун холобура кэлэр көлүөнэлэригэр илэ үөрэх буолан иҥэриллэрин туһугар кини кутун-сүрүн туос дуу, туой дуу түүктүйэҕэ хаайан ууруна сылдьыы – былыргы таҥара буолар.
Эмэгэт - ойуун анал кута-сүрэ, араҥаччыта буолбут тыын. Урут өлбүт ойуун дууһата. Былыргы дьон илдьэ сылдьан үҥэр-сүгүрүйэр ханнык эмэ иччи эбэтэр абааһы дьүһүнүн үтүгүннэрэн маһынан дуу, туоһунан дуу оҥорбут оҥоһуктара. (1,254). Олохторугар элбэх үчүгэйи оҥорбут аймах, үтүө киһилэрин кута иҥмит туох эмэ бэлиэ тэрилин эмэгэппит диэн ааттыыллар. Былыргы сахалар эмэгэти дьиэлэригэр уура сылдьан харысхал оҥостоллор эбит.
Былыргы сахалар маһынан оҥоруллар эмэгэккэ итэҕэллэрэ салгыы сайдан улахан Будда итэҕэлигэр кубулуйбут. Будда итэҕэлин сүрүн төрүтүнэн бу улахан эмэгэт куттаах диэн өйдөбүл буолар. Кытайга хас биирдии ыалга бэйэлэрин Буддалара баар диэн этэллэр. Бу өйдөбүл сахалар эмэгэттэригэр сөп түбэһэр.
Христианскай итэҕэл үчүгэй көрүҥнээх, үчүгэй майгылаах Христос таҥарата сахалар «Киһи буолуу», «Киһи быһыылаах»,- диэн сахалар киһи өйүн-санаатын быһаарар өйдөбүллэриттэн үөскээн олохсуйбут уонна үчүгэй киһи көрүҥнээх буолбут.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ сахалар иччи, түүктүйэ уонна эмэгэт диэн өйдөбүллэрэ биир суолталаахтарын быһаарар. Бу өйдөбүллэр бары киһи эбэтэр ханнык эмэ кыыл куттарыттан үөскээн тахсаллар. Арай бу куту хайдах харайалларыттан эрэ уратыланаллар. Күүстээх куттаах ойуун киһи кута хаһан баҕарар аймах-билэ дьонугар көмөлөөх буоларын сахалар былыргыттан билэллэр. Үтүө киһи бэйэтин олоҕор ситиспит ситиһиилэрин уонна кыайыыларын өйдөбүллэрэ ордук эдэр көлүөнэлэри үтүгүннэрэн, батыһыннаран үөрэтэргэ туһалыыллар уонна Үрүҥ айыы диэн ааттаналлар.
Саха дьонун кут-сүр үөрэҕэ эрэ бииргэ түмүөн сөп. Дьон бары биир санааланнахтарына итэҕэллэрэ биир буолар. Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ бары баар итэҕэллэр төрүттэрэ буолар. Аан дойду үрдүгэр баар итэҕэллэр бары кут-сүр үөрэҕиттэн сайдан-үүнэн тахсыбыттар. Кэлин кэмҥэ бары улахан итэҕэллэр дьон санаатын баттыыр империяларга кубулуйан сылдьаллар.
Саха дьонун таҥаралара диэн бэйэлэрин үйэлэригэр үлэлээн-хамсаан, олохторун дьоһуннаахтык олорбут, элбэх ыччаттары иитэн-үөрэтэн улаатыннарбыт үтүө төрүттэрин куттара буолар. Үтүө төрүт кута-сүрэ бэйэтин аймахтарын көрө-истэ сылдьарын саха дьоно былыргыттан билэллэр уонна итэҕэйэллэр. (3,63).
Туһаныллыбыт литература
1. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта.- Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
2. Сэһэн Боло. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 352 с.
3. Каженкин И.И. Киһи буолуу. Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Доҕордоһуу түмэлэ
Доҕордоһуу түмэлэ — Саха сиригэр нууччалар кэлиилэрин көрдөрөр түмэл.
Доҕордоһуу түмэлэ Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгэр уҥа кытылга Суотту дэриэбинэ таhыгар, Дьокуускай куораттан сэттэ көс ыраах турар. Аhаҕас халлаан анныгар турар устуоруйа-архитектурнай түмэл буолар.
