cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тэтчер Маргарет
Маргарет Хильда Тэтчер, Баронесса Тетчер LG OM PC FRS (төрүүрүгэр аата Маргарет Хильда Робертс; 13 алтынньы 1925 – 8 ыам ыйа 2013) Британияҕа бастакынан премьер-миниистир буолбут дьахтар. 1979 сыллаахтан 1990 сыллаахха дылы үлэлээбитэ Консерватордар баартыйаларын 1975 сыллаахтан 1990 сыллаахха дылы дьаһайбыта. Кинини үгүстүк "Тимир Дьахтар" (Железная Леди) диэн ааттыыллара, бу хос ааты ССРС суруналыыһа биэрбит эбит
Эрдэтээҥи олоҕо
1925 сыл алтынньы 13 күнүгэр Грэнтам диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата Альфред Робертс Нортхэмптонширтан төрүттээх, онтон ийэтэ Беатрис Эдель (кэргэн тахсыан иннинэ Стефенсон) Линкольнширтан төрүттээҕэ. Маргарет Оксфорд Сомервиль колледжыгар үөрэммитэ. 1959 сыллаахха Парламеҥҥа үлэтин саҕалаабыта. 1970 сыллахха Үөрэх сэкиритээрэ буолбута.
Премьер-Миниистирдиир кэмэ
Тэтчер Британия аармыйатын 1982 сыллаахха Аргентина Фолклэнд арыыларын төттөрү ыларга бирикээс биэрбитэ. Фолклэнд сэриитин бириэмиэтигэр Аргентина ол арыыны ыла сылдьыбыта. Тетчер Англия историятыгар иккис саамай уһуннук олорбут премьер-министр этэ. Денис Тетчерга кэргэн тахсыбыта уонна икки игирэлэммиттэрэ: Марк уонна Кэрол. 1984 сылларга 1985 Маргарет Тэтчер утары улахан хамсааһын баар буола сылдьыбыт, ол кэнниттэн чоҕу хостооччулар профсоюзтарыттан политическай күүстэрин былдьаабыт. Ол кэнниттэн Тэтчер киллэрэ сатаабыт биир кэлим нолуогу кэнниттэн эмиэ хамсааһын баар буола сылдьыбыт.Тэтчер премьер-министр эрдэҕинэ үлэтэ суох буолуу олус үрдээбит, 1982 сыллаахха үс мөл. киһи үлэтэ суох сылдьыбыттар. 80-c сыллар бүтүүтүн диэки эрэ аччаан барбыт. Маны Тэтчеры өйөөччүлэрэ экономика структуратын уонна үлэ ырыынагын уларыйбыта диэн ааттыыллар.
Англия үрдүнэн дьон кинини сөбүлээбэттэр, тоҕо диэн профсоюзтары сөбүлээбэт этэ. Профсоюзтар 1970-с сылларга элбэх күүстээх эбит буоллахтарына Тетчер кэлэн кинилэр күүстэрин барытын былдьаабыта уонна ол кэнниттэн Британия промышленноһыгар профсоюз сабыдыала олус кыччаабыт.
Тэтчер билиҥҥи бириэмэҕэ дылы Британия премьер-министрдарыттан уонна Консервативнай партия лидердарын быыстарыгар соҕотох дьахтар буолар.
Өлүүтэ
Сүрэҕэ тохтоон 2013 сыл муус устар 8 күнүгэр олохтон туораабыта. Сибэтиэй Павел собуоругар көмүү церемониятыгар Британия королевата Элизавета II уонна Принц Филипп сылдьыбыттара. Премьер-миниистир көмүүтүгэр королева иккистээн кыттыбыта.
Муhаммед
Муhаммед (араб. محمّد Muḥammad, 570 Мекка — бэс ыйын 8, 632 Медина) диэн Ислам итэҕэлин сүрүн киhитэ уонна Таҥара (Аллах) көрбүөччүтэ уонна илдьитэ. Ислам көрбүөччүлэриттэн тиhэх уонна ордук ытыктанар. Онтон таhынан дипломат, эргиэмсик, философ, оратор, сиэрдьит уонна сэрииhит быhыытынан биллэр.
Олоҕо
Муhаммед 570 с. Мекка диэн араб куоратыгар төрөөбүтэ. Курайш биистэн төрүттээх. Оҕо сааhыгар тулаайах хаалбыта, ол иhин кинини абаҕата, Абу Талиб, бэйэтигэр иитэ ылбыта. Эдэр сылдьан Муhаммед эргиэмсиктээбитэ уонна маныыhыттаабыта. 25 сааhыгар бастакытын кэргэн ылбыта (бастакы кэргэнин аата Хадидьа). Сотору Муhаммед дьонтон тэйэр буолбут, Мекка аттыгар баар Хира диэн хайаҕа тиийэн, хаспахха олорон эрэн, хас да нэдиэлэ устата Таҥараҕа үҥэр идэлэммит. 610 с., Рамадан ыйга, түүн хаспахха үҥэ олордоҕуна, киниэхэ Хабырыыл аанньал аан бастаан көстүбүт уонна Таҥара этиилэрин тириэрдибит. Ол этиилэртэн кэлин мусулмааннар ытык кинигэлэрэ Коран суруллубута. Хабырыыл бастакы көстүүтүн кэнниттэн Муhаммед үс сыл устата, биир Таҥара итэҕэлин, Исламы, кистээн тарҕаппыт. Саҥа итэҕэли бастакы ылынааччыларынан буолбуттара кини кэргэнэ Хадидьа уонна сорох чугас дьоно. Онтон сыыйа Исламҥа атын дьон кэлэн барбыттар, биирдии да, бөлөҕүнэн да. Батыhааччыларын ахсаана син балай эмэ элбээбитин кэннэ, Муhаммед Таҥара этиилэрин дьоҥҥо-сэргэҕэ аhаҕастык этэн барбыт. Ол гынан баран, Мекка элбэх олохтоохторо кинини уонна кини этиилэрин утарбыттар. Ол иhин 622 с. Муhаммед бэйэтин батыhааччыларын кытта Мединаҕа көспүт (онтон ыла Ислам халандаара саҕаланар). Мединаҕа, Муhаммед олохтоох бэйэ бэйэлэрин кытта өстөһөр биистэри эйэлэhиннэрбитэ уонна бэйэтин итэҕэлигэр сүгүрүппүтэ. Аҕыс сыл устата Мекка биистэрин утары сэриилэhэн кинилэри хотон Мекканы баhылаан ылбыта (ол кэмҥэ батыhааччыларын ахсаана 10 тыh. дылы улааппыта). Муhаммед 632 с. Мединаҕа бүтэhигин кэриирдьиттээн баран аҕыйах ыйынан өлбүтэ. Кини өлүүтүн кэнниттэн, сотору кэминэн, Ислам Араб тумул арыытын улахан өттүгэр тарҕаммыта уонна Арабия биистэрин бииргэ холбообута.
.jobs
.jobs диэн үлэ булар сайтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
Утах
right|thumb|260x260px|Гаастаах утах мини|176x176пкс|Утах Утах диэн киhи иhэр убаҕаhа. Утах үс араас көрүҥнээх: ыраас уу, арыгы уонна арыгыта суох утахтар.
Стручков Степан Никифорович
Стручков Степан Никифорович (1913 с. сэтинньи 24 күнэ - 1981 с. ахсынньы 11 күнэ) — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дьабыыл нэһилиэгэр бастакынан комбайны, локомотивы, электрическэй мотуордаах миэлиҥсэни үлэлэппит туруу улэһит, бастакы тракторист, электрик уонна рационализатор.
Төрөппүттэрэ Стручков Никифор Константинович уонна Дьяконова Анна Михайловна. Кэргэнэ Лыткина Татьяна Алексеевна (1924 -1980) Чурапчы оройуонун Чаачыгыйыттан төрүттээҕэ. Оҕолоро: Варвара (1948), Степан (1950), Алексей (1951-2008), Гаврил (1954), Анастасия (1959).
1940-1941 сс. Төҥүлүгэ саҥа тэриллибит МТС директорынан Украинаттан кэлбит Сергей Викентьевич Король анаммыта. Оччолорго Дьабыыл 4 колхоһун биир "ХТЗ-2" тракторын, булуугун, сеялкатын, от охсор массыынатын, бурдук быһар жнейкатын өрөмүөннүүргэ Степан Никифорович быраатынаан Александрдыын туруулаһан үлэлээбиттэрэ. Хаста да Степан Никифоровиһы фроҥҥа ыытаары гыммыттарын, Сергей Викентьевич көрдөһүүтүнэн, бронь бэрдэрэн хаалларбыттара. Ол курдук кинини солбуйар киһи суоҕа.
