cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Куһаҕан быһыы уонна айыы
Сахалыы “быс” диэн хамсааһыны оҥорууга соруйар тылга “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиитэ “быһыы” диэн субу оҥоруллубут хамсааһыны биллэрэр тыл үөскүүр. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи оҥорор быһыылара үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах уонна куһаҕан, буортулаах диэн быһыыларга икки аҥы арахсаллар. (1,29). Киһи оҥорор быһыыта икки аҥы арахсан тахсарын тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар билбэттэр уонна ол билбэттэринэн саха дьонун барыларын албынныыллар.
Сир үрдүгэр баар бары араас элбэх тыынар-тыыннаахтар үгүс элбэх тус-туһунан быһыылары оҥороллор. Бу үгүс элбэх быһыылартан ордук элбэх уратылаахтары дьон оҥороллоруттан биһиги кинилэр оҥорор быһыыларын ырытыахпыт. Саха дьонун олохторун үөрэҕинэн уонна туох барыта икки өрүттээҕинэн, бу араас элбэх быһыылар икки аҥы арахсаллар:
1. Киһи оҥорор быһыылара.
2. Киһи оҥорбот быһыылара.
Бу быһыылар араастарын биир-биир ыламмыт төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан көрүөхпүт:
1. Киһи оҥорор быһыыларыгар дьон бары билэр, туһалаах, бэйэлэрэ куруук оҥорор быһыылара киирэллэр. Киһи быһыылаах киһи диэн киһи оҥорор бары быһыыларын барыларын сатаан, таба оҥоро үөрэммит киһи буолар. Оҕо улаатан киһи буолуу үөрэҕин баһылааһына диэн кини киһи оҥорор бары быһыыларын үчүгэйдик, табатык, киһи оҥорорун курдук оҥорор буола үөрэниитэ ааттанар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону улаатыар диэри киһи оҥорор быһыыларын барыларын сатаан, үчүгэйдик оҥорорго утумнаахтык үөрэтэргэ ыҥырар. Оҕо киһи буолуу үөрэҕин улаатыар диэри баһылыахтаах, билиэхтээх, үөрэтиэхтээх. Бу билиини оҕо төһө эрдэттэн баһылыыр даҕаны улахан киһи өйө-санаата эрдэлээн киирэр диэн быһаарыллар.
Оҕону аан бастаан тугу барытын киһи, улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэттэххэ, соннук үгэстэр үөскээннэр өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар иҥэн олохсуйдахтарына, киһилии быһыылаах киһи буола улаатар. Ол иһин төрөппүт оҕото кыра эрдэҕинэ батыһыннара сылдьан бэйэтэ көрдөрөн биэрэн, үтүгүннэрэн үөрэтэрэ, ийэ кутун иитэрэ хайаан да ирдэнэр.
Киһи оҥорор быһыылара барылара ханнык үөрэҕи өйүгэр-санаатыгар кыра эрдэҕиттэн иҥэриммититтэн, ийэ кута иитиллиититтэн олус улахан тутулуктаах. Былыргы сахалар куһаҕан майгылаах киһини «Куһаҕан иитиилээх» диэн этэллэрэ.
Сахалар таҥараларын үөрэҕинэн киһи оҥорор быһыылара барылара холбоон киһи быһыыта диэн ааттаналлар. Бу, киһи оҥорор быһыылара эмиэ икки аҥы арахсаллар:
А). Үчүгэй, киһилии быһыылар.
Б). Быстах быһыылар.
Бу киһи оҥорор быһыыларын тус-туспа ыламмыт ырытан көрүөхпүт:
А). Дьон бары оҕолорун үчүгэй, туһалаах, киһилии быһыылары оҥорорго ыҥыраллар, үөрэтэллэр, бэйэлэрэ эмиэ тугу үчүгэй, туһалаах дии саныылларын элбэхтик оҥоро сатыыллар. Киһи оҥорор быһыыларын баһыйар үгүс өттүлэрэ үчүгэй, туһалаах киһилии быһыылар буолаллар уонна ол быһыылары оҥорор дьон киһилии быһыылаахтар диэн сахалыы ааттаналлар.
Дьон бары үчүгэй диир быһыыларын оҥоро сатыылларыттан сир үрдүгэр үчүгэй быһыылар баһыйа элбэхтэр.
Б). Киһи оҥорор быстах быһыыларын туһунан биһиги «Үрүҥ Айыы буолуу» үлэбититтэн булуохха сөп. (9,50). Быстах быһыыларга киһи этин-сиинин бары баҕатын толоруута уонна оҥорор кыра куһаҕан быһыылара, кыратык сыыһа-халты туттунуулара киһи быһыытын аһара барбатахтарына, сиэри кэспэтэхтэринэ бары холбуу киирсэллэр.
Быстах быһыы аһара бардаҕына бэрт дөбөҥнүк куһаҕан быһыыга кубулуйара киһи оҥорор быһыыларын бэркэ сэрэнэн, кээмэйин билэн хонтуруоллана сылдьан оҥороро ордугун өйдөтөр. Быстах быһыылары оҥоруу куһаҕан быһыылары элбэтиэн сөп.
2. Киһи оҥорбот быһыылара үс сүрүн көрүҥҥэ арахсаллар:
а). Куһаҕан быһыылар.
б). Кыыллар быһыылара.
в). Саҥаны айыылар.
Бу киһи оҥорбот быһыыларын көрүҥнэрин биир-биир ыламмыт арыыйда дириҥник ырытан көрүөхпүт:
а). Куһаҕан быһыы диэн тугуй? Үтүө санаалаах, киһилии быһыылаах киһи оҥорбот быһыылара куһаҕан быһыылар диэн ааттаналлар. Бу куһаҕан быһыыларга киһи быһыытын, сиэри аһара барар дьон үксэ билэр, куһаҕан диир быһыылара бары киирэллэр.
Бу быһыы куһаҕан буоларын, буортулааҕын, туһата суоҕун улахан киһи билэр буолан оҥорумуон сөп. Урукку олох уопутуттан ылынан, хантан эрэ ааҕан, истэн дуу эбэтэр бэйэтэ оҥорон, боруобалаан көрөн быһааран билбит куһаҕан быһыыларын киһи оҥорбот кыаҕа улаатар. Сахалыы оҕону иитии, үөрэтии сүрүн сыалынан аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары оҕо улаатан иһэн арааран билэр буола үөрэннэҕинэ, олору оҥорбот кыаҕа улаатарын туһаныы буолар.
Киһи оҥорбот быһыыларын оҥоруу куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэҕин улахан, өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьон үөрэтэн көрөн билэллэриттэн, олору оҥорботтор. Арай бу быһыылары сыыһа-халты туттан эбэтэр улахаттар үөрэппэтэхтэриттэн арааран билбэттэриттэн оҕолор, эдэрдэр оҥорон кэбиһэр кутталлара улаатар. Киһи өйө-санаата уларыйан иһэрин уратытынан ханнык баҕарар кыаҕа тиийэр быһыытын оҥорор кыахтааҕа буолар. Ол иһин төһө да аҕыйахтарын иһин куһаҕан быһыылар бааллар, букатын суох буолан хаалаллара кыаллыбат.
б). Араас кыыллар быһыылара уонна кыыллыы быһыылар киһи букатын оҥорбот быһыыларыгар киирсэллэр. Киһи өйө-санаата сайдан киһи буолууну ситиһиитэ, кыыллартан, сүөһүлэртэн арахсыыта кыыллыы быһыылары оҥорбот, олору оҥорууттан туттунар кэмиттэн ыла саҕаламмыта уонна билигин сайдыы үрдүк таһымын ситиһэн демократия, ол аата киһи быраабын харыстааһын сокуоннарыгар олоҕуран олоҕун оҥосторугар тириэрдэн эрэр. Кыыллыы быһыы биир сүрүн уратытынан кыыллар, көтөрдөр, балыктар бэйэ-бэйэлэрин сиэһэллэрэ буолар. Дьоннор бэйэ-бэйэлэрин сиэспэт кэмнэриттэн саҕаланан кыыллыы өйдөрө-санаалара сыыйа уларыйан киһилии санааҕа, онтон оҥорор быһыылара киһилии быһыыларга сыыйа кубулуйан барбыта. Кэлин икки тыһыынча сыллардаахтан ыла өссө тупсан үчүгэй киһи буолууга, тугу барытын үчүгэйдик оҥорууга тиийэ сайынна.
