cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Стрельцов Виктор Николаевич
Олоҕун олуктара
1910 сыллаахха Весенний бөһүөлэккэ төрөөбүт. Омугунан нуучча. Красноярскай кыраай Покровка с. олорбут. Саха Сиригэр Алдан көмүһү хостуур бириискэлэригэр үлэлээбит.
1941 сыллаахха атырдьах ыйыгар Алдан оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. 1943 сыл балаҕан ыйыттан фроҥҥа сэриилэспит. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1943 сыл ахсынньы 20 күнүнээҕи Ыйааҕынан Днепр өрүһү ситиһиилээхтик туорааһын, Днепр өрүс арҕаа кытылыгар плацдарм бигэтик бөҕөргөтүллүбүтүн, ону кытта хорсунун уонна геройдуу быһыытын көрдөрбүтүн иһин гвардия кыһыл армееһыгар Стрельцов Виктор Николаевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Сэрии кэннэ Саха Сиригэр Ленскэй бириискэлэригэр, Челябинскай уобалаһыгар үлэлээбит. Кривой Рог куоракка (Украина, Днепропетровскай уобалаһа) олорбут.
1972 сыл ыам ыйын 31 күнүгэр өлбүт.
.tw
.tw диэн Кытай Республиката (Тайвань) үрдүк таhымнаах ил домена.
55
55 сыл.
Өлбүттэр
50er
Элдьикээн
400px|thumb|right|Элдьикээн улуус каартатыгар Элдьикээн бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1618 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Элдьикээн - 1800, Ахсыс Километр - 12 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
От ыйын 4
От ыйын 4 диэн Григориан халандаарыгар сыл 185-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 186-c күнэ). Сыл бүтүө 180 күн баар.
Джеймс Бонсак
Джеймс Бонсак (James Albert Bonsack, алтынньы 9, 1859,  – бэс ыйын 1, 1924) — 1880 сыллаахха бастакы табах оҥорор массыынаны айбыт киһи, АХШ-ка олорбута.
Боллох
Боллох — уулаах сиргэ (уу дьаратыгар, күөл түгэҕэр, кутаҕа, бадарааҥҥа уо.д.а.) сир ньуура кыратык үрдээн, боллойон тахсыбыта.
Тэҥнээ: болдог (бур.) — кыра томтор, элбэх лоппоҕордоох дэхситэ суох сир; болдог (монг.) — томтор.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Югорёнок
400px|thumb|right|Югоренок улуус каартатыгар Югоренок бөһүөлэк. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 589 киһи (2009 сыл).
Аэропорт.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Шота Руставели
thumb|Шота Руставели Шота Руставели (შოთა რუსთაველი, 1172–1216 сыллар эргин) — Грузияҕа XII үйэҕэ олоро сылдьбыт поэт, Грузия литературатын классига, судаарыстыбаннай диэйэтэл.
Ордук биллэр үлэтэ — Баабыр таҥастаах бухатыыр (Сэмэн Руфов тылбааһыгар «Тиигир таҥастаах бухатыыр»), Грузия национальнай поэмата.
Олоҕо
Олоҕун туһунан сибидиэнньэлэр аҕыйахтар. «Руставели» диэн хос ааты төрөөбүт сириттэн ылбыт - Рустави. Ол саҕана Рустави диэн ааттаах сир хас даҕаны эбит. Сорох төрүттэр этэллэринэн биллэр аҕа ууһун сыдьаана эбит, Рустави майораатын бас билэрэ.
Поэматыгар киириигэ айымньы Тамаара сарыыссаны хайҕаан айыллыбытын туһунан суруллар. Поэма тиһэх устуруокаларыгар ааптар бэйэтин месх дэнэр. Грецияҕа үөрэммит, зол кэннэ Тамаара сарыысса хааһынатын харайааччы буолбут (1190 сыллааҕы аактаҕа илии батаааһына баар). Ол саҕана Грузия күүстээх дойду этэ, эдэр сарыысса поэзияны көҕүлүүрэ.
Үлэлэрэ
thumb|Суруга «Баабыр таҥастаах бухатыыр» поэма араас тылларга тылбаастаммыта. Бастаан 1712 сыллаахха Тбилиси куоракка бэчээттэммитэ.
Эдьигээн улууһун гербэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Эдьигээн улууһа" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар. Герб «Эдьигээн улууһа» олохтоох тэриллии улуустааҕы Мунньах 2005 сыл балаҕан ыйын 14 күнүнээҕи 112 №-дээх Быһаарыытынан бигэргэтиллибит. Российскай Федерация Гударственнай геральдическай регистрын тиһигэр 2021 №-нэн бэлиэтэммит.
Дьүһүнэ
Дьаралык төгүрүк быһыылаах щит, от күөх хонуутун ортотугар уҥа диэки хайыспыт киис турар. Герб алын өттө халлаан күөх өҥнөөх долгуннуу быһыылаах, синньигэс үрүҥ көмүс тулалааһыннаах уһуктаах; хонуутугар икки үрүҥ көмүс хатыыс утарыта ойууламмыттар.
Дьаралык баһыгар (үөһээ өттүнэн) сэттэ саха аламай таастара (муннуктарыгар туруоруллубут түөрт тэҥ өрүттээх эттиктэр, хас биирдии эттик алта өлүүгэ араарыллыбыт: кириэстии уонна икки бэйэ-бэйэлэригэр тиксэр туһааннар) кустуктуу иэҕиллэн ууруллубуттар.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Мастаах (күөл)
400px|thumb|right|Мастаах күөл тобоҕо куйаартан көстүүтэ Мастаах күөл. Саха сирин ортоку намталыгар Түҥ өрүс тардыытыгар сытар күөл.
Иэнэ 50 км², тардыытын иэнэ 105 км². Уһуна 10 км, кэтитэ 7 км. Түргэнник уолар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Табах
Табах диэн саамай куһаҕан дьаллык. Табах буруотугар 3000-тан тахса араас эттик баар.
.tz
.tz диэн Танзания үрдүк таhымнаах ил домена.
56
56 сыл.
Өлбүттэр
50er
Казарян Павел Левонович
Олоҕун олуктара
П.Л. Казарян — 15 монография, кинигэлэр, брошюралар, 130 научнай уонна 50 научно-популярнай ыстатыйалар ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ
«Верхоянская политическая ссылка 1861—1917 гг.» (Якутск,  1989). «Под северным  сиянием» (Якутск, 1989). «Олекминская политическая ссылка 1826—1917 гг.: 2 изд.» (Якутск, 1996). «Якутия в системе политической ссылки России 1826-1917 гг.» (Якутск, 1998). «''Численность и состав участников польского восстания 1863—1864 гг. в якутской ссылке''». (Якутск, 1999). «Генезис политической ссылки в России (конец ХV — начало ХIХ в.)». Учебное пособие. (Владивосток, 1999). «''Ссылка в Сибирь. (конец ХVI — начало ХIХ в.)''». Учебное пособие. (Владивосток, 1999). «''Численность и состав участников польского восстания 1863—1864 гг. в якутской ссылке''» (Якутск, 1999). «Профессор А.И. Новгородов» (Якутск, 2002). «История Верхоянска: 2 изд.» (Якутск, 2003).
Хатыҥ мас
Быһаарыыта
Хатыҥ саха сиригэр тарҕаммыт мас, элбэх уулаах, сырдык сиргэ үүнэр, үүнэр тыата хатыҥ чараҥ диэн ааттанар. Маһа кытаанаҕын иһин дьиэҕэ туттар тэриллэри, ол-бу араас оҥоһуктары оҥорорго өлгөмнүк туттуллар. Туоһуттан иһит-хомуос тигэллэр, былыр ураһа оҥороллор эбит. Удьурҕаттан ол-бу арааһы барытын кыһан оҥороллор. Саас аайы уутуйар, ньулун амтаннаах утах буолар.
Хатыҥ-киһи доруобуйатыгар суолтата
Сирдээҕи олоххо-дьаһахха хатыҥ мас туһата олус үгүс. Сахалар тыллан эрэр хатыҥ бүөрүн оргутан куртах бааһырыытын, куртах атын да ыарыыларын эмтииллэр.
