cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һатико: Саамай бэриниилээх доҕор
Сүжета
Ыты профессор аймахтара ыла сатаабыттарын да буоллар, кини син биир станцияҕа төттөрү кэлэр. Станцияҕа үлэлиир дьон Хатикоҕа ас биэрэллэр эбит. Сотору буолан баран журналисттар ол историяны билэн Хатико пресса геройа буолар. Ол да буоллар өлүөн диэри Хатико хас күн аайы станцияҕа кэлэр уонна киэһэ бүтүөр дылы хаһаайына бу поездтан тахсыа диэн кэтэһэр. Ол же станцияҕа бэйэтин олоҕун бүтэрэр.
Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар Политичэскэй куотааһын
Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар Политичэскэй куотааһын (Asylum in the United States) - АХШ кэнники сылларга (урут даҕаны) иммиграцияттан үөскээбит дойду буолар, ол туга билигин да бара турар, тохтообот. Сыл аайы Америка 1 мөллүйүөн курдук араас омуга араас атын омук дойдулартан ылар, бэйэтигэр иитэ ылар. Олохсуйа кэлээччилэр араас биричиинэнэн кэлэллэр, олортон биир аныгы үйэҕэ актуальнай буолан эрэр (Арассыыйа уонна атын дьадаҥы дойдуларга эрэ...) Политичэскэй куотааһын. Америка бастакы политическэй миграннары Иккис аан дойду сэриитин саҕана ылбыта, 31 мөллүйүөн курдук. Онтон Бэтнээм сэриитин саҕана. Кэнники тымныы сэрии саҕана олохсуйа кэлбиттэрэ. Билигин Арассыыйаҕа Путин диктатура оҥорон иһэрин билэн, гражданнар АХШ диэки куотар буолан эрэллэр. Арассыыйа аан дойдуга үһүс миэстэни ылла (Ирак уонна Сомали кэнниттэн) бэйэтин дойдутуттан атын барыан баҕалаахтартан. Сыл аайы Арассыыйаттан 386 тыһ олохтооҕо атын омук дойдуларыгар куоталлар, ол өссө 1 мөллүйүөн курдук таах араас биричиинэттэн өлөллөрүн аахпакка аата. Билигин АХШ дойдутугар кытайдар бастакы миэстэни ылаллар, олохсуйа кэлэллэринэн, сылын аайы 400 тыһ курдук.
Федоров Василий Игнатьевич
200px|thumb|right|Федоров Василий Игнатьевич Федоров Василий Игнатьевич — устуоруйа билимин дуоктара, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара
В. И. Федоров олоҕун сыралаах үлэтин иһин «Бочуот Бэлиэтэ» орденынан, ССРС мэтээллэринэн, «За гражданскую доблесть» уһулуччу бэлиэнэн наҕараадаламмыта. Саха АССР Верховнай Сэбиэтин депутатынан үстэ талыллан үлэлээбитэ.
Магнитнай дуорайыы томограапыйата
Магнитнай дуорайыы томограапыйата (МРТ) — медицинскэй томограпычыскай ойууну кордорорго аналлаах ньыма, киьи ис органнарын уонна тканнарын ядернай магнитнай дуорайыыннан туһанан кордорор. Ити туттал атомнай ядро хардарыытын кээмэйдээн, үксүн водород атом ядротын.
Остуоруйата
Профессор Пол Лотербур (Professor Paul Lauterbur) ыстатыйа суруйан «Создание изображения с помощью индуцированного локального взаимодействия; примеры на основе магнитного резонанса» уонна Nature диэн сурунаалга таһыран, магнитнай дуорайыы томограапыйа диэн 1973 сыллаахка айыллыбыт диэхкэ соп. Хойутуу Питер Мэнсфилд (Peter Mansfield) математическай алгорытымы ойуулааһыны тупсарар. 2003 сылга иккиэннэригэр физиология эбэтэр медицина Нобелевскай премиятыгар ананаллар.
Магнитнай дуорайыы томограапыйа айылларыгар, американскай учуонай Реймонд Дамадьян диэн, армян төрүттээх, көмөлөһөр. Кини бастакы МРТ принцибин чинчийээччи, МРТ патент тутааччыта уонна бастакы кэмиэрчэскэй МРТ-сканеры айааччыта. 1971 сыллаахка кини « ядернай магнитнай дуоран көмөтүнэн искэҥ булааһын» диэн идеятын бэчээккэ таһырар. Сураҕа кини айбыт үһү МРТ устройстыбаны. Онтон ураты, оссо 1960 сыллаахка СССР кэмнэргэ саҥаны айааччы В. А. Иванов сайаапка саҥа айыыга ыыппыт по делам изобретений и открытий комитетыгар, саҕаланыы 2000 сылларга специалистар сыаналарынан сиһилии ыйыллыбыт МРТ ньыматын принциба. Ол эрээри авторскай свидетельство «Способ определения внутреннего строения материальных объектов» № 1112266 бу сайаапкаҕа, дататын уларыпакка биэрии приоритетын, В. А. Ивановка 1984 сылга биирдэ биэрэллибит.
Ядернай магнитнай дуораан көстүүтэ тутталлар метода 1938 сылларга биллибит. Аан бастаан ЯМР-томограапыйа терминэ туттуллар, онтон Чернобыльскай аварияҕа 1986 сылга, дьон радиофобия кутталтан сылтаан МРТ диэннэ уларытыллыбыт аата. Саҥа аатка «ядернай» методын өйдөбулэ сүтэр, онтон сылтаан медицинскэй практиҕа киирэр, ол гынан баран бастааҥҥы аата син биир тутталлар.
Томограапыйа куустээх хаачыстыбаннан мэйиини, көҕүс мэйиини уонна араас ис органнары кордорор. Аныгы технология МРТ неинвазивно (хирургическай орооһуута суох) ис органнын улэтин чинчийэр - кровоток тургэнин кээмэйдиир, спиномозговой убаҕаһын күрүлгэнин, тканҥа таһым диффузиятын мээрийдиир, мэйии хах араҥатын активациятын кордорор ис органнарар улэлииллэригэр (функциональная магнитно-резонансная томография — фМРТ).
Ньыма
Ядернай магнтитнай дуораан ньымата диэн киһи ис органнарын уөрэтэргэ, эт-хаан тканын төһө водородунан насыщеннайын уонна магнитнай свойстватын уратытытын, араас атом уонна молекула тулалааһын кээмэйдэн көрдөрөр.
Процедура МРТ иннигэр уонна кэмигэр
Сканирования иннигэр, араас тимирдээх малы, татуировка уонна лекарственнай пластыры устаҕыт. МРТ сканирования түргэнэ 20-30 мүнүүтэ, эбэтэр оссо оор. Ис көҥдөйүн сканированията мэйиититтэн олбох бириэмэ ылар.
МР томографтар улахан тыастаахтар, интэн сылтаан кулгаах көмүскэнэри кэтэллэр (беруши эбэтэр наушнигы). Сорох чинчийиигэ тымырга контрастнай вещество биэрэллэр.
Эмтэнээччи МРТ иннигэр билиэхтээх: сканирование ханнык иһитиннэриини биэрэрий уонна хайдах эмтэнэргэ сабыдыаллыан сөбүй, МРТ буортулаах ду, контраст туттуллуон соп ду уонна туохка. Процедура иннигэр: сканирование төһө оор ааһарын, ынырар кунуопка ханна баарын уонна сканирование бириэмэтигэр хайдах персоналга наадыйыарга.
МР-диффузия
МР-диффузия — тканьҥа баар уу молекулатын ис клеткаларын хамсаналларын быһаарар ньыма.
МР-перфузия
Хаан нөҥүө эт-хааны ааһарын сыаналыыр ньыма. Аналлаах характеристика баар, төһө тургэнин уонна хаан кутуллан кииритин кэриҥин, сосуут эркиннэрэ аһарымтыата, күөх тымыр күрүлгэнин көхтөөх буолуутун, уонна атын кэмнэбиллэр,доруобай уонна патологически атын тканнары араартааһын.
Төһө мэйиигэ ишемия сайдыбытын уонна араас ис органнарга биллэрэр ньыма.
МР-спектроскопия
Магнитнай дуораайыы спектроскопыйата (МРС) - ткань биохимическай араас ыарыыларга уларыйыытын биллэр метаболиттар концентрацияларын кэмэйдиир ньыма. МР-спектр, ткань биллэр учаастагыгар биологически активнай веществолар баарын кордорор.
