cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күл-күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки олоҥхо
Бу орон үрдүгэр
Икки чабычахха
Батары көрдүн!
Арыыны тоҥорон уурдулар,
Тойон сүрэҕэ
Хамнаатар -
Сытыган өтөх
Туойаннар,
Туохтан төрүттээхкин
Айхаллаабытынан бардылар.
Дьиэтин туоһун
Онтон хонук хонон баран
Абырааҥ!
Арыйар күҥҥүт буолла...
Мохсуо кэбиһэннэр
Таһырдьа дэбилийэн
Ытык Тураахайдаан
Далан хара холоругун
Албан дьаһах
Манан уруку
Аан ийэ дойдугар...
Сарыы таҥалай,
Уой, доҕорчуок!"
Сүүспүттэн өйүө
Ураҕаһынан ордук,
Төлкөлөөбүтэ:
"Эн дьүөрэҥ бу!" диэн,
Уоннааҕыттан
Кэлбитиҥ;
Буолбат дуо?
Сиэл ыйыыр маһы
Кынчайан көрбөтүлэр.
Муҥур харыйа
Чубурҕаччы
Халбарыттар,
Хантан хааннаахкын?
Муос хабарҕатын
Муҥу көрөннөр,
Кэлэннэр
Көһүннэ.
Арахсар күнүм кэллэ!
Халыҥ хаһанан
"Дьырас" кына түстэ;
Эдьикэйиэм!
Мин иэримэ дьиэни
Тиийэн кэллилэр
Тэрийэр,
Тэҥнээхтэр көрүстэхпит,
Буолбуттарын кэннэ -
Биирдэ тийэн
Диэн уостаах тииһэ
Үрүҥ Уолан
Бу, маҥан аллаахтар,
Саадаҕынан ордук.
Биир чугуун
Оҕонньор эттэ :
Аралдьытыам суоҕа,
Халыҥ халҕаҥҥын
Үрүҥ Уолан барахсан,
⠀
-"Чиэ, буйакайбын, оҕолоор!
Бу андаҕарбын
Буоллаҕына -
Иһин ыдырыччы
Оборон ылла,
Сырыылаах сырайыттан,
Тобурҕаччы
Кимий диэтэргит-
Онтон харытын уҥуоҕар
Ыралаах буолуо
Үс төгүл
Саҥа саҥаран эрэр үһү
Абаккабын көрөҕүөт?!"
Дьэ, саманнык
Тэллэҕин курдук
Таҥнарыта ыйаабытын курдук
Аал уоту оттор,
Бу түһэн туран
Үөлэн Өксөкүлээх Миэкэстэй
Кини диэки
Уулааҕынан унаарыччы
Аанай абаҕытын,
Ыйаахтаахпын
Ойдомҥо бараннар түстүлэр.
Самантан тус соҕуруу
Дии санаабытым,
Бу адаар тааһым
Ирчитэ буолбут,
Аҕыс салаа кутуруктаах
Дьэ, манныкка оҕонньордоох эмээхсин
Айдаарыкы-сиэр аттаах
Субугурдук дэһэ олороллор үһү:
Таҕыста,
Аҕалааҕыҥ үһү,
Ылгын инитэ
Сүдү киһи буолар,
Аһыйбахтаата.
Аал уотуом ирчитэ,
Оборбохтоон ылла,
Килбиэннээх иэдэһиттэн
Төттөрү таары
Эргитэ сырдьан
Сыллаан уураан барда.
Онтон эр киһи
Эр ылан барда.
Дэлби тэпсэн
Албаннаах ааты биэрбитэ.
-диэн баран,
Чиччигинии түһэн баран,
-"Дьэ, Харахаан оҕонньор,
Кийиит миинэн кэлбит
Буланнар
Халҕаһа тарҕата
Тийдэ да
Сир киэнэ
Атара кутурук,
Ходьойо турда.
Көрдөр харахпын,
Көтүрдэр тииспин
Көрөн туран
Дьиэлээх оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ:
Ыһыктыам суоҕа,
Быһаҕаһын быһа
Алдьатар буоллахпына-
Сырытта.
Хаҥкылдьыйар
Долгуйдар -
Аҕыс булас суһуохтаах
Аһар буолаайаҕын!
Өр буоллахпына -
Буору сөҕөннөр
Төбөтүнэн
Эн тойонуҥ
Хампы сынньан кэбистэ.
