cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Korean Air
Устуоруйата
Korean Air хампаанньаны 1962 сыллаахха Соҕуруу Кэриэйэ бырабыыталыстыбата 1948 сыллаахха тэриллибит Korean National Airlines хампаанньа оннугар тэрийбитэ.
2007 сыл кулун тутарыгар Korean Air хампаанньаҕа 16 623 киһи үлэлиир этэ. Ол сыл бэс ыйын 5 күнүгэр хампаанньа бэйэтин иһинэн чэпчэки сыананы тутуһар Jin Air хампаанньаны тэрийбитэ. Бу саҥа хампаанньа «Korea Train Express» тимир суол хампаанньатын кытта күрэстэһэр соруктаах. Саҥа лоу-костер Сеул уонна Чеджу ыккардыларыгар көтөн 2008 сыл от ыйын 17 күнүгэр үлэтин саҕалаабыта. Korean Air салалтата этэринэн «оҕо» хампаанньаҕа эбии Boeing 737 уонна Airbus A300 сөмүлүөттэр бэриллиэхтээхтэр.
Б. э. инн. III үйэ
Биһиги эрабыт иннинэ III үйэ
Shein
Shein - Кытай интернет маҕаһыына, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Сингапурга базируйся буолар.
Жмеринка
Жмеринка (Жмеринка) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 35 431 (2013).
Б. э. инн. IV үйэ
Биһиги эрабыт иннинэ IV үйэ
Техника
Техника ( - дьоҕур, сатабыл) диэн киһи оҥорбут сэптэрин, тэриллэрин, массыыналарын, механизмнарын бары араастарын холбуур аат.
ВИТАЛИЙ ЕГОРОВ
Виталий Егоров
Виталий Михайлович Егоров сулууспатын Ис дьыала министиэристибэтигэр, холуобунай ирдэбилгэ саҕалаабыта. Тус бэйэтэ элбэх ыар буруйу, сүнньүнэн, киһини өлөрүү дьыалаларын арыйбыта. Ол быһыытынан киһи туох санааттан саамай ыар аньыыны-хараны оҥорорун, ол туох содуллааҕын кини бэркэ билэр. Сулууспатын усталаах туоратыгар араас оперативнай дуоһунаска боростуой оперативниктан Саха сирин ИДьМ криминальнай милииссийэтин начаалынньыгын солбуйааччыга тиийэ үлэлээбитэ. Холуобунай дьыалалары арыйыы иһин элбэх наҕараадалаах. Виталий Егоров чахчы буолбут түбэлтэлэргэ олоҕурбут хас да сэһэн ааптара. «Адыаччы аймалҕана», «Сиэхсит сэтэ туолуута» сэһэннэри «Чочур Мыраан иэстэбилэ» айымньыны кытары трилогия сүрүн бэрсэнээһэ Владлен Димов уонна саамай ынырык хара дьайы – өлөрүүнү – кытары охсуһар үтүө санаалаах, эрэллээх доҕотторо ситимнииллэр. Сүрүн дьоруой Владлен Димов – тус идэлэригэр бэриниилээх, сиэрдээх быһыы, сокуон өрөгөйдүүрүн туһугар сыраларын-сылбаларын уурбут ол саҕанааҕы бастыҥ сыщиктартан таҥыллан оҥоһуллубут уобарас.
Конвеер
Конвеер (conveyor) диэн сууралхай, кырбас, биирдик таһаҕастары тохтоло суох таһар массыына. Конвеер уһааннарга, шахталарга, карьердарга туттуллар. Конвеер атын аата транспортёр.
Совкомбаан
Совкомбаан (Совкомбанк), Костромаҕа төбө офистаах. Толору аата — «Совкомбанк» аһаҕас акционернай общество. Системаҕа суолталаах бааннар тиһигэр киирэр, Россия бааннарын ортолоругар активтарын кээмэйинэн 9-с миэстэни ылар 2020 сыл түмүгүнэн.
Совкомбаан - "Современный коммерческий банк" диэн нууччалыы фразаттан кылгатыллыбыта буолар.
2022 сыл олунньу 24 күнүгэр Арассыыйа Украинаҕа киириинэн сибээстээн, АХШ санкционнай испииһэгэр киллэриллибитэ. Олунньу 28 күнүгэр банк уонна кини салалталара бары Великобритания санкционнай испииһэгэр киллэриллибиттэрэ. Баан ону тэҥэсанкция испииһэгэр Евросойуус санкционнай испииһэгэр киирбитэ, кини Европа активтара тоҥоруллубуттара, «Совкомбанк» норуоттар икки ардыларынааҕы SWIFT төлөбүрдэр системаларыттан араарыллыбыта, ону тэҥэ кэккэ атын дойдулар санкционнай испииһэктэригэр киллэриллибитэ.
Таҥара үөскээһинэ
Таҥара үөскээһинэ диэн киһиэхэ баҕа санаата үгэс буолуутун билиниитэ ааттанар. Киһиэхэ баҕа санаа үөскээн үгэскэ кубулуйдаҕына таҥараны үөскэтэр. Туох эмэ суолталаах, туһалаах баҕа санааны ситиһии таҥара үөскээтэҕинэ кыаллар кыахтанар.
Араас тус-туспа итэҕэллээх, таҥаралардаах омуктар эйэлээхтик холбоһууларыттан үөскээбит омук элбэх таҥараларын илдьэ сылдьар. Атын, кыаттарбыт, баһыттарбыт омуктары репрессиялээн, кырган, суох оҥорон кэбиспэтэхтэрин бэлиэтинэн ол омуктар таҥаралара бары холбуу киирэн билигин да туттулла сылдьаллара ааҕыллар.
Дьон өйө-санаата сайдан истэҕинэ баҕа санаалара, өйдөрө-санаалара эмиэ уларыйарын бэлиэтээн таҥаралара кытта уларыйан, атын таҥаранан солбуллан биэрэр. Олох сайдыыта баҕа санааны уларытар. Омук төһө элбэх таҥаралаах даҕаны соччо уһун үйэлээх омук буолар.
Олус былыргы, киһи өйө-санаата саҥа сайдан, бултаан аһаан айаҕын ииттэр буолан истэҕинэ аан маҥнай ханнык эрэ улахан, булчут кыыл курдук буолар баҕа санааны үөскэтиммит. Олус былыргы, кыыллары бултаан аһыыр, хара тыа быыһыгар олорор дьон улахан кыыл эбэтэр көтөр таҥаралардаах эбиттэрэ итинник быһаарыллар.
Аар тайҕа ортотугар олорон бултаан аһыыр былыргы киһи хотой кыыл курдук үөһээнэн көтө сылдьан ханнык баҕарар булду ыраахтан тэһэ көрөн ылан үрдүгэр түһэн бултаан сииригэр ымсыыра, баҕара саныыра.
Сыыдам сырыылаах бөрө курдук ханнык баҕарар сүүрэр атахтаах булду эккирэтэн тутан сиир кыаҕар ымсыыра, баҕара саныылларыттан бөрө курдук буолуохтарын баҕараллар эбит.
Киһи өйө-санаата эбиллэн, үлэни-хамнаһы сатыыра үксээн иһиитигэр таҥарата – баҕа санаата эмиэ уларыйан биэрэн иһэр.
Олох сайдан дьон таба кыылы тутан, айааһаан, үөрэтэн көлө, миинэр миҥэ оҥостон туһанар кэмнэриттэн ыла таба таҥара үөскээбитэ. Онтон салгыы дьон көлөлөрө уларыйан истэҕин аайы таҥаралара, ол аата баҕа санаалара уларыйан таба, ынах, оҕус, сылгы таҥаралар баар буолбуттара.
Бу таҥаралар аан бастаан киһи үлэтин-хамнаһын уратыларынан өйө-санаата уларыйарын бэлиэтээн маннык ааттаммыттар:
1. Баай Байанай таҥара. Булчуттар таҥаралара.
2. Таба таҥара. Таба көлөлөөхтөр таҥаралара.
3. Ынахсыт таҥара. Ынах сүөһүнү көрөөччүлэр таҥаралара.
4. Дьөһөгөй таҥара. Сылгыһыттар таҥаралара.
