cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саататыы
“Сирэйин тириитэ халыҥаабыт” диэн этии киһи куһаҕан быһыыны оҥороро элбээбитин уонна олоруттан кыратык да санаарҕаан көрбөтүн биллэрэр. Киһи бу кыаҕа сирэйин тириитэ халыҥыырыттан тутулуктааҕын, ол аата элбэхтэ куһаҕаны оҥордоҕуна саатар, кыбыстар майгына суох буоларын, бу этии биллэрэр. Саныыр санаатын билиннэрбэт киһи сирэйэ кырдьык кытарбат буолуон сөп.
Киһи буолуу үөрэҕин сүрүн төрүтүнэн кыбыыны кыаныы буолар. Бу үөрэҕи оҕо саҥа улаатан иһэн ийэтин көмөтүнэн ситиһэр. Бу олох сүрүн үөрэҕин ситиһэргэ кыбыстыы, саатыы улаханнык туһалыыр. Саатыы, кыбыстыы майгына баара киһилии быһыыланарга тириэрдэрин төрөппүттэр туһаныа этилэр.
Кыбыстыы, саатыы киһилии майгы сүрүн уратыта буолар, кыылларга сайдыбат. Арай ыкка кыра кыбыстыы, кутуругу кумуйуу, буруйданыы, куһаҕаны оҥорбуту билинии баара биллэр. Ыт кыбыстара үөрэтэргэ туһалыыр. Аныгы, дьиэҕэ сылдьар ыттар бары кэриэтэ тахсан киирии үөрэҕин баһылыыллар. Ыты күүлэйдэтии диэн аатынан ыт күүлэйдии таарыйа тахсан киирэрэ ааттанар.
“Па” сахаларга саамай куһаҕан дорҕоон. “Па”, “пахай” диэн куһаҕаны оҥоруу диэн тохтотуу, куһаҕаны оҥорума диэн үөрэтии саататыы, кыбыһыннарыы үөрэҕин төрүтэ буолар. Оҕо куһаҕаны оҥорбутуттан саатара, кыбыстара соннук куһаҕаны оҥоро турбатыгар көмө буолар. Дьахталлар оҕолорун аҕаларын “па-па” диэн куһаҕан дорҕоонноох тылынан ааттатаннар оҕо аҕатын аанньа ахтыбатыгар, этэр тылын истибэтигэр тириэрдэллэр.
Кыбыстыыттан киһи сирэйэ кытта кытарар. Киһи билэр куһаҕан быһыытын оҥордоҕуна ис санаата этигэр-сиинигэр дьайыытыттан хаанын баттааһына үрдээн сирэйэ кытарар. “Кулгааҕа кытта кытарар” диэн этии кыра аайы кыбыстан иһэр киһини биллэрэр. Дьон элбэхтик дьарыктананнар сирэйдэрин кытарарын биллэрбэт буоларга үөрэнэллэрин бары билэбит.
Аныгы тиэхиникэ үйэтигэр сымыйалыы олорор киһини билээрилэр этигэр-сиинигэр араас мээрэйдиир тэриллэри холбооннор, туох уларыйыылар тахсалларын мээрэйдээн билэр кыахтаннылар. Киһи этигэр-сиинигэр бэйэтэ билбэт да уларыйыылара; хаанын баттааһына, көлөһүнэ тахсыыта ыйытыкка таба эппиэттиириттэн тутулуктанан уларыйара, бу билэр-көрөр тиэхиникэ сайдыытыгар тириэртэ.
Эдэрдэри саатар, кыбыстар майгына суох буолууга үөрэтии билигин арҕааҥҥы дойдуларга тарҕанан сылдьар. Бу уларыйыыны оҕолорбут муҥкуктарын, килбиктэрин суох оҥорууга туһалыыр диэн сыыһа санааларыттан биһиги дьоммут эмиэ үтүктэ сатыыллар.
Олох сайдыыта диэн өйдөбүлү сыыһа саныырбытыттан оҕону иитиибит хайысхата сыыһа, аһара барыы, айыыны оҥоруу суолунан баран иһэр. Тугу да оҥордохторуна саатар, кыбыстар диэни билиммэт эдэрдэр элбээн иһэллэр.
“Айыы үчүгэй”, “айыыны оҥорон ис” диэн үөрэх саатыыны, кыбыстыыны суох оҥорон иһэр. Эдэрдэр бары атыттар оҥорботторун, билбэттэрин, уратыны оҥоро охсоору, саҥаны айыыны оҥороору тиэтэйэллэр, ыксыыллар. Саамай түргэнник, эрэйэ суох оҥоруллар саҥаны айыыга сыгынньахтаныы тириэрдэринэн таҥастарын устан иһээччилэр элбээтилэр. Сааппат, кыбыстыбат эдэрдэр куруук тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан, элбэхтик сыыһа-халты тутталларыттан, аһара барыылары оҥороллоруттан куһаҕан быһыылары элбэтэллэр.
Саататыы диэн үөрэҕи оҕо улаатан иһэн хайаан да ситиһэрэ эрэйиллэр. Саатыы, кыбыстыы диэн киһи кыылтан, сүөһүттэн уратыта, киһилии майгыны ситиһэригэр  тириэрдэр туһалаах майгына буолар. (1,86).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Адыыг тыла
Адыыг тыла — адыыг омуктар тыллара.
Адыыг тыла абхааз-адыыг (арҕаа-кавказ) тыллар кэргэннэригэр киирэр.
Арассыыйаҕа Адыгеяҕа, Краснодаар кыраайын Лазаревскай уонна Туапсе оройуоннарыгар тарҕаммыт; ону таһынан Турцияҕа, Сирияҕа, Ливияҕа, Эгиипэккэ, Иорданияҕа балайда киэҥник, оттон Израильга уонна атын дойдуларга аҕыйахтык тарҕаммыт.
Арассыыйаҕа бу тылынан 117 489 киһи саҥарар (2010).
Алпабыыт
Адыыг тылын алпабыыта уонна буукубалар ааттара: Адыыг алпабыытыгар 64 буукубалаах: 7 аһаҕас дорҕоонноох уонна 57 бүтэй дорҕоонноох. ё, к, ъ, ь, ю, я буукубалар киирии тылларга туттуллаллар; «о» буукуба уэ/эу, кІ>чІ дифтону биэрэр. Урут алпаабыкка щІ, щІу буукубалар киирэллэр эбит. Адыыг тылыгар дорҕооннору (фонемалары) бэлиэтииргэ нуучча буукубалара туттуллаллар. Эбии биир буукуба туттуллар: I («палочка»).
Тыл дорҕооннорун сөпкө биэрэргэ (гортанных, губных, смычных, щелевых, боковых) «у», «ь», «ъ», «I» буукубалары кытта атын буукубалар холбуу туттуллаллар: гу, гь, гьу, къ, къу, кІ, кІу, жъ, жъу, шъ, шъу, шІ, шІу уо.д.а. Бу холбуу буукубалар тус туһунан дорҕоону (фонеманы) бэлиэтииллэр, холобур саха тылыгар: нь, дь курдук.
