cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Токок тыыраахы
250px|thumb|right|Токок тыыраахы
Токок тыыраахы (полярная крачка, ) — хотугу муустаах муора кытылын кыйа олохсуйар көтөр. Тыыраахылар уустарыгар киирэр.
Өҥө үрүҥ, хара баттахтаах, кутуруга кыптыый курдук. Тумса сайын, саас кыһыл. Атахтара кылгас буоланнар содьороҥноон хаамар.
Европаҕа, Сибииргэ, Хотугу Америкаҕа тарҕаммыт көрүҥ.
Бу көтөр хотугу полярнай эргимтэ таһыгар уйаланар (сорох ааптардар суруйалларынан ареалын соҕуруу кыраныыссата Дьокуускайга тиийэр). Ыйааһына көннөрү көннөрү тыыраахытааҕар кыра буолар, ол оннугар кутуруга уһун.
250px|thumb|right|Токок тыыраахы миграцията Токок тыыраахы — Арктикаттан Антарктикаҕа сыл сезонуттан көрөн көһө сылдьар соҕотох көтөр. Ол сылдьан кини 70 тыһыынча километры ааһар. . Бу көрүҥ сорох бэрэстэбиитэллэрэ сылга 80 тыһыынчаттан тахса километры бараллар.
Сахалыы-нууччалыы кылгас кэпсэтинньик
Приветствие
Дорообо. Здравствуйте.
Үтүө сарсыарданан. Доброе утро.
Үтүө күнүнэн. Добрый день.
Үтүө киэһэнэн. Добрый вечер.
Знакомство
Эн аатыҥ кимий? Как тебя зовут?
Мин аатым Сардаана. Меня зовут Сардаана.
Эн хантан сылдьаҕыный? Вы сами откуда?
Мин Дьокуускайтан сылдьабын. Я из Якутска.
Мин бэҕэһээ кэлбитим. Я приехал вчера.
Эн сааһыҥ хаһый? Сколько вам лет?
Мин уон алта саастаахпын. Мне шестнадцать лет.
Эн хаһыс кылааска үөрэнэҕиний? В каком классе вы учитесь?
Мин тохсус кылааска үөрэнэбин. Я учусь в девятом классе.
Эйигин Саха сиригэр ыҥырабын. Я приглашаю вас в Якутию.
Мааны ыалдьыт буолуҥ. Будьте дорогими гостями.
Благодарность
Баһыыба. Спасибо.
Эйиэхэ махтанабын. Благодарю вас.
Бэлэҕиҥ иһин махтал. Спасибо за подарок.
Извинение
Баһаалыста, бырастыы гын. Простите меня, пожалуйста.
Хойутаабыппын бырастыы гын. Извините за опоздание.
Сыыспыппын баалаама. Простите, я ошибся.
Бука диэн кыыһырыма. Пожалуйста, не сердитесь.
Обиходные вопросы
Бу көмпүүтэр сыаната хаһый? Сколько стоит этот компьютер?
Эн иллэҥ кэмҥэр тугу гынаҕыный? Чем ты занимаешься в свободное время?
Эн тугу интэриэһиргиигин? Чем ты интересуешься?
Эн үөрэххэр хайдаххыный? Как ты учишься?
Эн сахалыы билэҕин дуо? Говорите ли вы по-якутски?
Хас чааһый? Который час?
Хомус түмэлэ ханна баарый? Где находится Музей хомуса?
Аҕаҥ ханна үлэлиирий? Где работает ваш отец?
Прощание
Көрсүөххэ диэри. До свидания.
Этэҥҥэ айаннааҥ. Счастливого пути.
Дьоҥҥор эҕэрдэтэ тиэрдээр. Передавай привет своим родителям.
Өссө да көрсүөхпүт. Еще увидемся.
Тиийдэххинэ, эрийээр. Как приедешь, позвони мне.
Азия оҕолоро
мини|Азия оҕолорун логотииба. «Азия оҕолоро» омуктар икки ардыларынааҕы спорт оонньуулара диэн Олимпия комитетын салалтатынан ыытыллар спорт сайыҥҥы уонна бары сезоннаах көрүҥнэринэн эдэр ыччат күрэхтэhиилэрэ. Түөрт сылга биирдэ буолаллар, Азия дойдуларын хамаандалара кытталлар. Оонньуулар, Саха Республикатын бастакы президенэ Михаил Николаев көҕүлээhининэн, 1996 c. ыла ыытыллаллар.
Оҕоҕо аналлаах сахалыы задачалар
Оҕоҕо аналлаах сахалыы задачалар - оҕо математикаҕа дьоҕурун уонна логикатын кэҥэтэр, саха тылыгар интириэһин уонна билиитин сайыннарар задачалар. Сорох задачалар көрдөөх математика разделыгар киирсиэхтэрин сөп.
Хас киһи үлэлээбитий?
Биригээдэ икки бааһынатыгар үүммүт хаппыыстатын хомуйуохтаах. Бастакы бааһына иккистээҕэр икки төгүл улахан. Биригээдэ дьоно бастакы бааһыналарыгар күн аҥара бары үлэлээбиттэр. Күн иккис аҥарыгар тэҥҥэ хайдыһыан икки бааһынаҕа үлэлээбиттэр уонна улахан бааһыналарын бүтэрбиттэр. Онтон иккис бааһынаҕа нөҥүө күн биир күнү тилэри үлэлээбит уонна бүтэрбит. Хаппыыста хомууругар барыта хас киһи үлэлээбитий? Биригээдэ хас киһилээх эбитий?
Хайдах билэбитий?
Улахан үбүлүөйгэ үрүҥ көмүс значок сакаастаабыттар. Үлэни толорон, уон хааҕа тэҥ ахсааннаах гына хаалаан значоктары аҕалбыттар. Нөҥүө күнүгэр биир хааҕа баар значоктары уларытан, дьиҥнээх үрүҥ көмүстээҕэр 0,1 грамынан ыарахан металтан куппуттарын билбиттэр. Ханнык хааҕа баар значоктар уларытыллыбыттарын биирдэ ыйаан хайдах билиэххэ сөбүй?
Эппиэтэ: Хаалары биэстии гына ыйыыбыт, ол кэннэ ыйааһын икки өттүттэн тэҥҥэ биирдиини көҕүрэтэн ыарахан хааны булабыт.
Хас ботуруону?
Саас анды саҕана Күппээл Көстөкүүн өрүү икки саалаах бултуур: биирэ 12-с, иккиһэ 16-с калибрдаах. Кус кэлбитигэр ыксаан, 12-лээх ботуруоннарыгар 16-лаах хааны тоҕо тутан кэбиһэр. Саатар икки уостаах икки саата кураанах буолан биэрбиттэр. Күппээл Көстөкүүн ити булкуллубут ботуруонтан хаһы харбаатаҕына, биир саатын икки уоһун иитэн, түспүт кустары ытан кыахтаа5ый?
Эппиэтэ: Үс ботуруону ыллаҕына иккитэ эбэтэр үһүөн биир калибрдаах буолуохтара, онтон иккини эрэ ыллаҕына биирэ атын калибрдаах буолуон сөп.
Хас кус хаалбытый?
Күппээл Көстөкүүн сэһээккэтин иннинэн сэттэ кус түһүөхчэ түспэккэ ааһа көтөн эрдэҕинэ, туттуулаах муҥутаан, иккитэ ытан үһү түһэрбит. -Хайа, хас хаалла?- диэн, кирийэн олорор атаһыттан тиэтэл үлүгэрдик ыйыппыт. -Ээ, түөрт эрэ,- диэбит онуоха атаһа. Кырдьыга хас хаалбыта буолуой?
Эппиэтэ: Ууга 3 кус, тыыннаах 4 кус хаалбыт.
Сигэлэр
Тыл оhуора: Тыл оонньуулара. Орто уонна улахан саастаах оскуола о5олоругар/ Филиппова Н.И., Филиппов Г.Г. - Дьокуускай: Бичик, 2002. - 32 с., ил.
