cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сахалыы оонньуулар
Куобах
Куобах - турар сиртэн эбэтэр чугастан сүүрэн кэлэн, икки атаҕынан тэҥҥэ тирэнэн, тохтообокко эрэ уон биирдэ ойуу. Тирэнэр кэмҥэ киһи тобуга бокуйар, икки илиитэ кэннин диэки буолар. Ойор киһи атаҕын күүскэ, түргэнник көннөрөн, илиитин иннин диэки эрчимнээхтик дайбаан саҕалыыр.
Көтүү кэмигэр атаҕы кумуччу тутуллар. Куобахтааһын икки суол көрүҥнээх: атаҕынан утары соҕус тирэнэн, дэгэйэн барыы эбэтэр батары түһүөлээн, атах күүһүнэн тирэнэн силлиргэччи ойуу. Саҥа саҕалааччы сүрүн алҕаһа диэн, илиитин сатаан хамсаппат. Хас ойуу кэнниттэн спортсмен илиитин маятник курдук хамсатан, олус түргэнник кэннин диэки илдьэ охсуохтаах. Сорох олус төҥкөччү туттан, умса хоруйа түһэрин эмиэ маҥнайгыттан ыйан, сатаан тирэнэрин ситиһиэххэ наада.
Сигэлэр
Федорова А.С., 2011., Саха төрүт оонньуулара. НКИ "Бичик" РС(Я), 20011.
1521
1521 сыл.
Таатта банк
Таатта Банк (Taatta Bank), Саха Сирин биир бөдөҥ баана этэ. Дьокуускайга, Ытык-Күөлгэ, Красноярскайга уобалаһыгар баар Канскай куоракка, Ростов-на-Донуга уонна Севастопольга филиаллардаах этэ. 2018 сыллаахха баан Арассыыйа Киин баана Таатта бааны саппыта.
Городница
Городница (Городниця) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 470 (2011).
Романова Евдокия Петровна
Романова Евдокия Петровна — саха живописеһа.
1960 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүт. 1982 сыллаахха Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены. 1988 сыллаахха Уһук Илиннээҕи уус-уран инстутууту бүтэрбит.
Ивано-Франковскай
Ивано-Франковскай (Івано-Франківськ) диэн Украина куората. Ивано-Франковскай уобалас административнай киинэ. Дьонун ахсаана 226 124 (2013).
Оройуонунан арахсыыта
Билигин 2 оройуон баар:
1952 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XV Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1952 сыллаахха Финляндия Хельсинки куоратыгар буолан ааспыттара.
Өфө
Өфө (Уфа, Өфө) — Башкортостан киин уонна саамай улахан куората буолар, Арассыыйа бөдөҥ куораттарыттан биирдэстэрэ. Нэһилиэнньэтэ 1 мөл курдук.
Аат сыһыан тыл
Аат сыһыан тыл (именное модальное слово) — саҥа ирээтэ.
Слепцов Георгий Николаевич
Слепцов Георгий (Егор) Николаевич (1854 - ?) - байыаннай мэдиссиинэ сулууспатын подполковнига, хирург, сахаттан аан бастакы үрдүк үөрэхтээх быраас.
Арҕаа Хаҥалас улууһун Сата (сорох төрүт этэринэн 1 Малдьаҕар) нэһилиэгиттэн төрүттээх. 1875 сыллаахха Дьокуускайдааҕы 6 кылаастаах прогимназияны бүтэрбит.
1876 сыллаахха атырдьах ыйыгар Арҕаа Хаҥалас улууһун Дьэр нэһилиэгин кинээһин П.М. Боппосов тылбаасчытынан Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэригэр барсыбыт. Онно Саха сирин дэлэгээссийэтэ Саха уобалаһын төрүт олохтоохторун олоҕун-дьаһаҕын көрдөрбүт. Улуус олохтоохторо дэлэгээттэргэ айаҥҥа харчы хомуйбуттар, ол иһигэр Слепцовка тус бэйэтигэр үнүбэрсиэккэ киирэригэр анаан 1 тыһыынча солкуобайы.
Георгий Николаевич Слепцов 1877-с сыллар эргин Санкт-Петербурдааҕы Байыаннай Медицинскэй Академияны сахалартан бастакынан бүтэрбит. Аатырбыт хирург Н. И. Пирогов топографическэй анатомияҕа, госпитальнай, оперативнай хирургияҕа лиэксийэлэрин истибит; химик А. П. Бородин профессорга үөрэммит (аатырбыт композитор быһыытынан ордук биллэр); аатырбыт академик С. П. Боткиҥҥа терапияҕа үөрэммит. Хирург аатын ылан Москуба байыаннай клиникатыгар үлэҕэ ыытылллыбыт. 1896 сыллаахха онно үлэлии сырыттаҕына байыаннай мэдиссиинэ сулууспатын подполковник сыбаанньата.
Кини кэлин ыксары байан, улахан помещик буолбут. Итиэннэ: «Саха дьоно кэллэхтэринэ, киллэримэҥ», — диэн бэйэтин чаҕар үлэһиттэригэр дьаһал биэрбит диэн кырдьыга-сымыйата биллэр кыаҕа суох үһүйээн баар.
Аат туохтуур
Аат туохтуур (причастие) - даҕааһын аат уонна тус туохтуур курдук ис хоһоонноох туохтуур туттулук халыыба. Барамайы хайааһыҥҥа сыһыанынан чопчулуур аналлаах туохтуур халыыба.
1522
1522 сыл.
Дороххой
ДОРОХХОЙ даҕааһын. Сымнаҕаһа суох кытаанах, хоччорхой.
Кырыаччы
Кырыаччы — аты кырыатыыр (түүтүн кыратын ыраастыыр) тутаахтаах тимир тараах.
1948 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
XIV Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1948 сыллаахха Холбоhуктаах Хоруоллук Лондон куоратыгар буолан ааспыттара.
Утяшева Ляйсан Альбертовна
Ляйса́н Альбе́ртовна Утя́шева (Ләйсән Альберт ҡыҙы Үтәшева, Ләйсән Альберт кызы Үтәшева ; 1985 сыл, бэс ыйын 28, Раевскай, Башкирскай АССР төр.) — Арассыыйа спортсменката, художественнай гимнастикаҕа үтүөлээх маастар, хас да төгүллээх Арассыыйа уонна аан дойду күрэхтэһиилэрин кыайыылааҕа, Европа алта төгүллээх кыайыылааҕа, хамаанданнан ааҕыыга Европа чөмпүйүөнэ (2002 с). 2001/02 с. Аан дойду Кубогун кыайыылааҕа, 2002 с. Балтия уонна Тутулуга Суох Дойдулар Сойуустарын эдэр ыччаттарын күрэхтэһиитин кыайыылааҕа. Тэлэбиисэргэ биэрии ыытааччыта, спорт комментатора, ТНТ хаанаалга «танцы» диэн шоу ыытааччыта.
Бүлүү, куорат
فيليويسك Горад Вілюйск Viliúisk Wiljuisk Vilyuysk Vilujsk Viliúisk Viljuisk Viliouïsk Vilyuysk Viljujsk ヴィリュイスク 빌류이스크 Viliujskas Viljoejsk Viljujsk Viljujsk Wilujsk Вилюйск Вилюйск 维柳伊斯克
Окоемова Галина Егоровна
Окоемова Галина Егоровна - саха живописеһа.
1963 с. Дьокуускайга төрөөбүт. 1983 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1989 с - Уһук Илиннээҕи уус-уран институуту бүтэрбит.
Туруук
Туруук, туруук таас хайа - салгыҥҥа, күн сыралҕаныгар быһа сиэтэн, тыалга-кууска үрдэрэн, ууга-хаарга суураллан, алдьанан, баҕана курдук туруору көрүҥнэммит, туйахтаах кыыл тахсан күрэнэн туруон сөптөөх таас очуос.
Тэҥнээ: тур (был. түүр.) — олохсуйуу, туруу, баар буолуу; туруг (был. түүр.) — хайаҕа күрэнэн бүгэр сир; тур, тура (монг. бур.) — кириэппэс, куорат, дьиэ; туруг (тыыв.) — туруору таас, очуос.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Нагиб Махфуз
Нагиб Махфуз (Арабтыы نجيب محفوظ)(Ахсынньы 11, 1911 – Атырдьах ыйын 30, 2006) диэн Эгипет суруйааччыта, 1988 с. Нобель литература бирииhин кыайыылааҕа. Аныгы араб литературатын ордук биллиилээх суруйааччыларыттан биирдэстэрэ.
