cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үлэ-олох үөрэҕэ
Араас матырыйааллары тупсаран, уһуктаан, биилээн оҥоруу өй-санаа лаппа сайдан киһи кыыллартан, сүөһүлэртэн арахсан барыытын бэлиэтиир. Дьон сайдыытын биир биллэр уратытынан туттар сэби-сэбиргэли оҥостуоҕуттан ыла өйө-санаата ордук сайдыбыт, үөрэҕи-билиини ситиспит киһи сирдээн салайыыта олоҕурбута. Киһи киһиэхэ сыһыаныгар киһилии сыһыан үөскээн сайдан, үгэс буолан олохсуйан барбыта.
Сиэр диэн саха киһитэ барыта тутуһуохтаах аналлаах өй-санаа кыйыата, аһара барбат хааччаҕа буолар. Аныгы үйэҕэ бу өй-санаа хааччаҕа сокуоннарга уларыйан, дьайыыта ордук күүһүрдэ. Бу кыйыа икки өрүттэн, икки ардыларынан, ханан эрэ ортотунан барыыны бэлиэтиир уонна киһи оҥорор быһыытын аһара барбаты быһаарар.
Сиэр диэн тыл дьүһүнү эмиэ бэлиэтиир. Үрүҥ уонна хара дьүһүннэр буккуһан холбоспуттарыттан үөскээбит буолан араас көрүҥнэри биэрэр. Сырдык сиэрэйтэн, хараҥа сиэрэйгэ диэри үрүҥ уонна хара буккуһуутун көрдөрөр.
Сахалар олохторун сокуона «Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарар. Киһи оҥорор быһыылара үчүгэй, үрүҥ уонна куһаҕан, хара диэннэргэ арахсаллар. Сиэр диэн бу икки дьүһүн холбоспуттарыттан үөскээбит буолан икки өрүт икки ардынан быһаарыыны ылыныыны дьүһүннээн көрдөрөр.
Сиэр диэн сахалар олохторун сокуона үчүгэй, үрүҥ уонна куһаҕан, хара икки ардыларынан таба, икки өрүт сөбүлүүр, ол эбэтэр икки өрүт санааларыгар син сөп түбэһэр быһаарыы баар буоларын биллэрэр.
Сахалар сүрэҕэ суох, мөлтөх, сытан иһэр киһини «Сүөһү курдук сытыма» диэн туруоран үлэлэтэ сатыыллар. Тулуура тиийбэккэ аһара арыгы иһэн итирэн, куһаҕаннык быһыыланар киһини «Сүөһү курдук» диэн этэллэрэ эмиэ баар. Өйө-санаата киһиэхэ тиийбэт улахан кыыл сүөһү диэн ааттанар.
Киһи үлэһит, үлэлиир буоллаҕына эрэ киһи буолар. «Yлэ – олох үөрэҕэ» диэн этии киһи үлэлиириттэн олорор олоҕун тупсаран иһэринэн сүөһүттэн уратылааҕын быһаарар.
Өй-санаа сайдан истэҕинэ үтүөҕэ баҕарыы уонна киһи буолуу өйө-санаата холбоһоннор киһини сирдиир, инники диэки ыҥырар күүскэ, таҥараҕа кубулуйбуттара. Айыылаах-таҥаралаах буолуу киһи өйө-санаата язычествоттан салгыы сайдан өссө үрдүк таһымҥа тахсыбытын биллэрэр. Саха дьоно таҥараны уонна үрүҥ айыыны билинэллэрин, итэҕэйэллэрин, бу икки өйдөбүллэри былыр-былыргыттан бииргэ холбоон туһаналлара быһаарар.
Уһун үйэлэргэ киһи олох иһин охсуһан, үлэҕэ-хамнаска үөрэнэн, этин-сиинин эрчийэн испитэ. Ол кэмнэртэн ыла саҕалаан сахалар өй-санаа буор кут буолан мунньуллан иһэр диэн этиилэрэ дакаастанар. Бэйэтэ үлэни-хамнаһы баһылаан, этин-сиинин үөрэтэн, эрчийэн, үөрүйэх оҥорбут киһи өйө-санаата мунньуллан буор куту үөскэтэр. Буор кут хамсаныылартан үөскүүр эт-сиин өйө-санаата. Yөрүйэх буолуохха диэри уһуннук эрчиллии, куруук үлэлии-хамсана сылдьыы буор кут үөскүүрүгэр тириэрдэр. Буор кут мэйии дириҥ түгэҕэр, бары быччыҥнарга олохсуйар буолан кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр кыахтанар. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ киһи буор кута салгыы бэриллэн иһэрэ өй-санаа сайдыытын, ситиһиини ылынар кыаҕын түргэтэтэр. Үлэни-хамнаһы баһылаан өйдөрүн-санааларын сайыннаран иһэр аймахтар, омуктар өйдөрө-санаалара, буор куттара көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн, эдэрдэр түргэнник сайдан иһиини ситиһэллэригэр кыах биэрэр.
Сахалар «Төрүт уус киһи» диэн быһаарыылара бу киһи үтүө, үлэһит, уус төрүттээх, төрөппүттэрдээх буолан сайдыылаах буор куттаах, ол иһин үлэҕэ-хамнаска үөрүйэҕэ, тулуура, дьулуура элбэҕин быһаарар. Төрүт-уус киһи оҕото диэн быһаарыы бу киһи сайдыылаах буор куттааҕын, этэ-сиинэ үлэҕэ-хамнаска үөрүйэҕин, дьоҕура, талаана элбэҕин биллэрэр.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэ биир киһи олоҕунан муҥурданан хаалбат, хас да киһи, көлүөнэлэр олохторун устата салҕанан баран иһэр. «Төрүт уус киһи оҕото» диэн этии оҕо төрөппүттэрин, эһэлэрин, эбэлэрин, хос эһэлэрин уонна эбэлэрин олохторун холбуу ылан быһаарар.
Туттар сэби-сэбиргэли оҥостору киһи билэн, туһаныаҕыттан ыла олорор олоҕо сыыйа-баайа тупсан барбыта. Олус былыргы дьон урут үксүгэр хайа хаспахтарыгар олохсуйар эбит буоллахтарына, билигин хайа баҕарар сиргэ ураһа туттан олорор кыахтаммыттара, олорор сирдэрин кэҥэтэн, бултаан, балыктаан саҥа сирдэри баһылаабыттара.
Киһи айылҕа кыылларыттан аан бастаан ыты дьиэтиппитэ биллэр. Ол кэнниттэн табаны, ынах сүөһүнү, онтон сылгыны көрүү-истии, иитии, үлэҕэ-хамнаска туһаныы кыаллыбыта. Айылҕа кыылларын дьиэтитииттэн үлэ-хамнас оҥорон таһаарыыта үрдээн, ас-таҥас элбээн барбыта, киэҥ сирдэри баһылааһын саҕаламмыта.
Дьон-норуот ахсааннара биллэрдик эбиллэн, сири-дойдуну баһылааһыннара тэнийбитэ, үлэ-хамнас оҥорон таһаарыыта үрдээн баай-мал мунньуллуута саҕаламмыта, дьон баайга уонна дьадаҥыга арахсыылара биллэр уратыламмыта. Олус былыргы кэмнэргэ ким күүстээх, кыахтаах дьону баһылаан салайар эбит буоллаҕына, билигин өйө-санаата ордук сайдыбыт киһи баһылаан салайар кыахтаммыта.
Дьон бары баҕа санаалара биирдэр. Бука бары кыахтара баарынан хайдах эрэ олохторо тупсарыгар кыһаналлар, баҕара саныыллар, үлэлээн-хамсаан олорор сирдэрин оҥостоллор. Бу баҕа санааларын толорууга бары кыахтарын уурдахтарына ситиһиэхтэрин сөп. Олоҕу тупсарыы дьон бары майгыларын курдук эмиэ икки өрүттээх:
1. Yгүстэр үлэлээн-хамсаан, оҥорон-тутан олохторун тупсаран иһэллэр. «Киһи бэйэтэ оҥорбутун ордук сыаналыыр, астынар» диэн этииттэн үлэ киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор уратылара сайдыыны ситиһии диэки хайысхалаахтарын быһаарар.
Дьон олохторун сыалын үлэ-хамнас, оҥоруу, тутуу диэки салайдахтарына кэлэр көлүөнэлэрин үлэҕэ үөрэтэннэр өйдөрө-санаалара салгыы сайдан иһэрин ситиһэллэр.
2. Сорохтор соччо үлэлээбэккэ эрэ олохторун баайдык, талымнык, сынньалаҥнык олоруохтарын баҕара саныыллар. Бу дьон аҕыйаҕа суохтарын биллэр өс хоһоонноро: «Работа не волк, в лес не убежит», «Yлэ куобах буолбатах, куотан хаалыа суоҕа» диэннэр соччо ыксаабакка, эрэйдэммэккэ эрэ үлэлиэххэ сөбүн биллэрэллэр.