Иванов Фёдор Романович
Иванов Федор Романович Хайахсыт нэһилиэгин олохтоохторо Иванов Роман Гаврильевич, Иванова Варвара Егоровна улахан уоллара Иванов Федор Романович 1937 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 5 саастааҕар Хоту көһөрүллүүгэ ийэтин Варвараны кытта барбыт. Онон Федор Романович Хоту көһөрүллүү кыттыылааҕа. Көһөрүллүүттэн кэлэн баран Хайахсыт 7 кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирэр. Начальнай кылааска Уорҕаҕа үөрэммит. Хайахсыт сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, 1954-55 сс. Дириҥ оскуолатыгар үөрэнэ кэлэр. Онус кылааһы 1957 сыллаахха бүтэрэн, комсомол путевкатынан «Оскуола – производство – үрдүк үөрэх» дэвиһинэн, төрөөбүт холкуоһугар бастаан суотчутунан, онтон бөдөҥсүбүт Эрилик Эристиин холкуос «Мэлдьэхсититээҕи» учаастагар солбуйар биригэдьииринэн үлэлиир. Кини үлэлиир кэмигэр «Тапталлаах» ыччат фермата үүтү ыаһына 2000 лиитирэ кирбиини ылбыта. Үлэлиир сылларыгар ыччаты кытта сибээһи тутуһара, тылын ылыннарар салайааччы быһыытынан биллибитэ. Ол иһин кинини Улахан Эрилик саҕана Бахсыга Биригэдьииринэн анааннар үлэлэтэ ыыппыттара. Cалгыы 1961 сыллаахха Чурапчы орто оскуолатын базатыгар XI педагогическай кылааска үөрэнэн, начальнай кылаас учууталын идэтин ылар. Чакыр начальнай оскуолатыгар учууталлыыр, бу оскуолаҕа сэбиэдэссэйинэн үлэлиир. Ити кэмнэргэ оройуон ыччатын биир санааҕа түмэн, ыччат лидерэ буолар. 1965 сыллаахха күһүн, атырдьах ыйыгар Федоры кытта ыал буолбута. Иванов Федор Романович төһө да үлэ үөһүгэр сырыттар, СГУ историческай факультетын бүтэрэн, историк специальноһын ылбыта. Онон 4 сыл тухары Чурапчытааҕы ыччат киэһээҥҥи оскуолатыгар директорынан үлэлээбитэ. 1971-1975 сс. Хайахсыт орто оскуолатыгар ананан директорынан үлэлиир. Бастаан Хайахсыкка үлэлии тахсарбытыгар, эргэ умайбыт оскуолаҕа үлэлээбиттэрэ. Саҥа корпус үлэтэ киириитигэр, оскуола коллектива, техническэй үлэһиттэр, нэһилиэнньэ олохтоохторо бары активнай кыттыыны ылбыппыт. Федор Романович нэһилиэк олоҕор активнайдык кыттара, ол курдук исполком чилиэнэ, партийнай тэрилтэ секретара, пропагандист. Зонанан үлэни нэһилиэккэ иилээн-саҕалаан улэлэтэрэ. Салайааччы быһыытынан ирдэбиллээх, эппитин толорторор буолан, дьон-сэргэ ытыктабылын ылбыта. Кини куруутун үөрэ-көтө, кэпсии-ипсии сылдьара, дьону сыаналыыр, кими да куһаҕан үлэһит диэбэт, киһиэхэ барытыгар биир тэҥ сыһыаннааҕа. Дьиэ кэргэҥҥэ, оҕолоругар эйэҕэс сыһыаннаах, бииргэ төрөөбүттэрин, балтыларын, бырааттарын олус таптыыра, куруутун сыллыы сылдьара. Киһиэхэ барытыгар үчүгэйи эрэ баҕарара. Эбээм Сүөдэрдиин 10 эрэ сыл наһаа эйэлээхтик, дьоллоохтук олорбуппут, кини 38 эрэ сааһыгар олохтон барбыта. 1975 сыллаахха 3 оҕо аҕата суох хаалбыта. Түрөөбүт дойдутун олус күүскэ таптыыра, элбэх былааннардах этэ.
Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаата
Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаата эбэтэр Арассыыйа Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаата — эрэгийиэҥҥэ үлэлиир билим тэрилтэлэрин түмсүүтэ. Сибиирдээҕи салааҕа 4 өрөспүүбүлүкэ, 2 кыраай, 7 уобалас Билим Кииннэрэ уонна биирдиилээн билим институуттар киирэллэр.
Юра Кэм Саҕана: Баһылааһын
Юра Кэм Саҕана: Баһылааһын (Jurassic World Dominion) — Недерланд, АХШ, Кытай бииргэ түмсэн 2022 сыллаахха уһулбут киинэтэ, бастакы Юрскай Парк киинэтин түмүктүүр франшизата буолар. Стивен Спилберг туруоруутунан. Universal Puctures тэрилтэ лицензиятын бас билэр уонна тарҕанар.
Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаата
Билим кииннэрэ Новосибирскайга, Томскайга, Красноярскайга, Иркутскайга, Дьокуускайга, Улан-Удэҕэ, Кемеровоҕа, Тюмеҥҥа, Омскайга бааллар, биирдиилээн институуттар Барнаулга, Читааҕа, Кызылга үлэлииллэр. Сибиирдээҕи салааҕа 79 билим-чинчийэр тэрилтэлэр киирэллэр. Онтон аҥардын кэриҥэ Новосибирскайдааҕы Билим киинигэр баар. 2012 сыл ахсынньы 31 күнүнээҕи туругунан билим үлэһиттэрин ахсаана 9257 киһи, онтон 136 Академия чилиэннэрэ, 1973 билим дуоктара уонна 5085 билим хандьыдаата, 2063 истиэпэнэ суох үлэһит.
Юра Кэм Саҕана: Баһылааһын
Киинэ Кытай, АХШ (Гавайи), Мексика, Италия, Мальта национальнай пааркаларыгар уһуллар, Universal Pictures үбүлээһинэн, Недерланд, Кытай, Италия былаастара гран көрөннөр үбүлээһиҥҥэ кыттыспытта.
Сүжета
Biosyn Genetics диэн Италия тэрилтэтэ баар, онно дьоппуон учуонайа генетически мутированнай аһыҥалара тарҕанан планетарнай кризис тардар, экологическай кризис. Biosyn тэрилтэ динозаврдары бас билэр буолан проблема дириҥиир. Киинэҕэ сүрүн геройдар Аан Дойдуну быыһыыллар.
Олынэк
Олынэк (Олинек) диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 9 км, тардыытын иэнэ 20,5 км². Днестр түһэр.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Оҕо хамсааһынын күнэ
1991 сыллаахха СӨ Оҕо уопсастыбаннай холбоһуктарын сойууһа тэриллибитин бэлиэтээн СӨ бэрэсидьиэнин 2014 сыл кулун тутар 6 күнүгэр тахсыбыт №2526 ыйааҕынан бэлиэтэнэр буолбута. Соруга оҕо көхтөөх буолуутун өйөөһүн, эдэр гражданнар инициативалаах буолалларын ситиһии.
Любеч
Любеч (Любеч) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 228 (2011).
Казаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
200px
Казаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета — Арассыыйаҕа, Татарстаҥҥа, Казань куоракка баар судаарыстыбаннай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1804 с.сэтинньи 18 күнүгэр, импэрээтэр Александр l ыйааҕынан, састаабыгар врачебнай наукалар салаалара киирэр Казаннааҕы университет төрүттэммит. 1814 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр университетка мэдиссиинэ факультета арыллан күүскэ сайдан, 1930 с. мэдиссиинэ института буолбут. Институтка лечебнай, санитарно-гигиеническэй, стоматологическай, педриатическай, фармацевтическай факультеттар араас кэмҥэ арыллыбыттар. 1994 с.муус устар 24 күнүгэр университет статуһа бэриллибит.
Факультеттара
1. Лечебнай 2. Медико-профилактическай 3. Педиатрическай 4. Стоматологическай 5. Фармацевтическай 6. Социальнай үлэ уонна сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета 7. Медико-биологическай 8. Үрдүк үөрэх кэннинээҕи бэлэмнэнии( интернатура, ординатура, аспирантура, докторантура)
Университет бэйэтэ научнай-чинчийэр киин лабораториялаах, стволовай килиэккэлэрдээх Бааннаах. Бэйэтигэр, "Молекулярная и клеточная медицина", "Фундаментальная и прикладная нейрофизиология", "Разработка новых лекпрепаратов и систем доставки лексубстанции" диэн научнай-үөрэтэр Кииннэрдээх. КСМУ базатыгар "Неврологический вестник", "Казанский медицинский журнал", "Казанский медик", "Doctor+", "Вестник современной клинической медицины" диэн ааттаах хаһыаттар, сурунааллар уо.д.а. тахсаллар
Рейтиннэрэ
ARES-2014 үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр КСМУ 33-с миэстэлээх - мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3, Татарстан Өрөспүүбүлүкэтигэр 2 миэстэни ылбыт. "Устудьуоннары бастакы кууруска үөрэххэ ылыы хаачыстыбата" салааҕа, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 21-28, Татарстаҥҥа 1 миэстэлээх. "Эксперт РА" агенство 2015 с.рейтинигэр КСМУ выпусниктарын таһымынан 31-с миэстэҕэ турар. Rating Review "Три миссии университета" диэн үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин норуоттар ыккардыларынааҕы үһүс рейтинигэр, Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр КСМУ 49 миэстэлээх. 2019 с.ити рейтиҥҥэ 79 дойдуттан 1200 үөрэх тэрилтэтэ киирбит. Аан дойду 2000 университета кыттыбыт Acasemic Ranking of World Universities-European Standard ARES-2019 рейтинигэр 30-с миэстэни ылбыт. НРА "РейтОР" сайтыгар баар аан дойду университеттарын рейтинын даннайдарынан, КСМУ научнай уонна публикационнай актыыбынас бастыҥнарын кэккэлэригэр киирбит, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 35-с, мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с уонна эрэгийиэн үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр "Топ-38" иһигэр киирбит.
