cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Куһаҕан быһыыны оҥорбуту көннөрүү
Куһаҕан быһыылары оҥорор оҕону киһиргэтии, тэптэрэн биэрии, бу оҥорор быһыыта үчүгэйин курдук өйдөбүлү оҕоҕо иҥэрэн кэбиһэр.
- Тэбиэлээн биэр,- диэн этии оҕоҕо тэбиэлиир ордугун, туһалааҕын быһааран биэрэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ үөрэнэр күүһэ олус улахан. Улахан киһи аҥардас куһаҕаннык көрүүтэ оҕону куһаҕаны, сыыһаны оҥороруттан тохтоторго сөптөөх быһыы буолар. Кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥорбот буолууга үөрэммит оҕоҕо бу быһыылара ийэ кутугар иҥэн хаалаллар.
Куһаҕан быһыылары оҥорор киһини көннөрүү олус ыарахан, уустук дьыала буоларын Россия хаайыылаахтара дакаастыыллар. Көнөр сиргэ, хаайыыга түбэспит киһи өссө буорту буолан, букатын көммөт турукка тиийэн тахсара олус элбэх. Туох эмэ кыра да дьыалаҕа хаайыыга түбэспит дьон олус улахан буруйдаахтары кытта бииргэ тутуллаллара буруйу оҥорооччулар аҕыйыылларыгар тириэрдибэт.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан куһаҕан быһыылары оҥорор киһини көннөрүү саҥа үчүгэй үгэстэргэ үөрэтиинэн эрэ ситиһиллэр кыахтаах. Бу буруйу оҥорууга туох төрүөт буолбутун аан маҥнай быһаарыы уонна ол төрүөтү суох оҥорон биэрии маннык буруй хатыламматын үөскэтэр. Буруй кыра, сыыһа туттууттан уонна киһи ситэ билбэтиттэн үөскээтэҕинэ, бу киһини эбиискэ үөрэтэн, бу үөрэҕи үгэс оҥостон иҥэринэригэр көмөлөһөн биэрии сөп буолуо этэ. Киһи сокуоннары, быраабылалары билбэтиттэн сыыстаҕына, бу баларын лаппа чиҥник билэн үгэс оҥостон толорор буолуор диэри үөрэттэххэ, оччоҕуна аны итинник сыыһаны оҥороро суох буолар кыахтаах. Суол быраабылаларын кэһиилэри оҥорор суоппардарга уонна быстах бэрээдэги кэһээччилэргэ бу быраабылаларын эбиискэ үөрэтэн, чиҥэтэн биэриигэ күһэйии хайаан да улаханнык туһалыа этэ.
Буруйу оҥорооччу көннөрүнэрин наадатыгар кини өйүн-санаатын үөрэтии улахан оруолу ылар. Онно бу буруйу сыыһа-халты туттунан оҥорбутун дуу эбэтэр билбэт буолан оҥорбутун дуу араарыахха наада.
- Сорох куһаҕан быһыыны оҥорооччулар ол быһыыларын куһаҕан диэн билиммэттэр. Маннык дьону үчүгэй быһыыны оҥорорго үөрэтиллибэтэхтэр диэн туспа араарыахха наада. Бу дьон ханнык да быһыыны оҥордохторуна кэмсиммэттэр, санааҕа ылларбаттар. Бу оҥорбут куһаҕан быһыыларын куһаҕаны оҥордубут дии санаабаттар. Кинилэри үчүгэй үгэстэргэ саҥалыы үөрэтэн биэрии эрэ киһилии суолга үктэнэллэригэр тириэрдэр кыахтаах.
Үчүгэй үгэстэргэ үөрэтиигэ киһи бэйэтин ис санаата, куттара сөбүлэстэхтэринэ, ситиһиллэр кыаҕа түргэтиир. Киһи бэйэтэ ылынан, санаатын ууран, төттөрү этэн утарыласпакка, атыннык оҥорбокко эрэ, саҥалыы үчүгэй үгэстэргэ үөрэннэҕинэ табыллар. Манна урут оҥоруллубут куһаҕан быһыытын киһи умнар, өйүн-санаатын ол быһыыларыттан ыраастанара олус көмөлөһүөхтээх. Хаайыы олоҕо аһара куһаҕан буолуута, мөлтөх майгылаах дьону салытыннаран, аны куһаҕан быһыылары оҥорботугар үөрэтиэн сөп. Киһи ханнык баҕарар олоххо үөрэнэр дьоҕура элбэҕинэн үгүстэр ыарахан олоҕу тулуйарга, онтон туох эмэ барыһы киллэрэргэ түргэнник үөрэнэллэр. Хаайыы олоҕо ыараханынан куттаан куһаҕан быһыылары оҥорбокко күһэйии төһө да сорохторго дьайбытын иһин үксүгэр үчүгэй түмүгү биэрбэт.
Үтүө импульса (бириэмийэ)
Бириэмийэ номинациялара
Бириэмийэ туттарыытын тэрийэр кэмитиэтигэр “Биһиги кэскилбит” пуонда үлэһиттэрэ талыллаллар.
Куһаҕан быһыыны оҥорбуту көннөрүү
Үчүгэй майгыга үөрэтии биир кэм хатыланан истэҕинэ эрэ киһи өйүгэр-санаатыгар, кутугар түһэн иҥэр. Хас биирдии буруйу оҥорбут киһиэхэ майгыныттан, оҥоруллубут буруй төһө ыараханыттан уонна көннөрүнэр кыаҕыттан көрөн тус-туспа сыһыан хайаан да баар буолара ордук. Манна киһи бэйэтэ дьулуһан туран көннөрүнэ сатааһына олус улахан оруолу ыларын учуоттуохха наада.
Куһаҕан быһыылары оҥорбот буоларга киһиэхэ үчүгэй санаата элбэх уонна күүстээх буолан куһаҕан санааларын  баһыйар, хам тутар, таһыгар таһаарбат, өйүттэн-санаатыттан ылан быраҕар кыахтааҕа ордук  туһалыыр. (4,44).
Туһаныллыбыт литература
1. «Эдэр саас» хаһыат. 29.08.2001.
4. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
27
27 сыл.
Өлбүттэр
20er
Карловы Вары
Карловы Вары эбэтэр Ка́рлови-Ва́ри (Karlovy Vary), эрдэтээҥи аата — Карлсбад (Karlsbad — Чехия Республикатыгар баар курорт. Богемия арҕаа өттүгэр Огрже, Ролава уонна Тепла өрүстэр силлиһэр сирдэригэр турар куорат. Нэһилиэнньэтин ахсаана: 49 864 киһи (2014 сыл.) Карловы Вары эмтээх минеральнай ууларынан аатырбыт дьүүктэлэрдээх. Маны таһынан үгүс айанньыт сэргии көрөр тутуулардаах.
Гёте башнята
Гёте башнята 1889 сыллаахха тутуллубут Карловы Вары баар саамай былыргы башня. Башня үрдүттэн Карловы Вары куорат уонна тула сытар кэрэ көстүүлэри кэрэхсии көрүөххэ сөп.
Бечов-над-Теплой
Былыргы замок уонна куорат Чехия арҕаа өттүгэр сытар, Карловы Варыттан 25 биэрэстэ тэйиччи. Романтическай замок уонна былыргы кириэппэс - историческай пааматынньык быһыытынан сыаналанар.
Гейзернай колоннада
Карловы Вары саамай биллэр-көстөр дьүүктэтэ. 2 биэрэстэ дириҥтэн +72…+73°С итии эмтээх уу өрө тыган тахсар.
Ян Бехер түмэлэ
«Бехеровка» диэн аатынан биллэр итирдэр утаҕы оҥорбут фармацевт аатынан түмэл.
Кэтирээһин
Кэтирээһин — сфера координаталарын системаларыгар география координатата.
φ география кэтирээһинэ — ханнык эрэ Сир үрдүгэр баар точкаттан Сир киинигэр түһэриллибит дьураа уонна экватор хапталын ыккардынааҕы муннук. Экватор икки өттүттэн 0 кыраадыстан 90° диэри ааҕыллар. Хотугу эҥэлэй (полушарие) точкаларын положительнай кэтирээһиннээхтэр дииллэр, соҕуруу эҥэлэй точкаларын — отрицательнай.
Кэтирээһини секстант эбэтэр гномон көмөлөрүнэн (быһа), эбэтэр спутник көмөтүнэн билиэххэ сөп. Кэтирээһинтэн күн уһуна тутулуктаах.
