cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үлэ - икки араастаах
Тас үлэ диэҥҥэ дьиэ таһыгар үлэлэнэр бары үлэлэр киирсэллэр. Тыа дьоно ааҕалларынан, бу үлэлэр ордук ыарахан, кытаанах үлэлэринэн ааҕыллаллар. Тымныыга, тыалга-кууска күнү быһа таһырдьа сылдьыы бэйэтэ ыарахан, сылаас, түү да таҥастаах киһи тоҥон хаалымаары куруук хамсана сырыттаҕына эрэ сатанар. Эр дьон бэртэрэ, доруобайдара эрэ үйэлэрин тухары тас үлэни кыайаллар.
Элгээйи (Сунтаар улууһа)
Биллиилээх дьоно
Староватов Петр Хрисанфович
Аввакумов Еремей Кузьмич
Үлэ - икки араастаах
Тыа сиригэр оҥорор, тутар үлэлэр бары кэриэтэ тас үлэлэргэ киирсэллэр. Бу ыарахан үлэлэри үлэлээн-хамсаан тугу эмэ туһалааҕы оҥордохторуна, ситистэхтэринэ эр дьон үлэлэрэ сыаналанар.
Элгээйи (Сунтаар улууһа)
Биллиилээх дьоно
Андреев Борис Николаевич
Үлэ - икки араастаах
Дьиэ тас үлэлэригэр киирсэллэр; мас кэрдиитэ, тиэйиитэ, эрбээһинэ, хайытыыта, кыстааһына, муус киллэриитэ, тиэргэн хаарын күрдьүүтэ, хотоҥҥо от тиэйиитэ, киллэриитэ, уу баһыыта уонна да атыттар. Бу быстах диэн ааттанар үлэлэри барыларын эр дьон сүрүн үлэлэрин тас өттүнэн оҥороллор.
Элгээйи (Сунтаар улууһа)
Биллиилээх дьоно
Куприянова Татьяна Семеновна
Үлэ - икки араастаах
Дьиэ ис үлэтэ – сууйуу-сотуу, ас, таҥас бэлэмнээһинин үлэлэрэ. Бу үлэлэр сылаас сиргэ үлэлэнэр үлэлэринэн, сымнаҕас үлэнэн ааҕыллаллар. Билигин араас элбэх хонтуоралар үлэлэрэ бары тэҥнэһэннэр дьиэ иһинээҕи үлэлэргэ киирсэллэр.
Элгээйи (Сунтаар улууһа)
Биллиилээх дьоно
Кривошапкина Юлиана Виссарионовна - Дьүрүйээнэ
Үлэ - икки араастаах
Өй-санаа сайдан иһиититтэн үлэ-хамнас оҥорон таһаарыыта быһаччы тутулуктанара уонна онтон тирэх ылан сайдыыта өй-санаа баһыйан, бастаан, олоҕу салайан иһэрин бигэргэттэ. Yөрэх-билии сайдан истэҕин аайы үгүс илии үлэлэрин араас тиэхиникэлэр солбуйаннар өй үлэтинэн дьарыктанааччылар эбиллэн иһэллэр. Сайдыылаах дойдуларга илии үлэтэ лаппа аҕыйаабыта дьон эттэрин-сииннэрин аналлаах эрчиллиилэри, хамсаныылары оҥорон эрэ дьарыктыылларыгар тириэртэ.
Өй үлэтинэн дьарыктаныыны үгүстүк илиилэринэн үлэлиир дьон чэпчэки үлэнэн ааҕаллар. Кинилэр куруук хамсанан, сүгэн-көтөҕөн үлэлииллэр, биирдэ эмэ олоро түһэн сынньанан ылаллар, ол иһин санааларыгар өй үлэтинэн дьарыктанааччы үгүстүк олорорун сынньалаҥынан ааҕаллар. Итиннэ эбии өй үлэтэ сылаас дьиэҕэ-уокка үлэлэнэриттэн, тоҥуу-хатыы суоҕуттан кырдьык да чэпчэки үлэҕэ киирсэрэ сөп.
Yөрэҕи-билиини баһылааһынтан өй үлэтинэн дьарыктаныы саҕаланар. Уһуннук олорон эрэ өй үлэтинэн дьарыктаныы эт-сиин хамсыыр-имсиир дьоҕурун сыыйа-баайа сүтэрэн барыытыгар тириэрдэр. Тыыннаах киһи өйө-санаата этиттэн-сииниттэн туспа барар кыаҕа суох. Өй-санаа бары эньиэргийэтин эттэн-сиинтэн быһаччы ыларыттан эт-сиин мөлтөөтөҕүнэ, сыыйа-баайа өй-санаа эмиэ мөлтүүргэ тиийэр.
Эти-сиини анаан-минээн дьарыктааһын, эрчийии өй үлэтинэн дьарыктанар дьонтон ирдэнэр. Куруук сылаас сиргэ сылдьыы, үлэлээһин киһи тымныыны тулуйар дьоҕурун мөлтөтөрүн тэҥэ, ыарыыларга утарылаһар дьоҕурун суох оҥорон, эти-сиини мөлтөтөрүттэн тымныйан ыалдьыы кэлин кэмҥэ куорат дьонугар лаппа элбээбитэ бэлиэтэнэр.
Сахалар «Yлэлиир-хамсыыр» диэн холбуу этиини куруук туһаналлар. Эт-сиин хаһан баҕарар хамсаннаҕына эрэ табыллар, бары сүһүөхтэрэ имиллэн, тэнийэн биэрэн иһиэхтээхтэр. «Сүһүөҕү тэнитии» диэн сүһүөхтэри ууннары тардынан, тыыллаҥнаан эрчийии ааттанар. Киһи хамсыыра аҕыйаатаҕына сүһүөхтэрэ өр кэмҥэ хамсаабаккалар хам хатыраннар, уҥуохтара чарааһааннар үйэтэ кылгыыр. Эти-сиини эрчийии, хамсатыы син-биир үлэттэн тахсар. Эт-сиин хамсааһыҥҥа, үлэҕэ куруук наадыйар.
Ханнык баҕарар үлэни кыайа-хото таһаарыылаахтык уонна уһуннук үлэлииргэ 50 мүнүүтэ тохтообокко үлэ кэнниттэн 10 мүнүүтэ тохтуу түһэн, эти-сиини сынньатан, өйү-санааны аралдьытан ылыы наада. Өй үлэтинэн дьарыктанар киһи бу кэмҥэ этин-сиинин эрчийиинэн, хамсаныыларынан дьарыктанан ылара этэ-сиинэ бөҕө туруктаах буоларын хааччыйар.
Сайдыылаах, үөрэхтээх-билиилээх дьон куһаҕаннык саныыр илиилэрин үлэтин үлэлээбэтэхтэринэ эбэтэр эттэрин-сииннэрин анаан-минээн хамсаныыларынан эрчийбэтэхтэринэ эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөн-ахсаан, хамсыыра-имсиирэ аҕыйаан иһэрин, үйэлэрэ кылгыырын араас суруйуулартан билэллэр.
Сааһыран истэххэ өй-санаа мунньуллан эбиллиитинэн туһанан өй үлэтинэн дьарыктаныыга киһи көһөн биэриитэ олох биир тутаах ирдэбилэ буолар. Бэйэтэ илии үлэһитэ киһи сааһырдаҕына, аҕа ууһун баһылыга буоллаҕына, элбэх оҕолорун үлэлэрин-хамнастарын салайар, сиэннэрин үлэҕэ-хамнаска үөрэтэр кэмигэр илии ыарахан үлэлэриттэн тэйэн, салайар, дьаһайар үлэҕэ көһөн барыыта тиийэн кэлэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Gorizont RT
Gorizont RT (сахалыы Горизонт РТ, толору нууччалыы юридическай аата Телекоммуникационная компания Горизонт РТ, толору норуоттар идентификатор аата Telecommunication company Horizon RT)
Саха Сиригэр 1992-2008 сыллаахха дылы үлэлии сылдьыбыт сотовай оператор GSM уонна GPRS, EDGE, 2G ситимигэр үлэлиирэ, ону таһынан спутниковай сибээһинэн Motorola тэрилтэни кытта бииргэ үлэлээн Саха Сирин хабара.
Тэрилтэни МТС тэрилтэҕэ чэпчэки сыанаҕа атыылааһын, ону таһынан харчы сиэһинэ улахан коррупция скандалын таппыта.
Абулхайр-хан (Узбек ханствота)
Абу-л Хайр-хан (1412−1468) — 1428–1468 сылларга Узбек улууһун хаана, Шибанид төрүттээх буолар, ону таһынан Дьүчи сыдьаана, Давлат-шейх-оҕлан уола.
Абу-л Хайр-хан төрдө
Чыҥыс Хаан — Дьүчи-хаан — Шибан — Байнал Бахадур — Есу-Бука — Джучи-Бука — Бадагул — Минг Тимур-хан — Пулад-султан — Ибрахим-султан — Даулат-шейх-султан — Абулхайр-хан.
