cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алексеев Семен Михайлович
Бастаан ГАЗ-66 массыына уруулугар олорбута. Кэптин-Маҥаны икки ардыларыгар колхоз иһинээҕи наадаҕа сүүрдүбүтэ, хас да сыл бензин таһар массыынаҕа ситиһиилээхтик улэлээн коммунистическай үлэ ударигын аатын ылбыта. 1967-1997сс. отут сыл устата уу баһар массыынаҕа суоппардаабыта. Семен Михайлович оройуон үрдүнэн социалистическай куоталаһыыны көҕүлүүрэ, ол иһин оройуон саамай чулуу суоппардарын ортотугар аата ааттанар буолбута. Саҥаттан сана кирбиилэри дабайыы, техника күүһүн муҥутуурдук туһаныы, айаҥҥа саахала суох сылдьыы кини үлэтин уонна олоҕун биир тутаах көрдөрүүтэ буолбута.
Билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор, кэргэнинээн 6 оҕону иитэн, 16 сиэннээх, 3 хос сиэннээх.
Наҕараадалара
Семен Михайлович өр сыллааҕы үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта: 1979-1986 cc. онус уонна уон биирис пятилетка кыайыылаҕа знактар, 1986 c. «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл, 1997 с. «Үлэ ветерана мэтээл», үс төгүл Саха АССР Верховнай Советын президиумун Бочуотунай грамоталара.
Догуева Александра Петровна
Догуева Александра Петровна - Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро орто оскуолатын Алаас симэҕэ ансаамбылын тэрийээччи.
Нээлэмнэй (нэһилиэк)
400px|thumb|right|Нелемнэй нэһилиэк Үөһээ Халыма улууһун каартатыгар Нээлэмнэй нэһилиэк. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нээлэмнэй.
Улуус кииниттэн 46 км. соҕуруу диэкки Дьаһаак өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 280 киһи (2007 сыл), үгүстэрэ дьүкээбиллэр.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
2016 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
безрамки|справа|XXXI сайыҥҥы Олимпия оонньууларын логотииба XXXI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 2016 сыллаахха Бразилия Рио де Жанейро куоратыгар буолбут Аан дойдутааҕы спортка уонна культураҕа күрэс. . 2016 сыллааҕы Паралимпия оонньуулара онно же буолаллар уонна тэрийээччилэрэ оннуктар эмиэ.
Күрэскэ кыттыбыт куораттар
2016 сыл сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ханна буоларын быһаарыы процеһа 2007 сыл ыам ыйыгар саҕаламмыта. Хас куорат бэйэ туһунан сайаапканы 2007 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр диэри ыытыахтааҕа. Толору сайаапканы 2008 сыл тохсунньу 14 күнүгэр диэри ыытыахтааҕа. 2008 сыл бэс ыйыгар испиһэк кылгатыллыбыта, уонна 2009 сыл алтынньы 2 күнүгэр биллэриллибитэ.
Америкалар
Азия
Европа
Сайаапканы ыыппыт куораттар
2008 бэс ыйыгар бу куораттар испиэһэктэн таһаарыллыбыттара:
Азия
Европа
1541
1541 сыл.
Мирнэй
200px|thumb|Мииринэй гербэтэ 400px|thumb|left|Мииринэй. Алмааһы арыйааччыларга өйдөбүнньүк
Мииринэй диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин куората. Мииринэй улууhун киинэ. Олохтоохторун ахсаана 37,5 тыh. киhи (2008). Иирэлээх өрүскэ турар (Бүлүү бассейна).
1955 сыл бэс ыйын 13 күнэ Миирнэй куорат олохтоммут күнүнэн ааҕыллар, бу күн Саха Сирин арҕаа өттүгэр, билиҥҥи Мииринэй куорат аттыгар, геологтар этэрээттэрэ (Юрий Хабардин, Екатерина Елагина, Владимир Авдеенко, оробуочайдар Серафим Жуков, Григорий Герасимов, каюр Иннокентий Иевлев) алмаас таас үөскээбит сирин булбут — «Мир» диэн ааттаммыт кимбэрилиит туруупкатын. Бу күнтэн Арассыыйа алмааһы хостуур бырамыысыланнаһа сайдан барар. Санаттахха "Зарница" диэн ааттаммыт бастакы туруупканы билиҥҥи Удачнай куорат аттыгар биир сылынан эрдэ булбуттара, ол эрээри бастаан оччо перспективата суох дии санаан алмааһын хойут хостуур буолбуттара.
1956 с. сэтинньи 30 күнүгэр оробуочай бөһүөлэк статуһун ылбыт; 1959 с. муус устар 3 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ иһинээҕи куорат буолбут; 1965 с. Миирнэй оройуонун киинэ буолбут. 400px|thumb|left|Мииринэй куйаартан көстүүтэ
Былаах
мини|Makedonija Былаах Былаах диэн символ быһыытынан туттуллар өҥнөөх таҥас, үксүнэн геометрическай фигура быһыытынан оҥоһуллар.
Бастаан былаах 2000 сыл аннараа өттүгэй Кытайга үөскээбит.
Былаахтар араастара:
МегаФон
ОАО «МегаФон» — арассыйатааҕы сибээс өҥөтүн оҥорор хампаанньа, GSM уонна UMTS стандарттарга сотовай сибээһинэн ону тэҥэ интернетынан хааччыйар. Хампааньа толору аата — Аһаҕас акционернай хампаанньа «МегаФон». Хампааньа штаб кварирата Москваҕа баар.
Үлэтэ
2010 сыл ыам ыйыгар Арассыыйа мобильнай сибээс оператордарыгар иккис буолбута. Абоненнарын ахсаана — 57 мөлүйүон киһи. Билигин Арассыыйа бары объектарыгар, ону тэҥэ Таджик сиригэр үлэлиир лицензиялардаах.
МегаФон Саха Сиригэр
Саха Сиригэр МТС 2004 сыллахха үлэтин саҕалаабыта.
Конкуреннара
МТС, Ростелеком, Скайлинк, Билайн.
Рекламата
МегаФон 2014 сыллаахха Сочига буолар Олимпиада официальнай мобильнай операторынан талыллыбыта.
Хомо
thumb|250px|[[Балаклава хомото (Хара байҕал).]]