Көрдөөх математика
Көрдөөх, ол эбэтэр саататар математика — дьиҥ математика киһи мэйиитин атыннык толкуйдатан аралдьытар, сайыннарар биир көрүҥэ. Көрдөөх математика сүрүн аудиторията — математиканы саҥа үөрэтэн эрэр уонна үөрэтэ сылдьар дьон. Саататар математика биир сүрүннээх бэлиэтэ — математическай оонньуулары уонна головоломкалары туттуу.
Математическай оонньуулар
Математическай онньуулар — иккиттэн үөһээ ахсааннаах оонньооччулардаах, математика көмөтүнэн быһаарыллар стратегиялардаах уонна кыайыылардаах оонньуулар. Бу оонньуулар кыттааччылара хайаан даҕаны математик буолумуохтарын сөп.
Математическай головоломкалар
Математическай головоломкалар эппиэттэрин ыларга математиканы билии хайаан даҕаны наадыйыллар. Головоломкалар математическай оонньуулар курдук бэйэлэрэ туспа ураты быраабылалардаахтар, ол да буоллар кыттаачылар икки ардыларынан күрэхтэһии барбат. Ити төрүөтүнэн, суоттааччы аҥардас бэйэтэ биир сөптөөх эппиэти булуохтаах.
Араҕас сылгычыай
thumb|250px
Араҕас сылгычыай (лат. Motacilla flava, нуучч. желтая трясогузка) - көннөрү сылгы чыычааҕыттан кыра. Туундараҕа олохтоох.
Уус саамай кыра чыычааҕа, этин-сиинин уһуна 15-16 см, ыйааһына 17 г кэриҥэ. Араҕас төбөлөөх сылгычыайтан биллэ кыра, үрүҥ сылгычыайтан уратыта диэн кутуруга кылгас уонна өҥө атын.
Сивцев Айсен Дмитриевич
Сивцев Айсен Дмитриевич (Айсен Дойду) — суруйааччы, драматург, поэт, кыраайы үөрэтээччи.
Айар үлэтэ
Биир бэлиэ, чахчыларга олоҕуран сэһэнинэн суруллубут, «Небесные охламоны» диэн XX үйэ 80-с сылларын айар куттаах саха интеллигенциятын туһунан айымньыта буолар.
Аҕатын, Суорун Омоллоон, туһунан
Ахтыыларыттан: ''Аҕам, Суорун Омоллоон, аата саха омук баарын тухары, умнуллубакка үйэлэр устун ааттаныаҕа. Дьон-сэргэ кини айымньыларын ааҕарын, кини туппут түмэллэрин сэргиирин тухары. Саха омук тыла уонна культурата тыыннааҕын тухары. Аҕам кэнниттэн кини хаартыскалара, уруһуйдара, туппут дьиэлэрэ, айымньылара, киинэлэрэ, балетка уонна операҕа анаан оҥорбут туруоруулара хаалаллар. Аҕам уһулуччу айдарыылаах киһи этэ. Оҥорбутун-туппутун булгу ситэрэрэ, тиһэҕэр тириэрдэрэ. <…> Аҕам сирдээҕи олоҕун бүтэһик кыайыыта, өлүөн аҕай эрэ иннинэ суруйбут үлэтэ — «Саҥа кэс тыл», аан дойду улуу кинигэтин «Библия» сахалыы тылбааһа. Ити курдук аҕам олоҕор бэриллибит ыйааҕын толору ситэрэн барбыта… ''
<!--Псевдоним его — Суорун Омоллоон. Хороший псевдоним. Суорун в переводе на русский значит: «непреклонный», «упрямый», «идущий напролом». Он и был таким в жизни — не уступал никому. Он спорил, утверждал правоту, добивался. Его много раз критиковали, «били» на собраниях, отстраняли, препятствовали. Его ненавидели и уважали. Любили. Любили за то, что не врал, не юлил, не лебезил перед «сильными мира сего». И даже в эпоху тотальной диктатуры компартии, когда Кулаковского, поэта Софронова и Ойунского объявили «буржуазными националистами» и врагами соввласти, Дмитрий Кононович их открыто и прямо защищал. Он не боялся: упрямо защищал их, неоспоримых гениев своего народа. За что и поплатился: чекисты посадили его в 1937 году в тюрьму, откуда он вышел харкающим кровью больным человеком.
А когда в начале 50-ых посадили в тюрьму «за национализм» А.Федорова, Яковлева-Далана, Иванова-Сюльбэ и т.д., когда стали рьяно преследовать известного ученого Г.П.Башарина, отец опять стал их открыто и смело защищать — как истинный боотур из олонхо. Он всегда защищал от диких нападок потерявших человеческий облик партократов Истину и Правду, защищал людей, которых несправедливо обидели «власть придержащие» оборотни. И Омоллоон (второе слово псевдонима) — было именем одного из предков якутов — легендарного боотура. Вот и получается, что Суорун Омоллоон — это «Непреклонный Омоллоон-боотур». Так оно и было.
В конце 60-ых он решил увековечить имена известных (особенно убиенных сталинским молохом) поэтов и писателей Якутии, и был создан в Якутске Литературный музей им. П.А.Ойунского — в деревянном доме, где он жил в последние годы. Отец отдал этому новому музею всю коллекцию старинных якутских вещей — чороны, предметы быта, седла с серебряными луками, дорогие, удивительно красивые женские украшения, попоны-кычым, коврики-сёрё, старинные ружья и т.д. Он попросил меня сделать и отпечатать фотографии, и я соорудил стенды, которые висят в музее до сих пор. В процессе создания этого замечательного музея отец встретил много препятствий, воевал с людьми, которые были, как всегда, против.
Спасибо первому секретарю обкома Г.И.Чиряеву — он помог, и музей в конце концов был открыт. Еще более сильное сопротивление и противостояние «именитых и сильных» он встретил, когда создавал в родном селе Черкехе Мемориальный музей под открытым небом, где полностью воссоздал быт (старинный, дореволюционный) народа саха. Перевез из аласов резные сэргэ, жилища — юрты, бабаарына, мельницу, амбары и т.д. Фактически он успел сохранить для потомков уже исчезающую материальную культуру якутов. И что же? Дмитрия Кононовича за «увлечение националистически-буржуазной стариной» вызывали на бюро Обкома партии, устраивали проверки, преследовали. Но он не сдавался, и в 1977 году Черкехский музей все же был официально открыт, за что отец получил потом (заодно и за другие славные дела) звание Героя Социалистического Труда. Золотая звезда заблестела на его груди. Он снова победил!
Далее последовали другие его подвиги — постройка Мемориального копмплекса П.А.Ойунского на аласе, где он родился и жил, создание больших музейных комплексов в Сотту и Ытык-Кёле. До самой кончины своей Дмитрий Кононович всегда был очень бодрым, живым, открытым и жизнерадостным человеком. Помню, в Соттинцах (тогда ему было восемьдесят с лишним лет) он как молодой взбирался на грузовик и скидывал оттуда тяжелые толстые бревна. При постройке объектов музеев сам брал в руки топор и работал рядовым плотником. В Дойдуунуском, где он постоянно бывал или жил с 30-х годов прошлого века, отец своими руками построил четыре деревянных дома! Его энергия и активность всегда поражали меня. Да, это был настоящий мужчина и большой Человек!
Самым последним, завершающим подвигом отца является перевод великой книги всех народов — Библии («Саµа кэс тыл»). И как бы поставив этим точку в своих земных делах, он сразу ушел, покинул наш суетный Средний солнечный мир. Он ушел, и мне горько, тоскливо на душе... Плохо. И вот утром я написал на родном якутском языке стихи, посвященные памяти отца. -->
Аҕата, Суорун Омоллоон, сырдык кэриэһигэр анаан, көмүллэр күнүгэр (2005 сыл бэс ыйын 28 күнэ) суруйбут «Аҕабар» хоһооно :
Местников Василий Васильевич
Местников Василий Васильевич (14.01.1908—18.10.1958) — ССРС норуодунай артыыһа, саха тыйаатырын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, режиссер, олоҥхону тыйаатырга сыһыарбыт киһи.