Киһи букатын оҥорбот быһыыларынан кыыллыы быһыылар уонна кыыллар быһыылара эбиттэр. Сороҕор төһө да кыра кыыллары сөбүлээбиппит иһин кыыллар быһыылара киһи быһыытыгар бары өттүнэн сөп түбэспэттэр.
в). Киһи билбэт буолан оҥорбот быһыыларыгар бары; үчүгэй да, куһаҕан да саҥаны айыылар киирсэллэр. Саҥаны оҥоруу, айыы диэн урут киһи оҥорботох, билбэт быһыыта буоларынан уратылаах. Киһи өссө оҥорон көрө, билэ илик уонна билбэт быһыылара саҥаны айыы буолаллар. Киһи оҥорбот, билбэт быһыылара айыы, саҥаны айыы диэн ааттаналларыттан, бу быһыыттан туох содул үөскээн тахсара эмиэ биллибэтиттэн олус улахан сэрэхтээх буолуу хайаан да ирдэнэр. Оҕо өйө-санаата ситэ сайда, сэрэхтээх буолара үөскүү илигинэ саҥаны айара куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбиирэ итинтэн быһаарыллар.
Сэрэхтээх буолуу көмүскэли үөскэтэр. Биһиги билигин сэрэхпитин, көмүскэлбитин өй-санаа үөрэҕин хайысхатын сэбиэскэй былаас кэмигэр дэлби буккуйаннар хаалларан сылдьабыт, оҕолорбутун бас-баттах быһыыны оҥорууга "айыы үчүгэй" диэн үөрэтээччилэр, ыҥырааччылар бааллар.
Куһаҕан быһыы уонна саҥаны айыы, айыы биир өрүттэрэ тугуй? Бу быһыылар киһи оҥорбот быһыылара буолан биир өрүттээхтэр. Куһаҕан быһыы куһаҕанын, буортулааҕын улахан киһи билэр буолан оҥорбот, онтон саҥаны айыыны өссө да билэ илигиттэн оҥорбот. Бу быһыылары дьон оҥорботохторуна даҕаны олохторугар туох да буолбат, ханнык да соһуччу уларыйыылар, хамсааһыннар киирбэттэр. Олохторун оҥкула хамнаабат, араас революциялар, сэриилэр уонна уларыта тутуулар буолбаттар, олохторо биир тэҥник, уруккутун курдук устан баран иһэр кэмэ кэлэр. Улахан алдьатыылаах сэриилэр кэннилэриттэн кэлэр маннык кэм дьон олоҕор ордук уһун кэми ылар буолла.
Киһи оҥорбот быһыылара куһаҕан, кыыллыы быһыылар уонна саҥаны айыылар буолаллар. Саха дьоно өй-санаа үөрэҕин олус былыргы кэмнэртэн ыла чуолкайдык үөрэтэн баһылаабыттарын уонна билигин да туһана сылдьалларын, айыы диэн тылбыт элбэх куһаҕан уонна биир эмэ үчүгэй өрүттээҕэ быһааран биллэрэр.
Саха тыла уонна өй-санаа дириҥ тутулуктардаахтарын тыл үөрэхтээхтэрэ арааран билбэккэ, буккулла, бутууру киллэрэ сылдьаллара хомолтолоох. Итини тэҥэ оҕону туохха үөрэтэри биһиги учууталларбыт, учуонайдарбыт аныаха диэри ситэ билбэттэриттэн нуучча тылын быһалыы үтүктэллэрэ биһиэхэ, олус былыргы төрүттээх уонна айылҕаттан тутулуктарын сүтэрэ илик тыллаах сахаларга сөп түбэспэт.
Айыы диэн куһаҕана элбэх, аҕыйахтык туттуллуохтаах уонна улаханнык саҥарыллыбат, сэрэхтээх тыл. Бу тыл иччитэ уһугуннаҕына оҕолор өйдөрө-санаалара өссө буккуллуоҕа, элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатыылларыттан сыыһа-халты туттаннар куһаҕан быһыылары элбэтиигэ тиийэн хаалыахтарын сөп. Ол иһин көрсүө, сэмэй сахалар оҕолорун харыстаан «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэллэр.
Оҕо улаатан киһи буолууну, ол аата тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буолууну баһылыы илигинэ саҥаны оҥороро, айара олус кутталлаах, тиэтэйэрэ, ыксыыра элбэҕиттэн сыыһа-халты туттунан куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэх буолуон сөп. Саҥаны арыйыы, оҥоруу хаһан да биирдэ оҥорору кытта табыллыбат, хас да төгүллээн, хатылаан эбэтэр өссө элбэхтэ көннөрөн, тупсаран оҥордоххо эрэ киһи тугу эмэни туһанар саҥаны айыыта буолан тахсарын улахан, олоххо уопутурбут дьон бары билэллэр.
Оҕо саҥаны, айыыны оҥороро элбэхтэ сыыһа-халты буолар. Сыыһа-халты оҥоруллубут бары дьыалалар куһаҕаҥҥа кубулуйар уратылаахтар. Ол иһин оҕо аан бастаан тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥоро үөрэнэрэ ордук, онтон улааттаҕына, өйө-санаата ситтэҕинэ, киһи буолууну ситистэҕинэ саҥаны арыйара, айара, бэйэтэ туспатык, атыннык оҥороро табыллара элбиир, туһата улаатар.
Саҥаны айыы аан маҥнай үчүгэйэ дуу, куһаҕана дуу биллибэт. Куттала, сэрэхтээҕэ онно саһан сылдьар. Ол иһин ханнык баҕарар саҥаны айыыттан аан маҥнайгыттан улаханнык сэрэниэххэ, харыстаныахха наада этэ. Саҥаны айыы куһаҕана кэлин тахсан кэлиэн эмиэ сөп. Атомнай буомба эстиитин кэнниттэн үөскүүр элбэх радиацияны Япония куораттарыгар дэлби тэптэрбиттэрин, элбэх дьону сутуйбуттарын кэнниттэн биирдэ билбиттэрэ. Аан дойду учуонайдара бары холбоһон, айан оҥорбут Швейцарияҕа баар андроннай коллайзердара тугу; үчүгэйи дуу, куһаҕаны дуу көрдөрөн таһаарара билигин букатын биллибэт. Ол иһин үгүс дьон салла саныыллар.
Таҥара үөрэҕэ дьон олоҕор саҥаны айыыны киллэрэн олох оҥкулун эмискэ уларытыыны, араас өрө туруулары утаран, эдэрдэр өйдөрүн-санааларын харыстыыр, көмүскүүр. Ол иһин сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэр.
Олус элбэх саҥаны оҥоруулартан биир эмэ саҥаны арыйыы дьоҥҥо туһалаах буолан туттуллар, олоххо киирэр кыахтанар. Үгүс саҥаны арыйыылар дьоҥҥо туһата суохтар, кыайан табыллан оҥоруллуохтарыгар диэри сыыһа-халты буоланнар өссө буортулаахтар, ол иһин куһаҕан быһыыга киирсэннэр, бу быһыылары элбэтэллэр. Саҥаны айыылар киһи барыта оҥорор, туһанар быһыыларыгар кубулуйуохтарыгар диэри улахан уларыйыыны, тупсарыыны бардахтарына эрэ табыллар.
Былыр-былыргыттан сахалар айыыны оҥорууну куһаҕан быһыыга киллэрэллэр. Э.К.Пекарскай тылдьытыгар бу тыл куһаҕан өйдөбүлэ быдан элбэх. Билигин бу боппуруос быһаарыыта сахаларга улахан суолталаах буолла. Өй-санаа хайысхатын табатык быһаарыы омук сайдар, симэлийбэт дьылҕалааҕын быһаарар. Биһиги билигин оннук кэмҥэ кэлэн олорорбут.
Киһи буолууну ситиһии сүрүн өйдөбүлүнэн «Yрүҥү уонна хараны араарыы» эбэтэр «Yчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы» буолар. Киһи буолуу диэн туох барыта икки өрүттээҕин билэн ханан эрэ ортотунан түбэһэр быһаарыыны ылынарга үөрэнии уонна ону олоххо киллэрии буолар.