Тэҥкэ
Тэҥкэ — үрдүк, кураанах, ыраас сиргэ үүммүт көнө, бөдөҥ мастаах тиит ойуур. Т. к.: тэн, тенки (эбэҥк.) — өрүс тардыытын хаптаҕай кирбиитигэр үүнэр ойуур; тэнгк (эбээн.) — хойуу мастаах мутукчалаах ойуур; тэнг (негид.) — халаан уутугар ылларар намыһах кытыл.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Пном Пэнь
Пном Пэнь диэн Камбодьа киин уонна ордук улахан куората.
Слепцов Марк Дмитриевич
Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха сэтинньи 28 күнүгэр Саха АССР Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгэр төрөөбүт.
1932-34 сылларга Саха тыйаатыырын устуудьуйатыгар үөрэммитэ. 1934-36 сылларга Луначарскай аатынан Москубатааҕы тыйаатыр ускуустубатын институтуугар (ГИТИС) үөрэммитэ.
1936 сылтан Саха тыйаатырын артыыһа. 1940 сыллаахха Ньурбаҕа Иккис судаарыстыбаннай холкуос тыйаатырын арыйбыта, кылаабынай режиссердаабыта. Олоҕун тухары сүүстэн тахса оруолга ооньообута.
Дьокуускай дьокутааттарын сэбиэтин 8-с ыҥырыытыгар талыллан үлэлээбитэ.
1989 сыллаахха өлбүтэ.
1523
1523 сыл.
Атырдьах ыйын 8
Атырдьах ыйын 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 220-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 221-c күнэ). Сыл бүтүө 145 күн баар.
Трахтенберг төгүллүүр ньымата
Трахтенберг систиэмэтэ — индийскай математикаҕа майгынныыр төгүл систиэмэтэ. Бу түргэн төгул ньыматын Яков Трахтенберг айбыт. Төгул систиэмэтэ чэпчэкитик өйдөнүллэр собуолуоннартан турар, ол иһин итини туттан ким баҕар арифметическай ааҕыылары түргэнник суоттуон сэп.
Уопсай төгүл ньымата
Уопсай төгүл ньымата — бу ньыма a x b эппиэтин аҕыйах быыс чыыһылалары туттан буларга үчүгэй. Бүтэһик сыыпара икки төгуллэнэр чыыһылалар бүтэһик сыыпараларын төгүллэмит эппиэтиттэн биллэр. Онтон кэлэр сыыпаралары буларга ол көрдөнөр сыыпараҕа туох сабыдыаллыырын баратын туттуохха наада: Быыс чыыһылалар, а чыыһыла бүтэһик сыыпарата, b чыыһыла бутэһик сыыппаратыгар төгүллээһин уонна а чыыһыла сөптөөх сыыпаратын b чыыһыла бүтэһик сыыпаратыгар төгуллээһин.
13-кэ төгүллээһин
Быраабыла: Бастакынан бүтэһик сыыпаралары төгүллээн, иккис хардыыга сэргэстэһэ турар сыпараларын кытта төгүллэнэр. (Сэргэстэһэ турар диэн хаҥас өттүнээҕи сыыпаралар.)
Холобур: 215 х 13 = 2,795:
Бу холобурга:
Чыыһыла бүтэһик сыыппарата 5.
5 — сэргэстэһэ турааччыта — 21.
Сүүрбэ биир — 21 хаҥас өттүгэр 0 чыыһылаҕа эбиллибит сэргэстэһэ турааччы.
5 х 3 = 15 = 5 (1 өйгө ылабыт)
21 х 3 + 5 = 63 + 5 = 68 + 1 = 69 = 9 (6 өйгө ылабыт)
0 х 3 + 21 = 21 + 6 = 27
Эппиэтэ: 2,795.
12-гэ төгүллээһин
Быраабыла: уҥа өттүгэр турар сыпараттан саҕалаан икки төгүл улаатыннар уонна сэргэстэһэ турааччытын эп. (Сэргэстэһэ турааччы диэн уҥа өттүнээҕи сыыпара.) Инньэ гынан эппиэт биир сыыпарата биллэр. Төгүл эппиэтэ бииртэн элбэх сыыпаралаах буоллаҕына, 1 эбэтэр 2 сыыпараны кэлэр регистрга көһөрүллэр.
Холобур: 316 × 12 = 3,792:
Бу холобурга: Бүтэһик сыыпара 6 уҥа өттүтүгэр атын сыыппаралар суохтар.
6 — сэргэстэһэ турааччыта — 1.
1 — сэргэстэһэ турааччыта — 3.
Икки эбиллибит ноль сыыпара уҥа өттүнээҕи ноль сыыппараҕа сэргэстэһэ турааччы.
6 × 2 = 12 (эппиэтэ 2 сыыпараттан турар, ол иһин уоннааҕын өйгө ылабыт.)
1 × 2 + 6 + 1 = 9
3 × 2 + 1 = 7
0 × 2 + 3 = 3
0 × 2 + 0 = 0
Эппиэтэ: 3,792.
11-гэ төгүллээһин
Быраабыла: сэргэстэһэ турааччыга сыыпараны эп. (сэргэстэһэ турааччыга диэн уҥа өттүнээҕи сыыпара.)
Холобур: 3,425 × 11 = 37,675
Дакаастааһын:
инньэ гынан,
3425 x 11 = 3425 x(10+1) = 34250 + 3425 = 37,675.
Эппиэтэ: 37,675
Туттулубут литература
Ысттатыйаны суруйда Иннокентьев Владимир ФИИТ-17.
--K4NOB! (ырытыы) 10:26, 23 Ахсынньы 2017 (UTC) __ИНДЕКС__ __ССЫЛКА_НА_НОВЫЙ_РАЗДЕЛ__
1908 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
IV Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1908 сыллаахха Холбоhуктаах Хоруоллук Лондон куоратыгар буолан ааспыттара.
Курил арыылар
Курил арыылара (дьоппуоннуу 千島列島 тисима рэтто), Камчатка тумул арыы уонна Хоккайдо арыы икки ардыларынан сытара вулкан үөскэппит арыылара. Лаамы байҕалын Чуумпу окентан араараллара.
Устата — 1175 км. Уопсай иэннэрэ — 10,5 тыһ. км². Барыта 20 бөдөҥ уонна 30 кыра арыылара.
Билиҥҥи кэмҥэ бука бары арыылара Россия састаабыгар'э бааллара уонна Сахалин уобалаһыгар'э киирсэллэр'э.
Соҕуруу сытара сорох арыылара Дьоппуон уонна Россия икки ардынан мөккүөрдээхтэр'э.
Арыылар тиһиктэрэ
600px|thumb|right|Курил арыылар
Саха АССР
130px|thumb 150px|thumb 150px|thumb 150px|thumb Саха автономнай сэбиэскэй социалистическэй республиката — РСФСР иһигэр киирэр XX үйэҕэ баар буола сылдьыбыт судаарыстыбаннай тэриллии.
Сэбиэскэй историографияҕа 1922 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр төрүттэммитинэн ааҕыллар. Илин Сибиир хоту өттугэр тайаан сытар, Өлүөнэ, Дьааҥы, Индигиир өрүстэр уонн Халыма алын сүүрүгэр баар сирдэри ылар эбит. Хоту өттүттэн Лаптевтар уонна Илин Сибиир муоралара сыталлар. Саха АССР-га Саҥа Сибиир арыылара эмиэ киирэллэр эбит. Иэнэ 3103,2 тыһ. км2. Олохтоохторун ахсаана 842 тыс. человек (1978 сыл тохсунньу 1 күнүгэр). САССР 32 оройуоннаах, 10 куораттаах, 59 куорат тииптээх бөһүөлэктээх эбит. Киин куората — Дьокуускай.
Судаарыстыбаннай тутула
Якутская АССР — социалистическое общенародное государство, автономная советская социалистическая республика. Действующая конституция принята на внеочередной 8-й сессии Верховного Совета Якутской АССР 9-го созыва 31 мая 1978. Высшие органы государственной власти — однопалатный Верховный Совет Якутской АССР, избираемый по избирательным округам с равной численностью населения, и его Президиум. Верховный Совет образует правительство республики — Совет Министров. Якутская АССР представлена в Совете Национальностей Верховного Совета СССР 11 депутатами. Местные органы государственной власти — районные, городские, поселковые и сельские (наслежные) Советы народных депутатов, избираемые населением на 2,5 года. Верховный Совет Якутской АССР избирает на 5 лет Верховный суд республики в составе 2 судебных коллегий (по уголовным и по гражданским делам) и Президиума Верховного суда. Прокурор Якутской АССР назначается Генеральным прокурором СССР на 5 лет.