Домноон баран
Айталыын-куо барахсан
Уста бараҕан кэбиһэн баран
Эн биһикки
Атын икки иэдэһигэр
Кыыс миинэн иһэр
Түҥнэри Холоругу
Тугу даҕаны
Дьэ, маныга
Бу дьон туһааннаах
Сытыы Дьыппыала
Саҥара-иҥэрэ турда:
Бу саҥатын
-"Чиэ, Айталыын-куо,
Эн үөмэн тиийбэт
Кириэтээбитинэн барда.
Иитиллибит Биэстээх оҕо
Буолуоҕа,
Дьэ, бу,
Эһэтэ буоллаҕына -
Бу олоххор
Айталыын-куо диэн
Аартаах дьахтары
Ойох ылбыта;
Ыаҕас олорор ;
Сөрөнөн кэлэн
Улаҕатыттан
-"Чэ, көрдүннэр,
Бу кийииттэрин
туруордулар;
Туох эмэ үрдүгэр
Хаастаах хараҕа
Эн ылгын оҕоҕор
Иттэнньэ түстэхпинэ -
Дьэ, бу киһини
Алаһа дьиэни атарар,
Онтон толооҥҥо
Дьорос кына тура түстэ ;
Хара маҥаас
Симилэҕэ сирдээх,
Аҕыс салаа быалаах
Туора уһаты
Саҥарбакка оҥоһун!
Дьэгиэ тыҥырах,
Сиэллээх эбир
Дьэ, кэтэһэн олордулар
Диэн баара үһү,
Алтаннаах хоҥуруулаах,
Үрдүк ааккар,
Баттаан ылан
Аал уотум ирчитэ,
Бу кыыстарын буоллаҕына-
Бииллээх соннооххо
Эмэгэт буолан
-"Чиэ, эчикиэй!
Этиэхтэрэ,
Атын сиэлиттэн
Иилистэ түстүлэр;
Кырыыс үтүөтүн
Лахсыйыма!" диэтэ.
Олохсутума!" -
Ол үөмэн тиийбэт
Диэн мин буолабын!"- диэтэ.
Буһараннар таттылар.
Диэки бардахха,
Үннэрин кытта -
Туонай сүттүгүтүн
Кырталдьыйан көстөр
Кыырыктаах үҥүүтүн
Аныыбын!" -
Тайаммыт,
Өрө көрөн туран
Бу кэннэ субугурдук
Сайыа тайах курдук
Тойон эри
Арҕаа халлаан
Кэннилэриттэн
-"Буйаккайбын, оҕолор!
Дьойуо тумус,
Батыгыраһан киирдилэр.
Уунан тиийбэт
Уһун толбонноох
Аал уххан эһэкэм,
Сураххар
Тойон хотун
Анарааҥы киһи
Уоба дьон көрсөммүт
Бэлэх биэрэн
Аастылар.
Молоочук курдук
Дьэ, сиэтэн ирдьэннэр
Онтон сэттэ сиринэн
диэтэ.
Диэммин алгыс алгыы,
Дьэ, оннук улахантан
Ыһыах хамыйаҕын
Диэтэргит -
Олоччу уган кэбиспиттэр,
Сири иһиттэргэ
Алтан Сабара
Ойуулаах уктаах
Ойнуу олордулар.
Удьурхай уһаайаҕы
Мас курдук
Уолугун үүтүн
Куо дьэллик
Кэтэхпиттэн тирээбиллиэҕэ
Үс ыйынан,
Сайыаластахпыт,-
Дьэ, буур тайах курдук
Бултастахпыт...
Буолан сырдьан
Бэтэрээ өртүгэр үөскээбит
Үрүҥ күн үөлээннээҕэ буолбут
Алаас киэнэ
Ахтаах аспыт
Дьэ, онуга
Күрдьүгэс саҕа
Билиһиннэриминэ,
Ханна баарын
Кэскиллээхпин
Көрүлэттэхпит,
Кыыраннар,
Айыы атара үөрбэтинэн
Дьэ, маны истэн баран
Амнаҕын анныгар
Оҥоруулаах дьоммут,-
Сабыантай-баай-тойоҥҥо
Түптэ Буурай обургу,
Тоҕус түүннээх күн
Ол уола буолабын.
Уҥуорбун умсуйдаргын-
Умсарыта угуталаан
Бу иһин баран
Уох баах этиппэккэ
Үрэх баһын
Дьиэлээх дьону.
Күл-күл диэн
Акырсыйбыт быһыылаах
Халлаан харгыйар
Туора кууһар
Аабылаана
Хайа ыстанна.
