cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таҥара уонна айыы
Сахалар таҥара уонна айыы диэн итэҕэл тылларын куруук тутталлар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн Аан дойду төрүт тутулуктарын быһаарар этиигэ сөп түбэһэн итэҕэл, киһи өйө-санаата сайдыыта эмиэ икки өттүттэн халбаҥнаабат тутулуктааҕын быһааран бу таҥара уонна айыы диэн өйдөбүллэр туттуллаллар.
Итэҕэл икки өрүттэрэ, өйдөбүллэрэ манныктар:
1.	Таҥара итэҕэлэ.
2.	Үрүҥ айыы итэҕэлэ.
Итэҕэл бу икки өрүттэрин арыыйда киэҥник ырытан быһаарыахпыт:
1. Таҥара итэҕэлэ. Оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын киһи буолуу суолунан сайыннарыы, Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэтии, өйө-санаата аһара барарын хааччахтааһын аналлаах өй-санаа, таҥара үөрэҕинэн ситиһиллэр. Yтүө, үчүгэй киһи оҥорор быһыыларын үтүктэн ол курдук оҥоруу кини курдук өйдөөх-санаалаах буола улаатыыга тириэрдэрэ таҥара үөрэҕэ бастаан иһэрин быһаарар. Оҕо саҥа сайдан, үүнэн, улаатан иһэр баҕа санаатын киһи буолуу, киһилии быһыыланыы суолунан салайан олоҕун олороругар таҥара үөрэҕэ көмөлөһөр.
Таҥара итэҕэлэ сайдан иһэр өйү-санааны үөрэтэр, улаатан иһэр оҕолору, кэлэр көлүөнэлэри иитэр-үөрэтэр аналлаах, сайдыыны, саҥаны түргэнник ылынымтыа, олоххо буолар уларыйыылары киллэримтиэ. Итэҕэл үрүҥ өттө, сайдар өттө таҥара итэҕэлэ буолар. Yтүө санааҕа үөрэнии итэҕэл үтүө, үрүҥ өттө, Yрүҥ итэҕэл диэн ааттанар.
1796
1796 сыл.
Таҥара уонна айыы
2. Yрүҥ айыы итэҕэлэ. Урукку кэмҥэ олорон ааспыт көлүөнэлэр үчүгэйгэ үөрэтэр туһалаах билиилэрин арааран ылан иҥэринии, кинилэр үөрэхтэрин олоххо тутуһуу, Yрүҥ айыылартан билиини ылыныы Yрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар. Итэҕэл диэн тугу эмэ итэҕэйии аата. Итэҕэйэр буоллахха итэҕэл үөскүүр.
Үрүҥ айыылартан ылынар билиилэргэ омукпут тыла, былыр-былыргыттан иҥэриммит олохпут үгэстэрэ, сиэрдэрэ-туомнара холбуу киирсэ сылдьаллара туох барыта икки өрүттээҕин таба өйдөөн, сыаналаан, тэҥнээн саҥаны, урукку өттүгэр суоҕу ылынарга сэрэхтээх буолары ирдиир. Була сатаан оҥоруллубут, элбэх сыыһалардаах "айыы үөрэҕин" быраҕан, хаалларан былыргы кэмнэртэн ыла баар Үрүҥ айыы итэҕэлин тутуһуу саха дьонуттан эрэйиллэр.
Итэҕэл бу икки өрүттэрэ олох араас кэмнэригэр бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн толорсон биэрэллэр. Хас эмэ үйэлэр усталарыгар саха дьонун өйдөрүттэн-санааларыттан туората, умуннара сатааннар, олору оннугар түһэрэр сыалтан билигин саха итэҕэлин Yрүҥ айыылартан кэлэр билиилэрэ ордук элбээбит курдуктар. Олоҥхоттон ылыллар билиилэр үчүгэй, аныгы сайдыылаах дьоҥҥо туһалаах өрүттэрин туспа арааран ылан дьоҥҥо-сэргэҕэ тириэрдии аата Yрүҥ айыылартан кэлэр билиилэри туһаныы диэн буолаллар. Онтон былыргы кэпсээннэртэн, олоҥхолортон кэлэр өлөрүү, алдьатыы туһунан куһаҕан билиилэр Хара айыылар буолан умнууга хаалан иһиэхтээхтэр, кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ туттуллубаттара ордук.
Айыылар, иччилэр, былыргы өбүгэлэр өйдөрүттэн-санааларыттан үөскүүр итэҕэл билиҥҥи дьоҥҥо туһалаах өттө Yрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар, кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ-үөрэтиигэ туттуллар, онтон туһата суох, куһаҕаны кэпсиир, үөрэтэр өттө Хара айыы буолан умнуллууга аналланыахтаах. Куһаҕан быһыылар умнуллан, хаалан иһиилэрэ эрэ үчүгэй быһыылар элбииллэригэр тириэрдэр.
Былыргылар, урукку олорон ааспыт көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын олус күүскэ тутуһуу олоххо саҥаны, сайдыыны, уларыйыылары киллэриини атахтыыр, сарбыйар, былыргылыы, хаалынньаҥ олоҕунан олорууга ыҥырар. Итэҕэл аҥар, айыылартан тутулуктаах өттүн; хара, хараҥа, түҥкэтэх, сайдыыны ылыммат өттө диэн араарыллар.
Yөрэх-билии, өй-санаа күүскэ сайдан иһэр. Хас көлүөнэлэр уларыйан истэхтэрин аайы киһи билиитэ-көрүүтэ кэҥээн, өйө-санаата эбии сайдан бэрээдэгэ тупсан, аныгы демократия төрүттэрэ киирэн иһэллэр. Саҥа үөскүүр көлүөнэлэр эһэлэр, эбэлэр, аҕалар, ийэлэр билиилэринээҕэр саҥаны, урукку олоххо суоҕу элбэҕи билэллэр. Холобурга, ааспыт, 80-с сыллардаахха олорон ааспыт көлүөнэ дьон компьютер диэн тугун букатын да билбэттэр этэ. Былыргы дьон, бары айыылар өйдөрүттэн-санааларыттан билиҥҥи олоххо туһалаах, үчүгэй өттө, Yрүҥ айыыта эрэ дьоҥҥо туһалыыр, туттуллар кыахтаах. Итэҕэл бу икки өрүттэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын сүтэрбэтэхтэринэ, быспатахтарына омук өйө-санаата толорутук, олох бары кэмнэригэр туруктаахтык сайдар. Өй-санаа икки өттүттэн тутулуктаахтык сайдыыта туруктаах өйү-санааны үөскэтэрин итэҕэли үөрэтээччилэр билэллэрэ уонна кытаанахтык тутуһаллара ирдэнэр. Итэҕэл үөрэҕэр хайа да өттүгэр аһара барыы диэн суох буолара табыллар. Итэҕэл аҥар өрүтэ аһара барыыта диктатураны үөскэтэн халыйыыны таһаарар.
Итэҕэл саҥа, таҥара өттө аһара баһыйдаҕына саҥа итэҕэл, саҥа омук үөскүүр кыахтаналлар. Дьон сайдыылаах, үөрэхтээх өттүлэрэ итэҕэл таҥара диэн ааттаах, сайдан иһэр өйү-санааны үөрэтэр өрүтүн ордук сыаналыыллар, олохторугар элбэхтик туһаналлар, оҕолорун үөрэтэллэр. (2,24).
Туһаныллыбыт литература
1. Аджи, М. Европа, тюрки, Великая степь / Мурад Аджи. – М.: АСТ, 2007. – 473 с.
2. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Пенза уобалаһа
Пенза уобалаhа (Пензенская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Пенза.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 368 657 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 32 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 67,75% (2013).
Национальнай састааба
Улахан ахсааннаах омуктар 1939—2010
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 194 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,3% эбит, ол эбэтэр 36,7 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Пенза уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ [http://statistic.su/blog/unemployment_in_russia/2012-03-27-624. 16 миэстэни ылан олорбут].
Былатыан
Былатыан эбэтэр Платон (Πλάτων Plátōn) (б.э.и. 428/427 — б.э.и. 348/347) диэн гириэк бөлүһүөгэ. Үөрэтээччитин Сократы уонна үөрэнээччитин Аристотели кытта Арҕаа философия төрүттээччитэ буолар. Былатыан философияҕа, логикаҕа, риторикаҕа, математикаҕа уо.д.а. эйгэлэргэ үлэлэри суруйбута. Атина куоракка Академия тэрийбитэ (Арҕаа дойду бастакы үрдүк үөрэҕирии сирэ).
Платон үлэлэрин диалог быһыытынан суруйара - дьон араас санаа туһунан кэпсэтэллэрин, уонна сороҕор кинилэри кытары сөбүлэспэтин туһунан суруйар. Ол иһин ааҕарга быдан судургу уонна интириэһинэй буолар.
