cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сюльскай Семён Иванович
Олоҕун олуктара
Сэрии кэннэ кылгас кэмҥэ Одесса уобалаһыгар Вралиевскай оройуон исполкомугар үлэлээбит. 1949 сыл балаҕан ыйыгар дылы Ньурба оройуонун Осоавиахимыгар бэрэссэдээтэллээбит. Кэлин Саха Сирин таһыгар Каховскай ГЭС, Саҥа Каховка уонна Атомград куорат тутууларыгар үлэлээбит.
«Буревестник» партизанскай этэрээт историятын үөрэппит. 70-н тахса партизан туһунан ахтыылары суруйан, хаартыскалары хомуйан, Украина партизаннарын хамсааһынын түмэлигэр туттарбыт.
«В Савранских лесах» диэн кинигэтэ украинскай тылга тылбаастаммыт.
Бэс ыйын 22
Бэс ыйын 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 173-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 174-c күнэ). Сыл бүтүө 192 күн баар.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2007-03
Кулун тутар 13—14 күннэрэ
Маймаҕа нэһилиэгэ (Нам улууһа)
Маймаҕа нэһилиэгэ — Нам улууһун нэһилиэгэ.
Каир
Каир диэн Эгипет киин уонна ордук улахан куората. Африка уонна Араб дойдуларын ордук элбэх дьонноох куората.
1679
1679 сыл.
Аанчык (киинэ)
Сценарийын Никита Аржаков суруйбут, кини туруоруута.
Оператор-постановщик Юрий Березкин.
Киинэ Суорун Омоллоон кэпсээнинэн уһуллубут. Кыыс таптыырын уонна бэйэтин курус дьылҕатын буолуохтааҕын курдук ылынарын туһунан.
Сайыҥҥы сыаналарын Таатта улууһугар Чөркөөххө, оттон кыһыҥҥыны «Сахафильм» павильонугар Дьокуускайга устубуттар. Мария Азарова киинэ уһалларын кэмигэр Култуура уонна ускуустуба кэллиэһигэр үһүс кууруска үөрэнэрэ. Оттон Мычаары оонньообут Егор Ощепков кэллиэһи саҥа бүтэрэ сылдьар кэмэ этэ.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-10
Алтынньы 1—31 күннэрэ thumb|[[Баҕа хаата]]
Федоров Георгий Константинович
Фёдоров Георгий Константинович (төр. 1916) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, бэргэн ытааччы.
Олоҕун олуктара
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл кулун тутарыттан Хотугулуу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит.
Изяслав III
Изяслав III Давидович Черниговскай - үстэ улуу кинээс буола сылдьыбыт. 1154-1155 сс. Киевка күүһүнэн киирээри гыммытыттан толлон Киев олохтоохторо бэйэлэринэн ыҥырбыттар. Онтон Юрий Долгоруукайы кытта сэриилэһимээри бөрөстүөлүн туран биэрбит. 1157-1158 сс. Юрий Долгоруукай өлбүтүн кэннэ Киевкэ төттөрү киирбит, онтон владмимр-волынь уонна галиция кинээстэрэ үүрэн кэбиспиттэр. Үһүстээн 1150 сыллаахха Киевы сэриилээн ылар. 1161 сыллаахха кыргыһыыга бааһыран өлөр.
Кини кэнниттэн Киевы Ростислав Мстиславич Смоленскай ылар.
UzDaewooAuto
UzDaewooAuto (UzAutoMotors), Соҕуруу Кэриэйэ уонна Узбекистан холбоһон төрүттээбит улахан финансово-промышленнай конгломерат, Узбекистан уонна Орто Азияҕа саамай улахан массыыналары онорон таhаарар тэрилтэ.
1680
1680 сыл.
Рагнар Фриш
Рагнар Фриш (Ragnar Frisch) (Кулун тутар 3, 1895, Осло, Норвегия – Тохсунньу 31, 1973, Осло, Норвегия) диэн Норвегия экономиhа. Нобель экономика бирииhин 1969 с. лауреата. Суолталаах үлэлэрэ: эконометрика уонна оҥоруу теорията.
Георгий (Юрий) I Владимирович Рюрикович
Ол кэннэ 1155 сыллаахха Киевы ол саҕана кинээстии олорбут Изяслав III кинээстэн күһэйэн ылбыта. Онон судаарыстыба эмиэ биир салайааччыламмыта. Ол гынан баран 1157 сыллаахха сүһүрэн өлбүтүн кэннэ Русь эмиэ икки кинээстэммитэ.
Сэтинньи 13
Сэтинньи 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 317-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 318-c күнэ). Сыл бүтүө 48 күн баар.
Латышев Лев Константинович
Латышев Лев Константинович — германист, тылбаасчыт, тылбааһы үөрэтээччи. Билэлиэгийэ билимин дуоктара, бырапыассар.
Tata Group
TATA Group (Тата Групп), Индия улахан финансовай уонна промыышленнай улахан мощнай конгломерата, 700 тахса бизнес направленияҕа улэлиир группа. Биир бөдөн салаата - Tata Motors.
Латышев Лев Константинович
Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспа (1958—1990), ол иһигэр Байыаннай омук тылын үнүстүүтүгэр (1967—1990). 1992 с. — 2011 сыллаахха диэри Лингвистика уонна култууралар ыккардыларынааҕы коммуникация үнүстүүтүгэр германскай филология хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ. Филология билимин хандьыдаата (1978), көмүскээбит тиэмэтэ: «Лексическая сочетаемость немецких глаголов лексико-семантической группы обладания». Дассыан (1980). Филология билимин дуоктара (1985), диссэртээссийэтин тиэмэтэ: «Тылбаас эквивалентнай буолуутун кыһалҕалара» (Проблема эквивалентности перевода). Бэрэпиэссэр (1992). ИЛиМК Москуба уобаластааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрсиэтин (МГОУ) диссэртээссийэтин сэбиэтин солбуйааччы бэрэстээтэлэ, РУДН диссэртээссийэтин сэбиэтин чилиэнэ. Билим эйгэтигэр сэргиир хайысхата: тылбаас уопсай уонна чааһынай түөрүйэлэрэ.
Олейников Борис Васильевич
200px|thumb|right|Олейников Борис Васильевич Олейников Борис Васильевич, геология уонна минералогия доктора, Геология наукаларын Институтун дириэктэрэ.
Латышев Лев Константинович
Наҕараадалара: Үрдүк үөрэхтээһин ытык үлэһитэ (Почётный работник высшего профессионального образования), 2010.
Үлэлэрэ:
1. Перевод: Теория, практика и методика преподавания [Текст] : учеб. для студ., обучающихся по спец. "Перевод и переводоведение" / Л. К. Латышев, А. Л. Семенов. - 2-е изд., стер. - М. : AcademiA, 2005. - 192 с.
2. Перевод: Теория, практика и методика преподавания : учеб. для студ., обучающихся по спец. "Перевод и переводоведение" / Л. К. Латышев, А. Л. Семенов. - 3-е изд., стер. - М. : AcademiA, 2007. - 192 с.
3. Перевод: Теория, практика и методика преподавания [Текст] : учеб. для студ., обучающихся по спец. "Перевод и переводоведение" / Л. К. Латышев, А. Л. Семенов. - 4-е изд., стер. - М. : AcademiA, 2008. - 192 с.
4. Курс перевода: Эквивалентность перевода и способы ее достижения : научное издание / Л. К. Латышев. - М. : Междунар. отношения, 1981. - 248 с.
5. Перевод: проблемы теории, практики и методики преподавания : кн. для учителя школ с углубл. изуч. нем. яз. / Л. К. Латышев. - М. : Просвещение, 1988. - 160 с
6. Технология перевода : Учеб. пособие по подгот. переводчиков (с нем. яз.) / Л.К. Латышев. - М. : НВИ-Тезаурус, 2000. - 278 с.
7. Технология перевода : Кн. для преподавателя с метод. коммент. и ключами к упражнениям / Л.К. Латышев. - М. : НВИ-Тезаурус, 2001. - 88 с. о.д.а
Антипина Наталья Васильевна
Антипина Наталья Васильевна — история билимин кандидата.
