cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Омуктар ааттара
Кытайдар диэн ааттаах омуктары нууччалар сахалартан истэн сурукка киллэрбиттэр. Олоҥхолорго кэпсэнэр Кытай-Бахсы диэн ааттаах былыргы уус төрүппүт холбуу аата бахсы уустара кытайдары кытта бииргэ кыттыһан тимири аан бастаан уһаарбыттарын, уһаммыттарын, тимиртэн сэрии сэбин-сэбиргэлин оҥорон тарҕаппыттарын биллэрэр. Кытайдары кытта бииргэ олоруу элбэх туһалаах буолбутун тимир ууһа төрүппүт Кытай-Бахсы диэн ааттааҕа бигэргэтэр. (8,20). Уйгуурдар – уйгуур дьон. Баай талым олохтоох уйгуурдары кытта сахалар былыргы Монголия сиригэр өй кэмҥэ бииргэ олоро сылдьыбыттар уонна бэйэлэрин тылларынан аат биэрэн иҥэрбиттэр. (9,93).
Хос ааттаһыы диэн сахаларга былыр-былыргыттан баар. Омуктар уһуннук бииргэ олорон бэйэ-бэйэлэрин билсистэхтэринэ өйдөрүгэр-санааларыгар, туох эрэ уратыларыгар сөп түбэһэр хос ааттары иҥэрсэллэр уонна ол ааттара үчүгэй дуу эбэтэр куһаҕан дуу сыһыаннаахтарыттан өйдөбүллэрэ үөскээн олохсуйар, иҥэн хаалар. Сир-дойду былдьаһыытыттан дуу, атын туохтан эмэ дуу сылтанан тапсыбатахтарына, сөпсөспөтөхтөрүнэ, үтүрүстэхтэринэ, биир тылы булумматахтарына ол ааттара куһаҕан, үөхсэр тылларга кубулуйаллар. 2014 сыллаахтан украинецтар нууччалартан арахсаары араастаан ааттаһан үөхсэ сылдьаллар.
Олус былыргы кэмнэргэ сахалар ааттаабыт хос ааттара үгүс улахан, олус күүһүрэ, киэҥ сирдэри баһылыы сылдьыбыт государстволарга, онно олохсуйбут омуктарга уһун үйэлэргэ иҥэн, олохсуйан, остуоруйаҕа киирэн хаалыыта саха тыла оччотооҕу кэмҥэ олус тарҕаммытын, элбэх государстволар тыллара буолан туһана сылдьыбыттарын дакаастыыр.
Саҥа үөскээбит омуктар ким диэн бэйэлэрин ааттаналлара хайа омук тылынан буолара бу омук саҥа омугу үөскэппитин быһаарар. Нууччалыы тылынан бэйэлэрин ааттаммыт омуктар украинецтар уонна белорустар нууччалар атын омуктары кытта кыттыһан үөскэппит омуктара буолаллар. Икки эрэ омугу үөскэтэн бэйэлэрин тылларынан аат биэрбит нууччалар бэйэлэрэ эмиэ эдэр омукка киирсэллэр. (10,81).
Туһаныллыбыт литература
1.	Антонов Н.К. Наследие предков.- Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1993.- 200 с.
2. Кривошапкин А.И. Евразийский союз. – Якутск: Бичик, 1998. – 240 с.
3.	Рыжов К.В. Величайшие монархи мира. – М.: Вече, 2007.-    400 с.
4.	Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и Ефрона.
5.	Г.В.Ксенофонтов. «Ураангхай сахалар» Том 1, книга 2. Нац. кн.изд. Республики Саха (Якутия), 1992.- 318 стр.
7.	Боло С.И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену.- Якутск: Нац. кн. изд-во «Бичик», 1994.- 352 с.
8. Ойуунускай П.А. Дьулуруйар Ньургун Боотур.- Дьокуускай: 2003,- 544 с.
9.	Г.В.Ксенофонтов. «Ураангхай сахалар» Том 1, книга 1. Нац. кн.изд. Республики Саха (Якутия), 1992.- 416 стр.
10. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2013. - 108 с.
Van Hool
Van Hool — Бельгия массыына уонна автобус оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар. Америкаҕа, Вьетнамҥа уонна Аргентинаҕа лидер. Сүрүн атыылаһааччы Flixbus.
Van Hool тэрилтэ совладелецтара:
Үс кут уратылара
Үс кут уратылара диэн үс кут бэйэ-бэйэлэриттэн тус-туспа арахсар бэлиэлэрэ ааттаналлар.
Былыргы улахан ойууннар куту тутан аҕалан туһааннаах киһиэхэ иҥэрэн биэрэллэрэ кэпсээҥҥэ сылдьаллар. Билигин кут диэн тугун түүл үөрэҕин туһанан саҥа быһаарылынна.
Кут диэн эти-сиини хамсатарга аналлаах өй-санаа түмсүүтэ буоларын сахалар ойууннара билэр этилэр уонна ыалдьыбыт киһини эмтииллэригэр быһаччы туһаналлара. Тыынар-тыыннаах кыылы өлөрөн, онтон доруобай кутун ылан ыалдьыбыт киһиэхэ олордон, иҥэрэн биэрэллэрэ былыргы кэпсээннэртэн биллэр.
Киһи этин бары араас быччыҥнарын хамсатар үөрүйэхтэр мунньустаннар буор куту үөскэтэллэр. Хамсана үөрүйэхтэр бары тус-туспалар уонна хас биирдии быччыҥнарга тарҕанан иҥэн сылдьаллар.
Кут оҕоҕо үөскээһинин маннык холобуртан билиэххэ сөп. Оҕо өйө-санаата сайдан, улаатан истэҕинэ кыбыытын кыанарга үөрэниитэ киһи буолуу үөрэҕин сүрүн тутулуга уонна салҕанан иһиитэ буолар. Кыра оҕо кыбыытын кыанар буолуутугар өр кэмҥэ эрэйдэнэн, быччыҥнарын салайар үөрүйэҕи үөскэтинэн, элбэх таҥаһы-сабы сууйтаран, ыраастатан, төрөппүттэрин түбүккэ түһэрэн баран сыыйа-баайа үөрэнэр. Киһи буолуу биир тутаах үөрэҕинэн кыбыыны кыатанан, туттунан сылдьыы буолар.
Тулуурдаах буолан кыбыыны кыанарга үөрэнии киһи үйэтин тухары дьайарыттан культурнай олоххо кыттар, киһи буолан дьон ортотугар сылдьар кыахтанар. Кыайан кыбыытын кыана үөрэммэтэҕинэ оҕо киһилии быһыылаахтык сылдьара кыаллымыан, өйө-санаата сүөһү таһымыттан өрө тахсыбат.
Кыбыы кылаапаннарын салайар өй-санаа киһи санаатынан салайыытынан, туһааннаах кэмигэр арыллан биэрэллэрэ чэпчэтиниигэ тириэрдэллэр. Киһи кырдьан истэҕинэ бу кылаапаннар үлэлииллэрэ уустугуран барыан сөп. Эт-сиин туруга мөлтөөһүнүттэн санаа сүүрэр тымырдара бүөлэнэн, кыараан истэхтэринэ салайыы уустугурар, кыаллыбат да буолар, эт-сиин үлэтэ кэһиллэр, араас ыарыылар үөскээн бараллар.
Эти-сиини салайар, хамсатар өй-санаа эккэ-сииҥҥэ бэйэтигэр иҥэн сылдьар. Буор кут диэн ааттанар. Мэйииттэн санаа дьайыыта тиийдэҕинэ үлэлээн, арыллан, хамсааһыны оҥорон биэрэллэр. Өй-санаа күүһүнэн салайан эти-сиини талбытынан, санаа хоту хамсатыллар. Эккэ-сииҥҥэ сыһыаннаах, араас хамсаныылары оҥорорго кыаҕы биэрэр өй-санаа киһи буор кутун үөскэтэр. Буор кут төһө сайдыылаах даҕаны киһи уустук хамсаныылары ураты түргэнник оҥорор кыахтанар. Оҕо бэйэтэ өйүнэн-санаатынан, ол аата салгын кутунан салайан илиитин, атаҕын хамсатара буор кутун эрчийэр, үөрүйэхтэр үөскүүллэр.
Ийэ кут өйө-санаата оҕо кыра, бэйэтэ өссө өйдөөбөт эрдэҕинэ олус күүскэ сайдан олохсуйан хаалар. Бу кэмҥэ оҕо ийэтин быһаччы көрөн, үтүктэн, батыһан үөрэнэрин иһин ийэ кут диэн былыргылар олус табан ааттаабыттар.
