cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джи Ханнелиус
Карьерата
Бастакы оруола (Кортни Паттерсон) «Surviving Suburbia» ситкомҥа этэ. Ол кэнниттэн Disney Channel сериалларыгар кыра оруоллары оонньоон барбыта. 2010 сылга Disney «Den Brother» диэн оригинал киинэтигэр оруолу ылбыта.
Охлопкова Светлана Михайловна
1940 с. Майаҕа төрөөбүтэ. Иркутскайдааҕы пединститут дошкольнай факультетын бүтэриэҕиттэн олоҕун оҕону, ыччаты иитиигэ анаабыта. Кини үлэтин уопута РСФСР Үрдүк үөрэҕин министерствотынан тарҕатыллыбыта. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, орто-анал үөрэхтээһин туйгуна. 2008 с. өлбүт.
Джи Ханнелиус
Карьерата
Онтон 2012 сылтан саамай улахан киэҥ билиини «Dog with a Blog» диэн ситкомҥа Эйвери Дженнингс оруолун оонньоон ылбыта. Ону кытта саҥалыыр оруоллардаах этэ (холобур, «Wander Over Yonder» уонна «Sofia the First» мультсериалларга).
2016 сылга Roots диэн мини-сериалга кыттыбыта.
Ырыаһыт быыһытынан кини аҕыйах сиҥллаах (iTunes Store уонна Google Play'га аһаҕастар). Джи сэттэ ырыаны суруйбут. «Dog with a Blog» сорох эпизодтарыгар ыллаччы (холобур, "Friends Do") этэ. Билиҥҥигэ бүтэһик ырыата "Lighthouse" диэн Spotify уонна iTunes'ка аһаҕас.
Урбаан ылыныылара
Джи 12 сааһыттан тыҥырах урамньыйын ыйыыларын (nail art tutorials) Youtube ханаалыгар оҥорор этэ. 16 сааһыгар кыыс «Make Me Nails» диэн beauty-tech компанияны тэрийбитэ.
Аҕыйах сылынан бэйэтин тыҥырах оҥоһуктардаах буолбута. 2019 сылга G Polish диэн лактары атыылыырга соннук ааттаах ситим-сири тэрийбитэ.
Четин Алтан
Четин Алтан (Çetin Altan; 22.06.1927 — 22.10.2015) — турок суруйааччыта, суруналыыс уонна бэлиитик.
Олоҕун кэпсээнэ
Аҕата Халит адвокат үөрэхтээх. Ийэтэ Нурхаят крым төрүттээх. Сэттэ сааһыгар диэри Алтан диэн ааттаах эбит. 1934 сыллаахха Турцияҕа араспаанньа туһунан сокуон тахсыбыт, онон урукку өттүгэр арспаанньата суох аймах уонна ыал ааспаанньалаах буоларга күһэллибит. Четин Алтан дьоно Алтан диэн буолбуттар, онон уол аата мантан ыла Четин диэн буолбут.
Аҕыс саастааҕар Галатасарайскай лицейгэ үөрэнэ киирбит, ол эрэн кэлин бэйэтэ этэринэн ити кэмҥэ олус соҕотохсуйар эбит. Ол кэннэ Анкара университетыгар юридическай факультеты бүтэрбит. Университет кэннэ айар үлэнэн анаан дьарыктанар буолбут. Суруйааччы кэлин бэйэтэ ахтарынан, соҕотохсуйууттан куотаары суруйааччы суолун талбыт эбит.
Поэмалара уонна кэпсээннэрэ «Çınaraltı», «Varlık», «İstanbul», «Kaynak» таһаарыыларга киирбиттэр. Бастакы кинигэтэ «Üçüncü Mevki» 1946 сыллаахха күн сирин көрбүт. Суруналыыс быһыытынан «Halkçı», «Tan», «Akşam», «Milliyet», «Yeni Ortam», «Hürriyet», «Güneş» уонна «Çarşaf» хаһыаттарга анал колонкалары салайан үлэлэппит.
1959 сыллаахха Абди Ипекчи көрдөһүүтүнэн «Milliyet» хаһыакка анал колонканы салайбыт.
Турцияҕа 1960 сыллаахха буолбут быһыы-майгы кэннэ, бэлиитикэнэн дьарыктанар буолбут. 1965 сыллаахха Турция үлэһит партиятыттан Улуу национальнай мунньах чилиэнинэн талыллыбыт.
Кыһыл тылынан бэркэ биллэр эбит. Суруйар ыстатыйаларын иһин 300-тэн тахса төгүл суукка үҥсүү түһэрбиттэр, үс төгүл тутуллубут уонна икки төгүл хаайыыга олоро сылдьыбыт. Сулейман Демирель сиэрдээх Партиятын депутаттара оннооҕор кырбаан тураллар эбит.
2015 сыл балаҕан ыйыгар доруобуйата эмискэ мөлтөөн балыыһаҕа киирбит. Четин Алтан 2015 сыл алтынньы 22 күнүгэр өлбүт.
Тус олоҕо
Бастакы кэргэнэ Кериме, Ирактан төрүттээх эбит. Кериметтэн үс оҕолоох: Алтан Ахмет (1950), Алтан Мехмет (1953) уонна Зейнеп (1991 сыллаахха өлбүт).
1969 сыллаахха Четин Алтан иккиһин кэргэннэммит. Солмаз Камуран киниэхэ редактор буолбут. Четин Алтан өлүөн иннинэ арахсыбыттар.
Айар үлэтэ
Бэйэтин үлэлэригэр Турция ол кэминээҕи социальнай-политическай туругун туһунан сытыытык суруйар эбит. Кини үгүс айымньылара бэйэтин олоҕун кытта ыкса ситимнээхтэр.
Кини хас да айымньыта француз тылыгар тылбаастаммыт.
Вин Дизел
Вин Дизел (англ. Vin Diesel, дьиҥнээх аата Марк Синклер — англ. Mark Sinclair; төр. 18 от ыйа 1967) — АХШ биллэр артыыһа.
Оганесон
Оганесон (Oganesson) диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ Og , атом нүөмэрэ 118. Периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр. Дьоҕурдуу синтезтаммыт радиоактив ууһук. Айылҕаҕа суох. Оганесон ууһук 2002 уонна 2005 сылларга Арассыыйа Дубна хототун Үөскэх чинчийиитин холбоммут институтугар айыллыбыта. Бу үлэҕэ АХШ Ливермор ил лабораториятын билимдьиттэрэ кыттыыны ылбыттара. Бастакы быстах аата "Ununoctium" диэн этэ. 2016 сыл сэтинньи 28 күнүгэр ууһукка "Оганесон" диэн ааты иҥэрбиттэрэ, Юрий Оганесян академик аатынан.
Ылыы
Оганесон изотоптарын ылыытын хардатын формулата:
Андросов Иван Афонасьевич
Андросов Иван Афанасьевич — айанньыт-Россия Журналистарын союһун чилиэнэ, Саха Республикатын Суруйааччыларын союһун чилиэнэ.
Бастакы кэпсээнэ, булчуттар тустарынан «Кыым»хаһыат сирэйигэр бэчээттэммитэ. Сүүстэн тахса кэпсээн уонна очерк автора. Республика хаһыаттарыгар уонна сурунаалларыгар бэчээттэнэр.
СӨ үөрэҕириитин уонна бэчээтин туйгуна, спорт ветерана, булчуттар тустарынан кэпсээннэр республикатааҕы интернет- конкурстарын кыайыылааҕа. Республикатааҕы «бэриниилээх темаҕа», республикатааҕы спортивнай журналистар конкурстарын лауреата. В. Г. Степанова уонна Саха литературатын сылыгар аналлаах республикатааҕы конкурс конкурса.
2021 с. «тумаҥҥа суураллыбыт» романын иһин «СӨ» Айар- Арчы «бириэмийэтэ номинацияламмыта.
Источник: https://www.rus.eurasiancreativeguild.uk/%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2-ivan-androsov/
Мааны гаастар
Мааны гаастар (инерт гаастар) диэн периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр ууһуктар. Халыыптаах больдомҥо кинилэр бары биир атомнаах өҥө, сыта, амтана суох гаастар. Мааны гаастар 8 электроннаах толору электрон хахтаах буоланнар атын ууһуктардыын хардаһыылара алыс намыһах.
Алта мааны гаас баара биллэр:
Оганесон (118-с ууһук) мааны гаас буоларын-буолбатын туһунан ырытыы бара турар.
