cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Атаах дьахтар
Бу кылгас кэпсээҥҥэ дьахтар олоххо анала, аналын толорууга кыаҕа толору быһаарыллан ыйыллар. Эллэй Боотур биллэр бэлиэлэри туһанан доруобуйата бөҕө, көйгө кыыһы, Аан Чаҥыйаны талан, кэргэн ылан элбэх уолаттары төрөтөн, улаатыннаран сахалары сайыннарар, ахсааннарын элбэтэр. Билигин Омоҕой Баай кыыһыттан төрөөбүттэрин умнан Эллэйтэн эрэ төрүттээхпит диэн этинээччилэр элбээтилэр. Дьахтар көйгө буолуута, доруобуйата бөҕөтө, үлэни-хамнаһы кыайара олоххо аналын толоруутугар, оҕо төрөтөн улаатыннарыытыгар туһата улаханын, бу кэпсээммит биллэрэрин кэргэн ылааччылар бары таба өйдөөн туһана сылдьыахтара этэ. Ол аата кэргэн ылыы, ыалы тэрийии диэн аан бастакы сыалынан оҕо төрөтүүтэ буоларын билинии эрэйиллэр.
Атаах буола иитиллибит дьахтар омук сайдыытыгар, аймахтар элбээһиннэригэр туох да туһаны аҕалбатын бары билэр былыргы кэпсээммит биллэрэрин таба өйдөөн олохпутугар туһанарбыт эрэйиллэр. Ол курдук бу кэпсээҥҥэ атаах кыыс бэйэтигэр тиийинэн өлөрө, олохтон туоруура, олох ыараханын тулуйбата, атаах буола иитиллибит дьахталлар кэлэр көлүөнэлэри хаалларбаттарын, аһара киэргэнэн, кэрэ буола сатаан, омук сайдыытыгар үлэлэринэн-хамнастарынан туох да туһаны оҥорботторун биллэрэр аналлаах.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьахталлары өрө тутуу, арбааһын аһара барбытынан, билигин дьахталлар үөрэҕи-билиини кыайа-хото баһылааннар салайар үлэҕэ өрө тахсан иһэллэр. Салайааччы буолуу, байыы-тайыы, биллии-көстүү өйү-санааны уларытара былыргыттан биллэрэ дьахталларга ордук улаханнык дьайар уратылаах:
1. Байбыт, хотун буолбут дьахталлар төрүүллэрэ аҕыйаан омук ахсаана эбиллибэт, аҕыйаан барыыта кэлэр.
2. Эр дьону баһылыыр, салайар санаалара элбээһиниттэн биир тылы булуналлара, тапсаллара суох буолар. Кэргэнниилэр арахсыы-лара элбээһинэ, ыал буолан олох олоруу уустугуруута баһылыыр оруолу былдьаһыыттан улаатан хаалар.
3. Дьахталлар баһылааһыннарынан оҕо иитиитэ сыыһа хайысхаланар, атаахтатыы, көрөн-истэн харыстааһын өттүгэр уларыйара буруйу-сэмэни, сыыһаны-халтыны оҥорооччулары элбэтэрин тэҥэ, үлэни-хамнаһы кыайааччылары аҕыйатар.
Дьахтар бэйэтин улаханнык сананара улаатыыта, атыттартан үрдүктүк тутта сатыыра оҕотун өйүн-санаатын куһаҕан өттүгэр күүскэ уларытар. Бэйэтин билиммит дьахтар оҕотун иитиитэ “Мин оҕом саары чаккылаах” диэн этиини тутуһан атаахтатыы, бэйэмсэх, улаатымсык оҥоруу өттүгэр салаллар. Бэйэтин үрдүктүк сананар дьахтар оҕотун тупсара, атыттартан үрдүктүк тута сатыыр санаата аһара барарыттан оҕото бэйэмсэх, атыттары букатын аахсыбат өйдөөх-санаалаах буола улаатар кыахтанар.
Буруйу, куһаҕаны оҥорбут оҕону көмүскэһии, атын оҕолору “куһаҕаннар” диэн этии бэйэтин улаханнык сананар дьахтарга ордук элбээн хаалара оҕото аһара бара, аһара туттуна сылдьар өйдөнөрүн-санааланарын үөскэтэн улаатыннарар. Ол курдук оҕо тугу да оҥордохпуна көмүскүөхтэрэ диэн санаатыттан куһаҕаны оҥороро, сыыһа-халты туттунара элбиэн сөп.
Аҥардас дьахталлар биир эмэ оҕолорунан омугу сайыннарыахтара диэн санаа сымыйа, албыҥҥа киирэн биэрии буолар. Ол курдук биир оҕо атаах буола улаатара былыргыттан биллэриттэн, аҥардас дьахтар бэйэтин биир эмэ оҕотун атаахтатарыттан, киһилии майгыга, үлэҕэ кыайан иитэр кыаҕа суоҕуттан, кэлэр көлүөнэлэрин сайдыыта атахтанар кыахтанар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр оҕону иитиини государство бэйэтин илиитигэр ылыытыттан, өй-санаа, таҥара, кут-сүр үөрэҕин суох оҥорбуттарыттан, оҕолор бары дьааһылаларга, детсадтарга сылдьалларыттан, оҕо бэйэтэ иитиллэрин, сылдьан эрэ улаатарын курдук өйдөбүл дьоҥҥо үөскээн олохсуйан хаалбыт. Бу сэбиэскэй үөрэх сабыдыалынан элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” айааччылар, оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэрин курдук билигин да этэ сылдьаллар, саха дьонун барыларын албынныыллар.
Хас биирдии дьахтарга оҕото үчүгэй, олус үчүгэй буоларын дьон бары билэллэр. “Мин үчүгэйбиттэн, оҕом өссө үчүгэй” диэн санаа бэйэтин үчүгэйдик, үрдүктүк сананар дьахталларга аһара барар кыахтанара оҕотун өйүн-санаатын, бэйэмсэҕин улаатыннаран буорту оҥорор. Бу дьонтон үрдүктүк сананар санаа дьахтартан оҕоҕо бэриллэригэр өссө улаатан, аһара барар кыахтанар.
Дьон баайдарыттан-малларыттан тутулуктаах тус-туспа араҥаҕа арахсыылара өйдөрүгэр-санааларыгар уратылары киллэрэрэ элбэх. Аһара баай дьон дьадаҥылары, үлэһиттэри дьонунан да аахпаттара былыргыттан биллэр. “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн өс хоһооно ити өйү-санааны биллэрэр.
Баай баар буолуута үлэһит дьонтон үрдүктүк сананыыны үөскэтэн сайыннарара оҕолорун иитиитигэр аһара атаахтатан кэбиһэллэригэр тириэрдэн буортуну, куһаҕаны оҥорор. “Бил баһыттан сытыйар” диэн өс хоһооно ити атаахтатыы оҕо өйүгэр-санаатыгар оҥорор куһаҕанын быһаччы арыйан, байбыт аймахтар үйэлэрэ аҕыйах көлүөнэнэн түмүктэнэрин биллэрэр.
Атаах дьахталлар киһиргэтиини, хайҕааһыны ордук сөбүлүүллэрэ оҕолорун киһиргэтэн иитэллэрин, үөрэтэллэрин үөскэтэрэ майгылара туруга суоҕун үөскэтэн сыыһа-халты туттуналларын элбэтэр.
Былыргы кэпсээммит атаах дьахтары олохтон туоратан, атаахтааһын туһата суоҕун бигэргэтэн биһиэхэ тириэрдэрин таба өйдөөн оҕо иитиитигэр туһаныа этибит. Атаах дьахтар биир эмэ оҕотун атаахтатан кэбиһэн дьон олоҕор уустуктары үөскэтэрэ элбэҕиттэн сахалар урукку кэмнэргэ сэрэнэллэр, дьахталлары аһара ыыппакка харыстана сатыыллар этэ.
Аҥардас дьахталлар оҕолонон хаалаллара былыргы да кэмнэргэ баарынан аналлаах “Тулаайах оҕо”, “Аҥардас дьахтар оҕото” диэн үөрэҕи оҥорон тулаайах оҕолору иитиигэ-үөрэтиигэ анаан-минээн туһаналлара, ханнык эрэ эр дьон аймахтарыгар сыһыаран иитэн, үөрэтэн улаатыннараллара.
Атаах дьахтар омук сайдыытыгар туох да туһаны аҕалбатын саха эр дьоно билэннэр кэргэн ылбаттар уонна кэлэр көлүөнэлэрин атаахтаппакка иитэ-үөрэтэ сатыыллар. (1,55).