Yчүгэйи куһаҕантан арааран билиини киһи өйдөөх-санаалаах, тэҥнээн, ыйааһыннаан көрөр кыахтаах эрэ буолан кыайан оҥорор. Олох уустуга итиннэ саһан сылдьар. Аны олох ханнык эрэ кэмигэр үчүгэй уонна куһаҕан атастаһан, эргийэн биэрэр кэмнээхтэр. Бу кэмҥэ киһи быһыыта дьэ арыллан сыыһа-халты туттубакка, олох уларыйыытыгар өйүн-санаатын сөп түбэһэр гына уларытан биэрэр кыахтаах буолара ордук. Урукку кэмҥэ туох эмэ үчүгэйинэн ааҕыллара кэлин куһаҕаҥҥа кубулуйан, уларыйан хаалыан сөп. Биһиги олохпутугар оннук кэм кэлэн ааста. Урут сэбиэскэй кэмҥэ дьадаҥы буолуу үчүгэй дэнэрэ, бары салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киэн тутталлара, билигин кэлэн ол хаалла, аныгы ырыынак кэмигэр баай дьон үчүгэйгэ, онтон дьадаҥылар куһаҕаҥҥа кубулуйдулар. Бу олох көрдөбүллэрэ уларыйан биэрэр кэмнэригэр, «Куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх» диэбит курдук сэбиэскэй дьон өйдөрө-санаалара кытаанах көрдөбүллээх, ирдэбиллээх улахан итэҕэллэринэн сутулла иликтэриттэн этэҥҥэ, тус-туспа государстволарга арахсыылара табыллыбыта. Саҥа үөскээбит кыра государстволар уһун үйэлэргэ эйэлээх буолуулара төрүттэммитэ.
Дьон барыларын өйө-санаата биир тэҥ буолбатах. Саҥаны арыйа сатыыр, айыыны оҥорор дьон элбэхтэрэ суохтар. Баар дьонтон барыларыттан дьоҥҥо туһалаах саҥаны айа, олоххо киллэрэ сатааччылара уонтан сүүрбэҕэ диэри бырыһыаннарын ылар курдуктар, онтон дьиҥнээх, туһалаах саҥаны айааччылар, олоххо киллэрээччилэр биир эмэ, онтон атыттар бары, араас туһата суох, буортулаах да саҥаны айыылары оҥоро сатааччылар, сыыһа-халты туттааччылар буолаллар.
Саастарыгар биир да саҥаны, айыыны, киһи оҥорботун оҥорон эрэйгэ түбэспэтэх дьон саҥаны айыы диэни табан сыаналыыллара сүрдээх уустук. Кинилэртэн саҥаны айыы туһунан ыйыта да барымыахха син. Син биир таба эппиэти биэрэр кыахтара суох. Тоҕо диэтэххэ бэйэлэрэ боруобалаан, оҥорон көрөн, эрэйдэнэн киһи билбэтин оҥорууттан туох содул, куһаҕан быһыы үөскээн тахсарыттан кэһэйбэтэх буолан билбэттэр. Бу дьон үксүлэрэ олоххо бастаан иһээччилэри үтүктэн, батыһан иһиэхтэрин сөп.
Бастаан, батыһыннаран иһээччилэр аһара барар өйдөрүн-санааларын киһи быһыылаах буолууга, олоҕу киһи быһыылаахтык олорууга таҥара үөрэҕэ үөрэтэр, ол аата эт-сиин улаатан ситиитин кытта өй-санаа сайдыытын тэҥнээн биэриини оҥорор.
Өй-санаа эбиллэн күн-түүн сайдан иһэр, киһи өйө-санаата бэйэтэ даҕаны саҥаттан-саҥаны арыйан айыыны оҥорон иһэр аналлаах. Өй-санаа биир сиргэ хаһан да турбат, эбиллэр, көҕүрүүр, таһынан таһымныыр. Өй-санаа аһара барбатын, Үөһээ дойдуга көҥүлүнэн тахсыбатын, этин-сиини бырахпатын туһугар аналлаах хааччахтаах буолара ордук. Бу хааччах сахалар таҥараларын үөрэҕинэн сиэр, киһи быһыыта диэн ааттанар. Киһи быһыылаах киһи тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор, сиэри тутуһар киһи буолан олоҕун уһуннук олорор кыахтаныан сөп.
Дьон Орто дойдуга, ол аата сиргэ эрэ тыыннаах буолан олоҕу олороллор, өйдөрө-санаалара эмиэ бу дойдуну аһара барыа суохтаах. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума», диэн үөрэтэр, өй-санаа хааччаҕа хантан саҕаланарын, тугу хааччахтыырын биллэрэр. Аһара баран ону-маны айа, оҥоро сатааһын, үксэ сыыһа-халты буолан тахсарыттан дьону сэрэтэргэ, харыстыырга аналлаах таҥара үөрэҕэ сайдыбыт. (2,124).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор, 2013. - 108 с.
2. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
Көстүбэт эйгэ
Биһиги сахалар өй-санаа үөрэхпитин бэйэлэрин кэмнэригэр өйү-санааны баһылаабыт ойууннарбыт олус былыргы кэмнэртэн ыла сайыннаран кэлбиттэрин сэбиэскэй былаас хам баттаан, умуннаран кэбиһэ сыспытын билигин көннөрөн, салгыы сайыннаран эрэбит.
Сахалыы өй-санаа үөрэҕин билбэт, нууччалары быһаччы үтүктэр дьон «чараас эйгэ» диэн этиини элбэхтик тутталлар. Чараас эйгэ диэн этии арҕааҥҥы омуктары быһалыы үтүктэ сатааһын, «Тонкий мир» диэн этиини туруору тылбаастааһын буолар уонна сахалыы өй-санаа үөрэҕэр өйдөбүлэ, суолтата сөп түбэспэт.
Сахалар былыр-былыргыттан көннөрү киһи хараҕар көстүбэт атын эйгэ баарын билэннэр, үөрэтэннэр, туспа араараннар «Көстүбэт эйгэ» диэн ааттаабыттарын мантан инньэ туһаныа этибит. Көстүбэттэр диэн атын дойдуга сылдьалларын билэн Ол эбэтэр Анараа дойду диэн ааттаабыттар.
Көстүбэт эйгэ диэн ааттааһын бу эйгэни толору быһаарыыга сөп түбэһэр. Көстүбэт эйгэҕэ көннөрү киһи хараҕар көстүбэт эрээри атын дьайыыларынан; сибиэнинэн, түүлүнэн биллэр бары көстүүлэр; иччилэр, абааһылар киирсэллэр.
Көстүбэт эйгэ биһиги тулабытыгар баар, көннөрү киһи хараҕар биллибэт. Көстүбэт эйгэни кытта быһаччы сибээстээхтэринэн көрбүөччүлэр, аһаҕас эттээхтэр буолаллар. Кинилэр хаһан баҕарар көстүбэт эйгэни кытта сибээстэһэн ылыахтарын сөп. Көннөрү киһи көстүбэт эйгэни кытта түүлүнэн сибээстэһэр. Бу тутугугу сахалар былыргы кэмнэртэн арааран билэн “Көхсүттэн көнтөстөөх” диэн этэллэр уонна Үөһээ дойдуттан тутулукпут диэн быһаараллар.
Көстүбэт эйгэ киһиэхэ дьайыыта субу диэн биллибэтэҕин да иһин туруга суох өйдөөх-санаалаах киһи оҥорор быһыытын сыыйа-баайа уларытыан сөбүн тэҥэ, биир эмэ түбэлтэҕэ араас көстүүлэринэн мэһэйдээн сыыһа-халты туттунууга тириэрдэр кыахтаах. Ол курдук киһи кыра оҕо эрдэҕинэ иитиллибит ийэ кута үйэтин тухары бэйэтин салайыыга, оҥорор быһыыларыгар кыттыһа сылдьар. Бу ийэ кут көстүбэттэри кытта быһаччы сибээстээҕэ түүлгэ тус-туспа бэлиэлэринэн көстөрүнэн быһаарыллар. Итини тэҥэ түүл ийэ кут өйдөбүллэринэн таба тойонноноро киһи көстүбэт эйгэни кытта ийэ кутунан тутулуктааҕын биллэрэр.
Олус былыргы кэмнэргэ бары көстүбэттэр сылдьар сирдэрэ дьон сылдьар сирдэриттэн туспа араарыллара, атыннык, ол дойду, анараа дойду диэн ааттанара. Оччотооҕу, олус былыргы кэмнэргэ, олоҥхо кэмин саҕана дьон өйө-санаата ситэ сайда илигинэ олорор сирдэрин, сири-дойдуну икки аҥы эрэ араараллара:
Олус былыргы, олоҥхо кэмин саҕана дьон бэйэлэрин айыы аймахтарынан ааттанар эрдэхтэринэ, көстүбэт эйгэни барытын уонна атын бэйэлэрин курдуктары абааһыларынан ааттыыллара. Дьон бэйэ-бэйэлэрин хардары-таары абааһынан ааттастахтарына, үөҕүстэхтэринэ билигин да өлөрсүүгэ тиийэллэрэ сэриилэр тохтообокко буола туралларынан быһаарыллар.
