cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Киһи буолуу
Киһи курдук таҥаралар үөскээһиннэрин быһаарыыта үчүгэй киһини үтүктүү, кини курдук буола сатааһын, кини оҥорбут быһыыларын үтүктүү буолар. Таҥаралар, баҕа санаа дьоно ити курдук «Киһи буолуу» баҕа санаатыттан үөскээбиттэр.
Улахан таҥаралар олус уһун кэмҥэ уорааннаах сэриилэр кэннилэриттэн атын омуктары сэриилээн кыайыыттэн ордук тэнийбиттэрэ. Таҥаралар бэйэлэрэ улааттахтарына күүстээх диктатуралары, империялары үөскэтэллэр. Бу империялар бары дьон өйдөрүн-санааларын баһылыы сатааннар атыннык саныыр дьону барыларын суох гынан, симэтитэн кэбиһиигэ кытта тиийэр кыахтаахтар.
Саха дьонун оҕолорун үөрэтэр үчүгэй киһилэринэн былыр-былыргыттан хайа эрэ төрөппүт эбэтэр чугас аймах киһи буолар этэ. Ол иһин төрөппүтү үтүктүү, кини курдук буола сатааһын, кинилэри таҥара оҥостуу саха дьонугар тарҕаммыт. Төрөппүт оруола үрдээн биэриитэ ити өйдөбүл өссө улаатан, чиҥээн биэриитигэр тириэрдэн иһиэн сөп. Күүстээх куттаах-сүрдээх киһи өйүн-санаатын, үөрэҕин айыы оҥостон кэлэр көлүөнэлэри иитэргэ-үөрэтэргэ эмиэ туһаналлара.
Киһи күүстээх санаалаах буолууну ситиһиэхтээх. Күүстээх санаа тулуурдаах, өһөс буолууттан үөскүүр. Тымныыны-итиини, араас ыарахаттары тулуйар буола үөрэнииттэн киһиэхэ күүстээх санаа үөскээн олохсуйар.
«Үлэлиир киһи сыыһаны оҥорор, тугу да оҥорбот киһи хаһан даҕаны сыыспат»,- диэн этии баара киһи быһыылаах киһи өйдөбүлүгэр сыһыаннаах. Киһи үлэтигэр-хамнаһыгар, олоҕор даҕаны кыра сыыһалары, киһи быһыытын аһара барбат, сиэри таһынан барбатах быһыылары хаһан баҕарар оҥоруон сөп. Бу быһаарыы өй-санаа тыыннааҕын тухары уларыйа, хамсыы, эбиллэ эбэтэр көҕүрүү турарыттан, киһиэхэ араас санаалар киирэ охсон ааһалларыттан үөскээн тахсар. Өй-санаа куруук хамсыыр, түргэнник уларыйар. «Киһи буолуу» өйдөбүлүгэр ханнык эрэ кыра сыыһалары, айыылары оҥоруу, киһи быһыытыттан уонна сиэртэн аһара барбат буоллаҕына хаһан баҕарар көҥүллэнэр. Сахалар өйдөбүллэринэн тугу да оҥорбот, үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорбот буолуу дьэ биирдэ «Айыы киһитэ буолууга» тириэрдэр. Киһи өллөҕүнэ, өйө-санаата мастыйдаҕына, уларыйар кыаҕа уурайдаҕына, аны тугу да оҥорбот буоллаҕына биирдэ эрэ «Айыы киһитэ буолар». Айыы буолуу өй-санаа өлбүтүн кэннэ үөскүүр. Киһи өлбүтүн кэннэ өйө-санаата уларыйбат буоллаҕына, кэлэр көлүөнэлэр таба сыаналаатахтарына, олохпутугар туһалаах диэн аахтахтарына биирдэ «Айыы буолууга» кубулуйар. Билигин саха дьонугар республикабытын тэрийсэн салайбыт П.А.Ойуунускай өйүн-санаатын айыы оҥоруу үлэтэ ситиһиилээхтик баран иһэр.
Киһи буолан баран кыра эмэ мөлтөх өрүттэрдээх буолууну дьон бырастыы гыналлар. Арай бу мөлтөх өрүттэрбит киһи быһыытын, сиэрин аһара барбаттара ирдэниллэр. Кыратык сыыһа-халты туттуу «Киһи буолан баран»,- диэн быһаарар этиилээх. Хаһан да, кыратык да сыыһаны-халтыны, айыыны оҥорбот тыыннаах киһи диэн суох. Киһи буоллахха, кыра, улахан суолтата суох, сиэри кэспэт, киһи быһыытыттан таһынан барбатах кыра алҕастары, саҥаны арыйыылары оҥоруу киһиэхэ көҥүллэнэр. Киһи өйдөөх-мэйиилээх буолан айыыны оҥорбот буолара эмиэ табыллыбат. Дьон саҥаны арыйаннар олоххо киллэрэн иһэллэр. Киһи айыыны оҥороро эмиэ көҥүллэнэр. Ол айыыбыт сиэри таһынан барбатаҕына эрэ олоххо туһаны аҕалар. Сиэри аһара барбат, сиэри иһинэн айыы аата айыы-сиэр диэн буолар. Айыыны оҥорбот дьон элбэхтэр. Кинилэр бары киһилии быһыылаах дьон диэн буолаллар. Айыыны оҥорор, саҥаны арыйар киһи диэн отой аҕыйах, онтон киһи быһыылаах дьон олус элбэхтэр, ол иһин дьон үксүлэрэ киһилии быһыылаах буолууга дьулуһаллар.
Сахалар олохторун үөрэҕэр элбэхтик туттуллар «Киһи быһыыта» диэн өйдөбүл, аналлаах кыйыа, хайа да өттүгэр, үчүгэй да, куһаҕан да өттүлэригэр киһи олоҕун устата туораабатын, аһара барбатын хааччыйар аналлаах. Киһи олоҕун устата киһи быһыытын кэспэккэ олоҕун олордоҕуна, киһи быһыылаахтык, олоҕун сиэрдээхтик олордо диэн этэллэр.
Киһи быһыытын кыйыата, кыраныыссата сахалыы сиэр диэн ааттанар. «Сиэрдээх быһаарыы» диэн олус таба, сөптөөх, дьон өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр быһаарыыны ааттыыллар. «Сиэри таһынан» диэн киһи быһыытын аһара барбыт быһыы ааттанар.
«Киһиттэн таһынан» диэн этии киһи быһыытыттан ураты, сөп түбэспэт быһыылары оҥоруу ааттанар. Киһиттэн таһынан быһыылар үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэттэр. Холобур, концерт кэмигэр айдаарар эбэтэр бырааһынньыкка итирэр киһини дьон сөбүлэээбэттэр, туората көрөллөр.
Сиэр диэн сахалар олохторун сокуона буолар. «Сиэри кэһимэ», «Сиэри таһынан барыма» дииллэр. Киһилии быһыыны аһара барыма диэн буолар. Киһи олоҕо сиэри тутуһан, сиэри иһинэн буолуохтаах. Билигин өй-санаа, кут-сүр үөрэҕэ сайдан иһэллэр. Киһи оҥорор бары быһыылара кини өйүттэн-санаатыттан, мэйиититтэн, куттарыттан тутулуктаахтара быһаарыллан иһэр. Киһи биир мэйиитинэн толкуйдаан куһаҕаны эбэтэр үчүгэйи оҥорон кэбиһэрэ ханна да ырытыллыбат чуолкай буолара быһаарыллар, ол иһин өй-санаа үөрэҕин буккуйуу таһаарыллыа суохтаах.
Кут-сүр үөрэҕэ билинэринэн киһи оҥорор быһыылара икки аҥы арахсаллар. Ол аата киһи оҥорор бары дьыалалара барылара үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥоруу диэн буолаллар. Үчүгэйи оҥоруу - үрүҥ айыыны оҥоруу буолар, онтон куһаҕаны оҥоруу - хара айыыны оҥоруу диэн ааттанар.
Боруу
Боруу, эбэтэр Боруу от (Equisétum, хвощ) — тымырдаах үүнээйилэргэ киирэр, сииктээх сиргэ үүнэр кэбирэх көҥдөй умнастаах от ууһа. Аныгы флораҕа туспа турарын иһин сороҕор туспа отделга (тиипкэ) киллэрэллэр Боруутуҥулар (Хвощеви́дные, Equisetóphyta).
