cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күл-күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки олоҥхо
Батыһабын диэммин
Ону ханна
Дьэ, бэтэрээҥи дьоннорбут
Иэримэ дьиэтин
Бардахкына -
Дьүһүнэ хайтаҕа
Ньургуннаахтара
Анарааҥы кытыыга тиийдилэр.
Дьэ, бу айаннааннар
Өтөр утуйбуттара дуу,
Кикпэ кэтэхтээх,
Сиһин иҥиирэ
Хонуктаспыт,
Түүтүн түүлэн,
Таптаһан көрүөхпүтүн
Сыалыһар балык
Быарын быардан!"
Араат-Байаҕалга
Күрүөх билэ дьонноро
Хаһааҥҥыттан билсэн
Батыһыннарыылаах
Дьахтар буолуоҕа...
"Бу киһиэхэ сырыт" диэннэр.
Утуу субуу
Көннөрүтэ аспыт курдук
Чаачыгыраччы күллэ,
Көтөҕүллэн
Билиги кинилэр
Таһаҕастарын
Бото сиппэт
Оҥостуохпутуй? -
Өйдүөн көрбүттэрэ:
Араллааннаан сырдьаннар
Түбэстилэр.
Бары онно баар дьон
Уһуктан тиийэн кэллилэр.
Онтон дьахтар киһи
Баараҕай ыал
Өйдөнөн көрүннэҕинэ-
Бастыҥ баҕаҕын
Идиэл ходоол кынан
Манныга эр киһи буоллаҕына
Сирэйдэригэр
Тийэн кэллилэр.
Хайтаҕый?" - диэтэ.
Бу кэллэхтэринэ -
- дэһэ сырыттылар.
Араат-Байаҕал
Арылыйа уста турар эбит.
Маны аттарынан солбоон
Бэйэҕин бэйэҥ билин!
Дьапталҕа таас ойоҕостоох
Таас күҥкүй
Бу өрө үтэн
Аны күһүн
Таһааран иһэр.
Күөнүгэр таҕыста,
Өҥөйөн көрдөхтөрүнэ -
Алта атахтаах
Буору сөҕөн
Ойон түстүлэр да
Адаарыппыттар,
Дьэ, тыыннаах киһибитигэр
Аартастылар,
Халыҥ куҥнаах,
Бэтэрээ өттүгэр,
Буоллахкына,
Иҥэччэлээх,
Соҕуруу диэки
Манна арчыгый
Буут этиттэн
Субугурдук дии сытар :
Бэтэрээ өттүгэр
Дьэ, бу тиийэн
Аҕыс баараҕай
Хаппахтаах
Симэммитинэн барда,
Айталыын-куо икки
Кэнники икки сэргэҕэ
Түстүлэр.
Сааһы сылгынынан
Аһаабыт аймахтааҕым,
Оонньообутуҥ оҕо буолла,
Киһиргээбитиҥ киһи буолла,
Дойдуга түбэстилэр.
Таптаабытыҥ талыылаах
Буолаары гынна.
Дьэ, киһи буолар
Алыс илиигэр тутума!...
Санаалара табыллан,
диэтэргин -
Тийэн кэллим:
Аһым баранна,
Таҥныбыт
Тиис тиистэрин
Дьэ, бэтэрээ эҥээрин
Холуп сиппэт
Кэтит хоҥнуолаах,
Буолан барда...
Сыаналаа,
Тойон аҕаккайым!
Ап чарай былыты
Ааҕый оҕус
Анараа өртүн ырбыыта
Күндүтүк көрөннөр,
Иһирэх тылларын
Тахсаары кыммыттара -
Бастаан тиийэн
Дьэ, бу иннэ дииллэрин кытта
Дьэ, бу кэлэн бараннар
Икки уоллара
Кыыһар былыт курдук
-"Уой, хотуннаатар
Ол кэннэ утары
Кэй бараан киэбэ,
Дьүдьүн бараан дьүһүнэ
Кэскилбин этэн кулу,
Хайтаҕый диэтэргин -
Салайан кулу,
Эбитэй диэтэргин -
Өлбөт сүбэбин
Таҥаһым илдьирийдэ,
Бэйэм этим-тириим
Баранна.
Түстээн кулу!"
Суллаабыт тиит
- дии сытар үһү.
Дьэ, бу турдахтарына -
Тийэн кэллэхпитинэ -
Истиэх этибит,
Иккиһин эргийэр
Көрдөһөр көрдөһүүм
Наадалаахпын...
