Нюрба_сиригэр_олохсуйбут_кэриэйдэр
Саха сиригэр элбэх араас омуктар түҥ былыргыттан олохсуйан аастахтара. Ол гынан баран, саха омугун төрдө-ууһа, хайа дойдуттан төрүттээҕэ билиҥҥэ диэри мөккүөргэ сылдьар курдук. Аҕыйах ахсааннаах кыра омуктар дэнэр эбэҥкилэр, эбээннэр, юкагирдар, тунгустар, саамилар уонна да атын көс омуктар төрүт олох- тоохтор диэн ааттаналлар. Аныгы үйэҕэ биһиги төрөөбүт дойдубутугар сүүсчэни эрэ кыайбат араас омуктар олороллор диэн кэпсииллэр. Дьыллар-күннэр аа- стахтарын аайы араас омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта уруурҕаһан булкуһан хаал- быт буолуохпутун эмиэ сөп. Ону эн тоҕо ыатараҕын диир буоллахха, мин бэйэм эмиэ икки омук таптаспытын түмүгэр төрөөбүт киһибин. Онон: «Мин маннык омукпун» — диирим уустуктардаах курдук. Ийэм Ньурба Хорулатыттан төрүттээх дьиҥнээх саха дьахтара, оттон аҕам Кэриэйэттэн Саха сиригэр кэлэн олохсуйбут кэриэй (буолуо) киһитэ. Ол киһи былыр санаатаҕына санаата тиийбэт дойду- туттан быыра баран хайдах биһиги дойдубутун булбутай диир буоллахха, ман- нык быһаарыахха сөп. Чуумпу акыйаан арыыларыгар олохтоох дьоппуон омуга урут-уруккуттан даҕаны сэриинэн тииһигирэн ыаллыы олорор омуктарын сүгүн олордуталаабатаҕа биллэр. 1910 сыллаахха кинилэр Кэриэйэҕэ эмиэ сэриинэн киирбиттэрэ. Ол түмүгэр Кэриэйэҕэ олох ыараан, эр дьон кыанар өртө үп-харчы өлөрөр сыаллаах ыаллыы Россия сиригэр, чуолаан, кыһыл көмүс сууйааһыны- гар үлэлии Бодойбоҕо кэлэллэр. Аҕыйах сыл үлэлээн көмүстэнэн, үп-харчы бу- лунан дойдуларыгар төннөөрү гыммыттара сатаммат — Россияҕа пролетарскай өрөбөлүүссүйэ, онтон салгыы гражданскай сэрии хас эмэ сыллар усталарыгар бараллар. Урукку ыраахтааҕылаах Россия саҕана көҥүл киирэ-тахса сылдьыбыт кыраньыыссалара сабыллан, кэлии-барыы бобуллан хаалар. Онон ити кэрдиис кэмҥэ Россияттан урут барбатах кэриэйдэр уонна кытайдар бэйэлэрин дойдула- рыгар, дьонноругар-сэргэлэригэр төннөр кыахтара суох буолар. Хайыахтара баа- рай, Россияҕа хаалан олохсуйарга күһэллэллэр. Ким арҕаа, ким хоту тарҕанан, со- рохторо дойдуларыгар күүстэринэн, саһан төннөөрү өлөн-сүтэн, хас эмэ сыллар усталарыгар бэркэ эрэйдэнэн олохторун булбуттара. Аны ол бириэмэҕэ советскай сокуонунан кэлии кэриэйдэргэ уонна кытайдарга гражданствоны биэрбэттэр этэ. Онон дойду общественнай-политическай олоҕор кыттар кыахтара суох буолара. Ааспыт үйэ сүүрбэһис, отутус сылларыгар, Саха сиригэр сир оҥоһуутунан олохтоох нэһилиэнньэ дьарыктаммат бириэмэлэригэр, кинилэр олоҕурбут сирдэри- гэр сир солоон, бааһына оҥостон, оҕуруот аһын, маагы уонна табааҕы олордон бараллара. Тыа хаһаайыстыбатыгар товариществолар, артыаллар, колхуостар тэриллэллэрин саҕана олорго чилиэннэринэн киирэн, сир оҥоһуутугар, үүнээйи- ни көрүү-истии, харайыы боппуруостарын быһаарыыга көмөлөспүттэрэ. Кинилэр ортолоругар араас дэгиттэр идэлээх дьон, үөрэхтээхтэр, эмчиттэр бааллара, аат- таах сайаҕас, ис культуралаах дьоннор этилэр. Кэриэйдэр уонна кытайдар Саха сиригэр кэлэн олохсуйбут кылгас историялара итинник. Биһиги аҕаларбыт ити курдук Саха сирин иккис дойду гынан, олох оҥостон, дьиэ-уот тэринэн, оҕо-уруу хаалларан, төрүт олохтоох дьон-сэргэ махталын ылан олорон ааспыттара. Мин бииргэ үөскээбит атаһым, кыраайы үөрэтээччи, журна- лист Николай Васильевич Антонов суруйарынан, Ньурба оройуонугар сүүс уонтан тахса кэриэй уонна кытай кэлэн олорбута. Кинилэр баһыйар үгүстэрэ олохтоох саха кыргыттарын уонна дьахталларын кэргэн ылан ыччат бөҕөнү хаалларбытта- ра. Олор улаатан, ситэн-хотон, үлэлээн, төрөөн-ууһаан билигин уонунан тыһыын- чанан ааҕыллар буолбуттара чахчы. 