cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Неустроев Михаил Дмитриевич
Неустроев Михаил Дмитриевич - Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
Михаил Дмитрьевич Неустроев 1915 сыллаахха алтынньы 15 күнүгэр Боотуруускай улууһун Сүпсүк нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кини Дьокуускайдааҕы пединститукка үөрэммитэ уонна 1936-37 сылтан педагогическай үлэтин Амма сэттэ кылаастаах оскуолатыгар ахсаан учууталынан саҕалаабыта.
1943 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр оскуолаҕа директордыы олорон военкомакка ыҥырыллыбыта. Сэрии бүппүтүн кэннэ учууталлары инники ыыталаабыттар. Ол эрээри справката хойутаан тиийэн 1946 сыл атырдьах ыйыгар бурдук быһа сырыттахтарына кэлбит. Онтон ыла 1988 сылга диэри 51 сыл устата биир оскуолаҕа үлэлээбитэ. Сиэнин ахтыытыттан: "Эһээбит үөрэнээччилэрэ кинини сымнаҕас майгылаах, эйэҕэс учуутал быһыытынан сыаналыыллар эбит.​ Үөрэх дьыла бүтүүтэ хас биирдии үлэһиккэ характеристика суруллар эбит. Биһиги эһэбит характеристикатыттан быһа тардан аахтахха Общественник, массовик, активист и инициатор в духе коммунистическом воспитании учащихся. Имеет хорошее, вежливое отношение с учителями и учащимися. Имеет большую склонность и талантливость в педагогической специальности…"
Бочуоттаах гражданин
1938 сыллаахха хос эбэбит Төлөйтөн төрүттээх Дьячковская Мария Федоровналыын дьылҕаларын холбоон 50 сыл устата иллээхтик, эйэлээхтик 8 оҕону төрөтөн, улаатыннаран үлэһит оҥорбуттара.
Хос эһэм 21 сиэннээх, 37 хос сиэннээх, 11 хос-хос сиэннээх. Эһэм суолун утумнаан учуутал буолбут аймахтарбын үөрэттим.
Учуутал буолбут оҕолоро
1. Неустроев Виталий Михайлович – 1963с. СГУ-ну бүтэрэн нуучча тылын, литературатын идэтин ылбыта. Амма, Хадаар, Сылан, Чурапчы алын сүһүөх учууталынан, директорынан үлэлээбит. Туйгун категориялаах директор, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, СР үтүөлээх учуутала. Педстаж 40 сыл. 2. Сысолятина Матрена Михайловна – Бүлүүтээҕи педучилищены, Магадааннааҕы пединституту бүтэрбитэ. Начальнай кылаастарга 40-тан тахса сыл үлэлээбитэ. Үрдүк категориялаах методист учуутал. РСФСР, ССРС норуотун үөрэҕириитин туйгуна. Первая моя учительница знагынан наҕараадаламмыта. 3. Неустроев Николай Михайлович – 1975с. Якутскайдааҕы педучилищены физкультурнай отделениетын бүтэрбитэ. Амма, Чурапчы орто оскуолаларыгар физкультура учууталынан 10 сыл үлэлээбитэ. 4. Сысолятина Валентина Михайловна – 1989с. Томскайдааҕы государственнай университет математическай факультетын бүтэрэн, математика учууталынан 30-ча сыл үлэлээбитэ. Уонна 2 кийиитэ 1. Неустроева Мария Дмитрьевна – Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрэн, начальнай кылаас учууталынан 40-ча сыл үлэлээбитэ. РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. Урааҥхай саха оҕото программа уонна пособие автора. 2. Неустроева Дария Устиновна – 1983с. Иркутскайдааҕы институт омук тылын факультетын бүтэрэн, французскай тыл учууталынан 20-чэ сыл үлэлээбитэ. СР үөрэҕириитин туйгуна.
Учуутал идэтин баһылаабыт сиэттэрэ
1. Пестерева Марина Егоровна – СВФУ пединститут дошкольнай педагогикатын салаатын бүтэрбитэ. Ымыы уһуйаан методиһынан өр сылларга үлэлээбитэ, билигин эбии үөрэхтээһин салайааччыта. СР үөрэҕириитин туйгуна. 2. Неустроев Сергей Витальевич – ЧГФКИС физкультурнай салаатын бүтэрбитэ. 3. Павлова Елена Сергеевна – СВФУ культурологияҕа салаатын бүтэрбитэ. 4. Павлова Майя Сергеевна – Бүлүүтээҕи педучилищены, Якутскайдааҕы педакадемияны бүтэрэн начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ 16 сыл буолла. 5. Неустроева Елизавета Николаевна – СВФУ математическай факультетын бүтэрбитэ. 6. Неустроева Саргылана Витальевна – Санкт-Петербургтааҕы Герцен аатынан университет нуучча тылын факультетын бүтэрбитэ. Туйгун категориялаах нуучча тылын, литературатын учуутала.
Хос сиэттэрэ
1. Сысолятин Иннокентий Александрович – Якутскайдааҕы индустриальнай колледжы бүтэрбитэ. Ожулун нэһилиэгэр мастер производителинэн 4 сыл үлэлээбитэ. 2. Пестерев Павел Александрович – ЧГИФКИС – физкультурнай салаатын бүтэрбитэ. 3. Пестерев Тимур Александрович – ЧГИФКИС физкультурнай салаатын бүтэрбитэ. 4. Неустроева Айсена Сергеевна – СВФУ омук тылын салаатын бүтэрбитэ.
Саха тылын морпулуогуйатын сахалыы-нууччалыы тылдьыта
''Петрова Т.И. уо.д.а., - Саха тыла. Нуучча оскуолатын бүтэрбит устудьуон үөрэнэр кинигэтэ - Дьокуускай, 2000 с. туһанным''
Сутаков Прохор Афанасьевич
Сутаков Прохор Афанасьевич — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1924 сыллаахха Алтан нэһилиэгэр Амма улууһугар төрөөбүтэ. Сэттэ кылаас үөрэхтээх. Райстатка инспектор этэ. Аармыйаҕа 1942 с. күнүгэр ыҥырыллыбыта. Илиҥҥи фроҥҥа сулууспалаабыта. Стрелковай отделение, онтон взвод хамандыыра буолбута. 1945 сыллаахха сэтинньи ыйга өлбүтэ, Чита куоракка көмүллүбүтэ. П/п 15811-Ц.
Сосин Алексей Ильич
Сосин Алексей Ильич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1905 сыллаахха Моорук нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Сэрии иннигэр Табаҕа сэттэ кылаастаах оскуолатыгар дириэктэрдээбит. Аармыйаҕа 1942 с. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл ахсынньытыттан Соҕуруу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит. 221-с гаубичнай-артиллерийскай полкаҕа орудие хамандыырынан сулууспалаабыт. Бойобуой үтүөлэрин иһин Кыһыл Сулус уордьанынан, хас да бойобуой мэтээллэринэн, «Туйгун артиллерист» бэлиэнэн наҕараадаламмыт.
Сэрии кэнниттэн өр сылларга сэбиэскэй партийнай үлэҕэ сылдьыбыт. Сааһынан пенсияҕа тахсан баран өлбүт.
Дьокуускай баһылыктара
Дьокуускай куорат баһылыктарын XX—XXI үйэлэрдээҕи испииһэгэ.
Татаринов Николай Иванович
Татаринов Николай Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Ефрейтор Татаринов 1943 сыллаахха ахсынньы 17 күнүгэр Лемна дэриэбинэ таһыгар кыргыһыыга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ: Суражскай оройуон, Большая Любщина дэриэбинэ.
Тарасов Савва Иванович I
Тарасов Савва Иванович I — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии бэтэрээнэ.
1918 сыллаахха Горнай улууһугар (Сталин аатынан колхоз) төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. атырдьах ыйыгар Горнай оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ленинградскай фроҥҥа уонна Сталинград анныгар сэриилэспит. Дьонноругар (аҕам Иван, ийэм Шура, бырааттарым Савва II, Савва III, балыстарым Анисия, Анна, диэтэлээбит) 1942 с. суруйбут суругар Тоҕоноо — Степанов Николай Романович фроҥҥа барбытын дьонугар тиэрдэллэрин көрдөспүт. Бэс ыйыгар суруйбут суругар «иккис фронт арыллан быстыбат, аһыллара буоллар чэпчиэ этэ» диэбит, бааһыран эмтэнэ сытарын кэпсээбит.