Оҕо улаатан, 5 эбэтэр 6 сааһыттан бэйэтин өйүнэн-санаатынан сайыннарар өйө-санаата салгын кут диэн ааттанар.
Саха дьонун өй-санаа, кут-сүр үөрэхтэрин билигин дьон интэриэһиргээн үөрэтэллэрэ элбээн иһэр. Уһун үйэлээх саха дьонун олохторун үөрэхтэрэ киһи өйүн-санаатын тутулуктарын олус табатык быһаарарын билинэн эрэллэр. Олус былыргы кэмнэртэн саха ойууннара киһи өйүн-санаатын дириҥник үөрэппиттэрин «Киһи үс куттаах» диэн быһаарыылара уонна куттары үс аҥы араарыылара бигэргэтэр.
Түүллэри үөрэтии - өйү-санааны үөрэтии буолар. Киһи түүлүгэр олоххо сыһыаннаах араас бэлиэлэри көрүүтэ сааһыран истэҕин аайытын ордук чуолкайданан, ырааһыран иһиитэ өй-санаа күүһүрэн иһэрин биллэрэр. Үгэс буола күүһүрбүт санаалар түүлгэ илэ көрөр курдук көстүүлэрэ өй-санаа мунньуллан күүһүрэрин, туспа сылдьар кыахтанарын быһаарар. Өй-санаа төһө күүскэ уонна эт-сиин ханнык чаастарыгар мунньуллубутуттан тутулуктааҕын саха ойууннара быһаараннар куттары үс көрүҥҥэ араарбыттар:
1. Буор кут.
2. Ийэ кут.
3. Салгын кут.
Өй-санаа үөрэҕэр ханнык баҕарар быһаарыы туох эрэ уларыйбат тирэххэ тирэнэн сайдар. Сахалар үс кут диэн быһаарыылара киһи өйө-санаата, үөрэҕи ылыныыта үс аҥы арахсыыларыгар олоҕурар уонна саха тылыгар былыр-былыргыттан маннык киирэ сылдьаллар:
1.	Үөрүйэх. Буор кут эрчиллэн үөрүйэх буолар.
2.	Үгэс. Ийэ кут үгэстэргэ иитиллэр.
3. Үөрэх. Салгын кут үөрэнэр.
Бу быһаарыылары биир-биир ылан куттары кытта холбоон дириҥник ырытан көрүөхпүт:
Оҕо олох кыра эрдэҕиттэн этин-сиинин эрчийэрэ доруобуйатыгар ордук туһалааҕын былыргы кэмҥэ саҥа төрөөбүт оҕону хаарынан сууйуу үгэһэ баара бигэргэтэр. Оҕону кыра эрдэҕиттэн ыла тымныынан дьарыктааһын туһата улахан. Элбэхтик тымныыга сылдьар, тымныынан дьарыктанар киһи этэ-сиинэ үөрэнэн үөрүйэх буолан тымныыны ордук тулуйар, ыарыыларга ылларбат буола бөҕөргүүр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ этэ-сиинэ ыалдьарыттан үөрэҕи быһаччы ылынан ийэ кутугар иҥэринэр. Эккэ-сииҥҥэ «Айыы-айа» буоллаҕына, бу ыарыы суох буоларын туһугар өйө-санаата ордук үлэлиир, харыстанар санаа үөскээн олохсуйар. Эккэ-сииҥҥэ кыра ыарыылары үөскэтэн үөрэтии аата «Кэһэтэн үөрэтии эбэтэр кэһэйэн үөрэнии» диэн сахалыы ааттанар. Бу үөрэх киһи үйэтин тухары умнуллубат, олус туһалаах үөрэх буолар.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ буолан уһана, үлэлии-хамсыы үөрэнэрэ кэлин үөрүйэххэ кубулуйдаҕына оҥорор-тутар кыаҕа улаатар, хаһан да хаалан хаалбат, үлэҕэ-хамнаска дьоҕурдаах буолар.
2. Yгэс. Билии-көрүү элбэхтик хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйдаҕына эбэтэр саҥаны, урут суоҕу билииттэн, саҥаны айыыттан ийэ кут үөскүүр. Yгэстэр уһун үйэлэргэ умнуллан, симэлийэн хаалбаттар. Yгэс диэн үгүс диэнтэн үөскээбит. Бэйэлэрэ төһө элбэхтик хатыламмыттарыттан тутулуктанан элбэх эньиэргийэни мунньунаннар туспа даҕаны сылдьар кыахтаналлар. Түүлгэ үгэстэри, ол аата араас тус-туспа бэлиэлэри, онно иҥмит өйдөбүллэри көрүллэр.
Оҕо кыра, бэйэтэ өйүгэр тутан өйдөөбөт кэмигэр быһалыы үгэстэргэ үөрэнэр. Бу үөрэх, ол аата оҕо бэйэтэ оҥорор быһыыларыттан үөрэниитэ олус дириҥник уонна хаһан да умнуллубаттык иҥэр.
Оҕоҕо ийэ кут үөскээһинин уонна киһи үйэтин тухары дьайарын маннык холобуртан быһаарыллар. Оҕо кыра, бэйэтэ өссө өйдөөбөт эрдэҕинэ олус элбэхтик эрэйдэнэн, муҥнанан, таҥас бөҕөнү марайдаан кыбыытын кыанарга, тулуйарга үөрэнэ сатыыр. Инчэҕэй таҥас хаарыйара куһаҕана үөрэх быдан түргэтииригэр уонна дириҥник иҥэригэр тириэрдэр. Бу үөрэҕэ кэлин этигэр-сиинигэр дьайан кыбыытын бэйэтэ санаатынан салайар кыахтанар уонна уһун үйэтин тухары бу үгэһэ соннук үлэлиир. Кыбыыны кыанар буолуу кэлэр көлүөнэлэргэ быһалыы, буор куту кытта кыайан бэриллибэтин, оҕо сыыйа-баайа уһун кэмҥэ бэйэтэ үөрэнэр. Оҕо үгэһи бэйэтэ, төрөппүттэрин көмөтүнэн үөскэтинэн уонна кэлин бэйэтин өйүнэн-санаатынан салайан кыбыытын кыанан сылдьарга үөрэнэр.
Киһи үгэстэринэн салаллан олоҕун олорор. Оҕо аан маҥнай бары быһыыларын барыларын киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэнэриттэн, бу быһыылара үгэскэ кубулуйан киһилии санаалаах, киһилии быһыылаах буола улаатар. Оҕону кыра эрдэҕинэ киһилии быһыыга үөрэтии олус улахан суолталаах уонна үйэтин тухары туһалыы сылдьарынан ордук сыаналанар.
Оҕо бэйэтэ оҥорор быһыыларыттан үөрэнэрэ ордук кытаанахтык уонна дириҥник, хаһан да умнуллубат гына өйүгэр-санаатыгар иҥэр. Оҕо оҥорор быһыыларыттан буор уонна ийэ кута иккиэн сайдаллар. Атын, саҥа үгэстэр үөскээн, урукку үгэстэри солбуйбатахтарына ийэ кут дьайыыта киһи үйэтин тухары тиийэр.
Көрөн-истэн, ааҕан, үөрэтэн, үтүктэн, боруобалаан, оҥорон көрөн билии уһун кэмҥэ хос-хос хатыланан умнуллубат буола үгэскэ кубулуйдаҕына кэлин ийэ кукка уларыйар. Билии-көрүү, өй-санаа, үөрэх этиитэ киһини салайыыга сыыйа-баайа кыттыһан бараллар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун киһилии өйгө-санааҕа иитии, бэрээдэги тутуһарга үөрэтии бастаан иһэр буолара хайаан да көрдөнөр биир тутаах ирдэбил буолар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону кыра эрдэҕинэ иитиигэ ордук улахан суолтата итинэн быһаарыллар.
3. Үөрэх. Салгын кутунан киирэр билии-көрүү үөрэх диэн ааттанар. Киһи көрөн-истэн, ааҕан билэр билиитэ хос-хос хатыланан умнуллубат буоллаҕына, салгын куту үөскэтэр. Манна оҕо улаатан иһэн төрөппүттэриттэн, оскуолаттан учууталлартан, кинигэттэн ааҕан, көрөн-истэн бэйэтэ үөрэтэн билбит билиитэ барыта киирсэр.
Үөрэхтэн өй-санаа сайдар. Үөрэхтэн салгын кут сайдар. Элбэхтик хос-хос хатылаан үөрэппит үөрэхпит чиҥ билиигэ кубулуйдаҕына хаһан да умнуллубат. Бу билиибит сыыйа-баайа үгэскэ кубулуйан умнуллубат буолар, ийэ кукка уларыйан барар уратылаах.
