cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саха сирэ нуучча судаарыстыбатыгар холбоһуута
Тыгын тойон Улуу Туймаадаҕа Сайсары күөлүн кытыытыгар түөлбэлэнэн олордоҕуна, норуот сэһэнин быһыытынан, биир саас дьикти икки дьон тиийэн кэлбиттэр. Кинилэр саһархай баттахтаахтара, иһирдьэ олорор улахан күөх харахтаахтара, кырыылаах улахан муруннаахтара, туспа саҥалаахтара. Тыгын кырдьаҕас кинилэри кыра ураһатыгар олордубут. Бу олус үлэһит, кыахтаах, саталлаах дьон эбиттэр, Ол иһин Тыгын кинилэргэ дьиэ-уот туттан олороллоругар анаан сир көҥүллээн биэрбит. Күһүөрү ол дьонноро өрүһү өксөйөн соҕуруу диэки барбыттар. Бу Саха сиригэр бэрт эйэлээхтик маҥнайгынан кэлэн барбыт Пянда этэрээтиттэн быстан хаалбыт дьон буолуохтарын сөп.
Айыы этиитэ
-	Бу санаалар куһаҕаннар, ол иһин олору санаама диэн этиниэххэ.
Таллан Бүрэ
Айар үлэтэ
(Рафаэль Баҕатаайыскай, бэйиэт)
Саха сирэ нуучча судаарыстыбатыгар холбоһуута
Бу кэнниттэн ыраахтааҕы былааһыгар бас бэриннэрэ кэлбиттэри кытары тэҥэ суох хапсыһыылар буолбуттара. Ох саанан, үҥүүнэн, батаһынан сэбилэммит, аҕа уустарынан ыһыллан бэйэлэрин төрөөбүт-үөскээбит сирдэригэр түөлбэлээн көҥүллүк олорор сахалар, кииннэммит государство туһунан өйдөбүллэрэ, дьиҥнээх уһун сэриигэ сыһыаннара да суоҕа. Кинилэр бары өйдөрө-санаалара, үлэлэрэ-хамнастара айылҕа ыар, кытаанах усулуобуйатын кытары осуһууга туһуланара. Онон элбэх сэриилэргэ эрчиллибит, уотунан эстэр, буулдьанан ытар саанан сэбилэммит ыраахтааҕы сэриилэригэр сөптөөх харданы биэрэр кыахтара суоҕа. Ол да үрдүнэн кэлии дьон: “биһиги ыраахтааҕыбытыгар бас бэриниҥ, баайгытыттан дьаһаахта булгуччу төлөөн!” диэн модьуйууларын, таһыттан кэлбиттэр аҥардастыы атаҕастааһыннарын курдук санаан, уонунан сылларга утарсыбыттара.
Таллан Бүрэ
Айар үлэтэ
***
Айыы этиитэ
-	Куһаҕан, туһата суох санаалары өйтөн ылан быраҕыы, умнуу өйү-санааны ыраастыыр, дьэгдьитэр.
Таллан Бүрэ
Айар үлэтэ
"Саха литературнай тыла диэн баар эбит буоллаҕына, Таллан Бүрэ ол тыл үөскээһинигэр, сайдыытыгар, кини кэриҥин кэҥэтиигэ, баайын ханатыыга биир дьаныардаахтык үлэлээбит поэт буолара мөккүөрэ суох.
Саха сирэ нуучча судаарыстыбатыгар холбоһуута
1631 сыллаахха Хаҥаластан Тыгын уонна Мэҥэ тойоно Бойдоҥ холбоһон дьонунаан атамаан И. Галкин этэрээтин утары сэриилэһэллэр. Хаан тохтуулаах хатыһыылаах хапсыһыы кэнниттэн хаһаактар чугуйаллар. 1632 с. кулун тутар 12 күнүгэр атамаан Иван Галкин ыраахтааҕыга суругар маннык диэбит: “...Да тех же, государь, якольских дюдей князец Тынина (Тыгыны итинник ааттыыр), да князец Бойдон живут на реке Лене и с нами, холопами твоими, дрались по вся дни и твоего, государева, ясаку нам не дали и нас, государь, холопей твоих, не хотели из своей земли выпустить...” Бу кэнниттэн Тыгын аата ханнык да докумуоҥҥа ахтыллыбат. Кини нуучча былааһын билиммитин туһунан туох да сурук-бичик эмиэ суох. Тыгын хаһан, хайдах өлбүтүн туһунан араас үһүйээнэр эрэ бааллар. Мэҥэ тойоно Бойдоҥ (сурукка киирбитинэн – Бойдон Борбоев) кэнники Сиинэҕэ көһөн олохсуйбута биллэр.
Айыы этиитэ
-	Хайа эрэ киһиэхэ куһаҕан санаалардаах буоллахха аны олору умнан, ол киһиэхэ хайа эрэ өттүнэн үчүгэйи баҕарыыны ситиһиэххэ.
Таллан Бүрэ
Айар үлэтэ
''Кини поэзиятын тыла — эмиэ биллэр-көстөр уратылаах, кини истиилигэр, суруйар ньыматыгар сөп түбэһэр тыл. Кини саха баай, саха ийэ тылын дириҥ билэччитин эрэ курдук сыһыаннаспат. Кини саха тылыгар сыһыана син биир көһөҥө тааска скульптор, үүнээйилэр суортарыгар мичуринец, аан дойду дорҕоонноругар композитор сыһыаннарын курдук сыһыан. Кини өрүү тыл ойуулуур, оһуордуур кэриҥин, кыаҕын кэҥэтэр иһин охсуһар, ол иһин кинилэри араастык, ардыгар саҥарар тылга табыгаһа да суох курдук, алтыһыннарар, наада буоллаҕына, тылы кылгатар, уһатар эбэтэр атын дорҕооннору эбэр''", - диэн Таллан Бүрэ туһунан Саха норуодунай бэйиэтэ Сэмэн Данилов этэн турар.
Саха сирэ нуучча судаарыстыбатыгар холбоһуута
Кэнники Хоролортон сыдьааннаах Сыҥаах аҕатын ууһуттан төрүттээх Амыкаан уола, Бороҕон сахаларын тойоно Лөгөй нууччалары кытары эйэлэһээри маска киис тириилэрин ыйаан баран тиийбит. Сыыйа атын да тойоттор үөскээбит балаһыанньаны өйдөөн, элбэх хаан тохто илигинэ бас бэриниигэ утуу-субуу сөбүлэһэн барбыттара. Ол эрээри саҥа батталы утары, охсуһуу өр бириэмэҕэ салҕанан барбыта уонна дьаһаах төлүүртэн аккаастаныыларынан, күрээһиннэринэн, сэбилэниилээх өрө турууларынан доҕуһуолламмыта. Ол 1634, 1636, 1642 cc. өрө турууларга нэһилиэнньэ үгүс араҥата кыттыбыта эмиэ ааспыт кэммит биир чахчыта буолар. Ити барыта кэриэтэ саалаах-сэптээх хабыр саба баттааһыннарынан түмүктэнэрэ, онтон куотан сахалар киэҥ сиринэн тарҕаныылара, саҥа сиргэ олохсуйуулара үгүс этэ. Оччолорго сахалар баһыйар үгүстэрэ билиҥҥи киин, илин эҥэр улуустар сирдэригэр олоролллоро, уопсай ахсааннара быһа холуйан 20-25 тыһыынча киһиэхэ тиийэрэ.
