cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аһылык уларыйыыта
Сайыҥҥы куйаас кэмҥэ киһи элбэх уулаах-хаардаах үрүҥ аһы үгүстүк аһыыра көрүллэр. Бу кэмҥэ киһи этиттэн-сииниттэн холестерин аҕыйаан биэриитэ аһылык уларыйыытынан, атын туох да эрэйэ, аһаабакка эрэйдэниитэ суох ситиһиллэр кыахтанар.
Холестерин киһи этигэр-сиинигэр сыл устата эргийэр, сайын устата аҕыйаан, онтон кыһыҥҥы кэмҥэ эбиллэн биэрэр кэмнэрдээх. Кыһын эти, арыыны элбэхтик сиир наадаҕа сайыҥҥы куйаас кэмнэргэ сыалаах эти, арыыны сиири тохтотон үрүҥ астарынан уонна балыгынан аһылыктаныы олоҕурара доруобуйаҕа, эккэ-сииҥҥэ ордук туһалаах буолар.
Этин-сиинин күүскэ хамсатан үлэлиир, сүүрэр-көтөр киһи аһаабыт аһын туох да тобоҕо суох туһанар, симэлитэр, ол иһин этэ-сиинэ ыраастанан, чэбдигирэн иһэр. Yлэлээн-хамсаан, сүүрэн-көтөн аһаабыт аһы тарҕатан, аччыктаан баран дьэ аһыахха диэн саха үлэһит дьонун аһылыктарын үөрэҕэ этэрин тутуһарбыт эбитэ буоллар ханнык да холестерин баарын билбэккэ эрэ сылдьыа этибит. Аһаан баран үлэлиэххэ диэн аһылык түөрүйэтэ сарсыарда утуйан турбут, сынньанан эньиэргийэ бөҕөтүн бэйэтэ да мунньуммут киһини сарсыардааҥҥы аһылыгы хайаан да аһатарынан аччыктаан баран аһыахха диэн сахалар аһылыктарын үөрэҕэр сөп түбэспэт.
Саха үлэһит дьонун аһылыкка сыһыаннаах этиилэринэн «Аччыктаан баран аһыахха» диэн буолар. Бу этии киһи үлэлээн-хамсаан этин-сиинин күүскэ хамсаттаҕына киһи этигэр-сиинигэр иҥэн сылдьар аһылык араас саппаастара бары бүтэннэр, үгүс кирдэр-хохтор эмиэ ыраастаналлар. Ол иһин киһи этэ-сиинэ ыраастанан үйэтэ уһуур диэн этэллэр. (1,11).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Соло (суолталара)
Соло - Бу тыл хас да суолталаах.
Сиэ уонна аһаа
Саха дьоно хаһан баҕарар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугуттан үөскээбит этиини тутуһа сылдьаллар. Сиэ уонна аһаа диэн тыллар аһааһын икки өрүтүн биллэрэллэрин иһин иккиэннэрин туһаныллар.
Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит бары саха тылларыгар өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьалларын, кэлин үөрэхтэммит аатыраары буккуйа, уларыта сатыыр тыл үөрэхтээхтэрэ элбээтилэр. Тыл дорҕоонноро киһиэхэ дьайыыларын, өйүн-санаатын уларыталларын ситэ билбэттэн былыргы кэмнэргэ, өй-санаа тутулуктара тутуһуллар кэмнэригэр үөскээбит тыллары уларыта сатыыллар. Уоту аһатыыга сиэ диэн тылы туттубакка, аһаа диэни эрэ туттуҥ диэн этээччилэр эмиэ баар буоллулар. Маннык этии саха тылын дириҥник билбэти биллэрэр.
Олус элбэхтик сиир уонна аһыыр диэн тыллары холбуу этэн туһаналлар. Бары кыыллар, тыҥырахтаах көтөрдөр туппут кыра кыылларын тырыта-хайыта тыытан сииллэр. Олорго анаан сиир диэн тылы элбэхтик туттуллар. Ылаллар да тырыта тыытан сиэбитинэн бараллар. Айылҕа кинилэргэ анаан аналлаах сиэнэр аһылыгы бэйэтэ бэлэмнээн биэрбитин сииллэр эбит.
Сиэ диэн тыл куруук туттуллар, олус киэҥ өйдөбүллээх тыл. Бу тыл сииргэ эрэ сыһыаннаах. Киһи эмиэ сиир, ордук оҕуруот астарын ылан сууйа түһэн баран сиэн кэбиһэр. Эти эмиэ сиир диэн этэр ордук оруннаах. Эт диэн айылҕаттан сиэнэргэ бэлэм ас буолар, сиикэйдии да сиэн кэбиһиэххэ сөп.
Кыыллар уонна көтөрдөр бары сииллэр. Дьонннор кыыл курдук эрдэхтэринэ аҥардастыы сиэ диэн тыл туттуллар эбит. Айылҕа бэлэмин ылаллар да сиэбитинэн бараллар. Сорох оту, талаҕы, үөннэри сиир, сорохтор бэйэлэриттэн кыралары тутан сииллэр.
Сиэмэх диэн туох сиэнэри барытын сиэн иһэр кыылы, тыҥырахтаах көтөрдөрү ааттыырбыт, олор сиэн иһэллэриттэн ити ааттара быһаччы тутулуктаах.
Эбиэн (хаарты)
Эбиэн култуураҕа
thumb|right|100px|[[Саддам Хусейн]] — эбиэн тууһа
Сиэ уонна аһаа
Билигин даҕаны айылҕаҕа үүнэр астары туура тардан ылан, сууйбута, соппута буолаллар уонна сиэбитинэн бараллар. Сиир диэн тыл айылҕаттан ылан бэлэм аһы сиири биллэрэрэ сөп. Ыл да сиэнэр. Айылҕаҕа үүнэр бэлэм сиэбитинэн барыыга аналлаахтар элбэхтэр. Киһи бэйэтэ эмиэ сиэмэх аҥардаах, араас кыыллар эттэрин барыларын сиэн кэбиһэр. Эккэ анаан сиэ диэн тылы туттар сөп. Эт диэн бэлэм аһылык буолар.
Сиэ диэн соччо биллэр куһаҕана суох, бары туттар, дьоҥҥо эмиэ сыһыаннаах тыл. Үөрэх элбээтэ эрэ диэн көйгөтүппэтэххэ табыллар. Айылҕаҕа үүнэр араас элбэх отоннору хомуйан ылан сиэбитинэн барыы уларыйбакка эрэ сылдьыан сөп.
Ас диэн тыл хаһан баар буолбута биллибэт. Киһи өйө-санаата сайдан аналлаах аһылыгы оҥостор буолбутун кэнниттэн үөскээбит. Икки эрэ дорҕоонноох буолан олус былыргы, саха тыла саҥа үөскүөҕүттэн ыла баар буолуон сөп. Киһи сииригэр аналлаах, анаан-минээн оҥоруллубут, эрдэттэн бэлэмнэммит, тупсарыллыбыт буоллаҕына ас диэн ааттанар. Холобурга, килиэби ылыахха. Анаан үүннэриллибит бурдуктан мэлийэн, мэһийэн, буһаран килиэп оҥоруллар. Ас барыта астанар, эрдэттэн бэлэмнэнэр, кырбанар, мэһийиллэр, буһарыллар. Олус былыргы кэмнэргэ сахалар араас үүнээйилэртэн хомуйан өр кэмҥэ бэлэмниир, хаһаанар аһылыкка туттуллар гына оҥоруллубут буоллаҕына ас диэн ааттыыр эбиттэр. (1,5).
Дьон өйө-санаата сайдан, аҥардастыы булдунан буолбакка арааһы бары аһыыллара элбээбитин кэннэ аһылыкка анаан туспа, ураты бэлэми оҥорор буолууларын, бу ас диэн тыл баара биллэрэр.
Аһаа диэн тыл аһыырга ыҥырыы буолар. Эрдэттэн аһылыкка анаан бэлэмнэммит аһы аһыырга ыҥырыы аһаа диэн буолара сөп. Ас диэн мааны тылбытыгар «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн аһыы буолан хааллаҕына, бу мааны аспыт туһаттан тахсыбытын, буорту буолбутун биллэрэр.
Сахалар иһэргэ аналлаах ууну туспа, эрдэттэн анаан бэлэмнээн туһаналларын иһэр уу диэн арааран этэллэрэ быһаарар. Мууһу иһэр ууга анаан бэлэмниир, хаһаанар буолбуттарын кэннэ муус уута диэн этии иһэр ууну бэлиэтээн туттуллар буолбут. (1,32).