Олох уустук кэмнэригэр биирдэ эмэтэ да буоллар киһи өйө баайыллар, өйө көтөр кэмэ тиийэн кэлиэн сөп. Бу кэм тиийэн кэллэҕинэ киһи салгын кута көтөн, үөрэх-билии этиитэ туһалаабат кэмигэр киһини салайыыны ийэ кута быһаччы оҥорор. Бу кэмҥэ киһи кыра оҕо эрдэҕинээҕи өйүгэр-санаатыгар түһэн ылар. Кыра эрдэҕинэ атаахтыы, аһара бэлэмҥэ үөрэммит оҕо араас сыыһа-халты туттунуулары оҥорон кэбиһиэн сөп балаһыанньата үөскээн ылар кэмэ кэлэр.
Киһиэхэ аҥардастыы салгын кутун сайыннарыы итэҕэс, ситэтэ суох буолар. Үөрэх олус уһаан хааларыгар тириэрдэрин тэҥэ, туруга суох оҥорор, олох уустук кэмнэригэр сыыһа-халты туттунан быстах быһыыга киирэн биэриэн сөп. Оҕону кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун киһилии быһыыга, бэрээдэккэ иитии-үөрэтии хайаан да көрдөнөр тутаах көрдөбүл буолар. (1,16).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада уоттара" хаһыат. №85. 26.01.2012.
Түөлбэ уруу-аймах тиэрминнэрэ
Бу тиһиккэ түөлбэлэринэн туттуллар уруу-аймах тиэрминнэрэ киирэллэр.
Скрябин Валерий Степанович
Скрябин Валерий Степанович — (1933, Алтынньы 8, Абаҕа, Амма улууһа) Амма улууһа уонна Абаҕа нэһилиэк бочуоттаах олохтооҕо, РСФСР Верховнай сэбиэтин дьокутаата, тыыл, үлэ бэтэрээнэ. Кэргэнэ Софья Петровна Скрябина, 4 оҕолоох, 7 сиэннээх.
1956 Строд аат. колхозка үлэтин саҕалаабыта, кэлин Өлүөхүмэтээҕи тыа хаһаайыстыбатын техникумугар механизация салаатын бүтэрэн механик идэтин ылан колхозка үлэтин салҕыыр. Ити сылларга эт-үүт былаана улаатан истэҕин ахсын от бэлэмээһин илии уонна ат-көлө көмөтүнэн кыаттарбат түгэннэрэ үөскээбит. Онно механизатор идэтэ улаханнык турбут. Колхоз бырабылыанньата көҕүлээһининэн Валерий Степанович 15 эдэр уолаттары механик идэтигэр үөрэппит. 1961 15 киһилээх механизированнай звенону салайан окко үлэлэппит. Ол сыл хас биирдии отчут 960 центнер оттоон звено эбэһээтилистибэтин 127% толорбут. 1962 биирдии бэйэлэрэ 1136 центнер от охсон звено көрдөрүүтүн өссө үрдэтэр. Ол сыл Саха сирин механизатордарыгар от хомууругар механизация быhаарар суолталааҕын ɵйдɵɵн туран, үгүс механизированнай звенолары тэрийтэлээн, техника күүһүн туhанан колхозтар, совхозтар хаhаайыстыбалырын сүрүн салаатын – общественнай сʏɵhүнү дэлэй аhылыгынан хааччыйыаҕын диэн ыҥырыы таhаарбыт.
1963 РСФСР Верховнай сэбиэтин 6 ыҥырыытыгар депутатынан быыбардаммыт. Ленинградтаађы тыа хаhаайыстыбатын институтугар үɵрэнэн инженер-механик идэтин ылбыта. Υɵрэнэ сылдьан Смольнайга ССКП кэккэтигэр киирбитэ. Депутат быhыытынан, 1963-1967 сылларга Абаҕаҕа 320 миэстэлээх оскуола тутуута, Алдан куоракка 4 этээстээх  таас оскуола тутуута, Чапчылҕаннааҕы МТС таас мастарыскыайа, Аллараа Кураанахтааҕы кɵмʏhʏ хостуур драгаҕа техническай оборудование, ЛенинградтааҔы СХИ-га лабораторнай оборудование, Өлүөхүмэтээҕи леспромхозка - 5 автобус, Горнайга - вездеход, Аммаҕа дорожнай управленияҕа - 2 грейдеры булан биэрии уонна да атын быыбардааччыларын накааhын толорбута.
Кэлин, пенсияҕа тахсыар диэри, Абаҕа орто оскуолатыгар производственнай үɵрэхтээhин учууталынан үлэлээбитэ. Оскуолаҕа үлэлиир сылларыгар толору ирдэбилгэ эппиэттиир трактороведение кабинетын тэрийбитэ. Үөрэппит оҕолоро улуустааҕы, республикатааҕы “Эдэр сири хорутааччы“ күрэх хас да төгүллээх кыайыылаахтара, призердара буолбуттара. Сайынын ʏлэ сынньалаҥ лааҕырыгар улаатан эрэр уолаттары мунньан тыа хаhаайыстыбатын массыыналарын (сеялкалары, бороналары, булууктары, косилкалары, крапкалары) ɵрɵмʏɵннээhини тэрийэн Строд аатынан совхозка кɵмɵлɵһөллɵр эбит. Всеобучка үөрэппит оҕолоруттан Республика биллэр механизатордара тахсыбыттара: Коммунар Дмитрьевич Тылбыков - САССР норуотун хаһаайыстыбатын ʏтʏɵлээх ʏлэhитэ, И.Я. Строд аатынан совхоз механизированнай звенотун салайааччыта, социалистическай куоталаhыы хас да тɵҕʏллээх кыайыылааҕа, И.Я. Строд аатынан бириэмийэ лауреата, Ворошил Иванович Сутаков – Бочуот Знага орден кавалера, тракторист-комбайнер, Гаврил Никитич Еремеев - "Гражданскай килбиэн" знактаах уо.д.а.
Ылыллыбыт сирэ
Давыдов Алексей «Эһэм Валерий Степанович Скрябин тыа сиригэр киллэрбит кылаата» өйтөн суруйуута. Л.В. Киренскэй аатынан Амматааҕы лицей 7 б кылаас үөрэнээччитэ. 2013 с.
Дадаскинов Олег Николаевич
Дадаскинов Олег Николаевич (1957 с.т.) — көҥүл тустууга международнай категориялаах судьуйа (ФИЛА, 2010), сахалартан бастакынан 50 государство кыттыылаах Аан дойду чемпионатыгар казах-куреш тустуу көрүҥэр (Астана, 210), хапсаҕайга Европа чемпионатыгар (Латвия, 2011), кадеттарга спорт национальнай көрүҥнэригэр: казах-куреш, хапсаҕай Аан дойду чемпионатыгар (Сан-Паулу, Соҕуруу Америка, 2012) судьуйалаабыта. «СР бастыҥ судьуйата» (2007, 2011) бэлиэ хаһаайына. Ону таһынан биллэр от охсооччу, 1987 с. өрөспүүбүлүкэ күүлэйгэ чемпионатыгар 2,18 га оту охсон чөмпүйүөннээбитэ.
Тылбытын ыһымыахха
Тылбытын ыһымыахха диэн этии төрүт сахалыы тылларбытын атын омуктарга биэрэ сатыыртан харыстыыр аналлаах.
Тыл үөрэхтээхтэрэ саха тыла олус былыргы, дьон саҥа саҥарар буолан эрдэхтэриттэн ыла үөскээбитэ диэн дакаастыы сылдьаллар. Ол дакаастабыллара саха тыла олус элбэх биирдии сүһүөхтээх тыллардааҕар тирэҕирэр. Дьон аан маҥнай саҥарар, туһанар буолбут тыллара аҕыйах дорҕооннордоох буолар эбиттэр. Онтон кэлин саҥа тыллар үөскээһиннэрэ, бу тылларга эбии дорҕооннор эбиллэн биэриилэринэн салҕанан баран иһэр.
Былыргы, кырдьаҕас омук саҥа үөскүүр омукка аат биэрбитэ букатыннаахтык иҥэн олохсуйан, сурукка-бичиккэ киирэн хаалыан сөп. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит дии саныыр түүр диэн ааттыыр омуктарбыт дьиҥнээх ааттара төрүт диэн сахалыы тыл буолуохтааҕын А.И.Эверстов дакаастаабыта оруннаах. (1,173).