Ссылкалара
https://kazangmu.ru/sveden/common/ https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 https://vuzopedia.ru/vuz/1744
Тумул (Сунтаар улууһа)
Тумул — Сунтаар улууһун Кутана нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Калкин Алексей Григорьевич
Олоҕун олуктара
Оҕо эрдэҕиттэн хараҕыттан инбэлиит этэ. Үөрэҕэ суох да буоллар, эһэтэ уонна аҕата Горнай Алтаай биллиилээх кайчылара буолан, кыра эрдэҕиттэн бэйэ норуотун баатырдыы эпос эйгэтигэр үөрэммитэ, олорбута.
1978 сыллаахха ССРС суруйааччыларын Сойуустарын чилиэнэ буолбута. Онтон 1995 сыллаахха Доҕордоһуу уордьанынан наҕараадаламмыта.
1998 с. атырдьах ый 18 к. Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр Ябоган с. олохтон туораабыта.
Айар үлэтэ
Алексей Григорьевич оҕо эрдэҕиттэн биллиилээх кайчылары истэр кыахтаах этэ (О. Чолтукова, Д. Тобокова, Т. Токтогулова). Калкин бастакы учуутала кини аҕата буолар. 22 сааһыгар Алтаай бастыҥ кайчита буолбута, оттон 23 сааһыгар Москуба к. билиниллибитэ. Ол онно, "Маадай-Кара" алтаай баатырдыы эпоһа бастакыннан суруллуммута. «Маадай-Кара» аан-дойду пааматынньыктарын айымньытынан билиммитэ. Эпос нуучча, саха, тыва, монгуол, киргиз тылларыгар тылбаастаммыта.
Калкин былыргы эпос толороччутунан эрэ буолбакка, норуот бэйиэтинэн эмиэ биллэр.
Күн таҥара үөрэҕэ
Күн таҥара үөрэҕэ диэн Күн киһи өйүгэр-санаатыгар киллэрэр уларыйыыларын билинии, олоххо туһаныы ааттанар.
Таҥара диэн үгэс буолбут өй-санаа ааттанар. Олоххо туһалаах үчүгэй үгэстэрдээх киһи таҥаралаах киһи буолар. Таҥара дьоҥҥо баар буолуута өйтөн-санааттан, баҕа санаа үөскээһиниттэн тутулуктанар. Ханнык баҕа санаа үөскээбититтэн, үгэс буолбутуттан, үлэтиттэн-хамнаһыттан тутулуктанан киһи хас да таҥаралаах буолуон сөп. Дьон өйө-санаата сайдан, тупсан иһиититтэн таҥара уларыйан иһэр. Олус былыргы кэмнэргэ араас кыыл, көтөр таҥаралар баар эбит буоллахтарына олор хааланнар киһи, үчүгэй киһи таҥараларынан солбуллубуттара.
Киһи айылҕа улаханын, кыаҕын-күүһүн билиниитэ Күнү таҥараҕа кубулуппут. Ол курдук кырыалаах кыһын кэнниттэн күн уоттанан, сылыйан саас тоҕо анньан кэлиитэ күнтэн тутулуктааҕын билинии Күн таҥараны үөскэппит.
Хараҥа түүн кэнниттэн халлаан сырдаан, Күн тахсан сылыйан барыыта киһи өйүгэр-санаатыгар үөрүүнү, өрө көтөҕүллүүнү аҕалара, үчүгэйи оҥорууга баҕа санааны үөскэтэрэ Күнү таҥара оҥостоллоругар тириэрдибит.
Тимир ууһа төрүттээх сахалар былыргы кэмҥэ кыһа уотун “Сах” таҥараны итэҕэйиилэрэ Күн таҥараттан тутулуктаах уонна билигин уоту аһатыыга көһөн сылдьар. Уот Күн таҥараны солбуйар. (1,22).
Күн киһи өйө-санаата сайдыытыгар маҥнайгы таҥара буолар. Саха дьоно киһи сиргэ үөскээн өйө-санаата сайдан истэҕинэ баалларын, өйдөрө-санаалара сайдыбытын Күн таҥаралаахтара биллэрэр.
Таҥара ханнык эрэ баҕа санаа үөскээһинигэр тириэрдэн киһи өйүн-санаатын сайыннарар, тупсарар аналлаах. Сырдыгынан, сылааһынан сыдьаайар Күн быһаччы дьайыытынан дьоҥҥо маннык өй-санаа сайдыыларын үөскэтэр:
Олишевка
Олишевка (Олишівка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 080 (2011).
Күн таҥара үөрэҕэ
1. Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран олоххо туһаныыны. Сарсыарда халлаан сырдааһына, Күн тахсан сири-дойдуну сылааһынан, сырдыгынан угуттааһына айылҕаҕа сылдьар киһиэхэ дьайыыта ураты үчүгэй, хара, хараҥа түүн ааспытын кэнниттэн санаа өрө көтөҕүллүүтүн үөскэтэр. Күнтэн үчүгэй, сырдык, сылаас кэлиитэ, киһи үчүгэйи билиниитэ Күн сырдыгыттан үөскээн Күн таҥараҕа кубулуйбут.
Сахалар үчүгэйи үрүҥ диэн сырдык, сылаас буолуутугар тэҥнээн этэллэр. Онтон куһаҕаны хараҕа, хараҥаҕа тэҥнииллэр. Киһи өйө-санаата сайдыытын, олоххо уопута элбээһинин “Үрүҥү-хараны араарыы” диэн ааттыыллар. (2,117).
Бука бары үчүгэйи саныыр, үчүгэйи оҥоро сатыыр буоллахпытына куһаҕан санаалар, дьон куһаҕаны оҥоруулара аҕыйах да буоллар син-биир бааллар. Дьон үтүө санаалаах өттүлэрэ куһаҕан быһыылар аҕыйыахтарын чахчы баҕараллар. Куһаҕан быһыылар аҕыйыылларын туһугар киһи куһаҕан санаалары санаабакка, умнан, хаалларан иһэрэ ирдэнэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ ирдиир.
Сырдыгынан, сылааһынан сыдьаайар Күн үчүгэй буолууга, үчүгэйгэ баҕарыыга ыҥырар бэлиэ. Сахалар былыр-былыргыттан үчүгэйи арааран билэннэр Күнү таҥара оҥостубуттар, Үрүҥ Күн таҥара диэн ааттаабыттар.
Киһи үгэс буолбут санааларынан, үгэстэринэн салаллан олоҕун олорор. Оҕоҕо, киһиэхэ үчүгэй санааны киллэрэн, үгэс оҥорон иҥэрэн биэрии олоҕор сыалы булунарыгар туһалыыр. Таҥара үөрэҕин туһата итиннэ саһан сылдьар.
Сахалар таҥараларын дьиэтин үрдүгэр туруоруллар төгүрүк күн бэлиэтэ – сайдан иһэр өйү-санааны биллэрэр. Таҥара үөрэҕэ оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын сайыннарыыга аналлааҕа Күн бэлиэтиттэн биллэр. Төгүрүк иннэ-кэннэ биллибэти, киэҥи-куоҥу, муҥура суоҕу биллэрэринэн сайдан иһэр өйү-санааны быһаарыыга, көрдөрүүгэ ордук сөп түбэһэр.
Сахалар айылҕа күүһүн итэҕэйэллэр. Айылҕаны барытын баһылыыр Күн таҥара саха дьонун холбуур, түмсүүлээх оҥорор кыаҕа улахан. Күн таҥара сайыннаҕына сахалар биир санааланыылара үөскүүр. Күн таҥара биир санааланыыны олохтуурга аналланар.
Бары таҥара дьиэлэрин үрдүгэр Күн бэлиэтин, төгүрүгү ыйааһын өй-санаа сайдыытыгар туһата улахан. Бу бэлиэ атын таҥаралары барыларын баһылыыр кыаҕы сахаларга биэрэр.
Омугу сомоҕолуур, бииргэ түмэр күүс төгүрүк бэлиэҕэ иҥэн сылдьар. Төгүрүк бэлиэ сыалай биир, холбоммут диэн өйдөбүлү дьоҥҥо биэрэр. Сахаларга былыр-былыргыттан баар төгүрүк ойуу, Үрүҥ Күн билигин олоххо киирэр кыахтанна.
Сахалар таҥаралар дьиэлэрин үрдүлэригэр Күн таҥара бэлиэтин, төгүрүгү оҥорон, кылбатан туруораллара сайдан иһэри, өй-санаа үчүгэй, Күн диэки тардыһыылааҕын, кими да туораппатын биллэрэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии айылҕаҕа үөскүүр туохха барытыгар, киһи оҥорор быһыыларыгар барыларыгар дьайыыта тиийэр. Ол курдук икки аҥы арахсыылар сүрүннэрэ манныктар:
- Киһи бэйэтэ. Этэ-сиинэ биир өрүтэ буоллаҕына өйө-санаата, куттара иккис өрүтэ буолар. Бу арахсыыны кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. (2,77).
