cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абааһы
Абааhы — кэбилэнэн өлбүт киһи кута-сүрэ. Абааhы кырыыс суоллаах. Абааhыны өлүү сибиэнэ дииллэр. Ахсааннара. Үөтүүлээх соҕуруу, илин, арҕаа халлааннарга олорор өлүү төрүттэрэ — абааhылар. Киhи дьайга туттардаҕына эмиэ абааhы буолар. Хараҥата. Абааhы наар хараҥанан сирэйдэнэн сылдьар, сырдыктан куттанар. Абааhы киhи кутун—сүрүн сиир. Миэстэтэ. Соҕурууҥу үөтүүлээх халлаан көлдьун былытыгар көтөҕуллэн турар дииллэр. Ити былыт төhө тэнийиилээҕин ким да билбэт. Суолтата. Сахалар саныылларынан үөhээӈӈи дьайдар киhи уөhээ өттүн, ол аата өйүн — санаатын сииллэр.
Ылыллыбыт сирэ
Абааhы ейдебулу Серошевскай (Якуты.590 стр) икки белеххе араарбыта:
Онтон Ексекулээх (научные труды.26-27 стр.) абааhылары туерт белеххе араарбыта:
Тылга-еске, туелбэлэргэ баар абааhы туhунан номохтортон кердеххе маннык итэ5эл ейдебулэ баара :
Олонхолорго (номохторго) аллараа дойду баhылыга энин энинник ааттанар. Оттон аан бастакы суруллубут Уваровскай "олонхотугар" (44стр) суруллар: "Маны бутэрэн баран теттеру ар5аа диэки эргийэн алгыыр Хара Харгыhы, кини куhа5аны санаамна суеhуну елерге тириэрбэтин диэн". Бу суруллубуттан кердеххе, аллараа дойду баhылыгын Хара Харгыс диэн ааттаныахтаах.
Хара Харгыс тун былыр Аар Айыы Тойон сири-дойдуну айбытын кэннэ уескээбитэ. Аар Айыы Тойон 44 тус-бас дьонунаан: "Бу Орто дойдуга киhи-суеhу аhары наhаа уксээтэ5и- нэ батыспат улугэрдэрэ буолууhук", — диэн Хара Харгыс уескуурун кенуллээбиттэрэ.
уеhээ ааттаммыт белехтер хантан удьуордаахтарын керуенун:
Аллараа дойду абааhыта диэн белеххе авеста дайва демона сеп тубэhэр (кэлин дайва аата уларыйан дэви диэн ааттанар буолбута.) Дэви демонна кэлин элбэх омук (сорохторо саха олонхо абааhыта уонна олох-дьаhах абааhыта диэн классификациятыгар киириэн сеп) демоннара киирбиттэрэ.Биллэн турар, ханнык эрэ олохтоох демоннары(божество-лары да5аны) ассимилизациялаабыттара чахчы.
Миф. тылдьытыгар Гюль-ябани диэн баар:"Человекоподобен. Являясь к людям, разгова-ривает, предлагает бороться, у азербайджан ездить верхом на лошади, запутывает ей гриву ("абааhы тараабыт"). Ити олонхо абааhыта ейдебулгэ сеп тубэhэр.Саха5а бэйэтигэр олонхо абааhыта олоххо кестерунэн, олох-дьаhах абааhыта диэн ейдебулгэ халбанныыр, кеhер тугэнэ угус. Ити, биллэн турар, олонхону (номо5у) истибит былыргы киhи фантазията оонньууруттан буолуохтаах.
Арыылаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Улуус кииниттэн 54 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 793 киһи (2007 сыл). Мэлдьи сырыылаах суол.
Бэс ыйын 9
Бэс ыйын 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 160-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 161-c күнэ). Сыл бүтүө 205 күн баар.
Нам улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Нам улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Бобуу
Бобуу — дьон тугу-эмит куһаҕан дьайыыны оҥороллорун хаччахтыыры аатыыллар. Сорох астарга бобуу баар буолуон сөп. Ол курдук, Сингапурга кэбиниини боболлор.
Бобууну интернекка администратор эбэтэр модератор олохтуон сөп.
Илин Казахстан
thumb|300px|Илин Казахстан улууhа
Илин Казахстан диэн Казахстан улууhа. Дойду илинигэр баар. Киин куората Өскемен. Улуустуун кирбиилэhэллэр Арассыыйа хоту уонна Кытай соҕуруу уонна соҕуруулуу илин. Олохтоохторун ахсаана 1 442 000. Иэнэ 283 300 км².
Осипов Евграф Алексеевич
Евграф Алексеевич Осипов (21 ахсынньы - 1841- 4 муус устар 1094) — нуучча бырааһа, медиссиинэҕэ улахан халыып укпуттарыттан биирдэстэрэ буолар.
Киһи олоҕун кэпсээнэ
Аҕата, Алексей Матвеевич Осипов Бульгуумҥа суут үлэһитинэн үлэлээбитэ.
Евграф Алексеевич,уфимскай гимнаазияны бүтэрэн,тыл факультетыгар Казань университетыгар киирбитэ,кэлин медиссиинскэйгэ көспүтэ.Кинини факультетка Францевич Лесгафт үөрэппитэ,уонна кинилиин бииргэ Иван Иванович Моллесон - бастакы санитаар быраас үөрэммитэ.Кэлин иккиэн бииргэ үлэлээбиттэрэ.Кэлин Самараҕа төннөн баран бырааһынан Самарской уездка үлэлии киирэр. Онно кини аҕата олорор. Евграф Чердалинскай балыыһаҕа анаммыт буолар. Кэлин кини маннык диир:
1865 сыллаахха Евграф үөрэҕин бүтэрэр уонна Казань психиатрическай килииньикэтигэр үлэлии киирэр. Бэйэтин үчүгэйдик көрдөрөн Европаҕа стажировкаҕа ыытаары гыналлар. Ону кини аккаастанар, бэйэтигэр сэллик ыарыытын булбут. 1895 сыллаахха отставка5а тахсар.Сири-дойдуну кэрийэр, ол истэригэр Стравапольга сылдьан ааһар. Күһүн 1902 сыллаахха тыҥа ыарыытынан ыалдьан сүрэҕэ эмиэ мөлтүүр. Муус устар 4 күнүгэр 1904 сыллаахха өлөр.
Дьиэ кэргэнэ
Ойоҕо Мария Николаевна, биллиилээх адвокат кыыһа.
Мария Николаевна киэҥ өйдөөх дьахтар, олус үчүгэйдик омук тылларын билэрэ. Үксүн Мария дьиэ үлэтин оҥороро, ол гынан баран истерическай ипохондриятыттан сылтаан дьиэ кэргэнигэр улахан болҕомто уурбатаҕа.
Кинилэр түөрт оҕолоохторо: уол уонна үс кыыс оҕо. Уоллара Николайбиллилээх психиатр идэтин баһылаабыт, улахан кыыстара Варвара- уруһуйдьут,онтон Анна актриса идэтин баһылаабыт.
Сүрүн үлэтэ
Санитарнай ыстатыйааны олохтооһуннарыттан биирдэстэрэ. 1875 сыллаахха “Программа санитарного исследования Московской губернии” олохтообута. П.И Куркинныын уонна И.В. Поповтуун общественнай медиссиинэ үлэтин «Русская земская медицина» диэнинэн киллэрбиттэр. 1890 сыллардаахха сэттэ томнаах сборниктара тахсыбыт.
Библиография
• Осипов Е.А "Об общественных банях, купальных и прачечных"(1868)
• Осипов Е. А ., Попов И.В., Куркин П.И. Русская земская медицина.-М.:Т-во "Печати С.П Яковлева",-1899.-299 с.
• Очерк статистики народонаселения Московского уезда/ Осипов Евграф Алексеевич; Осипов Евграф Алексеевич,
Быһаарыылар
Виктор Овчаренко, Дмитрий Брылев. Психоаналитические и филосовские искания Николая Осипова (12.10.2006) Проверено 14 июня 2011. Архивировано 11 августа 2012 года.
Туһаныллыбыт литература
• Шидловский К. И. Евграф Алексеевич Осипов. Краткий биографический очерк .- Саратов, 1904.
• Мицкевич С.И. Записки врача-общественника. 1888-1918 гг. - М.-Л..,1941
Степанов Прокопий Егорович
Степанов Прокопий Егорович - СНГ суруйаачыларын бөлөҕүн чилиэнэ.
