cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ньамах
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Жегусов Гаврил Дмитриевич
Жегусов Гаврил Дмитриевич - полковник сыбаанньалаах байыаннай прокурор, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, Кыһыл знамя уордьан кавалера, сэрии толоонугар иккитэ улаханнык бааһыра сылдьыбыт киһи.
Жегусов 1915 сыллаахха Таатта оройуонун Дьиэбэгэнэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ, саха. 1929 сыллаахха Чөркөөх сэттэ кылаастаах оскуолатын, 1931 сыллаахха Дьокуускайдааҕы саха национальнай байыаннай оскуолатын бүтэрэн баран летчик буолар баҕалаах Туулаҕа байыаннай летнай училищеҕа үөрэнэ тиийэр, ол эрээри үөрэнэ сылдьан доруобуйатын туругунан комиссияны кыайан ааспат, онон тимир суол институтугар үөрэнэ киирэр. Сэрии иннинэ Арҕаа Белоруссия прокурорун көмөлөһөөччүтүнэн үлэлиир.
Гана
Гана Республиката диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Кот д'Ивуардыын арҕаа, Буркина Фасолыын хоту уонна Тоголыын илин. Гуинея хомотун кытылыгар турар. «Гана» тыл «Сэрииhит хоруол» диэн тылбаастанар.
Гана сиригэр колония эратын иннинэ хас да былыргы хоруоллуктар бааллара, олор ахсааннарыгар Га-Данмес илин кытылга, Ашанти Империята уонна араас Фанте иллэрэ. Эуропа дойдуларыныын эргиэн XV үйэттэн саҕаламмыта, бастакынан Португалия этэ. Холбоhуктаах Хоруоллук 1874 сыллаахха Алтан кытыл диэн колония тэрийбитэ.
Холбоhуктаах Хоруоллуктан 1957 тутулуга суох ил буолбута.
Күөх тоҥсоҕойдор
Күөх тоҥсоҕойдор - тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр уустара.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - күөх тоҥсоҕой - киирэр.
Аустралиа
Аустралиа (Australia), официал аата Аустралиа Сомоҕолоһуута (Commonwealth of Australia), Сир соҕуруу өттүгэр баар дойду. Аустралия континены бүтүннүүтүн ылар, Тасмания арыы уонна өссө хас-да Чуумпу океаҥҥа уонна Индия океаныгар баар арыылар. Аустралияттан чугас дойдулар: Индонезия, Илин Тимор уонна Папуа Саҥа Гуинея хоту, Соломон арыылара, Вануату уонна Саҥа Каледония хотугулуу-илин уонна Саҥа Зеландия соҕуруулуу-илин.
Дьон Аустралияҕа 42,000 тахса сыллааҕыта кэлэн олохсуйбуттара. Бастакы Эуропа дьоно 1606 с. кэлбиттэрэ. 1770 с. Аустралия Британия Империятын сирэ буолбута. Тохсунньу 26 к. 1788 с. Саҥа Соҕуруу Уэльс диэн Британия бастакы колонията тэриллибитэ. 19 үйэ устата өссө биэс колония баар буолбута. Бу алта колониялар тохсунньу 1 к. 1901 с. федерация буоланнар Аустралия Холбоhуга тэриллибитэ.
Экономиката
Аустралия аан дойду биир саамай сайдыылаах уонна баай дойдуларын ахсааннарыгар киирсэр. Аан дойдуга баайынан үһүс миэстэни ылар. Дьон орто хамнаһа 41 тыһыынча долларга тиксэр. Аустралия аан дойду үрдүнэн элбэх тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарар. Ону таһынан Аустралия сайдыылаах индустриялаах дойдуларга киирсэр. Улахан үп киинэ буолар.
Дьоно
Аустралияҕа сүүһүнэн араас омук олорор, Америка курдук иммиграннар дойдулара буолар, ол эбэтэр олохтоохторо үксүлэрэ кэлиилэр. Дойду дьонун бүттүүн ахсаана 23 мөллүйүөн 577 тыыһынча 675 киһи. Олортон 16 мөллүйүөн курдуга аустралиялар.
Аустралия сахалара
Аустралия сахалара диэн Аустралия дойдутугар олорор уонна Аустралия дойдутун паспорын илдьэ сылдьар сахалар, эбэтэр наар олохтоох хаартатын илдьэ сылдьаллар. Сахалар Аустралияҕа бастаан 19 үйэ саҕаланыытыгар кэлбиттэрэ. Үксэ балыксыттар, кыһыл көмүс көрдөөччүлэрэ этэ. Билигин Аустралия баай уонна күүскэ сайдыбыт буолан араас омук барыта олохсуйа барар сирэ буолла. Олор ахсааннарыгар сахалар.
Аустралия олорор сахалар ахсааннара:
153
153 сыл.
Өлбүттэр
150er
Константинова Мария Никифоровна
Константинова Мария Никифоровна — «ССРС потребкооперациятын туйгуна» (1985 с.), эргиэн ветерана.
Дьокуускайдааҕы кооперативнай техникум планово-экономическай отделениетын 1965 с. бүтэрэн баран Үөһээ Бүлүү райпотребсоюһугар ананан үлэлии кэлбитэ. Хоро нэһилиэгэр сельпоҕа экономиһынан анаабыттара. 30 сыл устата биир тэрилтэҕэ эҥкилэ суох үлэлээн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта.
Гоголевтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)
Гоголевтар — Бүтэйдээх Биэкэнэ Бырыылааҕар олорбут аймах. Сэттэ Сэмэн, Куонаан уонна Чохчоохой дьуона бииргэ төрөөбүттэр. Саамай сэниэлээхтик олорбут орто уол Куонаан оҕоломмотох. Сэттэ Сэмэн уола Матвей Семенович Гоголев (1916 с.т.) кыра үөрэхтээх, колхуоска үлэлээбит. 1941 с. сэриигэ баран эһиилигэр Ленинградскай уобаласка 1942 с. өлбүт. "Өйдөбүнньүк" кинигэҕэ ийэтэ Анна Ивановна диэн киирбит.
Өкүлүүн диэн Биэкэнэ үрэх сүнньүгэр көстөр дьүһүнүнэн, үтүө майгытынан тэҥнээҕэ суох балыстаах эбит. Ол Өкүлүүн түөртэ кэргэн тахса сылдьыбыт. Маҥнайгы кэргэнэ Алексеев диэн, иккиһэ Төхтүртэн төрүттээх, райсовекка үлэлээбит Владимиров Захар Спиридонович диэн. Николай Захарович Владимиров диэн уоллара Ригаҕа авиаконструктор. Үһүс кэргэнэ Старостин Хабырыыс диэн Табаҕа киһитэ, төрдүһэ арааран туран ылбыт Мөрүөн Барабанов. Дьаакып диэн уола Алтаҥҥа олорор, сэриигэ өябүт убайын Маппый аатынан уол Латвияҕа убайыгар баар диэн кэпсииллэр.
Алта оҕолоох Чохчоохой Дьуона унуоҕунан, дьүһүнүнэн үкчү сиэнин Уйбаан курдуга үһү. Кэргэнэ Эмистэн төрүттээх Тэбигирэтэр Дьэбдьэкиэйэ диэн аатын курдук кытыгырас дьахтар эбит. Улахан уоллара Чыбычы Баһылай иккитэ кэргэннэнэ сылдьыбыт Өкүлүүн диэн маҥнайгы кэргэниттэн кыыһа Николай Михайлович Поповтуун сыбаайбалаан баран сотору арахсыбыт. Куокатган төрөөбүт Гоголев Василий Николаевич биллиилээх хайыһардьыт, бизнесмен буолбута. Тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидата. Чыбычы иккиһигэр А.С.Шишигин ийэтин ылан икки кыыстаммыт. Маайалаах Өрүүнэ Өлүөхүмэ Кыылпаах Арыытыгар олороллор. Оҕо-уруу бөҕөлөр. Иккис уол Хрисанф Ионович кэргэнин Бадаар күрэтэн Баһылай күрээн баран Алдаҥҥа өлбүттэр Кырыстаан бэйэтэ сут дьылга өлбүт. Үһүс уол үчүгэй үлэтинэн Удаарынньык Никиитэ диэн ааттаах стахановец сэрии иннинэ таһаҕаска сылдьан туох эрэ балыырга түбэһэн хаайыыга барбыт, төннүбэтэх. Төрдүс уол Дмитрий Ионович Гоголев (1900 с.т.)—Митэрээс үөрэҕэ суох. Сэрии иннинэ "Коммунар" колхозка үлэлээбит. Читаҕа, Монголияҕа үлэ фронугар сылдьыбыт. Сэрииттэн кэлээт сүүрбэччэ сыл балыс Сөдүөрэ диэн Аполлон Семенович Стручков эдьиийин ылбыт. Соҕотох кыыстара М.Д.Гоголева оҕо бырааһа.