Платон софизм риторикатын утаһара уонна сөбү уонна тэҥ буолары киллэрэ сатыыра.
Биир биллэр үлэтинэн Республика (греческай тылтан - куорат) буолар. Онно Сократ эҥкилэ суох дойду туһунан суруйар. Онно боппуруоһу туруоруу, эбэтэр Сократ ньымата туттуллара олус суолталаах.
Булт сиэрэ
Урукку дьоннор айахтарыгар сииргэ (промысловой бултааьын) елереллер этэ. Уонна айылҕаларын харыстыыллар этэ. Сииллэриттэн ордугу елербеттер. Элбэҕи елердехтерунэ элбэх кыаммат тугэммэт дьонно, аймахтарыгар тунэтэллэр этэ.
Спортивнай булт диэн промысловайтан олох атын. Олоххо ыппаккын, кетутэн эрэ ытыахтааххын, сыыспат буола сатыахтааххын, тыьы куьу ыппаккын. Хойомуннуо суохтааххын, эккэ эрэ ытаҕын, хойомуннаатаххына эбэьээт ситэрилиэхтээххин ботуруонун бутуер да диэри ыт. Күөлгэ баар кусчуттар бэйэ бэйэлэрин кытта курэхтэьэллэр. Холобура икки айах сааннан икки куьу текунутэн туьэрдэххинэ наьаа кыраьыабай буолар, оьуоба туораттан керер дьонно. Биэстэ эстэринэн биэстэ ытан биэс куьу туьэрэллэрин керер ессе ордук кыраьыабай буолар.
Онтон билигин ити Байанай киинэтэ да буоллун, амыарыка канада киинэтэ да буоллун мээнэ ыт да ыт буолаллар, хойомуун кус хаас беҕену ыыталлар, наьаа элбэхтик сыыьаллар. Бу спортивнай кустааьын буолбатах, промысловой да буолбатах, таах кыргааьын, елерер эрэ туьугар бултааьын.
Онтон промысловой булка булчут уксун олоххо холбоон ытар. Кете сылдьары мээнэ ыппат. Ботуруонун харыстыыр. Кете сылдьары эрэнэр буолла5ына холбоон ытар. Промысловой булка булчут мээнэ ыппат, аҕыйахтык ытан элбэҕи елере сатыыр.
2007
2007 сыл.
Фосси Дайан
Дайан Фосси (January 16, 1932 – December 26, 1985) — АХШ зоология учуонайа. Африка Руандатыгар гориллалары чинчийбитинэн киэҥник биллэр.
Фосси хайа гориллаларын хас да сыл устата үөрэппитэ. Онно олорор дьон кини үлэтин сөбүлээбэт этилэр, тоҕо диэн Фосси гориллалары кытары сыһыанын сөбүлээбэттэрэ. Кини зоопаркаларга эбэтэр эккэ өлөрөллөрүн баҕарбат этэ.
Элбэх дьон гориллалары харайбытын иһин герой буоллар диэн толкуйдууллар. Кини олоҕунан Гориллалар тумаҥҥа диэн кинигэ суруллубута уонна киинэ уһуллубута.
Өлүүтэ
Биллибэт дьон Дайаны 1985 ахсынньы 26 күнүгэр бэйэтин быһаҕынан өлөрбүттэр. Өлөрүөхсүттэр көстүбэтэхтэрэ, гориллалары бултуур браконьердар өлөрбүттэрэ буолуо диэн сүрүн версия баар.
Фосси гориллаларга оҥорбут кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ.
1797
1797 сыл.
Сорук-сирэй аата
Сахалыы сүрдээх оҕону иитиигэ сүрүн болҕомто ууруллуоҕа Кэнники духуобунас туhунан элбэх кэпсэтии барар, оҕону сиэрдээх быhыыга-майгыга иитии үлэтэ ыытыллар. Бу үлэ саҥа күөдьүйэн таҕыста диир эмиэ сатаммат. Былыр-былыргыттан өбүгэлэрбит саҕаттан оҕону иитиигэ дьиэ кэргэн иhинэн улахан болҕомто ууруллубатар даҕаны, олох хаамыытынан, киhи сиэринэн, сиэри-туому тутуhан, куhаҕаны-үчүгэйи быhааран олорбуттара.
Кэнники оҕо тэрилтэлэрэ иитэр-үөрэтэр сыал-сорук туруоран, уопсастыба сайдыытынан, үөрэҕирии көрүүтүнэн уларыйыылар-тэлэрийиилэр киирбиттэрин да иhин, программа аата эрэ уларыйан иитии үлэтигэр саҥа сүүрээн киирбитин курдук хамсааhыннар тахсаллар.
Сайдыы тэтиминэн үтүө да, мөкү да өрүттэринэн, олох ирдэбилинэн ыччат эмиэ тэҥҥэ хардыылыыр. Сорох өттүгэр ситтэрбэт да буоллулар, инники күөҥҥэ таҕыстылар. Ол иhин иитэр-үөрэтэр сорук күүскэ турар. Оҕо культурата мөлтөөтө, улахан дьону, кырдьаҕастары убаастаабат, тугу да сыаналаабат, алдьатар, ыhар-тоҕор, оҕону атаҕастыыр диэн аҥардастыы оҕолору эрэ буруйдуубут, мөҕөбүт-этэбит. Ол эрэн, сүрүн биричиинэтэ, төрдө-төбөтө туохханый диэн ыраҥалатан, бэйэбит бодобутун, испитин-таспытын сыаналанан көрдүбүт дуо?
Ханнык баҕарар киhи олох эриирин-мускуурун көрсөн, оҕотун харыстаан, араҥаччылаан, дьоллоох-соргулаах буоларын туhугар туруулаhан туран үлэлиир-хамсыыр. Кини – булааччы-талааччы, сүүрээччи-көтөөччү. Элбэх дьону кытта алтыhар, кэпсэтэр, билсэр-көрсөр. Бэйэтигэр туох табыгастааҕын, барыыстааҕын көрүнэн олоҕун хайдах сатыырынан, бэйэтин кыаҕынан оҥостор. Ол сылдьан олоххо, дьоҥҥо сыhыана бэйэтэ да билбэтинэн уларыйаахтыыр. Хомойуох иhин, сир үрдүгэр ананан кэлбит олохпут балысханнык сайдыытын содулугар бардамсыйыы, улаатымсыйыы-улахамсыйыы, сэнэбил, хойох хостоhуу, ордугургааhын, албыннаhыы, бэрт буолуу, бэрт былдьаhыы, куомуннаһыы, билсии-көрсүү ханна барыай?
Маны барытын тиhэн, көрө-истэ, билэ сылдьар оҕолор буолаллар. Төрөппүтэ кими кытта хайдах-туох сыhыаннааҕын ордук чугастык оҕо ылынар. Бу барыта биhиги ыччаттарбытыгар үчүгэйинэн дьайбата чахчы.
Күн бүгүнүгэр дылы туттулла сылдьар, бары билэр «Сатабыллаах саhыл саҕалаах», «Киһи эриэнэ иһигэр, сүөһү эриэнэ таһыгар», «Сэнээбиккиттэн сэттэҕин ылыаҥ», «Оонньообутуҥ оҕус буолуо» диэн иитэр-үөрэтэр суолталаах өс хоһооннору, бэргэн этиилэри саха мээнэҕэ эппэтэҕэ буолуо. Киhи дууhата, ис санаата сырдык-ыраас эрэ буоллаҕына, дьиҥнээх истиҥ иэйиини биэриэ, эйэҕэс-элэккэй, олох сыаннастарын сыаналыыр, кырдьаҕастары ытыктыыр, үлэни үрдүктүк тутар, олоххо бэлэмнээх оҕону иитиэ.
Сиэрдээх быhыы, киhилии сыhыан – кэнэҕэски ыччакка улахан дьон ууран биэрэр ыраас холобурдара буоллаҕа. Тылбытын таарыйан аастахха – Тыл – уот, тыл – ох, Тыл күүһэ кистэлэҥ, Тыл сүмэтэ таабырын, Толкуйдуу, тобула барбакка, Тоҕотун туоккалаан билбэккэ, Тиллэбит биһиги дьээбэҕэ, Тылбытын кыатана түспэккэ, Туттабыт ардыгар хомото. Итинтэн төрүөттээх барыта – Иирсээммит, айдааммыт биһиэнэ, Итирии-кутуруу ырыата Иилистэн, илгистэн кэлиитэ.
Кодра
Кодра (Кодра) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 459 (2012).
