cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арыгыны аһара испэт буолууга үөрэнии
- орто холуочук - саҥата улааппыт, кэпсээнэ элбээбит уонна туттара-хаптара түргэтээбит.
- улахан холуочук – хараҕа олоҕо суох, дьон саҥатын өйдөөн истибэт, барыны-бары кыайар-хотор кэпсээнэ элбээбит, күүһэ-уоҕа киирбит.
-  итирик   -	 хараҕа иччитэ суох, мэндээрбит, тыла бөлүөстүбүт, тугу  гынарын, кэпсиирин  соччо  билбэт, тиэрэ-маары хамсанар, тэмтээкэйдиир.
- охто итирбит - саҥата нэһиилэ тахсар, арыычча хамсыыр, охто сылдьар уонна тугу гынарын билбэт буолбут.
ж. Бэйэ туругуттан көрөн сөптөөх орто холуочуйуу кэнниттэн арыгыны иһэн бүтүөххэ. Киһи бэйэтин бэрээдэгин бэйэтэ хонтуруолланыытын аһара түһэр гына, өй-санаа мөлтүүр кэмигэр диэри иһимиэххэ, туттунан, өһөс санааны киллэринэн тохтуохха наада. Дьэ бу тохтуурга, арыгыны иһэн бүтэргэ киһиэхэ улахан тулуур ирдэнэр.
Бииргэ арыгы иһэргэ саамай куһаҕан дьаллыгынан бары баар дьон биир тэҥҥэ үрүүмкэлэргэ эбэтэр ыстакааннарга кутта - кутта, охсуһуннара-охсуһуннара иһэр үгэстэрэ баара буолар. Бу курдук арыгыны иһии түмүгэр арыгы иһэ үөрүйэҕэ аҕыйах, кыра ыйааһыннаах киһилэрэ урут итирэн хаалаахтыыр буоллаҕа. Арыгы дьайыыта киһиэхэ хайдах тиийэрин ситэ билбэтиттэн, атын элбэх уопуттаах, арыгыны иһэргэ этэ-сиинэ үөрүйэх, арыгыһыт улахан дьонтон хаалсымаары эдэр киһи элбэхтик иһэн кэбиһэн, итирэн араас быстах түбэлтэлэргэ түбэһэн ночоотурара биллэр.
Арыгыны бу курдук охсуһуннара-охсуһуннара биир тэҥник иһэн иһии үгэһин хайаан даҕаны быраҕыы элбэх дьону арыгыны аһары иһэн кэбиһииттэн быыһыа этэ. Арыгыны иһии маннык үгэһэ былыргы кэмҥэ арыгыны иһэ үөрүйэҕэ суох уонна кыра ыйааһыннаах киһини урут итирдэн кэбиһэргэ туһуламмыт быһыы буолан, билигин дьон өйө-санаата сайдыбыт кэмигэр урукку суолтата сүтүөн, киһи бэйэтэ да соруйан, элбэҕи иһэрдэн итирдиигэ киирэн биэрбэт буолууга үөрэниэн сөп этэ. Былыргы кэмнэргэ олохтоох булчуттары кэлии дьон арыгыны итинник иһэрдэн итирдэ охсон баран, бары түүлээхтэрин албыннаан ылар ньымаларыгар билигин да эдэрдэр киирэн биэрэ тураллара ордук хомолтолоох.
4. Куораттарга, улуустар кииннэригэр уонна улахан бөһүөлэктэргэ даҕаны, дьон кыратык олоро түһэн аһыы эбэтэр кыратык арыгы да иһэ түһэр дьиэлэрэ суохтар. Үгүс көрсүһэ түспүт дьон барылара онно-манна таһырдьа, үлэлиир сирдэригэр, олбуордар кэннилэригэр, дьон олорор дьиэлэрин киирэр сирдэригэр уонна массыыналар истэригэр арыгы иһэллэр. Туох да сокууската суох, табаахтыы-табаахтыы пиибэни, үрдүк кыраадыстаах арыгыны элбэҕи уонна түргэнник иһэллэр. Маннык ыарахан усулуобуйаҕа эмискэ аһаммыт күүстээх ас хаһан даҕаны киһилии иҥмэт, хата төттөрү баран итирии, мөҕүллүү, содуом барыта арыгыны итинник иһииттэн элбэхтик саҕаланар.
Киһи барыта биирдэ арыгы иһэригэр биирдии бытыылка арыгыны соҕотохто ылан иһэн кэбиспэт. Сорох киһи биир эмэ үрүүмкэ арыгыны иһиэн баҕардаҕына, бытыылканы атыылаһарыгар атын дьону эмиэ көҕүлээтэҕинэ эрэ табыллар эбэтэр кими эмэ ыҥыран арыгылата илдьэригэр тиийэр. Норуот ол иһин «үс буолан кыттыһан иһиэххэ», диэн этиини биир бытыылканы ылан иһээри үөскэппит эбит. Ити аата маҕаһыынтан атыылаһыллар биир бытыылка арыгы элбэх дьон арыгылыырын саҕалыыр, онон арыгыны аҥардас бытыылкаларынан эрэ атыылааһын үгүс киһи арыгыны иһэллэригэр тириэрдэр. Маннык элбэх киһи кыттыһан арыгылыырын суох оҥорор туһугар арыгыны үрүүмкэнэн кутан биэрэн атыылыыр сирдэри элбэхтик тэрийии олус туһалаах буолара быһаарыллар.
Элбэх аһыыр уонна арыгы иһэр дьиэлэри тэрийии ордук улаатан иһэр эдэрдэргэ улаханнык көмөлөһүө. Арыгыны иһэ үөрэммэтэхтэриттэн, мээрэйдэрин билбэккэлэр сыыһа туттаннар, ол аата бытыылкаттан аһара элбэҕи иһэн кэбиһэннэр, ордук үгүстүк араас быстах суолга түбэһэллэр, охтон хаалан тымныыга тоҥон өлөллөр. Кинилэр киһилии үчүгэй усулуобуйаҕа олорон эрэ, улахан дьон курдук, бэрээдэктээхтик аһыырга, иһэргэ сотору кэминэн үөрэниэхтэрэ этэ. Ордук доҕотторун кытта кэпсэтэ-кэпсэтэ, кыратык аһыы-аһыы сөп буолар гына арыгыны кыра үрүүмкэттэн иһэр буола үөрэнэллэрэ туһалаах эрэ буолар.
Биһиэхэ статистика кэпсииринэн «бытовой» диэн ааттыыр, дьиэҕэ-уокка арыгылааһыннар олус элбээн тураллар. Атын арыгы иһэр сир суох буолан дьон бары дьиэлэригэр мунньуста түһэн, иккиэ эбэтэр үһүө буолан иһэллэр. Маннык арыгылааһын бу дьиэ кэргэни хаһаайкатыттан саҕалаан кыра оҕолоругар диэри сордуур, обургу оҕолору аҕаларын курдук, арыгылыыр үгэскэ үөрэтэр. Итинтэн салгыы бу дьиэ кэргэн барылара арыгылааһыннарыгар кытта тириэрдэрэ элбээн иһэр.
Оҕолорго: «Үчүгэй дьон буолуҥ, арыгыны иһимэҥ»,- диэн этэн уонна дьиэҕэ арыгылаан, үөрэн-көтөн кинилэри арыгылыыр үгэскэ үөрэтэллэр уонна куһаҕаны оҥоробут дии санаабаттар. Суос-соҕотох бу боппуруостары быһаараары эрэ туспа турар аһыыр уонна арыгы иһэр дьиэлэри элбэҕи тэрийтэлиэххэ сөп.
Арыгы иһиитигэр үөрэ-көтө, тото аһааһын хайдах курдук дьон өйүгэр-санаатыгар сабыдыаллыырын үчүгэйдик тэриллэн ыытыллар сыбаайбалар уонна үбүлүөйдэр хайдах барыылара туоһулууллар. Ыллыы-туойа минньигэс аһылыгы тото-хана аһыы-аһыы кыралаан арыгы иһэ олордоҕуна киһи хаһан да өйүн сүтэрэр гына итирэн хаалбат. Алҕас итирдэҕинэ даҕаны хаһан баҕарар тот киһи, тот киһи курдук өйө-санаата сайаҕас, майгына сымнаҕас, дьэллэм, үтүө тылы истимтиэ буолар.