Иордаан
мини|Иордаан өрүс Иордаан (נָהָר הַיַרְדֵּן, наhа́р hа-Йарде́н; نهر الأردن, Nahr al-'Urdunn) — Чугас Илиҥҥэ (Ближний Восток) баар өрүс. Хермон хайа тэллэҕиттэн саҕаланар, Кинерет күөл нөҥүө устар, уонна Өлүү байҕалга түһэр.
Алын тардыытыгар Израиль уонна Иордания кыраныыссаларынан устар. Бу сири уунан хааччыйар бөдөҥ өрүстэртэн биирдэстэрэ. Уһуна 252 км.
Бу өрүс Биибилийэҕэ элбэхтик ахтыллар. Холобур, Иисус Христос бу өрүскэ кириэстэммит.
Климовскай
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Климовскай (Климовск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 53 км сиргэ. Рожай өрүс уонна Петрица өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 175 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 55 618 киһи этэ, иэнэ — 17,27 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 6222,4 киһи.
Олохтоммут сыла — 1882, 1928 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1940 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Евгений Патрушев.
Почтатын индэксэ — 142180, төлөппүөнүн куода — +7 4967, ОКАТО куода — 46 436.
Копетдаг
Копетда́г (тюрк. «арҕас хайалар»; перс. کپه‌داغ‎, туркм. Köpetdag) — Иран уонна Туркмения быысаһыыларыгар сытар сис хайа. Устата 650 биэрэстэ кэриҥэ, үрдүгэ 3117 м тиийэр. Бу биир кэлим сис хайа буолбатах. хочолорунан араарыллыбыт кылгас-кылгас сис хайалар систиэмэлэрэ. Копетдаг хотугу эниэлэрэ туруорулар, соҕуруу эниэлэрэ сытыарылар. Сирин рельебин көрөн Копетдаг бэйэтэ үс часка араарыллар: Арҕааҥы, Киин уонна Илиҥҥи.Саамай үрдүк хайалар Киин Копетдагка бааллар – Чопан хайа (2889 м), Душакэрекдаг (2482 м), Маркау (1530 м). Арҕааҥы Копетдагка Хасардаг хайа (1637 м), Сюнт хайа (1567 м). Илиҥҥи Копетдаг саамай үрдүк точката – Далибулаг хайа (1123 м). Хайалартан отуттан тахса өрүстэр уонна үрэхтэр сүүрүгүрэллэр: Сумбар, Секиз-яб, Гёкдере, Арчабил о.д.а. Туркменистан Республикатын баар айылҕа кэрэ көстүүлээх пааматынньыктара бу манна бааллар. Холобур, сир анныгар баар сероводородтаах уулаах күөллээх Коват хаспаҕа. Бу хайа хаспаҕын уһуна 230 м, үрдүгэ 26 м тиийэр. Күөлүн 72 м, кэтитэ 30 м. Копетдагка сүүнэ күрүлгэннэр бааллар. Олортон саамай улаханнара Нохур күрүлгэнэ. Күрүлгэн 30 м үрдүктэн курулуу-күрүлүү тохтор. Сир хамсааһына бу эргин күүскэ бэлиэтэнэр. 1948 сыллаахха Ашхабад куоракка буолбут сир хамсааһыныгар куорат олохтооҕун үс гыммыт иккитин кэриҥэ киһи өлбүтэ биллэр.
Айылҕата
Сис хайалар хаптаҕай, сыгынньах арҕастарыгар хаар да, муус да суох. Манна хайа сөҥүү боруодалара - кумах, таас, туой, испиэскэ таас баһыйаллар. Хайалар эниэлэрэ хайыттыбыт сирдэринэн итии уу паара, гаас тахсаллар. Сайына хайаларга сөрүүн, сөҥүү кураайы куйаардааҕар эрэ элбэх түһэр, ол иһин арҕастарга, чыпчаалларга хайа истиэптэрэ үөскээбиттэр. Ол эрээри хотуттан хаххалаах: уһун синньигэс итии хочолорго чэлгийэ көҕөрөр оазистар бааллар.
Тиамин В1
Тиамин В1 — сэниэни уонна доруобай метаболизмы организмҥа тутар. Оруолу оонньуур: энергэтическэй атыстаһыыга, ньиэрбинэй импульс аҕалыытыгар, хаан оҥоруутугар.
1684
1684 сыл.
Араадьыйа
Ыытар тэрил "трансмиттер" онтон хабар тэрил "ресивер" диэн ааттанар. (Иккиэннэрин оҥорор тэрил трансивер диэн ааттанар). Элбэх ресиверга ыытыыллыбыт сигнал радионан биэрии диэн ааттанар.
Тайах
250px|thumb|Тайах Тайах (Alces alces) - бөдөҥ кыыл. Ыыраахтаах туйахтаахтар Табатыҥылар кэргэннэрин Тайахтар уустарыгар киирэр.
Араадьыйа
Телевидение оннук же радио сигналы хартыынанын уонна тыаһы ыытарга туттар.
Тайах
Этэ-сиинэ бөдөҥ, модьу-таҕа. Төбөтө улахан, атахтара уһуттар, сиһэ этигэр-сиинигэр тэҥнээтэххэ кылгас. Тыһыта муоһа суох.
Араадьыйа
Тыаһы араадьыйанан ыытарга икки ньыма баар: FM (частотнай модуляция) уонна AM (Амплитуднай модуляция).
Тайах
Саха сирин ойуурдаах сирдэригэр барытыгар баар, сайын сорох сиринэн туундараҕа кытта киирэр. Ахсаана 1960-70 сс. 50 тыһ. кэриҥэ этэ, 1976 - 78 тыһ., 1992 - 60 тыһ., 1999 - 40-50 тыһ.
Араадьыйа
Мультимедиа-компьютернай программа.
Алиаплер биир көрүҥэ аудио- эбэтэр видеофайллар эрэ анаммыттара, олорго сөп түбэһиннэрэн аудиоплеер уонна видеоплеоплеер диэн ааттанар. Сүрүннээн араас видеоплеоплералары араастаһаллар: судургу (мөлтөх ПК үлэлэригэр), универсальнай уонна анал (уратылаах, профессиональнай соруктары быһаарарга). Оннук принцибинэн аудиоплеердары эмиэ араастаһаллар. Маннык плеердэри оҥорооччулар туһааннаах форматтары ыларга ордук табыгастаах курдук оҥорорго дьулуһаллар.
Тайах
Тайах ааттара
Аараҕай тайах (аар тайах) - кырдьаҕас улуу кыыл. Буур тайах - баараҕай атыыр тайах. Дуул тайах - дуолан тайах. Лөкөй тайах - сиппит атыыр тайах. Ойдоох буурай тайах - адаархай улахан муостаах тайах. Үөҥэс тайах - үс-түөрт саастаах тайах.
Араадьыйа
Медиа- медиаплер атын көрүҥэ аудио да, видео да (элбэх медиаконтейнеры киллэрэн туран) уонна мультимедиа- киини ааттыыллар.
Араадьыйа историята
Бастакы араадьыйаны айбыт киһинэн италияттан төрүттээх Гильермо Маркони буолар. Ол гынан баран Никола Тесла бастаан радио сигналларын ыыппыта. Россияҕа Александр Попову айаччынан ааҕаллар, ол гынан баран Попов оҥорбут тэрилэ араадьыйа буолбакка электромагнитнай долгуннары хайдах туттары чинчийбитэ, ол гынан баран патеннаабатах.
Араадьыйа туттуута
Бастаан араадьыйаны икки киһи икки ардыгар ыытыахха сөптөөх дии санаабыттар, ол гынан баран билигин музыканы, сонуннары уонна да атын передачалары ыытарга туттуллар.
Пифагор теоремата
Пифагор теоремата — геометрияҕа көнө муннуктаах үс муннук усталарын хабааннаһыытын көрдөрөр төрүт суолталлаах теоремата буолар.
Историята
Былыргы китайскай "Чжоу би суань цзин" диэн кинигэҕэ 3, 4 уонна 5 өттүлээх үс муннук туһунан суруллубут. Мориц Кантор (Moritz Cantor, 1829 – 1920) диэн немецкай математик этиитинэн 3, 4 уонна 5 өттүлээх үс муннугу былыргы египетяниннар биһиги үйэбит 2300 сыл иннинэ тутталлар этэ. Ван-дер-Варден көрүүтүнэн, бу ньыманы былыргы Вавилонҥа  биһиги үйэбит XVIII үйэ иннинэ билэллэр этэ.
Бу теореманы былыгы греция филособа Пифагор аан маҥнайгыннан дакаастабыта диэн "Начала" үлэтигэр Евклид суруйбута.
Формулировката
Көнө муннуктаах үс муннука, гипотенуза устатын квадраата катеттар усталарын квадраатарын сумматыгар тэҥнэhэр.
