cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Метафора
Бу сүүрбэ сылга
кыайыы-хотуу тутан кэлбит,
Бу ситэ толору сэбилэммит
бары сэрииби,
барытын,
Бүтэр тиһэх лииһигэр тиийэ
эйиэхэ аныыбын
(А. Абаҕыыныскай тылбааһа)
Сорох метафора айымньы бүтүннүүтэ буола тэнийэн, поэтическай айымньы ис хоһооно барыта улаҕалаах, хос өйдөбүллээх, метафорическай майгыннанар (М. Горькай «Буурҕаһыта», П. Ойуунускай «Тимир көлөтө», Эллэй «Кытыйата»). Метаморфическай айымньылар саха норуотун тылынан поэзиятыгар эмиэ көстөллөр («Ыарҕа ырыата», «Бөх чабычаҕын ырыата» уо.д.а.). [Г.Васильев. Русско-якутский поэтический словарь. Якутск.1976]
Метафора – тылы, этиини барамайдар маарыннаһыыларыгар эбэтэр тэҥнээһиҥҥэ олоҕуран көһөрөн туттуу.
Туһаныллыбыт литирэтиирэ
1)Бурцев, А.А., Федоров, И.С. Русско-якутско-английский словарь литературоведческих терминов / А.А. Бурцев, И.С. Федоров. – Якутск : Изд-во Якутского госуниверситета, 2008.142с
Аниме
thumb|Уикипэ-тан, Уикипедия аниме уонна манга бырайыактарын маскота.
Аниме (アニメ) диэн аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт Дьоппуон анимацията. Дьоппуоҥҥа оҥоhуллубут анимациялар бүтүн ааттара. Үгүс анимелар манга комикстарыттан тахсыбыттара. Аниме өрүттэрэ: телесериаллар, киинэлэр, видеолар, видео оонньуулар уонна интернет-оҥоhуулар. Аниме элбэх жанрдаах уонна ис хоhоонноох. Аниме сүгүрүйээччилэрэ отаку (おたく) дэнэллэр.
Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ
Соҕуруу Кэриэйэ, официаллык Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ (대한민국 Тэхань миньгүг) диэн Илин Азияҕа, Кэриэйэ тумул арыытыгар баар дойду, сороҕор "Сарсыардааҥҥы Чуумпуруу Сирэ" диэн ааттанар. Кирбиилэhэр Кытайдыын арҕаа, Дьоппуоннуун илин уонна Хоту Кэриэйэлиин хоту. Соҕуруу Кэриэйэ киинэ Сеул куорат, Азия үп уонна култуура суолталаах киинэ уонна аан дойду иккис улахан метрополия зоната.
Историята
Кэриэйэ аан дойду былыргы цивилизацияларыттан биирдэстэрэ, бастакы дьон манна аллараа палеолит кэмигэр үөскээбиттэрэ.
Аата
«Кэриэйэ» диэн нуучча тылыттан киирбит (Корея) сахалыы уларытыллыбыт тыл, экзоним буолар. Кэриэйдэо бэйэлэрин дойдуларын "Хангук" эбэтэр "Чосон" диэн ааттыыллар - 한국 ол эбэтэр 조선 диэн суруллаллар.
Сампааннар
Сампааннар ордук биллэр мааркалара.
“Вдова Клико”
19-c үйэ саҕаланыыта 27 саастаах мадам Клико оҕонньоро өлбүтүн кэннэ арыгы оҥорор аччыгый хаһаайыстыбаны нэһилиэстибэ ылан хаалбыт. Кэлин онтун сайыннаран, саҥа үрдэлгэ таһаарбыт. Кини 18 км. уһуннаах бадыбаалы атыылаһан ылан, бэйэтин бородууксуйатын онно хаһаанар буолбут. Кини сампааны ыраастыыр ньыманы арыйбыта, ол ньыманы арыгы оҥорооччулар билиҥҥэ диэри туһаналлар.
Мадам Клико 88 сааһыгар диэри үлэлээбит, нэһилиэнньиктэрин баайыттан матаран баран, дьыалатын бииргэ үлэлээбит управляющайыгар уонна табаарыһыгар Эдуард Вердеҕэ хаалларбыт. Ол киһитэ арыгы бу мааркатын өссө аатырдыбыт, билигин “Вдова Клико” сампааны 150 дойдуга таптаан иһэллэр.
Хани
Хани бөһүөлэк. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 405 км. арҕаа диэкки Өлүөхүмэ өрүс хаҥас салаата Хани үрэх үрдүгэр турар.
Тимир суол станцията.
Нэһилиэнньэтн ахсаана 961 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Xbox One
Xbox One (Икс Бокс Уон, Икс Бокс Биир, Бастыҥ Икс Бокс), Microsoft тэрилтэ саамай бүтэһик оонньуу приставката буолар (15 олунньу 2015 кэмҥэ). Атыыга Сэтинньи 22 күнүгэр 2013 сыллаахха АХШ, Канаада, Еврозона (28 дойду), Саха Сирэ, Дьоппуон, Аустралиа курдук судаарыстыбаларга уонна регионарга тахсыбыта, аатырбыт Аан Дойдутааҕы премьератыгар. Бастакы күнүттэн саҕалаан Аан Дойду үрдүнэн миллионунар экземпляр атыыга барар. Икс Бокс Уон атын Xbox 360 быдан күүстээх буолар. Сүрүн конкурена аатырбыт Дьоппуон оонньуу приставката PlayStation 4 буолар.
Саха сирин эмтээх отторун харыстааhын то5о наадалаа5а
Киирии
Саха сиригэр тустаан эмтээх оттору харыстыыр ханнык да үлэ ыытыллыбат. Онон туһанан, эмтээх оттору көрүүтэ-истиитэ, хонтуруола суох көҥүл хомуйуу онон эргини өрөгөйдөөн турар. Өссө, саамай кутталлааҕа, эмтээх отторбут тас дойдуларга таһыллан хаалыахтарын сөп. Кэнники кэмнэргэ «мумие», таба муоһа таһыллан ырааттылар. Эмтээх отторбут олохтоох дьоҥҥо туһалаабакка бүтэн хаалыахтарына, кыраныысса таһыгар эмп буола кубулуйдахтарына, бу билигин эмп-том аҕыйаабыт кэмигэр — улахан иэдээн. Манна эбии биһиги оппут-маспыт бытаннык үүнэрин, кыайан чөлүгэр түспэтин эбэн кэбиһиҥ. Оттору көрөн билбитиҥ таһынан, хайа кэмҥэ хайдах быһыылаахтык уонна Айылҕаҕа хайдах сыһыаннаһан хомуйары, дьаһайары, уурары билиэххэ, сатыахха наада. Маны таһынан хас биирдии ыарыыга эмп хайдах сиэрдээхтик-туомнаахтык, кистэлэҥнээхтик, ханнык тылы-өһү саҥаран оҥоһулларын билиэххэ наада. Саха сирин олохтоохторугар Саха сирин үүнээйилэрэ ордук туһалыыллар. Дьэ ол иһин биһиги эмтээх сырьебут, атыы-эргиэн малыгар кубулуйан, аҕыйах сылынан бүтэн хаалара — кэлэр көлүөнэлэргэ иэдээннээх суол. Биллэн турар, киһи барыта сайын төрөөбүт дойдутун күндү бэлэҕин: араас витаминнаах отоннору хомуйара, уурунара, билэр эмтээх отторун хомуйан хаһаанара, туттара саамай сөптөөх, сиэрдээх быһыы. Киһи барыта төрөөбүт Айылҕатын оҕото буолар. Онон хас биирдии олохтоох киһи Ийэ Айылҕатын харысыһыахтаах, кини баайын-дуолун суох оҥорордуу хомуйар, ыскайдыыр, эргинэр дьону утары охсуһуохтаах. Кыыллыйбыт үс-тугас дьон быһыытын үтүктүө суохтаах, хата, бары ньыманан бопсуохтаах. Кондаков Владимир Алексеевич. Добун халлаан быыһын сэгэтэн. Дьокуускай к. 1993 с.. Саха сиригэр араас эмтээх үүнээйилэри от ыйыгар хомуйаллар, хаһааналлар. Эмчиттэр олус сөбүлээн хомуйар үүнээйилэринэн Сир сыта буолар.
Сир сыта, боҕуроскай от
Бу Аар Айылҕа сир дьонугар үчүгэйин эрэ аҕаларга анаан үүннэрбит, элбэх үтүө дьайыылаах, эмтиир-томтуур, ырааһырдар-чэбдигирдэр, үөрдэр-көтүтэр, үтүө санааны үксэтэр, олус үчүгэй сыттаах, көрүөхтэн кэрэ көстүүлээх көбүөр курдук тэлгэнэн үүнэр, киһи Кутун-Сүрүн долгутар дьикти үүнээйи буолар.
