cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ууһааһын
Ууһааһын — бары тыыннаах организмнарга сыһыаннаах, олоҕу утумнуур уонна быыстала суох бэйэҕэ маарынныыры оҥорон таһаарар ньыма буолар. Ууһааһын икки көрүҥҥэ арахсар: буоһаабакка ууһааһын уонна буоһатан ууһааһын. Клеткалартан турар организмнар ууһуулларыгар клетка үллэһиллиитэ төрүт буолар.
Буоһаабакка ууһааһын
Соматическай клеткалартан гаметалар-репродуктивнай клеткалар кыттыыта суох саҥа көлүөнэ сайдан тахсар ууһааһын көрүҥүнэн буоһаабакка ууһааһын буолар. Буоһаабакка ууһааһын биир клеткалаах организмнарга киэҥник тарҕаммыт уонна түҥ былыргы, олус судургу ууһааһын ньымата буолар.
Буоһатан ууһааһын
Буоһатан ууһааһыҥҥа ууһатар процесс (клеткалар холбоһуулара) үөскүүр. Каноническай түбэлтэҕэ икки бэйэ-бэйэни ситэрсэн биэрэр ууһуур хаттыгастар бииргэ тыыннаах сылдьаллар (эр киһи уонна дьахтар организмнара). Буоһатан ууһааһыҥҥа гаметалар, половой клеткалар үөскүүллэр.
Эволюцията
Ууһааһын тас буоһатыыттан төрүөҕүн туһугар кыһанар ис иһинээҕи буоһатыыга, ууһатыыга кыттар бары клеткалар соматическай уонна половой клеткаларга арахсыыларыгар, изогамияттан анизогамияҕа, буоһаабакка ууһааһынтан буоһатан ууһааһыҥҥа диэри сайдан кэллэ.
Гротеск
Гротеск – литератураҕа уонна искусствоҕа бүтүннүүтүгэр туттуллар биир суол уус-уран ньыма (истиил). Киhини дуу, олох быhыытын-майгытын дуу соруйан олус түhэрэн, дьаабытык дарбатан күлүү-элэк гынан көрдөрүү. Икки утарыта харсар көстүүлэри, сатала суох сүөргүнү, ыпсыбаты ыпсаран, холбоммоту холбоон, фантастическайы – дьиҥнээх, баар суолу, трагическайы – комическайы, ынырыгы, алдьархайы – көрдөөҕү-күлүүлээҕи кытта уо.д.а. холбуу тута сылдьыы.
Арҕааҥҥы литератураҕа гротескнай (түhэриилээх, дарбатыылаах) стиль бөдөҥ представителлэринэн көстөллөр: Рабле (Францияҕа), Дж. Свифт (Англияҕа), Гофман (Германияҕа), Пиранделло (Италияҕа). Гротеск холобурун француз классига В.Гюго «Парижтааҕы ийэ таҥара собуора» диэн романыгар ынырык чиччик (Квазимодо) кэрэ кыыhы (Эсмиральда) кытта сэргэ ойууламмытыгар көрүөххэ сөп.
Нуучча классическай литературатыгар сатирическай гротеск Н.В. Гогольга «Мурун», М.Е. Салтыков-Щедриҥҥэ «Биир куорат историята» уо.д.а. бааллар. Советскай кэмҥэ В.Маяковскай хас да айымньытын бу стилинэн айбыта «Мунньаҕынан ииригирбиттэр», «Мистерия-буфф», «Кулахы», «Баанньык».
Саха литературатыгар гротеск сайда илик.
Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин сийиэстэрэ
Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин сийиэстэрэ - 1950-с сыллар бүтүүлэригэр былаас култуура үлэһиттэрин түмэргэ, иитэр үлэлэрин күүһүрдэргэ, нэһилиэнньэ култуураҕа тардыһыытыгар, көрдөбүллэрэ үрдээбитигэр сөп түбэһэргэ анаан сөп буола-буола улахан мунньахтары - сийиэстэри - ыҥырарга быһаарыы ылбыта.
Бу сийиэстэргэ култуура уонна ускуустуба сайдыытын хаамыылара, тирээн турар кыһалҕалар туһунан кэпсэтэллэрэ. Култуура тэрилтэлэрин бэрэстэбиитэллэрэ уонна оройуоннар (улуустар) култуураҕа салалталара бэйэлэрин этиилэрин киллэрэллэрэ, көрдөһүүлэрин тиксэрэллэрэ.
Бастакы 6 сийиэс сэбиэскэй кэмҥэ буолбута. Сэттис, бүтэһик сийиэс 2004 сыллаахха:
I сийиэс - 1959 с. II сийиэс - 1963 с. III сийиэс - 1967 с. IV сийиэс - 1973 с. V сийиэс - 1978 с. VI сийиэс - 1984 с. VII сийиэс - 2004 с.
Барабыай
300px|thumb|right|Барабыай Барабыай эбэтэр моойтуруктаах чыычаах (Домо́вый воробе́й — барабыайдар кэргэннэригэр киирэр дьиҥнээх барабыайдар уустарыттан (Passer) саамай тарҕаммыт көрүҥ. Киһи дьиэтин таһыгар олохсуйар көтөр буолан тас көрүҥүҥэн да саҥатынан да үчүгэйдик биллэр.
Тас көрүҥэ
Этин уһунан 16 см, ыйааһына 23—35 г.
Түүтун өҥө — үөһээ өттө хара эбирдэрдээх хоҥордуҥу бороҥ, аллараа өттө үрүҥнүҥү. Иэдэстэрэ маҕаннар. Кыната саһархайдыҥы үрүҥ туора балаһалаах.
Sparrow
Иккис Лүүчүн
400px|thumb|right|Иккис Лүччүн нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Иккис Лүччүн куйаартан көстүүтэ Иккис Лүччүн нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мастаах.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 714 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Мастаах - 663, Иккис Мастаах - 48 уонна Быранаатталаах -3 киһи.
Муус устар 1 күнүгэр 2021 сыллаахха Кэбээйи улууһун, Иккис Лүүчүн нэһилиэгин эр дьонноро НВК САХА канаалга "НВК Кубога" диэн күрэхтэһиигэ бастакы миэстэни ылан ситиспиттэрэ. Бирииһэ 300 тыһыынча солкуобай уонна улахан көмүс кубок.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Саргыдаев Степан Анатольевич
Саргыдаев Степан Анатольевич (1980) — 2012 сылтан Чурапчы нэhилиэгин баһылыга, «Биир Ньыгыл» Арассыыйа политическай партия генеральнай сүбэтин чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
2002 с. СГУ-ну бутэрбитэ.
2002—2005 сс. Чурапчы улуустааҕы гимназиятын информатикаҕа учуутала.
2005—2010 сс. Чурапчы нэhилиэгин баhылыгын солбуйааччыта.
2010—2012 сс. Чурапчы улууhун баһылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччыта.
2012 сыл балаҕан ыйыттан Чурапчы нэhилиэгэ МТ баhылыга, 2017 с. 70тан тахса % куолаһы ылан иккис болдьоҕор талыллыбыта.
Биир ньыгыл Арассыыйа Чурапчытаа5ы салаатын сэкиритээрэ.
1597
1597 сыл.
Новые Санжары
Новые Санжары (Нові Санжари) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 8 336 (2017).
2020
2020 сыл.
Сльуудянка
thumb|Сльуудянка станцията Сльуудянка (Слюдянка) — куорат, Иркутскай уобалас Сльуудянскай оройуонун киинэ. Куорат статуһа 1936 сыллаахха иҥэриллибитэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 18,6 тыһ. киһи (2010 сыл).
Куорат Байгаал өрүскэ Сльуудянка өрүс түһэр сиригэр арыыга төрүттэммитэ, Иркутскайтан 126 км. Сльуудянка-I диэн тимир суол станцията.
left|165px|thumb|Сулууда
Сльуудянскай куоратын кулубата — Шульц Алексей Гербертович.
Борисова Степанида Ильинична
200px|thumb|right|Борисова Степанида Ильинична Борисова Степанида Ильинична — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, ырыаһыт, Арассыыйа Федерациятын норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара
1950 сыллаахха муус устар 15 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуон Наахара нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү театральнай училищены бүтэрбитэ.