Саха дьонугар үлэ тыыннаах буолууну, сүрэҕи кытта сибээстээх. Сүрэх куруук үлэлиир, тэбиэлиир, киһи хаанын тохтообокко эрэ хачайдыыр. Хаһан да тохтоон, сынньанан да ылбат. Сүрэх киһи тыыннаах буоларын хааччыйар. Сүрэх диэн тыл иккис өйдөбүлэ үлэни кытта сибээстээх уонна «Тохтообокко үлэлиир», «Yйэтин тухары үлэлиир» диэн өйдөбүлү биэрэр.
«Сүрэҕэ суох» диэн соччо үлэлиэн баҕарбат, үлэлии үөрэммэтэх киһини этэллэр. Бу олус дириҥ түгэхтээх этии киһи үлэлээбэтэҕинэ, этин-сиинин эрчийбэтэҕинэ тыыннаах сылдьара эмиэ уустугурарын быһаччы быһаарар.
Кэлин кэмҥэ биһиэхэ үрдүк үөрэхтээһин сайдан үөрэх өттүн өрө туппут дьон үлэни-хамнаһы баһылааһыннарын курдук өйдөбүл үөскээбитэ сүрэҕэ суох соҕус, чэпчэки үлэни көрдүүр дьону элбэтэн, дьиҥнээх оҥорор, тутар үлэнэн дьарыктанааччылар аанньа ахтыллыбаттарыгар, ахсааннара аҕыйыырыгар тириэрдибитэ.
Олох тупсара үлэттэн эрэ үөскүүр. Күүстээх үлэттэн. Дьон үгүстэрэ, бэртэрэ хас да көлүөнэ устата үлэлээн-хамсаан баайы-малы мунньуналлар, эдэр көлүөнэлэрин үлэҕэ-хамнаска үөрэтэн өссө күүстээх үлэһит оҥороллор. Бу аймах дьон буор куттара тулуурдаах, дьулуурдаах, үлэҕэ үөрүйэх, ол иһин үлэни-хамнаһы кыайаллар, үгэстэргэ үөрэнэннэр ийэ куттара, өйдөрө-санаалара туруктаах буолан олохторун устата сыыһа-халты туттубаккалар, быстах суолга киирэн биэрбэккэлэр баайдара-маллара элбээн, хаҥаан иһэр, уһуннук, эйэлээхтик, киһи быһыылаахтык олороллор.
Биһиги эһэлэрбит, эбэлэрбит оҕуһунан үлэлииллэрэ уонна ат мииннэрэн кэргэннэрин сүгүннэрэн аҕалаллара. Билигин дьон үлэтэ-хамнаһа олус күүскэ сайдыбыттарын бэлиэтинэн араас омуктар сылтан сыл аайы тупсан, киэркэйэн иһэр массыыналарынан чугас сиргэ айанныыллар, ыраахха самолеттарынан көтөллөр.
Yөрэх-билии сайдан билигин марксизм үөрэҕин билбэт киһи аан дойдуга аҕыйах. Бу үөрэх – үлэ туһунан үөрэх. Кыайыылаах үлэ эрэ омугу сайыннарар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр хас киһини барыларын маарынната, дьадаҥыларга тэҥнии сатааһынтан уонна оҥорон таһаарыыттан туһаныыларын эмиэ тэҥнээһин олох, үлэ-хамнас сайдыытыгар ээл-лээл сыһыаннаһыыларыгар тириэрдибитэ. Дьон бары тэҥнэһиилэрин үөскэтии намыһах өйдөөхтөр-санаалаахтар атын дьону ордук санааһыннарын аһара күөртээн, күөдьүтэн арыычча талааннаах, табыллыылаах дьон үлэлэрин-хамнастарын, саҥаны айан олоххо киллэрэллэрин атахтыыра. Ол иһин сайдыыны ситиһиибит олус бытаарбыта, атын омуктартан ыраах хаалбыппыт.
Сэттэ уонтан тахса сыл устата сэбиэскэй былаас «Киһи барыта тэҥ» диэн ыйыыны тутуһан дьону барыларын тэҥнии сатаабыта чахчы кыаллыбата. Дьон өйдөрө-санаалара тус-туспатын курдук эттэрэ-сииннэрэ, үлэни кыайар дьоҕурдара эмиэ тус-туспаларын уонна кыайан тэҥнэммэттэрин өр сыллаах күүһүлээн ыытыллыбыт эксперимент түмүгэр дакаастаммытын итэҕэйдибит диэххэ сөп.
Kиһи барыта тэҥ буолар кыахтара суох. Дьон бары араастар. Сорох мөлтөх, ыарыһах, өйө тиийбэтин тэҥэ, этин-сиинин уратылара өссө элбэхтэр. Мөлтөх өттүлэрэ атыттар көмөлөрүгэр, ыйан биэрэллэригэр наадыйаллар, үтүктэ, батыһа сатыыллар. Дьон барыларыттан мөлтөх өйдөөх-санаалаах өттүлэрэ уонтан сүүрбэччэ бырыһыаҥҥа диэри ахсааннарын хаһан баҕарар ылаллар.
Салайар партия сыыһа хайысханы тутуспутуттан экономика сайдыыны ситиспэккэ сэбиэскэй былаас эстибитэ. Тастан кэлэр көмөҕө өйөнүү бэйэ кыахтаах да буоллаҕына онтун сатаан туһамматын үөскэтэр. Аны государство биэрэр көмөлөрүгэр дьон үөрэнэн, өйөнөн хааланнар бэйэлэрин оҥорор-тутар кыахтара аҕыйаан барбыта.
Перестройка кэнниттэн биир партия салайар былааһа уурайбыта. Билигин бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуга суох хас да кыра партиялар үөскээннэр государствоны салайыыга кыттыһаллар эрээри бары салайааччылары түмэр «Единая Россия» партия эмиэ аҥардастыы баһылыыр кэмэ эргийэн кэллэ.
Дьон арыыччалара, инициативалаах, сайдыылаах өттүлэрэ күүстэрэ-кыахтара элбэх, өйдөрө-санаалара сайдыыны ситиһии диэки тардыһыылаах, доруобуйалара үчүгэй, тахсыылаахтык үлэлииллэр, элбэх барыһы киллэрэллэр, салайар былааска сыыйа тахсан иһэллэр. Дьон бу араҥалара сайдыыны ситиһиэн баҕарар государство сүрүн тирэҕэ буолар кыахтаахтар.
Yлэҕэ-хамнаска саҥаны арыйыы уонна олору олоххо быһаччы туһаныы сайдыыны аҕаларын туоһутун сахалар уһун үйэлээх олохторун холобуруттан булуохха сөп. Хоту сирдэригэр төттөрү үтүрүллэн кэлэн испит сахалар төрүттэрэ сайдыбыт, тупсубут тимири уһаарыыны уонна уһаныыны соҕурууттан илдьэ кэлэннэр, сайдыыны-үүнүүнү хоту сиргэ аҕаланнар саха омук элбиирин, киэҥ сиргэ тэнийэрин үөскэппиттэр. (1,15).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Бочкарев Илья Сергеевич
Бочкарев Илья Сергеевич - Аҕа дойду луу сэриитин кыттыылааҕа, холкуоска партком сэкиритээрэ.
1913 сыллаахха Дүпсүн улууһугар I Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүт. Отутус сыллардааҕы комсомола, «Үүнүү» колкоз ударнига. О5о сааһыттан сытыы-хотуу бэртээхэй спортсмен уол эбит.
1941 сыллаахха Советскай армияҕа атырдьах ыйыгар ыҥырыллан барбыт. Ити кэмҥэ комсомуол чилиэнэ эбит. Кини Москваттан Эльбаҕа тиийэ сэриилэспит. Байыаннай идэтинэн минометчик эбит. Хорсуннук сылдьарын иһин төрөппүттэригэр 1942 сыл саҥатыгар «Большевик» хаһыахха бэчээттэммит: «Немецкай–фашисткай талабырдьыттары утары охсоһууга Бочкарев Илья хорсун уонна геройдуу быһыыны кердерер. Кини бэргэн ытыытыттан хайы уйэ уонунан ахсааннаах оккупааннар өллүлэр. Уолгутун үчүгэйдик ииппиккитигэр махтал. Бочкарев билигин тыыннаах уонна доруобай, өстөөҕу хорсуннук кыдыйар.»
Албан ааттаах суола Клин, Рогочев, Ржев, Калинин, Орел, Брянскай, Побрускай, Белосток, Минскэй куораттары босхолуур кыргыһыылары туораан ааспыт. Гвардия старшай сержана кини хорсун быһыыларын улуу Волга, Ловать, Днепр, Днестр, Лесна, Пруд, Гипрес, Одер өрүстэри туорааһыҥҥа көрдөрбүт. Кини Польшаны, илиҥҥи Пруссияны босхолоспут. Берлины ылсыбыт, Эльбага тиийэ Улуу Кыайыы күнүн көрсүбүт.