Салгыы Күн таҥара үөскээбит. Сырдык уонна хараҥа хардары-таары уларыйан биэриилэриттэн киһи сылааһы, сырдыгы, үрүҥү үчүгэй диэн быһаарыытыттан сырдык, үрүҥ Күн таҥараҕа кубулуйбут. Бу кэмтэн ыла дьон үтүөнү уонна мөкүнү, үрүҥү уонна хараны, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарыылара үөскээн олохсуйбут.
Киһи таҥара үөскүөн иннинэ сахаларга хас да тус-туспа ааттаах таҥаралар баар буола сылдьыбыттара уһун үйэлээх тылбытыгар иҥэн хаалбыттарын булуталыахха сөп. Умнуллубут таҥаралар ааттара манныктар:
1. Син. «Син» диэн сахалыы тыл кытайдыы «чин» диэн тылга сөп түбэһэр. Бу тыл таҥараҕа тэҥнэнэ сылдьыбытын маннык этиилэр бигэргэтэллэр:
синим биир – туох да буоллаҕына ылыммыт быһаарыым уларыйыа суоҕа диэн биир санааны ылыныыны биллэрэр.
2. Бах. Бах таҥара буола сылдьыбыт бэлиэтин бахтай - өл, быһын диэн тылтан булуохха сөп. Баҕа диэн баҕа санаа буолара, баҕах диэн сиэр-туом сэргэтэ баара бары бах диэн төрүттэн тахсыбыттар.
3. Сах. Сах таҥара буолара «Сах сиэтин», «Сах билэр» диэн этиилэртэн биллэр. Барыны бары билэр, сиэн кэбиһэр күүстээх-уохтаах Сах таҥара сахаларга баар буола сылдьыбыт.
Сах таҥара сабыдыалынан саха омук үөскээбит. Тимир ууһа сахалар уоту таҥара оҥостон «Сах» диэн ааттаабыттар. «Сах» диэн былыргы сахалар Күн таҥараларын аата эбит диэн Г.В.Ксенофонтов бэйэтин «Шаманизм и христианство» диэн үлэтигэр быhаарар. (2,245 ).
Бах, син, сах диэн таҥаралар кыыл, көтөр таҥаралар кэннилэриттэн үөскээбиттэр. Сах диэн уот таҥара дьон уоту баһылаан тимири уһаарар, уһанар буолууларыттан ордук күүскэ сайдыбыт.
Таҥаралар уларыйан иһиилэрэ дьон баҕа санаалара эмиэ уларыйан испиттэрин бигэргэтэр. Былыргы таҥаралар улахан кыыл эбэтэр көтөр эбит буоллахтарына кэлин киһи өйө-санаата өссө сайдыытын түмүгэр киһи таҥара баар буолбут.
Икки аҥар тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр дьон өйө-санаата өссө күүскэ сайдыытын, бэйэтин атын кыыллартан, көтөрдөртөн лаппа үрдүктүк турарын, өйө-санаата сайдар, саҥаны айар уратылааҕын билиниитин түмүгэр киһи таҥара баар буолан киһи көрүҥнээх таҥаралар үөскээн барбыттар.
Улахан киһи буолуу баҕа санаатыттан улахан киһи таҥара Будда, онтон үчүгэй киһи буолар баҕа санааттан, үчүгэй эрэ быһыылары оҥорор, үчүгэй киһи Христос таҥара үөскээбит.
Бастакы киһи таҥара Будда, оҕо улахан киһи буола сатааһынын баҕа санаатыттан үөскээн олус улахан киһиэхэ кубулуйбут. Бу таҥара улаатан иһэр оҕо баҕа санаата «Хаһан улахан киһи буолабын» диэҥҥэ олоҕуран үөскээбит. Ону тэҥэ төрөппүттэр оҕом хаһан улаата охсон улахан киһи буолар диэн баҕа санаалара холбоһон олус улахан киһигэ кубулуйбут.
Дьон өйө-санаата өссө сайдыытыттан, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билиилэриттэн уонна олохторугар туһаныыларыттан Иисус Христос таҥара уҥуоҕунан олус улахан буолбакка үчүгэйи оҥорор, үчүгэй киһиэхэ кубулуйбут.
Таҥаралар көтөр, кыыл көрүҥнэриттэн уларыйан улахан киһи, онтон үчүгэй киһи көрүҥнэригэр кубулуйуулара дьон өйө-санаата кыыл, көтөр өйүттэн-санаатыттан сыыйа сайдан үүнэн тахсыбыттарын чуолкайдык быһаарар.
Киһи ханнык өйдөөҕүн-санаалааҕын уонна хайдах майгылааҕын оҥорор быһыылара хайдахтарыттан; үчүгэйдэриттэн дуу, куһаҕаннарыттан дуу эрэ көрөн быһаарыллар кыах баара оҕону үөрэтии уустуктарын биллэрэр. Киһилии быһыылары оҥорор буоллахха эрэ киһи быһыылаах киһи буолуу кыаллар кыахтанар.
Б. э. инн. V үйэ
Биһиги эрабыт иннинэ V үйэ
Волгатааҕы Булҕар сирэ
мини|Волгатааҕы Булҕар сирэ Волгатааҕы Булҕар сирэ (Болҕарскай ханствота, Волга-Кама Булгарията; Идел Болгар, чуваш. Атӑлçи́ Пӑлха́р ) — X үйэттэн XIII үйэҕэ диэри Волга уонна Кама өрүстэр хочолоругар баар буола сылдьыбыт түүр тыллаах булҕардар дойдулара.
Таҥара үөскээһинэ
«Туох барыта икки өрүттээҕин», ол аата икки өттүттэн тутулуктааҕын сахалар таҥаралара халбаҥнаабакка тутуһар. Бу быһаарыы өй-санаа сайдыытын уратытынан быһаарыллар уонна сахалыы «айыы» диэн тылбытыгар иҥэн сылдьар. Бу тыл икки өрүттээх өйдөбүллээх: үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорору холбуу ылан быһаарар. Оҕо куһаҕан иитиилээх буола улаатан куһаҕан быһыылары оҥорботун туһугар өйүн-санаатын, ийэ кутун иитиигэ таҥара үөрэҕин тутуһуу наада.
Билигин таҥара үөрэҕэ үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарары тэҥэ, дьон бэйэ-бэйэлэрин, ол аата эр киһи уонна дьахтар сыһыаннарыгар тэҥнэһиини, биир бырааптаныыны сайыннарар, демократия үөрэҕин тутуһара эрэйиллэр. Аныгы, үөрэхтээх-билиилээх дьон таҥаралара “Туох барыта икки өрүттээҕин” билинэр, тутуһар таҥара буолар. (3,55).
Туһаныллыбыт литература
1. Журнал “Наука и техника в Якутии”. 2003 №1(4).
2. Г.В.Ксенофонтов. Шаманизм. Избранные труды. ( Публи-кации 1928 - 1929 гг.) Якутск: Творческо-производственная фирма «Север- Юг», 1992.- 318 с.
3. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Андреева Светлана Родиславовна
Андреева Светлана Родиславовна, 14.07.1967 с., Сунтаар сэлиэнньэтэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР. «Сунтаар улууһа (оройуона)» муниципальнай оройуон дьаһалтатын «Yөрэх салалтатын муниципальнай органа» муниципальнай хааһына тэрилтэтигэр кылаабынай специалиһынан үлэлиир.
Олоҕун олуктара
1982-1986 – Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа алын кылаас учууталын идэтигэр үөрэммитэ.
1987-1993 – Саха государственнай университетын бутэрэн,  нуучча тылын уонна литературатын учууталын идэтин ылбыта.
1986-1997 – алын кылаас учуутала, Түбэй-Дьаархан аҕыс кылаастаах оскуолата, Түбэй ситэтэ суох орто оскуолата, Сунтаар алын сүһүөх оскуолата.
1998-2008 -  учуутал, директоры иитэр-үөрэтэр үлэҕэ солбуйааччы, директор, Сунтардааҕы анал (коррекционнай)  оскуола-интэринээт.
2008-2020 – директоры үөрэх, методика чааһыгар солбуйааччы, нуучча тылын уонна литературатын учуутала, директоры производственнай үөрэхтээһин чааһыгар солбуйааччы,  Сунтаардааҕы технологическай колледж.
2021 сылтан - «Сунтаар улууһа (оройуона)» муниципальнай оройуон дьаһалтатын «Yөрэх салалтатын муниципальнай органа» муниципальнай хааһына тэрилтэтигэр кылаабынай специалист.
