cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Захарова Екатерина Афанасьевна
Олоҕун олуктара
Амма улууһун Эмис нэһилиэгэр 1920 сыллаахха төрөөбүтэ. Воронеж куорака музыкальнай училищены бүтэрбитэ. Урааллааҕы консерваторияҕа үөрэнэ сылдьан. ыалдьан, дойдутугар төннүбүтэ. Саха национальнай хуоругар, Саха тыйаатырыгар солистканан үлэлээбитэ. 1939 сыллаахха Москубаҕа бастакынан сахалыы ырыалары грампластинкаларга суруттарбыта.
Пудова Ирина Аркадьевна
Ирина Аркадьевна Пудова — саха балерината.
1959 сыл тохсунньу 30 күнүгэр Покровскай нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Сэнээмэ
Сэнээмэ диэн дьонтон үрдүктүк туттума диэн үөрэх буолар.
Хас киһи барыта ураты, тус-туспалар. Өйдөрө-санаалара ордук уратылаахтар. Оннооҕор игирэлэр тус-туспа майгылара элбэх. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ киһи киһиэхэ сыһыаныгар ытыктабыллаахтык, биир тэҥник сыһыаннаһарга үөрэтэр.
Айылҕаттан бэриллэр талаан баара киһи киһиэхэ сыһыаныгар тэҥнээн биэриини оҥорор. Бэйэтэ улахан, күүстээх, доруобай эттээх-сииннээх киһи «Бери больше, кидай дальше» диэн этиигэ сөп түбэһэр өйдөөх-санаалаах буолара былыргыттан биллэрэ, аҥардастыы күүһүнэн өттөйүү киһи киһиэхэ сыһыаныгар сөп түбэспэтин быһаарар.
Улахан уҥуохтаах дьон бэйэлэриттэн кыралары үөһэттэн таҥнары көрөллөрүттэн хайдах эрэ баһыйар курдук санааҕа оҕустараллара элбэх. Өй-санаа киһи уҥуоҕуттан тутулуга суоҕа быһаарыллыбыта ыраатта. Эт-сиин уонна өй-санаа бэйэ-бэйэлэрин кытта хардары-таары тутулуктаахтар уонна олор омук үйэтэ төһө уһунун кытта эмиэ сибээстээхтэр.
Бу тутулук «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ эмиэ сөп түбэһэр. Ордук күүстээх эттээх-сииннээх саҥа омук икки араас омуктар холбоһууларыттан үөскээн, сайдан, ахсааннара эбиллэн, саҥалыы үөскээн тахсар. Саҥа омук үөскээтэҕинэ, өйө-санаата саҥалыы сайдан барыытыгар кырдьаҕас омуктартан арахсан бэйэтин туспа уратыларын билинэн барар. Өйө-санаата үгүс өттүнэн икки омук өйүттэн-санаатыттан холбонон, икки тылынан буккуйа саҥаран саҥалыы сайдан барар.
Омук этэ-сиинэ мөлтөөн-ахсаан барыытыгар, ол аата уҥуохтара кыччаан иһэр кэмигэр өйдөрө-санаалара ордук мунньуллан үрдүк сайдыыны ситиһэр кэмнэрэ кэлэр. Бу этии дакаастабылынан киһи сааһыран истэҕинэ олоҕун уопута элбээһиниттэн өйө-санаата ордук эбиллэн, мунньуллан, күүһүрэн иһиитэ буолар.
«Киһини санаата салайар» диэн сахалар этэллэр. Киһи санаата ураты күүстээх, туохтан да иҥнибэт, хайа баҕарар киһиэхэ хантан баҕарар дьайыыта тиийиэн сөп. Саха дьоно былыр-былыргыттан бу үөрэҕи билэллэриттэн уонна туһаналларыттан кырдьаҕастары ытыктыыр санаалара хаһан да мөлтөөбөт, өй-санаа эбиллэн, күүһүрэн иһиитин таба сыаналыыллар.
Эдэр сэнэх эрдэххэ киһи күүһэ-кыаҕа элбэҕиттэн тугу барытын кыайа-хото тутуу, суоҕу да баар оҥоруу туһунан санаалара аһара элбэх буолаллар. Бу кэмҥэ эдэр киһи аһара барар санаата атыттар, арыыйда мөлтөхтөр, кыралар, кырдьаҕастар үрдүлэринэн көппөтүн, барбатын наадатыгар сахалар «сэнээмэ» диэн үөрэтэллэр.
«Сэнээбиккиттэн сэттэҕин ылыаҥ» диэн этии дириҥ суолтатын ордук спортсменнар билэллэр. Урукку кэмҥэ киэҥник биллибит тустуук ханнык эрэ аата-суола суох күрэхтэһээччигэ кыаттарбыта соһуччу солун буолааччы. Эдэр күрэхтэһээччини ааттарынан-суолларынан саба баттаан кыайыыны-хотууну улахан эрэйэ суох ситиһиэхпит диэн быстах санааҕа оҕустарыы сыыһатын элбэхтэр, урукку чемпионнар билбит суоллара.
«Киһини сэнээмэ» диэн этии хайа да киһини сэнээмэ, анныгынан санаама, үрдүнэн барыма диэн үөрэтэр, сэрэтэр. Санаа төһө күүстээҕэ киһи уҥуоҕуттан тутулуга суох. Аһара күүстээх санаалаах сааһырбыт киһи ойуун, удаҕан буолуон сөп.
Бултуйбут балыксыт айаннаан иһэн биир кыра киһини көрсөн кэпсэппитигэр киһитэ «Балык амсайыа этим» диэбитин аххайбакка, истибэтэҕэ буолан ааһа турбут. Киһитэ хомойон: «Уу үөнүн харыһыйар. Балыккын барытын кыайан сиэбэтиҥ буолуо»,- диэн ботугуруу хаалбыт. Бу киһи балык уҥуоҕар харан улаханнык эрэйдэммитэ үһү.
Дьонтон ордук курдук туттума, үрдүктүк сананыма, атыттары анныгынан санаама диэн этии киһи санаата туохтан да иҥнибэтинэн, тугунан да тутуллубатынан дакаастанар. Сэнэнэн аанньа ахтыллыбат да курдук көрүҥнээх киһи санаата күүстээх буоллаҕына бэйэтин санаатын ситиһэр кыаҕа улаатар.
«Дьыбардаахха саҥарыма» диэн этии киһиргэс буолууну сэрэтэрин таһынан, аһара үрдүктүк туттума, улаханнык этинимэ диэн быһаччы өйдөбүллээх. Саҥа көрүүгэ синньигэс, кыараҕас, намыһах да курдук көстүбүт сири-дойдуну мыынан, аанньа ахтыбаты улаханнык саҥаран биллэрбит киһи эрэйгэ тэбиллэрин туһунан былыргы кэпсээннэргэ кэпсэнэр. Төрдүттэн куһаҕан өйдөбүлэ элбэх айыы диэн тылы улаханнык, элбэх киһи истэр гына саҥарыы, алгыска туһаныы табыллыбат.
Сэнэбиллээхтик сыһыаннаһыы, аанньа ахтыбат буолуу сэнэбили үөскэтэр. Үөһээттэн таҥнары көрүү сэнэбил бэлиэтэ. Хантайан туран кэпсэтии, хантаарыҥнааһын, сэнэбиллээхтик, аанньа ахтыбаттык сыһыаннаһыыны көрдөрөр бэлиэ. «Хантайан туран силлээмэ, хараххар түһүөҕэ» диэн этии үөскээбит уонна сэнэбиллээхтик сыһыаннаһыма диэн өйдөтөр.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэ биир киһи олоҕунан муҥурдаммат, салгыы хас да көлүөнэ дьон олохторун барыларын холбуу ылан быһаарар. Бэйэтэ дьоҥҥо аанньа ахтыбаттык, сэнэбиллээхтик сыһыаннаһар киһи оҕолорун эмиэ соннук үөрэтэн кэбиһэрэ, эдэрдэр майгыларын бу уратыта өссө аһара барарыгар тириэрдэр. Куһаҕан майгы аһара барыыта сиэннэрин олохторун өссө уустугурдан, бу аймахтар салгыы өссө мөлтүүллэригэр, эстэллэригэр тириэрдиэн сөп.
