Нюрба_сиригэр_олохсуйбут_кэриэйдэр
Биһиги хос эһэбит Ньурба улууһугар олорбут кэриэй Ли Пен Муи — Ли Сергей. Кини төрөппүт кыыһа Ли Анна Сергеевна, 1937 сыл тохсунньу 24 күнүнээҕи төрүөх, биһиги тапталлаах күн күбэй ийэбит, эбэбит. Ийэбит кэпсээбитин тиэрдэбит: «Оччолорго туох да үөрэҕэ суох, колхозка до- яркалыы сылдьар саха кэнэн кыыһа, мин ийэм Семенова Марина Федотовна, Ньурба Аканатыттан төрүттээх, хантан ылбыт эр санаатынан эбитэ буолла, кэлии кэриэй омук киһитигэр кэргэн тахсан бу биһигини, 3 оҕону төрөппүтэ. Тээтэм сытыары-сымнаҕас майгылаах саастаах киһи этэ. Кини Кэриэйэҕэ кэргэннээх, түөрт оҕолоох киһи кэлбитин биһиги билэр этибит. Тээтэбит ол туһунан кэргэнигэр, биһиги ийэбитигэр эрдэттэн этэр, кистээбэт эбит. Тээтэбит ураты сүрэхтээх, үлэһит киһи этэ, оҕуруот аһын арааһын олордоро: хаппыыста, турунуопус, хортуоска, табаах, ириис үүннэрэрэ. Ол онтун, инньэ, Алдан диэки баран эргинэрэ. Ол сиртэн биһиги хаһан да көрбөтөх, дьэрэкээн өҥнөөх миэтэр- элээх таҥаспытын, сыттык курдук кэмпиэти аҕаларын өйдүүбүн. Сэрии бүтээтин утаа уот кураан турбута, туох баар бурдук, үүнээйи үүммүт сирин бүтүннүү аһыыка буу- лаабыта. Ону оҕолор ханааба курдук хаспыт сирдэри- гэр үүрэн түһэрэн өлөртүүр этибит. Ойуур тыа бүтүн- нүү умайара. Биир таммах уу халлаантан түспэт этэ. Ол эрэн, тээтэбит баар буолан сут дьылга аччыктыыр, хоргуйар диэни билбэтэхпит. Дьаархаҥҥа олордохпу- туна дьиэбит суол аартыгар этэ. Туох да элбэх хоргуй- бут киһи ол суолунан кэлэр-барар буолаллара, биһиги да дьиэбитин тумнубат этилэр. Аара, суолга хоргуйан өлбүт да дьон үгүс буолара. Биирдэ ийэм сирэй оһоххо лэппиэскэ буһара турарыгар түбэһэн, биир хоргуйбут дьахтар эрэйдээх көтөн түстэ да, ол лэппиэскэни был- дьаһа-тарыһа, өлүмнэһэн сиэбитин өйдөөн хаалбып- пын. Лэппиэскэбит ситэ буста эрэ, суох эрэ, ону өйдүүр суох. Дьахтар хас да хонукка хаалан аһаан, сэниэ ылан баран салгыы бараахтаабыта. Ханна тиийэн, тиксэн киһи буолла эрэ, суох эрэ… Тээтэм бэйэтин омугун дьоно, кэриэйдэр, кытайдар биһиэхэ муһуннулар да, оо, кус-хаас саҥата бөҕө бу- олаллар этэ эбээт… Мин тээтэбин бэйэҥ тылгар үөрэт диир этим да, эн атын омук оҕотоҕун, бэйэҥ тылгынан саҥара үөрэниэхтээххин диэн дуостал үөрэппэт этэ. Ол эрэн, биири өйдөтөр, үөрэтэр-такайар этэ — кэриэй, кытай оҕолоро бары эдьиий-балыс, убай-быраат кур- дук истиҥ сыһыаннаах буолуохтааххыт диирэ. Бука, атын да кэриэйдэр, кытайдар оҕолорун оннук иитэл- лэрэ. Тээтэм олуттаҕастык да буоллар, кыралаан саха- лыы саҥара сатыыр этэ. Аны туран, ыал улахан оҕото буоламмын, үүнээйитин харайарыгар илии-атах буола- рым, табаах сэбирдэҕин кырбатар буолара, онно, дьэ, кичэйэн тээтэм көрдөрөн