Туһаныллыбыт литература
1.Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Альфа Банк
Альфа Банк (Alfa Bank), Арассыыйа биир улахан баана. Альфа Групп холдиҥҥа киирэр.
Омуктардааҕы биирдик тутумтата
Омуктардааҕы биирдик тутумтата (SI, International System of Units, Système International d'unités) диэн аан дойдуга ордук киэҥник туттуллар кээмэй тутумтата. Метр тутумтатын аныгы барыла. Аан дойдутааҕы билим, технология, индустрия, эргиэн эйгэлэригэр ылыллыбыт соҕотох сорумдьу статустаах кээмэй тутумтата.
Сулейман Стальскай
Сулейман Стальскай — лезгиин ашуг бэйиэтэ, Дагестаан народнай бэйиэтэ.
1869 төрөөбүт. 1937 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр өлбүт.
Барыы битигэ
Барыы битигэ 40 бастаах. Ис хоһоонунан икки сороххо араараллар. Бастакыта Кыһыл байҕалы туорааһынынан бүтэр, иккиһэ Таҥара Синай хайаҕа көстүүтүнэн саҕаланар.
Хонтуруол
Хонтуруол (Control) диэн барымта гыныытыгар дьайар (көбүтэр, тохтотор, уларытар, хааччахтыыр) кыах. Барымта диэн дьон, массыына, программа буолуон сөп. Гыныы диэн дьон майгыта эбэтэр үлэтэ, массыына судуҥа (операцията), программа тусхала. Хонтуруол салайыы тутумтатын биир сүрүн функцията буолар.
Маасса
Маасса диэн эттик ис саҥа. Атом уонна ууһук өлүүскэлэр баалларын билиэхтэригэр диэри маасса эттик төһө элбэх материялааҕын көрдөрөр дии саныыллара. Кэнники билбиттэринэн араас атомнар уонна өлүүскэлэр, биир кэриҥ материялаах да буоллахтарына, маассалара араас буолар эбит. Билигин маассаны эттик инерциятын кээмэйэ дииллэр, ол эбэтэр эттик туора күүс дьайыытын түргэтээhинигэр утарсыыта. Инерцияттан ураты гравитация маассата диэн баар. Бу эттик атын эттиктэргэ тардар күүһэ. Маасса сүрүн кээмэй биирдиктэрэ килограмм уонна грамм.
Биилик
Биилик диэн дьону дьаһайар, хонтуруоллуур, бас бэриннэрэр дьулуур дьайыытын кыаҕа. Биилик сүрүн төрүттэрэ - күүс, куттааһын, баай, билии.
Макс Вебер быһаарарынан, биилик диэн биир киһи бэйэтин дьулууругар атын дьону бэриннэрэр күһэйэр кыаҕа, кинилэр баҕа санааларын, кэрэхсэбиллэрин, утарсыыларын үрдүнэн, кэһэн да туран.
Макс Вебер биилик төрүттэрэ:
Макс Вебер үс идеаллаах политика басханнааһынын (лидердааһынын) тииптэрин бэлиэтиир:
Фридрих Ницше быһаарарынан, «Бииликкэ дьулуур» (Der Wille zur Macht) диэн киһи олоҕун хамсатар сүрүн күүһэ буолар. Бииликкэ дьулуур диэн атын дьону күүһүнэн баттааһын эрэ буолбатах. Киһи күннээҕи олоҕор ордук буолан тупса сатыыра, сайдыыта, саҥаны билиитэ, үрдүкү чыпчаалга дабайыыта бу барыта бииликкэ дьулуур буолар. Ницше санаатынан, бииликкэ дьулуур, бииликкэ талаһыы киһи айылҕатыгар төрүкү баар. Киһи түҥ былыргыттан тула эйгэтин бэйэтин туһатыгар уларытарын курдук баар.
Мишель Фуко санаатынан, күүстээх дьулуурдаах, дьону күүһүнэн баттыыр биилик Эуропа Саҥа кэм саҕанааҕы кииннээһиннээх монархия иллэригэр баара. Аныгы иллэргэ биир биилик киинэ суох. Биилик түмэт устун тарҕанан элбэх кииннэрдээх уонна төрүттэрдээх. Ил институттара эрэ буолбакка, дьон биирдиилээн, дьиэ кэргэн, бөлөхтөр, тэрилтэлэр, экономика агеннара бэйэ бэйэлэрин кытта араас таһымнаах сыһыаннарыгар күүһүлээһин, баттал, күһэйии баар. Бу барыта биилик буолар.
Марксист суруйааччыта Антонио Грамши быһаарарынан, култуура уонна билии күүһүлээһини уонна баайы кытта тэҥ суолталаах биилик төрүттэрэ буолаллар. Грамши култуура гегемонията национал ил идеологиятыгар сүдү оруоллааҕын бэлиэтиир. Национал илгэ буржуазия кылааһа күүһүлээһининэн уонна култуура гегемониятынан капитализм биилигин олохтуур, пролетариаты хам баттыыр.
Сибиир ханствота
Сибиир ханствота (Сибиир саарыстыбата, Сибиир сурда ) — XV үйэ бүтүүтүгэр Алтан Ордуу ыһыллыытыгар үөскээбит Арҕаа Сибииргэ түүр тыллаах татаар омугун феодальнай дойдута. Сибиир ханствота Перьм сирин, Ноҕай Ордуутун, Каһаах ханствотын, уонна телеуттар дойдуларын кытта ыаллыы сытар этэ.
Сибиир ханствотыгар туттуллар тыл — түрки.
Төрдө (1220-1375)
"Сибиир" диэн аат аан маҥнай 1240 сыллаахха "Моҕол ытык историята" (Юань-чао ми-ши) диэн ааттаах кинигэҕэ ахтыллар. Ол кинигэҕэ этиллибитинэн Дьүчи 1206 сыллаахха Shibir диэн сиртэн соҕуруу олорор тыа биистэрин сэриилээбит. Онтон ураты сиһилии дааннай суох буолан чинчийээччилэр Сибиир диэн аатынан хайа дойдуну ааттыыллар уонна ол дойду ханна баарын быһаарар кыахтара суох.
XIV үйэ бастакы аҥарыгар Египет султанын суруксута Ал-Омари Алтан Ордуу састаабыгар Сибиир уонна Ибиир диэн сирдэр баалларын ахтыбыт. Чинчийээччилэр этэллэринэн бу ааттаммыт сирдэр Иртыш уонна Тобол өрүстэр икки ардыларыгар баар буолуон сөп. Быһа холоон ол кэмҥэ Европатааҕы карталарга Sebur уонна Singui диэн аат баар буолбута: Пиццагани ини-биилэр карталара (1367) уонна Каталан каартата (1375).
Тайбугиннар сирдэрэ
Академик Г. Ф. Миллер сабаҕалыырынан Сибиир ханствота 1220 сыллаахха тэриллибит Тайбугин сурдуттан үөскээбит. Тайбугин сурдун Алтан Ордуу атын улуустарыттан уратыта диэн кини автономиялаах сир этэ.
Чинги-Тура Вилайиэтэ (1375—1468)
1359 сыллаахха Алтан Ордуу историятыгар Улуу Самныы кэмэ саҕаламмыта. Сибиир ханствотын баһылыктара Шибан сыдьааннара (нууч.: Шибаниды) ол кэмҥэ былаас былдьаһыытыгар көхтөөхтүк кыттыбыттара биллэр.
Тохтамыш кэмэ
Тохтамыш диэн аатырбыт хаан Урус-хааны утары сэриилэһэр кэмигэр Шибан сыдьааныттан Каҕанбэктэн көмө көрдөөбүтэ, ол эрээри Каҕанбэк көмөлөспөтөх. Муҥур уһугар Тохтамыш бастаан Урус-хааны, онтон Мамайы кыайбыта уонна бүтүн Алтан Ордуу хаана буолбута. Ол кэннэ Тохтамыш Каҕанбэги уһулан, Сибиир хаанынан кини быраатын Арааб-хааны анаабыт .<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Тохтамыш сүрүн өстөөҕө Тимур (Тамерлан) Алтан Ордууну сэриилииригэр аан бастаан Сибиир ханствотын халаабыт этэ. Онтон Тимур 1389 сыллаахха бэйэтин сэрииһитин Дьаһан-шаһ-баҕадуру, Омар-баҕадуру уонна Үч-Кара-баҕадуру Сибиир ханствотын сэриилии ыыппыта биллэр.