Түмэл Саха Сирин биллэр айар суруйааччы Суорун Омоллоон көҕүнэн тутуллубут. Бу «Ленскай острог» (Дьокуускай) урукку сиригэр тутуллан турар. Ол острогу биллэр сир арыйааччылара аспыттара, кинилэр быыстарыгар Семён Дежнев, Иван Москвитин, Ерофей Хабаров. Түмэл киинигэр, халлаан анныгар Зашиверскай Спасскай Церковын острога баар. Церковь тула Саха Сиригэр олорор норуоттар дьиэлэрин көруҥнэрэ тутуллан тураллар. Хотугу норуоттар култууратын ис хоhоонун кэпсиир араас сыаналаах маллар бааллар. XIX—XX үйэтээҕи сахалыы былыргы таҥастар, үрүҥ көмүс киэргэллэр, чороон араас көруҥнэрэ баар. Ол таhынан түмэл элбэх уруhуйу мунньан олорор.
Түмэл турар сирин айылҕата, экспонаттарыттан хаалсыбат көрүҥнээх.
Суолбут устун баран иhэн бастакынан Балаҕаны көрөбүт — сахалар кыhын олорор дьиэлэрэ. Былыргы түөрт муннуктаах дьиэни түргэнник тутуохха сөп. Истиэнэтин чараас хаптаhынынан саайаллара. Дьиэ сууллубатын курдук балаҕан ортотугар саамай кытаанах остуолбалары туруораллара. Муостатыгар тэпсиллибит буор сытара, кырыыhатыгар хаптаhынан бүрүйэн баран буор куталлара. Истиэнэтин тас өттүттэн буору кытта буккуллубут балбааҕынан сыбыыллара. Соҕуруу өттүгэр абааhылар олороллор диэн тахсар ааны илин диэки көрөр гына оҥороллоро. Ол иhин сахалар дьиэлэрин кэннигэр тыа турар буолара. Түннүгү былыргы сахалар тардаллыбыт оҕус хабагынан уонна муустан оҥороллоро. Балаҕан иhэ боростуой буолара. Кирии аан уҥа өттүгэр көмүлүөк оhох турар. Оhох дьиэ ортото буолара. Истиэнэ тула ороннор турараллара. Дьиэ хаhаайынын миэстэтин аата Дархан орон.
Ураhа- былыргы сахалар сайыҥҥы дьиэлэрэ. Көҥүстүү быһыылаах турар уhун мастарынан оҥоhуллара. Иhинээҕитэ балаҕан киэнин курдук буолара. Yөhээтигэр буруо тахсар хайаҕас баар.
Түмэл киинигэр салҕыы баран иhэн Индигир өрүс кытылыгар 1700 сыл. тутуллубут Спасскай церковь куоппуйатыгар тиийэбит, хомолтолоох түбэлтэнэн биллибит хара оспаттан өлбүт «Зашиверскэй острог». Соторутааҕыта тутуллубут да буоллар, сахаларга улахан устуоруйа уонна архитектурнай оруолу оонньуур.
Бурут
Бурут — абааһы тайаҕар майгынныыр ууга, бадарааҥҥа үүнэр сүлүһүннээх от. Ынах сүөһү сиэтэҕинэ өлөр
Доҕордоһуу түмэлэ
Сыаркап кэннэ Баасап атыыhыт дьиэтэ кэлэр. Ол эмиэ түмэл буолан турар. Иhигэр элбэх араас мал баар.
Сахаларга христианство киириитэ
1714 с. ахсынньы 6 күнүгэр Сибиир норуоттарыгар күүс өттүнэн христианскай итэҕэли киллэрэр туһунан Петр I уурааҕа тахсыбыта. Сахалары уонна хотугу норуоттары сүрэхтээһин саҕаламмыта, сүрэхтэммит дьон чэпчэтиилэринэн туһаналлара. 1720 c. балаҕан ыйын 1 күнүнээҕи уураахха этиллэринэн, христианскай итэҕэли ылыммыт дьоннор үс сыл устата бары түһээнтэн босхолоноро. Босхо кыһыл көмүс сүрэх, чаанньык, алтан иһит, “ырбаахыта тиктиҥ” диэн холуста, таҥара мэтириэтэ (икона) биэрэллэрэ. Саха киһитэ маннык чэпчэтиини сүрдээх өйдөөхтүк туһаммыта: маҥнай оҕолорун биир-биир сүрэхтиир, онтон – кэргэнин, тиһэҕэр – бэйэтин. Түмүгэр сүүрбэччэ сыл дьаһаахтан босхолоноллоро. Сорох сахалар православиены сүрдээх дириҥник ылыммыттара. Эбээннэр, эбэҥкилэр, чукчалар көһө сылдьар буолан таба туттарбат этилэр. Оттон саха нууччаны кытта алтыһара сылтан сыл кэҥээн иһэрэ.