Олоҕун олуктара
Н. В. Антипина — археолог идэлээх, Хотугулуу-Илиҥҥи Азия таас үйэтин кэминээҕини үөрэтэр чинчийээччи, 20-н тахса научнай үлэлэр ааптардара. Н. В. Антипина Өлүөнэтээҕи археология экспедициятын Бүлүү, Дириҥ уо. д. а. бөлөхтөрүгэр кыттыһан күргүөмнээхтик үлэлэспитэ, кини салалтатынан Бүлүү, орто Өлүөнэ, Амма өрүстэр тардыыларыгар археологияҕа былааннаммыт чинчийиилэр ыытыллаллар.
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалар
Телевидение
Телевидение эбэтэр телевизор диэн салгын нөҥүө тарҕатыллар сигналы видео уонна истэр аудио көрдөрөр массыынаҕа таһаарыы. Урукку гириэк tele (ыраах) уонна ааҥыл vision (көрүү) диэн тыллартан тутуллан турар.
Сороҕор дьааһык курдук оҥоһуллар. Урут тахса сылдьыбыт моделлар мас рамалаах этэ, уонна муостаҕа атахтаах туруоруллар этэ. Билигин тахсар аппарааттар быдан чэпчэки уонна чараас буолаллар. Араас сигнал хартыынатын көрдөрүөҕүн сөп. Бастаан антенна нөҥүө кэлэр сигналы көрдөрөр этэ, онтон кэнники сылларга араас видео, дивиди, камера, спутниковай телевидение уонна да араас тэриллэри холбуохха сөп. Оонньуур консоллары эмиэ холбуохха сөп. Сорох компьютердары эмиэ холбоон, монитор курдук туттуохха сөп.
Бары телевизордар экрааннаахтар, онно хартыыната көстөр. 1970 сыллардаахха дылы тэлбэбиисэр барыта хара-маҥан ойууну көрдөрөр этэ, онтон билигин бары өҥнөөх ойууну көрдөрөллөр. Экрана эмиэ уларыйбыта — урут квадратнай этэ, онтон билигин кинтеатрга дылы форматын кэҥэппитэ.
Телевизор тутуута эмиэ уларыйбыта — урут ЭЛТ (электронно-лучевой трубка, cathode-ray tube эбэтэр ) этэ, онтон билигин ЖЭК (жидко электрическай кристалл, liquid crystal display эбэтэр ) уонна плазма (plasma) телевизордар тахсаллар.
Археология култуурата
Археология култуурата - биир сиргэ булуллубут/көстөр, атын сирдэргэ булуллубуттартан туох эрэ уратылаах малы-салы, археология мэҥэлэрин холбуу ааттыыр тиэрмин.
Үксүн археология култууратын ханнык эрэ бэлиэ уратытынан ааттыыллар: иһит-хомуос буоллаҕына ойуутунан, тас көрүҥүнэн, көмүү буоллаҕына сиэри-туому хайдах тутспуттарынан, эбэтэр ханнык сиргэ көстүбүтүнэн. Холобур Саха сиригэр неолит эпохатыгар үс археология култуурата баар диэн ааттыллар: Сыалаахтааҕы эрдэтээҥи неолит, Белькачиитааҕы орто неолит уонна Ымыйахтаахтааҕы хойукку неолит. Бу култууралар дьарыктара биир этэ: бултааһын уонна сылаас кэмҥэ балыктааһын. Ол гынан баран материальнай култууратыгар улахан уратылардаахтар. Сыалаах култууратын туой иһиттэрин тас өттүгэр өрөн оҥоһуллубут сиэккэ бэчээттэнэн хаалбыт, белькачиитааҕыга - туруору түспүт быа бэчээттэммит, оттон ымыйахтаахтааҕыга - баахыла курдук квадрат, көнө муннуктаах түөрт муннук, ромб формалаах сиэккэ. Таас туттар малларын формата эмиэ уратылардаах.
Атомнай электростанциа
Атомнай электростанция (АЭС) – атом хайдыытыгар тахсар энергияны туһанан электроэнергияны оҥорон таһаарар станция.
Билигин Россияҕа баар АЭС-тар барыллаан оҥорон таһаарар күүстэрэ — 160,04 млрд кВт·ч/год. АЭС-тары ООН иһигэр баар МАГАТЭ диэн тэрилтэ көрөр, хонтуруоллуур.
История
Аан дойду үрдүнэн бастакы АЭС 1954 с. Калууга уобалаһыгар Обнинскай бөһүөлэгин таһыгар тутуллубута. Станция күүһэ 5 МВт. 1956 с. 46 МВт күүстээх станцияны Колдер-Холл куоракка (Улуу Британия), сыл буолан буолан баран АХШ-ка Шиппингпорт куоракка 60 МВт күүстээх станция үлэҕэ киирбиттэр.
АЭС дьайар схемата
center|frame|Атомнай электростанцияҕа икки котурдаах уунан үлэлиир реактор үлэтин схемата
Аан дойду
Аан дойдуга баар АЭС толору испииһэгэ
Три-Майл-Айленд (АХШ)
1979 с., кулун тутар 28-гар АХШ-ка, Три-Майл-Айленд куоракка Аан Дойдуга АЭС-ка бастакы улахан быһылаан тахсыбыта. Ол түмүгэр иккис реактор алдьаммыт, тэстибит сириттэн радиациялаах уу сиргэ түспүт (Cиһилии манна аах). МАГАТЭ наардааһынынан 5-ис таһымнаах авария.
Чернобыль (СССР)
1986 с., муус устар 26 күнүгэр СССР, Чернобыль куоракка Аан дойду үрдүнэн ордук улахан алдьаныылаах, ороскуоттаах, дьон өлүүлээх уонна радиация тайаан сытар сиринэн авария буолбута. Авария түмүгэр төрдүс реактор оҥоһуллубат гына урусхалламмыта уонна бетонтан уонна сибиниэстэн чардаат (саркофаг) оҥорбуттара (Манна аах). МАГАТЭ наардааһынынан саамай үрдүк 7-ис таһымнаах авария.
Фукусима (Япония)
2011 с., кулун тутар 11 күнүгэр Японияҕа, Фукусима куоракка сир хамсааһын түмүгэр Чуумпу океаҥҥа сүүнэ улахан цунами кэлэн «Фукусима дай ичи» Атом станцияны урусхалаабыта. Реактор иһинээҕи давлениятын аччатар клапаны арыйбыттарыгар оргуйбут уу паарыттан водород арахсан түөрт реактортан түөрдээннэригэр утуу-субуу дэлби тэбии буолбут (Быһылаан сиһилии суруллубут сирэ). МАГАТЭ наардааһынынан бастаан 4-үс таһымнаах авария диэн биллэрбиттэр, кэлин 7-ис таһымҥа дылы улаатыннарбыттар.
Дьон Мейнард Кейнс
мини|справа|200px|Дьон Мейнард Кейнс
Дьон Мейнард Кейнс (John Maynard Keynes) (Бэс ыйын 5, 1883, Кэмбридь, Британия – Муус устар 21, 1946, Тилтон, Британия) диэн Британия экономиhа. Аныгы макроэкономика сайдыытыгар тутаах дьайыылаах. Кейнс дойду дьаhалтатаинтервенсионизм политикатын өйүүрэ, ол аата дьаhалта үп инструменнарынан экономика бигэ туруктаах буолуутун көмүскүөхтээх. Кини санааларыттан турар теориятын Кейнс экономиката диэн ааттыыллар.
Асямов Сергей Александрович
Асямов Сергей Александрович (01.11.1907, Красноярскай, Россия империята — 30.04.1942, Великобритания) — лётчик, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1942), майор.
Олоҕун олуктара
1907 сыллаахха алтынньы 19 (сэтинньи 1) күнүгэр Красноярскай куоракка рабочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча.
Кыһыл Аармыйаҕа 1929—1933 сылларга, 1941 сылтан сулууспалаабыт. 1931 сыллаахха Ейскайдааҕы военно-морской авиационнай училищены бүтэрээт, летчик-инструктор быһыытынан сулууспалаабыт. 1933 сылтан — Гражданскай Воздушнай флот летчига, 1935 сылтан — Главсевморпуть Өлүөнэтээҕи авиационнай группатын летчига.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941 сыл от ыйыттан кыттыбыт. 1942 сылтан чилиэнэ.
1942 сыл тохсунньутугар майор Сергей Асямов, 746-с авиационнай полк хараабылын командира, 48 ситиһиилээх бойобуой көтүүлэри оҥорбут. Кини экипаһа өстөөхтөргө сүүс тонна буомбаны быраҕан, өстөөх күүстэригэр, техникатыгар улахан хоромньуну таһаарбыта, өстөөхтөр сабардаабыт сирдэригэр үс мөлүйүөнтэн ордук листовка ыһыллыбыта.