Оноолоох соннооххо
Дьэ, мин киһи
Күөл уу көрөргүтүнэн
Баһымньы-баатыр обургу,
Хоппо күрдьэх саҕа
Ньаныар бастыҥын
Ньаныйаннар,
Тыллаахха
Этитэ сытааннар,
Харахтаахха
Үнтү кумаланан киирдэ,
Сиэл баайан бараннар-
Тохору
Ол бу дойду
Субу самантан
Икки тэргэн ый
Өҥөс кына
Билиги өрө
Кымньыытынан
Инньэ диэн баран
Суол тобулан
Ол олордохторуна -
Өҥөйбүт оҕонньор...
Дьиэлээх оҕонньор
Ол быһыытынан
Тиийэн кэллэ кинилэргэ.
Дьэ, бу кэлэн
Эмиэ баран хаалла.
Субугурдук
Хаан Халыыктай обургу!
Бу ыстаннаҕына -
Сылаанньытан кулу,
Күнүм буолла...
Субугурдук саҥара сытар:
Кэбиһиэм суоҕа!" - диэтэ.
Улаххан уоллара
-"Чиэ, доҕорчуок,
Мин кырдьык
Эн аллаах ат тиийиэҕинэн
Албан дьаһах ааккын
Көрө бүдүүлээҥ!
Хайабытыгар охсор?
-" Уой, тойокоом!
Киэҥ дойду
Көрдөрө сытааннар,
Ирдьэргэ кэллибит...
Дьэ, онтон сэргэ төрдүттэн
Олоппут курдук
Тиийэн кэллим.
Дьэ, эн мийигин
Сөблүүр сөблүөбэт
Тэҥнээҕэ буолбут
Эрдэхкиттэн
Көһүннэ
Баһыттан атаҕар диэри
Өҕүллүбэт
Үрүҥ көмүс
Таҥастаах киһи.
Дьэ, бу киһи
-"Дьэ, буо,
Өтөр буоллахпына -
Саннын байаатыгар диэри
Хамначчыт уол
Бу ыалга барда.
Тыл этэ,
Түүлээх дэбилгэ
Аартаан кэллим.
Баһымньы-баатыр диэн
Доҕордоох буоланнар
Мин биир уҥуох
Кэтэҕиттэн
Көҥүллэринэн көрчүйэ,
Сүдү киһи,
Түгэҕэр быычыкайык уу
Сотору тиийдилэр
Эйиэхэ биэрбэтэхпитинэ-
Хаһаалаан ииппит
Ньилт-ньалт кына түстэ,
Кырыы өртүттэн
Төбөтүн сиигинэн
Дьахтар олорбут
Аан алаһатыгар,
Сирин инньигэр
Киһи илиитин
Туруору туттаҕына
Суорба тааскын
Көҕүстээх,
Дьэ, "этэр тылыҥ эрэһэтэ тугуй?" диэтэргит-
Дьэ, биирдээҕиттэн
Салгынтан санаалаах,
Тылгын биллэр!
"Талааннаах буоллун!"-
Билбэтэх-көрбөтөх буолан
Субугурдук саҥара олорор:
Мин эрэһэлээх
Эйигиттэн
Өс күөрсүнэ
Эрэ ыйытабын, хотуой!
Үрүҥ Уолан обургуну
Муҥарытыам эрэ кэрэх...
Эйигин баҕас
Аллаах ат
Атаҕа тиийиэҕинэн
Ааппын ааттыыр
Бу дьоннор
Дии санаабытым!"
Сахалыы туойан
Дьалыһыйа олоробун!"
- диэн баран
Аҕыс хос
Нүлү балай
Эбэтинэн иккиэйэҕин
Ходьолдьуйа турбут:
Тийдилэр.
Маҥан ытыһынан,
Уон сур кырынааһы
Мин иним буолар.
Эн ону кытта
Тыл бэрсибитиҥ
Баара эбитэ үһү.
Сымара таас сыттыктаах,
Ол киһи
Кылайан олорорун көрдө.
Маны көрөөт
Олордулар.
Ол кэннэ -
Ситии саҕа
Ойон турда,
Тоҕоноҕор диэри
Сул тиит аҥарын
Суодутан кулу,
Хайыр тааскын
Хаптатан кулу,
Болуо тааскын
Үнтүрүтэн кулу!
Манньаҕын балбыччы,
Сулуугун сулбуччу
Көйтөн өйдөөх,
Биэриэҕим!
"Миэнэ" эттэ,
Күн бүгүнүгэр диэри
Дьиэтигэр дьылыҥнаан таҕыста.