Эт-сиин диэн киһи айылҕаттан, өбүгэлэриттэн бэриллэн иһэр тутаах чааһа буолар. Манна киһи уҥуоҕа, этэ-сиинэ киирсэллэр.
Буор кут диэн киһи этин-сиинин хамсатар кыаҕа, өйө-санаата ааттанар. Оҕо саҥа илиитин-атаҕын хамсатарыттан сайдан-үүнэн баран иһэр өй-санаа түмсүүтэ буолар. Буор кут сайдан иһэрин бэлиэтинэн киһи санаатынан этин-сиинин, быччыҥнарын хамсатар кыахтаныыта буолар. Буор кут төрүттэрэ төрөппүттэриттэн оҕолоругар бэриллэн иһэллэр.
- Баай уонна дьадаҥы диэн арахсыы. Дьон баайдарыттан-малларыттан, өйдөрүттэн-санааларыттан, үлэни-хамнаһы кыайалларыттан тутулуктанан икки аҥы арахсаллар.
Дьон бары тус-туһунаннар, бэйэ бэйэлэригэр маарыннаабаттар; эттэрэ-сииннэрэ уратылаахтарын таһынан өйдөрүн-санааларын уратылара ордук элбэхтэр. Аныгы ырыынак олоҕор киирбит баай-мал өйгө-санааҕа киллэрэр элбэх уратылара өйгө-санааҕа дьайыылара эмиэ улахан, бэйэни билиниигэ тириэрдэллэр.
Бары баай, кыахтаах дьон буолуохтарын баҕараллар. Былыргы кэмнэргэ баай буолуу «Таҥараттан бэриллэр» диэн этэллэрэ, ханнык эрэ биллибэт күүс чахчы баарын билинэллэрэ. Билигин байыы аҥардас өйтөн-санааттан тутулуктаах диэн санаа баһыйан сылдьар эрээри үгүс үрдүк үөрэхтээхтэр тиэтэйэллэриттэн, ычалара кыратыттан, харыстыыр санаалара аҕыйаҕыттан байыыны кыайан ситиспэттэр.
Байыыны ситиһэ сатыыр, үтүө диир баҕа санаа туоларыгар туох эбии көрдөбүллэр баалларын билии туһата улахан:
а. Киһи этин-сиинин туруга. Киһи төрүттэриттэн, өбүгэлэриттэн бэриллэн иһэр буор кутун уратыта.
б. Өйө-санаата сайдыыта. Оҕо кыра эрдэҕиттэн ханнык өйү-санааны иҥэринэрин төрөппүттэрэ ханнык итэҕэли тутуһаллара быһаарар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр «Дьон бары тэҥнэр» диэн этиини тутуһан дьон былыргы төрүттэрин уратыларын туһунан букатын да билбэт буола сылдьыбыттара. Дьадаҥылар өйдөрө-санаалара киэҥник тарҕаныытыттан сэбиэскэй дьон бары дьадаҥы буолуу ыарыытынан ыалдьар буолбуттарыттан, ханнык да үлэ-хамнас кыаттарбат буолуута үөскээбититтэн бу былаас эйэлээхтик эстибитэ.
Олох салгыы баран истэҕинэ былыргы үчүгэй төрүттээхтэр аныгы, ырыынак олоҕор инники күөҥҥэ тахсан иһэллэрэ биллэр буолла.
Дьон мөлтөх, дьадаҥы, ыарыһах, үлэни-хамнаһы кыайбат өттүлэрэ ким эрэ, атын киһи дуу көмөтүгэр кырдьык наадыйаллар. Атын ким да көмөлөспөт буоллаҕына, таҥараны итэҕэйэн, ол көмөлөһүө дии саныыллар, таҥараҕа элбэхтик үҥэллэр, таҥараны аһара улаатыннаран кэбиһэллэр.
Таҥараттан «Тугу эмэ аҕал, биэр» диэн көрдөһөр туһата суох. «Хантайан баран айаххын да аттаххына туох да ас түһэн кэлиэ суоҕа» диэн этии халлаантан бэлэми кэтэһии суох буолара ордугун биллэрэр.
Таҥара көмөтө диэн киһи бэйэтин өйүн-санаатын түмүнэн, кытаатыннаран биэрэр уратылаах. Таҥара тугу да бэйэтэ биэрбэт, арай киһи бэйэтин санаатын күүһүрдэн биэрэринэн дьулуурун, тулуурун улаатыннаран кыайыыга, ситиһиигэ тириэрдэр.
Үчүгэй тыллардаах алгыһы, мэлииппэни элбэхтик хатылааһын туһаны аҕалар. Элбэхтик үчүгэй тыллары хатылааһынтан алгыска, мэлииппэҕэ этиллэр үчүгэй санаа киһиэхэ бэйэтигэр, өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥэринэн, өйүн-санаатын үчүгэйгэ уларытарынан, үчүгэй майгыны олохтуурунан туһата улаатар. Сахалар алгыһы мэлииппэ оннугар туһаналлар. Төрөөбүт тылынан этиллэр алгыс үтүө тыллара киһиэхэ тиийимтиэлэр, соннук санаалары үөскэтэллэр.
Үөрэҕи аҥардастыы эккирэтии буолбакка кыайыылаах үлэ-хамнас эрэ омугу сайыннарар, күүһүрдэр.
- “Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх” диэн үөрэҕи тутуһуу. Айылҕаҕа туох барыта кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, саҥанан солбуллан биэрэрин сахалар бары билэн олохторугар туһаналлар, уларыйыы кэллэҕинэ соһуйбаттар. Ол курдук хараҥа түүн кэнниттэн сырдык күнүс эбэтэр кырыалаах кыһын кэнниттэн самаан сайын тиийэн кэлэрэ хаһан да уларыйбаттар. - Уҥа уонна хаҥас диэн арахсыы. Бу арахсыы дьон бииргэ муһунналлар эрэ үөскүүр. Ким эрэ түргэнник уларытыылары киллэрэ сатыыр буоллаҕына атыттар олус тиэтэйбэттэр.
- Итэҕэл икки өрүттээҕин арааран билэн олоххо туһаныы. Итэҕэл икки өрүттэрэ манныктар:
А. Таҥара итэҕэлэ. Оҕо сайдан, үүнэн иһэр өйүн-санаатын киһи буолуу суолунан салайан сайыннарыы.
Б. Үрүҥ айыы итэҕэлэ. Инники олорон ааспыт көлүөнэлэр туһалаах билиилэрин олоххо туһаныы.
- Икки омук тылын билии икки өрүттээх буолууну үөскэтэр. Киһи мэйиитин күүһүн-кыаһын толору туһаммат диэни наука эмиэ билинэр. Төрөөбүт тылын, омук олоҕун үөрэҕин билии мэйии хайа эрэ чааһын ылар буоллаҕына иккис омук тылын, олоҕун үөрэҕин билии мэйии элбэх чааһа үлэлииригэр тириэрдэн өй-санаа сайдыытын күүһүрдэр.
Сахалар ыган-хаайан кэриэтэ иккис, нууччалыы тылы билэргэ үөрэммиттэрэ таайан билигин өй-санаа сайдыытын ситиһэр кыахтара лаппа улаатта. Олоххо икки өрүттээх буолууну сахалар туһана сылдьалларын бэлиэтинэн икки утарыта өйдөбүллээх тыллары туһаналлара буолар. Ол курдук айыы диэн тылбыт киһи оҥорор быһыытын, саҥаны айыытын быһаарар. Ол иһин бу тылбыт икки өрүттээх өйдөбүллээх. Киһи үчүгэйи, туһалааҕы оҥорорун тэҥэ, сыыһаны-халтыны, куһаҕаны эмиэ оҥорон кэбиһэрин биллэрэр.
- Күн киһитэ көмүскэс, айыы киһитэ аһыныгас.
- Күн сирэ көҥдөй, айыы суола аһаҕас.
Күнэ суох сиргэ олох суох. Бу быһаарыылары барыларын түмнэххэ Күн таҥара үөрэҕэ сахалар түмсүүлэригэр, биир санааланыыларыгар улахан көмөнү оҥорор.