Айыы этиитэ
Сахалар үөрэхтэрин, киһини санаата салайарын умнан олохпутугар кыайан туһаммаппыт бэрээдэги кэһэр, сыыһа-халты туттунар дьоммут элбээн хаалыыларыгар тириэртэ.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэҕин букатын бырахтараннар эт-сиин уонна өй-санаа, куттар тус-туспаларын умнан, кут-сүр үөрэҕин сатаан туһаммакка оҕолору кыайан ииппэт, өйдөрүн-санааларын туруктаах оҥорбот түмүгэр, билигин үгүстэр сыыһа-халты туттуналлара элбээн эдэр олохторун кылгаталларын таһынан үөрдүһэ-үөрдүһэ бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуһа сатыыр дьоҥҥо кубулуйан эрэллэр. Өй-санаа буорту, тулуура суох буолуутун сахалар эмиэ билэллэрин «Кытыйанан, хамыйаҕынан кырбаһа олорор» диэн эргэ барбакка олорор сааһырбыт дьахтар өйө-санаата уларыйыытын быһаарар этиилэрэ бигэргэтэр.
Кыра эрдэхтэринэ бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһэр, таптаһар, ытыктабыллаахтык сыһыаннаһар, элбэх оҕолоох толору кэргэҥҥэ оҕолоро киһилии быһыылаах, аһыныгас, үтүө санаалаах, үлэһит дьон буола улааталлар.
Оҕо өйүгэр-санаатыгар кыра эрдэҕинэ иҥэриммит өйө-санаата, ийэ кута ордук улахан оруолу ыларын, бу өй-санаа соччо биллибэтэр даҕаны киһини араас соһуччу түбэлтэлэргэ быһаччы салайар.
Кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии өйгө-санааҕа иитиллибэтэх киһи олоҕор быстах быһыыларга түбэһэрэ, сыыһа-халты туттара элбээн хаалыан сөбө олоҕун олороругар уустуктары үөскэтиэн сөп. Өй-санаа үөрэҕин туһата субу диэн биллибэтэр даҕаны киһи олоҕор дьайыыта сотору кэминэн, үгэстэр үөскээһиннэриттэн биллэн барар.
Саха сирэ нуучча судаарыстыбатыгар холбоһуута
Тэҥнэбил быһыытынан ылан көрдөххө, Охотскай эбэҥкилэрин 1677 сыллаахха буолбут 1000 киһилээх, камчадаллар 1706, 1711, 1731 сыллардаахха Камчатканы бүтүннүү хаппыт, арыт 10 тыһыынчаҕа тиийэр киһилээх бууннарыгар, олорго хас эмэ тыһыынчанан киһи өлбүтүгэр холоотоххо, сахалар өрө турууларга сүтүктэрэ аҕыйах. Камчаткалары кэлин хата имири эспэккэ Эмиэрикэттэн киирэр эргиэмсиктэр холобурдарын туһанан эргиэнинэн, хардарыта атастаһыынан сатабыллаахтык толкуйдаан Россияҕа холбообуттара. Хаан тохтуута хайаан кэнэҕэскигэ иэстэбилэ-содула суох хаалыай? Камчадаллар сэриигэ өлбүттэрин-сүппүттэрин ааһан, эбии дьакыллан, онтон куотан, өссө 1768 cыллаахха 20 тыһыынча кэриҥэ киһи уоспаттан өлөн, омук быһыытынан эстэн барбыттара уонна билигин кинилэртэн ительмен диэн ааттанар баара-суоҕа биир тыһыынча эрэ киһи баар. Хаһааҥҥыта эрэ балачча халыҥ норуот баһылаан-көһүлээн олорбут сиригэр билигин аата эрэ Камчатка диэн иҥэн хаалбыт. Коряктар эмиэ улаханнык кыргыллыбыттара. Оттон чукчалар билигин баара-суоҕа 13 тыһыынчалар.
Айыы этиитэ
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ эрэ кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруктаах буолуутун үөскэтэн омук сайдар, ахсаана эбиллэр кыаҕын элбэтэр. (2,114).
Саха сирэ нуучча судаарыстыбатыгар холбоһуута
Туһаныллыбыт сирдэр
Материалы по истории Якутии 17 века (Документы ясачного сбора) ч. 3, 1970 Ф.Г. Софронов. “Древний и Средневековый северо-восток Азии” Якутск, 1992 А.И. Эверстов “Айыы аймахтара, күн уустара” Якутск,1996 И.Н. Тарабукин “Хотун Төҥүлү тула”, Дьокуускай, «Сайдам», 2007 с.
Айыы этиитэ
Туһаныллыбыт литература
1. И.И.Каженкин. Киһи быһыыта. Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005.- 92 с.
Таллан Бүрэ
Айар үлэтэ
Сахаҕа кыталык, куба — ытык көтөрдөр, кинилэри өлөрөр аньыы. Таллан Бүрэ норуот ол өйдөбүллэригэр тирэҕирэн, психологическай өттүнэн күүстээх саҥа киһи уобраһын айар, бар-дьон туһугар кэрэтик өлүү планетарнай таһымнаахтык бэриллэр. Маҥан хаараг мифическэй хараҥа кубалыы сытар герой дууһа кыланыытын, эдэр олох быстах өлүүгэ түбэһэр абаккатын толору биэрэр курдук.
Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгин урут үлэлээн ааспыт тэрилтэлэрэ
Партийнай тэрилтэ
Улахан партийнай тэрилтэ Степан Васильев аатынан холкуос тэриллибитин кэннэ тэриллибит быһыылаах. Холкуоска босхоломмут партком сэкиритээрэ көрүллүбүт быһыылаах. Онно сэкиритээрдэринэн үлэлээбиттэр. 1960-1962 с.с.Данилов Эдуард Федорович (1933 с.) 1962-1965 с.с. Габышев Яков Степанович (1929-1970) 1965-1967 с.с.Степанов Прокопий Николавич 1967-1968 с.с. Кириллин Петр Дмитриевич 1 (1930-2013) 1968-1970 с.с. Федоров Афанасий Григорьевич (1935 ) 1970-1979 с.с. Иванов Семен Нилович (1936-1999) 1979-1984 с.с. Гуляев Георгий Алексеевич (1937-2006) 1984-1987 с.с. Соловьева Вера Григорьевна (1942) 1987-1989 с.с. Иванов Семен Нилович (1936-1999) 1989-1990 с.с. Дмитриев Роман Гаврильевич (1954) 1990-1991 с.с. Егоров Михаил Прокопьевич (1954 с)
Комсомольскай тэрилтэ
Комсомольскай ячейка 1927 с. тэриллибит. Габышев Николай Степанович тэрийбит. Бастакы кмсомолецтарынан буолбуттар: Василий Гуляев, Павел Данилов, Николай Иванов, Семен Иванов, Николай Долбосов, Люба Иванова, Афанасий Мопполов, Прокопий Иванов. “Бордоҥ” кинигэ 97 стр. Сопхуос 1967 с тэриллибитин кэннэ 5 нэһилиэк комсомолецтарын салайарга сопхуоска   босхоломмут комсомол кэмитиэтин сэкиритээрэ баар буолбут. Босхоломмут сэкиритээрдэринэн үлэлээбиттэр: 1959-1962 с.с.Иванова-Золотарева Ирина Николаевна (1941 с) 1962-1963 с.с.Прокопьева Анастасия Семеновна 1936 1963-1965 с.с.Ксенофонтов Василий Кириллович (1931 с.) 1965-1966 с.с.Софронова Елена Гаврильевна (1940 с.) 1966-1971с.с. Осипов Никита Григорьевич 1971-1973 с.с. Саввинов Прокопий Константинович (1941 с.) 1973-1974 с.с. Иванов Петр Тимофеевич (1947 с.) 1974-1976 с.с. Можукова –Степанова Антонина Прокопьевна (1950 с.) 1976-1977 с.с. Кириллина-Евсеева Мария Петровна (1956 с.) 1977-1979 с.с. Данилова-Усова Христина Прокопьевна (1952 с.) 1979-1982 с.с. Николаева Люция Анатольевна (1956 с.) 1982 с. Данилова Светлана Егоровна ( 1956 с.) 1982-1983 с.с.Данилова Наталия Иванована (1957 с.) 1983-1984 с.с. Ксенофонтов Анатолий Васильевич (1959-2013) 1985-1986 с.с. Петрова Наталия Семеновна (1965 с.) 1986-1988 с.с. Аммосова Алевтина Ивановна (1966 с.) 1988-1989 с.с Евсеев Василий Иванович (1963 с.)