Кэбээйигэ Тыайа нэһилиэгэр 1932 сыллаахха төрөөбүтэ. Пединституту бүтэрбитэ, учууталлаабыта, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар кэрэспэдьиэннээбитэ.
Мин төрөөбүт алааһым диэн 1956 сыллаахха оройуон хаһыатыгар бастакы хоһооно тахсбыта. мантан ыла бэчээккэ хоһоонноро, кэпсээннэрэ уонна художественнай очеркалара тахсан буолбуттара. Хорсун, бэйэлэрин умнар дьоннор тустарынан суруйар.
Тылбаастаммыт айымньылара "Современная литература народов России" хомуурунньукка тахсыбыта.
Хаар чооруоһа
thumb|Хаар чооруоһа
Хаар чооруоһа (Пепельная чечётка, Acanthis hornemanni) — чооруоска майгынныыр, ол гынан баран арыый сырдык өҥнөөх чыычаах. Чооруостар уустарыгар киирэр. Саха сиригэр туундараҕа, ойуурдаах туундараҕа олохсуйар, Хотугу Муустаах муора арыыларыгар кытта үөскүүр. Олохтоох көтөр, ол аата кыстыкка соҕуруу дойдуга барбат. Ол гынан баран элбэх буолан кыһын-сайын көһөр. Сайын сүнньүнэн үөннэринэн, кыһын от-мас сыатынан аһылыктанар.
Өссө маны көр
Чооруос
Санаа күүһүрүүтэ
Санаа күүһүрүүтэ киһи кыаҕа-күүһэ элбииригэр, ситиһиини оҥороругар тириэрдэр.
Санааҕа санаа олус да дуона суох курдук. Сороҕор ону-маны арааһы санаталаан ылыллар, буолары буолбаты оҥорон көрө сатанар, була сатаан маннык буоллар диэн баҕара, ыралана сананар. Ону-маны биирдэ эмэ санаабыт тута-бааччы умнуллан суох буола симэлийэн иһэллэриттэн олорго ханнык да суолта биэрбэккэ хаалларыллар. Үчүгэй, туһалаах сыаллары ситиһиигэ биир санааланыы, санааны күүһүрдүү, дьулуурдаах буолуу киһилии быһыылаах хас биирдии киһиттэн ирдэнэр олох көрдөбүлэ буолар. Күүстээх, үгэскэ кубулуйбут санаа ханнык эрэ хамсааһыны оҥорорго тириэрдэр кыахтааҕыттан олоххо уларыйыылары киллэрэр.
Маны оҥоруом, хайаан да оҥоруом диэн санаа үөскээһинэ санаа күүһүрбүтүн, хайаан да толоруллар кыахтаммытын биллэрэр эрээри, өссө ханнык да хамсааһыны саҕалаабат, оҥорбот. Санаан баран, ол санааны илэтигэр оҥорон кэбистэххэ биирдэ санаа туолбута дьэ бигэргэнэр, быһыыга кубулуйар. Оҥорбут быһыы атын дьонунан сыаналанар, үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллар кыахтанар.
Аһара элбэх киһи бэйэтин кыаҕынан кыайан толорбот санаалара элбээн хаалыылара киһиэхэ туһаны аҕалбаттарын ити быһаарыы биллэрэр. Киһи бэйэтин кыаҕын иһинэн, толорор кыахтаах санааларын саныырыгар сахалар таҥараларын үөрэҕэ ыҥырар. Киһи кыра да буоллар ханнык эрэ санаатын толордоҕуна дьоллонор. Араас элбэх ыра санаалар киһиэхэ туһата суохтарынан, кыайан туолбаттарынан ыраастаныыга, умнууга аналланаллар.
Сарыарда будильник тыаһын истибэккэ, кыайан турбакка хаалбыт оҕо туохтан эрэ туһалаахтан матара, тииһиммэтэ үөрэнии түргэнник уонна ситиһиилээхтик барарын хааччыйар. “Эрдэлээбит чыычаах тумсун соттор, хойутаабыт хараҕын хастар” диэн этии үлэ-хамнас сарсыарда эрдэттэн табылларын, эрдэлээбит барыһырарын биллэрэр.
Бэйэтэ хаһан туруом диэтэ да сол бириэмэҕэ атын киһи көмөтө суох тура, хомунан барарга үөрэнии хас биирдии эдэр киһиттэн ирдэнэр олох тутаах көрдөбүлэ буолар. Оҕо төһө кыратыттан сарсыарда утуйан турууну кыайар буоллаҕына, ыйыллыбыт бириэмэттэн хойутаабат буолууга үөрэннэҕинэ санаата күүһүрбүтүн, бэйэтин салайар кыахтаммытын бэлиэтэ буолар.
Санаабыт санаа кыайан ситиһиллибэтэ, толоруллубата санаа ханнык да күүһэ суох диэн өйдөбүлгэ тириэрдэн киһи санаатын толорууга дьулуурун мөлтөтөр, ситиһиитин улаханнык намтатар. Оҕо улаатан истэҕинэ бэйэтин кыаҕын иһинэн санааларын толоро үөрэниитэ санаата күүһүрүүтүгэр тириэрдэр. Сатаан бачыыҥкатын кэтэ үөрэммит оҕо бэйэтэ улахан кыайыыны оҥорбут курдук сананарын таба туһаныахха, бэйэтин кыаҕынан ситиһиилэри оҥорорун көҕүлүөххэ. Оҕо бэйэтэ тутан-хабан тугу эмэ оҥорбутуттан хайҕанара кини оҥорор, тутар санаатын сайыннарар, күүһүрдэр.
Тулуурдаах буолуу санааны күүһүрдэр кыаҕа олус улахан. Күүстээх санаа — өһөс санаа диэн ааттанар. Тулуйабын, өсөһөбүн, ол аата санаам күүстээх. Былыргы кэмнэргэ сахалар Улуу тойон таҥара үөрэҕин тутуһалларыттан олус тулуурдаахтарын, олох ыарахан кэмнэрэ тирээн кэллэхтэринэ даҕаны быстах санааҕа киирэн ол-бу диэки ойуоххалаабаттарын, ыстаҥалаабаттарын араас чинчийээччилэр бэлиэтээн суруйан хаалларбыттар. (1,21).
Санааны дьэгдьитэн, куһаҕан санаалары хаалларан, умнан ыраастаан биэрэ сылдьыы киһиттэн хайаан да көрдөнөр кытаанах көрдөбүл буоларын сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥоруутуттан ыла туһамматтар. Куһаҕан санаалартан ыраастаммакка, умнубакка олору куһаҕан үгэскэ кубулутан кэбиһэртэн арыгы истэхтэринэ араас куһаҕан быһыылары, буруйу-сэмэни оҥорооччулар элбээн иһэллэр.
Киһи хаһан баҕарар сылайар, эт-сиин сынньаныыга наадыйар. Өй-санаа күүстээх буолуута, тулуура элбэҕэ эрэ киһи сытар баҕатын кыанан тугу эмэ туһалааҕы оҥороругар күһэйэр кыахтаах. Кыра аайы мөлтөөмө, ахсаама, сүрэҕэлдьээмэ, сытыма диэн этиилэр киһи санаатын күүһүрдэр, бөҕөргөтөр аналлаахтар. Олоххо туох эмэ ыарахан буолуута, бу ыараханы тулуйуу, кыайыы киһи санаатын күүһүрдэн биэрэригэр тириэрдэр.
Киһи олус кытаанах, биир санааны ылыннаҕына, бары күүһүн-күдэҕин ууруннаҕына эрэ хараҕын тымырдара аһара күүрэннэр кытаран көстөр кыахтанар. «Кытаат, кытарчы көр» диэн этии бары кыаххын уур, санааҕын бөҕөргөт диэн өйдөбүллээх этии буолар уонна киһи куруук туһана сырыттаҕына санаатын бөҕөргөтөргө туһалыыр.
«Хайаан да турдахпына табыллар» диэн санаалаах утуйбут киһи сарсыарда эрдэ да турар кыахтанар. Киэһэ хойутаан да утуйан баран сарсыарда эрдэлээн туруу, хаһан да хойутаабат буолуу киһи санаатын күүһүрдэр, ылыммыт сыалын толорууга дьулуурун улаатыннарар.
Саха сирин улахан тымныыта сахалар күүстээх санааларын үөскэтэр. Тымныы дьайыыта санааны күүһүрдүүгэ улаханын туһана сылдьыллар. Куруук тымныыга сылдьыы тулууру улаатыннарар. Тымныы уунан куттуу санааны бөҕөргөтөр күүһэ улахан.
