cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айыыны оҥоруу куһаҕана элбэх
Атомнай электрическэй уоту биэрэр станциялар санааҕа туһалара элбэх, үчүгэйгэ эрэ аналлаах курдуктар. Ол эрээри дьон сыыһа туттунуулара эбэтэр соһуччу сир хамсааһыныттан абаарыйа буолар кыахтааҕа хаһан да хаалан хаалбат. Бу саҥаны айыылар тулалаан олорор дьоҥҥо аҕыйах уонча сыллаах туһаны аҕалбыттарынааҕар үйэлэр усталарыгар кыайан ыраастаммат радиацияны тарҕатан, буортуну оҥороллоро элбээн хааларыгар тиийдэ. Чернобыльга уонна Фукусимаҕа радиация тарҕаныытыттан дьон ону дьэ биллилэр, саҥаны айыыттан сэрэнэ сатыыллара күүһүрдэ.
Дьон саҥаны айа сатыылларын, айыыны оҥороллорун өйдөрө-санаалара сайдыбытынан туһанан лаппа аҕыйаталларын, олоххо чахчы туһалаахтарын эрэ олоххо киллэрэллэрин айылҕа ирдиир, кэтэһэр. Дьон олоххо туһата суох саҥаны айыылары оҥоро туралларын арай айылҕа эрэ тохтотор кыахтаах курдуга, билигин син биллэн эрэр.
Саҥаны айыы диэн дьон урут билбэт, ол аата киһи оҥорбот быһыыларын оҥоруу буолар. Дьон бары үчүгэй диир, сөбүлүүр, туһалаах быһыыларын элбэхтик оҥороллоруттан үчүгэй быһыылар олус элбэхтэр, онтон киһи оҥорбот быһыылара диэн отой аҕыйахтар уонна үксүгэр куһаҕан быһыылар буолаллар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону саҥа улаатан истэҕинэ «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэр. Ол барыта оҕо өйүн-санаатын кыра эрдэҕиттэн харыстыыртан, ситэ ону-маны билэ-көрө илигинэ саҥаны айа сатаан сыыһаны-халтыны оҥорон араас куһаҕан, быстах быһыыга түбэспэтин диэн оҥоруллар быһыы буолар.
Оҕо өйө-санаата саҥаны айыылартан, саҥаны билиилэртэн хомуллан үөскүүр. Оҕо саҥаны айа, оҥоро охсор санаата аһара барар. Саҥаны айыыны оҥоро охсуу холобурун бэргэһэни тиэрэ кэтэ охсон кэбиһииттэн булуохха сөп. Дьон бары бэргэһэлэрин иннин иннигэр гына кэтэр буоллахтарына, тиэрэ, иннэ кэннигэр гына кэттэххэ, дьон оҥорботторун оҥоро охсоҕун, ураты, «оһуобай» киһи буола түһэҕин. Бэргэһэни тиэрэ кэтэ охсон кэбистэххэ, саҥаны айыыны, дьон оҥорботун оҥоро охсуу, ураты киһи, «оһуобай» киһи буола түһүү түргэнэ, олоххо куруук ыксыыр, улаата охсоору тиэтэйэр эдэрдэри албыҥҥа киллэрэр, айыыны оҥоруу туһалааҕын курдук өйдөбүлү иҥэрэр.
Саҥаны айыы маннык уратытыгар бары саҥаны оҥоро охсооччулар оҕустараллар. Айыы «үчүгэй», айыыны элбэхтик оҥоруҥ диэн ыҥырыы оҕолору буолар-буолбат, өссө куһаҕана элбэх айыылары оҥоро охсоллоругар ыҥырар, куһаҕаны элбэтэр быһыы буолар. Оҕо улаатан, өссө үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ, олоҕор туһанар буола үөрэнэ илигинэ итинник этэн үөрэтии саҥаны айыыны оҥоро сатааһыны күөртээһиҥҥэ тириэрдэринэн куһаҕан быһыылар элбииллэрин үөскэтэр.
Оҕолор саҥаны айыыны, урут оҥорботторун оҥоро сатыыллара табаах тардалларыттан, арыгы иһэллэриттэн биллэр. Билигин дьахталлар табаах тардаллара элбээһинэ, кинилэр эмиэ айыы «үчүгэй», айыыны оҥорон ис диэн этиигэ, үөрэххэ хойутаан да буоллар ылларбыттарын биллэрэр.
Оҕо үчүгэй быһыылаах буола улаатарын туһугар улаатан иһэн аан бастаан үчүгэйи куһаҕантан арааран билэ үөрэнэрэ ордук. Үчүгэйи куһаҕантан арааран билэр туһугар уонна олоххо туһанарга олус элбэх ахсааннаах үчүгэй быһыылары буолбакка, быдан аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары арааран билии үөрэх түргэтииригэр уонна оҕо өйүгэр-санаатыгар ордук дириҥник иҥэригэр тириэрдэр.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕо улаатан, өйө-санаата эбиллэн истэҕинэ аан бастаан дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын арааран билэ үөрэннэҕинэ уонна бу быһыылары оҥордоххо суут, сокуон этэринэн ханнык буруй-сэмэ тиксэрин биллэҕинэ, куһаҕан быһыылары оҥороро аҕыйыырын быһаарар. Куһаҕан быһыылары оҥорбот оҕо үчүгэйи элбэхтик оҥорор, үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатарыгар толору кыахтанар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэр оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ тоҕус айыыны оҥорума диэн кытаанах сэрэтии баар. Ол айыыларга маннык куһаҕан быһыылар киирсэллэр:
1. Албыннаама.
2. Оттомо суох буолума, киһиргээмэ.
3. Ымсыырыма, ордук санаама.
4. Куһаҕан кыдьыктаныма, содурдаама.
6. Өһүөннээмэ.
8. Өлөрүмэ.
9. Алдьатыма. (1,59).
Бу курдук куһаҕан быһыылары оҥорбот дьон киһи быһыылаах дьон диэн ааттаналлар.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн Айылҕа сүрүн тутулугуттан тирэх ылар. Сир уонна атын планеталар бары Күнү кытта тардыһалларыттан тэҥнэһии балаһыанньатыгар ыйанан киэҥ куйаарга көтө сылдьаллар. Манна хайалара эрэ кыайан, бэйэтин диэки тардынан, чугаһатан кэбистэҕинэ Сиргэ алдьархайдар буолар кыахтаахтар. Сир Күҥҥэ чугаһаатаҕына итийииттэн сир-дойду уокка умайыан, онтон тэйиччи бардаҕына аны тымныйыыга, тоҥууга, тыыннаах күөх айылҕа эстиитигэр тиийэн хаалыан сөп.
Сир төрүт тутулугун хамсаппат туһугар киһи оҥорор бары быһыылара барылара хайаан да тэҥнэһии балаһыанньатыгар сылдьыахтаахтар. Аһара үчүгэйи оҥоруу эбэтэр аһара куһаҕаны оҥоруу уопсай түмүгэр тиийэн биир суолталанан тахсаллар уонна иккиэн куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр.
Сир бу курдук икки өттүттэн тутулуктааҕын сахалар былыр-былыргыттан билэллэриттэн таҥара үөрэҕэ дьон өйө-санаата уонна оҥорор быһыыта аһара барбатыгар, тэҥнэһиини хамсаппатыгар, алдьаппатыгар баҕарар. Оҕо өйө-санаата аһара барбатын туһугар аналлаах хааччахтаах буолуохтаах. Ол хааччах аата кыра эрдэҕинэ «Айыыны оҥорума», онтон улааттаҕына «Сиэри кэһимэ, таһынан барыма», «Киһи быһыылаах буол» диэн сахалыы этиллэр. Саҥаны айыы диэн тугун уонна дьон олохторугар туох сабыдыалы оҥорорун чуолкайдык арааран быһааран туһаннахха эрэ табыллар.
Молотов Вячеслав Михайлович
Вячеслав Михайлович Молотов (1890–1986) Дьиҥнээх араспаанньата Скрябин. Бэлитиичэскэй уонна судаарыстыбаннай үлэһит. 1930-41 сылларга ССРС бырабыыталыстыбатын баһылыга, 1939-49, 1953-56 сс. нарком уонна омук миниистирэ. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр «Молотов коктейла» диэн уматыктаах бытыылканы киэҥник туһаммыттара.