1942 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар өлбүт. Көмүллүбүт сирэ: Сталинградскай уобалас, Сиротинскай оройуон, 145.0 үрдэл таһыгар.
Олимпия спордара
Олимпия спордара диэн аныгы Олимпия оонньууларын 28 сайыҥҥы уонна 7 кыhыҥҥы спорт көрүҥэ.
Бэрдьигэстээх
400px|thumb|right|Бэрдьигэстээх нэһилиэк Горнай улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Бэрдигэстээххэ Дьокуускай өртүттэн киирии Бэрдьигэстээх диэн Горнай улууһун киинэ. 6 387 киһи олорор. Дьокуускайтан 184 км ыраахха турар. Олохтоохторун 95% сахалар, 2% нууччалар, 1% хоту аҕыйах ахсааннаах омуктара, 2% соҕуруу дойдулартан кэлбит омуктар (Азербайдьан уо.д.а.).
Бадминтон
Бадминтон диэн ракеткалаах спорт, биирдии эбэтэр паараласпыт оонньооччулар, чэрчиктэммит сиргэ илим нөҥүө воланы ракетканан охсон бырахсаллар. Волан чэрчиктэммит сири таарыйдаҕына, ол хамаанда кыаттарар.
Citius, Altius, Fortius
Citius, Altius, Fortius (лат. Түргэнник, Үрдүктүк, Күүскэ) диэн Олимпия оонньууларын девиhа. Аан бастаан Пьер де Кубертен 1894 c. Омуктар икки ардыларынааҕы Олимпия Комитета тэриниллэригэр эппит. 1924 с. ылыныллыбыт.
Федотов Константин Саввич
Федотов Константин Саввич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Кимэ туга чуолкай биллибэт. Сталин аатынан колхуос комсомолецтарыгар уонна эдэр ыччатыгар суруйбут суруга Национальнай архыып филиаалыгар харалла сытар. Сурук 1942 сыл от ыйын 30 күнүгэр суруллубут, «маҥнайгы линияҕа кыргыһа сылдьарын уонна ыччакка сарсын эһиги эмиэ Кыһыл Армия байыастара буолуоххут. Онуоха субу күннэртэн бэлэмнэниэххэ, байыаннай дьыаланы үөрэтиэххэ наада» диэбит.
Олимпия оонньуулара
250px|thumb|Биэс [[Олимпия бэhилэхтэрэ.]] Олимпия оонньуулара диэн омуктар икки ардыларынааҕы элбэх спорт көрүҥнэрдээх күрэхтэhиилэр. Олимпия оонньуулара икки көлүөнэлээхтэр. Бастакынан буолаллар Былыргы Грецияҕа Олимпияҕа ыытыллар Былыргы Олимпия оонньуулара. Иккиhэ Аныгы Олимпия оонньуулара буолаллар, кинилэр аан бастаан 1896 с. Греция киин куоратыгар Атинаҕа ыытыллыбыттара. Кинилэри Эвангелос Заппас диэн грек филантроба үбүлээбитэ. Олимпия оонньуулара түөрт сылга биирдэ ыытыллаллар, кинилэр сайыҥҥыларга уонна кыhыҥҥыларга арахсаллар. Параолимпия оонньуулара уонна Ыччат Олимпия оонньуулара Олимпия Хамсааhыныгар киирэллэр.
Омуктар Икки Ардыларынааҕы Олимпия Комитета (ООК) 1894 с. тэриллибитэ, тэрийээччитэ Пьер де Кубертен. ООК "Олимпия Хамсааhынын" тутаах органа, аан дойду спорт федерацияларын бииргэ түмэр уонна Оонньуулары тэрийиинэн дьарыктанар. Олимпия оонньууларын девиhа: Citius, Altius, Fortius (лат. Түргэнник, Үрдүктүк, Күүскэ).
Алексеев Эдуард Ефимович
Алексеев Эдуард Ефимович — этномузыковед, искусствоведение дуоктара, СӨ Духуобунаһын Академиятын академига (1996).
1937 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата Алексеев Ефим Георгиевич (1912—1972) уонна ийэтэ — Саха АССР үтүөлээх учууталлар, эһэтэ Алексеев Егор Николаевич — аатырбыт саха муосчута, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
1952-56 сс. Москубатааҕы музыка консерваториятын иһинэн орто оскуолаҕа үөрэммитэ. Кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрэн баран 1956-61 сс. Москубатааҕы консерватория теоретико-композиторскай факультетыгар профессор Лео Абрамович Мазель кылааһыгар дьарыктаммыта. 1963-66 сс. Наука академиятын Бүтүн сойуустааҕы научнай-чинчийэр институутугар музыка фольклористикатыгар аспирантуураҕа үөрэммитэ. 1958 с. бастакы фольклорнай эспэдииссийэтигэр Амма уонна Илин Хаҥалас улуустарыгар сылдьыбыта. Норуот ырыаһытын Устин Нохсоров ырыаларын нотаҕа түһэрбитэ уонна грампластинкаҕа таһаартарбыта. 1961-63 сс. Дьокуускайдааҕы музыка уонна педагогика училищаларыгар преподавателлээбитэ. 1964-93 сс. Ускуустуба устуоруйатын институутугар (1977 сыллаахтан Искусствознание Бүтүн Сойуустааҕы чинчийэр институута, 1992 с. Искусствознание судаарыстыбаннай институута). 1987 с. институукка музыкальнай фольклор уопсай теориятын сектор-лабораториятын тэрийбитэ (кэлин — отдел буолбута). Комплекснай эспэдииссийэлэри Саха сиригэр, Алтаайга, Абхазияҕа, Аджарияҕа, Адыгеяҕа, Башкирияҕа, Белоруссияҕа, Бурятияҕа, Арҕаа Грузияҕа уонна Сванетияҕа, Монголияҕа, Тувааҕа, Калмыкияҕа, Киргизияҕа, Крымҥа, Узбекистаҥҥа, Краснодаар кыраайыгар тэрийтэлээбитэ.
Нууччалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, дьүкээгирдэр, эскимостар, калмыктар, дьэбириэйдэр, цыгааннар, крым татаардарын, шапсугтар уонна да атыттар музыкальнай фольклордарын образецтарын хомуйбута. Эбии баардар (бард) ырыаларын, фолк-рок ансаамбыллар музыкаларын (1960-80-с сс.) чинчийбитэ. Христофор Максимов ырыаларын хомуурунньугун хомуйааччы эрэдээктэрэ буолбута (Дьокуускай, 1962). «Образцы якутского музыкального фольклора» хомуурунньук кинигэ соавтора (Надежда Николаевна Николаевалыын, Дьокуускай, 1981).
1970-с сылларга — 1980-с сыллар саҕаланыыларыгар Головинскай Григорий Львовичтыын уонна психологтар Зараковскай Григорий Михайловичтыын уонна Волохов Владимир Фёдоровичтыын ыччат музыкаҕа вкуустарын чинчийбитэ. 20 сыл устатыгар (1972-92) ССРС композитордарын иһинэн Бүтүн Сойуустааҕы норуот музыкатын хамыыһыйатын салайбыта. Эдэр фольклористар сэминээрдэрин ыытар этэ, аан дойду норуоттарын ыккардынааҕы билим конференцияларын, эспедициялар отчуоттуур сессияларын, фольклор кэнсиэртэрин уонна фестивалларын тэрийсэр этэ.
1993-96 сс. — Дьокуускайга Аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институутун үлэһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаһын Академиятын вице-президенэ (1996—1997).
1997 сылтан АХШ-ка олорор, Бостоннааҕы норуоттар ыккардыларынааҕы институт (International Institute of Boston) үлэһитэ.