Түүр омуктар кэннилэриттэн уйгуур диэн сахалыы ааттаах орто үйэлэргэ улаханнык сайда, киэҥ сирдэри баһылыы сылдьыбыт омугу эмиэ киллэриэххэ сөп. Уйгуур диэн тыл сахалыы быһаарыыта бу омук аатыгар, быһыытыгар ордук сөп түбэһэр.
Хас биирдии омуктар бэйэ-бэйэлэрин хайдах ааттыыллара, ыҥырсаллара тус-туспа, бэйэлэрин тылларыгар, ол өйдөбүлүгэр олоҕурар. Омук аатын суолтатыттан, өйдөбүлүттэн хайа омук бу омукка аат биэрэн иҥэрбитин уонна ол омуктар бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын чуолкайдык быһаарыахха сөп.
Нууччалар монгол диэн ааттыыр омуктара нуучча тылыгар ханнык да суолтата суох. Монгол да монгол. Онтон сахалар бу омуктары моҕол, моҕоллор диэн ааттыыллар.
Моҕол сахалыы тылга элбэхтик туттуллар, үксүгэр хайҕабыл өттүгэр хайысхалаах тыл. Моҕол буолла да үчүгэй. Кыайааччы-хотооччу, киһи бэрдэ моҕол буолар.
Моҕол ураһа диэн баар. Олус улахан, үтүө ураһа. Эр бэрдэ – моҕол ураһата. Бу этиилэр сахалар моҕоллору кытта соҕуруу дойдуларыгар бииргэ, уһун кэмҥэ эйэлээхтик олорбуттарын уонна саҥа үөскэппит омуктарыгар моҕол диэн ааты иҥэрбиттэрин, бу тыл сахалыы суолтата дакаастыыр.
Моҕол хаһан туспа омук буолан сайдан, элбээн бэйэтин биллэрбитин, сурукка киирбитин үөрэхтээхтэр быһааран 1200 сыллардаахха диэн этэллэр. Орто Азия дойдуларыгар моҕоллор бэйэлэрин ааттарынан сурукка киирбиттэрэ. Соҕуруу диэки сыҕарыйбыт моҕоллор орто үйэлэргэ Индияҕа тиийэн Улуу Моголлор государстволарын тэрийбиттэрэ.
Европа дойдулара бу омуктары нууччалартан монгол диэн аатынан билэн ылыммыттара. Нуучча тылыгар «ҕ» дорҕоон суоҕунан моҕол диэн тылбыт монгол диэҥҥэ уларыйбыта, онтон ыла олоҕурбут.
Хуннар кэннилэриттэн үөскээн баалларын биллэрбит сэрии биистэрин, сэнь-би омуктар саҕана моҕоллор ааттара ханна да баара биллибэт, сурукка киирбэтэх. Уон иккис үйэттэн Чыҥыс Хаан саҥа үөскээбит моҕол омуктары сайыннаран, үрдэтэн таһаарбытын кэнниттэн моҕоллор ааттара биллэн, киэҥник тэнийбитэ. (2,172).
«Перестройка» буолан сэбиэскэй былаас эстэн остуоруйа үөрэҕэ уруккуттан төһө эмэ көммүтүн кэнниттэн тыл үөрэхтээхтэрэ сахалар бэйэлэрэ үөскэппит, бииргэ олорбут саҥа омуктарыгар саха тылларын биэрэ, ыскайдыы сылдьаллара хомолтону эрэ үөскэтэр. Сэбиэскэй кэмнээҕи быһаарыылары ордук тутуһар Багдарыын Сүлбэ «Киин куорат» хаһыакка таһаарбыт «Нарын» диэн ыстатыйатыгар маннык суруйар:
Нарын – монгол төрүттээх тыл. Ону өссө Э.К.Пекарскай бэлиэтээбитэ уонна монгол, бурят тылларыттан холобурдаабыта. Монголларга Нарын киһи аата буолар.
Лубсан Данзан «Алтан Тобчитыгар» («Золотое сказание») баар Байандара Нарин-Тайджи, Нарин Гэгэн, Нарин Тогорил, Нарин-Найан диэн ааттары аҕалыым.
Сахалыы Нарын Куо диэн кыыс аата, Нарын Уус диэн уус киһи аата бааллар. Нарын диэн саха тыла. (3,15). Баар-суох нарын, намчы диэн үчүгэйи, кэрэни бэлиэтиир тылбытын атын омуктарга сыҥалыыр саха киһитигэр сөбө суох быһыы.
Багдарыын Сүлбэ суруйарынан сүгэ диэн саха тыла буолбатах. Бу тыл монголлартан кэлбит үһү. (4,71). Сүгэ Тойон диэн олус былыргы кэмнэртэн баар этиҥ таҥаратын аатын, быдан хойут үөскээбит монголлартан ылбыт курдук этэн таһаарар.
Тыл үөрэхтээхтэрэ нам диэн омукка төрүт суолталаах тылы эмиэ монголлар тыллара диэбиттэр. (5,21). Кинилэр ити быһаарыыларын нам диэн тыл кинилэргэ эмиэ баарынан, туттулла сылдьарынан быһаараллара олоҕо суох.
Тыл үөрэхтээхтэрэ кэлин кэмҥэ син сайдыбыт, саҥалыы көрүүлэммит остуоруйа үөрэҕиттэн кыратык, омуктар олохторугар сыһыаннааҕы эмиэ билэллэрэ ирдэнэр. Баар-суох мааны, төрүт тыллары быдан кэнники, саҥа үөскээбит эдэр омуктарга монголларга, өссө була сатаан буряттарга биэрэ сатыы сылдьыы букатын табыллыбат. Биһиги тылларбытын кинилэр ылбыттар диэн этэр ордук таба буолар.
Саҥа, хойутуу үөскээбит омук үгүс тылларын иннинээҕи, төрүт омуктарын тылларыттан ылан туһанарын, маарынныыр тыллар биир төрүттээх омуктарга барыларыгар баалларын биир, икки, үс диэн ахсааммыт саҕаланыыта бары түүр омуктарга баара, билигин да туттулла сылдьара дакаастыыр.
Саха диэн ааттаах омук икки аҥар тыһыынча сыллаахтан ыла остуоруйаҕа киэҥник биллэн, аата-суола сурукка киирбит. Сака диэн аатынан бэйэтин кэмигэр, биһиги эрабыт буолуо 500 сыл иннинэ Аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт омук. Кэлин Европаҕа кинилэри сарматтар солбуйбуттар. (6,564). Онтон Азия тымныытын киинигэр оччотооҕу кэмнэртэн ыла сахалар бэйэбитинэн олорон хаалбыппытын сотору остуоруйа үөрэхтээхтэрэ дакаастыылларыгар эрэл баар.
Улуу төрүттээх омук буоларбытын билинэн, кэлин саҥа үөскээбит омуктарга, ол иһигэр түүрдэргэ, нууччаларга, монголларга, бүрээттэргэ бэйэбит тылларбытын биэрэ, ыскайдыы сылдьарбыт олус улахан сыыһа. (7,86).
Туһаныллыбыт литература
2.	Рыжов К.В. Величайшие монархи мира. – М.: Вече, 2007. - 400 с.
3.	Киин куорат хаһыат. Бэс ыйын 14 күнэ. 2007 с.
4.	Багдарыын Сүлбэ. Саха - сир түннүгэ, көмүс илии. – Якутск: Бичик, 2002. – 176 с.
5.	Киин куорат хаһыат. Балаҕан ыйын 10 күнэ. 2009 с.
6.	Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. - М.: Эксмо; Форум, 2007.- 960 с.
7.	Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Тигр харамай
Тигр (Panthera tigris) — сиэмэх, куоска коруҥэр киирэр кыыл. Уалахан куоскаларга киирэр, пантера биэс костуулэриттэн биирдэстэрэ буолар.«Тигр» диэн «сытыы; түргэн» диэн ис хоһоонтон тахсыбыт.
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үөрэх тэрилтэтэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харысталын министиэристибэтин "Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета" - Арассыыйаҕа Смоленскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Тигр харамай
Куоска көрүҥүн самай улаханнара тигрдар истэригэр көстөллөр. Тигр сиринэн сылдьар самай улахан сиэмэх кыыллар истэригэр киирэр, ыйааһынынан маҥан эһэттэн эрэ хотторор. Тигры тоҕус хоскөстүүтүгэр араараллар, онтон XXI үйэҕэ алтата эрэ тыыннаах хаалбыт. Уопсай ахсааннара 4000—6500 эрэ буолар, ол истэригэр самай элбэхтэрэ бенгальский тигр, уопсай ахсааннарыттан 40% ылар.
XX үйэҕэ Кыһыл киниигэхэ киирэр, России иһинэн уонна да атын дойдулар истэригэр.Сир үрдүнэн кыылы бултуур бобуллар.
