cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Куличкин Петр Семенович
Олоҕо
Куличкиннар аймах, уопсайынан да, наһаа сэбиэскэй, көнө, чиэһинэй, үлэһит тыа дьоно эбиттэр. Туох баар саха норуотун историята, трагедията- сэрии, көһөрүллүү кинилэри эмиэ таарыйбыта- ону кинилэр чиэстээхтик туораабыттара.
Чурапчы көһөрүллүүтэ
Бу ахтыыны эһэм 2005 сыл сааһыгар суруйбута (ол сыл 70-нун туолбута), кэлин ситэриэх буолбута да, кыайбатаҕа. Көһүүгэ барыыга кини 8-таах эрэ уол эбит, ол гынан баран, дьон аатын- суолун, оччотооҕу ыарахан олоҕу сүрдээҕин өйдөөн хаалбыт эбит. Өссө кини, кэм ийэлээх- аҕалаах, сүөһүлээх, оройуон киинигэр олорон үлэлиир убайдаах буолан, тыыннаах ордубут быһыылаах. Ол да буоллар, босхоҥ буола сыһан баран, турбут эбит: „Бу аата Пиэрибэй Маай бырааһынньыгын күн кэлбит эбиппит. Дакылаат туох туһунан буолбутун билбэппин, өйбөр биир да тыл хатанан хаалбатах, арааһа, немеһи кыайыы- хотуу туһунан буолуо диэн сэрэйэбин. Олохтоох ыччаттар күүстэринэн концерт көрдөрдүлэр, мин ону көрө олорон утуйан хаалбыппын. Уһуктан кэлбитим, икки атахтарым тобукпуттан аллараа өттүлэрэ баҕана курдук иһэн хаалбыттар, ыарыыта сүрдээх, аҕам дьиэбитигэр көтөҕөн илдьэ барда. Ол курдук босхоҥноон сытан хааллым. Нэһилиэк кииниттэн сахалыы билэр нуучча дьахтара кэлэн көрдө да, күттүөннээх эмп биэрбитин өйдөөбөппүн. Атахтарым аны хабылла- хабылла тэстэн, уу дуу, ириҥэ дуу тохтор буолла. Ол курдук, сайын аҥаара босхоҥноон сыттым. Оскуола оҕолоро өрөбүллэригэр кэлэн биһиги дьиэбит таһыгар лапта оонньоотохторуна, сыылан тахсан көрөбүн». 1943 сыл сааһыгар кинилэр холкуостарыгар улахан быстарыы- хоргуйуу буолбутун, кини убайыгар Дьөгүөргэ олорор кэмэ буолан, көрбөтөх, ол гынан баран, олус элбэх киһи өлбүтүн, кыайан көмөр кыах суох буолан, хардаҕас мас курдук кыстаабыттарын, кэлин барыларын биир ииҥҥэ көмпүттэрин аҕам аах кэпсиир буолаллара диирэ. Ити курдук, саха норуотун, Чурапчы оройуонун историята, трагедията биһиги аймаҕы эмиэ хаарыйбыта, ону кинилэр чиэстээхтик туораабыттара.
Apple
Apple Inc. (Эпл) — Америка Холбоһуктаах Штааттарын корпорацията, персональнай уонна планшетнай компьютердары, смартфоннары, портативнай плеердары, чаһыылары уонна программалары оҥорон таһаарар тэрилтэ. Компьютердар оҥоруутун бастыҥа.
Үчүгэй дизайн уонна инновационнай технологиялары туттарын иһин индустриятыгар дэҥҥэ көстөр репутацияны ылбыта, уонна дьон сөбүлүүр оҥуһүтары ылбыта. 2018 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр саамай ыарахан сыаналаах хампаанньа буолбута – $1,044 трлн.
2018 сылга 500 саамай ордук үлэ биэрэр тэрилтэриттэн үһүс миэстэни ылбыта (Forbes).
Fortuna 500 уонна Nasdaq компонеҥҥа холбонор.
Аата
Тэрилтэ аата (Apple, Эпл) дьаабылакаттан тахсыбыта, уонна логотипыгар эмиэ яблоко туттулубута.
2007 сыл тохсунньу 9 күнүгэр дылы хампааньа официальнай аата "Apple Computer, Inc." диэн этэ. Бу күнтэн компьютер диэн тылын ылан кэбиспиттэрэ, тоҕо диэн компьютертан ураты атын электрониканы оҥорор этилэр.
1970-с сыллар
Тэрилтэни Стив Джобс, Рональд Уэйн уонна Стив Возняк Калифорнияҕа тэрийбиттэрэ. "MOS Technology 6502" диэн процессор олоҕугар бастакы персональнай компьютердарын 1970-с сыллар ортолоругар оҥорбуттара. Хас да уон компьютер атыылаан баран, эдэр урбаанньыттар үбүнэн хааччыйыы ылбыттара уонна 1976 сыл муус устар 1 күнүгэр тэрилтэрэлигэр официальнай Apple Computer, Inc. аат биэрбиттэрэ. .
Аржаков Никита Иннокентьевич
Аржаков Никита Иннокентьевич — СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
1962 сыллаахха балаҕан ыйын 10 күнүгэр Аллайыаха Ожогино сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Үрдүкү тыйаатыр училищетын 1991 с. бүтэрбит. Ол кэнниттэн режиссердар Үрдүкү куурустарын бүтэрбит. «Сахафильм» туруорааччы режиссера.
Кыһыл балык
thumb|250px
Кыһыл балык (, Горбуша) — бөдөҥ балык.
Саха сиригэр Илин Сибиир байҕалыгар уонна илин өрүстэргэ үөскүүр. 1996 сыллаахха Өлүөнэ дельтаттыттан аан бастаан туппуттара.
Аһылыга
Кыра балыктар уонна араактыҥылар.
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. Стаатуһа: 3-с хаттыгас (категория).
От ыйын 16
От ыйын 16 диэн Григориан халандаарыгар сыл 197-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 198-c күнэ). Сыл бүтүө 168 күн баар.
Бэйэтэ эмтиэкэ (Суорун Омоллоон)
«Бэйэтэ эмтиэкэ» — Суорун Омоллоон 1935 сыллаахха бэйэни эмтэниинини сиилээн суруйбут көрдөөх кэпсээнэ.
Суолтата
Үөрэҕэ суох Макаар оҕонньор алааһыттан, дьиэтиттэн хаһан да ырааппатах киһи. Олох уларыйыыта көстөр.
Айымньы кылгас ис хоһооно
Тыа олохтооҕо Макаар оҕонньор кыыһын бэйэтэ билэринэн эмтиир, бэйэтин эмтэнэр. Ол да буоллар ыарыыта бэргээн луохтуурга көрдөрө барарга күһэллэр. Көрүдьүөс түгэннэри суруйааччы ойуулаан көрдөрөр.
Наакаан
Наакаан - XVII үйэҕэ Үөдүгэй дьонун баһылыктарыттан биирдэстэрэ. Үһүйээннэр уонна сурукка тиһиллибит ахтыылар кэпсииллэринэн үөдүгэйдэр билиҥҥи Үөһээ Бүлүү улууһун сирдэригэр кини олорбутун саҕана Күҥкү баһылыктаах кэлбиттэр.
Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар.
Украйиина
Украина (укр. Україна, /ukrɑˈjinɑ/), Украйиина диэн Илин Эуропа дойдута. Кирбиилэhэр Арассыыйалыын илин, Беларусьтуун хоту, Польшалыын, Словакиялыын уонна Мадьаар Сириниин арҕаа, Румыниялыын уонна Молдовалыын соҕуруулуу-арҕаа, Хара байҕаллыын уонна Азов байҕалыныын соҕуруу. Киев дойду киин уонна ордук улахан куората.
Административнай түҥэтии
мини|250пкс|Украина территорията хара муораҕа|хаҥас
2021 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан Украинаҕа 24 уобалас, 1 автономнай республика (Кырыым), 136 оройуон уонна 2 ураты суолталаах куорат (Киев уонна Севастополь) бааллар).
