cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Россия олохтоохторун икки тус-туһунан өйдөрө-санаалара
Тойон туспа өйө-санаата үөскээһинин сахалар олохторун үөрэҕэ «Бил баһыттан сытыйар» диэн өс хоһоонунан быһаарар. Бу өс хоһоонун быһаарыытынан баай дьон оҕолорун «Көҥүлүнэн барыы» өйүгэр-санаатыгар иитэннэр, ханнык да сиэри-туому тутуспат, дьону кытта уопсай тылы кыайан булбат, быстах быһыылаах буола улаатыннараллар. Маннык өйгө-санааҕа иитиллибит эдэрдэр үгүстэрэ арыгыһыт буолбатахтарына, быстах быһыыларга түбэһэллэрэ элбиириттэн баай дьон оҕону иитэр ньымалара үлэһиттэри, омук ахсаанын элбэтээччилэри иитиигэ-үөрэтиигэ букатын сөп түбэспэт.
Омуктар олохторун суолугар сайдыыны ситиһии кэмэ уонна мөлтөөһүн, үрэллии кэмнэрэ хардары-таары солбуйсан биэрэн иһэллэрин таба өйдөөн, оннук кэмҥэ түбэспити таба сыаналаан, уларыйыы кэлбитин ылыныллр. Билигин дьон-аймах өйө-санаата сайдыбыт кэмигэр омуктарга маннык кэм кэлиитигэр ордук тулууру уонна сокуоннары тутуһууну күүһүрдэн биэрии, демократия үөрэҕин тутуһуу ирдэнэр.
Хас биирдии киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан салайтаран Конституцияттан саҕалаан, сокуоннары толоро үөрэннэҕинэ, бу курдук, кыайбыттар уонна кыаттарбыттар диэн өй-санаа икки аҥы арахсыыта сыыйа симэлийэн барыан сөп. Хас биирдии тойон салайар дьонун олохторун биллэҕинэ, кинилэр тустарыгар дьиҥнээхтик кыһаннаҕына уонна дойду сокуоннарын, дуогабардарын атын көннөрү, кыра дьоннооҕор ордук кытаанахтык тутустаҕына эрэ тойоттор туспа өйдөрө-санаалара бары дьон өйдөрүттэн сыыйа-баайа сүтэн барыа этэ.
Россия дьонун өйдөрө-санаалара сайдан, тупсан барыытыгар олус былыргы кэмнэртэн уларыйбакка сылдьар кэлии дьон баһылааһыннара суох буолара улахан туһаны аҕалар. Бары салайааччылар бары бүттүүн куоластааһынынан быһаарыллан, кээмэйдэммит бириэмэҕэ талыллан үлэлииллэрэ, уларыйаллара сыыйа-баайа дьон өйүн-санаатын көннөрөр.
Дьон өйө-санаата сайдыыта кэмиттэн кэмигэр уларыйан өй уонна күүс хардары-таары солбуйсан салайар, баһылыыр кэмнэригэр кииртэлээн ааһар. Өй-санаа олоххо хаалыыны, “застойу” үөскэттэҕинэ, сайдыы суолун ыйан, сирдээн биэрбэтэҕинэ, утарар күүс үөскээн, олоххо уларыйыылар тахсаллар. Күүс баһылаан салайар кэмигэр дойдуларга хамсааһыннар, долгуйуулар үөскүүллэр, ким баһылаан салайыытын былдьаһар кэм тиийэн кэлэр. Бу кэмҥэ мөлтөөбүт, ахсаабыт омук эйэлээхтик, быыбардар көмөлөрүнэн туоруо этэ, туораабатаҕына күүс көмөтүнэн туоратыахтарын сөп.
Олус былыргы кэмнэртэн күүс дойдуларга армия, сэрии күүһүгэр мунньуллар. Дойдулар икки аҥы арахсыылара, утарыта туруулара армияны, сэриини күүһүрдэн иһэллэрин үөскэтэрэ күүс мунньулларыгар тириэрдэр. Саҥаны айыыны элбэхтик туһанан үгүс саҥа сэрии сэптэрин оҥостуу улахан Аан дойду сэриитин саҕалыырыттан сэрэниллэр.
Россияҕа бу кэмҥэ икки утарыта күүстэр бэйэ-бэйэлэригэр утарыта туруулара күүһүрэн иһэр. В.В.Путин баһылыктаах центристэр салайар былааһы ылан баран сайдыыны, уларыйыылары ситиһэ сатааччы уҥалары былааска чугаһаппакка, туората сатыыллара былааһы сөбүлээбэттэри элбэтэр. Бу икки өрүт күөнтэһиитигэр центристэр баһылаан иһэр курдуктар эрээри, православнай таҥараны аҥардастыы өрө тутууга салаллан хааланнар, сайдан, уларыйан иһэр олоххо халыйыыны үөскэттилэр.
Православнай таҥараны итэҕэйээччилэр билигин аатыгар эрэ элбэх курдуктар. Ыраахтааҕы былааһын саҕана аҥардастыы баайдар, эпписиэрдэр диэки буолбут, үлэһиттэри ытыалатыыга кыттыспыт православнай таҥара үлэ дьонугар ханнык да туһата суоҕа быһаарыллыбыта ыраатта, ол иһин итэҕэйээччилэр аҕыйахтар.
Россияҕа элбэх оҕону оҕолонор мусульманнар ахсааннара хас сыл аайы биллэрдик эбиллэр. Мусульманнар ахсааннара эбиллэриттэн күүһүрэн, атын дойдуларга тарҕанан, баттааһыны оҥорон иһэллэр. Бу хамсааһын Аан дойду үрдүнэн барытынан тарҕанна.
Европа сайдыылаах дойдулара мусульманнар сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэриттэн кинилэри ыгалларыттан куттаналлар. Кинилэр христианскай таҥараларын аата биир буолан православнай таҥараҕа ордук чугас, бииргэ олорбуттара тыһыынчанан сыллар буоллулар. Мусульманнартан ордук куттанар Европа сайдыылаах дойдулара православнай таҥаралаах нууччалар диэки буолалларын ордоруохтарын сөп.
Россияҕа мусульманнары кытта күөнтэһииттэн, үтүрүссүүттэн күүс ылан национализм сайдарыгар кыах баар буолан иһэр. Биир партия салайыыта, аҥардастыы баһылыы сатааһына, бу күүстэргэ сайдалларыгар, тарҕаналларыгар төрүөт буолан кыах биэриэн сөп. Россия иһигэр утарыта турар күүстэр мунньуллан иһэллэр.
Армия аһара күүһүрүүтэ кэккэлэһэ олорор дойдуларга ыар баттааһыны оҥороро улаатта. Сэбиэскэй кэмҥэ атын республикаларга тарҕанан олорбут нууччалар баһылыыр былаастарын сүтэриилэрин сөбүлээбэккэлэр, күүс, көмө көрдүүллэрэ элбээһинэ, кыра, “Эйэҕэ күһэйии” сэриилэрин саҕалыырга төрүөт буолаллар.
Бу кэмҥэ Россияҕа утарыта турар күүстэр эмиэ мунньуллан, эбиллэн иһэллэр. Аһара күүһүрэн хаалбыт армиялаах Россияны Кытай сэриилэрэ эрэ кыайыахтара, тохтотуохтара диэн баҕа санаа атын, нууччалартан улаханнык куттанар дойдуларга үөскүүрүгэр сөптөөх балаһыанньа баар буолан иһэр.
Үөрэх], [[билии сайдыбытынан туһанан урукку, сүүрбэһис үйэ национализмын үөскээбит төрүттэрин билигин үөрэтэн билэртэн, аны оннук балаһыанньаҕа киирэн биэрбэт инибит диэн саныыллар эрээри, саҥа үйэҕэ, саҥалыы өй-санаа сайдыыта төһө да уратыламмыттарын иһин “Все новое - это хорошо забытое старое” диэн этиигэ дьон олохторугар тахсар уларыйыылар үгүстэрэ сөп түбэһэллэр.