Волгатааҕы Булҕар сирэ
Моҕол сэриитин иннинэ
VII үйэ иккис аҥарыгар Кубрат хаан тэрийбит Улуу Булҕар сирэ ыһыллыбытыгар кини иккис уола Котраг кутригур биистэри салайан хоту диэки көспүт уонна Волга Кама өрүстэр хочолоругар олохсуйбут.
Polaris Office
Polaris Office (Поларис Офис), биир киэнник биллэр офиснай программа буолар. Элбэх функциятынан Microsoft Office солбуйуон сөп.
Волгатааҕы Булҕар сирэ
Моҕол сэриитин иннинэ
Булҕардар сыыйа-баайа олохтоох финн-угор уонна түүр тыллаах биистэри, холобур, барадьар, барсил, савир, эсэгэлэй, билэр уо.д.а. баһылаабыттар. Ол түмүгэр VIII үйэҕэ Волга өрүс хочотугар күүстээх булҕар биистэрин холбоһуга үөскээбит, бу холбоһук Волгатааҕы булҕардар дойдуларыгар кубулуйбута. Кэлин булҕардарга түүр тыллаах оҕус-печенегтэр, кыпчактар уонна ыаллыы финн-угор тыллаах биистэр (буртастар, мадьардар, муромалар уо.д.а) холбоспуттара.
922 сыллаахха Алмуш диэн ааттаах булҕардар баһылыктара хазардары утары араабтары кытта холбоһоору Баҕдадтан илдьиттэри ыҥырар уонна ислам итэҕэлин ханафит салаатын ылынар. Ол түмүгэр Волгатааҕы Булҕар сирэ мусульман дойдута буолбут, баһылыга "эмир" дэммит, Алмуш буоллаҕына аатын Дьафар ибн Абдаллаһ диэҥҥэ уларыппыт. Ол эрээри Волгатааҕы Булҕар сирин иккис киһитэ, саван бииһин баһылыга Вираг ислам ылыытын утарбыт, ол иһин булҕар тойотторо икки аҥы арахсыбыттар. Алмуш утарбыт дьону өлөрүөх буолан куттаабыт, онон утарааччылар эмиэ ислам итэҕэлин ылыммыттар. Бу туһунан Баҕдадтан Волгатааҕы Булҕар сиригэр айаннаабыт арааб илдьитэ Ибн Фадлан суруйан хаалларбытта.
965 сыллаахха Хазар хаҕаната суох буолбутун кэннэ Волгатааҕы Булҕар сирэ босхоломмута. Ол эрээри аны славяннары кытта сэриилэр саҕаламмыттара.
Х үйэ устатыгар рустар түөртэ булҕардарга сэриинэн бара сылдьыбыттара: 977, 985. 994 уонна 997 сылларга. хаҥас|мини|275x275пкс|1025 сыллаахха Волгатааҕы Булҕар сирэ уонна атын дойдулар XI үйэҕэ булҕардар уонна рустар сүрүннээн атыы-эргиэнинэн дьарыктаммытара. XII үйэҕэ булҕардар Суздаль куораты сэриилээн ылбыттара.
Моҕол сэриитэ
1223 сыллаахха Калка кыргыһыытын кэнниттэн моҕол сэриилэрэ илин диэки, Волгатааҕы Булҕар сиригэр эргиллибиттэрэ, ол эрээри онно булҕардарга хотторбуттара. 1229 сыллаахха моҕоллор булҕар половец холбоспут сэриитин кыргыбыттара уонна 1232 сыллаахха Кама өрүскэ тиийбиттэрэ.
1236 сыллаахха Сүбэдэй Волгатааҕы Булҕар сирин сэриилээн ылбыта. Бу курдук Волгатааҕы Булҕар сирэ көҥүлүн сүтэрбитэ уонна автономия быһыытынан Моҕол дойдутугар киирбитэ, кэлин Дьүчи улууһун (Алтан Ордуу) сороҕото буолбута.
Божедонова Татьяна Федоровна
Божедонова Татьяна Федоровна, олунньу 26 күнүгэр, 1946 сыллаахха, Саха АССР, Үөһээ Дьааҥы улууһугар Томтор нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Олоҕун олуктара
1970 сыллаахтан Сунтаар нэһилиэгэр олорор уонна үлэлиир. "Горизонт" кыраайы үөрэтэр куруһуогу ситиһиилээзтик салайбыта. 1997-2001 сс. педагогическай кылаас программатын оҥорон, Сунтаар 1№-дээх оскуолатыгар педагогическай кылааһы салайбыта. Педагогическай кылааск программатыгар олоҕуран 2002 уолаттар педагогическай гимназиялара арыллыбыта. 2002-2007 сс. уолаттар педагогическай гимназияларын директорынан үлэлээбитэ. "Биир Ньыгыл Россия" партия Сунтаардааҕы олохтоох отделениятын исполкомун салайааччыта.
Facebook Watch
Facebook Watch (Фейсбук Вотч), видео көрдөрөр уонна стриминговай сервис, Facebook сүрүн экосистематыгар киирэн өҥө. 2019 сыл түмүгүнэн сүрүннээн АХШ, Канаада, Таиланд, Индонезия, Арассыыйа, Украина, Германия, Дьоппуон дойдуларын олохтоохторо тутталлар эбит.
Саха Сиригэр кэнниҥи кэмнэргэ YouTube курдук тэҥҥэ туттар буолулар.
Молдова гагаузтара
мини|313x313пкс Гагаузтар — Молдоваҕа ахсааннарынан төрдүс омуктар. Ахсааннара 2004 сыллааҕы туругунан 151 596 киһи этэр, ол эбэтэр дойду дьонун ахсааныттан 3,8 %.
Тыhы түөсаhа
Тыhы түөсаhа — үгэс буолбут быйаҥнааҕаhаатын им бэлиэтэ. Үүтү оҥорор.
Молдова гагаузтара
Гагаузтар сирдэрэ туспа быраап статустаах — Гагаузия биитэр Гагауз Ери (гагауз сирэ) (Ахсынньы 23 1994 с. 344 XIII нүөмэрдээх сокуонунан бигэргэммит), Молдова иһинэн автономиялаах тэриллии. Уобалас туспа бырабыыталыстыбалаах — «башканат», уонна бэрэсидьиэннээх — «башкан», өрөгөй ырыалаах, дуоҕалаах. Гагаузия киин куората Комрат. Гагауз тылын алпаабытын олоҕо латыын графиката. Судаарыстыба докумуоннара үс тылынан суруллаллар: румыынныы (судаарыстыба тыла), гагаузтуу (наассыйа тыла) уонна нууччалыы (кэпсэтэр тыл). Гагаузтар түөлбэлээн олорор сирдэрэ — Комратски, Чадър-Лунгски уонна Вулканещки.
Устуоруйа
1990 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр Гагауз Аптаныамыйалаах Өрөспүүбүлүкэтэ биллэриллибитэ. 1994 сыллаахха Молдова Өрөспүүбүлүкэтэ ону билиммитэ.
Арассыыйа ыраахтааҕылаах бырабыыталыстыбата Бессарабияҕа болгаардары олохсутар этэ. Онно болгаардары, гагаузтары уонна молдавааннары бииргэ олордор бэлиитикэни тутуспута. Кэлин ССРС урусхалланарыгар Молдоваҕа былааһы Румынияны кытта холбоһо сатыыр Норуот фрона ыларыгар бу бэлиитикэ эмиэ туһаныллыбыта. Ол саҕана Молдоваҕа икки аптаныамыйа баар буолбута (Гагаузия уонна Приднестровье). Былаастар 40 оптуобус «баҕалаахтары» Комрат куоракка өрө турбут дьону накаастата ыыппыта. Ол саҕанааҕыны сорох дьон маннык ойуулууллар: «Молдавия оҕустара Буджак куйаарын соҕуруу өттүттэн кэлбиттэрин кыраныыссаҕа гагауз янычаардара ятагааннаах көрсүбүттэрэ». Бу этии гагауз бырабыыталыстыбата туурактарга чугаһыы сатыырын көрдөрөр.
Түмэт транспорт
Түмэт транспорт диэн ыйыллыбыт кэминэн уонна сырыынан сылдьар, төлөбүрдээх, дьону таһар транспорт.
Молдова гагаузтара
Тыллара
Гагаузтар түүр тыллаах христиааннар. Украинаҕа Молдовалыын быысаһар сирдэргэ эмиэ элбэх гагауз олорор. Молдова уонна Украина гагаузтара үксүн гагаузтуу саҥараллар (1957 сыллаахха туспа алпаабыттаммыттара).