Айыыны оҥоруу куһаҕана элбэх
Оҕо өйө-санаата айыыны истииттэн, көрүүттэн, оҥорууттан хомуллан сайдан, үүнэн, эбиллэн иһэр. Аан маҥнайгы билии киһи өйүгэр-санаатыгар айыы буолан олус күүскэ, хаһан да умнуллубат буола хатанар, иҥэр кыахтанар. Бу айыы төһө улахан долгутууну оҥорбута киһи мэйиитигэр дириҥ суоллары хаалларар. Аан маҥнайгы истии, көрүү, оҥоруу дьайыылара киһи өйүгэр-санаатыгар олус улаханнар. Олус улахан, ыар айыыны оҥорбут киһи өйө-санаата көнөрө уһун кэми ылара итинэн быһаарыллар.
Оҕо өйө-санаата ситэ сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны чуолкайдаан арааран билэ илигинэ саҥаны айара, ол аата айыыны оҥороро ордук кутталлааҕын, сэрэхтээҕин туһунан «Үрүҥ Айыы буолуу» диэн үлэҕэ арыллар. (2,28).
- Айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыытын биллэрэр. Ол иһин дьон билбэттэрин, урут оҥорботторун оҥоруу аата саҥаны айыы диэн буолар.
Киһи айыыны оҥордоҕуна, атыттар хайаан да ханнык айыы үөскээбитин; үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын, үрүҥүн эбэтэр харатын бэйэлэрин билэр мээрэйдэринэн мээрэйдээн, хайдах дии саныылларынан, олохторун уопутунан тэҥнээн көрөн быһаараллар.
Россияҕа саталлаах уус дьон олус элбэхтэр. Бэйэлэрин таптыыр, сөбүлүүр идэлэринэн сүрүн үлэлэрин кэнниттэн да, быыһыгар да дьарыктанааччылар бааллар. Бу дьонтон сорохторо араас сэрии сэптэрин; саалары, бэстилиэттэри эмиэ оҥороллор эбит.
Кини саҥа бэстилиэт оҥоро сатыыр. Игиинэн өр аалар, чочуйар, барытын бэйэтэ илиитинэн тутан-хабан оҥорор. Саҥаны айар, айыыны оҥорор, урут ким да оҥорботоҕун, шаригынан ытар бэстилиэти оҥорон таһаарбыт.
Кэлин өссө тыаһа-ууһа суох оҕунан ытар арбалеттары оҥоруу эмиэ сайынна. Бу улахан маастардар, уустар саҥаны айыылара, урут дьон оҥорботоҕун оҥоруулара буолаллар эрээри, өлөрүүгэ-алдьатыыга аналланан хаалаллара куһаҕаны оҥорууга тэҥнэнэр.
Айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыытын барытын холбуу ылан быһаарар. Ким да маннык шаригынан ытар бэстилиэти оҥоро илигинэн, бу кини оҥорбут бэстилиэтэ саҥаны оҥоруу, айыы буолан тахсар эрээри куһаҕаны оҥорууга аналлааҕынан, хара-айыы буолан хаалар.
Киһи оҥорор ханнык баҕарар быһыытын; үчүгэйин, туһалааҕын дуу эбэтэр куһаҕанын, буортулааҕын дуу таба быһаарыыга олох уопутун туһаныы туһалыыр. Бу саҥаны айыы төһө да биир эмэ киһиэхэ үчүгэйи оҥордор, киһини өлөрөр тэрил буоларынан дьоҥҥо куһаҕаны оҥорууга киирсэр. Бу саҥаны айааччы дьоҥҥо буортуну оҥорор, хара айыыны оҥорооччу буолар.
Үлэлии-хамсыы сылдьар киһи сыыһа-халты туттара тимэх туллан түһэрэ эбэтэр ырыаны сыыһа ыллааһын буолбатах, содула улаханыттан киһи олоҕун тосту уларытар кыахтаах. Суоппар биир сыыһа туттууттан абаарыйаҕа түбэһиэн, атын дьону дэҥниэн сөп.
Үлэҕэ-хамнаска сылдьан саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу содула ордук улаханынан куттала эмиэ улаатар. Тутууга үлэлии сылдьар эдэр уол дьиэ өһүө маһынан хааман уҥуор быһалыы бара охсоору халты үктэнэн сууллан түһэн дэҥнэннэҕинэ ким буруйдаах буоларый?
Эдэр киһи тиэтэйбит, саҥаны арыйа охсор санаатыгар быһалыы өһүөнэн хааман тиийээри охтубут. Уол быһалыы өһүөнэн хааман барарыгар «Айыыны оҥор, быһалыы бар» диэн киксэрэн биэрбит киһи баара эбитэ буоллар буруйданыан да сөп этэ. Ону баара тиэтэппит киһи суоҕунан уол бэйэтин эрэ буруйданарыгар тиийэр.
“Айыы үчүгэй”, “Айыыны оҥор” диэн этэн эдэр оҕолор өйдөрүн-санааларын тиэтэтэр, ыгылытар, онно-манна быстах быһыыга түбэһэллэригэр тириэрдэр дьону булан оҕолорун харыстыыр, көмүскүүр санаалаах төрөппүттэр ыйыталаһыахтарын, быһаарсыахтарын сөп буолла.
Араас санаалар киһиэхэ соһуччу киириэхтэрин сөп. Санаа кылам гынан соһуччу сандаарыс гыннаран ылара баар суол. Араас элбэх санаалар бас иһин толороллорун таһынан, аны таһынан таһымныы сылдьаллар. Киһи бары араас санааларын олоххо киллэрэн иһэр кыаҕа суох. Санаа олус элбэхтэ хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйдаҕына эрэ киһини салайар кыахтанар, итини тэҥэ урукку үгэс буолбут санаалара киһи оҥорор быһыыларын хонтуруоллуу, бэрээдэктии сылдьалларын «Кут-сүр» үөрэҕэ үлэттэн булуохха сөп.
Саҥаны айыыны оҥоруу, киһи билбэтин, оҥорботоҕун оҥоруу буолан ыл да оҥорору кытта хаһан да табылла охсубат, аан маҥнай сыыһа-халты буолан элбэхтик эрэйдиир, үгүстүк боруобалаан, оҥорон көрүүнү эрэйэр, ол иһин саҥаны айыы табыллыбатаҕына, дьон олоҕор кутталлаах буолара элбээн хаалыан сөп. Оҥорор, тутар үлэһит дьон оҥорор айыылара дьоҥҥо ордук кутталлаахтар, буортуну оҥороллоро эмиэ улахан. Улахан атомнай буомба, электричество, лазердар сыыһа туттуннахха элбэх дьон олохторун төрдүттэн уларытар кыахтаахтар.
Үлэлиир, оҥорор, тутар дьон куһаҕан, хара айыыны оҥороллоро ордук ыарахан содуллаах буолар. Үлэһиттэр, дьиҥнээх саҥаны айааччылар тимир уустарын итэҕэллэрэ таҥара итэҕэлэ буолар. Уһун үйэлэр тухары элбэх саҥаны айыылары оҥорон олохторугар туһананнар, саҥаны айыы аан маҥнай олус улахан сэрэхтээх буоларын билбиттэр. Сахалар оҕолорун, кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрө-санаалара ситэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ иликтэринэ «Айыыны оҥорума» диэн этэн үөрэтэллэрэ кинилэри харыстааһыҥҥа тэҥнэнэр.
Омуктар саха буолуулара «Сах» таҥаралаах саха тимир уустара атын аҕыйах ахсааннаах, кыра туһаны аҕалар үлэлээх омуктары баһыйыыларыттан саҕаламмыта уонна атыттары, мөлтөхтөрү симэлитэн, тыал буолбуттарга кубулутан саха омугу салгыы сайыннарбыттар. Тимир уустарын "Сах" таҥаралара сахалары үөскэппит.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ олохтон, үлэттэн-хамнастан дириҥ силистээх тутулуктардаах, биир сүрүн тутулугунан киһини, кини өйүн-санаатын аһара барыыттан, ол аата сыыһа туттууттан харыстыырга аналланара буолар. (3,29).
Туһаныллыбыт литература
1. И.И.Каженкин. Киһи буолуу. Дьокуускай: Издательский дом «Якутия», 2005.- 80 с.
2. И.И.Каженкин. Үрүҥ Айыы буолуу. Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006.-  88 с.
3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Максим Горькай
Максим Горькай (Алексей Максимович Пешков) — нуучча биир биллэр-көстөр суруйааччыта. Сэбиэскэй саҕана кини улуу пролетарскай суруйааччы быһыытынан биллэрэ.
