cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айыыһыт
1) Аан Айыыһыт сүрүн туома: Ситим быһыыта аан алгыьа: Айыыһыт аартыга арылыннын кэс тыла: Төрүккүн харыстаа 2) Имэҥ уонна Дьалыҥ Айыыһыттар сүрүн туомнара: Дьалыҥ тардыыта аан алгыстара: ИА эҥэрдэстин, ДьА аргыстастын кэс тыллара: Имэҥнээх буол 3) Хороҥ Айыыһыт (эр киһи төрдө) уонна Ньэлбэҥ Айыыһыт сүрүн туомнара: Айыыһыты сыһыарыы аан алгыстара: Хороҥ Айыыһыт холбостун, Ньэлбэҥ Айыыһыт кыттыстын кэс тыллара: Аналлааххын бул 4) Ахтар Айыыһыт сүрүн туома: Уруу аан алгыьа: Саха ыала буолан сандаарын кэс тыла: Ыал буол 5) Хаан Айыыһыт сүрүн туома: Оҕо уйатын оҥоруу аан алгыьа: Уол оҕонон уруйдан, кыыс оҕонон айхаллан кэс тыла: оҕолон-уруулан 6) Күбэй Айыыһыт сүрүн туома: Айыыһыты атаарыы аан алгыьа: Төрөппүт оҕоҕун уйалаа, атаҕар туруор кэс тыла: Оҕоҕун иитэн киһи оҥор 7) Эдьээн Айыыһыт сүрүн туома: Киһи төрдө буолар кэскили оҥоруу аан алгыьа: Алтан сэргэҥ аҕыс үйэ тухары айгыраабатын, тойон сэргэн то5ус үйэ тулхадыйбатын кэс тыла: Оҕоҥ кэскилин тэрий
Айыыhыт Үрдүк Итэҕэл Барыллаан биэрээччилэр Айыыһыттар Куту-Сүрү, киһини иитэр-такайар үлэлэрин туһунан.(Аныгы үөрэх, саҥа өйдөбүл)
Аар Айыы Тойон айыл5а энин устар балыктарыгар ону тэнэ уен-курдьэ5э,уен-кейуур харамайдарыгар айыыhыты  анаабатах. Оттон айыл5а хамныыр харатын,кынаттаах кетерун энин керунэ тус бэйэ айыыhыттаах:
1.Орто дойду дьоно уескээhинин айыыhыта-Нэлбэй айыыhыт(Нанайа).
2.Манан ону тэнэ дэннэ кестер еннеех урун сууруктэр уескээhиннэрин айыыhыта-Куруе  Дьеhегей. Биллэринэн, Куруе Дьеhегей алта(?) инилээх. урун суурук  енун белехтере тус- туспа айыыhыттаахтар.
3.Хара сууруктэр уескээhиннэрин  айыыhыта- Мылахсын( Иhэгэй).
4. унугэстэр уескээhиннэрин айыыhыта- Норолуйа уо д.а.
О5о тереете5унэ айыыhыт сиргэ туhэр, кыра киhи киирбит ыалыгар ыалдьыттыыр. Онон кинини тэhииркэтимээри дьиэлээхтэр улаханнык ыhыытаhан-хаhыытаhан санарсыа суохтаахтар. "Бутэй" эттээх-сииннээх киhи хара5ар кестубэт айыыhыт  барыны-бары    кере-истэ, сэргэ5элии, ере  чербеннуу олорор.
Манна ессе эбии кут-сур кер.
Тыксаан
Тыксаан — остуолга оонньонор оонньуу.
1 см кэриҥэ диаметрдаах талаҕы 1,5 см уһуннаах гына кэрчиктээн, тэҥник хайытан, 50–60 тыксааны оҥороллор. Хас да киһи остуолу тула олорон уочаратынан оонньуур.
Тыксааны барытын, биир ытыска мунньан баран, остуол үрдугэр ыһа түһэрэллэр. Итини кутуу дэнэр. Кутуллубут тыксааннар араастык умса, тиэрэ, үрүт-үрдүлэригэр түһэллэр.
Икки тыксаан баттаһа, умса, тиэрэ түспүт буоллаҕына, ити тыксааннары куппут киһи хомуйан ылар уонна умса сытар тыксааны атын умса сытар тыксаанынан табардыы тыгыахтаах. Тыкпыт тыксаана таптаҕына уонна тыксааннары хамсаппатаҕына, тыкпыт тыксаанын ылар уонна салгыы оонньуур. Өскөтө кини сыыһа тыктаҕына эбэтэр атын тыксааны хамсаттаҕына, оонньуурун тохтотор, уочараттаах киһи саҥалыы кутар. Итинник тыксаан бүтүөр диэри оонньууллар. Элбэх тыксааны ылбыт киһи кыайар. Тыксааны аахпаттар. Оонньообут дьон ылбыт тыксааннарын иккилии тыксаанынан кэрийэ остуолга быраҕан иһэллэр. Ордук тыксааннаах хаалбыт оонньооччу кыайар.
Үөрэтии-этии
Үөрэтии-этии — сэмэлээх үөрэтии.
Туттуу холобура
Үөрэтэн-этэн көрдүм да — туһа суох. Үөрэтии-этии муҥунан/кууһүнэн киһитийэн сылдьар.
Чаара (сэлиэнньэ)
Сэлиэнньэ Чаара өрүс кытылыгар кираай кииниттэн Читаттан 690 км. хоту диэкки турар.
Саҥа Чаара диэн тимир суол станцияттан 16 км. Нууччалар билиҥҥи Забайкальскай кыраай территориятыгар бастакы олохсуйбут сэлиэнньэлэрэ.
Чаараттан 9 км. сиргэ Чаара кумаҕа диэн айылҕа пааматынньыга баар.
Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэ (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Аппааны куйаартан көстүүтэ Хатыҥ Арыы нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Аппааны (урукку аата «Куһаҕан Ыал» диэн этэ).
Улуус кииниттэн 4 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 2654 киһи, ол иһигэр: Аппааны — 1492, Кыһыл Дэриэбинэ — 258 киһи, Грап Биэрэгэ 904 киhи.
Оготоев Петр Васильевич
Бүөтүр Оҕотоойоп, Оготоев Петр Васильевич (1910—1977) — саха олоҥхоһута, тойуксута, поэт, прозаик, фольклорист, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, этнопедагог, музеевед.
«Эһэ Хара аттаах Элэс Боотур» (эбэтэр көннөрү «Элэс Боотур») диэн олоҥхото үс тылынан 2002 с. бэчээттэнэн тахсыбыта: саха, нуучча, ааҥыл.
Өссө маны көр
Оготоев П.В., Элэс Боотур. Эпоһы харыстыыр, үөрэтэр, тарҕатар Олоҥхо фонда. - Дьокуускай, 2002. - 1228 с.: ил. ISBN 5-88149-100-9 ОГОТОЕВ ПЕТР ВАСИЛЬЕВИЧ БҮӨТҮР ОҔОТООЙОП (1910 - 197 ) Элэс Боотур олоҥхо автора. Таатта улууһун Төрүт нэһилиэгэр 1940 сыллаахха төрөөбүтэ. 1956 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институт нуучча тылн уонна литературатын факультетын бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин Уус - Майа улууһугар 1933 сыллаахтан саҕалаабыта. Учууталынан үлэлээбит 44 сылыттан 24 сылын Лөгөй оскуолатыгар оҕолору үөрэтэргэ - иитэргэ анаабыта. Нуучча тылын үөрэтиигэ лицейскэй ньыманы туһаммыта. Аҕа быһыытынан оҕону иитиигэ үтүө холобур буолар. Кыыһа Клавдия Петровна үтүөлээх учуутал, уолаттара Петр Петрович виртуоз хомусчут, Егор Петрович үтүөлээх скульптор.
Махаров Егор Михайлович
Махаров Егор Михайлович — бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара. СГУ бөлүһүөпүйэ кафедратын сэбиэдиссэйэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин НА акадьыамыга.
Олоҕун олуктара
1938 сыллаахха ыам ыйын 2 күнүгэр Бүлүү улууһун Халбаакы нэһилиэгэр төрөөбүт. 1957с. үлэтин Усуйаана оройуонугар Тумат оскуолатын учууталынан саҕалаабыт. Өссө биир кыһын Дьүкээгир нэһилиэгэр булчуттар оҕолорун үөрэппитэ. 1966 сыллаахха СГУну, 1973 — МГУ аспирантуратын, 1991 — Россиятааҕы салайыы Академиятын докторантуратын бүтэрбит. Саха наукатын Академиятын чилиэнэ.