Тимофеев Степан Иванович
Тимофеев Степан Иванович — поэт, тылбаасчыт.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыыта
Сэриигэ саҕаланыаҕыттан кыттыбыт. Ленинград таһыгар Карелия билиитигэр сэриилэспит. .
Айар үлэтэ
Айымньылара 1946 сылтан бэчээттэнэллэр. Хоһооннорун бастакы кинигэтэ «Күөх ыллык» 1955 сыллаахха күн сирин көрбүт. С. Тимофеев хоһоонноро норуот ырыалара буолан ылланаллар. Бастыҥ хоһоонноро нуучча, туркмен, бурят, киргиз, эбээн омуктар тылларыгар тылбаастаммыттар.
Тылбаасчыт
С. Тимофеев саха тылыгар Д. Мамин-Сибиряк кэпсээннэрин, Е. Ильина «Четвертая высота» («Төрдүс үрдэл»), П. Журба «Александр Матросов», А. Гайдар «Р.В.С.», К. Симонов «Живые и мертвые» («Тыыннаахтар уонна өлбүттэр») кинигэлэрин тылбаастабыт.
Анжу
thumb|200px| Пётр Анжу 200px|thumb|right|Анжу Петр Федорович Анжу Петр Федорович (1796 - 1869). Арассыыйа флотун адмирала, Арктиканы чинчийээччи.
Муустаах муораны чинчийэр экспедиция кыттааччыта. Саҥа Сибиир арыыларын хотугу группата кини аатынан ааттаммыта.
1808 сыллахха Морской корпуска киирбитэ., 1812 сыллахха гардемарин буолбута, онтон 1820 сыллахха - лейтенант. Балтийскай флот хараабылларыгар сулууспалаабыта. 1820 сыл кулун тутар 25 күнүгэр Петербургтан Хоту океаҥҥа анаммыта. 19 күнү быһа айаннаан Уус Дьааҥыга тиийбитэ. Экспедиция Уус Дьааҥыныттан 1821 сыллаахха тахсар. Өлүөнэ төрдүттэн экспедиция Остуолбалаах арыыга барар. Ол кэнниттэн Олгуйдаах арыыга тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Шевелев Роман Николаевич
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха от ыйыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сылтан сэриилэспит.
«Доҕорбор Груняҕа аныыбын» диэн фронтан ыыппыт сахалыы хоһооно «Саха Сирэ» хаһыат 1994 сыл сэтинньи 11 күнүнээҕи нүөмэригэр бэчээттэммит. 1945 сыллаахха алтынньыга өлбүт.
Өлбүт күнэ, сирэ биллибэт.
Тихонов Петр Николаевич
Тихонов Петр Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сапердар взводтарын хамандыыра.
1915 сыллаахха Бодойбоҕо Иркутскай уобаласка төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Калининскай, Хотугу-Арҕаа, Воронежскай, 1-кы Украинскай фроннарга сэриилэспит.
Фроҥҥа 64-с отдельнай гвардейскай танковай биригээдэ сапердарын взводун хамандыыра этэ. Кыһыл Сулус уонна Аҕа дойду сэриитин икки уордьанынан наҕараадаламмыт.
Бииргэ устудьуоннаабыт саха кыыһыгар Корякина Евдокия Николаевнаҕа 1945 с. муус устар 12 күнүгэр (өлүөн 6 хонук иннинэ) суруйбут суруга «Социалистическая Якутия» хаһыакка 1980 с. ыам ыйын 9 күнүгэр бэчээттэммит. Ол сурукка оҕо уонна эдэр эрдэҕинээҕи табаарыстарым Леонид Северьянов, Петя Хоноехов, Серафим Синявин, Миша Винокуров уонна да атыттар өлбүттэрин иэстэһиэм диэбит. Тохсунньуга алҕас эн однокурсниккын артиллерист Гавриил Протодьяконовы көрсөн ааспытым, куустуһан, кыратык иһэн баран арахсыбыппыт диэбит.
1945 сыллаахха муус устар 18 күнүгэр Берлиҥҥа барар суолга Требниц (Trebnitz (Sachsen-Anhalt)) диэн нэһилиэнньэлээх пуун таһыгар бойобуой соругун толоро сылдьан сэрии хонуутугар геройдуу өлбүт.
Ядреев Иван Николаевич
1914 сыллаахха Бастакы Иэдэй нэһилиэгэр Нам улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 сыллаахха атырдьах ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыл олунньутуттан Хотугу-Арҕаа, Воронежскай, Бастакы Украинскай фроннарга сэрилэспит. Сэриигэ артиллерист-зенитчик, наводчик, батарея хамандыырын солбуйааччы. Ийэтигэр 1942 с. Читаттан, 1943 с. Полтавскай уобаластан Днепр кытылыттан, 1944 с. Польшаттан, 1945 с. Дрезден куораттан суруктара «Хотугу сулус» сурунаал 1985 сыл 5 №-гэр бэчээттэммиттэр.
Горохов Константин Христофорович
Горохов Константин Христофорович - Гражданскай сэрии кыттыылаа5а.
Верхоянскай куоракка 1905 сыллаахха төрөөбүтэ. Булуңңа, Үөһээ Бүлүүгэ, Уус Алдаңңа үлэлээбитэ.
Мигалкин Иван Степанович
Мигалкин Иван Степанович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Суола (Мэлдьэхси нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Суола — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мэлдьэхси нэһилиэгин киинэ.
Мигалкин Иван Степанович
1899 сыллаахха Лөгөй нэһилиэгэр Уус Алдан улууһугар төрөөбүт. Таҥара приходун оскуолатын кылааһын бүтэрбит. Аармыйаҕа 1943 с. олунньу 20 күнүгэр ыҥырыллыбыта. Фроҥҥа 1183-с стрелковай полка ручной пулеметчигынан уонна 234-с Черниговскай Кыһыл Знамялаах гвардейскай стрелковай полкаҕа станковай пулеметчигынан сулууспалаабыт. Бааһырыынан сибээстээн 1945 сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр ууратыллыбыт. Дьокуускайга 1966 сыллаахха өлбүт. Сэриигэ 1943 сылтан Саха Сиригэр кэлиэр дылы суруйбут күннүктэрэ «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммиттэр.
Мөкүчүк
Ордук
Мээчиктэрин кэккэ уратыларын оҕо уонна спортивнай оонньууларга табыгастаахтык оҥорор:
История
Гимнастическай оонньуу араас омуктарга күөн көрүстэ. Өссө былыргы пааматынньыктарга ханнык эрэ төгүрүк эттээх- сииннээх, оонньуулаах дьон дьүһүннэрэ ойууламмыттара. Гомер Навзикай, феаков ыраахтааҕытын кыыһа мээчиктээн оонньуур. Кэлин гректэргэ бу оонньуу мээчиктэргэ уонна кыргыттарга ыытыллыбыт Спартакт таһынан бүтүн территорияҕа эр дьон ортотугар тарҕанна. Оттон «сферистика» эбэтэр «сферамия» диэн ааттанан гимнастика ураты отдела буолбута. Оонньуу араас ньымалара билиҥҥи туругунан сөп түбэһэллэр. Гректэргэ икки партиялаах «куораттар» оонньуу эмиэ биллэр этэ.
Мээчиги оонньуурбут эмиэ кырдьаҕас, эдэрдэргэ тапталлаах эрчиллиилэртэн биирдэстэрэ этэ. Кыра оонньуулаах мээчиктэр (pila), улахан салгынынан шар (folis) уонна орто Халыма икки ардыларыгар Харбалаах, балбаах (паган). Мээчик сутуругунан эбэтэр илиитинэн төттөрү оҕуста, онуоха уҥа илиитин үтүлүк курдук кэтэрдибиттэр. Кыра мээчиги атыттарга үксүн тутталлар. Оонньууну дуу, оһуохайдьыттары көрөн баран, мээчиги тамнаабыттар дуу, төттөрү тэйэн хаалбыттар. Оонньуулар таптыыр көрүҥүнэн үс партнер кыттыбыт, фигуратын хаҥатар фигуратын туруорбут.