Степан Никифорович Дьабыыл 4 колхоһунан тракторист куурсун үөрэнэн бутэрбит эдэркээн кыргыттары сменщигынан илдьэ сылдьан тракторист идэтигэр уһуйбута. Кинилэр сэрии сылларыттан хойуккаанна диэри үлэлээн, МТС киэн туттар трактористара буолбуттара. Марфа Яковлевна Баишева Саха АССР Верховнай Советыгар депутаттаабыта. "Степан Никифорович төһө да тэҥҥэ улэлээтэр, эдэр кыргыттары харыстаан, күнүһүн солбуһуннара сылдьан сменщик оҥосторо, түүнүн бэйэтэ улэлиирэ", - диэн ахтар тыыл, улэ ветерана Прасковья Борисова.
Кини чахчы да айылҕаттан айдарыылаах мындыр киһи этэ. Дьабыыл нэһилиэгин үгүс тутуутугар кини айбыт "көтөҕөр кыраана" туһаныллыбыта. Илии ыарахан үлэтин чэпчэтэр бары оҥоһуктарын муспута буоллар, бэйэтэ туспа, сыаналаах рационализаторскай материал буолуо хааллаҕа. 1967 с. оройуоҥҥа бастыҥ рационализатор аатын ылбытын туоһулуур сибидиэтилистибэлээҕэ. Сэрии кэмигэр "ХТЗ" тракторынан саас "көрүүчэй" лэкээ эрбэтэрэ, сайынын сиилэс уксуһара, сааскы ыһыы, паар үлэтэ, күһүҥҥү бурдук хомуура барыта кини салайыытынан барара.
Степан Никифорович сэрииттэн төннөн кэлбит уолаттары трактор уонна комбайн ыытарга үөрэтэлээбитэ. Колхоз, совхоз саамай киэн туттар механизатордара киниттэн үөрэммиттэрэ. Үгүстэрэ пенсияҕа тахсан баран слесарь, токарь буолбуттара. Бастакы комбайны үлэлэппит киһинэн кини буолар. Давид Миронович Борисовтыын бастакы локомотивы таҥаннар, 1957 с. сэтинньи 7 күнүгэр Дьабыылга электро-уоту аан маҥнай кинилэр биэрбиттэрэ. Бастакы миэлиҥсэни станция олоҕор таҥан, үлэлэтэн, мээккэ бурдугу ылбыта. 1963 с. саҕалаан, ыаллар телевизор атыылаһан, оҥорон көрөр буолбуттара. Онно маастар эмиэ кини этэ, ыҥырыыга сылдьара. Остуол, олоппос, тимир ылтаһынтан "чох хабаала", күлүүккэ, килиэп буһарар лиис оҥортообута билиҥҥэ дылы сайылыкка туһалыы сылдьаллар.
Кэлин МТС-тар эстэннэр, автопаркаларга кубулутуллубуттарыгар, Степан Никифорович, төһө да сааһырдар, кадровай булчут буолбута.
Стручковтар 5 оҕолонон, элбэх сиэннэнэн утумнара салҕанар.
.mil
.mil диэн АХШ армиятыгар аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
1848
1848 сыл.
Михайлов Семен Михайлович
Михайлов Семен Михайлович - Саха сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
1898 сыллаахха Илин Хаҥалас улууһун Чыамайыкы нэһилиэгэр дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ, дьоно эрдэ өлөннөр абаҕатыгар Кээйэ Ньукууһугар иитиллибитэ.
Сэмэн гражданскай сэрии иннинэ нэһилиэгэр ревком чилиэнэ этэ. 1921 сыллаахха соҕурууттан кэлбит Ф.И.Караванов диэн эдэр нуучча киһитин, чыамайыкылары тута-хаба тахсан эрэр үһү диэн сураҕы истэн куттаммыт-уолуйбут дьон, Чыамайыкы соҕуруу өттүгэр тоһуйан кинини өлөрбүттэр, ол сиргэ – Түөрүгүгэ билигин да бэлиэ остоолбо турар. Дьэ ити биир түгэн кыһылы үрүҥ оҥорбута, ревком чилиэнэ Губчека боломуочунайын өлөрөн баран атын талар суола суоҕа, илинтэн иһэр үрүҥнэргэ кыттыспыта. С.Мэхээлэйэп 1922 сыллаахха амнистияламмыта. Кини Пепеляевы үлтүрүтүүгэ көрдөрбүт уһулуччу үтүөлэрин иһин бойобуой Кыһыл Знамя орденыгар түһэриллибитэ, орденын биэрбэтэхтэрэ, ол оннугар ЯЦИК кыһыл көмүс бэлиэтинэн наҕараадаламмыта.
С.Мэхээлэйэп айылҕаттан мындыр өйдөөх, туох да байыаннай үөрэҕэ суох эрээри, бэйэтин кэмигэр бастакы «Саха маршала» дэппит байыаннай талааннаах, стратегия, тактика туһунан үчүгэй билиилээх киһи эбит. Доппуруоска киниттэн ыйыппыттар: «Где вы получили военную подготовку и какими военными пособиями пользовались?» онуоха хардарбыт: «Военной подготовки я не имею и военной учебы не проходил и будучи командиром, в отрядах я командовал, сообразуясь с местными условиями» [3; 152-153].
СР НА, ГКСБК, ИДьМ архыыптарын докумуоннарыгар олоҕуран Сэмэн Мэхээлэйэп туһунан историк Е.Е.Алексеев [2, 3], краевед И.С.Колосов [4] суруйан тураллар. Онно гражданскай сэрии буолбут биричиинэлэрэ ыйыллар уонна Сэмэн тоҕо үрүҥнэргэ кыттыспыта эмиэ быһаарыллар. «Уонунан сыллар усталарыгар Михайлов Семен Михайловиһы «бандьыыт», «норуот өстөөҕө» диэн кини оҥорбут үтүөтүн бар дьонуттан – билиҥҥи саха норуотуттан кистиэхтэринэн кистээбиттэрэ эрээри кыайбатахтар. Кини оҥорбут үтүө быһыыта история докумуоннарыгар суоруллубат гына суруллубут уонна саха дьонун өйүгэр-санаатыгар билиҥҥээҥҥэ диэри сүппэккэ-оспокко иҥэн сылдьар» [4; 23]. История хайдах баарынан көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ бэриллэн иһиэхтээх. Ол сиэринэн гражданскай сэрии, сэбиэскэй былааһы олохтооһун историята докумуоннарга тиһиллибитинэн, көрбүттэр, кыттыбыттар ахтыыларыгар кэпсэнэн баччаҕа кэллэҕэ. Дьиҥэр, олус уһуна суох кэм аастар даҕаны, итини барытын араастаан сыаналааһын баара. Хайыаҥый, ол – олох, кэм, былаас ирдэбилигэр сөп түбэһии дэнэр.
«Ксенофонтов дьыалатыгар» сыһыаран историк Е.Алексеев сыанабылын санатар тоҕоостоох: «Михайлов, Артемьев, Кириллов о.д.а. 1927-1928 сс. хамсааһыҥҥа кыттыспыт дьон саха норуотун олус улахан патриоттара, төрөөбүт норуоттарын туһугар билэ-билэ бастарын быстарбыттара. Кинилэр олус чиэһинэй, дьиҥнээх гуманист дьон этилэр» [1; 7]. Дьэ бу дьону хайдах гыммытарай? ИДьМ архыыбыттан полковник И.Ф.Дьячковскай булбут дааннайынан «Ксенофонтов дьыалатынан» барыта 191 киһи буруйдаммыт, олортон 64 киһи ытыллыбыт, уоннааҕылар лааҕырга ыытыллыбыттар [2; 202-203]. Төһө даҕаны С.Михээлэйэби ытарга уурбуттарын үрдүнэн, кинини 1928 сыллаахха моруу гынан, накаастаан өлөрбүттэрэ биллэр. Ол туһунан И.Колосов «Семен Михайлов диэн ким этэй?» ыстатыйатыгар сиһилии суруйан турар [4; 31].
Норуот суруйааччыта Егор Неймохов «Быһах биитинэн» (2005) романыгар Сэмэн Мэхээлэйэп очурдаах олоҕо, дьылҕата Саха сирин 20-с сыллардааҕы историятын нөҥүө тыктарыллан көрдөрүллэр.
Оһуохай
Оһуохай — сахалар былыргы үҥкүүлэрэ. Сиэри-туому тутуһууну кытта ситимнээх. Былыргы сахалар аан дойдуну көрүүлэрэ бу үҥкүү хамсаныыларын нөҥүө биллэр.