Ырдьаппыттар,
Бултаспыт,
Көрөн баран
Күрэҥ сылгы сиэлин
Билигитээҕэр ордук
Дохсун холорук буолан
Көмүс хоҥуруулаах,
Хахай кыыл хаана
Маанытык санааннар,
Эн үтүөнү да
Барбыт тойон эригэр
Тоҕус көтөл ата
Кычымнаах,
Уурайа охсон кэбистэ.
Тохсуон ууга
Дьэ, этэн баран
Түһэн хааллылар.
Өйдөрө холбоһон,
Сатыы ыарҕа курдук
Соруйда? диэтэргин -
Дьороҕуркаан сотолоох,
Улахан уоллара
Төттөрү сүүрэн кэллэ
Хаһыытаата Айталыын-куо:
Күннээх буоллахпына -
Куһаҕан буолуоҕа!"
Бэйэм хааммыттан
Таҥнары түһэн барыаҕа.
Эмээхсиммит диэки
Эргийэн көрдөххө-
Ол наадаҥ тугуй?
Куччу маччы
Арай аһаан-сиэн
Чапчылыйыах
Субугурдук дии сырдьар
Саба туттан сытаннар
Бадарааннаан тахсар
Бу ааһар араҕаһы
Сиэтэн ирдьэн
Бастыҥ айах
Эппитиҥ иннигэр
Истэммин иҥнэрим суох,
Куһаҕаны да
Дьигиргэнэн иҥнэрим
- "Дьэ, хотуок,
Үлтүрүйдүм,
Аҕалан
Аҕыс салаа
Эгирийиэх
Дьэ, онтон бу
Мөрөйдөөн сырдьаннар
Хааман тийэн кэллэ,
Бу Айталыын-куоҕа.
Дьирим сиппэт
Сыһыыларын чиэрэстээн
Өтөр илии барбытын
Эһиги оҕоҕут
Батысыһан киирдилэр.
Өҥүн курдук
Сэмэлээн истилэр.
Ол устун түһэн истэххэ-
Арай онтон
Ырбыыта атан хаалбыт...
Онтон арай
Дохсун санаата
Киэҥ буола аппыт.
Дьаһыйда,
Үс төгүл ытыһын
Өһүк бадылҕаҕа
Саҕатыгар киирэн
Аартаһыыбын атаарҕаа!
Тыҥырах тыҥырахтарын
Таҥнарыта
Аата суох.
Эн айыыҥ инньэ,
Мин айыым инньэ!
Бэт аатым
Мэччийдэ,
Кыыстара:
Үөдэним түгэҕэр
Үрдүк халлаан
Мин кини бастыҥ кыыһа
Кутуруктаах
-"Чиэ, нойоттоор!
Хотуммуот,
Айаннаан дьалкытан,-
Уолах тиит
Бу кэлэн баран
Дьэ, бу кэлэн баран
Үс төгүл уҥан
Төҥкөлдьүйдэ,
Билиги күтүр
Өстөөхпүтүн муҥарыттыбыт...
Дьэ, бу манна
Хончоллубут бастаах,
Арай өлүү болдьохтоох
Кэриэн ыччат дьонноро
Куолайын таҥнары
Көлүөнэтин
Айталыын-куо эттэ:
Киис кыыл
Үрдүнэн аһатаннар-
ыйаттаабытын курдук
Таҥнары намылыйан
Сарбаппыттар, -
Иһит үрдүн
Нөрүөннээх
-" Дьэ, эһиги эппит тылгытын
Сүтэриминэбин
Дылы кынным!"
Чогулун курдук
Чэ, оннук буоллаҕына -
Ийэлээтэр ийэкэйбиэт!
Дьэ, Айталыын-куо обургу
Биһиги эйигиттэн
Кутуругун булуу-тэлии
Өксөкү кыыл
Арахтыбыт:
Төһөҕө тиийэргитин
Дьэ, кэскиллээх
Сыыньахтаан сытыарар
Сигиргэй-Бөҕө
Дьэ, маны көрөн бараннар
Күн күбэй ийэкэйим!
Икки эрэһэлээх
Үүн тиэрбэһин
Эн төрүөн
Бастыҥ томторҕолоох
Кистии саба
Ибир сабыр
Алдьаннахпын
-"Ээ, даарым,
Кистэнэн сытта.
Таптаһарбыт
Ханна барыай!" -диэтэ.
Кыыс дьахтар
Дьэ,субугурдук үчүгэйдик
Тугу тоҕоһолоон туран
Самантан тус хоту
Хайа мин киһи
Киирэн иһэн
Ыҥыырдаах,
Барыым даҕаны...
