cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хара байҕал
Хара байҕал диэн ис байҕал, соҕуруулуу-илин Эуропа, Хапхаас уонна Турция икки ардыларыгар баар. Элбэх улахан өрүстэр, ол курдук Дон, Дунай уонна Днепр Хара байҕалга түһэллэр. Атлантическай океаны кытта Средиземнай уонна Эгейскай байҕаллар нөҥүө холбоһуллубут. Атлантик океан бассейныгар киирсэр. Иэнэ 436,400 км², ордук дириҥэ 2,212 м уонна сабардама 547,000 км³.
Байҕал кытылларыгар Арассыыйа, Украина, Румыния, Болгария, Турция уонна Грузия сыталлар. Ледниковай период биримэтигэр Хара байҕал тууһа суох уулаах күөл этэ.
Биэрэстэ
Биэрэстэ (верста́) — өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи Арассыыйаҕа ырааҕы кээмэйдиир единица. 500 саһаан эбэтэр 1 066,781 миэтэрэ буолар (бу сыыппара XX үйэ саҕаланыытынааҕы 3500 английскай фуут саҕа, ол саҕана фуут уһуна арыый кыра эбит).
Биэрэстэ уһуна хаста да уларыйа сылдьыбыт: сорох кэмҥэ саһаан уһуна уларыйарыттан, сорох кэмҥэ биэрэстэҕэ киирэр саһаан ахсаана уларыйбытыттан.
Колесов Иннокентий Дмитриевич
Колесов Иннокентий Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Суотту нэһилиэгэр Уус-Алдан оройуонугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 с. Уус-Алдан оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1944 сыл алтынньы ыйыттан 3-с Белорусскай фроҥҥа сэриилэспит. Кёнигсбердээҕи авиационнай штурмовой полкаҕа стрелок-радиһынан сулууспалаабыт.
Эдьиийигэр 1945 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр суругар Кыһыл Сулус, Албан Аат III степеннээх уордьаннарынан уонна «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмытын кэпсээбит.
Наҕараадаҕа түһэриллибит лииһиттэн : Воздушный стрелок сержант Колесов, участвуя на 3-м Белорусском фронте с октября 1944 года по 8 мая 1945 года совершил 96 успешных боевых вылетов. За 60 успешных боевых вылетов награжден медалью «За отвагу», орденами Красной Звезды и Славы III степени. После награждения совершил 36 успешных боевых вылетов на разгром группировки Земландского полуострова. В воздухе смел, решителен и осмотрителен. Смело отражал атаки истребителей противника. Так, 13.4.1945 западнее Кенигсберга его самолет был атакован двумя истребителями типа Ме-109. Прицельным огнем успешно отразил атаки истребителей. При выводе самолета из атаки смело подавил огонь. Так, 6.5.1945 успешно подавил огонь МЗА 4-х точек и поджег автомашину.
1945 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр старшай сержант Колесов сулууспалыыр эбээһинэһин толоро сылдьан Илиҥҥи Пруссияҕа өлбүт. Көмүллүбүт сирэ — Илиҥҥи Пруссия, Вормдитт к.
Амма улууһа
Амма улууһа диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин улууhа. Административнай тэриллии быһыытынан 1911 сыллаахха Сенат ыйааҕынан Боотур-Уус улууһуттан араарыллан баар буолбута. Улуус киинэ — Амма. Билиҥҥи иэнинэн Амма Улууһа Тохсунньу 30 күнүгэр 1930 сыллаахха Амма Оройуонунан тэриллибитэ.
Географията
Амма улууһа Саха Сирин кииниттэн соҕуруу-илин, Амма өрүс орто сүнньүгэр сытар. Соҕуруулуу-арҕааттан хотугулуу-илин устата 280 км. Улуус иэнэ — 29,4 тыс. км², ол аата Албания илиттэн улахан. Сирэ дэхси, көнө, Өлүөнэтээҕи хаптал хайаҕа киирсэр, соҕуруу уонна арҕаа сис хайалардаах. Илин уһатыы (восточная долгота) 128,8 уонна 133, 1 кыраадыстарын ыккардыгар сытар. Кыраныыссатын уһуна 900 километртан тахса. Амма улууһа Алдан, Уус-Маайа, Чурапчы, Мэҥэ-Хаҥалас, Хаҥалас улуустарын кытта быысаһар. Хостонор баай сүнньүнэн тутууга туттуллар матырыйаал: кумах, туой, кыырпах таас. Биллэринэн айылҕа гааһа уонна ниэп сытара сабаҕаланар.
Айан суола
Дьокуускайтан сиринэн 200 км, салгынынан 180 км, уунан 1036 км. Киин куораты кытта «Амма» республикатааҕы таһымнаах суол ситимниир, улуус киинигэр «Солобуода» диэн ууга тохтобул уонна самолет түһэр авиаплощадката бааллар.
Демография
500px|thumb|left|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна 2007 сылга олохтоохтор ахсаана 500px|thumb|right|2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ
Халлаан туруга
Тохсунньу ый орто температурата: −38… −42 °С, от ыйыгар: +16…+18 °С. Сылга 200—250 мм сөҥүү түһэр.
Символиката
Улууска анал бэлиэлэр оҥоһуллубуттар: гиэрбэ уонна өрөгөй ырыата (гимн).
Өрөгөйүн ырыата
«Амма улууһун гимнэ». Ырыа тылын Иннокентий Миронович Стручков — Боотур Уус суруйбут, ис-дорҕооно — Егор Ильич Неустроев — Тулуйхан.
Историята
Саха сиригэр буолбут Олохтоох сэриигэ Амма улууһа улахан миэстэни ылбыта. Улуус сиригэр 27 хаан тохтуулаах кыргыһыы буолбута.
Аҕа дойдуну көмүскүүр II улуу сэриигэ улуустан 1 752 киһи ыҥырыллыбыта, олортон 976-та төннүбүтэ. 378 сэрииhит бойобуой уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн бэлиэтэммиттэрэ, 500 тахса тыыл үлэһиттэрэ «За доблестный труд в Великой Отечественной войне» мэтээли ылбыттара.
1978 сыллаахтан Амма улууһугар быраҕыллыбыт нэһилиэктэри сөргүтүү уонна кырыс сирдэри хорутуу саҕаламмыта. «Целиннэй» сопхуос тэриллибитэ, «Мээндиги» ОПХ уонна 3 сопхуос салаалара: Олом-Күөл, Лээги, Булун.
1992 сыллаахха Амма оройуонун салалтата тэриллибитэ. Баhылык Петр Александрович Михайлов буолбута.
Экономиката
Экономиката сүрүннээн тыа хаһаайыстыба: сылгы, ынах иитиитэ, эт-үүт кэмбинээттэрэ, бурдук уонна оҕуруот аһын олордуута. Мас таҥастыыр кэмбинээт, бэкээринэ, араас өҥөлөрү оҥорор дьоҕус бизнес.
Тыа хаһаайыстыбата
500px|center|thumb|Амма бурдуга
Тыа хаһаайыстыбаҕа анаммыт сир иэнэ 106 тыһ. га, олортон бааһынаҕа 17,5 %, от охсорго — 44,2 %, сүөһү мэччийиитигэр — 38,3 % сир тиксэр. Улуус үрдүнэн 14 тыа хаһаайыстабатын оҥорон таһаарар кооператива, Мээндигитээҕи ОПХ, 114 бааhынай хаһаайыстыбата, 11 кредитнай кооператив уонна 2200 дьиэтээҕи бас-билии хаһаайыстыбалар.
Индустрия
Индустрия сүрүннээн мас таҥастыыр уонна тыа хаһаайыстабаҕа сыһыаннаах эт-үүт кэмбинээттэрэ. «Амга-Даймонд» алмаас кырыылыыр собуот (соторутааҕыта эстибитэ). «Холбос» диэн потребобщество улуустааҕы филиалыгар киирэр кулинария, бэкээринэ, халбаһыы уонна макарон оҥорон таһаарар сыахтар. «АммаДорСтрой» — суол тутар хампаанньа, типография, «Амма олоҕо» хаһыат, «Амма ТВ» кэпсиир-көрдөрөр хампаанньа. Улуус киинигэр «Сбербанк», «РосСельХозбанк», «Сахателеком», «Почта России» салаалара үлэлииллэр.
