cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дьон араастара
2. Араҕастар. Азия кыахтаах кыылларыттан хахайтан, тиигиртэн, баабыртан, бөрөттөн үөскээн, сайдан тахсыбыт дьоннор. Бу дьон уойан эрэйдэнэллэрэ аҕыйах, сымсалар, түргэн хамсаныылаахтар, урукку кэмҥэ атахтара маадьаҕара улахан этэ. Хахайтан үөскээбит дьон эттэрин-сииннэрин уратытынан араҥастарга киирсэллэр.
Урукку кэмҥэ саха дьонун кылгас, маадьаҕар атахтарын, кыараҕас харахтарын, уһун сирэйдэрин бэлиэтии көрөлөр этэ. Бу көрүҥ уратыта былыргы төрүттэрэ кылгас атахтаах кыыллар эбиттэрин туоһулуур. Баабыр, тиигир, бөрө кыыллар эттэригэр-сииннэригэр холоон тэҥнээтэххэ атахтара быдан кылгас.
Азия омуктарыгар улахан бөрөттөн үөскээбиттэр баар буолуохтарын сөп. Былыргы үһүйээннэргэ бөрө өбүгэлээхпит диэччи түүрдэр бааллара биллэр. Илин атаҕа суох ыт түргэнник кэлин атахтарыгар хаама үөрэммитэ итини дакаастыыр.
Сфинкс это смесь ДНК марсианского человека и земного льва. Из этого получился лев, человек и среднее между ними – кошка. (2,36).
3. Харалар. Улахан эбисийээнэттэн үөскээбит дьоннор. Былыргы өбүгэлэрин тас көрүҥнэрэ иҥэн хаалбыта билигин да араарыллан биллэр. Дьон араастара элбэҕинэн, көрүҥнэрэ тус-туспаларынан Ч.Дарвин эбисийээнэлэртэн эрэ үөскээбиттэрэ буолуо диэн этиитэ арыычча итэҕэһин биллэрэр.
Былыргы дьыллар быдан мындааларыгар сиргэ улахан радиация баар буола сылдьыбыта динозаврдар уҥуохтарын буллахтарына радиациялаах буоларыттан быһаарыллыбыта. Сиргэ дьон үөскээбиттэрин туһунан араас этиилэр баар буолан иһэллэр. Сиргэ хаһан эрэ атомнай сэрии буолан ааспытыгар күүстээх радиация үөскээһинигэр дьон уонна кыыллар геннэрэ буккуллан ылар кэмэ баар буолар. Бу кэмҥэ араас мутаннар; кентаврдар, пегастар, сфинкстар үөскээн киэҥник тарҕаналлар. Билигин даҕаны радиация баар сиригэр мутаннар көстөллөр. Сир радиацията оннугар түстэҕинэ геннэр буккуллан ылыылара быста аҕыйаан уларыйбаттарын курдук өйдөбүл үөскүүр.
Сир үрдүгэр дьон үөскээбит төрүттэрэ тус-туһунан буоларын киһи хаанын группата быһаарар диэн эмиэ этэллэр:
1. Элбэх европеецтар хааннарын группата – I.
2. Азиаттар хааннарын группата – II.
3. Негрдэр үксүлэрин хааннарын группата – III.
4. Элбэх еврейдэр хааннарын группата – IV.
Дьон хааннарын группата маннык тус-туспа буолара үөскээбит төрүттэрэ атын-атыннарын биллэрэр. Дьон бары эбисийээнэттэн эрэ үөскээбиттэрэ диэн этии ситэтэ, толорута суоҕун дакаастыыр.
Атын араас кыыллартан үөскээн, сайдан испит дьон араастара бары үлэни-хамнаһы кыайбыттарга, өйдөрө-санаалара түргэнник сайдааччыларга кыаттараннар “тыал буолбуттарга” кубулуйбуттар. Үһүйээҥҥэ кэпсэнэр бөрө курдук дьон ааттара эрэ ордон хаалбытын тэҥэ, урукку кэмнэргэ чучунааны көрбүттэр, иһиирэрин истибиттэр бааллар эбит.
Брайан Сайкс диэн учуонай хайалаах сиртэн көстүбүт түүлэри аналыстаан ДНК тест онорон баран хотугу эһэ генигэр сөп түбэһэрин быһаарбыт. Ити курдук хаар киһи эбэтэр чучунаа төрүтэ хотугу эһэ буолара аныгы наука көмөтүнэн быһаарыллан эрэр.
Дьон олоҕор сайдыыны, эттэрэ-сииннэрэ тупсуутун, атын омуктар үөскээһиннэрин бааһынайдар саҕалаан иһэллэрэ биллэр. Бары араас улахан кыыллартан үөскээбит бааһынайдартан холбуу буккуллан аныгы дьон баар буолбуттар. Сирийэн көрдөххө араас кыылларга хайдах эрэ тас көрүҥнэринэн маарынныыр дьон элбэхтэр.
Үлэ киһини айбыта диэн этии олус таба. Дьон илиилэринэн үлэни үлэлээннэр, икки атахтарыгар туран хааманнар бу билиҥҥи эттэрин-сииннэрин тупсуутун, өйдөрүн-санааларын сайдыытын ситиһэн сылдьаллар. Үөрэх аһара сайдыыта, дьон илиилэринэн үлэлээбэт буолуулара сыыйа-баайа кыыл өйүгэр-санаатыгар төннөн иһиилэрин үөскэтэр кыахтаах. Айылҕаҕа дьон уонна улахан кыыллар икки өрүтү үөскэтэллэр уонна кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэриэхтэрин сөп.
Сатаан саҥарар буолууну, салгын кут сайдыытын икки сүүс тыһыынча сыллардаахха дьон атын планетаттан, Марстан көтөн кэлээччи кэлиилэртэн ылыммыттар, өйдөрө-санаалара түргэнник сайдыбыт. Сахалыы үөрэҕинэн түргэнник сайдыыны ситиһэр кыахтаах салгын куту дьон Марстан кэлиилэртэн ылыммыттар. Бу кэмҥэ дьон өйдөрүн-санааларын сайдыыта, тиэхиникэни оҥостуулара планеталар икки ардыларыгар көһөн биэриини эйэлээх буоллахтарына кыайыахтарын сөбүн биллэрэр.
Олоххо сайдыы уонна төннүү “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэтэллэринэн дьон өйдөрө-санаалара уһун үйэлэргэ сайдыыны ситиһэн баран салгыы сайдар кэмнэрэ ааһан эрэрин сыгынньахтана, кыылларга тэҥнэһэ сатыыллара биллэрэр. Аныгы дьон элбэх кинигэни ааҕан өйдөрүн-санааларын, умнугана суох буолууларын дьарыктаабаттара ааспыт үйэҕэ өй-санаа сайдыытын муҥура кэлэн ааспытын биллэрэр. Аныгы үйэҕэ дьон сайдыыны ситиһиилэрэ, уларыйыылара диэн кыылларга төннүү буолара саарбаҕа суох буолан иһэр.
Өй-санаа мунньуллар, үгэстэри, үөрүйэхтэри үөскэтэр. Үгэскэ кубулуйбут өйдөр-санаалар айыы буолан Үөһээ дойдуга өр кэмҥэ симэлийбэккэ сылдьар кыахтаналлар. Бу уһуннук симэлийбэккэ айыы буолан сылдьар өйдөртөн-санаалартан үчүгэйин, үрүҥүн талан ылан туһаныы Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар.
Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга айыы буолан мунньуллуута бу сайдыбыт дьон цивилизациялара эстэн да хааллаҕына мунньуллубут өй-санаа сүппэтин үөскэтэр. Кэлэр цивилизация саҥалыы сайдан эрэр дьонугар бу өй-санаа түүл буолан киирэн сайдыыны ситиһэллэрин түргэтэтэр кыахтааҕа түүл үөрэҕинэн дакаастанар. (3,32).
Дьон сайдыылара кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, эргийэн биэрэ-биэрэ саҥалыы сайдан иһэллэрин айылҕа икки өттүттэн тутулуктааҕа, сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиилэрэ уонна киһи өллөҕүнэ өйө-санаата айыы буолан туспа баран Үөһээ дойдуга мунньуллуута биллэрэр.
Тус-туһунан төрүттээх, элбэх уратылардаах өйдөөх-санаалаах дьону биир санааҕа түмүүнү, айылҕа уларыйан иһэр кэмигэр сөп түбэһэн биэриини саҥалыы сайдар Үрүҥ Күн таҥара үөрэҕэ эрэ оҥорор кыахтаах. (4,5).