Сахалар уоту анаан-минээн арыынан аһаталлар. Аһылыкка анаан эрдэттэн бэлэмнэммит арыыны уокка биэрдэххэ аһаа диэн этэр табыллар эбит. Аһылыгы уокка биэрдэхэ аһаа диэһин сөп буолар.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии айылҕаҕа үөскүүр туохха барытыгар сөп түбэһэр. Киһи эмиэ икки өрүттээҕинэн, этэ-сиинэ уонна өйө-санаата диэн арахсарынан сиэ диэн тыл этигэр-сиинигэр быһаччы сыһыаннаах буоллаҕына, ас диэн тыл өйө-санаата сайдан анаан-минээн аһылыгы эрдэттэн бэлэмнэнэр буолбутугар олоҕурар.
Сиэ уонна аһаа диэн тыллар аһылыкка бэлэмнэнэр астар уратыларыттан тутулуктаах эбиттэр. Билигин даҕаны суолталара соччо уларыйа иликтэр, хаһан баҕарар туттуллар тыллар эбиттэр. Айылҕаттан оннук ыраах тэйэ, айылҕа бэлэмиттэн ылан сии сылдьар эрдэхпитинэ сиэ диэн тыл үрдүгэр түспэппит, уларыта сатаабаппыт ордук этэ.
Глеваха
Глеваха (Глеваха) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 8 679 (2014).
Холмиум
Холмиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Ho уонна атом нүөмэрэ 67.
Алтан (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах:
Сүүрбэ төрдүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Сүүрбэ төрдүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Сеул куоракка (Корея)1988 сыллаахха балаҕан ыйын 17 күнүттэн алтынньы ыйын 2 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 159 дойдуттан 8465 эбит. Барыта 263 кэмпилиэк мэтээл 27 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Адалҕа
Адалҕа — маһы хаһан, холобур, кыра иһити-хомуоһу оҥорорго туттуллар мас уктаах тимир сэп. Улахана өтүйэтээҕэр эрэ обургу, тимирин биитэ холбоҕор уонна тээпкэ курдук. Угун хайысхатыгар туора олорор.
Афророссиялар
Негры и мулаты в России
Ат сүүрдэҕинэ ыт хаалсыбат
Ат сүүрдэҕинэ ыт хаалсыбат диэн киһи үтүктэр майгынын быһаарар саха өс хоһооно.
Үтүктүү олоххо сайдыыны түргэнник ситиһиигэ тириэрдэр үтүө майгы буолар. Үтүктэн, батыһан сайдыыны ситиһии түргэтиир. Бары рекламалар дьайыылара тугу эмэ үтүктүүгэ олоҕураллар.
Үтүктүү киһи оҥорор быһыыта буоларынан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттэрэ; үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана тэҥҥэ сайдан, улаатан, күүһүрэн иһэллэр. Үчүгэй диэн этэллэрин бары үтүктэ, батыһа сатыыллар, онтон куһаҕаны туспа арааран билэн үтүктүөхпүт суоҕа этэ диэн киһи буолуу үөрэҕэ биллэрэр.
Оҕо төрөппүттэрин үтүктэн, кинилэр майгыларын сүһэн ылан үгэс оҥостон киһи буолууну ситиһэрэ хаһан да уларыйбатаҕына эрэ олох биир тэҥник, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн, салҕанан баран иһэр кыахтанар.
Олоҕу инники, сайдыы диэки салайыыга, сайдыыны түргэнник ситиһиигэ тириэрдэргэ үтүктүү туһата олус улахан. Тугу барытын үтүктэллэр, оҕо төрөппүттэрин үтүктэн, тугу оҥороллоругар үөрэнэн киһи буолууну түргэнник ситиһэр. Үөрэхтээхтэри үтүктэн үөрэнэн үөрэҕи ылыныллар. “Ат сүүрдэҕинэ ыт хаалсыбат” диэн этии төһө да кыах кыратын иһин бастаан иһээччини батыһар, үтүктэр күүс хаалсыбатын биллэрэр, ол иһин бастаан, салайан иһээччи хаһан баҕарар баарын уонна үтүктээччилэр хаһан да хаалан хаалбаттарын быһаарар.
Арҕааҥҥы дойдулары сайдыылаахтар диэн ааттаан үтүктэ сатааһын элбэҕиттэн барыны-бары үтүктүллэр, ол иһигэр куһаҕаннарын эмиэ. Россияҕа үлэ-хамнас сатарыйбытын кэнниттэн үлэлээбэт буолууну, аһара үөрэхтэниини үтүктэн туох баар үлэ барыта сатарыйда, элбэх илиинэн үлэлээх тыа сириттэн көһөн, куотан, туһата да аҕыйах үөрэҕи эккирэтэн барааччылар элбээн иһэллэр.
Сэриилээн кыайан-хотон колония оҥостубут нууччалар сахалары үчүгэй майгыга үөрэтэр кыахтара урукку да кэмнэргэ суох этэ. Уоруу, халааһын, былдьааһын, күүһүнэн өттөйүү төһө да хомолтолооҕун иһин нууччалар кэлиилэриттэн ордук сэтэрээбит куһаҕан быһыылар буолаллар. Билигин бу быһыылары үтүктүү аһара баран сылдьар.
Бу кэмҥэ салайар былаас аһара күүһүрүүтэ нууччалар уһун үйэлэргэ салайан, баһылаан олорбут былаастарын тута, уһата сатааһыннарын көстүүтэ буолар. Кинилэр Россия ыһыллыа диэн куттанар санааларыгар регионнар элбэх былаастаннахтарына арахсан барыахтара диэн салайар былааһы дьон бары быыбардаан уларыталларын араас мэһэйдэри оҥорон утарсаллар.
Нууччалартан үчүгэй майгылаах буолууга үөрэнэр кыах билигин да суох. Албыннааһын, сирэйэ-хараҕа суох сымыйалааһын, салайааччылар көҥүллэринэн барыылара, аһара байыылара, бэрик ылыы, коррупция өр кэмҥэ уларыйбат салайар былаас ыарыылара буолан билигин киэҥник тарҕанан сылдьаллар.
Эрбиум
Эрбиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Er уонна атом нүөмэрэ 68.
Ат сүүрдэҕинэ ыт хаалсыбат
Үтүө санааттан үчүгэй быһыылары элбэтэргэ анаан бэриллэр кэһиини аһара улаатыннаран, элбээтиннэрэн бэйэлэригэр, баһылыктарга бэрик диэн биэриигэ кубулуттулар. Үчүгэй майгылаах, аһыныгас, элбэхтик кэһиини туттар үтүө майгыбытын куһаҕан суолталаах оҥордулар.
Буукубаны билии, ааҕыы, суруйуу үөрэхтээһин диэн ааттанар. Үөрэхтээһин нууччалартан киирбит буолан нууччалары үтүктүү элбэх. Сахалыы өй-санаа уратыларын билбэт тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар нууччалар саҥаралларын быһалыы үтүктэннэр өйү-санааны буккуйа сатыылларын быһаччы сымыйалааһыҥҥа кубулуттулар. “Грех” диэн нууччалыы тылы быһалыы тылбаастаан сахаларга букатын суох “аньыы” диэн тылы булан киллэрэ, тутуннара, айыы диэн тыл бэйэтэ икки өрүттээх; үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорууну холбуу ылан биллэрэр өйдөбүлүн суох оҥоро сатыыллар. Сахалар өйбүт-санаабыт намыһаҕыттан нууччалары үтүктүөхтээхпит диэн таһы-быһа сымыйанан этэллэр. Сэбиэскэй былаас саҕаттан дьон үгүстэрэ кинилэри үтүктэр санааларыттан онно киирэн биэрэн сылдьалларын көннөрүө этилэр.
Ыты-куһу, кыыллары, көтөрдөрү нууччалар дьоҥҥо, киһиэхэ тэҥнээн “Кто”, “Кому” диэн этэллэр. Кэлин өссө аһара баран тыһы ыттарын – “девочка”, онтон атыыр ыты – “мальчик” диэн ааттыыр буоллулар. Биһиги сорох дьоммут ону үтүктэ охсон, аны атыыр ыттарын – “уол”, тыһы ыты – “кыыс” диэн ааттыы сатыыллар. Бу олус улахан сыыһаны көннөрүүгэ тыл үөрэхтээхтэрэ “мык” да диэбэттэр.
