cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бордоҥ нэһилиэгин култуура салаата
Нэһилиэк олохтоохторо суруйан таһааттарбыт кинигэлэрэ
Ксенофонтов В.К. “Күөрэгэй”. 1996 с. Прокопьев Н.И.” Идэтийии суолунан”, Олорон ааспыт олоҕум”. 1999 с. Данилов Э.Ф., Лыткин Н.Н. “Бордоҥ” Ньурба улууһа. 2006 с. Данилов Э. Ф.” Степан Васильевич Васильев” брошюра 2006 с. “ М.В.Мегежегский к 110-летию с д.р.” 2008 с “Степан Васильевич Васильев (1896-1943) (Документы, фотографии)” 2006 с. “Степан Васильевич Васильев к 110 – летию со дня рождения”. 2006 с. брошюра. “Степан Васильев государственный, общественно-политический и профсоюзный деятель “ 2011 с “Анастасия Петровна Данилова- секретарь обкома, наставник молодежи.” 2002 с. Тыасытов В.А.”Ыччаты иитиигэ дьулуур, тулуур оскуолата ”. 2014 с. "Анисимов Иван Саввич". Составители М.П. Евсеева и др. 2010 с. Мегежегская О.И.”Экология и мы” 2006 с. В.В. Илларионов “Дьон киһитэ” 2007 с Спортсмен,учуутал, тренер В.Н. Кузнецов.(Бордоҥ нэһилиэгин МТ уонна успуорт оскуолатын филиала.) Иванова И.С. “Такырова А.В.” 2014 с, “Иванов Семен Федорович 11-Куччугуй Сэмэн ”.2012 с. Антонова М.Н.”Уһулуччу талааннаах салайааччы”. 2008 с. “Ньурба Маалыкайын хомоҕой тыллаах хоһоонньуттара”. 2014 с. “Эдэркээн кэрэкэ кэмнэрбит”. Дмитриев А.Д.”Күөх Ньурба төрүттэрэ” 2013. Т.П.Иванова, Н.Н.Николаев.”Эҥээрдэк сыдьааннара”. 2013 с. М.П.Евсеева, А.Е.Степанова.“Сүрэхпэр эн бааргын тапталлаах оскуолам.” 2015 с. Степанова А.Е.”Саха саарына, киһи кэрэмэһэ.” 2015 с. Евсеева М.П.”Улахан Бүөтүр”. 2016 с. “Бордоҥ нэһилиэгин оһуордаах оһуохайдьыттара.” Брошюра 2016 с. Соловьева В.Г. “Степан Васильев аатынан хаһаайыстыбаҕа техническай сайдыы” 2005 с, “Үлэһит дьонноох буоламмыт” 2010 с., “Үйэ чиэппэрэ сөҕүрээбэтэх төлөн” 2011 с. “Бардыалаахтан тарҕанан, Үөдэйгэ үүнэн” 2011 с., “Төрдү-ууһу өҥөйдөххө” 2014 с. “Иэйэр сүрэх ситэрбэтэх иэйиитэ.” 2016 с.
«Айар киин» норуот айымньытын дьиэтэ
1937 сыллаахха ааҕар балаҕан (кулууп) тэриллибитэ. Сэрии кэнниттэн кулууп сэбиэдиссэйинэн Иванов Иван Васильевич (Ырык БаЬылай уола) улэлээбитэ. Кини кэнниттэн Тимофеев Константин Иннокентьевич улэлээбитэ. Онтон 1967 сыл саҥа кулууп дьиэтэ тутуллан үлэҕэ киирбитэ, сэбиэдиссэйинэн Кузнецова Вера Николаевна улэлээбитэ. Култуурунай-маассабай, сырдатар үлэни ыытаары, дьону түмэ тардаары сыаллаан-соруктаан тэрийбиттэр. Урут көннөрү кулууп дьиэ диэн буолара, 1993 сылтан «Дьөһөгөй Айыы» култуура киинэ буолбута, ол кэннэ 2015 сыл атырдьах ыйын 5 кунуттэн «Айар киин» норуот айымньытын дьиэтэ буолбута. «Айар киин» норуот айымньытын дьиэтэ 793,14 кв.м иэннээх, компьютернай техниканан, спец.оборудованиенан хааччыллыылаах. Уопсайа 9 үлэһит баар, ол иһигэр 5 идэлээх. Култуурунай-сырдатар үлэни ыытыы, нэһилиэнньэ сынньаланын тэрийии. Тэриллиэиттэн салайааччылар ааттара-суоллара: Иванов Иван Васильевич, Тимофеев Константин Иннокентьевич (1928-1977) 60-с сылларга улэлээбит. 1966-1969 с.с.Кузнецова Вера Николаевна (1942 с.) 1969- 1973 Иванов Владимир Семенович (1938-1982 с.) 1973-1975 Николаева Любовь Афанасьевна (1953 с.) 1975-1978 Васильев Роман Николаевич (1947-2008) 1978-1980 с.с.Софронов Семен Иннокентьевич (1947-), 1979-1987 Егорова Любовь Николаевна (1952 с.) 1987-1995 Тыасытова Галина Гаврильевна (1949 с.) 1995-2012 с.с.Ефремов Тимофей Елисеевич (1952 с.) 2012 сылтан үлэлиир Харитонов Иван Семенович (1973 с.). 2014 сыл «Айымньылаах улэ сири симиир, киэргэтэр»Ньурба оройуонун нэЬилиэктэринэн ыытыллыбыт оройуоннай култуура эстафетатыгар 1 миэстэ, 2015 сыллаахха «Преданность традициям» номинация ылбыппыт. Харитонов Иван Семенович- Саха Республикатын култууратын туйгуна. «Айар киин» норуот айымньытын дьиэтэ нэһилиэккэ, улууска буолар тэрээһиннэргэ актыыбынайдык кыттар. Тэрилтэбит көмпүүтэринэн толору хааччыллыылаах, интернекка, факсаҕа холбонон олоробут. Пожарнай сигнализация тэрилтэбитигэр холбонон турар.
Кэрэ эйгэтин оскуолата
1974 с. тэриллибит.Үөрэтэр салаата бастаан үҥкүү, ырыа, фортепиано, баян уонна норуодунай инструменнарга этэ. Билигин ырыа, үҥкүү, уруһуй, фольклор салаалара уонна гитара, фортепиано кылаастара үлэлииллэр. Үөрэнэр болдьохторо уһаан биэрбит. Билигин 14 үлэһит: үҥкүү-3, фольклор -2, ырыа-1, фортепиано-1, гитара – 1, уруһуй – 2, техүлэһит – 4. Оскуола 2 дьиэҕэ үлэлиир. Бастакы дьиэтэ 1992 с.тутуллубут 205 кв.м, иккис дьиэтэ эргэ оскуола дьиэтэ 564,9 кв.м. Билигин 6 салааҕа 148 оҕо дьарыктанар. 4 ансаамбыл үлэлиир. “Сыккыс” ырыа, үҥкүү норуодунай ансамбыла, “Оҕо саас” үҥкүү ансаамбыла, “Сардаҥа” саһарҕалара” фольклор норуолунай ансаамбыла, “Дьиэрэй” фольклорнай ансаамбыл. Бу анссаамбылларга 186 оҕо дьарыктанар. Оскуола аһыллыаҕыттан 485 оҕо үөрэнэн бүтэрбит. Үөрэнэн бүтэрбит оҕолортон 65 оҕо култуура эйгэтин үлэһиттэрэ буолбуттар, олор истэригэр бааллар Еремеева Инга Иннокентьевна самодеятельнай композитор,СӨ култууратын туйгуна, культура уонна ускуустуба кэллиэһин фортепианаҕа уһуйааччыта. Кычкина Мария Ивановна – бастакы үрдүк муусука үөрэҕин ылбыт үөрэнээччибит, фортепиано кылааһын уһуйааччыта, Хатас оҕо ускуустубатын оскуолатын дириэктэрэ, Спиридонова Розалия Яковлевна СӨ култууратын туйгуна, “Туллукчаан” оҕо ырыаларын кинигэтин ааптара, “Күлүмчээн” оҕо ансаамбылын салйааччыта, Аммосов Айсиэн “Айыы сиэнэ” – саха эстрадатын тыйаатырын артыыһа, хомусчут. Оскуолаҕа салйааччынан үлэлээбииттэрэ: 1974-1977 с.с. Семенов Анатолий Николаевич 1977-1980 с.с. Иванова Полина Николаева 1980-200һ с.с. Саввинова Любовь Ивановна (1952 с.) 2007-2016 с.с.Типянова Александра Тимофеевна (1970 с.) 2016 с. үлэлиир Потапов Афанасий Дмитриевич (1988 с.) 2010 с. 21.11 “Сыккыс” 2016 с 14.11 “Сардаҥа” саһарҕалара” норуодунай ансамбыллар аатын ылбыттара. “Сыккыс”, “Сардаҥа”, “Оҕо саас”, “Дьиэрэй” ансаамбыллар үлэлииллэр.
