cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Манаас
Манаас 1000 сыла
уҥа|мини| Таласка баар Манаас мавзолейа 20 сомнаах харчыга 1994 сыллаахха ХНТ Бас Ассамблеята "Манаас" 1000 сылын Аан дойду үрдүнэн бэлиэтиир туһунан уураахтаабыта. Тэрээһиннэр 1995 сыллаахха буолбуттара. Сүрүн өттө Таласка буолбута. итиннэ анаан  «Манаас-1000» диэн кыһыл көмүс уордьан уонна кыһыл көмүс мэтээл олохтоммуттара.
Виктор Цой
Виктор Цой (толору аата Виктор Робертович Цой), кэриэй төрүттээх Арассыыйа биллэр ырыаһыта, аатырбыт Кино диэн рок-группа лидера. Бэс ыйын 21 күнүгэр, 1962 (Ленинград) төрөөбүтэ - Атырдьах ыйын 15 күнүгэр, 1990 (35 км, Талси суола, Латвия) өлбүтэ.
Владо Горески
Владо Горески (Владо Ѓорески, Битола,  Югославия,1958), Югослав рәссам. Эстуду на Академия де Белас Артес һәм Любляна, Словения һәм Факультада Гистория да Арте һәм Скопье, Македония Республиката. ,, , , . Директор - Халыкара график манифест - Битола. Ул 100 дән артык төркем сәнгать күргәзмәләрендә катнашкан һәм дөньяның күп илләрендә һәм сәнгать үзәкләрендә егерме шәхси күргәзмә авторы. ,, , , , , ... Ул сәнгать казанышлары өчен егермедән артык премия яулады.
Франция Улуу Революцията
thumb|300px|Бастилия кыргыһыыта, 14 от ыйа, 1789; Жан-Пьер Хоуэл уруһуйа Франция Улуу Революцията диэн 1789 сыллаахтан 1799 сылга дылы буолбут революция. Монархияны суох оҥорбута. Революция бүтүүтүнэн Наполеон Бонапарт былааска кэлиитинэн бүппүтэ диэн быһаарыыллар. 1799 сыл сэтинньитигэр диктаатын саҕалаабыта. Ол иннинэ былааска олорбут Хоруол Луи XVI төбөтүн быспыттара.
Киллэрии
1789 сыллаахха дылы Францияны үтүөлэр уонна катоолик таҥара дьиэтэ салайан олорбуттара. Сырдатыы идеялара судургу дьоннорго былааһы биэрэрин саҕалаабыта. Кинилэр Америкаҕа революция хоруол буолбакка дьоннор былааһы олохтообуттарын истибиттэр. Революция иннинэ баар системаны "Урукку режим" диэн ааттыыр буолбуттар.
Төрүөттэрэ
Францияҕа баар элбэх проблемалар Революцияҕа тиэрдибиттэрэ. Ол курдук
Генеральнай штаттары ыҥырыы
Революция иннинэ Франция үс штаттарга арахсара. Бастакы Штат Клергия диэн ааттаах этэ уонна нэһилиэнньэ 1% этэ. Иккис Штат үтүөлэр уонна баайдар уонна нэһилиэнньэттэн 2% этэ. Атын 97% үһүс Штатка барсара. Үс штаттартан бэрэстэбиитэллэр ыытыллан Генеральнай Штат диэн аатаммыттара.
200px|right|thumb|Версаль замогар Генеральнай Штат 1789 сыллаахха көрсүбүтэ.
Үһүс штат чилиэттэрэ ордук дьадаҥы буолан баран олус улахан нолуоктаахтарын туһунан олус күүскэ хом түһэн сылдьаллара.
Ону тэҥэ Үһүс Штат куоластыыра ааҕыллыбат курдук эбит. Нэһилиэнньэ 97% үһүс штатка киирэрин да иһин Генеральнай штатка биир эрэ куоластаахтара. Атын икки штат эмиэ биирдии куоластаахтара.
Нация Ассамблеятын олохтооһун
left|thumb|Мээчигинэн ооннььур саалатыгар Нация ассамблеята андаҕары этиитин Жак-Луи Давид уруһуйа Бастакы уонна Иккис штат истибэтэҕин кэнниттэн, Үһүс штат бэйэтин ассамблеятын олохтуурга быһаарыммыта. Онно киһи барыта куоластаах курдук буолар. 1789 от ыйын 10 Национальнай Ассамблеятын арыйбыттара. Хоруол ону тохтото сатаабыта, ону кинилэр мээчигинэн оонньуур саалатыгар мунньустубуттара. От ыйын 20 күнүгэр Мээчигинэн ооннньуур саалатын андаҕарын эппиттэрэ, онно кинилэр Франция саҥа конституциятын суруйарга тылларын биэрбиттэрэ
Бастилияны ылыы
right|thumb|100px|Франция триколор былаахтаах sans-coulotte радикал революционер. 1789 сыл от ыйыгар Национальнай Ассамблея төрүттэммитэ, үтүөлэр уонна Хоруол олус сөбүлээбэтэхтэрэ, уонна Үп-харчы Директор-Генералын Жак Некеры үлэтиттэн уһулбуттара. Дьоннор Национальнай ассамблеяны сабара буолуо диэн уулуссаларга тахсыбыттара уонна аймалҕан саҕаламмыта.
1789 сыл от ыйын 14 күнүгэр дьон Бастилия хаайыыны ыларга быһаарбыттар. Онно сэрии сэбэ баара - үтүөлэр уонна Хоруол былааһын символа. Күн ортотун диэки дьон Бастилияҕа киирбиттэрэ уонна сэттэ хаайыылаахтары таһаарбыттара, хаайыы начаальник төбөтүн быспыттар уонна мас паалкатыгар туруорбуттар.
Үһүс штат чилиэттэрэ Париж куораты ылбыттар. Национальнай Ассамблея президена Париж мэра буолбут. Жак Некерга төттөрү үп-харчы Директор-генерал үлэтин биэрбиттэр. Сотору буолан баран Хоруол Парижка тиийэ сылдьыбыт уонна революционистары кытта көрсүспүт, ол гынан баран революция Францияҕа барытыгар тарҕаммыт.
Оллонов Прокопий Данилович
1919 с. Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ.
1941 с. атырдьах ыйын 15 күнүгэр армияҕа ыҥырыллыбыта. 498 стрелковай полк 132 дивизияҕа рядовой этэ.
1942 с. Воронеж куорат таhыгар кыргыhыыга ɵлбʏтэ.
Monster Cable
Monster Cable — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ клубтарга анаан колонкалары оҥорор тэрилтэ, массыыналарга сабвуфердары.
Fortuna 500 холбонор.
70% тэрилтэ өлүүтүн (долятын) Mitsui Group конгломерата бас билэр, онно Mitsui аудиосистемалары салайар активыгар холбонор.
Magnit
MAGNIT RETAIL (Магнит ретейл, сеть гипермаркетов Магнит, Магнит атыы эргиэн киинэ), Арассыыйа саамай улахан сетевой ас атыылыыр гипермакета, дойду үрдүнэн 15 тыһ маҕаһыыннаах.
Салалтата — Краснодарга.
Cher
Cher (Шер), АХШ биир бастыҥ ырыаһыта, 2020 сыл түмүгүнэн планета үрдүнэн соҕотох дьахталлартан медия бизнеһы салайааччы (эр дьону тэҥэ), соҕотох контральто куоластаах, элбэх Грэмми уонна Оскар премия тутааччы, элбэх сылларга ордук үчүгэй ырыаһытынан 153 омук сиригэр биллэр. Толору аата Ше́рилин Саркися́н (англ. Cherilyn Sarkisian), эрмээн төрдүлээх американка ырыаһыта. Төрөөбүт күнэ Ыам ыйын 20, 1946 сыл - Эль Сентро, Калифорния, АХШ.
1998 сылтан ыла ЛГБТ түмсүү бырааптарын көмүскэһэр.
Түһүлгэ
аат. 1. Дьон туохха эмэ тохтоон түһүүлэммит, быстах олохсуйбут сирэ. Көһөн иһээччилэр түһүлгэлэрэ. Отуу кэтэҕэр, хойуу талах хоту хонноҕор, элбэх дьон түһүлгэлэрэ кэрэлэнэн сытар. Р.К. 2. Дьон мустан тугу эмэ тэрийэн ыытар сирдэрэ. Ыһыах түһүлгэтэ. Оһуокай түһүлгэтэ. Тустуу түһүлгэтэ. Е.Н. 3. көсп. (үрд.) Туох эмэ событие буолар эбэтэр туох эмэ туругурар эйгэтэ. Биһиги тутуубут күүрээннээх үлэ түһүлгэтэ буолла.
Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта (Афанасьев П.С.)
Торияма Акира
мини Акира Торияма (鳥山 明) — мангака, 1955 сыллаахха муус устар 5 күнүгэр Японияҕа Айти префектура Киёсу куоратыгар төрөөбүтэ.
Дьон сэргиирэ
Уҥуоҕа: 174 см
Ойоҕо: Ёсими Торияма
Дьиэтин кыыллара: куоска, ыт, чыычаах
Оҕолоро: уоллаах кыыс
Beats Electronics
Beats Electronics — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ кулгаахха кэтэр ырыа истэр тэриллэри оҥорор уонна айар тэрилтэ. 2015 сыллардаахха Аан Дойдуга уонна Саха Сиригэр Monster Cable диэннэр популярнай буола сылдьыбыттара.
Dr. Dre диэн биллэр рэпер Beats Electronics тэрилтэни төрүттээбитэ.
2014 сылтан Beats Electronics тэрилтэ Apple бас билиитигэр киирэр, ол эрэн производственнай линиялара туспалар.
Nasdaq компонеҥҥа холбонор.
Тымныы оҕуһун муоһа
Тымныы оҕуһун муоһа диэн былыргы сахалар тымныы улаатан иһэрин мээрэйдиир бэлиэлэрэ буолар.
Бытарҕан тымныылаах, будулҕан туманнаах дойдуга кыһыҥҥы тымныыны этэҥҥэ туорааһын дьылы туорааһынынан ааҕыллар кэмнэрэ бааллара. Уһун кыһын устата көмүлүөк оһоҕу кураанах маһынан толору хаалаан, уот оттон күлүмнэтэн баран холумтан иннигэр оллоонноон олорон эрэ халлаан хаһан сылыйан барыытын кэтэһии, сылыктааһын саха дьонун биир сүрүн дьарыктарыгар кубулуйбута.
Сахалар былыр-былыргыттан тымныыны Хотугу Муустаах байҕалтан кэлэр улахан оҕус курдук саныыллар. Биирдэ эмэтэ көстөр мааман муоһун уу оҕуһун муоһа диэн ааттыыллар. Муос үксүгэр аҥардастыы көстөрүнэн тымныы оҕоһун муоһа тостон түһэр диэн өйдөбүл үөскээбит. Бу оҕус күһүн Хотугу Муустаах байҕал түгэҕиттэн тымныынан тыынан бургучутан тиийэн кэлэр диэн этэллэр.
Олунньу ый саҥатыгар халлааҥҥа улахан сис былыт кэлэн эмискэ сылыйдаҕына тымныы оҕуһун муоһа тоһунна эбэтэр туура ыстанна, аны мантан ыла улаханнык тымныйбат буолла диэн этэллэр. Маннык эмискэ сылыйыы иккистээн хатыланыыта оҕус иккис муоһа түһүүтүгэр тириэрдэрэ халлаан биллэрдик сылыйан барыытын кэмигэр буолар.
Бастакы халлаан улаханнык сылыйыыта, муос тостор бэлиэ кэмэ тохсунньу бүтүүтүгэр эбэтэр олунньу саҥатыгар куруук кэриэтэ буоларын ханнык эрэ биир күнү кытта хам сибээстээн кэбиһии улахан сыыһа буолар. Айылҕа уларыйан иһиитин билиммэккэ догмаҕа кубулутууга тириэрдэр. Халлаан эмиэ сыыйа-баайа уларыйар, эрдэлээн тымныйар эбэтэр эрдэ сылыйан кэлэр кэмнэрэ элбэхтэр. (1,39).
Былыргы өйдөбүлү буккуйан ханнык эрэ уларыйбат чыыһылаҕа хам сыбаан догмаҕа кубулутуу табыллыбат. Халлаан сылыйар, тымныйар кэмнэрэ уларыйыытын аахсыбат буолууга тириэрдэр.
Тымныы оҕуһун муоһа тостуута, халлаан эмискэ сылыйыыта хас сыл аайы уларыйан иһэрэ икки нэдиэлэ курдук араастанан тахсар кэмнэрдээх. Хас сыл аайы көннөрөн биэрии, таба быһаарыы билгэлээччилэртэн эрэйиллэр. Хас да сыллар усталарыгар билгэ таба түбэһиитэ билгэлээччи кылааһа үрдүгүн быһаарар.
Билигин халлаан уларыйан иһэр. Халлаан уларыйыытын, күһүҥҥү кэмҥэ улаханнык тымныйбат буолуутун үгүс кэтээн көрөөччүлэр бэлиэтииллэр.
Соторутааҕыта, 40-ча сыллааҕыта сэтинньи ый бүтүүтэ кыыдааннаах кыһын кэлэн 50-ча кыраадыска диэри тымныйар эбит буоллаҕына, билигин бу ый сылаас, күһүҥҥү ыйга киирсэр буолан турар. Күһүн ситэ тымныйбатаҕына халлаан онтун ситиһиннэрэ сатаан саас, олунньу бүтүөр диэри эмиэ тымныыта уҕараабакка эрэ турар буолла.
Кыһыҥҥы кэмҥэ халлаан эмискэ тымныйыыта диэн уонча кыраадыһынан уларыйыыта, тымныйан хаалыыта былыт баран хааллыытыттан ордук тутулуктаах. Улахан тымныылар түстэхтэринэ халлаан хоту өттүгэр дьүкээбил уота умайар. Бу уот хайдаҕыттан халлаан туругун эмиэ быһаараллар.
Кыһын халлаан былытырдаҕына хаар түһэр уонна сылыйар. Халлаан эмискэ сылыйыыта диэн уонча кыраадыһынан итийиитэ ааттанар. Эмискэ сис былыт кэлиитэ халлаан уһуннук сылыйыытыгар тириэрдэр.
Былыргы өбүгэлэр билиилэрин таба өйдөөн, таба туһаныы аныгы үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Былыргы кэмнэргэ сахалар тымныы уҕараан, мөлтөөн барыытын тымныы оҕуһун муоһа тосторунан бэлиэтээн ааҕаллара. Тохсунньу ый бүтүүтэ эбэтэр олунньу ый саҥатыгар улахан сис былыт кэлэн халлаан сылыйыытын оҕус бастакы муоһа тостуутунан ааҕан бэлиэтииллэрэ. Оччотооҕу кэмҥэ бу эмискэ халлаан сылыйыытын ханнык да туһааннаах чыыһылаҕа хам баайан кэбиспэттэр этэ, бу кэм кэлиитэ хайа баҕарар өттүгэр биирдии нэдиэлэ курдук иннигэр-кэннигэр хамсаан биэрэр кыахтаах.
Билигин биһиги араас итэҕэли сымыйанан үөрэтээччилэр тымныы уларыйар кэмин биир чыыһылаҕа хам баайа сатыыллар. Тымныы оҕуһун бастакы муоһа тохсунньу ый 31 күнүгэр, онтон иккиһэ олунньу ый 15 күнүгэр тостоллор диэн чахчы билэр дьон курдук этинэллэр.
Айылҕаны билгэлээһини ханнык эрэ догмаҕа кубулутумуохха, айылҕа эмиэ уларыйан иһэрин умнумуохха.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.
Эт-сиин
Эт-сиин диэн киһи айылҕаттан, төрөппүттэриттэн бэриллэр сүрүн чааһа.
Хатыҥ Сыһыы (Ньурба улууһа)
Хатыҥ Сыһыы — Ньурба улууһун Таркаайы нэһилиэгин киинэ.
Эт-сиин
Былыргы кэмҥэ сахалар улахан күүстээх, хомуһуннаах ойууннара кут-сүр үөрэҕинэн, киһи өйүн-санаатын үөрэтиинэн утумнаахтык дьарыктаммыт эбиттэр. Олус дириҥник хасыһан түүллэри үөрэтэн уонна гипноһу туһанан үөрэппит буоланнар киһи өйө-санаата, куттара уонна этэ-сиинэ тус-туспаларын арааран билбиттэр. Кинилэр киһи кутун уонна сүрүн үөрэтиилэрин салгыы сайыннараннар, өй-санаа үөскүүр төрүттэрин быһаараннар киһи өйүн-санаатын үс аҥы, тус-туспа куттарга араарар буолбуттар.
Өйө-санаата суох киһини сахалар «киһи курдук көрүҥнээх» эбэтэр «киһи буолбатах» диэн этэллэр. “Киһи курдук көрүҥнээх” баар буолуута эт-сиин өйтөн-санааттан уратытын, туспатын, биир эмэ киһи өйө-санаата суох эбэтэр лаппа аҕыйах буолуон сөбүн биллэрэр.
