cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Попов Роман Петрович
Попов Роман Петрович — Саха республикатын тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Уус-Алдан улууһун бастакы баһылыга, Уус-Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Үлэтин кэрчиктэрэ
улуус кылаабынай бэтэринээринэй бырааһа, оройуоннааҕы бэтэринээринэй станция начальнигын солбуйааччы, Партизан Заболоцкай аатынан колхуос бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Герой Егоров аатынан колхуос бэрэссэдээтэлэ, райисполком бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Абый оройуонун тыатын хаһаайыстыбатын управлениетын начальнига, Уус-Алдан улууһунааҕы суол учаастагын начальнига, Партизан Заболоцкай аатынан совхоз директора, ССКП райкомун II сэкэрэтээрэ, норуодунай депутаттар Сүбэлэрин исполкомун бэрэссэдээтэлэ, «Илин — Эҥэр» экономическэй зона администрациятын баһылыгын I cолбуйааччыта. Уус-Алдан улууһун бастакы баһылыга.
Кэрбээччилэр аймахтара
Кэрбээччилэр аймахтара, Отряд Грызуны
Бу аймахха Саха сиригэр 5 кэргэн, 18 уус, 26 көрүҥ киирэр.
Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ
Азия нэтээгилэрэ
Буобуратыҥылар кэргэннэрэ
Буобуралар уустара
Тииҥниҥилэр кэргэннэрэ
Тииҥниҥилэр кэргэннэрэ (, Семейство Беличьи)
Дьиэтитии
right|250px|thumb|[[ыт|Ыттар уонна хойдор аан бастаан дьиэтитиллибит кыыллар.]]
Дьиэтитии (domesticātiō) диэн киhи харамайдар эбэтэр үүнээйилэр хайа эмэ ахсааннарын кинилэр сүрүн популяцияларыттан туспа тутан, хайа эмэ характеристикаларынан анаан талан иитиитэ. Дьиэтитии араас сыаллаах, сүрүннээн эттэххэ ас эбэтэр мал оҥорон ылыы, үлэҕэ эбэтэр аралдьыйыыга туттуу.
Копырина Анастасия Семеновна
Копырина Анастасия Семеновна — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, аатырбыт ыанньыксыт, Уус-Алдан улууһун Ытык киһитэ.
Анастасия Семеновна олунньу 15 күнүгэр 1930 сыллаахха Уус—Алдан I Лөгөй нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Кини 14 сааһыттан Партизан Заболоцкай аатынан колхозка (кэлин совхозка) тохтоло суох үлэлээбитэ. 1952 сыллаахха ньирэйи арааран төлөһүтүүгэ бачыым көтөхпүтэ. 1963 сыллаахха совхоз хаалыылаах учаастагар мөлтөх туруктаах ньирэйдэри көрөн, сыл иһигэр 40 ньирэй сууккаҕа 700 грамм буоларын ситиспитэ. Үүтэ суох ынахтары ылан, икки сыл иһигэр хас биидиилэиттэн 1862 кг. үүтү ыан оройуоҥҥа биллибитэ. ССРС Верховнай Советын Президиумун 1966 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан «Бочуот Знага» орденынан наҕараадаланар. 1967 сыллаахха бастакы төрүөх бургунастартан 1913 кг, онтон 1970 сылга 3239 кг ыан чемпион ыанньыксыт аатын ылбыта. ССРС Верховнай Советын Президиумун1971 сыл муус устар ый 8 күнүнээҕи Ыйааҕынан Ленин орденынан наҕараадаламмыта. ССРС Верховнай Советын Президиумун 1973 сыл балаҕан ыйын күнүнээҕи Ыйааҕынан иккис Ленин орденынан наҕраадаламмыта уонна «Сиэрпэ уонна өтүйэ» кыһыл сулус мэтээлин туттаран туран Социалистическай Үлэ Геройун үрдүк аата иҥэиллибитэ.
1952 сыллаахха комсомол, 1958 партия кэккэлэригэр киирбитэ.
Потапова Елизавета Федотовна
200px|thumb|right|Потапова Елизавета Федотовна Потапова Елизавета Федотовна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2006)
Угаров Гавриил Спиридонович
Олоҕун олуктара
1940 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Сургулуук сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Саха государственнай университет биолого-географическай факультетын, ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын аспирантуратын бүтэрбитэ. Г. С. Угаров фантастическай тиэмэҕэ суруйан испитэ. Чөл олох туhунан биир бастакынан боппуруоһу көтөхпүтэ. Онно арыгыттан олох аккаастаныы боппуруоһа турбат, кэмнээн, культурнайдык иһиэххэ диэн өйдөбүлү туруорбута. Ол тула сытыы мөккүөрдэр бара сылдьыбыттара. Саха государственнай университетыгар ботаника кафедратын сэбиэдиссэйэ.
Потенциализм
Потенциализм диэн-үөрүйэх буолбут, боростуой олоххуттан аккаастанан өрө көтоҕүллэн, күүстээхтик бэйэҕин сайыннарар толкуйдааһын ньымата буолар. Потенцилизм сөбүлүүр дьарыккын, бэйэн сөбүлүүр үлэҕин кытта сыһыаннаах буолуон сөп. Потенциаллаах киһи ис иһиттэн талааннаах, баайы, үксүнэн бизнес өттүнэн таһаарыылаахтык үлэлиэн сөп. Потенциал үчүгэйгэ, үрдүккэ, талаһыыга тирэхтээх буолар. Потенциаллаах киһи потенциалын сайыннарыан, дьиннээх олоххо көрдөрүн, таһаарыан наада. Личнэй потенциалга киирэр: психика (өй-санаа, ис-турук), ис дууһа, сөбүлүүр дьарык, өйдүүр кыах (интеллект). Потенциала суох киһи тугу да олоҕор ситиһимиэн сөп кутталлаах, онтон потенциалын арыбыт киьһи байыан, тэтимнээх олохтоох буолуон сөп.Хас биирдии киһиэхэ потенциала атын атыннык сайдыбыт, кимиэнэ эрэ потенциала үрдүк, кимиэнэ эрэ намыһах.
1642
1642 сыл.
Ойуур умайыыта
Ойуур умайыыта элбээн иһиитэ көрсүө, сэмэй дьону санаарҕатар.
Хас сайын аайы, кылгас кураан буоллар эрэ, куруук ойуур умайар. Күн кытарымтыйан нэһиилэ көстөр буолуор диэри халлаан сотору-сотору ыыс-быдаан буруонан бүрүллэр. Кэнники бириэмэҕэ улахан өрт уоттарын барыылара ордук үксээн иһэллэр. Айылҕа уларыйан иһиититтэн күүстээх тыаллар түһэллэрэ элбээн ойуурга барар өрт уоттарын умуруоруу улахан уустуктары үөскэтэр буолла.
Тулалыыр Айылҕаҕа сыһыаран, толкуйдаан көрдөххө, Сир-дойду тыыннаах буоларыгар, ойуур ураты улахан суолталааҕа быһаарыллар. Ойуур суох буоллаҕына Сир үрдүгэр тыынар-тыыннаах эстэр. Маны быһаарарга сиргэ үүнэр ойуурдар араастарын уонна олор хонуу сир сииги тутарыгар туох уратылаахтарын арааран билии туһалыыр. Дойдуга үүнэр ойуурдар икки суол тус-туспа көрүҥнээхтэр:
1. Мутукчалаах мастар үүнэр ойуурдара.
Кэнники бириэмэҕэ сыыйа-баайа көҕүрээн иһэр мутукчалаах ойуур оннугар сэбирдэхтээх ойууру дэлэччи үүннэрэн биэрэн истэххэ, Сир үрдүгэр улахан уларыйыы тахсыа суоҕа диэн эрэнэ санааһын үгүс дьоҥҥо баар буолла. Итинник эрэнэ санааһын төрдүттэн сыыһа санаа буолар.
Мутукчалаах ойууру сэбирдэхтээх ойуур солбуйарын оннугар Айылҕаҕа төттөрү дьайыыны оҥорор, сэбирдэх ууну көтүтэр иэнэ мутукчаҕа холоотоххо олус улаханыттан сииги көтүтэрэ аһара күүһүрэн сири куурдан кэбиһэр. Сэбирдэх бэйэтэ улаханыттан, сыллар аайы сиргэ түһэн мунньуллан иһэриттэн сэбирдэхтээх ойуурга хара буор үөскээн мунньуллар уонна кэлин бу ойуур хатан-кууран бүттэҕинэ хонуу сиргэ кубулуйар. Сэбирдэхтээх ойуур ити уратыта маннык холобурдарынан дакаастанар:
1. Өрт уотугар мутукчалаах ойуур умайдаҕына, сирэ куурдаҕына ити мастар оннуларыгар сэбирдэхтээх ойуур бэйэтэ үүнэн тахсар. Урукку ойуур онно кууран-хатан чараҥҥа, онтон хонууга кубулуйан барар.
