cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бэйэ киһитэ
Улахан тэрилтэ, государство сайдан иһэр, саҥа кыайыылар дьон өйүн-санаатын өрө тардар, түмэр кэмнэригэр үлэ-хамнас оҥорон таһаарыыта үрдүк, туһаны аҕалара көстөр, биллэр. Тэрилтэлэр хардарыта-таары күрэстэһэллэриттэн, илин былдьаһалларыттан үлэ-хамнас сайдыытын үрдүкү таһымын ситиспит тэрилтэ баһылаан салайар кэмэ кэлиитэ сайдыыны аҕалар кыахтанар. Атын үүнүүнү, сайдыыны, тупсууну ситиспэтэх тэрилтэлэр күрэстэһииттэн туораан, саҥа, атын суолу булунан, үлэни-хамнаһы тупсарынан, саҥалыы сайдыыны ситиһэргэ бэлэмнэнэллэригэр тиийэллэр.
Государство мөлтөөн, үлэ-хамнас сатарыйбыт кэмнэригэр бииргэ олорор омуктарга туспа барыы, атын суолунан сайдыыны, үүнүүнү ситиһэ сатааһын өйүн-санаатын күүһүрдэр. Кыра омуктар уһун үйэлэригэр олорбут сирдэрин күүһүнэн былдьааһын өйдөспөт буолууга тириэрдиэн сөп. Омуктарга өйдөстөт буолуу аһара баран сэриилэһиигэ, өлөрсүүгэ тиийиитэ арахсыы, туспа барыы өйүн-санаатын күүркэтэн “Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай, биир уол оҕо ханна төрөөн өлбөтөҕөй” диэн этиигэ тириэртэҕинэ, ханнык да репрессия кыайан тохтоппот кэмэ кэлиэн сөп.
Экономиката мөлтөх, коррупцияҕа ылларбыт государство дьон олоҕун тупсарар кыаҕа кыра. Кыра эмэ барыс киириитин чиновниктар, салайааччылар бэйэлэрэ үллэстэннэр аһара байан иһиилэрэ уонна үлэһиттэр дьадайыылара үксээһинэ икки өрүт; баай уонна дьадаҥы утарсыыларын улаатыннаран, дириҥэтэн иһэр. Үлэһит дьон олоҕун, үлэтин-хамнаһын кыайан тупсарбакка эрэ сайдыыны ситиһии диэн ситэтэ суох өйдөбүлгэ кубулуйар.
Салайар былаас коррупцияҕа ылларыытын былааһы төрдүттэн уларытыы эрэ тупсарар кыахтаах. Биир партия салайар былааһа сотору кэминэн, бары бэйэ киһитэ буолбуттарын кэннэ, улахан коррупцияҕа ылларарын дьон-норуот дакаастаабыттара ыраатта, сэбиэскэй былаас эстибитэ эрээри, ол биһиэхэ таба өйдөммөт. Биир партия салайыыта тула өттүбүтүгэр «бэйэ дьоно» үөскүүллэригэр уонна бэйэ-бэйэлэриттэн кытаанахтык тутуһа, сосуһа, тардыһа, көмөлөһө сылдьалларыгар тириэрдэрэ сайдыыны ситиһиигэ, уларытыылары киллэриигэ туһата аҕыйах.
Киһи киһиэхэ сыһыаныгар бэйэ киһитигэр кубулуйуу сотору кэминэн кэлэр. «Плохой да свой» диэн этии итини олус табатык быһаарар. Куһаҕан да буоллар бэйэ киһитэ хаһан баҕарар сымнаҕас, аһыныгас сыһыаны, элбэх хамнаһы, эппиэтэ суох үлэни эрэйэрэ сайдыыны ситиһэргэ аналланар үлэ-хамнас ыарахан, кытаанах, халбаҥнаабакка толоруллуохтаах көрдөбүллэригэр сөп түбэспэт.
Үлэ-хамнас хаһан баҕарар кытаанах көрдөбүлү, ирдэбили, эппит тылы толорору, сыыһа-халты туттубат буолууну эрэйэрин бэйэ киһитэ буолуу буортулуур, суох оҥорор. Аһара аһыныгас буолуу үлэҕэ-хамнаска эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһыыга эмиэ сөп түбэспэт. Үлэҕэ ирдэбил суох буолуута үлэ-хамнас сатарыйыытыгар тириэрдэр холобурдара элбэхтэр. Элбэх киһи бииргэ үлэлииллэрэ хас биирдии киһи бэйэтин өлүүтүн толору, үчүгэй хаачыстыбалаахтык оҥорор буоллахтарына эрэ табыллар, уһуннук бииргэ үлэлиир кыахтаналлар.
Биир партия салайыыта бэйэ киһитин салайар үлэҕэ олордууга төһө да табылларын, туһалааҕын да иһин, бу киһи үлэһит быһыытынан хаачыстыбатыгар улахан суолтаны биэрбэттэрин үөскэтэринэн үлэни-хамнаһы сайыннарыыга сөп түбэспэт.
Дьон-аймах сыһыаннарыгар түргэнник бэйэ киһитэ буолууга тириэрдэр быһа суоллар баалларын билэр дьон туһаналлар. Олор араастара манныктар:
1. Бэйэ омуга.
2. Билсиһэр аймахтыылар, биир дойдулаахтар.
3. Үчүгэйдик билсиһэр буолуу.
Салайар былааска барыта бэйэ дьоно олордохторуна бары бэйэ-бэйэлэрин харыстаһыыларыттан, аһыныыларыттан, бэйэлэригэр туһааннаах үлэ көрдөбүллэрин намтатыыларыттан олох сайдыыта бытаарар, бэйэ дьоно байыылара, мааныланыылара, талбыттарынан сылдьыылара, сууту-сокуону билиммэттэрэ саҕаланан сайдар. Төһө эмэ өр кэмҥэ биир партия, коммунистар салайыыларынан олоро сатаан, «застой» кэмигэр тиийэн Сэбиэскэй Сойуус үрэллиитигэр тириэрдибиттэрин билэр эрээри син биир, «кэһэтэр кыраабылы» хатылаан үктүү тураллар. Билигин биһиэхэ Россияҕа итинник олоҕу эмиэ эргитэн аҕаллылар.
Бэйэ киһитэ буолууга араас суоллары туһанан быһалыы, түргэнник эмиэ тиийиэххэ сөп:
1. Кэһиини, бэлэҕи дэлэччи туһаныы.
2. Хардарыта туһалаах буолуу.
Салайааччылар бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар хардары-таары туһаны оҥорустахтарына түргэнник бэйэ киһитигэр кубулуйар кыахтаналлар. Кинилэр бэйэ киһитэ буоллахтарына, араас сыыһа-халты туттунууларын сабыналларыгар көмөлөөҕүн таһынан, суукка-сокуоҥҥа түбэһээри гыннахтарына хардарыта быыһаан ылсыһыахтарын сөп. Бу быһыы ордук эдэрдэр оҥорор сыыһа-халты туттунууларын сабыыга арылхайдык көстөр.
Сыыһа-халты туттубут бэйэ киһитин суут-сокуон көрдөбүллэриттэн быыһаан, көмүскээн ылыы бэйэ дьонун сүрүн сыалларынан, соруктарынан буолар. Ол курдук бэйэ киһитэ буолбут киһи элбэҕи билэриттэн, атыттары бэйэтин кытта соһуон сөбүттэн, быыһаатахха эрэ табыллар балаһыанньата хайаан да үөскүүр. Суут-сокуон көрдөбүллэрэ араас суолталаахтык туттуллуулара, бэйэ киһитин чэпчэкитик, атын, туора киһини ыараханнык түбэһиннэрии олоххо дэлэччи көстөр быһыы буолла.
2015 сыллаахха суруйааччы Н.Лугинов утары иһэр массыынаҕа тахсан биэрэн абаарыйаны оҥорон оҕо өлүүтүгэр тириэрдибитэ. Народнай суруйааччы сууттаммакка быыһаммыта.
Массыыналар быыстарынан олус түргэнник айаннаан иһэр мотоциклы таба көрбөккө массыынатынан киирэн биэрэн киһи өлүүтүгэр тириэрдибит, чиновниктары кытта бэйэ киһитэ буолбатах врач С.Н.Алексеевы аһара кытаанахтык сууттааһын буола сылдьар.