1941—1945 сыллардааҕы Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии иннигэр биһи- ги оройуоҥҥа сүүстэн тахса холкуос баара биллэр. Онтон, барыллаан ааҕыынан, алта уонтан тахса холкуоска сороҕор биирдии, сороҕор иккилии кэриэй уонна кытай ыаллара олорбуттар. Кинилэр бары оҕуруот үүннэриитинэн дьарыктанал- лара. I Дьаархаҥҥа «Чочуура» диэн ааттаах кэриэйдэр артыаллара тэриллэн үл- элээбитэ. Уонтан тахса кэриэй аҕалаах уонна биир оччо олохтоох саха ыаллара түмсэн тэриммиттэр. Ол саҕана оройуоҥҥа кэриэйдэр уонна кытайдар ордук мустан олоро сылдьыбыт нэһилиэктэринэн Антоновка, I Дьаархан уонна Таркаайы этилэр. I Дьаархаҥҥа, мин өйдүүрбүнэн, ол аата 1940 сыл кэнниттэн: Пак Юн-бо (Федор), Хе Су-ни (Иван), Ин Сергей, Ли Роман, Син Андрей, Пак Унэги, Ким Ни- колай, Хой Василий, Ин Уһамдьы, Пегу Алексей, Чой Михаил, Сан Со-син диэннэр олоро сылдьыбыттар. Октябрьскай нэһилиэккэ Антоновкаҕа Хоч Андрей, Хе Ди- Чу (Семен), Ху Де-чен (Михаил), Чо Александр, Цой Федор, Ли Сергей, Ча Юнь-Чи (Тачыр Алексей), Чон Ли-Сай уонна да атыттар. Омолдооҥҥо, Таркаайыга, Хаҥа- ласка, Ньурба бөһүөлэгэр элбэх кэриэйдэр олохсуйа сылдьыбыттара. Мин аҕам аймаҕа Хоч Андрей Антоновкаҕа олорор буолан убайдарбын, Хан Николай уонна Семен Дохсуна, Ху Де-Чен Бааска буолан оонньуур, балыктыыр буоларбыт. Ньур- ба оройуонун атын нэһилиэктэригэр олорор, Таркаайыга Им Мен-зен (Мясоедов Иван), Ким Поҥ-дэ (Могдьу), Сон Сон-ги (Федор), Омолдооҥҥо Ким Хаири, Янчи Сидор, Чан Чу-Чу, Ньурбаҕа Пан Си-хэ, Ли Николай, Хаҥаласка У Кан-син Уйба- ан, Син Син-Чесу, Ван Чо-мин, Чуукаарга Лю Ди-тан Николай, Дьиикимдэҕэ Ким Семен олорбуттара. Оройуон архыыбыгар кэриэйдэр уонна кытайдар ханнык сылларга, ханна кэлэн олохсуйбуттарын, хайдах олох оҥостон, үлэлээн-хамсаан ааспыттарын туһунан сибидиэнньэлэр суохтар. Онон холкуостар хаһаайыстыбан- най кинигэлэриттэн эрэ булан сурулунна. Үгүс дьон аата суруллубатаҕа чуолкай. Уонна 20-с, 30-с сылларга ыаллар оройуоннар икки ардыларыгар өрө-таҥнары көһүүлэрэ даҕаны элбэх буолан, испииһэккэ хабыллыбатах элбэх буолуо. Оччо- тооҕу суруксуттар кэриэйдэр, кытайдар ааттарын төһө сөпкө суруйбуттарын туох билиэ баарай. Ханнык эмэ чуолкайдааһыны киллэрээри мин 2015 сылтан кэри- эйдэр уонна кытайдар оҕолорун, бары аймахтарын төрдүлэргит тустарынан ахтыыларгытын уонна дьоҥҥут хаартыскаларын хомуйуохха диэн ыҥыран көрөбүн да, улахан хамсааһын тахсыбата. Элбэх киһи: «Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар уонна уот кураан сатыылыыр кэмигэр кэриэйдэр баар буолан хоргуй- ан өлбөтөхпүт. Тоҕо кинилэр тустарынан ким да суруйбатый?» — диэн ыйытал- ларын иһин, Улуу Кыайыы 75 сыла туоларынан оройуоҥҥа бэчээттэниэхтээх ки- нигэ-альбомҥа кыратык