Экономиката
мини|[[Украина национальнай баана]]
Украина-сайдыылаах научнай уонна промышленнай базалаах судаарыстыба, аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтин чилиэнэ (ыам ыйын 16 күнүттэн 2008 с.). 2014 сыллаахха the Ecoomistist The Economist таһаарыыга дойду биир бастакы пятеркатыттан биирдэстэрэ.
Украина аан дойду рейтинигэр 64 миэстэ буолбута, 2020 с.аан дойду баана буолар. Украина аан дойду нолуоктуур систематын рейтинигэр 107 миэстэни ылар. Аан дойдутааҕы баан дааннайдарынан Украинаҕа 28 нолуок, олортон биирдэстэрэ-барыс нолуога, 24 — хамнаска нолуок. Нолуок уопсай ставката 54,9 %.
Украина 10 пууҥҥа айанныыр уонна туризм эйгэтигэр конкуреннаһар кыахтаах рейтиҥҥэ (78 миэстэҕэ диэри) таҕыста.
Советскай кэмҥэ Украина экономиката Сэбиэскэй Союзка уонна дьоһун промышленнай уонна тыа хаһаайыстыбатын компонена дойду экономикатыгар улахан кээмэйинэн буолбута. Сэбиэскэй система ыһыллыаҕыттан ырыынак экэниэмикэтин былааныттан ырыынак экэниэмикэтэ көспүтэ. Көһөрүү процеһа нэһилиэнньэ үгүс араҥатыгар, оттон үп- харчы кирэдьиит политиката 1990 сылтан инфляция үүнүүтүн гиперинфляционнай таһымҥа диэри улаатыннарбыта. 1993 сыллаахха Украина биир халандаар сыл устата инфляция үрдүнэн аан дойду рекордун тиийбитэ. Саҥа валюта, сиэллээх, 1996 с. сыаналара туруктаммыттара.
Дойду структурнай реформалары олоххо киллэриигэ бытааннык хамсаата. Правительство тутулуга суох буолуутун чөлүгэр түһэрэр правовой база тэрилиннэ, ол да буоллар, Правительствоҕа реформаларга туруктаах буолуу киэҥник тарҕанна уонна нэһилиэнньэ үгүс государственнай тэрилтэлэр приватизациялааһын процеһыттан босхолоннулар.
Культура
мини|Үгэс буолбут Коллекция [[Писанка|Писанка]] мини|[[Украина национальнай художественнай музейа]] Украина култууратын биллиилээх чинчийээччи И. Огенко Украина төрүт култуурата аан дойду аһыллыаҕыттан, ксенофобия суоҕа (атын киһи куттанара) уонна гуманизм суоҕа бэлиэтэммитэ. "Уруулуу үлэ» (хобордооххо) уонна самопознаниеҕа, этэҥҥэ олоруу, олох наадыйыытын хааччахтааһын, духовнай Надежда материальнай- вот тогда и рецептэрин ордорор, ону ааһан атын омук санаатын тарҕатар, пропагандалыыр көҥүл.
Культура сайдыытын тутаах историческай түһүмэҕэ христианство ХІ үйэҕэ ылыллыыта буолла. Кэлин национальнай культура үөскээн, элита оруола биллэ аҕыйаабыта. Бу Украина уустук историческай суолунан, национальнай государство суох өр кэм устата быһаарыллар. Чуолаан, феодал- Боярскай католическай уонна Польша культуратын билэргэ, XVIII үйэ бүтүүтүгэр казактар чыпчааллара руссификацияламмыт буоланнар, Украинскай общество толору национальнай элитата суох сайдыбыта.
Украина култууратын устуоруйалара былыргы норуот үгэстэригэр уонна үгэстэригэр, олохторун- дьаһахтарын тыа сиригэр үксүгэр олоҕураллар. XIX- XX үйэ индустриализациятыттан, олох- дьаһах уларыйыытыттан, образовай чааһа Украина нэһилиэнньэтин» силис тардан " уонна үгэскэ кубулуйбут.
Украинскай култуура да, Украина искусствота Русь искусствотыттан бэйэтин истоктарын ылан, устуоруйатын тухары Руслан Европа да, кэлин да, Россия тендердэрин да быһыытынан сайдан барбыта. Аныгы искусство сайдыыта Украина култуура уонна туризм министерствотыгар баар кэккэ государственнай учреждениелары, концертнай тэрилтэлэри, айар союзтары уонна үөрэх тэрилтэлэрин үлэлэрин- хамнастарын кытта ситимнээх.
Былыргы суруктарга суруллубут бастакы кинигэлэри учуонайдар ХVI үйэлэргэ биэрэллэр. Ол курдук, XVII в. "лексисъ тылдьытын халыыптаах Лексисъ" диэн суруллубута, ол курдук былыргы тылга туттулла сылдьар. Саха тылын уһулуччулаах пааматынньыга 1556-1561 ПП. XV- XVIII үйэлэргэ Латинскай тылынан литература оҥоһуллар.
Күннүк Уурастыырап тыыннаах Украина тылынан суруллубут «Энеида» поэмата тосту уларыйбыта. Мантан кэлин Украина тылын сайдыыта саҕаланар, ол курдук кэлин Тарас Шевченко, Леся Украинка, Иван Франко уо. д. А. Ол эрээри Украина литературатын сайдыытын харгыстыыр боччумнаах харгыстарынан Россия былааһа буолар, чуолаан Валуевскай циркуляра 1863 сыллаахха Украинскай тылынан кинигэлэри таһаарары боббута.
Трагическай этэ ХХ үйэ үгүс Украинскай литератураларын дьылҕалара, чуолаан маассабай репрессивнай дьаһалларга советская власть Валерьянь Пидмогильная, Григорий Михайлович/Григорий Косынка] и 1970-х сыллардаахха кэлэ сылдьыбыта ([[[ ([Васильев стус]). Маны сэргэ Украина поэттарын кэккэлэригэр ыҥырыы булбуттара соцреалистической хайысхе П. Тичина М. Рыльский).
Билиҥҥи Украинаҕа поэттар уонна суруйааччылар түмсүбүттэрэ Украина Суруйааччыларын союһа. Саҥа генерация — Юрий Андрухович Сергей Жадан Александр иранец], [[Юрий Издик Оксана Забужко [Игорь Павлюк] уо. Д.А.
1206
1206 сыл.
Мухтар Кент
Мухтар Кент (англ. Muhtar Kent; 1952) — туурак төрүттээх америка урбаанньыта. The Coca-Cola Company президенэ уонна генеральнай директора. Бу дуоһунаска 2008 сыллаахха анаммыта.
Олоҕо
Кент Мухтар 1952 сыллаахха Нью-Йорка төрөөбүтэ. Аҕата Недждет Кент АХШ-ка Турция генеральнай консулунан улэлээбитэ. Иккис Аҕа дойду сэриитин кэмигэр дьэбириэйдэри өлөр өлүүттэн быыһаан "туурак Шиндлерэ" диэн ааттаммыта. Кент Мухтар 1971 сыллаахха Турцияҕа Тарсуса орто оскуолатын бүтэрэн баран Великобританияҕа Халл Университетыгар үөрэнэ барар. Экономика факультетын үөрэнэн бүтэрэр. Лондон куораттааҕы университетыгар үөрэнэн магистр дипломун ылан баран ойдутугар байыаннай эбээһинэнһин толоро барар. Сулууспалаан баран АХШ-ка төннөн кэлэн олохсуйар.
Үлэтэ-хамнаһа
Мухтар Кент Кока-кола хампаанньаҕа хаһыака биллэриини көрөн үлэҕэ киирэр. Кока-коланы массыынанан сылдьар атыылыыр. Бу сылдьан атыы-эргиэн кистэлэҥнэрин билэр-көрөр, үөрэтэр. 1985 сыллаахха Кока-кола хампаанньа Турцияҕа, Орто Азияҕа баар салааларыгар генеральнай директорынан ананар. 1988 сыллаахха Coca-Cola International вице-президенинэн ананар. 1995 сыллаахха Мухтар Кент  Coca-Cola Europe хампаанньа  салайааччы директорынан ананар.
