cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Муса Ташмухамедов – Айбек. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Уһулуччулаах учуонайдар  Бадриддин Чачи (ХIII үйэ), географ уонна историк Хайдар Мирза (1499-1551 сс), биллиилээх советскай суруйааччылар, поэттар Абдулла Кадыр (1894-1940 сс), Гафур Гулям (1903-1966 сс), Айбек (1905-1968 сс), Ташкент төрөөбүт куораттара. Манна В.И.Лениҥҥэ, М.В.Фрунзеҕа, С.М.Кировка, В.В.Куйбышевка киэҥ площадтарга улахан, көстүүлээх пааматынньыктар бааллар. Узбекистан столицатыгар кэрэхсэбиллээх, ураты болҕомтону тардар сирдэр бааллар. ”
Кыыс атын аймахтары элбэтэр
Кыыс диэн тыл элбэх ахсааҥҥа туттулларыгар кыргыттар диэҥҥэ уларыйара кыыс оҕо уратытын өссө чуолкайдаан, чиҥэтэн биэрэргэ аналлаах. “Кыр” диэн алдьаныы тыаһа, туох эрэ кыра, чараас алдьанарыгар итинник тыас тахсар. Бу тыас өссө абырахтаммат гына алдьаныыны биллэрэрэ тыл суолтатыгар ордук табыллар.
Кут-сүр үөрэҕин саҥалыы үөрэтэн буор кут диэн киһи бары быччыҥнарыгар үөскүүр өйү-санааны быһаарар мунньуллуу буоларын уонна эр киһи сиэмэтин кытта буор кута дьахтарга бэриллэрин быһаарбыппыт кэнниттэн омук сайдыыны ситиһэригэр улахан туһалааҕа билиннэ. Ыраас кыыс эрэ эр киһини утумнуур оҕону төрөтөрө быһаарыллан кыргыттары саҥалыы сыаналааһын уонна улаатан истэхтэринэ харыстааһын олоххо киириэ этэ.
Муса Ташмухамедов – Айбек. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Оттон мин манна Айбек туһунан интернеттэн тугу хаһан билбиппин тиэрдэ сатыам. Узбекистан суруйааччыларыттан биир бастыҥнара Муса Ташмухамедов – Айбек дьадаҥы, таҥас өрөөччү дьиэ кэргэнигэр 1905  сыллаахха Узбекистаҥҥа төрөөбүтэ. М. Ташмухамедов Айбек диэн псевдонимынан айбыта-туппута. 1962 сыллаахха оҕо сааһын туһунан «Детство» диэн кинигэтэ Хамза аатынан Узбекскай ССР  судаарыстыбаннай бириэмийэтинэн наҕараадаламмыта. Айбек Орто Азиятааҕы судаарыстыбаннай университекка экэнэмиис үөрэҕэр үөрэнэ сылдьан айар үлэтэ саҕаламмыт.
Кыыс атын аймахтары элбэтэр
Ыал буолуу былыргы үгэстэрин тутуһан кыыс оҕо эргэ барыар диэри улаханнык харыстанара, төрөппүттэрэ көрө-истэ сылдьаллара эрэйиллэр. Сайдыылаах буор куттаах, ол аата дьоҕурдаах, сатабыллаах уонна талааннаах дьонноох аймахтар кийииттэрин ылалларыгар, эр киһилэрин утумнуур кэлэр көлүөнэлэниэхтэрин баҕарар санаалара туоларын туһугар, кыыһа алдьамматах буоларын кытаанахтык ирдииллэрэ.
Муса Ташмухамедов – Айбек. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Айбек – Узбекистан норуотун киэн туттар суруйааччыта, бэйээтэ, прозаига, тылбаасчыта. Классик суруйааччы Айбек билиҥҥи да кэмҥэ узбек тыллаах омук киэн туттар, айымньыларын ааҕар, талааныгар сүгүрүйэр суруйааччыта буолар. Хомойуох иһин, олоҕун суолун салгыах, аатын ааттатыах уола Аман Масаевич Ташмухамедов историческай билим кандидата, доцент буола үүнэн баран олохтон эрдэ барбыт.
Узбекистан норуота тапталлаах суруйааччыларын туһунан видео киинэлэрин оҥорон, араас үрдүк таһымнаах тэрээһиннэри тэрийэн  Айбек сырдык аатын үйэтитэллэр, киэн тутталлар. Билигин Узбекистан литературата эмиэ чэчирии сайдар, үгүс талааннаах суруйааччылардаах.
Кыыс атын аймахтары элбэтэр
Төрүт уус аймахтар хас да көлүөнэлэр усталарыгар күүскэ үлэлээн-хамсаан үөскэтинэн мунньуммут буор куттара кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэригэр баҕараллар. Бу баҕа санаа туоларын, кыыс ыраас буоллаҕына эрэ толорор кыахтанарын былыргы кэмнэртэн ыла сахалар билбиттэр. Ол иһин ыал буолуу үгэстэрин туһанан эр дьон үлэни кыайалларын, сатабылы, талааны үөскэтэр буор куттарын кэлэр көлүөнэлэргэ тарҕатан аймахтары, омугу сайыннараллар.
Муса Ташмухамедов – Айбек. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература:
Кыыс атын аймахтары элбэтэр
- Кыра эрдэҕиттэн кыыстарын көрөр-истэр төрөппүттэр биэрэр эрэллээх тыллара уонна киэргэтэн симииллэрэ, маанытык таҥыннараллара бастакы дакаастабылынан буолара.
- Уруу кэнниттэн эдэрдэр аан бастаан хоонньоһон турдахтарына орон таҥаһын көрүү эбиискэ туоһулааһыҥҥа киирсэрэ.
Муса Ташмухамедов – Айбек. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
2. Василий Протодьяконов-Кулантай. Айан бэлэҕэ. Хотугу сулус. 1976.
Кыыс атын аймахтары элбэтэр
- Оҕо төрөөн, улаатан истэҕинэ кимиэхэ маарынныыра, ким курдук хамсанара толору ырытыллан быһаарыллара.
Кийиит саҥа аймахтарыгар уол оҕолору төрөттөҕүнэ уонна кинилэр улаатан истэхтэринэ ылар оруола улаханнык үрдээн биэрэр. Уол аҕатын араспаанньатын ылынара аймахтары элбэтэр аналлааҕын быһаарар. Ыаллар кийииттэрин сыаналыыллара, араас кэһиини, бэлэхтэри оҥороллоро элбиир.
Оҕолор улаатан истэхтэринэ дьон ортотугар ылар оруоллара уларыйара сахабыт тылыгар иҥмит. Өссө ыал буола илик эдэрдэр уол уонна кыыс диэн ааттаналлар. Ойох ылыы, эргэ тахсыы кэнниттэн эдэрдэр ааттара уларыйар. Уол эр киһи буолар, ыалы барынан-бары хааччыйара саҕаланар, кыыс дьахтарга кубулуйан оҕо төрөтүүнэн, иитиитинэн дьарыктанар кэмэ кэлэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар уол уонна кыыс эмиэ сөп түбэһэллэр. Хайа аймахтары элбэтэллэриттэн уонна сайыннаралларыттан тутулуктанан икки өрүттэрэ арыллар:
1. Уол атын аймахтартан ойох ылан бэйэтин аймахтарын элбэтэр, үлэлээн киллэрэр барыһа бэйэтигэр эбиллэр.
“Кыыс омук анала” диэн этии олус былыргы, ыаллар саҥа үөскүүр кэмнэриттэн баар. Олус былыргы кэмнэргэ хас биирдии нэһилиэктэр, улуустар туспа хааннаах дьоҥҥо киирсэннэр, атын омуктар эбиттэр. Сахалар олоҥхо кэмин саҕаттан элбэх омуктары бэйэлэригэр холбообуттар. Ол курдук олоҥхоҕо кэпсэнэр кэмҥэ 35 биис уустара бааллара билигин да биллэр курдуктара нэһилиэктэр, аҕа уустарын ааттарыгар иҥэн сылдьаллар.
Теле диэн ааттаах Сибииргэ аатырбыт омуктар сыдьааннара төлөйдөр диэн дьон Төлөй нэһилиэгин үөскэппиттэр. Кытай сиригэр олорон тимир уустарынан аатырбыт бахсылар аймахтара билигин Бахсы нэһилиэгэр олороллор.
Урукку ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ сахалар сиртэн тутулуктара олус улахана. Бары ыаллар өлүү сирдэриттэн туһа таһаарынан айахтарын ииттэр кыахтаналлара.