Сахалар киһи этин-сиинин хаһан баҕарар өйүттэн-санаатыттан туспа буоларын бэлиэтээн этэллэр. Киһи этэ-сиинэ дьиҥнээх биологическай төрүтэ буолар. Бу этин-сиинин киһи төрөппүттэриттэн, аймахтарыттан быһаччы утумнуур. Эт-сиин утумнаан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ салгыы бэриллэн иһэр Айылҕа эттиктэринэн буолар. Айылҕаҕа уларыйан, эргийэн биэрэн иһэллэрэ эрэйиллэр. Киһи өллөҕүнэ этэ-сиинэ ийэ буоругар, Айылҕаҕа төннөн салгыы атын көрүҥҥэ кубулуйан иһиэхтээҕэ быһаарыллар.
Олус былыргы кэмнэргэ Тибет олохтоохторо киһи өллөҕүнэ хайаҕа таһааран кыыллар, көтөрдөр сииллэригэр анаан ууран биэрэллэр эбит. Онтон кэлин уҥуохтара ыраастаммыттарын кэннэ хомуйан ылан көмөн кэбиһэллэрэ үһү. Сахаларга “Киһи уҥуоҕа” диэн этии баара, былыр эмиэ киһи уҥуоҕун эрэ көмөллөрө эбитин биллэрэр.
Киһи тас көрүҥэ, быһыыта-таһаата кэнэҕэски көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэрин кини оҕолоро, сиэннэрэ тас көрүҥнэринэн төрөппүттэригэр ханан эмэ маарынныыллара чуолкайдык быһаарар. Ити тас көрүҥ бэриллэн иһиитэ барыта Айылҕа биэрбитинэн, эт-сиин утумнаан иһиитинэн быһаарыллара сөбүн бэлиэтиир.
Айылҕа биэрбитинэн киһи этин-сиинин оҥоһуулара кэлэр көлүөнэ ыччаттарыгар быһаччы бэриллэн иһэр буолуута төрөппүттэрин өйдөрө-санаалара оҕолорун өйүгэр-санаатыгар эмиэ быһаччы бэриллэрэ буолуо диэн сыыһа санааны дьоҥҥо барыларыгар олохсуппут. Маннык санааны сэбиэскэй былаас саҕана материалистар быһаччы уонна судургу үөрэхтэрэ киэҥник тарҕатар этэ, оннооҕор оҕону төрүүрүн кытта “киһи буолар” диэн этэ сылдьыбыттара. Бары төрөппүттэр кэлэр көлүөнэлэрин кыһанан, ылсыһан туран кыра эрдэхтэриттэн үөрэтэллэрин, кэнники кэмҥэ, ити сыыһа санаа суох оҥорон эрэр. Итини тэҥэ “айыы үөрэҕин” алҕастара, ийэ кут халлаантан түһэр диэн сымыйанан этэллэрэ саха дьонун өйдөрүн-санааларын буккуйар.
Кэлэр көлүөнэлэригэр киһи этин-сиинин кытта өйө-санаата эмиэ бэриллэр диэн өйдөбүл төрдүттэн сыыһа буолар уонна оҕо диэн өйө-санаата сайда илигин бэлиэтээн итинник ааттанар. Бу дакаастабылга сахалар “Бил баһыттан сытыйар” диэн киэҥник биллэр өс хоһооннорун туһаныы ордук табыллар. Бу өс хоһоонугар баайдар, бастаахтар, салайааччылар эрэ өйдөрө-санаалара бастарыттан сытыйарын туһунан этиллэр.
Атеистар уһун кэмнээх дьайыыларыттан дьон бары былыргыттан үөрэхтээх, элбэх өйдөөх киһи оҕото эмиэ өйдөөх буолуохтаах дии саныы үөрэммиттэрин хаалларбакка сылдьаллар, онуоха эбии анаан-минээн буккуйааччылар, ийэ куту ким эрэ чэчэгэйгэ үрэн биэрэрин курдук этээччилэр эмиэ бааллар. Кэлэр көлүөнэлэри иитии, үөрэтии үлэтэ мөлтөөбүтүттэн эдэрдэр бэрээдэктэрэ суох буолла диэн этээччилэр билигин элбээтилэр. Дьон өйдөрө-санаалара баайдарыттан-дьадаҥыларыттан тутулуктара суоҕун революция кэнниттэн дьадаҥы үлэһит дьонтон сайдан-үүнэн тахсыбыт биллэр салайааччылар, суруйааччылар бэйэлэрин холобурдарынан эмиэ туоһулууллар
Өйдөөх дьон оҕолоро төрөппүттэрин курдук өйдөөх-санаалаах буолаллара аҕыйаҕын сахалар быһааран биэрэр этиилэринэн «Бил баһыттан сытыйар» диэн буолар. Бу этии элбэх билиилээх бас-көс, салайааччы дьон оҕолорун кыайан киһилии быһыыга ииппэттэриттэн, атаахтаталларыттан өйдөрө-санаалара мөлтөөн, сытыйан барарын чуолкайдык быһаарар этии буолар.
Психологтар быһаарыыларынан саҥа үөскээн, үүнэн иһэр оҕо мэйиитэ кураанах буолар. Оҕо мэйиитэ улаатан, сайдан истэҕинэ билиитэ-көрүүтэ кэҥиириттэн, өйө-санаата мунньуллан, эбиллэн иһэрэ быһаарыллар. Төрүөҕүттэн улахан киһи курдук өйдөөх оҕо баара биллибэт. Оҕо төрүүрүгэр мэйиитэ кураанах буоларын толкуйдуур, быһаарар кыаҕа суоҕа эмиэ биллэрэр. Ол барыта мэйиигэ мунньуллан иһэр өй-санаа, олох аҕыйаҕыттан эбэтэр суоҕуттан буолар. Итинник быһаарыы дакаастабылларынан хас биирдии оҕону ньуосканан сатаан аһыырга, горшокка олордо үөрэтии төһө эмэ уһун кэми ылара уонна кырдьаҕас киһи өйө-санаата, толкуйдуур, быһаарар дьоҕура өй үлэтинэн дьарыктанан истэҕин аайытын эбиллэн иһэрэ быһаарар. Төһө элбэх өй-санаа киһи мэйиитигэр киирэн мунньуллар даҕаны, соччонон мэйии толкуйдуур, быһаарар күүһэ эбиллэн иһэрин сааһыран иһэр дьон бары билэллэр.
Киһи этэ-сиинэ өйүн-санаатын кытта биир биллэр тутулуктаах. Ол тутулугунан киһи этигэр-сиинигэр үөскүүр ыарыы буолар. Киһи этин-сиинин ханнык эмэ өттүн туохха эмэ дэҥнээтэҕинэ эбэтэр эт-сиин бэйэтэ туох эмэ куһаҕан буоллаҕына, онно ыарыы үөскээн өйүгэр-санаатыгар тиийэр. Киһи өйө-санаата бу үөскээбит ыарыыны суох оҥорор санааҕа түһэр. Хайдах эмэ хамсанан дуу, эмп иһэн дуу, хайаан дуу бу ыарыыны суох оҥоро сатааһынынан өйө-санаата дьарыктаммытынан барар.
Өй-санаа эттэн-сиинтэн араҕыстаҕына киһи этэ ыарыыны билбэт буолар. Ханнык да ыарыылартан эт-сиин кыһаммат буолан, көмүскэнэр кыаҕа сүтэр. Былыргы ойууннар өйдөрүн-санааларын күүһүнэн эттэригэр үөскүүр ыарыылары суох оҥорон кэбиһэллэрэ билигин даҕаны кэпсээн буолан сылдьаллар.
Биир хааннаах, чугас аймах дьон эттэрэ-сииннэрэ биир оҥоһуулаахтар. Бу быһаарыыны медицина науката билэн билигин туһана сылдьаллар. Эт-хаан сөп түбэһиитин таба туһанан киһи чаастарын, ис уорганнарын саппаас чаас оҥостон, атастаһан биэриигэ киэҥник туһанар буолан эрэллэр.
Тыыннаах буолан, эттэнэн-сииннэнэн сылдьыы киһиэхэ Орто дойдуга эрэ бэриллэр. Киһи этин-сиинин харыстаан, көрөн-истэн эрчийэн уһун үйэлээхтик илдьэ сылдьара өйүттэн-санаатыттан быһаччы тутулуктаах. Өй-санаа аһара баран Үөһээ дойду, айыы буолуу диэки таласпакка этин-сиинин көрөн-истэн, харыстаан, утумнаахтык эрчийэн Орто дойдуга киһи быһыылаахтык олорон уһун үйэни ситиһэр кыахтанар. (2,12).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2006. - 84 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
SSN
Social Security Number (кыччатан SSN, Социальнай харыстабыл нүөмэрэ) — АХШ биир тутаах докумуона, хас биирдии Америка олохтооҕо төрүөҕүттэн бэриллэр докумуона. Сүрүннээн SSN 9 сыыппараттан турар.