Түмэт транспорт
Түмэт транспорт көлөлөрө:
Боотулу (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Боотулу — Үөһээ Бүлүү улууһун Боотулу нэһилиэгин киинэ.
Курдаах конвеер
Курдаах конвеер (Conveyor belt) диэн таһар механизм. Конвеер курун үөһээ өттүгэр таһаҕас таһыллар, аллараа өттө эргийэн кэлэр. Куру искиип тардар уонна хамсатар. Искиип ахсаана икки эбэтэр иккиттэн элбэх буолуохтаах. Курдаах конвеерынан улахан кэлимнээх материаллары уонна даркы таһаҕастары таһаллар. Холобур: туорах, туус, кыаҥ, кумах, бөх таас.
АБ ИДьМ В. Я. Кикоть аатынан Москватааҕы университета
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин ИДьМ  В. Я. Кикоть аатынан Москватааҕы судаарыстыбаннай университет
мини
ИДьМ В. Я. Кикоть аатынан Москватааҕы университета - Арассыыйаҕа Москва куоракка баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай хааһынаттан үбүлэнэр профессиональнай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1929 с.от ыйын 9 күнүгэр РСФСР норуодунай комиссардар сэбиэттэрин уурааҕынан Москваҕа административнай-милицейскай аппарат үлэһиттэригэр анаан "Высшие курсы усовершенствования" диэн үөрэх тэриллибит. 1930 с. Куурустар, 2 сыллаах рабочай-крестьянскай милииссийэ үрдүкү киин оскуолата буолбут. 1931 с. Оскуолаҕа урукку Ивановскай манастыыр дьиэтэ бэриллибит. 1934 с. Куурустар, ССРС ИДь наркомата тэриллибитинэн бүттүүн сойуус статустаммыт уонна икки факультеттаммыт: "Милицейский факультет" уонна "Факультет подготовки кадров сотрудников исправительных учреждений". 1943 с. ССРС ИДьНК Үрдүкү оскуолата буолбут. 1946 с. ССРС ИДьМ Офицердар үрдүкү оскуолалара диэн ааттаммыт. 1949 с.икки оскуола буолбут - үлэнэн-көннөрөр тэрилтэ үлэһиттэрин бэлэмниир ССРС ИДьМ офицерскай үрдүкү оскуола уонна ССРС МГБ үрдүкү милииссийэ оскуолата. 1952 с. ССРС МГБ Үрдүкү милииссийэ оскуолата 3 сыллаах үрдүк үөрэх тэрилтэтэ буолбут. Заочнай үөрэх факультета арыллыбыт. 1974 с.заочнай факультет базатыгар ССРС ИДьМ Акадьыамыйатын иһинэн Москватааҕы юридическай заочнай филиала арыллыбыт. 1993 с. Арассыыйа ИДьМ юридическай института. 1995 с. - Арассыыйа ИДьМ Москватааҕы юридическай института. 1999 с.ахсынньы 14 күнүгэр акадьыамыйа аатын ылбыт. 2002 с. АБ ИДьМ Москватааҕы акадьыамыйа, АБ ИДьМ Москватааҕы института уонна АБ ИДьМ юридическай институт холбоһон АБ ИДьМ Москватааҕы университета буолбуттар. 2014 с. университекка В.Я. Кикотя аата иҥэриллибит.
Институттара уонна факультеттара
Университекка 34 кафедра, 9 факультет, 3 институт баар, онно 500-тэн тахса үөрэх дисциплината үөрэтиллэр. 3 филиаллаах: Москва уобалаһынааҕы филиал Рязаннааҕы филиал Твердааҕы филиал.
Рейтиннэрэ
1. Москва куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 197-с миэстэ.
2. Москва уобалаһын үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 198-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1553-с миэстэ.
Ссылкалара
https://vuzopedia.ru/vuz/6 https://www.ucheba.ru/uz/5921 https://xn--l1aeji.xn--b1aew.xn--p1ai/
Навои тыйаатыра
Навои тыйаатыра
Уксуус
Айылҕа уксууһа уксуус кислотаатыттан ураты атын аһылыкка туттуллар кислотаалардаах (лимон, виннокаменнай, яблочнай уо.д.а.), альдегидтардаах, эфиирдэрдээх, уустук испиирдэрдээх. Ол иһин туспа сыттаах буолар.
Оттон уксуус кислотаатын суурайан оҥоһуллубут уксуус оннук киһи сэргиир сыта суох буолар. Уксуус кислотаатын сыта эрэ баар буолар.
Трамвай
Трамвай диэн чаҕылыманан барар тимир суол көлөтө. Түмэт транспортын биир көрүҥэ. Трамвай үксүн хото уулуссаларын устун сылдьар. Трамвай чаҕылымаҕа сүүрээн ылааччытынан холбонор. Чаҕылыма ылыытын ньымалара: үөһээнэн тардыллыбыт контактаах ситим, контактаах үһүс рельс эбэтэр аккумулятор.
Lufthansa
250px|thumb|Кёльн куоракка төбө офиһа Lufthansa (Лүфтһанса), Германия саамай бөдөҥ флагманскай авиакомпанията буолар, Европаҕа флотунан иккис миэстэни тутар авиа концерн буолар. Хабтарынан Франфуркт уонна Мюнхен куораттар буолаллар. Хаб диэн икки көппөт сиргэ холбоһор уонна трансфердыахха сөптөөх аэропуорду ааттыыллар.
Флексия
Флексия (окончание) — тыл үөрэҕэр тылга сыһыарыллан тыл атын тылларга (этиигэ) сыһыанын көрдөрөр морфема (өлүүскэ).
Lufthansa
Көтөр аалын флота
Маннык көтөр ааллары туттар:
Флексия
Суффиксы кытта постфикстар бөлөхтөрүгэр киирэр, ол аата тыл олоҕун кэнниттэн кэлэр морфемаларга.
Маглев
Маглев (magnetic levitation - магниттаах левитация) диэн электромагнит хонуутун күүһүнэн барар сыыдам суксурҕа. Маглев суксурҕата рельсаны таарыйбакка кини үрдүнэн дайан барар. Маглев биир ордук түргэн транспорт көрүҥэ буолар. Түргэнин рекорда 603 км/ч.
Сүүмэх (ас-үөл)
Сүүмэх - хойуу, биитэр хаппыт суорат.
Суораты кыл сиидэҕэ кутан уутун сүүрдэн оҥороллор. Сүүмэҕи көннөрү эбэтэр тумалаан сииллэр. Мантыктарын аналлаах иһиккэ кутан, уутун сүүрдэн, онтон ыган, хатаран баран суолга, айаҥҥа өйүө гыналлар эбит.
Алексеева Елизавета Николаевна
Алексеева Елизавета Николаевна, Сунтаар оройуонун, Сунтаар нэһилиэгэр, 1945 с. алтынньы 24 кунугэр төрөөбүтэ. Педагогическэй үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала.
Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Сунтаар нэһилиэгэр 1945 с. төрөөбүтэ.
1975 с. Саха государственнай университетын нуучча тылын салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
Оройуоҥҥа нуучча тылын учууталларын ортотугар уһулуччу талааннаах, дириҥ билиилээх педагогунан биллэр. Уһун кэмнэргэ үөрэх оройуоннааҕы салаатыгар методический кабинет сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Оройуон оскуолалара ол сылларга методическай үлэни педкэлэктииптэргэ туруорууга 7 төгүл бастаабыта, методическай кабинет базатыгар семинар ыытыллара.
1989 сылтан В.Г.Павлов аатынан Сунтаардааҕы алын сүһүөх оскуолаҕа директоры иитэр-үөрэтэр үлэҕэ солбуйааччынан үлэлиир. Сунтаар алын сүһүөх оскуолата1998, 1999 сылларга "Россия оскуолата" ааты; 1997, 2001 сылларга "Сыл бастыҥ алын сүһүөх оскуолата" ааттары ылбыта; 2003 сылтан "Школа "Рост" -школа развития личности" экспериментальнай былассаакка буолбута. Бу ситиһиилэргэ методист учуутал Елизавета Николаевна үтүөтэ-өҥөтө дьоһуннаах. Оскуолаҕа Эльконин, Давыдов, Занков ньымаларынан үлэлииллэр. Омук тылын үөрэтиигэ, хас биирдии оҕо уратытын үөрэтиигэ психологическай сулууспа теорияҕа уонна практикаҕа олоҕуран, дириҥ хорутуулаахтык үлэлиир.