20 сыл үлэлээн баран дойдутугар Турцияга баран «Anadolu» Efes утаҕы оҥорор хампаанньаны салайар. 2005 сыл ыам ыйыгар Кока-кола хампаанньаҕа төннөн кэлэн Хотугу Азия, Евразия уонна Ближнэй Востокка эппиэттээх директорынан ананар. 2008 сыл от ыйын 1 күнүттэн The Coca-Cola Company генеральнай директорын быһыытынан үлэлиир.
Дашкова Екатерина Романовна
Кини өссө Кирилл Разумовскай Билим Академиятын бэрэсидьиэнинэн олордоҕуна онно дириэктэрдээбитэ, сүнньүнэн 1783 сылтан 1794 сыллаахха дылы тэрилтэни кини салайбыта. Дашкова Петр III ыраахтааҕыны суулларыы кыттыылааҕа. Дашкова саҕана академия бар-дьоҥҥо анаан лиэксийэлэри тэрийэн аахтарбыта, нуучча тылын бастакы быһаарыылаах тылдьыта тахсыбыта. 1801 сыллаахха Александр I ыраахтааҕы буоларыгар Академия Дашковаттан тэрилтэҕэ бэрэсидьиэннииригэр көрдөспүтэ.
Кырса
thumb|250px|Кырса thumb|250px|Үөскүүр сирэ
Кырса - (Alopex lagopus эбэтэр Vulpes lagopus) туундараҕа үөскүүр ыттыҥы сиэмэх кыыл.
Тарҕаныыта
Урут Хотугу полушариеҕа барытыгар кэриэтэ баар буоллаҕына, билигин ареала улаханнык кыччаабыт.
Олорор сирдэрэ
Кырса туундараҕа, лесостептарга үөскүүр.
Ууһааһына
Үксүн бу кыыл моногамнай эбит. Тыһы уонна атыыр кырсалары кытта былырыын төрөөбүт оҕолоро эмиэ сылдьыһаллар эбит. Сорох маннык "дьиэ кэргэн" икки-үс буолан биир сиргэ олоруон сөп. Биир дьиэ эргэн сирэ 2-30 квадратнй килэмиэтэрэ буолар. Ас кордөөн киэҥ сиринэн кэрийэ слдьаллр эбит. Ууһуулларыгар биир сиргэ кэлэр үгэстээхтэр эбит.
Тыһы кырса тиэчкэтэ кулун тутарга, муус устарга буолар. Атыырдар тыһыны былдьаһан охсуһаллар. 49-57 күнүнэн тыһы кырса төрүүр; 7-12 оҕолоох буолар. Атыыркырса оҕолорун көрсөр. Оҕолорун хараҕа 9-18 күҥҥэ аһыллар; сыл аҥаарынан уҥүохтарынан улахан кырса саҕа буолаллар. Эһиилигэр номнуо төрүүр кыахтаахта эрээри икки сыл буолан баран толору ситэллэр.
Культуураҕа
Хотугу сахалар уонна атын омуктар остуоруйаларын персонаһа.
1207
1207 сыл.
Арыы (үрүҥ ас)
Арыы — сүөгэйи ытыйан, иирдэн оҥоһуллар үрүҥ ас.
Арыы бурдукка, оһоххо сүрүн астааһын быһыытынан, сорох рецептэргэ оһоҕу бэлэмнээһин уонна ас астааһын рецептэригэр шортенг быһыытынан үгүстүк сакаастыыллар.
Ынах үүтүн, арыыны үксүн үүтүнэн иитээччилэр үүтүнэн иитиллээччилэр, овецтар, козалар, бизоннар уонна Саха дьоно оҥороллор. Сүөгэй арыыга ардыгар туус, үчүгэй сыттаах арыыны, кэнсиэрбэлээһини эбэллэр.
Свойство
Астыыр- таҥастыыр ас быһыытынан, сүөгэй арыыта үрдүк калорийнай (үгэс буолбут арыы — 748 КК / 100 г), организмынан чэпчэкитик (91 %). Сүрүн физика параметрдара: устуу температурата-32-35 °C, сылытыы температурата — 15-24 °C, сылыйыы-32,7 МДж/кг.
Сүөгэй арыытын састаабыгар үрүҥ, углеводтар, сорох водорожнялар, минеральнай веществолар уонна уу киирэллэр (ити нежнай өттө плазма арыыта). Сүөгэй арыыта витамин А (ортотунан, 0,6 мг%) уонна витамин Д (0,002-0,008 мг% сайылыкка, 0,001-0,002 мг%) бааллар. Сайылык арыыта эмиэ каротин (0,17-0,56 мг) баар. Сүөгэй арыыта токофераллар (2-5 мг%), онтон трансжирдар (3% кэриҥэ) уонна холестерин бааллар.
Көрүҥнэр
Сүөгэй арыыта культивированнай сүөгэйтэн оҥоһуллубут арыы. Сүөгэй арыыта - сүөгэй арыыта, пастеризованнай сүөгэйдэртэн оҥоһуллубут сүөгэй арыыта. Сүөгэй арыыта-бу сибиэһэй эбэтэр культиваламмыт сүөгэй арыыта.
Өс хоһоонноро
Арыы үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат.
Ленскэй нэһилиэк (Эдьигээн улууһа)
400px|thumb|right|Өлүөнэ нэһилиэк куйаартан Өлүөнэ нэһилиэк. Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кыстатыам.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 448 киһи (2007 сыл).
Кэтэ
Кэтэ  (, кета) — бөдөҥ балык.
Саха сиригэр уруккуттан өрүстэргэ киирэр байҕал балыга. Анаабыр өрүскэ 2001 сыллаахха ыытыллыбыта.
Аһылыга
Кыра балыктар уонна араактыҥылар. Ыыр кэмигэр өрүскэ тугу да аһаабат.
Артемьев Дмитрий Егорович
Артемьев Дмитрий Егорович - үҥкүүһүт, СӨ үтүөлээх артыыһа.
1963 сыллаахха ахсынньы 3 күнэ Чурапчы Дьабылатыгар төрөөбүтэ. Хабаровскайдааҕы култуура институутун 1985 с. бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Үҥкүү судаарыстыбаннай ансаамбылыгар балет артыыһа буолбута. Аан дойду омуктарын үҥкүүлэрин толорор.
Тоноҕостоохтор
мини|Тоноҕостоохтор Тоноҕостоохтор (лат. Vertebrata) диэн тоноҕостоох хордалыктар араастара.
Туостаах
Туостаах өрүс. Адыаччы өрүс уҥа салаата. Уһуна 384 км., тардыытын иэнэ 20000 км².
Баһа Черскэй хайаларыгар баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Тамалакаан нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Тамалакаан нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тамалакаан.
Туостаах
Тардыытыгар 800 күөл, 77 км² уопсай иэннээх 40 тарыҥ баар. Хаҥастан Табалаах (111 км.), уҥаттан Тирэхтээх (89 км.) уонна Догдо (174 км.) диэн салаалардаах.
Тамалакаан нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Улуус кииниттэн 30 км илин диэкки Бүлүү федерал суолунан сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 593 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
Руфов Семен Титович (Сэмэн Руфов) (1927 с. ахсынньы 5 к. төр.) — саха норуодунай поэта.
400px|thumb|left|Тамалакаан, Нам, Ороһу уонна Балаҕаннаах нэһилиэктэр куйаартан көстүүлэрэ
Хобордоох
Хобордоох — арыыга, сыаҕа ас буһарарга аналлаах нэлэгэр чугуун эбэтэр ылтаһын иһит.
Кириэс похуоттар
Кириэс похуоттар диэн христианнар уонна мусульманнар Сибэтиэй сир иһин охсуһууларын ааттыллар. Сибэтиэй сир диэн үс монотеистическай итэҕэллэр (ислам, иудаизм, христианство) тутаах сирдэрин ааттыыллар. Билигин Сибэтиэй сир Израиль уонна Палестина турар сиригэр баар.
Мусульманнар ол сири Омар халифатын (б.э 634-644) бириэмэтигэр хонтуруоллуур буолбуттара.
Хас да кэриэс похуоттар
Хас да кэриэс похуоттара буолбуттара. Биир ордук сүдү суолталаах уонна улахан XI-XIII үйэлэргэ ааспыттара. Уопсайа 9 кириэс похуоттар буолбуттара. Ренессанс буолуор дылы (XVI үйэ) кыра кириэс похуоттар салҕаммыттара.