кэпсээтэххэ сатаныыһы диэн санаанан салайтаран, тугу билэрбин суруйабын. Төһө да бэйэм төрүт хаан дьонум буолбуттарын иһин, мин билиҥҥэ диэри би- ири сатаан өйдөөбөппүн. Ол тугу диэн ыйытар буоллахтарына, маннык. Кэриэй- дэр уонна кытайдар дойдуларыгар цивилизация олох эрдэ сайдыбыт дойдулара буоллаҕа. Онтон саха боростуой норуота 19-с үйэ саҕаланыытыгар колониальнай эрэсиимҥэ олорбут, үөрэх суох, культура намыһах, бэйэтиттэн атын омугу кытары билсибэтэх, алтыспатах, тылларыгар үөрэммэтэх буоллаҕа дии. Бэйэ-бэйэлэригэр букатын дьүөрэлэспэт дьон билсэн, тапсан, өйдөһөн, холбоһон ыал буолан, оҕо төрөтөн, уһун кэмҥэ эйэлээхтик олороллоро хайдах эрэ киһи ылбычча өйдөөбөт курдук дии саныыбын. Кэлии дьон майгылара үчүгэйэ, үлэһиттэрэ, туохха баҕа- рар сыстаҕастара, билэллэрэ-көрөллөрө бэрдинэн саха дьахталларын абылаабыт буолуохтарын сөп. Дьэ, кырдьык даҕаны кыайбаттара, билбэттэрэ, сатаабаттара суох дьонноро этилэр. Сүрүн үлэлэриттэн — оҕуруот аһын үүннэрииттэн ураты, дьиэ ис-тас үлэтигэр, ас астааһыныгар, таҥас тигиитигэр, эмтээһиҥҥэ кытары сыстаҕастар этэ. Уопсай холкуос бааһынатын хорутан, барамньылаан биэрдэхтэ- ринэ хортуоска, хаппыыста, турнепс, эриэппэ, табаах олордоллоро. Саас бурдук ыһыыта бүттэ даҕаны биһиги, оскуолаҕа үөрэнэр оҕолор хортуоска, хаппыыста олордуутугар көмөлөһөрбүт. Оттон сиэмэни ыһары биһиэхэ итэҕэйбэттэрэ, бэй- элэрэ ыһаллара. Үүнээйигэ уу кутааһын, сыыс отун ыраастааһын, көбүтүү, көмүү үлэлэрэ биһигиннээх буолара. Күн аайы табаах чыыбаайытын үргээн, хаппыы- стаҕа уу кутан тахсарбыт. Үлэбит хаачыстыбатын кытаанахтык хонтуруоллууллара. Сороҕор иккиһин да оҥорторор түбэлтэлэрэ баар буолааччы. Бэйэлэрэ хаһан утуйалларын билбэт этибит — көрдөхпүт аайы бааһынаҕа үлэлии сылдьар буо- лаллара, өссө бэйэлэрин тылларынан сүрдээх иэйиилээх, сороҕор чиҥ баҕайы матыыптаах ырыалары бары бииргэ ыллыыллара. Күһүҥҥү хаһыҥ түһүөн иннинэ өлөҥ отунан сарайдаан сэбирдэх табааҕы куурдар сарай оҥорон, отунан быа ха- тан, умнаһын быһаҕынан хайыта-хайыта ол быаҕа кыбыталаан хатарар этибит. Куһаҕан, сылаалаах үлэ диэн ол этэ. Атын оҕуруот аһын сир тоҥуон эрэ иннинэ кыралыын-улаханныын саба түһэн хомуйарбыт, суортаан кыстатар омуһахха эбэ- тэр ампаарга угуллара. Сиэмэҕэ анаан уурулларыттан уратыта холкуостаахтарга көлөһүн күнүгэр түҥэтиллэрэ. Ол саҕана саха ыала үксэ дьиэтин иһигэр омуһаҕа суох буолан, тоҥорон хаһааналлар этэ. Кэриэйдэр, кытайдар бэйэлэригэр луук, чеснок, моркуоп, укроп уонна маак үүннэрэллэрэ. Баһаар барбыт куруҥ сирдэр- гэ сылбаҕын ыраастаан кыра-кыра учаастактарга ыһаллара. Онно сүөһү-сылгы киирбэт, сииктээх буолан маак, эриэппэ, турнепс олус бэркэ үүнэрэ уонна олус минньигэс, сүмэһиннээх буолара. Кэлин өйдөөтөххө, ол мааҕы опийын ылаары үүннэрэллэр эбит этэ. Маак ситтэҕинэ төбөтүгэр куурусса сымыытын саҕа туора- ахтанар, ону кыра сытыы төбөлөөх анал быһах оҕотунан тырыта быстахха маҥан сүмэһин тахсар. Ону дьоҕус сүөһү муоһунан оҥоһуллубут иһиккэ тарбаххынан со- тон ылан мунньаҕын. Кэлин хойдор уонна харааран гудрону майгынныыр маасса буолар. Ол олус сыаналаах наркотик эбит этэ — биир кыраама кыраам кыһыл көмүскэ атыыланар