Хомо — 1) улахан ууттан (күөлтэн, муораттан) букатыннаахтык арахсыбатах икки өттүгэр тумулларынан быыһаммыт, сир диэки үтэн киирбит уу сорҕото; 2) өрүс тас үөһэ субурҕа элгээн буолбута.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сортоллор
Саха номоҕунан, Бүлүүгэ былыр элбэх ахсааннаах сортол диэн омук олорбута кэпсэнэр. Сортоллор Дьааҥы хайаларын аттынан олорбуттар. Былыргы быраҕыллыбыт өтөхтөр оннуларын бу сортоллору кытары сибээстииллэр эбит. Булдунан уонна балыгынан айахтарын ииттэллэрэ биллэр, ол иһин тайҕаҕа өрүстэр кытыыларынан олорбуттар. Сортоллор туматтар курдук олус сэрииһит дьон эбит. Туматтартан уратылара диэн, сирдьиттэрэ кылыс-хоһууннар үрүҥ кырса таҥастаахтар эбит, тобуктарыгар диэри түһэр уһун суһуохтаахтара кэпсэнэр. В.М. Никифоров кылыс диэн тыл төрүт түүр суолталааҕынан, сортоллор түүрдэр этэ диэн суруйан турар. Тоҥустар да, сахалар да сортоллору олох түҥ былыр олорбуттара диэн этэллэрэ биллэр. Сахалар сортоллору тоҥустар өбүгэлэрэ дииллэрин, тонустар өһүргэнэллэр эбит. Номохтор көрдөрөллөрүнэн сортоллор Тыгын кэмигэр диэри тиийбиттэр, Тыгын кинилэри утары сэриинэн бара сылдьыбыта биллэр. Тоҥустарга соҕурууҥҥу, аттаах тонустар ортолоругар сартаул диэн уус баара ыйыллар. Орто Бүлүүгэ XIX үйэҕэ Сортуол диэн кыра уус баар буола сылдьыбыта бэлиэтэммит. Сортоллору номохтор аҥала аҥаардаах, бу дойдуга сөбө суох үгэстээх омук курдук көрдөрөллөрүн бэлиэтиэххэ наада. Ол курдук буруону хаһааҕынан таһаараллара диэн буолар. Аны туран биир уус дьоно бары ураһа иһигэр биир олбоххо хааланаллара диэн кэпсэнэр. Манна көс омуктар, холобур казахтар XIX үйэҕэ диэри, ураһа дьоно бары биир суорҕаҥҥа киирэр үгэстээхтэрин ыйыахха син. Бу сортоллору кэлин кэлбит табалаах тоҥустар кыргыбыт буолуохтарын эмиэ сөп. Наһаа сэрииһит биис, өстөөхтөрүн кыайан баран, биир сиргэ мунньан баран уматар үгэстээхтэр эбит. Сартауллар диэн биис монголларга XVII үйэттэн ылата бааллара биллэр. Кинилэри сортоллор диэн суруйаллар, монгол хаана XVII үйэҕэ Туркестаҥҥа поход оҥорбут, онно билиэн түбэспит дьон удьуора эбит. Ол иһин буолуо, Рашид-ад-дин маннык ааттаах биис монголларга баарын туһунан олох ахтыбат. Арай XIX үйэҕэ булуллубут, XIII үйэтээҕи айымньы аатырар монгол «Ытык сэһэнигэр» сартауллары монгол төрүт бииһигэр киллэрэллэр. Кэлин XVIII үйэҕэ бу биис дьоно Бурятияга куотан кэлбиттэрэ, бурят омугар холбоспуттара. Бурятияҕа олорор сартауллар Бураев диэн ученай суруйарынан, билиҥҥэ диэри улахан, кыраһыабай муруннаах, атын буряттартан быдан хара, туспа быһыылаах-майгылаах, уһун ньолбоҕор сирэйдээх, сибиинньэ этин сиэбэт дьон буолар эбит. Бүлүүгэ сортоллор удьуордара дэнэр дьону саха омук биллиилээх ученайа Пантелеймон Петров эмиэ оннук көрүҥнээх дьон диэн суруйан, таһааран турар. Уонна бу Бүлүүттэн Тулагыга кэлэн олохсуйбут сортоллору орсуоллар диэн ааттыыллар эбит. Хайдах эрэ били иран тыллаах аатырар сарматтар аорсы (онно чугас осетин) диэн биис аатын санатар.
Уулаайы
Уулаайы (Chosenia arbutifolia эбэтэр Salix arbutifolia, Род Чозения) — бу үөттүҥүлэр семействоларыгар киирэр мастар бөлөхтөрө. Саха Сиригэр соҕотох көрүҥ баар : Бөдөҥ хатырыктаах уулаайы.
Төлөбүр баланса
Төлөбүр баланса диэн дойдуга киирэр уонна дойдуттан тахсар харчы арааhа.
Лука Афанасьевич Дьяконов
1954 с. — ССКП чилиэнэ.
Гаврильев Чокуур Николаевич
Гаврильев Чокуур Николаевич - "Саха Сирэ" хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ.
1975 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр Бүлүү улууһун Тылгыны нэһилиэгэр төрөөбүтэ. СГУ Саха тылын уонна литературатын факультетыгар үөрэммитэ.
Ахсаан аат
Ахсаан аат (Имя числительное) — саҥа ирээтэ. Бирэдимиэт ахсаанын эбэтэр ааҕыллар бэрээдэгин көрдөрөр.
Омоҕой туһунан номохтор
Саха былыргы өс номоҕо кэпсииринэн, ыраах соҕуруу дойдуга олус баай, күүстээх Дьугун диэн киhи олорбут. Кини Онохой диэн уоллаах эбит. Бу уола олус күүстээх, түөкүн, уоруйах киhи эбитэ үһү. Кини норуот номоҕор «аҕыс уон ампаары алдьаппыт, тоҕус уон киhини өлөрбут» диэн кэпсэнэр. Ыалларын бэрт өр кэм устата атаҕастаабыт, тугу баҕарбытын былдьаан ылара үһү. Кэмниэ кэнэҕэс ыаллара тулуйар кыахтарыттан ааhан, олус элбэх буолан, сэриинэн иhэллэрин истэн, олус куттанан, хамначчыт дьонун, сүөhүтүн, кэргэннэрин, оҕолорун барытын хомуйан куотарга барбыт. Олус ыраах күрээбит, хоту түhэр өрүскэ тиийэн баран, болуот оҥостон салгыы тэскилээбит.
Ахсаан аат
Аттарыы ахсаан аат — хас да тыл ситиминэн бэриллэр аат: уон биир, сүүс уон икки.
Омоҕой туһунан номохтор
Бу сэhэн биллиилээх историктар үлэлэригэр эмиэ ахтыллар. Ол курдук, С.А.Токарев суруйарынан, ыраах соҕуруу, бырааскай омук сиригэр-уотугар Омоҕой диэн, олус күүстээх, охсуhуулаах, ыарахан киhи олорбут. Бэйэтин баҕатыттан атын тугу да билиммэт эбит, ыалларын бырытын талбытынан халыыра-талыыра үһү. Ыаллара кинини өлөрөргө санаммыттарын истэн, атаҕынан куоппут.
Ахсаан аат
Судургу ахсаан аат — биир тылынан бэриллэр аат: икки, сүүс, тыһыынча.
Омоҕой туһунан номохтор
Атын номохторго эмиэ ситинник кэпсэнэр. Саха төрдө буолбут Оноохой уол дойдутугар олорон, уоран уонна өлөрөн баппатах. Ол иhин уордаах ыраахтааҕы кинини кытаанахтык дьүүллээҥ диэн, эккирэтии ыыппытыттан бырааскай истиэбиттэн хотулуу-арҕаа диэки түспүт. Атын номоҕунан, Одун Чыҥыс хаан улуу «уоттаах кыргыhыыта» үөскээhинэ, сэриигэ хотторон, олус элбэх айыыны-хараны оҥорон, саха төрүттэрэ тэскилииргэ күhэллибиттэрэ кэпсэнэр. Саха номоҕунан Омоҕой олорбут сиригэр Хаамар-Дабаан диэн сир аата хаалан хаалбыт.
1542
1542 сыл.
Үлэтэ суох буолуу
Үлэтэ суох буолуу диэн үлэлиир кыахтаах уонна баҕалаах киhи үлэтэ суоҕа. Үлэтэ суох буолуу тарҕаныыта үлэтэ суох буолуу таhымынан кээмэйдэнэр, кини үлэлиир кыахтаах дьонтон хас бырыhыана үлэтэ суох сылдьарынан билиллэр.
Иванов Семен Александрович
200px|thumb|right|Иванов Семен Александрович Иванов Семен Александрович, 1963—1965 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
1922 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Ленин оройуонун (билигин Ньурба улууһа) Үһүс Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы финановай техникуму, Ленинградтааҕы финансово-экономическай институту уонна Үрдүкү партия оскуолатын бүтэрбитэ.
Олоҕун олуктара
1939—1941 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы финановай техникум студена;
1941—1945 сыллардаахха — Кыһыл Армияҕа сулууспалаабыта, сэрии кыттыылааҕа;
1946—1947 сс. — Өлөөн райсоветын ун финансаҕа отдел сэбиэдиссэйэ;
1947—1951 сс. — Ленинградтааҕы финансово-экономическай институт студента;
1951—1953 сс. — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин консультана;
1953—1954 сс. — Саха АССР Олохтоох промышленность миниистирин солбуйааччыта;
1954—1956 сс. — Саха АССР Олохтоох промышленность миниистирэ;
1956—1959 сс. — Чурапчы райсоветын исполкомун бэрэссэдээтэлэ;
1959—1961 сс. — Саха АССР Финансаҕа миниистирин солбуйааччы;
1961—1963 сс. — ССКП КК Үрдүкү партия оскуолатын үөрэнээччитэ;
1963 сыл кулун тутар — 1965 сыл ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ;
1966—1974 сыллардаахха — «Якутзолото» холбоһун директорын солбуйааччыта.
Сигэлэр
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Алаас симэҕэ (Хоро орто оскуолата)
Алаас симэҕэ - Хоро орто оскуолатын үҥкүү-ырыа ансаамбыла.