От сир аайы сыл ахсын тус-туспатык үүнэр. Былыргы кэмҥэ нэһилиэктэр хас сыл аайы сирдэрэ төһө үүммүтүттэн көрөн саҥалыы үллэстэллэрэ. Бу кэмҥэ кыргыттар атын ыалга кэргэн бараллара айылҕаттан аналлара буоларын табан туһаналлара. Сири үллэстиигэ уустуктары, улахан буккуурдары киллэрэрин иһин кыргыттары, дьахталлары сири үллэстиигэ кыттыһыннарбаттар этэ.
Ыраахтааҕы былааһа эстэрин саҕана сири бас билиигэ эр дьоҥҥо уонна дьахталларга тэҥнэһии киирэн испитэ. Улахан баай төрөппүттэрдээх кыргыттарга энньэ сири биэрии үөскээн араас буккуурдары киллэрбитэ. Ханна эрэ атын нэһилиэккэ энньэ сирин быһан биэрии олохсуйбута сири үллэстиигэ уустуктары үөскэппитэ.
Сири үллэстэр кэмтэн саҕалаан “Кыыс омук анала” диэн этии үөскээн тарҕаммыта сөп. Бу этии сахаларга былыргыттан баар. Кыыс атын ыалларга, омуктарга кэргэн баран кинилэр кэлэр көлүөнэлэрин үөскэтэрин, кинилэри элбэтэрин биллэрэр.
Эргэ тахсыыга ыраас кыыс сыаната үрдүүрэ, ол иһин эргэ барар кыаҕа биллэрдик улаатара. Оччотооҕу кэмҥэ эр дьон удьуордарын, утумнарын, буор куттара салҕанан иһэрин баҕаралларын ыраас кыыһы ойох ыллахтарына ситиһэллэрин билэллэрэ.
Ол кэмҥэ күүстээхтэн күүстээх, кыахтаахтан кыахтаах төрүүр диэн быһаарыыны кытаанахтык тутуһаллара, эр киһи сайдыылаах буор кутун харыстыыллара, ыраас кыыһы ойох ылан кэлэр көлүөнэлэригэр үчүгэй хаачыстыбаларын, буор куттарын биэрэ сатыыллара.
Оҕо төрөөтөҕүнэ ким курдуга, кимиэхэ маарынныыра быһаарыллара, онтон улаатан истэҕинэ саҥата-иҥэтэ, хамсаныылары хайдах оҥороро кэтээн көрүүгэ түбэһэллэрэ, сыана быһаллара, билгэлии сатыыллара. Улаатан истэҕинэ үлэҕэ үөрэтиигэ хайдах хамсанара, туохха дьоҕурдааҕа, сатабыла, талаана быһаарыллан иһэриттэн буор кута хайдаҕа биллэн тахсара.
Эрдэттэн кыыһа алдьаммыт кийиит сыанабыла түһэрэ. Дьонугар төттөрү да ыытан кэбиһээччилэр көстөллөрө. Ол барыта төрүт уус аймахтар хас эмэ көлүөнэлэр усталарына сайдыбыт буор куттарын харыстыыллара үгэскэ кубулуйан сылдьарын толоруу буолара.
Кыыс эргэ барарыгар анал баайдаах энньэлээх буолара ирдэнэрэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр быстар дьадаҥылар былааһы ылан баһылааннар энньэтэ, халыыма суох ыал буолууну олоххо киллэрбиттэрэ. Дьадаҥылар төрөтөр оҕолорун син-биир хамначчыт буолуо диэн туһалаах хаачыстыбалаах, сайдыылаах буор куттаах төрүүрүгэр кыһамматтара, суолта биэрбэттэрэ.
Бэйэлэрин киһилии майгылаах, төрүт уус ыал курдук сананар ыаллар кыыс оҕолоро хайаан да энньэлээх, онно сөп түбэһэр халыымы уол дьоно төлөөтөхтөрүнэ эрэ ыал буолууга сөбүлэһэрэ. Дьадаҥылар дьадаҥылары, үлэһиттэр үлэһиттэри, баайдар баайдары кытта холбоһон ыалы үөскэтэллэрэ былыргыттан олохсуйбута.
“Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн өс хоһооно ити өй-санаа арахсыытыттан үөскээбит. Баай уонна дьадаҥы өйдөрө-санаалара сөп түбэспэттэр, утарыта хайысхалаахтар. Баай дьон дьадаҥылары туһанар, үлэлэтэн барыһы киллэринэр өйдөрө-санаалара улаханыттан дьадаҥы аймахтарын да бэйэлэригэр хаһан да тэҥнээбэттэр.
Билигин биһиэхэ ырыынак олоҕо киирэн дьон байа-тайа сатыыр санаалара улаатыытыттан уонна олохторугар ситиспит ситиһиилэрин, баайдарын-малларын ыһан-тоҕон кэбиспэт, туруктаах өйдөөх-санаалаах кэлэр көлүөнэлэниэхтэрин бары баҕараллара улаатта. Бу улахан баҕа санаа туоларын туһугар ойох ылааччылар эрдэттэн кыһанан, ыраас кыыһы булан ылан ыалы тэрийиэ этилэр.
Айылҕа кыыс оҕоҕо аналлаах бүрүөһүнү айан бүөлээбитэ эр дьон сайдыыны ситиһэллэрин, буор куттара кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэрин үөскэтэр. Кыахтаах, күүстээх эр киһи удьуора, утума, ол аата буор кута салҕанарын, бу бүрүөһүн хааччыйар аналлаах.
Омугу үлэ эрэ сайыннарар. Эр дьон күүскэ, кыахтаахтык үлэлээн, сатабыллаахтык оҥорон, тутан баайы-малы элбэтэллэр. Аныгы сайдыылаах үйэҕэ харчыны эргитии барыстаах үлэтэ эбиллибититтэн мөлтөхтөр да элбэх барыһы ылыахтарын сөбө улаатта эрээри, сахалар ыча диэн өй-санаа туругун, майгы уратыларын быһаарар билиилэрэ уларыйа охсубат, байыыны ситиһии ураты уустуктарын, элбэх үлэни, тулууру эрэйэрин биллэрэр.
Омук сайдан иһэр кэмигэр эр дьон баһылаан салайаллар. Билигин саха омуга сайдыыны ситиһии таһымыгар тахсыбытынан, кинилэр Кут-сүр үөрэҕин тутуһан, үйэлэрин тухары сайдан иһэр буор куттарын кэлэр көлүөнэлэригэр биэрэргэ улаханнык кыһаныа этилэр.
Кыыс оҕо аналынан эргэ тахсан кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии буоларын кытаанахтык тутуһуу сайдыыны ситиһэн иһэр омуктан ирдэнэр. Кыахтаах, күүстээх эр дьоно суох буолуу омугу атыттарга баһыттарыыга, эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэрэ хаһан да уларыйбат. Күүстээх тустууктарбыт, кыахтаах үлэһиттэрбит аҕыйааннар сахалар симэлийэр кутталлара, бу кэмҥэ өссө улаатан иһэр. Ол иһин ыал буолуу үгэстэрин олоххо киллэрии ирдэнэр көрдөбүл буолла.
Уол уонна кыыс олохторун сыаллара тус-туспалар. Уол кыайа-хото үлэлиир, булар-талар кыаҕа улахан уонна ыалы хааччыйыыга туһуланар буоллаҕына, кыыс сааһа ситтэр эрэ эргэ тахсан сайдыылаах буор куттаах кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр анала бастаан иһэр. Ол аата кыыс аан маҥнай этэ-сиинэ ситэрин кытта оҕолору төрөтөн, улаатыннаран баран, ол кэнниттэн араас үөрэҕинэн, үлэнэн дьарыктанара ыал олоҕо табылларын үөскэтэрин туһаныы эрэйиллэр.
Олох биир сиргэ турбат, уларыйыы киирэн иһэр. Төрүүр кэмэ ааспыт дьахтар эр киһиттэн тугунан да итэҕэстийбэккэ ыарахан диэн ааттанар үлэлэри үлэлиир кыахтанар.
Билигин биһиэхэ, саҥа үөскээһин кэмин ааспыт, сайдан иһэр саха омукка элбэх үлэни-хамнаһы кыайар уолаттар, эр дьон ордук туһалаахтар. Ол иһин эр дьону бөҕөргөтүү, аҕа оруолун үрдэтии, ыал аҕаларыгар көмөлөһүү эрэйиллэр кэмэ кэллэ.
Салгын кут
Салгын кут диэн оҕо улаатан иһэн 5 эбэтэр 6 сааһыттан сайыннаран иһэр өйө-санаата ааттанар.
Кыыс атын аймахтары элбэтэр
Ити үтүө сыалы ситиһэргэ туһуламмыт биһиги баҕа санаабыт уолаттары кыыс оҕолортон туспа арааран детсадтарга, оскуолаҕа иитиэ, үөрэтиэ этибит диэҥҥэ тирэҕирэр. Бу санаабытын “Эдэр саас” хаһыакка 1999 сыллаахха бэчээттэппиппит. (1).