Көр-күлүү
Көр-күлүү диэн туохха барытыгар чэпчэкитик, оонньуу курдук сыһыаннаһыы ааттанар.
Кириэс похуоттар
Хас да кэриэс похуоттар
Кириэс диэн Христианство иһин охсуһуу буолара, ол аата сибэтиэй сэриинэн ааҕыллара уонна мусульманнарга "джихад" курдук ааҕыллар. Итэҕэл эрэ буолбакка бу сэрии политическай сыаллардаах этэ. Улаханнык итэҕэйэр буолан дьон бэйэ бэйэлэрин сатаан өйдөөбөт буолбуттар. Элбэх дьон өлбүтэ уонна үп-мал суох буолбута. Религиялар өйдөбүлгэ тиийбэттэригэр урукку кириэс похуоттар билиҥҥээҥигэ дылы суолталаах.
Көр-күлүү
Саха дьонун санааларыгар туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх. Ити быһаарыы көргө-күлүүгэ эмиэ сыһыаннаах. Күлүү-үөрүү киһиэхэ өйүн-санаатын сынньатар, аралдьытар буолан, аһара барбатаҕына, олус туһалааҕынан ааҕыллар. Дьону кытта сыһыаҥҥа элэккэй, эйэҕэс буолуу киһиттэн барытыттан көрдөнөр наадалаах хаачыстыба буолар.
Кириэс похуоттар
Бастакы кириэс похуода
Византия Империятын баһылыга Алексей I атын дойдулары Сэльдьук Турктары кытта охсуһууга көмөҕө ыҥырбыт. 1095 сыллаахха Рим Папата Урбан II бары христианнары ол сэриигэ кыттарга ыҥырбыт. Сэриигэ охсустахха Таҥара бары куһаҕаны оҥоһуллубуту сотуоҕа уонна сэриигэ өллөххө ырайга барыаҕа диэн мэктиэлээбитэ. Христианскай саллааттар кириэс сүгээччилэр диэн ааттаммыттар. Ол сэриилэр Иерусалим диэки суолга араас куораттары сэриилээн ааһан барбыттар. 1099 сыллаахха Иерусалим сэриитин кыайбыттар уонна дьон бөҕө өлбүт. Түмүгүнэн хас да кыра дойдулаар олохтоммуттар, ол иһигэр Иерусалим цаарыстыбата.
Иккис кириэс похуода
Хас да сыл буолан баран Эдесса куората Турктарга бэриллибитин утарарга ыҥырыы тарҕатыллыбыт. Франция уонна Германия сэрииһиттэрэ Азия диэки 1147 сыллахха хамсаммыттар, ол гынан баран хотторбуттар.
Көр-күлүү
Россия киин бэчээтэ барыта, араас көрдөөх анекдоттарынан, кэпсээнэринэн толору. Бу кэпсээннэргэ киһи оҥорор араас быһыыларыттан, өлөрүүлэригэр, сииллэригэр-аһыылларыгар тиийэ кэпсииллэр, ордук дьон олохторугар туох тиийбэтин, суоҕун булан ырыталлар.
Кириэс похуоттар
Үһүс кириэс похуода
1187 сыллаахха Саладин Иерусалимы ылбыт. Рим Паапата Григорий VIII саҥа кириэс похуодун тэрийбит, онно Европа дойдуларын хас даҕаны хоруола салайбыт: Францияттан Филипп II, Англияттан Ричард I уонна Сибэтиэй Рим империятын салайааччыта Фредерик I. Фредерик Сицилияҕа 1190 сыллаахха ууга тимирбит. Ричард 1192 сыллаахха Саладины кытта сэриини тохтоторун туһунан сөбүлэһиини илии баттаан баран төннөн истэҕинэ хараабыла алдьаммыт ол иһин Австияҕа өстөөҕүгэр Леопольдка билиэн бэриллибит. Онон үһүс кириэс похуода туруоруллубут сыалын ситиспэтэх.
Көр-күлүү
Саха дьоно былыргыттан киһи өйө-санаата туруктаах буоларын туһугар куһаҕан, өлөрөр-алдьатар тыллары олус элбэхтик хатылаан туттары боболлор этэ. Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан куһаҕан тыллары тыллаһыы, олус элбэхтик хос-хос хатыланар буоллаҕына, киһи ийэ кутугар мунньуллан, үгэс буолан ууруллар. Киһи өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥмит өйдөбүл хаһан да умнуллубат гына дириҥник иҥэр уонна хаһан баҕарар, киһи ийэ кутун салайар кэмигэр киирэн хааллаҕына, туттуллан хаалыан сөп диэн сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарар.
Туохха барытыгар көр-күлүү курдук сыһыаннаһар буолуу, киһиэхэ көтүмэх буолууну үөскэтэр. Тугу да сыаналаабат, туохха да холообот буолуу үөскээн барыыта дьон бэйэлэрин олохторун ситэ сыаналаабат, үлэҕэ-хамнаска киһилии сыһыаннаспат буолууларыгар тириэрдэр.
Кириэс похуоттар
Төрдүс кириэс похуода
Төрдүс кириэс похуода Римскэй папа Иннокентий III 1202 сыллаахха тэрийбит. Сыалынан Сибэтиэй сири Египеттан саба түһүү этэ. Ол гынан баран Венецияны ааһан истэтэринэ Константинопольга (христианскай куораты) саба түһэргэ уларытыллыбыт, 1204 сыллаахха Константинополь хотторбут.
Альбигойскай кириэс хаамыылар
Альбигойскай кириэс хаамыылар 1209 сыллаахха Франция соҕуруу өттүгэр баар Катардары суох оҥорорго хаамыы этэ.
Көр-күлүү
Саха дьоно оҕолорун кыра эрдэхтэринэ: «Куһаҕан тыллары букатын тылласпат баҕайы»,- диэн үөрэтэ сатыыллар. Көр-күлүү да курдук куһаҕан тыллары олус элбэхтик туттар буолуу өйү-санааны уларытар. Үлэ-хамнас куһаҕанын, ыараханын, туох да туһата суоҕун туһунан көр-күлүү кэпсээннэрэ эдэр дьону үлэттэн тэйитэллэр, чэпчэки үлэни, харчыны эрэйэ суох була сатааһыннарын үөскэтэллэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ туох билбитин-көрбүтүн барытын үгэс оҥостон өйүгэр-санаатыгар иҥэринэн иһэрэ ордук күүстээх. Саха дьоно ону арааран билэр буоланнар оҕону кыра эрдэҕинэ чиҥник, үчүгэй быһыылары оҥорор буолууга туһаайан үөрэтэри туһалааҕынан ааҕаллар.
Кириэс похуоттар
Олохтонуллубут санаа
1212 сыллаахха саҕаламмыта. Урукку энтузиазмыган олохтонор Франция уонна Германия оҕолорор Иисус кинилэри көрө сырытта уонна мусульманнары сэриитэ суох христианствоҕа кубулутун диэн эттэ диэннэр группаларынан хомуллан Италия диэки хаампыттар. Онно хараабылларга олорсубуттар уонна Марокко диэки барбыттар. Оҕолору онно кулуттарга кубулуппуттар.
Бэһис кириэс похуода
1213 сыллоаахха Папа Римскэй Григорий IX Фредерик II бэһис походка кыттаппыт. Сибэтиэй сири ылар өссө биир сорунууну тэрийбиттэр. Венгрия, Австрия, Бавария уонна Египет куората Дамьетта холбоһон сэрииһиттэри ыыппыттар. Каир иһин сэриитигэр хотторбуттар.
Көр-күлүү
Билигин сорох дьон ССРС үрэллиитигэр Ю. Никулин олоҕу күлэр, сэтэриир анекдоттара ордук күүстээх оруолу ылбыттара диэн этэллэрэ оруннаах. Ол анекдоттары хас биирдии киһи истэн-билэн, олох ханна сыыһалардааҕын арааран билэр буолбутуттан перестройка хамсааһына саҕаламмыта саарбаҕа суох. Советскай кэм олоҕо үгүс дьон көрдөбүллэригэр сөп түбэспэт буолбута билигин билиниллэн турар.
