cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уинстон Черчилль
Черчилль Британия правительствотын чилиэнэ, хоруол дьиэ кэргэнигэр киирбэт ил похороннай процессияны ылбыт соҕотох киһи буолар. Политикаттан ураты саллаат, журналист, уонна суруйааччы этэ. 1953 сыллаахха Нобель бирииһин ылбыта.
Дуранова Зоя Алексеевна
Туохтан саҕаламмытай...
-Нөҥүө сылыгар Ньуолдьах диэн сиргэ биир ыалга хара маҥаас ынахтара атаҕа атахсыт буолбут. Ону мин имэрийдим, от үргээн биэрдим, уу иһэртим, ыанньыйбыт аҕай, ону ыатым. Ити курдук 2-3-тэ сырыттым. Биирдэ көрсүбүтүм, ынаҕым атаҕыттан ириҥэ бөҕө тахсыбыт. Ону ыраастаатым, имэрийдим-томоруйдум. Онтон хас да хонон баран, арай кэннибиттэн туох эрэ анньар. Эргиллэн көрбүтүм, ынаҕым турар. Махтана кэлбит дии санаатым, онно көрбүтүм ынаҕым хараҕыттан уу түһэр, ытыыр. Ынах ытыырын онно көрбүтүм, махтанан ытыыр, көр, сүөһү оннук өйдөөх.
Уинстон Черчилль
Британия премьер-министириттэн соҕотох Нобель бирииһин ылааччыта эрэ буолбакка бастакы АХШ ытыктабыллаах гражданина аатын ылбыта.
Чааһынай олоҕо
Уинстон Черчилль 1874 сыл сэтинньи 30 күнүгэр Бленхайм пэлас диэн Англия сиригэр төрөөбүтэ. Аҕата Лорд Рэндольф Черчилль - көстөр политик этэ. Ийэтэ - (Дженни Джером) АХШ олохтооҕо этэ.
Кыра эрдэҕинэ Черчилль биллэр Хэрроу оскуолатыгар үөрэммитэ.
1893 сыллаахха Британия саллаата буолбута. 1896 сыллаахха ол бириэмэҕэ Британия Империятыгар баар Индияҕа Бомбей куоракка ыытыллыбыта. Ол кэнниттэн Судаҥҥа сэрригэ кавалерия офицерынан ыытыллыбыта. 1899 сыллахха Соҕуруу Африкаҕа Боэр иккис сэриитигэр репортерынан ыытыллыбыта. Онно билиэҥҥэ түбэспит, ол гынан баран сатаан куоппут.
1900 сыллаахха консервативнай партияттан Парламеҥҥа талыллыбыт. 1904 сыллаахха партиятын Либеральнай партяҕа уларыппыт, ол гынан баран кэлин консервативнай партияҕа төннүбүт. 1908 сыллаахха Клементина Хозиеры кэргэн ылбыта, уонна 5 оҕолооҕо: Диана, Рэндольф, Сара, Мэриголд уонна Мэри.
Аан дойду бастакы сэриитин бириэмэтигэр
1911 сыллаахха флот Адмиралтейство Бастакы Лорда буолбут, ол аата Хоруол флотун иһин эппиэтиирэ. Аан дойду бастакы сэриитигэр саҕаламмытагар онно үлэлиирэ. Кини Галлиполи кампаниятын тэрийбитэ, онтуката табыллыбатаҕа, ол иһин правительство үлэтин хаалларан Францияҕа барбыта. Саллаат буолбута, ол гынан баран син биир Парламент чилиэнэ этэ. 1917 сыллаахха байыаннай атыылаһыынан эппиэттир буолбута.
Сэриилэр икки ардыларыгар
1929 сыл кэнниттэн Черчилль Консервативнай партияны кытары сөбүлэспэт буолбута, ол кэнниттэн правительствоҕа үлэтэ суох хаалларбыттара, ол иһин суруйарын саҕалаабыта. Бастакы кинигэтэ Мальборо: кини олоҕо уонна эпохалар Черчилль өбүгэтин туһунан этэ, онтон иккис кинигэтэ Английскайдыы саҥарар норуоттар историялара, диэн кинигэтэ Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн тахсыбыта.
Германияҕа Адольф Гитлер былааска кэлбитин кэнниттэн Черчилль Британияҕа сэрииһиттэрин уонна сэрии күүһүн улаатыннарыахтаах диэн сэрэппитэ. Ол гынан баран аҕыйах политиктар кинини кытары сөбүлэспиттэрэ.
Аан дойду иккис сэриитин бириэмэтигэр
Аан дойду иккис сэриитин саҕаламмытын кэнниттэн Черчилль өссө биирдэ флотка эппиэтинэстээх буолбута. 1940 сыллаахха сэриигэ кыаттарара саҕаламмыта, Премьер-министр уурайбыта. Черчилль премьер-министр буолбута. Сорох дьон Британия кыайар кыаҕа суох диэн толкуйдууллара, ол иһин Гитлеры кытта дуогабардаһыахха наада диллэрэ. Ол гынан баран Черчилль Британия туох да муҥаара суох Гитлеры кыайыаҕа диэбитэ уонна сэриини салҕыырга тыл биэрбитэ. Билигин даҕаны биллэр тылы эппитэ.
АХШ президенын Франклин Рузвелы кытары доҕордоһуу этэ. Кинини кытары Британияҕа сэрии сэптэрин уонна көмө оҥорорго болдьоспута. ССРС сэриигэ киирбитин кэннэ Рувелы уонна Сталины кытта элбэх көрсүүлэри ыыппыта. Кинилэри "улахан үс" диэн аатыыллара.
Сэрии кэнниттэн
Кинини рыцарьдарга 1953 үрдэппиттэрэ, уонна кини Сэр Уинстон буолбута уонна ону тэҥэ Литератураҕа Нобель бирииһин ылбыта.
1955 сыллаахха премьер-министртан уурайбыта, 1964 сыллахха парламентан барбыта. thumb|right|Уинстон Черчилль АХШ ытыктабыллаах гражданинын докуомуона, [[Джон Кеннеди бэлэх биэрбитэ. ]] 1963 сылаахха АХШ президена Джон Кеннеди кинини АХШ ытыктабыллаах гражданина диэн ааттаабыта, ол гынан баран ыалдьа сылдьарыттан церемонияҕа барбатаҕа, хос сиэнэ баран наҕарааданы ылбыта.
Дуранова Зоя Алексеевна
Туохтан саҕаламмытай...
Онтон ыла "атын киһи" буоллум дии санаатым. Ийэм муодарҕаан ыйытар: "Бээрэ, бу эн хайдах буоллуҥ, тугу толкуйдуугун? Эбэҥ эппитэ тиийэн кэлбит быһылаах, аһаабаккын-сиэбэккин, хоргуйан өлөөрү гынныҥ дуо? Быраастарга көрдөр".
Ити курдук атын айылҕалаах киһи эбиппин билбитим.
Эттэтии
1984 сыллаахха ыанньыксыттарга асчытынан үлэлии сылдьан, улаханнык ыарытыйдым. Тимир ороҥҥо сытабын, айахпыттан күүгэн бөҕө тахсан орон тимиригэр тохтор, адьас тохтообот, бэйэм араастаан хамсанабын, күүһүм сүрдээх. Итинник өөр-өр сыттым быһыылаах. Ыксааннар бырааһы ыҥырдылар, быраас көрөн баран:"Сахалыы ыалдьыбыккын, эмчит буолаары гыммыккын", -диэтэ. Онтон кэлин көрбүтүм, оронум тимирэ барыта "кислота" сиэбитин курдук дьэбиннирэн хаалбыт этэ. Ол курдук эттэниини ааспыппын быһылаах диэн толкуйдуубун.
Айдарыы
Киһини өйдүөхпүттэн араас иччилээх, өҥнөөх түүллэри түһүүрбүнэн, киһи көрбөтүн көрөрбүнэн, көннөрү дьонтон туох эрэ уратылаахпын билинэн барбытым... Аан бастаан 13 саастаахпар хаартынан сэрэбиэйдээн, билгэлээн дьону соһутарым. 17 саастаахпар, Чурапчы Кындалын уолугар, Дуранов Максимҥа кэргэн тахсыбытым. Ол гынан, уһуннук олорботохпут, кэргэним өлөн олохпут түөрэ эргийбитэ.