диэччилэр. Сэрии сылларыгар саха дьонугар соҕуо ыарыы- та олус элбээн сылдьыбыта. Дьон моонньулара бааһыран ириҥэ сүүрэ сылдьар буолан эрэй бөҕөнү көрөллөр этэ. Оһуоба оҕолор, ону Омолдооҥҥо олорбут Чан Чу-чу кытай мааҕы, буораҕы сүөгэйи кытары булкуйан эмтээн үтүөрдэр дииллэрэ. Ханнык баҕарар ыарыыга ол мааҕы тугу эмэ кытары булкуйан, эбэтэр аҥаарда- стыы биэрэн эмтииллэрэ. Мин биэс саастаах сылдьан хаҥас буутум сүллэччи иһэн өлө сыһан турардаахпын. Ону маачаха аҕам Ли Роман уһун тимир бүргэһи уокка кытардан баран уонча сантиметры батары киллэрэн ириҥэ буолбутун таһааран быыһаан турардаах. Аһаҕас бааһы уотунан сиэтэн (түөннээн), иһирдьэни бааҥка ууран үтүөрдэллэрэ. Биирдиилээн дьону эмтээн үтүөрдүбүт түбэлтэлэрин бэрт үгүһү кэпсиэххэ сөп. Биһиги дойдуга, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар уонна ол да кэннигэр буолан ааспыт сут-кураан уонна аһыҥа буулаабыт сылларыгар дьон олоҕо-дьаһаҕа кырдьык сүрдээҕин мөлтөөн сылдьыбыта. Мин өйдүүрбүнэн, ол барыта сэрии содула этэ. Эр дьон өйдөөх, үлэни кыайар-хотор өттө өстөөҕү ута- ры сэриигэ бараннар, тыаҕа үлэһит илии аҕыйаан, баар материальнай ресурса фрону хааччыйыыга бэриллэн, саҥа кыайан оҥоһуллубат буолан дойду социаль- най-экономическай туруга мөлтөөбүтэ, тыаҕа хаалбыт нэһилиэнньэ кыаммат-хо- туммат араҥатын үрдүнэн барбыта. Ити дьылларга, кырдьык, хас биирдии киһи уйана-хатана, үчүгэйэ-куһаҕана, кэччэгэйэ-дэлэгэйэ, аһыныгаһа-тоҥкурууна, ала- маҕайа-тордурҕаһа, өйдөөҕө-акаарыта биллэр кэмнэрэ этилэр. Дьон дьадаҥы, ыарыһах, сүрэҕэ суох өттө кыанан бэйэлэрин көрүнэн олорор кыаҕа суох буолан, умналаан аһыы, кыанар ыалларга илии-атах буолан айахтарын булунаары атах балай барбыттара. Ордук кыһыҥҥы тымныыларга суолга ыалтан ыалга тиийбэккэ быстарбыт түбэлтэлэрэ элбэҕэ. Дьэ, оннук быстарыктаах бириэмэлэргэ кэриэй- дэр, кытайдар үлэһиттэрэ бэрдин түмүгэр уһун кыһыны ханнык эмэ ас саппаастаах буоланнар бэйэлэрэ этэҥҥэ туорууллара, аччыктаан быстарбыт дьону хоннорон, аһатан, сэниэ киллэрэн ыытан үгүс дьону өлөр өлүүттэн быыһаабыт буолуохтаах- тар. Ол иһин саха дьоно барахсаттар билиҥҥэ диэри умнубаттар, куруук ахталлар. Ньурба оройуонугар Таркаайынан, Ньурба бөһүөлэгинэн, Маалыкайынан Мясоедов Иван Васильевич диэн үөрэхтээх кэриэй олорон ааспыта. Мин кинини бэй- эм үчүгэйдик билэр этим. Кини Таркаайы сирин эдэригэр, 20-с сыллар саҥалары- гар булан, Мясоедов Василий аҕабыкка сүрэхтэнэн Мясоедов Иван Васильевич буолбут, Семенов Василий (Кэдэһэ Баһылай) кыыһын ойох ылан үс уол оҕолонор. Кэриэйдии аата Им Мен-зен диэн. Кини кэлин кэлбит кэриэйдэр олохторун бу- лалларыгар элбэхтик көмөлөспүтэ диэн орто уола Мясоедов Николай Иванович ахтар. Икки улахан уолаттар педагогическай үөрэхтээхтэр, кыра уол культпросвет училищены бүтэрэн культура эйгэтигэр үлэлээбитэ. Мин Николай Ивановичка, Александра Николаевнаҕа 5—7 кылаастарга Чаппандаҕа үөрэммитим. Чаппанда нэһилиэгэр, урукку «Кыым» холкуоска Ким Хаири олорбута. Кини түөрт уоллаах этэ. Олортон билигин икки уола баар. Бары мин бэркэ билэттиир табаарыстарым. Улахан уолу, Ким Николай Хаиричтыын бииргэ үөрэммиппит, улааппыппыт. Оҕонньору дьон бары