«Бу сырыыга хайаан да кыайыам» диэн санаа ханнык баҕарар күрэхтэһээччигэ баар буолара ирдэнэр. Кыайарга баҕа санаа баар буолуута кыайыы кэлэригэр тириэрдэр кыахтаах.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Дьаҕыл уйус
300px|thumb|right|Дьаҕыл уйус
Дьаҕыл уйус (серая утка, Mareca strepera) — орто кус.
Атыыра саас төбөтө буровато-серая (?) кыра хараҥа эбириэннээх. Көхсө серовато-бурая (?), кутуругун анна хара. Хабарҕата уонна түөһүн үөһээ өттө харатыҥы сиэрэй, хатырыктаах курдук ойуулаах, ойоҕосторо сиэрэй. Кынаттарыгар кытархай уонна хара балаһалар көстөллөр, маҥан зеркальцелаах. Тумса ыас хара, атахтара араҕастар, хараҥа сарыылаахтар.
Саха сирин арҕаа өттүгэр (Бүлүү орто тардыытынан) көстөр, өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттүгэр көстөр эрээри отой сэдэх. Өрөспүүбүлүкэ таһыгар Европаҕа син киэҥник тарҕаммыт, Азия уонна Хотугу Америка орто кэтирээһиннэригэр элбэхтик көстөр. Кыстыыр сирдэрэ Хоту уонна Средиземнэй муораларга, Егиипэккэ, Ирааҥҥа, Индияҕа, Соҕуруу Кытайга уонна Хотугу Америка соҕуруу өттө.
Саха сиригэр сэдэх көтөр. Онон өрөспүүбүлүкэ Кыһыл кинигэтигэр киирэ сылдьар. Бултуур бобуллар.
Балаҕан ыйын 24
Балаҕан ыйын 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 267-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 268-c күнэ). Сыл бүтүө 98 күн баар.
Саха Диаспора
Саха диаспора — Саха Сирин таһыгар (ордук кыраныысса таһыгар) олорор сахалары түмэр уопсастыбаннай тэриллии. СахаОпенВорлд.орг (http://sakhaopenworld.org/) диэн саайтаах. Кини кыттааччыларынан 200-чэ кэриҥэ араас омук дойдуларыгар олорор сахалар буолаллар.
Ларионов Егор Михайлович
thumb|left|300px|Ларионов Егор Михайлович Ларионов Егор Михайлович — политик, 1993—1998 сс. Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин Палататын бэрэссэдээтэлэ.
Шишигин Егор Спиридонович
200px|thumb|right|Шишигин Егор Спиридонович Шишигин Егор Спиридонович — история билимин кандидата, Хотугу Форум чилиэнэ, РФ суруналыыстарын Түмсүүтүн чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
Е. С. Шишигин — биллиилээх учуонай, кыраайы үөрэтээччи — Саха Сирин музейа, кыраайы үөрэтии сайдыытыгар үгүс өҥөлөөх, история уонна культура өйдөбүнньүктэрин харысхалыгар уонна тарҕатыыга сыралаах үтүө үлэни оҥорбута. Е. С. Шишигин — 80-н тахса научнай үлэлэр уонна ыстатыйалар ааптардара.
Саха итэҕэлэ
Саха итэҕэлэ сайдар кэскилэ хас биирдии саха киһититтэн тутулуктаах. Саха итэҕэлэ сүрүннээн Аар Айыы итэҕэлэ буолар. Айыы киһитэ ай-тут, сиэрдээх буол диэн.
Бикипиэдьийэҕэ маннык быһаараллар
Айыы́ — божества традиционных верований якутов. Согласно мифологии, айыы — жители Верхнего мира, прародители народа саха. В широком смысле учение Айыы является своего рода уникальным реликтом древних учений (вероятно индо-иранского происхождения). Основной отличительной чертой учения Айыы является представление о триединстве мира Концепция триединства мира иногда называется триалектикой, согласно которой всякая сущность/явление в мире состоит из трёх неделимых частей (в противоположность диалектике, которая утверждает о существовании двух частей — т. н. борьба и единство противоположностей. Например, основным символом в учении Айыы является Аал Луук Мас (Великое Древо Жизни) — символ триединства мира. Согласно космогонии Айыы мир состоит из трёх частей:
Крона Аал Луук Мас символизирует Верхний мир, ствол — Срединный мир, корни — Подземный мир. Не менее причудливым является в учении Айыы представление о душе (кут). Согласно этим представлениям кут состоит из 3-х частей:
Символы Айыы (например Аал Луук Мас) являются обязательными для изображения на празднике Ысыах и регламентируются соответствующими постановлениями правительства Республики Саха (Якутия). Саха омук итэҕэлэ сайдарыгар анаан сыл аайы Тайылҕан диэн тэрээһин ыытыллар. Ол тэрээһин туһунан Хаҥалас улууһун сайтыгар Антонина Охлопкова ыстатыйата тахсыбыт.
Өбүгэ үөрэҕэ – омукпут инники сайдыытын кэскилэ
Олунньу 24 күнүгэр «Өбүгэ үөрэҕэ – омукпут инники сайдыытын кэскилэ» диэн ааттаах республикатааҕы «Тайылҕан» семинара Чурапчы нэһилиэгэр киэҥ тэрээһиннээхтик буолан ааста. Барыта аҕыс улуус (Нам, Горнай, Бүлүү, Амма, Мэҥэ-Хаҥалас, Уус-Алдан, Хаҥалас, Чурапчы) уонна Дьокуускай куораттан кыттыыны ыллылар. Семинар кыттыылаахтара алта түһүлгэҕэ арахсан үлэлээтилэр:
Биһиги улууспутуттан Протодьяконов Борис Петрович салайааччылаах сэттэ киһилээх делегация баран, Чурапчыга 2010 с. балаҕан ыйын 24 күнүгэр саҥа үлэҕэ киирбит «Арчы дьиэтин» тутуутун, үлэтин-хамнаһын кытта билсиһэн кэллибит.
Биһиги делегациябыт чуолаан алтыс түһүмэххэ кыттыыны ылла. Семинары «Арчы дьиэтин» дириэктэрэ Заболоцкая Надежда Михайловна иилээн – саҕалаан ыытта. Ону тэҥэ кыттыыны ыллылар: Афанасьев Л.А. – Тэрис – «Айыы кыһата» түмсүү түсчүтэ, алгысчыт; Михайлов Б.Н. – Айылҕан – «Арчы дьиэтэ» духуобунай култуура киинин фольклорга методиһа, алгысчыт; Лукина И.Е. – Уйусхаана – «Айыы кыһа» түмсүү эппиэттээх үлэһитэ, алгысчыт; Слепцова Л.Н. – Горнай улууьун «Айыы итэҕэлэ» тумсуу эппиэттээх улэһитэ.
Афанасьев Л.А. – Тэрис холумтан тула мустан олорор дьоҥҥо ыраастаныы хас да керуҥун көрдөрдө, үөрэттэ: «Арчы дьиэтин» саамай улахан үлэтэ – дьону киртэн – хахтан ыраастааһын. «Кир» - төбөҕө баар сыыһа санаа. Киһиэхэ оҕо эрдэҕиттэн киирэр (тэлэбиисэртэн, араадьыйаттан). Онон, «Арчы дьиэтигэр» дьон үксүтүгэр ыраастана кэлэллэр. Ону тэҥэ алгысчыт тустаах киһиэхэ «күрүө тутар» (дьаҥ киирбэтин – тахсыбатын диэн), «күрүөтун бөҕүргэтэр» (киһи санаата дьалкыллыбыт кэмигэр туһалыыр). Киһиэхэ өркөн ханна баарын көрдөрдө уонна «өркөнү санааннан хамсатаҕын, ол аата бэйэҥ салайа сылдьыахтааххын – ити айыы үөрэҕин саамай улахан кистэлэҥэ» диэн эттэ. 250 – тан тахса туом баар. Онтон 100-тэн тахса - алгыс, 100-тэн тахса - сиэр – туом. Үһүс таһымҥа тахсыбыт киһи 250 туому оҥорор кыахтанар эбит.