Алексей Максимович Пешкову-Максим Горькайы саха суруйааччыта Баишев-Алтан Сарын Махсыын Куруххай диэн сахалыы ааттаныахтаах диэн сылдьыбыттаах.
Дулова Гульнара Васильевна
Дулова Гульнара Васильевна — балерина, саха норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара
1965 сыллаахха сэтинньи 14 күнүгэр төрөөбүтэ. Бурятия хореографическай училищетын бүтэрбитэ. 1984 сылтан Саха музыкальнай театрыгар үлэлээбитэ. 1991 сылтан опера уонна балет Театрыгар улэлиир.
Сэлгиэх
Сэлгиэх — балык сис лапчаана.
Абый намтала
Абый намтала. Индигир өрүс тардыытыгар баар киэҥ намтал. Иэнэ 30000 км². Кэтитэ арҕааттан илин диэкки 200 км.
Хотуттан Полоуснай томтороот уонна Улахан Сис өйүүллэр. Арҕааттан Томмот массива, соҕурууттан Муома сиһэ, илинтэн Алаһыай хаптал хайалаах сир чэрчилииллэр.
Алтан төбө
《Алтан төбө》 алтан бас. (Латыынныы – Тахасum, нууччалыы – одуванчик). Астровайдар кэргэттэригэр киирэр өр сыллаах оттуҥу үүнээйи. Араҕас өҥнөөх төгүрүк хоруона сибэккилээх кылгас көҥдөй умнастаах киэҥник тарҕаммыт эмтээх от (« Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта ; 2014с, 434 стр ). Саха сирин биир саамай тарҕаммыт үүнээйитэ. Ыам ыйын бүтүүтүттэн күһүҥҥэ дылы кырдал, хонуу сирдэри сөбүлээн үүнэр. Угун уһуна 5 см – 30 см тиийэр, сибэккитин диаметра 1 см – 5 см тиийэ буолар. Күһүөрү сибэккитэ көл түүгэ майгынныыр хоруоната кубулуйар. Бу хоруоната, сиэмэ буолан, тыал көмөтүнэн тарҕанар.
Абый намтала
Хотугулуу-илин Халыма намталын кытары холбоһор. Муора таһымыттан 100 м үрдүк сир. Ландшафт - туундара уонна ойуур буккаастаах туундара. Олус бадарааннаах сир.
Алтан төбө
Тутуллуута
• Алтан төбө, алтан бас былыргыттан биллэр эмтээх от. Эмтэнэргэ силиһин, сибэккитин ута5эҕын тутталлар. Силиһин саас эрдэ эбэтэр күһүн сир анныттан хостоон хомуйаллар. Тымныы ууга сууйан, хас да күн устата салгыннаах сиргэ хатараллар. Алтан төбө, (алтан бас) силиһэ зобка, харах мөлтөөһүнүгэр, үөс туолуутугар, аанньа аһаабат, сөтөлгө, үчүгэйдик утуйарга, суон оһоҕос үлэтин тупсарарга көмөлөһөр. Алтан төбө (алтан бас) сибэккитин сайын хомуйаллар. Күлүктээх, салгыннаах сиргэ ууран хатараллар. Сибэккитэ быар, бүөр, куртах ыарыыларын эмтииргэ туһалыыр. Алтан төбө (алтан бас) умнаһыгар утахтаах. Бу утаҕа эмтээҕинэн биллэр. Утаҕын ыган, ууга суурайан тутталлар. Уҥуох, сис, тиис ыарыыларыгар көмөлөһөр.
Абый намтала
Индигир өрүс уонна салаалара быһа охсоллор.
Алтан төбө
Тутуллуута
Туттуллубут литература：《Саха сирин эмтээх уунээйилэрэ А.П.Басыгысова, Бичик 2014-128с.
Абый намтала
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Предпорожнай
Улуус кииниттэн 75 км. хоту диэкки Индигир үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 200 киһи (2007 сыл), 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 1271 киһи этэ.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Мирополь
Мирополь (Миропіль) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 834 (2011).
Улахан Сис
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Лингвистика
Лингвистика (сороҕор филология диэн ааттанар) диэн тылы чинчийэр билим. Ону үөрэтэр учуонайдар линвисттар диэн ааттаналлар.
Лингвистикаҕа биэс улахан чаастардаах: фонология (тыастар, эбэтэр фонема үөрэҕэ), морфология (тыл чааһын үөрэтии), синтаксис (тыл турар уочаратын уонна этиини үөрэтии), семантика (тыл суолтатын үөрэтии), уонна прагматика (этиигэ этиллибэтэх тыл суолтатын үөрэтии, холобура - мин тоннум диэтэххэ түннүгү сабыахха наада диэн суолтатын үөрэтии).
Киэҥ контекстан көрдөххо лингвистика эволюционнай линвистиканы, ол эбэтэр тыл үөскээһинин, устуоруйа лингвистиката, тыл хайдах уларыйбытын, социолингвистика - араас социальнай группалары араас тылы кытта сыһыаннарын; психолингвистика тыл көстүүтүн уонна өй сыһыанын; нейролингвистика - мэйиигэ буолар процесстары; тыл ылыыныытын хайдах оҕо эбэтэр улахан киһи тылы үөрэтэрин киллэрэр.
Бэйэтэ билим да буолбутун иһин атын билимнэри кытары кэккэ сыһыаннаах. Семиотика, ол курдук бэлиэлэри тыллаах уонна тыла суоҕу тэҥниир. Литература теоретиктара тыл литератураҕа туттуутун чинчийэллэр. Ону тэҥэ акустиканы, антропологияны, биологияны, информатиканы, киһи анатомиятын, нейробиологияны, философияны, психологияны, социологияны уонна саҥа патоологияны үөрэх билимнэрин кытта кэккэ сыһыаннаах.
Лингвистика биир тылы атын тылы кытта тэҥнээн үөрэтэр. Оннук гыннахха бары тылларга баар уопсайдары булар.
Өссө маны көр
Лингвистика
Дулгаан тыла
Дулгаан тыла (Долгаан тыла эбэтэр Сака-дулгаан тыла)(Һака тыла "Саха тыла") — Таймыырга уонна Саха Сирин хотугулуу-арҕаа өттүгэр түөлбэлээн олорор дулгааннар (долгааннар) тыллара. 2010 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн 1054 киһи саҥарара биллибит.
Классификациятын боппуруоһа
Түүр тылларыгар киирэр. Билиҥҥи лингвистика бу тылы саха тылын түөлбэ тылынан (диалект) ааҕар эрээри, устуоруйа, култуура, социология фактордарын учуоттаан туспа тыл быһыытынан билинэр.
Суруга-бичигэ
1933 сыллахха саха тылынан букубаар тахсыбыта, 1961 сыллахха долгаан тылынан кыракый текстар «Советскай Таймыр» хаһыакка тахсыбыт. 1973 сыллаахха бастакы кинигэ бэчээттээммит — Огдо Аксёнова хоһоонноро. Он сборникка нучча алпабыыта уонна Дь дь, Һ һ, Ҥ ҥ, Нь нь, Ө ө, Ү ү буукубалары туттубуттар. 1984 сыллахха бастакы долганскай букубаар тахсыбыт.
Дулгаан алпабыыта
А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Һ һ Л л М м Н н Ҥ ҥ О о Ө ө П п Р р С с Т т У у Ү ү
Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я
Диалектара
Норильскай, пясинскай, авамскай, хатангскай уонна попигайскай диалектар бааллар.
Фонетиката уонна фонологията
Дулгаан тылын фонетикатыгар ордук бэлиэлэр:
Морфологията
Морфологическай категоряларын састааба — падеж, ахсаана, сыһаннаһыыта, глаголларга — залог, оҥорор ньымата, киэп, бириэмэ, сирэй уонна чыыһыла. Саха тылыттан уратыта — партитив тардыылаах солбуйар аат туохтуу падеж курдук туттуллар, холбоһуктаах падеж этии биир уустаах чилиэттэрин оформлениятыгар туттуллар,
Лиэксикэтэ
Тылын-өһүн уратыта — саха тылын араас лиэксикэтин (ол курдук тыа хаһаайыстыбатыгар сыһаннаах тыллар) сүтэриллибит, аныгы политическай уонна наука тиэрминнэрэ суохтар, эбэҥки тылыттан сабыдыалланан тыл суолтата уларыйбыт, эбэҥки уонна нуучча тылларыттан элбэх тыллары киллэриллибиттэр.