Саҥа кэмҥэ мээчиги оонньооһун Францияҕа уонна Италияҕа олус киэҥник тарҕаммыта, бүтэһик кэмҥэ дьон- сэргэ сэҥээриитин сулууспалаабыта уонна ардыгар анал обществолары салайбыта. Итальянскай оонньууга (гиио allala) лапта илии баттааһыннаах мас покрышканан солбуйар.
Голомарева Елена Христофоровна
Голомарева Елена Христофоровна — түмэт диэйэтэл, Ил Түмэн IV, V, VI ыҥырыыларын дьокутаата.
Кулун тутар 21 күнүгэр төрөөбүтэ.
Мария Семеновна Насырова
Мария Семеновна Насырова Ороһу нэһилиэгэр 1920 сыллаахха төрөөбүтэ. Бүлүү училищетын бүтэрбитэ. Үөһээ Бүлүүгэ, Уус Алдан Бороҕонугар учууталлаабыта. Саха АССР үтүөлээх учуутала.
Голем
Голем - былыргы дьэбириэйдэр остуоруйаларыгар туойтан оҥоһуллубут тиллэн кэлэр киһи. Аптаах дьон тилиннэрэллэр. Сүрдээх бэриниилээх чаҕар буолар үһү, иччитин көмүскүүр эбит.
Суола (Моорук нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Суола — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгин киинэ.
Сакаи
Сакаи куорат  Япония  Хонсю  арыытын  соҕуруулуу-арҕаа  өттүгэр  турар. Куорат иэнэ - 149,99 кв.км. 2014 сыл туругунан Сакаи куорат нэһилиэнньэтин ахсаана - 840.037 киһи. Сакаи куорат Осака, Мацубара, Хабикино, Тондабаяси, Осакасаяма, Каватинагано, Идзуми, Такаиси куораттары кытта кыраныыссалаһар. ХV үйэттэн ыла Сакаи - улахан порт. Манна Кытайы уонна Кореяны кытта эргиэн сайдыбыт.
National Geographic (ТВ канал)
National Geographic (Национальнай география), АХШ биллэр телеканала, 185 омук сиригэр 53 омук тылынан үлэлиир телеканал, 754 провайдер нөҥүө тарҕанар. Аатырбыт Walt Disney медиа империатыгар киирэр уонна ити структура нөҥүө Mitsui Group бизнес эйгэҕэ сыһыаннаах, Америка билимньи (наука) эйгэтин кытта быһа үлэлэһэр.
Конкурена Discovery Channel буолар.
Октябрь Кыайыыта
«Октябрь кыайыыта» холкуос — Үөһээ Бүлүү улууһугар, l Хороҕо сэрии сылыгар үлэлээбит колхоз 1941—1945 с.с.
= Yлэhиттэр = Колхоз бэрэсэдээтэлэ: Иванов Иван Иванович (Уйбаанта). Сельсовет бэрэсэдээтэлэ: Сергеев Кирилл С. Биригэдьиирдэр: Павлов Василий Васильевич (Баhыылаах), Егоров Харлампий Захарович (Хаампый), Сергеева Федора Сергеевна. Нэhилиэк комсомольскай тэрилтэтин сэкэрэтээрэ: Чиряева Анастасия Николаевна.
Discovery Channel
Discovery Channel (Дискавери Чэннел), АХШ биир биллэр телеканала, Аан Дойдуга 52 омук тылынан 196 омук сиригэр көрдөрүллэр 1764 провайдер нөҥүө. Аатырбыт Discovery, Inc. (WarnerMedia бөлөҕөр киирэр, Mitsui Group бизнес эйгэҕэ сыһыаннаах) медиа конгломератка холбонор.
Муунта
уҥа|мини|Ыйааһын биирдэмнэрэ дойдуларынан, 1848 с. таабыл Муунта (pondus диэнтэн — ыйааһын, гиирэ, фунт) — маасса кээмэйэ. Былыргыттан Европа дойдуларыгар туттуллар, ол эрээри тус-туһунан дойдуларга, ону ааһан араас феодаалларга тус туһунан ыйааһыннаах эбит, онон XVIII үйэ саҥатыгар диэри Европаҕа сүүстэн тахса араас муунта баара.
Ааҥыл муунтата
Уруккуттан Улуу Британияҕа киирэр дойдуларга билигин да туттуллар (аҥ. pound ).
Хас да муунта баара (тройскай, лондон муунтата, башеннай уо.д.а.). Билигин ааҥыл муунтата:
Томтор (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Томтор — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Томтор нэһилиэгин киинэ.
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Мегино-Кангаласский улус
Муунта
Ааҥыл муунтата
Билигин Аан дойдутааҕы метрология сокуонун тэрилтэтэ (Международная организация законодательной метрологии, МОЗМ) муунтаны «билигин туһаныллар сиригэр түргэнник туһаныллыбат буолуохтаах, оттон туһаныллыбат сиригэр киллэриллиэ суохтаах» диэн сүбэлиир.
Муунта Арассыыйаҕа
Бу муунтаны атыы-эргиэн ыйааһынын нуучча муунтата дииллэрэ. Ону таһынан аптека эбэтэр нюрнберг муунтата диэн баара. 1893 сыллааҕы Атыы-эргиэн устаабынан 1 аптека муунтата = 7/8, эбэтэр 0,875 муунтаҕа тэҥнэһэрэ.
Миэтэрэ тиһигин кытта сыһыан :
Миллиграмм, грамм уонна килограмм аптека ыйааһыннарын кытта сыһыаннара:
Атын муунталар
Миэтэрэ тиһигин туһанар Европа сорох дойдуларыгар «миэтэрэ муунтата» (Pfund, livre, pond) диэн кээмэй туһаныллар, чопчу 0,5 киилэҕэ тэҥ.
Даркылаах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Даркылаах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Чыамайыкы нэһилиэгин киинэ.
Сендай
Сендай куорат (仙台市) — Дьоппуон Мияги префектуратын киинэ. Куорат иэнэ - 785,85 кв.км. Сендай куораты 1600 сыллаахха Датэ Масамунэ төрүттээбитэ. Сендай куорат Тихий океантан Оу хайаларга диэри тарҕанан сытар.Куорат саамай үрдүк миэстэтэ - Фунагата хайа буолар. Бу хайа муора таһымыттан үрдүгэ - 1500 м.
Отто фон Бисмарк
Принц Отто Эдуард Леопольд фон Бисмарк Шөнхаузен Лавенбург Граафа (1815 сыл муус устар 1 күнэ — 1898 сыл от ыйын 30 күнэ) диэн Европа XIX үйэҕэ политига. Пруссия премьер-миниистир 1862 сыллаахтан 1890 сыллаахха дылы Германия араас сирдэрин холбуурга уонна 1871 сыллахха Германия Империятын олохтуурга эппиэттээх этэ. Саҥа Империя бастакы консула буолбута.
Бисмарк олус консервативнай этэ уонна монархиялары кытары улахан сибээстээх этэ. Демократияны өйөөбөт этэ. Биир ордук улахан сыалынан Пруссияны күүстээх дойду оҥоруон баҕарара, уонна ону Германияны холбообутун ситиспитэ. Социалисттар хамсааһыннарын тохтотуон уонна Католик Таҥара дьиэтин былааһын кыччатыан баҕарара. Социализм хамсааһынын тохтоторго үлэһит дьону дьоллоох оҥоруохтааҕа, ол иһин социальнай реформалары саҕалаабыта, ол курдук уопсастыба доруобуйатын уонна страховканы, кырдьаҕас дьоҥҥо пенсияны киллэрбитэ.
Хой
мини|Маныыһыт уонна хой Дьиэ хойо (Ovis aries) — бараан ууһугар киирэр ыыраахтаах туйахтаах үүтүнэн иитиллээччи кыыл. Халыҥ түүлээҕин уонна этин иһин түҥ былыр дьиэтитиллибит. Билигин түүтэ аан дойдуга ханнык да атын кыыл түүтүнээҕэр элбэхтик туттуллар. Хой этэ үгүс дойдуларга саамай туһаныллар аһылыктан биирдэстэрэ буолар. Маны таһынан хойу үүтүн ыары, тириитин (овчина) туһанаары эмиэ иитэллэр. Эспэримиэн оҥорорго туһаналлара эмиэ биллэр. Ордук биллибит түгэн - Долли диэн ааттаах хой - 1996 сыллаахха аан дойдуга бастакыннан клоннаммыт үүтүнэн иитиллээччи.