2009 с. муус устар ыйга Чурапчы кырдьаҕастарын сүбэлэрин ыҥыран, киэҥ кэпсэтии түмүгүнэн, «Арчы дьиэтин» тутарга быһаарыы ылыммыттар. Бастакы хардыынан улууска саҥа тутуллар дьиэ эскиһигэр куонкурс биллэриллибит, тутуллар сирэ, кини анала быһаарыллыбыт. Тутуу анала – саха омук үйэттэн үйэҕэ илдьэ кэлбит сиэрин – туомун, үгэһин норуокка таһаарыы, үүнэр көлүөнэни саха тыыныгар иитии, бэйэни салайыныыга үөрэтии. Чурапчы улууһун кырдьаҕастара бэйэлэрин баҕаларынан харчы хомуйбуттар. Бастакы саҕалааһын быһыытынан матырыйаалын биирдиилээн тэрилтэлэртэн хомуйбуттар. Дьиэ көҥдөйүн олохтоох уолаттар көмөлөрүнэн таһаарбыттар. Үп – харчы хомуйарга улуус таһымнаах телемарафон ыыппыттар. Нэһилиэнньэ, тэрилтэлэр улаханнык өйөөбүттэр. Биһиги «Арчы дьиэтин» үлэһиттэрин көрсөн хайдах үлэлии – хамсыы олороллорун ыйыталастыбыт. «Дьон сылдьыыта үчүгэй, араас дьаһалларга кыттыы кыра оҕолортон саҕалаан улаатан иһэрэ киһини үөрдэр» диэн хоруйдаатылар.
Эбиэт кэнниттэн «Айыллаан» сынньалаҥ киинигэр «Кэрэни, кэскиллээҕи кэпсиибин» диэн ааттаах норуот маастардарын оҥоһуктарын уонна «Бичик» кинигэ кыһата ыччаты сахалыы тыыҥҥа, сиэргэ – майгыга уһуйарга аналлаах кинигэлэри атыылыыр быыстапканы сэргээн көрдүбүт. Ол кэннэ «Чурапчы нэьилиэгэ» МТ баһылыга Оконешников И.И. түмүк этиилэри ылыннарар, инники былааннары түстүүр «Тайылҕан» семинары салҕыы үөрүүлээх быһыыга – майгыга арыйда. Түгэнинэн туһанан, бастатан, нэһилиэк бары кырдьаҕастарыгар, бар дьонугар, Чурапчы нэһилиэгин тэрилтэлэригэр, Дьокуускай куоракка үлэлиир «Чурапчы сэлиэнньэтэ» түмсүүгэ (сал. Федотов А.И.) истиҥ махталын тириэртэ. Кырдьык даҕаны, бу курдук бииргэ түмсэн үлэлээннэр, элбэҕи ситиспиттэрин, үгүһү кыайбыттарын биһиги илэ харахпытынан көрөн кэллибит. Ол курдук, Чурапчы улуустааҕы гимназията алтыс сылын Олоҥхо философиятыгар олоҕуран «Тумус туттар киһини иитии» бырайыагынан үлэлиир. Бырайыак үлэҕэ киириэҕиттэн үгүс ситиһиилэммиттэр: гимназия сахалыы тыыннаммыт, үгэс буолбут дьаһаллар баар буолбуттар (этнопедагогическай ааҕыылар, «Олоҥхо педагогикатыгар» куурустар, «Айылгы» этнопедагогика түһүлгэтэ, «Кэрэ куо», «Үрүҥ Уолан», «Саха ыала», «Долгулдьуйар уһун суһуох», «Өбүгэ оонньуулара» куонкурстар, аҕалар кэмпириэнсийэлэрэ, күрэхтэһиилэр, переменаҕа эти – хааны эрчийэр, өйу – санааны сынньатар оһуохай, ыһыах уо.д.а.). Ону тэҥэ, атын оскуолалар иитэр - үөрэтэр үлэлэрин, сүрүннээн икки бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэр «Удьуор тылын сайыннарыы утума» уонна «Иитис» бырагырааммалар чэрчилэринэн ыыталлар эбит. «Бу ыытыллар иитэр-үөрэтэр үлэлэр оҕо кыра сааһыттан Ийэ тыл сүмэтин иҥэринэн, сиэрдээх буола улаатан тахсарыгар бастакы олуктары уураллар» - диэн эттэ Дьячковская М.Е., оҕо сайдар киинин уһуйаан методиһа.
Улуус иһинэн «Чэбдик» (сал. М.Н. Матвеева) кулууп үлэлиир. Бэйэлэрин доруобуйаларын көрүнэр, араас чэбдигирдэр ньымаларынан дьарыктанар дьону түмэн, республикаҕа тиийэ биллэр, чөл олоҕу пропагандалыыр, 17 сыл устата таһаарыылаахтык үлэлээн кэлбит коллектив буолар.
Семинарга кэлбит ыҥырыылаах ыалдьыттар уонна делегация салайааччылара тыл эттилэр, санаа атастастылар. Сахалар тумус туттар киһилэрэ Павлов А.П. – Дабыл: «Хас биирдии түөлбэҕэ ураты көстүүлээх, сахалыы эйгэлээх балаҕаннары тутан ыччат дьоммутун сахалыы тыыҥҥа уһуйуоҕуҥ, истиҥ өйү – санааны саҕыаҕыҥ. Үгэс эргииринэн тэрээһиннэри, сиэри – туому, алгыһы ыытыаҕыҥ» - диэн семинар кыттыылаахтарыгар туһаайан эттэ. Онтон Попова Г.С.- Санаайа: «Бөлөхтөһөн, түмсэн, түөлбэлэһэн үлэлиэххэ, итэҕэли чинчийиэххэ, итэҕэл уонна култуура хайдах алтыһалларын үөрэтиэххэ» - диэн эдэр ыччаты ыҥырда. Нам улууһун «Айыы» дьиэтин салайааччыта, Олоҥхо ассоцияциятын тутаах үлэһитэ – С.М.Лукина кыратык үлэтин сырдатта. Ол курдук улуустарыгар «Бар5а» программа иһинэн оҕолорго сиэр – туом 126 быраабылатын үөрэтэллэр эбит. Былаацца баар эбит - хас нэһилиэк аайы «Айыы» дьиэтин тутуута.
Хаҥалас улууһун депутаттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Протодьяконов Б.П. биһиги улууспутугар «Арчы дьиэтин» тутуутун бырайыагар туох үлэ – хамнас бара турарын туһунан кыратык билиһиннэрдэ уонна саҥа талыллыбыт улууспут Аҕа баһылыга Зайцев Ю.Н. үс сылга (2011-2013 сс.) духуобунас сылын биллэрбитин иһитиннэрдэ. Итиэннэ быйыл күһүн үлэҕэ киириэхтээх «Арчы дьиэтин» тутуутугар улуус мунньаҕын депутаттара үс мөлүйүөн харчыны көрдүлэр диэн эттэ. Мустан олорор дьон Хаҥалас улууьун дьаьалтатын бырайыагын олус сөҕө - махтайа сэҥээрэ иһиттилэр.
«Тулаһы» түмсүү тэрийэр сүбэтин салайааччыта А.Друзьянов, семинары түмүктээтэ. Ыраахтан – чугастан кэлбит ыалдьыттарга, республика улуустарын делегацияларыгар, «Тайылҕан» тэрийээччилэригэр, общественнай түмсүүлэргэ, саха итэҕэлэ сайдарыгар санааларын ууран туран үлэлиир энтузиаст дьоҥҥо дириҥ махталын тириэртэ.
«Өбүгэ үөрэҕэ – омукпут инники сайдыытын кэскилэ» республикатааҕы «Тайылҕан» семинар кыттыылаахтара эппит ыра санаалара олоххо киирэллэрэ хас биирдии бэйэбититтэн тутулуктааҕын өйдөөн туран, сахалыы тыыннаах улууспут дьоно бииргэ буолуоҕуҥ.
Антонина Охлопкова, «Уран» уустар салайааччыта.
Гайана
Гайана (Guyana) диэн Соҕуруу Америка хоту кытылыгар баар дойду. Соҕуруу Америкаҕа Иллэр Доҕордоhууларын соҕотох кыттааччыта. Гайаналыын кирбиилэhэллэр Суринам илин, Бразилия соҕуруу уонна соҕуруулуу арҕаа, Венесуэла арҕаа уонна Атлантик океан хоту. Иэнэ 215,000 км2. Олохтоохторун ахсаана 860,000 кэриэтэ.
Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Бүлүүчээн нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хордоҕой.
Улуус кииниттэн 160 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 759 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хордоҕой 756, Ойууһут — 3 киһи.