Былааска кэлиитэ
Абулхайр 16 саастааҕар Узбек улууһун хаана буобута. Маҥан Ордуу (Ак Орда) ыһыллыбытын кэнниттэн араас дойдулар үөскээбиттэрэ, олор бары бэйэ-бэйэлэрин сирдэрин былдьаһан сэриилэспиттэрэ. Абулхаир ол кэмҥэ хаан буолан түөрт уон сыл устата, ол аата 1428 сылтан 1468 сылга диэри бэйэтин сирин тутан олорбута уонна өстөөхтөр сирдэрин баһылаабыта (билиҥҥи Казахстаан сирэ). Абулхаир сирэ Урал өрүстэн ылата Балхаш күөлгэ диэри уонна Сырдарья өрүскэ диэри тарҕаммыта.
Абулхайр салайар кэмэ
мини|Рабии мавзолея. Түркистан Абулхаир 1428 сыллаахха Тура киин куораттах Сибиир ханствотын сэриилээн ылбыт.
1430 сыллаахха кылгас кэмҥэ Хорезмы баһылаабыта.
1446 сыллаахха Сыгнак уонна Сузак куораттары сэриилээн ылбыта.
1446 сыллаахха Абулхайр-хан судаарыстыбатын киин куоратын Тура куораттан Сыгнакка көһөрбүтэ.
Оҕолоро
Абулхаир-хан уон биир уол оҕолоох этэ: Шах Будаг султан, Ходжа Мухаммед султан, Ахмед султан, Мухаммед султан, Шайх-Хайдар султан, Санджар султан, Ибрагим султан, Кучкунджи-хан, Суюнчходжа-хан, Ак бурун султан, Сайид Баба султан.
Өлүүтэ
Абулхаир 1468 сыллаахха ойраттары утары сэриигэ бараары сылдьан өлөн хаалбыта. Кини өлбүтүн кэнниттэн Узбек ханствота ыһыллыбыта.
Тойбохой (Сунтаар улууһа)
Тойбохой — Сунтаар улууһун Тойбохой нэһилиэгин киинэ.
Крылов Николай Александрович
Николай Александрович Крылов (1946) — суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ (1996), суруналыыстыка эйгэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2004). Төрөөбүт сирэ           ССРС, Саха АССР, Бүлүү оройуона, Бүлүү куората Гражданствота            ССРС Россия Идэтэ                    историк, история учуутала, суруналыыс, телевидения редактора Наҕараадалара    Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1996), суруналыыстыка эйгэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай  бириэмийэтин лауреата (2004). «Честь, достоинство, профессионализм» диэн Россия Суруналыыстарын союһун Үрдүкү бэлиэтэ (2021).
Биография
1946 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр Саха АССР Бүлүү оройуонун Бүлүү куоратыгар төрөөбүтэ. 1963 сыллаахха Бүлүүтээҕи Райпромбыткомбинатка столярынан үлэлээбитэ. 1965 сыллаахха Бүлүү оройуонунааҕы «Октябрь суола» хаһыат фотокорреспондена. 1974 сыллаахха Бүлүү оройуонун Чернышевскайдааҕы орто оскуола историяҕа учуутала. 1976 сыллаахха М. К. Аммосов аатынан Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай университеты бүтэрэн историк,  история учуутала идэтин ылар. 1978 сыл - Бүлүү оройуонунааҕы «Октябрь суола» хаһыакка сурук уонна маассабай үлэ салаатын сэбиэдиссэйэ. 1983 сыл – Саха АССР ГОСТЕЛЕРАДИО-тын арҕаа улуустарга үлэлиир аналлаах корреспондена. 1987 сыл - Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Социалистическая Якутия» хаһыат аналлаах корреспондена. 1989 сыл - ССРС  норуодунай депутата А.С. Борисов көмөлөһөөччү- сэкэрэтээрэ. Политолог-суруналыыс. 1990 сыл - Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Саха сирэ» уонна «Советы Якутии» хаһыаттар аналлаах корреспонденнара. 1993 сыл - Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Саха сирэ» хаһыат идеологияҕа салаатын корреспондена. 2002 сыл - Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Саха сирэ» хаһыат промышленноска салаатын редактора. 1983 сыл, алтынньыттан – ССРС суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ. 1984 сыллаахха  ССРС  Киин телевидениятын анал  куурустарыгар үөрэммитэ уонна   “ телевидения редактора ” диэн идэни ылбыта. 1993-1998 сылларга «Сахаалмазпрофинвест» үп хампаанньатын пресс-сэкэрэтээрэ.
Уопсастыбаннай үлэтэ
Сэбиэскэй кэм ыччата буолан, оччотооҕу оҕону иитии бары кэрдииһин толору ааспыта. Пионерскай дружина этэрээтин салайааччытыттан автономияны тэрийсибит Степан Аржаков аатынан биллэр-көстөр совхоз комсомольскай тэрилтэтин киин отделениетын комитетын сэкэрэтээринэн, үлэ коллективтарыгар агитаторынан, пропагандиһынан үлэлээбитэ. «Знание» уопсастыба чилиэнэ этэ. 1991 сыллаахха “Саха кэскилэ” уопсастыбаннай тэрилтэ бэрэстэбиитэлин быһыытынан Алма-Ата куоракка ыытыллыбыт “Киһи быраабын көмүскээһиҥҥэ Аан дойдутааҕы конгреска” кыттыыны ылбыта. 2009 сыллаахтан Бүлүү улууһун «Олох суола» хаһыатын селькордарыгар ( биир оҕоҕо, биир улахан киһиэхэ)  бэйэтин анал бириэмийэтин анаан туттарар. Итини таһынан суруналыыс Н.А.Крылов уонна Сталинград иһин кыргыһыы кыттыылааҕа, сэрииттэн «Слава» уордьан үһүс истиэпэнэ уордьаннаах кэлбит аҕата Егоров Александр Гаврильевич анал бириэмийэлэрин Чернышевскай уонна  1 Күүлэт орто оскуолаларын бүтэрэр оҕолор сыл аайы ылар чиэстэнэллэр. 2018 сыллаахтан өрөспүүбүлүкэҕэ саҥаны-сонуну киллэрэр уопсастыбаннай хамсааһыннары өйүүр «Илин» диэн уопсастыбаннай тэрилтэ хос бэрэстээтэлинэн үлэлиир. Россия суруналыыстарын сойууһун Дьокуускайдааҕы салаатын 14-с сьеһин делегатынан талыллыбыта.
Айар үлэтэ
Николай Крылов – дьон-сэргэ ортотугар улахан сэҥээриини ылар, киэҥ сабыдыаллаах буолар үгүс ыстатыйалар автордара. Ол курдук, айылҕа харыстабылын, аармыйаҕа дедовщина, Аҕа дойду көмүскэлин иһин сэрии кэмигэр «үлэ фронугар» кыһалҕаны көрсүбүт ыччаттар, Сангаар шахталарыгар умса быраҕыллыбыт кыргыттар тустарынан, алмаас промышленноһын, айылҕа гаастаах сирдэрин туһаҕа таһаарыы, Арктика кыһалҕаларын туһунан бэрт элбэх суруйуулардаах. «Саха сирэ» хаһыат промышленноска салаатын редакторынан үлэлии сылдьан өрөспүүбүлүкэ промышленнай сайдыытын олохтоохтук, киэҥник, туруулаһан сырдаппыта.
Кинигэлэрэ
1995 сыл - Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай-экономическай сайдыытыгар аналлаах «Саха – цивилизация на полюсе холода» диэн Россия Тас дойдуларга дьыалатын министиэристибэтин «Международная жизнь» сурунаалын анал таһаарыытын бэлэмнээн Москваҕа нууччалыы уонна английскайдыы тылларынан таһааттарбыта. 2002 сыл- уһулуччулаах юрист, Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокурорунан, Үрдүкү Суутун бэрэстээтэлинэн үлэлээбит киһи туһунан «Николай Каратаев» диэн бастакы кинигэтэ тахсыбыта. 2005 сыл- «Төлөнүллүбүт иэс” («Исполненный святой долг») Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Н.С. Степанов туһунан. Бу кинигэ 2022 сыллаахха иккиһин эбиллэн, тупсарыллан Владивостокка “Дальпресс” издательствоҕа бэчээттэммитэ. 2006 сыл - «Илин эҥээр кэскилэ» («Светлые дали Заречья») Улуу Өлүөнэ уҥуоругар магистральнай газопровод туоратыллыбытын туһунан. 2017 сыл - «Васильев Семен Митрофанович») Социалистическай Үлэ Дьоруойа, аламаас промышленноһын экскаваторщиктарын биригэдьиирин туһунан. 2019 сыл - «Человек, опередивший свое время» Саха сириттэн бастакы Үлэ Дьоруойа П.Х. Староватов туһунан. Итини таһынан «Лючинцы на рубеже веков», «Цветы, опаленные огнем», «Сүүрбэһис үйэ сүдү киһитэ”, «Учитель ученических признаний», «Үйэлээх өйдөбүнньүк» диэн, онтон да атын кинигэлэр тахсалларыгар кыттыыны ылбыта.