П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Кэргэнэ — Борисов Андрей Саввич, П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр режиссера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын уонна духуобунай сайдыытын миниистирэ.
Франсиско Гойа
thumb|right|200px|Бэйэ мэтириэтэ (1795-97)
Франсиско Хосе де Гойа и Лусиентес (Francisco José de Goya y Lucientes, Кулун тутар 30 1746 – Муус устар 16 1828), Испания уруhуйдьута.
Уллурук
Уллурук (sperm) — эр киһи, кыыл-сүөл атыырын сиэмэтэ.
Sperm
Ытык кэрэ сирдэр
600px|thumb|right|Ытык кэрэ сирдэр Ытык кэрэ сирдэр (Система особо охраняемых природных территорий Республики Саха (Якутия)) диэн Саха Сиригэр култуураҕа, эстетикаҕа, рекреацияҕа уонна дьон сынньалаҥын тэрийэргэ суолталаах айылҕа комплекстарын уонна ландшафтарын ааттыыллар.
Бу учаастактар бүтүннүү эбэтэр сорҕолоро үлэ-хамнас эйгэтиттэн таһаарыллаллар уонна аан-дойду биосфератын чинчийиигэ аналлаахтар.
Сүрүн тосхоллоро: сайдыы, олохтоох омуктар сиэрдээхтик туһаныылара, айылҕаны кэнэҕэски көлүөнэҕэ чөл хаалларыы.
Аан айылгылар (природные парки)
Аан айылгыларга сокуон араҥаччылыыр территориялара уонна комплекстара киирсэллэр.
Эркээйи сирдэр (ресурсные резерваты)
Эркээйи сирдэр өрөспүүбүлүкэ таһымынан уонна олохтоох суолталаахтар
Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин II сийиэстэрэ
Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин II сийиэстэрэ - Саха сиригэр буолбут култуура уонна ускуустуба үлэһиттэрин сийиэстэриттэн иккистэрэ, 1963 с. бэс ыйын 8-9 күннэригэр Дьокуускайга буолбута. 315 дэлэгээт баар этэ.
Бэбиэскэтэ: Хос дакылааттар:
Мукучу
400px|thumb|right|Кэбээйи нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Сайылык сэлиэнньэ куйаартан көстүүтэ Мукучу нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сайылык.
Улуус кииниттэн 315 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 1155 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Соҕуруу Америка
thumb|300px|right|Соҕуруу Америка аан дойду хаартатыгар
1599
1599 сыл.
Абый
400px|thumb|right|Абый нэһилиэк Абый улууһун каартатыгар Абый нэһилиэк. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Абый.
Улуус кииниттэн 80 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 533 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Абый - 468, Дьооску - 67 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Антигуа уонна Барбуда
Антигуа уонна Барбуда ( Antigua and Barbuda) диэн Кариб байҕалын илин өттүгэр баар арыы дойду. Антигуа уонна Барбуда диэн икки сүрүн арыылартан уонна өссө хас да кыра арыылартан турар.
Бенетице
Бенетице диэн Чехия киин уонна куората. Олохтоохторун ахсаана 37 киhи.
Түмүллүү (литэрэтиирэҕэ)
Түмүллүү эбэтэр төрүт, хатыллыы, саҕыллыы (завязка) – уус-уран литература айымньытыгар сюжет сайдыытын, холобур, драматическай күрэстэhии (конфлик) маҥнайгы төрүөтэ; саҕаланыы сылтаҕа буолбут событиелар маҥнайгы түмүллүүлэрэ.
Ол ордук араас быhылаан, утарсыы, тус-туспа интэриэс түмүллэн, хатыллан, драма оонньуута сюжетын сайдыыта күүрээннэнэн, тыҥаан, өрө көтөҥүллэн барар. Айымньы сүрүн күрэстэhиитэ быhаарыллыннаҕына, событиелар хатылыыллара, тыҥааhыннара намыраан, өhүллэн барар, ол өhүллүү (развязка) дэнэр.
Buon Appetito (ресторан)
Buon Appetito (ресторан).
Дьокуускай куоракка баар ресторан. Үс туспа саалалаах.
Биирэ - аныгылыы дизайннаах, өстүөкүлэ остуоллардаах. Манна караоке ыллыахха сөп, төрөөбүт күнү бэлиэтиэххэ сөп.
Иккис саала италиятааҕы истииллээх, камин оһохтоох, араас өҥнөөх витражтаах. Мас остуоллардаах.
VIP саалата 20 миэстэлээх.
Ресторан Италия уонна славяннар кухнятынан аһатар.
Аадырыһа Дьокуускай куорат, Крупская аатынан уулусса, 17. Телефона 32.1733.
Үлэлиир кэмэ 12 - 02.
Электрокардиограмма
Электрокардиограмма (ЭКГ) диэн сүрэх үлэтин электричество көмөтүнэн суруйан ылыы. ЭКГ сүрэх тэбиитин тургэнин уонна тэбиитин туругун көрдөрөр.
Сурун соруга
ЭКГ сурэх быччыҥын электрическэй активноһын быһаарар. Кини электрическэй потенциаллара аналлаах электродтары бэлиэтиир. Тумук кордоруутэ мониторга костор ол эбэтэр кумааҕыга бэчээттэнэн таьаарыллар.
Бэрээдэги тутуһуу
Бэрээдэги тутуһуу диэн киһи быһыытын, сиэри аһара барбат буолуу ааттанар.
Төрөппүттэр оҕолоро бэрээдэктээх дьон буола улаатыахтарын, олохторун уһуннук, дьоллоохтук олоруохтарын, сиэннэрин көрүөхтэрин баҕараллар. Оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ бэрээдэги тутуһа, толоро үөрэммитэ олоҕор ордук улахан туһаны оҥорорун төрөппүттэр сахалыы кут-сүр үөрэҕин тутустахтарына билиэ, туһаныа этилэр. Оскуолаҕа учууталлар бары оҕолору бэрээдэги тутуһуннара үөрэтэллэр, бэрээдэктээх киһи туһунан кэпсииллэр. Оскуола үөрэҕэ оҕо улааппытын, ийэ кута иитиллибитин кэнниттэн саҕаланарынан, билигин төрөппүттэр аһара атаахтатан ииппит оҕолорун өйүн-санаатын көннөрө, бэрээдэккэ үөрэтэ сатаан учууталлар эрэйдэрэ элбээтэ.
Дьон уһун үйэлэр тухары элбэх быраабылалары, бэрээдэктэри оҥорон бииргэ олорууга туһалаахтарын чахчы билинэн туһана сылдьаллар. Бу дьон бары тутуһар быраабылаларын тутуһар буолуу киһи быһыыта диэн сахалыы ааттанар уонна киһи быһыылаах киһини үөскэтэр.
Суол быраабылаларын тутуһан айанныыр суоппар бэрээдэктээх суоппар буолар уонна сыыһа-халты туттунан абаарыйаҕа түбэһэрэ аҕыйах. Массыынаҕа олорсон иһэр дьон бэрээдэктээх, ол аата киһи быһыылаах суоппары ордук эрэнэллэр, сөбүлүүллэр. Сатыы дьон уулуссаны туоруулларыгар аналлаах, бэлиэтэммит, дьон хаамар сиринэн туораатахтарына, бэрээдэктээх, бэрээдэги тутуһар дьон диэн ааттаналлар. Бэрээдэктээх киһи диэн тугу барытын киһи, дьон оҥорорун курдук оҥорор киһи буолар.
Өй-санаа туруга суоҕуттан быстах быһыыга түбэһэн өлүү-сүтүү билигин Россия эдэр дьонугар олус элбээтэ. Сыыһа-халты туттуна, аһара бара сылдьар эдэрдэр элбээһиннэриттэн массыына абаарыйалара олус элбээтилэр. Туруга суох, киһиргэс, туох эмэ саҥаны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун, айыыны оҥоро охсор санаалаах эдэр киһи хайаан да аһара түргэнник айаннаатаҕына, арыгы истэҕинэ уонна суол быраабылаларын тутуспатаҕына эрэ сатанар. Дьон бары тутуһар, толорор быраабылаларын тутуһуу, бу «оһуобай», дьон оҥорботторун, билбэттэрин, айыы үчүгэй, айыыны оҥор диэн үөрэтиллэр эдэр киһи өйүгэр-санаатыгар сөп түбэспэт буолан хаалыытыттан, тугу эмэ уратыны, урут суоҕу оҥоро сатыыллара элбиир. Билигин айыы үөрэҕин оҕолору үөрэтиигэ олус улахан сыыһата ити быһаарыыттан дакаастанар.