Дьон аймах Аан дойду иккис сэриитэ үөскээбит төрүттэрин билэллэрин да иһин, саҥа, уруккуттан атын, уларыйбыт олоххо ураты көрүҥнээх национализм кэлэригэр бэлэмнэрэ суох. Өй-санаа хойутаан киирэрэ, “Өлөн иһэн өйдөммүт” диэн сахалыы этиллэрэ хаһан да уларыйбат, саҥа, тупсубут национализм хайдах көрүҥнээх буолан тахсара билигин биллибэтэ улахан уустуктары үөскэтэр. Ханнык баҕарар саҥаны айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана өр сылларга олоххо боруобаланнаҕына эрэ биллэр, дьон бары үчүгэйин чахчы итэҕэйдэхтэринэ биирдэ үрүҥ, үчүгэй диэн этиллэр, олохторугар туһанар кыахтаналлар, онтон куһаҕана, харата биллэн таҕыстаҕына туораталлар, умналлар.
Сахалар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрин тутуһуу эрэ саҥаттан саҥа саҥаны айыылар кэлэн иһэллэриттэн олоххо тосту уларыйыылар киириэхтэрин сөбүттэн сэрэтэр, харыстыыр аналлаах. (2,16).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
2. "Туймаада саҥата" хаһыат. 1.12.2000.
Ыам ыйын 18
Ыам ыйын 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 138-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 139-c күнэ). Сыл бүтүө 227 күн баар.
General Electric
General Electric Company (GE) диэн мультинационал Америка технология уонна сервис конгломерата, Нью Йорк илгэ баар. Маркет капитализациятынан балаҕан ыйын 30 2008 GE аан дойду онус улахан компанията.
1924 сыл
1924 сыл.
Эбэ
Эбэ - киһи төрөппүтүн (аҕатын дуу ийэтин дуу) ийэтэ.
Сорох сиргэ эбэни кырдьаҕас ийэ, сорох сиргэ эмгэн дииллэр эбит.
.mq
.mq диэн Мартиника үрдүк таhымнаах ил домена.
Игорь I Рюрикович
Игорь I Рюрикович (хос аата Старый (Кырдьаҕас))- Русь иккис салайааччыта. 879-945 сылларга кинээстээбит, онтон бэйэтэ туспа 921 сылтан дэнэр, оҕо эрдэҕинэ Олег кинээс (Вещий) салайбыт (ол гынан баран бу дааталар чуолкайа суохтар). Киинэ: Киев, Новгород. Древляннар өлөрбүттэр (үүнэн турар мастар төбөлөрүгэр баайан баран хайа тардыбыттар). Дойдуну кини иннинэ аҕата Рюрик I, кини кэнниттэн уола Святослав I Игоревич Рюрикович салайбыттар.
Үөһээ Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Үөһээ Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Оруос
Оруос (Secale cereale) диэн туорахтаах үүнээйилэр ыалларын, Triticeae бииhин от үүнээйитэ, нэчимиэнҥэ уонна сэлиэhинэйгэ уруулуу. Оруос туораҕа бурдук, килиэп, пиибэ, виски, водка оҥоруутугар уонна кыыл аhылыгар туттуллар.
Дьөккөн нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Дьөккөн нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Эбэ.
Улуус кииниттэн 106 км илин диэкки Бүлүү суолга сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 512 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэк биллиилээх дьоно
Черканов Алексей Николаевич (1910—1967) — Социалистическай Үлэ Геройа, шахтер.
Кондаков Николай Алексеевич (1920—1979) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Гоголев Степан Филиппович (1896—1933) — саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, бөдөҥ сэбиэскэй салайааччы.
Кондаков Владимир Алексеевич (1939 төр.) — эмчит, суруйааччы.
Иванов Спиридон Алексеевич
Иванов Спиридон Алексеевич (1928.03.16-2020.09.22) — саха түөлбэ тылын чинчийээччи, тыл үөрэҕин билимин дуоктара, Арассыыйа наукатын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх үлэһитэ.
Бөрө (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Бөрө Бөрө (лат. Lupus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө, Кентавр уонна Скорпион бөлөхтөр ыккардыларынан баар.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Кыыл" диэн ааттаах. Ликаоны кытта ассоциацияланар. Кинини Зевс бөрөҕө кубулуппут.
Хайаах хопто
thumb|240px
Хайаах хопто (, серебристая чайка) — хоптолор уустарыгар киирэр көтөр.
Атыыра кынатын уһуна 435-467 мм кэриҥэ, тыһыта - 405-433. Ыйааһына 1000-1800 г буолар. Түүтэ үрүҥ, кынатын үөһээ өттө — бороҥ, кынатын төбөтө хара. Тумса араҕас, атахтара араҥас эбэтэр роза өҥнөөхтөр. Эдэр көтөрдөр бороҥнуҥулар, аллараа өттүлэрэ сырдык соҕус. Тыһыта атыыра тас көрүҥнэринэн уратылара суох.
Тарҕаныыта
Хайаах хопто туундараҕа, үксүн муоралар кытылларыгар олохсуйар, континент иһинээҕи ууларга ааһан иһэн баар буолар.
Аһылыга
Бастатан туран балык аһылыктаах. Өссө араас үөнүнэн-көйүүрүнэн, үүнээйинэн, кыра кэрбээччилэринэн, атын көтөрдөр оҕолорунан уонна сымыыттарынан аһылыктанар.
Святослав I Игоревич Рюрикович
Святослав I Игоревич Рюрикович - Русь үһүс салайааччыта, 945-972 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Оҕо эрдэҕинэ аҕатын өлөрөннөр ыраахтааҕы буолбут, сааһын ситиэр дылы дойдуну ийэтэ Ольга салайбыт. Печенегтар өлөрбүттэр.
Дойдуну кини иннинэ аҕата Игорь I Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Ярополк I Святославич Рюрикович.
Танганьика
Танганьика - Африкаҕа баар улахан күөл. Африка бөдөҥ күөлэ барыта кэриэтэ Илин-Африканскай хаптал хайа быһыттыы зонатыгар баар. Ол иһин хотооллоро уһун ньолбуһах формалаах. Үксүгэр туруору, үрдүк хайанан бүүрүктэммит, олус дириҥ, балачча уһун буолар. Ол курдук, Танганьика күөл кэтитэ 50—80 км, устата 650 км. Ити аан дойду тууһа суох саамай уһун күөлэ. Дириҥинэн (1435 м) Танганьика Байкалга эрэ баһыйтарар. Күөлү тулалыыр хайалар 2000 м тиийэ үрдүүллэр.
.mr
.mr диэн Мауритания үрдүк таhымнаах ил домена.
Семенов Платон Саввич
200px|thumb|right|Семенов Платон Саввич Семенов Платон Саввич (1875—1963) — олоҥхоһут.
Сигэлэр
Театр Олонхо:Платон Саввич Семенов
.ms
.ms диэн Монтсеррат үрдүк таhымнаах ил домена.
Васильева Римма Иннокентьевна
200px|thumb|right|Васильева Римма Иннокентьевна Васильева Римма Иннокентьевна — диалектолог учуонай, саха тылын түөлбэ тылларын уонна саха тылыгар атын тыллар дьайыыларын чинчийэр, филология билимин хандьыдаата, Россия билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
Балаҕан ыйын 8
Балаҕан ыйын 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 251-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 252-c күнэ). Сыл бүтүө 114 күн баар.
Ярополк I Святославич Рюрикович
Ярополк I Святославович Рюрикович - Русь төрдүс салайааччыта, 972-978 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Аҕатын печенегтар өлөрбүттэрин кэннэ ыраахтааҕы буолбут. Бииргэ төрөөбүтэ Владимир I Святославович дружинниктара өлөрбүттэр.
Дойдуну кини иннинэ аҕата Святослав I Игоревич Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Владимир I Святославич Рюрикович.
Кыргыдай нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Кыргыдай нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сатаҕай. Улуус кииниттэн 145 км хотугулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 662 киһи (2007 сыл).
Олохтоохтор дьарыктара — ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ, балыктааһын.
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
Алексеев Иван Егорович (1941 төр.) — хомусчут, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора.
Виктория (күөл)
Виктория күөлэ — иэнинэн Африкаҕа саамай улаханнара. Күөл оҥхойо быһыттыыга буолбакка, платформа сырыынньа хотойуутугар баар. Ол иһин күөл чычаас соҕус (орто дириҥэ 40 м), биэрэгэ сырыынньа, быһытталаммыт. Этиҥнээх ардах доҕуһуоллаах силлиэ тыалтан күөл олус күүскэ бааллырар.