Элбэх киһи эргимтэҕэ туран анал хатыланар хамсаныылары оҥоро-оҥоро уонна ыллыы-ыллыы күн хоту эргийэллэр. Үс чаастан турар. Саҕалааһын - таһаарааччы дьону ыҥырар, бытаан үҥэр хамсаныылар оҥоһуллаллар. Иккис аҥаара - хаамыы үҥкүү - былыр айаны ойуулуур эбит, оһуохай саамай уһун чааһа. Манна сэниэлээх хамсаныылар баар буолаллар, дэгэрэҥ ырыа ылланар. Үҥкүүһүттэр илиилэрэ-атахтара буруһууна курдук хамсыыр. Оһуохай үһүс чааһа - көтүү. Үҥкүү чыпчаала. Саамай кылгас ол гынан баран саамай өрө көтөҕүүлээх. Дьон ойуолаһан бараллар. Көтүү үҥкүү (киэҥник ыллаахха - ыһыах) сүрүн санаатын ситиһэр - айыылары кытта биир буолуу, санаа бөҕөргөөһүнэ.
Сахалар сиэр-туом тутуһар сүрүн бырааһынньыктара — ыһыах — бу үҥкүүтэ суох былыр да быйыл да ааспат. Оһуохай битиини кытта «күн улууһун дьонун» сүрүн үҥкүүлэрэ этэ. Үҥкүү сиэригэр-туомугар киһи, айылҕа уонна куйаар (космос) биир тиһиликкэ киирэллэрэ көстөр.
.mobi
.mobi диэн мобил тэриллэринэн көрүллэр сайтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
М.Видео
М.Видео — Арассыыйа биир улахан ритейл тэрилтэтэ. Салалтата — Москва.
1993 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта. Билигин 71 куораттарга 177 маҕаһыннаах. 2 интернет маҕаһыннаах. Маҕаһыннарын уопсай иэнэ 467 000 кв. метра.
Билигин маҕаһыыҥҥа 20 000 табаар арааһын атыылаһахха сөп.
1849
1849 сыл.
Ленин мэҥэтэ (Дьокуускай)
'''В.И. Ленин Дьокуускайдааҕы мэҥэ тааһа''' — В. И. Ленин Дьокуускай куоракка баар мэҥэ тааһа. Куорат биир сүрүн өйдөбүнньүктэриттэн биирдэстэрэ. Ирбэт тоҥҥо улахан кээмэйдээх пааматынньык турар кыаҕын 10 сыллаах чинчийии кэнниттэн 1967 сыллаахха оҥоһуллубута. Эрэгийиэн суолталаах пааматынньык.
Историята
Ирбэт тоҥ институтун Хотугулуу-Илиҥҥи салаата 1956 сыл кулун тутар 2 күнүгэр тэриллибитэ. Ол салаа исписэлиистэригэр ирбэт тоҥҥо Ленин мэҥэ тааһа турар кыахтааҕын суоҕун чинчийэр сорудах бэриллибитэ. Бу иннинэ итинник улахан пааматынньыктар туруорулла иликтэрэ.
1957 сыл алтынньы 6 күнүгэр пааматынньык олуга охсуллубута - бастатан туран улахан кээмэйдээх олоҕо ууруллубута. Бу олоҕун хас да сыл устата кэтээн көрбүттэрэ, төһө бөҕөтүн, көнөтүк турарын тургуппуттара. Ол эрэ кэннэ чаҥтан кутуллубут пааматынньыгы бэйэтин уурбуттара. Ити да кэннэ кэтээн көрүү тохтооботоҕо. Ленин уунан турар илиитэ балаһыанньаны уустугурдара, ол иһин уйуктаах буоллун диэн хаҥас атаҕын иннигэр үктээн турар гына оҥорбуттара.
Мэҥэ таас В. И. Ленин 100 сааһын туолар үбүлүөйүн көрсө 1967 сыл алтынньы 25 күнүгэр үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыллыбыта.
Пааматынньык ааптардара: скульптор — Стручков Ю. Д.; архитектордар: Миловидов Н. Н., Ожегов С.С. Бу дьон мэҥэ тааһы оҥорбуттарын иһин Саха АССР Ускуустубаларын үтүөлээх үлэһиттэрин аатыгар тиксибиттэрэ
Тас көстүүтэ
мини|280x280пкс Пааматынньык холбоон 14,6 метр үрдүктээх, онтон олоҕо - 8,5 м, бэйэтэ - 6 м.
Пааматынньык бэйэтэ чаҥтан (боруонсаттан) кутуллубут, олоҕо бетон, ону кыһыл гранитынан бүрүйбүттэр.
.cat
.cat диэн Каталония тылын уонна култууратын сайтарыгар аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
Олунньу 29
Олунньу 29 диэн Григориан халандаарыгар түөрт сылга биирдэ буолар ордук хонуктаах сыл 60-с күнэ. Сыл бүтүө 306 күн баар.
Нерчинскэй
Нерчинскэй — Забайкальскай кыраайга (уруккута Чита уобалаһыгар) баар кыра куорат. Нерчинскай оройуон киинэ.
Кытыытыгар томтордоох (Борщовочнай диэн ааттаах сис анныгар), эмиэ да дэхси сирдээх Нерча өрүс Шилкаҕа (Амыр тардыыта) түһэр сириттэн 7 км сиргэ турар. Чита куораттан 305 км илин диэки баар.
1653 сыллаахха Бекетов казаактара Нелюцкай (Нелюдскай) остуруок быһыытынан олохтообуттар.
Гантимур дьоно умаппыттарын кэннэ 1657 сыллаахха Енисей бойобуодата хат туттарбыт. Аатын Ниэрчинскэй остуруок диэбит.
П. Шульгин диэн байаар уола дуоһунастаах киһи 1677 сыллаахха манна үрүҥ көмүс баарын билбит. И. Е. Власов бойобуода Аргун (Нерчинскэй) үрүҥ көмүһү уһаарар собуоттарын туттарбыт. Бастакы уһаарыы 1686 сыллаахха буолбут. 1690—1693 сс. собуот үлэлиир эбит гынан баран күттүөннээх үлэтин 1704 сыллаахха эрэ саҕалаабыт.
Манна урут уһун сылларга хаайыы олохсуйа сылдьыбыт буолан, өтөхсүйбүт эргэ тутуу элбэҕэ харахха быраҕыллар. 1812 сыллаахха саҥа сиргэ көһөрөн туппуттар. 1700 сыллаахтан XX үйэ саҕаланыар диэри хаатырга элбэх түрмэлэрэ турбуттар. Бу түрмэлэри Алгачинскай, Акатуйскай, Зерентуйскай, Карийскай, Манцейскай диэн арааран ааттыыллар эбит. 1826—1917 сылларга бу түрмэлэргэ декабристары, Польшатааҕы икки бастаанньа кыттыылаахтарьш, народниктары хаайа сылдьыбыттар. Билигин Нерчинскэй куоракка аһылык бородууксуйаларын оҥорор тэрилтэлэр уонна электромеханическай собуот үлэлииллэр.
1689 сыллаахха манна Кытайы кытта Ниэрчинскэй сөбүлэҥ түһэрсиллибитэ.
1841 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Нерчинскэй хаатыргатыттан Манчаары Баһылай Анисим Тимофеевтыын күрүүллэр.
Быковскай, тумул арыы
Быыковскай. Өлүөнэ өрүс төрдүгэр баар тумул арыы. Неелов хомотун уонна Буор Хайа хомону араарар. Соҕурууттан хотуга 60км усталаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980г.
Абаҕыыныскай
200px|thumb|right|Кудрин Архип Георгиевич — Абаҕыыныскай Кудрин Архип Георгиевич — Абаҕыыныскай (20.01.1907—22.09.1960) — саха бэйиэтэ, тылбаасчыт.
Олоҕун олуктара
1907 сыллаахха тохсунньу 20 күнүгэр Абаҕаҕа дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ (билигин Өлүөхүмэ улууһа) төрөөбүт. Абаҕа алта кылаастаах оскуолатын бµтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы учуутал техникумугар, онтон Иркутскайдааҕы педагогическай институкка үөрэммитэ.
Кэккэ сылларга учууталынан, Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһун салалтатын эппиэттиир сэкиритээринэн, өр кэмҥэ уус-уран литэрэтиирэ эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.
Сэрии сылларыгар Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта, Японияны кытта сэриигэ кыттыбыта.
1960 сыллаахха балаҕан ыйын 22 күнүгэр өлбүтэ.