Ииппит уоллара Афанасий тракторист. Миитэрэй сылгыга 30-н тахса сыл үлэлээбитэ. 1987 с. Төҥүлүгэ кыыһыгар олорон өлбүтэ. Бэһис уол Уйбаан Ионович Маппыйдаах, Уйбааннаах аҕалара. Сүрэх ыарыһах буолан армияҕа ынырыллан баран сыыллан кэлбит. Инньэ гынан эдэр киһи тыыл төһүү үлэһитинэн сылдьыбыт. Улахан уола Сэмэн ийэтин дьонугар эбэтигэр иитиллиэҕиттэн билиҥҥэ диэри Аммаҕа олорор. Аҕатын аатынан Уйбаан Бүтэйдээххэ олорор. Эдьиийэ Дааса быйыл өллө. Маппый Уйбаанабыс Бүтэйдээххэ уот учаастагын салайан олорбута. Билигин дьиэ кэргэнинээн куоракка олороллор. Дьуона саамай кыра уола Алексей Иванович Гоголев (1916 с.т.) сэрии иннинэ колхоз үлэһитэ. Осетровоҕа 2 сыл үлэ фронугар сылдьыбыт. Маҥнайгы кэргэнэ Эмистэн төрүтгээх Кэтириис Пивоварова. Оҕолоро Климент, Данил, Ирина билигин суохтар. Ирина Степанов Валерий Вениаминович диэн нуучча киһититгэн элбэх оҕолоох. Өлөксөй иккис кэргэнэ Дуунньа Силипсиэбэ. Оҕолоро Света, Бүөккэ Табаҕаҕа олорор ыаллар, Миитээлэрэ Бүтэйдээххэ олохсуйда. Өлөксөй Гоголев эдэригэр ийэтин курдук бэрт кытыгыраһа үһү. Аатырар Баппаай ыһыахтарга илдьэ сылдьар эбит. Бастыҥ булчут, сааһыт. Уйбаан курдук эмиэ сылгыга үлэлээбитэ. 1974 с. еябүтэ.
Гоголева Наталия Ионовна кэргэнэ Николай Харитонович Солдатов диэн (1898 с.т.) Амма Эмиһиттэн күтүөт. Туох да наһаа үлэһит, олус кыанар киһи эбит. "Коммунар" колхозка бэрэссэдээтэллээбит. Сэриигэ баран 1942 с. Молотовскай уобаласка өлбүт.
Лахаатта, көтөр
thumb|200px|Лахаатта
Лахаатта эбэтэр кииллэни, (Crex crex, коростель эбэтэр дергач) — дьоҕус, уһун моойдоох, кылгас кутуруктаах, туһугар уһун атахтардаах көтөр.
Уопсай өҥө саһархайдыҥы-күкээркэй. Буҕарҕанатааҕар кылгас тумустаах. Ыйааһына ортотунан 150 г. Атахтарын сараадыппытынан, кэннин түһэрбитинэн, кылгас кынаттарынан эрэйинэн сапсынан олус салаҥнык уонна ыараханнык көтөн тахсар. Маннык көтөр Соҕуруу Африкаҕа хайдах айаннаан тиийэрин дьиктиргиэххэ эрэ сөп. Лахаатта Европаҕа бүтүннүүтүгэр тарҕаммыт. Азияҕа Бүлүүгэ тиийэ көстөр. Кыһынын Африкаҕа уонна Соҕуруу Азияҕа кыстыыр.
Калашников Юрий Васильевич
Калашников Юрий Васильевич (30.05.1924, Бугуруслан — 1992) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сапер, Албан аат уордьанын толору кавалера.
Олоҕун олуктара
1924 сыллаахха ыам ыйын 30 күнүгэр Оренбургскай уобалас Бугуруслан куоратыгар төрөөбүт. Нуучча. Ааллаах Үүн сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбит.
1942 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1944 сыл бэс ыйыттан Карельскай, 3-с Украинскай фроннарга сэриилэспит.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр
1944 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр Свирь өрүһү Лодейное куорат (Ленинград уобалаһа) оройуонугар Мирошкиничи нэһилиэнньэлээх пуун аттынан туорааһыҥҥа, өстөөх күүстээх уотун аннынан, красноармеец Юрий Калашников, лодка старшайа буолан, өрүс үҥа кытылыгар икки стрелковай отделениены туораппыт.
1944 сыл от ыйын 3 күнүгэр өстөөх уотун көрөн туран Пучейло—Палахта (Карелия) суол муостатын миинэтин уһулан, кимэн иһэр сэбиэскэй сэриилэр хаамыыларын хааччыйбыт.
1944 сыл от ыйын 8 күнүгэр разведка кэмигэр Пюсрея—Лапши (Карелия) күөл оройуонуттан ыараханнык бааһырбыт разведчигы өстөөх уотуттан таһаарбыт. 1944 сыл от ыйын 31 күнүнээҕи Бирикээһинэн байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун иһин гвардия кыһыл армееһа Калашников Юрий Васильевич Албан аат 3-с степеннээх уордьанынан (№ 133801) наҕараадаламмыт.
1945 сыл муус устар 5 күнүгэр сержант Калашников Австрия киин куоратыттан Венаттан 10 км соҕуруулуу-арҕаа турар, Медлинг куораттан соҕуруу хайысхаҕа, пехота байыастарын кытта алта муостаны миинэлэртэн ыраастаабыта. Тус бэйэтэ 50-н тахса танканы эһэр миинэлэри уонна 15 атын миинэни уһулбута. Отделениетын салайан, гвардия сержана Калашников Гумпольдскирхен — Медлинг щоссеҕа алта, фугастарынан бөҕөргөтүллүбүт, баррикадалары көтүрэн, Австрия Медлинг куоратыгар биир бастакынан киирбиттэр.
1945 сыл муус устар 18 күнүнээҕи Бирикээһинэн байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун иһин гвардия сержана Калашников Юрий Васильевич Албан аат 2-с степеннээх уордьанынан (№ 6435) наҕараадаламмыт.
1945 сыл муус устар 6—13 күннэригэр Австрия киин куората Вена чугаһыгар гвардия сержана Юрий Калашников отделениетын кытары 197 танканы утары уонна 117 пехотаны эһэр миинэлэри, 17 фугастары куттала суох оҥорбут.
1945 сыл муус устар 11 күнүгэр Вена Донау-каналын бастакынан туораабыт, 37 пехотаны эһэр миинэлэри көтүрэн, миинэлэммит хонууга ааһар суолу хааччыйбыт.
1945 сыл муус устар 13 күнүгэр гвардия старшай сержана Калашников байыастары кытта 17 баррикада нөҥүөлээн ааһар суолу ыраастаабыт, 65 танканы утары уонна 32 пехотаны утары миинэлэри уһулбут.
Вена куоратын уулуссаларыгар буолбут кыргыһыыларга сапернай отделение командира Юрий Калашников үс өстөөх саллаатын суох гыммыт. 1945 сыл муус устар 30 күнүнээҕи Бирикээһинэн байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун иһин гвардия старшай сержана Калашников Юрий Васильевич хат Албан аат 2-с степеннээх уордьанынан наҕараадаламмыт. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1955 сыл атырдьах ыйын 19 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун иһин Калашников Юрий Васильевич Албан аат бастакы степеннээх уордьанынан (№ 2610) наҕараадаланан, Албан аат уордьанын толору кавалера буолбут.
1945 сыллаахха гвардия старшина Калашников Аармыйаттан төннүбүт. Чимкент политехническай техникумун бүтэрбит.
Тутуу тэрилтэлэригэр, «Дальгипрорыбпром» проектнай институтка үлэлээбит.
1980-с сыллардаахха Калуга куоракка олоро сылдьыбыт, ол кэннэ оҕолоругар Москваҕа көспүт.
1985 сыллаахха Кыһыл болуоссакка Кыайыы Парадыгар кыттыбыт.
1992 сыллаахха өлбүт, Москваҕа көмүллүбүт.