Дзержинскэй Феликс Эдмундович
мини|Дзержинскай Феликс Эдмундович Дзержинскэй Феликс Эдмундович — (пол. Feliks Dzierżyński; хос ааттара Желе́зный Фе́ликс, ФД, партийнай псевдонимнара: Я́цек, Я́куб, Переплётчик, Фра́нек, Астроно́м, Ю́зеф, Дома́нский; атырдьах ыйын 30 (балаҕан ыйын 11) 1877, Дзержиново, Ошмянскай уезд, Виленскай губерния — от ыйын 20 1926, Москва) — революционер, Польшаттана төрүттээх дворянин, сэбиэскэй государственнай диэйэтэл, хас да наркомат баһылыга, ВЧК тэрийээччитэ, «кыһыл террор» тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ.
Томмот улууһа
Томмот улууһа. Билиҥҥи Алдан уонна Өлүөхүмэ улуустар ткрриторияларыгар баара. Биэс нэһилиэктээх этэ: Токко, Киндигир, Бэллэт,, Буйаҕа, Нурмаҕан. Ону таһынан улуус киинэ Томмот куорат.
Лыыбырда
Лыыбырда — саха остуоруйата, сүрүн дьоруойун Лыыбырда диэн эр киһи аатынан ааттаммыт. Киһи булугас өйүнэн ньүдьү-балай күүһү кыайар кыахтааҕын кэрэһэлиир.
Лыыбырда — сыыс от.
Собакин Семён Гаврильевич
Семен Гаврильевич Собакин (1896-1990), норуокка биллэринэн Томойо Сэмэн, 1896 сыллаахха от ыйын маҥнайгы күнүгэр Даайа-Амматыгар Тэйэр Хайа анныгар төрөөбүтэ.
Эдэр сааҺыттан булчут үксүн хара тыаҕа сылдьыбыта. Кэпсээнэ киирбит биир түгэнинэн, Иннокентий Михайлович Сибиряков илиинэн суруйбут ахтыытыгар бэлиэтээбитэ баар. Онно кэпсииринэн биир сыл, күһүн хаһыа да буолан 34 тайаҕы, 3 эһэни бултаабыттар. Оннук хорсуннаах, улахан булчут этэ.
Бернулли, Якоб
Я́коб Берну́лли (Jakob Bernoulli, тохсунньу 6, 1655 с., Базель – 1705) — швейцария математига. Вероятность (сабаҕалааһын) түөрүйэтин уонна Математическай ырытыы олохтооччулартан биирдэстэрэ. Бернулли, Иоганн убайа буолар. Кинилиин тэннэ Вариационнай исчисленияны саҕалаабыта. Чааhынай түгэни дакастаабыта Улахан чыыhыла сокуона — Бернулли теоремата буолар. Базель университетыгар математика профессора (1687 сылтан саҕалаан). Берлин уонна Франция билим академиятын чилиэнэ.
Собакин Семён Гаврильевич
Семен Гаврильевич сэриигэ 1943с. ынырыллан барар. Бастаан Белоруссия Минск куоратыгар Киров аатынан метзаводка улэлээбит. 1945(1946)с. сэриигэ атаҕар таптаран бааһырар, госпитальга эмтэнэн баран, сайын дойодутугар эргиллэн кэлбит. Кэлин тыыннааҕар соҕурууттан полковник званиелаах нуучча киһитэ кэлэн көрсөн, сэрии сылларыгар кинини уонна саллааттары өлөр өлүүттэн быыһаабытын иһин махтанан барбыта. Сэрии кэннэ эмиэ булт соноругар сылдьыбыт, холкуоска үлэлээбит.
Бернулли, Якоб
Олоҕун олуктара
Аҕата Николай Бернулли диэн фармацепт иэдэлээҕэ. Бастаан, аҕатын баҕатынан Базаель университетыгар таҥара үэрэҕэр үэрэммитэ, ол сылдьан бэйэтэ математиканан дьарыгырбыта. Университекка 5 омук тылын үэрэппитэ (французкай, итальянскай, английскай, латинскай уонна греческай). 1671 сыллаахха философия оттүнэн учуонай истиэпэнин ылбыта. 1676-1680 сылларга Европаны кэрийбитэ. Ол сылдьан Францияҕа Декарт идеяларын үэрэппитэ. Дойдутугар төннөн баран чааhынай учууталынан үлэлээбитэ. 1682 сыллаахха Нидерландыга уонна Англияҕа сылдьыбыта. Ол сылдьан Гюйгенстыын, Гуктуун уонна Бойллыын билсибитэ. Эһиилги сылыгар Юдит Штупанус диэн кыыһы кэргэн ылбыта. Уоллаах кыыс оҕоломмуттара. 1683 сылтан Базель университетыгар физикаҕа лекция ааҕар буолбута. 1687 с. Базель университетыгар профессорынан талыллыбыта, онно олоҕун тухары улэлээбитэ. 1699 сыллаахха Франция билим академиятын чилиэнэ буолбута, онтон 1702 сыллаахха Берлин билимин академиятыгар эмиэ киирбитэ. 1705 с. атырдьах ыйын 16 күнүгэр сэллик ыарыттан сылтаан суох буолбута. Базель сборугар көмүллүбүтэ. Уҥуоҕун маhыгар логарифмическай спираль уруhуйдаммыта. Якоба уонна Иоганна Бернулли ааттарынан ый кратера ааттаммыта.
Ситиһиилэрэ
1690 сыллаахха кривой Лейбнициҥ токур формалаах сорудаҕын суоттаан, дакаастабылын таhаарбыта. Ол үрдүнэн дифференциальнай интеграл суотун оҥорбута, маны суоттуон иннинэ «интеграл» диэн өйдөбүл биллибэт этэ.
Собакин Семён Гаврильевич
Семен Гаврильевич былыргыны, дьону, сири-уоту билэрин үгүстүк бэлиэтии этэллэрэ. Кини, Эмээхсининээн Анастасия Семеновналыын Мырылаҕа Чурапчы улууһугар, кыра кыыһыгар Татьяна Семеновна Хомподоеваҕа олорбуттара. Сайынын үксүн Тэйэр Хайа анныгар бэйэтэ туппут кыракый балаҕаныгар олороро. Онно норуот суруйааччылара Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон анаан-минээн кэлэн ыалдьыттаан, ирэ-хоро кэпсэтэн ааспыттара. Саха ходуоһунньуга Афанасий Осипов, Тэйэр Хайаҕа кэлэн уһуннук олорон уруһуйдаан ааспыт. Бука Амма кэрэ айылҕатын суруйан барбыта. Онно Семен Гаврильевич сиэнинээн оттуу тахсаары турдахтарына, тохтотон уруһуйдаабыта.
Оҕолоро, билэр дьоно ахталларынан хойуукка диэрт Аҕа дойду сэриитин дастабарыанньатын ылбакка, эмэхэнинээн сокуонунан көрүллэр пенсияларын анаппакка, туһаммакка барбыттар."Оҕолорбут иитиэхтэрэ, сударстваҕа сэлээннэммэппит"-диэн этэллэрэ үһү. Оннук сэмэй, көнө эбиттэр.
Билигин, Томойолор сиэннэрдиин, хос сиэннэринээн 200-кэ буолан, Тааттаны, Чурапчынан куоратынан, республика араас муннуктарынан олороллор.
Метр системата
Метр системата диэн кээмэйдэр стандартара. Дьиҥ аата СИ - боронсустуу Système International d'unités.
СИ системата 7 кээмэйдээх: метр (уһун кээмэйэ), килограмм (ыйааһын кээмэйэ), секунда (бириэмэ кээмэйэ), ампер (электричество), Кельвин (температура), моль (атомнар уонна молекулалар ахсаана), уонна кандела (сырдык кээмэйэ). Бэйэ бэйэлэрин кытта булкуһан туттулуохтарын сөп. Оннук "СИттан тахсыбыт кээмэйдэр" тахсаллар, ол курдук кэриҥ кээмэйэ, энергия, давление уонна түргэн кээмэйдэрэ тахсаллар.
Собакин Семён Гаврильевич
Семен Гаврильевич 1990с. 91 сааһыгар сылдьан, оттон Анастасия Семеновна 1985с. бу олохтон барбыттара. Көмүс уҥуохтара Ытык-Күөл, Саһыл Уйалаах кылаабыыһытыгарм хараллыбыттара.