МР-ангиография
Магнитно-резонансная ангиография (МРА) - магнитай дуораан томограапыйатынан тымырдары ойуулааһыннаан кордорор ньыма.
Буортулар
Отой көҥүллэммэт
Березань
Березань (Березань) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 599 (2014).
1 олимпиада
Сайыҥҥы маҥнайгы олимпиада туһунан этиини 1894 сыллаахха бэс ыйын 16-23 күннэригэр Сорбоҥҥа Париж университетыгар француз бароона Пьер де Кубертен кэнгириэскэ эппит. Итинэн олоҕуран маҥнайгы Олимпийскэй оонньууну Афина куоратыгар Греция дойдутугар 1896 сыллаахха ыытары быһаарбыттар.Оонньуу ыытылларыгар норуоттар икки ардыларынааҕы олимпийскай кэмитиэти (МОК) талбыттар.Маҥнайгы президенинэн грэк Деметриус Викелаһы, генеральнай сэкэритээринэн барон Пьер де Кубертены анаабыттар.
Сайыҥҥы маҥнайгы олимпиада 1896 сыллаахха ситиһиилээхтик ааспыт. Онно 241 курэхтэһээччи 14 дойдуттан кыттыбыт.Гректэр өрүүтүн Афинаҕа буоларын туруорсан эппиттэрин МОК түөртүү сыл буола буола Оонньуулар буолар сирдэрин уларытарга диэбиттэр.
Мүрү
Мүрү. Уус-Алдан улууһугар баар күөл. 1670-1680 сыллардаахха алааһа Чалбат диэн ааттаах этэ уонна 12 кыра күөллэр баар этилэр.
Ол кэнниттэн сир аннынааҕы муус ирэн ити күөллэр холбоспуттара.
Биир улахан күөл үөскээбитэ. Устата 10 км. XIX үйэҕэ сорох уута түһэриллибитэ.
Билиҥҥи кэмҥэ күөл уолан эрэр. 1968 сылтан ыла ууну кээмэйдиир пуос үлэлиир. Алтынньыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ.
Күөл тула улуус киинэ Бороҕон уонна икки нэһилиэк баар Хоро уонна Маҥнайгы Хоро, нэһилиэнньэтэ - 8235 киһи.
1990 сыллардаахха уолууну тохтотоору Өлүөнэттэн уу ситимэ тутуллубута.
Мүрү күөлэ аатырбыт Мүрү алааһа сиригэр баар
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Ньаамырҕааһын
Ньаамырҕааһын диэн тылы араастаан сымнатан, уларытан саҥарыы ааттанар. “Нь” дорҕоон тылы сымнатан, ньаамырҕаан саҥарыыны үөскэтэр. Саҥа саҥаран эрэр кыра оҕо сатаан саҥарбакка ньаамырҕаан саҥарара ордук минньигэстик иһиллэр.
Нанаай тыла
Алпаабыт
Билигиҥҥи нанай алпаабытын үлэлии сылдьар версията 1993 сыллаахха бигэргэммитэ. Аныгы нанай алфавит маннык көрүҥнээх: Үөрэх литературатыгар өр аһаҕас дорҕооннору көрдөрөр диакритическай бэлиэлэр-макро буукубаларынан туһаныллаллар.
Ньаамырҕааһын
“Нь” дорҕоон саҥарыыны сымнатарга, истээччини албынныы сатыырга аналлаахтык элбэхтик туттуллар. Албынныырга анаан туттуллар кэһии биэрии аата манньа диэн тыл сахаларга баар.
“Ньаамырҕаама” диэн эмиэ араастаан саҥаран, тылы уларытан, сымнатан албынныы, үчүгэй буола сатааһыны бэлиэтээн, саха көрсүө, сэмэй, үлэһит дьоно сөбүлээбэттэрин биллэрэн этэллэр. Ньаамырҕаан саҥарыыттан ким эрэ албыҥҥа киллэрэн эрэрэ биллэр, чопчу быһаарыллар. М.Алексеев - Дапсы сорох тылларбытын “нь” дорҕоонноон ньаамырҕаан саҥарыыга киллэрэ сатыыра, биир эмэ киһи итинник саҥарарыттан бары дьоҥҥо тарҕата сатааһын улахан сыыһа. Саха тылын төрүт дорҕооннорун алдьатыы буолар.
Дапсы этэринэн ийэ диэн саха омук буолары быһаарар төрүт тылы ньаамырҕаан саҥаран уларыта сатаабыта, бэйэтэ оҥорбут тылдьытыгар киллэрбитэ ыраатта. Кини этэринэн ийэ диэн тыл аны “иньэ” диэн буоллаҕына табыллар, кини оннук ньаамырҕаан саҥарар үһү, ону бары сахалар үтүктүөхтээх үһүбүт. (1,123).
Тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх киһи үчүгэй даҕаны, куһаҕан даҕаны саҥаны айыыны оҥорорун биллэрэр сүрүн тылы “аньыы” диэн сахаларга суох, албынныыр тылы булан уларытар, икки аҥы арааран, икки бастаах киһини оҥорор санаалаахтар. Оҥорор, тутар, бэйэлэрэ үлэлиир дьон айыы диэн тыл уратыларын билэллэриттэн бу албыҥҥа киирэн биэрбэттэр. Суруйааччы Н.Е.Винокуров – Урсун И.Каженкин “Албыннаама” диэн ыстатыйатыгар эппиэттииригэр “нь” дорҕоону туһаныытын маннык быһаарар, сахалыы өй-санаа уратытын, киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин букатын билбэтин биллэрэр:
Мин санаабар, автор «айыы» уонна «аньыы» (грех) диэн тыллар тустарынан этиитэ аһара барыылаах курдук. Дьон ити тыллары араарар уонна тус-туспатык суруйар да эбит буоллахтарына, итиннэ улахан алдьархай суох. Айыы сирэ, дьоно диэн сырдык өйдөбүлтэн аньыы (грех, баҕар христианскай тардыылаах да буоллун) утары суолталаах өйдөбүлү атыннык саҥарар уонна суруйар куһаҕана суох буолуо этэ. Дьиҥэр итиннэ, быһыыта айаҕынан саҥарыллар «й» дорҕоон (билигин саха алфабитыгар суох, урут латыынныы эрдэҕинэ баара, j диэн уратытык бэлиэтэнэрэ) «буруйдаах» быһыылаах. Ити дорҕоон билиҥҥи «й» уонна «нь» икки ардынан саҥарыллара. Оччоҕо тыл үөрэҕин быһыытынан эттэххэ, «й» дорҕоон сорох ардыгар «нь»-нан солбуллара оннук соһуччута суох. Биир бэйэм хоһооммор айыыны аньыыттан араарарга биирин айыы, иккиһин аньыы диэн суруйабын, чуолкайдыыбын, чопчулуубун. Билиҥҥи орфографияҕа ити киирбэтэҕин да иһин, араарар, тылы бутуйбат, онон суолталарын дьэҥкэрдэр ордук дии саныыбын. (2).
Сахалыы өйү-санааны үөскэтэр, хамсыырын, уларыйарын биллэрэр дорҕоон “й” дорҕоон эрэ буолар. Бу “й” дорҕоон өйү-санааны быһаарар ай уонна өй диэн тылларбытын үөскэтэр. (3,7). “Й” дорҕооно суох тыллар өйгө-санааҕа дьайыылара кыра.
Саҥарар тылы дьон бэйэлэрэ оҥороллор. Сэбиэскэй былаас кэмигэр аһара элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар ону-маны, саҥаны айбыта буола сатааннар саха тылыгар буортуну, куһаҕаны оҥорор буоллулар, араастаан ньаамырҕаан саҥаран саха дьонун албынныыллар.
Өй-санаа саҥарыыттан үөскүүр уратытын арааран билэн учуонай Попов Б.Н. маннык суруйан сэрэтэр: “Саҥарар куолаһын уларытан сыыбырҕаан, ньаамырҕаан саҥарааччыттан сэрэн. Бэйэҥ хаһан да инньэ гыныма: албын-түөкэй дьон үгэстэрэ”. (4,90).
Омугу үлэһиттэр эрэ сайыннаралларын сахалар билэллэр. Хас да омук тылын билэр, сайдан иһэр саха омукка тыл үөрэхтээхтэрэ туһалара суох, араастаан ньаамырҕаан саҥаран албынныы сатыыллара элбээтэ. Саха дьоно үлэлээн-хамсаан, тутан, оҥорон туһаны аҕалбат, үлэттэн ыраах тэйбит, аһара элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэрэ албынныы сатыылларыгар киирэн биэрбэттэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Дапсы. Саха тылын үйэлээх үгэһин тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2005. – 272 с.