Сигэлэр
Калашников, Юрий Васильевич (фронтовик)
Эбола вирустаах ыарыыта
Эбола вирустаах ыарыыта, Эбола геморрогическай лихорадката эбэтэр судургутук Эбола диэн дьоҥҥо уонна атын үүтүнэн иитээччилэр ыккардыларыгар тарҕанар ыарыы. Эбола вируһа ол ыарыыны ыҥырар. Сибикилэрэ - титирээһин, күөмэй ыарыыта, уҥуох анньыыта уонна төбө ыарыыта икки күнтэн үс нэдиэлэнэн тахсыан сөп. Ол кэнниттэн киһи хотуолуур, сыптарар, онтон быара уонна бүөрэ аккаастыыр. Ол бириэмэҕэ дьон иһигэр уонна таһыгар хаана тахсар буолар. Киһи өлүүтэ сүнньүнэн 6-ттан 16-ыс күнүгэр дылы буолар хаан тиийбэтиттэн буолар.
Эмтээһин
Билигин Эбола утары эмтээһин суох, ол гынан баран ыарыйдахтарына быраастар уонна сиэстирэлэр түргэнник көмөлөстөхтөрүнэ тыыннаах хаалыахтарын сөп. Ыарыһах олус элбэх убаҕаһы иһиэхтэрин наада, тоҕо диэн сыптаралларыттан, хотуоттан уонна хааны сүтэрэллэриттэн олус элбэх ууну сүтэрллэр. Ол иһин регидрация ыытыллар - кыратык саахар уонна туус суураллыбыт уу бэриллэр. Эттэн сүппүт ууну оннук солбуйар курдук. Ону тэҥэ хаан баттааһынын көннөрөр эмтэри биэрэллэр.
1713
1713 сыл.
Ньыла
Ньыла — эниэ сырыынньата.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Чыычаахсыт
thumb|180px Чыычаахсыт (перепелятник, ) — тыҥырахтаах көтөр. Бу аатынан Воробьев «Птицы Якутии» диэн кинигэтигэр кугас кырбыйы (нуучч. пустельга) сыыһа ааттаабыт.
Балык
Балык (лат. Pisces) диэн уу тоноҕостоох харамайа. Балык тымныы хааннаах, икки иккилии уонна хас да иккилии буолбатах лапчааннаах. Сир бары уу түөлбэтигэр баар.
Балык этэ мүлтүгүр быһыылаах — ол ууга түргэнник устарыгар көмөлөһөр. Кини төбөтө сыыйа көҥдөй көҕүс буолан барар. Оттон көҥдөй көхсө кутурукка кубулуйар. Көҥдөй көхсүн итиэннэ кутуругун уҥа-хаҥас куймаҥнатан, иннин диэки сыҕарыйар. Онуоха лапчааннара көмөлөһөллөр. Этэ-сиинэ уҥуох хатырыктарынан бүрүллүбүт.
Балыктар уу куйаарын араас миэстэтигэр олохсуйаллар: байҕалларга уонна тууһа суох ууларга (үрэхтэр, күөллэр, өрүстэр), уу үрүт өттүгэр уонна дириҥэр, сылааска уонна тымныыга. Балык уопсайа 20 тыһыынча кэриҥэ көрүҥэ баара биллэр. Саха Сиригэр балык 42 көрүҥэ үөскүүр. Биһиги дойдубут үгүс балыга олус минньигэс эттээх, эмис, аан дойдуга үөскүүр күндү балык ахсааннарыгар киирэр. Олортон хатыыс (осетр), тууччах (нельма), уомул (омуль), муҥур (чир), муксуун (муксун) курдук күндү балыктары ааттыахха сөп. Маны таһынан майаҕас (сиг), быраҥаатта (пелядь), күндүөбэй (ряпушка) диэн балыктар киэҥник биллэллэр.
Былыр саха сүрүн аһылыгынан күөл балыктара собо уонна мунду буолаллара.
Биһиги тууһа суох ууларбытыгар үөскүүр бөдөҥ сиэмэҕинэн сом буолар. Кини 1—2 м уһуннаах. Сыҥаахтарыгар элбэх, сүрдээх сытыы кыра тиистэрдээх. Дьабадьыларын диэкинэн бытыктаах. Сому «тууһа суох уулар акулалара» диэн ааттыыллар: кини бэл киһиэхэ саба түһэр.
Дьесси Маккартни
Дьесси Маккартни (Jesse McCartney) — АХШ уонна аан дойду саҥа тахсан эрэр эдэр ырыаһыта. 9 Апрель 1987 сыллаахха Нью Йорк куоратка төрөөбүтэ, Ардслей (Ardsley) (Нью Йорк) диэн оройуонугар, билигин онно олорор. Саха эдэр ыччаттарыгар улахан уонна да атын омуктарга киэҥник биллэн эрэр.
Күөх тоҥсоҕой
Күөх тоҥсоҕой (седой дятел, ) — күөх тоҥсоҕойдор уустарыгар киирэр Саха Cиригэр үөскүүр көтөр.
154
154 сыл.
Өлбүттэр
150er
1960-с
1960-с сыллар: 1961 сылтан 1970 сылга дылы.
Тыа кутуйаҕа
Тыа кутуйаҕа (, Корейская мышь эбэтэр Восточноазиатская мышь) — Ойуур кутуйахтарын ууһугар киирэр Саха сиригэр соҕотох көрүҥ. Илин Азия кутуйаҕа диэн аатынан биллэр. Кыра кутуйах. Төбөтө этигэр холоотоххо бөдөҥ, тумса сытыы. Кулгааҕа улахан. Кутуругунан тугу да туппат. Көхсө кытархайдыҥы бороҥ, өрөҕөтө — сырдык бороҥ. Тыһыта атыыра өҥнөрө биир.
Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа уонна киин өттүлэригэр үөскүүр. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Үксүн ойуур саҕатыгар, хонууга үөскүүр. Инньэлээх үүнээйилэр туораахтарынан аһылыктанар, эбии сэппэрээктэр астарын сиир. Кыһын аһын хороонугар хаһаанар.
Ыам ыйын саҥатыттан атырдьах ыйын бүтүөр дылы 2-3 оҕолонор. Биирдэ оҕолонуутугар 3-8 (ортотунан 5-7) оҕолоох буолар.
Өссө маны көр
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Черняхов
Черняхов (Черняхів) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 9 724 (2014).
Винокуров, Иван Николаевич (олоҥхоһут)
Винокуров Иван Николаевич — Табахыырап (1851—1938) — аатырбыт олоҥхоһут.
Олоҕун олуктара
Боотур Уус улууһун Дьүлэй нэһилиэгэр 1851 сыллаахха төрөөбүтэ.
Таатта олоҥхоһуттарыттан эдэр сааһыгар чорбойон биллибитэ. 7—8 күнү быһа этэр этэ.
Киргиллэр
Киргиллэр - тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр биир көрүҥ - киргил - үөскүүр.
Дугда, оонньуу
Дугда — остуол оонньуута.
Оонньуур дьон хас биирдиитэ 10-нуу мэһээл мастаах. Дугда күөрчэххэ маарын-ныыр. Атына диэн төгүрүк тымтык оннугар куб. Куб түөрт ойоҕоһо анал ааттаах, ойуу-лаах. Биир эркин ортотугар 1 үүттээх (ойбон дэнэр), иккис — икки муннугар биирдии үүттээх (икки оҥой), үһүс — муннугуттан муннугар диэри кириэстии сурааһыннаах (халлаан), төрдүс — үөһэттэн аллара уонна туора ыытыллыбыт сурааһыннардаах (баай).
Дугданы бастаан эргитээччи мэһээл маһыттан күөн диэн уурар. Кини хас маһы уурар да, атыттар эмиэ оччолуу маһы уураллар Күөнү кыра иһиккэ мунньаллар.
Күөрчэҕи ытыйар курдук ытыйаллар уонна ыһыктан кэбиһэллэр. Дугда, эргийэн баран, хайа эрэ ойоҕоһо үөһэ буолар гыш охтор. «Ойбон» түстэҕинэ, ытыйбыт киһи биир маһы, «икки оҥой» түстэҕинэ — ик кини, «баайга» — барытын ылар. «Халлаан» түстэҕинэ ылбат.
Оонньооччулар уочаратынан эргитэллэр Ким эмэ «баайы» түһэрэн, күөнү барытын хомуйдакьша, кини кэнниттэн оонньооччу күөн уурар. Маһын эрдэ бүтэрбит киһи элбэх мастаах оонньооччуттан иэс ылар. Оонньуу бүттэҕинэ ким төһө маһы ылбытын аахсаллар.