Дьон бары Күн таҥараны билиниилэрэ, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһуулара сиргэ эйэлээх буолуу уонна айылҕаны харыстааһын олоххо киирэригэр туһалыыр.
=Туһаныллыбыт литература.= 1. “Аргументы и факты” хаһыат. №32, 2004 г.
2. Вера Белого Аар Айыы (Тенгрианство). Древняя, единая, мировая, космическая религия. Разгадка древних цивилизаций. Объединение всех взглядов коренной религии. – Якутск: СМИК, 2016. – 88 с.
4. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.
Дьаакып
Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Ысхаак уонна Ребекка холбоһон баран сүүрбэ сылынан Дьаакып уонна Ысаап диэн икки игирэ уолаттары төрөппүттэр. Ребекка хат сылдьан ыалдьан муҥнанар эбит. Ребекка Таҥараттан ыйыппыт - мин туох иһин маннык эрэйдэнним? Таҥара киниэхэ биллэрбит - эн искэр баар игирэ уолаттар бэйэ бэйэлэрин кытта охсуһаллар; төрөөн да баран олохторун тухары охсуһуохтара; игирэлэртэн икки туспа омук төрүттэниэҕэ; кинилэр эмиэ бэйэ бэйэлэрин кытта охсуһуохтара; кэмниэ кэнэҕэс ини игирэттэн төрүттээхтэр күүһүрэннэр бии игирэттэн төрүттээхтэри бас билиэхтэрэ. Ребекка сотору Таҥара эппитин курдук икки игирэ уолу төрөппүт. Уолаттар майгыларынан да дьарыктарынан да атын-атын буолан улааппыттар. Ысаап сатабыллаах булчут хонуу киһитэ буолбут; онтон Дьаакып көрсүө майгылаах отуу киһитэ буолбут. Ысхаак Ысаабы ордук таптыыра, Ысаап бултаабыт таба этинэн аҕатын аһатара; Ребекка буоллаҕына Дьаакыбы ордук таптыыр эбит. Дьаакып ийэтин сүбэтинэн Ысааптан бастаан төрөөһүн төрүнүн "кыһыл симэһиннээх аска" атастаһан ылбыт. Уонна Ысаап буолан кубулунан өлөөрү сытар көрбөт аҕатыттан алҕааһынын ылан дьэбэриэй омугун төрүттээччитэ буолбут. Ысаап албыннаппытын билэн баран кыыһыран Дьаакыбы өлөрүөм диэн сааммыт. Дьаакып Харран диэн хотоҕо куотан барар. Харраҥҥа Ребекка суруһа Лабаан олорор эбит. Дьаакып кини дьиэтигэр кэлбит. Лабаан элбэх сүөһүлээх эбит. Дьаакып киниэхэ маныыһыт буолбут. Лабаан икки кыыстааҕа - аҕаһа Лиэйэ, балыһа Рахил. Дьаакып Рахилы таптыы көрбүт уонна Лабааҥҥа эппит - мин эйиэхэ сэттэ сыл үлэлээтэхпинэ Рахилы миэхэ ойох биэр. Лабаан сөбүлэспит. Ол эрэн сэттэ сылынан эппит тылыгар турбакка Рахил оннугар Лиэйэни биэрбит. Хорум сэттэ сыл үлэлээтэххинэ Рахилы биирдэ биэриэм диэбит. Сэттэ сылынан Дьаакып Рахилы дьэ ойох ылбыт уонна дойдутугар Ханааҥҥа төннүөн баҕарбыт. Ону Лабаан кинини ыыппатах. Онон Дьаакып Харраҥҥа хорум алта сыл олорбут. Бу кэннэ Дьаакып Лабаанныын этиһэн баран ойохторун оҕолорун ылан Ханааҥҥа төннүбүт. Хас да сыл ааспытын кэннэ Дьаакып Бэт-Эл диэн сиргэ барар. Арай биир түүн айан суолугар киниэхэ Аанньал көстүүлээх Таҥара кэлбит. Дьаакып киниттэн алҕааһын көрдьөөн халлаан сырдыар дылы тустубуттар. Таҥара Дьаакып дьулуурун билинэн кинини алҕаабыт уонна "Ыһыраайыл" (Таҥаралыын тустааччы) диэн саҥа аат биэрбит. Кэлин Ханаан сиригэр сэттэ дьыллаах улуу кураан буолар. Дьаакып дьонун кытта Эгиипэккэ көһөн бараллар. Манна 147 сааһыгар өлбүт.
Дьаакып удьуордара
Дьаакып түөрт дьахтартан уон икки уолламмыт. Ойохторо Лиэйэ уонна Рахил. Нүһэйдэрэ Билха уонна Зилпа. Лиэйэттэн Дина диэн биир соҕотох кыыстаммыт.
Бу Дьаакып уон икки уолун удьуор биистэриттэн дьэбэриэй омуга үөскүүр.
Васильев Иннокентий Васильевич III (Соччо)
Васильев Иннокентий Васильевич III (Соччо) - Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгин аатырбыт тимир ууһа Дьаҕаһын Баһылайын кэргэнигэр 1922 сыл муус устар 14 күнүгэр төрөөбүтэ.
Ситэтэ суох үөрэхтээх, Дьокуускайга ветеринардары бэлэмниир оскуоланы бүтэрэн, 1940 сыллаахха Тулагы-Киллэмҥэ ветфельдшеринэн үлэтин саҕалаабыта. 1941 сыллаахха дойдутугар Маалыкайга ветучасток сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээн испитэ. 1943 сыл от ыйыгар Кыһыл Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыта, бастаан Ленинградскай фронт 56-с стрелковай полкатыгар, онтон III Прибалтийскай, III Украинскай, III Белорусскай фроннар састааптарыгар киирэр чаастарга сулууспалаан Ленинграды, Прибалтиканы фашистскай халабырдьыттартан босхолооһуҥҥа хорсуннук охсуспута. 1944 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр ыараханнык бааһыран, контузия ылан, уһуннук эмтэнэн, 1945 сыл алтынныьытыгар сэрии инвалида буолан дойдутугар төннөн кэлбитэ.
Сэрии кэннинээҕи сылларга эйэлээх олоҕу тутууга, эмсэҕэлээбит хаһаайыстыбаны чөлүгэр түһэриигэ туруулаһан үлэлээбитэ. 1946-1952 сылларга Ньурбатааҕы ветстанция Маалыкайдааҕы учаастагын сэбиэдиссэйинэн бэрт тахсыылаахтык үлэлээбитэ. 1952-1953 сылларга Ньурба оройуонун Бордоҥугар «Инники этэрээт» колхоз правлениетын председателинэн, онтон салгыы пенсияҕа тахсыар диэри идэтинэн Маалыкай ветучаастагын ветфельдшеринэн үлэтин түмүктээбитэ. Кини улахан дьиэ кэргэн ытыктанар аҕа баһылыга буолбута. Тапталлаах кэргэнэ, Герой ийэ Мария Афанасьевна Васильевалыын (Золотаревалыын) уон оҕону төрөтөн, улаатыннаран, барыларын үрдүк, анал орто үөрэхтээх дьон оҥортообуттара, сүүрбэ биэс сиэннэнэн, элбэх хос сиэннэнэн тапталлаах эһэ, эбэ, хос эһэ, хос эбэ буолбуттара.
Иннокентий Васильевич Васильев III Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэриигэ уонна дойду экономикатын чөлүгэр түһэриигэ өҥөтө советскай Правительствонан, республика, оройуон салалтатынан үрдүктүк сыаналаммыта. Кини аҕа дойду сэриитин I степеннээх орденынан, «Хорсунун иһин» «Бойобуой үтүөлэрин иһин», «В.Т.Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан килбиэннээх үлэтин иһин», «Германияны кыайыы иһин» медалларынан наҕараадаламмыта, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун бочуотунай грамотатынан икки төгүл, «Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа» диэн знагынан бэлиэтэммитэ, партия райкомун, райсовет исполкомун бочуотунай грамоталарын ылаттаабыта, үлэһиттэр депутаттарын Бордоҥ нэһилиэгинээҕи Советыгар депутатынан, исполкомун чилиэнинэн хаста да быыбардана сылдьыбыта.
Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэриигэ хорсуннук охсуспутун уонна сэрии кэннинээҕи сылларга үтүө суобастаах үлэтин учуоттаан, партия Ленинскэйдээҕи райкомун бюротун уонна үлэһиттэр депутаттарын оройуоннааҕы Советын исполкомун 1965 сыл ыам ыйын 8 күнүнээҕи холбоһуктаах уураахтарынан И.В. Васильев III Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Васильев Иннокентий Васильевич III 1988 сыл муус устар 20 күнүгэр 66 сааһын туолаат, Маалыкайтан төрөөбүт-үөскээбит алааһыгар Тойон Уйалаахха барар суол кытыытыгар Бээкимдэ диэн алаас халдьаайытыгар көмүллүбүтэ.
Лебедев Георгий Иванович
Лебедев Георгий Иванович — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кэмигэр "кыһыл террор" идеолога, уобалас губчекатын бэрэстээтэлин Агеевы уонна Губревтрибунал бэрэстээтэлин Козловы кытта былааһы бэйэлэрин илиилэригэр түмпүт уонна ону кэрээнэ суохтук туһаммыт "триумвират" чилиэнэ, ол саҕана Саха уобалаһын ВКП(б) Губбюротун сэкиритээрэ.
1886 сыллаахха Липецкэйгэ төрөөбүт, орто үөрэхтээх. 1905-06 сс. Петербурга аптекаҕа провизор көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит, бастакы өрөбөлүүсүэ кэмигэр меньшевиктэри кытта чугаһаспыт. 1906 сыллаахха Иркутскайга көспүт, онно областниктарга кыттыспыт, суруналыыстаабыт. 1910 сыллаахха Петербуурга төннүбүт, 2012 сыллаахха кэтэхтэн Москубатааҕы университет фармацевтикаҕа салаатын бүтэрбит. Бастаан сурунаалга, онтон Мурманскай тимир суолун тутар управлениеҕа үлэлээбит. 1917 сыллаахха меньшевиктэртэн тэйэн эсердэр партияларыгар киирбит. 1918 сыллаахха аҕыйах ый Петербуурга тахсар "Вольная Сибирь" хаһыат эрэдээктэринэн үлэлээбит, онтон сэбиэскэй тэрилтэлэргэ үлэлээбит.
Дьокуускайга 1921 сыл бэс ыйыгар өрөпкүөм бэрэстээтэлэ Максим Аммосов көрдөһүүтүнэн хомуньуус баартыйа киин кэмитиэтэ тэрийбит 44 киһилээх хомуньуустар бөлөхтөрүн састаабыгар кэлбит. Бу бөлөх олохтоох баартыйа тэрилтэтин күүһүрдэр соруктааҕа. Бэс ыйын 22 күнүгэр РКП(б) губбюротун бөрөсүүдьүмэ тэриллибит, онно үс киһи киирбит: Лебедев бэрэстээтэл, Агеев, Козлов чилиэнэр. Былааска кэлээт кинилэр бэлиитикэлэрин кытта сөбүлэспэт олохтоох сахалары национализмҥа буруйдаан барбыттара, "уезд үлэһиттэрин саҥардар" сылтахтанан Бараховы Бүлүүгэ, Ойуунускайы Өлүөхүмэҕэ ыыппыттара.
Кириллин Петр Дмитриевич I
Кириллин Петр Дмитриевич I — Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгэр Улахан Күөл түбэтигэр 1930 сыллаахха дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1949 сыллаахха Ньурба орто оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайга учительскай институкка үөрэнэн физика уонна математика учууталын идэтин баһылаан Маалыкай сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыта, онтон 1953-55 сылларга Чуукаар сэттэ кылаастаах оскуолатыгар директорынан, 1956-1961, 1965-1967, 1968-1969 сылларга Маалыкай орто оскуолатыгар машиноведение преподавателинэн үлэлээбитэ.
1961-1965 сылларга Степан Васильев аатынан колхозка учаастак сэбиэдиссэйинэн, колхоз правлениетын председателин солбуйааччытынан, 1967-1968 сылларга колхоз парткомун босхоломмут секретарынан, 1969-1978 сылларга совхоз Маалыкайдааҕы отделениетын управляющайынан, директорын хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччытынан, онтон 1978-1989 сылларга Маалыкайдааҕы совхоз-рабкооп председателинэн бэрт тахсыылаахтык үлэлээбитэ.
П.Д.Кириллин элбэх ыччатын үөрэтэн-иитэн олох киэҥ аартыгар үктэннэрбитэ, кылаас салайааччытын быһыытынан Маалыкай оскуолатыгар үс выпуһу таһаарбыта – кини үөрэппит оҕолоруттан икки наука доктора, хас да наука кандидата үүнэн тахсыбыттара.
Холкуос, совхоз салалтатыгар үлэлиир бириэмэтигэр былааннаах сорудахатары, социалистическай эбэһээтэлистибэлэри куруутун аһара толортоон хайҕабылга сылдьыбыта, колхоз, совхоз, совхоз-рабкооп материальнай-техническэй базалара, экономикалара бөҕөргөөһүнүгэр утумнаах үлэни ыыппыта.
Кини лектор, пропагандист, олохтоох советтар депутаттарын, исполкомнарын чилиэнин быһыытынан общественнай үлэҕэ активнайдык кыттара.
П.Д.Кириллин үлэтэр үрдүктүк сыаналаммыта: «1941-1945 сылларга Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар килибиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» медалларынан наҕараадаламмыта, «Советскай потребкооперация туйгуна» бэлиэнэн, ЫБСЛКС Киин комитетын, уобаластааҕы комитетын, «Знание» общество республиканскай тэрилтэтин, партия райкомун, райсовет исполкомун бочуотунай грамоталарынан, «Холбос» респротребсоюз правлениетын I степеннээх дипломунан наҕараадаламмыта. Ньурба улууһун Депутаттарын мунньаҕын 1998 сыл бэс ыйын 18 күнүнээҕи уурааҕынан (Прот. №17, п.5) П.Д.Кириллиҥҥэ Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕун аата иҥэриллибитэ.
Content Delivery Network
CDN (толору быһаарыыта Content Delivery Network, ол эбэтэр Контент таһар холбук) - географическай сиртэн уонна омук сириттэн тутулуга суох сетевой холбук буолар. Сүрүннээн интернет биир сүрүн үлэтэ буолар.
CDN технологията VPN технологияҕа маарынныыр, ол курдук холобур 1.1.1.1 DNS туннелирования буолар.
Сатаҕай (Амма улууһа)
Сатаҕай — Амма улууһун Сатаҕай нэһилиэгин киинэ.
Surfshark
Surfshark (Сөрфшарк), Британия арыыларыгар баар тэрилтэ, сүрүннээн VPN технологияны сайыннарар. Аан Дойдуга биир биллэр VPN буолар.
Саха Сиригэр аччыктааһын 1931-1934 сыллардаахха
Саха Сиригэр аччыктааһын 1931-1934 сыллардаахха (ааҥл: Famine in the Republic of Sakha 1931-1934 years, туроктыы Saha Cumhuriyeti'nde Kıtlık 1931-1934, укр Голод у Республіці Саха 1931-1934 роках, оччотооҕу кэмҥэ Улуу аччыктааһын) - Билиҥҥи Саха Сирин территориатыгар Иосиф Сталин уонна большевиктар Саха Сирин тыа хаһаайыстыбатын хонтуруолга ылаары уонна сахалары хонтуруолга ылаары искусственнай аччыктааһыҥҥа тиэрдээһиннэрэ, Чурапчы көһүүтэ итиннэ сыһыаннаах буолуон сөп. Быһа холоон аччыктааһыҥҥа 80 тыыһынча саха өлбүт буолуон сөп кыччаабыта. Украинаҕа голодомору кытта сөп түбэспит. Саха омугун утары геноцид курдук ааҕыллыан сөп.
Pantech Curitel
Pantech Curitel (Пантек Кьюрител), Соҕуруу Кэриэйэ үһүс бөдөҥ сиэп төлөпүөннэрин уонна смартфоннары оҥорор тэрилтэтэ (Samsung уонна LG кэнниттэн). Pantech смартфоннара 2013 сыллаахха топ-5 атыыга киирэн лидердаабыттара Америка уонна Аустралиа рыноктарыгар.
1991 сыллаахха тэриллибит. Бородууксуйатын улахан аҥаара ис ырыыныакка атыыланар, ону таһынан сорҕотун АХШ-ка уонна Японияҕа атыылыыр.
2014 сыл балаҕан ыйыгар тэрилтэ моҥкуруут барарын туһунан докумуону судаарыстыбаҕа биэрбит уонна актыыптарын атыылыырга бэлэмин биллэрбит.
Red Robin
Red Robin (Кыһыл Робин, толору аата Red Robin International), АХШ биир улахан сетевой ресторана. Дойдуга 800 рестораннаах, 12000 мини кафелаах. Ону таһынан син элбэх рестораннара Канаадаҕа, Мексикаҕа, Европаҕа, Японияҕа баар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Nasdaq индекска ааҕыллар.
