cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аслан Хатидже
Биографията
Тэлэбиидэнньэҕэ аан бастаан Фатих Аксой «Хюррем Султан» диэн ааттаах дьҕус, куччугуйкаан сэрийээлигэр сүрэхтэммиттэ. Ол кэнниттэн Аслан Нури Бильге Джейлан «Три обезьяны» киинэтигэр сүрүн дьахтар оруолун оонньоон аатын суолун оҥостубута. Бу киинэ Канн норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлигэр миэстэлэспитэ. Хатидже тус бэйэтэ ол оруолун иһин киинэ бэстибээлин "Бастыҥ дьахтар артыыс" аатын ылары ситиспитэ. Бу улаха кыайыы этэ. Ол кэнниттэн ааннар арыллан барыттара. Кини устунуна маннык курдук улахан бырайыактарга, киинэлэргэ уонна сэрийээллэргэ артыыс быһыытынан кыттыспыта: «Опасная любовь», «Зависть», «Восточные пьесы», «Опасная любовь» уонна «Пора тюльпанов».
Аслан Хатидже икки төгүллээн ойох тахсы сылдьыбыта: бастакы сырыытыгар кини тыйаатыр уонна киинэ худуоһунньуга Хаккы Эргёктүүн холбоспута. Кинилэр ыал буолан этэҥҥэ с;;рбэ сыл олорбуттара эрээри, тапсыбакка, өйдөспөккө арахсыбыттара; икки сырыытыгар кини Ренан Калели диэн аатырбыт худуоһунньукка эргэ барбыта. Ол эрээри кинини да кытта дьоллоох олоҕо уһаабатаҕа. Пааралар сотору буолан баран арахсыбыттара. Хатидже икки оҕолоох: биирэ уол, Экин диэн ааттах. Бэйэтэ төрөппүт оҕото. Ону таһынан кини Эдже диэн Турцияҕа улахан сир хамсааһынан кэнниттэн төгүрүк тулаайах хаалбыт кыыһы иити ылбыта.
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD,_%D0%A5%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B4%D0%B6%D0%B5
https://www.kinopoisk.ru/name/1602593/
Манасия
Манасия (מְנַשֶּׁה‎, Менаше) диэн Дьуоһуп уонна Асенат бастакы уоллара. Манасия бииһин төрүттээччитэ. Манасия Египекка төрөөбүтэ. Манасияны уонна кини бииргэ төрөөбүт инитин Эфраимы эһээлэрэ Дьаакып ииппитэ. Дьаакып сиэннэрин уустара кини утумун салгыылларыгар алҕаабыта, ол эбэтэр Манасия уонна Эфраим уустара аҕалара Дьуоһуп ууһун оннугар быһа Дьаакып аатыттан утумнанар көҥүллэммиттэрэ. Манасия үс уоллааҕа - Мачир, Дьаир, Асриэль. Ойоҕун аата биллибэт.
Миронов Вениамин Павлович
Миронов Вениамин Павлович (1934.01.18 - 1989.10.17) — хоһоонньут. 1984 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.
Миронов Вениамин Павлович 1934 сыл тохсунньу 18 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһугар Бастакы Ньөрүктээйи нэһилиэгэр Дабаан с. үөрэтээччи дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Саха судаарыстыбаннай педагогическай институтун бүтэрбитэ. Булуҥ уонна Өлүөхүмэ улуустарыгар, Дьокуускайдааҕы анал оскуолаҕа ньуучча тылын уонна литературатын үөрэтээччитинэн, "Эдэр хомуньуус" хаһыакка уонна Гостелерадио литературнай салаатын редакторынан үлэлээбитэ.
Кини хоһоонноро аан маҥнай 1960 сыллаахха "Үргэл" диэн эдэр хоһоонньуттар хомуурунньуктарыгар бэчээттэммиттэрэ. "Саһаҕа" диэн бастакы кинигэтэ 1969 сыллаахха Сэмэн Данилов салайыытынан тахсыбыта. Өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга, "Хотугу сулус" сурунаалга уонна хомуурунньуктарга бэчээттэнэр этэ. Кини айар үлэтин сүрүн тиэмэтэ — үлэ, булчуттар, балыксыттар, табаһыттар, төрөөбүт айылҕатын туһунан элбэх хоһооннор.
А. Миронов хоһоонноро ньууччалыы тылынан "Полярная звезда", "Огонек", "Юность", "Молодая гвардия" сурунаалларга, "Истоки", "Поэзия", "Вдохновение" альманахтарга, "Литературная газета", "Литературная Россия" хаһыаттарага тахсыбыттара. 1983 сыллаахха "Современник" кинигэ кыһата "Созвездие Рыси" диэн ааттах хоһооннор хомуурунньугун таһаарбыта.
Арыылаах (Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа)
Арыылаах — Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгин киинэ.
Орхей
Орхей (Orhei) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 33 500 (2013).
Кара-Койунлу
мини|Кара-Койунлу былааҕа Кара-Койунлу (туроктыы "хара-хойдоохтор" диэн суолталаах) – XIV–XV үйэлэргэ Азербайдьааҥҥа, Арменияҕа, Иракка, хотугулуу илиҥҥи Ирааҥҥа уонна илиҥҥи Турцияҕа баар буола сылдьыбыт түүр тыллаах уонна мусульман-шиит баһылыктардаах оҕус биистэрин дойдулара.
Төрүттэрэ
Аһмад-султан Ак-Койунлулар Эрзиндьааҥҥа сэриинэн барбыттарынан туһанан Кара-Койунлуну сэриилээбит, ол эрээри 1410 сыллаахха Шанби-Газан диэн сиргэ буолбут кыргыһыыга хотторбут. Аһмад-султан уонна кини оҕолоро ол кыргыһыыга өлбүттэр. Кара-Йусуф Аһмад-султан сирдэрин, ол аата Ирагы, Арменияны уонна ыаллыы сытар сирдэри баһылаабыт. Кара-Койунлу киин куората Тэбриз (хотугулуу илиҥҥи Ираан) буолбут. Мантан ылата Кара-Койунлу күүһүрүүтэ саҕаламмыт. Кара-Койунлулар бэйэлэрин "падшах-и Иран" (پادشاه ایران), ол эбэтэр "Ираан падишаһтара" диэн ааттаналлара уонна урукку Хулагу дойдутун салҕааччытын оруолун ылыммыттара.
Кара-Койунлу сүрүн өстөөҕө Ак-Койунлу буолбут. Ак-Койунлулар уонна Кара-Койунлулар төһө да биир тыллаах, култууралаах уонна төрүттээх буолбуттарын иһин, эстэн сүтүөхтэригэр диэри тохтоло суох сэриилэһэн тахсыбыттар.
Кара-Йусуф кэннэ кини оҕолоро баһылыктаабыттара: Искандар-хаан (1420–1429 уонна 1431–1435 сылларга) уонна Абу Саид-хаан (1429–1431 сылларга), ол кэнниттэн Дьаһан-шаһ (1436–1467 сылларга баһылыктаабыт). Дьаһан-шаһ Кара-Койунлу баһылыктарыттан бастакынан бэйэтин "султан" дэнэммит.
1467 сыллаахха Дьаһан-шаһ Муш диэн сир аттыгар Ак-Койунлу баһылыгын Узун-Хасаны утары кыргыспыт уонна ол кыргыһыыга өлбүт. Ол кэннэ Ак-Койунлу Кара-Койунлу сирин сэриилээн ылбыт.
Кьяшар (чыпчаал)
Кьяшар (Kyashar, атын ааттара Thangnaktse уоннаи пик 43) Непаал Кхумбу диэр эрэгийиэнигэр баар алта тыһыыынчалаах чыпчаал.
Саврань
Саврань (Саврань) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 616 (2011).
Тутулуга суох буолуу күнэ
«День незави́симости» — один из распространённых национальных праздников, который отмечают многие государства мира, по случаю основания государства, отделения от других стран, государств, регионов, прекращения оккупации и так далее.
В Российской Федерации «Днём независимости» часто ошибочно называют главный государственный праздник — 12 июня, отмечаемый с 1992 года в годовщину принятия Декларации о государственном суверенитете РСФСР. В действительности этот праздник носил название не «День независимости», а «День принятия Декларации о государственном суверенитете Российской Федерации». Позднее он был переименован в «День России».