Киһи быһыытын тутуспат эдэрдэр бастарын онно-манна кыараҕас дьөлөҕөскө уган кыбыталлара элбээтэ. Биир эр бэрдэ бөх кутар тимир иһит айаҕар баһын уган кыбытан баран иһит үрдүн алдьатан моойторук курдук кэтэ сылдьан киһиргээн, онтун дьоҥҥо көрдөрө сатаата. Бу кэтэн кэтиспит тимирин аналлаах быыһааччылар эрэ кэлэн тимири быһар кыптыыйынан кырыйан нэһиилэ туурбуттара. Киһибит бу сылдьан туох эрэ үчүгэйи оҥорбут курдук туттунара, уратыны, саҥаны айыыны оҥорбутунан дьону саататара, өйө-санаата өссө да сайда илигин, үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан араарбатын биллэрэр.
Киһи оҥорор бары быһыыларыгар хаһан баҕарар бэйэтин кыаҕын билинэн оҥорорун Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ ирдиир. Ханнык да; кыра да, улахан да дьыалаҕа эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһыы уонна бэрээдэги тутуһуу суоҕуттан араас абаарыйалар, сыыһа-халты туттунуулар элбииллэр. Олохсуйбут бэрээдэги тутуһуу диэн киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан салаллан киһи оҥорбот быһыыларын оҥорбот буолара ааттанар. Бэрээдэктээх киһи диэн ханнык баҕарар оҥорор быһыытын урут дьон оҥороллорун курдук оҥорор киһи буолар. Киһилии быһыылаах киһи диэн бэрээдэги тутуһар, буруйу-сэмэни оҥорбот, көрсүө, сэмэй, тугу оҥорорун барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор киһи буолар.
Бэрээдэктээх киһи диэни быһаарбыппыт кэнниттэн бэрээдэгэ суох, куһаҕан быһыылаах оҕо, киһи туһунан быһаарыы судургу буолар. Бэрээдэги тутуспат киһи диэн киһи быһыытын тутуспат киһи буолара арыллан тахсар.
Киһи оҥорбот быһыыларын оҥоруу диэн олохсуйбут бэрээдэги кэһии, тугу эрэ атыннык эбэтэр туох эмэ уратыны, саҥаны айыыны оҥоруу буолар. Дьон бары бэргэһэлэрин көнөтүк, иннэ иннигэр түбэһэр гына кэтэр буоллахтарына, бэргэһэни тиэрэ кэтэр киһи айыыны оҥорор, ол иһин бэрээдэги тутуспат киһитэ быһаарыллар. Ханнык эмэ быһыыны дьон оҥороруттан атыннык, уратытык оҥоруу, урут дьон билбэттэрин эбэтэр оҥорботторун оҥоруу, ол аата саҥаны айыыны оҥоруу буолар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн киһилии быһыылары оҥорорго үөрэнэн, олору үгэс оҥостунан, иҥэринэн, киһи буолууну ситиһэн баран, саҥаны айыыны оҥороро ордук табыллыан, туһата улаатыан сөп.
Сахалар «Айыыны оҥорума» диэн оҕону үөрэтэр үөрэхтэрин кистэлэҥэ итинник арыллар. Бу үөрэҕи халбаҥнаабакка тутуһар буолуу эрэ эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруктаахтык сайдыытыгар тириэрдэн, бэрээдэги тутуһар буолууну үөскэтэр.
Билигин дьон өйө-санаата сайдан билбэт, оҥорбот быһыылара диэн отой аҕыйах. Бары быһыылары барыларын кэриэтэ оҥорон көрөн, төһөтө эмэ боруобалаан үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу арааран билэн тураллар. Дьон оҥорбот быһыыларын, айыыны оҥоруу үгүс өттө куһаҕан быһыы буолан тахсара быһаарыллар.
Тохсунньу 2
Тохсунньу 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 2-с күнэ. Сыл бүтүө 363 күн (ордук хонуктаах сылга 364 күн) баар.
Бэрээдэги тутуһуу
Оҕону атын киһинэн үөрэтэри сахалар былыргы кэмнэргэ сөбүлээбэттэр этэ. «Тарбахтаахха да таарыттарбакка, хара харахтаахха көрдөрбөккө» эрэ оҕолорун улаатыннарар, ол аата бэйэлэрин эрэ үтүгүннэрэн, өйдөрүгэр-санааларыгар иитэр этилэр. Саҥа улаатан, өйдөнөн иһэр оҕо улахан киһи биир этиитин, биир тылын умнубакка өйдөөн хаалар уонна өйө-санаата соннук уларыйар кыахтааҕын кут-сүр үөрэҕэ быһаарарын урукку кэмнэргэ билэр, тутуһар этилэр. (1,83).
Атын дьон оҕолорун үөрэтээччилэр саҥарар тылларыгар, туттар быһыыларыгар олус сэрэхтээх, бэйэлэрэ бэрээдэктээх буолууларын төрөппүттэр ирдииллэрэ көрдөнөр. Билигин эдэрдэр бэрээдэги кэһэллэрэ элбээһинэ кинилэри кыра эрдэхтэринэ иитии сыыһа хайысханан, ийэ кутун үчүгэй быһыыларынан иитэн биэриини хаалларан, "айыы үчүгэй" диэн этиини тутуһан барбытын туоһута буолар.
Кыра эрдэҕинэ сыыһа хайысханан иитиллэн хайы-сах улаатан хаалбыт оҕону хааччах, хаайыы, эбии үөрэтии көмөтүнэн куһаҕаны оҥорорун аҕыйата сатыырбыт хойутуур, көнөрө уустугуран хаалар. Ийэ кута иитиллэр кэмин аһаран кэбистэххэ, куһаҕаннык иитиллэн хаалбыт оҕону көннөрөн үөрэтии үчүгэй үгэстэри хатылаан иҥэриннэҕинэ эрэ, кыаллар. Иитээччи көннөрү этиитин өйүнэн-санаатынан кыайан ылыммат оҕону хааччахха хаайыы көмөтүнэн үөрэҕи ылыннара сатааһын элбэхтик туттуллар. Аналлаах сабыылаах оскуолалар эмиэ бааллар.
Бэрээдэги тутуһарга үөрэнии ханнык эрэ ыгааһыннаах, хаайыылаах буоллаҕына табыллар уонна оҕо кыра эрдэҕинэ ханнык да эрэйэ суох ситиһиллэр, арай кэмин эрэ аһарыамыахха наада. Үчүгэй үгэстэргэ үөрэммит оҕо улааттаҕына өйүнэн-санаатынан салаллан бэрээдэк көрдөбүллэрин тулуйа, толоро үөрэнэрэ ханнык да уустуга суох ситиһиллэр. Өй-санаа эмиэ тулуурдаах буоллаҕына эрэ бэрээдэги тутуһуу табыллар.
Өй-санаа аһара барбакка бэрээдэги тутуһарыгар Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ туһалыыр. Бэрээдэги тутуспат, кэһэр киһи хайаан да кэһэйэрэ, онтон улахаҥҥа түбэстэҕинэ хаайыыга барара эппиэтинэс хайаан да кэлэрин, аһара барар өй-санаа хааччахтанарын биллэрэр. (2,27).
Фрэнк Капра
Фрэнк Расселл Капра (Frank Russell Capra) (Ыам ыйын 18, 1897 – Балаҕан ыйын 3, 1991) диэн АХШ киинэ режиссера. 1930-1940-с сылларга биллиилээх киинэлэри оҥорбута, олор ахсааннарыгар It Happened One Night (1934), Mr. Deeds Goes to Town (1936), You Can't Take It With You (1938), Mr. Smith Goes to Washington (1939), Arsenic and Old Lace (1944) уонна It's a Wonderful Life (1946).