Дьон бары бэйэ-бэйэлэригэр кыайан тэҥнэһэр кыахтара суох. Үгүстэр үлэлээн-хамсаан, кыайан-хотон олохторун дьон курдук оҥостунар кыахтаахтар, онтон сорохтор доруобуйалара мөлтөҕүттэн, өйдөрө-санаалара тиийбэтинэн ону ситиһэр кыахтара кыра. Дьон кыахтаах өртүлэриттэн мөлтөхтөргө амарах, аһыныгас сыһыан эрэйиллэр.
«Кинини кытта аахсан да диэн», «Киһи аахсыбат киһитэ» диэн этиилэр, бу киһи кырдьык өйүнэн-санаатынан намыһаҕын, кыайан киһилии быһаарсар кыаҕа суоҕун биллэрэллэр. «Айыы киһитэ» диэн этии бу киһи өйө-санаата мөлтөөн-ахсаан Үөһээ дойдуга тахсара олох чугаһаабытын, бэйэтэ «Киһи аахсыбат киһитэ» буолбутун биллэрэр.
Дьон кыахтаах өттүлэрэ дьадаҥы, кыаҕа суох диэн сэнээбэккэ эрэ көрөн-истэн көмөлөһөн, өрө тардан, батыһыннаран биэрэр кыахтаннахтарына үгүстэр махталларын ылыахтарын сөп. Элбэх киһи үтүө санаата бииргэ түмүстэҕинэ туһалаах дьайыыта улаатарын туһунан сахалар билэллэриттэн тулалыыр дьон үтүө санаалара элбиирин туһугар кыһаналлар. (1,103).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Лыткина Анастасия Петровна
Лыткина Анастасия Петровна (22.03.1927—1989) — саха биллиилээх ырыаһыта, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара
1927 сыллаахха кулун тутар 22 күнүгэр Чурапчы улууһугар Алаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оҕо сааһа Кураҕай диэн алааска ааспыта. Ийэтэ Вера Степановна Лыткина Мугудайтан төрүттээх Толстоуховтар кыыстара. Аҕата Петр Петрович Лыткин төрүт Алаҕар киһитэ. былыргылыы үөрэхтээҕэ, Суруксут Бүөтүр диэн ааттааҕа. Тоҕус сааһыттан төрөөбүт улууһугар оскуолатын уус-уран көрүүлэригэр кыттыбыт. Аҕата эрдэ өлөн, ийэтэ Дьокуускайга көспүтэ, кыысчаан 2-с оскуолаҕа үөрэммитэ. Ол сылдьан Пионердар дьиэлэрин иһинэн үлэлээбит ырыа уонна үҥкүү ансаамбылыгар ыллаабыта (салайааччыта — С.К. Джангваладзе).
Оҕо эрдэҕиттэн Екатерина Захарова ырыаларын сэргээн истибит, киниттэн ыллыырга үөрэммит. Екатерина Захарова ырыаларыттан ордук «Ол түүн» (Эллэй тыллара) ырыаны сөбүлээн ыллаабыта.
1940 сыллаахха республикатааҕы бастакы оҕо уус-уран айымньытын көрүү олимпиадатыгар жюри биһирэбилин ылбыта. Ол кэмҥэ Анастасия Лыткинаны музыкальнай драма театрын үлэһиттэрэ — концертмейстер П. К. Розинская, ырыа коллективын салайааччыта М. Н. Жирков, хормейстер В. П. Попов — бэлиэтии көрөн, 1943 сыллаахха театрга хор артыыһын үлэтигэр ыҥырбыттара. 1944 сыллаахха, алта эдэр ырыаһыт бөлөҕөр киирэн, Свердловскайга М. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы государственнай консерваторияҕа үөрэххэ ыыппыттара. Консерваторияны 1949 сыллаахха үөрэнэн бүтэрбит.
1970-с сыллар саҥаларыттан Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищеҕа үлэлээбитэ. Биир бастыҥ, биллиилээх үөрэнээччитэ — Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норудунай артыыһа Альбина Борисова.
Айар үлэтэ
Бастакы ырыаһыт хардыыларын Дьокуускай Пионердарын дьиэтигэр ырыа уонна үҥкүү ансаамбылыгар оҥорбута (сал. С. К. Джангваладзе). 1940 сыллаахха оҕо самодеятельноһын өрөспүүбүлүкэтээҕи олимпиадатыгар "Көлүкэчээн" диэн ырыанан кыттыбыта. Бастыҥ толоруу иһин туоһу сурук ылбыта, күрэс лауреатын быһыытынан араадьыйаҕа ырыатын иһитиннэрэр быраабынан наҕараадаламмыта. Үс сыл буолан баран кини ырыатын дыраама тыйаатырын хуорун салайааччыта Марк Жирков уонна хормейстер В.П. Попов истэннэр хуорга ыҥырбыттара. Сэрии сылларыгар М. Мусоргскай аатынан Урааллааҕы консерваторияҕа 16 саастааҕар киирбитэ. Онно Зоя Щелокова кылааһыгар үөрэммитэ. Опера ырыатыгар Арнольд Маргуляҥҥа уһуйуллубута. Дипломнай испэктээкилгэ Пуччини "Чио-Чио-Сан" оператыгар Чио-Чио-Сан партиятын толорбута.
Үөрэҕин бүтэрэн баран Дьокуускайга үлэлии кэлбитэ. Саха ырыаны айар хампаһыытара Захар Винокуров саҥа таһаарыылаахтык үлэлээн эрэр кэмигэр түбэспитэ. Хампаһыытар сорох ырыаларын Лыткина куолаһыгар сөп түбэһиннэрэн суруйбута, оннук холобурунан "Эҕэрдэ ырыата" буолар.
1955 сыллаахха Варшаваҕа (Польша) буолбут V Аан дойдутааҕы ыччаттар уонна студеннар фестивальларыгар, Саха комсомолун аатыттан бастакы делегат быһыытынан, кыттыбыта. Варшаваҕа З. Винокуров айбыт "Эҕэрдэ ырыатын" толорбута. Ол кэннэ Москваҕа буолбут VI фестивальга кыттыыны ылбыта.
Музыкальнай тыйаатырга эгэлгэ партиялары толорбута.
Быһаарыылар
Суперайдол домини та тье
Куома Чааскын
Куома Бөтүрүөбүс Чааскын төрөөбүт-үөскээбит дойдута Таатта Уолбата (былыргынан IV Байаҕантай нэһилиэгэ). Кини 19-20-с үйэлэр алтыһыыларыгар олорон, үлэлээн ааспыт сорсуннаах булчут, айылҕаттан айдарыылаах эмчит, отоһут, көрбүөччү, олоҥхоһут, ойуун.
Аатын дьон сэрэнэн ааттыыллар
Төһө да оччотооҕу сэбиэскэй былаас норуот эмчиттэрин утарбытын, сабыта баттаабытын, боппутун-хаайбытын иһин, ытык кырдьаҕаска кистии-саба эмтэнэ кэлээччи син биир элбэх эбит. Оннооҕор оччолорго, сибээс мөлтөх, айан-сырыы сэдэх кэмигэр, соҕуруу куораттартан кытары истиһэн, кыһалҕалаахтар анаан-минээн кэлэллэрин туһунан кэпсииллэр.
Кырдьаҕас эмтиирэ, дьиҥэр, олус элбэх. Олортон сороҕун эрэ ааттаатахха, сүрэх-тымыр, ис-үөс, быар, оһоҕос, куртах, сүһүөх ыарыыларын, ньиэрбэ ыарыһахтары эмтиирин, хаампат дьону хаамтарарын туһунан, о.д.а. элбэхтэ суруллан турар. Курдары оборон, бохсуруйан, туос эмэгэттэри сыһыаран, түөннээн, хааннаан, илбийэн эмтиир, оту алҕаан биэрэр эбит.
Оҕонньор бу ураты айдарыытын, эмтиир кистэлэҥин туһунан кимиэхэ да кэпсии-ипсии сылдьыбатах. Арай ону, киниэхэ эмтэммит махталлаах дьон сэһэргээн, суруйан испиттэрэ үөрүүлээх.