Дьон олорор сирдэрин маннык икки аҥы араарыы киһи өйө-санаата ситэ сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араара иликтэринэ үөскээбит, олоххо туттулла сылдьыбыт өйдөбүл буолан сахабыт тылыгар иҥэн сылдьар. Ол аата өй-санаа тупсан, үчүгэйи оҥорор дьон өссө баар буола иликтэринэ сири-дойдуну маннык икки аҥы эрэ араарар эбиттэр. Бу кэмҥэ дьон бэйэлэрэ эмиэ икки аҥы арахсыылара айыы диэн бэйэ дьоно уонна абааһы диэн атын, туспа куһаҕан дьон ааттаналлар эбит. Ол абааһыларынан ааттаммыт куһаҕан дьону кытта охсуһаллара, сэриилэһэллэрэ.
Таҥара, өй-санаа үөрэҕэ дьон өйө-санаата сайдан иһэрин биллэрэр ураты бэлиэлэрдээх. Ол курдук былыргы христианнар, сири-дойдуну икки аҥы; бу дойду уонна ол, анараа дойду диэн арааралларыттан үҥэллэригэр икки дойду бииргэ холбоһууларын, сибээстэрин биллэрэн икки тарбахтарын бэйэ-бэйэлэригэр холбуу тутан кэриэс охсуналлара.
Дьон өйө-санаата өссө сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны икки аҥы арааран билэ иликтэринэ өй-санаа киһи уонна кыыл, сүөһү өйө-санаата диэн икки аҥы арахсаллара. Өй-санаа бу курдук икки аҥы арахсыыта икки тарбаҕы холбуу тутан үҥүүгэ эмиэ сабыдыаллыыра.
Кэлин дьон ахсааннара элбээн, өй-санаа салгыы сайдан, тупсан киһини санаата салайара арыллан үчүгэй уонна куһаҕан санаалары саныыр, оннук быһыылары оҥорор бэйэ дьоно баар буолбуттара биллибитигэр айыы дьонун үчүгэй уонна куһаҕан санаалаахтар диэннэргэ икки аҥы араарар буолуу саҕаламмыт.
Дьон олус былыргы кэмнэргэ киһи уонна сүөһү диэн икки аҥы эрэ арахсар эбит буоллахтарына, киһи өйө-санаата салгыы сайдыыта, үчүгэйи, туһалааҕы оҥоруу элбээһинэ, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥоруу диэн тус-туспа санаалартан тутулуктаах быһыылар буолаллара быһаарыллан биир киһи өйүн-санаатын икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан диэн араарыы үөскээбитэ.
Киһи оҥорор быһыылара икки аҥы арахсыылара үһүс, тэҥнэһиини үөскэтэр хайысха баарын арыйбыта. Ол курдук өй-санаа салгыы сайдыыта, киһи оҥорор быһыылара өссө үчүгэй киһи оҥорор быһыыларынан эбиллиитэ үһүс хайысха үөскүүрүгэр тириэрдибитэ.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны дьон арааран билэр буолбуттарын кэннэ «Туох барыта үһүстээх» диэн этии уонна үчүгэй киһи, Христос таҥара үөскээбит. Ол курдук үчүгэй уонна куһаҕан тус-туспа хайысхалардаах дьайыылар буоллахтарына, олор икки ардыларыгар үһүс, сөп түбэһии, тэҥнэһии хайысхата хайаан да баар буоллаҕына табыллар.
Дьон олохторугар тэҥнэһиини куруук оҥоро сылдьыахтаахтарын биллэрэн «Туох барыта үһүстээх», «Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарыылар үөскээбиттэр уонна олоххо киирбиттэр. Ити курдук өй-санаа салгыы сайдыыта, тупсуута өйү-санааны үс аҥы араарыыны таһааран үс дойду үөскээһинигэр тириэрдибитэ уонна сахалыы үөрэҕинэн манныктарга арахсаллар:
Өй-санаа сайдыбытын, тупсубутун, үчүгэйи оҥорооччулар баар буолбуттарын биллэрэн православнай таҥара үөрэҕэр үс дойдуну бииргэ холбоон, үс тарбахтарын холбуу тутан үҥээччилэр үөскээн сайдан, тэнийэн, атыттары баһыйан туоратан испиттэрэ.
1656 сыллаахха православнай таҥара дьиэтин Собора Никон үлэтин ылыммыта уонна икки тарбахтарын холбуу тутан үҥээччилэри кырыыска ыыппыта. (1,426). Бу кэмтэн ыла саҥа сайдан, үүнэн тахсыбыт, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэргэ үөрэммит христианнар үс тарбахтарын холбуу тутан кириэстэнэллэрэ хайаан да ирдэнэр буолбута. Бу икки тус-туспа өйү-санааны тутуһар үөрэхтэр уһун кэмҥэ охсуһууларын түмүгэр сайдан иһээччилэр, үчүгэйи уонна куһаҕаны араарааччылар, үс тарбахтарын холбуу тутан үҥээччилэр баһыйаннар, хаалбыт өйү-санааны тутуһааччылары, икки тарбахтарын холбуу тутан үҥээччилэри туораппыттара, киэр үүрбүттэрэ, кыйдаабыттара.
Өй-санаа сайдыыта киһи оҥорор быһыыларын тупсаран үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну тус-туспа арааран быһаарыыны үөскэппитэ, олоххо киллэрбитэ. Үчүгэйи элбэхтик оҥорор дьон үөскээбиттэрэ, сиргэ үчүгэй быһыылар элбээбиттэрэ, олох тупсубута. Улахан таҥара үөрэхтэрэ барылара үчүгэйбит дэнэр дьон салайыыларыгар киирбиттэрэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа тылларынан этэр буолбуттара, өйү-санааны икки аҥы араарбыттара. Арай сахалар таҥаралара аһара тоталитарнай, диктаторскай буолбатаҕынан киһи оҥорор быһыылара биир, айыы диэн тылынан этиллэр уонна икки өрүттэнэн үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу ылан быһаарар.
Билигин сахалыы өй-санаа үөрэҕэ өссө сайдан истэҕинэ айылҕаҕа уонна киһи оҥорор бары быһыыларыгар тэҥнэһии баар буолуохтааҕын быһаарыытын олоххо киллэрии ирдэнэр. Олоххо тэҥнэһиини тутуспат буолуу, хайа эрэ, аҥар өттүн диэки халыйыы дьон-аймах эстиилэригэр тириэрдэрэ ханнык да саарбахтааһына суох буолла. (2,22).
Уллук сутуруо
Уллук сутуруо — этэрбэскэ салгыы (тобуктан өттүккэ диэри) кэтиллэр түүлээх таҥас.
Титов Николай Васильевич
Титов Николай Васильевич — Якуталмаз холбоһук «Мир» карьерын экскаваторын машиниһа, Мииринэй куорат Ытык киһитэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
Олоҕун олуктара
Рязань күбүөрүнэтигэр Ряжскай уездын Сапожок дэриэбинэтигэр 1925 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр төрөөбүт. 1943 тохсунньутуттан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1195-с стрелковай полкатын 360-с стрелковай дивизиятыгар сулууспалаабыт. Ураал шаахталарыгар үлэлээбит. 1959 сылтан Мииринэйгэ олорбут. Экскаваторщиктаабыт.
Украина Запорожскай уобалаһыгар олорон 1993 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр өлбүт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл муус устар 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Титов Николай Васильевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Галаактика
right|thumb|280px|[[NGC 4414, Вероника баттаҕа диэн ааттаах бөлөх-сулус спираллыҥы галаактиката, диаметра 17 000 парсек кэриҥэ, Сиртэн 20 мегапарсек кэриҥэ ыраах сытар.]]
Галаактика (Γαλαξίας — «Үүт суол» (Халлаан сиигин былыргы гириэктэр уонна нууччалар инньэ дииллэр этэ) диэнтэн тахсар) — сулустар, гаас, сулус быылын уонна көстүбэт маасса сүүнэ улахан түмүллүүтэ.
Халлаан Сииктээҕэр Андромеда галактика диэн саамай чугас улахан галаактика.
Андрей Таас
Андрей Таас томтороот. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.