Башарин Георгий Прокопьевич
200px|thumb|right|Башарин Георгий Прокопьевич Башарин Георгий Прокопьевич (21.03.1912—18.04.1992) — саха аатырбыт устуоруга, уопсастыбаннай диэйэтэлэ, РСФСР уонна Саха АССР билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ, устуоруйа билимин дуоктара, профессор.
Олоҕун олуктара
1912 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 17 саастааҕар ка ааҕар буолбута, онтон 9 сыл иһигэр началынай, орто уонна үрдүк үөрэхтэри бүтэрэн Москубатааҕы К. Либкнехт аатынан пединституут кыһыл дипломун ылбыта. 31 саастааҕар история билимин хандьыдаата буолбута, 1956 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр дуоктар аатын көмүскээбитэ, 40 сааһыгар профессор буолбута.
1992 сыл муус устар 18 күнүгэр өлбүтэ.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Кэргэнэ - Платонова Кыдана Ивановна, тыл үөрэҕин билимин кандидата.
Уола - Башарин Карл Георгиевич, медицина билимин дуоктара, профессор.
Кийиитэ - Башарина Зоя Константиновна, тыл билимин дуоктара, профессор.
Кыыһа - Башарина Наталья Георгиевна, историческай наука кандидата.
Айар үлэтэ
Башарин 527 бэчээттэммит үлэ, ол иһигэр 19 монография ааптара. Саха омугун үөрэтии олоҕун ырыппыта. Үлэлэрин сүрүн хайысхалара:
Кини «Три якутских реалиста-просветителя» диэн кандидатскай диссертацията 1944 сыллаахха кинигэ буолан тахсыбыта. Бу үлэтэ саха чулуу дьонун үтүө ааттарын сөргүппүтэ уонна саха омугун бэйэтин ытыктаныытыгар сүүнэ кылаатынан буолбута. Башарин бу кинигэ тахсыаҕыттан буржуазнай национализмҥа буруйдаммыта, ол гынан баран күүстээх санаатын ыһыктыбакка хорсун быһыы холобурунан буолбута. Саха судаарыстыбаннай университетыгар ыыппыт историятын куруһуогар билигин инники күөҥҥэ сылдьар учуонайдар сылдьыбыттара.
Аатын үйэтитии
Чурапчы улууhун, Сылан нэhилиэгин орто оскуолата Г. П. Башарин аатын сүгэр.
134
134 сыл.
1262
1262 сыл.
1760-с
1760-с сыллар.
Хахханнар уустара
Хахханнар уустара (, Род Неясыти) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска икки көрүҥ үөскүүр: үрүҥ хаххан уонна хаххан.
Ангус МакЛарен
Ангус Макларен (Angus McLaren), Аустралия эдэр ыччатын дьоруойа, улахан артыыһа. Биир саамай биллэн эрэр артыыс буолар. H2O: Just Add Water диэн сериалга уһуллан биллибитэ.
Гуйва
Гуйва (Гуйва) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 438 (2012).
Кэмсиин
Кэмсиин — 1) тыаллаах тымныы күн-дьыл; 2) сэллээбэккэ уһуннук үрэр тымныы тыал.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
ЭНИАК
ЭНИАК (1945, ENIAC, Electronic Numerical Integrator and Computer) — Бастакы уотунан барар суот суоттуур көмпүүтэр.
1770-с
1770-с сыллар.
1263
1263 сыл.
Лившиц Константин Александрович
Константин Александрович Лившиц — түмэт урбаанньыт, «Леге» хампаанньалар бөлөхтөрүн генеральнай дириэктэрэ; Саастаах көлүөнэ эйэгэтэ («Мир старшего поколения») диэн аҕам саастаах уонна кырдьаҕас дьон олохторун-дьаһахтарын тупсарарга туһуламмыт кэмиэрчэскэйэ суох холбоһук кыттыгас тэрийээччитэ, бырабылыанньатын чилиэнэ.
Константин Ливщиц 1994 сыллаахха И. П. Павлов аатынан Ленинградтааҕы Бастакы медицинскэй үнүстүүтү «эмчит-быраас» идэлээх бүтэрбитэ. 2005 сыллаахха — Санкт-Петербург куоракка Стокгольмнааҕы экэниэмикэ оскуолатын. Экэниэмикэ билимин хандьыдаата.
Лишниц билигин «Леге» диэн инновационнай-социальнай технология, фармацептика, консалтинг ырыынагар үлэлиир хампаанньалар бөлөхтөрүн салайар. «Леге» хампаанньаларын иһинэн хас даҕаны социальнай суолталаах бырайыактар тэриллэн үлэлииллэр. Олор манныктар:
Константин Ливщиц Стратегическай көҕүлээһиннэр ааҕыныстыбаларын Эспиэртиир сэбиэтин чилиэнэ («Социальнай бырайыактар» оробуочай бөлөх).
«Хэсэд Авраам» аһымал санаа киинин бэпэчиитэллэрин сэбиэтин чилиэнэ.
Лиидэрдэр кулууптарын чилиэнэ.
Кэргэннээх, уол оҕолоох. Иллэҥ кэмигэр спордунан дьарыктанар, хаартыскаҕа түһэрэр, айанныырын сөбүлүүр.
135
135 сыл.
Модьугулар уустара
Модьугулар уустара (, род Филины) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - модьугу киирэр.
Мөҕүү-этии
Мөҕүү-этии - көннөрү тылынан этэри истибэт буоллаҕына, буруйдаан, чопчу буруйун ырытан, олуйан-моһуйан, мөҕөн үөрэтии.
Туттуу холобура
Үөрэтэри-этэри истибэтин иһин мөҕөн-этэн иннин ылабын. Улааттаҕына, онно да иннин биэрбэтэ буолуо.
Нахимов мэтээлэ
Нахимов мэтээлэ - Мэтээлинэн сэрии, кыргыһыы кэмигэр олохторун кэрэйбэккэ кыргыспыт, эрдээх санааларын көрдөрбүт, бойобуой сорудах эҥкилэ суох толорулларыгар кылааттарын киллэрсибит флот мотуруостара, саллааттара, старшинаалара, сержааннара, мичманнара наҕараадаланаллара.
Кулун тутар 3 күнүгэр 1944 с. олохтоммута. 14 тыһ. кэриҥэ киһи наҕараадаламмыта.
1264
1264 сыл.
Порошенко Пётр Алексеевич
Пётр Алексе́евич Пороше́нко (Петро Олексійович Порошенко; 1965 сыллаахха балаҕан ыйын 26 күнүгэр УССР Одесса уобалаһыгар Болградка төрөөбүт) — Украина судаарыстыбатын уонна бэлиитикэтин диэйэтэлэ, урбаанньыт уонна миллиардер, 2014 сыл бэс ыйын 7 күнүттэн Украина бэрэсидьиэнэ.
Сигэлэр
Официал ситим-сирэ
Кэнчээри
Кэнчээри - охсуллубут эбэтэр сүөһү мэччийбит сиригэр хос үүнэн тахсыбыт от.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кулгаахтаах мэкчиргэлэр уустара
Кулгаахтаах мэкчиргэлэр уустара (, Ушастые совы) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска икки көрүҥ - кулгаахтаах мэкчиргэ уонна түлүрбэх киирэллэр.
1780-с
1780-с сыллар.
136
136 сыл.
Тыймыыт
Тыймыыт (, Сибирский углозуб) — Саха сиригэр барытыгар тарҕаммыт көрүҥ, хотугу байҕаллар эрэ кытылларыгар суох. Сэдэхтик көстөр.
Саха сиригэр 13 см дылы улаатар, ыйааһына 8,7 г тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б. И. Сидоров, М. М. Тяптиргянов. — Якутск: Бичик, 2004. — 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Бобринскай тирии кыната
Бобринскай тирии кыната (, Кожанок Бобринского) - Тирии кынаттар уустарыгар киирэр кыра кутуйах.
Зубков Владислав Владимирович
Владислав Владимирович Зубков – түмэт урбаанньыт, “МедСервис Плюс” хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыба генеральнай дириэктэрэ, “Мир старшего поколения” кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ биир төрүттээччитэ.
Владислав Владимирович Зубков Арассыыйатааҕы судаарыстыбаннай мэдэссиинискэй үнүбэрсиэт “Лечебнэй дьыала” факультетын уонна ординатуратын “ЛФК, реабилитация, спортивнай мэдэссиинэ” идэлээх бүтэрбитэ.