Чүөмпэ
Чүөмпэ — күөл, өрүс дириҥ оҥхойо, эмискэ дириҥиир сирэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. «» Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Кабардино-Балкария
Кабардино-Балкария Өрөспүүбүлүкэтэ (Нууччалыы: Кабардино-Балкарская Республика; Кабарда-Черкестыы: Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ; Карачай-Балкардыы: Къабарты-Малкъар Республика) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Нальчик.
Балаҕан ыйын 1 1921 тэриллибитэ.
Географията
Өрөспүүбүлүкэ Хоту Хапхаас хайаларыгар баар.
Администрациянан араарыыта
thumb|240 px|right|Кабардино-Балкария хаартата
Көмө аат (тыл)
Көмө аат (служебное имя) - саҥа ирээтэ, тардыылаах аат буолар сүрүн суолтатын сүтэрэн, тардыылаах сыһыарыы, таһаарыы, туттуу түһүк халыыбыгар туттуллан, хайысха суолталаммыт тыл ааттанар.
Төрүт түһүккэ туран, бу тыллар барамай хайа эрэ өрүтүн, чааһын көрдөрөр суолталаахтар. Холобур, дьиэ ИННЭ, дьиэ КЭННЭ, дьиэ ҮРДЭ, дьиэ ИҺЭ, дьиэ ТАҺА, дьиэ ОЙОҔОҺО. Бу тыллар чопчу барамай өрүтүн көрдөрөр суолталара көмө аат буолаллар, оттон барамай чааһын, өлүүскэтин көрдөрөр суолталара тардыылаах аат курдук ылыныллар. Холобур, дьиэ ҮРДҮН тэлгэтэр. Хайа БЫАРЫГАР хаар билигин да сытар.
Көмө ааттар хайысха суолтатын сүтэрэн, кырамаатыка сыһыанын көрдөрөр түбэлтэлэригэр дьөһүөл буола кулуйаллар. Холобур, Кини эппитин ҮРДҮНЭН, истибэккэ дойдулаабыт.
1800-с
1800-с cыллар.
Наполеон сэриилэрэ
2000-с
2000-с сыллар.
Азия дойдулара балысхан сайдыылара, ордук Ииндийэ уонна Кытай
Алтан түөс
thumb|250px
Алтан түөс (хрустан, ) — кыра чөкчөҥөө, Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр. Евразияҕа үрдүк таастаах туундара зонатыгар, сорох сирдэринэн хайалар альпа курдарыгар уйаланар.
Виттенбург Павел Владимирович
Виттенбург Павел Владимирович (1884–1968) - геолог, хоту дойдуну үөрэтээччи, 1925-30 сс. Саха өрөспүүбүлүкэтин үөрэтэр Хамыыһыйа (КЯР) учуонай сэкэрэтээрэ.
Владивостокка көскө ыытыллыбыт поляк кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1905 сыллаахха реальнай училищены бүтэрэн баран Риигатааҕы политехническэй институукка киирбитэ, ол эрээри, устудьуоннар хамсааһыннарыттан сылтаан үөрэх тохтообута, ол иһин Германияҕа баран Тюбенген университетыгар киирбитэ. 1908 с. үчүгэй үөрэҕин иһин Уссурийскай кыраайга геологическэй матырыйаал хомуттара ыыппыттара. 1909 с. естественай наука докторун дипломын ылан Арассыыйаҕа төннүбүтэ. Петербурга үлэлээбитэ.
1925 сыллаахха Саха сирин бырабыыталыстыбатын көрдөһүүтүнэн ССРС наукатын академията Саха өрөспүүбүлүкэтин үөрэтэр Хамыыһыйаны (КЯР) тэрийбитэ. Бу хамыыһыйа учуонай сэкиритээринэн Виттенбург буолбута. Биэс сыл тухары хамыыһыйа бэрэстээтэллэрэ хаста да уларыйбыттара, онон Виттенбург сүрүн тэрийээччи быһыытынан сылдьыбыта. КЯР үлэһитэ Р. Ф. Геккер ахтыытынан «Павел Владимирович… суоҕа буоллар экспедиция үлэтэ итинник киэҥ далааһыннаах уонна өлгөм туһалаах буолуо суох этэ».
Кини аатынан Арҕаа Шпицберген арыыга хайа ааттаммыта (1913 с. норвегиялар экспедициялара ааттаабыт) уонна Ли-Смит арыытын соҕуруу өттүгэр тумул кини аатын сүгэр (30-с сс. сэбиэскэй картографтар ааттаабыттар).
Бороҥ
Бороҥ — хара уонна маҥан ыккардынан өҥ.
Саха таабырына: бороҥо куоппут — буруо.
Камчаткатааҕы Петропавловскай
Петропавловск Камчатскай - Камчаатка кыраайын киин уонна саамай улахан куората, Арассыыйа биир улахан байыаннай уонна стратегически наадалаах куората, улахан порт. Улахан Аэропорт Елизово.
Нэһилиэнньэтэ— 181 618 киһи. (2013). Россия Уһук Илин өттүгэр, Камчаатка тумул арыытыгар сытар. Куорат аттыгар Корякскай уонна Авачинскай вулкан хайалара баллар.
Россия Чуумпу океан флотун базалыыр сирэ. Куоракка икки университет, РАН ДВО вулканология уонна сейсмология института баар.
1740 сыллаахха иккис Камчатка экспедициятыгар арыллыбыта. Экспедиция икки хараабылын чиэһинэн -  «Святой Пётр» и «Святой Павел» холбоммутунан ааттаммыта
Шудра
Шудра - Индия төрдүс, саамай намыһах үктэлгэ турар ваарната (сороҕор сыыһа кааста дииллэр). Бу варнаҕа хара үлэһиттэр киирэллэр. Аан бастаан аарийдар сэриилээн ылбыт омуктара киирэллэр эбит. Упанайаанаҕа кыттар кыахтара суох буолан Веданы үөрэтэр кыахтара суох. Шудралар үөһээ араҥаларыгар сорох сири бас билээччилэр киирэллэр, алын араҥаҕа - тыытыллыбаттар.
Максвелл Джеймс Клерк
Наукаҕа Максвелл үлэлэрин суолтата
Максвелл тыыннааҕар молекулярно-кинетическай теорияны олохтооччунан биллибитин иһин, кини статистическай механиканы олоххо киллэрбит киһи буолар. Ол курдук 1878 сыллаахха, Максвелл ити термины дакаастаабыта. Ону таһынан хас да дьүһүнү булкуйан, эбэтэр сырдык көмөтүнэн таһаарыахха сөбүн эмиэ киллэрбитэ. Эбэн этэххэ, кини дакаастаабыт теорияларын билиҥҥэ диэри тутталлар, х-р эргийии түргэнин үөрэтиигэ Власов-Максвелл, Шредингер-Максвелл, Вигнер-Максвелл тэҥнээһиннэрэ.
Түмүккэ Лорд Рэлей тыллара: “Кэлэр көлүөнэ Максвелл сырдык электромагнитнай теориятыгар оҥорбут сүдү үлэлэрин саамай үрдүк ситиһиинэн ааҕыахтара»
Наҕараадалара
·      1854с. Смит бириэмийэтэ
·      1856с. Эдинбурскай Королевскай уопсастыба чилиэнэ
·      1857с. Адамс бириэмийэтэ
·      1860с. Румфорд мэдээлэ
Чысхаан
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
Максвелл Джеймс Клерк
Наҕараадалара
·      1861с. Лондонскай Королевскай уопсастыба чилиэнэ
·      1866с. Бейкеровскай лиэксийэ
·      1870с. Эдинбургскай университет литератураҕа Бочуоттаах дуоктара
·      1874с. Американскай ускуустуба уонна билим академиятын чилиэнэ
·      1875с. Американскай философскай уопсатыба чилиэнэ
·      1875с. Геттинскай билим академиятын кэриспэндиэн-чилиэнэ
·      1876с. Оксфордскай университет гражданскай быраабын Бочуоттаах дуоктара
·      1876с. Нью-йорскай билим академиятын Бочуоттаах чилиэнэ
·      1877с. Нидерланскай Королевскай билим академиятын чилиэнэ
·      1878с. Вольт бириэмийэтэ
·      1878с. Падуанскай университет Бочуоттаах физика дуоктара
Сүгүрүйүү
Кини аатын индуктивноһы кээмэйдээһиҥҥэ – мост Максвелла (катушка Максвелла) өйдөбүлүнэн киллэрбиттэрэ. Хомойуох иһин, кини оҕото суоҕа, кэргэнэ Кэтрин Мэри, өлөрүн чугаһыгар, Максвелл баайын – үлэлэрин Кавендишскай лабораторияҕа анаабыта. Ити харчыга олоҕуран Максвелл стипендията диэн төрүттэммитэ. Бу истипиэндийэни элбэх биллиилээх учуонайдар ылан тураллар. Ону таһынан 1961 сыллаахха Британскай физика института Максвелл аатынан физика уонна математика эдэр учуонайдарыгар аналлаах мэдээл уонна бириэмийэ олохтообута. 1977 сыллаахха Максвелл аатынан Фонд тэриллибитэ, бу кэнпириэнсийэҕэ физиктар, математиктар уонна инженердэр кытталлар.