Дьоҕус бизнес (урбаан)
Урбаанньыттар сүрүннээн атыы-эргиэн уонна дьоҥҥо араас өҥөнү оҥорооһун тула үлэлииллэр. Кэлиҥҥи кэмҥэ дьону таһыы өҥөтө сүрдээҕин кэҥээтэ, ону таһынан дьиэ тутуута, өрөмүөнэ, дьон аһыыр-сиир, сынньанар сирдэрэ эмиэ бааллар.
Үөрэхтээһин уонна наука
1950 сыллаахтан эбии уонна киэһэ үөрэнии тэнийэн барар. 1967 с. кулун тутар 23 күнүгэр улуус интелигенциятын 1-кы конференцията буолан ааһар. Көрүү-истии үлэтэ күүһүрэр, улуус үрдүнэн бүттүүн булгуччу орто үөрэхтээһини киллэрэргэ улахан үлэ ыытыллыбыт. 1970 сыллартан улууска республикатааҕы психология-медицина-педагогика хамыһыйата үлэтин саҕалыыр, күнүскү уонна кэтэхтэн үөрэтии тэриллибит. 1980 сыллаахха араас кинигэнэн хааччыйар отдел аһыллыбыт, педагогтары тохтоло суох үөрэтии систематын саҥардааһын саҕаламмыт. 1990—2000 сыллардаахха национальнай оскуолалары саҥардааһын Концепцията үлэҕэ киирбит, аныгы информация технологияларын киллэрии саҕаламмыт. 1991 сыллаахха улуустартан бастакынан психология-логопедия сулууспата аһыллыбыт. 1997 сыллаахха психология уонна көрүү-истии салаатыгар уларытыллыбыт. 1992 с. маҥнайгы ааҕар-суоттуур техника уонна информатика салаата аһыллыбыт (отдел ВТИ), 1997 с. көмпүүтэр киинигэр кубулуйбут. 1998 сылтан улуустааҕы үөрэх салалтатыгар инновация салаата үлэтин саҕалаабыт.
Билиҥҥи кэмҥэ муниципальнай үөрэх салалтатын систематыгар 18 оскуола, ол быыһыгар 1 пед. гимназия, 15 орто үөрэх, 1 сүрүн орто үөрэх, 1 коррекционнай интернат-оскуола, оҕолорго аналлаах 5 эбии үөрэх кыһата, ол быыһыгар О. П. Иванова-Сидоркевич аатынан Амматааҕы оҕо айар дьиэтэ, Абаҕатааҕы оҕо айар дьиэтэ, Н. Захаров-Сахаачча аатынан оҕо спордун оскуолата, ону тэҥэ 20 муниципалитет оҕо оскуола иннинээҕи тэрилтэлэрэ, 2 дьиэтээҕи оҕо саадын филиала. Улуус үрдүнэн 2 музыка оскуолата үлэлиир.
Оскуолаларга 3320 оҕо үөрэнэр, оҕо саадыгар 1308 оҕо сылдьар, эбии үөрэх кыһатыгар 4112. Үөрэхтээһин систематыгар 1042 педагог үлэлиир, ол быыһыгар 767 үөрэтээччи, 186 көрөр-харайар үлэһит (воспитатель), 89 эбии үөрэхтээһин педагога. Хаачыстыба өттүнэн: 60,5 % — үрдүк үөрэхтээх, 9,06 % — орто үөрэхтээх, ситэтэ суох үрдүк үөрэхтээх — 2,4 %. Салаайааччылар истэригэр үрдүк үөрэхтээхтэр 94,5 %, эбии үөрэх кыһатын салаайааччылара — 45 %, ситэтэ суох үрдүк үөрэхтээх — 10 %, орто анал үөрэхтээх — 45 %. Үрдүк категориялаах учуутал ахсаана — 199, бастакы категориялаах — 426. 4 аспирант, 9 тиксээччи, педагогика үөрэҕин кандидата — 4 (көмүскээбиттэр ахсааннара — 12). Улууска 2 учуутал «РФ үтүөлээх учуутала», 30 — «Бүтүн үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ», 2 — «СӨ үтүөлээх үлэһитэ», 29 — «Дьон үөрэҕириитин туйгуна», 178 — «СӨ үөрэҕириитин туйгуна», 3 — «Династия педагогов РС(Я)», 4 — «За гражданскую доблесть», 8 — «21 үйэ учуутала», 30 — «Учууталлар учууталлара» аатын ылбыттар.
1992 сылтан инновационнай сайдыы хаамыыта саҕаламмыт, «Үүнээйис» диэн сайыҥҥы саха-ниэмэс оскуолата, эдэр натуралист станцията, эдэр турист станцията уонна аныгы көрүҥнээх оскуолалар: Амматааҕы педгимназия, Абаҕатааҕы агрооскуола, Сатаҕайдааҕы лаборатория-оскуола. Билиҥҥи кэмҥэ 11 оскуола уонна 4 эбии үөрэх кыһата республикатааҕы эксперимент площадкатынан буолаллар. Улуустан 5 оскуола «Саха Саарыннара» диэн республикатааҕы оскуолалар ассоциациятыгар киирэллэр: И. И. Константинов — Дэлэгээт Уйбаан аатынан Сулҕаччытааҕы орто оскуола, Күннүк Уурастыырап аатынан Эмистээҕи орто оскуола, Прокопий Иосифович Караканов — Бурдук Проня аатынан Мээндигитээҕи орто оскуола, Алексей Евсеевич Кралин аатынан Абаҕатааҕы агрооскуола уонна Николай Егорович Иванов аатынан Бөтүҥнээҕи орто оскуола.
Тарабукин Михаил Михайлович
Тарабукин Михаил Михайлович (төрөппүт аҕатынан Гаврильевич) — биллиилээх сылгыһыт, Тиит-Арыы нэһилиэгин Ытык олохтооҕо, Аҕа дойду улуу сэриитин кытыылааҕа. Аҕа дойду Улуу сэриитин II степеннээх орденынан, «Японияны кыайыы иһин», «1941-45 сс. Аҕа дойду сэриитин сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Пятилетка түмүгүнэн «ударник» сылгыһыт аат иҥэриллибитэ. 1996 сыллаахха тахсыбыт «Память» кинигэ бэһис чааһыгар «Поименная книга-мемориал воинам-якутянам — участникам Великой Отечественной войны 1941—1945 гг» ахтыы баар.
Амма улууһа
Үөрэхтээһин уонна наука
Оскуолалар толору тиhиктэрэ:
Тарабукин Михаил Михайлович
Тиит-Арыы (оччотооҕута II Байаҕантай) нэһилиэгиттэн 90 киһи бу үйэлэргэ умнуллубат кырыктаах сэриигэ кыттыбыттара. Кинилэртэн уоттаах сэрии кыргыс хонуутугар 52 буойун олохторун толук уурбуттара. Биһиги биир дойдулаахтарбыт, оччотоо5у нэһилиэк үс колхуоһун — «Бөлөхтөһүү», «Тыра5атталаах», «Пятилетка» туруу үлэһиттэрэ, учууталлар Советскай Союз араас омук буойуттарын кытта сарын-сарынтан өйөһөн, биир модун санаанан салайтаран фашистары утары Ийэ дойдубут тэбэр сүрэ5эр — Москва куорат анныгар, Октябрьскай революция киинэ буолбут Ленинград куорат оборонатыгар, сэрии хаамыытын уларытыыга сүрүн кылааты киллэрбит Сталинград аннынаа5ы кыргыһыыга, Курскай то5ойго, Аан дойдуну сөхтөрбүт Севастополь куорат оборонатыгар, Улуу Илмень күөл мууһугар, Гоби кумах куйаарыгар, Хинган хайаларыгар фронт инники кирбиитигэр сылдьыбыттара.
Амма улууһа
Үөрэхтээһин уонна наука
Амматтан уопсайа 83 учуонай төрүттээх (2009 с. туругунан), наука хайысхаларынан араардахха: 22 — педагогика, 9 — экономика, 9 — медицина, 8 — ветеринария, 7 — техника науката, 6 — физика уонна математика, 6 — филология, 4 — тыа хаһаайыстыба, 4 — биология, 2 — история уонна биирдии учуонай искусствоведение, культурология, социлогия уонна философия. Нэһилиэктэринэн ыллахха: Амма — Солобуодаттан — 22 киһи, Абаҕаттан — 11, Өнньүөстэн — 9, Эмистэн, Алтантан, Болугуртан — 4, Бөтүҥтэн — 3, Чакыртан, Покровкаттан, Сулҕаччыттан — 2, Соморсунтан — 1. 16 учуонай бэйэлэрин Аммаларбыт уонна Амманы кытта ыкса ситимнээхпит диэн ааҕыналлар.