Иокогама
(дьоп. 横浜市  Yokohama-shi <sup style="color:#00e; font:bold 80% sans-serif; text-decoration:none; padding-left:.1em">? ) —  Дьоппуон саамай улахан порт куората, Канагава прфектууратын киинэ. Куорат иэнэ  437,38. Олохтоохторун ахсаана, киһитин плотноһа
Куорат Токио ттан соҕуруулуу-илин 30 км сиргэ баар.
Историята
left|thumb|Иокогама бухтата left|thumb|Омук эргиэнин дьиэтэ, 1861 Куорат 1858 сыллаахха икки дэриэбинэ холбоһуутун түмүгэр баар буолбута — Иокогама уонна Канагава, ол саҕана олохтоохторо тыа хаһаайыыыстыбатынан уонна балыктааһынын дьарыктаналлара. Кэлин кыраныысса таһыттан кэлэр хараабыллары көрсөр порт тутуллубута.
Сүүрбэччэ сыл иһигэр Иокогама Дьоппуон арыыларын саамай бөдөҥ пуортарыттан бииррдэстэрэ буола улааппыта. 1889 сыллаахха олохтоохторну ахсаана 122 тыһыынча буолбута. Куорат сайдыытыгар сүдү хаамыыннан водопровод тутуута (1887) уонна электрификация (1890) буолбуттара. Куорат историятыгарр хаалбыт бөдөҥ событиеннан 1923 сыллааҕы сир хамсааһына буолбута. Бу сирр хамсааһыныгар 20 тыһыыынча киһи өлбүтэ, 60 тыһыыынча дьиэ умайбыта уонна урусхалламмыта. Иокогама үс баасыната хайдах эрэ охтубакка хаалбыттара. Судаарыстыба уонна олохтоохтор кыһаллыыларынан куорат 1929 сыллаахха чөлүгэр түспүтэ.
1931 сыллаахха Цуруми өрүс төрдүгэр буор аҕалан куппуттара, онно кэлин элбэх бырамыысыланнас эбийиэгэ тутуллубута. 1945 сыллаахха АХШ сөмүлүөттэрэ куораты буомбалаабыттара, онно 14 тыһ. тахса киһи өлбүтэ, 80 тыһ. дьиэ урусхалламмыта.
1934 сыл муус устар 3 күнүгэр Иокогамаҕа нуучча икки фашистыы партияларын салайааччылара К. В. Родзаевскай уонна А. А. Вонсяцкай көрсөн биир Бүтүн Арассыыйатааҕы фашист партиятын олохтообуттара.
Мейджи уонна Тайшо кэмнэрэ (1868-1923)
thumb | Street scene c. 1880. 1868 сыллаахха Мейджи уларыта тутуутун кэнниттэн порт солконнон эргинэр буолбута, сүрүн эргиэн партнерунан Великобритания буолбута. Арҕаа дойдулар сабыдыалларынан Япония бастакы күн аайы тахсар хаһыыата баар буолбута (1870 с.), бастакы гааһынан умайар уулусса лаампалара баар буолбуттара (1872 с.) уонна эмиэ ол сылга тутуллубут Японияҕа бастакы тимир суол Шинагаваны уонна Shinbashi-ны (Токио) кытта холбообута. 1872 сыллаахха Жүль Верн бэйэтин аатырбыт айымньытыгар «Вокруг света за восемьдесят дней» Иокогаманы сайдыыылаах куорат быһыытынан ойуулаабыта (суруйааччы куоракка сылдьыбатаҕа).
1887 сыыллаахха Британия атыыһыта Сэмүэль Кокинг куоракка аан бастакы электростанцияны туттарбыта. Куорат быһыытынан Иокогама 1889 сыл муус устар 1 күнүгэр докумуоҥҥа киирбитэ. Интересные лакомые кусочки Иокогамы [История Yokohama] Бюро конференций и конференций Иокогамы Получено 7 февраля 2009 г. </ ref> Ол саҕана Иокогама онто да суох Яполния саамай сайдыылаах порда этэ.
XX үйэ саҕаланыытыгар промышленность дохсуннук сайдыбыта. Куорат хоту өттүгэр элбэх фабрика тутуллубута. Байбыт дьон улахан дьиэлэри туттубуттара. Япония атын сирдэриттэн уонна Кэриэйэттэн дьон элбэхтэ кэлиитин түмүгэр Коджики-Ято диэн Японияҕа саамай улахан трущоба үөскээбитэ.
Нэһилиэнньэтэ
мини|250x250пкс|Иокогама ыстаансыйа
Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Иокогама
Үөрэх уонна билим
Иокогаматааҕы наассыйа үнүбэрсиэтэ  1949 сыллаахха олохтоммут.
Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйа Краснодар куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1920 с.төрүттэммит. 1925 с.бастакы выпуһун таһаарбыт. 1925 с. Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института буолбут. 1943 с. Краснодардааҕы салааҕа устудьуоннар салҕыы үөрэнэр кыахтаммыттар. 1960-ус сылларга институт бэйэтин профилын биллэрдик кэҥэппит, ол курдук, 1963 с. Хотугу Кавкаһы уонна Ростов уобалаһын стоматолог-быраастарынан хааччыйарга анаан стоматологическай факультет арыллыбыт. 1966 сылтан элбэх тиражтаах "Медик Кубани" хаһыат тахсар. 1969 с.педиатрическай факультет арыллыбыт. 1961 с.бастакы омук устудьуоннара үөрэнэ кэлбиттэр. 1982 с.институтка быраастар квалификацияларын үрдэтэр факультет төрүттэммит. 1992 с. - кэлин, сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин института буолан, акадьыамыйаттан туспа барбыт сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета арыллыбыт. 1998 с.эбии икки факультет, медико-профилактическай уонна фармацевтическай арыллыбыттар. 2005 сылтан Кубаньнааҕы судаарыстыбаннай медакадьыамыйа университет статустаммыт. Университет ректора:Алексеенко С. Н.
Факультеттара
1. Лечебнай 2. Педиатрическай 3. Стоматологическай 4. Фармацевтическай 5. Медико-профилактическай 6. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии идэҕэ бэлэмнэнии 7. Үрдүк үөрэх иннинээҕи бэлэмнэнии
КубСМУ Арассыыйаҕа биологическай матырыйаалы кытта үлэлиир 5 үрдүк үөрэх тэрилтэтин иһигэр баар. Ону кытта, фантомнай үөрэтиини сайыннара сылдьар. 2009 с.кафедралар ыккардыларынааҕы фантомнай кылааска олоҕуран Арассыыйа доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк профүөрэх тэрилтэтэ КубСМУ практическай навыктар Кииннэрэ төрүттэммитэ. Киин практическай дьарыктары, аттестациялары устудьуоннар уонна квалификацияны үрдэтэр уонна эбии профессияҕа бэлэмниир факультет истээччилэрин практическай профессиональнай навыктарын таһымын госаттестациятын ыытарга үлэлиир.
Рейтиннэрэ
КубСМУ Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 9-с миэстэлээх. Краснодар куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 188-с Краснодарскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с миэстэлэрдээх.
Ссылкалара
http://youstudynew.com/obrazovatelnye-uchrezhdeniya-v-krasnodare/kubgmu-kubanskiy-gosudarstvennyi-medicinskiy-universitet.html https://cyberleninka.ru/article/n/istoriya-osnovaniya-stanovleniya-i-perspektivy-razvitiya-stomatologicheskogo-fakulteta-kubanskogo-gosudarstvennogo-meditsinskogo https://vuzopedia.ru/vuz/2642 http://www.ksma.ru/
Кэйп Канаверал
Кэйп Канаверал (Cape Canaveral) - диэн Атлантик океан кытылыгар баар, Флорида штатыгар баар сир. Онно NASA куйаары үөрэтэр лабораториялара уонна куйаарга ракеталары көтүтэр базалара баар, Кеннеди президент аатынан.
Кэйп Канавералтан 1969 сыллаахха Аполлон 11 диэн ыйга Нил Армстронг көппүт программата буолбута.
ICANN
Домен ааттары уонна IP-аадырыстары дьаһайар корпорация (Internet Corporation for Assigned Names and Numbers), кылгатан ICANN — Интэриниэт ситимин технология уонна стандаарт өттүнэн дьаһаныытын салайар уопсастыбаннай тэрилтэ.
1998 сыллаахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр тэриллибит. Салалтата АХШ Лос Андьелес куоратыгар баар.
Сабыдыал
Сабыдыал диэн туохха эмэ туох эмэ күүһэ биллиитэ эбэтэр холобура тиийиитэ, батыһыннарыыта. Үчүгэй сабыдыал. Туора сабыдыал. Килиимэккэ тастыҥ сабыдыал. (1,368). Сабыдыал "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттээх өйдөбүлү үөскэтэрэ тылдьыппытыгар этиллэн сылдьар.