2. “Саха сирэ. Эдэр саас”, 15.07.2009.
3. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.
Алгама
Алгама өрүс - Гуонаам өрүс хаҥас салаата. Уһуна 426 км., тардыытын иэнэ 21500 км².
Баһа Становой сискэ хотугу эниэтигэр баар. Тардыытыгар 1500 күөл уонна. сэтинньиттэн ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн Туксани (90 км.) уонна Идьүүм (317 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Игирэлэр (астрология)
48px|left|Игирэлэр бэлиэлэрэ 220px|thumb|Игирэлэр
Игирэлэр — Зодиак үһүс бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 60° - 90° секторы ылар.
Күн Игирэлэр сулустар бөлөхтөрүн бэс ыйын 20 күнүттэн от ыйын 20 күнүгэр диэри ааһар. Онтон астрологияҕа ыам ыйын 22 күнүттэн бэс ыйын 21 күнүгэр диэри ааҕыллар.
Бэлиэ
Игирэлэр бэлиэлэрэ ♊ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп) Юникодка 9802 №-дээх онтон 16 чыыһылалаах 264A "-дээх. HTML-кода  эбэтэр.
Yahoo
fa:یاهو Yahoo!
Сартаҥ
400px|thumb|right|Сартаҥ нэһилиэк Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар Сартаҥ нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үҥкүр. Улуус кииниттэн 362 км. соҕуруу диэкки Сартаҥ өрүскэ сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 590 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Үҥкүр - 554 уонна Сыһыы Мэйиитэ - 36 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Мэйиилэ
Мэйиилэ — тыһыынчанан ахсааннаах кыыл таба үөрэ.
Толидо
Толидо (Толедо, Тоledo), АХШ хоту өттүгэр Огайо штаакка Эри күөлгэ баар куората (грузооборот около 20 млн т в год). Олохтоохторун ахсаана 309 тыһ. киһи (2004), пригородтарын аахтахха 634 тыһ. киһи (2004). Хара уонна өҥнөөх тимири таҥастыыр, машиностроительнай, химическэй уо. д.а. промышленность. Университет.
Тохсунньу 15
Тохсунньу 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 15-с күнэ. Сыл бүтүө 350 күн (ордук хонуктаах сылга 351 күн) баар.
Дэйтон
thumb|300pxДэйтон (Дейтон)(Dayton), АХШ хотугулуу-илин өтүгэр Огайо штаакка баар куората. Олохтоохторун ахсаана 161,2 тыһ. киһи (2004), Спрингфилд куораты кытта уонна пригородтарын аахтахха 999 тыһ. киһи (2004). Дойдулар ыккардыларынааҕы аэропорт. Машиностроение (ол иһигэр автостроение, аан дойдуга кассовай аппарааттары оҥорор саамай улахан тэрилтэ). Былыргыттан сөмүлүөттэри тутар, кумааҕы оҥорор уонна химическэй промышленностаах. Университеттардаах. Уус-уран түмэл, айылҕа устуоруйатын түмэлэ, бырааттыы Раайтар музейдара.
Маҥаас сылгычыай
300px|thumb|right|Маҥаас сылгычыай Маҥаас сылгы чыычааҕа эбэтэр Маҥаас сылгычыай (, желтоголовая трясогузка) — Саха сирин арҕаа өттүгэр үөскүүр сэдэхтик көстөр чыычаах. Анаабыр өрүскэ уонна Бүлүү үөһээ тардыытыгар көстөр.
Атыырын төбөтө араҕас, арҕаһыгар хара өҥүнэн солбуллар. Көхсө бороҥ эбэтэр харалаах бороҥ. Түөһэ уонна өрөҕөтө араҕас. Тыһыта төбөтүн үрдэ от күөхтүҥү саһархай. Арҕаһыгар хара түүтэ суох. Көхсө бороҥ. Ыйааһына 19-24 г.
Араак (астрология)
48px|left|Араак бэлиэтэ 200px|right|thumb|Араак
Араак — Зодиак төрдүс бэлиэтэ. Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 90° - 120° секторы ылар.
Күн Араак сулустар бөлөхтөрүн от ыйын 21 күнүттэн атырдьах ыйын 9 күнүгэр диэри ааһар. Онтон астрологияҕа бэс ыйын 21 күнүттэн от ыйын 22 күнүгэр диэри ааҕар.
Бэлиэ
Араак бэлиэтэ ♋ (сорох браузердар көрдөрүмүөхтэрин сөп). Юникодка 9803 №-дээх онтон 16 чыыһылалаах 264B №-дээх. HTML-кода  эбэтэр.
Димитрис Панайоноу
мини|Димитрис Панайоноу 2008 сыллааҕы хаартыската
Димитрис Панайоноу (Англ.: Dimitris Papaioannou, грэктии: Δημήτρης Παπαϊωάννου; 1964 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр төрөөбүт) Грек сирин экспериментальнай тыйаатырын сүрүн режиссера, хореограф уонна худуоһунньук. Маассабай туруорууларынан эмиэ дьарыктанар. Олортон биирдэстэрэ - 2004 сыллаахха Грек сиригэр Афины куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын сиэрэ-туома.
мини|Олимпия сайыҥҥы оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын сиэрэ-туома. 2004 сыл
«Аляска-Сибиир» тыраасса
Бу тыраасса баарын тухары — 1942 сыл алтынньытыттан 1945 сыл алтынньытыгар диэри — 128 371 пассажир, онтон 17 322 төлөбүрдээх, 18 753 тонна куруус, ол иһигэр 9125 т төлөбүрдээх уонна 319 тонна почта таһыллыбыта.
Йонгстаун
Йонгстаун (Янгстаун, Youngstown), АХШ хотугулуу-илин өттүгэр Огайо штаатыгар баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 78,8 тыһ. киһи (2004), Уоррен куораты кытта уонна пригородтары аахтахха 614 тыһ киһи (2004). Хара уонна өҥнөөх тимири таҥастааһын, ыарахан машиностроение, автомобильнай, электротехническэй, химическэй, ас оҥорор промышленность. Университет.
Чѳҥѳчѳк тыла
thumb|right Чѳҥѳчѳк тыла (Armillaria mellea, Опенок осенний, настоящий).
Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружината
Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружината — XX үйэ 20-с сылларыгар сэбиэскэй былаас иһин саа-саадах тутан охсуспут дьон тэрилтэлэрэ.
Чѳҥѳчѳк тыла
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ бастаан, мээчиги хайа быспыт курдук, томтоҕор, тѳгүрүк, хойут онто даллайан тахсар, ортотунан чорбохтонор. Yѳhээ ѳттѳ онон-манан маҥан эбирдэхтээх, бѳлѳх-бѳлѳх ньуолах түүлэрдээх (түүтэ кэлин түhэр), кирдээх араҕас ѳҥнѳѳх. Кытыыта бастаан аллара диэки түүрүллүбүт буолар, онто хойут кѳҥѳр уонна дьурааланар. Кэтитэ 4-12 см. Сэлээппэтин алын ѳттѳ бастаан сырдык, онтон күрэҥ, үксүн дьэбин түспүтүн курдук эбирдэхтээх таҥалайдартан турар. Хайа туттахха иhэ үрүҥ, этэ кытаанах, үчүгэй сыттаах. Атаҕа уhун, синньигэс соҕус, араҕас эбэтэр бороҥ ѳҥнѳѳх, онто аллараа диэкинэн хараҥарар, сонуур, кыра хатырыктаах. Тэллэй кыратыгар сэлээппэтэ атаҕын кытта биир күдьүс бүрүѳлээх үүнэр, онто улааттаҕына быhа барар уонна атаҕар үрүҥ тиэрбэс буолан олорон хаалар. Споратын ѳҥѳ маҥан.
Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружината
XX үйэ саҥатыгар Бүлүү уокуругар уопсастыбаннай бэлитиичэскэй хамсааһыннар тэнийэн барбыттара. 1918 с. Уобалас Сэбиэтин Рыдзинскай этэрээтин көмөтүнэн былаастан туораппыттара, уонна 1918 сыл бэс ыйын 18 күнүгэр (от ыйын 1 күнүгэр) оробуочайдар дьокутааттарын Саха сиринээҕи Сэбиэтэ бэйэтин үлэтин саҕалаабыта.