Салгын кут
Сахалар итэҕэллэрин үөрэҕин биир салаатынан кут-сүр үөрэҕэ буолар. Кут-сүр үөрэҕэ Айылҕа тыынар-тыыннаахтарыгар барыларыгар дьайар. Салгын кут туһунан суруйуох иннинэ кут-сүр үөрэҕэр төһө билии мунньуллубутун аан маҥнай түмэн көрүллэр:
Кыыс атын аймахтары элбэтэр
Итини тэҥэ кыыс оҕолору уһуннук үөрэтэ сатаабакка сааһын ситтэр эрэ эргэ барарын ситиһии кыргыттар ыраас кыыстарынан эргэ тахсалларын оннугар түһэриэ этэ диэн баҕа санаалаахпыт. Ол барыта оҕо улаатан иһэн айыыны, дьон билбэттэрин, уратыны оҥорор санаата элбиириттэн уонна атыттары үтүктэриттэн кыыс оҕолору харыстаан, анаан-минээн оҥоруллуо этэ.
Салгын кут
Сахалар билэллэринэн Айылҕа бары тыынар-тыыннаахтара иккилии: буор уонна ийэ куттаахтар. Салгын кут киһиэхэ эрэ сайдан барар. (1,67).
Кыыс атын аймахтары элбэтэр
Былыргыттан дьадаҥы төрүттээх суруйааччылар, учуонайдар, тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэллэрэ оҕолор айыыны оҥорор санааларын аһара күөртүүрүттэн уһуннук үөрэнэр оскуоланы күүлэйдии үөрэммит эдэр дьахталлар үөрэнэн бүтэрэллэрин үөскэттэ. Төрөппүттэр бу элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” оскуолаҕа үөрэтиини тохтоттороллоро ирдэнэр кэмэ кэллэ. Ол курдук ыаллар баар-суох оҕолорун өйүн-санаатын сымыйа үөрэҕинэн буккуйан, араас айыыны оҥотторо сатаан, сыыһа-халты туттунарын үөскэтии тохтотуллара хайаан да ирдэнэр буолла.
Салгын кут
Айылҕаҕа буола турар уларыйыылар киһи өйүгэр-санаатыгар, салгын кутугар киирэн мунньустан иһэллэр. Салгын кут айылҕа түргэнник буола турар уларыйыыларын ылар. (2,24).
Кыыс атын аймахтары элбэтэр
Кыыс оҕо ханна эрэ сыыһа туттунан кыыһын былдьаттаҕына былыргы кэмҥэ сууттааһын, “Саат куттарыыта” диэн баар этэ. Бу төлөбүр кыыс оҕо баайыттан тутулуктанан элбэх буолара биллэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа үөрэҕи айаннар кыыс оҕо айыыны оҥорор санаатын аһара күөртүүллэриттэн саха омук сайдарын мэһэйдии сатыыллара быһаарыллар буолла.
Салгын кут
Киһи үөрэҕи-билиини ылан иҥэринэр дьоҕура салгын куттан тутулуктаах. Салгын кут киһи чараас эйгэтин үөскэтэр. Ити эйгэҕэ киһи туруга, баҕата, санаата иҥэн сылдьар. Үөрэнии салгын кут иҥэрэр дьоҕуругар олоҕурар. Салгын кукка ким эрэ кута түстэҕинэ, киһи ол түспүт кут майгынын ылар, билиитин иҥэрэр, интэриэһин тутуһар. (3,128).
Кыыс атын аймахтары элбэтэр
Кыыс оҕоттон омук кыаҕа, күүһэ быһаччы тутуллар. Кыргыттары харыстааһын диэн үөрэх аан бастаан омугу, эр дьон утумнарын, буор куттарын харыстааһын буолар. Эр дьоно мөлтөөбүт омук өр барбат, атыттар ыгыыларыттан, үлэлиир үлэлэрин былдьааһыннарыттан симэлийэр, уларыйар дьылҕаланар.
Салгын кут
Курууппа ойуун салгын кут кэлбэт гына бардаҕына киһи иирэр диир эбит. Киһи түһээн ону-маны көрөрө - салгын кут сырыыта. Түһээн өлбүт киһини көрүстэххинэ, ол аата эн салгын кутуҥ кини салгын кутун көрөр эбит. (4,34).
Кыыс атын аймахтары элбэтэр
Омук күүһэ мөлтөөһүнүн спордунан дьарыктаныыттан булан ылыахха сөп. Тустуу киһи күүһүн уонна хамсаныыларга дьоҕурун быһааран билиигэ туһата олус улахан. Россия улахан тустууктара барылара кэриэтэ Кавказ омуктарын уолаттара буоллулар. Улахан, күүстээх тустууктара суох буолбут нуучча омук билигин мөлтөөһүн, уларыйыы кэмигэр киирэн сылдьар. Сахалар бу халыйыыга эмиэ киирэн биэрэн сылдьалларыттан анаан-минээн ыал буолуу үгэстэрин киллэрэн харыстаныы ирдэнэр кэмэ тиийэн кэллэ.
Саха омук ыал буолууга туһанар былыргы үгэһинэн кыыс оҕо эргэ барыар диэри кыыһын, ырааһын харыстааһына буолар. (2,37).
Туһаныллыбыт литература
1. “Саха сирэ”, “Эдэр саас” хаһыат. 06.01.99.
2. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Салгын кут
Оҕо улаатан иһэн үөрэҕи-билиини баһылаан, өйө-санаата сайдыыта, сахалыы салгын кут диэн ааттанар. Бу салгын кут өйө-санаата сайдыбытын бэлиэтинэн оҕо тугу оҥорбутун өйдүү сылдьар уонна бэйэтэ кэлин тугу оҥоруохтааҕын билэр, умнубат буолуута ааҕыллар.
Оҕо улаатан 5 эбэтэр 6 сааһыттан ыла бэйэтэ тугу гыммытын, ханна сылдьыбытын умнубакка өйдүү сылдьар буолар. Сити кэмтэн ыла саҕаланан кини салгын кута сайдан, туспа баран иһэр. Бу кэмтэн ыла саҕалаан киһиэхэ «Мин бэйэм» диэн өйдөбүл киирэн, күүһүрэр, бэйэтэ оҥорбутун өйдүүр, умнубат. Онтон ол иннинээҕи, өссө кыра эрдэҕинээҕи өйө-санаата, оччолорго тугу оҥорбута, бэйэтэ өйдөөбөтөҕүн да иһин ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар суруллан, иҥэн сылдьар.
Киһи хара төрүөҕүттэн үлэлииргэ, тугу эмэ туһалааҕы оҥорорго сүрэҕэ суох, эти-сиини хамсатыы элбэх эньиэргийэни, күүһү-күдэҕи эрэйэр. Сүрүн чааһа эт-сиин буолан куруук сынньалаҥнык, бэйэтин этин-сиинин, буор кутун эрэйдээбэккэ эрэ, быстах баҕа санааларын толоро сылдьыан баҕарар. Ити баҕа санаалар барылара киһи буор кутун, ийэ кутун баҕа санаалара буолаллар. Бу быстах баҕа санаалары барыларын баһыйар уонна дьоҥҥо ордук туһалаах өттүн, үлэ-хамнас диэки салайан биэрэргэ аналлаах туспа күүс баар буоллаҕына эрэ киһи киһилии майгылаах, туох эмэ туһалааҕы оҥорор буола улаатар. Бу күүс, өй-санаа, салгын кут буолар. Kиһиэхэ салгын кута сайдыыта киһи өйүн-санаатын сайыннаран, үөрэҕи-билиини баһылаан «Киһилии киһи» буолуутугар тириэрдэр.
Сахалар салгын куту быһаарыылара психолог Рон Хаббард толкуйдуур өй-санаа диэн быһаарыытыгар сөп түбэһэр. (5,52).
«Киһи тылын истимтиэ»,- диэн этии «Үөрэҕи ылынымтыа киһини» бэлиэтиир этии. Улахан, үөрэтэр киһи тылын болҕомтолоохтук истэн ылынан иһэр киһи үөрэҕи-билиини баһылыыра түргэн. Салгын кут сайдан барыытыгар сыһыаннаах этиинэн: «Киһилии киһи атын дьон сыыһаларын көрөн, истэн үөрэнэр, онтон ыараханнык, эрэйдэнэн үөрэнэр киһи бэйэтин сыыһаларыттан үөрэнэр»,- диэн баар. Бу этии киһи үөрэҕи баһылааһына эмиэ икки араастааҕын уонна үөрэх киһиэхэ киирэн иҥиитэ эмиэ тус-туспа буолалларын арааран бэлиэтиир.