2002 сыллаахтан түмэккэ (социальнай) өҥөнү оҥоруу уонна ыарыһахтары көрүү-харайыы эйгэтигэр үлэлиир.
2004 сыллаахха Москубаҕа уонна Москуба уобалаһыгар аан бастакынан кырдьаҕас уонна бука бары кыаммат дьону көрөр-харайар, эмтиир-томтуур судаарыстыбаннайа суох пансиону арыйбыта. Билигин ол пансионатын салайар уонна салгыы сайыннарар.
Ушаков мэтээлэ
мини|Ушаков мэтээлэ мини|Ушаков мэтээлин лиэнтэтэ
Ушаков мэтээлэ - Мэтээлининэн сэрии, кыргыһыы кэмигэр олохторун кэрэйбэккэ кыргыспыт эрдээх санааларын көрөрдөрбүт, бойобуой садаача эҥкилэ суох толорулларыгар кылааттарын киллэрсибит флот мотуруостара, саллааттара, старшинаалара, сержааннара, мичманнара наҕараадаланаллар эбит.
Нахимов мэтээлин курдук кулун тутар күнүгэр 1944 с. олохтоммута.
Сидорова Софья Петровна
200px|thumb|right|Сидорова Софья Петровна Сидорова Софья Петровна (07.08.1904—23.01.1951), 1938—1947 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
Ылыллыбыт сирэ
Ил Түмэн саайта
Мөҕүү-хаһыы
Мөҕүү-хаһыы — "итэҕэһин була-була, хасыһан, сырыы аайы уруккутун-хойуккутун умнубакка барытын ааҕан, арахпакка мөҕүү". Бу төрөппүт, иитээччи, салайааччы ычалара кыратын туоһута. Мөҕөн-хаһан, киһини үчүгэй оҥоруохха табыллыбат. Ааспыт барыта мунньуллан иһэр буоллаҕына, ол оҕо кыайбат таһаҕаһа буолан, ыһыктынан кэбиһиэн сөп.
Үөт мэкчиргэлэрин ууһа
Үөт мэкчиргэлэрин ууһа (, Мохноногие сычи) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Гроут
Гроут (groat) — Англия онтон Британия манньыатата, 4 пенсаҕа тэҥнэһэр
Гроут Орто үйэлэргэ
Гроут бастаан оҥоһуллубута 1279 сыллаахха Эдуарде олорор бириэмэтигэр, Франция манньыататын «гроһу» («гро турнуа», «турнузу») үтүгүннэрэн. Франция «гро турнуа» Нидерландаҕа «гроот» (улахан, эмис) дэнэрэ.
Бастакы гроут ыйааһына 89 гран (5,8 г) үрүн көмүс 925-с проба (пенни ыйааһына 24 гран, 4 пенсалаах манньыата 96 гран буолахтаах этэ, дьиҥнээҕэ 22,25 гран эбитэ).
1266
1266 сыл.
Гроут
Гроут Орто үйэлэргэ
Карле II (1660-85) бириэмэтингэр 4 пенсалаах манньыатаны саҥалыы оҥоһуллубута, «гроот» диэн аата уларыйбыта.
Гроут XIX уйэ5э
1836 сыллаахха английскай хоруол Вильгельм IV үрүн көмүс гроуту 1,9 гр. ыйааһыннааҕы хат саҕалаабыта.
Гроут манныаты 1855 сылга дылы оҥоһуллубута.
Гроут атын дойдуларга
Үрүн көмүс гроут уонна гроут анарын Шотландияҕа 1357 с. оҥорбуттара. Шотланскай гроут 4 Английскай пенсаҕа тэҥнэһэрэ, онтон хойутуу 8 пенсаҕа тэҥнэспитэ. Шотландия гроут манньыата аата сир иэнин аатын иҥэрбиттэрэ.
Кэм курдааһына
thumb|300px|Аан дойдутааҕы ыстандаартаммыт кэм курдааһыннара, бэс ыйа 2008.
Кэм курдааһына диэн Сиргэ баар араас уобаластарга араас бириэмэни араарга туттуллар, тоҕо диэтэххэ, Сири Күн тэҥҥэ сырдаппат, биир өттүгэр, холобур, күнүс буоллаҕына атын өттүгэр түүн буолар. Сиргэ билигин 39 кэм курдааһына баар, хас курдааһын бэйэтэ туспа ааттаах.
Гринвич кэмэ (GMT) 1675 сылаахха Гринвичтээҕи хоруоллук обсерваторияҕа төрүттэммитэ. Ол саҕана байҕалга уста сылдьар хараабыллар ханна сылдьалларын быһаарарга көмөлөһөрө. thumb|700px|center|Кэм курдааһыннарын хаартата (сыл муус устар туругунан)
Хатырык нэһилиэгэ (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Хатырык куйаартан көстүүтэ Хатырык нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Столбы.
Улуус кииниттэн 35 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 1 245 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Столбы — 1 088 уонна Маймаҕа — 157 киһи.
Арҕаа Африка
Арҕаа Африка диэн Африка арҕаа региона. Холбоһуктаах Нациялар быhаарыыларынан, Арҕаа Африкаҕа 16 дойду баар, бүтүн иэннэрэ 5 млн км2 кэриэтэ:
Фон Нейман
Квантовай физикаҕа, квантовай логикаҕа, функциальнай анализка, множество теориятыгар, информатика, экономика сүрүн оруоллары укпут учуонай
UTC
UTC (Universal Time, Coordinated; ааҥ. Coordinated Universal Time, фр. Temps Universel Coordonné), ол аата Бүтүн тэҥнэтиллибит кэм, диэн омуктар икки ардыларынааҕы атом кэмигэр сөп түбэhэр кэм стандарта. Сир эргиирэ бытаарыытыттан сылтаан бу кэмҥэ хас да чорбохтоох сөкүүндэлэр эбиллэллэр. мини
Саха сирин улахан өттө (Дьокуускайы киллэрэн туран) бу кэмтэн +9 чаас уратылаах.
137
137 сыл.
Курдигино-Крестовая (эркээйи сир)
300px|thumb|right|Аллараа Халыма улууһун эркээйи сирдэрэ Курдигино-Крестовая (эркээйи сир), Аллараа Халыма улууһугар баар ресурс резервата, уонна 500000 га иэннэх. 2002 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 108 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ. Улуус хоту өттугэр сытар. Уопсай иэнэ 1 067 100 га.
Кыыллар
таба, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, куобах. Таба төрүүр сирэ уонна сайыҥҥы мэччирэҥэ. Байҕал кытылыгар морж, ньиэрпэ, бөлүүгэ, нарвал, үрүҥ эһэ.
Көтөрдөр
куба, кыталык, канаада туруйата, розовай хопто, үрүҥ хаас, үрүҥ тумустаах куоҕас, турукаан уонна кыра турукаан, дыллык (кыра лыглыйа), хардырҕас, мороду, кыра куба, харылыыр, грязовик (Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрэ), хаар эбэ.
Хабылык
Хабылык — остуолга оонньонор саха былыргы оонньуута.
Хабылыгы хайдах оҥоруохха сөбүй?
Хабылыгы ордук киил мастан оҥорор та-быгастаах. Киил мас тиит саамай кытаанах маһа буолар, маны ылбычча быһаҕынан, эрбиинэн кыайан оҥоһуллубат. Бастаан көнө үөстээх маһы талаҕын. Хаһан баҕарар хабылыгы оонньуур ахсааныттан ордук гына оҥорор үчүгэй буолар. 30 хабылыгынан оонньуур буоЛлахха 35-һи оҥоруохха сөп.
Хас биирдии хабылык олус көнө, кыра да токура суох буолуохтаах. Оҥорон бүтэрэн баран, суустуур табыгастаах, кини икки баһа эрэһиинэнэн бааллар, оччоҕо уҥа-хаҥас тардыбат, куруук көнө сылдьар.
Хабылыгы кырааскалыыр, олифанан сотор көҥүллэммэт. Өскө хабаргар хабылыгыҥ тыастаах буоллаҕына, ол аата мин үчүгэй хабылыксыт эбиппин диэх тустааххын.
Лэкээрик мэкчиргэлэр уустара
Лэкээрик мэкчиргэлэр уустара (, Воробьиные сычи) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - Лэкээрик мэкчиргэ киирэр.