Prison Break
Ис хоhооно
Prison Break төрүт ис хоhоонун — биир киhи, атын киhини (бу түгэҥҥэ — убайын) күрүүрүгэр көмөлөһөөрү, бэйэтэ анаан хаайыыга киирэр — Пол Шөриҥҥа Доун Парус көрдөрбүт. Шөриҥ бу концепцияны тута кэрэхсии көрбүтүн да иhин, бастаан хайдах гынан итинтэн сайдар кыахтаах ТВ-шоу оҥоруохха сөбүн туhунан муҥурдаабыт. Кини баттыгастаахтык буруйдаммыт убай уонна кистэлэҥ киксии туhунан кэпсээни толкуйдаабыт уонна характердары айары саҕалаабыт. 2003 с. бу санааны Fox Broadcasting Company көрдөрбүтүгэр, онно сериалы тэрийэргэ аhара уhун кэм наада диэн ылымматахтар. Атын ханаалларга көрдөрбүтүгэр эмиэ ылбатахтар, сериаллааҕар киинэ бырайыак оҥорбут ордук буолуо диэн хардарбыттар. Prison Break кэлин 14 чаастаах минисериал көрүллүбүт, ол Стивен Спилберг кэрэхсэбилин ыҥырбыт, War of the Worlds диэн киинэтин уhула көтөөрү сырыттаҕына. Онон, минисериал үөскээбэтэх. Lost уонна 24 диэн телесериаллар прайм таймҥа олус үрдүк рейтиҥнаммыттарын кэнниттэн, Fox Network сериалы оҥорууга 2004 с. төннүбүт. Пилот серията, Шөриҥ сценарийы суруйбутун кэнниттэн, биир сыл буолан баран тахсыбыта.
Хой
Хойу иитии — кыылы иитии салаата, элбэх дойду экономикатыгар урут да, билигин да улахан суолталаах. Билигин саамай элбэх хойу Кытайга (144 мөл. кэриҥэ төбө), Австралияҕа (98 мөл.), Ииндийэҕэ (60 мөл. кэриҥэ), Ирааҥҥа (54 мөл.), Саҥа Зеландияҕа (44 мөл), Улуу Британияҕа (36 мөл), ЮАР (29 мөл. тахса), Туурсуйаҕа (27 мөл), Пакистааҥҥа уонна Испанияҕа (24 мөлүйүөннүү) иитэллэр. Урукку ССРС дойдуларыттан хойу элбэхтик иитэллэр Кыргыстаан, Казахстаан, Түркменистаан, Молдова уонна Арассыыйа соҕуруу өттүгэр.
Prison Break
Уhулуу локациялара
Иккис сезон (уhуллуута 15 бэс ыйыгар 2006 с. саҕаламмыта) Даллас (Техас куоракка уонна кини тула эргиннэригэр уhуллубута. Онно араас Америка куораттара үтүгүннүрүллүбүттэрэ. Бүтүннүүтэ Техас локацияларыгар $50 млн барбыт. Иккис сезон тиhэх үс эпизода, Панаманы үтүгүннэрэр гына, Пенсаколаҕа (Флорида) уhуллубут. Үһүc cезон Техаска уhуллубут уонна хас биирдии эпизод бюджета $3 млн буолбут. Төрдүс сезон Лос Андьелеска (Калифорния) уhуллар.
Музыката
Prison Break хас биирдии эпизодун музыкатын Рамин Дьауади суруйар. Дьауади уонна Фэрри Корстен Prison Break Theme (Ferry Corsten's Breakout Mix) диэн тема музыка ремиксын суруйбуттара, ону Fox Music 2006 с. релизтаабыт.
Сүрүн оруоллар
left|thumb|300px|Prison Break, 1 сезон характердара.
Хой
Дьиэтитии
Хой түҥ былыр, 8 тыһ. сыл ынаараа өттүгэр аныгы Туурсуйа, Сиирийэ, хотугу Месопотамия сирдэригэр дьиэтитиллибитэ.
Хой муфлон эбэтэр уриал сыдьаана буолуон сөп дииллэрэ. Цитогенетика анаалыһа көрдөрүнэн дьиҥнээх төрдө муфлон буолуон сөп. Уриал кариотиибэ 58 хромосомалаах, оттон хой уонна муфлон хромосомаларын ахсааннара 54-кэ тэҥ.
Хой култуураҕа
Элбэх омук култууратыгар хой сымнаҕаһынан, холкутунан, акаарытынан, үүрүү хоту сылдьарынан биллэр. Сахаҕа эмиэ оннук өс хоһоонугар киирэ сылдьар: Хой баһын туойума.
Хой Зодиак бэлиэлэрин ахсааныгар киирэр, халлааҥҥа кини аатынан сулус бөлөҕө баар.
Гильотина
мини|Гильотина Гильотина (Guillotine) — төбө быһар массыына. Икки туруору баҕана ыккардыгар кыбытыллыбыт быһаҕа үөһэттэн төлөрүйэн түһэн киһи моонньун быһа охсор эбит. 1792 сыллаахха Францияҕа айыллыбыт дииллэр. Ол эрэн майгынныыр массыыналар XV-XVII үйэлэргэ Шотландияҕа, Англияҕа, Германияҕа уонна да атын Европа дойдуларыгар бааллара биллэр. Франция бырааһа Жозеф Игнац Гильотен аатынан ааттаммыт, бу быраас массыына киһини муҥнаабакка өлөрөр диэн өлөрөр массыына суут-сокуон систиэмэтигэр туттуллуохтааҕын туруорсар эбит.
Бүтэһигин гильотина Францияҕа 1977 сыллаахха туттуллубут.
Discovery, Inc.
Discovery Incorporated (Дискавери Инкорпорейтед), АХШ биир улахан телевидение, радио, хаһыат, СМИ бас билэр медия империата, Аан Дойдуга биир улахан буолар. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, WarnerMedia медиа империа хонтуруоллуур, онон сибээстээн Mitsui Group информационнай эйгэтин сайыннарар салаатыгар сыһыаннаах.
Discovery уопсайа 86 телеканалы бас билэр, олор истэригэр аатырбыт Discovery Channel, Animal Planet, TLC, Science Channel, Eurosport уонна да атыттар.
Евсеев Василий Евсеевич
Евсеев Василий Евсеевич (1901-1978) - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин олохтооҕо.
=Төрөөбүт сирэ= 1901 с. - Сунтаар улууһун Күндээдэтигэр төрүүр. Эрдэ тулаайах хаалан Уөһээ Бүлүү Мэйигэр иитийэххэ кэлэр.
=Дьиэ кэргэнэ= Үстэ кэргэннэммит. Бастакы икки кэргэнигэр оҕото суох. Үһүс кэргэнэ Кутанова Пелагея Семеновна, киниттэн сэттэ оҕолоох: Бастакы оҕо - Кэриэй. Иккис оҕо - Илья. Үһүс оҕо - Захар. Төрдүс оҕо - Розалия. Бэһис оҕо - Өрүүнэ. Алтыс оҕо - Мария. Сэттис оҕо - Юрий.
=Сэрии саҕанааҕы уонна сэрии кэннинээҕи олоҕо= 1943 с. - Сэриигэ 42 саастааҕар ыҥырыллар. Латвияҕа тиийэ сэриилэһэр. Строительной ботальиоҥҥа сылдьар.
1946 с. - Сэрииттэн эргиллэн кэлэр. Кыайыы кэнниттэн аҕыс ый урусхалламмыт куораттары чөлүгэр түһэриигэ тутуу этэрээтигэр үлэлиир.
Хоро нэһилиэгэр улахан оскуола тутуутугар биригэдьиир буолар.
1978 сыллаахха ыалдьан өлөр.