Нидьили (нэһилиэк)
400px|thumb|right|Нидьили нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар Нидьили нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чагда.
Улуус кииниттэн 180 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 526 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Першотравенск (Житомир уобалас)
Першотравенск (Першотравенськ) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 650 (2012).
Америка эбэҥкилэрэ
Америка эбэҥкилэрэ - АХШ дойдутугар олорор эбэҥкилэри ааттыыллар, бастакы эбэҥкилэр АХШ дойдутугар Сахалары кытта 16-17 үйэлэргэ кэлбиттэрэ, үксүлэрэ олохсуйа хаалбыттара. Билигин Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар 102 эбэҥки олорор. Үксэ ассимиляция барбыттар. Баара суоҕа 4 эрэ эбэҥки төрүт тылын билэр эбит, 31 эбэҥки Саха Тылын билэр эбит.
Амма яруһа
Амма яруһа - Кембрий ортоку отделын алларааҥҥы яруһа. 1950 сыллаахха ''Г.Ф. Гурари'' геолог этиитинэн ааттаммыт.
''Н.В. Покровская уонна Н.Е. Чернышева'' палеонтология өртүнэн олохтообуттара. Ярус Амма өрүс аатын ылбыта.
Сибииргэ уонна Орто Азияҕа киэҥник тарҕаммыт, ону таһынан аналогтара Арҕаа Эуропаҕа уонна Аустралияҕа тиийэ көстөллөр.
Дьорбуоҥка
Дьорбуоҥа тас көстүүтэ Нууччалыыта - ермо́лка, ки́па эбэтэр кипа́ (иврит: כִּיפָּה ки́па, мн.ч. кипот, идиш: יאַרמלקע я́рмолке) — дьэбириэй эр дьонун төбөҕө кэтиллэр төрүт таҥаһа. Сахаҕа нуучча нөҥүө киирбит.
Даль тылдьытыгар дьорбуоҥка (ермолка) — «төбөҕө батары кэтиллэр чэпчэки бэргэһэ, сыҥааҕа эбэтэр туох да эбиилигэ суох; чуолаан, дьиэбириэйдэр тигиилэригэр майгынныыр».
Дьорбуоҥканы аҥаардас бэйэтин эрэ эбэтэр сэлээппэ, бэргэһэ аннынан кэтиэххэ сөп. Ардыгар дьорбуоҥканы баттахха баттах туттарынан, сокуолканан туттараллар.
Сир
Сир диэн Күнтэн үһүс планета. Күн систематын сирдиҥи планеталарыттан диаметрынан, маассатынан уонна чиҥинэн ордук улахан планета. Ый диэн биир аргыстаах.
Cир аан дойду соҕотох олохтоох сирэ. 4.54 млрд. сыл анараа өттүгэр үөскээбитэ. Олох 1 млрд. сыллааҕыта.
Киэҥ өйдөбүлүгэр:
Т.к.: йер (был. түүр.); ер (түүр.); жер (казах., кирг.) — сир, туох эмит төрүкүттэн билиҥҥэ диэри баар миэстэтэ; түөлбэ сир.
Хоту Америка
мини|300px|справа|Хоту Америка аан-дойду хаартатыгар
Хоту Америка диэн Сир аҥарын арҕаа өттүгэр баар континент. Экуатортан хоту сытар. Хоту Америкаттан хоту Хоту океан баар, арҕааттан Чуумпу океан, илинтэн Атлантик океан, соҕуруулуу-илинтэн Кариб байҕала.
Хоту Америка иинэ 24,709,000 км², дьоно 523,736,000. 23 дойду баар.
Хотугу Америка уонна олох
Хотугу Америка — саамай дьон олохсуйарыгар ордук континент буолар, манна олус баай дойдулар сыталлар, олортон АХШ уонна Канаада буолар.
Саха омуга Хотугу Америка континеныгар
Хотугу Америка - 500 миллион киhи олорор, олортон 309 миллион АХШ, Канада - 37 миллион, Мексика - 120 миллион. Олортон 2450 Саха омуга буолар.
Омскай уобалас
Омскай уобалас эбэтэр Омск уобалаһа (Нууччалыы: Омская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Сибиир федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыллахха төрүттэммитэ.
Софья Петровна Сидорова
Софья Петровна — Саха Сирин общественнай деятелэ, 1938-1946 сылларга Саха АССР верховной совет президиумын салайааччыта, саха дьахталларын хамсааьынын торуттээччитэ.
Наҕараадалара
1913-1917 гг. – Дьокуускайдааҕы кыыс гимназиятын начаальнай кылаас уорэнээччитэ;
Омскай уобалас
Национальнай састааба
2010 сыл даннайдарынан маннык омуктар Омскай уобаласка олороллор:
Софья Петровна Сидорова
Наҕараадалара
1917-1923 гг. – Рылова-Лестникова фирмаҕа туулээҕи ырастааhынна, сайыныгар ыал дьиэтигэр комолоьооччунэн улэлээбитэ;
Омскай уобалас
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 371 млрд. солк этэ. Дууһаҕа аахтахха 175,1 тыһ. солкуобай буолар.
Софья Петровна Сидорова
Наҕараадалара
1923-1924 гг. – инструктор окружного женотдела при Якутском Губбюро ВКП (б);
Омскай уобалас
Экономика
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 9,0% эбит, ол эбэтэр 95.7 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Омскай уобалас Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 68 миэстэни ылан олорбут.
Софья Петровна Сидорова
Наҕараадалара
Август 1924-1928 гг. – студентка Коммунистического университета трудящихся Востока им. И. В. Сталина;
Майыар
400px|thumb|right|Майыар нэһилиэк Абый улууһун каартатыгар Майыар национальнай нэһилиэк. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэбэргэнэ.
Софья Петровна Сидорова
Наҕараадалара
1928-1929 гг. – заведующая отделом работниц и крестьянок Якутского обкома ВКП (б);
Майыар
Улуус кииниттэн 170 км. соҕуруу диэкки Индигир үрдүгэр турар.
Софья Петровна Сидорова
Наҕараадалара
1931 г. – заведующая комиссией по улучшению труда и быта женщин при ЯЦИК;
Майыар
Нэһилиэнньэтин ахсаана 553 киһи (2007 сыл).
Софья Петровна Сидорова
Наҕараадалара
1932-1934 гг. – секретарь Президиума Якутского областного совета профсоюзов;
1934-1937 гг. – заместитель заведующего орготделом ЯЦИК;
1937-1938 гг. – заместитель председателя ЯЦИК, слушатель Высших курсов советского строительства при ВЦИК (Москва);
1938-1946 гг. – председатель Президиума Верховного Совета ЯАССР;
Олоҕуттан
Софья Петровна Сидорова 7 августка 1904 сыллаахха Дьокуускай куоракка торообутэ.
1600
Өлбүттэр
Олунньу 17 - Джордано Бруно (Giordano Bruno), Италия филособа (дьон көрүүтүттэн атын көрүүлэрин иһин уматыллыбыт) (т. 1548)
Ахсынньы 3
Ахсынньы 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 337-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 338-c күнэ). Сыл бүтүө 28 күн баар.
Киһи таҥара
Киһи таҥара диэн оҕо кыра эрдэҕиттэн үөскэтинэр баҕа санаата ааттанар. Киһи буолар баҕа санааны киһи таҥара үөскэтэр.
Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит араас кыыл, көтөр таҥаралар дьон өйдөрө-санаалара ситэ сайда, үүнэ илигинэ, дьон тыа быыһыгар, ойуурга олорон эрэ улахан кыыллар, көтөрдөр курдук бултаан аһыыр эрдэхтэринэ, бу кыыллар, көтөрдөр курдук булду кыайа-хото тутарга баҕара саныылларыттан үөскээбиттэр. Ол былыргы хаалбыт таҥаралары билиҥҥи сайдыылаах дьоҥҥо аҕалан сыбыы сатааһын улахан сыыһа, хаалынньаҥ быһыы буолар.