1978 с. от ыйыгар Кындалга олоробут, арай биир түүн утуйар эрэ ырбаахылаах Чуораайытта диэн сиргэ булгунньах үрдүгэр сытар эбиппин. Чуораайытта Кындалтан балачча тэйиччи, көс курдук. Хайдах булгунньах үрдүгэр эмискэ баар буолбуппун адьас өйдөөбөппүн, көтөн кэлбит курдук сананабын. Биирдэ өйдөммүтүм, хорообуска бэргэһэлээх киһи турар, мин булгунньах үрдүгэр сытабын. Ол киһим маҥан аттаах, сарыы оноолоох сонноох, күрүмэ этэрбэстээх, чаачар саалаах, онтон күрүөнү кыйа киирэн бара турда.
Аллара ыстанан түстүм, сүүрдүм. Остуолба мас турар, Сэмэн Нововгородов суруга-бичигэ быһылаах. Атах сыгынньахпын, баттаҕым ыһыллан хаалбыт. "Мотоцикл" тыаһаата, көрбүтүм Тихонов Семен (Суола киһитэ) тирилэтэн иһэр.
- Хайа, бу хантан иһэҕин? Кэргэнин көрдүү сылдьар,- диэтэ. Соһуйбут аҕай. Киһи уҥуоҕун кэннинэн Чырыдаайынан бардым, сүүрэр-хаамар икки ардынан. Омочуон Еляны көрүстүм, уу баһа сылдьар. Дэлби ытаабыппын, Еляҕа бардым. Онтон кэргэним Максим кэллэ, оҕо курдук көтөҕөн олорон, марылаччы ытаата. Максим кэпсиир:"Суорҕаныҥ ааҥҥа туора сытар, бэйэҥ суоххун, наһаа куттанным, туох эрэ алдьархай буолбут дии санаатым... Аттынааҕы ыалбыт эмээхсин көрбүт, дьиэбититтэн уот тахсыбыт үһү". Дьэ ити курдук "көтөн" турабын.
Атахтарыгар туруорбута
Кэргэнэ өлбүтүн кэннэ дойдутугар Горнайга төҥнүбүтэ, онно Солоҕоҥҥо Тарасовтар диэн ыаллар Альберт уонна Ариан диэн уолаттара эмискэ атахтарыгар уйуттубат буолбуттар этэ. Төрөппүттэрэ аманыы бөҕө, араастаан эмтэтэ сатаабыттар, ааҕалыы сатаан Москваҕа үстэ илдьэн улахан быраастарга эмтэппиттэр да, кэлин эмчиттэртэн аккааһы ылан, санаалара улаханнык түһэн, дойдуларыгар төннүбүттэр.
Уолаттар киһи-хара буолалларын быатыгар, Зоя Дуранованы көрсүбүттэр. Зоя: "Сүөһү муоһугар ботугураатым: "Уолаттарым күөххэ үктэниэххит, билисибиэккэ олоруоххут" диэн алҕаатым. Имэрийдим-томоруйдум, аал уотунан арчылаатым", - диир. Ити курдук алҕаан уолаттары атахтарыгар туруорар, кинилэр билигин иккиэн үрдүк үөрэхтээх үтүө дьон, Зояҕа махталлара муҥура суох.
Дьэ, мантан ыла Зоя Дуранова норуот эмчитин, алгысчыт, көрбүөччү быһыытынан аата киэҥ нэлэмэн Саха сиригэр киэҥник тарҕанан, тэнийэн барбыта.
Литэрэтиирэ
"Зоя Дуранова: эмчит, көрбүөччү, алгысчыт, хомусчут"./ [Хомуйан оҥордулар М.А. Попова -Мотуруона Попова, Н.П. Мыреева; ред.,аан тыл авт. Мотуруона Попова]. - Дьокуускай, Сайдам: 2011-112
Шалфей
Шалфей, эмтээх шалфей. Шалфей лекарственный (Salvia officinalis).
Кылгас морфологията
Шалфей элбэх сыллаах сэппэрээк. Умнаһа салаалаах, аллараа өттө мастыҥылар, түөрт кырыылаах. Сэбирдэхтэрэ утарыта олороллор, уһун синньигэстэр, туралаахтар, түрдэстигэстэр, көстө сылдьар тымырдаахтар. Сибэккилэрэ халлан күөхтүҥү чэрэниилэ өҥнөөхтөр, үчүгэй сыттаахтар, кылгас тууралаахтара 6-10-нуу буола-буола ытыкка майгынныыр куоластыҥы сибэкки буолаллар. Биһиги дойдубутугар үүммэт.Крымҥа, Молдавияҕа, Кавказка, Украинаҕа эмтээх үүнээйи быһыытынан үүннэрэллэр.
Медицинаҕа шалфей икки көрүҥэ туттуллар: эмтээх уонна мускатнай. Айылҕаҕа шалфей 14 көрүҥэ Таджикистаҥҥа үүнэригэр, мускатнай уонна аптечнай шалфейдар эмиэ киирсэллэр. Онтон мускатнай ити дойдуттан ураты Крымҥа, Кавказка кураанах эҥиэлэргэ, саадтарга, ходуһаларга, талахтар быыстарыгар, суол кытыыларыгар үүнэрэ биллэр. Шалфей курааны, тымныыны тулуйумтуо.
Химическай састааба
Шалфей сэбирдэҕэр 0.5-2.5% эфиирдээх арыы, 5-6% дубильный веществолар (катехиннар 8%), 18 мг/% A, C, PP битэмииннэр, фитонцидтар, алкалоидтар, флавоноидтар, аһыылар, 5-6% сымалалар, органическай кислоталар (урсоловай,олеоновай) бааллар. Эфиирдээх арыыта цинеал (15%), туйон(30-50%), бронеол(8-14%), камфора, пинен, сальвен уонна атын да терпеновай холбоһуктартан турар.
Медицинаҕа туттуллуута
Научнай медицинаҕа шалфей сэбирдэхтэрэ куурдар,сүһүрүүнү,микробу өлөрөр,уоскутар,сөтөлүннэрэн ыраастыыр,үөс таһаарар,ииктэтэр дьоҕурдаахтара биллэр.Итилэри таһынан шалфей ас буһарар былчархайдар секрецияларын үрдэтэр,оһоҕос кумуҥнааһынын (перистальтика кишечника) күүһүрдэр,көлөһүннэниини аччатар,оҕо эмнэрэр ийэлэр үүттэрэ кэлэрин аҕыйатар. Сэбирдэх көөнньөһүгүн ангинаҕа, стоматикка, парадонтозка, күөмэй, айах иһин сайҕанарга, ириҥэлээх сүһүрүү баастарга,уокка сиэтиигэ уонна үлүтүүгэ киэҥник тутталлар. Шалфей сэбирдэхтэрин көөнньөһүгэ куртах аһыытын элбэтэн,ас буһарар сүмэһинэ тахсыытын түргэтэтэр дьоҕурдаах. Онон шалфей куртах аһыыта аҕыйааһыныгар,гастрикка, суон оһоҕос ыарыытыгар, куртах уонна синньигэс оһоҕос төрдө сүһүрэн бааһыран ыалдьарыгар туһалаах. Итиэннэ иик тахсар, ууһуур система сүһүрэн ыалдьыытыгар эмтииргэ эмиэ туһаналлар. Шалфей көлөһүн тахсарын аҕыйатар дьоҕурун тоҥон-тиритэн ыалдьыы сорох көрүҥнэригэр,климакс кэмигэр сэллик ыарыытыгар туттуохха сөп. Шалфей эфиирдээх арыыта күстээх микробу өлөрөр дьайыылааҕа быһаарыллыбыт, ол иһин ангинаҕа, тынар орган үөһээ өттө ыалдьарыгар ингаляция оҥорорго тутталлар. Шалфей сэбирдэҕиттэн чэйи дьарҕа буолбут ааһан биэрбэт бронхикка,бүөр лахаана сүһүрүүтүгэр аныыллар.
Избекова Евдокия Игнатьевна
мини Избекова Евдокия Игнатьевна — олоҥхону чинчийэр учуонай, суруналыыс, элбэх документальнай киинэлэр ааптардара, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
Е. И. Избекова республика культуратын уонна искусствотын үлэһиттэрин туһунан үгүс документальнай киинэлэр ааптардара («Слово о Кулаковском» (2001), «Айыы сыдьаайа» — саха норуодунай суруйааччыта Сэмэн Данилов олоҕун уонна айар үлэтин туһунан (2002), «Далан Дархан» (2003), «Эрэнэбин-итэҕэйэбин» — П. А. Ойуунускай олоҕун бүтэһик сылларын туһунан (2003), «Киhи килбиэннээх аата» — фольклору хомуйааччы И. В. Пухов туһунан (2004)).