Арараат (хайа)
Арараат ((Արարատ уонна Մասիս (Масис), Ağrı Dağı, Çiyayê Agirî)) — хайа, Туурсуйа илин өттүгэр баар Эрмээн хайаларын ордук үрдүк чыпчаала. Билигин Түркийэ сиригэр баар. Бу хайа үрдэ куруутун хаардаах буолар уонна үлэлээбэт вулкаан буолар. Иҕдиир провициятыгар сытар, Ираантан 16 километр ыраах сытар, уонна Арменияттан 32 км ыраах сытар.
Устуоруйата
Урарту бириэмэтигэр манна Армения хоруоллуга сытара. Уруккута курдук 3000 сыллаахтан олоруллубута, 1923 сыллаахтан Лазанья сөбүлэһиитинэн Туркийэ былааһыгар баар буолбута.
Татыйыктар уустара
Татыйыктар уустара (, Род Настоящие овсянки) — татыйыктыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаахтар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 10 көрүҥ киирэр: Араҕас төбөлөөх татыйык, Тиит татыйыга, Хомус татыйыга, Алыы татыйыга, Харыйа татыйыга, Өрүөстээх татыйык, Ыарҕа татыйыга, Сэппэрээк татыйыга, Татыйык, Кугас татыйык.
Голубев Александр Ефимович
1836 сыллаахха Нижнэй Ломов диэн Пенза губерниятыгар баар куоракка төрөөбүт. 1852 сыллаахха Пензатааҕы гимназияны бүтэрэн баран, Казаннааҕы университет быраас факультетыгар киирбит. 1857 сыллаахха бүтэрэн баран уезд бырааһа аатын ылбыт уонна ол сыл Саха сиригэр үлэлии кэлбит. 8 сыл Өлүөхүмэ уокуругун бириискэлэригэр бырааһынан үлэлээбит. Онтон 1865 сыллаахтан Петербурга үлэлиир, онтон 1867 сыллаахха Австрияҕа стажировкаланар. Ол кэмҥэ кэлин ойоҕо буолбут нуучча бастакы дьахтар бырааһа Надежда Суслованы кытта билсэр. Өр сылларга науканнан уонна студеннары үөрэтииннэн дьарыктанан баран 1879 сыллаахха астаапкаҕа тахсан Крымҥа олохсуйбут. 1926 сыллаахха 90 сааһыгар өлбүт. Алуштаҕа олорон кэргэнниилэр бэйэлэрин харчыларынан гимназия, дьадаҥыларга санаторий туттарбыттара, бэйэлэрин именияларыгар дьадаҥы оҕолорго оскуола арыйан үлэлэппиттэрэ. Надежда Прокофьевна босхо олохтоох татаар дьахталларын эмтиир этэ.
Сорго
Сорго үөскээбит сирэ хотугулуу-илин Африка (Этиопия уонна Судан). Б.э.и. IV—III тыh. сс. ыла культивацияланар.
Сорго сааскы култуура. Сылааска үүнэр. Курааҥҥа уонна туустаныыга тулуйумтуо. Араас кырыстарга үчүгэйдик олохсуйар.
Культивацията уонна туттуллуута
Сорго сорох көрүҥнэрэ ас, фураж, алкохоллаах утахтар оҥорууларыгар уонна биооттук курдук туттуллаллар.
Ыам ыйын 19
Ыам ыйын 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 139-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 140-c күнэ). Сыл бүтүө 226 күн баар.
Сэтинньи 5
Сэтинньи 5 диэн Григориан халандаарыгар сыл 309-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 310-c күнэ). Сыл бүтүө 56 күн баар.
Төрөөбүттэр
рдун маастара.
Үөһээ Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Үөһээ Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Наассыйалар Холбоһуктара
Дойдулар Холбоһуктара эбэтэр Наассыйалар Холбоһуктара диэн урукку Британия Империятыгар буола сылдьыбыт дойдулар тутулуга суох буолбуттарын кэнниттэн ааттара. Бу дойдулар холбоһуулара араас суолталаах дьыалаларга, ол курдук бизнеска, доруобуйа харыстабылыгар уонна дьадаҥыны кытта охсуһуу уобаластарыгар бииргэ үлэлииллэр.
Дойдулар Холбоһуктара диэн дойдулар хомуллубут ааттара. Бастаан 1926 сыллахха олохтоноругар Британия нацияларын доҕордоһуулара диэн ааттанара. Билигин 54 дойду чилиэннээх. Мозамбиктан ураты дойдулар урут Британия Империятыгар баар этилэрэ.
Холбоһуктаах Хоруоллук королевата Элизавета II Нациялар доҕордоһууларын баһа буолар. Ону тэҥэ Королева доҕордоһууга киирэр 16 дойду салайааччыта буолар. Канада уонна Австралия доҕордоһуу ордук улахан дойдулара буолаллар.
Владимир I Святославич Рюрикович
thumb|200px Владимир I Святославич Рюрикович (хос ааттара: Улуу, Сибэтиэй, Креститель, Красное Солнышко) - Русь бэһис салайааччыта, 978-1015 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Бииргэ төрөөбүтүн Ярополк I Святославич кинээһи өлөрөн ыраахтааҕы буолбут. Скандинавияттан төрүттээх дружина көмөтүнэн Ярополк былдьаабыт Новгородын сэриилээн ылбыт, онтон Киевы сэриилээбит. Ыалдьан өлбүт.
Дойдуну кини иннинэ инитэ Ярополк I Святославич Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Святополк I Владимирович Рюрикович.
Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ (Семейство Овсянковые, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр чыычаахтар бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 3 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Татыйыктар уустара, Быртакыыстар уустара, Туллуктар уустара.
Иванова Нина Иннокентьевна
Иванова Нина Иннокентьевна — филология билимин хандьыдаата.
Федоров Михаил Дмитриевич (Ырыа Миисэ)
Федоров Михаил Дмитриевич (Ырыа Миисэ) — Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
Аатын үйэтитии
М. Д. Федоров — Ырыа Миисэ аата Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы культуратын Дьиэтигэр иҥэриллибитэ (2009)
Сигэлэр
Ил Хомус:Славный сын Тит-Арыы
.mu
.mu диэн Мауритиус үрдүк таhымнаах ил домена.
Таппагаров
Уоттуга төрөөн-үөскээн олорон ааспыт дьоннортон биир чаҕылхайдара Таппагаров Николай Семенович буолар. Кини төрдө-уудһа олус дьадаҥылар эбит. Эһэтэ Таҥхар буор балыксыт эбитэ үһү. Тадҥхар икки уоллаах эбит. Улахан уола Таппаҕар диэн сытыары-сымнаҕас, өйдөөх-төйдөөх киһи эбит. Кэлин бэйэтэ эмиэ үрүҥ ас, бурдук, имиллибит тирии тиэйэн тахсан эргинэн добуочча үбү-баайы мунньуммут. Түөрт уонча табалаах, уонча сылгылаах, сүүрбэччэ ынахтаах сэниэтик олорор ыал буолбут. Сирэ-уота Уотту нэһилиэгин хоту уһугар Төбүрүөн, Илим былдьаабыт, дьиэтэ-уота Тоһоҕолоох үрэҕэр баара.
Тадҥхар кыра уола Ырдьыгыныыр Өндүрэй диэн. Ырдьыгыныыр өйдөөх киһи эрээри олус киҥҥээх, ыгым майгылаах киһи үһү. Туспа ыал буолан сэниэтик олорбут.
Таппаҕар икки уоллаах эбит. Улахан уола Николай Семенович Таппагаров, кыра уола Гаврил Семенович Таппагаров. Гаврил Семенович Бүлүү улууһун Балаҕаччытыттан кэргэннэнэн, онно олохсуйбута. Элбэх ыччаттардаах.
Николай Семенович II Чочу Өргүөтуттэн кэргэннэнэн, эмиэ дьонуттан арахсан кэргэнин дойдутугар олохсуйбут. Кылаҥый диэн алааска олорбуттар. Онтон ийэтэ өлөн, аҕата кырдьан хаһаайыстыбатын көрүнэр кыаҕа суох буолбуттар. Тоһоҕолооххо аҕатыгар көһөн кэлбиттэр. Онно кэлэн сир оҥоһуутунан, сүөһү иитиитинэн дьарыктанан орто сэниэ ыал кэккэтинэн олорбуттар.