SSN киһиэхэ биирдэ эрэ бэриллэр, төрүөххүттэн өлүөххэр дылы.
SSN туохха наадалааҕый?
Кимиэхэ бэриллэрий?
Оллонов Николай Данилович
Оллонов Николай Данилович (1912-1986) – Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптортон биирдэстэрэ.
1912 с. Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ.
Кенигсберг куоракка диэри сэриилэспитэ. Ленинград оборонатын босхолуур кыргыhыы кыттыылааҕа. Албан аат III Аҕа дойду Улуу сэриитин I степеннээх орденнарынан, «Ленинград обороната», «Германияны кыайыы иhин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
1986 с. ɵлбүтэ.
СПИД
Дьон хайдах ыалдьарый?
right|thumb|Ыарыылаахтар ахсааннара 1979 сыллаахтан 1995 сылга дылы 2004 сыллаахха 3 000 000 киһи кэриҥэ дьон СПИД-ы кытта сыһыаннаах ыарыылартан өлбүтэ. Онтон 500 тыһыынчата оҕолор этэ. Билигин аан дойдуга 40 мөл киһи ВИЧ-ыарыһах. Ыалдьыбыт дьон баһыйар өттө Африкаҕа олорор, оҕолорго СПИД-тан өлүү улахан аҥара эмиэ Африкаҕа тахсар.
Сыстыбыт киһи ыарыытын туһунан билбэккэ уһуннук сылдьыан сөп, ол иһин ыарыһах чопчу ахсаанын этэр сатаммат.
ВИЧ ханна саҕаламмыта
Учуонайдар этэллэринэн ыарыы бастаан Африкаҕа саҕаламмыта. Бастаан шимпанзе эбисийээнэлэргэ үөскээбит, онтон дьоҥҥо бэриллибит диэн сабаҕалааһын (гипотеза) баар.
ВИЧ уонна СПИД
ВИЧ вирустаах киһи СПИД ыарыһах буолумуон сөп. Хас да сыл туга да биллибэккэ олоруохтарын сөп. СПИД диэн быһаарыллыбыт киһи ханнык эрэ ыарыы баара биллэр буолар. Билигин ВИЧ/СПИД-ы суох оҥорор эмп суох эрээри синдрому кыччатар эмптэр бааллар.
СПИДы быһаарар ыарыылар
Киһи СПИД-ы быһаарар ыарыылаах диэн быһаарыллыбыт буоллаҕына ураты ыарыылардаах буолаллар, тоҕо диэн доруобай киһи имуннай системата оннук ыарыылары кытта ситиһиилээхтик охсуһар.
Оннук СПИД-ы быһаарар ыарыылар:
Уол оҕолору үөрэтии
Билигин биhиэхэ үлэбитигэр-хамнаспытыгар ырыынак ыарахан сыhыа­на ыган тиийэн кэлбитигэр эрчимнээхтик, кыайа-хото үлэлиир-хамсыыр эр дьоммут, аҕыйахтара биллэн таҕыста. Yгүс эр дьоммут элээмэ­лэрэ: “Yлэтэ суох буоллубут”,- дии-дии хата таах хаамса сылдьаллар уонна өссө ийэлэрин эбэтэр аҕаларын пиэнсийэлэрин туомугар кыттыhаннар айахтарын ииттинэллэр, онтон бэйэлэрэ тугу эмэни булбутта­рын сыыhын бука барытын арыгылаан, хаартылаан эбэтэр ону-маны, улахан туһата суоҕу атыылаһан ыһан-тоҕон суох оҥорон кэбиhэллэрэ элбээтэ.
Маннык балаhыанньа бүтүн Россия үрдүнэн барытыгар тарҕаныытын, бу дьон өйдөрүгэр-санааларыгар “Дьадаҥылар, эриэн тараhалаах­тар”, - психологиялара өтөн киирбитинэн быhаарыахха сөп. Бу дьадаҥы дьон психологияларын Улуу Октябрьскай революция кыайыытын кэн­ниттэн В.И.Ленин салайар былааhын көмөтүнэн быстар дьадаҥылар уонна оро­буочайдар, бары Россия дьонугар барыларыгар, кэнники 74 сыл ус­тата киэҥник тарҕаппыттарын түмүгүн билигин билэн сылдьабыт.
1. Ону-маны, ордук саҥаны, биллибэти билэ-көрө, боруобалыы охсууга уолаттар ордук тиэтэйэллэр. Уол оҕо, бу биллэр уратыта кыра эрдэҕинэ араас оон­ньуурдары, иhигэр туох баарын көрө охсоору, көтүрэн ыhа охсоруттан көстөр, онтон улаатан истэҕинэ туох саҥаны билбитин-көрбүтүн бэйэтэ оҥо­рон көрөн боруобалаан иһэриттэн араарыллан биллэр.
2. Сүүрүү-көтүү, арааhынайдаан хамсаныы уол оҕо айылҕаттан ана­ла. Доруобай уол оҕолор кыахтара баарынан хамсана, сүүрэ-көтө сылдьаллара бэйэлэригэр туhаны эрэ аҕалар. Араас үлэ уонна үөрэх, сүүрэр-көтөр оонньуулары кытта хардары-таары дьүөрэлэстэҕинэ эрэ уолат­тарга интэриэhи үөскэтэр.
Төрөппүттэрэ эбэтэр учууталлара уолаттар көрдөбүллэригэр кыайан толору эппиэттээбэт, билиэхтэрин - көрүөхтэрин баҕаларын кыайан хааччыйбатахтарына, оҕолоро атын, туспа дьонтон бэйэлэрэ ин­тэриэһиргээбит үөрэхтэрин түргэнник ылыналлар. Куорат сиргэ маннык үөрэҕи уулусса “аптарытыаттарыттан” уолаттар ылыналлара ураты түргэнэ биллэр.
Уолаттар ордук бэйэлэрэ туох эмэ өттүнэн баhыттарар, күүстээх-уох­таах дьону холобур оҥостоллор уонна кинилэр курдук буолаары, кыра эрдэхтэриттэн үтүктэ сатыыллар. Үөрэтэр учууталлара бэйэлэ­рэ итинник, иитээччилэрин баһыйдахтарына, сабырыйдахтарына эрэ, уолаттар бэйэлэрэ улаханнык баҕаран туран, кинилэри үтүктэннэр, бары кыахтарын ууран кыhанан үөрэнэллэр. Маны дириҥэ­тэн быhаардахпытына, уол оҕолору дьиҥнээх аҕа баhылык буолбут эр дьон эрэ үөрэтэллэрэ туһалааҕын учуоттааһын ордук табыллар.
Элбэх бииргэ төрөөбүт уолаттартан убайдара баhылыыр-көhүлүүр, салайар өйгө - санааҕа олох кыра эрдэҕиттэн үөрэнэр. Киниэхэ кыра бырааттарын иhин эппиэтинэстээх буолуу, кинилэри көрүү-харайыы уонна көмүскээhин өйө-санаата кыра эрдэҕиттэн үөскээн баран, улаатан истэҕинэ күүhүрэн иhэр. Уол оҕону үөрэтиигэ үтүгүн­нэрэн, бэйэни батыhыннаран үөрэтии улахан оруолу ылар. Атын тылы­нан үөрэх уонна кинигэни ааҕан үөрэнии дөбөҥнүк, ол аата уол оҕо боруобалаан көрө илигинэ өйүгэр соччо түспэт. Манна сахалар үөрэ­тиигэ аналлаах: “Тутан-хабан көрдөххө эрэ өйдөнөр”,- диэн этиилэрэ ураты суолтаны ылыан сөп.
Уолаттары бэйэни үтүгүннэрэн үөрэтэргэ бары учууталларга эбии көрдөбүллэр ирдэнэллэр. Кини­лэр аҥардас үөрэҕи билиилэринэн эрэ муҥурдаммакка, өссө тус бэйэ­лэрин олохторугар оҥорбут ситиhиилэрэ эмиэ учуоттаналлара ордук. Бу аата, уолаттар учууталы бэйэтин көрөн, кинини батыhан үөрэнэл­лэрин ситиhии буолар. Маннык үөрэтии атын туга да суох, соҕотох учуутал бэйэтин киhилии хаачыстыбаларын үөрэтэр оҕолоругар, холо­бур буолан иҥэрэ сылдьарыгар олоҕурар.