Киһи буолуу
Хара айыыны оҥоро охсон киһи быһыытын сүтэрбэт туһугар оҕо кыра эрдэҕиттэн үтүө үгэстэргэ үөрэнэн ийэ кута иитиллэрэ наада. Тулуура суох киһи олоҕор олус куһаҕан, сиэргэ-баппат сыыһалары оҥорон кэбиһэрэ ыраахтан буолбатах. Киһиэхэ олус күүстээх тулуур наада. Чэпчэки олоҕу тутуһуу, барыта бэлэмҥэ үөрэнии олох чэпчэкитин курдук санаалары үөскэтэн эдэр киһини сыыһа туттууларга үтүрүйүөн сөп.
Боруу
Ылаҕан, хонуу боруута, арбаанай боруу, хаас боруута, хара боруу.
Киһи буолуу
Киһи быһыытын өйүн-санаатын тутуһан олох олоруу киһи олоҕун сүрүн сыала. Киһи олоҕун устатын тухары киһи быһыытын суолуттан сыыһа-халты туттан туораабакка, киһи быһыылаахтык сылдьыыта кини сүрүн кыайыыта, өйө-санаата туруктаах буолуутун көрдөрөр.
Оҕо төрүөҕүттэн уһуннук иитиллэн, үөрэтиллэн уонна улаатан киһи буолууну ситиһэр. Төрөппүттэрэ хайдах иитэллэр уонна үөрэтэллэр даҕаны соннук киһи буолар. Киһини билиэхтэрин баҕарар буоллахтарына сахалар кини төрөппүттэрин туһунан ыйыталаһаллар этэ. Советскай былаас кэмигэр оҕолору аһара көрүү-истии, үөрэхтээх дьон оҥороору атын, сымнаҕас олоххо үөрэтии түмүгэр оҕолор өйдөрө-санаалара билигин туруга суох. Оҕо кыра эрдэҕинэ, бэйэтэ өйдөөбөт кэмигэр, аҥардастыы оонньотуу уонна тугунан таптаабытынан, көрдөөбүтүнэн, ымсыырбытынан дэлэччи хааччыйыы оҥоруллара оҕону атаахтык иитэргэ тириэрдэр. Эдэрдэр олоххо оннуларын булунуулара уустугурда, өйдөрө-санаалара туруга суох буолан арыгыга, наркотикка ылларыылара элбээтэ. Оҕо ийэ кутун иитэллэрин төрөппүттэр хааллардылар. Оҕону иитии-үөрэтии оҕо ороҥҥо туора сытар эрдэҕиттэн саҕаланар. Киһи буолууну оҕо олох кыра эрдэҕиттэн ийэ кута туруктаах өйгө-санааҕа иитилиннэҕинэ уонна үөрэннэҕинэ эрэ ситиһэр. Улаатан, өр кэмҥэ үөрэнэн-үөрэнэн өйө эбилиннэҕинэ биирдэ ситиһэр уһун уонна ыарахан үөрэҕэ буолар. Салгыы уһун үйэтин тухары этин-сиинин эрчийэн, үөрэнэ сырыттаҕына эрэ киһи быһыылаахтык олоҕун олороро табыллар.
«Тыыннаах киһи тугу эмэ оҥорор» диэн этии баара, киһи хаһан баҕарар араас быһыылары, үчүгэйи даҕаны эбэтэр куһаҕаны эмиэ оҥорор кыахтааҕын бэлиэтиир. Тыыннаах киһи сыыһаны дуу, табаны дуу хаһан баҕарар оҥоруон сөп. Сыыһаны, куһаҕаны оҥорортон ким да аналлаах хааччаҕа суох. Арай бу куһаҕаны, сыыһаны киһи өйүнэн-санаатынан билэн, онон салайтаран оҥорботоҕуна эрэ киһилии киһи буолара быһаарыллар.
Бу быһаарыы ордук нууччалыы өс хоһоонунан чуолкайданар. «От сумы и от тюрьмы не зарекайся» диэн өс хоһооно киһи хаһан даҕаны киһибин диэн үрдүктүк туттубакка, аһара барбакка бэйэтин кыана тутта сырыттаҕына эрэ табылларын быһаарар. Сыыһа-халты туттуу ханнык баҕарар тыыннаах киһиэхэ баар буолуохтаах быһыы буоларын уонна онтон киһи бэйэтэ, өйүн-санаатын күүһүнэн эрэ харыстанар кыахтааҕын бэлиэтиир. (1,56).
Үчүгэй санаалаах, үчүгэйи оҥоруон баҕарар киһи куһаҕаны оҥорбот, тардынар, үчүгэй киһи буолуон баҕата үчүгэйи оҥороругар көмөлөһөр. Киһиэхэ ханнык баҕарар таҥара көмөтө диэн үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаа үөскээн олохсуйара буолар.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэ оҕо кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын сайдыытын уонна олоҕун сыалын табатык быһаарар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
1538
1538 сыл.
Кумааҕы
Билиҥҥи бириэмэ кумааҕыта диэн мас пиибэрэлэрэ бииргэ ыгыллыммыттар аатырар. Дьоннор кумааҕыга суруйарга тутталлар, ол иһин кинигэлэр кумааҕыттан оҥоһуллар. Кумааҕы ууну уонна атын убаҕаһы иҥэрэллэр, ол иһин ыраастыырга эмиэ туттуллар.
Кумааҕыны бэлэмнииргэ олус уһун утахтаах, уу булкуйан, биир уустаах, пластичнай, о. д. А.
Суу кумааҕы-бу олус улаханнаах кумааҕы, сымсатык уонна атын предметтэри сөргүтэргэ сөп буолар. Улахан альтернативнай матырыйаал кэлбитин үрдүнэн табаары – пластик, пленка – кумааҕы күн бүгүнүгэр диэри оҥорон таһаарааччылары уонна туһанааччылары сүүмэрдиир.
Инженернэй кумааҕы киэҥ форматнай тэриллиилэргэ ойуулуур аналлаах суордтан биир суордугар олоҕуран оҥоһуллар. Кини схема бэчээккэ уонна араас формалаах таблицалары, архитектурнай тутуулар бырайыактарын, массыынаҕа чертежтары уо. д. А.
Хайдах оҥоһуллара
Билиҥҥи бириэмэ кумааҕыта мастан оҥоһуллар (pulp). Бастаан маһы бытарыталлар, ууну уонна атын химическай матырыйааллары кытта убаҕас буолуор дылы булкуйаллар. Сороҕор маҥхаталлар, оччоҕуна ыраас маҥан кумааҕы буолар. Бу убаҕас кумааҕы буоларыгар ыгыллар. Хаппытын кэннэ быһыллар. Араас технологиялар бааллар, ол курдук туой эптэхтэринэ килбэчигэс кумааҕы буолар.
Кумааҕыны тутуллубут кумааҕыттан эмиэ оҥоһуллар. Оччоҕуна иккистээн туттуллар. Сорох кумааҕыны мастан буолбакка, хлопоктан, лентан эбэтэр конопляттан оҥоһуллар.
Кумааҕы устуоруйата
Суруйуу кумааҕыны айыан иннинэ саҕаламмыта. Дьон араас атын материалларга суруйар этэ. Ол курдук таҥаска, истиэнэҕэ, маска.
Бастакы кумааҕы
Элбэх үйэ аннараа өттүгэр Египетка кумааҕыга майгынныыр папирус диэн матырыйаалы айбыттар. Греция уонна Рим дьонноро ону эмиэ үөрэппиттэр. Рим дьонноро тирииттэн оҥоһуллубут тэрилгэ суруйаллар эбит.
Тарҕаныыта
Дьоппуон дьоно хайдах кумааҕыны оҥорору 610 сыллаахха билбиттэр. Ону уаши (和紙) диэн ааттаабыттар. Ол кэнниттэн, кумааҕы Индияҕа, Чугастааҕы востокка уонна Италияҕа тарҕаммыт.
Полиграфия
Кинигэ оҥорон таһаарыыга аналлаах кумааҕы бэчээккэ туһаныллар. Советскай Союзка уонна Россияҕа бэчээт тииптэригэр хас да деление баара. Уһун үйэлээҕинэн быһаарыллар, кумааҕыга баар 1- кы №- дээх кумааҕы, 0,8- 1- кы долбуурдаах, киниэхэ анаан бэчээттэнэр, холобур, айымньыларын хомуурунньуктара, 2- тэн итэҕэһэ суох үйэлээх кумааҕы, 0,5- 0,6 №- дээх учебниктар; 3- с №- дээх долбуурдаах, 0,35- тэн итэҕэһэ суох учебниктары бэчээттиир, туһанар, туһанар, туһанар буолла, холобур, издательстволар тематическай былааннарын бэчээккэ таһаарарга. Кумааҕы убаҕаһыттан көрөн матовай (имик-имик), харахтаммыт (аҕыйах ордук килэркэй) уонна меловой (ордук килэркэй), каландрированнай уонна суперкалландированнай буолуон сөп. Бэчээт араас ньымаларыгар маннык көрүҥнэр бааллар: типография — үрдүк бэчээккэ анаан типография - бэчээккэ анаан, тииптээх-бэчээккэ анаан. Бэчээттэммит кумааҕы көрүҥэ өрөбүллэргэ көстөр.