Олохтоохторо
1939 сыллаахха САССР олохтоохторун ахсаана 413,8 тыһ. киһи эбит, 1959 — 487,3 тыһ. киһи, 1970 — 664,1 тыһ. киһи. Средняя плотность населения 0,3 человек на 1 км2, в северных районах республики около 1 человек на 100 км2. Куорат олохтоохторун ахсаана 1939 сыллаахха 27% (111,5 тыһ. киһи) буоллаҕына, 1978 сылга 65 бырыһыаҥҥа (550 тыһ. киһи) дылы улааппыт. Куораттара: Дьокуускай, Мирнэй, Нерюнгри, Алдан, Уөһээ Дьааҥы, Бүлүү, Ленскэй, Өлүөхүмэ, Орто Халыма, Томмот.
Туттуллубут литератуура
Улахан сэбиэскэй энциклопедия, 30 туомнаах.
БлагоБутик
«БлагоБутик» — москватааҕы түмэт маҕаһыын, атыыттан киирбит харчыта «Олоҕу бэлэхтээ» уонна «Вера» түмэт тэрилтэлэргэ ыарыһах уонна эмтэммэт ыарыылаах оҕолорго көмө курдук ыытыллар. Маҕаһыыҥҥа бэйэлэрин таҥастарын биллэр артыыстар, музыканнар уонна дизайнердар бэлэхтииллэр.
Уратылара
2012 с. биллибэт урбаанньыт «Олоҕу бэлэхтээ» уонна «Вера» пуоннарга көмөлөһөр түмэт маҕаһыын арыйбыт. Россия үрдүнэн инник маҕаһыыннар олох кэлин аһыллар буолбуттар, омук сиригэр аһыллыбыттара ырааппыт. Инник маҕаһыыннар биллэр секонд-хенд маҕаһыыннарга майгыннаабаттар, тоҕо диэтэр түмэт инвестиция моделын тутталлар. Атыыттан киирбит харчынан дьаһаныы ороскуотун сабанар уоннааҕыта барыта түмэт тэрилтэлэргэ тарҕанар. «БлагоБутик» салайааччыта Елена Таланина этэринэн пуоннарга киирбит харчы кырата 50% ыытыллар.
Маҕаһыын сүрүннээн биллэр таҥас оҥорор фирмалар (бренд) табаардарын атыыга ылар. Маҕаһыыҥҥа биллэр дьон чаастатык таҥастарын бэлэхтииллэр, ол быыһыгар: Чулпан Хаматова, Дина Корзун, Ингеборга Дапкунайте, Геннадий Хазанов Лия Ахеджакова, Алёна Бабенко, Татьяна Арно, Софико Шеварнадзе, Тина Канделаки, Максим Рапопорт, Даша Гаузер, Лада Калинина, Макс Черницов, Елена Железнякова уо.д.а.
Сигэлэр
БлагоБутик маҕаһыын саайта
Дугдуруй
Дугдуруй туохт. Илиигинэн эбэтэр тугунан эмэ кими-тугу эмэ охсоору гын.
Конкииста
Конкииста - XVI үйэ бастакы аҥаарыгар Испания Американы сэриилээһинэ. Соруктара - байыы-тайыы, көмүс булуу. Бу сэрии кыттыылаахтара конкистадордар диэн ааттаналлара.
1519 с. Эрнан Кортес 400 сатыы уонна 16 аттаах сэрииһиттээх ацтектар сирдэрин сэриилиири саҕалаабыта. Теночтитлан диэн киин куоракка Монтесума ыраахтааҕыга ыалдьыттыы диэн ааттаан тиийэн, албыннаан ыраахтааҕыны аманаат гынар. Уонна кини аатыттан дойдуну салайан барар. Олохтоохтор өрө турбуттарыгар Теночтитлааны төгүрүктүүр уонна хас да ый хаайа сытан хоргутан баран бэриннэрэр.
Конкистадордар Эльдорадо диэн көмүстээх сири көрдөөн Панаама моойуттан соҕуруу баран билиҥҥи Колумбия сирдэрин сэриилииллэр. Франциско Писарро этэрээтэ өссө салгыы баран билиҥҥи Перу сиригэр инкалар судаарыстыбаларыгар ааҥнаан киирбитэ. Улуу Инканы утарар баһылыктары - касиктары - тылыгар киллэрэн Улуу Инка Атауальпа олорор Кахамарку куоратын осаадалыыр. Артиллерия уонна аркебуузалар көмөлөрүнэн куораты ылар, Атауальпаны билиэн ылар. Инкалар ыраахтааҕыларын босхолоору көмүс уонна үрүҥ көмүс маллары аҕалан хаайыыны толорон кэбиһэллэр. Ол да буоллар көмүһү ылан баран Писарро Улуу Инканы өлөттөрөн кэбиһэр. 1535 сыллаахха инкалар ытык сирдэрин Куско диэн сири ылар, уонна онно саҥа киин куораты олохтуур, Лима диэн ааттыыр. Бу куораттан олорон дойдуну салайар.
Сүүһүнэн тыһыынча олохтоохтору көмүс хостуур шаахталарга үлэлэтэллэр, ол ынырык үлэ түмүгэр 4,5 мөл киһиттэн 1 мөл киһитэ эрэ ордон хаалар.
Мексиканы сэриилээһин өссө да уонунан сыл буолбута, XVII үйэҕэ эрэ түмүктэммитэ.
Слепцов Михаил Федорович
Михаил Федорович Слепцов — 1894 сыллаахха Илин Хаҥалас улууһун Тараҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. Москваҕа Тыа хаЬаайыстыбатын Академиятын 1917 сыллаах сайын бүтэрэн, сахаттан иккис эбэтэр үһүс киһинэн үрдүк үөрэхтээх агроном буолбут. Кэлин өр сылларга Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр үөрэнэн ылбыт идэтинэн үлэлиир.
Смоленскай уобалас
Смоленскай уобалас (Смоленщина) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Смоленскай.
1937 сыл Балаҕан ыйын 27 күнүгэр Арҕаа уобалас быһыытынан тэриллибитэ. 1958 сыллахха Ленин уордьанынан бэлиэтэммитэ.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат даннайынан 975 188 киһи олорор. Дьон чиҥэтэ 19,59 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 72,6 % (2012).
Уобалас почти биир национальностаах: нууччалар 94% нэһилиэнньэтэ буолар. (2010).
Административнай уонна сиринэн арахсыыта уонна самоуправление
2006 сыллаахтан уобалас территориятыгар 350 муниципальнай тэриллии баар, онтон:
Экономиката
Уопсай регион бородууктата: 79,2 млрд солк. (2006) (68,4 — 2005).
Уопсай регион бородууктата киһиэхэ аахтахха: 79,3 тыс. солк. (2006) (67,5 — 2005).
1928 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
IX Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара 1928 сыллаахха Недерланд Амстердам куоратыгар буолан ааспыттара.
Смоленскай уобалас
Экономиката
Уобалас бюджета: дохуота 22 203,3 млн солк. (22,4 % ВРП), ороскуота 23 589,3 млн солк., дефицит 1386,0 млн солк. (2008).
Промышленноһа 38 % кэриҥэ Уопсай регион бородууктататын оҥорор (2006), онтон 23,1 % оҥорор производство ылар (бастатан туран химия  уонна ас промышленноһа), 8,3 % — уот оҥоруута, 6,5 % — тутуу. Тыа хаһаайыстыбата 10 % Уопсай регион бородууктататын оҥорор (2006).
Промышленность
Промышленность оҥорон таһаарыыта 2004 сыллаахха маннык этэ: 55 946 млн солк киэргэни оҥоруу (15 % кэриҥэ ОАО ПО «Кристалл»), уот оҥоруу (13 % кэриҥэ Смоленскай атомҥа үлэлиир уот станцията, «Смоленскэнерго»), массыына оҥоруута (12 % кэриҥэ; «Автоагрегатный завод», «Вагоноремонтный завод»), ас промышленноһа (10 % кэриҥэ) уонна химия (9 % кэриҥэ; «Дорогобуж»).