1936 сыллаахха Саха сиригэр тыа ыала колхозка кургүөмнээн киириитэ тиһэх күннэригэр тиийбитэ. Аҕыйах ахсааннаах биирдэм хаһаайыстыбалар наһаа үрдүк нолуоктартан күһэллэн колхоз суолунан бараллара чуолкайдаммыта. Оччолорго тэриллибит кыра колхозтар сорохторо тэрилтэ-хаһаайыстыба өттүнэн бөҕөргөөн испиттэрэ. Ол туоһутунан Николай Семенович Таппагаров салайар Сталин аатынан колхозка Саха сирин айылҕатыгар муҥутуур үрдүк үүнүүнү ячмень культуратыгар ылыллыбыт. Кини Куорума диэн 0,98 га сиртэн гааттан ортотунан 112 ц ячмень үүнүүтүн ылбыта. Бу кырыга ким да истибэтэх да, көрбөтөх да үүнүүтэ этэ. Дьон барыта сөҕөн-махтайан республика үрдүнэн "таррагаровскай үүнүүнү ылар иһин" диэн девизтээх киэҥ агитационнай-маассабай үлэни ыыппыта.
Н.С. Таппагаров Москваҕа тиийэн нөҥүө сылыгар Ленин аатынан Бүтун Союзтааҕы тыа хаһаайстыбатын Академиятын сессиятыгар кыттан туран ячмень культуратыгар үрдүк үүнүү маастара буоларын туһунан көмүскээн кэлбитэ.
Тыл дорҕоонун уларытыы
Тыл дорҕоонун уларытыы атын өйдөбүллээх тыл үөскүүрүгэр тириэрдэр.
Таппагаров
Н.С. Таппагаров үрдүк үүнүүнү ылыыга опытын өссө бөҕөргөтөр, тарҕатар сыалга нөҥүө сылыгар аны сэлиэһинэй бурдугу үүннэрэргэ быүаарыммыта. Кыһыныгар элбэх ноһуому киллэрбитэ, сааһыгар үчүгэйдик таҥастаан, оҥорон баран сэлиэһинэй бурдугу ыһан кэбиспитэ.
Тыл дорҕоонун уларытыы
Саха тыла олус былыр, киһи өйө-санаата саҥа үөскээн сайдан эрдэҕинэ үөскээбитэ сыыйа дакаастанан иһэр. Хас биирдии тыл дорҕооннорун охсууларынан, дьайыыларынан сааһыланан үөскүүрэ уонна соннук өй-санаа олохсуйара быһаарыллар. Солун диэн былыр-былыргыттан баар тылбыт оннугар "сонун" диэни туттуҥ диэн тылбыт үөрэхтээхтэрэ сэбиэскэй былаас кэмиттэн ыла этэллэр, онно-манна суруйаллара элбэх.
Федоров Владимир Юрьевич
Федоров Владимир Юрьевич,Саха сирин политига.
Тыл дорҕоонун уларытыы
Тыл дорҕооннорунан тутулуктарын таба өйдөөбөккө сыыһа тутта сылдьыы биир холобурунан солун диэн тыл оннугар, "сонун" диэн тылы туттуу буолар. Тыл олоҕун дорҕооннорун сааһылыы тутуу уонна тылга иҥэн сылдьар өй-санаа төрүттэрин үөрэтии бу сыыһа ханна баарын быһаарар кыаҕы биэрэр.
Хотой (сулустар бөлөхтөрө)
Хотой
Тыл дорҕоонун уларытыы
Урукку кэмҥэ саҥаны билии, истии сахалыы солун диэн ааттанара, кырдьаҕастар «Туох солуннааххын?»- диэн ыйыталлара. Урукку кэмҥэ суруйааччылар элбэхтик тутталлара. Кэнники суруйааччылартан Алексей Бродников «Көмүскэ уута» диэн сэһэнигэр солун диэн тылы туттар.
Эстибит сэбиэскэй былаас саҥаны айыы “үчүгэй” диэн сыыһа үөрэҕиттэн тирэх ылан ону-маны саҥаны билиини, истиини үчүгэй эрэ курдук санаан, кэлтэйдии баран, тылбыт үөрэхтээхтэрэ солумсах диэн куһаҕан тылы үөскэтэр солун диэн тылбытын уларытан, «сонун» диэн этиҥ, оннук суруйуҥ диэн этэллэр, бэйэлэрэ суруйаллар.
Тыл биир сүрүн дорҕоонун уларытыы тылбыт суолтатын, киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор дьайыытын тосту уларытан кэбиһэрин, тылбыт үөрэхтээхтэригэр эрэнэммит аахайбакка сылдьарбытынан туһананнар ити уларытыыны оҥорбуттара. Дорҕооннор киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыларын, бу тылларбыт төрүттэрин уонна онтон ханнык тыллар салгыы үөскүүллэрин ырытан таһаарар кыахтаммыппыт сыыһаны булууга көмөлөстө.
Сол диэн тыл бу, ол диэн өйдөбүлгэ билигин да туттуллар.
Сол уонна уун диэн тыллар холбоһууларыттан солун диэн саҥаны билиини, истиини биллэрэр тыл үөскээбит. Бу тыл ол, бу саҥаны билиигиттэн уун, бэрис, биэр диэн көнө өйдөбүллээх тыл буолар. Ол иһин «Туох солуннааххын?» диэн саҥаны билээри ыйытыы олус таба.
Солуй – Тапталыҥ, иэйииҥ ааһан, туохтан эмэ тэй, арах. Бу көтөр уйатыттан солуйбут. Бу тыл туох эмэ солуна, саҥата ааспытын, атынынан солбуллубутун биллэрэр тыл.
Солуулаах – Киһиэхэ, олоххо туох эмэ көстөр туһалаах, суолталаах (үксүгэр суох диэн тылы кытта ситимнэһэн төттөрү өйдөбүлгэ туттуллар). Ордук солуулаах үлэни булуохха. Солуута суохха күн-дьыл баранар. Солуута суох быһыы.
Солуута суох – туһата суох. Солуута суохха эрэйдэнэр табыллыбат. Бу тылдьыппыт таба быһаарыылара. Саҥаттан саҥаҕа түһэн, бииртэн бииргэ көтүөккэлээн иһии сыыһа, таах эрэйдэнии элбээн хаалыан сөбүн быһаарарынан куһаҕан суолтаҕа куруук туттуллар.
Солун диэн тылтан солумсах диэн тыл үөскүүр. Солумсах диэн тыл сол диэн төрүттэн үөскээн тахсара саҥаны, солуну билэ сатыыр, өссө аһара барар кыахтаах киһини бэлиэтиир. Саҥаттан саҥаны аһара баран билэн-көрөн иһии аата солумсах диэн буолара туох барыта аһара бардаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйарын быһаарар. Аһара ону-маны, ордук туһата суоҕу, куһаҕаны билэ-көрө сатааһын, аһара солумсах буолуу киһилии быһыы буолбатын бу тыл куһаҕан өйдөбүллээҕэ биллэрэр.
Барыга-бары солумсаҕыра, саҥаттан-саҥаны, урут биллибэти киллэрэ, туһана сатааһын эрэйдээх, табыллыбакка хааллаҕына улахан ночооту оҥоруон сөп. Государство таһымыгар солумсаҕырыы холобурунан Улуу Өктөөп революцията норуоту салайыыга саҥаны киллэриитэ сыыһатын 74 сыл кэнниттэн биирдэ билэн көннөрө сатыыбыт. Аҕыйах сыллааҕыттан оскуолаҕа ЕГЭ-ни оҥорон киллэрэ сатыы сылдьаллар. Син санааҕа үчүгэй, субу кэмҥэ туһата элбэх буолуох курдук саҥаны киллэрии эрээри, куһаҕан өттө баһыйан барыах курдуга сыыйа биллэн эрэр.
Бу солумсах диэн тыл ордук эр дьоҥҥо эбэтэр дьахталларга сыһыаннаан туттулуннаҕына саҥаттан саҥаны, атынтан атыны билээри сотору-сотору солбуйан иһиигэ тириэрдэринэн, аһара саҥаны билэ сатааһын дьон олоҕор соччо үчүгэйэ, туһата суох быһыы буоларын чахчы бигэргэтэр.
