cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ыксаллаах кэм
Үөрэхтээхтэр маннык кэм тиийэн кэлиитин «Бириэмэ тохтоон ылар кэмэ» диэн ааттыыллар. Ыксаллаах балаһыанньаҕа түбэһэ сылдьыбыт дьон кэпсээннэринэн бу кэм биллэр уратылаах. Ол уратытынан быыһанаары гыммыт киһи санаатыгар бириэмэ уһаан хаалбыт курдук буолар, онтон кыайан быыһаммат киһиэхэ бириэмэтэ төттөрү, кыайан тиийбэккэ кылгаан хаалар. (1,6).
Ыксаан, ыгылыйан барыны барытын төттөрү-таары, сыыһа-халты оҥоруу уоппута, эрчиллиитэ суох киһиттэн тахсара ордук элбэх. Ыксаллаах түбэлтэҕэ элбэхтэ эрчиллибит киһи түргэнник уонна табатык хамсанар кыахтанар. Кини чыпчылҕан да түгэнин таах хаалларбакка бэйэтин быыһанарын туһугар олус наадалаах хамсаныылары оҥорор кыахтаах. Киниэхэ быһаарыылаах сөкүүндэлэр уһаан биэрбит курдук буолаллар. Ыксаабыт, мэй-тэй барбыт, буккуллубут киһи барытын төттөрү-таары, сыыһа-халты оҥороруттан төһө эмэ элбэх да бириэмэ тиийбэт буолан хаалан быыһанар суолу кыайан булбат эбэтэр быыһанар сиригэр кыайан тиийбэккэ хаалар.
Сэриигэ сылдьар киһи алҕас миинэни үктээбитин элбэрээгин тыаһыттан истэн күүһүн муҥунан соҕотохто туора ойон биэрбитигэр, хата атаҕа эрэ оскуолкаларга табыллыбыт. Кини миинэ эстэригэр элбэрээгин тыаһын истээт соҕотохто күүһэ баарынан туора ыстаммыт. Хапсаҕайдык хамсанан, кыахтаахтык туора ойон биэрэн тыыннаах ордорун ситиспит. Ити кыайыыны ситиһэригэр кини эрдэттэн үөрэппитэ, бэлэмнэммитэ уонна эрчиллибитэ олук буолан туһалаабыттар.
Ыксаллаах балаһыанньаҕа түбэһэ сылдьыбыт дьон билинэллэринэн бэлэмнээх, эрчиллиилээх буолуу олус улахан оруолу ылар. Чыпчылыйыах да түгэнэ сыыһа-халты туттубакка, хайдах быыһанар туһунан эрдэттэн быһаарыммытын курдук оҥорбут киһи быыһанар кыаҕа элбээн биэрэр.
Тимирэн эрэр хараабылтан тымныы ууга түһэригэр эрдэттэн бэлэмнэнэн эбиискэ аһаабыт, халыҥнык таҥныбыт, тимирбэт гына оҥостубут киһи төһө эмэ өр кэмҥэ уста сылдьан тоҥон хаалбакка тыыннаах ордубута биллэр. Ыксаан, тиэтэйбит санааларыгар хараабылтан куота охсоору төбөлөрүнэн тымныы ууга ыстаныталаабыт дьон сотору тоҥоннор тимирэн хаалбыттар.
Муораҕа хараабыл тимирэн эрдэҕинэ эрдэттэн санаалара түһэн, ханна да баралларын-кэлэллэрин билбэт буола соһуйбут, куттаммыт дьон кыайан быыһанар кыахтара лаппа кыччыыр. Ханнык баҕарар балаһыанньаҕа киһи бэйэтин хайдах быыһанарын туһунан өйдөбүллээх, билиилээх уонна олус түргэнник хамсанарга сөптөөхтүк эрчилиннэҕинэ ыарахан да балаһыанньаттан быыһаныан сөп. Олус түргэн уонна чуолкай хамсаныылары оҥоруу кыра да кыаҕы таба туһанарынан ситиһии кэлэрин хааччыйар. Элбэх эрчиллиилээх, туруктаах өйдөөх-санаалаах, этин-сиинин үөрүйэх оҥорбут, буор кута сайдыбыт киһи ханнык да ыксаллаах түгэннэргэ санаата буккуллан хаалбакка, кыра да бириэмэни таах ыыппакка сөптөөхтүк, табатык хамсанар кыахтанарыттан быыһанар суолу булунар кыаҕа улаатар.
Эрчиллии, эти-сиини дьарыктааһын, үөрүйэх оҥоруу киһи олоҕор куруук кэлэн ааһар оһоллортон, сыыһа-халты туттунуулартан быыһанар кыаҕы биэрэр. Урут буолан ааспыт маарынныыр быһыыларга дьон тугу оҥороннор туһаммыттарын үөрэтии, билии-көрүү, ол аата киһи оҥорорун курдук оҥоруу, киһи быһыылаах буолуу сыыһа-халты туттунары аҕыйатарын сахалар таҥараларын үөрэҕэ тутуһар. Дьон олохторун уопутун үөрэтии, олору бэйэ олоҕор сатаан туһанар буолуу олоҕу уһатыыга улаханнык көмөлөһөр.
Олоххо биирдэ эмэтэ да буоллар кэлэн ааһар ыксаллаах, ыгыллыылаах кэмҥэ сыыһа-халты туттубат буолуу киһи быһыылаах киһи олус туһалаах хаачыстыбата буолар. (2,16).
Туһаныллыбыт литература
1. Журнал «Техника молодежи», N 11, 1987 г.
Кэдаиньай
thumb|250px
Кэдаиньай (Kėdainiai) диэн Литван куората, Кэдаиньай районун киинэ. Нэвэжис өрүс үрдүгэр турар. Олохтоохторун ахсаана 30 979 к. (2008).
Чурапчы улууһа
Сигэ баһа
Чурапчы диэн Саха Сирин ортотугар баар улуус.
Демография
2007 улуус киһитин ахсаана 20 493.
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 20 083 киһи (98%), атын омук — 410 (2%).
500px|thumb|right|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
Салалта
Улуус баһылыга Ноговицын Андрей Тимофеевич - Российскай Федерация уонна Саха Республикатын тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Ю. Н. Прокопьев аатынан СР государственнай бириэмийэтин лауреата, Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.
Улуус баhылыгын бастакы солбуйааччыта Ноговицын Алексей Алексеевич - Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.
Улуус баhылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччыта - Петрова Октябрина Филипповна.
Улууhу салайбыттара
1992-1997 сс. Сивцев Иван Степанович
1997 - 2002 сс. Шадрин Алексей Алексеевич
2002 - 2008 сс. Аммосов Иннокентий Николаевич
2008 - 2013 сс. Яковлев Семен Илларионович
2013 сылтан Андрей Тимофеевич Ноговицын
Транспорт
Массыына суолунан эбэтэр салгынынан тиийиэххэ сөп. Саас Амма өрүһүнэн таһаҕас таһаллар.