Улахан эппиэттээх, уустук үлэни толорууга бэйэ киһитэ буолан кытаанахтык тутуһуллуохтаах быраабыланы кэһии, тутуспат буолуу улахан саахалга тириэрдэрин бомбардировщик самолеттар салгыҥҥа харсыһан сууллуулара көрдөрөр. Майор Гильмитдинов хаста даҕаны самолетун аһара чугас аҕала сылдьыбытын подполковник Середа сэрэтэн этэн көрбүтүн аахайбакка олус чугаһаан, харсыһыыны оҥорбута дакаастаммыта. (1,65). Бу быһыы бииргэ сулууспалыы сылдьан бэйэ киһитигэр кубулуйууттан, сэрэтиини аахсыбат буолууттан сыыһаны көннөрүммэккэ, алдьархайга тириэрдии холобура буолар.
Элбэх ахсааннаах кыра тэрилтэлэргэ бэйэ дьоно кыахтара баарынан үлэлээһиннэрэ, бэйэ бэйэлэрин кытта куоталаһыылара сайдыыны түргэтэтэр кыаҕы улаатыннарар буоллаҕына, улахан, элбэх үлэһиттээх тэрилтэлэргэ бары бэйэ дьоно буолуулара үлэни-хамнаһы атахтыыра, сайдыыны ситиһиини бытаардара быһаарыллар. Тоталитарнай, биир киһи салайар былааһа салайааччылар бары, бэйэ-бэйэлэригэр бэйэ киһитэ буолууларын үөскэтэринэн сотору кэминэн государство бэйэтэ мөлтөөн-ахсаан барыытыгар тириэрдэр кыаҕа улахан. Бу быһаарыы улахан государство, Сэбиэскэй Сойуус үлэтэ-хамнаһа сатарыйан, эстиитинэн, үрэллиитинэн дакаастанар.
Сайдыылаах омуктар салайааччылар бары бэйэ киһитигэр кубулуйууларын быыбардар көмөлөрүнэн суох оҥороллор. Кэмиттэн кэмигэр кэлэн иһэр быыбардар салайааччылар бары уларыйалларын, атыттарынан солбуллан иһэллэрин үөскэтэллэрэ бэйэ киһитигэр кубулуйалларын тохтотор.
Туһаныллыбыт литература
1. «Якутск вечерний» хаһыат. 9 апреля 2010 г.
Rio Tinto Alcan
Салалтата — Торонто уонна Монреал.
Ыал буолуу үгэстэрэ
Ыал буолууну сахалар тэрийиилэрэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:
1. Эт-сиин баҕа санаатын дьайыыта киһиэхэ улахан. Оҕо улаатан сааһын ситиитигэр баҕа санаата өссө улаатар. Ыал буолуу уол уонна кыыс эттэрин-сииннэрин баҕа санаатын ханнарыыга, толорууга уонна кэлэр көлүөнэлэри үөскэтиигэ аналланарыттан олох тутаах сыалынан ааҕыллар.
2. Сахалар үөрэхтэрэ ыал буолууга энньэни уонна халыымы эбии киллэрэн биэрэн үлэттэн үөскүүр өй-санаа көрдөбүллэрин, киһилии быһыыны, өйү-санааны тутуһууну эбэн биэрэр.
Энньэ уонна халыым ыал баайа-мала эбиллиитин үөскэтэннэр, эбиискэ тутулук буолан, таптал, имэҥ умсулҕана аҕыйаатаҕына ыал арахсан, ыһыллан хааларын тохтоторго туһалыыллар.
Ыал буолуу сүрүн сыалынан оҕо төрөтүүтэ, кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии буолар. Төрүүр оҕо бары хаачыстыбатын, этин-сиинин, буор кутун тупсарыыга ыал буолуу былыргы үгэстэрэ икки өрүтү тутуһан туһаны оҥороллор:
1. Оҕо этин-сиинин тупсуутун, доруобуйата бөҕөргүүрүн ситиһиигэ төрүччү үөрэҕин туһанар.
2. Оҕо өйүн-санаатын; буор, ийэ, салгын куттарын уонна сүрүн сайыннарыыга, киһи буолууну ситиһэригэр туһалыыр.
Оҕо этэ-сиинэ тупсан төрүүрэ атын аймахтары, омуктары кытта холбоһууттан үөскүүрүн сахалар былыргыттан билэн “Хаан тупсарыыта” диэн аналлаах үөрэҕи олохтоон туһаналлар.
Былыргы сахалар оҕо ыал буоларыгар улахан суолтаны биэрэн аналлаах үгэстэри үөскэппиттэр. Бу үгэстэр аан маҥнай ыал төрүүр оҕото төрөппүттэрин удьуордуулларын уонна утумнуулларын ситиһиигэ аналлаахтар.
Удьуордааһын диэн кэлэр көлүөнэлэргэ төрөппүттэрин эттэрин-сииннэрин уратылара, онтон утумнааһын диэн хамсаныылары оҥорууга дьоҕурдара, буор куттара уонна өй-санаа атын үөрүйэхтэрэ бэриллэн иһиилэрэ ааттаналлар. Төрөппүттэртэн оҕолоругар эттэрэ-сииннэрэ, буор куттара уонна үчүгэй үөрүйэхтэрэ бэриллэн иһэллэрин салгыырга ыал буолуу үгэстэрэ туһалыыллар.
Олус былыргы кэмнэртэн сахалар ыал буолууга тутуһар үгэстэрэ өс хоһоонноро буолан сылдьаллар:
- “Уруу ырааҕа, уу чугаһа үчүгэй” диэн өс хоһооно киһи ыраах сиртэн ойох ыларын эбэтэр эргэ тахсарын ситиһиигэ аналланан ыаллар оҕолоро доруобай буоларын хааччыйар.
- Ыал буолууга аналлаах “Хаан тупсарыыта” диэн үгэһи туһаналлара атын омуктары кытта холбоһууларын сайыннаран иһэриттэн эт-сиин тупсарын уонна дьон үйэлэрэ уһуурун ситиһэр кыахтаналлар.
Хаан тупсарыыта эти-сиини тупсаран омук уһун үйэни ситиһэригэр туһалыыр. Тупсарыллыбыт хааннаах бааһынайдар эттэрэ-сииннэрэ, тас көрүҥнэрэ тупсан, уҥуохтара көнөн, улаатан иһэрин сааһырбыт дьон көрөн да билэллэр.
Ыал буолууга эт-сиин ылар оруола улаханынан бөҕө, доруобай эттээх-сииннээх дьон элбэх оҕону төрөтөр кыахтаахтарын туһаныы эрэйиллэр. Былыргы төрүппүт Эллэй Боотур бөҕө доруобуйалаах, көйгө, үлэһит кыыһы ойох ылан сахалары элбэппитин эр дьон бары туһана сылдьыахтара этэ. (1,30).
- “Тэҥнээҕи булунуу” диэн үөрэх тэҥнээхтэр төрөппүт оҕолоро өйө-санаата туруктаах буола улаатарын төрүттүүрүн сахалар тутуһаллар.
Удьуор диэн оҕо төрөппүттэрин, өбүгэлэрин этин-сиинин уратыларын иҥэринэн төрүүрэ ааттанар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн удьуордааһын эмиэ икки өрүттээх:
1. Төрөппүттэр үчүгэй, туһалаах хаачыстыбаларын удьуордааһын.
2. Олоххо буортуну оҥорор хаачыстыбалар, араас бодоҥнор, ыарыылар кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһиилэрин тохтотууга ыал буолуу үгэстэрин уонна төрүччү үөрэҕин тутуһуу туһалыыр.
Күүс диэн эт-сиин уратытын, үлэни оҥорор кыаҕын быһаарыы ааттанар. Күүстээх эттээх-сииннээх киһи оҕото удьуордаатаҕына кини курдук көрүҥнээх, күүстээх буолара быһаарыллар.
Утумнааһын диэн төрөппүтүттэн оҕотугар буор кута, хамсаныылары оҥорор кыаҕа уонна атын, үөрүйэх буолбут өйө-санаата бэриллиитэ ааттанар. Буор кут диэн киһи хамсаныылары оҥорор өйө-санаата, кыаҕа буоларынан уонна хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьарынан кэлэр көлүөнэлэр сайдан, тупсан иһиилэрин быһаарар. Хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьар өй-санаа, бу быччыҥы санаа хоту күүскэ хамсатара буор кутуттан, кыаҕыттан тутулуктанар.
Кыаҕа аҕыйах киһи хамсаныылары оҥороро бытаан, сыылба да буолуон уонна сатаан, табан хамсанымыан сөп. Кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр буор кут олус күүскэ харыстаныахтааҕын быһааран ыал буолуу үгэстэрэ хааччыйаллар.
Буор кут “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ эмиэ сөп түбэһэр:
1. Сайдыылаах, уустук, күүстээх хамсаныылары оҥорор кыахтаах буор кут аймах, омук сайдан иһиитин үөскэтэр.