Чигдилэригэр киирдэ.
Содуому туруорарыҥ,
Бойболлубут уллуктаах,
Сиэллэрэн дьигиһитэн,-
Өйдүөх этибит!"
Ир суолун ирдиэн,
Субугурдук дьүһүлэнэн
Икки кэй чуор
Кулгаахкытынан
Истэ сэҥээрэн
Олоруҥутууй эрэ!
Көрө чинчилээ эрэ!
Үөскээн үөдүйбүт
Үтүө дойдуҥ
Биир билбэтэ.
Сыыйа-баайа хааман
Дьэ, манан
Бэккэ диэн
Хаалла биир икки хаар
Туох да эрэйэ-буруйа суохтук
Диэки баран истэххэ -
Бу уот байаҕал
Ойох ылан барбытым,
Өйө суох ууга
Түһүүтүн
Үүт кэрэ ;
Мин ахталыйан үөскээбит
Дьулайыгар таҕыста,
Өстөөҕүн өлөрөн
Дьоллоохторго
Чугас ыалга
Ыһыах ыһар иһилиннэ.
Киһилэрэ буолла.
Барда онно, -
Кэс тылгын
Буллардаҕым баҕас дуу?
Ордук дьулайдылар.
Иһигэр киирэммит
Саҥа алаһа дьиэни,
Ой курдук
Сөблөһөннөр
Хол дойдуттан
Ытыктаатылар.
Дьэ, онно олордоҕуна-
Айдаарыкы-сиэр аты
Көхсүлэригэр диэри
Хаар аҥардаах уол, -
Били тойонноро
Ону баран төннөрөн
Ылан баран эйиэхэ
Кэккэлэтэ уурбут курдук
Куп куп тайбаан
Бу тиийэн туран көрдөҕүнэ-
Үс кэбиһэ булас
Үөрэн-көтөн
Эмээхсинигэр субукурдук
Кудулу куолайбын
Тугунан ситэриэҥий,
Айхалласпытынан бардылар,
Баран иһэр дьон
Дьэ "аттанар ас"
Хайтах уот диэки
Сыларыта сытыйбыт
Сасыарда биирдэ
Күн күбэй ийэкэйбиэт!
Сууйулунна.
Таас хоҥкуйа
Түһэн барыаҕа.
Охсуллубутунан,
Оҥостуох тустаахпыт"
Үрүҥ Уолантан
Хайдыаннаах
Тойон аар
Атахтанан айыллыбыт
Хатан чаҕаан санаабын
Дьэ, саманнык дьахтар
Бэтэрээҥи кырыытыгар
Муус быстан кэлэн
Кэпсэттилэр:
Уҥуоргу кулгаах
Аан ийэ дойдубар
Купсуйдахкына -
Тэгэс тиэстибит
Хобуоһайга хобулууруҥ,
Кэй бараан
Диэн ас астаан
Саҥарда :
-"Дьэ, эмээхсиэн!
Дьэ, арыы тыа курдук
Айаннаан бара турдулар.
Сонтон эргийэн көрбөккө
Кэпсиэ эрэ!
Күһүлгэннээх күндү
Үрэх үөһээ өртүттэн
Субугурдук саҥара-саҥара,
Айыллан үөскээбит
Оҥостубутунан барда,
Дьэ, маны эрэ
Эриһин сөблүөтэ.
Түһэн истэххэ -
Сүбэлэһэн бараннар
Сол сиргэ тийдилэр.
Дьэ, бу тийэн туран
Хойнуттан
Удаҕан дьахтар
Күҥэһэтин
Орбой-удаҕан диэн
Сулбу тардан
Дьахтар кэллэ
Охтубут курдук
Бу ыһыахха;
Ылан баран
Диэтилэр.
Түһэн тураннар
Ким
Хардары хаамыаҕай,
Тааһыттан
Эн төһө үтүө тылы
Төттөрү барыаҕыҥ!
Киэҥ таһаалаах,
Бу күҥҥэ кэлэммин,
Киэбэ ханныгый диэтэххинэ-
Бу биһиги
Оттоҕунан быстаҥҥын
Туох үтүө сүбэ
Тулуйбата,
Турар киһи буолла.
Үөһэ соһолоох
Ыйан-кэрдэн ыыппыта.
Дьэ, билиги
Тойон сүрэхтэрин
Сырайдаах,
Бу буоларын кытта
Хантан да кэлбитэ
Билиминэ эрэн
Иннилэригэр соҕотохто
Хорус кына түстэ,
Дьэ,доҕурчуок!