Олоҕун олуктара
Аҕата иккистээн кэргэннэнэр, сүтүөр ийэтэ бүгүрү, көрсүө уолу сөбүлээн төрөппүт оҕотун курдук сыһыаннаһар. Аҕыйах сыл буолаат сэллик ыарыыттан өлөр. Киниттэн хаалбыт Паша диэн кырачаан балтын оҕолоон улаатыннарар. 1927 сыллаахха аҕата сэлликтэн өлөр. 19 саастааҕар уол бэйэтэ сэлликтиир, Покровскайга тубсанаторийга эмтэнэр.
1929 сыллаахха үөрэҕин бүтэрээт, икки сыл устата Мэҥэ улууһун III Мэлдьэхси оскуолатыгар сэбиэдиссэйдиир уонна учууталлыыр. Оскуолаҕа драма, хор уонна физкультура куруһуоктарын тэрийэр. Үһүн өрөбүлгэ оскуола самодеятельноһа куоракка киирэн оонньоон, онно киирбит харчынан холкуоска хас да суха, барана атыылаһан таһаарар. Ол оннугар колхуос оскуоланы оттук маһынан хааччыйар. Сэбиэдиссэй кыһамньытынан оскуолаҕа аан бастаан киинэ көрдөрөр буолаллар, араадьыйа киллэртэрэр. Бэйэтин төрөөбүт нэһилиэгэр Дойдуга оскуола тутары туруорсар, киэҥ өйдөтөр, үп-харчы, тутуу матырыйаалын булар үлэни ыытар. Инньэ гынан 1930—31 сылларга саҥа типовой оскуола тутуллар.
1930 сыллаахха саха тыйаатырыгар улахан уларыйыылар тахсаллар. Нацтыйаатыр уруккута Кафедра собуоругар туспа дьиэлэнэр. Анал үөрэхтээх режиссердар, артыыстар ирдэнэр буолаллар. Тыйаатырга бииргэ үлэлээбит киһитэ Т. П. Местников Баһылайы, үөрэх комисариатыттан көҥүллэтэн, режиссер үөрэҕэр ыытары ситиһэр. Онон 1931 сыллаахха Москва куоракка А. В. Луначарскай аатынан Ил театрын (билигин ГИТИС) искусствотынн институтугар режиссер факультетыгар киирэр.
Ити сыл институт иһинэн Хотугу Осетия Тыйаатырын мастарыскыайа аһыллар, онно 30 осетин үөрэнэ киирэр. Онтон көҕүйэн, Василий Васильевич Арассыыйа наркомпроһугар уонна Саха бырабыыталыстыбатыгар Саха студиятын арыйары туруорсар. Ол түмүгэр бырабыыталыстыба 20 киһини үөрэххэ ыытарга быһаарар. Маҥнайгы кууруһу бүтэрэн баран бииргэ үөрэнэр уолун С. С. Григорьевы кытта Дьокуускайга самодеятельнай коллективтары тэрийиигэ уонна саҥа студияҕа оҕолору сүүмэрдииргэ үлэлииллэр.
Улахан өйдөтөр, сырдатар, тэрийэр үлэни оҥороннор улуустартан 50 киһи сайабылыанньа биэрэр, онтон эксээмэннээн 20 киһини талаллар. Күһүн ол оҕолор аҥардарын илдьэ Москубалыыр. Уунан, сатыы (сыарҕалаах ат атыылаһан таһаҕастарын сороҕун онно тиэйэн), пуойаһынан уопсайа 58 хонук айаннаан Москубаларын булаллар. Онон 1932 сыллаахха Институт иһинэн саха актер студиятын тэрийэр. Студия Неустроев Н. Д. «Куһаҕан тыын» комедиятын туруорар.
Айар үлэтэ
Режиссер быһыытынан 26 пьесаны туруорбута. "Олоҕун бүтүннүү анаабыт үлэтэ — олоҥхо буолар", — диэн суруйар тыйаатыр историга, кырдьаҕас артыыс Анна Кузьмина. Бастаан 1937 сыллаахха Ойуунускай «Туйаарыма Куо» диэн олоҥхотун быһа тардан туруорбута. Нөҥүө сылыгар бу олоҥхону барытын, сорох сиригэр муусукалаан туруорбута. Ити үлэтин оҥороругар тыйаатыр үлэһиттэрэ элбэх олоҥхоһуту истибиттэрэ, Ойуунускайтан бэйэтиттэн элбэх сүбэни-аманы ылбыттара. Худуоһунньугунаан Георгий Туралысовтыын музейдарынан сылдьыбыттара, учуонайдар үлэлэрин кытта билсибиттэрэ. Москубаҕа командировкаҕа баран театр техникатын ымпыгын-чымпыгын үөрэтэн кэлбитэ. Испэктээкили дьон-сэргэ олус сөбүлээбитэ, Михаил Жирков, А. Новгородова, Устин Нохсоров курдук артыыстар уос номоҕуттан түспэт буолан барбыттара. Ол эрэн репрессия ыар тыына мэһэйдээбитэ. «Туйаарыма Куону» репертуартан устан кэбиспиттэрэ. Онтон улахан охсууну ыллар да санаатын түһэрбэккэ С. П. Ефремовтыын хас да олоҥхону инсценировкалаан көрбүттэрэ да, туох да санааҕа кэлбэтэхтэрэ. Василий Васильевич бэйэтэ «Баһымньы Баатыр» диэн олоҥхону саҕалаан көрбүтэ да, эмиэ туһа тахсыбатаҕа. Онтон Местников Суорун Омоллоону тыйаатырга анаан олоҥхо суруйарыгар көрдөһөр.
Карелия Өрөспүүбүлүкэтэ
Карелия Өрөспүүбүлүкэтэ (Нууччалыы: Республика Карелия; Кареллыы: Karjalan tazavaldu; Финныы: Karjalan tasavalta; Вепстыы: Karjalan Tazovaldkund) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Петрозаводскай.
1922 сыллаахха бэс ыйын 8 күнүгэр тэриллибитэ.
Географията
Өрөспүүбүлүкэ Арассыыйа Федерациятын хотугулуу арҕаатыгар, Үрүҥ уонна Балтик байҕаллар икки ардыларынааҕы сирдэригэр баар. Үрүҥ байҕал кытылын линията 630 км.
Өрүстэр
Карелияҕа 27,000 кэриҥэ өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ:
Күөллэр
Карелияҕа 60,000 кэриҥэ күөл баар. Ладога (Финныы: Laatokka) уонна Онега (Ääninen) Эуропа ордук улахан күөллэрэ. Атын күөллэрэ: thumb|250px|[[Хоту Карелия|Хоту уонна Соҕуруу Карелия регионнара Финляндияҕа уонна Карелия Республиката Арассыыйаҕа. Карел билиитэ билигин Ленинград уобалаhын ирээтэ]]
Сирин баайа
Өрөспүүбүлүкэ сирин улахан өттө (148,000 км², эбэтэр 85%) тыа.
Сирин баайа: тимир урудаата, алмаас, ванадиум, молибден уо.д.а.
Экономиката
Олохтоох айылҕа баайдарын туттар индустрия салаалара: мас, маhы таҥастыыр, кумааҕы, хара металлургия уонна тутуу материалларын индустриялара.
Кэлии ресурстары туттар салаалар: массыына оҥоруута, өҥнөөх металлургия.
Култуурата
Аан дойдутааҕы биллиилээх Калевала диэн карел-финн эпоhа.
3G
3G диэн мобил ситим теле стандартарын уонна технологияларын үһүс көлүөнэлэрэ. Билиҥҥи үйэҕэ сайдыылаах ситим көрүҥүнэн буолар. International Telecommunication Union (ITU) стандартарыгар олохтонор.
Уhүс көлүөнэ мобильнай ситимэ информацияны пакетнай технологиянан ыытар. Ону олохтуурга туспа сир үрдүнэн барытынан унифицированнай стандартарга эппиэттиригэр маннык рекомендациялары айбыттара:
Телекоммуникация индустрията сүрүн сыала биир сир үрдүнэн үлэлиир мобильнай тулалыыры оноророоhун, ол да эрээри, бастааҥҥыттан хас да стандарт олохтонуо диэн сэрэйбиттэр эбит. Оператор биир эбэтэр хас да стандарка бырааптаах эрэ буолуон сөп, онон сороҕор телефон таларга таарыйа итини кытта наадалаах операторы талыахха наада буолар.