Улуус аата
Урут Боотуруускай улуус диэн ааттааҕа. Улуус аан маҥнай история5а киирбит сылынан буолар 1638 сыл. Былыр нууччалар Саха сирин булуохтарын иннинэ сахалар А5а ууhунан олорор эрдэхтэринэ Боотур Уустар диэн элбэх ахсааннаах а5а уустара бааллара. Боотурускайдары торуттээччинэн Дьуон Дьаҥылы со5отох уола Боотур Уус буолар. Киниттэн үс уол төрүүр: Болугур Буххаат, Хатан Хатылы уонна Чакыр Боотур. Болугур Буххааттан икки Болугур, Хатан Хатылыттан биэс Хатылы, Чакыр Боотуртан икки Хайахсыт икки Чакыр нэһилиэктэрэ төрүүллэр ууhууллар тэнийэллэр. Боотурускай улууһа оччотооҕуга Саха уобалаһыгар улахан сүдү сири тайаан сытар улуус буолар. Ол курдук киирэллэрэ: Чурапчы, Таатта, Амма, Мэҥэ уонна Уус-Алдан кыра сирдэрэ. Улууһу кулубалар салайаллара, үстүү сылга улуус баай дьонуттан быыбарынан талыллан босхо туох да хамнаһа суох улэлииллэрэ. Улуус кулубатын солбуйааччы быыбарынай икки кулуба, биир улуус улахан суруксута уонна икки быыбарынай суруксуттар улуус быраабатыгар улэлииллэрэ. Боотурускай улуус киин нэһилиэгинэн төруттэниэҕиттэн ыла III Хатылы (Аччаҕар-Түөйэ) нэһилиэгэ буолбута. Онтон улуус кулубата буолбут Оруоһуттар улуус киинин бэйэлэригэр чугас оҥороору Чөркөөххө көһөрбүттэрэ. Онтон тиһэҕэр Чурапчы нэһилиэгин таланнар улуус киинэ Чурапчы буолбута. Кэнники улуус улаатан дьоно-сэргэтэ элбээн барар. XIХ үйэ ортотуттан саҕалаан үөрэх кыһалара, балыыһа, элбэх таҥара дьиэлэрэ тутуллаллар. Улуус дьоно элбээн нэһилиэктэр арахсыылара буолар. Холобур, биир улахан Хатылы нэһилиэгэ арахсан тус-туспа биэс Хатылылар тахсаллар. Оннук элбэх нэһилиэктэр арахсаннар улууһу экономическай өттүнэн салайар ыарахаттары үөскэтэр, нэһилиэктэр бэйэ-бэйэлэриттэн ыраахтара, суол-иис суоҕа эбиитин улуус баайдара кулуба дуоһунаһыгар бэртэрин былдьаһыытыттан сылтаан ахсынньы ый 12 күнүгэр 1911 сыллаахха Боотурусскай соҕуруу өттунэн Амма улууһа арахсан барар. Икки сылынан тохсунньу ый 1 күнүгэр 1913 сыллаахха Боотурусскай хоту өттүнэн Таатта улууһа арахсан барар. Кулубаларынан Аммаҕа Федор Новиков, Тааттаҕа Иван Елисеевич Кулаковскай, Боотурусскайга Михаил Шеломов буолаллар. Бүтүн улахан улууһу араарыы түмүгэр Боотурусскай улуус ортото эрэ хаалбыта (Чурапчы), нэһилиэнньэтэ уонунан бүк аҕыйаабыта. Ол да буоллар улуус инникитин сайдан испитэ. Олунньуга 1917 сыллаахха ыраахтааҕыны сууллараннар Гражданскай сэрии саҕаланар. Боотурусскай улуус хардары-таары үрүҥ, кыһыл былааһыгар киирэр. 1922 сыллаахха кулун тутар ыйга Коробейников Михаил Яковлевич диэн үрүҥ эпиһиэрэ кэлэн кыһыллар былаастарын суулларан "Временное якутское областное народное управление" диэни олохтоон Чурапчыны киин сиринэн оҥорор. Муус устарга ол былааһа сууллан кыһыллар былаастара букатыннаахтык олохтонор. 1926-1930 cc. улуус урукку баайдарын, тойотторун кулаактыыллар. Кулун тутар 25 күнүгэр 1930 сыллаахха Боотурусскай улууһу Чурапчы районугар уларыталлар. Урукку олус дириҥ историялаах Саха сирин биир сүдү улахан кырдьаҕас улууһа Боотурусскай улуус аата Саха сирин улуустарыттан сүппүтэ. Ол оннугар саҥа историяны саҕалаан Чурапчы улууһа буолбута.....
Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы түбэлтэлэр
Чурапчы 41 холкуоһун Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана хоту улуустарга балыктааhыҥҥа көhөрбүттэрэ. Ол көһөрүү улахан толкуйа суох ыытытыллыбытын түмүгэр элбэх киhи хоргуйан, тоҥон, сыстыганнаах ыарыылартан өлбүтэ.
Улуус биллиилээх дьоно
Новгородов Семен Андреевич (1892-1924) - саха суругун - бичигин төрүттээччитэ.
Субурусскай Николай Дмитриевич - Уот Субуурускай (1896-1950) - гражданскай сэрии кыттыылааҕа, политическай деятель, Саха АССР центральнай исполнительнай комитетын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, Саха АССР доруобуйа харыстабылын народнай комиссара.
Коркин Дмитрий Петрович (1928-1984) - саха улуу тренера, СССР, РСФСР, Саха АССР үтүөлээх тренерэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
Мунхалов Афанасий Петрович (1935-2014) Российскай Федерация норуодунай худуоhунньуга, Саха АССР П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэтин бастакы лауреата, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина.
Лыткина Анастасия Петровна (1927-1989) - сахаттан бастакы үөрэхтээх ырыаhыт, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыhа.
Слепцов Марк Дмитриевич (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.
Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур (15.04.1915—24.05.1993), саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэтин лауреата, поэт.
Решетников Петр Михайлович (11.06.1915—09.09.1960) — Саха норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.
Василий Семенович Яковлев — Далан (01.04.1928—27.11.1996) — саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэтин лауреата, педагогика билимнэрин кандидата.
Попов Семен Андреевич - Тумат (1944) - Саха норуодунай суруйааччыта, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэтин лауреата.
Константинов Роман Иннокентьевич (1896-1994) - Сахаттан бастакы Социалистическай Үлэ Геройа, икки Ленин уордьанын кавалера.
Новгородова Екатерина Иннокентьевна (13.04.1929) — агроном, Социалистическай Үлэ Геройа.
Флегонтов Семен Дмитриевич - а5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а, 5 бойобуой уордьан кавалера.
Гоголев Василий Николаевич (1957)— саха биллиилээх тустууга, СССР спордун үтүөлээх маастара.
Пинигин Павел Павлович (1953) - тустууга олимпийскай чемпион, аан дойду үс төгүллээх чемпиона, СССР спордун үтүөлээх маастара, Украинскай АССР үтүөлээх тренера.
Илларионов Афанасий Петрович (1942-1997) - Саха Республикатын (Ил Түмэн) государственнай мунньа5ын представителларын палататын 1-кы бэрэссэдээтэлэ, Саха Республикатын үтүөлээх юриhа.
Башарин Георгий Прокопьевич (1912-1992) -уhулуччулаах учуонай, уопсастыбаннай деятель, сахаттан бастакы история билимин дуоктора, профессор, РСФСР уонна Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ.
Красильников Дмитрий Данилович (1920-1985) - физика билимин дуоктара, Саха АССР наукатын үтүөлээх деятелэ, Ленин аатынан СССР государственнай бириэмийэтин лауреата.
Коркина Евдокия Иннокентьевна (1917-2009) - тыл билимин дуоктара, профессор, Саха дьахталларыттан бастакы учуонай, РСФСР наукатын үтүөлээх деятелэ.
Попов Борис Николаевич (1938-2010) - философия билимин дуоктара, профессор, Саха государственнай университетыгар культурология кафедратын төрүттээччитэ, Саха Республикатын наукатын үтүөлээх деятелэ, СР билимңэ уонна техника5а государственнай бириэмийэтин лауреата.
Сивцев Иван Степанович (1944) - Саха Республикатын норуотун  хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Чурапчы улууһун бастакы баһылыга.
Посельская Наталья Семёновна (1946-2011) - балерина, хореографическай училище төрүттээччитэ уонна бастакы директора, Российскай Федерация уонна Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата.
Гуляев Михаил Дмитриевич (1956) - Саха Республикатын спортка миниистирэ (2003-2016), Российскай Федерация уонна Саха Республикатын физическай культуратын үтүөлээх үлэhитэ, Чурапчытааҕы физическай культура уонна спорт үнүстүүтүн төрүттээччитэ уонна бастакы ректора.