Сир сыта үүмүт сиригэр сырыттахха, киһи Аар Айыылар ситимнэригэр түргэнник киирэр, ол эбэтэр кини Үрдүк, үтүө эйгэ – космическай ситимнэригэр киллэрэр.
Сылайан, бүөлэнэ сылдьыбытыҥ барыта ааһар, буруо буолан көтөр, сиик буолан симэлийэр, туман буолан сүтэр. Уоскуйан үчүгэй санаалар, толкуйдар кэлэллэр. Сайын хомуйан, хатаран, холбуйаҕа уура сылдьар сир сыта оккуттан кыһын кэмнээн ылан дьиэҕэр уматтаххына, сүрдээх үчүгэй сыт тахсар. Тула өттуҥ барыта тупсубут курдук буолар. Урут өйдөөн көрбөтөххүн көрөҕүн, иситибэтэххин истэҕин, өйдөөбөтөххүн өйдүүгүн, кэрэни кэрэхсиигин. Киһи Аан Дойдуга үчүгэй, үрдүк, үтүө баарыгар эрэлэ күүһүрэр, туох эрэ кэрэни айыан, оҥоруон баҕарар. Ити сир сыта от, киһи Салгын Кутун үрдүкү араҥаларын ыраастааһына, эмтээһинэ, чэгиэрдиитэ уонна күүһүрдүүтэ буолар. Буор кут ыарыыларын эмтииргэ олус туһалаах. Төбө, сүрэх, ньиэрбэ, күөмэй, тыҥа, куртах, оһоҕос ыарыыларарыгар, тирии, айах бааһырыыларыгар, тымныйыыга, сөтөллүүгэ, бопторор ыарыыга, утуйбат буолууга барытыгар көмөлөһөр, үтүөрдэр. Дьайы, куһаҕаны тэйитэргэ, арыгыны эмтээһиҥҥэ Буор Куту, Салгын Куту ырааһырдар, бөҕөргөтөр. Куту-Сүрү күүһүрдэр дьайыыта туһалыыр. Сир сыта от Үрүҥ Аар Тойон Орто Дойду дьонугар «ырааһырыҥ, үүнэ сайда туруҥ» диэн анаан ыыппыт күндү үүнээйитэ буолар.
Эмтэнии
Эмтэниигэ:
-10 грамм хаппыт оту 1 курууска ууга оргутан, 1 улахан луоскунан күҥҥэ 3-4 төгүл иһиллэр.
-1 кымаах оту 500 мл итии ууга көйөрөн, сойбутун кэннэ сиидэлээн ылан ыстакаан аҥаарынан күҥҥэ 3-4 төгүл тымыр ыарыытын (атеросклеһу) сэрэтэргэ иһиллэр.
-1 кымаах мэлиллибит оту 1 Ыстакаан итии ууга көйөрөн 1-дии улахан луоскунан күҥҥэ 3-4-тэ иһэн куртах быһыта тутан ыалдьыытын, искэ салгын хаайтарыытын эмтииллэр. Итинник бэлэмнээн быар искэнин (опухоль), үөс тахсар быаларын уонна ноор ыарыыларыгар туһаналлар.
Сир сыта от сыттыын, амтанныын үчүгэйиттэн, эмтэнэр киһи астынан, дуоһуйан туран иһэр. Бу от эмтиир дьайыыта сымнаҕас уонна олус туһалаах.
Источник
Аар Айылҕа эмтиир күүһэ. Ав. Яковлева, М. Мохова, Т. Тимофеева. Дьокуускай 2009.
Нью Йорк
Нью-Йорк (New York City) диэн АХШ ордук улахан куората. Нью-Йорк метрополитена Аан дойдуга ордук улаханнарга киирсэр. Аан дойдутааҕы эргиэн, үп, култуура уонна аралдьыйыы киинэ буоларынан, Глобал (улахан суолталаах) куорат буолар. Холбоһуктаах Нациялар салалталара баар.
Устуоруйата
Былыр бу миэстэҕэ Манахаттоу уонна Канарси диэн индийскэй билиэмэлэр олоро сылдьыбыттар. Инвуд-Хилл уонна Риверсайд бааркалар оройуоннарыгар ох саалары уонна да атын артефактар булуллубуттара, бу дьон олоро сылдьыбыттарын туоһулуур. Дьобуруопа дьоно 1624 с. кэлбиттэрэ биллэр. 1664 с. Аангылыйа байыаннайдара куораты былдьаан бас билбиттэрэ уонна Нью-Йорк диэҥҥэ уларыппыттар (герцог Йорский диэн бас билиини салайбыт киһи аатынан). Ол иннинэ Саҥа Амстердам (New Amsterdam) диэн ааттаах эбит.
XIX ү. иммиграннар кэлэннэр куорат олохтоохторун ахсаана биллэ үрдүүр. 1825 с. Нью-Йорк Филадельфия куораты ситэн АХШ-га ордук улахан куорат буолар. ХХ ү. саҕаланыытыгар бырамыысыланнас, атыы-эригэн уонна сибээс киинэ буолар. 1904 с. Интерборо-Рэпид-Трэнзит метрону оҥорор бастакы хампаанньа арыллар. 1930-сс халлааҥҥа тиийэр дьиэлэр тутуллан барбыттара.
Географията
Холбоhуктаах Штаттар хотугулуу илинигэр, Атлантическай океан кытылыгар турар. Биэс ирээттээх: Бронкс, Бруклин, Манhэттэн, Куинс уонна Стэтен Айлэнд.
2008 с. учуонайдар быһаарыыларынан, куорат хоту өттүгэр 40 км ыраах сиргэ икки геологическай алдьаныылар бааллара биллибит. Бу манна 7 магнитудалаах сир хамсааһына тахсыан сөп эбит.
Нэһилиэнньэтэ
Олохтоохторун ахсаана 8,274,527, иэнэ 790 км2. Нью Йорк метрополитен сирин олохтоохторун ахсаана 18,815,988 уонна иэнэ 17,400 км2.
2005 сыл көрдөрүүтүнэн, Нью-Йорка 170 араас тылынан саҥарар дьон баара биллибит. Олортон 36%-на имиграннар.
Туризыма
2010 с. Нью-Йорк куоракка 48,7 мөлүйүөн турист кэлэ сылдьыбыт.
Нью-Йорк аан дойду үрдүнэн киэҥник биллэр сирдэрдээх: Көҥүл статуята, Уолл Стрит, New York Stock Exchange, Empire State Building уо.д.а.
Омография
Омография - Биирдик суруллар ол гынан баран саҥарллара уратылаах тыллар. Омографка араас фуормалаах, араас суолталаах тыллар киирсиэхтэрин сөп.
Калиум
Калиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ K уонна атом нүөмэрэ 19.
1984 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XXIII Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1984 сыллаахха АХШ Лос Андьелес куоратыгар буолан ааспыттара.
Бэлисипиэт
Бэлисипиэт диэн кыра, киһи эргиттэҕинэ айанныр икки көһүөлэлээх, икки педаллаах уонна тимир цепь нөҥүө холбонор биир киһиэхэ аналлаах айанныр тэрил. Рамата барытын бииргэ тутар, атын тэриллэрэ бары рамаҕа холбоно сылдьаллар.
Бэлисипиэти айанныр сорох дойдуларга айанныырга олус туһалаах буолар. Онтон сорох дьон сынньалаҥ уонна дьарык, спорт курдук тутталлар. Тэҥ ыраахха барарга ханнык баҕар киһи оҥорбут айанныыр тэриллэртэн аҕыйах энергияны барыыр.
Айыллыбыта
1817 сыллахха ниэмэс профессора Карл фон Дрейс бастакы икки көлүөһэлээх бэлисипиэти айбыта. Мастан оҥоһуллут уонна икки көлүөһэлээх эбит. Инники көлүөһэтэ руль көмөтүнэн эргийэр эбит. Ол гынан баран педаллара суох буолан айанныр киһи атаҕынан анньыныахтаах эбит.
1860-с сылларга француз айааччылара педаллары инники көлүөһэҕэ эппиттэр. Ол гынан баран педалы эргитэргэ олус элбэх күүһү бараатаххына биирдэ эрэ хамсыыр эбит. Ону чэпчэтээри инники көлүөһэтин улаатыннарбыттар уонна тимиртэн оҥоһуллар буолбут. Ол гынан баран ол бэлисипиэттэн наар киһи охтор эбит.