Онтукайым
Үрүҥ күнүм,
Сорох дьон
Мээлэ турдулар.
Тахсан сытта.
Ситэ кэпсээбитинэн
Киирэн барда.
Этэргин харыстыыр
Санаам хаһан араарар,
Сытыы чаҕаан тылбын
Төҥнө тур!
Айгыстыбытынан бардылар,
Тараах былыт курдук
Икки тойонугар
Сирэ эбит,
Буоллахкытына -
Иитэн эрэр кыыспытын
Сөптөөх ыалга сыыттыах!
Көрөллөөр!" - диэтэ.
Айыы диэн
Үс үүт бүтэйи
Улуу от үрэх
Тоҕойдуу охсон
Аал уоту оттон баран
Доҕордуу,
Түспүтүн курдук
Тор суолун
Аан дойду
Намыл курдук
Сэргэтигэр
Хобурҕаччы оҕуста.
Кыһыл уотунан
Сөблүөмүнэлэр
Дьэ, ол сытан
Алаас баранан
Ойуурдарыгар
Тааһыгар диэри
Кыырыктаах үҥүүлэрин
Биэрэҕит мийигин...
Бардарбын
Хатырык курдук
Соломо кыылы,
Күнүм уһаата,
Обуннаах дохсун
Хат дьахтар хаамыыта
Аймах билэ
Үрдүнэн илин күөнэ
Өндөлдьүйэн көстөр
Ньыгыл таас оройбун
Аһыныктаах санааҕынан
Кыйыыра уста турар
Хатан ньаһаалаах
Отуутугар тахса сүүрэн
Ойоҕо буоллаҕына -
Эйиигин күүһүлээн сырдьан
Мин киһи этэр тылым
Баар буолуоҕа,
Дьэ, оччоҕо эһиги
Икки күн чаҕаан
Ханнык бөрөкү буолуой?
Кычым сиппэт
Букас мустубут
Өлөрсөн эрэр
Тугунан табыаҥый!
Аанньа аҕыннарымнабын,
Дойду эбит.
Дьэ, маны көрөн туран
Дьиэлээх дьон
Улаҕа диэки
Атаҕастаабыт айыым суох,
Оһол буоларыҥ,
Мин айыым инньэ,
Үүт кэрэ ат.
Тоҥус киһи дьиэтин
Аҥаачыккы муос саатын
Биһиэхэ иҥэн батан
Хааһахтыы
Барсыах тустаах...
Үҥкүрүйэн истэ,
Бэккэ тугу алыс
Таҥныбытынан барда.
Кэтит самыылаах;
Хайыстарбын
Тордоон көрүөм
Дьэ, үһүөн
Бэт да ыар андаҕары
Сытаатар киһи тылын
Хайыспытынан
-"Дьэ, эн оҕоҥ
Эйиигин көрөн туран
Аҥаабыллаан туран
Хаарыаннаах
Элээннээх,
Сулбу тардан ылла,
Дойдута эбит,
Аҥар өртүлэриттэн
Аралдьытаҥҥын
Дьоммутугар
Халдьыгым хайыннын,
Эппит иҥин
Хайҕах хара
Буоллаҕа!"
Аабылаан буолуутугар,
Күнүүлүүрбэр
Өҥөйөн көрдүлэр,
Өстөөхтөрүн өһөҕөйдөөннөр,
Саастаахтарын ньаныйаннар,
Түөстэрин уҥунуохтааннар,
Сүүрүгүн тохтот диэммин
Андаҕайан баран
Дьону кытары
Баһым быһыннын,
Ол туһуттан
Субугурдук алгыс
Түөрт кыныаҕым,
Сырыттахтарына -
Сырдьыа суоҕа
Мааҥы бэйэлээх
Бурастыыларыҥ!"
Күлэр боҕуугун
Ахталҕаннаах аартаһыыбын
Субугур муруннаах,
Атаарҕаан көрүөхкүн
Баар буолуоҕай?
Быардарын
Бэйэҥ айыыҥ инньэ
Туоһун курдук
-"Чиэ, доҕорчугуом,
Сир ырааһа баранан
Аралдьыйбата,
Бу көрөннөр
Ардьайа хаппыт
Дьол көрдөһөн эрэбин,
Баҕарахтыы
Күөмчүлээбит көлөһүнүм суох!"
Аргыстаһаннар тиийдилэр
-"Чиэ, доҕоччуйуом,
Сулбурута тардан
Ончу куттаныма!" - диэтэ.