Охлопков Филипп Гаврильевич
Охлопков Филипп Гаврильевич — СӨ биллиилээх түмэт уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ.
Филипп Гаврильевич Охлопков 1936 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһун Ходоро нэһилиэгэр колхуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1954 сыллаахха Майа орто оскуолатын бүтэрэн “Кыым” колхуоска үлэтин рабочайынан саҕалаабыта.
1957 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педучилищены бутэрэн учуутал-пионер баһаатай идэтин ылбыта. Уонна икки сыл Майа орто оскуолатыгар алын кылаас учууталынан, пионер баһаатайынан үлэлээбитэ.
Онтон 1959 сылтан 1961 сылга диэри комсомольскай тэрилтэ босхоломмут секретарынан, Ленин аатынан колхуоска “Ленинец” хаһыат редакторынан үлэлээбитэ. Филипп Гаврильевич үлэһит уонна киһи быһыытынан бастыҥ хаачыстыбалааҕа биллэн барбыта. Салгыы икки сыл ЫБСЛКС Мэҥэ Хаҥаластааҕы райкомун бастакы секретарынан үлэлээбитэ.
1963 – 1965 сылларга Ленин аатынан колхозка партком секретара.
1967 сыл Мэҥэ Хаҥалас райкомугар пропаганда уонна агитация отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
Петров Андриан Осипович-Тоомпу
Петров Андриан Осипович-Тоомпу — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
Охлопков Филипп Гаврильевич
1970 сыллаахха үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбитэ.
1972 – 1975 сылларга ССКП Мэҥэ Хаҥаластааҕы райкомун иккис секретарынан үлэлээбитэ
Петров Андриан Осипович-Тоомпу
1905 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Андриан бэйэтин нэһилиэгэр начальнай оскуоланы бүтэрээт, улууһун икки кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. 1921 с. Илин-Хаҥалас улууһугар губчека сотруднигынан үлэлиир. Комсомолец, кыһыл разведчик. 1922 с. үрүҥнэр ытан өлөрбүттэр.
Охлопков Филипп Гаврильевич
1973 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрэн зоотехник идэтин ылбыта.
1975 сылтан 1985 сылга дылы республикатааҕы бэчээт салаатынар, “Кыым” хаһыат редакторынан үлэлээбитэ. Онтон 1988 сылга дылы ССКП Дьокуускайдааҕы обкомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1988 сылтан 1991 сылга дылы ССКП Мэҥэ Хаҥаластааҕы райкомун бастакы секретарынан үлэлээбитэ. Бу кэмнэргэ “Ыччат- 2000” программаны оҥорон, олоххо киллэриинэн дьарыктанан дьону-сэргэни түмпүтэ. Ол чэрчитинэн оройуоҥҥа 11 таас оскуола сыбаайалара уонна акылааттара түһэриллибиттэрэ.
1991 – 1993 сылларга “Кыым” хаһыат редакторынан үлэлээбитэ.
1994 – 1996 регионнааҕы экономика Институтугар үлэлээбитэ.
1996 – 1998 сылларга “Россаха” страховой хампаанньа үлэһитэ.
Бэс ыйын 5 күнүгэр 2009 сыллаахха өлбүтэ.
Филипп Гаврильевич аатын билигин Майа иккис нүөмэрдээх орто оскуолата сүгэр. Кини үлэлээбит үлэтэ, олорбут олоҕо ыччаттарга холобур буолар.
Эла Бхатт
Эла Рамеш Бхатт (1933 сыл балаҕан ыйын 7 к., Ахмадабад, Гудьарат, Британия Индията) — Индия түмэт урбаанньыта, менеджер, кооперативтары тэрийээччи, чиновник, политик уонна Ганди үөрэҕин тутуһааччы. Бэйэлэрин дьыалаларынан дьарыктанар Индия дьахталларын Ассоциациятын (SEWA) тэрийээччитэ уонна салайааччыта. Индия парламеныгар үлэлии сылдьыбыта.
«Аҕа баһылыктар» бөлөхтөрүгэр киирэр.
Олоҕо
Эла Бхатт 1933 сыл балаҕан ыйын 7 күнүгэр Гудьарат диэн Индия ыстаатын улахан куоратыгар — Ахмадабакка төрөөбүт. Аҕата Сумантра Бхатт ситиһиилээх адвокат этэ, ийэтэ — Ваналила Вяз  — дьахталлар хамсааһыннарын көхтөөх кыттааччыта уонна Бүтүн Индия Дьахталлар Кэмпириэнсийэтин ( англ.  All India Women's Conference  ) сэкэрэтээрэ. Эла үс кыыс оҕоттон иккистэрэ.
Оҕо сааһа Арҕааҥҥы Индияҕа баар Сурат куоракка ааспыта. Манна 1940 -1948 сылларга Sarvajanik Girls High School диэн кыргыттар оскуолаларыгар үөрэммит.
Эла Бхатт Сурат куоракка 1952 сыллаахха Гудьарат Соҕурууҥҥу Университет  ( англ.  Veer Narmad South Gujarat University  ) искусство бакалаврын таһымын ылар. Үөрэнэ сылдьан 1951 сыллаахха буолбут нэһилиэнньэ биэрэпиһигэр үлэлэһэр.
1954 сыллаахха Ахмадабаттааҕы Гудьарат Университетын   ( англ.  Gujarat University  )  иһинэн баар Sir L. A. Shah Law College -ка индуистар бырааптарыгар таһым ылар.
Бхатт таһым ылан Мумбаи га баар SNDT Women’s University диэн дьахталлар университеттарыгар үөрэтээччинэн үлэҕэ киирэр.
Бхатт кэргэн тахсан уонна оҕо төрөтөн баран 1961 сыллаахха Гудьарат бырабыытылстыбатын үлэ министерствотыгар үлэҕэ киирэр. Бу үлэлии сылдьан 1968 сыллаахха Таҥас промышленноһыгар үлэлиир дьон профсоюзтарын дьахталлар салааларын салайарга үлэ биэрэллэр. Ол иһин кини Т ель-Авивка баар Афро-Аасыйа үлэ уонна кооперация институтугар үөрэнэ барар уонна 1971 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрэр. right|thumb|385x385px|Эла Бхатт 2009 с. Сокуон дьиэҕэ үлэлиир дьахталлар бырааптарын хайдах да көмүскээбэтэ Эланы олус хомоторо. Бу кыһалҕаны суох оҥороору Эла Арвинд Баш көмөтүнэн Таҥас промышленноһыгар үлэлиир дьон профсоюзтарын иһинэн дьахталлары түмэ сатыыр, онтон 1972 сыллаахха  Бэйэлэрин дьыалаларынан дьарыктанар дьахталлар Ассоциацияларын тэрийэр. Арвинд Баш саҥа Ассоциация салайааччыта буолар, Эла Бхатт 1972-1996 сс. ассоцияция бас сэкэрэтээринэн үлэлиир.
Эла 1979 сыллаахха Эстер Оклоону  ( англ.  Esther Afua Ocloo  )  уонна Микаэла Уолшу   ( англ.  Michaela Walsh  )  кытта Аан Дойдутааҕы дьахталлар бааннара    ( англ.  Women's World Banking  ) диэн эргиэнэ суох тэрилтэни тэрийэр.
2007 сыл от ыйын 18 күнүгэр Йоханнесбургка (САӨ) Нельсон Мандела, Граса Машел уонна Десмонд Туту «Аҕа баһылыктар» бөлөҕү тэрийэллэр, бу бөлөххө Эла Бхатт да киирэр.
Наҕараадалар уонна премиялар
right|thumb|250x250px|SEWA тэрийээччитэ Эла Бхатт, АХШ госсэкэрэтээрэ Хилари Клинтон уонна [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ илдьитэ 2009 сыллаахха]]
Тус олоҕо
Эла 1956 сыллаахха университет үөрэтээччитигэр Рамеш Бхатт-ка кэргэн тахсар. Икки оҕолоохтор: Амимайи (1958) уонна Михир (1959).
Түүлгэ биллибэт киһи көстүүтэ
Түүлгэ биллибэт киһи көстүүтэ өй-санаа арахсыытын биллэрэр.
Түүл көстүүлэрин араас үөйбэтэх-ахтыбатах уратылара дьону былыр-былыргыттан соһуталлар, муодарҕаталлар, элбэх санааҕа, таайа сатааһыҥҥа түһэрэллэр. Бу ураты көстүүлэри тэҥэ, урукку эбэтэр олус туһалаах өй-санаа хантан кэлэн киһи өйүгэр-санаатыгар түһэрэ билигин да ситэ чуолкайдана илик. Түүлгэ үгүстүк көстөр кимэ да биллибэт киһини быһаардахха табыллар.