1885 сыллахха биһиги билэр бэлисипиэт айыллыбыт. Икки биир кээмэйдээх көлүөһэлээх уонна кыра эбит. Уонна педаллара кэнники көлүөһэни кытта холбоммут сыап нөҥүө. 1890-с сыллахха олус тарҕаммыт уонна сорох уларытыылар эбиллибиттэр, ол курдук көлүөһэлэрэ салгынынан үрдэрэллэр буолбуттар.
1515
1515 сыл.
Чульман
400px|thumb|right|Чульман куйаартан көстүүтэ Чульман бөһүөлэк. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.
Улуус кииниттэн 41 км. хоту диэкки турар. Чульман ГРЭС бааар. Аэропорт.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 10220 киһи (2009 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Атырдьах ыйын 6
Атырдьах ыйын 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 218-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 219-c күнэ). Сыл бүтүө 147 күн баар.
Төхтүр (тылы быһаарыы)
Төхтүр (тыл суолтата) – /.../ Быһаарыылаах кылгас тылдьыкка “Төхтүр – кыра томтор, быллараат” диэбиттэр. Тыл үөрэхтээҕэ С.А.Иванов төхтүрү төрүт-уус түүр тыла диэбит уонна кыргыыстар “тэхтир – бугор, холм, возвышенность”, тывалар “дөхтүр – бугор, бугорок” диэн тылларыгар ханыылыы туппут/.../
Туһаныллыбыт сирдэр
Багдарыын СҮЛБЭ, “Кыым”, 48-с №, 2009 с.
Сиэгэн
275px|thumb|Сиэгэн Сиэгэн (Gulo gulo) диэн сиэмэх кыыл. Евразия, Хоту Америка тайҕатыгар, туундаратыгар үөскүүр. Наһаа улахан буолбатах буолан баран күүһүнэн аатырар. Үксүн соҕотох сылдьар. Түүтэ уһун көп. Өлүгү сиир, кыра кыыллары, мас көтөрүн, кутуйаҕы, сороҕор улахан кыыллар оҕолорун тутар. Балыктаан сиирэ биллэр.
Оҕолоро икки-үс буолаллар, кулун тутарга, муус устарга төрүүллэр. Сиэгэн- (лат. Gulo gulo) сиэмэх кыыл,Gulo (латинскай Бөрөбүедуттэн <<иҥсэлээх>> )  көрүҥүттэн  суос- соҕотох представитель. Икки подвид баар : Gulo gulo gulo (Евразия) и Gulo gulo luscus (Хоту Америка). XVI үйэтээҥҥи Польша историга Матвей Меховский сиэгэн туһунан маннык диэн этэр <<өссө Литвага уонна Москвияҕа биир ыараханнык аһыыр уонна наадата суох кыыл баар, Сиэгэн диэн ааттах. Кэриҥэ ыт саҕа, куоска сырайдаах, эттигэ уонна кутуруга саһылга майгынныыр, хараҥа өҥнөөх өлүгүнэн аһыыр>>. Куньи подсемействатыттан саамай улаханнара буолар. Ыйааһына 9 киилэттэн 30 киилэҕэ диэри буолуон сөп. Тыһыта атыырыттан 10% кээмэйинэн уонна 30% ыйааһынынан кыра буолар. Уһуна 70-86см, кутуруга 18-23 см. Эттигэ тыатааҕыга эбэтэр барсукка майгынныыр. Атахтара кылгас, кэннинэнҥи атахтара иннинэнҥитээҕэр уһун, итинтэн сылтаан сиэгэн көхсө дуга курдук. Атаҕын уллуҥа – кэтитэ 10 см, уонна уһуна 9 см, Хаарга хаамарыгар туһалаах буолар. Тыҥыраҕа улахан күрүчүөккэ майгынныыр. Сиэгэн уллуҥунан барытынан хаамар, ол иһин кини сөруөстүгэс уллуҥахтаах. Тиистэрэ күүстээхтэр, кырыыта сытыы. Түүтэ хойуу, уһун. Сиэгэн түүтэ хоҥордуҥу эбэтэр хоҥордоҥу-хараҥа араҥас эбэтэр көмүстүҥү балаһалаах буолар.
Тарҕаныыта
Сиэгэн Евразия уонна Хотугу Америка ойуурун быыстаах туундаратыгар, туундараҕа уонна тайҕаҕа тарҕаммыт.Россияҕа соҕуруҥну ареалын кыраныыссата Тверскай, Кировскай Ленинградскай, Вологодскай уобаластарга уонна Пермский кыраайга ааһар. Сиэгэн киэҥник Сибииргэ уонна Ыраах Илиҥҥэ тарҕаммыт. Уонна Кольскай тумул арыыга, Мурманскай уобластька, Карелия, Псковскай уонна Новгородскай уобаластарга, Коми Республикаҕа, Камчаткаҕа тарҕаммыт. США-ҕа Мичиган штата <<сиэгэн штата>> диэн хос ааттах. (англ. The Wolverine State).
Олоҕун уобараһа
Олоҕун улахан аҥаарын сиэгэн соҕотох ааһар, атын сиэгэннэртэн кыраныыссатын былдьаhа-былдьаhа. Куньиларыттан уратыта диэн олохсуйан олорор, бэйэтин учаастагын иhирдьэ сылдьар 1500-2000км2. Күүстээх баппаҕайдаах уонна уһун тыҥырахтаах буолан чэпчэкитик маска ыттан тахсар.Сытыы харахтаах, чуор кулгаахтах, уонна сыты ылымтыата быдан ордук. Саҥата саһылга майгынныыр. Сиэгэн- барыны сиир кыыл. Сотору-сотору бөрөлөр уонна тыатааҕылар тобохторун булан сиир кыыл. Куобаҕы, куртуйаҕы, бочугураһы, уонна кутуйахтары бултуурун сөбүлүүр. Арыт ардыгар табаҕа, туртаска, бүүчээҥнэ, тайахха, чубукуга бултаан ылар. Кини булта тарбыйахтар эбэтэр, бааһырбыт, мөлтөх эбэтэр ыарыһах кыллар буолаллар. Бултун бэйэтэ бытаан согустук сүүрэр эрээри тулуурдаах кыыл буолан сутатан ылар. Кырсалартан эбэтэр бөрөлөртөн кинилэр бултарын былдьаан ылыан сөп. Арыт ардыгар хапкаан аһын сиир. Сорох түбэлтэлэргэ улахан сиэгэн бөрөҕө туһэрэ иһиллэ сылдьыбыт үһү. Сайын чыычаахтар сымыыттарын, сир аһын уонна мүөтү сиир. Чыычаахтар утуйа сыттахтарына эбэтэр уйаларыгар олордохторуна тутаттыыр. Мөлтөх, ыарыһах кыыллары суох оҥорон бултуур кыылларын популяциятын тупсарар. Сиэгэн бэйэтиттэн биэс төгүл улахан кыылга саба түһүөн сөп. Киһигэ эмиэ түһүөн сэп.
Ууhааhына
Ыам ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри тыһылаах атыыр холбоһоллор. Тыһыта икки сылга биирдэ төрүүр. Аҕыйах нэдиэлэ бииргэ буолаллар. Тохсус-ахсыс ыйга тыһыта саһа сытан икки-түөрт сиэгэни төрүүр. Төрдүс нэдиэлэлэригэр харахтарын арыйаллар уонна уон нэдиэлэ устата ийэлэрин үүтүн иһэллэр. үс ый кэннэ улахан буолаллар, ол гынан баран 2 сыл устата ийэлэриттэн арахпаттар.
Хаһаайыстыба өттүнэн суолтата
Булчутка сиэгэн түүтэ дефицит буолар. Түүтүнэн саҕаны, муфтаны, бэргэhэни уонна да атын таҥаһы тигэллэр. Сиэгэн түүтэ тымныыга кырыарбат.
1516
1516 сыл.
1932 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
X Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1932 сыллаахха АХШ Лос Андьелес куоратыгар буолан ааспыттара.
Трапп
Трапп (← траппы ← trappa «кирилиэс») — сир хаҕа хайдыбытынан дириҥтэн ууллубут убаҕас базальт, диабаз, порфирит уо. д. а. породалар лава ыҕыллан тахсан, сөҥүү бүрүөһүн иһигэр иҥэн эбэтэр таһыгар кутуллан сир ньуурун сабардаабыта
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769)
'''И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769)'''.
1769 сыл ыам ыйын 23 күнүгэр Чолбон Күн диискатынан ааһар буолан Европа наука эйгэтигэр улахан интириэһи үөскэппит.
Арассыыйаҕа Петербург обсерваториятын ураты өссө сэттэ пуун бэлиэтэммит: Кола, Понья, Умба, Оренбург, Орскай, Гурьев уонна Дьокуускай. Уопсай салалта ''С.Я. Румовскай'' ыыппыт.