Методическай сурунаалларга, анал сурунаалларга, оҕо кинигэлэригэр сыһыарарга, үрүҥ коэффициеннаах кумааҕы, намыһах коэффициеннаах кумааҕы туһаныллар. Ону харахха саамай аччыгый хоромньулаах текстэри ааҕар кыахтанар.
Араарар матырыйааллар
Икки-полимернай отделочнай матырыйаал, ол иһигэр кумааҕыга олоҕуран. Ис истиэнэни, ардыгар кураанах дьиэ үрдүн бүрүйэргэ туттуллар. Үксүгэр рулоннар курдук буолар. Кумааҕы общиналара 1892 сыллаахха оҥоһуллубуттара уонна уруккуттан илин Азия дойдуларыгар (Кытай, Япония) туһаммыттара. Кэлин декоративнай салаа быһыытынан, истиэнэҕэ аргыс поры уонна щели сабан баран, Европа дойдуларыгар эмиэ көспүтэ.
Быһаарыылаах солбуйар аат
Холобур,
Кучеров Василий Максимович
200px|thumb|right|Кучеров Василий Максимович Кучеров Василий Максимович, 1956 — 1963 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
1907 сыллаахха Тула уобалаһын Богородицкай уезд Черемушка дэриэбинэҕэ төрөөбүт. Тула куоракка Рабфагы уонна Ленинградтааҕы тимир суол инженердарын институтун бүтэрбит.
Олоҕун олуктара
1924 - 1927 сыллардаахха — Тулаҕа Копылков аатынан фабрикаҕа слесарь;
1942 - 1943 сыллардаахха — ВКП(б) Бурят-Монгол обкомын промышленностка сэкрэтээр;
1943 - 1945 сыллардаахха — ВКП(б) Бурят-Монгол обкомын промышленностка сэкрэтээрин солбуйааччыта;
1945 - 1951 сыллардаахха — ВКП(б) Бурят-Монгол обкомын сэкрэтээрэ;
1956 сыл бэс ыйа – 1963 сыл кулун тутар — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
Саха сириттэн барбытын кэннэ Тула куоракка Старуправлениеҕа үлэлээбитэ.
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Хобор
Тэҥнии көр: хобор, ховор (калм., монг.) — кууран хаалар кудук (холуодьас); хобур (бур.) — саас.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Орто Бүлүү улууһа
Орто Бүлүү улууһа — Саха уобалаһыгар уонна Саха АССР-га баар буола сылдьыбыт Хампаҕа кииннээх улуус. Билигин нэһилиэктэрэ аныгы Бүлүү, Үөһээ Бүлүү уонна Кэбээйи улуустарын иһигэр киирсэллэр.
Ф. Г. Сафронов Бүлүү сүнньүгэр 1770 сылтан улуустар тэриллибиттэрэ диэн быһаарар. Орто Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Сунтаар улуустара тэриллибиттэрэ диир.
Орто Бүлүү улууһугар 1808 сыллаахха 12 нэһилиэк киирэрэ. Онтон 1858 сыллаахха 13 нэһилиэк буолбута: 4 Тоҕус нэһилиэгэ, Лүүчүн, Куокуй, Кэбээйи, Дьөккөн, Мукучу, Тыайа, Кырыкый, Кыргыдай, Өргүөт нэһилиэктэрэ. Улуус киинэ Хампаҕа этэ, туора урдустар быраабалара (инородная управа) онно баара.
Улуус бастакы салайааччыта (ол саҕана маамыктаах судьуйа диэн ааттанар) Максим Гоголев диэн киһи олорбут. Бу киһи Хаҥаласка 1682 сыллаахха хам баттаммыт бастаанньа кыттыылааҕа Лэҥкэ Боотур уола. Лэҥкэ Боотур Бүлүү Дьөккөнүн сиригэр биэс саастаах уолун сүгэн илдьэ кэлэн олохсуйбут. Ол аата, В. А. Кондаков ааҕарынан 1677 сыллаахха төрөөбүт буолан тахсар. Эмиэ кини этэринэн, 1710—1740 сыллардаахха улууһу (эбэтэр улуус буола илик буоллаҕына Орто Бүлүү буолаһын) салайа сылдьыбыт курдук. Үһүйээн этэринэн аҕыс уон сааһын ааһан иһэн өлбүт. Кини уола Ылдьаа Гоголев Дьөккөн нэһилиэгин кинээһэ диэн кэпсэнэр эбит. Ылдьаа 1776—1777 сс. докумуоннарга 70 эр киһилээх 23 олохтоох ыалы бас билэр диэн суруллар.
Үһүйээннэргэ этиллэринэн, Махсыым Гоголев кэнниттэн Орто Бүлүүнү саҥа маамыктаах судьуйа — Дыл судьуйа (судьуйата) — салайбыт. Бу кэннэ 40-50 сыл тухары кимнээх салайбыттара биллибэт.
1926 сыллааҕы биэрэпискэ улууска киирэр нэһилиэктэр:
Поляк тыла
Тыл уратыта үгүс тылларга дьөлүһүйэр дорҕооннор элбэхтэр, ол аата тылы үөрэтэргэ уустук тыл буолар.
Сурук - Бичик
150x|thumb|Поляк тыла
thumb|375px|Компьютерга клавиатураҕа Польша буукубалара
Өлөрүмэ
Өлөрүмэ диэн сахалар таҥараларын үөрэҕин көрдөбүлэ.
Төһө да өйдөрө-санаалара намыһаҕын, буор уонна ийэ куттара эрэ сайдарын иһин улахан кыыллары, көтөрдөрү өлөрүүнү сахалар туспа сиэри-туому тутуһан оҥороллор. Ол барыта улахан кыыллар, көтөрдөр санааларын күүһүнэн киһиэхэ эмиэ туох эмэ дьайыыны оҥоруохтарын сөбүттэн харыстанан оҥоруллар.
Өлөрүү, тыыннаах тыынын быһыы хаһан да үчүгэйэ суох быһыы. Бултан ураты араас элбэх кыра кыыллары, тыҥырахтаах көтөрдөрү сахалар хаһан даҕаны мээнэ тыыппаттар, өлөрбөттөр.
Саха дьонун олохторун, таҥараларын үөрэҕэр «Өлөрүмэ» диэн этии баар. Бу этии атын таҥаралар үөрэхтэриттэн биир улахан уратытынан киһиэхэ, дьоҥҥо туһуланнаҕына ордук кытаанахтык тутуһуллара буолар.
Айылҕаҕа хас биирдии тыынар-тыыннаахтар тус-туспа аналланан айыллыбыттар. Саха дьоно уһун үйэлэрин тухары бултаан аһыылларыттан киһи сиир кыыллара уонна көтөрдөрө булт, ас диэн туспа бөлөххө киирсэллэр, олору өлөрүү бултааһын, аһылык диэн этиллэллэр. Булт-ас буолар аналлаах минньигэс эттээх тыынар-тыыннаахтар, куобахтар, кууруссалар, кустар, хаастар туспа бөлөххө киирсэллэр. “Өлөрүмэ” диэн үөрэх булт, ас буолар тыынар-тыыннаахтарга сыһыана суох.
Киһи салгын кута сайдар, уларыйар, эбиллэр кыаҕыттан өйө-санаата аһара түргэнник сайдарынан атын кыыллартан, көтөрдөртөн улаханнык уратыланар. Саха дьоно киһи өйүн-санаатын итинник уратыларын былыр-былыргыттан билэннэр бэйэлэрин тылларыгар киллэрбиттэр. Киһи ханнык баҕарар кыыллартан үрдүктүк, туспатык турарын билинэннэр саха тылыгар киһини эрэ анаан «Ким», «Кини», «Кимий?» диэн ааттыыллар, ыҥыраллар, өйө-санаата уратытын биллэрэллэр.
Бу атыттартан барыларыттан киһини эрэ туспа арааран маннык ааттааһын саха омуга, сахалар олус былыргы, киһи өйө-санаата саҥа сайдан, киһилии быһыыланан эрэр кэмнэригэр үөскээн, тыллара оннун булуммутун быһаарар уонна билигин даҕаны табатык, уларыйбакка эрэ туттулларын бигэргэтэллэр. Киһи уонна атын кыыллар, көтөрдөр, балыктар өйдөрүн-санааларын араастаһыыта билигин да уларыйар кыаҕа суох уонна итилэри киһиэхэ тэҥнии сатыыр улахан сыыһанан ааҕыллар.
