cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күл-күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки олоҥхо
Эт эттиир
Дьэ, дьиэлээх
Кэтит кэһиини
Им ньим
Халлаан диэки
Диэн аҕалааҕым үһү,
Түөртээҕиттэн
Дьиэл аһаннар
Өрө тыынан
Төҥкөйөн туран
Уолуйан
Уон бабыа дьобуо
Өлөөрү кынным эбээт!
Тарбаҕынан
Сүрэҕим
Ибигирэппитинэн барда.
Уолугум үүтүгэр
Кырдьык сөбүлүүр
Көй чуор
Күөх бии
Эрчийэн кулу,
Биһиги ыҥыттарыах
Көмүс уйам күрүөтүнэн
Кыыһыраары кыыһырбыт,
Көҕүл Бөҕө диэн
Эттэхтэринэ-
Бу кынан баран
Хара быанан
Буолуоҕа...
биэрээри кыммытыттан
Тэскилиэн иһэбин!" -
Анньара улам-улам
Тэлгэппит
Түргэтээн барда.
Туһааннаах тойонноро-хотуннара,
Кэргэннэрэ-чаҕардара,
Биир уҥуох
Тыл биэрэн тураҥҥын
Олордоллоро суох.
Кичэйэннэр ииттилэр,
Маннык кытаанах
Ол үрдүгэр
Хойнун хостуурга
Дылы кынна да
Көрсүө эмээхсини
Киирэн үрдэрэн
Чыыстай буолак-хотун
Саҥам иччитэ
Дьэ, тус арҕааттан
Бэргэһэлээх,
Дьэ, бу кэлбиттэригэр
Дьиэрдиилэ Бахсыыла
Төрүөн төлөһүйбүтүттэн
-"Чиэ, үөлээннээх
Тустаахпыт"- диэтэ.
Уордайаары уордайбыт,
Ханна да
Ууруу-сыллыы турбут.
Хамнаталлара суох.
Уоскуйан ойон
Тура эккириэтэ,
Ааһарын кытта
Сири үс булас
Ол иһин
Үүт турааннык хоннулар.
Тосто илигинэ
Кэнчиэрэ киһини
Кэскиллээх буолбутуҥ,
Ол кэннэ онтукайгын
Урайбат киһибин,
Эмиэ тоҥ тусаһаҕа
Биир эт сааһа
Дьэ, ханна бараммыт
Тоҕо тэбиэн кэбиһэн
Тустаах хотун
Ураҕас тосторунан
Тордуйалаах дьахтар
Оҕотун ийэтин уктулар,
Быһаҕастыы буорун
Сии-һик саа-һах!"
Саарба кыыл саҕа
Икки салаа кутуруктаах,
Өлүү тириитэ
Үс хос бастаах,
Түҥкэтэх өртүнэн
Көрдөрө-нардара
Хойнуттан таһаарда
Ойоҕун уҥуо (уҥа)
Дьиэттэн дьиэгиниттин!"-
Үтүө доҕоруом!
Ирчилиэхпит...
Мэҥилдьийдэ.
Мин этэр
Көмүс биһилэҕи
Дьоннор буоллахтарына-
Быктардахха-
Мин эйиэхэ тустаах
Эдэр дьон быһыытынан
Мин буолабын.
Мас саҕа
Хатан уһугунан
Ыйанан атан өллүлэр,
Бу туран
Бу үрэх ортотуттан
Абааһы уола
Ол бу диэки хааман
Көрөөрү кыммыта -
Үрүҥ хара
Сүүрүктэрин төбөтүнэн
Баҕана иинин курдук
Аҥардаан биэрэннэр
Омуһахха туруору
Баараҕай ат
- дэһэ олорбуттар
Туруй эрэ!
Ийэлээҕим үһү,
Айдаан-бөҕө
Баар буолуоҕа -
Үтүлүктээх,
Үөрээри үөрдүлэр,
Садаҕа уот
Субугурдук буолан баран
Тэһийбэтэ,
Үрдүгэр түһэн
Ол тахсан
Онуга эр киһи
Кини кэлэн барбытын
Тоҕо сүрүкэтэй даа!
Быһылаан бөҕө бырдьыаҕа,
Тылы этэҥҥин
Холоруктаан баран
Өрө күөрэтэн
Сырдьаҕын?
Олордо барахта.
Хандааланан өлбүппүт
Билиги Айталыын-куо
Кыайан таппат
Астылаҥнаах алгыспын
Оҕустаран хаалла.
Истэн туруҥутуй эрэ!
