cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ферн тыатын хочото: бүтэһик ферн тыата
Ферн тыатын хочото: бүтэһик ферн тыат (FernGully: The Last Rainforest) — мультик, ырыалаах фэнтези жанрдаах мультикпликационнай айымньы буолар. 1992 сыллаахха Аустралиа дойдутугар аналоговай көрдөрүүгэ тахсар, айыллар, 1993 цифровой уратыта Америкаҕа тахсар. Kroyer Films тэрилтэ айымньыта буолар. Тарҕаныллар дистрибьютора 20th Century Fox.
Сүжета
Арай биирдэ тыаҕа фейалар олорбуттар, ферн тыаны харабыллааччылар. Онно тыа кэрдээччилэрэ кэлэн айылҕаны алдьаталлар...
Түмүгэ
Киһи моральнай, экологическай иитиитин төрүттүүр айымньы буолар. Оскуола оҕолоругар көрдөрөргө сүбэлэнэр.
Аватар киинэ ис хоһоонун бу мультиктан ылбыт буолуон сөп.
Наполеон Бонапарт
мини|Наполеон Бонапарт 1812 сыллаах мэтириэтэ Наполеон Бонапарт (Боронсуустуу: Napoléon Bonaparte, Италия тылынан: Napoleone di Buonaparte; 15 атырдьах ыйа 1769 – 5 ыам ыйа 1821), Франция байыаннай уонна политика лиидера этэ. Кинини өссө Наполеон I диэн ааттыыллар. XIX үйэ Европа политикатын толору уларыппыта.
Корсикаҕа төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ Италия бочуоттаах дьиэ кэргэнтэн тахсаллара. Францияҕа офицерга үөрэммитэ,Бриенна университетыгар,онтон Париж военнай университетыгар. Бастакы Франция революциятын кэнниттэн олус суолталаах буолбута. Бастакы коалицияны салайбыта, Купдетат кэнниттэн Франция бастакы консула буолбута. Биэс сылынан Франция Сенаата кинини Императорынан биллэрбитэ. Кини салайар бириэмэтигэр Франция хас даҕаны сэрии нөҥүө ааспыта. Ону Наполеон сэриилэрэ диэн ааттыллар. Хас даҕаны улахан сэриини кыайан баран Франция оруола Европа континеныгар сүдү улааппыта. Ол да буоллар араас ньымаларынан былааһы тутан хаалбыта, ол курдук сорох эйэ дуогабардары алдьатан сэрии саҕалаабыта уонна кыайбыт сирдэргэ доҕордорун уонна дьиэ кэргэниттэн дьону олордубута.
1812 сыллаахха Наполеон Арассыыйа утары сэриитин саҕалаабыта, ол сэрии Наполеон туругун олус күүскэ уларыппыта. Кини аармията Арассыыйаҕа олус күүскэ сааххаламмыта, ол кэнниттэн кыаттарыылар саҕаламмыттара, ол курдук Лейпциг кыргыһыытыгар Алтыс Коалицияҕа кыаттарбыта. Сыл буолан баран Коалиция Францияны атаакалаабыта. Коалция Наполеону Эльба арыытыгар ыыппыта, сыл буолбакка кини онтон куоппута. Ол гынан баран Ватерлоо кыргыһыытыгар эмиэ кыаттарбыта. Кэнники алта сылы Сибэтиэй Елена арыытыгар ыытыллыбыта уонна онно ис раагыттан өлбүтэ. Сорох историктар кинини дьааттаабыттар диэн саныыллар.
Наполеон кампаанияларын байыаннай оскуолаларга киэҥник үөрэтэллэр. Кинини тираан диилэр, ол гынан баран кини сэрииттэн ураты дьыалаларга ордук элбэҕи ситиспитэ, ол курдук кини гражданская кодексынан Европаҕа саамай прогрессивнай этэ, өссө кини Франция банкын тэрийэн улахан инфляцияны тохтоппута, өссө лицейдары тэрийэн уонна наука сайдарыгар көмөлөспутэ.
Windows 98
Windows 98 (кодовай аата Memphis), Microsoft 1998-1990 сылларга туттубут операционнай системата. Саха Сиригэр оччолорго киэҥник биллибитэ.
Кини иннинэ Windows 95, кэнниттэн Windows XP.
Жан-Жак Дессалин
Жан-Жак Дессалин (Janjak Desalin, Jean-Jacques Dessalines, балаҕан ыйын 20, 1758 — алтынньы 17, 1806) — Гаити тутулуга суох судаарыстыбатын олохтооччу, дойду бастакы салайааччыта, наассыйа дьоруойа. Гаитини хара тириилээхтэр дойдуларынан биллэрбитэ.
Кулуттар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт, Жак диэн аатынан сүрэхтэммит, бастаан иччитин аатынан Дюкло диэн араспаанньалаах эбит, кэлин Дессалин диэн креол атыыласпытын кэннэ кини араспаанньатын ылбыт.
Гаити өрөбөлүүссүйэтин иннинэ Киин Америкаҕа баар арыы Сан-Доминго (Сен Доменг) диэн ааттаах Франция холуонньата этэ. Өрөбөлүүссүйэ 1791 атырдьах ыйын 22 күнүгэр саҕаламмыта, 1804 сыллаахха ситиһиилээхтик түмүктэммитэ — былааһы ылбыттара. Бу түбэлтэ устуоруйаҕа кулуттар соҕотох ситиһиилээх өрө турууларынан буолбута, уонна Атлантика эйгэтин да, аан дойдуну да уларыппыта — бу иннинэ хара тириилээхтэр дойдуну баһыылыыр кыахтара суох диэн санаа баһыйара.
1804 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Гонаиве куоракка Дессалин Сан Доминго холуонньа тутулуга суох дойду буоларын уонна Гаити диэн урукку аатын ыларын туһунан биллэрбитэ. Олохтоох таино омуктар тылларыгар Гаити диэн тыл «Хайа дойдута» диэн суолталаах.
Сыл ахсын алтынньы 17 күнүгэр Гаитига Дессалин күнэ бэлиэтэнэр.
Иннин диэки
Иннин диэки (Инниҥ диэкки, Onward) — американскай көмпүүтэрнэй анимационнай фэнтези мультик, кулун тутар 4 күнүгэр 2020 сыллаахха Pixar Animation Studios оҥоһугунан тахсыбыта.
Сүжет
Биир атын планетаҕа фейалар, кентаврдар уонна араас аптаах кыыллар олорбуттар, бары урут абынан (магийанан, мэйдьигынан) олорбуттар эбит. Онтон технологийа сайдан аптара сүппүт. Сүрүн оруолларга убайдыы бырааттыылар аҕаларын көрөөрү (өлбүт аҕаларын тилиннэрээри) аптаах таас көрдүү баран бараннар абы бу планетаҕа төттөрү аҕалаллар...
Дьэгээрбэ
Дьэгээрбэ (prostitute, проститутка) диэн харчыга атыыланар Дима.
Prostitution
Паника атаката
Паника атаката (panic attack) (эбэтэр кыччатан ПА) диэн дьоҥҥо уонна кыылларга буолар турук, организм араас тас уонна ис дьайыыга автоматнай реакцията.
32% ыттар, 13% куоскалар, атын кыылларга 4%, дьоҥҥо ортотунан 36% олохторугар сим биирдэ паника атакатын көрсөллөр.
Паника атаката сүрүннээн доруобуйаҕа улахан кутталлаах уларыйыы барар буоллаҕына сэрэтии курдук буолар. Үксүн B12 битэмиин тиийбэтиттэн буолар.
ПА кэмигэр дьоҥҥо маннык турук кэлэр:
ПА аһары буолар буоллаҕына - киһи мэйиитигэр эбэтэр ханнык эрэ оргаҥҥа рак үөскүүр процеһа барар диэн, ол түмүгэр организмҥа дисбаланс кэһиллэн итинниккэ тиэрдэр.
ПА энергетик, кофеин уонна тренболон охсууларыттан буолуон сөп, аһары хонтуруола суох иһэргэ.
Windows 95
Windows 95 (кодовай аата - Чикаго), Microsoft тэрилтэ бастакы графическай операционнай системата уонна Аан Дойдуга бастакы графическай сирэйдээх операционка буолар. Кэннитэ аймахтыы Windows 98 саҕалаан, аныгы Windows 11 төрүттэрэ бары бу систематтан төрүттээхтэр.
VK Музыка
VK Музыка — Вконтакте тэрилтэ ырыа иһитиннэрэр стриминг сервиһэ.
2018 сылга Сурутааччылар ахсааннара 1,2 мөлүйүөн этэ[4]. Өссө 303 тыһ. киһи боробулуоханан туһанар. Иһитиннэрэринэн vc.ru, «ВКонтакте» бэрэстэбиитэллэрэ социальнай ситимнэргэ төлөбүрдээх сурутууну төһө туһанааччылары социальнай ситимнэргэ сервиһи туһаналларын, онтон төһөнү «Мегафон» тарифтарынан ылбыттарын, бу социальнай ситимнэргэ плимитнай музыка киллэрбитин ыйытыыга хоруйдуур кыахтара суох. Mail.ru группа[5]. Ол сыл түмүгүнэн чинчийэр тэрилтэ Үлэни- хамнаһы үлтүрүтэн биэрэр.