Түүлгэ биллибэт киһи көстүүтэ ураты миэстэни ылар. Киһи аттыгар сылдьар, үксүгэр киһиэхэ бэйэтигэр маарынныыр курдук киһи баар буолар. Киһи бэйэтэ эр киһи буоллаҕына, анараа киһи эмиэ эр киһитэ, онтон дьахтар буоллаҕына, дьахтара араарыллан өйдөнөр. Бу киһи кинини арыаллыы, бииргэ эбэтэр батыһа сылдьар курдук көстөр. Үксүгэр бу көстөр биллибэт киһи киһи бэйэтин күлүгүн курдук аттыгар сылдьар.
Сорох кэмҥэ бу биллибэт киһи туспа баран кимниин эмэ тустар, охсуһар. Биирдэ эмэ киһиэхэ бэйэтигэр эмиэ биллибэт киһи саба түһүөн сөп. Киһи сөбүлээбэт быһыытын оҥорор киһини түүлүгэр да сөбүлээбэт, «Куһаҕан киһинэн», «Абааһынан» ааттаан кэбиһэр уонна араас утарылаһыыны оҥорор эбэтэр бу киһиттэн куотарга барар. Түүлү дириҥник үөрэппит К.Юнг бу биллибэт, киһи аттыгар сылдьар киһини «Күлүк» диэн ааттыыр.
Түүлгэ биллибэт киһи көстүүтүн тойоннооһун туспа уратылардаах, ол курдук бу киһи кырдьык сорох кэмҥэ киһини бэйэтин үтүктэ сыл¬дьар, күлүгүн курдук көстөр. Түүлгэ көстөр биллибэт киһи тас көрүҥүн, таҥаһын-сабын уонна бу киһи тугу оҥорбутун түмэн тойонноотоххо киһиэхэ бэйэтигэр сыһыаннаах буолан тахсаллар. Түүлгэ биллибэт киһини тааһынан быраҕаттаатахтарына, эн тускунан кэпсэтиилэр, араас этиилэр буолуохтарын сөп.
Биирдэ эмэтэ киһи түүлүгэр көрөр биллибэт киһитэ кимниин эмэ тустар, охсуһар даҕаны кэмнэрдээх. Оннук түүллэр тойоннооһуннара туспа уратылаах буолар. Бу түүл кэнниттэн киһиэхэ хайа эрэ сөпсөспөт, тыл-тылларыгар киирсибэт киһитэ кэлиэн эбэтэр көрсүһүөхтэрин сөп. Бу түүлгэ киһи бэйэтин ийэ кута анараа киһи кутун кытта сөпсөспөт буоланнар туста, охсуһа сылдьалларын көрөр.
Сахалыы быһаарыынан киһи куттарын тус-туспа араартаан киһи оҥорор быһыыларыгар бу куттар туох сыһыаннаахтарын быһаардахха киһи олоҕо ордук уустугуран тахсар. Үөрэҕи-билиини түргэнник ылынан иһэр салгын кут дьайыыта буор уонна ийэ куттар санааларыгар сөп түбэспэттэр. Киһи түүлүгэр бу куттар бэйэ-бэйэлэрин кытта сыһыаннарын, быһаарсыыларын көрөрө кырдьык. Киһиэхэ куһаҕан санаалар муһуннахтарына үксүгэр охсуһар, этиһэр дьону үгүстүк көрөр.
Киһи олоҕо куруук өйүн-санаатын, куттарын икки ардыларыгар быһаарсыыга, үчүгэй диир өрүттэрин булууга уонна көмүскээһиҥҥэ барар. Киһи буор, ийэ куттара ордук сытар, сынньанар, минньигэстик аһыыр, иһэр баҕа санааларын утаран салгын кут үчүгэй, туһалаах өй-санаа киллэрэн биэрэ сатыыр, сөбүлэһиннэрэ сатаан охсуһарга кытта тиийэр. Салгын кут киһи быстах баҕа санааларын киһилии майгыга, киһилии быһыыга иитэ-үөрэтэ сатыыр буолан ити куттары кытта соччо тапсыбат. Дьон бииргэ олорорго үгэстэрин, сокуоннары, ыйаахтары тутуһарга салгын кута киһини, буор уонна ийэ куттары күһэйэр буолан аны ити куттар соччо сөбүлээбэттэр.
Түүлгэ киһи бэйэтин «Мин бэйэм» дии саныыр эрээри тугу эмэ оҥороро уонна түүлү көннөрү көрөрө икки аҥы уратылаахтар:
1. Үгүс түүллэргэ киһи бэйэтэ, этэ-сиинэ баара биллэр, хаамар, сүүрэр, ыстаҥалыыр. Бэйэтэ араас хамсаныылары оҥорор, чахчы «Бэйэм» сылдьабын дии саныыр.
Киһи түүлүгэр бэйэтин этэ-сиинэ баар курдук көстөр, бэйэтэ хамсыыр, сүүрэр, охтор, тугу эмэ оҥорор буоллаҕына, бу түүл кини ийэ кутун түүлэ буолуон сөп. Түүлгэ киһи бэйэтин быстах баҕа санааларын толороругар бэйэтэ, этэ-сиинэ баара биллэр буолар.
2. Маннык түүлү киһи бэйэтэ көтө сылдьар курдук көрөр. Ханна эрэ соҕотохто тиийэн хаалар. Бэйэтэ этэ-сиинэ баара ханан даҕаны биллибэт, аҥардастыы көтө сылдьан көрө эрэ сылдьар курдук, бэйэтэ тугу оҥороро биллибэт, арай санаатыгар эрэ тугу барытын оҥорор курдук буолар. Бары түүллэри тойоннооччулар түүл бу уратытын араараннар, көннөрү «Көрүү», «Көрөбүн» диэн тылларынан бэлиэтииллэр.
Киһи бэйэтэ көннөрү көрөр эрэ түүллэрэ салгын кутун түүллэрэ буолаллар. Салгын кут көннөрү өй-санаа түмсүүтэ буолан эти-сиини кытта быһаччы сибээстэспэт. Салгын кут түүлүгэр киһи этэ-сиинэ ханан да баара биллибэт.
Түүллэри быһаарыыга былыргы сахалар кут-сүр үөрэхтэрин туһаннахпытына, үгүс киһи өйүгэр түспэт да түгэннэр оннуларын булунар курдуктар. Киһи куттара тус-туспа буолалларын түһээтэҕинэ эрэ арааран билэр. Бу куттар өйдөрө-санаалара бэйэ-бэйэлэриттэн эмиэ уратыланалларын түүлү үөрэтии эмиэ чуолкайдыыр.
Киһи түүлүгэр сорох оҥорор быһыыларын бэйэтэ ситэ өйдөөбөтөҕүнэ, атын киһи оҥорорун курдук саныыр. Киһи ийэ кутун өйүн-санаатын сатаан, салгын кутунан кыайан быһаарбат, ол иһин итинник уларыйбыт, атын киһиэхэ көспүт курдук өйдөбүл үөскээн түүлгэ көстөр.
Арай утуйа сытан түһүүр. Түһээтэҕинэ биллибэт киһи сүрэҕэ ыалдьыбыт, бу киһи маҥнай снайпер эбит, онтон летчик буолбут. Ороҥҥо сытан эрэ мөхсөр, эргичиҥниир. Ким эрэ кэлэн эмп биэриэн баҕарар. Онуоха биллибэт киһи кэлэн нитроглицерини сиэбиттэн ылан биэрэр курдук. Онтон бэйэтэ тэйиччиттэн ыалдьыбыт киһини көрөрүн курдук көстөр. Маннык түүл кэнниттэн нэһиилэ уһуктан кэлбитэ, сүрэҕэ олус диэн ыалдьыбыт, аҕылас буолбут, эмп ылан иһэригэр эрэ тиийбит.
Бу түүлгэ киһи куттара тус-туспалара араарыллан биллэр. Бу түбэлтэҕэ киһи салгын кута туспа баран атын киһи, ол эбэтэр ийэ кутун атын киһи ыалдьыбытын курдук саныыр. Бэйэтэ кыайан оҥорор кыаҕа суох буолан, ким эрэ кэлэн ыалдьыбыт киһиэхэ эмп биэриэн баҕарар курдук көстөр.