Хайтаҕый? диэн
Биһиги халлааннааҕы
Илиититтэн сиэттэ.
Онно бардынар,
Үс былас быалаах
Дьэ, сүүс киһи
Моҥой буолан
Көдьүгэ Көҕөрчөрүн
Үрдүгэр -
Туйаҕас күүгэс
Уһун үрбэтэ
Олоруй эрэ!
Бухатыырдарыттан
Аанай абакайбын даа!
Уой, оҕонньоруом!
Балхаллыбыт куҥнаах,
Ончу истиминэ
Биэстээх оҕо
Көтөҕөөччү буллулар,
Хайыта тыытынан баҕас
Суорумньу кэллим:
Үөрэннэр,
Үс төгүл түҥнэри
Сарсына буолла.
Онно төһө мустубут
Эппитин курдук
Дьүһүннээх көтөр
Былыргыласпытынан бардылар,
Өрө күөрэс
Дьөлө анньан кэбистэ.
Мийигин кытта
Көтөөрү көттүлэр,
Миэхэ сэлээннэнниҥ дуо,
Диэрэ дэпсэ
Аан ийэ дойдутун
Хоту диэки
Кымньыы саҕа
Саҕатын устун
Кыһыл чиэрбэ идимэрдэрэ
Матарчахтаах арыыны уурдулар,
Айахтарынан таҥнары
Сүбэтин сүбэлээн
Кулу эрэ!" - диэтэ.
аҕалан биэриэн баран
Ылан бар!" дэһистилэр.
Улаххана түҥнэстиэн иннинэ
Түҥнэри Холорук обургу
Илин атахкыт
Аҕабытыттан
Ыт да ыырдарыгар
Мийигин бу орто дойду
Мин ирдьэ бардым!"
Инньэ диэтэ да
Өлбүппүт буолбатаҕын
Барыах буолтуҥ үһү :
Субугурдук дэһэ
Эн ытаабыт
Өйдүөн көрө истилэр.
Убайдаахпын.
Улааннаабытынан барда.
Үрдүгэр олоттулар.
Өйдүөннэр
Дьэ, онтон аһыылларын курдук аһаан,
Санаабыт санааҕын
Кэлбит-барбыт киһини
Эн үрүҥ сүнньүҥ
Кийииттэрин эккирэттэрдилэр.
Мин туһааннаах
Туктэри диэн
Ибирэ суох буоллун,
Кэлин атахкыт
Кэбирэ суох буоллун,
Уоттаах харахтаах
Утары көрбөтүн,
Татаар тыллаах
Таба эппэтин,
Киирэн тахсыбытыгар
Көтүү үтүөтүн
Дьахталлар бары.
Иннигэр киирэн туран
Олоро түстэ.
Абакабыан!
Олороҕун ду,
Баайбыттарын
Олороллор:
Ытыспар ымырдахта
Ыар хараҕыҥ уутун
Уйумуналар
Бу көрдөхтөрүнэ:
Хара ыарҕа диэбиттэрэ-
Хара бараан
Аймахтара эбиттэр,
Үрүҥ үөт мастар
Бэйэм аатым буоллаҕына -
Испитинэн барда.
Буолбатаҕын да нии!
Сииллэрин курдук
Сиэн бараннар,
Кыыһыраары кыыһырда,
Оччоҕо ордук
Дьэ, эн этэриҥ
Суптурута кирэ олорор
Дьоннор баар буолуохтара.
Ол анараа өттүгэр
Дьэ, абааһы уола
Сылгы тумсугар
Хара тарбахтаах
Бу түһэрин кытта
Бу күҥҥэ кэлэммин
Холуйумна хааллылар,
Көрө матан
Субугурдук саҥара
Сутуругун саҕа
Күөн көрсүөхтэрин
Кына түстэ.
Онтон өрө
Дьэ, уола хардары эмиэ
Үүнэн үтүрүһэн
Мин сөптөөх сүбэни
Үктэллэнэн үөскээбит
Уордайаары уордайда,
Халбарыппат буоллахкына-
Ыыттылар мийигин.
Куһаҕан буолуоҕа...
Онтон билигин
Арахтахкына-
Халлаан таҥараҕа
Ол да эрээри
Айталыын-куо,
Төннөрбөт киһибин,
Урааҥхай оҕотун
Орто дойду уутун
-"У-у-уой уойбун,
Абараары абарбыт.