2. Дьон олохсуйан, сири - уоту баһылаан истэхтэрин аайы сир үрдэ кууран уонна оһохтор уоттарын буруотуттан мутукчалаах ойуур бэйэтэ эстэн, кууран, чугуйан биэрэн иһэр.
3. Харса суох кэрдииттэн мутукчалаах ойуур ситэн үүнэн биэрэн испэт. Ойуур иһигэр кэрдиллибит мас мутугун уонна төбөтүн мунньан уматыыттан ойуурга үүнэр мас сыыйа уларыйан сэбирдэхтээх ойуурунан солбуллан хаалар.
Сотору кэминэн Сир үрдүгэр аҥардас сэбирдэхтээх ойуур эрэ хаалар чинчилээх, тоҕо диэтэххэ, бу буола турар уларыйыылары дьон-аймах тохтотор кыахтара суох, арай уталыта эрэ түһэр кыахтаах эбиттэр. Мутукчалаах ойуур куурдаҕына, умайдаҕына эбэтэр кэрдиллэн бүттэҕинэ хат үүнэн кэлэрэ кыаллыбат суолга кубулуйар. Дьон мутукчалаах ойууру ордук кыһанан көрөн-истэн, харыстыыллара эрэйиллэр. Сир үрдүгэр мутукчалаах ойуур саамай улахан харыстабылга сылдьара табыллар:
1. Мутукчалаах ойуур хонуу сиргэ сииги тутар.
2. Хонуу сир сиигин салгыҥҥа тэҥнээн үллэрэн көтүтэр аналлаах.
3. Бары күөх үүнээйилэр курдук Сир салгынын састааба уларыйбатын хааччыйар, салгыны ыраастыыр.
Бу ааттаммыт үс сүрүн биричиинэлэртэн Айылҕаҕа тахсан эрэр сорох уларыйыылар тустарынан кылгастык быһаардахха манныктар эбиттэр:
- мутукчалаах ойуур аҕыйаан хонуу сир кууран иһэриттэн уу салгыҥҥа аҥардастыы сэбирдэхтээх ойуурдартан, муоралартан уонна акыйааннартан элбэхтик көтөр. Сир үрдүттэн уу ордук элбэхтик көтөрүттэн, эргиирэ күүһүрэн, олус күүстээх тыаллар уонна ардахтар, хаардар түһүүлэрэ элбээн иһэр.
- араас оттуктар уонна ойуурдар умайыыларыттан тахсар гаастартан Сир салгынын састааба түргэнник уларыйан эрэр. Ол түмүгэр Сир салгынын сыллааҕы орто температурата үрдээн иһэр. Учуонайдар ааҕан таһаарыыларынан 2006 сылга бу итийии 1 кыраадыска тиийбитэ диэн сабаҕаланар. Хонуу сир уута акыйааҥҥа мунньустуутуттан, Сир үрдүгэр хайаларга, полюстарга баар муустар саппаастара ириилэриттэн уу эбиллэн, акыйаан уутун таһыма үрдээн уонна намыһах хонуу сирдэри ылыыта саҕаланан эрэр.
1. Өрт уоттарын барар биричиинэлэрин быһаарыы уонна олору таһаарбат буолуу ньымаларын баһылааһын.
2. Ойуурга уоту сатаан туттарга дьону үөрэтии.
3. Мутукчалаах ойууртан маһы кэрдии.
Мантан салгыы бу үлэлэри хайдах былааннаахтык тэрийэн ыытар туһунан кылгас-кылгастык быһааран көрүөхпүт:
1. Айылҕаҕа мутукчалаах ойуур ураты улахан туһалааҕын быһааран бараммыт, ойуурга өрт уоттарын барар биричиинэлэрин ырыттахпытына, хомойуох иһин, үксүн дьон бэйэлэрэ ыыталлар эбит. Дьон ыытар өрт уоттарын маннык көрүҥнэргэ араартыахха сөп:
а. Сааскы  өртөөһүнү хойутаан ыытыыттан уоту куоттарыы.
б. Сир аайы табаахтааһынтан уонна түптэлэри  уматыыттан  барар уоттар.
в. Отуу уотун сатаан  туттубаттан уоту куоттарыы.
г. Дьон араас дьалаҕай быһыыларыттан барар уоттар.
Бу өрт уоттарын куоттарыы көрүҥнэрин биир-биир ылан быһааран көрдөхпүтүнэ:
а. Сааскы бириэмэҕэ араас дьон өртөөһүнү ыытар бириэмэ төһө эмэ ааспытын, тыа куурбутун кэннэ өртүү сылдьаннар эмискэ тыал түстэҕинэ уоттарын куоттараллар.
Сааскы кэмҥэ хонууну өртөөһүн от үүнүүтэ үрдүк уонна оттонор ходуһа лаҥхаттан ыраастаныытын хааччыйарыттан олус туһалаах. Саас хонууну өртөөһүнү бириэмэтин аһарбакка эрэ, ол аата тыа саҕата ирэн сиигэ куура илигинэ ыытар туһалаах.
Өртөөһүнү ыытар кэмҥэ уоту куруук көрө-истэ маныы сылдьыллыахтаах уонна аналлаах бэлэмнэниини барбыт дьон ыыталлара ордук.
б. Тыаҕа сылдьан дьон талбыт сирдэригэр, бырдаҕы да үргүтээри табааҕы элбэхтик тардаллар. Билигин, аныгы дьон тардар табаахтара үксэ фильтрдаах сигаретаҕа кубулуйда. Бу сигарета саамай кутталлааҕа диэн умнаһа умайан бүтүөр диэри уота умуллубата буолар. Биир алҕас сиргэ түһэн хаалбыт уоттаах сигаретаттан баһаар барыан сөп. Табааҕы олус сэрэхтээхтик тардыы уонна умуруоруу табаахсыт киһиттэн ирдэнэр.
Тайҕа тыа уонна лаҥхалаах хонуу туспа уратыларын билбэт дьон түптэни сир аайы уматаллар. Түптэни уматыы, кураанах от-мас төһө элбэҕиттэн уонна кураанах лаҥхата төһө халыҥыттан көрөн улаханнык уустугуран иһэрин аахайбат буолуу олус элбэх. Уот халыҥ лаҥхалаах сиргэ кыаттаран умуллубакка өр буруолуу, сириэдийэ сытан баран кэнники күөдьүйэн туран барыан эмиэ сөп. Ити иһин ойуурга уонна хонууга сылдьан түптэни уматыы улахан сэрэниини эрэйэр. Кураан, кутталлаах кэмҥэ ойуурга түптэни уматартан туттунуохха сөп этэ. Бырдахтан, араас үөннэртэн көмүскүүр араас маастар, убаҕастар билигин элбээтилэр. Тыаҕа, ойуурга олору туһаныы түптэлэри уматары суох оҥоруо этэ.
в. Дьон отуу уотун түбэһиэх сиргэ, лаҥхалаах хонууга эбэтэр төттөрү от-мас быыһыгар оттоллор, умайа турдаҕына кичэйэн манаабаттар уонна бүтэн барыыларыгар анньа умуруорбаттар, ол иһин уоттарын куоттараллара элбэх.
Отуу уотун уматар сири талыыга, аан маҥнай тыал хантан үрэрин, төһө күүстээҕин учуоттуохха, умайан барыан сөптөөх матырыйааллартан тэйиччи уонна ууттан чугас соҕус сири булан ылан бэлэмниэххэ наада. Отуу уотун аналлаах оҥоруллубут, ол аата сир үрүт араҥата, кырыһа хаһыллан ылыллыбыт уонна тыал түһэн уоту ыспат гына кыйыалыы ууруллубут миэстэҕэ эрэ уматыахха.
Саҥа сиргэ аан маҥнай отуу уотун уматарга хайаан да тохтоло суох кэтээн көрөр наада. Маныыр кэмҥэ ордук кыһанан, уот ыстанан атын сиринэн умайан барарын кэтээн көрүөххэ уонна уот чугастааҕы лаҥханы сиэн тэнийэн бараары гыннаҕына сонно умуруоран биэрэн иһиэххэ. Отуу уотун туттан бүтэн баран элбэхтик уу кутан умуруоруллуохтаах уонна уот түгэҕин, сымнаҕас сири булан дьөлө сиэбэтэҕин хайаан да кыратык хаһан көрүллүөхтээх.