Өйү-санааны оҕолорго сыһыаны куһаҕан, кыыллыы өттүгэр уларытар бу тыллары букатын үтүктүбэт ордук. Сахалар киһини эрэ ким, кимий диэн этэллэр, онтон киһиттэн атын бары тыынар-тыыннаахтары, ол-бу малы-салы барыларын холбоон ол, бу, тугуй диэн этэллэрин туһаныллар. Бу быһаарыы киһи өйө-санаата кыыллартан, көтөрдөртөн улахан уратылааҕын, киһиэхэ эрэ салгын кута сайдарын сахалар билэллэрин биллэрэр.
“Көҕөн көттөҕүнэ, көччөх хаалсыбат” диэн этии эмиэ итинник, үтүктүүнү быһаарар өйдөбүллээх эрээри көҕөн, кураанах кустар улаханнара буолан улахана баһыйарынан, кыралар үтүктэр күүстэрэ улаатарын быһаарар.
Сайдыыны ситиспэт буолуу диэн хаалыыга, туораан биэриигэ тириэрдэр. Сайдыылаах омуктары үтүктэн, батыһан, тылларын үөрэтэн бэйэҕэ сайдыыны киллэриниллэр. Бу киллэрии барыта саҥа тыллары эбэн биэрэн, бэйэ тылларын хаалларан иһэллэр. “Сахалары харыстааһын” диэн “Чолбон” сурунаалга 2 / 2004 сыллаахха бэчээттэммит үлэҕэ саха тылын үс улахан бөлөххө арааран баран бастакы бөлөҕү ордук күүскэ, төрүт уларыппакка эрэ харыстыыр ордук буолуо этэ диэн этии киллэриллибитэ. Ол үс бөлөхтөр манныктар:
1. Төрүт тыллар. Айылҕаҕа, киһиэхэ бэйэтигэр, кыылларга, сиргэ-уокка сыһыаннаахтар, куруук тутта сылдьар тыллар бары киирэллэр. 2. Үөрэххэ-билиигэ сыһыаннаах тыллар.
3. Үлэҕэ-хамнаска сыһыаннаах тыллар. (2,61).
Бу тыллар үс улахан бөлөхтөрүттэн омук бэйэтигэр ураты сыһыаннааҕынан бастакы бөлөх тыллар буолаллар, ол иһин төрүт тыллар диэн ааттаналлар. Итилэр омугу бэйэтин, өйүн-санаатын уонна омук дьоно бэйэ-бэйэлэригэр хардарыта сыһыаннарын арааран көрдөрөр тыллар буоланнар, бу омук уратытын, ол аата дьиҥнээх бэйэтин көрдөрөллөр уонна уратыларын быһаараллар. Бу тыллар уларыйбатахтарына саха буолуу хаһан да уларыйыа, атын омукка кубулуйуу суох буолар.
Иккис уонна үһүс бөлөх тыллар сайдыыны ситиһиигэ атын омуктартан киирии тылларынан эбиллэн уларыйан биэрэр кыахтаахтара сайдыыны ситиһии салҕанан, эбиллэн иһэрин төрүттүүллэр. Бу тыллары кыах баарынан сахатытан эбэтэр уларыппакка да эрэ туһаныахха сөп. Буор куттара сайдыылаах сахалар күөмэйдэрин оҥоһуута үчүгэйинэн ханнык да омук тылын ураты акцена суох саҥарар кыахтаахтар.
Сайдыылаах омуктары үтүктэн сайдыыны ситиһэргэ бу иккис уонна үһүс бөлөх тылларга саҥа тыллар, омук тыллара киирэн иһэллэр. Бу киирэр тыллар омугу уларыппаттарын туһугар бастакы бөлөх тыллары, төрүт тыллары хайдах баалларынан уларыппакка эрэ харыстааһын, туһаныы ирдэнэр. Төһө да үөрэҕи-билиини, үлэни-хамнаһы оҥорууну атын омуктартан ылыммыт иһин, омук, саха буолуу бэйэтинэн хаалар, уларыйбат.
Чэҥкээйи
Чэҥкээйи — сүөһүгэ, ыкка, табаҕа күрүөһүлээбэтин эбэтэр уччуйбатын, куоппатын диэн, моонньугар биитэр муоһугар баайар мас. Сороҕор көспүт суолтаҕа мэһэй, боҕуу диэн суолтаҕа туттуллар.
Джон фон Нейман
Джон фон Нейман (John von Neumann, эбитэр Иоганн фон Нейман; Johann von Neumann; төрөөбүтүгэр Я́нош Ла́йош Нейман; Neumann János Lajos, IPA: ) (Тохсунньу 18 күнэ 1903, Будапешт – Олунньу 8 күнэ 1957, Вашингтон) — еврей төрүттээх венгеро-американский математик, квантовай физикаҕа, квантовай логикаҕа, функциональнай анализка, теория множеств, информатикаҕа, экономияҕа уонна да атын үөрэххэ, улахан кылаан оҥорбут киһи.
Саамай ордуктун кини аатын компьютер архитекуратын (Архитектура фон Неймана) оҥорбут киһиннэн билэллэр.
Биография
Янош Лайош Нейман үс уол оҕоттон бастыкыннан, кыахтаах еврейскай ыалга Будапешка, ол бириэиэҕэ иикис Австро-Венгерскай империя киин куоратыгар, төрөөбүт. Кини аҕата, Макс Нейман (венг. Neumann Miksa, 1870—1929), Печ диэн кытыы куораттан, Будапештка 1880 сыларга көспут, доктор юриспруденции аатын ылбыт уонна адвокатынан бааҥҥа улэлээбит, дьиэ-кэргэнэ бары Серенчаттан төрутэхтэр. Ийэтэ, Маргарет Канн (венг. Kann Margit, 1880—1956), дьиэ хаһаайката уонна Якоб Канн, ситиһиилээх комерсант улахан кыыһа. Кини ийэтэ, Каталина Мазельс ( фон Нейман эбээтэ), Мункачаттан төрүуттээҕэ. Янош эбэтэр Янчи, 6 саастаҕар өйүгэр икки восьмеричнай чыһыланы түҥэтэр этэ. Аҕатын кытта древнегреческай тылынан кэпсэтэрэ. Эрдэттэн математика, чыһыла уонна логика үөрэтиннэн интэриэһиргээн дьарыктанара. 8 сааһыгар математика логикатын үчүгэдик билэрэ. 1911 сыллахха лютеранскй гимназияҕа киирбитэ. Фон Нейман доктор философии по математике степенин Будапешт университетыгар, 23 саастаҕар ылбыта. 1926-1930 сылларга Джон фон Нейман Берлин университетыгар приват-доцент улэтигэр улэлээбит. 1937 сыллахха фон Нейман США гражданина буолбут. 1938 сылга М.Бохер аатын премиятын ылбыт. Сайын 1954 сылга фон Нейман охтон,уҥа санан өлөрөн ыарыыта ааспахха, хирургтар уҥуох рагын диагноз туруорбуттар. Олунньу 8 кунугэр өлбүт Вашингтоҥҥа харыллыбыт.
Айыы
Фон Нейман квантовай механика аппаратын оҥорбут дьонтон биирдэстэрэ буолар. Бэйэтин квантовай механика акциоматизациятын сыһыанын "Математические основы квантовой механики" (нем. Mathematische Grundlagen der Quantenmechanik) диэн үлэҕэ 1932 сыллахха ырыппыта. Аксиоматизация теория множеств бүтэрэн баран, аксиоматизация квантовой механиканнан дьарыктаммыта. Кини тута ойдообүт, квантовай системалары гильбертовай пространствоҕа туочка курдук күрүөххэ сөбүн. Ол иһин боростуой физикаха кэрҥнэр линейнай оператор гилбертовай пространство үрдүнэн көрдөрүөххэ сөп. Оннук буолан квантовай механика үөрэтиитэ, алгебра линейнай эрмитовай оперторга кыччатыннарыллыбта.
Оло5ун кэпсээнэ
Фон Нейман иккитэ кэргэннэнэ сылдьыбыта. Бастыкытын, Мариэттэ Кевешины ойох 1930 сыллахха ылбыт. 1937 сылахха арахсыбыт, 1938 сылахха Клара Дэн диэн дьахтары кэргэн ылбыт. Бастакы кэргэниттэн кыыс оҕоломмун - Марина, кэнники биллилээх экономист буолбут.
Камеди Клаб
Камеди Клаб (Comedy Club), Арассыыйа уонна Украина телевидениетыгар нууччалыы тахсар көрдөөх шоу программа.