2. Дьадаҥы, хамсаныылары сатаан, табан оҥорбот, сүрэҕэ суох, элбэхтик кыайан хамсаммат буор кут эмиэ кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэриттэн омук мөлтүүр кэмэ тиийэн кэлиэн сөп.
Буор кут хас да көлүөнэлэр усталарыгар сайдар. Утуму харыстааһын аймахтар сайдыыларыгар ордук улахан суолталаах. Күүс диэн эт-сиин күүһэ, онтон кыах диэн өй-санаа, буор кут уратыта, хамсаныыларга дьоҕура ааттанар. Буор кут хамсаныылары хайдах оҥороро кыаҕыттан улаханнык тутулуктанар.
Сайдыыта суох буор куттаах дьону туспа арааран ыалы тэрийиэх инниттэн туоратыыны сахалар “Тэҥнээҕи булунуу” диэн былыргы үгэстэрэ оҥорор. Үлэһит дьон оҕолоро үлэһиттэри кытта ыал буоллахтарына, үлэһит, сайдыылаах буор куттара кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн өссө сайдар кыахтанарын ситиһэллэр.
Ыал буолууга туттуллар былыргыттан олохсуйбут үгэстэри кыах баарынан арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт:
1. Ыал буолааччылар билсиһиилэрин саҕалыахтарын иннинэ төрүччүлэрин ыраахха диэри үөрэтэллэрэ уонна онон ыйдаран баҕа санааларын салайаллара ирдэнэр көрдөбүл буолар.
2. Кыыс оҕо атын эр киһини өссө билэ илигин төрөппүттэрэ туоһулууллар. Эр киһи утумун, сайдыылаах буор кута кэлэр көлүөнэтигэр бэриллэн иһэрин үөскэтээри бу үгэс туттуллар.
3. Уол уонна кыыс сөбүлэһиилэрэ.
4. Энньэни уонна халыымы быһаарсыы.
Ыал буолааччылар билсиһиилэригэр төрүччү үөрэҕэ хайаан да туттуллара кэлэр көлүөнэлэр сайдыыларын үөскэтэр аналлаах. “Бодоҥноохтон бодоҥ төрүүр” диэн этии араас ыарыылаахтар, дьадаҥылар оҕолоро соннук бодоҥноох буолууларын быһаарарынан төрүччү үөрэҕэ олору туоратарынан туһата улаатар.
Уол уонна кыыс сөбүлэһиилэрэ аан маҥнай эт-сиин баҕа санаатын көрдөбүллэриттэн тутулуктанар. Ыал буолууга айылҕаттан көрдөбүл бастаан иһэр. Онтон үлэ баайы-малы үөскэтэринэн, энньэ уонна халыым эбиискэ киириитэ ыал буолууга киһилии быһыыны, үлэни оҥорууну киллэрэн биэрэр аналлаахтар.
Ыал буолуу кыыс, дьахтар өйүн-санаатын улаханнык уларытара саха тылынан бэлиэтэнэн этиллэ сылдьар:
- Ойох. Ыраас кыыһынан эргэ тахсыбыт кыыс ойох диэн ааттанар. Ойох уонна атын дьахталлар уратыларын “Киһи ойоҕо, ойох буолбат” диэн өс хоһооно баара биллэрэр. (2,165). Итини тэҥэ, бу ойох диэн тыл “ой-ох” диэн саҥа аллайыыттан үөскээбитэ, бу тыл үөскээбит уратытын, бүрүөһүн алдьаныытын биллэрэрэ ордук суолталаах.
Күтүөт уол болдьообут кэмигэр кэлбэтэҕиттэн нэһилиэктэрин баайдара: “Кулубабыт кыыһа дэлэ киэбирбэтэҕэ. Орто дойдуга холооннооҕо суоҕун курдук туттара. Хата ханнык эрэ суол киһитэ хоонньоһон аастаҕа, саатта! Билигин хайа баҕарар уолга эргэ барыан баҕарбытын да иһин, киһи ойоҕо буола сылдьыбыт дьахтары ким ылыай!” – дэһэр буолбуттара. (3,55).
Омук сайдан иһэр кыаҕын харыстааһын диэн кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр удьуорун, этин-сиинин уонна утумун, буор кутун харыстааһын ааттанар. Ити баҕа санаалары ойох эрэ толорор кыахтанарын сахалар билэллэр.
- Кэргэн. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит кэргэн диэн тыл билигин даҕаны сүппэккэ, туттулла сылдьара кыыстарын хайа эр киһиэхэ биэрбиттэрин билбэт дьахталлар элбэхтэриттэн тутулуктаах. Ол курдук кыыһа суох эргэ тахсыбыт дьахтар кэргэн диэн ааттанара уларыйан хаалбат. Кэргэн ыал олоҕун үгэстэрин тутустаҕына иккис оҕотуттан салгыы оҕолоро эр киһини утумнуохтарын сөп.
- Күүлэйдиир дьахтар. Бэйэтин быстах баҕа санааларын толоро сылдьар дьахтар ааттанар. Араас сэлээрчэхтэр, дьэгээрбэлэр, соруохалар ыал буолууга аналлара суохтар уонна сахаларга даҕаны элбээн ылар кэмнээхтэрин үгүс тыллар бааллара биллэрэр. Күүлэйдиир дьахталлар элбээтэхтэринэ омук уларыйара, атын саҥа үөскүүр омугунан солбуллара тиийэн кэлиэн сөбүттэн сэрэннэххэ табыллар.
Ыал буолуу былыргы үгэстэрэ эр киһи удьуорун, утумун харыстыылларыттан омук үйэтэ уһуурун үөскэтэллэр. Эр киһи эдэр ойохтоох буоллаҕына, саастара үллэстэн тэҥнэһэн хаалалларын тэҥэ, оҕолоро эр киһиттэн ылыммыт сайдыылаах буор куттаах буолан төрүүрэ ситиһиллэр.
Айылҕа сүрүн тутулуга “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өттүттэн тутулуктааҕа хаһан да уларыйбат. Сир Күҥҥэ чугаһаан хааллаҕына сир-дойду уотунан умайыан, онтон Сир Күнтэн ыраатан, тэйэн биэрдэҕинэ космос тымныыта баһылыан сөп. Сир Күнтэн биир тэҥ соҕус ырааҕынан, ити икки өрүттэр икки ардыларынан, тэҥнэһиини үөскэтэр миэстэтинэн көтө сырыттаҕына, итии уонна тымныы, сырдык уонна хараҥа алтыһара тыыннаах айылҕаны үөскэтэр, ол иһин Сиргэ олох баар буолар кэмигэр билигин олоробут.
Омуктар сайдан иһиилэрэ биирдиилээн ыаллар олохторуттан быһаччы тутулуктаах. Ыал кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр уонна иитэр, үөрэтэр аналлааҕыттан омуктар сайдыыларын төрүттүүр. Кэлэр көлүөнэлэр киһи быһыылаах, көрсүө, сэмэй, үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлиир кыахтанан улааттахтарына омук ахсаана эбиллэр уонна үлэни кыайан сайдыыны ситиһэр кыахтанар.
Сахалар оҕо өйө-санаата сайдыытын, улаатан киһи буолууну ситиһиитин биир тутаах бэлиэтинэн ыал буоларын ааҕаллар. Оҕо улаатан этэ-сиинэ уонна өйө-санаата ситтэҕинэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанар кэмэ кэллэҕинэ, киһи буолуу өйүн-санаатын баһылаатаҕына, ситистэҕинэ бэйэтэ төрөппүттэриттэн туспа баран саҥа ыалы олохтуура табыллар.
Ыал буолуу “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ эмиэ сөп түбэһэр. Ол курдук ыал буолуу бастакы өрүтүнэн таптал, бэйэ-бэйэни сөбүлэһии ааҕыллар, иккис өрүтүнэн баай-мал; энньэ уонна халыым көмө тирэҕи үөскэтэллэр. Аныгы, ырыынак, байыы-тайыы үйэтэ баайа суох киһи диэни суох оҥорор. Былыргы кэмҥэ сахалар энньэни уонна халыымы туһананнар, ыал буолааччылар баайдара-маллара тэҥнэһиитин үөскэтэннэр бөҕө туруктаах ыалы тэрийэллэр этэ.
Дьон өйө-санаата өссө сайдан истэҕинэ оҥорор быһыыларын уратыларынан арахсыылара үчүгэй уонна куһаҕан диэн тыллар үөскүүллэригэр тириэрдибит. Бу тыллар туттуллууга киирбиттэрин кэннэ сөп уонна сыыһа диэн тыллар суолталара арыычча кыччаан, кыра, быстах дьыалалары быһаарар кыахтанан сылдьаллар.