г. Тайҕа тыа туспа уратыларын билбэттэн тахсар араас дьалаҕай быһыылартан дьон өрт уотун көрөн да туран куоттараллар. Ол куоттарар биричиинэлэрэ манныктар:
- соһуччу түһэр тыалы учуоттаабаттан, тыал түһэн түптэни эбэтэр отуу уотун ыһыытыттан уоту куоттарыы.
- кураанах лаҥхалаах, элбэх амынньыардаах сиргэ алҕас түспүт испиискэттэн эбэтэр табаах уотуттан күөдьүйэн барар уоттар.
- күүскэ умайар убаҕастары сэрэҕэ суох туттууттан уот аһара киэҥ сиргэ эмискэ тарҕаныытыттан барыыта.
Маннык быһыылары таһаарбат туһугар ханнык баҕарар балаһыанньаҕа уоту сэрэхтээхтик тутта үөрэниэххэ, уот күөдьүйэн бараары гыннаҕына хайдах умуруорарга бэлэмнээх буолуохха, тыаҕа сылдьар техникэлэр глушителлэрэ бүтүнүн уонна алдьамматын ситиһиэххэ.
Бу өрт уоттарын барар биричиинэлэрин ырытыыттан өрт уотун уоту тутта үөрүйэҕэ суох, ханнык сиргэ уоту уматары билбэт дьон үгүстүк ыыталлара чуолкайдык дакаастанар.
2. Ойуурга сылдьан уоту хайдах туттарга үөрэнэр улахан уустуга суох буолан баран, дьиҥнээҕэр тыаҕа уонна хонууга боруобалаан көрөн үөрэнии эрэ туһаны аҕалар. Уот күөдьүйэн, күүһүрэн истэҕинэ түргэнник уонна эрэллээхтик хамсанан умуруора охсуу эрэйиллэр. Уоту сатаан туттарга үөрэниини маннык көрүҥнээхтик ыытыахха сөп:
- тыал үрэр хайысхатын уонна күүһүн быһаарарга үөрэнии.
- тайҕа тыа уратыларын билиһиннэрии, өр сыллаах хонуу лаҥхата уонна ойуур хаппыт лабааларын чөмөхтөрө ханнык бириэмэҕэ төһө күүскэ умайалларын үөрэтэн билии.
- күүскэ умайар убаҕастар уонна араас атын матырыйааллар хайдах умайалларын үөрэтии. Ити матырыйааллары уматан хайдах туһанары баһылааһын.
- хонууга уонна тыаҕа сылдьан табааҕы сэрэнэн тардарга, түптэни хойуутук буруолатарга уонна отуу уотун сатаан оҥорон, уматан туһанарга үөрэнии.
- уоту хайдах түргэнник умуруорары үөрэтии.
Маннык ураты туһалаах үөрэҕи хас биирдии ойуурга сылдьар киһи хайаан да билиэхтээх «Баһаартан сэрэхтээх буолуу көрдөбүллэрэ» диэн ааттаан киэҥник үөрэтиини тэрийэр туһалаах буолар. Дьону барытын хабар наадаҕа маннык үөрэҕи дьон үлэлиир уонна үөрэнэр сирдэригэр тэрийиэххэ уонна Айылҕа экологиятын көрдөбүлүн быһыытынан аналлаах толуонунан бигэргэтиэххэ. Маннык тэринии хас биирдии тыаҕа сылдьар киһи уоту сатаан туттарыгар уонна уот барбатын наадатыгар эппиэтинэһэ үрдүүрүгэр улаханнык көмөлөһүө этэ.
Оҕолору уоту сатаан туттарга үөрэтиини бастакы кылаастан саҕалаан сааскы кэмҥэ, аҕыйах чаастаах ыытыахха, практикаҕа үөрэтэн, көрдөрөн боруобалаттахха ордук тиийимтиэ буолар. Телевизорынан аналлаах уоту хайдах туттарга үөрэтэр передачалары оҥортоон элбэхтик көрдөрөн үөрэтиини куруук ыытар буолуохха.
Урукку, сэбиэскэй кэмҥэ улахан кэтээһининэн, манааһынынан уонна бобуунан өрт уоттарын барыылара аҕыйах эбит буоллаҕына, билиҥҥи кэмҥэ дьону барыларын үөрэтиинэн, хас биирдии олохтоох киһи Айылҕаҕа харыстабылынан, тапталынан уонна эппиэтинэһин улаатыннарыынан эрэ өрт уоттарын куоттарыыны суох оҥорору ситиһиэххэ сөп.
3. Мутукчалаах ойууру харыстыыр сыалтан, онно үүнэр мас көрүҥэ уларыйбатын туһугар, ойууртан тутуу уонна оттук маһын бэрээдэктээхтик кэрдиэххэ. Ойууртан үөрэтиллибит нуорма быһыытынан маһы кэмнээн кэртэххэ ордубут мастар хардары үүнэн биэрэн иһиилэриттэн сотору кэминэн ойуур маһа барыта оннугар түһэн солбуллан иһиэхтээх. Биир ойууртан аһары элбэх маһы кэртэххэ, ойуур сирэ кууран барар. Күөх ойууртан кэрдиллибит мас мутугун уонна төбөтүн бииргэ тиэйэн таһааран туһаҕа туруорарга кыһаныахха. Онтон, мутуга уонна төбөтө туһаҕа кыайан турдат өттүлэрин, ойуур иһигэр кыра гына чөмөхтөөн хааллардахха, сотору кэминэн көтөҕөнөн көмүллэн кыра ойуур кыыллара саһар сирдэригэр кубулуйар, өссө хойут хаптайан уонна сытыйан букатын биллибэт буолан хаалар, ол иһин ойуур маһыгар туох даҕаны уларыйыыны таһаарбат.
Уһун кэмнээх кэтээн көрүү түмүгүнэн кэрдиллибит мастар мутуктарын уонна төбөлөрүн мунньан сонно ойуур иһигэр уматтахха, мутукчалаах ойуур иһигэр сэбирдэхтээх мастар үүнэннэр, бу ойуур мастара сыыйа уларыйаннар, сирэ кууран барар. Билигин мас кэрдиитигэр туттар техникаларбытынан биир тиити кэрдэн ылаары үүнэн эрэр уонунан титириги алдьатыы таһаарыллар. Ити иһин ойуур хаһаайыстыбаларыттан саҥа тупсарыллыбыт мас кэрдэр тиэхиникэни тутталларыгар ирдэбили олохтуурга сөп этэ.
Улаатан иһэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруктаах, сыыһа-халты туттубат буолууларыттан, айылҕаҕа сэрэхтээхтик, харыстабыллаахтык сыһыаннаһалларыттан, эдэрдэри иитииттэн-үөрэтииттэн өрт уота барыыта ордук улахан тутулуктаах.
Дойдулаах, олохтоох дьон бары күүстэрин-кыахтарын ууран, биир баар-суох сыаналаах баайдарын, мутукчалаах ойуурдарын харыстаатахтарына, Айылҕа эйгэтэ уларыйбат.
Саха дьоно бэйэлэрин «Айылҕа оҕолорунан» ааттаналлара хантан да булан ылыы эбэтэр үтүктүү буолбатах. Сахалар таҥаралара айылҕаттан тутулуктаахтар. Kүн таҥара, Таба таҥара, Байанай, Дьөһөгөй, сир-дойду иччилэрэ бары Айылҕаны харыстыырга, көрөргө-истэргэ ыҥыраллар. (1,24).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.
Романова Агния Васильевна
200px|thumb|right|Романова Агния Васильевна Романова Агния Васильевна (15.07.1912—07.06.1985) — эбэҥки дьахталларыттан бастакы учуонай, эбэҥки түөлбэ тылларын чинчийбит учуонай, педагогика билимин хандьыдаата.
Колорадо (өрүс)
Колораадо (Colorado River, Río Colorado) — АХШ соҕуруулуу-арҕаа, Миэксикэ хотугулуу-арҕаа өттүлэригэр устар өрүс. Уһуна — 2330 км кэриҥэ, Скалистай хайалар арҕаа эниэлэригэр саҕаланар. Калифорния хомотугар түһэр гынан баран тыа хаһаайыстыбатыгар туттуу түмүгэр муораҕа дылы билигин тиийбэт.
Колорадо тардыытын иэнэ — 629 100 км².