Доҕордоһуу түмэлэ
Салҕыы баран истэххэ тыал миэлниссэтэ кэлэр. Онно киирэн ис оҥоhуутун көрө-көрө хаартыскаҕа түhүөххэ сөп. Инэн түмэл көрүүтэ бүтэр, аны көрүү вышкатыгар тахсабыт. Тахсан баран, үөһэттэн Уус-Алдан айылҕата көстөр.
Сахаларга христианство киириитэ
1724 сылы сахалар уонна Өлүөнэ эҥэринээҕи олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктар христианствоҕа киирбит сылларынан ааҕыллар. Ордук 1805-10 сыллардаахха сүрэхтэнии дэлэйбитэ. Протоиерей Георгий (Григорий Слепцов) 1800 сылтан 1810 сылга диэри Саха сирин кэрийэ сылдьан 7О-ча тыһыынча киһини сүрэхтээбит. 1823 сыллааҕы докумуоннар туоһулуулларынан, оччолорго саха омугун 1 эрэ бырыһыана сүрэхтэммэккэ хаалбыта.Сүрэхтииллэригэр уһун суһуохтаах эр дьону баттахтарын кырыйталаан баран, үрдүлэригэр уу кутуталаан, нууччалыы ааты биэрэн, быалаах кинигэҕэ суруйаллара.
Нуучча таҥаратын үөрэҕин быһыытынан, айыыта-буруйа суох киһи өллөҕүнэ дууһата ырайга көтөр диэн буолар. Оттон буруйу оҥорор киһи айыыта-харата элбээн, аад айаҕар түһэн оргуйбут сымалаҕа буһар. Ол иһин Күн сиригэр олорор киһи, туох да айыыны-буруйу оҥоруо суохтаах. “Куһаҕаны оҥордоххо сир-дойду иччитэ хоргутуо, хомойуо, айыы буолуо” диир саха, бэйэтин итэҕэлэ нуучча таҥаратын үөрэҕэр сөп түбэһэр, дьүөрэлэһэр буолан, саҥа итэҕэли утарбатаҕа, дьон үксэ дөбөҥнүк ылыммыта.
Суут былыргы итэҕэли боппута. Кэриим аҕабыыта ыалга киирэн ол-бу эмэгэти көрдөҕүнэ ылан уокка быраҕара. Бэйэтин тылынан мэлииппэни ыллыы-ыллыы хадьыылатын биэтэҥнэтэн “ыраастыыр” буруонан ыһаарара. Сүрэхтэммит эр дьону баттаххытын үүннэримэҥ диэбиттэрэ, муостаах бэргэһэни кэтэри боппуттара. Ынах үүтүн уоһаҕын иһимэҥ; күтэри, тииҥи сиэмэҥ дииллэрэ. Ойууннууру эмиэ боппуттара. Ол эрээри улахан хомуһуннаах ойууннар саҥа дьаһалы ылымматахтара, баттахтарын кырыйтарбатахтара.
Дьокуускай 1638 сыллаахха туспа воеводство буолуоҕуттан, киинтэн таҥара үөрэхтээхтэрэ кэлитэлээбиттэрэ, бастакы таҥара дьиэтин “Троицаны” туппуттара. 1664 сыллаахха Ыспааскай манастыыр үлэҕэ киирбитэ. 1718 сыллаахха Дьокуускайга олорор дворян, бояр төрүттээхтэр уонна сулууспалаахтар көрдөһүүлэринэн Сибиир митрополита Федор Лещинскай алгыһынан Сибэтиэй Ньукулай аатыгар мас таҥара дьиэтэ тутуллубута. 1728 cыл от ыйын 28 күнүгэр Ыспааскай манастыыр архимандрита Феофан таас таҥара дьиэтин үлэҕэ киллэрбитэ. 1730 сыллаахха бастакы оскуола аһыллыбыта.1731 сыллаахха Саха сирэ (уезд) Тобольскай митрополитын дьаһалынан Иркутскай епархияҕа сыһыарыллыбыта.