Сөп диэн тылтан салгыы сайдан сөбүлээһин диэн өйдөбүл үөскээбит. Ол аата сөбүлээһин диэн туох барыта сөп түбэстэҕинэ ааттанар. Сөбүлүүр киһи сыта, тас көрүҥэ, туга барыта баҕа санааҕа сөп түбэстэҕинэ сөбүлээһин үөскүүр. Ол курдук сөбүлүүр киһи саҥата, тугу саҥарара, оҥороро барыта сөп түбэстэҕинэ табыллар.
Киһи киһини сөбүлээһинэ салгыы сайдан иһэр көрүҥнэрдээх:
1. Сөбүлүү көрүү төһө эмэ ыраахтан саҕаланыан сөп. Киһи киһини сөбүлүү көрүүтэ тас көрүҥү кытта быһаччы сибээстээх. Ол аата үчүгэй көрүҥ диэн олохсуйбут баҕа санааҕа сөп түбэһии эрэйиллэр.
2. Харах хараҕы көрөн сөбүлээһинэ, хардары сөбүлээһини үөскэтиэн сөп. Сөбүлүү көрсөр харахтар бэйэ-бэйэлэригэр тардыһыылара үөскүүр.
3. Сөбүлүү көрсүү кэнниттэн билсиһии, кэпсэтии, төрүччүнү үөрэтии, бииргэ сылдьыы саҕаланар кыахтанар.
4. Билсиһииттэн чугасаһыы саҕаланар. Эт-сиин сөбүлэһиитэ, бэйэ-бэйэҕэ тардыһыыта сөбүлүүр сыты таһаарар, сөбүлээһин үөскүүр. Сахалар ол иһин сөбүлүүллэрин сыллаан ылан биллэрэллэр.
Эдэрдэр бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһиилэрин кэнниттэн төрөппүттэр төрүччү үөрэҕинэн дьарыктаналлар, энньэ уонна халыым туһунан салгыы кэпсэтэллэр. Ыалы тэрийиигэ икки өрүтү; сөбүлээһиини уонна баай-мал тэҥнэһиитин холбоон туһаныы ыал бөҕө тирэхтээх буоларын, арахса охсуу уустугурарын үөскэтэрин билигин ырыынак, баай-мал баһылыыр кэмигэр туһаныы эрэйиллэр.
Оҕо улаатан сааһын ситтэҕинэ уол оҕо ойох ылар, онтон кыыс эргэ тахсар, өйдөрүгэр-санааларыгар улахан уларыйыылар киирэллэр. Сахалар бу бэлиэ кэм үөскүүрүн арааран билэннэр, киһи буолууну ситиһии диэн чопчу бэлиэтээн ааттаабыттар. Уол оҕо ойох ыллаҕына эр киһи аатырар. Кыыс эргэ таҕыстаҕына эр киһини биллэҕинэ, этигэр-сиинигэр биллэр уларыйыы киирбитин бэлиэтээн, аата дьахтар диэҥҥэ уларыйар.
Эргэ тахсыы диэн бары кыргыттар баҕа санаалара. Кинилэр бу баҕа санааларын улаатталлар, эттэрэ-сииннэрэ ситтэр эрэ толорор кыахтаналлар. Арай кимиэхэ эргэ тахсыахха диэн быһаарыыны ылыныы уустуктары үөскэтэрэ хаһан да аҕыйаабат. Ол курдук киһи этин-сиинин сайдыыны ситиһэр уратыларын сахалар билэллэриттэн ыал буолууга улахан оруолу уураллар. Былыргы ыраахтааҕы баарын саҕана кыыс оҕону улааттар, этэ-сиинэ ситтэр эрэ төрөппүттэрэ эрдэттэн кэпсэтэн, кыыстара сөбүлүүр күтүөтүн булан, талан эргэ биэрэн, оннун булларан кэбиһэллэрэ.
Кыыс оҕо эргэ барбакка хойутаатаҕына этин-сиинин баҕатын тулуйбакка ханнык эрэ сайдыыта суох, дьадаҥы буор куттаах эр киһини кытта тутуһан кэбиһиэн сөбүн эмиэ аахсаннар сааһын ситтэр эрэ эргэ биэрэ сатыыллара.
“Тэҥнээҕи булунуу” диэн этии кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруктаныытыгар ананар. Ол курдук бэйэлэрин тэҥнээхтик сананар ийэ уонна аҕа оҕолоругар туруорар көрдөбүллэрэ тэҥнэһэринэн оҕо өйө-санаата туруктаах буола улаатарын үөскэтэллэр.
Кыргыттар бары баай киһиэхэ эргэ тахсыахтарын баҕалара баһаам. Кинилэр бэлэмҥэ, мааныга, бары-барыта баарыгар көҥүл күүлэйдии сылдьар, сынньана сытар санаалара элбэх. Кыра оҕону көрүү элбэх бириэмэни ылара онно эмиэ олук буолар. Ол иһин ырыынак кэмигэр баай киһи кыргыттары талан ылар кыахтанарын туһанар кэм кэллэ.
Баай киһи ойоҕо буолуу төһө да үчүгэйин, бэлэми туһаныы элбээбитин да иһин “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ эмиэ сөп түбэһэр уратылаах. Ол курдук баай киһи баҕа санаата элбэҕин курдук таптала эмиэ элбиэн сөп. Баай киһи көрсүүлэннэҕинэ эбэтэр иккис кэргэнин ылан кэбистэҕинэ эр киһини үллэстии ыган кэлиэн сөп.
Киһи барыта байыан-тайыан, олоҕо көнүөн баҕарар, ол иһин кыайарынан үлэлиир. Баай-мал мунньуллар, эбиллэр төрүтүнэн ыал ааҕыллар. Ыаллар төрөтөр оҕолоро элбээн истэхтэринэ баайдара-маллара элбииригэр улаатан иһэр оҕолорун үлэлээн көмөлөрө улаханнык туһалыыр. Кыра эрдэхтэриттэн үлэлии, туһа киһитэ буола үөрэммит оҕолор үлэни кыайар кыахтара улаатар.
Былыргы да кэмнэргэ ыаллар табыллан бииргэ олорбокколор арахсар түбэлтэлэрэ биирдэ-эмэтэ буолар эбит. Маннык түбэлтэҕэ арахсан барааччыга, эр киһи да, дьахтар да буоллун, баай-мал мунньуллубута арааран биэриллибэт эбит. Барбыт киһи барбытынан, туоҕа да суох барарга тиийэрэ ыал арахсыытын аҕыйатар кыаҕа улаханын, ол кэмнэргэ таба туһаналлар эбит.
Бу быһаарыыны билигин да олоххо туһаныахха сөп. Ол курдук ыал олоҕун бөҕөргөтүүнү ханнык баҕарар дойду оҥорор кыахтаах. Арахсыы билигин ордук элбээн турдаҕына, кэргэннэрин быраҕан баран атын сиргэ, атыттарга барар киһиэхэ ыал баайыттан-малыттан арааран биэрии тохтоотоҕуна, быраҕан барааччыга ханнык эмэ мэһэй үөскүүрэ, толкуйдуу, ыараҥната түһэригэр туһалыа этэ.
Аҥардастыы ийэлэри эрэ аһара баран өрө тутуу, арбааһын, кинилэр эрэ баалларын курдук этэ сылдьыы, аҥар өрүтү, аҕалары аанньа ахтыбакка, умнууга, намтатыыга тириэрдэр. Оҕону ахтыыга, хайҕааһыҥҥа аҥардас ийэ эрэ буолбакка аҕаны холбуу, ыал диэн этэн, бу ыаллар оҕолоро диэнинэн билиһиннэриэххэ сөп этэ.
Сылга хас даҕаны ийэлэр күннэрин тэрийэн ыытыы төһө да ийэлэри өрө туппутун иһин аҕалары атаҕастыыр, суохтарын курдук өйдөбүлү оҥороро оҕолорго куһаҕан сабыдыаллаах. Ийэлэри аһара өрө тутуу, арбааһын аҕалары намтатан, умуннаран кэбиһэрэ оҕону иитиигэ улахан халыйыыны оҥорорун иһин тохтотуохха сөп этэ.
Уол оҕону иитиигэ аҕа оруола үрдүгэ, бастаан иһэрэ ордук. Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата туруктаахтык, ол аата “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһан сайдарын туһугар төрөппүттэрэ; эр киһи уонна дьахтар иккиэн тэҥҥэ кыттыһаллара ирдэнэр.