Шадрин Алексей Алексеевич (1929-2011) - Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Саха Республикатын бочуоттаах гражданина, 1997-2002с.с. Чурапчы улууhун дьаhалтатын баhылыга.
Колесов Гаврил Гаврильевич (1979) - дуобаччыт, международнай таhымнаах гроссмейстер, СР физическай культуратын үтүөлээх үлэhитэ.
Федотов Александр Иванович (1967-2012) - Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай директора, Саха Республикатын боксаҕа федерациятын президенэ, Саха Республикатын норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ, Российскай Федерация бочуоттаах тутааччыта.
Харайбатова Ольга Михайловна - Российскай Федерация уонна Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэhитэ.
Игнатьева Яна Викторовна - Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоhууларын киинин генеральнай директора, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэhитэ.
Үөрэх кыһалара
Орто оскуолалар Орто анал үөрэх кыһалара Үрдүк үөрэх кыһалара
Герман Холлерит
Холлерит Герман (Herman Hollerith) (олунньу 29, 1860, Буффало (Buffalo), Нью-Йорк штат — сэтинньи 17, 1929, Вашингтон), Америка инженерэ, бастакы электромеханика ааҕар массыынатын айааччы (табулятор), IBM фиирмэ иннинээҕи фиирмэни төрүттээбит киһи.
<!-- В 1879 году Холлерит окончил Геологоразведочную школу при Колумбийском университете в Нью-Йорке и сразу же был назначен ассистентом своего преподавателя У. Троубриджа для участия во всеамериканской переписи населения 1880 года. В 1880-90 Холлерит преподавал в Массачусетском технологическом институте в Кембридже, занимался проблемой пневматических тормозов, работал в Патентном бюро в Вашингтоне. Все это время его также занимали вопросы автоматизации обработки результатов переписи. В 1888 Холлерит сконструировал электромеханическую машину, которая могла считывать и сортировать статистические записи, закодированные на перфокартах. Эта машина, названная табулятором, состояла из реле, счетчиков, сортировочного ящика. Данные на каждого человека наносились на перфокарты, почти не отличающиеся от современных, в виде пробивок. При прохождении перфокарты через машину данные, отмеченные дырочками, снимались путем прощупывания системой игл. Если напротив иглы оказывалось отверстие, то игла, пройдя сквозь него, касалась металлической поверхности, расположенной под картой. Возникавший таким образом контакт замыкал электрическую цепь, благодаря чему к результатам расчетов автоматически добавлялась единица, после чего перфокарта попадала в определенное отделение сортировочного ящика. В 1890 изобретение Холлерита было впервые использовано для 11-й американской переписи населения. Успех вычислительных машин с перфокартами был феноменален. То, чем десятилетием ранее 500 сотрудников занимались в течение семи лет, Холлерит сумел выполнить с 43 помощниками на 43 вычислительных машинах за 4 недели. Это изобретение имело успех не только в США, но и в Европе, где стало широко применяться для статистических исследований. Несколько таких машин закупила Россия. Холлерит был удостоен нескольких премий и получил звание профессора Колумбийского университета. В 1896 он организовал в Нью-Йорке компанию по производству машин для табуляции (Tabulating Machine Company), которая впоследствии выросла в International Business Machines Corporation — IBM.-->
Айыы кыһата (оскуола)
Айыы Кыһата — оҕолору сахалыы тыыҥҥа иитэринэн биллэр Дьокуускай куорат Национальнай гимназията.
Оскуола 2005 сыллаахха үөскээбитэ. Орто сүһүөхтэн саҕалаан бу оскуолаҕа толору үөрэммит оҕолор аан бастаан 2012 сылга, оттон алын сүһүөхтэн саҕалаан үөрэммит оҕолор 2016 сылга 11 кылааһы бүтэрэллэр.
Оскуола 2013 уонна 2015 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын анал Гранын ылбыта.
Дириэктэр — РФ үтүөлээх учуутала Лидия Петровна Шамаева.
2015—2016 үөрэх дьылыгар оскуолаҕа — 638 үөрэнээччи, 42 учуутал үлэлиир.
2018-2019 үөрэх дьылыгар – 720 үөрэнээччи, 47 учуутал үлэлиир.
Оскуола бэйэтэ дьиэтэ-уота суох буолан, билигин «Оҕо айымньытын дыбарыаһыгар» үлэлиир.
«Айыы Кыһата» оскуола тэрийбит үөрэҕэ — тус бэйэни сайыннарар үөрэх. Оттон тус бэйэни сайыннарар үөрэх тосхоло — хас биирдии оҕо олох ханнык баҕарар түгэнигэр бэйэтин иһийэн иһиллэнэн, кыаҕын сөпкө туһанан, бэйэтин «өрө тардан» таһаарар сатабыла сайдарыгар олук түһэрсии". «Саха үөрэҕэ оскуолаҕа» кинигэттэн
Оскуола тэриллиитэ
2003 сыллаахха оҕолорун сахалыы үөрэтиэн баҕалаах төрөппүттэр Дьокуускай куораттааҕы төрөппүт общественнай тэрилтэтигэр түмсүбүттэр. Энергетик идэлээх эдэр төрөппүт Попов Святослав Семенович эппиэтинэһи бэйэтигэр ылынан олус тэрээһиннээхтик, чуолкайдык салайбыта. Общественнай күүһү таба туһанан, куоракка сахалыы эйгэни кэҥэтэр сыаллаах сахалыы үөрэтии уонна иитии кэлим программата оҥоһуллубута, онно 60-тан тахса специалистар, учуонайдар, үөрэҕирии уонна култуура үлэһиттэрэ кыттыбыттара. Социалистическай наука доктора, психологическай наука кандидата Ульяна Алексеевна Винокурова, философскай наука доктора Андрей Саввич Саввинов, Виктор Данилович Михайлов, педагогическай наука доктора Антонина Афанасьевна Григорьева, педагогическай наука кандидаттара Галина Семеновна Попова — Санаайа, ф.н.к. Лазарь Андреевич Афанасьев — Тэрис, мат. н.д. Иван Ивванович Шамаев сүбэ — ама биэрэн, докумуоннары суруйсан күүс — көмө буолбуттара. «Айыы кыһата» саха оскуолата — бу өбүгэ саҕаттан симэлийбэккэ кэлбит сахалыы тыыннаах үгүс киһи өйө — санаата, сомоҕолоһуута, дьүккүөрдээх дьайыытын түмүгэ. «Айыы Кыһата» ааты Ульяна Алексеевна, Андрей Афанасьевич — Тэрис, Галина Семновна — Санаайа уонна Лидия Петровна буолан сэһэргэһэ олорон толкуйдаан таһаарбыттара. 2005 сыл олунньу ыйга үөрэх министиэристибэтэ ыытар республиканскай экспериментальнай площадкалары көрүү конкурсугар «Айыы Кыһата» оскуолатын бырайыага сертификат ылбыта.
«Айыы Кыһата» оскуола ситиһиилэрэ
Бу ситиһии коллектив 10 сыллаах сыралаах үлэтин түмүгэ. Маҥнайгы сылтан саҕалаан саха төрүт дьарыгын, холобур, муҥханы Нам Хомустааҕар олорор пенсионер учуутал Федор Иванович Новгородов иилээн-саҕалаан күн бүгүҥҥэээҥҥэ диэри ыытар.
Саха үөрэҕэ оскуолаҕа
2012 сыллаахха Валентина Егоровна Степанова «Саха үөрэҕэ оскуолаҕа» «Айыы Кыһата» оскуола саха үөрэҕин тэрийиигэ маҥнайгы хардыылара: «Көрдөөһүннэр, сабаҕалааһыннар, чинчийиилэр» диэн кинигэтэ «Бичик» кыһатыгар бэчээттэнэн тахсыбыта. Бу кинигэҕэ оскуола сэһэнэ, ис хоһооно, олоххо кириитин кэтээн көрүүтэ ырытыллан толору арыллыбыта. Саха төрүт өйүгэр олоҕурбут тус бэйэ сайдыытын ситимэ.