Метр системата
Бу система аан дойдуга туттуллар. Официальнайдык 3 дойду метрическай системаны туттубат: Мьянма, Либерия уонна АХШ. Ол гынан баран билимҥэ уонна медицинаҕа киэҥник туттуллар.
Историята уонна туттуута
Метр системата Францияҕа революция кэнниттэн айыллыбыта. Бастаан икки эрэ мээрэйдээх этэ. Метр системата учуонайдарга олус киэҥник тарҕаммыт.
1860 сыллаахха Джеймс Клерк Максуэлл уонна Вильям Томсон үс кээмэйинэн туттарга санааны киллэрбиттэр: уһуну, ыйааһын уонна бириэмэ. Атын кээмэйдэр мантан тахсар гына киллэрбиттэр.
Кэнники электричествоны уонна магнетизмы үөрэтии саҕаламмытын кэннэ ону быһаарар атын кээмэйдэр наада буолбуттар. ХХ үйэ ортотун диэки араас метрическай система версиялара баар буолбут, онно учуонайдар да булкуллар буолбуттар. Ол иһин 1954 сыллаахха тохсус Ыйааһын уонна Кээмэй конференциятыгар Аан дойдутааҕы Кээмэй систематын бастакы версиятын айбыттар. Онно метр (уһун кээмэйэ), килограмм (ыйааһын кээмэйэ), секунда (бириэмэ кээмэйэ), ампер (электричество), Кельвин (температура), уонна кандела (сырдык кээмэйэ) туттуллубут. Сэттис кээмэй - моль 1971 сыллаахха эбиллибит.
Билигин СИ системата аан дойду үрдүнэн туттуллар, ол гынан баран АХШга, Либерияҕа уонна Мьянмаҕа туттуллубат, онно имперскай система билигин даҕаны туттуллар. Атын дойдулар, үксүнэн урукку Британия Империятыгар баар дойдулар билигин урукку имперскай системаны уларыта сатыы сылдьаллар, эбэтэр икки системаны тутталлар.
Төрүт кээмэйдэр
СИ "төрүт кээмэйдэрэ" диэн учуонайдар уонна көннөрү дьон туттар кээмэйдэрэ. Бары атын кээмэйдэр бу кээмэйдэри булкуйдахха тахсаллар. Атын кээмэйдэр "СИ кээмэйиттэн тахсыбыт кээмэйдэр" диэн ааттаналлар
Оҥоһуллубут кээмэйдэр
Derived units are created by combining the base units. The base units can be divided, multiplied, or raised to powers. Some derived units have special names. Usually these were created to make calculations simpler.
Prefixes
Very large or very small measurements can be written using prefixes. Prefixes are added to the beginning of the unit to make a new unit. For example, the prefix kilo- means "1000" times the original unit and the prefix milli- means "0.001" times the original unit. So one kilometre is 1000 metres and one milligram is a 1000th of a gram.
Салгын
Салгын диэн Сир атмосфератыгар айылҕа үөскэппит гаастар булкаастара, сүрүннээн азот уонна абалык
Салгыҥҥа бары сиргэ баар харамайдар, үүнээйилэр, тэллэйдэр уо.д.а. организмнар тыыналларыгар наадалаах абалык баар.
Салгын иһинээҕитэ уларыйыан сөп, ол курдук улахан куораттарга харыалык диоксида элбиир, онтон ойуурга намтыыр.
Ону таһынан салгыҥҥа уу чаана баар. Ол курдук температура 0°C буоллаҕына 1 м³ салгыҥҥа 5 грамм уу баар буолуон сөп, онтон +10°C — 10 грамм.
Atmosphere of Earth
Ельцин Борис Николаевич
Ельцин Борис Николаевич (олунньу 1 1931, Бутка сэлиэнньэ, Буткинскай оройуон, Ураал уобалаһа, РСФСР, ССРС — муус устар 23 2007, Москуба, Арассыыйа) — сэбиэскэй хомуньуус баартыйа уонна Арассыыйа бэлиитигэ уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, Арассыыйа Федерациятын бастакы бэрэсидьиэнэ.
Иккитэ бэрэсидьиэн дуоһунаһыгар талыллыбыта — 1991 бэс ыйын 12 күнүгэр уонна 1996 сыллаахха от ыйын 3 күнүгэр, бу дуоһунаска 1991 сыл от ыйын 10 күнүттэн 1999 ахсынньы 31 күнүгэр дылы.
Арассыыйаҕа бастакы норуот талбыт бэрэсидьиэнин, ГКЧП-ны утарыыны тэрийээччи, Арассыыйа экэниэмикэтин тосту уларытааччы быһыытынан Устуоруйаҕа киирбит киһи.
Егоров Алексей Васильевич
Егоров Алексей Васильевич — ырыаһыт, саха норуодунай артыыһа (2010).
1983 сыл
1983 сыл.
1769
1769 сыл.
Элгэс улууһа
Элгэс улууһа. Билиҥҥи Абый уонна Муома улуустар биир Элгэс улууһа этилэр. 1830 сыллаахха диэри киинэ Зашиверскай куорат этэ.
Хапхаас
thumb|320px|Геополитика хаартата Хапхаас диэн Эуропа уонна Азия икки ардыларыгар баар геополитика региона. Манна Эуропа ордук үрдүк хайата Эльбрус баар.
Грузия
Грузия (საქართველო Сакартвэло) диэн Хапхаас дойдута, Эуропа уонна Азия икки ардыларыгар баар. Кирбиилэhэр Арассыыйалыын хоту, Азербайдьанныын илин, Эрмээн Сириниин соҕуруу уонна Түркийэлиин соҕуруулуу-арҕаа. Иэнэ 69,700 км², олохтоохторун ахсаана 4.4 млн. киhи (84% грузиннар).
Хапхаас
Хоту Хапхааска киирэллэр:
Грузия
Грузия ил тэрилинэн талыллар демократия уонна секуляр, унитар, президент республиката. Холбоhуктаах нациялар, Эуропа Сүбэтин, Аан дойду Атыы Тэрилтэтин, Хара байҕал Экономика Үлэлэhиитин Тэрилтэтин уонна ГУАМ кыттыылаахтара.
Хапхаас
Соҕуруу Хапхааска киирэллэр:
Грузия
Историята
Грузия историята былыргы Колхида уонна Иберия Хоруоллугуттан саҕаланар. Христианизмы ил итэҕэлинэн аан бастаан ылыммыт дойдулар ахсааннарыгар киирсэр (IV үйэ иннинэ). XIX үйэ саҥатыгар Грузия Арассыыйа Империятыгар киирбитэ. 1917 с. буолбут Арассыыйа өрөбөлүүссүйэтин кэннэ, аҕыйах кэм тутулуга суох буолан баран, 1922 с. Сэбиэт Холбоhугар киирбитэ.
1991 с. хаттаан тутулуга суох буолбута. Атын посткоммунизм кэмин ааhар дойдулар курдук, Грузия 1990-с сс. экономика кризиhыттан уонна олохтоох сэрииттэн эмсэҕэлээбитэ. 2003 с. Оруоhа өрөбөлүүссүйэтэ буолбутугар, урукку президент Эдуард Шеварднадзе салалтаттан кыйдаммыта.
2008 с. атырдьах ыйыгар, Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэриниин, Абхазия уонна Соҕуруу Осетия сепаратист бөлөхтөрүнүүн кыргыhыы буолбута. Бу сэрии түмүгүнэн, Арассыыйа Грузия регионнарын, Соҕуруу Осетияны уонна Абхазияны, тутулуга суох иллэр быhыыларынан билиммитэ. Ол гынан баран, аан дойду атын иллэрэ (Никарагуаттан уонна Венесуэлаттан ураты) ону утарбыттара уонна ол регионнар Грузия илэ бас билэр сирдэрэ буолалларын бигэргэппиттэрэ. Атырдьах ыйын 28, 2008, Грузия парламена Абхазия уонна Соҕуруу Осетия "Арассыыйа былдьаабыт сирдэрэ" буолалларын туhунан уурааҕы ылыммыта.
Кофи Аннан
Кофи Атта Аннан (Kofi Atta Annan, 8.4.1938–18.8.2018). 1997-2006 сылларга ХНТ генеральнай сэкирэтээрэ, 2001 сыллааҕы Нобель эйэ бириэмийэтин лауреата.