үөрэтэрэ. Ол кэнники, ыал да буолтум кэннэ туһалыыр этэ. Тууһаары хаппыыстабын ураты чараас, үрүмэ курдук кырбыырбын оҕолорум сөҕөөччүлэр. Дьиэ лапсата диэн оҥорор буоларым, онтум эмиэ маҕаһыын лапсатыттан уратыта суох буолара. Мин иннибэр ийэлээх аҕам биир кыыс оҕону төрөппүттэр эбит. Ол кыыс ыалдьан эрдэ, оҕо сылдьан өлөөх- төөбүтэ. Ону тээтэм маннык кэпсиир этэ. Алдан диэки эмиэ үүнээйилэринэн эргинэ хас да кэриэй буолан айаҥҥа сылдьан, биир дьаамҥа киирэн утуйа сытан түһээтэҕинэ, иннигэр икки сиэркилэ турарыттан биирд- эстэрэ үлтү баран, алдьанан хаалбыт. Онно наһаа ыкса- ан, дьиэбэр туох эрэ буоллаҕа диэн, дьонуттан инники түһэн айаннаан кэлбитэ, кырдьык, били түүлүн курдук, улахан кыыһа ыалдьан өлөн сытарыгар кэлээхтээбит. Биһиги бииргэ төрөөбүт үһүөбүт, мин кэннинээҕи уол Ли Николай Сергеевич, 21.03.1945 с.т., идэтинэн физкультура учуутала этэ. Кэргэнэ, кийииппит Мэ- ҥэ-Хаҥалас Төҥүлүтүттэн төрүттээх Ли (Лонгинова) Вера Иннокентьевна диэн. Бырааппын кытта холбоһон, ыал буолан 8 оҕону төрөтөн киһи-хара оҥортообуттара. Икки кыыс, алта уол. Оҕолор бары эһэбит Ли Пен Муи — Ли Сергей, аҕаларын Ли Николай Сергеевич фамилиятын илдьэ сылдьал- лар — бука бары Лилэр. Кыра уол Ли Алексей Сергеевич, 02.02.1950 с.т., Ньурба оройуонун Күндээдэтигэр ыал буолан олохсуйбута. Кыра кийиитим Ли Евдокия Еремеевна. Быраатым кэргэнинээн 4 оҕону төрөппүттэриттэн, 2 оҕо өлөн туораа- быттара. Уоллаах кыыс оҕолоро билигин эмиэ Ли диэн эһэлэрин фамилияларын илдьэ сылдьаллар, ыал-күүс буолан олороллор. Тээтэм бэйэтэ түөннээн, хааннаан дьону эмтиирин көрөрүм, көмөлөһөрүм. Ынах муоһунан дьон хаанын-сүөлүн оборорун, бохсоруйарын өйдүүбүн. Биирдэ орто быраатым Коля сайын, таһырдьаттан сүүрэн киирэт, сабыс-саҥа оргуйан тах- сыбыт чаанньык оһох холумтаныгар турарын тумугуттан оборон, айаҕын итиигэ сиэтэн өлбөтөҕө эрэ… Ону тээтэм бэйэтэ эмтээн үтүөрдүбүтэ. Айаҕын иһин ириҥэ- тин, бааһын барытын айаҕынан оборон эмтиир курдуга… Ньурба Дьаарханыгар олорон бииргэ оонньообут кэриэй кыыһа Үнэгии Роза- лыын отой сүтэрсэн кээспиппит. Кэнники орто кыыһым Тома Бүлүүтээҕи педу- чилищены бүтэрэн, ыал буолан Бүлүүгэ олохсуйбута. Бүлүүгэ кыыспар кыстаан олорон оройуон хаһыатыгар Розабын үбүлүөйүнэн эҕэрдэлээн таһаарбыттарын ааҕан олус диэн үөрбүтүм. Кэлин учуутал идэтин ылан Унегинова Розалия Унеги- новна диэн дьон-сэргэ олус убаастыыр учуутала буолбут этэ. Мин өйдүүрбүнэн, Саха сиригэр кэлбит бары кэриэйдэри, кытайдары депор- тациялааһын саҕаламмыта, паспордарын илиилэригэр биэртэрэ уонна, ким дой- дутугар тахсара көҥүл этэ. Онно биһиги аҕабыт дойдутугар Кэриэйэҕэ төннүбэтэҕэ, нууччалыы Сергей диэн ааты ылынан Саха сиригэр