Скульптуралара.
1931 сыллаахха алтынньы ыйга Вестминстерскай аббатствоҕа Майкл Фарадей уонна Джеймс Клерк Максвелл ааттарынан мемориальнай билиитэлэри арйбыттара. Максвелл профессор буолбутун чиэстиир сүүс сыллаах күнүгэр Маришаль колледжын картиннай галереятыгар кини бьюстун туруорбуттара. Скульптор Чарльз д, Орвилль Пилкингтон Джексон. 2008 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр Эдинбург уулуссатыгар, боруонсанан оҥоһуллубут, Максвелл статуйатын туруорбуттара, ааптар шотландия биллиилээх скульптора Александр Стоддарт.
Астрономическай эбийиэктэрэ
-       Венера планетаҕа баар саамай улахан хайа массива
-       Гавайаҕа баар саамай улахан субмиллиметровай диапазоҥҥа үлэлиир Максвелл телескоба
Максвелл аатын сүгэр тутуулар
-       Эдинбурскай университет, манна физика, математика уонна метереология салаалара бааллар.
-       Ватерлоо Лондонскай Кингс – колледж кампуһа.
-       Сэлфордскай университет уонна кэнсиэртинэй саалата.
-       2006 с. Эдинбурскай академияҕа Максвелл аатынан киин арыллыбыта.
Максвелл аатынан уулусса:
- Кавендиш лабораториятын аттыннааҕы уулуссаҕа Максвелл аатын иҥэрбиттэрэ.
Максвелл аатынан тэрээһиннэр:
- 2002 с. ВВС радиостанция “100 улуу британецтар” ыйытынньыгар Максвелл 91-с миэстэҕэ тиксибитэ.
- 2006 с. ВВС телеканал «Шотландия историятын саамай улуу түгэннэрэ» ыйытынньыгар Максвелл 4-с миэстэҕэ киирбитэ.
- 2006 с. Шотландияҕа уонна Аан дойду атын сирдэригэр Максвелл төрөөбүтэ 175 сылыгар киэҥ тэрээһин ыытыллыбыта.
- 2014 с. Nvidia видеопроцессорын архитектуратыгар Максвелл микроархитектура диэн аат иҥэриллибитэ.
Гаас кинетическай теорията.
Дуоһунаһын сүтэриитэ.
Сатурн тиэрбэстэрин тирэхтэрэ.
Авердиҥҥа үлэлээбит научнай үлэтигэр, Максвелл “динамическай волчогун” проектааһыныгар үлэлээбитэ. 1857 с. “Кембриджскай философскай уопсастыба үлэлэригэр” кини ыстатыйата тахсыбыта, онно “Фарадеевскай күүс тардыылара” (On Faradays lines of force),  электричество туһунан хас да сыллаах үлэтин түмүктэрэ киирбиттэрэ. Бу үлэтин, ити саас, хас да улуу британскай физиктара ыыталаабыта. Фарадейга бэйэтигэр эмиэ, ол түмүгүнэн, кэлин, бу икки улуу учуонайдар доҕордуу буолбуттара, суруйсаллара, санааларын атастаһаллара. Ити кэмҥэ өссө эбии биир үлэтинэн - геометрическай оптика буолбута. “Оптическай прибордар уопсай сокуоннара» диэн ыстатыйатыгар, табыллыбыт оптическай прибордар хайдах усулуобуйаҕа туттуллуохтаахтарын, үлэлиэхтээхтэрин туһунан түмүк анаалистарын киллэрбитэ. Максвеел бу үлэлэрин түмүгүн, бэйэтэ хаста да дакаастаан турар. Ол эрэн, сүрүн болҕомтотун, Максвелл бу кэмнэргэ Сатурн көлөөскөлөрүн тирэхтэригэр уурбута. 1855 с. Кембриджскай университет «Адамс бириэмийэтигэр” кыттыбыта.
Ток смещения.
Максвелл тэҥнэбилэ.
Фарадей уонна Томсон санааларыгар тирэҕирэн, Максвелл маннык түмүккэ кэлбитэ: “Магнетизм – айылҕаттан тардар күүстээх, онтон электрическай ток – киирии сүүстээх». Ону көрдөрөөрү механическай мадьыал оҥорбута. Малекулярнай эргимтэни магнитнай поле үөскэтэр, ол эргийэрин  “холостуой көлүөһэлэр” хааччыйалларын көрдөрөрө. Холостуой көлүөһэлэр электричествоны үөскэтэллэр уонна ол көмөтүнэн үлэлииллэр, түмүгэр электрическай ток үөскүүр уонна магнитнай поле тардарын күүһүнэн биир хайысхаҕа эргийэллэр. Ону Максвелл  “Буравчик быраабылата” термининэн наукаҕа киллэрбитэ. Бу арыйыыны аатырбыт физик Дж.Дж. Томсон “Физикаҕа Максвелл улуу кылаата”  диэн ааттаабыта. Бу түмүктэр 1861-1862 сс.элбэхтэ  “Физика күүстээх тардыыта”  ыстатыйаларынан бэчээттэммиттэрэ. Бу ыстатыйатыгар Максвелл, эргимтэ эйгэтэ Френель светоноснай эфиригэр майгынныырын ыйбыта. Ол түмүгүнэн сырдык электромагнитнай теориятын айбыта.1864 с. Тахсыбыт ыстатыйатыгар Максвелл сырдык түргэнэ уонна электромагнитнай охсуу түргэнэ биирдэрин дакаастаабыта.
2010-с
2010-с сыллар — 2010 сылтан 2019 сыл бүтүөр диэри.
Саҥа утарыта туруу: АХШ уонна кини союзниктара Кытайы уонна Арассыыйаны кытта атааннаһыылара
Саха таҥаһа
Хас биирдии норуот таҥаһа кини олорор сирин, култууратын уонна итэҕэлин көрдөрөр. Биһиги өбүгэлэрбит таҥастара саха материальнай култууратын чааһа буолар уонна тулалыыр эйгэлэрин, итэҕэллэрин кытта ыкса сибээстээх. Сахалар сир ийэҕэ итэҕэллэрэ — үрдүк майгылаах-сигилилээх уонна ырыҥалыыр өйдөөхтөрүн мэктиэтэ буолар. Биһиги өбүгэлэрбит култуурнай нэһилиэстибэлэрэ, сиэрдэрэ-туомнара, итэҕэллэрэ ордук чаҕылхайдык таҥастарын быһыытыгар, оһуорга уонна киэргэлгэ көстөр. Биһиги өбүгэлэрбит былыргы итэҕэллэринэн куһаҕан тыыннар киһиэхэ олус куһаҕаннык дьайыахтарын, араас ыарыылары аҕалыахтарын сөп. Ол иһин куһаҕан тыыны үүрүү, ыраастаныы уонна харыстаныы сиэрэ-туома баар. Үрдүк суолтаны таҥаска эмиэ уураллара. Таҥаска түһэриллибит оһуор киһи доруобуйатын уонна дууһатын харыстыырга көмөлөһөрө. Биһиги өбүгэлэрбит олохторо тулалыыр айылҕаны кытта ыкса сибээстээх этэ аһы-таҥаһы, улэҕэ туттар сэби-сэбиргэли: барытын айылҕа биэрэрэ. Ол иһин Саха норуотун төрүт таҥаһа материальнай култуура чааһа буоларын быһыытынан, кини итэҕэлин, сиэрин-туомун, айылҕатын, таҥаларын кытта ыкса сибээстээх.