1942 сыллаахха муус устар 30 күнүгэр, Великобританияҕа, биир бастыҥ летчик быһыытынан командировкаҕа сылдьан, хомолтолоохтук авиакатастрофаҕа өлбүт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1942 сыл бэс ыйын 20 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин майор Асямов Сергей Александровичка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Аатын үйэтитии
Герой аатынан Үөһээ Халыма улууһугар Зырянка бөһүөлэк уулуссата, Таймыр полуостровка Лаптевтар муораларыгар хомо ааттаммыттар.
Швейцария франката
Швейцария франката (ISO 4217 CHF, или 756) Швейцария уонна Лихтенштейн иллэр туттар харчылара. Банкноталарын Швейцария киин баана таһаарар, бытархайын Швейария харчы быһар дьиэтэ. Аан дойдуга кэбэҕэстик туттуллар валюталарыттан биирдэстэрэ (АХШ долларын, евроны, фунт стерлиҥы уонна иэнаны кытта)
Банкноталар
10, 20, 50, 100, 200 и 1000 сыаналаах банкноттары таһаараллар. Банкноттарга маннык дьон уруһуйдаммытар:
Маньыаттар
5, 10 уонна 20 рапеннаах (сантимнаах) бытархай харчылар, 1/2, 1, 2 уонна 5 франктар наар тахсаллар. 1 рапеннаах (сантимнаах) бытархайы 2006 быһан тохтоппуттар, 2 рапеннааъ (сантимнаах) бытархайы 1974 с.
Маньыаттар тимирдэрин уларыйыыта: 1939 — 20 рапен алтан-никель сплавыттан (1850—1859 — биллон, 1881—1938 — никель); 1968 год — 1/2, 1, 2 и 5 франк алтан-никель сплавыттан (эрдэ — үрүҥ көмүс); 1981 — 5 рапен алтан-алюминий-никель сплавыттан (эрдэ — алтан-никель сплава).
Биирдэ эмит юбилейдарга уонна туохха эмит сыһыаннаах маньыаттары таһаараллар, сүрүннээү 10, 20 уонна 50 франк сыаналаах.
1944 сыл
1944 сыл.
Аспыраан
Аспыраан — үрдүк үөрэх кэнниттэн идэтинэн үөрэҕин салгыы үрдэтинэр, анал үөрэххэ (аспирантураҕа) үөрэнэр киһи.
Аспирантура диэн үрдүк үөрэхтээх дьон идэлэрин таһымын өссө үрдэтинэр сирдэрэ, тиһиктэрэ. Аатынан үөрэх сорҕото гынан баран, дьиҥинэн, аспирантуураҕа үөрэнэр киһи билим чинчийэр үлэтин оҥорор уонна ол түмүгүнэн учуонай истиэпэн ылар.
Археология мэҥэлэрэ
Бу мэҥэлэргэ түҥ былыргы дьон олорбут сирдэрин (стоянкалары), көмүүлэри, айыылары аһатар сирдэри, тааска ойуулары уонна хаһыы кэмигэр булуллубут мал-сал кырадаһынын ааттыыллар: туттар сэби-сэбиргэли, булт тэрилин, дьиэтээҕи малы, таҥаһы, киэргэли, дьиэлэр уонна көмүүлэр омооннорун уо.д.а.
Археология мэҥэлэрин булуу уонна чинчийии былыргы устуоруйаны билэргэ сүҥкэн суолталаах.
Киһи сүрэҕэ
"Киһи сүрэҕэ-суптугур быһылаах,көҥдөй былчыҥ орган. Сүрэх көҥдөйө икки сүрэх ытарҕатыгар уонна икки кутуйатыгар арахсар. Сүрэх хаҥас ытарҕата уонна кутуйата холбуһуктара 'артериальнай сүрэх' үөскэтэллэр. Сүрэх уҥа ытарҕата уонна кутуйата холбоһуктара 'венознай сүрэх' үөскэтэллэр. Сүрэх тардыытын аата систола, босхо барааhынын аата-диастола."
====  Сүрэх анатомическай тулуга. Cүрэх киһи түөһүн ортотугар, арый кыратык аллараа хаҥас крайын өттүгэр перикардаҕа  “околосердечная сумка”, хамсаан биэрбит. Киһи орто линиятыгар тэҥнээтэххэ несемитрично сытар - 2/3 киниттэн хаҥас уонна 1/3 - уҥа сыталлар. ====
==== Сүрэх түөт тус-туспа көҥдөйтөн тутулуктаах, камера дэнэллэр: хаҥас ытраҕа, уҥа ытарҕа, хаҥас кутуйа, уҥа кутуйа.Кинилэр быыһынан аҥаардаммыттар. Уҥа ытарҕаҕа полай, онтон хаҥас ытарҕаҕа тыҥа күөх тымрдара киирэр. Хаҥас кутуйаттан, уҥа кутуйаҕа тыҥа артерията уонна восходящай үөс тымыра киирэр. Уҥа кутуйа уонна хаҥас ытарҕа - кыра хаан эргиирин оҥороллор. Уҥа кутуйа уонна хаҥас ытарҕата - улахан хаан эргиирин оҥороллор. Хаҥас кутуйа ойоҕоһо үс төгүл уҥа кутуйатааҕар эмис, тоҕо этэххэ хааны улахан эргииргэ ыытарыгар хаҥас кутуйа быдан күүстээх буолуохтаах, уонна хаан давленията ордуг күүстээх. ====
==== Хаан биир эрэ хайсаннан барарыахтаах, эбэтэр сүрэх ыыппыт хаана төттөрү кэлэн сүрэҕи хаанынан толоруо этэ. Хаан биир хайысхаҕа барарыгар кылаапан диэн анал сэп баар, ол кылаапан хааны ыытар эбэтэр бүөлүүр. Хаҥас ытарҕа уонна кутуйа икки ардытыгар баар кылаапан аата двухстворчатай кылаапан диэн. Уҥа ытарҕа уонна кутуйа икки ардыгар баар кылаапан аата трехстворчатай кылаапан диэн, кини үс лепистоктан тутулуктаах. Сүрэххэ өссө артериальнай уонна тыҥа кылааппаннара баар. ====
=
Сүрэх ыарыылара. Киһи сүрэҕин ыарыылара: инсульт, инфаркт, ишимическай ыарыы (хаан эргиирин кытта сыһыаннаах), сорох сүрэх ыарыылара кылаапанай аппараатын кытта сыһыаннаах буолуон сэп (эпикарда, миокард, эндокарда, перкарда). =====
Сүрэҕи харыстааһын. 1 – Табаҕы тардыма. 2 – Аскын көрүнэ сырыт. Кини араас буолуохтаах уонна минньигэс, сыалаах аһы сиэмиэххин наада. 3 – Наар артериальнай давленияҕын кэмнии сыарат. Давленияҥ дэлби тахсар, түһэр буоллаҕын кардиолог бырааска бара сырыт. т 4 – Хамсаныахтааххын. Күн аайы 3 км. Хамыахтааххын. 5 – Хааҥҥар холестириҥҥын көрүнэ сырыт.
Литература:
1 - википедия.
25
25 сыл.
Өлбүттэр
20er
1681
1680 сыл.
Орто Азия хайалара
Орто Азия дэхси сирин соҕуруу кытыыларынан Копетдаг, Памир-Алай, Тянь-Шань хайалара субуһаллар. Орто Азия дэхси сирдэрэ ити хайалаах системалара суохтара буоллар кууруо-хатыа этилэр: үрдүктэн үрдүк сис хайалар Атлантическай акыйаантан кэлэр уонна өрүстэринэн хайалартан дэхси сирдэргэ сүүрүгүрэн түһэр сииги туталлар. Салгын Орто Азия үрдүнэн арҕааттан илин балачча үөһэнэн ааһар. Хайалар арҕаа эниэлэригэр, салгын үөһэ күөрэйэр буолан, элбэх сөҥүү түһэр (сылга 800 мм-тэн ордук). Оттон илин эниэлэргэ, хотооллорго сөҥүү аҕыйах, онон манна сотору-сотору кураанныыр. Ити араастаһыы ордук Памирга биллэр. Онно арҕаа 1500 мм тиийэ сөҥүү түһэр буоллаҕына, илин 100 мм тиийбэт. Климат усулуобуйата хайаларга үөһэ таҕыстах аайы уларыйан иһэр (турурору курдааһыннаныы). Кыһын хайаларга, ордук 3000 м-тэн үөһэ, тымныы уонна уһун. Үрдүк хайалартан ураты, хайалар бары курдааһыннарыгар тымныы ириэһини кытта солбуһар. Сайын үөһэ таҕыстах аайы температура 00С диэри, оннооҕор да ордук, сыыйа намтааһына үчүгэйдик биллэр. Улахан үрдүккэ сайына кылгас уонна тымныы. Орто Азия хайаларыгар 2000-тан тахса ледниктар бааллар (Кавказка 1400 кэриҥэ); олортон Арассыыйаҕа саамай улаханнара – Федченко леднигэ 71 биэрэстэ уһуннаах, 2-3 биэрэстэ кэтиттээх.
