cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Атаах
Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта бу тыл сүрүн өйдөбүллэрин барытын бэлиэтиир. Атыттартан ордук көрүллэр, ордук тапталлаах, күндү буоллаҕына мааны буолар. Оҕолорун үчүгэйдик таҥыннарар, ас-үөл бастыҥын күндүлээн аһатар буоллахтарына маанылыыр эбиттэр. (2,113). Бу курдук уратытык, мин эрэ баарбын, миэхэ эрэ наада диэн өйгө-санааҕа үөрэтиллибит оҕо атаахтык иитиллибит киһи буолан тахсыан сөп. «Атаах оҕо» бары баҕатын барытын толорторо сатыырын, куруук кыра оҕо буола сылдьарын сөбүлүүрүн туспа арааран бэлиэтииллэр. (2,24). Бу быһаарыыларга сөбүлэстэххэ, аһара мааныланан улааппыт оҕо атаах оҕо буолан тахсара кырдьык. Маанылааһын диэн оҕону төрөппүт бэйэтинээҕэр үрдүктүк тутан, ордук минньигэс аһынан хатаҕалаан аһатан, саҥа ураты таҥастары таҥыннаран көрүүтэ буолар уонна атаах оҕо биир уратытын быһаарар. Оҕону итинник көрүү-истии «Мин ордукпун», уратыбын диэн өйдөбүлү хас сырыы аайы хатылыыр буолан иҥэрэн, өйүгэр-санаатыгар олохсутан кэбиһэр.
Эрилик Эристиин «Хачыгыр» диэн кэпсээнигэр маанылаах сиэн оҕолоро, тоттук оҕо Хачыгыры көҥүл кырбыыр, оҕунан ытыалыыр. Туох баҕатын барытын толоро үөрэппит тоттук оҕолоро оҕун уокка сиэтэн, баҕата кыайан туолбакка аны Хачыгыры ыкка соһон илдьэн ытыттараары гынар. (3,34-36).
Бэйэни кыана туттубат, сыыһаны оҥороору гыннахха кыайан тохтотуммат буолуу диэн «Атаах оҕо» майгытын ураты көрүҥэ буолар. Кырдьаҕас дьон атаахтык иитиллибит оҕолор итинник майгылаах буолаллар диэн этэллэр. «Атаах оҕо түктэри майгыта» диэн былыргыттан сылдьар өйдөбүл быһаарыытынан, оҕо быстах баҕатын толороору бэйэтин букатын сатаан туттуммата буолар. Кини маанытык иитиллибит, барыта бары бэлэм буоларыгар үөрэтиллибит буолан үгүс дьон бу таба, бу сыыһа, бу курдук куһаҕан, маннык үчүгэй диэн өйдөбүллэрэ киниэхэ сөп түбэспэт буолан хаалыытыттан атын дьону кытта тапсара ыарахан буолар.
Киһи тугу оҥорбута барыта аһара бардаҕына куһаҕан буоларын сахалар билэннэр «Аһара барыма» диэн этэн үөрэтэллэр этэ. Бу этии оҕону иитиигэ аһара барыы букатын табыллыбат суол буоларын, оҕо атаах буола улаатарын бигэргэтиэн сөп. Атаах оҕо өйө-санаата хантан үөскээн кэлэрин быһаардахпытына, ыаллар оҕолорун аһара маанылаан, олус киэргэтэн уонна эбиитин дэлби киһиргэтэн: «Эн эрэ бааргын»- диэн үөрэтэн кэбистэхтэринэ оҕолоро «Атаах оҕо» майгына майгыланан хаалар.
Сахалар олус уһун үйэлээх омуктар. Кинилэр киһи олоҕун чахчы дириҥник үөрэппиттэрин бэлиэтинэн «Баай дьон тоҕус көлүөнэ иһинэн дьадайаллар» диэн олохсуйбут өйдөбүллэрэ буолар. (4,46). Бу өйдөбүл үөскээһинигэр баай дьон бэйэлэрин оҕолорун үлэҕэ-хамнаска үөрэппэккэлэр, куруук бэлэмҥэ, сынньалаҥнык күүлэйдэтэ сырытыннараннар, кэлэр көлүөнэлэрэ букатын мөлтөх дьон буолан тахсаннар баайдарын-малларын ыһан-тоҕон бүтэрэллэрин бэлиэтээһиннэрэ олук буолбут.
Е.Д.Андросов баай дьон Оруоһуттар олохторун дириҥник үөрэппит. Кинилэр түөрт көлүөнэ устата киэҥник тарҕанан сайдан, байан-тайан бараннар мөлтөөн, дьадайан барбыттар. Бу кэмҥэ революция буолан баай дьону хабырдык тутууларын түмүгэр Оруоһуттар суох гына эстибиттэр. (5,110).
Ааспыт «социализм» кэмигэр оҕону иитиини-үөрэтиини государство бэйэтин илиитигэр ылбыт буолан төрөппүттэр оҕолоругар сыһыаннара лаппа сымнаабыта. Билигин ырыынак кэмэ буолан хас биирдии төрөппүт оҕотугар туруорар көрдөбүлэ улаатан биэриэхтээх. Саха дьоно саҥа үүнэн иһэр көлүөнэлэрин иитиини-үөрэтиини төрдүттэн уларытан, былыргы сахалардыы, «Мин оҕом саары чаккылаах» диэн атаахтаппакка, бэйэҕитинээҕэр ордук тулуурдаах, өһөс, үлэһит дьону ииттэххитинэ уонна үөрэттэххитинэ маннык сымнаабыт майгы сыыйа көнөн барар, саха дьоно салгыы сайдар кыахтаналлар.
Атаах оҕо сүрүн уратытынан ханнык да баҕатын, ол иһигэр быстах баҕа санаатын букатын кыайан туттуммат буола улаатар. Ханнык баҕарар баҕа санаатын төрөппүттэринэн толотторо үөрэммитэ, бэйэтэ сүрэҕэ суох буола улаатарын үөскэтэр. Бэйэтин баҕа санааларын атын дьонунан толотторорго үөрэммитэ, көрдөс майгылаах буолуутугар тириэрдэр.
Атаах оҕо майгынын биир уратытынан атын дьону үтүктүүтэ ордук күүстээҕэ буолар. Бэйэтэ тугу эмэ толкуйдуура атаахтыырын күүһүттэн ситэ сайдыбакка хаалар буолан уонна «Миэхэ эмиэ» баар буолуохтаах диэн бэйэмсэх өйдөбүлүттэн атын дьону олус үтүктэр. Тугу эмэ атыылаһар баҕа санаа киириитигэр «Ол дьоҥҥо баар, миэхэ тоҕо суох буолуохтааҕый?» диэн өйө-санаата баһыйан хайаан да үтүгүннэҕинэ эрэ табыллар. Ол түмүгэр бу үтүктэр баҕатын толороору туох баар кыаҕын, албаһын барытын уурар.
Ийэ, аҕа баар-суох оҕолорун атаахтатан бары баҕатын толоро үөрэтэн кэбистэхтэринэ, киһилэрэ ханнык баҕарар баҕатын толоттороору дьулуһара өссө улаатан иһэр. Баҕатын толоттороору ытыы-ытыы кыыһырыы, онон-манан куттааһын атаах кыра оҕо үгүстүк туттар ньы-матыгар кубулуйар. Оҕо улаатан истэҕинэ бу ньымаларын туттара эмиэ эбиллэн биэрэр.
Киһи буолуу сүрүн бэлиэтинэн оҕо бары баҕа санааларын олох дьиҥнээх баар көрдөбүллэригэр тэҥнээн биэрэ үөрэниитэ буолар. Оҕоҕо баҕа санаа хайаан да баар буолара наада. Арай кини баҕа санаатын туолуутугар атын дьон интэриэстэрин учуоттуур буолууга үөрэнэрэ ордук туһалаах. Бу көрдөбүл киһи буолууга ордук суолталаах. Оҕо улаатан, улахан дьон коллективтарыгар киириитэ, өйө-санаата тосту уларыйыытын үөскэтэр. Бу кэнниттэн кэргэн ылыы эбэтэр кэргэн тахсыы оҕо өйө-санаата атын дьон интэриэстэрин аны бэйэтигэр ылыыныытыгар тириэрдэр. Атаах оҕо өйө-санаата эппиэтинэс улаатыытын кыайан тулуйбат буолан аныгы кэргэнниилэр арахсыылара кэлин кэмҥэ олус элбээтэ.
Россия дьоно советскай былаас сабыдыалынан үрдэрэн билигин даҕаны оҕолорун иитиигэ оччотооҕу майгыны салгыы баран иһэллэр. «Барыта оҕолор тустарыгар» диэн ыҥырыы бэйэтэ атаах оҕолору иитэн-үөрэтэн улаатыннарыыга ыҥырар. Билигин олох уларыйан бу ыҥырыыны уларыйара ирдэнэр.