EDVAC
thumb|EDVAC, Баллистиканы чинчийэр лаборатория 328 дьиэтигэр турар EDVAC (Electronic Discrete Variable Automatic Computer) — бастакы ааҕар-суоттуур электрон массыыналартан биирдэстэрэ. Кини иннинэ тахсыбыт ЭНИАК-тан уратыта диэн ааҕыы десятичнай тиһигэр буолбакка ааҕыы двоичнай тиһигэр олоҕурара. Эмиэ ЭНИАК курдук, EDVAC Пенсильвания университетын Мур Институтугар АХШ аармыйатын Баллистиканы чинчийэр лабораториятыгар (Ballistic Research Laboratory) анаан оҥоһуллубута. Оҥорооччулары Эккерт Джон Преспер уонна Мокли, Джон Уильям салайбыттара, математиктар фон Нейман, Герман Голдстайн уонна Гарри Хаски көхтөөх кыттыыны ылбыттара.
Лаайда
Лаайда (нууч. киирбит лайда) - 1) муора уута түлүннэҕинэ муораны кытта холбоһор, муора намыһах кытылынааҕы күөллүҥү чычаас уу; 2) муора уута уостуутугар уутун үксэ баран хаалар кытыл таһынааҕы бадарааннаах чычаас муора эҥэрэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
1790-с
1790-с сыллар.
Тадьиктар
Тадьик (перс. تاجيک Tājīk, тадьик. Тоҷик) диэн Афганистаҥҥа, Тадьикистаҥҥа, соҕуруу Узбекистаҥҥа, хотугулуу арҕаа Пакистаҥҥа уонна арҕаа Кытайга олорор перс тыллаах иран омук бүтүн аата. Тадьиктар тыллара, култууралара уонна историялара Иранныын киэҥ ситимнээх. Саха сиригэр 1 105 тадьик олорор (2002 сыл).
Оклаhома
Оклаhома (Oklahoma) диэн АХШ соҕуруулуу киин штата. Олохтоохторун ахсаана 3,617,316 (2007) уонна иэнэ 68,667 км2. Киин уонна саамай улахан куората диэн Оклаhома Сити (Oklahoma City), уонна икки саамай улахан куорат диэн Талса.
Оклаhома экономикатын сайдыылаах салааларынан буолаллар айылҕа гааhа, нефть, агрикултуура, авиация, энергия, телекоммуникациялар уонна биотехнология. Экономикатын үүнүүтүн түргэнинэн дойду биир бастыҥ штата буолар. Сирин улахан өттө Улуу сыhыыларга сытар.
Старостин Семен Константинович – Одьоо Ыстаарыһын
Старостин Семен Константинович — Одьоо Ыстаарыһын (1900—1975) — уустук, чаҕылхай олоҕу олорбут саха киһитэ.
Вешников Гаврил Григорьевич - Баал Хабырыыс
200px|thumb|right|Вешников Гаврил Григорьевич — Баал Хабырыыс Вешников Гаврил Григорьевич — Баал Хабырыыс (15.04.1918—22.04.1969) — бэйиэт, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1949).
Старостин Семен Константинович – Одьоо Ыстаарыһын
С. К. Старостин Амма улууһун (ол саҕана Боотур уус улууһа) Чакыр нэһилиэгэр (сорох дааннайынан билиҥҥи Чурапчы улууһун Хоптоҕо нэһилиэгин Дириҥэр Сырсыбыт диэн сиргэ кыстыктара баар үһү) 1900 с. төрөөбүтэ. Одьулуун-Чакырга, “Трактор” холкуос сиригэр төрөөбүт. Төрдүнэн Уот Ыстаарыһын убайын Нарынай Өлөксөй хос сиэнэ. Көстөкүүн Ыстаараһын орто сэниэ ыал эбит. Кини эрдэ өлбүт. Сэмэн сүрдээх булчут, атаҕынан быһый эбит. Улаатан баран, былыргы хотуур күүлэйигэр кими да иннигэр түһэрбэт охсооччу буолбут.
Вешников Гаврил Григорьевич - Баал Хабырыыс
Айар үлэтэ
Бастакы хоһооннорун уонна поэмаларын хомуурунньуга 1945 сыллаахха күн сирин көрбүт. Сорох айымньылара сэриини күөттээччилэри утарыы уонна Аан дойдуга эйэни олохтуурга ыҥырыы ис хоһоонноохтор. Поэт тас дойдулар оччотооҕу кэм Поль Робсон, Раймонд Дьен, Назым Хикмет курдук сирдээччилэригэр хоһооннорун анаабыттаах. Ааҕааччылар биһирэбиллэрин 1954 сыллаахха тахсыбыт «Доҕордоһуу тойуга» хомуурунньуга ылбыта, чуолаан Юлиус Фучик хорсун быһыытыгар анаммыт «Песнь бессмертия» поэмата. Оҕолорго анаан араас хоһооннору суруйбут.
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ скульптор Ольга Степановна Скубченко (1921-2012). Төрөппүт оҕолоро суох. Ииппит кыыһа эмиэ Ольга Скубченко диэн ааттаах скульптор (кэргэнин племянницатын ииттэ ылбыттар), Москубаҕа олорор.
Старостин Семен Константинович – Одьоо Ыстаарыһын
1927—1928 сс. Ксенофонтов хамсааһынын кэнниттэн хаайыллар. Саха национальнай интэлигиэнсийэтин буруйдаан туран, үөрэҕэ суох, тарбаҕын тордоон бэчээт ууран “илии баттыыр” Одьоо Сэмэни национальнай интэлигиэнсийэҕэ киллэрэллэр уонна контрреволюционнай дьыалаҕа буруйдаан аатырбыт 58 ыстатыйанан сөп түбэһиннэрэн 5 сыл болдьохтоон Соловкига концлааҕырга ыытыллар. Суукка өрөспүүбүлүкэ борокуруора түмүктүүр буруйдааһын уонна силиэстийэ матырыйааллара сөп түбэһиспэттэр диэн көрбүт да, суут ону аахсыбатах.
Бэчээт туоһулуурунан, 1920-с сс. бүтүүлэригэр атырдьах ыйыгар 300-кэ саха тиийбититтэн саас биир да саха ордубатах. Биир кыс хаар устатыгар бары өлбүттэр, барыларын өлөрбүттэр.
С. К. Старостин концлааҕырга сылдьан М. Ф. Корниловы (Өлүөхүмэ) уонна Е. Е. Старостины (Илин Хаҥалас) билсэн, 1931 с. бэс ыйыгар үһүөн Финляндияҕа күрүүллэр. 1931 сыл от ыйын 4 күнүгэр Финляндия сирин булаллар. Финляндияҕа олохсуйаллар. Дьон бэртэрэ буолан тыыннаах ордон, өссө бэйэлэрин кэнниттэн суол-иис хааллараллар.
Одьоо Сэмэн бастаан Финляндияҕа Рамстед бэрэпиэссэргэ үлэлээбит, онтон маҕаһыыҥҥа киирбит.
1939—1940 сылларга советскай-финскэй «Кыһыҥҥы сэриигэ» үһүөн Финляндия армиятын кэккэтигэр сылдьан ити дойду көҥүлүн туруулаһаллар. Оччолорго кинилэр үһүөн сааһырбыт дьон этилэр. 1941-44 сылларга эмиэ үһүөн Финляндия армиятын кэккэтигэр сылдьан сэриилэһэллэр. М.Ф. Корнилов 1942 с. Лапландияҕа, оттон Е. Е. Старостин 1944 с. Валкаасаари диэн арыыга сэриилэһэ сылдьан өлөллөр. Оттон С. К. Старостин тыыннаах ордор.