Электроэнергетика
Тутаах уот оҥорор станциялар:
Уотунан хааччыйар хампаанньа:
Тутуу комплекса
Тутуу материалларын оҥорон таһаарааччылар: Смоленск ДСКта, Сафоновск тутуу материалларын собуота; : Смоленск № 1 и № 2, Вяземск, Рославль, Сафонов уонна Ельнин кирпииччэ собуоттара; Издешковск тутууга туттар исбиэскэ собуота, Вяземск хайа сирин байытытар комбинаата (щебень уонна кумах) уонна  Вяземск тимирбетон шпалатын собуота.
Ас промышленноһа
Центральнай региоҥҥа үүт консерваларын уонна сухой молоконы оҥорууга бастакы миэстэни ылар, сыыр, бурдук, эт, арыы уонна кэнсиэрбэ оҥорон таһаарар хампаанньа элбэх
Тутаах хампаанньалар:
Массынна оҥоруута
Бу салааҕа тутаах буолар: массыынаны тутуу (22,3 %) и прибордары оҥоруу (20,8 %), электротехническай промышленность (10,8 %), машиностроение (лёгкай уонна пищевой промышленностарга (7,2 %), ону тэҥэ авиастроение уонна энергетическай тэриллэри оҥоруу.
Тутаах напралвениятынан - массыына деталларын оҥоруунан маннык хампаанньалар үлэлииллэр
Тыа хаһаайыстыбата
Сүөһүнү иитии тыа хаһаайыстыбатыгар 55% ылар. Сүөһү ахсаана 725 тыһ. төбө, ол иһигэр 290 тыһ. ынах. Көтөрү иитии куорат аттыгар баар улахан птицефабрикаларга баар:(АО «Сметанино», АО «Пригорское», Дивинская птицефабрика). 2001 сыллаахха көтөр ахсаана 2912,9 тыһ. төбө этэ.
Тыа хаһаайысыбатын сирэ 1,75 мөл га баар (Арассыыйа тыа хаһаайыстыбатын сирин 1 % ылара.
2001 сыллахха оҥоһуллубута: Үүт — 444,2 тыһ. т, эт — 33 тыһ. т, сымыыт — 321 мөл шт., көтөр этэ — 2,7 тыһ. т, тураах — 650 тыһ. т, хортуоска — 170 тыһ. т тахса, оҕуруот аһа — 120 тыһ. т
Барыта2001 сыллаахха 7922,5 мөл солк. бородууксуйа оҥоһуллубута, онтон 2004 сыллаахха — 10 361,7 мөл солкуобайга.
Муратов Владимир Алексеевич
200px|thumb|right|Муратов Владимир Алексеевич Муратов Владимир Алексеевич, 1940 – 1943 сыллардаахха Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ. Сут дьылларга Саха сиригэр элбэх дьон сүтүгэ тахсыбытынан ситимнээн, баартыйа дойду үрдүнээҕи салалтатын быһаарыытынан үлэтиттэн уурайан Саха сириттэн барбыта.
1905 сыл от ыйын 15 күнүгэр Саратов уобалаһын Липовка сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Саратов куоракка Кыһыл профессураны бэлэмниир институту бүтэрбит.
Олоҕун олуктара
1918 - 1921 сыллардаахха — Сталинград уобалаһын Камышин куоракка рассыльнайдыыр;
1921 – 1922 сыллардаахха — Саратов куотар военнай комендант курьера;
1928 - 1930 сыллардаахха — Саратов уокуруктааҕы исполкомын бэрэсэдээтэлэ;
1930 - 1931 сыллардаахха — Саратов уобалаһыгар Елизаветино сэлиэнньэҕэ 30 №-дээх совхоз парткомын сэкрэтээрэ;
1933 - 1935 сыллардаахха — Сталинград уобалаһыгар Булухта сэлиэнньэҕэ МТС Политотделын начальнигын солбуйааччы;
1935 - 1938 сыллардаахха — Москваҕа Экономика Кыһыл профессура институтугар үөрэнэр;
1938 - 1939 сыллардаахха — Украина ССР Полтава уобаластааҕы оргкомитет солбуйааччыта;
1939 сылга — Полтава куорат горсоветын бэрэсэдээтэлэ;
1940 муус устар – 1943 бэс ыйа — Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ. 1940-1943 сс. сут дьыллар кэмнэригэр өрөспүүбүлүкэни сатаан салайбакка элбэх киһи сүтүгэ тахсыбытынан (баартыйа КК "Об ошибках в руководстве сельским хозяйством Якутского обкома ВКП(б) и общем состоянии сельского хозяйства Якутской республики" уурааҕа) Обком бастакы сэкиритээрэ И.Л. Степаненколыын үлэлэриттэн ууратыллан Москубаҕа ыҥырыллыбыттара.
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Новгород кодекса
справа|мини|264x264пкс|Новгород кодексын бастакы сирэйэ, 1010 с Новгоро́д кодекса («Новгородская псалтырь», ордук итэҕэмтиэтик ааҕыллар тиэкиһинэн ) — Русь былыргы кинигэ (2000 сылга булуллубута). 75, 76 уонна 67 саалым чааһа былыргы славянныы тылынан суруллубут толору тиэкис псалымнаах.
Түөрт сирэйдээх липовай дуоскаттан турар (церами), стилос көмөтүнэн суруйарга анаан буосканан хахтаммыт. Стратиграфическэй, радиоуглероднай уонна палеографическэй көрдөлүүрэнинэн, буоска кодекса XI үйэ маҥнайгы чааһыгар тутталлара, баҕардыы X үйэттэн саҕалаан буолуо, онон Руська саамай былыргы кинигэннэн ааҕыллар күнэ-дьыла 1056–1057 сылларга суруллубута чуолкайдык биллэр Остромирова евангелиятыттан хас да уонунан сыл улахан.
История открытия
справа|мини|225x225пкс|новгород кодексын маҥнайгы сирэйин төрүт тиэкиһэ. 75 саалым саҕаланыыта. 1973 сылтан ыла В.Л.Янин академик салайыытынан новгородскай археологическай экспедицията
Сиэл
Пансионат "Долгожители"
Специалисты нашего частного дома престарелых “Долгожители” в Санкт-Петербурге не допустят, чтобы пожилой человек скучал, чувствовал себя ненужным и одиноким. У нас есть все условия, чтобы организовать каждому проживающему комфортные условия проживания и достойную старость. Люди одного возраста всегда находят темы для общения и занятия по душе. У большинства наших гостей есть свое любимое увлечение или хобби, которое не дает ему скучать.
https://rdpansionat.ru/ Сиэл — сылгы саалыттан (моонньуттан, арҕаһыттан) намылыйан түһэр уһун кыл түүтэ.
Кыл — сылгы сиэлин эбэтэр кутуругун соҕотох түүтэ, баттаҕа. Сампай — сылгы кутуругун тас диэкки кылгас кыла.
1524
1524 сыл.
Дуксуур
ДУКСУУР даҕ. 1. Сытыы, өтөрү-батары көрөр уоттаах (харах). 2. көсп. Өтөрү-батары киирэр гына чочуйуллубут, сытыы синньигэс уһуктаах (тумус, батыйа).
Попова Лилия Леонидовна
Попова Лилия Леонидовна - саха живописеһа.
1960 с. муус устар 11 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт. 1983 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1990 с - С-Петербурдааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура академическэй институутун бүтэрбит, Угаров профессор мастырыскыайа.
Үлэлэрэ Арассыыйа, Австрия, Англия, Германия, Италия, Хорватия, Словения, Турция, Соҕуруу Кэрийэ, АХШ уонна Япония чааһынай кэллиэксийэлэригэр бааллар.
Киһи уонна сүөһү
Киһи уонна сүөһү диэн өй-санаа сайдыыта икки өрүттээҕин биллэрэр былыргы тыллар.
Таас үйэтин саҕанааҕы кэмнэргэ киһи үлэни-хамнаһы сатаабат эрдэҕинэ кыыл курдук бултаан эбэтэр оту-маһы үргээн эрэ аһыыр этэ. Бу кэмҥэ киһи өйө-санаата улахан кыыллар өйдөрүттэн туох да улахан уратыта суоҕа. Ким күүстээх, кыахтаах дьон үөрдэрин баһылаан салайара.