Пепеляев Виктор Николаевич
Пепеляев Виктор Николаевич — (1885, тохсунньу 8 —1920, олунньу 7) областник, Государственнай Дума дьокутаата, Колчак бырабыыталыстыбатыгар Миниистирдэр Сэбиэттэрин Бэрэстээтэлэ. Үрүҥ генерала Анатолий Пепеляев бииргэ төрөөбүтэ.
И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769)
Астрономиятты ураты өссө бу экспедициялар олохтоох олоҕу, айылҕаны, ону таһынан норуоттар сиэрдэрин-туомнарын, кэпсээннэрин үөрэтиэхтээх соруктаахтар этэ.
Пепеляев Виктор Николаевич
Виктор Николаевич Пепеляев 1885 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр (урукку истиилинэн 1884 сыл ахсынньы 27 күнүгэр) Томскай губерния Нарыымыгар дворянин, генерал-лейтенант уонна атыыһыт кыыһын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769)
1768 сыл бэс ыйыттан 1769 сыл атырдьах ыйыгар диэри Дьокуускайга Исленьев И. уонна Чернай Ф. састааптаах экспедиция үлэлээбитэ.
Пепеляев Виктор Николаевич
Гимназияҕа үлэлиир сылларыгар үөрэнээччилэр таптыыр учууталлара эбит. Ол саҕана нуучча уонна Сибиир устуоруйатынан үлүһүйэр эбит.
И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769)
Анаан-минээн тутуллубут обсерваторияҕа Юпитер аргыстарын өлүүлэрин 14 төгүл чинчийбиттэрэ уонна Чолбон Күн диискатыттан тахсыытын көрбүттэрэ.
Пепеляев Виктор Николаевич
1912 сыллаахха бастаан выборщигынан онтон алтынньы 20 күнүгэр Томскай губернияттан кадеттар партияларыттан Госдума дьокутаатынан талыллыбыт. Бастакы Учредительнэй сийиэскэ сибиир тас урдустарыгар (инородцы) ол иһигэр сахаларга төрөөбүт тылларынан үөрэтэр босхо начаалынай оскуола арыйар туһунан тыл эппит. Бу кэннэ нуучча националистара кинини абааһы көрөр буолбуттар.
И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769)
Ону таһынан метеорология үлэлэрин уонна астрономия ньыматынан координааттары суоттаабыттара.
Готтфридинг
Готтфридинг (Gottfrieding) - Германия дойдутугар баар кыракый дэриэбинэ, Бавария сиригэр Дингольфинг Ландау диэн оройунна баар, Аллараа Бавария сиригэр баар. Нэһилиэнньэтэ 3 тыһ курдук, манна элбэх олохтоох сахалар бааллар. Бастакы сахалар өссө 1941 сыллаахха кэлбиттэрэ. Иэнэ 27,07 км². Официал куода - 09 2 79 116
Готтфридинг интернет сүрүн сирэйэ
Баайтаһын
Баайтаһын (эбэтэр байтаһын) — сайын устата көҥүл сылдьыбыт, төрөөбөтөх (биэ, таба тыһыта, ынах). Эмис буолар. Соруйан, туттаары, уойдун диэн буоһаппатах сүөһүлэрин этэллэр. Кытарах — оҕус саппакка буос буолбатах ынах.
Кипр
Кипр (грек. Κύπρος, түрк. Kıbrıs), официаллык Кипр Республиката (Κυπριακή Δημοκρατία, Kıbrıs Cumhuriyeti) диэн Сир ортотунааҕы байҕал илин өттүгэр баар арыы дойду. Грецияттан илин, Либантан, Сирияттан уонна Исраилтан арҕаа, Түркийэттэн соҕуруу уонна Згипеттан хоту баар.
История
Кипр историческай кэмэ- кэрдиитэ киһи аймах бастакы силиэстийэлиир кэмиттэн саҕаланан, бүтэһик дааннайдарынан, Х тыһыынчанан сылларга И. э. и- л- с тыһыынчаларын кирбиилэригэр диэри социальнай- политическай процесстар саҕаланыаҕыттан, Кипр ыраахтааҕыларын историческай кэмҥэ оҥорон таһаарбыт бастакы следованиелара саҕаланан эрэр.
Кипр историята неолит эпоха саҕаттан саҕаланар,Греция ураты көстүүлэригэр киһи аймах хаалыыта өссө палеолит кэмигэр баар буолбута. ХІ үйэттэн саҕалаан Н. э. Кипрга тиийэ Эллэй цивилизация быстыспат сорҕото буолар. Троянскай сэрииттэн төннөн хаалбыт ахейцы арыыга олорон, " этеокипиот»диэн ааттаан автоптоннары ассимиляциятын утумнаахтык ассимиляцияны саҕалаабыттара. Ол кэмтэн ыла арыы гректэринэн олорор.
Кипр саамай барыстаах стратегическай балаһыанньата Орто дойдуга араас империялар периферияларыгар хаалларан, илииттэн илиигэ киирбэтэҕэ көһүннэ. Александр Македонскай ылыллыбыта, 331 сыллаахха Н. э. Кипр бырабыыталыстыбалара кинини былаас билиммиттэрэ. ХІ үйэ ХІІ үйэҕэ Птолемеев державатын састаабыгар киирэн улахан автономияны туһанан, туспа саарыстыбаҕа арахсан киирбитэ. 58 сыллаахха н. э. Киприн Римскэй провинция буолбута, ол эрээри 48 сыллаахха н. э. Цезарь кинини Птолеминнарга төннүбүтэ. Октябрина Августа Антонийы (31 саастаах) Н. э.) Кипр бүтэһиктээхтик Рим империятын састаабыгар киирбитэ, онтон илин уонна Арҕаа өттүн араарыы кэнниттэн 395 сыллаахха Илин (Византия) састаабыгар киирбитэ. 965 сыллаахха Кипр Фемата тэриллибитэ.
1191 сыллаахха английскай король Ричард Львинскай Кипр Сибэтиэй сиргэ аара суолга тиксибитэ эрээри, Кипр олус наадата суох буолан, харчы наада буолан, сотору 300- чэкэ сыл салайар лузиньянов диэн араспаанньатын атыылаабыта. Ол курдук Киприян киприяное королевство буолбута.
1489 с. тиһэх королева Кипра, биллиилээх венец Катерина Корнаро бэйэтин төрөөбүт дойдутун бэлэхтээбитэ, сүүс сыл анараа өттүгэр Венец Республикатыгар баар (ол сырыытыгар Шекспир трагедиятын «Отела, венец мавлр» диэн араспаанньатын сабыдыала); Деемон диэн араспаанньаҕа деземон диэн араспаанньа баар этэ).
1570-1571 сылларга 300 сылын бас билэр туроктар- османнар ылаллар. 1878 сыллаахха Кипр английскай, бастаан де- факто, Османскай империя номинальнай суверенитетын иһинэн, онтон бастакы аан дойду сэриитин кэнниттэн — юридическай да буолбута.
1960 сыллаахха колониал империяларын распадалааһын түмүгэр арыыны греческэй уонна турецкай общиналар икки ардыларыгар харсыһыы буолбута. Англия билиҥҥи кэмҥэ диэри Акротир уонна Декелия байыаннай базаларын оннунан хааллараллар. Кипр бастакы президенинэн архиепископ МААРИОҺЫНАН талыллыбыта.
Киприоттар икки ардыларыгар-гректэр уонна киприот-туроктар (атыннык эттэххэ, православнай уонна мусульманнар икки ардыларыгар) хайыы- үйэ 1964 сыллаахха Россияҕа ХНТ аан дойду күүстэрин киллэрбиттэрэ. 1974 сыллаахха аһаҕас сэриигэ, Грецияҕа уонна Турцияҕа кубулуйар. Энозис (Греция арыылара) «хара полковник " режимин көмөтүнэн Турция тэцнээн кербут байыаннай переворот оҥорбуттар, онуоха Турция Турция бэйэтин аптарытыатын көмүскүүр наадатын быһааран байыаннай переворот оҥорбуттар. Ол иһин арыыга быһа холоон 30% кэриҥэ турок арыыга олорбут буолан (туроктар дааннайдарынан, гректэр икки төгүл намыһах сыыппараны биэрэллэр). Дьиҥинэн, турецкай армия английскай базаҕа тиийдэ, онно тохтообута. Арыыны греческэй уонна турецкай чаастарга үллэрбиттэрэ.