Индигир уонна Силээннээх өрүстэр икки ардыларыгар 120 км. усталаах сис. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1426 м. үрдуктээх.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Франсиум
Франсиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Fr уонна атом нүөмэрэ 87.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ (Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса)
Өссө маны көр
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык дьоно
Күлүмэн этэрбэс
Күлүмэн этэрбэс эбэтэр боруонньа этэрбэс - кыһыҥҥы этэрбэс көрүҥэ.
Любляна
Любляна (Ljubljana) диэн Словения киин уонна ордук улахан куората. Дьонун ахсаана 280,000.
Ultrabeat
Ultrabeat, Хоруолук дойдутун биир улахан ырыаһыт группата буолар. Электроннай музыка биир осуобай туора туспа суолун арыйбыт группа буолар. Билигин аатыран эрэр.
Саппыйаан этэрбэс
Саппыйаан этэрбэс - тириини саппыйаанныыр буолуохтарыттан тигиллэр синньигэс, кыараҕас остоох этэрбэс.
Danity Kane
Danity Kane, АХШ улахан биллэр группата. R&B стиилинэн ыллыыллар уонна үнкүлүүллэр. Бастакы аныгы чүөчэлэр аныгытык ыллаабыт группата буолар. Киннэр араас омуктан тураллар.
Окраинный
Окраинный сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өртүнээҕи систэриттэн биирдэстэрэ.
Туостаах өрүс уҥа кытылын устун 80 км. усталаах. Туостаах салаата Солонньа быһа охсон ааһар.
Чыпчаала муора таһымыттан 1791 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Солох сир метал
Алкалин сир металлар диэн периодик табыл 2 бөлөҕүн химия элеменнара: бериллиум (Be), магнезиум (Mg), калсиум (Ca), стронсиум (Sr), бариум (Ba) уонна радиум (Ra).
Олунньу 1
Олунньу 1 диэн Григориан халандаарыгар сыл 32-с күнэ. Сыл бүтүө 333 күн (ордук хонуктаах сылга 334 күн) баар.
Вадуц
300px|thumb|Вадуц
Вадуц (Vaduz) диэн Лихтенштайн киин куората. Рейн өрүскэ турар, дьонун ахсаана 5,100 (2009).
Бороҥ (сис)
Бороҥ сис. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.
Аадыча уонна Чаркы өрүстэр билирдэринэн буолар. Аадыча салаларын киэҥ хочолоро быһа охсоллор.
Аныгылыы мууһуруу 17 тарыҥа баар. Уопсай иэннэрэ 1,8 км².
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бериллиум
Бериллиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Be уонна атом нүөмэрэ 4.
Уайтхорс
Уайтхорс (Whitehorse) диэн Канаада арҕаа сытар куора, Юкон территориятын административнай киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 27.9 тыһ. киһи (2013). Промышленнай (алтаны уонна полиметааллары хостооһун) оройуон киинэ. Хоту Канаада ордук улахан куората, Юкон өрүс үрдүгэр турар, аттынан Аляскаҕа барар шоссе баар.
Тумустаах сарыы этэрбэс
Тумустаах сарыы этэрбэс - дьахтар, кыыс оҕо сайын мааныга кэтэр этэрбэстэрин көрүҥэ. Этэрбэс эрэ барыта тумустаммат, тумус анньыытын мындыр эрэ иистэнньэҥ сатыыра үһү.
MTV
MTV эбэтэр (Music Television) диэн буолар. АХШ музыкальнай канаала, 125 араас омук тылынан 98 араас омук дойдутугар улэлиир.
Воронеж (Сумы уобалас)
Воронеж (Вороніж) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 028 (2016).
Тирэхтээх
Тирэхтээх сис. Черскэй хайаларын систематын сиһэ. Дьааҥы хаптал хайаларыгар сыстар.
Чыпчаала муора таһымыттан 1768 м. үрдүккэ тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бостон
Бостон (Boston) диэн АХШ илин өттүгэр сытар Массачусетс штаакка баар улахан куорат. Массачусетс штатын киин куората. 7 мөл дьон олорор.
Ганзоригийн Мандахнаран
Ганзоригийн Мандахнаран (монг. Ганзоригийн Мандахнаран, 1986 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр төрөөбүт) — Монгуол тустууга, аан дойду чөмпүйэнээттэрин призера. мини|Ганзоригийн Мандахнаран 1986 сыллаахха Зуунмодка төрөөбүт. 2010 сыллаахха Азия Оонньууларын чөмпүйүөнэ буолбута. 2013 сыллаахха Азия Оонньууларыгар үрүҥ көмүс мэтээли ылбыта, оттон Аан дойду чөмпүйэнээтигэр -- боруонсаны. 2014 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтигэр эмиэ үһүс миэстэ буолбута. 2016 сыллаахха Монголия көҥүл тустууга сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн, Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллыбыт Олимпиада оонньууларыгар кыттыбыта. 65 киилэҕэ диэри ыйааһыннаах бөҕөстөргө финалга тахсан бастакы миэстэ иһин Узбекистан бөҕөһө Наврузовтыын киирсибитэ. Тустуу иккис түһүмэҕэр 7:6 ахсаанынан кыайан иһэн, киирсии бүтэрэ 10-ча сөкүүндэ хаалбытын кэннэ, кыайдым дии санаан үөрэн, утарылаһааччытыттан куотан, сэрэтии ылан кыайтарбыта. Тириэньэрдэрэ судьуйа кэллиэгийэтигэр бырачыас түһэрэн мөккүһэ сатаабыттара эрээри, туһа тахсыбатаҕа. Түмүгэр Ганзоригийн Олимпиада үрүҥ көмүс призера буолбута.
Сири олохтооһун
Сири олохтооһун — Сир туругун үөрэтэр, сири туһаныыны былааннааһын уонна сири харыстааһын мероприятиелары тэрийэр ньыма.
Ону таһынан сири олохтооһун объектар чэрчилэрин быһаарар уонна территорияны тэрийэр.
Хаһаайыстыба сирин олохтооһун (2001 сыл бэс ыйын 18 күннээҕи "О землеустройстве" диэн 78-ФЗ №-дээх РФ Сокуона).
Сири олохтооһун иһигэр киирэллэр: чэрчилээһин, саҥа сир учааастагын тэрээһин, сири түҥэтии, ону таһынан сир учаастагын чэрчитин таһаарааһын.
Арассыыйаҕа сири олохтооһун объектарынан буолаллар муниципал тэриллэр территориялара, нэһилиэнньэлээх пууннар территориялара, территорияльнай зоналар, оһуобай таһымнаах торриториялар, эбэтэт ити территоиялар соҕолоро.
2008 сыл кулун тутар 1 күнүттэн "Сири олохтооһун дьыалатын" (Землеустроительное дело) оннугар "Чэрчилиир дьыала" (Межевой план) киирбитэ. Чэрчилиир дьыаланы кадастровай инженер толорор уонна кадастр учуокка туруорарга сүрүн докумуонунан буолар.
Коронавирус
Коронавирус (лат. Coronaviridae) - вирус кэргэннэрэ, 2020 сыл тохсунньутугар 40 көрүҥ — рнк-холбоһуктаах вирустар кэргэннэрэ[2], бу икки ыалга холбонор. Аата вирус корона хатыытыгар санаталлар. Киһиэхэ, чуолаан, охсор дьоҥҥо сыһыаннаахтар:
Эпидимиологията
Киһи бэйэтэ бастаан ОРВИ ыарыһахтарыттан 1965 сыллаахха анаммыта. Кэлиҥҥи кэмҥэ Кытайга 2002-2003 сылларга атипичнай пневмонияны, эбэтэр ыарахан сытыы тыҥа пневмониятын аҕалар синдром тарҕаныар дылы чинчийээччилэр болҕомтолорун тардыбатахтарын кэриэтэ. Ол ыарыы SARS-CoV вируһунан көҕүлэнэ быһаарыммыта. Ол түмүгэр ыарыы атын дойдуларга тарҕанан, барыта 8273 киһи ыалдьан, 775 киһи өлбүтэ (9,6% өлбүтэ).
Вирус MERS- Covов-Ближнэй восток тыын синдромун көҕүлээччитэ (MERS), бастакы түгэннэрэ 2012 сыллаахха регистрацияламмыттара. 2015 с.Соҕуруу Кореяҕа 183 киһи ыалдьыбыта, олор истэригэр 33 киһи өлбүтэ.
Мехико
thumb|150px|Coat of Mexico City since 1523.
Мехико (Ciudad de México) диэн Миэксикэ дойдутун киин уонна ордук улахан куората. Аан дойду биир улахан куораттарыгар киирсэр. Олохтоохторун ахсаана 40 млн.