Кириэс похуоттар
Алтыс кириэс похуода
1228 сыллаахха Фредерик II Папа римскэй таҥара дьиэтиттэн араарыллыбытын кэнниттэн Бриндиси куораттан муоранан Сирияҕа дылы устубут. Кини Турктары кытта кэпсэтэн Иерусалим, Назарет уонна Вифлеем куораттары уон сылга бэриллэр курдук сөбүлэспит. Ол кириэс похуода биир эрэ сыл буолбут.
Сэттис кириэс похуода
Тамплиердар Египеты кытта өстөөх буолбуттарын кэнниттэн 1244 сыллаахха Египет Иерусалимы саба түспүт. 1248 сыллаахха Франция ыраахтааҕыта Луи IX Египет утары сэриини тэрийбит. Ол сэрии 1248 сылтан 1254 сылга дылы буолбут, уонна Луи хотторбут.
Көр-күлүү
Дьон олохторо бэйэлэрин кыахтарыгар сөп түбэспэтэ элбэх анекдоттар үөскээһиннэригэр тириэрдэр. Кинилэр бэйэлэрин кыахтарынан олохторун уларытар кыахтара суоҕа, бу олоҕу күлүү-элэк гыныыларыгар үтүрүйэр. Социализм кэмигэр үөскээбит анекдоттар киһи, салайааччы майгына уларыйыытын ордук чаҕылхайдык арыйаллар. «Задняя дверь магазина» хаһан, кимиэхэ анаан арылларын быһаарыы элбэх анекдоттарга кэпсэнэллэр этэ.
Көр-күлүү кэпсээннэрэ төһө даҕаны улахан дьону сэргэхсиппиттэрин, олохторун ыараханын кылгас бириэмэҕэ умуннарбыттарын иһин, саҥа улаатан, өйдөрүн-санааларын тута илик оҕолор истэллэригэр аналлара суохтар.
Үгүс көр-күлүү кэпсээннэр арыгы, наркотик куһаҕан өрүттэрин арыйалларын оннугар, үчүгэй өттүгэр эргитэн таһаараллар. (1,112).
Чэпчэки санаалаах эдэр дьон күлүүнү-көрү көнөтүнэн, хайдах истэллэринэн өйдүүллэрин уонна ылыналларын ким да саарбахтаабат. Оҕо лаппа улаатан, өйүн-санаатын туттаҕына биирдэ эрэ улахан дьон күлэн этиилэрин нэһиилэ таба өйдүүр буолар.
Олоҕу, үлэни-хамнаһы күлүү гынар кэпсээннэри оҕо элбэхтик иһиттэҕинэ, бэйэтэ улаатан баран туһалаах үлэнэн дьарыктанарыгар ыарахаттар үөскүүллэр. Кини өйүгэр-санаатыгар үлэ куһаҕанын, туһата суоҕун, хамнас кэлбэтин туһунан өйдөбүллэр иҥэн хаалбыттара аны кэлэн бэйэтэ үлэлээри гыннаҕына улаханнык мэһэйдииллэр. Билиҥҥи кэмҥэ эдэрдэр үксүлэрэ үлэ-хамнас куһаҕанын туһунан анекдот кэпсээннэри итэҕэйэннэр кыайа-хото үлэлээбэттэрэ биһиэхэ тарҕаммыта ситэ ааһа илик. Үлэлэммит үлэттэн туох эмэ туһа тахсара киһиэхэ бары өттүнэн барытынан, хамнаһынан кэлэн аһынан-таҥаһынан билиннэҕинэ, тылынан этиллэн, араас кэпсээннэринэн, анекдоттарынан киирэн үчүгэйэ лаппа билиннэҕинэ, итэҕэйилиннэҕинэ киһи ордук кыайа-хото үлэлиирэ быһаарыллыбыта өр буолла.
Үлэни-хамнаһы, олоҕу көргө-күлүүгэ кубулутуу улахан дьоҥҥо наадалаах, өйү-санааны сынньатарга аналланар буоллахтарына, оҕолорго, эдэрдэргэ улахан буортулаах өттүнэн дьайаллар. Көр-күлүү олус элбээн барыыта ханнык баҕарар дьыалаҕа дьалаҕайдык сыһыаннаһары үөскэтэн, эдэрдэри соннук майгыга үөрэнэн хаалалларын үөскэтэр. Kэлэр көлүөнэлэр бу олоҕу сөбүлээбэт, күлүү гынар буолууларын үөскэтэн, кинилэр уларытан саҥалыы олоххо дьулуһууларын таһаарар. (2,25).
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Докторов Петр Иванович
Олоҕун олуктара
П. И. Докторов — экономист, историк, социолог, 1943 сылтан чилиэнэ, 120-н тахса научнай, научно-популярнай үлэлэр, ыйынньыктар ааптардара.
Дьыбар
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Таас лоокууттарын ууһа
Таас лоокууттарын ууһа (, Род Пепельные улиты) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 5 көрүҥ баар: Күүс чөкчөҥөө, Чөкчөҥөө, Лоокуут, Хара чөкчөҥөө, Хонуу чөкчөҥөөтө
Колбунов Владимир Акимович
Колбунов Владимир Акимович (27.07.1911, Ростовка д., Омскай уобалас — 06.10.1998) — Саха Сириттэн сэриигэ ыҥырыллыбыт Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. Киин фронт 61-с армиятын 81-с стрелковай дивизиятын 467-с стрелковай полкатын разведкатын взводун отделениетын хамандыыра, старшай сержант.
Олоҕун олуктара
1911 сыл от ыйын 27 күнүгэр Омскай уобалас Большереченскай оройуонугар Ростовка дэриэбинэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Нуучча. ВКП(б)/КПСС 1943 с. чилиэнэ. Орто ситэтэ суох үөрэхтээх, колхозка үлэлээбит.
1937—1939 сс. Уһук Илин кавалерия полкатыгар сулууспалаабыт.
Сэрии иннинэ Ааллаах Үүн приискаларыгар, Хаҥалас шахтатыгар үлэлээбит.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин сержант Колбунов Владимир Акимовичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспит. 1945 сыллаахха Кыайыы Парадыгар кыттыбыт.
Сэрии кэнниттэн Дьокуускайга, Мирнэйгэ үлэлээбит. Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыт.
1998 сыл алтынньы 6 күнүгэр өлбүт.
Сидней (Монтана)
Сидней эбэтэр Сиднэй (Sidney) диэн АХШ Монтана штатыгар баар кыракый куорат, илин өттүгэр баар. Дьонун ахсаана 4997 киһи. Бу кыракый дэриэбинэ курдук куоракка биир саха ыала олохсуйан олорор.
Далдын
Далдын үрэх.
Марха өрүс хаҥас салаата. Тардыытын иэнэ 3380 км². Уһуна 138 км. Бүлүү хаптал хайалаах сиртэн устар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата Сытыкан (84 км.) Тардыытыгар 1954 сыллаахха алмаас трубката булуллубута.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чугунов Афанасий Васильевич
Чугунов Афанасий Васильевич - селекционер учуонай, РФ, СӨ наукаларын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Билимин акадьыамыйатын вице-бэрэсидьиэнэ, тыа хаһаайыстыбатын билимин дуоктара (1984).
Мэҥэ Хаҥалас улууһун 1 Мэлдьэхси нэһилиэгэр 1938 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр төрөөбүтэ. 1961 сыллаахха СГУ-ну бүтэрбитэ. 1989-92 сс. Саха тыа хаһаайыстыбатын үнүстүүтүн ректора.
Дьарыктанар хайысхалара: Олохтоох сүөһүнү иитии, төлөһүтүү, генофонун харыстааһын. .
Наҕараадалара
Чугунов Афанасий Васильевич
Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)
Ученый в области породообразования, селекции и охраны генофонда местных пород животных Республики Саха (Якутия).
Автор 11 монографий и научно-популярных книг, 230 научных статей, 60 учебно-методических работ, 7 учебников и учебных пособий, 180 публицистических статей и 27 литературно-художественных произведений.
В 1989-1992 г.г. работал ректором Якутского сельскохозяйственного института.