SHINee
SHINee (кор. 샤이니, Шайни) ,биэс киһилээх Соҕуруу Корея биллэр эдэр бөлөҕө. Сеулга 2008 сыллаахха SM Entertainment агенство тэрийбитэ. 2008 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр SBS Inkigayo былаһааккатыгар «Nuna Neomu Yeppeo (Replay)» диэн ырыаны ыллаан дебюттаабыта.
Дискография
Альбомнара
Сингллара
Оборчо
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Кырбый
thumb| thumb|Falco vespertinus
Кырбый эбэтэр хара кырбый (, кобчик) — тыҥырахтаах көтөр. Атыыра хап-хара, хараҥа кыһыл сотолоох. Тыһыта көхсө бороҥ, төбөтө уонна өрөҕөтүн түүтэ - кытархай оранж өҥнөөх, эриэннэрдээх.
Уһук Илин федеральнай уокурук
Уһук Илин федеральнай уокуруга (Дальневосто́чный федера́льный о́круг) диэн ордук киэҥ, ол гынан нэһилиэнньэтин ахсаана ордук кыра Арассыыйа федеральнай уокуруга буолар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 6,293,129 (74.8% куораттарга олороллор). Федеральнай уокурук Арассыыйа илин өттүгэр сытар.
Устуоруйата
Уһук Илин федеральнай уокуруга 2000 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр Владимир Путин ыйааҕынан тэриллибитэ. Билиҥҥи бастайааннай бэрэстэбиитэлинэн Юрий Трутнев үлэлии сылдьар.
Национальнай састааба
2010 сыллаахха ыытыллыбыт биэрэпис түмүгүнэн федеральнай уокурук маннык булар: : Уопсайа — 6 293 129 чел.
Ефимовтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)
Ефимовтар төрүттэрэ Холгума. Сэриигэ баран өлбүт Бүөтүр Дьэкиимэп аҕата Үөмэр Ньукулай эрдэ өлөн кыра эрдэҕиттэн таайыгар Чооруоһап Лэгэнтэйгэ иитиллибит. Хоптолоох диэн сиргэ олорбуттар. Бииргэ төрөөбүттэрэ Тиэхэн, Хабырыыс, Балбаара уонна Эмискэ олохсуйбут өссө биир кыыс баар эбит. Хабырыыс үс оҕолооҕо. Мотя диэн кыыһа куоракка милииссийэ киһиэхэ кэргэн тахсыбыт. Улахан уол Коля Намҥа олорбут. Кэргэннээх, оҕолордоох. Бэйэтэ биир оҕону быыһаары ууга былдьаммыт. Ийэтин аатынан кыыс Бырамаҕа олорор. Ефимов Петр Николаевич (1909 с.т.) улахан унуохтаах, маҥан ыраас хааннаах киһи эбитэ үһү. "Коммунар" колхуоска биригэдьиирдээбит. 17 саастаах кыыһы кэргэн ылан үс кыыһы хаалларбыт. 1941 с. сэриигэ баран 1943 с. Ленинградскай уобаласка өлбүт.
Кэргэнэ Ефимова Александра Семеновна Биэкэнэ Стручковтар — Уочааннар аймах. Тамара диэн кыыһа эрдэ өлбүт. Варвара Петровна Чыамайыкыга олорор, Романовтар диэн ыал ийэлэрэ Бүтэйдээххэ аҕаларын аатгатан үлэ уонна тыыл бэтэрээнэ Марина Петровна Ефимова олорор кыыһа куоракка медкииҥҥэ үлэлиир. Дьүһүнүнэн эһээтигэр майгынныыр Роберт Иванович Ефимов оскуолаҕа кочегар. Кэргэнэ Татьяна Петровна Өлүөхүмэтгэн төрүттээх, математика учуутала. Уоллара, кыыстара оскуолаҕа үөрэнэллэр.
Төрцччц М.П.Ефимова ахтыытпыттпан сурулунна.
Тайҕа
thumb|300px|Тайҕа зоната Тайҕа диэн Евразия уонна Хотугу Америка хоту өттүлэригэр баар мутукчалаах тыалартан турар биом. Атыннык бореал ойуурдар дииллэр. Саха Сиригэр — мутукчалаах, үксэ тиит түҥ ойуур; Илин Сибииргэ тайҕа — ханнык баҕарар киһитэ суох түҥ ойуур, Тываҕа — ойуурунан саба үүммүт хайа, Соҕурууҥу Сибииргэ — хаардаах, онон-манан ойуурдаах үрдүк хайа. Тайг (монг.) — хайалаах сир түҥ ойуура.
Тайҕа мастарын күлүгэр үүнээйи атын ойуурдарга холоотоххо мөлтөхтүк үүнэр.
Тайҕа көтөрдөрө
Элбэх көтөр хойуу ойуурдаах тайҕаҕа үчүгэйдик сөп түбэһэ үөрэммит. Кылгас, мүлүркэй кынаттара кэбэҕэстик салгыҥҥа салайары хааччыйаллар, кэрэ ырыалара партнердарын буларга көмөлөһөллөр, тыҥырахтара мастар туруору умнастарыгар хатаастарга аналлаахтар. Тумустара буоллаҕына туораахтары хостуурга сөп түбэһэллэр. Сорох ымыылар хардарыта барбыт тумустара туорааҕы эрэ алдьатарга аналлаах буолан, атын аһынан кыайан аһаабаттар
Таас бытаһыттара
Таас бытаһыттар (, Род Каменные полевки) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр биир көрүҥ - Дьааҥы бытаһыта киирэр.
Өссө маны көр
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Эриэн тоҥсоҕойдор
Эриэн тоҥсоҕойдор - тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр бу уус икки көрүҥэ: бэс тоҥсоҕойо уонна үөт тоҥсоҕойо үөскүүр.
1712
1712 сыл.
Дулгааннар
Дулгааннар (долгааннар, долгааттар,тыа киhи) — саха тылын түөлбэ тылынан (сака-дулгаан тыла) саҥарар сахаҕа уонна эбэҥкигэ уруулуу омуктар.
Чинчийээччилэр суруйалларынан дулгааннар Сибиир саамай эдэр омуга буолаллар, кинилэр XVIII—XIX үйэлэргэ билиҥҥи Таймыыр оройуонун сиригэр омук быһыытынан үөскээбиттэрэ. Манна Бүлүү сахалара, эбэҥки Дулгаан, Донгот, Эдьээн, Каранто уустарыттан, Илимпиэй туундаратын эбэҥкилэриттэн (Тамбэгир, Малгачагир, Иолигир, Тыптагир уонна Якчар уустартан) ойдубут дьон түөлбэлээн өр кэмҥэ бииргэ олорбуттара. Ону таһынан энецтэр (Сонуко, Сойта, Масуадай, Муггади уонна Бай уустарыттан ойдубут дьон) уонна дьураактар (Ябтонгэ уонна Аседа уустарын дьоно) омук сорҕото буолбуттара.
Хойукка диэри бэйэлэрин туспа ааттаах омук быһыытынан билиммэттэр этэ. Сороҕор бэйэлэрин тыа эбэтэр тыа киһи диэн ааттыыллар этэ диэн суруйаллар. Билиҥҥи ааттарынан, А. А. Попов 1934 с. суруйарынан, нууччалар Дулгаан аҕа ууһуттан төрүттээн ааттаабыттар. Кырдьаҕастара бэйэлэрин сахаларбыт (сакаларбыт) дэнэллэр. Красноярскай кыраай хоту өттүгэр Таймыырга уонна Саха сирин Анаабыр улууһугар бааллар.
1979 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн 5100 киһи баар эбит. 1989 сыллааҕы биэрэпискэ — 6945 киһи суруттарбыт. Төрүт дьарыктара сүнньүнэн булт, таба иитиитэ уонна балыктааһын.
Кыра чыычаахсыт
Кыра чыычаахсыт (, малый перепелятник) — холууптан кыра тыҥырахтаах көтөр. Харахтара араҕас. Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохтоох.
Ой бэс
Ой бэс — ойдом турар кыра бэс ойуур.
156
Өлбүттэр
150er
Ой бэс
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
1715
1715 сыл.
Ньулуун уу
Ньулуун уу диэн туустаныыта 0.1% үрдүгэ суох уу. Улахан өттө полярнай муустарга уонна булуустарга баар (90% Антарктика муустарыгар). Онтон таhынан өрүстэргэ, үрүйэлэргэ, ньулуун күөллэргэ уонна былыттарга баар. Ньулуун уу Сир бүтүн уутуттан 3%.