Уратылара
Лингвистика өттүттэн саха тылыттан ордук уратыта лиэксикэтигэр сытар. Манна сүрүн оруолу эбэҥки уонна нуучча тылларыттан киириилэр оонньууллар. Эбэҥки тыла дулгааннар олохторун-дьаһахтарын уратытын кытта ситимнээхтэр: табаһыттар лиэксикэлэрэ, хоту дойду айылҕатын уратылара. Ону таһынан семантика эйгэтигэр эмиэ уратылар көстөллөр: сорох тыллар өйдөбүллэрэ кэҥиир, кыарыыр, суолтатын уларытар. Дорҕоон өттүнэн уратылара (фонетика) манныктар: сорох фонемалар атыттар (увуляр дорҕооннор комбинаторикалара, дифтонгоидтар), кылгас уонна уһун дорҕооннор туттуллуулара сороҕор сөп түбэспэт, аһаҕас дорҕоон дьүөрэлэһиитэ атыннаах.
Грамматика өттүнэн сака-дулгаан уонна саха тыллара биир тутуллаахтар, ол эрээри биирдиилээн уратылар грамматика формаларыгар көстөллөр.
Сүнньүнэн сака-дулгаан тыла саха тылын курдук эмиэ былыргы реликт тыл элэмиэннэрин сүгэ сылдьар, ол гынан баран ону тэҥэ биһиги кэммитигэр үөскээбит туспа омук тыла буолар.
Тылы үөрэтии устуоруйата
Тылы үөрэтиигэ аан бастаан этнографтар өҥөлөрүн ахтар сөптөөх. Попов А. А. өр кэм устата Таймыырга сылдьыбыта, дулгааннары билим эйгэтигэр киллэрбит киһиннэн билиниллэр. Долгих Б. О. эмиэ үлэлэригэр ахтар. Кэлин этнографтар Грачева Г. Н., Саввинов А. И. үөрэппиттэрэ.
Тыл үөрэхтээхтэриттэн бастакынан тылы сиһилии үөрэппит киһинэн Убрятова Е. И. буолар. Кини 1940 сыллаахха «Норильскай долгааннарын тыллара» диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбитэ. Бу көмүскээһин кэмигэр «баҕар бу тыл туспа тыл буолаарай» диэн сабаҕалааһын этиллибитэ. Салгыы Убрятова бу тиэмэни дириҥэппитэ, сиһилии чинчийбитэ, элбэх ыстатыйаны бэчээттээбитэ. Онтон 1985 сыллаахха эмиэ «Норильскай долгааннарын тыллара» диэн ааттаах докторскай диссэртээссийэтин кинигэ гынан таһаарбыта.
Кэлин тылы Новосибирскэй, Томскай, Ленинград—Санкт-Петербург учуонайдара (В. М. Наделяев, Н. П. Бельтюкова, З. П. Демьяненко, Т. М. Кошеверова, Н. М. Артемьев уо.д.а.) үөрэппиттэрэ. А. А. Петров этнолингвистика уонна социолингвистика өрүттэригэр үлэлэрдээх.
Уржумцев Юрий Степанович
200px|thumb|right|Уржумцев Юрий Степанович Уржумцев Юрий Степанович (1929 - 2002), Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена, 1997 - 2002 сылларга Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ.
Оҕо, ийэ олохторун туһугар туруулаһааччылар
Киириитэ
Аныгы үйэҕэ медицина өҥөтүнэн туһамматах киһи диэн суоҕа буолуо... Арассыыйа үрдүнэн бэс ыйын үһүс баскыһыанньата, үгэс быһыытынан, Медицина үлэһиттэрин күнэ. Онон, быйыл бэс ыйын 21 күнүгэр Дойду үрдүнэн үрүҥ халааттаах аанньаллар анал бырааһынньыктарын бэлиэтиэхтэрэ. Хас биирдии киһи уһун дьоллоох олоҕу олоруон баҕарар. Чэгиэн-чэбдик олоҕу олорорго кытаанах доруобуйа наада. Үрүҥ халааттаах аанньалларга биһиги саамай күндүбүтүн – бэйэбит уонна чугас дьоммут доруобуйатын эрэнэбит. Үрүҥ халааттаах аанньал… кини кимий? Кини – хас биирдии ыарыһахха истиҥ сыһыаннаах, киэҥ билиилээх, сатабыллаах, идэтигэр бэриниилээх, дьону-сэргэни араас ыарыыттан, сороҕор өлөр өлүүттэн быыhыыр ыраас ыра санаалаах киһи… Медицина үлэһиттэрин күнэ 1980 сыллаахха СССР Үрдүкү Сэбиэтин ыйааҕынан олохтоммута. Бу күн быраастар эрэ буолбакка, медицина эйгэтигэр үлэлиир бары дьон идэтийбит бырааһынньыктара. Перинатальнай киин —ыарахан, төрүүр дьахталларга уонна саҥа төрөөбүт оҕолорго медицинскэй көмөнү оҥорор үрдүкү сүһүөх тэрилтэ. Бу киин араас куттал үөскүүр түбэлтэлэригэр көмөҕө кэлэр, медицина аныгы саҥа технологияларын туһанар.
Перинатальнай киин үлэһиттэрэ
МНК перинатальнай киинэ былырыын 15 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээбитэ. Киин дириэктэринэн өр сылларга Дмитриевна ФИЛИППОВА бэриниилээхтик үлэлээбитэ. Роза Дмитриевна — билигин ХИФУ Медицинскэй институтугар акушерство уонна гинекология кафедратын сэбиэдиссэйэ. Бүгүҥҥү күҥҥэ перинатальнай киин дириэктэрэ – сатабыллаах салайааччы Наталья Юрьевна БАДМАЖАПОВА. Дириэктэри акушерство уонна гинекология салаатыгар солбуйааччы – Ольга Михайловна КОЛЕСОВА. Неонатальнай блок начальнига – Радомир Иванович АЛЕКСАНДРОВ. Перинатальнай киин сүрүн уратыта – неонатальнай блок иһинэн кэмиттэн эрдэ төрөөбүт оҕолору (1,5 кг кыра ыйааһыннаах) көрөр-истэр анал салаа баар. Киин састаабыгар барыта 16 алын сүһүөх салаалардаах. Ол иһигэр дьахтар консультацията, киһи репродукциятын консультацията, медико-генетическэй консультация, оҕолонор салаа, саҥа төрөөбүт оҕолор салаалара, араас ыарыылаах эбэтэр ситэ сайдыбатах уу кыһыл оҕолору көрөр салаа, эпэрээссийэлиир блок, уу кыһыл оҕолорго аналлаах инфекционнай салаа, неонатальнай блок, гипербарическай оксигенация салаата уо.д.а. Перинатальнай киин бары үлэһиттэрэ ыарахан дьахталларга, оҕоломмут ийэлэргэ уонна уу кыһыл оҕолорго суһал уонна былааннаммыт медицина көмөтүн оҥороллор.
Медицина сайдыыта
Медицина сайдан истэҕин аайы, уу кыһыл оҕо өлүүтэ суоҕун кэриэтэ буолла. Оннооҕор 22 нэдиэлэлээх 500 граммнаах оҕону перинатальнай кииҥҥэ бэйэбит быраастарбыт быыһыыр кыахтаахтар. Хас биирдии ситэ сайдыбакка төрөөбүт оҕо доруобуйата төһө да ыарахан туруктааҕын иһин, үрүҥ халааттаах аанньаларбыт оҕо олоҕун быыһаан, күн сирин көрдөрөллөрө сүҥкэн эппиэтинэстээх үтүө дьыала. Иринньэх эбэтэр ыарыһах оҕолору төрөтөн баран, патологиялаах эбэтэр ситэ сайдыбатах уу кыһыл оҕолору көрөр, ону таһынан инфекционнай салааларга көһөрөллөр. Олох ыарахан туруктаах оҕолору реанимация салаатыгар ыыталлар эбит. Саҥа төрөөбүт оҕолор реанимацияларыгар билиҥҥитэ 9 эрэ куойка-миэстэ баар. Ыарыһах төрөөбүт оҕо диагноһын суһаллык быһаара охсон оҕо олоҕун быыһыыллар, оҕо киһи тэҥинэн олорор кыахтанар. Ону таһынан бу кииҥҥэ анал оборудование көмөтүнэн кыайан төрөөбөт дьахтарга оҕону үөскэтии (ЭКО) оҥоһуллар.