Атын омуктар, нууччалар өй-санаа үөрэхтэрэ буккуллубут, киһини, бэйэлэрин, атын тыынар-тыыннаахтары барыларын кытта тэҥнээбиттэр, бары холбуу “Он”, “Она”, “Они” диэн ааттаналлар уонна ыҥырыллаллар.
Айылҕаҕа олох ийэни уонна аҕаны көрсүһүннэрдэҕинэ уонна ыкса билсистэхтэринэ оҕо үөскээн төрүүр. Оҕо олоҕу олороору төрүүр. Бу киһиэхэ биирдэ бэриллэр олоҕу былдьаан ылыыны Айылҕа бэйэтэ кэмигэр оҥороро буоллар диэн үтүө санаалаах дьон саныыллар уонна ону толоро сатыыллар.
Киһи урут оҥорботох, аан маҥнай оҥорор быһыыта кини өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыыны оҥоруу буолар. Аан маҥнай оҥоруллубут быһыы киһи өйүгэр-санаатыгар олус дириҥник иҥэн хаалар. Киһини өлөрүү диэн олус ынырык, ыар быһыы буолан киһи өйүгэр-санаатыгар ураты дириҥник, букатын умнуллубат гына иҥэр. Элбэх киһини өлөрөөччүлэр хас биирдии өлөрбүт киһилэрин умнубакка өйдүү сылдьалларын Пичужкин диэн өлөрүөхсүт суукка эппитэ туоһулуур.
Оҕо аан маҥнай оҥорор быһыытын ханнык да буолбутун иһин, олус дириҥник өйдөөн хаалар. Аан маҥнай киһини өлөрүү олус ыар быһыы, саҥаны айыы буолан өйгө-санааҕа олус улахан дьайыыны, долгуйууну, уларыйыыны оҥорор. Киһи бу оҥорбут олус куһаҕан быһыытыгар сөп түбэһэр эппиэккэ тардыллыбатаҕына уонна бэйэтэ туттунар күүһэ мөлтөх буоллаҕына, субу оҥорбут хара айыытын хатылыыр кыаҕа улаатан хаалар кыахтаах.
Сахалар үөрэхтэринэн киһи диэн бары хамныыр-харамайдартан барыларыттан саамай өйдөөхтөрө, үөрэҕи-билиини түргэнник ылынааччылара, өй-санаа өйдөбүллэринэн быһаардахха туспа, үөһээ кэрдиискэ турар. Кут-сүр үөрэх этэринэн киһи эрэ үс куттаах.
Былыргы кэмнэргэ улахан кыргыһыыларга киирсэ, өлөрсө баралларыгар анаан-минээн хайа эмэ быстах үйэлээҕи булан сэриилэһэр сэптэрин хаанныыллар эбит. (1,118). Бу быһыы сүрүн сыалынан сэриигэ, өлөрсүүгэ киирсэр киһи кэтэмэҕэйдээн, илиитэ барбакка хаалан, чыпчылҕан түгэнигэр мүччү-халты туттунан, хойутаан, өстөөхтөрүгэр бэйэтин былдьаппатын диэн оҥоруллар. Киһини өлөрбүт киһи өйө-санаата уларыйар, «тыына ыарыыр» диэн сахалар үөрэхтэрэ быһаарар. Бу киһи көҥүл сылдьара кутталланар. Ыар, хара айыыны оҥорбута өйүгэр-санаатыгар олус дириҥник иҥэн хаалыытыттан уонна бу оҥорбут хара айыытыгар эппиэтэ, иэстэбилэ кэлбэтэҕинэ, онтон эр ылан өссө өлөрөргө дураһыйыан сөп.
«Өлөрсүбүтү өлөрөн кэбиһии өбүгэ үгэһэ» диэн этии төһө да куһаҕаннык иһиллибитин иһин, кэлин олорон хаалар көлүөнэ дьон өйдөрө-санаалара туруктаах уонна ыраас буолуутугар олус улаханнык көмөлөһүөн сөп. Киһини аан маҥнай өлөрүү диэн өйгө-санааҕа олус улахан уларыйыылары киллэрэр саҥаны айыы, хара айыы, саҥаны, урут билбэти оҥоруу буолан олус дириҥ, умнуллубат өйдөбүлү хаалларар быһыы буолар. Өйгө-санааҕа итинник ыар бэлиэлээх, киһини өлөрбүт киһи өйө-санаата көнөрө олус уустук, саҥа үчүгэй үгэстэри хаттаан иҥэриниэр, оҥорбут ыар быһыытын умнуор диэри уһун кэми ыларынан былыргы, суут-сокуон кытаанах кэмнэригэр, бу этии олус сөптөөх уонна элбэхтик туттулла сылдьыбыт. (2,83).
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Сивцев Илья Ефремович
Сивцев Илья Ефремович — суруналыыс, кыраайы үөрэтээччи, Нам улууһун Ытык олохтооҕо.
Нам орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэн баран Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта, кэлэн 1974 сыллаахха Горькай аатынан Москубатааҕы литературнай үнүстүүккэ үөрэнэ киирэр. Үөрэҕин бүтэрэн 1977 сылтан Нам улууhун «Ленин суола» кэлин «Эҥсиэлигэ» аатын уларыппыт хаhыакка кореспонденынан, литературнай үлэһитинэн, сүрүн эрэдээктэри солбуйааччынан, эппиэт сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ.
Элбэх сыллар усталарыгар Саха сирин суруналыыстарын сойууhун намнааҕы отделениятын бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ. «Отуу уота» литературнай түмсүүнү салайан үлэлэппитэ.
Кыраайы үөрэтииннэн, Нам улууhун устуоруйатын үөрэтиинэн дьарыктаммыта. Үс туомнаах «Книга памяти» диэн Нам улууhуттан аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылаахтарын туhунан улахан үлэни оҥорон турар.
Бэрэсидьиэн
Бэрэсидьиэн эбэтэр президе́нт (латыын тылыттан нуучча тылын нөҥүө киирбит тыл: praesidens — инники олорооччу) — өрөспүүбүлүкэ көрүҥнээх дойдуларга ил баһылыга.
Сивцев Илья Ефремович
Элбэх доҕоттордоох — атастардаах, дьиэтигэр — уотугар сүрдээх ыалдьытымсах, үөрүнньэҥ этэ. Бэйэтин үлэтигэр ураты бэриниилэҕэ, халбаннаабат санаалааҕа. Нам улууhун «Эҥсиэли» хаhыат эрэдээксийэтигэр, улууhун туhугар эҥкилэ суох олоҕун тиhэх күннэригэр диэри үлэлээбитэ. Кини илиитин иhинэн бэрт элбэх хаhыаттар, кинигэлэр, брошюралар, буклеттар редакцияланан, корректураланан, версткаланан, суруллан — чочуллан тахсыбыттара. Кини айар талааннаах, суруйар дьоҕурдаах дьоннору өрүүтүн өйүүрэ, кинилэр общественнай корреспондентан журналистка тиийэ үүнэн тахсалларыгар улахан үтүөлээх. Бу сыралаах үлэтин түмүгэ: ССРС журналистарын союhун чилиэнэ, Арассыыйа уонна Саха сирин журналистарын үлэлэрин көрүүлэр лауреата, Кыhыл көмүс боруо хаhаайына, Улуус Бочуоттаах гражданина, өрөспүүбүлүкэ Бэчээтин туйгуна.
Бэрэсидьиэн
Ил түмэн өрөспүүбүлүкэлэригэр (парламентские республики) бэрэсидьиэни Ил түмэн талар. Бэрэсидьиэн өрөспүүбүлүкэлэригэр (президентские республики) быһа эбэтэр атын Ил түмэн кыттыыһыыта суох ньыманан талыллар. Бэрэсидьиэн өрөспүүбүлкэлэригэр баһылык киэҥ боломуочуйалаах буолар, үксүн или (судаарыстыбаны) уонна бырабыыталыстыбаны быһаччы салайар. Оттон ил түмэн өрөспүүбүлүкэлэригэр Конституцияҕа баһылык киэҥ боломуочуйалааҕа сурулларын үрдүнэн дьиҥ былааһы премьер-миниистир тутан олорор.
Сивцев Илья Ефремович
Илья Ефремович эрдэ этиллибитин курдук элбэх брошюраны, кинигэни литературнай редактор быhыытынан таhаттарбыта. Ол курдук: Алексеев Е. Е. «Кырдьык уонна карьера», Рыкунов Н. М. «Поэзия — төлөн, поэзия — үлэ!», Замятин Т. И. «Эҥсиэли хочотугар», Кустуров Д. В. «Репрессия ыар тыына», Колмогоров В. Е. «Нам улууhа 19 уйэҕэ», Халыев Т. Т. «Таптал хочото» о.д.а. Биир улахан үлэтинэн буолар Нам улууhун «Мэҥэ Таас» кинигэ маҥнайгы тома.