История
"Ситим" 2003 сыллаахха Артур Джанбекян, Артак Гаспарян, Артур Тумасян, Арташес Саркисян, Гарик Мартиросян уонна да атыттар киирбиттэр. Кулууп идеята 2001 сыллаахха тахсыбыта.
Ат сүүрдэҕинэ ыт хаалсыбат
Төһө да сайдыыны ситиһэн элбэх саҥа тыллары атын омуктартан үтүктэн бэйэ тылыгар киллэриммит иһин, бу быһаарыыны тутустахха саҥарар тыл уларыйан, омук уларыйыа суоҕа диэн эрэллээх буолуллар.
Камеди Клаб
История
«Ситим» телевидениеҕэ 2004 с. «МТV Россия» каналга "Ситим" сурунаалга турбута эрээри, каналы кытта бииргэ үлэлээһин саҥа дьыл уһугун сыппатаҕа. 2004 сыл бэс ыйыгар СР продюсера Александр Цекало 22 000 доллары «Золтанное состояние» казиноларга пилотнай выпускник түһэрбитэ эрээри, гендиректор Александр Роднянскай шоу СТС концепциятыгар суруллубатын, кэлин Роднянскай канал акционердара ылыллыбыттарын аахпыта.
Ат сүүрдэҕинэ ыт хаалсыбат
Туһаныллыбыт литература
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. - Дьокуускай:Бичик, 2006. - 112 с.
Камеди Клаб
История
Ол кэнниттэн Артур Джанбекян этэринэн, ускул- тэскилэтиилээх кассета бары телеканалга ыытыллыбыта. Хаста да кэлин Дмитрий Троицкай, ол кэмҥэ ТНТ генеральнай продюсерынан «Ситим»сурунаал биир "Ситим" кэпсээнин истэн баран, шоу туһунан истибит буолан, кулууп кыттыылаахтарыгар тнт- ны кытары илии баттыырга этии киллэрдэ. Ити кэнниттэн 2004 сыл күһүнүгэр Джанбекян ТНТ генеральнай директора Роман Петренконы ыҥыран бииргэ үлэлииргэ этии киллэрдэ. Ол курдук 2005 сыл тохсунньутугар бастакы программалар уһуллубуттара, оттон муус устар 23 күнүгэр «Ситим» ТНТ эфиргэ аан бастаан тахсыбыттара.
Муус устар 15 күнүгэр 2007 с. тнт- га программа сүүс выпускнига көрдөрүлүннэ. Эмиэ ити сылга быһаччы биэриинэн дьарыктанар «Ситим» диэн Продюсернай компания тэрилиннэ.
Ат сүүрдэҕинэ ыт хаалсыбат
Туһаныллыбыт литература
2. "Чолбон" сурунаал. 2 / 2004.
Камеди Клаб
История
Резидент төрүттэниэҕиттэн ыла КВН көһөн тахсан, кулуупка "Ситим" куонкурус кыайыылаахтара эмиэ баар буоллулар.
Куруук сорох спецпоектар тахсаллар — холобур, 2006 сылтан 2007 сылга диэри «первый каналга» (периодически по биэстии или по водной вечер), 2011 сылтан сайын — юмористические фестиваль Сочига «юмор высокий юмор»диэн Сочига тахсар. 2014 сыллаахха Сочига «Формула- 1» диэн Арассыыйа түһүмэҕэр ыытыыга аналлаах Сочига, 2015 сылга Казань куораттан уу көрүҥнэригэр аан дойду чөмпүйэнээтигэр, оттон 2018 сылга — Еревантан. 2008 с. «Ситим ТВ» телекомпанията (кэлин — «ТНТ-», «ТНТ4» телекомпания «Ситим»диэн телекомпания араас биэриилэрэ көстөллөр. «Toonbox» анимация студията " Ситинные белки и Стрелки «диэн Мультсериалы таһаарбыта.
Бастакы дьоһун суолталаах программаны сөргүтүү 2008 сыллаахха производствоҕа (Анатолий Бурносов) уонна саҥа режиссер- туруорааччы (Дмитрий Ефимович) кытта кэлинни производственнай базаҕа эмиэ республика күүһүнэн оҥоһуллубутун курдук эфиргэ аан бастаан таҕыста. Саҥардыллыбыт декорация уһуллар схематын тупсаран, айымньылаах үлэни күүһүрдэн, биэрии бэйэтин популярноһын сөргүтэн барбыта.
Муус устар 8 күнүгэр 2010 с. саҥа режиссер- туруорааччы (Роман Новиков), музыканан уонна оформлениелаах «Ситим» Медиа- бөлөх презентацията буолла. Саҥа сценаҕа онно- манна музыкальнай инструменнар — рояль уонна ударнай установка ыллылар. Сцена киинигэр-күөх дьыбаан уонна икки Кириэс (2010-2014 сс.). Фон-улахан экран (2010-2011 сс.-кыһыл фон, 2011-2014 сс.-сырдык кыһыл, 2014 сылтан-хараҥа кыһыл), онно " Митрич», «Добрый вечер, Марс!», "Сергей Гореликовтыын барыллааһын лааскалара«,» Welck toussia с Юнусовым и Лихницким«,» Демис Карибидиһы«,» Гаврил Уpgrade«, агитационнай оруоллары Егор Батрудов уонна»Митрич" сериал. Билигин экраҥҥа «УСБ» клиптэрэ уонна сорох видео-южеттар эрэ көрдөрөллөр. 2010 сылтан 2014 сылга диэри «резиденнэр» диэн ааттаах артыыстар эскалаторга иккис этээстэн түһэн түһүлгэҕэ таҕыстылар. Билигин дьон- сэргэ сценаҕа көрсөр уулуссаларыттан тахсан эрэллэр. Музыкальнай Оруоһуттар, ону сэргэ сүүрэн- көтөн, дьин ' э оонньууллар.
1 апреля 2011 года — «Ситим»медидьийэ күҥҥэ Андрей Аверин, Тимур Батрудинов, Павел Волян, Михаил Галустян, Гарик Мартиросян, Александр Незобин, Сергей Светлаков, Семен Слепцов уонна Гарик Харламов кини резиденциятыгар ыҥырыллыбыттара.
2010-2011 уонна 2011-2012 сс. саҥа сылга «Ситим сулуһа» бириэмийэни туттарыы ыытыллыбыта, онно ТНТ бастыҥ бырайыактара уонна актердара бэлиэтэммиттэрэ. 2015 сылтан саҥа дьыллааҕы түүннэргэ «Ситим» спецпроект тутуллар, онно сулустар уонна да атын биллэр персоннар ыллыыр дьоҕурдарын күөн көрсөллөр.
Ребров Иван Климентьевич
Ребров Иван Климентьевич - биллиилээх булчут.
1931 с. Дьүкээгир нэһилиэгэр Усуйаана улууһугар удьуор булчут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ленин уонна Үлэ Кыһыл Знамятын уордьаннар кавалердара. Өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастакынан күндү түүлээҕи-маҥан кырсаны биригээдэнэн бултуурга 1968 с. саҕалаабыта. 80-с сылларга Лээхэп арыыларыгар бултааһыны тэрийсибитэ. 1971 с. Биэнгирийэҕэ Булт Аан Дойдутааҕы быыстапкатын кыттыылааҕа.
Сивцева Надежда Сергеевна
200px|thumb|right|Сивцева Надежда Сергеевна Сивцева Надежда Сергеевна — саха уонна нуучча тыллара Саха сирин суруйааччыларын айар үлэлэригэр ирээттэрин, тыллар алтыһыыларын үөрэппит чинчийээччи, филология билимин кандидата.
Сарыы сон
Сарыы сон - күһүн-саас, арыт сайын да кэтиллэр ойуулаах-дьарҕаалаах мааны сон.
Пак Дюнгер
Пак Дюнгер — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
Олоҕун олуктара
1913 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр төрөөбүт. Узбекистааҥҥа холкуоска үлэлии сылдьан дьоруой аатын ылбыт. 1965 сыллаахха биэнсийэҕэ тахсыбыт. Кэлин Саха сиригэр олоро сылдьыбыта биллэр. Хаһан өлбүтэ биллибэт. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1951 сыл от ыйын 17 күнүнээҕи Ыйааҕынан Пак Дюнгерга Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Сүүрбэ бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Сүүрбэ бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Барселона куоракка (Испания)1992 сыллаахха от ыйын 25 күнүттэн атырдьах ыйын 9 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 169 дойдуттан 9356 эбит. Барыта 257 кэмпилиэк мэтээл 32 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Орто Америка
<div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 20em; text-align: right; font-size: 0.86em; font-family: lucida grande, sans-serif; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Орто Америка 200px|Map of Central America
Орто Америка (испанныы Centroamérica эбэтэр América Central) диэн Америка региона. Хоту уонна Соҕуруу Америка икки ардыларыгар баар.