Өй-санаа сайдан киһи үлэни-хамнаһы сатыырга сыыйа үөрэнэн испитэ биллэр. Олус былыргы таас туттар тэриллэри археологтар хаһан, булан таһааран хас тыһыынча сыллардаахха дьон бу тэриллэринэн туһаммыттарын дакаастыыллар. Туттар тэриллэр сайдан иһиилэрин тэҥэ дьон өйө-санаата эмиэ сайдан иһэр. Yлэ-хамнас уустуктара киһи өйүн-санаатын салгыы сайыннараннар кыыл өйүттэн-санаатыттан арахсан киһи буолууну ситиһии кыаллыбыта.
Киһи диэн өй-санаа сайдыытын көрдөрөр саха тыла. Бу тыл өй-санаа сайдан сиэринэн, сокуоннарынан салаллан олоҕу олорор, кыыл өйүттэн-санаатыттан арахсан суобастаныыны, кэмсиниини, бэрээдэктэниини, сиэри тутуһууну, быһалыы киһи буолууну бэлиэтиир.
Олус былыргы дьон таҥаралара араас кыыллар уонна көтөрдөр. Бу кыыллар уонна көтөрдөр туһалаах хаачыстыбаларын бэйэлэригэр иҥэринээри таҥара оҥостубуттар. Былыргы дьон таҥаралара киһи уонна сүөһү икки ардыларынан көрүҥнээх, төбөтө, сирэйэ киһи курдук, онтон илиилэрэ, атахтара сылгыга маарынныыр буолуулара, дьон өйү - санааны, итэҕэли ылыныылара сыыйа кэлэн испитин быһаарар. Таҥара киһи курдук төбөлөөх уонна бэйэтэ сылгы курдук буолуута, киһи өйүн сайдыыта сүөһүттэн саҕаланан барбытын бэлиэтиир көстүү буолар.
Сахалар киһи уонна сүөһү диэн тыллары сороҕор бииргэ холбоон киһи-сүөһү диэн бэлиэтээн тутталлар. Кинилэр былыр-былыргыттан киһи майгына, өйө-санаата икки өрүттээҕин билэннэр, оҕолорун үөрэтиигэ киһи майгынын ити уратыларын анаан-минээн, бэлиэтээн туһанар эбиттэр.
Саха суруйааччылара, Николай Якутскай, Дмитрий Таас, Далан киһи майгына икки өрүттээҕин таба туһананнар бэйэлэрин үлэлэрэ дьоҥҥо ордук тиийимтиэлэр. Кинилэр ити үлэлэригэр киһи элбэхтик үлэлээтэҕинэ, үөрэннэҕинэ эрэ киһилии майгылаах киһи буола улаатарын арааран бэлиэтииллэр.
Саха дьоно киһи өйүн-санаатын аҥар өттүн быһаарарга «киһи» диэн тылы бэйэтин тутталлар. Кинилэр этэллэринэн киһи аҥар өттө - дьиҥнээх киһи бэйэтэ буолар. Маны быһаарыыга «киһилии оҥор», «киһилии быһыылан», «киһи курдук буол» диэн этиилэр туттуллаллар. Онтон ити этиилэр барылара киһи майгынын, өйүн-санаатын быһаарар этиилэр. Ити аата киһи аҥар өттө - киһилии өй-санаа өттө. Киһилии өйү-санааны урукку олох уоппуттара уонна аныгы үөрэх холбоһоннор үөскэтэн таһаараллар. Бу киһилии өй-санаа киһи саҥалыы өйүн-санаатын быһаарар. Ону тэҥэ, «улахан киһи курдук буол» диэн этии өй-санаа оҕо төһө үөрэҕи ылынан истэҕин аайы өйө-санаата эбиллэн иһиитин эмиэ бэлиэтиир. «Киһилии быһыылаах» диэн этии киһи күннээҕи олоҕор, аныгы үөрэх этиитинэн уонна атын, «киһилии быһыылаах» дьону үтүктэн, киһилии өйүнэн-санаанан салайтаран олорорун чуолкайдыыр.
Киһи олоҕо дьон-сэргэ ортотугар үөскээбит үчүгэй уонна куһаҕан майгылар икки ардыларынан баран иһэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн ханнык майгыны тутуһан өйө-санаата сайдан барыытын төрөппүттэрэ иҥэрэллэр. Кинилэр тугу үчүгэй эбэтэр тугу куһаҕан диэн этэллэрэ оҕолорун өйүгэр-санаатыгар иҥэн хаалан иһэр. Ити курдук төрөппүттэр оҕо бэйэтэ ону-маны оҥорор буолан эрдэҕиттэн саҕалаан өйүн-санаатын оҥкулун оҥорон олохсуталлар.
Сахалар оҕону үөрэтиигэ куруук туттар ньымаларынан үчүгэй, киһилии дьон холобурдарын туһаныы буолар. Манна төрөппүттэр хардары-таары бэйэ-бэйэлэрин үчүгэй холобурдарын туһаналлара оҕолоругар ордук тиийимтиэ. Ийэ холобур туттар киһитэ оҕолор аҕалара буоллаҕына уонна оҕолорун кинини үтүктэргэ ыҥыран үөрэттэҕинэ, бу ыаллар оҕолорун иитэллэригэр уустук боппуруостар букатын даҕаны үөскээмиэхтэрин сөп. (1,51).
«Оҕом үчүгэй киһи буол»,- диэн үөрэтии сүрүн төрүтүнэн үчүгэй киһи хайдах буолуохтааҕын билии, кини тугу оҥорорун, хайдах тутта-хапта сылдьарын үтүктүү буолар. Маннык үөрэтиигэ үчүгэй киһи бэйэтин холобура үтүктэргэ хайаан даҕаны баара ордук. «Куһаҕан киһи курдук буолума»,- диэн хааччахтаан үөрэтэргэ куһаҕан киһи үчүгэй киһиттэн туох уратылардаах буоларын арааран үөрэтии уонна оннук быһыылары оҥорбот буолуу көрдөнүллэр.
Оҕону «киһилии быһыылаах» буола улаатан иһэрин ситиһэргэ үчүгэй киһи куһаҕан киһиттэн туох уратылаах буоларын чуолкайдык арааран биэрии оҥоруллан иһиэхтээх. Оҕо төһөнөн кыра даҕаны үчүгэй киһи уонна куһаҕан киһи арахсыылара биллэр бэлиэлэрдээх, букатын чуолкай буолуохтаах. Ол курдук «куһаҕан оҕо» ийэтэ этэрин истибэт, онтон «үчүгэй оҕо» ийэтэ этэрин барытын истэр, кини эппитин курдук оҥорор буолар эбэтэр «куһаҕан оҕо» бүтүннүү буорга буккуллар буоллаҕына, «үчүгэй оҕо» буорга буккуллубата ордук.
Киһилии өй-санаа диэн, дьоҥҥо кэлин үөскээбит уонна күннэтэ түргэнник сайдан-үүнэн иһэр, омук-омукка, бэйэ-бэйэҕэ хайдах сыһыаннаһыыларыттан уларыйан биэрэр, үөрэх, билии, сайдыы ба¬рыта холбоммут киэҥ өйдөбүлэ буолар. Киһи бу өйүнэн-санаанан салайтаран сылдьыыта, «киһи буолуу», «киһилии сылдьыы», «киһилии киһи», «киһилии быһыылаах» диэн сахалыы туспа бэлиэтээн ааттаналлар.
Сахалар киһи утары өттүн, иккис өйүн-санаатын чуолкайдык арааран сүөһү диэн бэлиэтээн этэллэр. Сүөһү диэн улахан кээмэйдээх, тыынар-тыыннаах эрээри бэйэтэ өйө-санаата суох харамайы барытын ааттыыллар. Бу быһаарыыга сорох кэмҥэ биир эмэ киһи эмиэ киирсэн ылар, ол аата сороҕор өйө-санаата тиийбэтэҕинэ эбэтэр төрүт суох буоллаҕына, дьиҥнээх «сүөһүгэ» кубулуйар. Киһи бэйэтин көнө сүнньүнэн «сүөһүгэ» кубулутуута итирэн өйө көттөҕүнэ буолар. Киһи итирэн өйө көппүт кэмигэр өй-санаа икки аҥы араастаныытын көстүүлэрэ ордук чуолкайданан биллэллэр. Маны кытта сөбүлэстэхпитинэ, өйө суох киһи - сүөһү буолан тахсара быһаарыллар. Сахалар сүрэҕэ суох киһини «сүөһү курдук сытыма» диэн туруоран тугу эмэ оҥотторо сатыыллар. Киһи бэйэтэ ханнык эмэ быһыыга сыыһа тутуннаҕына «сүөһү курдук буолума» диэн, бэрээдэгин көннөрүнэрин наадатыгар этэллэр. Киһиэхэ сүөһүгэ тэҥнэнии диэн саамай куһаҕан бэрээдэктэниигэ, дьону кытта сатаан тапсыбат буолууга туттуллар этии буолар.