Тас көстүүтэ
Тигр дьиикэй куоскалар истэригэр самай улаханнара уонна самай ыараханнара буолар, ол да буоллар хос көстүүлэрэ араас буолаллар. Материктааҕы хос көстүүтэ остравнодааҕылартан быдан улахан буолар. Самай улааппыттара амуркай уонна бенгальскай буолаллар.
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
РСФСР доруобуйа харысталын Наркомата 1920 с.муус устар 4 күнүгэр Смоленскай судаарыстыбаннай университетыгар мэдиссиинэ факультетын арыйарга быһаарбыт. 1924 с.ахсынньы ыйыгар Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института буолбут. 1994 с.бэс ыйын 15 күнүгэр АБ Судаарыстыбаннай кэмитиэтэ 586 нүөмэрдээх бирикээһинэн Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
Тигр харамай
Тас көстүүтэ
Атыырдара 2,3—2,5 м, сорох түгэҥҥэ 2,6—2,9 м. уһун буолаллар кутуругун аахпакка уонна 275 кг, сорох түгэҥҥэ 300—320 кг ыйааһыннаах буолаллар.
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
АБ доруобуйа харысталын миниистирин бирикээһинэн 2015 с.олунньу 16 күнүгэр Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета буолбут.
Тигр харамай
Тас көстүүтэ
Тигр этэ-сиинэ кэтит, уһун, былчыҥнаах, имигэс буолар.
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Структурата
-Факультеттара:
Тигр харамай
Аһалыга
Айылҕаҕа сүрүннээн туйахтаахтары сииллэр. Ону таһынан кэмиттэн кэмигэр аһылыктара эбисийээнэ, фазан, куобах, рептилия уонна балык буолар.
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Структурата
1. Лечебнай 2. Педиатрическай 3. Стоматологическай 4. Фармацевтическай 5. Психолого-социальнай 6. Медико-биологическай уонна гуманитарнай үөрэх 7. Иностраннай устудьуоннар 8. Квалификацияны үрдэтии, атын испэссээлинэскэ бэлэмнэнии
Тигр харамай
Аһалыга
Тигр биирдэ ылан 30-40 киилэ эти сиир. Улахан атыырдар 50 киилэҕэ диэри эти сиир кыахтар.
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Структурата
67 кафедраҕа, 450-тан тахса бэрэдэбээтэл үлэлиир, ол иһигэр 86 дуоктар, 281 наука хандьыдаата.
Тигр харамай
Булт
Тигрдар соҕотохтуу бултууллар. Бултуулларыгар икки көрүҥү тутталлар: булду бултааһын уонна тоһуурга кэтэһии. Бастакытын сурун кыһын тутталлар, онтон иккиһин сайын.
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Структурата
СмолСМУ таһаарар сурунааллара, хаһыата: "Вестник Смоленского государственного медицинского университета"; "Медицинские вести регионов"; "Клиническая микробиология и антимикробная химиотерапия" "За медицинские кадры"
Тигр харамай
Булт
Улахан туйахтаахтары хабарҕатыттан хабарҕалыыр эбэтэр моонньун тосту тутар.
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Рейтиннэрэ
СмолСМУ Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2168-тан 312-с миэстэ. "Национальное признание-2019" рейтиҥҥэ 34-с миэстэ. СмолСМУ "Юрайт. Статистики" рейтинигэр Арассыыйа цифровой үөрэххэ актыыбынай мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2020 с. Топ-5 киирбит. Ону кытта, атын үөрэх тэрилтэлэрэ ааҕар куурустардаах мэдиссиинэ научнай оскуолаларын рейтинигэр СмолСМУ Топ-10 киирэн, 3-с миэстэлээх.
Ссылкалара
https://web.archive.org/web/20140713081611/http://sgma.info/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1 https://moeobrazovanie.ru/sgma/?ratings https://univer.expert/akademicheskiye-reytingi/rejting-medicinskih-vuzov-2019/ https://www.mk-smolensk.ru/social/2020/04/24/smolenskiy-vuz-voshel-v-top5-nacionalnogo-reytinga.html
WarnerMedia
WarnerMedia эбэтэр сахалыыга УорнерМедия - АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, сир шаарын үрдүнэн саамай улахан медия конгломерат буолар, кини бас билиитигэр 795 араас кыра уонна улахан медия, телевидение, киинэ устар, ырыа студиялара киирэллэр 143 омук дойдутугар. Кинини кытта тэҥнээх медия конгломерат Walt Disney эрэ буолар. УорнерМедия 80% акциятын AT&T диэн сотовой оператор бас билэр. Онтон 10% акцията Америка былааһа бас билэр, 3% акцията көҥүл эргийэр. Ону таһынан сүрүн тутааччылар BlackRock уонна Mitsui Group самурайдар харчы үлүннэрэр империалара.
Баай тэрилтэ уонна Аан Дойду дьонугар улахан дьайыыны оҥорорун иһин аатырбыт кыахтаах Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Аватар: Уу Аартыга
Аватар 2 чааһа: Уу Аартыга (Avatar: The Way of Water) — АХШ киинэтэ, Ахсынньы 16 күнүгэр 2022 сыллаахха тахсыбыт, урукку Аватар киинэ салҕааһына буолар.
Украинаҕа буолар сэрииттэн сылтаан санкциаларынан сибээстээн Арассыыйаҕа көстүбэт, ол эрэн Туймаада киин киинэ театра көрдөрүөх буолбутун туһунан Telegram канаалга тахсыбыта!
Тигр харамай
Булт
Төһө да ыйааһыннаах буоллар 60 км/ч түргүөн сөп, уонна 5 м үрдүгү 9—10 м уһуну ыстаныан сөп.
Атын сиэмэхтэри көрсүү
Тигр бултуур сиригэр ас - үөл пирамидатын чыпчаала буолар, улахан утарылаһыыны көрсүбэт.
Тарҕаныыта
Тигр - азиаттан төрүттэх. Төрүт сирдэрэ Дальний Восток России, Иран, Афганистан, Китай, Индия.
Билиҥҥи кэмҥэ тигрдар 14 дойдунан тарҕанан сылдьаллар - Бангладеш, Бутан, Вьетнам, Индия, Индонезия, Камбоджа, Китай, Лаос, Малайзия, Мьянма, Непал, Россия, Таиланд.
Популяция статуһа
Тигрдары сир үрдүнэн тыыннаах хаалларар ситуация катастрофическай диэххэ соп. бүтэһик 100 сыл көрүҥ ахсаана 25 төгүл кыччаата — 100 тыһ. - 4 тыһ. диэри. Ол да буоллар ахсааннара кыччаан иһэр.
Zynex
Zynex — АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, медицинскай электротерапия оҥорон, Аан Дойдуга биир сүрүн КТ уонна МРТ оҥорооччу. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Сайылык (суолталара)
Сайылык' хас да суолталаах тыл.
Аҕарараан
Аҕарараан — кииринньэҥ аҕа, маачаха аҕа.
Аһы куҥаа
кыыс, эдэр кыыс
Баача
Баача — убай.
ZORIN
ZORIN (Zorin OS, Зорин), линукс операционнай система, Ubuntu базатыгар оҥоһуллар. Сүрүн сыала соруга дьон Windows систематтан көһөрүгэр шок ылбатын диэн. Интерфейса Майкрософт курдук. Билиҥҥи турукка эстээри турар система, туттар дьонун ахсаана олох аҕыйах, дьон үксэ атын системаларга куоталлар.
Маар (суолталара)
Маар хас да суолталаах тыл.
Funai
Funai Electric — Дьоппуон биир бөдөҥ тэрилтэтэ, араас бытовой техникалары оҥорор, телевизордары холодильниктары. Урут видиктэри оҥорорунан биллибитэ. Саха Сиригэр 60% видиктэр Фунай этилэр.
Сүлбэ
Сүлбэ (русло, пойма) — өрүс, үрэх онно, халаан кэмигэр уу кэллэҕинэ толорор сирэ, кытылыттан уҥуоргу кытылыгар диэри тайаан сытар сирэ. Пекарскай тылдьытыгар маннык холобурдар бэриллибиттэр: Үрэх уута хара сүлэбитнэн ылбыт, уу үрэҕи сүлбэтинэн кэлбит.
Deepin
Deepin (ол эбэтэр ДииПин), улаханнык сайда турар линукс система, кытайдар уонна сорох американнар туттар системалара буолар, Кытай программистарынан айыллар система. Төрдө Debian уонна Ubuntu буолар, ол иһин ити системалары кытта сибээстээх.