Орто Америка дойдулара:
Тулиум
Тулиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Tm уонна атом нүөмэрэ 69.
Сон
Сон устуоруйата
Соно орто үйэтээҕи таҥас илиинэн уонна сиэҕинэн тэлэн, эмиэ тыһыынчанан сыллар усталарыгар универсальнай плащадканан бүрүллүбүт, дьиҥнээх түүттэн тигиллибит, капюшоннаах, булуупканан бүрүллүбүт. Плащ уһун уонна ыарахан суолларга дойдулар кырдьыктаах спутник этэ, манна туох да буруйа суох, ардах кураан содуллаах дьыала буолара.
Сон бастакы прототиба XVII үйэҕэ Испанияҕа тутуллубут. Манна кини капюшон диэн ааттаах бааһынай таҥаһа этэ. Маннык аат тылы «киэҥ- куоҥ плащ» уонна токи («төбөтө хомуура») диэн тылы дьүөрэлээһинтэн үөскээбитэ. Голландияҕа бу кэмҥэ испаан хонтуруолугар сылдьар, ол плащ-Саргылаана (palastrock) буолар. Францияҕа бэйэтин паллетоттара кытталлар эрээри, билигин Үөһээ армейскай таҥас курдук буолла.
Классик сон прототиба — XVIII үйэ ортотун диэки айаҥҥа туруммут сэдэх буолла. Кини тимэхтэригэр сон сиэҕин, саҕатын уонна лацкан тимэхтэригэр тэлгэммит, муостатын билигин да классическай эр киһи таҥаһын атрибуната буолар. Сэдэхтик биллибитинэн, күннээҕи сонуннары кэтэр буолбуттара. XIX үйэҕэ сонун- нуомас араас көрүҥнэрэ үөскээн эрэллэр. Историялара биллиилээх аристократтар индивидуальнай дизайн сакаастаан муодаҕа киирбитэ. Ол эпоха соно уһун уонна тобуктардаах — перепостепеннай оҥоһуктар, хаһаайыны ититэргэ, ардахтан уонна тыалтан көмүскүүргэ кыах бэриллибитэ.
Сүүрбэ алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Сүүрбэ алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Атланта куоракка (Джорджия, АХШ)1996 сыллаахха от ыйын 19 күнүттэн атырдьах ыйын 4 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 197 дойдуттан 10320 эбит. Барыта 271 кэмпилиэк мэтээл 26 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Төргүү
Төргүү — ыҥыыр кэннигэр сээкэйи баайарга аналлаах икки синньигэс быа (уһуна 1 м кэриҥэ). Онно мал, таһаҕас бааллар.
Иттербиум
Иттербиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Yb уонна атом нүөмэрэ 70.
Доосо
200px|thumb|right|Федосеев Иван Егорович — Доосо Федосеев Иван Егорович (Доосо) — саха общественнай диэйэтэлэ, бэйиэт, прозаик, тылбаасчыт, литэрэтиирэ кириитигэ, ССРС суруйааччыларын чилиэнэ (1964).
Тулааһын
Тулааһын — тирэх, тирээбил баҕана. Көспүт өйдөбүлгэ өйөбүл, өйөлтө, тирэх киһи.
Олунньу 11
Олунньу 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 42-с күнэ. Сыл бүтүө 323 күн (ордук хонуктаах сылга 324 күн) баар.
Өлүөнэ туруук хайалара
400px|thumb|right|Өлүөнэ турууктара 400px|thumb|right|Өлүөнэ турууктарын кыһыҥҥы көстүүтэ Өлүөнэ турууктара эбэтэр Өлүөнэ туруук хайалара. Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгэр Хаҥалас улууһугар баар айылҕа сэдэх кэрэ көстүүлээх сирэ, ЮНЕСКО киһи-аймах утумугар киллэрбит айылҕа паарката.
Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар баар, таастарын үрдүгэ 100 м тиийэр. Сиинэ сэлиэнньэ утары саҕаланар уонна сүүрүк таҥнары 180 км тухары салҕанар.
Бу хайалары өссө Кембрий саҕана известняк боруодатын уу суурайан уонна тыал алдьатан үөскэппит.
Туризм сайдыбыт сирэ. "Өлүөнэ очуостара" национал айылҕа паркатыгар киирэр.
Аан дойду удьора
2008 сыл атырдьах ыйыгар "Өлүөнэ очуостара" айылҕа пааркатын ЮНЕСКО экспиэрэ, Аан дойдутааҕы айылҕаны харыстыыр Сойуус харабылланар сирдэр программатын салайааччыта Дэвид Шеппард кэлэн барбыта.
Сыала-соруга: ЮНЕСКО Аан дойду наследиетын тиһигэр киллэриллиэхтээх айылҕа пааркатын сыаналааһын.
Кембрий саҕанааҕы сөҥүүлэр баалларынан уонна сэдэх кэрэ тас көстүүтүнэн ханна да суох сир диэн сыаналаабыт.
Өлүөнэ турууктара Санкт-Петербург куоракка 2012 сыл от ыйын 2 күнүгэр ЮНЕСКО Аан дойду Утумун кэмитиэтин 36-с сессиятын түмүгүнэн ЮНЕСКО Аан дойду Утумун тиһигэр киирбитэ. (ол иннинэ аасыпт 2009 сыллаахха тиһиккэ хапсыбатаҕа).
Троицкай
500px|thumb|right|Троицкай нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Троицкай нэһилиэгэ. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Троицкай.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 363 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 18 км Өлүөхүмэ өрүһүнэн турар.
Олохтоохтор дьарыктара — оҕуруот аһын үүннэрии уонна ынах-сүөһү иитиитэ.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Томторук
Томторук хас да суолталаах тыл.
Халтаҥ хомуһуол сон
Халтаҥ хомуһуол сон - күһүн-саас кэтиллэр өрүү таҥас үөдүйбүтүн кэннэ тигиллэр буолбут нууччалыы быһыылаах сон.
Чиэрбэ
Бу аат хас да суолталаах:
Сивцева Наталья Александровна
Сивцева Наталья Александровна — Өксөкүлээх Өлөксөй үлэтин уонна саха тылын сиинтэксиһин чинчийэр учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.
Сомоҕо домох
Саха тылыгар олус элбэх сомоҕо домох баар. Н. С. Григорьев «Саха тылын сомоҕо домоҕун тылдьыта» (1974 с.) кинигэтигэр 3000 кэриҥэ сомоҕо домох киирбит. Бу саха тылын биир этигэн ньымата, барҕа баайа буолар.
Сүүрбэ сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Сүүрбэ сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Сидней куоракка (Австралия) 2000 сыллаахха балаҕан ыйын 15 күнүттэн алтынньы ый 1 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 199 дойдуттан 10651 эбит. Барыта 300 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Чиэрбэ (хаарты мааһа)
Маас бэлиэтин куодтара
Unicode —  уонна HTML —  (эбэтэр  ) уонна
Лютециум
Лютециум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Lu уонна атом нүөмэрэ 71.
Хобусаров Роман Иннокентьевич
Хобусаров Роман Иннокентьевич — Үөһээ Бүлүү улууһун ытык олохтооҕо, тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ.
1938 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Быракааныгар төрөөбүтэ. Үөһээ Бүлүү сопхуос Оҥхойдооҕу отделениетын арыы сыаҕар маастардаабыта. 1981 сыллаахха Бочуот Знаага уордьанынан наҕараадаламмыта.