Хадьи-Муһаммад хаан (1421—1428)
1420 сыллаахха көҥүл Сибиир ханствотын баһылыга Хадьи-Муһаммад хаан буолбута. Кини баһылыктыыр кэмигэр Сибиир ханствотыгар ис сэриилэр саҕаламмытара уонна 1495 сыллаахха түмүктэммиттэрэ. мини|300x300пкс|Түмэн ханствота Ибак хаан кэмигэр
Телеулар (казах ууһа)
Телеу диэн этнонимы учуонайдар уонна чинчийээччилэр былыр олорон ааспыт теле аҕатын ууһун кытта ситимнииллэр. Оттон теле аҕатын ууһа VI үйэҕэ Түүр хаҕанатын састаабыгар киирсэрэ.
Казахтар телеуларын саамай чугас уруулара, аймахтара каракалпактар муйтен диэн ааттаах суоллаах биис уустара буолаллар (кинилэр, биллэринэн, 40 кыыс амазонка туһунан норуот тылынан уус уран айымньытын, эпоһын айбыттара). Кинилэр истэригэр эмиэ теле уонна самат диэн биис уустара киирэллэр.
Үөскээһиннэрэ
Телеулар былыр былыргыттан былыргы түүрдэр истэригэр киирэр телес бииһин ууһугар киирсэллэр диэн буолар (холобур, динлиннэр, гаогюйдар). Л. П. Потапов чинчийээччи этногенетическэ өттүнэн ити биис уустарын телеуттары, тэлэҥиттэри уонна төлөстөрү кытта уруулуу тутар. Онон телеулар телеуттары кытта ыкса ситимнээхтэр.
Ол гынан баран, телулар монголлары кытта ситимнээхтэрин этэр сабаҕа эмиэ баар. Н. Я. Бичурин учуонай этэринэн, динлиннэр (дилилэр) уонна гаогюй монгол төрүттээхтэрэ биллэр. Учуонай сабаҕалыырынан, гаогюйдар аан бастаан дили, онтон кэлин гаогюйдар динлилэрэ дэммитэр. А. С. Шабалов сылыктыырынан, телеулар уонна кинилэри ууһаппыт дилилэр уонна гаогюйдар аан бастаан монгуол тылын диалегар саҥараллара үһү.
Уустара
Телеулар састааптарыгар өссө түөрт туһунан биис ууһа киирэр: Ажиахмет, Ногай, Самат, Керейли.
Тарҕанан олоруулара
Телеу бииһин ууһун бэрэстэбиитэллэрэ билигин Казахстан Костанайскай, Актюбинскай уонна Кызылорлинскай уобаластарыгар олороллор.
Ахсааннара
20 үйэ саҕаланыытыгар телулар ахсааннара 20 тыһыынча кэриҥэ киһи этэ.
B Lab
B Lab — кэммиэрсийэҕэ сыһыана суох тэрилтэ, Эмирикэ ХолбоһуктаахЫстааттарыгар Пенсильванияҕа Делавэр уокурукка баар.
2006 сыллаахха үс атастыылар - Джей Коен Гилберт, Барт Хоулахан уонна Эндрю Кэссой тэрийбиттэр. B Lab хампаанньаларга аналлаах социаль уонна экология ирдэбиллэрин киритиэрийдэригэр сөп түбэһэр сэртипикээттэри оҥорбут (B Lab certification или B Corporation certification). Бу сэртипикээттэр көмөлөрүнэн, ону кытта бэйэтин эрийэтинин уонна аналитик матырыйаалларын туһанан, B Lab эконуомука саҥа сиэктэрин арыйбыт, үс ситимнэһэр бачыымнарынан системалыы уларыйыыны киллэрбит: Certified B Corporations туппут; инвестициялары социаль бырайыатар уонна тулалыыр эйгэни харыстааһын туһуларыгар тыырыыга сабыдыаллаабыт; социаль урбаанньыттааһын уонна инвестиция көмөтүнэн дьайыылар үрдүүллэригэр судаарыстыбаннай бырагырааммалары хамсаппыт.
B Lab дойду социаль уларыйыытыгар инновация кэммиэрчэскэй уонна кэммиэрчэскэйэ суох моделларын үлэлэтэр, ырыынак уһун кэмнээх хаппытаалын сайыннарар уонна бэйэтин сэртипикээттэрин сиэктэрин кэҥэтэр, корпорациялар устааптарын социаль эппиэтинэстээх буолууларын тупсарар, биизинэһи уонна социаль тэрилтэлэри холбуур. Сэртипикээттээһин ырыынагар B Lab Det Norske Veritas, Underwriters Laboratories уонна Technischer Überwachungsverein хатыһар. 2014 сыл сааһыгар 27 дойдуттан 60 араас экономуокука эйгэтин тыһыынча кэриҥэ хампаанньата B Lab сэртипикээтин ылбыт, өссө 16 тыһыынча хампаанньа бу тэрилтэ үнстүрүмүөннэринэн туһаммыт.
B Lab үлэтин саҥам саҕалыыр кэмигэр үгүс сакаасчыттар уонна инбиэстэрдэр өйөөбүттэр, ол — Рокфеллер пуондата, АХШ аан дойдутааҕы сайдыыга агеныстыбата, Deloitte, Prudential Financial уонна Halloran Philanthropies. B Lab хампаанньалар саҥа көрүҥнэрин тэрийбит — B Corporation («B» диэн «барыыстаах»). Ити — юридиичэскэй бэлиэ уонна сэртипикээссийэ систиэмэтэ, хампаанньалары бэйэлэрин социаль өттүнэн эппиэтинэстээх туһанааччыларга уонна инбиэстэрдэргэ киллэрэр.
B Corporation статуһун уонна сэртипикээтин ыларга хампаанньа олохтуур дуогабарын менеджердар, акциялаахтар эрэ тустарыгар буолбакка, үлэһиттэр, тулалыыр уопсастыба интэриэстэрин көрөллөрүн курдук уларытыахтаах. Көннөрүүлэр урбаанньыттар тастан инбиэстэрдэри, үптэрин-баайдарын туһугар долгуйбакка, ылалларыгар кыах биэрэр.
2014 сыллаахха Сколл Пуондата B Lab -ы, аан дойду социаль тэрилтэлэрин куонкуруһугар тиһэх биэтэккэ тиийбитин иһин, наҕараадалаабыт.
Итини таһынан B Lab корпорациялар уонна сокуон туһунан иһитиннэрэ саайты дьаһайар.
Баба-Деда
Баба-Деда — Арассыыйаҕа баар, кырдьа барбыт дьоҥҥо туһалаах информацияны биэрэр, онлайн-өҥө. 2012 сыллаахха төрүттэммит, Арассыыйаҕа бастакы идэтитиллибит биэнсийэлээх дьоҥҥо анаммыт интернет-портал.
Историята
Биэнсийэлээх дьоҥҥо анаан Арасыыйыҕа бастакы иһитиннэрэр-биллэрэр соруктаах саайты аһыы 2011 сыллаахха толкуйдаммыт. Ол кэмҥэ бырайыагы төрүттээччи Анастасия Лазибная «Мамушка» диэн ааттаах тэрилтэни тэриммит. Мобиль өҥөлөр хампаанньаларыгар инвестиция дириэктэринэн үлэлээбит буолан былааннаммыт порталын социаль бизнес форматынан: «Я не верю в волонтёрские начала. Для того чтобы команда была сплочённой и с неё можно было бы спрашивать, чтобы была ответственность, людям необходимо платить. Люди должны чувствовать личную ответственность и заинтересованность» саҕалаабыт. Лазибная бэйэтин кытта биир санаалаах дьону түмэн, бэйэтин үбүн 200 тыһыынча солкуобайы туһанан, 2012 сыллаахха «Баба-Деда» сайты арыйбы.
2013 сыллаахха портал Агентство стратегических инициатив, атын структуралартан өйөбүллэммит. IV бүтүн Арассыыйатааҕы «Связь поколений» куонкурус бириэмийэтэ бэриллибит, «социальное предпринимательство и социально ответственный бизнес» категорияҕа бастакы миэстэҕэ тиксибит.
2014 сыл туругунан хампаанньа үбүн сыллааҕы эргийиитэ 2 мөлүйүөн солкуобайга тиийбит, уопсай инвестициялара - 1,5 мөлүйөн солкуобай. «Баба-Деда» сайт бүтүн Арассыыйатааҕы Экономика үрдүкү оскуолатын «Стартап года» бирэмийэтин, «лучший социально значимый стартап» номинацияҕа кыайан, лауреата буолбут». Хампаанньа аан дойдутааҕы социаль урбаанньыттар Social Impact Award бириэмийэлэрин бүтүн Арассыыйатааҕы этаабыгар кыттыбыт — түмүгэр финааалга тахсыбатах эрээри, жюри чилиэннэринэн Арассыыйа социаль биизнэһигэр сэттэ бастыҥ тэрилтэ ахсааныгар киллэриллибит.