Ойуур өтөҕүн тэллэйэ
thumb|250px
Ойуур өтөҕүн тэллэйэ (, Шампиньон лесной, Благушка) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр таҥалайдаах сиэнэр тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: ойуур ырааһыйалара, кымырдаҕас оргулун таһа.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: Сымыыттыҥы, чуораан курдук формалаах, кэлин хаптайар. Элбэх хараҥа хатырыктардаах. Диаметра 5-10 см. Таҥалайдаах араҥата: Бастаан роза өҥнөөх, онтон күрэҥ, сакалаат өҥүн курдук. Этэ: Үрүҥ, алдьаттахха кытарар, онтон саһарар. Атаҕа: Аллара модьуруур. Үрүҥ тиэрбэстээх, кэлин сүтэр. .
1798
1798 сыл.
Blogger
220px|right Blogger (сахалыы блоггэр диэн ааҕыллар) — аан дойдуга сэргэммит уонна киэҥник биллибит интэриниэт сиэрбистэртэн биирдэстэрэ. Pyra Labs диэн тэрилтэ 1999 сыллаахха олохтообута, 2003 сыллаахха бу сиэрбиһи Google атыыласпыт. Сулууспа бу аадырыска баар: www.blogger.com, билигин да үлэлии турар.
Хара туруйа
300px|thumb|right|Хара туруйа Хара туруйа эбэтэр хара кыталык (нууччалыы черный журавль)
на фотографии изображен не черный журавль, а индийский
Дубай
Дубай (Дубаи), (دبيّ) - ХАЭ саамай улахан куората буолар, биир улахан мегапроекка киирбит куорат буолар. Нэһилиэнньэтэ ынырык түргэнник улаата турар, билиҥҥи кэмҥэ 2 мөллүйүөн киһи олохтоох. Аан Дойду биир улахан (5 бастыҥ куораттарыгар) шопинг, күүлэй уонна туризм сирэ. Биир улахан мода киинэ буолар (Париж, Токио, Лондон, Лос-Анджелес, Нью-Йорк, Сеул, Сидней тэҥэ)
Экономиката
Дубай - ынырык күүскэ сайдыбыт куорат, хас 49 олохтоох миллионер, онтон хас 131 олохтооҕо миллиардер. Куоратка ынырык элбэх һобуоттар бааллар. Уопсайа куоратка 500 тахса тыһыынча тэрилтэ, 600 тахса корпорация филиала үлэлиир. 31 тыһыынча тутуунан дьарыгырар корпорациялар үлэлииллэр. Куоратка ынырык элбэх тутуу бөҕөтө бара турар. Хас күн аайы сэттэлии куартал тутуллан бүтэр, өссө ый аайы биирдии небоскрёб тутуллан бүтэр.
Дьаҥхаады нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Дьаҥхаады нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Төхтүр.
Маайаттан 71 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 353 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Төхтүр — 1 352 уонна Бөдьөлөк — 1 киһи.
Төхтүр — Маандай дэриэбинэтин бас билэр.
Саха сирин биллиилээх уонна үтүөлээх артыыһын Аркадий Новиков төрөөбүт нэһилиэгэ (1947-2015).
Марха (өрүc)
Марха өрүс — Бүлүү өрүс хаҥас салаата. Уһуна 1181 км, тардыытын иэнэ 99000 км².
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар.
Төрдүгэр уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 405 м³. Тардыытыгар 4334 үрэх уонна 12000 күөл баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салааларынан буолаллар: Ханньа (398 км.), Далдын (138 км.) уонна Куонанчаан (213 км.); хаҥас өртүттэн Олдоҥдо (159 км), Мархара (232 км.) уонна Моркуока (841 км.)
Бэс сутуката
Бэс сутуката — бэс мас хатырыгын анныгар баар субата. Былыр сахалар бэс сутукатын хатаран, мэлийэн, үөрэҕэ, хааһыга булкуйан сииллэрэ.
Бэс сутукатыгар элбэх туһалаах флавоноидтар бааллар. Кинилэр тымыры бөҕөргөтөллөр, холестерины намтаталлар. Хаан баттааһыныгар да туһалаах. Ону тэҥэ элбэх битэмииннээх, туһалаах эттиктээх (тимир, цинк, марганец, о.д.а.). Бэс сутукатын сиир киһи сыынга ыарыынан ыалдьыбат.
Хомуйуу
Бэс ыйын саҥатыгар, от-мас тыллан, ууну оборон, сымнаан турар, үүнэр-уһуур кэмигэр хомуллара ордук туһалаах. Бэс хатырыгын хастаатахха, сырдык өҥнөөх, сымнаҕас суба баар буолар. Ол – сутука. Хатырыгын хастаан баран, ону быһаҕынан сэрэнэн хастаан ылыллар. Маһын бааһырдыллыбат.
Сутуканы сиикэйдии да ылан ыас курдук ыстыахха сөп. Оттон буһардахха, үллэн тахсар, сымныыр, ону сиэххэ сөп. Маннык буспут сутуканы хатаран, мэлийэн баран, бурдук оҥорон, лэппиэскэ оҥоруохха, хааһыга да кутуохха сөп. Килиэп оҥорорго атын бурдугу (сэлиэһинэй, оруос, уо.д.а) кытта булкуйар ордуга буолуо.
Бэс сутукатыттан миин
Саҥардыы хастаммыт сутука – 300 гр., уу – 2 л, үүт – 1 ыстакаан.
Сутуканы ууга уган, буһарабыт. Оргуйбутун кэннэ, уута хараҥа өҥнөнөр, ону тоҕобут. Сутуканы ыраас уунан сууйабыт, кырбыыбыт уонна иккиһин оргута уурабыт. Оргуйбутун кэннэ үүт кутан баран, тэптэрэ түһэбит.
Маннык миин ордук саас – киһи мөлтүүр, битэмииннэрэ тиийбэт кэмигэр олус туһалаах.
Сутукалаах лэппиэскэ
Бэс сутукатын маннык бэлэмнииллэр: хастаан баран, оһоххо (аныгы кэмэҥэ духуопкаҕа) хатараллар. Ол кэнниттэн мөлтөх уокка арыыга ыһаарылыыллар, хатаран, илдьиритэн, бурдук оҥороллор (блендергэ, кофемолкаҕа). Олус күүскэ ыһаарылаатахха, аһыы амтаннанар. Ити хатарар, ыһаарылыыр кэмҥэ сымалата, аһыы амтана тахсар, онон кэлин аска туттарга быдан ньулуун, минньигэс амтаннанар.
Килиэп оҥорорго 1 ыстакаан сутукаттан бурдугу, 1 ыстакаан сэлиэһинэй эбэтэр оруос бурдугун (тэҥ тэҥҥэ) ылан, лэппиэскэни буһарар курдук, буһарабыт. Ол эбэтэр суоракка туус, сымыыт, суода, саахар кутан баран, бурдугу кутан, мэһийэбит. Килиэп оҥорор буоллахха, доруоһалаан оҥоруохха сөп. Бэс сутукатын бурдугун чааһын (үс гыммыт биирэ) кыччатыахха эмиэ сөп, ким хайдах сөбүлүүрүнэн.
Фэйсбук
Facebook, АХШ саамай улахан интернет сайтарыттан биир саамай улахан тэрилтэтэ буолар, аҥардас АХШ-ка — 175 млн, Европа дойдуларыгар — 210 млн, Азия уонна Аустралия5а — 210 млн, атын сирдэртэн — 68 млн. Олортон Саха Сириттэн — 377 тыс. Төрүттээччитэ — Марк Цукерберг. 2009 сыл ахсынньы 7 күннээҕи туругунан 350 миллионтан тахса сурутаччылаах эбит.
Facebookole аан дойду биэс саамай улахан веб- сайтын ахсааныгар киирэр. 2017 сыл муус устарыгар 1,968 миллиард киһи олорор. 2017 сыл бэс ыйыгар аудитория аудиторията 2 миллиард туһанааччы баар буолла — бу сайтка саатар ыйга биирдэ эбэтэр лоокуука быыс булан кнопка кнопка киирэн кэлээччилэр. Кулун тутар ыйга 720 мөлүйүөнү тэптэрэр — маннык хабааннаах Ил Түмэн күннээҕи бэбиэскэтэ олохтонор. Атырдьах ыйын 24 күнүгэр 2015 сылга Facebooka социальнай ситимин киириилэрин ахсаана биир миллиард киһи барда. Ыйга 1,03 млрд. киһи мобильнай сыһыаны Facebook. Күн аайы социальнай ситимнэргэ 6 миллиард «лайкалар», комментарийдар хааллараллар уонна 300 мөлүйүөн хаартыскалары таһаараллар. Сайтка 200 миллиард «доҕордуу сибээс»бэлиэтэммит. 2011 сыл алтынньытыгар 1 триллион, видеонан көрүү ахсаана 2015 сылга 8 миллиард тиийбит.