1907 сыллаахха өрүскэ бастакы быһыт тутуллубута, Пауэлл водохранилищета үөскээбитэ. 1933 сыллаахха Гувер быһыта тутуллубута, Мид водохранилище үөскээбитэ.
Эволюция
Биологияҕа, эволюция диэн организмнар бөлөхтөрө көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иhэр чинчилэрэ уларыйыылара. Бу уларыйыылар сүрүн үс процесс дьүөрэлэһиилэриттэн буолаллар: арахсыы, ууhуу уонна талыы. Организм удьуоругар бэриллибит геннар ылыллыбыт чинчилэри оҥороллор, ол эволюция төрүтэ буолар. Бу чинчилэр араас бөлөхтөргө тус-туспа сайдаллар, кэлэн иhэр көлүөнэлэргэ уларыйыы улаатар. Организм ууhаабытын кэннэ, удьуордара саҥа эбэтэр уларыйбыт чинчилэниэхтэрин сөп. Бу саҥа чинчилэр икки сүрүн суолунан үөскүүллэр: геннар мутацияларыттан эбэтэр геннар араас бөлөхтөр/көрүҥнэр икки ардыларыгар биэрсиилэриттэн.
1645
1645 сыл.
Хочо улууһа
Хочо улууһа - XX үйэ саҥатыгар Бүлүү уокуругар баар буола сылдьыбыт улуус. 1912 с. Сунтаартан арахсан Элгээйи кииннээх тэриллибит.
Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ
Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ (, Семейство летяговые) кэрбээччилэр аймахтарыгар киирэр.
Оготоев Петр Петрович
Оготоев Петр Петрович (1961—2008) — аан дойдуга биллибит виртуоз-хомусчут, Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа.
Москуба куоракка ыытыллыбыт эдэр ыччат Аан дойдутааҕы VIII бэстибээлин дипломана (1985). Тула куоракка буолбут норуодунай инструмеҥҥа толорооччулар III конкурстарын дипломана (1986), аан дойдутаа5ы хомусчуттар (варганистар) « Виртуозы мира» күрэхтэһии кыайыылааҕа (1991).
Кини 1961 сыллаахха Уус-Алдан оройуонугар Лөгөй нэһилиэгин Кэптэнигигэр төөөбүтэ. М. К. Аммосов аатынан Дьокуускайдааҕы государственнай университетын бүтэрбитэ. Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа.
Федоров Евграф Григорьевич
Федоров Евграф Григорьевич - Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Саха АССР доруобуйа харыстабылын наркома, хирург, медицинскэй сулууспа майора.
Нам улууһун Ойуун Уус нэһилиэгэр (билигин Горнай улууһун Атамай нэһилиэгин сирэ) 1889 с. төрөөбүт. Миссионердар оскуолаларын бүтэрбит. 1913 с. Дьокуускайдааҕы биэксэл-акушер оскуолатыгар үөрэнэн биэксэл идэтин ылбыт. Саха губерниятын доруобуйа харыстабылын салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Бүлүүгэ уонна Халымаҕа хара уоспаны утары охсуспут. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. 1926 с. Москубатааҕы иккис медицинскэй институуту үөрэнэн бүтэрэр, онтон 3 сыл Саха АССР доруобуйа харыстабылын наркомуомунан үлэллэбит.
1936 с. Кытай Синцзянь провинциятыгар хируурдаабыт. 1940 с. Москубаҕа хирургияҕа үөрэҕин салгыыр, онтон Таджикистааҥҥа Исфар диэн сиргэ балыыһа сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. 1941-44 сылларга Улан-Удэ медико-эвакуационнай пуунугар хирург-инспектордыыр. 1944-46 сс. эмиэ Исфарга үлэлиир.
1947 сыллаахха рентгенолог үөрэҕэр үөрэнэр. Дьокуускайга онкология диспаансерыгар үлэлээбит.
Адвекция
Адвекция — метеорологияҕа салгын маассалара сир үрдүнэн сыҕарыйан сылааһы, сииги тарҕатыылара; күн-дьыл уонна климат үөскүүр биир сүрүн фактора.
Федоров Евграф Григорьевич
1973 сыллаахха өлбүт.
Аан дойду бастакы сэриитэ
Аан дойду бастакы сэриитэ (от ыйын 28, 1914 — сэтинньи 11, 1918) — киһи-аймах устуоруйатыгар уһулуччу бөдөҥ сэбилэниилээх утары турсуулартан биирдэстэрэ.
Федоров Евграф Григорьевич
Ленин уордьанын, Кыһыл Знамя уонна Бочуот Знаага уордьаннар кавалердара. Бэрдьигэстээх кыраайы үөрэтэр түмэлигэр кини туһунан экспозиция баар.
Адвекция
Ылыллыбыт сирэ
География терминнэрин тылдьыта/ Г.Н. Максимов, А.И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н.П., Оконешников Е.И.; рец. Гоголева П.А., Михайлова Т.В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. -112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Аан дойду бастакы сэриитэ
Сэрии сылтаҕынан Австрия эрцгерцогун Франц Фердинанды Сараево куоракка 1914 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр өлөрүү буолбута. Өлөрүөхсүт Боснияттан сылдьар уон тоҕус саастаах устудьуон Гаврило Принцип буолбута, кини «Млада Босна» диэн соҕуруу славяннары биир дойдуга түмэ сатыыр соруктаах террордуур тэрилтэ чилиэнэ этэ.
Сэрии түмүгэр түөрт импиэрийэ суох буолбута: Арассыыйа, Австро-Венгрия, Осмаан уонна Германия импиэрийэлэрэ (Веймар өрөспүүбүлүкэтэ Германия импиэрийэтэ диэн ааты сүгэ сылдьыбыта да буоллар). Сэриигэ кыттыбыт дойдулар 12 мөл киһини сүтэрбиттэрэ (саллааттартан ураты олохтоохтору ааҕан туран), 55 мөл киһи бааһырбыта.
Буобуратыҥылар кэргэннэрэ
Буобуратыҥылар кэргэннэрэ (, Семейство Бобровые) Кэрбээччилэр аймахтарыгар киирэр.
Саха сиригэр биир эрэ уус — Буобуралар уустара үөскүүр.
1646
1646 сыл.
Муньо Мутаи
Муньо Соломон Мутаи — Уганда чэпчэки атлетикаҕа спортсмена, уһун дистанцияҕа сүүрэр сүүрүк.
1992 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр төрөөбүт. 2014 сыллааҕы Содружество оонньууларын марафонугар 2:12.26 чааһынан кэлэн, 4-с миэстэ буолбута. 2012 сыллаахха 5000 уонна 10 000 миэтэҕэ сүүрүүгэ Уганда икки төгүллээх чөмпүйүөнэ буолбута. 2012 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтигэр полумарафоҥҥа сүүрэн 26-с миэстэ буолбута. 2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллыбыт Олимпиада оонньууларыгар марафон финалыгар хапсан, бэриллибит кэрчиги 2:11.49 чааһынан сүүрэн кэлэн, 8-с миэстэ буолбута.
Архаизм
Архаизм — эргэрбит тыл-өс, билиҥҥи тылга киэҥник туттуллубат буолбут лиэксикэ.
1) Араас сомоҕо, хоһуласпыт тыллар истэригэр иҥэн туттуллан сылдьааччылар. Холобур: тыл-өс, өс-хоһооно, харах-көс, аал-уот, алаһа дьиэ, суол иис, үлэ-иис, хой баһын туой, ох тыл о.д.а.
2) Түөлбэ тылларга сөҥөн, туттууттан тахсыбакка сылдьар буолааччылар.
Тыл эргэрэр төрүөтүн быһаардахха, олох сайдыытын хаамыытыгар предмет, өйдөбүл туһата ааһан, ону бэлиэтиир тыл эмиэ туттууттан тахсар. Холобур: чуор саа, ох саа, айа, ураһа, алаһа дьиэ, дүҥүр, былаайах, кэрэх мас, кытыйа, талкы, чуолҕан, иэт, кулуба, чаччыына уо.д.а.
Эргэрбит тыллары үөрэтии суолтата:
Эргэрбит тыллары үөрэтии улахан суолталаах: 1) Саха тылын баайа олох хаамыытын кытта тэҥҥэ историческайдык сайдан, уларыйан иһэрин үөрэтэргэ. 2) Былыргы олоҕу ойуулуур историческай айымньыларга былыргы маллары, сэби-сэбиргэли былыргы дьон тылларын-өстөрүн киллэрэн колориттаан суруйарга.