Түүл көстүүлэрэ маннык арахсыылара былыргы сахалар кут-сүр үөрэхтэрин түүллэри дириҥник үөрэтэн арыйбыттарын чуолкайдаан биэрэр. Түүллэри чинчийэн, дириҥник үөрэтии сахалар кут-сүр үөрэхтэрин салгыы сайыннаран иһэр. (1,24).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Түүл - Үөһээ дойду өйө-санаата. - Дьокуускай: Бичик, 2014. - 160 с.
Степанов Алексей Николаевич
Степанов Алексей Николаевич, (1941 с. алтынньы 15 күнэ, Хорула нэһилиэгэ, Ньурба оройуона, Саха АССР).
Олоҕун олуктара
1941 с. - алтынньы 15 күн Ньурба оройуонун Хорула нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1967 с. - Дьокуускайдааҕы государственнай университет физико-математическай факультетын бүтэрэн “математика учуутала” идэни ылбыта.
Педагогическай үлэтин Сунтаар 2 №-дээх оскуолатыгар математика учууталынан саҕалаабыта.
1984-1986 сс.- иитэр үлэҕэ директоры солбуйааччынан үлэлиир
Аба (география)
Тэҥнээ: аб (перс.) — уу, дьүүктэ, үрүйэ; аб (урдуу) — сүүрээн; аб (туркм.) — итии уулаах сыркы; аб (азерб.) — өрүс.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сергучева Антонина Васильевна
Сергучева Антонина Васильевна — СӨ үтүөлээх бэтэринээр-бырааһа, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1938 с. Верхоянскай оройуонун Баатаҕай Алыытыгар төрөөбүтэ. 1961 с. СГУ-ну бүтэрбитэ. 1961—1999 сс. Мэҥэ-Хаҥалс улууһун ветеринарнай лаборториятын директора. СӨ үтүөлээх бэтэринээр-бырааһа. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Сон Степан Александрович
Сон Степан Александрович, (01.01.1934–18.08.2012), хапсаҕайга Саха АССР спордун маастара, Элгээйи нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
1931 с. - Үөһээ Бүлүү оройуонугар төрөөбүтэ.
1952-1956 сс. - Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэр. Бу сылларга туризмҥа, гимнастикаҕа, чэпчэки атлетикаҕа, хайыһарга, көҥүл тустууга уонна хапсаҕайга, гиирэҕэ уонна ытыыга, остуол тенниһигэр, волейболга, баскетболга 1-2 разрядтаах спортсмен буолбута.
1972 с. - Иркутскайдааҕы педагогическай институту "Педагогика и методика начального обучения" идэтин ылан бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин 1956 с. Үөһээ Бүлүү Далыр оскуолатыгар физкультура учууталынан саҕалаабыта.
1959-1982 сс. - Элгээйи орто оскуолатын учууталынан үлэлээбитэ.
Степан Александрович Сунтаар оройуонун спортивнай чиэһин республика уонна Бүлүү зонатын элбэх күрэхтэһиилэригэр көмүскээбитэ. Саха АССР спордун маастара, хас да төгүллээх чемпиона.
Степан Александрович Сунтаар оройуонун спордун сайдыытыгар улахан өҥөлөөх. Кини иитиллээччилэрэ, ССРС спордун маастара Петр Попов, Альберт Захаров, Алкивиад Иванов Россия чемпионнара буолаллар. Элбэх ССРС, Саха АССР спордун маастардарын уонна спорт маастарыгар кандидаттары иитэн таһаарбыта. Саха сирин чемпионнара Владимир Данилов, Николай Николаев, Анатолий Амбросьев ааттара республика тас өттүгэр биллэр. Степан Александрович үөрэнээччилэрэ Валерий уонна Петр Уаровтар, Николай Николаев, Яков уонна Анатолий Амбросьевтар уонна да атыттар бэйэлэрин идэлэрин физическэй культура өттүнэн талбыттара.
Петрова Екатерина Николаевна-Аллан Харата
Петрова Екатерина Николаевна-Аллан Харата — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
1903 с. Уус-Маайа оройуонун Петропавловскай сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Г. О. Петров-Халлааскы уолун кэргэнэ. ЯЦИК председателэ П. А. Ойуунускай сорудаҕынан 1924—1930 сс. кэргэнэ Халлааскы уола Артемьев этэрээтин эһэргэ хоту Ньылханынан, Булуҥунан, Өлүөхүмэнэн, Анаабырынан сылдьан сэбиэт былааһын олохтоспута. Онно барытыгар Екатерина Николаевна кэргэнин бойобуой доҕоро, соратнига буолан тэҥҥэ сылдьыбыт Гражданскай сэрии кыттыылааҕа буолар. 1935 с. Молотов аатынан колхозка араас үлэҕэ кыттан үлэһит быһыытынан бэйэтэ олохтоспут былааһыгар күүһүн-сыратын харыстаабатаҕа. 1985 с. өлбүт.
Айдын Эмре
Эмре Айдын (Emre Aydın; 1981 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ Ыспарта куората) — турок омугун, Турция өрөспүүбүлүкэтин биллиилээх рок мусукаана, ырыаһыта, Турция эстрадатын сулуһа, MTV Europe Music Awards аан дойду бастыҥ ырыаһыттарыгар туттарыллар "Европа Фаворита" биир бастыҥ наҕараадатын хаһаайына, 2008 сыл түмүгүнэн.
Олоҕо уонна айар үлэтэ
Эмре Айдын 1981 сыллаахха Турция Ыспарта диэн ааттаах дьоҕус куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Кини төрөөбүтүн кэннэ сотору буолан баран дьиэ кэргэнэ, ааҕата уонна ийэтэ, куруортарынан аатырар Анталья куоракка көһөн барбыта. Эмер Айдын идэтинэн экэнэмиис. Кини Измир куоракка Балаҕан ыйын 9 күнүн аатынан университекка экэниэмикэ факультетыгар үөрэммитэ.
Эмре Айдын 2002 сылаахха «''6. Cadde''» («Алтыс уулусса, Шестая улица») ырыа бөлөҕүн састаабар киирсэн, Siemens Mobile аан дойдуга биллэр улахан электрониканы оҥорор хампаанньа тэрийбит «Sing Your Song» норуоттар икки ардыларынааҕы куонкуруска кыттыбыта. Кинилэр ыллаабыт «Dönersen» диэн ааттаах ырыалара куонкурус түмүгүнэн иккис миэстэ буолбута. 2003 сыллаахха «''6. Cadde''» бөлөх бэйэтин ырыаларыттан таҥыллыбыт альбомун оҥорон таһаарбыта. Ол гынан баран, ити бэлиэ түгэн кэнниттэн бөлөх артыыстара арахсыбыттара.
Бөлөх арахсыбытын кэннэ 2006 сыллаахха Эмре Айдын «Afili Yalnızlık» («Хвастливое одиночество») диэн ааттаах тус ырыаларын альбомун таһаартарбыта.
Эмре Айдын Турция биир саамай биллэр уонна элбэхтик гостуруоллуур ырыаһыта, ырыа айаччыта буолар. Кини аһаардас 2007 сыллаахха аан дойду араас куораттарыгар 130 сольнай кэнсиэри тэрийбитэ
Күргэ онлайн сурунаал
Күргэ онлайн сурунаал омук сириттэн бастакы сахалыы суруйбут сурунаал. Төрүттээччилэр - Вилена Ороһуттан (Франция), Айталина Фэгтеборг (Дания), Маргарита Сюмбо (Норвегия), Вера, Жаргал Соловьевтар (АХШ) муус устар 19 күнүгэр 2013 с. Сурунаал Саха Диаспора аатыттан тахсар. Сыала-соруга Саха Сирин, саха тылын билээччилэрин, төрөөбүт тылы таптааччыларын кытары алтыһыы. Тыл, культура, история, этнография, олох-дьаһах, уус-уран сайдыы эйгэлэрин тула сурунаал суруйар, үлэлиир.
Бастакы нүөмэригэр түөрт ыстатыйа тахсыбыта: Францияаҕа ас туһунан Вилена суруйуута, Дания уонна олорор сирин Стубеккобинг диэн куорат туһунан Айта суруйуута, Норвегияҕа дьиэ-уот тутуун туһунан Маргарита матырыйаала уонна саха былыргы таҥаһын АХШ этнографическэй музейыгар булумньутун туһунан Изабелла Элякова ыстатыйата.