Билигин ырыынак кэмэ буолбута уонтан тахса сыл буолла эрээри оҕону иитии уонна үөрэтии ньымалара кыайан уларыйа иликтэр. Оҕону кыра эрдэҕиттэн «Барыта эн тускар» диэн үөрэтии салҕанан бара турар. Төрөппүттэр үтүө, мааны кэлэр көлүөнэлэрин иитэн-үөрэтэн улаатыннарар баҕаларыттан оҕолорун маанылаан, киэргэтэн, атаахтатан кэбиһэллэрэ син-биир салҕанан иһэр. Ол кэмнээҕи оҕону иитии сабыдыалынан билигин эдэр ыччаттар бэрээдэктэрэ мөлтөөн, олоххо кыайан оннуларын булбаттар. Билигин оҕону «Бэйэҥ баскын бэйэҥ харыстаа», «Эн улахан киһи буоллуҥ», - диэн үөрэтэр буолуу тарҕаннаҕына эрэ атаах оҕолор аҕыйах буолуохтара. Оҕоҕо бары эппиэтинэһи бэйэтигэр биэрэн иитии-үөрэтии түмүгүнэн эрэ эдэр дьон олоххо өссө дьулуурдаах, тулуурдаах буола улаатаннар сайдыыны-үүнүүнү тарҕатыахтарын сөп.
Cоҕотох дьахтар уол оҕону иитэрэ олус ыарахан. Оҕотун атаахтатан кэбистэҕинэ, оҕото атаахтыырын, соҕотох оҕо буоларын билинэн, бары баҕа санаатын ийэтинэн толотторор буола үөрэннэҕинэ букатын ыарахан буолар.
Сахалар оҕону иитэр үөрэхтэрин кэлин кэмҥэ букатын да умуннулар. Саха дьоно «Ийэ сүрэҕэ - оҕоҕо, оҕо сүрэҕэ – тааска» диэн этиилэригэр суолта биэрбэттэр. Оҕо улаата охсон, туспа киһи, туспа ыал буола охсуон баҕатын хааллардылар. Айылҕа оҥоһуутун быһыытынан оҕо туспа киһи, атын ыал төрдө буолар аналлаах, куруук кыра курдук саныыр сыыһа.
Сайдыылаах, элбэх ахсааннаах омуктары үтүктэн биирдии-иккилии оҕолоох буолуу аҕыйах ахсааннаах омугу эстиигэ тириэрдэр. Ыаллар соҕотох оҕолорун «Күннэрин» курдук көрөн, маанылаан улаатыннараллара, оҕолоро атаах буолуутугар тириэрдэр. Оҕо соҕотоҕун, баар-суох оҕолоро буоларын билинэн, онон дьоннорун куттуурра, олус атаах эбитин биллэрэр. «Мин баран хааларбынан куттааммын тугу барытын ылларар кыахтаахпын»,- диэн өйдөбүл оҕоҕо киирдэҕинэ дьонноро улаханнык эрэйдэниэхтэрин сөп.
Бэйэтин быстах баҕа санааларын уруттаан толоро үөрэммит, атаахтык иитиллибит киһиттэн төннүбүт төрүөх үөскээн тахсар кыахтаах. Бэйэтин этин-сиинин баҕатын кыайан тулуйбат, салайбат буолуута араас киһиттэн таһынан быһыылары оҥорон кэбиһэригэр тириэрдэллэр.
Сахалар атаах киһи диэн өйдөбүллэрэ бэйэтин быстах баҕа санааларын кыайан салайбат, өйө-санаата тулуура мөлтөх киһини быһаарар. «Атаах киһи арыгыһыт буолар»,- диэн этии өй-санаа мөлтөх буоларын кырдьык чуолкайдыыр.
Соҕотох оҕо атаах буолар аналланар. Төрөппүттэрэ соҕотох оҕолорун аһара көрөн-истэн маанылаан атаахтатан кэбиһэллэр. Күннэрэ киниттэн эрэ тахсар буолуута оҕо өйүгэр-санаатыгар «Мин эрэ»,- диэн санаатын күүһүрдэр. Оҕо бары баҕатын барытын толорон иһэр буоллахтарына «Миэхэ эрэ»,- диэн өйө-санаата уруттаан сайдар.
Кыра эрдэҕиттэн элбэх оҕолонор үгэс киниэхэ суох буолан соҕотох оҕо бэйэтэ улаатан кэргэн ылан элбэх оҕолонор кыаҕа суох. Kини кыра оҕо хайдах улаатарын бэйэтэ көрбөтөх буолан оҕону көрүү туһунан ханнык да өйдөбүлэ суох буола улаатар.
Бэйэтэ атаах буола иитиллибит киһи оҕотун өссө атаах гына иитэр. Аһара атаах киһиттэн киһилии киһи тахсыбат. Өйө-санаата туруга суох буолан ханна эрэ, хаһан эрэ сыыһа туттар кыаҕа улахан. Атаахтаан бары баҕатын толотторо үөрэммитэ бэйэтин быстах баҕа санааларын кыайан тохтоппот, салайбат киһи буола улаатарыгар тириэрдэр.
Kиһи буолуу сүрүн өйдөбүлэ диэн тугуй? Kиһи бэйэтин быстах баҕа санааларын тулуйан, хам тутан, салайан киһи оҥорор быһыыларыгар, үөрэх-билии этэригэр тэҥнээн биэрэр буолуохтаах. Киһи оҥорор быһыыларыгар бары сокуоннары, быраабылалары, үгэстэри тутуһуу барыта киирсэллэр.
Атаах оҕолору иитэн улаатыннарыы омугу эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэр суос-соҕотох суол буолар. Түүр омуктар сайдан-үүнэн государстволары тэринэн бараннар эстэн-быстан хаалалларын дириҥник үөрэппит Л.Н.Гумилев бэйэтин «Хунны в Kитае» диэн үлэтигэр итинник быһаарар.
Омугу мөлтөтүү диэн, эдэр, үүнэн иһэр көлүөнэлэри бэлэмҥэ үөрэтии, аһара маанылаан улаатыннарыы буолар. Хас көлүөнэ уларыйан истэҕин аайы мөлтөөһүн салгыы өссө күүскэ баран иһэр. Маннык ыараабыт балаһыанньаттан тахсар суолу саха дьоно билэллэр. «Олох ыараатаҕына, омук күүһүрэр» диэн саха кырдьаҕастарыгар иҥмит өйдөбүл баар. Олох ыараатаҕына оҕону иитии оруола лаппа үрдээн, кытаатан биэрэрин саха дьоно бэлиэтээннэр итинник өйдөбүлү үөскэппиттэр. Бу кэмҥэ оҕону иитиигэ уларыйыы үөскээн, оҕо мааныланара, төрөппүтүнээҕэр ордук көрүллэрэ суох буолан атаахтыыра кыаллыбат. Оҕо өйө-санаата туруктаах, тулуурдаах, дьулуурдаах буола иитиллэр. Олох ыарахаттарын тулуйа, олору туоруурга үөрэнии оҕону үөрэтиини кытаатыннаран, омугу күүһүрдэн биэрэрэ быһаарыллар. (6,27).
Туһаныллыбыт литература
1. Михаил Соров. Отчут  уонна лыахчыт. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1993.- 64 с.
2. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов,  В.И.Лиханов  и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. Дьокуускай: «Бичик»  нац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с. 3. Сүүрбэһис    үйэ     кэпсээнньиттэрэ:    Саха   прозаиктарын айымньыларын антологията. Дьокуускай: «Бичик», 2000.- 353 с. 4. В.Ф.Трощанский. Наброски о якутах якутского округа. Под ред. и с прим. Э.К.Пекарского. Казань: Типография Императорского Университета, 1911.- 144 с. 5. Е.Д.Андросов. Оруоһуттар. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 2000.- 288 с.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырааһынньыга, сыл ахсын муус устар 27 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 1922 сыллаахха РСФСР иһинэн Саха АССР тэриллибит. Ону таһынан, 1992 сыллаахха, бу күн, демократия бириинсиптэригэр олоҕурбут өрөспүүбүлүкэ саҥа Төрүт Сокуона (Конституцията) ылыллыбыт.
Устуоруйаттан
Саха бэйэтин бэйэтэ дьаһаныытын туһунан Саха сирэ Нуучча судаарыстыбатын састаабыгар киириэҕиттэн саха өркөн өйдөөхтөрө, хорсун санаалаахтара толкуйдаабыттара. Бу санаа XX үйэ саҥатыгар ордук күүскэ иһиллэр буолбута. Арассыыйа импиэрийэтин уларыта туппут дьалхааннаах хамсааһыннар Саха сирин эмиэ аймаабыттара. Саха үөрэхтээхтэрэ онтон туора турбатахтара.
Хотугу Сулус (уордьан)
мини|Хотугу сулус (уордьан) мини|Лиэнтэтэ
«Хотугу Сулус» уордьан (орден «Полярная Звезда») — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү уордьана. 1997 сыл олунньу 11 күнүгэр Ил Түмэн ПП 418-I нүөмэрдээх уурааҕынан олохтоммута.