Авангардизм
Авангардизм (avant-garde - инники этэрээт) — ускуустубаҕа эспэримиэнниир, соруйан ураты ньыманы туһанан ойуулуур хайысха. XX үйэҕэ үөскээбитэ. Живопись авангард хайысхатыгар фовизм, кубизм, футуруизм, экспрессионизм, сюрреализм, акционизм, поп-арт, концептуализм киирэллэр.
Сэлээрчэх
Сэлээр диэн мээнэ ол-бу, буолар-буолбат тылга тииһэ сылдьар, ону-маны туһата суоҕу саҥарара элбэх киһини этэллэр. Көтүөккэлэс, чэпчэки майгылаах, тыал үрбүтүн хоту салаллан иһэр санаалаах, уу-хаар кэпсээннээх киһини сэлээр киһи дииллэр.
Сэлээр киһи диэн киһи эрэммэт киһитэ, субу тутан туран атыны туойан турдаҕына да көҥүлэ. Маннык майгы уратыта дьахталларга биллэрэ ордук элбэҕинэн кинилэри үөҕүүгэ элбэхтик туттуллар.
Сэлээрчэх диэн аһара чэпчэки майгыланыыны, дьахтар бииртэн биир эр киһиэхэ көтүөккэлии сылдьыытын сэмэлээһин ааттанар. Итини тэҥэ көрү-нары эрэ батыһар чэпчэки майгылаах дьахтары эмиэ этэллэр. Бу тыл куһаҕаны биллэрэр суолтата былыргытыттан кыратык даҕаны уларыйан көрө илик. Чэпчэки майгыланыыны биллэрэрин иһин дьахталлар, бу тылы чахчы сөбүлээбэттэр.
Билигин сэлээрчэх буолуу элбээн, сатайан турар. Үөрэхтэнэн эргэ барбакка сылдьар эдэр дьахталлар элбээһиннэрэ онно олук буолар. Ол курдук эт-сиин көрдөбүлэ амтаһыйбыт эдэр дьахтарга ордук күүстээҕинэн бииртэн-биир быстах сыһыаннаһыыларга, боруобалаһыыга киирэн биэрэн иһэллэрэ, сэлээрчэхтэр элбииллэрин үөскэтэр.
Сахалар олохторун үөрэҕэ сэлээрчэх буолууну сөбүлээбэт, куһаҕан быһыыга киллэрэр. Ол курдук дьахтар саҥаны айыыга баҕа санааланыыта аһара барыыта, ону ситиһиигэ турунара, саҥаттан саҥа эр киһини боруобалааһыҥҥа урутаан тиийэр кыахтааҕа, олоҕу чэпчэкитик сыаналыырыгар тириэрдиэн сөп. Ол курдук дьахтар эр киһини боруобалааһыҥҥа саҥаны арыйара, айыыны оҥороро олох үөрэҕинэн сэмэлэнэр. Ол иһин “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх бу балаһыанньаҕа  туттулуннаҕына эрэ табыллар.
Сэлээрчэххэ кубулуйбут дьахтар ыал буолан, оҕо төрөтөн омук сайдыытыгар тириэрдэр кыаҕа аҕыйыыр. Элбэх эдэр дьахталлар сэлээрчэхтэнэ сылдьыылара омук эстиитигэр тириэриэн сөп. Ол курдук манныкка тиийбит дьахтар араас ыарыылаах оҕону төрөтөрүттэн уонна оҕотун киһилии быһыыланыыга кыайан ииппэтиттэн, аһара барар майгылаах оҥоруон сөбүттэн, сиэннэрин көрөрө уустугурар кыахтаах.
Сэлээрчэх диэн дьахтары анаан-минээн үөхсэр тылбыт. Элбэх туһата суох тыллаһар диэҥҥэ күүлэйдиирэ, эр дьону уларыта сылдьара элбэҕэ эмиэ эбиллэрин биллэрэр. (1,458).
Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ
Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ (, Семейство Тюленевые) - харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ алта уус киирэр: Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара, Муора куобахтарын ууһа, Эриэн түлүөннэр уустара, Саадьаҕай түлүөннэр уустара, Эбир түлүөннэр уустара, Ньиэрпэлэр уустара.
Орулҕан
Өлүөнэттэн 150 км илин диэкки баар, муора таһымыттан ортотунан 600 м үрдүк. Ордук үрдүк хайата 2000 м тиийэр. Өлүөнэ уонна Дьааҥы билирэ буолар.
Норуоттар икки ардыларыгар сыһыан
Чопчу тыырыллыбыт сир тэрилтэлэрэ:
Атыы-эргиэн, Үп-харчы тэрилтэлэрэ:
Олох уйгутун тоһумун оҥорон таһаарыы тэрилтэлэрэ:
Салайар тутул хайысхатын сүнньүн быһаарар уонна атыы-эргиэн, үп-харчы, олох уйгутун тоһумун оҥорон таһаарыы торумун тэлэр тэрилтэлэр:
Биир идэлээхтэр тэрилтэлэрэ: Көҥүл Санаа тэрилтэлэрэ эбэтэр Демократическай тэрилтэлэр:
Орулҕан
Геология өртүнэн триас уонна мезозой сланецтарыттан турар. Бу сис өрүстэрэ дириҥ уонна кыараҕас хочолоохтор. Сискэ 47 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 14 кв.км.
Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ
Өссө маны көр
Харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар өссө Мордьотуҥулар кэргэннэрэ киирэр.
Арассыыйа кыргызстара
Арассыыйа кыргызстара, Арассыыйа биир улахан омуга, Кыргызстан сириттэн көһөн кэлиилэр. Уопсай ахсааннара 38 тыһ курдук.
Дьүүктэ
400px|thumb|right|Дьүүктэ Дьүүктэ — Сир аннынааҕы уу тыгар сирэ.
Дьүүктэлэр буолааччылар: баттааһыннаах тахсыы уонна баттаһына суох тахсыы; кэмнээх, сезоннаах уонна мэлдьи тыгааччылар.
Температуранан дьүүктэлэр тымныы, сылаас, итии уонна оргуйар буолааччылар.
Химия өттүнэн тыгар уу уонна гааһын састааба ураты буолар; ити сүннээн уулаах горизоннар геология састаабтарыттан быһаарыллар.
Апатиит
thumb|200px
Апатиит — кальций фосфаата, үксүн биир кэлимсэ туораахтыҥы маасса быһыытынан көстөр. Сороҕор боруода иһигэр кыбыллыбыт призма формалаах кристааллар көстөллөр. Дьэҥкирэ суох кристааллар наһаа бөдөҥ буолуохтарын сөп, холобур, Канаадаҕа апатиит 200 киилэттэн тахса ыйааһыннаах, 2 миэтэрэ кэриҥэ уһуннаах призмалара көстүбүттэрэ. Олох сэдэхтик дьэҥкир кристааллар көстөллөр, олортон ювелиирдар араас оҥоһуктары оҥороллор.
1770
1770 сыл.
Рожков Иван Сергеевич
Рожков Иван Сергеевич (1908 - 1971), учуонай, геолог, 1957 - 1964 сыллардааха ССРС НА Сибиирдээҕи филиалын Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ.
Чарльз Линдберг
thumb|200px
Чарльз Линдберг (Charles Augustus Lindbergh Jr., 1902-1974). Эмиэрикэ лүөччүгэ. 1927 сыллаахха аан бастакынан соҕотоҕун Атлантическай акыйааны Нью-Йорк-Париж маршрутунан 33 ч 30 мун 5810 км көтөн туораабыта.
McDonald’s
McDonald's - ол эбэтэр МакДональдс - аан дойду биир улахан түргэн аһылык рестораннарыттан биирдэстэрэ. Сүнньүнэн гамбургер, чизбургер, кууруссаттан оҥоһуллубут ас, фри картошката, араас утахтары уонна десертары атыылыыр. Бастаан Ричард уонна Морис МакДональд ини-биилэр олохтообуттар, ол эрэн кэлин бу рестораны Рэй Крок атыыласпыт уонна моделын тарҕаппыт.
Иерусалим
Иерусалим диэн Исраил киин куората. Олохтоохторун ахсаанынан (747,600 к) уонна иэнинэн (125.156 км2) ордук улахан куората. Иудея хайаларыгар, Сир ортотунааҕы байҕал уонна Өлбүт байҕал икки ардыларыгар баар.
Иерусалим б.э.и. 4 тыh. с. тутуллубута, онон аан дойду ордук былыргы куораттарын ахсааннарыгар киирсэр. Иерусалим Иудаизм ытык куората уонна дьэбэриэйдэр кэриэс кииннэрэ. Христианизм элбэх былыргы ытык сирдэрэ баар уонна Ислам үһүс ытык куората. Иерусалим Эргэ Куоратын иhигэр итэҕэл суолталаах эттиктэр бааллар, ол ахсааннарыгар Храм хайата, Арҕаа Эркин, Тиллии Таҥара дьиэтэ, Таас хайа куупала уонна аль-Акса мэчиэт. thumb|left|250px|Иерусалим Исраил хаартатыгар.