Ансаамбыл тэриллиитэ
1990-91 с.с. үөрэх дьылыгар кулун тутар ыйга ансамблы тэрийэргэ диэн педсовет мунньаҕар быһаарыы ылыллыбыта. Ансамбылы «Алаас симэҕэ» диэн ааттыырга «Бочуот бэлиэтэ» орден кавалера, кырдьаҕас учуутал Тобуков Захар Захарович этиитэ ылыныллыбыта. Ансамблы тэрийии туһунан этиини киллэрбит дьонунан иитэр үлэни тэрийээччи Васильева Татьяна Лукинична уонна математика учуутала Догуева Александра Петровна этилэр.
Алаас симэҕэ» ансамбль 100-тэн тахса оҕону түмэн 5 хайысханан үлэтин саҕалаабыта, салайааччынан үҥкүүгэ дьоҕурдаах Догуева Александра Петровна үлэлээбитэ. Ансамбль үлэтэ нэһилиэк, оройуон иһигэр биллэн-көстөн барбыта. Араас хайысхаларга салайааччыларынан учууталлар Бабаранова Е.Н., Алексеева Н.Д., Догуева А.П., иитээччилэр Евдокимова А.Д., Тимофеева А.Д. үлэлэрэ оҕолор дьоҕурдарын сайыннарыыга ураты суолталаммыта. Оскуола, нэһилиэк олохтоохторун сынньалаҥнарын тэрийиигэ оҕолор активнайдык кытталлар, сыл аайы айар отчуоттара нэһилиэнньэ иннигэр ыытыллан улахан кэрэхсэбили ылар. Ансамбль оҕолоро оройуон, нэһилиэк үөрүүлээх дьаһалларыгар ыҥырыкка сылдьан киэргэтэллэр.
Алаадьы
thumb|280px|Сүөгэйдээх алаадьы Алаадьы — Сэлиэһинэй бурдуктан, ууга ол эбэтэр үүккэ уонна сымыыты холбонон арыыга буһарыллар ас. Блиныттан атына диэн суоданы ол эбэтэр доруоһаны туттуллар, оччоҕуна аһа быдан көпдөркөй буолар. Саха сиригэр нуччалар кэлбиттэрин кэннэ саха абыыйдарыгар (Уоту аһатыы) кытта туттуллуор диэри киэҥник тарҕаммыт.
Үөһээ бүлүүгэ экологическай маршрут
“Үөһээ Бүлүү улууһун кэрэхсэбиллээх сирдэринэн экологическай маршрут” Туризм аан дойду экэниэмикэтигар сүрүн оруолу оонньуур, национальнай бородуукта уончака чааһын хааччыйан олорор. Ити салаа экэниэмикэ өттүнэн  олус тургэн тиэмпэнэн сайдар уонна инникитин даҕаны өссө ордук суолталаах буолуоҕа. Биһиги Өрөспүүбулукэбитигэр олус элбэх кистэлэҥ, баай-дэлэй сирдэрдээх, ханнык баҕар турист бэйэтин баҕатын булан көрүөн, дуоһуйан барыан сөп.
Туристскай маршрут сүрүн анаан оҥоһуутунан кыраайбыт устуоруйатын үөрэтии буолар. Билиҥҥи кэмҥэ сорох дьон төрөөбүт дойдутун устуоруйатын олох үчүгэйдик билбэт, Өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо “Киһилээх хайа” уонна “Өлүөнэ остуолбалара” диэн биллэр, кэрэхсэбиллээх сирдэртэн ураты атын сири билбэттэр, көрбөттөр. Ол иһин тыа сиригэр туристскай маршрут оҥоһуллуннаҕына ханнык баҕарар киһи бэйэтин өйүн-санаатын кэҥэтиэн сөп.
Тиэмэ уратыта – бу иннинэ биһиги улууспутугар экологическай маршруттар тэриллибэтэхтэрэ. Атын дойду дьоно, өрөспүүбулүкэбит, бэл Үөһээ Бүлүү олохтоохторо кытары улуустарын ытык-кэрэ сирдэрин билбэккэ сылдьыбыттара.
Бу үлэ историческай эрэ буолбакка киһи болҕомтотун тардар, өйгө хаалар экологическай туризмы Үөһээ Бүлүү улууһугар тэрийиигэ ананар.
Экологическай туризм – икки атахтаах үктэнэ илик, тыытыллыбатах сирдэргэ сылдьыы диэн.
“Экотуризм” тиэрмини 80-с сыллар бастакы аҥардарыгар ар5аа дойдуга мексиканскай эколог Эктор Себальос-Ласкурайн  туттубута. Кини рекриация уонна экология ыккардыгар дьүөрэлэһиини көрдөрөн улахан билиниини ылбыта. Бу быһаарыы биир көрүҥүнэн актыыбынай рекриация быһыытынан экотуризм буолар. Сир дойду баайын сөптөөхтүк туһаныыга олоҕурбут көрүҥ. Эктор айылҕаны сэҥээрии, айылҕалыын кэпсэтэн дууһаны байытыы, айылҕа харыстабылыгар бэйэҕинэн кыттыы уонна олохтоох төрүт култуураны өйөөһүн курдук  атын сыаннас өйдөбүлүн киллэрбитэ.
Үөһээ Бүлүү улууһа хоту өттүттэн Өлөөнү, илин – Бүлүүнү, Горнайы, арҕаа – Ньурбаны, Сунтаары, оттон соҕуруу – Өлүөхүмэни кытта быысаһан олус киэҥ сиргэ тайаан сытар. Улуус уопсай иэнэ 42 тыһыынча квадратнай км, хотуттан соҕуруу кыраайыгар диэри 560 км усталаах, оттон илинтэн-арҕаа – 110 км туоралаах, эбэтэр хотугу кэтирээһин 66-62 кыраадыһыгар, илиҥҥи усталааһын 118-122 кыраадыһыгар сытар. Улууһу ортотунан Хотун Бүлүү өрүс орто сүүрүгүнэн быһа охсон ааһар.
Улуус климата тымныы уонна кураан. Саамай тымныы ый – тохсунньу. Өр сыллаах кэтээн көруу түмүгүнэн бу ыйга улуус хоту өттугэр температура ортотунан – 40, соҕуруу - 36 кыраадыска тэҥ. Үөһээ Бүлүүгэ сэтинньи орто температурата – 25,8, ахсынньы - 35,7, тохсунньу - 37,7, олунньу - 32,5, кулун тутар - 21,9, муус устар - 8,4 кыраадыс тымныы. Оттон саамай ичигэс ый от ыйа. Өскөтүн бэс ыйын орто температурата 13,7, атырдьах ыйын орто температурата - 12,9 кыраадыс буоллаҕына, от ыйын орто температурата 16,9 кыраадыска тэҥ. Бу кэмҥэ Бөтүрүөп куйааһа түһэр. Үөһээ Бүлүү бэлитэммит саамай үрдүк температурата – 37 кыраадыс.
Тур аата: «Верхневилюйск – загадочный край РС(Я)»
Кэмэ: от ыйыттан - балаҕан ыйыгар диэри Төһө уһуна: 3 күн Транспорт: массыына, паром Айан маршрута: Түмүктээн эттэххэ, “Үөһээ Бүлүү улууһун кэрэхсэбиллээх сирдэринэн экологическай маршрут” - киһи болҕомтотун тардар экологическай маршруту тэрийиигэ саамай табыгастаах барыйаан буолар.
Хиросима
Хиросима (広島市 Hiroshima-shi) диэн Хиросима префектуратын киин куората уонна Түгоку регион ордук улахан куората. Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр (атырдьах ыйын 6 1945) аан дойдуга бастакы ядернай бомбалааhыҥҥа түбэспит куорат.
Угольнай
400px|thumb|right|Угольнай нэһилиэк Үөһээ Халыма улууһун каартатыгар Угольнай нэһилиэк. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Угольнай.
Таас чох хостооһуна. Зырянкаҕа дылы мэлдьи сырыылаах суол.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 535 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Пермь кыраайа
Пермь кыраайа  — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Пермь.
2003 сыл ахсынньы 7 күнүгэр үөскээбитэ.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат даннайынан 2 634 461 киһи олорор. Дьон чиҥэтэ 16,44 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 75,1 % (2012). Нэһилиэнньэ 2012 сыллаахха 1570 киһинэн улааппыт.