1810-с
1810-с cыллар.
Саха таҥаһа
Саха таҥаһын бириэмэтинэн уонна олох-дьаһах уларыйыытынан икки бөлөххө араарыахха сөп:
1810-с
Саҕаланыыта уонна ортото - Наполеон сэриилэрэ
Саха таҥаһа
Таҥас киэргэлин тутула сахалар үс дойду баар диэн итэҕэллэриттэн тахсара:
Елизово
Елизово (Сахалыы тылынан: Элизово, Кытай тылынан: 埃利佐沃) - Камчаатка кыраайыгар баар биир син улахан соҕус куорат. Нэһилиэнньэтэ 40 тыһ курдук (2009).
Тарас Шевченко
Тарас Григорьевич Шевченко (Тарас Григорович Шевченко) — Украина аатырбыт поэта, уруһуйдьут.
1814 сыллаахха Киев губерниятын Моринцы сэлиэнньэтигэр крепостной бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
Дьоно эрдэ өлөннөр эрэйи-муҥу көрбүт, 16 саастааҕар хаһаайынын помещик Энгельгардт дьиэтигэр хамначчыт буолбут. Уол уруһуйга дьоҕурдааҕын көрөн Энгельгард Петербурга үөрэтэ ыыппыт. Онно аатырбыт нуучча худуоһунньуктара кинини сөбүлээннэр, помещигын кытта уһун кэпсэтии кэнниттэн көҥүлүн атыылаһан ылаллар.
1840—1847 сылларга Шевченко поэт быһыытынан тыллан тахсар. 1840 с. «Кобзарь» диэн ааттанан айымньыларын дьоҕус хомуурунньуга тахсар. 1842 с. «Гайдамактар» диэн саамай улахан айымньыта бэчээттэнэр. 1843 с. Шевченко көҥүл худуоһунньук степенин ылар.
1846 с. Киевка олорон Н.И. Костомаровтыын билсэр. Ол сыл Кирилл-Мефодий уопсастыбатын чилиэнэ буолар. Бу тэрээһин славян омуктара (ол иһигэр украиналар) сайдыыларынан үлүһүйэр эдэр дьону түмэр этэ. Куруһуок кыттыылаахтарын 10 киһини политика уопсастыбатын тэрийиигэ буруйдааннар тутан хаайаллар уонна араас сэмэҕэ тардыллаллар. Шевченко хоһооннорун иһин саамай ыардык сууттанар, Оренбург кыраайыгар саллаат быһыытынан ыытыллар, суруйар уонна уруһуйдуур бырааба быһыллар.
Өр кэмҥэ дойдутуттан ыраах, казарма олоҕор-дьаһаҕар олорор. 1857 с. Художестволар Академияларын вице-президена граф Ф.П. Толстой уонна кини кэргэнэ А.И. Толстая көрдөһүүлэринэн босхолонор. Көскө сылдьыы, арыгылааһын ыар содула суруйааччыны түргэнник айгыраппыттара. Ойох ыла сылдьыбыта туһалаабатаҕа (актриса Риунова, бааһынайдар Харита уонна Лукерья). 1859 с. Шевченко дойдутугар сылдьыбыта, Днепр үрдүгэр уһаайба ылар санааламмыта. Ол да буоллар манна олороро табыллыбатаҕа. Бу сылларга суруйарын да уруһуйдуурун да быраҕан, оччо күттүөннээҕи оҥорботоҕо. Өлүөн аҕай иннинэ украиннныы учебниктары оҥорууннан дьарыктанан испитэ. 1861 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр өлбүтэ.
Үгүс айымньыларын критиктар оччо күүстээҕинэн аахпаттар эбит, чыпчаалынан «Кобзарь» диэн бастакы кинигэтин билинэллэр. Тас көстүүтүнэн дьоҕуһун иһин, «Кобзарь» ис тутулунан уустук уонна баай дииллэр. Биир өттүнэн Украина бөлөһүөгэ Сковорода уонна норуот кобзаардарын дьайыыта биллэр, иккис өттүнэн — Мицкевич, Жуковскай, Пушкин уонна Лермонтов поэзияларын дьайыыта көстөр.
Эльгэ (өрүс)
Эльгэ өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 394 км., тардыытын иэнэ 68200 км².
Черскэй хайаларын систематыгар баар Эльгэ хаптал хайалаах сиринэн устар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 120 м³. Тардыытыгар 3700 күөл баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн Улахан Сэлэрикээн (140 км.) уонна Айааба (125 км.), хаҥас өртүттэн Тобычаан (108 км.) уонна Утачаан (150 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арассыыйа субъектарын кодтара
Арассыыйа субъектарын кодтара
thumb|850px|center|Арассыыйа субъектара
Тиһиккэ субъектар Арассыыйа Төрүт сокуонун 65-с ыстатыйатыгар ыйыллыбытынан бэриллэллэр: өрөспүүбүлүкэлэр, кыраайдар, уобаластар, федерация таһымнаах куораттар, автономиялаах уобаластар, автономиялаах уокуруктар, эбии. Субъектар истэригэр алпабыытынан наардаммыттар. Код бэрээдэгэ урукку РСФСР 1978 сыллааҕы Төрүт сокуонугар олоҕурар (1992 сыл ахсынньы 10 күнүнээҕи туругунан).
Регионнар силбэһиилэрэ
2005 сыл муус устар 17 күнүгэр Таймырскай (Долгано-Ненецкэй) автономнай уонна Эвенкийскай автономнай уокуруктары холбоон Красноярскай кыраайы тэрийии туһунан референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2007 сыл тохсунньу 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута.
2005 сыл алтынньы 23 күнүгэр Камчатскай уобалаһы уонна Корякскай автономнай уокуругу холбоон Камчатскай кыраайы тэрийии туһунан референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2007 сыл от ыйын 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута.
2006 сыл муус устар 16 күнүгэр Усть-Ордынскай Бурятскай автономнай уокуругу Иркутскай уобалаһыгар холбуурга референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2008 сыл тохсунньу 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута.
2008 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Читинскай уобалас уонна Агинскай Бурятскай автономнай уокурук холбоһон Забайкальскай кыраай тэриллибитэ.
Төһө ахсаан аат (тыл)
Төһө ахсаан аат (quantifier, quantitative determiner) барамай (өйдөбүл) чопчу ахсаанын эбэтэр чыыһыланы бэлиэтиир уонна ТӨ¤Ө? ХАС? Диэн ыйытыыга хоруйдуур: биэс, алта, уон, сүүс, мөлүйүөн, алта уон, алта уон ордуга икки.
Төһө ахсаан аат тулунан уонна суолтатынан ахсаан аат бары араастарыгар төрүт олох буолар.
Саха тылын төһө ахсаан аата атын түүр омуктар төһө ахсаан ааттарын кытта, сүнньүнэн, сөп түбэһэр.
Төһө ахсаан ааттан ахсаан аат атын араастара үөскүүллэр.
Ыарҕа
thumb|200px
Аарийдар
Аарийдар (был.-инд. ā́rya-, airya-, ) — билиҥҥи Ираан уонна Хотугу Индия сирдэригэр биһиги эрабыт II—I тыһ. сылларыгар олоро сылдьыбыт омуктар. Бу омуктар тылларыттан билиҥҥи индоевропейскай диэн ааттанар тыллар бөлөхтөрүгэр киирэр Соҕуруу Азия тыллара тахсыбыттар.
Ыарҕа
Ыарга — 1) карликовая березка; 2) ерник из карликовой березки.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
2020-с
2020-с сыллар — 2020 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 2029 сыл ахсынньы 31 күнүгэр дылы
Йаанка Купаала
thumb|Йаанка Купаала Йаанка Купаала (Я́нка Купа́ла, дьиҥнээх аата Ива́н Домини́кович Луце́вич, Іва́н Даміні́кавіч Луцэ́віч; 1882—1942) — белоруус поэта, драматуура, публицииһэ.
Олоҕун олуктара
Беларусь Минскэй уобалаһыгар Вязынка дэриэбинэҕэ (билигин Молодечно оройуона) бэс ыйын 25 күнүгэр (эргэ истиилинэн от ыйын 7) 1882 сыллаахха Доминик Онуфриевич уонна Бенигна Ивановна Волосевич Луцевичтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
Төрөппүттэрэ дьадайбыт белорус шляхтатын ууһуттан төрүттээхтэр этэ.