Дьай ордук киһи өйүгэр-санаатыгар сыһыаннаах буоллаҕына сабыдыал киһи оҥорор быһыытыгар, буор кутугар ордук чугас. Дьайыы сабыдыалы оҥорор. Сабыдыалтан киһи оҥорор быһыылара быһаччы уларыйаллар.
Куһаҕан сабыдыал куһаҕаны үтүктүүттэн, куһаҕан санаалары иҥэринииттэн үөскүүр. «Куһаҕаны үтүктүмэ» диэн куһаҕан сабыдыалга киирэн биэримэ диэн үөрэтии төрүтэ буолар. «С кем поведешься, что и пожнешь» диэн этии бу сабыдыал суолтатын быһаарар.
Ханнык баҕарар хамсааһын икки өрүттээх. Сабыдыал эмиэ дьай курдук үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах. Үчүгэй сабыдыал диэн үчүгэй санаалары үөскэтэр быһыы. Спорт үчүгэй сабыдыаллааҕын бары билэллэр, эттэрин-сииннэрин дьарыктыы сатыыллар.
Тулалыыр дьон оҥорор куһаҕан быһыылара атыттарга куһаҕан сабыдыалы үөскэтэллэр. Эдэрдэр саҥаны айыыны оҥоро сатыыр санааларыгар оҕустараннар куһаҕан сабыдыалга киирэн биэрэллэрин сахалар таҥараларын үөрэҕэ "Айыыны оҥорума" диэн этэн хааччахтыы сатыыр.
Араас дьайыыларга, сабыдыалларга киирэн биэрбэт туһугар оҕо, киһи майгына кытаанах, чиҥ, ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибит буолара эрэйиллэр. Чэпчэки майгылаах киһи араас дьайга, сабыдыалга киирэн биэрэрэ элбиириттэн майгынын дьарыктаан, кытаатыннаран биэрэрэ, «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһоонун тутуһара ирдэнэр.
Саха дьоно өй-санаа уратыларын, уларыйарын, киһиэхэ биллибэтинэн дьайар күүстээҕин арааран билэннэр тылларыгар былыр үйэҕэ киллэрбиттэр. Хас биирдии тылларга дорҕооннорун дьайыыларыгар сөп түбэһэр өй-санаа иҥэн сылдьарыттан тыл олус күүһүрэр, иччилэнэр. Саха тылын харыстааһын диэн тыл дорҕооннорун уларыппат буолуу ааттанар. Саҥа, "аньыы" диэн саха тылыгар суох тылы киллэрэ сатааһын сахалыы өйү-санааны алдьатыы буолар.
Туһаныллыбыт литература
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
Аполлон 11
Аполлон 11 диэн 1969 сыллаахха дьону ыйга көтүтэр программа, NASA үбүлээһининэн.
Эфраим
Эфраим (אֶפְרַיִם‎) диэн Дьуоһуп уонна Асенат иккис уоллара. Эфраим бииһин төрүттээччитэ. Эфраим Египекка төрөөбүтэ. Эфраимы уонна кини бииргэ төрөөбүт биитин Манасияны эһээлэрэ Дьаакып ииппитэ. Дьаакып сиэннэрин уустара кини утумун салгыылларыгар алҕаабыта, ол эбэтэр Манасия уонна Эфраим уустара аҕалара Дьуоһуп ууһун оннугар быһа Дьаакып аатыттан утумнанар көҥүллэммиттэрэ. Ахсааннар битигэ Эфраим үс уоллааҕа диэн суруйар: Шутела, Бекер, Тахан. Уонна Шеера диэн биир кыыстааҕа. Кэмнээһиннэр битигэ Эфраим аҕыс уоллааҕа диэн суруйар: Шутела, Бекер, Тахан, Элеад, Тахат, Забад, Решеф, Эзер. Ойоҕун аата биллибэт. Эфраим уолаттара олохтоох дьону кытта сүөһү былдьаһаннар айдаан тахсан онно кинилэри барыларын өлөртөөн кэбиһэллэр. Бу кэннэ Эфраим сотору Берия диэн уолланар. Берияттан Ханааны баһылааччы Дьүөһүйэ утумнанар.
Ак-Койунлу
мини|Ак-Койунлу былааҕа Ак-Койунлу (туроктыы "маҥан хойдоохтор": ак "маҥан" уонна кой "хой" ) – XIV–XVI үйэлэргэ илиҥҥи Анатолияҕа уонна арҕааҥҥы Ирааҥҥа баар буола сылдьыбыт баяндур биистэн баһылыктардаах туркоманнар дойдулара. "Ак-Койунлу" диэн аат бу дойду былааҕыттан үөскээбит: туркоманнар былаахтарыгар маҥан хой уруһуйа баар эбит, ол иһин "маҥан хойдоохтор", ол эбэтэр туроктыы Ак-Койунлу диэн ааттаммыттар. Византия кэминээҕи былыргы кинигэлэргэ бу дойдуну Аспропробатид диэн ааттыыллара.
История
Византия кинигэлэригэр туркоманнар туһунан 1340 сыллаахха бастакы ахтыылар бааллар. Бу кэмҥэ туркоманнар илиҥҥи Анатолияҕа олоро сылдьыбыттар уонна Византия хотуннарын ойох ылар эбиттэр. Холобур, Ак-Койунлу аатырбыт баһылыга Узун-Хасан ойоҕун Византияттан ылбыта. мини|1478 сыллаахха Ак-Койунлу дойдута XIV үйэ ортотугар Илхааннар былаастара кэхтэр кэмигэр Ак-Койунлулар сайылыктара Армения сиригэр, оттон кыстыктара Дийарбакыр уонна Ойвас куораттар диэки баар эбит. XIV үйэ бүтүүтүттэн Ак-Койунлулар атын оҕус дойдутун, Кара-Койунлуну кытта тохтобула суох сэриилэспит. Ак-Койунлу баһыйар бииһэ байандур диэн этэ. Байандур бииһин төрүттээччитэ Байандур-хаан, былыргы 24 оҕус биистэрин баһылыга этэ.
XIV үйэҕэ Ак-Койунлулар Трапезунд империятын кытта кырыктаахтык сэриилэспиттэр. 1352 сыллаахха сэрии түмүктэммит уонна Трапезунд ыраахтааҕытын Үһүс Өлөксөй балта Мария Комнина Ак-Койунлу баһылыгын Фаһр-ал-ад-Дин Кутлу-бэйи кытта ыал буолбут. Кинилэр уоллара кэлин Үһүс Өлөксөй кыыһын кытта ыал буолбут. Бу ыал буолуу Ак-Койунлу уонна Трапезунд сэриилэрин тохтоппут уонна доҕордуу сыһыаннарын олохтообут. 1389 сыллаахха Фаһр-ал-ад-Дин Кутлу-бэй уола Аһмад баһылык буолбут, онтон сотору буолан баран кини быраата Кара Осман былааска кэлбит. Кара Осман Ак-Койунлу дойдутун дьиҥнээх төрүттээччитэ буолуон сөп.
Толоон (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах.
Кэмпэндээйи (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах.
Үрүҥү, хараны араарыы
Үрүҥү, хараны араарыы диэн үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоххо таба туһаныы ааттанар.
Киһи үчүгэйи, үрүҥү уонна куһаҕаны, хараны тус-туспа араарарын олус былыргы кэмнэргэ Күн таҥара үөскэппит. Сырдык, сылаас күнүс кэнниттэн хараҥа, тымныы түүн сабардаан кэлиитэ киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны араарарыгар олук буолбут.
Өй-санаа сайдыыта үчүгэй уонна куһаҕан хардары-таары солбуйсан биэриилэрин билииттэн, олору олоххо туһаныыттан үөскүүр. Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоҕор таба туһанар буолуута киһи буолууну ситиһэригэр тириэрдэр диэн сахалар үөрэхтэрэ быһаарар уонна “Үрүҥү хараны араарыы” диэн этиинэн бигэргэтэр. (1,116).
"Үрүҥү, хараны араарыы" диэн оҕо төрөппүттэрин ыйыыларынан, кинилэри үтүктэн улаатан иһэн бэйэтэ өйүнэн-санаатынан салайтаран хайаан да билиэхтээх үөрэҕэ буолар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран оҥоруу субу кэмигэр эрэ сөп түбэһэр уратылаах уонна икки өрүттээх өйдөбүллээх айыы диэн тылынан этиллэр. Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэриилэригэр айыы киһи оҥорор быһыыта буоларынан уларыйбат. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны хаһан баҕарар оҥорор кыахтаах.
Оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн үчүгэйи элбэхтик оҥорор буоллаҕына киһи буолууну ситиһэр. Киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны арааран олоҕор туһанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ ирдиир.
Улахан таҥара үөрэхтэрэ киһиэхэ бу үчүгэй, онтон бу куһаҕан диэн арааран этэллэрэ аан бастаан бэйэлэригэр туһалыыр.
Киһи олоҕор субу кэмҥэ тула өттүттэн дьайар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран билии, олору олоххо таба туһаныы олус улахан суолталаах уонна киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны үөскэтэр аналлаах. Киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан, оҥорор быһыытын атыттарга тэҥнээн көрөн оҥорорунан үчүгэйи, туһалааҕы элбэхтик оҥорор, онтон куһаҕаны, буортулааҕы оҥороро аҕыйах, биир эмэ, арай сыыһа-халты туттунуутуттан үөскүүр куһаҕан быһыылар куһаҕаны оҥорууну элбэтэллэр. (2,76).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Duolingo
Үөрэх платформата Луис фон Анынан уонна Северин Хакерынан 2011 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта уонна билигин тыллары үөрэтэргэ биир ордук тарҕаммыт сыһыарык буолар.
Билигин Дуолингоҕа 40 тылы үөрэтиэххэ сөп, английскай уонна испаан курдук тарҕаммыт тыллартан вельскай, ирландскай уонна суаһили курдук тыллары эмиэ үөрэтиэххэ сөп. Ону тэҥэ Дуолинго английскай тылы билиитин дьоннорго сертификация ыытар.
Гурааннар
Гурааннар — Байкаалтан илин диэки олохтоох нууччалар, бүрээттэр, эбэҥкилэр, моҥгуоллар, даурдар, маньчжурдар булкуһууларын түмүгэр үөскээбит дьон бөлөҕө.
Кагул
Кагул (Cahul) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 41 100 (2013).
Гурааннар
Ааттарын үөскээһинэ
Гуран диэн бүрээт тылыгар атыыр туртаһы ааттыыллар.
Тоҥус-маньчжур тылларыгар гуран диэн "киһи" диэн суолталааҕа биллэр. Холобур нанаай тылыгар киһини "гурун" дииллэр.
Омуктар булкуһуулара хайдах буолбута
Нууччалар бүрээттэри уонна эбэҥкилэри кытта биир сиргэ олорон буккуһан, антрополология, олох-дьаһах, култуура өттүгэр хардарыта сабыдыаллаһаллара. Ол эрэн тылларын уонна омук быһыытынан өйдөрүн-санааларын тутан хаалаллара. Олохтоох омуктар нууччалартан үөрэнэн сир оҥоруутугар сысталлара. Ол түмүгэр Байкаалтан илин диэки үс омук булкуһан, нууччалыыта баһыйар "гураан" диэн ааттаах туспа дьон бөлөҕө үөскээбит.
Дьуоһуп бииһэ
Дьуоһуп бииһэ диэн биир Ыһыраайыл бииһэ. Дьуоһуп бииһэ Эфраим уонна Манасия биистэригэр арахсар. Эфраим уонна Манасия биистэрин холбоон Дьуоһуп дьиэтэ диэн ааттыыллар.
Александр Дугин
Александр Гельевич Дугин, тохсунньу 7 күнүгэр 1962 сыллаахха Москуба куоратка төрөөбүт, Арассыыйа биллэр пропаганда тарҕатар киһитэ уонна Нуучча эйгэтэ диэн фашисткай идеология төрүттээччитэ, биллэр нуучча националиһа буолар, скинхедтары үбүлээһиҥҥэ кыттааччы.
Владимир Путин кини идеологийатын тутуһарынан биллэр.
Даша Дугина диэн кыыстаах этэ, онтукатын өлөрбүттэрэ, Украина сэриитин өйөөбүтүн иһин уонна аҕатын курдук пропагандист буолбутун иһин.
Сахалар үөрэхтэрэ
ССРС-ка экономика сайдыыта лаппа бытаарбытын, дьон олохторун таһыма олус аллараа түспүтүн түмүгэр, 1991 сыллаахха уларыта тутуу буо­лан Россия атын республикалартан туспа арахсыбытыттан улахан дойду үрэллибитэ. Уларыта тутуу кэнниттэн Россияҕа салайар былаас улары­йыыта, дьон социализм кэмигэр үйэлэрин тухары олорбут олохторун сиэрин уларытан, аны капиталистардыы олоҕу оҥостууну саҕалаабыттара.
Саҥа үөскээн эрэр ырыынак сыһыаннаһыыларын ыар баттааһына, “сынньа­лаҥнык”, салайааччылар эппиттэрин эрэ толоро сылдьыбыт социализм дьонугар соһуйууну, санаа түһүүтүн, бутуллууну таһаарбыта. Барыта ким эрэ бэлэмигэр уонна ыйан биэриитигэр үөрэнэн хаалбыт үлэһит дьон бэйэлэрэ булан-талан, баһылаан, үлэни-хамнаһы тэрийиигэ кыах­тара кыра буолара биллэн таҕыста. Маннык саҥа олох, ырыынак көрдөбүллэри­гэр толору эппиэттиир иитиилээх уонна үөрэтиилээх таксистар курдук дьон биһиэхэ отой аҕыйахтара кэнникинэн билиннэ.
Саҥа олох, үлэҕэ капиталистардыы сыһыан, саҥалыы иитиилээх эдэр дьоҥҥо наадыйар. Социализм олоҕун кэмигэр биһиэхэ үөһээттэн соҥнооннор, соҕуруу, сылаас дойдулаах дьон сымнаҕас көрдөбүллээх үөрэхтэрин аҕалан сыҥалааннар, үөрэхтээһин төһө да киэҥник тарҕаммытын иһин хаачыстыбата мөлтөҕө арылынна. Дьоҥҥо барыларыгар биир тэҥ көрдөбүллээх мөлтөх үөрэҕи, үлэни киэҥник тарҕатыы түмүгэр “улугуруу” кэмэ тиийэн кэлбитэ.
Онон, “социализм” кэминээҕи иҥэриллибит үөрэх, кытаанах айылҕалаах хоту сир дьонун үөрэтиигэ сөп түбэспэтэ кырдьык буолла. Маннык дьоҕура суох үрдүттэн үөрэх, олохтоох омуктар оҕолоро үлэни-хамнаһы кыайар буола үөрэнэллэригэр, сайдан-үүнэн барыыларыгар көмөлөспөтө.
Биһиги хотугу дойдубут дьон-сэргэ олохсуйан олороругар олус кытаанах усулуобуйалаах. Манна дьаныардаахтык үлэлээн-хамсаан туох эмэ ситиһиини оҥорорго, сымнаҕас айылҕалаах соҕуруу дойдулардааҕар кырата икки, үс төгүл элбэх күүһү-кыаҕы ууруохха, үбүлээһини угуохха наада буолар. Ол иһин хоту сир усулуобуйатыгар сөптөөх идэни баһылаан таһаарыылаахтык үлэлииргэ, эдэр көлүөнэни иитэр, үөрэтэр ньымабыт былыргы ырыынак кэминээҕи сахалар оҕолорун үөрэтэр ньымаларын ылыннаҕына эрэ табыллар.
Октябрьскай революция иннинэ сахалар олохторугар көҥүл эргиэн кэмэ баара элбэх суолу-ииһи хаалларбыта. Сүүһүнэн сыллар усталары­гар бэйэлэрин көрүнэн-дьаһанан, уһанан, эргинэн уонна өссө дьаһаах төлөөн олорорго үөрэммиттэрэ. Статистика бигэргэтиитинэн революция иннинэ саха дьонун үгүс өттүлэрэ бэйэлэрин кыанан олорор туспа хаһаайыстыбалардаах эбиттэр уонна ол кэмҥэ ахсааннара биллэрдик эбиллибит. Хоту сир ыарахан усулуобуйатыгар оҕолорун ханнык баҕарар үлэни-хамнаһы кыайа-хото тутарга, киэҥ билиилээх-­көрүүлээх, сайдыылаах эдэрдэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарарга кыһаналлара.