Советскай Армия Финляндияны оккупациялаары гынна диэн С. К. Старостин Швецияҕа куотар. Онно тиийэн, бэрэпиэссэр Бьорн Коллиндерга информатор буола сылдьыбыт. Бу аан дойдуга биллибит алтаай тылларын үөрэтэ бөдөҥ учуонай. С.К. Старостин манна хаалбыт дьонун, аймахтарын кытары суругунан сибээстэспит эбит. Кини омук сиригэр олорор кэмигэр үс омук тылынан ааҕар-суруйар, өссө эбии икки омук тылынан кэпсэтэр буолбут. Ол да буоллар, кэлин Мария диэн финн (сорохтор суруйалларынан швед) дьахтарын ойох ылбыт, Стокгольм куорат таһыгар дьиэ атыыласпыт. Өссө 1973 с. дойдутугар хаалбыт дьонун Ленинградка кэлэн көрсүөххэ дии сылдьыбытын анараалар, бука куттаннахтара буолуо, буолумматахтар. Кэргэнинээн оҕолоро суох этилэр. С. К. Старостин 1952 с. Швецияттан Финляндияҕа буолбут ХV олимпийскай оонньууларга турист быһыытынан сылдьыбыт. Кини Саха сириттэн барарыгар үөрэҕэ суоҕа, илиитин тордоон илии баттыыра үһү. Ол бэйэтэ Финляндияҕа, Швецияҕа олорон үөрэхтээх киһи буолбут, улахан ученайдарга информатор буолбута. 1975 с. Швецияҕа олорон өлбүтэ. Дойдутун сүрдээҕин ахтар эбит. (Багдарыын Сүлбэ «Олох долгуна» кинигэтиттэн).
Кини төрөппүт кыыһа Мария Семеновна Захарова аҕата хаайыллыбытын кэннэ төрөөбүт. Кэргэнэ Семен Константинович хаайыллыбытын кэннэ кэлин ойох тахсыбыт. Ол киһи кыыһы бэйэтин аннынан суруйтаран, Аргунова диэн араспаанньатын биэрбит. Одьоо балта Анастасия Константиновна Евграфова Чурапчыга олорон өлбүт. Кини кыыһа Ньургуһун (Нюрбина) Максимовна Евграфова Чурапчыга учууталлыыр. Одьоо Сэмэнтэн оҕо Одьулууҥҥа Кардашевскай Аполлоп Николаевич – Ленин уордьанын кавалера баар этэ. Бэйэтэ ону билинэр, “Одьоо уолабын”, — диир этэ.
С.К. Старостин буруйа суоҕа дакаастанан, 1992 с. муус устар 28 күнүгэр реабилитацияламмыта. Онон, оччотооҕу дьалхааннаах олох долгунар охсуллан, киһи сытыыта-хотуута буолан, тыыннаах ордон, өссө сайдыылаах омук сиригэр тиийэн, саха аатын үчүгэйининэн ааттатан, олох олорон ааспыта.
Сталин конституцията
ССРС 1936 сыллааҕы Конституцията (олохсуйбут ааттара: «Сталин конституцията», ардыгар — «Кыайбыт социализм конституцията») — ССРС Сүрүн сокуона, 1936 сыл ахсынньы 5 күнүгэр Сэбиэттэр Бүтүн Сойуустааҕы VIII чрезвычайнай сийиэстэригэр ылыныллыбыт, 1977 сыллаахха дылы үлэлээбит.
thumb|500px|Конституция сорох сирэйдэрэ
1935 сыл күһүнүгэр тэриллибит Сталин баһылыктаах хамыыһыйа суруйбута. Айааччылар санааларынан бу сүрүн сокуон дойдуга социализм тутуллубутунан саҥа тутулу киллэрэр соруктаах этэ.
Конституцияны барылын ырытыыга 75 мөлүйүөн киһи кыттыбыта, 1,5 мөл. этии киирбитэ.
Ис хоһооно
Конституция аан бастаан дойдуга көҥүл тылы, бэчээти, мунньаҕы уонна итэҕэли мэктиэлээбитэ. Ону таһынан киһи тыытыллыа суохтааҕа уонна суруйсуу кистэлэҥэ мэктиэлэммиттэрэ.
Сир, сир аннынааҕы баай, уу, ойуур, собуоттар, баабырыкалар, щаахталар, руднииктар, туох баар көлө, бааннар, сибээс сириэстибэлэрэр бүтүн норуот баайынан билиниллибиттэрэ. Колхуостар сирдэрэ бэйэлэригэр болдьоҕо суох туһаныыга бэриллибитэ.
Күннүк Уурастыырап
Новиков Владимир Михайлович — Күннүк Уурастыырап (09.05.1907—30.04.1990), саха норуодунай бэйиэтэ, тылбаасчыт.
Айар үлэтэ
Айар дьоҕурун сайыннарарыгар кыра эрдэҕинээҕи эйгэтэ, кырдьаҕас доҥҥо иитиллибитэ сабыдыалаабыт буолуон сөп. Төрдүс кылааска Эмис нэһилиэгин оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан суруйар быһыылаах эбит диэн ахтар бииргэ үөрэммит киһитэ. Ол эрээри бастакы хоһоонун Дьокуускайга сылдьан 1925 сыллаахха, ол аата 18-19 саастааҕар, суруйбут диэн буолар. 1927 сыллаахха сүүрбэтигэр «Чолбоҥҥо» "Соҕотох хахыйах" хоһооно бэчээттэнэр. 1932 сыллаахха «Уһуктубут кыраайга» диэн кинигэтэ тахсыбыта. Манна киирбит хоһооннорун сороҕо уостан түспэт ырыалара буолбуттара. 1938 сылтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
«Коммунист Семен» — саха советскай поэзиятын биир бөдөҥ айымньыларыттан биирдэстэрэ буолар. Сүрүн геройа — норуоттан тахсыбыт, гражданскай сэрии кыттыылааҕа, көскө сылдьар дьону кытта эдэр эрдэҕиттэн алтыһан өрөбөлүүссүйэҕэ кыттыспыт киһи. Поэмаҕа уруккута быстар дьадаҥы дьон саҥа олоххо киирэн бэйэлэрин баҕаларын хоту көҥүл үлэлии-хамсыы сылдьаллара кэпсэнэр. Айымньы биир киһини умсугутар күүстээх өрүтүнэн буолар айылҕаны туойуу, хоһуйуу.
1945 сыллаахха "Үчүгэй Үөдүйээн" диэн хоһоонунан драма суруйар.
К. Уурастыырап — норуот ырыаларын толорооччуннан, ону ааһан импровизатор ырыаһыт быһыытынан биллэрэ. Кини «Куоралдьын Кугас аттаах тойон Дьаҕарыма бухатыыр» диэн олоҥхону тупсаран кумааҕыга түһэрбит улахан өҥөлөөх. Улуу сэрии кэмигэр ийэ дойдуну таптааһын туһунан сүрүн санаалаах хоһооннор хомуурунньуктарын таһаартарбыта. Сэрии туһунан айымньыларыттан ордук биллибиттэрэ уонна сэргэммиттэрэ «Хотугу кустук» поэма. Бу айымньыга Сэбиэскэй Сойуус Геройа Федор Попов хорсун быһыыта ойууланар. 1951 с. К. Уурастыырап улахан эпическэй диэн ааттанар «Ымыы уонна Налбыhах» диэн поэматын бүтэрбитэ. Манна суруйааччы уонна коллективизация саҕаланыытынааҕы кэмигэр тыа олоҕун ойуулаабыта. Киһи киһини көлөһүннүүрүн утарар дьон туһунан «Былыргы кэм кэпсээннэрэ» сэһэн суруйбута.
Тылбаастара
Талааннаах тылбаасчыт быһыытынан А. Пушкин, Т. Шевченко, Джамбул Джабаев, Микола Бажан, А. Сурков, Лебедев-Кумач уонна да атын омук суруйааччыларын айымньыларын сахалыы саҥардыбыта.
Уопсастыбаннай үлэтэ
Литератураҕа үлэтин уопсастыбаннай үлэни кытта дьүөрэлиирэ. Хаста да Дьокуускайдааҕы горкомун чилиэнинэн талыллыбыта. Өр кэмҥэ Саха Сиринээҕи Эйэ көмүскэлин кэмитиэтин салайбыта.
1265
1265 сыл.
Тиит мэкчиргэлэрин ууһа
Тиит мэкчиргэлэрин ууһа (, Ястребиные совы) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - Тиит мэкчиргэтэ киирэр.
Ньаҥсыйыы
Ньаҥсыйыы эбэтэр дьаҥсыйыы — иитэр кыаҕа бараммыт, этэн, үөрэтэн да иһитиннэрбэт буолбут киһи, санаата батарбакка, дьаныһан тылынан өйдөтө-үөрэтэ сатааһына.
Туттуу холобурдара
Оҕолорбун ньаҥсыйа сатыыбын да — тыал курдук истэллэр... Эмээхсиэн, хайа муҥун ньаҥсыйан хааллаххыный, өйдөөтөхтөрө дии.
Лукин Тимофей Спиридонович
Лукин Тимофей Спиридонович (1914, Сатаҕай нэһилиэгэ, Амма улууһа, Саха уобалаһа — 15.04.1980) — биллиилээх сылгыһыт, Социалистическай Үлэ Дьоруойа.