Уһаты уумматын,
Сүрэҕин күөх отунан
Эргэ дьыллара
Ыһан кулу!" -
Сүөрэн ыллылар,
Доҕорбор барар
Кини саҥарбытын
Барыам кэриэтин
Түһэрэн бараннар,
Ооҕуй оҕус
Ситимин курдук
Дьүһүннээх
Батыгырайан баран
Сүбэлиибин
Охсубутунан барда.
Эһиги тускутугар:
Турар үһү:
Биир түрбэ
-"У-у-у-уой, нойоон,
Үүт кэрэ аты
Айталыын-куону
Мойнугар
Дьэ, оҥосто тат!" - диэтэ.
Бырахтым -
Хайыһыннардахха-
Сэрэнэн туруй,
Хамсыык бөҕө
Мүччү көтүтэҥҥин
Харгыстыаҕа диэннэр
Кулан айдааны
Аҕыс хос хайырҕастаах
Оҥороойоҕун!"
- диэтэ да,
Хатан түһэрин курдук -
Халдьыктаах бэйэбит
Бу көстөр
Хаҥкыйан,
Күөх халлаан
Улаҕаларыгар уурдулар,
Үрүт өртүгэр
Ол кэннэ кыыстарын
Күтүөттэрин кэлэннэр
Тараһалаах түөскүн
Кэтит сэтиилээх,
Үөрэҕэр үөрэтэн ыыттаргын
Халбаҥнаппакка
Күөх далай түгэҕэр
Үтүө дьүһүннээх
Тимир Арсаанай обургу
Дьэ, бу тахсан олорон
Истэ-истэ
Бу мин
Иккиэн охсуһан
Кус-Хаҥыл-Хотунум
Иккинэн сөблүөбэт,
Сэттэ муҥха баачынатын
Баҕалаах дьон
Тымтыгы
Көтөннөр
Ыыттарбын эрэ
Хаппахчыга хаайан
Көдьүгэ Көҕөрчөр
Хатана түһэн баран,
Туһунан тутаннар
Тугу да
Көрүөх бэтэрээ өртө
Кийииттэрин дьэ
Диэн баран
Тоноҕостоох бэйэбит
Эстибитин биллилэр.
Тэлгэтэн кулу,
Үөскээн олорор
Үрүҥ-айыы аймахтара
Күөх чалахайы.
Аҕакайдарыам!
Аһатан тураммын,
Тимирэн хаалбытым
Сиэлэн тэбиллэн истэ,
Халыҥ тириигин
Кылбайбытынан түстэ.
Дьэ, дьахтар
Хамыйан ылан
Оһоҕу төрдүнэн
Дэһэ тураллар:
Ол кэннэ иккиһин
Эйиэхэ кэллибит!
Буоллахтарына!
Бэтэр киэр
Оҕо дьон майгытынан
Үүтүнэн суолланан киирэн
Улаатыннардылар.
Мин субугурдук
Саҥараллара суох,
Өйөөн түһэрдилэр ;
Билиги көтөҕөн турар
Эргитэ салайан баран
Уурат,
Ураһа туттулар,
Диэммин көрдөһө турабын...
Атахтаах бэйэм
Аартаһан эрэбин:
Арыһыйа көрүмэ!
Хааман халыйан барда.
Барыах кэриҥнээхкин.
Быыра бырдьа,
Сүүрэн дьүһүлэнэн истэҕинэ -
Хатан тэбиэрийэ
Күнүм буолла,
Кыыһа үсүһүн
Бу уолаттаргын кытта
Анарааттан иһэр киһи
Аарыгыран иһилиннэ,
Тийэн кэллиҥ?
Хайа илэ
Түһэн хаалбыт;
-"Чиэ, көмүскэстээх санаалаах
Дьэ, көрүөх эрэ,
Отун-маһын ирчитин
Букас мунньустубут,
Ииппиттэрэ эбитэ үһү.
Буола тартынар!
Тыыннаахпына
Оонньообутунан бардылар,
Самантан тус илин диэки
Саныыбын:
Дьэ, дьыл бачча
Эн этэриҥ курдук
Бүтэр бүтэн
Баар буолларгын -
Талыылаах дьахтары
Ол көрдүк айаннаан тиийдэ
Онно тиийэн туран
Саҥаран эрэр:
оҕонньордоох эмээхсин
"-Уой, дуоҕаар!
Этэр тылым ирчитэ,
Түҥнэри хайыспытынан
Иккиһин хара быарын
Субурҕан хара
Эмиэ маннык
Тылы этэр ийэтигэр :
Сиэтэн ирдьэн,
Дьиэҕэ киирэн
Арай тус хоту диэкиттэн
Хат малааһын
Силлиэ-бөҕө
Иэйэхсиппит
Сирбиэтэнэн
Обургу субурдук
Сири саары курдук
Тааһынан хайа хаба
Хара ынах үүтүн
Ыҥыран аһатарга
Тиэрэ баттаабыт курдук
Тарайа уҥан барда.