Билигин сир үрдүнэн сүрүн тар5аммыт стандартарынан UMTS (W-CDMA), CDMA2000 уонна CDMA450. 2006 сыллаахха Ахсынньы бүтүүтүгэр барыта 364 мол 3G абоненнара бааллара.
Арассыыйаҕа
3G Билайн компаниятыгар киэҥник туттуллар. 2009-10 сс - МТС уонна МЕГАФОН киллэриэхтээхтэр.
Билгэлээһин
Билгэлээһин - туох эмит ньыманан инникини өтө көрүү, туох буолуохтааҕын билэ сатааһын. Былыргыттан билиҥҥигэ дылы ханнык баҕарар омук култууратыгар баар көстүү. Араас, атын-атын эйгэлэр бэйэ-бэйэлэрин кытта туох эрэ ситимнээхтэр, онон биир эйгэҕэ буолар көстүү эбэтэр дьайыы атын эйгэҕэ эмиэ атыылыы көстүүллээх, дьайыылаах буолуохтаах диэн санааҕа олоҕурар.
250px|thumb|«[[Святочные гадания». Маковскай К. Е. 1900-е.]]
Сахаларга Билгэ Хаан диэн айыылартан биирдэстэрэ.
Ааспыт олох-бу киһи төрөөбүт дойдутугар диэри олохсуйбут олох. Дьиҥинэн, ааспыт олох суох.
Хаарты оонньуулларыгар Европа араас чаастарыгар (итальянскай тарыып, француз тывата уонна Австрия Түөрүйэлэрэ) туттуллар Таро- колода каарталара үгүстэр күн бүгүн да оонньууллар. XVIII үйэ бүтүүтүттэн тарио туттуллубута уонна сэрэбиэйгэ туттуллубута.
Грабцевич Василий Борисович
Грабцевич Василий Борисович — «АЛРОСА» АК вице-президенэ.
2003
2003 сыл.
1803
1803 сыл.
Бойдар
Бойдар (Boii) — кельт биис-уустара. Сорохторо б.э. инн. V - VI үйэлэргэ лингонноары кытта холбоһон Галлияҕа сэриинэн киирбиттэрэ, Аппенин хайаларын тэллэҕэр баар хаптал сири (Пьяченцаттан Романьяҕа дылы) этрускалартан уонна умбрдартан былдьаабыттара,  этрускалар урукку куораттарын Фельсинаны Бонония (билигин Болонья) диэн ааттаабыттара.
Бойдар тустарынан суруйуулар риим источниктарыгар Чехияҕа маркомааннар I үйэ бүтүүтүгэр олохсуйбуттарын кэннэ сүтэллэр.
Александров Иван Яковлевич
Александров Иван Яковлевич - Күүстээх Уйбаан, Бороҕон улууһун Баатаҕай нэһилиэгин киһитэ, билигиҥҥитэ Уус-Алдан улууһа. 855 киилэлээх куолакалы көтөхпүт, ону Ылдьыын аҕабыыт кистээн көрбүт.
Сэмэн Данилов
200px|thumb|left|Данилов Семен Петрович Сэмэн Данилов — Семен Петрович Данилов (20.03.1917—27.11.1978) — саха норуодунай бэйиэтэ, Саха АССР суруйааччыларын сойууһун бэрэстээтэлэ (1961-1978), прозаик, тылбаасчыт, литэрэтиирэни ырытааччы, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Саха классик суруйааччыларын Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа, Н. Неустроев үтүө ааттарын өлүөр дылы турууласпыт, Ойуунускай литэрэтиирэҕэ нэһилиэстибэтэ саха омугар бигэтик тиийэрин ситиспит, олоҥхо аан дойдуга аатырарыгар олук уурбут киһи.
Олоҕун олуктара
1917 сыл кулун тутар 20 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһугар Сиинэ үрэх үрдүгэр оччотооҕуга Мытаах нэһилиэгин киинигэр Эчирбэ диэн сиргэ төрөөбүт. Аҕата Бүөтүр, ийэтэ Маарыйа. Үс саастаааҕар кэриим аҕабыыта сүрэхтээбит, Сэмэн диэн аат биэрбит. Дьиҥэр, бэйэтэ суруйарынан төрөөбүт күнэ чопчу биллибэт, миэтирикэтэ суох, аҕабыыт ханнык сыаркаптан сылдьыбыта биллибэт. Дьиэ кэргэн кэлин эмиэ Мытаах нэһилиэгин Бор алааһыгар көспүттэр, уол онно улааппыт.
Бор бастакы сүһүөх оскуолатын бүтэрэн, салгыы Бэрдьигэстээх 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.
Холкуоска биригэдьииринэн, булчутунан, норуот суутугар суруксутунан, хомсомуол райкомун инструкторынан үлэлээбитэ.
Дьокуускайга педагогика үнүстүтүүтүн бүтэрбитэ, кэлин Москубаҕа М. Горькай аатынан Литэрэтиирэ үнүстүтүүтүн иһинээҕи Үрдүкү литэрэтиирэ куурустарыгар үөрэммитэ. Оскуолаларга, техникумнарга нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин биэрбитэ, сэттэ сыл Дьокуускайдааҕы педагогика үнүстүтүүтүгэр саха литэрэтиирэтин устуоруйатын кууруһун биэрбитэ. 50-с сылларга «саха былыргытыгар, олоҥхоҕо, болкулуорга аһара хасыһар» диэн омугумсуйууга буруйданан үлэтиттэн ууратыллыбыта.
Онтон 1961 сыллаахха Саха суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын чилиэнэ буолбута. Ол сыл Николай Якутскай солотуттан барбытын кэннэ бырабылыанньа бэрэстээтэлин эбээһинһин толоорбут. 1962 сыллаахха саха бастакы суруйааччыларын дьыалалрын ырытар ССКП КК хамыыһыйатын үлэтигэр кыттыбыт. 1963 сыллаахтан саҕалаан өлүөр дылы Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһун бырабылыанньатын бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ.
1963 с. САССР обкуомун пленумун чилиэнэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата, ҮС бөрөсүүдьүмүн чилиэнэ.
1965 сыллаахтан РСФСР суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын чилиэнэ.
Сэтинньи
right|thumb|Сэтинньи [[Très riches heures du duc de Berry]] Сэтинньи - 11 ый.
Сэмэн Данилов
Олоҕун олуктара
1970 сыллаахтан обкуом бюротун чилиэнэ. 1970 сыллаахха Азия уонна Африка суруйааччыларын кэмпириэнсийэлэригэр Делигэ (Ииндийэ) кыттыбыта.
Сэтинньи
Түөлбэ тылыгар
күн киирэр ыйа; күн түһэр ыйа; күөл суокурун ыйа; оноҕос ыйа; сатыы тымныы түһэр ыйа; хайах сиир ый; хараҥа күн ыйа.
Өктөм нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
400px|thumb|right|Өктөм куйаартан көстүүтэ Өктөм нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өктөм.
Сэмэн Данилов
Олоҕун олуктара
1971 сыллаахха суруйааччыга Максим Горькай аатынан РСФСР литературнай бириэмийэтэ ананар.
Өктөм нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Улуус кииниттэн 35 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 2 477 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Өктөм — 2 002, Чапаево — 475 киһи.
Чөл турук( доруобуйа)
Хас биирдии киһи өйдүөхтээх, бэйэтин доруобуйата бэйэтиттэн тутулуктаах. Чөл олоҕу тутуһар киһи этэ-хаана, майгыта-дууһата, өйө-санаата ырааһырар.
Сэмэн Данилов
Олоҕун олуктара
1975 сыллаахха кини көҕүлээһинэн В. Державин тылбаастаабыт "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олоҥхото нууччалыы тахсар.