Red Robin тэрилтэни 300 акционер бас билэр, ол эрэн 5 улахан совладелецтара:
Пантотеник асид
Пантотеник Асид (Pantothenic acid), В5 битэмин буолар. Организмҥа биир олох туһалаах молекулярнай тутул.
Мээндиги (Амма улууһа)
Мээндиги — Амма улууһун Мээндиги нэһилиэгин киинэ.
Буор кут буккуллуута
Буор кут буккуллуута диэн оҕо кыайан саҥарбат, сатаан хамсаммат буолуута ааттанар.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэринэн киһи этин-сиинин хамсатар өйө-санаата буор кут диэн ааттанар уонна эти-сиини кытта куруук бииргэ сылдьар. Бу буор кут төрөппүттэриттэн оҕолоругар быһаччы бэриллэр кут буолар.
Буор кут киһи этин-сиинин араас чаастарын быччыҥнарын хамсатар аналлаах. Буор кут буккуллуута сатаан хамсаммат, саҥарбат буолуу үөскээһинигэр тириэрдиэн сөп. Билигин церебральнай паралич диэн ыарыы кыра оҕолорго элбээһинэ бэлиэтэнэр. Саҥа төрөөбүт оҕолор кыайан хамсаммат, хаампат, сатаан саҥарбат буолуулара ордук элбэх. Өй-санаа үөрэҕин быһаарыытынан аныгы дьахтар боруобалыыр аатыран, элбэх эр киһини кытта быыстала суох сылдьыһарыттан кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр буор кут буккуллуута үөскээн итинник сатаан хамсаммат, саҥарбат оҕо төрүүрүгэр тириэрдэр.
Урукку кэмҥэ сахалар кыыс оҕо эргэ тахсарыгар атын эр киһилиин сылдьыһа илигин хайаан да ирдииллэр этэ. Оччотооҕу кэмнэргэ бары сахалар өй-санаа үөрэҕин этиилэрин тутуһаллара уонна төрөппүттэри, төрүччү үөрэҕин туһанан талан ылан бэйэлэрин удьуордуур, утумнуур кэлэр көлүөнэлэри анаан-минээн үөскэтэллэрэ.
Үчүгэй төрүттээх, төрүт-уус ыаллар уол оҕолоро кэргэн, ыал буолууларыгар кэргэн буолар кыыс оҕоҕо аналлаах көрдөбүлү кытаатыннаран биэрэр кыахтаахтар. Киһи этин-сиинин, өйүн-санаатын сайдыытын үөрэтии ити көрдөбүлү кытаанахтык ирдиир кэмэ кэлэн иһэр. Эр дьоммут сайдыылара үөрэҕи, үлэни-хамнаһы кыайаллара эбиллэн иһэрэ кэлин кэмҥэ биллэр буолла. Дьахтар хайа баҕарар эр киһиттэн бэйэтигэр маарынныыр оҕону төрөтөр кыахтаах буоллаҕына, эр киһи бэйэтигэр маарынныыр, удьуордуур, утумнуур оҕону, адьас ыраас кыыс оҕоттон, атын эр киһилиин сылдьыспатаҕына эрэ, төрөтөр кыахтанарын эр дьон эдэр эрдэхтэриттэн билэн кыыс оҕолору олус кыһанан харыстыахтарын сөп этэ.
Билигин телегония диэн саҥа наука салаата саҥардыы үөрэтэ сатыыр үөрэҕин былыргы сахалар олус чуолкайдык билэллэрэ олоххо туттар үгэстэриттэн биллэр. Ол үгэс кэргэн тахсар кыыс оҕо атын эр киһини кытта сылдьыспатах буолуутун кытаанахтык ирдээһиҥҥэ иҥэн сылдьар. Кэргэн тахсыан иннинэ атын эр киһилиин сылдьыспыт дьахтар эр киһини утумнуур оҕону кыайан төрөппөтүнэн итинник хааччахтааһын оҥоруллар эбит.
Төрүүр оҕо хайа эрэ өттүнэн дьахтар аан маҥнай сылдьыспыт киһитин курдук буолуохтааҕын былыргылар билэннэр итинник хааччахтааһыны оҥорон туһаналлар эбит. Кэтээн көрүү түмүгүнэн атын киһиттэн оҕолоох дьахтары ойох ылбыт киһи маҥнайгы оҕото анараа киһи эбэтэр ийэтин курдук буолара быдан элбэх.
Кут-сүр үөрэҕэ этэринэн буор кут буккуллуута оҕо кыайан хамсаммат, саҥарбат буолуутун үөскэтэр. Эр киһи сиэмэтин кытта буор кута дьахтарга холбуу бэриллэрэ билигин быһаарыллар кыахтанан эрэр. Элбэх эр киһилиин сылдьыспыт дьахтар буор кут буккуллуутуттан итинник, ыарыһах, кыайан хамсаммат, аанньа саҥарбат оҕону төрөтүөн сөп.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ киһи үс куттаах диэн үөрэтэр. Бу куттартан буор кут киһи этин-сиинин кытта бииргэ сылдьар, хас биирдии быччыҥҥа үөскүүр хамсатарга аналлаах өй-санаа буолар. Буор кут хас биирдии быччыҥҥа, килиэткэҕэ иҥэн сылдьар уратылааҕыттан эти-сиини кытта бииргэ бэриллэр.
Былыргы сахалар үөрэхтэринэн дьон сиэбэт, бобуулаах этин чаастара хас кыыл аайы бааллар. Ол барыта уһун үйэлэр тухары саха дьоно кэтээн көрөн, боруобалаан билбит үөрэхтэрэ, үтүө үгэстэрэ буолар. Былыргыны суруйааччылар А.Е.Кулаковскай, А.А.Саввин сахалар аһылыкка туттар араас өрүттээх бобууларын сурукка киллэрэн хаалларбыттарыттан билигин билэр кыахтаахпыт.
Холобурга, оҕо хопто этин сиэтэҕинэ саҥата куһаҕан буолуон сөп.
Оҕо ураанай кус этин сиэтэҕинэ, тыла суох буолуон сөп.
Төрөөрү сылдьар дьахтар иҥиири сиэтэҕинэ төрүүрүгэр иҥиирэ тардыан сөп.
Эһэ этин сиэтэҕинэ оҕото эһэ курдук уордаах майгылаах буолуон сөп.
Оҕолорго бобуу – тыл төбөтүн сиэтэҕинэ элбэх уу-хаар тыллаах буолуо, тиис миилэтин сиэтэҕинэ, тииһэ куһаҕан, эрдэ түһэн хаалыан сөп. (1,53).
Сахалар кыыллар ураты, киһиэхэ дьайыыта тиийиэн сөптөөх чаастарын отой сиэбэттэр. Онно киирсэллэр: ынах маҥырыыра, сылгы кистиирэ. Бу чаастары сиэтэххэ киһи саҥата буорту буолуон сөп. Ураты быччыҥнар ураты буор куттара киһиэхэ бэйэтигэр киирэн иҥэн хаалыахтарын сөбүттэн ити бобуулары оҥороллор. (2,12).
Буор кут диэн эти-сиини хамсатар өй-санаа түмсүүтэ буолан эти-сиини кытта бииргэ сылдьар. Ол иһин холбуу сиэн кэбистэххэ киһиэхэ киирэн иҥэн бэйэтин буор кутун буккуйан кэбиһэр кыахтанарын иһин сиэппэттэр, боболлор. Ол барыта олус уһун үйэлээх сахалар өй-санаа үөрэҕин дириҥник үөрэппиттэрин биллэрэр.
Кэлэр көлүөнэлэр буор куттарын буккуйбат буолууну ситиһиигэ былыргы сахалар үөрэхтэрин быһаччы туһанан кыыс оҕо кэргэн тахсарыгар ыраас кыыһынан буоларын ирдиэххэ уонна былыргылар курдук эдэр саастарыгар кэргэн тахсыыларын ситиһии омук сайдыытыгар, ахсаана элбииригэр туһалыыр. (3,64).
Туһаныллыбыт литература.
1. Саввин А.А. Пища якутов до развития земледелия. – Якутск: ИГИ АН РС(Я), 2005. – 376 с.
2. "Туймаада уоттара" хаһыат. №94. 29.03.2012.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Jean-Paul Belmondo
мини|Jean-Paul Belmondo 2013 Jean-Paul Belmondo (* 1933 – † 2021)
Амма нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Амма нэһилиэгэ — Амма улууһун нэһилиэгэ.