Кэрэхсэбиллээх сирдэрэ
250px|thumb|Харама хайа үрдүттэн көстүү Амма өрүс элбэх киһи сэргиир сирэ баар, өрүс үөһэ Өнтө очуостара, Абаҕа таһыгар Харама Хайата, хайа эркинигэр дьахтар уонна оҕолор «сирэйдэрэ» көстөллөр. Сулҕаччы таһыгар суугунуур үрүҥ кумахтаах кытыл баар. Кытылларга дьэдьэн, сис хайаларга отон уонна сугун, үрүйэлэргэ хаптаҕас уонна моонньоҕон өлгөмнүк үүнэр сирдэрэ баар.
Тарабукин Михаил Михайлович
II Байаҕантан нэһилиэгэр Үөһээ үрэххэ Үс Көлүйэ диэн сиргэ булт уонна сылгы иитиитэ дьарыктаах Тарабукиннар диэн халыҥ аймах үөскээн-тэнийэн олорбута. Кинилэр бииргэ төрөөбүт үс ини — бии уолаттар диэн эһэбиттэн истэр этим. Олортон мин хос-хос эһэм аҕата Айаас аттаах Ачыас диэн киһи уолаттара: Гаврил Алексеевич уонна Михаил Алексеевич диэн эбиттэр.
Амма улууһа
Кэрэхсэбиллээх сирдэрэ
Улууска 72 история монумена, 2 археология монумена, 4 архитектура монумена бааллар.
Тарабукин Михаил Михайлович
Тарабукин Гаврил Алексеевич ыал буолан, биэс оҕону төрөппүт. Ол оҕолор ааттара — бастакы кыыс оҕо Ульяна, иккис оҕо Михаил, үһүс оҕо Афанасий, төрдүс оҕо кыыс Матрена, бэһис оҕо мин хос эһэм эмиэ Михаил диэн этилэр.
Үс ини — бии Тарабукиттар — Ийэ дойду көмүскэлигэр.
Амма улууһа
Кэрэхсэбиллээх сирдэрэ
Широких-Полянскай С. Ю. монумена. 1991 с. Эмис нэһилиэгин сиригэр «Хонкойуку» диэн сиргэ суол кытыытыгар туруоруллубута. Скульптор Пшенников К. Н. Бу манна Саха губерниятын уонна Хотугу кыраай сэбилэниилээх күүстэрин аатырбыт хамандыырын Сергей Юльевич Широких-Полянскайы 1922 с. өлөрдүү бааһырдыбыттара.
Тарабукин Михаил Михайлович
Кини 1993 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр ыарахан ыарыыттан өлбүтэ. 1995 сыллаахха «Память» кинигэ төрдүс чааһыгар «Книга-мемориал воинам-якутянам, умершим после демобилизации» диэҥҥэ бэчээттээбиттэрэ.
Амма улууһа
Кэрэхсэбиллээх сирдэрэ
250px|thumb|Амма. Харама хайатыттан көстүү
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун кытта быысаһыытыгар 1992 с. «Дорообо» алааска айанньыттар тохтоон сынньанар сирин туппуттара. Комплекс кэнниттэн үс нэһилиэк кэлэр: Эмис, Алтан, Сатаҕай.
Тарабукин Михаил Михайлович
Мин хос эһэм — Тарабукин Михаил Михайлович 1926 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр Чаҥхаҥҥа төрөөбүтэ. Тоҕо Михайлович диир буоллахха, кинини ийэтэ төрөтөөт өлөн хаалбыт, саҥа төрөөбүт оҕону аҕата иитэр, көрөр-харайар кыаҕа суох буолан, бииргэ төрөөбүт быраатыгар Михаилга ииттэрэ биэрэр. Ол ыаллар бэйэлэрин ааттарынан суруттараннар Михаил Михайлович буолбут. Кини оҕо сааһа «Тоҕой» диэн сиргэ ааспыта. 1933—1937 сылларга Тандаҕа оскуолаҕа үөрэнэр, 4 кылааһы бүтэрэр. 14 сааһыттан «Пятилетка» холхуоска сылгыһыт көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбитэ. 1945 сыллаахха армия5а ыҥырыллан Иркутскай уобаласка «Половика», онтон «Мальта» диэн станцияларга 21-с артиллерийскай, 91-с рабочай батальоҥҥа, онтон 1946, 1948, 1950 сылларга байыаннай чааска сапернай ротаҕа стрелогунан, саперунан сылдьыбыта. 1946 сыллаахха Маньчжурияҕа Харбин куоракка харабылынан сулууспалаабыта. Сүнньүнэн кавалерийскай чааска ат көрөөччүнэн сылдьыбыта. Кини Япония сэриитин кыттыылаа5а. Харбиҥҥа сулууспалыы сылдьан, Японияны кытта сэрии кыайыынан түмүктэммитин истибитэ. 1950 сыллаахха төрөөбүт дойдугар ыам ыйыгар эргиллэн кэлбитэ, кэлээт да колхуоһугар үлэлээбитинэн барбыта. Сулууспалыы барыар диэри 5 сыл, онтон кэлэн баран 46 сыл устата сылгыһыттаан, холбоон 51 сыл ат өрөҕөтүттэн түспэккэ үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Кини Аргунова Харитина Иннокентьевналыын ыал буолан, алта оҕоломмуттара. 2002 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр күн сириттэн өлөн туораабыта.
Амма улууһа
Айылҕа харыстабыла, экология
200px|thumb|left|Самаан сайын
Тарабукин Михаил Михайлович
Түмүк. Тиит-Арыы (оччотоо5ута II Байа5антай) нэһилиэгиттэн 90 киһи бу үйэлэргэ умнуллубат кырыктаах сэриигэ кыттыбыттара. Кинилэртэн уоттаах сэрии кыргыс хонуутугар 52 буойун олохторун толук уурбуттара. Онтон сороҕо эргиллэн төрөөбүт дойдуларыгар төһө кыалларынан үлэлээн-хамсаан, билиҥҥи олохпут тупсан, баайдык-тоттук олордохпут.
Донник
мини|Донник, эмтээх донник. Донник лекарственный (Melilotus officinalis L.) Донник (Melilotus spp.), эмтээх донник. Донник лекарственный (Melilotus officinalis). Бобтаахтар уруулуу уустар бөлөхтөрө.
Амма улууһа
Леспромхозтары тэрийиини уонна Амма уутун атын сиргэ быраҕыыны утарыы
XX үйэ 80-с сылларын бүтүүлэригэр өрөспүүбүлүкэҕэ Амма кирсин айылҕатын баһылыырга анаммыт икки бырайыак баар буолбута. 1986 с. ССРС Ис дьыалатын министиэристибэтин капитальнай тутууга управлениета «Схема освоения лесосырьевой базы в ЯАССР, закрепленной за МВД СССР» диэн бырайыагы бигэргэппит, онно үс леспромхуоһу (ЛПХ) арыйар туһунан суруллубут: Кураанахтааҕы, Модуттааҕы, Үөһээ Амматааҕы 1,7 мөл.м3 маһы сылга кэрдэр былааннаах, 2439,1 тыһ. га иэннэх сиргэ. 1987 с. ССРС Гослесхоһа П/Я Р-6516 тэрилтэҕэ Амма үөһээ тардыытыгар баар Алдан уонна Томмот сирдэригэр баар лесосырьевой баазаларын 113 сылга болдьохтоон биэрбит. Саха АССР ойуурун хаһаайыстыбатын Министиэристибэтэ уопсайа 2,5 мөл гаалаах үс сиргэ тыаны кэрдэри көҥүллээбит (Федоров, 1996).
1988 с. сааһыгар ССРС уонна РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэттэрэ № П. П. 5118, 3053-48 сорук туруораллар — «Амма-Таатта-Суола» водовод туһунан.
Донник
Кылгас морфологията
Донник икки сыллаах от үүнээйи, салаалаах сүрүн силистээх. Умнаһа биир эбэтэр хас даҕаны салаалардаах, кырыылаах 50-100 см үрдүктээх. Сэбирдэхтэрэ үстүүлэр, сэбирдэхчээнэрэ кыра эрбии тииһин курдук кэрдиистээхтэр, ньолбоҕордор, сайыны быһа сибэккилэнэр.
