cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Местникова Аграфена Григорьевна
Аграфена Григорьевна Местникова ахтыыта
II кылааска үөрэнэ сылдьан, үөрэх кэнниттэн куйуурдаан аһыырбыт, ийэбит үрүң хара5ын өрө көрбөт, үлэттэн олох иллэң буолбат этэ, онон туох кыалларынан ийэбитигэр көмөлөһө сатыыр этибит. А5абыт сылын аайы Моой үрэххэ айаңңа баран кыстыыр этэ. Онно туу маһын бэлэмниир быһыылаах этэ, ону ийэбит тыыран туу өрөрүн өйдүүбүн. 1941 сыл сайыныгар  таайбыт сиэмэни баайан түһэрэр комбайнңа үлэлээн иһэн А5а дойду сэриитигэр ынырыллан барбыт. Кини эргиллибэтэ5э. Комбайн онон үлэлээн бүппүтэ. Ат соһор массыыната  сиэмэни быһар, ону биһиги тарыйан түһэрэн, түүтэх гына баайан сослуоннаан иһэрбит. О5о барыта таайбытын  суохтаабыта. Кини баара буоллар баайыллыбыт сиэмэ түһүө этэ, диирбит.
Салгыы үөрэнэрбитигэр оскуолабыт сабыллан хаалбыта, а5ыйах тулаайах о5ону интернаттаах сиргэ үөрэттэрэ ыыппыттара.
Дьэ биһиги үлэ да үлэ: ыһыыга, паардааһыңңа сир хоруттарабыт. Кырдьа5ас Копырин Афанасий о5онньор биригэдьиирдиирэ, от үлэтэ буолуор диэри солооһун солуурбут, кэрдиллибит мас чөңөчө5үн түөрэбит. Түөрэрбитигэр 10-ча о5о төһүү төбөтүгэр ыйаастан,баттаан, тардан түөрэр этибит. Онтон аны адаарыйбыт чөңөчө5ү  кытыыга соһуу буолар. Кураан буолан дэлби тиритэбит, утатабыт, о5онньорбут эрэйдээх чэй өрөн, муус уган, сойутан таһаарбытын иһэрбит. Ол курдук от үлэтигэр кырдьа5ас о5онньор тэңңэ сылдьар этэ: муңхалатан аһатара. Муңхалаатахпытына  кыра балыктары атын күөлгэ бэрт тиэтэлинэн: «Кытаатың, түргэнник сүүрэн илдьэн ыытын»,- диирэ. Кэллэхпитинэ хайаан да ыйыталаһара, «уһуннулар» диэтэхпитинэ үөрэн: «Ити биһиги «ампаардаах аспыт буолар»- диирэ.
Күһүн  сиэмэ баайа барабыт. Сиэмэбитин кылаастаан кэбиһэбит, онтон кыайан кэбиспэтэх оппутун кэбиһэбит. Сиэмэбитин тиэйэн малатыылкалыыбыт. Бу үлэлэр үмүрүйдэхтэринэ, аны дьиэбитигэр кыратык иллэң буоллубут да чөңөчөхтөөн, ону мунньан баран хаар түстэ5инэ тиэйэбит. Арай биирдэ бырааппынаан мас кэрдэн тиэйэн та5ыстыбыт. Стёпаны а5абыт мас кэрдэргэ үөрэппит быһыылаа5а. Бу турар тиити эрбиэххэ диэн буолла. Өр ба5айы эрбээтибит, онтон турар маспыт тыаһаата, сууллаары гынна, мин сүүрдүм, кэннибиттэн улахан ба5айытык  «Эдьиий!»,- диэн өлөр саңа та5ыста, эргиллэ биэрбитим кыра ба5айы киһи тиити анньан чырайа ахан турар эбит. «Кэл, анньыс!»- диэн буолла, сууллардыбыт. Маска баттатаары сүүрбүппүттэн сэмэлэнним. Кэрдибит тииппит суон этэ. Маспытын сыар5аттан кыратык уһун гына эрбээтибит. Аны тиэйэрбит кэллэ, хайдах да кыайан көтөхпөппүт. Онтон  сыар5абытыгар 2 маһы өйөннөрө ууран баран миэхэ 1 маһы, бэйэтэ 1 маһы ылан баран син төһүүлээн тиэйдибит. Күөх тиити моойдоон куурдаллар, онно эмиэ биир маһы моойдоото.
Сорох сыл сиэмэ хаһыннаан уот кураан буолан аһыңа сиэн туох да үүнүүну ылбат этибит. Үлэлиирбитигэр тиритии- хорутуу, аччыктыырбыт, ол да буоллар оннук эрэйи көрдүбүт диэбэт этибит. Ол кэмнэргэ таайбыт сэрииттэн  хара суруга кэлбитэ. Сүрдээх ыарахан күн- дьыл ааспыта. Атын да ыалга  син биир оннук этэ.
Кыайыы күнүн көрсөрбүтүгэр о5олор бары турук үлэһит буолбуппут. Сэрии бүттэ, кыайыы буолла, ниэмэһи биһиги аармыйабыт кыайбыт диэн биллэрбиттэрэ. Үөрбүппүт да курус санаалаах  этим. Кыайыы күнүгэр түөрт кыыс иккилии о5уһунан муоһанан сир хоруттара паардааһыңңа үлэлии сылдьыбыппыт. Сайынын атын улуустарга, нэһилиэктэргэ оттуурбут, онно кыстыы хааларбыт, дьиэбитигэр кыстаабат этим.
Кыайыы кэнниттэн олох түргэнник тупсубата5а. Дохуот да аахсыбыппын өйдөөбөппүн, үлэлиирбитигэр абаанса курдук үллэрэн аһаталлара, лэппиэскэни эмиэ өлүүлэээн биэрэллэрэ. Аһыыр аһаабат сылдьарбыт. Туох үлэни үлэлээбэтэ5им баарай. Биир сыл көһүүгэ кыстаан олорон кыһыңңы тымныыга үс о5уһунан от тиэйэн кыстаабытым, онно тоңорбун айыы таңара бэйэтэ биллэ5э. Ити курдук сыл аайы атын атын сиргэ кыстыырым, ол сылдьан бу Намңа киирэн Салбаңңа тахсан оттоон баран кыстаан олорон 1951 сыл тохсунньуга кийиит буолан хаалбытым. Салбаңңа бастакы үлэм 50 борооскуну көрүүттэн са5аламмыта. Онтон о5олонон баран көһөрүм тохтообута. О5олонорум быыһыгар ыанньыксыттыыр этим. Манна, Хама5атта5а, о5олору оскуола5а үөрэттэрээри 1965 сыллаахха көһөн киирбитим. Ол күһүн дьааһыла5а ньээңкэлээбитим. 1984 сылга диэри дьааһыла5а араас үлэ5э үлэлээбитим. 1984 сылтан 1997 сылга диэри интернакка маңнаай завхозтаабытым, кэлин повардаабытым. Билигин аахтахпына үлэм ыстааһа  52 сыл эбит.
Сэтинньи 9
Сэтинньи 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 313-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 314-c күнэ). Сыл бүтүө 52 күн баар.
Бэлиэ күннэр
Фашизмы, расизмы уонна антисемитизмы утары охсуһуу күнэ. 1938 сыллаахха нацистыы Германияҕа уонна Австрияҕа дьэбириэйдэргэ эрдэттэн былааннаммыт саба түһүүлэр буолбуттара, устуоруйаҕа бу түүн Курустаал түүнэ диэн аатынан киирбитэ. Дьэбириэйдэр бас билэр лааппыларын, дьиэлэрин халаабыттара, тыһыынчаттан тахса синагога урусхалламмыта, кырата 91 киһи өлбүтэ (сорох дааннайынан 2,5 тыһыынчаҕа тиийэр киһини өлөрбүттэр), 30 тыһыынча киһи хаайыыга, концлааҕырга ыытыллыбыта
Оонньуу
Оонньуу диэн аралдьытар, дуоhутар эбэтэр үөрэтэр сыаллаах дьарык.
Оонньуу арааһа элбэх: ол курдук, видео оонньуулар, оччоҕуна дьон экраҥҥа буола турары дьойстигынан эбэтэр атын контроллерынан салайар; остуол оонньуулара - дьон остуол үрдүгэр сытар маллары хамсатар, онно "Монополия" (Monopoly), дуомат, саахымат киирсэллэр, ону тэҥэ хаарты оонньуулара бааллар.