Сэрии толоонуттан эргиллэн кэлэн, кэргэн ылан 8 о5оломмуттар.
Колхозтар бедеҥсуйбүттэрин кэннэ армия генерала Д.Д. Люлючиенко кинигэтигэр бэлиэтээбитин курдук «Октябрь» колхуоска партком секретарынан үлэлээбитэ. Албан аат II, III степеннээх, Кыьыл Сулус, Аҕа дойду сэриитин I степеннээх уордьаннаах, «Хорсунун иьин», «Берлины ылааһын иһин», «Германияны кыайыы иһин» мэтээллэрдээх, Уус – Алдан улууһун Бочуоттаах гражданина.
Хос сиэнин ахтыытыттан: "Хос эһэм мин төрүү иликпинэ күн сириттэн барбыта. Кини өлөр ыарыытыгар ыалдьа сытан биирдэ да ынчыктаабакка, ытаабакка өлбүтэ диэн дьонум кэпсииллэр. Хас саас аайы, Улуу Кыайыы үөрүүлээх бырааһынньыгар, хорсун саллаат, уордьаннаах хос эһэм, И. С. Бочкарев туһунан ахтан–санаан ааһабыт. Орто дойду олоҕун үөрүүтүн–хомолтотун этинэн- хаанынан билэн, итиини-тымныыны тулуйан, киһи буолбут аналын хорсуннук толорон барбыт. Хос эһэбитинэн кини ыччаттара киэн туттабыт."
Өймөкөөн (Өймөкөөн улууһа)
Өймөкөөн — Өймөкөөн улууһун Маҥнайгы Бороҕон нэһилиэгин киинэ.
Климата
Салгын температуратын орто кээмэйэ (2001 сыл).
Кут-сүр үөрэҕэ сайдыыта
Кут-сүр үөрэҕэ аныгы наука арыйыыларын туһанан сайдан иһэр.
Саха дьоно былыр-былыргыттан киһи өйүн-санаатын туругун үөрэтиинэн дириҥник дьарыктаммыттар. Кинилэр ордук сиэр-майгы үөрэҕэр улахан болҕомтолорун уурбуттарын кут-сүр үөрэҕэ сайдыбыта бигэргэтэр. Бу үөрэх киһи олоҕун, өйүн-санаатын уонна сиэрин-майгытын бары өттүн киэҥник хабар. Кут-сүр үөрэх этиитинэн, киһи ханна да сырыттаҕына, олоҕун ханнык баҕарар кэмигэр туох эмэ сыыһаны-халтыны оҥороору гыммыта барыта: «Айыыны оҥорума» диэн сэрэтэр бобуулаах уонна хайа да өттүгэр аһара ыыппат күрүөлээх буолар. Бэйэтин олоҕор элбэх айыыны оҥорбут киһи сэккэ түбэһэр. (1,13).
Аныгы үөрэх быһаарыытынан сир үрдүгэр туох баар барыта, төгүрүччү өттүттэн тэҥнэһии балаһыанньатыгар турар. Күн уонна чолбоннор, ол иһигэр Сир эмиэ бэйэ-бэйэлэриттэн тэҥнэһии балаһыанньатыгар тутуллан Халлаан куйаарыгар усталлар. Айылҕа хас биирдии кыыла, үөнэ уонна үүнээйитэ, бука барылара, бэйэ-бэйэлэриттэн ордук кытаанах тутулуктаахтар. Маннык хас да өрүттээх тутулуктар бары тэҥнэһии балаһыанньатыгар олоҕурбуттар. Киһи тугу эмэни оҥорбута хайа эмэ өттүгэр аһара баран хааллаҕына, Айылҕаҕа куһаҕаны оҥорууга тэҥнэһэр. Kут-сүр үөрэҕэ, киһи бэйэтин олоҕор тугу оҥорбута барыта ханнык эрэ кэмнээх-кэрдиистээх буоларын, аһара барбата наадалааҕын мэлдьи өйдөтөр.
Саха дьонун кут-сүр үөрэхтэрин биллэр өйдөбүллэрин хомуйдахха маннык быһаарыылары тахсаллар. Былыргыттан саха дьоно киһини үс куттаах диэн ааттыыллар. (2,33). Киһи этэ-сиинэ — буор кут диэн ааттанар. Өллөҕүнэ киһи этэ-сиинэ үрэллэн буор буоларын иһин итинник ааттаабыттар. Буор кут сир информациятын илдьэ сылдьар. Саха киһитэ саныырынан киһи куттара Айылҕаны кытта сибээстээхтэр. Ийэ кут киһиэхэ космостан киирэр уонна Айылҕа саамай дириҥ күүстэрин кытта сибээстээх. Салгын кут Айылҕа түргэнник буола турар уларыйыыларын ылар. (2,24).
Былыргы Египет олохтоохторо киһини эмиэ үс куттаах диэн ааҕаллар эбит. Бу куттар Ка, Ба, Ах диэн ааттаналлар. Ба кут өлбөт үйэлээх, киһи өллөҕүнэ чыычаах буолан көтөн хаалар. Ка кут киһи этин-сиинин кытта бииргэ сылдьар, ол иһин былыргы Египет олохтоохторо киһи этин-сиинин мумия оҥорон, ас-үөл саппааһынан хааччыйан бараннар пирамидаҕа уураннар уһун үйэлээх оҥороллор. Кыыллар уонна көтөрдөр икки: ийэ уонна буор-куттаах буолар эбиттэр. (3,65-67).
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ киһи өйө-санаата икки өрүттээх буоларын бигэргэтэр. Киһи салгын кута уонна ийэ кута өйү-санааны кытта ситимнээхтэр. Бу икки куттар тус-туспалар уонна бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн-толорсон биэрэллэр. Кут-сүр үөрэҕэ киһи бу сирдээҕи олоҕо кылгаһын өйдөтөр уонна бу олоҕор сайдан-үөрэнэн уларыйыыны, ситиһиини оҥороругар ыҥырар. Дьон сирдээҕи олохторо биир киһи өлбүтүнэн быстан хаалбакка, салгыы сайдан баран иһэллэрин, онтон киһи бэйэтэ кэннигэр хаалар кэнчээрилэригэр үтүөнү, туһалааҕы оҥорон хаалларарыгар кут-сүр үөрэҕэ баҕарар. Бу үөрэх киһи сирдээҕи олоҕун сыалын уонна аналын эрдэттэн, кыра эрдэҕиттэн билэ сылдьарын эрэйэр.
Психолог Рон Хаббард (L. Ron Hubbard) үөрэтиитинэн киһи Айылҕаттан айыллыаҕыттан икки тус-туһунан өйдөөх-санаалаах буолар. Бу икки өй-санаа киһи олоҕун араас балаһыанньаларыттан көрөн бэйэ-бэйэлэрин хардарыта солбуйсан биэрэллэр. Маннык икки тус-туһунан өй-санаа баара киһи олоҕун сиэригэр ордук сөп түбэһэр уонна итилэр бэйэ-бэйэлэриттэн маннык уратылардаахтар:
1. Толкуйдуур өй-санаа. Киһиэхэ олус наадалаах үөрэҕи-билиини ылынан, онон салайтарар өй-санаа буолар. Бу өй-санаа оҕо улаатан, үөрэнэн истэҕинэ бэйэтин кытта сайдан-үүнэн, тупсан, уларыйан биэрэн иһэр. Төрөппүттэр, учууталлар ыйыылара уонна атын дьону кытта бииргэ сылдьыы үөрэхтэрэ киһиэхэ сыыйа-баайа иҥэн, олохсуйан иһэллэр. Оҕо ханнык балаһыанньаҕа хайдах туттарга-хаптарга уонна атын дьону кытта сыһыаннаһарга төрөппүттэрин, учууталларын көрөн, үтүктэн үөрэнэр. Ханнык баҕарар үөрэх киһи мэйиитигэр толкуйдуур өй-санаа саппааһыгар мунньуллан, киһи билиитэ-көрүүтэ сыыйа эбиллэн иһэр. Үөрэҕи баһылаан сайдыыны ситиспит киһи салгыы олоҕор мэлдьи толкуйдуур өйүнэн-санаатынан салайтарар.