Орооһуннарымына,
Дьэ, оннук ыраахтан
Икки ыйынан тийиэм!"
Ыарахан санааны
Буолаарыҥ хайа да күҥҥэ!
Ханна хамнаттамый,
Сэгэртэйиэм!" - диэтэ.
Маныга Айталыын-куо
Субугурдук саҥара турар :
-"Чиэ сэгэриэм
Доҕоругар саҥара турар:
Уруй айаҕал
Арай Баһымньы-баатыр
Түспүт куударалаах
Күөх далай балыга
Өйдүөн көрөннөр
Эрэһэлээх тылым иччитин икки
Болҕойон көрбөтүлэр.
Кимиэхэ биэриэхпитий?
үтэн иһэр муус
Кэрэ дьон көрсөн
Дьэ, ол тиийэн
Чиркэйэн турар
Сиһим үөһүн
Быһа быраҕан
Түһэрдин!
Эппит тылбын
Харахаан субугурдук
Иккилээҕиттэн
Иччитэ биллибэт
-"Ыый-ыыйбын
Ис кырыытыгар
Эҥэрдэһэн үөскээбит
Тылым ирчитин
Саас кэлбитин -
Бу тахсан
Дьиэтигэр киирдэҕинэ -
Үс хаттыгастаах
-"Ыый-ыыйбын,
Аай-аайбын да нии,
Уой-уойбун, доҕоччуок!
Уотугар аһы
Саҥара-иҥэрэ турар:
Хайыр таас
Айхал мичил
Сии-һик саа-һах!
Күөгэл нусхал
Кыһыл көмүс
Туһааннаах суорумньу,
Турар хайа тулуурдаах,
Мин эйигиттэн көрдөһө
тэргэн ый тэҥнээҕэ буолбут
Саныахтара,-
Эн чампарыктаах
-"Дьэ, доҕорум,
Диэн тардыһар маһын
Оҥонньор эһэлээхпин,
Түөһүн бүлтэҕиттэн
Үүнэн тахсыбыт
Түһэрбитинэн барда.
Онтон сыыйа-баайа
Тараһалаах түөспэр
Көһүннэ5инэ -
Ахса аата биллибэт
Кэй чуор
Бу кэмҥэ суох...
Күн күбэй ийэкэйиэм!
Үрдүк маҥан халлаан
Доҕочуйуом оҕотоо!
Кутан биэрэ турбут үһү.
-"Чиэ, сэгэрдээр!
Эһиги мин
Бу саҥа төрүөбүт
Хаппахтаах,
Кыыспытыгар тиийэн
Үс сиринэн буоҕуллаах
Кэллэхпитинэ -
Дьөлөркөй үөдэниҥ
Хаана-сиинэ алдьаммыт,
Тийэн кэллим...
Күрэҥсийбит астаах,
Тэлэкэчийэн туран
Айаннаан кэлэннэр
Балаҕан үрдүн курдук
Таллан таас оройгор
Маннык уйгу быйаҥы
Кэккэлэстэхпит...
Ат икки
Кэлбитин
Тосто илигинэ,
дии турар:
Иэримэ дьиэ иччитинэн
Дьэ, иннэ кынарын кытта
Аччыгый бухатыыр
Айыы уола
Көдьөҕөй өлүү көрүө,
Көтөҕөн төлөһүппүтүм,
Үрдүк арҕаспар
Охсоро улам улаатан,
Хаҥыл хара сүүрүктэрэ
Кулгаахкынан
Көрдөхтөрүнэ -
Истэ туруй,
Биир өртүнэн
Итэҕэллээх
Иһирэх тылбын
Ситэрбэт буоллахпына-
Диэбиттээх буола буолаҕын...
Түгэҕин аһа тардый!"
Ыйаахтаах ыччаттарбыт,
Сири сабан олорор
Хара тыа
Туймааран
Саха оҕотун майгытынан
Манна олордулар.
Саманныкка тиксэн
Устан түһэрдэ;
Икки илиитинэн
Икки иэдэһиттэн
Мин саҥарбыт
Уостуганыттан
Эн биһиккини
Кэрэх тириитэ
Итэҕэллээх ирдьит
Тугу көрдөһө кэллиҥ?
Бу Үрүҥ-айыы-тойонтон
Соноҕос ат
Сырдьыбахтаан баран
Дьоһуннаах
Күнүстэри түүннэри
Ол кини кэллэҕинэ,
Ача күөх оту
Субугурдук буолан
Икки булаа
Оннук чыҥыстан
Икки үрүҥ күн
Ханнык ааһар былытым
Албына кэллиҥ?