Былыргыны бэлиэтиир тыллар ылбаҕай словарнай састаапка иккистээн киириэхтэрин сөп. Оннук төннөрүү урукку олохтон туох эмэ саҥалыы эргилиннэҕинэ буолар. Кэнники сылларга общественнай өй-санаа уларыйан, норуот төрүт культуратыгар, тылыгар тардыһыы саҥалыы күүһүрэн, урут умнууга баран испит сиэр-туом, үгэс, итэҕэл, мифология өйдөбүллэрэ иккистээн тиллэн эрэллэр. Онон сиэттэрэн билигин үгүс эргэрбит тыллар литературнай тылга туттуллуулара саҕаланна. Холобур, улуус, арчы, арчылаа курдук тыллары литературнай тылга бигэтик төнүннүлэр диэххэ сөп. Итинник үгүс сахалыы уус-уран оҥоһук, тэрил, таҥас-сап, ас-үөл аата саҥалыы эргиллэр. Христианскай итэҕэлгэ сыһыаннаах тыллар тарҕаныылара эмиэ кэҥээн иһэр. Букатын туттууттан тахсан баран, хоһуламмыт эбэтэр сомоҕо тыллар истэригэр билигин да туттулла сылдьар эргэрбит тылларга. Холобур: өс хоһооно, саа-саадах, суол-иис, үлэ-иис, күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла, хой баһын туой, чөл хаан үктэллээх, субай хаан суунаҕалаах, улай хаан утахтаах, тыҥ хатыыта уо.д.а.
Эргэрбит тыл араастара
Эргэрбит тыллар араастарын икки өрүттээн көрүөххэ сөп: 1) Бүтүннүү эргэрбит тылларга, эбэтэр лексическэй архаизмнарга. Холобур: сандалы, кэһэх, кумалаан уо.д.а. 2) Сорох суолталара эрэ эргэрбит тылларга, эбэтэр семантическай архаизмнарга. Холобур: аҕын (өйдөө диэн суолтата эргэрбит); арҕаа (көҕүс диэн суолтата эргэрбит, хайысха эрэ суолтата туттуллар); хоту (аллара диэн суолтата мэлдьи туттуллар), суол (ыраахтааҕы суола диэн суолтата туттуллубат) уо.д.а. Кэлиҥҥи 60-70 сыл устатыгар саха урукку олоҕуттан умнуллубут, хаалан, сүтэн эрэр тыл элбэх. Ол түмүгэр билигин үгүс ахсааннаах тыллар, туттууллуулара уурайан, былыргыны бэлиэтиир тыллар араҥаларыгар көстүлэр. Оннук араҥа киэҥ. Онтон быстах маннык бөлөхтөрү ыйыахха сөп:
а) дьиэҕэ-уокка сыһыаннаах тыллар: биллэрик (киирэр аан утары орон), үгэх (оһох кэннинэн үүт уурар сир), холлорук (таҥара долбуура), сатанах (таҥас ыйыыр сарадахтардаах баҕана), кыраада (уот иннинэн титирик долбуур), оллоон (уокка күөһү ыйыыр мас);
Олунньу 23
Олунньу 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 54-с күнэ. Сыл бүтүө 311 күн (ордук хонуктаах сылга 312 күн) баар.
Архаизм
Эргэрбит тыл араастара
в) киһи-сүөһү миэстэлэрин ааттара: кыабака (киһи өрөҕөтүн киниттэн аллараата, сүөһүтэ кэлин өттө), көҥүрэй (ис көҥдөйүн өттүк, таас уҥуохтарын ыкки ардынааҕыта), кыһыаччы (сүһүөх уҥуохтар холбоһууларын тутар кытаанах силгэ), бэстээҕэ, оҕолооҕо (сүөһү атаҕын иҥиирдэрин ааттара), маҥырыыра (ынах сүөһүгэ араараллара);
г) уруурҕаһыы тыллара: бэргэн (улахан кийиит кыра кийииккэ), бадьа (кыра кийиит улахаҥҥа), күрэ балыс (күтүөккэ кэргэнин балта), ходоҕой (кэргэнниилэр ийэлэрэ уонна дьахтар аймахтара бэйэ-бэйэлэригэр);
д) общественнай олох тыллара: дьаһаах (күндү түүлээҕинэн түһээн), ородобуой (тыа сирин олохтоох салалтата), чаччыына (кыра кинээс, нэһилиэк баһылыгын солбуйааччы), куортук (кинээс солотун бэлиэтиир туспа кынчаал), дайыымпа (нолуок төлөбүрүгэр иэс), буор түҥэтик (ходуһаны үүнүүтүн көрбөккө үллэстии), кумалаан (нэһилиэк иитимньитигэр барбыт киһи), нэктэл кулут (кирдээх, мара үлэни толорооччу), энньэ (эргэ сүктэр кыыс дьонуттан барар баайа), сулуу (кэргэн ылааччы кэргэнин дьонугар биэрэр баайа). Үөһэ суруллан ааспытын курдук түөлбэ тылларга эргэрбит тыллар сөҥөн хаалбыттар, ону киэҥник ырытан көрдөххө маннык. Хотугу сахалар тылларыгар саха литературнай тылыгар эргэрбит элбэх тыллар билигин да мэлдьи туттулла сылдьаллар. Абый сахалара ыйдары төрдүнньү, бэһинньи, алтынньы… диэн ааттыыллар. Ол былыргы уйгурдар тылларыгар игинди ай, учунч ай, төрдүнч ай, бэжинч ай… диэн ааттыылларын кытта ханыылаах, онон төрүт былыргы ааттарынан буолаллар. Эбэтэр көҕүһү — арҕаа, эҥил, өҥсө, уктас, ыт оҕотун-үнүгэс эҥин диэн ааттыыллар.
Эбии биллэр саха суруйааччыларыттан холобурдаан эттэххэ, А.Я Уваровскай «Ахтыыларыгар» маннык букатын умнуллубут тыллар туттуллаллар: …Моҕол ураһа дьиэлэрэ, оччоҕо бу улахан хаччынан ааҕыллара, урууларын курумнарыгар, дьоннорун мунньахтарыгар баҕабынан сылдьарым уо.д.а
Туһаныллыбыт литэритиирэ
1.	Антонов Н.К. Материалы по  исторической  лексике  якутского  языка. Якутск, 1971.
2. Зверев С. А. Аман өс: ырыалар, тойуктар, поэмалар. — Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1971.
3. Илларионов В. В. Туойар күммүт дьэ туһаайд : С. А. Зверев-Кыыл Уола репертуарыттан холобурдар. — Дьокуускай, 2000.
4. Илларионов В. В. Айыылартан айдарыылаах: С. А. Зверев-Кыыл Уолун туһунан ахтыылар. — Дьокуускай: Бичик, 2000.
Һауайи
Һавайи (ардыгар "Гавайи" суруллар) - Океанияҕа баар соҕотох АХШ штата уонна АХШ штата. Бу Америка Холбоһуктаах Штаттарга 1959 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр холбоспут тиһэх штат буолбута. Бу арыылартан эрэ турар соҕотох штат. Гавайи - бу эмиэ улахан Арыылаах аата. Киин уонна саамай улахан куората Гавайев - Гонолулу Арыыга сыталлар.
Молукка байҕала
250px|thumb|right|Молукка байҕала Молукка байҕала (Molucca Sea) — Чуумпу океан байҕала. Минданао, Сангихе, Сулавеси, уонна Молукка арыыларын ыккардынан сытар.
Иэнэ 291 000 км². Дьириҥэ 4180 м тиийэр. Уу температурата сайыннары - кыһыннары 27-28°, тууһа 34‰.
Сүрүн порда Давао Минданао арыыга.
Таба
Табалар (Оле́невые, эбэтэр оле́ньи, Cervidae) — ыыраахтаах туйахтаах үүтүнэн иитиллээччилэр кэргэннэрэ, билигин бу кэргэҥҥэ 51 көрүҥ киирэр. Таба эгэлгэ көрүҥэ Евразияҕа, Хотугу уонна Соҕуруу Америкаҕа тарҕаммыт, ону таһынан Австралияҕа уонна Саҥа Зеландияҕа олохсутуллубут.
Унтуу
Унтуу — тыстан тигиллэр халыҥ уллуҥнаах этэрбэс.
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ (, Семейство Хомяковые)
Таба
Таба сахалыы ааттара
Үөҥэс - үстээх тайах, таба. Уучах - мииниллэр таба. Хааргын таба - хотугу табаттан намыһах, кылгас атахтаах, хара дьүһүннээх чукча табата.