Дарии
Дарии (دری дари; фарси́-кабули́, кабули́, афган-перс тыла) — Афганистаан таддьыыктарын  Афганистаан таддьыыктарын, хазараалар, чараймаактар уонна да атын омуктар тыллара. Афганистаан икки судаарыстыбаннай тылыттан биирдэстэрэ. Дойду хоту уонна киин өттүгэр ордук тарҕаммыт, ону таһынан хотугу Пакистааҥҥа, уонна илин Ирааҥҥа туттуллар. Афганистааҥҥа омуктар ыккардыларынааҕы тыл суолталаах. Саҥарар дьон ахсаана 12 мөлүйүөнтэн тахса  (2011, сыанабылынан). Афганистаан олохтоохторун 50 % бу тылы төрөөбүт тылынан билинэр.
Тыл үөрэхтээхтэрин үксэ таддьыык, перс тылын Афганистааннааҕы көрүҥүн курдук көрөллөр. Перс тылын ирааннааҕы барылыттан сүнньүнэн дорҕоонун тутулунан (вокализмынан), кыратык лиэксикэтинэн уонна кырамаатыкатынан уратылаах. Таддьыык тылын кытта толору сөп түбэһэрин кэриэтэ, суруга-бичигэ эрэ уратылаах, таддьыык тыла кириллицаны туһанар буоллаҕына, дарии бэйэтин суругун-бичигин туһанар (араап-перс суругуттан кыра уратылаах). Дарии, перс уонна таддьыык тылын билээччилэр бэйэ-бэйэлэрин судургутук өйдүүллэр.
Тыл аатын төрүтэ
Хас да санаа баар. Билимдьилэр үгүстэрэ перс дарбар (دربار) диэн «ыраахтааҕы тиэргэнэ» диэн өйдөбүллээх тылга сыһыараллар, тоҕо диэтэххэ Сасанид  ыраахтааҕылар бу тылынан саҥараллара. Бу санаа орто үйэтээҕи төрүттэргэ уонна ислаам устуоруктарын эрдэтээҥҥи үлэлэригэр олоҕурар. Ол да буоллар «дар» диэн тыл орто үйэ саҕаланыытыгар «ил дьаһалтата, кэнсэлээрийэ» диэн суолталаах этэ, онон «дарии» диэн даҕааһын аата «дар» диэн аат тылтан тахсыбыт буоллаҕына «дьыала-куолу тыла» диэн буоларыгар тиийэр, ол аата «официальнай тыл», «ил тыла». Аныгы перс тылыгар бу өйдөбүллэр араабтан киирбит тылынан бэриллэллэр رسمی (rasmi) уонна دولتی (dowlati), бу тыллар, биллэн турар, ислаам киириэн иннинэ суох этилэр.
Аһаҕас дорҕооннор
Литэрэтиирэлии тыл вокализма 8 аһаҕас дорҕоонноох. Бу дорҕоонноро уһатыылаах уонна кылгас диэн арахсар эрээри дьиҥэр бу араарыы суолтата намтаабыт. Ол оннугар аһаҕас дорҕооннор көтөҕүүлэринэн (по подъёму) арахсаллар, ону таһынан сорох дорҕооннор /ī ē ū ō ā/ олохсуйбут туруктаахтар (устойчивые), оттон сорох дорҕооннор /e o/ — халбаҥ туруктаахтар (неустойчивые).
Үөһээ Бүлүү улууһун гербэтэ
Российскай Федерация Государственнайй геральдическай регистрын тиһигэр 1831 №-нэн киирбит.
Дьүһүнэ
Дьаралык төгүрүк быһыылаах куйах. Дьаралык халлаан күөх хонуутун ортотугар сахалыы оһуор — кыһыл көмүс өҥнөөх «көҕүөр ойуута» турбут: Дьаралык баһыгар (үөһээ өттүнэн) сэттэ саха аламай таастара (муннуктарыгар туруоруллубут түөрт тэҥ өрүттээх эттиктэр, хас биирдии эттик алта өлүүгэ араарыллыбыт: кириэстии уонна икки бэйэ-бэйэлэригэр тиксэр туһааннар) ууруллубуттар.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Кыһыл кустар уустара
Кыһыл кустар уустара (, Род Лебеди) — кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха Сиригэр 2 көрүҥ киирэр: Кугас кус, Эриэн кус.
Дьөһөгөй Айыы
Дьөһөгөй Айыы — сылгы таҥарата. Кини үһүс халлааҥҥа олорор. Киһиэхэ үлэһит, хаһаайын буолууну биэрэр.
Дьөһөгөй Айыы киһиэхэ күүһү, үлэлиир дьоҕуру, хаһаайын буолууну биэрэр. Хаһаайын диэн бэйэ бас билэр күрүөлэниитэ-хаһааланыыта, дьиэлэниитэ-уоттаныыта, сүөһүлэнии, сылгыланыы.
Дьөһөгөй бэрдэриилээх киһи сылгыһыт, отчут-масчыт, тутааччы буолар.
Дьөһөгөйтөн Айыы ыйыгар төрөөбүт дьон биһиктэрэ таҥха онус оронугар олорор. Кинилэр аһаҕас майгылаахтар, алгыстаах тыллаахтар уонна хаһаайыстыбаны тэринэр дьодурдаахтар. Кинилэри Дьөһөгөй таҥаралаах дьон диэн ааттыыллар.
Календула
Календула, эмтээх календула (Нуучч. Календула лекарственная (ноготки), латинский (Calendula officinalis L.)). Астратыҥытылар (уустук сибэккилээхтэр) уруулуу уустар бөлөхтөрө.
Кылгас морфологията
Календула биир сыллаах, киэҥник тарҕаммыт киэргэлгэ туттуллар 40-60 см үрдүктээх от үүнээйи. Сүрүн салаалаах силистээх. Умнастара көнөлөр, хойуу сэбирдэхтэрдээх, салааланаллар. Сибэккилэрэ бытархайдар, тас өттүнээҕилэрэ тыл курдуктар, саһархайдар эбэтэр кытархай араҕастыҥы кыһыллар, иһинээҕилэрэ трубкалыы быһыылаахтар, ордук хараҥа дьүһүннэхтэр уонна биирдии корзинаҕа хомуллубуттар. Үөскэҕин сиэмэлэрэ сиэрпэ курдуктар эбэтэр күрүчүөктүҥүлэр, тыҥырахха маарынныыллар, ис өттүгэр кырыыллах кынаттаахтар, сырдык быллырыыттаах тумусчааннаахтар. Календула сиэмэлэрэ итинник тыҥырах курдук токурдарын иһин нууччалар "ноготки" диэн ааттыыллар. Ноготки Саха сирин усулуобуйатыгар бэс ыйыттан балаҕан ыйын ортотугар диэри, сороҕор оннооҕор да хойукка диэри сибэккилиир. Сиэмэтэ атырдьах ыйыгар ситэр. Хаһыҥы олус тулуйумтуо, сибэккилээх корзинатын утары хомуйан истэххэ, ордук үчүгэйдик хойуутук сибэккилиир. Аһаҕас сииктээх, куннээх, уоҕурдуллубут сиргэ торолуйан үүнэр. Хаһыҥы тулуйар буолан, ыал үксэ сайын рассадата суох ыһан үүннэринэр.
Туттуллар органнара
Сибэккилээх корзината уонна сороҕор аллараа умнаһа суох ото. Сибэккилэрэ учгэйдик аһыллалларын көрөн, 5-6 хоно-хоно хомуйан иһиллэр. Хомуллубут ноготки корзиналарын чараас гына маарыла мөһөөччүккэ эбэтэр кумааҕыга тарҕатан куурдаллар. Күһүн сушильнай ыскааптарга эбэтэр оттуллар дьиэлэр батареяларын куурдуохха сөп.
Литература
Басыгысова Анна Петровна. 2004 НКИ Бичик 2004. "Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ"
69
69 сыл.
Өлбүттэр
60er
Skype
Юридичэскэй статуhа уdypонна туруга
Программа босхо буолан, сотовай оператордарга уонна виртуальнай сотовай оператордарга элбэх хоромньуну dht, ол иһин араас омук дойдуларга Maria puoi chiamare gap e Rosella утары сэрии бара турар. Холобура Эфиопияҕа Maria puoi chiamare gap e Rosella туттуу 15 сылга хаайыыга барар (ООН интэн сылтаан критикэлиир, санкция оҥорор). Сорох дойдуларга дьону хаайыыга укпакка таах административнай нарушения курдук көрөллөр уонна стырааптыыллар (Швейцария, Кытай, Араб Эмирата). Сорох дойдуларга бобо сатыыллар (Беларуссия, Арассыыйаҕа). Арассыыйаҕа Мегафон лобби оҥорор Скайп сабылларыгар.