Организм
Организм диэн тыынар тыыннаах. Бары организмнар күүрдүүгэ хардараллар, ууhууллар, үүнэллэр, сайдаллар уонна хомеостазистаахтар. Организм биир эбэтэр элбэх сааныктаах буолар.
Организмнар прокариоттарга уонна эукариоттарга арахсаллар.
Бэлькичи I, былыргы дьон тохтуу сылдьыбыт сирэ
Бэлькичи, былыргы дьон тохтуу сылдьыбыт сирэ.
1964 сыллаахха Мочанов Ю.А. экспедицията булбута. Уус-Маайа улууһугар Бэлькичи сэлиэнньэҕэ баар.
Элбэх хапалҕаннаах, алта этаптаах: эрдэ тимир үйэтэ, буруонса эпохата, эрдэ, орто, хойукку неолит, палеолит.
Орто неолит эпохата Бэлькичи култуурата диэн ааттаммыта, тоҕо диэтэххэ стратиграфия уонна типология өттүнэн аан маҥнай манна бэлиэтэммитэ.
Бэс ыйын 23
Бэс ыйын 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 174-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 175-c күнэ). Сыл бүтүө 191 күн баар.
Манчаары Баһылай
Манчаары Баһылай (Федоров Василий Федорович) (1805—1870) — бэйэтин киһи быһыытынан дьоһунун көмүскээн номоххо уонна саха устуоруйатыгар киирбит киһи. Маны таһынан кини ырыалара устуоруйаҕа бастакы ааптара биллэр сахалыы уус-уран айымньыларынан билиниллиэхтэрин сөп.
Манчаары олоҕун олуктара
1805 с. алтынньы-сэтинньи (сенат уурааҕа ахсынньы 10 к. суруллубут) — Мэҥэ улууһугар Арыылаах диэн алааска (уруккутунан Нөөрүктээйи нэһилиэгин, күн бүгүн Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бөкө нэһилиэгин сирэ) Федор Быттааны Ханчадаев дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
1814 с. — тоҕус саастааҕар аҕата өлбүтүн кэнниттэн нэһилиэк быраабатын дьаһалынан дьиэтин кэргэнигэр хаһаайыстыба баһылыгынан ананар.
1827 (1825) с. — ыалын кыыһын Варвара Степанованы кэргэн ылар.
1827 с. — былдьаммыт сүөһүтүн, оттуур ходуһатын төттөрү ылаары абаҕатын Чоочолуун сууттаһарыгар иирсэн, нэһилиэк чарчыыналарын дьүүлүнэн таһыллар.
1827 с. — Чоочо баай эдэр кэргэнин малын суолга көрсөн былдьаан нэһилиэк «сибииркэтигэр» угуллар, онтон күрүүр.
1827	с. — Егор Слободчиков туттаран, земскэй суутунан уон охсуунан таһыллан, остуруок хаайыытыгар угуллар.
1828	(1826) с. — Вера диэн кыыстаналлар.
1828 с. муус устар — өрүс мууһун көйөн болуот бэрэбинэлэрин оруу сылдьан остуруок хаайыытыттан күрүүр. Чыычаах Уйбаан тыллабырынан кыһын тутуллар.
1830 с. сэтинньи — Земскэй суутунан түөрт уон биэс охсуунан таһыллан хаатырга үлэтигэр Охуоскайга ыытыллар.
1832	с. бэс ыйа — Юдома өрүһүн баһыгар болуот уһаара сылдьан Охуоскай хаатыргатыттан күрүүр.
1833	с. кулун тутар ыйа — Нөөрүктээйигэ Иван Сивцев ампаара түүн алдьатыллан 597 солк. мала уоруллубутугар холуобунан дьыала тэриллэн силиэстийэ саҕаланар.
1833 с. балаҕан ыйын 24 к. — сэтээтэл Атласов, хаһаак Свешников сүүсчэкэ киһилээх бөлөхтөрө Күөх Кэтириинэлиин олорор ииннэриттэн туталлар.
1833-1836 сс. — силиэстийэ ыытыллар.
Томас Роберт Малтус
Томас Роберт Малтус (Thomas Robert Malthus) диэн Британия үөрэхтээҕэ, экономиhа. Политика экономиятыгар уонна демографияҕа баhаам дьайыылаах.
Манчаары Баһылай
Манчаары олоҕун олуктара
1836 с. атырдьах ыйын 31 к. — уокуруктааҕы суут дьүүлүн бүтэһик уурааҕа тахсар.
1836	с. сэтинньи 24 к. — дьыаланы Иркутскай күбүрүнээтэрэ сенат көрүүтүгэр ыытар.
1837	с. ахсынньы 31 к. — Правительствующай сенат Департаменын холуобунай дьыалаларга Палаататын уурааҕа тахсар.
1838	с. кулун тутар 10 к. — отут охсуунан куорат болуоссатыгар таһыллан, Иркутскайдааҕы туус оргутар собуокка хаатырга үлэтигэр ыытыллар.
1841 с. — Нерчинскэйгэ таас чох хостуур рудникка хаатырга үлэтигэр көһөрүллэр.
1841	с. кулун тутар 30 к. — Анисим Трофимовтыын хаатыргаттан күрүүллэр.
1842	с. бэс ыйын 15 к. — Нерчинскэйгэ этабынан ыытыллар.
1842	с. атырдьах ыйа — этап кэмигэр Аллараа-Илимскэйгэ тириэрдэн хандалатын устубуттарыгар, түүнүн хонбуойтан күрээн дойдутугар кэлэн арҕаа эҥээр улуустарын баайдарын талаталыыр.
1843	с. алтынньы — Байаас Никифоров кэргэнэ Матырыаналыын кыстыыр ииннэригэр бүгэн олордохторуна, Шахурдин урядник биэс уонча киһилээх бөлөҕө тутан остуруокка киллэрэр.
1843-1847 сс. — силиэстийэ ыытыллар.
1847 с. атырдьах ыйын 9 к, — уокурук суута уон сылга илиилэриттэн истиэнэҕэ сыабынан хараҕалыырга дьүүллүүр.
1857 с. атырдьах ыйа — суут уурааҕа толоруллар болдьоҕо кэлэр да, босхолооботтор.
1859 с. кулун тутар 13 к. — сыабыттан босхолоон, Бүлүү уокуругун Марха улууһун I Бордоҥ нэһилиэгэр үйэтин устата көскө ыытар туһунан Илин-Сибиир Кылаабынай управляющайын дьаһала тахсар. Ол күн сыабыттан босхолоон, пересыльнай хаайыыга көһөрүллэр.
1859 с. муус устар 13 к. — куорат суолун оҥоһуутугар үлэлэтэллэр.
1859 с. ыам ыйын 23 к. — күһэлэҥ көскө олорор сиригэр хандалылаах хомбуойдаммыт.
1870 сыл сэтинньи 12 к. — (уруккунан 6 күнүгэр) көскө олорон 65 сааһыгар өлбүтүн туһунан аҕабыыт Попов Михаил миэтирикэҕэ бэлиэтээбит.
Манчаары туһунан айымньылар
Чинчийээччилэр этэллэринэн саха омуга Манчаарыга анаабыт айымньылара кимиэхэ да анаммыт айымньылартан элбэҕэ буолуо. Ол курдук өссө XIX үйэҕэ икки нуучча поэттара – Матвей Александров уонна Николай Борисовскай Манчаары туһунан поэмалары суруйбуттара. Матвей Александров Манчаары хамсааһынын үгэнигэр Саха уобалаһын стряпчайынан (прокурорунан) үлэлии сылдьыбыт эбит. Маны таһынан ол туоһутунан, сыылынай суруйааччы Владимир Короленко, айар тыл аҕата Өксөкүлээх Өлөксөй, саха үөрэхтээҕэ, поэт Николай Тимофеев-Терешкин саҕаттан үгүс фольклорист, кыраайы үөрэтээччи Манчаары туһунан хомуйбут тыһыынчанан үһүйээннэрэ, норуот ырыалара буолаллар.