Чѳҥѳчѳк тыла
Yүнэр кэмэ
Атырдьах ыйыттан хаhыҥ түhүѳр диэри кѳстѳр.
Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружината
Мантан ыла Саха сиригэр саалаах-саадахтаах утарыта туруу саҕаламмыта. Кыһыллар уонна үрүҥнэр, саҥа былаас иһин уонна эргэ былаас иһин охсуһааччылар лааҕырдара баар буолбуттара.
Чѳҥѳчѳк тыла
Yүнэр сирэ
Мутукчалаах, сэбирдэхтээх ойуурга, үүнэн турар мастарга, чѳҥѳчѳк тѳрдүгэр, охтубут маска бѳлѳхтѳѳн үүнэр. Силискэ, эргэ чѳҥѳчѳктѳргѳ үүммэт. 200-чэ мас араас кѳрүҥүн буортулуур. Уот сиэбитэ 2-3 сыл ааспытын кэннэ ордук ѳлгѳмнүк үүнэр. Кураан, итии сайын хаппыт хатыҥҥа сиртэн 2-3 м үѳhэ баар буолар. Чѳҥѳчѳк тыла үүммүт чѳҥѳчѳгѳ күhүҥҥү хараҥаҕа сырдыыр – ити тэллэй ризоморфата («силиhэ») «умайар».
Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружината
Бүлүү уокуругар Сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа улахан үлэни уезтааҕы хамыһаар Аржаков Степан Максимович ыыппыта. Бастаан улууска Буолас хамыһаарынан (волостной комиссар, волком) Монастырев Матвей Васильевич анаммыта. Онтон 1918 с. от ыйын 6 күнүгэр Жирков С. Н. бэрэстээтэллээх оробуочайдар дьокутааттарын Сэбиэтэ тэриллибитэ. Сэбиэт аҕыс киһилээх кыһыл гвардияны тэриммитэ.
Чѳҥѳчѳк тыла
Химическэй састааба
Саха сирин киин оройуоннарыгар үүнэр чѳҥѳчѳк тылын сиэнэр чааhыгар 3,05% белоктаах, 0,58% арыылаах, 0,93% минеральнай веществолардаах.
Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружината
1918 с. атырдьах ыйыгар Сэбиэт былааһа сулларыллыбыта. Аржаков доҕотторун кытта Өлүөхүмэнэн Бодойбоҕо түһэргэ суоттанан дойдутуттан барбыта. 1919 сыллаахха ахсынньыга Колчак былааһа сууллубута. Бүлүү уокуругар Сэбиэскэй былааһы чөлүгэр түһэриигэ Аржаков баһылыктаах аналлаах хамыыһыйа тэриллибитэ. Бары сирдэргэ революционнай кэмитиэттэр (ревкомнар) тэриллибиттэр.
Чѳҥѳчѳк тыла
Аска туттуу
Олус минньигэс тэллэй. Сибиэhэйдии да сииргэ, тууhуурга, маринуйдуурга да бэрт. Чѳҥѳчѳк тылын үгүстүк сүлүhүннээх саhыл тылын уонна кыhыл саhыл тылын кытта бутуйаллар.
Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружината
1921 с. Охуоскайтан уонна Верхоянскайтан үрүҥнэр иһэллэрэ биллибитэ. Ону утары Центросибирь Иркутскайтан Каландарашвили хамандыырдаах хас да этэрээти ыыппыта. 1922 с. тохсунньутугар ОГПУ 80-с дивизионун ыыппыттара. Дивизион үс этэрээккэ хайдыбыта. Дивизион Беляев хамандыырдаах иккис этэрээтэ кулун тутарга Бүлүү куоратыгар кэлбитэ. Ити иннинэ олунньуга Бүлүүгэ кыһыл дружина тэриллибитэ.
Оттон Үөһээ Бүлүүгэ дружинаны тэрийэр туһунан боппуруос кулун тутар бастакы аҥаарыгар турбута. Дружинаны Бүлүү куоратыттан окрисполком чилиэнэ Михалев Петр Иванович кэлэн Кардашевскай Руф Ивановичтыын, Павлов Андрей Петровичтыын, Дягилев Андрей Алексеевичтыын, Овчинников Яков Захаровичтыын тэрийбитэ. Хамандыырынан народнай судьуйа Дягилев А.А., хамандыыр көмөлөһөөччүтүнэн волревком бэрэстээтэлэ Павлов А.П. анаммыттара. Дружина чилиэнин ахсаана 33 киһиэхэ тиийбитэ.
Жан Поль
Жан Поль (Jean Paul) (хос аата; дьиҥнээх аата уонна араспаанньата Йоһанн Фридрих Рихтер, Richter) (1763–1825), ньиэмэс суруйааччыта, педагог. Бэйэтин кэмин биллэр-көстөр романистарыттан биирдэһэ. Жан Поль үгүс айымньытыгар иитии кыһалҕата ордук көтөҕүллэр. Кини айымньыларын сүрүн пафоһа - киһи ис көҥүлэ, онтун сайыннарыы.
Туманов Иосиф Михайлович
Иосиф Михайлович Туманов (дьиҥнээх араспаанньата — Туманишви́ли; 1909—1981) — сэбиэскэй артыыс, тыйаатыр уонна маассабай туруоруу биллиилээх режиссера, уһуйааччы. ССРС народнай артыыһа (1964). Сталин аатынан иккис истиэпэннээх бириэмийэ лауреата (1950). 1980 сыллаахха Москваҕа ыытыллыбыт олимпия сайыҥҥы оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын уонна сабыллыытын сүрүн туруорааччыта.
Остуолба
400px|thumb|right|Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар Остуолба нэһилиэк Остуолба нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Остуолба.
Улуус кииниттэн 48 км. арҕаа диэкки сытар.
Туманов Иосиф Михайлович
Олоҕо уонна айар үлэтэ
Сыанаҕа 1923 сыллаахтан оонньоон барбыта. Ю. А. Завадской салайар драматическай куруһуогун ситиһиилээхтик бүтэрбитэ (1929). Завадской Театр-студиятын артыыһынан үлэлии сылдьан (1925—1932) хас да сүрүн оруолга оонньообута. 1933—1934 сыллардаахха — үлэһит дьон Москватааҕы уус-уран театрын сүрүн режиссёра; 1934—1936 сыллардаахха — Саҥа театр режиссера.
Остуолба
Нэһилиэнньэтин ахсаана 331 киһи (2007 сыл).
Туманов Иосиф Михайлович
Олоҕо уонна айар үлэтэ
1936 сылтан режиссуранан дьарыктанар, 1938—1946 сыллардаахха — К. С. Станиславскай аатынан Опера тыйаатырын сүрүн режиссера (1941 сылтан — К. С. Станиславскай уонна Вл. И. Немирович-Данченко ааттарынан музыка Москватааҕы академическай тыйаатыра). 1946—1953 сыллардаахха — оперетта Москватааҕы тыйаатырын салайааччыта.
Остуолба
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Туманов Иосиф Михайлович
Олоҕо уонна айар үлэтэ
1953—1961 сыллардаахха — А. С. Пушкин аатынан драма Москватааҕы академическай театрын сүрүн режиссера. 1961 сылтан сийиэс Кириэмиллээҕи дыбарыаһын сүрүн режиссера, ону сэргэ 1964—1970 сыллардаахха — Улахан театр сүрүн режиссера.
мини|Улахан тыйаатырга Римскэй-Корсаков "Киитэс куорат туһунан номох" операта (режиссер И. М. Туманов)
1951 сыллаахтан ГИТИСка уһуйааччынан үлэлээбитэ. 1965 сыллаахтан профессор. 1970 сыллаахтан — ГИТИС режиссура хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ.
И. М. Туманов 1981 сыллаахха от ыйын 8 күнүгэр өлбүтэ. Москваҕа Ваганьковскай кылабыыһаҕа көмүллэ сытар.
Рик Бирч
мини|Олимпия оонньууларын аһыллыытын түгэнэ Рик Бирч (англ.Ric Birch) - Австралияттан төрүттээх улахан маассабай туруорууларынан дьарыктанар продюсер, 2000 сыллаахха Сидней куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын уонна сабыллыытын ааптара, туруорааччыта.