Ити үөрэхтэри таһынан саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар Үрүҥ айыы өйдөбүлэ былыр-былыргыттан иҥэн сылдьар. Бу өйдөбүл аныгы араас таҥара үөрэхтэрэ айыллыахтарын быдан иннинэ чочуллан оҥорул­лубут. Ол иһин Үрүҥ айыы өйдөбүлэ киһи өйүн-санаатын ордук дириҥник баһылаабытынан, атын омуктар өй-санаа туһунан үөрэхтэринээҕэр уратылардаах. Үрүҥ айыы өйдөбүлүн ити уратыларын аныгы чинчийээч­чилэр бэйэлэрин арыйыыларынан бигэргэтэн эрэллэр. Ол курдук, Кут-сүр үөрэҕэ киһи бэйэтэ тулалыыр Айылҕаттан олус кытаанах, хан­на да халбаҥнаабат тутулуктааҕын бигэргэтэрэ учуонайдарынан да­каастанан эрэр. Сотору кэминэн Аан дойду дьоно Айылҕаны кытта биир ситим буолалларын билиннэхтэринэ, сахалар Кут-сүр үөрэхтэрин бэйэлэрэ ылынан барыахтара.
Сахалар киһи үөрэҕи ылынар дьоҕура икки араастааҕын билэннэр: “Үөрэҕи ылынымтыа киһи атын дьон сыыһаларыттан, онтон ыараханнык үөрэнэр киһи бэйэтин сыыһаларыттан үөрэнэр” эбэтэр “Kулгааҕынан истэн үөрэммэт буоллаҕына илиититтэн тиийиэҕэ”,- диэн эмиэ этэллэр. Бу этиилэр үөрэнии икки  араастарын уонна олору киһи хайдах ылынарын быһаараллар:
1.           Хараҕынан көрөн, кулгааҕынан истэн үөрэнии.
2.           Үтүктэн, үлэлээн-хамсаан үөрэнии.
Бу быһаарыылары кыратык арыйан өссө чуолкайдаан биэриэхпит:
1. Kиһи ханнык баҕарар үөрэҕи хараҕынан көрөн уонна кулгааҕынан истэн ылынар. Түргэнник өйдөөн иһэр кыахтаах умнугана суох киһи үөрэҕи ити курдук ылынара кыаллар. Kэлин кэмҥэ биһиэхэ киһи үөрэҕи ылынар кыаҕа бу эрэ өттүнэн сайдарын курдук этэллэр. Өссө эбэн киһи үөрэҕи-билиини баһылыыр кыаҕа букатын муҥура суох диэн этэллэр эрээри, ол сымыйа. Киһи өйө-санаата компьютерга кыаттарара саахымат оонньуутуттан биллэр.
Биһиги бэйэбит өйбүтүн-санаабытын билиммэккэ сылдьан эрэ атын дьону үөрэтэ сатыыбыт. Он­тукабыт кинилэргэ кыайан тиийбэт, үтүгүннэрэн биэрэр кыаҕа суох буоллахха, ханнык да үөрэх ситэ өйдөммөт. Үтүгүннэрэн, батыһынна­ран биэрэр күүһэ суох буолан кинигэ үөрэҕэ үгүс дьоҥҥо кыайан то­лору өйдөммөккө хаалар. “Ханна эрэ аахпыппыт ээ”,- диэн этиини киһи элбэх боппуруоска истэригэр тиийэр. Манна саха дьонун “Тутан-хабан көрдөххө эрэ өйдөнөр”,- диэн этиилэрин эбэн биэрдэххэ үөрэнии дьэ толору буолар. Ол аата киһи бэйэтэ боруобалаан көрө илигинэ табан өйдүүрэ уустук. Оскуола программатыгар аналлаах лабораторнай занятиелар эмиэ ити этиигэ олоҕураллар, көрдөрөн биэрэллэриттэн ордук тиийимтиэлэр, өйдөнүмтүөлэр.
Киһи үйэтин тухары, өйө-санаата; буор, ийэ уонна салгын куттара сайдан иһэллэр. Би­лиитэ-көрүүтэ кэҥээн, уоппута эбиллэр, сатаан табан хамсанара үөскүүр. Бу сайдан иһэр өй-санаа, этин-сиинин эрчийэн, өр сыллар усталарыгар бу билии­тигэр-көрүүтүгэр үөрэтиитэ, үгэс, үөрүйэх оҥоруута эрэйиллэр. Ол аата, киһилии өйү-санааны салгын кут ылынан, үөрэтэн баран, аны бэйэтин этин-сиинин ол өйгө-санааҕа, билиигэ, хамсаныыга эрчийиитэ, киһилии өйгө-санааҕа үөрэнии, үөрүйэх буолуу, буор куту сайыннарыы диэн буолар.
Манна холобуру аҕаллахха, быраас киһи бэйэтэ тымныйан ыалдьа сылдьан атын дьону эмтии сатыыра тиийимтиэтэ суоҕа чахчы. Кини­гэттэн билбит билиитин бэйэтин этин-сиинин дьарыктыырга, эмтииргэ ситэ туһамма­таҕа таайыллар. Тымныы уунан атаҕы кутта сырыттахха киһи тымныыны тулуйара эбиллэр диэн бары этэллэр, суруйаллар, армияҕа сырыттахха ыган туран оҥотторо сатыыллара туһалаах этэ.
Эти-сиини эрчийии диэни хас биирдии бэйэтин доруобуйатын туһугар кыһанар киһи үөрэ-көтө оҥорор дьыа­лата буолуон сөп курдук. Тымныйан ыалдьыы төһө да элбэҕин иһин куруук итинник дьарыктанар киһи бэрт аҕыйах.
Үөрэх киһи үйэтин тухары тохтообокко баран иһэр диэн сахалар этэллэр. “Кыр­дьаҕаһы хааһахха сүгэ сылдьан үөрэн”,- диэн бары билэр өс хоһооммут өйдөбүлэ киһи куруук үөрэнэ сылдьыахтааҕын быһаарар. Бу этии үөрэхтээһиҥҥэ буолбакка, киһи олох үөрэҕэр үөрэниитигэр быһаччы сыһыаннаһарын ситэ өйдөөбөккө сылдьа­быт. Үөрэхтээһин, атын омуктар билиилэрин-көрүүлэрин үөрэтии, эко­номика саҥа төрүттэрин киллэрии олох үөрэҕиттэн букатын атынын биһиги бу үлэбитигэр дакаастыы сатыахпыт.
Олох үөрэҕэ диэн киһи киһилии майгыга, киһилии быһыыга үөрэнии­тэ уонна бэйэтин этин-сиинин ол билиитигэр эрчийиитэ буолар. Киһи сылайар, этэ-сиинэ сынньалаҥ көрдүүр. Сыта түһэн, этин-сиинин босхо ыытан, сынньанан баран эмиэ күүс киирэн үлэлээн-хамсаан ба­рыыта хайаан да ирдэнэр. Утуйбакка, сынньаммакка эрэ киһи этэ-сии­нэ уһуннук тулуйан сылдьыбат.
Былыргы хараҥа кэмҥэ үлэ-хамнас кэминэн сырдык буолуута ааҕыллар этэ, онтон хараҥа буо­луута дьиэҕэ-уокка сынньаныы кэмэ буолара. Сөптөөхтүк сынньанан, кэмигэр үлэ­лээн, дьарыктанан туох эмэ туһалааҕы оҥоруу киһилии киһи олоҕун сиэрэ буолар.
Олох үөрэҕэ диэн баарын кэлин кэмҥэ үөрэхтээһиҥҥэ буккуйан букатын да умна сыстыбыт. Олох үөрэҕэ саха дьонун “Kиһи буолуу” диэн этиилэригэр, кыһалҕа кыһарыйарыгар, үлэ-хамнас уонна дьиэ-уот туһунан өйдөбүллэригэр иҥэн сылдьар.
Уол улаатан истэҕинэ “Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыаҕа” диэн өйдөбүлү быһалыы ылына сатыыбыт эрээри, көннөрү туйах буолбакка өссө эбии хатарылыннаҕына табылларын умнан сылдьабыт. Ол аата оҕо эбии хатарыллан, өссө күүһүрдэҕинэ аҕатын баһыйыахтааҕа, киниттэн хайаан да ордуохтааҕа быһаарыллар. Хатарыы диэн кыһа уотугар кытардан баран эмискэ ууга уган тимири ураты кытаатыннарыы ааттанарын тимир уустарбыт суох буоланнар умнан кэбистибит.