Алтынньы ыйа: Бэйэ дьарыгын сөпкө тэрийии;
Сэтинньи ыйа: Бэйэ кыаҕар эрэнии;
Ахсынньы ыйа: Бэйэ санаатын күүһүрдүү;
Тохсунньу ыйа: Бэйэҕэ эр санааны тутуу;
Олунньу ыйа: Бэйэ саҥа санаатын күрүөлэнии;
Кулун тутар ыйа: Бэйэ дьулуурун күһүрдүү (иккистээн бэйэҕэ эргиллии);
Муус устар ыйа: Бэйэҕэ Махтал, Таптал, Эрэл санааны иҥэрии;
Ыам ыйа: Бэйэ билии — көрүү «хонуутун» кэҥэтии;
Бэс ыйа: Бэйэ күрүөтүн төрөөбүт төрүт дойдуга бөҕөргөтүү;
Көтөр тумуута
Көтөр тумуута (Grippus avium) — сытыы сыстыганнаах көтөрдөр вирус ыарыылара. Ас буһарар, тыынар систиэмэлэр таарыллаллар, элбэх өлүүлээхтик барар. Вирус антигенын барыллара элбэх буолан уонна вирулентноһа үрдүк буолан элбэх хоромньуну аҕалар кутталлаах ыарыыларга киирэр. Вирус штаамыттан тутулуктаах ыалдьыбыт көтөрдөр 10-тан 100 бырыһыаннара өлөр. Тарҕатааччылар - саас-күһүн көһөр көтөрдөр, үксүн кустар. Хаҥыл көтөрдөр дьиэ көтөрдөрүнээҕэр тулуйумтуо буолаллар. Аан бастаан вируһу Италияҕа сүүстэн тахса сыллааҕыта (1878 ) булбуттара.
Айыы кыһата (оскуола)
Саха үөрэҕэ оскуолаҕа
От ыйа: Бэйэ төрүттэрин кэрэхсэбиллээх сирдэрин үөрэтии;
Атырдьах ыйа: Бэйэ кута — сүрэ чөл буолуутун ситиһии
Көтөр тумуута
H5N1
thumb H5N1 - Тумуу вируһун А подтиибын көрүҥэ. Киһи көтөртөн сыстан ыалдьар. ВОЗ ааҕарынан бу вирус киһиттэн киһиэхэ сыстар кыахтаннаҕына улахан хоромньуну аҕалыан сөп.
Айыы кыһата (оскуола)
Саха үөрэҕэ оскуолаҕа
«Айыы Кыһатыгар» хас биирдии учуутал, үөрэнээччи, төрөппүт ыйдар өйдөбүллэринэн дьарыгын тэрийэргэ, алтыһарга, бэйэтин сайыннарарга дьулуһар. Оскуола төрүттэниэҕиттэн дириэктэринэн Шамаева Лидия Петровна үлэлии сылдьар.
Айыы Кыһата этии суолтата
Айыы диэн айар, айыллар суолталаах. Кыһа диэн туох эрэ, ким эрэ уһаарыллан тахсар сирэ. Көҥүл тыыннаах айар киһи.
1471
1471 сыл.
Орган
Орган:
Айхал
400px|thumb|right|Айхал Мирнэй улууһун каартатыгар)
Айхал бөһүөлэк. Мирнэй улууһугар баар бөһүөлэк. Нэһилиэнньэтин ахсаана 16 200 киһи (2007 сыл).
Билиҥҥи Айхал икки чаастаах, алаарааҥҥы уонна үөһээҥҥ куорат диэн.
Остуоруйаттан
Күүһэ 19 килитонна этэ. (Хиросиманы суох гыммыт буомба күүһүгэр тэҥ).
Дьэлби тэптэриигэ быраабыланы кэһии түмүгэр радиациялаах былыт тахсан 82 киһи эмсэҕэлээбитэ. 400px|thumb|left|Айхал куйаартан көстүүтэ
Сыалыһардаһыы (оонньуу)
Икки оонньооччу сиргэ тиэрэ түһэн атахтаһа сыталлар. Уҥа илиилэринэн тоҥолохтоһоллор, уҥа атахтарын өрө тэбэн хатыйсаллар. Төбөлөрүн уонна хаҥас атахтарын өндөппөккө эрэ уҥа атахтарын баттаһа сатыыллар.
Григорьев Никита Спиридонович
200px|thumb|right|Григорьев Никита Спиридонович Григорьев Никита Спиридонович (14.12.1906, Күүкэй нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 23.01.1989) — тыл билимнэрин кандидата
Серебряков Иван Иосифович
Олоҕун олуктара
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл ыам ыйын 20 күнүнээҕи Ыйааҕынан Серебряков Иван Иосифовичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
1472
1472 сыл.
Акаси
Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх.
Олунньу 6
Олунньу 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 37-с күнэ. Сыл бүтүө 328 күн (ордук хонуктаах сылга 329 күн) баар.
Яковлев Василий Андреевич
Василий Андреевич Яковлев Амма Өннүөһүгэр төрөөбүт, бэйэтин кылгас үйэтигэр үрдүк үөрэх сыпчаалын ылбыт киһинэн буолар. Кини Парижка үөрэҕин бүтэрэн баран Санкт-Петербург куоракка үлэтин саҕалаабыт. Саҥа үлэлээн иһэн сэллик ыарыыга ылларан Ялтаҕа эмтэнэ сытан 1907 сыллаахха өлөн, онно көмүллүбүт.
Өй киирэр
Өй киирэр диэн этии киһи этиттэн-сииниттэн өйүгэр-санаатыгар киирэр уларыйыылары биллэрэр.
Эт-сиин өйү-санааны кытта тутулугунан ыарыы буолар. Ыарыы киһи өйүн-санаатын тупсарар кыахтаах. Аһара баран, аһара туттунан этин-сиинин дэҥнээн ыарыыны билии өйү-санааны уоскутан, оннугар түһэрэн биэрэр кыаҕа улахан. Бэйэтэ ыалдьыбат киһи ыарыһах киһини табан өйдүүрэ уустук, кыаллыбат да буолуон сөп.
Ыарыы киһи өйүгэр-санаатыгар ураты, сымнатар, ырааҕы толкуйдатар дьайыылаах. Хас улаханнык ыарыйдах аайы дьоҥҥо көмөлөһөр, эмтиир үтүө санаа эбиллэн иһэр. Эрэйи, ыарыыны билэр киһиэхэ «Өй киирэр» диэн сахалар этэллэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитилиннэҕинэ араас сыыһа-халты туттунуулартан, «муос-туйах туллуутуттан» харысхаллаах, көмүскэллээх буоларын сахалар билэннэр көрсүө, сэмэй майгылаах дьону ордук сөбүлүүллэр.
Ыарыы киһиэхэ өй киллэрэр, тугу эмэ умнубуту, хаалларбыты санатар ураты өйдөбүллээх. Ханнык ууну иһэри, туох аһылыгы аһыыры киһи сааһыран истэҕинэ араас ыарыылар булалларыттан арааран билэр кыахтанар. Сааһыран истэҕинэ киһиэхэ этин-сиинин туругун таба сыаналыыр кыахтанарыттан өй киирэр.
Туһаныллыбыт литература
1. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 22.05.13.
1474
1474 сыл.
Борисов, Андрей Саввич
200px|thumb|right|Борисов Андрей Саввич Борисов Андрей Саввич — судаарыстыбаннай уонна култуура диэйэтэлэ, уhулуччулаах режиссер. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын уонна духуобунаһын сайдыытын миниистирэ (1990-2014с.с.), Былатыан Ойуунскай аатынан Саха академическай тыйаатыр уус-уран салайааччыта, Олоҥхо тыйаатырын төрүттээччи.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Кэргэнэ — Борисова Степанида Ильинична, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, ырыаһыт, Российскай Федерация норуодунай артыыһа.