Хатыҥ туоһун оргутан дьахтар хаана барарын тохтоторго тутталлар. Хатыҥ туоһун ньалакатын ыас курдук ыстаан сөтөлү аһарыахха сөп. Туос чараас араҥата уонна хатыҥ сэбирдэҕэ бааһы оһорор.
Сэбирдэҕин ууга оргутан туруоран баран, ол уунан арамачыыһы уонна куһаҕан ыарыылары эмтэнэр. Күөх сэбирдэҕи сүһүөх, тоноҕос ыарыыларыгар ыалдьар сиргэ халыҥнык ууран эмтэниллэр. Күөх сэбирдэх сүһүөх умайбыт күлүн сибиэһэй ынах арыытыгар булкуйан уокка буспукка туттуллар.
Хатыҥ ытарҕатын быыла киһи сылаатын таһаарар, мэйии улэтин тупсарар, хаан аҕыйааһыныгар туттуллар. Ону таһынан ытарҕа быылы тирии туругун тупсарар, сирэйгэ мааска оҥостуохха сөп, баттаҕы сайҕыырга үчүгэй.
Бэрияк Алексей Алексеевич
200px|thumb|right|Бэрияк Алексей Алексеевич Бэрияк Алексей Алексеевич (1912—1979) — бэйиэт, прозаик, суруналыыс уонна тылбаасчыт.
Хатыҥ мас
Хатыҥ-киһи доруобуйатыгар суолтата
Хатыҥ ытарҕатын хомуйаат 70% испииргэ туруоран сүрэх ыарыытыгар, аҕылааһыҥҥа, сэниэтэ суох буолууга бальзам оҥоруллар.
Бэрияк Алексей Алексеевич
1912 сыл алтынньы 16 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар II-с Лөгөйгө, билигиҥҥинэн Бээрийэ нэhилиэгин сиригэр Элэмэс Кэрэх (Соҕуруу Үөс) диэн Танда үрэх сыhыытыгар Васильев Алексей Яковлевич (29.05.1891) уонна Серафима Лаврентьева дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт төрдүөлэр: үс уолаттар уонна биир кыыс: Алексей, Яков, Василий уонна Мария.
Хатыҥ мас
Хатыҥ-киһи доруобуйатыгар суолтата
Хатыҥҥа икки араас тэллэйдэр үүнэллэр. Бастакытынан чээри, биһиги улуус үксүн "сүртү" диэн ааттыыбыт. Нууччалар чага дииллэр. Рак ыарыыга, миомаҕа, кистааҕа көмөлөһөр диэн улаханнык аатырбыт эмп буолар. Ити туһунан нуучча биллиилээх суруйааччыта Александр Солженицын суруйбут "Раковый корпус" диэн айымньытын ааҕан киһи улаханнык долгуйар. Ыарахан ыарыыга ыалдьыбыт эрэйдээхтэр өлбөт мэҥэ уутун курдук санаан, "Чаганы булларбыт, үтүөрүө этибит", диэн сүртүнү Москваттан Сибииргэ сакаастаһа сатыыллара".
Бэрияк Алексей Алексеевич
Алексей төрөөтүн кытта аҕыйах хоноот, сэтинньи 8 күнүгэр Бээрийэҕэ баар Лөгөй Троицкай таңаратын дьиэтигэр сүрэхтэммит. Аҕата Алексей Яковлевич бу кэмңэ Кедюсинскай – Тихоновскай таңаратын дьиэтигэр саалтыыр ааҕааччынан үлэлээбитэ. Алексей Алексеевич хос эhээтэ Васильев Прокопий Тумулга буолбут кыыс ыhыаҕын кэнниттэн Борисова Ефросинья Тимофеевнаны (норуокка Оппуруоска удаҕан диэнинэн биллэр) сүгүннэрэн аҕалбыт. Кинилэр Бээрийэ томторугар олорбуттара, 3 оҕоломмуттар: Бүөтүр, Убаhалаах Ньукулайа уонна Дьаакып. Кинилэртэн кэңээн – ууhаан, сорохторо республикаҕа биллэ үүммүттэрэ. СР үтүөлээх артыыhа Герман Хатылаев, норуот эмчиттэрэ: Евгения Петровна Бубякина, Васильева Варвара Тихоновна, Васильева Елена Петровна, Васильева Анна Павловна, медицинскай наука доктора Васильев Егор Петрович уо.д.а. Бэрияк эhээтэ Дьаакып нэhилиэгэр (2-с Лөгөйгө) кинээстээбитэ. Кэргэнэ – Ирина Егоровна (Өҕүллүбэт Өрүүнэ). Кинилэр оҕолоро: Федор, Василий, Алексей. Бэрияк эбээтигэр Өрүүнэҕэ иитиллибитэ. Бээрийэҕэ улааппыта.
Хатыҥ мас
Хатыҥ-киһи доруобуйатыгар суолтата
Урут сүртү элбэҕэр сахалар чэй гынан иһэллэр эбит. Олус барымтыа, хоҥор өҥнөөх буолар. Киһи үөһүн, иһин үчүгэйдик ыраастыыр. Куртах ыарыыларыгар туһалаах. Сүртүттэн "Бефунгин" диэн настойка оҥоһуллубута, ол псориаска, тирии ыарыыларыгар туттуллар. Сүртү онкологическай ыарыылары уонна миома, киста үөскүүллэрин сэрэтиэн сөп дии саныыбыт.
Пабло Пикассо
Пабло Руис Пикассо (исп. Pablo Ruiz Picasso, алтынньы 25, 1881 – муус устар 8, 1973), толору аата Пабло Диего Хосе Франсиско де Паула Хуан Непомусено Мариа де лос Ремедиос Киприано де ла Сантисима Тринидад Мартир Патрисио Клито Руис и Пикассо (исп. Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Mártir Patricio Clito Ruíz y Picasso) диэн Испания ойуулааччыта, уруhуйдьута уонна скульптора. Андалусияттан төрүттээх. XX үйэ искусствотын билиниллибит дьонуттан уонна кубизм хамсааhын тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ. Бэйэтин үлэлэригэр араас истииллэри туттара. Пикассо саамай аатырбыт үлэлэрэ: Les Demoiselles d'Avignon (1907) уонна Guernica (1937).
Хатыҥ мас
Хатыҥ-киһи доруобуйатыгар суолтата
Биһиги ас буһарар тутулуктар ыарыыларыгар маннык сүбэлээччибит: сүртү кыра тоорохойун (20-30гр) сойутарга уган, итии уу кутан чэй курдук көйөрүллэр уонна иһэ сылдьыллар, уута бүттэҕинэ ууну хос кутуллар, сити курдук кугас өҥө сүтүөр диэри хос-хос көйөрөн туттуллар.
Бэрияк Алексей Алексеевич
1921с. Бээрийэ 1 ступеннаах советскай комплекснай оскуолатыгар 8 сааhыгар үөрэнэ киирбитэ. Бу кэмңэ оскуола сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн Иван Семенович Турантаев (Аадырыс) үлэлээбитэ.
Хатыҥ мас
Хатыҥ-киһи доруобуйатыгар суолтата
Сүртү эмэ кини кугас өҥүгэр (пигменыгар) баар. Киһиэхэ туох да буортута суох буолан уһуннук иһиэххэ сөп.
Иккис тэллэй кунаах диэн буолар. Искэннэргэ туттарга оргутуллар, сылаастыы сыыры быһар курдук быһыллар уонна биир тоорохойу биир курууска итии ууга көйөрөн, күн устата иһиллэр.
Бэрияк Алексей Алексеевич
Алексей Алексеевич салгыы оройуон киинигэр Бороҕоңңо үөрэммитэ.
Хатыҥ мас
Хатыҥ-киһи доруобуйатыгар суолтата
Кунааҕы чараас соҕустук бысталаан баран күллээх ууга оргутан, онтон мас өтүйэнэн охсон сымнаҕас баҕайы кыа бэлэмнэниллэр. Итинник бэлэмнэниллибит кыаны түөннээн эмтииргэ эмиэ туттуллар, урут испиискэ суоҕар хататынан чокуур тааһы охсон уоту кыаҕа түһэрэн, испиискэ оннугар тутталлара. Былыр, ол иһин, киһи бары хататтаах, кыалаах уонна кыалыктаах буолара. центр|безрамки|277x277пкс
Хатыҥ мас туһата
Хатыҥ мас саха дьонун олоҕор суолтатын ааҕан сиппэккин: туос ураһа, туос тыы, хаппахчы аана, араас иһит-хомуос, киэргэллэр - барыта туостан оҥоһуллаллара.