Баҕалаах дьоҥҥо сөптөөх чэпчэтиилэри оҥорон, арыгыны атыылыырга көҥүлү биэрэн аһыыр уонна арыгы иһэр дьиэлэри дьон мустар сирдэригэр барыларыгар астаран үлэлэтии эдэр дьон уулуссаҕа уонна общественнай миэстэлэргэ пиибэ, арыгы иһэллэрин тохтотуо этэ. Арыгы иһиитин дьыалатыгар культуралара лаппа үрдээбит арҕааҥҥы омуктар уоппуттарыттан ылыннахха, маннык, арыгы иһэр дьиэлэр хас хардыылаатах аайы турар элбэхтэр уонна олору биирдии дьиэ кэргэн көрөн-истэн үлэлэтэрэ ордук табыгастаах. Маннык дьиэлэргэ бэрээдэги көрөргө уонна аһары иһээччилэри хонтуруоллуурга да судургу буолар.
Аһыыр уонна арыгы иһэр дьиэлэри араас хайысхалаахтык үлэлиир гына эмиэ тэрийиэххэ сөп. Ыалдьыттары сынньата таарыйа бильярд, хаарты, саахымат уонна дуобат оонньотор гына эмиэ дьаһаныахха. Дьон сынньанар, аһыыр кэмнэрин бу курдук тэрийии бириэмэни ордук туһалаахтык атааралларыгар олук буолар. Биир идэлээх, интэриэстээх дьон муһуннахтарына уопсай тылы булуналлара, санааларын атастаһаллара элбээһинэ олох хаамыытын инники диэки сыҕарыталларын түргэтэтиэн сөп.
Маннык дьиэлэргэ сахалыы астары дэлэччи баар оҥоруу аһааһын хаачыстыбата тупсарыгар тириэрдэр. Атын сайдыылаах дойдуларга дьону, ыалдьыттары көрөн-истэн аһатыы бэйэтэ туспа дохуоту күүскэ киллэрэр салаа буолар. Арыгыга сыһыан үчүгэй өттүгэр уларыйара буоллар дьон эмиэ кинилэртэн итэҕэһэ суохтук тэриниэ, дьону кыайа-хото аһатыа этилэр.
Дьэ бу буолуо этэ, дьиҥнээхтик дьон туһугар кыһамньы диэн, кинилэр мэлдьи киһилии, үчүгэй усулуобуйаҕа олорон аһыылларын хааччыйыы. Маннык тэрээһин үчүгэйдик үлэлиирин туһугар, аһыыр дьиэлэр ахсааннара элбэх буолара уонна хас сир аайы тутуллаллара наада. Тоҕо диэтэххэ, дьону кыһанан аһатарга, аһы боруобалаан көрүү ньымата хаһан баҕарар сыысхала суох дьайар. Ол талан ылыы ньымата ас хаачыстыбатыгар уонна аһатыыны тэрийиигэ даҕаны, олус туһалаах буолара биллэр.
Арыгы иһиитин дьыалатын биһигиннээҕэр элбэх уоппуттаах, тыһыынчанан сыллар усталара арыгы оҥоруутунан дьарыктаммыт норуоттар маны быһаарбыттара өр буолла. Кинилэр куруук арыгыны иһэллэр эрээри, арыгыһыт буолааччылара аҕыйах эбиттэр. Кинилэргэ хас хардыы аайы, олоро түһэн, кыратык аһыы-аһыы арыгы иһэр дьиэлэр элбэхтэр. Ким арыгы иһиэн баҕарбыт оннук дьиэлэргэ киирэн, сөп буоларынан иһэ түһэн тахсыан сөп. Биһиги эмиэ кинилэр уһун үйэлэр тухары үөрэтэн мунньуммут уопуттарыттан сөптөөҕүн көрөн туһаннахпытына эрэ арыгы дьайыытын кыайыахпытын сөп.
Арыгыны иһэр дьиэлэри элбэҕи тэрийии кэнниттэн, дьон бырааптарын күөмчүлээбэккэ эрэ, былаас күүһүн туһанан уулуссаҕа, общественнай миэстэлэргэ арыгыны, пиибэни иһэ сылдьааччылары бэрээдэккэ ыҥырыахха дьэ сөп буолар. Арыгыны аналлаах дьиэҕэ эрэ иһэр кыаҕы дьоҥҥо биэрии, кинилэр сөбүлээн көрөн иһэ үөрэнэллэригэр биллэрдик көмөлөһөр.
Маннык дьиэлэри тэрийии биир биллэр туһатынан, ити дьиэлэр соччо үчүгэйэ суох сурахтара уонна киһилии киһи батыспат холобурдара киэҥник тарҕаннахтарына биирдэ биллэн барыаҕа. Куһаҕан сурахтаах ити дьиэлэри элбэх арыгы испэт дьон тумна сырыттахтарына, оҕолоро ити дьиэлэри эмиэ тумна сылдьарга үөрэниэхтэрэ. Ити быһыы салҕанан бардаҕына, кэлэр көлүөнэ эдэрдэр арыгыттан тэйэн барыыларыгар олук ууруллуон сөп. Арыгыны аһара испэт дьон сыыйа элбээн, дьэ дьиҥнээхтик, өйдөрө-санаалара сайдан, арыгыттан арахсан, тэйэн иһиэхтэрэ этэ.
Уулуссаҕа уонна общественнай миэстэлэргэ эдэр дьон арыгы иһэллэрэ кыра, саҥа улаатан эрэр оҕолорго олус куһаҕан холобурунан буолар. Оҕолор бэйэлэрин бараллаалара улахан, бастаан иһээччилэрин холобурдарын көрөннөр, улааттылар даҕаны үтүктүбүтүнэн бараллара отой саарбаҕа суох. Кыра оҕолор улаата түһэн, бэйэлэрин толкуйдуур өйдөрө-санаалара сайдан, бөҕөргүөр диэри арыгыһыттары соччо көрбөтөхтөрүнэ даҕаны бэйэлэригэр ордук буолар.
Туспа турар арыгы иһэр дьиэлэри элбэхтик тэрийэн, арыгы иһиитин арыгы испэт дьонтон туспа араарыыны оҥордоххо саҥа улаатан иһэр оҕолорго уулуссаҕа уонна общественнай миэстэлэргэ арыгы иһэн куһаҕан холобуру көрдөрүү суох буолуо этэ. Кыра эрдэхтэриттэн арыгыны иһэр үгэскэ үөрэммэтэх кэлэр көлүөнэ эдэр ыччаттар арыгы иһиититтэн сыыйа тэйэн барыахтара. Итини тэҥэ манна ордук улахан туһаны, ити арыгы иһэр дьиэлэр соччо үчүгэйэ суох сурахтара оҥоруоҕа. Куһаҕан сурахтар уонна холобурдар бэрээдэктээх дьону ордук түргэнник ол сирдэртэн тэйитиэ этилэр. Төрөппүттэрин уонна арыгы испэт дьон көмөлөрүнэн улаатан иһэр оҕолор итинник, соччо үчүгэйэ суох миэстэлэртэн тэйиччи туттуна сылдьарга кыра эрдэхтэриттэн үөрэнэн хаалыахтара.
Арыгы иһээччилэр саһан олорон иһэр сирдэринэн баар-суох олорор дьиэлэрэ буолар. Дьиэтигэр арыгылыыр аҕа уол оҕото, аҕатын үтүктэн, кини курдук эмиэ арыгыны иһэргэ үөрэнэн хаалыан сөп. Арыгыны иһии көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн салгыы баран иһэрэ олохсуйан хаалбыт үгэскэ кубулуйан сылдьар. Арыгыны улахан дьон туспа турар дьиэлэргэ иһэр буолуулара ити үгэс салгыы баран, эдэр көлүөнэлэргэ бэриллэр сибээһин быһыа этэ, сыыйа-баайа арыгыһыттар аҕыйаан барыыларыгар олук ууруллуутун саҕалыан сөп.
Бу курдук туспа турар аналлаах арыгы, пиибэ иһэр дьиэлэри тэрийэн арыгы иһээччилэри, атын арыгы испэт дьонтон тэйитэн, сыыйа-баайа, ыган-хаайан тиэтэппэккэ эрэ кэлэн иһэр көлүөнэлэр арыгыттан арахсан баралларын ситиһиллэр. Арыгыны иһиини утары охсуһууга итинтэн атын киһилии быһыылаах суол суох. Арыгыны тэйитэргэ эйэлээх ньыманы эрэ туттан, арыгыһыттар аҕыйаан баралларыгар олук ууруохха сөп.
5. Киһи өйө-санаата олус түргэнник сайдар. Кыра оҕо улаатыар диэри, дьон-норуот үйэлэр тухары сайдан, үөрэтэн билбиттэрин барытын кэриэтэ баһылыыр уонна бэйэтин олоҕор туһаммытынан барар.