Идэлээх сойуус
Сопхуос буолбутун кэннэ улахан идэлээх сойуус тэриллибит ол аата 1967 с. Онно раючком онтон профком бэрэссэдээтэллэринэн үлээбиттэр: 1967 с. Окоемов Николай Николаевич Кириллин Егор Васильевич (1921-1977) 1974-1978 с.с.Аммосов Иван Егорович (1932-1993) 1978-1979 с.с.Саввинов Василий Павлович (1938-2006) 1979-1981 с.с.Ефремов Илья Гаврильевич (1923) 1981-1983 с.с. Тимофеев Николай Сергеевич (1941) 1983-1984 с.с.Соловьева Вера Григорьевна (1942) 1985-1986 с.с.Ким Владимир Романович (1940-2011) 1986-1989 с.с.Тихонов Василий Гаврильевич (1952) 1989-1998 с.с. Иванов Николай Иванович (1951-2009)
Маалыкай бөһүөлэктээҕи милиция салаата
1974 с Егоров Александр Иванович участковайынан анаммыт. 1976-1988 с.с. кытайдары сыылкаҕа аҕала сылдьыбыттара. Ол онно милиция салаата 1976-1988 с аһылла сылдьыбыта. Милиция салаатын салйааччыларынан үлэлээн сылдьыбыттара. Новиков –участковай Федоров Валентин Иванович Егоров Валерий Александрович Бөһүөлэктээҕи милиция салаата аһыллыбытыгар начальниктарынан үлэлээбиттэр: Алексеев Юрий Афанасьевич Афанасьев Николай Николаевич. Билигин участковайынан 1998 сылтан Саввинов Василий Васильевич (1963) үлэлии сылдьар.
1.  “Иэйиэхсит” эбээлэр түмсүүлэрэ.
1995 с тэриллибит. Бастакы салайааччы Кузнецова Вера Николаевна (1942 с.) Кини 2002 с дылы үлэлээбит. 2002-2009 с.с. Семенова Анастасия Николаевна 2009 с билиҥҥэ дылы Егорова Елизавета Петровна (1953 с.) Эбээлэргэ кэлин 4 эһээ кыттыспыт. Түмсүү билигин 35 чилиэннээх. Түмсүү нэһилиэккэ буолар араас дьаһалларга барытыгар кыттар. Кулууп, дьаһалта ыытар үлэлэригэр кыттан иһэр. Эбээлэр, эһээлэр ырыаҕа, үҥкүүгэ эрэр кыттыбакка субуотунньуктарга үлэлииллэр, кыһалҕалаах дьоҥҥо үбүнэн көмөлөһөллөр, ыччаттары иискэ, сиэлинэн, оҕуруонан, түүлээҕинэн иистэнэргэ көмөлөһөллөр, ооскуола оҕолоругар араас тиэмэҕэ кылаас чаастарын ыыталлар. Бэйэлэрин эт-хаан өттүнэн эрчийэллэр.
2. “Ситим” эдэр ыччат түмсүүтэ.
1993 сыллаахха тэриллибитэ лидердарынан улэлээбиттэрэ: 1993-1999с Махатыров Афанасий Спиридонович (1972с.) 1999-2003 Кириллина Марианна Петровна (1978с.) 2006-2007 Моисеев Владимир Геннадиевич (1982с.) 2007-2008 Иванов Денис Сергеевич. (1987с.) 2008-2009 Семянов Леонид Валентинович. (1973с.) 2009-2012 Степанов Прокопий Юрьевич. (1983с.) 2012-2013 Торохов Анатолий Васильевич. (1978с.) 2013-2014 Махатырова Мария Владимировна. (1992с.) 2014-2015 Аржакова Галина Ивановна. (1985с.) 2015-2016 Николаев Василий Степанович. (1984с.) 2016 сылтан Ушканов Артем Афанасьевич. (1994с.)
« Ситим» эдэр ыччат тумсуутун хайысхата, сыала, былаана. 1. Ыччат сынньалаҥын тэрийии. 2. Ыччаты спортка, чэгиэн-чэбдик олоххо тардыы. 3. Кэрэ эйгэтигэр уһуйуу.
1.	2014 с. Уопсастыба сүбэтэ. 9 киһилээх. Торохов Трофим Васильевич 2.	2015 с. Сокуоннай регистрациялаах «Маалыкай» социальнай эйгэни сайыннарыыга олохтоох уопсастыбаннай тэрилтэ 6 киһилээх, салайааччы Степанов Юрий Прокопьевич. 3.	Дьахтар кэмитиэтэ 11 киһилээх Кириллина Розалия Афанасьевна. 4.	2004 с. Бэтэрээннэр сэбиэттэрэ Ефремов Тимофей Елисеевич. 5.	2016 с. Иһитиннэрэр киин 16 киһилээх Соловьева Вера Григорьевна. 6.	2015 с. Кэскиллээх ыал 8 киһилээх Максимова Мирослава Николаевна
Ньюкасл
Ньюкасл (Newcastle) диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатын иккис улахан куората буолар (Сидней кэнниттэн), ол курдук куоратка - 312 тыс киһи олорор.
Биирим
Биирим (биир, соҕотох)  —  элбэх суолталаах тиэрмин. Туох эрэ сомоҕо, улахан, хатыланар сорҕото. Туспа турар, уларытыллар кыахтаах, туһунан функцияны толорор эбийиэк.
Бу тиэрмини саха тылыгар киллэриигэ Дапсы кэпсээбитинэн лингвист Афанасьев Петр Савич сыһыаннаах.
Кээмэйдээһиҥҥэ, техникаҕа, экономикаҕа, лингвистикаҕа уо.д. а. туттуллар.
Алтан нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Алтан нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өлөчөй.
Улуус кииниттэн 64 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 527 киһи (2007 сыл).
Тарскай Григорий Семенович
200px|thumb|right|Тарскай Григорий Семенович Тарскай Григорий Семенович (30.01.1908—08.09.1982) — тылбаасчыт уонна библиограф, ССРС суруналыыстарын уонна суруйааччыларын сойуустарын чилиэнэ, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара
1908 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр Дүпсүн улууһун Бастакы Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүт. Дьокуускай совпарт оскуоланы бүтэрбит, Иркутскайдааҕы пед институтка үөрэммит (1931-1933 сс.). Дьокуускайга бибилитиэкэҕэ 21 сыл үлэлээбит, онтон 12 сыл - старшай библиограф (1947-1949 сс., 1961-1971 сс.); 1935 сылтан 1941 сыллаахха диэри - дириэктэри солбуйааччы уонна тэҥҥэ кыраайы үөрэтии салаатыгар сэбиэдиссэй. Г.С. Тарский саха тылыгар М. Горькай, Л. Толстой, И. Тургенев, А. Чехов, Р. Киплинг, Р. Роллан айымньыларын тылбаастаабыта. Өрөспүүбүлүкэ култууратын министиэристибэтин уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи бибилитиэкэ "Бочуотун Кинигэлэригэр" киллэриллибитэ.