Real McCoy
Real McCoy, bastaky áta M.C. Sar & the Real McCoy — germán Eurodance-grúppa. Kiniler '90 syllardáqqa "Another Night" ônna "Run Away" dên single'larynan án-doÿduga átyrbyttara.
Виртуальнай сотовай оператор
Виртуальнай сотовай оператор (MVNO, mobile virtual network operator) диэн сотовай оператор, дьиннээх сотовай оператордартан атына диэн кини инфраструктура ситимэ суох буолар, атын оператордартан арендалыыр.
Ол курдук үксүгэр сүрүн оператор сотовай ситимэ уонна коммутатордара туттуллар буолар, ол курдук виртуальнай оператор ситими тутарга харчыны бараабат. Ол оннугар ырыынак ханнык эмит чааһыгар болҕомтону ууран ырыынак сорҕотун ылар.
Парахин Ефим Данилович
Парахин Ефим Данилович (20.01.1913, Успенье с., Орловскай уобалас — 08.04.1997) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945).
Олоҕун олуктара
1913 сыллаахха тохсунньу 7 (тохсунньу 20) күнүгэр Орловскай уобалас Новодеревеньковскай оройуонугар Успенье сэлиэнньэҕэ (билиҥҥинэн бөһүөлэк) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Ситэтэ суох орто оскуола сэттэ кылааһын, авиационнай техникум икки куурсун бүтэрбит. 1935 сыллаахха Тамбовтааҕы гражданскай авиация оскуолатын бүтэрбит. Дьокуускайга пилотунан, авиационнай этэрээт командирын солбуйааччытынан үлэлээбит.
1941 сыллаахха кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941 сыл атырдьах ыйыттан кыттыбыт. 1942 сылтан / чилиэнэ.
Биир бастакы бойобуой көтүүтүн Брянск аттыгар «Хабаровский комсомолец», Хабаровскай куорат эдэр патриоттарын харчытынан тутуллубут, самолётунан оҥорбут. Өстөөх артиллериятын уотуттан иҥнибэккэ, сорудаҕын толорон, өстөөх аэродромун буомбалаан, алдьаныылаах самолётун этэҥҥэ олордубут.
Е. Д. Парахин Сталинград кыргыһыытыгар ордук хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит. 1942 сыл ыам ыйыттан сэтинньитигэр дылы кини 90 бойобуой көтүүлэри ситиһиилээхтик оҥорбут. 1943 сыл тохсунньу саҕаланыытыгар Парахин Ил-4 самолёта Сталинград халлааныгар өстөөх зенитнай артиллериятынан табыллан, ол кэннэ истребительлэринэн суулларыллыбыта. Парахин бааһыран, ниэмэстэргэ билиэн түбэспитэ. 1943 сыл олунньу 1 күнүн киэһэтигэр лааҕыры сэбиэскэй сэриилэр босхолообуттара. Тымныыттан, аччыктааһынтан эчэйбит Парахин олоҕун туһугар быраастар хас да ыйы быһа охсуспуттара. Үтүөрэн баран, Парахин салгыы сэриилэспитэ, Берлиҥҥэ кимэн киирээһиҥҥэ кыттыбыт.
Сэрии кэмигэр, 1945 сыл ыам ыйыгар дылы, 10-с гвардейскай авиационнай полк звенотун командира гвардия капитана Е. Д. Парахин 294 бойобуой көтүүнү оҥорбута (онтон 237 — түүн). Хельсинки, Констанца, Прага, Будапешт, Бреслау (Вроцлав) байыаннай объектарын буомбалаабыт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл бэс ыйын 29 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия капитаныгар Парахин Ефим Даниловичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Сэрии кэнниттэн ВВС-ка салгыы сулууспалаабыта. 1957 сылтан майор Е. Д. Парахин запаска тахсыбыт.
Канаада
Канаада диэн Хоту Америка хоту өттүгэр баар дойду. Илин Атлантик океантан арҕаа Чуумпу океаҥҥа уонна хоту Хоту океаҥҥа дылы сытар. Сирин иэнин улаханынан аан дойду иккис дойдута. Соҕуруу уонна хотугулуу-арҕаа АХШ'ыныын кирбиилэhэр. Киин куората - Оттава. Улахан куораттара — Торонто, Монреаль, Ванкувер, Калгари.
Экономиката
Канаада — Аан Дойду биир саамай сайдыылаах уонна баай дойдута буолар. Дьон орто хамнаһа олох үрдүк. Экономиката сайдарыгар араас өйдөөх иммиграннар олохсуйа кэлэллэриттэн үксэ сайда турар. Бэйэтэ оҥорон таһаарар табаара эмиэ үрдүк хаачыстыбалаах (Дьоппуон, АХШ, Германия курдук). Аан Дойду экономичэскэй көрдөрүүтүгэр - 9% ылар, ол аата олох үрдүк көрдөрүүгэ киирсэр.Ол аата Арассыыйа сыллааҕы доходуттан Канаада 8,866,567 төгүл элбэх харчыны ылар. Элбэх экпердэр этэллэринэн, Канаада өссө 400 сыл устата стабильно сайда туруо дииллэр (саамай үрдүк көрдөрүү).
Нэһилиэнньэтэ
Канаада араас омуктартан турар дойду буолар. Канаадаҕа олорор дьоннор бары, омугуттан тутулуга суох бары чопчу үчүгэйдик Канадиан инглиш тылынан саҥараллар. Национализм суох дойдута буолар, онон араас омуктар бары бэйэ бэйэлэрин кытта ыал буолаллар, симэлийии (ассимиляция) күүскэ барар дойдута.
Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)
200px|thumb|right|Протодьяконов Василий Андреевич — Кулантай Протодьяконов Василий Андреевич — Кулантай (14.11.1912—04.05.1993) — саха сэбиэскэй суруйааччыта, түмэт уонна судаарыстыба диэйэтэлэ.
Олоҕун олуктара
Протодьяконов литературнай критик быһыытынан эмиэ биллибитэ. Пьесалара: «В золотой тайге» (1940) геологтар тустарынан, «Партизан Морозов» (1942) Улуу Сэрии туһунан, «Манчаары» (1945) — трагедия, «Золотое зерно» (1947) тыа үлэһиттэрин туһунан, «Молодые сердца» (1955) тыа ыччатын туһунан, «На ледяных просторах» (1947), Суорун Омоллооннуун хоту булчуттарын туһунан, «Первые подснежники» (1960) тутуу үлэһиттэрин туһунан, «Кто твой друг?» (1963) оҕону иитии туһунан, «Манчаары» опера либреттотын (1963), биир аактаах пьесалары уо. д. а.
Сигэлэр
[http://www.sakhalit.com/node/190 Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Протодьяконов Василий Андреевич — Кулантай]
70
Өлбүттэр
70er
Хартнетт Джош
Джошуа Даниель"Джош" Хартнетт (1978 сыл от ыйын 21) АХШ актера уонна продюсера. Бастаан "Майкл Фитцджеральд" диэн сериалга көстүбүтэ. Бастакы киинэҕэ 1998 сылга Хэлоуин 20 сыл кэнниттэн диэн киинэҕэ кыттыбыта.
Сэтинньи 27
Сэтинньи 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 331-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 332-c күнэ). Сыл бүтүө 34 күн баар.
Физико-техническай лицей
Физико-техническай лицей (толору аата Академик Владимир Петрович Ларионов аатынан Дьокуускай куорат "Физико-технический лицей" муниципальнай үөрэх тэрилтэтэ).
Лицей дириэктэрэ - Соловьева Александра Максимовна.
Устуоруйата
Бу үөрэх тэрилтэтэ урукку аата "Саха-Турок Анатолийскай колледжа".
Билиҥҥи туруга
Билигин Лицейга 5-тэн 11-с кылааска диэри барыта 387 оҕо уэрэнэр. Үөрэнэ киирии куонкурус быhыытынан ыытыллар. Киириэн баҕалаахтар математикаҕа уонна нуучча тылыгар тургутан көрүүнү бараллар. Лицей математика учууталларын көҕүлээhининэн сылын ахсын 4-с уонна 5-с кылаастарга математикаҕа куорат чемпионатын ыытар, ону таhынан сайыҥҥы уонна кыhыҥҥы математическай оскуолалары тэрийэр.