Кашира
left|200px|thumb|Куорат ортото thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Манчаары Баһылай
Манчаары туһунан айымньылар
Саха маҥнайгы дырааматынан биллэр «Манчаары түөкүн» диэн айымньытын оччотооҕу саха омук үөрэхтээхтэрин бас-көс киһитэ Баһылай Никифоров-Күлүмнүүр 1907 сыллаахха сыанаҕа туруорбута. Уос номоҕо этэринэн Күлүмнүүр бу айымньытын Манчаары сыппыт хаайыытыгар сытан 1905 сыллаахха саҕалаабыт. 1920 сыллаахха улуу Алампа "Манчаары" диэн пьесатын туруорбута. Маны таһынан, саха народнай суруйааччыта Софрон Петрович Данилов "Манчаары" диэн кылгас кэпсээннэртэн турар сэһэни, саха народнай поэта Иван Михайлович Гоголев "Манчаары" диэн романы суруйбуттара. Саха академическай тыйаатырыгар Айсен Дойду сценарийынан Сергей Потапов "Мэҥэ халлаан оҕото", Баһылай Күлүмнүүр суруйуутунан Руслан Тараховскай "Манчаары" пьесалара турбуттара.
Манчаары олоҕун чинчийии
Билим өттүттэн бастакынан чинчийбит киһинэн историческай наука кандидата Ольга Ионова буолар. Кини 1946 сыллаахха «Манчаары Баһылай» диэн үлэтэ, сахалыы, туспа кинигэнэн тахсыбыта. Бу үлэтигэр автор: «Манчаары хамсааһына улам үгүс дьону-сэргэни бэйэтигэр тардан, улам кэҥээн испит, саха суоҕун-дьадаҥытын ортотугар улам дириҥник силистэнэн испит, онон улуус баайдарын, тойотторун утары үлэһит норуот күргүөмнээн күрэстэһэр хамсааһына буолаары гынан испит эбит», — диэн суруйар.
Кашира
Уобалас кииниттэн (Москва) 115 км сиргэ. Ока өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.
Tata Motors
Tata Motors (Тата Моторс), Индия биир улахан массыына уонна автобус, грузовик онорон таһаарар тэрилтэтэ, бу тэрилтэни бас билэр улахан конгломерат.
Кашира
Олохтоммут сыла — 1356.
Почтатын индэксэ — 142900, төлөппүөнүн куода — +7 49669, ОКАТО куода — 46 435.
Манчаары Баһылай
Манчаары олоҕун чинчийии
Иккис билим таһымнаах сыанабылы Георгий Башарин «История аграрных отношений» диэн бөдөҥ үлэтигэр биэрбитэ. Өскөтүн Ионова Манчаары хамсааһына баайдары эрэ утары этэ диэбит буоллаҕына, Башарин нуучча администрациятын уонна олохтоох баайдар батталлара этэ диэн быһаарар.
1990-с сыллар кэннилэриттэн история үгүс боппуруостарыгар саҥалыы көрүү ирдэммитэ. Онон сэбиэскэй былаас сылларыгар аата улаханнык ааттаммыт Манчаары Баһылайга сыһыан уларыйбыта. Биир өттүнэн көрүү кылаассабай охсуһуу кыараҕас көрүүтүттэн быдан кэҥээбитэ, иккис өттүнэн буруйу оҥорбут талабырдьыт курдук көрдөрүү, аанньа ахсарбат чычаас суруйуулар тахсар кыахтаммыттара. Ол эрэн дириҥ хорутан сыаналааһыннар эмиэ бааллар. Оннук, суруйааччы, РФ уонна СР үтүөлээх юриһа Николай Борисов-Уус «Манчаары Баһылай – юрист көрүүтүнэн: докумуоҥҥа олоҕурбут сэһэн» диэн кинигэтэ 2012 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыта. Кырдьаҕас юрист үлэтигэр Манчаары дьыалатын халбаҥнаабат сокуон хараҕынан сыаналыырга холоммут.
Манчаары аата ааттаныыта
1921 сыл ахсынньы 23 к. — Манчаары аатынан культурнай-сырдатар уопсастыба тэриллэр.
1921 сыл ахсынньы 28 к. — «Манчаары» хаһыат тахсар.
1974 сыл — антрополог-скульптор Г.В. Лебединская Манчаары скульптурнай мэтириэтин оҥорор.
1979 сыл от ыйа — Манчаары уҥуоҕар монументальнай өйдөбүнньүк туруоруллар.
Төрөөбүт улууһугар Мэҥэ Хаҥаласка Манчаары музейа үлэлиир.
Манчаары бирииһигэр өрөспүүбүлүкэтээҕи спортивнай оонньуулар ыытыллаллар.
Реза Дегати
Реза́ Дегати́ (Reza Deghati, Rza Diqqəti; от ыйын 26 күнэ 1952, Тебриз) — Франция фотожурналииһа, түмэт урбаанньыт, азербайдьаан төрүттээх. Аан дойду биир бастыҥ фото-суруналыыһа.
Биографията
1952 сыллаахха Тебризкэ (Иран) азербайдьаан дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Реза — билиҥҥи кэм биир биллэр фотогафа. Кини хаартыскалара National Geographic, GEO, Time Photo о.д.а. сурунааллар тас хахтарын киэргэтэр.
1979 сыллаахха Ирааҥҥа ислаам өрөбөлүүссүйэтин, былааска исламиистар кэлбиттэрин кэннэ, Дегати Ирантан тэскилээбитэ.
Реза Дегати фотограф-гуманист. Кини үлэлэригэр дьон-сэргэ кыһалҕатын, трагедиятын, дьон сирэ кэрэтин сырдатар. Хаартыскаҕа түһэрииттэн ураты түмэт урбаанынан дьарыктанар. 2001 сыллаахха AINA диэн оҕолору үөрэхтэһининэн дьарыктанар үтүөнү оҥорор тэрилтэни тэрийбитэ.
2014 сыллаахха Азербайдьааҥҥа анаан (Хара тохсунньу, Нагорнай Карабаахха сэриитин уонна Ходжалы түбэлтэлэрин туһунан), икки кинигэни оҥорбута: «Элегантность огня» уонна «Избиение младенцев». Парижка Petit Palais-ка быыстапка арыйбыта.
Кутуков Роман Гаврилович
Кутуков Роман Гаврилович (төр. 1917, Модут нэһилиэгэ, Нам улууһа, Саха уобалаһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
1917 сыллаахха Нам улууһун Модут нэһилиэгэр төрөөбүт.
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха Нам оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1941 сыл бэс ыйыттан Хотугулуу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит.
1682
1682 сыл.
26
26 сыл.
Өлбүттэр
20er
Антонов Егор Петрович
200px|thumb|right|Антонов Егор Петрович Антонов Егор Петрович — история билимин кандидата, доцент.
Олоҕун олуктара
Е.П. Антонов — Саха Сирин XX үйэтин интеллигенциятын, общественноһын, культууратын үөрэтэр чинчийээччи, 60-н тахса научнай уонна научно-популярнай ыстатыйалар ааптардара..
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалар
Прокариот
thumb|300px|[[Бактерия сааныгын структурата, прокариот көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ.]] Прокариоттар диэн саанык иччитэ суох организмнар. Икки домеҥҥа арахсаллар: бактериялар уонна архейдар.
1683
1683 сыл.
От ыйа
left|250px|thumb|Ходуһа right|thumb|От ыйа [[Très Riches Heures du Duc de Berry]] От ыйа - 7 ый.
От ыйа — сайын үгэнэ. От-мас сибэккитэ, туораҕа ситэр. Үрэх кытылыгар сардаана сибэкки тэтэрэ кыыһар. Чараҥнарга дьэдьэн буһар, сыһыы, үрэх саҕатыгар хаптаҕас, моонньоҕон ситэр. Күн ортотугар түһэр сик-кирэс тыал от-мас сиэмэтин ыһар. Сир аайы сибэкки ыһыаҕа. Көтөрдөр оҕолорун көтүтэллэр. Киннлэри батыһыннара сыддьан түргэнник көтөргө, аһылыктарын бу-лунарга үөрэтэллэр. Саха сиригэр от хомуура саҕаланар. Отчуттар аҕыс ыйдаах ыарахан кыстыгы эрэйэ суох туоруур туһугар элбэх оту оттуурга дьулуһаллар. Оҕолуун-уруулуун бука бары ходуһаҕа тахсаллар.