Буруй
Буруй диэн киһи туох эрэ сыыһаны куһаҕаны гыммытын өйдөөтөҕүнэ буолар иэйии. Киһи буруйун төһө дириҥник билинэрэ ылынара араас төрүөттэртэн тутулуктаах - төй, сүрэл, дьиэ кэргэн иитиитэ, түмэт үгэстэрэ, култуура, итэҕэл. Буруй кэмсинии, хомолто, кыбыстыы курдук иэйиилэри кытта ситимнээх.
Психопатия ыарыылаахтар буруй диэни билбэттэр, куһаҕаны гыммыттарын иһин олох кэмсиммэттэр. Туохха барытыгар бэйэлэрин куотуналлар, атыттары буруйдууллар. Төттөрүтүн, бырахтарыы уонна тууйуллуу ыарыылаахтар ардыгар бэйэлэрин аһары буруйданаллар. Бырахтарыылаахтар суох буруйдарын өйдөрүгэр толкуйдаан баран онтон кэмсинэллэр. Тууйуллуулаахтар уруккуну эргитэн кэлэ-кэлэ бэйэлэрин буруйданаллар эбэтэр кимиэхэ эрэ сыыһаны гыммытым дуу диэн долгуйаллар.
Мүслым Маҕомаев
Мүслым Маҕомаев (Müslüm Məhəmməd oğlu Maqomayev, Muslim Magomayev ол эбэтэр ) (1942–2018) — сэбиэскэй уонна азербайджанскай ыпыаһыт, опернай эстрада ырыаһыта. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр 1942 сыллаахха Баку куоратка төрөөбүтэ, Алтынньы 25 күнүгэр 2008 сыллаахха Москваҕа өлбүтэ.
Тулаайах оҕо уратыта
Тулаайах оҕолор аһара элбээтилэр уонна кинилэр буруйу-сэмэни оҥороллоро элбэх диэни бары билэбит. Төһө да итини билбиппит иһин өй-санаа үөрэҕин тутуспаппытыттан аҥардас дьахталларга харчынан, онон-манан салайар былаас көмөлөһө сатыыр.
Оҕолору атаахтатан, аһара маанылаан иитии түмүгүнэн ханнык да ыараханы, үлэни тулуйбат, кыайбат буола улааталларыттан эдэр кэргэнниилэр арахсаллара эмиэ элбээтэ. Төрөппүттэрэ арахсыбыт оҕолор өйдөрө-санаалара туруга суох буола улааталларын бары билэллэр, суруйаллар. (1,28).
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии киһи өйө-санаата сайдыытыгар эмиэ быһаччы сыһыаннаах. Ол курдук эр киһи уонна дьахтар дьон икки өрүтүн үөскэтэллэр, икки аҥы өйдөөхтөр-санаалаахтар. Эттэрин-сииннэрин уратыларын курдук эр киһи уонна дьахтар өйдөрө-санаалара, олоххо сыһыаннара эмиэ биллэр уратылаахтар. Бу уратылара оҕону хайдах харыстыыртан биллэрин, икки аҥы арахсарын таба туһаныы эрэйиллэр.
Оҕо өйө-санаата биир тэҥник, туруктаахтык сайдарыгар, ити этиини билэ, тутуһа үөрэниитигэр икки төрөппүтэ бааллара эрэ туһалыыр. Ол курдук ийэ оҕотун көрөр-истэр, харыстыыр санаата элбэҕиттэн “Оҕом сылайбыт, сынньаннын, сыттын” диэн элбэхтик этэриттэн оҕото кини ыарахан диир үлэлэрин үлэлээбэт, сүрэҕэ суох буола улаатар. Онтон аҕата “Оҕом тулуй, маны хайаан да оҥор” диэн үөрэҕэ тулуурдаах, үлэни-хамнаһы кыайар киһини улаатыннарар.
Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар киһи буолууну ситиһэригэр икки төрөппүт бааллара, иккиэн тэҥҥэ кыттыһаллара туруктаах өйдөөх-санаалаах киһини улаатыннарар. Ол курдук оҕо маанылыыр, атаахтатар киһиэхэ эмиэ наадыйарын ийэтэ толорор, онтон аҕата тулуурга, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэрэ улахан туһалаах.
Быраҕыллыбыт дьахтар быраҕан барбыт эр киһини абааһы көрөрө элбэҕиттэн оҕотун эмиэ эр дьону абааһы көрөр гына иитэн кэбиһэрэ, улааттаҕына сыыһа-халты туттунуулары оҥорон кэбиһэр киһиэхэ кубулутара куһаҕаҥҥа эрэ тириэрдиэн сөп.
Сахалар соҕотох дьахтар оҕотун “Тулаайах оҕо”, “Аҥардас дьахтар оҕото” диэн туспа арааран ааттаан өйө-санаата икки төрөппүттээх оҕотооҕор уратылааҕын, туруга суоҕун биллэрэн этэллэр. Тулаайах оҕо өйө-санаата кэлтэйдии, дьахтар өйүнэн-санаатынан баран хаалара уол оҕо улаатан баран эр дьону кытта биир тылы буларын уустугурдар. Эр дьон ортолоругар кыайан тэҥнээхтик сылдьыбакка эрэйи көрөрө үөскүөн сөп.
Аҥардас дьахтар оҕону иитэринээҕэр государство толору бэлэмигэр иитиллэр оҕолор өйдөрө-санаалара иитээччилэриттэн эрэ тутулуктанар. Аныгы үөрэх-билии сайдыбыт кэмигэр оҕону сөптөөхтүк иитиини эр киһи уонна дьахтар иитээччилэр көмөлөөн оҥорор кыахтара улахан. Аҥардас дьахталлар оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн аналлаах оҕо иитэр дьиэҕэ ииттэрэн ылаллара буоллар арыычча киһилии майгылаах кэлэр көлүөнэлэниэ этилэр.
Аҥардас дьахталлар уол оҕону кыайан киһи быһыылаахтык иитэр кыахтара кырдьык суоҕун билинэн, былыргылар курдук ханнык эрэ чугас аймахтарыгар сыстаннар, көмөлөһүннэрдэхтэринэ уол оҕо иитиитэ табыллыа этэ. Омук сайдарын туһугар үлэни-хамнаһы кыайар эр дьон ордук туһалаахтар. Ол иһин уол оҕолору иитии үлэлии сылдьар аҕалара баарыгар эрэ кыалларын билэн, оҕолору аҕаларыттан араарыа суоҕа этибит.
Үлэни-хамнаһы кыайар, бэйэлэрэ кыахтаах, арыгыһыт буолбат эр дьон чахчы аҕыйахтар, сааһыран истэхтэринэ өссө аҕыйыыллар. Урукку кэмҥэ сахаларга эр дьон хас да кэргэннэнэллэрэ хааччахтаммат этэ. Барыта эр киһи кыаҕыттан, баайыттан эрэ тутулуктанара. Билигин ырыынак олоҕо эргийэн кэлбитинэн оччотооҕу кэмнэргэ олоххо туһалаах үгэспитин аныгы олохпутугар хаттаан киллэриэхпит этэ.
Сааһырбыт эр дьон сайдыылаах буор куттарын эдэр дьахтары кэргэн ылан кэлэр көлүөнэлэргэ биэрэллэрин хааччахтыа суоҕа этибит. Бу улахан туһалаах үгэһи оннугар түһэрдэхпитинэ элбэх өйдөөх, сайдыылаах буор куттаах кэлэр көлүөнэлэрбит элбээннэр омукпут сайдыытын ситиһэллэрэ кыаллыаҕа.
Иккис кэргэнин ылар эр киһи бастакы кэргэнин, киниттэн оҕолорун бырахпат, көмөлөһөр, кэлэ-бара сылдьара тохтообот. Дьахтар төһө да хомойбутун иһин быраҕыллан хаалбат, эр киһини аһара абааһы көрбөт. Бу быһаарыы үгүс дьахталлар эрдэрэ күүлэйдээн баран төннөн кэллэҕинэ бырастыы гыналларыгар олоҕурар. Бу быһыы билигин дьон ортотугар баар көстүү буолар.
Оҕо тулаайах хааларын суох оҥоруу эр киһи хас да кэргэни ыларыттан кыаллар кыахтаах. Хас да кэргэннээх эр киһи хаһан баҕарар оҕолоругар көмөлөһөр, иитиһэр кыаҕа быстан хаалбат, оҕо хаһан баҕарар аҕалаах, аҕатын билэр, кини курдук үлэһит буола улаатар кыахтанар. Итини тэҥэ аҕатын сайдыылаах буор кута оҕотугар бэриллэрэ өйө-санаата түргэнник сайдарыгар, киһилии быһыыланарыгар, үлэни-хамнаһы кыайарыгар тириэрдэрэ ордук улахан суолталаах.
Оҕону иитиини тупсарыыга, тулаайах оҕолору аҕыйатыыга анаан кыахтаах, баайдаах эр киһи хас да кэргэннэниитин сокуонунан көҥүллээһин омукка сайдыыны аҕалыа этэ. (2,112).