Бу сайты тарҕатан Марк Цукерберг 23 саастааҕыгар ордук эдэр миллиардер буолбут.
2009 сыллаахха от ыйын 20 күнүгэр саайт нуучча тылынан эмиэ тахсар буолбут.
Үрүҥ айыы буолуу
Үрүҥ айыы буолуу диэн өлбүт киһи оҥорбут быһыыларыттан үчүгэйин, үрүҥүн талан ылан олоххо туһаныы ааттанар.
Сахалар олус былыргы кэмнэртэн ыла өй-санаа үөрэҕинэн дириҥник дьарыктаммыттарын киһи этэ-сиинэ, үс куттара уонна сүрэ тус-туспа тутулуктаахтарын арааран билэллэрэ бигэргэтэр. Бу билиилэрэ барылара кут-сүр үөрэҕэр түмүллэн сылдьаллар.
Элбэх суолталаах айыы диэн тылбыт биир өйдөбүлэ иччилэргэ, үөрдэргэ сыһыаннаах. Сэһэн Боло «Yөр айыы буолар» диэн бэйэтин кэмигэр суруйбута кэриэс буолан харалла сылдьар. Атын туохха да маарыннаабат, ураты өй-санаа, саҥаны арыйыы өйө-санаата айыы буолар. Бахсы, Болугур Айыыларын өйдөөн кэлиэҕиҥ. Бу ааттаммат улахан үөрдэр, айыылар, биллэн-көстөн буулаатахтарына дьон киһилии олохторо айманар.
Өй көтөн, этиттэн-сииниттэн арахсан бардаҕына айыы буолар. Онтон өйө көтөн туспа бардаҕына киһи, киһи буолан бүтэр, сүөһүтүгэр түһэр. Өй көтөн букатын баран хаалыыта өлүүгэ тириэрдибэтэҕинэ даҕаны киһи иирэр, киһилии өйө суох буолар. Өйө көппүт киһи киһи буолан бүтэрин биһиги тылбыт үөрэхтээхтэрэ билбэттэрэ олус куһаҕан уонна хомолтолоох. Айыы диэн тыл алгыска хаһан да туттуллубат.
Тыыннаах, Орто дойдуга олорор киһини «Эн айыы буол», «Айыыларга бар» диэн алҕааһын олус улахан сыыһата итиннэ саһан сылдьар. Бу этии «Эн өйүҥ көттүн» диэн кырааһын, «Киһи буолан бүт» диэн этиигэ тэҥнэһэр олус сиэрэ суох быһыы буолар.
Билигин бары эдэр оҕолор оҥорор куһаҕан быһыылара олус элбээн, суоһуран иһэллэриттэн дьон санааргыыллар. Ону тэҥэ элбэх эдэр оҕолорбут быстах санааларыгар баһыттараннар бэйэлэригэр тиийинэллэр. Өйдөрө-санаалара эттэриттэн-сииннэриттэн арахсан көҥүл, Үөһээ дойдуга көтөн барарын ситиһээри итинник ыар быһыыны оҥостоллор.
Кут-сүр үөрэҕэ этэринэн уонна наука да билинэн эрэринэн киһи өллөҕүнэ өйө-санаата арахсан туспа барар. Сахалар үөрэхтэрэ этэринэн өлбүт киһи өйө-санаата Үөһээ дойдуга тахсар. Киһи түүлүгэр өлбүт дьону хаһан баҕарар көрөрө, оннооҕор кэпсэтэрэ, кырдьык, өлбүт дьон өйдөрө-санаалара баалларын, сүтэн хаалбаттарын биллэрэр, дакаастыыр. Бу өлбүт дьон билиилэрэ, тугу эмэни этэн биэриилэрэ дьоҥҥо олус туһалаах буолан тахсаллара эмиэ биллэр.
Өлүү хаһан баҕарар тиийэн кэлэринэн айыы буолууттан ким да кыайан куоппат. Арай бу айыыбыт хайдах айыы буолара эрэ биллибэт. Хара, куһаҕан санаалаах киһи өллөҕүнэ өйө-санаата хара айыы буолан атыттарга куһаҕанынан дьайа сылдьар кыахтанар, онтон үтүө, үчүгэй санаалаах киһи өйө-санаата үрүҥ айыы буолан хаалбыт дьоҥҥо үчүгэйинэн дьайан, үтүө санааны үксэтэргэ туһалыыр.
Айыы диэн тугуй? Айыы диэн атыттартан ураты өй-санаа. Атыттарга маарыннаабат, туспа, урут суох, ол аата бу баар дьон билбэт өйдөрө-санаалара, билиилэрэ айыы буолар. Хас киһи өйө-санаата тус-туспалар, бэйэ-бэйэлэригэр хаһан да маарыннаспаттар, ол киһи иһин өлөн өйө-санаата арахсан бардаҕына, Үөһээ дойдуга көттөҕүнэ бэйэтэ туспа үөр, айыы буолар. Бу киһи тыыннааҕар киһи оҥорбот ыар быһыытын оҥорбут буоллаҕына өйө-санаата ордук күүстээх хара айыы буолар. Тыыннаах киһи бэйэтигэр тиийинэрэ киһи быһыылаах киһи хаһан да оҥорбот ыар, хара айыыта буоларынан бэйэтигэр тиийиммит киһи өйө-санаата хайаан да улахан айыы, үөр буолар.
Бары өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга көттөхтөрүнэ үөр, айыы буолаллар. Олоҥхолорго кэпсэнэр айыылар диэн былыр үйэлэргэ олорон ааспыт дьон оҥорбут дьыалалара, үлэлэрэ, өйдөрө-санаалара умнуллубакка, хаалан хаалбакка кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэрин биллэрэр.
Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара атыттартан туспа, ураты буоларынан бэйэтэ айыы буолар. Хайа да киһи өйө-санаата бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттар, ол иһин киһи өлбүтүн кэннэ туспа баран Үөһээ дойдуга таҕыстаҕына айыы буолар. Айыы диэн өлбүт дьон, иччилэр, үөрдэр өйдөрө-санаалара, билигин да сылдьаллара ааттанар. Айыы диэн мээнэ туттуллубат ыарахан тыл, сибигинэйэн эрэ этиллэр тыл. Ханнык айыы буолара биллибэтиттэн уонна куһаҕан быһыы уруттаан иһэринэн бу тыл ордук сэрэхтээх. Бу тыл куһаҕан, сэрэхтээх тыл буоларын бүтүүтүн «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта быһаарар. Тыл, дорҕоон киһиэхэ дьайыытын билбэт буолууттан, бу тылы үчүгэйи эрэ анаан бэлиэтииргэ туттуу букатын сыыһа. Үчүгэйи оҥорууну бэлиэтиир айыы – үрүҥ айыы диэн туспа арааран ааттанара өй-санаа өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр.
Өлбүт дьон өйдөрүн санааларын олоххо табатык туһанарга ханнык айыы буоларын чуолкайдык быһааран эрэ баран туһаныллар. Өй-санаа бу курдук икки өрүттээҕин былыргы сахалар билэннэр үчүгэйи элбэхтик оҥорбут таҥара аата Үрүҥ Аар тойон диэн ааттанар. Таҥарабыт аата кини оҥорбут элбэх быһыыларыттан үчүгэйин, үрүҥүн эрэ ылан туһаныахха сөп диэн бэйэтэ этэн биэрэрин таба өйдөөн туһаныллар.
Наркотиктар киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыылара өй-санаа көҥүл барыытыгар тириэрдэр. Эдэр киһи өйүн-санаатын көҥүл, босхо ыытаары уонна ханнык эрэ саҥаны, билбэтин оҥороору наркотиктары боруобалаан көрүөн сөп. Оҕону «Айыыны оҥор» диэн үөрэтии, бу оҕо элбэхтик киһи билбэтин, оҥорботун оҥоро сатыырыгар тириэрдэринэн элбэхтик сыыһа-халты туттунарын тэҥэ, наркотиктары боруобалааһыҥҥа тиийиэн сөп. Киһи билбэтэ, оҥорбото диэн айыы буоларын эмиэ билэн оҕо өйүн-санаатын харыстыырга туһаналлар.
"Айыы үөрэҕэ" диэн сыыһа хайысхалаах үөрэх дьайыыта эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыылары оҥороллорун элбэтэр. Билигин государство оҕо иитиитигэр улаханнык кыһаммат кэмэ кэлэн турар. Ол иһин хас биирдии төрөппүт оҕотун өйө-санаата туруктаах буоларыгар бэйэтэ эрэ урут бастаан кыһанарын өйдүүрэ наада. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ эрэ оҕо өйө-санаата сайдыытын табатык быһаарар. Таҥара үөрэҕин ылынан, оҕону сахалыы өйгө-санааҕа үөрэтии бастаан иһэрэ ордук этэ.