Барбитураттар
Барбитураттар киһиэхэ нервнай систематын баттыыллар, уоскуталлар.
Антидепрессант курдук туттуллар. Аһары элбэх туттууга киһи өлөр.
Барбитураттартан Майкл Дьексон өлбүтэ.
Вертолет киинэ кэнниттэн санаалар
«Вертолет» киинэ кэнниттэн санаалар
Саха эстрадатын ырыаhыта Иннокентий Васильев-Лэгэнтэй сценарийынан уhуллубут «Вертолет» диэн киинэни көрдум. Лэгэнтэй бэйэтэ Дьааны улууhуттан төруттээх буолан, хоту сир сүрүн проблематын таарыйбыт. Ол- айан суола, транспорт. Киинэни режиссер Михаил Лукаческай уhулбут.
Хоту сир айылҕата тыйыс, ыраах, киэҥ сирдэри тайаан сытар хайалаах, үгүс күөллээх, өрустээх, уулаах-хаардаах тымныы дойду буолан, суол-иис оҥорорго уустук. Манна түн былыргыттан олохтоох омуктар, сахалар, эбээннэр, эбэнкилэр сүөhү, сылгы, таба иитэн, балыктаан, бултаан олороллор. Сэбиэскэй кэм саҕана дойдуну балыгынан, күндү түүлээҕинэн хааччыйан олорбуттара. Дьонум кэпсииллэринэн, ол 60-80-с сылларга хоту сир мунутуурдук сайдан олорбут кэмнэрэ эбит. Уларыта тутуу сыллара кэлэннэр, дойдуга ыhыллыы-тоҕуллуу 90-с, 2000 сыллар саҥаларыгар саҕаламмыт. Олохтоохтор урукку курдук аhынан-таҥаhынан хааччыллан олорбуттара мөлтөөбүт. Онон, дьон-сэргэ кииҥ сиргэ көспүт. Арай хоту сир олохтоохторо, ордук саастаах дьон дойдуларын таптаан, билигин да улэлии-хамсыы олороллор.
Мин хоту сир биир кыра бөhүөлэгэр төрөөбүт, улааппыт буоламмын киинэни чугастык ылынным. Ордук саас, күhүн айан суола сабыллар. Үрэхтэр, күөллэр уунан туолаллар. Оттон кыhалҕа тирээтэҕинэ, бу киинэ курдук оҕо ыарыйдаҕына олоҕу быыhыыр биир саамай наадалаах көлө бөртөлүөт буолар. «Санавиация» эрэ быыhыыр туруга үөскүүр. Сороҕор ол кыаллыбат. Вертолет кэлэн биэрбэт, оччоҕо аллараанан айанныырга тиийэҕин. Ирэн, устаары турар өрүhү туораабыттарын, эбэтэр хас эмэ суукка араас көлөнөн айанныылларын мин бэркэ билэбин. Онно мин аҕам курдук хорсун-хоодуот уолаттар эрэ быыhыыллар. Кинилэр хас биирдии үрэҕи, быhыыны өндөппөккө билэллэрэ наада, эрэйдээх айаны тулуйар бураннара, мотуордара, вездеходтара суох ол кыаллыбат. Итинник сырыыга хоту дойду дьоно бэйэ бэйэлэригэр көмөлөhөн олороллор. Хомойуох иhин, оннук айаннарга сороҕор киhи да олоҕо былдьанара да тахсааччы. Аны оҕо, кырдьаҕас, ыалдьыбыт киhи аллараа сиринэн айаны тулуйара, биллэн турар, ыарахан. Кэнники сылларга олох сайдан, аныгы техника элбээн эрэр. Араас оҥоhуулаах квадроциклар, вездеходтар да хоту дьон олоҕун тупсараллар. Ол эрээри ол элбэх бензини, ороскуоту эрэйэр.
Киэн Россия уhук хоту олохтоохтору сир-халлаан икки ардыгар хаалларбакка кыра авиацияны сайыннарара хайаан да наада. Бу киинэ ону толкуйдатар, улахан кыhалҕаны аhаҕастык туруорар.
Сыһыат туохтуур
Сыһыат туохтуур (деепричастие) — саҥа ирээтэ, сүрүн дьайыыны быһаарар хаттыгас дьайыы. ''Тугу гынаары? Хайаары?'' диэн ыйытыыга хоруйдуур. Сүрүн хайааһыҥҥа хосуһар, ойоҕос хайааһыны көрдөрөр туохтуур туттуллук халыыба сыһыат туохтуур дэнэр. Атын түүр тылларыгар сыһыат туохтуур букатын уларыйбат халыыбынан ааҕыллар буоллаҕына, саха тылыгар сыһыат туохтуур балачча уларыйар курдук өйдөнөр. Сорохторго кэпсиирэ сыһыарыытын холбонон, сирэй халыыптарынан уларыйаллар. Сыһыат туохтуур, тус туохтуур курдук, оҥоһуллар хайааһыны саҥарар түгэҥҥэ тэҥнээн (кини иннинэ, кэмигэр эбэтэр кэнниттэн) буоларын көрдөрбөт. Кини сүрүн туохтуур кэмин иннигэр,кэмигэр эбэтэр кэннигэр буолар хосуһар хайааһын оҥоһуллар кэмин (тааксыһы) көрдөрөр. Саха тылыгар маннык сыһыат туохтуурдар бааллар: 1)-ан,2)-а,-ы,3)-ымына, 4)-баакка, 5)-аары, 6)-ымаары, 7)-аат,8)-бытынан уонна 9)-бычча.   СЫҺЫАТ ТУОХТУУР АРААСТАРА     Урут(-АН) СЫҺЫАТ ТУОХТУУР\    Урут сыһыат туохтуур туохтуур олоҕор -ан сыһыарыы сыстыытынан үөскүүр . -ан сыһыат туохтуур сороҕор сирэй сыһыарыытын ылынар.Бу көстүүнү Е.И.Убрятова эбэҥки тылын сабыдыалынан үөскээбит диэн сабаҕалаабыт ситэрэн биэрин не успела простите
YouTube Music
YouTube Music — Google уонна YouTube ырыа иһитиннэрэр стриминг сервиһэ.
Fedora
2002 сылтан билиҥҥээҥҥи диэри үлэлиир, сылга иккитэ саҥардыллар (апдейтанар).
Федора системаны Red Hat тэрилтэ бас билэр уонна оҥорор.
Lionsgate
Lionsgate (Лайнсгейт) — АХШ киинэ устар уонна мультик айар тэрилтэтэ, медиякомпания.
Fortuna 500 холбонор.
Гаити өрөбөлүүссүйэтэ
Гаити өрөбөлүүссүйэтэ — 1791—1803 сылларга буолбут аан дойду устуоруйатыгар кулуттар тутулуга суох дойду туппут соҕотох ситиһиилээх өрө туруулара. Өрө туруу түмүгэр Франция Киин Америкаҕа баар Сан Доминго (Сен Доменг) холуонньата Гаити диэн ааттаммыта.
1789 сылга Сан-Доминго Европа сүрүн холуонньарыттан биирдэстэрэ этэ, аан дойдуга саахар 40 % оҥорон таһаарара. Арыыга кыччаабыта 500 тыһыынча хара тириилээх кулут баара — Кариб байҕалын кулуттарын аҥаарын кэриҥэ.
1804 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Гонаиве куоракка Жан-Жак Дессалин Сан Доминго холуонньа тутулуга суох дойду буоларын уонна Гаити диэн урукку аатын ыларын туһунан биллэрбитэ. Олохтоох таино омуктар тылларыгар Гаити диэн тыл «Хайа дойдута» диэн суолталаах.
Наполеон холуонньатын төннөрөөрү байыаннай эспэдииссийэ ыыта сылдьыбыта да, кыайбатаҕа.
Starz
Starz — АХШ биллэр телеканала, саҥа тахсыбыт сериаллары уонна киинэлэри көрдөрөрүнэн биллэр. Урут Саха Сиригэр Радуга ТВ нөҥүө көрдөрөр, сүрүннээн Бүлүү бөлөх улуустарга.
Garuda Linux
Garuda Linux, диэн компьютер оонньууларын оонньуурга анаммыт операционнай система. Arch Linux төрүттээх, Manjaro хаан аймаҕа буолар. Атын операционнай системалартан атына диэн, төрүтчүтүгэр Nvidia уонна AMD драйвердарын илдьэ сылдьар. Күүстээх оонньуурга анаммыт эрэ компьютердарга барар.
Flixbus
Flixbus (ФликсБас), Германия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан автобуһунан дьону таһар тэрилтэ. Европаҕа уонна Америкаҕа лидер, сорох Азия дойдуларыгар эмиэ.