Олох сайдыытын таhыма билиҥҥи кэмҥэ ураты түргэтээн иhэр. Ол курдук, биhиги өбүгэлэрбит оҕуhу уонна аты көлүнэн үгүс үйэлэргэ олорбут эбит буоллахтарына, биhиги көлүөнэ дьон биир киhи үйэ­тин аҥарыгар, велосипедтан саҕалаан оннооҕор ракетанан айанныырга тиийэ сайынныбыт. Өссө биhигиттэн кэлиҥҥи көлүөнэ дьоно кэлэр үйэҕэ туох техниканан айанныылларын билиҥҥи фантазияhыттар эрэ би­лиэх курдуктар. Итинник олох түргэнник сайдыыта былыргы сахаларга киэҥник тарҕаммыт: “Кырдьаҕаhы хааhахха сүгэ сылдьан үөрэн”, - диэн өйдөбүлү, билиҥҥи олох көрдөбүлүгэр биир өттүнэн кыайан эппиэттээбэт буолбутун көрдөрөр. Бу быһаарыы кыайан сөп түбэспэт өрүтүнэн үлэ-хамнас буолар. Сахалар кырдьаҕас үлэһиттэрэ кэнники кэмҥэ аҥар­дастыы тыа хаһаайыстыбатынан эрэ дьарыктаммыттара, атынан уонна оҕуһунан айанныы үөрэммиттэрэ республикаҕа сайдан иһэр промышленность үлэлэригэр эдэр дьон кыт­тыһалларыгар көмөлөрө туһалаабат буоларыгар тириэрдэр.
Үүнэн-сайдан иhэр эдэр киhи оскуола үөрэҕин бүтэрэригэр холбуу дьиэ кэргэн олоҕун үөрэҕин эмиэ баhылыырын кыра эрдэҕиттэн үөрэтэн ситистэххэ, кини бу кэмтэн салгыы төрөппүттэрэ эбиискэ үөрэтэл­лэригэр аны кыһаммат буолар. Маннык быһаарыы, билиҥҥи олох сай­дыыта олус түргэтээн иһэрин, аныгы оҕо өйө-санаата төрөппүттэри­нээҕэр өссө түргэнник сайыннаҕына эрэ, ону ситиһэр кыахтанарыгар олоҕурар.
Уол оҕону аҕата илдьэ сылдьан, батыһыннаран, үтүгүннэрэн үөрэттэҕинэ оҕото туруктаах өйдөөх-санаалаах, тулуурдаах буола улаатар кыахтанар, олох үөрэҕин быдан түргэнник, туһалаахтык, хаачыстыбалаахтык баһылыыр. Олоххо саамай суолталааҕынан тулуурдаах, өһөс буолууга үөрэнии буоларын “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонунан бэлиэтээбиттэр.
Тымныыга халыҥ таҥастаах оҕону таһырдьа илдьэ сылдьыы элбэх уопуту, бэйэ билиитэ-көрүүтэ элбэҕин эрэйэр. Манна кырдьаҕастар уопуттарын кытаанахтык тутуһуу оҕо доруобуйата мөлтөөбөтүн ситиһэр кыахтаах. “Тымныыга тиритэр куһаҕан” диэн этиини оҕону илдьэ сылдьар киһи хайаан да тутуһара ирдэнэр.
Оҕо сүрэҕэ түргэнник тэбэринэн улахан киһитээҕэр тоҥуйа суоҕун аныгы төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Ол иһин оҕо улахан киһитээҕэр арыыйда тоҥумтуота суох. Улахан тымныы түһэ илигинэ түүлээх таҥаһы үллэччи таҥыннаран, сирэйин-хараҕын халыҥ саал былаатынан тууйа баайан баран илиититтэн сиэтэн аны бэйэлэрин, улахан киһини кытта тэҥҥэ хаамтарар төрөппүттэр олус улахан алҕаһы оҥороллорун билбэттэр. Саамай хомолтолооҕо, бу кэмҥэ бэйэлэрэ чараас куурканан уонна баайыы бэргэһэнэн сылдьаллар эрээри, оҕолорун кыһыҥҥылыы үллэччи таҥыннаран баран түргэнник хаамтаран тиритиннэрэн кэбиһэллэр.
Тымныыга тириппит оҕо ханна эрэ тиийэн автобус кэтэһэн дуу, хайаан дуу тохтоотоҕуна, тура түстэҕинэ этэ-сиинэ арылларыттан сотору тоҥор, тымныйан ыалдьыбыта эрэ баар буолар. Тириппит оҕону этин-сиинин куурдан, таҥаһын уларыта охсон биэриини аныгы ийэлэр дьиэлэригэр да оҥоро охсубаттар.
Уһуннук таһырдьа сылдьыыга оҕо тоҥмута билиннэҕинэ элбэхтик хааман, сүүрэ түһэн биэрдэҕинэ ирэн, тоҥмута ааһар. Арай бу сүүрэр кэмигэр аһара баран тириппэтин аҕата, урут бэйэтэ тиритэн, тоҥмутун ириэриммит киһи билэн, көрө-истэ сырыттаҕына, кэмигэр тохтоттоҕуна табыллар.
Ханнык баҕарар үөрэх хатыланнаҕына эрэ табыллар, өйгө-санааҕа иҥэр. Оҕо ийэтэ дуу, эбэтэ дуу эппитин атын ким эрэ, аҕата дуу хатылаан, чинэтэн биэрдэҕинэ, бу этиилэрэ оҕо өйүгэр-санаатыгар дириҥник хатанан халбаҥнаабат чахчынан ылыныллар уонна соннук толоруллар кыахтанар.
Оҕо хаһан баҕарар төрөппүтүн кытта бииргэ сылдьар баҕалаах. Бу үчүгэй баҕа санаабыт аһара баран сайыһыыга кубулуйан хаалыыта куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Куһаҕан оҕо сайыһар, ытыыр буоллаҕына үчүгэй оҕо сайыспат, ытаабат. “Оҕом үчүгэй оҕо буол, ытаама” диэн этэн үөрэтии оҕо ытыырын, сайыһарын аҕыйатар. Кыра оҕо мээнэ ытаабат, туга эрэ улаханнык табыллыбатаҕына ытыыр.
“Үчүгэй оҕо куһаҕаны оҥорбот” диэн этэн үөрэтии оҕо куһаҕаны аан бастаан арааран билэрин ирдиир. Ол аата “Бу куһаҕан” диэн чуолкайдык арааран биллэҕинэ, бу быһыыны оҕо оҥорбото үөскүүр. Куһаҕан быһыыны оҥорбот оҕо үчүгэй оҕо буоларын билэ үөрэнэр.
Үчүгэй оҕо хайҕанар, кыратык да манньа ыллаҕына үчүгэй буолууга дьулуура, үчүгэй баҕа санаата үөскээн улаатар. Оҕо аҕатын кытта барсыан баҕардаҕына, аҕата үчүгэй оҕону, ытаабат, бэрээдэктээх оҕону бэйэтин кытта илдьэ бардаҕына, оҕо үчүгэй буолууга дьулуурун үөскэтэр.
Уол оҕолору үөрэтиигэ эр дьон бэйэлэрэ турунан туран ылсыспатахтарына, ханнык да улахан ситиһии тахсыа суох курдук. Ол курдук уолаттар кыра эрдэхтэриттэн аҕаларын үтүктэн, аҕаларыттан үөрэнэн, киниттэн холобур ылан улааталлара быстан хаалыа суоҕа этэ. Аҕалар кимиэхэ да сэлээннээбэк­кэ уолаттарын кыра эрдэхтэриттэн батыһыннара сылдьан дьаныардаахтык бэйэлэрэ тугу са­тыылларыгар барытыгар үтүгүннэрэн үөрэттэхтэринэ бэйэлэрин курдук өйү-санааны иҥэрэллэр. Оччоҕо эрэ дьиэ кэргэҥҥэ аҕа оруола лаппа улаатара ситиһиллэр.
Онон аҕалар үлэлээн-хамнаан дьиҥнээх хаһаайын буоллахтарына, бэйэлэрэ даҕаны оҕолорун иитиитигэр баһылыыр, сүрүннүүр оруолу ылар кыахтанан иһиэхтэрэ.
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сахаларга оҕону иитии, үөрэтии уратылара. – Дьокуускай: 2023. – 117 с.
Категорияларынан көрдөөһүн: Үөрэх.
LGBT
LGBT (ол эбэтэр ЛГБТ, кылгатан лесби, гей, бисексуал, трансгендер) диэн дьон араас сексуальнай туттуутун арааһын холбоон, ааттанар Аан Дойду норуоттар икки ардылаларынааҕы хамсааһын, түмсүү.
Биология үөрэтиитинэн 23% эр дьон, 31% дьахтар айылҕаттан ЛГБТ буолаллар.