Киһи киһиэхэ сыһыаныгар татым, быстах майгынын биллэрдэҕинэ киһи ыкка холонор. «Ыт майгына майгыламмыт»,- дииллэр. Кыра аайыттан кыыһыран иһэр киһини: «Ыт курдук ырдьыгынас»,- диэн быһаараллар.
Куһаҕан киһи майгынын быһаарыыга саха дьоно киэҥ көҕүстээхтэрин, холку, кэтэһэр майгылаахтарын көрдөрөллөр. Сөбүлээбэтэх киһилэрин майгынын быһаараары гыннахтарына «киһилии майгына суох» эбэтэр олус сирдэхтэринэ «киһи буолбатах» диэн ханарытан этэ сатыыллар. Киһини маннык харыстааһын ханнык баҕарар сыыһа туттуу көнөр кыахтааҕынан уонна киһи үөрэнэр дьоҕура хаһан баҕарар баарынан быһаарыллар. Киһи тыыннаах сырыттаҕына өйө-санаата уларыйар кыахтааҕын билинии буолар.
Киһи өйүн аҥар өттө улахан кээмэйдээх тыыннаах харамай өйө буолар. Киһи бу өйө, Айылҕаттан бэриллибит өйө-санаата, сайдыыны-үөрэҕи олус бытааннык ылынар уонна төрөппүттэриттэн оҕолоругар үгэс буолан бэриллэн иһэр. Бу өй-санаа, төрүт өй-санаа буолан, кини быһаччы дьаһайар салааларыгар, киһи көннөрү тыыннаах буолуу иһин олоҕун олоруута, бэйэтин харыстаныыта уонна бал-бааччы, быстахтык быһаарыныыта, дьону кытта тапсыбат буолуута - барыта киирсэр эбиттэр. Бу өй-санаа киһи сүөһүлүү өйүн-санаатын өттө буолара быһаарыллар уонна сахалыы быстах санаалар диэн туспа арааран ааттаналлар. Быстах санаалаах киһи араас баҕа санаалара быстах баҕа санаалар буолаллар уонна бэйэтин этигэр-сиинигэр эрэ үчүгэй буоларыгар урутаан баҕараллар.
Киһи сүөһүтэ эмиэ бэйэтэ өйдөөх санаалаах. Бу өйү-санааны сахалар сороҕор буор уонна ийэ кут диэн холбуу ааттыыллара аһара оруннаах. Ханнык баҕарар харамайга бэйэтин харыстанар өй-санаа айылҕаттан бэриллэр. Буор уонна ийэ куттар киһини көрөр-харайар уонна харыстыыр аналлара ордук чуолкайдык быһаарыллар. Илиитин итиигэ таарыйбыт киһи, соҕотохто толкуйдаабакка эрэ сулбу тардан ыла охсор. Сороҕор куттаммыт дьон үрдүк тиит төбөтүгэр хайдах ыттан тахса охсон хаалбыттарын өйдөөбөккө да хаалаллар, итини тэҥэ сорохтор кэтит уонна дириҥ аппаны үрдүнэн ойбут түбэлтэлэрэ эмиэ бааллар. Буор уонна ийэ-кут диэн киһиэхэ Айылҕа бэйэтэ биэрбит харыстанарга, бэйэтигэр үчүгэйи оҥорорго аналлаах күүс-уох уонна өй-санаа буолаллар. Кыыллар уонна көтөрдөр буор уонна ийэ куттаахтар диэн кут-сүр үөрэҕэ үөрэтэр.
Айылҕа айбытын быһыытынан киһи биир сирдээҕи тыынар-тыыннаах харамай. Бу харамай бэйэтин дьиҥнээх өйө-санаата, төрөппүттэриттэн бэриллибит төрүтэ бииргэ холбононнор буор уонна ийэ кут диэни үөскэтэллэр.
Саха дьоно бэйэлэрин кыыллартан туспа араарыналлар. Кыылтан өйдөрө-санаалара ордугун, уратылааҕын билинэллэр. Бу билинии саха тылыгар «Ким», «Туох» диэн ыҥырыыга этиллэр. Сахалар: «Кимий?»- диэн дьону, киһини эрэ ыҥыраллар. Онтон: «Тугуй?»- диэн ыҥырыыга кыыллары, көтөрдөрү, араас малы-салы барытын холбуу киллэрэллэр. Кыыллартан туспа араарыныы уонна ону бэлиэтээн этинии киһилии өй-санаа сахаларга сайдыбыта олус ырааппытын бэлиэтинэн буолар.
Кыыллары кытта тэҥнэһэ сатааһын, олору араастаан киһиэхэ эрэ ананар тылларынан ааттааһын өй-санаа төннүүтүн, кэннинэн барыытын быһаарар. Киһи өйө-санаата, салгын кута көттөҕүнэ, суох буоллаҕына кыылларга тэҥнэнэр. Куһаҕан майгылаах киһини ыкка тэҥнээһини сахалар ордук элбэхтик тутталлар. Ыт киһиэхэ эрэ тиийбэт өйдөөх харамай, ол иһин киһи өйө тиийбэтэҕинэ ыкка холууллар.
Оҕо улаатан иһэн бэйэтин быстах баҕа санааларын кыайан баһыйа тутан салайбатаҕына, киниэхэ сүөһүтүн өйө-санаата баһыйар. Кини тоҥорун-хатарын да тулуйбат, ордук тугу эмэ минньигэһи сиэри эбэтэр иһээри гыннаҕына, букатын кыатаммат, туттуммат хайаан даҕаны сиэтэҕинэ эбэтэр истэҕинэ эрэ табыллар уонна мин эрэ билбитим, миэхэ эрэ наада диэн санааланнаҕына, сүөһүтүн өйө-санаата сити көрүҥнэргэ баһылаан иһэр буолар.
Олох сайдан иһиитэ ас-үөл дэлэйэн иһиитин үөскэтэр. Аһылыгы хааччахтаан эт-сиин аһара уойбатын ситиһии киһи олоҕор ситиһэр биир кыайыыта буолар. Киһилии өй-санаа быстах баҕа санаалары баһыйа тутан салайарга үөрэннэҕинэ эрэ киһи буолуу ситиһиллэр. Аһыырга-сииргэ баҕа санаа киһи этин-сиинин баҕата – быстах баҕа санаата буолар.
Бары таҥара үөрэхтэрэ киһи аһыырга-сииргэ баҕатын хааччахтыы сатыыллар. Араас постары, аҕыйахтык аһыыр кэмнэри айаннар бэйэлэрэ кыайан туттуммат дьону аҕыйахтык аһыырга күһэйэн үөрэтэллэр. Дьону тулуурдаах буолууга үөрэтии олус уустук. Христианскай таҥара үөрэҕэ сайдыбыта икки тыһыынча сыл буолла эрээри аһылыктан туттунуу соччо кыаттара илик.
Олус былыргы кэмнэргэ үлэ-хамнас таһаарыыта суох уонна сахалар ол кэмҥэ сири оҥоруунан киэҥник дьарыктаммат эрдэхтэринэ ас-үөл аҕыйах этэ. Дьоҥҥо уойан ыалдьар буолуу суох кэриэтэ этэ.
Бу ааспыт үйэ бүтүүтүгэр эрэ саха сиригэр ас-үөл эбиллибит курдук эрээри син-биир аһара элбээбитэ биллибэт. Олус тымныы, кылгас сайыннаах дойдуга ас-үөл дэлэччи баар буолара билигин да ыраах. Сахаларга аһылыктан туттунуу туһунан үөрэх өссө да сайда илик.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Өһүөннээмэ
Өһүөннээмэ диэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ куһаҕан санааны хааччахтыыра ааттанар.
Саха тылыгар «ө» дорҕоонтон саҕаланар тыллар эти-сиини кытта биир тутулуктаахтар. Холобур, өй, өс, өһөс, өһүөн, өбүгэ, өлүү. Бу тыллар эккэ-сииҥҥэ үөскүүр өйү, бу өй хайысхатын уонна эт-сиин туругун быһаараллар.