Наҕараадалааһын быраабылалара
Статута этэринэн «Хотугу сулус» уордьанынан наҕарааданаллар:
"Хотугу Сулус" уордьан моонньуга кэтиллэр.
Фува
Ситиһии оҕолоро (福娃 [фу́ва́] — туруору. ситиһиилээх кыралар, ситиһии кыралара) — 2008 сыллаахха Кытай Пекин куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXIX оонньууларын бигэргэтиллибит ымыылара. Олимпия оонньуулара саҕаланыахтарын 1000 хонук иннинэ, 2005 сыл сэтинньи 11 күнүгэр кинилэр тустарынан кытайдааҕы классическай литератураны үөрэтиигэ Государственнай холбоһуга аан бастаан биллэрбит.
Ситиһии оҕото биэс: Бэй-Бэй, Цзин-Цзин, Хуань-Хуань, Ин-Ин уонна Ни-Ни. Кинилэр хас биирдии ааттара оҕоны таптыыр тылга маарынныыр, оттон ол тыллары холбоотоххо 北京欢迎你 [Бэй-цзин хуань-ин ни] — Пекин эһиги эҕэрдэлиир диэн тахсар. Ону таһынан, хас биирдии ымыы Олимпия тиэрбэһиттэн биирин көрдөрөр.
.bm
.bm диэн Бермуда үрдүк таhымнаах ил домена.
Музыка үрдүкү оскуолата
Музыка үрдүкү оскуолата (Высшая школа музыки РС (Я)) – кыра уонна обургу оҕолору муусукаҕа үөрэтэр өрөспүүбүлүкэ таһымнаах үөрэх кыһата. Элбэх хаттыгастаах бэлэми биэрэр: орто оскуола, муусука училищета, үрдүкү үөрэх.
1992 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ М. Николаев ахсынньы 30 күнүнээҕи ыйааҕынан уонна СӨ бырабыыталыстыбатын 1993 сыл балаҕан ыйын 10 күнүнээҕи уурааҕынан тэриллибитэ.
Бастакы ректорынан РФ уонна СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаата В.А. Босиков үлэлээбитэ. Билигин ректор Наумов Иван Иванович.
Үөрэнээччилэр ахсааннара – 200 киһи.
Профессордара уонна преподавателлэрэ 91 испэсэлиис. Интэринээккэ 52 иитээччи үлэлиир.
Ситим-сирэ
http://www.vschoolmus.ru/
Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Одьулуун нэһилиэгэ — Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ — Дьабыыла. Улуус кииниттэн 12 км, федеральнай суолтан 6 км соҕуруу диэки баар. Бөһүөлэк ортотунан Таатта үрэҕэ  сүүрүгүрэр.
Сүнньүнэн
Нэһилиэнньэтин ахсаана, 2013 сыл туругунан, 1204 киһи. Чурапчы улууһугар иккис улахан нэһилиэк буолар. Нэһилиэк сиринэн "Халыма" федеральнай суол ааһар.
Нэһилиэккэ орто оскуола, 14 №-дээх профессиональнай лицей, почта, 80 миэстэлээх оҕо уһуйаана, «Сайдыс» сынньалаҥ киинэ, модельнай библиотека, стадион, ипподром, спорт саалата, саҥа таас балыыһа, кырдьаҕастар балаҕаннара, кыра баһаарынай чаас, пилорама бааллар. Олохтоох дтон сүрүннээнн тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар.
Билиҥҥи нэһилиэк үөскээһинэ
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ Боотуруускай улуус сирэ табыгаһа суохтук, атын улуустары, нэһилиэктэри кытта бииргэ, ортолоругар былааһа, сорохторо онон-манан тумустаан үтэн киирэн, ардыгар нэһилиэктэр нөҥүө-маҥаа бытарыйан олорбуттара. Итинник түөрэ-таары үллэһиллэн олороро, салайарга да, экономическай-социальнай да өттүнэн сайыннарарга мэһэйдэри үөскэтэрэ. Ону дьон дьорҕоотторо, үөрэхтээх, өйдүүр өттүлэрэ дьорхойон туран, үҥсэн-харсан арахсыы боппуруоһун сытыытык туруорсубуттара.
Аан бастаан Бабаҕа Сулҕаччытын олохтооҕо Баһылай Рязанскай туруорсуутунан 1911 с. Боотуруускай улуустан Амма улууһа арахсар. Онуоха Чурапчы соҕуруу өттүттэн, билиҥҥи Одьулуун сиригэр киирсэр 1 Бологур, Одьулуун, Чакыр, Сулҕаччы Бабаҕатыныын, ону таһынан Эмис, Амма сүнньүгэр олорор нэһилиэктэр бары, Амма улууһугар арахсан барбыттар. Онтон 1913 с. Вонифатий Слепцов уонна Феофан Оросин уолаттара дьүккүһэннэр, Болтоҥоттон илин, Таатта сүнньүгэр олорор нэһилиэктэр урукку Байаҕантай улууһугар киирсэр, Ытык-Күөлтэн хоту Алданҥа диэри уонна Амма сүнньүгэр олорор нэһилиэктэри холбоон Таатта улууһа диэн ааттанан арахсыбыттар. Боотуруускай улуус, улуустарынан хайдыһыан инниттэн, иһинээҕи нэһилиэктэр хайдыһыылара барбыта.
Ол курдук былыр улууска Хатылы биир кэлим улахан нэһилиэк эбит буоллаҕына сыыйа бу нэһилиэк арахсыталаан тус-туспа нэһилиэктэр үөскээбиттэрэ. Бастаан, хоту 1-кы Хатылы диэн ааттанан билиҥҥи Кытаанах нэһилиэгэ туспа барбыт. Онтон Болтоҥо арахсан, 2-с Хатылы диэн буолар. Төрүт Хатылы 3-с Хатылы нэһилиэгэ аатырар. Кинилэр кэннилэриттэн аны 4 Хатылы - Чэппиэдэй арахсар.
Талбаана (түмсүү)
thumb|Никифорова Анна Николаевна, ИИТИИ быыстапкаҕа 2011 сыллаахха кытта сылдьан Талбаана - Таатта улууһун Амма нэһилиэгэр (Чычымах) үлэлиир эбээлэр түмсүүлэрэ. Үс көлүөнэлэр бу түмсүүгэ сылдьаллар. 2005 сылтан үлэлээн баран 2010 сыллаахха "Талбаана" диэн анал ааттаммыттара.
Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Билиҥҥи нэһилиэк үөскээһинэ
1916 с. Одьулуун Хатылы арахсыбыт. Бу нэһилиэк арахсар мунньаҕар хас да үйэ байан-тайан, баһылаан олорбут Күүрэйдэр (Поповтар), Василий Гурьевич (Бочуута кулуба), кырдьаҕастара Семен Гурьевич, эдэрдэрэ Василий Гурьевич 2 (Бааһа) араарымаары улуу мөккүөрү тардыбыттар. Одьулууннартан ордук туруулаһан киирсэн, модьуйсан туран Шестаков Игнатий Николаевич араарбыт. Бу Шестаков И. Н. Романов Семен Степанович эһэтэ. Саҥаттаан тэриллибит Одьулуун нэһилиэгин бастакы кинээһинэн, арааран ылбыт Шестаков Игнатий Николаевич — Марха уола буолбут. Кини 1917 с. диэки өлбүт. Кини кэнниттэн Дыраарба уола Сүөдэр кинээстээбит. Одьулуун 200-н эрэ тахса хаһаайыстыбалаах, кыра нэһилиэк буолбут. Баара эрэ икки аҕа уустааҕа.
.bn
.bn диэн Бруней үрдүк таhымнаах ил домена.
Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Билиҥҥи нэһилиэк үөскээһинэ
Одьулуун аҕатын ууһа уонна Сыппаалдьын аҕатын ууһа. Бабаҕа үрэҕэр 1930с. Чурапчы оройуонугар холбоһуохтарыгар дылы, Амма оройуона буола сылдьыбыт үс нэһилиэк: 1 (Сэһэн)Бологур, Чакыр, Сулҕаччы нэһилиэктэрин сорҕолоро олорбуттара. 1932 с. холхуостар тэриллиэхтэриттэн Одьулуун нэһилиэгэ сирэ - уота кэҥээн, дьоно - сэргэтэ элбээн барбыта. 1932с. нэһилиэк арҕаа өттүгэр ыаллыы олорбут Одьулуун Чакыр, сайын кэлэн холбоспута. Салгыы Сүпсүк Болугур холбоһор. Онтон Сулҕаччы Бабаҕата Болугур Амматын Бабаҕатыныын холбоһор. Инньэ гынан билиҥҥи Одьулуун нэһилиэгэ, хас эмэ көһүнэн тайаан усталанан- туораланан улуус биир улахан нэһилиэгэ буолар. Барыта билиҥҥи Одьулуун нэһилиэгин киэбигэр алта нэһилиэк холбоспута: Одьулуун Хатылы; Сэһэн Болугур; Одьулуун Чакыр; Бабаҕа Чакыра — 3-с Чакыр; Сулҕаччы Бабаҕата Болугур Амматын Бабаҕатыныын; Сүпсүк Болугур.