Хоту дойду олохтоохторо үрдүк кыраадыстаах арыгыны урукку кэмҥэ элбэхтик иһэ үөрэммэтэхтэриттэн арыгы ыарыытыгар түргэнник ыллараллар диэн сорох үөрэхтээхтэр этэллэр. Бу этиини үчүгэйдик толкуйдаан, ырытан көрдөххө: хоту дойду дьонун өйдөрүн-санааларын намтатар, бу дьон өйдөрүн сайдыыта соҕурууҥҥу дьон өйдөрүгэр биир өрүтүнэн тиийбэт эбит диэн батталлаах өйдөбүлтэн тахсар этии диэххэ сөп. Маннык быһыы дьон санааларын ордук түһэрэр, омугу омугунан атаҕастыыр уонна мөлтөтөр, арыгыны аһары иһимиэххэ диэн үөрэтэр оннугар хата төттөрү, түргэнник арыгыһыт буолууга үтүрүйэр быһыы буолар.
Куруук аһара түһүүлээх обществоҕа олорор буолан үчүгэйи оҥорор аатыран хата төттөрүтүн оҥоруллар, ол курдук: «Арыгыны иһимэҥ»,- диэн виноградниктары да кэрдиллэр, онтон өссө аһара баран, арыгыны букатын бобон, суох оҥорон, аны наркоманнары уонна токсикоманнары дэлэччи үөскэтэллэр. Кэнники бириэмэҕэ бэчээт үлэтэ сэргэхсийэн, баар чахчылары кырдьыгынан суруйалларыттан арыгыны кытта сатаан табан охсуспатах улахан салайааччылар биллэллэр. Дьон бары элбэхтик арыгылааһыннара социальнай, экономическай төрүттээх уонна государство, республика салалтата төһө дьоҥҥо-сэргэҕэ чугас турарын уонна ылынар ыйаахтара төһө дьоҥҥо сыаналанарын, толоруллалларын көрдөрөр бэлиэ буолар.
Ааспыт «социализм» кэмигэр дьону барыларын тэҥнээн уонна коммунизмтан атын идеологиялар бары сыыһалар диэн өйдөбүлүнэн туһанан Сир үрдүгэр буола турар быһыыны-майгыны атыннык сыаналыыр дьону туоратыы уонна эккирэтии түмүгэр, бэйэлэрин элбэх саҥа толкуйдарын олоххо киллэрээри үгүс салайааччылар тоҥкуруун сыһыаннарын кыайбакка, үгүстэр олоххо сыаллара суох буолан арыгыга ылларыылара үксээбитэ. Дьон-норуот баҕарар баҕаларын, үлэлээбит үлэлэрин түмүгүн, дохуоттарын, бэйэлэрэ бас билэн дьаһайалларын коммунистар былдьаан ыланнар, үлэһиттэр олохторо тупсарыгар бэйэлэрэ букатын кыһаммат буолан хаалбыттара.
Көннөрү үлэһиттэр уһун кэм устата үрдүкү салайааччылар тугу этэллэрин кэтэһэ, үтүктэ уонна олору толоро үөрэнэн хааланнар, партия саҥа идеялара аҕыйаабыттарыгар өйдөрө - санаалара иллэҥсийэн, кураанахсыйан хаалбыта. Онуоха эбии оччотооҕу сокуоннар киһиэхэ бэйэтигэр туһалааҕы тугу эмэ оҥосторун төгүрүччү өттүттэн боболлоруттан сорохтор араас тууйуллубут санааларын аһарына сатааннар элбэхтик арыгы иһэллэр этэ.
Дьон өйдөрүгэр-санааларыгар тулалыыр эйгэлэрэ уонна үлэлэрэ-хамнастара ордук күүскэ сабыдыаллыыллар, онон үгүс элбэх арыгыһыт биир сиргэ баар буолуута, кинилэр олохторун таһыма аллараа түспүтүн, үлэлэрэ-хамнастара сатарыйбытын уонна ону бэйэлэрин күүстэринэн көннөрөр кыахтара суоҕун илэ көрдөрөр бэлиэ буолар.
Арыгыны аһара испэт буолуу араас үөһээҥҥи салайааччылар ыйаахтарынан буолбакка, дьон өйдөрө-санаалара, арыгыга сыһыаннара уларыйдаҕына, бэйэлэрин олохторугар, үлэлэригэр-хамнастарыгар, оҕолоругар эрэллэрэ үөскээтэҕинэ бэйэтэ да кэлиэн сөп. Дьон бары арыгыһыт буолар аналлара суох. Арыгыны тула айдаан намыраатаҕына, ол аата арыгы биирдэ баар буолан ыла-ыла сүппэт буоллаҕына, кэлэр көлүөнэ эдэр дьон өйдөрө-санаалара арыгыттан тэйэн барар. Билигин даҕаны биһиги ортобутугар арыгыны сөбүгэр иһэр, арыгыһыт буолан барбат дьон ордук элбэхтэр. Бу арыгыһыт буолбат дьон өйдөрүн-санааларын уонна үлэлэрин-хамнастарын кытта билсиһэ түһүөхпүтүн сөп:
а. Сөбүлүүр үлэтигэр үчүгэйдик, таһаарыылаахтык үлэлии сылдьар, бэйэтигэр сөп буолар хамнастаах уонна олоҕун тупсарарга эбии атын дьарыктардаах киһи арыгыһыт буолбат.
б. Олоххо ситиһэ сатыыр элбэх баҕа санаалардаах уонна ол санааларын ситиһэригэр бары күүһүн-кыаҕын уонна өйүн-санаатын ууран туран үлэлии-хамсыы сылдьар үлэһит киһи арыгыга ылларбат.
в. Бэйэтин чугас, сөбүлүүр, ытыктыыр дьоно, оҕолоро киһилии олоруохтарын ис сүрэҕиттэн дьиҥнээхтик баҕарар уонна оҕолоро улаатан үтүө дьон буола сайдалларын хааччыйыан толкуйдуур киһи хаһан даҕаны арыгыга ылларыа суоҕа. Бэйэтэ арыгылаан, чэпчээн, дэбдэйэн сылдьарынааҕар чугас дьоно, оҕолоро үчүгэй буолалларын ситиһэр, олохторо тупсарыгар кыһанар киһи хаһан да арыгылыы сылдьыбат.
г. Үлэлээн-хамсаан сөптөөх дуоһунаска ыттыбыт киһи көрүүлээх аһы элбэхтик аһыы-аһыы арыгыны син иһэр даҕаны арыгыһыт буолан барбат.
Арыгыны аһара испэт буолуу саамай кылаабынай усулуобуйаларынан; бу киһи тус бэйэтин өйө-санаата кытаанаҕа, үлэлиир үлэтэ, олорор олоҕо бэйэтин көрдөбүлүгэр сөп түбэһиитэ уонна олоҕор туруоруммут сыалын-соругун ситиһэргэ дьулуура буолар. Итини тэҥэ бу усулуобуйалар туолууларыгар кинини тулалыыр дьон олохторо уонна үлэлэрэ-хамнастара эмиэ быһаарар оруолу ылаллар.
Дойдубут айылҕатын усулуобуйата ыараханыттан аҥардастыы тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанан олорор дьон нэһиилэ бэйэлэрин эрэ көрүнэллэр. Аҥардас ынах, сылгы уонна таба көрүүтүнэн дьарыктанан олорор омук сайдыыта, иннин диэки барыыта бытааныттан, атын, түргэнник сайдан иһэр промышленноһынан дьарыктанар омуктартан хаалан, кинилэри аһатааччыга эрэ кубулуйар. Омук атыттартан хаалан хаалбакка сайдан, иннин диэки үүнэн иһэрин туһугар экономикаҕа сайдыыны, барыһы биэрэр тутаах хайысхалары хайаан даҕаны баһылыахтаах. Республика иһигэр тахсар үлэ миэстэлэрин үллэриини республика салалтата илиитигэр ылан олохтоох тыа сирин дьонун аан бастаан үлэнэн хааччыйыыны, үлэ биржатын көмөтүнэн ситиһиэн сөп.
Саха омук Аан дойду үрдүнэн биир бастакынан промышленноһы сайыннаран, тимири уһаарары уонна уһанары баһылаабыт, бүтүн Сибиир илин өттүн сайыннарбыт улуу омук буолар. Бары эдэр ыччаттар республика сайдан эрэр промышленноһыгар күүскэ кыттыһаллар. Элбэх билиини-көрүүнү уонна эрчими-кыаҕы саҥа идэлэри баһылыырга ууран, кыайа-хото үлэлээн-хамсаан инники олоҕу оҥостоллор, олохторугар тупсарыыны киллэрэллэр, кыайыыга-хотууга эрэллэрэ, дьулуурдара эбиллэр, арыгыга ылларбаттар.