Илья Ефремович Сивцев айар-суруйар үлэтин үгэнигэр сылдьан ыарахан ыарыыны утары дьүккүөрдээхтик туруулаhа сатаан баран баара суоҕа 52 сааhыгар күн сириттэн барбыта.
Васко да Гама
thumb|right|Васко да Гама Ва́ско да Га́ма (Vasco da Gama; 1460 эбэтэр 1469—1524) — Португалия чинчийээччитэ, Индияҕа бастакы муораннан айаны оҥорбут европеец быһыытынан биллэр.
Төрдө-ууһа
Васко да Гама 1460 сыллаахха (атын барылынан — 1469 с.) Синеш куорат алкайдын уонна Саньяго орденын магистрын Эштеван да Гама (1430—-1497) дьиэтин кэргэнигэр төрөөбүт. Ийэтэ — Изабела Содре.
Индияҕа айан
thumb|320px|left|Специяны атыылааччылар (чээлэй күөх) уонна [[Васко да Гама (хара), Перо да Ковильян (оранжевай) уонна Альфонсо да Паива (күөх) суоллара]]
Мануэл I хоруол аан бастаан Индияҕа Васко да Гама аҕатын ыытаары гыммыт, онто өлөн хаалан 1497 сыллаахха Васка да Гама экспедицияны баһылаабыт, уонна Лиссабонтан туруммут. Эскадра үс сүрүн аалтан уонна биир көмөлөһөр аалтан турар эбит. «Сан-Габриэл» диэн флагман хараабылы Васко да Гама бэйэтэ салайбыт. 1497 сыл от ыйын 8 Африканы соҕуруу өттүнэн эргийэн Мыс Доброй Надежды ааспыт. 1498 тохсунньу бүтүүтүгэр экспедиция Замбези өрүскэ киирэн өрөмүөннэммит, онтон Африка илин кытылын устун устубут. Момбасаттан арааб лоцманын Ахмад ибн Маджид диэн киһини ылан баран Индияҕа көнөтүк устубуттар. Чинчийээччи Т.А.Шумовскай этэринэн араабтар португааллары муора навигациятыгар да, астрономияҕа да быдан куоһараллар эбит. Үс нэдиэлэ устуу кэнниттэн 1498 ыам ыйын 20 эскадра Индия соҕуруулуу-арҕаа кытылын булбут уонна Каликут (Кожикоде) пуордугар киирбит. Манна табаар атыылаһан баран экспедиция төттөрү аттаммыт.
Португалияҕа 1499 сыл балаҕан ыйыгар төннөн кэлбит, улахан бочуотунан көрсүллүбүт, бөдөҥ харчынан наҕараадаламмыт уонна "Индия байҕалын Адмираала" титул ылбыт. Өссө Дон титулун уонна Синеш уонна Вила-Нова-де-Милфонтешгода куораттары бас билиигэ ылбыт. 1519 сыллаахха граф Видигейра титулун ылбыт.
Хойут өссө иккитэ Индияҕа сылдьыбыт. Кочин (Коччи) диэн Индия куоратыгар 1524 сыл ахсынньы 24 күнүгэр өлбүт.
Давыдов Иннокентий Иннокентьевич
Давыдов Иннокентий Иннокентьевич — Хадаар нэһилиэгин чинчийбит кыраайы үөрэтээччи.
Биографията
1948 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэнигэр иккис оҕонон төрөөбүтэ. Аҕата Давыдов Иннокентий Иванович сааһын тухары колхозка үлэлээбит киһи. Ийэтэ Диодорова (Аржакова) Вера Семеновна Одьулуунтан төрүттээх, хоту көһөрүү кыттыылааҕа, дьоруой ийэ.
Иннокентий Хадаар түөрт кылаастаах начальнай, Хайахсыт оскуолатыгар үөрэнэ сылдьыбыта. Кэлин 1964 сыл Чурапчы киэһээҥҥи орто оскуолатын ахсыс кылааһын бүтэрбитэ.
1965 сыл сайынын Эрилик Эристиин аатынан колхозка от үлэтигэр сылдьан баран күһүнүн Солобуода Амматыгар, Амма оройуонун промкомбинатыгар икки сыл столяр үөрэҕин ылбыта. Онтон IV-с разрядтаах столяр буолбута. Киэһээҥҥи оскуолаҕа үөрэнэн онус кылааһы бүтэрбитэ.
1967 сыл алтынньы ыйтан Советскай армия кэккэтигэр икки сыл сылдьан баран устунан байыаннай чааһыттан путевкаланан Алтайскай кыраай Барнаул куоратыгар биир сыл училищеҕа үөрэнэн, икки сыл шиннэй собуокка үлэлээн төрөөбүт дойдутугар кэлбитэ.
Кэлин Эрилик Эристиин аатынан совхозка Хадаар отделениетыгар, “Хадаар” аренднай тэрилтэтигэр пилорамщигынан уонна прорабынан үлэлээбитэ. Ол кэннэ “Үрүйэ” бааһынай хаһаайыстыба тэриммитэ. 2003 сыллаахха биэнсийэ5э тахсыбыта.
Иннокентий нэһилиэгэр уус киһинэн биллэр. Эдэриттэн мутуктан-силистэн, удьурхайтан араас оҥоһуктары кыһан оҥороро. Хадаар үгүс ыалларын сэргэлэрин оһуордаан-бичиктээн туруорталаабыта. Маһы кыһан-хаһан, куурдан, кылынан струналаан икки кырыымпаны оҥорон, улуустаа5ы ырыа-тойук фестивалыгар сахалыы ырыалары оонньоон дьону-сэргэни сэргэхсиппитэ.
Кини илиитинэн сатаабатаҕа диэн суох. Хадаардааҕы култуура дьиэтин иннигэр сардаана сибэкки моһуоннаах фонтаны оҥорон дьону үөрдүбүтэ.
Сытар тимири хаамтарар ааттаах дьону сөхтөрөр конструктор этэ. Ханна да сырыттар наадалаах быраҕыллыбыт тимирдэри хомуйсан үс «Белорусь” тыраахтары таҥан таһаарбыта. Ону таһынан охсор-мунньар оҥорбутун ааҕан сиппэккин.
Иннокентий кэргэнин кытта Саргылана Николаевналыын биэс оҕолонон, атахтарыгар туруоран, үөрэхтээн, үлэһит дьон оҥортоотулар.
Айар үлэтэ
Бастакы кинигэтэ 2008 сыллаахха тахсыбыта. Манна Давыдов хоһоонноругар өй-санаа, иэйии, сүрэххэ сөҥмүт уйаҕас таптал, муҥура суох дириҥ махтал, саамай чугас киһини ааспат-арахпат ахтыы абыла, оҕолоругар-сиэннэригэр таптала уҕараабатын, улугурбатын иэйэн, эрэннэриитэ барыта түмүллэр. Быыһыгар бөлүһүөктээһин, инникини анаарыы тиэмэтэ эмиэ арыллар, ону уус-уран ньымаларынан ситиһэрин бэлиэтии көрүөххэ сөп. Чуолаан айылҕа көстүүлэрин кытта сибээстээн долгуйбутун, сүргэтэ хамсаабытын ааҕааччыларыгар тириэрдэ сатыыра, ааҕааччыны поэт туругар кытыннарарга дьулуһара санаа түһүүлээх хоһоонноругар бааллар. Киниэхэ айылҕа уобарастара киһи санаатын, дууһатын, кутун-сүрүн, туругун арыйарга көмөлөһөллөр. Үтүмэн үгүс хоһоонноругар тус бэйэтин олоҕун, дууһатын, иэйиитин, араас суол эгэлгэ көстүүлэрэ, кырааскалара чаҕылхайдык ойууламмыттар. Ол иһин кини хоһоонноро итэҕэтэр истиҥ санааларынан, аһаҕастык кэпсэтэр киэптэринэн, олоҕу кырдьыктаахтык, сайдан иһэр хайысхатын мындырдык таба көрөн дьүһүйэринэн абылыыллар.
Кинигэлэрэ
1.	Давыдов И.И. Үрүҥ күөл / Хоһооннор. – Дьокуускай: Сайдам, 2008.-144с. 2.	Давыдов И.И., Дьячковская М.Н. Хадаар нэһилиэгэ: Чурапчы улууһа – Дьокуускай: Көмүөл, 2016.-632с.
Туһаныллыбыт литература
1. Давыдов И.И. Үрүҥ күөл / Хоһооннор. - Дьокуускай: Сайдам, 2008. - 144с.