Клон (2001 сыллаах сериал)
Клон (O Clone) - Бразилия сериала, Globo айымньыта. Саха Сиригэр 2001-2003 сыллардаахха көстүбүтэ.
Ыал буолуу үгэстэрэ
Кыахтаах дойду ыал олоҕун харыстыыр аналлаах. Ыал олоҕо туруктанарыгар дойдутун көмөтө диэн аналлаах ыал олоҕун харыстыыр сокуоннары ылыныы уонна олору толоруу буолуо этэ.
Аныгы үйэҕэ арҕаа дойдуларга элбээн эрэр гомосексуалистар уонна лесбиянкалар ыал олоҕун тутулуктарын, оҕону иитии төрүттэрин, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа сокуонун тутуһууну суох оҥороллор, итини тэҥэ кэлэр көлүөнэлэри суох оҥорон дьону эстиигэ тириэрдэр улахан халыйыылары үөскэтэллэр.
Бу халыйбыт өйдөөх-санаалаах дьон омугу сайыннарыахтара диэн санааҕа киирии сымыйалааһын, албыҥҥа киллэрии буолар. Кинилэргэ ыал буолууну букатын көҥүллээмиэххэ, онтон оҕону иитиигэ отой да чугаһатымыахха сөп этэ. Бу бэйэлэрин эттэрин-сииннэрин баҕата ханарын эрэ ситиһэ сатыыр дьон оҕону иитиигэ аҥар өттүгэр барар аһара халыйыыны үөскэтэллэр. Кинилэр оҕону иитиилэрэ аҥар өттүгэр; эр киһи дуу, дьахтар дуу диэки халыйан хаалыыта туруга суох өйдөөх-санаалаах эдэрдэри үөскэтэрэ омук сайдыытыгар улахан буортуну оҥорор.
Аныгы сайдыылаах диир үйэбитигэр ыал буолуу үгэстэрэ харыстабылга киирэр аналлаахтар. Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата сайдыыта уһун үйэлэргэ уларыйбаттарынан ыал буолуу үгэстэрэ былыргыларынан хаалыахтара этэ. (4,52).
Туһаныллыбыт литература.
1. Ксенофонтов Г.В. Эллэйада. – М.: Издательство “Наука”, 1977. – 248 с.
2. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.
3. Якутскай Н. Төлкө. – Якутск: Кн. изд-во, 1973. – 768 с.
4. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Kaiser Permanente
Kaiser Permanente (Кайзер Перманенте) — АХШ саамай бөдөҥ чааһынай балыыһата, сетевой балыыһа буолар. Уопсайа 953 балыыһалаах уонна 12 штаттарга үлэлиир, сүрүннээн үгүс точкалара Калифорнияҕа (Окленд) баар.
Америка таһынан филиаллара Соҕуруу Кореяҕа, Мексикаҕа, Канаадаҕа, Германияҕа, Кытайга, Дьоппуон дойдуларга үлэлиир.
Ашина
мини|450x450пкс|Түүр хаҕаната Ашина (кыт.: 阿史那, пиньинь: Āshǐnà) — VI–IX үйэлэргэ былыргы түүр хаҕаннарын аҕа ууһа.
Kaiser Permanente
Уопсайа Америкаҕа 22 мөллүйүөн клиеннардаах, сир шаарын үрдүнэн 31 мөллүйүөн.
Ашина
Ашина төрүтэ
Үгүс чинчийээччилэр, холобур, Х.В. Хауссиг, А.Н. Бернштам, Ю.А. Зуев, Д.Г. Савинов, С.П. Гущин, Рон-Таш , Р.Н. Фрай, Финдли , В.У. Махпиров сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһа сака-усунь төрүттээх. Картер Финдли этэринэн "Ашина" аҕа ууһун аата Орто Азиятааҕы Ираанныы төрүттээх тылларга "күөх" диэн суолталаах.
Kaiser Permanente
Kaiser Permanente сетевой балыыһалара харысхал систематынан үлэлииллэр, ол курдук Medicaid (Fidelis Care, EmblemHealth), Medical, Medicare, WellCare программа кыттыылаахтара босхо көрдөрүнэллэр уонна эмтэнэллэр.
Ашина
Ашина төрүтэ
Х.В. Хауссиг уонна С.Г. Кляшторнай сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһун аата былыргы перстии ахşаẽnа "халлаан күөх" диэн тылтан үөскээбит буолуон сөп, онтон бу аат "гөк-түрк", ол эбэтэр "күөх түүр" диэҥҥэ кубулуйбут. Ону таһынан С.Г. Кляшторнай "Ашина" аат сакалыы asana "аар, үтүө" диэнтэн үөскүөн сөп диир.
Kaiser Permanente
Тарифтара
Босхо эмтэнэр уонна көрдөрүнэр программаҕа хабыллыбат буоллаххына, төлөбүрэ 2022 сыллаахха:
Ашина
Ашина төрүтэ
Дьоппуон чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан "Ашина" аат дьиҥэ "Ашинас" диэн уонна хайа эрэ түүр аҕа ууһун аата буолуохтаах. Онно эбии бу чинчийээччилэр этэллэринэн Ашиналар тоҥус төрүттээх буолуохтарын сөптөр.
Л.Н. Гумилев, Н.Я. Бичурин уонна М.И. Артамонов чинчийиилэрин түмүктэригэр Ашиналар моҕол төрүттээхтэр диэн санааҕа кэлбиттэр.
Ашина бэлиэтэ
мини|176x176пкс|Ашина бэлиэтэ Ашина аҕа ууһун бэлиэтэ судургутуллубут чубуку уруһуйа этэ.
Ашина удьуора
Ашина аҕа ууһун төрүттээччилэрэ Бумын (илиҥҥи салаа) уонна Истэми (арҕааҥҥы салаа) хаҕаннар буолаллар. Бу аҕа ууһун дьоно үрдүк сололордоох этилэр, холобур йабҕу — хаҕан кэнниттэн бастакы соло, тыгын – хаҕан нэһилиэнньигэ. Хаҕан солотун Ашина аҕа ууһун дьоно эрэ ылар кыахтаах этилэр.
Илиҥҥи салаа
[[Билэ:Gokturkut.png|уҥа|мини|400x400пкс|Түүр хаҕаната муҥутаабыт кэмэ (600 с.):
]]
Турбов
Турбов (Турбів) диэн Украина Винница уобалаһын Липовецкай оройуонун куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 558 (2011).
Бэрик
Бэрик (ол эбэтэр коррупция), биир сүрүн проблема буолар дьон сыһыаныгар. Сүрүннээн үрдүк дуоһунастаах эбэтэр полномочиялаах дьон бэйэлэрин былаастарын билинэн харчыга эбэтэр атын өҥөҕө атыыланаллара. Сүрүннээн бэриги ылааччылар полициялар, судьуйалар, прокурордар, сороҕор учууталлар, араас өҥө оҥорор үлэһиттэр. Бэриги ылыы уопсастыбаҕа тарҕаныы кэнники уопсастыба ис иһиттэн сытыйыытыгар тириэрдэр, онтон дойду үрдүнэн экономика мөлтөөһүнүгэр.
Ханнык баҕарар дойдуга бэрик утары охсуһаллар, һокуонунан бэрик ылааччы уонна биэрээччи тэҥҥэ эппиэтинэскэ тардыллыахтарын сөп.
Распутин Валентин Григорьевич
Валенти́н Григо́рьевич Распу́тин (1937, Кулун тутар 15, Усть-Уда сэлиэнньэ, Восточно-Сибирская область — 2015, Кулун тутар 14, Москуба) — нуучча суруйааччыта, публицииһэ, түмэт диэйэтэлэ. «Дэриэбинэ  прозатын» бэрэстэбиитэлэ.
Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1987). Икки ССРС Судаарыстыбатын бириэмийэтин (1977, 1987), Арассыыйа судаарыстыбатын бириэмийэтин (2012) уонна Арассыыйа Бырабыыталыстыбатын Бириэмийэтин лауреаттара (2010). 1967 сыллаахтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Бириэмийэлэрэ
thumb|280x280px| 2011 сыллааҕы Арассыыйа литэрэтиирэтин Улахан бириэмийэтин туттарыы. 2011 сыл ахсынньы 1 күнэ Иркутскай ытык олохтооҕо (1986), Иркутскай уобалас ытык олохтооҕо (1998).