Доруобуйаны көрүнүү
Биллэрин курдук, кэнники кэмҥэ иринньэх уонна ыарыһах оҕо төрүүрэ олус элбээтэ. Онуоха үчүгэй усулуобуйалаах төрөтөр дьиэ улуус аайы суоҕа дьону атахтыыр. Өскөтүн дьахтар ыарахан сылдьар кэмигэр ханнык эмэ ыарыынан ыалдьар, патологиялаах буоллаҕына, олорор сириттэн тутулуга суох, өрөспүүбүлүкэ бары муннугуттан, Дьокуускай куоракка перинатальнай кииҥҥэ кэлэн оҕолонор. Манна сылга 5 тыһ. кэриҥэ дьахтар төрүүр эбит. Онон бу киин үлэтин-хамнаһын сүрүн сыала – ийэҕэ куттал суох буолуутун хааччыйыы уонна оҕо өлүүтүн аҕыйатыы. Хомойуох иһин, аныгы үйэҕэ дьахталлары ыарыы араас көрүҥэ буулуур. Ол курдук, төрүөхтээх кэмин иннинэ эрдэ төрөөһүн, хаан барыыта, гестоз, сыстыганнаах ыарыылар. Быраастар этэллэринэн, дьахтар оҕолонорго саамай сөптөөх сааһа – 25-30 саас. 35 саас кэнниттэн доруобай дьахтар олох аҕыйах буолар эбит. Хомойуох иһин, нэһилиэнньэ билигин да доруобуйатын көрүнэргэ үөрэнэ илик. Хат буоларга сыл инниттэн бэлэмнэнии үлэтин ыытар ордук. Төрөппүттэр иккиэн чөл олоҕу тутуһан, доруобуйаларын чэбдигирдэн, наадалаах битэмииннэри, минераллары иһэн баран биирдэ оҕо үөскэтэргэ быһаарыныахтаахтар.
Сигэлэр
Ил тумэн парламентская газета от 19.12.2018 г.
Куна
Куна — Панаамаҕа уонна Колумбияҕа олорор индеец омуктар. Куна тылынан саҥараллар. 50 тыһ. тахса киһилээх омук, олортон 700-чэтэ Колумбияҕа олорор. Сүрүн дьарыктара кукурууза, батаат, кокос үүннэрии, балыктааһын. Католиктар уонна протестааннар христианствоҕа киллэрбиттэрэ.
Поллок Джексон
Поллок Джексон (Paul Jackson Pollock; 1912 сыл тохсунньу 28 – 1956 сыл атырдьах ыйын 11) XX үйэ иккис аҥаарын ойуулуур ускуустубатыгар бөдөҥ сабыдыалы оҥорбут Америка уруһуйдьута, абстрактнай экспрессионизм диэн салаа идеолога уонна салайааччыта.
Кини уруһуйдара абстрактнай экспрессионизм иһин киэҥник биллибиттэр. Олус биллэр үлэлэлэрэ кырааска тохтон түспүтүнэн оҥоһуллубут. Кини хос аата "Джек Дриппер" (тохто сылдьар) диэн эбит. Ол ньыматын иһин дьон "хамсаныы уруһуйа" диэн ааттаабыттар. Поллокка кэргэнэ уруһуйдьут Лии Краснер көмөһөр эбит, уонна ол бириэмиэҕэ бэйэтэ истииллээх этэ.
Поллок 44 саастааҕар итирик сыльдьан массыынанан авариятыгар түбэһэн өлбүт. 1956 сыллаахха киниэхэ анааммыт Нью-Йорк куоракка Аныгы искусство музейыгар выставка ааспыт. Өссө улахан выставка 1967 сыллаахха ааспыт. 1998 уонна 1999 сылларга Нью-Йорк куоракка Аныгы искусство музейыгар уонна Лондоҥҥа Тэйт музейыгар ааспыттар.
2000 сыллаахха "Поллок" киинэ уһуллубут, сүрүн оруолун Эд Харрис толорбут, уонна ол оруолун иһин Оскар бириэмийэтин ылбыт.
2006 сыллаахха «Сотбис» аукциоҥҥа «5 нүөмэр, 1948» диэн хартыыната 140 мөл дуолларга атыыламмыта. Бу хартыына бэйэтин кэмигэр аан дойдуга саамай үрдүк сыаналаах буолбута.
Чөркөөх (Таатта улууһа)
Таатта улууһун Октябрьскай нэһилиэгин киинэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 243 киһи (2007 сыл).
Биллиилээх дьоно
П.А. Ойуунускай (1893-1939) - Саха уһулуччулаах судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, суруйааччы уонна учуонай.
Таампы
Таампы — хатырыктанан, иһэ ылыллан баран бүтүннүү хатарыллыбыт өрүс балыга.
1985 сыл
1985 сыл.
Сахаэт бииһэ
Сахаэт бииһэ - Чыҥыс Хаан саҕанааҕы монгол холбоһугун биир бииһэ. Саха төрүттэригэр сыһыаннаах буолуон сөп.
Чыҥыс Хаан саҕанааҕы монголлар ортолоругар сахаэт диэн биис ахтыллара улахан интириэhи биhиэхэ үөскэтэр. Рашид-ад-дин суруйарынан, Чыҥыс Хаан өссө Темучжин буола сылдьан тайджиут биистэрин кытта атааннаhа сырыттаҕына, сахаэт (сакаит) бииhэ  киниэхэ кэлэн холбоhон, сэриитэ эбиллибит. Ол эрээри биир да биллиилээх киhитэ суох эбит. Кини сакаиттары уруккута түүр тыллаах, кэлин монгол аатын ылыммыт биистэргэ киллэрэр.
Рашид-ад-дин сакаиттары иккиhин Орхон өрүс тула тарҕаммыт кереиттэр биир биистэрин быhыытынан эмиэ ахтар. Онон бу кереиттэр диэн кимнээх этилэрэй, түүрдэр дуу, монголлар дуу диэн ыйытыы үөскүүр. Манна учуонайдар араас санаалаахтар. Л.Л.Викторова диэн сэбиэскэй учуонай кереиттэри, найманнары уонна меркиттэри түүр тыллаахтара диэн бигэтик суруйар. Өссө кинилэр сог-по (цзубу) холбоhугун үс салаата буолаллар диэн санааҕа кэлэн турар. Кереиттэргэ өссө дунхаит (тунгкаит), албат, тумаут (тумат) диэн биистэр киирэллэрэ. Бу састаап көрдөрөрүнэн, кереиттэр Саян-Алтай түүрдэригэр быhаччы сыhыаннаах буолуохтарын сөп эбит. Ол курдук, Н.А.Сердобов диэн тувалар төрүттэрин үөрэппит учуонай, тувалар, хакаастар уонна сахалар кереиттэр диэн уопсай өбүгэлээхтэрэ диэн санааҕа кэлбитэ. Казах историга Мухаметжан Тынышпаев саха төрдүн кереиттэри кытта сибээстээбитэ. Кини саныырынан, киэҥ сиринэн биир кэлимсэ олорбут элбэх ахсааннаах биис Тимур кэмигэр улахан кыргыллыыга түбэспит. Улахан чааhа Алтай диэки куоппут (карагастар, качинецтар, сагаецтар уонна сахалар), сорохторо Аргыннарга күрээбит, кэлин казах буолбут. Узбек маҥнайгы хаана Мухаммед-Шейбани сэриитигэр сахиот диэн биис ахтыллар эбит.
П.А.Ойуунускай 1928 сыллаахха Чолбон сурунаалга тахсыбыт ыстатыйатыгар саха төрүттэрин эмиэ кереиттэри кытары сибээстиир. Джунгардар кереиттэри кырган, түүр тыллаах саха өбүгэлэрэ маҥнай монголлар, онтон буряттар ортолоругар киирэн, көһө сылдьыбыттар, бииргэ ыкса олорбуттар.
Арай Г.В.Ксенофонтов бу этиини утары санаатын, бэчээккэ киирбэтэх иккис томун матырыйаалларыгар көрөбүт. Кини туспа-туора санаатынан, Чыҥыс Хаан империята үөскүүрүн саҕана, сахалар билиҥҥи дойдуларыгар олороллоро. Онтон бу соҕурууҥҥу сахаэттэр олох аҕыйах ахсааннаахтара (туспа түмэн да буолбаттар) уонна Чыҥыс Хаан диэки буолан, хайдах да Саха Сирин диэки түһүөн сөптөрө суох диэн суруйар.
Барбра Стрейзанд
Барбра Джоан Стрейзанд (Barbra Joan Streisand) 1942 сыл төрүттээх Америка ырыаһыта, актрисата, киинэ оҥороччута, уонна киинэ режиссера. Иккитэ Оскар нахыраадатын ылбыта.