Солумсах диэн тылы "сонумсах" диэҥҥэ салайар былаастар сэбиэскэй былаас кэмигэр соруйан уларытыылара саха дьоно онно-манна барытыгар, үгүстүк туһата суохха солумсаҕыра сылдьыылара элбээһинин үөскэтэн туһалаах дьыалаларынан, үлэнэн-хамнаһынан дьарыктаналларын аҕыйатыытыттан тыа сиригэр үлэ-хамнас айгыраата. Өйгө-санааҕа дьайар тылы уларытыыттан, бу быһыы букатын аһара баран эрэр. Саҥаны аһара баран билэ-көрө сатааһын сахалыы солумсах диэн соччо үчүгэйэ суох суолталаах тылынан ааттанара аһара барыыны тохтоторо. Бу тыл куһаҕан суолтата билигин да уларыйбакка эрэ сылдьара дьону тохтотор, арыычча өйдөннөрөр.
Омук күүскэ үлэлээн-хамсаан үлэҕэ-хамнаска эрэ ситиһиилэри оҥоруута сайдыылаах буолууга, олох тупсарыгар тириэрдэрин солун диэн тылы "сонун" диэҥҥэ уларытыы умуннаран, буккуйан сылдьарыттан, атыҥҥа, буолар-буолбакка солумсаҕырыы элбээтэ.
Тылбыт үөрэхтээхтэрэ сонурҕааһын диэн биирдэ эмэтэ, хаһан эмэ саҥаны билэ сатааһынтан сонун диэн тылы үөскэппиттэрэ төрдүттэн сыыһа. Бу сонурҕааһын диэн тыл төрүтэ син-биир сон диэн тыл буолар. Ол курдук сонур диэн тылбыт сону уур диэн тыллардартан үөскээбит, суолтатыгар өйдөбүлэ сөп түбэспэт.
Сонун диэн тыл олоҕо, төрүтэ сон диэн буолар. Бу тылы бары билэбит, уһун кыһыны быһа кэтэр соммут аата буолар. Саҥаны билиигэ, истиигэ хайа да өттүнэн сыһыана суох тыл, өйбүтүн-санаабытын буккуйан атын өттүгэр халыйыыга тириэрдэр тылы тыл үөрэхтээхтэрэ туһаннара сатыыллар. Сон диэн тыл төрүтүттэн салгыы туох да саҥаны билиигэ сыһыаннаах тыллар үөскээбэттэр. Арай сонумсах диэн саҥа соннонон иһэр, саҥа сону элбэхтик кэтэр киһини бэлиэтиир тыл үөскүүр. Бу сонумсах диэн тыл дьайыытыттан саха дьахталларын баар-суох баҕа санаалара соннорун уларытан иһии диэки халыйбыта кырдьык буолла.
Саҥаны, солуну билиини "сонун" диэн тылынан уларытан ааттааһын үөдүйүүтэ дьон, ордук эдэрдэр ону-маны, араас суолтата суох, буортулаах, куһаҕаҥҥа да тириэрдэр саҥаны аһара билэ-көрө сатыылларын улаатыннарда, сайыннарда. Бары кэриэтэ эдэрдэр саҥа тарҕанан эрэр наркотиктары, спайсы боруобалыы сатыылларын күөртүүрүнэн, тохтоппотунан, бу кэмҥэ "сонун" диэн тыл куһаҕана өссө улаатар.
Солун диэн тылтан солумсах диэн куһаҕан өйдөбүллээх тыл үөскүүрэ эдэрдэр аһара баран ону-маны, туһата суоҕу, буортулааҕы билэ-көрө сатыылларын тохтотор күүһэ улахан.
Саха тылын төрүт үөскээбит тутулуктара былыргы саха киһитин үлэтин-хамнаһын уратыларын кытта быһаччы сибиэстээхтэр. Түүлээх булду эккирэтэн, суолун хайан бултааһын сонордоо диэн этиллэр. Ол аата түүлээҕи бултааһын табылыннаҕына, кыаттардаҕына кэлин соннонууга тириэрдэрин иһин итинник эппиттэр.
Сонор диэн тылбыт сон уонна оҥор диэн тыллар холбоспуттарыттан үөскээбит. Тоҕо диэтэххэ сону сонордоон, түүлээҕи бултаан сон оҥоруллар кыахтанарын биллэрэр. Онтон сонор диэнтэн сонордоо диэн тахсыбыт. Доо диэн доҕор диэн тыл кылгаабыта. Ол аата кыыл суолун булан баран доҕоругар бултаа, сонордоо диэн этэн биэрбитин биллэрэр. Сонурҕаа диэн саҥа сону сонургуу көр диэн өйдөбүллээх. Биирдэ эмэтэ саҥалыы хараҕынан көрөрү биллэрэр.
Солун диэн тылбытын уруккутун курдук саҥаны билиини, истиини бэлиэтииргэ туттарбыт, урукку оннугар төнүннэрэрбит хайаан да ирдэнэр. Онтон "сонун" диэни туттумуохха, билиигэ-көрүүгэ ханнык да сыһыана, туһата суох, өйбүтүн-санаабытын буккуйан соннонууга эрэ тириэрдэр тыл буолар.
Тылдьыппытыгар туох санааттан бу тыл төрүтүн уларытан кэбиспиттэрэ биллибэт. Маннык суруйуҥ диэбиттэр:
Сирбиэтэн – кыыһыр. Сир диэн тыл олоҕуттан ханнык да ыһыллар, бырдаҥалыыр көрүҥнээх үөскээбэтин үрдүнэн итинник суруйуҥ дии сылдьаллар.
Саха тыла дорҕооннорунан тутулуга олус былыргы кэмнэргэ үөскээбитин билигин кэлэн уларыта сатыыр куһаҕаҥҥа эрэ тириэрдэр.
Сэбиэскэй, өй-санаа тутулуктарын билиммэт кэмҥэ саха тылын аахайбат, кыра да суолта биэрбэт, аанньа ахтыбат буолуу, симэлитэ сатааһын тэнийэн үөскээбитэ, ону тэҥэ соруйан буккуйааччылар, саҥа тылы булан киллэрэ сатааччылар оччоттон баччаҕа диэри бааллар. Уһун үйэлэр тухары уларыйбакка кэлбит төрүт тылларын дорҕооннорун сахалар уларыппаттар.
Тылбытын үлэһиттэр, субу тутта сылдьар дьон эрэ ордук кыһанан харыстыыр кыахтаахтар. (1,40).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2013. - 108 с.
Бастакы Күүлэт нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Бастакы Күүлэт нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун.
Улуус кииниттэн 140 км хоту диэкки сытар.
Олохтоох дьонун ахсаана 802 киһи (2007 сыл).
Олохтоохтор дьарыктара — ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ, булт уонна балыктааһын.
Нэһилиэктэн төрүттээх дьон
Васильев Герасим Семенович (1949 төр.) — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.
Pontiac
Pontiac диэн General Motors оҥорор массыына брэнда, 1926 тэриллибитэ. Атыыланар дойдулара АХШ, Канада уонна Мексика.
Быртакыыстар уустара
Быртакыыстар уустара (, Род Подорожники) — татыйыктыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаахтар бөлөхтөрө.
Нептун
Нептун диэн Күнтэн ахсыс, ордук ыраах баар планета. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.
Лямблиоз
Быһаарыы
Лямблиоз диэн лямблия паразиттартан оһоҕос үлэтин кэһиллиитэ ааттанар. Кебүтээччи паразит (Lamblia intensus) боростуой паразит буолар. Көрүҥэ ньолбоҕор буолар, уһуна – 10-25 мкм, кэтитэ -  8-12 мкм. Илин өттүгэр оһогоско сыстар диискэлээх.
Тарҕаныыта
Лямблиялары тарҕатааччынан лямблиялярынан сүһүрбүт киһи буолар. Ыалдьыбыт киһи экскерименнарынан уонна силинэн тарҕаныан сөп. Киһиттэн киһиэхэ эмиэ бэриллэр.
Лямблиоз тарҕаныыта киһи хайдах аһыырыттан, төһө ыраас олохтооҕуттан-дьаһахтааҕыттан олус улахан тутулуктаах. Лямблиялар киһиэхэ киирэн өссө элбииллэр уонна киһи битэмиини аһыыр аһылыгыттан иҥэринитиин тохтотор, бытаардар. Лямблиялар үөһү таһаарар ханаалларга үөскээбэттэр, үөс ляблиялары өлөрөр. Онтон быһааралларынан, быар уонна үөс ыарыыларын биричиинэтинэн буолбат.