Дакаастабыла
Пифагор теорематын дакаастааһына
АВС - көнө муннуктаах үс муннук, С  - көнө муннук.
АВС үс муннка С  оройуттан АВ  гипотенузаҕа СН  үрдүк түһэрэбит.
АСН уонна АВС  атыылыы үс муннуктар.
СВН уонна АВС  эмиэ атыылыы үс муннуктар буолаллар.
BC = a, AC = b, AB = c  диэн бэлиэлэри киллэрэбит.
a / c = HB / a
b / c = AH / b
Ол аата
a 2 = c * HB
b 2 = c * AH
Тахсбыт тэҥнэбиллэри холбуубут
a 2+ b 2 = c * HB + c * AH
a 2+ b 2 = c * (HB + AH)
a 2+ b 2 = c * A
bР 2 = c * c
Саха суруналыыстарын испииһэгэ
Манна сахалыы суруйар, кэпсиир, көрдөрөр суруналыыстар көстөллөр. Итэҕэһи буллаххытына, эбэн биэриҥ.
"Эдэр коммунист" суруналыыстара:
28
28 сыл.
Селена Гомес
thumb|right Селена Мари Гомес - (Selena Marie Gomez ; 22.7.1992) — АХШ актрисата уонна ырыаһыта, ЮНИСЕФ үтүөҕэ дьулуур посола. Киинэҕэ «Вэйверли Плэйс аптаахтара» (2007) диэн телесериалга Алекс Руссо оруолун оонньоон биллибитэ. Ол оруолун иһин Kids' Choice Awards (2009, 2010) уонна ALMA Award (2009) бириэмиэйлэри ылбыта.
Ла Глория
Ла Глория (La Gloria) диэн Мексика Веракруз (Veracruz) штатыгар баар кыракый дэриэбинэ. 2005 сыл биэрэпиһин түмүгүнэн дэриэбинэҕэ 2243 киһи олорор 2009 сыл сибинньэ гриппа мантан саҕаламмыт диэн сабаҕаланар.
Селена Гомес
2009 сыллаахтан Селена — Selena Gomez & the Scene диэн поп-рок бөлөх вокалиската.
Селена үтүөнү оҥоруутунан эмиэ биллэр. ЮНИСЕФ үтүөҕэ дьулуур посола, 2009 сыллаахха бу Пуонда саамай эдэр посола буолбута.
Олоҕун олуктара
Селена Мари Гомес от ыйын 22 күнүгэр 1992 сыллаахха Техас штаакка Гранд-Прейри диэн сиргэ Мэнди Корнетт уонна Рикардо Гомес дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Аҕата — латиноамериканец, ийэтэ италия уонна англия хааннаах.
Зверев Сергей Афанасьевич
Сергей Афанасьевич Зверев — Кыыл Уола (08.07.1900, Түбэй нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Бүлүү уокуруга, Саха уобалаһа — 07.03.1973) — биллиилээх олоҥхоһут, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1939).
Олоҕун олуктара
1900 сыллаахха от ыйын 8 (урукку ааҕыыннан бэс ыйын 25) күнүгэр Бүлүү уокуругун Сунтаар улууһугар Түбэй нэһилиэккэ төрөөбүт. Оҕо эрдэҕиттэн норуот уус-уран айымньытыгар уһуйуллан, сүгүрүйэн улааппыт. Айылҕаттан бэриллибит дьоҕура сайдарыгар остуоруйаһыт Дьаакып Ырдьан улахан сабыдыаллаах эбит. Хамначчыттаабыт, Бодойбо бириискэлэригэр үлэлээбит, Кэмпэндээйи тууһун собуотугар болуотунньуктаабыт. Кэлин колхуос бэрэссэдээтэлэ, 1941 - 1946 сылларга Ньурбатааҕы колхуос тыйаатырын артыыһа буола сылдьыбыт.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Үстэ кэргэннэнэ сылдьыбыт (бастакы кэргэнэ төрүү сытан өлбүт), 14 о5оломмут. Үһүс ойоҕуттан оҕолоругар өбүгэлэрин аатын биэрбит: Сиэнэкэ, Төгүл, Күөгэйээни, Туйаарыма.
Айар үлэтэ
150px|thumb|right|Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола «Мин сүрэҕим» диэн тэттик айымньытыгар олус бэргэнник бэйэтин ырыаhыт, тойуксут быhыытынан аналын уобарастаан эппитэ :
Норуот үҥкүүтүн маастара
Сергей Зверев саха үҥкүүтүн культуратын төрүттээччитэ, саха былыргы умнуллан эрэр ритуальнай үҥкүүлэрин yйэтиппит ураты үтүөлээх. 30-н тахса, саха норуотун үҥкүүтүгэр үтүө холобур буолбут, үҥкүүнү айбыт: «Алгыс», «Ситим», «Сэлбэрээскэ», «Хотой», «Кымыс үрдэ» о. д. а. Итини тэҥэ ССРС норуоттарын үҥкүүлэрин туруорбута.
Зверев үҥкүүлэрэ норуот культуратыгар олоҕуран айыллыбыттара. Саха үҥкүүтүгэр «таҥалай үктээн хаамыы», «үөһээ айыыларга сүгүрүйүү», «туос иhит ойуута», «дэйбиирдээх хаамыы», «күөттэhии», «быа быластааhын», «балталаhыы», «уруйдааhын», «тобук холбоон ойуу» курдук сэдэх хамсаныылары, «сүгүрүйүү» араас көрүҥнэрин айан саха норуотун культуратыгар хаалларбыта.
Опера-балет
«Суоһалдьыйа Толбонноох» (1959)
1685
1685 сыл.
Бэс ыйын 24
Бэс ыйын 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 175-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 176-c күнэ). Сыл бүтүө 190 күн баар.
Рибофлавин В2
Рибофлавин В2 — түргэнник иҥэримтиэ.
Көмөтө:
29
29 сыл.
Өлбүттэр
20er
Сэтинньи 14
Сэтинньи 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 318-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 319-c күнэ). Сыл бүтүө 47 күн баар.
Рейха Антон
thumb|300px|Антон Рейха, 1815 Антонин Рейха эбэтэр Антон Рейха (1770–1836) — уһулуччулаах чиэх уонна боронсуус композитора, музыка теоретига, педагога.
Олоҕун кэпсээнэ
Прага куоракка төрөөбүтэ. Музыкаҕа аан бастаан таайыгар Йозеф Рейха (бэйэтин кэмигэр аатырбыт дирижер, виолончелист) сыстыбыта. 1785 сыллаахха Бонн куоракка көһөн кэлбиттэрэ. манна Бетховены кытта ыкса билсибитэ, иккиэн К. Г. Неефеҕэ композицияҕа уруок ылаллара. Антонин Бонн национальнай театрын оркестрыгар флейтаҕа оонньуура, Бетховен альтка оонньуура. 19 үйэ саҕаланыыта Рейха Венаҕа үөрэҕин үрдэтэ барар. Альбрехтсбергер уонна Гайдн кинини үөрэтэллэр. Манна эмиэ Бетховены көрсөр. Антонин Рейха үтүө музыканын туһунан сурах императорга тиийэ иһиллэр. Кини суруйбут опералара ситиһиилэнэллэрэ. Олоҕун тиһэх күннэрин Рейха Парижка көрсүбүтэ. Париж консерваториятыгар контрапункт уонна фуга инструменнарга оонньуурга үөрэтэрэ.
Киниэхэ үөрэммиттэртэн Адольф Адан, Шарль Гуно, Сезар Франк, Гектор Берлиоз, Ференц Лист.
Айар үлэтэ
Антонин Рейха элбэх симфоническай айымньылары, инструментальнай концертары, реквиемнары, 20 струннай квартеты, 6 струннай квинтети, духовой инструменнарга анаан 24 квинтети о.д.а. айбыта.
Афанасьев Николай Иванович
Афанасьев Николай Иванович — Бүлүү улууһун олохтооҕо, Бүлүү улуууһун Бороҕон оскуолатыгар 46 сыл директоранын үлэлээбит педагогическай үлэ уонна сэрии ветерана, Саха сирин уонна РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, ССрс үөрэҕэриитин туйгуна , " Ытык аҕа" "Гражданская доблесть" диэн бэлиэлэрдээх.
Догордуров Егор Дмитриевич
Догордуров Егор Дмитриевич (1916, Чурапчы улууһа, Саха уобалаһа — 28.09.1942, Синявино, Ленинград уобалаһа) — ССРС—Финляндия (1939—1940), Аҕа дойду Улуу сэриилэрин кыттыылааҕа, лейтенант.
Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1938 сылтан сулууспалаабыт. ССРС—Финляндия сэриитигэр (1939—1940) кыттыбыт.
1942 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр 369-с туспа разведка ротатын хамандыыра лейтенант Догордуров сэрии толоонугар өлбүт. Синявино таһыгар көмүллүбүт.
1686
1686 сыл.
Социальнай Көҕүлээһин (куонкурус)
“Социальнай көҕүлээһин” (куонкурус) – түмэт урбаанын эйгэтин куонкуруһа.
“Социальнай көҕүлээһин” куонкурус “Норуот көҕүлээһинэ” судаарыстыбаннай биэдэмэстибэлэр социальнай уонна информационнай бырагыраамаларын өйүүр пуонда тэрээһинин ыытыллар. Куонкуруска түмэт урбаанын эйгэтигэр кылгас уонна уһун кэмнээх биисинэс бырайыактары олоххо киллэрэргэ көмөлөһөр гран ылар иһин киирсэллэр.
Пиридоксин В6
Ѳҥө суох, элбэх кырыы формалаах кытаанах эттик. Ууга учугэйдик суураллар. Обмен веществ күүһүрдэр стимулятор. Киһиэхэ пиридоксин тиийбэт бэлиэлэрэ: депрессия туруга, баттах түһүүтэ, лабаалар утуйуулара.
Киншаса
Киншаса (Kinshasa) диэн Конго Демократ Республикатын киин уонна ордук улахан куората. Конго өрүскэ турар. Олохтоохторун ахсаана 8 млн (2007). Киншаса Африка континеҥҥа Каир уонна Лагос кэннилэриттэн үһүс улахан куорат.
left|220px|thumb|Киншаса [[La Gombe оройуона, Boulevard du 30 Juin.]]
Социальнай Көҕүлээһин (куонкурус)
Куонкурус соруга:
Куонкурус номинациялара:
Бастыҥ бырайыактар ааптардара “Дьыалабыай Арассыыйа” Бүтүн Арассыыйатааҕы уопсастыбаннай тэрилтэ Түмэт урбааҥҥа кэмитиэтин бочуоттаах чилиэннэрэ буолаллар.
Hyundai
Hyundai (Хьюндай, Хёндэ), Соҕуруу Кэриэйэ улахан финансово-промышленнай тэрилтэтэ, косметикаттан са5алаан массыыналарга тиийэ онорор улахан тэрилтэ. Сыл аайы 3 миллион аныгы иномаркалары онорор. Аан Дойду 4 улахан автомобильнай завода буолар.
Пусан
Координаталара: 35°10′46″ с. ш. 129°04′32″ в. д. Пусан диэн Соҕуруу Корея дойдутугар баар аныгы куорат, биир ордук улахан буолар Сеул кэнниттэн. Аан дойдуга улахан судно тохтуур сиригэр киирсэр, Корея Республикатын муора аттынааҕы киин куората диэн ааттыыллар. Официальнай аата метрополия куората (кор. 부산광역시?, 釜山廣域市? Пусан-кванъёкси). Пусан соҕуруу-илиҥ уьукка, Корейскай силбэһии кытылын мул арыытыгар сытар. 2002 сыллаахха Азия оонньуулара, FIFA World Cup футбол оонньуу аан дойду чемпионата ыытыллыбыттара, 2005 сылга АТЭС форумун столицата буолбута. Пусан – Азия аныгы куораттарыттан биирдэстэрэ буолар. Элбэх ахсааннаах урдук дьиэлэринэн, араас архитектурнай кэрэхсэбиллээх сирдэринэн биллэр. Манна аан дойдуга саамай улахан «Синсеге Сентум Сити» диэн ааттаах универсальнай маҕаһыын уонна Корея Республикатын улахан этээстээх «Doosan Haeundae We've the Zenith Tower A» диэн дьиэ бааллар.
Климат. Пусан сииктээх салгыннаах субтропическай климтаттаах. Үрдүк эбэтэр намыьах температура биирдэ эмит буолар. Ыам ыйыттан от ыйыгар диэри, саас хойутуу эбэтэр сайын эрдэ акыйаантан сылтаан, ис өттүнээҕи тумул арыытынааҕар тымныы буолар. Атырдьах ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри итии, куйаас күн-дьыл турар. Бу кэмҥэ элбэх алдьатыыны-кээһэниини аҕалар холорук, буурҕа туһэр. Алтынньы, сэтинньи ыйдарга сөҥүүтэ суох, сылаас, саамай табыгастаах кэмнэр буолаллар. Кыһына тымныы, күүстээх тыаллаах. Ортотунан ыллахха, сыл иһигэр хаар алтата эрэ түһэр. Хайаҕа турар буолан, бэл кыра хаар куораты сабыан сөп. Пусан административнай кыраныыссатыгар 209 кварталлаах, 15 муниципальнай оройуоннаах, 1 уезтаах. Историяттан «Самгук саги» историческай суруйуутунан, куорат биьиги эрабыт саҕаланыытыгар Кочхильсангук (Кочхильсангун), Тонногук, Чансангук эбэтэр Нэсангук аатынан ааттаммыт. Онтон 757 сылга Кончхильсангун Тоннэ диэн сана ааты ылбыт. Пусан диэн Тоннэ соҕуруу турар куорат уокуругун пуортун уонна балыксыт дэриэбинэтин ааттарыттан тахсыбыт тыл. XV үйэ саҕаланыытыттан 1592 сылга диэри Пусанпхо (пуорт) дойду сүрүн эргиэн киинэ этэ. Бастатан туран Дьоппуонньуйаны кытары эргинэрэ. Дьоппуон сэриитэ (хам. Тоётоми Хидэёси) 1592 сыл. былдьааһын кэннэ Имдинскэй сэрии саҕаламмыта. 1598-1876 сылларга тас эргиэн сабыылаах этэ. Ол эрээри 1883 сылга диэри Дьоппуон эрэ дойдутун кытары эргинэр этэ. Порт арыллыытын кэннэ дьоппуоннар бэйэлэрин кварталларын уонна уулуссаларын тутан таьаарбыттар. 1910 сыл кэннэ Дьоппуон протекторатын аннынан ааспыт, ол кэннэ кварталлара Тоннэ диэкиттэн туора баран биэрбит. Мантан ыла тутулуга суох көҥүл куорат буолбут, Тоннэ алыҥ статуһунан уезд буолар. Пусан улахан эргиэн промышленнай кииҥҥэ кубулуйар.
Транспорт Пусан пуорта Корея иһигэр саамай улахан. 50 тыһ. тонна уйуктаах, 330 м. уһуннаах, 12.5 м. дириҥнээх Култуура Тыйаатырдар: •	Пусан култуура киинэ •	Кугака национальнай киинэ •	Пусан гражданскай саалата •	Кымджон култуура киинэ •	Пусан опера тыйаатыра
Филармония: •	Пусан муниципальнай филармонията •	Үгэс буолбут Пусан муниципальнай филармонията •	Пусаннааҕы Каягыма оркестра
Уонна д.а. фестиваль арааһа, музей дьиэлэрэ, библиотекалар, буддийскай храмнар, сиэркэптэр.
Тольятти
Тольятти (1964 сыллаахха диэри Ста́врополь, Σταυρούπολη — туруору тылбааһа «кириэс куората» — Самара уобалаһыгар баар куорат. Дьонун ахсаана 800 тыһ. Бу куоракка Автоваз корпорацията баар.
1737 сыллаахха Василий Татищев көс омуктартан кыраныысаны көмүскүүр кириэппэс быһыытынан олохтообут, ону таһынан сүрэхтэммит калмыыктары көһөрөр сир буолбут.
Тоҕой Сэлэ
Ыһыах түһүлгэтин тула хахыйаҕынан кэккэлэччи сэлэ (сэлэлии диэн тылтан) анньаллара. ("Сэлэ астыбыт"). Туҥ былыргы өйдөбүлүнэн: Лаппа байбыт баай (олоҕун устата үстэн ордуга суох) урдук Айыыларга махтанан (алгыс ылаары) "Тоҕус Тоҕойдоох Сэлэни" анньара. "Тоҕус Тоҕойдоох" диэн "сэлэ тоҕус муннугар (өттүгэр), анаан туруоруллубут сэргэлэргэ(?), ыһыах кэмигэр баай сылгытын үөрдэрин тоҕус бастыҥ атыырдарын баайалларын этиллэрэ. Тоҕой Сэлэ хойукку өйдөбүлүнэн: Ыһыах тэрээһинэ диэн этэ. Ыһыах күнүн сарсыардатыгар үс (баҕана диэн ааттаах) титириги төбөлөрө хатыйа буолалларын курдук суоттаан, уһуктаммыт төрдулэрин кырыска батары анньаллара. Хатыйа төбөлөрун ситиинэн хам баайаллара. Ол баҕаналарга үс сытыары сурҕаах мастары баайаллара. Хас да күн көҕуөр симиирдэргэ көөнньүбүт уохтаах кымыһы сири иһиттэргэ саамылаан кутан сыарҕалаах оҕуһунан түһүлгэҕэ тиэйэн аҕалан сурҕаахтар анныларыгар олордон, иһиттэр үөһээнэн суптугур сирдэриттэн, баайталаан кэбиһэллэрэ.(Онтон бүгүҥҥү кэмҥэ Тоҕой Сэлэ туһунан ким хайдах буһарарынан өйдуур.)