Mail.Ru Group өйөөһүнүнэн бырайыах салайааччыта Анастасия Лазибная «Теплица социальных технологий» диэн «„Цифра эйгэтин“ саастаах дьоҥҥо хайдах арыйабыт?» тиэмэҕэ митап ыыппыт, «Компании для всех возрастов» бырайыагын аһарын туһунан биллэрбит. Бастакыттан бу хампаанньата барыыс ылар соруга суох тэриллибит, ол эрэн ааптардар оҥорбут биизэнэс-моделлара ситиһиилээх буолан, ааҕалларынан (саайты туһанар дьон элбии турар, оҥоһуллар өҥөлөр сыаналара удамыр, уонна ахсаана үрдүү турар), 2015 сылга бырайыак ороскуотун сабан ыраас дохуот биэриэхтээх. Сүрүннээн тэрилтэҕэ үп саайка баар хампаанньалар төлөбүрдээх өҥөлөрүттэн ылыллар комиссиялартан киирэр.
Үлэтэ-хамнаһа
Сайт сүрүн үлэтэ - кырдьа барбыт саастаах дьоҥҥо туһалаах информацияны биэрии өҥөтө. Порталга араас категорияларга өҥө туһунан информацияны булуохха сөп: вакансиялар, айан, спорт, үөрэтэр куурустар, баан өҥөлөрө, страхование, медицина уонна көрүү-харайыы, бэлэхтэр-туһахтар уонна бырааһынньыктар. Өҥөлөр бары чопчу туһанар дьон сааһыгар сөп түбэһэрдии ыйыллыбыттар. Өҥөлөр категорияларга араарыллыбыттар, көрдөөһүн систематынан олорор сиринэн, төлөбүрүнэн, көрүҥүнэн талыллаллар.
Хампаанньа үлэһиттэрэ Арассыыйа куораттарыгар «Хампаанньалар 50+ саастаах дьону үлэҕэ ылаллара туох туһалааҕын» туһунан тиэмэҕэ семинардары ыыталлар, саҥа кыттааччылары кытта сөбүлэһии түһэрсэллэр. Порталы араас фондалар, бааннар, интернет-бырайыактар, хантинг агенстыбалар уонна корпорациялар өйүүллэр. Итини таһынан, портал хамаандата атын тэрээһиннэргэ кыттан харчы оҥорор. Холобура, «Для женщин 50+» диэн ааттаах муоданы көрдөрүүнү ыытарга грант сүүйүбүттэр.
Социаль суолтата
Бырайыак бастакы соруга - үлэ ырыынагар дьону сааһынан араарыыны утарыы уонна кырдьаҕас дьон норуот хаһаайыстыбатын ханнык баҕарар эйгэтигэр үлэлии кыахтаахтарын өйдөтүү. Сайт саастаах дьон уопсастыба олоҕор кыттыыларыгар уонна кинилэр дьарыктаах буолууларыгар көмө буолуута, олох хаачыстыбата тупсарыгар, социаль тыҥааһын намырыырыгар, үһүн үйэлээх буолууга тоҕоостоох эйгэ үөскээһинигэр, олук буолар.
Бюрократия
Бюрократия диэн ил биилигин салайар аппарата. Бюрократия ханнык баҕар улахан институт тэрилтэ кини салайар тутумтата буолар. Бюрократия аппаратын үлэһиттэрэ бюрократтар дэнэллэр. Бюрократ ананар (талыллыбат) сорумдьут. Бюрократ халыыптаах сиэрдэри тутуһан үлэлиир.
Владимир Путин хайыытыгар ордер
2023 сыл кулун тутар 17 күнүгэр Гаагаҕа баар Аан дойдутааҕы холуобунай суут (МУС) РФ Президенин Владимир Путин хаайыытыгар ордер уурбута диэн бэриллибитэ. Россия Президенэ байыаннай буруйу - <a href="./Украина_оккупацияламмыт_территорияларыттан_оҕолору_департамена" rel="mw:WikiLink" data-linkid="11" data-cx="{&quot;adapted&quot;:false,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;Депортация украинских детей в Россию&quot;,&quot;description&quot;:&quot;перемещение детей во время российско-украинской войны с целью их русификации&quot;,&quot;pageprops&quot;:{&quot;wikibase_item&quot;:&quot;Q112222097&quot;},&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;},&quot;targetFrom&quot;:&quot;mt&quot;}" class="mw-redirect cx-link" id="mwDQ" title="Украина оккупацияламмыт территорияларыттан оҕолору департамена">сокуоннайа суохтук оҕолору</a> <a href="./Украина_оккупацияламмыт_сирдэрэ" rel="mw:WikiLink" data-linkid="12" data-cx="{&quot;adapted&quot;:false,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;Временно оккупированные территории Украины&quot;,&quot;thumbnail&quot;:{&quot;source&quot;:&quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/2022_Russian_invasion_of_Ukraine.svg/80px-2022_Russian_invasion_of_Ukraine.svg.png&quot;,&quot;width&quot;:80,&quot;height&quot;:54},&quot;description&quot;:&quot;территория Украины, контролируемая ДНР и ЛНР и признающаяся украинскими властями временно оккупированной&quot;,&quot;pageprops&quot;:{&quot;wikibase_item&quot;:&quot;Q20094029&quot;},&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;},&quot;targetFrom&quot;:&quot;mt&quot;}" class="mw-redirect cx-link" id="mwDg" title="Украина оккупацияламмыт сирдэрэ">Украина оккупацияламмыт сирдэриттэн</a> Арассыыйаҕа таһаарылытын иһин буруйдаабыт. Онон, Путин - билиҥҥи дойду салайааччытаттан үһүс, онтонХНТ куттал суох буолуутун Сэбиэтин —   в Россияны хаамыыга Арассыыйа Украинаҕа киириитэ. Путин государство үһүс сылын баһылаата уонна ХНТ куттал суох буолуутун Сэбиэтин бастайааннай чилиэннэртэн бастакынан буолла. Ол иннинэ МУС буруйу оҥорбутун иһин Судан президенын Омар ал- Башир уонна Ливия Муаммар Каддафи ны буруйдаабыта. .
Путины кытта хаайыы ордерын Российскай Федерация Президенин иһинэн оҕо быраабыгар боломуочунай омбудсменыгар Мария Львова-Беловаҕа эмиэ бэриллибитэ.
Reuters бэлиэтээбитин курдук Путины уонна Львов-Белованы Рим статуту илии баттаабыт уонна ратификациялаабыт ханнык баҕарар 123 дойдуттан биирэ ратификациялаабыт арест ууран МУС-ка туттарыан сөп.
Украина оҕолорун Арассыыйаҕа депортациялааһын
2022 с. сэтинньи ыйынааҕы чахчыларынан, Украинаттан Россияҕа 300 тыһыынчаттан (Украина өттүттэн) 705 тыһыынчаҕа (Арассыыйа өттүттэн версиятынан) диэри оҕо тахсыбыт. . Оҕону иитэ ыларга күһэйэллэр, русификация уонна барыларын тус дааннайдарын уларыталлар диэн биллэр буолбут.
Россия былаастара тулаайах оҕолору да, төрөппүттэрдээх оҕолору да таһаллар. Чуолаан, сүүһүнэн Украина оҕолорун Россия сынньалаҥ лааҕырдарыгар, кэккэ түгэннэргэ төрөппүттэрин көҥүлэ суох атаарыы түмүгэр эбэтэр төрөппүттэрин баттааһыныгар көҥүлэ суох ыытыллыбыттара. Төрөппүттэр оҕолорун ааһан иһэр сирдэрин туһунан информацияны ылбаттар оҕолор төннөллөрүгэр аккаастыыллар.
Ыам ыйын 30 күнүгэр РФ Президенэ Путин тулаайах оҕолорго Россия гражданствотын биэриини судургуппутун туһунан иһитиннэрбит. Украина тас дойдулар дьыалаларыгар министерствота бу «Путин оҕолору уоруу сокуонунан ылынна»диэн тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. .
Аан дойдутааҕы быраап
Сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолорго норуоттар икки ардыларынааҕы бырааба көрүүтүнэн ааҕыллар киһини утары буруйу оҥоруу :
ХНТ комиссияты Украина оҕолорун депортациялааһын байыаннай буруйу оҥоруу быһыытынан биллэрбитэ.