Андреев Юрий Степанович
Андреев Юрий Степанович ССРС, РСФСР спордун маастара, Саха АССР үтүөлээх тренера, Саха республикатын физкультураҕа уонна спортка үтүөлээх үлэһитэ, 2002 сылтан Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
1952 сыллаахха Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгин Марха өрүс хочотугар сытар Улахан Күөл диэн учаастагар колхозтаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Кини Маалыкай орто оскуолатын бүтэрэн 1975 сылтан оройуонун оскуолаларыгар физкультура учууталынан, тренерынан үлэлээбитэ, салгыы Дьокуускайдааҕы государственнай университет физическэй үөрэхтээһиҥҥэ кафедратын бастаан ассистенынан, онтон старшай преподавателинэн ситиһиилээхтик үлэлээбитэ, онтон 1989 сылтан дойдутугар Ньурбаҕа кэлэн спорт үрдүкү мастерствотын республикатааҕы оскуолатын Ньурбатааҕы филиалын старшай тренер-преподавателинэн үлэлээбитэ, 1994 сылтан Ньурба улууһун администрациятын спортка, туризмҥа отделын, управлениетын начальнигынан тахсыылаахтык үлэлээбитэ. Кини олох эдэр сааһыттан физкультуранан, спордунан улаханнык умсугуйан туран дьарыктаммыта, ордук ситиһиилээхтик спортка саха национальнай көрүҥэ хапсаҕайдаһан тустуу сайдарыгар, Аан дойду таһымыгар тахсарыгар утумнаахтык уонна дьаныардаахтык үлэлэспитэ, бу көрүҥҥэ кини сөҕүмэр ситиһиилэммитэ, ону кини республикаҕа хапсаҕайдаһан тустууга уон алта төгүл абсолютнай чемпион да буолбута туоһулуур.
Кини ССРС-ка, РСФСР-га, Дальнай Востокка уонна Сибииргэ, көҥүл тустууга, хапсаҕайга элбэх төгүл бастаталаан сылдьыбыта.
1926 сыллаахха И.Н.Барахов тюркологическай сийиэскэ кыттыбыта. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Народнай учуутал М.А.Алексеев аатынан Үөһээ Бүлүүтээҕи гимназияҕа үөрэнээччилэр тюркологияҕа аналлаах өрөспүүбүлүкэтээҕи научнай – практическай кэмпириэнсийэлэрэ 2007 сыллаахха буолан ааспыт. Манна Саха сирин үгүс оскуолатыттан халыҥ дэлэгээссийэ кэлэн, тюркологияҕа, сахалар уруулуу түүр уонна монгол омуктарын кытары тылга, историяҕа, литератураҕа, фольклорга, итэҕэлгэ араас өрүттээх сыһыаннарыгар аналлаах 117 дакылааты аахпыттар. Манна түүр омугу чинчийбит  суруйааччы Мурад Аджи, Кытайтан тыл үөрэхтээҕэ, наука кандидата Ян Чунь, Монголияттан Жамбалсурэн Цэйен – Норов ыалдьыттаабыттар.
Мурад Ескендерович Аджиев удьуордара –Аджилар-эһэлэрин саҕаттан Москубаҕа олохсуйбуттар. Кумык диэн аҕыйах ахсааннаах Кавказ түүрдэриттэн сыдьааннаах омук буоларын кини «аахайбакка сылдьыахпын, кэлин мэһэйдэри үөскэтэр буолан барбытыгар толкуйга түспүтүм -  тоҕо манныгый» диэн. Ол толкуйдарыттан, олоҕун охсууларыттан, Мурад Аджи диэн суруйааччы суола саҕаламмыта. Кини түүрдэр устуоруйаларын чинчийэр уонна уонна онно урут биллибэтэх, кистэммит, эбэтэр аахайыллыбатах өрүттэри булан, ону ситимнээн, соһутар, урут суох түмүктэри оҥортуур. Холобура, кини «Арассыыйа култуурата – бу түүрдэр култууралара» диэн этэрин «улуу убайдарбыт» хантан сөбүлүөхтэрэй? Мурад Аджи тыл этэригэр манна кэмпириэнсийэҕэ эдэр ыччат, үөрэнээччилэр кытталларын сэргээн кэлбитин, оҕолор үлэлэрин кэрэхсээбитин, Бакуга буолбут бастакы сийиэскэ Исидор Барахов салайааччылаах дэлэгээссийэ кыттыбытын туһунан документальнай киинэни көрөн астыммытын  бэлиэтээбит.
Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх, өйүнэн-санаатынан ураты сайдыылаах  И.Н.Барахов научнай үлэлэриттэн 1922-1927 сс суруллубут өттүлэрэ автономияны, суверенитеты ылынарга аналлаахтар. Кини ырааҕы өтө көрөр дириҥ политиката билигин да үтүө сабыдыаллаах. И.Н.Барахов түүрдэр устуоруйалара бүтүн Арассыыйа устуоруйатыгар биир боччумнаах миэстэни ыларын ыйбыта.
От туһунан Монголияттан кэлбит историческай наука доктора,  Улан Батор университетын профессора Жамбалсурэн Цэйен – Норов маннык бэлиэтээн эппит: «И.Н.Барахов туһунан 1926 сыллааҕы киинэни көрөн олус үөрдүм. Саха автономнай республикатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ Исидор Барахов Саха сиригэр тюркологическай наука үөскээһинигэр, сайдыытыгар оҥорбут кылаата олус улахан эбит. Ол да иһин бүгүн кини төрөөбүт улууһугар тюркологическай наука күүскэ сайдар эбит» -диэн төһө да ырааппыт бэлиэ түгэн туһунан урут сыана быспытыттан киһи астынар, киэн туттар санаа киирэр.
Туһаныллыбыт литература
1.    Ю.И.Васильев-Дьаргыстай. Түүрдэри түөһэн... Кыым. 2007.
2.    Мурад Аджи: «Арассыыйа култуурата түүрдэртэн саҕаламмыта». 2007. Кыым.
Категория:
Күл
мини|Келуд вулкаан эстиитин кэннэ күлү сиппийэ сылдьаллар Күл - туох эрэ умайбытын кэннэ хаалар, ыһыллаҕас бороҥ эттик.
Тыа хаһаайыстыбатыгар былыргыттан үүнээйигэ эбии аһылык быһыытынан туттуллар.
Ефремов Владимир Николаевич
Ефремов Владимир Николаевич - хапсаҕайдьыт, Саха АССР спордун маастара, учуутал, Ньурба улууһун Ытык киһитэ.
Өйдөөх оҕону төрөтүү
Өйдөөх оҕону төрөтүү дьон сааһыран истэхтэринэ эбиллэн иһэр.
Ефремов Владимир Николаевич
Малдьаҕар начальнай, Маалыкай ситэтэ суох орто, Ньурба орто оскуолаларын бүтэрэн, 1949 сыллаахтан Өҥөлдьө оскуолатыгар учууталлаабыта, 1958 сыллаахха кэтэхтэн үөрэнэн Дьокуускайдааҕы государственнай университет филологическай отделениетыгар үөрэнэн нуучча тылын уонна литературатын преподавателин идэтин баһылаабыта. 1957 сыллаахха I Малдьаҕарга Ленин аатынан колхоз правлениетын председателин солбуйааччытынан талыллан үлэлии сылдьыбыта. Онтон колхозтар бөдөҥсүйбүттэрин кэннэ Степан Васильев аатынан колхоз Малдьаҕардааҕы учаастагар бригадирынан үлэлээбитэ.
Өйдөөх оҕону төрөтүү
Ыал буолуу кэлэр көлүөнэлэри үөскэтиигэ аналланар. Былыргы сахалар, кэлэр көлүөнэлэрэ доруобай, өйдөөх, үлэни-хамнаһы кыайар буола төрүүллэрин, оҕолоро ыал буолуон инниттэн, төрүччү үөрэҕин туһанан быһаараллара уонна олоххо киллэрэллэрэ.