2. Быһаччы быһаарар өй-санаа. Бу өйү-санааны наукаҕа инстинкт диэн ааттыыллар. Ити аата, Айылҕа киһини харыстаан, олоҕор буолар араас ыксаллаах түгэннэргэ быһаччы харыстанар хамсаныылары олус түргэнник оҥороругар кыаҕы биэрэр быһыыта буолар. Холобура, соһуччу тарбаҕы итиигэ буһардахха, соҕотохто сулбу тардан ылыы тугу да толкуйдаабакка эрэ оҥоруллар. Kиһи олоҕор, тыыннаах буолуутугар суоһуур араас мүччүргэннээх түгэннэртэн быыһанарыгар анаан киһиэхэ харыстанар өй-санаа Айылҕаттан бэриллэр эбит диэн учуонай быһаарар. (4,57-65)
Психолог Рон Хаббард киһи өйүн-санаатын икки аҥы араарар уонна бу икки өйдөр-санаалар тус-туспатык үлэлииллэрин быһаарар. Киһи илэ өйүнэн сылдьар кэмигэр толкуйдуур өйүнэн-санаатынан салаллар, онтон итирэн дуу, хайаан дуу «Өйө көтөн» хааллаҕына, быһаччы быһаарар өйүнэн-санаатынан салалларын учуонай арааран бэлиэтиир.
Киһи икки тус-туһунан өйүнэн-санаанан салайтаран сылдьыытын бэрт боростуой, биллэр уонна судургу холобурдарынан дакаастанар. Киһи илэ өйүнэн эбэтэр итирэн, «Өйө көтөн» хаалбытын кэннэ хайдах туттуна сылдьара букатын тус-туспалар, икки аҥылар. Бу кэмнэргэ киһиэхэ тус-туһунан өйдөрө-санаалара үлэлииллэр, ол иһин киһи тус-туспа быһаарыныылары ылынар.
Былыргы дьон таҥаралара киһи уонна сүөһү икки ардыларынан көрүҥнээх, төбөтө, сирэйэ киһи курдук, онтон илиилэрэ, атахтара сүөһүгэ маарынныыр буолуулара, дьон өйү-санааны, итэҕэли ылыныылара сыыйа кэлэн испитин көрдөрөр. (5,296). Таҥара киһи курдук төбөлөөх уонна бэйэтэ сүөһү курдук буолуута, киһи өйүн сайдыыта сүөһүттэн саҕаланан барбытын бэлиэтиир көстүү буолар.
Былыргы сахаларга Айыыһыт таҥара саҥа төрүөхтээх оҕоҕо анаан Үрүҥ Аар тойонтон ийэ кут көрдөһөн ылан эр киһи дьулайынан иҥэрэр эбит. (6,49). Ити быһаарыы кыра оҕо төрүүрүгэр буор уонна ийэ куттаах буоларын чуолкайдаан биэрэр. Салгын кут киһи улаатан үөрэҕи-билиини баһылаан истэҕинэ сайдан барарын былыргы сахалар арааран билэллэрин бэлиэтиир.
Л.А.Афанасьев «Айыы үөрэҕэ» диэн үлэтигэр салгын кут үөрэниини иҥэринэр дьоҕурдааҕын арааран бэлиэтиир. (7,128). Салгын куту санаа хоту салайа үөрэниэххэ син. Идэни баһылыырга иитии - билиини-көрүүнү кэҥэтии, ол аата салгын куту сайыннарыы, санаа күүһүн уһаарыы диэн И.Г.Баишев бэйэтин үлэтигэр эмиэ быһаарар. (8,69).
Саха дьоно киһи өйүн-санаатын аҥар өттүн быһаарарга «киһи» диэн тылы бэйэтин тутталлар. Кинилэр этэллэринэн киһи аҥар өттө - дьиҥнээх киһи бэйэтэ буолар. Маны быһаарыыга «киһилии оҥор», «киһилии быһыылан», «киһи курдук буол» диэн этиилэр туттуллаллар. Онтон ити этиилэр барылара киһи майгынын, өйүн-санаатын быһаарар этиилэр. Ити аата киһи аҥар өттө - киһилии өй-санаа өттө. Киһилии өйү-санааны урукку олох уоппуттара уонна аныгы үөрэх холбоһоннор үөскэтэн таһаараллар. Бу киһилии өй-санаа киһи саҥалыы өйүн-санаатын быһаарар. Ону тэҥэ, «улахан киһи курдук буол» диэн этии өй-санаа оҕо төһө үөрэҕи ылынан истэҕин аайы өйө-санаата эбиллэн иһиитин эмиэ бэлиэтиир. «Киһилии быһыылаах» диэн этии киһи күннээҕи олоҕор, аныгы үөрэх этиитинэн уонна атын, «киһилии быһыылаах» дьону үтүктэн, киһилии өйүнэн-санаанан салайтаран олорорун чуолкайдыыр.
Киһи олоҕо дьон-сэргэ ортотугар үөскээбит үчүгэй уонна куһаҕан майгылар икки ардыларынан баран иһэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн ханнык майгыны тутуһан өйө-санаата сайдан барыытын төрөппүттэрэ иҥэрэллэр. Кинилэр тугу үчүгэй эбэтэр тугу куһаҕан диэн этэллэрэ оҕолорун өйүгэр-санаатыгар иҥэн хаалан иһэр. Төрөппүттэр оҕо бэйэтэ ону-маны оҥорор буолан эрдэҕиттэн саҕалаан өйүн-санаатын оҥкулун оҥорон олохсуталлар.
Сахалар оҕону үөрэтиигэ куруук туттар ньымаларынан үчүгэй, киһилии дьон холобурдарын туһаныы буолар. Манна төрөппүттэр хардары-таары бэйэ-бэйэлэрин үчүгэй холобурдарын туһаналлара оҕолоругар ордук тиийимтиэ. Ийэ холобур туттар киһитэ оҕолор аҕалара буоллаҕына уонна оҕолорун кинини үтүктэргэ ыҥыран үөрэттэҕинэ, бу ыаллар оҕолорун иитэллэригэр уустук боппуруостар букатын даҕаны үөскээмиэхтэрин сөп. «Оҕом үчүгэй киһи буол» диэн үөрэтии сүрүн төрүтүнэн үчүгэй киһи хайдах буолуохтааҕын билии, кини тугу оҥорорун, хайдах тутта-хапта сылдьарын үтүктүү буолар. Маннык үөрэтиигэ үчүгэй киһи бэйэтин холобура үтүктэргэ хайаан даҕаны баара ордук. «Куһаҕан киһи курдук буолума»,- диэн хааччахтаан үөрэтэргэ куһаҕан киһи үчүгэй киһиттэн туох уратылардаах буоларын арааран үөрэтии уонна оннук быһыылары оҥорбот буолуу көрдөнүллэр.
Оҕону «киһилии быһыылаах» буола улаатан иһэрин ситиһэргэ үчүгэй киһи куһаҕан киһиттэн туох уратылаах буоларын чуолкайдык арааран биэрии оҥоруллан иһиэхтээх. Оҕо төһөнөн кыра даҕаны үчүгэй киһи уонна куһаҕан киһи арахсыылара биллэр бэлиэлэрдээх, букатын чуолкай буолуохтаах. «Куһаҕан оҕо» ийэтэ этэрин истибэт, онтон «үчүгэй оҕо» ийэтэ этэрин барытын истэр, кини эппитин курдук оҥорор буолар эбэтэр «куһаҕан оҕо» бүтүннүү буорга буккуллар буоллаҕына, «үчүгэй оҕо» төбөтүнэн буорга түһүө суохтаах.
Киһилии өй-санаа диэн, дьоҥҥо кэлин үөскээбит уонна күннэтэ түргэнник сайдан-үүнэн иһэр, омук-омукка, бэйэ-бэйэҕэ хайдах сыһыаннаһыыларыттан уларыйан биэрэр, үөрэх, билии, сайдыы барыта холбоммут киэҥ өйдөбүлэ буолар. Киһи бу өйүнэн-санаанан салайтаран сылдьыыта, «киһи буолуу», «киһилии сылдьыы», «киһилии киһи», «киһилии быһыылаах» диэн сахалыы туспа бэлиэтээн ааттанар.
И.С.Портнягин «Кто он, человек солнечного улуса айыы» диэн үлэтигэр «киһилии киһи» өйүн-санаатын толору арыйар. Кини сахалар киһилии киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннарыыга, оҕо кыра эрдэҕиттэн бары кыахтарын барытын ууралларын бэлиэтиир. Кини ити үлэтигэр киһи өйө-санаата эмиэ икки аҥы утарыта турар өрүттэрдээҕин ыйар. (9,9-10).
Сахаларга киһи буолуу кэнниттэн, ол үөһээ өттүнэн «айыы буолбут» диэн өйдөбүл баар. (5,246). Киһи бэйэтин олоҕор киһи буолууну ситиһэн баран салгыы сайдан, өйүн-санаатын сайдыытын өссө үрдүк кэрдиискэ таһаардаҕына, бар дьонугар биллэр үтүөлэри оҥордоҕуна, айыы буолуон сөп. Сахаларга, киһи өйүн-санаатын сайдыытын саамай үрдүкү чыпчаалын ситиһиитэ айыы буолуу диэн ааттанар. Айыы буолбут өй-санаа аны уларыйбат турукка киирэр буоллаҕына, киһи өллөҕүнэ биирдэ эрэ тиийэн кэлэр. Тыыннаах киһини "айыы үчүгэй", "айыы буол" диэн ыҥырыы өй-санаа өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт.