Сахалар былыр-былыргыттан сири-дойдуну үс тус-туспа дойдуларга араараллар. Бу дойдулар Үөһээ дойду, Орто дойду уонна Аллараа дойду диэн ааттаналлар. Сири-дойдуну маннык үс аҥы араартааһын өй-санаа өйдөбүллэригэр, киһи оҥорор быһыыларыгар олоҕурар. Үөһээ диэки үчүгэй, онтон аллараа диэки куһаҕан быһыылар тус-туспа арахсан сылдьар буоллахтарына, бу быһыылар икки ардыларыгар, ол аата ортолорунан киһи оҥорор быһыылара сөп түбэһиэхтээхтэр. Ол иһин дьон олорор сирдэрэ Орто дойду диэн ааттаммыт.
Үөһээ дойду уонна Орто дойду биир биллэр уратылаахтар уонна ол уратыларынан бэйэ-бэйэлэриттэн арахсаллар. Үөһээ дойдуга өлбүт дьон аҥардас өйдөрө-санаалара, үрүҥ, хара айыылар сылдьар эрэ буоллахтарына Орто дойдуга дьон бэйэлэрэ эттээх-сииннээх уонна өйдөөх-санаалаах буолан олоҕу олороллор.
Бу икки дойду уратыларын чуолкайдык арааран билэргэ «Биир эмэ түбэлтэҕэ ханна сылдьаргын билбэт буолан хааллаххына көм эккиттэн кымаахтаан көрөр буолаар. Ыарыыны билэр буоллаххына Орто дойдуга сылдьаҕын», - диэн быһаарыыны тутуһуохха сөп.
Киһи тыыннаах буолан эттэнэн-сииннэнэн бу Орто дойдуга эрэ олоҕун олорор. Ол иһин олоҕу харыстыыр, уһуннук олорор туһугар өй-санаа көҥүл босхо баран Үөһээ дойдуга көтөөрү дьулуһарын сүрү, тулууру, өһөс санааны улаатыннаран тохтотуу, хам тута сылдьыы эрэ быыһыыр кыахтаах. Киһи быһыылаах буолуу эрэ киһи олоҕун уһуннук олорорун уонна олох салгыы сайдарын ситиһэргэ кыах биэрэр. (1,142).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с
Хайа
thumb|right|[[Дамаванд хайа, Иран]] Хайа диэн киэҥ өйдобүлэ Сир ньуурун көрүҥэ, туhааннаах иэҥҥэ аттынааҕы сир ньууруттан үрдүк баар уонна чыпчааллаах. Уустук өйдөбүллэрэ: 1) үрдүк буор эбэтэр таас арҕас; 2) очуос таас, турук таас; 3) сис таас; 4) үрдүк туруору эниэ.
Хайалар Азия иэнин 64%, Хоту Америка 36%, Эуропа 25%, Соҕуруу Америка 22%, Аустралия 17% уонна Африка 3%. Cир бүтүн ньуурун 24% хайалаах сирдэр, дьон 10% хайалаах сирдэргэ олорор. Аан дойду үгүс өрүстэрин бастара хайаларга бааллар.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Приклонскай Иван Васильевич
Приклонскай Иван Васильевич - 1681 сылтан 1984 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи, стольник.
Бу киһи иннинэ бойобуоданан Бибиков Фома Иванович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Кровков Матвей Осипович анаммыт.
Приклонскай 1680 сыллаахха Арассыыйаҕа саҕаламмыт реформаны Саха сиригэр ыыта кэлбитэ. Сүрүн соруга - Дьокуускай остуруогун байыаннай-административнай уокурук киинигэр - куоракка - кубулутуу. Бу киһи Дьокуускайга 1684 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр дылы үлэлээбитэ.
1682 сыллаахха хаҥаластар Дьэнник салалталаах түмүллүүлэрин үлтү сынньар. Дьэнниги бэйэтин куоракка аҕалан өлөттөрөр.
1685 сыллаахха сиэри-майгыны аһара кэспитин иһин кинини митрополит Павел сууттатан турардаах.
Дойдум биллиилээх киhитэ.
Дьон-сэргэ киэһээҥҥи кэпсэлигэр, сарсыардааҥҥы ыаһаҕар, номоҕор-сэһэнигэр кэпсэммит үйэҕэ биирдэ эмэ төрөөн ааһар ураты ат бөҕө, кус быһый Кэрэ Киһи уола Соппуруон диэн дьадаҥы киһи Дьаархан нэһилиэгин Суптурҕан диэн сиригэр-уотугар олорон ааспыт.
Дьүһүнүн-бодотун ойуулаатахха, кини сомоҕо эттээх-сирэйдээх, хаан чаҕаан сэбэрэлээх, киэҥ эрилкэй харахтаах, уһун хонтоҕор муруннаах, атын омуктуу хааннаах, өндөгөр модьу киһи эбит. Кинини кэнниттэн көрдөххө, кэтэҕэ, сүнньэ биир күдьүс, үргүлдьү курдук. Моонньун куруук саардынан саба баана сылдьар, бэгэччэгин, харытын хаһан да аһаҕас илдьэ сылдьыбат идэлээҕэ үһү. Ньүкэнэ бэрт буолан, куруук умса туттан, хараҕын кырыытынан ким кэлэрин-барарын уора-көстө одуулаһа иһэр буолара дэһэллэр. Суолга көрсүбүт киһититтэн, оҕотуттан-дьахтарыттан туораан биэрэр аакка сылдьар.
Бугуһуйдаҕына тыаҕа тахсан чөҥөчөктөрү турута тыытан, тоҕута тэбиэлээн тыынын таһаарар үһү. Сүүрдэҕинэ оҕус уорҕатын тириитэ уллуҥу быһа тирэнэр буолан, мэлдьи этэрбэһин устан, хонноҕор кыбынан, атах сыгынньах сүүрэр. Кини саҥа эт тутан, эр киһи дэтэн эрдэҕинэ: «Дьэ холоһон көрүөх эрэ», — диэн кэлэ-бара куруук хаадьылыыр, күлүү-элэк гынар, икки улууска кими да тустан тулуппатах Буойун уола Уйбаача диэн улахан бөҕө киһи баар буолбут.
Биирдэ Соппуруон соҕотоҕор, ийэтэ хотонугар тахсыбытын кэннэ, ол киһи балаҕаҥҥа көтөн түспүт. Эмиэ «холоһуох, тустуох» диэн кыынньаатаҕа буолуо, Кэрэ Киһи уола эмискэ киһитин хонноҕун анныттан икки ытыһынан «лап» гыннара охсон ылан, салгыҥҥа көтөҕөн таһаараат, бөлүөк мастыы эргитэ оонньообут. Иҥиир-иҥиирэ барыта ыйыллары тардыллан хаалан, уҥан түлүкээрбит киһитин кыайан ыыппакка, ол курдук өрө хололото сылдьыбыт. Ол тыаһы-ууһу истэн, ийэтэ хотонтон сүүрэн киирэн, уолун киил мас курдук кытааппыт быһыттаҕас быччыҥнарын саах күрдьэр мас лаппаакытынан быһыта сынньан, киһитин нэһиилэ араартарбыт.
Күүһэ-уоҕа муҥутаан сылдьан, атыыр оҕуһу кытта күрэстэспит. Оҕуска бурҕалдьытын кэтэрдэн баран, икки олгуобуйатыттан тутан, таһаҕас буолан тардан турбут. Оҕус күөх окко ымсыыран дьүккүс гыммыт. Хаста да дьүккүйэ-дьүккүйэ түһүнэ сатаабытын киһитэ ыыппатах. Онтон бурҕалдьылара тосту барбыт. Ону Соппуруон оҕуһу «син күүстээх сатана эбит» дии санаабыт.
Сэрии иннинэ Кэрэ Киһи уола балтыгар Анньыыһыйаҕа, күтүөтүгэр Дьыаканыһапка ыалдьыттыы, хоно кэлбит. Кинилэр маҕаһыын үлэһиттэрэ эбит. Соппуруон кэлбитин истэн: «Күүһүн холоон көрүөххэ», — диэн сельпо үлэһиттэрэ киксибиттэр. Бэрэссэдээтэллэрэ Солоҕоонускай, бухгалтер Сухарыынап уонна суотчут Кууһумун умайан кэриэрбит, туһатыттан тахсыбыт күтүр улахан тимир дьааһык баарыгар доруобунньуктаах кууллары симмиттэр. Соппуруон маҕаһыыҥҥа киирбитигэр, дьааһыгы ыскылаат сарайын үрдүгэр таһааран уурарыгар соруйбуттар.