Туһаныллыбыт литература
1. Баркан, А. О чем говорит детский рисунок. – М.: АСТ, Астрель, 2010. – 94 с.
2. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Джерси (арыы)
thumb|Джерси арыы Гернси арыыттан соҕуруулуу-илин сытар Дже́рси (Jersey, Jersey , Jèrri) — Ла-Манш силбэһиигэ баар арыы, Нормандия арыыларыгар киирэр. Нормандия арыыларын саамай улаханнара, иэнэ — 116 км².
Олохтоохторо — 105 500 киһи (2017 сыллааҕы сыанабылынан). Джерси бейливик  — Британия монархиятын хоруонатын сирдэрин ахсааныгар киирэр эрээри, Улуу Британия сорҕото буолбатах. Джерси арыыны Британия сэбилэниилээх күүстэрэ көмүскүүр эбээһинэстээхтэр. Джерси туспа түмэннээх — Джерси штааттара. Джерсигэ хас да бытархай арыылар киирэллэр.
Карахан мавзолейа
Карахан мавзолейа (Аулие-ата мавзолейа) (Қарахан кесенесі) — Казахстан Тараз куоратыгар Толе би уонна Байзак батыр уулуссаларын быһа охсуһуутугар баар XI үйэ архитектуратын пааматынньыга. Караханидтар династияларын бэрэстэбиитэлин уҥуоҕун үрдүгэр оҥоһуллубут тутуу.
Устуоруйат
хаҥас|мини|300x300пкс|Карахан мавзолейыгар киһи уҥуоҕа Олохтоох дьон номох быһыытынан кэпсииллэринэн, мавзолей түүрдэртэн аан бастакынан ислам итэҕэлин ылыммыт, Караханидтар династияларын төрүттээбит Карахан уҥуоҕун үрдүгэр тутуллубут.
Чинчийээччилэр этэллэринэн, мавзолей Караханидтар династияларын бэрэстэбиитэлэ Шах-Махмуд Бугра Карахан уҥуоҕун үрдүгэр тутуллубут. Кини туһунан чинчийээччи Василий Каллаур биллэр кэпсээннэрэ, суруктара бааллар. Олорго маннык этиллэр: «Абду-р-Рахим-Баб. Кини уола Ша-Хасан, иҥэриллибитинэн Кылыдж-Карахан… Кини уола Абдул-Халык-хан. Уҥуоҕа -- Отрарга (Туркестан куорат соҕуруу өттүгэр, оттон Аулие-ата уҥуоҕа — Талас үрэххэ. Аулие-ата иккис уола Касым-хан-Баба диэн ааттааҕа, кини эһэтэ — Кыран-шейх, күтүөтэ Махмуд-хан-шейх, кыыһа Биби-айша, кини уҥуоҕа Аулие-Ата куораттан икки хардыылаах сиргэ баар».
Мавзолей биһиги күммүтүгэр диэри урукку көстүүтүнэн ордон хаалбатах. 1905 сыллаахха (сорохтор этэлэринэн, 1920 сыллаахха) бүтүннүү диэри көтүрбүттэрэ. Кэлин биирдэ уруккутун курдук үтүгүннэрэн, саҥаттан туппуттара. Мавзолей иһигэр чардаат ордон хаалбыт. Тутууну ташкент ишаһа Саид Бакханов үбүлээбит. .
2002 сыллаахха Тараз куорат 2000 сааһын көрсө, рестоврациялаабыттара.
Сарата
Сарата (Сарата) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 550 (2011).
ArcelorMittal
Салалтата — Амстердам.
1. Арселор Митталь бэйэтэ - 23%
2. Mitsui Group - 36% (иннэ эбии Sumitomo Metal Industries нөҥүө Япония планета 70% тимирин тутар курдук буолар).
3. BlackRock - 10%
4. The Vanguard Group -10%
5. Быһа холоон - 10% акцията көҥүл эргийэр.
Sumitomo Corporation
Sumitomo Corporation — Дьоппуон саамай улахан бизнес араас эйгэтин салайар тэрилтэтэ, улахан бөдөҥ конгломерат, 426 тэрилтэ иһигэр 132 омук сиригэр холбонор, оҕуруоттан саҕалаан промышленнай табаарга тиийэ.
Онтон кини бэйэтэ Sumitomo Group иһигэр киирэр.
Fortuna 500 иһигэр холбонор.
Гиипсэ
мини|Гиипсэ Гиипсэ — тутууга киэҥник туттуллар үрүҥ эбэтэр бороҥнуҥу минерал, химичэскэй састаабынан сульфат (CaSO4•2H2O).
Биир көрүҥэ селенит, иккис көрүҥэ — алебастр диэн ааттанар.
Америка пуочта өҥөтүн тэрилтэтэ
Америка пуочта өҥөтүн тэрилтэтэ, кыччатан АПӨТ (ааҥл: United States Postal Service, кыччатан USPS, норуотка U.S. Mail) - АХШ дойдутун федеральнай былаас тэрилтэтэ уонна сир шаарын үрдүнэн саамай бөдөҥ үптээх уонна инфраструктуралаах почта буолар, 2022 сылга 39000 массыыналаах, 3276 көтөр ааллаах (олортон 200 трансатлантическай рейстары оҥорор авиалайнердар).
Ону таһынан АПӨТ тэрилтэ Америкаҕа саамай улахан үлэ миэстэтин биэрээччи - 700 тыыһынча киһи үлэлиир уонна 150 тыыһынча киһи обычнай почтальоннар.
Лас Вегас
thumb|Лас Вегас
Буруйу оҥоруу
Буруйу оҥоруу (түүрк төрүнүгэр — Кылмыс) диэн төрүн кэһиитин гыныыта (аактата) буолар. Ханнык гыныы буруй буоларын араас дойдуларга (юрисдикцияларга) араастык быһаараллар. Киһини өлөрүү, күүһүлээһин, уоруу курдук ыар гыныылар бары дойдуларга буруй (кылмыс) быһыытынан билинэллэр уонна дьүүллэнэллэр.
Лас Вегас
Лас Вегас диэн АХШ Невада штатыгар баар куорат. Куорат нэһилиээнньэтэ 2009 сыллаахха 567,641 киһи этэ. Ону тэҥэ Лас Вегас Невада штат Кларк уокуругун административнай центра.
Историята
1854 сыллахха мормон фермердар олорбуттар. Испаннар ол сири Лас Вегас диэн ааттыыллара, тоҕо диэн биир улахан хонуу эбит. Хонуу 1854 сылга дылы элбэх эбит. Куорат килиимэтэ олус кураанах эбит. Невада штат соҕуруутун барытыгар майгыннаан тула барыта пустыня.
Буруйу оҥоруу
Буруй көрүҥнэрэ
Ил утары буруйдар:
Дьүүллэбил утары буруйдар:
Лас Вегас
Историята
1864 сыллаахха АХШ армията онно кириэппэс тууппут. Калифорния штатыгар баран иһэр дьон тохтоон баар источниктартан ууну иһиэххэ сөп. 1905 сыллахха Вильям Кларк аттыгар баар сири атыыласпыт уонна тимир суолу тутарга дьаһайбыт. Бастаан Лас Вегас тимир суолун куората диэн тутуллубут. Куоратынан 1911 сыллаахха аттаммыт.
Культурата
Лас Вегас биир биллэр өттө диэн арыгыны иһэргэ уонна хаартылырга олус иллэҥ сокуоннардаах эбит. Хаартынан оонньууру Невада штата 1931 сыллаахха сокуоннай диэн аатаабыт, онтон 1941 сыллаахха Лас Вегас биллэр гостиницалара тутуллуулара саҕаламмыт.
Араас өҥнөөх казиноларынан киэҥник биллэр. Цезарь Пэлас гостиница Римскай Империя темалаах, онтон Париж Лас Вегас - Париж курдук уонна да атыттар.
FedEx
FedEx (толору аата Federal Express) — АХШ иккис улахан пуочтата, USPS кэнниттэн. Аан Дойдуга биир бөдөҥ пуочта буолар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Никитин Молот Павлович
Бөһүөлэгим киэн туттар кырдьаҕаьа
Эбээн-Бытантай улууһугар Сахандьа диэн дьон-сэргэ таптаан, сөбүлээн олохсуйбут улахан түөлбэлэрэ баар эбит. Онтон төрүттээх хас даҕаны аҕа уустара былыыр Күһүүргэ кэлбиттэр уонна биир сүүнэ улахан үрэххэ олохсуйбуттар. Ол үрэхтэрин бэйэлэрин төруүт дойдуларын аатынан Сахандьа диэн ааттаабыттар. Онон Күһүүргэ Сахандьа үрэҕэ диэн баар буолбут. Дьэ манна табанан байбыт удьуор табаһыттар үйэттэн - үйэҕэ өбүгэлэрин үгэстэрин салҕаан таба иитиитинэн дьарыктанан олорбуттар. Кэлин холбоһуктааһын, бөһүөлэктээһин хампаанньата ыытыллан үчүгэй мэччирээннээх, бултаах - алтаах даҕаны Сахандьа иччитэхсийбит, быраҕыллыбыт. Дьэ ити бөһүөлэги, ити сири-уоту урукку чөлүгэр түһэрээри «Сахандьа» диэн общинаны тэрийбиттэр.