Хаайын диэнинэн билэллэрэ. Туох да наһаа көнө, аһыныгас сүрэхтээх, үлэһит үтүөтэ киһи этэ. Кинилэри биир да айанньыт быһа ааспат буолара, кэлбит киһини барыларын аһатан, хоннорон ыытар идэлээхтэрэ. Ол иһин куруук иккилии-үстүү хоноһолоох буолааччылар. Мин кинини «абади» (аҕаа) диэн ыҥырааччыбын. Антоновкаҕа абаҕам Хоч Андрей олорбута. Биир кыыһы кытта үс уолаттарда- ах этэ. Билигин икки уола баар буолуохтаах. Улахан кыыс Нина уонна улахан уол Гриша учууталлар этэ, билигин суохтар. Орто уол Афоня наука кандидата Дьокуу- скайга олорор, кыра уол Семен — байыаннай. Бары миигиттэн лаппа аҕа дьоннор этилэр. Ити курдук Ньурба кэриэйдэрэ, кытайдара бары даҕаны дьоһуннаах олоҕу олорбут дьон буоллаҕа. Хас биирдиилэрин туһунан кинигэ суруйуохха сөп. Мин бэйэм туспунан билиһиннэрэрим диэн, урут ахтыбытым курдук, аҕам хотугу Кэриэйэттэн төрүттээх Хе Су-ни (Иван) диэн омук киһитэ этэ. Хомойуох иһин, мин үс саастаахпар ыалдьан күн сириттэн букатыннаахтык барбыт буолан кинини үчүгэйдик өйдөөбөккө хаалбыппын, эгэ, кэриэй тылыгар үөрэниэм баара дуо? Ийэм Иванова Варвара Ивановна диэн Хорула Өбүгэтиттэн төрүттээх курдук. Тыыннааҕар төрдүн-ууһун туһунан тугу да кэпсээбэт буолара. Дьон этэринэн, Хо- рулаҕа, Таркаайыга аймахтарым үгүс курдуктар. Кэриэйдии аатым Сио Он-сей, нууччалыыта Иванов Михаил Иванович. Бииргэ төрөөбүт бэһиэ этибит, билигин эдьиийбинээн иккиэйэҕин ордон сылдьабыт. Дойдубар, I Дьаархаҥҥа үөлээн- нээхтэрим Муорсуйунан билэллэр. Кэриэйдии ааппын сахалыы бөрөбүөттээбит быһыылара. Билигин 83 сааспар сылдьабын. Төрөөбүт дойдубуттан харыс хал- барыйбакка, эҥинэ бэйэлээх дьону кытта алтыһан, үлэлээн бачча сааспар тиий- дэҕим. Алта оҕолоохпун, сүүрбэттэн тахса сиэннээхпин. Саха сирин үгүс оройуо- нун дьонун кытары уруурҕастым быһыылаах. Дьыллар-күннэр ааһан, саха норуотун олоҕун укулаата уларыйан иһэринэн уо- нна буолан ааспыт олох кэрдиис кэмнэрин дьиҥнээх кырдьыгынан суруйан кэлэр көлүөнэ билиитигэр хаалларар биһиги, сааһырбыт дьон, иэспит буоллаҕа. Мин аҕам Чой диэн фамилиялаах кэриэй киһитэ. Аата, хаһан, хантан кэлбитэ биллибэт. Дьон-сэргэ кинини Чой Өлөксөй диэн ааттыыллар эбит. Кини туһунан туох да докумуон хаалбатах, онон хаһан төрөөбүтэ, өлбүтэ чуол- кайа суох. Ийэбит Маарыйа диэн Үөһээ Бүлүү Хоротуттан төрүт- тээх диэччилэр, ол төһө чахчытын, ыал кыра оҕото буо- ламмын уонна төрөппүттэрим быыкаа оҕо эрдэхпинэ өлөннөр, билбэппин. Кэриэй аҕам мин биирдээхпэр дуу, иккилээхпэр дуу өлбүт үһү. Арааһа, сэрии маҥнайгы сы- лыгар ыалдьан, аччыктаан өлөөхтөөбүтэ буолуо. Ийэм барахсан эмиэ ыары һах эбит. Кини 1940 с. (сорохтор 1939 с. дииллэр) 7 ыйдаах ыарахан сылдьан, кыһын аам- даам тымныы үгэннээн турдаҕына, Ньурба Дьаарханы- гар ыалтан кэлэн иһэн тымныыга тоҥон, хараҥаҕа ылларан, бэйэтэ да хараҕынан олох мөлтөхтүк көрөр киһи, алааска киирэн мунан, тоҥуу хаары кэһэ сылдьан охтон хаалаахтаабытын, мин төрүөх, тыыннаах хаалыах быабар, сарсырда эрдэ от тиэйэр оҕустаах оҕонньор түбэһэ түһэн, быыһаан, ыалга аҕалбытын кэннэ, тоҥмутуттан-хаппытыттан ийэм талыыта киирэн, миигин кэмин иннинэ оҕоломмута. Сорох дьон сабаҕалыырынан, кыһыҥҥы тыаллаах-куустаах