Якутский голос (хаһыат)
"Якутский голос" хаһыаты Трудовой союз федералистов Киин кэмитиэтэ 1917 сыл сэтинньиттэн 1919 сыллаахха дылы таһаарбыт.
Бастакы нүөмэрэ 1917 сыллаахха эргэ истиилинэн сэтинньи 7 күнүгэр (билиҥҥи истиилинэн сэтинньи 20 күнэ) тахсыбыт. Барыта 6 нүөмэр тахсыбыт: 1917 - 1, 1918 сыллаахха - 1-4 (сэтинньи 3 күнүттэн ахсынньы 22 күнүгэр дылы), уонна 1919 сыллааха - 1 нүөмэр. Бастакы эрэдээктэр Широких А.Д., иккис - 1918 сылтан - Шадрин М.И.)
Чечня сэриитэ
ССРС арахсыытын кэнниттэн Чечено-Ингушскай АССРга сепаратисткай хамсааһын күүһэрбит, түмүгүнэн Ичкерия диэн билиммэтэх республика олохтоммута.
Ордук кыырыктаах кыргыһыылар Бастакы уонна Иккис Чечня сэриилэригэр ааспыттара.
Түмүгүнэн экстремисттар былаастара суулларыллыбыта, уонна Чечня Арассыыйа Федерациятыгар республика быһыытынан хаалбыта.
Эһэ
Араас көрүҥнэрэ аан дойдуга барытыгар тарҕаммыттар.
thumb|left|200px|Эһэ олохсуйбут сирдэрин каартата
Эһэ ааттара
Анаҕас - эһэ оҕото. Таппы - эһэ тириитэ. Олгуйдаах эһэ - арҕах хастыбакка, маһы чохчолоон, онно уйа оҥостон кытсыыр эһэ. Наргыча - эһэ быйылгы оҕото.
Дулҕа (оонньуу)
Дулҕа — саха дьиэ иһигэр оонньуур оонньуута.
Балаҕан иһигэр лэкэчэктэри туруортууллар уонна утуу-субуу дьону харахтарын баайан баран ол сиргэ ыыталлар. Ким таарыйбакка эбэтэр аҕыйах лэкэчэги суулларан ол сири ааспыт ол кыайар.
Долгопруднай
thumb|85px|Куорат дьаралыга
Долгопруднай (Долгопрудный) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 18 км сиргэ. Клязьма өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 180 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 82 252 киһи этэ, иэнэ — 30,74 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2675,73 киһи.
Олохтоммут сыла — 1931, 1938 сыллаахха диэри — Дирижаблестрой куорат тииптээх бөһүөлэк, 1957 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Олег Троицкай.
Почтатын индэксэ — 141700, төлөппүөнүн куода — +7 498, ОКАТО куода — 46 416.
Войнич Этель Лилиан
Этель Лилиан Войнич (төрөөбүтүнэн Буль) - Англия суруйааччыта, "Овод" (Күлүмэн) диэн роман ааптара.
1864 с. ыам ыйын 11 Джордж Буль диэн аатырбыт математик дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт (аҕата сотору өлбүт), абаҕата Джордж Эверест диэн полковник, уһулуччулаах географ (кини аатынан аан дойду саамай улахан хайата ааттаммыта). 18 саастааҕар Лондоҥҥа консерваторияҕа үөрэнэ сылдьан Лили Сергей Степняк-Кравчинскэй диэн нуучча эмигрант-суруйааччытын кытта билсибит, уонна Арассыыйаннан үлуһүйбүт. Воронеж губерниятыгар гувернантканан үлэлии барбыт, онно хаһаайыттарын кытта сатаспатах, ол эрээри таптыыр дойдутугар өссө балтараа сыл олорбут, өрөбөлүүссүйэни тэрийээччи эдэр дьону кытта булсубут (народоволец И. Попов подпольнай куруһуоктар активистарын "англичанка Лили Буль" диэни ахтар). 1889 с. дьиэтигэр төннөр, "Нуучча көҥүлүн доҕотторун уопсастыбатыгар", эмиграаннар ыраахтааҕыны утарар хаһыаттарыгар үлэлиир. Арассыыйаттан күрээбиттэргэ көөлөһөр, пропагандисткай литератуураны ыытарга көмөлөһөр.
Суруйааччы Степняк - ол саҕанааҕы "тиранияны утарар" сэриилэргэ барыларыгар кыттыбыт, Петребурга жандармнар тойоннорун Мезенцевы быһаҕынан анньан өлөрбүт киһи эбит. Лилины "Булочка" диэн ааттыыр эбит. Лили Степняк табаарыһыгар Михаил-Вильфрид Войнич диэн поляк-белорус төрдүлээх киһиэхэ кэргэн тахсыбыт. 1895 с. Степняк алҕас поездка киирэн биэрэн өлөн хаалар. Бу кэмҥэ Войнич "Оводун" суруйа сылдьар. Роман 1897 с. тахсар. Билигин бу кинигэ уопсай тирааһа 10 мөл. тахса экз. буолбут, элбэх тылынан тылбаастаммыт, хаста да киинэ быһыыытынан уһуллубут. Роман Италияҕа буолар дьайыылары көрдөрөр эрээри, сүрүн дьоруойугар Степняк уонна Войнич ойууланаллара таайыллар.
Михаил Войнич Англияҕа олорон антикварнай лааппы арыйар. Байар. Ол да буоллар өрөбөлүүссүйэннэн үлүһүйүүтүн бырахпат, лааппытыгар дьон кистээн көрсөр сирин (явка) оҥорор, харчынан көмөлөһөр. Англия спецсулууспалара Арассыыйа дьыалатыгар соччо орооспоттор, ол гынан баран бэйэлэрин киһилэрин ол куруукка киллэрэллэр. Бу киһиннэн Войнич маҕаһыынын бирикээсчигэ, эмиэ Арассыыйаттан төрүттээх киһи, Зигмунд Розенблюм буолар. Бу Розенблюм кэлин Сидней Рейли аатынан биллибит спецсулууспалар агеннара, Джеймс Бонд прототиибэ буолбут киһи.
Михаил Войнич устуоруйаҕа биллибит киһи. Кини аатын кытта өссө биир түгэн сибээстээх. Бу баччааҥҥа диэри ааҕылла илик Мондрагон рукопиһа - Войнич манускриибэ. Бу дөкүмүөн 200 илиинэн суруллубут бииргэ тигиллибит пергамен лиистэрэ. Таһа суох. Биллибэт тылынан биллибэт бэлиэлэринэн чэриниилэннэн көтөр куорсунунан суруллубут, ымпыктаан-чымпыктаан оҥоһуллубут уруһуйдардаах. Ойууларынан кинигэни алта салааҕа араараллар: "ботаника салаата" (үүнээйи ойуулардаах); "астрология салаата" (зодиак сулус бөлөхтөрө ойууламмыт); "биология салаата" (киһи уонна дьикти механизмнар ойуулара); "космология салаата" (биллибэт бэлиэлэр, сабаҕалааһынан Вселеннайга буолар дьайыылары ойуулуур); "фармацевтика салаата" (медицинэҕэ туттуллар иһиттэр ойууламмытар); "рецепт салаата" (кылгас суруктар, баҕар эмтэр рецептара буолуон сөп). Барыллааһынынан рукопиһы 1450 уоона 1520 сыллар ыккардыларыгар суруйбуттар.
Бу дөкүмүөн туһунан элбэх чинчийиилэр тахсыбыттара. Саамай баһыйар барылынан манускриип - былыргы медицина учебнига. Атын экзотическай барыллар эмиэ бааллар - холобур, "эндура" быһаарар кинигэтэ (орто үйэ катардарын баҕа өттүнэн аччыктаан өлүүлэрэ).