- академик Академии наук РС (Я);
В 2008-2013 г.г. – вице-президент Академии наук РС (Я).
Заслуженный деятель науки РФ, РС (Я);
Доктор сельскохозяйственных наук, профессор;
Лауреат Государственной премии в области науки и техники РС (Я);
Почетный работник высшего профессионального образования РФ;
1208
1208 сыл.
Чугунов Афанасий Васильевич
Наҕараадалара
Отличник сельского хозяйства РС (Я);
Учитель учителей РС (Я);
Почетный ветеран системы образования РС (Я);
Член Союза писателей РФ (прозаик, поэт);
Член Союза журналистов РФ (публицист).
Профессор А.В.Чугунов инициатор открытия и научный консультант инновационных общеобразовательных школ (агрошкол) агротехнологического профиля в республике.
Мельжахсинской средней общеобразовательной агропрофилированной школе Мегино-Кангаласского улуса присвоено имя академика А.В.Чугунова.
Почетный гражданин Мегино-Кангаласского района и Мельжахсинского, Джанхадинского наслегов.
А.В. Чугунов кавалер ордена «Дружба», медали «За трудовую доблесть», награжден золотой медалью Академии наук РС (Я), медалями им. А.С.Макаренко, академиков С.И.Вавилова, Н.В.Черского, «380 лет Якутия с Россией», грамотами Президента, Правительства, Госсобрания (Ил тумэн) РС (Я).
Архипов Иван Деевич
Архипов Иван Деевич историк, архивист.
1944 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Ыйылаһыгар төрөөбүтэ. 1972 с. СГУ-ну бүтэрбитэ. Мэҥэлэри араҥаччылыыр уопсастыбаҕа үлэлээбитэ.
Куоратчыт (Алампа)
«Куоратчыт» — Анемподист Иванович Софронов 1924 сыллаахха былыргы саха ыалын туһунан суруйбут кэпсээнэ. Ыал аҕата Ыстапаан арыгы, хаарты курдук куһаҕан дьаллыктарга ылларан, киһи аатыттан тахсара кэпсэнэр.
Уһун Ыстапаан уонна кини ойоҕо Даарыйа.
Айымньы кылгас ис хоьооно
Уһун Ыстапаан соҕотох кытарах бургунаһын куоракка киирэн атыылыырга турунар.
Лииндэ нэһилиэгэ (Эдьигээн улууһа)
Лииндэ нэһилиэк. Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Баахынай.
Улуус кииниттэн 110 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 248 киһи (2007 сыл).
Омолой (өрүс)
Омолой өрүс. Уһуна 593 км., тардыытын иэнэ 38900 км². Баһа Сиэтэндэ сискэ баар, Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотугар түһэр.
Дьааҥы - Индигир намталынан устар. Тардыытыгар 14000 күөл уонна 302 км² уопсай иэннээх 108 тарыҥ баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥастан Бухурук (138 км), Сиэтиндьэ (98 км.), Кураанах Үрэх (203 км.), Арҕаа Үрэх (264 км.); уҥаттан Улахан Күөгүлүүр (187 км.) салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Үөһээ Дьааҥы сис хайата
Верхоянскай сис. Азия биир улахан хайа системата. Өлүөнэ уонна Дьааҥы билирэ буолар. Өлүөнэ дельтатыттан Томпо өрүскэ дылы 1200 км. усталаах.
Соҕуруу диэкки Верхоянскай сис салҕааһынынан буолаллар Сунтаар Хайата уонна Сэттэ Дабаан.
Ордук үрдүк хайата Орулҕан сискэ баар, муора таһымыттан 2389 м. Өрүстэр хочолоро дьириҥнэр уонна кыараҕастар. Мууһуруу үйэ кэминээҕи структуралардаах.
Ирбэт тоҥ киэҥник тарҕаммыт. Хочолорго тиит мастаах ойуурдар, арыый үрдүк диэкки болбукта, онтон үөһээ туундара.
Джон Мокли
Джон Уильям Моучли(англ. John William Mauchly, нуучча тылыгар араспаанньата өссө тылбаастанар "Моучли")(Атырдьах ыйын 30 күнүгэр 1907 сыллаахха, Цинциннати, Огайо күн сирин көрбүтэ - Тохсунньу 8 күнүгэр 1980 сыллаахха, Эмблер, Пенсильвания). Американскай физик уонна инженер, ENIAC электроннай көмпүүтэр оҥорооччулартан биирдэстэрэ.
Олоҕун олуктара
Учууталынан улэллэбитэ Пенсильванскай университетыгар (Институт Мура) Филадельфия куоратка (США). Джон Преспер Экертыын 1943 сыллаахтан 1945 сыллаахха дылы маҥнайгы ЭНИАК көмпүүтэри оҥорорго үлэлэспиттэрэ, өссө быдаҥ сайдыылаах EDVAC көмпүүтэр оҥоруутугар үлэлэспитэ.
ЭНИАК көмпүүтэр оҥоро сылдьан Мокли уонна Экерт быдаҥ сайдыылаах көмпүүтэр туһунан толкуйдаабыттара. Киннэр толкуйдарын фон Нейман сайыннаран биэрбитэ, Балаҕан ыйын 1944 сыллаахха ЭНИАК бырайыакка холбоспута, онтон 1945 сыл кулун тутар ыйыттан бэс ыйыгар диэри киннэр толкуйдарын олоххо таһаарбыта. Фон Нейман улуу учуонай курдук биллибитэ, кини биллэригэр Мокли уонна Экерт кылааттара баар.
1946 сыл Олунньу ыйыгар бырайыак туттаран баран Инситут Мураттан барбыта уонна Экертыын 1946 сыллаахха Electronic Control Company компанияны оҥорбуттара, кэнники аата Eckert-Mаuchly Computer Corporation диэҥҥэ уларыйбыта. 1949 сыллаахха компания BINAC бастакы суоттуур массыынаны айбыттара, ити массыына иһитиннэриини киллэрэригэр перфокартаны, буолбакка маҥнайгы магнитнай лентаны туттубута. 1950 сыллаахха киннэр компаниялара финансовай ыарахаттары көрсөн, атыыланмыта. Remington Rand компания атыыласпыта уонна уларыйбыта "UNIVAC" диэнҥэ.
Туобуйа нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Туобуйа нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Туобуйа.
Джон Мокли
Олоҕун олуктара
1951 сыллаахха, кинилэр оччолорго Remington Rand үлэлиир этилэр, Мокли уонна Экерт бэйэлэрин бастакы коммерческай маассабай UNIVAC I көмпүүтэрдэрин бүтэрбиттэрэ, ол көмпүүтэрдэрэ бүтүн көмпүүтэр сиэрийэлэрин саҕалаабыта, 80 сылларга дылы тахсыбыттара.
Кэнники Мокли сыалай бырайыактар уонна компаниялар салайааччытынан үлэлээбитэ:
Туобуйа нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 315 киһи (2007 сыл).
«Свободнай» космодромтан көтүтүллүбүт ракеталар бастакы ступеннара Туобуйа, Быракаан, Өргүөт нэһилиэктэрин сирдэригэр түһэллэр этэ. Бу кырамталар ситэ умайбатах гептил диэн сүлүһүннээх бэссэстибэлэхтэр диэн экологтар сэрэтэллэр.
Язы программирование с++ (книга)
"Язык программирования С++" (The C++ Programming Language) — С++ тылын ырытар Бёрн Страуструп суруйбут кинигэтэ. 1986 сыллаахха бастакы таһаарыыта бэчээттэммитэ уонна история интириэстэрин көрдөрөр. Иккис таһаарыыта 1991 сыллаахха, үсүһэ — 1997 сыллаахха.
Корнилова Александра Тихоновна
Корнилова Александра Тихоновна — Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР Үтүөлээх экэнэмииһэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.
Уу ойууннарын ууһа
Уу ойууннарын ууһа (, Род Перевозчики) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Уу ойууна.