Киһилэрэ «тук» курдук ону ылан, көтөҕөн мадьалытан, хас да халыҥ тиит хаптаһынынан тэлгэтиллэн оҥоһуллубут бөҕө-таҕа кирилиэһинэн тахсан, үөһэ «лиһир» гына ууран кэбиспит. Ыарырҕатарын мустубут дьон көрбөтөхтөр.
Кинини ыһыахтарга туһун дииллэрин: «Иҥиирим тартаҕына, киһи төбөтүн туура тардыам», — диэн сөбүлэммэт эбит. «Дьон тустарын көрдөхпүнэ, уҥуоҕум хамсыыр», — диэн ааттаан, тустуу саҕаланнар эрэ, ыһыахтан тэскилээн биэрэрэ үһү. Кытыгыраһынан эмиэ аатырбыт киһи. Аттаах айанньыттар биэс көскө эрэ тиийбэт сири айаннаан күпсүтэн дьиэлэригэр-уоттарыгар кэлиилэрэ, били Ньурбаҕа хаалбыт Соппуруоннара кинилэр быдан иннилэригэр кэлэн баар эрэ буолбутун көрөн, сөҕүү-махтайыы бөҕө буолаллар.
Ону милииссийэлэр кыккыраччы аккаастаан кэбиспиттэр. Ону дьон: «Ол тарбаҕыттан тутта да, Соппуруонуҥ ааны киһинэн бэйэтинэн тоҕо солотон таһаарыах этэ», — диэн кэпсэтэр буолаллара.
Үйэлээх сааһын тухары кини кими да кытта күөн көрсүбүтэ, күрэхтэспитэ биллибэт. Кини күүһүн-уоҕун, кытыгыраһын-кыаҕын туһунан эгэлгэ кэпсээннэр Саха Сиригэр киэҥник тарҕаммыттар.
Николай СЕМЕНОВ-ЧӨККҮК
Үһүйээн Николай Семенов-Чөккүк «Бичик» кинигэ кыһатыгар 2014 с. тахсыбыт «Дьылҕаны талбаттар» диэн кинигэтиттэн ылылынна.
Буучугурас
300px|thumb|right|Буучугурас thumb| Tetrastes bonasia Буучугурас эбэтэр бочугурас (рябчик, ) — кыра, холууптааҕар эрэ улахан, мас көтөрө. Сиппит көтөр ыйааһына 330—580 грамм буолар. Уһуна — 35—37 см. Стаатуһа — уйаланар биир сиргэ олохтоох көрүҥ. Аҕыйахтык көтөр, сиринэн сүүрэрин ордорор. Көтөрүгэр тыастаахтык сапсынар, кылгастык көтөр. Үксүн пааранан сылдьар.
Тарҕаныыта
Буучугурас Евразияҕа тарҕаммыт көтөр — арҕаа Скандинавия тумул арыытыттан уонна Пиреней хайаларыттан илин Охотскай муора ойуурун зонатынан, Сахалиҥҥа, Маньчжурияҕа, Кореяҕа уонна Хотугу Японияҕа тиийэ. Кавказ уонна Камчаатка ойуурдарыгар суох. Хоту сииктээх хойуу инньэлээх мастаах ойуурдары сөбүлүүр. Соҕуруу хатыҥнаах, ольхаалаах уонна тэтиҥнээх буккаас ойуурдарга олохсуйар.
Порт оф Спейн
Порт оф Спейн (Port of Spain) диэн Тринидад уонна Тобаго киин куората. Олохтоохторун ахсаана 49,031 (2000), тула эргинниин 128,026, күн аайы кэлэ-бара сылдьааччылардыын 250,000.
Өтөх тэллэйэ
thumb|250px
Өтөх тэллэйэ (, Шампиньон обыкновенный, печерица) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Үүнэр сирдэрэ: киһи олорор сирдэригэр элбэхтик көстөр, хонуу, ойуур ырааһыйалара, суол кытыыта, мэччирэҥнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: Төгүрүктүҥү формалаах, ортотугар бөлтөҕөрдөөх. Сороҕор хатырыктардаах. Диаметра 5-10 см. Таҥалайдаах араҥата: Бастаан роза өҥнөөх, онтон саһархайдыҥы-хоҥор, фиолеттыҥы. Этэ: Үрүҥ, алдьаттахха роза өҥнөнөр. Минньигэс сыттаах. Атаҕа: Үрүҥр. Аллара модьуруур. 10 см дылы уһуннаах. Тиэрбэһэ ортотун диэки. .
Туттуллуута
Ыам ыйа — балаҕан ыйа. Үһүс категорияҕа сыһыараллар эрээри, иҥэмтэтинэн үрүҥ тэллэйгэ тэҥ. Тута сиэнэр, тууһанар уонна маринуйданар.
Үөрэх икки өрүтэ
Үөрэтии уонна үөрэнии диэн үөрэх икки өрүтэ ааттаналлар.
Сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» дииллэр. Бу этиини тыл үөрэхтээхтэрэ, сорох суруйааччылар билигин даҕаны арааран билэ, таба сыаналыы иликтэр.
Күн уонна Сир, Аан дойду, Сир үрдүгэр туох баар барыта икки өттүттэн хардарыта тутулуктаахтар, ол иһин иккилии өрүттээхтэр. Сир үрдүгэр туох барыта уларыйан, эргийэн, күн уонна түүн, сайын уонна кыһын курдук уларыйан солбуйсан биэрэллэр. Бу икки өрүттэр уларыйан, солбуйсан биэриилэригэр улаханнык оҕустарбат, сыыһа-халты туттубат туһугар хас биирдии киһи бу икки өрүттэри иккиэннэрин тус-туспа арааран билэрэ ирдэнэр.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ киһиэхэ бу икки өрүттэри тус-туспа арааран билэргэ уонна олоххо таба туһанарга үөрэтэр. Таҥара үөрэҕин билии, олоххо туһаныы хас биирдии киһиттэн ирдэнэр.
1.	Үөрэтии. Атын киһи киһиэхэ тугунан эмэ дьайан, кэпсээн, көрдөрөн, үтүгүннэрэн, оҥотторон үөрэтиитэ.
2.	Үөрэнии. Киһи бэйэтэ булан-талан, билэн-көрөн, ааҕан-суруйан, эрэйдэнэн үөрэниитэ.
Оҕо кыра, 2-5 саастаах эрдэҕинэ субу оҥорбутун тута бааччы умнан иһэринэн тугу элбэхтик хос-хос хатылаан оҥорбутун эрэ өйдөөн хаалан иһэр кыахтаах. Бу элбэхтик хатылаан хос-хос оҥорбутуттан үгэстэр үөскээһиннэриттэн кини ийэ кута сайдан эбиллэр. Бу кэмҥэ оҕоҕо үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторон өйүгэр-санаатыгар иҥэрэн, үгэс оҥорон биэрэн истэххэ ийэ кута иитиллэн үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатар. Оҕону иитии диэн ити төрүккэ олоҕурар.
Оҕо саҥа улаатан истэҕинэ бэйэтэ санаатын салайар кыаҕа суоҕуттан үчүгэй быһыылары атын, улахан дьон көмөлөрүнэн, көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэриилэринэн элбэхтик оҥоро үөрэннэҕинэ үчүгэй үгэстэри үөскэтинэн, бу оҥорор үчүгэй быһыылара үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар ууруллан, мунньуллан иһиилэриттэн үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатара төрүттэнэр.
Кыра оҕону үөрэтиигэ төрөппүт сыала, соруга оҕотугар элбэх үчүгэй быһыылары оҥотторо үөрэтэн бу быһыылара үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар иҥэрин ситиһиитэ буолар. Манна үчүгэй майгылаах буолуута, улахан дьоҥҥо сыһыана, үлэҕэ-хамнаска үөрэтии барыта киирсэллэр.
Оҕо улаатан, этэ-сиинэ ситэн, өйө-санаата сайдан истэҕинэ үөрэтии хайысхата уларыйан бэйэтэ санаатын салайыытыгар көһөрүллэн биэриэхтээх. Бу кэм оҕо оскуолаҕа киириититтэн саҕаланар уонна киһи буолууну ситиһиитинэн түмүктэниэн сөп. Киһи буолууну ситиһии кэнниттэн төрөппүт уонна оҕо икки ардыларыгар сыһыан тосту уларыйан улахан дьоннуу сыһыаҥҥа көһөн биэрэр кэмэ кэлэр. Бу кэмҥэ оҕо бэйэтин өйө-санаата сайдан, өйүнэн-санаатынан салайтаран үөрэҕи бэйэтэ ылынан үөрэниини ситиһэр кыахтанар.