Грифон
200px|раамка|уҥа|Грифон Грифон (γρύψ grū́ps, grȳps эбэтэр grȳpus) диэн хахай көҥдөй көхсүлээх уонна хотой төбөлөөх, сытыы тыҥырахтаах уонна хаар маҥан (эбэтэр үрүҥ көмүс) кынаттаах мифологическай көтөр харамай. Грифоннар — утарсыылаах соҕус харамайдар, биир бириэмэҕэ Сири уонна Халлааны, Үтүөнү уонна Өһү холбууллар. Кинилэр оруоллара араас мифтарга да, литератураҕа да өйдөммөт: биир бириэмэҕэ күмүскээччи оруолун толоруохтарын сөп; эбэтэр тугу да туттуммат кыыл буолуохтарын сөп.
Этимология
Грифон диэн тыл grȳphus диэн латыын тылыттан үөскүүр. Grypos диэн илин омук тылларыттан ылыллыбыт диэн сорох учёнайдар теориялаахтар: ассарийскай k’rub (дьиибэлээх көтөр харамай), эбэтэр еврейскэй kerub (кынаттаах ангел).
Символическай образ суолтата
Бу дьикти харамай сири уонна халлааны, күүһү, киэбириини ойулуур. Грифон ону кытта Немизида диэн таҥара атрибута буолан турбуттаах.
Образ үөскээһинэ
Грифон обраһа древнегреческай историктарга Алтай көмүс хостооччулар остуоруйаларыттан билбит буолуохтарын сөп, тоҕо диэтэххэ кинилэр Гоби пустынятыгар протоцератопс диэн динозавр уҥуоҕун булбут буолуохтарын сөп диэн Адриена Майор диэн историк "Первые охотники за окаменелостями" (1993) диэн кинигэтигэр суруйбута. Грифон ойуулааһына бу динозавр уҥуоҕар син да майгынныыр.
Ол кэнниттэн 1946 сыллаахха Осло университетын математика профессора буолбута. Кини үөрэннээччилэриттэн - Атле Сельберг кини ахсаан теоритыгар чинчийиилэрин салҕаабыт. 70 сааһыгар Брун үлэтиттэн тохтообут.
Геральдикаҕа
Грифон — араас гербэҕэ көстөр негеральдическэй фигура буолар. Күүһү, былааһы, кыаҕы, сэргэҕи символизируйдуур. Атыыр грифон кыната суох уонна аалай хатыылаах, сороҕор муостаах уруһуйданааччыык. Геральдикаҕа муора грифонун обраһа баар, армигер ууну кытта сибээһин бэлиэтиир. Маннык грифон кыныты суох уонна хахай көхсүтүн оннугар кыгас кутуруктаах.
Аныгы культураҕа
Грифон фентэзи жанрдаах айымньыларга, киинэҕэ уонна компьютернай оонньууларга киэҥник биллэр персонаж буолар.
Далыр (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Далыр — Үөһээ Бүлүү улууһун Далыр нэһилиэгин киинэ.
Руслан Тараховскай
=
Руслан Игоревич Тараховскай (22.12.1980) — Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр сүрүн режиссера, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа. ======
Айар үлэтэ
Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
Туруорбут испэктээктэрэ: И.Гоголев «Кэрэ көмүскэлигэр», В.Харысхал «Бастыҥ хатыыта»,  К.Хиггинс «Ол сырдык саҕахха көрсүөхпүт», В.Короленко «Макаар түүлэ», А.Кулаковскай «Ойуун түүлэ», И.Избеков «Сыгый Кырынаастыыр», В.Харысхал «Учуутал», Д.Наумов «Бүгүн эбэтэр хаһан да…», П.Ламутскай «Сир иччитэ», В.Никифоров «Манчаары», Н.Якутскай «Төлкө», Д.Таас «Кыһыл көмүс хоруоп», П.Ойуунускай «Кээрэкээн», У.Шекспир «Фальстаф», А.Кулаковскай «Өй, сүрэх мөккүөрэ», Д.Наумов «Сандаарар сарыал саллааттара» уо.д.а.
Олоҥхо тыйаатырыгар туруоруулара: А.Кулаковскай «Өрүс бэлэхтэрэ», П.Охлопков «Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн».
Саха киинэтигэр оруоллара: Павел – «Лыах», режиссер В.Семенов («Окно в Европу» бирииһэ, «Бастыҥ эр киһи» бириэмийэтэ), Эрхан – «Кытыл», режиссер Р.Тараховскай.
Устубут киинэлэрэ: «Кытыл», «Саллаат сүрэҕэ», Г.Башарин туһунан «Завещание», Кэт Марсден туһунан «Сестра милосердия».
Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах киэҥ хабааннаах театральнай туруоруулара: «Азия оҕолоро» Бүтүн аан дойдутааҕы спортивнай оонньуулар, 2016 с. Үөһээ Дьааҥыга - Олоҥхо ыһыаҕа, 2017 с. Манчаары оонньуулара, 2018 с. «Триумф Ойунского» Өрөспүүбүлүкэ Былатыан Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылын өрөгөйдөөх бэлиэтээһинэ, Алдаҥҥа – Олоҥхо ыһыаҕа, 2019 с. «Свет над Арктикой» Өрөспүүбүлүкэтээҕи бырааһыннык, «Пою мою республику, Якутию мою» Өрөспүүбүлүкэ күнүгэр аналлаах тэрээһин.
Утигурдар
Утигурдар (сороҕор утригурдар, утургурдар эбэтэр оногурдар диэн аатынан биллэллэр) — урууларын кутригурдардары (ардыгар -- кутургурдар) кытта булҕардар бөлөхтөрүгэр киирсэр, түүр омук биис уустара. Кинилэр V - VIII үйэлэргэ Дон уонна Кубань өрүстэр икки ардыларыгар көһө, кэлэ бара сылдьан олорбуттара. VI үйэҕэ Утигурдары Сандилх ыраахтааҕы салайар кэмигэр урууларын, чугас аймахтарын кутригурдары (биир киһиттэн сыдьааннанан төрөөбүт, ол эрээри былаас былдьаһыытыгар арахсан тус туспа биис ууһа буолбут, салайааччыларын Утигур уонна Кутригур ааттарын ылыммыт омук) кытта сэриилэһэр сэриилэспэт икки ардынан балаһыанньаҕа бэр өр устата сылдьыбыттара. Утигурдар кэлин, 568 сыллаахха түүр хаҕанатын састаабыгар киирбиттэрэ. 633 сыллаахха уруутары кутригурдары кытта холбоспуттара уонна Улуу Болҕар сирин тэрийбиттэрэ. 670 сыллаахха булҕардар хааннара Кубрат өлбүтүн кэннэ хазардартан сэриилэһэн кыайтарбыттара. Ол кэнниттэн утигурдар Аспарух салайааччылаах Дунай аллараа өттүгэр киирбиттэрэ уонна Византияттан (Мезия уонна Фракия) былдьаан ылбыт сирдэригэр Булҕар Бастакы саарыстыбатын төрүттээбиттэрэ. Утигурдар кутригурдартан биир сүрүн уратылара диэн, кинилэр киһини арҕаа диэки бастаан, илини хайыһыннара көмөллөрө. Кутригурдарга оннук биирдиилээн эмэ көстөр.
Үөрэхтээх Алексей Комар сухановтыы тииптээхтэри утигурдарга киллэрэри туруорсар. Сухановолыы тииртээх пааматынньыктар Хотугу Причерноморьеҕа баар Лихачевка пааматынньыктарыгар ханыылыылар -- Пруто - Днестровскайтан Аллараа Волгаҕа диэри.
Сыыдам суксурҕа
Сыыдам суксурҕа диэн 200 км/ч тахса түргэннээх барар тимир суол көлөтө. 1964 сыллаахха Дьоппуоҥҥа Синкансэн ситимин суксурҕалара Токайдо-синкансэн линиянан 210 км/ч түргэннээх айаннаабыттара. Аныгы сыыдам суксурҕалар 350-400 км/ч түргэннээх айанныыллар. Билигин Кытай ордук сайдыылаах сыыдам суксурҕа ситимнээх дойду буолар.