Кэһэйэн үөрэнии
Кэһэйэн үөрэнии диэн эт-сиин быһаччы ылынар үөрэҕэ ааттанар. Сыыһа-халты туттунан эккэ-сииҥҥэ ыарыыны үөскэтии кэнниттэн киһи сэрэнэр буолуута улаатыыта, бу үөрэх сүрүн төрүтэ буолар. Оҕо олох кыра эрдэҕиттэн охтон ыарыыланнаҕына сэрэнэрэ биллэрдик эбиллэр. Охтон төбөтүн «лос» гына өлөрдөҕүнэ, аны охторугар олоро түһэргэ түргэнник үөрэнэр.
Аан маҥнай куһаҕан диэн тугун билбит оҕо үчүгэй диэни дьэ арааран билэн ордук сыаналыыр киһи буола улаатар. Бу быһаарыы сүрүн дакаастабылынан сэрии ыарахан кэмин оҕолоро бары кэриэтэ кырдьар саастарыгар диэри киһи быһыылаахтык үлэлииллэр, олохторун олороллор. Буруйу-сэмэни оҥороллоро отой сэдэх, биир эмэ. Бу ыарахан, ас-үөл аҕыйах кэмигэр аччыктыыры, ыарахан үлэни билэн улааппыт дьон билигин даҕаны килиэп хаҕын да таах бырахпаттар, барытын туһаҕа таһааран иһэллэр, сааһыран да баран кыайар үлэлэрин үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Саха тыла олус былыргы төрүттээҕиттэн хас биирдии дорҕоонноро тус-туспа уратылаахтар, атын-атын өйдөбүллэри биэрэллэр. Кэһэйии уонна кэһэтии диэн биирдии дорҕооннорунан уратылаһар тыллар маннык ырытыллаллар:
- Кэһэйии диэн киһи бэйэтэ сыыһа-халты туттунан этин-сиинин ыарытыннаран үөрэниитэ ааттанар.
- Кэһэтии диэн атын дьон эти-сиини ыарытыннарыыларыттан үөрэҕи ылыныы аата.
«Й» уонна «т» диэн дорҕооннор араастаһыыларыттан, уларыйыыларыттан тыл дьайыытын хайысхата уларыйар. «Й» дорҕоон дьайыыта киһиэхэ бэйэтигэр сыһыаннаһар буоллаҕына «т» дорҕоон атыттар киһиэхэ дьайыыларын биллэрэр.
«Кэһэй» диэн бэйэ тугу эмэни сыыһа туттунан этин-сиинин ыарытыннардар диэн баҕа санааны бэйэҕэ тириэрдии аата.
Саха тылыгар маннык биирдии дорҕооннорунан уратылаһар тыллар элбэхтэр. Бу тыллары олоххо таба туһаныы омук дьоно өйдөрө-санаалара туруктаах буола сайдыытыгар тириэрдэр.
Бэйэтэ хаһан даҕаны аччыктаан көрбөтөх оҕоҕо, сэрии аас-туор, ас-таҥас тиийбэт, суох кэмнэрин туһунан кэпсээннэр өйүгэр-санаатыгар ситэ тиийбэттэр, көннөрү истэн эрэ кэбиһэн баран сотору умнуллар чахчыларга киирэллэр. Оҕо бэйэтэ аччыктаан, тиийиммэт-түгэммэт буолуута өйүн-санаатын тэҥэ, этин-сиинин таарыйарыттан, буор кутугар уурулларынан олус дириҥник, хаһан да умнуллубат гына иҥэр.
Киһи уһун олоҕун тухары араас уларыйыылар үөскээһиннэригэр куруук үөрэнэ сырыттаҕына табылларын быһааран сахалар «Киһи үйэтин тухары үөрэнэр» диэн этэллэр. Үөрэнии эмиэ элбэх тус-туспа дьайыылаах араастардааҕыттан быһаччы эккэ-сииҥҥэ дьайарынан киһиэхэ ордук тиийимтиэтин иһин кэһэйэн үөрэниини билии туһата улахан.
Саха тыла дорҕооннорунан уратытын сатаан туһанар буолуу үөрэниигэ эмиэ биллэр. Ким эмэ, атын киһи үөрэтээри дьайан ыарыыны биллэрдэҕинэ кэһэтэн үөрэтии, онтон киһи бэйэтэ тугу эмэ сыыһа-халты оҥорон, ол онтон ыарыыланан үөрэннэҕинэ кэһэйэн үөрэнии диэн буолар. Бу тылларга «т», «й» уонна «н» дорҕооннор атастаһан, уларыйан биэриилэрэ үөрэх дьайыыта туспа уратыланарын, атын-атын өттүлэриттэн дьайарын арааран быһаарар.
Кэһэтэн дуу, кэһэйэн дуу үөрэнии диэн эт-сиин быһаччы ылынар үөрэҕэ буолар. Эккэ-сииҥҥэ ыарыыны үөскэтии кэнниттэн сэрэнэр, сэрэхтээх буолуу ордук күүһүрүүтэ бу үөрэнии сүрүн төрүтүнэн ааҕыллар. Киһи субу оҥорор быһыытыттан туох содул үөскээн тахсарын эрдэттэн ситэ-хото быһаарбакка эрэ оҥордоҕуна уонна бэйэтэ сыыһа-халты туттуннаҕына кэһэйэн үөрэниигэ тиийэн хаалыан сөбүттэн, тугу барытын оҥоруон инниттэн сэрэхтээх буоллаҕына эрэ быыһанар кыахтаах. Киһини сэрэхтээх буолууга үөрэтэр аналлаах Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ үөскээбит.
Киһи барыта үчүгэйи эрэ оҥоруон баҕарарыттан уонна оҥороруттан үчүгэй быһыылар олус, ахсаана суох элбэхтэр, онтон куһаҕан быһыылар быдан аҕыйахтар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары оҕо кыра эрдэҕиттэн аан маҥнай арааран билэ үөрэнэрэ олоҕор ордук туһалаах, тиийимтиэ буоларын быһаарар.
Аан маҥнай куһаҕан диэн тугун билбит оҕо үчүгэй диэни дьэ арааран билэн ордук сыаналыыр киһи буола улаатарын сахалар былыргыттан билэн туһаналлар. «Киһи тутан-хабан көрдөҕүнэ үөрэнэр» диэн этии киһи оҥорор быһыыларыттан бэйэтэ үөрэниитин быһаарар. Оҕо туох саҥаны билбитин барытын боруобалаан, оҥорон-тутан көрдөҕүнэ эрэ дьиҥнээхтик итэҕэйэрин, ылынарын быһаарарын тэҥэ, бу боруоба кыра да буоллар кэһэйиини үөскэттэҕинэ ордук дириҥник иҥэрин биллэрэр.
«Муоһа-туйаҕа туллубут» диэн этии киһи кэһэйэн баран дьэ өйдөммүтүн, көрсүө, сэмэй майгыламмытын быһаарар этии баар. Бу этии оҕо кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буола иитиллэрэ лаппа ордугун, улааттаҕына туһата улаатарын, сыыһа-халты туттан кэһэйииттэн, эрэйтэн, кэлиэкэ буолууттан быыһаныан сөбүн чопчу быһаарарын төрөппүттэр ылынан, оҕолорун иитиигэ туһаналлар.
«Үөрэҕи ылымтыа киһи дьон сыыһаларыттан үөрэнэр, онтон эрэйдэнэн үөрэнэр киһи бэйэтин сыыһатыттан үөрэнэр» диэн этии кэһэйэн үөрэнии сүрүн төрүтүнэн буолар. Бу этиини ордук чопчулаатахха, чуолкайдаатахха үөрэҕи ылымтыа дьон аҕыйахтар, онтон бэйэ оҥорбут сыыһаларыттан үөрэх ылынан үөрэнээччилэр баһыйар элбэхтэр.
Оройу туохха эмэ эмискэ таарыйан ыарыйдаҕына, ол ыарыы төһө улаханыттан хаһан умнуллара быһаарыллар. Соччо улахана да суох ыарыы соһуччу буоллаҕына, букатын, киһи үйэтин тухары умнуллубат гына өйдөнөр кыахтанар. Ыарыы умнуллубата төһө уһуннук дьайарыттан уонна күүһүттэн быһаччы тутулуктааҕа кэһэйэн үөрэнии дьайыыта күүстээҕин, тиийимтиэтин быһаарар.