Күн таҥара үөрэҕэ Айылҕа күүһүн-кыаҕын билиниигэ тириэрдэрэ дьон бары холбоһон биир санааланыыларын, Айылҕаны харыстыырга бары кыахтанын ууралларын ситиһиигэ тириэрдэр. Будда, Христос, Муhаммед таҥаралар киһи кыаҕын, өйүн-санаатын сайыннарыыга аналлаахтара, дьон бары үчүгэй киһи буолууну ситиһэр кыахтаннылар. Билигин Айылҕа уларыйан дьон Айылҕа күүһүгэр баһыттаралларын билиниилэрэ Айылҕа тутулуга Күн таҥара үөскээһинигэр тириэрдэр, бары биир санааланаллар. (3,5).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
3. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Авшар Хюлья
Хюлья́ Авша́р (Hülya Avşar; 1963 сыллаахха төрөөбүт, Балыкесир, Турция) — турок норуотун биллиилээх киинэ уонна тэлэбиидэнньэ артыыһа, аатырбыт ырыаһыт, эстрада сулуһа.
Биографията
Авшар Хюлья Анкара куоракка Судаарыстыбаннай училищены үөрэнэн бүтэрбитэ уонна профессиональнайдык харбааһынан дьарыктаммыта. 1982 сыллаахха дьиэ кэргэнин кытта бииргэ Стамбул куоракка көһөн кэлбиттэр. 1983 Хюлья Авшар аан бастакытытык «Запрет» диэн киинэҕэ артыыс быһыытынан уһуллубута. Кини олоҕун устатын туоратыгар барыта олбоон 70 -тан тахса араас киинэҕэ оонньообута. Наар сүрүн оруоллары ылара. Авшар Турция маннык биллэр режиссердарыгар киинэҕэ уһуллубута: Орхан Аксой, Синан Четин, Орхан Элмас, Шериф Гёрен, Бильге Олгач, Явуз Озкан, Халит Рефиг уонна Ирфан Тёзюм. 1980 -с сыллар ортолоругар Авшар Ибрахим Татлысесы кытта олус элбэх кииниэҕэ бииргэ уһуллубута. Кини Москубатааҕы Норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэсибээлигэр саамай сүрүн бирииһи ылбыта. Кай Чилингироглу диэн эмиэ Турцияҕа биллэр көстөр киһиэхэ ойох тахсан олоро сылдьыбыта рээри, ыаллар 2005 сыллаахха тапсыбакка арахсыбыттара. Кинини кыытта олорон Авшар Зехра диэн суос соҕотох кыыстаммыта.
2005 сыллаахха Хюлья Авшар Перихан Магден «Две девушки» диэн арамаанын киинэҕэ түһэриигэ артыыс быһыытынан кыттыбыта. Киинэни биллиилээх редиссер Кутлуг Атаман устубута. 2015 сыллаахха Авшар Хюлья Сафийе Султан оруолун "Великолепный век: Кёсем Султан" диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ толорбута. Билигин кини "Селфи" диэн бэйэтин олоҕун уонна айар үлэтин туһунан сырдатар киинэни устууга үлэлэһэ сылдьар. Киинэ 2017 сыллаахха көрөөччү дьүүлүгэр тахсыахтаах.
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B2%D1%88%D0%B0%D1%80,_%D0%A5%D1%8E%D0%BB%D1%8C%D1%8F
https://www.kinopoisk.ru/name/403550/
Өйтөн тахсыы
Өйтөн тахсыы эбэтэр Уҥуу, уҥан хаалыы — киһи эбэтэр кыыл организмын туруга, араас биричиинэттэн буолуон сөп.
Кумамото префектурата
альт=Кумамотоҕо баар дайме орто үйэтээҕи кириэппэһэ|мини| Кумамотоҕа баар дайме орто үйэтээҕи кириэппэһэ — Кюсю регионугар Кюсю арыыга баар префектура. Префектура болуоссата 7404,79 км², олохтоохторун ахсаана — 1 794 784 киһи. Административнай центра — Кумамото куорат.
Камакура Сёгунат уонна моҕуол кимэн киириилэрэ
Камакура кэмэ 1185-1333 сс. хабар. 1268 уонна 1271 сыылларга Камакура сёгунат Моҕуол эйэ туһунан этиилэрин ылымматаҕа. Кини туох баар Кюсю феодалларыгар ханнык баҕарар моҕуол кимэн киириитин утары туралларыгар бирикээстээбитэ. Такэзаки Суэнаага (Takezaki Suenaga) бу кэм туһунан элбэх ойууларры хаалларбыта.
Такэзаки Суэнага
Такэзаки Суэнага (1246-1314) Хиго провинция харалдьыта этэ, кини икки Моҕуол кимэн кииритин кэмигэр сэриилэспитэ. 1293 сыллаахха бэйэтин байыаннай өҥөтүн көрдөрөр ойуу свитогын сакаастаан уруһуйдаппыта. 1274 сыллаахха моҕуоллар кэлбиттэригэр Суэнага Фукуокаҕа Муто Кагесуке анныгар кыргыспыта. Суэнага сылгыларын уонна ыҥыырдарын атыылаан Камакураҕа барар суолун төлөөбүтэ, онно баран бэйэтин өҥөтүн кэпсээбитэ. Билиниини ыларга ол туһунан атын киһи кэпсиэхтээҕэ. Свитокка суруйарынан, Суэнага эппит: «Оҥорбутум биллэриттэн уонна билиниллэриттэн ураты олох олорор төрүөтүм суох», - диэн, манан кини албан аакка уонна харчыга дьулуспута көстөр.
19-с үйэ
Бакуматсу кэмэ Токугава сегунат кэнники кэмнэрин хабар. Йокои Сонан (Yokoi Shōnan, 1809-1869) Япония учуонайа уонна бэлиитикэни уларытааччыта этэ, кини Токугава сегунаата охтон эрдэҕинэ улахан сабыдыаллааҕа. Йокой Кумаомтоҕа төрөөбүт самураай этэ, Эдо куоракка 1839 үөрэххэ ыыппыттар, онно сылдьан уларытыыны киллэрэр санаалаах Мито Домен дьонун кытта алтыспыт. Кумаотоҕа төннөн баран Неоконфуцианство идиэйэлэрин тарҕаппыт. 1857 сыллаахха кинини Эчизен «даймира» Мацудайра Ёсинага ыҥыран бэйэтин сүбэһитинэн анаабыт. Үрдүктүк сыаналаммыт эрээри 1869 сыллаахха өлөрүллүбүт.
Мэйдзи уларыта тутуута
Маннык сабыытыйалар буолбуттара Бакумата, Мэйдзи (1868), Хан тиһигин суох гыныы (1871) уонна Сатсума бастаанньата (1877). 1876 сыллаахха Кумаоато префектура диэн билиҥҥи аата баар буолбута.
Каста тиһигин ууратыы туһунан ыйаах 1876 сыллаахха тахсыбыта, самураайдар кыыһырбыттара. Саиго Такамори (Saigō Takamori), Мэйдзи уларыта тутуу дьоруойа уонна көҕүлээччитэ Мэйдзи киин бырабыыталыстыбатыттан тахсан Кагосимаҕа төннүбүтэ.
Satsuma Rebellion
1877 сыллаахха Сацума аармыйата Кумамотоҕа кэлбитэ, ол эрээрри икки ый куорраты кыайан ылбакка осадалаабыта. Аармыйа кэлиэн иннинэ тулалыыр сэлиэнньэни барытын уоттаан кэбиспиттэрэ. Кумамото заамагын көмүскээччилэр тойоннорро Тани Татейки этэ,  кини Тайваньнааҕы экспедицияҕа кыттыбыт этэ (1874).
Административнай тыырыллыыта
Кумамото префектуратыгар 14 куорат уонна 9 уезд баар (23 бөһүөлэк уонна 8 сэлиэнньэ).
Куораттар
Куораттар:
Уезстар
бөһүөлэктэр уонна сэлиэнньэлэр уезстарга:
Успуорт
Маннык успуорт хамаандалара префектуураҕа олоҕуран дьарыктаналлар:
Энньэ уонна халыым
Энньэ уонна халыым диэн саҥа ыал буолуу баайтан-малтан тутулуктара, иккис өрүттэрэ ааттанар.
Саха дьоно, Айылҕаттан аналларын быһыытынан, Сир үрдүгэр, Орто дойдуга кылгас кэмҥэ олорон ааһалларыгар, бэйэлэрин утумнааччылары төрөтөннөр уонна иитэннэр-үөрэтэннэр, сирдээҕи олохторугар ситиспит ситиһиилэрэ салҕанан баран иһиэхтэрин баҕараллар, олохторун сыала оҥостоллор.
Былыргы саха дьоно саҥа ыалы, урууну тэрийиигэ олус болҕомтолоохтук сыһыаннаһаллара остуоруйа кэпсээннэригэр суруллар. Кинилэр төһө эмэ эрдэттэн быһааран, тэринэн, элбэхтик кэпсэтэн уонна сүбэлэһэн, урууну олохтоохтук тэрийэллэр эбит. Бу киһи олоҕор буолан ааһар биир ураты суолталаах түгэҥҥэ кыттыгастаах өрүттэр бары кыахтарын уонна баайдарын холбооннор бэйэлэрин үтүө баҕа санааларын олоххо киллэрээри дьулуһаллар.