6. Хас биирдии киһи этигэр-хааныгар уонна өйүгэр-санаатыгар арыгы тус-туһунаннык дьайар, ол дьайыыта төһө элбэҕи уонна төһө чаастатык иһэриттэн ордук улахан тутулуктаах. Арыгы дьайыытын, киһи өйүгэр-санаатыгар уонна этигэр-хааныгар төһө дириҥник иҥэн эрэриттэн, майгыта-сигилитэ төһө уларыйыытыттан көрөн түөрт аллараа диэки түһэн иһэр үктэллэргэ араарыахха сөп:
а. Арыгыны иһэ үөрэнэ илик, биирдэ эмэтэ иһэр киһи. Бу киһи ханнык балаһыанньаҕа төһөнү иһиэххэ сөбүн билбэт, сорох түбэлтэҕэ араас хампаанньаҕа кыттыһан аһара иһэн кэбиһиэн эмиэ сөп. Итирдэҕинэ сүгүн буолбат, барар-кэлэр, хотуолуур, онтон өйдөннөҕүнэ, аһара улаханнык ыалдьар уонна өр кэмҥэ арыгы иһэрин быраҕар.
б. Арыгыны түбэһэ түстэр эрэ иһэр киһи. Иһэ үөрэнэн төһө арыгыны иһэрин билэриттэн ортотук холуочуйуор эрэ диэри иһэр. Аһы ас курдук нэмин билэн аһыыр, сарсыарда абырахтанан салгыы иһэн бара турбат.
в. Арыгыны куруук кэриэтэ иһэ сылдьар киһи. Кини үчүгэйдик аһыы-аһыы элбэҕи иһэр, этэ-хаана арыгыга үөрэммит, сөп буола-буола арыгы иһиэн баҕаран кэлэр, үгүстүк аһара иһэн кэбиһэн итирэр. Итирдэҕинэ үксүгэр содуомнаабат, охтон хаалан утуйар, онтон өйдөнө быһыытыйдаҕына абырахтанан баран салгыы иһэн бара туруон сөп.
г. Арыгыны испэтэҕинэ сатаан сылдьыбат, арыгыта суох туга эрэ табыллыбат буолбут киһи. Манныкка тиийэ испит киһи куруук арыгы булан истэҕинэ эрэ санаата табыллар, кыратык да эбиннэҕинэ холуочуйар, илиитэ салҕалас уонна куруук итирик курдук сылдьар киһи.
Арыгыны иһэр дьону маннык түөрт аллараа диэки түһэн иһэр үктэллэргэ туруортааһын, арыгыны төһө элбэхтик иһэҕин даҕаны оччонон аллараа, арыгыһыт буолуу диэки түһэн иһиини көрдөрөр уонна бэйэ туругуттан көрөн сотору-сотору бэрэбиэркэлэнэ сылдьарга аналлаах. Икки хас ый арыгы испэккэ сырыттахха киһи этэ-сиинэ бэйэтэ ыраастанарыттан биирдии үктэли өрө тахсан биэрэн иһиэххэ сөп, онтон абырахтана-абырахтана иһэн бара турдахха, бүтэһик үктэлгэ түһүү олох чугаһаан эрэр буолуон сөп, оччоҕуна бэйэ бары кыаҕын түмүнэн арыгы иһэртэн туттунара эрэйиллэр.
Бүтэһик төрдүс үктэлгэ тиийэ испит дьон бэйэлэрин кыахтарын билиммэттэриттэн туспа көмө хайаан даҕаны наада буолар. Бу дьоҥҥо маҥнайгы көмөнөн өйдөрүн-санааларын бөҕөргөтүү, тулуурдаах буолууга үөрэтии, олоххо сыалларын сүтэрбиттэрин булалларыгар көмөлөһүү, эмтэтии буолуо этэ.
Арыгыһыт буолбат туһугар киһи өйө-санаата тулуурдаах, дьулуурдаах, ол аата өһөс майгылаах уонна олоҕор туох эмэ ситиһэргэ аналлаах сыаллардаах буолуо этэ. Остуолга турар үрүүмкэлээх арыгыны күөйэ тутан ылан, айахха тириэрдэн иһэн кэбиһиини киһи өйө-санаата баһылаан салайарыттан, испэккэ төттөрү ууран кэбиһэр кыаҕа хаһан да хаалан хаалбат. Оҕо кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын, тулуурун күүһүрдэри, дьарыктыыры төрөппүттэр эрэ оҥорор кыахтаахтарын таба өйдөөн олоххо туһаналлар. (1,16).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №244. 12.03.2015.
Захаров Александр Никитич
Олоҕун олуктара
Абаҕаҕа колхозтаахтар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата — Никита Афанасьевич, оччотооҕу колхоз бэрэссэдээтэлэ. 1938 репрессияҕа түбэһэн хаайыллан, 1940 реабилитацияланан баран хоту олохсуйар. Аҕа дойду сэриитигэр сураҕа суох сүппүтэ.
Үөрэҕин Кемерово уобалаһыгар Новокузнецкай куоракка хайа техникумугар 1957 бүтэрбитэ. Кэлин Саха Госуниверситетыгар үөрэҕин салҕаабыта. Саха сиригэр көһөн кэлбитэ уонна уурайыар диэри Дьокуускайга «Якутстрой» систематыгар үлэлээбитэ. 9 сыл устата Совмин иһигэр капитальнай тутуу управлениятын кылаабынай инженерынан үлэлээбитэ. Республика үрдүнэн тутууну ыыппыта. Кэргэнэ Елена Васильевна университет физика салаатын преподавателя, икки уоллаах, үс сиэннээх.
Туппут дьиэлэрэ
Александр Никитич быһа холоон 200 тахса дьиэни туппута, олор быыстарыгар Дьокуускай куоракка: Аммаҕа Федот Потапов аатынан культура дьиэтин тутуутугар сүрүн кылаатын киллэрбитэ, Абаҕаҕа сэрии бэтэрээннэригэр анаммыт панорама уо.д.а. Төрөөбүт дойдутугар Абаҕаҕа туппут дьиэтэ 2007 Саха сирин тиэргэннэрин күрэхтэригэр бастаан турардаах.
Бөрө (түүр өйдөбүлэ)
Бөрө түүрдэргэ суолтата — бөрө түүр омуктар олорор сирдэригэр барытыгар баар буолан былыр-былыргыттан култуураларын сорҕото буола сылдьар.
Бөрө – түүр омуктарыгар көҥүл буолуу сүрүн бэлиэтэ. Бөрө ханнык да үөрэтиигэ, уһуйууга, эрчийиигэ бэриммэт. Бөрө – сомоҕолоһуу бэлиэтэ, үөрүнэн сылдьар. Бөрө тобоҕунан, сытыйбытынан аһаабат, ол аата ыраас, чэбэр буолуу бэлиэтэ. Бөрө охсуһууга кыайыар эбэтэр өлөн охтуор диэри киирсэр, чаҕыйбат быһыы, толлубат буолуу бэлиэтэ. Бөрө үйэтин тухары биир тыһылаах буолар, эрэллээх буолуу бэлиэтэ. Бу бөрө майгытын сорҕото эрэ.
Бөрө номохторго:
Башкирдарга номох кэпсииринэн, усерган аймаҕын сороҕо кэрэ дьүһүннээх бөрө кыыһы ойох ылбыт Башбуре (Баһылык бөрө) булчуттан сыдьааннаах. Кекбуре (Көҕөччөр бөрө) – урман-кудий башкир бииһин төрүтүнэн буолар.
Маҥан бөрө Х-XII үйэҕэ огуз-кыпчактар сүрүн тотемнарынан буолара. Татаар номоҕо кэпсиир:  биирдэ ойуурга муммут көс биис өстөөхтөр тоһуурдарыгар түбэспит. Онуоха бу бииһи араҥаччылыы сылдьар Маҥан бөрө кинилэри ойууртан тыыннаах таһаарбыт. Бу бөрө түүр омук биллэр дьоруойа– аарыма улахан Алып (Алпамыш) саҕа улаханнаах эбит.
Бөрөҕө сыһыан:
Түүр омуктар бөрөҕө ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллара кинилэр бэлиэлэригэр уонна өс номохторугар көстөр. Татаардар бөрө улуйуута – эйэлээх уонна нус-хас олоҕу түстүүр дииллэр. Улахан ситиһиилэммит киһиэхэ – “бересе улый” (бөрөлүү улуйда) дииллэр. Татаар чинчийээччитэ  Иакинф Бичурин бигэргэтэринэн, кытайдар тюркюттары бөрөлөрүнэн ааттыыллар.
Бөрө бэлиэтэ:
Түүр омуктар былаахтарыгар бөрө тотемын элбэхтик көрүөххэ сөп. Холобурга, Ногайскай Орда былааҕа.
Гильберт Давид
thumb|right|Давид Гильберт 1912 сыллаахха.
Давид Гильберт (Көнинсберг, Пруссия, 1862 Тохсунньу 23–Гөттиҥен, Германия, 1943 сыл олунньу 14) ниэмэс матемаатига. Кини бириэмэтигэр биир ордук сабыдыаллаах матемаатик учуонай этэ.
Гильберт араас уобаластарга киэҥ идеялары чинчийбитэ. Инвариант теориятын чинчийбитэ, геометрияҕа аксиомалары киллэрбитэ, уонна Гильберт пространствотатын быһаарбыта. Ол функциональнай анаализ төрүтэ буолбута. Квантовай механика уонна относительнай теория элбэх боппуруостарын математика өттүн Гильберт уонна кини устудьуоннара быһаарбыттара. Кини бастаан математиканы метаматематикаттан араарбыта онон Кантон теорияларын уонна трансфинитнай сыыппаралары хаххалаабыта.
Гөттиҥен оскуолата
1895 сыллаахха Гөттиҥен университетыгар математика декана буолбута, ол бириэмэҕэ аан дойдуга математиканы дириҥник үөрэтэр киинэ этэ. Олоҕо бүтүөр дылы деканынан сылдьыбыта. Биллэр үөрэнээччилэрэ: Герман Вейл, шахмат чемпиона Эмануэль Ласкер, Эрнст Зернело уонна Карл Густав Хемпель. Гөттиҥберг университетыгар үлэлии сырыттаҕына чулуу математиктары кытта билсэ сылдьыбыта, ол быыһыгар Эмми Нөтэр уонна Алонзо Черч.
Гильберт аксиомалара
Grundlagen der Geometrie (Геометрия төрүтэ) диэн үлэтэ 1899 сыллаахха бэчээттэммитэ. Эклид аксиомаларын буолбакка Гильберт бэйэтин аксиомаларын наборун киллэрбитэ. Евклид үлэтигэр баар боппуростары быһаарбыттар.
Гильберт программата
1920 сыллаахха математикаҕа чинчийии проегын киллэрбитэ. Математика формулалара биир буолбут курдук уонна барыта толору логика төрүттээх буолуохтаах диэн итэҕэйэрэ.
Ону быһаарарга: диэн саныыра.
Киниэхэ техника уонна философия өттүттэн киллэриини биэрэр биричиинэлэрдээх курдук этэ.
Прикладной математика
1912 сыл кэнниттэн Гильберт болҕомтотун прикладной математикаҕа уурбута, ол курдук ааҕыыны уонна физика математикаҕа. Ол үлэлэрэ эмиэ улахан суолталаахтар.
Слепцов Тимофей Михайлович
Слепцов Тимофей Михайлович (1894—1973 сс.) — 1947 сыллаахха Бочуот Знамята ордены ылбыт, колхоз председателя.
Уһун Күөл (Уус-Алдан улууһа)
Уһун Күөл — Уус-Алдан улууһун Бастакы Өспөх нэһилиэгин киинэ.
Ираан риала
Ираан риала диэн Ираан валютатын биирдигэ.
Whole Foods Market
Whole Foods Market - АХШ дойдутугар баар айылҕа аһын атыылыыр уонна органик астары атыылыыр сетевой ретейл бизнес, кыахтаах баай соҕус дьоҥҥо анаммыт маҕаһыын. 2017 сылтан ыла Amazon конгломератка киирэр.
Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннара
thumb Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннара - дьон олоҕун уонна чөлүн көмүскүүргэ, дьон дьоһунун хааччыйарга уонна киһи эрэйин-муҥун чэпчэтэргэ анаан тэриллибит омуктар ыккардыларынааҕы үтүөнү оҥорор 97 мөл. кэриҥэ киһилээх хамсааһын.
Тэрилтэлэрэ:
Хамсааһын салайар тэриллиилэрэ:
Устуоруйата
Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый Сойуустара ССРС-ка 1923 сыллаахха тэриллибитэ.
Amazon Robotics
Amazon Robotics - АХШ таһаҕастары таһар роботтары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир түргэнник сайда турар тэрилтэ. Amazon конгломератка киирэр.
Готовцев Иван Федорович
Готовцев Иван Федорович (1906—1981 сс.) — Өрүс флотун чулуу үлэһитэ, Бочуот Знага, Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннар кавалердара.
Уус-Алдан Баатаҕай нэһилиэгин Бочуот Знага уордьан кавалера (1957 с.), Үлэ Кыһыл Знамята уордьаны 1954 с. ылбыт. Саха бастакы өрүс флотун үлэһиттэриттэн биирдэстэрэ этэ.
Blue Origin
Blue Origin (Блү Оридьин) - АХШ аэрокосмическай тэрилтэтэ, Amazon аэрокосмонафтиканы сайыннарар салаатыгар киирэр.
Биткоин
Биткоин (Bitcoin, Биткойн), криптовалүта, децентрализованнай эмиссиялаах, эмитеннара дьон компьютердара буолар. Биткоины ким даҕаны былдьыыр уонна арестыыр кыаҕа суох, ол иһин 2012-2020 сыл иһигэр Биткоин сыаната 1 штука биткоиҥҥа 1$ урут, билигин 23000$ тиийэ барда. Биткойн айбыт киһи дьоппуон киһитэ Сатоси. Саха Сиригэр сахалар Биткойн тутталларыгар Savl бигэ көмөтүнэн тутталлар уонна төлүүллэр.
Электроннай төлөбүрдэр ортолоругар ортоку уларсык уонна наадата суох — бигэргэтиллибит операция механизма суох (сыыһа- халты ыытыллыбытын эбэтэр толоруллубатах аадырыска илии баттаннаҕына, эбэтэр атын дьоҥҥо биллэр киһи). Ол үп- харчы ким да мунаарар кыаҕа суох (хаайыыга), сабыылаах күлүүс хаһаайына (эбэтэр кини биллибит сирэйиттэн ураты). Ол эрээри мультиподпис технологията көрүллүбүт үсүһү (Арбита) тардар уонна «төннөрүллүбэт хабааннаах»олоххо киллэрэр кыаҕы биэрэр. Анал тыл көмөтүнэн сценарийдар көмөлөрүнэн өй контракт атын көрүҥнэрин олоххо киллэрэр кыах баар, ол гынан баран графическай интерфейстан тахсыбат уонна Тюринганан толору хааччыллыылаах, саҥа блокчейн систиэмэтиттэн уратылааҕа (куһаҕана суох).
Араас автордар биткалары араастаан сабаллар. Үксүн варианнары көрсөллөр: баартыйа, виртуальнай валютата, цифровой валютата, электроннай наличность.
Битэмииннэри атыылааччылар табаардарыгар эбэтэр өҥөлөрүгэр туһаныахтарын сөп. Онлайн валюта нөҥүө онлайн-сервис, атын төлөбүрдээх система, атастаһыы пууннара эбэтэр интэриэстээх өрүттэр икки ардыларыгар быһаччы оҥоһуллар.
Операцияны ыытыыга Комиссия бэйэтэ баҕа өттүнэн ананар, комиссия кээмэйэ үрдүгүн ырытыыга приоритекка дьайар. Үксүгэр программа-клиент комиссия рекомендацияланар кээмэйин көрдөрөр. Дыгынас хамыыһыйата суоҕунан ааҕыллаллар да, сүбэлэһэллэр, ол гынан баран кинилэр таҥастара- саптара биллибэт уонна улахан буолуон сөп.