хаалбыта. Аҕам мин орто сүһүөх оскуолаҕа интернакка олорон үөрэнэр кэммэр, ыалдьан саас суол алдьа- нар кэмигэр өлөөхтөөбүтэ. Аҕам өлбүт сураҕын истэн учууталбыттан көҥүллэтэн көрбүтүм да, аҕыйах хонугунан сааскы уһун өрөбүл буолар диэн көҥүллээн ыып- патаҕа, онон аҕам көмүллэ сытар томтор сирин каникулга тиийэн ийэбинээн сыл- дьан көрбүппүт. Аҕабын тиһэх суолугар атаарбатахпыттан, ыалдьа сытар бүтэһик күннэригэр аттыгар буолбатахпыттан, билигин, сааһыран олорон, хомойорум кэмнээх буолуо дуо… Мин бэйэм Ньурбаҕа медицинскэй сиэстэрэлэр куурустарын бүтэрэн, Ньурба оройуонун Түмүк нэһилиэгэр, Маар сэлиэнньэтигэр пенсияҕа тахсыахпар диэри 40-ча сыл доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр үтүө суобастаахтык үлэлээбитим. Ньурба Киирэбиттэн төрүттээх Васильев Прокопий Трофимович диэн киһиэхэ кэр- гэн тахсан 4 оҕону төрөтөн, иитэн үөрэхтээх үлэһит дьон оҥортообутум. Аҕабыт Маардааҕы СПТУга үлэлии сылдьан, баара-суоҕа 43 саастааҕар олорор дэриэ- бинэбит кытыытыгар баар үрэххэ ууга түһэн өлбүтэ. Кып-кыра, сыры-сыллатааҕы 4 оҕолорбун кууспутунан огдообо, тулаайах хаалан, аймахтарбыт, дьон-сэргэ үтүө өйөбүллэринэн, көмөлөрүнэн, сүөһү-ас тутан, үлэлээн оҕолорбун атахтарыгар ту- руорбутум. Улахан кыыс Валентина үрдүк үөрэхтээх быраас-эпидемиолог, Дьокуу- скайга олорор, кэргэннээх, уоллаах кыыс оҕолоохтор. Күтүөтүм Василий Петрович Григорьев үрдүк үөрэхтээх санитарнай быраас, Бүлүүгэ 10 сыл устата олорон үтүө суобастаахтык главнай санитарнай бырааһынан үлэлээбитэ. Иккис кыыс Тамара үрдүк үөрэхтээх учуутал идэлээх, өр сылларга, 20-тэн тахса сыл үөрэх эйгэтигэр үлэлээн кэллэ, кэргэнэ Петр Иванович Степанов суоппар идэлээх, уоллаах кыыс оҕолоохтор. Кыра кыыһым Фатима МВД систиэмэтигэр үлэлиир, полиция майо- ра, кыра уолум Альберт ыарыһахтыыр буолан үөрэммэтэҕэ, инбэлиит». Дьэ, ити курдук, биһиги тапталлаах ийэбит Ли Анна Сергеевна тыыннааҕар, биһиэхэ, оҕолоругар кэпсээн хаалбыт кэпсээниттэн эрэ эһэбит, кэриэй оҕонньоро Ли Пен Муи — Сергей Ли ыраах Корея сириттэн кэлэн күөх Ньурба сирин иккис дойду оҥостон, олох олорон ааспытын туһунан билэбит. Аныгы сайдыылаах олох- хо олорорбут быһыытынан, эһэбит Кореяҕа баар төрөппүт оҕолорун, сыдьаанна- рын билиэхпитин олус баҕарабыт. Элбэх кэриэй, кытай Саха сиригэр кэлэн үгүс саханы хоргуйууттан, өлөр өлүүттэн өрүһүйбүттэрин туһунан истэбит, кинилэр үрдүк ааттарыгар сүгүрүйэбит, ытыктыыбыт, кинилэр сыдьааннара, биһиги эһэ- лэрбит, хос эһэлэрбит ааттарынан киэн туттабыт! Улуу Кыайыы 75 сыла туолар өрөгөйдөөх сылыгар хас биирдии Саха сиригэр кэлэн олохсуйбут кэриэй, кытай дьоммут аатын үрдүктүк тутан, кинилэр ааттарын үйэтитэр биһиги ытык иэспит.