2010 сыллаах Россия биэрэпиһин түмүгүнэн Пермь кыраайыгар маннык национальностаах дьон олорор эбит :
Барытын аахтахха Пермь кыраайыгар 125 национальность баар эбит
Намииб
250px|thumb|Намиибка күн киириитэ. Намииб (Namіbe, Namіb) — Африка соҕуруулуу-арҕаа кытылыгар баар кумах куйаар. Иэнэ 100 000 км² тахса, Атлантическэй акыйаан кытылынан 1900 км усталаах. Ангола Наибе куоратыттан Намибияны (кумах куйаар аатынан ааттаммыт дойду) барытынан ЮАР Каап провинциятыгар баар Олифантс өрүскэ дылы тайаан сытар. Акыйаантан 50-тан 160 км дылы континеҥҥа киирэр. Соҕуруу өттүнэн Калахаарины кытта силбэһэр.
Наама омугун тылыгар «туох да суох сирэ» диэн суолталаах.
Идиолект
Саҥарар майгы (идиолект) — биир киһи саҥарар ураты майгыта. Киһи ханнык тылы-өһү туттара, этиитигэр тыл бэрээдэгэ, күөмэйин кылын оонньуута барыта саҥарар майгыта буолар. Хас биирдии киһи бэйэтэ саҥарар майгылаах. Биир киһи саҥарар майгыта бүттүүн дьиэ-кэргэн саҥарар тылыгар (эколект) кубулуйуон сөп.
Михаил Петрович Алексеев-Дапсы саҥарарыгар киирии тыл дорҕоонун сахатытан саҥарар. Литэрэтиирэлии нуорба буолбут тылы сыыһа диэтэҕинэ, бэйэтэ сөптөөх дии санаабытынан саҥарар. Холобур: баһаам → баһаан, бэлэм → бэлэн, кырдьык → кирдик, тухары → туххары, тиий → тий, сирэй → сырай, чэпчэки → сэпчэки, буукуба → бууккуба, кумааҕы → кумаахы, дэйбиир → дөйбүүр, тэлэбиисэр → тэлэбисиэр, ачыстаат → ачастаат, банаар → манаар, нуучча → ньуучча. Уонна маннык туттуу сөптөөҕүн быһаарар, туоһулуур. Аны мурун й-а дорҕоону саҥарар, суруйар даҕаны: иньэ, аньах, мэньии, куньаас…
Йода маастар саҥата үксэ инверсия. Этиитин аайы оннук саҥарар. «Галактика сүрүн тылынан» саҥардаҕына Йода тыл бэрээдэгин инверсиялаан саҥарар («толоруу-туохтуур-туһаан» диэн бэрээдэги туттар, OVS). «Дьиэдэй төннүүтүттэн» маннык этиитин холобурдуохха сөп: «900 сааскар тиийдэххинэ, эмиэ кырдьаҕас дьүһүннэниэҥ эн».
Маннык саҥарар уратытыгар олоҕуран «Йода усулуобуйата» диэн бырагыраамалааһын ньымата айыллыбыта. Бу ньыма уларыйар кэриҥ уонна уларыйар кэриҥ көрдөрүүтүн бэрээдэгин уларытар.
Функция. Функция чэрчитэ, суолталарын түмсээнэ
Функция — математика биир сүрүн өйдөбүлэ. Функция диэн y уларыйааччы x уларыйааччыттан тутулуга (манна x хас биирдии суолтатыгар y биир эрэ суолтата туhааннаhар) аттанарын санатабыт.
x — тутулугар суох уларыйааччы (переменная — мат. термин) эбэтэр аргумент, оттон y — тутулуктаах уларыйааччы дэнэр. y уларчыйааччыны x уларыйааччыттан функция  диэххэ сөп. Тутулуктаах уларыйааччы суолталарын функция суолталара диэн ааттыыллар.
y уларыйааччы x уларыйааччыттан тутулуга функция буоллаҕына, ону кылгастык y=f(x) диэн суруйаллар (ааҕыллар: y-тэҥ x-тэн f-кэ). f(x) символынан аргумент суолтата x-кэ тэҥэр функция туhааннаах суолтатын бэлиэтииллэр.
Холобур
Функция y=2x^2- 6 формуланан бириллэр буоллун. Оччоҕо диэн суруйуохха сөп. x суолталара 1,2,5,-3 тэҥэр функция туhааннаах суолталарын, а.э., буолуоҕуҥ:
; ;.
y = f(x) диэн суруйууга f оннугар атын да буквалары: g, \varphi уо.д.а. туттуохха сөп диэн бэлиэтиэҕиҥ.
Тутулуга суох уларыйааччы бары суолталара функция чэрчтин үөскэтэллэр. Тутулуктаах уларыйааччы ылар бары суолталара функция суолталарын түмсээнин үөскэтэллэр.
Функция формуланан бэриллибит уонна чэрчитэ ыйыллыбатах буоллаҕына, функция чэрчитэ аргумент ол формула оруннаах буолар бары суолталарыттан турар диэн ааҕаллар. Холобур,  функция чэрчитэ — бары чыыhылалар түмсээннэрэ;  функция чэрчитэ — -3-тэн атын бары чыыhылалар түмсээннэрэ.
Дьиҥнээх процеhы көрдөрөр функция чэрчитэ процесс барар чопчу усулуобуйатыттан тутулуктаах. Холобур, тимир сүрүнү ититиигэ сүрүн l уhунун t температураттан тутулуга формуланан бэриллэр, манна l_0 — cүрүн бастааҥҥы уhуна, \alpha — линейнэй уhааhын коэффициена. Бу формула t бары суолтатыгар оруннаах. Ол эрэн l=f(t) функция чэрчитинэн линейнэй уhааhын сокуона туолар аҕыйах уонунан эрэ ааҕыллар кыраадыстаах арыт буолар.
Функция графига диэн координаталаах хаптал аргумент суолталарыгар тэҥ абсциссалардаах уонна функция туhааннаах суолталарыгар тэҥ ординаталардаах точкаларын түмсээнэ ааттанарын санатабыт.
Линейнэй функцияны, а.э., y=kx +b формуланан бэриллэр функцияны, манна k,b — хайа эрэ чыыhылалар; көнө пропорцияланыыны — линейнэй функция y=kx формуланан бэриллэр быстах түбэлтэтин, манна k\neq0; түҥнэри
пропорцияланыыны— функцияны, манна k\neq0.
y=kx +b функция чэрчитэ — бары чыыhылалар түмсээннэрэ, оттон графига — көнө сурааhын. k\neq0 буоллаҕына, соҕотох b чыыhыла.
Туһаныллыбыт сирдэр
Ыстатыйаны суруйда Маймага Айтаал БА-ФИИТ-18
1544
1544 сыл.
Лукина Ангелина Григорьевна
200px|thumb|right|Лукина Ангелина Григорьевна Лукина Ангелина Григорьевна, искусствоведение доктора.
Оттава
thumb|250px|Оттава
Оттава (Ottawa) диэн Канада киин куората. Дьонун ахсаана — 1 миллион.
Брежнев Леонид Ильич
мини Брежнев Леонид Ильич (1906, Екатеринославскай губерния — 1982, Москуба уобалаһа) — 18 сыл тухары дойдуну салайбыт сэбиэскэй судаарыстыбаннай, бэлитиичэскэй, байыаннай диэйэтэл. 1964 сыллаахтан 1982 сыллаахха өлүөр дылы Сэбиэскэй Сойууска чыпчаал үрдүкү дуоһунастарга олорбута.
1906 сыллаахха ахсынньы 6 (19) күнүгэр (сорох дааннайынан 19 күнүгэр, ол эбэтэр 1907 сыл тохсунньу 1 күнүгэр) Екатеринослав күбүөрүнэтин Каменскай сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Чурапчы улууһун былааҕа
Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Чурапчы улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Ытык бэлиэ олоҕо
Чурапчы улууһа өрүстэр икки өрдүлэригэр турарын көрдөрөр, уонна ырыаҕа ылламмыт хатыҥ чараҥнары туһаайар.