Киһи өйө-санаата былыргы кыыл, көтөр өйүттэн-санаатыттан, туттар быһыытыттан сайдан улахан киһи буолуу, онтон үчүгэй киһи буолуу таһымыгар диэри сайдыбытын киһи таҥаралаах буолуу быһаарар.
Икки тыһыынча сыллардаахтан ыла сайдыбыт, үгүс дьон итэҕэйэр үчүгэй киһи, Христос таҥаралаах омуктар язычниктары, ол аата кыыл-сүөл таҥаралаах дьону аанньа ахтыбаттара халлаантан ылыы буолбатах. Кыыл-сүөл таҥаралаах буолуу өйү-санааны үөскэтэр баҕа санаа аҕыйаҕын, өй-санаа сайдыытын таһыма кыратын илэ биллэрэр көстүү буолар.
Киһи өйө-санаата сайдан иһиитин таһымнарын итэҕэли үөрэтээччилэр чуолкайдык билэллэрэ эрэйиллэр. Аныгы үөрэхтээх, сайдыылаах киһиэхэ «Суор курдук буолан собулҕаны тоҥсуйа сылдьар баҕа санаалан» диэн көнөтүк эттэххэ улаханнык хомойуон, өһүргэниэн да сөп.
Дьон өйө-санаата сайдан иһиэҕиттэн олус элбэх таҥаралардаах этилэр. Бу таҥаралар өй-санаа сайдыытын таһыма үрдээн истэҕин аайы уларыйан биэрэн иһэллэр. Олус былыргы кэмнэргэ киһи бултаан аһыыр эрдэҕинэ улахан булчут кыыллар, көтөрдөр курдук буолар баҕа санааны үөскэтинэр, таҥара оҥостор эбит буоллаҕына 2,5 тыһыынча сыллартан ыла киһи буолар, үчүгэй киһи буолар баҕа санааны үөскэтинэр киһи таҥаралаах буолбут.
Билигин сайдыылаах демократия олоҕор тиийбит дьоҥҥо, «Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар үөрэхтэрин билинэн, тутуһан, айылҕаны харыстыыр, сыыһаны-халтыны оҥорбот буолууга иитэр, үөрэтэр саҥа таҥара наада буолар кэмэ кэллэ. Бу таҥара үөрэҕинэн тугу барытын харыстыырга ыҥырар "Харыстас" таҥара буолуо этэ.
Киһи баҕа санаатын ситиһээри олох олорор. Киһи баҕа санаата үчүгэй киһи буолуу диэки тардыстаҕына, таластаҕына тугу барытын оҥороругар үчүгэй киһи оҥорорун курдук оҥорор буоллаҕына киһи быһыылаах буолууну ситиһэр кыахтанар. Киһи быһыытын, майгына хайдаҕын быһаарарга ханнык быһыылары оҥороруттан көрөн быһаарыллара итинник чуолкайданар.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн күүстээх, кыахтаах буолууга аттыгар баар, көрөр, батыһар, үтүктэр киһититтэн холобур ылынан үөрэнэр, кини курдук буолар баҕа санааны үөскэтинэр. Бу оҕо батыһар, үтүктэр дьоно оҕо төрөппүттэрэ, иитээччилэрэ, онтон салгыы учууталлара буолаллар, ол аата оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй киһини үтүктэн үөрэнэр, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор, киһи быһыылаах буола улаатар.
Таҥара диэн сахалыы таҥ, таҥар эбэтэр быһалыы ким эрэ таҥара, ол аата хомуйара, холбуура диэн элбэх өйдөр-санаалар холбоһууларын, мунньуллууларын быһаарыыттан үөскээбит. Өй-санаа мунньуллуута, холбоһуута, үгэс буолуута таҥара диэн ааттанар. Таҥара диэн төрүт сахалыы тыл. Таҥара үөрэҕэ диэн сахалар өй-санаа туһунан үөрэхтэрэ.
Таҥара диэн киһи үтүө баҕа санаалара холбоһууларыттан үөскүүр өй-санаа мунньуллуута, ол аата оннук үгэс үөскээһинэ буолар. Таҥара киһи курдук быһыылаах буолуута 2,5 тыһыынча сыллаахтан ыла саҕаламмыта уонна бастакы биллэр улахан таҥаранан маҥнайгы киһи курдук таҥара Будда буолар.
Оҕо барыта түргэнник улаата охсон улахан киһи оҥорор бары быһыыларын, үлэлэрин-хамнастарын оҥорор буолуон олус баҕарар, кэтэһэр. Оҕо улаата охсор баҕа санаатын күүһүттэн оннооҕор хас утуйан турдаҕын аайы төһөнү улааппытын мээрэйдэнэ сылдьара эмиэ биллэр.
«Улахан киһи буол» диэн төрөппүттэр баҕа санаалара уонна оҕо бэйэтэ улаата охсор баҕа санаалара холбоһоннор биир буолууларыттан улахан киһи буолуу өйө-санаата, таҥарата үөскээн сайдыбыт. Элбэх киһи баҕа санааларын түмсүүтэ улахан, киһи таҥараны үөскэппит.
Улахан киһи буолуу баҕа санаатыттан үөскээбит Будда таҥара кырдьык да олус улахан киһиэхэ кубулуйан таас хайа сирэйигэр эрэ чочуллан оҥорулларга тиийэ улааппыт. Дьон өйдөрө-санаалара өссө сайдыытыттан, үөрэҕи-билиини баһылаан иһиилэриттэн киһи оҥорор быһыыларын барыларын икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан диэн араарыыларыттан, оҕолоро үчүгэй санаалара элбээн үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥорор буола улааталларын ситиһэр сыалтан үчүгэй киһини таҥара оҥостубуттара. Киһи оҥорор бары быһыыларын үчүгэй киһи оҥорорун курдук үчүгэйдик, табатык оҥорорго баҕа санаа үөскээһинэ үчүгэй киһи таҥара үөскээһинигэр тириэрдибит.
Оҕо улаатан истэҕинэ киһи оҥорор бары быһыыларын барыларын үчүгэйдик, тупсаҕайдык, ис киирбэхтик оҥорорго дьулуһуутуттан уонна төрөппүттэр оҕолоро куһаҕан быһыылары буолбакка, үчүгэй эрэ быһыылары оҥорор киһи буоларыгар баҕа санаалара холбоһууларыттан үчүгэй киһи буолуу өйө-санаата үөскээн сайдыбыт. Үчүгэй быһыылары оҥорор олус үчүгэй киһи Христос таҥара ити курдук үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕарар өй-санаа мунньустуутуттан, элбээһиниттэн, хас биирдии киһиэхэ баар буолуутуттан үөскээбит.
Сахалар олохторун үөрэҕэ этэринэн оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр төрөппүттэрэ иҥэрэн биэрбит баҕа санааларын олоҕун устата ситиһэ сатыыр. Оҕону кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр иитии-үөрэтии олус улахан суолталаах уонна оҕо инники олоҕор хайа омук тылынан саҥарарын, үчүгэй дуу, куһаҕан дуу быһыыланарын, дьоҥҥо хайдах сыһыаннаһарын төрүттүүр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн ханнык омук тылынан саҥарарын, хайдах өйдөөх-санаалаах, майгылаах буола улаатарын ийэтэ эбэтэр көрүүгэ-истиигэ быһаччы көмөлөһөр эбэтэ эрэ оҥорор кыахтаахтар. Кинилэр оҕо саҥа саҥаран эрдэҕинэ хайа омук тылынан саҥарарыгар үөрэтэр кыахтара олус улахан. Барыта кинилэртэн, дьахталлартан омук тыла, сиэрэ-туома уонна өйө-санаата быһаччы тутулуктаахтар.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ олус дириҥ силистээх, төрүттээх, өй-санаа үөскээһинин уонна сайдыытын быһаарыыта олус таба, кут-сүр үөрэҕиттэн тирэх ылан сайдар уонна улахан, үчүгэй киһи буолууга тириэрдэр, киһи быһыылаахтык олоҕу олорорго ыҥырар.
Киһи диэн тыл таҥара аата буолар. Кыыллартан, көтөрдөртөн, сүөһүлэртэн туспа араарынар, өйбүт-санаабыт сайдан киһи буолбуппутун билинэр тыл буолар. Сахалар таҥарабыт – Киһи таҥара.