Пьесалара
Купала Я. Летчик и хлопчик [Хлопчык і лётчык]. Пер. М. Голодный. // Алданский рабочий. 1 мая 1937. С. 6. Купала Я. Народнай сэрии туhунан. // Советскай оҕолорго. [Тылб. ред. М. Г. Бурцева]. Якутскай. 1942. С. 21-32. Купала Я. Сталин туhунан мин бу бастыҥ ырыам. [Аб Сталіне – сейбіту песьня мая] // Эдэр большевик. Ахсынньы 25 к. 1949 с. Купала Я. Кимнээх иhэллэр? Тылб. Моисей Ефимов. // Эдэр коммунист. От ыйын 14 к. 1978 с. Купала Я. Кимнээх иhэллэр? Тылб. Моисей Ефимов. // Кыым. Атырдьах ыйын 20 к. 1978 с. Купала Я. Тарак ҥии ҥэндэн? Тылб. Василий Лебедев. // Кыым. Атырдьах ыйын 20 к. 1978 с. Купала Я. Тарак ҥии ҥэндэн? Пер. Васіль Лебедзеў. // Янка Купала “А хто там ідзе?” На мовах свету. Да 100-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы. Мінск. 1982. С. 134. Купала Я. Кимнээх инэллэр? Пер. Майсей Яфімаў // Янка Купала “А хто там ідзе?” На мовах свету. Да 100-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы. Мінск. 1982. С. 140.
Купала Я. Тарак ҥии ҥэндэн? Пер. Васіль Лебедзеў. // Янка Купала “А хто там ідзе?” На мовах свету. Да 100-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы. Мінск. 1982. С. 134. Купала Я. Кимнээх инэллэр? Пер. Майсей Яфімаў // Янка Купала “А хто там ідзе?” На мовах свету. Стагоддзе з дня нараджэння Янкі Купалы 1882-1982. Мінск. 1983. С. 134. Купала Я. Баҕа санаа. [З кутка жаданьняў]. Тылб. Николай Дьяконов. // Эдэр коммунист. Сэтинньи 26 к 1986 с. Купала Я. Аҕа дойду” [Бацькаўшчына]. Тылб. Николай Дьяконов. // Хотугу Сулус. № 11. 1986 с. С. 3. ---   Извещение о смерти народного поэта Белоруссии Янки Купалы. // Алданский рабочий. 3 июля 1942. С. 1. О похоронах народного поэта БССР Янки Купалы и установлении его семье персональной пенсии. // Алданский рабочий. 3 июля 1942. С. 1. Федосеев И. Янка Купала юбилейыгар. // Эдэр коммунист. От ыйын 14 к. 1978 с. Белорус норуотун ырааhыта // Кыым. № 196. Атырдьах ыйын 20 к. 1978 с. Кошечкин С. “В песне живу...” К 100-летию со дня рождения Янки Купалы. // Северная заря. Усть-Нера. 6 июля 1982. С. 3. Баркоўскі А. Янка Купала і Якуція. Да 120-годдзя з дня нараджэння песняра. // Кантакты і дыялогі. № 5-6. Мінск. 2002. С. 6-12.
1820-с
1820-с cыллар — 1820 сылтан 1829 сылга диэри.
Нуучча-Перс сэриитэ (1826—1828)
Куллуруут
мини|Куллуруут Куллуруут (, Мородунка) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ тарҕаммыт бадараан көтөрө, туундараҕа эрэ көстүбэт.
Үрдэ хараҥа эбирдээх бороҥ өҥнөөх. Өрөҕөтө үрүҥ, түөһүгэр хараҥа туора дьураалардаах. Тумса уһун, үөһэ диэки иэҕиллибит. Атаҕа араҕас. Цевкатын уһуна 32 мм кылгас. Тыһыта атыырыттан дьүһүнүнэн уратыта суох.
Атыыра кынатын уһуна 121—134 мм, ыйааһына — 51-83 г. Тыһытын кынатын уһуна — 123—136 мм, ыйааһына — 48-76 г.
Рабиндранат Тагор
Рабиндранат Тагор (রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর) (Ыам ыйын 9, 1861 – Атырдьах ыйын 7, 1941) диэн Бенгали полимата. Поэт, ойуулааччы, драматург, суруйааччы, үөрэҕирии үлэhитэ, социал реформатор, омугумсук, эргиэн салайааччы уонна композитор этэ. Кини үлэлэрэ Бенгали литературатын уонна музыкатын XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX үйэ саҥатыгар сайыннарбыттара. Азия бастакы Нобель лауреата буолар, 1913 с. Нобель литература бирииhин кыайыылааҕа.
Тагор бастакы поэмаларын аҕыс саастааҕар суруйбута. Уон алта саастааҕар, Bhanushingho ("Күн хахайа") диэн псевдоним ылыммыта, бастакы кэпсээннэрин уонна драмаларын 1877 с. суруйбута. Кэлин олоҕор Тагор Британия салалтатын булгуччу утарбыта уонна Индия тутулуга суох буолуу хамсааhынын өйөөбүтэ.
Тагор политика уонна тус олох темаларыгар романнары, кэпсээннэри, ырыалары, үҥкүү драмаларын уонна эсселары суруйбута. Ордук биллиилээх үлэлэринэн буолаллар Gitanjali, Gora уонна Ghare-Baire. Кини хоhоонноро, кэпсээннэрэ уонна романнара ритм лиризмнаахтар, кэпсэтии тыллаахтар, санааҕа ылларбыт натурализмнаахтар уонна философия сорунуулаахтар, аан дойдутааҕы уруйдааhыннаахтар. Тагор онтон ураты Бенгали дьоҕурун классик Индия быhыыларыттан тэйитэн сайыннарбыт култуура реформатора буолар. Кини икки ырыата Баҥладеш уонна Индия ил өрөгөй ырыалара буолбуттара: Amar Shonar Bangla уонна Jana Gana Mana.
Киин Азия
Киин Азия (Центральная Азия) — Азия киинигэр баар оройуон. Киин Азия5а хас да дойду киирэр, холобур, Казахстаан уонна Монголия киирэллэр. Онно сүүнэ улахан хаптал-хайалар, нагорьелар холбоһолбу-солбу сыталлар, ыаллыы территорияларыттан баараҕай сис-хайаларынан араарыллаллар. Киин Азияны рельебинэн икки чааска үллэриэххэ сөп. Соҕурууҥу чааһын муора таһымыттан 4500 м үрдүктээх киэҥ Тибет нагорьета ылар. Сиргэ атын ханнык да нагорье итиччэ улахан үрдүгэ суох. Нагорьены бары өттүнэн итиннээҕэр өссө үрдук сис-хайалар тулалаан тураллар. Сис-хайалар нагорьены бэйэтин эмиэ быһа охсон ааһаллар. Күүстээх тыаллардаах, тымныылардаах кураан, хаҕыс климат хайалары түргэнник алдьатар. Кырыылаах бытархай таас, бөдөҥ, бытархай үлтүркэйдэр хайалар тэллэхтэригэр дьапталлаллар, сир ньуурун сыыйа дэхсилииллэр.
Киин Азия хоту өттүнэн намтыыр, ол эрээри онно да сир ньуура муора таһымыттан 1200 м үрдүк. Уобалас ити өттө Тибеттэн Куньлунь сис-хайатынан араарыллар. Онно Гоби кураацы куйаар сытар. Ити туойдаах, таастаах сүүнэ киэҥ куйаар сорох сирдэринэн кырыылаах бытархай, мүлүктэй тааһынан бүрүллэр.