Реакциялар
Россия былаастарын бэрэстэбиитэллэрин реакцията күүстээх уонна эмоциональнайа буолбута, ол гынан баран Россияҕа МУС быһаарыыта юридически күүһэ суох суох «дииллэрин үрдүнэн,Кремль пресс- секретара Дмитрий Песков этэринэн РФ Атын дойдулардааҕы дьыалалар министерствотын  официальнай бэрэстэбиитэлэ Мария Захарова, суут быһаарыыта РФ быраабын өттүттэн "күүһэ суох" диэн эппитэ. . . . Мария Львова-Үрүҥ ордерын туһунан маннык эппит «аан дойду уопсастыбата биһиги дойдубут оҕолоругар көмө үлэтин сыаналаата", - диэн биллэрдэ» . РФ зампределэ Дмитрий Медведев "туалет кумааҕытын ол кумааҕыны хайдах туһаныахха сөбүн быһаарар наадата суох «диэн суруйбута. . Федерация Сэбиэтин аан дойдутааҕы комитетын бастакы солбуйааччыта Владимир Джабаров МУС чилиэттэригэр барыларыгар Басман  Оройуон суута  хаайыыга ордер биэрэр «куһаҕана суох» бэрт буолуо этэ диэн эппит. .
Маны тэҥэ, Арассыыйа оппозициялара, ол курдук Леонид Волков и Владимир Милов МУС быһаарыыны көҕүлээһинин эҕэрдэлээтилэр.
Украина Президенэ Владимир Зеленскэй "историческай быһаарыы, итинтэн историческай эппиэтинэһи ылыы саҕаланар. Дьон маннык буруйу оҥорууну эпэрээссийэ судаарыстыба-террорист» үрдүкү салайааччы бирикээһэ суох олоххо киллэриэн сөп этэ дуо . Сорох Украинскай официальнай сирэйдэр быһаарыылара историческай буолбутун уонна кини кырдьыгын бэлиэтээбиттэр.
АХШ Президенэ Джо Байден Путин көстөн турар курдук буруйдаах диэтэ байыаннай буруйдар кини хаайыытыгар ордуры биэрии кини хаайыытыгар бэриллибитэ. Евросойуус үрдүкү бэрэстэбиитэлэ Жозее Боррель "аан дойдутааҕы холуобунай суут быһаарыыта — Владимир Путин хаайыыга ордера уонна Украинаттан оҕолору Россияҕа хаайыыга уордьанынан туттарыы-бу буруйдаахтары эппиэккэ тардыы процеһын саҕалааһына диэн эппитэ. Биһиги МУС үлэтин сыаналыыбыт уонна өйүөхпүт. Ким да буруйа суох хаалбат» . Эстония премьер-министр Ка Халлас «суут күнүн көрсө биир хардыыга чугаһатта" диэн биллэрдэ. Путин хаайыытыгар бастакы ордерынан историческай сигналы ыытар: Украинаны утары бары кыыллыы быһыылар Россия салалтатын буруйдаах политикатыттан тахсан эрэллэр. Бу - өйдөтүү: ким да страховкаламмат, оннооҕор судаарыстыба баһылыктара. Арассыыйа режимэ эппиэккэ тардыллыаҕа». а Улуу Британия, Чехия, Латвия, Недланд, Франция МИД баһылыктара эмиэ МУС быһаарыытыгар өйөбүлү эттилэр.
Human Rights Watch бэрэстэбиитэлэ Балкис Дьаррах МУС дьайыыларын биһирээтэ.
Спиридон Алексеевич Григорьев
Бастакы идэтийбит режиссер, РСФСР норуодунай артыыһа, Саха АССР искусствотын үтүөлээх артыыһа, Ленин орден кавалера Спиридон Алексеевич Григорьев   ахсынньы 24 күнүгэр төрөөбүтэ 110 сылын туолар.
Спиридон Григорьев 2 Малдьа5ар нэьилиэгэр 1910 сыллаахха ахсынньы 24 кунугэр кун сирин корбутэ. Кини кыра эрдэ5иттэн  уорэнэр ба5ата улахан буолан 1924 сыллаахха Туман Иванов диэн ревкомовец сыар5атын кэннигэр хатаастан Улахан Аантан куоракка киирбит. Реввкомовеьа 9 биэрэстэ курдугу айаннаат биирдэ кэннин хайыьан уолу корон соьуйбут. Ибигириэр диэри тонмут о5ону аьынан тулуубугар суулаабыт. Туох да докумуона суох уолу куоракка а5алан кыьыл армеецтар о5олорун корор «Коммунист» детдомна хаалларбыт. Биир да тылы нууччалыы билбэт, уорэх диэни онойон корботох, торбуйах ыстааннах, эргэ ырбаахылаах уол ити курдук детдомна кэлбит. Дьэ, ити курдук бэйэтин дьулуурунан киртэн-хахтан арахсан детдом иитиллээччитэ буолан уорэнэн киирэн барар. Уорэ5эр олус кыьамньылаах, актыыбынай о5ону иитээччилэрэ собулууллэр. Ити сылдьан сурдээх сытыы уонна кулууптан арахпат уолу собулуу короллор. Биирдэ сирэйин чо5унан киртитэ туьэн, батта5ын эбии сахсатан баран ханнык эрэ испэктээккэ оонньото киллэрэллэр. Онтон устунан кини кулууптан, театртан арахпат, испэктээктэргэ кыттар буолар. Манна 4 сыл олорбут.
Спиридон Алексеевич 1928 сыллаахха Ленинскэй комсомол кэккэтигэр киирбитэ. Дьокуускайдаа5ы типография5а наборщик уорэнээччитинэн улэлии-улэлии слесарнай-механическай оскуола5а уорэммитэ. Онно сылдьан сана уоскээбит Саха театрыгар элбэх испэктээхтэргэ кыттар.. Талааннаа5ын таба корон комсомол обкома 1930 сыллаахха Москва5а театральнай техникумна уорэххэ ыыппыт. Москва5а тиийэн бэйэтэ да олус ба5алаах киьи ис иьиттэн бэриниилээхтик кыьанан-муьэнэн уорэнэн, техникум режиссерскай факультетын ситиьиилээхтик бутэрэр. С.А. Григорьев эдэркээн, 22 эрэ саастаа5ар режиссер идэтин баьылаан торообут дойдутугар эргиллэн кэлэр. Ити уорэммит техникума кэнники Луначарскай  аатынан театральнай институт буолбута. Кини улэлээбит бастакы сылларыттан режиссер быьыытынан чахчы кыахтаа5ын, театр сайдыытыгар кэскиллээ5и оноруохтаа5ын бар-дьонугар чуолкайдык биллэрбитэ.
1933 сыллаахха саха маннайгы урдук уорэх дипломнаах режиссера улэтин са5алаабыта. Киэн билиилээх, элбэх сана идеялаах, сытыы – хотуу эдэр эрчимнээх режиссер кэлиитэ сана ата5ар туран эрэр Саха театрыгар сана суурээни киллэрбитэ. Бастакы испиктээгин биллиилээх сэбиэскэй суруйааччы Киршон «Бурдук» диэн пьесатын туруорбута. Хара маннайгыттан театрга сценическэй реализмы, олоххо баарын курдук оонньууру ситиьэ сатыыра. Театрга улэлиир бастакы сылларыттан театр иьинэн ус тогул студияны аьан улэлэппитэ. Бу артыыстар кэнники улэлэригэр улахан комо, тирэх буолбута. Саха драматургиятыгар аан бастакы улэтэ Амма Аччыгыйын «Ситим быстыыта» айымньытынан туруорбут испэктээгэ буолар.
Кини аан бастаан саха корооччутун мировой классика пьесатын кытта билиьиннэрбит киьинэн буолар. 1955 сыллаахха Шекспир «Отеллота» туруута, Отелло оруолун Д.Ф Ходулов толоруута Саха сирин театральнай эйгэтигэр улахан умнуллубат тугэн буолбута. Со5урууттан кэлэр театральнай кириитиктэр урдуктук сыаналаабыттара.
40-тан тахса сыл театрга улэлиирин устата 100-тэн тахса испэктээги туруорбута. Олортон бастыннара бастакы национальнай театр кыьыл комус фондатыгар киирбиттэрэ. Кини туруорбут испэктээктэрэ А.Софронов «Дьаданы Дьаакып», Амма Аччыгыйа «Ситим быстыыта», В. Иванов «Бронепоезд 14-69», Суорун Омоллоон «Айаал», Максим Горькай «Тугэххэ», В. Протодьяконов «Манчаары», В. Шекспир «Отелло», Мдивани «Алькасар», Шиллер «Уодаьын уонна таптал», Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара», Степан Ефремов «Ини-бии», А. Островскай «Дьаданы буруй буолбатах», Фонвизин «Тоннор торуох», Погодин «Саалаах киьи», Софрон Данилов «Сахалар ааттарыттан» уо.д.а. Саха театрын историятыгар комус буукубанан сурулла сылдьаллар. Туруорааччы режиссер быьыытынан кини элбэх жанры баьылаабыта. Кини П.А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай драматическай театрга уус-уран салайааччынан, кылаабынай режиссерунан улэлиирин устатыгар, режиссер эрэ быьыытынан буолбакка, артыыстарга учуутал, олохторугар-дьаьахтарыгар кыьаллар-муьэллэр а5а курдук буолбута. Элбэх колуонэ артыыстар кини испэктээгэр чочуллан, норуокка, корооччугэ биллэр-костор бочуоттаах, ааттаах – суоллаах артыыстар буола ууммуттэрэ.