Саары чоочой
Саары чоочой - оҕо уу кэһэр этэрбэһин эбэтэр сайыҥҥы оҕо этэрбэһин ааттыыллар.
Иһирдьэ-таһырдьа кэтиллэр үксүгэр ынах тириититтэн тигиллэр судургу этэрбэһи чоочой дииллэр.
Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ
Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ (атыннык  Балаҕан ыйын 11 түбэлтэлэрэ эбэтэр 9/11) диэн балаҕан ыйын 11 күнүгэр 2001 c. АХШ утары Аль-Каида тэрийбит бэйэҕэ тиийиниилээх террор быhылааннарын серията. Ол сарсыарда, Аль-Каида 19 террориhа дьону тиэйэр түөрт авиалайнеры күрэтэн илдьэ барбыттар. Күрэтээччилэр авиалайнердартан иккитин Нью Йоркка баар World Trade Center игирэ баҕахтарыгар туһулаан харсыhыннарбыттар, онуоха бортка баар пассажирдар бары уонна тутууларга баар элбэх дьон өлбүттэр. Тутуулар икки чаас иhигэр сууллубуттар, чугастыы баар элбэх дьиэ эмиэ алдьаммыт. Үһүс авиалайнеры күрэтээччилэр Пентагон дьиэтигэр түһэрбиттэр. Төрдүс авиалайнер Пенсильвания штатыгар Шенксвилл куорат аттыгар баар хонууга хампы түспүт, экипаhа уонна сорох пассажирдара көтөр аалынан салайыыны террористардыын былдьаспыттарын кэннэ. thumb|left|[[United Airlines 175 сырыыта World Trade Center соҕуруу баҕаҕыгар кэтиллиитэ.]]
Бу саба түһүүлэргэ бүтүннүүтэ 2,993 киhи өлбүт (олортон 19 террорист). Бу ахсааҥҥа 90 тахса араас дойду олохтоохторо бааллар.
Балаҕан ыйын 11 түбэлтэлэрин кэнниттэн АХШ аан дойдутааҕы терроризмныын сэриини саҕалаабыттар. Ол иhигэр 2001 с. Афганистанҥа уонна 2003 с. Иракка кимэн киириилэр, Талибан уонна Саддам Хусейн режимнарын суулларар бастыҥ соруктардаах. Онтон ураты, АХШга дойду ис олоҕугар улахан дьайыылаах USA PATRIOT Act диэн федеральнай сиэр ылыныллыбыт. Саба түһүүлэр кэннилэриттэн Америка сорох үп биржалара кэлэр нэдиэлэ устата сабыллан турбуттар, салгын тиэйии уонна кутталтан харыстааhын индустриялара улаханнык ночоотурбуттар.
Литинскай Генрих Ильич
200px|thumb|right|Литинскай Генрих Ильич Литинскай Генрих Ильич, композитор, Саха АССР Норуот артыыһа, РСФСР Үтүөлээх искусство диэйэтэлэ, Чуваш АССР Үтүөлээх скусство диэйэтэлэ, Татар АССР Норуот артыыһа.
Киис тиҥилэҕэ
Киис тиҥилэҕэ (княженика обыкновенная, Rubus arcticus) - сир үрдүнэн сыылан үүнэр, кыһыл сибэккилээх, бустаҕына быдьырыттаҕас кыһыл отонноох сир аһа.
Литинскай Генрих Ильич
Айымньылара
опералар балеттар симфония оркестрыгар фортепьяноҕа уонна симфония оркестрыгар скрипкаҕа уонна симфония оркестрыгар трубаҕа уонна симфония оркестрыгар струннай оркестрга скрипкаҕа уонна фортепьяноҕа икки скрипкаҕа виолончельга уонна контрабаска икки виолончельга куоласка уонна фортепьяноҕа методика уонна чинчийии үлэлэр:
Call of Duty: Black Ops II
250px|thumb
Гуандьоу
thumb|250px
Гуандьоу диэн Кытай куората.
Сарыы этэрбэс
Сарыы этэрбэс - күннэтэ кэтиллэр чэпчэки сайыҥҥы этэрбэс.
Саҥыйахтаах
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1043 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Саныйахтаах — 716, Марха — 189, Маалыкаан — 138 уонна Алексеевка — 15, үксэ бааһынайдар, ону таһынан сахалар, эбэҥкилэр олороллор.
Илин өртүнэн Хаҥалас улууһун кытары чэрчилээх. Олохтоохтор сүрүн дьарыктара оҕуруот аһын үүннэрии. Мэччирэҥнэрэ уонна оттуур сир кэмчи буолан ынах-сүөһү иитиитэ соччо тарҕамматах.
Алексеевка сэлиэнньэ олохтоохторо таба иитиитинэн дьарыктаналлар.
Ылыллыбыт сирэ
400px|thumb|left|Саныйахтаах киин уулуссата
Магнезиум
Магнезиум диэн химия элемена. Бэлиэтэ Mg уонна атом нүөмэрэ 12, атом ыйааhына 24.3050 уонна бүтүн аhыйыытын нүөмэрэ +2. Алкалин сир металлартан биирдэстэрэ.
Тиксии аэропорда
Тиксии аэропорда (аэродрома) Тиксииттэн биир километр хотугулуу илин баар. 1950с сыллардаахха сэбиэскэй бомбалааччылар баазаларын быhыытынан тутуллубута. Тиксии аэродрома Ту-95 көтөр ааллар сэрии эрчиллиилэригэр туттуллар. Тиксии Хоту уонна Тиксии Арҕаа диэн икки атын аэродромнар, аргыс ойуулааhынынан, билигин суохтар быhыылаах.
Farecompare.com сайт билиитинэн, Тиксии аэропордунан күҥҥэ 50 киhи көтөр. Сылга 18,250 киhи көтөр кыахтаах, ол гынан баран дьиҥинэн көтөр ааллар 70% эрэ туолаллар, ол иhин аэропорт сылга 12,775 кэриэтэ пассажиры ылар диэххэ син.
Сиэр туһунан
Сахалар сиэр диэн тылы элбэхтик тутталлар. Бу тыл киһи тугу оҥорорун, майгынын, быһыытын уонна өйүн-санаатын барытын быһаарар. Бу тыл кэнники нуучча сокуон диэн тылыгар үтүрүттэрэн, сахалыы олох үөрэҕин умнуу уонна тыл үөрэхтээхтэрэ "айыы үчүгэй" диэн өй-санаа үөрэҕин буккуйууларын түмүгэр аанньа тутуллубат буолан сылдьар. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэрин бу дьоммут билбэттэр.
Сахалыы итэҕэли сайыннарыы саха дьонун олохторун сиэр көрдөбүллэригэр киллэрэн биэрииттэн саҕаланар. Ханна да суруллубатах да буоллар сахалар олохторо сиэр быһыытынан баран иһэр. Сиэри тутуһар киһи көрсүө, сэмэй майгылаах киһи буолар. Сиэр – сахалар олохторуттан үөскэтэн таһаарбыт үгэстэрэ, таҥараларын сокуона, өйдөрүн-санааларын хааччаҕа буолар. Саха дьоно сиэри тутуһаллар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ улахан да киһи айыыны оҥорорун бобор, ханнык баҕарар саҥаны айыы сиэри иһинэн, сиэри кэспэт буолуохтаах. Итини тэҥэ «Киһи быһыыта» диэн этии киһи хаһан даҕаны киһи оҥорор быһыыларыттан атыннык, тиэрэтик оҥорбот буоларын хааччыйарга аналланар.
Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта сиэр диэн тылы маннык быһаарар. Сиэр – Дьон туохха эмэ тутуһар майгылара эбэтэр үгэс оҥостубут үөрүйэхтэрэ. Сиэри тутуспат буолуу «Сиэрэ суох, сиэри таһынан, сиэргэ баппат» диэн этиилэринэн быһаарыллар.
Ханнык баҕарар таҥара үөрэхтэрэ өйү-санааны хааччахтыыллар, аһара барарын тохтотоллор. Саха норуотун таҥаратын үөрэҕэ киһи өйүн-санаатын хааччахтыыра – сиэр диэн ааттанар. Киһи хаһан баҕарар, олоҕун ханнык баҕарар кэмнэригэр сиэри кэһиэ, сиэри таһынан быһыыланыа суохтаах. Киһи өйө-санаата, бары оҥорор дьыалалара барылара сиэри иһинэн буолуохтаахтар. Олоххо үөскээбит былыр-былыргыттан тутуһуллар үгэстэри кэспэтэ, аһара барбата, киһи быһыытын тутуһара ирдэнэр.