Ефремов Владимир Николаевич
1960 сыллаахха учууталыгар төннөн, Антоновка оскуолатыгар үс сыл үлэлээн баран, 1963-1967 сылларга II Хаҥалас сэттэ кылаастаах оскуолатыгар завуһунан, 1967-1970 сылларга Чаппанда сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, онтон пенсияҕа тахсыар дылы 1970 сылтан 1987 сылга диэри бэрт уһуннук уонна тахсыылаахтык Чуукаар оскуолатыгар оҕолору нуучча тылын уонна литературатын баһылыырга уһуйбута. Владимир Николаевич Ефремов учуутал идэтин сөбүлээн, билитин-көрүүтүн утумнаахтык үрдэтинэн, энтузиаст-педагог быһыытынан оҕолору үөрэтиигэ-иитиигэ отучча сыл тохтоло суох ситиһиилээхтик үлэлээн эдэр ыччаты улуу нуучча тылын уонна литературатын таптаан, умсугуйан туран үөрэтэригэр улахан кылаатын киллэрбитэ.
Кини педагог быһыытынан баай уопуту мунньуммута, бэрт ирдэбиллээх, дириҥ эрудициялаах, үөрэнээччилэр ытыктабылларын ылбыт учуутал-педагог, иитээччи буолбута. Улахан болҕомтотун ыччат сиэр-майгы өттүнэн сөптөөхтүк иитиллиитигэр уурара, нэһилиэктэр общественнай олохторугар, үлэлэригэр мэлдьитин активнайдык кыттара, лектор, пропагандист быһыытынан истээччилэрин астыннарара.
Өйдөөх оҕону төрөтүү
Ыаллар бары оҕолоро доруобай, өйдөөх, үлэҕэ-хамнаска үөрүйэх буола улаатыахтарын олуһун баҕараллар. Өйдөөх оҕо төрүүрүгэр төрөппүттэрэ, бары өбүгэлэрэ кыра да соҕус буоллар кыттыгастаналлар. Оҕо эбэтигэр, эһэтигэр ордук маарынныыр буолан хаалара эмиэ биллэр. Ыраах өбүгэлэригэр даҕаны баар сорох ыарыылар оҕолорго бэриллэллэрин медицинэ науката бигэргэтэрин төрүччүнү үөрэтэн туһамматтан билигин хаалан сылдьар.
Ефремов Владимир Николаевич
Ефремов В.Н. саха норуотун саамай таптыыр спорт национальнай көрүҥүн – хапсаҕайдаһан тустууну баһылаабыт, кимиэхэ да иннин биэрбэтэх маастара буолбута. Кини бу спорт көрүҥүн тус бэйэтэ кыттыынан пропагандалааһыҥҥа уонна тусуу ньымаларын үөрэтиигэ уһулуччу улахан оруолламмыта. 1954-1966 сылларга хапсаҕайдаһан тустууга Саха Республикатыгар абсолютнай чемпион быһыытынан тэҥнээҕин булбатаҕа, бэйэтин ыйааһыныгар республикаҕа аҕыс төгүл чемпион, Сибиир уонна Дальнай Восток бастакы спартакиадатыгар коряктыы тустууга чемпион буолбута. Кини көҕүлээһининэн, салалтатынан 1958, 1960, 1966 сылларга Ньурба тустууктара Саха сирин спартакиадатыгар ордук ситиһиилээхтик кыттыбыттара. В.Н.Ефремов ХХ үйэ 100 бастыҥ спортсменнарын кэккэтигэр киирбитэ. Кини аатынан республиканскай турнирдар ыытыллаллар, хапсаҕайдаһан тустууга республикаҕа, Россияҕа киэҥник биллэр авторитет буолар.
Кини Саха АССР спордун маастара, «Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар (1941-1945 сс.) килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана», о.д. юилейнай медалларынан наҕараадаламмыта, «Физическэй культураны уонна спорду сайыннарыыга үтүөлэрин иһин» знагынан, элбэх грамотанан, дипломунан бэлиэтэммитэ. Владимир Николаевич Ефремов Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Өйдөөх оҕону төрөтүү
Сайдыылаах диэн ааттыыр үйэбитигэр олорор аныгы дьоҥҥо аҕыйах оҕолоох буолуу олоҕурда. Эдэрдэр 25 саастарыгар диэри ыал буолан биир, улааттаҕына, утуу-субуу икки оҕолоно охсон баран, онон бүтэллэр. Үлэлии-хамсыы үөрэнэ, буор куттара ситэ сайда илик эдэрдэр оҕолоро үлэҕэ-хамнаска соччо сыстаҕаһа суох буолаллар диэн сахалар «Кут-сүр үөрэхтэрэ» быһаарарын умнан, туһаммакка сылдьыы итинэн быһаарыллар. Кэлин кэмҥэ төрөөбүт оҕолор үлэҕэ-хамнаска сыһыаннара, тардыһыылара суох буолуута, мөлтөөһүнэ ити быһаарыы табатын кырдьык дакаастыыллар.
Өйдөөх, үлэҕэ-хамнаска сыһыамах оҕолор аҕыйаан иһэллэр. Былыргы сахалар «Сааһырбыт дьон оҕолоро өйдөөх буолар» диэн этиилэрэ, бу кэмҥэ төрүт умуннулунна. Өй-санаа, үгэстэр, үөрүйэхтэр үөскээһиннэрин сахалар кут-сүр үөрэхтэрин туһанан таба быһаарыы уонна киһи этигэр-сиинигэр олохсуйбут үөрүйэхтэрэ, ол аата буор кута эрэ кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр кыахтанарын билии, олоххо туһаныы билигин ордук наадалаах буолла.
Өй-санаа, кут-сүр үөрэҕин баһылааһын өйдөөх оҕо төрүүрүгэр көмөлөһөр кыаҕын туһаныахха сөп. Киһи төһө уһуннук олоҕун олорор даҕаны үчүгэй, туһалаах үгэстэри, үөрүйэхтэри үөскэтинэн иҥэринэр кыаҕа улаатан иһэр. Үөрүйэх буолууну киһи уонунан сылларга утумнаахтык дьарыктанан эрэ иҥэринэр. Уол оҕо эдэр сааһыттан үлэҕэ-хамнаска эриллэн, тымныыга тоҥон, куйааска буһан тулуурдаах киһи буолууну 25 сааһыгар ситиһиэн сөп. Уһун үйэлээх эр киһи элбэх үчүгэй, туһалаах үөрүйэхтэри үйэтин тухары үөскэтинэн иҥэринэн иһэр кыахтаах.
Бу үөрүйэхтэрэ, сайдыбыт буор кута, кини кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэр кыахтанарын сааһыран да баран оҕо оҥорор кыахтааҕа быһаарар. Сааһырбыт эр киһи эдэр дьахтары ылан оҕо төрөттөҕүнэ, күүһүрбүт, сайдыбыт буор кута бэриллэринэн, бу оҕо олус өйдөөх, үлэҕэ-хамнаска сыһыамах, дьоҕура, талаана элбэх буолар кыаҕа төрүөҕүттэн улаатарын былыргылар билэллэрэ.
Дьон сааһыран баран оҕоломмот буолууларыттан сайдыылаах буор куттаах оҕолор төрүүллэрэ аҕыйаата. Биир эмэ оҕолоох буолууттан уонна эдэр сааска эрэ оҕолонууттан өр сылларга мунньуллар буор куттарын, өйдөрүн-санааларын төрөппүттэр оҕолоругар салгыы биэрэн иһэр кыахтара билигин сарбыллан сылдьар.
Бөҕө эттээх-сииннээх, 40 сааһын ааспыт, элбэх үөрүйэхтэри мунньуммут эр дьон иккистээн, үһүстээн кэргэн ылалларын православнай таҥара үөрэҕэ уонна сэбиэскэй былаас сыыһа үөрэтиилэрин итэҕэйэн туһанартан билигин хаалларан сылдьыы, омук мөлтөөһүнүгэр тириэрдэр.
Сааһырбыт эр киһи өйө-санаата, буор кута муҥутуурдук сайдыбыт, тулуурдаах буолуута күүһүрбүт кэмэ буоларын таба туһанан, кэлэр көлүөнэлэргэ салгыы биэрии эдэр дьахтары кэргэн ыллаҕына эрэ кыаллар кыахтаах.
Урукку, ыраахтааҕы кэмин иннинэ, өй-санаа үөрэҕин сахалар тутуһар эрдэхтэринэ, эр киһи хас да кэргэннэнэрин сөбүлүүр, ону тутуһар этилэр. Үрүҥ айыы билиилэрин тарҕатааччылар, олоҥхо кэминээҕи үөрэҕи өрө тутааччылар билигин биһиэхэ элбэхтэр. Кинилэр бары сахалар бу былыргы үгэстэрэ омукпут сайдыытыгар, ахсаана эбиллиитигэр ордук туһалааҕын билинэн, аныгы олоххо киллэриигэ бары кыахтарын уурдахтарына чахчы улахан туһаны оҥороллор.