Ыам ыйын 26
Ыам ыйын 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 146-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 147-c күнэ). Сыл бүтүө 219 күн баар.
Чычымах (Таатта улууһа)
Чычымах — Таатта улууһун Амма нэһилиэгин киинэ.
Турантаев Гурий Иванович
мини мини Турантаев Гурий Иванович (07.01.1929 - 11.02.2017) — эмчит, тыыл уонна улэ бэтэрээнэ, Уус-Алдан улууҺун уонна Бээрийэ нэҺиэлиэгин "Бочуоттаах олохтооҔо", норуот медицинатын магистра.
Олоҕун олуктара
1929 сыллаахха тохсунньу 7 күнүгэр Мүрү нэҺилиэгэр сулууспалаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Бээрийэ оскуолатыгар үөрэнэн түөрт кылааҺы бүтэрбитэ. Онтон ТандаҔа үөрэнэ тиийбитин, "норуот өстөөҔүн" оҔотоҔун диэн интернакка ылбаккалар, олорор сирэ суох буолан төптөрү дойдутугар кэлбитэ. центр|мини Кыра сааҺыттан колхоз үлэтигэр миккиллэн, 1947 сыллаахха эңкилэ суох үлэтин иҺин "1941-1945 сылларга АҔа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иҺин" мэтээлинэн наҔараадаламмыта. ТаҺаарыылаах үлэтин иҺин элбэх грамоталарынан, махтал суруктарынан бэлиэтэммитэ. Үлэлээбит кэмигэр общественнай үлэҔэ көктөөхтүк кыттан, араас хайысхалаах общественнай нагрузкалаах буолара.
1949-1952 сылларга Сэбиэскэй Армия кэккэтигэр Курильскай арыыларга уонна Магадаңңа сулууспалаабыта.
НэҺилиэккэ бастакынан уопсай муңханы оңорон, үгүс сылларга дьонун-сэргэтин тэрийэн балыктаппыта. 1953 сыллаахха Уус-Алдан лесхоҺугар улэлии киирбитэ уонна 38 сыл устата лесхозка лесник быҺыытынан ситиҺиилээхтик улэлээбитэ.
1963 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр Андреева Харитина Степановна диэн Горнай оройуонуттан тѳрүттээх, ол кэмңэ БээрийэҔэ НАСПО-Ҕа ( нэҺилиэктээҔи потребобщество) бухгалерынан улэлии сылдьыбыт кыыҺы кытта уруу тэрийэн ыал буолбуттара. Харитинаны кытта үйэ аңарыттан ордук кэмңэ бииргэ олорбуттара, алта оҔоҔо күн сирин кѳрдѳрбүттэрэ.
Гурий Иванович 80-нус сыллартан дьарыгыран, республикаҔа, ону ааҺан РоссияҔа киэңник биллэр ытыктабылга сылдьар норуот эмчитэ буолар. Уопсайа 40 тыҺыынча кэриңэ киҺини эмтээбитэ, атаҔыгар туруорбута, ол быыҺыгар биллиилээх художественнай гимнастика спортсменкалара Алина Кабаева уонна Ляйсан Утяшева бааллар.
центр|мини
2016 сыл олунньутугар "Гурий Турантаев - БороҔон оҔонньор" диэн олоҔун сырдатар Егор Картузов суруйбут кинигэтин сурэхтээнитэ буолбута.
2017 сыллаахха олунньу 11 күнүгэр 88 сааҺыгар орто дойду олоҔуттан бүтэҺиктээхтик аттаммыта.
Десна (Винница уобалас)
Десна (Десна) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 318 (2011).
Үөнү Сүгээччи (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Үөнү Сүгээччи Үөнү Сүгээччи (Ophiuchus) — улахан буолан баран өлбөөркөй сулустар бөлөхтөрө.
Кэтээн көрүү
Үөнү Сүгээччи зодиак бөлөхтөрүгэр киирбэт да буоллар Күн манна 21 күн баар сэтинньи 27 ахсынньы 17 диэри. Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыгар ордук уонна толору көстөр.
Астрономнар саҥа тоҕус сулус тула планеталар системалар үөскүүллэрин чинчийбиттэр. .
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэктэр номохторунан Асклепий эмпчит таҥараны кытта сибээстээх.
Каяндер Аймо
300px|thumb|right|Аймо Каяндер Аймо Каарло Каяндер (Aimo Kaarlo Cajander; 1879 сыл муус устар 4, Ништадт, — 1943 сыл  тохсунньу 21, Хельсинки, Финляндия) — ботаник уонна политик.
Уу хараҥаччыларын ууһа
Уу хараҥаччыларын ууһа (Род Береговые ласточки, ) — Хараҥаччытыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыра көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Уу хараҥаччыта.
Джей Киммельман
Джей Киммельман (Jay Kimmelman; от ыйын 21 күнэ 1977 сыл) — эмиэрикэ урбаанньыта уонна менеджерэ; АХШ-ка биир бөдөҥ Edusoft (Houghton Mifflin, 2003) үөрэх уобалаһыгар статистиичэскэй бырагыраамманы оҥорор тэрилтэ уонна  Bridge International Academies (2007 сылтан) эмиэ аан дойдуга биир бөдөҥ Кения дьадаҥы олохтоохторугар анаммыт оскуолалар ситимнэрин тэрийсээччитэ уонна салайааччыта.
Биографията
Джей Киммельман 1977 сыллаахха от ыйын 21 күнүгэр төрөөбүтэ.
Гаарвард үнүбүрсүтүөтүгэр информаатика уонна электроника уобалаһыгар бакалавр истиэпэнин ылбыта (1995-1999).
Edusoft
2000 сыл балаҕан ыйыгар кэллиэһи бүтэрэн баран Джей Киммельман Edusoft хампаанньаны тэрийбитэ, хампаанньа сыана туруорар (К-12) уонна АХШ оскуолаларыгар статистика хомуйуутун платоформатын оҥорбута.
Систиэмэтин Эмиэрикэ Холбоһуктаах Ыстааттарын үөрэҕин судаарыстыбаннай систиэмэтэ ылбыта, бу систиэмэтэ бэйэтин уобалаһыгар лиидэр буолбута.
2003 сыл бүтүүтүгэр Edusoft хампаанньаны, ол кэмҥэ 150 үлэһиттээх, Houghton Mifflin 20 мөлүйүөн АХШ дуолларыгар атыыласпыта.
2004 сыл ахсынньыга Джей Киммельман бырайыагын быраҕан, Houghton Mifflin үөрэх салаатын бэрэсидьиэн дуоһунаһыгар көспүтэ (2005 сыл муус устарыгар дылы).
Bridge International Academies
2000-с сыллар саҕаланыыларыгар, Сан-Францискоҕа үөрэх бырагырааммаларыгар бииргэ үлэлэһии кэмигэр, Джей Киммельман Шеннон Майы (Shannon May) кытта билсиспит, ол кэннэ көрсүһэр буолбуттара.
2000-с сыллар ортолоругар эдэр дьон Кытайга барбыттар, Шенно онно хандьдаатын диссертаациятыгар матырыйааллары хомуйбут.
Кытайга тыатын оскуолаларыгар үөрэхтээһин систиэмэтэ ситэтэ суоҕун бэлиэтээбиттэр.
Онно сылдьан, бастакытынан, кэргэннии буоларга, иккиһинэн, Bridge International Academies хампаанньаны тэрийэргэ быһаарыммыттара. Хампаанньа дьадаҥы дойдуларга үөрэхтээһин кыһалҕаларын систиэмэ быһыытынан аныгы технология көмөтүнэн быһаарар соруктаах.
2007 сыллаахха хампаанньаларын арыйан, үөрэх бырагырааммаларын оҥорууга, оскуолалары арыйыы систиэмэтин туруорууга уонна үөрэх барыытын салайыыга эмиэрикэ бастыҥ специалистарын кытыннарбыттар. 2009 сыл тохсунньуга Мукуруга (Кения) Найроби трущуобаларыгар бастакы оскуоланы арыйбыттара, ол кэннэ аҕыйах ыйынан иккис оскуола аһыллыбыта.
2010 сылга Bridge International Academies Найробига 12 оскуоланы аспыт.