Кини кыра эрдэҕиттэн улэни уонна үөрэҕи тэҥҥэ дьүөрэлээн улааппыта. 8 кылаас кэнниттэн Дьокуускай куоракка үүт сыаҕын маастарын идэтигэр үөрэнэн баран, 1963 сыллаахха Оҥой үүт-арыы сыаҕар үлэтин саҕалаабыта. Роман Иннокентьевич олоххо активнай позициялаах коммунист буолан уобаластааҕы ХХХIII партийнай конференцияҕа кыттар чиэскэ тиксибитэ. Роман Иннокентьевич олорон турбат хоһуун үлэһит этэ. Кини салайбыт, үлэлээбит арыытын Оҥхойдоо5у, Намнааҕы сыахтара түөрт уонча сыл устата улууска эрэ буолбакка, бүтүн республикаҕа биир бастыҥ үлэлээхтэринэн биллибиттэрэ. Элбэх сылларга социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа этэ. Арыы сыаҕын көбүөрэ, арыыта республикаһа хас да төгүл дипломнарынан бэлиэтэммиттэрэ. Улуус маҕаьыыннарыгар атыыга таҕыстаҕына улахан былдьаһыгынан бүтэрэ.Роман Иннокентьевич ситиһиилээх үлэтин иһин 1974 сыллаахха улууска бастакынан «БОЧУОТ ЗНАГА» орденынан наҕараадаламмыта. Олох уларыйан 30 сыл үлэлээбит Оҥхойдооҕу арыы сыаҕа сабыллыбыта. Олоҕун тиһэх күннэригэр диэри көһөн кэлэн олохсуйбут Намнааҕы «Чолбон» колхоз аныгы техниканан үлэлиир арыы собуотугар эдэр үлэһиттэри үлэ үтүө ньымаларыгар уһуйар,үрүҥ ас арааһын оҥорон, арыыта, көбүөрэ Россияҕа аатырбыта. 2004 сыллаахха оробуочай дьонтон биир бастакынан улуус бочуоттаах гражданинын аатын сүгэр чиэскэ тиксибитэ. 2006 сыллаахха ыарахан ыарыыттан олохтон туораабыта.
Сүүрбэ ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Сүүрбэ ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Афины куоракка (Греция) 2004 сыллаахха атырдьах ыйын 13 күнүттэн 29 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 201 дойдуттан 10625 эбит. Барыта 301 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
1600-с
1600-с сыллар.
Томторук (мэһэй)
Томторук — сүөһү эбэтэр ыт тумсугар кэтэрдиллэр мэһэй, бохсуу оҥоһук. Ньирэй томторуга — ийэтин эмпэтин диэн бүтэйдии тигиллибит туос.
Тээнэ
500px|thumb|right|Тээнэ нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун картатыгар Тээнэ национальнай нэһилиэк. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тээнэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 472 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 280 км. соҕуруу диэкки Токко өрүскэ Тээнэ үрэх киирэр сиригэр сытар.
Олохтоохтор үксүлэрэ эбэҥкилэр, дьарыктара таба иитиитэ.
Нэһилиэк биллиилээх дьоно
Кульбертинов Иван Николаевич (07.11.1917—1993) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, аатырбыт снайпер.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — 1980.
Портаал:Тас сахалар
{| width=100% cellspacing=0 cellpadding=0 style="font-size:95%;"
{| width=100% cellspacing=0 cellpadding=0 style="font-size:100%;"
Куобах истээх сон
Куобах истээх сон - куобах тириититтэн тигиллэр, үлэҕэ-хамнаска кэтиллэр сон. Эргэрдэҕинэ нэк сон диэн ааттанар.
Бобуу буортута
Бобуу буортута диэн утарылаһар, өрө барар куһаҕан санааны үөскэтиитэ буолар.
Сахалар оҕону кыра эрдэҕинэ туохтан да матарбакка, боппокко, хаайбакка иитэллэр, үөрэтэллэр этэ. Оҕону боптоххо, ол бобуулааҕы булууга баҕа санааланан хааллаҕына бэйэтигэр куһаҕан буолуон сөп. Бу быһыыны сахалар билэллэрэ, оҕоҕо кыра эрдэҕинэ арыгы истэхтэринэ матарбакка, кыра иһиккэ кутан суолтатыгар да буоллар бэрсэллэрэ. Табааҕы эмиэ таттараллара.
Билигин төрөппүттэр оҕолоро кыра эрдэҕинэ арыгыны, табааҕы бобон иитэллэр. Кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар арыгы, табаах куһаҕанын билбэтиттэн, миигин туораталлар, бэрсибэттэр диэн куһаҕан санаа үөскүүрүттэн, элбэхтэ арыгы иһэр уонна бэрсибэт буоллахтарына үгэс буолан олохсуйан хаалыан сөп. Оҕо улааттахпына бэйэм да булан иһиэм диэн баҕа санааны үөскэтинэн улааттаҕына кырдьык арыгыһыт буолан хаалыан сөп.
Оҕо бобууну сөбүлээбэт. Бары үөрэ-көтө иһэр арыгыларыгар ымсыыра саныыра кыччаабат. Ол санаата үгэс буолан хааллаҕына хаһан да умнуллумуон сөп. Кыра эрдэҕинэ үөскээн үгэс буолан хаалбыт баҕа санаатын оҕо улаатан баран толорор кыахтаннаҕына аһара иһэриттэн түргэнник арыгыга ылларар кыахтанар.
Бобуу оҕону арыгыһыт оҥоруон сөп. Сорох улахан дьон бырааһынньык аайы арыгы иһэллэр уонна улаатан эрэр оҕолоругар арыгыга үөрэммэтин диэн ааттаан арыгы бэрсибэттэр. Оҕо улахан дьон үөрэ-көтө иһэр астарыттан матан, улаатан баран иһиэм диэн баҕа санаалаах улааттаҕына, кырдьык улаатан баран арыгыны элбэхтик иһэн арыгыһыт буолуон сөп. (1,28).
Кыратык амсатыыттан оҕо арыгыны куһаҕан амтаннаах диэн сөбүлээбэт майгына үөскүөн сөп. Арыгы амтана аһыытыттан оҕо сөбүлээбэт, абааһы көрөр аһа буоларыттан элбэхтик иһэр туһунан санаата амсайдаҕына суох буолар.
Төрөппүттэр бырааһынньыкка иһэр, үөрэр-көтөр астарыттан оҕолорун матарбаттар, була сатаан бобо-хаайа сатаабаттар. Бэйэ холобурун көрдөрөн арыгыны кэмнээн, биирдэ эмэтэ иһэр буоллахха, оҕо эһигини үтүктэн бэрээдэктээхтик аһыырга үөрэнэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Гарден Гров
Гарден Гров (Garden Grove), АХШ Калифорния штатыгар баар куорат. Олохтооҕун ахсаана 167,4 тыһ киһи.
1620-с
1620-с сыллар.
Сүүрбэ тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Сүүрбэ тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Пекин куоракка (КНР) 2008 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүттэн 24 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 204 дойдуттан 11099 эбит. Барыта 302 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Отутус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Отутус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Лондон куоракка (Великобритания) 2012 сыллаахха от ыйын 27 күнүттэн атырдьах ыйын 12 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 204 дойдуттан 10956 эбит. Барыта 302 кэмпилиэк мэтээл 26 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Улахан Муҥку
500px|thumb|right|Улахан Муҥку нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Улахан Муҥку нэһилиэк — Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Улахан Муҥку.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 416 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 15 км арҕаа диэкки сытар. Мэлдьи сырыылаах суол.
Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ, бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Анна Ахматова
Анна Андреевна Ахматова (төрөөбүтүнэн Горенко) — нуучча аатырбыт поэтессата.
Анкара
Анкара (Ankara ) диэн Туурсуйа киин куората. Олохтоохторун ахсаанынан Истанбул кэнниттэн дойду иккис улахан куората, тайаан сытар сиринэн бастакы миэстэни ылар.
География
Куорат дойду киин өттүгэр Анатолия хаптал хайатыгар Анкара уонна Чубук өрүстэр силбэһэр сирдэригэр байҕал таһымыттан быһа барыллаан 938 м үрдүк сиргэ турар. Хара байҕалтан 400 км кэриҥэ ыраах, Сир Ортотунааҕы байҕалтан — 500 км.
Мигалкин Василий Васильевич
Мигалкин Василий Васильевич — саха учуонайа, техника билимин хандьыдаата. Хотугулуу Илин федеральнай университет Радиотехника уонна информационнай техника кафедратын доцена.
Диссертациятын саха тылын таба суруйуутун көмпүүтэр көмөтүнэн ойуулуурга уонна сахалыы тиэкистэри Windows эйгэтигэр таба суруллууларын тургутар бырагырааммалары оҥорууга анаабыта. Специальноһын шифра: 05.13.17 — Информатика түөрүйэтин олохторо. 2005 сыллаахха ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. Айбыт бырагырааммаларыгар ааптар туоһу суругун Роспатент нөҥүө 2001 сыллаахха ылбыта.
Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтэ
Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтэ (République centrafricaine) диэн Орто Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр: хотуттан Чад, соҕурууттан Конго Өрөспүүбүлүкэтэ уонна Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ, арҕааттан Камерун.
Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтин улахан өттө саванналар, хоту саhель уонна соҕуруу экватор тыалара бааллар. Дойду сирин 2/3 Убанги өрүс тардыытыгар сытар.
Терроризм
Терроризм диэн куттааhыны (террору) мэлдьи туттуу. Билигин, терроризм өйдөбүлэ омуктар икки ардыларынааҕы биир ылыныллыбыт быhаарыыта суох. Мантан ураты, терроризм диэн сокуону кэhэр күүһүлээһини уонна сэриини тэрийиини ааттыыллар. Араас террорист тэрилтэлэрэ эбэтэр соҕотох террористар тус туспа идеологиялаахтар уонна соруктаахтар.
Термин төрүтэ
"Terror" диэн латыын тыла, "куттааhын" диэн тылбаастанар.
Сэтинньи 2004, Холбоhуктаах Нациялар Көмүскэл Сүбэтэ терроризмы "дьону куттуур, эбэтэр дьаhалтаны эбэтэр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэни тугу эмэ гыннаттарар эбэтэр гыннаттарбат соруктаах, олохтоохтору эбэтэр сэриилэспэттэри өлөрүү эбэтэр эчэтии хайа баҕар дьайыыта".
Үгүс дойдуларга, сокуон быhыытынан терроризм дьайыылара криминал дьайыыларыттан араарыллаллар.
Тутаах критерийдара
Официаллык быhаарыылара терроризм утары политиканы быhаараллар уонна кинилэрдиин үлэлэhэр гына уларыйаллар. Үгүс дьаhалта быhаарыылара бу тутаах критерийдары бэлиэтииллэр: сорук, сылтах, буруйдаах уонна дьайыы сокуоннаhа.
Көрүҥнэрэ
Майгытынан:
Соруктарынан уонна төрүттэринэн:
Анна Ахматова
Дойду поэзиятын классигынан өссө 1920-с сылларга билиниллибит Ахматова кэлин ахтыллыбата, айымньылара цензураланаллара, бэйэтэ атаҕастанара (холобур ССКП КК 1946 с. уурааҕа). Элбэх айымньылара өлүөн иннинэ эрэ буолбакка, өлбүтүн кэннэ сүүрбэ сылтан тахса бэчээккэ тахсыбатахтара. Ол да буоллар кини аатыгар өлүөр дылы поэзия сөбүлээччилэрэ Сэбиэскэй да Сойууска, кыраныысса таһыгар да сүгүрүйэллэрэ.
Олоҕо
Ахматова 1889 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр төрөөбүт.
Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ
150 px|right|thumb|[[Почта маарката ССРС, 1988: ]] Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (ВОЗ, World Health Organization, WHO) — ХНТ анал тэрилтэтэ, 193 судаарыстыба чилиэннээх, сүрүн соруга аан дойдуга доруобуйа харыстабылын кыһалҕаларын быһаарыы уонна аан дойду дьонун чэгиэн буолууларын хааччыйыы. 1948 сыллаахха олохтоммута, салалтата Женеваҕа Швейцарияҕа баар. ХНТ анал тэрилтэлэрин бөлөҕөр өссө ЮНЕСКО (Үөрэхтээһин, билим уонна култуура тэрилтэтэ), МОТ (Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ), ЮНИСЕФ (оҕолорго көмө пуондата) киирэллэр.
ВОЗ историята
Официальнай сайтыттан ылыллыбыт тиһигинэн маннык буолар :
Орлов Михаил Павлович
Орлов Михаил Павлович (21.12.1928—ХХХХ) — Социалистическай Үлэ Геройа, тутааччы.
Олоҕун олуктара
Орто анал үөрэхтээх. Тутааччы.
Саха Сиригэр путевкатынан кэлбит.
Долохуна
мини Долохуна эбэтэр долохоно (, Боярышник даурский) кыстыыр бөдөҥ талах эбэтэр намыһах мас. Түөлбэ ааттара: дьалыкта, ньалыкта, бөчүгүрэс аһа, байааккы, майааһынньык.
Орлов Михаил Павлович
Олоҕун олуктара
Михаил Орлов тутааччыларын биригээдэтэ Мирнэй куорат бастакы уулуссаларын туппут (Бастакы Московскай уулусса, Бастакы Ленинград проспега). Ону таһынан, кини биригээдэтэ 1 №-дээх байытар фабриканы туппут.
Долохуна
Үүнэр сирэ
Долохуна Саха сирин хотугу кэтирээһинин 66° дылы тайаан сытар, Красноярскай кыраайга, Амур өрүс тардыытыгар тарҕанан үүнэр. Бу сырдыгы сөбүлүүр, курааны син тулуйумтуо талах буолан, орто сииктээх тиит, хатыҥ, сороҕор харыйа ойуур ырааһыйатыгар, саҕатыгар тарҕанар. Өрүс кытылын, атын талахтары кытта хойуу иһириккэ табыллан үүнэр, өлгөмнүк астанар.
Орлов Михаил Павлович
Олоҕун олуктара
Айхал бөһүөлэк тутууларыгар үлэлээбит. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1960 сыл ыам ыйын 28 күнүнээҕи Ыйааҕынан Орлов Михаил Павловичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт. XXII съеһин делегата. Пенсияҕа тахсаат, дойдутугар барбыт. Өлбүт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Долохуна
Морфологията
Долохуна үрдүгэ тыаҕа 0,7-1,5 м, өрүс хочотугар 3-5 м кэриҥэ. Лабаата хараҥа кыһыллыҥҥы хатырыктаах, уһун сытыы төбөлөөх иннэлээх. Сэбирдэҕэ судургу, клыгас туураттан ытаһалыы кэтирээн тахсар, төбөтүгэр уһуктуу синньиир, 2 кырыытыттан 3-4 салбахтаах, кэтит ньолбоҕор, сыгынньах, сороҕор сэдэх түүлээх. Суончуктуҥу дьукаах сибэккигэ элбэх маҥан сибэкки хойуутук кэрэлээн олорор. Сибэкки тула 5 чааскы сэбирдэхтээх, 5 маҥан сыстыспатах эминньэхтээх. Тычинката 10, соҕоччуга 1. Куоппаһын хаата кыһыллыҥы өҥнөөх. Аһа-уҥуохтуйбут үстүү сиэмэлээх төгүрүк, сороҕор ньолбоҕор, кыһыллыҥы-араҕас отон. Отон этэ бурдуктуҥу куураҕас. Долохуна үнүгэһэ ыам ыйын 10 күнүттэн көппөйөр, сэбирдэҕэ ыам ыйын бүтүүтэ тыллар. Бэс ыйын иккис аҥарыттан саҕалаан, уонча хонук устата сибэккилиир. Атырдьах ыйын бүтэһигэр-балаҕан ыйын саҥатыгар отоно ситэр. Бу кэмҥэ долохоно сэбирдэҕэ саһарар, кытарар. Ити курдук эгэлгэ-дьэрэкээн өҥнөөх сэьирдэҕэ балаҕан ыйын 5- күнүгэр дылы турар, онтон сыыйа-баайа түспүтүнэн барар. Сороҕор алтынньыга дылы сэбирдэҕин тобоҕо бөлкөйгө баар буолар. Долохуна сибэккитин сахсырҕа, лыах о.д.а үөн-көйүүр куоппаһырдар. Отон уҥуохтуйбутун хахтаах сиэмэтин ханнык баҕарар көтөр, ордук чыычаах бииһэ, хомуйан сиир. Бу долохуна саҥа сиргэ тарҕанарыгар улахан суолталаах. Сиэмэттэн үүммүт бөлкөй силиһинэн тарҕанар, саҥаттан-саҥа сири сабардаан барар.
Химическэй састааба
Долохуна отонугар саахардар, флавоноидтар, сапониннар, гликозидтар, фитостериннар, каротин, холин, дубильнай веществолар, лимоннай, яблочнай, виннокаменнай, аскорбиновай, о.д.а органическай кислоталар бааллар, сиэмэлэриэгэр амигдалин уонна эфирдээх арыылар булуллубуттар. Сибэккилэригэр флавоноидтар, сапониннар, эфирдээх арыылар (1,5%), кратегусовай, хлорогеновай, кофейнай уо.д.а кислоталар, гиперозид бааллар. Саха сиригэ р долохуна химическэй састааба үөрэтиллэ илик. Арай А.Д. Егоров көрдөрүүлэринэн сэбирдэхтэригэр кураанах ыйааһыныгар 409-584 мг/% С битэмииннээҕэ биллэр. Онтон А.А. Макаровтаах чинчийбиттэринэн долохуна сэбирдэхтэригэр, лабааларыгар уонна отонугар кыра флавоноидтар булуллубуттар.