«Ө» дорҕоон уонна ыйар, хамсааһыны, хайысханы көрдөрөр «й» дорҕоон холбостохторуна өй диэн өйү-санааны быһаарар тыл үөскүүр. Өй мэйиибитигэр үөскүүр буолан эт-сиин биир чааһын курдук ааҕыллар. Өйдөөх диэн тыл өй тыынар-тыыннаахтарга барыларыгар кэриэтэ баарын быһаарар. Өйдөөх ыт, өйдөөх да ат диибит.
Туох барыта икки өрүттээҕин курдук өй эмиэ икки өрүттээх. Өйдөөх уонна киһилии өйдөөх диэннэргэ арахсар. Өйдөөх диэн бары тыынар-тыыннаахтарга барыларыгар сыһыаннаһар буоллаҕына, киһилии өйдөөх диэн этии өй хайысхата киһилии суолунан киһи быһыылаахтык баран иһэрин уонна киһиэхэ эрэ баарын быһаарар.
Өс диэн куһаҕан, ыһыллыы, тарҕаныы аата. Өс-санаа – куһаҕан санаа. Тыл-өс тарҕаныыта. Куһаҕан тыл, саҥа тарҕаныыта.
Өс, өстөөх, өстөнөр диэн тыллар киһиэхэ утары хайысхалаах өйү уонна бу өй уһун кэмҥэ дьайарын биллэрэллэр. Өһүргэс диэн кыра аайыттан санаата табыллыбат киһи, бэйэтин туһунан улахан, үрдүк санаалааҕыттан сөбүлээбэттик, куһаҕаннык этиттэрдэҕинэ кыыһыран, куһаҕан санаата күөдьүйэн иһэрин биллэрэр. «Yүнэ-тэһиинэ суох», «Көҥүлүнэн барбыт» иитиилээх киһи ураты өһүргэс буолара аһара барыыны, сыыһа-халты туттууну элбэтэр.
Мин бэппин, үчүгэйбин диэн санаалаах киһи сыыһатын хаһан да билиммэт, сыыһаны оҥордоҕуна үчүгэйбин диэн санаата үгэс буолбута мэһэйдиириттэн, сүгүн көннөрүммэт киһи буолар. Маннык өйдөөх-санаалаах киһи сыыһатын таба этиттэрдэҕинэ, аны өһүөннээх буолар уратылаах. Сөбүлээбэтин, куһаҕаннык этиттэрбитин олус уһуннук умнубакка эрэйдэнэр.
Хайа да киһи хаһан даҕаны барыны-бары дириҥник, ымпыктаан-чымпыктаан билэр, куруук табаны оҥорор буолбатах, биири табыан, атыны сыыһыан сөп. Киһи киһиэхэ сыһыаныгар ордук тулуурдаах буолуу уонна «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһуу эрэйиллэр.
Киһи киһиэхэ сыһыаныгар «Киһини өһүргэтимэ», «Куһаҕаннык этимэ» диэн этиилэр бааллар. Бу этиилэр атын киһиэхэ куһаҕаны оҥорума, дьону куһаҕаннык саҥарыма, этимэ диэн биллэр өйдөбүллээхтэр. Анараа да киһи эйиэхэ үтүөнү баҕарбат санаата эйигин даҕаны тумнуо суоҕа диэн өйдөтөр. Өһүргэнии аһара барбытын кэнниттэн өһүөн үөскээн барара ордук куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.
Атын киһиэхэ куһаҕаны баҕарар санаа умнуллубакка уһуннук дьайыыта өһүөн диэн ааттанар. Быһаарыылаах кылгас тылдьыкка өһүөн маннык быһаарыллар. Өһүрбүтү умнубакка илдьэ сылдьан ситиһэр санаа, өһүөмчүлээһин. (1,134).
Уһуннук түһэр ардаҕы, самыыры өһүөн диэн ааттанар. Кырдьык даҕаны олус уһуннук, өһүөннээн, үлэни-хамнаһы атахтаан түһэр курдук, хас эмэ күнү быһа тохтообокко түһэр ардах баар буолар.
Өһүөннээх киһи диэн киһиэхэ куһаҕаны санаабытын умнубакка, олус уһуннук саныы сылдьар киһи аата. Бу киһи куһаҕан санаатын өр кэмҥэ кистээн илдьэ сылдьан үгэс оҥостунан баран хаһан эмэ тоҕоостоох кэм түбэстэҕинэ толорон кэбиһиэн сөп.
«Киһиэхэ куһаҕаны оҥорума», «өһүөннээмэ» диир сахалар киһи буолуу үөрэхтэрэ. Бу этии киһи санаата атын киһиэхэ дьайар күүһэ бэйэҕэ эмиэ дьайарын быһаарар. Өй-санаа үөрэҕэ быһаарарынан киһи куһаҕан санаата бэйэтигэр ордук улахан куһаҕаны, буортуну оҥоруон сөп. Киһи куһаҕан санаата олус элбэхтик хос-хос хатыланан кэлин үгэскэ, ийэ кутугар кубулуйдаҕына, хаһан эмэ бэйэтэ ийэ кутун салайар кэмигэр киирэн хааллаҕына, аны бу куһаҕан санаатын толорон кэбиһиэн сөбө ордук улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.
Оскуола оҕолорун өһүөннэрэ сылтан-сыл эбиллэн, улаатан иһэр. Учууталлар оҕоҕо куһаҕан, оҕо сөбүлээбэт, абааһы көрөр сыанатын куттанан туруорбат буолан эрэллэр. Уол оскуолатыгар оҥостон анаан-минээн быһахтаах тиийэн куһаҕан сыананы туруорбут физика учууталын тоҕуста быһаҕынан анньыбыта биллэр.
Оҕо маннык быһыытын төрүт уус куһаҕан хааннаах диэн балыйар кыах суох. Бу буруйу оҥорор оҕолор үгүстэрэ кыахтаах, үчүгэй төрүттээх ыаллар оҕолоро буолар уратылаахтар.
Биирдэ дьахтар атыылыыр киоскатын чугаһыгар биир массыына эмээхсини түҥнэри көппүт уонна куотан, баран хаалбыт. Ол иннинэ эрэ дьахтар дьиэ таһыгар турар массыыналартан өһүрэр ыалын массыынатын иннэ улаханнык хомуллубутун көрбүт. Суол быһылаанын ырытыы, сибидиэтэллэри ыйытыы кэмигэр ыалын массыынатын ньүөмэрин этэн биэрбит.
Өһүөн аһара барыыта олоххо халыйыы, эдэр оҕолору иитэр үөрэх, өй-санаа таҥнары, төттөрү өттүгэр баран иһэрин илэ көрдөрөр.
Дьону кытта үлэлээһиҥҥэ улахан салайааччылар үгүс дьоҥҥо үтүөнү оҥорбокко куһаҕаны оҥордохторуна бэйэлэрэ олохторугар табыллан да олордохторуна оҕолоро, аймахтара соччо өнүйбэттэр, быстах суолга түбэһэллэрэ элбээн ахсааннара да аҕыйыыр, сорохторо улахан арыгыһыт да буолуохтарын сөп. Бу быһаарыыны улахан, биллэр салайааччылар оҕолорун, сиэннэрин, хос сиэннэрин олохторун чинчийии, кэтээн көрүү дакаастыыр.
Үгүс дьоҥҥо үчүгэйи оҥорботох салайааччылар оҕолорун, сиэннэрин салгыы олохторо уустугурара, атын киһи куһаҕан санаата, бу киһиэхэ, бэйэтигэр да тиийбэтэҕинэ атыттарыгар, чугас дьонноругар син-биир тиийиэн сөбүн биллэрэр.
Киһи санаата олоххо көрсөр ыарахаттары тулуйар, кыра аайы мөлтөөн, сыппаан испэт күүстээх буолара ордук. Саха дьонун олохторун үөрэҕэр «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһооно баар. Утарар, бэриммэт, кыаттарбат, хотторбот, тулуйар санаа өһөс санаа диэн ааттанар уонна куһаҕан санаа буолбатах, үчүгэйэ ордук элбэх. Бу санаа аһара барбатаҕына киһини кыайыыга, ситиһиигэ тириэрдэр сүрүн күүс буолар. Дьиэ үрдүн тутан, уйан турар сүрүн мас аата өһүө диэн ааттанара киһиэхэ өһөс, өсөһөр майгы хайаан да наадатын быһаарар.