Тэҥнэбил
Тэҥнэбил диэн математика бигэргэтиитэ, бэлиэлэринэн суруллар, бу курдук: 2 + 3 = 5.
Кырыымчах тыллара
Кырыымчах тыллара (кърымчах тыльы) — тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр.
Португаал тыла
Португаал тыла (língua portuguesa) — Индоевропейскай тыллар роман бөлөҕөр киирсэр.
Португалия, Бразилия, Ангола, Мозамбик, Кабо Верде, Гуинея-Биссау, Сан Томе уонна Принсипе, Илин Тимор уонна Макао официальнай тыллара.
Ходуһа
Ходуһа — оттуур сир.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Үөт
thumb|250px
Үөт (, Род Ива) — бу үөттүҥүлэр семействоларыгар киирэр мастар, талахтар, сэппэрээктэр бөлөхтөрө. Аан дойдуга 350-ча көрүҥ баара биллэр. Онтон Саха сиригэр 60 көрүҥ баар. Олортон түөрдэ мастар, 35 — талах (кустарник), 21 көрүҥ — сэппэрээк (кустарничек). Атын аата Талах.
Билайн
Била́йн (также: Beeline, 2005 сыллахха дылы Билайн GSM) — «Вымпел-Коммуникации» хампанньа торговай марката, ол торговай марканан GSM уонна UMTS стандарттарга мобильнай сибээһинэн хааччыйар, ону тэҥэ проводунан уонна провода суох интернетынан.
2009 сыллаахха Билайн - саамай сыаналаах брендынан талыллыбыта, уонна аан дойду үрдүнэн ааҥылыйа хаһыата "Financial Times" оҥорбут испиэһэгинэн 72-ис мэстэни ылбыта.
Үлэтэ
Билайн мобильнай ситимэ GSM уонна UMTS стандарттарга үлэлиир, Билигин Арассыыйа бары регионыгар үлэлиир лицензиялардаах, ону тэҥэ СНГ (Киргиз сиригэр, Казахстаҥҥа, Украинаҕа, Таджикистаҥҥа, Узбекистаҥҥа, Арменияҕа), Грузияҕа, Камбоджаҕа уонна Вьетнамҥа. көҥүллээх.
Историята
Вымпелком диэн хампаанньа 1992 сыллаахха олохтоммута уонна AMPS/D-AMPS стандарттарга Москваҕа үлэтин саҕалаабыта. 1996 сыллаахха Арассыыйа хампаанньаларыттан бастакынан Нью-Йорк акцияларын биржатыгар атыыланар буолбута.
1997 сыллаахха хампаанньа GSM стандартка көһүүтүн саҕалаабыта уонна 2001  сыллаахха Арассыыйа атын регионнарыгар GSM стандартка үлэтин кэҥэппитэ. 2004, Вымпелком Казахстан мобильнай операторын КаР-Тел хампаанньаны атыыласпыта, онон атын дойдуларга үлэтин саҕалаабыта. Онтон 2005 сыл сэтинньитигэр Вымпелком атын хампаанньаны - Украина РадиоСистемаларын толору атыыласпыта. Бу атыылаһыы мөккүрдээх соҕустук ааспыта, тоҕо диэн акцияларын икки улахан тутааччылара - Альфа Груп уонна Теленор (Норвегия телекоммуникация хампаанньата) Россияҕа конкуреннар этилэр. Билигин хампаанньа Арассыыйа олорор 97% дьонун сотовай телефон өҥөтүн биэриэн сөп. Казахстан, Украина, Узбекистан, Таджикистан, Грузия, уонна Армения дойдуларыгар дьон 100% Билайн маркалаах Вымпелком өҥөтүн атыылаһыан сөп..
Билайн Саха Сиригэр
Саха Сиригэр Билайн 2008 сыллахха үлэтин саҕалаабыта. Хампаанньа Саха сиригэр үлэтин тута 3G стандартка саҕалаабыта.
1539
1539 сыл.
Быһаарыыта суох солбуйар аат
Быһаарыыта суох солбуйар аат (неопределенное местоимение) — саҥа ирээтэ, солбуйар аат көрүҥэ.
Холобур,
Литва
Литва (Lietuva), официаллык Литва Өрөспүүбүлүкэтэ, диэн Илин Эуропа дойдута. Балтик байҕал соҕурулуу-илин кытылыгар баар, кирбиилэhэр Латвиялыын хоту, Беларусьтуун соҕуруулуу-илин, Польшалыын уонна Калининград уобалаhыныын (Арассыыйа эксклава) соҕуруулуу-арҕаа. NATO уонна ЭУ кыттааччылара. Олохтоох ахсаана 3.4 млн киhи. Киин куората Вильнюс.
Литва Эуропа Униятын биир ордук түргэнник үүнэр экономиката. Ахсынньы 21 2007 с. Шенген Сөбүлэhиитигэр кыттыспыта.
BKash
bKash Limited  — Бангладеш хампаанньата уонна биир ааттаах микрофинансовай мобильнай банкиҥ платформата; дойду иһинэн бастакы уонна бастыҥ хампаанньа.
<span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">Тэрилтэ
bKash Limited  хампаанньа 2010 с. тэриллибитэ уонна 2011 сыл от ыйыгар рынокка тахсыбыта. Бастаан 2008 сыллаахха Камал уонна Икбал Кадир ини-биилэр үлэлэтэ сатаабыттара, ол гынан баран Бангладеш Киин Баана лицензия биэрбэтэҕэ.
bKash Limited  хампаанньаны BRAC Bank <span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="Версия статьи «BRAC Bank» на английском языке">[en]  уонна Money in Motion LLC (5 мөл доллар)  тэрийсибиттэрэ. 2013 сыл муус устарыгар Аан Дойдутааҕы финансовай корпорацияттан көмө киирбитэ. Кэлин 2013 с. Аан Дойдутааҕы баан, Билл уонна Мелинда Гейтс Пуондалара (10 мөл доллар)  уо.д.а. тэрилтэлэр көмөлөспүттэрэ.
BRAC Bank ийэ тэрилтэ буолан  bKash 51 % акциятын бас билэр,.
Камал Кадир bKash Limited салайар, Икбал Кадир хампаанньа Салайааччыларын Сүбэтигэр киирэр. Салайааччылар Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ — Мухаммад А. (Руми) Али
Үлэтэ
Кадир ини-биилэр Бангладеш тыатын олохтоохторо судургу финансовай операцияны (безналичный перевод, займы ылыы) кыайан оҥорботторун өйдөөн көрбүттэр. Ини-биилэр эрдээҥҥи үлэлэрин түмүгүнэн олохтоохтор 68 %нара сиэп төлөпүөннээх этилэр уонна ол төлөпүөннэрин араас дьыалаҕа тутталлара (ол иһигэр бизнес-операцияларга). bKash  төлөпүөнүнэн банковскай дьайыылары оҥорорго анаммыт этэ.
Көһөрүүлэри уонна атын безналичнай дьайыылары bKash мобиил платформатынан оҥоруохха сөп. Наличнай дьайыы агеннар нөҥүө оҥоһуллар. Үгэс быһыытынан агент ол бу чааһынай маҕаһыыннар буолаллар. Ол да буоллар, хампаанньа бэйэтин филиалларын тарҕатарга дьулуһар.
bKash  сүрүн дохуота - транзакционнай төлөбүр. 2013 сыл ахсынньытыгар хампаанньа харчыны устуу иһин 1,85 % онтон көһөрүү иһин 0,5 % ылар этэ.
Көрдөрүүлэр
Хампаанньа тэриллибитэ биир сыл ааспытын кэннэ (2012 сыл ахсынньытыгар) bKash систематыгар 2 мөл счет баар этэ, өссө биир сыл кэннэ -  2013 с. — 11 мөл.
Бастакы сыл иһигэр хампаанньа дойду үрдүнэн 5 000 агеннаммыта.
2013 с. bKash Limited -ы Бангладеш 22 % улахан киһитэ туттар этэ. .
2014 с. саҕаланыытыгар bKash Limited  500 тахса үлэһиттэрдээх уонна 80 000 агеннардаах этэ. Биир ыйга харчыны угууга 13 мөл транзакция уонна харчыны уһулууга 12 мөл буолааччы, харчыны көһөрүү 5 млн транзакция этэ. Көһөрүү орто кээмэйэ 27 доллар. Уопсайа ыйга 680 мөл доллар эргийэрэ. 80 % дохуот агеннарга барара, 7 % — мобильнай оператордарга.
Наҕараадалар уонна премиялар
2015 сыллаахха bKash Limited тэрийээччи уонна салайааччы Камал Кадир сыл түмэт урбаанньытын аатын ылбыта.