Дьабыыла бөһүөлэгин тутуллуута
1933 сыллаахха колхоз киин уһаайбатын булууга улахан мөккүөр буолбута. Сир ортото диэн Саһыл Уйалаах алаас үрдүгэр кэнсэлээрийэ туппуттара. Кэнники ити сир бөһүөлэк олохсуйарыгар сөбө суоҕун өйдөөн, саҥа бөһүөлэк турар сирин көрдөөһүн буолбута. Бу сырыыга улахан мөккүөрү таһаарбакка, оройуонтан сир үөрэхтээхтэрин, инженердэри тардан көрдөөһүн саҕаламмыта. 1939 сылга дылы көрдөөн булбаккалар (мууһа чугас, сирэ кэбирэх), муҥур уһуктарыгар атырдьах, балаҕан ыйдарыгар Дьабыыла толоонугар киирэн хаһан көрөллөр уонна мууһу булбаккалар үөрэн-көтөн, манна тутуохха диэн быһаараллар. Бу изыскательнай комиссияҕа Москва инженера Сюсин салайааччылаах хас да землеустроителлэр бааллара. 1939 сыл алтынньытыгар, сэтинньитигэр, ахсынньытыгар бөһүөлэк сьемката бүтэн, планировкатын былаана оҥоһуллубута. Аны былааны олоххо киллэрэн, кыбартааллар, уһаайбалар чэрчилэрин остуолбаларын кыһыннарары туруоруу үлэтэ барбыта. Уһаайбалар 40-нуу суотай гына быһыллыбыттара. 1940 сылтан дьоннор алаастарыттан дьиэлэрин көтүрэн, Дьабыылаҕа көһөрөн барбыттара. Бастакы дьиэлэр муус устар ыйтан туруталаан барбыттара. Аан бастаан "Сыҥаһаҕа" турбут Романов Семен Стпанович (Аана Ньукулайа аах олорбут дьиэлэрэ.) Григорьев Афанасий Михайлович (Аламаас Балбаара аҕата) дьиэлэрэ турбуттара. Ити курдук саҥа бөһүөлэк олохтонон барбыта.
Нэһилиэк сэрии кэннинээҕи кэмҥэ
1946 с. улахан маҥхааһай тутуллубута. 1947 с. Дьабыыла бөһүөлэгэр саҥа кулууп үлэҕэ киирбитэ. (кэлин детсад буолбута). Бөһүөлэккэ дьиэ-уот элбээн, дьоннор алаастартан көһөн киирэн испиттэрэ. 1946с. Ботучин дьиэтэ тутуллан бүппүтэ, ол дьыл күһүнүгэр Молоҕодоон Карпов дьиэ көһөрөн киллэрбитэ, салҕыы балаҕан туппута. (Билигин маҕаһыын утары турар дьиэ.) Бастакы грузовой массыына 1950 с. кэлбитэ. Суоппара нуучча, Кирийээн диэн этэ. Бу кэмтэн са5алаан колхозтары холбооһун, бөдөҥсүтүү уһун кэмҥэ партия күүстээх политиката буолбута. Ол иһин 1950 с. "Орджоникидзе" уонна "Карл Марк" холбоһоннор "Карл Маркс" колхоз буолбуттара. 1951 с. "Трактор" колхоз улахан мөккүөр кэнниттэн "Карл Маркс" колхозка холбоммута. Бөдөҥсүйбүт колхоз аата "Карл Маркс" буолбута. Оччолорго председатель Далбаев Константин Прокопьевич этэ. 1952с. Егоров Василий Назарович буолбута. 1958 с." Карл Маркс" колхоз аны  Болугур нэһилиэгин "Ленин" аатынан  колхоһун кытта холбоһон, өссө улаатан "Ленин" аатынан колхоз буолар. 1961 с. бөдөҥсүтүү саамай өрөгөйө буолбута. 1958 с. бөдөҥсүйбүт "Ленин" "Калинин" колхозтар, оройуон түөрт нэһилиэгин холбоон "Эрилик Эристиин" ааттаммыт колхозка холбоһон, бүтүн оройуон аҥаарын ылар  сүүнэ "Эрилик Эристиин" колхоз буолбуттара. Дьиҥэ бу аһары бөдөҥсүйүү туох да көдьүүһү биэрбэт, социальнай да, экономическай да өттүнэн туһаны аҕалбат, айгырас, көлөттүгэс буолара саарбаҕа суох. Ити кэмҥэ айдааннаах, историяҕа киирбит оройуон 1965 сыллаа5ы партийнай конференцията уонна "Эрилик Эристиин" коммунистарын уопсай мунньа5ын уураа5ынан  партия политикатын утары баран колхоз арахсан, түөрт  дьоҕус колхозтар буолуталаабыттара.. 1974 с. республика колхозтара бары совхозка кубулутуллубуттара. Республикаҕа соҕотох "Арктика" эрэ колхоз хаалбыта. Одьулуун, Болугур, Мугудай, Бахсы, Төлөй, Алаҕар нэһилиэктэрэ холбоһон "Карл Маркс" совхоз буолбуттара. Киинэ Дьабыыла бөһүөлэгэ. 1991 с. Одьулуун нэһилиэгэ республикаҕа бастакынан, аграрнай реформаҕа сөп түбэһиннэрэн совхоһу ыһан, биирдиилээн чааһынай хаһаайыстыбанан сайдыы суолугар киирбитэ.
Чакыр баай, Ат Күһэҥэй, Одьулуун
Сахаҕа «тойон оҕото тойон, суор оҕото суор» диэн өс хоһооно баар. 16-с үйэ иккис аҥаарыгар — 17-с үйэ саҕаланыытыгар Чакыр диэн баай киһи Амма өрүс төбөтүн диэки олорбут эбит. Кини аатынан 2-с Чакыр нэһилиэгэ ааттаммыт. Чакыр икки уоллаах, улахана Атыыр Өҥ(н)дөх, кырата Ат Күһэҥэй. Нууччалар кэлиилэригэр Атыыр Өҥ(н)дөх бэйэтин ууһугар тойон буолар. Кини өлбүтүн кэннэ тойон былааһа инитигэр Ат Күһэҥэйгэ тиксэр. Ат Күһэҥэй түөрт уоллаах: Өнөөх (Енек), Байаара (Баяра), Ыыстый (Ыстый) уонно Одьулуун (Ожолун). Кинилэртэн 1-кы Өнөөх, 2-с Өнөөх, Байаара, Ыыстый, Одьулуун аҕа уустара тэнийэллэр. Ат Күҥэһэйтэн тойон солотун мааны оҕото, кыра уол Одьулуун илдьэ хаалар.
Одьулуун оҕолоро, Омуоруйа баай
Одьулуун икки уоллаах: улахана Дэлгэһэ Баай уонна кырата Сааргыр. Аҕатын солото Дэлгэһэ Баайга тиксэр. Дэлгэһэ Баай соҕотох кыыстааҕа, Хатылыга сүктэн тиийэн, сотору моҥнон өлөр. Онтон сылтаан Дэлгэһэ Баай солотуттан бэйэтин баҕатынан уурайан, Бэрэ үрэҕэр көһөн тиийэн олорон, онно өлөр.
Кини оннугар аҕа ууһун тойонунан кыра уол Сааргы буолар. Кини да өр уһаабат, сотору өлөр. Аҕа ууһун тойонунан кини улахан уола Уоҕалаах Логлойо (Логлой Угалах) буолар. Уоҕалаах Логлойо баай соҕотох уолугар Кыпчытыынҥа баай кыыһын ойох ылларар. Кыпчытыын ол дьахтарга биир уолланар эрээри, олох сөбүлээбэт буолан, арааран, дьадаҥы кыыһы ойох ылар. Аҕата кыыһыран кинини үүрэн кэбиһэр. Кыпчытыын ол уола Уйбаан Ыстаарыһын диэн Уот Ыстаарыһын аҕата. Кырдьан өлөрүгэр Уоҕалаах Логлойо былааһын уолугар биэрбэккэ инитигэр Маҕан Торбоско (Маган Торбаса) хаалларар. Маҕан Торбос төбөтүнэн да мөлтөх, эбиитигэр бөкчөгөр эбит. Инньэ гынан син биир Кыпчытыын тойон буолар. Кини сүрэхтэнэн Петр диэн ааттанар уонна 1771 сыллаахха куортук ылан дьиҥнээх кинээс буолар. Кыпчытыын кырдьыыта бастакы кэргэниттэн уола Уйбаан улуус кулубата буолар. Инньэ гынан өлөрүгэр кинээһин куортугун кыра уолугар Захар Кардашевскайга биэрэр.