Greyhound Lines
Greyhound Lines — АХШ тэрилтэтэ, дьону автобуһунан 3800 точкаҕа таһар Америкаҕа уонна Канаадаҕа, дьону автобуһунан 3800 точкаҕа таһар Германия уонна Недерланд.
Мукормикоз
Мукормикоз, тэллэй үөскэтэр ыарыыта, ол эбэтэр мукор тэллэйэ киһиэхэ эбэтэр кыылга үөскүүрэ, ол түмүгэр эти хааны өлөрүүтэ. Мукормикоз ыарыы сүрүннээн кыылларга даҕаны, дьоҥҥо даҕаны редко буолар, этэргэ дылы фактически буолбат. Сүүс сылга биирдэ эмит случай буолар.
COVID-19 ыарыынан сибээстээн сахарнай диабеттаах дьон мукормикозтанар буоллулар.
Megabus
Megabus (Мегабас), АХШ тэрилтэтэ, дьону автобуһунан таһар 3000 точкаттан Америкаҕа, Канаадаҕа уонна Европаҕа.
Сахалар олох туһаныман бу компанияны, харчыга кидайдыыллар! Саха бөҕөтө кэһэйбитэ, как и все другие! Лучше Flixbus ордук!
Менопауза
Менопауза — дьахтар "ыйданар" цикла букатын тохтоон, оҕо төрөтөр кыаҕа бүтүүтэ. Менопауза үксүн 49 уонна 52 саас ыккардыгар буолар. Быраастар дьахтар менструацията биир сыл устата кэлбэтэҕинэ менопауза буолбутунан ааҕаллар. Дьахтарга үксүн килиимэкис (мүһэлгэ) кэмин кытта сыһыаннаах.
Zetflix
Zetflix (Зетфликс) — Zona ресурсун туһанар туспа интернет ситимигэр босхо киинэ көрдөрөр сайт, регистрациата суох. Нелегальнай сайт буолар, пиратскай киинэлэри мунньар, сүрүннээн Prime Video уонна Netflix оҥоһуктарыттан.
Саайта: https://zetfix(точка)online/ уонна https://zetflix24.app/
VPN нөҥүө туттарга сөбүлэнэр, интернет провайдер билбэтин курдук.
Revolut
Revolut — Улуу Британия финтех тэрилтэтэ, биир түргэнник сайда турар.
Ниуэ
Ниуэ — Чуумпу далай соҕуруу өттүгэр сытар арыы дойду, Саҥа Зеландияттан хотугулуу-илин 2400 килэмиэтирдээх сиргэ баар.
Сирин иэнэ 261 кв. км. 2017 с. ааҕыныы түмүгүнэн 1784 киһи олорор. Олохтоохторун 11 бырыһыана ааҥыллыы эрэ, 46% ниуэ эрэ тылынан саҥараллар, 30% — икки тылынан.
Ниуэ арыы норуота 1974 сыллаахха куоластаан, дойдуларын бэйэтин дьаһанар сир оҥорбуттар, алтынньы 19 күнүгэр дойду конституцията ылыныллыбыт. Бу кырачаан дойду Саҥа Зеландияҕа киирэр, онон баһылыгынан Британия королевата ааҕыллар, Саҥа Зеландия кини аатыттан аан дойдуга дипломааттыы сыһыаны олохтуур. Ол эрээри, Ниуэ иһигэр туспа сокуоннаахтар, хас үс сыл буола буола 16 муниципалитет дойду түмэнигэр бэрэстэбиитэллэрин талаллар, ХНТ-га чилиэн быһыытынан толору киирбэтэр да, дойду бэрэстэбиитэллэрэ ХНТ сорох тэрилтэлэригэр киирэллэр уонна мунньахтарыгар ыҥыраллаллар.
Төрүттэр ыҥырыктара
Төрүттэр ыҥырыктара (Былыргы төрүт тардыыта, The Call of the Wild), 2020 сыллаахха тахсыбыт американскай киинэ, 1903 сыллаах Дьэк Лондон новеллаларын айымньыларыгар олоҕуран уус уран айымньы буодар. Twentieth Century Pictures тэрилтэ көмөтүнэн тахсар, прокатка эмиэ.
Саха тылын дьыл5ата
Саха тылын дьыл5ата Олохпут сайдан иһэр. Ону кытта туттар тылбытыгар сана тыллар эбиллэ тураллар. Олох сайдан илиинэн оттообот, сүөһү көрбөт, оһох оттубат буоллубут. Онон, өбүгэлэрбит туттубут тылларын умнан, сүтэрэн иһэбит. Холобур, кыдама, бурҕалдьы, оллоон диэн тыллары аныгы ыччаттан ыйыттахха сорохтор билбэттэрэ чахчы. Оттон аны 10-20 сылынан хайдах буолуой? Аҕа саастаах дьоммут онтон долгуйаллар. Биhиги ыччаттар онно кыһанабыт дуо? Үксүбүт аныгы тылы сахалыы тылбытыгар муора уутун курдук киллэрэ турабыт. Кэпсэтэр тылбыт аҥара нууччалыы, омуктуу буолан эрэр. Куоракка, киин сирдэргэ сахалыы иитиини тутуһар дьон, саха оскуолаларын туруорсар төрөппүттэр бааллар эрээри, баһыйар өттүтэ оҕото ханнык тылынан саҥарарыгар болҕомтотун уурбат дии саныыбын. Мин санаабар, хас биирдии саха киһитэ оҕотун кыра эрдэҕиттэн төрөөбүт тылынан саҥарда, кэпсэтэ сатыахтаах. Оччоҕо тылбыт-өспүт сүтүө суоҕа этэ. Бу туһунан толкуйдуохха. Эбэлэрбит, эһэлэрбит, өбугэбит тылын сүтэрбэккэ кэнчээри ыччаппытыгар тыыннаах тириэрдэри ытык иэспитинэн ааҕыахха. Биһиги саха омуга диэн туспа култууралаах күүстээх омуктарбыт. Ырыабыт-тойукпут, таҥаспыт-саппыт, айылҕабыт аан дойду дьонун хараҕар олох атыннык, уратытык көстөр. Саамай улахан күүспүт-төрөөбүт тылбыт, ийэ тылбыт, сахалыы саҥабыт буолар! Ону сыаналыахха, ытыктыахха, толкуйдуохха!
Оҕолору үөрэтии ньымалара
Бу соҕурууттан кэлэр үөрэхтэр анаан-минээн саҥа үүнэн иһэр көлүөнэлэри саха дьонун итэҕэллэриттэн уонна олохторун сиэриттэн тэйитэргэ аналлаахтар. Онуоха эбии кэнники кэмҥэ нуучча омук мөлтөөһүнэ, ол аата атын омуктар ситиспит сайдыыларын таһы­мыттан ыраах хаалыыта, ахсааннара аҕыйаан иһиитэ, кинилэр бэйэлэрин оҕолорун үөрэтэр ньымала­ра өссө мөлтөҕүн чуолкайдык көрдөрдө. Ол иһин нууччалары үтүктэрбитин тохтотуо этибит.
Сибиир олохтоох омуктара, ол иһигэр сахалар эмиэ олус уһун үйэ­лээхтэр. Кинилэр бэйэлэрэ маннык уһун кэм устата оҕолорун син үөрэтэн, киһи хара оҥортоон, баччаҕа кэлэн олоробут. Кэнники “сайдыылаах социализм” кэмигэр атын омуктар оҕолорун үөрэтэр үөрэхтэрин биһиэхэ үөһээттэн соҥнооннор, эдэр ыччаттарбыт өйдөрө-санаалара уонна үлэҕэ-хамнаска сыһыаннара лаппа мөлтөөтө.
Мантан салгыы бүтүн Россия үрдүнэн кэнники кэмҥэ киэҥник тарҕаммыт оҕолору үөрэтиигэ туттуллар сүрүн ньыманы ыламмыт ырытан көрүөхпүт:
Бу ньыма - албыннаан, манньалаан, үрдүттэн хайҕаан уонна киһиргэ­тэн үөрэтии ньымата буолар. Ити ньыма сүрүн төрүтүнэн оҕо үөрэҕи ылынан истэҕин аайытын туох эмэ манньанан эбэтэр хайҕабыл бэлиэтин туттарыынан чиҥэтэн биэрэн иһиллэр. Маннык үөрэҕи оҕо төһө да түргэнник ылыммытын иһин, кэнники, манньалаан чиҥэтэн биэриитэ си­тэ табыллыбатаҕына, ылыммыт үөрэҕиттэн аккаастанан кэбиһэр түбэл­тэлэрэ олус элбэхтэр. Итини тэҥэ, үөрэх уһаан, тэнийэн истэҕинэ манньанан чиҥэтиитэ эмиэ улаатан истэҕинэ эрэ табыллара кэлэр.