1974 с. сэрии геройдарын пааматынньыктара хотугу, уонна арыылар соҕуруу өттүлэригэр эмиэ элбэхтэр. 1978 сыллаахха Турцияҕа эрэ билиниллибит турецкай Республика биллэриллибитэ.
Рельеф
Арыылаах улахан өттө хайалар быыстарынан дьарыктанар. Хотугулуу- илин өртүгэр хайа сыаба тайаан сытар. Арҕаа өртүттэн кэтитэ 15 км. илин диэкки 25-30 км. Арҕаа диэкки хайата кэтириир; арҕаа чыпчаала 1 тыһ. м. ордук үрдүк чыпчаала Акроманда (1023 м). Арыы соҕуруулуу- арҕаа өттө өрүс хочолорунан быһа охсуллубут Тродос киэҥ хайа маассатынан дьарыктанар. Ордук үрдүк чыпчаала манна сытар, Кипр саамай үрдүк чыпчаала — Олимпиада хайа (1951 м).
Сис ыккардыгар Нижнеяная, пологолмая тэллэх, нүөлсүтэр сирдэр икки ардыларыгар Акаки өрүс арҕаа уонна илин өрүстэр үрэхтэрин ардахтарыгар сытар. Месаория сложена морскими сложениями, особенно четвертого периода. Хайаларын тыалтан харыстыыр, бу дэхси климаттаах уонна Кипр олорор сирэ буолар. Сэлиэһинэй хонуулара манна дьэһимиэн ойуурдаах тыалар, туундара уонна апельсин мас сэбирдэхтэр, онтон Бэрдьигэстээххэ виноградник солбуһаллар.
Илин уонна соҕуруулуу- илин өттүгэр намтаан, Өлүөнэ өрүс кытылыгар сытар намталынан Аммохостос уонна Ларнак хомолоро сытар сирдэригэр барар. Контральт эрэ контральтынан кердеххе сөп: күөх тыалар уонна цитаралар куп-күөх өҥнөөх хойуу тордордоох, дьэрэкээн ковромнардаах, грецкэй эриэхэ-сиикэй туундараардаах, яхта - кыһыҥҥы муруннаах уонна Троодос хайаларын хараҕа суох бэргэһэлээх.
Климат
Субтропическай средиземноморскай.
Промышленность
Валовой национальнай бородууктаҕа промышленность өлүүтэ 18 % тэҥнэһэр. 1/3-промышленнай бородууксуйа сыанатын хостуур промышленноска уонна 2/3 — таҥастыыр промышленноска тэриллэр. Кыра тэрилтэлэр баһыйар. Ордук горнодобывающай промышленность үгүс бөдөҥ предприятиелара омук капиталыгар бас бэринэллэр (сүнньүнэн английскай). Алтан рудатын хостооһун (16,3 тыһ. т, металл, экспорга), тимир пириттар (57,6 тыһ. т, экспорга), хромиттар (41,3 тыһ. т), асеста (23,3 тыһ. т, экспорга), туус, гипс, мрамор. 2010 сылга хайа хостуур промышленноһын валовой бородууксуйатын кээмэйэ 90,4 мөл. евро,салааларга дьарыктаах буолуу-585 киһи.
Электростанцияны (уопсайа 204 тыһ. кВт кыамталаах электростанцияны (1971 с. 564 мөл. кВт) оҥорон таһаарыы (арыгыны оҥоруу — 49,4 тыһ. т, оливковой арыы — 1971 с., фрукта уонна оҕуруот аһын кэнсиэрбэлээһин уо. д. А), табах, тиэкис, кожево- атах таҥаһын оҥорон таһаарыы уо. д. А. Цемени оҥорон таһаарыы (303 тыһ. т 1971 с.), нефть переработкалыыр собуот. Сэппэрээк- идэтийбит производство (керамика, металл уо. д. А.).
PlayStation 4
Sony PlayStation 4 (プレイステーション 4, Сони Плэйстэйшн 4), Дьоппуон тэрилтэтэ Sony онорон таһаарбыт оонньуу приставката, 2014-2015 сыллар кэмнэригэр саамай күүстээх мэйиилээх, элбэх оонньууну тардар приставка буолар. Оонньуурун таһынан улахан дьиэтээҕи сынньалаҥ киинэ буолар, ырыа, киинэ, шоу, интернет барытын тардар. Сүрүн конкурена американскай- Xbox One. Сэтинньи 15 күнүгэр 2013 сылаахха бэйэтин Дьоппуон дойдутугар, ону таһынан Канаада, АХШ, Еврозона (28 дойду), Саха Сирэ, Аустралиа, Кытай курдук улахан регионнарга атыыга тахсар, премьератынан сибээстээн. Атыыга тахсаатын кытта, аатырбыт Xbox One акциятын биржаларга суулларар, сразу 25 миллион экземплярга тар5анар. Билигин да атыыга барарынан 1 миэстэ 120 омук дойдуларыгар.
Урукку версията — PlayStation 3
Сүрэх-тыҥа реанимацията
Сүрэх-тыҥа реанимацията (СТР), сүрэх-тыҥа-мэйии реанимацията – киһи этин-сиинин тилиннэриигэ уонна клиническэй өлүүттэн таһаарыыга туһуланар суһаллык оҥоһуллар дьаһаллар комплекстара. СТР-га  5-6 см дириҥнээх, мүнүүтэҕэ 100-120 баттааһын түргэннээх түөс килиэккэтин компрессията (сүрэх быһата суох массааһа) киирэр. Реанимацияны ыытааччы тыҥа искусственнай вентиляциятын (искусственнай тыын) эбии ыытыан сөп. Эчэйбит улахан киһиэхэ түөс килиэккэтин компрессията ордук көдьүүстээх, специалист буолбатах киһи боростуой ньыманы туттуон сөп, ол эбэтэр аҥардас компрессияны. Ол гынан баран оҕоҕо компрессияны эрэ оҥордоххо, түмүгэ мөлтөх буолуон сөп. Компрессия уонна салгын эҕиритиитэ тэҥнэниитэ улахан дьоҥҥо 30-тан 2-гэ буолуохтаах.
СТР бэйэтинэн сүрэх тэбиитин чөлүгэр түһэрбэт. Кини сүрүн сыала – эт-сиин өлүүтүн тохтоторго кислородтаах хаан мэйиигэ уонна сүрэххэ сүүрүүтүн сөргүтүү буолар. Нормальнай сүрэх тэбиитин чөлүгэр түһэриигэ дефибрилляция ирдэнэр.
СТР-ы ыытарга төрүөт:
1.      Өйө суох буолуу
2.      Тыын суоҕа
3.      Хаан эргиирин суоҕа (манна өҥүс тымырга пульсу бэрэбиэркэлиир ордук көдьүүстээх).
Өскөтүн реаниматолог эбэтэр реанимацияны ыытар киһи өҥүс тымырга пульсу булбатаҕына (эбэтэр сатаан булбатаҕына), пульс суоҕунан ааҕыллыахтаах, ол эбэтэр хаан эргиирэ тохтообут диэн. 2010 с. Реанимацияҕа  Европа Сэбиэтин “СТР-ы ыытарга методическай рекомендациятынан” реанимация базовай дьаһалларын ыытыыга тыын уонна өй суоҕа төрүөт буолар.
Реанимационнай дьаһаллар комплекстара:
Реанимационнай дьаһаллар комплексын састаабыгар киирэр чаастара этиллэллэр
Түөс килиэккэтин компрессиялара (сүрэх быһата суох массааһа)
Көмө көнө, кытаанах олбоххо ыытыллар. Компрессия оҥоруута  ытыс төрдүгэр тирэнэр. Илии тоҥолоҕунан токурутуллуо суохтаах.Компрессия оҥорууга реаниматор саннын линията түөс линиятынан бииргэ сылдьыахтаах. Илии түөһү кытта перпендикулярнай буолуохтаах. Илии бүк эбэтэр үрүт үрдүгэр кириэс-кириэс тутуллар. Илии кириэс-кириэс тутуллар буоллаҕына тарбах өрө тахсан сылдьыахтаах уонна түөһү таарыйыа суохтаах. Компрессия кэмигэр илии түөскэ мечевиднай отросток бүтүүтүн 2 тарбаҕынан үрдүк сиргэ ууруллуохтаах. Тыҥа искусственнай вентиляциятын ыытар уонна өҥүс тымырга пульсу булар эрэ кэмҥэ компрессияны тохтото сылдьыахха сөп. Компрессия 5 см дириҥтэн (улахан дьоҥҥо) кырата суох дириҥҥэ оҥоһуллуохтаах(2011 СТР-га АНА рекомендациятынан).
Медик буолбатах дьоҥҥо – компрессия туочукатын булууга илии түөс килиэккэтин ортотугар, эмийдэр икки ардыларыгар ууруллуон сөп.