Агата Кристи
200px|thumb Агата Мэри Кларисса Маллоуэн (Agatha Mary Clarissa, Lady Mallowan), төрөөбүтүнэн Миллер (Miller), бастакы кэргэнин араспаанньатынан Агата Кристи диэн ордук биллэр (балаҕан ыйын 15, 1890 — тохсунньу 12, 1976) — Англия суруйааччыта.
Саамай элбэхтэ бэчээттэнэр дэтэктиип ааптарын быһыытынан, ону таһынан Библия уонна Шекспир кэннилэриттэн киһи-аймах устуоруйатыгар саамай элбэх тираажтаах кинигэлэрдээҕинэн биллэр ). «Дэтэктиип королевата» диэн ааттыллар. Сүүһүнэн кэпсээн, 17 пьеса, 70 дэтэктииптээх арамаан ааптара. Кини айымньылара 103 араас омук тылынан тылбаастаммыттара. Саамай биллэр дьоруойдарынан Эркюль Пуаро, мисс Марпл буолаллар.
Мировозрение
Андржапаридзе айымньыларыгар кириисис айымньыларыгар олох- дьаһах, персонажтар персонажтарын үчүгэйдик билэллэрин тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ. Кини «бэйэ бэлэҕин чэрчитинэн — киэҥ социальнай буойканы суруйуу " диэн бэриллибитэ. Кини итэҕэлинэн консервативнай, Виктор Эверстов түһэриилэригэр туораабыта уонна викторианскай моралы итэҕэппитэ. Кини өйүгэр- санаатыгар Библия уонна церковь дьайыыта эмиэ улахан. Орто кылаастаах ыалга урут баай, ол эрээри быстыбат күннээҕи олоҕунан олорон ыалга, патриархальнай көрүүлэри балай да консервативнай, патриархальнай көрүүлэри ыраахтааҕы этэ. Онно сөп түбэһиннэрэн, бастатан туран, идэҕэ уһуйууга буолбакка, үчүгэй кэргэҥҥэ уонна ийэҕэ оруолу ыларга ыҥырыллыбыт дьиэ кэргэн үөрэҕэ ылылынна. Ол эрээри тус уонна материальнай былаанын кэккэ биричиинэлэринэн көмүс үйэтин иитээччитэ биллибитэ. Биһиги Гвен Роббинс суруйааччыта үйэтин тухары араас общественнай процесстарга, сиэр- майгы проблемаларыгар болҕомто уурулларын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Кириисис бэйэтэ "ыччат криминальнай эйгэҕэ сыстаҕас, буруйу оҥорооччуларга сыстаҕас" диэн олус долгуйарын бэлиэтии көрбүтэ: "чиэһинэй — бастыҥ политика „диэн биллэр кырдьыгы эрэ бигэргэтэр кыахтаахпын. Уонна хас биирдии саҥа кинигэбин кытта бу тыллар кырдьыктарыгар бөҕөргөтүөм". Өлөрүөхсүттэр киһиэхэ сыһыаныгар саарбаҕа суох эбит, онон кинилэр орудиелара буолар сирэйиттэн ураты, обществоҕа тугу да биэрэр кыахтара суох. Бу хаачыстыбалар хара маҥнайгыттан маннык дьоҥҥо ууруллубуттарын сэрэйбитэ да, хайдах да кыанар кыаҕа суох. Маннык тыйыс позициябыт үгүс киһиэхэ аһыныгас санаа, өлөрүөхсүттэртэн буруйа суохтары харыстааһын, «буруйа суох көмүскэниэхтээх, кини эйэ дэмнээхтик олоруохтаах, эйэ дэмнээхтик олоруохтаах»диэн буолбута. Кини маннык категориялаах дьоҥҥо, нэһилиэнньэлээх пууннарга департаментация туһанарын ордорор. Буруйу оҥорооччуларга буруйу оҥоруу атын ыллыктаах дьаһала, кини санаатынан, күһэлэҥ общественнай үлэлэр, эбэтэр хайысхалар икки ардыларыгар талыллыахтарын уонна бэйэтин этин-сиинин кутталлаах медицинскэй опыттары ыытарга күһэллиэхтэрин сөп. Өлөрөр кутталлаах научнай эксперименнэр буруйдара тыыннаах хаалар эбит буоллаҕына, кини олоххо бастаан саҕалыыр уонна көннөрөр суолга турунар кыахтаах. 1930- с сыллар саҕаланыыларыгар аҕата Багдадаҕа нацистар-доктор Джордан уонна кини ойохторун кытта күөн көрсүбүттэрэ уонна иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа буолбут еврейдэри кыдыйарга ыҥырбыттара уонна муҥатыйбыттара.
Нохсоров Устин Гаврильевич
Олоҕун олуктара
1907 сыллаахха ыам ыйын 27 күнүгэр Амма улууһун Абаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1938 сыл сэтинньитигэр чилиэниттэн таһаарбыттар, ол кэннэ сымыйа буруйдааһыҥҥа түбэһиннэрэн, хаайбыттар. «Буруйун» дакаастаабаккалар босхолообуттар. Ол эрээри, хаайыыттан күүскэ ыалдьан тахсыбыта. 1939 балаҕан ыйын 22 күнүгэр эрэ толору реабилитацияламмыта.
1940 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай тыйаатырыгар «Ньургун Боотур» олоҥхоннон Суорун Омоллоон испэктээх туруорбута. Онно Нохсоороп режиссер ассистенын уонна артыыс быһыытынан көхтөөх кыттыыны ылбыта. Үрүҥ Уоланы оонньообута.
Саха ата
Саха атаһа-Саха Өрөспүүбүлүкэтин атыыһыта. Кини монгол атын уонна аттарын кытары тэҥнээтэххэ улуу. Кини Саха сирин экстремальнай тымныы климатыгар бэйэтин адаптациятынан, ол иһигэр дириҥ хаары аннынан сытар үүнээйилэргэ бостууктары булар уонна олорго -70 °C (-94 °F) тиийэр кыахтаах.
Нохсоров Устин Гаврильевич
Олоҕун олуктара
1951 сыллаахха өлбүтэ.
Саха ата
Сылгылар, арааһа, сахалартан бу оройуоҥҥа, 13- с үйэттэн саҕалаан Чыҥыс хаан ыйааҕынан тахсыбыттарыгар, биллэрин курдук, бу оройуон нэьилиэгэр олохсуйан олорбут кыыллар удьуора буолбатахтар быһыылаах.
Нохсоров Устин Гаврильевич
Олоҥхолоро
Кыра эрдэҕиттэн аатырбыт Амма олоҥхоһуттарын Т.В. Захаровы – Чээбийи уонна Г.З. Артемьевы истэн улааппыта. Кинилэр олоҥхолорун кэлин да астына толороро. Эдэр эрдэҕиттэн дьикти күүстээх күөмэйдээх ырыаһыт быһыытынан биллибитэ.
Саха ата
Уратылар уонна характеристика
Бу боруода ортотунан 140 см (13,3 илиилээх) атыыр оҕустартан 136 см (13,2 см) уонна атын хотугу боруодалартан уратылаах, шетландскай сылгы уонна Исландия сылгылаах, хойуу сиэллээх, ыарахан сиэллээх.]
Саха сылгытын хас да тииптээх баар.Хотугу тиип-ыраас Саха, сороҕор Орто Халыма эбэтэр Верхоянскай ат диэн ааттыыллар. Үксүгэр атах ойуулаах хараҥа балаһаны уонна хараҥа өҥнөөх балаһалары киллэрэн баран, тус-туспа, хараҥа эбэтэр сырдык өҥнөөх кытархай өҥнөөх. Атыыра 139 см (13,3 ч) холкуоска ортотунан 137 см (13,2 см) кээмэйдииллэр. Бу суорт саамай сыаналаах дииллэр. Иккис көрүҥэ-соҕурууҥҥу кыракый тиип, ону тэҥэ ыраас боруоданан ааҕыллар. Орто үрдүгэ 135 см (13,1 ч) атыыра 132 см (13,0 ч) биэ аттыгар баар. Үһүс суорт-Соҕурууҥҥу тиип, атын боруодалары кытта бопсуу түмүгэ уонна киин Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт. Бу тиип 141 см (14,0 ч) атыыра уонна 136 см (13,2 см) биэ аттыгар мээрэйдиир.