Сылайбыт, элэйбит кэмҥэ сытынан, эти-сиини көҥүл босхо ыытан кэбиһии киһи быһыытыгар сөп түбэспэт. Ол курдук, киһи буолуу сүрүн көрдөбүлүнэн тулуурдаах, дьулуурдаах буолуу ирдэнэр. Киһи хайаан даҕаны эт-сиин кыра мөлтөөһүнүн, сылайыытын, быстах ыарыыларын кыанар, тулуйар, кыра аайы сытынан кэбис­пэт кыахтанара ордук. Кыаллар буоллаҕына эти-сиини эбиискэ эр­чийэн биэрэри өйүнэн-санаатынан ситиһэрэ ирдэниллэр. Ол аата ханнык баҕарар дьыалалары оҥоруулар киһиттэн элбэх күүһү-кыаҕы эрэ­йэллэр.
Брүс Лабрүс
Брүс Лабрүс (Брюс Лабрюс, Bruce LaBruce, дьиҥнээх аата Дьастин Стүарт, Justin Stewart), тохсунньу 3 күнүгэр 1964 сыллаахха төрөөбүт, Саутгемптон куоратка, Канаадаҕа. Канаада журналиһа, порноактёра уонна режиссёра буолар. Сүрүннээн гей боотурдар уонна гей скинхедтары устарын сөбүлүүр. Бэйэтэ гей буолар.
Сахалар үөрэхтэрэ
Өһөс буолуу - тулуурдаах буоллахха эрэ ситиһиллэр. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно тулуурдаах буолууга быһаччы сыһыаннаах. Оҕо төрөппүтүнээҕэр бары хаачыстыбалара ордук, ол иһигэр тулуурдааҕа өссө баһыйарын, бу өс хоһооно быһаарар уонна саха дьонугар өйдөтө сатыыр.
Кырдьаҕас киһи бэйэтэ эдэр эрдэҕинэ олус элбэх ыараханнары көрүстэҕинэ уонна олорун кыайдаҕына, бэйэтин оҕото эмиэ соннук ыарахаттары кыайан туоруур кыахтанарын, ол аата бэйэтин олоҕор эмиэ соннук ыараханнары көрсөн туоруурун, кыайарын ситиһэ сатыыра ордук. Оҕону маннык үөрэтии сүрүн көрдөбүл буолара хайаан да ирдэниэ этэ. Ол курдук, наука уонна тиэхиникэ сайдан иһиилэрэ дьон олохторо чэпчээн, ас-үөл, таҥас-сап дэлэйиитин таһаараннар олох барыта чэпчээн иһэрин курдук сымыйа өйдөбүлү үөскэтэллэрэ, дьону албыҥҥа киллэрэр. Бу албын өйдөбүл үөскээһинэ олох чэпчээбитэ эккэ-сииҥҥэ быһаччы сыһыаннааҕа өйү-санааны албыннааһыныгар олоҕурар. Бу албын санааҕа дьон киирэн биэрбэтэхтэринэ эрэ салгыы сайдар кыахтаналларын үөрэх, билии сайдыбытынан туһанан билиэхтэрин сөп этэ.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн быһаарыыга сөп түбэһэн дьон сайдыыны ситиһиилэрин түмүгэр өйү-санааны буккуйар алыптар эмиэ эбиллэн иһэллэр. Бу эбиллии биир көрүҥүнэн дьон арыгыны сатаан оҥостууларын ааҕыахха сөп. Онтон арыгыга ылларбат туһугар киһи өйө-санаата күүстээх, өссө тулуурдаах буолара ирдэнэр.
Наука сайдыытын түмүгэр аны күүстээх наркотик дэлэйэн иһэр. Дьон өссө күүстээх тулуурданыылара эрэйиллэр кэмэ кэллэ. Ол иһин сахалар “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооннорун ыйыыта ордук таба буолан хайаан да тутуһуллара ирдэниллэр. Итини тэҥэ, өйү-санааны буккуйааччылар эмиэ күүһүрэн иһэллэриттэн, көөнньөрүллүбүт кымыстан сайдан арыгыга, испииргэ тиийбиттэрин, онтон наркотиктар хаппыт көлөпүнэттэн саҕалаан ЛСД диэн аһара күүстээх наркотигы айбыттарыттан сахалар “Олох ыарахан” диэн этиилэрэ олус таба буолан иһэрэ дакаастанар.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ киһиэхэ өй-санаа хайдах эбиллэн иһэ­рин үөрэтэр. Урукку үлэлэрбитигэр быһаарбыппыт курдук киһи өйө-санаата икки аҥылар, тус-туспа тутулуктаахтар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун өйө-санаата иитиллэр, сай­дар. Онтон улаатан истэҕинэ 5 эбэтэр 6 сааһыттан саҕаланан салгын кута  сайдан, бэйэтэ умнубат буолуута үөскээн олохсуйар.
1. ҮӨРЭХ. Салгын кут үөрэҕи ылыныыта.
2. ҮГЭС. Үгэстэргэ үөрэнииттэн ийэ кут иитиллэр, сайдар.
3. ҮӨРҮЙЭХ. Буор кут үөрэнэн, эрчиллэн үөрүйэх буолар.
1. Ханнык баҕарар билии-көрүү өйгө-санааҕа киириитэ үөрэх диэн тылынан бэриллэр. Үөрэх диэн тыл маннык тыллартан хомуллан үөскээбит:
- Үөр. Үөр диэн элбэхтэри биллэрэр.
- Ээх. “Ээх” диэн сөбүлэһии бэлиэтэ.
Ол аата үөрэх диэн элбэхтэр этиилэригэр сөбүлэс диэн сахалыы дириҥ өйдөбүллээх тыл эбит. Бу тыл өйдөбүлэ билигин демократия элбэхтэр этиилэрин тутуһар үөрэҕэ сайдан, тэнийэн иһиитигэр туһалыыра кэлэн иһэр.
Киһи үөрэҕи ылынара өйө-санаата, салгын кута сайдыытыттан ыла саҕаланар. Kинигэни ааҕан, истэн-билэн, көрөн үөрэнииттэн үөскээн эбиллэр. Үөрэх киһи этигэр-сиинигэр сыһыа­на суох, эти-сиини быһаччы салайбат. Киһи мэйиитин тас хаҕар, сарыытыгар олорор. Киһиэхэ салгын куту үөскэтэр. Олох араас уустук, ыксаллаах кэмнэригэр, доргуйууттан, хамсааһынтан, итирииттэн сороҕор көтөн, ба­ран хаалыан сөп. Ол иһин аҥардастыы үөрэх киһи өйө-санаата кэлтэйдии, аҥар өттүн диэки халыйыытын үөскэтэр.
2. Оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри тугу саҥаны, уратыны билбитэ, оҥорбута сонно үгэс буолан ийэ кутун үөскэтэн иһэр. Онтон киһи үөрэҕи хос-хос элбэхтэ хатылаан үөрэнэн үгэс үөскүүрүн ситиһэр. Олус өр кэмҥэ биир быһыыны хос-хос хатылаан, үөрэннэххэ үгэс буолан умнуллубат гына иҥэн ийэ кут өйүгэр-санаатыгар ууруллар. Улаатан баран үгэстэргэ үөрэнии олус уһун кэми ылар. Оҕо кыра эрдэҕинэ, бэйэтин өйө киириэн иннинэ үгэстэргэ үөрэнэрэ олус түргэн, төрөппүттэрин үтүктэн тугу саҥаны билэн испитэ үгэстэри быһалыы үөскэтэрэ ийэ кутун сайыннарар.
Ийэ кут киһи мэ­йиитигэр дириҥник олорор, өйтөн-санааттан хаһан да көппөт, умнул­лан хаалбат. Түөһэйбит да кырдьаҕастар кыра эрдэхтэринээҕи өйдөбүллэрин умнубаттар. Киһи ханнык баҕарар дьыалаҕа үгэс буолбут өйүнэн-санаанан салайтардаҕына кыайыыны ситиһэригэр кыаҕа улаатар.
3. Өй-санаа уонна эт-сиин бииргэ үлэлээһиннэрин, эрчиллиилэрин, элбэхтик хамсаныыларын түмүгэр, үгэс эти-сиини хамсатарыттан үөрүйэх буолуу ситиһиллэр. Киһиэхэ олус туһалаах да, наа­далаах да хаачыстыба. Үөрүйэх диэн кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр кыахтаммыт, ол аата эти-сиини үөрэппит үгэс аата. Олус уһуннук үөрэнэн, дьарыктанан, эти-сиини эрчийэн эрэ үөрүйэх буолуу ситиһиллэр.