Врангель Петр Николаевич
Хара черкесканы куруук (1918 сыл балаҕан ыйыттан) кэтэ сылдьарын иһин «Чёрный барон» (Хара барон) диэн хос ааттаммыта.
Кырса Сөдүөт (Ф. С. Семенов)
Федот Семенович Семенов — 1888 сыллаахха Орто Бүлүү улууһугар Сымалыр Дьөккөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кини хос эбээтэ сыльнай нуучча, Бүлүү уокуругар ыытыллыбыт. Суол ортото ыалдьан Сымалырга хаалбыт. Иннэ кини сахаҕа кэргэн тахсыбыт. Үс оҕону төрөппүт. Аҕатын өлбүтүн кэнниттэн Федот ийэтин уонна балтытын Катеринаны кытары Аһахтааччы иккис Лүүчүн нэһилиэгэр коспүттэрэ. Аҕата Кырса Дьаакып диэн ааттаах (Яков). Федотка аҕатын хос аатын иҥэрэннэр, кыра эрдэҕиттэн Кырса диир эбиттэр. Федот инник дииллэрин сөбүлүүр эбит. «Кырса маҥан кылааннаах түүлээх кыылга тэннээх Кырса Сөдүөт буолабын» диэн этэр үһү.
Ф.С.Семенов кыра эрдэҕиттэн өйдөөх, тылы бэркэ туттар, эйэҕэс майгылаах этэ. Кини улахан, дьоһуннаах куоластаах эбит. 1920 сыллаахха П.И.Гоголева диэн кыыһы кэргэн ылбыт.
Биллиилээх ырыаһыттары кытары күрэхтэһэн, уонна олонхо ырыаларын, көмөтүнэн кини үтүөкэн ырыаһыт-туойааччы, олонхоһут буолбут. Мээнэҕэ эппэттэр «Олонхоһут үтүөтэ Кырса Сөдүөт дуо?». Кини бэйэтин кэнниттэн элбэх айымньы хаалларбыт. Холобур: «Биэ көлөлөөх Бэйбэлдьи бухатыыр», «Кыыс Кыскыйдаан», «Эллэй уонна Омоҕой» диэн ырыа, уонна тойуктара - «Ытык уот», «Кыыс», «Ынах», «Суол», «Күөл», «Хатыҥ» уонна да атыттар.
Кырса Сөдүөт, дьиннээх норуот олонхоһута, истиҥ, дууһаны таарыйар тойуктары туойар уһу. Тойуктара араас ис хоһоонноох буолаллар. Олус элбэх былыргы сэһэни билэр эбит, урукку сахалар хайдах олорбуттарын, нэһилиэктэри, ойууннары, Саха сирин атын оройуоннарын билэр эбит.
50-с сылларга, колхоз холбуһарыгар, кинини кулууптарга ыҥыран олонхону тойотоллор уһу. Олорон эрэн туойара, атаҕын биир атаҕыгар ууран баран, аҥаар кулгааҕын сабан баран. 1952 сыллаахха Сэбиэскэй Армия уонна байыаннай-морской флот куннэригэр «Улуу кыайыыны аатырдабын!».
Кини народнай целитель: кыаннан эмтиир, хаан сүүрдүүтүнэн дьарыктанар, массаж онорор, уҥуох коннорор, оҕо төрөтөөһүнүгэр көмөлөһөр, уонна сүөһүнү эмтиир эбит. Кини барытын сатыыра. Олус үтүө киһи, бары кинини убаастыллара. Сэрии кэмигэр Мастаахха сельхоз сэбиэтигэр үлэлээбитэ.
Хомойуох иһин, уолаттара бары кыра эрдэхтэринэ өлбүттэрэ. Билиҥҥи кэмҥэ улахан кыыһа уонна сиэннэрэ, хос сиэннэрэ Кэбээйигэ, Мастаахха, Мукучуга, Бүлүүгэ бааллар.
Олунньу
right|thumb|Олунньу [[Très riches heures du Duc de Berry]] Олунньу - сыл иккис ыйа.
Олунньу маҥнайгы күнэ — дьыл оройо. Кыһыҥҥы хонук аҥаара бүтэр. Кыстык-ка бэлэмнэммит ас аҥаара сиэниллэр. Маҥхааһайга бурдук, кыбыыга от лоп курдук аҥаара хаалбыт буоллаҕына, үчүгэйдик сыл тахсыахха сөп.
Сахалар этэллэринэн, олунньу саҥатыгар тойон кыыл дойдутугар кэлэн уйатын хаар-даан барар үһү. Бөрө үөрдүүр, ханыытын булсар. Олунньу саҥатыттан сайын диэки хонугу таҥнары ааҕаллар. Мантан саас күн-дьыл түргэнник барар. Ыалга ынах төрүүр, үрүҥ ас дэлэйэр.
Олунньу ый күнун-дьылын билгэтэ
Олунньу уларыйа сылдьар: тохсунньу курдук томороон тымныылаах, кулун тутар курдук ылааҥы күннээх. Олунньуга элбэхтик хаардыыр. Бу ыйга күн чаҕылыччы тыгар.
Олунньу хаара суох уонна тымныы буоллаҕына — атырдьах ыйа итии.
Түөлбэ тылыгар
Күн тахсар ыйа	(Аллайыаха)
Бэдэр түүтэ от
мини|Бэдэр түүтэ от
Бэдэр түүтэ от (Thýmus serpýllum, Тимья́н ползу́чий, Тимьян густоволоси́стый, Чабре́ц ползу́чий, Чабрец густоволосистый, Богородская трава) - элбэх сыллаах от. Кулинарияҕа уонна эмтээх от быһыытынан киэҥник туттуллар.
Үөһээ Халыма (нэһилиэк)
400px|thumb|right|Үөһээ Халыма нэһилиэк Үөһээ Халыма улууһун каартатыгар Үөһээ Халыма нэһилиэк. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Верхнеколымскай.
Улуус кииниттэн 5 км. арҕаа диэкки сытар.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
1537
1537 сыл.
Уопсай регион бородууктата
Экономикаҕа, Уопсай регион бородууктата (ВРП) — туох баар эбиллибит сыанатын ааҕар көрдөрүүтэ. Барыта таһаарыллыбыт бородууксуйа сыанатыттан ыккардынатааҕы туттуллубут табаар сыанатын көҕүрэтиллиннэҕинэ суоттанан таһаарыллар.
Дунаай
Дунаай (Dunăre, Duna, Donau, Dunav, Дунав, Dunav, Dunaj, Дунав, Дунай, Danubius, Danuvius, Ίστρος) — Европа бөдөҥ өрүстэриттэн биирдэстэрэ, уһунунан Волгаттан иккис миэстэҕэ турар. Элбэх омук олорор сиринэн устар.
Саҕаланыыта
thumb| left||350px|Брег уонна Бригах үрүччэлэр силбэһэр сирдэрэ Германияҕа Шварцвальд хайаларыттан Донауэшинген таһыгар муора таһымыттан 678 м үрдүктээх сиргэ икки үрүйэ холбоһор сирдэригэр саҕаланар: Брег (уһуна 48 км) уонна Бригах (уһуна 43 км). Олохтоох заамокка Дунаай мантан саҕаланар диэн суруктаах үрүччэни көрдөрөллөр.
Дунаай сир аннынан устуута
Онтон 12 км соҕуруу Германия саамай бөдөҥ дьүүктэтэ сир анныттан тахсар. Ол дьүүктэ сөкүүндэҕэ 25 тонна ууну таһаарар эбит. Бу дьүүктэттэн А-ах диэн Боден күөлүгэр түһэр өрүс саҕаланар (бу күөлтэн Рейн өрүс тахсар).
Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин
200px|thumb|right|Слепцов Николай Васильевич (Николай Абыйчанин) Слепцов Николай Васильевич (Николай Абыйчанин) (13.05.1925—14.07.1997) — суруйааччы, суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Арассыыйа уонна Саха Сирин суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ.
Айар үлэтэ
Саха Сирин хаһыаттарыгар 1951 сылтан бэчээттэнэр.
Айылҕаттан талаана, күүстээх санаата кинини республикаҕа биллэр журналист, суруйааччы оҥорбуттара.
Өссө маны көр
Абый улууһун Ытык олохтоохторо
Иванов Курбат
Иванов Курбат — Саха сирин бастакы картограбынан ааҕыллыан сөп.
1642 сыллаахха аан бастакынан Өлүөнэ өрүһү сүрүн салааларын кытта биир лиискэ ойуулаабыт. Ол сылга Байкаал күөлгэ экспедицияҕа сылдьан улуу күөлү бастакынан ойуулаан бойобуода Головиҥҥа Дьокуускайга ыыппыт. «Анаадыр чертеһа» диэн өссө биир үлэлээх.