Библиография кинигэлэрин ааптара, ол иһигэр: "Русская художественная литература в переводе на якутский язык", "Русские писатели о Якутии", "Русская художественная литература Якутии за 25 лет", "П. Черных-Якутский". Ону таһынан "Летопись печати Якутской АССР", "Календарь знаменательных и памятных дат", "Писатели Восточной Сибири" диэн ыйынньыктары таһаарыыга кыытыбыта.
Ойоҕо Людмила Сергеевна Ковынина - бибилитиэкэ үлэһитэ этэ; оҕолоро: 2 уол уонна 5 кыыс.
Саха сирин бастыҥ боксердарын ситиһиилэрэ
Александр Михайлов - ССРС спордун бастыҥ маастара, Норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах саха сириттэн спортсмен. Кини Владивосток куоратыгар сулууспалыы сылдьан спортивнай клубка дьарыктаммыта. Кимиэхэ да биллибэтэх ССРС спордун маастарыгар кандидат.
Николай Жирков -1979 сыллаахха Норуоттар икки ардыларынааҕы сүүмэрдиир турнир кыайылаа5а, Европа чемпионатыгар киирсэр быраабы ылбыт.
Семен Аммосов - эдэрдэргэ ССРС бастакы чемпиона, Норуоттар икки ардыларынааҕы күрэхтэһии кыайылааҕа.
Анатолий Роммель - 1971-1972 сыллаахха ССРС о5олорго аналлаах буокса күрэхтэһиитин  бастакы призера.
Анатолий Филиппов - ССРС чемпионатын хас да төгүллээх призера, 1990 сыллаахха Сиэтле Куоракка буолан ааспыт сүүмэрдиир турнир  үрүҥ көмүс кыайыылааҕа,  1992 сыллаахха Барселона5а буолбут олимпийскай оонньуу  кыттыллааҕа,  РСФСР хас да төгүллээх чемпиона.
Михаил Поршнев - оҕолорго норуоттар икки ардыларынааҕы турнир кыайылааҕа.
Сергей Самойлов - эдэрдэргэ ССРС Сэбилэниилээх күүстэрин кыайыылааҕа, 1990 сыллаахха ССРС кубогын чемпиона,1992 сыллаахха Олимпийскай путевка хаһаайына.
Дмитрий Федоров - Норуоттар икки ардыларынааҕы спорт маастара, Россия хас да төгүллээх призера, Норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдага элбэхтик миэстэлэһэрэ.
Георгий Балакшин - Россия 6 төгүллээх чемпиона, Европа үс төгүллээх чемпиона, Аан дойду чемпионатын  3-с миэстэлээҕэ, 2008 сыллаахха Пекин куоракка буолан ааспыт олимпийскай оонньуу 3-с миэстэлээҕэ, "Үтүө майгы оонньуу" 3 миэстэлээҕэ, Аан дойду кубогын кыайылааҕа.
Афанасий Поскачин -  2001 сыллаахха Россия чемпиона, Россия 4 төгүллээх  призера, "Үтүө майгы оонньуу"  бронзовай призера.
Егоров Василий Михайлович - 2015 сыллаахха Европа чемпиона, 2015 сыллаахха 49 киилэ5э Аан дойдуга үрүҥ көмүс кыайыылааҕа, 2014, 2016 сс. Россия чемпионатын кыайылааҕа, 2016 сыллаахха Бразилия5а буолбут олимпийскай оонньуу кыттыылааҕа.
1784
1784 сыл.
Игнатьев Владимир Никифорович
Игнатьев Владимир Никифорович — саха худуоһунньук-дизайнера, график.
Олоҕун олуктара
1948 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр төрөөбүтэ.
Айар үлэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин гербэтин ааптардарыттан биирдэстэрэ.
Гильотинирование
Гильотинирование диэн гильотинанан киһини өлөрүү.
Гильотина диэн төбөнү быһар оҥоһуу.
Адычча
Адыачча - уос номоҕун быһыытынан, Адыаччы үрэх, кэлин итинник ааттаах нэһилиэк аатын биэрбит баай тоҥус киһитэ.
Сент Дьордьес
Сент Дьордьес (St. George's) диэн Гренада киин куората. Олохтоохторун ахсаана 7,500 (1999), агломерацияҕа 33,000.
Ньээм от
300px|thumb|right|Ньээм от Ньээм эбэтэр Алтан төбө (лат. Taraxácum officinále) (одуванчик лекарственный) — Саха Сиригэр араас көрүҥэ киэҥник үүнэр, сайыны быһа сибэккилэнэр от.
Эмтэнэргэ туттуллуута
Эмчит Куома Чааскын куртахтара баастаах (язвалаах) дьону, бороҥ лоһуорга ньээм от силиһин эбэн, оргутан иһэрдэн үтүөрдэрэ биллэр. Ити курдук, билигин даҕаны ньээм от силиһин аһыыр баҕаны көбүтэргэ, ас буһарар орган үлэтин тупсарарга, ыарыыны мүлүрүтэн оһорорго, үөс туолбутун таһаарарга, сөтөлгө, хойуу хаайтарыытыгар туттуллар.
Араҥас нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Араҥас нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тарат.
Улуус кииниттэн 69 км хоту диэкки Төҥүлү алааска сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана —- 382 киһи (2007 сыл).
1785
1785 сыл.
Луковцев Иннокентий Егорович
Луковцев Иннокентий Егорович (1976 с. төр.) — Саха тыйаатырын артыыһа, К.С. Станиславскай аатынан РСФСР судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1999).
Култуура уонна ускуустуба кэллиэһин артыыс маастарыстыбатын кылааһын 1996 сыллаахха бүтэрбит (педагогтара - Степанов Е.Н., Федотов С.П.) Сүрүн оруоллара: Наара Суох ("Наара Суох" - Гоголев И.); Шут ("Илиир хоруол" - Шекспир У.). Үлэлээбит режиссердара: А.С. Борисов, С. Курохтин, Ю.А. Макаров, В.М. Фомин. Уҥуоҕа: 165 см.
Киинэҕэ үлэлэрэ: "Түүҥҥү кыыс" (реж. Г.Г. Батынанов) уус уран киинэҕэ, телесериале "Ыаллыылар" телесериалга (реж. Л.М. Васильева) уһуллубута. База данных "АКТЕРЫ РОССИИ"
Утробная кошка
Киһи иһигэр күрүчүөктэрдээх тимир оҥоһугу уган баран, ис органнарын хостооһун.
Түүлээх (табаар)
Түүлээх, эбэтэр күндү түүлээх — таҥас тигэргэ туттуллар киис, саһыл, атын кыыллар сыаналаах тириилэрэ. Былыр харчы оннугар туттуллара. Нууччалар Сибиири, Европа омуктара Хотугу Американы сэриилииллэригэр түүлээх суолтата улахан этэ.
Чыбыыда
Чыбыыда өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 451 км., тардыытын иэнэ 9960 км².
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ сытар, аллараа сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталынан устар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар Тымтайдаах (193 км.), хаҥас өртүттэн Сэргэлээх (114 км.) уонна Быракаан (229 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Клешев Вячеслав Айдынович
Клешев Вячеслав Айдынович - Алтаай устуорук уонна этнограф учуонайа, устуоруйа билимин хандьыдаата. 30 тахса билим үлэтин ааптара. Монголияҕа, Кытайга, Кыргыстааҥҥа, Казахстааҥҥа уонна Узбекистааҥҥа чинчийиилэри ыыппыта.