Киһи  хараҕын быһа  симэн  эбэтэр былаатынан саба баанан баран уустук хамсаныылары оҥорор буолары ситиһиитэ этин-сиинин эрчи­йиини үрдүк таһымҥа тириэрдибитин, үөрүйэх буолбутун бэлиэтиир. Саллаат үгүстүк дьарыктанан көрбөккө эрэ автоматын хомуйа үөрэннэҕинэ үөрүйэх буолбута биллэр. Үгүстүк дьарыктаныы кэнниттэн эт-сиин эмиэ үөрэнэн үөрүйэх буолара ситиһиллэр. Манна спордунан дьарыктаныы, эти-сиини итиинэн-тымныынан эрчийии барыта киирсэллэр. Үөрүйэх буолуу буор куту үөскэтэр.
Киһилии быһыылаах, бары баҕа  санааларгытын толорор кыахтаах, тулуурдаах уонна дьулуурдаах  кэлэр  көлүөнэлэри иитэн  уонна үөрэтэн улаатыннараргытыгар сахалар үөрэхтэрэ ордук улахан туһаны аҕалыаҕа.
Онон, киһи үөрэҕи ылыныыта уларыйан иһэр кэмнэрдээх. Сахалар бу кэмнэри тус-туспа араараннар олус табатык ааттаабыттар. Киһи үөрэ­нэн-үөрэнэн үгэстэри үөскэтинэр, онтон этин-сиинин эрчийэн үөрүйэх буолар. Холобур, куруук тымныыга сылдьар киһи тымныыны тулуйа үөрүйэх, онтон үлэлии үөрэннэххэ, элбэхтик хамсаннахха эрэ үлэҕэ үөрүйэх буолуу үөскүүр. Бу киһи өйүн-са­наатын сайдыытыгар олус таба түбэһэр быһаарыылар. Саха дьоно кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ уонна үөрэтиигэ киһи өйүн-санаатын бу уратыла­рын табан туһаналлара эрэйиллэр. (1, 4).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сахаларга оҕону иитии, үөрэтии уратылара. – Дьокуускай: 2023. – 117 с.
Бикипиэдьийэ:Категорияларынан көрдөөһүн Үөрэх.
Даша Дугина
Дарья Дугина диэн биир акаары өйдөөх дьахтар этэ. Александр Дугин оҕото. Нуучча эйгэтэ идеолога. Мээнэ мээнэ буолбутун иһин өлөрбүттэрэ. Ким өлөрбүтэ биллибэт.
Евгений Пригожин
thumb|Евгений Пригожин (2010) Евгений Пригожин (толору аата Евгений Викторович Пригожин), Санкт-Петербург куоратка бэс ыйын 1 күнүгэр 1961 сыллаахха төрөөбүт, Wagner Group диэн дьону өлөрөр байыаннай чааһынай тэрилтэлээх, 80-90 сыллардаахха Африка дойдуларыгар бэйэтэ сэриигэ сылдьыбытынан биллэр, бэйэтэ этэринэн "резал там многих негров".
84 омук сиригэр санкцияларга түбэспит, Сирияҕа, Украинаҕа уонна Африка дойдуларыгар байыаннай буруйу оҥорбутунан биллэр.
2022 сыллаахха АХШ, Дьоппуон, Германия, Украина дойдулара бултууллар кинини.
Уопсайынан куһаҕан киһинэн биллэр киһи, моральнай хаачыстыбата суоҕунан. 2022 сыллаахтан хаайыылаахтара Украинаҕа сэриигэ ыытарынан биллэр.
Халиль-Султан
Халиль-Султан
Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ
Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ
Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ - култуура уонна ускуустуба судаарыстыбаннай бүддьүөт тэрилтэтэ. Башкортостан түмэллэриттэн улаханнара уонна Арассыыйа кырдьаҕас түмэллэриттэн биирдэстэрэ. 1864 с.муус устар 24 күнүгэр, Оренбург күбүөрүнэтин Күбүөрүнэ Статистическэй кэмитиэтин чилиэннэрэ К.А.Бух, Н. А. Гурвич, А. А. Пеккер, В. И. Власов көҕүлээһиннэринэн уонна күбүрүнээтэр Г.С. Аксаков актыыбынай кыттыытынан төрүттэммит. 1898 с.ахсынньыга түмэл, урукку Крестьянскай Поземельнай баан дьиэтигэр олохтоммут. Урукку, Крестьянскай Поземельнай баан дьиэтэ(Уфа күбөрүнэтин салаата) салгыы тутуутун кытта(1943-1945) уонна олбуор иһинээҕи хаһаайыстыбаннай тутуулары(1906-1908) кытта, билигин архитектура пааматынньыга. 2001-2003 сс.дьиэҕэ хаппытаалынай өрөмүөн ыытыллыбыт. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ, Уфа куоракка баар түмэллэр бас суолталаахтара. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлин састаабыгар киирэн филиал быһыытынан 10 судаарыстыбаннай түмэл үлэлии тураллар, онтон 6 куораттарга, 3 дэриэбинэлэргэ бааллар. 35 выставочнай саалаларга, археология(боруонса уонна таас эпохата), устуоруйа(15-21үү.), башкир уонна өрөспүүбүлүкэ атын омуктарын(удмурт, мордва, мари, украинецтар, чуваштар уо.д.а.)этнографията. Башкирия айылҕатыгар анаммыт саалалар араас биологическай эйгэлэри үтүгүннэрэн көрдөрөллөр:"Земноводные, пресмыкающиеся и рыбы", "Пещеры Башкортостана", "Юпоха камня", онтон, дьоҕус экспозиция, эрэгийиэн тыыннаах сиимбэлин - бурзянскай тойон ыҥырыаны кытта билиһиннэрэр. Түмэл пуондата, 190000 хараллан турар маллаах. 51000 научнай көмө пуонда хараллан турар мала. Түмэл сүрүн бас билиитинэн, түмэл тэриллиэҕиттэн улаханнык кэҥээбит уонна эбиллибит нумизматическай кэллиэксийэ буолар. Билигин, 16000 тахса манньыаттаах. Кэллиэксийэ чөмчүүктэринэн, Иван lll салайарын саҕанааҕы кэмҥэ сыһыаннаах "чешуйки" манньыаттар буолаллар. Ону таһынан, түмэл, Арассыыйа кыһыл уонна үрүҥ көмүс манньыаттарын баай кэллиэксийэлэрин бас билэр. Түмэл киэн туттуутунан, көрдөрүүгэ турар, үһүйээн кэпсииринэн национальнай дьоруой Салават Юлаев саабылата(1919-1911 сс.археолог С.Р. Мунцлов Курмантау дэриэбинэҕэ булбут) буолар. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD https://culture.bashkortostan.ru/about/suborg/693/
IPhone 13 Pro
iPhone 13 Pro уонна кини улахан вариана iPhone 13 Pro Max — Apple тэрилтэ 2021 сыллаахха айбыт уонна атыыга таһаарбыт флагман төлөпүөннэрэ, Apple A15 диэн чиптаах уонна iOS 15 диэн операционнай системанан үлэлиир.
Алмазы Анабара
«Алмазы Анабара» 1998 сыл тохсунньу ыйыгар «Алмазы Анабара» аьа5ас акционернай уопсастыба курдук, Анаабыр улууьугар (саха сирин уьук хотугулуу-ар5аа) сир чугас аранатыгар сытар алмаастары хостуурга анаан тэриллибитэ. 2004 сыл атырдьах ыйыгар уопсастыба хаттаан акционированияны барбыта.
Улэлиир хайысхата: Алмаас хостооьуна, геологическай чинчийии;
«Алмазы Анабара» cаха сирин биир тутаах тэрилтэтэ. 2007 сылтан 100 % акцията Алроса бас билиитигэр. Алмаас хостонор сирдэрэ Республика хотугулуу-ар5аа хас да улууьугар тайаан сыталлар.
Алмааьы 7 сиргэ хостууллар: «Мор5о5ор», «Исток», «Холомолоох», «Эбэлээх», «Гусиное», «Ручей 41» уонна «Курун урэх». Тэрилтэ5э быьа холоон 1800 киьи улэлиир. Уьук хоту айыл5ата тыйыс буолан, алмаастаах кума5ы байытааьын дьыл кэмин учуоттан туран сайынны ыйдарга ыытыллар. 2016 сылга «Алмазы Анабара» 3,421 млн карат алмааьы хостообута, ол Алроса хампаанньа уопсай хостуур алмааьыттан 5 % ылар. 2013 сылга «Алмазы Анабара» хампаанньа Булун уонна Анаабыр улуустарыгар алмааьы хостуур «Нижне- Ленское» тэрилтэни атыыласпыта.