Айар үлэтэ
200px|thumb|right|Кудрин-Абаҕыыныскай Архыып Георгиевич Бастакы кинигэтэ «Ырыа-хоһоон» 1927 сыллаахха тахсыбыта. Кини отуттан тахса сыллаах айар үлэтин устатыгар бэрт үгүс ырыалары, хоһооннору, поэмалары суруйан барыта 20-н тахса тус-туспа кинигэлэри таһаартарбыта. Оҕолорго анаан үгүс айымньылары суруйбута, учебниктары оҥортообута. Нуучча тылыттан Пушкин, Маяковскай, Тургенев, М. Горькай, В. Лебедев-Кумач, К. Чуковскай, С. Михалков, А. Барто айымньыларын тылбаастаабыта.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Мэтээллэр
Буор Хайа, хомо
Буор Хайа. Лаптевтар быйҕалларын соҕуруу өртүнээҕи хомо. Материкка 120 км. киирэр. Дьириҥэ 18 м. тиийэр. Сыл улахан аҥарын мууһунан бүрүллэн сытар. Атырдьах ыйыгар уу температурата 7 - 9 кыраадыска тиийэр. Тууһа 5 промилле. Прилив 0,3 м тиийэр. Хотугулуу арҕааҥҥы өртүгэр Тиксии хомото баар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Ыт буутун охсуһуута
Олох былыргы, кыргыс үйэтинээҕи онньуу дииллэр.
Түөлбэ ортотугар икки киһи күрэхтэһэр. Иккиэн уҥа илиилэринэн уҥа атахтарын кэннинэн хаҥас атахтарын туталлар. Уонна чохчойо сылдьан, аҥаар атахтарыгар ыстаҥалаан, бэйэ-бэйэлэрин санныларынан анньыһаллар. Хайалара эрэ илиитин ыһыктан кыайтарбытынан ааҕыллар. Өскө илиитин ыһыктыбакка охтон баран туран кэллэҕинэ, салгыы киирсибитинэн барыан сөп.
Бу оонньуу хамаандаларга арахсан эмиэ онньуохха сөп.
Тимофеев Анисим
Тимофеев Анисим — саха норуотун дьоруойа Манчаары Баһылай Нерчинскэй хаатыргатыттан бииргэ күрээбит киһитэ.
Күрээн баран Өлүөхүмэҕэ тиийэн арахсаллар. Тимофеев дойдйтугар Сунтаарга барар, олоҕу-дьаһаҕы чүҥнуох, барыта үчүгэй буоллаҕына биллэриэх буолар. Ол гынан баран Манчаарыны ыҥырбат. Бу төрүөтүнэн Сунтаар бас кос дьоно Манчаарыны аҕалыма диэн боппуттара буолуо диэн сабаҕлааһын баар.
Бу киһи түрмэҕэ аан бастаан быраҕыллыбыт биричиинэтэ диэн маннык эбит. Кини төрөөбүт нэһилиэгэр Батыгыр Баһылай диэн киһи кэргэнин кытта көссүүлэһэр. Баһылай ону билэн аахсыбытыгар, Анисим кинини өлөрөн кэбиһэр. Онон Нерчинскэйгэ утаарыллар. Күрээн Сунтаарга кэлэн баран, эмиэ атын дьыаланы оҥорон, 1841 сыл балаҕан ыйыттан 1842 сыл ыам ыйыгар диэри Дьокуускай түрмэтигэр сытар. Ити кэмҥэ кинини Нерчинскэй хаатыргатыгар хаттаан ыытар туһунан суут уурааҕа тахсар. Ол эрээри хаатыргаҕа ыытыахтарын аҕыс күн иннинэ түрмэ балыыһатыгар сытан өлөр.
1850
1850 сыл.
Батько (хайа)
Батько. Томмот грядаҕа Селигдаар үрэх баһыгар баар хайа. Үрдүгэ муора таһымыттан 1510 м.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
1833
1833 сыл.
.museum
.museum диэн музейдарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
Каратаев Игнатий Иванович
Каратаев Игнатий Иванович — учуобунньуктар ааптардара, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, педагогика билимнэрин кандидата, С. Новгородов аатынан бириэмийэ лауреата.
Олоҕун олуктара
Игнатий Иванович Орто Бүлүү улууһун Үһүс Тоҕус (билиҥҥитэ Тааһаҕар) нэһилиэгэр, Сытыган  диэн алааска  1923 сыллаахха  тохсунньу 15 күнүгэр  аҕыс оҕолоох ыалга сэттис оҕонон төрөөбүтэ. Аҕата — Иван Тимофеевич Каратаев, ийэтэ — Агафья Вениаминовна. Тааһаҕар начальнай оскуолатыгар 1931 сыллаахха аҕыс сааһыгар үѳрэнэ киирбитэ. 1936—1937 сс. үѳрэх дьылыгар төрдүс кылааһы бүтэрэн, Хампа сэттэ кылаастаах оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
1940 сыллаахха Бүлүү куоратыгар үс ыйдаах куурсу бүтэрэн, 1940—1941 сыллардааҕы үөрэх дьыла саҕаланыытыгар үөрэммит оскуолатыгар учууталынан ананан тахсыбыта. Аармыйаҕа барыан иннинэ балтараа сыл учууталлаабыта: үлэлии сырыттаҕына олунньуга Өкүндү оскуолатыгар көһөрбүттэр, үөрэх дьылын түмүктээн баран Тааhаҕар оскуолатыгар төттөрү кэлэн учууталлыыр. 1941—42 үөрэх дьылын түмүктүүр.
1942 сыллаахха бэс ыйын 4 күнүгэр сэриигэ ыҥырыллан барар. Арҕаа фроҥҥа сэриилэһэр. Сэттэ кылаас үөрэхтээх уонна учуутал буолан сэриилэһэрин быыһыгар үөрэнэн сержант званиялаах младшай командир буолар. Сэрии устата артиллерист, минометчик, автоматчик, разведчик быhыытынан хорсуннук сэриилэспитэ. Карпат хайаларга кыргыhар, Украинаны, Чехословакияны босхолоhор. Игнатий Иванович сэриигэ сылдьыытын туhунан «Саллаат суола» диэн автобиографическай кинигэ суруйбута. Бу кинигэтэ Кыайыы 50 сылын көрсө биллэриллибит айар союзтар куонкурустарыгар бастакы бириэмийэни ылбыта. Иккитэ бааhырар: бастакытыгар Воронеж куорат таһыгар кыргыһыыга ньиэмэс гранаататын үлтүркэйэ икки уллуҥахтарын дьөлүтэ түһэр. Иккиһин Днепры туорааһын иһин бөдөҥ кыргыһыыга «Тараҕай» үрдэли ылыыга оскуолак моонньугар түһэн кыл тыыннаах хаалар. Кыайыыны Оломоуц диэн Чехословакия куоратыгар көрсөр.
1946 сыл олунньутугар демобилизацияланан төрөөбүт дойдутугар эргиллэр.
1946—47 сс. үөрэх дьыла саҕаланыытыттан Тааһаҕар начальнай оскуолатын сэбиэдиссэйинэн ананан 5 сыл үлэлээбитэ. Ити сылларга кэтэхтэн үѳрэнэн Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрбитэ. Онтон 1951 сыллаахха Бороҕон биэс кылаастаах оскуолатыгар саха тыла уонна математика учууталынан ананан олунньу ый бүтэһигэр дылы үлэлээбит. Онтон салгыы Бүлүүтээҕи райсовет сэкиритээринэн, өрөспүүбүлүкэ араас оскуолаларыгар учууталынан, дириэктэринэн, инспекторынан үлэлээбит.
1958—1963 сылларга Саха государственнай университетыгар үѳрэммитэ.
1966 сылтан 1989 сыллаахха пенсияҕа тахсыар дылы РСФСР Үѳрэҕин министэристибэтин Дьокуускайдааҕы филиалын Национальнай оскуолалар кыһалҕаларын чинчийэр институтугар научнай сотруднигынан үлэлиир. 1982 сыллаахха «Лингвистические основы обучения орфографии родного языка в начальных классах» диэн үлэнэн хандьыдаат диссертациятын кѳмүскээбитэ.
Игнатий Иванович салалтатынан саха тылыгар оҕону 6 сааһыттан үѳрэтэр толору учебно-методическай комплект бэлэмнэнэн тахсыбыта.
50-н тахса научнай үлэ, оскуола программатын, учебник, учебнай пособиялар уонна ыстатыйалар, ахтыы кинигэлэр  ааптардара.
2014 сыллаахха ахсынньы 17 күнүгэр өлбүтэ.