Сергей Потапов
Сергей Станиславович Потапов - Быйаман уола Сэргэ Обокуун (22.06.1975–) — тыйаатыр уонна киинэ режиссера, сценарист, "Кыһыл көмүс мааска" театральнай бириэмийэ-бэстибээлин лауреата.
Айар үлэтэ
Тыйаатырга оонньообут сүрүн оруоллара:
Туруорбут испэктээктэрэ: Сиэн Өкөр «Соҕотох бэс», «Эйиэхэ сибэкки бэлэхтээри», «Тайбаан арыы», Э. Ионеско «Макбет», У. Шекспира «Сайыҥҥы түүн», «ТииТ», Нь. Аргунов «Күн айыы оҕолоро», А. Чехов «Үс аҕыс-балыстыы», Н. Садур «Дьиибэ дьахтар», С. Потапов, Г. Красильникова «Таптал куората», «Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин», И.Гоголев "Өлүөнэ сарсыардата" дырааматынан «Дыгын Дархан» , «Три новеллы о войне» И. Гоголева, Н. Думбадзе, Е. Тимофеева, «Бедный Яков» А Софронова, «Сын вечного неба Василий Манчаары», «Аттаах поэт Арбита» А. Дойду, «Иирбит Ньукуус» и «Сурэх» по П. Ойунскому, «Цирк Альберти» по фильму «Вечер шутов» И. Бергмана, «Уhуктуу» С. Баранова, «Саха саллаата Байбал Петров....» Е. Тимофеева, «Кэнчээри 1966», «Мой друг Гамлет» по пьесе «Гамлет» У. Шекспира, «Таптал долгунугар уйдаран» П. Морозова.
ХНТ сүрүн резолүциата ES-11/1
ХНТ сүрүн резолүциата ES-11/1 - Кулун тутар 2 чыыһылатыгар 2022 сыллаахха ылыллыбыт документ ХНТ тэрилтэтигэр. Документ Арассыыйа Украина сэриитэ тохтууругар аналлаах уонна Арассыыйаны эппиэтинэһи сүгэрин кэскиллиир, репарациа, геноцид статыйаларыгар.
Затишье
Затишье (Затишшя) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 470 (2011).
Киһи таҥара үөскээһинэ
Дьоҥҥо киһилии быһыыланарга, киһи буоларга баҕа санаата үөскээн үгэс буолуутуттан киһи таҥара үөскээбит.
Өй-санаа сайдыыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Бу икки өрүттэнии киһи уонна сүөһү диэн тыллартан биллэр. Өйдөрө-санаалара сайдан, тупсан иһэр дьон бэйэлэрин киһи диэн ааттанан сүөһүлэртэн, өйдөрө-санаалара сайдыбаттартан туспа араарыммыт тыллара буолар. Дьон уһун үйэлэргэ сыыйа-баайа үлэни баһылааннар өйдөрө-санаалара сайдан улахан кыыллартан туспа араарынар кэмнэрэ саҕаланыытыгар киһи буолар баҕа санааны үөскэппиттэриттэн киһи диэн тыл үөскээбитэ, киһи таҥара сайдан тарҕаммыта. Сахалар киһи буолар баҕа санааны сайыннараннар киһи таҥараны үөскэппиттэрэ олус былыргы кэмнэргэ киһи уонна сүөһү диэн тыллар туттуллар буолбут кэмнэриттэн ыла саҕаланар. Бу кэм сүрүн уратытынан атын киһи курдук көрүҥнээхтэри барыларын өйдөрө-санаалара тиийбэтиттэн киһиттэн туспа арааран сүөһү диэн ааттаабыттара, бэйэлэриттэн туспа араарбыттара, булт, аһылык көрүҥэр кубулуппуттара. Уһун үйэлэргэ дьон үлэни-хамнаһы сайыннарыыларыттан эттэрэ-сииннэрэ тупсан киһитийиини, киһи курдук көрүҥнээх буолууну ситиспиттэрэ.
Билигин киһи курдук көрүҥнээхтэр; неандерталецтар, чучунаалар, хаар киһилэр эстибиттэр, биир эмэ баарын туһунан сурах эрэ иһиллэр. Эт-сиин сайдыыта киһитийиини, киһи курдук көрүҥнээх буолууну ситиһиигэ тириэрдибитин иһин өйдөрө-санаалара ситэ сайдыбатахтар, киһи буолууну кыайан ситиспэтэхтэр сүөһү диэн ааттаммыттара, бары туоратыллыбыттара, эстибиттэрэ.
Дьон сайдан истэхтэринэ киһи диэн тыл өй-санаа сайдыытын, тупсуутун биллэрэн үрдүктүк сыаналаммыта, күҥҥэ тэҥнэнэр суолталаммыта. Өй-санаа сайдыытын, тупсуутун биллэрэр киһи буолуу үөрэҕэ тарҕаммыта, киһи таҥараҕа кубулуйуута саҕаламмыта. Дьон бары киһи буолар санаалананнар, киһи таҥаралары үөскэтэннэр киһи буолууну ситиспиттэрэ.
Өй-санаа сайдыыта, тупсуута киһи оҥорор быһыыларын, майгыларын тупсарбыта. Кыыллартан, сүөһүлэртэн киһи бэйэтин туспа араарыныыта олус улахан киһи буолар баҕа санааны, үгэһи үөскэппитэ. Киһи буолар баҕа санаа улаатан үгэс буола уларыйан киһи таҥара буола улааппыта. Итинтэн салгыы сахаларга оҕо улаатан иһэн киһи буолууну ситиһэр, өйө-санаата сайдар диэн билии баар буолбута. Оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ киһи буолууну ситиһии, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буоларга үөрэнии улахан суолтаны ылбыта. Киһи өйө-санаата сүөһүлэртэн туох уратылааҕа биллибитэ. Оччотооҕу кэмҥэ өйдөрө-санаалара ситэ сайдыбатах, сайдыыны кыайан ситиспэт сүөһүлэр чахчы элбэх эбиттэр.
Тыыннаах уонна өлбүт киһи өйдөрүн-санааларын түүл үөрэҕин көмөтүнэн уонна оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын үөрэтии үөскээн кут-сүр үөрэҕэ баар буолбута. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕа арыллан майгы уратылара биллибиттэрэ.
Оҕо бары билиитин барытын төрөппүттэрин быһаччы үтүктэн үөрэнэр, үгэс оҥостон иҥэринэр, икки атаҕар туран хаамар. Тугу барытын кинилэр курдук оҥоро үөрэниитэ улахан киһини, төрөппүтүн үтүктэн үөрэнэн киһи буолууну, тугу барытын киһи быһыылаахтык оҥорууну ситиһэригэр тириэрдэр.
Оҕо үчүгэй үгэстэргэ, бэрээдэккэ, көрсүө, сэмэй, сыыһа-халты туттубат буолууга, үлэҕэ кыра эрдэҕиттэн үөрэниитин киһи таҥара үөрэҕэ улахан киһини үтүгүннэрэн, көрдөрөн үөрэтэн саҕалыыр. Таҥара үөрэҕэ кыра оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ бастаан истэҕинэ эрэ табыллар. Үчүгэй, олоххо туһалаах үгэстэри оҕо кыра эрдэҕиттэн өйүгэр-санаатыгар иҥэриини сахалар ийэ кутун иитии диэн ааттыыллар, улахан суолтаны биэрэллэр. (1,83).
Таҥара үөрэҕэ төрөппүккэ бэйэҕин үтүгүннэрэн оҕону үөрэт диэн быһаччы этэр. Үтүктэргэ аналлаах үчүгэй киһини булан, таҥара оҥорон биэрэр. Оҕо улаатан иһэн бастакы таҥаратынан төрөппүтэ буолар. Оҕо төрөппүтүн аан бастаан үтүктэр, кини курдук буолар баҕа санааны иҥэринэн улаатар. Онтон өссө улаатан истэҕинэ атын баҕа санаалары үөскэтинэн, атын таҥараны билиниэн, үтүктүөн сөп.
Сахалар үтүктэн, батыһан киһи буолууга үөрэнэр таҥаралара Үрүҥ Аар тойон диэн. Бу былыргы аардар салайар эрдэхтэринэ үөскээбит аат сахалар сайдыыны ситиспиттэрин, Аан дойдуга аан бастаан таҥараны үөскэппиттэрин биллэрэн таҥара аатыгар кубулуйбут. Таҥара аатыгар үрүҥ диэн тыл киирсэ сылдьара тойон киһи үйэтин тухары оҥорбут бары быһыыларыттан үчүгэйин, үрүҥүн эрэ талан ылан кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ, үөрэтиигэ туһанары чопчулаан быһааран дьоҥҥо тириэрдэр.