Сахалар киһилии киһи диэн өйдөбүллэрэ барыта холбоһоннор туспа өйү-санааны үөскэтэллэр. Киһилии киһи өйө-санаата диэҥҥэ, киһи улаатан иһэн мунньуммут өйдөбүллэрэ, үөрэммит үөрэҕэ, тутта-хапта сылдьыыта, атын дьону кытта сыһыана, үлэтэ-хамнаһа барыта киирэр. Киһи дьон ортотугар сылдьар, үөрэнэр-үлэлиир буолан өйө-санаата сайдан эбиллэн иһэр. Бу өй-санаа саҥа үөрэҕи түргэнник ылынымтыа буолан, киһи күннээҕи олоҕор баһыйар оруолу ылар. Киһи мэлдьи бу өйүнэн-санаатынан салаллан сылдьар. Киһилии киһи өйүн-санаатын маннык өйдөбүлэ салгын кут буолар уонна психолог Рон Хаббард үөрэҕэр быһааран таһаарбыт толкуйдуур өйүгэр-санаатыгар чахчы сөп түбэһэр.
Сахалар киһи утары өттүн, иккис өйүн-санаатын чуолкайдык арааран сүөһү диэн бэлиэтээн этэллэр. Сүөһү диэн улахан кээмэйдээх, тыынар-тыыннаах эрээри бэйэтэ өйө-санаата суох харамайы барытын ааттыыллар. Бу быһаарыыга сорох кэмҥэ биир эмэ киһи эмиэ киирсэн ылар, ол аата сороҕор өйө-санаата тиийбэтэҕинэ эбэтэр төрүт суох буоллаҕына, дьиҥнээх «сүөһүгэ» кубулуйар. Киһи бэйэтин көнө сүнньүнэн «сүөһүгэ» кубулутуута итирэн өйө көттөҕүнэ буолар. Киһи итирэн өйө көппүт кэмигэр өй-санаа икки аҥы араастаныытын көстүүлэрэ ордук чуолкайданан биллэллэр. Өйө суох киһи - сүөһү буолан тахсара быһаарыллар. Сахалар сүрэҕэ суох киһини «сүөһү курдук сытыма» диэн туруоран тугу эмэ оҥотторо сатыыллар. Киһи бэйэтэ ханнык эмэ быһыыга сыыһа тутуннаҕына «сүөһү курдук буолума» диэн, бэрээдэгин көннөрүнэрин наадатыгар этэллэр. Киһиэхэ сүөһүгэ тэҥнэнии диэн саамай куһаҕан бэрээдэктэниигэ, дьону кытта сатаан тапсыбат буолууга туттуллар этии буолар.
Куһаҕан киһи майгынын быһаарыыга саха дьоно киэҥ көҕүстээхтэрин, холку, кэтэһэр майгылаахтарын көрдөрөллөр. Сөбүлээбэтэх киһилэрин майгынын быһаараары гыннахтарына «киһилии майгына суох» эбэтэр олус сирдэхтэринэ «киһи буолбатах» киһи диэн ханарытан этэ сатыыллар. Киһини маннык харыстааһын ханнык баҕарар сыыһа туттуу көнөр кыахтааҕынан уонна киһи үөрэнэр дьоҕура хаһан баҕарар баарынан быһаарыллар. Киһи тыыннаах буоллаҕына өйө-санаата уларыйар кыахтаах.
Киһи өйүн аҥар өттө улахан кээмэйдээх тыыннаах харамай өйө буолар. Киһи бу өйө, Айылҕаттан бэриллибит өйө-санаата, сайдыыны-үөрэҕи олус бытааннык ылынар уонна төрөппүттэриттэн оҕолоругар үгэс буолан бэриллэн иһэр. Бу өй-санаа, төрүт өй-санаа буолан, кини быһаччы дьаһайар салааларыгар, киһи көннөрү тыыннаах буолуу иһин олоҕун олоруута, бэйэтин харыстаныыта уонна бал-бааччы, быстахтык быһаарыныыта, дьону кытта тапсыбат буолуута - барыта киирсэр эбиттэр. Бу өй-санаа киһи сүөһүлүү өйүн-санаатын өттө буолара быһаарыллар уонна сахалыы быстах санаалар диэн туспа арааран ааттаналлар. Быстах санаалаах киһи араас баҕа санаалара быстах баҕа санаалар буолаллар уонна бэйэтин этигэр-сиинигэр эрэ үчүгэй буоларыгар урутаан баҕараллар.
Киһи сүөһүтэ эмиэ бэйэтэ өйдөөх-санаалаах. Бу өйү-санааны сахалар сороҕор буор уонна ийэ кут диэн холбуу ааттыыллара аһара оруннаах. Ханнык баҕарар харамайга бэйэтин харыстанар өй-санаа айылҕаттан бэриллэр. Буор уонна ийэ куттар киһини көрөр-харайар уонна харыстыыр аналлара ордук чуолкайдык быһаарыллар. Илиитин итиигэ таарыйбыт киһи, соҕотохто толкуйдаабакка эрэ сулбу тардан ыла охсор. Сороҕор куттаммыт дьон үрдүк тиит төбөтүгэр хайдах ыттан тахса охсон хаалбыттарын өйдөөбөккө да хаалаллар, итини тэҥэ сорохтор кэтит уонна дириҥ аппаны үрдүнэн ойбут түбэлтэлэрэ эмиэ бааллар. Буор уонна ийэ кут диэн киһиэхэ Айылҕа бэйэтэ биэрбит харыстанарга, бэйэтигэр үчүгэйи оҥорорго аналлаах күүс-уох уонна өй-санаа буолаллар.
Айылҕа айбытын быһыытынан киһи биир сирдээҕи тыынар-тыыннаах харамай. Бу харамай бэйэтин дьиҥнээх өйө-санаата, төрөппүттэриттэн бэриллибит төрүтэ бииргэ холбононнор буор уонна ийэ кут диэни үөскэтэллэр. (10,48). Буор кут мэлдьи ийэ куту кытта бииргэ сылдьара быһаарыллар. Ол эрээри биир эмэ түбэлтэлэргэ ийэ кут буор куттан арахсан хаалара биллэр. Улаханнык куттаммыт киһи «кута ыстанан» тахсан баран хаалар уонна абааһылар киһи ийэ кутун уоран ылан эрэйдээтэхтэринэ киһи бэйэтэ ыалдьар дииллэр. (11,8). Бэйэтигэр тиийинэн өлбүт киһи ийэ кута буор кутуттан арахсан хаалан баран, кыайан төннүбэтэ биллэр. Утуйа сытар киһини эбэтэр улахан кыылы өлөрдөххө, кини кута көтөн, эмиэ туспа баран хаалара бэлиэтэнэр. Ийэ кут маннык быһыыга түбэстэҕинэ, кини урут тыыннаах эрдэҕинэ сылдьыбыт сирдэринэн, олорбут өтөхтөрүнэн көҥүл сылдьарыгар тиийэр. Буор уонна ийэ кут өйдөрө-санаалара Рон Хаббард быһаччы быһаарар өйү-санааны быһаарыытыгар эмиэ сөп түбэһэллэр. Бу өйдөр-санаалар аан бастаан киһи бэйэтин этин-сиинин харыстыыллар.
Киһи ити икки өйүттэн-санаатыттан хайалара баһыйар өрүт буолара кини кыра эрдэҕиттэн ханнык үөрэҕи ылыммытыттан тутулуктаах. Киһиэхэ хайа өйө-санаата баһыйар, бастаан иһэр буолуута, төрөппүттэрэ аан бастаан хайдах үөрэппиттэриттэн тутулуктаах. Оҕо кыра эрдэҕиттэн тоҥору-хатары тулуйар, минньигэһи төһөнү сиирин билэр, кыраны - кыамматы аһынар буола үөрэннэҕинэ эрэ, киһилии өйө-санаата баһыйар, баһылыыр буолан барыахтаах. Саха дьоно былыргыттан атаах оҕо өйө-санаата түктэри буолар диэн этэллэр. Урукку кэмнэргэ итинник этиилэри баай дьоннор оҕолоругар эрэ сыһыаннаах өс хоһооннорун курдук өйдөтөллөрө. «Баай оҕото бардам, тот оҕото дохсун» диэн өс хоһооно чахчы кырдьык буолара биллэн иһэр. Былыргы баайдар оҕолоругар сөп түбэһэр майгылаах эдэр дьон билигин да баар буолан иһэллэр.