Учебникара
хос таһаарыылара:	1988 хос таһаарыылара:	1993 хос таһаарыылара:	1976,	1978,	1981
Америка Холбоһуктаах Штааттара
Америка Холбоһуктаах Штаттара (ааҥл. United States of America, кылгатан United States, U.S., USA эбэтэр America), кылгатан АХШ эбэтэр Америка, диэн федерал конституция өрөспүүбүлүкэтэ, биэс уон штаттан (илтэн) уонна биир федерал эргинтэн турар. Дойду улахан өттө (48 штат уонна киин эргин Уашиҥтон) Хоту Америкаҕа сытар, Чуумпу уонна Атлантик океаннар икки ардыларыгар, кирбиилэhэр Канаадалыын хоту уонна Мексикалыын соҕуруу. Аляска штата континент хотугулуу арҕаатыгар баар, кинилиин кирбиилэhэллэр Канаада илин уонна Арассыыйа арҕаа, Бериҥ силбэhиитин нөҥүө. Хауайи штата Чуумпу океан ортотугар баар архипелаг. Онтон ураты дойду Чуумпу океаҥҥа уонна Кариб байҕалыгар хас да бас билэр сирдэрдээх уонна арыылардаах.
Иэнэ 9.83 млн км² (аан дойдуга улаханынан үһүс) уонна олохтоохторун ахсаана 306 млн (аан дойдуга улаханынан үһүс). Холбоhуктаах Штаттар аан дойду биир ордук элбэх араас омуктардаах уонна култууралардаах дойдута буолар, бу өр кэмнээх улахан, билигин да бара турар, иммиграция түмүгэ. АХШ экономиката аан дойдуга бастыҥ, ол курдук 2008 сыллааҕы БИО $14.3 триллион буолбут (аан дойдутааҕы БИО 23% уонна АКП 21%).
Устуоруйата
Дойду устуоруйата Улуу Британия Атлантик океан кытылыгар уон үс колонияны тэрийиититтэн саҕаланар. От ыйын 4, 1776 c. бу колониялар тутулуга суох буолуу декларациятын таhаарбыттара, бу декларациянан кинилэр Улуу Британияттан тутулуга суох буолууларын уонна Холбоhуктаах Уния тэрийиилэрин туhунан эппиттэрэ. Ол кэнниттэн буолбут Тутулуга суох буолуу Америка сэриитигэр өрө турбут штаттар Улуу Британияны кыайбыттара. Филадельфия конвенциятынан балаҕан ыйын 17, 1787 c. билиҥҥи Америка Холбоhуктаах Штаттарын конституцията ылыммыта, аныгы сылга конституция чахчы буолуутунан, штаттар күүстээх киин дьаhалталаах биир республика ирээттэрэ буолбуттара. 1791 сылга элбэх тутаах олохтоох бырааптары уонна көҥүллэри мэктиэлиир Bill of Rights диэн конституцияҕа уон көннөрүүлэр киллэриллибиттэрэ.
XIX үйэҕэ АХШ Францияттан, Испанияттан, Холбоhуктаах Хоруоллуктан, Мексикаттан уонна Арассыыйаттан сирдэри ылбыта, уонна Тексас уонна Хауайи республикаларын аннексиялаабыта. 1860-с сс. дойду аграр Соҕуруута уонна индустриал Хотута штаттар бырааптарын уонна кулуттааhын институтун туhунан мөккүөрдэриттэн сылтаан Америка олохтоох сэриитэ буолбута. Бу сэриигэ Хоту кыайыыта дойду эстиитин тохтоппута уонна кулуттааhыны суох оҥорбута. Оннук АХШ Кэнгириэһэ кулуттааһыны 1862 сыллаахха бэс ыйын 19 күнүгэр боппута.
Испания-Америка сэриитин уонна Бастакы аан дойду сэриитин кэннилэриттэн АХШ сэрии күүһэ статустаммыта. 1945, Иккис аан дойду сэриититтэн АХШ бастакы ядернай сэрии сэптээх дойду, Холбоhуктаах Нациялар Көмүскэл Сүбэтин олохтоох кыттааччыта уонна NATO тэрийээччи кыттааччытын быhыытынан тахсыбыта. Тымныы сэрии бүтүүтүн уонна Сүбэ Унията эстиитин кэнниттэн АХШ соҕотох суперкүүс буолбута. Дойду глобал сэрии хоромньулааhынын 50% оҥорор уонна аан дойду бастыҥ экономика, политика уонна култуура күүһэ буолар.
.name
.name диэн тус бэйэ сайтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
Америка Холбоһуктаах Штааттара
Салайыы
Америка Холбоһуктаах Штааттара федеральнай республика. Федерал былаас АХШ Конституциятыгар олоҕурар. Салалта үс салаалаах: ситэриилээх былаас, сокуону таһаарар былаас уонна сууттуур былаас. Штаттар былаастара эмиэ итинник арахсар.
Ситэриилээх былаас
Ситэриилээх былаас диэн сокуону үлэҕэ киллэрэр салалта чааһа буолар. АХШ быыбар бэрэстэбиитэллэрэ АХШ президенын талаллар, кини ситэриилээх былаас ону тэҥэ сэриилээх күүстэр басхана буолар. Конгресс ылыммыт сокуонугар ветоны ууруон сөп, оччоҕуна ол сокуон олоххо киллэриллибэт. Ону тэҥэ дьон номнуо ылыммыт сокуону тутталларыгар араас укаастары таһаарыан сөп.
Президент дьон уонна бизнес олоҕун хонтуруоллуур департаменнар иһин эппиэтинэһи сүгэр. Ол курдук, Урбаан департамена урбаан уонна бизнес туһунан быраабылалары оҥорор уонна таһаарар. Ол иһин Президент ол департамент тойонун бэйэтэ талар, уонна федерал сууттааччылары номинациялыыр. Ол гынан баран Сенат ону кытта сөбүлэһиэхтээх. Президент түөрт сыллаах болдьоххо талыллар.
Сокуону таһаарар былаас
thumb|right|АХШ Капитолийын арҕаа кынана - АХШ Конгреһын дьиэтэ Сокуону таһаарар былаас сокуоннары толкуйдуур. АХШга ол былаас АХШ Конгреһыгар сүктэнэр. Конгресс икки палаталаах.
Биир палаататын аата Бэрэстэбиитэллэр палааталара диэн ааттанар. Бэрэстэбиитэллэр ханнык эмит штаттан эбэтэр территорияттан талыллаллар. Бэрэстэбиитэллэрин ахсаана хас киһи ол штатка эбэтэр сиргэ олороллоруттан тутулуктаах. Бэрэстэбиитэл икки сылга талыллар. Бэрэстэбиитэллэр ахсаана билигин 435 киһи буолар. Бэрэстэбиитэллэр палаталара спикердаах. Президены уонна вице-президены кытта туох эмит буоллаҕына кини эбээһинэстэрин спикер толорор.
Дуткина Татьяна Егоровна
Дуткина Татьяна Егоровна (1949—1999) — РФ Үтүөлээх учуутала, Үлэ Албан Аата уордьан III истиэпэнин кавалера.
Америка Холбоһуктаах Штааттара
Сокуону таһаарар былаас
Бэрэстэбиитэллэр уонна сенатордар араас сокуоннары киллэрлэллэр, ону бырайыак диэн ааттыыллар. Ханнык эмит бырайыак тута куоластаныан сөп, эбэтэр араас хамытыаттарынан тарҕанан дьүүлэнэллэр. Бырайыак сокуон буоларыгар икки палата иккиэн куоластыыллар, уонна президент илии баттыыр эбэтэр вето быраабын туттуон сөп. Президент ветолаатаҕына иккистээн Конгресска киирэр, онно үс гыммыттан икки куоластары хомуйдаҕына Президент вето уурар кыаҕа суох буолар.
Дуткина Татьяна Егоровна
М. К. Аммосов аатынан Дьокуускайдааҕы государственнай университеты бүтэрэн баран Чокурдаах, Аллайыаха, Лөгөй оскуолаларыгар математика учууталынан, Мүрүтээҕи « Уолан» гимназияҕа директоры научнай методическай үлэҕэ солбуйааччынан, Республикатааҕы колледж директоры үөрэтэр-иитэр үлэҕэ солбуйааччынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
Америка Холбоһуктаах Штааттара
Сокуону таһаарар былаас
Федерал систематыгар Конгресс штаттар сокуоннарын көнөтүк уларытар кыаҕа суох, ол оннугар Конгресс федерал харчыны мэктиэлиир, уонна ол сокуон штакка киирэригэр услуобуйаны үөскэтэр. Ол системата олус уустук тутулуктаах.
Сууттуур былаас
Сууттуур былаас диэн былаас биир салаата уонна сокуон туох диэн этэрин быһаарар. Сууттуур былаас АХШга Үрдүкү суутан уонна элбэх кыра сууттартан турар. Үрдүкү суут ханнык эмит сокуон Конституцияны кэһэр диэн эттэҕинэ ол сокуон "хоторбут" диэн быһаарыллар уонна үлэлээбэт буолар. Үрдүкү суут тоҕус судьуйалартан турар, Президент кинилэри сүбэлиир уонна Сенат бигэргэтэр. Ол кэнниттэн үлэттэн тахсыаҕар эбэтэр өлүөҕэр дылы судьуйанан үлэлиир. Ол буоллаҕына Президент атын киһини сүбэлиир. Сенат сөбүлэспэтэҕинэ Президент атын киһини булуохтаах.