2014 сыл муус устарыгар хампаанньа кенияҕа 300 начаалынай оскуолалары тутан 100 000 оҕону үөрэппит; хас 2-3 күн аайы биирдии оскуоланы арыйбыт. Ол кэмҥэ хампаанньа барыыһа суох үлэлээбит, 2016 сылга 500 000 үөрэнээччилэнэн ороскуотун уйунар былааннаах.
Награадалара уонна премиялара
2014 сыллаахха Bridge International Academies тэрийбиттэрин иһин Джей Киммельман уонна Шеннон Май Шваб түмэт урбаанын пуондатынан сыл түмэт урбаанньыттарынан биллэриллибиттэрэ.
Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын институута
Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын института — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукаларын Академиятын историяны, литератураны, тылы үөрэтэр института. 1935 сыллаахха Платон Ойуунускай төрүттээбитэ.
Кини Азия хотугулуу-арҕаа өттүгэр саамай кырдьаҕас академическэй тэрилтэ. 1935 с. балаҕан ыйын 17 күнүнээҕи Саха АССР СНК 701№ уурааҕынан олохтоммута.
Институт бастакы сүрүн үлэтинэн фольклор пааматанньыктарын хомуйуу буолбута, онон былыргы олоҥхо, устуоруйа үһүйээннэрин, ырыалары уонна да атын саха омугун уоһугар сылдьар айымньыларын сүтэрбэккэ саҥа көлүөнэлэргэ биэрэр кыах үөскээбитэ. 1937—1938 сс. саха наукатын классиката буолбут маннык фундаментальнай чинчийиилэр тахсыбыттара: Г. В. Ксенофонтов «Ураангхай-сахалар» үлэтэ, Н. М. Заболоцкай «Очерки истории якутской литературы», Сэһэн Боло «Прошлое якутов до прихода русских на Лену». Хара маҥнайгыттан саха тылын үөрэтиигэ, омук култууратын чинчийиигэ элбэх оҥоһуллубута. Үөрэхтээһиҥҥэ туттуллар бырагырааммалар, үөрэнэр кинигэлэр, ааҕар кинигэлэр уонна саха литературатын хрестоматиялара манна оҥоһуллубуттара. Улахан ымпыктаах-чымпыктаах орфографияҕа уонна тиэрминнэри онорууга үлэ оҥоһуллубута, Саха сирин устуоруйатын үөрэтии саҕаламмыта.
1941 сыл атырдьах ыйыгар институут сэрии саҕаламмытынан сабылла сылдьыбыта. 1943 сыллаахха хат аһыллыбыта. Онно 10 штаатаах эбит, ол эрэн штааты таһынан элбэх киһини үлэлэппитэ. Аҥардас Саха сирин оройуоннарыгар корреспонденнара 60-тан тахсалар эбит. Икки сыл иһигэр 7 болкулуору хомуйар уонна этнографияҕа сыһыаннаах эспэдииссийэ тэриллибитэ. Бу сылларга институут 14 чинчийэр институуту кытта ситим олохтообута. Бу сылларга Өлүөнэтээҕи устуоруйа-археология эспэдииссийэтэ Өлүөнэ кытылын барытын чинчийбитэ.
Үлэһиттэрэ
2005 сыллаахха институука үлэлиир киһи ахсаана 98 этэ. Онтон — 17 билим дуоктара, 44 билим хандьыдаата, 4 СӨ НА академига, 2 РАЕН академига, 1  РАСН академига, 1 РАХ член-корреспондена, 3 Нью-Йорктааҕы билим академиятын академига.
Институукка үлэлээбит дьон
Институукка үлээбит дьон тиһигэ.
Норуот ньымаларынан доруобуйаны көрүнүү
мини Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх баарын тухары бэйэтин бэйэтэ эмтэнэн киһи-хара буолбута. Киһи оһолго түбэһэрэ, ыалдьара баар суол. Маны тугунан эрэ эмтэнэргэ, үтүөрдэргэ сөптөөх суолу тобула сатыыллара. Түҥ былыр эчэйиини отунан-маһынан эмтээн үтүөрдэ сатыыллара эрээри, баас дэбигис оһон биэрбэт этэ. Ол эрэн бу, эмтэнии бастакы хардыылара, билиигэ тардыһыылара этэ. Кэлин, сылтан сыл эмтэнии ньымалара көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн кэллэ. Норуот эмтэммит ньымалара элбэх араас тарҕаммыт ыарыыларга туһалаахтар. Ол курдук, көрүөҕүҥ сорох ньымалары.
Туһанныллыбыт литература
''Ыстатыйаны суруйда ХИФУ Мед. институтун устудьуона Протопопова В.''
Химия
Химия диэн материя иhин, ис тутулун уонна майгыларын чинчийэр үөрэх. Араас атомнары, молекулалары, кристаллары уо.д.а. материя өрүттэрин туспа да, холбуу да чинчийэр, онно энергия уонна энтропия диэн өйдөбүллэр киирэллэр, химия хардарыытын соhумарыгар холоонноон. Аныгы химия алхимияттан 1773 с. химия өрөбөлүүссүйэтэ буолуутун кэнниттэн сайдыбыта.
Потапов Иннокентий Афанасьевич
200px|thumb|rught|Потапов Иннокентий Афанасьевич Потапов Иннокентий Афанасьевич (07.07.1932—09.11.2005) — худуоһунньук, Саха Сирин маҥнайгы искусствоведа, искусствоведение билимин хандьыдаата, Арассыыйа худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ (1964).
Олоҕун олуктара
1946 сыллаахха 14 сааһыгар Дьокуускайдааҕы уус-уран училищеҕа үөрэнэ киирбит. Бу үөрэххэ киирэн Петр Петрович Романовка, эдьиийдии-балыстыы Ребекка Гедальевна Левина уонна Галина Гедальевна Зуммерфинкель диэн дьахталларга үөрэммитин кэлин истиҥник ахтара.
Айар үлэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Гербэтин оҥорсубут ааптардартан биирдэстэрэ.
1107
1107 сыл.
Роман Данилов
Роман Данилов (Данилов Семён Романович) — поэт, 1998 с. Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, 1960 с. Россия журналистарын Сойууһун чилиэнэ. 1953 сылтан саҕалаан хоһоон суруйар.
Ыам ыйын 28
Ыам ыйын 28 диэн Григориан халандаарыгар сыл 148-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 149-c күнэ). Сыл бүтүө 217 күн баар.
Чочу нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Чочу нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыдыбыл.
Улуус кииниттэн 22 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 953 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сыдыбыл — 708, Кыадаҥда — 245.
Историяттан
2003 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр оскуолаҕа баһаар буолан 22 оҕо суорума суолламмыттара.
Сэргэ
мини|Сэргэ Сэргэ — былыргыттан сахаларга аты баайарга туттуллара, ону тэҥэ сиргэ хаһаайын баарын биллэрэрэ. Сахаларга сэргэ — дьол уонна үтүө турук бэлиэтэ буолар. Ыһыах кэмигэр, уонна улахан бырааһынньыктарга, юбилейдарга туруоруааччылара.
Сэргэни туруоруу
Сэргэ үйэлээх буоллун диэн былыр төрдүн бастаан уҥуох сыатынан оҕунуохтуллар, онтон уотунан сиэтэллэр эбит. Сэргэ туруоруохтаах сирдэригэр оҥхой хаһан баран, буорун үс гына чөмөхтүүллэр: үрүт буора, ийэ буора, алын буора. Сэргэни туруоралларыгар бастаан алын буорун, онтон ийэ буорун, тиһэҕэр үрүт буорун куталлар. Хас биирдии араҥаны модьу маһынан ыга симэллэр. Үрүт буорун атахтарынан оҥхойуор диэри тэпсэллэр, онтон сир кырсын сэргэ төрдүгэр быыһа суох гына тэлгииллэр.
Кылыс хараҥаччыларын ууһа
Кылыс хараҥаччыларын ууһа (Род Деревенские ласточки, ) — Хараҥаччытыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыра көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Кылыс хараҥаччыта.
Саха саҥата (сурунаал)
200px|thumb|right|«Саха саҥата» сурунаал 1912 сыл 3 №-рэ Саха саҥата — 1912—1913 сс. тахса сылдьыбыт бастакы сахалыы тыллаах сурунаал.