Чөл турук( доруобуйа)
Доруобуйа
Доруобуйа - бу киһи олоҕун сүрүн сыаннастарыттан биирдэстэр буолар. Онтон доруобуйа култуурата - киһи бэйэтин олоҕун иннигэр эппиэтинэһэ буолар. Доруобуйалаах киһи олоҕор туруоруммут сыалын-соругун ситиһэр кыахтанар. Ол иһин ханнык баҕарар киһи атын киһиэхэ үчүгэйи баҕардаҕына - доруобай буол диэн алгыыр.
Сэмэн Данилов
Олоҕун олуктара
1977 сыллаахха сэбиэскэй суруйааччылар дэлэгээссийэлэрин кытта Польшаҕа ыалдьыттыыр. 1977 сыллаахха суруйааччы көҕүлээһинэн Өксөкүлээх айымньылара "Песни якута" диэн аатынан нууччалыы аан бастаан тахсаллар. 1977 сыллаахха суруйааччы хоһооннорун нууччалыы тылбааһа "Художественная литература" кинигэ кыһатыгар икки туомунан тахсар (атын саха бэйиэттэрин икки туомнаах хомуурунньуга нууччалыы билиҥҥэҥҥэ диэри тахса илик). Ол сыл норуодунай бэйиэт ытык аатын иҥэрэллэр, сайын бүтэһигин улааппыт Бор алааһыгар бара сылдьар.
1978 сыллаахха Чехословакияҕа айан. Сэтинньигэ бүтэһигин (төрдүһүн) Саха суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын бэрэстээтэлинэн талыллар.
Чөл турук( доруобуйа)
Режим
Аны доруобуйа култууратын ис хоһоонугар киирдэххэ маннык. Бастатан туран, куннэҕи режими тутуһуу. Режими тутуһуу оҕону кыра эрдэҕиттэн бэрээдэккэ, эппиэтинэскэ, бэйэни салайыныыга уөрэтэр. Ол курдук оҕо саадыттан саҕалаан, режими оҕоҕо тутуһуннарыы ирдэнэр. Ордук сайыҥҥы өттүгэр. Тоҕо диэтэххэ, сайын оҕо сада улэтин тохтотто да, оҕо дьиэтигэр режими тутуһара наадата суох курдук буолар.
Сэмэн Данилов
Олоҕун олуктара
1978 сыллаахха сэтинньи 27 күнүгэр ыалдьан Дьокуускайга өлбүтэ.
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнинээн Гаврильева Анна Семеновналыын 1944 сыллаахха холбоспуттара. Семен Петрович репрессияламмыт ийэтинэн таайын Тимофеев Иван Яковлевич кыыһын Варвараны сэттэ сааһыттан иитэн улаатыннарбыттара. Варвара улаатан баран Мииринэйгэ олохсуйбута, кэргэннэмитэ, оҕоломмута, "Бочуот Знага" уордьан кавалера, Мииринэй куорат Ытык киһитин аатын иҥэрбиттэрэ. 1958 сыллаахха кулун тутарга кэргэнниилэр Семен диэн уолламмыттара. Семен аҕата өлөрүгэр аармыйаҕа сулууспалыы сылдьара, Наталья Харлампьева суруйарынан, олоҕо оччо табыллыбатаҕа, эрдэ өлбүтэ.
Чөл турук( доруобуйа)
Чэнчис буолуу (гигиена)
Чэнчис буолуу(гигиена). Билиҥҥи кэмҥэ дьон элбэх дьоннору кытта алтыһар. Ордук куорат услуобуйатыгар. Ол курдук транспортка (автобуска), уулуссаҕа, маҕаһыыҥҥа. Таһырдьаттан дьиэҕэ киирэн баран, сыгынньахтанан, таҥаскын уларытан баран хайаан да илиигин суунуоххун наада, аһыах иннинэ илиигин суунан эрэ баран остуолга олорорун ситиһиҥ. Ону таһынан, хас биирдии дьон түс бэйэтэ тиис суунар щеткалаах, соттордоох буолуохтаах. Ис таҥаһы, наскыны чаастатык уларытан сууйан иһиэххэ наада. Сайыҥҥы кэмҥэ элбэхтик суунуохха, дуустаныахха, сөтуөлуөххэ наада.
Сэмэн Данилов
Дьиэ кэргэнэ
Семен Петрович инитэ Софрон Петрович Данилов убайыттан 5 сыл кэриҥэ балыс этэ, саха биллиилээх прозаик суруйааччыта, кэлин норуодунай суруйааччы буолбута, эмиэ убайын курдук Саха суруйааччыларын сойууһун салайбыта, перестройка кэмигэр саха омугун дьылҕатын анаарар дьон-сэргэ ытыктыыр киһитэ буолбута.
Айар үлэтэ
200px|thumb|right|Сэмэн Данилов 1937 сыллаахтан айымньыларын бэчээттээн барбыта. «Саха үҥкүүтэ» — аатырбыт хоһооно ырыа буолбута. Бу хоһоон саха бастакы балеринатыгар Евдокия Степановаҕа анаммыта. Ол гынан баран Сэмэн Данилов литератор быһыытынан диапазона олус киэҥ: хаһыат публицистическэй хоһооно уонна маассабай ырыа, фельетон уонна көрдөөх хоһоон, оҕолорго анаммыт хоһооннор, кэпсээннэр, литературнай-критическэй ыстатыйалар, норуот айымньыларын поэтическай чочуйуу, бэйиэмэлэр.
Чөл турук( доруобуйа)
Доруобай уонна уһуннук олоруу төрүөтэ
Доруобай уонна уһуннук олоруу төрүөтэ, сиэртэн-санааттан эрэ буолбакка, өбугэлэрбит төрут астарыттан улахан тутулуктаах. Саха уруҥ аһа доруобуйаҕа буортулара элбэҕин билиэхтээх. Арыгы, табах, наркотик доруобуйаҕа буортулаах дьаллыктар буолалларын өйдүөхтээх.
Сэмэн Данилов
Айар үлэтэ
А. Пушкин, М. Лермонтов, А. Мицкевич, Т. Шевченко, И. Крылов, М. Горькай, А. Гайдар айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта.
Чөл турук( доруобуйа)
Сөпкө тыыныы
Сөпкө тыыныы, ыраастык сылдьыы, ыраас салгын туһатын доруобай буолуу төрдө.
Тулалыыр айылҕабытын харыстааһын уонна баайын туһаныыга сиэрдээх сыһыан наада.
Хмельницкэй
Хмельницкэй (Хмельницький) диэн Украина куората. Хмельницкэй уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 266 007 (2013).
Чөл турук( доруобуйа)
Сөпкө тыыныы
Организм тас уонна ис эйгэлэрин киртийиилэрин содуллара, ыарыы уонна өлуу-сүтүү, психофизиологическай уонна генетическэй патологиялар элбээһиннэригэр көстөллөр, доруобуйа айгырааһыныгар, ыарыы саҥа көрүҥнэрэ көстүүлэригэр тиэрдэллэр.
Түмүк
Киһи орто дойдуга ыал буолан, оҕо төрөтөр аналлаах. Омукпут уйэлэр усталарыгар илдьэ сылдьар сиэрин-майгытын, дойдубутугар үүммүт, уөскээбит-төрөөбүт аһы-уөлү аһаан, ичигэстик таҥнан, тулалыыр айылҕаҕытын харыстаан сылдьарбытыттан быһыччы тутулуктаах.
Инньэ гынан биһиги киһи этин-хаанын сайдыыта, бөҕөргөөһунэ уонна айгырааһына ас-уөл көруҥуттэн, састаабыттан, чэнчик буолууттан быһаччы тутулуктааҕын билиэх, өйдуөх уонна ылыныах тустаахпыт.
Өс номоҕо
Өс номоҕо (поговорка) - тыл ойуулуур ньымата.
Лак тыла
Лак тыла — лактар тыллара.