Медицинаҕа туттуута
Долохунаны научнай медицинаҕа сүрэх араас ыарыыларын эмтииргэ туттуллар. Долохуна препараттара киһи этигэр-хааныгар үгүс өрүттээхтик сабыдыаллыыллар: артериальнай хаан баттааһынын намтаталлар, сүрэх тэбиитин бэрээдэктииллэр, бобордуу дьайаллар, ордук күөх хорук уонна мэйии тымырдарыгар, хаан холестеринын таһымын намтаталлар, үөс тахсыытын күүһүрдэллэр. Ол иһин долохуна сибэккитин, отонун көөнньөһүгүн, оргутуллубут уутун сүрэх үлэлээһинэ кэһиллиитигэр, ангионеврозка, мерцательнай аритмияҕа, тахикардияҕа, стенокардияҕа, гипертонияҕа, аторосклерозка, утуйбат буолууга, климакс кэмигэр иһэргэ аныыллар. Үксүгэр долохоно бэлэм настойкатын эбэтэр экстрагын аптекаттан ылан тутталлар. Долохуна препаратын быраас сүбэтинэн уонна хонтуруолунан туттуолуохтаах. Утуйбат буолууга, сүрэх невроһугар долохуна уонна валериана холободоһуктара бэркэ дьайаллар. Долохуна препараттара, ойоҕос куһаҕан дбайыылара суоҕун иһин, дозаны тутуһан уһуннук иһиэххэ сөп.
Народнай медицинаҕа
Народнай медицинаҕа долохуна отонун уонна сибэккитин былыр-былыргаттан утуйбат буолууга, аҕалыырга, соҕуо ыарыытыгар, сүрэх битигирииригэр, сөтөллөргө, ньиэрбэ күүрүүтүгэр уонна астманы уоскутарга тутталлар. Өссө сүһүөх ыарыытыттан (ревматизм) соллурҕаан сүрэх ыалдьарыттан иһэргэ, ис-үөс ыарыытыгар, таттарар ыарыыга, уопсай туругу тупсарарга иһэллэр уонна кутталлаах искэн тахсарын буойар дьоҕурдаах. Долохуна аччык искэ иһэллибэт. Эмкэ үчүгэйдик хатырыллыбыт сибэккитин, сиппит отонун туһаналлар. Итинэ тэҥэ долохуна отонун да, сэбирдэҕин да витаминнаах араас утах, оттон сиппит отонун барыанньа,сироп оҥорорго туһаныахха сөп.
Буугунай
Буугунай (сыттык) (нуучч. бу́бны, бу́би, бубы) — хаарты кыһыл мааһа.
Маас бэлиэтин куодтара
Unicode —  уонна HTML —  (эбэтэр  ) уонна
Фресно
Фресно ((Fresno, ) — АХШ арҕаа өттүгэр Калифорнияҕа баар куорат.
Олохтоохторун ахсаана 457,2 тыһ. киһи (2004), пригородтарын кытта 916,8 тыһ. киһи (2004). Ас, радиоэлектроннай бырамыысыланнас, университет бааллар.
1610-с
1610-с сыллар.
Чолбодуков Григорий Егорович
Чолбодуков Григорий Егорович — СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна.
Григорий Егорович 1936 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Сунтаар оройуонун Толстой нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. 1946 с. Сунтаардааҕы орто оскуола аанын аһан бастакы кылааска үөрэнэ киирбитэ. Үөрэххэ тардыһар уолчаан оскуола, кылаас олоҕор мэлдьи көхтөөхтүк кыттара, үчүгэйдик үөрэнэрэ. Оскуолатын 1956 с. үчүгэйдик бүтэрбитэ. Биир сыл «Партизан» аатынан холкуоска үлэлээбитэ.
1957 с. киирии экзаменнарын туттаран Томскайдааҕы медицинскэй институтка үөрэххэ киирбитэ. Үөрэҕин 1963 с. бүтэрэн, быраас идэтин баһылаан төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. Эдэр эрэллээх киһини Бүлүүчээн нэһилиэгин балыыһатыгар сүрүн бырааһынан анаан ыыталлар. Эдэр киһи үлэтин үчүгэйдик саҕалыыр, тапталын көрсөн ыал буолар.
1964 с. Сунтаар оройуоннааҕы доруобуйа харыстабылын салаата эдэр, ирдэбиллээх үлэһити Кэппэндээйитээҕи бадараанынан эмтиир балыыһатын сүрүн бырааһынан анаан үлэҕэ ыытар. Эдэр ыал саҥа сиргэ көһөн, үлэлэрин саҕалыыллар. Кэргэнэ Ксения Игнатьевна учуутал идэлээх, өр сылларга Кэппэндээйитээҕи орто оскуолаҕа химия уонна биология учууталынан үлэлээбитэ. Кинилэр икки оҕолоохтор, биир иитиэх кыыстаахтар. Оҕолор улаатан билигин ийэлэрин курдук учуутал идэтин талан үлэлии-хамныы сылдьаллар.
Григорий Егорович эмтээх күөл айылҕатын харыстыырыгар, балыыһа үрдүк таһымҥа тахсарыгар үгүс сыратын биэрэн туран үлэлээбитэ. Мэлдьи эмтээх күөл бадараана ыраас буоларын туһугар кыһанара уонна ону ирдиирэ. Кини салалтатынан 1967 с. балыыһа эмтэнэр, онтон 1968 с. ваннай дьиэтэ үлэҕэ киирэллэр. 1973 с. балыыһа 50 миэстэҕэ дылы кэІиир уонна Кэппэндэйитээҕи бадраанынан эмтиир терапевтичэскэй балыыһа буолар.
Григорий Егорович өр сылларга үлэлээбит сыратын бэлиэтээн 1982 с. «Отличник здравоохранения» үрдүк аатын иҥэрэллэр. Кини элбэх грамотанан уонна «Ветеран Труда» диэн мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Өр сылларга үлэлээбит, элбэх үтүөнү оҥорбутун туһугар, элбэх дьон ытыктабылын ылан 1995 с. тохсунньу 24 күнүн уурааҕынан Кэппэндээйитээҕи бадараанынан эмтиир балыыһаҕа кини аатын иҥэрэллэр. Билигин манна эмтэнэ эрэ кэлбэттэр, сынньана эмиэ кэлиэххэ сөп онон «Санаторий-профилакторий имени Г. Е. Чолбодукова» диэн ааттанар АЛРОСА-ҕа бас бэринэр.
Отут биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу
Отут биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Рио-де-Жанейро куоракка (Бразилия) 2016 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүттэн 21 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 206 дойдуттан 11000 элбэх эбит. Барыта 306 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Дуоллар
220px|thumb|[[АХШ дуоллара|АХШ биир дуоллара]]
Дуоллар, Доллар (Dollar, $) диэн хас да дойду валютатын аата. Олор ахсааннарыгар Австралия, Канаада, Хоҥ Коҥ, Саҥа Зеландия, АХШ уонна Зимбабве. Тыл төрдө былыргы ниэмэс таллер диэн харчыттан төрүттээх.
Титиик
Титиик — сайыҥҥы хотон сайылыкка туруору эркиннээх икки баhа аhаҕас, сүөhүгэ аналлаах тутуу.
Сайыҥҥы кэмнэ эрэ аналлааҕын быhыытынан титиик эркинэ сыбаҕа, түннүгэ суох буолар. Титиик үрдэ тиит хатырыга даҥнааҕа. Ол үрдүгэр халыҥ гына туран буор, күл үрүттүүллэрэ (куталлара).
Сайылыкка өссө титииккэ сыhыаннаах маннык тутуулар бааллара: Маны таhынан түптэ буруота, бырдах,күлүмэн,күүгэс күүгүнэ; ынах хомуйуута диэн тыллара суох титиик өйдөбүлэ ситэтэ суох, итэҕэс буолуоҕа.
Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията
Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията — ХНТ дойдуларыгар туһанарга сүбэлэммит дөкүмүөн. ХНТ Генеральнай Ассамблеятын үһүс сиэссийэтигэр 217 А (III) («Киһи быраабын туһунан аан дойдутааҕы паакт») резолюциянан 1948 сыллаахха Парижка ылыныллыбыта.