Амма улууһа
Леспромхозтары тэрийиини уонна Амма уутун атын сиргэ быраҕыыны утарыы
1988 с. ыам ыйыгар ССРС Минводхоһа уонна Госагропрома «Якутгипроводхоз», «Росгипроводхоз» институуттарга «Технико-экономическое обоснование (ТЭО) орошения, обводнения земель и водоснабжения населенных пунктов Чурапчинского, Алексеевского и Мегино-Кангаласского районов Якутской АССР» диэн ааттаах докумуонну оҥороллоругар садаанньа түһэрэллэр. ТЭО болдьоҕо — 1988 г. ахсынньыта, тутуу болдьоҕо — 1991 с., сыаната — 232,61 мөл солк. (Федоров, 1996).
Донник
Үүнэр сирэ
Сыыс от курдук бааһыналар кытыыларыгар, талахтар, оһорбо уонна быраҕыллыбыт эргэ бааһыналарга балачча киэҥник тарҕанан бөлөхтөөн үүнэр.
Амма улууһа
Леспромхозтары тэрийиини уонна Амма уутун атын сиргэ быраҕыыны утарыы
Өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар бу икки бырайыак тула мөккүөр тахсар. 1988 с. олунньу 1 күнүгэр суруйааччы, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата Васильев В. Е. — Харысхал «Топором по красавице Амге» диэн ыстатыйа суруйар. 1988 с. олунньу 18 күнүгэр Биология институутун үлэһитэ Бойченко А. М. «Рубить ли лес?» диэн ааттаах ыстатыйатыгар Амма үөһээ тардыытыгар ЛПХ тутар омсолооҕун этэр. 1988 с. муус устар 24 күнүгэр ученай-филолог Фомин М. М. «Беды красавицы Амги» ыстатыйаны таһаарар. Бу дьон техногеннай бырайыактартан бастакынан Амманы көмүскүүргэ туруммуттара. .
Бу кэнниттэн бэчээккэ 120-чэ ыстатыйа тахсар. Былааһы кытта кэпсэтии саҕаланар. Амма улууһугар үлэни сүрүннүүр соруктаах анал «Амма» диэн ааттаах кэмитиэт тэриллэр.
Донник
Тарҕанан үүнэр сирэ
Республика киин оройуоннара.
Амма улууһа
Билиҥҥи экология
2008 с. муус устарыгар конференция ыытыллыбыт «Экологические проблемы МР „Амгинский улус“ и пути их решения». Манна Амма бөһүөлэгэр уонна Бөтүҥҥэ өрүс кытылы суурайыытын түмүгэр былыргы дьон уҥуохтара тахсыытын, Чакырга ойуурга баар термокарст күөллэрэ суох буолууларын тула кэпсэтии барбыт.
Донник
Туттуллар органа
Донник ото. Сэбирдэхтээх үөһээ өттө инструкция быһыытынан сибэккилэнэр кэмигэр хомуллар.
Амма улууһа
Билиҥҥи экология
Улуус сиригэр Амма диэн ааттаах эркээйи сир баар.
Итэҕэл
Сүрүн олохтоох дьонун итэҕэлэ — саха төрүт итэҕэлэ. 150px|thumb|right|Амматааҕы Преображенскай таҥара дьиэтэ
Донник
Химическэй састааба
Донник "кумарин" диэн сыттаах веществолааҕа умнаһыгар уонна сэбирдэҕэр уопсайа 0,4%, сибэккитигэр 0,86% баар. Кумарин сыта от куурдаҕына ордук күүһүрэр. Донник отуттан кумаринтан ураты кумариновай уонна мелилотовай кислоталар, дигидрокумарин, мелилотозид (гликозид көрүҥэ) көстүбүт (Кузнецова, 1967). Олохтоох эмтээх донникка сэбирдэхтэригэр, сибэккилэригэр кумариннар уонна флавоноидтар булуллубуттар. Анализтар алкалоидтары, дубильнай веществолары суохтар диэн көрдөрбүттэр (Макаров, 1989).
Амма улууһа
Итэҕэл
Саха Сиригэр христианнар итэҕэллэрэ тарҕаныаҕыттан ыла Амма-Солобуодатыгар 1680 сыллаахха таҥара дьиэтин туппуттара. 1723 с. ол дьиэ умайбыт, 1724 с. ахсынньы 10 күнүгэр Иркуускайдааҕы епископ III-үс Иннокентий саҥа таҥара дьиэтин тутарга уураах таһаарбыт, сотору кэминэн туттарбыт дьиэтэ кэхтибит, онон 1819 с. эмиэ саҥа дьиэни туппуттар, ол дьиэ 1935 с. умайбыт. Билигин Аммаҕа Преображенскай таҥара дьиэтин чочуобуната турар.
Амма улууһугар сыһыаннаах биллэр дьон
Амма — аатырбыт биир дойдулаахтарынан биллэр: олоҥхоһуттар — Тимофей Васильевич Захаров-Чээбий, Устин Гаврильевич Нохсоров, Екатерина Егоровна Иванова, Социалистическэй Үлэ Дьоруойдара: академик — Леонид Васильевич Киренскэй, сүбэ бэрэсэтээтэлэ — Анна Михайловна Васильева, аатырбыт ыанньыксыт — Петр Ионович Яковлев, сылгыһыт — Тимофей Спиридонович Лукин, дьон поэта — Күннүк Уурастыырап, дьон ырыаһыта, мелодист — Ольга Петровна Иванова-Сидоркевич, самодеятельнай композитор, Саха АССР дьон артыыһа, «Дэгэрэҥ ырыа» олохтооччута — Христофор Трофимович Максимов, бастакы учуонай-чинчийээччи, Саха сирин уонна Сибиир фольклорииһа, биллэр этнограф — Виктор Николаевич Васильев, Ил Түмэн дьокутаата — Дмитрий Федосеевич Наумов, СГУ проректора, математик — Екатерина Семеновна Никитина, талааннаах ырыаһыт — Екатерина Захарова (Саха күөрэгэйэ), Арассыыйа уонна Саха АССР үтүөлээх артыыстара — ини-бии Матвей уонна Федор Лобановтар, самодеятельнай композитордар: Клавдия Онуфриева, Валерий Ноев, Арассыыйа уонна СӨ үтүөлээх артыыһа Нина Чигирева, опера артыыһа, ырыаһыта Айталина Адамова, Лена Өрүс Борокуоттарын Холбоһук Тэрилтэтэ (''нуучч. — ЛОРП'') ген. директора — Леонид Евгеньевич Чистяков. 150px|thumb|left|Леонид Васильевич Киренскэй
Донник
Медицинаҕа туттуллуута
Эксперимент түмүгүнэн донник кумарина киин ньиэрбэ системэтин (КНС) баттыыра, таттарар ыарыыны мөлтөтөр дьайыылааҕа быһаарыллыбыт. Научнай медицинаҕа донник сымнатар, күүрдэр, аралдьытар дьайыылааҕа туттуллар. Медицинаҕа таттарар ыарыыттан ураты, стенокардияҕа, ревматизмҥа, уоскутарга, о.д.а. ыарыылара туттуллар. Билиҥҥи народнай медицинаҕа доннигы оһоҕос уонна хабах ыарыыларыгар, ыйданыы кэһиллиитигэр, ордук климакстыыр кэмҥэ туһаныллар. Итини таһынан, утуйбат буолууга, наһаа өрүкүйүүгэ, долгуйууга, төбө ыарыытыгар, санаа түһүүтүгэр; таска - искэннэргэ, кутургуйаларга; сүһүөх ыарыытыгар компресс быһыытынан тутталлар. Доннигы бэйэтинэн эрэ иһэр сэрэхтээх. Холбодоһукка киллэрэн туттар ордук. Специалист сүбэтинэн эрэ туттуллара ирдэнэр.
Амма улууһа
Амма улууһугар сыһыаннаах биллэр дьон
Афанасьев Николай Егорович
Киренскэй Леонид Васильевич
Донник
Туттуллубут кинигэ
"Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ" А.П.Басыгысова, Дьокуускай 2004 г. ISBN 5-7696-1872-8
Амма улууһа
Амма улууһугар сыһыаннаах биллэр дьон
Күннүк Уурастыырап
Васильев Виктор Николаевич
Өссө маны көр
Амма бөһүөлэк
Амма өрүс
Амма улууһун Ытык гражданнара
Амма улууһун үтүөлээх дьонноро
Лямблия
Лямблия диэн оһоҕоско, ноорго, үөскэ паразиттыыр бактерия. Лямблиоз диэн ыарахан ыарыыны көбүтэр.
Кулун тутар 7
Кулун тутар 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 66-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 67-c күнэ). Сыл бүтүө 299 күн баар.