Таҥара дьиэлэрин үлэлэрин сүрүн ис хоһоонунан христианскай итэҕэли иҥэрии, таҥара бырааһынньыктарын аайы дьону мунньан мэлииппэ ааҕан, ыллаан, буруйу оҥорбут киһини дьон-сэргэ истэригэр айыытын этитэн, буруйун билиннэрэн о.д.а. таҥара итэҕэлин киэҥник пропагандалааһын буолбута. Итини таһынан Күн-судаар ыраахтааҕыга баайдар хомуйар нолуоктарын, кини бары дьаһалларын эҥкилэ суох толорору ситиһии, кэргэннии буолар дьону бэргэһэлээһин, төрөөбүт туһунан миэтирикэни толоруу, саҥа төрөөбүт оҕоҕо ааты биэрии, өлбүт киһи дууһата ырайга көтөрүгэр анаан мэлииппэни ааҕыы уо.д.а. кинилэр үлэлэригэр киирэрэ.
Маны таһынан нэһилиэктэргэ таҥара дьиэтэ культурнай киин эмиэ буолара. Аҕабыыт үгүс нэһилиэктэргэ саамай үөрэхтээх киһинэн буоларын быһыытынан, бэйэтин үлэтин таһынан суруксуттуура, учууталлыыра, эмчиттиирэ, судьуйалыыра онтон да атын эбээһинэстэри толоруон сөбө. Билиини-көрүүнү тарҕатыыларын таһынан сорохтор кыраайы чинчийэр, олоҕу-дьаһаҕы үөрэтэр үлэни ыыталлара. Бастакы библиотекалар, оскуолалар, сахалыы хаһыаттар, кинигэлэр тахсыылара кинилэр үлэлэрин кытта сибээстээхтэр.
1898 сылтан ыла Дьокуускайдааҕы епархияҕа Охотскай уокурук муора кытыытынааҕы уобаластара уонна Иркутскай губерния бириискэлэрин таҥараларын дьиэлэрэ киирбиттэрэ. Дьокуускайдааҕы епархия 1918 сыллаахха уокуруктарынан таҥара дьиэлэрин ахсаана:
Камчаатка
бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх:
Сахаларга христианство киириитэ
Дьокуускай к. – 12
Верхоянскай уокурук – 12
Бүлүү уокуруга – 24
Инфляция
thumb|300px|Аан дойдутааҕы инфляция таhыма. [[2019.]]
Халтаһа диэн харах тула хамсыыр тирии иҥээһинэ
Халтаһа диэн харах тула хамсыыр тирии иҥээһинэ. Харахпытын тас буортулааһынтан көмүскүүр.
Инфляция
Инфляция диэн мал уонна сервис сыаналарын үрдээhинэ, харчы сыаната аччааhына, хайа эрэ кэм кэрдииhин устата. Ол аата сыана үрдээбитин кэннэ, тэҥ харчы суумматыгар аҕыйах мал уонна сервис кэлэр буолар.
Рынок экономикатыгар инфляция аһаҕас форманан — сыана үрдээһинэ көстөр. Экономикаҕа инфляция намтааһыныгар инфляция баттаабыт форманы атыылаһыан сөп: сыана үрдээбэт, ол эрээри табаарынай дефицит үөскээн тахсар.
Инфляция уһун, туруктаах процесс сыананы араастаан үрдээһиниттэн (холобур, үп- харчы реформатыттан эбэтэр политическай событиелартан) уратыта суох буолуохтаах. Инфляция экономикаҕа сыана үрдээһинин, тоҕо диэтэххэ, биирдиилээн табаардар уонна өҥөлөр сыаналара үрдүөн, намтатыллыан эбэтэр уларыйыыта суох хаалыан сөп. Сыана уопсай таһымын, ол эбэтэр ВВП дефициттэрин дефициттэрэ улахан суолталаах.
Төттөрүтүн, сыана уопсай таһымын намтатыы (отрицательный РОСТО), үгэс курдук сезон характерынан буолар. Холобур, бурдугу хомуйуу кэнниттэн бурдук сыаната эмиэ намтыыр. Аныгы экономикаҕа уһун дефляция аҕыйахтык көстөр. Уһун дефляция холобурунан (сылга -1% сиригэр- уотугар) номнуо үс уонунан сылларга буолбут Япония экономиката сулууспалыан сөп.