Билигин Россияҕа тарҕаммыт эдэр оҕолор бэйэлэригэр тиийиниилэрэ манньалаан үөрэтии оҕо иитиитигэр сөп түбэспэтин биир көстүүтүнэн буолар. Эдэр кыыс оҕо төрөппүтэ соппуоска, бачыыҥка ылан кэтэрдибэтэҕин иһин балконтан ыстанан кэбиһэрэ маннык үөрэтии эдэр киһи бэйэтин олоҕун букатын сыаналаабат буолан тахсарын бэлиэтиир. Ол курдук, маннык үөрэтии түмүгүнэн оҕо төрөппүттэрин туһугар дуу эбэтэр сыаналаах манньа иһин дуу тыыннаах буолар курдук сананарыгар тиийэрэ ордук хомолтолоох.
Оҕолору маннык ньыманан үөрэтэри кыра эрдэхтэринэ, бэйэлэрин өйдөрө ситэ киирэ илигинэ, эрэ оҥоруохха сөп. Ол аата, кыра оҕо ийэ кута сайдар кэмигэр үчүгэйи оҥорон элбэхтик хатылыырын наадатыгар кыра манньаны туттуохха сөп. Онтон салгыы оҕо улаатан өйө-санаата эбиллэн, салгын кута сайдан истэҕинэ үөрэтии ньыматын уларытан биэриини ситиһиэххэ. Оччоҕуна эрэ эдэр киһи аныгы олох уустугуран иһэр көрдөбүллэригэр сөп түбэһэр иитиилээх буолуон сөп.
Сахалар оҕолорун үөрэтиигэ былыргыттан үтүгүннэрэн уонна өсөһүннэрэн үөрэтии ньымаларын тутталлара. Бу кинилэр куруук туттар уонна ураты биһириир ньымалара. Ол курдук, оҕо кыра эрдэҕинэ бас­таан батыһыннара сылдьан бэйэлэрэ тугу оҥороллорун үтүгүннэрэн, батыһыннаран үөрэтэллэр. Оҕоҕо бэйэтин толкуйдуур өйө киирэ илигинэ, ол аата, биэс эбэтэр алта сааһыгар диэри үтүгүннэрэн үөрэтии олус дириҥник иҥэр. Бу кэмҥэ кини өйүгэр-санаатыгар ханнык киһиэхэ хайдах сыһыаннаһар туһунан өйдөбүл кытта үөскээн олохсуйар.
Оҕо букатын кыратыттан үтүктэн үөрэммитинэн барар. Ийэтэ үөрдэҕинэ үтүктэн үөрбүтүнэн барар, онтон тура үөрэнэр, саҥарар, бары­тын үтүктэн иһэр. Саха дьоно итинник гынан бэйэлэрэ тугу сатыылла­рын барытын, “мин курдук оҥор” диэн көрдөрөн биэрэннэр үтүгүннэрэн үөрэтэллэр. Оҕо батыһа сылдьан, илэ бэйэтинэн көрөн үөрэнэрэ ордук дөбөҥ уонна тиийимтиэ. Kыра эрдэҕиттэн улахан дьону уонна төрөппүттэрин көрөн, тугу барытын кинилэр хайдах оҥороллор даҕаны сол курдук оҥорорго үөрэнэн иһэр, оннооҕор дьоно тугу саҥарал­ларын уонна хайдах тутталларын кытары үүт-үкчү үтүктэр. Маннык үөрэтиигэ төрөппүт иитэр-үөрэтэр оруола ордук улаатан биэрэрэ табыллар. Ити иһин аан маҥнай төрөппүт киһилии киһини үөрэтэн таһаарыан баҕардаҕына, аан маҥнай бэйэтин көрүнэн, кыаҕа баарынан өрө тардынан оҕотугар дьиҥнээх холобур буоларга дьулуһара эрэйиллэр.
Итини тэҥэ, маннык үөрэтии оҕолор өйдөрө-санаалара эрдэ ситэн улахан дьоннуу сананалларын, эттэрэ - сииннэрэ ситэрин кытта тэҥҥэ оҥорор. “Маны кэлэн кыайбатаххына улахан киһи буола илик буоллаҕыҥ дии”, - диэн этэн такайыы, өсөһүннэрэн үөрэтии сүрүн өйдөбүлэ буолар.
Эдэр киһи улаата охсон барыны-бары кыайа-хото ох­суон баҕара саныыра муҥура суох буолар, ол иһин ханнык баҕарар үөрэҕи ылыныыта ураты түргэтиир. Итиннэ эбии маннык үөрэтии оҕо баар-суох биир баҕа санаатыгар эмиэ сөп түбэһэриттэн ордук түргэнник оҕоҕо тиийимтиэ. Ол курдук, оҕолор бары олус түргэнник улаата охсон төрөппүттэрин курдук буола охсуохтарын эрэ баҕараллар. Онон, маннык үөрэх сөптөөхтүк баран иһэрин туһугар, оҕолор ити баҕа санааларын мөлтөппөккө, өссө куруук сайыннаран, инники диэки тардыһыылаах гына оҥорон биэрэн иһии эрэ төрөппүттэртэн уонна учууталлартан ирдэнэр.
Оҕо улаатан истэҕинэ араас көрдөбүлэ эмиэ улаатан, уларыйан иһэр. Онно төрөппүт бэйэтэ хайдах улаатан испитин, өйө-санаата уларыйыытын холобурун таба туһанан уонна сөптөөх­түк сыаналаан, оҕотугар тириэрдиитэ өсөһүннэрэн үөрэтии ньыматын тутаах көрдөбүлүнэн буолар. Оҕо бэйэтэ сайдан иһиитин куруук төрөппүтүгэр тэҥнээн көрөрө үөрэнии сөптөөхтүк баран иһэрин хааччыйар. Итинтэн салгыы үөрэнии тохтообокко баран иһэрин туһугар холобур ылынар үөрэтээччи билиитин таһыма уонна киһилии хаа­чыстыбалара эмиэ үрдээн биэрэн иһэрин ситиһии ирдэнэр.
Өсөһүннэрэн үөрэтии оҕо бэйэтэ улаатан истэҕинэ, кини баҕа санаатыгар олус сөп түбэһэр. Ол курдук, бу үөрэх сүрүн төрүтэ оҕо улаатан истэҕин аайы ситиһэн иһэр кэрдиис кэмнэригэр олоҕурар уонна оҕо түргэнник улаата охсон, улахан киһи оҥорор дьыалаларыгар кыттыһан иһэринэн, оҕону иннин диэки сайдыыга сирдиир. Маннык кэр­диис кэмнэр киһи олоҕор соччо элбэхтэрэ суохтар уонна өрө тахсыы, дьиҥнээхтик хайаны дабайыы курдук салгыы кэлэн үрдээн иһэллэр.
Киһи айылҕаттан аналын быһыытынан, тыыннаах буолуон уонна олох олоруон баҕарар. Сорох ыарахан балаһыанньаҕа түбэспит дьон олох олоруу, тыыннаах буолуу иһин охсуһууга ордук кыахтаахтарын көрдөрөннөр, араас ыараханнары туорааннар кыайыылары ситиспит түбэлтэ­лэрэ элбэхтэр. Ити иһин киһи бэйэтэ олох иһин охсуһууга тулуурдаах, дьулуур­даах буолуутун кыра эрдэҕиттэн дьарыктаан ситиһиэххэ сөп.
Оҕо олох кыра эрдэҕиттэн кини туох сыаллаах-соруктаах бу Күн сирин көрбүтүн билэр. Ол аата, төрөппүт оҕотун туһунан туох санаа­лааҕын оҕото эрдэттэн сэрэйэн билэ сылдьар. Кини майгына ити са­нааттан тутулуктанан салгыы сайдан барар.
Манньалаан үөрэтии түмүгүнэн, оҕо өйүгэр-санаатыгар төрөппүттэрин эбэтэр манньа туһугар тыыннаах буо­лар курдук өйдөбүл киирэн олохсуйан хаалар. Аһара көрүү-истии түмүгүнэн оҕоҕо төрөппүттэрэ куруук кинилэри көрө-истэ сылдьыахтаах­тарын курдук өйдөбүл киирэн дириҥник иҥэр. Маннык дьоҥҥо төрөппүт эбэтэр ким эмэ көмөтө куруук наада буолар, бэйэлэрэ толкуйдаан, булан-талан оҥорор кыахтара сарбыллар.
Билигин бүтүн Россия үрдүнэн эдэр оҕолор кыайан олох олорбокко­лор бэйэлэригэр тиийинэллэрэ олус үксээтэ. Итилэр тахсыталыыр би­ричиинэлэрин сорох өттө төрөппүттэр өттүлэриттэн манньалааһын кыаттарбатыттан тутулуктанар эбиттэр.
Билиҥҥи биһиги ыарахан олохпутугар көрсөр араас уустук түгэн­нэргэ сөптөөх эппиэттэри уонна быһаарыныылары булуталыырга сытыы, чаҕылхай өйдөөх-санаалаах дьон ордук наадалар. Кинилэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарарга сөп түбэһэр үөрэтии ньымата туттуллара эрэйиллэр. Ол ньыманан сахалар былыргыттан туттар ньымалара, өсөһүннэ­рэн үөрэтии ньымата буолар.