Дарвин(Аустралия)
280px|thumb|Map of Darwin with suburbs ДАРВИН (Darwin) диэн Аустралия биир саамай хоту куората буолар, дьонун ахсаана — 101 тыс. Хоту территория сиригэр биир саамай улахан куората буолар. Хоту территория киин куората буолар.
Анньыыс
Эмтэнэргэ туттуллуута
Анньыыс сиэмэтин ууга оргутан эбэтэр көөнньөрөн, тыынар уорган ыарыытыгар, сөтөлгө, гастрикка, хойуу хаайтарарыгар (запор), ис үллэригэр, куртах, оһоҕос бааһыгар эмтэнэллэр. Ону таһынан үөс туолбутун таһаарарга көмөлөһөр.
Мөлтөх доруобуйалаах оҕону уопсай туругун бөҕөргөтөргө, бу үүнээйи ото оргуйбут уутугар сөтүөлэтиэххэ сөп. Итини таһынан анньыыһы аска тума быһыытынан эмиэ тутталлар.
Дьявольский ветер
Дьявольский ветер — киһини пушка айаҕар баайан баран, киһи нөҥүө ытыы.
1786
1786 сыл.
2005
2005 сыл.
Бабинцы
Бабинцы (Бабинці) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 746 (2014).
Андросов Гаврил Гаврильевич
Андросов Гаврил Гаврильевич — бэйиэт, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһун бырабылыанньатын бэрэсэдээтэлин солбуйааччы.
Олоҕун олуктара
1985 с. ыам ыйын 6 күнүгэр Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2007 сыллаахха М.К. Аммосов аатынан Саха судаарыстыбаннай университетын Саха тылын уонна культурологиятын факультетын үөрэнэн бүтэрэн, саха тылын уонна литературатын учууталын сэргэ литература эрэдээктэрэ уонна кириитигэ идэни ылбыта.
Үлэтэ
2020 сыл от ыйын 2 күнүттэн "Чолбон" уус-уран сахалыы сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ.
Наҕараадалара
СӨ бочуоттаах бэлиэтинэн, Лев Гумилев аатынан Казахстан Евразиятааҕы национальнай университетын мэтээлинэн наҕараадаламмыта. СӨ култууратын туйгуна. Кини Намжил Нимбуев аатынан норуоттар икки ардыларынааҕы поэзия турнирын призера (2009), «Кыһыл көмүс бөрүө» СӨ Суруналыыстарын сойууһун бириэмийэтин лауреата (2012), «Сахабыт тылын кэскилин туруулаһарыҥ иһин» уопсастыбаннай бириэмийэ лауреата (2019).
Таллан куоҕас
300px|thumb|right|Таллан куоҕас Таллан куоҕас эбэтэр даллан куоҕас (, Чернозобая гагара) - Куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.
Хабарҕатыгар хара бээтинэлээх. Быытта куоҕастааҕар арыый кыра. Ыйааһына: 1800-2354 г. Саха сиригэр барытыгар үөскүүр сэдэхтик көстөр кус. Балыгынан аһылыктанар. Уйатын күөллэргэ туттар, уйаламмат кэмигэр өрүстэргэ эмиэ сылдьар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар.
Стоматология
Стоматология (греч. στόψα -"айах" + λογος - "наука") диэн тиис, айах, сыҥаах араас ыарыыларын үөрэтэн эмтиир мэдиссиинэ биир салаата буолар. Айах иһинээҕи уопсай туругун, нуорматын, патологиятын уонна сыҥаах, сирэй тас уобаластарын үөрэтэр наука. мини
Устуоруйата
Устуоруйаҕа бастакы стоматолог аатын Хесир диэн киһи сүгэр. Кини Былыргы Египет үһүс периодугар биһиги эрабыт иннигэр XXVIII үйэҕэ олорон ааспыта.
Арассыыйа
Арассыыйа5а бастакыннан тиис инструменнарын, эмтэрин кыраныысса таһыттан Бүөтүр I киллэрбит. Онтон 1703 сыллаахха Голландия бырааһа Николай Бидлоо ыраахтаа5ыга бырааһынан улэлии кэлэр.
Франсуа Дюбрель 1710 сыллаахха Арассыыйаҕа бастакыннан көңүллээх стоматолог буолбут.
Терапевтическэй стоматология
мини Терапевтическэй стоматология айах иһинээ5и, ол эбэтэр, тыл, тиис, таңалай, миилэ араас ыарыыларын эмтиир салаа буолар. Онно эмаль гипоплазията, эмаль флюороһа, кариес, пульпит, периодонтит, периостит, стоматит араас көрүңэ, хейлит, глоссит уонна да атын ыарыылар киирсэллэр.
Пародонтология
Айах иһинээ5и патологияны эмтиир салаа буолар. Онно пародонтоз, миилэ цианоһа, гингивит диэн ыарыылар бу барыта патология буолаллар.
Хирургическэй стоматология
мини Хирургическэй, сыңаах уонна сирэй стоматологиялара (ЧЛХ). Хирургическэй стоматология диэн тиис туурар, имплантация оңорор, тиис кистатын ыраастыыр уонна араас  айах иһинээ5и эстетическэй операцияны онорор салаа буолар.
Ортопедическэй стоматология
мини Ортопедическэй стоматология диэн киһи тииһэ суо5ун искусственнай материалынан атын саңа тиис оңорор салаа. Онно киирэллэр тиис протеһа, стоматологическай вкладка, тиис коронката.
Стоматологическай массыыналар
Стоматологическай көмө оҥоһуллуутугар, терапевтическай уонна ортопедическай приемнайга саамай киэҥник туттуллубуттара (400 000 об/М диэри), ыарыһахха толуйуу намтыыр.
Инструменнары тииптээн таҥастыыр инструменнары, ону таһынан тииһи үрүйэлиир механическай инструменнары түөрт көрүҥ араараллар:
Бу үксүн компресортан шланганан киирэр салгынтан үлэлиир пневмотурбиннай тэрил. Кэмпириэнсийэ тыаһын кыччатар сыалтан, быраабыла курдук, хас да стоматологическай установка туруорар. Массыына үлэтин салайыы педал көмөтүнэн оҥоһуллар. Уста сылдьар атахтаах төбөлөөх. Онтон тэхиниичэскэй фабрика үлэлиир тыаһыгар олус маарынныыр тыас тахсар. Үчүгэйэ диэн — инструмены эргитии улахан түргэнин суотугар 300.000 кэриҥэ оборона үлэлиир кыахтаах. Итэҕэс — кыра эрийиилээх түгэн, ол эрээри сорох тээбириннэри, пломбировкалыыр матырыйааллары оҥорон таһаарар кыаллыбат.
Электромеханическай бормашина-микромотор. Улахан эргиирдээх, ол эрээри эргийии түргэнэ-30.000 эргиирдээх. Коронок, протезов диэн уонна Уһук ыраах тиистэри эмтииргэ эмиэ «черновой» туһаныллар. Стоматологияҕа 1990- с сыллар ортолоругар элбэх оҕолоох электромеханическай массыыналары толору солбуйбуттара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ - кылгас гынан баран сүрдээх дьалхааннаах былдьаһыктаах кэмҥэ үлэлээбит саха түмэнэ.
Стоматология
Стоматологическай массыыналар
Быһах биистээх механическай бормашина-ХХ үйэ ортотугар диэри 1920- с сыллартан энергонезистыыр тэриллии быһыытынан туһаммыта. Бу массыына дьайыытын принцибинэн механическай педаль, ол эбэтэр көлөһө нөҥүө механическай бормашинаны аҕалан, ол эбэтэр эргичиҥниир бороһуокка тиэйэр. Бормашин түргэнэ олус намыһах, — 4000 кэриҥэ эргиирдээх. Үрдүк степеннээх ыарыынан эмтэнии, сорох түгэннэргэ ыарыһахтары кириэһилэҕэ сыһыарыы ирдэнэр. Үксүн бу тииптээх массыыналар айахтарын уокка тиэйэллэрэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ
Инники тэриллии: Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ.