2020 сыл түмүгүнэн 96 омук сиригэр ЛГБТ дьон һокуоннар бырааптаахтар, атын гетеро дьон тэҥэ. 103 омук сиригэр ЛГБТ дьон бырааба кэһиллэр, 3 омук сиригэр өлөрөллөр (Саудовскай Аравия, Иран уонна Чечня). Улахан дойдулартан АХШ соҕотох 2005 сыллаахха ЛГБТ түмсүүнү билиммитэ, 2015 сыллаахха тэҥ быраабы биэрбитэ гетеро дьону кытта.
Нью Йорк (1,422,754 - 7%) уонна Сан Франциско (644,854 - 75%) Аан Дойдуга саамай элбэх ЛГБТ дьону түмэр куораттар буолаллар.
Оллонов Федор Данилович
Оллонов Федор Данилович (1900-1981) – Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптортон биирдэстэрэ.
1900 с. Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ.
Аҕа дойду Улуу сэриитин II истиэпэннээх уордьанынан, «Германияны кыайыы иhин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
1981 с. ɵлбүтэ.
Евроопт
ЕВРООПТ уонна Евроторг диэнинэн биллэр улахан Беларусь дойдутун саамай улахан сетевой гипермаркета, 1 тыһыынчаттан тахса маҕаһыыннаах.
Салалтата — Минскай.
Хара төлөпүөн
Хара төлөпүөн (The Black Phone) — АХШ триллер киинэтэ, дьиҥнээх олоххо буолбут түгэнтэн. 2014 сыллаах кэпсээнинэн уонна 1978 сыллаах үһүйээнинэн 2021 уһуллубут. Аан Дойдуга Бэс ыйын 24 күнүгэр 2022 прокатка тахсыбыта.
Universal Pictures медияконгломерат устуута уонна үлэтэ буолар, дистрибьютора эмиэ кини.
Сүжета
Колорадо штатыгар Денвер оҕолору эттээн өлөрөр өлөрүөхсүт маньяк баар, кини куоратка 5 оҕону өлөрөр. 6 оҕону Финни Блэйк диэн тутар... ол оҕоҕо 5 кини иннинэ өлбүт оҕолор Хара төлөпүөн нөҥүө сибээскэ тахсаллар.
Саха Республикатын Суруйааччыларын союһа
В Якутии обнаружены значительная часть всех известных в мире уникальных находок мамонтов, шерстистых носорогов, бизонов, овцебыков, пещерных львов и других животных давно минувшей эпохи.
Карта находок мамонтов
Первым измененным представителем южных слонов был степной мамонт (высота в холке — до 5 м). Степной мамонт в эпоху раннего плейстоцена все еще пытался бороться с холодами, откочевывая зимой на юг, а летом — на север. Подвид степного мамонта — хазарский мамонт — стал предком шерстистого мамонта. По мнению великого русского исследователя ископаемых и современных слонов В.Е. Гарутта, слово «мамонт» более близко к эстонскому «маммут» (подземный крот). Популяция мамонтов появилась 1 — 2 миллионов лет назад. Расцвет развития этих гигантов приходился на конец плейстоцена (100 — 10 тысяч лет назад). На территории Якутии в низовьях междуречья Индигирки и Колымы найден череп мамонта, обитавшего 49 тысяч лет назад. Это самый древний из найденных мамонтов на территории Якутии.
Бандааллар
Бандааллар (Vandals) — Рим импиэрийэтин кытта өр кэмҥэ ситиһиилээхтик сэриилэспит гэрмээн биис-уустара.
Биһиги ээрабыт иннинэ иккис үйэҕэ Висла уонна Одер ыккардыларыгар олорбуттар, Силезияҕа тэнийбиттэр, онтон Дакияҕа. Кэлин үһүс үйэҕэ Рим импиэрийэтин күһэйиитинэн Паннонияҕа олохсуйбуттар, бэһис үйэ саҕаланыытыгар гууннар кимэн киириилэриттэн тэскилээн Рейны туораан арҕаа көһөллөр, сорохторо Пиреней хайаларын туораан Италия хоту өттүгэр олохсуйаллар. 439 сыллаахха Рим импиэрийэтиттэн былдьаабыт сирдэригэр, Хотугу Африкаҕа, Сицилияҕа, Корсикаҕа, Сардинияҕа, Маальтаҕа уонна Балеар арыыларыгар хоруоллук тэрийбиттэр. 455 сыллаахха Риими ылбыттар, икки нэдиэлэ устата халаабыттар.
Киин куораттара Карфаген. Итэҕэллэрэ арианство. Сүүсчэкэ сыл устата Рими кытта сэрии-эйэ быластаах ыаллаһан олороллор.
530 сыллаахха бандааллар Гильдерих диэн хоруолларын тастыҥ быраата Гелимер суулларан бэйэтэ хоруол буолар. Онон сылтахтанан Юстиниан I диэн римляннар ыраахтааҕылара Карфагены кытта сэриини 533 сыллаахха саҕалыыр (бастаан Пиэрсийэни кытта кыраныыссаны чопчулаан баран). Бэс ыйыгар аалларынан аттаммыт Велизарий баһылыктаах Рим аармыйата Хотугу Африка кытылын буолбут. Бу бандаалларга соһуччу буолбута, аармыйаларын аҥаара Сардинияҕа римляннар күөртээһиннэринэн саҕаламмыт өрө турууну хам баттыы барбыт кэмэ этэ.
Балаҕан ыйын 13 күнүгэр Карфагентан чугас Ад-Децимум диэн сиргэ быһаарыылаах кыргыһыы буолар. Бандааллар хоттороллор. Римляннар Карфагены ылаллар. Гелимер Сардинияттан төннүбүт иккис аармыйатын кытта ахсынньыга Трикамарум аттыгар римляннарга өссө биир кыргыһыы биэрэр. Эмиэ хотторор. Ыраахтааҕылара хайаҕа күрүүр ол эрээри 534 сыл сааһыгар тутуллан Римҥэ илдьиллэр.
Target Corporation
Target Corporation (Таргет), АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр медия империя буолар (32 радиостанциялары, 3 телеканаллары уонна 5 ырыа устар студиялары) уонна биир бастыҥ атыы эргиэн ретейл бизнеһын бас билээччи (сүрүннээн продукта уонна электроника). Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Салалтата — Миннеаполис, АХШ.
Оллонов Гаврил Данилович
Оллонов Гаврил Данилович (1903-1975) – Саха АССР үтүөлээх булчута, Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптор бииргэ төрөөбүт киһилэрэ.
1903 с. Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ.
Партизан Егоров аатынан холкуос чилиэнэ, булчут. Тʏʏлээҕи бултааhыҥҥа ʏрдʏк ситиhиилэрин иhин «Саха АССР ʏтʏɵлээх булчута» аат иҥэриллибитэ, «Үлэҕэ килбиэнин иһин», «Аҕа дойдуну кɵмүскүүр Улуу сэриигэ 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
1975 с. ɵлбүтэ.
Густав Фехнер
Густав Теодор Фехнер (1801-1887) — тургутар (эспэримиэнниир) психология уонна психофизика төрүттээччитэ, психологияны билим быһыытынан киэҥник билиниигэ олук уурбут учуонай.
1801 сыллаахха Германияҕа Пруссияҕа Гросс-Зерхен диэн кыра куоракка төрөөбүтэ (билигин Польша Жарки-Вельке куората). Аҕата аҕабыыт (пастор) этэ. Сорау уонна Дрезден куораттарга үөрэммитэ, Лейпциг университетын бүтэрбитэ, онно физиология лиэксийэлэрин Эрнст Генрих Вебер, математиканы Карл Брандан Моллвейде ааҕаллара. Лейпцигкэ олохсуйбута.
1834 сыллаахха физика профессора буолбута, 1839 сыллаахха Күн сардаҥалара көрүүгэ дьайыыларын чинчийэ сылдьан көрбөт буолан хаалбыта, онон үлэтиттэн уурайбыта. Кэлин үтүөрбүтэ, көрөр буолбута. Ыалдьа сыппыт кэмигэр эт-сиин уонна уйулҕа бэйэ-бэйэлэригэр дьайыыларын туһунан элбэхтик толкуйдаабыта. Бу кэмэҥэ оҥорбут арыйыыларын үлэлэригэр туһаммыта, аһаҕас лиэксийэлэри ааҕар этэ, онто психология сайдыытыгар улахан сайдыыны аҕалбыта.