Сахалар уһун үйэлэргэ олохторун уопутуттан үөрэх ылынаннар, уруу тэрийиитигэр аналлаах олохсуйбут үгэстэрдээхтэр. Ол үгэстэргэ аан бастакынан энньэ уонна халыым киирсэллэр.
Саха дьоно былыр-былыргыттан туох барыта икки өрүттээҕин арааран билэн олохторугар, үлэлэригэр-хамнастарыгар туһана сылдьыбыттарын энньэни уонна халыымы дириҥник быһаарыы дакаастыыр. Таптал ордук эт-сиин баҕа санаатыттан тутулуктанар буоллаҕына, баай-мал, энньэ уонна халыым быһаччы өйтөн-санааттан эрэ тутулуктаахтар. Өй-санаа эбиллэн, үлэ-хамнас тупсан иһиититтэн баай-мал мунньуллан, эбиллэн иһэр. Бу икки тутулуктар; таптал уонна баай-мал бииргэ холбостохторуна, бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн, толорсон биэрдэхтэринэ бигэ олохтоох саҥа ыал үөскүүр, тэриллэр кыахтанар.
Аан маҥнай таптал абылаҥар ылларбыт эдэрдэр өбүгэлэр, төрүттэр, баай-мал, олох олоруу тустарынан санааларыгар да оҕустаран көрбөттөрүн «Таптаатым да тайахтаахха тахсыам» эбэтэр «Сөбүлээтим да сүгэһэрдээххэ сүктүөм» диэн дьахталлар этиилэрэ быһаарар. Аҥардастыы таптал абылаҥар ылларыы дьиҥ олоххо соччо туһаны аҕалбатын бу этиилэр аҥар эрэ өрүттэрэ туһалааҕа биллэрэр. Аҥардас тайахтаах эрэ киһи аныгы дьахтары көрөр-харайар, оҕолорун иитэр-улаатынарар, үөрэттэрэр кыаҕа аҕыйах буолара ханнык да саарбаҕа суох. Эдэрдэр уһуну-киэҥи саныылларыгар, быстах санааларыгар баһыттаран барбаттарын туһугар ыал буолуу, олох олоруу туһунан эбиискэ билиини-көрүүнү ылыналлара, иҥэринэллэрэ туһалаах, аҥардастыы үчүгэй дьүһүҥҥэ умсугуйуу олоххо соччо туһата суоҕун арааран билэллэрэ эрэйиллэр. Манна кэлэн ыал буолуу, кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии эмиэ икки өрүттээҕэ арыллар. Ыал буолуу икки өрүттээх тутулуктааҕын былыргы сахалар арааран билэн олохторугар энньэни уонна халыымы киэҥник туһана сылдьыбыттара бигэргэтэр.
Урукку ыраахтааҕы кэмин, ырыынак үйэтин саҕана энньэтэ уонна халыыма суох быстар дьадаҥы дьон эрэ холбоһоллор этэ. Кинилэр бэйэ-бэйэлэрин иннилэригэр баай-мал өттүнэн улахан эбээһинэстэрэ суох холбоһоллоро уонна төрөтөр оҕолорун хаачыстыбаларыгар, эттэрин-сииннэрин, өйдөрүн-санааларын туругар, син-биир дьадаҥылар, хамначчыттар буолуохтара диэн, оннук улахан оруолу уурбаттар эбит.
Оччотооҕу кэмнэргэ бары кыыс оҕолоох ыаллар, кыыстара улааттаҕына мааны бэйэлээх баай ыал хотуна буолан олоруон баҕараллара, ол иһин дьиэҕэ-уокка сыһыаннаах үөрэҕи барытын баһылыырын ситиһэллэрэ уонна ордук ийэ буолар кыаҕын харыстааннар, сиэр-майгы үөрэҕин тутуһарын, кыахтара баарынан хааччыйаллар этэ.
Былыргы кэмнэргэ эр-ойох буолууга сахалар «Уруу ырааҕа, уу чугаһа үчүгэй»,- диэн өс хоһоонун таба өйдүүр эрдэхтэринэ олохторугар кытаанахтык тутуһаллар эбит. Оччотооҕу кэмҥэ дьон бары тоҕус көлүөнэҕэ диэри хаан аймахтарын билэн, чугас аймаҕынан ааҕан билсиһэллэр, сылдьыһаллар эбит. Өссө үгүстэр ыраах аймахтарын уон икки көлүөнэҕэ диэри билэллэрэ былыргы кэпсээннэргэ ахтыллаллар.
Саха дьоно урукку кэмнэргэ аймах-хаан дьон сайдан, элбээн иһиилэригэр холбоһор уоллаах кыыс киһилии хаачыстыбалара сөп түбэһэллэригэр улаханнык кыһаналларын биллэрэллэр. Ол инниттэн төһө эмэ эрдэттэн эргэ барар кыыс уонна кини энньэтэ бэлэмнэнэр уонна дьон билиитигэр таһаарыллар. Бу быһыы эргэ тахсар кыыска бары; өй-санаа уонна баай-мал өттүнэн тэҥнээх күтүөт уол көстөрүгэр эрдэттэн олук ууран бэлэмнииргэ аналланар.
Ыал буолар оҕолор аймахтарын төрүччүлэрин ыраахха диэри үөрэтиини оҕолор төрөппүттэрэ баһылаан-көһүлээн салайаллара. Былыргы кэмнэргэ төрүттэрин таланнар уонна «Уруу ырааҕа, уу чугаһа үчүгэй» диэн өс хоһоонунан салайтаран кэлэр көлүөнэлэрэ үчүгэй доруобуйалаах, үлэһит, уус төрүттээх буолууларын эрдэттэн хааччыйаллар эбит.
Дьон баайы-малы үгүс сылларга илиилэрин араарбакка, түүннэри-күннэри баран-кэлэн, утуйбакка-олорбокко үлэлээн-хамсаан сыыйа мунньуналлар. Аны туран кыра да баайы, сөптөөҕүн көрөн тутуннахха уонна көрөн-харайан харыстаатахха, ыскайдаабатахха эрэ иҥэн-сүтэн, симэлийэн хаалбакка мунньуллан туһалыыр. Уһуннук үлэлээн тугу эмэни мунньунан, оҕолоругар ордорон, кэннилэригэр хаалларар буолбут дьон, кэлэр көлүөнэлэригэр, оҕолоругар туруорар көрдөбүллэрэ лаппа үрдээн, кытаатан иһэр.
Бу үрдээн, кытаатан иһэр көрдөбүллэрин кэлэр көлүөнэлэрэ толорор кыахтаналларын туһугар кинилэр аан маҥнай ыал буолуохтаах оҕолор киһилии үчүгэй хаачыстыбаларын быһаарарга кыһаналлар. Саха дьоно саҥа ыалы, урууну тэрийиилэригэр кэлэр көлүөнэлэрин киһилии хаачыстыбаларын, кэргэннии буолар оҕолор төрүччүлэрин ыраахха диэри үөрэтэн көрөн сыаналыыллар. Ити сыанабылга саҥа аймахтар төһө үлэһиттэрэ, тугу ситиспиттэрэ уонна майгылара-сигилилэрэ хайдаҕа барыта ыраас мууска ууруллан сыаналанар.
Саха дьоно быһааралларынан кэргэн буолуу эбэтэр уруу тэрийии диэн икки суол тус-туспа өйдөбүллээх. Ити икки өйдөбүллэри бииргэ холбоотоххо эрэ кэргэн буолуу уһун үйэлээх уонна ордук эрэллээх буолар. Бу өйдөбүллэртэн бастакыта, ол аата, уол уонна кыыс бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһиилэрэ, тапталлара буолар, онтон иккиһинэн, саҥа ыалы, хаһаайыстыбаны, дьиэни-уоту тэриниилэрэ, баайдара-маллара эбиискэ, иккис көрдөбүлүнэн киирсэр. Маннык тэрийэн саҥа ыалы олохтооһуҥҥа икки кыттыһар өрүттэр, ол аата кыыстаах уол аймахтара, кыахтара баарынан көмөлөрүн холбуулларын энньэ уонна халыым баара билэргэтэр.