Хиромантия
thumb|340px|Француз худуоһунньуга [[Николя Ренье (1620—1622) ойуулаабыт цыгаанката]] Хирома́нтия (χείρ — илии уонна — билгэлээһин, өтө көрүү) — былыр-былыргаттан баар билгэлээһин көрүҥэ. Илии ньуурунан, мыччыстаҕастарынан, капиллярнай уруһуйунан киһи майгытын-сигилитин, олоҕор буолбут уонна буолуохтаах түбэлтэлэрин билии.
Хатат
Хатат диэн — чокууру саҕан уот ыларга туттуллар анал оҥоһуулаах, элбэх углеродтаах хатарыылаах тимир.
Дьобуруопа омуктара хататы араас быһыылаан-таһаалаан, туспа мал курдук оҥорон, анал тирии эбэтэр таҥас саппыйаҕа укталлар. Саха хатата оннук буолбатах. Сахалар хататы кыалыгы кытта биир мал курдук оҥороллор. Хатат кыалык таһыгар буолар. Оччоҕуна кини чокууру аалан тыаһыы-ууһуу сылдьыбат, чокуур туттуллар кырыыта мүлүрүйбэт. Маннык көстүүлээх хатат Сахалары таһынан өссө монголларга, бүрээттэргэ, кытайдарга, тувиннарга, калмыктарга уо.д.а Азия атын омуктарыгар баара биллэр. Дьэ бу баар, Арҕаа уонна Илин уратыта!
Хонуу өтөҕүн тэллэйэ
Хонуу өтөҕүн тэллэйэ (, Шампиньон полевой) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: хонуу, ойуур ырааһыйалара, суол кытыыта, өрүстэр кытыллара, мэччирэҥнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: Төгүрүктүҥү, чуораан курдук формалаах. Үрүҥ өҥнөөх, таарыйдахха саһарар.Диаметра 5-20 см. Таҥалайдаах араҥата: Бастаан үрүҥ өҥнөөх, онтон күрэҥ, буро-фиолет. Этэ: Үрүҥ, араҕас, эттээх. Минньигэс анис сыттаах, эриэхэ амтаннаах. Атаҕа: Үрүҥ, кэлин саһарар. Аллара модьуруур. 6-10 см уһуннаах. Кэтит икки хаттыгастаах тиэрбэстээх. .
Туттуллуута
Тута сиэнэр уонна маринуйданар.
Аустралиялар
АУСТРАЛИЯЛАР - Аустралия сүрүн омуктара буолаллар, сүрүннээн Англичаннар, Ниэмэстэр, Кытайдар, Кэриэйдэр, Ирландиялар, Индонезиялар уонна уопсайа 450 араас омуктара (олор иһигэр 600 Саха омуга) бары холбоон "Аустралиялар" диэн Саҥа омук буолаллар. Бу Саҥа омуктары - мультинациональнай дииллэр.
Мультинациональнай омуктар
уонна да атыттар
Хонсү
Хонсү (Һоншу, Һондо, 本州), Дьоппуон дойдутугар баар арыы баар, Дьоппуон архипелагын ордук улахан арыыта буолар, ол курдук дойду - 74,41% сирин ылар. Бу арыы дойду ортотугар сытар, онон нэһилиэнньэтэ ордук дойдуга улахан буолар. Ол курдук 2010 сыллаахха арыыга 100 млн. киһи олохсуйан олорбут.
thumb|left|250px|Фудьи вулкаана - Япония биир ордук биллэр объега Арыы устата 1300 км, киэҥэ 50тан 230 км дылы уларыйар, уопсай иэнэ 227 969,74 км², Япония иэниттэн 60% кэриҥэтин ылар. Великобритания арыытыттын кыранан аччыгый
Куораттара
Хонсү арыытыгар ордук бөдөҥ дьоппуон куораттара бааллар: Токио, Иокогама, Осака, Киото, Хиросима, Тояма уонна да атыттар.
Нэһилиэнньэтэ
XIX үйэ бүтэһигин диэри айн норуот олоро сылдьыбыт, ол гынан баран дьоппуоннар Һоккайдо арыытыгар ыган таһаарбыттар. Арыы нэһилиэнньэтин ахсаана — 100 000 000 киһи (2010 сыл туругунан).
Оҕо таҥарата - төрөппүтэ
Оҕо таҥарата-төрөппүтэ диэн этии оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүтүн курдук буолар баҕа санааны иҥэринэн улаатарын биллэрэр.
Кыһыл оҕо баҕата бэрт аҕыйах. Аччыктаатаҕына этин-сиинин аһыырга баҕатын ытаан биллэрэрин ийэтэ аһатан биэрэн тотордоҕуна баҕата ханан, туолан иһэр. Аһаатар, тоттор эрэ утуйан буккураабытынан барар, утуйа сытан улаатар.
Оҕо баҕа санаата хараҕа тугу эмэ таба көрөр буоларын кытта сайдан, кэҥээн барар кыахтанар. Илиитинэн сарбаҥнаан ийэтин ачыкытын ылаары тарбачыһара, өйө-санаата сайдан баҕа санаата улаатан онтун ситиһэ сатыырын биллэрэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүттэрин көрөн үтүктэриттэн кинилэр курдук буолар баҕа санаа үөскээн олохсуйар. Ийэтэ кинини көрөн үөрдэҕинэ, үөрэн көрдөрөр, үөрэргэ үөрэнэр, илиитин хамнатан тугу сөбүлээбитин тутан ылаары кыһанар. Көнөтүк олорор буола үөрэнээт даҕаны, түөрт атах буолан барбытынан барар, улахан дьон курдук атаҕар тураары онтон-мантан илиитинэн тардыһан тура сатыыр. Хайа атаҕар турар буолаат аны көнөтүк туттан хаамаары чохчоохойдоон эрчиллиитин саҕалыыр.
Кэкэ-бука
thumb|200px
Кэкэ-бука (Sitta europaea, поползень) — Европаҕа, Азияҕа уонна Хотугу Африкаҕа тарҕаммыт кыра көтөр. Америкаҕа үрүҥ түөстээх эбэтэр калифорния кэкэ-буката диэн ааттанар аймахтыы чыычаах баар. Арассыыйа орто балаһатыгар да, Сибииргэ да элбэхтик көстөр көтөр. Булкаас да ойуурдарга, инньэлээх, сэбирдэхтээх да ойуурдарга уйаланар. Ас көрдөөн маһы үөһэ таҥнары сороҕор төбөтүн оройунан кытта сүүрэлиир.
Тас көрүҥэ
Кыра, түргэн-түргэнник хамсанар чыычаах, уһуна 12—14,5 см, кынатын далааһына 22,5—27 см ыйааһына 20—25 г ; киппэ эттээх-сииннээх, бөдөҥ төбөлөөх уонна кылгас, биллэр биллибэт моойдоох.
Оҕо таҥарата - төрөппүтэ
Сайдыыны, киһи буолууну аан маҥнай оҕо этэ-сиинэ ситиһэр. Өйө-санаата сайдыбатаҕына даҕаны улахан киһи курдук көрүҥнээх буола улаатар. Өйө-санаата ситиитэ олус уһун кэми ылар уонна сааһын ситиитигэр биирдэ кыаллыан сөп. «Отох киһи отутугар ситэр» диэн этии, оҕо этэ-сиинэ буолбакка өйө-санаата ситиитин кытта сибээстээх. Кыра эрдэҕинэ ийэ кута ситэ иитиллибэтэх оҕо улаатан, бэйэтин өйө-санаата ситэн, дьэ үөрэнэн, үгэстэри үөскэтинэн киһи буолууну ситиһиитэ отутугар тиийэ уһаан хааларын бу этии быһаарар.
Оҕоҕо баҕа санаата олох кыра эрдэҕиттэн үөскүүрүн биир бэлиэтинэн төрөппүттэрин курдук үлэһит дьон улаатан тахсаллара элбэҕэ ааҕыллар. Быраас оҕото быраас, учуутал оҕото учуутал буолар кыахтара олус улахан.
Оҕоҕо кыра эрдэҕинэ туга эмэтэ тиийбэтэҕинэ, суох буоллаҕына ону булууга-талыыга дьулуһар баҕа санаата ордук күүһүрэр. Улааттаҕына, ол баҕа санаатын толорууга олус күүскэ дьулуһан кырдьык даҕаны толоруон, ситиһиэн сөп.