Бэрияк Алексей Алексеевич
1925 сыллаахха улууска бастакы пионерскай этирээтэ тэриллэн, пионерга киирбитэ. Онон улуус бастакы пионердарыттан биирдэстэрэ. Пионер баhаатайынан Сергей Борогонскай үлэлээбитэ.
1927-1928 үөрэх дьылыгар Бээрийэ нэhилиэгэр бастакы Павлик Морозов аатынан пионерскай этэрээтэ тэриллибитэ. Бастакы пионер баhаатайынан Алексей Алексеевич үлэлээбитэ.
Хатыҥ мас
Хатыҥ мас туһата
Чороон, кытыйа хамыйах арааһа хатыҥтан, саамай бастыҥ оҥоһуктар хатыҥ удьурхайыттан буолаллар.
Бэрияк Алексей Алексеевич
1928 сыллаахха бала5ан ыйын 25 күнүгэр Алексей Бэрияк бастакы хоhоонноро «Хотугу ыччат» хаhыакка бэчээттэнэн тахсыбыттара.
Хатыҥ мас
Хатыҥ мас туһата
Үрдүк өйбүтүнэн өйдөөн, сүрэхпитинэн таптаан харыан хатыҥнарбытын харыстыаҕыҥ!
Бэрияк Алексей Алексеевич
1929 сыллаахха Бээрийэ нэhилиэгэр артыаллар тэриллиилэригэр, сир үллэриллиитигэр күүскэ үлэлэспитэ. Баччаларга истиэнэ хаhыаттарын таhаарар эбит. Хаhыакка сытыы тыллаах хоhоонноро тахсыталаабыттар. Холобура, оччотооҕу ыанньыксыттар олорор усулуобуйалара мөлтөҕүн маннык хоhуйбут (ахтыылартан ылылынна):
«…уhаат уута быhаҕас, баара суоҕа биир ыаҕас.
Холумтаммыт кыараҕас, баппат икки хардаҕас…»
1931 сылтан, Саха сирин оройуоннарыттан бастакы хаhыаттарыттан биирдэстэригэр, Чурапчыга «Сэссэлиисимэ суола», литературнай сотруднигынан үлэлээбитэ. Редакторынан ананан тахсыбыт Петр Николаевич Гоголевтыын, суруйааччылар Эрилик Эристиинниин, Күн Дьирибинэлиин үлэлээбитэ.
1932 сыллаахха Амма Аччыгыйа Бэрияк хоhоонноруттан талан «Охсуулаахтык үлэлиэҕиң, уоттаахтык ыллыаҕың» диэн бастакы кинигэтин таhаартарбыта. Ити сыл Алексей Алексеевич Москваҕа айар үлэhиттэр съезтарыгар кыттыыны ылбыта.
1933 сыллаахха иккис «Суол солонуута» диэн кинигэтин, эмиэ Амма Аччыгыйа редакциялаан таhаартарбыта.
1935 сыллаахха Уус Алдаңңа «Эдэр бассабыык» хаhыаты тэрийэргэ эмиэ П.Н.Гоголевы кытары ананан кэлбитэ. Манна Алексей Бэрияк 1936 сылга диэри редакторы солбуйааччынан үлэлээбитэ.
1936-1938 сылларга Мэңэ Хаңаласка «Колхоз кырдьыга» хаhыат редакторынан анаммыта.
1938 26 сааhыгар ССРС суруйааччыларын союhугар киирбитэ.
1938 сылтан Якутгосиздательство5а эппиэттээх редакторынан, сэрии сылларыгар сүрүн үлэтин таhынан «Хотугу сулус» сурунаалы үлэлэппитэ. Ол туhунан Анастасия Сыромятникова маннык ахтан суруйбуттаах: «Сэрии саҕана Өлөксөй журналист, суруйааччы, редактор быhыытынан күнүстэри – түүннэри үлэлээбитэ. Тостор тымныыга туос аччык, мөлтөх таңастаах – саптаах, көлөнөн оройуоннарга тахсан, очерк суруйа охсон киирэрэ. «Хотугу сулуhу» суос – со5отоҕун редакциялаан оңорон таhаарара. Оччолорго соҕотох эр киhи кини мөхсөрө, мыраантан мас кэрдэн киллэрэн, кэнсэлээрийэтин оhоҕун бэйэтэ отто – отто үлэлиирэ…»
1944 сылтан ССКП чилиэнэ.
1947 сылтан 1951 сылга диэри Уус Дьааҥыга хаhыат редакторынан үлэлээбитэ. Кини саха поэзиятыгар хотугу теманы аан маңнай арыйбыт поэтынан буолар.
1951 сылтан «Кыым» хаhыакка суруналыыстыыр, маны тэңэ Мэңэ Хаңаласка оройуон хаhыатын редакциятыгар үлэлээбитэ. (трудовой кинигэтин выпискатыгар суруллубут).
1954 сылтан Якутгоиздательствоҕа үлэлээбитэ.
1955 сыллаахха тахсыбыт «Хотугу хоhооннор» диэн хомуурунньуга нууччалыы тылбаастанан туспа кинигэ буолан тахсыбыта.
1957-1963 «Кыым» хаhыакка, 1 сыл «Хотугу сулус» сурунаалга үлэлээн баран, 1970 сылга диэри Верхоянскайга оройуоннааҕы хаhыакка тылбаасчытынан барбыта.
1957с. Москва5а саха литературатын, искусствотын күннэригэр кыттар, кинигэтэ ырытыллар.
1970 «Хотугу сулус» сурунаалга үлэлээбитэ.
1979 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр өлбүтэ.
Чуукаар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
400px|thumb|right|Чукаар нэһилиэк Ньурба улууһун каартатыгар Чуукаар нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чуукаар.
Улуус кииниттэн 70 км. хотугулуу-илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 741 киһи (2010 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Матаркина Нарыйа
Матаркина Нарыйа - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1995 сыллааҕы төрүөх. Томпо улууһуттан төрүттээх. Буулдьанан ытыыга Арассыыйа спордун маастара. Тренерэ Чугунов Сергей Давыдович.
.tc
.tc диэн Төркс уонна Кэйкос үрдүк таhымнаах ил домена.
Бөлкөй
Бөлкөй - ордон хаалбыт эбэтэр саҥа үөскээбит дьоҕус, намыһах хойуу талаҕынан саба үүммүт өрүс арыыта.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Балакшин Георгий Русланович
Балакшин Георгий Русланович — боксер, чэпчэки ыйааһыҥҥа боксёр-любитель, Эуропа 2002, 2004 уонна 2006 сс. чөмпүйүөнэ, элбэхтэ Россия чөмпүйүөнэ (2000—2003, 2006, 2007 сс.), Россия 2004 уонна 2008 Олимпиадаҕа хомуллубут хамаандаларын чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
1980 сыл кулун тутар 6 Ньурба улууһун Антоновкатыттан төрүттээх.
Иккис кылаастан ыла Ньурбатааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар СР үтүөлээх тренерэ А. И. Пахомов салалтатынан боксанан утумнаах дьарыгын саҕалаабыта. 1996 — «Азия оҕолоро» оонньуу чемпиона, 1997 — уолаттарга Эуропа чемпиона, Аан дойду күрэхтэһиитин иккис призера, 1999 — Россия-АХШ хамаандаларын табаарыстыы көрсүһүүтүн кыайыылааҕа. 2000, 2001, 2002, 2003, 2006, 2007 — Россия чемпиона. 2001 — Аан дойду чемпионатын боруонса, Үтүө Дьулуур оонньууларын үрүҥ көмүс призера. «Кыһыл көмүс ринг» турнир кыайыылааҕа, нефтяниктарга Аан дойду Кубогын хаһаайына. 2002, 2004, 2006 — Европа чемпиона, 1999 сылтан Россия сүүмэрдэммит хамаандатын кыттааччыта. 2008 с. Пекиҥҥэ (Кытай) буолбут XXIX Олимпия оонньууларыгар боруонса мэтээли ылары ситиспитэ. Киирсэр ыйааһына 51 киилэ. Омуктар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара. Спорт үтүөлээх маастара.