Кыахтаах, баай, доруобай эр дьон хас да ойохтоноллорун көҥүллээһин омук өйдөөх, кыахтаах эттээх-сииннээх дьоно элбииллэригэр тириэрдиэн сөптөөх, айылҕа биэрбит соҕотох суола буолар. Былыргы сахаларга эр дьон үс эбэтэр өссө да элбэх ойохтоноллоро баа буолбат, көҥүллэнэр этэ. Ол барыта былыргылар эр киһи уонна дьахтар айылҕаларын, өйдөрүн-санааларын уратыларын ордук билэллэрин, дьахтар 40 сааһын аастаҕына оҕолонор кыаҕа суох буоларын, эмээхсиҥҥэ кубулуйарын, олоххо табан туһаналларын биллэрэр.
Эр киһи 40 сааһыгар этэ-сиинэ дьэ толору ситэр, өйө-санаата сайдар, оннун булунар, олоҕу атыннык, үчүгэй өттүттэн сыаналыыр кыаҕа лаппа улаатар, үчүгэй быһыылары оҥороро элбиир. Бу кэмҥэ эр киһи иккистээн кэргэн ылан оҕолонноҕуна, оҕотун буор кутун сайдыыта ордук элбэх буолар. Былыргылар бу кэмҥэ иккис кэргэннэрин ылаллар этэ.
Бэйэтэ доруобай эттээх-сииннээх 60 саастаах эр киһи үһүс кэргэнин ыларыгар толору кыахтаах. Кини буор кутун сайдыыта муҥутуурдук улааппыт, сайдыбыт, үөрүйэхтэрэ элбээбит кэмигэр төрөппүт оҕолоро ордук өйдөөх-санаалаах уонна эдэр дьахтартан оҕолонноҕуна, доруобай эттээх-сииннээх буолуохтарын сөбүн быһаарар.
Үчүгэй, бөҕө доруобуйалаах, уһун үйэлээх, олохторун киһи быһыылаахтык олорор, сөптөөх баайы-малы мунньуммут эр дьон үс кэргэннээх буолуулара айылҕа үтүө айыыта буолар уонна дьон эттэрин-сииннэрин, өйдөрүн-санааларын, куттарын сайдыытыгар сөп түбэһэр. Айылҕа үөскэппит бу сөп түбэһиитин олоххо туһаныы омук өссө сайдыытыгар тириэрдэр.
«Сааһырбыт дьон оҕолоро өйдөөх буолар» диэн этии бары өттүнэн таба. Сааһырбыт киһи оҕотун иитиигэ, үөрэтиигэ ордук кыһанар уонна өйө-санаата оннун булбутунан туһанан олоххо таба суолу тутуһар. Бэйэтин олоҕун уопутуттан элбэхтик туһанара оҕотун үөрэтиигэ ордук туһалыыр. Төрөппүт оҕотугар бэйэтин сайдыылаах буор кутун биэрэрин сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ дакаастыыр.
«Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх» диэн этиини олоххо хайаан да таба туһаныы ирдэнэр. Оҕо оҥоруллар дьыалатын таҕылы тарҕатыыга кубулутуу билигин иллэҥ дьахталлар элбээһиннэриттэн аһара барыыта үөскээн эрэриттэн, өйдөрө-санаалара сайдыбыт, тулуурдара улааппыт дьон хайдах эрэ туттунуохтара, аһара барыахтара суоҕа этэ. Киһи этэ-сиинэ улаатыыта, өйө-санаата сайдыыта эмиэ айылҕаттан бэриллибит икки өрүттээх тутулуктарын тутуһа сылдьыы, хайата эрэ аһара баһыйан, халыйан барыытын суох оҥоруу ирдэнэр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылары, үлэни-хамнаһы кыайбаттары, өйдөрө-санаалара мөлтөх дьону өрө тутууттан, арбааһынтан дьадаҥылар, умнаһыттар өйдөрө-санаалара бары дьоммутугар тарҕаммытыттан Сэбиэскэй Сойууска үлэ-хамнас барыта таҥнары барыыта саҕаламмыта. Ол куһаҕан сабыдыал охсуутуттан билигин даҕаны үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлиир дьон өссө үөскүү, тэнийэ иликтэрэ кэлии үлэһиттэр элбииллэригэр тириэрдэр.
Сэбиэскэй былаас дьоҥҥо үчүгэй курдук көстөөрү дьахталларбытыгар олус элбэх, омук олоҕор, сайдыытыгар туһата суох, өссө буортулаах да көҥүллэри элбэҕи биэртэлээн кэбиспитэ билигин да дьайа, туттулла сылдьара омукпут сайдан, ахсаана эбиллэн иһиитигэр сөп түбэспэт. Үрдүк үөрэхтэммит дьахталлар бэйэлэрин эрэ көрүнэллэрэ, өрө туталлара элбээн, элбэх оҕону төрөппөттөрүттэн омукпут ахсаана эбиллибэт. Аҥардас дьахталлар биир эмэ тулаайах оҕолорун кыайан киһилии суолунан ииппэттэриттэн, омук ахсаана эбиллиитигэр туох да биллэр туһаны аҕалбаттар.
Ахсаан өттүнэн лаппа баһыйар дьахталлар бэйэлэрин көнө, үтүө санааларынан омук сайдыытын ситиһэргэ кыһанан, элбэх ойохтонууну көҥүллүүллэрэ, оннук сокуоннары ылыннахха, кыахтаах, үлэни-хамнаһы баһылаабыт эр дьоннортон элбэх, сайдыылаах буор куттаах оҕолор төрүөхтэрэ, оҕолор өйдөрө-санаалара тупсарыгар уонна үлэни-хамнаһы кыайалларыгар тириэрдиэ этэ. Кыахтаахтык үлэлиир-хамсыыр эр дьон элбээн иһэллэринэн өйдөөх, сайдыылаах буор куттаах кэлэр көлүөнэлэрдээх буолуу туһата лаппа үксүүрүн дьахталлар эмиэ өйдүөхтэрэ, омук сайдарын, ахсаана элбиирин туһугар кыһаналларын биллэриэхтэрэ этэ. (1,16).
Эр дьон элбэх кэргэннээх буолуулара кэргэн арахсыыта диэн билигин киэҥник тарҕаммыт куһаҕан көстүүнү букатын суох оҥоруо этэ. Кэргэннэрэ арахсан бардаҕына, кырдьар саастарыгар соҕотох хаалан хаалар сааһырбыт дьахталлар диэн суох буолаллар. Оҕолор аҕата суох хаалбаттарыттан иитиилэрэ киһи быһыылаахтык барар, бары дьахталлар көрөр-истэр, көмөлөһөр киһилэрэ хаһан баҕарар баар буолар.
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада уоттара" хаһыат. №93. 22.03.2012.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Тыасытов Александр Афанасьевич
Тыасытов Александр Афанасьевич — 1948 сыллахха, Ньурба оройуонун, I Бордоҥ нэһилиэгин, марха өрүс сүнньүгэр сытар … учаастагар сүөһү иитиитинэн, булдунан дьарыктанар Афанасий Григорьевич Тыасытов кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Маалыкайдааҕы орто оскуоланы бүтэрэн …
Кини олоҕун бүтүннүүтүн Саха сиригэр физкультураны уонна спорду сайыннарыыга анаата, бэйэтэ ордук боксаҕа үчүгэй ситиһиилэммитэ – ССРС спордун маастара, боксаҕа биллиилээх тренер буолбута. «Трудовые резервы» добровольнай спортивнай общество республиканскай советыгар 16 сыл устата бокса тренеринэн үлэлээбитэ, Ньурбатааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар, Саха государственнай университетыгар утумнаахтык үлэлээн элбэх үрдүк кылаастаах боксёрдары иитэн таһаарбыта, Олимпийскэй резервэ республикатааҕы училищетыгар директорынан тахсыылаахтык үлэлээбитэ.
Тус бэйэтэ боксаҕа республика чемпиона, Хабаровскай кыраайга уонна Львов куоракка ыытыллыбыт Бүтүн Союзтааҕы турнир кыайыылааҕа буолбута, тоҕус сыл устата Саха Республикатын боксаҕа федерациятын вице-президенинэн үлэлээбитэ, «Барҕарыы» фонда лауреата буолбута.
2002 сыллаахха Александр Афанасьевич Тыасытовка «Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ» бочуоттаах аат иҥэриллибитэ.
Гадяч
Гадяч (Гадяч) диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 24 287 (2014).