Алексеев Егор Сидорович
Алексеев Егор Сидорович - Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, учуутал, Баппаҕаайы кыраайы үөрэтээччитэ.
Ол кэнниттэн 1948 сылга диэри комендатураҕа сулууспалаабыта. Саппааска тахсыбыт старшай лейтенант Алексеев Егор Сидорович учуутал быһыытынан үүнэр көлүөнэни иитиигэ ылсыбыта. Кини улэлии сылдьан, кэтэхтэн үөрэнэн, учительскай институт литературнай факультетын бүтэрбитэ. Быыбарга талыллан 1960-62 сылларга Октябрь колхоз председателин солбуйааччытынан үлэлээбитэ. Эмиэ кэтэхтэн үөрэнэн 1967 сыллаахха Саха Государственнай университетын саха тылын уонна литературатын отделениетын бүтэрбитэ.
Егор Сидорович 1944 сыллаахха байыаннай сулууспаҕа сылдьан комсомолга киирбитэ. Уонна онно комсорунан үлэлээбитэ. ССКП кэккэтигэр 1952 сыллаахха киирбитэ. Ол күнтэн ыла Егор Сидорович маҥнайгы сүһүөх партийнай тэрилтэ секретарынан, секретары солбуйааччынан, бюро чэлиэнинэн,народнай хонтуруол, группатын председателинэн, пропагандиһынан өр сылларга үлэлээбитэ. 1949 сыллаахтан Эдэр Коммунист, Октябрь суола, Кыым хаһыакка общественнай корреспонденынан үлэлээбитэ. Баппаҕаайы нэһилиэгин, оскуолатын историяларын, колхоз тэриллиитин историятын,үлэ, сэрии ветераннарын ахтыыларын тус-туспа суруйталаабыта.
Флорешты
Флорешты (Floreşti) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 15 400 (2013).
Алмазы Анабара
«Нижне- Ленское» тэрилтэ «Молодо», «Биллээх» уонна «Ручей Шлиховой» диэн сирлэргэ алмааьы хостуур. 2016 сылга бу тэрилтэ 1,724 млн. карат алмааьы хостообута.
Бу куннэ «Алмазы Анабара» сурун улэтин хайысхатын таьынан улэ сана керуннэрин кехтеехтук сайыннарар. Алмааьы хостуур сурун дьарыгын таьынан маьы танастааьынна, тыа хаьайстыбатын сайынарыыга, аьы-уелу дэлэтиигэ кехтеехтук кыттар.
Онтон "Алмазы Анабара" бэйэтэ АлМас бөлөх 80% акциятын бас билэр, ол эбэтэр контрольнай пакеты.
= Быhаарыылар =
Киһи тутулун уратылара
Сахалар былыр-былыргыттан киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата, куттара тус-туһунаннарын билэннэр, үөрэтэннэр Кут-сүр үөрэҕин оҥорон туһаналлар. Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата, куттара тус-туспалара киһи өйө-санаата сыыйа сайдан испитэ диэн наука этиитигэр кытта сөп түбэһэллэр. Ол курдук, олус былыргы кэмнэргэ киһи өйө-санаата ситэ сайда илигинэ улахан кыыл өйүн-санаатын саҕа таһымнааҕынан олус өр кэмҥэ олорбут. Киһи өйө-санаата кыыллар өйдөрүттэн сайдан тахсыбыта диэни наука эмиэ билинэр.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Коммунизм үөрэҕэ уһун кэмҥэ сабардаан, хас киһи, оҕо барыта үчүгэй эрэ буолар диэн өйдөбүлү дьоҥҥо иҥэрэн кэбистилэр. Бэйэтэ «төрүөҕүттэн үчүгэй» оҕону хайдах да куһаҕан быһыылары оҥоруо диэн төрөппүттэр санааларыгар да оҕустаран көрбөт буолуохтарыгар диэри өйдөрүн-санааларын буккуйдулар. Төрөппүттэр ол иһин оҕолорун куһаҕан быһыылары оҥорбот буоларга үөрэппэт, куһаҕан быһыылар баалларын туһунан букатын кэпсээбэт буолан хаалбыттар. Кинилэр көнө санааларыгар оҕо куһаҕан быһыылары билбэт буоллаҕына, оҥоруо суохтааҕын курдук кэрэгэй өйдөбүл иҥэн сылдьар. Сайдыылаах социализм эстэн эрэр кэмигэр үөскээбит кэнники көлүөнэ эдэр дьон майгылара мөлтөх буола улаатыылара ити үөрэх быһаччы сабыдыала буолар.
Киһи тутулун уратылара
Биһиги инники үлэлэрбитигэр олоҕуран уонна сахалар Кут-сүр үөрэхтэрин сүрүн өйдөбүллэригэр сөп түбэһиннэрэн киһини бэйэтин маннык тус-туспа көрүҥнэртэн хомуллан оҥоһуулаах диэн билинэбит:
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Ийэ оҕото үчүгэйэ бэрдиттэн, куһаҕан быһыылары оҥорботун диэн санаатыттан ханнык куһаҕан быһыылар баалларын оҕотугар кэпсээбэтэ, билиһиннэрбэтэ, ханнык да куһаҕан быһыылары оҥорботугар үөрэппэтэ оҕо кыра, ийэ кута иитиллэр, үөскүүр кэмигэр туһалыыр, ол кэмҥэ аналлаах. Ол курдук кыра оҕо ийэ кута субу оҥорор быһыыларыттан, олор хос-хос хатыланыыларыттан үөскүүр. Бу кэмҥэ оҕо үчүгэй эрэ быһыылары оҥоро үөрэннэҕинэ үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатар кыахтанар.
Киһи тутулун уратылара
1. Киһи этэ-сиинэ - баар-суох сүрүн көрүҥэ буолар. Эт-сиин ба­рыта Айылҕа эттиктэриттэн хомуллан үөскүүр уонна төрөппүттэриттэн быһаччы бэриллэн, удьуордаан иһэр чааһа буолар.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Оҕо улаатан бэйэтин өйө-санаата сайдар кэмигэр, ол аата 5 эбэтэр 6 сааһыттан ыла үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ уонна олоҕор туһана үөрэнэрэ эрэйиллэр.
Киһи тутулун уратылара
2.  Киһи өйө-санаата үс сүрүн таһымнарга арахсар:
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Ийэ оҕотугар куһаҕан быһыылары арааран билэргэ уонна олору оҥорбот буоларга үөрэппэтэҕинэ оҕото ол быһыылары үчүгэйдэртэн арааран билбэккэ, аны бэйэтэ оҥорон кэбиһэр кыахтанарын биһиги ийэлэрбит билигин да өйдүү иликтэр. Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн үөрэппэтэхтэриттэн ханнык быһыылар куһаҕан буолалларын арааран билбэттэриттэн, куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээтэ. Ол аата «Yчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билбэт дьон» үөскээтилэр. Ол курдук арыгыны элбэхтик иһэ сырыттахха сотору арыгыһыт, ыарыһах буолан хаалыыга киһи тиийэрин үөрэ-көтө, ыллыы-туойа иһэ-аһыы сылдьар эдэр киһи бэйэтэ арыгыһыт буолуор диэри арааран билбэт. Наркотик эдэрдэргэ дьайыыта арыгытааҕар ордук кутталлаах, аҕыйахтык боруобалыы сылдьан ыллара охсон хаалыахтарын сөп.
Киһи тутулун уратылара
1. Бастакы таһым. Сахалыы буор кут диэн ааттанар. Саамай кыра таһымнаах өй-санаа. Үүнээйилэртэн саҕалаан Айылҕа бары тыыннаахтарыгар бары­ларыгар баар. Эти-сиини көрөргө-харайарга, харыстыырга, хамсатар­га-имсэтэргэ аналлаах эккэ-сииҥҥэ бэйэтигэр үөскүүр өй-санаа буолар. Сайдыылаах буор кут утумнаан кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр кыахтаах.
2. Иккис таһым - ийэ кут таһыма диэн ааттанар. Өй-санаа сайдыы­тын иккис таһыма. Айылҕа тыынар-тыыннаахтарыгар барыларыгар сай­дар. Өй-санаа кыра таһыма, эти-сиини көрөрүн-истэрин таһынан, эт­-сиин бары баҕа санааларын толорорго аналлаах өй-санаа буолар.