Салгын кут өйө-санаата ыһыллаҕас ситэ чиҥии, үгэс буола илик санаалар буолаллар. Салгын кут өйө-санаата сотору умнуллан суох буолан иһэллэр, биир эмэ олус дириҥник өйдөммүт өрүттэр эрэ ордон хаалаллар. Kиһи кинигэни аахтаҕына эбэтэр киинэни көрдөҕүнэ сүрүн өрүттэрин быстах-быстах сирдэринэн өйдөтөлөөн хаалар. Манна ордук киһини соһутар, урут буолбатах быһыылар аан бастаан өйдөнөллөр. Интэриэһинэйэ суох кинигэ түбэстэҕинэ ханан эрэ баһын-атаҕын эрэ өйдөөн хаалан баран сотору аатын кытта умнан кэбиһиллэр.
Аҥардастыы салгын кута сайдыбыт киһи түүлүгэр үгүстүк көтөр, үөһээ ыраах сылдьар, баҕа санааларын араас көстүүлэрин көрүөн сөп. Түүлгэ киһи олус ыраах, сир көстүбэт үрдүгэр көтө сылдьар буолуута хаһан да туолбат ыра санаалар элбэх буоллахтарына көстөр бэлиэ буолар.
Салгын кут эти-сиини кытта быһаччы сибээһэ, тутулуга суох. Бу кут эккэ-сииҥҥэ атын куттар: ийэ эбэтэр буор куттар нөҥүө, ол куттар сөбүлэстэхтэринэ эрэ дьайар кыахтаах.
Салгын кут аҥардастыы сайдыыта кэлтэй сайдыылаах, этэ-сиинэ эрчиллиитэ суох, мөлтөх доруобуйалаах, быстах, туруга суох өйдөөх-санаалаах киһини үөскэтэр.
Туруга суох өйдөөх-санаалаах дьон аан маҥнай арыгыһыт, наркоман буолаллар. Kинилэр өйдөрө-санаалара чэпчэки, олус көтө сылдьыы диэки салаллан хаалыылара итирэ, өйдөрө көтө сылдьар кэмин ордук сөбүлүүр буолалларыгар тириэрдэр. Аҥардастыы салгын кут сайдыыта дьон олоҕор, Орто дойду сайдыытыгар олус улахан охсуулаах буолара сабаҕаланар.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ киһи бэйэтин өйүгэр-санаатыгар олус сөп түбэһэрэ дакаастанар. Киһи хара төрүөҕүттэн ыла дьаныһан туран дьарыктанан бэйэтин буор, ийэ куттарын эрчийэн, салгын кутун сайыннаран истэҕинэ олоҕор сайдыыны ситиһиэн, дьоҥҥо элбэх туһаны аҕалыан сөп. (6,89).
Арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр оҕоҕо буор уонна ийэ кута үөскээһиннэрин быһааран билбэттэриттэн аҥардастыы салгын куту, үөрэҕи-билиини иҥэриниини сайыннара сатыыллар. Үөрэҕи-билиини оҕоҕо иҥэриини арҕааҥҥы үөрэхтээхтэри быһаччы үтүктэр иитээччилэр уонна үөрэтээччилэр кыайа-хото туталлар. Арай бу үчүгэй үөрэнээччилэр тоҕо куһаҕан, сиэрэ суох, ыар быһыылары оҥороллор диэни кыайан быһаарбаттарыттан олору оҥорооччу эдэрдэр эбиллэн иһэллэр.
Үөрэҕи билиини бэйэ өйүнэн-санаатынан иҥэринэн иһии киһи салгын кутун үөскэтэр. Салгын кут оҕо тугу оҥорорун умнубат буолбут кэмиттэн, ол аата биэс эбэтэр алта сааһыттан ыла сайдан барар. Аныгы үөрэх кыһалара оҕо салгын кутун сайыннарыыны, үөрэҕи-билиини иҥэриини утумнаахтык ыыталлар. Олох ханнык эмэ түргэнник кэлэн ааһар кэмигэр киһи өйө баайыллан, өйө көтөн ылар кэмэ кэлэн ааһарын аахсыбаттарыттан, атаах буола улааппыт эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара тоҕо эбиллэн иһэллэрин кыайан быһаарбаттар.
Сахалар оҕону иитэр, үөрэтэр үөрэхтэригэр эрдэлээн үөрэтэн иһии диэн өйдөбүл баар. Сайдан иһэр оҕо өйө-санаата саҥаны билээри-көрөөрү кэмэ кэлэн истэҕинэ, барыны-бары билэр улахан киһи оҕону батыһыннара сылдьан бэйэтэ көрдөрөн биэрэн үтүгүннэрэн үөрэтэн иһиитин «Эрдэлээн үөрэтэн иһии» диэн ааттанар. Оҕо өйө-санаата сайдан иһиитин билэн тугу барытын эрдэттэн үөрэтэн, билиһиннэрэн, үчүгэй быһыылары талан ылан маннык оҥоруллар диэн көрдөрөн, биллэрэн, ону бэйэтигэр оҥорторон, оннук үгэс үөскээһинин ситиһии буолар.
Бу үөрэтии көрүҥэ бастаан иһиитэ биир сүрүн тутулуктаах. Ол тутулугунан оҕо аан маҥнай билбитин, соһуйа көрбүтүн олус кытаанахтык, дириҥник иҥэринэригэр, ол билиитэ ийэ кутун быһалыы үөскэтэн, хаһан даҕаны умнубатыгар олоҕурар.
Үчүгэй быһыылары оҕоҕо аан бастаан оҥотторон соннук үгэстэр ийэ кутугар иҥэллэрин ситиһии үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатарыгар тириэрдэр.
Төрөппүттэр оҕолорун эрдэттэн үөрэтэн биэриилэрэ хойутаан хааллаҕына, оҕо бэйэтэ онтон-мантан көрөн-истэн, тутан-хабан эбэтэр кимтэн эмэ, атын киһиттэн истэн-көрөн син-биир ону билиэ, оҥоруо эрээри, киһи быһыытыгар, сиэргэ-майгыга сөп түбэспэт буоларын тэҥэ, үгүстүк сыыһа туттан, бу быһыытын куһаҕаҥҥа кубулутуон сөп.
Үөрэҕи ылыныы икки өрүттээҕин быһаарар уонна дириҥэтэн биэрэр «Yөрэҕи ылымтыа киһи дьон сыыһаларыттан көрөн, онтон үөрэҕи бытааннык ылынар киһи бэйэтин сыыһаларыттан үөрэнэр» диэн этии баар.
Yөрэҕи ылымтыа киһи араас суруйуулартан билэн-көрөн, ааҕан, истэн билиитэ-көрүүтэ түргэнник сайдар. Маннык билии хаһан үгэскэ кубулуйан киһини бэйэтин салайара олус ыраах, онтон киһи бэйэтин сыыһаларыттан үөрэммитэ ордук дириҥник, уһуннук умнуллубат гына иҥэринэн уратыланар уонна “дириҥ билиигэ” кубулуйар.
Сахаларга өсөһүннэрэн үөрэтии диэн баар. Бу үөрэх улаатан иһэр оҕоҕо өсөһөр санааны үөскэтэринэн кыайыыга-хотууга, ситиһиигэ дьулуурун улаатыннарыыга туһалыыр аналлаах. «Бачча улаатан бараҥҥын маны кыайбаккын дуо?» диэн этии бу үөрэх сүрүн төрүтэ буолар уонна оҕо улаатан барыны-бары кыайар-хотор санаата эбиллэн иһэриттэн күүс ылар, ол иһин дьайар күүһэ улаатар.
Yөрэхтэн-билииттэн киирэр өй-санаа киһи быһыытын уларытара эмиэ ийэ кут нөҥүө барар. Ханнык баҕарар билии киһиэхэ үгэһи үөскэттэҕинэ эрэ, киһини бэйэтин салайар, бу үөрэҕэ этэрин тутуһар кыахтанар. Киһи ханнык баҕарар быһыытын ийэ кута хонтуруоллуу, көннөрөн биэрэ сылдьарынан саҥа үгэс ханан эрэ уруккуну баһыйдаҕына эрэ толоруллар кыахтанар. Оҕо ийэ кутугар уорар куһаҕан диэн өйдөбүл иҥэн сылдьар буоллаҕына, кэлин улааппытын кэннэ тугу эмэ уоруохха диэн санаа киирэн да кэллэҕинэ, бэйэтин тохтотунан уорумуон, ылымыан сөп.