Кини режиссердуурун таьынан бэйэтэ эмиэ оонньуур эбит. Ол курдук, «Кукур Ууска» кинээс Бииктэрин, «Тугэххэ» Луканы, «Бэйэ дьоно аахсыахпыт» Расположенскайы оонньообут. 1968 сыллаахха Рижскэй киностудия5а «Уьун кун сарданата» диэн киинэ5э кырдьа5ас бартыьаан оруолун оонньообут.
С.А. Григорьев-бэйэтин кэмин ча5ылхай уола, кини аата уйэ-саас тухары Саха театральнай искусствотын историятыгар комус буукубанан киирэн турар. Театр артыыстара, дьоно-сэргэтэ, аймахтара кинини театральнай фанат быьыытынан билинэллэр. Пенсия5а тахсан баран ыараханнык ыалдьа сылдьан, сэниэтэ молтообутун да билиммэккэ, кун аайы театрга барара. Биир да сана оонньууну, генеральнай репетицияны, бэлиэ куннэри котуппэт эбит. Онноо5ор кун аайы кэлэ тураары, театрыгар чугаьаан, сана ылбыт дьиэтин эргэ5э атастаьан турардаах. Кыанарын тухары сылый аайы Москва5а театр сезона арылларыгар барара. Спиридон Алексеевич дьонно-сэргэ5э наьаа элэккэй сыьыаннаа5а. билбэт киьитэ суо5ун кэриэтэ буолара.
Спиридон Григорьев кэргэнин Елизавета Петровнаны кытта уйэ анара иллээхтик олорбуттара, сэттэ о5ону, элбэх сиэни иитэн таьаарбыттара. О5олоро, сиэннэрэ бары уорэхтээх дьон. Спиридон Алексеевич улахан кыыьа Людмила Спиридоновна Григорьева Улахан Аанна Спиридон Алексеевич Григорьев торообутэ 105 сылыгар аналлаах тэрээьиннэ кэлэ сылдьан  ахтыытыттан: «Биьиги а5абыт торообут дойдутун Улахан Ааны олус истинник саныыбыт. Ийэбит Еланкаттан торуттээх буолан, сайын аайы сайылыы кэлээччибит. А5абыт дьиэтигэр-уотугар сурдээх эйэ5эс, амарах киьи этэ. Тоьо да тубуктээх улэ уоьугэр сырыттар, быыс булан о5олорун кытта кулэ-уорэ оонньуурун, кэпсэтэрин собулуурэ. О5олоро, сиэннэрэ а5аларын, эьэлэрин туьунан олус истинник саныыбыт. Кини о5олоругар уонна сиэннэригэр  мэлдьи кэьиилээх буолара, ол быыьыгар   кинигэ бэлэхтиир идэлээ5э. А5абыт биьигини, о5олорун, улуу поэт Пушкин айымньыларын геройдарын ааттарынан ааттаабыт. Арай уьус уолун финскэй сэриигэ барбытын кэннэ ийэбит бэйэтэ Анатолий диэн ааттаабыт эбит. Ол курдук, Людмила,  Руслан, Евгений, Татьяна, Владимир, Петр. Ийэбит эт бэрэскитин наьаа да минньигэстик астыыра. Бэрэски буьарда5ына а5абыт толоппуонунэн о5олорун, сиэннэрин, атастарын бэрэскигэ ынырара. Биьиги дьиэбитигэр мэлдьи толору ыалдьыт, хоноьо буолааччы. Саха биллиилээх суруйааччыта Степан Павлович Ефремов кэлэн кулэ-кулэ: «Мин кэллим. Урут кэлбиттэр дьиэ5итин булунун»,- диэбитинэн киирэрэ. Элбэх киьиэхэ уорэнэн хаалан биирдэ эбит ким да кэлбэтэ5инэ тэьийбэт этибит. Биьиги идэ таларбытыгар, тороппуттэрбит кыттыспатахтара. Ол иьин буолуо, бары араас хайысхалаах идэлээх дьоммут. О5олоруттан биир да артыыьы, культура5а сыьыаннаах о5ону ииппэккэ, ити ба5а санаатын сиэннэригэр коруон ба5арара. Ол гынан баран, сиэннэрэ да театр оттунэн барбатылар». Билигин Ойуунускай аатынан саха драматическай театрын директора Петр Тимофеевич Макаров Спиридон Григорьев айма5а буолар. Онон ситим быстыбат.
Кини оло5ун тиьэх кунугэр диэри тапталлаах театрыгар, саха искусствотыгар мунура суох бэриниилээх этэ. Торообут нэьилиэгин дьоно-сэргэтэ, салалтата Спиридон Алексеевич Григорьев утуо аатын уйэтитэн, кининэн киэн туттан 2000 сыллаахха «Аан-Аартык» култуура киинигэр  уонна дэриэбинэ саамай уьун уулуссатыгар кини аатын инэрбиттэрэ.
Левит битигэ
Левит битигэ (Λευιτικόν; וַיִּקְרָא, "Кини ыҥырда") диэн Тора уонна Эргэ Ыйаах үһүс битигэ. Атын аата Моисей Үһүс Битигэ. Үөрэтээччилэр бүтүн санааларынан бу битик Ахеменид империятын саҕана уһун кэм устата суруллубут (б.э. иннинэ 7-4 үйэлэргэ). 27 бастаах.
Кыайыыттан төбө эргийэр
Кыайыыттан төбө эргийэр диэн саха өс хоһооно кыайыы дьайыытыттан өй-санаа киһиргээһин өттүгэр тосту уларыйыытын биллэрэр.
Төбө эргийиитэ диэн киһи кыайыыны ситиспититтэн, аһара улаханнык сананыытыттан сыыһа-халты туттунууга киирэн биэриитэ ааттанар. «Кыайыыттан төбө эргийэр» диэн этии кыра да кыайыы суолтата олус улаханын, киһи өйүн-санаатын буккуйан сыыһа-халты туттунара улаатарын арыйар. 20-с үйэҕэ Гитлер Судетскай уобалаһы холбонуутуттан саҕалаан кыайыылары ситиһэн иһиитэ улахан Аан дойду сэриитин саҕалыырыгар тириэрдибитэ.
Кыайыы диэн ураты быһыыны, түргэнник барыһы киллэриини оҥоруу буолар. «Кыай» диэн баҕа санааны тириэрдэн ыҥырар тылбытыгар «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиититтэн үөскээбит. «Ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта бүтүүлээҕинэн үчүгэйи оҥорорунааҕар, бу тыл куһаҕаны оҥороро быдан элбэх буолара быһаарыллар. Үчүгэйи оҥоруу олус элбэх үлэттэн, эрэйтэн, биир эмэ кыаллар буоллаҕына, куһаҕаны оҥорууттан кэлэр кыайыылар түргэннэр уонна быдан элбэхтэр. (1,31).
Дьон олоҕор тупсууну, үлэ-хамнас сайдыытын оҥорон кыайыыны ситиһэрдээҕэр сэриилээн, сэриигэ кыайан, атыттар сирдэрин былдьаан барыһы киллэринэр ордук түргэн. Крымы холбонууттан үөскүүр төбө эргийиитэ Россия тас политикатыгар дьайыыта өссө кыра сэриилэр сир аайы буолан иһэллэрин үөскэтиэн сөп.
Куруук кыайыылары оҥорор салайааччы, бу кыайыылартан төбөтө эргийэрэ аһара түргэтиир. Кыайыыттан кыайыыга баран иһии аһара туттунууга, улахан сэрии саҕаланыытыгар тириэрдиэн сөп.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) " Бизнес-инкубатор, 2013. - 108 с.