Манна киһи диэн тылы быһаарыы улахан оруолу ылар. Оҕобутугар “Киһи буол”, “Улахан киһи буол”, “Хаһан бу улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буолаҕын” диэн этиилэрбит оҕону киһи буолууга, киһилии быһыыланарга иитэллэр уонна үөрэтэллэр.
Саха дьоно сиэри кэспэккэ, аһара барбакка, көрсүөтүк, сэмэйдик, үлэлээн-хамсаан, оҥорон-тутан, элбэх оҕолонон-урууланан киһи быһыылаахтык биирдэ бэриллэр олохторун олоруохтарын баҕараллар. Киһи буолуу, киһилии быһыыланыы олох сыала, баҕа санаа буолар.
Сахалар былыр былыргыттан өй-санаа уратыларын арааран билэннэр киһи диэн ханнык баҕарар кыыллартан олус үрдүктүк турарын, өйө-санаата элбэҕин, сайдыыны ылынар уратытын, киһилии майгылааҕын билинэн бэйэлэрин, ол аата дьону эрэ туспа арааран «Ким», «Бу кимий?»,- диэн ааттаан ыҥыраллар, «Кини» диэн ытыктабыллаахтык ааттыыллар. Кини диэн киһини эрэ ааттыыры, ыҥырары саха дьоно бары тутустахтарына өй-санаа оннугар түһэрэ ситиһиллэр.
Киһиттэн атын бары кыыллар, сүөһүлэр, көтөрдөр, мастар, туттар тэриллэр бука бары сахалыы «Бу», «Ол», «Туох»,- диэн этиллэллэр, «Бу тугуй?» - диэн ыҥырыллаллар. Балар өйдөрө-санаалара киһиэхэ тиийбэтинэн, кыайан сайдыбатынан уратылаахтарын сахалар былыр-былыргыттан билэн тылларыгар киллэрбиттэр. Таҥара итэҕэлин ылынан, киһи буоларбытын билинэн атыттары туспатык ааттыырбытын олоххо киллэрии ирдэнэр.
Киһилии өйү-санааны киһи салгын кута үөскэтэр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ Кут-сүр үөрэҕиттэн сайдан, тупсан тахсыбытын үөрэҕи баһылааһын салгын куту үөскэтэн киһи буолууга тириэрдэрэ биллэрэр.
Саха тылын бу биллэр, былыргыттан баар уратытын туһаныы эрэйиллэр. Маннык Сир үрдүгэр баар атыттартан барыларыттан туспа арааран киһи диэн ааттааһын атын кыыллардааҕар, көтөрдөрдөөҕөр өйүнэн-санаатынан олус үрдүктүк турарын, итилэри кытта хаһан да тэҥнэспэтин сахалар былыр-былыргыттан билэллэрин уонна олохторугар туһаналларын бэлиэтиир көстүү буолар.
Кыыллар, сүөһүлэр, көтөрдөр киһиэхэ ханан даҕаны тэҥнэспэттэр, майгылара туспа уратылаахтарынан, киһиэхэ тиийбэттэринэн ааҕыллалларын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ дакаастыыр. Кыыллар, көтөрдөр өйдөрө-санаалара киһиэхэ хаһан да тиийэр кыаҕа суох, биир сүһүөҕүнэн аллараа сылдьар. Итилэргэ салгын кут хаһан да кыайан сайдыбат. Киһи үрдүктүк сыаналанара өйдөөх-санаалаах буолан, салгын кута сайдарыттан, саҥаны, урут суоҕу айарыттан барыларыттан үрдүктүк, туспатык турарынан быһаарыллар.
Сахалар киһи таҥаралаах буолбуттара саха тыла саҥа үөскээн эрдэҕиттэн ыла сайдыбыт. Киһи диэн тыл өй-санаа өссө сайдан кыыллар-сүөһүлэр өйдөрүттэн-санааларыттан арахсыбытын, өрө тахсыбытын биллэрэн биһиги тылбытыгар киирэн иҥмит. Киһи өйө-санаата кыыллартан уратытын биллэрэр.
Таҥара үөрэҕэ кут-сүр үөрэҕиттэн тирэх ылан саҕаланан киһи өйүн-санаатын сайдыытын табатык быһаарар. Билигин сайдыылаах олоххо төрдүттэн демократичнай тутулуктаах, “Туох барыта икки өрүттээх” тутулуктааҕын халбаҥнаабакка тутуһар, тугу барытын оҥороругар икки өрүтү иккиэннэрин тэҥник сыаналыыр, оҕо өйө-санаата сайдыытын табатык быһаарар сахалар таҥараларын үөрэҕэ билигин демократия суолун тутуһар сайдыылаах дойдуларга улаханнык туһалыыр.
Былыргы хараҥа кэмҥэ таҥара үөрэҕэр күүстэринэн эбэтэр араас манньаны мэҥиэлээн киллэрэ сатыыр эбит буоллахтарына билигин дьон өйө-санаата сайдан, үөрэх, билии эбиллибит кэмигэр төрөппүттэр оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр үтүөнү баҕарар, киһи быһыылаах буола улааталларыгар баҕа санаалара эрэ таҥара үөрэҕэ тарҕаныытыгар уонна кытаанахтык тутуһуллар буолуутугар тириэрдэр. Төрөппүттэр оҕолорун туһугар, кинилэр өйдөрө-санаалара туруктаах, киһи быһыылаах буоларын иһин сахалар таҥараларын үөрэҕин бэйэлэрэ тутуһан уонна оҕолорун кытаанахтык тутуһарга үөрэттэхтэринэ эрэ бу аймахтар салгыы сайдар кыахтаналлар.
Хас биирдии ыаллар, аймахтар сайдан, элбээн иһиилэриттэн омук сайдан, ахсаана эбиллэн иһэр кыахтанар. Оҕо өйө-санаата туруктаах буолуутун сахалар таҥараларын үөрэҕэ төрүттүүр. (1,65).
Башкортостаан уһук туочукалара
280px|thumb|Башкортостаан үрдүкү туочуката — [[Ямантау]]
Киһи таҥара
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Башкортостаан уһук туочукалара
Башкортостаан Өрөспүүбүлүкэтин уһук туочукаларын испииһэгэ.
Үһүк туочукалар
Самая северная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 12 октября 2017 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан.
Башкортостаан саамай арҕаа туочукатыгар өйдөбүнньүк стела турар. Установлена 27 октября 2017 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан.
Чыпчааллар
Высшей точкой является гора Ямантау (1640 м) на Южном Урале, которая находится на территории Белорецкого района. Координаты — 54.255°N, 58.102°W
Территория республики равнинная, возвышенности, горы Южный Урал.
По высоте среди хребтов выделяются: хребет Зигальга — 1427 м (гора Б. Шелом), Машак — 1382 м (гора Широкая), Нары — 1327 м, Баштау — 1271 м, Ардакты, Балятар и другие.
«Башкирская кругосветка»
Туристический маршрут, организованный Башкирским региональным отделением Русского географического общества, который охватывает все четыре крайние географические точки в Янаульском (д. Байсарово), Бакалинском (д. Ивановка), Учалинском (станция Устиново), Зианчуринском (д. Кужанак) районах, и географический центр республики в Гафурийском районе (близ д. Зириково).
Основной целью проекта «Башкирская кругосветка» является создание и развитие туристического бренда «Крайние географические точки Республики Башкортостан»; объектов туристической инфраструктуры в муниципальных районах; повышение значимости туризма в республике; расширение и углубление знаний о географии родного края ; развитие авто-мото-велотуризма в Башкортостане, привлечение туристов из других регионов.
Сигэлэр
Самая северная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 12 октября 2017 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан.
Самая западная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 27 октября 2017 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан.
Самая южная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 11 мая 2018 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан.
Самая восточная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 29 июня 2018 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан.
Кавасаки (куорат)
Кавасаки — Дьоппуон дойдутугар баар улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Улахан мощнай индустриальнай эйгэлээх куорат. Токио кытылыгар сытар куорат, канто киэн хочотугар баар.