Кыра эрдэҕинэ оҕону атаахтатыы, бары баҕатын толоруу, көҥүлүнэн барыыга, туохха барытыгар аһара бара сылдьарга үөрэтии соннук өй-санаа ийэ кутугар иҥэн уурулларын үөскэтэр. Бу киһи кэлин, улаатан да баран атаахтыы, ону-маны көрдүү сылдьар буоларын таһынан, аһара баран, сыыһа туттан кэбиһэр кыахтанар. Кэлэр көлүөнэлэр киһилии өйдөөх-санаалаах, көрсүө, сэмэй буола улааталлара ийэ куттарын иитииттэн тутулуктаах.
Сахалар өй-санаа, кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарар ыксаллаах, ыгыллыбыт, итирбит кэмҥэ көтөн эбэтэр баайыллан хаалар өйбүт-санаабыт салгын кут диэн буолар. Итирбит киһи бары киһилии үөрэҕэ, билиитэ барыта көтөн хаалбытын кэннэ ийэ кута, кыра эрдэҕинэ иитиллибит үөрэҕэ, үгэстэрэ быһаччы салайаллар. Ол иһин итирдэхтэринэ үгүстэр бэйэлэрин көрүнэр, атаахтыыр, киһиргиир санаалара киирэн кэлэрэ улаатарыттан сыыһа-халты туттуналлара элбээн хаалара, куһаҕан быһыылар үксүүллэригэр тириэрдэр.
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрин туһанан оҕо, киһи өйүн-санаатын, куттарын уратыларын билии уонна олоххо, оҕону кыра эрдэҕинэ иитиигэ, үөрэтиигэ туһаныы сайдыылаах, үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьонтон ирдэнэр кэмэ кэллэ.
Туһаныллыбыт литература
1. «Илин» сурунаал. 2000 с. N 1.
2. Саха төрүт культурата. 11 чааһа. Саха республикатын үөрэҕин министерствота. Учууталга көмө. Дьокуускай: 1992.- 80 с.
3. Афанасьев Л.А. Айыы үөрэҕэ. Дьокуускай: «Ситим» КиФ, 1993.- 184 с.
4. Курууппа ойуун көрүүлэрэ. Дьокуускай: «Бичик» Нац. кинигэ кыһата, 1993.- 56 с.
5. Л.Рон Хаббард. Дианетика. Современная наука душевного здоровья. Учебник по дианетике. / Пер. с англ. под общей ред. М.И.Никитина. - Москва: Воскресенье, Нью Эра Пабликейшнс Груп ( Совместное издание ). 1993.- 576 с.
6. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Кыһыл талах
Кыһыл талах (Córnus álba, Свиди́на бе́лая, сви́да белая, теликра́ния белая, дёрен белый) — Азия ойуурдаах сирдэригэр, Монголияҕа, Хотугу Кытайга, Японияҕа, Сибииргэ, ол иһигэр Саха сиригэр тарҕаммыт үүнээйи көрүҥэ, ууска,  кэргэҥҥэ киирэр.
Саха сиригэр Эдьигээн кэтирээһинин соҕуруу өттүттэн көстөр, Халыма үөһээ сүүрүгэр баар. Хойуутук, сороҕор киһи кыайан ааспат ыркыйынан үүнэр.
Ойуулааһын
thumb|left| 3 м үрдүккэ диэри уһуур элбэх көнө, кыһыл лабаалаах сэппэрээк. Лабаата сааскытын ордук кытарар. Сааһырбыт үүнээйи ох саа курдук токуруйар. Сэбирдэҕэ бөдөҥ, 5-7 см уһуннаах, 2-4 см кэтиттээх, эллипс эбэтэр сымыыт курдук көрүҥнээх. Үөһээ өттө хараҥа от күөҕэ, алын өттө сырдык. Сэбирдэҕин икки өттүгэр түүлэрдээх.
Эбии көр
Дьахтар талаҕа
Кривий Риҕ
Крывый Риҕ (Кривий Ріг) диэн Украина куората. Дьонун ахсаана 656 478 (2013).
Гааз Фридрих Йозеф
Фридрих Йозеф Лаврентиус Гааз (Friedrich Joseph Laurentius Haass, 1780-1853), Арассыыйаҕа Фёдор Петрович Гааз диэн аатынан биллибит филантроп быраас, Европаттан Москубаҕа көһөн олорбута, үлэлээбитэ, дьадаҥылары босхо эмтиирин, тиийиммэттэргэ көмөлөһөр амарах санаатын иһин "сибэтиэй дуоктар" диэн ааттаммыт киһи.
1780 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр Бад-Мюнстерайфель, герцогство Юлих-Берг төрөөбүт. Эһэтэ быраас эбит, аҕата Петер Гааз аптекарь этэ. Катлоиктар оскуолаларын бүтэрэн баран быраас идэтин Йен университетыгар саҕалаабыта, салгыы Кёльн куоракка (Dreikönigsgymnasium), онтон 1805 сыллаахтан Гёттинген университетыгар үөрэммитэ. Учууталлара - Иоганн Адам Шмидт уонна Карл Густав Химли. Онтон Венаҕа офтальмологияҕа үлэлии сырыттаҕына киниэхэ Арассыыйа посланнига кинээс Репнин-Волконскай хараҕын эмтэппитэ. 1806 сыллаахха кинээс ыҥырыытынан Арассыыйаҕа көспүтэ.
Гааз 1853 сыллаахха атырдьах ыйын 28 (эргэ истиилинэн 16) күнүгэр Москубаҕа өлбүт.
Биосфера
Биосфера — Сир биир сүрүн хаҕа (атмосфера тэҥэ) уонна тыынар тыыннаах микробтары, вирустары, үүнээйилэри, мастары, кыыллары, тэллэйдэри холбуур. Сир биир сүрүн экосистемата буолар. Сүрүннээн быһалыы эттэххэ биосфера диэн — айылҕа буолар.
636
636 сыл — VII үйэ сыла.
1190
1190 сыл — XII үйэ сыла.
Арыгы эдэр киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыта
Арыгы эдэр киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыытын хас биирдии төрөппүт билэрэ ирдэнэр.
Кэнники кэмҥэ учуонайдар киһи мэйиитин дириҥник үөрэтэннэр, өйө-санаата хайдах үлэлиирин кытта быһаарар кыахтаннылар. Атын сайдыылаах норуоттар өй-санаа, таҥара үөрэҕин дириҥник баһылааннар, бэйэлэрин олохторугар киэҥник туһаммыттара ыраатта. Онтон итинник үөрэхтэр баалларын Россия олохтоохторун үгүстэрэ «Перестройка» буолбутун кэнниттэн эрэ билэр буоллулар.
Психолог Рон Хаббард (L. Ron Hubbard) үөрэтиитинэн киһи Айылҕаттан айыллыаҕыттан икки тус-туһунан өйдөөх-санаалаах. Бу икки өй-санаа киһи олоҕун араас кэмнэригэр ханнык балаһыанньаҕа түбэспититтэн көрөн бэйэ-бэйэлэрин хардарыта солбуйсан биэрэллэр. Икки тус-туһунан өй-санаа баара киһи олоҕун сиэригэр ордук сөп түбэһэр уонна ити өйдөр-санаалар бэйэ-бэйэлэриттэн маннык уратылардаахтар:
1. Толкуйдуур өй-санаа. Бу киһиэхэ олус наадалаах үөрэҕи-билиини ылынан, онон салайтарар өй-санаа буолар. Маннык өй-санаа киһи улаатан, үөрэнэн истэҕинэ бэйэтин кытта сайдан-үүнэн, тупсан, уларыйан биэрэн иһэр. Төрөппүттэр, учууталлар ыйыылара уонна тулалыыр дьону кытта бииргэ сылдьыы үөрэхтэрэ киһиэхэ сыыйа-баайа иҥэннэр, үгэскэ кубулуйан олохсуйан иһэллэр. Оҕо ханнык балаһыанньаҕа хайдах туттарга-хаптарга, дьону кытта хайдах кэпсэтэргэ төрөппүттэрин уонна учууталларын көрөн, үтүктэн үөрэнэр. Ханнык баҕарар үөрэх киһи мэйиитигэр толкуйдуур өй-санаа саппааһыгар мунньуллан, киһи билиитэ-көрүүтэ сыыйа эбиллэн, дириҥээн иһэр. Үөрэҕи баһылаан сайдыыны ситиспит киһи салгыы бэйэтин олоҕор куруук кэриэтэ толкуйдуур өйүнэн-санаатынан салайтарар.
2. Быһаччы быһаарар өй-санаа. Бу өйү-санааны наукаҕа инстинкт диэн ааттыыллар. Айылҕа киһини харыстаан, олоҕор буолан ылар сорох ыксаллаах түгэннэргэ быһаччы харыстанар хамсаныылары олус түргэнник оҥороругар кыаҕы биэрэр быһыыта буолар. Соһуччу тарбаҕы итиигэ хаарыйдахха, соҕотохто сулбу тардан ылыы тугу да толкуйдуу сатыы турбакка эрэ оҥоруллар. Итинниккэ маарынныыр киһи олоҕор, тыыннаах буолуутугар суоһуур араас түгэннэртэн быыһанарыгар анаан киһиэхэ харыстанарыгар аналлаах өй-санаа айылҕаттан быһалыы бэриллэр эбит. (1,57-63).