Дьадаҥы киһи оҕотун баар-суох биир баҕа санаатынан хайдах эрэ дьадаҥыттан босхолонуу, байары ситиһии буолар. Кини кыра эрдэҕиттэн кыаҕа баарынан үлэлии үөрэниини баһылааһына, олоҕун устата бары кыаҕын-күүһүн түмүнэн, мунньунан ити баҕа санаатын ситиһэр кыаҕа атыттартан лаппа улаатар.
Төрөппүт бэйэтэ, үлэтэ-хамнаһа оҕо баҕа санаата үөскээһинигэр тирэх, үктэл буолар. Оҕо улаатан иһэн төрөппүтүгэр көмөлөһө, үлэлии үөрэниитэ баҕа санаатын үөскэтэр, олохсутар уонна ону ситиһэригэр кыах биэрэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн түргэнник улаата охсон улахан киһи буола охсорго баҕа санаалаах. Улахан дьон курдук араас хааччахтарга хааттарбакка сылдьыы, киһи кыайбатаҕын кыайыы хас биирдии оҕоҕо баар буолар олус туһалаах баҕа санаалар буолаллар. Арай оҕо бары баҕа санаалара киһи быһыытын аһара барбаттарын сахалар таҥараларын үөрэҕэ «Айыыны оҥорума» диэн бобуута хааччахтыыр, сыыһаны-халтыны оҥорорун аҕыйата сатыыр.
Оҕо баҕа санаалара дьиҥнээх олоххо ситиһиллэр кыахтаах уонна сиэри кэспэт, киһи быһыытын таһынан барбатахтарына киһилии баҕа санааларга киирсэллэр. Киһи кыаҕа тиийэн ситиспэт араас элбэх баҕа санаалара, араас аптаах дьон эрэ кыайар быһыылара, көлдьүн баҕа санаалар барылара ыра санаалар диэн ааттаналлар уонна оҕо санаатын аралдьытан, ыскайдаан буортуну оҥороллор.
Киһиэхэ үчүгэй киһи буолар баҕа санааны таҥара үөрэҕэ иҥэрэр. Киһи быһыылаах буолууга кыра эрдэҕиттэн үөрэнэн хаалбыт оҕо, куһаҕан быһыылары оҥороро аҕыйыыр. Киһи быһыылаах буолууга, киһи быһыытыгар үөрэтиллибэтэх, атаахтыы, маанылана сылдьыбыт, «куһаҕан иитиилээх» оҕо куһаҕан быһыылары оҥороро элбэх буолар.
Оҕо барыта улаата охсон, улахан киһи буола сатыыр баҕа санаата салгыы сайдыытыттан үчүгэй киһи буолуу баҕа санаата хас биирдии киһиэхэ үөскүүр. Үчүгэй киһи буолуу баҕа санаата дьоҥҥо барыларыгар таҥара буолбут. Арай хас биирдии омуктар тус-туспа санааларыттан улахан таҥаралар атын атын киһи аатынан ааттаммыттар.
Бары улахан киэҥник тарҕаммыт таҥаралар үчүгэй киһи буолууга ыҥыраллар, үтүктэр, батыһар киһилэрин үчүгэй мөссүөнүн оҥорон, ону таҥара оҥостон үтүктэллэр.
Баҕа санаа киһини хамсатар, үлэлэтэр, тугу эмэ оҥотторор кыахтаах. Киһи баҕа санаатын ситиһээри араас саҥаны айыылары оҥорор, олоҕор уларытыылары, тупсарыылары киллэрэр. Баҕа санаа мунньустубута, үгэс буолбута, таҥыллыбыта таҥараны үөскэтэр.
Оҕо төрөппүтүн курдук буолар баҕа санаата, кыра эрдэҕиттэн туохха барытыгар кинини үтүктэрэ, батыһара, кини курдук буола сатыыра, холобур оҥосторо төрөппүтүн сыыйа таҥаратыгар кубулутар. Оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан төрөппүтүн таһымын ааһыар диэри төрөппүт бэйэтэ сыыһа-халты туттунан түһэн биэрбэтэҕинэ оҕотун үтүө, үтүктэр санаата хаһан да уларыйбат. Оҕото кыра эрдэҕинэ төрөппүт оҕотугар – таҥарата буолар.
Оҕо батыһар, үтүктэр киһитэ – төрөппүтэ. Төрөппүтүн көрөн, үтүктэн улаатар, өйө-санаата сайдар. Батыһар, үтүктэр киһитэ оҕо таҥаратыгар кубулуйар. Уол оҕо бэйэтин уратытын билинэр кэмиттэн ыла аҕата быһаччы үтүктэр, батыһар киһитигэр, таҥаратыгар кубулуйар.
Оҕо аан маҥнайгы саҥарар тылларын куруук көрөр, истэр, бүөбэйдиир киһитин – ийэтин үтүктэн саҥарарга үөрэнэр. Ханнык тыллары хайдах саҥарары, кими хайдах ааттыыры оҕо ийэтэ быһааран оҕотун үөрэтэр. Саха дьахталлара оҕолорун кыра эрдэхтэринэ сахалыы саҥара үөрэтэр кыахтара улахан. Омук тыла дьахталлартан ордук улахан тутулуктаах.
Чааскыттан үүтү, кэфири иһэргэ үөрэнии төһө да уустугун, эрэйдээҕин иһин оҕо икки, үс сааһыгар үөрэнэ охсор. Төрөппүтүн, улахан дьону үтүктэ, кинилэр курдук иһэргэ, аһыырга баҕа санаата чааскыттан иһэргэ, ньуосканан таба туттарга үөрэтэр.
Кыра эрдэҕиттэн үлэлии үөрүйэх буола үөрэнэргэ оҕо ийэтэ, аҕата; төрөппүттэрэ үлэһит, үлэни-хамнаһы кыайар, сөбүлүүр, куруук үлэлии сылдьаллара олук, тирэх буолар. Оҕо күн аайы илиилэрин араарбакка үлэлиир төрөппүттэрин үтүктэр күүһэ, кинилэргэ көмөлөһөр санаата, кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ буолан үлэлии үөрэнэргэ үгэстэри үөскэтэрэ үлэһит киһи буола улаатарыгар төрүт буолар.
Кыра эрдэҕинэ үлэлии үөрэммэтэх оҕо улаатан бэйэтин өйө-санаата киирэн үлэлии үөрэнэрэ олус уустук, эрэйдээх, уһун кэми ылар. Туга эмэ табыллыбатар эрэ бу киһи ити дьарыгын быраҕан кэбиһэр кыахтаах. Кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ буолан үлэлии үөрэннэҕинэ соннук үгэстэр үөскээһиннэриттэн үлэлиир-хамсыыр кыаҕа улаатар.
Оҕо улаатан истэҕинэ үтүө, үчүгэй баҕа санаалары үгэс оҥосторугар үөрэтиини, иитэн, иҥэрэн биэриини, үчүгэй киһи таҥаралаах буолууну, төрөппүттэр бары санааларын ууран ситистэхтэринэ оҕолоро киһилии майгыннанан, быһыыланан, үтүө үлэһит киһи буола улаатар кыахтанар. (1,20).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Саамай улахан уопсай түҥэтээччи
Икки бүтүн m,n чыыһылаларга СУУТ диэн саамай улахан уопсай түҥэтээччитэ буолар. Холобур: 54 уонна 24 чыыһылаларга саамай улахан уопсай түҥэтээччитэ 6.
m уонна n чыыһылалар нуулга тэҥ буолбатахтарына эрэ биир саамай улахан уопсай түҥэтээччилээх буолаллар.
Саамай улахан уопсай түҥэтээччини маннык бэлиэтиэххэ сөп:
Суот ньымата
манна — араас көннөрү чыыһылалар,  уонна  — мэлдьэхтээх көннөрү чыыһылалар. Оччоҕо СУУТ(m,n) маннык пуормуланан суоттанар:
Икки чыыһылаттан элбэх буоллаҕына:, СУУТ маннык булаллар:
………
— СУУТ.