Идес Эверт Избрант
1657 сыллаахха Голландияҕа Глюкштадт куоракка эргиэмсиктэр дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүт. 1677 сылтан Арассыыйаҕа олохсуйар, Арассыыйа флотугар байыаннай хараабыллары тутуунан дьарыгырар, Москва аттыгар бэйэтэ бас билэр собуоттааҕа. Нуучча ыраахтааҕыларын кытта ыкса билсэр буолан (сорох источниктар этэллэринэн атыыта мөлтөөбүтүгэр), ыраахтааҕылар (Петр Алексеевич уонна Иван Алексеевич) кинини Кытайга 1692 сыллаахха посолунан анаан ыыталлар.
Москубаттан кулун тутар 14 тахсыбыт, балтараа сыл курдук айаннаан 1693 сыллаахха атырдьах ыйыгар Кытай кыраныыссатыгар, сэтинньи 3 күнүгэр Пекииҥҥэ тиийбит. Кытай ыраахтааҕыта (Богдыхаан титулаах эбит) кинини үстэ ыҥыран кэпсэппит (1693 сыл сэтинньи 17, ахсынньы 27 күннэригэр уонна 1694 сыл олунньу 16 күнүгэр), суол туругун сураспыт, Арассыыйа туругун, атын судаарыстыбалары кытта сыһыанын ыйытыласпыт, тылбаасчытынан иезуит манаахтар буолбуттар. Кытай чунуобунньуктарын кытта кыраныысса таһынааҕы сыһыаннары, аныгыскы посоллар кэлиилэрин-барыыларын, сурукка нуучча ыраахтааҕытын аата богдыхаантан аллара суруллуохтааҕын иҥин кэпсэппиттэр, Ниэрчинскэйдээҕи дуогабары тутуһалларын бигэргэппиттэр. Посол бэйэтэ Кытай атыытын-эргиэнин туһунан сибидиэнньэ хомуйбут. 1964 сыллаахха олунньу 19 күнүгэр Исбрант Пекиинтэн арахсыбыт, биир сыл кэриҥэ айаҥҥа сылдьан баран 1695 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр Москубаҕа тиийбит.
Москубаттан Кытайга айанныырыгар кэлэ-бара Сибиир усталаах-туоратын сыыйан, үгүс этнографическай хабааннаах матырыйаалы хомуйбута. Сырыытын түмүгүнэн 1704 сыллаахха Амстердам куоракка Н.К. Витсен кинигэ таһаартарбыта. Избрант бу үлэтигэр комилар, остяктар, тоҥустар, вогуллар, бүрээттэр, сахалар о.д.а олохтоох омуктар тустарынан эрдэтээҥи сибидиэнньэлэри биэрбитэ.
Айанын туһунан үлэ бастаан француузтуу, онтон голландскайдыы, ниэмэстии тахсыбыта. Кэлин нууччалыы Былыргы Арассыыйа Вивлиофикатыгар IX туомҥа бэчээттэммитэ.
Сахалыы атах оонньуулара
Сахалар бэйэлэрэ туспа омук буолан илии атах эрчиллиитигэр аналлаах уонна бэйэни уонна атын киһини тургутан көрөргө анаан сахалыы элбэх илии- атах оонньууларын айбыттар.
Кылыы
Кылыыга сүүрэн кэлэн баран аҥар атаххынан (хайа баҕарар атаҕынан) 10-на ойоҕун онтон 11-ис ойууга икки атаххынан түмүктүүр ойуу оҥоһуллар. Ойуулары оҥорорго бэлиэлэр баар буолаллар.
Туос
Быһа холуйан 3 ыллар хардыы кэминэн оҥоһуллар. Билиҥҥи кэмҥэ ол 3 миэтэрэ курдук холобурдаах буолар. Күрэхтэһиилэргэ 11 ойуу түмүгүнэн ким ыраах түспүтүнэн кыайыылаах быһаарыллар. Ордук саас сайын күһүн айылҕаҕа сылдьан ойоллор-кырыска. Ол эрэн кыһын күһүн хаардаахха эмиэ ойоллор-муҥха иҥин кэмигэр. Сайыҥҥы ыһыахха атах оонньуута булгуччулаах күрэхтэһиилэртэн биирдэстэрэ. Билиҥҥи кэмҥэ чулуу ойооччулар муҥутуур көрдөрүүлэрэ-45миэтэрэттэн таһаараллар.
Сыбаакка
thumb|250px
Сыбаакка (, Арктический голец) — бөдөҥ балык.
Саха сиригэр бөдөҥ өрүстэргэ барыларыгар уонна туундара күөллэригэр үөскүүр. Өрүстэргэ сэдэхтик көстөр.
Аһылыга
Улааппыт балык кыра балыктарынан уонна моллюскаларынан аһылыктаналлар.
Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. 3-с категория.
1209
1209 сыл.
Уваров Сергей Семенович
Уваров Сергей Семенович (атырдьах ыйын 25  күнэ, 1786, Москуба — балаҕан ыйын 4 (16) күнэ, 1855, Москуба) — Арассыыйа билимин академиятын бастакы бэрэсидьиэннэриттэн биирдэстэрэ, нуучча устуоруга, бэлиитигэ.
1818 сыллаахтан 1855 сыллаахха дылы Арассыыйа билимин академиятын бэрэсидьиэнинэн олорбута. Былыргы гириэк литературатыгар үлэлэрдээх. Гете поэты кытта билсэр этэ. Новосильцев диэн академия үлэтин тохпут бэрэсидьиэн кэнниттэн элбэх үлэни ыыппыта. Ол гынан баран устуоруйаҕа православие, самодержавие уонна народность биир айылҕаларын туһунан формула ааптарын быһыытынан киирбитэ.
Психология
Психология (ψῡχή, psȳkhē, «кут]», уонна -λογία, -logia, «[[билии» — куту билии) диэн өй үлэтин уонна майгыны чинчийэр үөрэх. Психологтар ылыныы, билии, эмоция, тус бэйэ, майгы уонна сыhыан көстүүлэрин үөрэтэллэр. Психология туттуллар үөрэх буоларын быhыытынан, күннээҕи олох (ыал, үөрэҕирии уонна үлэ) уонна өй чэгиэнин проблемаларын быhаарыыга туhаныллар.
Үөдүгэйдэр
Кыраайы үөрэтээччилэр этэллэринэн, Саха сиригэр итинник бүтүннүү ууһунан көҥүлү батыспыт суох. Көспүт төрүөттэрэ - нуучча кэлиитигэр бэйэлэрин бэйэлэрэ дьаһанан олороору.
Үөдүгэйдэр Үөһээ Бүлүү сирин булалларыгар онно эрдэ кэлэн өргүөттэр уонна Көбдө баһылыктаах Нам дьоно олохсуйбуттар эбит. Өргүөттэр, арааһа булду батыһар табалаах дьон буоллалларын быһыытынан, сискэ, үрэх баһыгар олохсуйбуттар. Оттон намнар, сүөһүлээх, сылгылаах дьон буоланнар, Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар дьоһун сирдэри булан, билиҥҥи Намы төрүттээбиттэр. Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар.
Чап Куорамыкыттан көс кэриҥнээх сиргэ, Кэнтиккэ олохсуйбут. Халбаакы бастаан билиҥҥи [[Ороһу сиригэр өрүс арыытыгар олохсуйан иһэн куду буордаах сиргэ Кудуга тахсыбыт.
Быыгынас Ороһуну төрүттээбит.
От ыйын 18
От ыйын 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 199-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 200-c күнэ). Сыл бүтүө 166 күн баар.
Саха сиринээҕи норуот маастардара
Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылынна. Мас, туос Аммосова-Осипова Прасковья Васильевна. 1868-1944 Николаева Анна Гаврильевна. 1926 төр.