Лексикология тиэрминнэрэ
1.Тыл (слово)- тыл (язык) кэпсэтиигэ тус суолтатынан уонна этиитинэн туспа араарыллар сүрүн биирим.
2. Лексическэй суолта- тас эйгэттэн тыл тугу бэлиэтиирэ. Тыл лексическэй суолтата ис хоhоонунан туох эмэ барымта, көстүү эбэтэр өйдөбүл буолуохтарын сөп. Холобур, "бэс" диэн тылга мас биир арааhын өйдөбүлэ, "чаҕылҕан" диэҥҥэ айылҕа көстүүтэ.
3. Тыл грамматическай суолтата- тыл (язык) иhинэн суолтата, анала. Холобур, "Саха төрүт сүөhүтэ-сылгы уонна ынах" диэн этиигэ "сүөhү" диэн тыл аат тыл суолтата суолталаах, этиигэ туhаан буолар.
4. Көмө тыллар- аҥардас грамматическай эрэ суолталаах тыллар.
5. Ханыыласпытп тыллар- икки тус-туhунан тыл хоhулаhан биир өйдөбүлү бэлиэтиир тыллар. Оннук хоhулаhыыга саҥа лексическэй биирим (лексема) үөскүүр. Холобур, "от" уонна "мас" диэн тыллар хоhулаhыыларыттан "от-мас" диэн үhүс туспа тыл үөскээбит.
6. Холбуу тыл- икки эбэтэр хас да тыл биир өйдөбүлү бэлиэтиир холбуу суолталаммыт ситим.
7. Сомоҕо тыл (фразеологизмы)- икки эбэтэр хас да тыл өйдөбүлү уус-ураннык хоhуйан этэр холбуу суолталаммыт ситим.
8. Көспүт суолта (переносное/фигуральное значение)- тугу эмэ туохха эмэ тэҥнээн, хоhуйан этэргэ тыл хайа эмэ атын тыл оннугар туттуллар суолтата.
9. Элбэх суолталаныыта (полисемия)- биир тылга хас да суолта олоҕуруута.
11. Метонимия/перенос по смежности- арымта чугаhынан, ыксатынан ааттааhын.
12. Синекдоха- сороҕунан барытын эбэтэр барытынан сороҕун ааттааhын.
14. Омонимнар- биирдик этиллэр тус-туспа тыллар.
15. Лексико-грамматическай омонимнар (атыннык, конверсия омонимнар)- биир тыл атын-атын аастарын суолталарыгар туттулуута,  тус-туhунан тыл курдук көрүллэрэ.
16. Омоформалар- тыллар олохторунан буолбакка хайа эмэ биир түптэринэн сөп түбэсиhиилэрэ. Холобур, "көмүс" (аат тыл төрүт падеhа) уонна "көмүc" (көм туохтуур холбуу туhаайыыта).
17. Омографтар- атын-атыннык этиллэр эрээри биирдик суруллар, а.э. суруллууларынан сөп түбэсиhэр, тыллар: "айыы" (тугу эмэ айан оҥоруу) уонна "айыы" (мурун "й" дорҕоонунан саҥарыллар: итэҕэл,үгэс ирдэбилин толоостук кэһии.буруйу оҥоруу).
18. Омофоннар- тус-туhунаннык суруллар гынан баран биирдик этиллэр тыллар. Холобур: "бас" (театральнай термин, баас диэн саҥарыллар) уонна "баас" (туох эмэ бааhа).
19. Синонимнар- үгэс курдук суолталарынан биир эбэтэр маарыннаhар тыллар. Холобур, "бырдах/кумаар", "бэлиэлээх/кырынаас".
20. Толору синонимнар (полные/абсолютные синонимы)- барытынан (суолталарынан, туттулууларынан) толору сөп түбэсиhэр тылга аҕыйах буолар тыллар. Холобур: "сор/муҥ", "сэбэр/ыраас".
21. Өйдөбүл синонимнара (смысловые/оттеночные синонимы)- өйдөбүллэринэн уратылаах, а.э. суолталарын ис хоhооно толору сөп түбэhиспэт тыллар. Холобур, "күүс/сэниэ/сыра/сылба".
24. Комбинаторнай синонимнар (комбинаторные синонимы)- сорох өттүлэрэ суолталарынан, экспрессивнэй-эмоциональнай кырааскаларынан бэйэ-бэйэлэриттэн атына суох буолан баран тылга туттулууларынан уратылаhар синонимнар.
25. Лексико-фразеологическай синонимнар- көннөрү тыллар сомоҕо холбуу синонимнаhыылара.
26. Контекст синонимнара- лексическэй суолталарынан олох атын-атын тыллар этиигэ туттуллууларынан синонимнаhыылара.
27. Антонимнар- утарыта суолталаах тыллар. Холобур, "үчүгэй/куhаҕан".
28. Харыс тыллар (эвфемизмы)- саха тылыгар тугу эмэ сирэйинэн ааттыыры, этэри тумнар туhугар туттуллар тыллар. Холобура, "тахсан киир".
29. Словарнай састаап- тыл биирдиилээн тылынан баайа бүтүннүүтэ.
30. Түөлбэ тыллар (лексические диалектизмы)- түөлбэлэр (улуустар) бэйэлэрэ эрэ туттар, саха бүттүүн билбэт тыллара.
30. Семантическай (суолталарынан) диалектизмнар- бүттүүн тыл тылларыттан биирдиилээн говордарга эбэтэр говордар бөлөхтөрүгэр ураты суолтаҕа туттуллар тыллар.
31. Термин- наука, техника уонна үлэ-идэ хайа эмэ тустаах салаатын иhинэн биир эмэ өйдөбүлү бэлиэтиир тыл. Холобура, физикаҕа "эттик", "сырдык", "ампер".
32. Билим тылын истиилэ- стиль научный.
34. Дьыала тылын истиилэ- стиль канцелярско-деловой.
35. Кэпсэтии тылын истиилэ- разговорный стиль)
36. Уус-уран литература истиилэ- стиль художественной литературы.
37. Yрдүк истиил- высокий стиль.
38. Мара истиил- низкий стиль.
39. Көннөрү истиил- нейтральный стиль.
40. Экспрессивнэй тыллар- ойуулуур айылгылаахтар, а.э. көстүү, хайааhын тас быhыытын ойуулаан, өйдөбүлү этэр тыллар.
41. Эмоциональнай тыллар- суолталарынан саҥарар, эмоциятын көрдөрөр кырааскалаах тыллар.
42. Стилистическэй кырааскалаах тыллар-экспрессивнэй-эмоциональнай тыллартан ураты биир эмэ истиилгэ туттуллар тыллар.
43. Экспрессивнэй-стилистическэй кырааскалаах лексика- холбоон экспрессивнэй-эмоциональнай уонна стилистическэй кырааскалаах тыллар словарнай састааба.
Paramount Global
Paramount Global — АХШ үһүс улахан медия империата, Аан Дойдуга топ-5 иһигэр киирэр медия конгломерат. 53 телеканалы, 74 хаһыаты, 21 интернет уонна спутник провайдеры, 4 стриминг, 73 аудио, 26 видео студиялары уонна 6 интернет СМИ бас билэр улахан медия империа. Бизнес интириэһэ 180 омук сиригэр 74 омук тылынан үлэлиир. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Mitsui Group медия интириэһигэр холбонор (сыһыаннаах).
ViacomCBS иһигэр частично аатырбыт Nickelodeon, Columbia Puctures, Paramount Puctures, MTV, Bellator MMA, UFC киирэллэр.
Казахстаҥҥа протестар (2022)
Тохсунньу 2–3 күнүттэн саҕалаан протестар  Казахстаанҥа буолан эрэллэр, тохсунньу 4–5 күнүттэн күүһүрэн эрэр. Сыала соруга — былааһы уларытыы, демократия киллэрии уонна сыана үрдүүрүн утары.
Добрянка
Добрянка (Добрянка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 953 (2011).
Гипертоническай кризис
Гипертоническай кризис — киһи эбэтэр кыыл давленията аһары үрдээн тымыр тэстэр куттала үөскүүр. Гипертоническай кризис Аан Дойдуга 24% киһи өлүүтүн уонна кыыллар 12% өлүүтүн биричиинэтэ буолар.