Эдэр режиссер Юрий Макаров
Билсин: эдэр режиссер Юрий Макаров Юрий Маккаров 1962 с. Чурапчы оройуонугар тереебутэ. 1985 с. Москва5а Щепкин аатынан театральнай училещаны бутэрбитэ. Ньурба5а артыыьынан улэлээбитэ. 1992 с. тохсунньутуттан Ньурбатаа5ы кеье сылдьар драматичесскай театр уус-уран салайааччыта. Кжргжннээх, 2 о5олоох. Театр айар улэтин сана хайысханан сайдар суолга киллэрээри хас да сыллаах кэскиллээх программаны онордо. Ол быьыытынан театр сыыйа этническай кииннэ кубулуйуохтаах. Чуолкайдаан эттэххэ, ебугэ культуратын научнай теруккэ оло5уран кичэйэн уэрэтиэхтээх уонна ону керееччугэ тиэрдиэхтээх. кэлэктиип учуонайдары, Айыы уэрэ5ин тар5атааччылары, норуот талааннаахтарын, оскуоланы кытта сибээьи тутуьуо5а. Ону таьынан норуодгай театрдары, фольклорнай ансамбллары уо.д.а. кытта бииргэ улэоиэ5э, айар лаборатория быьыытынан сайдыа5а. Ньурбатаа5ы театр эстетиката, кеье сылбар театр буоларын быьыытынан, олонхоььуттар эстетикаларыгар сеп тубэьэр. Программа онно оло5урбут. Инникитин, кэлктиип ылыммыт программата олоххо киирдэ5инэ (кырата ус сылынан), театр аата уларыйан, Ньурбатаа5ы кеье сылдьар этническэй театр диэн буолуохтаах.
Е. Николаева Ньурба. - 1992. - Олунньу 25 кунэ
Түүлгэ куттар көстүүлэрэ
Түүлгэ куттар көстүүлэрэ өй-санаа уратыларын быһаараллар.
Киһи санаата иннигэр баран сирдээн иһэрин быһаарыы кэнниттэн түүллэри үөрэтии ордук табыллар. Түүлгэ киһи санаалара, куттара урутаан тиийэн ханнык эрэ быһыылары көрсөллөрүн киһи түүлүгэр көрөр уонна үгүс түүл көстүүлэрэ киһи үгэс буолбут өйдөбүллэринэн быһаарыллаллар. Үгэс диэни Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта маннык быһаарар:
Киһи куруук биири санаан ону толорон иһэр буоллаҕына, ол санаата үгэскэ кубулуйан иһэр. Үгэстэргэ кубулуйбут өй-санаа киһи куттарын эбэтэр майгыларын үөскэтэр. Киһи өйүттэн-санаатыттан хайдах куттара үөскүүллэрин уонна бэйэ-бэйэлэриттэн туох уратылаахтарын быһаарыы кэнниттэн бу куттар хайдах түүлгэ көстөллөрө ырытыллар.
Былыргы сахалар киһи өйүн-санаатын үс аҥы араараллара: буор кут, ийэ кут уонна салгын кут диэн ааттыыллара. Киһи этэ-сиинэ сирдээҕи эттиктэртэн хомуллан үөскүүр уонна бэйэтэ эмиэ туспа, киһи айылҕаттан быһаччы тутулуктаах чааһа буолар. Киһи үс куттара уонна этэ-сиинэ сүр диэн күүһүнэн холбуу тутулла сылдьаллар диэн былыргы сахалар үөрэхтэрэ быһаарар.
Саха ойууннара киһи түүллэрин дириҥник үөрэтэннэр кут-сүр үөрэҕин айбыттарын билигин ким да саарбахтаабат буолла. Бары түүллэри үөрэтээччилэр киһи аҥардастыы көрөр эрэ уонна бэйэтинэн сылдьар түүллэрэ тус-туспатык тойонноноллорун быһаараллар.
Киһи түүлүгэр олус элбэхтик билбэт, бэйэтигэр маарынныыр киһини көрөр. Бу киһи киһини бэйэтин арыаллыы сылдьар курдук буолар. Сорох кэмҥэ киһини кытта сөбүлэспэт, куһаҕан киһи курдук буолан бэйэтин маһынан да охсуон, тааһынан да быраҕыан сөп. Үксүгэр бу биллибэт киһи атын дьону кытта хайдах сыһыаннаһара түүлгэ көстөр.
Түүллэри үөрэтээччилэр киһи түүлүгэр көрөр билбэт киһитэ тугу оҥороро бэйэтигэр сыһыаннаах буоларын быһаарбыттара ыраатта. Бу көстөр биллибэт киһини К.Юнг «Күлүк» диэн ааттаабыт. (2,123).
Ханнык баҕарар бэрээдэктээх да киһи бэйэтин олоҕун араас түгэннэригэр ис санаатыгар быстах баҕа санааларын толорор туһугар араас атыны, туолбаты эҥин санаталаан ылыталыыра хаһан баҕарар баар суол буолар. Арай бу киирэн ааһар быстах санааларга киһи туруктаах өйдөөх-санаалаах буоллаҕына эрэ, бас бэриммэккэ, олохсуйбут бэрээдэги, үчүгэй үгэстэри тутуһан сылдьар кыахтанар. Эр киһи үчүгэй дьахтары хаһан баҕарар сөбүлүү көрөн тохтуу түһэн ааһыан сөп. Олохсуйбут бэрээдэги, сиэри-туому тутуһан сылдьар, бэйэтэ кэргэннээх киһи атын, кырасыабай да дьахталлары көрдөҕүнэ, быстах киирэн кэлэр баҕа санааларын кыана туттунан биллэрбэккэ эрэ ааһан хаалыан сөп.
Киһиэхэ быстах баҕа санаалары туттунар ураты күүс баар буолара хайаан да ирдэнэр. Сахалар олохторун үөрэҕэр бу күүс аата киһи буолуу, киһилии быһыылаах буолуу диэн ааттанар.
Маннык кэмнэргэ киһи өйө-санаата, салгын кута ис санаатын, ийэ кутун өйүн-санаатын кытта мөккүһэр. Бу кэмҥэ ити санаалартан хайалара баһыйар да киһи ол курдук быһыылары оҥорор. Сиэр-майгы диэни билиммэт эр киһи бу дьахтарга баҕара санаатын кыана туттубакка билсиһэ, кэпсэтэ сатаабытынан барыан сөп. Бэйэтин быстах баҕа санааларын кыана туттарга үөрэммит, сиэри-туому тутуһа үөрэммит киһи санаатын иһигэр туттунан ханан даҕаны биллэримиэн сөп.
Киһи оҥорор бары дьыалаларыгар ити курдук санаалар хайдыһыылара куруук үөскүүр. Ордук эккэ-сииҥҥэ уонна өйгө-санааҕа сыһыаннаах быһыылары киһи оҥороору гыннаҕына өй-санаа хайдыһыыта араарыллан биллэр. Холобур, минньигэһи сиэри гыннахха эбэтэр арыгы иһээри бэлэмнэнии буолуута ити өй-санаа арахсыытын өссө чуолкайдыыр. Киһи биир өйө-санаата, этигэр-сиинигэр сыһыаннаах буолан, минньигэһи сиэххэ эбэтэр арыгыны иһиэххэ диир. Онтон атын, олохсуйбут үгэстэри тутуһарга ыҥырар, дьон бииргэ олорууларын үөрэҕин кэспэти көрөр-истэр өй-санаа, үөрэхтэн-билииттэн киирэр салгын кут өйө-санаата аһара барбакка, минньигэһи олус элбэҕи сиэбэккэ, арыгыны аһара испэккэ ыҥырар.
Сахаларга «Кэмсинии» диэн өйдөбүл баар. Киһи ийэ кута сөбүлээбэт быһыытын оҥорон кэбистэҕинэ, сыыһаны оҥордум диэн өйдөбүл киирэн, өйүн-санаатын мунчаардар, кэмсиннэрэр. Маннык өйдөбүл киирдэҕинэ киһи сыыһаны оҥорбутун билинэр, кэмсинэр. Аны хатылаан итинник сыыһаны оҥорбот буоларыгар олук ууруллар.
Бэйэ ис санаата, ийэ кутун баҕа санаалара, салгын кутун санааларын кытта сөп түбэспэт буолуулара киһи түүлүгэр ордук чуолкайданан көстөллөр. Ол курдук өй-санаа сөбүлэспэт киһитэ кэлээри гыннаҕына эбэтэр киһи куттара бэйэ-бэйэлэрин кытта сөпсөспөт буоллахтарына туста, охсуһа сылдьар дьон түүлүгэр көстүөхтэрин сөп.