Ыалдьар кэм
Лямблиоз киһиэхэ киирэн ситэр кэмэ 1 эбэтэр 3 нэдиэлэ буолар. Киһи иһэ ыалдьар, иһэ үллэр, аһыан баҕарбат буолар, хотуолуур, сорох ыарыһахтар температуралара тахсар.
Саамай ыарыы күүһүрэр кэмэ 5-7 күн буолар. Сорох ыарыһахтар хас да ый ыалдьыахтарын сөп, ыалдьар кэмнэригэр аһыылара кэһиллэр, ыйааһыннара түһэр. Үгүс киһи 1-4 нэдиэлэнэн бэйэлэрэ үтүөрэллэр. Ыарыы хроническай көрүҥҥэ кубулуйуон эмиэ сөп, оччоҕуна киһи сотору-сотору оһоҕоһо  ыалдьар. Ол гынан лямблиоз үксүн улаханнык дириҥээбэт.
Билгэлээһин
Киһи тахсан киирбит эттиктэрин анализтаан билиэххэ сөп. Үксүн оҕолор истэрэ ыалдьарыттан уонна убаҕастык тахсан киирииттэн билэллэр.
Эмтэнии
Лямблиоһу эмтээһин үчүгэйдик тиһэҕэр тиийэ үөрэтиллэ илик:
ыарыыны эмтииргэ биир стандарт булулла илик;
туттуллар препараттар үгүстэрэ хос дьайыылаахтар;
лямблиялар саҥа көрүҥнэрэ үөскүү турар, кинилэри эмтиир препараттар саҥардыллан иһиэхтээхтэр;
киһи ыарыыга утарылаһар кыаҕа мөлтөөтөҕүнэ, ыарыы хос киириэн сөп;
үксүн лямблиоһу кытта тэҥҥэ атын ыарыы баар буолар, онтон сылтаан эбии ол ыарыылартан эмтэнии эмиэ ирдэнэр.
Эмтэнии түһүмэхтэринэн ыытыллар:
бастатан туран – бэлэмнэнии – лямблиялар ахсааннарын аччатыы, оһоҕос үлэтин чөлүгэр түһэрии; иккиһинэн – ляблиялары суох оҥоруу - эмтиир препараттары туттуу; үсүһүнэн – түмүктээһин – оһоҕос үлэтин чөлугэр түһэрии, эт-хаан ыарыыны утарылаһар кыаҕын күүһүрдүү.
Өскөтүн ыарыһах лямблиялартан оһоҕоһун улэтэ кэһиллибэтэҕинэ, чопчу иккис түһүмэххэ – лямблиялары суох оҥорууга киириэххэ сөп.
Төһөнөн улаханных киһи оһоҕоһун үлэтэ кэһилиитэ күүстээх да, оччонон бэлэмнэнии түһүмэҕэ уһун буолуон сөп.
Лямблиоһунан сүһүрүү кэмигэр киһи минньигэһи сиирин аччатыахтаах, элбэх эти сиэхтээх, отон утаҕын, суораты, үүттэн оҥоһуллубут астары сиэхтээх.
Лямблиялары суох оҥорууга Энтерол диэн препарат туттуллар. Оҕолор 5 күн, улахан дьон 10 күн энтерол иһэллэр.
Көмүскэнии
Лямблиоз ханна баҕарар баар буолар. Ол иһин ыарыы хайдах тарҕанарын дьон билиэхтээх, чуолаан кыра оҕолоох төрөппүттэр.
Эмп иһэ эмтээһин
Лямблиоз сытыы формаларыгар утараразитарнай терапиянан эмтээһин биир түһүмэхтээх схематын туһаныахха сөп. Талыы препарата 5-7 хонук эмтэнэр метронидазол курса буолар. Улахан дьоҥҥо 250 мг, оҕолорго — 15 мг/кг/ст. 3 чааска 8 чаас (аһыыр аһыттан баран, эбэтэр үүтүн иһэ- иһэ симэн). Улахан дьону ылар режим атын: 2,0 г/биир приемнайга 3 күн эбэтэр 0,5 г / сут. 10 күн устата. Клинико- фармакологическай ыстатыйалар чахчыларынан, улахан дьоҥҥо-500 мг 2 төгүл сууккаҕа 5-7 хонук, 3-5 саастаах оҕолорго 250 мг/сут., 5-8 лет по 375 мг/ст., 8 саастааҕар 500 мг/ст. 2- с курска 5 күн эмтэнэр. Билигин метронидзола уонна да атын производственнай нитроимидзола туттуллалларын учуоттаан туран, киниэхэ тирэҕирэр паразиттар штаммалара элбээбиттэриттэн сылтаан бэйэтин актуальноһын сүтэрбитин бэлиэтиир тоҕоостоох.
Биир тылынан ылыллар: улахан дьон-2,0 г, оҕолор — 50-75 мг/кг (2 г- тэн ордук буолбатах) кэмигэр эбэтэр аһылык кэнниттэн тута. Нэффективность (12 биэрэстэлээх кишка эбэтэр фекалияҕа баар лямбли сытыыта 7-10 хонугунан бүппүтүн кэннэ) эмтэниитэ эмиэ ол дозаҕа хатыланар. Дьиэ кэргэн бары чилиэннэрин тэҥҥэ эмтээһин сүбэлэнэр. Метронидзол уратыта: сыл аҥаарыттан ордук уһун кэм (12 чаас кэриҥэ), эми- тому туһанарга эрэ бэриллэр.
Фуразидон, эмтээһин курса 7-10 күн: улахан дьон сууккаҕа 0,1 г 4 төгүл, оҕолор-6-10 мг/сут. аһылык кэнниттэн 4 быр. Улахан дьоҥҥо саамай улахан доза-200 мг, сууккаҕа 800 мг.
Мепакрин (хинакрин), эмтэнии цикллэри ыыталлар: бастакы цикл- 5 хонук, икки- 3 хонук, үсүһү — 3 хонук икки ардынан уонна 7 хонугунан. Дозирование режимэ: улахан дьон сууккаҕа 0,1 г 3 төгүл (хас биирдии 8 чаас, 30 мүнүүтэҕэ диэри), оҕолор-6 мг/кг/сут. (300 мг/ст.) 3. Производственнай нитроимидзола (метронидзол, тинидазол о. д. А.) Улахан дьоҥҥо көдьүүһэ 90 %- ҥа тиийэр, оҕолорго көдьүүһэ хас да намыһах.
Альбендазол, 5 хонуктаах курс сууккаҕа 0,4 г эмтэнэр. Дозата 15 мг/кг/ст. 5-7 күн устата. Албендазол бу көрдөрүүгэ 30-50 төгүл актыыбынай метронидзол уонна тинидзола өттүнэн ордук кэскиллээх препарат буолар. Бу препарат лямблия штамм метронидазатыгар эмтэниигэ эмиэ көдьүүстээх.
Экэниэмикэ
Экэниэмикэ диэн социал үөрэх. Табаар уонна сервис оҥоруутун, тарҕаныытын уонна туттуллуутун үөрэтэр. Экэниэмикэ диэн былыргы грек тыла: οἰκονομία (oikonomia, "дьиэ-уот салалтата"), οἶκος (oikos, "дьиэ") + νόμος (nomos, "үгэс" эбэтэр "быраап"). Билиҥҥи экэниэмикэ моделлара 19 үйэ бүтүүтүгэр быдан киэҥ бэлиитикэ экэниэмийэтин эйгэтиттэн сайдыбыттара.
Экэниэмикэ систиэмэлэрэ хайдах үлэлииллэрин уонна экэниэмикэ агеннара хайдах дьайсалларын быhаара сатыыр үөрэх. Экэниэмикэ анаалиhа дьон-сэргэ бары эйгэлэригэр туттуллар: биисинэс, үп-харчы, дьаhалта, кириминээл, үөрэҕирии, ыал, доруобуйа, быраап, политика, итэҕэл, социал үнүстүүттэр, сэрии уонна үөрэх.
Экэниэмикэ араас кээмэйдэрин икки ардыларыгар бүтүн уратылар бааллар, холобур: позитив экэниэмикэ ("тугун" быhаарар) икки норматив экэниэмикэ ("туох буолуохтаах" диир), экономика түөрүйэтэ икки туттуллар экэниэмикэ уо.д.а.