Оҕо улаатан иһэн бэйэтин быстах баҕа санааларын кыайан баһыйа тутан салайбат буоллаҕына, киниэхэ сүөһүтүн өйө-санаата баһыйар буолан хаалар. Кини тоҥорун-хатарын да тулуйбат, ордук тугу эмэ минньигэһи сиэри эбэтэр иһээри гыннаҕына, букатын кыатаммат, туттуммат хайаан даҕаны сиэтэҕинэ эбэтэр истэҕинэ эрэ табыллар уонна мин эрэ билбитим, миэхэ эрэ наада диэн санаалаах буоллаҕына, сүөһүтүн өйө-санаата сити көрүҥнэргэ баһылаан иһэр буолар.
Тулуурдаах буолууга үөрэммэтэх киһи бэйэтин быстах баҕа санааларын, ол аата сүөһүлүү өйүн-санаатын кыайан кыана туттубат киһи буола үөрэнэр. Тулуура суох буола үөрэммит дьонтон үгүстэрэ арыгыга ыллараллар. Кинилэр: «Иһиэхпин баҕардым»,- диэн быстах, сүөһүлүү баҕа санааларын кыайан кыана туттубаккалар арыгыны иһэ сылдьалларын бырахпаттар.
Андрей Иванович Кривошапкин «Солнце и небо - мир светлых творцов» диэн үлэтигэр сахалар кут-сүр диэн үөрэхтэрэ аныгы учуонайдар научнай үлэлэринэн дакаастанан эрэллэрин бэлиэтиир. Рон Хаббард «Дианетика» (Dianetics) диэн үөрэҕэ сахалар кут-сүр үөрэхтэрин кытта ураты сөп түбэһиитэ, сахалар үөрэхтэрэ олус табатын бэлиэтиир. Сахалар ойууннарын үөрэхтэрэ психологтар З.Фрейд уонна Карл Юнг «коллективное бессознательное» диэн теорияларыгар эмиэ сөп түбэһэр. (12,6). Ойуун кыыран Үөһээ дойдуга тахсан айыылартан көрдөһөн инники туох буолуохтааҕын билэрэ, учуонайдар «коллективное бессознательное» диэн билии-көрүү барыта мунньустубут миэстэтэ баарын уонна дьоннор онно киирэн билиини-көрүүнү ылалларын туоһулуур.
Ити курдук киһи өйө-санаата икки өрүттээҕэ быһаарыллар. Итилэртэн бастакы өрүтэ - буор уонна ийэ кут, онтон иккис өрүтэ - салгын кут диэн сахалыы ааттаналлар. Бу икки куттар киһи олоҕор сыһыаннара эмиэ тус-туспалар. Киһи олоҕун олоруута икки суол араастаах: бастакыта, буор уонна ийэ кутун санаалара - бэйэ быстах баҕа санааларын толорор иһин олоруута, онтон иккиһэ, салгын кут баҕа санаата үлэлээн-хамсаан туох эмэ туһалааҕы оҥоруу, үөрэнэн-сайдан өйү-санааны сайыннарыы, тулуурдаах буолууга эти-хааны эрчийэн олох ыарахаттарын эрэллээхтик тулуйуу буолаллар. Бу икки куттар баҕа санаалара сөп түбэспэттэрэ, киһи сирдээҕи олоҕо хаһан баҕарар аһара уустугун уонна олоҕу киһилии олорорго киһи бэйэтэ бары кыаҕын ууран кыһаннаҕына эрэ табылларын бэлиэтиир. (13,63).
Туһаныллыбыт литература
1.	Илин сурунаал. 1997. 1-2 N-рэ.
2. Саха төрүт культурата. 2 чааһа. Учууталга көмө пособие. Дьокуускай. Нац.кн.изд. 1992.- 80 с. 3. Илин  сурунаал. 2000. N1.
4. Л.Рон Хаббард. Дианетика. Современная наука душевного здоровья: Учебник по дианетике / Пер.с англ. под общей ред. М.И.Никитина /.- Москва: Воскресенье, Нью Эра Пабликейшнс Груп ( Совместное издание ). 1993.- 576 с. 5. Г.В.Ксенофонтов. Шаманизм. Избранные труды. Якутск: Творческо-производственная фирма «Север – Юг», 1992.- 318 с. 6.  А.И.Гоголев. Якуты. Проблемы этногенеза и формирование культуры. Якутск: Изд-во ЯГУ, 1993.- 200 с. 7. Л.А.Афанасьев - Тэрис. Айыы үөрэҕэ. Дьокуускай: «Ситим» КИФ. 1993. - 184 с. 8.  И.Г.Баишев. Айыы тыына. Дьокуускай: Саха республикатын үөрэҕин министерствота. 5-11 кылааска ааҕар кинигэ. 199
9. Илин  сурунаал. 1999. 1-2 N-рэ.
10. «Илин» сурунаал. 1998, N 1. 11. Саха суруйааччылара. Хомуурунньук. Учууталга, студеҥҥа көмө пособие. Дьокуускай: Бичик, Нац.кинигэ кыһата, 1994.-     108 с. 12.  Г.В.Врублевская. 5 уроков по толкованию снов.- Санкт-Петербург, «СМИО Пресс»,1998.- 320 с.
13. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Сесар Чавес күнэ
Сесар Чавес күнэ (Cesar Chavez Day of Service and Learning) — АХШ-ка сыл ахсын кулун тутар 31 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. Ордук киэҥник аҕыс штаакка бэлиэтииллэр: Аризона, Колорадо, Калифорния, Техас уо.д.а. .
Бу күн тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин уонна миграаннар бырааптарын турууласпыт Сесар Чавеһы ахталлар. Кини 1927 сыллаахха кулун тутар 31 күнүгэр Юма (Аризона) куорат аттыгар омугунан мексиканец ыалга төрөөбүт. Төрүттэрэ бу сирдэр АХШ-ка холобонуохтарын инниттэн олорбуттар. АХШ-ка бу киһи национальнай дьоруой буолбута.
АХШ сэттэ штаатыгар бу күн өрүүллэр. Калифорнияҕа бу күнү бэлиэтиир уонна өрөбүл оҥорор туһунан 2000 сыллаахха сокуон ылыллыбыт.
747
747 сыл.
Сэттэ үтүө
Сэттэ үтүө диэн түөрт тутаах үтүө уонна үс христиан үтүөтүн холбоммут тиһилигэ.
Кэлин атын сэттэ үтүө тиһилигин эбии толкуйдаабыттара. Кинилэр сэттэ өлүүлээх аньыыларга утары тураллар.
Таҥара уларыйыыта
Таҥара уларыйыыта өй-санаа сайдыытыттан, тупсуутуттан үөскүүр.
Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ атын таҥара үөрэхтэрин курдук олус былыргы, догма буолбут, олоххо туттуллубат этиилэринэн туһаммат. Бу үөрэх киһи өйүгэр-санаатыгар үөскээбит үтүөҕэ ыҥырар баҕа санаалара үгэстэргэ кубулуйбуттара таҥараны үөскэтэр диэн быһаарар уонна өй-санаа сайдан, тупсан истэҕинэ таҥаралар уларыйан иһэллэрин билинэр. (1,59). Үгэс буолбут ситиһэ сатыыр баҕа санаалар таҥараны үөскэтэллэр уонна кэмэ кэллэҕинэ, баҕа санаа уларыйдаҕына уларыйан биэрэллэр. Киһи ханнык үгэс буолбут санаалардаах даҕаны соннук таҥаралаах буолар.
Тугу барытын үчүгэй киһи оҥорорун курдук оҥорор киһи үчүгэй киһи таҥаралаах киһи буолар. Үчүгэй киһи таҥара дьоҥҥо барыларыгар туһата улахан. Оҕо улахан, үчүгэй дьону төрөппүттэрин таҥара оҥостон улааттаҕына кинилэр курдук олоҕун оҥостор кыахтанар.
Таҥара диэн туох эрэ элбэҕи хомуйуу, таҥыы, олортон улаханы таҥан үөскэтии ааттанар. Элбэх үгэстэртэн хомуллан, таҥыллан үөскээбит өй-санаа таҥараны үөскэтэр. Аныгы үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьон таҥара халлааҥҥа олорор уонна дьоҥҥо ону-маны биэрэр диэн сыыһа санааны быраҕыахтарын сөп этэ. Таҥара диэн киһи бэйэтин үтүөҕэ ыҥырар баҕа санааларын үгэс оҥостон иҥэриниитэ буолар.
Олус былыргы өбүгэлэр хара тыаҕа уһун үйэлэргэ бултаан-алтаан айахтарын ииттинэн, «Байанай» диэн ааттаах таҥараланан олорбуттар. Билигин олох сайдыбытынан хара тыаттан бултаан аһааччы аҕыйах киһи хаалла, атыттар бары, элбэх ахсааннаахтар, булт диэни харахтарыгар да көрбөт кэмнэрэ тиийэн кэллэ. Аныгы сайдыылаах олох кэлэн иһэр сиригэр булт бары көрүҥэ биллэрдик аҕыйаан иһэр. Саха дьонун үгүстэрэ бултуур-алтыыр, онтон туһа, ас-үөл таһаарынар кыахтара суох буолбута кырдьык да ыраатта. (2,17).