Лихтенштайн
Лихтенштайн Кинээhилигэ (ниэм. Fürstentum Liechtenstein) диэн Альптарга баар, Арҕаа Эуропа дойдута. Швейцария уонна Аустрия икки ардыларыгар баар.
Харастыҥы үөт
Харастыҥы үөт (, Ива черничная) — Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт талах.
Ареала
Арҕаа Польша уонна Германия сирдэриттэн илин Чуумпу акыйаан кытылыгар тиийэ үүнэр. Саха сиригэр уһук хоту сирдэриттэн ураты барытыгар баар.
Тас көстүүтэ
Биир миэтэрэттэн намыһах үрдүктээх талах, эбэтэр 0,4-0,5 м үрдүктээх сэппэрээк (кустарничек). Сэбирдэхтэрэ ньолбуһах, сымыыт курдук эбэтэр "таҥнары" сымыыт курдук көрүҥнээхтэр, 1-1,5 см уһуннаахтар, үрдэ сырдык от күөҕэ, маатабай.
Экологията
Элбэх сииктээх сирдэргэ, өрүстэр, үрэхтэр кытылларыгар, маардарга, аҕыйах мастаах тиит уонна бэм тыаларга үүнэр. Сырдыгы сөбүлүүр, буорга улахан таламаһа суох, элбэх сииги тулуйар.
Мозамбик
Мозамбик (Moçambique) диэн соҕуруулуу илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Индия океана илин, Танзания хоту, Малауи уонна Замбия хотугулуу арҕаа, Зимбабуэ арҕаа, Суазилэнд уонна Соҕуруу Африка соҕуруулуу арҕаа. Бу сири 1498 с. Васко да Гама арыйбыта уонна 1505 c. Португалия колониялаабыта. 1510 c. Португалия Илин Африка кытылыгар баар араб султанаттарын барыларын баhылаабыта. 1975 с. Мозамбик тутулуга суох буолбута.
1994
1994 сыл.
Утайа
Улуус кииниттэн 170 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 102 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
1546
1546 сыл.
Ойуун тыата
Ойуун тыата диэн Мэҥэ Хаҥалас улууһугар баар тыа аата. Улахан бултаах алтаах сир. Төхтүртэн 8 км тэйиччи.
Дуров Павел Валерьевич
200px|thumb|right|Павел Дуров 26 сааһын туолбут күнүгэр, 2010 с. алтынньы 10 к.
Киин баан
Киин баан (КБ) диэн ил харчы уонна валюта бэлиитикэтин ыытар тэрилтэ. КБ дойду валютатын таhаарар уонна хааччыйар ураты кыахтаах (монополиялаах). КБ дойду атын бааннарын харчынан хааччыйар (холобур, кириисис кэмигэр).
Дуров Павел Валерьевич
2001 сыллаахха Академическай гимназияны туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. 2006 сыллаахха — Санкт-Петербургдааҕы государственнай университет филологияҕа факультетын «Английскай филология уонна тылбаас» идэтин кыһыл дипломынан. Павел Дуров, үөрэҕин бүтэрээт, Россияҕа бу күҥҥэ биир улахан социальнай ситими — «ВКонтакте» — тэрийэр. 2001 сыл туругунан Дуров, баайа-дуола 7,9 миллиард солк. сыаналанан, Россия миллиардердарын рейтиннэригэр 350-с буолар.
Киин баан
КБ көннөрү баан да уонна ил салайар уорган функцияларын холбуур тэрилтэ буолар.
Үгүс дойдуларга киин бааннар илтэн тутулуга суохтар. Холобур, Дьобуруопа киин баана уонна АХШ Федеральнай эрэсиэрбэ тиһигэ. Сорох дойдуларга киин баан ил толору бас билиитигэр баар, сорох дойдуларга быстах чааhынай статустаах буолуон да сөп.
КБ сүрүн функциялара:
1545
1545 сыл.
Көмүс стандарт
Көмүс стандарт диэн харчы системата. Суот сүрүн биирдигинэн көмүс хатаныллыбыт ыйааhына буолар.
Өрөбөлүүссүйэ күнэ (Миэксикэ)
Өрөбөлүүссүйэ күнэ Миэксикэҕэ сэтинньи 20 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Бу күн 1910 сыллаахха генераал Порфирио Диас былааһын утары Франсиско Мадеро көҕүлээччилээх бастаанньа саҕаламмыт. Бу кэмтэн ыла 1917 сыллаахха дылы дойдуга быыстала суох былаас былдьаһыыта салҕанан барбыт.
Уоруллубут кус
Уоруллубут кус диэн Мэҥэ-Хаҥаласка баар тыа аата буолар.
Дискриминант
Дискримина́нт элбэх чилиэннээх,
, a_n \neq 0ол аата төгүллээһин,ханна - бары төрүт элбэх чилиэннэрэ ( кратноһын учуоттаан) сорох кэҥиир сүрүн хонуутугар, кинилэр баар сирдэригэр.
Үксүгэр элбэхтик дискриминант үс чилиэннээх квадратнай үөскэмэ туттуллар[⇨], бэлиэтэ дьиҥнээх төһө төрүт баарын быһаарар.
Араастара
тэҥнэһэр чуолкайдык кини бэлиэтигэр дылы батыһыыта - матрицалар:мини|662x662пкс|альт=|суох
Холобурдар
Бу бэриллэр кэлэр холобурдарга элбэх чилиэннэр маллардаах коэффиценнара уонна нуултан атыннаах үрдүк коэффициеннаахтар көрүллэллэр.
Элбэх чилиэн иккис степэнэ
Үс чилиэннээх квадратнай дискриминана тэҥ: ax^2+bx+c тэҥнэһэр
.
Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай тыа хаһаайыстыбатын академията
Дьокуускайдааҕы ил тыа хаһаайыстыбатын академията
Дискриминант
Элбэх чилиэн үһүс степэнэ
Элбэх чилиэннээх дискриминант кууба тэҥнэһэр-
Чааһынайынан, элбэх чилиэн кууба x^3+px+q (төрүтэ Кардано пуормуланан суоттаныллар) тэҥ: -27q^2-4p^3
Элбэх чилиэн төрдүс степэнэ
Элбэх чилиэн төрдүс степэнэ тэҥ:
Элбэх чилиэн дискриминана маннык көрүҥнээх:
уонна тэҥнэһии D=0 куйаарга үрдүн быһаарар (q,r,s) хараҥаччы кутуруга диэн ааттаах.
Ол курдук элбэх чилиэҥҥэ ааттаан:
·        өскөтүн q < 0 уонна бары төрүттэрэ комплекснайдар,
·        өскөтүн q < 0, бары төрүттэрэ маллаахтар.
·        D = 0 Элбэх чилиэн кырата биир кратной төрүттээх буоллаҕына (маллаах эбэтэр комплекснай). Иккис түбэлтэтигэр элбэх чилиэн икки сыһыарыллыбыт кратнай комплекснай төрүттээх, онон икки төгүллэммит элбэх чилиэн иккис степэнигэр араарыллар, маллаах чыыһылалар хонууларын үрдүгэр бэриллибэт.
Чуолкайдык эттэххэ:
·        өскөтүн q < 0уонна, ол аата биир маллаах төрүт 2 кратнай уонна икки комплекснай төрүттээх,
Дьокуускайдааҕы уус-уран училище
Дьокуускайдааҕы уус-уран училище (Якутское художественное училище)
Дискриминант
Элбэх чилиэн төрдүс степэнэ
·        өскөтүн q < 0 уонна, ол аата үс тус-туспа маллаах төрүт, онтон биирдэстэрэ 2 кратнай,
Дьокуускайдааҕы уус-уран училище
1945 сыллаахха Саха АССР Совнаркомун 233 № кулун тутар 2 күнүнээҕи уурааҕынан тэриллибитэ. Тэрийиини саҕалаабыт киһинэн Саха норуодунай худуоһунньуга П.П. Романов буолбута. Кини аатын училище кэлин 1995 сыллаахха сүкпүтэ.
Дискриминант
Элбэх чилиэн төрдүс степэнэ
·        өскөтүн q < 0уонна, ол аата икки маллаах төрүт, хас биирдиилэрэ 2 кратнай,
Дьокуускайдааҕы уус-уран училище
Кыһа таһаарбыт бастакы көлүөнэ худуоһунньуктара өрөспүүбүлүкэ таһыгар биллибиттэрэ: М. Лукин, Э. Сивцев, Е. Шапошников, В. Петров, О. Ковалевский, искусствовед И. Потапов.