Захар өлөрүгэр кинээһинэн 18 саастаах, Уйбаан Ыстаарыһын уола Киргиэлэй Ыстаарыһын (Уот Ыстаарыһын) хаалар. Уоҕалаах Логлойо кыыһын Омуоруйа Баай ойох ылар. Онон Омуоруйа Баай уонна Уот Ыстаарыһын аймахтыылар. Омуоруйа Баай саҕана сахаҕа элбэх ойохтонуу баар кэмэ этэ. Омуоруйа кэнники кырдьан баран сүрэхтэнэн Нээстээр диэн буолар (1769 с.).
Омуоруйа Баай бастыҥ, мааны ойоҕо Уоҕалаах Логлойо баай кыыһа Альылҕа (Айылҕа) хотун, иккис ойоҕо одьулуун ойох, үһүс ойоҕо иирчим (иичим) диэннэр эбит. Омуоруйа Баай үс ойоҕуттан үстүү уоллаах, үстүү кыыстаах (атын барылынан, соҕотох кыыстаах).
Омуоруйа оҕолоро
Оҕолорун ааттара:
Сэһэн Боло төрүттэрэ
Сэһэн Боло бэйэтин төрүттэрин Эллэй Боотуртан таһаарар таабыла :
Бу таабылы Сэһэн Боло бэйэтэ 1935 сыллаахха оҥорбут.
Мантан көрдөххө Омуоруйа Эллэй Боотуртан удьуордаабыт. Одьулуун нэһилиэгин сүрүн генофондата Омуоруйа Баай сыдьааннара. Сэһэн Боло Одьулуун диэн ааты Омуоруйа Баай иккис ойоҕуттан таһаарара. Николай Лугинов «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» кинигэтэ тахсыаҕыттан Темучин ийэтин аатын Одьулууну кытта ситимниир санаа баар. Туох билиэй, бириэмэ, кэлэр көлүөнэ көрдөрүө.
.bo
.bo диэн Боливия үрдүк таhымнаах ил домена.
Ляхов улахан арыыта
400px|thumb|right|Ляхов кыра уонна улахан арыылара халлан куйаартан көстүүлэрэ Ляхов улахан арыыта. Ляхов арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 4600 кв.км.
Саамай үрдүк Эмиий таас хайа муора таһымыттан 311 м. үрдүккэ тиийэр.
60 үрэх баар. Онтон саамай улаханнара Улахан Этэрикээн (111 км.), Блудная (151 км.), Орто үрэх (69 км.).
Арыыны 1712 с. казак Меркурий Вагин арыйбыта. Кини аатынан уһук арҕаа тумул ааттаммыт.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 сыл.
Талбаана (түмсүү)
Түмсүү салайааччыта Никифорова Анна Николаевна, маастар култуура туйгуна Кривошапкина Людмила (Люция) Степановна.
Сент Дьонс
Сент Дьонс (St John's) диэн Антигуа уонна Барбуда киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 24,226 (2000). Сент Дьонс дойду эргиэн киинэ уонна Антигуа арыы сүрүн порда.
.br
.br диэн Бразилия үрдүк таhымнаах ил домена.
Алгыс (Чычымах, дьарык бөлөҕө)
Алгыс - Таатта улууһун Амма нэһилиэгин (Чычымах сэлиэнньэтэ) дьарык кулууба. Бу кулууп иһинэн "Алаас хотуттара" үҥкүү-хомус түмсүүтэ уонна "Алгыс" иис түмсүүтэ үлэлииллэр. "Талбаана" түмсүү кыттыылаахтара эмиэ бу кулууптан тэриллибиттэрэ.
2001 сыллаахха аан бастаан тэриллибитэ. Элбэх өрөспүүбүлүкэтээҕи, улуустааҕы куонкурустар, көрүүлэр кыттыылаахтара, лауреаттара, дипломааннара, быыстапкалар кыттыылаахтара.
Салайааччы Ефимова Татьяна Васильевна.
Кыстык-Кугда (Чурапчы улууһа)
Кыстык-Кугда — Чурапчы улууһун Болугур нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
.bs
.bs диэн Баhамалар үрдүк таhымнаах ил домена.
Ыарыһах күнэ
Ыарыһах аан дойдутааҕы күнэ (Всемирный день больного, World Day of the Sick) — Аан дойдуга бэлиэтэнэр, ыарыһахтар кыһалҕаларыгар дьон болҕомтотун тардаары олохтоммут күн. Сылын ахсын олунньу 11 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Устуоруйта
«Ыарыһах аан дойдутааҕы күнэ» 1993 сыллаахтан бэлиэтэнэр. Бу күнү бэлиэтиир туһунан Риим паапата Иоанн Павел II 1992 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр эппитэ.
Остуолбалаах арыы
Остуолбалаах арыы. Ляхов арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 315 кв.км. Уһуна 55 км. Кэтитэ 10 км. Үрдүгэ муора таһымыттан 222 м. тиийэр. 1800 сыллаахха промышленник Дьаакып Санников арыйбыта. Остуолбаларга маарыҥныыр үрдүк томтордооҕун иһин Остуолбалаах диэн ааттаммыта. Анжу П.Ф. салалталаах Уус Дьааҥы экспедицията 1821 сыллааха чинчийбитэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Венлок уонна Мандевиль
мини Венлок уонна Мандевиль — 2012 сыллаахха Улуу Британия Лондон куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларын бигэргэтиллибит ымыылара. Кинилэри аан бастаан 2010 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр билиһиннэрбиттэр. Ымыылары лондоннааҕы Iris тэрилтэ айбыт. Венлок уонна Мандевиль — Болтоннааҕы ыстаалы кутар собуот ыстаал анимированнай таммахтара.
Суолтата
Үһүйээн быһыытынан, Венлок уонна Мандевиль Олимпия стадионун бүтэһик баалкаларын уулларыыга үөскээбиттэр. Килэгир ыстаал тириилэригэр көрсүбүт дьоннорун ис кыахтарын, ис дьиҥнэрин көрдөрөр кыахтаах. Соҕотох харахтара - камера объектива, оттон төбөлөрүгэр баар саһархай уот - лондоннааҕы такси бэлиэтэ.
.bt
.bt диэн Бутан үрдүк таhымнаах ил домена.
Угут Күөл
Угут Күөл (озеро с обильной водой) — Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгэр баар киэҥник биллэр сыһыы (62°29'48.5"N 117°37'24.3"E). Элгээйи нэһилиэнньэлээх пуунуттан 5 км. тэйиччи сытар. Угут Күөлгэ ыһыахтыыр паарка, оҕо сынньалаҥ лааҕыра, сайылыктар бааллар.
Географията
Бүлүү өрүс сүнньүтүгэр хочотуҥу сыһыы. Иэнэ 998 га. Урукку кэмнэргэ ситимниир уу тымырдара суох буолан бэйэтэ бэйэтигэр күөлүн уута элбиир уонна аҕыйыыр этэ. 2017 сылтан хоруу хаһыллан толору ууланнаҕына Харыйалаах үрэххэ түһэр. Угут Күөл түөлбэ сыһыылартан (хонуулартан) турар: Батакай - (арҕаалыы-соҕуруу), Силип Солооһуна (арҕаа), Турку - (хотугулуу-арҕаа), Уһун Атах (хотугулуу-арҕаа), Харба (хоту) Көлүйэ (хотугулуу-илин), Дьөссөк (илин), Мэчэкэ (соҕуруулу илин), Торулуур (соҕуруу), Бэрэ. Соҕуруу сытар тиит, бэс уонна хатыҥ булкаастаах арыы ойуур ыһыахтыыр сиргэ кубулуйбут. Урут-уруккуттан биэс күөллээх: "Билии", "Угут Күөл", "Турку", "Харба", "Көлүйэ", угут дьылларга бу күөллэр бэйэ-бэйэлэрин кытта силбэһэллэр. Күөллэригэр собо балык сөбүлээн үөскүүр, кус-хаас түһэн ааһар, кураанах кустар үөскүүр сирдэрэ.
Историята
Угут Күөл дириҥ историялаах, былыр-былыргыттан сахалар үөскээн олорбут түөлбэлэрэ, Угут Күөл сыһыыларын тула хас да өтөх онно бааллара туоһулууллар. Ситэ чинчийиллэ-үөрэтиллэ илик. Киэҥник биллиитин Сергей Афанасьевич Зверев - Кыыл Уола уонна Семен Максимович Журавлев, Элгээйи совхоһун бастакы директора Угут Күөлү ыһыахтыыр сир оҥостоллоруттан саҕаланар.
Совхоз саҕана Мэчэкэ фермата, Көлүйэ диэн сайылык, Угут Күөл диэн нэһилиэнньэлээх пуун бааллара биллэр.
Билигин Угут Күөлгэ 50-тан тахса сири туһанааччы оттуур сирдээх.
Таабырын
Таабырын — болкулуор дьоҕус айымньыта, ханнык эмит көстүүнү дуу, тугу эмэни дуу, атыннык этэн таайтарыы.