Эбир түлүөннэр уустара
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Эбир түлүөн.
Хайыы
Хайыы — балык уонна сорох сыыллааччылар ууга тыынар уорганнара.
Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)
200px|thumb|right|Никифоров Дмитрий Михайлович Дмитрий Михайлович Никифоров — Дабайааҥкы (30.10.1883—1965) — «Саха саҥата» сурунаал бастакы эрэдээктэрэ, сахалартан бастакы анал үөрэхтээх муосчут.
Олоҕун олуктара
Кини 1883 сыллаахха алтынньы 30 күнүгэр Бороҕон улууһун I Лөгөй нэһилиэгэр Михаил Семенович уонна Мария Софроновна Никифоровтар дьиэ кэргэҥҥэ Арыылаах алааска төрөөбүтэ. Аҕата уолун үчүгэй киһи тахсыыһы диэн сылыктыы көрөн 1896 сыллаахха Бээрийэҕэ сыаркап приходун оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрэр. Мүрү сыаркабын приходун оскуолатыгар эмиэ үөрэммит. 21 сааһыгар 1902 сыллаахха таайын Охлопков Николай Кузьмиһы батыһан Дьокуускайга барсар. Болуотунньуктаабыта. Миссионерскай оскуолаҕа оһох оттооччунан үлэлии сырыттаҕына нууччалыы ааҕарын билэннэр үөрэн диэннэр 1907 сыллаахха ол оскуолаҕа үөрэххэ киирбит.
1912 сыллаахха Сахалар I сийиэстэригэр Бороҕон улууһуттан сөбүлэһэр куоластаах дэлэгээтинэн талыллар. Ити сыл 5 киһилээх уустар артыалларын тэрийэр. 1912-1914 сс. сэлии муоһуттан араас оҥоһуктары оҥорор бэйэтэ бас билэр мастарыскыайданар. Арассыыйаҕа муоһунан дьарык сайдыбатах дойдута эбит диэн Японияҕа үөрэтэ ыыталларыгар көрдөһөн сайабылыанньа суруйар. 1917 сыллаахха Дьоппуоҥҥа үөрэнэ барар. Өрөбөлүүссүйэ буолбутун иһин Токио куоракка биир ый сылдьан баран дойдутугар төннүбүтэ. Дьокуускайга «Муосчут» диэн артыал тэрийэр. Дойдутугар салгыы ситиһиилээхтик үлэлээн араас таһымнаах быыстапкаларга кыттар. 1921 с. «Кустпром» быыстапкатыгар бириэмийэлэнэр. 1925 сыллаахха артыал сабыллар, ол гынан баран кини салгыы муосчуттуур. 1932, 1937, 1941, 1944 сс. тэриллибит быыстапкаларга ситиһиилээхтик кыттар.
1930—1933 сыллардаахха Уус-Алдан толорута суох орто оскуолатыгар үлэ учуутала.
1938 сыллаахха дьоппуон үспүйүөнэ диэн уорбаланан хаайылла сылдьыбыта.
1939 с. — ССРС худуоһунньуктарын холбоһуктарыгар киирэр. 1940 сыллаахтан Дьокуускайга Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр музейга үлэлиир.
1965 сыллаахха өлбүтэ.
Шарль де Голль
thumb|250px
Шарль де Голь (Charles de Gaulle, 1890-1970) — Франция аатырбыт генерала, судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бэрэсидьиэнэ (1959—1969).
Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Англияҕа тахсан француз ордубут сэриитин хамаандалаабыта уонна «Көҥүл Франция» хамсааһыны тэрийбитэ. 1959-69 сылларга Франция бэрэсидьиэнэ.
Антибиотик
Антибиотик диэн бактерияны өлөрөр эбэтэр бактерия чыыһылата улаатыытын тохтотор эмп буолар. Пеницилин диэн биир ордук тарҕаммыт антибиотик буолар. Бастаан антибиотиктар 1939 сылтан атыыланар буолбуттар. Антибиотик вируһу тохтотор кыаҕа суох.
Историята
Антибиотик диэн аат бастаан 1942 сыллаахха туттуллубут
Билигин медицина химията сайдыытынан урукку антибиотиктар уларытыллыбыт сайдыбыт буолаллар.
Туттуута
Сорох бактериялар сорох эрэ антибиотиктарга өлөллөр. Ыарыһахтар ханнык антибиотигы ылаллара төрүтүттэн тутулуктаах. Ол иһин антибиотигы туттарга бырааһы кытта кэпсэтэн баран туттар наада. Быраас ону тэҥэ побочнай эффектарын эмиэ көрүөн сөп уонна туох эмит таҕыстаҕына ыарыҕах эмтэнэр былаанын уларытыан сөп.
Антибиотик вирустары өлөрбөт, ол иһин вирус ыарыыны эмтииргэ көмөтө суох. Ыарыһах вирус дуу бактерия дуу төрүттээх ыарыытын быһаарыахха наада - ол аата син биир бырааска бара сылдьыахха наада.
Бочкарёв Василий Васильевич
Бочкарёв Василий Васильевич (төр. 1944) — саха скульптора.
Олоҕун олуктара
1940 сыллаахха олунньу 11 күнүгэр төрөөбүт.
Москватааҕы В. И. Суриков аатынан уус-уран институту бүтэрбит. Оҥоһуктарын маһынан уонна бронзанан оҥорор.
Сигэлэр
Бочкарев Василий Васильевич
Сан Франсиско
Сан Франсиско (San Francisco), сорумдьу аата Сан Франсиско хотото уонна аймаҕа (City and County of San Francisco), диэн хоту Калифорнияҕа баар хото. Чуумпу далай уонна Сан Франсиско хомотун икки ардыларыгар Сан Франсиско тумул арыытын хоту уһугар баар. Сан Франсиско олохтоохторун ахсаана 873,965 киһи (2020), Калифорния 4-с улахан хотото, АХШ 17-с. Метрополитен сиригэр 7 мөлүйүөнтэн тахса киһи олорор. Сан Франсиско хомо сирин экономика уонна култуура киинэ буолар.
Сан Франсискону 1776 сыллаахха испан колонистара олохтообуттара. 1848 сылга Америка-Мексика сэриитин түмүгүнэн Сан Франсиско АХШ иһилигэр киирбитэ. 1849 сыллааҕы Калифорния көмүс аймалҕаныттан сылтаан манна баһаам элбэх киһи кэлбитэ. Мантан ыла Сан Франсиско Америка арҕаа кытылын ордук улахан хотото уонна порда буолбута. 1906 сыллааҕы сир хамсааһыныгар Сан Франсиско улаханнык эмсэҕэлээбитэ. Иккис аан дойду сэриитин саҕана АХШ байҕал күүстэрин Чуумпу далайга сүрүн базата буолбута. Сан Франсискоҕа 1945 сылга Холбоһуктаах нациялар тэрилтэтин сиэрдьитэ баттаммыта. 1951 сылга Дьоппуоннуун эйэлэһии баттаммыта. Сэрии кэнниттэн манна элбэх сэрииһиттэр уонна иммиграннар олохсуйбуттара. Уонна түмэт эйгэтигэр улахан уларыйыылар буолбуттара саҥа быһыылар-майгылар күөрэйбиттэрэ: битник уонна хиппи контр-култууралара, секс өрөбөлүүссүйэтэ, Вьетнам сэриитин утарар эйэ хамсааһына, Таптал сайына, ЛГБТ көҥүллэрин туһугар хамсааһын. Бу түмүгүнэн Сан Франсиско билигин Америка бастыҥ либерал хотото буолар.
Сан Франсиско АХШ уонна аан дойду биир ордук сайдыылаах баай хотото буолар. Манна Wells Fargo, Salesforce, Uber, Airbnb, Twitter, Levi's, Gap, Dropbox, Lyft компаниялар бас салалталара бааллар. Онуоха баай уонна дьадаҥы хайдыһыыта улаатар. Наркотиктааһын, буруйу оҥоруу, дьиэтэ суохтар курдук түмэт кыһалҕалара үксүүллэр.
Миллер Герард Фридрих
200px|thumb|right|Миллер Герард Фридрих
Герард Фридрих Миллер (Арассыыйаҕа кинини Фёдор Иванович Миллер диэн ааттыыллар этэ), академик, устуорук уонна археограф.
Нуучча тыла
Нуучча тыла (русский язык) диэн илин славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Сир үрдүгэр олус тарҕаммыт тыллартан биирдэстэрэ. Нууччалар национальнай тыллара, Центральнай Евразия, урукку ССРС, араас омуктарын икки ардыларыгар кэпсэтэр тыллара. ХНТ үлэ тыла. Славян тылларыттан биир саамай тарҕаммыт тыл.