От ыйа үксүгэр кураан буолар. Бөтүрүөпкэ, Борокуоппайапка ардааччы. Сааскыта ардах-таах уонна түүнүн сиик түһэр буоллаҕына, уһун кэмҥэ ардаабатаҕына даҕаны, түүҥҥү сиик уутунан үүнээйи балайда тулуктаһар.
Сыалаахтааҕы эрдэтээҥи неолит култуурата
Сыалаахтааҕы эрдэтээҥи неолит култуурата эбэтэр Сыалаах култуурата - эрдэтээҥи неолит саҕана (биһиги эрабыт иннинэ 6000-4900 сс.) баар буола сылдьыбыт археология култуурата. Сабаҕалааһын быһыытынан 1000 сыл тухары баар буола сылдьыбыт. Аатын Эдьигээнтэн 90 км тэйиччи сытар Сыалаах күөл аатыттан ылбыт. Ол күөл таһыгар 1945 с. А.П. Окладников былыргы дьон олохсуйа сылдьыбыт сирдэрин булбута.
От ыйа
От ыйа — хамнас ыйа. Былыр тыа сирин дьоно: «Сүрэҕэ суох киһи от ыйыгар кэр-гэннэнэр», — диэн этэллэрэ. Онон бу ыал дьадаҥы буолуохтарын сылыктыыллара. Кырдьыга оннук. Сүрэҕэ суох киһи хаһан да байбат. Үлэ-хамнас быддьаһыгар буолан, от ыйа биллибэккэ ааһар.
Сыалаахтааҕы эрдэтээҥи неолит култуурата
Онно олоро сылдьыбыт дьоннору Сыалаахтар диэн ааттыыллар. Сыалаахтар аан бастаан таас үйэ саамай кыахтаах булдун сэбин - ох сааны, уҥуохтан оҥоһуллубут атаралары, керамиканы (уокка сиэтиллибит сиэккэ ойуулаах туой иһиттэри) туттубуттар. Тааска ойууларыгар тайах элбэхтик көстөрүн иһин тайаҕы таҥара курдук көрөллөр эбит диэн сабаҕалыыллар.
От ыйа
От ыйын күнүн-дьылын билгэтэ
От ыйыгар күнү бьглытынан, үөнүнэн-көйүүрүнэн, кыылынан-сүөлүнэн, сиигинэн билгэлииллэр. От ыйын 20-с күнүгэр саары куйааһа бүтэр. Ый биир самыырдаах — от (Бөтүрүөп) са-мыыра, биир тыаллаах — от саарар тыала. От ыйа тохсунньу ыйга тэҥнэһэр.
Күн уота өллөҕүнэ, уһун кураан буолар. Күн былыкка саспакка көрөн киирдэҕинэ, халлаан халлыбат. Ардах бириэмэтигэр тыал түстэҕинэ, ардах сотору кэминэн ааһар. Быстах былыт кэлэн ардаатаҕына, уһуннук түспэт. Сибэкки, от-мас ордук сыттаннаҕына, со-тору кэминэн ардах түһэр. Сарсыардаанҥы сиик суох буоллаҕына, ардах кэлэр. Тоҥот кумаар түстэҕинэ, халлаан көнөр. Ардах чиэрбэтэ сиргэ көһүннэҕинэ, ардах кэлэр. Балык күөлгэ оонньуура — ардахха.
Түөлбэ тылыгар
Бөтүрүөп ыйа; бырдах ыйа; кумаар ыйа; оҕолоох ыйа; оттуур ый; сыбаҥ хаас ыйа; үһүнньү; хаас саарар ыйа; чүүччэх ыыр ыйа.
Куһаҕан быһыыны оҥорбуту көннөрүү
Куһаҕан быһыыны оҥорбуту көннөрүү бу быһыы куһаҕанын билиннэххэ эрэ кыаллар кыахтанар.
Киһи бэйэтин уһун үйэтигэр үчүгэйи оҥороро төһө да элбэҕин иһин сыыһаны, куһаҕаны да оҥороро баар суол. Дьон олоҕун сиэригэр сөп түбэспэт быһыылары оҥорууну сыыһаны, куһаҕаны оҥоруулар диэн ааттыыллар.
Урукку кэмҥэ саха дьоно оҕону кыра эрдэҕиттэн куһаҕан быһыылары билэн оҥорбот буоларга, үчүгэй быһыылары эрэ оҥорорго үөрэттэххэ табылларын этэллэрэ. Кинилэр киһи айыллыаҕыттан үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолбатаҕын чопчу билэллэр эбит. «Куһаҕаны оҥорума, үчүгэйи оҥор», - диэн арааран үөрэтэллэрэ итини дакаастыыр. Кэнники кэмҥэ киһи барыта тэҥ, үчүгэй эрэ буолар диэн «коммунизм» быһаччы үөрэҕин киллэрэннэр бэйэлэрэ «үчүгэй» оҕолору куһаҕан быһыылары оҥорбот буолууга үөрэтии суох буолбута билигин эдэрдэр элбэх буруйу оҥороллорун үөскэттэ.
Билигин элбэх куһаҕан быһыылары эдэрдэр оҥороллор диэн бары этэллэр. Эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыыларын маннык көрүҥнэргэ араартыахха сөп:
1. Билбэт буолууттан оҥоруллар быһыылар. Бу оҥорор быһыылара дьон олоҕун сиэригэр, үгэстэригэр сөп түбэспэттэрин эдэрдэр билбэттэриттэн оҥорон кэбиһэллэр.
2. Алҕаска, сыыһа туттан оҥоруу. Сыыһа туттуулар үксүгэр эмиэ билбэттэн, оҥоро үөрэммэтэхтэн тахсаллар эрээри үчүгэйи оҥороору мүччү туттуулар үгүстүк тахсаллар.
3. Соруйан, билэ-билэ куһаҕан буоллун диэн оҥоруу. Өйдөөн-санаан туран эрдэттэн бэлэмнэнэн, өр оҥостунан баран оҥоруллар быһыылары ити курдук ааттыыллар.
Кэнники кэмҥэ улааппыт эдэрдэр үксүгэр билбэт буолан сыыһаны, куһаҕаны оҥороллор. Бэйэлэрэ нууччалыы ситэ билбэт төрөппүттэр оҕолорун нууччалыы эрэ аҕыйах тылы саҥарарга үөрэтэн бараннар кыайан оҕолоро үөрэнэр, өйдөрүгэр түһэр гына кэпсэппэттэр, барыны-бары дириҥник быһааран биэрбэттэр. Хайа да быһыыны хос-хос хатылаан үгэс буолан иҥэр гына үөрэппэттэр. Оҕолоро бэйэтэ бэйэтигэр буккулла сылдьар, атын дьон этиилэригэр, сабыдыалларыгар киирэн биэрэрэ элбэх буолар.
Сахалар оҕону бэрт кыраҕа да үөрэтэргэ «Сүүстэ этиэххэ наада» диэн этэллэр. Оҕону кытта олус элбэхтэ кэпсэттэххэ, ыйыталастахха, көрдөрөн биэрдэххэ, быһаардахха туох эмэ үөрэх өйүгэр киирэн иҥэрин уонна ону хайдах ситиһиллэри былыргылар билэр эбиттэрин ити этии дакаастыыр. Ханнык баҕарар быһыыны хос-хос хатылаан үгэс буолан оҕо ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар иҥэр гына үөрэттэххэ дьэ биирдэ чиҥ үөрэтии буолар.
Төрөппүттэр оҕолорун датсад уонна оскуола үөрэтиэ дии санааннар кэлин кэмҥэ кыра эрдэхтэринэ букатын үөрэппэт буоллулар. Кыра эрдэҕинэ: «Бар оонньоо, мэһэйдээмэ»,- диэн туспа хоско үүрэллэр. Улаатан истэҕинэ детсадка ыыталлар, онтон оскуолаҕа барар. Сахалыы үгэстэри, сиэрдэри-туомнары билэн толорууга үөрэтиллибит оҕолор куоракка олох аҕыйахтар, тыа да сирдэригэр аҕыйаан эрэллэр. Ханнык быһыылары оҥордоҕуна сыыһа, дьоҥҥо куһаҕан буоларын арааран билбэт эдэр дьон улаатан элбээн иһэллэр.