Психолог Г.Миллер киһи өйө-санаата уонна этэ-сиинэ үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолууну тус-туспатык ылыналларын бэлиэтиир. Киһи этигэр-сиинигэр үчүгэй буолуута өйүгэр-санаатыгар санаарҕабылы үгүстүк үөскэтэллэрин быһаарар. (3,205). Киһи өйүгэр-санаатыгар үчүгэй буолуута, этигэр-сиинигэр үчүгэйи оҥорбот, онтон эккэ-сииҥҥэ үчүгэй буолуу өй-санаа көрдөбүллэригэр сөп түбэспэтэ ордук элбэх.
Түүлгэ көстөр биллибэт киһи сахалар кут-сүр үөрэхтэринэн олус табатык быһаарыллар. Бу үөрэх быһаарыытынан түүлгэ көстөр биллибэт киһи бэйэтин хайа эрэ кута сылдьар. Киһи хайа эрэ кута, ийэ кута дуу эбэтэр салгын кута дуу атынын көрөр быһыыта буолара быһаарыллар.
Түүлү киһи хайа баҕарар кута, ийэ эбэтэр салгын куттара көрөр буолуохтарын сөп. Ийэ кукка киһи этин-сиинин баҕа санаалара мунньустар буоланнар ийэ кут түүлүгэр киһи бэйэтин этин-сиинин илдьэ сылдьара көстөр. Үгүс түүл көстүүлэрэ барылара ийэ кут өйдөбүллэрэ, киһи өйүгэр-санаатыгар олохсуйбут, үгэс буолбут өйдөбүллэр буолаллар.
Салгын кут көрөр түүлүн уратытынан бу түүлгэ киһи бэйэтин этэ-сиинэ баара букатын да биллибэт, сананыллыбат даҕаны, киһи көтө сылдьар курдук соҕотохто ханна эмэ баар буолан хаалар уонна ойоҕоһуттан көрө сылдьар курдук буолар. Маннык түүллэр ордук уустуктар, хас биирдии киһиэхэ тус-туспа үгэс буолан эрэр өйдөбүллэртэн үөскүүллэриттэн үгүстүк кыайан тойонноммоттор. Салгын кутун өйө-санаата баһыйар киһи түүллэрэ үксүгэр үөһээ көтүү, ханнык эрэ фантазия, ырай дойдуларыгар сылдьыы көстүүлэрэ буолаллар.
Киһи бэйэтин уһун олоҕун устатын тухары ис санааларын кытары охсуһан, туруулаһан тахсар. Этин-сиинин быстах баҕа санааларын кыайан, сабырыйа тутан салайдаҕына эрэ, этэ-сиинэ доруобай, күүстээх буолан өй-санаа салгыы сайдыытын ситиһэр, үлэни-хамнаһы кыайар кыахтанар. Итини тэҥэ аны аһара баран олус үөһээ кыырай халлааҥҥа көтө сылдьыы сирдээҕи олохтон арахсыы, өлүү-сүтүү бэлиэтэ буолар.
Кыра эрдэҕинэ, бэйэтэ өйдөөбөт кэмигэр үтүктэн үөрэммит үөрэҕэ, билбит билиитэ киһи ийэ кута буолар. Бу кэмҥэ үөрэммит үөрэх барыта киһи ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар суруллан ууруллан сылдьаллар. Итини тэҥэ киһи кэнники олоҕор үөрэнэн үгэс оҥостубут өйдөбүллэрэ эмиэ ийэ кут өйүгэр-санаатыгар уларыйан ууруллан иһэллэр. Ити барыта киһи өйө-санаата сайдан, эбиллэн иһэринэн быһаарыллар.
Киһи улаатан иһэн үөрэҕи-билиини баһылааһына аан маҥнай салгын кут өйүгэр-санаатыгар ууруллар. Бу билиилэр олус элбэхтэ хатылананнар үгэскэ кубулуйдахтарына, ийэ кут өйүгэр көһөн ууруллаллар. Өтөр-наар умнуллубат гына уларыйыыны бараллар. Киһи түүллэрэ барылара үгэс буолбут өйдөбүллэринэн быһаарыллаллара уонна тойонноноллоро итиннэ олоҕурар.
Былыргы сахалар быһаарыыларынан киһи кута көттөҕүнэ ханнык эрэ ыарыы киирэр. Ойууннар өй-санаа үөрэҕин дириҥник баһылаабыт буоланнар куттара көппүт ыарыһахтары үксүгэр ситиһиилээхтик эмтииллэр эбит. Кут диэн тугуй? Кут киһиэхэ хантан кэлэрий? Киһи куттарын быһаарыыны түүллэрин үөрэтиинэн эрэ ситиһиэххэ сөп.
Сорох кэмҥэ киһи кута үөр буоларын ойуун эмиэ бигэргэтэр. Үөрдэр абааһы буолаллар. Онон түүлгэ-биккэ биллэллэр диир. Курууппа ойуун кырдьаҕас оҕонньор уонна оҕо үөр буолбаттар диэн этэр. (4,48). Бу быһаарыылартан киһи салгын кутугар олус куһаҕан санаа киирэн олохсуйдаҕына салгын кута үөр буоларын билиэхпитин сөп. Киһи олус куһаҕан быһыыны оҥорон бэйэтигэр тиийиннэҕинэ үөр буоларын саха дьоно бары билэллэр. Олус куһаҕан быһыыны оҥорон, ол аата куһаҕан санаатын илдьэ этиттэн-сииниттэн арахсыбыт салгын кут үөр буолара итинник быһаарыллыан сөп.
Кырдьаҕас оҕонньор салгын кута үөр буолбатын бэлиэтинэн киһи олус кырыйдаҕына өйө-санаата мөлтөөн кута-сүрэ суох буоларыгар олоҕурар, онтон оҕо үөр буолбата кини өйө-санаата ситэ сайдан күүһүрэ-кыаҕыра, үгэстэрэ үөскүү илигэ буолара быһаарыллар.
Уһун кэмҥэ өй-санаа мунньустан элбээн иһиититтэн кут үөскүүр. Куту маннык быһаарыы былыргы сахалар куту өй-санаа мунньустуута диэн быһаарыыларыгар эмиэ сөп түбэһэр. Билиҥҥи сайдыылаах үйэҕэ өй-санаа киһиэхэ хайдах киирэн мунньуллан иһэрин быһаарыы, куттар хайдах үөскүүллэрин чуолкайдыырга көмөлөөх буолуо этэ.
Дьон бары түүллэри өй-санаа көстүүлэрэ дииллэр. Түүллэри үөрэтии өй-санаа хайдах көрүҥнээхтик киһиэхэ мунньуллан сылдьарын быһаарарга сүрүн көрүҥүнэн буолар. Түүллэри тойоннооһун куттары үөрэтиигэ биллэр хардыыны оҥоруон сөп. Түүлгэ киһи куттара тус-туспа сылдьалларын чуолкайдык араарыы киһини хайа кута баһылаан салайарын быһааран оҕону иитиигэ ийэ кутун урутаан сайыннарыы ылар оруола үрдүгүн биллэрэр.
Түүллэр үгүс өттүлэрэ киһи өйүгэр-санаатыгар уһун кэмҥэ үгэс буолбут өйдөбүллэринэн быһаарыллалларыгар, тойонноноллоругар олоҕуран киһиэхэ кут хайдах үөскүүрүн чуолкайдыахха сөп. Аан маҥнай оҕоҕо үгэс хайдах үөскүүрүн быһаарыахпыт этэ.
Оҕо кыра эрдэҕинэ куруук хамсана сатыыр. Маҥнайгы хамсаныыларын оҕо өйдөөбөккө эрэ, хамсатыахха эрэ диэн оҥорор. Итиитинэн, атаҕынан мээнэ хамсанар. Кэлин улаатан иһэн хараҕынан таба көрөр буоллаҕына, оонньууру тута сатаан үлэлэһэригэр кини өйө-санаата үлэлиир, ийэ, буор кута сайдар, кыһанан-мүһэнэн таба тутаары дьулуһар. Тарбахтарын элбэхтик хамсатан эрчийэн буор кутун үөскэтинэр. Олус өр эрэйдэнэн, сыыһа-халты тута сатаан баран син үөрэнэн оонньууру таба харбаан ылар буолар.
Харбаан ылар хамсаныыны баһылаатаҕына олус түргэнник сулбу тардан ылар кыахтанар. Хамсааһын уустугуран истэҕинэ оҕо өйө-санаата эбиллэн иһэр, үөрэммит хамсаныытын үгэс оҥостон аны быһаара, үөрэнэ сатаабакка түргэнник толорор буоларга үөрэнэ, үөрүйэх буола охсор.