Экэниэмикэ икки сүрүн ураты салааларынан буолаллар микроэкономика ("кыра" экэниэмикэ, экэниэмикэ агеннарын майгыларын чинчийэр) уонна макроэкономика ("улахан" экэниэмикэ, бүтүн экэниэмикэ ыйытыылара: үлэтэ суох буолуу, инфляция, харчы уонна фискал политикалар).
Экэниэмикэ санаатын устуоруйата
Шумер ил куораттара шекель диэн табаар-харчы кээмэйигэр олохтонор эргиниини уонна баhаар экэниэмикэтин сайыннараллар эбит. Шекель нэчимиэн ыйааhынын тустаах кээмэйэ эбит. Бабилон юридическэй кодексынан бигэргэтиллибит эрдэтээҥҥи эккэниэмикэ систиэмэтин сайыннарбыт.
Меосопотамия, Грек, Ром, Индия, Кытай, Персия уонна Араб цивилизацияларыгар бэйэлэрин экэниэмикэ санаалара үөскээбиттэрэ. Биллиилээх былыргы экэниэмикэ өйдөөхтөрө Аристотель, Чанакья, Цин Ши Хуан, Акинотааҕы Томас уонна Ибн Халдун.
Классик бэлиитикэ экэниэмийэтэ
Смит көрүүтүнэн, бастыҥ экэниэмикэнэн буолар бэйэ салайыылаах баhаар систиэмэтэ, бу систиэмэ дьон экэниэмикэ кыһалҕаларын автоматынан толорон иhэр. Смит баhаар механизмын хас биирдии туспа киhи, кини бэйэтин тус туһатын ситиhээри, бүтүн дьоҥҥо-сэргэҕэ туhаны оҥороругар такыйар "көстүбэт илии" диэн курдук көрдөрөр.
Смит саҕалаабыт бүттүүн санаата бэлиитикэ экэниэмийэтэ уонна кэлин классик э кэниэмикэ диэн ааттаныллыбыт. Бу санаа биллиилээх тутуhааччыларынан буолаллар Томас Малтус, Давид Рикардо уонна Дьон Стюарт Милл (1770 - 1870 сыллар).
Марксизм
Марксист экэниэмикэ классик экэниэмикэтиттэн төрүттээх. Карл Маркс үлэтиттэн тахсар. Маркс Das Kapital диэн сүрүн үлэтин бастакы тома 1867 тахсыбыта. Бу үлэтигэр Маркс болҕомтотун сыана үлэ түөрүйэтигэр уонна хайдах гынан капитал үлэни көлөһүннүүрүн быhаарарга уурбута. Бу сыана үлэ түөрүйэтин, мал сыаната кини оҥоруутугар киирбит үлэ күүһүнэн быhаарыллар.
Неоклассик экэниэмикэ
Неоклассик экэниэмикэ хааччыйыыны уонна ирдэбили баhаар тэҥнэһигэр сыана уонна ахсаан бииргэ холбоммут быhаарыларын курдук систиэмэлиир.
Микроэкэниэмикэҕэ, неоклассик экэниэмикэ көҕүлүүр күүстэри уонна хоромньулары быhаарыыны оҥорууга бүттүүн оруолу оонньууллар диир. Быhаччы холобур: түө бэйэ ирдэбилин атыылаhааччы түөрүйэтэ, кини сыаналар уонна барыс хайдах ирдэниллибит ахсааҥҥа дьайалларын көрдөрөр. Макроэкэниэмикэҕэ ити Кейнс макроэкэниэмикэтиниин эрдэтээҥҥи уонна уhун неоклассик синтезка көстөр.
Неоклассик экэниэмикэни утарааччылара да өйөөччүлэрэ да сороҕор ортодокс экэниэмикэ дииллэр. Аныгы баhаар экэниэмикэтэ сорох өттө неоклассик экэниэмикэҕэ олохтонор.
Кейнс экэниэмикэтэ
Кейнс экэниэмикэтэ (кейнсианизм) Дьон Мейнард Кейнс үлэтиттэн үөскээбитэ. Чуолаан эттэххэ Үлэ, интэриэс уонна харчы бүтүн теорията (1936) диэн кинигэтиттэн. Бу кинигэ аныгы макроэкэниэмикэни туспа эйгэ быhыытынан таhаарбыта.
Чикаготааҕы экэниэмикэ оскуолата
Чикаготааҕы экэниэмикэ оскуолата көҥүл баhаары туруулаhыытынан уонна монетаризм санааларынан ордук биллиилээх. Милтон Фридман уонна монетаристар санааларынан, баhаар экэниэмикэтэ бэйэтэ бэйэтинэн буоллаҕына булгуччу бигэ туруктаах, онтон кэхтиилэр дьаhалта орооһуутуттан эрэ сылтаан буолаллар. Фридман этэринэн, холобур, Улуу кэхтии Federal Reserve System харчы хааччыйыытын аччаппытыттан сылтаан буолбут. Онуоха Кейнс этэринэн, Улуу кэхтии төрүөтүнэн инвестиция итэҕэhэ буолар.
Милтон Фридман Адам Смит уонна классик экономистар чопчулаан таhаарбыт сүрүн принциптарыттан элбэҕи туһалаахтык ылбыт уонна кинилэри сайыннарбыт.
Атын оскуолалар уонна ньымалар
Экэниэмикэ атын аан дойдутааҕы биллиилээх оскуолалара уонна хайысхалара: Аустрия оскуолата, Фрайбург оскуолата, Лозанна оскуолата, посткейнсианизм уонна Стокхолм оскуолата.
.mv
.mv диэн Мальдивтар үрдүк таhымнаах ил домена.
Хахай (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Хахай Хахай (Leo) — зодиак сулустарын бөлөхтөрө, Араак уонна Кыыс бөлөхтөр икки ардыларынан баар. Чаҕылхай сулустара сытар хахайы санаталлар.
«Серп» астеризм
Серп алта сулустаах: — α (Регул), η, γ (Альгиеба), ζ, μ уонна ε (Альгенуби). Халыыба серп эбэтэр ыйытыы бэлиэтигэр маарыҥныыр.
Кэтээн көрүү
Күн бу бөлөххө атырдьах ыйын 10 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан олунньуга ордукк көстөр.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Шумердар 5000 тыһ. сыл нөҥүө билэллэрэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Номох Геракл өлөрбүт Немея хахайын саныыр.
Казах тыла
Географията
left|330px|thumb|"Казах казахтыын казахтыы кэпсэтиэхтээх". [[Алматы санаторийыгар баар бэлиэ сурук.]] Казах тыла Казахстаҥҥа ил тыла, онно 10 млн. казах тыллаах баар. Икки мөлүйүөнтэн тахса Кытайга, 560.000 Россияҕа, 200.000 Монголияҕа. Ону таhынан казах тыллаахтар Орто Азияҕа (бастатан туран Узбекистаҥҥа), Афганистаҥҥа, Ираҥҥа, Түркийэҕэ уо.д.а. дойдуларга бааллар.
Алпаабыт
ССРС үөрэҕириитин саҕаланыар диэри, Казахстаҥҥа араб суругун тутталлар. ССРС састаабыгар сылдьан, түүр тыллара бары латиницаҕа көһөн барбыттара, онтон иккиһин кириллицаҕа көспүттэрэ. ССРС ыһыллыытын кэнниттэн ыаллыы государстволар (Узбекистан, Туркменистан) 1993 сыллаахха латинскай сурукка көһөн барбыттара. Казахстаҥҥа правительство 2017 сылга эрэ быһаарыыны ылынна. Кини этэринэн, сүнньүнэн элбэх апострофтаах варианы оҥорбуттар. Ол кэнниттэн вариант буукубаларынан табыгаһа суох буукубаларынан эргийбиттэр. Вариант хаппыт, клавиатураны оҥорууга компаниялар итинник раскладканы оҥорорго аккаастаммыттара эбээт. үһүс вариант 2021 сыллаахха ылыллыбыта. Казахстан латиницаҕа 2025 сылга көһөр.
Суруга-бичигэ
Билигин Казахстаҥҥа уонна Монголияҕа кирилл алпабыытынан тутталлар, онтон Кытайга олорор казахтар араб бичигинэн тутталлар. Президент Нурсултан Назарбаев укааһынан 2025 сыллаахха дылы Казахстан казах тылын суруга латин алпабыытыгар көһүөхтээх.