Өһүө диэн дьиэ үрдүн ыараханыттан кэдэйбэтигэр аналлаах утары өҕүллүүлээх мас ааттанар.
Дьиэ өһүөтэ үрүт уонна ыарахан даҥ баттааһыныттан кэдэйэн турара көстүүтүн мөлтөтөрүн тэҥэ, киһиэхэ сууллаары, алдьанаары гыммыт курдук өйдөбүлү биэрэр. Сахалар дьиэни тутууну былыр-былыргыттан баһылааннар дьиэ иһигэр киирдэххэ үчүгэй көстүүтэ киһи санаатын тупсарыыны үөскэтэрин сатыыллар эбит. Утары өҕүллүүлээх аналлаах маһы булан өһүө оҥорон уурдахха дьиэ иһин көстүүтэ тупсарын былыр үйэҕэ быһаарбыттар уонна өссө аналлаах дорҕоонноро сөп түбэһэр тылынан аат биэрэн ааттаабыттар.
Өһүө өсөһөн турар, ол иһин кэдэйбэт. Кэдэйэригэр утары өҕүллүүлээх буоларыттан кыратык кэдэйбитин биллэрбэт. Киһи санаата эмиэ өсөһөр күүстээх буоллаҕына эрэ киһи мөлтөөбөт, кэдэйэн биэрбэт, олох ыарахаттарын, үлэни-хамнаһы тулуйар күүстэнэр, кыайыыны ситиһэр кыахтанар.
Барыттан-бары санаабыт түстэ диэн арыгыга охтон, арыгыһыт буолан хаалар дьон билигин олус элбээтилэр. Бу дьон кыра эрдэхтэринэ атаахтык иитиллэн тулуурдара тиийбэтиттэн, өһөстөрө суоҕуттан арыгыга ыллараллар.
Айылҕа тымныытын тулуйарга киһиэхэ тулуурдаах буолуу, тымныыны утарар санаа, оннук күүс баар буолара ирдэнэр. Куруук тымныыга сылдьыахха, эти-сиини хамсатыахха, ититиэххэ оччоҕо киһи тымныыны тулуйа үөрүйэх буолар, тымныы кыаттарар. Сылааска сыта үөрэнэн, сымнаан биэрдэххэ тымныыны тулуйбат буолуу үөскүүрүн, онтон киһи этэ-сиинэ мөлтөөн ыарыыга ылларара элбиирин үгүстэр билэллэр.
Спортсменнар күүстээх, өһөс, туруулаһар санааланнахтарына эрэ ханнык эмэ ситиһиини, кыайыыны оҥорор кыахтаналлар. Бу санаа күүһүн бастыыры ситиспит спортсменнар олус үчүгэйдик билэллэр. Күрэхтэһэр киһи утарсааччытын хоторун туһугар аан маҥнай санаатынан хоттоҕуна эрэ кыайыыны ситиһиэн сөп. Утарар санаа өһөс санаа диэн ааттанар. Киһи өһөс санааланнаҕына эрэ олоҕор тугу эмэни ситиһэр кыахтанар. (3,72).
Туһаныллыбыт литература.
1. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
2. «Якутск вечерний» хаһыат. Кулун тутар 30 күнэ 2007 сыл.
3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Эскимостар
Эскимостар (эским.ᐃᓄᐃᑦ, юпигыт, инуит)— норуот, сүрүннээн АХШ, Канаада, Арассыыйа, Дания уонна Саха Сирэ судаарыстыбаларыгар ыһыллан олорор хотугу норуот. Уопсай ахсааннара - 300 тыһ курдук. Саҥарар тыллара - эскимос тыла (төрүт тыллара), ону таһынан маннык тылларынан чопчу үчүгэйдик саҥараллар: английскай, датскай, нууча. Итэҕэллэрэ - Айыы уонна Католицизм.
Эскимоһунан икки норуот ааҕыллар: Юпик уонна Инуит. Ону тэҥэ алеуттар эмиэ эскимос курдук биллэллэр. Юпик норуота Аляскаҕа уонна Или Сибииргэ олорор. Быһа холуйдахха 4000 сыл аннараа өттүгэр "Унангам" (Билигин Алеут курдук биллэр) норуот арахсыбыт уонна толору туска культуратын Аляскаҕа сайдыппыт. 1500-2000 сыл аннараа өттүгэр соҕуруу-арҕаа аляскатыгар икки туспа вариациялар үөскээбиттэр. Инут тыла билигин хоту Аляскаҕа, Канадаҕа уонна Гренландияҕа тарҕаммыт. Ол бириэмэҕэ Туле тыла хотугулуу-арҕаа Аляскаҕа түргэнник тарҕаммыт.
Эскимос тыллара
Юпик тыллара Инуит тыллара
Амур уобалаhа
1932 сыл алтынньы 20 күнүгэр үөскээбитэ.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 816 910 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 2,26 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 67,1 % (2013).
Национальнай састааба 1959—2010 гг.
Экономиката
Уопсай региональнай бородуукта 2007 сыллахха киһи аайы 131 039,60 солкуобай этэ. Ортотунан Россияҕа 198 817 солк этэ..
Тыа хаһаайыстыбата
2006 сыллаахха тыа хаһаайыстыбата 13 878 мөл солк. харчыны оҥорбута. Манна үүнээйи үүннэриитэ уонна сүөһүнү тутуута киирэр. Амур уобалаһа Россия сояны үүннэриитин 60% ылар (сылга 240 000 тоннаны таһаарар).
Хадаар (сис)
400px|thumb|right|Хадаар сис уонна Чаара өрүс Хадаар сис, (нууччалыы: Кода́р) — Иркутскай уобаласка уонна Забайкальскай кыраайга Чаара өрүс баһыгар баар сис.
Становой үрдэл систематыгар киирэр. Хотугу Мууйа сиһин салҕааһына буолар.
Уһуна 200 км, чыпчааллара муора таһымыттан 3072 м (БАМ чыпчаал) тиийэллэр.
Геология өттүнэн гранит гнейстара уонна кристаллаах сланецтар. Сискэ таас чох уонна алтан үөскээбит сирдэрэ.
19 км² уопсай иэннээх 30 тарыҥ баар. Эниэлэригэр тиит мас үүнэр. 1600 м үрдүк болбукта, өссө үрдүк хайа туундарата.
БАМ тутуллубутун кэнниттэн киһи сырыыта элбээтэ. Мантан чугас айылҕа кэрэ сирэ баар — Чаара кумах куйаара.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедический словарь, М. 2000 г.
XIX Манчаары оонньуулара
XIX Манчаары оонньуулара 2013 сыл от ыйын 1—4 күннэригэр Чурапчыга ыытыллыбыта. Оонньуулар сүрүн докумуоннара «Спорт национальнай көрүҥнэригэр „Манчаары оонньуулара“ XIX спартакиада туһунан Балаһыанньа» тэрийэр комитет бэрэссэдээтэлинэн Д. Е. Глушко 2012 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр бигэргэтиллибит.
Манчаары оонньууларын уотун эстафетата
Манчаары оонньууларын уотун ылыы сиэрэ-туома Баһылай Манчаары төрөөбүт алааһыгар Арыылаахха (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) 2013 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр буолбута. Эстафета бэс ыйын 21 күнүттэн саҕаланан, от ыйын 1 күнүгэр түмүктэммит.
Манчаары оонньуутун уотун Саха Сирин биллиилээх сүүрүктэрэ Дьокуускайынан, Уус Алдан, Мэҥэ Хаҥалас, Амма, Таатта, Чурапчы улуустарынан, от ыйын 1 күнүгэр 17.00 чааска «Боотур Уус» стадиоҥҥа Манчаары оонньууларын үөрүүлээхтик аһыы түһүлгэтигэр тириэрдибиттэр.
Эстафета 11 күн устата Дьокуускай уонна 5 улуус 34 нэһилиэнньэлээх пууннарынан ааспыт, уһуна 1231 км.
Ымыы
Манчаары онньууларын ымыыта — элэккэй, эрчимнээх, сыыдам Кулунчук — «Чурапчы улууһа» олохтоох тэриллии 2011 сыл бэс ыйын 1 күнүнээҕи Дьаһалынан бигэргэтиллибит. Бу ымыы сүрүн барылын Кытаанах нэһилиэгин учуутала, Россия үѳрэҕириитин туйгуна Евдокия Миронова уруһуйдаабыт.