Олоҕун олуктара
"ССРС Үрдүкү Сүбэтин 1949 сыл бэс ыйын 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан сүөһү иитиитигэр үрдүк көрдөрүүлэрин иһин Тимофей Спиридонович Лукиҥҥа Социалистическай Үлэ Дьоруойун аата иҥэриллибитэ."
Литература
Герои Социалистического Труда Якутской АССР: Биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 93—94.
138
138 сыл.
1701
1701 сыл.
Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ
Бу аат хас да суолталаах:
Новогуйвинское
Новогуйвинское (Новогуйвинське) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 258 (2012).
Кэнийии
Кэнийии — үтүөҕэ ииппэккэ, үөрэппэккэ, ааспакка-арахпакка дьөлө хаһан, саҥаран, ыыстаан, мөҕөн тахсыы.
1267
1267 сыл.
139
139 сыл.
Лаамы
Лаамы - (эбэҥк., эбээн. киирбит) муора, акыйаан.
Тэҥнээ: лама, лам (эбэҥк.), ламу (эбээн.) — эмиэ итинник.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Күлгэри
Күлгэри (, Живородящая ящерица) — Саха сирин улахан аҥаарыгар үөскүүр, ол эрээри Өлүөнэ тардыытын соҕуруу өттүгэр эрэ элбэхтик көстөр. Омолой уонна Индигиир өрүстэргэ сэдэхтик көстөр.
Дьиҥнээх күлгэрилэр уустарыгар киирэр. Саха сиригэр үөскүүр икки рептилиялартан биирдэстэрэ (иккис эриэн үөн).
Ылыллыбыт сирэ
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б. И. Сидоров, М. М. Тяптиргянов. — Якутск: Бичик, 2004. — 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Тиэрмин
Инники көрбүт икки араҥабытыттан ураты тыл тылдьыт састаабыгар тиэрмин тыллары араарыахха сөп.
Тиэрмин диэн билим, тиэкиникэ уонна үлэ-идэ хайа эмэ тустаах салаатын иһинэн биир чопчу өйдөбүлү бэлиэтиир тыл ааттанар. Холобур, пиисикэҕэ эттик, сардаҥа, сырдык, электричиэстибэ, ампер, ом, вольт, электрон, ядернай, квантовай миэдисиинэҕэ клиника, диагноз, хирург, терапевт, стенокардит, метастаз, инвазия, синдром, атаксия, анамнез, биопсия, этиология диэн тыллар. Ити курдук, билим, тиэкиникэ, ускуустуба, үлэ-идэ хас биирдии салааларын аайы үгүс ахсааннаах аналлаах тыллар бааллар.
Тиэрмин тыллар билим, тиэкиникэ, ускуустуба өйдөбүллэрин бэлиэтииллэр. Онон суолталарын ис хоһооно научнай, техническэй дакаастабылынан чопчуламмыт уонна национальнай тыл уратыларыттан тутулуга суох интернациональнай буолар. Ол иһин, тиэрмин тыллар үгүс өттүлэрэ аан дойду үрдүнэн тарҕаныылаахтар. Ити тиэрминнэр бүттүүн лиэксикэ тылларын суолталарын ис хоһооно билим көрдөрүүлэрин чопчуламмат, тустаах норуот өйдөбүлүгэр олоҕурар, ол иһин үгүс өттүгэр национальнай майгылаах буолар. Тиэрминнэр уратыларынан, чинчийиилэринэн итиниэхэ эбии экспрессивнэй-эмоциональнай кырааскалара суоҕун ыйаллар. Ол эрээри, итинник кырааска, тиэрминнэргэ эрэ буолбакка, бүттүүн лиэксикэ үгүс өттүгэр эмиэ суох буолар.
Итинтэн бүттүүн тыл тылын тиэрминологическай суолтата бүттүүн лиэксикэҕэ киирэрин эбэтэр киирбэтин быһаарыы соруга тахсар. Онно тыл тиэрминологическай суолтата бүттүүн тылга төһө туттулларынан көрүлүөхтээх. Холобур, Сир диэн тыл тиэрминологическай суолтата билигин космонавтика быраактыкатынан сибээстээн бүттүүн тылга киэҥник туттуллар, өйдөнөр, онон бүттүүн лиэксикэ ылыммыт суолтата буолар. Оттон уу диэн тыл тиэрминологическай суолтата химия эрэ үөрэҕин иһинэн өйдөнөр, онон бүттүүн лиэксикэҕэ араарыллыбат.
Интернационал куораттар
Интернационал куораттар (international city эбэтэр ) диэн өйдөбүл, ханнык эмит куорат элбэх омуктан турар буоллаҕына. Итинник куоратка уопсай төрүт олохтоох омук ахсаана 60% кыра буоллаҕына киирэр. Дьокуускай куорат - интернационал куораттартан биирдэстэрэ, төрүт олохтоох сахалар куорат 47% эрэ ылаллар, онтон кэлиилэр (харалар, нууччалар) 42% ылаллар. Итинник куораттарга өссө маннык куораттар киирэллэр:
Мэҥэ
Мэҥэ - төрүт-уус тыл. Э.К.Пекарскай маннык быһаарбыт:"Мэҥэ - непреходящий, вечный; большой, обширный, пространный; мэҥэ таҥара - неизмеримое небо (мэҥэ халлаан); небо, местопребывание Бога; өлбөт мэҥэ уута - вечная вода, оживляющая вода. (с1558)/.../Былыргы тюрдуу бэҥтү - вечный; памятник; бэҥкү - памятник; бэҥкү хайа, мэҥкү хайа - скала с писаницей (вечная скала); мэҥи - вечный; мэҥү - вечность, бесконечность, постоянный./.../Мэҥэ топоним буолбута олус элбэх. Холобурдар: Мэҥэ, Үрүҥ Мэҥэ, Мэҥэлээх, Мэҥэ алаас, Мэҥэ Тиит, Мэҥэ анна, Ойуун Мэҥэтэ, Оҕо Мэҥэтэ, Оҕонньор Мэҥэтэ /.../
Туһаныллыбыт сирдэр
Багдарыын Сүлбэ "Улуустар ааттара" Бичик, 2001 с. 71 стр.
Бастакы Хомустаах нэһилиэгэ (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Кыһыл Сыыр куйаартан көстүүтэ Бастакы Хомустаах нэһилиэгэ. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кыһыл Сыыр.
Улуус кииниттэн 22 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 392 киһи (2007 сыл).
Сахатыйбыт нууччалар
Сахатыйбыт нууччалар, Саха омугун чааһа, кэлии нууччалар уонна атын омуктар саха култууратын уонна тылын өһүн ылбыттарын ааттыыллар. Экспердар этэллэринэн сахатыйбыт нууччалар уонна хара омуктар ахсааннара үрдүү турарын көрдөрөр. Сыл аайы 8% ылар. Итинэн суоттаатахха аны 243 сылынан Саха Сиригэр олорор атын омуктар бары саха буолуохтаахтар.
BINAC
BINAC (1949, Binary Automatic Computer, «диэни кылгатыы — двоичнай автомат көмпүүтэр») — бастакы көлүөнэ электроннай көмпүүтэрэ, Eckert–Mauchly Computer Corporation диэн АХШ хампаанньата 1949сыллаахха таһаарбыта.
BINAC судаарыстыбаҕа сыһыана суох тэрилтэ атын хампаанньаҕа анаан оҥорбут бастакы көмпүүтэринэн ааҕыллар — генеральнай подрядчик уонна посредник быһыытынан чааһынай тэрилтэ буолбута эрээри, дьиҥэр, АХШ сэбилэниилээх салгын күүстэрин сакааһа этэ.
Кутан
thumb|upright=1.2
Кутан (серая цапля, Ardea cinerea) — уһун атахтаах, уһун моойдоох бадараан көтөрө.
Түүтүн үөһээ өттө бороҥ, алын өттө үрүҥ, хара эбирдээх. Уһун сытыы тумустаах. Кээмэйэ син бөдөҥ, улахан көтөр ыйааһына 2 киилэҕэ тиийиэн сөп. Тыһыта атыырынааҕар кыра, ол гынан баран тас көстүүтүнэн улахан уратыта суох.
1957 сыл
1957 сыл.