Инфляция сабыдыалын сыаналааһын
Инфляция үчүгэй да, куһаҕан да процесстарга куһаҕан сабыдыаллаах буолуон сөп.
Инфляция сыананы номинальнай үрдэтии суотугар эрэ буолбакка, сыана үрдээһинин кэтэһии инникитин табаары атыылааччыларга улахан сабыдыалы үөскэтэр.
Инфляция дьиҥнээх харчы ордугун державателинэн төлүүр государство дьиҥнээх нолуогун быһыытынан көрүллүөн сөп, тоҕо диэтэххэ, харчы капитала инфляция кэмигэр сыаналанар. Үп- харчы мунньуллуута, көннөрү баан бырыһыана инфляция таһымыттан намыһах буоллаҕына, экономика уйгута намыһах. Государство нолуок тиһигэр инфляцияттан эбии дохуоту ылыан сөп.
Толорута суох дьарыктаах буолуу экономикатыгар инфляция мөлтөөн, нэһилиэнньэ дьиҥнээх дохуоттара аҕыйаан, өссө күүскэ үлэлииллэригэр күһэйэр.
Америка экономиһа, 1976 сыл экономикатыгар Нобелевскай бириэмийэ лауреата Милтон Фридман саныыр: «Инфляция-сокуону биһирээһиҥҥэ наадыйбат нолуок биир формата".
Экономистар, ордук кКчДл ейнсанциялар кыра (сыылучей) уонна инфляция туруктаах буолуутугар үчүгэй өрүттэр эмиэ бааллар диэн сабаҕалыыллар. Кредит ылбыт предпринимателлэр иэстэрин чэпчэкитик төлүүллэр уонна сыана үрдээһинин чэпчэтэрин кэтэһэллэр. «Кубоктарыгар» бэйэлэрин харчыларын харыстыыр дьон бааннарга харыстыылларын, хайдах эрэ степеннээх хаһаайыстыбалартан харыстыылларын быһаараллар. Ити производствоҕа капитальнай угууну көҕүлээһиҥҥэ тириэрдэр.
Сахаларга христианство киириитэ
Халыма уокуруга – 8
Өлүөхүмэ уокуруга – 17
Охотскай уокурук – 7
Дьокуускай уокурук – 54
барыта – 134
Бу таҥара дьиэлэригэр барыта холбоон 300-кэ киһи үлэлиирэ.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н. Тарабукин “Хотун Төҥүлү тула”, Дьокуускай, «Сайдам», 2007 с.
Джейн Чен
Биография
Джейн Чен, Тайваньтан төрүттээх американка, 1978 сыллаахха төрөөбүтрэ. Калифорния Апленд оскуолатыгар үөрэммитэ. Ол кэннэПомон еэллиэһигэр, Гаарвард уонна Стэнфордс үнүбүрсүтүөттэригэр үөрэммитэ. Сайдар дойдуларга доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр үлэлээбитэ, кэммиэрсийэтэ суох тэрилтэлэри кытта, ол иһигэр Клинтон пуондатын кытта үлэлэспитэ. .
Стэнфордка үөрэнэр кэмигэр устудьуоннар бөлөхтөрө, ол иһигэр Джейн Чен, Рахул Паникер, Линус Лиан уонна Нагананд Мурти, преподавателлэрин ыйыытынан сайдан эрэр дойдулар дьадаҥы оройуоннарыгар туһаныллыахтаах оҕо инкубааторын оҥоруунан дьарыктаммыттара. Оҥоһуллубут инкубаатор туттарга судургу, уота суох үлэлиир уонна сыаната ырыынакка баар дьүөрэлээхтэриттэн удамыр эбит. Сыл буолан баран хамаанда Embrace хампаанньаны арыйбыта, ол кэннэ — Embrace Innovation. Бастакылара — кэммиэрсийэтэ суох тэрилтэ, үксүгэр дьадаҥы оройуон клииникаларын инкубааторынан хааччыйар, иккис — кэммиэрсийэлээх түмэт урбаан тэрилтэтэ, инкубаатордары  кыахтаах клииникаларга атыылыыр, киирбит дохуотун  чааһын Embrace хампаанньаҕа аһардар. Embrace Innovations аһыллыаҕыттан 2012 сылтан Чен хампаанньа толорооччу дириэктэрэ.