В 2006 ХИФУ Физическай культура уонна спорт институтун бүтэрбитэ.
2008 сыл кулун тутар 2 — 2013 сыл муус устар 19 — Ил Түмэн дьокутаата
2010 бэс ыйыгар Арассыыйа Федерация Сэбиэтигэр Саха Сириттэн представитель.
2013 сыл кулун тутар 21 күнүттэн — Саха Сирин спордун министрин бастакы солбуйааччыта.
2015 сыл — Саха Сирин спордун министрэ.
Пфорцхайм
Пфорцхайм (Pforzheim) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан [[куорат] буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 119,5 тыс.
Этнохороним
Этнохороним, катойконим, демоним диэн ханнык эмит түөлбэ (сэлиэнньэ, куорат, дойду, судаарыстыба уо.д.а.) дьонун омугуттан тутулуга суох ааттааhын: Төхтүр — төхтүрдэр, Томтор — томтордор, куорат — куораттар.
Йошкар-Ола
right|thumb|100px|Йошкар-Ола дьаралыга
Йошкар-Ола (марийдыы Кыhыл куорат) диэн Марий Эл Республикатын киин куората.
Бассариев Александр
Бассариев Александр - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1996 сыллааҕы төрүөх. Дьокуускайтан төрүттээх. Буулдьанан ытыыга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Христофоров Николай Иванович.
Бүрээт тыла
Диалектэр
Субу маннык диалектэри араараллар:
Лексиканан уонна кыратык фонетиканан уратылаахтар. Морфологияҕа улахан уратылара суох, ол иһин араас диалегинэн саҥарар бүрээттэр бэйэ бэйэлэрин өйдөһөллөр.
Сурук-бичик
XVII үйэ тиһэҕиттэн ыла моҥҕол былыргы суруга туттуллар этэ. XX үйэ саҕаланыытыгар бүрээт тыла маҥнайгылаан латын суругунан суруллубута: 1910 сыллаахха «Buriaad zonoi uran eugeiin deeji» диэн брошюра тахсыбыта. 1926 сыллаахтан бүрээт латын алпаабытын оҥоруута саҕаламмыта. Үс сылынан алпаабыт оҥкула бэлэмнэммитэ. Ол эрээри, ити барайыак бигэргэммэтэҕэ. 1930 сыл олунньутугар иккис барайыак оҥоһуллубута, ол гынан баран эмиэ туһаныллыбатаҕа. Дьэ, 1931 сыллаахха бүрээт латын алпаабыта үһүстээн тутуллан баран бигэргэммитэ:
Болҕой: x уонна ь буукубалар 1937 сыллаахха биирдэ киирбиттирэ.
1939 сыллаахха алпаабыт өссө биирдэ уларыйбыта: бу сырыыга кириллицаҕа көспүтэ. Нуучча алпаабытыгар холоотоххо үс буукубанан элбэх: ө, ү уонна һ.
Бөлөҕөс
Бөлөҕөс — улахан өрүскэ биир бөдөҥ уустук арыы эбэтэр хас да арыы бөлөхтөһөн үөскээбитэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Бэлкэчи
400px|thumb|right|Бэлькичи нэһилиэк улуус каартатыгар Бэлкэчи нэһилиэк (Белькачи). Уус-Маайа улууһун уһук арҕаа сытар нэһилиэгэ, киинэ Бэлкэчи.
Арҕаа уонна соҕуруу өттүттэн Алдан улууһун кытта быысаһар, хоту өттүттэн — Амма улууһун кытта.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 174 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Кириллин Дмитрий Васильевич
200px|thumb|right|Кириллин Дмитрий Васильевич Кириллин Дмитрий Васильевич — тылбаасчыт, литератураны ырытааччы.
Олоҕун олуктара
Хаҥалас улууһун Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэр 1927 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр төрөөбүтэ.
Дьокуускайдааҕы педагогическай училищены, ЫБСЛКС КК оскуолатын, Москватааҕы Үрдүкү партийнай оскуола журналистикаҕа салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
Муомаҕа учууталынан, комсомол райкомун сэкиритээринэн, "Эдэр коммунист" хаһыакка отдел сэбиэдиссэйинэн, республикатааҕы кинигэ кыһатыгар кылаабынай редакторынан, директорынан, "Хотугу сулус", "Полярная звезда" сурунааллар кылаабынай редактордарынан уо. д. а тэрилтэлэргэ үлэлээбитэ.
Тылбаасчыт быһыытынан Д. Дефо «Робинзон Крузо олоҕо уонна мүччүргэннээх сырыылара», В. Катаев «Соҕотох парус туртаҥныыр», М. Шолохов «Кэпсээннэр», о. д. а. айымньылары сахалыы саҥардыбыта. Кини суруйбут ыстатыйалара, рецензиялара, очеркалара, хомуйан оҥорбут хомуурунньуктара бэчээттэнэн ааҕааччы сэҥээриитин ылаллар.
Сэтинньи 24
Сэтинньи 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 328-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 329-c күнэ). Сыл бүтүө 37 күн баар.
Дэнбэй
300px|thumb|right|Дэнбэй илии баттааһыннаах суруга Дэнбэй Татэкава (Денбэй, эбэтэр Дембей, дьоппуоннуу 伝兵衛), Осака олохтооҕо Денсей атыыһыт уола.
Осака куораттан кини саахары уонна кумааҕыны тиэнэн бараннар Эдо диэн куракка устубут.
Аара суолга күүстээх тыал түһэн хараабыллара сэттэ ыйы быһа муораҕа устар.
1697 сыллаахха кини хараабыла Камчаатка кытылыттан чугас сааххаламмыта, хамаандата барыта олохтоох камчадаалларга пленҥа түбэһэр.
Сотору буолан баран табаарыстара өлөллөр, онтон кини 1699 эбэтэр 1700 сыллаахха Владимир Атласов экспедицията камчадааллартан босхолуур.
Дэнбэйгэ искусство туһунан кинигэлээх уонна икки кыһыл көмүс монеталаах этэ. Сайын Атласов Дэнбэйи Дьокуускайга ылар. Дьокуускайтан Бүөтүр I кинини Москваҕа ыҥыран ылар.
1702 сыл тохсунньу 8 күнүгэр Дэнбэйи Бүөтүр I аудиенциялыыр. Ол кэнниттэн Артиллерия прикаһыгар дьоппуон тылы биэрэр. Дэнбэй кэпсээнин истэн баран Бүөтүр I Дьоппуну кытта эргиэни көрдүүр уонна Камчаатканы уонна Курил арыыларын чинчийии күүскэ салҕанар.
1707 сылтга сүрэхтэнэр уонна Гавриил Богданов диэн ааты ылар. Кини тэрийбит тылбаасчыттар оскуолалара 1739 сылга диэри үлэлиир.
En101
En101 (English World Global), 2005 сыллаахха Оклахомаҕа (АХШ) төрүттэммит, омук тылларыгар дьону үөрэтэр, МЛМ бириинсибинэн аан дойдуга үлэлиир тэрилтэ.
Ситим-сирэ: www.en101.com
Империализм
thumb|right|260px|[[Сесил Родс: Кейптаун-Каир тимир суол бырайыага]]
Империализм диэн бөдөҥ колониал уонна экономика империялары тутуу, экспансиялааhын уонна ил аан дойдутааҕы баhылааhыны ситиhэр политиката. Марксизм-ленинизм биир тутаах термина. Бу термин Ааҥл Сиригэр 1890-с сс. үөскээбитэ.
Ионов Всеволод Михайлович
200px|thumb|right|Ионов Всеволод Михайлович Ионов Всеволод Михайлович (1851—1922) — этнограф, народниктар хамсааһыннарын чилиэнэ. Сахалар сиэрдэрин-туомнарын үөрэппит, оскуолалары тэрийээччи уонна педагог быһыытынан биллибит киһи.