Таас чыычааҕа
Таас чыычааҕа (Luecosticte arctoa, Сибирский вьюрок) — сэдэх чыычаах. Таас чыычаахтарын ууһугар киирэр. Саха сирин соҕуруу уонна илин өттүгэр хайлаах сирдэргэ үөскүүр. Сүнньүнэн от сыатынан, сайын үөннэринэн аһылыктанар.
Компания
История
Француз тылын аан бастаан английскай уонна немецкэй омуктарга тэҥнээн суруйуу, 1668 с.көрдөрүүтүнэн, ол тыл литературнай тылга киириэҕиттэн, техническэй көрүүнү өссө сайыннарарга дылы. Тиэрминнэри киэҥ эйгэҕэ таһаарыы араас уобаластарга билии- көрүү, кини дьиҥ туттуута «дьэҥкир» көстүүтүн үөскэтэр, ол эбэтэр өйдөбүнньүк уонна уопсастыбаннас өйдөбүллэрин үөскэтэр. Ол үксүн ханнык баҕарар духовнай субстанция кэккэ бэлиэлэринэн холбуур дьон бэйэ общественноһын өйдүүргэ, ытыктыырга, о. д. А.) туттуллар. Ол быыһыгар социологическай категория» социальная группа " диэн обедомственных представлениями с самым из трудных для понятии В силу значительного расстановлениями. Социальнай бөлөх — бу аҥардас түмсүүлээх эбэтэр формальнай бэлиэлэринэн буолбакка, дьон ылар социальнай позицията. «Биһиги уопсай интэриэспитин туһугар сомоҕолоһууга мобилизацияламмыт практическай бөлөх буолар буоллаҕына, объективнай позициялары, объективнай позицияны олохтуур кыахпыт суох".
«Группа» диэн тыл ХІХ үйэ саҥатыгар итальянскай тылтан киирбит (сал. gopo, эбэтэр Одун-уус- Алдан) живописецтар техническэй тиэрминнэрин быһыытынан, хас да фигураны, композицияны онорор. Омук тылын тылдьытын XIX үйэ саҕаланыыта маннык быһаарар: манна муора «дьиикэй» атын заморскай «бөлөхтөр» ансамбль, композиция «фигуралар бүтүн оҥоһуктара, ону киһи хараҕар тута быраҕыллар».
Социальнай бөлөхтөр структуралара
Бөлөх структурата — кини састааптаах чаастарын, бөлөхтөр элеменнэрин (бөлөх интэриэһин, бөлөҕүнэн уонна сыаннастарын нөҥүө) хардарыта сибээстэһии, туруктаах социальнай конструкцияны үөскэтэр, эбэтэр социальнай сыһыаннаһыылары конфигурациялааһын ньымата.
Чопчу индивидуаллар бу общество субъектарын баар кыахтаахтар, кинилэр статуснай комплекска (оруолларын репертуарыгар) биир позицияларыттан атыҥҥа көһөллөр. Оттон ханнык баҕарар бөлөх Ядро туруктаах буоллаҕына, символическай представитель туруорааччыттан турар.
Атыннык эттэххэ, ядро группа — это совокупность типических индивидов, особенно сочетающих присящающих деятельности, структуру, нормы, установки и мотивации, отстановиваемые люди с такой социальнай группой. Ол эбэтэр дьарыктаах дьон социальнай тэрилтэ, социальнай общество, эбэтэр социальнай корпус (бэйэтин туһунан билинэн) уонна уопсай интэриэһи тула түмүллүөхтээх.
Онон, ядро- концентрированнай бөлөхтөрү барыларыгар түмүллүбүт социальнай эбэһээтэлистибэ, барыларыттан хаачыстыбалаах уратыны быһаарар. Маннык ядра суох-бөлөх да суох. Оттон» кутурукка " киирэр инбэлииттэр састааптара хас биирдии индивидуальнай позициялары ылан, атын балаһыанньаҕа көһөр кыахтанарыттан, демографическай хамсааһынтан (саас, өлүү, ыарыы о.Д. А) эбэтэр социальнай мобильность түмүгүн быһыытынан уларыйар.
Композиция (лат. Тобуруокап — көмүөлү оҥорон таһаарыы) — социальнай сири тэрийии уонна кинини ылынар (социальнай концепцияны ылыныы). Группа композицията-кини гармоническай ситими үөскэтэр элеменнэрин, ол эбэтэр кини социальнай гештальт биир кэлим буолуутун хааччыйар (социальнай гештальт) сомоҕолоһуу. Бөлөх композициятын үксүн социальнай статус индикаторынан быһаараллар.
Декомозиция-утарыта операциялар эбэтэр композициялары, элеменнэргэ, көрдөрүүлэргэ араарыы процеһа. Социальнай бөлөх декомозицията араас социальнай хонууларга уонна позицияларга бырайыактарынан олоххо киллэриллэр. Үгүстүк композицияны (декомозицияны) бөлөх демографическай уонна профессиональнай параметрдарын мунньан илдьэ сылдьаллар, соччо сөбө суох. Манна параметрдар бэйэлэрэ буолбакка, бөлөхтөр статуснай- ролевай позицияларын хайдах характеристикалыыллар уонна социальнай дистанциялары үөскэтэллэр, холбооботтор, «сууйуллубат» эбэтэр атын позициялары иҥэринэллэр.
Членство чилиэнин быһыытынан чопчу индивидуальнай бөлөхтөргө композиция быһыытынан, кинини тулалыыр эйгэни кытта тэҥҥэ күрэстэһэр, ол эбэтэр кинини бөлөх чилиэннэрин быһыытынан, бу быһыыга- майгыга кини тус уратыта «ситэтэ суох» буолар, онно личность быһыытынан, бөлөх чилиэннэрэ, бастатан туран, чөл бөлөҕү көрөр.
Коллектив
Коллектив-уопсай үлэҕэ- хамнаска, үлэҕэ- хамнаска, үөрэхтээһиҥҥэ, тустаах общественнай соругу быһаарыыга түмсүүлээх дьон бөлөхтөрө. Ордук киэҥ өйдөбүлгэ — уопсай идеялары, наадыйыылары, интэриэстэри түмэр дьон.
Ону сэргэ аныгы теорияҕа, термин коллектив хас да көрүҥэ үллэриллибит тиһиктэри бэлиэтииргэ туһаныллар.
March of the Volunteers
Ийуҥдзүнь Дзиньсиҥчү (кытайдыы 义勇军进行曲, пиньинь Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ, палл. Июнцзюнь цзиньсинцюй) — Кытай Дьон Республикатын өрөгөйүн ырыата.
Кытай-Дьоппуон сэриитин саҕана 1935 сыллаахха Кытай биллиилээх поэта Тянь Хань уонна Нэ Эр композитор суруйбуттара.
Бэс ыйын 10
Бэс ыйын 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 161-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 162-c күнэ). Сыл бүтүө 204 күн баар.
Алексеев Анатолий Николаевич
Алексеев Анатолий Николаевич — устуоруйа билимин дуоктара, профессор, М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет ректора (1998 сылтан).
Олоҕун олуктара
1946 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр Саха АССР Бүлүү куоратыгар учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Бүлүү орто оскуолатын бүтэрбит.
1972 с. — СГУ историко-филологическай факультетын бүтэрбит.
1977—1982 сс. — СГУ археологияҕа уонна этнографияҕа түмэлин директора.
1981 с. — «Каменный век Нижней Олекмы» диэн тиэмэҕэ история билимнэригэр кандидат диссертациятын көмүскээбит (салайааччыта Г. П. Башарин).
1986—1990 сс. — Россия историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ.
1991 сылтан — СГУ проректора.
1994 с. — история билимнэрин доктора.
1999 сылтан — археология уонна Саха Сирин историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ.
1998 сылтан — СГУ ректора.
Нүөрүҥгүрү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Нүөрүҥгүрү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Айыы Суола
Айыы суола — айыы халлааннарын холбуур суол. Халлааннар атыннык хартыгас, эбэтэр мэҥэһик, диэн ааттаналлар. Айыы Суола 9 халлаантан турар. Бу 9 халлааҥҥа Үрүҥ Айыы Тойон оҕолорун кытта олорор. Хас биирдии айыы биир курдук буолан баран сэттэ дьүһүннээх. Онон, хас биирдии халлааҥҥа сэттэлии ыал (аҕастыы балыстар эбэтэр ини-биилэр) олорор.
Киһи олоҕун тухары, айыылар кэс тылларын толорон, Айыы Суолун арыйан сылдьыахтаах. Айыы Суола кыайан арыллыбатах өттүнэн Абааһы Суола арыллар, оччоҕо айыылартан кэлбит алгыс Абааһы Суолунан барар уонна алдьатар, эһэр, өлөрөр-өһөрөр күүскэ кубулуйар.