Аан дойду араас омуктарыгар таабырын олохтоох фольклордарыгар барыларыгар кэриэтэ баар. Таабырыны таайтарарга этиллэр ыйытыыга туох эмит да маарыннаһар буолуохтаах, саха фольклоругар ханалытан этии, тыл-өс туттуутун араас өйдөбүлүнэн таабырын балыйтарыылаах буолуон сөп. Таабырын тугу эмэ туоххэ эрэ холуу, тэҥнии көрүүттэн тахсар.
Таабырын киһи (оҕо) өйө сайдарыгар эрчийэр, тулалыыр эйгэҕэ, бэйэ-бэйэтиттэн тэйиччи өйдөбүллэргэ майгынныыр өрүттэри таба көрөргө үөрэтэр.
Вацлав Серошевскай саха таабырынын "саха омугун айымньытыгар балачча көстөр оруну ылар" (играет довольно видное место в якутском народном творчестве) диэн сыаналаабыттаах.
Арыгылааһын
Арыгылааһын (Алкоголизм, alcoholismus) кэмин билбэккэ итирдэр утахтары иһииттэн ыалдьыы, аһыы утахха ылларыы.
Арыгы организмҥа дьайыыта
Иһиллибит арыгы киһи организмыгар ферменнэр (түргэтэр веществолар) көмөлөрунэн араас эттиктэргэ араарыллар(метаболиттар). Аан бастаан арыгыга баар алкогольдегидрогеназа фермент дьайар, бу түмугэр ацетальдегид диэн эттик(метаболит) үөскуур. Эттик киһиэхэ күүстээх дьаат курдук дьайар. Ону киһи аан бастаан улахан дозаны иһэн баран хайдах буолбутуттан билиэн сөп. Онно арыгы дьаатыгар үөрэнэ илик организм ацетальдегидтан улахан сүһүрдүүну ылар, киһи тириитин тымырдара аһыллан хаан киириитэ элбээн кытаран хаалар, организм дьааттан босхолоноору хотуолатар, тымныы көлөһүн тахсар, сэниэтэ эстэр, сүһүөхтэрэ босхо бараллар, кыайан хаампат, байааттаҥныы сылдьар буолар,этэ-сиинэ ыалдьар, ол кэнниттэн хас да кун устата сэниэтэ суох сылдьар. Арыгыны иһии төһөнөн чаастатыйар да соччонон түргэнник организм ити ацетальдегид сүһүрдэр дьайыытыгар үөрэнэн барар. Ити уөскээбит ацеталдьегид альдегиддегидрогеназа фермент көмөтүнэн атын чаастарга кубулуйар уонна киһиэхэ барар процесс сүрүн үөһүгэр киирэр. Ацетальдегид уларыйыытын түмүгэр киһи организмыгар буортулаах саҥа веществолар үөскүүллэр. Веществолар атастаһыыларын бэрээдэгэ кэһиллэр. Этиллибит веществолар концентрациялара киһи хааныгар мэлдьи баар буоллахтарына, организм уларыйыытыттан үөскээбит веществолартан оҥоһуллар буортулаах эттиктэр организм арыгы дьаатыгар үөрэнэр процеһын түргэтэтэллэр. Мантан саҕалаан киһи өйө-санаата, этэ-хаана арыгы дьаатыгар үөрэнэр.
Арыгы төрүүр оҕоҕо сабыдыала
Эмп улэһиттэринэн кэтээн көрүүлэринэн арыгыһыт дьонтон нервнэй ыарыыларынан моһуогурар, майгы-сигили өртүнэн мөлтөх кэмэлдьилээх уонна тартарар ыарыылаах, өйдөрүн сайдыыта бытаан оҕолор төрууллэр. Бу туһунан төрөтер-үүһатар саастарыгар сылдьар дьоннор, саҥа ыал буолбуттар умнуохтарын сатаммат. Кинилэр арыгы дьаата оҕо үөскүүрүгэр дьайыытын билэллэрэ олус наадалаах. Иһиллибит арыгы киһи организмыгар киирэн, хаан устун киһи ханнык баҕарар органнарыгар дьайар, эр киһиэхэ сперматозоид, дьахталларга яйцеклетка оҥоһуллар былчархайдарыгар кытта тиийэр. Итилэр оҥоһуллаларыгар киһи организмыттан ыраас, ханнык да дьаатынан сүһүрбэтэх веществолар кыттар буоллахтарына, биохимическай өртүнэн ыраас, биологическай да өртүнэн доруобай буолаллар. Оттон дьаатынан сүһүрдүллүбут организмҥа сити былчархайдар, мөлтех, аккыраҥ, өйүнэн итэҕэс буолан төрүүр.
Эмтэнии
Хроническай арыгылааһынтан эмтэниэн баҕалаахтар бастатан туран, арыгы организмҥа дьайыытын, олоххо-дьаһахха охсуутун, үлэҕэ-хамнаска хоромньутун бары өттуттэн көрөн, дьиҥнээх баар балаһыанньанан ырытыахтаахтар, тахсыбыт уларыйыылары толору билинэн,онтон туоруур суолга туруналларыгар биир кытаанах, бигэ санааны ылыныахтаахтар.Оннук дьон арыгы ыарыытыгар чахчы ылларбыттарын бэйэлэрэ толору дакастыахтаахтар, арыгы куһаҕан өрүттэрин толору билинэн эмтэнии, эмтэнээччигэ көдьүүстээх буолар
Арыгыттан эмтэнии балыыһаҕа сытыынан эбэтэр амбулаторнай усулуобуйунан эрэ эмтэниинэн бүтүө суохтаах.
Маны таһынан,арыгыга ылларбыт дьоҥҥо специалист көмөтө улахан наада.Кини тас тулалыыр эйгэҕэ, дьоҥҥо-сэргэҕэ, үлэҕэ-хамнаска сыһыаннарын, организмнарыгар туох уларыйыы тахсан эрэрин учуоттаан ханнык миэрэни ылыналларын субэлиэҕэ.
Арыгыттан эмтэммиттэргэ сүбэ
Эмтэнии кэнниттэн, арыгыга ылларбыт киһи хайаан даҕаны наркологическай кабинекка учуокка туран врачтар кэтэбиллэригэр сылдьыахтаах, доруобуйатыгар, өй-санаа өртүгэр туох уларыйыылар тахсалларын барытын сиһилии кэпсээн, онуоха сөптөөх эмтэнии ылыахтаах.Оччоҕо организм саҥа усулуобуйаҕа үөрэниитэ доруобуйаҕа охсуута суох ааһар, арыгылыыр төрүөт суох буолар.
Эмтэммит киһи аны хаһан да арыгыны амсайыа суохтаах.Хас да уонунан сылларга арыгы испэккэ сылдьан баран, испит дьоҥҥо алкоголизм ыарыыта саҥа күүһүнэн көбөн тахсыан сөп.
Эйэ
Эйэ диэн сэрии уонна охсуһуу суох бириэмэтэ. Улаханнык толкуйдаатахха, эйэ диэн гармония, уу-чуумпу, туох да мэһэйлээбэт туруга.
Дойдулар икки ардыгар эйэ баар буоллун диэн элбэх тэрилтэлэр үлэлииллэр. Бастакы оннук тэрилтэнэн Аан дойду бастакы сэриитин бириэмэтигэр Лига Наций (League of Nations) буола сылдьыбыта. Иккис аан дойду сэриитин тохтоторо кыаллыбатаҕар Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэтэ үөскээбитэ уонна билигин аан дойдуга эйэни оҥоро сатыыр. Ол аата, билигин биир дойду атын дойдуну саба түстэҕинэ ХНТ дойдулара кэлэн эйэни олохтуурга көмөлөһөллөр. Бу идеяны АХШ Соҕуруу Кэриэйэни уонна Кувейты хаххалыырга туттубута.
Альфред Нобель сыллааҕы эйэ иһин ситиһиилээхтик үлэлээбит киһиэхэ бириэмийэни олохтообута
Эйэ араас религияларга
Буддистар эйэ аан дойду бары эрэйдэниитэ тохтоотоҕуна биирдэ баар буолар дииллэр. Ону тохтоторго Түөрт Үтүө Кырдьык диэн үөрэх баар буолбута.
Дьэбэриэйдэр уонна христианнар Таҥараны кытта сыһыантан олохтонор диэн итэҕэйэллэр.
Эйэ иһин хамсааһын
Ханные эмит сэриини тохтотор сыаллаах-соруктаах хамсаныыны аан дойду эйэтин олохтуур хамсааныыга киллэрээччилэр. Ол сыалы тиийэргэ үксүгэр пацифизм, күүһүлээһинэ суох охсуһуу, димпломатия, бойкот, демонстрациялар уонна сокуону уларытар лобби туттуллаччылар.
Индеец (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Индеец Индеец(латыынныы Indus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 294 квадрат кыраадыс иэннээх, 38 харах көрөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.