Молот Павлович Никитин – бөһүөлэкпит убаастабыллаах кырдьаҕаьа. Ỵйэтин–сааһын тухары үлэлээн-хамнаан, билигин бочуоттаах ытык кырдьаҕас этэ. Мин кини туһунан элбэҕи билээри, ол билиибин кытта үллэстээри бу үлэбин толордум. Кини сэрии кэмин оҕото, маастар табаһыт, сирдьит киһи
Никитин Молот Павлович, 1931 сыллаахха Саккырыыр оройуонугар(билигин Эбээн-Бытантай улууһугар) Ольга Петровна уонна Павел Иванович Никитиннэр диэн көс эбээннэр дьиэ кэргэттэригэр иккис оҕонон төрөөбутэ. Никитиннэр элбэх оҕолоохторо: Анна, Молот, Мария, Бүөтур, Шура уонна Сеня. Оҕо сааһа кытаанах кэмҥэ ааспыта. Гражданскай уонна Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриилэр сыллара алтыһар кирбиилэрэ этэ. Ол кэмҥэ көс эбээннэргэ уол оҕо төрөөтөҕунэ, улахан үөрүү буолара.Уол оҕо дьиэҕэ-уокка, үлэҕэ-сырыыга, булка-аска аҕатыгар илии-атах буолара. Ити эбээһинэһи Молот Павлович 7-8 сааһыттан толорон барбыта. Ити курдук, чугастааҕы ыаллар ордургуур, сөҕөр-махтайар, хайҕанар уол буолан хороччу улаатан, дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэн-көстөн испитэ.
Ыал улахан оҕото буолан оскуола аанын өҥөйбөтөҕө, оскуолаҕа үөрэнэригэр кини чахчы солото суох этэ, ол курдук кини дьонун кытта атын сиртэн сиргэ көһө сылдьаллара, тоҕо диэтэххэ табаларын аһа бүттэ да астаах сиргэ көһөн иһэллэрэ. Эһэм сылы сыллаан оскуолаҕа сырыттаҕына, бу элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн ыал аатыттан тахсыах кэриҥнээҕэ, ол иһин дьиэ кэргэн сүбэтинэн эһэм кэлиҥҥи оҕолор улааталларыгар, үөрэнэллэригэр көмө киһинэн буолара быһаарыллыбыта.
Молот Павлович сэрии кэмин оҕото буолар. Сааһынан сэрии уотугар көҥуллэммэт этэ, ол иһин сэрии кэмигэр сэриигэ сылдьар дьоннорго танас-сап ыытарга көмөлөһөрө. Аччыктыыллара, тоҥоллоро, ыарахан үлэлэри үлэлииллэрэ онтон толлубат этэ. 11 сааһыттан ученик-пастуҕунан улэлээбитэ, онтон 13 сааһыттан дьиҥнээх пастух аатын ылбыта. Баара-суоҕа 17 сааһыгар, 1948сыллаахха, ыстаадаҕа биригэдьииринэн анаммыта. Онтон ыла бэйэтиттэн быдан аҕа саастаах, олоҕу билбит-көрбут улахан дьону уонна кинилэри кытары көрсүһэ сылдьар, биригээдэҕэ улэлиир табаһыт кэргэттэрин, оҕолорун бүүс-бүтүннүүтүн салайан, дьаһайан үлэлээн барбыта. Аҕа дойду көмүскүүр сэрии кэнниттэн өлүүнү-сүтүүнү оҥорунар, алдьаныыны-еээһэниини чөлүгэр түһэринэр бастакы пятилеткалар ирдэбиллэрэ байыаннай бэрээдэгинэн наһаа кытаанаҕа. Судаарыстыба биэрбит сорудаҕа халбаҥа суох, булгуччулаахтык толоруллара ирдэнэрэ. Оттон ол бириэмэҕэ кыра да, улахан да салайар кадрдары сүүмэрдээһин эмиэ тубэспиччэ буолбата. Салайыыга бэйэтин кордорбут. Олох ирдэбилин табатык өйдүүр, дьыалатыгар чахчы бэриниилээх, быьатын эттэххэ, иһэ-таһа биллибит дьону салалтаҕа аныыр этилэр.Оччолорго ити ирдэбиллэри барытын толорор ыччаттар ахсааннарыгар мин эһэм Молот Павлович сөп тубэспитэ. Ол, 1948 сылтан сааһыран, доруобуйата мөлтөөн сорсуйуор диэри, үйэ аҥарын кэриҥэ кэм устата салайар үлэ лээмпэтин устубакка ньүккүйэн, үлэлээн кэлбитэ. Ол үлэ усталаах туоратыгар элбэх ахсааннаах эдэр табаһыттары иитэн-үөрэтэн, табаһыт идэлээх дьон олортообута.Онтон аҕыйаҕа суох кырдьаҕаьы, кыамматы араначчылаан, көрөн-харайан кэлбитэ.
Молот Павлович үөрэммэтэҕин кэмсиммэтэҕэ. Кини сыты-хотуу, билиэн-көрүөн баҕалаах, чобуо өйдөөх буолан, бэйэтин кэмигэр олохтон хаалбатаҕа, өрүүтүн инники сылдьара. Комсомол, партия, бэйэтин үлэҕэ үрдүк ситиһиилэрэ, дьон-сэргэ сүбэтэ-амата кынаттанан, олоҕу кытта тэҥҥэ хаамсан испитэ.
Молот Павлович олоҕун устатыгар элбэх араас таьымнаах мунньахтарга кыттан, сана уллэстэн, тоьолоох дьону-сэргэни кытта билсэн, рабочайдары, араас куораттарыгар сылдьыбыта, араас колонон халлаанынан, сиринэн, унан айаннаабыта.
Молот Павлович оҕо сааһыттан таба иитиитинэн дьарыктаммытын устатыгар маннык хаһаайыстыбалар: «Оленьсовхоз», «Опытнай станция», «Булун» совхоз, «Сахандьа» община үгүс өрүттээх үлэлэрин-хамнастарын үмүрүтэ тутууга үгүс сыратын-сылбатын билиитин-көрүүтун биэрбитэ. Бу хаһаайыстыбалар төһө даҕаны ааттара, олорон ааспыт үйэлэргэ атын-атын буолбуттарын иһин сыаллара-соруктара биир этэ: таба ахсаанын элбэтии, таба боруодатын тупсарыы, олору кытта сэргэ ыччаты иитии, табаһыт дьон олоҕун тупсарыы. Молот Павлович онно барытыгар салайааччы быһыытынан сүрэҕинэн-быарынан ылынан бэриниилээхтик үлэлээбитэ. Кини сыралаах улэтин салалта да сыаналыыра, ордук бииргэ үөскээбит-үлэлээбит үөлээннэхтэригэр үрдүктүк сыаналанан, олус диэн убаастанар. Уостарыттан түһэрбэт ытык кырдьаҕастара буолан сылдьар. Кини түөһгэр «Бочуот знага» орден, «1941-45сс Килбиэннээх үлэтин иһин»,Ỵлэ ветерана», хас да юбилейнай мэдээллэр, социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕын, БСНХБ кыттыылааҕын знактара килбэһэн көстөллөрө, оттон кумааҕыга суруллубут махтал, алгыс тылларын ааҕан даҕаны сиппэккин. Табаны үөрэтии ньымаларын баһылаабыт, ньуугуһут, уучах табалары үчүгэйдик үөрэтэр, сүүрүк, күүстээх табалары чинчилээн сүүмэрдиир дьон көлө табалара талыы, олус үчүгэй буолаллар. Кинилэр ханнык да айаҥҥа хаайтарбаттар, ыраах сирдэрин тайаан сылдьаллар. Дьиҥнээх табаһыт бэйэлэрэ көрө сылдьар ыстаадаларын табаларын хас биирдиилэрин дьүһүннээн билэллэрэ, табалар кэмэлдьилэрин, үчүгэй төрүөхтээх атыыр, тыһы табалары бэлиэтии көрөллөрө. Тарҕаммыт таба үөрун хомуйан баран төьө таба, ханнык табалар быстан сүппүттэрин чопчу быһаараллара, тутатына ирдииллэрэ. Оннооҕор табалар хайа диэки барбыттарын сыыстарбакка сабаҕалыыллара. Хаардаахха, буурҕаҕа, хара сиргэ, ардахха-силбиккэ хайа диэки барбыттарын суолларынан чуолкайдык эндэппэкккэ билэллэрэ.