Кутуругун курдук
Токуйан,
Буолуор диэри
Абараары абарда-
Бардахпына-
Тураллар диэбиттэрэ -
Балаҕан буолан
Тардааччы буллулар;
Үөлээннэһэн үөскээбит
Онтон ньирэй торбос
Сымнааһынынан
Сырыылаах сырайгыттан
Сорохторугар охсубут,
Уһун үрбэлээх
Туһунан дьөлө түстэ ;
Буоламмыт тиийиэхпит.
Маны анарааҥы киһи
Ытыһыгар түһэрэн ылла,
Бото болдьохто кулу,
Чыычаах да чыып диэбитигэр
Истэхтэринэ -
Буолбатаҕын нии!
Хайырҕастаах хаппахчы
Ааныгар үптэрэн кэбистилэр.
Көстө кэллиҥ?
Онтон үөһээ аллараа диэки
Хайытыам,
Саҥара-иҥэрэ олорор:
Ирдьэ хааларгын!
Олорон ыллаата:
Харайан аһатан
Үрүҥ Аар тойон
Ийэккэйим иэнигийэн
Хайыстаргын -
Айыыбыт баар буолуоҕа,-
Ону хаалларан тураҥҥын
Кэлэн өрүһүйэн абыраа!
Аар тойон аҕам
Ыччат дьон быһыытынан
Илин кэлин өртүлэригэр
Үлдьүрүйэр оруолдьут
Уолаттара кыргыттара
Эбиттэр.
одуулаан көрдөххө -
Омук омуктан
Ой хохтон
Тура эккириэн
Ол таһыгар,
Сыллат!" - диэтэ.
Барытын биирдэ
Маныга анарааҥы киһи
Сорохторугар охсубатах.
Дьэ, бу төлөн
Кыырык төһө
Иитэн олордулар.
Киин баайыыта
Сити дьоҥҥо
Бу ылан баран
Тыыннаах тыына
Онуга Күл-күл-Бөҕө
-"Дьэ, доҕор,
Дьэ, маны киллэрэн-
Дьэ, түҥүрэттэри
Өрүһүй!
Иһэрин иһиттилэр.
Бачча тохору
Холбоспут доҕойбуттан
Көрө матыам кэриэтин
Күтүөт киһи
Дьэ, дойдулаах-сирдээх киһи
Кини сааммыт сааныытын
-"Уой, күбэй хотун
Кыргыс диэбиппэр
Кыыһы Сулбу
Эриэн ынах үүтүн
Хоройбут суһуоҕуттан
Сүгүрүйэн эрэбит!
Үс күннүктээх сиртэн
Түмэн сулус оройдоох,
Тэргэн ый иэччэхтээх
Эриэн түүн ийэккэйдэрэ
Эргийэн тиийэн кэлбит;
Үтүө доҕорум,
Алгыһыттан матарым
Миэхэ тоҕо кэллигит?
Ортотун көрбүтүнэн
Нохтолоох тойон
Туруордулар,
хаалтын кэннэ
Хап дьып курдук
Хамырыйан кэбиһэн баран
Баар буоллаҕына -
Өрөҕөтүгэр
Мөлбөс кына
Иккилээх балчыр
Холдьугунан
Дьэ, маныга эттэ
"Аал уоту
Иҥэрэн олороҕун ду?
Эт арыытын курдук
Хайырҕастаах хаппахчыны
Аһа баттаан
Ойуулаах орон үрдүгэр
Айталыын-куону.
-" Көр даа,эчиэйэ
Биһиги биир хонуох
Дьэ, бараҕан
Аҕабытыттан ыйытыыта суох
Соххор харахтаммыт,
тардан ылан,
Эҥсэн иһэрдэн
Үтүөтүн малааһыннааннар,
Илиитигэр үс төгүл
Күрүлэччи убайа турар
Ол күнтэн
Баҕа да баҕырҕаабытыгар
Бараҕан кыһыгыратта.
Олордуом суоҕа!" - диэтэ.
Баай Харахаан ыалым!
Эйиэхэ тиийэн кэллим!
Дьэ, ону истэн баран
Ол таһыгар
Хаан урууҥ,
Бэлэмнээтилэр,
-"Чиэ, хотун эдьикэйиэм!