Мурованые Куриловцы
Мурованые Куриловцы (Муровані Курилівці) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 113 (2011).
Сулус Геймс
Сулус Геймс (Sulus Games) - көмпүүтэр програаммаларын (оонньуулары, социал ситимнэргэ аналлаах приложениелары иҥин) оҥорон таһаарар тэрилтэ.
2006 сыллаахха тэриллибитэ. Тэрийээччилэр: Алексей уонна Афанасий Ушницкайдар.
MYC4 (тэрилтэ, Дания)
MYC4 — Дания хампаанньата, интернет-сервис (бу сервисы нөҥүө инвестордар Аафрика сайдар дойдуларын аччыгый биизинэс  хампаанньаларыгар микрокредииттары биэриэхтэрин сөп).
Сулус Геймс
Саайта: http://sulusgames.ru
MYC4 (тэрилтэ, Дания)
Остуоруйата
MYC4 2006 сыллаахха Дания Эфиопияҕа бочуоттаах куонсула уонна  «Kjær Group» толорооччу дириэктэрэ Мадс Кьер уонна кини  биизинэс-партнёра Тим Ванг тэрийбиттэрэ. Хампаанньа бас офиһа  Копенгагенга баар, ону таһынан MYC4  эрэгийиэнээльнэй бэрэстэбиитилистибэлээх - Кения киин куоратыгар  Найробига.
Андорра
Андорра (кат. Andorra), официаллык Андорра Кинээhилигэ (Principat d'Andorra) диэн арҕаа Эуропаҕа, Пиреней хайаларын илин өттүлэригэр, Франция уонна Испания икки ардыларыгар баар кыра дойду. Андорра 2008 с. дьонун олоҕун орто уhунунан 2с миэстэҕэ турар (Макау кэнниттэн).
Сулус Геймс
Сигэлэр
Компьютерная игра из Якутии пробилась на первое место в США! Якутск-Online
Күтэрдэр
Күтэрдэр (, Род Водяные полевки) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр биир көрүҥ - күтэр киирэр.
Өссө маны көр
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Коралл
Коралл — органогеннай, ол аата тыынар-тыыннаах «оҥорбут» минераалларыгар киирэр таас. Полииптар диэн байҕал харамайдарын колонияларын дьардьамата буолаллар. Бу дьардьамалар кальцииттан эбэтэр арагонииттан тураллар. Үрүҥ корааллары ювелиирдар соччо туһамматтар. Корааллар икки эрэ көрүҥнэрэ сыаналаналлар: кыһыл (тарҕаммыт) уонна хара - акабар.
Арканзас
Арканзас (Arkansas) диэн АХШ соҕуруу штата. Алта штаттыын кирбиилэhэр, илинигэр Миссиссиппи өрүс баар. Киин уонна ордук улахан куората диэн Литтл Рок.
Коралл
Кораалл киэргэллэри былыргы цивилизациялар билэллэр этэ: шумердар, египтяннар уонна былыргы гириэктэр.
Аба-хомуһуна
Былыргы гириэктэр кыһыл корааллары өлбөт буолуу уонна дьол бэлиэтинэн ааҕаллара. Орто үйэҕэ Эуропаҕа кораалл сэмэй-көрсүө буолуу бэлиэтэ этэ. Гириэк уонна Былыргы Рим үһүйээннэригэр драконнар мэйиилэригэр корааллар баалларын туһунан кэпсэнэр.
Эмкэ туттуллуута
Японияҕа үрүҥ корааллартан ньыһыллыбыт бороһуогу уҥуох тостуутугар тутталлар. Португалияҕа кораалтан оҥоһуллубут оҕуруо төбө ыарыытын аһарар, оттон Англияҕа — күөмэй ыарыыларыттан эмтиир диэн саныыллар.
Ой тыа
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
Мунду
Мунду (, Озерный гольян) диэн Cyprinidae ыалга киирэр, ньулуун ууга олорор кыра балыктар уустара. Саха Сиригэр күөл мундута (P. perenurus) уонна оруука (өрүс мундута) бааллар. Мунду уонтан тахса көрүҥнээх. Күөнэхтэн уратыта - арыый бөдөҥ уонна лаапчаана кыһыл, хараҕа быччаҕар.
Саха сирин күөллэригэр үксүгэр 69 кыраадыс хотугу кэтирээһиҥҥэ диэри үөскүүр. Икки сааһыгар ситэр, биэс сааһыгар диэри олорор. Бэһис сылыгар 12 см усталаах, 34 г тиийэ ыйааһыннаах буолар. Үрэх, өрүс мундута ордук бөдөҥ буолар.
Саас хаар ууллан күөлгэ киириитэ, сайыы тахсыыта аан бастаан собо иннинэ мунду аһыы тахсар. Чычаас сылаас ууга аһыыр. Онтон күөлүгэр төннөр, сотору кэминэн искэҕэ ситэн уу сөбүгэр сылыйаатын ыан барар. Собо курдук эмиэ хас да түһүмэхтээн ыыр. Бастакы ыама бэс ыйын саҥатыгар уу үрдэ 8-9 кыраадыс сылыйдаҕына буолар. Иккис - сүрүн ыама - бастакыттан уонча хонон баран буолар. Үһүс - кыра ыама - собо бастакы ыамын эрэ иннинэ буолар. Биир мунду ортотунан 2500 искэҕи ыыр. Искэҕин уу үрдүттэн 20-50 см дириҥҥэ налыы отугар-маһыгар түһэрэр. Тыаллаахха ыабат, тоҕо диэтэххэ ол күөл отугар-маһыгар ыйанан турар искэҕи долгун хамсатан уу тымныы түгэҕэр түһэрдэҕинэ искэх тоҥон өлөр. Атыыр мунду буоһаабыт искэҕиттэн 5 хонон баран мунду ыамата тахсар. Онтон онус хонугар холкутук устан, аһыыр кыахтанар.
Жадеит
thumb|200px thumb||Жадеит
Жадеит — кытаанах, үксүн чээл күөх оҥоһуукка туттуллар таас, тас көстүүтүнэн нефриити майгынныыр. Урут араарбаттар эбит. Билигин да бу икки минераалы жаад диэн аатынан билэллэр. Француз минералога А. Демур 1863 с. бу ааты киллэрбит. Жадеит нефриит курдук кремнеземтан турар. Иккиэннэрин кылабачыгас буолуохтарыгар диэри аалыахха сөп, онон үрдүктүк сыаналанар ювелирнай уонна оҥоһук таастар буолаллар.
Арассыыйаҕа жадеит Хотугу Ураалга уонна Арҕаа Сайааҥҥа көстөр. Өссө жадеиты Казахстааҥҥа, Италияҕа, Индонезияҕа, Кытайга уонна Мексикаҕа, АХШ сирдэригэр уонна Япония арыыларыгар булаллар.
Маврин Алексей Анатольевич
Алексей Маврин 2004 сыллаахха Байҕал Санк-Петербурдааҕы тэхиниичэскэй судаарыстыбаннай үнүбэрсиэтин Хараабылы тутууга уонна далай тиэхиньикэтигэр факультетын “хараабылы тутааччы” идэлээх бүтэрбитэ. Саппаас лейтенана.
Маврин урбаанынан 2006 сыллаахтан саҕалаан дьарыктанан барбыта. Ол гынан баран 2008 сыллаахтан ыла Арассыыйа урбаан саҥа көрүҥүнэн – түмэт урбаанынан дьарыктанар. Кини “Опека” гериатрия социальнай киинэ” тэрилтэ төрүттээччитэ уонна тэрийээччитэ. Бу тэрилтэ куруук киһи көрүүтүгэр наадыйар кырдьаҕас дьону эмтииргэ туһуламмыт анал пансионаттары тутуунан уонна сайыннарыынан дьарыктанар. Оннук дьону көрөр-харайар, эмтиир.
Алексей Маврин – Паллиативнай мэдэссиинэ Арассыыйатааҕы ассоциациятын уонна Арассыыйа наукаларын акадьыамыйатын Геронтологияҕа уопсастыбатын чилиэнэ; Вагил Алекперов тэрийбит “Биһиги кэскилбит” пуонда олохтообут сыллата туттарыллар “Үтүө импульса” бириэмийэти 2014 сыллаах лауреата (“Түмэт урбаанын сайдыытыгар тус кылатын иһин” номанация Бастакы миэстэлээҕэ); икки төгүллээх (2012, 2013 сс.) “Шеф года” сыллата туттарыллар тутулуга суох биисинэс-бириэмийэ 2014 сыллаах лауреата; “Мир старшего поколения” кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ бырабылыанньатын чилиэнэ.