Казах тылын араас бичигинэн суруллубут Киһи быраабын бирдэһиллибит декларацията бастакы ыстатыйаттан быһа тардыы:
Казах литературнай тыла уонна уратылара
Аныгы казах тыла диалектарга арахсыбат, ол эрэн үс (говор) баара биллэр: хотугулуу-илиҥҥи, соҕурууҥҥу уонна арҕааҥҥы, ол сүрүннээн казах үс жузтара (уустара) тарҕанан олорор сирдэригэр сөп түбэһэр. Атын дойдуларга өр кэмҥэ ойуччу олорбут буолан, Кытай (со5урууҥҥу уонна хотугулуу-илиҥҥи говордар) уонна Монгуол (хотугулуу-илиҥҥи говор) казахтарын саҥарар тылларын лексикалара кыра уратылардаах. Ол эрэн ол уратылар кэпсэтэр дьоҥҥо улахан мэһэйи үөскэппэттэр, бэйэ-бэйэлэрин судургутук өйдөһөллөр. Ол биир үксүн казах аҕатын уустара, хонууга олорор буоланнар, атын омуктардааҕар бэйэ-бэйэлэрин кытта сылдьыыһыылара элбэҕиттэн буолар.
Казах литературнай тыла Абаай Кунанбаай уонна Ибрай Алтынсарин ыыппыт үлэлэрин түмүгэр XIX үйэ иккис аҥаарыгар олоҕурбута. Ол саҕана арааб алпабыыта киэҥник туттуллара. ССРС бары омуктарын суруга-бичигэ (славяннартан ураты) 1929 сыллаахха латыын алпабыытыгар көспүтэ уонна нэһилиэнньэни үөрэхтээһин күүскэ ыытыллыбыта. Ити кэмҥэ казах литературата муҥутуу сайдыбыта, үгүс элбэх саҥа суруйааччы, айымньы тахсыбыта. 1937 сыллаахха Казахстан суруйааччыларын Сойууһа тэриллибитэ. Ол кэннэ 1940 сыллаахха казах тылын суруга-бичигэ кириллицаҕа көспүтэ.
Фонологията
«В, ё, ф, ц, щ, ч, ъ, ь, э» буукубалар киирии тылларга эрэ туттуллаллар.
Фонетика өттүгэр казах тыла атын түүр тылларыттан кыра уратылаах.
Солбуйар ааттар
Казах тылыгар аҕыс сирэй солбуйар аат баар:
Түһүктэр
Казах тылыгар 7 түһүк баар.
Чараҥ (суолталара)
Чараҥ хас да суолталаах тыл.
Донн Тайс
Донн Тайс (Donn A. Tice; төр. от ыйын 12 күнэ 1959 сыл) — эмиэрикэ урбаанньыта уоннаи менеджерэ, D.light Design (CEO, 2011) дириэктэрдэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ (2010) уонна салайааччыта; Greenline Industries, Inc. (CEO, 2009) салайааччыта; Sustainable Solutions хампаанньа тэрийсээччитэ уонна дьаһайар партнера (2006), NanoBusiness Alliance консультатибынай сэбиэтин чилиэнэ уонна и Эдэр бэрэсидьиэннэр тэрилтэлэрин (Young Presidents' Organization) апыһыара. Тайс «пирамиида төрүтэ» ырыынакка эксперт.
Биографията
Донн Тайс Висконсин-Милуоки үнүбүрсүтүөтүн (University of Wisconsin–Milwaukee) экэниэмикэҕэ бакалаавырын истиэпэнин, ону кытары Мичиган үнүбүрсүтүөтүн МВА истиэпэнин ылбыта.
Тайс IDG Books сүрүн операционнай дириэктэринэн; Oakland Tribune атыыга дириэктэринэн, Dreyer’s Grand Ice Cream маркетинга уонна саҥа бородуукталарга дириэктэринэн; уонна Procter & Gamble (Folgers) бренд-менеджеринэн үлэлээбитэ.
Abracon Corporation бэрэсидьиэнинэн уонна дириэктэрдэр сэбиэттэрин чилиэнинэн, (COO) HydraBaths, Inc. бэрэсидьиэнинэн уонна сүрүн операциооннай дириэктэринэн үлэлии сылдьыбыта.
1997 сылтан 2002 сылгы дылы Тайс Winterland хампаанньа бэрэсидьиэнэ; хампаанньа дириэктэрдэрин сэбиэтин чилиэнэ этэ.
Алта сыл Holt & Associates үлэлээбит.
2003 сыл тохсунньуттан 2006 сыл от ыйыгар дылы Тайс Nano-Tex, LLC (CEO) хампаанньаны салайбыта.
Үгэс буолбут дьыалабыай карьераны Донн ылымматах.
Биир күн Донн аан дойдуну бээтинэлэрин ыраастыыр киһи буолуон баҕарбатын өйдөөн, бэйэтин түмэт урбаан кыһалҕаларыгар аныырга толкуйдаммыт.
2006 сыллаахха Донн Тайс Sustainable Solutions хампаанньаны тэрийсибитэ, ол кэннэ хампаанньа дьаһайар партнера.
2009 сыл тохсунньуттан Тайс (CEO) Greenline Industries, Inc. хампаанньаны салайар.
2010 сыллаахха Донн Тайс дириэктэрдэр сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ буолбута, 2011 сыл кулун тутарга — CEO D.light Design. Ол кэмтэн хампаанньа кини салайыытынан сайдар.
Награадалара уонна премиялара
2014 сыллаахха Донн Тайс, Нед Тозун уонна Сэм Голдман , D.light Design хампаанньаҕа үлэлэрин иһин, Шваб пуондатынан сыл түмэт урбаанньыттарынан биллэриллибитэ.
Тус олоҕо
Ойоҕо Кристина Скерка (Kristina Skierka) D.light Design хампаанньаҕа үлэлиир.
Үҥүү
thumb|200 px|right|Чокуур сэрии сэбэ: Булт үҥүүтэ уонна быһах Үҥүү - анньар эбэтэр быраҕар сэрии уонна булт сэбэ. Чэпчики үҥүүнү быраҕаллар, ыарахан үҥүүнэн өстөөҕү эбэтэр булду дьөлө анньаллар. Көннөрү үҥүү уһун мас уктан уонна тимир уһуктан оҥоһуллар, уһугун быһыыта саамай араас буолуон син. Пекарскай тылдьытыгар Бүлүү сахалара үҥүүнү дайбахы дииллэр дэнэр.
Үҥүү историята
Бастаан быраҕыллар (универсальнай) үҥүү баһыйа сылдьыбыт, тоҕо диэтэххэ кинини икки араастык туттуохха сөп. Былыргы сэрииһиттэр хас да үҥүүлээх этилэр, биир үҥүүнү быраҕан баран сэрии сэбэ суох хаалбат гына. Сорохтор ардыгар үҥүү угун кэннитигэр быа баайаллар эбит, оччоҕо быраҕаллыбыт үҥүүнү түргэнник тардан ылыахха сөп эбит.
Саллааттар стройга туран сэриилэһэ буолбуттарын кэнниттэн, быраҕыллар үҥүү оччо табыгаһа суоҕа дьэҥкэтик көстүбүтэ. Кини ыйааһынын киинэ уһугун аттыгар баар буолан, стройга турар сэрииһит үҥүүнү ортотуттан тутар - онон угун кэлин аҥаара кини кэннигэр турар кэккэлэргэ улахан мэһэй буолар эбит.
Сатыы өстөөҕү утары
Былыргы Македония фалангатыгар, гоплиттар үҥүүлэринэн араарсаллар эбит. Инники кэккэлэр улахан илиигэ тутллар куйахтаах (щит) уонна чэпчэки үҥүүлээх буоллахтарына, үһүс кэккэттэн саҕалаан сэрииһиттэр уһун сарисса диэн үҥүүлээхтэр эбит. Бу сарисса уһун, ыарахан, противовестаах үҥүү, саҥа кэккэ аайы уһаан иһэр эбит, онон 6,7 миэтэрэҕэ тийэ буолар эбит. Сариссофор (сариссалаах сэрииһит) бэйэтин дьонун кэнниттэн өстөөҕү сүгүн таба көрбөт эбит, үксүгэр бигээн билэн баран анньар, супту түһэр эбит.
Аттаах өстөөҕү утары
XVII-c үйэттэн саҕалаан пиикалары ыстыыктаах мушкеттар солбуйбуттара.