Дуткина Татьяна Егоровна
Д. И. Очинскай премиятын лауреата. Аан дойдутааҕы «Саха — Азия оҕолоро» фонда стипендиата. Лөгөй нэһилиэгэр элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Америка Холбоһуктаах Штааттара
Сууттуур былаас
Араас дьыалалартан (ол курдук Марбури Мэдисон утары дьыалатыгар) Үрдүкү суут Конституцияны хайдах ааҕарга соҕотох тылбаасчыт буолар уонна ханнык баҕар сокуону хотуон сөп.
Нэhилиэнньэтэ
АХШ урут уруккаттан иммиграция дойдута буоларын үрдүнэн, янкилар дойду үрдүнэн 95% ылаллара 1920 сыллаахха. Ол эрэн АХШ экономика сайдарын уонна дьон олоҕо тупсарынан сибээстээн атын дьадаҥы дойдулартан үчүгэйдик олороору элбэх мигрант кэлэр. Онон сибээстээн янкилар бырыhыаннара кыччыыр. 1950 сылга номнуо 95%-тан намтаан 85% буолар. Ол эбэтэр 15% АХШ олохтооҕо мигрант буолар. Миграннар кэлиилэрэ өссө күөдьүйэр 1970-1990 сыллардаахха, уопсайа 60 миллион киһи 30 сыл иһигэр АХШ олохсуйа киирэр (ол эбэтэр 1 сылга 2 миллион дьон), онон сибээстээн янкилар 85%-тан долялара өссө кыччаан 59% буолар. Мигрант дьон уопсай бырыһыана 41% буолар. Онон сибээстээн билиҥҥи туругунан мусульмаан омуктар, кытайдар уонна индиялар АХШ балай да элбииллэр уонна АХШ улахан мегаполистарыгар (холобура, Нью Йорк уонна Лос Анджелес) 80% ылаллар. Билигин миграннар кэлиилэрэ тохтообот, АХШ олотчутун кардинально этническай састааба номнуо 2030 сыллаахха мусульмаан уонна кытай, индия дьонун диэки улаатыа. ООН прогноз. сахалар кыра да буоллар миграция онороллор эбит, кэнники дааннайынан саха ахсаана 5 тыhыынчаттан аhарбыт, нуучча ахсаана 4 миллионтан элбэх.
Туризм
АХШ Аан Дойду иммиграцияҕын киинэ буоларын таһынан, биир Аан Дойдуга улахан туризм киинэ буолар. Ол курдук 2013 сыллаахха АХШ 3 миэстэни ылбыт (Франция уонна Италия кэнниттэн), ол эбэтэр сыл аайы АХШка 80-90 миллион дьон сынньана күүлэйдии барар эбит, ону холоотоххо Арассыыйаҕа 1 миллиону кыайбат (үксүн гастарбайтердар буолаллар). АХШ уопсайа 60 судаарыстыбаны кытта доҕордоһон визата суох бэйэтин территориятыгар киллэрэр, олор ахсааннарыгар Япония, Евросоюз (28 дойду), Корея, ОАЭ, Канада, Австралия. Америкаҕа барар туристар үксүн Нью-Йорк куоратка, Уашингтон, Калифорния регионнарын көрөллөр, ону таhынан Флорида штатын.
Обама Мишел
thumb|right|Мишел Обама
Мишел Обама — (Michelle LaVaughn Obama, АХШ бастакы ледита, Барак Обама ойоҕо.
Тохсунньу 17 күнүгэр 1964 сыллаахха Иллинойс штаатыгар Чикаго куоракка төрөөбүт.
Бурнашев Иван Иванович
Иван Иванович Бурнашев — Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар Государственнай бириэмийэ лауреата.
Кини 1953 сыллаахха Лөгөй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Лөгөй орто оскуолатын бүтэрбит. Партизан Заболоцкай аатынан сопхуос Хомустаахтааҕы отделениетыгар үлэлээбитэ.
Эвота
Эвота — Арҕаа ДЬааҥы сиһин илиҥҥи өртүгэр баар икки төбөлөөх хайа. Алдан уонна Төмтөөн өрүстэр кирбиилэригэр. Улахан төбөтө муора таһымыттан 1600 м., кыра төбөтө - 1360 м. Төбөлөр икки ардыларынан Тиит дабаанынан Амуур - Дьокуускай массыына суола барар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
1851
1851 сыл.
Битии
Бу үҥкүүнү оһуохайтан уратыта диэн ханнык баҕарар киһи үҥкүүлээбэт. Айыы ойуунун салалтатынан барар. Битиигэ 13-15 саастаах эдэр дьон - битииһиттэр - эрэ кытталлар. Ол кыттыылара бэйэлэрин баҕаларынан эрэ буолар. Ол гынан баран кыттар оҕолорго анал көрдөбүл баар - ыраас дьүһүннээх, көнө уонна чэпчэки уҥуохтаах буолуохтаахтар.
Битии ханнык сиэргэ-туомҥа туттулларыттан көрөн араас барыллардаах буолар. Ол гынан баран илиилэринэн биирдии-биирдии ытыстарын иһирдьэ тутан далбаатыыллар.
Билигин битии бэйэтин толору суолтатыгар толоруллубат, ол гынан баран кини элэмиэннэрэ сахалыы үҥкүүлэр саҥа барылларыгар туһанылаллар.
.net
.net диэн ситим тэрилтэлэргэ аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен. Билигин көҥүл туттуулаах.
Канадиан инглиш
Өссө маны көр
.
Михайлов Савва Николаевич
Михайлов Савва Николаевич (1904-1931) – "Саха маршала" Сэмэн Михайлов бииргэ иитиллибит быраата, абаҕатын Кээйэ Ньукууһун уола. Идэтинэн учуутал этэ. Дойдутугар Чыамайыкыга бастакы оскуоланы астарбыт киһи. 1930 сыллаахха саас тутуллубута уонна кыһын 1931 сыллаахха ытыллыбыта.
Савва Николаевич чугас доҕоро – Семенов Аполлоний Иннокентьевич омук тылын кафедратын аспыт киһи эбит. Иккиэн Владивостокка бииргэ үөрэммиттэр.
Краевед Д.Н.Гаврильев «Репрессия уонна реабилитация» диэн кинигэтигэр «Үтүө ааттара үйэтийэр» мартиролог-сурукка 354-с киһинэн сурулла сылдьар: «Михайлов Савва Николаевич (1904) – Илин Хаҥалас улууһа, Чыамайыкы нэһилиэгэ. Омуга Саха, партията суох. Дьокуускай куорат олохтооҕо. «Саха омук» культурнай-сырдатар общество чилиэнэ. Студент. РСФСР ХК 58-3, 6-с пууна: 1930 сыл, ыам ыйын 15 күнэ. Кини буруйданыыта: Атын дойду агенын кытары сибээстээҕин, онуоха үспүйүөннээһин иһин сууттаммыт» [1; 111-112].
1998 сыллаахха Алтан Сарын «Тоҕус этиҥ тойуга» диэн кинигэтин В.Н.Протодьяконов хомуйан, киирии тыллаан бэчээттэтэн турар. Онно этиллэринэн, Гаврил Васильевич Баишев-Алтан Сарын оҕо эрдэҕиттэн үчүгэйдик билэр дьоннорунан Семенов Аполлонийы уонна Михайлов Савваны ааттаталаабыт эбит [2; 8]. Алтан Сарын 1929 сыллаахха күһүн тутуллар, сэтинньи ыйга биир доппуруоска билиммитинэн, ол күһүн куоракка Савва Михайловы көрсүбүт [2; 13]. Сыл аҥарынан Савва Михайлов эмиэ тутуллубут, сууттаммыт уонна ытыллыбыт.
Романов Павел Прокопьевич (1920-2008) Савва Николаевич бастакы үөрэнээччитэ этэ, онон олус киэн туттара, өрүү кэпсиирэ. Учууталын кэриэстээн, кини аатын үйэтитээри Чыамайыкы оскуолатыгар Савва Николаевич аатын бэрдэриэн баҕарара. СР прокуратуратыттан учуутала реабилитацияламмытын туһунан справканы ылан ууруна сылдьара. Онно маннык суруллубут этэ (кылгатан): «Гр-н Михайлов Савва Николаевич … репрессирован: ОГПУ СССР 15 мая 1930 года арестован и привлечен к уголовной ответственности по ст.ст. 58-6 и 59-3 УК РСФСР к высшей мере наказания – расстрелу. Приговор приведен в исполнение 18 февраля 1931 года. Он реабилитирован 11 мая 1989 года прокуратурой РС (Я) в связи с отсутствием состава преступления…».