Верняев Олег Юрьевич
Олег Юрьевич Верняев (Верняєв Олег Юрійович, 29 Балаҕан ыйын 1993, Донецк) диэн Украина гимнастикаҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона.
Энтеробактер
Энтеробактер диэн киһи оһоҕоһун иһигэр баар бактерия. Ас буһарага көмөлөһөр харамай. ОҺоҕостон атынт оргаҥҥа түбэстэҕинэ араас ыарыыны көбүтэр.
Описторхос
Описторхос — киһи үөһүгэр, быарыгар паразиттыр трематода диэн ааттаах чиэрбэ көбүтэр ыарыыта.
Тымырдарынын
Тымыр диэн киһи хаана организм иһигэр устар сирэ.
Улахан Харгыс Арыылар
Улахан Харгыс Арыылар диэн аан дойду ордук элбэх корал арыылара. 2 900 туспа рифтартан уонна 900 арыылартан турар. Уhуна 2 600 км уонна иэнэ 344 400 км2. Риф Корал байҕалыгар, Аустралия хотугулуу-илин кытылын аттыгар сыталлар.
Саһаан
Саһаан (сажень) — былыргы Арассыыйаҕа туттуллубут уста кээмэйэ.
XVII ү. казеннай саһаан устата 2,16 м эбит, 3 арсыынтан турар (биир арсыыҥҥа 16 вершок киирэр - 72см). 1835 сыллаах Николай I ыраахтааҕы «О системе российских мер и весов» ыйааҕынан, саһаан устата 7 английскай фуут саҕа буолбут, ол аата 2,1336 миэтэрэ. 1924 сыллаахха ССРС-ка метрическэй систиэмэ киириэҕиттэн туттуллубат буолбута.
Урут өссө кылгас эбит үһү араас чинчийээччилэр этэллэринэн 142 сантиметртан 152 см-га дылы — бүтэһик уста илиитин туора туппут киһи тарбахтарын төбөлөрүн ыккардыларын ырааҕар тэҥ.
Атын суолтата
Саха тылыгар саһаан диэн тыл иккис суолталаах: кыстаммыт, кыһын оттуллар мас.
Шистосома
Шистосома диэн трематодалар бииһин ууһа. Киһи паразита.
Хроническай
Хроническай (chronic) диэн хас да сыл үтүөрбэт, ааспат ыарыыны ааттыыллар.
Балтика байҕала
thumb|right|300px|Балтик байҕал хаартата. Балтика байҕала, Балтийскай муора — судургутук Балтика диэн Хоту Эуропа ис байҕала. Иэнэ 377,000 км² уонна сабардама 21,000 км³.
Манчаары (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах
Склезорующай
Склезорующай диэн тымыр, проток иһэн кыарыыр ыарыытын ыарыытын ааттыыллар.
Олимпиада хас даҕаны төгүллээх чөмпүйүөннэрэ
'''Олимпиада хас даҕаны төгүллээх чөмпүйүөннэрэ диэн, аныгы кэмнээҕи Олимпиада оонньууларыгар үс эбэтэр онтон элбэх көмүс мэтээли ылбыт дьон испииһэгэ. Бу испииһэккэ 1906 сыллааҕы уочарата суох Олимпиада оонньууларын кыайыылаахтара киирбэтилэр. Тэтэркэй өҥүнэн дьахталлар ааттара бэлиэтэннэ'''.
Аан дойду устуоруйатыгар Олимпиада кыһыл көмүс түөртэн элбэх мэтээлин 180-тан тахса спортсмен ылан турар. 68 спортсмен кырата 5 көмүс мэтээллээх.
Пидгрушна Елена Михайловна
Елена Михайловна Пидгрушна (Підгрушна Олена Михайлівна, 9 Тохсунньу 1987, Легница, Польша) диэн Украина биатлонҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона.
Ксилит
Ксилит диэн фрукта, оҕуруот аһын, хатыҥ уутун саахара. Сахар оннугар туттуллар. Хос амтана суох.
Соҕуруу Гидра (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Соҕуруу Гидра Соҕуруу Гидра (Hydrus, Hyi) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 243 квадрат кыраадыс иэннээх, 32 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт, +8° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.
Нил
Нил диэн Африкаҕа баар, аан дойду ордук уhун өрүһэ. Икки сүрүн салаалаах: Үрүҥ Нил уонна Күөх Нил.
Кулун тутар 8
Кулун тутар 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 67-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 68-c күнэ). Сыл бүтүө 298 күн баар.
Сорбит
Сорбит диэн глюкозаттан оҥоһуллар сахар солбуйар минньигэс бороһуок.
Бөрө отунан
Бөрө ото диэн эмтээх үүнээйи.
Улуу күөллэр
Улуу күөллэр (ааҥллыы Great Lakes) диэн Хоту Америка илинигэр, Канада уонна АХШ кирбиhиилэригэр баар ньулуун уулаах күөллэр бөлөхтөрө. Биэс улахан күөл: Үөһээ, Мичиган, Хурон, Эри уонна Онтарио. Холбоhуктаах Штаттарга Улуу күөллэр регионнарын ардыгар Үһүс кытыл диэн ааттыыллар.
Соҕуруу Үс Муннук (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Соҕуруу Үс Муннук Соҕуруу Үс Муннук (лат. Triangulum Australe) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө.
Бөлөх сорҕото Халлаах Сиигэр баар. Ордук чаҕылхай сулуһа 1,9 көстөр улаханнаах. Халлааҥҥа 110 квадрат кыраадыс, 32 көстөр сулустардаах.
Устуоруйа
Саҥа бөлөх. Планциус этиитинэн 1589 сыллаахха киллэриллибитэ.
Кондратьев Семен Семенович
Кондратьев Семен Семенович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1910 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Икки кылаас үөрэхтээх, Буденнай аатынан колхуоска бухгалтердаабыт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ильмень күөлгэ сэриилэспит. 1943 сыллаахха атырдьах ыйын 19 күнүгэр өлбүт (Память кинигэҕэ кулун тутар 10 өлбүт диэн сылдьар эбит). Новгород уобалаһыгар, Старорусскай оройуон Шестово дэриэбинэтигэр көмүллүбүт. 1943 сыл от ыйын 7 күнүгэр суруйбут суруктарыттан көрдөххө бииргэ төрөөбүт быраатын Алексейы кытта бастаан утаа биир сиргэ сылдьыбыттар. Ол дьонугар ыыппыт суруктарыгар Эдьигээн оройуонун Хатылы нэһилигэр көһөрүллүбүккүтүн истибиппит диэбиттэр (Чурапчылары көһөрүү).
Глаубер тууһа
Глаубер тууһа (мирабилит) — Na2SO4·10H2O — диэн натрий сульфатын кристаллогидрата (декагидрат). Аан бастаан химик Иоган Глаубер минеральнай ууттан булбут, кэлин сернай кислотаны натрий хлоридыгар кутан ылбыттара. Өстүөкүлэ уонна суода оҥоруутугар, мэдиссиинэҕэ саах хатыытыгар убатар эмп быһыытынан туттуллар.
Кондратьев Семен Семенович
1943 сыл олунньу ыйыттан Хотугу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит. Демянск уонна Старай Русса анныгар кыргыһыыларга кыттыбыт. Атырдьах ыйын 19 күнүгэр уҥа илиитигэр ыарахан бааһырыыны ылбыт. «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (02.10.1943).
Глаубер тууһа
Атын ааттара: Sal glauberi, мирабилит, сибиир тууһа, гуджир, сернокислай натрий. thumb|450px|center|Мирабилит кристаллын тутула
Кондратьев Семен Семенович
1943 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр Старай Русса анныгар кыргыһыыга өлбүт. Ленинград уобалаһыгар Старорусскай оройуон Липовицы дэриэбинэ таһыгар ойуурга көмүллүбүт.
Кондратьев Алексей Семенович
Кондратьев Алексей Семенович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1918 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Сэттэ кылаас үөрэхтээх, үлэлээбит. Аармыйаҕа 1942 с. ыҥырыллыбыт. Калинин куорат таһыгар сэриилэспит. 1943 сыл от ыйын 7 күнүгэр суруйбут суруктарыттан көрдөххө бииргэ төрөөбүт убайын Сэмэни кытта бастаан утаа биир сиргэ сылдьыбыттар. Ол дьонугар ыыппыт суруктарыгар Эдьигээн оройуонун Хатылы нэһилиэгэр көһөрүллүбүккүтүн истибиппит диэбиттэр (Чурапчылары көһөрүү).