Сыыһаны, куһаҕаны арааран билбэт буолуутуттан эдэр киһиэхэ сыыһаны, куһаҕаны оҥоробун диэн кэмсинэр санаа үөскээбэт. Куорат дьоно атын оҕолор куһаҕаны оҥороллорун көрдөхтөрүнэ да кыһамматтар. Арай маннык быһыылар дэриэбинэҕэ быдан атыннык быһаарыллаллар. Онно атын дьон этэллэрин сыаналыыллар. Дьон тыла, санаалара хонноҕуна туох да үчүгэй буолбатын билигин да билэллэр. Оҕо сыыһаны оҥорбутун дьон тылыттан эмиэ истэн-билэн көннөрүнүөн сөп.
Кыра оҕону куһаҕан быһыылары оҥорботугар аан бастакынан үөрэтии, улааппытын кэннэ хос көннөрөн үөрэтэрдээҕэр быдан судургу. Оҕо аан маҥнайгы билиитин олус кытаанахтык ылынар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн куһаҕан быһыылары оҥорботугар үөрэтии хайаан да эрэйиллэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүтүн көрөн улаатар. Төрөппүт куһаҕан диир быһыыларын оҕото оҥороору гыннаҕына эбэтэр оҥорорун кытта сөбүлээбэтин биллэрэрэ наада. Баҕар кытаанахтык көрүөҕэ, мөҕүөн да сөп. Тохтотон атыҥҥа аралдьытан кэбиһии ордук тиийимтиэ диэн этэллэрэ кыра оҕону үөрэтэргэ ордук табыллар.
Кыра оҕо сотору аралдьыйан тугу оҥорбутун умнан иһэрэ, үчүгэйи оҥороругар эбэтэр куһаҕаны оҥорботугар үөрэтэр кэм кыра, бэйэтэ өйдөөбөт, умнан кэбиһэр кэмигэр эрэ буолуохтааҕын быһаарар. Субу кэмҥэ үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥорон ийэ кукка иҥэриллэн хаалыахтаахтарын өйдөтөр. Оҕо кыра эрдэҕинэ аан маҥнай иҥэриммит үөрэҕэ кини өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар олохсуйан, иҥэн иһэр. Ити иһин сахалар: «Үлэһит дьон оҕолоро үлэһит буолаллар»,- диэн этиилэрэ аан маҥнайгы үөрэтии киһи олоҕун оҥкулун быһаарарын чуолкайдыыр.
Оҕо кыра умнан иһэр кэмигэр куһаҕан быһыыны оҥордоҕуна даҕаны элбэхтэ хатылаан оҥоро илигинэ өйүгэр иҥэрэ охсубат, ол иһин куһаҕан быһыыны тохтотон, атыҥҥа аралдьытан кэбиһии хайаан да оҥоруллан иһэрэ наада.
Иитээччи оҕо сыыһаны эбэтэр куһаҕаны оҥороору гыннаҕына: «Маннык сыыһа, бу курдук аны оҥорума»,- диэн көннөрү тылынан куолаһын уларытан этиэн сөп. Оҕо киһи куолаһа уларыйарын олус кэтээн, арааран истэр. Истигэн, улахан киһи этэрин болҕомтолоохтук истэр оҕо сыыһаны оҥорбуккун көннөр диэтэххэ бэйэтэ да көннөрүөн сөп.
Киһи этэрин соччо истигэнэ суох мэник оҕоҕо күүскэ этиэххэ, мөҕүөххэ сөп. Саҥа дорҕоонноро оҕоҕо ордук тиийимтиэлэр. Тохтотон, муннукка туруора түһэн, аралдьытан уоскутуохха да син.
Букатын истибэт аһара барар дьалбаа оҕону урукку кэмҥэ хаайыллар, бобуллар, чыпчахайынан дьарыйан биэрии эмиэ көрүллэр этэ.
Ити быһыылар бары оҕо майгытыттан тутулуктанан үчүгэйгэ үөрэтэргэ аналлаахтар. Үчүгэйгэ үөрэтэр быһыылар хайаан да, хайа эмэ өттүлэринэн оҕо көҥүлүн, көҥүлүнэн барарын хааччахтыыллар. «Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат» диэн сахалар этэллэр. Үчүгэйгэ үөрэтиини кыратык да буоллар ыктахха, күүһүлээтэххэ эрэ үөрэтиллэр кыахтаахтар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн бэйэтигэр, майгыныгар сөптөөх ыгааһыны тулуйар буола үөрэннэҕинэ эрэ үчүгэйи оҥорор киһи буола улаатар.
Улаатан истэҕинэ киһи өйө-санаата икки аҥы буолан барар. Ол барыта үөрэх хайа өттүн, үчүгэйин дуу эбэтэр куһаҕан өттүн дуу баһыйа ылынан иһэриттэн тутулуктаах. Бу өй-санаа арахсыыта оҕо ийэтин көрөн билэр буолуоҕуттан ыла саҕаланар. Оҕо кыра, бэйэтэ ситэ өйдөөбөт эрдэҕинэ аһара бара сылдьарга үөрэнэр. Оҕо аан маҥнайгыттан минньигэһи сиэри көрдөөтөҕүн аайы ылан биэрэн истэххэ, өссө көрдөөн иһэрэ эбиллэн барара буолар.
Коммунизм кэмин саҕанааҕы өй-санаа үөрэхтэрэ оҕо төрүөҕүттэн өйө-санаата үчүгэйи оҥоруу диэки салаллыылаах диэн буолар этэ. Перестройка кэнниттэн ону эмиэ уларытаннар оҕо төрөппүттэрин өйүн-санаатын илдьэ төрүүрүн курдук этэр буоллулар. Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ төрөппүттэртэн оҕолоругар этэ-сиинэ уонна онтон быһаччы тутулуктаах буор кута эрэ бэриллэллэрин быһаарар. Бу үөрэх оҕо улаатан иһэн маҥнай ийэ куту бэйэтигэр иитиэхтиир, онтон салгыы салгын кута сайдан-үүнэн барарын бэлиэтиир.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан чыпчархай оҕо этигэр кыра ыарыыны оҥорор, буор кукка быһаччы дьайар буолан көннөрү этэр тыллааҕар ордук тиийимтиэ. Оҕо лаппа улаатан истэҕинэ эрэ киһи этэр тылын болҕойон истэр уонна ылынан толорор буолар. Кыра эрдэҕинэ, улахан киһи этэрин истэн толорор буолуор диэри чыпчархай туттуллуон сөп. Кыра оҕо этигэр ыарыы буолуута буруйу оҥорорун соҕотохто тохтотор.
Төһө да үөрэтэ, этэ сатаабыт үрдүнэн оҕо хаһан баҕарар сыыһаны оҥорор. Үксүгэр оҕо сыыһаны оҥороро тугу эмэ саҥаны, билбэтин оҥорон боруобалаан көрүүтүттэн тахсар. Туох эмэ билбэтэ, бобуулааҕа баара кини интэриэһин ордук тардар, угуйар. Кини ити баҕатын элбэхтэ саныыр буолан ийэ кутугар иҥэн ууруллар. Оҕо улаатан истэҕинэ ийэ кута сайдан барар. Бу кэмҥэ кини саҥа дорҕооннорун арааран истэр буолан, онтон үөрэнэр. Мөҥөр, кыыһырбыт саҥа дорҕоонноро буруйу, сыыһаны оҥорортон хаһан баҕарар тохтотор быһыылар буолаллар.
Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн бу үчүгэй, бу куһаҕан, бу сөп, бу сыыһа диэҥҥэ, онтон улаатан истэхтэринэ бу кырдьык, бу сымыйа диэн үөрэтиллэр. Үчүгэй эбэтэр куһаҕан оҕолор дьиэттэн, тулалыыр эйгэттэн иитиллэн тахсалларын бары билэбит. (1,7).