Санаа бэйэтэ күүстээх, эньиэргийэлээх. Санаа хос-хос хатыланнаҕына мунньуллар, умнуллубат буолар. Мунньулуннаҕына күүһүрэр, үгэскэ кубулуйар. Онтон үгэстэртэн ийэ кут үөскүүр. Өй-санаа сайдыыта итинник салҕанан баран иһэр.
Оҕо үгэстэргэ олус өр кэмҥэ үөрэнэр. Куруук биири хатылаан үөрэтии үөрэх чиҥник иҥэрин быһаарар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн куһаҕан, киһи быһыытыгар сөп түбэспэт быһыылары оҥорбот буоларыгар үчүгэй быһыылары оҥороругар бу быһыылары тус-туспа арааран кыһанан үөрэттэххэ, үгэс оҥорон иҥэрдэххэ эрэ сиэр көрдөбүллэрин тутуһар киһи буола улаатар.
Дьону кытта эйэлээх буолуу, киһини, төрөппүттэри ытыктааһын сиэр тутаах көрдөбүлэ. Ыаллары кытта эйэлээх сыһыаны олохтооһун, бэйэ-бэйэҕэ хардары-таары көмөлөһүү, кэһиини ылсыы-бэрсии барыта сиэри тутуһар буолуохтаах.
Сиэр сүрүн көрдөбүлүнэн өй-санаа эмиэ сиэри иһинэн, таһынан барбат буолуохтаах. Сиэри таһынан барар санаалары элбэхтик санаталыыр эмиэ куһаҕан. Санаалартан үгэс үөскээн киһини бэйэтин салайар, быһыытын уларытар.
Сиэр диэн тыл үчүгэй эрэ өйдөбүллээх. Сиэр киһи тугу оҥорорун, бэйэтин быһыытын, майгынын кээмэйдиир буолан киһи быһыылаах буолууну бэлиэтиир. Сиэр ханна да аһара халбаҥнаппат сокуон буолар. Бу сокуону хаһан даҕаны аһара барыллыа суохтаах. Сиэри таһынан барыы киһи быһыытыгар сөп түбэспэт. Сиэри халбаҥнаабакка тутуһуу киһи буолууга тириэрдэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн олох үгэстэрин, сиэри тутуһарга үөрэннэҕинэ эрэ киһи буолууну ситиһэр.
Өй-санаа салгын кут үлэтэ, тугу толкуйдаан таһаарара барыта сахалыы «Ай» диэн төрүттээх «Айыы» диэн тылынан бэриллэр. Киһи өйүттэн-санаатыттан чочуллан оҥоруллан, быһаарыллан тахсар буолан айыы эмиэ араастаах. Улахан, кыра, үчүгэй, куһаҕан айыылар бааллар. Бу айыы эмиэ сиэр иһигэр киирдэҕинэ эрэ табыллар. Сиэри таһынан барбат айыы сиэрдээх айыы эбэтэр айыы-сиэр диэн буолар. Айыы эмиэ сиэр иһигэр киирдэҕинэ, сиэргэ сөп түбэстэҕинэ эрэ үчүгэй, үрүҥ өйдөбүллэнэр, дьоҥҥо туһаны аҕалар. Айыы-сиэр диэн этии үчүгэйгэ эрэ туттуллар.
Киһи оҥорор араас элбэх быһыылара барылара сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри таһынан барбатахтарына эрэ киһилии быһыы, сиэрдээх быһыы буолаллар.
Сиэр диэн сахалар олохторугар хаһан да кэспэт кыйыалара, таҥараларын сокуона буолар. Киһи оҥорор туох баар быһыылара, киһи араас майгына барыта уонна өйө-санаата тугу айара сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри аһара барыа суохтаахтар. Киһи олоҕо барыта сиэр иһинэн баран, сиэрдээх олох буолара киһи буолууну кытта сибээстээх. Саха дьонугар олох сиэрэ диэн өйдөбүл үөскээбит. Олох сиэрин тутуһар киһи киһилии киһи буолар.
Олох биир сиргэ турбатыттан, хаамыытыттан, сайдан, саҥаны арыйыылар олоххо киирэн иһиилэриттэн олох сиэрэ эмиэ уларыйан биэрэн, саҥа көрдөбүллэргэ эппиэттиир буолан истэҕинэ табыллар. Советскай былаас саҕана киһи тутта сылдьар быһыытын быһаарар «Моральный кодекс строителя коммунизма» диэн баар этэ. Коммунизм кэлэрэ биллибэт буолбутун кэннэ бу кодекс олус өр кэмҥэ уларыйбакка хаалан хаалбыта үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэтэҕиттэн перестройка хамсааһына үөскээбитэ.
Сиэр-майгы эмиэ олох хаамыытыттан, сайдыытыттан кэмиттэн-кэмигэр уларыйан биэрэн иһэрин саха дьоно былыргыттан билэннэр сиэр атын таҥаралар үөрэхтэрин курдук ханнык да биллэр хааччаҕа суох. Дьон бары билинэр буолуулара сиэри уларытар.
Олох уларыйан иһиитин кытта сиэр эмиэ хаалсыбакка уларыйан биэрэн иһэр. Манна сөптөөх, үчүгэй уларыйыылары дьон бэйэлэрэ өйдөрүн-санааларын күүһүнэн киллэрэн биэрэн иһэллэрэ ирдэниллэр. Наука сайдыыта уонна дьон үгүстэрэ билиниилэрэ сиэри уларытар. Билигин сайдыылаах дойдулар сокуоннары оҥорор мунньахтара былыргы сахалар сиэри быһаарыыларыгар олоҕуран үлэлииллэр, хайа өрүт баһыйар даҕаны сиэр ол диэки сыыйа сыҕарыйар, уларыйар.
Сиэр - биһиги сахалар таҥарабыт сокуона. Таҥара өйү-санааны хааччахтыыр кыйыата. Сиэр хаһан да кэһиллибэт, арай олох хаамыытыттан тутулуктанан сыыйа уларыйар эрэ.
Өй-санаа ханнык да хааччаҕа суох сайдан иһэр диэн этии сыыһа, өй-санаа сайдыытыгар сөп түбэспэт. Оҕо кыра эрдэҕинэ «Куһаҕаны оҥорума», «Аһара барыма», онтон улаатан истэҕинэ «Айыыны, билбэккин оҥорума», онтон улааппытын кэннэ «Киһи быһыытын кэһимэ», «Сиэри тутус» диэн хааччахтары хайаан да тутустаҕына эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олороро табыллар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕин атын таҥаралар, Христос, Аллах үөрэхтэриттэн биир сүрүн уонна тутаах уратытынан киһи өйүн-санаатын сайдыытын быһаччы бобон хааччахтаабата буолар. Бу быһаарыы сахалар олохторун сокуона – сиэр олох сайдан истэҕинэ сыыйа-баайа уларыйан элбэхтэр, баһыйбыттар өйдөрүнэн-санааларынан баран иһэригэр олоҕурар. Элбэхтэр быһаарыыларынан сиэр көрдөбүллэрэ сыыйа уларыйан биэрэллэр. Аныгы демократия сүрүн көрдөбүллэрэ элбэхтэр баһылаан салайаллара сиэр уларыйан биэриитигэр сөп түбэһэр.
Сахалар олус былыргы кэмнэртэн, нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн, өй-санаа үөрэҕин баһылаан туһанар бэйэлэрэ таҥаралаах эбиттэрэ сиэр баарынан быһаарыллар уонна дакаастанар. (1,35).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Дьааҥы хаптал хайалара
Дьааҥы хаптал хайалара. Аадыча уонна Дулҕалаах өрүстэр икки ардыларыгар сытар хайалаах сир.
Илин өртүгэр Черскэй хайаларыгар сыстар. Арҕааттан илин устата 200 км., соҕурууттан хоту диэкки 150км. кэтиттээх.
Муора таһымыттан орто үрдүгэ 200 м. 700 м диэри. Ол гынан баран ордук үрдүк чыпчаала 1726 м.
Зырянка аэропорда
Зырянка аэропорда Зырянкаттан 8 км арҕаа баар. Полярнай авиалиниялар сырыылара баар.
Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
350px|thumb|right|Чыаппара эргэ таҥаратын дьиэтэ Алаҕар нэһилиэк. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чыаппара.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 744 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 89 км арҕаа диэкки сытар.