2013 сыллаахха Шваб түмэт урбаанын пуондата Чены сыл түмэт урбаанынан биллэрбитэ, журнал Forbes включил её в число 30 главных социальных предпринимателей мира.
Зверев Дмитрий Сергеевич
Зверев Дмитрий Сергеевич (11.06.1939, Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 08.09.2012) — прозаик-публицист, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
Олоҕун кэрчиктэрэ Миитэрэй Сэргиэйэбис Сэргэй Сибиэрэп бастакы кэргэнэ Анастасия Потаповнаттан уола. Барыта 11 оҕоломмуттар. Түөрт оҕо кыра сылдьан суорума суолламмыттар. Аҕалара араҕан барарыгар 8 буолан хаалбыттар. Миитэрэй Сэргиэйэбис кэргэнэ Алла Петровна Өлөөн Дьэлиҥдэтиттэн төрүттээх. Үс уол оҕоломмуттара, элбэх сиэннээхтэр. Дмитрийи кыра сырыттаҕына Юрий диэн ааттыыллар эбит. Ол иһин иккис уолун Юрий диэн ааттаабыт. Юрий улахан уолун эһэтин аатынан Дима диэн ааттаабыт. Кыра сиэн уол төрүүрүгэр Миитэрэй Сэргиэйэбис Түбэй Дьаархаҥҥа баар этэ. Телефонунан уол сиэн кэлбитигэр олус үөрбүтэ. Ким диэн ааттыыбыт диэн ыйыппыттарыгар : «Эн уонна мин ааппытынан Юрий диэххэ » - диэбитэ. Саамай тапталлаах сиэн буолбута, таһыччы таптыыра: «Оҕом бэйэм курдук буолуоҕа, хос эһээтин батан улуу киһи буолуоҕа», - диэн алгыыра. Күн баҕа санаата туоллар ханнык. Дима кыра эрдэҕиттэн үтүөҕэ, кэрэҕэ, билиигэ-көрүүгэ тардыһар этэ. Олох оскуолаҕа киириэн инниттэн учуутал буолуом диэн ыра санаалааҕа. Ол санаата туолбута. Кини Сунтаар улууһун Сиэйэ сэттэ кылаастаах, Элгээйи орто оскуолаларын, М.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүү педучилищетын бүтэрэн баран Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспалаабыта. Тустуунан, боксанан, футболунан, волейболунан, хайыһарынан, чэпчэки атлетиканан, гимнастиканан эмиэ дьарыктанара, саахыматы сэргиирэ. Дьокуускайдааҕы университетка физико-математическай, онтон филологическай факультеттарга үөрэнэн, араас идэлээх учуутал, суруйууга сыһыанынан – тыл үөрэхтээҕэ, суруналыыстыкаҕа эмиэ үлэлиии сылдьыбыта. Суруйааччылар норуоттар икки ардыларынааҕы Союзтарын чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Сунтаар улууһун уонна Түбэй Дьаархан нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо буола үүммүтэ. Талаан, суруйар дьоҕур киһи аайы баар буолбат, утум төрөппүттэргиттэн, айылҕаттан айдарыы үөһэттэн иҥэриллэр быһыылаах. Ис киирбэх сэбэрэлээх, олус чэнчис, уурбут-туппут курдук таҥнан, тутта-хапта сылдьар Миитэрэй, кэпсээн-ипсээн бардаҕына, билэрэ-көрөрө элбэҕэ, бэйэтин санаатын толору ыраастык этэрэ, истээччини олус умсугутар талааннааҕа Улуу Сибиэрэптэн утумнааҕын туоһулуура.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Аҕата — Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола
Айар үлэтэ
Аҕата, Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола, 100-сааһын туолуутугар аҕатын айар олоҕун туһунан кинигэлэри, араас үлэлэри суруйан бэчээттэппитэ: «Аҕам туhунан аман өс», «Алгыс түстэниитэ», «Үйэлэр сүгүрүйэр киhилэрэ», С. А. Зверев — Кыыл Уола олоҕор холобурдаммыт «К вопросу о национальной специфике якутского поэтического творчества» чинчийиилэр, «Кыhыл көмөс ыар тыына» сэһэн.