1851 сыллаахха Астрахань куоракка дворян дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1875 сыллаахха Санкт-Петербуурдааҕы технологическай үнүстүүттэн өрөбөлүүссүйэни тарҕатар үлэтин иһин үүрүллүбүт, 1876 сыллаахха Москубаҕа хаайыллыбыт, 1877 сыллаахха бырааба барыта быһыллыбыт уонна 5 сыл хаатыргаҕа ыытыллыбыт. Хаатырга кэнниттэн 1883 сыллаахха Саха уобалаһыгар көскө ыытыллыбыт. 1893 сыллаахха Андросова Мария Николаевнаны кэргэн ылбыт. Көскө олорон эмиэ көскө олорор В.И. Виташевскайдыын, Э.К. Пекарскайдыын,  С.В. Ястремскайдыын уо.д.а. саха тылын уонна култууратын чинчийэр дьону кытта ыкса билсибит.
Шавкунов Егор Иванович
Шавкунов Егор Иванович (09.08.1913, Шадринскай — 23.08.1944) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).
Ионов Всеволод Михайлович
Сибиряков эспэдииссийэтин (1894—1896) кыттыылааҕа, Майда сахаларын уонна тоҥустарын чинчийбитэ (Айаан-Ньылхан эспэдииссийэтэ, 1904). Э. Пекарскай тылдьытын оҥорууга сүҥкэн суолталаах кылааты киллэрбитэ.
Шавкунов Егор Иванович
Олоҕун олуктара
1913 сыллаахха атырдьах ыйын 9 күнүгэр Шадринскай куоракка (билиҥҥи Курган уобалаһыгар) сулууспалаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омуга нуучча. Алын кылаас үөрэхтээх. 1920-с сыллар бүтэһиктэригэр дьиэ кэргэнинээн Дьокуускайга көһөн кэлбит. 17 сааһыттан икки сыл кэриҥэ Алдаҥҥа кыһыл көмүһү хостуур бириискэлэргэ үлэлээбит. Ол кэннэ Дьокуускайга төннөн, тутааччылар куурустарын бүтэрбит, тутуу тэрилтэтигэр үлэлээбит.
Ионов Всеволод Михайлович
Саха уобалаһыгар 1910 с. диэри олорбута. Боотуруус улууһугар 7 сыл, Дьокуускайга 5 сыл оҕолору үөрэтиинэн дьарыктаммыта. 1893 с. М.Н.Андросованы кэргэн ылбыта. Олоҥхоһут Ионова-Андросова Мария Николаевна кэргэнэ.
Шавкунов Егор Иванович
Олоҕун олуктара
1941 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускай куорат военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сапер идэтин ылбыт. 1943 сыл олунньутуттан Арҕаа, 2-с Белорусскай фроннарга сэриилэспит.
Ионов Всеволод Михайлович
1908—1910 сыллардаахха «Якутский край», «Якутская жизнь», «Якутская мысль» хаһыаттар эрэдээктэрдэрэ этэ. Хас да научнай үлэлэрдээх. «Сибирские вопросы» сурунаалы кытта үлэлиирэ.
1910 сыллаахха Киевка көһөрүгэр көҥүллээбиттэрэ. Ол кэнниттэн С-Петербуурга Билим Акадьыамыйатыгар ученай корректор үлэтигэр ыҥырбыттара («Образцы народной литературы якутов» үлэни таҥастыырга кыттыбыта). Кэлин Этнографияҕа салаатын чилиэн-үлэһитэ, Нуучча географияҕа уопсастыбан Саха сиринээҕи салаатын үлэһитэ буолаттаабыта.
Шавкунов Егор Иванович
Олоҕун олуктара
1944 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр Трушки-Велики дэриэбинэ таһыгар кыргыһыыга өлбүт.
Ионов Всеволод Михайлович
1917 с. Киевкэ көспүтэ. Украинаҕа Буча ыстаансыйаҕа 1922 сыл сэтинньи 2 күнүгэр өлбүтэ.
Шавкунов Егор Иванович
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан сержант Шавкунов Егор Иванович Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Ионов Всеволод Михайлович
Үлэлэрэ
По поводу допущенного в «Словаре якутского языка» отступления от правописания акад. Бётлингка //Пекарский Э.К. Якутский словарь. СПб., 1907. Вып. 1; Якутский букварь, состав­ленный В.М. Ионовым. Якутск, 1917.
57
57 сыл.
Өлбүттэр
50er
Балаҕаннаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Балаҕаннаах нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Балаҕаннаах.
Улуус кииниттэн 22 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 340 киһи (2007 сыл).
Рио де Жанейро
Рио де Жанейро (португаллыы Rio de Janeiro — "Тохсунньу өрүһэ") диэн Бразилия уонна Соҕуруу Америка иккис улахан куората, Сан Паулу кэнниттэн. Рио де Жанейро штатын киин куората. Куорат 1763-1822 cc. дойду киин куората этэ, уонна 1822-1960 cc. тутулуга суох ил этэ. Онтон таhынан урукку Португал Империятын (1808 - 1821) киин куората этэ. Кылгас аата Рио.
Рио де Жанейро айылҕатынан, карнавалынан, самбатынан уонна биллиилээх пляжтарынан (Копакабана, Ипанема уо.д.а.) аатырар. Аан дойдуга биллэр кэрэхсэбиллээх сирдэринэн буолаллар Корковаду хайа үрдүгэр турар Христос улахан статуята, Христос Өрөһүйээччи (Cristo Redentor) диэн биллэр; Саахар төбө хайа (Pão de Açúcar); Самбадром (Sambódromo) диэн Карнавал ааhар сирэ уонна Маракана (Estádio do Maracanã) диэн аан дойду биир улахан футбол стадиона.
Куоракка аан дойду икки ордук улахан урбан тыалар бааллар: Floresta da Tijuca уонна Parque Estadual da Pedra Branca паарка тыата. Galeão омуктар икки ардыларынааҕы аэропорт Рио де Жанейроны Бразилия атын куораттарыныын холбуур уонна сорох омуктар икки ардыларынааҕы сырыылары ыытар.
Губарев Александр
Губарев Александр - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
Рио де Жанейро
Аан дойду биир кэрэ куората буолан баран, Рио ону тэҥэ аан дойду биир криминаллаах куората буолар. Ол өттүн туhунан Bus 174, Cidade de Deus уонна Tropa de Elite диэн киинэлэр ойуулаан көрдөрөллөр. Криминал үксэ фавелалар диэн куораты тулалыыр самнархай эҥэрдэргэ буолар.
Губарев Александр
1995 сыллааҕы төрүөх. Боксаҕа бастакы спортивнай арзрядтаах. Тренерэ Леонов Александр Петрович.
Баку-Тбилиси-Чэйхан ниэп турбата
мини|справа Баку-Тбилиси-Чайхан гаас трубаата диэн 1768 км уһун Азербайджаҥҥа баар Азери-Чираг-Гунэшли сиртэн Турция соҕуруулуу-арҕаа баар пуордуогар дылы ниэп турбата. Грузия киин куоратын Тбилиси нөҥүө ааһар. Урукку Сэбиэскэй Сойуус сиригэр иккис ордук уһун турба буолар (бастакыта Дружба). Ниэп 2005 сыллаахха Бакуттан ыытыллар Чейхаҥҥа 2006 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр тиийбитэ.
Рио де Жанейро
thumb|left|200px|
Наукаҕа уонна техникаҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбатын бириэмийэтэ
Наукаҕа уонна техникаҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбатын бириэмийэтэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин Арассыыйа уонна аан дойду таһымыгар таһаарбыт дьоҥҥо эбэтэр кэлэктииптэргэ сыл аайы бэриллэр.
Хандьыдааттары анал хамыыһыйа талар уонна өрөспүүбүлүкэ аҕа баһылыгар бигэргэтиигэ ыытар. Сылга үскэ дылы киһиэхэ эбэтэр билим кэлэктиибигэр бэриллэр. Онтон иккитэ билим уонна техника эйгэтигэр уһулуччу айымньылар эбэтэр үөрэх кинигэлэрин айыы иһин бэриллэр, үсүһэ — айымньылаах үлэҕэ эбэтэр билим эйгэтигэр үлэҕэ үрдүк ситиһиилэр иһин бэриллэр.