Дискриминант
Элбэх чилиэн төрдүс степэнэ
·        өскөтүн q < 0 уонна, ол аата икки маллаах төрүт, онтон биирэ 3 кратнай,
Дьокуускайдааҕы уус-уран училище
1950 с. скульптура салаата арыллыбыта, онтон тахсыбыттара кэлин аатырбыт: С.А. Егоров, К.Н.Пшенников, Е.Н. Винокурова, П.А.Захаров уонна муосчуттар С.П.Заболоцкай, К.Ф. Герасимов. 1958 с. аатырбыт муосчут С.Н. Пестеров салалтатынан туспа муос салаата арыллыбыта.
Дискриминант
Элбэх чилиэн төрдүс степэнэ
·        өскөтүн q > 0, s > 0 уонна r \neq 0, ол аата биир маллаах төрүт 2 кратнай уонна икки комплекснай төрүттээх,
Дьокуускайдааҕы уус-уран училище
1962 с. училище дириэктэрэ Леонид Ким мастан кыһыы уонна уус-уран оформление салаатын арыйбыта. 1981 с. ол баазатыгар В.Д. Иванов салалтатынан театральнай-декорационнай ускуустуба специалистарын соҕотох выпуһа тахсыбыта. Училище выпускниктара С.В. Иванова уонна Л.И. Гоголева билигин биллэр тыйаатыр худуоһунньуктара.
Дискриминант
Элбэх чилиэн төрдүс степэнэ
·        өскөтүн q > 0, уонна r = 0 ол аата биир паара сыһыарыллыбыт төрүт 2 кратнай,
Дьокуускайдааҕы уус-уран училище
Училищеҕа өр кэмнэргэ 50-70-с сылларга Л.А.Ким, С.Л.Александров, М.В.Новиков, З.И.Иванова үлэлээбиттэрэ. Араас сылларга живописецтар: А.Н.Осипов – билигин Арассыыйа Уус-уран Академиятын чилиэнэ, З.К.Курчатова, Г.У.Кравченко, графиктар А.П.Мунхалов – Арассыыйа норуодунай худуоһунньуга, билигин АГИКиИ ойуулуур ускуустубатын декана, Э.С.Сивцев, В.Р.Васильев, Ю.И.Вотяков, М.А.Рахлеева – билигин АГИКиИ дассыана. Балартан сорохторо араас сылларга училищены бэйэлэрэ бүтэрбиттэрэ. Дириэктэрдэринэн эмиэ урукку выпускниктар А.И.Филиппов, И.А.Маччасынов, В.Д.Артамонов буола сылдьыбыттара. 1997 сылтан дириэктэринэн Гаврильев К.П. анаммыта – живописец, эмиэ училище выпускнига.
Дискриминант
Элбэх чилиэн төрдүс степэнэ
·        өскөтүн q > 0 уонна s = 0, ол аата биир маллаах төрүт 2 кратнай уонна икки комплекснай төрүттээх,
Дьокуускайдааҕы уус-уран училище
Билигин училищеҕа отучча урукку выпускниктар үөрэтэллэр, олор истэригэр СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэллэрэ Николай Иннокентьев, Людмила Слепцова, Вячеслав Артамонов, СӨ норуодунай худуоһунньуга Петр Захаров, СӨ култууратын туйгуннара Наталья Николаева, Евдокия Романова, Ирина Мекумянова уо.д.а.
Дискриминант
Элбэх чилиэн төрдүс степэнэ
·        өскөтүн q = 0 уонна s > 0 биир маллаах төрүт 4 кратнайдаах буоллаҕына.
Дьокуускайдааҕы уус-уран училище
Саайта: http://www.izoyahu.ru/
Дискриминант
Атыттары көр
·       Результант
Айымньылар
·       ''Прасолов В. В.'' Многочлены. — М.: МЦНМО, 1999, 2001, 2003.
Быһаарыылар
1.   ↑ Rees, E. L. (1922). “Graphical Discussion of the Roots of a Quartic Equation”. The American Mathematical Monthly. 29 (2): 51—55. DOI:10.2307/2972804
2.   ↑ Matrices and Determinants — Numericana
Диброва
Диброва (Діброва) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 138 (2011).
Махаров Александр Егорович (Усуйаана)
Махаров Александр Егорович — РФ бочуоттаах геодезиһа, СӨ үтүөлээх сир үллэрээччитэ.
Саха АССР Усуйаана оройуонун Тумат нэһилиэгэр 1959 с-ха учууталлар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.1981 с. Москватааҕы геодезия, картография, аэрофотосъемка институтын бүтэрбитэ. 1997 с. РФ президенин иһинэн Российскай судаарыстыбаннай сулууспа академиятын «национальнай куттал суох буолуутун» идэтин бүтэрбитэ. 1981—1992 сс. Дьокуускайдааҕы АГП-ҕа үлэлээбитэ.1992 с. СР сир кэмитиэтигэр бас-көс үлэһит. СР элбэх сир туһунан сокуоннары оҥорсубута. РФ бочуоттаах геодезиһа, СР үтүөлээх сир үллэрээччитэ. РФ 2-с кылаастаах советнига.
Бофорт байҕала
thumb|250px|Бофорт байҕала. Хараҥа сектор — Канада уонна АХШ мөккүөрдээх акваторията Бофорт байҕала (Beaufort Sea, mer de Beaufort) - Хоту океан байҕала.
Канада Хотугулуу-Арҕаа территорияларын, Юкон Территориятын уонна АХШ Аляска штатын хотугу кытылларыгар баар байҕал. илин өртүнэн Канада Арктика архипелага сыстар.
Бофорт байҕалын хотугулуу-арҕаа чэрчитинэн Барроу тумултан (Аляска) Принс Патрик арыыга баар Лендс Энд тумулга тардыллыбыт линия ааҕыллар.
Байҕал иэнэ 450 000 км². Британия гидрографа сэр Френсис Бофорта аатынан ааттаммыт.
Байҕалга Макензи диэн улахан өрүс түһэр. киттар уонна муора көтөрдөрө үөскүүр сирдэрэ.
Билигин АХШ уонна Канада икки ардвнан мөккүөрдээх акватория баар, өссө делимитация ыытылла илик.
Шельфка сытар сүрүн баайынан буолар нефть.
Маҥнайгы чинчийии 1960 сыллардаахха буолбута, онтон маҥнайгы нефть платформата 1986 сыллаахха тутуллубута.
Байҕал барыта сыл улахан аҥаарын муустаах.
Калахаари
мини Калахаари — Африка соҕуруу өттүгэр Ботсвана, ЮАР уонна Намибия дойдулар истэринэн сытар кумах куйаар. Кэлин улаата турар буолан Ангола, Зимбабве уонна Замбия сирдэригэр киирэн эрэр. Иэнэ 600 тыһ. км² кэриҥэ. Килиимэтэ ариднай, түһэр сөҥүүтэ сайынын (сэтинньиттэн муус устарга дылы) элбэх соҕус, сымнаҕас кыһыннаах. Калахари — Соҕуруу Африка саамай куйаас сирдэриттэн биирдэстэрэ.
Калахаари киин куоратынан Ботсваана арҕаа өттүгэр баар Ганзи куораты ааттыыллар.
Харыйа кубачыына
Харыйа кубачыына (, Рыжик еловый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Харыйа эбэтэр харыйа булкаастаах ойуурдарга үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: Бастаан хаптаҕай, онтон боруонка курдук. Араҕастыҥы кыһыл, чээл күөхтүҥү оттеноктаах. Таҥалайдаах араҥата: Араҕастыҥы кыһыл. Баттаатахха көҕөрөр. Этэ: араҕастыҥы-кытархай, көпсөркөй, кэлин чээл күөх. Убаҕаһа аһыы амтаннаах, кытархайдыҥы араҕас, дабаххай сыттаах. Атаҕа: 2-3 см. Көҥдөй. Сэлээппэтин курдук өҥнөөх.
Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Хаачыстыбатынан бастакы категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар, маринуйданар, эбэтэр тута буһаран сиэнэр.