күн төрөөбүтүм иһин миигин аҕам Сыному (цунами диэн муораҕа буолар улахан долгун) диэн ааттаабыт. Ийэм хараҕынан көрбөт буолан, миэхэ, саҥа хаампыт 2—3 саастаах кыыска, көмүлүөк оһохтон хамсатыгар табах уматтарарын өйдүүбүн. Ийэм сэрии сылларыгар, 3—4 саас таахпар ыалдьан өлөөхтөөбүтэ. Мин, итэҕэс төрөөбүт оҕо, ыарыһах, аһаах да буолларбын, оттон-мастан тутуһан, сап саҕаттан салҕанан, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан баччаҕа тиийэн кэлбиппэр кэриэй аҕабар, ийэм барахсаҥҥа, тулаайах хаалбыттары көрөр-истэр сэбиэскэй бы- лааска, Ньурба Дьаарханыгар олорбут Пегу Алексей диэн кэриэй үтүө-мааны киһитигэр уонна иитиллибит дьоммутугар Афанасий Афанасьевич уонна Александра Григорьевна Емельяновтарга махтанабын! Пегу Алексей диэн чахчы наһаа сырдык, үтүө, аһыныгас, үлэһит киһи этэ. Сэрии сылларыгар хортуосканы, хаппыыстаны, моркуобу, турнепыһы, атын да оҕуруот аһын олордон Дьаархаҥҥа элбэх киһини хоргуйууттан быыһаабыт үтүөлээх-өҥөлөөх киһи киэнэ кэрэмэһэ. Бэйэтэ сүһүөх-уҥуох ыарыылаах буолан, көхсүтүнэн олох ньохчойон хаалбыт да буоллар, хара сарсыардаттан киэһэ хойукка диэри сиһин көннөрө түспэккэ оҕуруотугар үлэлиирэ. Олорор дьиэтэ диэн сир анныгар хаһан оҥоһуллубут, ааны аһан киирээти кытта быыкаа биир түннүк дуомнаах оҕуруот аһын харайар сир (подвал) этэ. Манна кини оҕуруот аһын үүннэрээччи, харайааччы уонна харабынай буо- лан олорор да, үлэлиир да сирэ биир буолаахтаатаҕа. Кини миигиттэн 7 сыл аҕа Пегу Анна Алексеевна диэн соҕотох кыыстааҕа. Биир сайын миигин, 7—8 саастаах кыыһы, опекаҕа ылбыт Охонооһой Емельянов «кэриэй киһитэ кэриэй кыыһын көр, оскуола мантан чугас» диэн Пегу Алексейдаахха аҕалан биэрбит. Төһө да тымныы, сииктээх, сир аннынааҕы оҕуруот аһын харайар сиргэ олордорбут, бу үтүө-мааны киһиэхэ олорбут кылгас кэммин олоҕум биир үтүө, сырдык түгэнинэн ааҕабын. Пегу Өлөксөй кэриэйдии, нууччалыы, эмиэ да сахалыы булкуйан саҥарара, үлэлиириттэн атыны билбэт, бүгүрү баҕайы, сымнаҕас майгылаах киһи этэ. Санаата көнньүөрдэҕинэ, кэриэйдии ыллыырын өйдүүбүн. Миигин биирдэ улаханнык саҥарбатаҕа, мөхпөтөҕө. Олорор сирбит сииктээх, тымныы буолан, сотору-сотору тымныйан ыалдьарым, онуоха кэриэй Өлөксөй маак сибэкки бөлчүөҕүттэн ылбыт сүмэһиниттэн хара ыас курдук опиум оҥорбутуттан быһа элийэн ылан сиэттэҕинэ, үтүөрэн хааларым. Дьэ ити күүстээх эмп быһыылааҕа, Дьаархантан эрэ буолбакка, атын ыаллыы нэһилиэктэртэн кэлэллэрэ, билэр дьон ыарыйдахтарына, оччолор- го эмп-томп диэн суох, кырыымчык кэмигэр эмп гынан тутталлара, туһаналлара. Бу эмин иһин Өлөксөй барахсан биир-биэс харчыны ылбат этэ. Онон кини бу күүстээх эминэн элбэх киһи ыарыытын эмтэспит, мүлүрүппүт буолуохтаах. Бэйэтэ эмиэ ыарыйдаҕына, эбэтэр санаата муунтуйдаҕына, биирдэ эмэ мантыттан ылан сиирэ. Оскуолаҕа саҥа үөрэнэр төгүрүк тулаайах кыыс, таҥнар таҥаһым суох буолан, Пегу Өлөксөй тимэхтээх ыстаанын кэтэрим, ол тимэхпин кыайан сүөрбэккэ ыстааммар ииктээн, оскуолаттан хам тоҥон хаалбыт ыстааннаах кэлэрим, ону кини киэһэ аайы куурдарын өйдүүбүн. Биир түгэни умнубаттыы өйдөөн хаалбыппын. Арай күһүөрү биир күн опекунум А.