Саха дьоно улахан болҕомтолорун оҕолору батыһыннаран уонна үтүгүннэрэн үөрэтиигэ уураллар. Кинилэр ити үөрэтиилэрин “Сүрэҕэ суох киһи оҕото сүрэҕэ суох буолар” диэн этиилэрэ толорутук бигэр­гэтэр. Ити холобурдаан этии, оҕону үөрэтии баар-суох сүрүн көрүҥэ буолар. Былыргы сахалар эдэр киһи үлэҕэ хайдах сыһыаннааҕын, төрөппүтэ бэйэтин үйэтигэр тугу ситиспитин туһунан ыйыта­лаһан билэллэр. Төрөппүтэ үлэҕэ-хамнаска хайдах сыһыаннаһар даҕа­ны, оҕото эмиэ оннукка үөрэммитэ, атын дакаастабыла да суох ылыныллар бэлиэ буолар.
А.Е.Мординов киһи киһиттэн үөрэнэрин туһунан: “Иитии диэн өйдөтүү эрэ буолбатах, ону ааһан үөрэнэн хаалыы, үөрүйэх, үгэс. Киһи киһиттэн иитиллэр уонна атын киһини иитэр”,- диэн эппитэ биллэр. Бу этии киһи киһини иитэн уонна үөрэтэн, олохторо салгыы баран иһэрин хааччыйалларын бэлиэтиир. Ханнык эрэ кэмҥэ оҕолору үөрэтии сымнаан-мөлтөөн биэрдэҕинэ, бу дьон олохторун сайдыыта эмиэ бытаа­рар, ардыгар букатын да тохтуур.
Оҕону үөрэтэр туһугар эбэтэр тугу эмэни оҥоттороору гыннахха: “Сүүстэ этиэххэ” диэн сахалар этэллэр. Ити кинилэр уһун үйэ­лэр тухары мунньуммут үөрэхтэрин түмүгэ. Ол курдук, оҕо үөрэҕи таба өйдөөн, сөпкө оҥорор буолуор диэри сүүстэ хос-хос быһааран биэ­риэххэ наада диэн өйдөтөр этии буолар. Итинник сүүстэ этэн үөрэтэр туһугар, элбэхтик саҥарыллыахтааҕа, кэпсэтиллиэхтээҕэ, хос-хос быһаарыллыахтааҕа кимҥэ барытыгар өйдөнөр курдук.
Кыра эрдэҕиттэн төрөөбүт тылынан элбэхтик саҥара, кэпсэтэ үөрэммит оҕо мэйиитин сайдыыта түргэтээн үөрэҕи дөбөҥнүк ылынарга үөрэнэр. Ити­ни тэҥэ, кини бэйэтэ элбэхтик саҥара үөрэниитэ мэйиитин эрчийэн сайдан иһиитэ түргэтиир. Ол иһин оҕону кыратыттан бэйэни үтүгүннэ­рэн төрөөбүт тылынан элбэхтик саҥарда үөрэтии улахан туһалааҕа былыргыттан биллэр.
Кэнники кэмҥэ куорат оҕолорун иитиилэрэ мөлтөөһүнүн бу “Сүүстэ этэн” үөрэтии кыаттарбатынан быһаарыахха сөп. Ол курдук, бэйэлэрэ нууччалыы ситэ билбэт төрөппүттэр оҕолорун нууччалыы эрэ аҕыйах тылы саҥарда үөрэтэн кэбиһэн бараннар, кинилэри кытта аанньа кэпсэп­пэттэр, өйүгэр түһэр гына үчүгэйдик быһааран биэрбэттэр. Ити иһин кинилэр оҕолоро дьиэ кэргэн олоҕун, ийэлээх аҕата бэйэ-бэйэлэригэр уонна атын дьоҥҥо сыһыаннарын букатын даҕаны билбэт буола улааталлар уонна аҕыйахтык саҥараллар. Ити курдук кинилэр дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарыгар кэлтэй билиилээх буола улаатыылара кэлин эбиискэ үөрэххэ наадыйалларыгар тириэрдэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сахаларга оҕону иитии, үөрэтии уратылара. – Дьокуускай: 2023. – 117 с.
Категорияларынан көрдөөһүн: Үөрэх.
И. И. Мечников аатынан Хотугулуу-Арҕаа судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харысталын министиэристибэтин И. И. Мечников аатынан "Хотугулуу-Арҕаа судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета" бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Санкт-Петербург куоракка баар.
Устуоруйата
2011 с. Санкт- Петербурдааҕы диплом кэннэ үөрэхтээһин мэдиссиинэ акадьыамыйата уонна И. И. Мечников аатынан Санкт-Петербурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата холбоспуттарыттан үөскээбит. Билиҥҥи кэмҥэ, университекка 4200 устудьуон, ол иһигэр тас дойдуттан 500 устудьуон, 670 интерн-быраас, 1500 кл.ординатор, 460 аспираан, доктораан үөрэнэллэр. Сыл аайы 32000 быраас квалификацияларын үрдэтэллэр.
Структурата
-Факультеттара
112 кафедра уонна 8 факультет баар ..
1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Стоматологическай факультет 4. Медико-профилактическай факультет 5. Терапевтическай факультет 6. Медико-биологическай факультет 7. Хирургическай факультет 8. Социальнай үлэ уонна сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета -генно-инженернай биологическай терапия Киинэ -киин хаанын улахан Баана -клиникалар -научнай бибилэтиэкэ -6 научнай-чинчийэр лаборатория -2 НЧИ -улахан түмэл комплекса
Рейтиннэрэ
2014 с. "Эксперт РА" агенство, ХАСМУну Тутулуга суох Судаарыстыбалар Түмсүүлэрин бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин испииһэгэр киллэрбитэ, онно киниэхэ рейтин "Д" кылааһын иҥэрбиттэр. 2020 с. "Три миссии университета" рейтиҥҥа: 701-800 2020 с."Эксперт" аналитическай киин "изобретательская активность" рейтинигэр 49-51 миэстэ. RUR агенство Clarivate Analytics! норуоттар ыккардыларынааҕы хампаанньаны кытта үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин аан дойдутааҕы рейтинин таһаарбыт. Онно Арассыыйаттан 6 мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэтэ киирбит. Үрдүк үөрэх тэрилтэтин үөрэх уонна чинчийии уобаластарыгар репутациятынан тургутууга, 82 дойдуттан 1100 университет кыттыбыт. Рейтиҥҥэ Арассыыйаттан 81 үрдүк үөрэх тэрилтэтэ киирбит. Ол иһигэр: 40-с миэстэлээх МГУ Арассыыйаттан кыттааччыларга бастыҥ буолбут.
Мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр уопсай зачетка 477-с миэстэлээх И.И.Мечников аатынан Бастакы МСМУ ылбыт. Уопсай зачетка 786-с миэстэни И. И. Мечников аатынан ХАСМУ ылбыт.
Киһи тутула
Киһи тутула диэн этии киһи бэйэтэ икки өрүттээх тутулуктааҕын биллэрэр.
Мэйиитигэр өй-санаа түргэнник сайдар кыахтааҕыттан киһи, билигин Сири дойдуну барытын баһылаан, аны Космос куйаарыгар тахсан эрэр. Дьон бары төһө да үөрэҕи-билиини сайыннардаллар даҕаны, бэйэлэрин эттэрэ-сииннэрэ уонна өйдөрө-санаалара хайдах бииргэ, бэйэ-бэйэлэриттэн тутуллан үлэлииллэрин ситэ арааран билэ иликтэр. Сахалар өй-санаа, кут-сүр үөрэхтэрэ уонна айылҕа тутулугун быһаарар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиилэрэ киһи тутулун, этэ-сиинэ уонна өйө-санаата сайдыытын быһаарыыга сөп түбэһэллэр.
Сахалар былыр-былыргыттан киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата, куттара тус-туһунан буолалларын билэллэр. Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата, куттара тус-туспа буолуулара киһи өйө-санаата сыыйа сайдан испитэ диэн наука этиитигэр кытта сөп түбэһэллэр. Олус былыргы кэмнэргэ киһи өйө-санаата ситэ сайда илигинэ, улахан кыыл өйүн-санаатын саҕа таһымнаах буолан, олус өр кэмҥэ олорбут. Киһи өйө-санаата кыыллар өйдөрүттэн сыыйа сайдан тахсыбыта диэни наука эмиэ билинэр.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрин сүрүн өйдөбүллэринэн киһи бэйэтэ маннык тус-туспа көрүҥнэртэн хомуллан оҥоһуулаах:
1. Киһи этэ-сиинэ - баар-суох сүрүн, тутаах, айылҕаттан уонна төрөппүттэриттэн тутулуктаах, быһаччы бэриллэн, утумнаан иһэр чааһа буолар. Эт-сиин барыта Айылҕаҕа баар эттиктэртэн хомуллан үөскүүрүн уонна айылҕаттан тутулуга улаханын сахалар быһаараннар “Киһи айылҕа оҕото” диэн этиини үөскэппиттэр. (1,45).