155
Өлбүттэр
150er
Кейметинов Василий Спиридонович - Баргачан
Кейметинов Василий Спиридонович — Баргачан (12.01.1941- 26.08.2020) — эбээн поэта, суруйааччыта, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара
Национальнай оскуолалар Институттарыгар младшай научнай үлэһит.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Оҕолоро: икки кыыс.
Айар үлэтэ
''Айар үлэҕэ тардыһыыбар аҕам улахан өҥөлөөх. Ол курдук, оҕо эрдэхпиттэн аҕам уустаан-ураннаан араас кэпсээннэри, былыргы сэһэннэри киһи истэн олоруох курдук ымпыгар-чымпыгар тиийэ кэпсиирэ эппэр-хааммар иҥэн хаалбыт. Тугу истибиппин доҕотторбор, эмиэ аҕам курдук, киһини тардар тылынан, төһө кыалларынан эбэн-сабан сороҕор, уларытан да буолуо, кэпсиир этим.
Үөрэнэр кэммэр уус-уран айымньыны кытта билсиим, иҥэн-тоҥон үөрэтиим Пушкин остуоруйаларыттан саҕаламмыта диэтэхпинэ омуннааһын буолуо суоҕа.
''Платон Ламутскай айар литературнай куруһуогар сылдьыым айар үлэбэр тирэх буолбута. Ол курдук уус-уран тыл күүһүгэр ылларан, бэйэм суруйарга холонорбор үктэл уурбута. Төһө да хоһооннорум сиппэтэх-хоппотох буолбуттарын иһин, мин айар үлэҕэ киирэрбэр улахан оскуолам буолбуттара саарбаҕа суох. Билигин санаан көрдөххө, айар үлэҕэ хардыылааһын бастакы араскыта силиһин тардыыта хас бирдии хоһооҥҥо, инникитин ким буоларгын быһаарар оруоллаах диэн саныыбын''. <…>''Хоһооннорум бэчээккэ тахсалларын ааҕа-ааҕа өссө даҕаны тыл-өс тиийбэтин, суруйар санаабын кыайан эппэппин өйдөөбүтүм. Ол иһин элбэхтик ааҕар, ону таһынан суруйарбар тыл күүһүн, уобарастаан этиини туттарга күүскэ үлэлэспитим. ''Хоһооннорбун хаста-хаста көннөрөрбүн бэйэм да билбэппин. Хоһооҥҥо бэйэ санаатын толору биэрии, ааҕааччыга тиэрдии элбэх сыраны, күүһү-күдэҕи эрэйэр.
Бастакы хоһоонноро 1959 сыллаахха, Ленинградка үөрэнэр кэмигэр, бэчээттэммиттэр. Ол кэнниттэн айымньылара 1965 сыллаахха «Поэты Севера» уонна «Снежное пламя» хомуурунньуктарга киирэн бэчээттэммиттэр. Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Оран Потын» («Таба суола») Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыттан эбээннии тылынан 1982 сыллаахха бэчээттэнэн күн сирин көрбүт.
Баргачан хоһоонноро, тылбаастанан, «Полярная звезда», «На Севере Дальнем», «Дальний Восток», «Магаданский оленевод», «Север» сурунаалларга бэчээттэммиттэр.
Кэлин сылларга прозаҕа киирсэн, «Олох номоҕо» диэн сэһэни суруйда. Ол нууччалыы тылынан "Полярная звезда" сурунаалга бэчээттэммит.
Оскуола үөрэҕин, V—X кылаастарга анаан эбээн тылынан ааҕар кинигэлэр ааптардара. Кини киниэлэринэн Саха Сирин таһынан, Магадан уобалаһын, Хабаровскай кыраай, Чукотка автономнай уокурук уонна Камчатка эбээн оҕолоро үөрэнэллэр.
Баргачан — төрөөбүт тылын, культуратын, эбээн фольклорун, историятын тарҕатааччы. Өр сылларга норуот тылынан уус-уран айымньытын дьаныһан туран хомуйбут.
Үһүйээннэргэ олоҕуран "Эдьэк" диэн поэманы суруйбут. Ону нууччалыы ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата А. Преловскай тылбаастаабыт.
Василий Кейметинов — Баргачан «Ураһаҕа төрөөбүтүм» хоһооно:
Самалдьый
САМАЛДЬЫЙ туохт., фольк.
Быһаарыылар
1. Большой толковый словарь якутского языка, 2011
Туурактар
Туурактар (Туроктар, Түрктэр, Türkler), түүр омуктартан биирдэстэрэ, Турция сүрүн уонна төрүт олохтоохторо. Элбэх турок мигрант быһыытынан Германияҕа, АХШка, Францияҕа, Швецияҕа, Японияҕа уонна Аустралияҕа олорор. Германияҕа 10 миллион курдук ол эбэтэр дойду 15% дьоно. Итэҕэллэрэ - Ислам (Суннизм).
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-09
Балаҕан ыйын 1—30 күннэрэ
Истанбул
Истанбул эбэтэр Стамбул (İstanbul) диэн Туурсуйа уонна Европа ордук улахан куората. Истанбул провинцията 27 оройуоннаах. Дойду хотугулуу-арҕаа өттүгэр Боспор силбэhиитигэр турар. Боспор икки кытылларыгар турар: Эуропаҕа (Тракия) уонна Азияҕа (Анатолия). Аан дойдуга икки континеҥҥа баар соҕотох метрополис. Истанбул уhун устуоруйатын тухары Рим (330-395), Византия (395-1204 уонна 1261-1453), Латин (1204-1261) уонна Осман (1453-1922) импиэрийэлэрин киин куораттара этэ. Истанбул 2010 сыллааҕы Европа Култууратын Киин Куората буоларга талыллыбыта. 1985 куоракка баар история сирдэрэ UNESCO Аан дойду Утумун Тиhигэр киирбиттэрэ.
Экономика
1990- с сыллар ортолоругар Стамбул экэниэмикэтэ САССР иһинэн кыра сайдыылаах экономикалартан биирдэстэрэ буолар. "Транснефть" компания чинчийиилэринэн, 2025 сылга куорат ППС 14- с миэстэҕэ тиксэр, оттон номинальнай үүнүү $291.5 млрд. онно Бүтүн Турция ВВП 27% уонна дойду үрдүнэн баар рабочай күүстэрин 20 % тэҥнэһэр. Дойду үрдүнэн оҥорон таһаарыы Орто көрдөрүүтүттэн 70% үрдүк, оттон регион курдук үрдүк көрдөрүү стамбуль экономиката сүрүннээн стамбуль экономиката үрдүк эбиллибит аһы- үөлү оҥорон таһаарар.
Манна туроктар нолуоктарын 40- ча %- на мустар. Бу көрдөрүүлэр өссө 30 миллиардер куоракка олорор. Стамбул кэргэнниилэр ахсааннарыгар Лас- Вегас кэнниттэн аан дойдуга иккис миэстэни ылар, онон сыбаайба туризмын биир биллэр хайысхатынан буолар.
Туризм
Стамбул-туризмы олус популярнай хайысхата. Бу сектор түргэнник сайдар. 2000 сыллаахха куорат 2,4 мөл. омук турист кэлэ сылдьыбыт буоллаҕына, 2012 сылга хайыы- үйэ 11,6 мөл. туристическай хайысхалар ортолоругар аан дойдуга бэһис миэстэҕэ тахсыбыта. Сүрүн туристическай объектар Европа чааһыгар бааллар. Манна 90% кэриҥэ отел баар. Куоракка Топкап уонна Айя- София дыбарыаһа эрэ сылга 30 мөл. дуоллар ыраас дохуоту киллэрэр сэттэ сэттэ музей баар. Манна барыта 17 ыал, 64 мечет уонна 49 историческай таҥара дьиэлэрэ бааллар, ону таһынан атын былыргы кэрэ- бэлиэ сирдэр (колонналар, кириэппэстэр, сир аннынааҕы цистерналар уо. д. А.).
Стамбул туруктаахтык үүнэр, сыл аайы урукку куораттарга сылдьар туристар ахсааннара 11 %- нан улаатар. 2019 с. тохсунньутуттан ыам ыйыгар диэри 5,5 мөл. омук дьоно кэлэ сылдьыбыттара, ол иһигэр Германия гражданнара буолбуттара. Бу кэнники биэс сылга саамай үрдүк көрдөрүү буолла. Билигин туристическай сүүрээн хааччахтыыр дьаһаллары ууратыы кэнниттэн саҥардыллара күүтүллэр.