Сурунаал айыллыбыт историята
1912 сыл балаҕан ыйыттан 1913 сыл кулун тутарыгар диэри сурунаал 7 нүөмэрэ 500-түү экземплярынан тахсыбыта. Сурунаал үксүн босхо тарҕанара. 1913 с. кулун тутартан сурунаал үбэ суох ааттанан тахсыбат буолбута. Сурунаал редактордара Д. М. Никифоров — Дабайааҥкы (Никифоров дьиэтигэр олорбут), Н. Г. Соловьев диэн суруллаллар эрээри, тэрийээччинэн, редакторынан В. В. Никифоров — Күлүмнүүр буолбут.
1912 сыл, №№ 1—2
«Саха саҥата» сурунаал 1912 сыллаахха холбуу тахсыбыт 1—2 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
1912 сыл, № 3
«Саха саҥата» сурунаал 1912 сыллаахха тахсыбыт 3 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
1912 сыл, № 4
«Саха саҥата» сурунаал 1912 сыллаахха тахсыбыт 4 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
1913 сыл, № 1
«Саха саҥата» сурунаал 1913 сыллаахха тахсыбыт 1 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
1913 сыл, № 2
«Саха саҥата» сурунаал 1913 сыллаахха тахсыбыт 2 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
1913 сыл, № 3
«Саха саҥата» сурунаал 1913 сыллаахха тахсыбыт 3 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
Сигэлэр
«Кыым» хаһыат 05.09.2012:«Саха саҥата» сурунаал 100 сыла («Хатан» сурунаалтан)
Глуховцы
Глуховцы (Глухівці) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 463 (2011).
Туора-Күөл (Таатта улууһа)
Туора-Күөл — Таатта улууһун Дьүлэй нэһилиэгин киинэ.
Үгүлээт нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)
Үгүлээт нэһилиэгэ — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күбэйиҥдэ.
Улуус кииниттэн 200 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 595 киһи (2007 сыл).
Арассыыйа экономикатын оройуоннара
right|400px|Карта экономико-географических районов
Ил статистика тэрилтэлэрэ дойдуну 12 оройуоҥҥа араараллар, Калининград уобалаһын туспа оройуонунан ааҕаннар – тоҕо диэтэххэ, урут кини Балтия экономика оройуонугар киирэ сылдьыбыт. 2006 сылтан саҕалаан ити уобаласка «Калининград ураты экономика зоната» тэриллибит.
Ити оройуоннаһын 1967-тэ сылтан уларыйбакка турар (ити сылга, Саха Сирэ Илин Сибииртэн Уһук Илиҥҥэ көһөрүллүбүтэ).
Кит (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Кит Кит (Cetus, Cet) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө, Халлаан "уулаах" регионугар баар, Күрүлгэн, Эридан уонна Балыктар бөлөхтөр аттыларыгар.
Арассыыйа территориятыттан алтынньыга ордук уонна толору көстөр.
1113
1113 сыл.
Аргентина
thumb|left|250px|Салта Аргентина, официаллык Аргентина Республиката (República Argentina) диэн Соҕуруу Америка дойдута. 23 провинцияттан уонна аутоном куораттан турар федерация. Сирин иэнинэн (2,766,890 км²) Соҕуруу Америкаҕа иккис, аан дойдуга ахсыс дойду.
Балаҕан ыйын 14
Балаҕан ыйын 14 диэн Григориан халандаарыгар сыл 257-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 258-c күнэ). Сыл бүтүө 108 күн баар.
Вигго Брун
Олоҕун олуктара
Ол кэнниттэн 1946 сыллаахха Осло университетын математика профессора буолбута. Кини үөрэннээччилэриттэн - Атле Сельберг кини ахсаан теоритыгар чинчийиилэрин салҕаабыт. 70 сааһыгар Брун үлэтиттэн тохтообут.
Науканан дьарыга
1915 сыллаахха "решето Бруна" көрдөрбүтэ ("решето Эратосфена" салҕыыта) боростуой чыыһыланы чинчийэргэ. . Ити методы тутуһан Гольдбах Гипотезатын дакаастыбылыгар чугаһаабыта. Кини дакаастабыта: Брун элбэх кээмэйдээх непрерывные дроби чинчийбит. Улахан аҥаар кинигэтэ барыта математика остуоруйатын туһунан суруллубуттара. Комбинаторикаҕа "число размещений" быһаарытын холбообут.
Куорат хараҥаччыларын ууһа
Куорат хараҥаччыларын ууһа (Род Городские ласточки, ) — Хараҥаччытыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыра көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Дьиэ хараҥаччыта.
Opel
Adam Opel AG (Opel диэн биллэр) диэн Германия аутомобил оҥорооччута, General Motors ирээтэ. Компания тохсунньу 21 1862 тэриллибитэ уонна аутомобил оҥоруутунан 1899 ыла дьарыктанар. Кинини General Motors Company 1929 с. атыыласпыта. Opel GM Europe ирээтэ уонна GM Эуропатааҕы биир улахан брэнда.
1928
1928 сыл.
Төрөөбүттэр
100px|[[Багдарыын Сүлбэ|thumb]]
Тиэрмэ
Тиэрмэ (термы, thermae) — Былыргы Грецияҕа уонна ол кэнниттэн Былыргы Риимҥэ тутуллар баанньыктар. Риимҥэ дьон мустан кэпсэтэр, сонун үллэстэр, алтыһар сир буолбуттара. Билигин бу таастан тутуллубут баанньыктар археология мэҥэлэрэ буолан тураллар.
Эридан (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Эридан Эридан (Eridanus, Eri) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Экватортан −58° диэри уһун-синньигэс. Халлааҥҥа 1137,9 квадрат кыраадыс иэннээх градуса уонна 187 харахха көстөр сулустардаах.
Кэтээн көрүү
Арасссыыйа территориятыттан +32° кэтирээһинтэн соҕуруу сэтинньигэ сорҕото көстөр.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Баларгылар өрүскэ маарыҥнатар этилэр. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ. Эридан — гириэктэр номохторунан бу Нил өрүс. Сүрүн сулуһун аата Ахернар, араабтыы «өрүс төрдө».
ПМН
thumb|300px|ПМН миинэ, үрдүттэн көрүү.
ПМН - пехотаны (сатыы сэриини) утары миинэ. Аата нууччалы Противопехотная мина нажимная диэнтэн кылгатыы.
ССРС-ка оҥоһоллубута, 1950-с сылга Сэбиэскэй Армияҕа сэбилээһиҥҥэ ылыммыта. Билигин РФ, СНГ уо.д.а. дойдулар армияларыгар туттууллар
Оҥоһуута
Детонируйдуур запаала 6,5 г тетрил шаашката уонна М-1 капсюль.
Миинэ үлэтэ
Эстэригэр, үттээбит киһи уллуҥаҕын туура тардан ылар, иккис атаҕа эмиэ улаханнык эчэйиэн син. Эстии охсор долгунуттан киһи өйүн сүтэрэр. Бастакы көмө уонна госпитализация түргэнник оҥоһуллубатаҕына, кини ылдьар шоктан уонна хаан сүтэриититтэн өлөн туорун син.
Бүтэй туйахтаахтар
Бүтэй туйахтаахтар — бөдөҥ уонна олус бөдөҥ сиргэ үөскүүр үүтүнэн иитиллээччилэр аймахтара. Ыыраахтаах туйахтаахтартан (Artiodactyla) уратылара диэн туйахтара чорбохтоммот ахсааннаах тарбахтартан үөскээбит.
Хатан (сурунаал)
Хатан — Саха сиригэр саха тылынан тахсар оҕо аймах сурунаала. 2008 с. ыам-бэс ыйдарыгар аан бастакы нүөмэрэ күн сирин көрбүтэ. Бастаан утаа икки ыйга биирдэ тахсара. 2010 сылтан ый аайы тахсар, сурутуунан уонна атыынан тарҕанар. 2016 с. тохсунньутааҕы туругунан сурутуунан 2500 тиражтаах.
Сурунаал айыллыбыт устуоруйата
2008 с. ыам ыйыгар тэриллибитэ. Аан бастаан тахсарыгар үлэлэспиттэрэ: философия дуоктара К.Д. Уткин, тюрколог Н.И. Васильев, "Ситим" медиа-бөлөх генеральнай дириэктэрэ М.Н. Христофорова уо.д.а. Бастаан уолаттарга аналлаах түүр, саха омук устуоруйата, култуурата диэн хайысхалааҕа. Онтон саҥа үйэ, ырыынак ирдэбилинэн, киэҥ араҥаны хабыахтаах диэн соруктан орто уонна улахан кылаас оҕолоругар аналлаах оҕо аймах сурунаала диэн буолбута.