Киһи быһалыы оҥорор, үгэскэ, үөрүйэххэ кубулуйбут, быһаара сатыы турбакка эрэ толоруллар буолбут хамсаныылары буор кут өйө-санаата диэн быһаарыллар. Үгэс, үөрүйэх буолан хаалбыт хамсаныыларын киһи хаһан даҕаны умнан кэбиспэт. Тустуук быраҕыылары оҥорор хамсаныыларын хаһан да умнубат. Арай ситэ үгэс буолбатах, кыайан буор кут өйүгэр-санаатыгар кубулуйбатах хамсаныылары киһи сотору кэминэн умнан, кыайан оҥорбот буолан хаалара буор уонна ийэ куттар туспа арахсар бэлиэлэринэн буолар.
Киһи үөрэнэн, үөрүйэх буолан хаалбыт хамсаныыларын бэйэтэ билбэтинэн даҕаны, өйүнэн-санаатынан салайбакка эрэ оҥоро сылдьар. Оҕо үөрэҕин билбэтэҕинэ, кэтэҕин тарбана үөрэннэҕинэ, ити быһыытын тугу эмэ толкуйдуу түстэр эрэ оҥорон кэбиһэргэ үөрэнэн хаалар. Илиитин итиигэ сиэппит киһи соҕотохто сулбу тардан ылыыта буор кут өйүнэн-санаатынан эмиэ быһаарыллар. Үөрүйэх буолбут бэйэтин харыстанар хамсаныыларын киһи толкуйдуу турбакка эрэ оҥорон кэбиһэрэ барыта үгэс буолбут, буор кут хамсаныыларынан быһаарыллаллара киһи өйүн-санаатын оҥоһуутун ордук чуолкайдыыр.
Хамсаныыттан үөскүүр өй-санаа буор кут өйө-санаата буолар. Хамсаныылар олус элбэхтэ хатыланан иһэр буоллахтарына кэлин үгэскэ, онтон үөрүйэххэ кубулуйаннар киһи буор кутун өйүгэр-санаатыгар умнуллубат гына ууруллаллар. Kиһи ис уорганнарын үлэлэрин буор кут өйө-санаата салайар. Бу өй-санаа оҕоҕо төрүөҕүттэн бэриллэр уонна салгыы сайдан иһэр кыахтаах. Ис уорганнар үлэлэрин салайар кут үлэтэ кэһилиннэҕинэ киһини араас ыарыылар булуохтарын сөп. Ойууннар ыарыыны эмтээһиннэрэ буор кут өйүн-санаатын уларытан, тупсаран биэриинэн ситиһиллэрэ быһаарыллан иһэр.
Түүлгэ көрсүһэ түһүү илэ буоларыттан туох да уратыта суоҕун иһин хаһан да мээнэҕэ буолбат. Көрсүһэр киһи сирэйин-хараҕын көстүүтэ ханнык көрсүһүү буоларын чуолкайдык быһаарар. Көрсүһүүттэн санаа көнөр буолуута туһалаах, үчүгэй көрсүһүүнү биллэрэр.
Үөрэх-билии салгын куттан киирэр. Эмиэ элбэхтэ хос-хос аахтах¬ха, иһиттэххэ билии өйгө-санааҕа, салгын кукка мунньуллар. Билии элбэхтэ, өссө хос-хос хатыланан, чиҥ билиигэ кубулуйдаҕына, эмиэ үгэскэ, кукка кубулуйар. Үгэскэ кубулуйбут билии ийэ кукка уларыйан, умнуллубат гына ууруллан иһэр.
Салгын кутунан киирбит үөрэх, билии хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйдахтарына, бу үгэстэри киһи бэйэтэ да билбэтинэн толоро сылдьар буоларга үөрэнэр. «Үгэһи тутуһар», «Үгэс буолбут» диэн этиилэр киһи оҥоро үөрэммит быһыыларын, хамсаныыларын хаһан баҕарар оҥорорун бэлиэтииллэр.
Ийэ кут өйө-санаата диэн киһи олус өр үөрэммит, үгэскэ кубулуппут өйдөрө-санаалара уонна араас хамсаныылара буолаллар.
Кут-сүр үөрэх быһаарыытынан киһи куттара бэйэ-бэйэлэрин кытта үгүс сөбүлэспэт өрүттэрдээхтэр. Киһи этигэр-сиинигэр үчүгэй буолуута өйүгэр-санаатыгар хомолтону, хом санааны аҕалар түбэлтэлэрэ бэрт элбэхтэ буолаллар. Аһара аһааһын, элбэхтик сытыы эккэ-сииҥҥэ үчүгэй буоллахтарына, өйгө-санааҕа үчүгэй буолбатахтар.
Киһи түүлүгэр көрөр биллибэт киһитэ бэйэтин салгын кута эбэтэр ийэ кута буолуохтарын сөп. Түүлгэ бэйэ аттыгар сылдьар биллибэт киһи тугу оҥороро, тойонноотоххо бэйэтигэр сыһыаннаах буолан тахсарын үөрэхтээхтэр быһаарбыттара ыраатта. Биллибэт куһаҕан киһини эбэтэр кыылы, абааһыны кыайыы, киһи бэйэтин өйө-санаата тупсууту¬гар, үчүгэй буолуутугар тириэрдэрин киһи барыта билэр. Киһи бэйэтин куһаҕан санаата мустубут кутун кыайыыта түүлүгэр атын куһаҕан киһини кыайыытынан доҕуһуолланар.
Куттарга тус-туһунан өй-санаа ууруллар, мунньуллар. Куттар сайдан истэхтэринэ туспа барар кыахтаналларын бэлиэтинэн түүлгэ тус-туспа арахсан көстөллөрө буолар. Олус элбэхтэ хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйбут быһыы ийэ кут өйүгэр-санаатыгар хаһан да умнуллубат гына ууруллан мунньуллар. Былыргы сахалар ити өйү-санааны ийэ кут диэн ааттаабыттар. Ийэ кут өйүн-санаатын оҕо ийэтин үтүктэн, кинини көрөн, истэн үөрэҕин мунньунар. Киһи тутта-хапта сылдьар быһыытын, төрүт өйүн-санаатын барытын ийэ кут өйө-санаата быһаарар. Сахалар оҕону олох кыра эрдэҕинэ хайдах иитэҕин, үөрэтэҕин даҕаны, соннук өйдөөх-санаалаах киһи буола улаатар диэн этэллэр уонна атаахтатыы буортулааҕын билэллэр. Бу этии «Атаах оҕо өйө-санаата түктэри буолар» диэн этиинэн бигэргэтиллэр.
Киһи өллөҕүнэ куттара тус-туспа бараннар, өйө-санаата бытарыйан ыһыллар. Өй-санаа ыһыллан үөр буолар. Атын дьон өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэт, туспа өй-санаа бөлөҕө эрэ уларыйбакка бэйэтинэн сылдьарын сахалар уратытын быһааран айыы өйө-санаата, айыы буолуу диэн ааттыыллар. Кэлин олус маарыннаһар өйдөр-санаалар, куттар холбоһон биир буолан хаалаллар.
Кут бу курдук уларыйыытын түүлгэ көстөр маарыннаһар майгылаах дьон биир буолан көстөллөрүнэн быһаарыахха сөп. Түүлгэ Арамаан тиийэн кэлэр диэн көрбүтүҥ илэтигэр Дьэкиим буолан хааллаҕына, бу дьон майгылара, өйдөрө-санаалара олус маарыннаһар эбиттэрэ быһаарыллар.
Хайа эрэ киһи куттара туспа баран сылдьаллар түүлгэ көстөр. Бу дьон көрүҥэрэ кинилэр майгыларын быһаараллара ордук улахан суолталаах. (5,18).
Туһаныллыбыт литература
1. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
2. Г.В.Врублевская. «5 уроков по толкованию снов».-Санкт-Пе¬тербург, «СМИО Пресс»,1998.- 320 с.
3. Г.Миллер. Сонник: Толкования 10000 снов. Москва: ООО Фирма «Издательство АСТ», 1999.- 400 с.
4.	Н.Н.Яковлев. Курууппа ойуун көрүүлэрэ. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1993.- 56 с.
5. Каженкин И.И. Түүл - Үөһээ дойду өйө-санаата. - Дьокуускай: Бичик, 2014. - 160 с.