Пакистаан
Пакистаан диэн Соҕуруу Азия дойдута. Араб байҕалын уонна Оман хомотун кытылларыгар сытар (кытыл линията 1,046 км). Кирбиилэhэр Афганистаанныын уонна Ираанныын арҕаа, Ииндийэлиин илин уонна Кытайдыын хотугулуу-илин.
Эппиэтинэс
Бу кэмҥэ сахалар икки омук тылын, үөрэҕин баһылааммыт өй-санаа туруга суох буолуута үөскээн сылдьар. Нууччалыы «обязанность» уонна «ответственность» диэн тыллары эбээһинэс уонна эппиэтинэс диэн саҥаран, биирдэ эмэ туттуллар курдук уларытан, туһана сылдьарбытыттан, бу тыллар дьиҥнээх суолталарын таба өйдөөн олохпутугар, хас биирдии оҥорор быһыыбытыгар туһаммаппыт. Бу тыллар суолталара олус дириҥин, киһи хайаан да оҥоруохтаах быһыыларын уонна бары быһыыларыттан туох содул үөскүүрүн быһаарарын, ханнык эрэ эппиэт, хардары хамсааһын бу быһыыттан хайаан да кэлэрин биллэрэр.
Сахаларга киһи оҥорор быһыыларыгар олус улахан суолтаны биэрэн, үчүгэйдик ырытан, толкуйдаан баран оҥороругар быһыы диэн тылбыт бэйэтэ этэ, көрдөрө сатыыр. Быс диэн тугу эрэ быһары биллэрэр тылга «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиититтэн быһыы үөскүүрэ, бу тыл олус кутталлаахха уларыйарын, тугу эмэ оҥоруох инниттэн сэрэниэххэ, туох содул үөскүүрүн таба быһаарыахха наадатын биллэрэрин уонна «ыы» диэн ытааһын дорҕоонунан бүтэрэ, өссө куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөбүн илэ көрдөрөр.
Оҥорбут быһыыттан туох содул үөскээн тахсарын быһаарбакка, толкуйдуу сатаабакка эрэ оҥоро охсор киһи сахалыы быстах быһыылаах диэн ааттанар. Быстах быһыы куһаҕан быһыыга кубулуйара олус элбэҕин сахалыы таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо биллэрэр.
Оҥоруллубут буруй, куһаҕан быһыы иһин эппиэтинэс олус уһаабакка эрэ кэлэрэ ордук. Кыра оҕо оҥорор куһаҕан быһыыта хайаан да тохтотуллан, үчүгэй быһыыга аралдьытыллан иһэрэ ордук. Оҕо куһаҕан быһыыны, буруйу элбэхтик оҥоро үөрэннэҕинэ, ол быһыыта үгэс буолан иҥнэҕинэ, куһаҕан быһыылаах киһиэхэ кубулуйар.
«Буруйу боруостааһын» диэн оҥоруллубут куһаҕан быһыы иһин толору эппиэттээһин аата. Бу куһаҕан быһыыга тэҥнээх үчүгэй быһыыны оҥоруу эбэтэр онно тэҥнээх ыарыыны, куһаҕаны тулуйуу буруй, куһаҕан быһыы боруостанарын үөскэтэрин тэҥэ тулуурдаах буолууга эмиэ үөрэтэр.
Өй-санаа кыайан хааттарбатынан, тутуллубатынан, ыарыыны билбэтинэн оҥоруллубут куһаҕан быһыы иһин ханнык да накаастабылы, эппиэти сүгэр кыаҕа суох. Арай эт-сиин айылҕа биллэр эттигэ буоларынан оҥоруллубут быһыы иһин эппиэтинэһи барытын бэйэтэ сүгэригэр тиийэр.
Эти-сиини накаастаан ыарыыны биллэрии, аны итинник куһаҕан быһыы оҥоруллубатыгар умнуллубат олук уурар. Буруй, оҥоруллубут куһаҕан быһыы иһин эппиэтинэһи эт-сиин эрэ сүгэрэ ыарыыны билэриттэн ордук туһалаах. Былыргылар эккэ-сииҥҥэ сөптөөх ыарыыны оҥороннор оҥоруллубут буруйу суох оҥоро сатыыллара олус тиийимтиэ ньыма буолар. Ол былыргы кэмнэргэ оҥоруллубут буруйу боруостааһын маннык көрүҥнэрдээх этэ:
1.	Таһыйыы. Эккэ-сииҥҥэ ыарыыны үөскэтэн куһаҕан быһыыны оҥорбуту биллэрии.
2.	Хаайыы. Киһиэхэ буруйу билиниини, кэмсиниини өйүгэр-санаатыгар үөскэтэр.
Былыргы кэмнэргэ эккэ-сииҥҥэ ыарыыны биллэрэн өйү-санааны көннөрүүнү бары киэҥник туһанар этилэр. Билигин олох сайдан, дьон өйө-санаата тубуста диэн сайдыыны ситиспит дойдуларга эрдэлээбит сыыһа санааҕа киирбиттэриттэн аҥардастыы хаайыы, кэмсиниини үөскэтии өттүгэр халыйан хаалыы буолла.
Кэмсинии диэн өй-санаа, буруйу, куһаҕан быһыыны оҥоруу иһин эппиэти сүгүүтэ, эрэйдэниитэ буолар. Киһиэхэ кэмсинэр санаа үөскүүрүгэр бу оҥоруллубут быһыы куһаҕан быһыы диэн эрдэттэн билэрэ, оннук үгэс ийэ кутугар баара эбэтэр өйүн-санаатын уларытан саҥа үгэстэри үөскэтинэрэ туһалыыр. Кэмсиниини үөскэтии уһун кэми ылар.
Киһи бары оҥорбут быһыытыгар, саҥарбыт саҥатыгар толору эппиэтинэһи сүгүөхтээх. Билигин кыра оҕолору үөрэтии сымнааһыныттан эппиэтинэс диэни бары умнан сылдьаллар. Эппиэтинэс диэн Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. Олох уһун, киһи оҥорбут быһыытыгар эппиэтинэс хаһан баҕарар тиийэн кэлэр. Былыргылар олох ыара, ыарахана диэн этиилэрэ, оҥорбут быһыыга эппиэттээһин диэн ааттанар. Эппиэттиир хаһан баҕарар ыарахан эрээри, уталыппакка тиийэн кэлэринэн уратылаах. Эппиэтинэстэн ханна да куоппаккын.
Сэбиэскэй былаас саҕана саҥа дэриэбинэлэри олохтооһуҥҥа эппиэтинэһэ суох сыһыаннаһыыларыттан, билигин кэлэн ууга барар дэриэбинэлэри өрүһүйэртэн соло булбаппыт, киэҥ айдааны тардабыт, ночоокко түһэбит, олохсуйан, улаатан хаалбыт дэриэбинэлэри син-биир көһөрөргө тиийэбит. Урукку, алаастарынан олорууну уларытан, сэбиэскэй былаас саҥаны айыыны оҥорон элбэх дэриэбинэлэри уу ылар сиригэр үөскэппитин эппиэтинэһэ билигин, төһө эмэ хойутаан тиийэн кэллэр даҕаны, буруйа коммунистар үрдүлэриттэн түспэт. Билигин ырыынак кэмигэр бу сыыһаны көннөрүү эрэйиллэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
Чагда
Чaгда — кураанах кумах арҕаска, кумах кырдал га, өрүстэр икки ардыларынааҕы кумах кирбиигэ үүнэр ыраас бэс ойуур. Т. к.: дягда (эбэҥк.) — бэс; дягдаг (эбээн.) — бэс ойуур, ой бэс.
Өссө маны көр
Нидьили (нэһилиэк)
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. —– Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Леди Гага
thumb Леди Гага (Lady Gaga; 1986 сыл кулун тутар 28 күнүгэр төрөөбүт) дьиҥ аата Стефани Джоанне Анджелина Джерманотта (Stefani Joanne Angelina Germanotta). - Америка ырыаһыта, үҥкүүһүтэ, диджейа уонна композитора.