Олоххо ситиспит ситиһиилэри салгыы, сайдыы, үүнүү диэки ыҥырар баҕа санааланнахха, олору ситиһии диэки ыҥырар таҥараланнахха өй-санаа салгыы сайдарын ситиһии кыаллар. Киһи бэйэтин олоҕор сыһыана суоҕу, ханан да таарыйбаты хаһан да ылыммат, таба өйдөөбөт. Олус былыргы, аһара хаалбыт, аныгы дьоҥҥо таба өйдөммөт, олоххо туттуллубат буолбут таҥаралар өй-санаа сайдыытыгар тириэрдибэттэр, ол оннугар өй-санаа хаалыытын үөскэтэллэр.
Аныгы, түргэнник сайдан иһэр олоххо уларыйыылар, тупсуулар киирэн иһэллэр. Олох уларыйыытыттан өй-санаа эмиэ хаалсыбакка уларыйан, тупсан истэҕинэ эрэ табыллар, оччоҕо эрэ сайдыыттан хаалбаттар.
Билигин Россия дьоно 450 эрэ ахсааннаах ордон хаалбыт амур тиигирин харыстыыр, хайдах гынан ахсааннарын элбэтэр туһунан толкуйдуу, туох кыайалларын барытын оҥоро сатыыллар. Россияҕа тиигири бултааһын бобуллубутун кэнниттэн ахсааннара арыычча эбилиннэ диэн ааҕаллар. Былыргы, айылҕа кыылларын бултуурга, киэргэлгэ, аһылыкка туһаныыга ыҥырар Байанай таҥара аны хаалан “Харыстас” таҥараҕа уларыйара ирдэнэр.
Билигин сахалар таҥаралара эмиэ өйдөрүн-санааларын курдук сайдан иһэр уонна аныгы олоххо олус туһалаах буолуохтаах, айылҕаны, кыыллары, көтөрдөрү харыстыырга аналлаах, саҥа “Харыстас” таҥараны аан бастаан үөскэтэр кыахтанна.
Таҥара диэн киһиэхэ бэйэтигэр, мэйиитигэр олохсуйар, өйүгэр-санаатыгар иҥмит, үгэскэ кубулуйбут баҕа санаата буолар. Үтүө, үчүгэй баҕа санаалары үгэс оҥорон иҥэрэн биэрии таҥараны үөскэтэр. Үгүс дьоҥҥо айылҕаны харыстыыр, көмүскүүр баҕа санаа баар буолуута “Харыстас” таҥараны үөскэтэр кыахтанна.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн үөскээбит, иҥмит баҕа санаалара, таҥарата киниэхэ инники ыҥырар сулус буолан олоххо сирдииллэр, тугу эмэ ситиһэригэр тириэрдэллэр. Төрөппүтүн үтүктэн, тугу барытын кини оҥорорун курдук оҥорор, кини курдук буолар баҕа санааны иҥэриннэҕинэ, улахан киһи буолуу өйө-санаата оҕоҕо иҥэр, олохсуйар. Бу үтүө баҕа санааны ситиһиигэ киһи таҥара көмөлөһөр кыаҕа улахан. Киһи таҥара оҕо өйүн-санаатын киһи буолууга иитэргэ көмөлөһөр буоллаҕына, тугу барытын, айылҕаны харыстыырга «Харыстас» таҥара көмөтө улаатар.
Дьон бэйэлэрин куһаҕан санааларын күҥҥэ түөртэ; үстэ аһылыктар иннилэринэ уонна киэһэ утуйуу иннинэ тохтуу, чуумпура түһэн куһаҕаны умнан, ыраастанан уонна үчүгэй санааларынан толоруна сылдьаллара олох көрдөбүлэ буолар. Таҥара дьиэтигэр хас нэдиэлэ биир күнүгэр сылдьан куһаҕан санаалартан ыраастаныы олоҕурдаҕына, куһаҕан санаалар аҕыйыыллар. Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн оннук ыраастанар үгэскэ үөрэтии төрөппүттэр сыалларыгар кубулуйдаҕына эрэ таҥара итэҕэлэ олоххо киирэр, дьоҥҥо туһалыыр кыахтанар.
Дьон өйө-санаата сайдыыта өй-санаа көҥүл барарын үөскэтэринэн, өйүнэн-санаанан салаллан олоххо туһалаах быһыыны, үлэни киһи оҥороро ыараханын быһыытынан кыратык ыган, хаайан биэрии эрэ өйү-санааны ыраастааһыны олоххо киллэрэр кыахтанар.
Аһара барар өйү-санааны кыччатыы, оннугар түһэрии бэйэттэн ордук үчүгэй киһи баарын билинииттэн, «Таҥараттан ордоору гыннын дуо?» диэн дьарыйыыттан, өйдөтөн биэрииттэн кыаллар кыаҕа улаатар. Бокулуоннааһын, төбөнү төҥкөтүү, умсары көрүү аһара барар өйү-санааны суох оҥорор, намтатар, аллараа түһэрэр кыахтаахтар. Киһи өйө-санаата аһара барарын суох оҥорууга сахалар таҥараларын үөрэҕэ төбөнү төҥкөтүүнү, умсары көрүүнү туһанан, “Өрө көрүүнү” намтатар, аһара барар быһыылары оҥорууну суох оҥорор.
Католическай, православнай уонна мусульманскай таҥаралар аһара тоталитарнай, диктаторскай тутулуктаахтар. Аан дойдуну барытын таҥара айбыта диэн өйү-санааны үөскэтэн салайааччылар бэйэлэрин тустарыгар туһаналлар, тарҕаталлар. Бу быһаарыыттан тирэх ылан итэҕэйэр дьон бары таҥараҕа бас бэринэллэр, таҥара үөрэҕин этиилэрин толороллор, бэйэлэрэ таҥара курдук үчүгэй киһи буола сатыыр баҕа санааны үөскэтинэллэр уонна ону ситиһэ сатыыллар.
Таҥара диэн киһи бэйэтин үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаата үгэскэ кубулуйбута ааттанар. Ким ханнык үгэс буолбут баҕа санаалардаах даҕаны соннук таҥаралаах буолар. Кыра эрдэҕиттэн айылҕаны харыстыыр, көмүскүүр санаа үгэс буолан иҥмит оҕото “Харыстас” таҥаралаах киһи буола улаатар кыахтанар.
Билигин Аан дойду үрдүнэн айылҕа уларыйыыта түргэтээһиниттэн араас хамсааһыннар үөскүүллэрэ элбээн иһэр. Дьон салгыы олохторугар, айылҕа уларыйбата буоллар диэн баҕа санаалара күүһүрэн иһэр. Билигин, аныгы олоххо айылҕаны, кыыллары харыстыыр таҥара, «Харыстас» диэн ааттаах таҥара бар дьоҥҥо наада буолара тиийэн кэллэ.
Уһун үйэлэр тухары саха сирин харыстаан билигин кэлэн сирбит чөл туруктаах. Сахалар олорор сирдэрэ былыргы туругунан уһун кэмҥэ турарын туһугар «Харыстас» таҥара көмөтүн туһаналлар. (3,72).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Христиан үтүөлэрэ
Христиан үтүөлэрэ (virtutes theologicae) диэн христиан теологиятыгар быыһаныы уонна илгэ өйдөбүллэрин кыта ситимнээх үтүөлэр. Бу тиһиликкэ үс үтүө баар - итэҕэйии, эрэл, аһымал (таптал). Христиан үтүөлэрэ антик философиятын түөрт тутаах үтүөтүн кытта холбооннор сэттэ үтүө буолаллар. Христиан таҥара үөрэхтээҕэ Томас Аквинас быһаарыытынан, бу үс үтүө киһиэхэ Таҥараттан бэриллэллэр.
Таҥара уларыйыыта
Туһаныллыбыт литература
2. "Туймаада" хаһыат. №127. 15.11.2012.
3. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Konica Minolta
Икки дьоппуон аатырбыт тэрилтэлэр холбоспуттарыттан үөскээбит — Konica уонна Minolta.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Билиҥҥи кэмҥэ Америка, Германия, Франция, Япония, Корея, Кытай массыына оҥорор тэрилтэлэригэр диодтары поставкалааччы, диодтарга уонна фараларга монополис Аан Дойдуга.
Аудио уонна видео системаларга сүрүн детальларын оҥорооччу.
Mitsui Group интириэһигэр холбонор уонна кини самурайдар корпоративнай этикаларын тутуһар.
Sigma Corporation
Sigma Corporation, Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан фотовспышкалары оҥорор (70% планета рыногар) уонна ырыаһыттарга, клубтарга аналлаах микрофоннары оҥорооччу (90% планета рыногар), смартфоннарга фотовспышкалар (100% планета үрдүнэн).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Салалтата — Кавасаки.