Болугур Айыыта - таптал таҥарата
Болугур Айыыта диэн былыргы үйэҕэ өлбүт киһи өйө-санаата айыы буолан сылдьара ааттанар.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэр айыы буолуу диэн өйдөбүл былыр-былыргыттан баар. Бу өйдөбүлү табатык быһааран олоххо туһаныы саха дьонун өйдөрүн-санааларын туруктаах оҥорор, былыргы өбүгэлэр билиилэрин иҥэрэр. Хас биирдии киһи өйө-санаата хаһан да бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттар, тус-туспалар, ол иһин киһи өллөҕүнэ куттара этиттэн-сииниттэн туспа бардахтарына айыы буолан сылдьаллар. Төһө күүстээх айыы буолара ханнык өй-санаа мунньустубутуттан уонна туох ураты быһыыны оҥорбутуттан тутулуктанар.
Болугур Айыыта диэн төрөппүттэрэ күүстэринэн сөбүлээбэт киһитигэр кэргэн биэрбиттэрин утаран, таптаабакка, олохтон бэйэтигэр тиийинэн туораабыт эдэр, кыраһыабай дьахтар өйүн-санаатын, кутун ааттыыллар. Былыргы кэмҥэ бу айыы хараҥа, үөрэҕэ суох төрөппүттэри аҥардастыы куттаан «Кыыскытын сөбүлээбэт киһитигэр эргэ биэрдэххитинэ аны Болугур Айыытын курдук буолан хаалыа» диэн киһи быһыытын аһара барбаттарыгар тириэрдэрэ, аҥардастыы баайы-малы эккирэтэн кыыстарын күүстэринэн хам баттаан баай киһиэхэ эргэ биэрэллэрин тохтоторо.
Эдэр, кыраһыабай кыыс оҕото Болугур Айыыта буолуон иннинэ Сыҥалаабыт Лыгый диэн көннөрү киһи аатынан ааттааҕа. Сыҥалаабыт Лыгый туһунан билии барыта кэриэтэ 1935 сыллаахха Сэһэн Боло Чурапчы улууһугар Мугудай нэһилиэгэр олохтоох 70 саастаах Прокопий Моисеевич Оконешников тылыттан суруйуутугар олоҕураллар.
Болугур Айыыта Сыыдам Сыҥалаабыт диэн хотун (Омуоруйа Тумарча кыыһа). (1,203 ).
Сыыдам Сыҥалаабыт диэн былыргы баай бүөдээл кыыһа. Кини 1760-1780 сс. үөскээн эргэ тахсан баран ыйаанан өлбүт. Кини тыыннааҕыттан ыла дьиибэлээх, кубулҕаттаах абааһы-айыы аҥаардаах дьахтар (иирээн). Эргэ тахсан баран үс сылы быһа эрин кытта таптаспакка сылдьан өлөн куоппут. Кэнники кинини үөр оҥорон айыы дьахтара диэн айыы-хотун аҕаспыт диэн ытыктыыр буолтар. Кини аатын мээнэ ааттаабаттара. Ойуун, удаҕан үөргэ киллэрэн алгыыр-ааттыыр. Кини бэйэтин дьонун, аймахтарын харысыһар ааттаах. Кини илэ-бодо, чуорааннаах, аарыктаах, симэхтээх аттаах тыаһаан кэлэн ааһара үһү. (1,307).
Олус былыргы кэмнэргэ сахалар боростуой буойуннары уматар, баайдары көмөр, онтон биллиилээх ойуун өллөҕүнэ араҥаска уурар, араҥастыыр эбиттэр. Кэлин нууччалар кэлэннэр сахалар ити үгэстэрин уларытан барбыттар. Ойууннары уон ахсыс үйэҕэ араҥастыылларын тохтотон көмөн барбыттар. Холобур, ити кэм саҕана олорбут аатырбыт-сураҕырбыт Болугур Айыыта, кини таайа Кыпчытыын Уус ойуун ийэ буордарыгар угуллубуттар. (2,37).
Ордуктук сананыы (комплекс)
Ордуктук сананыы диэн элбэх комплекстан биирдэстэрэ буолар. Үксүгэр киһи бэйэтин стын дьонтон намтытык сананарыттан үөскээбит психологическай көмүскэл реакциата буолар.
Болугур Айыыта - таптал таҥарата
Бу кыыс таайа Кыпчытыын Уус уонна убайа Кыраһын Суоллар иккиэн дьонтон уһулуччу дьон, суон сураҕырбыт улуу ойууттар этилэр. Сыҥалаабыт Лыгый кыра эрдэҕиттэн олус дьиибэтик, арыт ойуумсуйар да курдук, быһыыланара үһү. Чугас эргиннээҕи ыалларын саастыы кыргыттарын мунньан Болугур сирин алаастарын барытын кэрийэ сылдьан оонньуур, ыллыыр-туойар, уот оттон, ас астаан, чэчир анньан сир-дойду иччитин алгыыр, аһатар эбит.
Соҕотох кыыстарын төрөппүттэрэ олус маанылыыллар. Олус мааны-чэбэр, тыллаах сытыыта, дьүһүннээх үтүөтэ, уҥуохтаах көнөтө кыыс, айылҕата хайдах айбытынан, кыра да кыһалҕа диэҥҥэ кыһарыттарбакка көҥүл босхо, көччүйэн улааппыт. Кыыстарын санаатын көнньүөрдээри, төрөппүттэрэ көмүс манньыат чылыгырастардаах удаҕан таҥаһын тиктэрэн биэрбиттэр. Бу кэмҥэ киниэхэ Сыыдам Сыҥалаабыт диэн ааты иҥэрэллэр.
Уон алта сааһыгар ийэтэ, аҕата кыыс сөбүлээбэтин үрдүнэн күүстэринэн саба баттаан, «оҕобут үтүө ыалга баран киһитийдин» диэн ааттаан Аччаҕар Хатылы нэһилиэгин кинээһэ Баҕарыынньа Баай уолугар Куһаҕаллай Киргиэлэйгэ, аатыттан сылыктаатахха, туох эрэ дьиэктээх киһиэхэ, ойох кэпсэтэллэр. Улахан баайдар илии тутуспут буоллахтарына, ону мүччүрүппэттэр. Сотору кини дьоно сүҥкэн урууну тэрийэллэр.
Ыал буолан үс сыл олорбутун устата Сыыдам Сыҥалаабыт эригэр да, аҕа кынныгар да үтүө дьүһүнүн көрдөрбөккө, араас кыыл, үҥүү-батас, от-мас буолан хаалара. Маннык олоҕу тулуйбакка иккитэ быаламмытын өрүһүйбүттэр, онтон үһүс моҥнуутугар быатын быһаннар, тыына быстыбыт.
Көмүү сиэрэ-туома барыта тутуһуллубут курдук да, бары бэйэлэригэр тиийиммиттэр кэриэтэ, бокуонньук үөр буолан илэ барбыта үһү. Чугас эргинээҕи нэһилиэктэр ытыктаан да, куттанан да Болугур Айыыта (Хотуна), Аҕаспыт, Эдьиийбит диэн ааттыыр буолбуттар. Аарыктаах-чуорааннаах атынан көтүтэн ааһарын көрсүбүт баһаам.
1939 сыллаахха Сэһэн Боло уонна И.Д.Новгородов Болугур Айыытын иинин хаһан араас киэргэллэрин, симэхтэрин, таҥастарын музейга туттарбыттар. (2,48).
Болугур Айыыта саха дьахталларын тапталларын таҥаратыгар кубулуйбутун В.Н.Гаврильева бэлиэтээн кэпсээн суруйбута. Болугур Айыыта, Кыыс Таҥара, оо, ким билбэт буолуой кини аатын! Күөх сайын, чэчир, ыһыах, таптал таҥарата буолар – Болугур Айыыта! (3,9).
Төрөппүттэр оҕолорун, кыыстарын санаатын күүһүлээбэккэ, ыкпакка эрэ эргэ биэрэллэрин, бу айыы өйө-санаата сэрэтэр, араҥаччылыыр. Эһиги кыыскытын күүһүлээн, бэйэтин баҕатын утаран сөбүлээбэт киһитигэр эргэ биэрдэххитинэ, аны бу Болугур Айыытын курдук буолан хаалыан сөп диэн куттаан үөрэтэр.
Болугур Айыытын өйө-санаата сахаларга таптал баарын уонна олус күүстээҕин билигин да биллэрэр. Таптал киһини олоххо сирдиир сүрүн күүс буоларын, таптал суох буоллаҕына киһи олоҕо табыллыбатын, өлөн да хаалыан сөбүн биллэрэр.
Бу айыы баайы-малы эккирэтэн бас-баттах барар төрөппүттэри аны кыыспыт Болугур Айыытын курдук буолан хаалыа диэн сэрэтэрэ билигин, ырыынак олоҕо эргийбитинэн ордук улахан суолталаах.