Айыы киһитэ Абааһы Суолун бүөлээн, Айыы Суолун арыйа сылдьыахтаах, оччоҕо кини кутун-сүрүн харыстыыр, сүргэтин үрдэтэр. Айыы Суолун тутуһуу Айыы сиэрэ диэн ааттанар. Киhини Айыы Суолунан сылдьарга дьөһүөллэр сирдииллэр.
Саха Сирин былаахтара
Саха Сиригэр 36 олохтоох тэриллииттэн: 34 улуус уонна 2 куораттаа5ы уокурук. Улуустар тиһиктэригэр куораттар уонна нэһилиэктэр киирэллэр, нэһилиэктэр ахсааннара 365, ол иһигэр 31 национальнай нэһилиэк.
2002 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн, ытык бэлиэлэри туһаныыны салайар-тэрийэр аналлаах, Геральдическай сүбэ тэриллибит. «Об официальной символике в Республике Саха (Якутия)» сокуон ылыныллыбыт. Бу сокуонунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык бэлиэлэрин правовой статустара олохтоммут, сүрүннэрэ уонна туһаныллыыларын сиэрэ быһаарыллыбыт.
Лукас Джордж
Лукас Джордж Уолтон, джуниор. (1944 сыл ыам ыйын 14 күнүгэр Калифорния штатын Модесто сиригэр төрөөбүт) — АХШ киинэ режиссера, продюсера, сценарий суруйааччыта. Ордук биллэр үлэлэрэ) Сулустар сэриилэрэ (Звездные войны) уонна Индиана Джонс киинэлэрэ.
Кини ону тэҥэ THX 1138 (1970) уонна Америка Граффитита (1973) диэн киинэлэри режиссердаабыта. Индиана Джонс сериялаах киинэлэри Стивен Спилбергы кытта оҥорбута Кини ол киинэлэргэ араас специальнай эффектары киллэрбитэ, ол кэнниттэн киинэҕэ эрэ буолбакка ооннььууларга, телевизор программаларыгар туттуллар специальнай эффектары оҥорор хампаанньаны тэрийбитэ.
Лукас Pixar анимациялары оҥорор студияны тэрийбитэ, уонна кэнники Стив Джобска 10 мөл дуолларга 1986 сыллаахха атыылаабыта.
Чааһынай олоҕо
Кини үс оҕолордоох: Кэйти, Аманда уонна Джет Лукастар. Джет Лукас Сулустар сэриилэригэр иккис уонна үһүс эпизодтарыгар Зет Джукасса аатынан кыттыбыта.
Лукас 2006 сылаахха Ариель Инвестмент хампаанньа бэрэсидиэнин уонна Дримворкс хампаанньа сэбитэтигэр баар дьахтары кытары - Мелоди Хобсоны кытта көрсөр буолбута. 2013 сыл тохсунньутугар дьиэ кэргэн буолалларын туһунан кэпсээбиттэрэ уонна 2013 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр Лукас Скайуокер ранчотыгар холбоспуттара.
Матвеев Тихон Афанасьевич
Матвеев Тихон Афанасьевич - подводник эппиһиэр, Петропавловскай-Камчатскай куоракка бөдөҥ собуот дириэктэрэ.
Амма улууһун Лээги нэһилиэгиттэн төрүттээх (1950, ахсынньы). Болугур оскуолатын бүтэрбитэ. Ооккону кытта Дьокуускайга мас тардыспыта биллэр.
Сибиир тыллаах чыычааҕа
Сибиир тыллаах чыычааҕа (Carpodacus roseus, Сибирская чечевица) — сэдэх чыычаах. Тыллаах чыычаахтар уустарыгар киирэр. Саха сиригэр тайҕа зонтагыар онон-манан үөскүүр, ареалын хотугу кыраныыссата 67-68 параллелынан ааһар. Сүнньүнэн үөннэринэн, от-мас сыатынан аһылыктанар.
Федорова Евдокия Николаевна
200px|thumb|right|Федорова Евдокия Николаевна Федорова Евдокия Николаевна — география билимнэрин доктора.
Олоҕун олуктара
Е. Н. Федорова регион экономикатын чинчийиигэ идэтийэр, 8 монография, 70-н тахса научнай үлэлэр ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ
Монографиялар Ыстатыйалар
Музыка
Музыка диэн дьоҕур көрүҥэ. Музыка тыастартан үөскүүр. Бас элеменнарынан буолаллар тон (мелодиянан уонна дьүөрэлэһиинэн салайар), ритм (ону кытта тэтим, миэтэрэ уонна артикуляция), динамика уонна дорҕоон иһиллимтиэтин хаачыстыбалара тембр уонна текстура. Музыка элбэх жанрдарга уонна субжанрдарга арахсар.
Тыйаах
thumb|250px|right|Тыйаах атыыра саас Тыйаах (свиязь, ) — орто кус, көҕөнтөн уонна моонньоҕонтон кыра гынан баран чөркөөкүтээҕэр быдан улахан..
Саас иссэр кэмигэр атыыра сүүһэ уонна кэтэҕэ кытархай, хабарҕата уонна түөһүн сорҕото кытархайдыҥы бороҥ, көхсө уонна ойоҕоһо туора дьураалардаах бороҥ, өрөҕөтө үрүҥ. Тумса уонна атаҕа сибиньиэстиҥи бороҥ. Тыһыта арыый бөлөөркөй өҥнөөх.
Тарҕаныыта
thumb|250px|left|Тыйаах атыыра Саха сиригэр туундараттан ураты барытыгар үөскүүр. Хотугу кирбиитэ барыллаан 70-с кэтирээһиҥҥэ диэри тиийэр.
Үксүн уу үүнээйитин үнүгэһинэн аһылыктанар.
Германия
Германия, официальнай аата Германия Федерал Өрөспүүбүлүкэтэ — Орто Эуропа дойдута. Хоту Даниялыын, илин Польшалыын уонна Чехиялыын, соҕуруу Аустриялыын уонна Швейцариялыын, арҕаа Франциялыын, Лүксембургтуун, Бельгиялыын уонна Недерланныын кэккэлэhэр. Хоту Хотугу уонна Балтик байҕаллара бааллар.
Дьоно сэргэтэ
Хотугу сороҕо германия үлэһиттэр искэ бириэмэгар саҕанааҕы Ледниковай Хатыл сидьиҥ дэхси сир Хотугу-Германиятаа-ҕы Намтал Сир
Миграция
РСФСР ОЭУ чинчийиилэринэн Германия АХШ кэнниттэн иммиграннарга аан дойдуга иккис миэстэни ылар.
Германия АХШ кэнниттэн иммиграция дойдуга иккис буолар. 2016 сыллааҕы туругунан иммиграннар уонна кинилэр көнө сыдьааннара (омук омуктарын репатрианнарын киллэрэн туран) 18,6 мөлүйүөн киһи, эбэтэр Германия нэһилиэнньэтин 22,5%. 2019 сыллааҕы туругунан, ХНТ сыаналыылларынан, Германияҕа 13,1 мөлүйүөн киһи олорор уонна кинилэр ыччаттара, ол эбэтэр дойду нэһилиэнньэтин 15,7 %.
Экономикатата
Германия - олох сайдылаах дойду буолар.
Удмуртия
Удмуртия Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — Ижевскэй.
Үгэс
Үгэстэр диэн киһи ийэ кукка кубулуйбут умнуллубат өйдөбүллэрэ ааттаналлар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан олохсуйбут үгэстэри тутуһаллар. Кинилэр бэйэлэрин уһун кэмнээх олохторугар билбит-көрбүт үөрэхтэрин сурукка киллэрэн мунньан иһэр кыахтара суох буолан, олору барыларын үгэстэргэ кубулуталаан, өс хоһооннорунан этитэлээн өйдөрүгэр-санааларыгар мунньунан иһэллэр. Былыргы кэмҥэ сахалар олохсуйбут үгэстэри өс хоһоонноругар кубулутаннар түргэнник өйдөнөр көрүҥнээх оҥорон киэҥник туһаммыттара бу кэмҥэ тиийэ кэлбиттэр.