Дьон нормальнай давленията:
Кутталлаах давления, ол эрэн киһи өлүүтүгэр тириэрдибэт:
Бу маннык үрдүк давленияҕа киһи органнара алдьанар, тымыр тэстэр куттала үөскүүр, инсульт шанса 80% үрдүүр.
Перй Лиза
Перй Лиза (Percy Liza; Ыам ыйын 10 күнүгэр 2000 сыллаахха, Перу куоракка төрөөбүт) — Перу футболиһа  Испания Sporting Cristal.
Гипотензия
Гипотензия (ол эбэтэр гипотония) — киһи эбэтэр кыыл давленията аһары түһүүтэ. Ол араас биричиинэттэн буолуон сөп. Гипертоническай кризис курдук куттала суох. Киһи намыһах давлениялаах уһуннук олоруон сөп. Дьарыктаныахтаах, салгыҥҥа уһуннук сылдьыахтаах. Күнүс уута кэлэн утуйар — гипотония биир биричиинэтэ буолар.
Боксаҕа Россия 2007 сыллааҕы күрэстэһиитэ
48 киилэҕэ барыта алта саха уола кытынна. Маҥнайгынан Самойлов Саша бэйэтин биир дойдулааҕын Бережнев Степаны кытта көрүстэ. 32-12 олох таах табырҕатан кэбистэ. Кикбоксиҥҥа Россия чемпиона Ангел Эверстов рингаҕа эмиэ өр буолбата. Иккис рауҥҥа Вадим Идигешевка (Кемерово) 25-3 лаппа хоттордо. Ол эрээри омос көрдөххө биир эрэ өттүгэр аҥардастыы аахтылар. Дьэ онтон эрэлбит Дмитрий Винокуров бэйэтин уолун Леонид Семеновы 27-13 эрчиллииги курдук холкутук кыайыыны сурунна. Онон финал 1/8 икки эрэ уолбут хаалла.
Онно Нерюнгри боксера Самойлов аан дойду 2001 сыллаах кыайыылааҕын Сергей Казаковы кытта кииристэ. Олох харса суох утарсааччытын, ринганы биир гына эккирэтэ сылдьан ыкта да, наар ахсаан биир эрэ өттүгэр ааҕылынна. Ахсаан 4 : 1, 13 : 4, 18 : 6, 25 : 10 наар Казаков туһатыгар буолан истэ. Онон Александр Самойлов улахан опыттаах боксеры кытта тэҥҥэ киирсэн, киһи инники элбэҕи кэтэһэр боксера тахсан иһэрин көрдөрдө. Европа үс төгүллээх чемпиона Сергей Казаков Ульяновскайтан сылдьар, турнир сүрүн судьуйатын, уруккута биллиилээх боксер Евгений Судаковы кытта биир дойдулаах, өссө биир кулууп эбиттэр. Кини биллэн туран биир дойдулааҕым кыайарын баҕарабын, ол эрээри кини киирсэр кэмигэр ринганы көрөн олорорум да көҥүллэммэт, туран баран хаалабын диэн кэпсээтэ. Ол эрээри сүрүн судьуйа авторитета биллэн туран сууттуу сылдьар судьуйаларга улахан оруолу ылара чуолкай суол. Маҥнайгы киирсиитигэр уһун илиилээх-атахтаах Казаков татар Файзериевы олох аҥардастыы сынньыбыта 20-0, онон путевканы ылар санаалаах эрэ кэлбитин тута көрдөрбүтэ.
Европа былырыыҥҥы кыайыылааҕа, аан дойду Кубогар кубинец Варелаҕа тулуспатах Давид Айрапетян дьэ кырдьык олус улахан маастар буолбутун итэҕэттэ. Маҥнайгы киирсиитигэр Тюмень маастарын Двинскайы 33-10 кыайа тутта, онтон Идигешевы иккис рауҥҥа 27-7 олох таах табырҕатан кэбистэ! Киирсэр манератын талбытынан уларыта сылдьар, кыра уҥуохтаах, киэҥник саайталыыр армянин кырдьык удобнайа суох боксердарга киллэриллиэн сөп.
Онтон Россия сэбилэниилээх күүстэрин чемпиона, кыһыҥҥы Россия «Олимпийскай эрэллэр» диэн чемпионатын призера Дима Винокуров Россия чемпионатын үрүҥ уонна боруонса медалиһын Ананьин Сергейы (Иркутскай) кытта таҕыста. Ол иннинэ Ананьин Ташкараков диэн хакас уолун ынырык киирсиигэ баһыйбыта 33-19. Киһитэ кэлин икки сутуругун туттан баран олох эккирэтэ сылдьан охсуспута. Ол эрээри биһиги уолбут Россия бу үһүс нүөмэрдээх уолун олох күлүүгэ-элэккэ ыытта! Аһаран биэрдэҕинэ, киһитэ халлааны харбыалаһа сылдьар, тэмтэрийэн сири булар! Онтон биһиги уолбут олох ынырык түргэн 6-2, 19-4, 25-5 кыайан истэҕинэ киирсиини тохтотон кэбистилэр! Билиҥҥи быраабылананан бастакы үс рауҥҥа 20 очконан баһыйан истэҕинэ киирсиини тохтотоллор, төрдүс рауҥҥа тохтоппоттор, төһө да очкону ыл.
51 киилэҕэ киэҥ Россияҕа урут биэстэ бастыы сылдьыбыт Георгий Балакшин маҥнайгы утарсааччытын чечен уола Казбек Дежухаровы үс раунд киирсэн 20-0 хотто! Оттон иккис киирсиитигэр Удмуртия боксера Евгений Ермаковы 8-3, 15-6, 20-6, 26-8 аа-дьуо сылдьан кыайда. Уруккутугар холоотоххо, арыый бытаарбыт курдук. Аҥардас маастарыстыбата үрдүгүнэн баһыйар буолбут. Уулаах Аантан төрүттээх, Виктор Пудов үөрэнээччитэ, Азия оҕолорун кыайыылааҕа, маастарга кандидат, күрэхтэһиигэ бүтэһигинэн киллэриллибит 18 саастаах Семен Степанов айдааны таһаарда! Тюмень маастарын Рустам Набеевы 8-5, 19-12, 27-16, 36-25 туох да харса-хабыра суох кииртэлээн олох хотон таҕыста! Ол кэнниттэн уһун илиилээх-атахтаах Алексей Поповы (Анаабыр) 10-1, 17-4, 21-7, 25-11 үөс-батаас биэрбэккэ олох тунайдаан кэбистэ! Онон соҕотохто Россия призера, өссө Россия сборнайын чилиэнэ буола түстэ! Эмиэ эдэр Владелен Алексеевпыт москвич, аан дойду уонна Европа кикбоксиҥҥа чемпионугар Евгений Гусевка тулуспата, 25-5 хотторон истэҕинэ үһүс рауҥҥа киирсиини тохтоттулар. Россия 2005-06 үрү¬ҥ көмүс призера башкир Слава Еремеев (48 киилэҕэ) биир дойдулаахтарын Ивановы уонна Ильгиз Махмутовы хотуталаата. Онтон Гусевы 21-11 олох баһыйа тутта, киһитэ кыһыйан наар уоран охсо сатыы сырытта.