Аймах (биология)
Аймах (сорох источниктарга Этэрээт, ordo, элб.ахс. ) — таксономияҕа туттуллар хаттыгастартан биир сүрүннэрэ.
Бу хаттыгас бэйэтэ кылааска киирэр, иһигэр кэргэн киирэр. Холобур Саха сиригэр баар үүтүнэн иитиллээччилэр (үүттэнээччилэр) маннык этэрээттэргэ арахсаллар: үөннэри сиэччилэр, илии-кынаттар, сиэмэх кыыллар, лаапчаан атахтаахтар, кииттиҥилэр, ыыраахтаах туйахтаахтар, кэрбээччилэр, куобахтыҥылар.
Платонов Юрий Егорович
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Үһүс рейх
Үһүс рейх (Drittes Reich) диэн Германияны 1933 сыллаахтан 1945 сыллаахха буола сылдьыбыт дойдуну ааттыллар. Ол бириэмэҕэ Адольф Гитлер Нацист партиятын салайар этэ. Ол иһин сороҕор бу периоды Нацист Германия диэн ааттааччылар.
Үһүс рейх диэн үһүс империя диэн тылбаастанар тоҕо диэн ниэмэстэр бастакы империянан Рим империятын, онтон иккис Германия империятын (1871–1918 сс) буолар диэн ааттыллара. Гитлер былааскэ кэлиэҕиттэн 1945 сыллаахха бүтүөр дылы салайааччы этэ. 1945 сыллаахха Нацист партията тохтообута, онтон салайааччылара куоппуттара, эбэтэр сууттаммыттара эбэтэр тийиммиттэрэ. Сорох тутаах дьонноро Гаага трибуналыгар суттаммыттара.
Аан дойду иккис сэриитэ: 1939-1945
1930 сыллар бүтүүтүгэр Гитлер атын дойдуларга саба түспүтэ. Ол кэнниттэн 1939 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр Польшаҕа саба түспүтэ, онтон Аан дойду иккис сэриитэ саҕаламмыта. Дойдуну түргэнник ылбыта.
Ол кэнниттэн Францияны сэринньи 12 күнүгэр ылбыта. Ол кэнниттэн Холбоһуктаах Хоруоллукка бэринэллэрин туһунан сурук суруйбута. Ону истибэтэхтэринэ син биир бас түһэн ылыам диэн куттаабыта. Ол бириэмэҕэ Холбоһуктаах Хоруоллук премьер-миниистиринэн Уинстон Черчилль үлэлиир этэ уонна кини бэринэргэ аккаастаабыттара.
Британия сэриитэ 1940 сыл от ыйыттан сэтинньигэ дылы ааспыта. Ниэмэстэр элбэх көтөр аалларын сүтэрбиттэрэ, онтон сэтинньи ыйыгар Германияҕа төннүбүттэрэ. Гитлер атын ньыманан Холбоһуктаах Хоруоллугу бэринэттэриэххэ наада диэн эппитэ. Ол кэнниттэн аҥылычааннар Германияҕа буомба бырахпыттарын кэнниттэн Лондон куораты киэҥник буомбалаабыттара. Ол иннинэ промышленность эбэтэр байыаннай точкалары эрэ буомбалыыллара, тоҕо диэн "арийскай раса" дьоннорун тыыннаах хаалларыахтарын баҕараллара.
1941 сыллаахха Гитлер Сэбиэскэй Сойууска саба түһэргэ бирикээс биэрбитэ. Бастакы атакатын "Барбаросса эпирэссийэтэ" диэн ааттаабыта уонна бэс ыйын 22 күнүгэр саҕалаабыта. Кыһын буолбутун кэнниттэн элбэх саллаат тоҥор этэ. Гитлер армията Сталинград куораты ылыыга дылы хотторбот этэ. Сталинград кыргыһыытын иннинэ хас биир өлбүт ниэмэс саллаакка 5 Сэбиэскэй сойуус саллаата өлөр этэ. Сталинградтан саҕалаан ити пропорция уларыйбыта уонна ниэмэстэр хоттороллорун саҕалаабыттара.
Ол кэнниттэн АХШ, Холбоһуктаах Хоруоллук, Франция уонна ССРС атын дойдулары кытта Гитлер армиятын кытта бииргэ охсуспуттара. 1945 сыл муус устар 30 күнүгэр Гитлер ыйаммыта, онтон сэрии ыам ыйын 8 күнүгэр бүппүтэ. Германия хотторбута
Лагари Хасан Челеби
мини|300x300пкс|XVII үйэтээҕи гравюраҕа Лагари аракыата көтүүтэ көстөр Лага́ри Хаса́н Че́леби (осман. Lagâri Hasan Çelebi ‎) — XVII үйэҕэ олорон ааспыт осман биллиилээх, номох буолбут авиатора. Айанньыт Эвлия Челеби суруга туоһулуурунан (суох соҕотох туоһу), Лагари Хасан Челеби аракыатанан көппүт бастакы киһи. Этиллэринэн, Лагари бэйэтэ оҥорбут аракыататынан буорах көмөтүнэн сиртэн 300 миэтэрэ үрдүктээх сиргэ көтөн тахсан баран, байҕалҕа кэлэн түспүт. Ол иһин султаантан наҕараадаламмыт.
Биографията
Эвлия Челеби суруйарынан, Лагари Хасан Челеби 1633 сыллаахха уопсайа 64, 145 кг (50 окка) ыйааһыннаах 7 иһит буорахтаах, сэттэ тоҥолох (1 египеттии тоҥолох = 52.4 см) усталаах, конустуу быһыылаах аракыатаны оҥорбут. Онтун Топкан диэн султаан дыбарыаһын тэллэҕэр, Сарайбурну тумуска, тэргэҥҥэ иилбит. Сурукка ыйылларынан, аракыатаны Мурат IV султаан кыыһын төрөөбүт күнүгэр анаан көтүппүттэр.
Эмиэ ол сурукка ыйылларынан, Лагари аракыатаҕа олорсон баран сиртэн 300 миэтэрэ үрдүккэ көтөн тахсыбыт уонна 20 сөкүүндэ буолаат, аллара куугунаабыт. Лагари онтон эмиэ бэйэтэ оҥорбут кынат-парашютунан байҕалга кэлэн түспүт уонна кытылга диэри харбаан тахсыбыт. Ити иһин султаан кинини көмүһүнэн наҕараадалаабыт уонна Осман импиэрийэтин сипах этэрээтигэр киллэрбит. Кэлин кинини Хотугу Причернаморье (билиҥҥи Украина) сиригэр ыыппыттар.
Лагари Хезарфен Ахмет Челеби диэн конструктар-учуонай буолбут бииргэ төрөөбүт бырааттаах этэ. Кини эмиэ бэйэтэ айбыт тэрилинэн (самодельные крылья) Босфор силбэһиитин көтөн туораабыта.
Мэҥкэрэ (өрүс)
400px|thumb|right|Мэҥкэрэ өрүс куйаартан Мэҥкэрэ өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 402 км, тардыытын иэнэ 15900 кв.км. Баһа Орулҕан сискэ баар.
Тардыытыгар 60 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 100 кв.км. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара Нөлөн (179 км) уонна Дьүөдьэсиҥдэ (98 км).
Тардыытыгар Улахан диэн ааттанар күөл баар, иэнэ 265 кв.км.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Искэх
Искэх — балык, моллюскалар уонна да сорох атын харамайдар тыһыларын сымыыта. thumb|300px|Кыһыл балык искэҕэ
Тимир
Тимир диэн химия элемена. Бэлиэтэ Fe уонна атом нүөмэрэ 26. Бөлөҕө 8 уонна периода 4.
Дьүлэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Дьүлэй нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Туора-Күөл.
Улуус кииниттэн 35 км арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 654 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэккэ сыһыаннаахтар
Таатта улууһа 1963 сылтан 1991 сылга диэри кини аатынан, Алексеевскай оройуона диэн, ааттанара.
Роман Анатольевич Аранин
Роман Анатольевич Аранин (төр. 1970 сыл от ыйын 1к., Саратов уобулаһын, Вольскай оройуон, Сенной б.) – ньуучча саҥаны айааччыта,  Observer диэн инбэлииттэр техникаларын оҥорор хампаанньа тойоно. "Ковчег" диэн Калининградтааҕы инбэлииттэр түмсүүлэрин салайааччыта. Көтөр ааллары сөбүлүүрүн иһин "көтөр аал-киһи" диэн хос ааттаах.
Олоҕо
Роман Аранин 1970 сыллаахха байыаннай летчик дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
С.И. Грицаев аатынан Харьковтааҕы летчиктар байыаннай авиационнай училищеларын бүтэрбит. Байыаннай летчик буолан Алматыга сулууспалаабыт.