А. Емельянов Пегу Өлөксөйдөөххө кэлэн: «Бу Сыному кыыска судаарыстыба биэрэр 125 солкуобай пособие харчытын эһиги ылбыккыт», — диэн мөхтө-эттэ. Онуоха Өлөксөй кыыһа Аана, оччолорго 15—16 эрэ саастаах кыыс, «оскуолаҕа барар таҥаһын тэрийээри сэбиэттэн харчытын ылбыппыт. Ити харчыга барытыгар ыстаан, ырбаахы, этэрбэс тиктэрдибит» диэн эппиэттэспитин, «ити харчыны мин эрэ ылыахтаахпын» диэн мас-таас курдук этэн, силбиэтэнэн тахсыбыта. Пегу Аананы 17—18 саастааҕар Дьокуускайга мас соҕотуопкалыыр үлэҕэ ыыппыттара. Оттон мин 14—15 саастаахпар Чаппанда интер- натыгар олордохпуна, Пегу Өлөксөй өлбүтүн туһунан эппиттэригэр аһыйаммын уһуннук ытаабытым. Аана кэргэннэнэн, хас да оҕолонон Мэҥэ Хаҥалас улууһун Табаҕатыгар олорбута. Кэлин, мин куоракка көһөн кэлтим кэннэ, билсибиппит, 2011 с. тохсунньутугар үбүлүөйбэр оҕотунаан кэлэн эҕэрдэлээн барбыттара. Эдьиий кэриэтэ ис- тиҥник саныыр киһим олохтон туораабытын соторутаа- ҕыта истэммин олуһун харааһынным. Бииргэ төрөөбүттэр үс кыыс этибит. Улахан эдьиийим Чой Ксения Алексеевна 1933 с. төрүөх, идэтинэн нуучча тылын учуутала. Бастакы кэргэнэ Ньурба Маарыттан төрүттээх Григорьев Иннокентий Федоровичтан Григорьев Афанасий Иннокентьевич диэн уоллаах. Бу быраатым Афанасий Чой диэн аатынан республикаҕа биллэр суруналыыс. Ксения иккис кэргэниттэн, Үөһээ Бүлүү Намыттан төрүттээх Степанов Иван Афанасьевичтан, Алексей, Вера, Алик диэн оҕолордоох. Кыра уоллара Алик, хомойуох иһин, олохтон эдэр сааһыгар туораабыта. Альберт Степанов-Куорат Уола диэн дьоҥҥо биллэр суруналыыс этэ. Алексей, Вера куорака олороллор, атахтарыгар турбут дьон. Иккис эдьиийим Чой Анна Алексеевна 1937 с. төрөөбүтэ, Томскайдааҕы мединституту бүтэрбитэ, Ньурбаҕа оҕо бырааһынан үлэлээбитэ. Кэргэнэ Ньурба Чуукаарыттан төрүттээх Данилов Афанасий Антонович — сэрии, тыыл бэтэрээнэ, үтүө-мааны киһи быйыл Улуу Кыайыы үбүлүөйүгэр кыратык тиийбэккэ, 98 сааһыгар күн сириттэн күрэннэ. Кыыстара Наташа Дьокуускай куоракка оло- рор, үлэлиир. Бэйэм Ньурба Хатыытыттан төрүттээх Егоров Василий Ивановичка кэргэн тахсан, икки уол, биир кыыс оҕону төрөтөн, Хатыыга 40 сыл уста- та учууталлаан баран 2002 сылтан Дьокуускай куоракка олоробун. Кэргэним дьоҥҥо биллэр аата — Буулдьа Баһылай, республика сүүрүүгэ алта төгүллээх чемпиона, Манчаары Баһылай спартакиадатын икки төгүллээх кыайыылааҕа, пенсияҕа маҕа- һыын сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьан тахсыбыта, 2012 с. олохтон туораабыта. Үс оҕобут — Иван, Мария, Август бары үлэһит дьон, бэйэлэрэ эһэ, эбэ буоллулар. Аҕам туох эрэйтэн, кыһалҕаттан төрөөбүт Кэриэй дойдутуттан тымныы, ыраах Саха сиригэр кэлээхтээбитэ буолла?.. Биир саха айылҕалаах киһитэ «эһиги кэриэй төрүттэргит үөрэхтээх, билиилээх-көрүүлээх, суруксут, дьиэлэригэр улахан библиотекалаах дьон эбит» диэн сылыктаабыта. Баҕар, итини батан, эдьиийим Кисиэнньэ уонна мин оҕолорум суруйар-бичийэр уонна бэчээт эйгэтин үлэһиттэрэ буоллахтара дуу дии саныыбын. Төһө да аҕабын бу диэн өйдөөбөтөрбүн, кини баар буолан мин бу орто дой- дуга төрөөбүппүнэн, олох олорбуппунан киниэхэ уонна кэриэй төрүттэрбэр махтана саныыбын. Сыному Алексеевна Чой, РФ үөрэҕириитин туйгуна, Дьокуускай к. ЭҺЭБИТ, ИЙЭБИТ ААТТАРЫНАН КИЭН ТУТТАБЫТ Биһиги ийэбит Пегу Анна Алексеевна 1933 сыллаахха Ньурба улууһун Дьаархан нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. Кини ыал соҕотох оҕото этэ. Ийэтэ Ирина Гаврильева биһиги ийэбит 5 саастааҕар күн сириттэн ыалдьан барбыта. Аҕата көһөрүүгэ кэлбит кэриэй киһитэ этэ. Дьаархаҥҥа кинини кэриэй Өлөксөй диэнинэн билэллэрэ. Ийэм аҕатын дьиҥнээх аатын билбэт этэ. Пегу диэн, ол кэриэйдии араспаанньатын судургутутан суруйбуттар, дьиҥэ Пе Чун эҥин диэн быһыылааҕа, чуолкайын билбэппин диирэ. Кэлин аҕатын дьиҥнээх аатын билээри араас архыыптарынан көрдөтөн көрбүтэ да, түмүгэ суоҕа, Пегу Алексей диэн аатынан ким да көстүбэтэх. Ийэтэ өлбүтүн кэннэ аҕатынаан иккиэн эрэ олорбуттар. «Аҕам, элбэх саҥата-иҥэтэ суох киһи, кэриэйдии саҥарааччы, ону өйдүүр этим да, билигин барытын умнубуппун» диэн кэпсиирэ. Аҕата сүрдээх оҕуруотчут киһи эбитэ үһү. «Сэрии сылларыгар аҕам оҕуруот аһын үүннэрэн, онон аһаан улаханнык аччыктаабыппын өйдөөбөппүн» диирэ. Нэһилиэгин дьонугар аччык-туор кэмҥэ арааһынай оҕуруот аһын бөҕө үүннэрэн, тарҕатан, дьон киниэхэ сүрдээҕин махтанар эбит. Дьиэлэригэр кэриэйдэр кэлэн мустан олорон, аргыый аҕай, кэпсэтэн бараллар этбит. Ийэбит аҕатын туһунан кэпсээнэ наһаа элбэҕэ суоҕа, баҕар, ол аҕата күнү быһа холкуоска үлэлээн, күн соло- то суох сылдьан, киэһэ сылайан кэлэн, эрдэ утуйан, көрсөллөрө да, кэпсэтэллэрэ да аҕыйаҕыттан эбитэ буолуо. Ийэбит 18 саастааҕар Ньурбатыттан тэйэн үөс сиргэ, куоракка кэлбит. Куоракка таайын Василий Калинич Гаврильевы кытта билсэр этэ. Аҕыйах сыл буолан баран, аҕата өлбүтүн туһунан хойутаан истэн кыайан барбатах. Кини хойукка диэри билсэр кэриэй кыргыттардааҕа. Олортон биирдэстэрин Цой Ксенияны кытта хойукка диэри билсэллэрэ. Кэлин куоракка киирэ сылдьан ньурбалар ыһыахтарыгар сылдьыбыта. Ийэбит күрэниэн биир сыл иннинэ, таайбыт быраата быһыылааҕа, Виссарион диэн киһилиин көрсүбүтэ, ол киһи билигин да баар буолуохтаах. Ийэбит Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар олохсуйан, олоҕун оҥостон, оҕо уруу төрөтөн, 2018 с. бу сиртэн күрэниэр диэри дьоһуннаахтык олорбута. Ийэбит сүрдээх үлэһит, үлэни өрө туппут киһи этэ. Кини үйэтин тухары сөбүлээн үлэлээбит үлэтин 1960 с. дьоҕус ларекка бэрэдэбиэстээн саҕалаабыта, кэнники маҕаһыын сэбиэдиссэйигэр тиийэ үүммүтэ уонна бу үлэтигэр 40 сыл эҥкилэ суох үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Кини үлэтин «Холбос» бырабылыанньата үрдүктүк сыаналаабыта: «Потребкооперация туйгуна», «40 лет безупречной работы в потребкооперации» бэлиэлэринэн наҕараадаламмыта. Кини Социалистическай күрэхтэһии хас да төгүллээх кыайыы- лааҕа, Коммунистическай үлэ 1975, 1980, 1983 сс. ударниктара, XI пятилетка ударнига, о.д.а. үгүс ситиһиилэрдээх. Биһиги ийэбит дойду оҥостон олорбут таптыыр Тараҕайын нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, тыыл ветерана. Кини алта оҕотуттан үс кыыһа туйаҕын хатаран потреб кооперация систематыгар ситиһиилээхтик үлэлээбит- тэрэ. Ийэбит элбэх сиэн, хос сиэн минньигэс сытын, тапталын билэн дьоллоох, дьоһунолоҕу олорбута. Күндү ийэбитинэн киэн туттабыт, таптыыбыт, суохтуубут, ахтабыт.