Лицей историяҕа учуутала Ирина Прокопьевна Петрова оҕолор ортолоругар дебаты тэрийэн ыытыыга, дебат курэхтэрин дьүүллээhиҥҥэ бүтүн Россия үрдүнэн биир биллэр киhиннэн буолар, оттон информатика уонна саҥа информационнай технологиялар учууталлара Романов Юрий Николаевич сыл ахсын муус устар 12 күнүгэр бүтүн дойду үрдүнэн космонавтикаҕа сыhыаннаах интэриниэт-викторина ыытар. Омук тылын дириҥэтэр сыалтан сайын ахсын лицей элбэх оҕолоро араас омук сирдэригэр тылы үөрэтэр оскуолаларга үөрэнэллэр.
География учуутала Леонид Владимирович Подвигин үөрэтэр оҕолоро республика олимпиадаларыгар бастыҥнар кэккэлэригэр сылдьаллар, онтон 2010-2011 үөрэх сылыгар кини уэрэппит оҕото бүтүн дойдутааҕы олимпиада призёра буолары ситиспитэ.
Лицейга саха тыла уонна культурата орто сүһүөх бары кылаастарыгар үөрэтиллэр. Физкультура предметын чэрчитинэн оҕолору чэгиэн-чэбдик туруктуурга элбэх үлэ ыытыллар, холобура, уолаттарга айылҕаҕа чугаhатар уонна тулалыыр эйгэҕэ харыстабыллаах сыhыан үөскэтэр сыалтан сылын ахсын куннээн айылҕаҕа тахсыы тэриллэр.
Бүгүҥҥү туругунан, В.П.Ларионов аатынан Физико-технический лицей предметнай олимпиадалар уонна да атын үөрэх уонна иитии үлэ көрдөрүүлэринэн республика киин куоратын биир бастыҥ орто үөрэҕин тэрилтэтинэн буолар.
Өрүс кустарын ууһа
Өрүс кустарын ууһа (, Род Речные утки) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Бу ууска Саха сиригэр 10 көрүҥ киирэр: Көҕөн, Хара көҕөн, Чөркөй, Мороду, Уйус, Дьаҕыл уйус, Тыйаах, Моонньоҕон, Чардырҕас чөркөй, Халба.
Көөнньүү
Көөнньүү (Брожение) – органическай эттик, ол эбэтэр углевод, микроорганизмнар уонна кинилэр таһаарар ферменнарын көмөлөрүнэн быдан судургу холбоһуктарга арахсар процестара.
Көөнньүүнү ас астыырга туһаналлар, холобура кымыс оҥороллор.
71
71 сыл.
Өлбүттэр
70er
От ыйын 9
От ыйын 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 190-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 191-c күнэ). Сыл бүтүө 175 күн баар.
Саха омук (уопсастыба)
«Саха омук» — XX үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр үөскүү сылдьыбыт саха интэлигиэнсийэтин түмэр култуура-сырдатыы уопсастыбата. 1920 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр тэриллибит, бу иннинэ "Оросин саагыбарынан" сибээстээн сабыллыбыт "Саха аймах" уопсастыбаны солбуйбут.
"Саха омук" сыала-соруга: Саха сирин культурнай күүһүн түмэн саха норуотун культурнай таһымын, омук быһыытынан бэйэни өйдөөһүнүн өрө көтөҕүү; өй-санаа уонна эт-хаан өтүнэн сайдыытыгар көмө; саха устуоруйатын, олоҕун-дьаһаҕын, майгытын уонна үгэстэрин үөрэтии; сөптөөх, туһалаах көр-нар тэрийии; былыргы кэм пааматынньыктарын харыстааһын; саха тылын сайыннарыы; учебниктары таһаарыы; сахалыы оскуолалары арыйыы уо.д.а.
Устуоруйата
Тэрийэр мунньах 1920 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр буолбут. Тэрийээччилэр ааттарыттан Алампа тыл эппит. Ол кэнниттэн А.В. Скрябин тэрийбит хуора ыллаабыт. Онтон Саха сирин ревкомун аатыттан бэрэстээтэл Былатыан Ойуунускай эҕэрдэлээбит. Мунньахха чилиэҥҥэ суруттарыыны саҕалаабыттар. 127 киһи суруттарбыт. Салайааччылары талбыттар, бырабылыанньаҕа В.Н. Леонтьев, П.А. Слепцов, Г.Ф. Корнилов, П. Санников, П.Г. Габышев, уонна хандьыдааттарынан А.И. Софронов, Н.И. Гермогенов, В.Д. Борисов киирбиттэр. Эрэбиисийэлиир хамыыһыйаҕа М.К. Аммосов, Г.Ф. Андреев, Н.Г. Миткевич киирбиттэр, хандьыдааттарынан М.И. Шадрин уонна Н.Е. Желобцов талыллыбыттар.
1920 с. сэтинньи 21 күнүгэр РКП(б) Саха сиринээҕи бюрота саха хомуньуустарын уонна хомсомуолларын уопсастыбаҕа киирэргэ соруйбут.
Уопсастыба биэс салааттан турара: тыйаатыр, тылбаас, лиэксийэ, родиноведение, үөрэх (ааҕарга үөрэтии).
Бу састаабынан уопсастыба сылы кыайбат үлэлээбитэ. 1921 сыл олунньутугар уопсастыба сорох чилиэннэрэ "норуоту утарбыт олунньутааҕы саагыбарга" кытыннылар диэн олоҕо суох буруйданан уопсастыба үлэтэ тохтотулла сылдьыбыта. Онтон ол сыл ахсынньы 23 күнүгэр РКП(б) көҕүлээһининэн "Манчаары" култуура-сырдатыы уопсастыбата диэн аатынан сөргүтүллүбүтэ. Бырабылыанньаҕа бэрэстээтэл А.Ф. Бояров, чилиэннэр А.И. Софронов, П.А. Винокуров, К.А. Сокольников уонна М.А. Константинов киирбиттэрэ. Онтон сэбиэттэри утарбыт өрө туруу бүппүтүн кэннэ 1922 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр "Манчаары" уопсастыба уопсай мунньаҕар "Саха омук" диэн ааты төннөрбүттэрэ. Ону таһынан устааптан хомуньуус баартыйа үс соругун соппуттара.
"Саха омук" үөрэҕирии, тыйаатыр, билим, ускуустыба, физкультуура сайдыыларыгар далааһыннаах үлэни ыыппыта. Уопсастыба чилиэннэрэ нууччалыыттан саха тылыгар элбэх ааптар айымньытын тылбаастаабыттара, сахалары аан дойду култууратын кытта билиһиннэрбиттэрэ. Уопсастыба иһинэн бөлүһүөпүйэ, быраап, саахымат-дуомат, суруйааччы уонна да атын куруһуоктар үлэлээбиттэрэ. "Саха омук" филиаллара 1924 сыллаахха Саха сирин бүттүүнүн хаппыттара. Ардыгар филиаллар ыраах улуустарга уонна нэһилиэктэргэ култуура соҕотох тэриллиилэрэ буолар этилэр.
1928 с. бэс ыйын 2 күнүгэр Саха сирин ВКП(б) обкомун бюрота «Саха омук» уопсастыбаны бобор туһунан уураах ылыммыт. Бобуу төрүөтүнэн уопсастыбаҕа "сэбиэттэри утарар дьон" (антисоветские элементы) киирэллэрэ, оттон салалтатыгар "омугумсук интэлигиэннэр" (националистически настроенная интеллигенция) киирэллэрэ буолбут. Бу дьиҥнээх төрүөтүнэн П. В. Ксенофонтов уонна М. К. Артемьев бастаанньалыыр этэрээттэрин утары охсуһуу содула этэ.
1937 с. ССРС ис дьыалатын наркома Н. И. Ежов чекистар үлэлэрин туһунан тыл этиитигэр «Саха омук» уопсастыбаны «буржуазно-националистическай тэрилтэ» диэн сыаналаабыта. 1930-с сылларга бу уопастыба чилиэннэрин өрөбөлүүссүйэни уонна сэбиэттэри утарааччылар курдук чуолкайдык көрөллөрө. Өрөспүүбүлүкэ салайааччыларын репрессията бу тэрилтэ чилиэннэрин тиһиктэригэр олоҕурбута.
"Саха омук" уопсастыба XX үйэ бүтүүтүгэр уларыта тутуу саҕана сөргүтүллэ сылдьыбыта.
Иванова Татьяна Спартаковна
200px|thumb|right|Иванова Татьяна Спартаковна Иванова Татьяна Спартаковна — юридическай билимнэр доктордара.