Достовалов Семён Васильевич
Достовалов Семён Васильевич (1919, Бянкино д., Чита уобалаһа — 24.09.1944, Польша) — кыһыл армеец, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).
Олоҕун олуктара
Алдаҥҥа көмүс хостуур приискаларга горнягынан үлэлээбит.
1942 сыл муус устарыгар Алдан оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт.
1944 сыл тохсунньутуттан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыспыт. Кырыымнааҕы кыргыһыыга, Украинаны уонна Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт.
1944 сыл балаҕан ыйыгар 900-с горнострелковай полк пулеметчигынан сылдьыбыт. Дуклин аартыгын саба көтөн киирээһиҥҥэ хорсун быһыыта бэлиэтэммит.
Балаҕан ыйын 24 күнүгэр өстөөхтөр контратакаларын тэйитии кэмигэр Достовалов расчёта 60 өстөөх саллаатын уонна офицерын эһэрбит, өстөөх ылбыт үс сэбиэскэй противотанковай орудиетын көмүскээн ылбыт.
С. В. Достовалов 1944 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр Габуре (Польша?) нэһилиэнньэлээх пуун аттыгар кыргыһыы хонуутугар өлбүт, көмүллүбүт сирэ биллибэт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин кыһыл армеец Семён Достоваловка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.
Аатын үйэтитии
Герой аатынан Нерчинск куоракка уулуусса ааттаммыт, өйдөбүнньүк туруоруллубут.
Дьон Стюарт Милл
thumb|200px|Дьон Стюарт Милл
Дьон Стюарт Милл (John Stuart Mill) (Ыам ыйын 20 1806, Лондон, Британия – Ыам ыйын 8 1873, Авиньон, Франция) диэн ааҥл филосова, политика үөрэхтээҕэ уонна экономиhа. 19 үйэтээҕи классик либерализм биир сүрүн өйдөөҕө. Утилитарист.
1687
1687 сыл.
Холин
Клетка мембранатын алдьаныыттан харыстыыр. Хааҥҥа холестерины кыччатар. Саамай холинынан баай ас - сымыыт уоһаҕа.
Калуга уобалаһа
Калууга уобалаһа — Российскай Федерация субъега. Киин куората — Калууга.
География
Калууга уобалаһа Илин Европа дэхси сирин ортотугар сытар, Москваттан 94 километырга, соҕуруу-архаа диэкки. Кэтитэ: хотуттан соҕурууҥҥуга — 220 км, илинтэн архааҕа — эмиэ 220 км.
Сир баайа
Сыаналаах суох, уопсайынан араас глина буордар, таас чох (буурай) түннүк тааһын сырьёта, известняк, фосфориттар, кумах, уонна да оннуктар.
Климат
Уобалас клиимата — сииктээх сылаас сайын уонна тымныы соҕус, элбэх хаардаах кыһын.
Демография
2002-ис сыллах биэрэпиһинэн уобаласка 1040,9 тыһ. киһи олорор эбит, олортон куораттарга 74,9 %. 2007 сыл ахсаанынан — 1005,6 тыһ. киһи, куоратарга — 76,1 %.
Сүрүн нэһилиэнньэ — нууччалар.
Санаа күүстээх
Санаа күүстээх буоларын утумнаахтык эрчиллэн, дьарыктанан ситиһиэххэ сөп.
Өй-санаа үөрэхтэрэ сыыйа-баайа сайдаллар. Төрөппүттэр оҕолоро, кэлэр көлүөнэлэрэ олохторун салгыырыгар бары кыахтарын уураллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии, өйүн-санаатын туруктаах оҥорон олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыаҕын улаатыннарарын хас биирдии төрөппүт билэрэ ирдэнэр.
Сахалар киһи олоҕо барыта саныыр санаатыттан тутулуктааҕын былыргыттан билэллэрин «Киһи – санаа хамначчыта» диэн этиилэрэ бигэргэтэр. Киһи ханнык, үчүгэй да, куһаҕан да санаалардаах даҕаны соннук быһыылары оҥорор. Оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ ордук улахан суолтаны үчүгэйгэ, үтүөҕэ ыҥырар санаалары иҥэрэн, иитэн биэрии уонна санаата күүстээх буоларын ситиһии ирдэнэр.
Санаа күүһэ – киһи санаабыт санаатын ситиһэр иһин дьүккүөрэ, күүрээнэ. Киһи санаатын күүһүнэн урут кыайбатын кыайыан эмиэ сөп. Олоххо ити туһунан кэпсиир элбэх холобурдар бааллар. Киһи кыылтан куотаары дириҥ көҥүһү үрдүнэн ойон кэбиспитэ эбэтэр үрдүк тииккэ ыттан тахса охсубут түбэлтэлэрэ биллэллэр.
Эр санаа – киһи кутталы, ыараханы дьулайбакка көрсүүтэ, оннуктан чаҕыйбат быһыыта. Итиини, тымныыны, аччыктааһыны уонна Айылҕа үөннэрэ сииллэрин тулуйа үөрэнии санааны күүһүрдэр, тулууру үөскэтэр. Тулуурдаах, дьулуурдаах, өһөс киһи санаабыт санаатын ситиһэр кыахтанар. Сахалар оҕону иитиигэ сыһыаннаах этиилэрэ: «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс»,- диэн киһи тулуурдаах, дьулуурдаах буолан олох ыарахаттарын тулуйар күүстэнэригэр ыҥырар.
Саамай кыра санаа күүһэ сахалыы «СИ» диэн ааттанар. Туох эмэ кыраны, дуона суоҕу түһээн, көрбүөччүлээн билиини «Туох эмэ сибики билиннэ дуо?»- диэн ыйыталаһаллар. Сибики - си биллиитэ диэн буолар. Сибикилээһин диэн олус кыра санаа хамсааһынын, уларыйыытын билии аата.
Сахалыы «сибигинэйии» диэн олус кыратык саҥаран солуну кэпсиибин диэн өйдөбүллээх тыл эмиэ баар. Сибигинэйии - си биэрэбин диэн холбуу этииттэн үөскээбит. Майгы кыра уларыйыыларын, уратыларын бэлиэтиир «сигили» диэн тыл баар.
Санаа туспа, ураты күүстээх. Бу күүс киһиэхэ баарын дуу, суоҕун дуу, төһө элбэҕин, эбиллибитин дуу, көҕүрээбитин дуу быһаарар тыллар сахаларга элбэхтэр. Ол барыта былыргы кэмнэргэ санаа күүһүн, кыаҕын билэн элбэхтик туһана сылдьыбыттарын биллэрэр.
Сахалар киһи санаата ураты күүстээҕин туһунан тыллара, этиилэрэ, билиилэрэ элбэхтэр. Бу тыллары хаһан, туохха сыһыаннаан туттуллалларыттан көрөн наардаатахха киһи хайа куттарыгар дьайаллара биллэр. Сүр диэн киһи куттарын холбуу тута сылдьар күүс ааттанар. Бу күүс киһи киһи буоларын быһаарар төрүт күүс буолар.
Күүс, тэтим, эрчим, кыах диэн тыллар эт-сииҥҥэ, хамсаныыга, буор кукка быһаччы сыһыаннаах буоллахтарына уох, уор, суос диэн тыллар ийэ кут санаатын күүһүн быһаараллар, баарын, элбээбитин биллэрэллэр. Санаа күүһүн сахалар быһаарыылара уонна бу күүс кыыһырыыттан быһаччы тутулуктааҕа билиҥҥи наука билиитигэр сөп түбэһэр. Киһи хааныгар адреналин киирдэҕинэ күүһэ-уоҕа соһуччу эбиллэрин наукаҕа быһаарбыттара ыраатта.