Саха сирэ дьон олороллоругар, үлэлииллэригэр олус кытаанах усулуобуйалаах дойду. Бу дойдуга дьон олус улахан тулуурдаах, ураты өһөс майгылаах буоллахтарына эрэ олоҕу олорор, үлэни-хамнаһы кыайан сайыннарар кыахтаналлар. Бу ураты, тулуурдаах, өһөс буолуу майгына аналлаах Улуутуйар Улуу тойон таҥараны үөскэппитэ сахалары сайдыыны ситиһэллэригэр тириэрдибитэ. Бу таҥара кытаанах, ураты тулуурдаах, өһөс майгылаах дьону иитэн-үөрэтэн улаатыннаран үлэни-хамнаһы кыайар саха дьоно үөскээн кытаанах айылҕалаах дойдуларын баһылаабыттар.
Айылҕа уратыта, кытаанаҕа сахаларга аналлаах тулуурдаах буолууну, өһөс майгыны сайыннарар Улуутуйар Улуу тойон таҥараны үөскэппит. Бу таҥараны итэҕэйээччилэр, тутуһааччылар айылҕа ханнык баҕарар ыараханын, эрэйин бэйэлэрэ, туораттан көмөтө суох тулуйар кыахтаналлар. (2,20). Билигин Аан дойду үрдүнэн атомнай сэрии буолар куттала аһара улаатан иһэр. Бу сэрии буолан хааллаҕына цивилизация эстиитэ, улахан тымныылар түһэллэрэ сабаҕаланар. Аһара тулуурдаах, өһөс, айылҕа бэйэтин ыарахан усулуобуйатыгар тоҥон өлөн хаалбат ураты кыахтаах дьону Улуу тойон таҥара үөрэтэн улаатыннарар кыаҕын туһаныллар.
Сахалар үөскэппит киһи таҥараларын атын омуктар ыланнар салгыы сайыннараннар, улахан киһи таҥара – Будда, үчүгэй киһи таҥаралар – Христос, Муhаммед оҥостоннор билигин туһана сылдьаллар. Бу таҥаралар сайдан, улаатан киэҥник тарҕаннылар. Төрөппүттэр бэйэлэрин үтүгүннэрэн, батыһыннаран оҕолорун иитиилэрэ, үөрэтиилэрэ киһи буолуу үөрэҕэ диэн ааттанар уонна таҥара үөрэҕин сүрүн тутулуга буолар. Бу үөрэҕи үгүс, үлэни-хамнаһы сөбүлүүр саха дьоно, төрөппүттэр олус былыргыттан туһана сылдьаллар уонна атын омуктар бары таҥара үөрэхтэрэ туһаналлар диэн санаабаттар.
Айыылартан ылынар билиилэри кыра оҕо буолбакка улахан, өйдөрө-санаалара сиппит дьон, төрөппүттэр оҕолоругар үчүгэйин, үрүҥүн талан тириэрдэллэрэ, кинилэри иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ табыллар. Былыргы, сайдыыны ситиһэ илик дьон оҥорбут куһаҕан быһыылара умнулуннахтарына, суох буоллахтарына эрэ өй-санаа көнөн, сайдыыны, тупсууну ситиһии кыаллар. Былыргылар билиилэриттэн, айыылартан үчүгэйин, үрүҥүн талан ылан эдэрдэри үөрэтии эрэйиллэр.
Оҕо аан маҥнай саҥара үөрэниитин, тугу, кими хайдах ааттыырын төрөппүттэр саҕалыыллар. Кинилэр быһаччы салайыыларынан, этэн биэриилэринэн, үтүгүннэрэн үөрэтиилэринэн оҕо төрөөбүт тылынан саҥаран ийэтин - ийэ, аҕатын – аҕа, эбэтин – эбэ, эһэтин – эһэ диэн ааттыы үөрэнэр, үрүҥ айыылартан туһалаах билиилэрин ылынар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ өйө-санаата күүскэ сайдар, үгэстэргэ үөрэнэн ийэ кута үөскүүр кэмигэр ийэтэ ордук элбэхтик көрөр-истэр, төрөөбүт тылынан саҥарарга үөрэтэр. Киһи бу сүрүн, тутаах кутун сахалар ийэ кут диэн олус табатык ааттаабыттар.
Үгэстэргэ үөрэнии оҕо ийэ кутун үөскэтэр. Оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ тугу саҥаны билбитэ барыта үгэс буолан ийэ кутун үөскэтэн иһэр. Онно эбии тугу хос-хос хатылаан оҥорон үгэс оҥосторо эмиэ киирсэр. Бу ийэ кута, үгэстэрэ киһини үйэтин тухары салайаллар. Сахалар оҕону кыра эрдэҕинэ иитиини олус улахан суолталааҕынан ааҕаллар уонна иитиитэ табыллыбатах, халыйбыт оҕону туспа арааран атаах оҕо диэн ааттаан ураты үөрэҕи олохтообуттар. (3,75).
Сахалыы таҥара үөрэҕэ кут-сүр үөрэҕиттэн, киһи куттара үөскээһиниттэн тирэх ылан сайдан тахсыбыт. Оҕо өйө-санаата сайдыыта, куттара үөскээһинэ хаһан да уларыйбат, уруккутун курдук хас оҕо төрөөн улааттаҕын аайы саҥалыы сайдан иһэр. Оҕо, киһи өйө-санаата сайдыытыгар билигин даҕаны кут-сүр үөрэҕин хайаан да тутустахха эрэ табыллар.
Киһи буолуу үөрэҕин киһи салгын кутунан ылынан, иҥэринэр. Салгын кут өйө-санаата төбөҕө, мэйии сарыытыгар үөскүүр. Салгын кут мэйии сарыытыгар үөскүүрүттэн киһи ыгылыннаҕына, ыксаатаҕына, соһуйдаҕына, итирдэҕинэ көтөн, баран хаалар уратылаах. Бу уратыны сахалар арааран билэн “Өй көтүүтэ” диэн ааттаабыттар уонна өй көппүт кэмигэр киһини ийэ кута салайарын быһаарбыттар.
Киһи оҥорор быһыылара диэн дьон бары субу билигин оҥоро сылдьар бары быһыылара ааттаналлар. Оҕо улаатан иһэн оҥорор быһыылара барылара киһи быһыытын тутуһар буоллахтарына киһи буолууну ситиһэн киһи быһыылаах киһи буолары ситиһэр. (4,76).
Киһи быһыытын аһара барыы олус элбэхтик сыыһа-халты буолан тахсарынан куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэх. Киһи быһыыта диэн хааччах таҥараны итэҕэйээччилэргэ баар буолбут. Кэлин бу хааччах сиэргэ кубулуйан сахалар бары тутуһар үөрэхтэригэр кубулуйбут. Сиэр диэн киһи быһыытын аһара барбакка аналлаах өй-санаа хааччаҕа буолар.
Unisoc
Unisoc — Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс телефоннарга анаан процессор оҥорор тэрилтэ (Qualcomm уонна MediaTek кэнниттэн).
Киһи таҥара үөскээһинэ
Айыыны оҥоруу киһи билбэт буолан оҥорбот быһыытыгар киирсэринэн киһи быһыытын, сиэри кэһэр, таһынан барар. Киһи быһыылаах киһи айыыны оҥороругар олус улахан сэрэхтээх буоларын, туох содул үөскүүрүн эрдэттэн быһаарарын сахалар үөрэхтэрэ ирдиир. Тыл үөрэхтээхтэрэ айбыт “айыыларын үөрэҕин” оҕону иитиигэ олус улахан сыыһата бу быһаарыынан дакаастанар.