Салгын кутунан, өйтөн-санааттан киирэр үөрэх олус уһун кэми ылар. Бу үөрэнииттэн киһиэхэ уһун кэмҥэ үгэс үөскээтэҕинэ эрэ киһи бу үөрэҕин олоҕор, бэйэтэ оҥорор быһыытыгар туһанар кыахтанар. Төһө да куһаҕаннык иһиллибитин иһин киһи кэһэйдэҕинэ, ол аата үөрэх этин-сиинин таарыйдаҕына ордук түргэнник, тиийимтиэтик үөрэнэрэ чахчы. Үөрэҕи ылыныы бу уратыларын быһааран сахаларга кэһэйэн эбэтэр кэһэтэн үөрэтиини биллэрэр Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ үөскээбит.
Суоппар суол быраабылаларын биллэҕинэ, олору туттардаҕына массыынаны ыытар быраабы ылар. Дьыалатыгар кэллэҕинэ суоппар суол быраабылаларын хаһан баҕарар кэһэр кыаҕа хаалан хаалбат, кэһээччилэр син-биир бааллар, арай ыстараап улахана эрэ кэһэтэр күүһэ улаатарыттан суоппардары бэрээдэги тутуһарга үөрэтэр, өй киллэрэр кыахтаныан сөп диэн Россияҕа ыстараабы лаппа улаатыннарбыттара. Бу суостаах кэһэтии кэнниттэн суол быраабылатын кэһээччилэр аҕыйаатылар диэн аахпыттар. Аналлаах сатыы киһи туоруур суолугар, зебраҕа массыыналаах киһи сатыы киһини урут ыытыахтаах диэн быраабылаҕа сурулла сылдьар эрээри дьыалатыгар суоппардар суолу туораары кэтэһэн турар дьоҥҥо хата хайыһан да көрбөттөр, ааһа тураллар, син-биир түҥнэри көтөөрү ыксаталлар.
Европа дойдуларыгар суол быраабылатын кэһиигэ ыстараап лаппа үрдүк. Сайдыылаах диэн ааттыыр, үтүктэ сатыыр дойдуларбытыгар суоппардар суол быраабылаларын ордук тутуһалларыгар ыстараап улахана, ол аата кэһэтэн үөрэтии кытаанаҕа ордук туһалыыра быһаарыллан тахсар.
Кэһэтэн, куһаҕан диэн тугун биллэрэн үөрэтии Аан дойду үрдүнэн биллэр холобурдара бааллар. Үлэһиттэри атаҕастааһын, баттааһын олус муҥура суох бара турара сатамматын, ханнык эрэ кэмнээҕин-кэрдиилээҕин, Улуу Өктөөп өрө туруута кыайыыта бары үлэлээн айахтарын ииттэр үлэһит дьоҥҥо биллэрбитэ.
Ол кэмҥэ ыраахтааҕы уһуну-киэҥи ырытан саныыр өйдөөх-санаалаах киһи эбитэ буоллар үлэһиттэргэ сөптөөх чэпчэтиилэри кэмигэр оҥорон биэрэн испитэ буоллар, үлэһиттэр олохторо тупсан, өрө туруу суох да буолуо этэ. Атын сайдыылаах дойдулар итинник быһаараннар өрө туруулар Россияттан атын дойдуларга кыайан тарҕамматахтара.
Бу өрө туруу үөрэҕэ үлэһит дьону аһара баттыыр, атаҕастыыр кыаллыбатын баай дьоҥҥо өйдөтөрүнэн уратылаах. Өктөөп өрө туруутун кэнниттэн аһара баайдар бары ханна тиийбиттэрин, түгэммиттэрин умнубатахха, билиҥҥи олоххо, байыыны эккирэтии кэмигэр, туһалаах буолуо этэ. Көлүөнэ дьон олорон ааһан уларыйбыттарын кэнниттэн биһиэхэ эмиэ аһара баайдар элбээн эрэллэр.
Атомнай буомба чахчы улахан кутталлааҕын Хиросима уонна Нагасаки куораттары күл-көмөр оҥоруу кэнниттэн ыла дьон бары билэллэр, аһара улаханнык кэһэйэннэр, бу буомбалартан олус сэрэнэллэрэ билигин да аҕыйыы илик.
Билигин бары электрическэй уот биэрэр атомнай станциялар куттала суохтарын туһунан кэпсииллэр. Электричество оҥорор атомнай станциялар эмиэ атомнай буомба курдук кутталлаахтара Чернобыль абаарыйатын кэнниттэн биллэн хаалан, дьон эмиэ сэрэнэллэрэ улаатта.
Ханнык баҕарар суолталаах, дьон олоҕун хамнатар саҥаны арыйыы, айыы туох содуллааҕа кэлин, оҥорон-тутан көрөн, боруобалаатахха биирдэ биллэр уратылаах. Саха дьоно оҕолорун кыра эрдэҕинэ, өйө-санаата ситэ сайда, киһи буолууну баһылыы илигинэ «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэллэр, саҥаны айыы табыллыбатаҕына, сыыһа-халты туттунууларга кубулуйдаҕына кэһэйиэхтэрин, олохторо соһуччу уларыйыан баҕарбаттарыттан итинник бобууну туһаналлар.
Дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын арааран билэр буолуу дьону кэһэйэн үөрэнииттэн харыстыыр аналлаах. Билэр киһи кэһэйиигэ киирэн биэрбэт кыаҕа улаатар. Сахалыы хаһыаттар дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын барыларын суруйбаттарыттан, дьоҥҥо биллэрбэттэриттэн эдэрдэрбит ханнык куһаҕан быһыылар баалларын билбэттэриттэн, тыа сириттэн куоракка киирэннэр элбэх буруйу-сэмэни оҥороллор, хаайыыга түбэһэллэр, кэһэйэн уонна кэһэтэн үөрэтиигэ тиийэн хаалаллара хомолтолоох.
Киһи өйө-санаата сайдарынан, үөрэх-билии мунньулларынан туһанан, ханнык быһыыттан туох содул үөскүүрүн эрдэттэн сэрэйэн, быһааран баран оҥороруттан кэһэйиигэ киирэн биэрбэтэ эрэйиллэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн куһаҕан быһыылары арааран билэн, олору оҥорбот буоларга үөрэниитэ кэһэйиигэ киирэн биэрэрин аҕыйатар. (1,77).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
Муостаах күөрэгэй
300px|thumb|right|Муостаах күөрэгэй Муостаах күөрэгэй эбэтэр Хаас чыычааҕа (, полярный жаворонок, рогатый жаворонок, рюм) — туундараҕа, ойуурдаах туундараҕа уонна сорох сирдэринэн тайҕа зонатыгар баар хайаларга сэдэхтик көстөр чыычаах. Атыыра төбөтүгэр уһун хара куорсуннардаах — «муостаах». Хабарҕата араҕас. Тыһыта «муоһа» кылгас. Ыйааһына 31-43 г.
Сайдыбыт дойдулар
Сайдыбыт дойдулар (ра́звитые стра́ны), (ааҥыл.:developed countries) — аан дойду экономикатыгар тутаах дойду группатын ааттыыллар. Бу дойдуларга 15-16% аан дойду ахсааныттан олорор, ол гынан баран аан дойду уопсай бородууктатыттан 3/4 оҥороллор уонна аан дойду экономикатын сүрүнүн уонна наука-техника потенциалын арыйаллар. . Сайдыбыт дойдулар өссө индустриальнай дойдулар эбэтэр индустриально сайдыбыт дойдулар диэн ааттааччылар. .
ХНТ классификацията
ХНТ систиэмэтигэр сайдыбыт уонна сайда турар дойдулары араарыы сөбүлэһии суох.
Армстронг Нил
Саамай биллэр цитатата; "Бу биир киһиэхэ кыра хардыы, киһи аймаҕар биир улахан ойуу. "
Оҕо сааһа
Нил Армстронг көтөрүн сөбүлүүрүн икки саастааҕар билбит. Аҕата Кливленд куоракка баар национальнай аэроспорт күрэхтэһиилэригэр ильдэрэ. Кини дьонноругар оҕуруотка ыраастыырга уонна сууйуллубут таҥаһы ыйыырга көмөлөһөрө. Нил Армстронг өссө ааҕарын сөбүлүүрэ, ол курдук бастакы кылааска сылдьан 90 кинигэни ааҕан иккис кылааһы көтүппүтэ.