Киһи мэйиитэ эмиэ айылҕаттан харыстанар оҥоһуулаах. Олус элбэх арыгыны иһэн киһи хаанын састааба уларыйдаҕына эбэтэр улаханнык төбөтө доргуйдаҕына, мэйии бэйэтин харыстанан толкуйдуур өттө арахсан хаалар. Оннук кэм тиийэн кэллэҕинэ киһи быһаччы быһаарар өйүнэн салаллан сылдьарга күһэллэр. Маннык балаһыанньа сахалыы «Өйө көппүт» диэн этиинэн толору бэриллэр. Бу этии толкуйдуур өйө арахсан хаалбытын бэлиэтиир этии буолар. Манныкка тиийбит дьон тугу гыммыттарын, кэпсэппиттэрин, ханна сылдьыбыттарын букатын өйдөөбөттөр. Ити кэмҥэ кинилэр быһаччы быһаарар өй-санаа урукку уопуттарыттан мунньуллубут араас толкуйдаабакка эрэ быһаччы быһаарыылар уонна араас хамсаныылар саппаастарынан туһананнар салайтаран сылдьаллара быһаарыллар.
Оҕо улаатан, араас балаһыанньаларга түбэһэн хас мэйиитин доргутан, өйүн сүтэрэн истэҕин аайытын кини быһаччы быһаарар өйүн-санаатын саппааһа эмиэ эбиллэн уонна мунньуллан иһэр уратылаах.
Саха дьоно, арыгыһыт буолбат иһин охсуһууну ыыталлар. Бу охсуһууга туттар баар-суох ньымаларынан «улахан убай» үөрэппит, боростуойдук «бобон» кэбиһэр ньыматын киэҥник тутта сылдьаллар. Саха киһитэ арыгыны сатаан испэт, итирдэр эрэ айдаарар уонна содуомнуур дииллэр. Итинник быһыыны, билиҥҥи психология, өй-санаа үөрэҕинэн быһаардахха, арыгы испит киһи быһаччы быһаарар өйүгэр охсуһар-этиһэр өйү-санааны киллэрэн, олохсутан биэрии оҥоруллар.
Аан маҥнай арыгы иһэн итирбит эдэр киһи быһаччы быһаарар өйүнэн салайтаран сылдьар кэмигэр охсуһар, этиһэр туһунан өйдөбүлэ суох буолар. Урут маннык балаһыанньаҕа түбэспэтэх буолан кини быһаччы быһаарар өйүн саппааһыгар итинник өйдөбүллэр суохтар, ол иһин кини тугу оҥороро атын тулалыыр дьон хайдах быһыыланалларыттан көрөн уларыйан биэрэр. Бу кэмҥэ этиһии-охсуһуу тахсан этэ ыарыйдаҕына, туох кыаҕа баарынан бэйэтин көмүскэммитинэн барар. Итинэн эдэр киһи аан маҥнай итирэн өйүн сүтэрбит кэмэ, инники олоҕор саамай быһаарыылаах түгэн буолара биллэн тахсар. Манна балаһыанньа икки аҥы өттүгэр улаханнык халбаҥныан сөп. Бу киһи итирбит кэмигэр, атын киһи киниэхэ хайдах сыһыаннаһара ордук арылхайдык арыллан биэрэр. Итирбит киһи үчүгэйдик, киһилии сыһыаннаһар киһитин этиитин хаһан баҕарар ылынымтыа уонна толорумтуо буолар уратылааҕын тэҥэ, сөбүлээбэт киһитигэр хайдах санаалааҕын сонно биллэриэн сөп.
Эдэр киһи аан маҥнай арыгы иһэн, итирэн өйүн сүтэрдэҕинэ, дьиэтин иһигэр эбэтэр ханна эмэ кыыһырсыы-абарсыы, ыһыы-хаһыы, этиһии, онтон аны охсуһуу буоллаҕына, бу буолбут балаһыанньа кини быһаччы быһаарар өйүгэр суруллан, умнуллубат гына өйдөнөн хаалан иһэр. Маннык быһыы кэнниттэн эдэр киһи өссө итирдэҕинэ, кини быһаччы быһаарар өйүгэр хайдах гынан ол буолбут балаһыанньаҕа бэйэтин көмүскэнэр туһунан эрдэттэн быһаарыммыт өйдөбүллээх сылдьар. Бу өйдөбүллэр киһи хас итирдэҕин аайытын эбиллэн, мунньуллан иһэллэрэ өйүн-санаатын сыыйа, этиһэр, охсуһар өттүгэр уларыталлар.
Арыгыһыт киһи өйө-санаата икки аҥы арахсан барыыта саҕаланар. Кини өйдөөх-санаалаах сылдьар итирбэтэх кэмигэр майгылаах бастыҥа киһи, биирдэ эмэтэ итирэн хааллаҕына, урукку кэмҥэ быһаччы быһаарар өйүгэр олохсуйан хаалбыт куһаҕан, охсуһар, этиһэр өйдөбүллэринэн салайтаран, араас сыыһа-халты быһыылары оҥоруон сөп буолан тахсар.
Психолог Рон Хаббард үөрэтэринэн аны итирэн дуу, хайаан дуу өйүн сүтэрбит киһини аһара аһынан, айдааран айманыы кини быһаччы быһаарар өйүгэр киирэн, кини өйүгэр-санаатыгар туормас буолан хаалар. Итирбит киһини аһара аһыныы, кинини мөлтөххүн диэн этии киһиэхэ кырдьык мөлтөхпүн эбит диэн өйдөбүлү киллэрэн иҥэрэр. Итинник өйүн сүтэрбит киһиэхэ атын киһи саҥата икки өрүттээхтик дьайарынан сибээстээн, өйүн сүтэрбит киһи быһаччы быһаарар өйө-санаата син-биир үлэлии, истэ сылдьарынан, маннык балаһыанньаҕа түбэстэххэ тугу даҕаны саҥарбат ордук диэн психолог үөрэтэр. Сыыһа туттаран, алҕаска өйүн сүтэрбит киһиэхэ бары өттүнэн харыстабыллаахтык сыһыаннастахха, кини салгыы олоҕор уонна өйүгэр-санаатыгар атын, куһаҕан өттүгэр уларыйыылары киллэрбэккэ эрэ ааһан хаалыан сөп.
Итирбит киһи өйө-санаата уларыйарын кырдьаҕас эбэ Лөкүө билэр буолан: «Итирбит киһини кытта аахсыбат баҕайы, хата киһиргэтэн, дэбдэтэн биэрдэххэ ордук буолааччы», - диэн үөрэтэрэ оруннаах эбит. Киһи быһаччы быһаарар өйүнэн, ол аата ийэ кутунан салалла сылдьар кэмигэр бэйэтигэр, этигэр-сиинигэр үчүгэй буоларын иһин ордук кыһаллар. Бэйэтигэр үчүгэй буолуута кинини уоскутар быһыыга киирсэр.
Айылҕаттан айыллыбытын быһыытынан киһи быһаччы быһаарар өйө-санаата киһини бэйэтин харыстыырга аналлаах. Өй-санаа үөрэҕин маннык быһаарыыта арыгы испит дьон оҥорор дьыалаларыгар хайа да өттүнэн сөп түбэспэт. Араас ыарахан буруйдары дьон итирик кэмнэригэр оҥороллоро биллэр. Киһи итирэн «Өйө көтөн» сырыттаҕына быһаччы быһаарар өйө-санаата урукку мунньуллубут саппаастарынан туһанан салайтарар буолан, урут хаһан эрэ буолан ааспыт түгэннэргэ маарынныыр быһыылартан өйдөөн кэлэн, алҕаһаан, сыыһа туттан, атыннык оҥорон кэбиһиэн эмиэ сөп. Элбэхтэ итирээччилэр, итирик сылдьан араас буруйу оҥортууллара ордук элбэх буолар.
Рон Хаббард үөрэппит толкуйдуур өйө-санаата сахалар кут-сүр үөрэхтэринэн салгын кут өйүгэр-санаатыгар, онтон быһаччы быһаарар өйө-санаата сахалар ийэ уонна буор кут диэн өй-санаа мунньустар куттарыгар сөп түбэһэр. Сахалар ийэ кут диэн өйдөбүллэрэ, өйдөрө-санаалара киһи бары оҥорор быһыыларын барыларын хонтуруоллуу сылдьарын уонна оҕо кыра, бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ үөскээн олохсуйарын «Кут-сүр үөрэҕэ» диэн үлэҕэ быһаарыллар.