Киһи быһыытын халбаҥнаабакка эрэ тутуһан олоҕу олоруу сыыһа-халты туттубат буолууну ситистэххэ эрэ кыалларынан улахан уустуктардаах. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии быһыыга иитиллэн, киһилии майгылаах буоллаҕына эрэ сыыһа-халты туттубакка олоҕун олорор кыахтанар. Өй-санаа сайдыытын уратыларын билэр сахалар “Барыта төбөттөн тутулуктаах” дииллэр. Өй көтөрүн тэҥэ, аны баайыллан ылар кэмнэрдээх. Бу кэм олус түргэнник киирэн ааһарынан киһини сыыһа-халты тутуннарар кыаҕа аһара улахан. Хаһыытыы түһэн баран остуолу охсор салайааччылары бары билэллэр, ону аһынан чааскыны, эҥин быраҕааччылар эмиэ элбэхтэр. (3,46). Киһи таҥара үөрэҕэ сайдан оҕо улаатан иһэн киһи буолууну ситиһэрэ, үйэтин тухары киһи быһыытын аһара барбакка эрэ олоҕун олороро арыллыбыта уонна уһун үйэлэргэ олоххо киирбитэ.
Киһи буолуу диэн оҕо улаатан иһэн тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэниитэ, оннук үгэстэри иҥэриниитэ буолар. Оҕо улаатан иһэн хайаан да ситиһиэхтээх кирбиитэ киһи буолуу диэн ааттанар. Кэргэн ылыы эбэтэр кэргэҥҥэ тахсыы киһи буолууну ситиһии бэлиэтинэн, олоххо, өйгө-санааҕа уларыйыы киириитинэн ааҕыллар. Бу кэмтэн ыла атын көлүөнэни үөскэтии, иитии, үөрэтии саҕаланар, оҕо буолан бүтүүттэн өйгө-санааҕа улахан уларыйыы киирэр.
Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ өй-санаа сайдыытын табатык быһаарарын биллэрэр киһи быһыыта диэн аналлаах аһара барыллыбат кыйыа баара буолар. Бу кыйыа сиэри, киһи быһыытын тутуһар буолууну үөскэтэр.
Киһи быһыытын аһара барыы, аһара туттуу олус судургу уонна оҥорорго чэпчэки буолар уратылаах. Өй-санаа тулуурдаах, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоххо туһанар буоллаҕына эрэ киһи сыыһа-халты туттунуулары оҥорбокко киһи быһыылаахтык олоҕун олорор, уһун үйэни ситиһэр кыахтанар.
Саха дьоно саҥаны айыыны оҥороллоругар “кэс тыл” диэн төрөппүттэрэ, олоххо уопуттаах иитээччилэрэ, үөрэтээччилэрэ маннык кэһиилэри оҥоруохха сөп диэн этиилэрин тутуһаллар. Саҥаны айыыны маннык, улахан киһи көмөтүнэн икки сүһүөхтээн оҥоруу сыыһа-халты буолан тахсарын аҕыйатан, үөскээн тахсар содулун туоратан туһатын улаатыннарар.
Киһи быһыыта диэн киһи оҥорор бары быһыыларын киһи оҥорорун курдук оҥоруу буолар. Онтон киһи оҥороруттан уратытык, атыннык, тиэрэтик оҥоруу айыыны оҥоруу буоларыттан өйдөөх-санаалаах, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанар дьон сэрэниэхтэрэ этэ.
«Переступить черту легко, а обратно вернуться тяжело» диэн нууччалыы этии киһи быһыытын тутуһууну толору быһаарар. Киһи олоҕун устата киһи быһыытын аһара барбакка, сыыһа-халты туттубакка көрсүөтүк, сэмэйдик олордоҕуна уһун үйэни ситиһэр кыахтанарын төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Итини тэҥэ бэйэлэрэ көрсүө, сэмэй дьон оҕолорун киһи быһыылаах, үлэни-хамнаһы кыайарга, киһилии майгылаах буолууга иитэллэриттэн аймахтар сайдан, ахсааннара элбээн, үлэни-хамнаһы кыайалларыттан баайдара-маллара эбиллэн иһэллэрин ситиһэллэр.
Киһи буолуу, киһи быһыыта диэн таҥара үөрэҕин оҕону, киһини иитиигэ, үөрэтиигэ туттуллар сүрүн салаата буолар. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буолуу киһи быһыылаах буолууну үөскэтэрэ омук сайдан, олох тупсан иһэрин хааччыйарга аналлаах таҥара үөрэҕэ буоларын сахалар туһаналлар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. – 156 с.
2. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
4. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. – Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.
Огдуо Аксенова
Огдуо Аксенова (Аксенова Евдокия Егоровна) (1936, олунньу 8, Боганида — 1995, олунньу 14, Дудинка) - дулгаан бэйээтэ, дулгаан литэрэтиирэтин төрүттээччи.
Олоҕун олуктара
Хоһооннору оскуолаҕа үөрэниэҕиттэн суруйар этэ. «Павел Чуприн» диэн 1956 сыллаахха «Советский Тай­мыр» хаһыакка бэчээттэммит кэпсээнин иһин бириэмийэ ылбыта.
Попигаайга Огдо култуура үлэһитэ буолбута. 1967 сыллаахха Огдуо «Бочуот Знаага» уордьанынан наҕараадаламмыта.
Украина былдьаммыт территориатын аннекциалааһын (2022)
right|280px Украина былдьаммыт территориатын аннекциалааһын — Украина Арассыыйа сэриитэ биир сүрүн чааһа, Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 2022 Владимир Путин уурааҕынан Арассыыйа Украина төрүт сирдэрин былдьааһына. Аан Дойдуга буолбатах прецедент буолла уонна Арассыыйа окончательно рашизм политикатын көрдөрдө.
Былдьаммыт сирдэр:
Огдуо Аксенова
Олоҕун олуктара
1969 сыллаахха «Заполярная правда» диэн Норильскай хаһыата Валерия Кравец тылбааһыгар Аксёнова бастакы хоһоонноро тахсыбыттара. Ол кэнниттэн хоһооннорун ол саҕана наһаа элбэх тираажтаах «Работ­ница» сурунаалга бэчээттээбиттэрэ.
Украина былдьаммыт территориатын аннекциалааһын (2022)
Былааҥҥа:
Огдуо Аксенова
Олоҕун олуктара
Кэлин Аксёнова хоһооннорун уонна дулгаан остуоруйаларын дулгаанныы таһаартарар санааламмыта. Оннук Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар 1973 сыллаахха «Бараксан» диэн кинигэтэ тахсыбыта.
Украина былдьаммыт территориатын аннекциалааһын (2022)
Украина уонна Аан Дойду билиммэт уонна Арассыыйаны агрессор курдук көрөр. Аннекция дефакто Аан Дойдуга Үһүс Аан Дойду сэриитин турукка киллэрдэ, аны Украина уонна Арассыыйа сыһыанын окончательно бырааттыы сыһыаннарын түмүктээтэ, перманентнай сэрии турукка киллэрдэ. Арассыыйа инникитин эмиэ сотто.
Огдуо Аксенова
Олоҕун олуктара
Иккис кинигэтин бүүс-бүтүннүү ырыаҕа анаабыта. «Песни долган» диэн кинигэтигэр дулгаан ырыаларын Красноярскай композитора Леонид Масленников нуоталаан таһаарбыта.
Украина былдьаммыт территориатын аннекциалааһын (2022)
Итинэн сибээстээн Арассыыйаҕа мобилизациа (2022) бара турар.
Огдуо Аксенова
Олоҕун олуктара
1977 сыллаахха Аксёнова Москубаҕа Литэрэтиирэ үрдүкү кууруһугар киирбитэ.
<!-- Чуть раньше Аксёнова с подачи Валентина Берестова познакомилась с московским писателем Леонидом Яхниным, который взялся переводить её стихи и сказки для детей. Валентин Берестов с необычайной энергией взялся пробивать материалы этого дуэта в столичное издательство «Малыш». В итоге была издана детская книга «Морошка».
На высших литературных курсах Аксёнова всерьёз обратилась к проблемам долганской письменности. В письме своему первому переводчику Валерию Кравцу она в марте 1978 года сообщала, что хочет учесть опыт других народов. «Сейчас вплотную занялась нашим алфавитом, — писала Аксёнова. — У якутов пять букв возьму и хочу у казахов две буквы взять».
Первый проект своего алфавита Аксёнова подготовила уже к концу 1978 года. Её вариант во многом поддержали новосибирские филологи.
В 1979 году был утверждён долганский алфавит. Спустя год начальство разрешило организовать в одной из школ Дудинки экспериментальное обучение первоклассников по рукописному букварю Аксёновой. А в 1983 году красноярские полиграфисты издали на ротапринте четвёртый вариант аксёновского учебника, по которому стали заниматься уже шесть школ Таймырского округа.