Бастакынан самолетка 6 саастааҕар көппүтэ. Кини самолет моделларын оҥоророр уонна дьиэҕэ оҥоһуллубут тыал туннелыгар эксперименнары оҥороро. 16 саастааҕар көтөр праваны биэрбиттэрэ, ол аата кини массыынаны ыытар праватын иннинэ ылбыта. Пурдью университетыгар космонавтика инженерыгар киирбитэ ол гынан баран 1949 сыллахха призывтанан АХШ армиятыгар муора флотыгар ыҥырыллыбыта..
Карьерата
Астронавт буолуон иннинэ Армстроны Пенсаколаҕа баар Авиа станцияҕа призывтаммыта. Кини пилот статуһун 20 саастааҕар ылбыта, ол аата эскадронугар саамай эдэр көтөөччү буолбута. 1950 сыллахха үөрэнэ сырыттаҕына Корея сэриитэ саҕаламмыта, онно кини 78 байыаннай миссияҕа кыттыбыта. Биирдэ кини самолета түҥнэри охсуллубута. Сэриигэ кыттан кини 3 мэтээли ылбыта. Ол кэнниттэн кини опыттаах пилот буолбут уонна эксперимент быһыытынан ракетанан көтөр Х-15 самолетынан боруоба көтүүлэргэ атмосфера кытыытыгар тиийэ көтөр буолбут.
Бастакы космос миссиятыгар 1966 сылаахха кулун тутар 16 күнүгэр Гемини 8 хараабылыгар командующай пилот быһыытынан көппүтэ. Кини Гемини 8 хараабылы Агена диэн номнуо космоска көтө сылдьар хараабылга холбоппута. Холбоһуута үчүгэйдик ааспытын да иһин орбитата биир буолбут уонна хараабыл эргийэр буолбут. Онно Армстронг Гемини хараабылы босхолоон хонтуруолу төттөрү ылбыт. Ол гынан баран син биир аварийнайдык эвакуациаламмыт уонна Чуумпу океаҥҥа сирдэммиттэр.
Олоҕо уонна өлүү
Армстронг Джэнет Шиэрону 1956 сыллахха кэргэн ылбыт уонна 1994 сыллаахха арахсыбыт. Үс оҕоломмуттар: Марк, Эрик уонна Карен. Кини арахсан баран 1994 сыллахха Керол Хельд Найт диэн дьахтары кэргэн ылбыт уонна 2012 сыллаахха өлүөҕэр дылы олорбут. 2012 сыллаахха коронарнай артериятыгар операция кэнниттэн ыарырҕатыылар кэнниттэн Цинциннати куоракка 82 саастааҕар өлбүт.
Кэриэйэ сэриитэ
мини Корея сэриитэr(한국 전쟁) Кэриэйэ тумул арыытыгар ааспыт Хоту Кэриэйэ уонна Соҕуруу Кэриэйэ икки ардыгар буолбут сэрии. Сэрии 1950 сыл бэс ыйын 25 күнүгэр саҕаламмыта уонна 1953 сыл от ыйын 27 күнүгэр тохтообута. Икки мөлүйүөнтэн тахса киһи өлбүтэ.
Икки өттүттэн бэйэ-бэйэлэрин сэриини саҕалаабыттарын буруйдууллар. Хоту өттө хоммунньуус Ким Ир Сен лидердаах, уонна Кытай уонна ССРС өйөөһүннээх этэ. Соҕуруу өттө Ли Сын Ман басханнаах уонна ООН дойдуларын улахан өттө өйөөһүннээх, ордук чуолаан АХШ. Сэрии быстах тохтотуунан бүппүтэ. Билигин даҕаны Хоту уонна Соҕуруу Кэриэйэлэр сэриилэһэ сылдьаллар, уонна АХШ бэйэтин сэрии дьоннорун Соҕуруу Кэриэйҕэ тутар. Хоту уонна Соҕуруу Кэрийэлэр 38 параллелынан арахса сылдьаллар.
Тобуроков Николай Николаевич
350px|thumb|right|Тобуроков Николай Николаевич Тобуроков Николай Николаевич — лингвист учуонай, литератураны ырытааччы, филология билимин доктора, профессор.
Олоҕун олуктара
2021 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.
Айар үлэтэ
30 кинигэ, монография уонна 300-н тахса научнай ыстатыйалары суруйбут. А. Е. Кулаковскай, П. Ойуунускай, Эрилик Эристиин, Н. Е. Мординов — Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон, Иван Гоголев, Сэмэн Руфов о. д. а. саха суруйааччыларын, поэттарын айымньыларын сиһилии чинчийбит.
Ултургашев Анатолий Павлович
Ултургашев Анатолий Павлович — балет артыыһа.
Олоҕун олуктара
1950 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Хакасскай автономнай уобалас Аскизскай оройуонун Нижняя Тея с. төрөөбүт.
1960 сыллаахха Новосибирскайдааҕы хореографическай училищеҕа үөрэнэ киирбит. Училищены бүтэрээт, 1968 сыл атырдьах ыйыттан П. А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай музыкально-драматическай театрыгар балет артыыһынан үлэлиир.
Саха оператын театрыгар режиссер көмөлөһөөччүтэ. Посельскайдар ааттарынан Дьокуускайдааҕы хореографическай колледж преподавателэ.
Айар үлэтэ
Балет сценатыгар Наталья Христофорованы, Клавдия Иванованы, Наталья Посельскаяны, Саргылана Саввинаны кытта үҥкүүлээбитэ.
Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
Кэргэнэ — Ольга Ивановна Ултургашева.
Улахан уола Саян аҕатын суолунан баран, Новосибирскайдааҕы хореографическай училищены бүтэрбит, Суорун Омоллоон аатынан опера уонна балет театрыгар балет артыыһынан үлэлээбитэ. Билигин Англияҕа олорор, Кембридж университетыгар хореографическай студия преподаваетелэ.
Кыра кыыһа, Галина, 2006 сыллаахха Посельскайдар ааттарынан Дьокуускайдааҕы хореографическай колледж бүтэрбит, Суорун Омоллоон аатынан Саха оператын уонна балетын театрыгар балет артыыһа.
Өссө маны көр
Кейметинов Василий Спиридонович - Баргачан
Сигэлэр
ЯСИА 22.04.2013:Звезда якутского балета 80-ых Анатолий Ултургашев отметил день рождения
Мэндир
Мэндир - үрдүк сырыынньа сыыр, дабаан.
Тибиэт тыла
История
Современный литературный тибетский язык сохранил с древнейших времен традиционную орфографию, мало изменилась грамматика, инновации касаются главным образом лексики.
Суруга-бичигэ
Язык использует тибетское письмо, генетически восходящее к письму брахми.
Тыл морфологическэй тиибэ
Для классического письменного тибетского характерны девять падежей.
Синтаксис
Тибетский относится к языкам с эргативным строем.
Этии тутула
Для фраз характерна структура SOV.
ТИГР
ТИГР (Товарищество Инициативных Граждан России), диэн былааһы утарыы улахан акция протеста. Кини идиэйэтэ 1) Арассыыйа дойдутун сайыннарыы 2) Демократияны дьиннээхтик киллэрии 3) "Отставка самого Путина" 4) "Отставка Медведя" 5) "Гражданская общество" 6) Эйэ олохтооһун. Итинник пуннарынан үлэлиир.
Билиҥҥи кэмҥэ Арассыыйа үрдүнэн киэнник биллэн эрэр уонна улахан политическай характердаах буолан эрэр. Итинтэн Кремльга улаханнык куттаналлар уонна саллаллар. Сорохтор этэллэринэр Арассыыйа Дальнай Востога олохчу Арассыыйаттан арахсан туспа судаарыстыба буолаары гынар.
ТИГР куораттара
Былааҥҥа Дьокуускай куорат эмиэ баар.
Саввинов Дмитрий Дмитриевич
200px|thumb|right| Саввинов Дмитрий Дмитриевич — саха учуонайа, биология билимнэрин доктора, профессор, СӨ Наукаларын Академиятын чилиэнэ, Хоту прикладной экологиятын институтун дириэктэрэ, почва гидрологиятыгар уонна прикладной экология биллиилээх чинчийээччи.
Олоҕун олуктара
Ньурба улууһугар 1932 с. кулун тутар 29 күнүгэр төрөөбүт.
Юникод
thumb|right|200px|Юникод бэлиэлэрэ Юнико́д, эбэтэр Унико́д (Unicode) — бэлиэлэри куодтуур стандарт, кини көмөтүнэн бары суруктаах-бичиктээх тыллар бэлиэлэрин суруйуохха сөп.