Аан бастакы сүрүн эрэдээктэр - Петр Прокопьевич Иванов.
2010 сыл алтынньы ыйыттан - Егор Револьевич Николаев (эрэдээксийэ биир эрэ үлэһиттээх). Көмпүүтэргэ таҥааччы - "Спорт Якутии" хаһыат таҥааччыта Семен Семенович Павлов.
64 сирэйдээх. Арассыыйаҕа биэс төгүл "Саамай элбэх тиражтаах төрөөбүт тылынан тахсар оҕолорго аналлаах сурунаал" диэн ааты, бириэмийэни ылбыта. 2015 сыл түмүгүнэн "Лидер продаж" диэн Арассыыйа таһымнаах бириэмийэлээх.
Литература сылыгар анаммыт күрэскэ Саха сиригэр тахсар бэчээт СМИ-тин кэккэтиттэн 1 миэстэни ылбыта.
Кыайыы70 сылыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэ күрэһигэр 3-с миэстэни ылан турар.
Сурунаал сүрүн идиэйэтэ - саха оҕото сахалыы сурунаалы ааҕарын хааччыйыы. Ананар араҥата - орто уонна үрдүкү кылаас оҕолоро.
Сурунаал Вконтакте уонна Фейсбукка бөлөхтөөх.
Трапезникова Мария Дмитриевна
Трапезникова Мария Дмитриевна - Энсиэли хочотун Далбар хотуна, Саха сирин бастыҥ учуутала, оҔо-аймах үтүө сүбэһитэ, үөрэх эйгэтигэр үгүс ситиһиилээх уһуйааччы. Гимназия тэриллиэ5иттэн улууспут уорэ5ириитигэр сонунтан сонун, санаттан сана тэрээьин, хамсааьын уксээбитэ. Ол эрэн учууталлар сахалар утуо угэстэрин туьунан, оскуола о5отун сахалыы олохтоохтук иитэргэ, уорэтэргэ дьулуьаллара. Оннук дьонтон биирдэстэрэ Мария Дмитриевна буолар. Кун бугуннээннэ диэри кини уорэх угэс буолбут ньымаларын табыгастаахтык туттан, о5о ис кыа5ын арйар дьо5урдаах маастар-учуутал быьыытынан суолун тобулар, ситиьии уктэллэнэр. Учуутал-уорэнээччитинэн, уорэнээччи-учууталынан... Мария Дмитриевна уорэппит о5олоро араас идэлээх дьон буолан дойдубут сайдарын, олохпут тупсарын туьугар улэлии-хамсыы сылдьаллар. Торообут тыл этигэнин инэрэн, гимназия о5олоро араас араас таьымнаах аа5ыыларга, уус-уран курэстэргэ, билим конференцияларга ситиьиилээхтик кытталлар. Бу барыта Мария Дмитриевна ылсыбыт улэтинэн куннэтэ сыралаьан о5ону кытта дьарыктанарын, уорэнэччи ис кыа5ын толору арыйарга кыьаллан туох баар сатабылын уурарын туоьута буолар. Ол курдук гимназия о5олоро П.Ойуунускайга аналлах республикатаа5ы Уоланнар аа5ыыларын кыайыылаахтара, Шелковников Костя 0 олонхо толоруутугар республикатаа5ы куон-курэс дипломана, "Уруйдан, улуу олонхо, Манчаары дойдутугар" ыьыахха олонхо туьулгэтин дипломана. Дьэ, ити курдук Мария Дмитриевна уорэппит о5олорун ситиьиилэрэ бииртэн биир тиьиллэн иьэр, сыл аайы уксуур. Учуутал о5о5о утуо холобур буолуохтаах. Кини билигин куннэтэ ханатар, айар дьо5урун чочуйар, дьону кытта эйэлээх, эйэ-дэмнээх сыьыаннаах буолла5ына,о5ону корон уорэнэр, утуо5э, сырдыкка тардыьар. Мария Дмитриевна идэ таьымын урдэтэр кууруска, араас таьымнаах семинарга, конференция5а, учууталлар тумсуулэригэр куруутун сылдьар, уопут атастаьар, биир идэлээхтэрин кытта бодоруьар. Ол да иьин Нам улууьун, республика саха тылын учууталларын ытыктабылын, биир идэлээхтэрин билиниилэрин ылыан ылар. Оттон о5олор, тороппуттэр куруутун утуо махталларын тиэрдэллэр, уорэ-кото корсоллор, маанылыыллар. Мария Дмитриевна санаабытын ситиьэр, толкуйдаабытын тобулар, салайар сатабыллаах, дьону тумэр кыахтаах киьи. Ол курдук, кини гимназия профкомун председателинэн, Нам сэлиэнньэтин Почтовай туолбэтин салайааччытынан улэллээбитэ. Учуутал куруутун инники куоннэ сылдьыахтаах, са5алаабыт дьыалатын тиьэ5эр тиэрдиэхтээх диэн санаанан салайтаран Мария Дмитриевна оло5ун онкулун дьоьуннаахтык оностор. Мария Дмитриевна холку майгылаах, эйэ5эс сыьыаннах, олох, киьи туьунан мындыр толкуйдаах учууталлар учууталлара.
Туҥуй мусульмааннар (киинэ)
Билэ:Innocence of Muslims Туҥуй мусульмааннар (Innocence of Muslims), ислаамы утарар, исламистары баһааҕырдар киинэ. Бу киинэ тахсыбытын утаран аан дойду үрдүнэн бырачыас бөҕө, АХШ политикатын утары демонстрация, посольстволарын былдьыы сатаан полицияны кытта охсуһуу бөҕө таҕыста, Ливияҕа бу дойду посолун өлөрдүлэр.
Киинэ 2012 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр экрааҥҥа тахсыбыта. Дьон кэпсииринэн хайыы-үйэ отуттан тахса тылга тылбаастанна. Киинэҕэ ислаамы төрүттээччи Мухаммеды гей уонна педофил курдук көрдөрөллөр.
Киинэ режиссера АХШ-ка олорор Накула Басела Накула (Сэм Баджил диэн аатынан эмиэ биллэр ), кини Египеккэ үөдүйбүт Копт сыаркабын бэрэстэбиитэлинэн бэйэтин ааҕынар. Накула бэйэтэ этэринэн, маннык провокацияны соруйан оҥорбут, тоҕо диэтэххэ ислаамы «киһи-аймах этигэр-сиинигэр үүммүт раак искэҥэр» тэҥниир. Киинэ бүддьүөтэ 5 мөл дуоллар буолбут дииллэр, оруоллары идэтийбэтэх артыыстар оонньууллар. Артыыстар киинэ ислаамы утарарын билбэтэхпит, тылларын дубляж кэмигэр уларыппыттар дииллэр. Терри Джонс диэн ислаамы утарарынан аатырбыт аҕабыыт киинэ устууга кыттыгастаах эбит, кэнники арбааһынынан дьарыктаммыт.
Айдаан
Киинэ тахсаатын кытта, аан дойду үрдүнэн, үксүн ислаам баһыйар дойдуларыгар долгуйуулар таҕыстылар. Киинэни айбыт киһи полицияҕа саһа сытар.
1122
1122 сыл.
Өлбүттэр
1120'erne
Holden
GM Holden Ltd диэн Аустралиа аутомобил оҥорооччута, салалтата Мельбурнҥа баар. Компания бастаан тутулуга суох этэ, ол гынан баран 1931 ыла General Motors (GM) салаата.
Уолба (Таатта улууһа)
Уолба — Таатта улууһун Уолба нэһилиэгин киинэ.
Кыһыл Сыыр
350px|thumb|right|Кыһыл Сыыр Бүлүү улууһун каартатыгар Кыһыл Сыыр бөһүөлэк. Бүлүү улууһун бөһүөлэгэ.
Өсөһүннэрэн үөрэтии
Өсөһүннэрэн үөрэтии диэн оҕо бэйэтин баҕатынан, дьулуурунан үөрэнэрин ситиһии ааттанар.
Кыһыл Сыыр
Улуус кииниттэн 73 км илин диэкки Бүлүү өрүскэ турар.