Ыал буолуу, кэргэн тахсыы эдэр киһиэхэ олус элбэх эбии көрдөбүллэри, үлэни-хамнаһы үөскэтэр, киһи киһиэхэ сыһыаныгар улахан тулуурдаах буолууну ирдиир. Сыҥалаабыт Лыгыйы дьоно олус атаахтык, маанытык иитэннэр атын дьону кытта кыайан бииргэ олорбот, тапсыбат өй-санаа иҥэн хаалбыт. Олус көҥүл, босхо көччүйэн улааппыт оҕо ыал, уруу тэрийэн, ким эмэ, оҕо да туһугар үлэлиир кыаҕа аҕыйах буоларын, бу Болугур Айыытын олоҕо табыллыбатаҕа эмиэ биллэрэр.
Олус баай ыаллар мааны кыыстара олоҕор табыллыбакка, сөбүлээбэт киһитигэр кэргэн биэриилэриттэн моҥнон өлүүтэ саха сирин барытын үрдүнэн киэҥ кэпсээҥҥэ киирэн, дьон бары билэн, маннык быһыыттан сэрэнэллэригэр тириэрдэр. Сөбүлээбэт киһитигэр эргэ биэрииттэн кыыс оҕо моҥнон өлүүтүн курдук куһаҕан быһыы үөскүүрүттэн төрөппүттэри сэрэтээри Сыыдам Сыҥалаабыт олоҕо, өйө-санаата Болугур Айыытыгар кубулуйан сылдьар.
Быданнааҕыта өлбүт дьон өйдөрө-санаалара, куттара баар дьон түүллэригэр киирэн биллэллэр. Киһи бэйэтэ да билбэтинэн түүлгэ буолбуту толорон кэбиһэр кыаҕа хаһан да хаалбат. Түүл Yөһээ дойдуну кытта тутулук диэн ааттанар. Бу өй-санаа түүллэринэн тутулуктарын сахалар билинэн киһи «Yөһээттэн тэһииннээх сылдьар» диэн этэллэр.
Ойуун, удаҕан тойугар илэ киллэрбит курдук кырдьаҕас аатын ааттаан «Сыҥалаабыт Лыгый» диэн туойаллар. Айыы оҥостоллор, алгыыллар көрдөһөллөр. Кинини илэ көрсүбүт бэрт элбэх. Биирдэ биир киһиэхэ: «Уҥуохпун уот сиэбит, эргийдиннэр»,- диэн аймахтарыгар Байбалларга илдьиттии сылдьыбыта эмиэ баар. Ону эргийбэтэхтэр. (4,125).
Уһун кэмҥэ коммунизм итэҕэлэ атын өй-санаа үөрэхтэрин хам баттаан айыыны, таҥараны букатын итэҕэйбэт, аанньа ахтыбат кэмнэр кэлэн аастылар. Билигин наука эмиэ сайдан өй-санаа туспа тутулуктара букатын атын кээмэйинэн кээмэйдэнэллэрин син билинэн эрэллэр. (5,8).
Туһаныллыбыт литература.
1. Сэһэн Боло. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. Дьо-куускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 352 с.
2. П.В.Винокуров. История кэрэһиттэрэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004.-   80 с.
3. Гаврильева В.Н. Болугур Айыыта: Сэһэннэр.- Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1991.- 192 с.
4. Якутские мифы - Саха өс-номохторо / Сост. Н.А.Алексеев.- Новосибирск: Наука, 2004.- 451 с.
5. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 14.06.2006.
Алтай судаарыстыбаннай университета
мини|
Алтаайдааҕы судаарыстыбаннай университет (АлтСУ) - Арассыыйаҕа Алтайскай кыраайга Барнаул куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
1973 с.төрүттэммит. 2017 сылтан эрэгийиэн тирэх университеттарыттан биирдэстэрэ буолбут. 2017 с.ахсынньытыгар АБ үөрэҕириитин уонна наукатын министиэристибэтин дьаһалынан инновационнай, технологическай уонна социальнай сайдыы киининэн биллэриллибит.
Устуоруйата
мини
1972 с.ахсынньы 31 күнүгэр Алтай крайкомун бюрота уонна крайисполкома"Алтайдааҕы судаарыстыбаннай университеты төрүттүүр туһунан уураах ылыммыттар. Кэлин, ССРС уонна РСФСР үрдүк уонна орто үөрэхтэрин миниистирдэрэ Алтайдааҕы судаарыстыбаннай университеты тэрийэр туһунан 274 уонна 229 нүөмэрдээх бирикээстэри таһаарбыттар. 1973 сыл балаҕан ыйыгар АлтСУга үөрэх саҕаламмыт.
Факультеттара
-устуоруйа уонна норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан Института
-экэниэмикэ, менеджмент уонна информационнай ситимнэр норуоттар ыккардыларынааҕы Института
-юридическай Институт
-математика уонна информационнай технология Института
-цифровой технология, электроника уонна физика Института
-химия уонна химико-фармацевтическай технология Института
-биология уонна биотехнология Института
-география Института
-социальнай наукалар Института уо .д.а.
Рейтиннэрэ
2009 с.норуоттар ыккардыларынааҕы "Вебометрикс" рейтиҥҥэ АлтСУ веб-ресурсатынан Арассыыйа 5 бастыҥ университетыгар киирбит.
2020 с.университет, британскай сурунал THE таһаарар топ-100 рейтинигэр киирбит.
QS World University Rankings2020 рейтинигэр  АлСУ 571-580.
Университеттар национальнай ИА "Интерфакс" 2020 рейтинигэр 39
Бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэтэ RAEX 2020рейтинигэр 44.
Ссылкалара
https://web.archive.org/web/20090609090731/http://www.informika.ru/text/magaz/pedagog/pedagog_6/a01.html https://www.asu.ru/ https://www.asu.ru/
Категории:Университеттар алпаабытынан
Hitachi
HITACHI (Хитачи) — Дьоппуон финансово-индустриа конгломерата, сир шаарыгар биир бөдөҥ уонна биллэр тэрилтэ. Кини бизнес бөлөҕөр уонна сегменнара 1100 тэрилтэлэри холбуур, 854 бизнес эйгэҕэ үлэлиир. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Салалтата — Токио.
Олом-Күөл (Амма улууһа)
Олом-Күөл — Амма улууһун Эмис нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Историята
1999 сыл кулун тутар ыйыгар Амма улууһун Олом нэһилиэнньэлээх пууна, аата уларытыллан, Олом-Күөл диэн буолбут.
Medicaid
Medicaid (сахалыы Медикейд) — АХШ босхо дьон медицинаны туһаннын диэн федеральнай программата, 2022 сыллаахха 43% Америкаҕа олохтооҕо босхо медицинаны туһаммыттар.
Medicaid программа хапсарга маннык ирдэбиллэр:
Medicaid нөҥүө провайдердар элбэхтэр, холобура Нью Йорк куорат уонна кини аттынааҕы штаттарга HealthFirst, Fidelis Care, EmblemHealth уонна да атыттар.
Америкаҕа чааһынай даҕаны (холобура Кайзер Перманенте) эбэтэр государственнай даҕаны балыыһалар бары Medicaid программа кыттыылаахтара буолаллар.
Медикейд кыттыылаахтара абсолютно босхо буолар эмтэнэллэрэ.
Medicaid курдук WellCare, Medical, Medicare диэн туспа босхо медицина программалара бааллар.
Хазардар
Аат
Хазар диэн аат бу омук бэйэтэ бэйэтин ааттанар аата буолар уонна кини төрдө чопчу биллибэт. Хазар аат төрдө түүрдүү kaz ("көс") диэн тыл буолуон сөп. Ону таһынан бу аат төрдүн туһунан атын сабаҕалааһыннар бааллар, холобур:
Төрдө
Хазардар төрдүлэрин уонна былыргы дойдуларын туһунан элбэх санаа баар. Сүрүн теориялар манныктар:
Арассыыйа чинчийээччилэрэ сүрүннээн бүтэһик версияны ылыналлар.
Хазар тыла түүр тыллар булҕар бөлөҕөр киирэр, ону былыргы кинигэлэргэ суруллан хаалбыт хазар тыллара туоһулууллар.
Олорбут сирдэрэ
мини|250x250пкс|Хазар хаҕаната VII үйэҕэ диэри хазардар араас омуктартан тутулуктаах этилэр. 560 сылларга хазардар Түүр хаҕанатыгар бас бэриммиттэр. Кэлин, VII үйэ ортотугар Түүр хаҕаната ыһыллыбытын кэннэ хазардар бэйэлэрин дойдуларын, ол аата Хазар хаҕанатын (650–969) тэриммиттэрэ.