Дьиннээх табаһыт биирдэ сылдьыбыт сирин хаһан даҕаны умнубат. Ол сирин кыһын буоллун, сайын буоллун, сырдыкка да хараҥаҕа да булан барар. Тыалынан, сулустарынан хайысханы чуолкайдык быһаарар. Оннук айылҕаттан бэриниилээх киһини, булчут, табаһыт эбээннэр сирдьит киһи» диэн ааттыыллар. Талааннаах табаһыттар хорсун-хоодуот, дьулуурдаах-тутуурдаах, сытыы-хоту улуу булчут буолаллар. Итинник дьону, биһиги хоту дойду олохтоохторог, судургутук «Маастар табаһыт» диэн ааттыыбыт, Дьэ итини барытын баһылаабыт киһинэн мин эьэм Никитин Молот Павлович буолар. Молот Павлович эдэр сааьыгар Сииктээх нэһилиэгиттэн төрүттээх Татьяна Корякинаны көрсөн, сөбүлэһэн, холбоһон Сахандьа сис ыаллара буолбуттара. Хос эбэм Татьяна Петровна улуус эмиэ биир чулуу табаһыта, «Улэ албан аата» орден уһус степенин кавалера. Кини сааһын тухары табаһыттарга астарын астаан, таҥастарын тигэн киирбит киһи. Хомойуох иһин, хос эбэм 1999 сыллаахха суох буолбут. Молот Павловичтаах 5 оҕону төрөппүттэрэ. Оҕолорун сүһүөхтэригэр туруоран, үөрэттэрэн, үлэҕэ уһуйбуттара, ыал оҥортообуттара. Икки кыыс - Антонина уонна Галина бухгалтер идэлээхтэр. Уолаттар - Егор, Афанасий уонна Петр урдук, орто уорэхтээх удьуор табаьыттар. Хос эбэм уонна эһэм уон сиэннээхтэр, уон үс хос сиэннээхтэр. Онон Никитиннэр удьуордара салҕанан бара турар уонна салҕана туруо даҕаны. Таба иитиитигэр ситэри-толору талааннаах киһи хос эһэм Молот Павлович куруутун бэйэтин бөһүөлэгэр, бар дьонугар, оҕолоругар – аймахтарыгар сүбэтинэн - аматынан олоҕун уопутун үллэстэн олорбута.
Мин киэн туттабын. Кини курдук чиэһинэй, үтүө майгылаах, үтүө суобастаах. бэйэм талбыт идэбэр киэн билиилээх үлэһит киһи буолуохпун баҕарабын.
Кини олорбут олоҕо биһиэхэ, эдэр көлүөнэҕэ өрүү холобур буолан сылдьыаҕа. Биһиги Молот Павлович аатын көлүөнэттэн көлүөнэҕэ кэпсии, аатын ааттата туруохпут.
Бүлүү (суол)
"Бүлүү" федеральнай массыына суола А331 — Дьокуускайы уонна Иркутскайы холбуохтаах тутулла турар суол.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Үчүгэй уонна куһаҕан диэн араарыы киһи оҥорор быһыылара икки аҥы арахсалларын биллэрэр.
Бүлүү (суол)
Билиҥҥи туругунан сорох учаастактарынан массыына кыһын эрэ сылдьар. Дьокуускайтан Бүлүүгэ диэри суол аспааллана турар. Өрүстэргэ уонна үрэхтэргэ күргэлэр тутуллаллар.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Хас биирдии киһи барыта бэйэтин олоҕор, өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэрдээх. Бу өйдөбүллэри оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүттэрэ иҥэрэн, олохсутан, үгэс оҥорон биэрэллэр. Үгэстэргэ үөрэнии ийэ куту иитии буолар.
Бүлүү (суол)
Устуоруйата
1698 сыллаахха сэтинньи 22 күнүгэр (уруккуннан 12) Бүөтүр I ыйааҕынан бастакы Сибиир траага олохтоммут. Икки ый буолан баран тохсунньу 18 (уруккуннан 8) күнүгэр бастакы суругу Дьокуускайга аҕалбыттар. 1733 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр (урукку ааҕыыннан кулун тутар 16) В. Беринг Иккис Камчааткатааҕы эспэдииссийэтин тэрийэргэ тахсыбыт ыйаахха Тобольскайтан Дьокуускайга диэри ыйга биирдэ почтаны таһар туһунан ыйыллыбыт. Мантан саҕалаан онно анаан суолу уонна дьаамнары тутуу саҕаламмыт.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Былыргы кэмнэргэ дьон Айылҕаттан олус улахан тутулуктаах эрдэхтэринэ хараҥа түүн ааһан сырдык буолуута олохторо салгыы сайдар кыаҕын биэрэр этэ. Үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэр дьоҥҥо аан бастаан үөскээһиннэригэр Сиргэ күн уонна түүн эбэтэр үрүҥ уонна хара дьүһүннэр хас күн аайы уларыйан биэрэн иһэллэрэ улахан оруолу оҥорбут. Үгүс дьон санааларыгар сырдык буолуута, үрүҥ дьүһүн үчүгэйи, онтон түүн, хараҥа, хара дьүһүн куһаҕаны бэлиэтиир буолбуттар. Дьон олохторун таһыма тус-туһунан буолуута, бу өйдөбүллэр эмиэ уларыйан биэриилэригэр тириэрдэр.
Бүлүү (суол)
Устуоруйата
1775 сыл олунньу 11 күнүгэр (уруккуннан тохсунньу 31) Иркутскай-Дьокуускай траагын Саха сиринээҕи өттүн икки учаастакка араарбыттар: Витимтэн Өлүөхүмэҕэ диэри уонна Өлүөхүмэттэн Дьокуускайга диэри. Хас биирдии учаастакка смотритель ананыахтааҕа ыйыллыбыт.
Бүлүү траага диэн аатынан биллэр этэ. 1931 сыллаахха Саха АССР Совнаркома "Өлүөнэттэн Бүлүүгэ диэри суол тутарга" диэн уураах ылбыта. 1936 сыллаахха Дьокуускайтан Бүлүү куоратыгар диэри аан бастакы массыынаннан тургутар айан буолбута биллэр.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Дьон бу курдук тус-туспа олохтоох, сиэрдээх буолбуттарыттан оҕолорун иитэргэ-үөрэтэргэ туттар үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэрэ тус-туспа буола уларыйдылар. Перестройка иннинээҕи советскай былаас саҕана киһи барыта тэҥ буолар диэн өйдөбүл аны төрдүттэн уларыйда. Былыргыттан баай уонна дьадаҥы дьон тугу үчүгэй эбэтэр тугу куһаҕан дииллэрэ хаһан даҕаны сөп түбэспэттэр этэ. Былыр, ыраахтааҕы былааһын саҕана аһара баай дьон дьадаҥылары, үлэһиттэри олус баттыыр, үлэлэтэн баран хамнас биэрбэт, киһинэн да аахпат кэмнэригэр бу өйдөбүллэр сорох өрүттэрэ өссө утарыта турар этилэр. Бу өй-санаа утарыта турууларыттан Улуу Октябрьскай революция буолбута.
Латыын алпабыыта
thumb|300px|Хараҥа күөх: Латыын алпабыытын эрэ туттар дойдулар. Сырдык күөх: Хас да алпабыыттаах дойдулар. Латыын алпабыыта — билигин элбэх тылларга туттуллар суруйуу ньымата. Грек алпабыытыттан төрүттээх, бастаан латыын тылын суруйарга туттуллара.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Баай киһи тугу үчүгэй диэн оҕотун үөрэтэрэ дьадаҥы киһи тугу үчүгэй диириттэн букатын атын, туспа буолар. Билигин биһиэхэ улахан салайааччылар аһара баай буолбуттарынан кинилэр тугу үчүгэй дииллэрин үлэһит дьон бэйэлэригэр сыһыаннаан, дириҥник толкуйдаан баран ылыныахтарын наада. Россия баайдарын үчүгэй буолуулара көннөрү үлэһит киһи хаһан да ситиспэт ыра санаата эрэ буолан турар. Баай киһи Испанияҕа сир ылан коттежд тутуннаҕына, Канарскай арыыга сынньаннаҕына, сыаналаах омук массыынатынан сырыттаҕына эҥин эрэ дьэ үчүгэй буолбут курдук сананар.
Латыын алпабыыта
Латыын тылын алпабыытын буукубалара
Былыргы Римҥа туттуллар латыын алпабыытыгар баар буукубалар:
Үчүгэй уонна куһаҕан
Дьадаҥы соҕус үлэһит киһи үчүгэй диэн өйдөбүлэ бэттэх, дьиэтин иһигэр эбэтэр чугас сылдьар. Урукку «социализм» кэмигэр дьоҥҥо үөскээбит үчүгэй диэн өйдөбүллэр бары үлэһит дьон үчүгэй санаалара буолар эбиттэр. Арай ол үчүгэй диэн өйдөбүллэри куруук туттуллар үгэс оҥорон оҕолорго иҥэрэн биэрии кыаллыбакка, олох эмиэ уларыйарыгар тириэрдибитэ. Оччолорго сахалар кут-сүр үөрэхтэрин ситэ билбэт, сыаналаабат буолууттан, ити үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэри оҕолорго иҥэрэн биэрии кыаллыбатах.