Олоҕун олуктара
Т. С. Иванова — 40 билимҥэ туһааннаах үлэ ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалар
Потапова-Габышева Марфа Георгиевна
Потапова-Габышева Марфа Георгиевна - Үөһзэ Бүлүүгэ атыыһыт Потапов кэргэнигэр төрөөбүтэ. Дьокуускайга үөрэнэ сылдьан 1917 сыллаахха революционнай охсуһуу суолугар туруммута, Коммунист, 1922 сыллаахха Бүлүү куоратын оборонатын активнай кыттыылааҕа.
Өссө маны көр
Потапова Мария Георгиевна
Ньыыкан
Никон Алексеевич Васильев (1881 - 1984) — Ньыыкан кырдьаҕас, Ньыыкан эмчит, Ньыыкан ойуун диэн саха аймаҕар киэҥник биллибит XX үйэҕэ олорон ааспыт айылҕаттан бэриллиилээх сүдү кыахтаах киһи.
Олоҕун олуктара
Билиҥҥи Дүллүкү диэн Үөһээ Бүлүү улууһун тыатыгар кини төрүүрүгэр III Үөдүгэй диэн ааттанар эбит, онно кыанар соҕус саха ыалын кыыһыгар төрөөбүт. Кини үөскээһинин туһунан сурах хоту номох буолбут кэпсээн баар. Ол маннык. Арай биирдэ кыыс от мунньа сылдьан сынньана сыттаҕына саннытыгар чыычаах кэлэн олоро биэрбит. Ол кэннэ кыыс иһигэр туох эрэ баара биллэн барбыт. Дьоно ойууну ыҥыран ойууннатан көрөллөр ону ойуун этэр, биир тоҥус ойууна өлөн баран саҥа төрөөрү гынар эбит, ону быһайын кыыскыт от мунньа сырыттаҕына чыычаах буолан кэлэн саннытыгар олорбут. Көрөөрүҥ эрэ, сотору моонньутугар чэр бэлиэлээх уол оҕо төрүө. Оннук буолбут, кэмэ кэлэн дьахтар оннук мэҥнээх уол оҕону төрөппүт, ол оҕо саха омугар Ньыыкан ойуун буолан улаатар.
Ньыыкан улахан гипнозтаах эбит, эмтиир дьоҕурун олоҕун тухары сылдьан сайыннарбыт. Сэбиэскэй былаас саҕана ойуннааһыны бобуу кэмигэр хаста даҕаны тутуллан хайыыга олоро сылдьыбыт. Ол даҕаны буоллар эмтиир ньыматын тохтоппотох. Эрэйгэ кыһалҕаҕа оһолго түбэспит дьон көрдөһөрө бэрт буолан сылдьарын тухары эмтии, өрүһүйэ сылдьыбыт. Ойууннуура эмиэ туспа бэйэтэ суоллаах эбит, тоҥустуу саҥаран кыырара биллэр.
Эдэр сааһыттан дойдутун уонна ол таһынан тас сахаларга үт, Хабаровскай кыраай сахаларыгар сатыылаан тиийэ хаампыт киһи эбит. Элбэҕи хомуйбут, көрбүт, билбит, үөрэппит. Этнографияҕа даҕаны сыһыаннаах эбит. Араас билсибит дьонун ситэн аахпаккын. Эдэр сылдьан норуот ырыаһытын кытары Кыыл олунаан Сергей Зверептиин хотуннан сылдьыбыттара биллэр, онно араас күүстээх дьоҕурдаах дьону кытары күөн көрсөн, бэрт даҕаны былдьаһан уоттаах ойууннар диэн аатыра сылдьыбыттар.
Кини эмтиир ньымата эмтээх оту туһаныы. Сайын кэлиитэ үөртээһин, хааннааһын эбит. Дойдутун эмтээх отторун үөрэтэн этэр эбит, дьиҥинэ хас биирдии ыарыыга сөптөөх оту булан эмтэннэххэ ыарыыны кыайаҕын.
Ньыыкан кырдьаҕас туһунан номох эрэ элбэх, кини билбит эмтээбит киһитэ баһаам. Ону таһынан бүгүн Үөһээ-Бүлүү Ороһутун педагогическэй музейыгар эмчиккэ анаан тус анал хос тэрийбитэ академик Чиряев К.С. илэ бэйэтинэн. Музейга кини туттубут маллара, бултуур сэбэ сэбиргэлэ, кыырарыгар кэппит таҥаһа, дьүҥүрэ мунньуллан сыталлар.
Киһини куруук өрүһүйэр быыһыыр буолан икки атахтаахха киһи кылааннааҕа, кэрэмэс киһи, сахаҕа үтүө холобур буолар диэн ахтыллар сүдү кырдьаҕас Ньыыкан эмчит.
Уһун араас түһүүлээх тахсыылаах эриллиилээх олоҕу олорон ааспыт, олоҕун тухары уонна ойохтоммут, элбэх оҕолоох. Бүгүн кини кэнэҕискилэрэ биһиги ыккардыбытыгар бааллар. Ньыыкан ойуун сүүс сааһын лаппа ааһан баран өлбүт. Көмүллэ сытар сирэ Үөһээ-Бүлүү Боотулуутугар.
Сигэлэр
Н.Е.Васильев. Норуот эмчитэ Ньыыкан. - Дь.: Бичик, 2011
С.Т.Боескоров. Ньыыкан. - Дь.: Бичик, 2008
72
72 сыл.
Өлбүттэр
70er
Кучу, куруҥ ото
Кучу Сир үрдүгэр киһи баар буолуоҕуттан ыла эмтээх үүнээйилэр үгүс ыарыыны эмтииргэ туттуллаллар. Саха сирэ араас ыарыыларга эмтээх үүнээйинэн балачча баай. Бу үүнээйилэр үүнүүлэрэ биһиги сирбит ирбэт тоҥо дириҥник ирэриттэн тутулуктаах эбит. Ол курдук сөҥуу түһэригэр ирбэт тоҥ ууну өтүппэт араҥа буолар уонна сезонунан ирэр кэмигэр буоруттан уута арахсан, почваны сиигирдэрэ айылҕаҕа үүнэр үүнээйилэргэ, сир оҥоһуутугар тоҕоостоох усулуобуйалары үөскэтэр. Ол иһин Саха сирин үүнээйитэ кылгас кэм иһигэр түргэнник ситэр буолан ордук уохтааҕынан, күүстээх дьайыылааҕынан биллэр. Эмтээх оттортон биирдэстэринэн биһиги өрөспүүбүлэкэбит бары улуустарыгар киэҥник тарҕанан үүнэр кучу, куруҥ ото (иван-чай узколистный) буолар. Бу оту биһиги өбүгэлэрбит былыр-былыргыттан чэй оҥостон иьэллэр эбит. Кини кумахтыҥы буордаах ойуур саҕатыгар, улахан айар суолларын кытыыларынан үүнэр. Бу элбэх сыллаах уһун силигирдээх от үүнээйи. Умнастара 1 м диэри үрдүктээхтэр, хойуу сэбирдэхтээхтэр. Сэбирдэхтэрэ утуу-субуутук олороллор, уһун чулбугурдар, көстөр тымырдаахтар, кытыылара кэрдиитэ суох. Сибэккилэрэ сүүмэх киистэлэр, бороҥнор, сырдык кыһыллар. астара 3-4 см. уһуннар, сиэмэлэр элбэх көтө сылдьар көҕүллээхтэр. Бэс уонна от ыйдарыгар сибэккилиир.
Кучуну медицинэҕэ туттуу
Кучуну эмкэ туттарга сибэккилээх учугэйдик сибэккилэнэ турдаҕына хомуллар. Кучу салгыннаах танидтааҕа сүһүрүүнү утары үчүгэй ньыма, ордук куртах, оһоҕос бааһырыытыгар. Элбэх С битэмииннээҕэ (моонньоҕон курдук) уонна флавоноидтааҕынан кучу сыаналаах битэмииннээх, ниэрбэни уоскутар хаачыстыбалаах үүнээйи буолар. Народнай медицинэҕэ сэбирдэҕэ чэйи солбуйар. Хооруллубут силистэри кофе оҥорорго тутталлар. Хатарыллыбыт силиһиттэн бурдук оҥороллор эбит. Сибиэһэй кучу силистэрин, хортуоппуй оннугар, сиикэйдии эбэтэр буһаран аска тутталлар. Саха сиригэр эмтээх үүнээйини үөрэтии уонна туһаҕа таһаарыы кэнники кэмҥэ киэҥник сайдан эрэр. Кучу чэй туһатын туһунан "Айсар" өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннай түмсүүтүн салайааччыта Григорьев Александр Васильевич уонна кини кэргэнэ, "Тарбахов" мааркалаах саха чэйин оҥорорго үлэһэ сылдьар Туяра Степановна нэһилиэннэҕэ сырдатар үлэни киэҥник ыыталлар. Хаҥалас улууһугар Заморщиковтар дьиэ кэргэн бэйэ дьыалатын тэринэн «Унция» маҕаьыын аһаннар, кучу оттон чэй оҥорон киэҥ ырыынакка таһаардылар. Онон, айылҕаны төрөппүт ийэлэрин кэриэтэ күндүтүк саныыр өбүгэлэрбит үтүө үгэстэрэ умнуллубакка, үйэттэн үйэҕэ бэриллэн иһэр.