Ойуулаан ойуулааһын
Исторически, первым решением проблемы оплаты удаленному продавцу была только прямая пересылка наличных денег. Онуоха "conaka" уонна "conal" атыылааччы дьиҥ харчы ылбыт харчытын итэҕэстээҕин итэҕэйдэҕинэ, атыылаһааччыга эбэһээтэлистибэлэри толорууну ирдиир гына, бэйэ- бэйэлэригэр итэҕэйэр эбээһинэстээх этилэр. Кэм- кэрдии ааһан, икки суол тутуутун итэҕэйэр ортоку дьон баар буоллулар. Атыылаһааччы харчытын ортотунан биэрэрэ, атыыһыт атын сиргэ сөбүгэр дуу, бэрэстэбиитэлин дуу бас билэрэ. Эт- хаан өттүнэн үп- харчы хаһан да транспортка наадыйбат, тоҕо диэтэххэ, үлэһиттэр олохтоох саппааһы туһаныахтарын сөп. Харчыны маассабай транспортировкалааһынтан аккаастаныы, төлөбүрдэри түргэтэтэргэ, кинилэргэ куттал суох буолуутун түргэтэтэргэ көҥүллээтэ. Маннык төлөбүрдээх системалар эбии дохуоттарыттан биирдэстэринэн блокациялыыр эбэтэр төлөбүрдэри көтүрэр кыах үөскээтэ. Компьютернай технологиялар сайдыыларыттан бааннар төлөбүрдэрэ биллэ судургутуйда уонна түргэтээтэ. Ол эрээри кинилэри туһаныы бааннар бааннарыгар кистэммит информацияны булгуччулаахтык арыйыыны ирдиир, кини тоҕоостоох хонтуруоллуур органнарга оҥорор. Харчыны физическэй транспортировкалааһын оннугар баар объективнай табыгас төлөбүрү государство хонтуруолун систематын судургутутарга, үлэһиттэри хонтуруолу олохтуурга эбэтэр «уорбаланар» уонна "conco" хонтуруоллуур эбээһинэстээх этэ. Ону сэргэ сорох түгэннэргэ суол- иис мөлтөөһүнүн, ону ааһан суол тутуутун аҥарыгар диэри ылар ороскуоту намтатыы ирдэнэр.
Марк Андреевич «Биткин» система өрдөөҕүттэн информацияны ылыы — ылыллыбыт балаһыанньаҕа өрүттэр икки ардыларыгар итэҕэли хайдах да гынан атын өттүттэн дьайыыга да, аһаҕас сибээс каналыгар да итэҕэйии суоҕун бэлиэтээтэ. "Биткин» Интернет нөҥүө атын киһи бас билиитигэр тас мэктиэлэри тардыы суох, онуоха ким да мөккүспэт, операцияны ыытарга булгуччулаах хамыыһыйа, ханнык баҕарар үбү- харчыны босхо ыытыан сөп. Билл Гейтс " Биткиннан» интервьюга төһө чэпчэки сыананы биэрэрин көрдөрөр.
Готовцев Егор Гермагенович
Готовцев Егор Гермагенович (1898—1971 сс.) — сахалартан бастакы өрүс флотун улэһитэ, Үлэ Кыһыл Знамята уордьан кавалера.
Үлэ Кыһыл Знамята ордены 1955 сыллаахха ылбыт. Өрүс флотун үлэһитэ, бэтэрээнэ.
"Көҥүл Бүрээтийэ" фондата
АХШ олорор бүрээттэр төрүттээбитэ 2022 сыллаахха, Украина Арассыыйа сэриитин фонугар.
Александра Гармажапова
Сорох информациянан олорор сирэ Сан Франциско, АХШ.
Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
'''Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института''' — Арассыыйаҕа Оренбург куоракка баар судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтиир "Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института".
Устуоруйата
Институт сэрии кэмигэр Леопольд Ростропович үлэлээбит, онтон, уола Мстислав үөрэммит Оренбурдааҕы музыкальнай учуулусса базатыгар тэриллибит. 1993 сылтан саҕалаан Мстислав Леопольдович Ростропович, сыл аайы, учуулуссаҕа кэлэн маастар-кылаастары ыытар эбит. 2003 с.балаҕан ыйын 1 күнүгэр А. Страдивари "Крейцер -1727" моделынан оҥоһуллубут, аныгы итальянскай маастар Леонардо Рафаэлиано скрипкатын оскуолаҕа бэлэхтээбит.
Факультеттара
1. Музыкальнай факультет
2. Гуманитарнай-творческай факультет
Институт бэлэмниир: -толорооччу музыканнары (фортепиано,оркестровай народнай, оркестровай духовой уонна ударнай, оркестровай струннай үнүстүрүмүөннэр)
-вокалистары (академическай уонна норудунай ырыалар)
-дыраам тыйаатыр артистарын
-киинэ артыыстарын
-музыкальнай тыйаатыр артыыстарын
-бибилэтиэкэ үлэһиттэрин.
Рейтиннэрэ
Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
1. Оренбург куорат үрдүк үөрэх тэрилиэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 470-с миэстэ
Амиров Фикрет Мешади Джамиль оглы
Фикре́т Мешади́ Джами́ль оглы́ Ами́ров (азерб. Fikrət Məşədi Cəmil oğlu Əmirov; 1922—1984) — Азербайджан сэбиэскэй композитора, педагог, профессор.
ССРС норуодунай артыыһа (1965). Социалистическай үлэ Геройа (1982). Сталин аатынан бириэмийэ иккис степеннээх лауреата (1949), ССРС государственнай бириэмийэтин лауреата (1980). 1947 сылтан ССКП чилиэнэ.
Олоҕун кэпсээнэ
Фикрет Амиров сэтинньи ый 22 күнүгэр 1922 сыллаахха Гянджа диэн сиргэ аатырбыт ырыаһыт, тарист, композитор Мешеди Джамиль Амиров дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Кировабад куорат музыкальнай училищетын үөрэнэн бүтэрэн баран, Бакуга музыкальнай училищеҕа композиция кылааһыгар үөрэммитэ. 1939 сыллаахха Бакуга консерваторияҕа үөрэммитэ.
Сэрии саҕаланаатын Ф. Амиров фроҥҥа барбыта, бааһыран төннөн кэлбитэ. 1942—1945 сылларга — филармониҕа директор уонна уус-уран салайааччы, ону таһынан Кировобад куоракка музыкальнай училище директорынан үлэлээбитэ.
Ф. Амиров 1984 сыллаахха олунньу ый 20 күнүгэр өлбүтэ.
Опералара
«Улдуз» (1948) «Севиль» (1953).
Чэриктэй (Уус-Алдан улууһа)
Чэриктэй — Уус-Алдан улууһун Чэриктэй нэһилиэгин киинэ.
Айтыыс
Айтыыс (кирг.айтыш, башк.эйтеш "сказ", казаахтарга - айтыыс) — икки акыын тута айан күрэстэһиилэрэ норуот хоһоонунан, ырыанан хоһуйсуутун көрүҥэ. Муусука үнүстүрүмүөннэрин оонньуутунан доҕуһуоллаах буолар (казахтарга, башкирдарга - домбра, киргиистэргэ - хомус).
Анатолий Соловьяненко
Анатолий Борисович Соловьяненко — опера ырыаһыта (тенор). ССРС норуодунай артыыһа (1975).
Айтыыс
Айтыыс кэмигэр икки акыын бэйэ бэйэлэригэр утары олорон(дэҥҥэ - туран)эрэ, биирэ ырыатын бүтэрбит тылыттан иккиһэ иилэ хабан ылан солбуһа тута хоһуйан ырыанан кэпсэтэллэр. Күрэс кэмигэр хоһуйуу ырыа ханнык баҕарар тиэмэҕэ буолуон сөп. Күрэс түмүгүнэн кыайыылааҕы таларга төһө музыкальнайа, ритмичнайа уонна утары олорор акыын аргуменын хоһуйуунан утарарга төһө булугас, сытыы тыллааҕа көрүллэр. Айтыыска, хас да акыын кыттыан сөп. Ол гынан, киэҥник тэнийбит көрүҥүнэн икки акыын күрэстэһиитэ буолар. Онтон, дьахтардаах эр киһи күрэстэһиитэ, эмиэ, балачча тэнийбит көрүҥ. Айтыыстар - айтыыс-таабырын, айтыыс-хайҕал, айтыыс-үгэ уо.д.а. көрүҥнэргэ арахсаллар.
Казахстаҥҥа айтыыска күрэстэр куруук буолаллар. Айтыыс аатырбыт маастардара, казах биллиилээх акыыннара: Жанак Сагындыкулы(1770-1856), Шоже Каржаубайулы(1808-1895), Суюнбай Аронулы(1815-1898), Биржан-сал(1834-1897), Сара Тастанбеккызы(1878-1916), (1946 с.композитор Мукан Тулебаев Биржан уонна Сара айтыыстарыгар олоҕуран "Биржан и Сара" операны суруйбута), Торебай Ескожаулы(1844-1911), Джамбул Джабаев(1846-1945), Асет Найманбаев(1867-1922). Билиҥҥи акыыннар - Ринат Заитов, Балгынбек Имашев, Жандарбек Булгаков, Дидар Камиев уонна атыттар.