Билигин төрөппүттэр үөрэтэр-иитэр үлэлэрин оҕо улаатан бэйэтэ өйдүүр, киһи саҥатын истэн өйүгэр тутар буолбутун эрэ кэннэ, ол аата салгын кута сайдыытыттан ыла ылсыһан саҕалыыллар.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ оҕону итинник үөрэтии хойутаан хааларын бэлиэтиир. Оҕо киһилии майгыга, бары дьыалаҕа аһара барбат буолууга өссө кыра эрдэҕинэ, ол аата ийэ кута сайдар кэмигэр үөрэнэрэ наада. Былыргылар оҕону ороҥҥо туора сытар эрдэҕинэ үчүгэй майгыга үөрэтиллэр диэн этиилэрэ чахчы таба. Бу кэмҥэ оҕону үчүгэй майгыга үөрэтии улахан эрэйэ, түбүгэ суох ситиһиллэр, утумнаахтык дьарыктаныахха эрэ наада. Оҕо аан бастааҥҥы этиини, көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэрэр үөрэҕи олус түргэнник уонна хаһан да умнуллубат гына ылынан иһэр.
Оҕо өйө-санаата төрөппүттэрэ тугу куһаҕан, тугу үчүгэй дииллэригэр олоҕуран сайдан иһэрэ ханнык да саарбаҕа суох. Куһаҕаны оҥорума – сыыһа буолар диэн эттэхтэринэ, оҕолоро оннугу оҥорбот буоларга үөрэнэн хаалар.
Олус куһаҕан быһыылары элбэҕи оҥорбут киһи өйө-санаата уларыйан куруук куһаҕаны оҥорор киһиэхэ кубулуйар. Киниэхэ атын дьон куһаҕан диэн өйдөбүллэрэ таҥнары эргийэн бу киһи санаатыгар үчүгэй диэнигэр кубулуйан хаалар. Өй-санаа маннык уларыйыыга тиийбитин кэнниттэн киһи майгынын көннөрүү олус ыарахан буоларын милиция үлэһиттэрэ үчүгэйдик билэллэр. «Кыайан көммөт рецидивист» диэн этии билигин дьоҥҥо барыларыгар биллэр уонна өйдөнөр буолбута ыраатта.
Куһаҕан быһыылары оҥоро үөрэммит киһини көннөрөр наадаҕа кини саныыр санааларын аан маҥнай көннөрөрүн ситистэххэ эрэ табыллар. Кини сыыһаны, куһаҕаны оҥорбутун ис санаатыттан билинэн, бэйэтин өйүн-санаатын көннөрүүнэн, ыраастаныынан дьарыктаннаҕына эрэ көнөр суолу тутуһар. Сыыһаны оҥоруу төһөнөн ыарахан даҕаны өй-санаа көннөрүүтүн, ыраастаныытын үлэтэ эмиэ уһаан биэрдэҕинэ табыллар.
Куһаҕаны, сыыһаны оҥорбуту билинии киһи өйүгэр-санаатыгар уларыйыы тахсарыгар тириэрдэр. Урут үчүгэй дии саныыр эбит буоллаҕына билигин санаата уларыйан бу быһыы куһаҕан эбит диэн санаатын уларыттаҕына урукку санааларыттан босхолонон, куһаҕан быһыылары оҥорбот кыахтанар.
Сыыһаны оҥорбутун бэйэтэ билиммэт киһи кыайан көннөрүммэт. Бу мин оҥорбутум таба, сөпкө оҥорбут быһыым дии саныы сылдьар буоллаҕына, оннук быһыытын сотору эмиэ хатылаан оҥорор кыахтанар.
Уорар, алдьатар киһи бэйэтин быһыытын бу куһаҕан быһыы буолар диэн билиниэр диэри хаһан да бырахпат. Дьон бэлэмин уоран, талаан ылыы кыалыннаҕына бэрт боростуой уонна элбэх барыһы биэрэр үлэ буолара сүрэҕэ суох, барыта бэлэмҥэ үөрэммит дьоҥҥо ордук табыллар. Түргэнник байа-тайа охсоорулар ити суолу батыһааччылар эмиэ элбээтилэр.
Сыыһаны, куһаҕаны оҥорон баран көннөрөр наадаҕа аан маҥнай бэйэ сыыһаны оҥорбутун билиниэн наада. Сыыһаны оҥорбут киһи өйүгэр-санаатыгар бу сыыһа эбит диэн өйдөбүл олохсуйуохтаах. Сыыһа, куһаҕан быһыылары аны санаабат, оҥорбот буоларга өйүн-санаатын туһаайара наада. Сыыһаны оҥорбут киһини көннөрөр суолга киллэрэргэ, бу киһи буруйун билинэн, сыыһаны, куһаҕаны оҥорбутун көннөрүүгэ санаатын уурарын ситиһии эрэ туох эмэ туһаны аҕалыан сөп.
Сахаларга «Айыы этиитэ»,- диэн өйдөбүл куһаҕаны оҥорбуту этэн, билинэн өйү-санааны ыраастаныы ааттанар. Киһи айыытын этэрэ сыыһатын билинэн көннөрүнүү суолугар киирэрин биллэрэр.
Бары таҥара үөрэхтэрэ сыыһаны оҥорбут киһи аан маҥнай бэйэтин санаатын көннөрүнүөхтээҕин билинэллэр. Мусульманнар аналлаах куһаҕан санаалартан ыраастанар күннэри биэрэллэр. Бу күннэргэ ким даҕаны куһаҕан санааны санаабат буолуохтаах уонна урукку куһаҕан санааларыттан ыраастанан кэбиһиэхтээх. Киһи куһаҕан, сыыһа санааларыттан ыраастаннаҕына эрэ, саҥа, ыраас, сырдык санаалар өйүгэр-санаатыгар киирэллэр.
Куһаҕан санааларын ыраастаабыт киһи өйө-санаата тосту уларыйар, саҥа оҥорор дьыалаларыгар үчүгэй санаалаах ылсыһар, баҕа санаатын ситиһэригэр кыаҕа-күүһэ эбиллэр. Тулалыыр эйгэтигэр үчүгэйи эрэ оҥордоҕуна, чэбдик олохтоох, баҕа санаатын ситиһэр, дьол-соргу аргыстанар киһитэ буолар.
Саха дьоно «Санаа күүстээх» дииллэр. Киһи санаатын түмнэҕинэ, мустаҕына - санаата эбиллэр, күүһүрэр. Киһи санаата күүстээх буолара чахчы биллэр. «Санаатын күүһүнэн баһыйан» диэн этии киһи тугу барытын кыайыан иннинэ аан бастаан санаатыгар кыайыахтааҕын бэлиэтиир. Маны өссө дириҥник ырыттахпытына, ханнык баҕарар дьыаланы аан маҥнай киһи бэйэтин санаатыгар кыайдаҕына эрэ, бу дьыалатын кыайарын көрдөрөр этии буолар.
Элбэх киһи санаалара биир буолан түмүстэхтэринэ, санаалара өссө күүһүрэр. Эгрогердар дьон күүстээх санааларын эмоцияларыттан үөскүүллэр. Билигин икки саамай күүстээх эгрогердар: Христианство уонна мусульманство ииристилэр (эгрогердар таҥараттан уратылар, бу дьон холбоспут санаалара, ону умнуо суохтаахпыт). Дьон түмүллүбүт санаата (эгрогер) - сүүнэ күүс, сүүнэ иччи. Бу иччи эмискэ сүппэт, кини уһун үйэлээх, атын эйгэҕэ олорор. (2,13).
Киһи бэйэтин өйүн туруктаах оҥорон санаатын күүһүнэн бөҕөргөтүнэ сылдьара ордук. Тус бэйэҥ иннигэр: «Мин хайа да бэйэлээх мэһэйи-моһолу санаа күүһүнэн кыайыам. Мин тулуурдаахпын. Мин кутум-сүрүм бөҕө»,- диэн бигэтик тутта сылдьарга «Санаа күүһүнэн көмүскэнэ үөрэн»,- диэн үлэтигэр Ф.И.Алексеева ыҥырар. (3,72).
Эйигин сатаан истэр, өйдүүр чугас киһигэр аймыыр санааҕын тоҕо тэбээ диэн этэллэр. Киһи өйүгэр араас мунньуллубут санаалар иҥэн олохсуйан хаалалларын бу этии бигэргэтэр. Мунньуллубут санаалартан киһи өйүн ыраастаан, чэбдигирдэн биэрдэҕинэ саҥа ыраас санааларынан туоларын билиэтииллэр.
Саха дьоно былыр-былыргыттан оҕону кыра  эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥорботугар  үөрэтэр  наадатын,  туһалааҕын билэллэр.
- Оҕом тэбэр ээ, өссө охсуолуур,- диэн этэн киһиргэтии, сутуруга уруттаан тиийэ сылдьар киһитин иитэн-үөрэтэн таһаарыан сөп.