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Өссө маны көр
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Таба
Быһаарыылар
Deer
Романов Иван Григорьевич
200px|thumb|right|Романов Иван Григорьевич Романов Иван Григорьевич — история билимин кандидата.
Ява байҕала
thumb|Ява байҕал каартата Ява байҕала — Чуумпу океан Борнео, Сулавеси, Суматра уонна Ява арыылар ыккардынааҕы байҕал. Иэнэ 310 тыһ. км², дьириҥэ 30-80 м.
Ява байҕала кэнники мууһуруу период кэнниттэн үөскээбитэ.
Сүрүн проттар: Банджармасин, Джакарта, Семаранг.
1942 сыл олунньутугар улахан муора кыргыһыыта буолбута. Нидерланд, Улуу Британия, Аустралия уонна АХШ хараабыллара Дьоппуон флотун кытта киирсибиттэрэ уонна хотторбуттара.
thumb|200px|left|Ява байҕалын көстүүтэ
1647
1647 сыл.
Индонезия
Индонезия Өрөспүүбүлүкэтэ (индонезиялыы Republik Indonesia) диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. 17,508 арыыга баар. Индонезия аан дойду ордук улахан архипелаг дойдута. Олохтоохторун ахсаана 237 млн киhи (аан дойдуга 4с миэстэ, Ислам дойдуларыттан 1кы миэстэ). Папуа Саҥа Гуинеялыын, Илин Тимордуун уонна Малайзиялыын кирбиилэhэр.
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ (, Семейство Мышиные)
Индонезия
Экономиката
Индонезия - биир саамай улахан сельско-хозяйственнай продукцияны оҥорон таһаарар дойду. Улахан промышленно-сайдыбыт куораттар бааллар, холобура Дьакарта, Семаранг, Сурабайа, Паданг, Парлембанг, Паканбару, Дьамби, Бенкулу (Бэнкулу), Денпасар, Раба. Бу ыйыллыбыт куораттарга дойду 89% индустрията баар, олортон 52% Дьакарта куоратка тиксэр. Онон сибээстээн Дьакарта куорат саамай улахан промышленно-сайдыбыт куората буолар, ону таһынан саамай улахан иэнинэн, дьонун ахсаанынан даҕаны
Попова Зоя Гаврильевна
200px|thumb|left|Попова Зоя Гаврильевна Попова Зоя Гаврильевна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
Винокурова Евгения Николаевна
Станковай, монументальнай скульптураҕа, керамиканан, фарфоунан дьоҕус оҥоһуктарга үлэлэһэр. Сүрүн үлэлэрэ: Н. Г. Чернышевскай пааматынньыга (Бүлүү), М. К. Аммосов пааматынньыга (Нам), « Мать — Родина» монумент (Майа), Бартыһаан Дьөгүөрэп бүүһэ (Бороҕон).
1934 сыллаахха I Лөгөй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэбитэ. Онтон И. Е. Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун бүтэрбитэ. Дьокуускайдааҕы Художественнай фондаҕа, Намнааҕы художествнно- педагогическай, Дьокуускайдааҕы художественнай училищеларга преподавателинэн үлэлээбитэ.
Ноора Тамминен
Но́ора Та́мминен (Noora Tamminen; 1990 сыллаахха алтынньы 30 күнүгэр Финляндия Тампере куоратыгар төрөөбүт) — финн профессионал гольфистката; 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпиада оонньууларыгар Финляндия сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ.
2012 сыллаахха  Espirito Santo Trophy [en]   күрэххэ хамаанданан кыттан боруонса мэтээли ылбыта.
Сири иһит
Сири иһит — yy, сиик өппөт гына анаан таҥастаммыт, оҕус, тайах тириититтэн тигиллибит иһит. «Туос иһит», «мас иһит» диэбит курдук.
Көрүҥнэрэ
Сирилииргэ ыт мунна тэллэйинэн, сылгы хоруончахатынан, хоруонан өҥнүүллэрин иһин бу иһити барытын «хоруолаах» диэн холбуу ааттыыллара.
Кузьмина Анна Ивановна
200px|thumb|right|Кузьмина Анна Ивановна Кузьмина Анна Ивановна (03.03.1933 - 25.11.2017) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, РСФСР, САССР үтүөлээх артыыһа, Россия театральнай искусствотын сайдыытыгар уһулуччулаах кылаатын иһин «Кыһыл көмүс мааска» Национальнай театральнай бириэмийэ лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо, САССР VIII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин депутата.
Айар үлэтэ
55 сылтан тахса кэм устата 120-н тахса араас хараактырдаах оруоллары толордо. Саха телевидениетыгар «Умуллубат сулустар» биэрии ааптара.
Саха бастакы артыыстарын туһунан «Умуллубат сулустар. Ахтыылар» кинигэтэ 2009 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.
Шенген сөбүлэҥэ
Шенген сөбүлэҥэ (Schengen Agreement Шенге́нское соглаше́ние) — Европа сойууһугар кэккэ судаарыстыбалар ыккардыларыгар пааспар-виза хонтуруолун судургутутуу сөбүлэҥэ, аан бастаан 1985 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр биэс Европа дойдута илии батаабыттара: (Бельгия, Нидерланды, Люксембург, Франция уонна Германия). 1995 сыл кулун тутар 26 күнүгэр олоххо киирбитэ уонна 1999 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр Европа сойууһун Шенген сокуонунан солбуллан үлэтэ тохтообута.
Шенген зона
Шенген сокуонун толору туһанар государстволар холбоһуктаах территориялара уонна де- факто кыттыылаахтарын холбоон Шенген зоната диэн ааттанар, ол эбэтэр, атын сиргэ көһүү дьон көһө сылдьар сирдэрэ мэлдьи тохтоло суох, паспорнай хонтуруолга олоҕурар.
Государство ис кыраныыссатын-зона чилиэннэрин, сокуон быһыытынан, производственнай сиргэ (ол эбэтэр кыраныысса таһынааҕы көс гражданнарга (подданнайдарга) көһөрүү көҥүллэнэр.
дьэ, ол курдук, кулун тутар 26 күнүгэр 1995 сыллаахха пограничнай хонтуруол дьиэ кэргэн государстволарын икки ардыларыгар туһаайыллыбыт: Бельгия, Франция, Германия, Сирембург, Португалия уонна Испания. 1997 сыллаахха Италия уонна Австрия холбоспуттара. 1999 сыллаахха Амстердам дуогабарынан сир баайын хостооһунун сорҕото (билигин ЕС- ка киириигэ ылыллар правовой нуормалар холбоһууларыгар баар) буолбута. 2000 сыллаахха зонаҕа Греция холбоспута, онтон 2001 сыллаахха Шенген зонатыгар судаарыстыбалар-скандинавскай паспортнай Сойуус (Дания, Финляндия, Швеция) чилиэннэрэ, ону таһынан Европа союһугар киирбэтэх государстволар — Исландия уонна Норвегия киирбиттэрэ.
2007 сыллаахха зонаҕа өссө 9 дойду — Чехия, Эстония, Венгрия, Венгрия, Латвия, Литва, Мальта, Польша, Словакия уонна тылдьыт киирбиттэрэ (кинилэр бары өсөһөн үс сыл буолбуттар). Швейцария Шенг зонатыгар ахсынньы 12 күнүгэр 2008 сыл, Лихтенштейн-ахсынньы 19 күнэ 2011 сыл, ол быһыытынан Европа союһугар киирбэт зонаҕа үһүс уонна төрдүс государство буоллулар. 2023 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Шенг зонатыгар Хорватия холбоспута, 27- с зонатын чилиэнэ буолбута.
Кентавр (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Кентавр Кентавр. (латыынныы Centaurus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Кентаврга Күн систематыттан ордук чугас сулус баар — Кентавр Проксимата. Саха сириттэн көстүбэт бөлөх.
Дьабарааскылар уустара
Дьабарааскылар уустара (, Род Суслики) — бу Тииҥниҥилэр кэргэннэригэр киирэр уустан Саха сиригэр икки көрүҥ үөскүүр Өргө уонна Дьабарааскы.
Сааскылаах
400px|thumb|right|Сааскылаах нэһилиэк Анаабыр улууһун каартататыгар 400px|thumb|right|Сааскылаах халлаан куйаартан көстүүтэ
Сааскылаах. Анаабыр улууһун киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 3814 киһи (2007 сыл). Анаабыр өрүс уҥа кытылыгар Дьокуускайтан 1515 км сиргэ сытар. Кыһыҥҥы суолунан Удачнай куораты кытта сибээстээх, Аэропорт.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бүлүү уокуруга
Бүлүү уокуругар 1858 с. 51950 саха, ону тэҥэ 9 тоҥус ууһа олорбут. Барыта 55658 киһи 941 сиргэ (урочище), 10243 балаҕаҥҥа олорбуттара. 1897 с. биэрэпис түмүгүнэн уокурукка 67142 киһи олорор эбит, онтон үөрэхтээҕэ 0,8% ылар. 1912 с. — 72623, 1917 с. М. П. Соколов биэрэпиһинэн 79,9 тыһ. буолбут.