1943 сыллаахха ахсынньы 5 күнүгэр бааһырыытыттан өлбүт. Псков уобалаһыгар, Пустошкинскай оройуон Святец дэриэбинэтигэр көмүллүбүт. 1955 сыллаахха Гультяи дэриэбинэҕэ буойуннар кылабыыһаларыгар көмүллүбүт.
Хаан группата
мини|470x470пкс
Киирии чааһа
ХХ үйэ саҕаланыытыгар хаан группата киһи физиологиятын кытта сибээһин чинчийии саҕаламмыта. Хаан тиһигэ эволюцияны барбыта диэн сабаҕалааһын баар. Саамай былыргы - I группа. Онтон кэлин II, III группалар баар буолбуттара. Барыларыттан эдэр - IV группа. Бу группа II, III группалар холбоспуттарын түмүгэр үөскээбитэ диэн быһаараллар Киһи ханнык ыарыыларга ордук ылларара хаанын группатыттан тутулуктаах.
Ыарыыга ылларыы төрүөтэ:
II группа хааннаах дьоҥҥо тирии, сүрэх тымырын, хаан бөлүөхсүйүүтүн кытта ситимнээх ыарыылар кутталлаахтар. Куртах-оһоҕос ыарыыларыттан гастрит, холецистит, үөс тааһырыыта суоһуур. Рагынан ыалдьар куттал олус үрдүгүнэн сибээстээн, бу дьон табаҕы тардаллара бобуллар.
III группа хааннаах дьон тиистэрэ кэбирэх буолар. Кинилэр көнө оһоҕосторо онкологическай ыарыыга бэринимтиэ, ньиэрбэ ыарыытыгар чаастатык ыллараллар. Онтон тирии ыарыытын чэпчэкитик аһараллар. Тымныйыы, бүөр ыарыыта, радикулит кутталлаахтар.
IV группа хааннаах дьон тирии ыарыытыгар ыллардахтарына, эмтэнэллэрэ уустук. Маннык группа хааннаахтарга сүрэх-тымыр, хаан ыарыылара чаастатык көстөр. Ол оннугар кинилэр кариеска бэриммэттэр эбит.
Аһылык:
I группа хааннаах дьон этимсэхтэр. Туох баҕарар этин сиэхтэрин сөп. Рационнарын муора аһынан байыталларыгар сүбэлииллэр. Бурдук ас, үүт, сымыыт, кинилэри уойууга тириэрдэр. Минньигэһи сиэбэккитигэр сүбэлииллэр. Ананас, вишня, слива утахтарын иһэллэрэ туһалаах.
II группалаах хаан киьи аймах отунан-маһынан уонна бултаан иитинэр кэмин ааһан, сири оҥорор буолуоҕуттан ыла үөскээбитэ диэн суруйаллар. Ол иһин кинилэр рационнарыгар оҕуруот аһа, фрукта, бурдук ас баһыйыахтаах. Эти элбэҕи сиэмиэҥ, үүтүнэн үлүһүйүмэҥ диэн сүбэлииллэр. Форель, хариус балыгы сииллэрэ туһалаах.
III группа хааннаах дьон аһыыр рационнара быдан толору. Сибиинньэ, кус, хаас курдук сыалаах эттэн уратыны барытын сиэхтэрин сөп. Балык, оҕуруот аһа, фрукта барсар. Сэлиэһинэйтэн бурдук аһы, боб үүнээйини куртахтара куһаҕаннык буһарар.
IV группа хааннаах дьон аан дойду үрдүнэн нэһилиэнньэ 5% эрэ ылаллар. Кинилэр астарын рациона III группалаах дьону кытта биир. Чэй, кофе, кыһыл арыгы кинилэр сүрэхтэригэр-тымырдарыгар үчүгэйдик дьайарын бэлиэтиэх тустаахпыт.
Интэриэһинэй факт:
Киһи уйулҕата, уопсай туруга хаанын группатын кытта ситимнээҕин эмиэ чинчийэн тураллар. II уонна III группалаах дьон стреһи тэҥник тулуйаллар. Кинилэр стреһи эмиэ күүстээхтик ылыналлар буолан баран, чэпчэкитик аһараллар. Оттон IV группа хааннаах дьон стреһи I группалаах дьон курдук ылыналлар.
Эр дьон төһө имэҥнээхтэрэ хааннарын группатыттан тутулуктаах диэн өйдөбүл баар. I группалаах эр дьон олус имэҥнээхтэр, үксүн бэйэлэрин эрэ баҕаларын ханнарар санаалаахтар. Оттон II группалаах эр дьон, төттөрүтүн, дьахтар баҕатын ханнарарга ордук кыһаналлар эбит. III группалаах эр дьон күүлэйдииргэ охтоллор, кинилэри тулуура суох, устугас дьон курдук сыаналыыллар. IV группалаах эр дьон тапталлара үйэлээх дииллэр.
Сигэлэр
1. Доруобуйа бэйэҥ илиигэр А.К. Ахременко, биологическай наука кандидата. Б.И. Иванов, тыа хаһаайыстыбатын наукатын доктора, профессор. - Дьокуускай, Бичик, 2015 сыл.
3. Головешкина О.В. Группа крови и избыточный вес. - М.: 2004
Үөс
Үөс диэн араҕас, бороҥ эбэтэр саһархайдыҥы аһыы амтаннаах убаҕас. Аһылык буһарарга көмөлөһөр.
Кононов Иона Алексеевич
Кононов Иона Алексеевич (1910, Ньурба улууһа, Саха уобалаһа —27.01.1943, Смоленскай уобалас) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1910 сыллаахха Тыалыка нэһилиэгэр Ньурба улууһугар төрөөбүт. Кэргэнэ — Кононова Вера Федоровна.
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Рядовой, пулемётчик, снайпер.
Арҕаа фроҥҥа 20-с аармыйа 415 стрелковай дивизия 1326 стрелковай полкатын кэккэтигэр сэриилэспит. 1943 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар өлбүт. Смоленскай уобалас Сычёвскай оройуонун Никоново дэриэбинэтин аттыгар көмүллүбүт. Кэлин Хлепенскэй сельсовет Аристово дэриэбинэтигэр буойуннар кылабыыһаларыгар көмүллүбүт.
Омуктар ыккардыларынааҕы Олимпия комитета
мини мини|Лозаннаҕа баар ыстаап-кыбартыыра Омуктар ыккардыларынааҕы Олимпия кэмитиэтэ (кылг. ОыОК, нууч. кылг. МОК, Comité international olympique, International Olympic Committee) — Олимпия оонньууларын уонна Олимпия хамсааһынын көҕүлүүр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэтэ. Ыстаап-кыбартыырата Швейцария Лозанна куоратыгар баар.
ОыОК 1894 сыл бэс ыйын 23 күнүттэн, Пьер де Кубертен тыл көтөҕүүтүттэн ыла Париж куоракка аан бастаан баар буолбут. Бастакы бэрэсидьиэнинэн Деметриус Викелас буолбут. Онон, хас сыл аайы, бэс ыйын 23 күнүгэр Омуктар икки ардыларынааҕы Олимпия күнэ бэлиэтэнэр.
Кэмитиэт суолтата, анала
Олимпия оонньууларын бары бырааба - кэмитиэккэ баар. Ол гынан баран, Олимпия оонньууларын ыытыы - Кэмитиэккэ буолбакка, оонньуу буолар сиригэр тэриллибит Тэрийэр бөлөххө сүктэриллэр.
Кэмитиэти үбүлээһин
Кэмитиэккэ үп киирэр соҕотох суола - чааһынай эйгэ. Мантан баһыйар өттө - көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньалар уонна спонсордар. Онон, Кэмитиэт ити үпкэ олоҕуран Олимпия оонньууларын ыытыыга, Нассыйалар Олимпиятааҕы кэмитиэттэрин сыллааҕы үлэлэригэр итиэннэ омукар икки ардыларынааҕы спорт делегаттарыгар олохтоохтук көмө оҥорор кыахтаах.
2010 саҥатынааҕы туругунан, Кэмитиэккэ сүрүн барыс Олимпия оонньууларын көрдөрүүгэ быраап атыытыттан (уопсай барыстан 53%), спонсортан (34%), билиэт атыытыттан (11%) уонна лисиэнсийэ биэрииттэн (2%) киирбит. 2008 сыллаахха Кэмитиэт уопсай барыһа $2,4 млрд тэҥнэспит.