Уоҕа суох быччыҥ мөлтөх, ньалбаҥ. Киһи эмиэ оннук. «Көҥдөй көрүҥэ эрэ» диэн улахан көрүҥнээх эрээри күүһэ-уоҕа аҕыйах, мөлтөх киһини этэллэр.
Быччыҥ күүһэ, эрчимэ уохтаах буоллаҕына, ол аата санаатын күүһэ ордук эбилиннэҕинэ тэтимирэр, күүһүрэр. «Хайаан да кыайыам» диэн санаа киирэн иҥнэҕинэ кыайыыга эрэл улаатар. Киһи ханнык эмэ сыалы ситиһиигэ санаатын уурдаҕына, дьулуһан туран дьарыктаннаҕына хайаан да ситиһэр кыахтанар. Санаа күүһүн туһата итинник.
СУОС – Бу тыл киһиэхэ «уох» киирдэҕинэ санаата күүһүрэн таһынан таһымныырын, өссө суостанан иһэрин быһаарар. «Суостаах» диэн оһоҕу эмиэ этэллэр. Итийбит оһохтон итиитэ тулатыгар олус күүскэ тарҕанарын быһааран этэллэр. Бу тыл санаа күүһэ тэйиччиттэн дьайарын, суоһа ыраахтан биллэрин эмиэ быһаарар. «Суос бэринэн олорор» киһиэхэ аккыраҥ киһи чугаһыан да чаҕыйар, киирэн биэриэн баҕарбат. Суос киһи көрүүтүнэн эмиэ бэриллэрин «Суостаахтык көрөр» диэн этии бигэргэтэр. Суостан атыттар чаҕыйаллар, дьулайаллар.
УОР – Санаа күүһэ кыыһырыыттан эбиллэн аһара барыытын бу тыл быһаарар. Кыыһырыыттан эмискэ киирэр эбиискэ күүс аата уор диэн. «Уордаах» диэн этилиннэҕинэ кыыһырдахха майгы куһаҕаҥҥа уларыйарын, сыыһа-халты туттунуулар үөскүөхтэрин сөбүн быһаарар. «Уордайбытын омунугар» диэн быһаарыы ханнык эрэ олус куһаҕан, быстах быһыылары оҥоруу, сыыһа-халты хамсаныы буолбутун биллэрэр. Уордайыыттан, ыгыллыыттан киһи өйө, салгын кута быстах кэмҥэ көтөн ыларын сахалар өйө баайыллар диэн этэллэр. Маннык кэм кэлиитэ киһи олоҕор соһуччу уларыйыылар тахсалларыгар тириэрдэрин, ол иһин киһи өйө-санаата туруктаах буоларыгар кыра эрдэҕинэ үөрэнэрэ туһалааҕын «Кут-сүр үөрэҕэ» үлэҕэ быһаарыллар. (1,46). Киһи санаатын күүһэ уларыйа, хамсыы турар. Биир кэмҥэ эбиллэн, күүһүрэн кэлбит санааны «Сүргэтэ көтөҕүллүбүт» диэн быһаараллар. Сүргэ көтөҕүллүүтэ быстах кэмҥэ киһи салгын кутугар дьайар. Сүргэ көтөҕүллүбүт кэмигэр киһи кыайара-хоторо эбиллэн, дьулуура, тулуура эмиэ элбиир. Олох ханнык баҕарар уустук кэмнэригэр санаатын түһэрбэккэ, өрө көтөҕүллүүлээхтик сылдьар киһи элбэх кыайыыны, ситиһиини оҥороро итини быһаарар.
1. Барыга-бары ээл-дээл сыһыаннаһыы, аахайымтыата суох буолуу үөскээтэҕинэ, киһи тугу да оҥоруон баҕарбат санаата киирдэҕинэ эбэтэр тугу эмэ оҥороору гыннаҕына сылайан иһэр буоллаҕына санаата түспүт кэмэ кэлэр.
2. Аһара сэрэнииттэн кыайан сөптөөх быһаарыыны ылыммат кэм кэлиитэ. Барыттан-бары сэрэнии киһи кыаҕа-күүһэ мөлтөөбүтүн бэлиэтиир.
3. Бииртэн-биир атын араас санаалар киирэннэр аралдьытан сөптөөх быһаарыыны кыайан булбакка буккуллуу, тала сатааһын кэнниттэн тугу да оҥоруу кыаллыбат.
4. Тугу эмэ, ордук кыаллыбаты булан оҥоро охсоору ыгылыйыы. Биир сиргэ таба олорбот буолуохха диэри ыгылыйдахха ханнык да олохтоох быһаарыы кыайан ылыллыбат, бары-барыта түҥ-таҥ барар.
Холку киһи үчүгэйдик утуйар, ол иһин уһуннук олорор. Yчүгэйдик утуйан турбут киһи санаата олохтоох, күүстээх буолар.
Кыайыыга, ситиһиигэ дьулуур санааны күүһүрдэр. Санаата күүстээх киһи хаһан баҕарар сөптөөх быһаарыыны ылынар кыахтаах. Yтүөҕэ, үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санааны үөскэтии хас биирдии киһиэхэ хайаан да наада. Yчүгэй санаалар суох эбэтэр аҕыйах буоллахтарына атын куһаҕан санаалар элбээн бардахтарына киһи куһаҕан быһыылары оҥоруон сөп. Киһи куруук куһаҕан санааларыттан ыраастана сылдьара эрэйиллэр.
Айылҕаҕа сылдьыы, итиини, тымныыны, үөннэр сииллэрин тулуйуу тулууру үөскэтэн санааны күүһүрдэр, бөҕөргөтөр. Тулуурдаах киһи олох бары ыарахаттарын кыайар кыахтанар.
Сэбиэскэй кэмҥэ материалистар аҥардастыы эт-сиин эрэ үчүгэй буоларыгар баҕараллара, киһи санаатыгар улахан оруолу уурбаттара. Билигин киһи олоҕо санаатыттан ордук тутулуктааҕа билиннэ. Күүстээх санаалаах киһи олоҕун толору олороругар кыаҕа элбиир.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Альенде Сальвадор
Сальвадор Альенде (Allende Salvador) (1908—1973), эбэтэр Сальвадор Альенде Госсенс (Allende Gossens) — Чили президена.
Вальпараисо диэн сиргэ 1908 сыл от ыйын 26 төрөөбүт. 1932 с Чили университетын медицина салаатын бүтэрбит.
1688
1688 сыл.
Тиэкис
Тиэкис диэн тиэмэлээх бэйэтин кытта ис хоһоонунан ситимнээх хас да этииттэн турар. Тиэкис киирии, сүрүн уонна түмүктүүр санаалаах буолуохтаах.
Икки сүрүн трактор баар: имманентнай (киэҥ, философскай нагрузенная) уонна репрезентативнай (чааһынай). Имманентнай ньымата текси автономнай олоххо сыһыаннаһыыны, ис структураны муһуннарыыны сыал- сорук оҥостор. Репрезентативнай- тиэкиһи ырытыы тас тиэкиһи ырытыы ураты көрүҥүн быһыытынан.
"Текст «диэн тиэрмин лингвистикатыгар тылы киллэрэн туран, киэҥ суолтаҕа туттуллар. Текси ылыныы тиэкиһи уонна психолингвистика чэрчитинэн үөрэтиллэр. Ол курдук, холобур, И. Р. Гальперин маннык быһаарар: «бу сурук- Бичик, объективное в виде письмо объективное в виде лексической, грамматической и логической связи, состоященное моральное характер, прагматическое установканы и сообщенно литературно".
Копирайтинг (copywriting — = суруйуу) — реклама эбэтэр атын формалаах тиэкиһи суруйуу. Бу атыы- эргиэн, компания, өҥөнү, киһи эбэтэр идиэйэни популяризациялыыр текстэр.
Будищев Рево Петрович
Будищев Рево Петрович - Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэтэрээн суруналыыстарын сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Тиэкис
Копирайтердар-реклама эбэтэр атын формалаах тиэкиһи суруйдулар. Холобур: ыстаан, сценарий для ТВ- и радиоликов, иреспроения, рекламные статьи, нормативные статьи о. д. А.
Будищев Рево Петрович
Үлэтин инженер-тутааччы идэтинэн Дьокуускай горисполкомугар саҕалаабыта. 1980 сыллаахтан ССКП обкуомун издательствотын дириэктэрин тутуу боппуруостарыгар солбуйааччыта. Ити кэмҥэ кини быһаччы салалтатынан Дьокуускайга Бэчээт дьиэтэ тутуллубута, үлэҕэ 1983 сыллаахха киирбитэ. 80-с сылларга баараҕай хаһыат комплекса тутуллуута саҕаламмыта (билигин "Туймаада" эргиэн киинэ буолан турар).