Манускриибы Войнич бэйэтэ онорбут буолуон сөп. Эбэтэр орто үйэҕэ ким эрэ оҥортобут буолуон сөп, холобур ханнык эмит баай быраас - пациеннарыгар көрдөрөөрү.
1920 сыллаахха кэргэнниилэр АХШ-ка көспүттэр. 1930 с. М. Войнич өлбүт. Этель Лилиан Войнич 1960 с. өлбүт. Рукопись Йель университетын (Yale University in New Haven, Conn. USA) бибилитиэкэтигэр харалла сытар.
1475
1475 сыл.
Дьааҥы (өрүс)
Дьааҥы өрүс. Саха сирин хоту диэкки баар өрүс. Уһуна 872 км. Дулҕалаах уонна Сартаҥ өрүстэр холбоһууларыттан ааҕыллар.
Сартаҥы эптэххэ 1490 км. буолар. Тардыытын иэнэ 238000 км². Ити өрүстэр бастара Верхоянскай сискэ бааллар.
Адыаччы өрүс төрдүттэн хочото кэҥиир. Аллараа сүүрээнигэр Кулар сиһи быһа охсор, элбэх таас харгыланар.
Ол кэнниттэн Дьааҥы - Индигиир намталынан устар. Дьааҥы хомоҕо түһүөн иннинэ киэҥ дельталаах (иэнэ 10200 км²).
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Аал сырыыта Верхоянскай куоракка дылы.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Андаатар
thumb|250px
Андаатар — кыыл. Саха Сиригэр XX үйэ ортотугар Хотугу Америкаттан аҕалыллыбыт кыыл.
Саха Сиригэр бастаан 1959 сыллаахха кэлбит. Канаада климата Саха Сиригэр маарынныыр буолан элбэх Ондатыр ыбылы олохсуйан барбыттар. Саха Сирин 10 сыл иhинэн барытын ылаллар (завоевание), уонна Саха Сирин тас θттγгэр тахсаллар. 30 сыл иhигэр Красноярскай кыраай, Хабаровскай кыраай уонна Сибиир — Дальнай Восток барыта киннэр сирдэрэ буолар. θссθ 20 сыл буолан баран Россияны барытын ылаллар уонна θссθ 39 Европа уонна Азия дойдуларын ылаллар. Билигин да куускэ иммиграциялара бара турар.
Андаатар дьиктитэ. Андаатары атыннык уу куруолуга эбэтэр сыт таһаарар кырыыса диэн ааттыыллар. Андаатары күнүс, дьиэ кэргэнин кытта устан иһэрин көрүөххэ сөп. Андаатар дьиэтэ уу быһыта буолар. Дьиэтигэр киирэр аана уу анныгар баар. Ол аана быһа холоон көрдөххо 15-20 см буолар.
Солдатов Лев Леонидович
Солдатов Лев Леонидович (19.12.1918—30.11.1997) — Социалистическай Үлэ Геройа, «Якуталмаз» Холбоһук генеральнай директора.
Олоҕун олуктара
1969—1978 сс. — «Якуталмаз» Холбоһук генеральнай директора. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1977 сыл ыам ыйын 12 күнүнээҕи Ыйааҕынан Солдатов Лев Леонидовичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт. ССРС Үрдүкү Сүбэтин депутатынан иккитэ талылла сылдьыбыт.
BBK Electronics
Ойуу:200px-Logo_BBK_BuBuGao_double.jpg BBK Electronics (толору аата BBK Electronics Corp., LTD.), Кытай биир саамай улахан тэрилтэтэ буолар, тэрилтэ 1995 сыллаахха тэриллибит. Тэрилтэни олохтообут уонна тойоно - Дуань Үньпинь. Бу тэрилтэ Кытайга уонна аан-дойдуга биир улахан электрониканы онорон таһаарарга лиидэр. Салалтата - Гуанчжоу. Улахан заводтара АХШ, Кытай, Дьоппуон, Германия, Арассыыйа уонна Аустралия дойдуларыгар баар.
Оҥорон таһаарар продукцийалара
уонна да атыттар
Сигэ
Арассыыйаҕа филиалын сирэйэ
Домодедово
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Домодедово (Домодедово) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Домодедово куорат уокурук киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 37 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Олохтоммут сыла — 1900, 1947 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Леонид Ковалевскай.
Почтатын индэксэ — 	142000, төлөппүөнүн куода — +7 49679, ОКАТО куода — 46 417.
Акаси-Кайкүө күргэтэ
thumb|250px|right|Акаси-Кайкүө күргэтэ
Акаси-Кайкүө (明石海峡大橋) диэн Дьоппуон дойдутугар баар олох аныгы технологиянан оҥоһуллубут ыйаныы күргэ, 2009 сылтан ыла ордук улахан күргэ буолар. Тутуута 5 миллиард доллар буолбута уонна 20 сыл курдук барбыта, улахан инвестициялааhын сирэ. Күргэ оройуонугар технопааркалар бааллар. Кобе куораты Авадзи арыытын кытта ситимниир.
Улахан Чыыстай сис
400px|thumb|right|Улахан Чиистай сис халлаан куйаартан көстүүтэ Улахан Чиистай сис. Черскэй хайаларын систематыгар баар сис.
Муома - Силээннээх намталы соҕуруу өртүттэн өйүүр. Уһуна 250км.
Ордук үрдүк хайаннан буолар Победа (3004 м.). Хайа боруодата сүрүннээн ордовик, девон онтон вулкан боруодата юра. Муома өрүс салаалара быһа охсоллор.
Манна Саха сиригэр ордук улахан тарыҥнар бааллар Цареградскай уонна Обручев.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арҕаа Муора Сиһэ
400px|thumb|right|Арҕаа Муора Сиһэ халлаан куйаарыттан көстүүтэ Арҕаа Муора Сиһэ. Өлүөнэ дельтатыгар быыр арыы. Арыы уонна Тумат кыра хос үөстэр икки ардыларынан сытар. Иэнэ 5960 кв.км. 21000 күөл баар, уопсай иэннэрэ 1340 кв.км.
Арыы барыта Усть-Ленскай заповедникка киирэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Татаринов Иннокентий Афанасьевич
Татаринов Иннокентий Афанасьевич 1926 с. Ахсынньы 12 күнүгэр Нам оройуонун нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1944 с. кулун тутар 16 күнүгэр Якутскайдааҕы педучилищеҕа үөрэнэ сылдьан, Якутскай куораттан Советскай Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Уонна Илин Япония границатыгар сулууспалаабыт.
1945 с. атырдьах ыйын 9 күнүгэр балаҕан ыйын 3 күнүгэр диэри Японскай империализмы утары сэриигэ 2 Забайкальскай фронт 36 армия, 210 дивизия 649 стрелковый полка 9 ротатыгар автоматчигынан сэриигэ кыттыбыт. Ити сэриилэспит кэмигэр улахан кыргыһыынан Хайлар диэн Япония биир саамай бөҕөргөтөммүт кириэпэһин сэриинэн босхолооһун буолар. Бу кириэпэскэ Япония биир саамай күүстээх Квантупоскай 6 армията олорбут. Иннокентий Афанасьевич полката границаттан 2 сууккаттан ордук ханнык да өстөөх сэриитин көрсүбэккэ уута суох, кумах аҥардаах сиринэн толору сэрии сэптээх, сэрии сыдылҕаннаах суолун саҕалаабыттар. Сатыы сылдьар сэриигэ олус сырыылаах, эрэйдээх, иһэр уу да тиийбэт, онон утаҕын олох хаммат этэ. Күнүгэр олус итии, түүнүн олус тымныы, күһүн буолан ардахтаах да этэ, аһаҕас ардах ортотугар сынньаналлара. Уһун хаамыыттан атахтара дьуккуруйара. Сорохтор сылааһы тулуйбакка ыалдьаллара, тыылга хаалаллара.