Хончоҕор уҥуохтаабыттар,
Таба түбэспэтин!
Охсубатах дьахталлара
Үрүҥ күнүм
Булгу тутан кэбистэ.
Оһохтоох уокка
Хара хааҥҥын
Киирсибитинэн бардылар.
Дьэ, иккиэн тэҥҥэ
Кырдьыктаах кырдьаҕаспар
Дьэ, бу иитэннэр
Түһэн баран субугурдук
Сэгэрдээр!
Оҥоруубутугар
Түбэспитиҥ буолуоҕа...
Чуумпурбут көхсүгүтүн
Ийэкэйиэм!
Кылыыһыт манна кылыйбыт,
Олоро түһэн эрдэҕинэ -
Бөҕөс манна тустубут,
Эрийэ баттаата да
Бу икки сүдү киһи
Ирдьиэхпит!" - дэһистилэр.
Кутаалаах уокка
Туох да
Сыыйа хааман
Туоһунан
Айгырастаах аманахкын
Улаан кулун тириитинэн
Оҕо суута буллулар,
Тура түстэ.
Эн этэриҥ
Хааламахтаан кэбистэ,
Сүрэҕиҥ иһигэр
Айталыын-куо :
Киэр кыннара
Ат биэ курдук
Кыттыһар күнүм буолла,
Аҕыс атахтаах
Эрбэр барар күнүм буолла.
Улааннаспытынан,
-"Дьэ, этиэххитин эттигит,
Саҥара олорор:
Дьэ, манньаҕын
Дьэс эмэгэт
Буолаҥҥын
Этэ дьиэһий:
Бу бараҕарын кытта
Эргичийэ уста турар
Ходоҕоттору
Дьэ, маны истээт
Мин этэн баран
Тэҥниэминэ олордулар.
Бу барахпыт тыаһа
Ааһа баттаан истэххэ -
Этэҕэ-бытаҕа суох,
Быа быһаннар,
Этэллэрэ суох.
Дьэ, кини
Бу күҥҥэ диэри
Охтоохтон охтумаҥ,
Кылыкынай уус
Кэри куру буолбуттар;
Өлбөөдүйэн барда,
Тукулан буолуутугар
Кэлэн олорор биир киһи.
Хантайан көрүүм диэбитэ -
Барахта.
Оҕо эрийиитэ хаттылар,
Дугуйданнын,
Хайтах да сытаммат.
Ыйааҕым иччитэ
Эттэһэн элкэхтэспитинэн,
Иҥэрэ далай
Кырбаһан кыһыласпытынан
Баар буолуоҕа.
Уһун үрбэбин ууран,
Ол кынан баран
Дьэ, Айталыын-куо барахсан
Эмиэ сатаммат, -
Хаһан төҥүннүм этэ,
Хата билигин эн
Быалааннар баайдылар,
Барда билиги киһи.
Ходьоҕуркаан быһыылаабыттар эбит,
тахсарын кытта
Утуйар уочарат
Саалаахтан самнымаҥ,
Кулгаахтаах хараҕа
Тойон эһэкэйбин
Хоп дьип курдук
Субугурдук дии турар :
Дьахталлара
Хааннара-сииннэрэ кэйдэ,
Уҥуохтара - иҥиэхтэрэ
Ол кэннэ хайтах
Дьэ, бу иһигэр
Балбыччы биэриэхпит,
Таһаарыам,
Ол киһи хантан хааннаах,
Бастаан хамнаан көр эрэ!"
Сүбэтин бул:
Барсыахпын баҕара
Бу уолан
-"Буор сырай,
Икки илиитин
Эргийдэргин -
Уһун санаата
Биэс тарбаҕыҥ
Оронун улаҕатыттан
Онон эһиги
Кэтит сэтиибин сиэтэн кэлиэм...
Кэлбит суолгут хоту
Оҕоҕутун сигири курдук симээн,
Төҥнө турдахкыт!" - диэтэ.
Намыл курдук таҥыннаран,
Баһымньы-баатыр
-"Чиэ, ытык кырдьаҕаспыат!
Инньэ диэбэтэргин
Бу курдук оҥорон олорооруҥ!
Далайын айыыта буолуо,
Дьэ, бу санааларын
Сытар сыаната
Түөстээхтэн түҥнэстимэҥ,
Аан ийэ дойдугар
Төрөппүт оҕоҥ
Эригиркээн гына ииппиттэр,
Үтүө доҕотторуҥ
Барылара ахтаннар
Тураҥсыйдылар,
Сулуугун
Күндү үтүөтүн
Туохтан туруудалаах,