С. А. Зверев айымньыларыгар эргэрбит тыллар
С. А. Зверев айымньыларыгар эргэрбит тыллар
«… Аар баҕах анньыллан, Силик баҕах сиэттиһэн, Уһун уһуойах туругуран Уйгу-силик тоҕооспут эбит…» Уһуойах диэн туох эбитий? Өссө биир сиргэ «уһуйах ураҕас төбөтун» диэн баар. Уһуойах диэн тыл Э.К. Пекарскай да, Г. Ф. Сивцев да тылдьыттарыгар суох. Уһаайах – хомуос, хамыйах эбит. Оттон «Диалектологическай тылдьыкка» көрдөххө, уһуойах – (Булуу эҥэригэр туттуллар эргэрбит тыл) баҕахха анньыллар уһун ураҕас (Саввин А.А. «Материалы Вилюйской экспедиции»). Оттон уһуйах (эмиэ эргэрбит, Кэбээйигэ туттуллар тыл) – кымыс ытыга, хамнатар диэн быһаарыылаах. Хомуурунньукка бэриллибит быһаарыы: «Уһуойах – баҕах баҕанатыгар сыһыары анньыллар уһун үөл ураҕас». Уһун диэн тылтан үөскээбиттэр быһылаах. Онон уһуойах диалект тыла эбит. Ол иһин буолуо, атын айымньыларга холобур көрдөөтум да, булбатым. Баҕар, итинник маһы атыннык ааттыыллара буолуо.
«…Аҕыс атыыр сэргэни Алаарыччы анньан кэбиспиттэр; Икки сиэллээх айгыны Тэннии сириэдитэн кэбиспиттэр…» (стр. 43) Айгы диэн тылы диалектологическай эрэ тылдьыкка буллум. Тойук кэнниттэн быһаарыы баар: «Айгы – ба5ах таһыгар анньыллар, төбөтө чөмчөгөр сиэллээх баҕана аата. Кини көнө, ханан да дьабаата суох тиитинэн оҥоһуллар». Оттон тылдьыкка айгы икки суолталаах:
1.    (Бул.) илдьэ сылдьарга эбэтэр барыыга-кэлиигэ табыгаһа суох улахан, ыарахан; айгы ыал – (большая семья, тяжелая для переездов) 2. (Орто Халыма) – наҕыл бытаан Айҕаны – туох эмэ наьаа киэн (Пекарскай). Айгыр (бул.) – былыр ыһыахха баҕах таһыгар анньар чөмчөгөр төбөлөөх төбөтө сиэллээх баҕана (Саввин А.А. «Материалы Вилюйской экспедиции»). Онон, мантан көрдөххө, Зверев айгыта уонна бүлүүлэр айгырдара биир суолталаах тыллар эбиттэр. Айгыны диалект тыла диэхпитин сөп. Бу тыл толору үгэстэр туттуллубат булбуттарыттан, билигин маннык баҕаналары туруорбаппытыттан, эргэрбитэ буолуо. Хам-тум айымньыларга көстөр.
«Дэлбиһээхтиир сиксиктээх, Умуруктуур айахтаах, Түөттүрүктүүр бүүрүктээх, Боҕуускалаах оһуордаах Моойторуктуу хоруонкалаах Мойбордуу түүлэээх Көҕүөр дэлбэр иһити Бэлэмнии ууран кэбиспиттэр…» (стр. 45) Мойбор = моймор «белая полоса вокруг шеи» (Пекарскай тылдьыта II том, 1581 стр.). Мойбор + лаах > мойбордоох, арааһа моой диэн тылтан уөскээбитэ буолуо. Оттон «Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытыгар» кыылга эрэ сыһыаннаах курдук быһаарбыттар: кыыл моонньун эргийэ урунэ, моойторуга. Оттон Зверевкэ бу иһиккэ-хомуоска сыһыаннаах эбит ээ. Багдарыын үлбэ «аман өс» кинигэтигэр ааҕабыт: «Көйүөр (кө5үөр) айах-сири иһиттэн арыый аҕай кыра, сылгы тириититтэн тигиллибит кымыһы кутар иһит. Көҕүөрү силигин ситэрэ киэргэтэллэрэ, симииллэрэ. Сылгы бэйэтэ, ити бэл диэтэр кыла кытта киһини араҥаччылыыр, быыһыыр-абырыыр диэн өйдүүллэрэ өбүгэлэрбит. Ити, ол даҕаны иһин, үрүҥ аспыт, кымыспыт иһитин көҕүөрү, били бүүйэ тардыллар сиринэн, моонньунан мойбордуу туулуур эбит буоллахтара. Иһиккэ айаҕынан, куһаҕан тыын киирэн, аһы быртаҕырдыбатын диэн! Көҕүөр олус киэҥник тарҕаммытын биир суол туоһутунан көҕүөр ойуу, көҕүөр симэх диэннэр бааллара эмиэ туоһулуон сөп. Үрдүнэн ромбалаах сүрэх курдук ойуу («орнаменто в виде сердца с ромбой наверху»), лира курдук ойуу («форма мотивы лиры») көҕүөр диэн ааттаналлар. Көҕүөр уйгуну, быйаны сирэйдээн, символлаан көрдөрөрө. Ол иһин олоҥхоҕо Айыы Хотун «хаар курдук астаах, хабыйахаан курдук эттээх, икки күҕүөр симиир саҕа эмиийдэээх» диэн хоһуйаллара. Көҕүөр түн былыргы тыл. Кинини бастакынан сурукка киллэрбит киһинэн, бука эрэ, Я.И.Линденау буолара буолуо (250 – тан тахса сыллааҕыта). Көҕүөр төрдө монгол тыла. Былыргы монголлар кинини күкүүр дииллэрэ уһу, билиннилэр хөхүүр дииллэрэ уһу, билиннилэр хөхүүр дииллэр, буряттар – хукуур, калмыктар – көкүүр. Тюрк омуктарыттан кө5үөрү тувалар когээр дииллэрин билэбин. Тылдьыты онорооччулар ону: «Большая кожаная фляга (для кумыса или араки)», - диэбиттэр. Көҕүөр тоҕо эргэрдэ? Итинник иһити сатаан оҥорор киһи билигин суох. Онон, олох умнуллуон, айымньыларга суруллан, сир-уот аатыгар иҥэн, музейдарга көстөн сир бэйэтин саҥата турдаҕа.
«Таныы бэһэ холобурдаах, Сааллар чаҕылҕан талааннаах Унаар халлаан оһуордаах Уйгу солко томторҕолоох Ойон туостуор халдьаны Туруору ууран кэбиспиттэр…» Халдьа – туос көнкөнөй, ходуор иһит моонньугар баар. Миигин манна таҥыы бэһэ интэриэһиргэтэр. Кинигэҕэ бэс аһын (субатын) сүлэн ылан баран, тиэйэҕэ дьаптайан, сыттаах гына, сайын хатаран кэбиһэллэр диэн быһаарбыттар. Пекарскай тылдьытын көрөбут: «Таныы бэс – связка употребляемой в пищу сосновой заболони, сплоченной в пласт». Атын тылдьыттарга быһаарыы суох. Таныы < тан+ыы – «устройство» диэбит Пекарскай. Холобурдары көрдөөтум да, үксүгэр бэс үөрэтэ диэн. Бэс ис сутукатын хастаан ыланнар буһаран хааһыга, тарга эбэтэр суоракка булкуйаллар эбит (Тарбахов «эн остуолун сахалыы астара» кинигэтигэр баар).
«…Кэдэгэркээн уктаах, Эмти быһыы ойуулаах Кэнэгэркээн айахтаах Учар кулун уйуллаах кутуруга Боҕускалаах уктаах Бабыраанкы таьылы Уруйдуу тоһуйбуттар…» - нуучча тылыттан киирбит – поваренка (уполовник, чумичка) (Пекарскай I стр. 323). Диалектологическай тылдьыкка Верхоянскай, Саккырыыр диэки туттуллар, күөс хоторор хамыйаҕы, куопсугу этэллэр эбит. Оттон «аман өскө» арыыны баһар улахан сиэллээх хамыйах диэн быһаарыы баар. Онон былыр, арыыны баһарга туттуллар эбит буоллаҕына, аны ол умнуллан, билнни ыьыахтарга ойбон арыыны онорбот буолан, бу тыл сүппүт, умнуллубут. Хоту суолтата уларыйан, күөс баһар куопсук буолан, диалект тыла буола сылдьар быһыылаах. Тойукпутун салгыы көрөбут.