СНИЛС
Страховой номер индивидуального лицевого счёта (Insurance number of an individual personal account, Индивидуальнай счёт Харыстабыл нүөмэрэ, кыччатан СНИЛС) - Арассыыйа биир сүрүн докумуона, пааспары кытта тэҥ суолталаах идентификационнай суолталаах.
СНИЛС диэн Америкаҕа бэриллэр SSN аналога буолар, эмиэ сүрүннээн 9 сыыппараттан турар.
Александров Устин Николаевич
Александров Устин Николаевич (1951 с.т.) — көҥүл тустууга международнай категориялаах судьуйа (ФИЛА, 2011).
WPS Office
WPS Office (ол эбэтэр Writer, Presentation and Spreadsheets), офис пакета, Windows, Linux, Android, macOS системаларга анаммыт, кытай программистарынан айыллар уонна сайдар офиснай пакет, билиҥҥи популярнай LibreOffice уонна Microsoft Office конкурена буолар.
Zoho Office Suite
ZOHO Office, индийская офиснай пакет, сүрүннээн уэб браузер нөҥүө үлэлиир.
Саайта https://www.zoho.com/
Куско
thumb|Компаниа таҥара дьиэтэ Ку́ско (, кечуа Qusqu, Qosqo) —  Перу соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр баар куорат,  Куско регионун административнай киинэ уонна итинник аатта провинция. Олорор дьонун ахсаана — 319,4 тыс. киһи (2002).
Akai
AKAI Electric — Дьоппуон биир телевизор уонна видик оҥорор тэрилтэтэ этэ, 2004 сыллаахха банкропт (bankrupt) буолбута. "AKAI" товарнай брендын кытайдар атыыласпыттара.
Алексей Панин
Алексей Панин диэн акаары соҕус Арассыыйа артыыһа, сүрүннээн нуучча националиһа буолар. 2014 сыллаахха Крым Арассыыйа сирэ диэбитин иһин Украина кинини утары уголовнай дьыала тэрийбитэ, 2015 сыллаахха украиннар уонна кырыым татаардара акаарылар диэн тыллаһан эмиэ айдааҥҥа түбэспитэ. 2016 сыллаахха сахалары "кыараҕас харахтаахтары" диэн тыллаһан эмиэ биллибитэ. 2023 сыллаахха ыам ыйын 22 күнүгэр Путин төбөтүнэн бырахтарбыт уонна Кырыым муостата эстибитэ сөп диэн Путин кинини өлөрөөрү кынар. Ону Панин Путиҥҥа ээ бар киэр буол, мин Испанияҕа олоробун, эн миигин туппаккын хахаа диэбитэ.
Сиһилии: https://meduza.io/news/2023/05/22/mvd-rf-ob-yavilo-v-rozysk-aktera-alekseya-panina-ranee-na-nego-zaveli-delo-ob-opravdanii-terrorizma-iz-za-posta-pro-vzryv-na-krymskom-mostu
Green Wise
Green Wise — Арассыыйа стартап тэрилтэтэ, оттон уонна мастан эт оҥорор. Аныгы экологическай хонтуруолга эппиэттиир. Конкурена Beyond Meat.
Сайта https://greenwise.ru/
Отох киһи
Отох киһи диэн этэ-сиинэ улааппытын кэннэ өйө-санаата кэмигэр сайдыбакка хаалбыт киһи ааттанар.
Диван луҕат ат-Турк
"Диван луҕат ат-Турк" (ديوان لغات الترك — "түүр тылларын тылдьыта") – Маһмуд ал-Кашгари (1101 эбэтэр 1126 сыллаахха өлбүт) суруйбут түүр тылларын бастакы тылдьыта.
Отох киһи
Киһи бэйэтэ; этэ-сиинэ уонна өйө-санаата “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэллэрин төрөппүттэр билэн оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдыыта этин-сиинин улаатыытыттан хаалан хаалбакка сайдан, билиитэ кэҥээн иһэрин ситиһэллэрэ эрэйиллэр.
Диван луҕат ат-Турк
История
"Диван луҕат ат-Турк" суруллуон иннинэ түүр тыллаах омуктар ислам эйгэтигэр саамай күүстээх буолбуттар. Х үйэ бүтүүтүгэр Харахааннар Саманид дойдутун үлтүрүппүттэр уонна Орто Азияны баһылаабыттар. ХI үйэҕэ селдьуктар Хорасантан Европаҕа диэри тиийбиттэр уонна Византияны кыайбыттар. мини|"Диван луҕат ат-Турк" иһигэр уруһуйдаммыт аан дойду картата
Отох киһи
Оҕо өйө-санаата сайдыбатаҕына, эбиллэн испэккэ сайдыыттан улаханнык хаалан хааллаҕына даҕаны этэ-сиинэ улаатан улахан киһи курдук көрүҥнээх буолан тахсарын сахалар быһааран “Киһи курдук көрүҥнээх”, эбэтэр оҥорор быһыыта киһиттэн таһынан бардаҕына “Киһи буолбатах” диэн этэллэр.
Диван луҕат ат-Турк
Тылдьыт суруллуута
Ал-Кашгари үлэтин 1074 сыллаахха (466 хидьра сылыгар тэҥ) суруйан бүтэрбит. Күн бүгүҥҥэ диэри тиийбит илиинэн суруллубут (рукопись) "Диван луҕат ат-Турк" 1266 сыллаахха (664 хидьра сылыгар тэҥ) оҥоһуллубут. Ал-Кашгари бу бөдөҥ үлэтин Баҕдад ыраахтааҕытыгар ал-Муктадиҕэ анаабыт. Кэлин, быһа холоон 1258 с. кэнниттэн бу кинигэр Мамлүктэргэ тиийбит. Бу кинигэ саҥа хаһаайына түүр тылын билэр улахан суолталааҕын өйдөөн '''"Диван луҕат ат-Турк" тылдьыты Муһаммад ибн Абу Бакр ибн Абу-л-Фатһ ас-Сави диэн киһиэххэ хос суруттарбыт. Бу киһи бэлиэтээбитинэн хос суруйуу 664 сыл шавваль ый 27 күнүгэр (1266 сыл атырдьах ыйын 1 күнэ) бүппүт.'''
Отох киһи
Төрөппүттэр оҕо өйө-санаата сайдыытын этэ-сиинэ улаатыытыттан хаалларан кэбиспиттэрин “Отох киһи” диэн этии баара биллэрэр.
Диван луҕат ат-Турк
Тылдьыт суруллуута
Бастакы сирэйгэ суруллубутунан 1400–1401 сылларга кинигэ хаһаайына Каирга олорбут Аһмад Хатиб Дараййа этэ. Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн кини дьиҥнээх аата Муһаммад ибн Аһмад ибн Сулейман ал-Ансари ад-Димашки ад-Дарани (1344–1407).
Отох киһи
“Отох киһи” диэн оҕо өйө-санаата сайдыыта, билиитэ-көрүүтэ этин-сиинин улаатыытыттан биллэр соҕустук хаалан хаалбыт буоллаҕына этэллэр. Улааппыт оҕону "Кыра оҕо курдук" диэтэхтэринэ өйө-санаата хаалан иһэрэ бэлиэтэнэр.
Бу хаалан хаалыы көнөр кыахтаах буоллаҕына “Отох киһи отутугар өйдөнүөҕэ” диэн этиини туһаналлар. Бу этии кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын сайдыыта хойутаан хаалбытын улаатан баран бэйэтэ дьарыктанан ситиһиннэрэр кыахтааҕын биллэрэр.
Диван луҕат ат-Турк
Тылдьыт суруллуута
1517 сыллаахха Мамлүк дойдута суох буолбутун кэннэ "Диван луҕат ат-Турк" Истамбулга тиийбит. Сорох көннөрүүлэр уонна эбиилэр Осман кэмигэр оҥоһуллубуттар. 1650 сыллаахха Катиб Челеби Кашф аз-Зунун диэн үлэтигэр '''"Диван луҕат ат-Турк" туһунан ахтыбыт. Ол кэннэ ХХ үйэҕэ диэри "Диван луҕат ат-Турк" туһунан биир да ахтыы суох.'''
Дэн Сяопин
Дэн Сяопин (кит. трад.  鄧小平,  упр.  邓小平 , пиньинь : Dèng Xiăopíng; Дэн Сяньшэн төрөөбүт(кит.  трад.  鄧先聖 ,  упр. 邓先圣, пиньинь : Dèng Xiansheng); 22 августа 1904, округ Гуанъань пров. Сычуань — 19 февраля 1997, Пекин) — кытай бэлиитигэ уонна реформатора, Кытай Хомуньуус Баартыйатын диэйэтэлэ. Дэн хаһан даҕаны дойдуну салайар дуоһунаска олорботоҕо, ол эрээри 1970 сылтан 1990 сылга дылы Кытай дьиҥнээх салайааччыта этэ. left|thumb|264x264px|Дэн Сяопин Францияҕа үөрэнэ сылдьар кэмэ
Отох киһи
Оҕо улаатан этэ-сиинэ ситиитигэр улахан киһи оҥорор бары быһыыларын таба оҥорорун ситиһиитэ киһи буолуу диэн ааттанар. (1,56).
