cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бүтүн көрдөрөөччүлээх степень
10 чыыһыла 0,\ 1,\ 2\ уо.д.а. көрдөрөөччүлээх степенин утумунан суруйуохха. Строка буллубут:
(1)
Бу строкаҕа хас биирдии чыыһыла кэлин чыыһылаттан 10 төгүл кыра. Хаҥас диэки итинник сокуонунан (1) строканы салҕаатахха, 10^0  иннинэ кэлэрин суруйабыт,,   иннинэ   чыыһыланы,    иннинэ   чыыһыла уо.д.а. Ылабыт:
(2)
(2) строкаҕа 10^0 чыыһылаттан уҥа хас биирдии степень көрдөрөөччүтэ кэнниттэн кэлэр степень көрдөрөөччүтүттэн 1-нэн кыра. Ити сокуону чыыһылаларга тарҕата таарыйа, 10^0 чыыһыла иннигэр мэлдьэхтээх көрдөрөөччүлээх степеннэринэн суруйаллар. оннугар 10^{-1} суруйаллар,  оннугар 10^{-2} суруйаллар, оннугар 10^{-3} суруйаллар уо.д.а. Ылаллар:
Онон, 10^{-1} көрдөрөр, 10^{-2} көрдөрөр , 10^{-3} көрдөрөр уо.д.а. Итинник сөпсөһүү нуултан ураты ханнык баҕарар степень олоҕор ылыллар.
Быһаарыы
a\neq0 уонна n - мэлдьэхтээх бүтүн чыыһыла буоллаҕына, оччоҕо
Ити быһаарыынан туһанан, булуоҕуҥ
0^n этиллии бүтүн мэлдьэхтээх n-ҥа (оннук курдук n=0 эмиэ) өйдөбүлэ суох. Өйдөөҥ, n натуральнай эрэ буоллаҕына, этиллии өйдөбүллэнэр уонна суолтата 0 тэҥнэһэр.
Пуун иннигэр көрүллүбүт холобурбутугар төннүөҕүҥ. Водород атомын көрдөрөр кг суруллууну билигин биһиги билэбит:
кг кг  кг  кг.
Свойстволара
ханнык баҕарар a\neq0, b\neq0 уонна ханнык  баҕарар  бүтүн  n
1 холобур
үөскэми уларытыаҕыҥ.
Тэҥ олохтоох степеннэри төгүллээһиҥҥэ олоҕун бэйэтинэн хааллараллар, оттон степеннэр көрдөрөөччүлэрин эбэллэр:
2 холобур
b^2:b^5 өлүүнү уларытыаҕыҥ.
Тэҥ олохтоох степеннэри төгүллээһиҥҥэ олоҕун бэйэтинэн хааллараллар, оттон түҥэтиллээччи степенин көрдөрөөччүтүттэн түҥэтээччи степенин көрдөрөөччүтүн көҕүрэтэллэр.
Онон:
3 холобур
этиллиини судургутуохха.
Үөскэми степеҥҥэ таһаарыыга хас биирдии төгуллэһээччини ол степеҥҥэ таһаараллар уонна түмүктэри төгүллүүллэр. Степени степеҥҥэ таһаарыыга олоҕун уруккутунан хааллараллар, оттон степень көрдөрөөччүлэрин төгүллүүллэр.
Онон:
Чыыһыла бигэргэммит көрүҥэ
Наукаҕа уонна техникаҕа наһаа улахан уонна наһаа кыра ууруктаах чыыһылалар көрсөллөр. Холобур, улахан Сир сабардама бэриллэр -  км3, оттон кыранан  м тэҥнэһэр уу молекулатын диаметра.