Өсөһүннэрэн үөрэтии
Уһун кыһыныгар будулҕан тымныылаах, онтон кылгас сайыныгар сыралҕан куйаастаах Саха Сиригэр киһи-аймахтан олус тулуурдаахтара уонна дьаныардаахтара эбэтэр өһөстөрө, сахалар эрэ сылгы, ынах сүөһүлэри ииттэн, тимири уһааран, уһанан олохсуйбут эбиттэр. Былыргы кэмҥэ кинилэр тимир уһаарыытын уонна уһаныытын курдук ыарахан, уустук үлэни баһылаан бэйэлэрин олохторугар туһанар буолуулара, Айылҕа маннык ыарахан усулуобуйалаах сиригэр олохсуйан олороллорун хааччыйбыт. Ити сүрүн үлэлэрин тэҥэ, кинилэр элбэх сылгы, ынах сүөһүлэри көрөн-истэн, бэйэлэригэр ас-таҥас уонна көлүнэр көлө оҥостон туһаммыттар.
Кыһыл Сыыр
Нэһилиэнньэтин ахсаана 3500 киһи (2007 сыл).
Өсөһүннэрэн үөрэтии
Оччотооҕу кэмтэн айылҕа маннык ыарахан усулуобуйатыгар сайдыылаах олоҕу ситиһэргэ, омук бэйэтин үүнэн иһэр көлүөнэтин үөрэтэр ньымата атын сылаас сирдээх-дойдулаах омуктартан уратыланнаҕына эрэ табыллар. Ханнык баҕарар омук бэйэтин кэлэр көлүөнэлэрин үөрэтэргэ туттар сүрүн ньымалардаах. Бу ньымалар оҕолору үөрэтэргэ төһө олохтоохторо уонна омук олоҕун сыалыгар төһө сөп түбэһэллэрэ, бу омук бэйэтэ төһө уһун үйэлээҕинэн, Сир үрдүгэр төһө кэм устата олорбутунан быһаарыллар. Омук бэйэтин оҕолорун, эдэр көлүөнэлэрин үөрэтэр ньымаларыттан уонна бу ньымаларын уратыларыттан, кинилэр бу Сир үрдүгэр төһө уһун үйэлээх омук буолаллара биллэн тахсар. Сахалар Сибииргэ биир уһун үйэлээх омук буолаллара дакаастанан бүтэн турар. Саха дьоно оҕолорун үөрэтэр ньымалара туруктааҕа, эрэллээҕэ эмиэ биллэр уонна быһаарыллыбыта.
Кыһыл Сыыр
1960 сыллаахха геологтар бөһүөлэктэрин курдук үөскээбитэ.
Айылҕа гааһын хостуур тэрилтэлэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Өсөһүннэрэн үөрэтии
Бастакытынан, оҕо бэйэтин олоҕор барыта бэлэмҥэ үөрэниитэ уонна оннук олоҕо аны уларыйбатын иһин кыһаныыта. Оҕо бэйэтин олоҕор атын киһи кыһанарыгар үөрэнэн хаалыыта уонна ким эрэ, төрөппүтүн туһугар олоҕу олорор курдук өйдөбүл оҕо өйүгэр-санаатыгар олохсуйуута.
Төрөппүттэр оҕолорун маанылаан, атаахтатан, тугу көрдөөбүтүн барытын толорон иһэргэ үөрэттэхтэринэ оҕолоро бэйэтин олоҕор сыһыана бастакы көрүҥҥэ киирсэр буолан хаалар. Онтон оҕо бэйэтин олоҕо тупсарын иһин бэйэтэ ордук кыһанарын ситиһэргэ, ол аата, саамай дьулуурдаах киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннарарга өсөһүннэрэн үөрэтии ньымата туттуллуон сөп.
Ханнык баҕарар оҕо олус түргэнник улаата охсон улахан киһи буола охсуон аһара баҕарар кэмнэрдээх. Маннык кэми мүччү туппакка, кини улахан баҕатын таба туһанан, күүркэтэн биэрэн үөрэтии аата өсөһүннэрэн үөрэтии диэн ааттанар. Оҕолору маннык үөрэтиини сахалар былыргыттан тутталларын бэлиэтинэн: «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһооно баара буолар. Бу өс хоһоонун быһаарыытынан оҕолор төрөппүттэринээҕэр бары өттүлэринэн барытынан ордук дьон буолан тахсыахтаахтар, ол иһигэр тулуурдаахтарынан уонна дьулуурдаахтарынан эмиэ лаппа баһыйаллара ирдэнэр. Итини тэҥэ ханнык баҕарар киһи бэйэтин олоҕор тугу эмэни ситиһиэн санаатаҕына, кыра эмэ өһөс, дьаныардаах майгыланыахтааҕа чуолкайданан тахсар.
Өсөһүннэрэн үөрэтии оҕо улаатан иһэн ситиһэ сатыыр баҕа санааларыгар, улахан киһи буола сатыырыгар олус сөп түбэһэр. Бу үөрэх сүрүн төрүтэ оҕо улаатан истэҕин аайы кэрдиис кэмнэри ситиһэн иһиитигэр олоҕурар уонна оҕо түргэнник улаата охсон, улахан киһи оҥорор дьыалаларыгар кыттыһан иһэринэн, оҕону иннин диэки сайдыыга, үүнүүгэ сирдиир. Маннык улаатан иһэр эдэр киһи бэйэтин баҕа санаата уонна үөрэтии көрүҥэ сөп түбэһиилэрэ, бу ньыма аһара көдьүүстээҕин туоһулуур.
Манна холобурдары аҕалан көрүөххэ: Арай саҥа хааман эрэр оҕо дьыбааҥҥа ыттан тахсаары тарбачыһар эрээри кыаҕа тиийбэт буолан эрэйдэнэрин дьоно бары көрө олорор буоллунар. Дьэ маннык кэмтэн саҕалаан оҕо бэйэтин олоҕор сыһыана үөскүүр уонна өйүгэр-санаатыгар олохсуйан хаалар. Субу кэмҥэ ким эмэ ыстанан кэлэн дьыбааҥҥа көтөҕөн таһаардаҕына, бу оҕо аныгыскы сырыытыгар, онтон куруук көмө көрдүү үөрэнэн хаалыаҕа, ол курдук хас дьыбааҥҥа тахсаары гыннаҕын аайы көмө көрдөөн хаһыытыаҕа, ытыаҕа, онтон көмөлөспөккө эрэ, хайдах салҕанан тахсары ыйан-көрдөрөн биэрдэххэ, син биир бэйэтэ тахсар буола үөрэниэҕэ уонна кыайбытыттан, ситиһиини оҥорбутуттан үөрүөҕэ.
Сорох төрөппүттэр бу кэмҥэ, аны бобоннор оҕо сайдыыга тардыһыытын туормастыыллар уонна бэйэтин кыаҕар эрэнэр буолуутун суох оҥороллор. Оҕо бэйэтэ кыайан-хотон дьыбааҥҥа ытыннаҕына бэйэтин саҕаланан иһэр олоҕор биллэр кыайыыны оҥорор уонна онтунан киэн туттар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн, детсадка сылдьар кэмиттэн саҕалаан бэйэтэ бэйэтин билинэн сылдьарын ситиһии, кини сотору кэминэн, көрдөнүллэр быраабыла быһыытынан, бэйэтэ сылдьа үөрэнэрин көҕүлүүр. Оҕоҕо итинник сыаллары туруортаан истэххэ, кини олору ситиһээри олус диэн кыһанар, араас суол быраабылаларын үчүгэйдик үөрэтэр уонна этиллибит бириэмэттэн хойутаабат буоларга бэйэтэ үөрэнэн иһэр. Маннык үөрэтиигэ киниттэн: «Улахан киһи бэйэтин хонтуруоллана сылдьар»,- диэн этиини билэрэ эрэ көрдөнүллэр.
Элбэҕи билиигэ-көрүүгэ дьулуһуу уонна эт-хаан өттүнэн эрчиллии түргэнник улахан киһи буола сатааһыны кытта дьүөрэлэстэхтэринэ эдэр киһи ситиһиигэ дьулуура ордук күүһүрэр. Кини улахан киһи курдук билиилээх буолаары уонна барыны-бары сатаары ордук кыһанан үөрэҕинэн дьарыктанар. Итиннэ эбии улахан дьон туһанар көҥүллэригэр кыттыһаары кинилэр курдук буола охсорго дьулуһар. Бу кэмҥэ үөрэтиини чиҥэтэн биэрэргэ: «Эн улахан киһи курдук буолан иһэҕин»,- диэн бигэргэтии үөрэнии сөптөөхтүк баран иһэрин хааччыйар.