Саҥа төрөөбүт оҕолорго сүрэх быһата суох массаһа биир тарбаҕынан оҥоһуллар. Ыйдарын туолбут оҕолорго – икки тарбаҕынан, обургу оҕолорго – биир ытыһынан. Баттааһын дириҥэ – түөс килиэккэтин үрдүгүн 1/3.
Көдьүүһүн бэлиэтэ
-         Тирии кытарааһына
-         Харах харата уокка рефлекса.
Эчэйбит киһини тыынара уонна сүрэҕин тэбиитэ сөргүтүлүннэҕинэ өйө суох буоллаҕына эбэһээт ойоҕоһугар сытыараллар, тыла түһэн эбэтэр хотуотуттан тыына хааттарбатын туһугар. Тылын түһүүтүн туһунан хаһыҥырааһын уонна олус ыараабыт тыын этэр.
Тыҥа искусственнай вентиляцията (ТИЛ)
Икки ньыма баар: «айахтан айахха»эбэтэр бүтэһик уһукка «айахтан муруҥҥа». «Айахтан айахха» ньымаҕа эчэйбит киһи айаҕын уонна мурунун туох баар иһинээҕититтэн босхолуохха наада. Ол кэнниттэн эчэйбит киһи төбөтүн - сөҥүйэтин уонна моонньун икки ардыгар сыппах муннук үөскүүрүн курдук өрө туталлар. Онтон дириҥник тыын ылаллар, эчэйбит киһи мурунун хам туталлар, бэйэлэрин уостарынан эчэйбит киһи уостарын убураан ылаллар уонна айаҕар тыын угаллар. Ол кэнниттэн мурунуттан тарбахтарын ылаллар. Тыыннар икки ардыларын интерваллара 4-5 сөкүүндэ буолуохтаах.
Тыын уонна сүрэх быһата суох массаһын тэҥнээһинэ – 2:30. Ол кэмигэр өрүһүйээччини уонна өрүһүллээччини көмүскүүр сыаллаах барьердары туттуллар наадалаах, ол курдук платогы эбэтэр автоаптечкаҕа баар анал пленканы уонна маасканы.
1990
1990 сыл.
Codex Cumanicus
Codex Cumanicus (Куман Кодекса) диэн Орто үйэлэргэ суруллубут, куман тылын үөрэтэр өйдөбүнньүк. Арааската, кыпчактары кириэстиир католик миссионердарыгар аналлаах быhыылаах. Билигин Вена Айыы Марк библиотекатыгар баар.
Историята уонна ис хоhооно
Кодекс өр кэм устата суруллубут. 11-ис үйэҕэ Илин Эуропаҕа кэлэн олохсуйбут кыпчактардыын атыы, политика уонна итэҕэл ситимнэрин олохтуур сыаллаах буолуон сөп (бастатан туран Мадьаар Сирин уонна Генуя өттүлэриттэн). Кодекс ордук эргэ чаастара 1100-1200 сс. суруллубуттар. Саҥа суруктар эргэлэри сабаллар. Историктар Кодексы икки бас туспа чааска араараллар:
Таабырыннар
"Куман таабырыннара" (CC, 119-120; 143-148) былыргы Түүр фольклорун бичигэ. Андрес Тице санаатынан, бу "бүтүн Түүр тыллаах омуктар ордук былыргы таабырын баайдара буолар".
Холобур, Кодекска бу маннык таабырын баар: Үрүҥ балаҕан айаҕа суох. Ол сымыыт.
1976 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XXI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1976 сыллаахха Канада Монреаль куоратыгар буолан ааспыттара.
PlayStation 3
Sony PlayStation 3 (プレイステーション 3, Сони Плэйстэйшн 3), Sony аттырбыт оонньуу приставка буолар. Конкурена — Xbox 360.
Томскай губерния
Томскай губерния — Арассыыйа импиэрийэтин уонна РСФСР губернията. 1804 сыл олунньу 26 күнүттэн 1925 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр дылы баар буола сылдьыбыт. Киинэ — Томскай куорат.
Тобольскай губернияттан араарыллан оҥоһуллубут, билиҥҥи Алтаай кыраайын, Кемеровскай, Новосибирскай уонна Томскай уобаластар сирдэрин, Илин-Казахстаан уобалаһын (Казахстаан) уонна Красноярскай кыраай сорҕотун ылар эбит.
Иенгра
400px|thumb|right|Иенгра куйаартан көстүүтэ Иенгра нэһилиэк. Нүөрүҥгүрү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иенгра.
Улуус кииниттэн 65 км. соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1236 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Ас буһарар уорганнары ыраастаныы
Ас буһарар уорганнары ыраастаныы
Оһоҕоһу ыраастааһын-эти-сиини бөҕөргөтүү бастакы хардыыта.Кэм-кэрдии ааһан истэҕин ахсын оһоҕос киртийэн Буойун1999 (ырытыы) 15:18, 22 Ахсынньы 2017 (UTC),халыҥаан,ас буһара,иҥэрэ бытаарар.Оһоҕос иһэ сытыйдаҕына,хааҥҥа токсин киирэр.Ас ситэ буспат буоллаҕына,ис уорган тааһырар,ол түмүгэр улэтэ мөлтүүрүн ааһан,эмсэҕэлиир.
Онон куртахтара-оһоҕосторо ыалдьар дьон быардарын уонна ноордорун УЗИ-га көрдөрөллөрө хайаан да наада.Лямблия,описторхиям,токсокорам,гельминтоз араас көрүҥэ киирэн олохсуйан,киһи организмын бүтүннүүтүн эмсэҕэлэтэр.Киһи бэйэтэ да билбэтинэн гипотит(быар ыарыытынан)араас көрүҥнээх вируһун илдьэ сылдьыан сөп.Кэнники кэмҥэ медицина сайдан,оһоҕос микробиологическай туругун кытта быһаарар буоллулар.Бу барыта сөбүгэр үбү эрэйэр буолан баран,олус наадалаах.Санкт-Петербург ,,Надежда" оскуолатын салайааччыта Н.А.Семенова этэринэн,хас биирдии киһи гигиенатын тэрилигэр тиис суунар суоккаттан ураты клизма баар буолуохтаах.
Суон оһоҕос ыарыыларын чинчийэр гастроэнтерология научнай институтун сэбиэдиссэйэ 10 сыл анараа өттүгэр биэрбит интервьютуттан:
,,Клизманы уонна слабительнай эмтэри муҥур уһукка тиийдэххэ туттуллуохтаах.200 мл. элбэх ууну клизмаҕа кутуллубат.1,5-2л. тиийэр элбэх уулаах клизма киһи оһоҕоһун быччыҥын ууннарар буолан,тааһырыыны түргэтэтэр.Киһи оһоҕоһун иһигэр уу 80%-тан 50%-ҥа диэри аҕыйаатаҕына,ас буспут тобоҕор таас үөскүөн сөп.Слабительнай эмтэргэ киһи үөрэнэн хаалар,онон хас сырыа ахсын дозаны элбэтэн иһиэххэ наада".
Эмтэнии:
Клизманан эмтэнии сорох дьоҥҥо бобуллар.Улахан клизманы быраас хонтуруолунан стационарга,санаторийга,профилакторийга оҥоһуллуохтаах.
Доруобай киһи күҥҥэ биирдэ-иккэтэ булгуччу тахсан киириэхтээх.Онтон бу норма кэһиллэр түбэлтэтигэр(ас тобоҕо кэмигэр тахсыбакка хатара)хомпуот,чернослив,биир бакал пиибэ,грецкэй эриэхэ көмөлөһүөхтэрэ.
Клизманан ыраастаныан баҕалаах дьоҥҥо манныгы сүбэлиибит.Эрлих куруускатыгар 2л. оргуйбут сылаас ууга биир остолуобай ньуоска лимон суогун эбэтэр дьаабылыка уксууһун кутун.
Туһаммыт литература
" Доруобуйаҥ бэйэҥ илиигэр" - Бичик Дьокуускай 2015 с.
Оҥонрдо ЛД-102/2 үөрэнээччитэ Батюшкин Андрей
Камбодьа
Камбодьа Хоруоллуга диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута, олохтоохторун ахсаана 13 млн тахса. Дойду олохтоохторун 90% кhмэрдар.
Камбодьа кирбиилэhэр Тайлаанныын арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа, Лаостуун хотугулуу-илин уонна Вьетнамныын илин уонна соҕуруулуу-илин. Соҕуруу Тайлаан хомото баар. Камбодьа сүрүн өрүһэ Мэкоҥ.