Безродных Ара Андреевна
Безродных Ара Андреевна — мэдиссиинэ дуоктара, бэрэпиэссэр, Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ. Кини салалтатынан СГУ мэдиссиинэҕэ факультета билимҥэ бигэ ситиһиилэммитэ, идэни кытта ситимнээх ыарыылары чинчийии киэҥ далааһыннаахтык барбыта.
1931 сыллаахха алтынньы 3 күнүгэр Владивостокка сулууспалаахтар кэргэннэригэр төрөөбүт.
AutoZone
AutoZone — АХШ сетевой маҕаһыына, 1979 сыллаахха массыынаҕа аналлаах табаардары атыылыыр. Мексикаҕа, Бразилия, Канаадаҕа эмиэ филиаллаах. Уопсайа планета үрдүнэн 10000 тахса атыылыыр точкалаах.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Суунурҕан
Суунурҕан (баня) диэн, сылаас салгын уонна уу холбоһууларын түмүгэр киһи суунар сирэ.
Үгэс буолбут нуучча өйдөбүлүгэр-киһи сылаас (итии) суунар баанньык (техническэй форматыгар) ууну уонна итии салгын биир дьайыылаах (туроктар уонна Рим бааннарыгар) эбэтэр уу уонна паара (нууччалар паровой уонна финскэй бааннарыгар) оҥоһуллубут дьиэ. Сотору кэминэн баанньык өйдөбүлэ бүтүн комплексы (сороҕор ууну кытта быһаччы сибээстээх), киһини эмтиир- сэрэтэр, реабилитационнай, аралдьытар- чэбдигирдэр, культурнай (ритуальнай) уонна сынньатар сыалга туһаныллар.
Бандьыыттар уонна этикет
Аан дойду араас омуктарыгар баанньыктарга сылдьан этикет баар. Холобур, былыргы гректэргэ баанньык күнүнэн арыы, иһит, сыа туойунан, таҥаһы, сотторунан уонна щетканан уган баран, итии ваннаны төгүрүк чааҥҥа ылбыттара, онтон тымныы ууга сиэтэллэрэ. Дьон итэҕэйэринэн, баанньыкка баанньык тыына олорор.
Тыа сиригэр, уматык хара, баанньык баар буоллаҕына, аҕа уустарга саамай стерильнай уонна сөптөөх миэстэлэрдээх.
Биһиги кэскилбит (Пуонда)
"Биһиги кэскилбит" Пуонда (Фонд региональных социальных программ «Наше будущее») — Арассыыйаҕа түмэт урбааны сайыннарар  кэммиэрчэскэйэ суох тэрилтэ. Үп-харчы өттүнэн көмөлөрүн үрдүнэн түмэт урбаанньыттарга быраап, сүбэ-ама өттүнэн көмөлөһөр. Штаб-квартирата Москубаҕа баар. Пуонда дириэктэрэ Наталия Зверева.
Устуоруйата
Пуонда 2007 сыллаахха Вагит Алекперов инициативатынан тэриллибит. Декларируемые цели — реализация долгосрочных социально значимых программ и проектов, работающих на принципах социального предпринимательства. Фонд «Наше будущее» стал одним из первых частных фондов в России, помогающих в создании собственного бизнеса инвалидам, многодетным семьям, воспитанникам детских домов и тем, кто в гражданской жизни часто остается невостребованным.
Буян Бадыргы
Буян Бадыргы — Тываҕа судаарыстыбаннаһы тэрийбит киһи.
“Тува республиката  Советскай Союз састаабыгар киирбитэ быйыл 40 сыла туолла. Тува республиката Соҕуруу Сибиир  хайаларыгар Енисей өрүс баһыгар МНР кытта кыраныыссалаһан сытар. Территорията 170,5 тыһ.кв км. Нэһилиэнньэтэ 266 тыһ киһи (1979), 5  куораттаах, 13 оройуоннаах,    3 куораттыы тииптээх бөһүөлэктээх. Киин куората – Кызыл. Бу куоракка Енисей өрүс биэрэгэр Азия материгын географическай киинин көрдөрөр обелиск баар. Ол аата Тува – Азия килбэйэр киинэ. Азия айылҕатын араас зоналара кэккэлэһэн тэнийбит дьикти кэрэ көстүүлээх ураты дойду. Киниэхэ халыҥ хара тыалар, киэҥ нэлэмэн хонуулаах истиэптэр, халлааҥҥа харбаспыт хайалар, араас улахан, кыра күөллэр, дохсун сүүрүктээх өрүстэр – бары бааллар. Аны манна хотугу табалар, соҕурууҥҥу тэбиэннэр, барааннар, козалар, сылгылар, яктар о.д.а. Тува төрүт сүөһүлэринэн буолаллар. Итинник араас климаттаах сир сүөһүлэрэ ыаллаһан үөскээһиннэрэ Туваҕа кэлбит хайа баҕарар киһини сөхтөрөр
Тэбиэн хатыыны сиирин коза сөҕөр
Бу Тува өһүн хоһооно бу туһунан бэргэнник этэр.
IX үйэҕэ диэри Тува территорията Тюркскай уонна Уйгурскай каганаттар састааптарыггар киирэрэ: XIII  үйэ саҥатыгар монгол-татардар, XVIII үйэҕэ маньчжурдар сэриилээн ыла сылдьыбыттара.
1912 с Маньчжурия баттыгаһа суулларыллыбыта. 1914 с Тува (Урааҥхай кыраайа) Россия проекторыгар ылыллыбыта. Ити сыл саас Кызыл куорат төрүттэммитэ. Ол аата Кызыл куорат олохтоммута 70 сыла туолла.
Национальнай  - босхолонуулаах революция түмүгүнэн атырдьах ыйын 14 күнүгэр 1921 с Тувинскай Народнай Республика үөскээбитэ.”
Тываҕа биһиги Ытык дьоммут П.А.Ойуунускай, И.Н.Барахов, С.М.Аржаков о.д.а курдук тутулуга суох өрөспүүбүлүкэни тэрийбит  Буян Бадыргы 2017 сылга төрөөбүтэ 125 с туолбут.
Буян Бадыргы 1892 с Барун Хемчик оройуонугар дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Кини саҥа төрөөтүн кытта, буддист ламалар ыйыыларынан, «манна үөһэттэн айдарыылаах ураты оҕо төрөөбүт » диэн буолбут. Билиҥҥи Тыва сирин-уотун 3 гыммыттан биирин ылар Даа кожуун баһылыга Хайдып нойон кэлэн оҕону илдьэ барбыт. Ол кэннэ уолу бэйэтин оҕотун курдук олус маанылаан, көрөн-харайан улаатыннарбыт. Хайдып нойон Тыва сиригэр көһөн киирбит нуучча бааһынайдарын сири былдьыылларын утары киирсэрин иһин, нуучча былаастара кинини сүһүрдэн өлөрбүттэрэ. Инньэ гынан, 1908 с 16 саастаах Буян Бадыргы иитиэх аҕатын солбуйан, нойон аатын ылбыта. Ол кэмҥэ кини төрөөбүт тывалыы тылын таһынан нуучча, монгол, кытай, тибет тылынан холкутук кэпсэтэрэ, ааҕара-суруйара, киэҥ билиитинэн, сытыы өйүнэн оччотооҕу кэм дьонун сөхтөрөрө.
Кини 1912 c Николай Иккис ыраахтааҕыга Тываны ыаллыы сытар Кытай орооһуутуттан көмүскүүрүгэр көрдөһөн сурук суруйбута биллэр. Ол кэнниттэн, саҕаламмыт былаҕайдаах кэмнэргэ Буян Бадыргы нуучча кыһыллара уонна үрүҥнэрэ, кытайдар, монголлар, дьоппуоннар олохтоох нэһилиэнньэ олоҕор орооһоллоруттан быыс-хайаҕас булан олус элбэх дипломаттыы үлэни ыытан, 1924 с тутулуга суох буолууну биллэрэр Тыва норуотун сийиэһин тэрийэн ыыппыта , Төрүт сокуон барылын оҥорбута. Ол түмүгэр ССРС уонна Монголия 1924 с Тываны тутулуга суох судаарыстыба быһыытынан билиммиттэрэ. Тыва төһө да олус аҕыйах нэһилиэнньэлээҕин, сайдыыта суоҕун иһин, бэйэтэ туспа дьаралыктаах, өрөгөй ырыалаах, валюталаах, судаарыстыбаҕа кубулуйбута. Буян Бадыргы миниистирдэр сэбиэттэрин салайбыта. Төрүт Сокуоннары оҥорсубута, комсомолу тэрийбитэ, бэйэтэ эрэммит дьонуттан суорума суолламмыта.