Сулустар
Ордук биллэр Индеец ε-та, характер көрдөрүүлэринэн биһиги Күммүтүгэр маарыҥныыр. 15 уот сыл ыраах: Эридан ε-тын уонна Кит τ-тын кыттата биир кэккэҕэ турар.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
Альфред Нобель
Альфред Нобель(1833 сыл алтынньы 21 – 1896 сыл ахсынньы 10) Швеция учуонайа, инженера, сэрии сэбин оҥорооччута. Динамиты айбытынан уонна Нобель бирииһин олохтообутунан киэҥник биллэр.
Альфред Нобель 1833 сыл алтынньы 21 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата, Иммануэль Нобель инженер уонна саҥаны айааччы киһи этэ. Ийэтэ Андриет Ахлсел Нобель. Альфред Нобель 1833 сыллахха дьиэ тутар хампаанньа харчыта аҕыйаан банкрот буола сылдьыбыта.
Франция хаһыатыгар өлбүтүн кэнниттэн динамиты айбытынан уонна өссө элбэх киһини өлөрүөххэ сөп буолбутунан историяҕа хаалыаҕа уонна  "өлүү атыылааччыта" диэн аттаабытын ааҕан быран кэриэс тылыгар  харчытын барытынан Нобель бирииһин олохтуурга ыйаахтаабыта. 1896 сыл ахсынньы 10 күнүгэр өлбүтүн кэннэ 31 мөл. Швеция кронатын Нобель бирииһин пуондатыгар хаалларбыта
Илии барбат буолуута
Илии барбат буолуута диэн киһи сыыһа-халты туттунууттан көмүскэллээх буолуута ааттанар.
Кырдьаҕас дьон аныгы, эдэр ыччаттар оҥорор буруйдарыттан саллан, санаалара түһэн сылдьаллар. Билигин эдэр дьон буруйу оҥоруулара элбээбитин барытын былаас уларыйыытыгар түһэрэллэр, иитии-үөрэтии үлэтэ мөлтөөбүтүгэр оскуоланы буруйдууллар. Буруйу оҥорооччу эдэрдэр кинилэр бэйэлэрин оҕолоро, сиэннэрэ буолалларын умнан, бэйэлэригэр кыра да буруйу ылыныахтарын баҕарбаттар, оҕолоро, сиэннэрэ кыра эрдэхтэринэ киһилии майгыга үөрэппэтэхтэрин билиммэттэр.
Советскай былаас эстиэн иннинэ төрөппүттэр оҕолорун бары кэриэтэ атаахтык ииппит эбиттэрэ билигин биллэн эрэр. Оччотооҕу кэмҥэ төрөөбүт оҕолор билигин улаатан улахан дьон кэккэтигэр киириилэригэр араас ыарахан буруйу оҥоруулара, арыгыһыт буолуулара элбээтэ.
Аҕа дойду сэриитин кэнниттэн үөскээбит көлүөнэлэр олохторо быдан кырыымчык этэ. Kинилэр улааталларыгар олох ыараханын, ас-таҥас аҕыйаҕын, быһыы килиэп суолтатын билэн, эйэлээх-иллээх буолууга иитиллэн улааппыттара. Ол кэмҥэ улааппыт дьон биир улахан куоһурдарынан, биһиги киһини хаһан даҕаны кырбаабаппыт, охсуолаабаппыт диэн билинэллэрэ чахчы кырдьык уонна оччотооҕу кэмҥэ оҕону иитии уратыларын быһаарар.
Кырдьаҕас, урукку иитиилээх дьон киһини хаһан даҕаны аһара туттан кырбаабаттар, эчэппэттэр, тэбиэлээбэттэр. Сүрүн уратыларынан охто сытар, утарыласпат буолбут киһини отой да тыыппаттар. Аһара туттуу, аһара барыы диэн сиэрэ суох быһыыны оҥороллоругар кинилэр «илиилэрэ барбат» буола кыра эрдэхтэринэ иитиллибиттэр. Ити урукку кэмҥэ оҕону иитии уратыта буолар этэ. Оҕону иитии ити үчүгэй өрүтүн ханна гынан, сүтэрэн кэбиспиппитин буллахпытына, эдэр көлүөнэ дьон бэрээдэктэрэ тубустаҕына, омук уһун үйэтэ салҕанан бара туруо этэ.
Оҕо кыра эрдэҕинэ, куһаҕан быһыыны оҥорбокко, үчүгэйи эрэ оҥорорго үөрэннэҕинэ, кини ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар үчүгэй быһыылары эрэ оҥорор туһунан олохсуйбут өйдөбүл баар буолар. Оҕоҕо бэйэтин өйө киириэн иннинэ ийэтэ уонна аҕата: «Оҕом куһаҕаны оҥорума, үчүгэйи, маннык оҥор»,- диэн үөрэтиилэрэ, хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйан кини ийэ кутугар киирэн олохсуйан иһэллэр уонна үйэтин тухары куһаҕаны оҥорор сыыһа, табыллыбат быһыы диэн тохтотор, туормас буолан өйүгэр-санаатыгар уурулла сылдьаллар. Бу олохсуйбут үгэстэр туормас, тохтотор быһыы буолан киһи куһаҕаны оҥороору гынарын хаһан баҕарар тохтото сылдьаллар диэн сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарар.
Оҕо маҥнайгы туормаһын, тохтотор майгынын ийэтэ оҥорор. Кыра оҕо маҥнайгы хамнаныытынан хам тутан тардыалааһын буолар. Манна ийэ баттаҕа уонна кулгааҕа куруук тардыаланар. Оҕото ыалдьар гына тардыалаатаҕына ийэтэ сөбүлээбэккэ куһаҕаннык көрдөҕүнэ эбэтэр эмискэ хамнаннаҕына, оҕо куһаҕаны оҥорбутун өйдүүр, тардыалыыр оннугар имэриттэрэ үөрэттэххинэ, бэрт сотору үөрэнэр. Бу кэмтэн саҕалаан оҕо куһаҕаны оҥороро тохтотуллан иһэр, онтон үчүгэйи оҥороро хайҕанан, элбэхтэ хос-хос хатыланан үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар ууруллан истэхтэринэ, үйэтин тухары үчүгэйи оҥоро сылдьара элбэх буолар.
Оҕо тугу эмэ оҥороору гыннаҕына эбэтэр оҥордоҕуна онно эппиэттээн улахан дьон, төрөппүттэрэ хайдах көрөллөрүн, тугу гыналларын хайаан да кэтэһэр. Эбэ дуу, ийэ дуу оҕото куһаҕаны оҥорорун көрдө даҕаны сөбүлээбэтэх саҥата эбэтэр куһаҕаннык көрүүтэ оҕону сонно тохтотор, маннык оҥорор сыыһа эбит диэн өйдөбүлү киллэрэр. Кыра оҕо өйүгэр бу быһыы тохтотуллан хаалан хос-хос хатылааһына суох буолан кыайан хатанан хаалбат. Ол иһин кэлин кыайан хатыламмакка умнуллан хаалан иһэр. Оҕо куһаҕаны оҥороро тохтотуллубат буоллаҕына хатылаан оҥорор кыахтанар. "Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат" диэн этии итини бигэргэтэр.
Оҕо аан маҥнайгы оҥорор быһыыта диэн өйдөбүлү киллэриллэр. Ол аата оҕо аан маҥнай оҥорор быһыыта, ханнык да быһыы буоллун, аан маҥнайгынан ордук кытаанахтык өйдөнөр. Оҕону кыра эрдэҕиттэн үчүгэй быһыылары оҥорорго үөрэтии ити иһин оруола быдан үрдүк.
Оҕолоро үчүгэй быһыыны оҥордоҕуна дьоно үөрэллэр. Үөрүү оҕону тэптэрэн биэрэр. Оҕо дьонун өссө үөрдээри ити оҥорбутун хос-хос хатылаан салгыаҕар диэри оҥоро турар. Хос-хос хатыланар быһыы үгэскэ кубулуйан оҕо өйүгэр-санаатыгар умнуллубат гына ууруллар. Ити быһыыны сотору-сотору хатылаан биэрэ сырыттахха киһи үйэтин тухары умнубат өйдөбүлэ буолан иҥэн хаалар. Оҕо өйүгэр-санаатыгар бу курдук умнуллубат гына иҥмит өйдөбүллэр бары холбоһон кини ийэ кутун үөскэтэллэр.
Оспуор ханнык эмэ көрүҥэр кыаттаран баран, кыһыытын-абатын кыайан туттуммакка сыыһа-халты хамсанар киһини бэйэтин кыайан туттуммат киһи диэн этэллэр. Улааппыт киһи итинник майгытын кыайан көннөрүнэрэ олус уустугун бэлиэтиир этиинэн: «Куһаҕан майгылаах киһини кыйахалаама»,- диэн этии баара буолар. Ол аата, киһиҥ эмиэ ыгыллан, кыыһыран муҥуругар тиийэн хааллаҕына кыайан туттунуо суоҕа диэн өйдөтөр. Бу аата, оҕо кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыыны оҥорорун тохтоторугар үөрэппэтэх буоланнар, улаатан баран бэйэтин кыайан тохтотуна үөрэнэрэ уустугун бэлиэтиир этии буолар.