Морфологическай стройунан нуучча тыла ордук флективнай, синтетическэй. Лиэксийэ грамматическай суолтата, быраабыла курдук, флексия көмөтүнэн бэриллэр. Хас биирдии флексия хас да суолтаны тэҥҥэ көрдөрөр. Синтетическэй формалары сэргэ, нууччалыы аналитизм элеменнэрин сайыннарыы эмиэ көстөр.
Синтаксис нуучча тылын көҥүл бэрээдэгинэн, тыл бэрээдэгин утары, биир томпоненнаах уонна икки компонентнай структураларын утары боростуой этиилэр үс көрүҥэ баарын, интонационнай средстволар актыыбынай оруолларын көрдөрөр.
Нуучча тылын лексическэй састааба бэйэтин сүнньүнэн — төрүт нуучча. Тыл фондатын хаҥатыы - тылы бэйэ моделынан уонна киирии тылларынан үөрэтии. Киирии тылларга славянизм, грецзизм уонна тюркизм сыһыаннаахтар. XIII үйэлэргэ Голландия,немецкэй уонна французскай киирии тыллар баһыйаллар, ХХ үйэттэн — английскайдар.
Нуучча тылын диалектара икки тылга арахсаллар: хоту уонна соҕуруу. Сыһыаттар икки ардыларыгар билиҥҥи литературнай тыл тирэҕинэн буолбут көһө сылдьар тыллар этиллэллэр.
Нуучча тылын историятыгар үс сүрүн кэми араарар: былыргы нуучча, Белоруссия уонна Украина тылларыгар (ВИ- Х үйэлэр), Старорусскай эбэтэр великорусскай (ХІІ- XII үйэ ортотуттан) уонна национальнай нуучча тылын периода (XII үйэ ортотугар). Сурук- Бичик өттүгэр старлавянскай кириллица сытар.
Нуучча тылын наукатын комплекса лингвистика диэн ааттанар.
Бэлиитикэ
1938 сыллаахха кулун тутар 13 күнүгэр нуучча тыла ССРС бары оскуолаларыгар булгуччу үөрэтиллэр буолбут.
Кондаков хаптал хайалаах сирэ
400px|thumb|right|Кондаков хаптал хайалаах сирэ Кондаков хаптал хайалаах сирэ. Индигир өрүс алын тардыытын уҥа ортүгэр сытар үрдэл.
Соҕурууттан Улахан Сис өйүүр. Уһуна 200 км, кэтитэ 150 км. Муора таһымыттан 490 м. тиийэр.
Геология өртүнэн юра сланецтара уонна кумахтара. Үрэхтэр дьириҥ хочолорунан быһыта охсуллубут. Туундара үүнээйитэ. Соҕуруу диэкки тиит ойуур буккаастаах туундара.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьячковская Валерия Анатольевна
Дьячковская Валерия Анатольевна — М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай унубэрситиэт туризм салаатын 2 куурус устудьуона. Валерия Анатольевна от ыйын 10 кунугэр 2001 сылга Дьокуускай куоракка торообутэ. 2007 сылга Нам улууьун уьус нуомэрдээх начальнай оскуола5а киирбитэ. Бэьис кылаастан Валерия Нам улууьун гимназиятыгар уорэммитэ уонна 2018 сылга туйгуннук бутэрбитэ.
Кариба Һейн
Кариба Һейн (Cariba Heine, 1988–), Аустралия биир артыыската, H2O: Таах уута эбэн кэбис диэн сериалга уһуллан биллибитэ. Кини Соҕуруу Африка Республиката диэн дойдутугар төрөөбүтэ. Билигин Аустралияҕа олорор.
Дьячковская Валерия Анатольевна
Валерия сакааска мэтириэт уруьуйдуур. 100 тахса мэтириэт уруьуйдаан атыылаабыта уона билигин да5аны ис сурэ5иттэн уруьуйдаан сакаастаабын дьонун уордэр.
Наото Кан
Наото Кан (菅 直人, October 10, 1946, Убэ, Ямагути) — Дьоппуон премьер миниистирэ.
Олоҕун торума
Наото Кан Ямагути префектура Убэ куоратыгар төрөөбүт. Токиотааҕы технологическай университеты бүтэрбит. 1974 сыллаахха чааһынай патентнай бюро аспыт. Эмиэ ити кэмтэн дойдутун уопсастыбынай олоҕор кыттар, экологияны харыстыыр хамсааһыҥҥа үлэлиир. 1980 сыллаахха Дьоппуон Аллараа Балаататын дьокутаатынан талылар. Ол кэмтэн тиһигин быспакка бары быыбардарга дьокутаат буолар. 1996 сыллаахха аан бастаан Дьоппуон бырабыытылыстыбатыгар доруобуйа харыстабылын миниистиринэн буолар
Дьоппуон бырабыытылыстыбата
2009 сыл Наото Кан премьер-миниистэр солбуйааччытывнан ананар, онтон 2010 сылтан — итини тэҥэ үп миниистэрэ буолар
Геоморфология
Геоморфология диэн сир ньуурун үөрэтэр уонна ойуулур наука. Үксүн бу тиэрмининэн байҕаллартан атын сирдэри (материктары, арыылары, континент иһинээҕи байҕал-күөллэри, күөллэри) уонна байҕаллар, далайдар (акыйааннар) кытылларын зонатын чинчийэр үөрэҕи ааттыыллар.
Литосфера чаастарын ньуурун форматын бөлөҕүн рельеф диэн ааттыыллар. Рельеф тус-туһунан элэмиэннэртэн - элэмиэнтарнай формалартан турар. Кинилэр уларйыыларыттан уонна бэйэ-бэйлэригэр сыһыанарыттан геоморфологическэй ландшафт үөскүүр. Ол ландшафка географическэй ландшафт олоҕурар.
Биһиги харахпытыгар көстөр рельеф маннык характеристикалардаах:
Ол гынан баран геоморфология, наука буоларын быһыытынан тас эрэ көстүүнү ойуулааһынан түмүктэммэт. Сүрүн соруга атыҥҥа - рельеф уонна кини элэмиэннэрэ хайдах сайдыбыттарын, тоҕо маннык буолбуттарын үөрэтии.
Ол иһин сир ньууру классификацията формальнай эрэ буолуо суохтаах, айыллыбыт айылҕатын (генетикатын) эмиэ көрүөхтээх. Ол да буоллар тас бэлиэлэр геоморфологияҕа син биир олох буолаллар.
Геоморфологияҕа маннык формалары араараллар: судургу, эбэтэр элементарнай уонна уустук. Бастакылар биир кэлим уонна тас омоонноро судургу буолаллар (холобур: булгунньах, дюна, воронка, бүлүүһэ уо.д.а.). Иккистэр, таҥнарытын, тас көрүҥнэрэ тус туһунан элэмиэннэр холбоспуттарыттан тахсаллар (холобур: хайа сиһэ, күөллээх эбэтэр кураанах оҥхой уо.д.а.). Судургу формалар геоморфология лнадшаабыгар организмҥ саанык оруолун оонньууллар: хайдах элэмиэнтэн турар да рельеф тас көстүтэ онтон тутулуктана.
Уйбаан Горнай
Уйбаан Горнай — саха бэйээтэ, публицииһэ.
Сафронов Александр Федотович
200px|thumb|right|Сафронов Александр Федотович Сафронов Александр Федотович — геолог, учуонай, Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена, 2004 сылтан Саха сиринээҕи Наука киинин бөрөсүүдьүмүн бэрэссэдээтэлэ. Орто Түҥ месторождениетын бастакынан арыйбыт геолог.
Уус Ньара
400px|thumb|right|Уус Ньара 1960 сыллардаахха Уус Ньара бөһүөлэк. Өймөкөөн улууһун киинэ.
Дьокуускайтан 1501 км. хотугулуу-илин диэкки сытар.
Иккис Аан Дойду сэриитин кэмигэр төрүттэммитэ, көмүс хостооһун саҕаламмытытын кэнниттэн.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 8400 киһи (2007 сыл), 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 12748 киһи этэ.
Бэйэмсэх санаа
Бэйэмсэх санаа диэн киһи бэйэтин атыттартан араарынар санаата ааттанар.