54 киилэҕэ Россия икки төгүллээх кыайыылааҕа (2005-06) Али Алиев иккис киирсиитигэр омскай уолугар Зинат Жандыбаевка олох хотторон кэбистэ. Зинат омугунан казах, аан дойду сэбилэниилээх күүстэрин икки төгүллээх чемпиона, Россияҕа иккитэ призердаабыта (2004, 2006). Интернакка суруйалларынан урут наар балылла сылдьыбыт үһү. Геннадий Ковалевка эҥин наар мэһэй буола сылдьыбыт. Быйыл Германияҕа турнирга аан дойду призерун, олохтоох уолу олус эрэллээхтик кыайбыт. Көнө күүстээх охсууларынан, дагестанецы сабыта сынньан кэбистэ. Сорох очкотун олох аахпатылар, ол үрдүнэн 1-5, 4-12, 10-19, 16-27 туох да олус эрэллээхтик фавориты кыайда. Кэлиҥҥи Аан дойду кубогар Россия чиэһин көмүскүү сылдьыбыт Илья Максимовы (Хабаровскай) финал 1/16 чиэппэригэр чуваш уола 19 саастаах Волков Женя 3-7, 6-16, 10-24, 14-28 тоҕута сынньан кэбистэ, нокдаун эҥин ыыта сырытта! Кэлин сэниэтэ олох эстэн хаалла. Эмиэ 19 саастаах москвич Сергей Водопьянов маҥнайгы киирсиитин үчүгэйдик кыайан баран, иккис киирсиитигэр эмиэ москвич Соломонов рингаҕа тахсыбата, быһа хоттордо.
Биһиги уолбут, Россия оҕолорго 2001 сыллаах чемпиона, Россия сэбилэниилээх күүстэрин кыайыылааҕа Коля Дмитриев биир дойдулааҕын Сыроватскай Васяны олус итэҕэтиилээхтик баһыйа тутта. Онтон икки киирсиигэ кытаанах характердааҕын көрдөрөн, Каюмовы уонна Амбарцумяны олус тыҥааһыннаах киирсиигэ кыайбыт люберец Дробышев Пашаны 7-2, 6-12, 10-21, 13-28 итэҕэтиилээхтик кыайда. Урут 2000 сылга Азия оҕолоругар бастыырын көрдөххө, мельница курдук алларааттан-үөһээттэн туох-да тохтоло суох биэртэлиир буоллаҕына, бу сырыыга Дмитриев кэтэһэ сылдьан очко хомуйар буолбут, бэйэтэ туох да сүрдээҕин ол сылдьан аһарар. 57 киилэҕэ кэлин киллэриллибит Андрей Трофимов маастар Евгений Градовиһы кытта киирсиигэ кэлин рауннарга сэниэтэ тиийбэккэ эһиннэ, киһитэ күүһүнэн баһыйара бэрт эбит. 7-5, 13-10, 18-20, 20-33 маҥнай кыайан иһэн хоттордубут. Онтон 146 киирсииттэн 135 кыайбыт дагестанец Альберт Селимов Евгений Градовичы 26-11 илиитин олох түһэрэ сылдьан, атаҕынан сүүрэ сылдьан, икки илиитинэн тэҥинэн оонньоон, астыктык кыайда. Россия үс төҕүллээх призера, 2001 сыллааҕы кыайыылааҕа Афанасий Поскачин Челябинскай уола Стрелков Андрейы 7-2, 12-8, 18-11, 28-12 нокдаун эҥин ыытан кыайыыта уолбут олох үчүгэй эбит диэн, эрэх-турах санааны үөскэттэ. Саха уола Гавриил Саввин Москва маастара Иван Соломоновы 3-5, 13-7 маҥнай кыаттаран иһэн, кыайыыга улахан дьулуурдааҕын көрдөрөн 19-19 тэҥнээтэ, бүтэһиккэ биир төбө үрдүк уолга харса суох кииртэлээн 28-24 кыайан, эмиэ улахан үөрүүнү-көтүүнү аҕалла. Онтон Саха сирин представитела (омуга бурят) Владимир Будаев Новосибирскай уолун 19 саастаах Хасан Иргашевы наар ыга сырытта, харса суох кииртэлээтэ, баһыйа тутта да, судьуйалар киниэхэ олох аахпатылар 6-3, 24-19 кыайан иһэн, 25-26 буолла, төрдүс рауҥҥа 34-40 хотторууну биэрдилэр. Онон аны Саввин Иргашевы кытта боруобалаһар буолла. Хасан сахаларга ыарахан тыыннаах эбит, өсөһү өссө өһөс баһыйар диэни тутуһан, сынтарыйбат кыайыыга дьулуурун көрдөрөн туран 4-7, 7-17, 13-27, 19-33 рингаттан эмиэ кыайан таҕыста. Дистанцияттан сылдьан биирдиилээн охсон очко хомуйда. Дьэ онтон Афоня Поскачины утары таҕыста. Бу сырыыга киирсэ сатаата да, биһиги киһибит маастарыстыбата үрдүгэ бэрт буоллаҕа дии, 6-3, 12-6, 17-11, 26-13 булчут курдук бэргэнник ытыалаан наадалаах очколары хомуйда.
Манна тахсан эрэр сулус Володя Саруханян (Самара) Араик Амбарцумовы (Ставрополь) 33-16 олох эттээн кэбистэ. Онтон 19 саастаах Петр Почтары (Москва) иккис рауҥҥа ахсааны 26-6 тиэрдэн кыайда. Олимпиадаҕа биирдэ бастаан баран, профессионалларга киирсэ барабын диэтэ. 28 саастаах, Болгария үтүөлээҕэ, Россия аан дойду кылаастаах маастара Алексей Шайдулин бастакы киирсиитигэр Сибиир биэс төгүллээх чемпиона Чита уолугар Александр Перминовка 25-24 маҥнай хотторон испитэ, онтон судьуйалар көмөлөрүнэн 36-30 кыайан таҕыста. Иннэ туораан хаалбыта буоллар, элбэх кэскиллээх уолу мэһэйдиэ суох эбит. Иккис киирсиитигэр Георгий Кевлишвилыны утары олох атыннык кииристэ. 16-41 иккитэ нокдаун биэрэн кыайыыны сурунна. 2001 сылга эдэрдэргэ Европа кыайыылааҕа, Челябинскай уола Эдик Абзалимов Рагим Магеррамов (Ульяновскай) уонна Ильдар Ваганов (Питер) курдук бэртээхэй боксердары хотто. Наар куота сылдьан киирсэр, наада буоллаҕына охсуһан да ылар. Онтон Алексей Шайдулины утары олох тэҥҥэ кииристэ, сорох очкотун аахпатылар. Ол үрдүнэн 18-22 эрэ баһыттарда, Шайдулин утарсааччыларын наар ыга киирэ сылдьан саайталыыр идэлээх эбит. 60 киилэҕэ үтүөлээх маастар Алексей Тищенко бастакы утарсааччыта эмиэ Омскайтан сылдьар Антон Колосницын тахсыбата. Иккис киирсиитигэр Антон Рыжиковка үрдүк маастарыстыба кылааһын көрдөрдө. 24-9 олох эрчиллэ сылдьар курдук киирсэн кыайда. Гривачев Семен Челябинскайтан сылдьар, Россия 2005-06 сыллаах призера Ганеев Артуры кытта финал 1/16 иэдээн киирсиини көрдөрдүлэр. Тэҥ баайыылаахтар эбит 16-17 Гривачевка Туймаадаҕа эмиэ кыайыы дьоло тосхойдо. Саха сирин боксера Руслан Баланов Владивостоктан сылдьар Роман Голубковка маҥнай олох кыайан иһэн, кэлин рауҥҥа сэниэтэ олох эстэн хаалла, ону ахсаан да көрдөрөр 6-6, 15-8, 19-18, 20-24. Онон биир эрэнэр, опыттаах былырыын Россияҕа, бэһис буолбут боксербыт биирдэ эрэ киирсэн хаалла. Тищенконы кыайар санаалаах кэлбит Максим Игнатьев интириэһинэй стиллээх боксер, киирсэр стойкатын уларытар, дистанциятын тутуһа сылдьан биирдиилээн очко хомуйар. Имиль Иксановы 36-13 ас гыммата. Алексей Тищенко баара эрэ 22 саастаах, уонна аан дойдуга бары титулы ылбыт боксер эрээри, олох сэмэй, киһи улуу боксер эрэ диэбэт боп-боростуой дэриэбинэ аайы баар көрүҥнээх, мичээрдии сылдьар элэккэй майгылаах уол эбит. Дьокуускай куораты сөбүлээбит, кыра куоракка театрдара элбэҕин бэлиэтии көрбүт, кыргыттар туһунан ыйыппыттарыгар, тренердара эрчиллэриттэн ордубат диэн олох саба саҥаран кэбистилэр.