Византия уонна Осман империятыттан нэһилиэстибэҕэ тиксибит ытык сирдэринэн аан дойдуга биллэр. Онуоха ыалдьыттар улахан өттө Стамбулга бизнес- задачалары быһаарарга сылдьаллар.
Кэнники 10 сыл устата куорат саҥа оройуоннарга эрэ буолбакка, история киинигэр олорор дьиэни уонна коммерческай хамсааһыны тутуу тэтимнээхтик сайдар. Бу рынок көмөтүнэн инвестордары угар, тоҕо диэтэххэ уһун болдьохтоох уонна кылгас болдьохтоох аренда улахан дохуоттаах уонна бигэ дохуоттаах.
Баатаҕай нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Баатаҕай нэһилиэк. Уус Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хомустаах.
Улуус кииниттэн 65 км хотугулуу-арҕаа сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 607 киһи (2007 сыл).
Көтөрдөр
мини|Көтөрдөр Көтөрдөр диэн куорсуннаах итии хааннаах сымыыттыыр харамайдар. 10 000 тахса көрүҥ баар.
Көтөрдөрү атыннык хотоҕойдоохтор дэнэр. Ол курдук кинилэр кураанах, чараас хотоҕой түүнэн бүрүллүбүт тириилээхтэр. Хотоҕой түү көтөрдөрү бары атын хамсыыр харамайдартан араарар тустаах тас бэлиэ буолар. Көтөрдөр көтөллөрүгэр кынаттарын уонна кутуруктарын бөдөҥ хотоҕойдоро — куорсуннара — улахан суолталаахтар. Көтөр түүтэ итиини үчүгэйдик тутар. Көтөрдөр олус кыраҕылар. Холобур, сыһыы үрдүнэн кый үрдүккэ элиэтии сылдьар хотой от быыһынан сүүрэн эрэр кутуйаҕы тэһэ көрөр. Көтөрдөр үгүстэрэ олус киэҥ сири хабан, тулаларын эргиччи кэриэтэ көрөллөр. Ол иһин иннилэригэр буолбакка, ойоҕосторугар уонна кэннилэригэр туох баарын эндэппэттэр.
Саха сиригэр көтөр 291 арааһа баара биллэр. Төрөөбүт дойдубут сирэ төһө да тымныы тыйыс кыһыннаах буоллар, көтөрдөр манна кыстыыллар. Сүрүннээн туундара уонна ойуур көтөрдөрө кыстыы хаалаллар.
Экуадор
Экуадор (Эквадор, ; ; Ikwayur; Shuar: Ecuador эбэтэр Ekuatur.)), официаллык Экуадор Өрөспүүбүлүкэтэ (República del Ecuador}, диэн Соҕуруу Америка дойдута, кинилиин кирбиилэhэллэр Колумбия хоту, Перу илин уонна соҕуруу, уонна Чуумпу далай арҕаа. Дойду бас билиитигэр Галапагос арыылара киирэллэр, дойду континентал сириттэн 965 км Чуумпу далайга сыталлар. Экуадор экваторга баар, онон ааттаммыта, иэнэ 256371 км2. Киин куорат Кито; ордук улахан куорат Гуайакил.
Таппай
Таппай (Eritrichium sericeum) (незабудочник шелковистый) - оччо үрдүгэ суох Boraginaceae кэргэҥҥэ киирэр үүнээйи. Тыллар кэмигэр наһаа кэрэ, ол да кэнниттэн үчүгэй тас көстүүлээх буолан киэргэтиигэ туттуохха сөп.
Өлүөнэ үөһээ уонна орто тардыыларыгар, Алдаҥҥа, Дьааҥыга, Индигииргэ уонна Халымаҕа көстөр.
Туустаныы
thumb|right|[[аан дойду океана|Аан дойду океанын сылааҕы туустаныыта. Аан дойду океанын атлаhа 2001.]] Туустаныы диэн ууга баар туус концентрацията. Аан дойду океанын уутун орто туустаныыта 35%.
Вирусология
Вирусология диэн вируһу үөрэтэр субмикроскопичэскэй, генетичэскэй матырыйаал паразитнай чаастарын, белковай оболочканы уонна вирусоподобнай агеннары илдьэ сылдьар. Вируска маннык көтүүлэри бэлиэтииллэр: структуратын, наардааһынын уонна сайдыытын, хайдах сыстарын уонна ханнык хаһаайын - клеткаттан элбиирин, хайдах хаһаайын иммунитетыгар, физиологиятыгар эт- хааныгар дьайара, ханнык ыарыылары үөэскэтэрий , үүннэрэр уонна таһаарар ньымалар уонна да атын терапияны чинчийиигэ туттуу. Вирусология медицинаҕа уонна микробиологияҕа киирсэр
Вирус наарданыыта уонна тутула
Вирус туохха олохсуйарыттан көрөн, маннык арахсар: кыылларга, үүнээйилэргэ, вируснай тэллэйдэргэ бактериофагтар (бактерияны көбүтэр вирус, саамай ыарахан вирус көрүҥэ). Форматынан, капсид геометрическай көрүҥүнэн ( спираль эбэтэр икосаэдр) эбэтэр структуратыттан (холобур, липиднай оболчката баар буолар эбэтэр суох буолар). Вирустар 30 - 450 нм дылы кээмэйдээх буолаллар, ол аата улахан аҥара световой микроскопка көстүбэт. Вирус форматын уонна тутулун электроннай микроскоп, ЯМР-спектроскопия уонна ренгеновскай кристаллография көмөтүнэн үөрэппиттэр.
Вируснай ыарыылар уонна харыстаныы
Тоҕо вируһу үөрэтэбит диэтэххэ бастатан туран - инфекционнай ыарыылар, олорго киирсэр тумуу, бешенство, куор, араас ис ыарыылара, гепатит, титирээһин, полиемилит, уоспа уонна СПИД. Боростуой уос ыарыыта (герпес) кини герпес уонна генитальнай герпес үөскэтэр Альцгеймер ыарыы тахсарыгар биричиинэ буолуон сэп.
Хайдах вирус ыарыыны үөскэтэрин патогенез диэн үөрэх чинчитэр. Ханнык истиэпэҥҥэ вирус ыарыыта тахсарын вирулентность диэн ааттыыллар.
Вирус позвоночник иммуннай ситсематын кытары көрүстэҕинэ, кинини утарар оҥоһуулаах антитела диэни оҥорор, олор вируһу кытары сибээстэһэн кинилэри нейтрализуйдууллар эбэтэр бэлиэтииллэр кэлин суох гыннараары. Хаан сывороткатыгар антитела баара, киһи урут бу ыарыыннан ыалдьа сылдьыбыта ду суох ду диэн көрөллөр, ол онно анналлаах тест баар ELISA диэн. Прививка вируснай ыарыылартан көмүскүүр, антителаны үөскэтэн. Моноклональнай антителаалар, вируска ураты флуоресцетнай микроскопияннан буларга туттуллар.
Устуоруйата
"Вирус" диэн тиэрмин 1599 сыллаахха үөдүйбүт, "дьаат" диэн суолталаах эбит.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-10
Алтынньы 1—31 күннэрэ
Вирусология
Устуоруйата
1892 сыллаахха нуучча биолога Дмитрий Ивановскайй "фильтр Чемберленда" туттубут. Бу бактериялары туспа арааран чинчийэр курдук, табачнай мозаиканы үөскэтэр ыарыы. Эксперименнээн көрбүттэрэ сэбирдэх экстракта табаҕынан сыстыганнаах, бытарытан баран фильтырынан аһардыбытыгар син биир инфекциялаах хаалбыта. Мана көрөн олорон профессор Ивановскай бактерия кыракый инфекционнай агеннары эбэтэр токсиннары таһаарар, фильтр нөҥүө курдары ааһар диэн түмүгү оҥорбут.
622
Туох буолбута
От ыйын 16 күнэ — Ислаам халандаарын саҕаланыыта
Куһаҕан санаалартан ыраастаныы
Куһаҕан санаалартан ыраастаныы диэн куһаҕан санаалары умнуу, хаалларыы, санаабат буолуу ааттанар.