Океания
thumb|350px|Океания аан дойду хаартатыгар thumb|350px|Океания хаартата thumb|350px|Океания регионнара thumb|350px|Океания политика хаартата
Леди Гага
Грэмми 5 бириэмиэтин уонна MTV 30 бириэмиэтин хаһаайката. Кини 4 сааhыттан пионина5а оонньуур. Гага тороппуттэрэ итальянскай предпринимательэр Джерманотта уонна Синтия Биссет. 4 сааhыттан бэйэтэ пионина5а оонньуурга уорэммит. 11 сааhыттан католическай оскуола5а киирбит "Монастырь святого Христа". Бу оскуола5а биллэр бииргэ торообут эдьийдэр Хилтоннар уорэммиттэр. 17 сааhыгар эрдэ Клив Дэвис программатын туттарбыт Нью-Йорк искуство оскуолатыгар музыкальнай театырын программатын. Стефани бэйэтин сценическай аатын Леди Гага "Again, Again" диэн ырыатын ыллыы сырытта5ына айбыт. Бу псевдоним Queen "Radio Ga-Ga" диэн ырыаттан ылбыт. Гага 2008 сылга "The Fame" диэн альбом таьаарбыта. 2008 сыл буттуутэ Гага Гремми диэн музыкальнай премия5а на5араадаламмыта категорията "Лучшая танцевальная запись". Тохсунньу 12 кунугэр 2009 сылга Гага "The Fame Ball" (нучч. "Бал Славы") диэн тууру биллэрбитэ. Сэтинньи 23 кунугэр 2009 сылга Гага "The Fame Monster" диэн альбомун таьаарбыта. Леди Гага "The Monster Ball" (нучч."Бал Монстров") диэн иккис туурун са5алаабыта. "Born This Way" диэн иккис студийнай альбомун таьаарбыта 2011 сылга. "Born This Way" диэн уьус туурун са5алаабыта. "ArtPop" уьус студийнай Леди Гага альбома.
Океания
Океания иэнэ 9,008,458 км². Олохтоохторун ахсаана 32,000,000. 14 дойду уонна 16 тутулуктаах сир баар.
Арассыыйа былааҕа
Арассыыйа Федерациятын ил былааҕа — официальнай ил символлартан биирдэстэрэ. Үс полосалардаах полотнищеттан турар. Үөһээ полосата — маҥан, орто полосата — халлаан күөх, онтон аллараа полосата — кыһыл. Үрдүгэ кэтитигэр сыһыана — 2:3.
Былаах өҥө
right|thumb|200px|Арассыыйа былааҕын пропорциялара Арассыыйа Федерация ил былааҕын балаһыанньата өҥ арааһын быһаарбат.
ГОСТ Р 51130-98 хас өҥүн Атлас өҥнөрүгэр сөп түбэһиэхтээх диэн быһаарар. . Арассыыйа араас органнара былаах оҥоруутун сакаастыылларыгар маннык өҥ көрүҥүн быһаараллар(Panton-унан): маҥан(араас эгэлгэтэ суох өҥ), халлаан күөх (pantone 286С) (solid coated), кыһыл (pantone 485С) (solid coated).
Массыына регистрационнай знагыгар суруллар өҥү ГОСТ Р 50577-93 быһаарар.
Маандай
Маандай, Саха Сиригэр баар кыра сайылык дэриэбинэ, төхүр бас билэр киинэ. Дьонун ахсаана 76 киһи.
Источнига http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B9
Солбук (лингвистика)
Транскрипция тыл үөрэҕэр — тыл дорҕооннорун (фонема, аллофон, дорҕоон) анал бэлиэлэринэн (фонетическэй алфавитынан) чопчу көрдөрөн туран сурукка суруйуу. Лингвистика түөрүйэтигэр уонна быраактыкатыгар солбук араастык туттуллар.
Ааҕааччы төрүт тылыгар сахатытан собук иһиллиитэ
Сахатытан солбук ханнык эмэ алфавиттан ылыллыбыт эмиэ оннук тыллаах бөлөх саҥатыттан (бу алфавитынан туттар этнос, субэтнос, ханнык-эмэ уобалас эбэтэр сэлиэнньэ олохтоохторо) анал бэлиэлэринэн тириэрдиэн сөп, атыннык эттэххэ тылы туттааччыга биитэр кини көрүҥүгэр (түөлбэ тылга, идиолектка) төрөөбүт тылын иһиллиитин сурунуу.
Ол курдук кириллица нууччалыы көрүҥэ (сороҕор ордук чуолкайдык тыаһы тириэрдэр сыаллаах элбэхтиктик көрүҥүгэр уларытыллыбыт) нуучча тылын учебниктарыгар, тыл үөрэҕэр (нууччалыы матырыйаалга олоҕуран), нуучча тылын тылдьыттарыгар ордук туттуллар. Маннык суруйуу көмөтүнэн ааҕааччылары сөптөөхтүк саҥарыы уопсай быраабылаларын (литературнай саҥа нуорматын) кытта билиһиннэрэллэр, маны тэҥэ иһитиннэрии уратыларын кытта 1) туспа тыллары, тыл ситимнэрин, буукуба, дорҕоон дьүөрэлэһиилэрин 2) территория олохтоохторун, төрөөбүт тыл уонна/эбэтэр түөлбэ тылы, сааһынан уо.д.а..
Тыл үөрэхтээхтэринэн элбэх солбук арааһа бэлиэтэнэр. Төрүт өйдөбүлү араарар бэлиэлээх саҥарыы ураты суолтата, дорҕооннору утарыта туруортаан көрүүнү фонематическэй солбук холобурдуур. Кини муҥутуур аҕыйах дорҕоон хомуурун дорҕоон холбоһугунан араарар бэлиэлээх, оннук нуучча тылтан пал [пал] уонна пол [пол], пат [пат] уонна падь [пат'] (бүтэһигэ — бүтэйдиҥи уонна бүтэһик дорҕоон сымнатыллан көрдөрүллэр) эбэтэр араастаан булочная диэн тылы саҥарыы [чн] уонна [шн]. Мөлтөх быһыыга фонематическай солбук кинилэргэ буолар дорҕооннор утарыта турсууларын учуоттуур. Ньиргиэрдээх-ньиргиэрэ суох пааралаах нуучча бүтэй дорҕоонноругар бу быһыы букатын тыл бүтэһигэр: маннык чад уонна чат атыылыы төрүт түһүккэ турар уонна кини солбуга [чат] көрүҥү ылынан сөп түбэһэр буолар.
Туһаныллыбыт сирдэр
↑ Пара слов о транскрипторе. http://www.artlebedev.ru/tools/transcriptor/info/
Мугурдаах
400px|thumb|right|Мугурдаах нэһилиэк Абый улууһун каартатыгарМугурдаах нэhилиэк. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыаганнаах.
Улуус кииниттэн 160 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 398 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Роберт Кох
Ге́нрих Ге́рман Ро́берт Кох (Heinrich Hermann Robert Koch; ахсынньы 11 1843, Клаусталь-Целлерфельд — ыам йын 27 1910, Баден-Баден) — ниэмэс микробиолога. Сотуун өлүү бациллатын, холера вибрионун уонна сэллик палочкатын арыйбыт. Сэллик ыарыыны чинчийиитин иһин Физиологияҕа уонна медицинаҕа Нобель бириэмийэтин 1905 сыллаахха ылбыта.
Олоҕун олуктара
Роберт Кох ахсынньы 11 күнүгэр 1843 сыллаахха Клаусталь-Целлерфельд диэн сиргэ, Герман уонна Матильда Генриетта Кохтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. 13 оҕоттон үһүс эбит. Аҕата — горнай инженер Герман Кох, шахта салалтатыгар үлэлиир эбит. Ийэтэ, Юлиана Матильда Генриетта Кох, төрөөбүтүнэн Бивенд — үрдүк сололоох Генрих Андреас Бивенд диэн Ганновер королевствотын кылаабынай инспекторын кыыһа. Бу киһи (эһэтэ) сиэнигэр чинчийээччи талаана баарын көрөн айылҕаны билэргэ, көрөргө-истэргэ үөрэппит.
Сииттэ
400px|thumb|right|Сииттэ нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар Сииттэ нэһилиэк. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сииттэ.