Стоматология
Стоматологическай массыыналар
XIX үйэ ортотугар диэри туттуллар механическай инструмент. Тарбахха стоматолог танкеткалаах кольцону кэтэн баран, илиинэн тииһин аҥаарыгар тиийэ суулаан тиистэрин тииһинэн суулаан кэбистэ. Эмтэнии олус ыарыылаах уонна стоматолог бэйэтэ да сындалҕаннаах этэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ
Кини кэнниттэн тэриллии: Ил Түмэн.
Стоматология
Туттуллубут литература
Стоматология
Федоров Иннокентий Аполлонович
Чинчийэр үлэтэ
Саас ыһыллар рапс 100 суордун олордон, ону чинчийэн 1989 с. “Обоснование элементов региональной технологии ярового рапса в Центральной Якутии” диэн үлэни суруйбута, уонна Ленинградка тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
<!-- В период 2000-2006 гг. работал ученым секретарем диссертационного совета К006.063.01 по специальности 06.01.09 “растениеводство” при ЯНИИСХ СО РАСХН, способствовал подготовке высококвалифицированных кадров в области агрономии.
В 2004-2006 гг. являлся научным руководителем одной из трех бюджетных программ ИБПК СО РАН “Разработать концепцию и комплексные мероприятия по охране, воспроизводству и рациональному использованию редких и исчезающих видов флоры Якутии” (приоритетное направление № 22, программа № 22.2).
Выполнение госзаказов и хоздоговорных работ позволяло решать не только насущные научные, производственные и природоохранные проблемы, но и обеспечивает научно-исследовательскую и экспедиционную деятельность многих сотрудников Института внебюджетными средствами, что очень важно в условиях нехватки бюджетных средств. Всего было заработано для Института почти 7 млн. рублей.
В 2002-2009 гг. являлся членом Бюро Совета ботанических садов России. Неоднократно награждался Почетными грамотами, грамотами и благодарственными письмами. Отмечен нагрудными знаками «За заслуги в области науки», «За полезные обществу научные труды», «Знак признания заслуг перед городом», «За вклад в развитие сельского хозяйства» и «За особый вклад в живую природу Якутии» По направлению «восстановление природных популяций» одним из первых в республике стал заниматься И.А. Федоров. Им и руководимыми ими сотрудниками впервые были проведены полевые эксперименты по реинтродукции золотого корня из питомника ботанического сада в естественные местообитания в Южной Якутии.
Определенный опыт ресурсной оценки имеется у направления ГИС и популяционной ботаники, особенно аграрного направления.
По всем выбранным направлениям лаборатория активно сотрудничает с ведущими учеными страны зав. каф. МГУ, проф., д.б.н. В.Г. Онипченко, зав. каф. БашГУ, проф., д.б.н. А.Р. Ишбирдин (популяционная ботаника, фиторесурсоведение), зав. лаб. ЦСБС СО РАН, проф., д.б.н. Н.Б. Ермаков (геоботаника, ГИС технологии), а также с Институтом естественных наук Северо-Восточного федерального университета им. М.К. Аммосова.
Ряд сотрудников лаборатории преподают на кафедрах университета, руководят дипломными и курсовыми работами студентов.
Сотрудники лаборатории активно участвуют в прикладных работах лабораторий.
Во многом благодаря усилиям И.А. Федорова обоснована и разработана региональная технология ярового рапса в Центральной Якутии. Разработанные приемы возделывания крестоцветных культур — ярового рапса и яровой сурепицы позволили хозяйствам в дореформенный период держать под этими культурами до 12 тыс. га (30% всего кормового поля в республике).
Усилиями сотрудников лаборатории в результате поисковых и описательных работ в местах исконного произрастания редких растений, мобилизации геноресурсов и первичного изучения интродукционных возможностей число эндемичных, редких и исчезающих видов флоры Якутии в коллекции ботанического сада выросло более чем в 1,5 раза.
Изучаются редкие и ценные лекарственные виды — родиола розовая (золотой корень) и вздутоплодник сибирский.
Впервые в целях восстановления природных популяций проведены полевые эксперименты по реинтродукции золотого корня из питомника ботанического сада в естественные местообитания в Южной Якутии.
Особое место в работе И.А. Федорова занимает научно-исследовательская деятельность на особо охраняемых природных территориях: ГЗ «Олекминский», НПП «Ленские столбы», РР «Верхнеамгинский», «Кюпский» и др.
Сотрудники лаборатории ранее принимали участие в выполнении научно-исследовательских работ по государственным заказам.
И.А. Федоров руководил и выполнял тематики:
«Программа борьбы с зарослями дикорастущей конопли РС (Я) на 1996 г.»;
№ 62 от 16.06.2002г. «Мобилизация геноресурсов редких, исчезающих и эндемичных растений дикорастущей флоры Якутии для обогащения биоразнообразия коллекции филиала «ЯБС» ИБПК СО РАН»;
«Разработать современную технологию длительного хранения генетических ресурсов растений в жизнеспособном состоянии» (2005 г.);
№ 303 от 10.05.2006 г. «Мобилизация геноресурсов редких и полезных видов дикорастущей флоры Якутии для пополнения коллекции Якутского ботанического сада ИБПК СО РАН и подземного семенного хранилища» (2006-2007 гг.);
Дополнительное соглашение №504 от 26.11.2007 «Мобилизация геноресурсов редких и полезных видов дикорастущей флоры Якутии для пополнения коллекции Якутского ботанического сада ИБПК СО РАН и подземного семенного хранилища»;
№ 642 от 17.04.2008г. «Изучение редких видов флоры Якутии: оценка состояния ценопопуляций, интродукции, реинтродукции», 2008- 2010 гг.;
№ 529 от 27.06.2008 г. «Мобилизация геноресурсов редких и полезных видов дикорастущей флоры Якутии для пополнения коллекции Якутского ботанического сада ИБПК СО РАН и подземного семенного хранилища»;
№ 49-34 от 30.06.2011 г. «Создание маточных питомников вздутоплодника сибирского в культуре и в природе»;
№ 02 от 12.05.2012г. «Минимизация дикорастущих зарослей и запаса семян в почвах конопли наркотической на территории Республики Саха (Якутия) на 2012-2014гг.»;
№ 168 от 06.09.2013г. «Разработка проекта Концепции и плана территориального размещения биоплантаций редких и эндемических лекарственных растений на ООПТ РС (Я)».
Также И.А. Федоров активно участвует в зеленом строительстве населенных пунктов республики. Под его руководством успешно выполнены озеленительные работы на целом ряде важных республиканских, городских и ведомственных объектах.
Совместно с сотрудниками других лабораторий ИБПК разрабатываются изменения и дополнения в новое издание Красной книги Республики Саха (Якутия). -->
Сергучев Лазарь Лазаревич
Сергучев Лазарь Лазаревич (04.01.1928—1993) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
Уола — Сергучев Карл Лазаревич (18.09.1959)
Аатын үйэтитии
Л. Л. Сергучев аата Сыымах спортивнай комплекска иҥэриллибит (2005)
Сигэлэр
ЯСИА 19.04.2013:В селе Сымах Мегино-Кангаласского улуса прошли мероприятия, посвященные памяти Лазаря Сергучева
Аустралия хотугу территорията
ХОТУГУ ТЕРРИТОРИЯ (Northern Territory) диэн Аустралия саамай хотугу территорията буолар. Киин куората - Дарвин. Хотугу территория үрдүнэн 190 тыс. киһи олохсуйан олорор.