Mitsui Group састаабар киирбэт, ол эрэн кини корпоративнай этикатын туттар.
Montenegrobreža AD
Montenegrobreža AD (ол эбэтэр Хара Хайа фондовай биржата), Хара Хайа уонна да атын омук дойдуларын уопсай фондовай биржата, Аан Дойду саамай улахан биржата буолар. Салалтата — Подгорица, Хара Хайа куоратка Уолл Стрит уулуссаҕа баар.
Планета, ол эбэтэр сир шаарын экономикатын көрдөрөр биир глобальнай индекс буолар.
Фондовай биржата NEX
фондовай биржата NEX — Хара Хайа уонна да атын омук дойдуларын уопсай фондовай биржата, Аан Дойду саамай улахан биржата буолар. Салалтата — Подгорица, Хара Хайа куоратка Уолл Стрит уулуссаҕа баар.
Планета, ол эбэтэр сир шаарын экономикатын көрдөрөр биир глобальнай индекс буолар.
Архипов Никита Деевич
Никита Деевич Архипов археолог, устуоруйа билимин дуоктара.
Никита Деевич муус устар 15 күнүгэр 1940 с. Сургуулук нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1967 c. М.В. Ломоносов аатынан Москубатааҕы государственнай университет устуоруйаҕа факультетын бүтэрбитэ. МГУ ученай советтарыгар кандидатскай уонна докторскай диссертациялары көмүскээбитэ.
Никита Деевич Архипов – СӨ үөрэхтээһинин үтүөлээх үлэһитэ, “Бүлүү” общественнай-экологическай комитет президиумун бэрэстээтэлэ.
Никита Деевич 80-тан тахса научнай үлэ автора, ол иһигэр 10 кинигэ уонна брошюра.
Tamron
Tamron — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ сааларга аналлаах уонна уопсайынан байыаннай оптическай линзалары оҥорор тэрилтэ. Профессиональнай фотоаппараттарга эбии дополнительнай линза туруорааччы. Sony тэрилтэ 11% акциятын тутар, Mitsui Group — 10% тутар. Уоннааҕытын бэйэтэ тутар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Десна (Чернигов уобалас)
Десна (Десна) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 562 (2011).
Ricoh
Ricoh — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ дублицирования аппараттары оҥорооччу, ону таһынан биир сүрүн медицинскай уонна байыаннай техникалары оҥорооччу, биир бастыҥ принтер, ксерокопирования эйгэтигэр бастааччы.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Softbank империатыгар холбонор.
Корякин Семен Алексеевич
Корякин Семен Алексеевич — Саха сирин XX үйэ саҕаланыытынааҕы түмэт диэйэтэлэ, "Якутский край" хаһыат эрэдээктэрэ, Бүлүү сахатыйбыт хаһаактарыттан төрүттээх.
Корякин Бүлүүгэ атыыһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт, хаһаак. Духовнай сэминээрийэни бүтэрбит. Бүлүүгэ аҕатыгар атыы-эргиэн дьыалатыгар икки-үс сыл көмөлөспүт. Бүлүү куоратыгар 1905-1906 сс. хас да төгүл өрөбүллээҕи “норуот ааҕыыларын” тэрийэн ыыппыт. 1906 с. олунньуга Бүлүү хаһаактара бэлииссийэ эбээһинэһин толорортон батынаннар, улахан айдаан буолбут. С.А.Корякин бу хамсааһын көҕүлээччитин быһыытынан буруйга тардыллыбыт уонна Дьокуускай куоракка утаарыллыбыт.
"Якутский край" хаһыат үһүс нүөмэриттэн (1907 с. от ыйын 8 к.) саҕалаан, эрэдээктэринэн суруллар. Кини хаһыакка эппиэттиир эрэдээктэр эбээһинэһин таһынан, хонтуора сэбиэдиссэйин, завхоз, кэриэктэр, бэчээттээччи,хаһыаты таҥааччы үлэлэрин толорбут. Эрэдээктэрдиир кэмигэр хас да төгүл хаайылла, ыстарааптана сылдьыбыт. Бүлүү куоратыгар 1917 с. Уопсастыбаҕа Куттал Суох Буолуутун Кэмитиэтин,КОБ (Комитет общественной безопасности) бэрэстээтэлилинэн талыллыбыт. 1919 с. Колчак былааһа сууллубутун кэннэ, эргэ былааска милиисийэҕэ начаалынньыктаабытын иһин тутуллубут. 1920 с. күбүөрүнэтээҕи ревтрибунал уурааҕынан «Бүлүүтээҕи сааҕыбар» кыттыылааҕын быһыытынан таас чох хостуур шаахтаҕа болдьоҕо суох кыһалаҥ үлэҕэ ууруллубут.
Polaroid
Polaroid (Полароид), АХШ биир сүрүн оптическай линзалары уонна фотокамералары оҥорор тэрилтэтэ, ону таһынан CIA һакааһынан дьону үспүйүөннүүр байыаннай линзалары айааччы. Саха Сиригэр 90-00 сыллардаахха Полароид фотоаппараттара бүтүннүү тарҕана сылдьыбыттара.
Салалтата — Миннетонка (Minnetonka), Миннесота (АХШ).
Сүрүн акционердара уонна харчы угааччыллара
Историческай ыспыраапка
Компания төрүттээччитэ Полароид, доктор Эдвин Лэнд (Edwin H. Land) 1909 сыллаахха Бриджпортка (Bridgeport) (Коннектикут штата) төрөөбүтэ. Кини эһэтэ уонна эбэм Соломоновичтар АХШ-ка Арассыыйа империятыттан 1880-с сылларга эмигирэппиттэрэ. Эдвин Лэнд сырдыгы, калейдоскоптары уонна стереооскоптары кытта эксперименнаабыта, кини 1929 сыллаахха Гарвардааҕы университет студена буолан, аан дойдуга бастакы поляризионнай матырыйаалы оҥорорго, оҥорорго көспүтэ. Кини үгүс потребительскай табаардарга поляризация принциптэрин: остуол лаампаларыгар, 3Д- очколарга, ЖК- экраҥҥа уонна калькуляторга компьютерга уонна компьютерга туһалаабыта уонна, дьэ, күн көмүскүүр очколарга туһаммыта. Халымаҕа булуллубут патеннарын ахсаанынан-535-доктор Эдвин Лэнд Томас Эдисоҥҥа эрэ хоттордо. 1963 с. аҕа дойду наукатын сайдыытыгар кылаатын иһин Эдвин Ленд АХШ гражданскай наҕараадатынан — Президент мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Компания 1937 сыллаахха тэриллибитэ уонна бастакы паарата 1930-с сыллар бүтүүлэригэр атыыламмыта. Ирдэбил улаатан, сотору кэминэн Полароид Европа уонна Азия кыраныыссаларын туораабыта. 1948 сыллаахха фирма Полароид фирма уһуллубутун кэннэ тута снимок биэрэр. Ол туһугар фирма анал аппараттары уонна кинилэргэ анал кассеттары таһаарбыта. Кассет фотографическай матырыйааллартан эбэтэр комбинацияттан фотографическай матырыйааллартан уонна реактивтартан позитивнай- снимок кумааҕы подложкатыгар снимок биэрэр. Чуолаан бу оҥорон таһаарыы хампаанньата төһө да улахан суолталааҕын иһин, түүҥҥү видеокамераҕа, тепловизорга уо. д. А, ол саҕана хампаанньа «фабрикатыгар»ааты ылбыта. Фотоаппарат фирма 1980-1990 сс. 1977 сылтан 1979 сылга диэри компания 8 (Polachrome) форматын киллэрэн, 1983 сылтан 35 мм диэри суоппар Фотопленканы таһаарбыта. 2000 сылга компания бородууксуйата цифровой фотографиялаах конкуренцияны тулуйбат буолбута.
999 (ахсаан)
999 (тоҕус сүүс тоҕус уон тоҕус) — дьиҥ ахсаан, 998 уонна 1000 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Саха фольклоругар
999 сүөһү туһунан. Кэпсээн да, суруйуу да элбэх. «Чоочо Солобочукуоп уонна Тэппээк ойуун» диэн үһүйээнтэн. «Чоочо Солобочукуоп диэн Илин Хаҥалас кулубата, Манчаары абаҕата олорбута эбитэ үһү. Кини сэттэ уоллааҕа эбитэ үһү. Тоҕус сүүс тоҕус уон тоҕус сүөһүнү ииппитэ эбитэ үһү. Тыһыынчатын биир сүөһү кыайбатах. Кини бэрт улахан санааҕа ылларбыта эбитэ үһү: «Тоҕо бу мин сүөһүм тыһыынчаҕа туолара биир сүөһү тиийбэтий», — диэн. Кини, биир сүөһүнү туора дьонтон булан аҕаллаҕына, бэйэтин сүөһүтүттэн отут-сүүрбэ сүөһү өлөр, итэҕэстэнэн хаалара үһү».