1991 сыллаахха «Юникод Консорциума» (Unicode Consortium, ) диэн уопсастыбаннай тэрилтэ оҥорбут. Бу стандарты туһанан араас суруктар бэлиэлэрин куодтуохха сөп: Unicode дөкүмүөннэргэ кытай иероглифтара, математика бэлиэлэрэ, гириэк, латыын алпабыыттарын, кириллица буукубалара тэҥҥэ туттуллуохтарын сөп. Оччоҕо аналлаах куодтар сирэйдэрэ наадата суох буоллаллар.
Солох
Солох (нуучча тылыгар «щёлок» диэн тылтан төрүттээх) диэн хидроксидтар, солох-сирдиҥи металлар уонна атын элеменнэр, холобур, таллиум. Солохторго ууга үчүгэйдик суураллар олохтор киирэллэр. Солох молекулярнай элеменнэргэ арахсалларыгар OH-анионнары уонна метал катионун үөскэтэр.
Солохторго 1а уонна 2а бөлөхтөр метал хидроксидтара киирэллэр (кальцийтан саҕалаан), холобур NaOH (хабархай натриум), KOH (хабархай калиум), Ba(OH)2 (хабархай бариум). Туорааһын курдук, солоххо эбии биир валеннаах таллиум хидроксидын TiOH киллэриэххэ сөп, ууга үчүгэйдик суураллар уонна күүстээх төрүт буолар. Хабархай солохтор литиум LiOH, натриум NaOH, калиум KOH, рубидиум PbOH уонна сезиум CsOH хидроксидтарын холбоспут ааттара. «Хабархай солох» диэн киһи тириитин уонна айах иhинээҕи чараас бүрүөнү быhа сиирин иhин ааттаммыт, кумааҕыны, атын органикалаах сэктэри эмиэ быhа сиир. Өр кэмнэ «хабархай солохтор», үрдүк дьайыылаахтарын иhин, көннөрү сэк быhыытынан аҕыллаллара. Биир бастакынан «хабархай солохтору» уустук иһиликтээхтэрин туhунан Лавуазье ахтыбыта. Бары судургу сэктэр аһыйыы барыахтарын сөп диэн теориятыгар олоҕурбута. Ол эрэн, бу теорияны 19 улэҕэ, Дэви бигэргэппитэ, электрохимияны туттан баран.
Физика саҥнара
Солох металлар хидроксидтара (хабархай солохтор) — кытаанахтар, маҥан өҥнөөхтөр, олус хигроскоптаах сэктэр. Солохтор — күүтээх өттүттэр, ууга олус үчүгэйдик суураллар. Төрүттэрин күүhэ уонна ууга суураллыылара, кинилэр катионнарын радиуhа хас биирдии периодтаах бөлөҕөр улааттаҕын аайы, улааталлар. Ордук күүстээх солохтор - сезиум хидроксида 1а бөлөххө уонна радиум хидроксида 2а бөлөххө. Ону таhынан, «быhа сиир» этанолга уонна метанолга суураллар.
Химия саҥнара
Солохтор сүрүн саҥнара. Кытаанах солохтор салгынтан H2O сииллэр, оннук курдук CO2 (убаҕас көрүҥэр) салгынтан, сыыйа карбонаттарга кубулуйаллар. Солохтору индустрия эйгэтигэр киэнник тутталлар.
Мэҥкэрэ
Өссө маны көр
Мэҥкэрэ (өрүс)
Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата
Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата (Главное управление Северного морского пути, кылгатан Главсевморпуть, ГУСМП) — ССРС-ка 1932 сыллаахха тэриллибит судаарыстыба тэрилтэтэ. Сүрүн сыала Арктиканы туһаҕа таһаараары уонна Хотугу байҕал суолунан хараабыллар сылдьалларын хааччыйыы. 1953 сылга дылы - Совнарком иһинэн сүрүн дьаһалта, 1953 сылтан 1964 сылга дылы — ССРС Муора транспорын министерствотын иһинэн сүрүн дьаһалта. Билиҥҥи кэмҥэ — Муора уонна өрүс транспорын федеральнай агентство иһинэн Хотугу Муораннан сылдьыы администрацията.
Дьокуускайга ГУСМП треһэ баар этэ. 1934 сылтан 1936 сыл сэтинньитигэр диэри трест начааланньыгынан Сунтаартан төрүттээх инженер-гидролог Иванов Семен Георгиевич үлэлээбитэ.
Устуоруйаттан
1932 сыл сайынын уонна күһүнүн О. Ю. Шмидт экспедицията «Сибиряков» диэн ледоколунан Архангельскайтан Беринг байҕалыгар диэри биир навигация иһинэн сырытта.
Суордаах
400px|thumb|right|Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар Суордаах нэһилиэк Суордаах нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Суордаах.
Улуус кииниттэн 402 км. соҕуруу диэкки Дулҕалаах өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 368 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Гранд-Каньон
thumb|300px|Гранд-Каньон Гранд-Каньон (АХШ) (Grand Canyon; Улахан каньон, Улуу каньон) — аан дойдуга саамай дириҥ каньоннартан биирдэстэрэ. Колорадо платоҕа, Аризона штаакка, АХШ-ка баар. Колорадо өрүс известняктары, сланецтары уонна песчаниктары хайа сүүрэн оҥорбут. Каньон уһуна — 446 км. Кэтитэ (плато таһымынан) 6-тан 29 килэмиэтэрэҕэ дылы, түгэҕэр — килэмиэтиртэн синньигэс. Дириҥэ — 1600 м дылы. 1979 сылтан Гранд-Каньон ЮНЕСКО Аан дойду наследиетын тиһигэр киирэр.
Ахсынньы 20
Ахсынньы 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 354-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 355-c күнэ). Сыл бүтүө 11 күн баар.
Федоров Михаил Михайлович
200px|thumb|right|Федоров Михаил Михайлович Федоров Михаил Михайлович — юридическай билим доктора, профессор.
Олоҕун олуктара
1963, 1971 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талыллан үлэлээбитэ.
Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Михаил Михайлович Сперанскай
Сперанскай Михаил Михайлович  (тохсунньу 1 (12) 1772 сыл - олунньу 11 (23) 1839 сыл) — нуучча уопсастыбыннай уонна судаарыстыбыннай диэйэтэлэ, уларытааччы, сокуоннары айааччы.
Ыарҕа татыйыга
300px|thumb|right|Ыарҕа татыйыга Ыарҕа татыйыга (, овсянка крошка) — Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ баар чыычаах, хоту элбэхтик, соҕуруу сэдэхтик көстөр. Төбөтө кытархай, хараҕын үрдэ хара сурааһыннаах. Көхсө бороҥ. Атыыра уонна тыһыта улахан уратылара суох. Атыырын кынатын уһуна 68-76 мм, ыйааһына 13-18 г. Тыһыта — 64-70 мм, 12-17 г.
Сэппэрээктэргэ баар буолар. Ыам ыйын иккис аҥаарыгар соҕурууттан кэлэр. Балаҕан ыйыгар төннөр. Сайын үөннэринэн аһылыктанар. Уйатын сиргэ оттон, кылтан, кыыл түүтүттэн туттар. Бэс ыйын саҥатыгар 4-6 кытархай бээтинлэрдээх бороҥ сымыыттары уурар. Тыһыта да атыыра да баттыыллар, 11-13 суукка. Оҕото уйатыгар 11-12 суукка хаалар. Иккиэн аһаталлар.
Хахай (астрология)
48px|left|Хахай бэлиэтэ 200px|right|thumb|Хахай
Хахай — Зодиак бэһис бэлиэтэ, Күн сааскы тэҥнэһиититтэн 120° - 150° секторы ылар.
Күн Хахай сулустар бөлөхтөрүн атырдьах ыйын 10 күнүттэн балаҕан ыйын 15 күнүгэр диэри ааһар. Астрология от ыйын 23 күнүттэн атырдьах ыйын 22 күнүгэр диэри ааҕар.
Уот хоһоонун зодиакальнай бэлиэлэрэ бары курдук, бу эр киһи, часовой (часовой Стрелкаҕа хамсааһын) уонна күн актыыбынай дьиэ. Кини хаачыстыбата түөрт элеменнээх - «итии «уонна» сухой"; сибэкки — кыһыл көмүс. Бу «күн туллуга«, оттон» үүрүүгэ " (утары тумус) — планета уонна Сатурн. Киһи этин- сиинин схематическай отделениетыгар 12 чаастаах-сүрэҕи, сүнньүн, көхсүн, көхсүн, хаан эргиирин салайар.