Ыал буолууга ордук улахан оруоллааҕынан кыыс оҕону ааҕыллар. Дьиэ-уот малын-салын тэриниигэ, көрүүгэ-истиигэ, ол аата саҥа хаһаайыстыбаны тэрийиигэ кыыс оҕо оруола ордук үрдүк буолар. Соҕотох дьиэ иһин бытархай мала-сала, араас иһитэ-хомуоһа уонна таҥаһа-саба барыта, кыыс оҕо көрүүтүнэн, кини тутуутунан, дьаһайыытынан оҥоруллар. Кыыс оҕо төрөппүттэрэ саҥа ыал, хаһаайыстыба тэрийиитигэр ордук элбэх ороскуоту аан бастакынан сүгэллэр.
Кыыстаах ыаллар кыыс оҕолоро сааһын ситиитигэр ыал буоларыгар анаан, энньэ диэн ааттаах саҥа дьиэ-уот иһитин-хомуоһун уонна араас таҥаһын сабын барытын бэлэмнииллэр. Кыыс оҕо саҥа хаһаайыстыбаны тэриниитигэр эрдэттэн бэлэмнэнэн, дьиэ-уот баайын-малын мунньуна сылдьар.
Энньэ диэн, эргэ тахсан саҥа дьиэни-уоту тэринэр кыыс оҕо, бу саҥа дьиэ, ыал тэрээһинигэр кыттыһар кылаата, кини баайа-мала буолар. Былыргы дьоҥҥо кыыс оҕо эргэ барарга бэлэмнэнэригэр аан маҥнай кыыс бэйэтин аата-суола, ол кэнниттэн кини энньэтин кээмэйэ ыйыллан дьон билиилэригэр таһаарыллар эбит. Эргэ тахсар кыыс энньэтин кээмэйэ, кини саҥа хаһаайыстыбаны, ыалы тэринэригэр төһө кыахтааҕын, бэлэмнээҕин, баайдааҕын-маллааҕын чуолкайдык көрдөрөр бэлиэ буолара быһаарыллар.
Айылҕаттан аналын быһыытынан уол оҕо талан ылар аналлааҕын былыргы сахалар эмиэ учуоттууллар, аахсаллар. Үол оҕо сааһын ситтэҕинэ кэргэн ылаары талан ылбыт, сөбүлүүр кыыһыгар суорумньу ыытан ыйыттарар. Бу ыйыттарыы уол оҕо талан ылар кыаҕын уонна эдэрдэр бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһэллэрин, тапталларын быһаарар. Уол ыйыттарыытыгар кыыс сөбүлэҥин биэрдэҕинэ кэргэн кэпсэтии салҕанар, саҥа ыалы, дьиэни-уоту тэрийии туһунан кэпсэтиигэ киирэллэр. Аан маҥнай кыыстаах ыаллар төһө бэлэмнээхтэрин ааҕынан, олорун сыанаҕа таһаараннар, биһиги саҥа ыалга бачча сыаналаах малы-салы биэрэбит, кыыс энньэтэ бачча сыаналаах диэн бар дьон истиилэригэр таһаараллар. Кинилэр ити, саҥа ыалы тэрийиигэ киллэрэр баайдара уонна маллара барылара холбоон энньэ диэн ааттанар.
Саха дьонун олохторун үөрэҕинэн тэҥ олохтоох, тэҥ баайдаах, тэҥ өйдөөх-санаалаах эдэр дьон холбоһон саҥа ыалы үөскэттэхтэринэ олохторо салгыы биир тэҥник сайдан иһэригэр олук ууруллар, бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар сыһыаннаһыыларыгар атаҕастабыла, сиилээһинэ суох дьиҥнээх тэҥнээх буолуу иҥэриллэр. Саҥа ыалы тэрийиигэ икки өрүттэр кыттыгастара, кыыс энньэтэ уонна уол халыыма араа-бараа тэҥ сыаналаахтарын эрдэттэн хааччыйаллар.
Ыал буолууну маннык тэрийии, төрөппүттэр эрдэттэн кыһанан-мүһэнэн оҕолоро бэйэтин «Тэҥнээҕин булунан», ол аата бэйэ-бэйэлэригэр тэҥнээхтик, эйэлээхтик, хардарыта баттабыла, атаҕастабыла суох сыһыаннаһаннар, оҕолорун, кэлэр көлүөнэлэрин киһилии өйгө-санааҕа иккиэн тэҥҥэ иитэллэригэр, үөрэтэллэригэр, сөптөөх баайы уонна малы мунньуналларыгар улаханнык кыһаналларын көрдөрөр.
Олох араас уустуктарыттан уонна таптал баайы-малы, өйү-санааны аахсыбатыттан элбэх энньэлээх кыыһы кэргэн ылыы эбэтэр кыыска элбэх халыымынан кыттыһыы аҕыйах да буоллар баар буолара кэпсэнэр. Ол эрээри маннык тэҥэ суох кэргэнниилэр олохторо ордук уустук, хайа-хайаларыгар тэҥэ суох сыһыаннарыттан кэлэр көлүөнэлэрэ туруга суох өйдөөх-санаалаах буола улааталлара биллэр. Баай ыалга кийиит буолан кэлбит кыра энньэлээх кыыс туоратыллар, көннөрү үлэһит, хамнаһа суох хамначчыт буолар дьылҕаланара хаһан да хаалбат.
Былыргы сахалар оҕолоро ыал буолан, тэҥнээхтэрин булунан, саҥа хаһаайыстыбаны тэринэн туспа буруону таһааралларыгар, илэ бааччы туох наадатынан, кыахтара баарынан икки аймахтара тэҥҥэ көмөлөһөллөрүн энньэни уонна халыымы туһанан тэрийэллэрэ быһаарар.
Энньэ диэн кыыс оҕо кэргэн баран саҥа дьиэни, ыалы тэриниитигэр бары бэйэтин аймахтарын көмөлөрө ааттанар, оттон халыым диэн, саҥа хаһаайыстыбаны тэриниигэ уол оҕо кыыска кыттыһар баайын-малын барытын холбуу аата буолара быһаарыллар.
Былыргы сахалар, эдэр оҕолоро холбоһон кэргэннии буолууларын уонна саҥа хаһаайыстыбаны тэрийиини холбоон бииргэ оҥороллор. Маннык бөҕө тирэхтээх уонна сүрүн сыаллаах-соруктаах тэриллибит саҥа ыаллар бэйэлэрин олохторугар, үлэлэригэр-хамнастарыгар сыһыаннара үчүгэйгэ тардыстыылаах буолар. Кинилэр бэйэлэрин төрөтөр оҕолоругар сыһыаннара, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиилэрэ, кырдьык даҕаны, дьиҥнээх бэйэлэрин утумнааччыларын иитэн, үөрэтэн хаалларарга туһуланаллар. (1,33).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Жегусов Иван Пудович
Жегусов Иван Пудович — Саха судаарыстыбыннай пединституутун бастакы дириэктэрэ (1934-37).
1898 сыллаахха Тааттаҕа Дьиэбэгэнэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Чөркөөххө Таатта биир кылаастаах училищетыгар уонна көскө сылдьар киһи чааһынай оскуолатыгар үөрэммитэ. Дьокуускайдааҕы учуутал сэминээрийэтигэр үөрэнэ киирбитэ, онон ол тэрилтэ аата уларыйбытын кэннэ 1922 с. Дьокуускайдааҕы учуутал техникумун бүтэрбитэ. 1927 с. Надежда Крупская аатынан Хомуньуустуу иитии акадьыамыйатын (Академия коммунистического воспитания) оскуола факультетын бүтэрбитэ.
1928 с. Саха АССР үөрэҕин, доруобуйа харыстабылын уонна социальнай хааччылыы хамыһаарынан анаммыта, 1932 сыллаахха диэри бу дуоһунаска үлэлээбитэ.
1934 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай педагогика иснтитута аһыллыбытыгар бастакы дириэктэринэн анаммыта, 1937 с. уһуллубута. Кини үлэлиир сылларыгар институт атаҕар турбута, онно кини туруорсуутунан Ленинградтааҕы Герцен аатынан пединститут шефствоҕа ылбыта туһалаабыта (холобур, бибилэтиэкэ бастакы кинигэлэрин Ленинградтан ыыппыттара).
1938 с. ахсынньы 4 күнүгэр сымыйа буруйдааһынынан хаайыллыбыта. 1940 с. кулун тутар 28 к. холуобунай дьыалата тохтотуллубута, көҥүлгэ тахсыбыта. Ол эрээри, хаайыыга сытан туруга улаханнык эмсэҕэлээбит этэ, онон ол содулуттан 1941 сыллаахха олунньуга Дьокуускайга өлбүтэ. 2000 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр толору реабилитацияламмыта.
Егор Александрович Захаров
Захаров Егор Александрович — Сэрии тулаайаҕа.