Көмпүүтэр вирустара
Көмпүүтэр вируһа — буортулаах програмнай хаччыыйыы көрүҥэ, бэйэтин бэйэтэ хатылыыр кыахтаах уонна атын программалар кодтарыгар, систиэмэ өйгө тутар уобалаһыгар, хааччыйар секторга киирэр, ону кытта бэйэтин хатыламмыт көрүҥнэрин эҥин араас сибээс ханаалларынан тарҕатар. Вирус сүрүн сыала – бэйэтин тарҕатыы, онтон программа аппарааттарын комплекстарын үлэлэрин кэһии – файллары сотуу, даннайдары тарҕатар стурктууралары туһата суох оҥорор, туттааччы үлэтин хаччахтыыр у.д.а – үксүн кини тоҕостоох пуунсуйата буолар. Өскөтүн вирус суруйааччыта буортулуур эффектын суруйбатах буоллаҕына да, вирус көмпүүтэр үлэтин сыыһаттан, операционнай система уонна атын программалары кытта аахсыллыбатах дьайыы чымпыктарыттан сылытаан ыһыан сөп. Ол таһынан, вирустар, үксүгэр, информация мунньар миэстэттэн миэстэ былдьыыр уонна систиэмэ ресурстарын туһанар. Күннээҕи олоххо “вирустары” буортулаах програмнай хаччыйыы дииллэр, дьинҥээҕэр кини биир көрүҥэ буолар.
Классификацията
Билигин вирус араас көрүҥнэрэ бааллар, олор бэйэ бэйэлэриттэн тарҕатыы уонна функциональность сүрүн ньымаларынан уратылаахтар. Өскөтүн бастаан вирустар дискетанан уонна атын таһааччыларынан тарханар буоллахтарына, билигин локальнай уонна глобальнай (интэрниэт) ситим нөҥүө тарҕанар вирустар баһылыыллар. Уонна вирустар, атын программалартар көрүҥнэриттэн ылыллар функциональностара улаатан иьэр. Билинҥи бириэмэҕэ биир системнай классификация уонна вирустар ааттара суох. Вирустары араараллар:
Экономика
Сорох антивирус оҥорооччулар бигэргииллэринэн, билигин вирус оҥоруута соҕотох күлүгээн дьарыгыттан, спам бизнеһын кытта уонна атын сокуону кэһэр үлэни кытта кыараҕас сибэстээх, дьоһуннаах урбааҥҥа дылы улаатта. Ону кытта вирус уонна чиэрбэ дьайыытыттан мөлүөннээх уонна бэл миллиарднай сууммаҕа ньочоот буолбут. Оннук бигэргэтиигэ уонна сыналааһыҥҥа сэрэхтээхтик сыһыаннаһыахха наада: ньочоот суммата араас аналитиктар сыаналара уратылар (сорох ардыгар үс-түөрт бэрээдэк), онтон аҕыы методиката көрдөрүллүбэт.
Оҥордо Никифоров Антон, ФИИТ-17
Танатос
Танатос тимир сүрэхтээх. Кини атын таҥаралартан уратыта бэлэҕи-туһаҕы сөбүлээбэт. Танатос культа Спартаҕа баар этэ.
Танатос үксүн кынаттаах уонна умуллубут факеллаах уол курдук ойууланар.
Мирнэй улууһа
Мирнэй улууhа — Cаха Республикатын арҕаа өттүгэр баар. Сайдыылаах индустриялаах улуус. Салалтата Мирнэй куоракка баар.
Демография
[[Ойуу:Мирнинский1.png|500px|thumb|center|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
¹Хос быһаарыы: 1939 уонна 1959 сыллааҕы биэрэпиһинэн Садын улууһун нэһилиэнньэтэ көрдөрүллүбүт490px|thumb|left|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]
Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Мирнэй улууһун каартата (бөһүөлэктэргэ уонна нэһилиэктэргэ киирбэт территория өҥө суох)
Сахалар сойуустара
Сахалар сойуустара ("Союз якутов") диэн тэрилтэ тохсунньу 4 күнүгэр (саҥа стилинэн тохсунньу 17 күнүгэр) 1906 с. тэриллибитэ. Тэрийээччи В.В. Никифоров-Күлүмнүүр. Былааһы кытта алтыһан уларытыы наадатын өйдөөбөттөрүттэн сылтаан утары турарга сананар. Кини саныырынан бу тэриллии омук батталтан босхолонуутун, бэйэни салайыныы туһугар охсуһууну баһылыахтааҕа.
Бастаан Кулүмнүүр бэйэтин дьиэтигэр ахсынньы 31-гэр бэйэтин табаарыстарын мунньан сүбэлэһэр. Өйөбүлү ылан баран кини тэрийэр бөлөҕүн кытта Жураковскай диэн уобалас типографиятын сэбиэдиссэйин дьиэтигэр тохсунньу 4-гэр мунньах ыытар. Ол мунньахха улуустартан бэрэстэбиитэллэр уонна араас дуоһунастаах дьон бааллара. Мунньах "Союз якутов" соругун уонна тугу гынахтаах садаачаларын көрдөрөр устаабы бигэргэтэр ("прочное установление своих гражданских и экономических прав").
Устаапка маннык соруктар турбуттар:
Сойуус устаабыгар хайдах бу модьуйуулары ситиһэр ньымалары эмиэ суруйбуттар: а) модьуйуулары олохтоох уонна Арассыыйа администрациятыгар тиэрдии; б) полициейскай чыыннары кытта кэпсэтэртэн кыккыраччы аккаастаныы; в) түһээннэртэн уонна повинностартан аккаастаныы.
Мунньах Сойуус Киин кэмитиэтин талбыта. Онно 9 чилиэн уонна биир чилиэҥҥэ кандидаат киирбит.
Тохсунньу 5 күнүгэр Васильев дьиэтигэр КК мунньаҕа буолбута, ол мунньах түмүгүнэн Миниистридэр Сэбиэттэрин бэрэстээтэлигэр телеграмма суруйбуттара. Ол телеграммаҕа сойуус туох баар төлобүрдэртэн аккаастанарын туһунан биллэрбиттэрэ.
"Союз якутов" демократическэй либеральнай буолан радикальнай модьуйуулары туруорбатаҕа. Баар судаарыстыбаны, монархияны утарбатаҕа. Ирдэбиллэригэр Саха сирин Арассыыйаттан араарыы туһунан суоҕа, ханнык эмэ кылаас интэриэһин соҕотохтуу көмүскээбэтэҕэ. Саха омугун бүттүүнүн быраабын туһугар охсуһар тэриллии этэ. Сойууһу тэрийэн баран КК чилиэннэрэ улуустарынан тарҕаһан дьоҥҥө өйдөтөр үлэни ыытан киирэн барбыттара. Саха сирин уокуругун суутун борокуруора Л.И. Гречин Иркутскайдааҕы Суут Балаататыгар суругар дакылаатыгар маннык суруйбут: "из 8 улусов Якутского округа с 131 наслегами присоединились к программе "Союза якутов"; 10 наслегов Дюпсинского улуса; 15 из 17 наслегов Мегинского улуса; 19 из 31 наслега Ботурусского улуса; 6 наслегов Баягантайского и несколько наслегов Западно-Кангаласского улусов". Бу дааннайдар арааһа үлүннэриллибит буолуохтарын сөп, тоҕо диэтэххэ Сойуус 13 эрэ күн үлэлээбитэ.
Бу тэриллии уобалас салалтатын эрэ буолбакка, Арассыыйа Ис дьыалатын министиэристибэтин кытта ыксаппыта. Ис дьыала миниистирэ Саха сирин губернаторыгар Булатовка тохсунньу 13 күнүнээҕи ыйыытыгар граф Виттеҕа ыытыллыбыт телеграммаҕа илии баттаабыт дьону барытын түргэнник тутарга, хаайарга уонна эппиэтинэскэ тардарга модьуйбута.
Тохсунньу 18-тан 19-гар түүн "Союз якутов" КК алта чилиэнэ тутуллубуттара, сотору атыттары эмиэ хаайбыттара. Булатов Губернатор уокурук исправникарыгар "Союз якутов" утары миэрэлэри ылар туһунан сурук ыыппыта.