СӨ бырабыыталыстыбатын 1992 сыл атырдьах ыйын 3 күнүнээҕи 349 нүөмэрдээх Уурааҕынан бу бириэмийэ Балаһыанньата бигэргэммитэ.
Алтынньы 10
Алтынньы 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 283-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 284-c күнэ). Сыл бүтүө 82 күн баар.
58
58 сыл.
Өлбүттэр
50er
Хаастыҥылар аймахтара
Хаастыҥылар аймахтара (, Отряд Гусеобразные)
Бу аймахха Саха сиригэр 16 уустаах биир кэргэн - Кустуҥулар кэргэннэрэ - киирэр.
Буом
Буом - суолга, айаҥҥа түбэһэр, кутталынан, эрэйинэн ааһыллар кыбычыын, хапчаан, таас хайа, быһыт таас уо.д.а. мэһэй.
Тэҥнии көр: бом, боом (түүр., монг., тоҥ.-маньч.), буам (хот. кырг.) — эмиэ итинник өйдөбүл.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Уоррен (Мичиган)
Уоррен (Warren) — АХШ Мичиган штаатын Макомб уокуругар баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 134 056 киһи (2010), онон уокурукка саамай бөдөҥ, штаакка үһүс куорат буолар.
Бу куоракка Eminem төрөөбүт.
Михайлов Александр Михайлович
Михайлов Александр Михайлович — боксаҕа омуктар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара, Приморскай кыраай икки төгүллээх, Саха АССР үс төгүллээх, РСФСР, ССРУ чемпиона, ССРУ омуктарын VII спартакиадатын үрүҥ көмүс призера.
Спортка ситиһиилэрэ
Бастакы тренерэ Вильям Иванов. Чуумпу океаннааҕы флокка сулууспалыыр кэмигэр Вадим Откидачка уонна Борис Кубасовка эрчиллибитэ. А. Михайлов үөрэнээччилэриттэн кикбоксиҥҥа биллэр спортсменнарынан Александр Иванов, Алексей Уваров уонна Илья Черкашин буолаллар.
Ляонин
Ляонин (кытай. 辽宁省) диэн Кытай хотугулуу илинигэр баар провинция.
Атласов Владимир Васильевич
Александр Пушкин Атласовы «Камчаатка Ермага», онтон Степан Крашенинников — «обретатель Камчатки» диэн ааттаабыттара.
Дьокуускайга төрөөбүтэ. 1695 сыллаахха Анадырга приказчигынан барбыта. Мантан 1697 сыллаахха 60 киһилээх Камчаатканы чинчийэ барбыта.
Камчаатка тумул арыыны бары хайысхаларынан чинчийбитэ. Тумул арыы соҕуруу уһугар тиийэн камчадаллартан дьоппуон киһитин Дэнбэйи босхолуур.
1700 сыллаахха Дьокуускайга төннөр. 1701 сыллаахха Москваҕа хомуйбут дьаһааҕы тиэйэн барар.
1711 сыллаахха Камчааткаҕа өлөрбүттэрэ.
Йена
Йена (円) (Бэлиэтэ: ¥; кода: JPY) диэн Дьоппуон валютата. Аан дойду омук валютатын баhаарын үһүс суолталаах валютата, АХШ долларын уонна эуро кэннилэриттэн. Аан дойду биир улахан резерв валютата буолар, АХШ долларын, эуро уонна буунта стерлиҥ кэннилэриттэн.
Валюта курсун устуоруйата
Бу табыл АХШ долларыгар хас йена киирбитин көрдөрөр (ыйдааҕы, орто).
Утуйуу
Утуйуу диэн эт-сиин сынньаныыта, онтон өй-санаа дьаарыстаныыта ааттанар.
Киһи үйэтин үс гыммыттан биирин утуйан атаарар. Кыра оҕо олус элбэхтэ утуйар. Улаатан иһэн утуйара элбэх соҕус, онтон кырдьа баран, иннэ кылгаан, кэннэ уһаан истэҕинэ, утуйар кэмэ лаппа аҕыйаан барар.
Сааһыран иһэр киһи этэ-сиинэ оннун булан, аны улаатара бүттэҕинэ сынньанар кэмэ аҕыйаан биэрэр уонна олохпор туһалааҕы оҥорорум кыаттарымаары гынна диэн санаа киириитэ киһи утуйар кэмэ кылгыырыгар тириэрдэр. Утуйар кэм аҕыйаан биэриитэ киһи санаатыттан ордук тутулуктаах уонна туһалааҕы оҥорор кэмэ элбиирин үөскэтэр.
Киһи этэ-сиинэ сынньана, утуйа сыттаҕына, өйүн-санаатын сорох өттө утуйбат, куруук кэтээн, этин-сиинин эмиэ хонтуруоллуур, көрөр-истэр. Утуйа сытан хайа эрэ чааһа хам баттаннаҕына, көһүйдэҕинэ хамсанан, эргийэн биэрэр, онтон тоҥноҕуна суорҕанын көннөрөн саптар.
Күп
400px|thumb|right|Күп нэһилиэк улуус каартатыгар Күп нэһилиэк. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күп.
Утуйуу
Утуйа сытар киһи этэ-сиинэ сынньанар, күнүскү сылаатын таһаарар. Быччыҥнара, сүһүөхтэрэ, өйүн-санаатын толкуйдуур, быһаарар өттө бары сынньаналлар.
Күп
Улуус кииниттэн 74 км. хотугулуу-илин диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.
Утуйуу
Киһи Айылҕаттан айыллыаҕыттан түүҥҥү кэмҥэ утуйар, сынньанар аналлаах. Эт-сиин үлэлиир-хамсыыр күүһэ түүн мөлтүүр, киһи сынньанарга наадыйар. Киһи хараҕын оҥоһуута эмиэ сырдык кэмҥэ эрэ сылдьарыгар аналлаах. Сырдык кэмҥэ үчүгэйдик көрөр, онтон хараҥаҕа киһи көрөрө мөлтүүр. Киһи хараҥаны абааһы көрөр, дьаахханар. Хараҥа буолуутуттан туох барыта көстөрө мөлтөөтөҕүнэ киһи этэ-сиинэ сынньанара наадатын эмиэ өйдүүр.
Күп
Нэһилиэнньэтин ахсаана 657 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Күп - 575 уонна Тумул - 82 киһи.
Утуйуу
Кыра оҕо утуйа сытан суорҕанын табан, сатаан саптыбакка уон сааһа ааһыар диэри эрэйдэнэр. Мөхсөн суорҕанын түһэрэн, тэбэн кэбиһэр, бэйэтэ аһара эргийэн кэбиһэн хаптаҕай, кыйыата суох оронтон сууллан да түһүөн сөп. Бу курдук эрэйдэнэн утуйа сытан табан хамсанарга оҕо олус өр кэмҥэ үөрэнэр.
Күп
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Утуйуу
Биир эмэ киһи утуйа сылдьан хаамарын туһунан кэпсээннэр бааллар. Олус уһун кэмҥэ эрчиллэн, үөрэнэн киһи аҕыйах хамсаныылары утуйа сылдьан оҥорорго син үөрэнэр. Киһи тоҥноҕуна суорҕанынан эринэн кэбиһэрин бэйэтэ да билбэт.
Утуйа сылдьан хамсаныыларга киһи өйө-санаата, салгын кута кыттыспат, уһуктан баран хайдах хамсаммытын киһи билбэт, өйдөөбөт. Маннык хамсаныылар аҥардастыы эт-сиин көрдөбүлүн эрэ толороллор, ол иһин буор кут быһаччы оҥорор хамсаныыларыгар киирсэллэр. Киһи тоҥноҕуна кумуччу туттуута уонна суорҕынын эринэр хамсаныылара тыынар-тыыннаахтар бары оҥорор хамсаныыларыгар киирсэллэр. Утуйа сытар киһи хамсаныыларыгар өйө-санаата кыттыспакка эрэ көннөрү этин-сиинин көрдөбүллэрин толорор хамсаныылары, буор кутун эрэ көмөтүнэн оҥорор диэн быһаарыллар.