Киин Азия климатын сүрүн уратыта – тосту континентальнай – уобалас географическай балаһыанньатыттан, рельебиттэн тутулуктаах. Уобалас кыһына тымныы, сайына куйаас. Температуралар сууккатааҕы халбаҥнааһыннара олус улахан. Күнүс температура 30℃ тиийэ үрдүүр, оттон түүн таастар, сэдэх үүнээйилэр кырыа булаллар. Салгын муҥутуур температураларын сыллааҕы амплитудалара өссө ордук улахан, күүстээх тымныыларга кыра өрүстэр түгэхтэригэр тиийэ дөйө тоҥоллор. Ол оннугар сайын 40℃ тиийэ кэриэтэ куйаас буолар. Үрдүк сис-хайалар Киин Азияҕа океаннартан сииктээх салгын маассата киириитин мэһэйдииллэр. Сис-хайалар эниэлэригэр аҕалыллар сөҥүү түһэр. Гобига сөҥүү итиннээҕэр арыый элбэх. Киин Азияҕа өрүстэр аҕыйахтар. Уобалас кытыыларынааҕы океан диэки хайыспыт сис-хайалар эниэлэригэр эрэ балачча элбэх сөҥүү түһэр, итилэртэн Азия бөдөҥ өрүстэрэ – Хуанхэ, Янцзы, Меконг – саҕаланаллар. Кыра өрүстэр кумахха иҥэн сүтэллэр эбэтэр сүүрүгүрбэт күөллэргэ түһэллэр. Күөллэртэн сорохторо сөҥүү түһүүтүттэнибиэрэктэрин линиятын уларыталлар. Онуоха холобурунан Лобнор күөл буолар.
Киин Азия улахан өттө уулаах бассейннарга киирсэр. Киин Азия – бу сүүнэ улахан кураайытыҥы, кураацы куйаардар киэлилэрэ. Итилэр дьадаҥы, сэдэх үүнээйилээхтэр, сүүһүнэн километры тайыыллар. Гоби сөҥүү арыый элбэхтик түһэр илин, хоту өттүлэригэр эрэ кураанах стептэр бааллар. Саамчай иччитэх, сылдьарга эрэйээх кураайы куйаар – Такла-Макан – үксүгэр кумах барханнар кирээдэлэрэ буолан сытар.
Киин Азияҕа монголлар, китаецтар олороллор. Сэдэх нэһилиэнньэ үксүн сүөһүнү – барааннары, сылгылары – иитиинэн дьарыктаналлар. Кыһын хаар аҕыйахтык түһэр буолан, сүөһүнү сыла быча мэччитэллэр. Оазистарга,өрүстэр хочолоругар эрэ сэлиэһинэйи, дьэһимиэни, араас оҕуруот астарын үүннэрэллэр.
Кырбас-бараах
Кырбас-бараах (нуучч. кулик-воробей)
2030-с
2030-с сыллар.
Тымныы Хайа
Тымныы Хайа (нучч. Гора Морозная) - Елизово куорат биир улахан курортнай зоната буолар.
Үллэһик ахсаан аат (тыл)
Үллэһин аахсаан аат барамай хастыы буоларын бэлиэтиир уонна ''хастыы? төһөлүү?'' диэн ыйытыыга хоруйдуур.
Үллэһик ахсаан аат төһө быһаарыы, сиһилии, туһаан, толоруу буолан туттуллар: биһиги БИЭСТИИ күн үлэлээтибит, паартаҕа ИККИЛИИ оҕо олорор; УОНАЧАЛЫЫТТАН тахса, ОТУТТУУГА чугаһаабыт.
Үллэһин ахсааҥҥа –ТА сыһыарыы эбиллэн, хайааһын хастыыта буоларын эбэтэр барамай хастыыга үллэриллэрин бэлиэтиир. Холобур, Бары БИИРДИИТЭ, БИЭСТИИТЭ биэриҥ.
Пегаас
мини|[[Познань куоракка опера дьиэтин үрдүгэр турар Пегаас]] мини|Харьковка [[Пушкин Пегааһа]]
Пегаас (Πήγασος) былыргы гириэктэр миифтэригэр — кынаттаах ат, муузаллар таптыыр харамайдара.
Биир барылынан Горгона Медуза Посейдонтан төрөппүт. Иккис барылынан Медуза сиргэ таммалаабыт хааныттан үөскээбит.
Ат акыйаан кытылыгар төрөөбүтүн иһин Пегаас диэн ааты иҥэрбиттэр (гириэктии «дохсун сүүрүк»). Тыал курдук үргэнник көтөр дииллэр эбит. Үһүйээн быһыытынан турар сирэ Коринф куоракка баар үһү; хайаларга олохтоох эбит, үксүн Фокидаҕа Парнаас хайатыгар уонна Беотияҕа Геликон хайаҕа баар буолар эбит.
Тарабукин Николай Саввич
200px|thumb|right|Тарабукин Николай Саввич Тарабукин Николай Саввич (24.10.1910—14.12.1950) — эбээн литэрэтиирэтин төрүттээччитэ, эбээн бастакы суруйааччыта, эбээн болкулуорун чинчийээччи. Эбээн литэрэтиирэлии тыла олоҕурарыгар, эбээн омуга сайдарыгар сүдү улахан кылааты киллэрбитэ.
Олоҕун олуктара
1910 сыллаахха Элгэс улууһун (билигин Муома улууһа) Муома нэһилиэгин Эһэлээҕэр Бадьырыаха өрүс баһыгар 1910 сыл алтынньы 24 күнүгэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ көс олохтоох эбээн дьоно. Кыратыгар тулаайах хаалан, эбэтигэр иитиллибит.
1937 с. — Ленинградтааҕы Хотугу норуоттар Институттарын бүтэрбитэ.
Икки сыл Усуйаана оройуонун Сиэлэннээх оскуолатыгар учууталлаабыта.
1940 сыллаахха төрөөбүт нэһилиэгэр төннүбүтэ, культурно-массовай, хаһаайыстыбаннай үлэҕэ сылдьыбыта. Дьокуускайдааҕы тыл уонна культура Институтун үлэһитин быһыытынан, эбээн фольклорун хомуйбута. Итини тэҥэ, хоһоон суруйара.
1950 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Эһэлээх нэһилиэгэр Хабдьылаахха өлбүт.
Айар үлэтэ
Литератураҕа бастакы холонуутун Ленинградка үөрэнэр сылларыгар саҕалаабыта. Николай Тарабукин үлэлэрэ дириҥ ис хоһоонноох, сүрдээх судургу курдук эрээри киһи ис дууһатын, уйулҕатын хамсатар. Биир оннук айымньыта «Оҕо эрдэхтээҕим» автобиография хабааннаах сэһэнэ.
Эльгэ хаптал хайалаах сир
Эльгэ хаптал хайалаах сир. Черскэй хайаларын уонна Верхоянскай сис икки ардыларынан сытар хайа массива.
Соҕуруу, арҕаа уонна хоту өртүлэриттэн Алдан өрүс уҥа салаатын Томпо салаалара бастаахтар, илин өртүгэр Индигир өрүс хаҥас салаалара бастаахтар.
Иэнэ 30000 км² кэриҥэ. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1590 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ.
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Аквила
Аквила (сороҕор Акуила эбэтэр өссө Л’Акуила) диэн Италия дойдутугар баар куорат. Дьонун ахсаана 70 000 киһи.
Сир хамсааһына
2009 сыл муус устар 6 күнүгэр куоракка 6,3 магнитудалаах сир хамсааһына буолбута, 280 киһи олоҕо быстыбыта.
Биллэр дьоннор
Аквила куораттан арҕаа дойдуларга биллэр поп-ырыаһыт Мадонна (Луиза Вероника Чикконе) дьонноро төрүттээхтэр.
Элгээн
Элгээн — 1) улахан өрүс тас үөһэ быстан күөллүйбүтэ; 2) кыра өрүс, үрэх сүнньэ тоҕойдоон быа тиэрбэһин курдук эргиири онорбута быстан күөл буолбута. Т. к.: элгэн (эбэҥк.) — бурулҕан, балык тохтуур уута, чүөмпэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
2040-с
2040-с сыллар.
1830-с
1830-с cыллар.
Күөнтэ
Күөнтэ өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 247 км., тардыытын иэнэ 43800 км².
Сунтаар Хайата сискэ бастаах уонна Өймөкөөн үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 104 км² уопсай иэннээх 3400 күөл баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн 'Агайакаан' (160 км.), хаҥас өртүттэн Сунтаар (184 км.) уонна Бүрүнгээдэ (207 км.)
Хакаас тыла
Хакаас тыла — Хакаастар тыллара, түрк омуктар тылларыгар киирсэр, өссө биир аата тадар тыла.