2. Өй-санаа эттэн-сиинтэн туспа көрүҥ. Туспа эньиэргийэ көрүҥэ буолара билигин быһаарылла сылдьар. Киһи өйө-санаата сайдыыны ситиһэр уратыларыттан тутулуктанан үс сүрүн таһымнарга, куттарга арахсар:
- Бастакы таһым. Сахалыы буор кут диэн ааттанар. Саамай кыра таһымнаах өй-санаа. Бары үүнээйилэр, тыынар-тыыннаахтар эттэрин-сииннэрин хамсаталлар, ол хамсааһыннартан саҕаланар, үөскүүр өйү-санааны буор кут диэн ааттаабыттар. Үүнээйилэртэн саҕалаан Айылҕа бары тыынар-тыыннаахтарыгар эт-сиин хамсааһыныттан үөскүүр кыра таһымнаах өй-санаа. Эти-сиини көрөргө-харайарга, харыстыырга, бары быччыҥнары хамсатарга-имсэтэргэ аналлаах өй-санаа буолар.
- Иккис таһым - ийэ кут таһыма диэн ааттанар. Өй-санаа сайдыытын иккис таһыма. Айылҕа тыынар-тыыннаахтарыгар барыларыгар сайдар. Өй-санаа кыра таһыма, эти-сиини көрөрүн-истэрин таһынан, эт-сиин бары баҕа санааларын толорорго аналлаах өй-санаа буолар.
Тыынар-тыыннаахтарга ийэ кут сайдарын сахалар эрэ арааран билэллэр. Атын омуктар итэҕэллэрин үөрэхтэрэ буор уонна ийэ кут өйдөрүн-санааларын көтүтэн, быһалыы салгын куту эрэ билинэллэр. Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн ат, ыт, улахан кыыллар бары тыыннаах куттаахтар, ол куттара ийэ кут таһымыгар сайдар. Остуоруйаларга, олоҥхолорго аттар, көтөрдөр бары тыыннаах куттаах гына ойууланан көрдөрүллэллэр. Ийэ кут таһымар үөрэҕи үөрэтии олус боростуой, саҥаны билиилэртэн хомуллан биллибэтинэн мунньуллан, сайдан иһэр, оҕо кыра эрдэҕиттэн саҕаланан үтүгүннэрэн үөрэтиинэн ситиһиллэр уонна уһун кэми ылар. Бары кыыллары, көтөрдөрү үөрэтиигэ хос-хос хатылаан, манньалаан, үөрэҕи үгэс оҥорон иҥэрии эрэ туттуллар. Ийэ куту эрчийиигэ үгэстэргэ үөрэтии, өр кэмҥэ хос-хос хатылаан, бэйэни батыһыннарыы, үтүгүннэрии эрэ туттуллара туһалаах. Оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ ийэ кута олус түргэнник сайдар, туох саҥаны, уратыны билбитэ барыта ийэ кутун үөскэтэр. Сахалар урукку кэмҥэ өй-санаа үөрэҕин туһанар эрдэхтэринэ оҕо төрөппүттэрин үтүктэн үөрэнэр кыаҕын таба туһаналлара.
- Үһүс таһым - салгын кут таһыма. Өй-санаа бу таһыма дьоҥҥо эрэ сайдар кыахтаах. Үөрэҕи-билиини баһылааһын, көрөн, истэн, ааҕан үөрэнии барыта бу таһымҥа киирсэллэр. Киһи салгын кута түргэнник сайдар кыахтааҕыттан, олус былыргы кэмнэртэн ыла сир үрдүгэр баһылыыр оруолу ылар кыахтаммыта, бэйэтин киһибин диэн ааттанан атыттартан, бары улахан кыыллартан, көтөрдөртөн туспа араарыммыта, өйүн-санаатын уратыларын билиммитэ. Бу ураты сахабыт тылыгар киирэн киһи бэйэтин эрэ “ким”, “кини” диэн ааттыыр уонна “кимий” диэн ыҥырар.
Киһи үс куттара сүр диэн санаа күүһүнэн холбуу бииргэ тутулла сылдьаллар диэн сахалар сайдан иһэр кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарар.
Киһи этэ-сиинэ куттарын кытта ыарыы диэн санаа ситимнэринэн холбоно сылдьаллар. Эт-сиин өйтөн-санааттан туспа буоларын эккэ-сииҥҥэ ыарыы үөскүүрэ быһаарар. Эт-сиин туга эмэтэ табыллыбата даҕаны сонно ыарыы үөскээн куттарга тарҕанан тиийэриттэн киһи ыарыыны билэр.
Ыарыы суоҕа буоллар киһи туга, ханнык чааһа ыалдьарын билбэккэ эрэ сылдьыа этэ. Өйү-санааны салайыы үрдүкү таһымын ситиспит ойууннар эттэригэр ханнык да ыарыы үөскүүрүн билиммэт турукка киирэн ылар кэмнээхтэр. Киһи ханнык да ыарыыны билиммэт буолуута эт-сиин уонна өй-санаа, куттар тус-туспаларын быһаарыыга туһалыыр.
Кэнники икки тыһыынча сыл иһигэр дьон-аймах сайдыыларын таһыма букатын туруору өрө таҕыста. Өй-санаа, салгын кут сайдыыта хаһан да ситиспэтэх үрдүк таһымыгар тахсан эрэр.
Түүлгэ өлбүт киһини кытта барсыы өй-санаа Үөһээ дойдуга барыытыгар, киһи өлүүтүгэр тириэрдэр быһыы буолар. Тыыннаах, Орто дойдуга олорор дьон өйдөрүн-санааларын тулуурдаах буолууга үөрэтэн, харыстыыллара, Үөһээ дойдуга көҥүлүнэн ыыппаттара сирдээҕи олох көрдөбүлэ буолар.
Киһи сирдээҕи олоҕо олус уустук. Этэ-сиинэ Айылҕа бэйэтин усулуобуйатыгар баар эттиктэртэн хомуллан үөскүүр уонна төрөппүттэриттэн быһаччы тутулуктаах буоллаҕына, өйө-санаата улаатан истэҕинэ сайдан, мунньуллан, күүһүрэн иһэр. Олох кыра эрдэҕиттэн төрүт өйө-санаата, ийэ кута иитиллэн улаатар. Бу өй-санаа үгэстэртэн, биир быһыыны олус элбэхтэ хос-хос хатылааһыннартан уонна саҥаны билэн иһииттэн үөскүүр буолан төрүт өй-санаа буолар, киһиэхэ үйэтин тухары дьайа сылдьар. Кыра эрдэҕинэ атаахтык улааппыт оҕо улаатан баран итирдэҕинэ, өйө көттөҕүнэ атаахтыыра куруук киирэ сылдьара, куһаҕаннык, сиэри таһынан быһыыланнарара хаһан да хаалбат.
Салгын кут өйө-санаата диэн оҕо улаатан иһэн 5 эбэтэр 6 сааһыттан ыла билиитин-көрүүтүн, бэйэтэ өйүгэр-санаатыгар тутан, умнубат буолбут кэмиттэн ыла ааттанар. Салгын кут билиитэ олус элбэхтэ хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйдаҕына эмиэ ийэ кут өйүгэр-санаатыгар уларыйан ууруллар, умнуллубат буолууга кубулуйар.
Психолог Г.Миллер киһи өйө-санаата уонна этэ-сиинэ үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолууну тус-туспатык ылыналларын бэлиэтиир. Киһи этигэр-сиинигэр үчүгэй буолуута өйүгэр-санаатыгар санаарҕабылы үгүстүк үөскэтэллэрин быһаарар. (3,205). Киһи өйүгэр-санаатыгар үчүгэй буолуута, этигэр-сиинигэр үчүгэйи оҥорбот эбит. Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата, куттара тус-туспа буолалларын үчүгэйи уонна куһаҕаны хайдах арааралларыттан быһааран билиэххэ сөп. Холобурга, арыгы уонна аһылык киһиэхэ дьайыытын ылыахпытын сөп.
Арыгы иһиитэ киһи өйүгэр-санаатыгар түргэнник дьайар буолан үөрүүнү, чаллайыыны таһааран, үксүгэр киһиргээһини үөскэтэр. Киһиргии үөрэммит оҕо өйө-санаата арыгы иһиэҕин баҕатын кыайан туттунара уустук. Элбэхтик арыгылааһын, арыгыһыт буолуу кэнниттэн киһи этэ-сиинэ, доруобуйата мөлтөөн ыарыһах буолан хаалар. Өйгө-санааҕа үчүгэй буолуута кэлин эт-сиин эрэйдэнэригэр тириэрдэр.