Психофизика элэмиэннэрэ (Elemente der Psychophysik) диэн 1860 сыллаахха тахсыбыт кинигэтигэр эт-сиин уонна өй-санаа бэйэ-бэйэлэриттэн туспа да турдаллар, биир чахчы икки көрүҥэ буолалларын эппитэ, ыккардыларыгар чопчу математика ситимэ баарын дакаастыы сатаабыта. Билигин ордук биллибит санаата Вебер-Фехнер сокуона диэн ааттанар, маннык этиэххэ сөп:
1985 сыллаахтан алтынньы 22 күнүгэр Аан дойдутааҕы психофизика уопсастыбата психофизиканы төрүттэбит учуонайы кэриэстээн, Фехнер күнүн бэлиэтиир уонна блим кэмпириэнсийэтин тэрийэр.
Саха классиктарын
Саха классиктарын үлэлэрин уларытыыны тохтотуохха. Тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонун албынныыллар.
П.А.Ойуунускай уонна Н.Д.Неустроев урукку үйэҕэ төрөөн, иитиллэн сахалар олохторун үөрэҕин, өй-санаа төрүттэрин ол кэмҥэ хайдах баарынан дириҥник билэр, саха суругун-бичигин сайыннарбыт баар-суох дьоммут буолаллар. Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин эһэн, суох оҥорон үөһээ-аллараа туппутун кэнниттэн кинилэр үлэлэриттэн тирэх ылан кэлэр көлүөнэлэр өй-санаа төрүттэрин баһылыыр кыахтаахтар.
Билигин өй-санаа, итэҕэл төрүттэрин анаан-минээн, сыал-сорук оҥостон буккуйар, халыйыыга, аҥар өттүгэр барыытыгар ыҥырар дьон баар буолууларыттан урукку, саха тылын төрүттээбит үөрэхтээхтэрбит үлэлэрин дириҥник ырытан бар дьоммутугар тириэрдии наада буолла.
П.А.Ойуунускай 1938 сыллаахха репрессияҕэ түбэһэн бары бэчээттэммит үлэлэрэ суох оҥоруллубуттарынан билигин кини бэйэтэ суруйбут үлэлэрин булар уустук. Национальнай Архивка харалла сылдьар 1935 сыллаахха бэчээккэ бэлэмнэммит үлэлэриттэн булан көрдөххө айыы диэн тылы кини куһаҕаны, хараны, буруйу кытта тэҥнээн, холбуу туттар. «Александр Македонскай» диэн кэпсээнигэр: «… Миигин умсарбыт, өстөөхпүн үөппүт халыҥ айыыгар, хараҥа буруйгар моонньоох баһыҥ хааннаах былаахы үрдүгэр быһыннын!» диэн сурулла сылдьар. Айыыны оҥоруу хараҥа буруйга тэҥнэнэр.
Эмиэ бу кэмҥэ бэчээккэ бэлэмнэммит «Соломуон Муударай» диэн кэпсээнигэр: «… Аҕа таҥараҥ бэт хараҥа айыыны оҥордо диэн бэккэ хоргутан олорор, сууттаары дууһаҕын ыллара ыытта…» …«Сассын киэһэ кэлээр, айыыбын-харабын санаан, айыыбын этэн буруйбун чэпчэтиниэм этэ…» (1,8-15). Айыыны этии диэн киһи оҥорбут куһаҕан, хара быһыыларын билиниитэ, этиитэ буолар. Ол аата П.А.Ойуунускай суруйуутунан айыы диэн тыл бэйэтэ нууччалыы грех диэн тылга сөп түбэһэр.
Архивка харалла сытар «Кыһыл ойуун» диэн драматын рукопиһыгар «… айыытынан-кырыыһынан …» диэн суруллан айыы диэн тыл кырыыска тэҥнэнэн эмиэ бэриллибит. (2,21).
Айыы диэн тыл таба өйдөбүлүн сахалар нуучча тылын баһылаан өйдөрүн-санааларын буккуйа илик кэмнэригэр суруллубут «Словарь якутского языка» диэн саха тылын сүмэтин, өйүн-санаатын түммүт улахан, үс туомнаах Э.К.Пекарскай үлэтиттэн ыллахха ордук табатык өйдөнөр. Оччотооҕу кэмҥэ айыы диэн тыл туттулла сылдьар өйдөбүлэ маннык эбит:
2.	дурные последствия, наказание, страдание;
3.	айыыбын – (о, грешно! о, грех мой). (3,57 столб.).
Сэбиэскэй кэмҥэ 1958 уонна 1959 сыллардаахха тыл үөрэхтээхтэрэ П.А.Ойуунускай бэйэтинэн суруйбут үлэлэрин саҥаттан бэчээттииллэригэр «аньыы» диэн сахаларга суох, сымыйа тылы туттууну саҕалаабыттар уонна П.А.Ойуунускай айыы-хара диэн суруйбутун уларытан "аньыы"-хара диэн бэчээттээбиттэр.
Оччотооҕу сэбиэскэй былаас салайар кэмигэр бу үлэлэри бэчээттиэх иннинэ аналлаах комиссия көрүүтүгэр биэрэн сөбүлэҥнэрин ыллахха эрэ кинигэ бэчээттэнэн тахсар кыахтааҕа, бу «аньыы» диэн тыл баар буолуутугар сабыдыаллаабыта чахчы.
Александр Македуонускай диэн кэпсээҥҥэ маннык суруллар:
… Истэллээр-истибэттээр?!! Миигин умсарбыт, өстөөхпүн үөрпүт халыҥ аньыыгар, хараҥа буруйгар моонньоох баһыҥ хааннаах былаахы үрдүгэр быһыннын,- диэн күн судаардара, улуу баһылыктара абаран хаһыытыы түспүт. (4,13).
Улуу Кудаҥса диэн кэпсээҥҥэ айыы диэн тыл оннугар «аньыы» диэни маннык киллэрэн биэрбиттэр:
«Аньыыны оҥорон аадка түһүөм диэн, үчүгэйи оҥорон ырайга көтүөм диэн битигэр биттэммэт, түүлүгэр түһээбэт эбит. Буруй-сэмэ улааттаҕына, аньыы-хара элбээтэҕинэ бэйэбиттэн, ону ааһан бэдэрбиттэн иэстиэхтэрэ, …» диэн балыктааҕар кэлэҕэйдик, сымыыттааҕар бүтэйдик сылдьар буолар эбит. (4,42).
Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо олоҥхоҕо маннык этии баар:
«Айыы аймаҕын
Аһара алдьаппыт
Аньыыҥ-хараҥ туолан,
Сиһиҥ үөһүн харбааммын,
Ситиһэн эрэбин,
Илбистээх илиибинэн
Иттэнэ уураммын
Иэскин иэстээн эрэбин…» (5,94).
Большевик диэн драмаҕа Мэхээс оҕонньору маннык этиппиттэр:
«… Бу туох аньыыбар-харабар (кириэстэнэ-кириэстэнэ), аньыы тойон таҥарам, бу айылаах накааһы накаастаатаҥый?» (5,237).
Бу тупсаран биэриилэр П.А.Ойуунускай бэйэтэ суруйбутугар сөп түбэспэттэрин архивка ууруллубут урукку үлэлэрэ туоһулууллар. Ол курдук «аньыы» диэн тылы анаан-минээн куһаҕаны бэлиэтииргэ тутта сатыыр да буоллахха иккис хос хара диэн быһаарыыта суох буолуон сөп этэ. Өйү-санааны ити курдук хос-хос этэн быһаарыы төрдүттэн сыыһа, тылы билбэттэн үөскээн тахсар быһыы буолар. Урукку кэмнэргэ сахаларга өйү-санааны быһаарыыга «аньыы» диэн тыл букатын туттуллубат, суох этэ.
Саха тылыгар киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын үчүгэй быһыылартан туспа арааран чуолкайдык өйдөнөр гына этэргэ аналлаах хара, куһаҕан диэн тылы кытта холбуу айыы диэн икки өрүттээх тыл туттуллара табыллар. Ол аата бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүлү биэрэр айыы диэн тылы хос быһааран, өйдөтөн, бу куһаҕан хара-айыы диэн этэн биэриигэ анаан хара диэн тыл холбуу туттуллар.
Саха тылын төрүт тутулуктарын дириҥник билэр Д.В.Кириллин хомуйан П.А.Ойуунускай оҕолорго анаан суруйбут кэпсээннэрин «Сэһэннэр, кэпсээннэр» диэн кинигэ оҥорон 2003 сыллаахха «Бичик» кинигэ кыһатыгар бэчээттэтэн таһаарбыта.
Бу үлэттэн П.А.Ойуунускай өйгө-санааҕа сыһыаннаах этиилэрин хомуйан айыы диэн тылы хайдах туһанара быһаарыллар. Холобур, 73 страницаҕа «Кээрэкээн» диэн сэһэҥҥэ маннык суруйар:
- «…Сууттуу кэллим, уоруйаҕы уоруйах курдук тутуом, түөкүнү түөкүн курдук дьүүллүөм, тахса тат! Айыыгын-хараҕын кэпсиэ. Аны уоруом-талыам суоҕа диэн ааттаһаҕын дуо?- диэн үөҕэ-дьаҕырыйа турбут.» (6,73). Бу этиигэ киһи куһаҕаны айбыта, оҥорбута айыы-хара диэн холбуу этиинэн быһаарыллара ордук табатык өйдөнөр.