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:
1.	Гаврильев, Д.Н. Репрессия уонна реабилитация. / Д.Н.Гаврильев. – Дьокуускай : Бичик, 2001. – 192 с. 2.	Алтан Сарын. Тоҕус этиҥ тойуга / [хомуйан оҥордо В.Н.Протодьяконов]. – Дьокуускай : Бичик, 1998. – 384 с.
1876
1876 сыл.
Айылҕаны харыстааһын
Айылҕаны харыстааһын диэн сахалар олохторун тутаах сыала.
Үөрэх-билии тарҕанан, дьон өйө-санаата сайдан, тупсан, олоххо оҥорбут сыыһаларын, сыыһа туттууларын таба сыаналаан, көннөрөн истэхтэринэ сир үрдүгэр демократия үөрэҕэ тарҕанан, кэҥээн олоххо киирэрэ элбээн иһэр.
Дьон олохторугар биллэр уларыйыылар, сайдыы, тупсуу диэки хамсааһыннар киирэн иһэллэрин тэҥэ, айылҕаҕа уларыйыылар киирэн иһэллэр.
Аныгы, сайдан иһэр үйэҕэ айылҕаны харыстааһын эрэ быыһыыр кыахтааҕын өйдөрө-санаалара сайдыбыт, үөрэхтэммит дьон кэлин кэмҥэ өйдөөн, араас үлэлэри ыытан эрэллэр. Манна ордук аҕыйах ахсааннаах ордон хаалбыт кыыллары, көтөрдөрү харыстааһын, көмүскээһин күүһүрүүтүн киллэриэххэ сөп.
Айылҕа кыылларын, көтөрдөрүн харыстааһыны биһиги эмиэ оҥоробут эрээри, ол кыра, айылҕа уларыйыытыгар кыайан сөп түбэспэт буолан иһэр. Бултааһын кэмин хааччахтааһын аһара элбэҕи бултаан кэбиһиини аҕыйатарын таһынан төрүүр, үөскүүр кэмнэригэр харыстааһыны, көмүскэли оҥорор. Биһиги дойдубутугар айылҕа кыылларын, көтөрдөрүн маннык харыстааһын ситиһиилээхтик ыытыллар.
Дьон төһө да үөрэҕи-билиини баһылаабыттарын иһин бэйэлэрэ өйдөрүнэн-санааларынан салаллан бултааһын кэмин чуолкайдык тутуһаллара өссө да ыраах. Биирдиилээн дьон булду харыстааһын быраабылаларын тутуспаттара син-биир биллэн тахсан хомолтону үөскэтэр.
Аан дойду дьоно айылҕаны харыстыырга кыһаналлара сыыйа-баайа улаатан, кэҥээн иһэрин араас хамсааһыннары кыттыһан оҥороллоро биллэрэр. 2011 сыллаахха кулун тутар 26 күнүгэр ыытыллыбыт «Час земли» диэн электрическэй уоту харыстааһын акциятыгар элбэх дойдулар кыттыстылар, биир чаас устата туһата аҕыйах электрическэй уоттары умуруоран эньиэргийэни экономиялааһыны үөскэттилэр. Арай бу харыстааһыммыт хас күн аайы буолбакка, биирдэ эмэтэ “шоу” курдук ыытыллара туһатын аҕыйатар, дьон харыстааһыҥҥа кыттыһыылара уустугун биллэрэр.
Айылҕаны харыстааһын биир тутаах көрүҥүнэн күөх тыаны, хонууну өрт уотугар сиэппэт туһугар кыһаныы буолар. Сайын уһун кураан турдаҕына ойуурга баһаардар бараллара билигин да элбиир. Күн буруо быыһынан нэһиилэ көстөр кэмэ тиийэн кэлэрэ, уот аһара бардаҕына айылҕаҕа оҥорор хоромньута лаппа улаатарын биллэрэр.
Тыһыынчанан киһиттэн биир сэрэҕэ суох киһи баһаары, өрт уотун ыытан кэбиһэрэ уоту уматар тэриллэр сайдыыларыттан, тупсууларыттан улаатан, элбээн биэрэр кыахтанара, экономика сайдыыта дьоҥҥо, айылҕаҕа оҥорор куһаҕана улаатарын биллэрэр. Уоту уматар тэрил хататтаах чокууртан уонна кыаттан сайдан испиискэҕэ уонна тарбаххынан баттаатаргын эрэ күлүм гына умайан кэлэр, гааһынан үлэлиир зажигалкаҕа диэри сайдыыта, аныгы умуллубат сигареталар элбээһиннэрэ, туруга суох өйдөөх-санаалаах, ыксаллаах, тиэтэллээх, сыыһа-халты туттунар кыахтаах дьон уоту ыыталларын элбэтэр.
Уоту уматар тэриллэр сайдыылара, тупсуулара олору туһанар дьон өйдөрө-санаалара ордук күүһүрэн, тупсан, тулуурдара элбээн биэрэрин эрэйэрин аныгы үйэҕэ хаалларан, умнан сылдьабыт. Улуу Тойон таҥара тулуурдаах буолууга үөрэҕэ кытаатан, оҕо кыра, зажигалканы сатаан туһанар буолуоҕуттан ыла үөрэтэн, сэрэхтээх буолуута улаатан биэрэрин ситиһии эрэ дьону сыыһа-халты туттунуулартан быыһыыр кыахтаах.
Сайдыыны ситиһиибит биир туһалаах өрүтүнэн, бу кэмҥэ киһи барыта Аан дойду үрдүгэр туох буола турарын кэтээн көрө сылдьар кыаҕырбыта буолар. Айылҕаҕа ханна эмэ, ханнык эрэ хамсааһын буолбутун, туох уларыйбытын аныгы көрдөрөр, иһитиннэрэр тиэхиникэ көмөтүнэн бары билэ сылдьаллар. Айылҕаҕа тахсар уларыйыылар, соһуччу хамсааһыннар дьону барыларын таарыйар кыахтаммыттара харыстыыр санааларын улаатыннарда.
Дьон бары олохторун сыалынан Айылҕаны харыстааһын буолар кэмэ тиийэн кэллэ. Науканы сайыннаран улахан, кыахтаах тиэхиникэлэри оҥостор буолуу айылҕаны алдьатыыны күүһүрдэр, киэҥ сирдэргэ тарҕатар. Бары олус туһалаах диэн ааттыыр ракеталарбыт тобохторо киэҥ сирдэргэ таммалыыллар. Бу тобохтор айылҕаҕа оҥорор хара дьайыыларыттан дойдубутун көмүскүү сатыырга тиийдибит. Кыахпыт кыратыттан “үктээтэххэ оннооҕор кутуйах “чыып” диир” диэн этиигэ сөп түбэһэр балаһыанньалаахпыт.
Сир баайын тоҕо хаһан аһаҕас ньыманан хостооһун радиацияны тарҕатар. Олус былыргы динозаврдар баар кэмнэригэр сир үрдэ радиациянан сутуллубут эбитин наука дакаастаабытыттан өй ылынан радиацияны тарҕатыыга дьон олус улахан сэрэхтээх буолуулара улаатта.
Киһи айылҕаҕа сыһыана харыстааһын өттүгэр уларыйдаҕына эрэ, Сиргэ дьон олоҕо кыаллар кэмнэрэ кэлэн эрэллэр. Кыыллар, көтөрдөр аҕыйааһыннара күөх үүнээйилэр аҕыйааһыннарын кытта быһаччы тутулуктаах. Айылҕаҕа үүнэр олус туһалаах тутуу матырыйаала буолар мутукчалаах мастары, билигин дьон кэрдэн лаппа аҕыйаппыттарын кэннэ, аны үөннэр сииллэр. Ол курдук күөх үүнээйилэр суох буолуулара айылҕа кыыллара, көтөрдөрө эмиэ суох буолууларыгар тириэрдэр.
Сири, күөх үүнээйилэри биһиги сахалар харыстыыр санаабыт күүстээх, былыр-былыргыттан олохпут айылҕаттан тутулуга улаханыттан харыстыыр санааны иҥэринэн сылдьабыт. Бу харыстыыр баҕа санаабытын туһанан алдьаммыт, кээһэммит күөх хонууларбытын, тыабытын оннугар түһэрэр үлэлэри кыайа-хото ыытар, атыттары харыстыырга ыҥырабыт.