Өссө маны көр
Бу сирэйи өссө маннык ааттыыллар - Хоту Территория эбэтэр Аустралия хотугу территорията
Богатырев Афанасий Данилович
Богатырев Афанасий Данилович (1882—11.09.1952) — сахалартан бастакы капитан, Өлүөнэ өрүс пароходствотын үтүөлээх воднига.
Олоҕун олуктара
1882 сыллаахха Боотур Уус улууһун Таатта нэһилиэгин Харбалаах диэн сиригэр төрөөбүт. 1901 с. Громовтар "Лена" борокуоттарыгар мотуруоһунан киирбит. Хас да сылынан штурвальнай, онтон лоцман буолар. Саха Сиригэр сэбиэскэй былаас олохтонор кэмигэр боломуочунайа буола сылдьыбыта. 1924 сылтан 1936 сыллаахха дылы пароходствоҕа үлэлиир, бастаан лоцманынан, онтон «Лена» уонна «Пропагандист» борокуоттар капитаннарынан.
1936 с. партия обкома быһаарыытынан Главсевморпуть Дьокуускайдааҕы салаатыгар көһөрүллэр. «Саха омук» уопсатыбаҕа киирэрин иһин омугумсуйууга буруйданан 1938 сыллаахха ууратыллар. Онтон биир сыл буолан баран дьоҕус «Тикси» пароходка Өлөөн өрүскэ ыытыллар.
Саха АССР уонна РСФСР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыта.
Балаҕан ыйын 11 күнүгэр 1952 сыллаахха өлбүтэ.
Каинчин Дибаш Борукович
Каинчин Дибаш Борукович (Jыбаш Каинчин; 1938—2012) - аныгы алтаай литэрэтиирэтин бөдөҥ суруйааччыта.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-02
Олунньу 1—28 күннэрэ right|150px|thumb|Токок тыыраахы миграцията
Каинчин Дибаш Борукович
1938 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Яконур сэлиэнньэтигэр Уус-Каан оройуонун төрөөбүтэ.
Москубатааҕы Горькай аатынан Литэрэтиирэ институутун бүтэрбитэ.
Отуттан тахса сэһэннээх-кэпсээннээх кинигэлэрдээх. Кинигэлэрэ Москуба, Новосибирскай, Барнаул, Таллин, Бишкек, Горно-Алтайскай кинигэ кыһаларыгар тахсыбыта.
Алтаай Хомсомуолун бириэмийэтин, "Норуоттар доҕордоһуулара" сурунаал бириэмийэтин лауреаата. Бочуот Знаага уордьаннаах, М. Шолохов аатынан мэтээллээх.
Баатара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Баатара нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыымах.
Улуус кииниттэн 65 км. хоту диэкки Тиэрэ үрэххэ сытар.
Рязань уобалаһа
Рязань уобалаhа (Рязаньская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Рязань.
Баатара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 519 киһи (2007 сыл).
Рязань уобалаһа
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 144 650 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 28.9 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 71.04% (2013).
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 103,2 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,7% эбит, ол эбэтэр 32,1 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Рязань уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ [http://statistic.su/blog/unemployment_in_russia/2012-03-27-624. 21 миэстэни ылан олорбут].
Быытта куоҕас
300px|thumb|right|Быытта куоҕас Быытта куоҕас эбэтэр быаччык куоҕас (Gavia stellata, Краснозобая гагара) — куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.
Хабарҕатыгар кыһыллыҥы бээтинэлээх. Ыйааһына: 1200—2255 г. Саха Cиригэр барытыгар үөскүүр, аҕыйах ахсааннаах көстөр кус. Кыра балыгынан аһылыктанар. Уйатын күөллэргэ туттар, уйаламмат кэмигэр өрүстэргэ уонна байҕалга эмиэ сылдьар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар.
Сүрдээх үчүгэйдик устар уонна умсар. Умсан 100—200 м барыан сөп.
Галилей Галилео
Галилео Галилей (Итальянныы: Galileo Galilei; олунньу 15 1564 — тохсунньу 8 1642) диэн аатырбыт Италия физига, математига, астронома уонна бөлүһүөгэ. Үөрэх өрөбөлүүссүйэтигэр сүрүн оруолу оонньообут киhи. Кини телескобу айбыта уонна Коперник санааларын өйөөбүтэ. Галилейга "аныгы обсерватория астрономиятын аҕата", "аныгы физика аҕата" уонна "аныгы үөрэх аҕата" диэн албан ааттар иҥэриллибиттэрэ. Галилей кинематиканы үөрэппитэ, телескобунан Чолбон фазаларын бигэргэппитэ уонна Юпитер түөрт ордук улахан аргыстарын (кэлин Галилей ыйдара диэн ааттаммыттара) арыйбыта, Күн мэҥнэрин кэтээн көрбүтэ уонна чинчийбитэ. Онтон таhынан үөрэх уонна технология туттуллуутугар үлэлэспитэ, компас дизайнын тупсарбыта.
Галилей Аристотель кэмиттэн баhыйар геоцентризм (Күн Сир тула эргийэр) көрүүлэрин утарбытын иhин, Ром Католик Таҥара дьиэтин инквизицията кинини сойуолаабыта уонна бэйэтин хелиоцентризм (Сир Күн тула эргийэр) көрүүлэриттэн туораттара сатаабыта.
Киһи оҥоһуута
Сахалыы киһи оҥоһуута, латыын тылынан - анатомия.
Остин
Остин (Austin) - диэн АХШ-ка баар куорат, Техас штатын киин куората буолар. Дьонун ахсаана — 2 мөл.
Тоҥуо
Тоҥуо өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 350 км, тардыытын иэнэ 6940 км².
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ сытар, аллараа сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталынан устар. Ньурба уонна Үөһээ Бүлүү улуустар быысаһар сирдэринэн устар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар Логлор (76 км), хаҥас өртүттэн Тоҥуочаан (94 км).
Тоҥуо үрэх кытылыгар саха норуодунай поэта Бүөтүр Тобуруокап төрөөбүтэ, сахаҕа биллибит худуоһунньуктар уустар Бойтуновтар эмиэ бу үрэх сүнньүттэн төрүттээхтэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1788
1788 сыл.
Белмопан
Белмопан (Belmopan) диэн Белиз киин куората. Олохтоохторун ахсаана 16,400.
Тиэкис таһымнара
ТИЭКИС ТАҺЫМНАРА (тиэкис тутулун таһымнара) (УРОВНИ ТЕКСТА). Тиэкис формальнай тэриллиитин таһымнарын уонна ис хоһоонун таһымнарын бэлиэтииллэр. Таһымы маннык быһаараллар: 1) тиэкиһи дьүүллээһин аспега; 2) систиэмэ сороҕо 3) тиэкис бүттүүн тэриллиитин дьаарыһа.
Тыл үөрэҕин аспегар маннык таһымнар бааллар:
1) фонетическай;
2) морфологическай;
3) лексическэй;
4) синтаксическай;
5) композиционнай-синтаксическай;
6) стилистическэй.
Литература үөрэҕин аспегар маннык таһымнар бааллар:
1) персонажтар;
2) фабула;
3) идеялар.
Культуроведческай майгылаах концепцияларга манныктары бэлиэтииллэр:
1) культурнай;
2) эстетическэй;
3) духуобунай;
4) тиэкис тутулугар тыл макрокомпоненнара.