«Халыма» федеральнай суолтан мэльди сырыылаах суолунан 7 км.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Талса
Талса (Tulsa) — АХШ соҕуруу өттүгэр Оклахома штаатыгар баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 385,9 тыһ. киһи (2004), пригородтарын аахтахха 819 тыһ. киһи (2004). Ниэби уонна гааһы хостуур оройуон киинэ. Ниэби таҥастыыр, химическэй, машиностроительнай, тимири таҥастыыр промышленность. Университет.
Эмэгэт
Эмэгэт — былыргы дьон илдьэ сылдьан үҥэр-сүгүрүйэр ханнык эмэ иччи эбэтэр абааһы дьүһүнүн бодотун үтүгүннэрэн, маһынан дуу, туоһунан дуу оҥоһуллубут оҥоһуктара.
Ойуун эмэгэтэ
Ойуун кумута икки эмэгэттээх буолара. Куму саҕатыгар, ойуун "таҥаһын таҥыннаҕына уҥа кулгааҕын аннынан, "өтөн кыыла" диэн эмэгэттээҕэ. (Киһи тарбаҕын саҕа дьэстэн оҥоһуллубут киһи фигурката). Кини ойуун "сүбэһитэ- амаһыта" (өбүгэтэ) диэн өйдөнөрө. Былыргы олоҥхоһуттар (номохсуттар) уҥа кулгаахтарын саба туттан (абааһы саҥарсыбатын диэн)олорон олоҥхолууллара үһү, ол ити өйдөбултэн уөскээбитэ. Итини таһынан ойуун кумутугар иккис эмэгэт - ханнык эмит кыыл фигурката баара. Ол - ойуун "ийэ кыыла". Кини эмэгэт буоларын таһынан дьиҥнээх кыыл (көтөр) эмиэ буолар: ол кыыллар ойуун "иннигэр- кэннигэр сылдьааччылар" буолалларын туһунан өйдөбүл эмиэ баара. Ити өйдөбүллэр ханна үөскээбиттэрэй? Шумер кэмнэринээҕи мифтэртэн көстөрүнэн ЭТАНА үөһээ халлааҥҥа тахса сылдьыбыт киһи ("ПАСТЫРЬ, КОТОРЫЙ ПОДНИМАЛСЯ НА НЕБО") быһыытынан биллэрэ. "ЭТАНА" уонна "БАЛИХ" былыр мифическай өйдөбүл эрэ буолбатах этилэр. Ол саҕана культовай өйдөбүл быһыытынан уөскээбит ити өйдөбүллэр билигин сахаҕа "ӨТӨН КЫЫЛА" уонна "БАЛАЙАХ" диэн ааттарынан биллэллэр. (Өтөн холууптар бөлөхтөрүгэр киирэр көтөр).
Чунцин
Чунциин — Кытай киинигэр баар бөдөҥ куорат, киин былааска быһаччы бас бэринэр 4 Кытай куоратыттан биирдэстэрэ. Олохтоохторун ахсаана 3,4 мөл. киһи (2004). 2009 сыллаахха куоракка бас бэринэр сирдэргэ 32,75 мөл. киһи олороро.
Географията
Чунцин Цзялинцзян өрүс Янцзы өрүскэ түһэр сиригэр олохтоммута.
Абилин
Абилин (Abilene):
Киис кутуруга
Киис кутуруга (ячмень гривастый, дикий ячмень, Hordeum jubatum L.) - нэчимиэннии кылыстаах, кылгас умнастаах, өтөххө, бааһынаҕа үүнэр элбэх сыллаах сыыс от.
Исмаил Мусукаев
мини Исмаи́л Тиму́рович Мусука́ев (,, Россия) — Кабардино-Балкария көҥүл тустууга бөҕөһө. 2016 сыл Арассыыйа чемпионатыгар кыайтаран баран истериканы тардыбыт киһи буолар. 2015 сыллаах Арассыыйа көҥүл тустууга үрүҥ көмүс бирииһи ылбыта. Кыттар категорията 57 кг дылы.
Олоҕун олуктара
2015 сыллаахха Арассыыйа чемпионатыгар Лебедев Викторга хотторон үрүҥ көмүс бирииһи ылбыта. .
Бомонт
Олохтоохторун ахсаана 112,7 тыһ. киһи (2004), аргыстарын кытта 360 тыһ. киһи. Ниэби таҥастыыр уонна нефтехимическэй промышленность. Судостроение. Университет.
Олохтоох омуктар
Олохтоох омуктар - ханнык эмит сиргэ былыргыттан олохсуйбут төрүт омуктар. Урукку кэмҥэ (XVI үйэттэн саҕалаан) бөдөҥ сэриилээх Европа омуктара аҕыйах ахсааннаах омуктар уруккуттан олорбут сирдэригэр (Азияҕа, Африкаҕа, икки Америкаларга) өтөн киирэн, кинилэри күөмчүлээн, кыһарыйан, бэйэлэрин судаарыстыбаларыгар киллэрбиттэрэ. Ол түмүгэр олохтоох омуктар бас билэр сирдэриттэн маппыттара, баайдарын-дуолларын сүтэрбиттэрэ, култууралара уларыйбыта, тылларын сүтэрэр халыыпка киирбиттэрэ.
Билигин аан дойдуга ханнык баҕарар омуктар бэйэлэрин култуураларын сүтэрэллэрэ куһаҕана, ол бар-дьон култууратын дьадатара, дьон олоҕун уустугурдара бастакы күөҥҥэ таҕыста. Ол иһин ХНТ, чуолаан ЮНЕСКО, уонна да атын тэрилтэлэр уонна биирдиилээн дойдулар бырабыыталыстыбалара төрүт култуураны харыстыырга, омуктар тыллара сүппэтигэр болҕомтолорун уураллар. Ол холобурунан ХНТ икки төгүллээн, 1994 уонна 2004 сыллардаахха, Олохтоох омуктар уон сылларын анаабыта буолар. Ону таһынан 1994 сылтан сыл аайы атырдьах ыйын 9 күнүгэр Олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ бэлиэтэнэр.
2007 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр ХНТ Генеральнай Ассамблеята 62-с сессиятыгар Олохтоох омуктар бырааптарын туһунан Декларация ылыммыта. Бу декларация сокуон буолбатах эрээри, ХНТ дойдулара сайдар тосхоллорун быһаарар. Кини бу дойдуларга киһи бырааба күөмчүлэммэтин, олохтоох омуктар баттаныылара уонна култуураларын сүтэриилэрэ суох буоларын туһугар бу дойдулар тугу эрэ гыныахтаахтарын туһунан этэр.
Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс
Тумустаах, кыбытыылаах сарыы этэрбэс - тумустаах сарыы этэрбэс көрүҥэ. Дьахтар, кыыс оҕо сайын мааныга кэтэр этэрбэһэ. Сиигин быыһыгар күөх, кыһыл эбэтэр үрүҥ сукунаны кыбытан тигэллэр, арыт икки араас өҥнөөх сукунаны хос тутан кыбыталлар эбит.
Чэчиэннэр
Чэчиэннэр,Чичиэннэр  — нохчолор. Бэйэлэрин — нохчо дэнэллэр. Арассыыйаҕа уонна 200 араас омук дойдуларыгар баар омук. Ахсааннара 2 миллион, олортон 1,2 миллиона Арассыыйаҕа олорор.
Словакия
Словакия (Slovensko), официаллык Словак Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Орто Эуропа дойдута. Олохтоохторун ахсаана 5,379,455 к. уонна иэнэ 49,000 км2. Кирбиилэhэр Чехиялыын уонна Аустриялыын арҕаа, Польшалыын хоту, Украиналыын илин уонна Мадьаар Сириниин соҕуруу. Киинэ куората Братислава.
Административнай түҥэтии
Билэ:Slovakiakrajenumbers.png
Афанасьева-Адамова Айталина Саввична
200px|thumb|right|Афанасьева-Адамова Айталина Саввична Афанасьева-Адамова Айталина Саввична — Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет Ил тыйаатырын опера ырыаһыта. Ил Түмэн дьокутаата.
Төрдүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар
Тердус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу 1908 сыллаахха муус устар 27 күнүттэн алтынньы 31 күнүгэр дылы Лондон куоракка (Великобритания) ыытыллыбыт. Барыта 2008 кыттааччы 22 дойдуттан күрэхтэспиттэр. Сана Зеландия Австралия спортсменнарын кытта кыттыһан биир хамаанда Австралазия диэни туруорбут. 110 кэмпилиэк мэтээл 22 спорт көрүҥэр оонньотуллубут.