2004 сыллаахха 30 миэтрэлээх сиртэн охтон сис тоноҕоһотун өлөрбут. Ыйтан ордук реанимацияҕа сыппыт. Бүтүннүү бохсуллубут. Сыл аҥарын харахтарынан уонна сирэйин быччыҥнарынан эрэ хамсатар кыахтаах этэ. Физкультуранан дьарыктанар буолан хас да сылынан доруобуйата көммүтэ, ол эрээри илиитин уонна тарбахтарын быччыҥнарынан кыайан салайбат.
Авария кэнниттэн Араниҥҥа инбэлиит кэлээскэтэ наада буолбута. Борис Ефимов диэн инженеры кытта вездеход-кэлээскэни оҥорбуттара. Бастакы маннык кэлээскэ тайвань собуотугар оҥоһуллубута. Кэлин бу оҥоһууга олоҕуран Роман Аранин бэйэтин бизнеһын саҕалыыр.
2010 сыллаахха Observer диэн хампаанньаны тэрийэр уонна атыыга кэлээскэлэрин оҥорор. Бастакы уон кэлээскэҕэ атыылаһааччы кэлээскэ өссө Россияҕа кэлиэн иннинэ көстүбүтэ (Аасыйаҕа хомуйаллар этэ). Ону таһынан хампаанньа тренажердары, ууга устар кэлээскэлэри, гусеницалаах кэлээскэлэри уонна да атын инбэлииттэргэ анаммыт тэриллэри атыылыыр буолбута.
2012 сыллаахха хампаанньа 20 мөл тахса солк өлөрөр буолбута. Ол сыл Роман Аранин «Генеральный директор» диэн сурунаал сүрүн премиятын ылбыта. Күрэс түмүгүнэн киниэхэ 3 мөл солк биэрбиттэрэ (3000 тахса түмэт урбаанньыта кыттыбыта).
2013 сыллаахха бүтүн Россиятааҕы «Бизнес-успех-2013» диэн күрэскэ кыттыбыта.
2014 сыллаахха Россиятааҕы  «Түмэт урбаанньыта» диэн күрэскэ кыайбыта.
2000 сс. Роман Аранин "Ковчег" диэн инбэлииттэр түмсүүлэрин тэрийбитэ. Үс сыл Калининград баһылыгын Түмэт Сүбэтигэр киирэ сылдьыбыта.
Урбаанньыт Калинингракка архитектордарга үс күннээх мэһэйэ суох эйгэни оҥорорго анаммыт курстары тэрийэр. Ол эрээри курстар сатамматтар. Олохтоох архитектордар Аранин идеятын ылымматтар.
Observer
Роман Аранин тэрилтэтэ хас да сыл иһигэр улаханнык улааппыт. Хампаанньа оҥорор тэриллэрэ Екатеринбург, Челябинск, Южно-Сахалинск, Владивосток, Оренбург уо.д.а. куораттар аэропорттарыгар олохсуйбуттара. Сорох сирдэргэ урбаанньыт инбэлиит кэлээскэтин өрөмүөннүүр мастерскойдарын арыйар. Сорох дьон этэринэн Observer хампаанньа Россияҕа бастакынан джойстиктаах электрокэлээскэлэри өрөмүөннүүр буолбут. Ону таһынан хампаанньа оҥоһуктара Зеленоградск уонна Пионерск аһаҕас пляжтарыгар үлэҕэ киирбиттэр.
2014 сылтан хампаанньа дойду бэйэтин ступенькоходтарын оҥорорун олохтуу сатыыр. Бу Россия рыногар саҥа оҥоһук.
2015 сыллаах көрдөрүүлэринэн хампаанньаҕа хас да уон тыһынча киһи үлэлии сылдьар, ол иһигэр инбэлииттэр да бааллар. Хампаанньа оҥоһуктарын тас да дойдуларга тутталлар, холобур: Литваҕа, Саҥа Зеландияҕа, Аргентинаҕа, Германияҕа, Польшаҕа уо.д.а..
Хампаанньа сүрүн ситиһиитэ диэн Янтарь Музейыгар платформа-лифты кииллэрии. Музей былыргы дьиэҕэ баар буолан сокуонунан туох да тутуллуо суохтаах, ол иһин лифты винтовой кирилиэскэ "симэн" кэбиспиттэр.
Аранин кэлээскэтэ
Роман Аранин уонна Борис Ефимов оҥорбут инбэлиит электрокэлээскэлэригэр гироскоп баар, бу гироскоп тахсыы дуу, түһүү дуу кэмигэр ыйааһыны уларытан биэрэр. Бу көмөтүнэн кэлээскэҕэ олорор киһи охтубат. Кэлээскэлэр үчүгэйдик ол бу мэһэйдэри ааһаллар: кирилиэһинэн тахсыахха уонна кумаҕынан айанныахха сөп. Сорох кэлээскэлэр саамай түргээтээбиттэрэ чааска 20 км ааһыахтарын сөп. Кэлээскэни илиинэн эбэтэр тыынынан салайаллар.
Аранин этэринэн кини бизнеһа инбэлииттэргэ кэлээскэ атыылаһарга харчы биэрэр дойдуттан тулуктаах. Дойду күүскэ көмөлөстөҕүнэ кини бизнеһа сайдар.
Үлэтин критика
"Уралсиб" салайааччыта Мария Афонина Роман Аранин үлэтин түмэт урбаана уонна көннөру киһи курдук олорор туһугар охсуһуу диир.
«ОТР» суруналыыһа Аранин кэлээскэтин инбэлииттэргэ анаммыт үчүгэй квадроциклы кытта тэҥнээбитэ.
Аранин кэлээскэлэрин сыаната хас да сүүс тыһынча солк буолуон сөп. Саамай ыарахана 700 тыһ солк. Ону тэҥҥэ Россияҕа атын кэлээскэлэри быдан чэпчэкитик атыылаһыахха сөп.
Арчыһыттар
Кондаков В.А. барыла
1 клан - начинающие и ученики. 2 клан - имеющие трехгодичный опыт и результаты в работе. 3 клан - имеющие более четырех лет опыта и довольно заметные результаты работы, получившие признание у населения и у руковдства Ассоциации народной медицины РС (Я). 4 клан - целители, имеют 5 летний опыт работы, уже признаные целители- арчыһыты. 5 клана по девятый - это высшие уровни.
Дьүкээгир (Усуйаана)
400px|thumb|right|Дьүкээгир нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар
Дьүкээгир национальнай көс олохтоох нэһилиэк.Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьүкээгир. Улуус кииниттэн 350 км. хоту диэкки Лаптевтар байҕалларын кытылыгар сытар.Уруккута "Усуйаана" сопхуос булчуттарын биригээдэтэ. Алын сүһүөх оскуола, култуура дьиэтэ, ФАП, ДЭС бааллар."Буустаах" улуус суолталаах эркээйи сир, ураты харыстанар күөл бааллар. Нэһилиэк баһылыга Горохов Фёдор Иванович. Нэһилиэнньэтин ахсаана 123 киһи (2007 сыл).Омугунан сахалар, сахатыйбыт дьүкззгирдэр,эбээннэр. Билигин сүрүн дьарыктара кырсаны бултааһын, сэлии муоһун хомуйуу,балыктааһын. Маны барытын аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох дьүкээгирдэр "Дьүкээгир" аҕа уустарын общината сүрүннүүр.Баһылыктара Горохов Василий Григорьевич,СР тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна.
Бэлиэ сирдэр
Буустаах күөл - Саха сиригэр иккис улахан күөл.
Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара
Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара (, Род Хохлачи) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Юлаев Салават
Салават Юлаев (Салауат Юлай улы) - башкиир омугун дьоруойа, XVIII үйэ иккис аҥаарын политическэй диэйэтэлэ, салайааччыта.
1773 сыл сэтинньититтэн 1774 сыл сэтинньитигэр дылы Пугачев бастаанньаһыттарын истэригэр салайар үлэҕэ сылдьыбыта. Бастаан полковник, онтон бригадир чыыннаах сылдьан бастаанньаһыттар этэрээттэрин хомуйбута, бырабыыталыстыба сэбилэниилээх күүстэрин кытта сэриилэспитэ, кириэппэстэри осаадалаабыта уонна ылбыта, былдьаабыт сирдэригэр саҥа салайар тэрилтэлэри арыйталаабыта.