Айыыны оҥорууттан хараҥа быһыылар, буруйу-сэмэни оҥоруулар элбээн тахсалларын П.А.Ойуунускай «Улуу Кудаҥса» диэн үлэтигэр бэлиэтиир:
- «…Айыыны оҥорон аакка түһүөм диэн, үчүгэйи оҥорон ыырайга көтүөм диэн битигэр биттэммэт, түүлүгэр түһээбэт эбит. Буруй-сэмэ улааттаҕына, айыы-хара элбээтэҕинэ бэйэбиттэн, ону ааһан бэдэрбиттэн иэстиэхтэрэ…» (7,11).
Бу үлэни 1993 сыллаахха бэчээттээн таһаарыыга 25 страницатыгар саҥа «аньыы» диэн тылы киллэрэн биэрдилэр:
…Ол иһин хайтах даа үтүөнү оҥорорго сэт-сэмэ, аньыы-хара баар буолуон сатаммат этэ…
2003 сыллаахха таһаарыыга П.А.Ойуунускай суруйуута маннык көрүҥнээх буолла:
…Ол иһин хайтах даа үтүөнү оҥорорго сэт-сэмэ, айыы-хара баар буолуон сатаммат этэ. (6,26).
П.А.Ойуунускай үлэлэрин, ордук пьесаларын бэчээттээһиҥҥэ өй-санаа тутулуктарын уларытан, ханна да суох тылы, «аньыы» диэни бэчээттээччилэр олус элбэхтик туттубуттар. Улуу сахабыт литературатын төрүттэспит киһибит өй-санаа төрүттэрин, ол аата ай диэн тылбытын хайдах баарынан, туттулларынан суруйан хаалларбытын уларытыы сааттаах быһыы, саха дьонун барыларын албыннааһыҥҥа тэҥнэһэр.
Кини «Соломуон Муударай» диэн кэпсээнигэр 1993 сыллаахха маннык уларытыыны киллэрбиттэр:
…Айбыт аньыылаах уолгун көр-иһит! (7,134).
Д.В.Кириллин редакциялаан 2003 сыллаахха таһаарбыт үлэтигэр маннык суруллар:
…Айбыт айыылаах уолгун көр-иһит! (6,90).
П.А.Ойуунускай дьон өйүн-санаатын ырытан бу үлэлэрин суруйарын саҕана «аньыы» диэн тыл букатын суох этэ. П.А.Ойуунускай өссө таҥара, айыы, өй-санаа өйдөбүллэрин бэйэтэ билэр киһи айыы диэн тылы куһаҕан өйдөбүлүнэн куруук туттара.
Ол иһин айыы диэн тылы хайаан да хара диэн куһаҕанын биллэрэр быһаарыылаах суруйара. Ону баара тылбыт үөрэхтээхтэрэ быһааран билбэккэлэр эрэ аньыы-хара диэн көннөрөн суруйа сатыыллар.
Бу «аньыы» диэн тылы таҥара, айыы диэни сиргэ-буорга тэпсибит сэбиэскэй кэмнээҕи суруйааччылар өй-санаа төрүт тутулуга диэни билбэттэриттэн киллэрэн кэбиспиттэрин билигин элбэх сыыһалардаах айыы үөрэҕин айааччылар салҕаан иһэллэр.
Тылбыт үөрэхтээхтэрэ саҥа тылы булан туһана сатыыллара сиэри таһынан баран эрэр. Тыыннаах, Орто дойдуга олорор киһини аны «айыы буол» диэн алгыы сатыылларын тэҥэ, суобаһа суохтарыттан оннооҕор П.А.Ойуунускай бэйэтинэн айыы-хара диэн киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын туспа арааран бэлиэтээн суруйбутун саха тылыгар суох «аньыы» диэн тылга бары үлэлэрин көннөрөн 2005 сыллаахха саҥалыы бэчээттээн таһаардылар. (8,17). Бу саҥалыы таһаарыыга дьоммут букатын да өҥнөрүгэр киирэннэр биир да айыы-хара диэн тыллары хаалларбакка «аньыы-хара» диэҥҥэ уларыттылар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан киһи өйө-санаата икки өрүттээҕин, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥоруу диэннэргэ арахсарын билэн «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этэллэр. «Ай» диэн киһи өйүн-санаатын быһаарар тылбыт бэйэтэ икки өрүтүн холбуу иҥэринэ сылдьар соҕотох тыл. Ол аата ханнык баҕарар киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны айан оҥорор кыаҕа хаһан да хаалан хаалбат. Тылбыт үөрэхтээхтэрэ саха дьонун барыларын албынныы сатыылларыттан кыратык да кыбыстар санаалара суоҕа, сахабыт тылын тылдьыттарын талбыттарынан уларыта сатыыллара ордук хомолтолоох. Бар дьон син-биир П.А.Ойуунускай үлэлэрин бэйэтэ хайдах суруйбутунан билиэхтэрэ, сыаналыахтара. Былыргы олохпутун билэр баар-суох киһибит суруйбут суруйууларын була сатаан уларыта сылдьар дьону кэлэр көлүөнэлэрбит сөбүлүөхтэрэ суоҕа. Улуу киһибит үлэлэрин була сатаан көннөрбүккүтүн бэйэҕит үйэҕитигэр урукку оннугар түһэрэн көннөрөргүт ордук буолуо этэ.
Саха норуотун биир биллэр классик суруйааччыта Н.Д.Неустроев үлэлэрин 1985 сыллаахха бэчээттээн таһаарыыга «Оҥоруу кытаанах» диэн драматыгар Маарыйа маннык этэрэ сурулла сылдьар:
- Оҥоруу кытаанах буола-буола. Ол миигин таҥара туох буруйбар-айыыбар эрэйгэ анаабытай? (9,49). Бу этиигэ айыыны оҥоруу буруйу, куһаҕаны оҥоруу буолара быһаарыллан сурулла сылдьар.
Н.Д.Неустроев үлэлэрин 2005 сыллаахха саҥалыы бэчээттээн таһаарыыларыгар тылбыт үөрэхтээхтэрэ бу этиини маннык уларыттылар:
- Оҥоруу кытаанах буола-буола. Ол миигин таҥара туох буруйбар-аньыыбар эрэйгэ анаабытай? (10,34).
Баар-суох классикпыт, үөрэнэр, үтүктэр киһибит үлэтин таба сыаналыылларын оннугар ханна да суох тылы булан уларытыылары киллэрэллэригэр бу дьоҥҥо ким көҥүл биэрбитэй? Бу уларытыыны тэҥнээн көрөн сыаналаатахха айыы диэн тылы «аньыы» диэн тылга уларытыы букатын да наадата суоҕа, өйү-санааны буккуйара биллэн тахсар.
Туһаныллыбыт литература
1.	Фонд 1081, оп. 6, д. 76.
2.	Фонд 1359, оп. 3, д. 252. П.А.Ойуунускай. «Красный шаман» драма.
3.	Э.К.Пекарский. Словарь якутского языка. Т. 1. Выпуски 1-4. Академия Наук СССР, 1958.- 642 с.
4.	П.А.Ойуунускай. Айымньылар. Иккис том. Кэпсээннэр.- Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1958. – 212 с.
5.	П.А.Ойуунускай. Айымньылар. Үһүс том. Пьесалар.- Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1959. – 282 с.
6. Ойуунускай П.А. Сэһэннэр, кэпсээннэр. –Дьокуускай: Бичик, 2003.–192 с. 7.	Ойуунускай П.А. Талыллыбыт айымньылар. 2 том. Кэпсээннэр, сэһэннэр, пьесалар, ахтыы. –Дьокуускай: «Бичик» Нац. кинигэ кыһата, 1993. – 448 с.
8.	Ойуунускай Былатыан. Талыллыбыт айымньылар хомуурунньуктара. Том 2. Сэһэннэр, кэпсээннэр, драматическай айымньылар. / Хомуйан оҥордулар М.Н.Дьячковская, С.П.Ойунская /.- Дьокуускай: Бичик, 2005.- 368 с.
9.	Неустроев Н.Д. Талыллыбыт айымньылар. – Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1985. – 180 с.
10.	Неустроев Н.Д. Айымньылар. – Дьокуускай: Бичик, 2005. –  256 с.
11. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2013. - 108 с.
[[Категория:Саха култуурата]