Түүр хаҕаната
Түүр хаҕаната, түркүт хаҕаната — Орто үйэлэргэ Киин Азияҕа баар буола сылдьыбыт Ашина баһылыктардаах былыргы түүрдэр дойдулара. Аан дойду историятыгар биир саамай улахан дойду этэ. Былыргы түүрдэр муҥутуур күүстэригэр (VI үйэҕэ) Хотугулуу-Илин Кытай сирин (Манчжурияны), Моҕол сирин, Алтаайы, Илиҥҥи Түркистаны, Орто Азияны, Казахстаны, Кырыымы уонна Хотугу Кавкаһы баһылаан олорбуттар. "Түрк" диэн аат аан маҥнай 542 сыллаахха Кытай суруктарыгар ахтыллар.
История
Номоххо этиллибитинэн Ашина аҕа ууһа хун баһылыгын оҕотун уонна бөрө холбоһуутуттан үөскээбит. Кинилэр Алтаай хайаларыгар олорбуттар уонна ахсааннара сүүс ыал этэ. Ашина Асяньше жужань хаҕаныгар бас бэриммитэ. V үйэ ортотугар Ашиналар Алтаай соҕуруу өттүгэр олохсуйбуттар уонна жужаннарга анаан тимир ууһунан дьарыктаммыттар. мини|Орхон хочотугар көстүбүт тааска сурук тобохторо. Моҕол сирэ Иртыш өрүс хочолоругар уонна Дьуҥҕаар сиригэр олохсуйбут элбэх ахсааннаах тэлэ биистэрэ жужаннар былаастарын утары өрө турбуттар уонна 482 сыллаахха бэйэлэрин дойдуларын тэрийбиттэр. Бу дойду уһаабатаҕа, 516 сыллаахха жужаннар тэлэлэри сэриилээн ылбыттара. Алтаайга олорор биир Ашина аҕа ууһа жужаннарга тимир ыытар этэ.
Алтаайга Ашина аҕа ууһун тула "түрк" диэн ааттаах биистэр холбоһуулара үөскээбит. Алтаайга олорбут түүрдэр жужаннартан VI үйэ ортотугар диэри тутулуктаах этилэр.
"Мэҥэ түүр илэ" диэн өйдөбүл бастакытын VII–VIII үйэлэргэ былыргы түүрдүү суруктарга туттуллубут. "Ил" диэн өйдөбүл хаҕан күүстээх былааһын ойуулуур. Бу хаҕан түүр дьонун (түрк будун) уонна араас атын биистэри тутан олорор.
Түүр хаҕаната
545 сыллаахха тэлэ биистэрэ эмиэ жужаннары утары өрө турбуттар, бу сырыыга өрө турууну Ашина аҕа ууһуттан төрүттээх Бумын диэн киһи салайбыт. 551 сыллаахха Бумын Арҕааҥҥы Вэй диэн Кытай дойдутун кытта жужаннары утары холбоспут уонна жужаннары кыайан баран "ил-хаан" диэн ааттаммыт.
Бумын 552 сыллаахха өлбүтүн кэннэ кини уола Хара Иссык хаҕан буолбут уонна жужаннары утары сэриини салҕаабыт. Жужаннар хотторбуттарын кэннэ Хара Иссык өлөн хаалбыт уонна саҥа хаҕан Муҕан буолбут. 553 сыллаахха жужаннар букатыннаахтык хотторбуттар уонна былыргы түүрдэр Алтаай хайаларыттан илин диэки сытар истиэптэри баһылаабыттар. Кэлэр сыл арҕаа диэки сэриинэн барбыттар. Бу сэриини Бумын хаҕан быраата Истэми-хаҕан салайбыт. 555 сыллаахха Истэми Араал муоратыгар тиийбит. Ол гынан баран, Араал хоту өттүгэр олорор авардар уонна эфталиттэр бэриммэккэ түүрдэри утары кырыктаахтык сэриилэспиттэр уонна 558 сыллаахха биирдэ хотторбуттар. Ол кэннэ түүрдэр Волга өрүскэ тиийбиттэр, ол эрээри өрүһү туораабатахтар. Ол курдук аҕыйах сыл иһигэр Волга өрүстэн Хинган хайаларыгар диэри улахан Түүр хаҕаната үөскээбит.
561—563 сылларга түүрдэр эфталиттэри утары Ирааны кытта холбоспуттар. 564 сыллаахха Хосроу Ануширван диэн Ираан ыраахтааҕыта эфталиттэри утары сэриини саҕалаабыт уонна Тохаристан диэн сири баһылаабыт. 565 сыллаахха Нахшаб диэн сиргэ буолбут кыргыһыыга түүрдэр эфталиттэри хоппуттар уонна Согд сирин баһылаабыттар. Түүрдэр эфталиттэр сүрүн күүстэрин 567 сыллаахха Бухара таһыгар үлтүрүппүттэр. мини|VI–VIII үйэлэргэ оҥоһуллубут былыргы түүрдэр ойуулара. Моҕол сирэ Түүрдэр уонна Согд олохтоохторо Византияны кытта эргиэн ситимин олохтуурга санаммыттарам, ол эрээри онуоха Ираан мэһэйдиир этэ. 568 сыллаахха Истэми-хаҕан Маниах диэн Согд төрүттээх урабыынньыты Византияҕа ыыппыт. Маниах Византия Ирааны утары сэриигэ кыттыһарын ситиспит.
575 сыллаахха Ираан уонна Византия түүрдэри утары холбоспуттар. Онуоха түүрдэр 576 сыллаахха Византияҕа доҕордуу Боспор Киммерийскай диэн дойдуну сэриилээн ылбыттар, Кырыым уонна Арҕаа Кавказка ситиһиилээхтик сэриинэн сылдьыбыттар. Бу сэриилэр түмүгэр түүрдэр Солко суолун сүрүн сирдэрин баһылаабыттар уонна эргиэнтэн барыһырбыттар.
Хаҕанат ыһыллыыта
Ол эрээри түүр илин күүһэ сотору буолан баран айгыраабыта. 581 сыллаахха Тобо-хаҕан өлбүтүн кэннэ Түүр хаҕаната күүскэ мөлтөөбүт, ол түмүгэр ис сэриилэр элбээбиттэр уонна Кытай ол сэриилэргэ кыттыһар буолбут. 603 сыллаахха Түүр хаҕаната икки аҥы арахсыбыт: Арҕааҥҥы Түүр уонна Илиҥҥи Түүр хаҕаната үөскээбит.
Сэрии
Түүр сэрииһитин сэбэ: ох саа, үҥүү, кылыс. Аттара туспа куйахтаах буолаллара. Ашина былааҕар бөрө төбөтө көмүс сабынан ойууланааччы. Хаҕан талыллыбыт сэрииһиттэрэ бүри, ол эбэтэр "бөрө" дэнэллэр.
Култуура
С.Г. Кляшторнай диэн түүрдэр историяларын чинчийээччи ыйбытынан былыргы түүрдэр суруктарыгар үс айыы-таҥара ахтыллар: Тэнгри, Умай уонна Ыдук Йэр-Суб.
Билиҥҥи кэмҥэ чинчийээччилэр этэллэринэн былыргы түүрдэр аан дойдуну үс гына араарар этилэр: Аллараа, Үөһээ уонна Орто дойдуга. Енисей суруктарыгар Эрклиг-хаан ахтыллар.
Тыллара
Былыргы түүр суруга (Орхон-Енисей суруга) — VIII–X үйэлэргэ Киин Азияҕа түүрдүү суруйарга туттуллубут сурук. Бу сурук тыла Орхон-Енисей тыла этэ уонна ол саҕанааҕы түүр тыллаах омуктар уопсай тыллара буолбута. Былыргы түүр суруктара үксүлэрэ өлбүт хаҕаннарга ананан суруллубуттар. Бу суруктар Илиҥҥи Түркистаҥҥа, Сибииргэ, Орто Азияҕа уонна Моҕол сиригэр бааллар.
XX Дыгын оонньуулара
XX Дыгын оонньуулара 2014 сыл бэс ыйын 28—29 күннэригэр «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн Дьокуускайга «Үс хатыҥҥа» ыытыллыбыт.
Торума
Бастакы түһүмэх. Бэс ыйын 28 күнүгэр 3 көрүҥҥэ күрэстэр: Бастакы күн хапсыһыыларын түмүгүнэн 12 бастыҥ боотур салгыы иккис түһүмэххэ киирсэллэр.
Иккис түһүмэх. Бэс ыйын 29 күнүгэр 4 көрүҥҥэ күрэстэр:
Кыайыылаахтар
Бастыҥ боотурдарга туттарыллыбыт наҕараадалар:
Күрэхтэһии хаамыыта
Үс төгүл үс: 3 кылыы (аҥар атаҕынан үстэ ойуу), 3 ыстаҥа (икки атахха олбу-солбу түһүөлээн үстэ ойуу), 3 куобах (икки атаҕынан тэҥҥэ тирэнэн үстэ ойуу). Кылыы сүүрэн кэлэн ойууттан саҕаланар. Күрэс түмүгүн үс холонууттан биир ордук көрдөрүүтэ быһаарар.