Киһи минньигэс аһылыгы элбэҕи сиэн баҕарар. Иһэ тотуор диэри. Топпут киһи санаата көнөр дииллэр. Олус элбэҕи аһыыр буолуу кэнниттэн эт-сиин эбиллэн, уойуу буолан барар. Уойбут киһи көрүҥэ мөлтөөн, хамсанара аҕыйаан барыытыттан өй-санаа санааргыыр, хайдах эрэ аһыыр аһылыгы аҕыйатан, эти-сиини диетаҕа киллэриэн баҕара саныыр буолар. Бу утарыта турсууга хайалара кыайара өссө биллибэт, киһи өйө-санаата, салгын кута бөҕө, өһөс буоллаҕына, тулуура уонна дьулуура күүһүрдэҕинэ эрэ этин-сиинин аһыан-сиэн баҕатын кыайыан сөбө быһаарыллар. Оҕо улаатан эрэр кэмигэр аһаабакка сылдьары улаханнык ыарырҕатар, кыайбат да буоллаҕына, сааһырбыт киһи эрэйдэммэккэ эрэ аһаабакка сылдьары кыайар, тулуйар кыаҕа улахан.
Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата утарыта турар санаалаахтарын киһини үөрэтэр үөрэхтээхтэр эмиэ бигэргэтэн эрэллэр. Биллиилээх физиотерапевт Поль Брэгг киһи улахан тулуурдаах буоллаҕына эрэ этин-сиинин көрдөбүллэрин сатаан салайар буола үөрэнэрин быһаарар. (4,53).
Киһи бэйэтин уһун олоҕун устатын тухары ис санааларын кытары охсуһан, олору кытта туруулаһан тахсар. Этин-сиинин быстах баҕа санааларын кыайан, сабырыйа тутан салайдаҕына эрэ, этэ-сиинэ доруобай, күүстээх буолан өй-санаа салгыы сайдыытын ситиһэр, этин-сиинин хамсатан үлэни-хамнаһы кыайар кыахтанар.
Эт-сиин уонна өй-санаа, куттар киһи икки өрүтүн үөскэтэллэр. Бу икки өрүттэр бэйэ-бэйэлэрин утарыта хайысхалаах көрдөбүллэрин тэҥнээн биэрэр кыахтаннахтарына эрэ киһи киһилии быһыылары оҥорор, олоҕун киһи быһыылаахтык, уһуннук олорор кыахтанар. (5,6).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
3. Г.Миллер. Сонник: Толкования 10000 снов. Москва: ООО Фирма «Издательство АСТ», 1999.- 400 с.
4. Поль С. Брэгг. Формула совершенства. Санкт-Петербург: ТОО «Лейла», 1993.- 384 с.
Манаас
Түһүмэхтэрэ уонна этээччилэрэ
мини|Манаас Кыргыстаан саамай үрдүк наҕараадатыгар - "Манаас" уордьаныгар ойууламмыт Эпос 3 түһүмэхтээх: "Манаас", "Сэмэтэй", "Сэйтэк". Эпос ис хоһоонунан Манаас хорсун быһыылара буолаллар.
Саҕымбай Орозбаков (1867—1930) и Саякбай Каралаев (1911—1971) барыйааннара ордук билэллэр. Сагымбайтан чинчийээччилэр 1920-с сыллардаахха Манаас туһунан түһүмэҕин эрэ сурунан ылбыттара (19 тыһ. кэриҥэ устуруока); Саякбайтан үс түһүмэҕэ барыта суруллубута (937 тыһ. устуруока).
Манаас биир улахан кээмэйдээх барыйаанынан Кытайга олорбут биллиилээх этээччи Дьусуп Мамаай (1917-2014) киэнэ буолар. Кини эппит эпоһун 8 чааһа 200 тыһ. устуруокалаах уонна 18 туомунан Үрүмчүгэ (1984—2007),  оттон Кыргыстааҥҥа толору кээмэйинэн тахсыбыта (2014-2018).
Эпос үөскээбитэ
Манаас туһунан аан бастаан кинини көмөллөрүгэр кыайыыларын-хотууларын хоһуйан баатыр чугас киһитэ Ыраман уола Ырчи-уул  ыллаабыта диэн үһүйээн буола сылдьар. Ол кэннэ Тохтоҕул ырыаһыт Манаас туһунан араас норуот тойуктарын бииргэ холбоон ыллыыр буолбута биллэр. XIX үйэҕэ олоро сылдьыбыт атын ырыаһыттар ааттара биллэр да, кинилэр айымньылара суруллубакка хаалбыт.
Манаас айыллыбыт кэмэ чопчу биллибэт, ол эрэн биир үксүн XV-XVI үйэтээҕи кэм кэпсэнэр диэн сабаҕалыыллар. Кыргыыстар олохторугар IX үйэҕэ буолбут быһылааннар ойууланаллар диэн санаа эмиэ баар. В.&nbsp;М.&nbsp;Жирмунскай этэринэн айымньы эйгэтэ сүрүннээн XV—XVIII үйэлэргэ сөп түбэһэр, ону таһынан отой былыргы да кыбытыктар бааллар.
"Манаас" кэмэ үһүйээн буолбакка олоххо диҥнээхтии буолбут диэн санааны Е.&nbsp;М.&nbsp;Мелетинскэй тутуһар (ол Сибиир атын түүр омуктарын эпостарыттан уратыта буолар)
Бу эпос бастаан XVI үйэҕэ Маджму ат-Таварих диэн үһүйээн аҥаардаах айымньыга ахтыллар. Онно МанаасТохтамыш, Мухаммед хорезмшах уо.д.а. дьиҥнээхтии олоро сылдьыбыт дьону сэргэ ахтыллар.
Ис хоһооно
Кыргыыстар хааннара Ноҕой өлбүтүн кэннэ, кини утумнааччылара саараҥныылларын туһанан өстөөхтөрө  киданнар кыргыыстар сирдэрин былдьаан, Ала-Тоо сириттэн үтүрүйэллэр. Ноҕой сыдьааннарын кый ыраах кыйдыыллар. Оттон хаалбыт кыргыыстар улахан эрэйгэ-муҥҥа тиксэллэр. Ноҕой кыра уола Дьакып Алтаайгатиийэр уонна онно баар калмактарга илии-атах буолан сылдьар. Кэлин бурдук ыһан, көмүс көрдөөһүнүгэр үлэлээн байан-тайан барар. Сааһырарын диэки хара баһаам сүөһү баайданар. Ол эрэн кэнчээри ыччат хаалларымаары гынным диэн санаата буолбат. Санаарҕан Таҥараттан аһынарыгар көрдөһөр, ытык сирдэргэ сылдьар, кэрэх кээһэр. Дьэ, ол кэннэ, дьикти түүл көстөр уонна бастакы ойоҕо хат буолар. Тоҕус ыйынан уолланаллар. Аны ол күн Дьакып сылгытын үөрүгэр төрөөбүт кулуну уолугар аныыр. хаҥас|мини|156x156пкс|Кыргыстаан маарката Дьакып үөрүүтүттэн улахан малааһын тэрийэр, уолу Манаас диэн ааттыыллар. Уол оҕо эрдэҕиттэн уратыта биллэн барар, үөлээннэхтэриттэн быдан бөҕө-таҕа, мэник, дэлэгэй буолар. Аата-суола Алтаайтан ыраах иһиллэн барар. Алтаай калмактара бу уол туһунан Кытай Эсэн-хаан хааныгар тыллыы охсоллор. Батыгаһа суох кыргыыстар баатырданан эрэллэр, ону эрдийэ илигинэ тутан ылан суох гыныахха диэн сүбэлииллэр. Ону истэн Эсэн-хаан уолу туттараары атыыһыт буолан кубулуммут дьонун ыытар. Олор уол оонньуу сылдьарын көрөннөр тута сатыыллар, ол эрэн Манаас атастарын кытта бэйэлэрин тутан ылан, илдьэ кэлбит баайдарын-дуолларын дьоҥҥо түҥэтэн кэбиһэр.
Ол кэннэ кыргыыстары утары калмак бухатыыра Нескара улахан сэриинэн киирэр. Манаас ол сэриини чугас баар омуктары мунньан көрсөр уонна кыайыылаах тахсар. Итини көрөн, ыаллыы олорор маньчжурдар уонна калмактар көмүскэтээри бары Манаас тула түмсэллэр уонна Манааһы хаанынан талаллар.
Манаас бэйэтиттэн быдан күүстээх уйгуурдары сэриилээн кыайар. Кыргыыстар катаҕан аҕа уустарын баһылыга Кошой онуоха улахан көмө буолар. Кайыпдан диэн уйгуур биир баһылыга Кайыпдан Хара-Бөрк диэн кыыһын Манааска ойох биэрэр.
Кошой этиитин истэн Манаас өстөөхтөр былдьаабыт Ала-Тоо сирин төнүннэрэргэ сорунар. Сэрии хомунан кыайан төрүт сирин төнүннэрэр. Ол кэннэ кыргыыстар Алтаайтан  араҕан өбүгэлэрин сирин булаллар. Манна кэлэн Манаас Азирет диэн хара дьүһүннээх ытык хайалар тэллэхтэригэр олохсуйар.
Кыргыыстар кыр өстөөхтөрө кытай Алооке хаана кыргыстар көһөллөрүн тохтотоору сэриилииргэ сананар. Ону истэн Манас түөрт уон боотурун ылан утары киирэр уонна кыайан Алооке ордуутун былдьаан ылар. Онтон саллан Алооке кыргыыстары кытта эйэлэһэргэ күһэллэр уонна онтун бигэргэтэн уолун Боокены кыргыыстарга биэрэр.