Аныгы бэйэлэрин билиммит төрөппүттэр оҕолорун куруук «кыра оҕо» диир санааларыттан бу өй-санаа уларыйар кэмин табан сыаналаабаккалар кэлин улахан эрэйи көрсөллөр. Аналлаах үөрэхтээхтэр оҕоҕо бу кэм кэлэрин өссө тупсаран «Переходный возраст» диэн ааттыыллар. Бу кэмҥэ оҕо өйө-санаата сайдан улахан дьоннуу сыһыаҥҥа наадыйарын ситэ сыаналаабаттарыттан итинник охсууга, эмискэ уларыйыыга тириэрдэн кэбиһэллэр. Оҕо бэйэтин санаатынан салайына үөрэнэрэ саҥа улаатан истэҕинэ, иитээччитэ эппитин умнубакка толорор буолар кэмиттэн ыла саҕаланар. Бу кэмтэн оҕо салгын кута сайдар, бэҕэһээ тугу оҥорбутун билэр, умнубат, сарсын тугу оҥоруохтааҕын быһаарынар, былаанныыр кыахтанар.
Улахан киһи санаатын бэйэтэ салайар кыахтааҕынан үчүгэй санаалары элбэхтик санаатаҕына үчүгэй санаалара үгэскэ кубулуйаннар өйүгэр-санаатыгар, салгын кутугар уурулланнар үчүгэй санааланар, үчүгэй быһыылары оҥорор кыахтанар. Оҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй уонна куһаҕан диэни кыайан арааран билбэтиттэн улахан киһи туох үчүгэй, туох куһаҕан буоларын быһааран, көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэрэрэ эрэйиллэр. Маннык үөрэтии оҕо ийэ кутун иитии, үчүгэй үгэстэри иҥэрии диэн ааттанар.
Кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй үгэстэргэ иитиллибит оҕо улааттаҕына сыыһа-халты туттунууларга киирэн биэрэрэ аҕыйах, киһи быһыытын аһара туттубат киһи буолар, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыаҕа улаатар.
Улахан киһи субу оҥоруохтаах быһыытын ийэ кутугар тэҥнээн көрөр кыахтаах буолан куһаҕан быһыылары оҥорор кыаҕа кыра. Кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ үөрэммит буоллаҕына ийэ кута кини оҥорор быһыытын барытын хонтуруоллуу, тэҥнээн көрө сылдьарынан сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр.
Киһи уһун олоҕун устата аҥардастыы салгын кутунан салаллан олоҕун олороро өй-санаа олус түргэнник уларыйар, солбуйсан ылар кэмнэрдээҕиттэн уустуктардаах. Олох биир эмэ түргэнник уларыйар кэмигэр киһи өйө баайыллан дуу эбэтэр өйө көтөн дуу ийэ кутун салайар кэмигэр киирэн ыллаҕына сыыһа туттан дуу, хайаан дуу олус куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһиэн сөп. Бу кэм киирэн ааһыытыгар киһи туох быһыыны оҥоро охсон кэбиһэрэ кини инники олоҕор олус улахан суолталанан тахсара билигин олус элбээтэ. Биирдэ итирэн, өйө көтөн хаалбыт киһи билэр киһитин кытта тапсыбакка быһаҕынан анньа охсон кэбиспит түбэлтэлэрэ үгүстүк буолаллар.
Өй көтүүтэ диэн салгын кут көтүүтэ. Киһи өйө көппүт кэмигэр ийэ кута быһаччы салайыытыгар киирэр. Ийэ кут өйүгэр-санаатыгар ханнык үгэстэр уурулла сылдьалларыттан тутта сылдьар быһыыта быһаарыллар кэмэ кэлэр. Бу кэмҥэ кыра эрдэҕинэ атаахтык, ханнык да хааччаҕа суох көҥүллүк иитиллибит оҕо буруйу, киһи оҥорбот быһыытын оҥорон кэбиһэр кыаҕа улаатар. Улахан киһи сыыһа туттан сокуону кэстэҕинэ хаайыыга түбэһэрин туһунан төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэхтэринэ үөрэппэттэрэ кэлин оҕолоро улааппыттарын кэннэ сыыһа туттарыгар тириэрдэрэ ордук хомолтолоохтук түмүктэнэр.
Оҕону киһи быһыылаахтык олоҕу олорорго, киһи быһыытын аһара барбат, сыыһа-халты туттубат буолууга ииппэтэххэ, үөрэппэтэххэ куһаҕан, бас-баттах иитиилээх киһини улаатыннаран кэбиһиэххэ сөп. Куһаҕаннык иитиллибит оҕоттон араас «Төннүбүт төрүөхтэр» үөскээн тахсалларын билбэтэҕэ буолуу сатаммат. Аҥардас дьахталлар биир эмэ оҕону төрөтөн баран киһилии быһыылаах буолууга үөрэппэттэриттэн буруйу оҥорооччулар элбииллэр. Оҕону иитиини-үөрэтиини аҥардас дьахталлар кыайбаттарын былыргы сахалар билэллэрин «Тулаайах оҕо» диэн туспа өйдөбүл баара быһаарар.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн туох барыта икки өрүттээҕин билэн, өйүгэр-санаатыгар иҥэринэн улаатарыгар икки төрөппүтэ иккиэн бааллара хардары-таары олус туһалаах сабыдыалы оҥороллор. Ийэ уонна аҕа, эр киһи уонна дьахтар оҕолоругар сыһыаннара, араас көрдөбүллэрэ тус-туһунаннара оҕо туох барыта икки өрүттээх буоларын кыра эрдэҕиттэн билэрин, олоҕор туһана үөрэнэрин үөскэтэллэр.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар үөрэхтэрин билии уонна олоххо туһаныы хайа да өттүгэр аһара барбат буолууга үөрэтэринэн киһи буолуу үөрэҕин сүрүн төрүтэ буолар. Икки төрөппүттээх оҕо туох барыта икки өрүттээҕин, икки өттүттэн тутулуктааҕын кыра эрдэҕиттэн билэн туһана сылдьар кыахтанар.
Орто төрүк тыла
ОРТО ТӨРҮК ТЫЛА
Ортатүрк тили – орто төрүк тыла – төрүк омуктара бэйэ-бэйэлэрин кытта бодоруһар, төрүктэр бүттүүннэрин тыллара буолуохтаах тыл. Ортатүрк тылы барытын биир тылынан солбуйар сыала-соруга суох. Бу тыл төрүктэр бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөллөрүн туһугар айыллар.
Орто төрүк тылын Үнүстүүтүн үлэһиттэрэ (омук ыккардынааҕы эргиэннэммэт болонтуордуу тэрилтэ) “иккитэ үгүс” (төрүк тыллаахтарга үгүстэригэр, үгүс төрүк тылыгар) диэн тускулунан төрүк тылларын өстөрүн марпыамаларынан ортоку көрүҥүн оҥорон таһаарар көмпүүтэр барылын айбыттара.
Билигин 8000 кэриҥэ тыл оҥоһуллан тылдьыкка киирэн турар. Орто төрүк тылын ким да үбүлээбэт, дьон бэйэтэ үтүө санаатынан оҥоро сылдьар тыла.
ОРТО ТӨРҮК” (“ИЙЭ ТӨРҮК”) ТЫЛЫН ОМУК ЫККАРДЫНААҔЫ ҮНҮСТҮҮТЭ
Үнүстүүт 2008 с. кулун тутар 18-с күнүгэр Төрүк Омуктарын Бүтүн Аан Дойду Мунньаҕын V Курултайын уурааҕынан олохтоммута. Үнүстүүт сүрүн дьарыга: орто төрүк (ийэ төрүк) тылын оҥорон таһаарыы.
ТЫЛ ИСПИИҺЭГИН ТУҺУНАН
Билигин үнүстүүт төрүк ортотуллубут бүттүүн тылын оҥоророрго тирэх буолар тыл испииһэгин бэлэмнээтэ. Орто төрүк тылын оҥорорго төрүк тылларын өһүн баайын, тылын быраабылатын, нуорбатын ортотор ньыманы туһанан оҥоруохха диэн буолбута. Соннук ньыманнан атын ортотуллубут тыллары оҥорор санаа баар: орто ыраан тыла (среднеиранский), орто инди тыла (среднеиндийский), орто сылабаан тыла (среднеславянский), орто дьарбаан тыла (среднегерманский), орто арамаан тыла (среднероманский) о.д.а. Онно ортотуллубут тыл бэлиитикэтин-быраабын, мөрүөнүн-култууратын, тылын үөрэҕин кыһалҕалара чинчийиллэллэр.
Лебедин
Лебедин (Лебедин) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 26 158 (2012).
Сүбэ холбуката
Урут антибиотик суох эрдэҕинэ бүөр уонна хабах ыарыыларыгар клюква отонунан эмтиир эбиттэр. Чахчы даҕаны, эмчиттэр этэллэринэн клюква уута инфекцияны өлөрөр танин диэн веществолаах эбит. Итиэннэ клюква клетка бөҕөргүүрүгэр туһалаах. Онон сайыҥҥы кэмҥэ клюкваны хомуйан иммунитеккытын бөҕөргөтүҥ! ￼Харах сылайдаҕына сибиэһэй чэйгэ кэмпириэстэ оҥоһун. Календула уонна чистотел уутуттан оҥоһуллубут кэмпириэс сылааны суох оҥоруо.