« … Аҕыс адаар саадьаҕайдаах, Атаан силик атахтаах Арыы ньалык уҥуохтаах Арыы көйөргө кутуулаах Атыыр балхах маһы Бааралыы ууран кэбиспиттэр…» Балҕах диэн тугуй? Пекарскайга көрдум: «Балҕах – 1) деревянная выдолбленная посуда, стакан в роде деревянной кружки или стойки. 2) в Дюжинском и Борогонском улусах: небольшой чорон (деревянный кубок) об одной ножке». Серошевскайга балхах үс атахтаах ойууламмыт эбит. Г.Ф.Сивцев тылдьытыгар балхаҕы эргэрбит диэбит, намыһах үс атахтаах кыра чороон диэн быһаарбыт. Бэлкэй дииллэр эбит сороҕор. Диалектологическай тылдьыкка Мэҥэ-Хаҥаласка, Сунтаарга, Уөһээ-Бүлүүгэ үс атахтаах намыһах култаҕар чороону этэллэр диэн баар. Балхаан дииллэр эбит. Ол эрэн 1994 с. саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытыгар балхааны кэпсэтии эрэ стилигэр туттуллар күүстээх долгун диэн быһаарбыттар. «Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ» I чааьыгар маннык быһаарыыны көрөбут: «Арааһынай чорооннор тус-туспа ааттаахтар. Аамай улаханнара тойон айах диэн, ол анна кэриэн айах, ол анна бачыгырас ойуулаах балхах чороон».
«…Мээчиктээх уктаах Бэһиэлэйдии бэлиэлээх Биһиэйэхтиир сэби Бэлэмнэрдээн кэбиспиттэр…» (стр. 46) Биһиэйэх эбэтэр бэһиэйэх – киргизтэргэ пистэк диэн тыл баар. – кымыс ытыйар ытык. Пекарскай тылдьытыттан уратыларга бу тыл суох. Багдарыын Сүлбэ «Аал уоту оттунан» кинигэтигэр маннык баар: «Көөнньө турар кымыска ыаммытынан ууту уонна оргуйбут ууну кутан баран, булкуйар тэрил баар буолар. Ытык оннугар. Ону бэһиэйэх (биһиэйэх) эбэтэр бэлиэр дииллэр. Сорох сиргэ – билиир. Билиир Тарбах – Орджоникидзевскай Иһитин сирэ». Оттон улуу тойуксут бэйэтэ быһаарбыт: «Биһиэйэх, хамнатар – симиир моонньугар кэтэрдииллэр көҥкөлөй иһигэр уган туран, кымыһы көөнньөрөргө булкуйар, хамсатар хаһыылаах салтаҕар төбөлөөх, оһуордаах уктаах мас». «Дьөһөгөй түһүмэнэ» былыргы норуот ырыатыгар маннык строфаны көрөбут:
«Симэхтээх көмүстээх Сири иһиттээх, Күөгүлээх көмүстээх Көҕүөр иһиттээх, Сиинньэлээх дьэрэкээннээх биһээйэхтээх, Көмүстээх төкүнүйэр күҥкүлээхкилээх Матаарчах айах бааралаах Чороон иһит тускулаах Кэриэн иһит кэскиллээх…» Былыргы үлэ-хамнас «Сылгы сүөһү тускула» ырыатыгар: «Ой-бото олохтоох, Көмүстээх ааннаах, Көҕүөр симииргэ, Хайарҕастаах хамнатарынан хамнатан, Сөҥ сүөгэй аннын уутунан Кимиэлинэн киксэрэр, Ала ынах араҕас арыытынан Амтанын тупсарбыта». Манна суруйбут тылларбыыттан историзмнарга мойбор, бабырааҥкы таһыл биһиэйэх, балхах, сорҕо, таҥыы бэс, дэпсэ, үйүктэ диэн тыллары киллэртиэххэ сөп. Оттон айгы, уһуойах, тунах былыт, иһэрэх диэннэри диалект тыллар диэхпитин сөп. Тоҕо диэтэххэ, кинилэр бүлүү эҥэр эрэ диэки туттуллар, билигин эргэрбит тыллар.
140
140 сыл.
Суол быраабылаларын тутуһуу
Суол быраабылаларын тутуһуу киһи быһыылаах буолууну биллэрэр.
Бука бары ханан эрэ массыынаҕа сыһыаннаахпытынан уонна массыыната суох хайдах да табыллыбат кэммит кэлбитинэн саҥаны айыы уратыларын быһаарарга суолунан айаннааһыны ырытыы ордук туһалаах уонна тиийимтиэ. Дьон бары сылдьар суоллара биир буоллаҕына тэпсиллэн, көнөн тупсан иһэр. Бу суолунан ханна да туораабакка баран иһэр буоллахха, дьон курдук, киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу, ол аата бары быһыыны барытын киһи оҥорорун курдук оҥоруу салҕанан баран иһэрэ быһаарыллар.
Киһи маннык быһыыта «Оҥкуллубут суол устун баран иһии» диэн сахалыы ааттанар. Олох олоруу эмиэ тосту уларыйыылар соһуччу киирбэтэхтэринэ биир тэҥник, оҥкуллубут суол устун баран иһэр кыахтанар уонна «Олох оҥкула» диэн ааттанар. Бэлэм, оҥкуллубут суол устун баран иһии айанныырга чэпчэки. Билбэт сиргэ суолтан туораан хаалыы мунууга, эрэйгэ тириэрдэрин ким да саарбахтаабат, арай биир эмэ түбэлтэҕэ суолтан туорааһын табыллан, быһалыыр суол арыллыан сөп. Айаннаан иһэн суолтан туорааһын хаһан да үчүгэй буолбат. Быһалаары санаммыт киһи куһаҕан сиргэ түбэһэн улаханнык тардыллан, букатын да хойутуон, кыайан барымыан да сөп. Бэлэм суолтан туорааһынтан айан эрэйэ эбиллэр, суол куһаҕаныттан туох эмэ, тиэхиникэ алдьаныан сөп балаһыанньата үөскүүр.
Арай бу суолбут ханнык эмэ тумулу эргийэ барар буоллаҕына тиэхиникэлээх дьон үчүгэй тэпсиллибит суолунан эрэйэ суох эргийэн барыахтарын сөп. Бары да оннук сылдьаллар. Көнө, үчүгэй суолунан айанныырга үчүгэй уонна түргэн. Онтон сатыы киһи, ол тумулу эргийбэккэ, быһа барыан сөп. Аҕыйах да буоллар кыратык быһалаан бириэмэни барыһырара киниэхэ туһалаах. Сатыы киһи суол куһаҕаныттан иҥнибэтэ манна эмиэ тирэх буолар. Легковой массыынанан бу сатыы эрэ киһи сылдьар суолунан аан маҥнай барыы саҥаны арыйыы, ким да оҥорботоҕун оҥоруу буолан айыыны оҥорууга киирсэр. Тоҕо диэтэххэ бу кыра, кыараҕас суолунан сатыы киһиттэн ураты легковой массыына сылдьа илигинэн саҥаны айыы буолар уонна бэйэ оҥороругар улахан уустуктары үөскэтиэн сөп.
Быһа суолунан аан маҥнай барыыга араас улахан массыына кыайан ааспат бадарааннара, суон мастар туора охтубуттара көрсүөхтэрин сөп. Олору барыларын тумнан, ыраастаан барыы улахан үлэни-хамнаһы эрэйэр. Ону тэҥэ массыынаны бадарааҥҥа түһэрэн букатын да тимирдэн кэбиһиэххэ сөбө олус улахан сэрэхтээх буолууну ирдиир.
Саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу ордук үлэлээҕин, эрэйдээҕин уонна өссө сыыһа-халты буолар кутталлааҕын үлэһит, ону-маны бэйэлэрэ оҥорор, тутар дьон ордук билэллэр уонна саҥаны айыыттан сэрэнэллэр, оҥорортон туттуналлар, оҕолорун «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэллэр.
Киһи ханнык баҕарар обществоҕа, дьону кытта бииргэ олороругар, сылдьарыгар уонна үлэлииригэр аналлаах хааччахтары, ол эбэтэр быраабылалары уонна сокуоннары тутуһа сылдьара хайаан да эрэйиллэр кытаанах көрдөбүл буолар. Ханнык баҕарар быраабыла, сокуон, ол эбэтэр хааччах, өйү-санааны, киһи оҥорор быһыытын хааччахтыыр, аналлаах кыйыаҕа киллэрэр, аһара барбаты хонтуруоллуурга, бэрээдэктииргэ аналланар.