Өссө маны көр
Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола
Ача
Ача — бурдук соломотугар майгынныыр, уһун аҕыйах сэбирдэхтээх, бөҕө силистээх кытаанах от
Ыарыы источниктарынан буолар
Авитаминоз диэн ыарыы, киһи уһуннук битэмиинэ суох аһы аһаабакка сырыттаҕына бу ыарыы үөскүөн сөп.
Иһэх
Иһэх — ат туйаҕар чопчулана тоҥмут муус. Аналлаах өтүйэнэн тоһута охсоллор эбит — иһэхтииллэр.
2011 Арассыыйа протестара
мини|Москваҕа 2011 сыл ахсынньы 24 күнүгэр дьон Сахаров уулуссатыгар тахсыыта 2011 Арассыыйа протестара - 2011 сыллааххха Государственнай Дума төрдүс ыҥырыытыгар быыбар түмүгүн утарыы политическай өрө турууну ааттыыллар. Кэлин 2012 сыл Россия президенын быыбарыгар эмиэ утарыы салҕаммыта. Бу акциялар кыттааччылара этиилэринэн быыбар бириэмэтигэр федеральнай сокуоннары кэһии уонна быыбар түмүгүн фальсификация улаханнык тарҕаммыта. Сүрүн лозуҥнарынан Чиэһинэй быылбар иһин диэн этэллэрэ. Протест акциятын им бэлиэтинэн - маҥан лента этэ. Кыттааччылар Путин утары этилэр.
1996 сыл
1996 сыл.
Ырыынак
Ырыынак диэн эргиэн буолар эйгэтин өйдөбүлэ. Ырыынакка маллары уонна өҥөлөрү атыылыыллар, атыылаhаллар уонна атастаhаллар. Ырыынак атыылаhааччы уонна атыылааччы сыhыаннарыттан турар. Ырыынактар кээмэйдэринэн, баар сирдэринэн, малларын уонна өҥөлөрүн көрүҥнэринэн арахсаллар.
.hn
.hn диэн Хондурас үрдүк таhымнаах ил домена.
.hr
.hr диэн Хорватия үрдүк таhымнаах ил домена.
Ставрополь кыраайа
мини|Ставрополь кыраайын каартата Ставрополь кыраайа эбэтэр Ставропольскай кыраай — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1937 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрүттэммитэ. Ростов уобалаһын, Ставрополь кыраайын, Карачаево-Черкесс республикатын, Адыгеяны уонна Абхазияны кытта кыраныыссалардаах. Административнай центра - Ставрополь.
Национальнай састааба
Нууччалар кыраайга элбэх өттүн ылаллар. Уруккуттан эрмээннэр, украинецтар, гректар олорбут сирдэрэ. Кэнники бириэмэҕэ дагестантан сылдьар норуоттар элбээбиттэр.
Владимир Набоков
Владимир Владимирович Набоков (Муус устар 22, 1899 — От ыйын 2, 1977) диэн Арассыыйа уонна Америка суруйааччыта. Набоков бастакы тоҕус романнарын нууччалыы суруйбута, онтон кэлин үлэлэрин ааҥллыы суруйбута. Онтон таhынан энтомологиянан уонна саахымат композициятынан кэрэхсиирэ.
Набоков ордук биллиилээх романа Lolita (1955). Икки тылынан — нууччалыы уонна ааҥыллыы — бэйэтэ суруйан таһаарбыта.
Хоҥор хаас
Хоҥор хаас (нуучч. гуменник) — бөдөҥ көтөр. Хаастыҥылар этэрээттэрин Хаастар биистэрин уустарыгар киирэр Саха Сиригэр үөскүүр 4 көрүҥтэн биирдэстэрэ.
Кытарымтыйан көстөр болоорхой эбириэн өҥнөөх. Тумса хара, ортотунан саһархай сурааһыннаах. Тыһыта атыырынааҕар арыый кыра, ол гынан баран өҥүнэн уратыта суох. Ыйааһына 2,5 киилэттэно 4,5 тиийэ буолар, ардыгар оннооҕор да улахан.
Тарҕаныыта
Хоҥор Евразия туундаратыгар, тайҕатыгар Гренладияттан Уһук Илиҥҥэ диэри олохсуйар. Орто Европа уонна Азия байҕалларын кытылларыгар, Хара уонна Средиземнэй байҕалларга, Орто Азияҕа, Японияҕа уонна соҕуруулуу-илин Кытайга кыстыыр.