Түөрт улууска арахсара: Сунтаар (35,15%), Марха (27,54%), Үөһээ Бүлүү (20,79%) уонна Орто Бүлүү (16,52%). 1912 с. Сунтаар улуууттан арахсан Хочо улууһа тэриллибитэ.
Уокурук Дьокуускай уокуругун кэнниттэн киһитин ахсаанынан, баайынан-дуолунан иккис миэстэҕэ турбута.
Уокуругу 1912 с. туругунан ыспараанньык Попов Николай Иннокентьевич, көмөлөһөөччүтүнүүн Кугаевскай Евгений Андреевичтыын дьаһайан олорбуттара. Үс учаастакка арахсара: бастакы учаастак земскэй сэтээтэлэ Горчаков Александр Николаевич, иккис учаастак — Барабаш Павел Федорович, үһүс учаастак — Николаев Михаил Александрович, сэкирэтээр эбээһинэһин толорооччу Кочергин Михаил Александрович.
Үрүҥ Хайа
Муора хараабыллара киирэр бириистэнэ, улууһу уонна алмаас промышленноһын хааччыйар. Кыһыҥҥы суол бүтэһик пууна. Олохтоохтор таба иитиитинэн уонна булдунан дьарыктаналлар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Зимбабве
Зимбабве (Zimbabwe - Зимбабуэ) диэн Африка соҕуруутугар, Замбези уонна Лимпопо өрүстэр ыккардыларыгар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Соҕуруу Африка соҕуруу, Ботсуана соҕуруулуу арҕаа, Замбия хотугулуу арҕаа уонна Мозамбик илин. Официаллык тыла ааҥл тыла, ол гынан баран олохтоохтор үксүлэрэ шона тылынан саҥараллар.
Новиков Алексей Николаевич
Новиков Алексей Николаевич (05.12.1906—1981) — Өлөөн райкомун бастакы сэкиритээрэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэриини отделение хамандыырынан саҕалаан баран, капитан сыбаанньалаах батальон хамандыырынан түмүктээбит киһи, кэлин МВД-га үлэлээбит, подполковник.
1906 с. ахсынньы 5 күнүгэр Орто Бүлүү улууһугар Баппаҕаайы нэһилиэгэр (билигин Лөкөчөөн) Холболооххо Новиков Николай Васильевич (Эриккэй) уонна Тоҥсоҕой кыыһа Варвара Филипповна дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. 1913 с. аҕата өлбүт, биир сыл буолан баран ийэтэ кэргэн тахсыбыт. Онон уол 7 сааһыттан Новиков Д. Н. (Чыычаах) диэн тастыҥ убайыгар иитиллибит. Бу туһунан бэйэтэ "ийэм миигин быраҕан кээспитэ уонна Горнай киһитигэр Баишев Г. диэн киһиэхэ эргэ тахсыбыта" диэн ахтыбыта сурукка киирэ сылдьар. 1923 с. эдьиийин уолун Никифоров Г. К. (Андреева Матрена Кузьминична убайа) кытта сатыы Сиинэ дэриэбинэтигэр киирсибит. Онно 1929 с., бэйэтэ ахтарынан, Өлүөнэ "өрүһү сыыйан, Өлүөхүмэ Кыыллаах арыытыгар диэри уонна Бүлүү куоратыгар ол-бу үлэҕэ хара үлэҕэ" сылдьыбыт.
1926 сыл Иһит диэн дэриэбинэҕэ нуучча уолаттарын кытта 7 буолан комсомолга киирбит. 1927 с. И. А. Новогородов «Улахан дьон ааҕар кинигэтэ» диэн кинигэтинэн ааҕарга үөрэммит. 1929 с. Бүлүү уокуругун комсомолун сэкиритээрэ С. С. Сюльскай уонна профсоюз уокуруктааҕы кэмитиэтин бэрэстээтэлэ Н. В. Обоюков көмөлөрүнэн Саха Сирин профсоюзтарын I сийиэһигэр дэлэгээтинэн быыбарданан Дьокуускайга киирбит. Сийиэс кэнниттэн Сэбиэскэй партийнай оскуолаҕа бастакы куурсугар үөрэнэ хаалбыт. 1930 с., ити оскуола иккис куурсугар үөрэнэ сылдьан, Саха байыаннай оскуолатыгар (ЯНВШ) үөрэнэ киирбит. Бу оскуоланы эрдэ, болдьоҕун иннинэ, бүтэрэн сайын 1931 с. Москубаҕа К. Либкнехт аатынан учууталлар рабфактарыгар үөрэнэ барбыт. 1933 с. бүтэрбит уонна комсомол КК уонна Саха уобаластааҕы ПК ыытыыларынан И. В. Сталин аатынан Коммунистическэй университет иккис куурсугар киирбит. 1935 с. бүтэрбит. Онтон Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар инструкторынан уонна пропаганда салаатын сэбиэдиссэйинэн 1938 с. диэри үлэлээбит. Өлөөн оройуонугар бастакы сэкиритээринэн быыбарданан барбыт. Онно 1940 с. дылы үлэлээбит. Онтон ыыраахсыт диэн ыарыы табалары буулаан, хоромньу тахсыбытыгар буруйданан, бу үлэтиттэн ууратыллыбыт. Ол кэннэ Бэрдьигэстээххэ история, география уонна физкультура учууталынан 1941 с. дылы үлэлээбит. Ити сыл пединститут 3-с куурсун бүтэрбит.
Сэриигэ Горнай улууһуттан бастакы 500 киһи хомуллан барыытыгар 1 №-дээх бэбиэскэни суруттаран ылан колонна начальнигынан ананан барбыт. Бу дьон Чита таһыгар Антиниха диэн лааҕырга 80-с полкаҕа 48-с стрелковай дивизияҕа бастакы байыаннай үөрэҕи ааспыттар. Новиков 3-с батальон 9-с ротатыгар хамандыырынан сылдьыбыт. Онтон үс ыйдаах политруктар куурустарын Иркутскайга бүтэрбит, ол кэннэ Москуба куорат көмүскэлигэр ыытыллыбыт. Москуба таһыгар ахсынньы 12—13 күннэригэр тиийбиппит диэн кэпсиир. 79-с дивизия 8-с батальон 12-с ротатыгар түбэспит. Калугаҕа барар суолга элбэх кыргыһыыларга, Нарофоминскай куораты босхолооһуҥҥа кыттыбыт. Манна взвод хамандыыра бэйэтин холобурунан байыастары атаакаҕа киллэрбитэ. Ол кэнниттэн 18-с армия сэриилэрэ элбэх куораттары, дэриэбинэлэри, ол иһигэр Калуганы, Сухиничины уо. д. а. босхолообуттара.
Наҕараадалара
Кыһыл Сулус уордьана (06.11.1945)
1648
1648 сыл.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-12
Ахсынньы 1—31 күннэрэ
Дьакаарта
Дьакаарта (Jakarta, Jakarta; 1527 сыллаахха дылы — Сунда Келапа, 1619 с. дылы — Джаякарта, 1942 с. дылы — Бата́вия) — диэн Индонезия киин уонна ордук улахан куората. Соҕуруулуу-илин Азия ордук элбэх олохтордоох куората. Дьава арыы хотугулуу-арҕаа кытылыгар турар.
Иэнэ — 664 км² (Пулау-Серибу арыылары аахтахха). Олохтоохторун ахсаана 9 607 787 киһи (2010, биэрэпис). Олохтоохторун чиҥэ — 14 469,56 киһи кв. км. Итэҕэлинэн: 85,5 % — мусульмааннар, 5,2 % — протестааннар, 4,8 % — католиктар, 3,5 % — буддистар, 1 % — индуистар.
Эбэлээх
Эбэлээх. Анаабыр улууһугар баар бөһүөлэк. Улуус кииниттэн 160 соҕуруу диэкки, Анаабыр өрүс уҥа кытылыгар турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 772 киһи (2007 сыл).
Алмаас хостуур промышленность үлэһиттэрэ олороллор.