Ол сылдьан Манааһы бултуу сырыттаҕына көрсө түһэр. Манаас Алмамбет туһунан эрдэттэн истэ-билэ сылдьар буолан айхаллаан көрсөр, малааһын тэрийэр. Манаастаах Алмамбет ыкса атастыы буолаллар.
Манаас эрдэ Акылайы уонна Хара-Бөркү сэрии түмүгэр ойох ылбыт буолан аҕатыттан атын кыыһы кэпсэтэн ылан биэрэригэр көрдөһөр. Көрдөөн-көрдөөн Дьакып Бухара хааныгар Атемирга тиийэн кини кыыһын Санирабиганы сөбүлүү көрөн кэпсэтэн халыҥ халыымы-атыыны төлүүр. Манаас бу кыыһы туох баар сиэри тутуһан, силигин ситэрэн ойох ылар. Кыргыыстар кийииттэрин Каныкей диэн ааттыыллар, ол аата хаан ойоҕо диэн суолталаах. Аны Манаас түөрт уон бөтөһө Каныкейи кытта кэлсибит түөрт уон кыыһы ойох ылаллар. Алмамбет буоллаҕына хайа кыыларын иччитин кыыһын Аруукены ылар. хаҥас|мини|159x159пкс|Кыргыстаан маарката Манаас туһунан сураҕы истэн баран ыраах хоту үүрүүгэ сылдьыбыт аймахтара көһөн кэлэллэр. Бу Дьакып убайын Үсөн оҕолоро. Кинилэр туора омугу кытта олортон калмактартан ойох ылан, төрүт үгэстэрин умнубут дьон этилэр. Калмактар кинилэри Көскаманнар диэн ааттыыллара.
Бу кэмҥэ Манаас Кошого көмөҕө барар. Афганистан хаана Түлкү Кошой суоҕунан туһанан катаҕаннарга саба түһэн Кошой уолун өлөрөн кэбиһэр. Ол эрэн Түлкү инитэ Акун иирсээни тохтотор. Түлкү буруйун билинэн Кошойго толук биэрэр уонна солотун Акуҥҥа туран биэрэр. Манаастаах Акун эйэлэһэллэр уонна кыыстаах уол оҕолоннохторуна олору холбуох буолан илии охсуһаллар. Кыргыыстар Көкөтөй хааннарын (Панус күрээбитин кэннэ Ташкеҥҥа олохсуйбут) уола Бох-Мурун Түлкү кыыһа Канышайы кэргэн ыларга сананар, кэпсэтиитин ыытары Манаас Бахайга соруйар.
хаҥас|мини|159x159пкс|Кыргыстаан маарката Уһуннук айаннаан кыргыыс сэриитэ кытай сирин быыһыгар тиийэр. Дьоннорун сынньата хаалларан баран Алмамбет, Сырҕак, Чубаак и Манаас буолан чуҥнаан көрө бараллар. Өстөөх сиригэр тиийэн үгүс үөр сылгыны үүрэн илдьэ бараллар. Кытайдар ону эккирэтээччи буолаллар, кыргыһыы саҕаланар. Бүтэһигэр кыргыыстар өстөөх үтүмэн күүһүн үлтүрүтэллэр. Эпоска этиллэринэн Манаас Бээдьин куораты (кыргыыстыы Бээжин "ииримтийэр биэ" диэн тылбаастанар) сэриилээн ылан алта ый салайан олорбут. Кытайдар харчы төлүүргэ сөбүлэһэн эйэлэһэргэ бараллар. Манаас Хоҥурбаай уонна кытай тойотторун тыынын өрүһүйэр. Ол кэннэ Хоҥурбаай өһүөннээн кыргыыс баатырдарын Алмамбеты, Чубаагы уонна Сырҕаҕы биирдии-биирди өлөртүүр. Манаас ордуутугар уоран киирэн Манаас тугу да сэрэйбэккэ сэбэ-сэбиргэлэ суох сарсыарда Таҥараҕа үҥэ олордоҕуна көхсүгэр үҥүүнэн түһэн бааһырдар. Ол бааһырыытыттан өрүттүбэккэ Манаас дойдутугар кэлэн сырдык тыына быстар. Каныкей эрин мавзолейга харайар. Манаас кэриэһигэр кыргыыстар бэйэлэрин икки ардыларыгар атааннаһан омугу мөлтөтөллөрүн этэр. Манаас уола Сэмэтэй төрүүрэ бу уол кэлин аҕатын иэстэһэрин кэрэһэлиир. Ити курдук сыыйа эпос иккис түһүмэҕэ тахсан кэлэр. Бу түһүмэххэ Манаас уола Сэмэтэй уонна кини аргыстарын олохторо-дьаһахтара, хорсун быһыылара кэпсэнэр. Кинилэр эмиэ аҕаларын курдук дойдуларын көҥүлүн туруулаһаллар, өстөөхтөрүн суоһараллар.
Манаас суох буолбута түөрт уон да хонуга туола илигинэ Дьакып Каныкейи Манаас инитигэр кэргэн биэрэргэ тыл көтөҕөр. Манаас оннугар инитэ Көбөш эр буолар уонна Каныкейи атаҕастаабытынан барар, уолларын Сэмэтэйи суох гына сатыыр. Ол онтон Каныкей уолун туппутунан аймахтарыгар күрүүр. Онон Сэмэтэй ким-ханнык буоларын билбэккэ улаатар. Уон алта сааһын туоларыгар Манаас уола буоларын билэр уонна дойдутугар төннөргө сананар. Аҕата ордууланан олорбут сиригэр Таласка төннөн кэлэн аҕатын өстөөхтөрүгэр иэстэһэн барар. Аҕатын инилэрину Абыкены, Көбөһү уонна сорох таҥнарбыт бөтөстөрүн суох гынар. Өссө төрүү илигинэ аҕата илии охсуспутун быһыытынан Ай-Чүрөк диэн кыыһы кэргэн ылар. Кытай сиригэр сэриинэн түһэр уонна киирсэ сылдьан Хоҥурбаайы өлөрөр. Сэмэтэйи Хаанчоро диэн өстөөҕүн Кыйааһы кытта куомуннаһан таҥнарар. Кыйаастан бааһыран баран Сэмэтэй сүтэн хаалар. Эрэллээх доҕоро Күлчоро уонна кэргэнэ Ай-Чүрөк өстөөх илиитигэр киирэллэр. Таҥнарыахсыт Хаанчоро хаан буолар. Ай-Чүрөк Сэмэтэйтэн оҕолоноро чугаһыыр, ким да ону билбэт. хаҥас|мини|159x159пкс|Кыргыстаан маарката "Сэмэтэй" үс түһүмэхтэн ордук элбэхтэ толоруллар. Итиннэ кэпсэнэр хорсун боотурдар туора омуктар илиилэриттэн буолбакка бэйэ дьоно таҥнарбыттан олохторо быстар.
Ис өстөөхтөрү кытта киирсии "Манаас" үһүс чааһыгар "Сэйтэккэ" кэпсэнэр. Сэйтэк диэн Манаас сиэнэ буолар. Инники кэпсэммитин курдук бу да сырыыга сүрүн санаа - ис да, тас да өстөөҕү кыайан, эйэлээх олоххо тиийэн омугу сомоҕолооһун буолар. Сэйтэк өстөөхтөрүгэр олорон иитиллэр, ээмиэ бэйэтэ ким буоларын билбэккэ улаатар. Улаатан баран дьиҥнээҕин билэн дьонугар-сэргэтигэр төннөр уонна өстөөхтөрүн кыайар. Ол кэннэ бар дьон сомоҕолоһон эйэлээх олох саҕаланар. Сэмэтэй уонна Сэйтэк олохторунан Манаас олоҕо салҕанарын көрдөрөр диэн этэллэр.
Манааһы үөрэтии
Манааһы үөрэтии (Манастаануу) — кыргыыс култууратын үөрэтии туспа салаата буолар. Билим өттүттэн чинчийиилэри XIX үйэ  иккис аҥаарыгар  Ч. Валиханов уонна В.Радлов саҕалаабыттара. Валиханов Манаас кылгас сороҕотун суруйан хаалларбыта уонна 1856 сыллаахха кылгатан нууччалыы тылбаастаабыта. Сүрүн чинчийиилэр — КР НБА Манааһы үөрэтии уонна уус-уран култуура Национальнай киинигэр ыытыллар (дириэктэрэ — Акматалиев, Абдылдажан Амантурович).
Манаас сахалыы тылбааһа
2014 сыллаахха Манаас сахалыы тылбаастанан тахсыбыта. Бу үлэ Олоҥхо үнүстүүтүн тосхолунан ХИФҮ үбүлээһининэн ыытыллыбыта. Тылбаасчыттар: А.Г. Гуринов, Т.И. Петрова уонна Т.С. Кириллин