Бу быһаарыыттан киһиэхэ буор кут үөскүүр кэмэ биллэн тахсар. Утуйа сытан табан хамсанарга оҕо 10 сааһын ааһан баран биирдэ үөрэнэр диэн быһаарыы киһиэхэ буор кут үөскээһинэ уонча сылы ыларын бигэргэтэр. Киһи этин-сиинин эрчийэн, тутан-хабан үлэлиир үлэҕэ, холобур, уус идэтигэр, иистэнньэҥҥэ олус өр кэмҥэ үөрэнэр.
Саморева Илона
Саморева Илона - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
Утуйуу
Утуйа сытар киһини толкуйдуур өйө-санаата, салгын кута салайбат. Сахалар өйдөбүллэринэн утуйа сытар кэмҥэ киһи өйө-санаата, куттара этиттэн-сииниттэн туспа бараннар Үөһээ дойдуга сылдьаллар. Бу кэмҥэ киһи араас түүллэри көрүөн, ол түүллэригэр онно-манна да тиийэ сылдьыан сөп.
Саморева Илона
1994 сыллааҕы төрүөх. Томпо улууһуттан төрүттээх.Көҥүл тустууга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Аржаков Егор Дмитриевич.
Утуйуу
Киһи өйө-санаата сылайбат. Утуйа сытар кэмҥэ өй-санаа дьэ босхо баран көҥүл сылдьарын киһи түүлү көрөрө быһаарар. Бу кэмҥэ киһи бары өйө-санаата ийэ уонна салгын куттара тус-туспа баран сылдьаллар диэн этиигэ сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ эмиэ сөбүлэһэр.
Киһи сааһыран истэҕинэ өйө-санаата эбиллэн, билиитэ дириҥээн иһэр. Ол эбиллии бэлиэтинэн түүл элбиир, түүлгэ көстөр дьон куттара ордук чуолкайдык көстөллөр уонна атын киһи саҥатын арааран истии эбиллэр. Киһи өйө-санаата кырдьары, сылайары, эт-сиин мөлтөөн-ахсаан иһэрин билиммэт. Киһи куттарын өйдөрө-санаалара сааһыран истэҕин аайытын сөп түбэспэттэрэ, утарылаһаллара өссө улаатан биэрэр.
«Сүрэҕэ суох киһи утуйара элбэх буолар» диэн сахалар этэллэр. Киһи этин-сиинин баар-суох баҕа санаатынан тото аһыы-аһыы утуйа, сынньана сытыы буолар. Бу баҕа санааны киһи өйө-санаата сайдан, күүһүрэн кыайдаҕына, баһыйдаҕына эрэ аһыырыттан ураты дьоҥҥо уонна бэйэтигэр туһалаах дьыалалары, киһилии быһыылары, үлэни-хамнаһы туран оҥорор кыахтанар. Киһи утуйан туран туох эмэ туһалаах дьыалалары оҥороругар өйө-санаата этин-сиинин күһэйэр кыахтааҕа, күүстээҕэ наада. Утуйуу эмиэ кэмнээх-кэрдиилээх, сиэри таһынан барбата киһилии быһыылаах киһиттэн ирдэнэр. (1,71).
Буор
Буор — сир мээккэ туруктаах үрүт араҥата, кырыс, туой.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
59
59 сыл.
Өлбүттэр
50er
Карлсруэ
Карлсруэ (Karlsruhe) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 290 тыс.
Чуумпу далай
Чуумпу далай (Тихий океан) диэн Сир саамай улахан далайа. Португалия чинчийээччитэ уонна айанньыта Фердинанд Магеллан Mare Pacificum (лат. эйэлээх байҕал) диэн бастаан ааттаабыта. Хоту Арктикаттан соҕуруу Антарктикаҕа дылы сытар, арҕаа Азиялыын уонна Аустралиялыын кэккэлэhэр, илин өттүнэн Америкалардыын. Иэнэ 162,9 млн. км² (Сир уутун ньуурун 46% уонна Сир бүтүн ньуурун 32%). Экуатор Чуумпу далайы икки аҥар араарар (Хотугу Чуумпу далай уонна Соҕуруу Чуумпу далай). Далай хотугулуу-арҕаа өттүгэр баар Мариана хаспаҕа аан дойду саамай дириҥ сирэ (10,911 м).
right|300px|Pacific Ocean
Мил
400px|thumb|right|Мил нэһилиэк улуус каартатыгар Мил нэһилиэк. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уус Мил.
Улуус кииниттэн 131 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 357 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Лииндэ (өрүс)
400px|thumb|right|Лииндэ ортоку сүүрээнин күөллээх уонна тукуланнаах сирэ Лииндэ өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 804 км., тардыытын иэнэ 20000 кв.км.
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сир илиҥҥи уһугар баар. Сүүрээнэ үксүнэн Саха сирин ортоку намталынан.
Тардыытыгар 780 үрэх, 6000 күөл (уопсай иэннэрэ 606 км.) уонна элбэх тукулан баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаалардаах: Сэбирдэх (148 км.), Сэрки (209 км.) уонна Дьэлиҥдэ (201 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чыычаах ото
Чыычаах ото, чыычаах кыабакыта. Горец птичий (спорыш, гречиха птичья)
Кылгас морфологията
Биир сыллаах от үүнээйи. Киин кыра салаалаах силистээх. Умнаһа сымнаҕас, тэлгэнэ сытар 20-30 см уһуннаа. Сэбирдэҕэ юытархай ньолбуһахтыҥы уһун синньигэс, чулбугур 1,5- 2,0 см уһуннаах. Сибэккилэрэ от күөхтэр, бытархайдар, кытыыларынан маҥанныҥылар эбэтэр кыһыллыҥылар, 1-5 буола- буола сэбирдэхтэрин хонноҕор хомуллубуттар. Астара бытархай эриэхэчээннэр. Бэс ыйыттан атырдьах ыйын устата сибэккилиир.
Үүнэр сирэ
Ханна баҕарар сииктээхтиҥи сирдэргэ. Ол эрээри өҥ буорга, ынах сүөһү убаҕаһынан, хойуулугунан уоҕурдуллар сииктээх дьиэ таһынааҕы тиэргэҥҥэ, уу кутуллар бааһыналарга ордук торолуйар.
Туттуллар органа
Ото. Чыычаах отун сибэккилэнэ турдаҕына хомуйуллар уонна инструкция быһыытынан чараастык кумааҕыга эбэтэр ардаҥа соҕус таҥаска куурдуллар.
Химическэй састааба
Чыычаах отун сэбирдэҕэр дубильнай веществолар (0,35%), аскорбиновай кислота (700-887 мг/%), флавоновай гликозид- авикулярин, К битэмиин, каротин, дубильнай веществолар уонна кремниевай кислоталар холбоһуктара бааллар. Саха сирин усулуобуйатыгар чыычаах отугар 520 мг/% С битэмиин уонна 46,76 мг/% каротин булуллубут. Чыычаах ото элбэх өруттээх фармакологическай свойствалаах.