Сүһүөх (тыл)
Сүһүөх, тыл сүһүөҕэ — тыл дорҕоонунан арахсар чаастара. Былыргыттан сүһүөх диэн биир тыынынан бииргэ этиллэр дорҕооннортон турар тыл чааһа диэн быһаарыы баар. Ол быһаарыы экспирация түөрүйэтэ диэн ааттанар. Тылы умайар чүмэчи уотун иннигэр саҥардахха уот тахсар салгынтан хамсыыр, хаста хамсыыр да, оччо сүһүөхтээх диэн буолар. Ол эрээри сорох тыллар бу быраабылаҕа сөп түбэспэттэр. Онон бу түөрүйэни сонорнай түөрүйэ солбуйбута.
Саманта Фокс
Саманта Фокс (Samantha Fox, урукку саха тылынан Samanta Foks, билиҥҥи англизированнай саха тылынан Самантһа Фокс) — муус устар 15 күнүгэр 1966 сыллаахха төрөөбүт Улуу Британия урукку ырыаһыта уонна артыыһа. Саха Сиригэр touch me диэн ырыанан биллэр популярноһа 90с тахса сылдьыбыта.
Сабрина Салерно
Сабрина Салерно (Sabrina Salerno) — Италия евродэнс ырыаһыта, сүрүннээн 80с сылларга «Boys Boys Boys» (1987) диэн ырыанан биллибитэ, Саха Сиригэр популярноһын пига 95–96 сылларга тиксибитэ! Италия ырыаһыта эрэ буолбатах, артыыһа эмиэ буолар. Үгүс ырыалара английскай тылынан ылланар, Америка чартыгар тахсаары. Америкаҕа эмиэ үрдүк чыпчаал популярноһа 93–97 сылларга тиксибитэ.
Саманта Фокс чугас дьүөгэтэ буолар.
Семенова Лариса Иннокентьевна
Семенова Лариса Иннокентьевна — Россия спордун маастара. Сүүрүүгэ Саха сирин чемпиона, экс-рекордсмена, 100 км сүүрүүгэ Россия уонна Европа чемпиона уонна призера, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.
1964 с. Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүт. 1988 с. СГУ бүтэрэн, физическай культура учууталын дипломун ылбыта. Харатааҕы лицей-оскуолаҕа тренер-учууталынан үлэлээбитэ. С. З. Борисов аатынан Тыыллыма орто оскуолатыгар тренер-учууталынан үлэлиир. Лариса Иннокентьевна аан дойду таһымнаах спортсменка, Россия спордун маастара. Сүүрүүгэ Саха сирин чемпиона, экс-рекордсмена, 100 км сүүрүүгэ Россия уонна Европа чемпиона уонна призера. СӨ үөрэҕириитин туйгуна.
Орфоэпия
Орфоэпия (ὀρθός — «сөптөөх», — «саҥа») —  сөпкө саҥарыыны үөрэтэр билим салаата.
Ханнык эмит тылынан саҥарар дьон бары биирдик саҥарбаттар. Сорохтор атыннык саҥараллар. Ол эрээри тылы билээччилэр холобур оҥостор эталоннаах буолаллар. Бу саҥарар дьоҕурдара сайдыбыт, үөрэхтээх, үрдүк култууралаах дьон саҥалара.
Нуорматтан туорааһын, атыннык саҥарыы үөскүүр төрүөтүнэн түөлбэ тыла, кыра үөрэхтээх дьон тыла буолуохтарын сөп. Сороҕор сыыһа саҥарыы суруктан сылтаан буолуон сөп.
Фетхие Четин
Фетхие Четин (Fethiye Çetin, 04.05.1950, Маден, Илиҥҥи Турция) — турок адвоката, юрист, суруйааччы уонна быраабы араҥаччылааччы.
Олоҕун кэпсээнэ
Фехтие Четин Анкара университетын юридическай факультеты үөрэнэн бүтэбит. 1980 сыллааҕы Турцияҕа былааһы уларытыы кэмигэр тутуллан үс сыл хаайыыга сыппыт. Кэлин Грант Динк адвокатынан үлэлээбит.
2009 сыллаахха Сиэннэр диэн автобиографическай, хантан төрүттээхтэрин кистии сылдьыбыт 24 турок эрмээннэрин туһунан кэпсээннэри суруйбут; Фехтие Четин бу кинигэтэ киэҥник тарҕаммыт, дьон биһирэбилин ылбыт, эмиэ хас да тылынан тылбаастаммыт, ол иһигэр эрмээн тылынан эмиэ тылбаастаммыт.
Степанова Татьяна Николаевна
Степанова Татьяна Николаевна өр сылларга ырыаны олоҕун аргыһа оностон "Сыана бэтэрээнэ" аатын ылбыта. Кини "Герой Фёдор Кузьмич Попов" төрөөбүт, элбэх талааннаах ырыаһыттарынан биллибит Мэҥэ-Ханалас улууһун Сыымах нэһилиэгэр Санниковтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Татьяна Николаевна айылҕаттан бэриллибит чуор куоластааах, онон оҕо эрдэҕиттэн дьон сөбүлээн истэр ырыаһыта буолбута.
Ол курдук ордук табыллан, собүлээн ыллыыр ырыаларынан ааттыахха сөп: Иннокентий Сосин тылларыгар, Христофор Максимов мелодиятыгар "Биригэдьиир Марыына", Эллэй тылларыгар Ольга Иванова мелодиятыгар "Таптыа5ын ийэни", Роман Атласов тылларыгар, Христофор Максимов мелодиятыгар "Эйэ холууба", Иван Сысолятин тылларыгар, Валерий Ноев мелодиятыгар "Кыракый уолчааным", Валерий Ноев тылларыгар, мелодиятыгар "Кыракый кыысчааным" о.д.а.
Татьяна Николаевна кэргэнэ, Степанов Иннокентий Иннокентьевич "Аҕа дойду улуу сэриитин" кыттыылааҕа эмиэ олус үчүгэйдик үнкүүлүүрэ, мандалина5а оонньуура эбитэ үһү. Татьяна Николаевна быраата билигин Горнайна олорор, биллэр мелодист Данил Санников баар. Тастын балта эмиэ киэнник биллибит Саха Өрөспүүбүлүкэтин культууратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай артыыһа, самодеятельнай композитор Анастасия Николаевна Варламова "Эдьиий Настааны" ааттыахха сөп. Татьяна Николаевна улахан оҕото Иннокентий Иннокентьевич ийэтин удьуордаан, Өрөспүүбүлүкэ, Россия араас куораттарыгар, омук дойдуларыгар киэнник биллибит Мэнэ-Ханалас Тара5ай нэһилиэгин "Нэһилиэк культуурнай киинин" иһинэн тэриллибит "Төлөн" эр-дьон народнай вокальнай ансамбль ырыаһыта. Татьяна Николаевна сиэнэ Надя, Музыка урдуку оскуолатын бутэрэн Москвага консерваторияга уерэнэр, кларнет инструменна оонньуур. Кыра уола Николай 5 сааһыттан гармошкаҕа оонньоон сыанаттан туспэт эбит.Ол курдук оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар биир интэриэстээх оҕолору кытары ВИА тэриммиттэр.Онно кини солист, гитарист быьыытынан уонна ударнай инструменнарга оонньообут. Онтон оскуоланы бүтэрэн Дьокуускайдаагы 2-с нүөмэрдээх музыкальнай отделениетыгар үөрэнэн 1994 бутэрбитэ. Онтон музыка учууталынан Мэнэ-Ханалас спортивнай лицейыгар үлэлээбитэ.Кини билигин даганы ийэтин удьуордаан баянна, гитараҕа оонньуурун, ыллыырын себүлүүр. Бэйэтэ ырыа суруйар, мелодиятын айар.
Твердээҕи судаарыстыбаннай университет
мини|250px|left
Твердээҕи судаарыстыбаннай университет — Арассыыйа Тверь куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
мини|250px
1870 с. ахсынньы 1 күнүгэр П. П. Максимович оскуолата диэн чааһынай педагогическай оскуола арыллыбыт. Кэлин, Твердээҕи дьахтар учительскай оскуолата буолан, 50 сыл үлэлээбит уонна бүтүн Арассыыйа үрдүнэн аптарытыаттаммыт. Оскуола үтүө үгэстэрэ, научнай уонна култуурунай олоҕо Твердээҕи учительскай институт арылларыгар тирэх буолбуттар. 1917 с. Твердээҕи учуутал института буолбут.