Алҕас итирэн хаалбыт эдэр киһиэхэ ураты болҕомтолоохтук сыһыаннаһыы кини салгыы олоҕо киһилии суолунан барарыгар олус улахан оруоллаах. Киһи мэйиитин оҥоһуутун бу курдук уратыларын хас биирдии төрөппүт билэр буолуута уонна бэйэтин олоҕор, оҕолорун иитиигэ туһаныыта, эдэр үүнэн иһэр көлүөнэлэр чэбдик өйдөөх-санаалаах буолууларыгар тиэрдиэн сөп. (2,16).
Туһаныллыбыт литература
1. Рон Хаббард. Дианетика. Современная наука душевного здоровья: Учебник по дианетике. / Пер. с англ. под общей ред. М.И.Никитина.- Москва: Воскресенье, Нью Эра Пабликейшнс Груп (совместное издание). 1993.- 576 с.
2. "Туймаада" хаһыат. №251. 30.04.2015.
Ыччат
Ыччат — эдэр көлүөнэ, төрүөх, кэлиҥҥи балыс дьон эбэтэр эдэр дьон бүүс бүтүннүүлэрэ.
Пекарскай тылдьытыгар «генерация, род, колено, потомство, семя, потомки, нисходящее поколение (ср. ытыт), роды родов, молодежь» диэн быһаарылла сылдьар.
Сорох түөлбэлэргэ ыччат диэн Сиэни ааттыыллар эбит.
Ытыт
Ытыт — Пекарскай тылдьытыгар ыччат диэн тыл биир өйдөбүлүн синонимын (нисходящее поколение) курдук бэриллибит, урдус диэни кытта тэҥнэниллибит.
Күбэйиҥдэ (Бүлүү улууһа)
Күбэйиҥдэ — Бүлүү улууһун Үгүлээт нэһилиэгин киинэ.
Историята
1634 с. Постник Иванов Угулээт а5атын ууьун Гэруулэ диэн кинээьиттэн 80 киис туулээ5и дьаьаах хомуйан барбыт. 1638-39 сс. казак Воин Шахов Угулээт а5атын ууьун кинээьиттэн 172 киис тирриитин хомуйан барбыт. 1897с. Россия бастакы биэрэпэьигэр Угулээт тонус ууьугар барыта холбоон 534 киьи баара суруллубут, ол иьигэр 237 эр киьи. 1860с. чосуобуна триллэр. Оттон, 1881с. Кубэйиндэ куол урдугэр Угулээттээ5и Благовещенскай Танара дьиэтэ тутуллан улэ5э киирэр. 1911с. Угулээт нэьилиэк буолар.
Эбэ (түөлбэ тыл)
Эбэ - аҕа саастаах дьахтар, эдьиий.
Ильяс Джансугуров. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
'''Ильяс Джансугуров. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)'''
Ильяс Джансугуров (01.05.1894 – 26.02.1938 сс) – казах норуотун биллиилээх бэйээтэ, уус-уран литература классик суруйааччыта. 1924 сыллаахха большевиктар партияларыгар киирбит хомуньуус. Кини Семиреченскэй уобаласка Копальскай уездка төрөөбүтэ, уһулуччулаах бэйээт, драматург. «Байшубар» уонна «Саганак» диэн номох буолбут айымньылар ааптардара. 1934 – 1936 сылларга үлэлээбит Казахстан суруйааччыларын сойууһун бастакы бэрэссэдээтэлэ.
Ильяс Джансугуров тутуллан хаайыллар кэмигэр аатырбыт «Кулагер»  айымньыта сураҕа суох сүтэн хаалбыт. Бэл, бэчээттэммит хаһыатын кытта мэлиппиттэр. Ол эрээри Сапаргали Бегалин диэн үтүө дьон сүүрбэччэ сылы быһа харайан, сыттыкка тигэн кистээн уура сытан бараннар дьиэ кэргэнигэр аҕалан биэрбиттэр.
Ильяс Джансугуров туһунан эбии матырыйаалы  саха народнай суруйааччыта С.П.Данилов 1980 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Казахскай ССР-га Саха литературатын Күннэрэ аһыллыытыгар эппит тылыттан киллэрэбин: «Биһиги атын иики бөдөҥ суруйааччыларбыт доҕордоһууларын санааҥ: эһиги Ильяс Джансугуровкыт уонна биһиги Серафим Романович Эллэйбит 1925 сыллаахтан 1928 сылга диэри кинилэр журналистика Москватааҕы Коммунистическай институтугар бииргэ үөрэммиттэрэ.1927 сыл сайыныгар Эллэй Джансугуровы кытта Казахстаҥҥа кэлэ сылдьыбыта, онуоха уйаара-кэйээрэ биллибэт казахтар киэҥ дуолларын туһунан, үрдүк Ала-Тау туһунан суруйбут хоһооннорун күн бүгүн даҕаны биһиги норуоппут таптаан ыллыыр. Хойутуу  1933 сыллаахха Эллэй:«Ильяс Джансугуровка, Советскай Казахстан ырыаһытыгар» диэн анал суруктаах Кыһыл Армия туһунан поэманы бэчээттэппитэ... »
Бу устуоруйаҕа хаалан үйэтийэн хаалбыт үөрүүлээх, үрдүк суолталаах Саха литературатын күннэрин туһунан салгыы сырдатабыт: “... Опера уонна балет Абай аатынан государственнай академическай театрыгар Казахстаҥҥа Саха литературатын күннэрин аһыллыытын үөрүүлээх мунньаҕа буолбут. Мунньаҕы улахан киирии тылынан '''Дж. Мулдагалиев арыйбыт, С.Данилов'''  тыл эппит. Маны тэҥэ тыл эппиттэр: Киров аатынан завод токара В.А.Ципатин, казах поэта Сырбай Мауленов, уйгур суруйааччыта '''Хизмет Абдуллин, Саха АССР народнай суруйааччылара Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа, В.М.Новиков-Күннүк Уурастыырап, поэт Моисей Ефимов, КазГУ студентката Н. Альжанова.''' Үөрүүлээх биэчэр Казахстан искусствотын маастардарын улахан концерынан түмүктэммит”.
Ильяс Джансугуров бэйэтин норуотугар бастакы сэбиэскэй көлүөнэ суруйааччыларыттан биирдэстэрэ буолан, билиҥҥи ыччакка үтүө холобур буолар. Кини айар үлэтиттэн билиҥҥи көлүөнэ айар талааннаах ыччаттара элбэххэ уһуйуллан үөрэнэллэр, айар дьоҕурдарын сайыннараллар.
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Туһаныллыбыт литература:
Sumitomo Electric Industries
Sumitomo Electric Industries — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ интегральнай микросхема оҥорооччу уонна Аан Дойдуга бастыҥ радиолокационнай тэриллэри оҥорооччу.
Sumitomo Group бизнес империяҕа киирэр.
Спорт суруналыыстарын аан дойдутааҕы ассоциацията
Спорт суруналыыстарын аан дойдутааҕы ассоциацията (Международная ассоциация спортивной прессы, International Sports Press Association, AIPS) — 1924 сыллаахха от ыйын 2 күнүгэр Парижка олохтоммут тэрилтэ.
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Структурата
Акадьыамыйаҕа
-5 факультет баар
1. Лечебнай
2. Стоматологическай
3. Педиатрическай
4. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕэ
Салгын кут сайдыыта
Салгын кут үөрэҕи, билиини иҥэринииттэн сайдар.
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Структурата
5. Квалификацияны үрдэтии
Салгын кут сайдыыта
Сахалар Аан дойдуга биллэр уһун үйэлээх омуктар буолаллара дакаастанан иһэр. Кинилэр бэйэлэрин уһун үйэлэригэр мунньуммут үөрэхтэрин, билиилэрин нууччалар үөрэхтэрэ кэлэн сабардаан суох оҥороору гынан эрэр. Онно нууччалары быһаччы үтүктэр тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар көмөлөһөллөр. Киһи өйүн-санаатын туһунан сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ олус табата быһаарыллан салгыы сайдан иһэр чинчилээх. Бу үөрэх киһи өйүн-санаатын, атын итэҕэл үөрэхтэригэр тэҥнээтэххэ, олус табатык быһаарар.
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Структурата
-экология НЧИ
Салгын кут сайдыыта
Психолог Рон Хаббард «Дианетика» диэн улахан үлэтигэр киһиэхэ икки тус-туспа өй-санаа бэйэлэрин уоппуттарын тус-туспа мунньунар сирдээхтэрин быһаарар. Киһи олоҕун уоппута эбиллэн истэҕин аайытын ити өй-санаа саппаастара эбиллэн иһэллэр диир учуонай.
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Структурата
-стоматологическай поликлиника.