Быалык
Быалык — ходуһаҕа атын отторго эриллэн үүнэр силиһэ суох от.
Scarlett
Scarlett уонна Scarlett for The Hive (Скарлетт), Арассыыйа уонна Англия бииргэ төрүттээбит компаниялара, улахан холдинг. 90% оҥорон таһаарар заводтара Кытайга бааллар. Саха Сиригэр киэнник биллэр марка буолар.
Магаданскай уобалас
Магадаан уобалаhа (өссө биллэринэн Маҕадаан сирэ, Maҕadaan sïrè, урукку саха тылыттан Маҕан Аан) — Арассыыйа Уһук Илинигэр хоту сытар субьега. Арҕаа өттүнэн Саха сирин кытта кыраныыссалаһар, хоту өттүнэн Чукотка автономнай уокуругун, илин — Камчааткалыын, соҕуруу — Хабаровскай кыраайдыын. Уһук Илин федераал уокуругар киирэр.
1953 сыллаахха ахсынньы 3 күнүгэр үөскээбит.
Иэнэ — 462 500 км². Олохтоохторун ахсаана — 162 969 чел. (2009). Киинэ — Магадаан.
1993
1993 сыл.
Магаданскай уобалас
2002 сыллааҕы Биэрэпис көрдөрбүтүнэн Магадаан уобалаһыгар 182 тыһ. 726 киһи олорор эбит.
Магадаан сахалара
Магадаан билиҥҥи сирдэригэр сахалар былыр-былыргыттан олороллор. Ол гынан баран аныгы этнографтар ааҕалларынан саха омук билиҥҥи бөлөҕө көһөн кэлбит дьонтон турар. Аан бастаан XVII үйэ бүтэһигэр батталтан күрээн көһөн кэлбиттэр дэнэр. Ол саҕана Тыылаах (Тыаллаах? Тыллаах? Тыллах), Балыгычаан, Сэйимчээн үрэхтэргэ олохсуйбуттар. 1930 сылларга дылы бу сирдэр Саха сирин састаабыгар киирэллэрэ - Өймөкөөн улууһун Оротук уонна Сэйимчээн нэһилиэктэрэ дэнэллэрэ.
Иккис бөлөх сахалар Охуоскай муора кытылыгар олохтоохтор. Балар өбүгэлэрэ үгүстэрэ икки долгунунан кэлбиттэр: 1909-1910 сылларга Ола-Халыма траагыгар дьаам сүүрдээччилэр, онтон 1920-с сылларга балыктыы. Балар Ола (Ольскай) оройуон Гадля (Хатылы?) уонна Ола сэлиэнньэлэригэр олохсуйбуттар.
Холбо
Холбо - бөдөҥ дьааһык, улахан холбука, холбуйа.
Туттулларыттан көрөн хас да чопчу суолталаах буолуон сөп. 1) синньигэс маһы суоран, күөл кытыытыгар 3—4 м усталаах, 60—80 см туоралаах, күһүн күөл мууһа тоҥорун саҕана өлгөмнүк балыктанар балыгы, ордук мундуну, хаһаанарга анаан оҥоһуллар дьааһык; 2) араҥас (лаабыс) дьааһыга; 3) араҥастаныахтаах киһи уҥуоҕун угарга анаан оҥоһуллубут холлоҕос эбэтэр хаһыллыбыт дүлүҥ (балартан «Холболоох» диэн элбэх сир аата үөскээбит).
Мауритиус
Мауритиус (Mauritius) диэн Индия океаныгар баар арыы дойду. Мадагаскартан 900 км илин. Республикаҕа Мауритиус арыыттан ураты киирэллэр Каргадос Карахос, Родригес уонна Агалега диэн арыылар. Мауритиус арыы додо диэн көппөт көтөрдөр олорор сирдэрэ этэ.
1540
1540 сыл.
Тирэх
thumb|250px
Тирэх (, Род Тополь) — бу үөттүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр мас ууһа. Аан дойдуга 30-ча көрүҥ баара биллэр. Онтон Саха сиригэр 2 көрүҥ баар: Сыттаах тирэх уонна тэтиҥ. Тирэхтэр уһуннара 30-35 м тиийэр, сороҕор 60 м буолуон сөп, умнастарын диаметра 0,6-1,5, ардыгар 3 м тиийэ. Силистэрэ үөһээҥи уонна элбэх салбахтардаах.
Палицын Андрей
Палицын Андрей — Мангазея остуруогун бойобуодата, нууччалартан аан бастаан (1633) Өлүөнэ өрүс туһунан Москубаҕа биллэрбит киһи.
«Златокипящая государева вотчина» буолуох сир диэн Саха сирин баайын туһунан биллэрбитэ, Өлүөнэ өрүс ойуутун оҥорторбута, уонна ол ойууга росписһигар саха, тоҥус уонна бүрээт элбэх уустарын аатын тиһиктээбитэ.
ЛОРП
Өлүөнэтээҕи Холбоһуктаах Өрүс Пароходствота (нуучч. Ленское объединенное Речное пароходство), Өлүөнэ, Дьааҥы, Индигир, Халыма өрүстэргэ уонна тардыыларыгар баар салааларыгар өрүһүнэн таһаҕас уонна пассажирдары тиэйэр транспорт компанията.
Устуоруйаттан
Сэрии кэмигэр ленд-лиз таһаҕастарын тиэйэргэ пароходствоҕа улахан сайдыы барбыта. Осетрово порт баар буолбутун кэннэ 600 — 2000 тонна уйумтуолаах борохуоттар баар буолбуттара.
Саха сириттэн Кыайыы параадын кыттыылаахтара
1945 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр Москубаҕа Кыайыы параада буолбута. Бу параадка Саха сириттэн 14 киһи кыттыбыта :
1. Диодоров Иван Николаевич (1918—1992), Хадаар, Чурапчы
2. Дьячковскай Петр Прокопьевич (1912—1983), Чыамайыкы, Мэҥэ Хаҥалас
3. Ерохин Георгий Алексеевич, 1907 (Жигалово, Иркутскай уобалас, Дьокуускай ГВК-тыттан барбыт)
4. Калашников Юрий Васильевич, 1924 (Уус-Маайа улууһа)
5. Колбунов Владимир Акимович, 1911 (Ростовка, Омскай уобалас, Дьокуускай ГВК-тыттан барбыт)
6. Корякин Константин Евгеньевич (1922—1979), Бүлүү куората.
7. Насыров Алексей Ибрагимович, 1919 (Сунтаар улууһа).
8. Охлопков Федор Матвеевич (1908—1968), Байаҕантай нэһилиэгэ, Томпо улууһа.
9. Папышев Иван Петрович (1915—1984), нуучча, Чинянино, Омскай уобалас (Алдан РВК-тыттан барбыт).
10. Рудых Иван Иванович (1922—2001), (Жигалово, Иркутскай уобалас). Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
11. Сидельников Сергей Антипович, (Алдан).
12. Сулавко Илья Матвеевич, 1920, Ленскэй.
13. Яковлев Иннокентий Иванович-II, (1907—1976), Холгума нэһилигэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа.
14. Саморцев Захар Иннокентьевич (1915—1989), Бэтинчэ, Ленскэй улуус.
Дьөһүөл (тыл үөрэҕин тиэрминэ)
Дьөһүөл көрүҥэ - Аат дьөһүөл.
Дьөһүөл ордук дьоппуон уонна кытай тылыгыр чугас ( кыт. 桌子上 zhuōzi shàng, көнөтүнэн "остуол үрдүгэр", ол аата "остуолга"), түүр уонна финно-угорскай тылларга. ону таһынан сорох индоевропейскай тылларга кытта баар: эрэмээннии латыштыы осетинныы.
Алексеев Семен Михайлович
Алексеев Семен Михайлович - «Горнай улууһа» муниципальнай оройуон Ытык олохтооҕо.
Тохсунньу 28 күнүгэр 1937 c. Маалтааны нэһилиэгин Куудук учаастагар дьадьаҥы дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1954 с. Кэптин 7 кылаастах оскуолатын бүтэрбитэ. Оскуола кэнниттэн биир сыл табаһыттаабыта, 1956-1959 сс. Советскай Армия кэккэтигэр Чита уобалаһыгар сулууспалаабыта. Армияттан кэлэн баран, табаһыттар биригээдэлэригэр биригэдьииринэн 1964 с. дылы үлэлээбитэ. Ити сыл Дьокуускай куоракка 1№-дээх СПТУ-га суоппардар куурстарыгар үөрэммитэ, бүтэрэн баран суоппар ыарахан эриирдээх-мускуурдаах, ол эрээри чиэстээх-бочуоттаах үлэтин саҕалаабыта.