Захаровтар оччотооҕу ыал тэҥинэн 1936 сыллааха диэри этэҥҥэ олорбуттара. Аҕалара колхоз салалтатыгар үлэлиирэ. 1939 сыл киилэр дьиэ кэргэнэрин үрдүнэн барбыта. Бэһэргэ олорбуттара. Кыһыл Аармыйа бырааһынньыга күн икки балтыларын көмпүттэрэ. Хотонноругар биир ынах уонна сибиинньэлэрэ өлбүттэрэ.
Ийэлэрэ тымныйан ыалдьан, саас эрдэ сытан кэбиспитэ. Саас, Ньукуолун күнүгэр, тыына быстаахтаабыта. Аҕалара икки кыра оҕолоох хаалбыта. Быраата уол Бүөтүр(Өөчөөн) алтыс кылааьы бүтэрбитэ. Ити сайынтан Егор колхозка чааркаанынан, сохсонон, бэрт бэрт аҕыйах хапхаанынан күтэрдиир, моҕотойдуур буолбута.
1940 сыллаахтан улэ киниискэлэммитэ. 11 сааһыттан икки атынан от оҕустарара. Аан дойдуга саамай улахан алдьатыыны, иэдээни аҕалбыт сэриии саҕаламмыта. Аҕатын бырааттара Бүөтүр уонна Миитэрэй, Горнай оройуонугар оттуу сылдьан, Аармыйаҕа ыҥырыллан, дойдуларыгар таарыйбакка, ходуһаттан фроҥҥа бараахтаабыта.
Онтон аҕалара, Александр Петрович, 1942 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр фроҥҥа ынырыллыбыта. Фашистар Сталинградка ааҥнаан киирбиттэрэ. Бу уоттаах кыргыһыыга быратынаан Миитэрэйдиин ыараханнык бааһыран, Ижевск куорат госпиталыгар 1943 сыллаахха көрсүбэккэ, сырдык тыыннара быстыбыта.
Егор алтыс кылааьы бутэрэн баран, самоскитынан бурдук быстарара. 1943 сыл күһүн Мандыгыттаҕа тиийбиттэригэр, сарсыарда хаар ньиксиччи түһэн үлүйбүттэригэр, оҕонньоттор тобуктаан олорон ытаспыттарын көрбүтүм дьулаан этэ диэн кини кэпсиир. Аҕатын быраата Бүөтүр 1941сыллаахха Москва аннынааҕы кыргыһыыга тыына быстыбыта.
-Оҕолор төгүрүк тулаайах хаалбыппытын аҕабыт Петр Захаров (Бааска Бүөтүрэ) Хараҕа суохха олорон, көрөн-истэн, тыыннаах хаалбыппыт диэн Егор Адександрович махтана ахтар. Абаҕаларын соҕотох учуутал уола Сэмэн Петрович 1942 сыллаахха сэллик ыарыыттан өлбутэ. Егор Бэһэртэн Матта оскуолатыгар сатыы сылдьан үөрэнэрэ. Онно күнүс Эбэ быччыыкатын буһаран аһаталлар эбит. Дьиэҕэ хаалбыт ыарыһах балтыгар Маайаҕа үлөөтөттэн уктан аҕалара үһү.
Оччотооҕута кыайыы туһугар турар-турбат бары улэлиирэ. Биирдэ нэһилиэк салалтатыгар ыҥыртаран ылан, фронтан кэлбит суруктары алаас ыалларыгар, оччуттарга аахтарбыттара. Биир сурукка Савва Петрович Кычкин бэргэр ытааччытын, хорсун сэрииһитин туһунан этиллибит. Итинник ис хоһоонноох сурук Гаврил Петрович Захаров туһунан кжбитин эмиэ аахтарбыттар. Дьон сүрдэҕин үөрэрэ, санаата көтөҕүллэрэ, кыайыыга эрэлэ күүһүрэрэ. Аҕатын Александр Петрович туьунан Сталинград көмүскэлин туһугар сураҕа суох сүттэ диэн биллэрии кэлбит. Ону кэлин ирдэһэрэ.
Сэрииилэспит сиригэр, Сталинградка, бара сылдьыбыта. Архивтара сурук ыытан ыйыталаспыта да, мэлийэн испитэ. Ону Матта оскуолатын үөрэнээччилэрэ Г. Ф. Кычкина салалтатынан Мөҥүрүөнтэн фроҥҥа барбыт, сураҕа суох суппут буойуттары ирдэһэн улэни ыыппыттара. Александр Ижевск куорат госпиталыгар сэриигэ ылбыт бааһыттан өлбүтүн булбуттара. Онон биһиги аҕабытынан, эһэбитинэн киэн туттар толору бырааптаммыппыт. Кыайыы 45 сылыгар госпиталь архыыбын матарыйаалларын хомуйан, биир сиргэ-Киин архыыпка — ыыппыттар эбит.
Нэһилиэгин патриота Сэрии сылларыгартуберкулез ыарыы республика урдунэн күүскэ тарҕаммыта. Оҕо-аймах туһугар бырабыытылыстыба улахан улэни ыыппыта. Сэриттэн айгыраабыт мөлтөх доруобуйалаах оҕолорго Маттаҕа республиканскай санаторнай-лесной оскуола арыйан, 1943—1955 сылларга улэлэппиттэрэ. Онно Егор Александрович аҕыс сыл учууталынан, завуһынан үлэлээбитэ.
2010 сыллаахха төрөөбүт дойдутугар, Маттаҕа, культурнай спортивнай комплексы норуот күүһүнэн тутуллуутун көҕүллээн, биир ыйдаах пенсиятын биэрбитэ, субэ-ама буолбута. Маттаҕа саҥа оскуола дьиэтэ тутулларыгар төһө кыалларынан техниканан, суббуотунньуктары тэрийэн көмөлөспүтэ.
…Биэс саха ньургун уолаттара, быраатттыы Захаровтар ыраах Бэһэр алаастан Ийэ дойдуларын өстөөхтөн көмүскүү туруммуттара. Кинилэр Москва, Сталинград, Ленинград, Харьков куораттар көмүскэллэригэр бастакы уот сэриигэ тыыннарын толук уурбуттара. Кинилэр удьуордарын саҕалыыр биир соҕотох уол — Егор хаалбыта. Кини Мөҥүрүөнтэн төрүттээх Марфа Ивановналыын (Находкина) түөрт уолланан, биир кыыс оҕолонон ытык ыал аатын ылан, дьоһун олоҕу олрдулар. «Дьокуускай куорат ытык ыала» буолан, оттон республикаҕа «ытык ыал» аатын ылан, кыһыл көмүс кинигэҕэ ккирдилэр.
Егор Александрович 1955—1960 сыллаахха Тулагы Кэллэм оскуолатын директорынан үлэлээбитэ. Оскуоланы уонна интернаты уунан итиллэригэр системаҕа маннайгынан киллэрбитэ. Дьиэлэр сылыйан, дьон улэлиир, олорор усулуобуйалара тупсубута. Бастакына станционарнай-технической средстволары туһаныы тэриллибитэ.
1957 сыллаахха үөрэнээччилэрэ уус-уран самодеятельность куораттааҕы көрүүгэ бастакы миэстэни ыланнар, Москва-Киев маршрутунан 20 турестическай путевканан наҕараадаламмытара. Бу саха оҕолорун Киевка маҥнайгы сырыылара этэ. Уучуталларга түөрт хостоох уопсай дьиэлэри туттарбытта, оскуолаҕа сыһыары — киинэ көрдөрөр будка.
1960—1974 сыллардаахха Мэҥэ-Хаҥалас Балыктааҕар оскуола завуһынан, директорынан үлэлээбитэ. Республикаҕа үөрэтии кабинетнай систематын маҥнайгынан киллэрбитэ. 1966 сыллаахха, сүүрэн-көтөн, туруорсан, орто оскуоланы астарбыта. Төрөппүттэри кытта үлэни системалаахтык ыытара. Ол курдук «Төрөппүт-оскуола-общественность» диэн хамсааһыны олорор сиринэн бастакынан тэрийсибитэ.
Оскуолаҕа Ленинскэй хос аһыллыбыта. Учууталлар күүстэринэн сайыҥҥы сынньаланнарыгар мастерской уонна алта квартиралаах уопсай дьиэ тутуллубута. Бу кэмҥэ Балыктаах оскуолатыгар икки төгүл республиканскай семинардар ыытыллыбыттара. Кыраайы үөрэтэр турестическай походтар тэриллибиттэрэ. Хас биирдии педколлектив чилиэнэ, учуутал үрдүк аатын түһэн биэрбэккэ, күүрээннээхтик улэлиирин сатабыллаахтык тэрийэн, учууталлар олорор, улэлиир усулуобуйаларын тупсарыыга улахан болҕомтолоох салайааччы быһыытынан биллибитэ.