Симэхтээх симиир
Симэхтээх симиир — кымыс туруорар, көҥкөлөй киирэр куолайдаах ытык сири иһит, хамсаатаҕын аайы кылырҕаччы тыаһыыр алтан илбиргэһи, аспытын анараалар араабылаабатыннар, аһаспатыннар диэн тэйитэр баҕаттан, түөрт өттүгэр иҥиннэрэллэр. .
Симэхтээх сири көҕүөр иһит
Симэхтээх сири көҕүөр иһит — олус улахан, киэҥ ыҥырыылаах ыһыахтарга кымыс көөнньөрөр сири иһит.
Хоруона хамсыга
2019 сыллаахха ахсынньы бүтүүтүгэр Кытай норуодунай өрөспүүбүлүкэтин Хубэй провинциятын Ухань куоратыттан саҕаламмыт COVID-19 диэн короновирус инпиэнксийэтин биир көрүҥүн хамсыга, дьаҥа. 2020 сыл кулун тутар 20 күнүээҕи туругунан, аан дойду үрдүнэн хоруона хамсыгыттан барыта 9982 киһи өлбүтэ, 241000 киһи хамсыкка хаптарбыта. Онтон 86000 киһитэ үтүөрбүтэ. 2020 сыл кулун тутар 19 күнүнээҕи туругунан, Саха өрөспүүлүкэтигэр хоруона хамсыгар 1 киһи — ЯТЭК хампаанньа генеральнай дириэктэрэ Андрей Коробов хаптарбыта.
Николаева Изабелла Васильевна
200px|thumb|right|Николаева Изабелла Васильевна Николаева Изабелла Васильевна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
Өргө
thumb|250px
Өргө (, Американский суслик) — урукку билим литератууратыгар элбэхтик Берингия дьабарата диэн аатынан биллэр. Соторутааҥҥа дылы дьабарааскы (длиннохвостый суслик) көрүҥүн үөдүҥүнэн (подвидынан) биллэр этэ. Дьабарааскыттан арыый бөдөҥ, кинитээҕэр кылгас кутуруктаах уонна сырдык өҥнөөх. Көхсө чуолкайдык көстөр хараҥа эбириэннээх.
Өссө маны көр
Дьабарааскы
Хамсык
Туох эмэ инфекцияттан, вирустан сылтаан үөскүүр киһи уонна кыыл-сүөл маассабай ыарыыта, дьаҥа. Нуччалыыта — эпидемия, пандемия. Бүрээт, монгуол тыллаах омуктарга "хамшаг" — эпидемия.
Романова Екатерина Назаровна
200px|thumb|right|Романова Екатерина Назаровна Романова Екатерина Назаровна — саха итэҕэлин, сиэрин-туомун үөрэтэр чинчийээччи, история билимнэрин доктора.
Олоҕун олуктара
«370 лет Якутии с Россией» бэлиэнэн наҕараадаламмыт. Е. Н. Романова ХИФУ устудьуоннарыгар аныгы этнология уонна культурнай антрология кыһалҕаларын туһунан бэйэтэ суруйбут куурсун ааҕар.
Кения
Кения (Kenya) диэн Илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Этиопия хоту, Сомалия хотугулуу илин, Танзания соҕуруу, Уганда арҕаа, Судан хотугулуу арҕаа уонна Индия океана илин. Киин куорат Найроби.
Африка Холбоhуга
мини|200px|справа|Африка Холбоhугун хаартата.
Африка Холбоhуга (АХ) диэн Африка 53 дойдутун холбуур омуктар (дьаhалталар) икки ардыларынааҕы тэрилтэ. 2002 c. от ыйын 9 олохтоммута. Кини иннинээҕи Африка биир буолуутун тэрилтэтин солбуйбута. Тэрилтэ ордук дьоһуннаах быhаарыылара сыл аҥарыгар биирдэ буолар бары кыттааччы иллэр ил уонна дьаhалта баhылыктарын мунньаҕыгар ылыныллаллар. АХ секретариата, Африка Холбоhугун Хамыыһыйата, Этиопия киин куоратыгар, Аддис Абаабаҕа баар.
Кыттааччы дойдулар:
Гуинеяҕа, Мауританияҕа уонна Мадагаскарга быhаарылла илик политика кризистара буолбуттарыттан сылтаан, бу дойдулар кыттыылара быстах тохтотуллан турар.
Антон Синцев
Антон Сергеевич Синцов (1985 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр Арассыыйа Ижевск куоратыгар төрөөбүт) - Арассыыйа маунтинбайка идэтийэр велогонщига, 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпиада кыттыылааҕа.
Сүрүн сирэй
<div style="border:1px solid #blue; background:orange; margin: 1em; padding: 1em; border-radius:7px; font-size:120%;"> Ыам ыйын 31 күнүгэр диэри "Биики Саас" күрэскэ кыттыаххын сөп.
Антон Синцев
Карьерата
Ижевск куоракка «Импульс» ВДЮСШ-ҕа дьарыктанар.
2011 сыллаахха диэри шоссейнай куоталаһыыга кыттара. 2007 сыллаахха Trofeo Tosco-Umbro күрэхтэһиитин кыайбыта. 2008 сыллаахха Gara Ciclistica Milionaria күрэххэ бастаабыта уонна иккис миэстэни ылбата. 2010 сыллаахха Gara Ciclistica Montappone күрэһэр үһүс буолбута.
Сүрүн сирэй
This is Wikipedia in Sakha language | Это раздел Википедии на якутском (саха) языке | Как помочь разделу, если Вы плохо владеете или не владеете языком саха.
Антон Синцев
Карьерата
Арассыыйа чөмпүйүөнэ (2014), Арассыыйа чөмпүйэнээттэрин үрүҥ көмүс (2016) уонна боруонса (2013) призера.
Сүрүн сирэй
hsb:                     vep:
Антон Синцев
Карьерата
2015 сыллаахха ыытыллыбыт Аан дойду кросс-кантрига чөмпүйэнээтигэр 53-с миэстэ буолбута.
2016 сыллааөы Олимпиадаҕа кросс-кантри күрэҕэр 12-с миэстэ буолбута.
Айылҕалыын атааннаһыы
Айылҕалыын атааннаһыы диэн айылҕа сокуоннарын тутуспат буолуу ааттанар.
Дьон бары саастарын тухары бэйэлэрин олохторун тупсараары, үчүгэй оҥороору Айылҕаттан ылан бэйэлэрин тустарыгар туһанан, Айылҕа сорох көрүҥнэрин суох оҥортоон, онтон атыттарын уларытан иһэллэр. Кинилэр уһун кэмнээх олохторун устатыгар үгүс тыынар-тыыннаахтарга буортулаах элбэх веществолары оҥорон таһааран мунньуннулар. Олору кыайан көрөн-истэн харайыы кыаттарбакка Айылҕаны киртитии, сүһүрдүү таһаарылла турар. Айылҕаны итинник киртитииттэн, киһи уонна Айылҕа икки ардыларыгар сөпсөспөт буолуу, атааннаһыы үөскээн, тэнийэн иһэр.
Киһи уонна Айылҕа икки ардыларыгар кэнники кэмҥэ күүһүрэн иһэр атааннаһыы биир көрүҥүнэн кыра оҕо бырдах сииригэр олус өр кэмҥэ үөрэниитэ буолар. Сайын кыра оҕону бырдах сиэтэҕинэ, ити сиэбит сирэ кытаран, үллэн, бааһыран барар. Оҕо доруобуйата бырдах сиирин тулуйарга олус элбэх бириэмэ устата үөрэнэр буолла. Сорох оҕолор оскуолаҕа киириэхтэригэр диэри бырдах сиириттэн бааһыран эрэйдэнэллэр. Ити уһун кэм устата, бырдах сиирин тулуйар буолуор диэри, үгүстүк тымныйан ыарыыга ылларан иһэр, мөлтөх доруобуйалаах оҕо ахсааныгар киирсэр уонна элбэхтик эмтэнэргэ күһэллэр.
Улахан да дьон кыһыны этэҥҥэ туораан, саас маҥнайгы бырдахха сиэттэхтэринэ, эттэригэр кыһыл туочукалар үөскээн тахсаллар. Ити аата кыһын устата киһи доруобуйата эмиэ мөлтүүрүн, онтон ити кэмҥэ Айылҕа эмиэ уларыйан биэрэрин бэлиэтэ буолар. Айылҕаҕа элбэхтик сырыттахха сааскы бырдах сиэбит сирэ сотору кэминэн син сүтэр уонна атын бырдахтар сиэтэхтэринэ даҕаны киһи этэ кытарбат, билиммэт буоларга үөрэнэн хаалар.