Хас биирдии төрөппүт бэйэтин социальнай балаһыанньатын уратылара оҕолоругар эмиэ бэриллэн иһэллэр. Социальнай балаһыанньа уратылара оҕолорго хайдах дьайалларан ырыппакка эрэ, үчүгэй уонна куһаҕан диэн төрөппүттэр өйдөбүллэрэ хайдах оҕолоругар бэриллэрэ быһаарыллар. Тугу үчүгэй, тугу куһаҕан диэн быһаарыы дьон-аймах элбэх өттүлэрин, үлэһит дьон өйдөрүгэр-санааларыгар, кинилэр тугу үчүгэй, тугу куһаҕан дииллэригэр олоҕурар.
Мэйии
200px|мини|справа|Киһи мэйиитэ Мэйии диэн дьоҥҥо, кыылларга тула буолары өйдүүр уонна толкуйдуур этин чааһа. Билгэ органнартан даннайдары ылан туттары-хаптары уларытыан сөп. Дьоҥҥо мэйии тылы хонтуруоллуур, уонна абстрактнай толкуйу оҥоруон сөп. Мэйии эти барытын хонтуруоллуур киинэ буолар. Мэйии аналлаах килиэккэлэртэн турар. Кинилэр бэйэ бэйэлэрин кытта уонна атын органнарын кытта ниэрбэнэн холбоноллор. Кыылларга барыларыгар мэйии хаххалаах, дьоҥҥо чөмчөкө уҥуоҕа оннук хахха буолар.
Латыын алпабыыта
Атын варианнар
thumb|Португалия тылыгар 'ç буукуба суруллуулаах знак' Сорох тыллар, атын буукубалары тутталлар, ол курдук: á, é, í, ó, ẹ, ị, ọ, ụ, ã, ả, ẻ, ỉ, ỏ, ủ, ñ, č, ď, ě, í, ň, ř, š, ť, ú, ů, ž уонна đ. Ол курдук эсперанто, чех тыла, польша тыла, румыния тыла, вьетнам тыла уонна лгбо.
Мэйии
Үлэтэ
Мэйии толкуйга үөрэнэргэ уонна билгэҕэ эппиэттиир. Дьоҥҥо өй-санаа төрүтэ буолар. Мэйии ону тэҥэ автоматтаммыт дьайыылары, ол курдук тыыныы, куртахха аһы буһарыытын, сүрэх тэбиитин хонтуруоллуур.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Сахаларга былыр-былыргыттан «Илии барбат буолуута», «Аһара барбат буолуу» диэн өйдөбүллэр бааллар. Бу өйдөбүллэр оҕо кыра эрдэҕинэ өйүгэр-санаатыгар үөскээн олохсуйаллар. Бу өйдөбүллэр үөскээһиннэригэр төрөппүт эбэтэр оҕону көрөр-истэр киһи, оҕо атын киһини охсуолаатаҕына, тэбиэлээтэҕинэ эбэтэр куһаҕаны оҥороору гыннаҕына сонно буойан тохтотон истэҕинэ уонна үчүгэйи оҥороругар аралдьытан үөрэтиитэ олук буолар. Охсуолаатаҕына, тэбиэлээтэҕинэ эбэтэр тугу эмэ куһаҕаны оҥордоҕуна сонно тохтотон, бу куһаҕан быһыы буолар диэн этии, атыҥҥа, үчүгэйи оҥорорго аралдьытан кэбиһии, үчүгэйи элбэхтэ оҥотторуу, оҕо өйүгэр-санаатыгар куһаҕан быһыылары оҥоруу өйдөнөн хааларын суох оҥорор. Бу куһаҕан быһыылар хос-хос хатыланан үгэс буолан оҕо өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар хатанан хаалаллара суох буоллаҕына умнуллан хаалан иһэллэр. Киһи киһиэхэ хайдах сыһыаннаһарыгар үөрэтии ити курдук оҕо кыра эрдэҕинэ өйүгэр-санаатыгар иҥэриллибитэ үйэтин тухары иҥэн сылдьар уонна ийэ кут өйө-санаата диэн ааттанар.
Латыын алпабыыта
Атын варианнар
Араас элбэх тыллар суруллууларын Латыын алпабыытыгар көһөрбүттэрэ. Элбэх сирдэргэ кэлии Европаттан көспүт дьон уларыпыттара. ССРС арахсыытын кэнниттэн сорох Илин Европа дойдулара кириллица оннугар Латыын алпабыытын туттар буолбуттара.
Мэйии
Тутула
Үүтүнэн ииттээччилэргэ мэйии үс чаастан турар: улахан мэйии, мозжечок уонна мэйии умнаһа. Улахан мэйии ньуура мэйии коратыттан турар. Улахан мэйии икки аҥаардаах - эҥэлэйдээх (мэкэчэк, полушарие).
Латыын алпабыыта
Латыын алпабыыта саха тылын суруллуутугар
Семен Андреевич Новгородов киллэрбит саха тылын алпабыытыгар латыын алпабыыта туттуллубута. Ол туһунан сиһилии Новгородов сахалыы алпабыыта ыстатыйаҕа ааҕыахха сөп.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Үлэһит киһи бэйэтин холобурунан көрдөрөн, оҕотун батыһыннара сылдьан бэйэтэ тугу үлэлииригэр үөрэтиитэ, оҕо өйүгэр-санаатыгар умнуллубат гына иҥэр. Бу өйдөбүл оҕо өйүгэр-санаатыгар иҥиитэ эмиэ хос-хос элбэхтэ хатылаан үөрэтиигэ олоҕурар. Оҕо кыра эрдэҕинэ батыһа сылдьан үөрэннэҕинэ эрэ төрөппүтүн курдук үлэһит киһи буолар. Оҕо хантан да ылан эбэтэр ким эмэ биэрэн дуу, үлэһит киһи буолбат. Улаатыар диэри бары кыайар үлэлэрин элбэхтэ үлэлии үөрэннэҕинэ эрэ үлэлииргэ үөрэнэр.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Оҕону үлэҕэ үөрэтии диэн этин-сиинин табан хамсатарыгар, сыыһа-халты туттубатыгар үөрэтии ааттанар.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Төрөппүт бэйэтэ бэрээдэктээх, атын дьоҥҥо сыһыана үчүгэй, охсуспат, этиспэт киһи буоллаҕына оҕо эмиэ бэрээдэктээх киһи буоларыгар олук ууруллар. Төрөппүтү бэйэтин оҕото көрө сылдьар. Кини тугу эппитэ, тугу оҥорбута барыта оҕотун өйүгэр түһэн иһэр. Киһи саҥатын дорҕоонноруттан кыра оҕо төрөппүтүн туох санаалааҕын, кыыһырбытын, хомойбутун, үөрбүтүн барытын билэ, иҥэринэ сылдьар.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Киһи баһын иһигэр киирэн кэлэн иһэр араас элбэх санааларыттан, бэйэ-бэйэлэригэр тэҥнээн көрөн талан ылан өйүгэр-санаатыгар, үгэстэригэр ордук сөп түбэһэрин, бэйэтигэр, этигэр-сиинигэр туһалааҕын урут, бастаан оҥорор. Тугу эмэ талан ылыы, талымастааһын атын туохха эмэ тэҥнээн көрүү, сыаналааһын баар буоллаҕына эрэ кыаллар кыахтаах. Киһи ханнык баҕарар быһыыны оҥоруон иннинэ өйүгэр-санаатыгар урут иҥэриллибит билиитигэр, үгэстэригэр, ийэ кутугар тэҥнээн көрөр, онтон ол тэҥнээн көрүүтүн түмүгүнэн ханнык быһыыны оҥорорун талан ылан оҥорор.
Мэйии
Кээмэйэ
Киһиэхэ мэйии кээмэйэ, атын кыыллары кытта тэҥнээтэххэ олус улахан, ону тэҥэ ньуура олус улахан тоҕо диэн кора олус мырчыстыллыбыт. Атын кыылларга итинник эмиэ баар буолуон сөп, ол курдук дельфиннарга уонна слоннарга эмиэ мырчыстыллыбыт мэйии коралаахтар.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Үчүгэйи оҥорууга баҕа санааны ханнык эмэ көрүҥүнэн оҕоҕо үөскэтии төрөппүттэр сыаллара буолар. Үчүгэйгэ баҕара санаа – сахалыы таҥара диэн ааттанар. Сахалар үчүгэйгэ баҕара санааһын үөһээттэн, айыылартан түспүтэ диэн этэллэр. Үчүгэй санаалаах буолуу – таҥаралаах буолуу.
UPS
United Parcel Service (кыччатан UPS) — АХШ үһүс улахан пуочтата.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Үчүгэй киһи буолууга баҕа санаа дьоҥҥо баар буолуута таҥараны үөскэппитэ. Ол баҕа санааларын хаптаһыҥҥа уруһуйдааннар көрө сылдьан батыһар, үтүктэр киһини үөскэтэннэр, Христос таҥара оҥостубуттара.