Кэмитиэт кыттыылаахтара (чилиэттэрэ)
Кэмитиэ чилиэттэринэн, төһө да Наассыйалар Олимпиятааҕы кэмитиэттэрэ киирэллэр диэн алҕас санаа тарҕаммытын иһин, 115-тэн элбээбэт ахсааннаах киһи буолар. Олортон 70 киһи дуоһунаһа суох, манна сыһыаннаах дьарыга суох, 15 кыттыылаах - күөгэйэр күнүгэр сылдьар спортсмен, 15 кыттыылааҕы Омуктар икки ардыларынааҕы спорт федерациялара эбэтэр кинилэр ассоциациялара туруораллар уонна 15 кыттыылааҕы Наассыйалар Олимпиятааҕы кэмитиэттэрэ киллэрэр. Өр кэм устата Кэмитиэккэ эр дьону эрэ киллэрэ сылдьыбыттар, дьахталлары аан бастаан 1981 сыллаахха талбыттар.
Наассыйалар Олимпиятааҕы кэмитиэттэрэ ОыОК билиниитинэн эрэ үлэлииллэр. 2016 сыл саҥатыгар итинник кэмитиэт ахсаана 206 тиийбит. Олортон 193 ХНТ кыттыылаах-иллэри көрдөрөллөр, өссө 13 (Американскай Самоа, Аруба, Бермуд Арыылара, Британия Виргин арыылара, Виргин арыылара (АХШ), Гонконг, Гуам, Кайман арыылара, Кук арыылара, Палестина Ил, Пуэрто-Рико, Косово Өрөспүүбүлүкэ, Кытай Тайбэйэ) араас туруктаах сирдэри көрдөрөллөр. ХНТ билиммит дойдуларыгар баар Наассыйалар Олимпиятааҕы кэмитиэттэрэ ОыОК билиниитин эмиэ ылар. Хас биирдии Наассыйа Олимпиятааҕы кэмитиэтэ бэйэтин континентальнай Олимпия ассоциациятыгар бас бэринэр:
Кэмитиэт хамыыһыйалара, хос кэмитиэттэрэ, тутула
По состоянию на 23 июня 2015 года
Ылыллыбыт сирэ
Кэмитиэт бэрэсидьиэннэрэ
Кэмитиэт бары бэрэсидьиэннэрэ Брендеджтан ураты Европа дьоно.
ТӨҤҮЛҮГЭ - ТУСТУУ ДЬИЭТЭ
Мэҥэ-Хаҥалас өрөспүүбүлүкэҕэ спорду өрө тутар улууһунан биллэр. Ол сиэринэн, көрдөрүүлэрэ да улахаттар, ботуччу ситиһиилэр да кэлэ тураллар. Бу ааспыт нэдиэлэ субуотатыгар ытык-мааны Хотун Төҥүлү бөһүөлэгэр, Сахабыт сиригэр көҥүл тустуу төрүттэммитэ 60 сылын кэрэ-бэлиэ көрсө, толору хааччыллыылаах, таас тустуу саалата үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһылынна. Алгысчыт Анатолий Скрябин аал уоту оттон, сахалыы сиэри-туому толордо. Саҥа тустуу саалатын символическай күлүүһүн олохтоох эдэр тренердэр Иван Белолюбскай уонна Семен Десяткин туттулар. Улуус баһылыга Николай Прокопьевич Старостин, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тустууга федерациятын вице-президенэ, оҕо спордугар уонна спорка солбугу бэлэмниир СӨ Управлениетын начальнига Василий Иванович Егоров, Майатааҕы оҕо тустууга оскуолатын дириэктэрэ Василий Петрович Уваров, Төҥүлү нэһилиэгин баһылыга Анатолий Петрович Плотников тустуу саалатыгар киирэр лиэнтэни дохсун ытыс тыаһын ортотугар быстылар.
Ханна салалта өйдүүр уонна өйүүр сиригэр хамсааһын баар буолааччы. Мэҥэлэр, ити чааһыгар, салайааччыларыгар табыллыбыт улуус. Хаһаайыстыба атын салааларын ахтыбакка туран, аҥардас спорт эйгэтигэр өрөспүүбүлүкэҕэ инники күөҥҥэ сылдьаллара да үгүһү этэр. Аан дойдутааҕы уонна Россия дуобакка федерацияларын сатабыллаахтык салайбыт спорт куттаах баһылык Владимир Ильич Птицын ыыппыт үлэтэ-хамнаһа Николай Прокопьевич Старостинынан күн бүгүн дьоһуннаахтык салҕанар. Улууска газ оттук кэлиитин мэҥэлэр көдьүүстээхтик туһанан эрэллэр. Төҥүлүгэ таас чоҕунан оттуллан бүтүн кварталы сылытан олорбут, «Стройиндустрия» ХЭТ (ген.дир. Егор Петр Неустроев), өссө, 1986 сыллаахха тутан үлэҕэ киллэрбит таас котельнайа, газ оттукка киирбиттэринэн, тута тохтотуллан, былырыыҥҥыттан түргэн тэтимнээхтик тустуу саалатын реконструкциялаан тутаннар, олоххо киллэрдилэр. Улуус баһылыгын дьаһалынан. Николай Старостин баһылык быһыытынан үлэни киэҥ хонноохтоохтук ыытар, чопчу этиилэри киллэртиир өйдөөх-санаалаах дьоҥҥо тирэҕирэр уратылаах.
Олортон биирдэстэринэн, улуу тренер Дмитрий Петрович Коркин иитиллээччитэ, Саха сиригэр үгүс көлүөнэ Сэбиэскэй Союз, Россия, Европа, аан дойду чөмпүйүөннэрин, призердарын, үгүс спорт маастардарын бэлэмнээн таһаартаабыт Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Россия үтүөлээх тренерэ Василий Петрович Уваров этэринэн, кырдьык да, Төҥүлүлэр бэртээхэй тустуу Дьиэлэннилэр! Спортсаала улуус уонна нэһилиэк үбүнэн-аһынан тутулунна.
Улуус баһылыга Николай Прокопьевич Старостин эҕэрдэ тылыгар бэлиэтээн эппитин курдук, спорт историятыгар саҥа кэрдиис кэм саҕаланна. 2016 сылы улууска спорт сылынан биллэрэннэр, кэккэ хамсатыылаах дьаһаллар ыытыллаллар, киһи үөрэр-астынар ситиһиилэрэ бааллар. Тирии бэрчээкки маастара Василий Егоров аан дойду рингэтигэр үрүҥ көмүс мэтээли, бөҕөс Ньургун Скрябин Иван Ярыгин Норуоттар икки ардыларынааҕы Гран-при турнирыгар кыһыл көмүс мэтээли аҕалтааннар норуоту бүтүннүтүн үөрдүбүттэрэ, барыбыт киэн туттуубутунан буолбуттара! Быраттыы Алексей уонна Петр Копыловтар аан дойдуга бастаатылар, Уйгулаан Иванов субу аҕай Россияҕа бастаата. өссө биир Төҥүлү тустуук ыччата Дьулус Сивцев Улан-Удэҕэ буолан ааспыт Борис Будаев бирииһигэр Норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга 66 кг тустан бастаабыта эмиэ үөрүүлээх сонун. Улуус уон биэс бастыҥ спортсмен ыччата Одимпийскай эрэл училищеҕа, спорка дьоҕурдаах элбэх оҕо Чурапчытааҕы физкультура-спорт институтугар буһууну-хатыыны ааһаллар. Маныаха, айымньылаах үлэлээх тренердэр Аркадий Николаевич Тастыгин, Яков Яковлевич Филиппов үтүөлэрэ-өҥөлөрө улахан. Аан дойду чөмпүйүөнүн Герман Контоевы иитэн-эрчийэн таһаарбыт үөтүөлээх тренер Василий Петрович Уваров биэс сыллааҕыта Майаҕа иккистээн эргиллэн кэлэригэр аан дойду чөмпүйүөннэрин таһаарыахпыт диэн эрэннэрбитэ туолбута мээнэҕэ буолбатах. Киэҥ хабааннаах дьаһаллар ыытыллаллар. Аллара-Бэстээххэ эмиэ саҥа спортсаала тутуута бүтэн эрэр. Таракка Роман Цыпандин аатынан спортсаала бу субуотаҕа аһыллаары турар. Хараҕа эргэ тустуу саалата көтүллэн, саҥа спортсаала тутуута саҕаланыаҕа, о.д.а. тутуу үлэлэрэ элбэхтэр. Депутаттары кытта биир ситимнээхтэр. Оҕону-ыччаты иитиигэ, эт-хаан өттүнэн буһарыыга-хатарыыга, өй-санаа өттүнэн иитиигэ күүскэ ылсыбыт, дьиҥ патриоттуу санаалаах салайааччылар соруктара хорсуттар, хамсатыылаахтар.