Үксүнэн Хакасия республикатыгар туттуллар уонна Красноярскай кыраай Шарыповскай улууһугар, кыралаан Тыва республикатыгар.
Хакас тылынан саҥарааччы ахсаана 42 604 киһи (ити 2010 сыллаах перепись түмүгүнэн). Хакас тыла түөрт диалекка арахсар: Литератураҕа үксүн саҕай уонна качинскай диалектар тутуллаллар.
1924 сыллаахха кириллицаннан сурукка-бичиккэ туттуллар буолбут, 1929 сыллаахха латиницаҕа уларыйа сыдлдьыбыта биллэр. Төттөрү 1939 сыллаахтан кириллицаҕа көспүт, эбии 6 буукуба киирэн биэрбит ÿ, ӧ, ң, ғ, і, ӌ.
Хакас тылынан Хабар диэн хаһыат тахсар.
Саха тылыгар сүрдээх маарынныыр тыл буолар. Холобура, сон үрдүнэн курга (хак. хур) кыыннаах быһах туттараллар эбит ( хак. пычах кыны). Сон саҕатын мойдрык диэн ааттыыллар эбит, сахалар моойторук диэннэригэр маарынныыр.
Саа сэбиргэлин ырытан көрдөххө, эмиэ элбэх тэҥ баара биллэр. Холобура, сахалыы кустук, хакастыы хосто диэн ааттыыллар эбит. Сахалыы оноҕос, хакастыы соган. Ухчааннан туталлар эбит (ох саа - сахалыы); чаачах - хакастыы, чаачар саа - сахалыы. Кирис, саадах диэн тыллар биирдэр эбит. Хуннар курдук сахалар да, хакастар да оноҕосторугар хотой эбэтэр боруллуо куорсунун тутталлар эбит. Саха кылыһа хакас омук хылыс «сабля», «мечь» диэннэрин кытары чугас.
Биир дьикти саха уонна хакас омугар баар тылынан барахсан диэн тыл буолар. Хакастыы ити тыл парасхан диэн буолар. Өйдөнүүтэ биир бедняжечка диэн. Ол гынан баран хакас тылын саҕай диалегар парахсан диэн туттуллар эбит.
Самартай хочото
Самартай диэн хочо аата. Илин Хаҥалас улууһа.
Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара
Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара 1993 сыл ахсынньы 12 күнүттэн 1997 сыл ахсынньы 28 күнүгэр дылы үлэлээбиттэрэ.
Өссө көр
Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара
Камчаатка (тумул арыы)
thumb|160px
Камчаатка тумул арыыта - Арассыыйа улахан тумул арыыларыттан биирдэстэрэ. Камчаатка Камчаатка кыраайа тайаан сытар.
Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ
Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ (мак. Република Северна Македонија, Republika Severna Makedonija) диэн Балкан тумул арыытыгар баар дойду. Кирбиилэhэр Сербиялыын уонна Косовалыын хоту, Албаниялыын арҕаа, Грециялыын соҕуруу уонна Болгариялыын илин.
Хомуур ахсаан аат (тыл)
Хомуур ахсаан аат –ЫА, -ЫАН, -ЫАЙАХ сыһыарыыларынан үөскүүр.
Атын түүрдүү тылларга хомуур ахсаан аат барыларыгар баар уонна –АУ, -ЭҮ сыһарыылаах. Былыргы түүр тылыгар –АБУ, -ГҮ көрүҥнээҕэ.
Хомуур ахсаан аат –ЫА сыһыарыытыгар аат тыл куччатар –ЙАХ сыһыарыыта эбиллэн, -ЫАЙАХ халыып үөскээбит быһыылаах.
2050-с
2050-с сыллар.
1840-с
1840-с cыллар — 1840 сылтан 1849 сылга диэри.
Чөкчөҥө
Чөкчөҥө эбэтэр Чөкчөҥөө (, Фифи) - Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус көтөр.
Көхсө хараҥа, үрүҥ эбирдээх. Хабарҕата, өрөҕөтө уонна кутуругун анна үрүҥ. Түөһэ уонна моонньо бороҥ.
Рошане Зафар
Рошане Зафар (Roshaneh Zafar; төр. Лахор, Пакистан) — пакистан урбаанньыт дьахтара уонна менеджер, Kashf Foundation уонна FINCA Microfinance Bank Limited тэрийээччитэ уонна салайааччыта;  түмэткэ, дьахталлар бырааптарын уонна кыахтарын кэҥэтиигэ  хас да аан дойдутааҕы бөлөхтөр уонна бырабыыталыстыбаннайа суох тэрилтэлэр дириэктэрдэрин сэбиэтин чилиэнэ.
Биографията
Рошане Зафар Пакистааҥҥа Лахорга биллэр интеллигент дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Кини аҕата — табыллыылаах юрист уонна консультаан.
Рошане Зафар Уортон биизинэс оскуолатыгар экэниэмикэ уонна финаанстар уобаластарыгар бакалаавр уонна Йель үнүбүрсүтүөтүгэр аан дойду экэниэмикэтин сайдыытын уобалаһыгар магистр истиэпэннэрин ылбыта.
Ити кэмҥэ кини Пакистааҥҥа бастакы дьахталларга аналлаах Bedari криизис киинин олохтоһооччунан буолбута.
Икки ыйдаах тэтимнээх чинчийии кэнниттэн Зафар тэрилтэтин биизинэс-моделын Пакистааҥҥа сөп түбэһиннэрэргэ быһаарыммыта.
1996 сыллаахха Зафар Пакистааҥҥа кэммиэрсийэтэ суох Kashf Foundation тэрилтэни тэрийэн салайбыта, ити тэрилтэни кытта кини инники карьерата ситимнэммитэ.
Сотору кэминэн Kashf Foundation клиеннара  депозиттарга наадыйбыттара. Ол эрэн Пакистаан сокуона микрокредит тэрилтэлэригэр дьонтон үп ылаларын бобор.
ити кыһалҕаны быһаараары Рошане Зафар Kashf Microfinance Bank тэрийэн салайбыта, 2013 сыллаахха сэтинньигэ аата уларыйбыта - FINCA Microfinance Bank Limited.
Награадалара уонна премиялара
Түмэт урбаан уобалаһыгар уонна дьахталлары сайдыыларыгар үлэлэһэрин иһин Рошане Зафар хас да наҕараада уонна бириэмийэни ылбыта.
2005 сыллаахха кини Пакистаан бэрэсидьиэниттэн судаарыстыба биир үрдүкү наҕараадатын Tamgha-e-Imtiaz ылбыта.
1997 сыллаахха Зафар Ашока пуонда бастакы стипендиаттарыттан биирдэстэрэ буолбута, кэлин Шваб пуондатынан (2003 ) уонна Сколл пуондатынан (2007 ) сыл түмэт урбаанньытынан ааттаммыта.
Балык сыттаах сиик тэллэйэ
thumb|250px
Балык сыттаах сиик тэллэйэ (Russula xerampelina, Сыроежка буреющая, эбэтэр селедочная) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.
Сэбирдэхтээх уонна инньэлээх ойуурдарга Саха сиригэр тарҕанан үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 5-12 см. Бастаан көппөҕөр, онтон хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. хараҥа-кыһыл, килэбэчийбэт. Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ, онтон араҕас. Баттаатахха олива өҥнөнөр, чараас. Этэ: үрүҥ, селедка сыттаах. Өҥө алдьаттахха хараҥарар, үүтэ суох.
Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Наһаа минньигэс тэллэй. Араас бүлүүдэ оҥороллор.
Элэһин
Элэһин - кумах, кумах сир. Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар "улахан үрэх тардыытыгар сытар кумах, кумах сир" дэнэр, ол аата нууччалыы пляж диэн өйдөбүлгэ чугас.
Тэҥнии көр: элсен (бур.) — кумах; элс, элесун, элсэн манхан (калм., монг.) — кумах томтор, кумах арҕас (бархан).
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Бүтүн көрдөрөөччүлээх степень
Күн маассата кг, оттон водород атомын маассата —  кг тэҥин справочнай литератураҕа булан көрүөххэ сөп. 10^{30} диэн суруллуу отут хас биирдиитэ уоҥҥа тэҥнэһэр төгүллээччилээх үөскэми көрдөрөр.