Көмүс, тимир Бубякина Лариса Петровна. Төр. 1942 Вензель Петров Роберт Никифорович. Төр.1949
Муосчуттар Алексеев Егор Николаевич. 1883-1958 Аммосов Терентий Васильевич. 1912-1988 Амыдаев Николай Данилович. 1933 төр. Ильин Дмитрий Иванович. 1914-1985 Крылов Константин Константинович. 1931 төр. Мамонтов Константин Меркурьевич. 1949 төр. Марков Федор Иванович. 1948 төр. Неустроев Ксенофонт Иннокентьевич. 1886-1942 Павлов Максим Максимович. 1942 төр. Пестерев Семен Николаевич. 1917-1983 Петров Роберт Никифорович. 1949 төр. Петров Степан Никифорович. 1938-1984 Пинигин Роман Михайлович. 1947 төр. Попов Василий Петрович. 1906-1961 Попов Иван Иванович. 1934 төр. Попов Леонтий Кузьмич. XIX үйэ иккис аҥаара — XX үйэ бастакы аҥаара Саввин Егор Петрович. Род.1959 Федоров Алексей Васильевич. 1902-1967
Тигии, вышивка, өрүү, ткачество Аммосова Елена Еремеевна. 1915-2000 Аржакова Елена Ивановна. 1892-1971 Зверева Анна Николаевна. 1952 төр. Иванова Сардаана Владимировна. 1964 Николаева Анна Гаврильевна. 1926 Пинигина Евдокия Семеновна. 1920 Сивцева Анастасия Егоровна. 1910-2001 Федулова Надежда Егоровиа. 1958 Хабаровская Анна Ивановна. 1935
Дрейпер бириэмийэтэ
Дрейпер бириэмийэтэ (Charles Stark Draper Prize) — США Национальнай инженернэй академиятын бириэмийэтиттэн биирдэстэрэ. Обургу инженернэй ситиһиилэргэ бэриллэр бириэмийэ.
Charles Stark Draper Prize
1210
1210 сыл.
Нэльгэһэ
Нэльгэһэ өрүс. Адыаччы өрүс хаҥас салаата. Уһуна 566 км., тардыытын иэнэ 15200 км².
Баһа Верхоянскай сискэ баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Төрдүттэн 14 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 38 м³.
Тардыытыгар 500 күөл, 7 км² уопсай иэннээх 7 тарыҥ баар. Уҥаттан Көндөкөөн (89 км.) диэн салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Майгы
Майгы диэн организм тулалыыр эйгэҕэ гыныыта эбэтэр хардарыыта. Майгы өйдөөх-санаалаах эбэтэр өйө-санаата суох, бэйэ эбэтэр бэйэ буолбатах буолар.
Атласов Василий Николаевич
Атласов Василий Николаевич - саха култууратын пропагандииһа, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо.
1945 с. олунньу 15 күнүгэр Уус Маайаҕа Нооторо нэһилигэр төрөөбүтэ. Кэргэнин Валентина Николаевнаны кытта1989-1999 Мэҥэ Хаҥаласка "Сото" диэн ааттаах этнокультурнай комплексы туттаран үлэлэппиттэрэ. Билигин "Ытык Хайа" этно-уһаайбаны Дьокуускай куоракка үлэлэтэллэр.
Быһаарыылар
Категория:
Ринитка
Ринитка — мунну салыҥнаах бүрүөтүн сүһүрүүтүн ыарыыта. Ыарыы күһүрүүтүгэр тымныйыы, быыл тириэрдэр; ыарыы араас микробтарынан, вирустарынан ыҥырыллар.
Үөһээ ыттыы
Үөһээ ыттыы диэн сайдыыны, тупсууну ситиһии диэки хайысха ааттанар.
Өй-санаа үөһээ диэки тардыһыылааҕа чахчы. Оҕо өйө-санаата сайдыыта үөһээ диэки тардыһыытынан, өрө тахса сатааһынынан саҕаланар. Төбөтүн кыанар буолуоҕуттан өндөтөн, көнөтүк тута сатыыр, олорор буолууну баһылаат, сыыллан барар, онтон турар.
Кыра оҕо аан маҥнайгы үөһээ тахсыыта көнөтүк олоруутуттан саҕаланан атаҕар туруутугар тириэрдэр. Атаҕар тура үөрэннэр эрэ өссө үрдээри атаҕын төбөтүгэр турарга үөрэммитинэн, үөһээ диэки ыттыбытынан барарын саҕалыыр. Оҕо өйө-санаата сайдарыгар икки атаҕар туран көнөтүк туттан хаамар буолуута олус улахан оруолу ылар. Киһи курдук хаама сылдьар буолара өйө-санаата сайдыытыгар, киһи буолууну ситиһэригэр тириэрдэр. Төбөтө этиттэн-сииниттэн үөһээ тахсыбыта, сиһин тоноҕоһо көммүтэ, өйө-санаата этиттэн-сииниттэн үрдүктүк турарын билинэригэр көмөлөһөр.
Оҕо үөһээ ыттар, үрдүккэ дьулуһар санаата төрөппүттэрин курдук буола охсор, үтүктэр санаатыттан ордук күүһүрэр. Онуоха эбии улахан дьон эмиэ үөһээ ытталлар. Хас лаампа уларытыыта, долбуурга тахсыы олоппоһунан салҕаныыга тириэрдэрэ оҕо үөһээ ыттар, үтүктэр баҕатын күүһүрдэр. Улаатан иһэр оҕону көрүү-истии ордук эрэйдээҕин, үлэлээҕин, куруук харах далыттан таһаарбакка көрө-истэ сылдьыллыахтааҕын элбэх оҕолоох төрөппүттэр үчүгэйдик билэллэр. Оҕо кыра буолан, тиийбэтиттэн, кыайар олоппоһун соһо сылдьан салҕанан кыаҕа тиийэр сиригэр ытта сатыыр. Кэлин өссө олоппоско олоппоһу салгыы уурара уонна үөһээ ытта сатыыра, сыыһа тутуннаҕына куһаҕаҥҥа, дөлбү түһэригэр тириэрдиэн сөбө аһара үөһээ ыттыма, аһара барыма диэн үөрэҕи хайаан да билэрин эрэйэр. Төрөппүттэр бэйэлэрэ да билбэттэринэн «Айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥорума» диэн үөрэхтэрэ ити курдук саҕаланар.
Урукку кэмҥэ аһара баран мэниктиир, киһи тылын аанньа истибэт оҕолору бэрээдэккэ үөрэтиигэ сахалар араас суол чыпчархайдары туһаналлара. Аан үрдүгэр кыбытыллан турар бэрээдэк көрөөччү чыпчархайы ылан кистээн кэбиһээри дуу эбэтэр оһоххо быраҕаары дуу, олоппостору үрүт үрдүлэригэр уура сатаан муҥнаммыт оҕону киһи өйдүүр, бу быһыыта саҥаны оҥорорго дьулуура сайдан иһэрин биллэрэр. Ордук сайдыы-үүнүү диэки хайысхалаах өйдөөх-санаалаах оҕо, ити бэрээдэги көрөөччүнү, хааччаҕы араҥаччылааччыны ылан быраҕаары, суох оҥороору бары кыаҕын ууран кыһанара эмиэ сөп курдук. Аһара мэниктиир, улахан киһи этэрин өйдөөн-дьүүллээн истибэт оҕону тохтоторго чыпчархай ордук тиийимтиэтин уол оҕолордоох төрөппүттэр билэллэр.
Билигин оҕо аан маҥнай үөһээ тахсыыга үөрэниитэ дьыбааҥҥа, ороҥҥо ыттыыттан саҕаланар. Yөһээ тахсыы бу мантан саҕаланан баран олоппос, остуол, дьыбаан кырыыта, күрүө, баҕана, сарай, ампаар, дьиэ үрдүгэр тахсыы кыаттарбыттарын кэнниттэн аны тииккэ ыттан тахсыынан салҕанан баран иһэр.
Ыраах ыраах үктэллэрдээх ампаар үрдүгэр тахсар кирилиэс оҕо тиийиэн сөптөөх үктэлин тууран ылан ыраах, оҕо тиийбэт сиригэр ууран кэбиспит аҕа, олус үтүө быһыыны оҥорор. Дьэ бу аҕа. Дьиҥнээх оҕотун туһугар кыһанар аҕа. Улаатан иһэр оҕото хайаан да кирилиэһинэн үөһээ ыттыыны, айыыны оҥорууну боруобалаан оҥоруохтааҕын эрдэттэн билэн, онтон сэрэнэн, оҕото күүһэ-кыаҕа кыра, кыаммат эрдэҕинэ аһара үөһээ ыттан тахсан баран дөлбү түһэриттэн харыстаан итинник оҥорор. Бу быһаарыы «Айыыны оҥорума» диэн үөрэх сүрүн төрүтэ буолар.