Гоголев
Гоголев:
Бэйэмсэх санаа
Киһи санааларын үгүс араастарын саха дьоно былыр-былыргыттан үөрэтэн билэн тус-туспа араартаабыттар. Киһи бэйэтин «Мин» диэн биир курдук билиннэр даҕаны этэ-сиинэ уонна өйдөрө-санаалара, куттара тус-туспа буоланнар санаалара эмиэ тус-туһунаннар, бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэспэттэр.
Бэйэмсэх буолуу диэн хас биирдии киһиэхэ баар майгы көрүҥэ буолар. Киһи «Мин» диэн бэйэтин атын дьонтон туспа араарынар буолуоҕуттан сайдан барар бэйэтигэр, ордук этигэр-сиинигэр туһалаах хаачыстыба. Бэйэ кыаҕын билинэр буолуу, бэйэни дьон тэҥинэн тутта сылдьыы, бэйэни көрүнүү-истии барылара ити хаачыстыбаҕа киирсэллэр. Арай киһи бары майгыларын курдук аһара баран хаалбатаҕына, сиэри таһынан барбатаҕына, үчүгэйгэ тириэрдэр өй-санаа буолар.
Бэйэмсэх буолуу аһара баран хаалыыта «Мин эрэ» диэн этиинии элбээн барыытыттан саҕаланар. Киһи тугу оҥороругар, урут оҥорбутугар барытыгар ити этии бастаан иһэр уонна «Мин эрэ билэбин», «Миэнэ эрэ», «Мин эрэ эппитим курдук буолуохтаах» диэн этииниилэргэ тиийэн хааллаҕына, бэйэмсэх буолуу аһара барбыта бэлиэтэнэр.
Ханнык баҕарар майгы аһара баран хаалыытын сахалар сөбүлээбэттэр. Кэлин кэмҥэ улаатан иһэр оҕолор майгылара куһаҕан өттүгэр уларыйан иһэр диэн айманаллар. Кырдьык даҕаны обургу оҕолор олус ыар буруйдары оҥортууллара элбээтэ. Куоракка оскуолаҕа үөрэнэр кыргыттар биир саастыылаахтарын уонна кыра оҕону өлөрүүлэрэ ордук киэҥ аймалҕаны тарта.
Ыал буолуу сүрүн өйдөбүлүнэн киһилии быһыылаах кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарыы буолар. Арай социализм кэмин саҕана оҕолору иитиини-үөрэтиини государство аҥардастыы бэйэтигэр ылыыта кэлэр көлүөнэ дьон олохторун сыалын, соруктарын уларытан кэбиспитэ. Төрөппүттэр оҕолорун син-биир государство көрүө-истиэ диэн санааттан киһилии майгыга, сиэргэ-туомҥа, үгэстэргэ үөрэтэллэрин бырахпыттара.
Оҕо майгына үөскээн сайдыытыгар төрөппүттэр өйдөрө-санаалара олус улаханнык сабыдыаллыыр. Кыра оҕо өйө-санаата, ийэ кута сайдыытыгар аан маҥнай ийэ ылар оруола олус үрдүк. Оҕону киһилии майгыга иитиигэ уонна үөрэтиигэ ийэ оҕотун туһунан тугу саныыра олус улахан оруолу ылар. Кини оҕотун «Эн улахан киһи буоллуҥ», аны улахан киһилии быһыылан»,- диэн этэн, үөрэтэр буолуута оҕотун өйүн-санаатын уларытан, улахан киһи, киһилии киһи өйө-санаата, бэйэтин бэйэтэ көрүнэрэ, атыттарга көмөлөһөрө үөскүүрүн көҕүлүүр.
Ийэ оҕотун итинник этэн үөрэтэр, бэйэтигэр көмөлөһүннэрэр буоллаҕына, оҕотун өйө-санаата түргэнник сайдан, бэйэтэ быһаарыыны ылынар кыаҕа улаатан иһэр. «Отох киһи отутугар диэри улаатар» эбэтэр «Отутугар диэри өйө киирбэт» диэн этиилэр бааллара муомурбут киһи кырдьык да хойутаан сайдарын, өйө киирэрин быһаарар.
Урукку кэмҥэ элбэх оҕолоох ыаллар улахан оҕолоро бэйэтэ тугу эмэни кыайар буолуоҕуттан ыла «Улахан киһи» ааттанар, көмөлөһөр, үлэлиир. Бэйэтин бэйэтэ салайынан сылдьар буоларга, кыра бырааттарын-балтыларын көрөргө олох кыра эрдэҕиттэн эрчиллэр, үөрэнэр. Бу курдук иитиллибит оҕо киһилии майгылаах буола улаатарын урукку кэмҥэ улааппыт, билигин кырдьаҕас дьон киһилии майгылаахтара дакаастыыр. Ол кэмҥэ ийэ улааппыт, сиппит оҕотун «Эн кыраҕын, кыаммаккын»,- дии-дии эккирэтэ сылдьара букатын да биллибэт. Оҕолор эрдэ ситэн улахан дьон буола охсоннор, кэргэн ылан, дьиэ-уот тэринэ охсоллоро кэпсээннэргэ киирбиттэр.
Билигин биир эбэтэр икки оҕолоох эдэр, эмньик ийэлэр оҕолорун хаһан даҕаны, бытыктарын үктүөхтэригэр да диэри, «Улахан киһи буоллуҥ, бэйэҥ тугу эмэни быһаар, оҥор»,- диэбэттэр. Барытыгар бары бэйэлэрэ көмөлөһө, этэн биэрэ сатыыллар. Аны кинилэр эппиттэрин курдук оҥорботохторуна букатын да табыллыбат, хомойоллор, хоргуталлар. Оҕолорун куруук «Эн кыраҕын, кыаммаккын, мин эрэ көрдөхпүнэ-иһиттэхпинэ табыллаҕын»,- диэн үөрэтэллэр. Төрөппүттэр бэйэмсэх, «Мин оҕом» диэн санаалара оҕолорун өйүн-санаатын хам баттыыр, ситэ сайыннарбат, улахан киһи өйө-санаата киирэрин мэһэйдиир. Бэйэлэрэ куруук көрө-истэ сылдьалларыгар оҕолорун үөрэтэн, өйүн-санаатын сайыннарбакка, муомурдан кэбиһэллэр.
Айылҕа бары тыынар-тыыннаахтарыгар курдук оҕолоох ийэҕэ бэйэмсэх санаа үөскээн олохсуйар. Оҕолоох ийэ ити бэйэмсэх санаата оҕотун иитиитигэр уонна үөрэтиитигэр оҥорор буортуларын бу үлэбитигэр кыайан быһаардахпытына улахан кыайыыны оҥоруохпутун сөп. Тоҕус ыйы быһа оҕотун иһигэр илдьэ, иитиэхтии сылдьан төһө элбэхтэ «Мин оҕом, бэйэм эрэ киэнэ»,- диэн санаабыта буолуой? Ийэ түүннэри, күннэри иһигэр итинник саныы сылдьарыгар тиийэр. Бу санаата олус элбэхтэ хатыланан кини ийэ кутугар ууруллан хаалбыта ийэ өйүн-санаатын уларытан, оҕотун бэйэтэ бас билэрин курдук өйдөбүлү иҥэрэн, бэйэмсэх санаалаах оҥорор. Ийэ итиннэ эбии аны бэйэтэ бэйэмсэх соҕус буоллаҕына ити санаата ордук күүстээх буоларыгар тиийэр.
Биир эбэтэр икки оҕону иитиигэ ийэ бэйэмсэх санаата уларыйбакка бэйэтинэн сылдьар. Бу бэйэмсэх санаа оҕо улаатан, өйө-санаата уларыйан иитиитин аахсыбат буолан, оҕону иитиигэ биллэр уратылары киллэрэр. Оҕо улаатан истэҕинэ ийэ сыһыана эмиэ уларыйан, оҕотун туспа киһи, улахан киһи курдук көрөн киниэхэ сыһыанын уларытан биэрэр кэмэ син-биир кэлиэхтээх. Оҕо улаатан бэйэтэ туспа ыалы тэрийэр аналлаах. Бу өйү-санааны, аналы бэйэмсэх ийэ билиммэт. Оҕо өйүн-санаатын уларыйыыта кэмигэр, этин-сиинин сайдыытын кытта тэҥҥэ кэлэн иһиэхтээҕин ийэ аахсыбат. Кини санаатыгар оҕото син-биир кыра кыаммат курдуга хаһан да хаалбат. Оҕото куруук кини көмөтүгэр наадыйар, тугу да сатаабат, кыайан оҥорбот, кыаммат курдук буолан иһэрэ хаһан да уларыйбат.