Amway
Amway (Америка олоҕунан олоруу), АХШ улахан тэрилтэтэ, биир динамично сайда турар тэрилтэ буолар. 200 араас омук дойдуларыгар стабильно үлэлиир, олор ахсааннарыгар Саха Сиригэр үлэлээбитэ 6 сылыгар барда.
Аппетит
Аппетит ( — дьулуһуу, баҕа санаа) - аһыыр баҕа, организмҥа ас киирэрин хааччыйар физиология ньымата. Аппетит олох үрдүкү көрүҥнэригэр барытыгар баар уонна метаболизм ирдэбиллэрин хааччыйар энергияны ыларга төһүү буолар. Аһы буһарар уорганнар, сыа тиһигэ уонна мэйии бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса алтыһыыларын түмүгэр нарыланар.
Аппетит суоҕа ыарыы симптома буолуон сөп.
Аппетит кэһиллиитэ нервнэй анорексияҕа, нервнэй булимияҕа, кахексияҕа уонна аһыыр кэһиллиититигэр тиэрдиэн сөп.
Сунтаар
400px|thumb|right|Сунтаар көстүүтэ Сунтаар — Сунтаар улууhун уонна Сунтаар нэhилиэгин административнай киинэ.
Географията
Бүлүү өрүс хаҥас кытылыгар турар. 1764 сыллаахха олохтоммута. Олохтооҕун ахсаана — 10 034 (2010 с.)
Историята
Сэлиэнньэ туһунан сурукка бастакы ахтыллыбыт дөкүмүөнүнэн Семен Ремезов «Чертежная книга Сибири» диэн каартата буолар.
Бу кинигэ 1701 с. Тобольскай куоракка тахсыбыт. Картаҕа Сунтаар диэн сир уонна Сунтаар күөлэ бааллар.
1764 с. «Введения во Храм Пресвятой Богородицы» диэн ааттаах мас таҥара дьиэтэ тутуллубут. 1854 с.
Сунтаарга Р. К. Маак экспедицията сылдьыбыт, «Вилюйский округ» диэн үлэтигэр сэлиэнньэ олоҕун-дьаһаҕын туһунан суруллубут.
ХIХ үйэ 60-с сылларыгар Саха Сиригэр, ол иһигэр Бүлүү уокуругар, араас чинчийиилэр ыытыллыбыттара. Ол түмүктэрэ Нуучча Географическэй Обществотын архыыбыгар, Санкт-Петербург судаарыстыбаннай архыыптарыгар харалла сыталлар.
1925 с. сэлиэнньэҕэ уонна улууска Саха Сирин үөрэтэр комплексанй хамыыһыйа экспедицията үлэлээбит.
Бу кэмҥэ элбэхтик хаартыскаҕа түһэрбиттэрэ билигин Сунтаар олохтоохторун тус бэйэлэрин архыыптарыгар хаалбыттар.
А. Уваровскай, Ф. Сафронов, этнограф П. Кларк, Г. Ксенофонтов үлэлэригэр Сунтаар туһунан киһи сэргиир матырыйааллара бааллар.
Билиҥҥитэ
Тыа хаһаайыстыбатын салаалара сайдыбыттар: ынах үүтүн, этин оҥорон таһаарыы, сылгы этин оҥорон таһаарыы, оҕуруот аһын үүннэрии.
Оһуохай дьиэтэ үлэлиир, норуот театра баар. Профтехучилище, орто оскуолалар, бастакы сүһүөх оскуолата, киин улуустааҕы балыыһа, эргиэн уонна өҥө оҥоруу тэрилтэлэрэ бааллар.
Сунтаарга өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы алмааһы кырыылыыр завод 1992 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр аһыллыбыта.
Сигэлэр
Сунтаар Яндекс картатыгар
Ньара
Ньара өрүс. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 331 км., тардыытын иэнэ 24500 км². Баһа уонна сүүрээнэ Ньара хаптал хайалаах сиргэ бааллар.
70 км² уопсай иэннээх 57 тарыҥ уонна 1000 күөл баар. Төрдүттэн 65 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 119 м³.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара хаҥастан Худьах (108 км.), уҥаттан Андыгычаан (113 км.), Аартык (141 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Эуро
Эуро (бэлиэтэ: €; кода: EUR) диэн Эуропа Униятын 27 кыттааччы иллэриттэн 20 билинэр валюталара.
1999 сыллаахха айыллыбыта, ол гынан баран 2002 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы электроннай валюта курдук үлэлиирэ. 2002 сыллаахха Европа Сойууһун 12 дойдута бэйэлэрин валюталарын тохтоппуттара уонна харчыларынан евроны эрэ ылынар буолбуттара. Икки ый устата урукку валюталары туттарыахха сөп этэ уонна маҕаһыыннарга төлүөххэ сөп этэ. Ол гынан баран олунньу 28 күнүттэн бааннарга эрэ уларытахха сөп.
2007, Словения 13-c дойду буолбута. 2008 сыллахха Мальта уонна Кипр холбоспуттара. 2009 сыллаахха Словакия 16-с дойду буолбута. 2011 Эстония 17-с дойду буолбута. 2014 Латвия 18-с дойду буолбута. 2015 Литва 19-с дойду буолбута.
Сэттэ араас банкнота баар, хас биирэ араас өҥнөөх, кээмэйдээх уонна сыаналаах: €5 (бороҥ), €10 (кыһыл), €20 (халлаан күөх), €50 (оранжевай), €100 (от күөх), €200 (араҕас), €500 (фиолетовай).
Манньыаталар араас сыаналаахтар: €0.01, €0.02, €0.05, €0.10, €0.20, €0.50, €1, €2. Хас банкнота аайы араас Европа тутуута уруһуйдаммыт. Бары еврозонаҕа банкноталар бары биирдэр, онтон манньыаталар араас араастар, биир өттө бары дойдуларга тэҥ, онтон атын өттүгэр хас дойду символа уруһуйдаммыт. Ол курдук билигин 12 дойду арааһа туттуллар. Манньыаталара араас да буоллар ханнык баҕар дойдуга туттуллуохтарын сөп. 2004 сыллаахха Европа Униятыгар уон дойду холбоспуттара уонна евроны ылынар былааннаахтар. Ол буолуон иннинэ сорох экономика услуобуйаларын көннөрүөхтээхтэр.
Тарҕаныыта
Эурозона кыттааччы иллэрэ:
Европа Юниятын чилиэнэ да буолбатар бу дойдулар евроны киэҥник тутталлар:
Бу дойдулар Экономика уонна Үп Униятыгар (EMU) кытталлар.
Атын дойдулар харчылара билигин евроны кытта ситимнэһэ тураллар, ол аата евро 1% сыаната үрдээтэҕинэ, бу валюталар сыаната эмиэ 1% үрдүүр.
Үҥкүр (Өлүөхүмэ улууһа)
Өлүөхүмэ улууһугар Үҥкүр дэриэбинэ.
1517
1517 сыл.
Уорума
Олус былыргы кэмнэртэн киһи өйүн-санаатын олус дириҥник үөрэппит сахалар олохторун, таҥараларын үөрэҕэр «Тоҕус айыыны оҥорума» диэн этиллэр. Онтон биирдэрэ «Уорума» диэн буолар. Уоруу диэн киһи өйүн-санаатын туругуттан улахан тутулуктаах куһаҕан майгы буоларынан аналлаах хааччахха наадыйарын бары государстволар сокуоннара уорууну боболлоро бигэргэтэр.
Уоруу диэн бэйэ киэнэ буолбатаҕы, атын дьон бас билиилэрин ыйыппакка, көҥүллэппэккэ, биллэрбэккэ эрэ ылыы, туһаныы ааттанар. Итини тэҥэ дьон билбэтинэн, кистээн тугу эмэ оҥоруу эмиэ уорууга киирсэр. Олус былыргы кэмнэргэ бас билии саҥа үөскээн эрдэҕиттэн ыла уоруу баар буолбутугар сөп. Ол кэмнэртэн ыла салҕанан баран иһэр уоруйахтары кытта тохтообот охсуһуу, оннооҕор сайдыылаах дойдуларга суох буолара ыраах.
Уоруу хас да суол араастардаах:
1. Дьон олоҕор уонна бэйэ-бэйэлэрин сыһыаннарыгар улахан куттала суох кыра уоруулары оҥорооччу кыраһыт эбэтэр бытархайдьыт диэн ааттанар уонна кыра, бытархай маллары «кып» гыннаран биллибэтинэн ылар, уорар. Бу киһи оҕо эрдэҕинэ элбэхтик бобууга-хаайыыга сылдьыбыт, «Тугу да тыытыма, ончу ылыма» диэн бобууну элбэхтик билбит оҕо буолар. Сонургуу көрбүтүн барытын атын киһи билбэтинэн, көрбөтүгэр тыыта, ыла үөрэммитэ иҥэн хаалан кыраһыт буолан хаалар.