UPS
UPS Airlines бас билэр.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Кут-сүр үөрэҕин быһаарыыларынан элбэх санаалартан холбонон, мунньуллан үгэс, онтон кут үөскүүр. Санаа хайа эмэ диэки хайысхаланан хамныыра быччыҥнарга дьайыыны оҥороруттан онно сөптөөх хамсааһыннар үөскүүллэр. Киһи тугу эмэ оҥороро барыта тус-туспа хамсааһыннартан хомуллан, таҥыллан үөскүүллэр. Хас да элбэх хамсааһыннартан түмүллэн быһыы үөскүүр.
Холобурга, балаакканы туруора үөрэнэргэ аан маҥнай көрөн-истэн миэстэтин талаҕын, онтон атаҕын, тирэхтэрин туруортуугун, бүрүйэҕин уонна тиирэ тардан тирэхтэригэр баайталыыгын. Ити үлэлэртэн барыларыттан холбонон балаакка туруоруута кыаллар, биир эмэ үлэтин көрүҥэ сатамматаҕына, табыллыбатаҕына балаакка кыайан турбатыгар тиийэр.
Yлэлии үөрэнии диэн хас да элбэх хамсаныылары холбоон таба оҥорорго үөрэнии, эти-сиини эрчийии аата. «Yлэлии үөрүйэх» диэн уустук хамсаныылардаах үлэни табатык, үчүгэйдик оҥоро үөрэммит киһини этэллэр.
Мас кэрдэргэ үөрэнии сүгэни кыайа-хото хамсатан, күүскэ охсуолууру тэҥэ, аны хас оҕустах аайы сүгэ суолугар, олугар таба түһэрэн охсору эрэйэр. Таба охсубат киһи дэлби кэрдиистээн кэбистэҕинэ маһы охторор кыаҕа лаппа аҕыйыыр. Маһы кэрдэн охторору таһынан сүгэ угун оҥостору уонна сытыылааһын үлэлэрин киһи баһылаатаҕына эрэ мас кэрдээччи буолар кыахтанар.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Бэйэҕэ үчүгэй баҕа санааны үөскэтинии уонна ону толорорго дьулуһуу баар буоллаҕына бу киһи туруктаах өйдөөх-санаалаах киһи буола улаатарыгар уонна олоҕун олороругар олук ууруллар. Оҕо бэйэтэ тугу эмэ оҥорон, онтун ситиһэ үөрэннэҕинэ, олоххо дьулуурдаах, ханнык да ыарахаттары тулуйар киһи буола улаатар. Kини олоҕун бэйэтэ оҥосторугар толору кыахтаах буолар. (2,49).
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Эти-сиини үөрэтэн үөрүйэх оҥоруу холобурун аармыйа олоҕуттан булуохха сөп. Автоматы, карабины хараҕы быһа симэн баран хомуйа үөрэнии киһини үөрүйэх оҥорор. Элбэхтик эрчиллэн илии иминэн автоматы хомуйууга үөрэммит киһиэхэ көрөрө наадата суох, тарбахтара тутан көрөн билэргэ үөрэнэллэр. Олус элбэхтик, биирдик хамсанан киһи этин-сиинин үөрэтэрин сахалар «Тутан-хабан көрүү» диэн этэллэр.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Киһи туохха барытыгар үчүгэй, туһалаах эбэтэр куһаҕан, туһата суох диэн сыанабылы биэрэр кыахтаах. Киһи оҥорор быһыылара барылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэллэриттэн үчүгэй уонна куһаҕан диэҥҥэ хаһан баҕарар арахсаллар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыга күнтэн кэлэр сырдык оруола олус улаханынан Күн таҥараҕа кубулуйбут. Сырдык, сылаас күнүс кэнниттэн хараҥа, тымныы түүн сабардаан кэлиитэ киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны билэн араарарыгар олук буолбут.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Yлэлииргэ кыра эрдэхтэн үөрэнэн үлэни үгэс оҥостуу киһиэхэ наада. Yлэлиир үгэс эти-сиини үлэлииргэ үөрүйэх буолуутун үөскэтэр. Уһуннук үлэлээн, барыны бары оҥоро, тута үөрэммит киһини «Yлэлии үөрүйэх» диэн этэллэр. Сатыыр, оҥоро-тута үөрэммит киһи оҥорбута, туппута тута харахха быраҕыллан, киэркэйэн, тупсан көстөр.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Өй-санаа сайдыыта үчүгэй уонна куһаҕан хардары-таары солбуйсан биэриилэрин билииттэн, олору олоххо туһаныыттан үөскүүр. Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоҕор таба туһанар буолуута киһи буолууну ситиһэригэр тириэрдэр диэн сахалар үөрэхтэрэ быһаарар уонна “Үрүҥү хараны араарыы” диэн этиинэн бигэргэтэр. Киһи олоҕор субу кэмҥэ тула өттүттэн дьайар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран билии, олору олоххо таба туһаныы олус улахан суолталаах уонна киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны үөскэтэр аналлаах. Киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан, оҥорор быһыытын атыттарга тэҥнээн көрөн оҥорорунан үчүгэйи, туһалааҕы элбэхтик оҥорор, онтон куһаҕаны, буортулааҕы оҥороро аҕыйах, арай сыыһа-халты туттунуутуттан үөскүүр куһаҕан быһыылар баар буолуохтарын сөп.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Хамсаныыттан үөскүүр үгэстэри быһаарыыга «Илиитэ бара үөрүйэх» диэн этии баар. Бу этии ханнык баҕарар, үчүгэй да, куһаҕан да дьыалалары киһи элбэхтэ оҥордоҕуна илиитэ бара үөрэнэрин, соннук үгэс үөскүүрүн быһаарар. Туох барытын курдук бу этии бэйэтэ эмиэ икки өрүттээх. Киһи оҥорор быһыытыгар куһаҕан өттө урут бастаан дьайарын таба быһаарар буолан үчүгэйи оҥорууга бу этии соччо туттуллубат. Охсуһа, киһини кырбыы үөрэммит киһи урут бастаан сутуруга тиийэ охсор буола үөрэнэн хааларын биллэрэр. Оҕону үөрэтиигэ сахалар аан маҥнай оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута быһалыы үөскүүр кэмигэр, куһаҕан быһыылары, киһи оҥорбот быһыыларын оҥорбот буоларга үөрэтэллэрэ, куһаҕан үгэстэр үөскээбэттэригэр, иҥмэттэригэр тириэрдэрэ, оҕо үчүгэй майгылаах буоларыгар олук уурара.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Улаатан иһэр оҕо үчүгэй диэн санаата минньигэһи сиириттэн ордук биллэр буоллаҕына, минньигэһи биэрэр киһи үчүгэй, сөбүлүүр киһитигэр кубулуйар. Оҕо төрөппүтүн кимэ да буоллар сөбүлүүр, ону элбэхтик минньигэһи сиэтэринэн, араас туһата суох оонньуурдарынан ситиһэ, улаатыннара сатааһын кэрэгэй, оҕону минньигэһи элбэхтик сииргэ уонна бэлэмҥэ үөрэтэн кэбиһиэн сөбүттэн сэрэниэххэ сөп этэ.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Туох барыта кыраттан саҕаланар. Аан маҥнай кыраттан саҕалаан оҥорорго үөрэнии ордук тиийимтиэ. Ол курдук баһылыахтаах дьыаланы хос-хос хатылаан оҥорон үгэс буолан иҥэрин ситиһии наада. Кыраттан саҕалаан, салҕаан, онтон сыыйа кыралары холботолоотоххо улаханы оҥоруу дьэ кыаллар. Оҕо кубиктартан сааһылаан, дьаарыстаан, үрүт үрдүлэригэр уурталаан үлэлии, тута үөрэнэрэ ордук тиийимтиэ.
Үчүгэй уонна куһаҕан
Үчүгэй диэн олус киэҥ өйдөбүл. Халлаан сырдааһына, Күн тахсыыта киһи көрөрүн тупсарарынан хас биирдии киһиэхэ сырдык буолуута үчүгэйигэр кубулуйбут. Сырдыгы бэлиэтииринэн үрүҥ дьүһүн бар дьоҥҥо барыларыгар үчүгэйи биллэрэр дьүһүн буолар. Аан дойду дьоно бары холбоһууларыгар, ситиһэ сатыыр биир санааланыыларыгар Күн ылар оруола итинник быһаарыллар.
Оҕону үлэҕэ үөрэтии
Оҕо кыра эрдэҕиттэн хас биирдии хамсаныыларын хос-хос хатылаан, олус элбэхтэ хамсатан, илиилэринэн таба хамсанарга үөрэнэр. Аан маҥнай киниэхэ оронун үрдүнэн ыйанан турар оонньууру таба охсуолаан хамсатыы улахан эрэйинэн ситиһиллэр. Салгыы суп-суон тарбахтарын эрийэ-буруйа хамсатан кыра оонньууру таба харбаан ылыыта олус улахан кыайыыга кубулуйар.