Хапсаҕай: Бөҕөс ыйааһыныттан тутулуга суох, иккитэ хотторбуттар туораан, бастыҥнар сүүмэрдэнэн салгыы тусталлар.
Тааһы көтөҕүү: 117 кг cымара тааһы саба харбаан төһө кыалларынан ыраахха илдьии; тааһы санныга «быраҕар» көҥүллэммэт; бэлэмнэниигэ, тааһы көтөҕүүгэ 2 мүнүүтэ бэриллэр.
Мас тардыһыы: Кыттааччы ыйааһыныттан тутулуга суох, иккитэ хотторбут туоруур.
Кыыһы эккирэтии: 400 м сүүрүү, түмүк биэтэккэ тиийии туругунан быһаарыллар. Кыыс боотуртартан 100 м кэриҥэ биэтэккэ чугас турар.
Күрэхтэһиигэ 13 боотур кыттыбытыттан, оонньуулар быраабылаларынан, 1 боотур иккис түһүмэххэ ааспатах.
Ньютон (биирдик)
Ньютон (бэлиэтэ N) диэн күүс кээмэйин биирдигэ. Формулата 1 kg⋅m/s2, ол эбэтэр 1 килограмм маассалаах эттиги сөкүүндэҕэ 1 метрга түргэтэтэр күүс. Биирдик Исаак Ньютон аатынан ааттаммыта.
Мадьаар форинта
Венгрия форинта (forint, ) диэн Венгрия валютатын биирдигэ.
Юрисдикция
Юрисдикция (jurisdictio) диэн ил биилигэ дьайар кыахтаах эйгэтэ. Суверенитеттаах ил конституциятын, дьаһахтарын, төрүн нормаларын дьайар эйгэлэрэ. Юриспруденцияҕа юрисдикция диэн дьүүл дьүүллэбиллиир эйгэтэ.
Күүс
Күүс диэн эттик хамсааһынын кубулутар (түргэтэтэр, бытаардар, хайысхатын уларытар) эбэтэр эттиги кумуктатар (форматын уларытар) дьайыы. Эттиккэ атын эттиктэр эбэтэр хонуулар дьайаллар. Күүс тэйитэр уонна тардар буолар. Күүс ахсаана векторынан уонна хайысхатынан быһаарыллар. Кээмэйдэнэр биирдигэ Ньютон (N), бэлиэтэ F. Ньютон биирдигэ 1 килограмм маассалаах эттиги 1 м/с² түргэтэтэр күүс буолар.
Исаак Ньютон эттиктэр хамсааһыннарын быһаарарыгар инерция уонна күүс диэн торумнары туттубута. Бары эттиктэр хараан сокуонун тутуһаллар диэн суруйбута. Ньютон 1687 сылга Айылҕа философиятын математика тосхоллоро (Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) диэн ааттаах битигин таһаарбыта. Бу үлэтигэр Ньютон хамсааһын үс сокуонун ойуулаан суруйбута. Бу сокуоннары физикаҕа күүс өйдөбүлүн быһаарарга күн бүгүҥҥэ дылы туһаналлар.
Ньютон формулата:
Күүһү импульс (хамсааһын ахсаана) кэминэн билиэххэ сөп:
Маасса мэлдьинэн хаалар буоллаҕына маннык суруллар:
m - маасса, a түргэтэтии (акселерация). Бу формуланы Ньютон хамсааһын иккис сокуонугар суруйбута. Статика (хамсаабат) түргэтэтии суох түгэнигэр дьайар күүстэри тэҥнэһик торумнарыттан түмүктээн таһаарыахха сөп.
Spotify
Spotify (Спотифай), Швецияҕа айыллыбыт ырыа, радио уонна подкаст истэр программа. Билиҥҥи туругунан Аан Дойдуга саамай популярнай ырыа истэр программа буолар, рынокка 69% ылар.
Android, iOS, Linux, Windows системаларга баар.
Сахалар ахсааннара
Саха омуга ахсаан өттүнэн эбиллэн иһиитэ кэнники, сүүрбэһис үйэҕэ олох бытааран хаалла. Бу дьон тоҕо маннык эбиллэн испэттэрин биричиинэлэрин араас учуонайдар тус-туспатык быһаараллар. Ол быһаарыылартан сүрүннэрэ манныктар:
1. Нууччалар сэриилээн кыайан аҕыйатыылара уонна араас урут биллибэт сыстыганнаах ыарыылар тарҕаныылара. (1,25).
2. Саха сиригэр буолан ааспыт гражданскай сэриигэ, ол кэнниттэн күүһүлээн ыытыллыбыт холбоһуктааһыҥҥа, репрессийэлэргэ уонна Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэриигэ саха эр дьонун чулуулара баран өлүүлэрэ, олохтоох нэһилиэнньэ сэ­рии кэмигэр хоргуйан уонна ыарыыга ылларан өлөн аҕыйааһыннара. Совет­скай былаас кэмигэр саха дьонун ити сүтүктэрэ барылара холбоон 1 мөл. киһи буолбута диэн сабаҕалыыллар. (2,94).
3. Кэнники кэмҥэ дьон олохторун таһыма үрдээн, үөрэхтэрэ-би­лиилэрэ кэҥээн, аҕыйахтык оҕолононуулара. (3,106).
Бу биричиинэлэр саха дьонун олохторугар дьайыыларын билиҥҥи кэмҥэ учуонайдар дириҥэтэн үөрэтэ сылдьаллар. Ол эрээри кэнники кэмҥэ баларга эбии саҥа биричиинэлэр көстүбүттэрин биһиги үөрэхтээх­тэрбит бэйэлэрэ билэр эрээрилэр, арыйа сатаабаттар. Ол биричиинэлэр манныктар:
4. Аҥардастыы үөрэҕи эккирэтии. Бу биричиинэ сүрүн төрүтэ эдэр кыыс сааһа ситэн, тапталын көрсөн, оҕолонор-урууланар кэмигэр үөрэҕи эккирэтэн, дьиэ-уот тэ­ринэрэ уонна оҕолорун улаатыннарара хойутаан хааларыгар олоҕурар.
Кэнники “сайдыылаах социализм” кэмигэр маннык биричиинэни “Бары бүттүүн үрдүк үөрэхтээһин” диэн онно суох ыҥырыы олус тэниппитэ. Эдэрдэр бары, үөрэххэ кыанар да, кыаммат да өттүлэрэ, ыал-уруу буолалларын таһы-быһа быраҕан, араас туһалаах да, туһата суох да үөрэҕи ылаары улахан куораттары булбуттара.
Маннык аҥардастыы үөрэҕи эккирэтии түмүгэр эдэр дьон бэ­йэ-бэйэлэрин кыайан билсиспэккэлэр уонна аанньа өйдөспөттөрүттэн кыайан холбоһон ыал буолбакка хаалаллар. Кинилэр холбоһон ыалы тэрийиилэригэр ордук улахан мэһэйинэн, бу дьон умсу­гуйан туран тапталга ылларар саастара үөрэҕи эккирэтэр кэмнэригэр ааһан хаалан, талымастара, сириксэннэрэ киирэрэ буолар.
Биирдии­лээн ааҕан көрүү түмүгүнэн аҥардастыы дьахталлары үөрэхтээһин саха дьонугар туһаны аҕаларынааҕар буортулаах буолан тахсара билиннэ. Үөрэхтээһин түмүгүнэн саха эр дьонун уонна дьахталларын икки ардыларыгар кэргэн, ыал буолууга өйдөспөттөрө ордук улаханнык мэһэйдиир. Аны­гылыы майгылаах, хас да үрдүк үөрэҕи бүтэрбит дьахталлар хара үлэһит эр дьоҥҥо эргэ тахсан ыалы тэрийиилэрэ лаппа аҕыйаата. Үөрэҕи ылбыт дьахталлартан аҕыйах эрэ өттүлэрэ, хойутаан да буоллар ыал буоланнар, биирдии-иккилии оҕолонон олороллор.
Онтон тыаҕа олохтоох эдэр уолаттар арыычча кыргыттара үөрэх­тэнэннэр куораты булан хааланнар, иллэҥсийэн, кимиэхэ да наадата суох курдук сананыыларыттан, арыгыга аралдьыйаллара үксээбитэ. Уолаттартан үгүс өттүлэрэ аһара бараннар арыгыга ыллардылар, онтон сорохторо, аны табан сылдьыбаккалар, сыыһа-халты туттаннар хаайыы олоҕун билэн, өссө улахан туоратыыга түбэһэллэр.