Туттуллубут литература
Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ/ А.П. Басыгысова:|[Эппиэттиир ред. П.А.Тимофеев]:өбүгэ үгэһинэн эмтиир киин.- Дьокуускай:Бичик,2004.-128с.
Күн-дьыл туруга
Күн-дьыл туруга (погода) — куруук уларыйа турар айылҕа туруга. Килиимэт (климат) — бу арыый атын, биир өттүнэн киэҥ өйдөбүл. Ханнык эрэ сиргэ баар үксүн баар буолар айылҕа туруга. Үксүн көстөр (типичнэй) күн-дьыл туруга диэххэ сөп.
Головин Петр Петрович
Головин Петр Петрович - 1640 сылтан (сайын кэлбит) 1645 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Кинини кытта иккис бойобуоданан Глебов Матвей Богданович сулууспалаабыт. Сүрдээх кырыктаах уонна соҕотоҕун баһылыырын сөбүлүүр киһинэн биллэр. Иккис бойобуоданы Глебовы уонна дьяк дуоһунаһыгар үлэлээбит Ефим Филатовы утарбыттарын иһин хаайыыга сытыарбыта, хас да сыл буолан баран хандалылаах Москубаҕа ыытыллыбыттара.
Бу икки бойобуода бастакы саастарыгар билиҥҥи Уус-Алдан сиригэр турбут Лиэнискэй остуруок халаан уутугар былдьаммыта, онон саҥа остуруогу Туймаада хочотугар Өйүк хонуутугар, билигин Дьокуускай турар сиригэр көһөрбүттэрэ. Бу сири Головин сорудаҕынан кэнсэлээрийэ салайааччыта Василий Поярков булбута.
Головин сахалартан дьаһаах хомуйуутун элбэтээри биэрэпистииргэ дьаһайбыта. Ону сөбүлээминэ олохтоохтор өрө турбуттара. 1942 сыл саҥатыгар 700 киһи Дьокуускайы төгүрүктээбитэ, ол эрээри киинтэн кэлбит көмө хаһаактар өрө турууну икки ый буолан баран тохтоппуттара. Головин бирикээһинэн 23 киһини тутан сордоон-муҥнаан баран ыйаан өлөрбүттэрэ. Маннык кырыктаах хам баттааһыны хаһаактар бэйэлэрэ да сөбүлээбэтэхтэрэ, Глебовтаах Филатов ол туһунан этиммиттэрин иһин Головин бастаан дуоһунастарын толорууттан туораппыта, онтон олох да хаайыыга бэйэлэрин уонна дьиэ кэргэттин угаттаабыта. "Үөһэ" суруйбут суругар бу икки киһи хаһаактары өрө туруоран Дьокуускайы былдьыыр, кинини бэйэтин уонна олохтоох дьону өлөрөр былааннаахтар этэ диэбитэ. Эмсэҕэлээбит дьонтон үҥсүү Москубаҕа 1944 сыл сайыныгар эрэ тиийбитэ. Онон, хаайыллыбыт дьону икки сыл остуруок хаайыытыгар сыппыттарын кэннэ, 1945 сылллаахха Москубаҕа дьэ ыыппыттара, Головины эмиэ Москубаҕа ыҥрына ылбыттара. Саҥа анаммыт бойобуодалар Василий Пушкин уонна Кирилл Супонев Дьокуускайга 1946 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр биирдэ кэлбиттэрэ.
Өссө маны көр
Бойобуода
Артемьев Михаил Константинович
200px|thumb|right|Артемьев Михаил Константинович Артемьев Михаил Константинович (1888 —27.03.1928) — XX үйэ саҕаланыытыгар үлэлии-хамныы сылдьыбыт Саха Сирин политическэй диэйэтэлэ. Аатырбыт конфедералистар бастаанньаларын салайааччыларыттан биирдэстэрэ.
Олоҕун олуктара
Кылгас кэмҥэ Охотскай волревкомун салайбыта. Өрө туруу суох оҥоруллубутун кэннэ амнистияламмыта.
Соткилава Зураб Лаврентьевич
Зура́б Лавре́нтьевич Соткила́ва (груз. ზურაბ სოტკილავა; кулун тутар 12 күнэ, 1937 сыл, Сухуми, Грузинскай ССР) — Арассыыйа уонна Грузия опера ырыаһыта (лирико-драматическай тенор), педагог. ССРС Норуодунай артыыһа (1979).
Олоҕо
Зураб Соткилава 1937 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр Сухумига (Грузия) төрөөбүтэ. Оҕо сааһыттан футбол оонньуура, 16 сааһыгар Сухуми куорат "Динамо" футбольнай кулуупка ылыллыбыта. 1956 сыллаахха Грузия сүүмэрдэммит хамаандатын хапытаана буолбута. 22 сааһыгар Тбилиси "Динамо" кулуубугар көспүтэ. 1958 сыллаахха Югославияҕа уонна 1959 сыллаахха Чехословакияҕа ылбыт эчэйиилэрин түмүгэр сөбүлүүр оонньуутун хаалларарга күһэллибитэ.
1960 сыллаахха Тбилисигэ политехническай институту, 1965 сыллаахха консерваторияны, 1972 сыллаахха консерватория аспирантуратын үөрэнэн бүтэрбитэ. 1965—1974 сылларга Зураб Соткилава З. Палиашвили аатынан Грузия опера уонна балет театрын солиһа. 1966 1968 сылларга Милаҥҥа Ла Скала театрга стажировкаламмыта. 1973 сыллаахха Москваҕа Улахан театрга Хозе партиятын («Кармен» Ж. Бизе) толорбута. 1976—1988 сылларга Московскай консерваторияҕа учууталлаабыта, 1987сылтан биирдиилээн толоруу кафедра профессора.
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ — Элисо Турманидзе Кыыһа — Тея Соткилава. Кыыһа — Кети Соткилава. Сиэннэрэ — Кети, Левон.
1950
1950 сыл.
Дүллүкү нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Дүллүкү нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дүллүкү.
Улуус кииниттэн 40 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 264 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Дүллүкү — 1 254 уонна Бүтэйдээх — 10 киһи.
Устуоруйата
Үһүйээннэр кэпсииллэринэн Нам улууһуттан XVII үйэ бүтүүтүгэр кэлбит дьон олохтообут нэһилиэктэрэ. Аата эбэҥки тылыттан киирбитинэн ааҕыллар: дулу — орто, дулугу - орто тарбах, эбэтэр күөллэр ыккардыларыгар сытар күөл. Дүллүкү күөлэ кырдьык биир өттүттэн Чыыйык, Бүдүргэй, иккис өттүттэн Кур Муустаах, Уолбут куөллэр ыккардыларыгар сытар.
XIX уонна XX үйэлэр быыстарыгар Дүллүкү уҥуор турар Нам нэһилиэгэр киирэрэ. Ол гынан баран салаллара табыгаһа суоҕуттан олохтоохтор туруорсууларынан Саха Сирин уобаластааҕы управленията 1911 сыллаахха от ыйын 2 күнүнээҕи 170 нүөмэрдээх быһаарыытынан туспа нэһилиэк буолбута. Нэһилиэк бастакы кинээһинэн Иванов Николай Иванович (Маттаҥаа) талыллыбыта. Илин Эбэ Букаа өтөҕүн анныгар баар өтөххө олорбут киһи 1916 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы үлэлээбитэ. Кини кэнниттэн Санников Иван Ильич 1916 сылтан 1919 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы уонна Санников Спиридон Ксенофонтович (Эһэ Харах) 1922 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы үлэлээбиттэрэ.