Хоҥор ууга оччо баайыллыбатах көтөр. Күнүһүн хонууга сороҕор ууттан тэйиччи мэччийэллэр, киэһэ эрэ ууга төннөллөр. Сиргэ үчүгэйдик хаамаллар уонна түргэнник сүүрэллэр.
Дьэрэкээн от
Дьэрэкээн от — үрдүк намчы умнастаах, дэлэгэй сэбирдэхтээх, күөх өҥнөөх бытархай сибэккилээх элбэх сыллаах от
Запорожье
Запорожье (Запоріжжя) диэн Украина куората. Запорожье уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 766 959 (2013).
Оройуонунан арахсыыта
Билигин 2 оройуон баар:
Эрдэҕэс кутуруга (тэллэй)
Эрдэҕэс кутуруга (, Груздь черный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Хатыҥ эбэтэр хатыҥ булкаастаах ойуурдарга үүнэр. Сорохтор Саха сиригэр үүммэт дииллэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: Көппөҕөр, онтон кэтит боруонка курдук, иэҕиллибит түүлээх иилээх. Сииктээх, салахайдаах, чээл күөхтүҥү эбэтэр хараҥа буурай, хара. Таҥалайдаах араҥата: Кирдээх үрүҥ Этэ: Үрүҥ, тоһуттаахха хараарар. Убаҕаһа үрүҥ, амтана аһыы. Атаҕа: Модьу. Көҥдөй. Сэлээппэтин курдук өҥнөөх.
Туттуллуута
Хаачыстыбатынан үһүс категорияҕа киирэр тэллэй. Сэлээппэтин эрэ тууһууллар. Тууһаатахха кыһыл арыгы өҥнөнөр.
Улуус
Улуус диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин административнай тэриллиитэ. Сорох түүр тылларыгар ил эбэтэр дьон диэн суолталаах.
Былыр Көмүс Ордуу саҕана Арассыыйа Нуучча улууһа диэн ааттана сылдьыбыта. Бүрээтийэҕэ билигин улуус диэн бүрээттэр түөлбэлээн олорор тыа нэһилиэнньэлээх пууннарын (бөһүөлэктэрин) ааттыллар.
Кулуһун от
Кулуһун от эбэтэр көннөрү Кулуһун - күөл кытыытыгар үүнэр лабаата суох көнө дылыгырас от
Оҕус мунна (тэллэй)
thumb|250px
Оҕус мунна (, Валуй) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сэбирдэхтээх эбэтэр инньэлээх ойуурдарга бөлөхтөрүнэн үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 6-15 см. Курааҥҥа хайыта барар, килбэчигэс, иитэ чараас, курдат көстөр. Сииктээх кэмҥэ салахайдаах. Таҥалайдаах араҥата: Сырдык саһархай, кэлин арыый кытарар. Этэ: кытаанах, үрүҥ, аһыы. Оччото суох сыттаах.
Туттуллуута
Буһаран баран тууһууллар уонна маринуйдууллар.
Кокуос паальмата
Кокуос паальмата (Cocos nucifera) — Паальматыҥылар кэргэннэригэр киирэр мас үүнээйи, Cocos уус соҕотох көрүҥэ.
Аата
Уус билим аата coco («эбисийээнэ») диэн португаал тылыттан тахсар, аһа эбирдэрдээх, онто эбисийээнэ сирэйигэр майгынныыр дииллэр. thumb|left|Кокосовая пальма.
Тарҕаныыта
Ханна үөскээбитэ чуолкай биллибэт — сабаҕалааһынынан Соҕуруу-Илин Азияттан, Малайзияттан. Билигин соҕуруу уонна хоту полушариелар тропиктарыгар иккиэннэригэр айылҕаҕа да, дьоҥҥо да үүнэр.
Булуҥ улууһа
Демография
thumb|left|500px|Cурутуу ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга олохтоох ахсаана[[Билэ:Булунский.png|480px|thumb|center|2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]] <br style="clear:both;" />
Администрацияларынан араарыы
thumb|right|300px|Булуҥ улууһун каартата (нэһилиэктэргэ киирбэтэх территория өҥө суох) <br style="clear:both;" />