Уолаттар эбэтэр эр дьон икки ардыларыгар биирдиилээн да буоллар быһаарсыы, илин былдьаһыы көрүҥнэрэ син бааллар. Маннык быһаарсыы суруллубатах быраабыла быһыытынан барара былыргыттан биллэр. Арай бу быраабыла икки өттүттэн сөбүлэһиилээх эрэ буолуохтааҕа ирдэниллэр. Урукку кэмҥэ уолаттар икки ардыларыгар биир бииргэ киирсии туох да сэбэ-сэбиргэлэ суох ким «Бүттүм» диэр диэри ыытыллара. Чаҕыйан куотуу, сытан биэрии эбэтэр мурун хаана тоҕуннаҕына быһаарсыы бүппүтүнэн ааҕыллара.
Бэйэни кыайан туттуммат буолуу кэлин кэмҥэ уолаттар ортолоругар олус тарҕанна. Биирдиилээн бэйэ икки ардыгар быһаарсыылар элбэх буолан, күргүөмүнэн киирсиилэргэ тиийэн хаалар буоланнар, кыайбыттар кырбааччыларга кубулуйуулара үгүстүк таһаарыллар буолла. Бэйэлэрин кыана туттан тохтотуммат эдэр уолаттар кыаттарбыт киһини хам тэпсэн хамнаабат оҥорон кэбиһэллэр, эчэтэллэр.
Бэйэни кыана туттубат, сыыһаны оҥороору гыннахха кыайан тохтотуммат буолуу кэлин кэмҥэ үөскээн тэнийэн эрэр майгы көрүҥэ буолар. Кырдьаҕас дьон атаахтык иитиллибит оҕолор итинник майгылаах буолаллар диэн этэллэр. «Атаах оҕо түктэри майгына» диэн былыргыттан сылдьар өйдөбүл быһаарыытынан, оҕо бэйэтин букатын сатаан туттуммат, өйүнэн-санаатынан салайыммат буолуута ааттанар.
Бэйэтин кыайан туттуммат киһи ханнык баҕарар быһыыны, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥоруон сөп. Ол эрээри тугу да оҥорбута барыта киһиттэн таһынан, сиэрэ суох буолан тахсыахтаах. Маннык быһыы ордук куһаҕан быһыылары оҥорууга биллэр. Ол быһыылар үксүгэр аһара баран дьон өйүгэр-санаатыгар букатын сөп түбэспэт быһыыларга кытта тиийэр буолбута үгүс дьону хомотор.
Ийэ кут уонна салгын кут тус-туһунан өй-санаа буолалларын биир туоһутунан итирбит киһи өйө-көтүүтэ буолар. Киһи өйө көппүтүн кэнниттэн, кинини ийэ кута быһаччы салайар. Бу салайар кэмигэр сорох киһи бэрээдэги аһара кэспэккэ син киһи курдук сылдьар. Онтон сорох киһи биирдэ итирдэҕинэ туох эмэ буруйу, аһара туттууну оҥоро охсор.
Итирбит кырдьаҕас киһи элбэхтик үөрэр, кэпсиир, ыллыыр. Хаһан даҕаны аһара киэптэһэн, охсуһан барбыттара суох. Эгэ биирдэ эмэ киһини кырбыахтара дуо? Охсуһарга, киһини кырбыырга «Илиилэрэ барбат» буола кыра эрдэхтэриттэн үөрэнэн хаалбыттара кинилэри бэрээдэги кэспэккэ сылдьалларын хаһан баҕарар хааччыйар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ иитии уонна үөрэтии хайдах барбытыттан киһи улаатан баран тутта-хапта сылдьыыта улахан тутулуктааҕа дакаастанар. Үчүгэй майгылаах дьону иитэн-үөрэтэн улаатыннарыы оҕо кыра эрдэҕиттэн утумнаахтык дьарыктаннахха эрэ кыаллыан сөп. (2,32).
Туһаныллыбыт литература
1. Предания, легенды и мифы саха ( якутов ). Новосибирск, «Наука» Сибирская издательская фирма РАН,- 1995.- 400 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Алексеев Аркадий Михайлович
Алексеев Аркадий Михайлович — саха аатырбыт мелодиһа, ырыаһыт, общественнай деятель.
«Тойбохой»
Бастакы ырыата. Аркадий Алексеев ахтыытыттан: "Бастакы ырыабын, И. Алексеев тылыгар «Тойбохойу», 1956 с. күһүнүгэр, 10-с кылааска сылдьан айбытым. Ол саҕана Сунтаар Тойбохойун хантан билиэмий, көрбөтөх дойдум буоллаҕа. Хайдах эрэ оннук айыллан хаалбыт. Дьиҥинэн, ол саҕана «Эдэр коммунист» хаһыакка хоһоон бөҕө тахсара, онтон көрөн бэрт элбэх ырыаны айбытым быһыылааҕа да, ити билигин «Тойбохойум» эрэ «ордон» сылдьар."
Решетников Пётр Егорович
Решетников Петр Егорович (08.06.1929-29.09.2013) - биллиилээх ийэ тыллаах олоҥхоһут.
Олоҕун олуктара
Аҕата Егор Петрович Решетников 1870 с. Маңаас аҕатын ууhугар Тоҕус Бүөтүр диэн киhиттэн төрөөбүт. Төрүттэрэ Бөҕө Боотур диэн улахан күүстээх, дьоҕурдаах киhи үөскүү сылдьыбыт. Решетниковтар аймахтан аҕатын абаҕата Решетников Егор Петрович диэн баай киhи олорон ааспыт. Кини сылгылыын – ынахтыын 400–кэ сүөhүлэнэ сылдьыбыт. Чөркөөх таңаратын дьиэтин туттарыыга улахан көмөнү оңорбут. Ол курдук 15 байтаhын ынаҕы, 15 байтаhын биэни босхо биэрбит, маhын таhыытын нэhилиэккэ ыалларынан түhээн түhэрэн тастарбыт. Таңара дьиэтигэр маңнайгы старостанан үлэлээбит. Кини докумуона уонна личнэй бэчээтэ Чөркөөх музейыгар баар.
Аҕата Егор Петрович биир кылаастаах үөрэхтээх буолан, революция буолуор диэри икки сыл улууhугар кулубалаабыт.
Ийэтэ Евдокия Исаевна Новгородова 1898 с. Чурапчы Болтоңотугар төрөөбүт. Кини аҕата Исаак Новгородов лингвист учуонай Семен Новгородов чугас аймаҕа эбит.
Аҕата Дьөгүөрдээн оҕонньор олоңхоhуттары ыңыран олоңхолотор буолара. Онон Петр Егорович оҕо сылдьан Мырылаттан Оччоох Борокуоппай, Күнээйиттэн Денис Элбэрээкэп, Сиэллээхтэн Дарыбыан Дабыыдап олоңхолорун истибит.
Петр Егорович 1951 с. Ытык Күөл орто оскуолатын бүтэрэн, икки сыллаах Дьокуускайдааҕы пединституту 1953 с. бүтэрэн, Эдьигээн улууhун Баахынай нэhилиэгэр анаммыта. Манна 7 сыл физика, математика учууталынан, оскуола директорынан үлэлээн баран, 1960 – 1969 сс. Эдьигээн орто оскуолатыгар физика, математика учууталынан үлэлээбитэ. 1969 – 1974 сылларга дойдутугар, Чөркөөх орто оскуолатыгар, бастаан учууталынан, онтон завуhунан, оскуола директорынан үлэлээбитэ. 1974 сылтан Октябрьскай нэhилилиэк сэбиэтин председателинэн, 1976 сылтан "Таатта" совхоз профкомун председателинэн, партком солбуйар секретарынан, юриhынан үлэлээн баран, 1984 сылтан бочуоттаах сынньалаңңа олорорбута. 1991 сыллаахха Сергей Зверев - Кыыл Уола 100 сааһыгар анаммыт республикатааҕы олоҥхо күрэҕэр аан бастаан олоҥхолообута. Бастакы олоҥхото «Сүүрэр сулус сырыыта сырыылаах сыыйылла хара сүүрүк аттаах аһыныгас санаалаах Айыы Дьураҕастай бухатыыр» 1998 сыллаахха суруйбута. 2004 сыллаахха иккис олоҥхотун «Тоҕус көс сири туйаҕын анныгар туората үктүүр, ала дьоруо аттаах Уордаах кылыннаах Уордайа Хаан Бухатыыр» толорбута. Ити олоҥхолор билигин уһуллан Республикатааҕы култуура киинигэр харалла сыталлар. Таатта, Эдьигээн улуустарын бочуоттаах гражданина, ЮНЕСКО стипендиата,тыыл, педагогическай үлэ ветерана. 2013 сыллаахха балаҕан ыйын 29 күнүгэр күн сириттэн туораабыта.