Олох үгэстэрэ өс хоһоонугар этиллэн сылдьаллар. Кэлин кэмҥэ «Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыаҕа» диэн өс хоһоонун уол баар эрэ буоллар бэйэтэ аҕатын курдук өйдөөх-санаалаах буолуохтааҕын курдук сыыһа өйдүүбүт. Бу өс хоһоонуттан «хатарыы» диэн тыл суолтатын ситэ өйдөөбөккө, туһаммакка хаалларан кэбиһэр эбиппит. Өс хоһооно «хатарыынан» түмүктэниитэ былыргыттан тимир ууһа төрүттээх саха дьонугар эрэ табатык өйдөнөр. Хатарыллыбыт тимир ордук бөҕө, кытаанах, сиикэй тимири баһыйар буолуута уол аҕатынааҕар бары өттүнэн барытынан ордук, өйүнэн-санаатынан, күүһүнэн-кыаҕынан баһыйар буолуохтааҕын быһаарар. Уол аҕатынааҕар ордук элбэхтик үөрэннэҕинэ, үлэлээтэҕинэ, эрчилиннэҕинэ, тоҥноҕуна-хаттаҕына эрэ ордук үлэһит, кыахтаах киһи буолуохтааҕын бэлиэтиир.
Үөрэхтээхтэр үгэс диэни олус киэҥник быһаараллар. Ол быһаарыыларыгар үгэс сүрүн бэлиэлэрин арыйаллар. Манна киирсэллэр: үгэс хатыланыыта, утумнаныыта, бигэ туруктаах уонна маассабай буолуута. (1,6-13). Киһи туох баар быһыыта элбэхтэ хос-хос хатыланнаҕына үгэскэ кубулуйан иһэр. Үгэс көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһиитэ утумнаныыта буолар. Үгэс буолбут өйдөбүллэр олус уһун кэмҥэ умнуллан, сүтэн хаалбаттар.
Үгэс диэн олоххо олус туһалаах билиини-көрүүнү, кылгас, киһи өйүгэр-санаатыгар умнуллубат гына иҥэн хаалар көрүҥҥэ кубулутан өр кэмҥэ туһаныы буолар. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта үгэс диэн тылы маннык быһаарар. Үгэс – киһи үөрэнэн хаалбыт быһыыта, үөрүйэҕэ. Сэмэй буолуу — үтүө киһи үгэһэ. (2,216). Бу быһаарыыга сөбүлэстэхпитинэ үгэскэ киһи өр кэмҥэ үөрэнэр. Үгэскэ үөрэнэргэ ааҕар, суруйар, үөрэхтээх буолуу наада буолбат. Тугу барытын үтүктэн, элбэхтэ хос-хос хатылаан үөрэнии — үгэскэ үөрэнии диэн ааттанар.
Хас биирдии төрөппүт оҕотун үөрэтэригэр үчүгэй диир быһыыларын элбэхтик оҥотторо үөрэтэр. Кини оҕото бэйэтэ үчүгэй диирин оҥордоҕуна үөрэр, хайгыыр. Оҕото ити хайҕалтан эмиэ үөрэр уонна тугу оҥорбутун хос-хос хатылаан оҥорон көрдөрөн иһэр. Ити курдук бу быһыы элбэхтэ хос-хос хатыланан үгэс буолан оҕо ийэ кутугар умнуллубат гына өйдөнөн, мунньуллан иһэр. Оҕо бу быһыытын, тугу оҥорбутун умнубакка хаһан баҕарар хатылаан оҥорор кыахтанар. Оҕо төрөппүтэ тугу үчүгэй диирин оҥорор буоларга үөрэниитэ ити курдук салҕанан барар.
Дьон олоҕо уһун кэмҥэ биир тэҥник баран истэҕинэ, оҕону иитии-үөрэтии үлэтэ барыта үгэстэргэ кубулуйан оҕолорго кыра эрдэхтэринэ үтүгүннэрэн үөрэтиинэн төрөппүттэриттэн быһаччы бэриллэн иһэр. Кырдьаҕас дьон оҕолору үөрэтиигэ олохсуйбут үгэстэргэ үөрэтии олус туһалааҕын бэлиэтииллэр. (3,51).
Оҕону иитии-үөрэтии кут-сүр үөрэҕиттэн тутулуктаах. Хас бырааһынньык аайы арыгы иһэр үгэстэр, оҕо кыра эрдэҕинэ өйүгэр-санаатыгар олохсуйан хаалаллар. Дьиэҕэ-уокка арыгыны элбэхтик иһии кыра оҕолор арыгы иһэр үгэскэ үөрэнэн хаалалларын үөскэтэр. Кыра оҕолору арыгыга үөрэтэн кэбиспэт сыалтан улахан дьон арыгыны дьиэлэригэр испэтэхтэринэ табыллар. Саха дьоно арыгыны аһара испэт буолууга сыыйа-баайа үөрэнэн иһэллэр.
Дьоҥҥо төһө элбэх ордук, ыһылла сылдьар харчы баар буолуута, бырааһынньыктары оҥорууга уонна күүлэйдээһиҥҥэ ыҥырар. Дөбөҥнүк, улахан үлэтэ-хамнаһа суох көстүбүт эбэтэр «халлаантан түспүт» харчы элбэх буолуута көҥүллүк, улахан туһата суох, ыскайдаан туттуллар харчыны үөскэтэр. Дьоннорун итинник быһыылара оҕолорун өйүгэр-санаатыгар ордук дириҥник иҥэн, өйдөнөн хаалан иһэллэр. Куһаҕан быһыылары элбэхтэ хос-хос хатылаан истэҕинэ оҕо эмиэ үгэскэ кубулутан өйдөөн хаалан иһэр. Үгэскэ кубулуйбут быһыылар оҕо да, улахан да киһи өйдөрүгэр-санааларыгар, ийэ куттарыгар мунньуллан умнуллубат гына өйдөнөн иһэллэр. Үгэс диэн үйэлэр тухары олохсуйбут үөрэх буолар. Үгэстэри суох оҥоруу киһи өйүн-санаатын кураанахтыыр, туруга суох оҥорор. Уһун кэмҥэ умнубат өйдөбүллэрин суох оҥорор буолан, киһи быстах санаалара баһыйалларын үөскэтэн, быстах быһыыларга киирэн биэрэригэр тириэрдэр.
Кэнники кэмҥэ сахаларга нууччалар үөрэхтэрин киллэрэ сатааһын салҕанан бара турар. Маннык үөрэтии сахалар бэйэлэрэ уһун үйэлэрин тухары мунньубут үөрэхтэрин — үгэстэрин суох оҥорон иһэр. Суох буолбут үгэстэр оннуларыгар арҕааҥҥы омуктар быстах быһыыларын үтүктүү ордук элбээн эрэр. Эдэр үүнэн иһэр көлүөнэ дьон өйдөрө-санаалара туруга суох буолан, быстах өйгө-санааҕа киирэн биэрэннэр куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээтэ.
Үгэс диэн олохсуйбут өй-санаа буолар. Үгэс буолбут өйдөбүллэри түүлбүтүгэр көрөбүт. Үгэс буолбут өйдөбүллэртэн ийэ кут өйө-санаата хомуллан үөскүүр. Оҕо үчүгэй быһыыны үгэс оҥостон иҥэриннэҕинэ ийэ кута кыра эрдэҕинэ иитилиннэҕинэ эрэ олоҕор үөскээн ылар быстах, соһуччу түгэннэргэ сыыһа-халты туттубат буолар.
Былыргы сахалар үөрэхтэрэ, аан маҥнай бэйэҥ үчүгэй киһи буоллаххына, оҕоҥ эйигин үтүктэн, эн үгэстэргэр үөрэнэн үчүгэй киһи буолуо диэн этэр. Сахалар киһи хайдаҕын, тугун билээрилэр төрөппүттэрин туһунан хайаан да ыйыталаһаллар. Бу үөрэх ыйыытынан оҕону кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ үөрэтии туһалаах буолар. Оҕо өйүгэр-санаатыгар үгэс дириҥник иҥэр өйдөбүл буолан кэлин хаһан даҕаны умнуллубатын бары төрөппүттэр билэллэр. (4,9).
Туһаныллыбыт литература
1. Е.П.Попов. Үтүө үгэстэри үксэтэн иһиэххэ. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1986.- 80 с.
2. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. Дьокуускай: «Бичик» ац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
3. Федоров Г.Е. Егоров Н.Ф. Сэргэ төрдүгэр сэһэн. Үһүйээннэр. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1991.- 160 с.
4. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Герофил
Герофи́л( биһиги үйэбититтэн 335-280 сыл ынараа өттүгэр олоро сылдьыбыт)- былыргы гириэк бырааһа. Анатомияҕа аан бастаан өлүктэри арыйан үөрэтиини киллэрбитэ. Ол эрэн Александрияҕа өлүгү арыйар олох бобуллар этэ. Герофил олоҕун улахан аҥарын Александрияҕа олорбута. Эрасистраты кытта тэҥҥэ Александрийскай медицинскэй оскуоланы төрүттээбиттэрэ. Бу икки быраастар ньиэрбинэй систиэмэ киинэ төбө мэйиитигэр сытар дии саныыллар этэ, уонна "билимтиэ" уонна "хамсатар" ньиэрбэлэри араартаабыттара. Герофил (Ἡρόφιλος) медицинэ араас киинигэр элбэх үлэни хаалларбыта, анатомияны, хирургияны, офтальмологияны, кардиологияны уонна акушерствоны холбуу. Кини үлэлэрэ суолтатын сүтэрбиттэрэ, ол эрэн ону Гален хайгыыр, сыаналыыр.
Гиппократ суругар Герофил харах хаатын ойуулабытын, ис оҥоһуутун с, хаан сүүрээһинин, төбө мэйиитин оҥоһуутун уонна сүрэх сосууттарын үлэтин суруйбутун туһунан суруллубут.Синуснай стугу (torcular Herophili) ойуулаабыта, бу манна төбө затылогун уҥуоҕун синустара барыта киирсэр. Кини маннык курдук түөс сүүрээнин ойуулаабыта, ол эрэн бу суолтатын билбэт этэ, уонна ол саҕанааҕы кэмҥэ саамай үчүгэйдик дьахтар уонна эр киһи оҥоһуутун ойуулаабыта.
Герофил тымыр тэбиитин үлэтин сүрүнээн чинчийбитэ киэҥник биллэр. Кини аан маҥнайгыннан тымыр тэбиитин үлтин быһаарбыта. Бу үлэтин чинчийэ сылдьан, улахан таһымнаах медицинскэй түмүккэ кэлбитэ. Артерияҕа хаан үлэтин билбитэ, хас биирдии тымыр тэбиитигэр анал аат биэрбитэ. Итилэртэн биир аат "Сүүрэр тымыр тэбиитэ" диэн ааттабыта бу күҥҥэ дылы тиийбитэ.
Кинематограф
Кинематограф (Гректыы: kinesis κινησις (хамсааhын) уонна grapho γραφω (суруйуу)) — хамсыыр ойуулары анал техниканан (сырдатыы уонна камера) суруйан киинэ оҥоруу. XIX ү. айыллыбыта уонна XX ү. улаханнык тарҕаммыта. Киинэ уhулуу искусство уонна экономика туспа салаалара буолбута.
Викрам Акула
Викрам Акула — SKS Microfinance микро үбүлээһин хампаанньатын тэрийээччите уонна урукку салайааччыта. SKS Microfinance соруга - дьадаҥы индия дьахталларыгар микро заайым уонна страхование биэрэн дьадаҥы буолуу таһымын түһэрии.
Олоҕо
Викрам аҕата, Акула В. Кришна — хирург, дьиэ кэргэнин кытта Скенектадига (штат Нью-Йорк) эмиграциялаабыта. Викрам оскуоланы 1986 сыллаахха бүтэрэн баран, Тафтс үнүбүрсүтүөтүгэр үөрэммит. 1990 сыллаахха үнүбүрсүтүөтү туйгуннук үөрэнэн бүтэрэн, философияҕа уонна англиийскай тылга икки үөрэхтэммит. Ол кэннэ Акула аан дойду сыһыаннарыгар магиистир истиэпэнин ылаары Йель үнүбүрсүтүөтүгэр үөрэммитэ.
1994-1995 сылларга Индияҕа микро үбүлээһин бырайыагар Фулбрайт бырагыраамма граанын ылбыта. 2004 сыллаахха Викрам Акула Чикаго үнүбүрсүтүөтүгэр политологияҕа дуоктар истиэпэнин ылбыта].
Карьерата
1990 сыллаахха Тафтс үнүбүрсүтүөтүн бүтэрэн баран, Акула Индияҕа төннүбүтэ уонна Deccan Development Society кыра тыа сирин кэммиэрсийэтэ суох тэрилтэтин кытта үлэлэспитэ. Ол кэннэ Вашингтоҥҥа (Колумбия уокуруга) Аан дойдуну кэтээһин институутугар үлэлээбитэ, дьадайыы уонна тирэхтээх экэниэмикэ сайдыытын туһунан ыстатыйалары суруйбута. Deccan Development Society кытта үлэлэһэр кэмигэр Акула кэммиэрсийэтэ суох микро үбүлээһин кэмчи кыахтардааҕын бэлиэтии көрөн, ырыынактыы сыһыаны киллэриини туһунан эппитэ. Бу кыһалҕаҕа бэйэтин көрүүлэрин A Fistful of Rice: My Unexpected Quest to End Poverty Through Profitability диэн кинигэҕэ сиһилии суруйбута, кинигэтэ 2010 сыллаахха Harvard Business Press бэчээттэммитэ.
SKS Microfinance
1996 сыллаахха Викрам Акула Фулбрайт грааныгар бырайыагын бүтэрэн, Чикаго үнүбүрсүтүөтүгэр политологияҕа дуоктар истиэпэнин ылаары киирбитэ. Онно кэммиэрсийэтэ суох микро үбүлээһин хампаанньаларыгар анаан биизинэс-былаан оҥорбута, 1997 сыллаахха ахсынньыга Акула Индияҕа төннөн, биизинэс-былаанын олоххо киллэрээри SKS (Swayam Krishi Sangam) тэрийбитэ. Бастааҥҥытынан кэммиэрсийэтэ суох тэриллэн баран, 2005 сыллаахха SKS Microfinance кэммиэрсийэлээх тэрилтэ буолбута.
2010 сыл атырдьах ыйын ортотугар SKS Microfinance бэйэтин аакцияларын Мумбат пуонда бииржатыгар туруорбута, акцияларыгар наадыйыы атыыга таһаарыыттан 14 төгүл үрдүк буолбута, онон хампаанньа  Джордж Сорос курдук тирэх буолуох инвестордаммыта.
2011 сыл сэтинньи 23 күнүгэр Акула бэрэссэдээтэл уонна 2014 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр промоутер дуоһунастарыттан уурайбыта.
Сабыдыал
SKS тэриллиитигэр Акуланы Нобель бириэмийэтин лауреаата уонна Бангладешка аан дойдуга бастакы микро үбүлээһин баанын Grameen Bank тэрийээччитэ Мухаммад Юнус үлэтэ көҕүлээбитэ.
Култуура үлэһитин күнэ
Култуура үлэһитин күнэ — Арассыыйаҕа 2007 сылтан кулун тутар 25 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Атырдьах ыйын 27 күнүгэр 2007 сыллаахха бу туһунан 1111 нүөмэрдээх ыйаахха Арассыыйа оччотооҕу бэрэсидьиэнэ Владимир Путин илии баттаабыта. Маннык идэ бырааһынньыгын оҥоруу туһунан 2007 сыл сааһыгар култуура миниистирэ Александр Соколов эппиттээх. Оччотооҕуга миниистир кулун тутары тоҕо талбыттарын маннык быһаарбыт: элбэх регион бу кэмҥэ маннык күнү бэлиэтииллэр уонна атын идэнэн бырааһынньыктары кытта туһунан буолуохтааҕын учуоттаан (Музейдар күннэрэ, Арассыыйа бэчээтин күнэ, Арассыыйа киинэтин күнэ, Арассыыйа бибилитиэкэлэрин күнэ).
Балаҕан ыйын 25
Балаҕан ыйын 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 268-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 269-c күнэ). Сыл бүтүө 97 күн баар.
Чукотка тумул арыы
thumb|right|400px|Чукотка тумул арыы каартаҕа Чукотка тумул арыы — Евразия материк уһук хотугулуу-илин сытар тумул арыы. Хоту өртүнэн Хоту океан Илин Сибиирдээҕи уонна Чукотка байҕаллара, соҕуруу өртүнэн Чуумпу океан Беринг байҕала. Аляскаттан Беринг силбэһиитэ араарар.
Кыһыл Дэриэбинэ (Нам улууһа)
Кыһыл Дэриэбинэ — Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Чукотка тумул арыы
Тумул арыы олохтоох чукчалар норуоттарын аатынан ааттаммыт. Территорията Арассыыйа Федерациятын Чукотка автономиялаах уокуругар киирэр.