Кинилэри араас сэрии сэптээх, техникалаах чаастар ситэн куоталлара. Онон үһүс күннэригэр Хайлар кириэппэскэ чугаһаабыттар.
Дьэ манна кинилэр аттыларыгар танкалар, ырааҕы тэбэр ыарахан орудиелар баар буолбуттара. Сытар сирдэригэр лаппаахынан бэйэлэрин көстүбэт гына хастыбыттар. Киэһэ буолуута пушкалар эстибиттэр, ытыалаан күлүмнэппиттэр. Самолеттар (бомбардировщиктар) көтөн тахсыбыттар, Сир-дойдуну ньирилээн олорор гына, киһи өйүн-төйүн булбат тыаһа эмискэ буола түспүт. Танкалар кэннилэриттэн пехота “Ураа” хаһыытаан атаакаҕа турбут, ол иһигэр Иннокентий Афанасьевич полката эмиэ. Өстөөх өлүктэрин үрдүлэринэн ааспыттар. Өстөөх харса суох уоту аспыт. Иннокентий Афанасьевичтаах ыаллыы 644 полкаларыттан аҕыйах киһи хаалбыт. Онно саха уолаттара элбэхтэр этэ: Сунтаар, Бүлүү, Ленскэй оруйуоннарыттан сылдьаллара.
Иннокентий Афанасьевич полкатыттан 644 полкаҕа тэннээтэххинэ аҕыйах киһи өлбүт. 10 часс иһигэр улаханнык бөҕөргөтүллүбүт кириэпэс бүтүннүүтэ босхоломмут. Манна 36-с армия бүтүннүүтэ кыттыыны ылбыт. Хайлар киһи сөҕүөх курдук оҥоһуулааҕа. Сир анныгар армияны бүтүннүү саһыарар, иккис куораттааҕа. Иннокентий Афанасьевичтаах Хайларга өр буолбатахтар. Ааһа барбыттар. Иннилэригэр баараҕай үрдүк Тинган хайата баара. Санааларыгар манна эмиэ элбэх сиэртибэни көрсөрбүт буолуо диэн саныыллара. Ол эрээри Тинган хайатыгар сэриини көрсүбэтэхтэр. Уонна этэҥҥэ туораабыттар. Кинилэр чаастара Порт-Артурга тиийэн сэриини түмүктээбиттэр. Иннокентий Афанасьевичы кытта Нам Маркс колхуос чилиэнэ Петров Николай Петрович уонна Сунтаар киһитэ Сантаев сылдьбыттар. Сэрии кэнниттэн Арҕаа Воронежскай, Ростовскай, Сталинградскай уобаластарга санитарнай чаастарга 1950 с. күһүнүгэр диэри сылдьыбыт. Армияттан кэлэн баран учуутал үөрэҕин бүтэрэн, 17 сыл араас оскуолаларга оҕолору үөрэппит. Онтон нэһилиэктэргэ сельсовет бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит.
Сэриигэ кыттыбыт бэлиэлэрэ “Японияны кыайыы иһин”, “Советскай Армия уонна Флот 30 сыла”, “Советскай Армия сэбилэниилээх күүстэрин 50 сыла”, “Ленин 100 сыла” мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. Оскуолаҕа үлэлии сылдьан “Норуот үөрэҕириитин туйгуна” бэлиэнэн наҕараадаламмыт.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай баана
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай баана — Арассыыйа Баанын олохтоох тэрилтэтэ.
Устуоруйата
XIX үйэ ортотуттан Дьокуускай Арассыыйа хотугулуу-илин өттүн сүрүн куораттарыттан биирдэстэрэ буолбута. Атыы-эргиэн элбээн куорат атыыһыттара баан арыйар туһунан боппуруоһу көтөҕөн барбыттара. Уһун кэмҥэ Үп министиэристэбэтэ ону ылыммакка олорбута, тоҕо диэтэххэ Илин Сибиир атын бааннара оччото суох көрдөрүүлээхтэрэ.
Башкортостан
Киинэ — Уфа.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай баана
Устуоруйата
1908 сыллаахтан куорат салалтата бу боппуруоһу дьаныардаахтык туруорбута. Бу сыл бэс ыйын 20-гэр куорат Дуумата хамыыһыйа тэрийбитэ, уонна уопсастыбаннай баан оннугар судаарыстыбаннай бааны тэрийэр туһунан быһаарыы ылыммыта. Онон судаарыстыбаннай баан арыллыбыта.
Башкортостан
Кирбиилэhэр Татарстаанныын, Удмуртиялыын, Пермь кыраайыныын, Свердловскай уобалаhыныын, Челябинскай уонна Оренбург уобаластарыныын.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай баана
Устуоруйата
1918 сыллаахха Судаарыстыбаннай баан Дьокуускайдааҕы салаата атыы-эргиэн хонтуораларын кирэдиит биэриинэн, бырыһыаннаах кумаахылары бэрийиинэн, уонна араас эмитиэннэр биэксэллэринэн дьарыктанара. Управляющай титулярнай советник Златоустовскай Алексей Алексеевич анаммыта. Киниттэн ураты салааҕа 11 чыын (контролер, бухгалтер, кассир уонна кинилэр көмөлөһөөччүлэрэ) уонна 5 аллараа чыын баара. «Коковинъ уонна Басовъ» эргиэн дьиэтиттэн дьиэ куортамнаан олороро, ол туһунан 1918 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр суруллубут көҥүл сурук баар.
Башкортостан
Кулун тутар 23 1919 тэриллибитэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай баана
Устуоруйата
1919 сыл тохсунньу 30 күнүгэр Госбаан салаата Бүлүү куоратыгар арыллыбыта.
Башкортостан
Географията
Башкортостан соҕуруу Уралга баар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай баана
Устуоруйата
1992 сыллаахха тохсунньу 29 күнүгэр РСФСР Судаарыстыбыаннай баанын Саха АССР-дааҕы Сүрүн управлениета «СӨ Национальнай баана» диэн ааттаммыта.
Башкортостан
Кэм зоната
left|75px
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай баана
Ылыллыбыт сирэ
ВЭП агентство саайта
Башкортостан
Кэм зоната
Башкортостан Екатеринбург кэм зонатыгар (YEKT/YEKST) сытар. UTC уларыйыыта +0500 (YEKT)/+0600 (YEKST).
Өрүстэр
Республикаҕа 13,000 тахса өрүс баар. Элбэх өрүс Балтик уонна Хара байҕаллар порттарыныын уу транспорт ситимнээхтэр.
Сүрүн өрүстэр:
Күөллэр
Өрөспүүбүлүкэҕэ 2,700 күөл уонна резервуар баар. Сүрүн күөллэр уонна резервуардар:
Хайалар
Өрөспүүбүлүкэ сиригэр соҕуруу Урал сорох өттө сытар. Үрдүкү хайалар:
Сир баайдара
Башкортостаан Өрөспүүбүлүкэтэ минерал ресурстарынан Арассыыйа Федерациятын биир баай субъега буолар. Башкортостан баай ниэп хаhаастардаах. Атын сир баайдара: айылҕа гааhа, чох, тимирдээх металлаах руда, манган, хромит, тимир руда, тимирэ суох металлаах уонна метала суох рудалар.
Башкортостаан маhынан баай. Ойуурдаах сирин иэнэ 62,000 км².
Элбэх минераал, эмтээх уонна иhэр уу дьүүктэлэрэ бааллар.
Дьоно
Өррөспүүбүлүкэ олохтоохторун ахсаана 4057,3 тыh. к. (2009). Дьон чиҥэ — 28,4 к./км² (2009), куорат олохтоохторо — 59,8 % (2009) (59,7 % — 2005).