Алгыы турар үһү:
Субугурдук кыннаҕына -
Арай сасыарда
Диэн саныыбын!"
Иннэ диэт айаҕын
Дарбыдыйдахпытый?
"Чиэ, кыйыыра уста турар
Төһөлөөх буолуоҕай?" - диэтэ.
Төлөрүттэхпинэ -
Мин төлөрүтүөм этэ,
Тиийэн кэллиҥ
Уотугар арылыас кус
Нуолур солко курдук
Үрүҥ тыыммыт
Сэҥээрэ туруй эрэ!
Симилэх буолуутугар,
Ыҥыттаран ылла.
Айаннаабыппын,
Мэник майгыны
Түһэхтэрин хааннааннар,
Буоллун!- диэтэ
Төбөҕүнэн хайдаҥҥын,
Хатан халҕаһатын
Уларытымына турар
Дьэ "сөп!" диэн
Түспүтүнэн бардылар.
Бу ат кэҕийэр кэтэҕэр
Икки атаҕынан
Дьиэ иһэ
Аһынааҕар кылгас диэн -
Кутаа уотунан
Сөблүүгүн ду
Олоро уҥнулар,
Эҥин аартыктары
Кэй чуор кулгаахтаах,
Икки саарба кыыл
Улуу дойду улаҕатын
Дьөрсө уон орчо
Саар булгунньах саҥа
Сурааһын хаастаах,
Төҥүннэрбин
Түүнүм уһаата...
Кини барсыах буолла.
Ыҥыттаран ылан баран
Удьуордуун умнулламмын,
Олорор үһү :
Алтан уҥуоҕун
Көстөрө көлчүйэннэр,
Хааллын:
Тимир Арсаанай.
Түһэн турдахтарына -
Өйдүөн истэр баҕас
Барара бэт, доҕор!"
Олороллоро үһү :
Бар дьон
Улаҕатын одуулаата,
Үнтү кэйэннэр
- "Чиэ, буйакайбын, оҕолоор!
Үөһээ халлаан диэки
Ол үрүт өттүн
Өһүк номоҕо,-
-"Буйакайбын, оҕолоор!
Турар дьон
Барытын этэҥҥэ
Биһиги даҕаны
Ааппын аартатымынабын,
Үрэх үтүөтэ баранан
Туох өрүһүйүөх
Түөрэҕим түҥнэһиннин!"
Бу ыһыах ыһар ыалга.
Сараччы үллэн таҕыста,
Сөҕө бахтайа турдулар.
Күтүөттэрэ,
Сыылан истэ,
Дьиҥ тийэри
Эн барар күннээх
-"Дьэ, биһиги киһибитин
Таҥнары намылыйыытын
Иитиллибит ийэ дойду
Бэтэрээҥи дойду
Арахсар санаата
- дии тоһуйда.
Хардарыта тэппитинэн барда,
Сөблүөбэккин ду -
Туорааннар
Үс төгүл туора
Ортоҕутун
Муус булгунньах саҕа
Буксайа үллэн таҕыста,
Сэттэ орчо киэр
Үүрэн кэбистэ.
Киһи баарый?" - диэтэ.
Оҥостоннор
Манна баар дьоннор
Барар күннэрэ буолла.
Дьахтар буолла.
Олоххо олоттулар,
Үрүйэ буолуутугар,
Араҕас арыытыттан
Өлөрөн өһөрөн кэбиһэннэр
Сэттэлээҕиттэн ыла
Кэрискэтин кэтиэмэхтээтэ,
Сымыытын саҕа
Долгуннаах астаах,
Төһө киһи барсарын
Ааҥнаата,
Сүрдээх улахан тыас
Төрүөт буоларыҥ!
Холоонноохтор көрсөммүт
Тура туймаарыйдылар.
Ону билиэхпин баҕаран
Дьэ, дьахтар санаата
Билиги уот байаҕалга тийдилэр.
Дарбаана-дүрбүөнэ суохтук
Икки уолаттарын
Отут кыныаҕым,
Киһи билэн
Алтыаллыы кыннылар.
Атын тэһиинин
Түрбүөннээххэ
Дьэ, бу дьон
Буоллаҕа ду?
Сырдьар буоллулар, -
Дьэ, онон
Күндүлээтилэр.
Араҥастыах тустаахпын,
Айахтаах
Дойду үтүөтэ баранан
Айталыын-куо.
Бачыгыраччы баһан ылан
Кутан биэрэ-биэрэ
Чиэстэнэн иитиллибит,
Сэттэ уон
Бастыҥ мас
Араҕас арыыны
Биэрэ-биэрэ