Олоҕун олуктара
1754 сыллаахха Текеево диэн Оренбуург губерниятын Уфа провинциятын Шайтан-Кудей буолаһын дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ (билигин Башкортостаан өрөспүүбүлүкэтин Салават оройуона). Күнэ-дьыла чуолкай биллибэт буолан баран билигин бэс ыйын 16 күнүгэр бэлиэтэнэр. Аҕата Юлай Азналин сотник этэ, 1765 сыллаахха буолас старшинаата буолбута. 1771 -1773 сылларга Казахстааҥҥа уонна Польшаҕа буолбут сэриилэргэ кыттыбыта.
Салават үөрэхтээҕэ биллэр, ол эрэн ханна үөрэммитэ биллибэт.
1800 сыллаахха алтынньы 8 күнүгэр өлбүтэ.
Сүрэх тэбэрин тухары (роман)
Саха народнай суруйааччыта Софрон Петрович Данилов Сүрэх тэбэрин тухары (роман) — саха литэрэтиирэтигэр маҥнайгы социальнай психологическай роман.
Саха сирин уонна Россия элбэх омуктаах литератураларын биир чаҕылхай сулуһа, Саха норуотун киэн туттуута, народнай суруйааччыта Софрон Петрович Данилов, бэртээхэй прозаик, күүстээх публицист уонна драматург быһыытынан киэҥник биллэр. Софрон Петрович Данилов — Саха республикатын улахан общественнай деятелэ, Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1977), М.Горькай аатынан РСФСР государственнай бириэмийэтин лауреата (1985 с. «На земле якутской» («Красавица Амга», «Бъется сердце» романнар) кинигэтин иһин), Саха Республикатын П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэтин (1967 с. «Сүрэх тэбэрин тухары» роман иһин) лауреата, маны таһынан Сэбиэскэй Союз суруйааччыларын союһун уонна Сэбиэскэй Союз КГБ-тын бириэмийэтин, Саха сирин комсомолун бириэмийэтин (1976 с. «Киһи биирдэ олорор» роман иһин) лауреттара. 1949 сылтан Сэбиэскэй суруйааччылар союзтарын чилиэнэ.
«Сүрэх тэбэрин тухары» социальнай-психологическай роман:
Саха литературатыгар социальнай-психологическай роман аан бастаан ХХ үйэ иккис аҥарыттан (1960-с сылларга) саҕалаан сайдан барбыта. Манна суруйааччылар уопсастыба эйгэтигэр характер сайдыытын ойуулуур соругу туруорбуттар. Бу жанрга маҥнайгы суолу арыйбыт суруйааччы Софрон Петрович Данилов «Cүрэх тэбэрин тухары» романа буолар. Роман оччотооҕу кэмҥэ ааҕааччылар да, чинчийээчилэр да өттүлэриттэн улахан сэҥээриини, биһирэбили ылбыта.
Суруйааччы романыгар умнуллубат үйэлээх уобарастары айбыта уонна бу роман саха литературатын биир бэлиэ көстүүтүнэн буолбута.
Роман 1950-51, 1962—1966 cылларга суруллубута. 1967 cыллаахха Софрон Данилов романын иһин П. А. Ойуунускай аатынан государственнай премияны ылбыта. Роман 1970-с. сыллардаахха нууччалыы тылбаастанан Союз үрдүнэн биллибитэ, ааҕааччы олус биһирээбитэ. «Сүрэх тэбэрин тухары» саха прозатыгар саҥа кэрдиис кэми үөскэппитэ, литература сайдар олуктарын уурбута.
Роман геройа оччотооҕу кэм учуутала Сергей Петрович Аласов буолар. Ааптар геройун ис санаатын, кини олоҕун-дьаһаҕын, тулалыыр эйгэтигэр сыһыанын арылхайдык ойуулаабыта. Ааптар персонажтарын туруктарын, ис иэйиилэрин арыйарыгар айылҕа көстүүлэрин, күннээҕи олоҕу тулалыыр малы-салы ойуулуурун ааҕааччы быдан чугастык ылынар. Ромаҥҥа үс көлүөнэ алтыһыыта ырылыччы көстөр. Аҕа көлүөнэ — Лука Бахсыытап, Всеволод Левин, орто көлүөнэ учууталлара уонна эдэрдэр — оскуола үөрэнээччилэрэ. Ол эрэн, конфликт кинилэр икки ардыларыгар буолбакка, конфликт характер майгытыгар сайдар тулалыыр уопсастыбаҕа, бэйэ икки ардыгар сыһыаҥҥа олохсуйар. Мантан көрөбүт Аласов уонна Пестряков утарыта турууларын, үөрэнээччилэр уонна учууталлар өйдөспөт буолууларын (эдэр көлүөнэ уонна кырдьаҕастар), чиэс-суобас улахаҥҥа ууруллубат буолуута уонна таптал темата баарын ааптар чаҕылхайдык ойуулуур.
Бу айымньыга ыччакка сыһыан, көлүөнэлэр солбуйсуулара саҥалыы ис хоһооннонон сиэр-майгы проблемата туруоруллубута. Конфликт үөскээһинигэр уонна сайдыытыгар уобарастар наарданыылара, геройдар бэриллиилэрэ сүрүн оруоллаах. С. П. Аласов Арыылаах оскуолатыгар кэлиитэ романы саҕалыыр уонна роман сюжетын тутар. Кини бары өттүнэн идеальнай герой буолар. Общество олоҕо сайдыытын инникилээн көрөр норуот интеллегенциятын символическай уобараһыгар тэҥнэһэр. Кини тула атын персонажтар сайдаллар.
Омсолоох геройдарынан ис санаата көстүүтүнэн сыыйа арыллар И. И. Пестряков уонна сирэй көрбөх А. П. Кылбанов буолаллар. Айымньыга биһирэбиллээх герой быһыытынан ураты миэстэни В. Н. Левин ылар. Айымньы норуот дьылҕатыгар сыһыаннаах көстүүтүн арыйар, роман общественнай ис хоһоонун тутар уобарас В. Е. Нахов, кырдьыгын булбатах учуутал, Аласовка тирэҕирэн сайдар, айымньы национальнай идеятын кэҥэтэр. Ромаҥҥа ааптар ордук дьахталлар уобарастарын кыайа-хото сырдатар. Дьахтар ис санаатын, уйулҕатын итэҕэтиилээхтик арыйыыта суруйааччы сатабыла буолар. Ол курдук, Н. А. Пестрякова, С. С. Хастаева мунаараллар, толкуйга түһэллэр, М. И. Унарова үтүө сүрэҕэ, тапталыгар бэриниилээҕэ, С. Т. Кустурова санааҕа ылларара, үлэтигэр кыһаллара романы байытар, дириҥэтэр.
Ромаҥҥа хас биирдии түбэлтэ уонна түгэн геройдарга уларыйбат, булгуччулаах сыананы биэрэр. Айымньыга уус-уран деталь, символ, ис монолог, пейзаж, араас киллэһиктэр суолталара улахан.
Роман түмүгэ аһаҕас, ол эрэн инникигэ бигэ эрэл көстөр, идеальнай герой кыайарыгар ааҕааччы эрэнэр. Онон Софрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» романынан ааҕааччыны кырдьыкка, киһи киһиэхэ сыһыанын, сиэрдээх буолууга дьулуһууну чаҕылхайдык ойуулуур.
Роман уус-уран ситиһиилэрэ
Литературнай кириитикэҕэ Софрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» тухары романа бэйэтин кэмигэр бары өттүнэн сонун айымньы буолара бэлиэтэнэр: бастатан туран, жанрын ылан көрдөххө – бу саха литературатыгар бастакы социальнай-психологическай роман; иккиһинэн, сахалыы проза бөдөҥ жанрыгар саҥа герой – ааҕааччы бэйэтин кэминээҕи киһитэ; үсүһүнэн, сүрүн герой олоҕо-дьаһаҕа, санаата-оноото, тулалыыр эйгэҕэ сыһыана оччотооҕу кэмҥэ сыһыаран ойууланыыта; төрдүһүнэн, айымньы сэргэҕэ, ааҕыллымтыата. М.Ломунова романы үрдүктүк сыаналаабыта уонна суруйааччы норуот олоҕун геройдарын олохторун нөҥүө ойуулуурга дьулуспута табыллыбытын чорботон бэлиэтээбитэ: «Сам автор признавался: «Мне не хотелось ограничивать действие романа только рамками школы. Избрав главными героями учителей, я задумал через их судьбы отразить жизнь своего народа. Показать путь его, наконец, рассказать о жизни современной Якутии». …Да, Сергей Аласов – живой. Не схема. Разве не отличает Сергея Аласова немногословность, внутренняя сдержанность, чувство достоинства, другие прекрасные черты, что, на мой взгляд, присущи якутскому народу?».