Онтон Иванов Харлампий Иванович (Бааҕынаан) талыллан бастаан кинээһинэн, онтон сэбиэт бэрэстээтэлинэн үлэлээбит курдук. 1922 сыллаахха Куонаан бандьыыт отучча киһилээх этэрээтэ таарыйан Балаҕан көлүйэҕэ хонон-өрөөн ааспыт. Бу дьон баһылыктарын Эһэ Харах өлөртөөрү гыммытын ("үксүлэрэ төрдө-ууһа суох мөлтөх дьон эбит, баһылыктарын өлөрдөххө ыһыллан хаалыахтара"), Бааҕынаан сэрэҕэдийэн көҥүллээбэтэх. Ол иһин кэлин сэбиэскэй былаас атаҕар турбутун кэннэ бэрэстээтэлиттэн уһуллубут курдук.
Нэһилиэктэн төрүттээх дьон
400px|thumb|left|Дүллүкү куйаартан көстүүтэ
73
73 сыл.
Өлбүттэр
70er
Ливр
История
Ливр су уонна денье манньыаттарга үллэһиллиитэ: ол аата 1 ливр = 240 денье.
Аан бастаан ливр сыанатынан уонна ыйааһынынан фунтка тэҥнэһэрэ. Хойут, манньыат хаачыстыбата түһэн, сыаната түспүтэ эрээри, ливр син биир манньыатын туругуттан тутулуга суох 20 суттан турара.
Турскай ливр уонна парижскай ливр биллэллэр.
Турскай ливр (турнуа, tournois) Филипп IV (1282—1314) ыраахтааҕылыаҕыттан ыла Францияҕа баһылыыр сүрүн харчы этэ. Бу ливр бэлиэтэ — (U+20B6).
Парижскай ливр, турскай ливртан ыйааһыннаах, Филипп II Август (1180—1223) кэмиттэн Франция хоту өттүгэр биир сүрүн харчынан буолбута. Ол эрэн хойут, турскай ливрга баһыйтаран, эргииртэн сүппүт.
Манньыат быһыытынан ливр биирдэ эрэ, 1656 сыллаахха, тахса сылдьыбыт, ыйааһына 8,024 г (7,69 г үрүҥ көмүстээх).
Глебов Матвей Богданович
Глебов Матвей Богданович - 1640 сылтан 1646 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Ол саҕана икки бойобуоданы аныыллар эбит, онон кинини кытта Головин Петр Петрович сулууспалаабыт. Сулууспалара бүтэн Москубаҕа төннүбүтттэр.
Кинилэр кэннилэриттэн эмиэ икки бойобуода Пушкин Василий Никитич уонна Супонев Кирилл Осипович сулууспалаабыттар.
Өссө маны көр
Бойобуода
Удалянчи
Удалянчи куорат Кытай хоту өттүгэр сытар дьоҕус куорат. Хэйлунцзян провинция Хэйхэ округун куората буолар. 9800 кв.км. иэннээх. 2010 сыл биэрэпиһинэн 326390 киһилээх
Удалянчи - 5 улахан күөл холбоһуга диэн өйдөбүллээх. Куорат бэлиэ сирдэринэн биэс сойбут вулкаан күөллэрэ буолаллар. Удалянчи куорат уезда 1 уулусса комитетыгар, 3 бөһүөлэккэ уонна 10 буоласка арахсар. Удалянчи кэрэ бэлиэ сирдэринэн буолаллар, бу биһиэхэ баар курдук муустаах хайа хаспаҕа баар. Онно 5 кыраадыс тымныы турар төгүрүк сыл. Куорат үрдүгэр Чжун Лин диэн былыргыттан турар буддистар храмнара турар. Онно сатыы тахсаҕын. Сатыы тахсар суолуҥ иннигэр харах уута диэн ааттаах дьүүктэ сүүрэ сытар, таҕыстахха Гуаньинь диэн кытайдар дьиэ уотун араҥаччылыыр айыыларын статуята турар. 280 сыл анараа өттүгэр вулканнар эстэннэр оҥорбут күөллэрин быыһыгар Хара дракон диэн хайа 18 үйэҕэ үөскээбит. Онно туран көрдөххө биэс күөл барыта көстөр. Куорат ортотунан тоҥон хаалбыт вулкан магмалалара үрэх курдук үөскэппиттэрэ сытар. Дьүүктэлэр Сүрэх эмтиир, харах эмтиир, куртах эмтиир диэн арахсаллар, ол таһынан кыра ванна курдук таас хаспахтарга уу мустар ол ону тирии ыарыытын эмтиир дииллэр.
Сүрэх эмтиир дьүүктэ үрэх буолан бэйэ оҥоһуу бассейыҥҥа мустар. Ол уу үс эрэ кыраадыс, иһигэр киирэн киһи өр тулуйан олорбот. Уҥуох тоҥуор дылы нэһиилэ тулуйа сатаан баран таһырдьа таҕыстахха күн уотугар ип итиинэн, хартыыһа ууруллубутун курдук ититэр. Дьэ ол тымныы итии уларыйыытыгар киһи сүрэҕэ бөҕөргүүр диэн ааттыыллар. Ити дьүүктэлэр бары араас састааптахтар. Харах эмтиир дьүүктэ үрүҥ көмүһэ элбэх дииллэр. Харах сууннахха олус туһалаах киһи хараҕын дьэҥкир бүрүөтүн чөлүгэр түһэрэр диэн ааттыыллар кытай эмчиттэрэ.
Удалянчи куорат ити эмтээх дьүүктэлэри туһанан курорт систематат олус сайдыбыт.
74
74 сыл.
Өлбүттэр
70er
Попов Михаил Трофимович
Михаил Трофимонич Попов (Бүлүү) 1915 сыллаахха Петербурдааҕы университеты бутэрэн адвокаатынан үлэлээбит. Кэлин Бүлүүтээҕи педучилищеҕа нуучча тылын үөрэппит.
Бэньси
Бэньси (кытай. 本溪, пиньинь Běnxī) Кытай биир индустриаллык сайдыылаах куората. Ляонин улууһугар баар. XI үйэҕэ төрүттэммит куорат. Оттон 1905 сылтан ыла ыбылы куорат быһыытынан сайдан барар. Бу куоракка Нуучча-Дьоппуон 1904-05 сэриитэ барар. Иккис аан дойду сэриитигэр Дьоппуон авиа көтөр аалларынан ыбылы алдьаммыта уонна хааламмыта. Оттон 1931-45 сс Дьоппуон оккупациятыгар ыбылы сайдар, сэрии өттүнэн. Дьонун ахсаана - 4 мөл. (2009)
Билигин Бэньси - Кытай биир улахан массыына онорон таһаарар куората, ону таһынан манна аан дойдуга биллэр телевизордары, көтөр ааллары, видеомагнитофоннары, көмпүүтэрдэри онороллор.
Дэриэбинэ
Дэриэбинэ — Арассыыйа импиэрийэтигэр кыра нэһилиэнньэлээх пуун, судаарыстыба үлэтин сороҕун ол саҕана сыаркап тутан олорбут буолан, сыаркаба суох түөлбэни дэриэбинэ, сыаркаптаах буоллаҕына (ол аата оҕо төрүүрүн, киһи өлөрүн бэлиэтиир тэрилтэ) - сэлиэнньэ (село) дииллэрэ.
Дэриэбинэ дьоно сүрүннээн тыа хаһаайыстыбатынан дьарыгыраллар. Билигин планета үрдүнэн - 2 971 547 640 дэриэбинэ баар, олортон 443 дэриэбинэ Саха Сиригэр баар.
Hamlet (place) Деревня
2009 сыллаах H1N1 ыарыытын пандемията
2009 сыллаах H1N1 ыарыытын пандемията — бу ынырыктаахай ыарыы тарханан эрэр, ынырык элбэх киһи өллө. Уопсайа аан дойду 170 тахса судаарыстыбатыгар тарҕанна. Кини Мексика диэн дойдуттан төрүттээх ыарыы буолар.
Лепс Григорий Викторович
Григо́рий Ви́кторович Лепс (— Лепсвери́дзе, от ыйын 16 күнэ, 1962, Сочи) — грузин төрүттээх Россия эстрадатын ырыаһыта, композитор, продюсер, эстраднай искусство деятеллэрин Аан дойдутааҕы түмсүүлэрин чилиэнэ. Ингушетия Республикатын үтүөлээх артыыһа (2004), РФ үтүөлээх артыыһа (2011), Карачаево-Черкесия норуодунай артыыһа. «World Music Awards», «Сыл бастыҥ ырыата», «Көмүс Граммофон» музыкальнай бириэмийэлэрин ылбыта.