Медицинаҕа туттуллуута
Бу үүнээйиттэн бэлэмнэммит галеновай көрүҥнэрэ иик кэлэрин элбэтэллэр, ииги кытта натрий уонна хлор элбээбитин таһааран, таас үөскүүрүн тохтотоллор. Дубильнай веществолара ас буһарар куртах уонна оһоҕос салыннаах бүрүөтүгэр микробу өлөрөр, сүһүрүүнү тохтотор уонна хатарар туһалаахтар. Флавоноидтар уонна кремний холбоһуктара хаан бөлүөхсүүтүн күүһүрдэллэр. Ити иһин чыычаах кыабакыта бэйэтэ ордук тустаах холбодоһуктарга киирдэҕинэ дьайыыта күүһүрэр. Ол иһин бу үүнээйи сүрүн компонент буолан, дьарҕа буолбут иик таһаарар орган ыарыытыгар (мочекислай диатезка, ордук киэҥник туустар солбуйсуулара кэһиллиитин эмтииргэ), кэккэ тирии ыарыыларыгар (ымынах, кутургуйа) туттуллар ону тэҥэ гастроэнтериккэ, араас биричиинэлээх тахсыахтатар ыарыыга, кыратык куртах, оhоҕос хаана барарын бопсорго туһалаах. Өссө чыычаах отун көөнньөһүгэ, оргутуллубут уута, маатка хаана барыытыгар, оһоҕостон уонна геморройтан хаан барыытын тохтоторго туһаныллар. Уопсай туругу тупсарарга сэниэ киллэрэр эмп быһыытынан ньиэрбэ үлэтэ мөлтөөтөҕүнэ, кырдьаҕас киһи мөлтөөһунугэр, мочекаменнай ыарыы саҥатыгар, итиэннэ тааһы ылларбыт кэннэ, быар ыарыыларыгар уо. д. а. туһалыыр. Билиҥҥи кэмҥэ чыычаах кыабакытын уонна бу от киирэр тустаах ыарыыларга аналлаах холбодоһугун көөнньөөһүгэ бүөр уонна үөс ыарыытын эмтииргэ биһирэнэр. Уһуннук хас да ый эмтэннэххэ, чыычаах ото кыра кумахтыҥы таастар тахсалларыгар көмөлөһөр. Ыарахан дьахталлар бүөрдэрэ ыалдьарыгар көҥүллэммэт, оҕо куотуон сөп.
Туһаныллыбыт литература
А.П.Басыгысова "Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ"
Васильева Оксана Владимировна
Сунтаар улууһугар 1981 с. муус устар 3 күнүгэр төрөөбүт.
Москватааҕы сервис государственнай университетын студентката. Боксанан 1998 сылтан дьарыктанар. Бокс эйгэтигэр «Гюрза» диэн аатынан биллэр. Профессиональнай рингэҕэ, барыта 10-на киирсэн, сэттэ кыайыылаах. Аан дойду үс, Европа икки, Россия алта төгүллээх чемпиона, боксаҕа РФ спордун үтүөлээх маастара, кикбоксиҥҥа норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара. Дьахталлар Аан дойдутааҕы боксаҕа федерацияларын быһаарыытынан профессионалларга Аан дойду чемпионатын кыайыылааҕа.
Короленко Владимир Галактионович
right|150px
Влади́мир Галактио́нович Короле́нко (от ыйын 15 (27) күнэ 1853 с., Житомир — атырдьах ыйын 25 күнэ 1921 с, Полтава) — нуучча суруйааччыта, ыраахтааҕы саҕана өрөбөлүссүйэниэрдэри, өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн саҥа былааһы утарааччылары көмүскэһэр гуманист дьайыксыт быһыытынан биллибитэ, эдэрчи сылдьан Саха сиригэр Аммаҕа көскө олоро сылдьыбыта.
Эдэр сылдьан Владимир политиканан дьарыктаммыт, ол түмүгэр Москватааҕы Петровскай сир оҥоһуутун академиятыттан үүрүллүбүт. 1879 с. народниктар түмсүүлэригэр кыттан Саха Сиригэр Аммаҕа көскө ыытыллыбыт. Аммаҕа үс сыл олорбута 1881 сыл ахсынынньытыттан 1884 сыл балаҕан ыйыгар диэри. Ол онно сытан оскуола тэрийэн оҕолору үөрэтэр уонна хас да кэпсээн суруйар, ол быыһыгар "Макар түүлэ" (1883), "Соколинец" (1885) курдук биллэр кэпсээннэри. Бу олорбут кэмин кэлин үтүө тылынан ахтыбыта:
"это был «самый здоровый период жизни, когда мы с товарищами занимались земледельческим трудом»."
"«Если бы мне лично предложили жить в Америке — или в Якутской области, — поверите ли Вы, что я бы, вероятнее всего, выбрал последнее...»." (Улановаҕа суругуттан )
Саха сирин олохтоохторун туһунан суруйбут айымньыларыгар элбэх саха тылын киллэрбитин чинчийээччилэр бэлиэтииллэр. Манна олохсуйбут кэлии дьон түргэнник сахатыйалларын бэлиэтии көрбүтэ.
Көстөн төннөөт Короленко Алын Новгородка, Санкт-Петербурга, Полтаваҕа олоро сылдьыбыт. Өктөөп революциятын ылымматаҕа, ол гынан баран саҥа былааска утары турбатах.
1921 с. Полтава куоракка, тыҥа ыарыытыттан ыалдьан өлбүт.
Канаев Никита Петрович
Канаев Никита Петрович (27.09.1907—23.10.1987) — саха учуонайа, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
Канаев — литератураны ырытааччы, литература үөрэҕин чинчийээччи быһыытынан биллэр; саха литературатын историятыгар үгүс үлэни суруйбут, 86 үлэ ааптара; 20 кинигэни саха тылыгар тылбаастаабыт биллиилээх тылбаасчыт.
60
60 сыл.
Өлбүттэр
60er
Буркун
Буркун — эмискэ түһэр күүстээх, хаардаах тыал, силлиэ, буурҕа.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Саха сирин улуустарын хаһыаттара
Саха сирин улуустарын хаһыаттара.
Кустуҥулар кэргэннэрэ
мини|Кустуҥулар кэргэннэрэ Кустуҥулар кэргэннэрэ (, Семейство Утиные) - Хаастыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Парников Михаил
Парников Михаил — Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.
1995 сыллааҕы төрүөх. Нам улууһуттан төрүттээх. Боксаҕа маастарга хандьыдаат. Тренерэ Павлов Владимир Иванович.
Фрайбург
Фрайбург (Freiburg im Breisgau эбэтэр судургу ) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 211 тыс.
Эминем
Эминем, Ма́ршалл Брюс Мэ́терс III (алтынньы 17, 1972 төр.) — АХШ рэпера, артыыс уонна продюсер. «Грэмми» бириэмийэ 11 төгүллээх хаһаайына.
Стафилококктар
300px|thumb|right|Стафилококктар Стафилококктар (Staphylococcus) — бактериялар биистэрин ууһа. Бу биис ууһугар билигин 27 көрүҥ баара биллэр. Онтон 14 көрүҥэ эрэ киһиэхэ булуллубут. Ол 14 көрүҥтэн үһэ киһини ыарытыннарар кыахтаах.
Аата kokkos ол аата «туораах» уонна staphylos ол аата «гроздь» диэн былыргы гириэк тылларыттан тахсар. Микробиологияҕа Staphylococcus диэн тиэрмин 1881 сыллаахха киллэриллибит. Микроскобунан көрдөххө стрептококтар кырдьык үүнэн турар виноград курдук мустубут буолаллар.
Стафилококктар ыарыыны көбүтэр кыаҕа, ханнык баҕарар бактерия гиэнин курдук «патоген фактордартан» тутулуктаах. Ол аата микроб бэйэтэ буолбакка, кини иһигэр киирэр эбэтэр кини оҥорон таһаарар веществолара куһаҕаны онороллор.
Стафилокок микрокапсулата (тас бүрүөтэ) фагоцииттар атаакаларыттан көмүскүүр уонна бактерия организм иһигэр киирэрин хааччыйар. Саанык истиэнкэтэ воспаление уонна аллергия реакцияларын үөскэтэр, иммуноглобулиннар дьайыыларын тохтотор, фагоциттары хамсаабат оҥорор. Элбэх ферменнара саанык структуураларын алдьаталлар, антибиотиктары «үлэлээбэт» оҥороллор. Гемолизин диэн эттик хаан сааныктарын (эритроцииттары, лейкоцииттары уонна да атын сааныктары) алдьатар. Гемолизин 4 көрүҥнээх. Эбии стаафилокок иһигэр токсииннар — дьааттар — баар буолаллар. Балар уонтан тахса көрүҥнээхтэр.
Бу араас патоген фактордардаах буолан стафилококктар хас да көрүҥнээх ыарыылары дьоҥҥо уонна кыылларга аҕалаыахтарын сөп — холобур, тирии ириҥэрэн бааһырыыта, менингит, тыҥа ыарыыта, сиэпсис, ис ыарыыта.