Аан маҥнай хазардар Дагестааҥҥа баар Дэрбэнт диэн куорат хоту өттүгэр олорбуттара. Онтон кэлин Дагестаан сириттэн Кырыым, Дон уонна Поволжье диэки олохсуйбуттара. VII үйэҕэ Хазар хаҕанатын киин куората Поволжьеҕа көһөрүллүбүтэ.
Итэҕэллэрэ
Хазардар үксүлэрэ уопсай түүр Таҥараҕа итэҕэллээх этилэр уонна хаҕаны Таҥараттан айдарыылаах диэннэр ытыктыыр буолаллара. Ону таһынан Хазар хаҕаната христиан уонна ислам итэҕэллээх дойдулары кытта ыаллыы сытар буолан уонна хазардар атын итэҕэллээх дьоҥҥо эйэлээхтик сыһыаннаһар буоланнар бу дойдуга христиан, ислам уонна иудаизм тарҕаммыт. VII–IX үйэлэргэ хазардар хаҕаннара иудаизмы ылыммыттара.
Хомус историята
Хомус 5000 сыл аннараа өттүгэр, бастаан Азия соҕурулуу-илин өттүгэр үөскээбит, онтон Индияҕа, ол кэнниттэн Европа дойдуларыгар тарҕаммыт буолуон сөп диэн варгановедтар этэллэр. Азия норуоттарыгар барыларыгар "хомус" диэн ааттанар: шанкобыз, комуз, гопуз, комуз, кобыз о.да а. Ханнык матырыйаалтан оҥоһуллубутун ыйан туран эмиэ ааттанар:
Төрүт түүрдүү тыллаах норуоттарга хомус диэн тыл былыры төрдө хомуһун диэн тылтан терүттэнэн тахсыбыт диэн саха тылын чинчийбит учуонай Гаврил Васильевич Попов этэр. Хомусчут араҥаччылыыр күүстэргэ туһаайан кердеһөрүн "хомус.кобыз" түүр терминин этимотологията даҕаны туоһулуур. Сорох чинчийээччилэр ап, хомуһун диэн тылтан үөскээбит эбэтэр хомус оту уоска эбэтэр тарбахха кыбытан үрэртэн силис тардар диэн этэллэр.
Сахаҕа хаһааҥҥыттан хомус музыкальнай инструмент быһыытнан баар буолбутун чинчийээччилэр билигин даҕаны чуолкай этэр кыахтара суох. Эрдэтээҥҥи хаһыылартан хомус тоҕо көстүбэтин П.П. Семенов бэрт оруннаахтык быһаарар: "Киһини кытта тимир көмүллүө суохтаах. Тимир киһи кутун баттыыр, ыарык буолар диэн былыргы сахалар өйдүүллэрэ". Онон Маак уонна Мидденфорд сахаҕа хомус нууччалартан киирбитэ диэн этиилэрэ оруна суох буолар.
Түмуктээн эттэххэ, хаппарга, хурга, хомуска норуот үгэстэрэ, итэҕэлэ итинниэ Аан дойдуну анааран көрөр суолтата мэҥэ бэлиэ буолан ойууланан киһини харыстыыр аналлаахтар.
Korean Broadcasting System
Korean Broadcasting System (KBS) — Соҕуруу Корея телекомпанията, салалтата — Сеул.
Олох ыарахан
Олох олоруу уустук, алааһы туорааһын буолбатах. Сахалар «Олох ыарахан» диэн этиилэрэ ситэ сыаналана илик, сэбиэскэй былаас сылтан сыл аайы олох көнөн, чэпчээн иһэр диэн үөрэҕэ салҕанан иһэр. Билигин даҕаны ас-таҥас дэлэй, бары-барыта баар буоллаҕына олох көнөн, чэпчээн иһэр дии саныы үөрэммит хаала илик. Оҕолору чиҥник, туруктаах өйгө-санааҕа иитэр, үөрэтэр быраҕыллан сылдьар.
Олох чэпчээн иһэр диэн этии төрдүттэн сыыһа, өйү-санааны атын, чэпчэки суолга салайар. Бу этии киһи бэйэтэ эмиэ икки өрүттээҕин билиммэт. Ас-таҥас дэлэй буоллаҕына эт-сиин абыранар. Тугу да үлэлээбэккэ, элбэхтик хамсаабакка-имсээбэккэ, эрэйдэммэккэ эрэ бэлэмҥэ аһыы-сии сытар кыахтанар, аһыырга-сииргэ баҕа санаата туолар. Эти-сиини эрчийбэт, дьарыктаабат буолуу киһи өйө-санаата мөлтүүрүгэр, тулуура суох, быстах баҕа санааларга кыаттарарыгар тириэрдэр. Киһи быстах баҕа санааларыгар баһыттардаҕына, быстах быһыыларга киирэн биэрэрэ элбээн эрэйгэ тэбиллэрэ элбиирин кут-сүр үөрэҕэ быһаарар.
Кут-сүр үөрэҕин баһылыы иликтэн киһи тутула, өйө-санаата араарыллан биллэ илик. Кут-сүр үөрэх этэринэн киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата, үс куттара тус-туспалар. Бу быһаарыы киһи бэйэтэ эмиэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэрин биллэрэр. Этэ-сиинэ биир өрүтэ, онтон куттара, өйө-санаата атын өттө буолар.
«Олох ыарахан»,- диэн этии ордук өйгө-санааҕа сыһыаннаах. Олох сайдан, экономика күүһүрэн иһиитэ аһы-үөлү дэлэппитин тэҥэ арыгы, табаах уонна наркотик эмиэ дэлэйиилэрин, сайдан, тупсан иһиилэрин үөскэтэр. Киһи арыгыһыт эбэтэр наркоман буолан барбатын наадатыгар өйө-санаата ордук бөҕө, тулуурдаах, быстах баҕа санааларын уодьуганныыр күүстээх буолара олох салгыы баран иһэрин тутаах көрдөбүлэ. Дьон үксэ арыгыга ыллардахтарына олох кэхтэр, омук эстэр суолга киирэр.
Өй-санаа тулуурдаах буолуутугар үөрэнэргэ аан маҥнай эти-сиини эрчийии, дьарыктааһын эрэ туһалыыр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн тулуурдаах буолууга этин-сиинин эрчийиитэ өйө-санаата бөҕө, туруктаах буоларыгар тириэрдэр. Киһи олоҕо этиттэн-сииниттэн уонна өйүттэн-санаатыттан төгүрүччү, ол аата эргийэ сылдьар тутулуктаах. Бу тутулуктартан аан бастаан иһэринэн киһи этин-сиинин эрчийиитэ буолар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн этин-сиинин тымныынан, итиинэн эрчийэн, сүүрэн-көтөн, үлэлээн-хамсаан дьарыктаан өйүн-санаатын бөҕөргөттөҕүнэ эрэ киһи буолууну, туруктаах өйү-санааны ситиһэр.
Киһи буолуу өйүн-санаатын үөрэтии өй-санаа туруктаах буоллаҕына эрэ киһи олоҕун киһи быһыылаахтык олорон түмүктүүрүн быһаарар кыаҕы биэрдэ.
Киһи куруук салгын кутунан салаллан, ол аата үөрэх-билии биэрбит өйдөбүллэринэн ыйдаран олоҕун кыайан олорбот. Олоххо араас олус түргэнник быһаарыллар түгэннэр биирдэ эмэтэ да буоллар түбэһэ түһэллэр уонна ордук улахан суолтаны ылаллар. Биирдэ арыгыны элбэхтик иһэн, итирэн сыыһа туттан буруйу, куһаҕан быһыыны оҥорор кэбиһэр дьон элбээн иһэллэр. Маннык түгэннэр кэлэн хааллахтарына сыыһа туттубат буолууну туруктаах өй-санаа эрэ ситиһэр.
Бу курдук кэлэн ааһар түгэннэргэ, өй баайыллан, көтөн ылыытыгар сыыһа туттан, хара айыыны оҥоро охсон олохторун алдьатар эдэр дьон элбээн иһэллэр. Кэлин кэмҥэ бииргэ аһыы, арыгылыы олороннор араллааны таһаара охсон кэбиһэллэр. Биир бу араллаан түмүгүнэн хаайыыга түбэһэннэр салгыы олохторо барыта буортуланар.
Аска-үөлгэ далбардана, мааныга-баайга төкүнүйэ сылдьар киһи олоҕун куһаҕан диэн хаһан да сирбэт. Хата хайгыырыттан соло булбат. Маннык олох туох эмэ куһаҕаннаах диэтэххэ өссө өһүргэниэн сөп.