Омуктар
2002 туругунан, өрөспүүбүлүкэ омуктара:
Бүтүннүүтэ Башкортостааҥҥа 100 тахса омук олорор.
Дьаһалтаннан арахсыыта
Өрөспүүбүлүкэҕэ 410 px|right|thumb|Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин административнай хаартата
Экономиката
Индустриятын тутаах салаалара — ниэп хостооhуна (индустрия оҥоhугун 23 %) (Башнефть) уонна ниэп оҥоруута (20 %); химия уонна ниэп химията (16 %) (Салаватнефтеоргсинтез, Уфанефтехим, Уфимский НПЗ, Ново-Уфимский НПЗ, Уфаоргсинтез, Приютовский уонна Туймазинский ГПЗ).
Электроэнергетика (индустрия оҥоhугун 13 %).
Онтон ураты мас таҥастааhынын уонна тутуу материалларын индустриялара бааллар. Индустрия бөдөҥ кииннэрэ — Уфа, Стерлитамак, Салават, Нефтекамск, Туймазы, Октябрьский, Белорецк. Массыына оҥоруута уонна металл чочуйуута сайдыылаахтар.
Тыа хаhаайыстыбата — бурдук үүнээйилэр уонна сүөһү иитиитэ. Сэлиэhинэй, оруос, эбиэс, нэчимиэн, саахардаах сүбүөкүлэ, хелиантус үүннэриитэ.
Эттээх-үүттээх сүөһүЧГиИ, чооску, хой, көтөр, сылгы уонна ыҥырыа иитиитэ.
Вилюйский округ Якутской области (кинигэ)
Маҥнайгы томугар метеорология көрдөрүүлэрэ, өрүстэр уонна күөллэр чинчийиилэрэ, салгын сиигэ уо.д.а. сибидэнньэлэр киирбиттэрэ.
Иккис томугар флора, фауна, минералогия уонна геология өртүнэн сибидэнньэлэр.
Үһүс том бүттүн Бүлүү сахаларын туһунан суруллубут. Демография туһунан, олорор дьэлэр, таҥас. ыал буолуу сиэр-туом ырытыллыбыт, итэҕэл туһунан, фольклор.
Сахалар хаһаайыстыбалара киэҥник ырытыллар, ынах-сүөһү, оттооһун, аты иитии. Ону таһынан бултааһын уонна балыктааһын туһунан эмиэ баар.
Эргиэн, бурдук ыһыы эмиэ киэҥник сырдатыллыбыт. XIX үйэтээҕи сахалар социальнай уонна экономика сыһаннара эмиэ киэҥник көстүбүт.
Кинигэ тахсаатын кытта интириэһи тардыбыта. 1996 сыллаахха Алроса хампааньыйа үбүлээһининэн ити кинигэ иккистээн тупсаҕай оҥоһуулаах тахсыбыта.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
1476
1476 сыл.
Чарлз Бэббидж
Ча́рлз Бэ́ббидж (Charles Babbage; ахсынньы 26 күнэ 1791, Лондон, Англия — алтынньы 18 күнэ 1871) — Англия математига, бастакы аналитическай суоттуур массыынаны айбыт киһи. Санкт-Петербургтааҕы наукалар Императорскай академиятын омук сирин чилиэн-корреспондена (1832 с). Суруйбут үлэлэрэ: функциялар түөрүйэтэ, экономика ахсаанын механизацията. Табулирование массыынатын оҥорон таһаарбыт (1820-1822 сс). 1822 с. разностнай массыына айыытыгар үлэлээбит. 1833 с. универсаальнай сыыппара суоттуур массыына төрүтүн бэлэмнээбит - аныгы ЭВМ прообраһын.
Биография
Чарлз Бэббидж 1791 с. ахсынньы 26 күнүгэр Лондоҥҥа төрөөбүт, банкир Бенджамин Бэббидж уонна Элизабет Тип дьиэ кэргэнигэр. Чарлз оҕо сааһыгар дорообуйата мөлтөх буолан 8 сааһыгар төрөппуттэрэ аҕабыыт итиитигэр Альфингтон чааһанай оскуолатыгар ыыппыттар. Ол саҕана аҕата уолун чааһынай оскуолаҕа үөрэттэрэр кыахтаах этэ. Бенджамин Бэббидж уолун дорообуйатынан сылтан элбэх үөрэх ноҕуруускатын биэрбэтин курдук аҕабыыттан көрдөспүт.
Альфингтон оскуолатын бүтэрэн баран Чарлз Энфилд академиятагыр барбыт онно кини дьиҥнээх үөрэҕэ саҕаламмыт. Академия улахан библиотекалаах эбит онтон сылтаан Бэббидж математиканы интириэһиргээбит.
Академияны бүтэрэн баран икки репетиторга үөрэммит. Бастакыта Кембридж аттыгар олорбут аҕабыыт эбит, кини, Чарлз тылларынан, киниэхэ сөптөөх билиини биэрэр кыаҕа суох этэ. Иккис - Оксфордтан сылдьар репетитор этэ. Кини Бэббиджка колледжка киирэр сөптөөх сүрүн классическай билиини биэрбит.
1810 с. Бэббидж Кембриджка баар Тринити-колледжка туттарсан киирбит. Ол гынан баран математика төрүтүн кинигэннэн бэйэтэ үөрэппит. Кыһанан туран кини Ньютон, Лейбниц, Лагранж, Лакруа, Эйлер у.д.а. Санкт-Петербург, Берлин, Париж академияларын математиктарын үлэлэрин аахпыт. Бэббидж билиитэ түргэнник үрдүк таһымҥа тахсыбыт, учууталларын билиилэрин ситэн ылбыт, онтон сылтаан Кембриджка бэриллэр математика таһыммыттан хомойбут. Ону ааһан Бэббидж көрүүтүнэн, Британияҕа математикаҕа бэлэмнэнии таһыма континентальнай дойдулартан биллэрдик хаалбыт.
Онтон ситимнээн 1812 с. таабаарыстарын кытта (Джон Гершель, Джордж Пикок у.д.а.) аналитическай түмсүү тэрийэргэ санамыттар. Түмсүү "Аналитическое общество" сыала соруга Кембридж университетыгар аныгы европейскай математиканы киллэрии. Кинилэр мунньахтары ыытар буолбуттар, онно араас математика бопуруостарын ырыталлар. Бэйэлэрин үлэлэрин бэчээттэтэллэр. Холобур 1816 сылга французскай математик Лакруа үлэтин «Трактат по дифференциальному и интегральному исчислению» бэчээккэ таһааттарбыттар, онтон 1820 с. ити үлэни эбэр икки том примердары бэчээтэппиттэр. Аналитическай общество көхтөөх үлэтэ бастаан Кембриджка бэриллэр математика үөрэҕин реформатын көҕүлээбит, онтон Британия атын университетарыгар.
1812 с. Бэббидж Св. Петр коллеһыгар көспүт, 1814 с. бакалавр степени ылбыт.
1816 с. Лондон Королевскай түмсүүтүн чилиэнэ буолбут. Ол бириэмэҕэ математика араас дьиссиплиинэлэригэр хас да суруйбут научнай ыстатыйалаах. 1820 с. Эдинбург Королевскай уонна Британия Королевскай астрономическай түмсүүлэрин чилиэнинэн киирбитэ. 1827 с. аҕатын, кэргэнин, икки оҕотун сүтэрбит. 1827 с. Кембриджка математическай наукалар профессора буолбут, онно 12 сыл үлэлээбит. Онтон бүтэн баран туох баар бэриэмэтин тус олоҕун дьыалатыгар анаабыт - суоттуур массыына оҥоруутугар.
Олоҕун бүтэһик сылларын Бэббидж философияҕа уонна политическай экономияҕа анаабыт.
Чарлз Бэббидж 79 сааһыгар өлбүт (1871 с. алтынньы 18 күнүгэр). Лондоҥҥа харыллыбыт.