Муннун хаана чаастатык кэлэр буоллаҕына 15 күн устата, аһыаҥ иннинэ 2 см. уһуннаах алоэ сэбирдэҕин сиэҥ. Бу от иммунитеты тупсарарга туһата олус улахан. Бааһы оһорорго алоэ суон сэбирдэҕин ортотунан быс уонна хойуу уутун бааскар уурун. Өскөтүн тымныйан муннун уута сүүрдэҕинэ үстүү хааппыланы куттуохха сөп.
Сүбүөкүлэ уута элбэх микроэлеменнэрдээҕинэн хаан баттааһына үрдээтэҕинэ иһиллэр. Үөһү, быары,бүөрү ыраастыыр уонна хаан клеткаларын бөҕөргүүрүгэр туһалыыр. Күҥҥэ үстэ 50-100-түү мл. иһэҕин.
Моркуоп уутун А,В,С,Д,Е,К,Р битэмииннэрэ кураанах тириигэ, тирии ыарыыларыгар туһалаахтар. Оҕо кэтэһэр ийэ уонна эмтэрэр кэмҥэ иһэрэ наада. Киһиэхэ аһыыр аппетиты аҕалар. Ас буһарыытыгар, тиискэ туһалаах,харах, тыынар орган, ньиэрбэ ыарыыларыттан харыстыыр.
Хаппыыста уутугар баар сера, хлор,йод оһоҕос,искэн,тирии ыарыыларыттан туһалыыр. Тахсан киириини чэпчэтэр. Куртах уонна оһоҕос органнарын ыраастыыр,ыйааһыны түһэрэр.
Хортуоппуй уута калий,сера,фосфор,хлор курдук веществолара ас буһарар организмҥа туһалаах.Бу ууну моркуоп, сельдерей уутун кытта булкуйан иһэр ордук.
Петрушка уутун эмиэ моркуоп суогун кытта булкуйан иһиллэр. Эмтээх уу хабахха, бүөргэ таас үөскүүрүттэн уонна харах ыарыытыттан харыстыыр. Бу согу моркуоп, сүбүөкүлэ,оҕурсуу уутун кытта истэххэ ыйдааҕы,,ыарыылаахтык"кэлэрин чэпчэтэр
Степанова Евдокия Александровна
Айар үлэтэ
Евдокия Степанова Ж. Батуев «Чурумчуку» балетыгар Ньургуйаана партиятын бастакынан үҥкүүлээбитэ. Бу үлэтин иһин, балет туруоруллубут сылыгар, 1964 сыллаахха, Саха АССР норуодунай артыыһын аата иҥэриллибитэ.
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Сигэлэр
Информационный портал Республики Саха (Якутия):Первая профессиональная балерина
Кровков Матвей Осипович
Кровков Матвей Осипович - генерал, 1684 сылтан 1687 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Арассыыйа бастакы генералларыттан биирдэстэрэ. Туох эрэ буруйун иһин Дьокуускайга ыытыллыбыт.
Ил
Ил диэн биир сиргэ олорор дьону холбуур суверенитеттаах политика үлэҕэ. Ил үөскээhинин уонна суолтатын туhунан элбэх санаалар бааллар. Ол аата үөрэххэ да, омуктар икки ардыларынааҕы бырааптарыгар да биир ылыллыбыт быhаарыы билигин суох. Сороҕор дойду диэн өйдөбүллүүн быhыылаhар. Билигин социологтар угустэрэ «ил» диэн билинни ойдобулун маннык быhаараллар: ил — дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта дуогабар туhэрсэн, салайааччылары талан, харчынан бырахсан (нолуок) олорор эйгэлэрин олорорго соптоох онорорго, тупсарарга соруктаах тумсуулэрэ.
Хопто
300px|thumb|right|Хопто Хопто (нуучч. серебристая чайка)
1799
1799 сыл.
Интэриниэт
thumb|300px|Интэриниэккэ информация сүүрүктэрэ. 225px|thumb|This [[NeXT Computer was used by Sir Tim Berners-Lee at CERN and became the world's first Web server.]] thumb|225px|ICANN headquarters in [[Marina Del Rey, California, United States]] Интэриниэт (Internet, ол эбэтэр ) диэн көмпүүтэрдэр бэйэ бэйэлэрин кытта холбоммут бүтүн аан дойдутааҕы ситимнэрэ. IP (Internet Protocol Suite) боротокуолу уонна data пакеттары туһанар. Интэриниэт ситимэ мөлүйүөнүнэн ахсааннаах ситимнэһиилэртэн турар. Ол ситимнэр (дьиэ уонна дьон-сэргэ, университет, бизнес уонна дьаhалта гиэннэрэ) бэйэ бэйэлэрин икки ардыларыгар араас технологияларынан холбоноллор: алтан уонна оптоволокно кабеля, кабеля суох уо.д.а.
Интэриниэт устуоруйата
Интэриниэт бастаан 1969 сыллаахха алтынньы 29 күнүгэр баар буолбута диэн ааҕыллар. Бу күн Стэнфорд чинчийэр үстүтүүтүгэр уонна Калифорния университетыгар турар көмпүүтэрдэр ыккардыларыгар ситими олохтообуттара. Биллэн турар бу иннинэ, да кэннинэ да уһун сыллар усталарыгар араас таһымнаах саҥа тэриллэр уонна технологиялар айыллыбыттара. Онон интэриниэт устуоруйатын XX үйэ 50-60-с сылларыттан ааҕар дьон эмиэ бааллар. 1957 сыллаахха АХШ байыаннайдара маннык ситими олохтооһун туһатын өйдөөннөр учуонайдарга сорук туруорбуттара. Онон 1969 сыл бүтүөр дылы 4 чинчийэр тэрилтэ бу ситиминэн холбоммута. Ситим ARPANET диэн ааттаммыта.
1971 сыллаахха электроннай почтаны ыытар бастакы бырагыраама айыллыбыта.
1973 сыллаахха Атлантика аннынааҕы каабель нөҥүө АХШ тэрилтэлэрин кытта Великобритания уонна Норвегия көмпүүтэрдэрэ холбоммуттара. Бу кэмтэн ыла ситим дойдулар ыккардыларынааҕы буолбута.
Ситимнэһии тэнийэн истэҕин аайы араас боротокуоллар баар буолан испиттэрэ, бу көмпүүтэрдэр ыккардыларыгар информацияны атастаһыыны атахтыыр этэ. Онон 1983 сыл тохсунньу 1 күнүттэн TCP/IP диэн соҕотох боротокуол ылыныллыбыта. Бу сылга ARPANET ситим Internet диэн тиэрмини бэйэтигэр сыһыаран тутар буолбута.
1984 сыллаахха домен-ааттар тиһиликтэрин айбыттара (англ. Domain Name System, DNS).
Ол сылга ARPANET конкурена – NSFNet (англ. National Science Foundation Network) баар буолбута. Бу ситим элбэх кыра ситими холбообута уонна аһарар кыаҕа конкуреныттан быдан үрдүк этэ. Интернет диэн аат кинини кытта ситимнэнэр буолбута.
1988 сыллаахха тиэкиһи тута биэрэр боротокуол баар буолбута - Internet Relay Chat (IRC), онон интэриниэккэ "тутуһан олорон" кэпсэтэр кыах үөскээбитэ.
1989 сыллаахха Британия аатырбыт информатик учуонайа Тим Бернерс-Ли Аан дойду ситимин кэнсиэпсийэтин киһи-аймах болҕомтотугар таһаарар. Ол кэннэ икки сыл иһигэр HTTP боротокуолу, HTML разметканы уонна URI идентификатордары айар. Ол курдук 1990 сыл сэтинньи 12 күнүгэр гипертекстовай диаграммалар тиһиликтэрин туһунан этиилэрин бэчээттиир, уонна киниэхэ аат биэрэр — World Wide Web.
1991 сыллаахха Аан дойдутааҕы интэриниэт ситимҥэ ким баҕарар киирэр кыахтанар.
1993 сыл (сорох источникка 1994 сыл саҕаланыытыгар дэнэр) – NCSA Mosaic диэн аатырбыт браузер тахсар. Интэриниэт түргэнник тарҕанан барар.
1995 сыллаахха сетевой трафигы наардааһыны ситим-провайдердар бэйэлэригэр ылыналлар, оттон NSFNet көмпүүтэрдэрэ чинчийэр эрэ үлэлэнэн дьарыктанар буолаллар.