Кыра эрдэҕиттэн кыра-кыралаан ыла сылдьар киһи кэлин, онто үгэскэ кубулуйдаҕына, аны ылбатаҕына табыллыбат, туга эрэ тиийбэт буолбут киһиэхэ кубулуйуон сөбө үгэс үөскээһинин уонна салгыы дьайыытын, киһини бэйэтин салайарын толору быһаарар.
Биирдэ эмэтэ арыгыны аһара иһэн кэбиһэр аҕаларын быстахха туттуом диэн хайа эрэ сиэбин түгэҕэр хаһааммыт аҕыйах харчытын кыра оҕотунан булларан ылларар ийэ оҕотун уоруйах, бытархайдьыт оҥорор. Оҕо ол оҥорор быһыыта куһаҕан үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар иҥэн хааларыттан хаһан баҕарар, бу быһыытын оҥоро сылдьара, кэнники ылыгас оҥорор.
Ымсыыта аһара барбыт киһи бэйэтэ атыылаһан, хайаан кыайан булумматаҕына, ымсыырарын, баҕарарын кыаммакка, ылыгаһа улаатан уоруйахха кубулуйар. Уоруу диэн оҕо кыра эрдэҕиттэн үөрэнэн хаалбыт үгэһэ буоллаҕына, кыайан бырахпакка өр эрэйдэнэр.
3. Уоруунан дьарыктанар, дьоҥҥо улахан хоромньуну биллэрбэккэ эрэ оҥорор киһи уоруйах диэн ааттанар уонна дьон быраабын, көҥүлүн, баайын-малын харыстыыр сокуоннардаах государствоҕа табыллан олорбот.
Кыра эрдэҕиттэн сыыһа иитиллэн хаалбыта кыраһыт оҥоруон сөп буоллаҕына, улаатан өйө-санаата сиппитин кэннэ түргэнник, улахан эрэйэ, үлэтэ-хамнаһа суох элбэҕи түргэнник булунуу, байыы-тайыы өйө-санаата эдэр киһини уоруу диэки үтүрүйэр.
Оҕо уорбута, ыйытыыта суох ылбыта биллэрин кытта төрөппүттэр бу дьыалаҕа сыһыаннарын оҕолоругар хайаан да биллэрдэхтэринэ эрэ табыллар. Бу оҥорбут быһыытын куһаҕан диэн эттэхтэринэ, тохтоттохторуна, кырдьык куһаҕан эбит диэн итэҕэйэн аны оҥорбот буолуон сөп эбэтэр хайҕаан эҥин, тэптэрэн биэрдэхтэринэ, өссө элбэхтэ хатылаан уоруйах буоларыгар олук ууруохтара. Ылбыт, уорбут оҕону тэптэрэн, киһиргэтэн биэрии эбэтэр көннөрү билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буолуу «Уоруйаҕы кытта олордоххуна, уоруйах буолуоҥ» диэн этии дакаастабылынан буолар.
Оҕо улаатан иһэн туох оҥорор быһыытын барытын атыҥҥа, урут оҥорбутугар тэҥнээн көрөн быһааран ылынарынан бэйэтигэр туһалаах быһаарыыны уруттаан оҥорор. Баҕара саныыр туга эмэтэ тиийбэтиттэн онтун ситэрээри, толороору биирдэ эмэ уорбута табыллан, туһалааҕа билиннэҕинэ өссө уорууну оҥорор.
Уоруллубуту хайдах туһанартан уонна тугу уорбуттан уоруу тус-туспа араастанар:
1. Бэйэ туһугар туһанаары ыллахха, уоран ылыы диэн ааттанар.
2. Тугу эмэ биллэрбэккэ ылан атын дьоҥҥо биэрдэххэ, уоран биэрдэ диэн этэллэр. Уоруу бу уратыта уорааччыны уонна туһанааччыны тус-туспа араарарынан улахан уоруйахтар туһанар ньымаларыгар киирсэр.
3. Дьон билбэтинэн уоран ону-маны, бэйэҕэ туһалааҕы оҥоруу эмиэ уорууга киирсэр.
Биэрбит тылы толоруу киһиттэн улахан эппиэтинэстээх буолууну эрэйэр. «Мин эппит тылбын хайаан да толоробун» диэн этии эппиэттээх үлэҕэ киириигэ олус наадалаах көрдөбүл буолар. Үлэһит үлэтигэр эппиэттээхтик сыһыаннаһара, тэрилтэтин баайын-малын харыстыыра, уорбата ханнык баҕарар үлэҕэ тутуһуллуохтаах сүрүн көрдөбүлүнэн ааҕыллар.
Элбэх массыыналар турар гаражтарын харабыллыы олорор уолга түүн табаарыстара тиийэн кэлбиттэригэр арыгы уонна пиибэ испиттэр, тойоннорун «Тойота-Сурф» диэн улахан джибигэр киирэн кэпсэтэ-кэпсэтэ олорон, тутан-хабан көрбүттэр. Холуочуйбут уолаттар ымсыырбыт санааларыгар маннык үчүгэй массыынанан ким да билбэтигэр кыратык хатааһылыырга сөп курдук буолбут.
Массыынаны гаражтан таһааран куорат устун хатааһылыы сылдьыбыттар. Бу сырыттахтарына ГАИ үлэһитэ түбэһэ түһэн тохтотоору илиитин ууммутугар ааһа көтүтэн куоппуттарын, эккирэппиттэр. Прокуратура дьиэтин таһынан олус түргэнник ааһан иһэннэр уулусса кытыытыгар турар «Волга» массыынаны таарыйан, онтон оҕустаран, уулуссаттан туора сүүрдэн тахсан мэһэйгэ түспүттэр.
ГАИ үлэһиттэрэ ыытан испит уолу саба түһэн тутан ылбыттар, бу кэмҥэ табаарыстара ойон түһүтэлээн куота охсон хаалбыттар. Тоҕо түһүүттэн джип крылота, бампера улаханнык алдьаммыттар. Алдьаммыт массыына хаһаайына массыыната оҥоруллар сыанатын түргэнник төлөөбөтөххүтүнэ уолу хаайыыга да ыытыам диэн төрөппүттэригэр тиэтэллээх илдьит ыыппыт.
Билигин эдэрдэр арыгы иһэн холуочуйдулар даҕаны ханнык да сиэри-туому, сууту-сокуону, үөрэҕи-билиини таһы-быһа умналлар, омуннурбуттарын күүһүттэн өйдөрүн туома көтөр, харахтарын тиэрэ көрөллөр, оннооҕор үлэлии сылдьар үлэлэрин умналларыттан харабыллыы олорор массыыналарынан күүлэйдээһини тэрийэллэр.
Арыгы испит улахан киһи маннык быһыытын арай сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ эрэ табатык быһаарар. Кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр олус атаахтык иитиллибит, көрүллүбүт киһи итирдэҕинэ өйө көтөн ийэ кутун салайыытыгар киирдэҕинэ «үчүгэйи уонна куһаҕаны» араарбата таайан, «Көҥүлүнэн баран», ымсыы санаата баһыйан итинник күүлэйдээһини оҥорор. Арыгы иһэн өйө-санаата буккуллан сырыттаҕына, миэхэ бары-барыта көҥүллэнэр диэн кыра эрдэҕинээҕи атаахтыыр санаата баһыйан сиэрэ суохтук быһыыланар кыахтанар.
Кыра эрдэҕиттэн атаахтык, көҥүллүк иитиллэн ханнык да эппиэтинэскэ үөрэтиллибэтэх киһи үлэтигэр эмиэ эппиэтинэһэ суохтук сыһыаннаһарыттан уоран күүлэйдиир санааланар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр былыргы сахалар харахтаахха көрдөрбөккө, бэйэлэрэ, кыра эрдэхтэринэ хайдах иитиллибиттэрин курдук иитэн-үөрэтэн улаатыннараллара билигин даҕаны улахан туһалаах буолар.
Киһи кыра эрдэҕиттэн үлэлии-хамсыы үөрэммэтэҕинэ, үлэттэн-хамнастан, бэйэтэ оҥорбутуттан, ситиһиититтэн кэлэр үчүгэйи, туһалааҕы билбэт, үөрбэт буоллаҕына, тугу эмэ булунар баҕа санаата киирдэҕинэ түргэнник уонна улахан эрэйэ суох көстөрү ситиһэ охсоору уоруу диэки салаллар кыахтанар.