Салгын кут сайдыыта
Оскуолаҕа билигин үөрэтэр ньымалара барылара оҕо салгын кутун үөрэтэргэ аналлаахтар. Бу үөрэххэ улахан ситиһиилэри оҥороллор. Кыра эрдэхтэринэ төрөппүттэрэ ийэ куттарын кыайан ииппэтэх эбэтэр куһаҕаннык ииппит оҕолорун учууталлар үөрэтэ, тупсара сатаан элбэхтик эрэйдэнэллэр.
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Структурата
Акадьыамыйаҕа 25 испэссэлинэскэ үөрэтэллэр. Выпусниктар 95% үөрэммит испэссэлинэстэринэн үлэлииллэр. Ол Уһук Илиҥҥэ уонна Забайкальскай кыраайга быраас идэтэ наадалааҕын көрдөрөр. Ону кытта, акадьыамыйа, бэйэтин бас билиитигэр стоматологическай клиникалаах үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин ахсааныгар киирэр.
Устудьуоннар түөрт испэссээлинэскэ үөрэнэллэр (лечебнай дьыала, стоматология, педиатрия, үрдүк үөрэхтээх сиэстэрэ). Акадьыамыйа арыллыаҕыттан уопсайа 20000 бырааһы үөрэтэн таһаарбыт. Ол, урукку Читинскэй уобалас быраастарын 90%, оттон Бурятия быраастарын 75%. 2002 с.саҥа стоматологическай клиника баар буолбут. Научнай-педагогическай квадырдары бэлэмнээһин 14 испэссээлинэскэ аспирантураҕа, 2 испэссээлинэскэ доктарантураҕа ыытыллар.
Салгын кут сайдыыта
Оҕо учуутал этиитин өйдөөн умнубат гына уурунан иһэрэ үөрэҕи ылымтыатын бэлиэтэ. Кыра оҕо мэник, болҕомтотун кыайан хатыы үөрэнэ илик буоллаҕына, үөрэтэр киһи этэрин ситэ истибэккэ хаалан аанньа үөрэҕи ылыммат курдук көстүөн эмиэ сөп. Оҕо кыра эрдэҕиттэн улахан, үөрэтэр киһи этэригэр болҕомтотун хатаан, истибитин өйүгэр хос хатылаан ылынар буоллаҕына, үөрэҕи ылара эрэйэ суох буолар.
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Структурата
Преподавателинэн 331 киһи үлэлиир. Ол иһигэр, 41 мэдиссиинэ наукатын дуоктара, 177 мэдиссиинэ наукатын хандьыдаата, 26 бэрэпиэссэр, 73 дассыан, ону кытта, 10 Арассыыйа уонна тас дойдулар наукаларын акадьыамыйатын дьиҥ чилиэнэ уонна чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, 14 Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уонна Бурятия үтөлээх бырааһа, Арассыыйа наукатын үтүөлээх диэйэтэллэрэ, Арассыыйа Үрдүкү Оскуолтын уонна просвещениетын бастыҥ үлэһиттэрэ, доруобуйа харысталын бастыҥнара. Кинилэр ортолоругар АЕНА акадьыамыга, сосудистай-тромбоцитарнай гемостаһы үөрэппит аан дойду биллиилээх физиолог-учуонайа Б. И. Кузник.
Рейтиннэрэ
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата, Чита куора үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 463-с миэстэ. Забайкальскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2168 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 292-с миэстэ. Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 69 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 23-с миэстэ.
Салгын кут сайдыыта
Өй-санаа, салгын кут киһи мэйиитин сарыытыгар үөскүүр буоллаҕына, мэйиитигэр төһөнөн дириҥник иҥэр да соччонон чиҥ, умнуллубат буолан иһэрин бэлиэтииллэр. Өй-билии дириҥ буоларын туһугар үөрэҕи хос-хос хатылаан бэриллиэхтээҕин ыйаллар. Билиибит ийэ кукка кубулуйан мэйиибитигэр дириҥник киирэн иҥнэҕинэ умнуллубат буолара улаатан иһэр.
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата
Ссылкалара
https://chita.ucheba.ru/uz/16636 https://chitgma.ru/ http://ez.chita.ru/encycl/concepts/?id=5442 https://moeobrazovanie.ru/chgma/?ratings
Салгын кут сайдыыта
Киһи мэйиитин үөрэтэр үөрэхтээхтэр мэйии өйү-санааны иҥэрэр нейроннарын ахсааннара киһи кыра эрдэҕиттэн, улааппытын да кэннэ биир тэҥ буолалларын быһаарбыттар. Бу нейроннар бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимнэринэн тутуһар эбиттэр. Өй-санаа эбиллэн иһиититтэн нейроннар бэйэ-бэйэлэрин кытта тутулуктара элбээн мэйии ис өттүн диэки дириҥник киирэн иһэллэр эбит. (1,17). Киһи өйө-санаата эбиллэн иһиитэ нейроннар бэйэ-бэйэлэрин кытта тутулуктара эбиллэн, элбээн иһиилэринэн быһаарыллар.
Мэйии тас бүрүөһүнэ, сарыыта төһөнөн элбэх мыччыстаҕастардаах да соччонон өй-санаа элбэх буоларын дьон билбиттэрэ өр буолла. Тас бүрүөһүнтэн өй-санаа төһө дириҥник мэйии ис өттүн диэки иҥэн киирэн иһэр даҕаны соччонон билии чиҥ, умнуллубат буолан иһэр. Мэйии ити уратытын былыргы сахалар билэннэр өй-санаа, билии дириҥ буоллаҕына, чиҥ, умнуллубат буоларын быһаарбыттар.
Сахалар киһи үөрэҕи ылыныыта хас да араастааҕын бэлиэтииллэр. Үөрэҕи ылыныамтыа киһини «Киһи тылын истимтиэ» диэн бэлиэтээн этэллэр. Ити этии улахан, үөрэтэр киһи тылын болҕомтолоохтук истэн ылынан иһэр оҕо үөрэҕи-билиини баһылыыра түргэнин бэлиэтээн этии буолар. Үөрэтэр киһи этэр тылын истэн үөрэҕи ылынан иһии оҕо өйө-санаата салгын кутун таһымыгар тиийэ сайдыбытын бэлиэтиир биир тутаах көстүү буолар. Бу кэм кэлбитин бэлиэтинэн оҕо тугу оҥорбутун умнубат уонна тугу оҥоруохтааҕын кэлиэн иннинэ эрдэттэн былааннаан толкуйдуур буолуута буолар.
Салгын кут сайдан барыытыгар сыһыаннаах: «Киһилии киһи атын дьон сыыһаларын көрөн, истэн үөрэнэр, онтон ыараханнык, эрэйдэнэн үөрэнэр киһи бэйэтин сыыһаларыттан үөрэнэр»,- диэн этии баар. Бу этии киһи үөрэҕи баһылааһына эмиэ икки араастааҕын уонна үөрэх киһиэхэ киирэн иҥиитэ эмиэ тус-туспа буолалларын арааран бэлиэтиир.
Бэйэтин сыыһаларыттан үөрэнэр киһи салгын кутун сайдыыта бытаан буолан, өйүн-санаатын өссө кыайан салайар буола илигин бэлиэтэ буолар. Элбэхтэ хатылаан ийэ кутугар иҥэрэн үөрэнэр. Үөрэнии ыараханнык уонна бытааннык барар. Маннык үөрэх лаппа иҥнэҕинэ умнуллан хаалара аҕыйах буолан чиҥ билиигэ кубулуйар. Үөрэнэргэ төһө эмэ эрэйдээҕин иһин, өр кэмҥэ, баҕар букатын даҕаны умнуллубат гына иҥэринэн уратыланар. Төрөппүттэр кыра оҕону үөрэтиигэ үгэстүк хатылаан, хос-хос оҥотторон үөрэтии хайаан да тутуллуохтааҕын бэлиэтииллэр.
Киһи этин-сиинин уратылара өйө-санаата, салгын кута сайдыытыгар биллэр уратылары киллэрэллэр. Сахалар былыр-былыргыттан дьахтар өйө-санаата эр киһиттэн улахан уратылааҕын бэлиэтииллэр. Кинилэр ити уратыны бэлиэтээннэр, ханнык баҕарар саҥаны, олоххо урут туттуллубатаҕы оҥорууга дьахталлары эр дьон баһыйаллар дииллэр. Дьахтар өйө-санаата билиҥҥи тылынан эттэххэ «консервативнай» диэн өйдөбүлгэ олус сөп түбэһэр. Олохсуйбут үгэстэри, быһыылары халбаҥнаабакка тутуһарга дьахталлар эр дьонтон ордуктарын наука үлэһиттэрэ кытта бигэргэтэллэр.