Өсөһүннэрэн үөрэтии киһи бэйэтин Айылҕаттан айыллыбыт аналын толоруутугар ураты сөп түбэһэр. Маннык үөрэтии оҕо улаатан иһэр көрдөбүллэриттэн кыратык эрдэлээн истэҕинэ ордук иннин диэки тардыһыннарар күүстээх, оннук баҕа санаалары үөскэтэр. Улаатан иһэр уолаттар эбэтэр кыргыттар кыратык бэйэ-бэйэлэригэр тардыһыылара биллэн эрдэҕинэ, кэргэннии дьон олохторун туһунан үөрэҕи баһылаабытынан бараллар. Бу кэмҥэ дьиэҕэ-уокка уонна хаһаайыстыбаҕа сыһыаннаах үөрэҕи эдэрдэр ордук түргэнник баһылыыллар. Маннык улаатан иһэр эт-хаан көрдөбүлүн кытта кэргэннии буоларга үөрэнии эмиэ сөп түбэстэхтэринэ, билии ордук дириҥник иҥэрэ бэлиэтэнэр.
Итинтэн салгыы эдэр киһи олоҕор кэргэн ылан дуу, эргэ тахсан дуу дьиэ-уот тэринии сыала кэлэр. Эдэр дьоҥҥо бу сыалларын ситиһэллэригэр кыахтара уонна баҕа санаалара быдан элбэх буолар. Кыра эрдэҕиттэн үлэни-хамнаһы кыайа, туруоруммут сыалын ситиһэргэ үөрэммит эдэр киһи кэргэннээх буолуу элбэх ураты көрдөбүллэрин улаханнык ыарырҕаппакка эрэ ситиһэригэр толору кыахтаах буолар.
Айылҕа сокуонун быһыытынан киһи олоҕун бастакы кэрдиис кэмэ, оҕо сааһын кэмэ, ити курдук киһи буолууну баһылаан ыал ийэтинэн эбэтэр аҕатынан буолуунан түмүктэнэр. Эдэр киһини маннык бэйэтин айылҕаттан сайдыытыттан хойутаппакка эрэ үөрэтии, үөрэх ордук үрдүк кирбиилэрин ситиһэригэр кыаҕы биэриэҕэ уонна кини бэйэтин өйө-санаата олохтоох, туруктаах буолар. Кини эдэр эрдэҕиттэн, атын ким даҕаны көрөрүгэр-истэригэр наадыйбат, бэйэтин бэйэтэ сөптөөхтүк быһаарынан киһи быһыылаахтык сылдьар, олоҕун олорор, үөрэҕи-сайдыыны ситиһиигэ, үлэни-хамнаһы кыайыыга дьулуурдаах буола иитиллэн тахсарыгар олук ууруллар.
Олоххо иннин, сайдыы, тупсуу диэки тардыһыылаах санаалаах эдэрдэри иитиигэ, үөрэтиигэ сахалар өсөһүннэрэн үөрэтэр ньымалара ордук улаханнык туһалыыр. (1,14).
Туһаныллыбыт литература
1. "Киин куорат" хаһыат. 14.11.2003.
Оҥхой (Үөһээ Бүлүү)
Оҥхой - Үөһээ Бүлүү улууһугар баар нэһилиэк.
Үөһээ Бүлүү кииниттэн 50 км ыраах, Бүлүү өрүс хаҥас өттүгэр сытар.
Кытай тыла
Кытай тыла (, эбэтэр — сурук туһунан этиллэр буоллаҕына) — кытайдар саҥарар тыллара, билиҥҥи саамай тарҕаммыт тыллартан биирдэстэрэ (тыл кэргэнин курдук эмиэ көрүллэр; кытай-тибиэт (син-тибиэт) кэргэнигэр киирэр. Бастаан Кытай сүрүн этноһын - хань - тыла эбит.
Диалектар
Кытай тыла хас да араас диалектардаах. Бу диалектар бэйэ бэйэлэриттэн туспа араас Түрк эбэтэр Славян тылларын курдук уратылаахтаар, ол иһин араас кытай диалектарынан саҥарар дьон бэйэ бэйэлэрин өйдөһөллөрө уустук буолааччы. Кытай диалектарыттан саамай киэҥник тарҕаммыт, кэлин хал буолбут диалект - Путуҥхуа. Кытайга олорор үгүс дьон бары бу тылы билэллэр. Путуҥхуа Кытайга, Тайбааҥҥа, Гонкоҥҥа, Макаога уонна Сингапурга официал тыл буолар. Кантон (Гуаҥдуҥ) тыла - өссө биир киэҥник тарҕаммыт кытай диалега буолар. Кытай диалектара төһө да дорҕооннорунан араас буоллаллар (холобур, путуҥхуа 4 фонетическай тоннардаах, Кантон тыла - 6), суруктара биир. Кытай суругар былыргыттан ыла кытай иероглифтара туттуллаллар. Онон кытай иероглифтара араас диалектарынан саҥарар дьоҥҥо өйдөнүөн сөп. Холобур, путуҥхуалыы "дорообо" 「你好」 диэн "ни хао" (nǐ hǎo), кантоннуу — "нэй хоу" (néih hóu).
Путуҥхуа (кытайдыы 普通话, "уопсай тыл", пиньинь Pǔtōnghuà) - диэн хал буолбут кытай тылын формата, официальнай статуһа Кытайга (Кытай Дьон Республиката, Хоҥ Коҥ, Аомэн), Тайбааҥҥа уонна Сингапурга официал статустаах. Ону тэҥэ Путуҥхуа ХНТ алта официал тылларыттан биирдэстэрэ. Путуҥхуанан кэпсэтэр дьон ахсаана - 850 мөл.
Аан дойдуга кытай тылынан (бары диалектары холбоон) 1,3 млрд. киһи саҥарар.
Кытай тылын атын улахан диалектара:
Фонетика
Путуҥхуа - тоновай тыл, ол эбэтэр хас биирдии тон араас суолталаах. Кытай тылыгар (путуҥхуа) 4 толору уонна 1 нейтральнай тон баар: Тон уларыйыытын кытта сүһүөх (ол эбэтэр биир иероглиф) суолтата эмиэ уларыйлар. Холобур, бастакы тонунан ааҕыллыбыт [mā] "ийэ"(妈) диэн суолталаах, иккис тонунан [má] - суолтата "кунжут" (麻) диэн, үһүс тонунан ааҕыллыбыт [mǎ] "ат" (马) диэн суолталаах, төрдүс тонунан ааҕыллыбыт "этиһии" (骂) диэн суолталаах. Нейтральнай тон тыл бүтэһигэр эрэ турар, грамматическай эрэ функциялаах тылларга (частицалар) баар буолааччы.
Пиньиньҥа (кытай тылын фонетикатын алпабыыта) тон аһаҕас дорҕоон үрдүгэр анал бэлиэлэринэн бэриллэллэр - ā, á, ǎ, à), сороҕор сыыпыраннан суруллааччы - ma1, ma2, ma3, ma4. Холобур, 你好 (дорообо) nǐhǎo, эбэтэр ni3hao3 диэн суруллуон сөп.
Суруга
Кытай суруга билиҥҥи кэмҥэ икки көрүҥнээх - судургутуллубут, эбэтэр чэпчэтиллибит (упрощенные иероглифы) уонна төрүкүлүү (традиционные иероглифы). 1950 с. дылы төрүкүлүү иероглифтар туһаныллар этилэр, ол кэннэ Кытай олохтоохторун үөрэҕириилэрэ намыһах буолан, сотору кэминэн улам-улам кытай суруга чэпчэтиллэн барбыта. Билигин бүтүн Кытайга уонна Сингапурга чэпчэтиллибит сурук туһаныллар. Тайбааҥҥа уонна Гонкоҥҥа билигин даҕаны төрүкүлүү сурук туттуллар. Төрүкүлүү уонна чэпчэтиллибит сурук арааһа иероглифтар сурааһыннарын ахсааннарынан араас буолар, ол курдук, төрүкүлүү иероглифтар сурааһыннарын ахсаана чэпчэтиллибит иероглифтааҕар элбэх буолар. Холобур, "дойду" диэн иероглиф төрүкүлүү көрүҥэ 11 сурааһыннаах (國), оттон чэпчэтиллибитэ - 8 сурааһыннаах (国).