Тиэкис
Английскай тылынан» копирайтинг " диэн тыл солото суох уонна тылдьыкка суох.
Будищев Рево Петрович
1994 сыллаахха "Саха" НКИХ хапытаалынай тутууга салаатын начаалынньыгынан, салгыы генеральнай дириэктэри производствоҕа солбуйааччытынан анаабыттара. Биэнсийэҕэ тахсан баран "Саха сирэ" хаһыат "Бөрүө" эрэкилээмэҕэ салаатын салайбыта. Онтон 15 сыл устата Аан дойду омуктарын Хомус түмэлигэр үлэлээбитэ, дириэктэри солбуйааччы буолбута.
Тиэкис
«Копирайтер» (copywriter) диэн тыл «писатель рекламной и пропагандистских текстов ("a writer of advertising copy").
Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара түөрт сылга биирдэ буолаллар. Спорт кыhыҥҥы көрүҥнэрин күрэхтэhиилэрэ ыытыллаллар.
Лудвиг фон Мизес
200px|thumb|right|Лудвиг фон Мизес
Лудвиг фон Мизес (Ludwig von Mises) (Балаҕан ыйын 29 1881, Львов — алтынньы 10 1973, Нью Йорк) диэн Аустрия экономиhа уонна филосова, аныгы либертарианизм хамсааhынын биир тутаах өйдөөҕө, Аустрия оскуолатын төрүттээччитэ.
Магний
Магний (magnesium) — дэгиттэр минерал. Иммунитиэттэн сүрэх ыарыытыгар тиийэ туһалаах минералынан хааччыйар.
Magnesium
TEAC
TEAC диэн Кытай тэрилтэтэ. 99% табаара барыта DVD уонна CD дисководтарга ананар.
200px Ойуу:TEAC PD-518E front side.jpg
Ойуу:Teac.jpg
Ойуу:TeacCD.jpg
Ойуу:PD-M650 front side.jpg
Ону таһынан 2009 сылтан ыла аутобустары онорон эрэр, Шанхай куоратка
Ойуу:SCBus CountyRoute805 398FG.jpg
Ойуу:SCBus CountyRoute805 398FG wide.jpg
Бэс ыйын 25
Бэс ыйын 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 176-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 177-c күнэ). Сыл бүтүө 189 күн баар.
Бактериялар
Бактериялар фото: []
Происшествия и ранья эволюция
Аныгы бактериялар өбүгэлэрэ сиргэ олохторун бастакы форматынан буолбут биир кэмнээх микрооройуон этэ, 4 миллиард сыл анараа өттүгэр үөскээбитэ. Микроскопическай сир олоҕо үс миллиард кэриҥэ сыл буолла. Бактериялар ааттара биллэр эрээри (холобур, строматолиттар), морфология олус биир көрүҥэ, туспа идентификациялыыр кыах суох. Ол эрээри, бактериялар филологияларын чөлүгэр түһэриигэ туттуохха сөп уонна кинилэр көмөлөрүнэн архей уонна эукариот арахсаллара бэлиэтэммит. Бактериялар уонна архей уопсай көрдөрүүлэрэ, арааһа, 3-2,5 млрд сыл анараа өттүгэр олорбут гипермофил этэ.
Бактериялар эукариот киириитигэр улахан оруолу оонньоотулар. Эукариотическай клетка бактериялар эндосимбионтарын эндосимбионтара буолбуттарыгар, арааһа, аныгы археологтарга чугас буолуо дии саныыбын. Атыннык эттэххэ, боротокуол- эукариот клетка миитохондрия уонна гидрогеносомалар төрүт- Уус клеткаларын ыйыстыбыт. Билиҥҥитэ ол органнар митохондриялар уонна гидрогеносордара биллибэт эрээри, сороҕор ити органнар улаханнык редуциацияламмыттар. Кэлин митохондриялаах эмукариоттартан сорохторо клеткалары, үүнээйилэри уонна уулаах сирдэри дьапталҕалаан ыйыстыбыт.
Тянь-Шань
Тянь-Ша́нь (тадж. Тиён Шон, кит. трад. 天山山脈, упр. 天山山脉, пиньинь: Tiānshān shānmài, уйг. تەڭرىتاغ, Тәңри тағ, кирг. Ала-ТОО, Теңир-Тоо, каз. Тәңіртау, узб. Tyan Shan, монг. Тэнгэр уул) — Азия саамай сөҕүмэр улахан хайалаах системаларыттан биирдэстэрэ, Киин Азия сытар биэс судаарыстыба сирин-уотун хабар (Таджикистан, Кыргыстан, Кытай (Синьцзян-Уйгур автономнай оройуона), Казахстан уонна Узбекистан).
Хайалар икки ардыларынааҕы сорох хотооллор 3000 м үрдүккэ онтон да үөһэ сыталлар. Олору 4000 м үрдүктээх хайалар тулалыыллар. Онно өрүстэр уу ылынар модун ледниктэрэ үөскүүллэр. Хайаларга баар от үүнээйилээх, мэччирэҥ быһыытынан туһаныллар киэҥ, хаптаҕай биитэр кыра оллур-боллур сирдэри олохтоох нэһилиэнньэ сыртар диэн ааттыыр.
Хайалар икки ардыларынааҕы сорох хотооллорго дириҥ күөллэр бааллар. Олортон биир саамай аатырбыттара - Иссык-Куль. Тулалаан турар хайаларыттан күөлгэ элбэх өрүс түһэр, оттон күөл бэйэтэ сүүрүгүрдүбэт.
1700 м-тэн үөһэ хапчааннарга уонна хотугу эниэлэргэ тянь-шань харыйата тыата үүнэр, кураанах эниэлэргэ арча бөлкөйдөрө үүнэллэр. Олорго тыата убаҕас, ол иһин онно күн уота күүскэ ититэр буолан сымала сыта хойуу. Тыаларыгар сибиир туртаһа, сиэгэн олохсуйаллар.
2700 м үрдүккэ эгэлгэ дьүһүннээх оттоох субальпийскай, онтон арыый намыһах оттоох альпийскай ходуһалар кэлэллэр.
Сахалыы ааттар
Сахалар православие ылыахтарыттан ыла сурукку киирэр (официальнай) ааттара Арассыыйа империятыгар туттуллар христианскай ааттар буолбуттара. Ол эрэн киһи олоххо туттуллар аата сахалыы да буолуон сөбө. Сыыйа киирии ааттар баһыйан билиҥҥи кэмҥэ сахалар үгүстэрэ «нууччалыы» ааттаахтар.
Билиҥҥи сахалыы ааттар уус-уран айымньылар геройдарын, сирдэр, үүнээйилэр ааттарыттан уо. д. а. таһаарыллаллар. Холобур, номохтор геройдарын ааттара — Эллэй, Манчаары, Туйаарыма (Туйаара), Ньургун, Күннэй — киэҥник тарҕаммыттар.
Билиҥҥи сахалыы ааттар үксүн санааҕа үчүгэй эттиктэр ааттарыттан таһаарыллаллар. Онтон былыр төттөрүтүн абааһылар бэлиэтии көрбөтүннэр диэн куһаҕан соҕус тыллары аат гыналлара. Итинник «куһаҕан» ааттаахтар сааһыран баран үксүгэр официальнай аатынан тутталлара. Эбэтэр «куһаҕан» аат киһи хос аата буолан хаалара.
Эр киһи олоҕун тухары аатын хаста да уларытыан сөбө. Кыра эрдэҕинэ туох эрэ бэйэтин уратытын таба көрөн ааттыахтарын сөбө, эбэтэр «абааһыттан куоттараары» «куһаҕан ааты» талаллара. Уол ситэн, эр киһи буоларыгар эмиэ аат биэрэллэрэ, эбэтэр урукку аатыгар эбии аат холбоноро. Оттон социальнай өттүнэн тугу эмэ ситистэҕинэ, холобура баһылык дуу туох дуу буоллаҕына, үксүн орто сааһыгар бэйэтэ аат талыныан сөбө. Ону таhынан сахалар ааты оҕо төрөөбүт күнүнэн-дьылынан көрөн эмиэ биэрэллэр. Холобур, бу ситим-сир ааптара этэринэн, өскөтүн оҕо тохсунньу ый 1 күнүгэр күн сирин көрбүт буоллаҕына, кинини Тускун, Кэскилээнэ диэн ааттыахха сөп.
Ааттар
Кыыс аата кытархай, уол аата халлаан күөхтүҥү өҥнөрүнэн бэлиэтэннилэр.