Диван луҕат ат-Турк
Тылдьыт суруллуута
ХХ үйэ саҕаланыытыгар "Диван луҕат ат-Турк" хаһаайына Назифу Паша этэ. 1917 сыллаахха бу кинигэни кинигэ хомуйааччыта Али Эмири атыыласпыт. Кэлин Али Эмири хомуйбут кинигэлэрэ Истамбуллааҕы Миллэт Гэнэл библиотекатыгар тиксибиттэр. Билиҥҥи кэмҥэ '''"Диван луҕат ат-Турк" ол библиотекаҕа баар. '''
Бастакы таһаарыылар
1915–1917 сылларга К. Рифат "Диван луҕат ат-Турк" тылдьыты Истамбулга бэчээккэ таһаарбыт. Ол кэннэ аан дойду чинчийээччилэрэ бу кинигэни үөрэтэн саҕалаабыттар. 1928 сыллаахха Карл Броккельман "Диван луҕат ат-Турк" тылдьыкка олоҕуран "Орто түүр тылын тылдьытын" суруйбут. 1939–1941 Бэсим Аталай '''"Диван луҕат ат-Турк"у турок тылыгар тылбаастаабыт. '''
Отох киһи
Отох киһи буолбат туһугар оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй, туһалаах үгэстэргэ үөрэнэрин, киһи буолууну кэмигэр, хойутаабакка эрэ ситиһэрин төрөппүттэр хааччыйаллар. (2,50).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
OpenSUSE
openSUSE (ОпенСүз диэн ааҕыллар), операционнай система, Slackware диэн линукс систематтан төрүттээх. Билиҥҥи бириэмэҕэ Германияҕа тарҕаммыт операционнай система. Туттар дьонун ахсаана аҕыйаан эстэр кутталга киирэр, ол эрэн сылга биирдэ улахан "обновления" барар.
Саайта https://ru.opensuse.org/
Зеленогорское
Зеленогорское (Зеленогірське) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 627 (2011).
Хаҥалас (суолталара)
Хаҥалас хас да суолталаах тыл.
Бадаева Марфа Сергеевна
Марфа Сергеевна Бадаева — улууска эрэ буолбакка, республикаҕа биллэр хомусчут-импровизатор, ити аатын 1988 сыллаахха ылбыта. Оhуохайы этээччи, тойуксут, алгысчыт, уус-уран самодеятельность кыттыылааҕа. Кини саха фольклорун хас да көрүӊүн пропагандалаабыта, кэлэр кэнчээри ыччакка үтүө холобур буолар. Кини кыра сааhыттан хомуска оонньуура, эдэр эрдэҕиттэн куоракка ыытыллар араас тэрээhиннэргэ көхтөөхтүк кыттара, араас күрэстэр кыайыылаахтара.
Марфа Сергеевна балаҕан ыйын 10 күнүгэр 1921 сыллаахха Уотту нэhилиэгэр Бүлүү улууһугар төрөөбүтэ.
Аҕата Сергей Константинович Бадаев мас, тимир ууhа, ийэтэ Ирина Егоровна иистэнньэҥ, хомусчут эбит.
Бадаевтар түөрт оҕолоохторо, саамай улаханнара Бүөтүр диэн уол 13 саастааҕар өлбүт, кини кэнниттэн балтылара Өлөксөөндөрө уонна Кэтэриинэ.
Уоттуттан 8 көстөөх Бэс Көлүйэ диэн сиргэ үөрэнэ киирбит. Ийэтэ ыалдьар буолан уонна аҕата эрдэ өлөн оскуолаҕа салҕыы үөрэммэтэҕэ, 13 саастааҕар Бүлүү куоратыгар киирэр. Кини эдэр сааhыттан араас үлэҕэ эриллэн үлэлээбитэ. Сүрдээх сытыы-хотуу эбит. Пенсияҕа тахсыар диэри улахан киhи санаториятыгар үлэлээбитэ.
Кини ситиһиилэрэ:
- 1988 сыллаахха – I Бүтүн Союзтааҕы (варган) хомус конференциятыгар дьиэ кэргэн хомуhу тардыыга ансаамблынан, кыыhынаан, күтүөтүнээн, сиэннэринээн кыттан, дипломан урдук аатын ылбыттара.
Тоньюкук
Тоньюкук (暾欲谷) (646—724) — Түүр икки хаҕанатын бэлитиичэскэй уонна байыаннай диэйэтэлэ.
Бадаева Марфа Сергеевна
- 1991 сыллаахха – Дьокуускай куорат II Аан дойдутааҕы хомус (варган) конгреhыгар кыттыыны ылбыта.
Тоньюкук
Тоньюкук кытай култууратыгар сабыдыаллатан иитиллибит. Тан Чаньани импиэрийэтигэр үөрэҕи ылбыт.
Хэрсиэн
Херсон, Хэрсиэн (Херсон) диэн Украина соҕуруу өттүгэр баар куорат. Херсон уобалаһын дьаһайар киинэ. Украина Бэрэсидьиэнин Кырыым аптаныамыйалаах өрөспүүбүлүкэтигэр бэрэстэбиитэлистибэтин быстах кэмҥэ баар сирэ. Куорат Днепр уҥа кытылыгар турар. Мантан чугас Днепр Хара байҕалга түһэр, онон Херсон муора уонна өрүс пуорда.
Криштиану Роналду
мини|Рона́лду (2015)
Хэрсиэн
Киевкэ диэри тимир суол устата 648 км (Знаменка, Николаев куораттары нөҥүөлээн). Бөдөҥ тимир суол түммүгэ (Николаев, Снигирёвка, Джанкой лиинньийэлэрэ), Херсоннааҕы муора уонна өрүс эргиэн пуорда, тимир суол, өрүс баксааллара, оптуобус баксааллара бааллар.
Тоньюкук
Былыргы түүрдэр тутулуга суох буолууларын туруулаһар кэмнэргэ кэлин Эльтериш каҕан дэммит Кутлуг биир саамай чугас сүбэһитэ уонна үөлээннээҕэ.
Кэлин үүнэй сайдан Кутлуг Эльтериш каҕан уола Билгэ хаҕаны кытта дойду кыттыгас салайааччыта буолбут.
Орхон-енисей суругун тиэкистэригэр Тоньукук аатыгар, чиэһигэр тааска ойуо быһыллыбыт сурук баар
679 сыллаахха Бастакы түүр хаҕаната ыһыллыбытын кэннэ Тан империятын сиригэр уотугар бытанан олорорбут түүрдэр хаҕанаты саҥаттан сөргүтэр туһугар өрө тураллар. Өрө турууну Ашидэ ууһутан төрүттээх түүрдэр саҕалыыллар. Тоньюкук кинилэр сыдьааннара буолар.
Өрө турааччылары Пэй Син Цзян семиреченскэйдээҕи дивизията хам баттыыр. Фунань прицэ салайааччылаах икки өрө туруу эмиэ хам баттанар. Ол гынан баран, 682 сыллаахха муҥнанан өлөрүллүбүт Фунань үөлээннээҕэ, соротнига Кутлуг принц каҕанаты сөргүтэр. Үөрэхтээх Тоньюкук киниэхэ холбоһор уонна ол күнтэн түүр хаҕанатын биир тутаах Буюруга (Сүбэһитэ) буолар.
716 сыллаахха Капаган хаҕан басмылларга бохуот кмэигэр соһуччу өлбүтүн кэннэ, Тоньюкук "араҕас айахтаах түүрдэр" баартыйаларын өйүүр. Ол түмүгэр хаҕан олбоҕун кинилэр утарылаһааччылара Күл-Тэгин уонна Могилян былдьыыллар. "Араҕас айахтаах түүрдэри" барыларын өлөртүүллэр. Ол эрээри Тоньюкугу түүрдэр иннилэригэр улахан өҥөлөөҕүн, Могляины кытта уруулуу буоларын учуоттаан, тыыннаах хааллараллар.