Сибээс-дьайыы (коммуникативно-деятельностный) сыһыаныгар билии-суолта (информативно-смысловой) уонна прагматическай таһымҥа олоҕуран тыл үөрэҕин уонна саамай үрдүкү тыл үөрэҕин (экстралингвистический) аспегар дьүүллэнэр. Тиэкис тутулун сүрүн компоненнара биллэллэр:
1) тиэмэ;
2) идиэйэ;
3) действительность матырыйаала;
4) сюжет;
5) композиция;
6) тыл;
7) ньыма (В.В. Одинцов).
Тиэкис тэриллиитигэр лингвистическай уонна экстралингвистическай аспектар сибээстэрэ маннык олохтоноллор:
2) тиэкис лингвистическай төрүтэ иккис сибээстиир дьайыы процеһыгар кини экстралингвистическай төрүтүн олохтуур;
3) тиэкис үөскээһинэ этэринэн маннык экстралингвистическай төһүүлэр бастыҥ буолаллар;
4) интерпретация этэринэн – тылын үөрэҕин төрүтэ.
Тиэкис билиитин-суолтатын таһыма атын-атыннык модификацияланар:
1) тыл үөрэҕэ этэринэн маннык таһым сороҕолорун киирэллэр:
а) бэниэтикэлии; б) лиэксикэлии; в) морпулуогуйалыы; г) сиинтэксистии;
2) экстра тыл үөрэҕэ этэринэн маннык: а) бэрэдимиэт-логика; б) тематика; в) сюжет-композиция.
Прагматическай таһымҥа маннык таһым сорохторо киирэллэр:
1) экспрессивнай-стилистическай
2) функциональнай-стилистическэй.
Экстралингвистика көрөрүнэн прагматическай таһым манныктаах буолар:
1) иэйиилээх;
2) уобарастаах;
3) идиэйэлээх таһым сороҕолоро.
Хара Хайа
Адриатик байҕал кытылыгар баар, кирбиилэhэр Хорватиялыын арҕаа, Босниялыын уонна Херцеговиналыын хотугулуу-арҕаа, Сербиялыын хоту уонна илин, Косовалыын хоту уонна илин, уонна Албаниялыын соҕуруу. Киин уонна ордук улахан куората Подгорица.
Салгын уоспата
Салгын уоспата (ветряная оспа)
Салгын уоспата (ветряная оспа) — ол эбэтэр бэтэрээнкэ (ветрянка). Бу сыстыганнаах ыарыы, титириир ыарыыга маарынныыр, киһи тириитигэр эбир уонна салыҥнаах бүрүө курдук тахсар.
Остуоруйаттан быһа тардыы
XX үйэ бастакы аҥарыгар уоспаттан 300 мөлүйүөнтэн 500 мөлүйүөҥҥэ дылы киһи өлбүт. Оннооҕор 1967 сыллаахха 15 мөлүйүөн киһи ыалдьыбыт, онтон Аан дойду доруобуйа тэрилтэтин этэринэн икки мөлүйүөн өлбүт.
Бастакы быһыыны Эдвард Дженнер арыйбыт. Ону ынах уоспатын ыарыытын үөрэтиитин түмүктэриттэн ылбыт. Аан дойду доруобуйа тэрилтэтэ уоспаны утары охсуһар быһыыны тарҕатарга соруйбут уонна 1963 сыллаахха суох оҥорор былаан үлэтин саҕалаабыт, уонна 1980 сыллаахха уоспанан дьон ыалдьыбат буолбуттар диэн иһитиннэрбит. , ол кэнниттэн биир да киһи ыалдьа илик. Ол гынан баран уоспа кыра холобурдара аҕыйах олус харыстабыллаах лабораторияларга сыталлар. Билигин быһыыны номнуо тарҕаппат буолбуттара, ол гынан баран олус кырдьаҕас дьоҥҥо наада буолуон сөп.
Сорох дьон уоспа сэриилэргэ биологическай оружие быһыытынан туттуллуон сөп дии саныыллар.
Олоҕун циклэ
Ыарыыны көбүтээччи бөдөҥ кээмэйдээх вирус буолар. Бу вирус киһи ис уорганыгар эрэ олорор уонна үөскүүр. Киһиттэн ураты тас сирдэргэ таҕыстаҕына вирус түргэнник өлөр. Силгэ уонна сырааҥҥа 10-15 мүнүүтэ тыыннаах сытыаҕын сөп.
Инфекция тарҕаныыта
Сыстыганнаах ыарыыны тарҕатааччы буолар — салгын уоспатынан ыалдьа сылдьар киһи. Бу ыарыыннан ыалдьыбыт дьон 48 чаас кэннэ биирдэ вируһу тарҕатааччы буолар. Вирус киһиэхэ салгынынан бэриллэр, дьону кытта кэпсэтиигэ, элбэхтэ сөтөлүннэхтэринэ, ытырдыыга. Ордук салгын уоспатытанан ыалдьаллар оҕолор 1 саастарыттан 10 саастарыгар дылы.
Ыарыы биллиитэ
Салгын уоспатыгар үгүс киһи температуралыыр уонна ымынахтар тахсаллар. Тахсыбыт ымынахтары зеленканнан биһэн биэрэллэр. Бастакы ымынахтар киһи этигэр ханан баҕар тахсыахтарын сеп эрээри элбэхтэ киьи сырайыгар, баттах иһигэр эбэтэр сиһигэр тахсар. Сэдэхтик искэ, түөскэ, өттүккэ уонна санныга тахсар.
Дьаһал
Уопсай профилактика салгын уоспатыгар буолар сана үйэтийбит диагностика, ыарыһыҕы туспа араарыы, хоһу элбэхтэ сууйуу уонна салгылатыы. Салгын уоспатынан син биир хас биирдии киһи ыалдьар. Ордук бу ыарыынан оҕо сылдьан ыалдьаллар.
Сергучев Карл Лазаревич
Сергучев Карл Лазаревич — Суорун Омоллоон аатынан Саха опера уонна балет театрын уус-уран салайааччыта.
Лаптев Дмитрий Яковлевич
Лаптев Дмитрий Яковлевич (1701 — тохсунньу 20 (31) күнэ, 1771) - нуучча хотуну чинчийээччитэ, дворянин.
Сергучев Карл Лазаревич
Олоҕун олуктара
1959 сыллаахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
Лаптев Дмитрий Яковлевич
Илин Сибиир байҕалын чинчийэ сылдьан хомо кытылыгар ампаар туппута өр сылларга турбута биллэр, ону кэрэһэлээн ол хомо аата билигин Амбарчик диэн буолан турар.
Сергучев Карл Лазаревич
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ
Лаптев Дмитрий Яковлевич
Кини аатынан пролив, оттон кини уонна кини тастыҥ быраатын Лаптев Харитон Прокофьевич ааттарынан Лаптевтар муоралара ааттаммыттара.
Күндэйэ (өрүc)
400px|thumb|right|Бүлүү федерал суол Күндэйэни туоруур сирэ Күндэйэ өрүс - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 194 км., тардыытын иэнэ 3300 км².
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ сытар Муоһааны күөлгэ баар. үөһээ сүүрээнигэр Табаһанда уонна Синэй Сээн күөллэри курдары ааһар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар Харыйалаах (83 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ялта
thumb|200px|right|Ялта дьаралыга Ялта (Ялта, Ялта, Yalta, Ялта) диэн Арассыыйа куората. Олохтоохторун ахсаана 80 552.
Галерея
<Gallery> File:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|Черчилль, Рузвельт уонна Сталин Ялта конференциятыгар File:Anton Pavlovich Chekhov's house-museum.JPG|Антон Чехов музейа File:Cableway in Yalta 05.jpg|Ялта ханаат суола </Gallery>