Сиинэ нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Сиинэ нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сиинэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 982 киһи (2007 сыл).
1778
1778 сыл.
Sakhamusic.ru
Сахалыы ырыаны буор босхо истиэххэ эбэтэр хачайдыахха сөп.
2010 сыл олунньу ыйыгар Николай Афанасьев (DJ_Zaraza) иилээн-са5алаан арыйбыта.
Тирэх оностор көмөлөһөөччүтүнэн Светлана Павлова (Чуораанчык) диэн журналист-фотограф буолар.
Билинни туругунан саайтка 100 тахса толорооччу 2000 кэриҥэ сахалыы ырыалара бааллар.
Питкэрн
Питкэрн эбэтэр Питкэрн арыыта (Pitcairn (Islands)) — аан дойдуга саамай соҕотох хаалбыт дойду буолар — колония буолар. Уонна бу дойду аан дойдуга саамай аҕыйах киһилээх буолар — 48 эрэ киһи олорор (9 ыал).
Сымыыт
Көтөрдөр уонна кыыллар сымыыттара|right|thumb Сымыыт, эбэтэр ооци́т— харамайдар яйцеклеткалара эбэтэр зародыштара. Улаханнара араас буолар, холобур кутуйах яйцеклетката 0,06 мм кэриҥэ диэметрдаах буоллаҕына, страус гиэнэ 15—18 см буолуон сөп. Сымыыт үксүн төгүрүк эбэтэр ньолбуһах формалаах буолар, ол гынан баран сороҕор уһун синньигэс сымыыттар эмиэ баар буолаллар, холобур үөннэр гиэннэрэ.
Цахур тыла
цахур тыла-цахурдар тыллара
цахур алпабыыта:
А а  Аl аl   Б б   В в   Г г   Гl гl   Гъ гъ   Гь гь   Д д   Дж дж   Е е   Ё ё   Ж ж   З з   И и   Й й   К к   Кl кl   Къ къ   Кь кь
Л л  М м   Н н   О о   Оl оl   П п   Пl пl   Р р   С с   Т т   Тl тl   У у   Уl уl   Ф ф   Х х   Хъ хъ   Хь хь   Ц ц   Цl цl   Ч ч
Чl чl  Ш ш   Щ щ   Ъ ъ   Ы ы   Ыl ыl   Э э   Ь ь   Ю ю   Я я
И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)
'''И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)'''.
Санкт-Петербург Наукаларын Академиялара 1805 сыллаахха Кытайга ''Ю.А. Головкин'' посольствотын кытта барсыахтаах учуонайдар этэрээттэрин тэрийэр.
Этэрээт састаабыгар киирдилэр: Ф.И. Шуберт — астроном, М.И. Адамс — натуралист, И.И. Редовскай - ботаник, уо.д.а.
Кытайдар Цин ыраахтааҕылара чэрчи туһунан кэпсэтиини уһатаары посольствоны туоратта.
От түмүгэр учуонайдар бэйэлэрэ сөбүлээбит сирдэригэр тус туһунан экспедициялары тэрийэн чинчийбиттэрэ.
Редовскай Өлүөнэ өрүһүнэн илин диэкки Лаамы байҕалга барбыта.
Экспедиция маршрута
Иркутскай - Өлүөнэ өрүһүнэн - Дьокуускай - Алдан өрүс - Лаамы байҕал - Охотскай - Гижига - Камчатка - Курил арыылар - Шантар арыылар - Үт - Дьокуускай - Петербург.
Экспедиция матырыйааллара
1807 сыл олунньу 8 күнүгэр Редовскай Гижига диэн сиргэ өлбүт, ол иһин экспедиция үлэтин түмүктээбит.
Павлов Владимир Гаврилович
Павлов Владимир Гаврилович (15.08.1929—12.08.1999) — Дьокуускай куорат баһылыга буола сылдьыбыт, 1980-90 сылларга «Сахамебель» Холбоһук салайааччыта.
Олоҕун олуктара
1929 сыллаахха атырдьах ыйын 15 күнүгэр Сунтаар оройуонугар төрөөбүтэ. 20 сыл «Сахамебель» тэрилтэ дириэктэринэн үлэлээбит.
Иваново уобалаhа
Иваново уобалаhа эбэтэр Ивановскай уобалас — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия киин федеральнай уокуругар киирэр. 1936 сыл кулун тутар 11 күнүгэр төрүттэммитэ.
Чокуур
Таас үйэтинээҕи дьон чокууртан оноҕос төбөлөрүн, таас быһах биитин, кыһыах оҥостоллоро. Чокуурунан хататы кыһарыйан оҕустахха, киһи хараҕар көстөр-көстүбэт тимир кыырпахтара кыһыллан, умайан тахсаллар. Кыым – итинник үөскүүр.
Иваново уобалаhа
Хоту арҕаа өттүттэн Ярославль уобалаһын кытта, хоту өттүттэн Кострома уобалаһын кытта, илин өттүттэн Нижегородскай уобалаһы кытта, соҕуруу өттүттэн Владимир уобалаһын кытта кыраныысаалардаах.
Чокуур
Чокуур таас бэйэтэ кылабачыйан көстөр дьэҥкирдиҥи таас буолар. Ол иһин кырдьаҕастар бу тааһы сорох ардыгар сыа таас дииллэр. Хатакка туттуллар сыа таас аҥаардас чокуур эрэ дэнэр. Оттон сааҕа туттуллара – эстэриик эбэтэр эстэриик таас буолар.
Иваново уобалаhа
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга  1 048 961 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 48,93 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 81,08% (2013).
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2006 сыллахха 52,5 млрд. солк этэ. Ивановскай уобалас Киин федеральнай уокурукка наар кыракый уопсай региональнай бородуукталаах буолар. 2009 сыллаахха Россия ВРПтыттан үс гыммытыттан биирэ буолбута.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,7% эбит, ол эбэтэр 37.9 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Иваново уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ [http://statistic.su/blog/unemployment_in_russia/2012-03-27-624. 46 миэстэни ылан олорбут].
Степанида Артахинова
Степанида Михайловна Артахинова Өлүөхүмэ улууһугар 1998 сыллаахха бала5ан ыйын 13 кунугэр төрөөбутэ. Москваатаҕы государственнай социально – гуманитарнай үнстүүтү бүтэрбитэ. Кырдьаҕастар уонна имбэлииттэр интернатыгар юриһынан улэлиир, куорат Үрдүкү – спортивнай мастырыстыба оскуолатыгар спортсмен – инструкторынан улэлиир, физкультура уонна спорт үнстүүтүгэр үөрэнэнэр.
1779
1779 сыл.
Степанида Артахинова
Ох ытыннан 2007 сыллаахтан Москватааҕы государственнай социально – гуманитарнай үнстүүккэ үөрэнэ сылдьан дьарыктанан саҕалаабыта. Ыам ыйыгар 2008 сыллаахха Степанида Артахинова Кыайыы кунугэр аналлаах турнирга бастаабыта, от ыйыгар Арассыйа чөмпүөнээтигэр кыайбыта. Бу кэмтэн ыла хаамар – тэринэр аппараттаах имбэлиит киһилээх дьон, Арассыйа кубогын уонна чемпионатын хас да төгүллээх кыайылааҕа.
Николаева Светлана Ефимовна
Николаева Светлана Ефимовна - Өрөспүүбүлүкэ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ социальнай сулууспатын туйгуна, Амма улууһун ытык олохтооҕо.
1941 сыллаахха алтынньы 28 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. 1967 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын бүтэрбитэ, 1982 с. - ССКП КК уопсастыбаннай наукаларын академиятын. 1986 - 1991 сылларга Саха АССР култууратын миниистирэ этэ. 1992 - 1993 сылларга нэһилиэнньэ, үлэ уонна үлэлээх буолу социальнай көмүскэлин миниистирин солбуйааччы.
«Бочуот Знаага» уордьанынан, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
2012 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Абыраам
thumb|200px|Абыраам уонна Ысхаак, [[Рембрандт үлэтэ.]]