Криштиану Роналду
Криштиа́ну Рона́лду душ Са́нтуш Аве́йру (Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro). Олунньу 5 күнүгэр 1985 сыллаахха, Фуншал куоракка төрөөбүт) — Португалия уонна Испания Реал Мадрид клубун футболиһа» уонна Португалия хомуур хамаандатын аатыттан кыттан 2016 сылга Европа чемпиона буолбута. 2013 сылга дылы саамай сыаналаах футболист этэ — кини англия Манчестер Юнайтедтан Реалга кэлэригэр 80 млн хаччыны төлөөбуттэрэ. Португалия хомуур, хамаандатыгар бастыннартан бастыҥнара, уонна саамай элбэх оонньууну ааспыттарга кини буолар. 2000-2010 сылларга аан дойду саамай күүстээх футболиһын ааты сүгэр этэ.
МИФИИС чахчыларынан уонна төрдүс бомбардир дааннайдарынан, саамай үрдүк ситиһиилээх футболист, итиэннэ Испания «Реал Мадрид» кулууптарын таһымыгар саамай таһаарыылаахтык үлэлиир. Португалия футболун федерацията этэринэн саамай бастыҥ футболистарынан ааҕыллар. Историяҕа бастакы футболист английскай Премьер - лиганы кыайбыта, Испания уонна итальянскай серия А. турнирдар хас биирдиилэригэр үчүгэй оонньооччунан уонна бомбардарынан биллибитэ.
«Спортинг» Португалия кулуубугар профессиональнай карьеры саҕалаабыта, 2003 с.английскай Манчестер Юнайтедка көспүтэ, 2009 с. — испанскай Реал Мадридка (бу трансфер суумата 2013 сылга диэри историяҕа көспүтэ) «Реал Мадрид» көспүтэ, 2018 с. — Италия Ювентуска көспүтэ. ФИФА (2008, 2013, 2014, 2016, 2017), «көмүс мээчигэ» ФИФА (2013, 2014) уонна «көмүс бутыска» хас да төгүл кыттыбыт.» (2008, 2011, 2014, 2015). Европейскай турнирдар Лигаларыгар ыытыллыбыт күрэхтэһиилэр ахсааннарынан рекордсмен буолар, УЕФА чемпионнарын Лигаларыгар историяҕа бастыҥ бомбардирынан уонна рекорднай сэттэтэ бэдэрээтчит буолар, алта төгүл бэдэрээтчит: 2008, ону тэҥэ 2013, 2014, 2015[c], 2016, 2017 уонна 2018 сс. чемпионнар Лигаларыгар сезон бастыҥ бомбардирынан буолбута, онтон алтата — бэдэрээтчит: 2008, ону тэҥэ 2013, 2015 [c], 2016, 2017 уонна 2018 сс. чемпионнар Лигаларыгар бастаабыта. Үһүс төгүлүн «Реал Мадрид» састаабыгар чемпионнар Лигаларыгар кыайан, бу трофей биэс төгүл бастаабыт бастакы оонньооччунан буолла.
Аан дойдуга биир биллэр спортсменынан, 2016 уонна 2017 сылларга Forbes сурунаал версиятынан аан дойду саамай үрдүк хамнастаах спортсмена, ону тэҥэ Россия версиятынан 2016, 2017, 2018 уонна 2019 сс. инбэлииттэргэ аан дойду саамай биллибит спортсмена билиниллибитэ. Тапром включил Роналду в список сүүс саамай сабыдыаллаах дьону испииһэккэ 2014 году. 2010 сылтан 2019 сылга диэри үлэлээн баран, сурунаал сыанабылынан 800 мөл. доллар саамай үрдүк хамнастаах спортсменнар испииһэктэригэр иккис миэстэни ылбыта[18] «Реклама, бизнес уонна доход»разделга көспүтэ. 2022 сыл сэтинньитигэр 500 мөлүйүөн сурутааччыларынан Instagram суруттарбыт киһи историятыгар аан бастаан таҕыста
Бадаева Марфа Сергеевна
- 1994 сыллаахха – Дьокуускай куорат дьиэ кэргэн күрэһигэр фольклор араас көрүннэригэр кыттан I миэстэни ылбыттара.
Албын тыла
Албын тыла минньигэс кырдьык тыла кырыылаах.
Beyond Meat
Beyond Meat — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан үүнэйиттэн эт оҥорор тэрилтэ.
Салалтата — Лос Анджелес.
Хади Такташ
Хади́ Такта́ш (Hadi Taqtaş; дьиҥнээх аата Мухамметхади́ Хайру́ллович Такта́шев, Мөхәммәтһади Хәйрулла улы Такташев, Mөxəmməthadi Xəyrulla uğlı Taqtaşev; тохсунньу 1 күнэ 1901 — ахсынньы 8 күнэ 1931) — татаар поэтэ, татаар сэбиэскэй поэзиятын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
Биографията
Мухамметхади Хайруллович Такташев тохсунньу 1 күнүгэр1901 сыллаахха Тамбов күбүөрүнэтин Спасскай уеһын Сыркыды (Сургодь) дэриэбинэтигэр элбэх оҕолоох татаар бааһынайын кэргэнигэр төрөөбүтэ (билигиҥҥинэн Мордовия Торбеевскай оройуонугар). Бастаан төрөөбүт дэриэбинэтин медресетигэр, ол кэннэ кэккэлэһэ турар Пишля сэлиэнньэтигэр үөрэммитэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан Габдуллаа Тукайы үтүктэн бастакы хоһооннорун айбыта. Поэт аймахтара Сургодь уонна Торбеево сэлиэнньэлэргэ олороллор.
1918 сыллаахха «Олуг Төркстан» («Великий Туркестан») хаһыакка «Төркстан сахраларында» («В пустынях Туркестана») диэн бастакы хоһоонун бэчээттэтэр. Ол сыл күһүнүгэр төрөөбүт дэриэбинэтигэр төннөн кэлэн педогогика кууруһугар үөрэнэр. Бүтэрэн баран, учууталлыыр.
1921—1922 сс. Ташкент куоракка олороро, Туркестаннааҕы оробуочай-дехканской хомуньуустуу университетка төрөөбүт тылы үөрэтэр, олус элбэҕи суруйар (чинчийээччилэр ити кэми романтическай диэн бэлиэтииллэр).
1922 сыл сайыныгар Москуба куоракка Илиҥҥи үлэһиттэр хомуньуустуу университеттарыгар үөрэнэр. Владимир Маяковскай, Есенин уо.д.а. поэттар тыл этэллэрин истэр. Өтөр Казаҥҥа көһөн кэлэр. 1927 сыллаахха "Сыны Земли" (Сир оҕолоро) хомуурунньугу таһаарар. Хоһооннорн хомуруунньуктара сыл аайа кэриэтэ тахсаллар. Татаар драмаҕа тыйаатырыгар пьесалары суруйтуур.
Төрөппүт уолаттара — Рафаэль (1926-2008), Аван.
1931 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Казан куоракка ис тиибиттэн өлбүтэ. Горькай аатынан пааркаҕа көмүллэн сытар.
Өйдөбүл
Хади Такташ аатынан Казаҥҥа, Набережные Челныга, Саранскайга, Торбеевка уонна Татарстан хас бөһүөлэгэр уулусса баар.
Амарах
Амарах (даҕааһын) — аһыныгас үтүө санаалаах, аһыныгас сүрэхтээх (киһи туһунан).
Устуоруйата
Амарах диэн тыл Саха тылыгар монгуол-бүрээт тыллаах омуктартан киирбитэ сабаҕаланар. Ол курдук Монгуол тылыгар «Амраг» — любимый, милый, дорогой, любящий.
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ
П. С. Афанасьев, П. А. Слепцов, А. Г. Нелунов. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта // «Бичик», 2008
Credit Bank of Moscow
Credit Bank of Moscow (Московский кредитный банк эбэтэр Москуба кредитнай баана), Арассыыйа 6-ый улахан баана уонна Альфа Банк кэнниттэн иккис улахан чааһынай баан буолар. Арассыыйа таһынан Иракка, Иранҥа, Араб Эмираттарыгар, Израильга үлэлиир. Биир сүрүн бонд угааччы фондовай ырыынакка.
Гюго Виктор
Викто́р Мари́ Гюго́ (1802 олунньу 26 күнэ, Безансон —  1885 ыам ыйын 22 күнэ, Париж) — Франция суруйааччыта (поэт, прозаик уонна драматург), француз романтизмын сүрүннээччитэ уонна теоретига. Француз академиятын (1841) чилиэнэ. left|thumb|220x220px|Виктор Гюго эдэр сылдьан
Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Хотугулуу Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата(ХОСМА) - Арассыыйаҕа Владикавказ куоракка баар, Хотугу Осетия уонна Арассыыйа Бэдэрээссийэтин атын эрэгийиэннэригэр быраастары бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.