Ороһу_сис_дьоно
Бахчыта кыыһын Аананы Кыынньаахы диэн дьадаҥы киһи уола Хабырыыл Кыынньаахырап кэргэн ылар. Бахчыта кыыһа Аана элбэх энньэлээх сүктэн Кыынньаахы олоҕор кэлэр уонна бу Хабырыылынаан хойут байан-тайан 300-чэ сүөһүлээх Ороһу сис ыаллара буолан олорбуттар. Кини сайылыга Ньэгэдьээккэ, оттон кыһыҥҥы олоҕо Дылбыгыр диэн алааска эбит. Бу Кыынньаахырап Хабырыылга чугас дьадаҥы Үллэһэр диэн оҕонньор олорбут. Бу оҕонньор Баһылай Татаар, Федор-Мэндиэсэ, Бүөтүр-Чөөчөлбө уонна Өлөксөй-Тоотуо диэн уолаттардааҕа. Кыынньаахырапка бу уолаттар отун-маһын бэлэмигэр элбэхтик үлэлээбиттэр. Итини таһынан Бөлтөкө уонна Тылбыыкаан диэн дьатар (тыла суох) хотон, дьиэ үлэтигэр үлэлээбит дьоннорунан биллэллэр. Баай кыынньаахырап бэйэтэ тутан олорор сүөһүтүттэн ураты элбэх ахсааннаах сүөһүттэн нэһилиэгин ыалын ахсын биирдиини эбэтэр иккилиини ыан иһиҥ уонна төрүөҕүттэн биири идэһэ гыныҥ диэн төптөрү көрдөөһүнэ суох ииттэрэргэ биэрэр эбит. Кини сүөһүлээбит ыалларыгар: "Миэхэ арыыта туттарыҥ", - диэн сорудах биэрэр эбит. Кыынньаахырап хас эмит мэһэмээн арыыны ылар үһү, онтон үүтүн ордугун ыаллар бэйэлэрэ туһанар эбиттэр. Аны туран күһүн күөл мууһа турбутун кэннэ мууска сүүһүнэн кэмнээх сүөһүтүн киллэрэн, нэһилиэгин дьонун мунньан хас күһүн аайы өлөттөрөр эбит. Кини Дылбыгыр диэн алаас көлүөйэтин ортотугар ааттаах улахан ампаардааҕа үһү, онно сүөһүтүн этин уктарар эбит. Ити өлөттөрбүт сүөһүтүн баһын, туйаҕын, иһин уонна тириитин нэһилиэгин дьонугар барытын үллэрэн биэрэрэ. Ол ылбыт дьоннор биирдии эбэтэр иккилии-үстүү күн киниэхэ үлэлээн биэрэллэр эбит. Дьэ уонна сүүрбэччэ атынан этин-арыытын тиэйэн Өлүөхүмэҕэ (Аанньаахха) эргинээри айаҥҥа барар эбит. Кини аатырбыт сүүрүк уонна сэлиик Чоҕулуйа диэн атынан айынньыттарын иннигэр барар үһү уонна хас симиэбийэ аайы от атыылаһан бэлэмнээн иһэр эбит. Дьэ, ити курдук сылын аайы эргинэн бэйэтин нэһилиэгин дьонун-сэргэтин табаарынан, чэйинэн, табаҕынан, бурдугунан, ат сэбинэн уонна хотуурунан хааччыйара үһү. Бу этиллибит малы кини эмиэ үлэҕэ диэн ааттаан түҥэтэр эбит, харчы диэни ылбата үһү. Хабырыыл Кыынньаахырап аны биир үтүөтэ диэн бандьыыттааһын саҕана ороспуойдарга дьону-сэргэни донуостаан киһини өлөттөрбөтөҕө. Ороһуга бандьыыттар киһини өлөрбөтөхтөрө. Ити тыллаһыы суоҕунан быһаарыллар. Онтон атын нэһилиэктэргэ дьону тыллаан биэрэн бандьыыттарга өлөттөрүү баара. Аны туран бу Кыынньаахы ыччата суоҕа, ол даҕаны буоллар: "Нэһилиэгим оҕолоро үөрэниэхтэрэ", - диирэ үһү. Кини Ньэгэдьээккэ 1928 сылтан саҕалаан оскуола дьиэтин туттаран испит. Оччотооҕу сэбиэт председателэ Чобуров Василий Васильевич ол кэмҥэ Ороһуга оскуоланы аһарга Бүлүү куоратын райсоветын уонна үөрэҕэрии салаататтын көҥүл-ыйаах ылан тахсар. Дьэ ити кэннэ бу В.В.Чобуров кыынньаахы оҕонньорго баран сэһэргээбит: "Дьэ, Ороһуга оскуола аһыллар көҥүлүн ыллым", - диэбит. Ону оҕонньор истэн наһаа үөрбүт уонна эппит: "Кырдьык үчүгэй дьыала буолбут онон бэрэбинэбин ону тэҥэ түннүгүм тааһын, кирпииччэбин уонна оһохтор хаппахтарын, сабыыларын муохпун барытын ылыҥ", - диэбит. Онон Ороһу оскуолатын дьиэтин тутан барбыттар. Ол курдук Кыынньаахырап Хабырыыл баай бэйэтин нэһилиэгин дьонугар-сэргэтигэр үтүөтэ-өҥөтө элбэх. Кинини олохтоохтор олус ытыктыыр кырдьаҕастара этэ. Ол даҕаны иһин быһылаах сэбиэскэй былаас кинини кулаак гымматаҕа дииллэр. Кини колхозка бэйэтин кыайар үлэтигэр үлэлээбит киһиннэн биллэр. Кинини үчүгэйдик билэр дьоннор оһуобай киэҥ көҕүстээх, улахан өйдөөх киһиннэн билинэллэр эбит. Кырдьык ыраас сэбэрэлээх бөдөҥ саҥалаах 180 см үрдүктээх киһи этэ. Оҕонньору кырдьыбытын кэннэ көрөр этим. Кини 1953 сыллаахха 85 сааһыгар өлбүтэ. Онон Кыынньаахырап Хабырыыл күн сиригэр олорон ааспыт олоҕо үлэтэ-хамнаһа уонна үбэ-аһа билиҥҥи биһиги арендабытыгар уонна колхоз олоҕор лаппа майгынныыр диэххэ сөп.