Кытай иероглифтарын ахсаана чуолкайдык биллибэт (~100 тыһ. саҕа). Үөрэхтээх киһи 3000 саҕа иероглифтары билиэхтээх.
Хас биирдии иероглиф биир эрэ сүһүөҕүнэн ааҕыллар.
Ыам ыйын 27
Ыам ыйын 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 147-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 148-c күнэ). Сыл бүтүө 218 күн баар.
Браилов
Браилов (Браїлів) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 691 (2011).
Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ (, Семейство Жаворонковые) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 2 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Муостаах күөрэгэйдэр уустара, Күөрэгэйдэр уустара.
Пегас (сулустар бөлөхтөрө)
''Бу тиэрмин атын эмиэ суолталардаах, көр. Пегаас (суолталара)''
400px|thumb|right|Пегас Пегас (Pegasus), хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 1120,8 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 166 харахха көстөр сулустардаах.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Ат" диэн ааттаах киирбитэ. Гириэктэр номохторунан Пегаас — кынаттаах ат, Горгона Медуза хааныттан төрөөбүт.
Сенькин Петр Егорович
Петр Егорович Сенькин — Серов аатынан холкуос бэрэстээтэлэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1941 сыл бэс ыйын бүтэһик күннэрэ. Колхозка партия райкомун инструктора тахсыбыта. "Сэрии буолбут, Гитлер эйэ дуогабарын кэhэн, сэриинэн түспүт" диэн хомолтолоох сурах бөһүөлэги тилийэ сүүрбүтэ. Ол күн колхозтаахтары мунньан миитин буолбута. Колхозтаахтар биир санаанан Ийэ дойдуну көмүскүүргэ хаһан баҕарар бэлэмнэрин биллэрбитэ. Оччотооҕуга коммунистическай пропаганда оннук күүстээх этэ. Хонуутааҕы отууларга, фермаларга кэпсэтии эрэ сэрии туьунан буолбута. Оройуонтан тахсар боломуочунайдар сэрии хаамыытын туһунан кэпсииллэрэ. Байыаннай эбээһинэс, учуот олохтонон, колхозтаахтар социалистическай Ийэ дойдуларын комускуу барыахтаахтара биллэрэ.
Окко киирии буолбута. Атырдьах ыйын саҥатыгар Петр Сенькин Уулаах куруо диэн сиргэ отчуттарга сырыттаҕына, Совет наарыһынайа тиийэн кэлбитэ. Кини председательгэ уонна да атын колхозтаахтарга армияҕа барар бастыкы бэбиэскэлэри туттартаабыта.
Ити курдук 1941 сыл атырдьах ыйын 10 күнүгэр Петр Сенькин колхозтаахтарын: Софрон Попову, Николай Слепцову, Петр Ключинскайы, Иннокентий Макаровы, Лука Большакову кытта ытык сэриигэ аттаммыта. Ити бастакы ыҥырыыга Таатта оройуонуттан 140-ча киьи барбыта.
Дмитриев Петр Никифорович
200px|thumb|right|Дмитриев Петр Никифорович Дмитриев Петр Никифорович — Туутук — РФ суруйааччыларын уонна суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, саха фольклорун чинчийээччи, оҕо суруйааччыта, тылбаасчыт.
Олоҕун олуктара
П. Н. Дмитриев 20-чэ сыл фольклор экспедицияларын салайбыта. Чинчийээччи фонотекатыгар 30-ча олоҥхо тыллара бааллар, олортон П. П. Ядрихинскай — Бэдьээлэ «Дьырыбына Дьырылыатта», Н. И. Степанов — Ноорой «Күн Эрили» олоҥхолоро туспа кинигэ буолан бэчээттэнэн тахсыбыттара. К. Л. Федоров — Көскөйө «Күн Тэгиэримэ», Н. И. Степанов — Ноорой «Оҕо Ньургун», В. Н. Попов — Бочоох «Үөлэн Кыырдьыт», П. П. Ядрихинскай — Бэдьээлэ «Күн Дьүһүлдьүт» олоҥхолорун, бэчээккэ бэлэмнээн, күн сирин көрдөрбүт. 2003 сыллаахха, П. А. Ойуунускай 110 сааһыгар анаан, кини кыыһа С. П. Ойуунускайаны кытта «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону бүттүүн бэчээттэтэн таһааттарбыттар. П. Н. Дмитриев улуу суруйааччы Ойуунускай айымньыларын, саха литературатын үөрэтиигэ сүҥкэн үлэни оҥорбут. 1970 сыллаахха П. Н. Дмитриев, оҕолорго анаан, «Сайылыгым барахсан» диэн ааттаах бастакы хоһооннорун кинигэтэ бэчээттэммит. Ити кэннэ 10-н тахса хоһоонноох, кэпсээннээх кинигэлэри суруйбут: «Пламя поколений» (1971), «Маайыс» (1973), «Дьиэрэҥкэй» (1980), «Ойуур ойууhута» (1982), «Хаар балаҕан» (1987), «Күрээйэхчэй» (1990), «Лето» (1993), «Светлая жизнь» (1997), «Туллук хаара» (1998) (оскуола иннинээҕи саастаах оҕолорго анаммыт ырыанньык). Ааптар сорох айымньылара букварь, оҕо үөрэҕин кинигэлэригэр киирбиттэр. П. Н. Дмитриев 100-н тахса научно-популярнай уонна фольклорга анаммыт үлэлэри, ыстатыйалары суруйбут.
Аралдьыйыы
thumb|right|300px|Мим таhырдьа дьону аралдьытар. [[Париж, Франция]] Аралдьыйыы диэн дьон астынар эбэтэр сынньанар дьарыктара.
Атын ааттара- суоллара омос көрүүгэ, күрүө- хаһаа уо. д. А. Энергозативноһынан араас индивидуальнай уонна бөлөхтөр баар буолаллар. Искусство араас көрүҥнэрэ куруһуогу ыытар ньыманан буолуохтарын сөп.
Аралдьыйыы холобурдара
Вечерний — человек (сотору- сотору доҕоттор, билэр) көрсүһүү, сүрүннээн, дьарык уонна сынньалаҥ. Киэһэлик киэһэлик ыытыллар, хантан, туох диэн өйдөбүлү үөскэтэр. Вечерний вечера очень праздником или фестивале, но этот термин для огромных, чтобы своих встречений, а таких государственных или религиозных наждах.
Киэһээҥҥи сирдэр — тус олорор дьиэ, рестораннар уонна кафелар уонна да атын хостонор дьиэлэр, ону тэҥэ автотранспорт.
Вечерний дня рождения - человека. Сиэри- туому кэһии диэн түүҥҥү сырыы — аан дойду үгүс культурата, сиэрэ- туома ыытылынна.
Арҕааҥы культураларга, ордук АХШ, Великобританияҕа, Австралияҕа уонна Саҥа Зеландияҕа, төрөөбүт күнүн сотору- сотору кырааскалаах киэргэллэри, флажкалары сотору- сотору арыаллыыллар. Үксүгэр үөрэ- көтө аһыыр тортка үксүгэр чүмэчи умайан, эрдэ таайтараары гынна. Оҕолорго бастакы куһуок биэриэхтээхтэр.
GM Daewoo
GM Korea диэн 1937 тэриллибит Соҕуруу Кэриэйэ компанията, салалтата Инчон куоракка баар. General Motors салаата.
Биохимия
Макромолекулалар
Биология молекуларарыттан түөрт улахан тииптара манныктар:
Нуклеокислоталар
thumb|160 px|alt=DNA Double Helix|[[ДНК, нуклеокислота паараламмыт спираалтан турар.]] Нуклеокислоталар диэн ДНКны уонна РНКҕа баар уһуннук холбоммут углерод молекулаларыттан турар. ДНК диэн дизоксинуклеиновая кислота диэн кылгатыллыбыта, ол аата икки спираллар холбоммут тарҕаммыт нуклекислота буолар. Бары тыыннаах эттик генетическай информациятын суруйар уонна көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдэр. РНК диэн атын нуклекислота буолар. ДНКттан ылыллыбыт информацияны дьиҥ оҥорор. РНК араас тииптара элбэх, бэйэтэ араас-араас суолталаах.