Псевдонимнар
Бу ордук суруйааччылар, суруналыыстар, артыыстар туттар ааттара. Сороҕор араспаанньа быһыытынан (холобур Ойуунускай, Ороһуунускай), сороҕор араспаанньаҕа эбии быһыытынан, сороҕор туспа аат курдук үксүн киһи бэйэтэ талынан ылар, уонна сурукка киирэр ааты кытта үксүн бииргэ, эбэтэр биир кэмҥэ туттуллар аата. Холобур, суруйааччы олоҕор сурукка киирбит ааты туттар, онтон литератураҕа айымньытыгар эбэтэр хаһыакка ыстатыйа суруйарыгар псевдонимынан илии баттыыр.
Псевдонимнарга чугас көмпүүтэр эйгэтигэр киэҥник туттуллар нииктар, логиннар бааллар.
Хос ааттар
Сороҕор «сахалыы аат» диэнинэн биллэр, урукку ыраахтааҕы да кэмигэр, сэбиэскэй да кэмҥэ сүппэтэх, билиҥҥи да кэмҥэ сахалар түөлбэлээн олорор сирдэригэр, ордук тыаҕа киэҥник тарҕаммыт көстүү. Сорох ааттар киһи быдьар өттүн көрдөрөр буоланнар ыыс быһыытынан туттуллаллар. Сорох ааттар киһи сурукка киирбит аатын олоччу солбуйа сыһаллар, киһи бэйэтэ да ол эрэ аакка хардарар балаһыанньата үөскээн хаалар.
Таҥара аата уларыйан иһэр
Уһун үйэлэргэ дьон өйө-санаата сайдыытыттан, тупсуутуттан таҥара аата уларыйан, атынынан солбуллан иһэр.
Олус былыргы дьон бастакы таҥараларынан араас улахан кыыллар, көтөрдөр эбиттэр. Дьон аҥардастыы бултаан иитиллэр эрдэхтэринэ, өйдөрө-санаалара саҥа сайдан истэхтэринэ кыайа-хото бултуур улахан кыыллар уонна көтөрдөр кинилэр ситиһэ сатыыр баҕа санааларыгар кубулуйалларыттан таҥараҕа тэҥнэһэр, онтон бэйэлэрэ олор курдук, кыайа-хото бултуурга кыһанар, баҕа санааланар эбиттэр. Ол баҕа санаалара таҥараларыгар кубулуйбуттар.
Таҥаралар ааттара уларыйан иһиитэ киһи өйө-санаата хайдах сайдан, уларыйан испитин уонна олоҕор тыын суолтаны туох баҕа санаата ылар эбитин быһаарар. Олус былыргы кэмнэргэ кыыл эбэтэр улахан көтөр таҥара буолар эбит. Хотой, суор, куба уонна бөрө таҥаралаах улахан уустар сахаларга холбоспуттара биллэллэр. Оччотооҕу кэмнэргэ дьон бултаан эрэ айахтарын ииттинэр эрдэхтэринэ, бу улахан булчут кыыллар уонна көтөрдөр туһалаах хаачыстыбаларын бэйэлэригэр иҥэринээри, итилэр курдук кыайа-хото бултаары баҕа санаа - таҥара оҥостоллор эбит.
Дьон өйө-санаата сайдан истэҕинэ үрүҥ дьүһүнү, сырдыгы ордук сөбүлээн, үчүгэйи куһаҕантан араарар кэмнэрин бэлиэтинэн сырдыгынан сыдьаайар Күн таҥара үөскээбит. Сахаларга ула­ханнык ытыктанар “Күн таҥарам” диэн этиини билигин да тутта, туох үчүгэйдэрин барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьаллар.
Олус былыргы кэмҥэ булдунун эрэ иитиллэр дьон баай хара тыа булдуттан бэриһиннэрэн аһаары, таҥнаары Байанай диэн ааттаах булчуттар таҥараларын үөскэппиттэр.
Бултааһын кэнниттэн сахалар таҥаралара таба буола сылдьыбыт. “Таҥара табата” диэн ааттааҕа иҥэн хаалбыта билигин да ахтыллар. Таба таҥара буолуутугар “тап” диэн таба оҥорууну биллэрэр тылбыт улахан суолтаны ылбыта буолуо дии саныыбыт. Ол курдук таба кырдьыгы уонна сымыйаны араарарга элбэхтик туттулла сылдьыбытын “Таба этии”, “Таба быһаарыы” диэн этиилэр туоһулууллар. Итини тэҥэ ордук таба ытыы суолтата улаханын бэлиэтиибит. Ол былыргы кэмнэргэ та­баны дьиэтитэн, үөрэтэн миинэр миҥэ оҥостон, астара-таҥастара, олохторо ба­рыта табаттан тутулуктанар кэмэ этэ. Ол кэмҥэ таба кинилэр ситиһэ сатыыр баар-суох баҕа санааларыгар кубулуйан таҥаралара буолбут.
Үлэ-хамнас сайдан истэҕинэ киэҥ-куоҥ хоту сиргэ олорор омуктар бары дьарыктанар үлэлэрит­тэн тутулуктанар тус-туһунан таҥаралардаах эбиттэр. Ол курдук сылгы көлөлөөх­төр - Дьөһөгөй, ынах сүөһүнү көрөөччүлэр – Ынахсыт, булчуттар - Байанай, уустар, тимир уустара – Сах, Улуутуйар Улуу тойон таҥараларын илдьэ сылдьыбыттар. Итини тэҥэ “Син” диэн таҥара эмиэ баар буола сылдьыбыт бэлиэлэрэ тылбытыгар киирэн сылдьаллар. Ол курдук синим-биир, син даҕаны, синигэр түспүт диэн этиилэр Син таҥараҕа тэҥнээҕин биллэрэллэр.
Бу ааттанар таҥаралартан хайалара даҕаны олус улаатан, күүһүрэн атыттарын суох оҥортуурга дьулуспатахтар, тоталитаризм суолун тутуспатахтар, аҥардастыы баһылаан сабардаабатахтар. Ол иһин бу таҥаралартан хайалара да сүппэккэ, симэлийэн умнуллубакка бары баччаҕа диэри тиийэн кэлбиттэр. Сахалар билигин элбэх таҥараларын умна иликтэрэ үлэлэринэн-хамнастарынан улаханнык арахсалларын, бэйэлэрэ демократия үөрэҕин, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһалларын биллэрэр.
Элбэх сылгылаах киһи баҕа санаатынан сылгыта өссө элбээн иһиитэ буолар. Ол иһин сылгытын элбэтэн биэрэр, көрөргө-истэргэ көмөлөһөр Дьөһөгөй таҥараланар. Булчут киһи элбэҕи бултуон баҕарар, киниэхэ булт таҥарата Байанай баар буолан көмөлөһөр. Ынах сүөһүлээхтэр Ынахсыт таҥараны умнуохтара суоҕа этэ.
Олоҥхолорго кэпсэнэр кэмнэргэ сахалар таҥаралара айыы диэн аат­тана сылдьыбыт буолуон сөп курдук. “Айыым-таҥарам”,- диэн этии баара айыы, өлбүт киһи күүстээх кута хаһан эрэ таҥара буола сылдьыбытын бигэргэтэр. Биһиги быһаарыыбытынан бу этии өй-санаа икки өттүттэн тутулуктааҕын биллэрэр. Ол курдук айыы диэн былыргылар билиилэрэ буоллаҕына, кинилэртэн ылынар туһалаах билиилэрбит Үрүҥ айыы диэн ааттаналлар, онтон кыра оҕону төрөппүт бэйэтин үтүгүннэрэн, батыһыннаран иитиитэ, үөрэтиитэ таҥара үөрэҕэр киирсэр. Ити барыта өй-санаа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өттүттэн тутулуктааҕынан быһаарыллар.
Сахаларга “Сах” диэн таҥара ордук күүстээх, кыахтаах эбит. Бу таҥара үөскээһинигэр былыргы сака омуктар ордук сайдыылаах уустара тимири уһаарыыны уонна уһаныыны баһылаан бараннар, уоту ордук туһаналлара, сөбүлүүллэрэ олук буолбут. Саҥа уустук идэни баһылааһынтан кинилэр олохторо барыта уоттан быһаччы тутулуктанара үөскээбит, кыымынан ыһыахтанар кыһа уота “Сах” таҥараларыгар кубулуйбут.
Кыыдааннаах кыһыннаах дойдубутугар тимир маллар дьоҥҥо ордук улахан туһаны аҕалаллара быһаччы көмөлөһөн Саха сиригэр олохтоох дьон таҥараларын барыларын “Сах” таҥара баһыйбыт. Олохтоохтор бары саха буолбуттар, итэҕэллэрин, тылларын ылыммыттар.