Төҥүлү буоруттан Анатолий Габышев, Алексей Атласов, бырааттыы Василий, Егор Борисовтар, Алексей Баишев, Алексей Стручков, Петр Романов, Сергей Степанов, Василий Эверстов курдук көбүөр күүстээх маастардара тахсыбыттарыттан, сорохторо үлэ үөһүгэр сылдьаллар, төрөөбүт нэһилиэктэрин тутаах дьоно.
Олортон биирдэстэрэ, көҥүл тустууга Россия, хапсаҕайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара Никифор Попов кэриэһигэр, оҕолор ортолоругар Өрөспүүбүлүкэ көҥүл тустууга турнира ньиргиэрдээхтик тэриллэн ыытылынна. Өрүс илин эҥэринээҕи улуустартан, ол иһигэр Томпоттон, Хаҥаластан уонна Дьокуускай куораттан 250-ча тустуук оҕолор кэлбиттэр. Бэйэтин кэмигэр тахсыылаахтык туста сылдьыбыт эдэр маастар Никифор Попов Төҥүлүгэ буолуталаабыт түһүлгэлэри барыларын кыайталаан нэһилиэгин аатын соргулаахтык ааттаппыта, Чурапчы уонна Мэҥэ-Хаҥалас улуустарын хапсаҕайдарын түһүлгэлэригэр абсолютнай чөмпүйүөннэринэн буолуталаабыта. Кини төрөппүт аҕата, Күүстээх Дэһээккин аатынан спортсаала дириэктэрэ Ким Никифорович Попов кыттыыны ыла кэлбит тустуук оҕолорго, кинилэр тренердэригэр улахан махталын, эҕэрдэтин тиэртэ.
Икки күн устата тустуук оҕолор иэмэх талахтыы эристилэр. Албас диэн «Утарсааччыгын албыннааһын» диэн иҥиннэрбэккэ хоруйдуур сытыы-хотуу уолаттар бааллар. Араас бэлэмнээхтэр кэлбиттэр. Киирээт, көрүөх бэтэрээ өттүгэр ыраастык түһэрсээччилэр сэргэхситиини үөскэттилэр. Бэйэтэ эмиэ тустуук уоллатардаах, турнир сүрүн судьуйатынан үлэлээбит, Россия уонна Сойуус чөмпүйүөннэрдээх Чурапчы Чакырыттан төрүттээх-уустаах, олохтоох тренер, ССРС спордун маастара Николай Прокопьевич Сивцев сыаналыырынан, турнир састааба күүстээх. «Азия оҕолоро» оонньуулар кыттыылаахтара бааллар. Оҕолор тусталлара, хамсаналлара, харса суохтара, тустар, кыайарга-хоторго баҕалара сүрдээх. Саҥа үлэҕэ киллэриллибит саала хаһаайына, оҕолорго, ыччаттарга Россия түһүлгэтин кыайыылааҕа уонна призера, Төҥүлү Тумулун ыччата, эдэр тренер Иван Елисеевич Белолюбскай аан маҥнай Николай Прокопьевич Сивцевкэ тустуутун саҕалаабыт, онтон сэттис кылааска Чурапчыга үөрэнэ тиийэн Данил Романович Неустроевка дьарыктаммыт. Салгыы институкка киирбит. Саҥа киллэриллибит тустуу Дьиэтигэр үлэ миэстэтэ баар буолбутунан, Чурапчы институтугар кэтэхтэн үөрэнэргэ көһөртөрбүт. Үөрүүтэ, долгуйара өйдөнөр. Биэс уон оҕону эрчийэллэриттэн 41-рин турнирга туһуннарабыт диир, үчүгэйдик тусталларыгар эрэнэр уолаттардаахтар. Ол уолаттара, эппитин курдук, биир бастакы, икки иккис, икки үһүс миэстэлэннилэр. Дьэ, ити курдук, 12-16 саастаахтарга 24 кг Эрчим Жирков (Дьокуускай), 26 кг Айаал Соловьев (Төҥүлү), 28 кг Дьулус Петров (Хаҥалас), 30 кг Вова Филиппов (Хаҥалас). 32 кг Егор Федотов (5 № спортоск), 35 кг Петя Гуляев (Хара), 42 кг Витя Яковлев (ОЭУ), 46 кг Петя Ероглазов (Чурапчы), 50 кг Зафар Оцинаев (Чурапчы), 54 кг Коля Сыромятников (ОЭУ), 58 кг Ньургустаан Иванов (Чурапчы), 76 кг Саша Винокуров (ОЭУ-Ал. Бэстээх) бастакы миэстэлэри ылаттаатылар. «Бастыҥ бөҕөс» ааты Олимпийскай эрэл училищеттан Витя Яковлев, «Бастыҥ хапсыһыы» иһин Олимпийскай училищеттан Дьулус Петров уонна Хаҥаластан Максим Петров сүрүн бириистэри ыллылар.
Кыайыылары ситиспит уонна миэстэлэспит тустууктар көлөһүннэрин тоҕон ылаттаабыт мэтээллэрин уонна дипломнарын дьиэҕитигэр илдьэн ийэлэрин-аҕаларын, эһээлэрин-эбээлэрин үөрдүөхтэрэ турдаҕа!
Баһылай Посельскай
Сото (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Сото — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Догдоҥо нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна. Манчаары дойдутуттан чугас сытар.
Олохтоох дьоно
Сото дэриэбинэ официально 1994 сыллаахха эстибитэ, Бөкө бөһүөлэгэр холбуубут диэн.
1994 - 322 киһи олорбута
1995 - 201 киһи
1996 - 64 киһи
1997 - 32 киһи
1998 - 21 киһи
2000 - 18 киһи
2001 - 25 киһи
2002 - 32 киһи
2003 - 27 киһи
2004 - 11 киһи
2005 - 8 киһи
2006 - 6 киһи
2007 - 4 киһи
2008 - 2022 дылы 1-2 киһи олорор
Максимум 1975 сылларга 655 киһи олоро сылдьыбыта
Историята
Сото абааһылааҕынан биллэр сир. Аатырбыт Баарбара Дьукуна олорон ааспыт сирэ.
1990-2002 сыллардаахха дылы Сотоҕо Атласовтар диэн ыаллар "Манньыаттаах" диэн күүлэй сирин тэрийэ сылдьыбыттара. Кэнники абааһылартан куотан бизнестарын Дьокуускайга көһөрбүттэрэ, онно "Усадьба Атласовых" диэн буолбуттара.
Сото дэриэбинэтэ эстибитигэр сотолор бары Павловскайга көспүттэрэ, Бөкөҕө өстөһөн көспөтөхтөрө.
Корнилов Петр Матвеевич
Корнилов Петр Матвеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1912 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сэрии иннинэ Дьокуускайдааҕы пединституукка преподавателлээбит. Армияҕа сэрии бүтүөр диэри сылдьыбыт. Хас да уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. Сэрии кэнниттэн Саха государственнай университетыгар үлэлии сылдьан ыалдьан өлбүт.
1942 сыл олунньутуттан Арҕаа, Соҕуруулуу-Арҕаа, 3-с Украинскай, Белорусскай фроннарга сэриилэспит.
Компас (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Компас Компас (Pyxis, Pyx) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 220,8 квадрат кыраадыс иэннээх, 43 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа соҕуруу өттүгэр көстөр.
Устуоруйа
Саҥа бөлөх. Былыргы каарталарга бу бөлөх оннугар "Арго Хараабыл" диэн бөлөх мачтата көстөр.
Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха "Муоранан устааччы компаһа" диэн ааттаах киллэрбитэ.
Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт (киинэ)
Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт (Надо мною солнце не садится) — Николай Лугинов "Таас Тумус" айымньытыгар олоҕуран Любовь Борисова туруоруутугар сахалыы уус-уран киинэ. Премьерата 2019 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр буолбута. Киинэҕэ сүрүн оруоллары "Тойон кыыл" киинэнэн киэҥ биллиини ылбыт Степан Петров уонна эдэр, саҥа тахсан эрэр артыыс Иван Константинов оонньообуттар. Киинэ "Государственная национальная кинокомпания "Сахафильм" АУ оҥорон таһаарбыт.