2014 с."Репрезентативный список нематериального культурного наследия человечества ЮНЕСКО" диэн испииһэккэ, Казахстан национальнай номинацията "Искусство исполнения традиционного домбрового кюя" киирбитэ. Онтон, 2015 с. ити испииһэккэ "Айтыш/Айтыс искусство импровизации" диэн кыргыыс, казаах номинацията киирбитэ. Казахстан бырабыыталыстыбата, чуолаан, култуура миниистирэ Мухтар Кул-Мухаммед, айтыыска "тутулуга суох буолуу уонна Астана" уонна "Елбасы"(баһылык) эрэ тиэмэлэригэр хоһуйуҥ диэн цензура киллэрэ сатаабыта. Ону тэҥэ, айтыыс кыттааччыларын Жанаозен тиэмэтин ахтымаҥ диэн кичэйэн туран көрдөспүттэрэ. 2011 сыллааҕы Жанаозен алдьархайын ахтыбыт акыын Бауржан Калиоллеҕа, дьүүллүүр сүбэ кыра сыананы биэрбитигэр көрөөччүлэр сөбүлээбэтэхтэрэ. Тоҕо диэтэр, айтыыска тута хоһуйуу туттуллара, ол тыл көҥүлүн мэктиэтинэн буолар.
Онтон, 2013 с. Толе би, Казыбек би, Айтеке би ааттарыгар буолбут анал айтыыска, былаастаах дьону сытыытык кириитикэлээбит Ринат Заитов уонна Меирбек Султанханов икки ардыларыгар күрэххэ, кыайыыны Султанхановка биэрбиттэрин көрөөччүлэр утарбыттарыгар, дьүүллүүр сүбэ чаас аҥаара сүбэлэһэн баран кыайыыны иккиэннэригэр биэрбитэ. Кайым айтыыс - айтыыс биир көрүҥэ, манна күрэстэһээччилэр поэтическай репликанан күрэстэһэллэр. Онно, бастакы киһи эппит түөрт устуруокаалаах тэттик хоһоонугар, икки бастакы устуруокаалары уларыппакка эрэ, акыыннар иккилии бэйэтин устуруокааларын эбэн биэрэн иһиэхтээхтэр. Ордук элбэхтик кыыстаах уол кытталлар. Кайым айтыыс уратытынан дьээбэлээх-хооболоох хоһуйуулар буолаллар.
Кыттааччылар бэйэ бэйэлэрин, соруйан күлүүлээх, дьээбэлээх тылларынан омуннаахтык күүркэтэн ойуулууллар, онно гиперболаны уонна метафораны сиэдэрэйдик тутталлар. Бастакы түөрт устуруокаалаах хоһоон, салгыырга тиэмэни уонна рифманы биэрэр, онон ол Кайым айтыыс биир тэҥ таҥыылаах уонна биир ис хоһоонноох буолар. Бырааһынньыкка, күрэстэргэ буолар Кайым айтыыстар саҥа ис хоһоонноох уонна таҥыылаах буолан эрэллэр. Билиҥҥи дьон, Кайым айтыыска аныгы социальнай кыһалҕалары таарыйаллар. Айтыыс-таабырын, оҕоҕо аат талар бырааһынньыкка, эдэр ыччат киэһээҥҥи көрүгэр, улахан тойдарга уонна сыбаайбаларга ыытыллар.
Таабырын айтыыс бүтүүтүгэр, утарсааччыны толкуйга түһэрэн, бутуйан кыайарга анаан(Асет уонна Рысжан айтыыстара), биитэр, айтыыс бүтүннүүтэ таабырыннартан турар, ол таайыытыгар утарсааччы төһө булугас уонна сытыы өйдөөҕө, билиилээҕэ, түргэнник хоруйдуура тургутуллар(Нуржан уонна Сапаргали айтыыстара). Фольклор таабырыннартан, айтыыс таабырыннара маннык уратылаахтар: ааптардаахтар, тута айыллаллар уонна хоһоонунан таҥыллаллар, биридимиэти, эбэтэр, бэйэ бэйэлэриттэн ситимнээх биридимиэттэри уонна көстүүлэри сиһилии ойуулууллар. Айтыыс таабырын кэмигэр, айылҕа, уопсастыба, киһи туһунан биир кэлим көрүү үөскүүр, онно акыын культурата, билиитэ, олоҕун уоппута уонна уопсастыба туһунан тус көрүүтэ арылхайдык көстөр. Айтыыс таабырын - акыын айар дьоҕура төһө сиппитин тургутуу. Казах суругун уонна литэрэтиирэтин сайдыыта, суругунан айтыыс - ырыанан таабырыннаһыы күрэһэ баар буолуутун тосхойбута. Айтыыс-таабырын - сытыы социальнай ис хоһоонноох, дьиҥ ускуустуба аймньыта.
Табунанов Георгий Тимофеевич
Табунанов Георгий Тимофеевич — Саха сиригэр Осавиахим хамсааһынын тэрийээччи, пулеметнай рота хамандыыра, Японияны кытта сэрии кыттыылааҕа.
Грузия ларита
Грузия ларита (ლარი, ) диэн Грузия валютатын биирдигэ.
Борисова Матрена Семеновна
Борисова Матрена Семеновна (1939 cыллаах төрүөх) — Лөгөй сэбиэтин бэрэстээтэлэ, Бочуот Знага уордьан кавалера.
Готовцев Иван Яковлевич
Готовцев Иван Яковлевич (1953 cыллаах төрүөх) — баһаарынай охрана бэтэрээнэ, Доҕордоһуу Уордьанын кавалера. Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэьилиэгиттэн төрүттээх, 1999 сыллаахха Доҕордоһуу Уордьанын ылбыта. Баһаарынай охрана бэтэрээнэ.
Борисова Матрена Семеновна
Уус-Алдан Баатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо, Лөгөй сельсоветын председателинэн үлэлии сылдьан Бочуот Знага ылбыта.
Citadel Securities
Citadel Securities (Ситадэль Сэкьүритиз) - Аан Дойдуга биир бөдөҥ фонда, автономна туспа тэрилтэ курдук үлэлиир, Citadel LLC тэрилтэ 32 автономнай фондаларыттан биирдэстэрэ, NYSE биржаҕа саамай үрдүк харчы урбатар фонда. Бу фонда 432 тэрилтэ акциаларын эргитэр 164 омук сиригэр.
25 бэс ыйын 2023 сылга капитализациата - 3 трлн доллар! (тэҥнээтэххэ Арассыыйа сыллааҕы барыһа 4 трлн доллар).
BJ's Wholesale Club
BJ's Wholesale Club (биитэр кылгатан BJS), АХШ оптовай аһы уонна араас тэрили атыылыыр тэрилтэтэ, CostCo кэнниттэн иккис оптовай уонна клубнай система. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Citadel LLC
Citadel LLC - АХШ биир бөдөҥ харчы эргитэр урбатар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ бизнес империя тутааччы, 32 араас бреннарынан үлэлиир фондалары бас билэр, олор хас биирдиилэрэ кыччаабыта 68 млн $ капитализациалаахтар. Citadel LLC уопсай салайар актива 2 трлн доллар (бас билэр фондаларын аахпакка эрэ). Citadel LLC бас билиитигэр аатырбыт Citadel Securities тэрилтэтэ холбонор.
Салалтата - Майами (Флорида, АХШ)
Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
50 омук сиригэр инники кэскиллээх проектарга кытта, харчы үлүннэрэр.
Citadel LLC үлэлиир дьон саамай кыччаабыт хамнастара 120$/1 чааска тэҥнэспитэ, ол эбэтэр уборщица Citadel LLC муостатын сууйааччыта күннээҕи хамнаһа 960$. Итинник же хамнаһы стажердар ылаллар.
СИҺИЛИИ: https://nypost.com/2023/06/06/interns-at-ken-griffins-hedge-fund-earn-5k-a-week-free-housing/
Стрекаловскай Василий Михайлович
Стрекаловскай Василий Михайлович (19.01.1933 с — 08.04.1996 с) — өрөспүүбүлүкэ прокуратуратын бэтэрээнэ, Норуоттар Доҕордоһууларын ордены кавалера (1982 сыллаахха ылбыт).
Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгэр 1933 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр төрөөбүт.
Сивцев Дмитрий Гаврильевич
Сивцев Дмитрий Гаврильевич (1928—1996 cc.) — холкуос, сопхуос хоһуун үлэһитэ, Үлэ Албан Аатын 3 истиэпэннээх уордьанын кавалера.
Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгиттэн төрүттээх,
Дыгдал (Уус-Алдан улууһа)
Дыгдал — Уус-Алдан улууһун Өспөх нэһилиэгин киинэ.
Гатауллин Рустам Шакирьянович
Гатауллин Рустам Шакирьянович (Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы), Рөстәм Нурыев (атырдьах ыйын 2, 1963 төр.) — экэнэмиис, судаарыстыба сулууспалааҕа, уопсастыба диэйэтэлэ, кыраайы үөрэтээччи. Башкортостаан Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх экэнэмииһэ (2003), Арассыыйа Бэдэрээссийэтин граждааныскай сулууспатын 1 кылаастаах сэбиэтинньигэ (2005), Ыстатыыстыка туйгуна (2010).
Олоҕо
Гатауллин Рустам Шакирьянович 1963 сыллаахха атырьах ыйын 2 күнүгэр Башкир АССР-га Мэчэтлэ оройуонугар Лэмэс-Тамах ауулга төрөөбүтэ.
Бахсы (түүр өйдөбүлэ)
Бахсы - сахаларга айааччы, араҥаччылааччы, аптаах уус диэн өйдөбүллээх. Казахтарга бахсы – былыргы таҥаралара, бахсы этиитигэр сүгүрүйэллэр, истэллэр. Казахтар бахсыларыгар саамай биллэринэн “баганал” аҕа ууһуттан төрүттээх Койлубай буолар. Койлубай бахсылар баһылыктара. Киниэхэ Кокаман уонна Ер Шойлан дуухтара бас бэринэллэр.
Гатауллин Рустам Шакирьянович
Олоҕо
1970—1979 сылларга Лэмэс-Тамах орто оскуолатыгар үөрэммитэ.
Бахсы (түүр өйдөбүлэ)
Бахсы диэн киһи аатыттан үөскээбит тыл диэн суруйаллар. Холобур, Кудай бахсы, Баай Бахсыгыр, Бахсы эмээхсин, Бахсы бухатыыр.
Гатауллин Рустам Шакирьянович
Олоҕо
1979—1983 сылларга Өфө мэхээньик техникумугар (билигин Өфө статистика, информатика техника кэллиэһэ) үөрэммитэ.
Бахсы (түүр өйдөбүлэ)
Кудай Бахсы - сахаларга тимир уустар таҥаралара. Түүр омуктар: алтайдарга, казахтарга, киргизтэргэ, хакаастартарга, татардарга уо.д.а. фольклордарыгар сурулларынан, Кудай (Худай) Эрлик диэн быраатын кытта кураанах сири, үүнээйини, хайалары, муоралары, маһы-оту  үөскэтэн таһаараллара. Кудай туойтан киһини тыыннаан таһаарбыта, Эрлик онно дууһаны укпута. Кудай ыты айбыта, Эрлик тириилээбитэ. Кудай (Худай) бастакы кыылы төрүттээбитэ – сылгыны, ынаҕы, Эрлик – эһэни, күтэри.
Гатауллин Рустам Шакирьянович
Олоҕо
1983—1985 сылларга Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспалаабыта.
Бахсы (түүр өйдөбүлэ)
Бахсы эмээхсин – тылдьыкка киирбитинэн, дьиэ хаһаайката.
Бахсы бухатыыр - уус, баай киһи олоро сылдьыбыта эмиэ кэпсэнэр. Онон киһи аатыттан үөскээбитэ дьэҥкэ.
Гатауллин Рустам Шакирьянович
Олоҕо
Билигин Өфө куоракка олорор, үлэлиир.
Бахсы (түүр өйдөбүлэ)
Бахсы өйдөбүлэ:
Гатауллин Рустам Шакирьянович
Үлэтэ
1985—1998 — механик, инженер-проектировщик, инженер-программист, Мэчэтлэ оройуонун статисткатын үлэһитэ.
Джон Локк
Локк теорияларыгар киһи уонна бэйэтэ билиниитин өйдөбүллэрин туһунан кэпсэнэр. Ол курдук киһи төрүүрүгэр санаата суох, санаа киһи опытыттан үөскүүр диэн санаалааҕа.
Гатауллин Рустам Шакирьянович
Үлэтэ
1998—2001 йылдарҙа Мәсетле биләмәһе статистик бүлегенең етәксеһе була. 2001—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының статистика буйынса Дәүләт комитеты етәксеһе урынбаҫары.
2003—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының статистика Комитеты етәксеһенең урынбаҫары.
2005 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы буйынса Дәүләт статистикаһы Федераль хеҙмәте территориаль органы етәксеһе урынбаҫары.
18 фәнни хеҙмәте баҫылып сыҡҡан.
Түмэт үлэтэ
2005 сылтан Бикипиэдьийэҕэ кыттар. 2006 сыллаахха Башкиирдыы Бикипиэдьийэ дьаһабыла. 2014 сыллааҕы Биики-Бириэмийэ лауреаата.
Бахсы (түүр өйдөбүлэ)
Үөһээ, аллараа дойдуга араас бахсылар бааллар. Кинилэр Үрүҥ даҕаны, Хара даҕаны Айыы буолбатахтар, бэйэлэрэ бэйэлэригэр сылдьаллар, дьоҥҥо куһаҕаны даҕаны, үчүгэйи даҕаны оҥоруохтарын син.
Бахсылар истэригэр Хобулай бахсы диэн баар. Бу Бахсылартан абааһылар куттаналлар эбит. Абааһылар олус наһаалаары гыннахтарына Хобулай бахсыны ыҥыраллар. Ол гынан баран бу бахсы дьоҥҥо көмөлөһөр санаата суох. Кини сир аннынааҕы уоту, ууну, ньаҥараны, алтан уонна үрүҥ көмүһү, атын тимирдэри уонна таастары абааһылар аһары ыспатыннарн диэн көрө-бэрийэ сылдьар.
Кызыл
Кызы́л (тув. тылыттан Кызыл, кыһыл) — Арассыыйа Федерациятын куората, Тыва Өрөспүүбүлүкэтин киин куората. Кызыл куорат куораттааҕы киинэ.
Аата-суола
Аан бастаан 1914 сыллаахха Белоцарск диэн куорат быһыытынан төрүттэммит. 1918 сыллаахха оччотооҕу Арассыыйаҕа ыраахтааҕы эрэсиимэ сууллубутун, эстибитин кэннэ, Хем-Белдыр диэн ааттаммыт. Тува тылыттан тылбаастаатахха хем — «өрүс», белдыр — «өрүстэр холбоһор сирдэрэ» диэн буолар. 1926 сыллаахха Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ Сэбиэскэй Сойууһу кытта доҕордоһуу уонна ыкса сибээстэһии сөбүлэһиитин түһэрсибитэ. Ол аатыгар, доҕордуу сыһыан олохтоммутун бэлиэтигэр, киин куораты, аны, Кызыл диэн уларытан ааттаабыттара (тувин тылыттан тылбаастаатахха "кыһыл" диэн суолталаах буолар).
Турар сирэ
мини|Азия Киинин көстүүтэ (2014 сыл) Кызыл куорат Тува котловинатыгар, Улахан Енисей (тываалыы - Бий-Хем) уонна Аччыгый Енисей (тывалыы - Каа-Хем) өрүстэр силбэһэн Үөһээ Енисейи (тывалыы -- Улуг-Хем) үөскэтэр сирдэригэр, Минусинскайдааҕы тимир суол ыстаансыйатыттан 390 килэмиэтир тэйиччи, турар. Куорат оруобуна Азия географическай киинигэр турар. Ол гынан баран, сорох учуонайдар уонна Азия түөлбэтигэр олорор куораттар ону кытта сөбүлэспэттэр, былдьаһаллар.
Омугунан састааба
2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн, куоракка барыта 109 918 киһи олороруттан, тувинеһа 72 804 киһи, ол эбэтэр нэһилиэнньэ 68,09 бырыһыана этэ. Нууччата —  28,42 % (30 388 киһи), атыттар — 3,49 %.
Аманатова Анна Иннокентьевна
‎
Ромб
мини Ромб (ῥόμβος rhómbos «дүҥүр», хантан rhombus, хантан ромб).
Кыргызстан сома
Кыргызстан сома — Кыргызстан Республикатын национальнай валютата. 1 сом 100 тыйыҥҥа тэҥнээх. Кыргызстан Парламена национальнай валютаны олохтуур туһунан Уурааҕа ыам ыйын 10 күнүгэр 1993 сыллаахха тахсыбыта.