"Союз якутов" Киин кэмитиэтин чилиэннэрин уонна активистарын балаҕан ыйын 11-15 күннэригэр сууттаабыттара. Адбакаатынан эсер М.В. Сабунаев буолбута. Саха уокуруктааҕы суута В.В. Никифоровы преступнай холбоһук сүрүн салайааччытынан билиммитэ уонна 1 сыл 6 ыйга хаайыыга укпута. Атыттары эмиэ араас суруокка хайыыга барбыттара, сорохторун суут буруйа суоҕунан аахпыта.
Ааспыт XX үйэ историографиятыгар "Союз якутов" үлэтин намыһахтык сыаналаан, омугу босхолуур демократическай хамсааһын ахсааныгар киллэрбэт этилэр. Кини салайааччыларын соруйан умнуу барбыта. Санатыллар да буоллаҕына саҥа тахсан эрэр буржуазия бэйэтин көмүскэниитин, уонна былааһы ыла сатааһынын курдук сыаналанар этэ.
Вергилиус
Публиус Вергилиус Маро (Publius Vergilius Maro) (Алтынньы 15, 70 б.э.и. – Балаҕан ыйын 21, 19 б.э.и.) диэн классик Рим поэта, бу үс үлэлэринэн ордук биллэр: Буколика, Георгика уонна Энеида—онтон ураты хас да кыра поэмалардаах. Вергилиус Ром ордук улуу поэта буолар.
Суохапчы
Суохапчы — тимиртэн тоһоҕо оҥорорго аналлаах тимир ууһа туттар мала.
Дьоҕус соҕус хаптаҕай тимир буолар. Онно тоһоҕо сэлтэкэтин оҥорор хайаҕастар баар буолаллар. Бу малы итэҕэл үлэһиттэрэ ытык мал дииллэр. Улахан уустар суохапчылара тоҕус хайаҕастаах, орто уус киэнэ сэттэ буолар эбит.
Кыыс тимирбит
Кыыс Тимирбит Саха Сиригэр баар, Мэнэ-Ханалас улууһугар баар син улахан күөл. Ойуун тыата диэн сиргэ киирэр. Курдар көстүүтэ 84,61%.
Иванов Иван Еремеевич - Уйбаан Ороһуунускай
Иванов Иван Еремеевич (Уйбаан Ороhуунускай) — саха биллиилээх ырыа суруйааччыта, поэт, публицист, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Айар үлэтэ
Айар үлэтэ 1959 сылтан саҕаламмыт. Ол кэмтэн ыла 30-н тахса кинигэни таһаарбыта. Ырыа тылын суруйааччы быһыытынан 3 хомуурунньугу бэчээттэппит.
Ырыалар (Уйбаан Ороһуунускай тыллара)
«Тохтоо, сүтэн хаалыма» (Аркадий Алексеев мелодията)
Арассыыйа түүрк омуктара
Арассыыйа түүрк омуктара (Тюрки России, Российские тюрки, Тюрки в России), нуучча омугун кэнниттэн иккис миэстэни ылар улахан аймахтыы биир түүрк тылларынан саҥарар этногруппа. Арассыыйаҕа уопсайа билигин 41 мөллүөйүөн түүрк омуктара олороллор, ол эбэтэр Арассыыйа 32% дьоно түүрк төрдүлээхтэр. Арассыыйа түүрдэрин икки категориаҕа арааралар: Арассыыйа төрүт түүрк омуктара уонна Арассыыйаҕа кэлии түүрк омуктар.
Демографиа
Арассыыйа уопсай дьонун ахсаана 141 мөл киһи, олортон 41 мөл курдуга түүрдэргэ тиксэр. Түүрдэр Арассыыйа иһигэр 18 түүр уобаластарын уонна республикаларын үөскэтэллэр.
Түүрдэр Арассыыйа тас политикатыгар дьайыылара
Арассыыйа түүрдэрэ элбэх буолан, тас политиката түүрдэр диэки буолар, холобур Казахстан, Узбекистан, Турция диэки буолар. Арассыыйа ону таһынан түүрк дойдулар ахсааннарыгар киирэр (нууччалара большинство эрээри).
Саморцев Захар Иннокентьевич
Саморцев Захар Иннокентьевич (1913, Бэтинчэ нэһилиэгэ, Ленскэй улууһа, Саха уобалаһа — 1989) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Гвардия капитана. Кыайыы Парадын кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
1913 сыллаахха Ленскэй улууһугар Бэтинчэ нэһилиэгэр Бэрэ диэн сиргэ төрөөбүт.
1942 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл от ыйыттан Сталинградскай, Киин, 1-кы Украинскай, 3-с Прибалтийскай фроннарга сэриилэспит.
Сталинградтааҕы, Курскай тоҕой, Днепр өрүһү туорааһын кыргыһыыларын кыттыылааҕа. Европа дойдуларын босхолоспут.
Аатын үйэтитии
100 сааһын туоларыгар олорбут дьиэтин эркинигэр (Ленскэй к., Победа уул., 22) өйдөбүнньүк бэлиэ туруоруллубут (2013)
Эллен Густафсон
Эллен Густафсон (Ellen Gustafson; төр. США) — эмиэрикэ урбаанньыта, түмэт урбаанньыт уонна бородууксуйа систиэмэтин актыбыыската. «FEED Projects» биир тэрийсээччитинэн биллэр, Лорен Бушы кытта, ону кытта кэммиэрсийэтэ суох «30 Project» тэрилтэ тэрийсээчитэ. Итини таһынан, Эллен Густафсон ООН аан дойдутааҕы бородууксуйа быыстапкатын бэрэстэбиитэлэ этэ уонна Даниэль Ньеренберг кытта «Food Tank: The Food Think Tank» тэрийсибитэ.
Биографията
Густафсон Колумбия үнүбүрсүтүөтүн бүтэрэн, аан дойду бэлиитикэтин уобалаһыгар бакалаавр истиэпэнин ылбыта. Ол кэннэ Аан дойду сыһыаннарын сэбиэтигэр, ABC News терроризмҥа идэтийэр кэррэспэндиэнинэн үлэлээбитэ.
2007 сыллаахха Густафсон Лорен Бушы, АХШ бэрэсидьиэнэ Джордж Буш балыһын кытта «FEED Projects» олохтооччута буолбута. «FEED Projects» суумкалары оҥорор, атыыттан киирбит жохуот ООН аан дойдутааҕы бородууксуйа бырагыраамматыгар аһардыллыахтаах. FEED суумкалара 100%-наах органик тупсаҕай  сөптөөх матырыйааллартан оҥоһуллубут. Бырайыак сыл устатыгар биир оскуола үөрэнээччитин эбиэтинэн хааччыйар хайысхалаах. Бу бырайыакка кыттан Эллен Густафсон элбэх наҕараада ылбыта, ол иһигэр «Fortune» сурунаал версиятынан 2009 сыллаахха биир бөдөҥ кыахтаах дьахтар-урбаанньытынан ааттаммыта. Густафсон «FEED Foundation» толороочу дириэктэринэн үлэлии сылдьыбыта, «FEED Foundation» үлэтэ аан дойдуга аччыктааһыны утарыы уонна аан дойду 60 мөлүйүөн оҕотун оскуола аһылыгынан хааччыйыы.
Густафсон - «30 Project» тэрийээччитэ уонна толорооччу дириэктэрэ. Бу кэммирсийэтэ суох тэрилтэ отут сыллар иннилэригэр туттуллар аһылык оҥоруутун уларытыынан дьарыктанар, ону кытта глобаальный бородууксуйаҕа тэҥэ суох сыһыан кыһалҕаларын быһаарар. Ону таһынан «30 Project» аһылык промышленнаһыгар ыйыллыбыт кыһалҕалары уларытар сорунуулаах араас хампаанньалары тардар. В «30 Project» Густафсон работает совместно с Даниэль Ньеренберг.
Гоголев Василий Николаевич
Гоголев Василий Николаевич — саха биллиилээх тустууга, ССРС спордун үтүөлээх маастара
Олоҕун олуктара
Тренердэрэ — Д. П. Коркин, Р. М. Дмитриев.
Бэс кубачыына
Бэс кубачыына (Lactarius deliciosus, Рыжик сосновый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.