Ханнык эрэ олус кыра, сүтэ-сүтэ күөрэйэр, умнулла сыһа-сыһа кыламнаан ааһар санаа сыыһын ханнык да суола-ииһэ суох симэлийэн хаалара буолуо диэн дьон үксэ саныыллар, эҥин да араас санаалар бастарыгар киирэ охсон аастахтарына да сотору умнуллан хаалаллар, сүтэллэр диэн аахайбаттар.
Үгүстүк биири санаатахха, куруук ону саныы сырыттахха санаа мунньуллар, күүһүрэр, сыыйа-баайа үгэскэ кубулуйар. Санаа кытаатар. Санаа чиҥиир, дириҥиир. Кэлин тиһэҕэр кытаанах санаа, биир санаа диэҥҥэ кубулуйар. Киһи биир санааны ылыннаҕына онтун толорор кыаҕа улаатар. Биир санаата өйүн-санаатын барытын сабардаатаҕына атын санааларга аралдьыйар кыаҕа сүтэриттэн, бу санааны толорор күүһэ өссө улаатар. Киһи өйүн-санаатын, күүһүн-күдэҕин барытын биир санаатын толорууга түмүөн, олоҕор араас ыарахаттары көрүстэҕинэ олору хайаан да кыайар.
Биир санаалаах буолуу хайысхата сыыһа буолан хааллаҕына олус элбэх киһини сыыһа суолга тириэрдэр. Аһара биир санааланыы дьон олоҕор, «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэспэтиттэн кэлин оҥорор содула улахан буолар. Сахалар олохторугар бу этиини тутуһаллар.
Сахалар «Киһини санаата салайар», «Киһи санаа хамначчыта» диэн этэллэр. Бу этиилэр киһи ханнык санаалардаах даҕаны соннук дьыалалары, быһыылары оҥорор кыахтанарын быһаараллар.
Дьон оҥорор быһыылара хайдахтарын быһаарыыга Аан дойду, Сир уонна Күн сүрүн тутулуктарыттан саҕалаатахпытына уонна сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэрин тутустахпытына быһаарыыбыт таба буолар кыаҕа улаатар. Сир уонна Күн икки өттүлэриттэн халбаҥнаабат гына тутулуктаахтара хаһан да уларыйбат. Сир Күҥҥэ олус чугаһаан хаалыыта күн уота аһара ититэн тыынар-тыыннаахтар эстиилэригэр тириэрдэр, онтон Сир Күнтэн тэйэн, ыраатан биэриитэ космос тымныыта сабардааһыныгар тириэрдэринэн сиргэ олох эстиитин аҕалар кыахтааҕын билигин киһи барыта билэр.
Бу икки өттүттэн тутулук киһи, дьон бары оҥорор быһыылара хайа да өттүн диэки аһара барбакка, икки ардынан, ол аата ортотунан тутуллан баран иһиэхтээҕин быһаарар. Бу быһаарыыны саха дьоно олус былыргыттан билэллэрин бэйэлэрэ олорор, үөскүүр сирдэрин Орто дойду диэн ааттыылларыттан, «Туох барыта ортотунан буолуохтаах» диэн этиилэриттэн биллэр. Үчүгэй курдук ааттанар Yөһээ дойду эбэтэр куһаҕанынан аатырар Аллараа дойду тыыннаах киһи олороругар сөп түбэспэт эбиттэр.
Киһи, дьон оҥорор быһыылара үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар диэннэргэ арахсаллара туох барыта икки өрүттээҕиттэн, икки өттүттэн тутулуктааҕыттан үөскээн, арыллан тахсаллар.
Дьон бары оҥорор, сөбүлүүр, ол аата бэйэлэригэр туһалаах быһыыларын үчүгэй быһыылар диэн ааттыыллар, бары оннук быһыылары оҥорорго кыһаналлар, соннук баҕа санаа үөскээн олохсуйар. Онтон куһаҕан быһыылар диэҥҥэ дьон оҥорбот, сирэр, сөбүлээбэт, олоххо туһаны аҕалбат, буортулаах быһыыларын барыларын киллэрэллэр.
Yчүгэй быһыы аһара бардаҕына куһаҕан быһыыга кубулуйарын, онтон куһаҕан быһыы үчүгэйгэ уларыйан тупсарын арааран билэр буолуу олох уустуктарын үөскэтэр уонна бу уларыйыылары киһи өйдөөх-санаалаах эрэ буолан, субу туһааннаах кэмигэр арааран билэр кыахтанарын быһаарар. Yчүгэйи уонна куһаҕаны, ол аата үрүҥү уонна хараны арааран билбэт киһи, киһи буолара аһара уустук. Yчүгэй уонна куһаҕан быһыылар кэмэ кэллэҕинэ эргийэн, уларыйан биэрэллэрин таба быһааран олоххо туһаныы киһи бэйэтин сайдан иһэр өйүгэр-санаатыгар сүктэриллэр. Ким тугу үчүгэй диэн оҥороро, онтон куһаҕан диэн туоратара бэйэтин дьыалата буолар.
Киһи үгүстүк, субу оҥорор быһыыта кэлин маннык буолан тахсыа диэн сэрэйбэт, санаатыгар оҕустаран көрбөт, сонно буолар үчүгэйгэ үлүмнэһэрин эрэ билэр, «Кэннэ кээнчэ да буоллун» диэбит курдук быһыыланар. Көрүүлээх аска-үөлгэ, баайга-малга үөрэммит киһи, бу олоҕун үчүгэйигэр үөрэнэн хаалан хайдах даҕаны куһаҕан диир кыаҕа суох. Баайга-малга сыстыбыт төрөппүт оҕолорун атаахтатан, маанылаан быстах өйгө-санааҕа үөрэтэн кэбистэҕинэ, кэлэр көлүөнэлэрэ сайдыылаах олох абылаҥнарыгар киирэн биэрэннэр, олоххо тардыһыылара, дьулуурдара мөлтүүр.
Араас куһаҕан түүллэр киһиэхэ куһаҕан санаалар мунньулуннахтарына эбэтэр киирэ сатаатахтарына көстөллөр. Манна киһи куһаҕан диир кыылын эбэтэр тугу эмэни охсуһан дуу, хайаан дуу кыайдаҕына куһаҕан санааларыттан ыраастаммытын, умнубутун бэлиэтэ буолар.
Yчүгэй санаалардаах киһи түүлэ үчүгэй көрүҥнээх, дьүһүннээх, сырдык, бэйэтэ үчүгэйдик сылдьар, үчүгэй дьону, кыыллары көрөр. Дьону кытта тапсар, үчүгэйдик саныыр киһи түүлүгэр үгүстүк үчүгэй тыаҕа сылдьар, үчүгэй дии саныыр тииттэрин, үрүҥ дьүһүннээх кыылларын көрөр.
Киһиэхэ куһаҕан санаалар муһуннахтарына түүлүгэр куһаҕан дьону, хара дьүһүннээх кыыллары көрөр, бу дьоно, кыыллара куһаҕаннык, сөбүлээбэтинэн быһыыланаллар. Дьону кытта тапсыбат буолууга олус куһаҕан көрүҥнээх, умайбыт, хара хоруо тииттэрдээх сиргэ сылдьыахха эмиэ сөп.
Куһаҕан санаа киһиэхэ мунньуллубута, олохсуйбута киһи итирдэҕинэ, өйө көттөҕүнэ, ийэ кута салайар кэмигэр киирдэҕинэ дьэ илэ биллэр. Итирбит киһи оҥорор быһыыларыттан киниэхэ ханнык санаалар ийэ кутугар иҥэн сылдьалларын, олохсуйбуттарын быһаарыллар. Yгүстүк охсуһар, этиһэр, дьон туһунан куһаҕан санаалардаах киһи итирэн өйө көттөр эрэ ханна эмэ тиийэн охсуһар, туох эмэ куһаҕан быһыыны оҥоро охсор. Дьон куһаҕан санаалара элбээбититтэн, өйдөрүгэр-санааларыгар иҥмититтэн арыгы истэллэр, итирдэллэр эрэ охсуһаллара этиһэллэрэ, тапсыбаттара элбэхтик киирэр.
Саха сылгыта
Саха сиригэр сылгыны алта тыһыынча сыл кэриҥэ ынараа өттүгэр дьиэтиппиттэр.
Өлүөнэ орто салаатыгар бастакыннан үктэммит хаһаахтар тыллабырдарыгар сурулларынан сахалар сүнньүнэн сылгыннан иитиллэн олорор омук эбит. Күн Дьөһөгөй оҕото. Бравина Р.И., Алексеева С.Г.,Степанов Н. П. - Дьокуускай:Бичик, 2011.