Ханнык көтөр былыт
Көлдьүнэ кэллиҥ?
Кэлбит суолуҥ
Ханан баарый -
Ол устун бара тур!"
Кэтинчэлээх,
Биир иҥиир
Итэҕэстийдим,
Онтон уунньа отунан
Уон тарбахпар
Аабан дьаһах ааппын
Тийэн кэллэ.
Хаһан баран
Көрдөр харахпыт харата
Суо тойукпун,
Кунан оҕус
Бухатыыр киһи сототун
Арыы тыа курдук
Үрдүгэр көҥүлбүнэн
Тэбэрэ кэм-кэм
Эмээхсин эбэлээхпин.
Эн сөблүүр
Илиилээх,
Күтүөттэрин тэһиин тутаннар
Сүгэн үөскэппитим...
Биир тыҥырах
Көмүстээх хоҥуруулаах
Мичээрдээ эрэ!
Үөлээннээҕэ буолбут
Санаата да
Доҕорчуок!
Дьэ, бу уоллара
Олохсуппут,
Илии охсуспуппут,
Бэриппиэс тириитэ
Быста илигинэ
Орон оҥордулар;
Балаҕадыйдым,
Эндэрдэнэн хаалла.
Бу икки сүрдээх
Дьэ,бу тийэннэр
Көтүрдэр тииспит холхото,
Маҥан сылгы
Иһиттэр кулгаахпыт кулугута буолар...
Ыатарбат
Салайаннар,
Аймах билэ дьоннор
Аалса тоһуйдулар,
Күөх ойуур курдук
Күрүөх билэ дьоннор
Күгүнэһэ күүттүлэр.
Сүүһүн тымыра
Икки тимир тирэҕи
Төйүөрэн сытта,
Өҥүн курдук астаах,
Кулуһун туоһун курдук
Үөһээ Үрүҥ-айыы-тойоҥҥо
Ол үтүөм иннигэр
Көрдөһөр көрдөһүүм туруудатын икки
Сабыйа-баай-тойон
Тийэн кэллим.
Харатын саҕаны
Кыларыппатылар,
Ойоҕос өртүттэн
Ыалга тийэн
Күн күбэй
Мэнэгэйдэ кэбиһэн кулу,
Эһэм буоллаҕына -
Көй кииним,
Хаайа тутан туран
Эн үтүө үөрэхтээх
Бу иһигэр туох баар
Сэптэрэ балаҕаҥҥа
Хаалаабыт курдук
Халҕаһа иһигэр
Былыттаах таҥараҕа
Ол киэһэ
Туох да айдаана суох
Харытын уҥуоҕа
Ыар нүһэр тылбын,
Сандалы-бөҕө
Икки сэтии
Дьэ, бу кэлээт
Сырыта хааман
Сүллэри тардан барбыт,
Хараҕын тымыра
Ханньары тардан барбыт,
Иҥин хаана
Атахтаах киһи
Билиги күһэҥэни
Онтон эмэн эмээхсини
Чуор мутугар
Мийигин хайтах саныыгын?
Хаалыахпыт кэриэтин
Хотун ийэлэрин
Күн чаҕаан
Араҕас арыынан
Биир оҥооччу саҕаны
Эрбэхпэр имэҥнэ
Бэйэтэ күүһүнэн
Сүдү дьон
Мийигин Баай Харахаан
Ааккар тийэн кэллим:
Ааттаан кэлбиккит
Биэрэн ыытарым суох!"
Дьылҕалаах киһилэрбит...
Биэрбитин
Быа быстарынан
Кэтит сэтиитэ,
Үлэспиппит,
Урусхаллаах,
Көхсүн хаана
Сүүрүктээх чысхааннаах
Киһи оҕотун быһыытынан
Уой-уойбун да нии,
Тамаҕа хатта,
Тахсан барда.
Иэримэ дьиэм ирчитэ
Бу инньэ диирин кытта
Сиэлин уктулар,
Сүгүн бу дойдуга
Кинилэр төбөлөрүн
Оройунан түһэн
Этэр күнүм буолла...
Дьэ, ол диэн баран
Эмэрийээччи буллулар,
Көмүс уйатыгар.
Дьылҕан маһыгар
Иэдэйбит,
Харахкынан
Көрө саҥара
Ойуппатылар.
"Арахсыма!" диэннэр
Ылгын уолугар
Чиҥиргээн,