Олох сайдан, тупсан иһиитэ уруккуттан олохсуйбут өй-санаа, үгэстэр эмиэ уларыйалларыгар тириэрдэр. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит таҥаралар аныгы дьон өйдөрүгэр-санааларыгар, ситиһэ сатыыр баҕа санааларыгар сөп түбэспэттэр, хаалан хаалбыттар. Бу эргэрбит, туһаларыттан тахсыбыт таҥаралары хаалларыы, умнуу, уларытыы, сайдыыны ситиһэн иһэр дьонтон хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Сайдыыны ситиһии биир кэрдиис кэмигэр туттулла, туһалааҕынан ааҕылла сылдьыбыт баҕа санаа, таҥара уларыйар, атынынан солбуллар кэмэ тиийэн кэлэн иһэр.
Аныгы, сайдыылаах кэмҥэ биһиги сахалар былыргы итэҕэлбитин эмиэ уларыттахпытына эрэ айылҕаны толору харыстыыр кыахтанабыт. Айылҕаҕа аҥардастыы күөх хонуу, тыа эрэ киирбэтинэн, онно араас кыыллар, көтөрдөр, уулар, балыктар, араас үөннэр бары холбуу киирсэллэриттэн харыстааһын барыларын холбуу хабан ылара туһатын улаатыннарар. Биһиги былыргы Байанай таҥарабыт тыа кыылларын, көтөрдөрүн харыстыырга анала суох. Байанай таҥара, былыргы булчуттар таҥаралара, дьон бултаан айахтарын ииттэр, таҥас оҥостон таҥнар эрдэхтэринэ үөскээн сайдыбытыттан айылҕаны харыстыырга ыҥырбат. Оччолорго булт элбэх, онтон дьон аҕыйах эрдэхтэринэ элбэхтик бултуу, онтон туһана, аһылык, таҥас оҥосто сатыыллара, Байанай таҥара көмөтүгэр олуһун наадыйаллара. Билигин кэлэн ол уларыйан, төттөрү эргийэн булт букатын аҕыйаата, дьон ахсааннара аһара элбээтэ, аҥардастыы булдунан иитиллээччилэр бэйэлэрэ эмиэ лаппа аҕыйаатылар. Былыргы Байанай таҥара биирдэ эмэ айылҕаҕа тахсан сынньанааччылар эрэ туһаналларыгар туттулларга тиийбитин таба өйдөөн, сыыйа хаалларыа этибит уонна саҥа, айылҕаны, кыыллары, көтөрдөрү харыстыырга аналлаах “Харыстас” таҥараны сайыннарабыт. Таҥара диэн дьон үтүөҕэ баҕарар баҕа санаалара маннык уларыйыыта өй-санаа сайдан, уларыйан, тупсан иһиитинэн быһаарыллар.
Оҕолорбутун, кэлэр көлүөнэлэрбитин иитии, үөрэтии билигин сыыһа, хаалбыт хайысханан баран иһэрин тохтотуу, көннөрөн биэрии хайаан да эрэйиллэр. Ол курдук саҥаттан саҥаны арыйа сатыыр, “айыы үчүгэй” диир, айыыны элбэхтик оҥорор дьон бииртэн бииргэ, саҥаттан саҥаҕа көтүөккэлииллэрэ, солумсаҕыраллара элбэҕиттэн Айылҕаны харыстаабаттар, алдьаталлара элбээн хаалар.
Олох сайдан истэҕинэ олус былыргы хаалбыт өйү-санааны тутуһуу олох хаамыытыттан хаалан хаалыыга тириэрдэр. Сайдыылаах дьон бары айылҕа кыыллара, көтөрдөрө аҕыйаабыттарын билинэн харыстыыр, көмүскүүр санаалара күүһүрэн истэҕинэ биһиги, сахалар былыргы Байанай таҥарабытын өрө тута сылдьарбыт, оҕолору үөрэтиигэ туһанарбыт өйбүт-санаабыт хаалан иһэрин биллэрэр.
Аан дойду дьоно бары түмсэн биир баҕа санааланыылара саҥа, айылҕаны харыстыыр таҥара үөскээһинигэр тириэрдэр. Бу саҥа таҥара сахалар айылҕаны харыстыыр үөрэхтэриттэн, үчүгэйгэ ыҥырар алгыстарыттан үөскээн таҕыстаҕына сахалыы «Харыстас» диэн ааттанара ордук табыллар. Бу үтүө баҕа санаа дьоҥҥо үөскээн сайыннаҕына сахалар туруоруммут сыалларын ситиһэ сатыылларыгар кыахтара улаатыа, күүһүрүө, кыаҕырыа этилэр.
Айылҕаны харыстааһыҥҥа, сиргэ туруктаах олоҕу ситиһиигэ дьон тулуурдара, дьулуурдара эбилиннэҕинэ, бэйэлэрин ону-маны, буолар-буолбаты, саҥаны айыыны оҥоро сатыыр быстах баҕа санааларын өрө туппатахтарына, хааччахтаатахтарына, ситиһиилэри оҥорор кыахтаналлар. (1,12).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Ponsash
Александр Пономарев "Ponsash" — Саха Сирин биллиилэх ырыаһыта. Ponsash ырыаларын элбэх дьон дуоһуйа истэр уонна сэргиир.
Айар үлэтэ
Бастакы ырыата 2007 сылга, атырдьах ыйыгар тахсыбыта. Ырыалара үксүн таптал туһунан. Fiesta диэн хос ааттаах рэперы кытары тэҥҥэ ыллаһан элбэх биллэр ырыалары тэҥҥэ таһаарбыттара. Билигин кинилэр ырыаларын билбэт дьон аҕыйаҕа буолуо. Биир дойдулаахтара Сашанан олус киэн тутталлар. Олоҕун тухары 3 улахан сольнай концерт ыыппыта. Дьокуускай куоракка 2008 сылга "Алаҕар студияны" олохтообута. Билигин кини үксүн ырыа айааһынынан дьарыгырар. Кэргэнинээн 3 оҕолоохтор. Иннин диэки элбэх саҥа бырайыактардаах.
Көмүс Балык (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Көмүс Балык Көмүс Балык (латыынныы Dorado) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 179,2 квадрат кыраадыс иэннээх, 32 көстөр сулустардаах.
Устуоруйа
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. Кэнники бу сиргэ атын дьоннор атластраыгар Батас-Балык (латыынныы Xiphias) диэн бөлөх көстөр, бу ааты Иоганн Кеплер киллэрбитэ.
.org
.org диэн атын доменнар критерийдарыгар сөп түбэспэт тэрилтэлэргэ аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
1852
1852 сыл.
Мас Мэхээлэ
Кини XIX үйэ маҥнайгы аҥарын диэки Бороҕон улууһугар I Лөгөй нэһилиэгэр Илин Сылаас ууһугар төрөөн ааспыта. Уҥуоҕунан саһаан буолуо биир мөрсүөк тиийбэтэ үһү. Бэйэтэ сулардыы бытыктаах, уһун ньолбоҕор төбөлөөх, иҥиирдэрэ кууран көстө сылдьар сүүстэн тахса киилэ ыйааһыннаах, ол гынан баран ханан да сыа сыстыбатах атыыр оҕуһу өрө тутан кэбиспит курдук киһи эбитэ үһү.
Аҕата Сэмэн 1840 сыллаахха кинээс буола сылдьыбыт. Кини сэттэ уолланан ситэн-хотон олорон ааспыт. Михаил 18-20 саастарыгар, эһэтэ, сүүһүгэр чугаһаабыт оҕонньор сиэнин боруобалаан көрөн баран, ханнык баҕарар түһүлгэҕэ оонньуоххун сөп буолбуккун онон кытаат диэн алҕаабыт. Уол онтон ыла тустуунан дьарыктаммыт. Мас Мэхээлэ курдаһан да, хапсаҕайдаһан да чугас эргиннээҕи бөҕөстөрү тулуппатах, атаҕынан эмиэ кыанар мас бөҕө, кус быһый эбит.
Кини баара суоҕа 43 саастааҕар, 1871 сыллаахха орто дойдуттан арахпыт.
Марийдар
Мари́йдар (урут: черемисы, түүр. чирмыш) — финн-угор омуктарыгар киирэр  Арассыыйаҕа, сүрүннээн Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтигэр олорор омуктар. Марий Элга марийдар аҥардарын кэринэ киһи олорор, 604 тыһ. киһи. (2002). Атын марийдар Поволжье уонна Ураал регионнарыгар тарҕанан олороллор. Билиҥҥи бэйэлэрин ааттанар ааттара — мари — бастаан дьон диэн суолталаах эбит.
Абый улууһа
Абый диэн Саха Сирин улууһа. Улуус киинэ Үрүҥ Хайа бөһүөлэк. Олохтоохторун ахсаана — (2010 сыллаах ааҕыыннан), сирин иэнэ — 69,4 тыһ. кв. км эбэтэр Саха Сирин алта уон гыммыт биирэ. Олохтоох чиҥэ — 0,09 киһи/кв. км.