уонна чыыһылалар хас биирдиилэрин 1 уонна 10 икки ардыларынааҕы чыыһыла үөскэмин быһыытынан уонна 10 чыыһыла степенигэр сөп түбэһэр гына көрдөрүөҕүҥ:
Биһиги уонна  чыыһылалары бигэргэммит көрүҥҥэ суруйдубут. Итинник көрүҥҥэ ханнык баҕарар ууруктаах чыыһыланы киллэриэххэ сөп.
a чыыһыла бигэргэммит көрүҥүнэн  суруллуу  уонна n - бүтүн чыыһыла буоллахтарына ааттанар. n чыыһыла a чыыһыла бэрээдэгинэн ааттанар. Холобур бэрээдэгэ 12 тэҥ, оттон  -10 тэҥ.
1 холобур
чыыһыланы бигэргэммит көрүҥүнэн көрдөрүөҕүҥ.
Бүтүн чааһыгар биир сыыппара хааларын курдук, \alpha чыыһылаҕа запятойда туруоруоҕуҥ. Түмүгэр 4,35 ылабыт. 6 уҥа сыыппараны запятойунан арааран, биһиги \alpha чыыһыланы 10^6 төгүл кыччатабыт. Ол иһин \alpha 4,35 чыыһылатааҕар 10^6 төгүл улахан. Онон:
2 холобур
чыыһыланы бигэргэммит көрүҥҥэ киллэриэҕиҥ.
Бүтүн чааһыгар нуултан ураты биир сыыппара баарын курдук, \alpha чыыһылаҕа запятойу сыҕарытыаҕыҥ. Түмүгэр 5,08 буолуо. Запятойу 4 бэлиэнэн уҥа сыҕарытан, биһиги \alpha чыыһыланы 10^4 төгүл улаатыннардыбыт. Онон:
3 холобур
түҥэтэбит :
Түҥэтээччилээх түҥтиллээччини 10^2 төгүллээн баран 1,701-ри 3,78-ка түҥэттэхпинэ, тахсар:
Туттуллубут литература
Алгебра: Орто оск. 8 кыл. учебнига / Ю. Н. Макарычев, Н. Г. Миндюк, К. И. Нешков, С. Б. Суворова. — 1-кы тахсыыта. — Дьокуускай: "Бичик" нац. кинигэ кыһата, 1995. — 240 с. ил.
Оҥордо: Федоров Байытаан, ФИИТ-17
Ландау
Ландау - бу тыл хас да өйдөбүллээх:
Слепцова Матрёна Васильевна
Слепцова Матрёна Васильевна (11.04.1916—1995) — РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа.
Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха муус устар 11 күнүгэр Саха АССР Өлүөхүмэ оройуонун Чаара нэһилиэгэр Уолбут с. дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Өлүөхүмэ оройуонун Кыыллаах уонна Иккис Нөөрүктээйи оскуолаларыгар үөрэммит.
1932 сыллаахха Москватааҕы А. М. Луначарскай аатынан театр искусствотын государственнай институтугар үөрэнэ киирбитэ.
Институту бүтэрээт, 1936 сылтан П. А. Ойуунускай аатынан Саха драматын государственнай театрыгар (1942—1971 сс. — музыкальнай-драматическай театр) үлэлээбитэ.
Айар үлэтэ
Театрга 100-н тахса оруолу оонньообута, ол иһигэр:
Сигэлэр
[http://nlib.sakha.ru/Resoures/Data/Bibl_Assist/Calendar/2006/4_11.shtml Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):90 лет со дня рождения М. В. Слепцовой, народной артистки РСФСР и ЯАССР, заслуженной артистки РСФСР и ЯАССР]
Көмө тыл
Көмө тыл (служебное слово) - саҥа ирээтэ.
Ресторанный бизнес
Ресторан турар сирэ маннык көрүҥнэртэн көрөн оҥоһуллар:
Ресторан көрүҥнэрэ:
Туттуллубут литература:
Графика
Бу тыл хас да өйдөбүллээх:
1850-с
1850-с cыллар.
Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ
Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ (ааҥллыы North Atlantic Treaty Organization — NATO, французтуу Organisation du traité de l'Atlantique nord — OTAN) диэн сэбилэниилээх холбос. Муус устар 4, 1949 Хоту Атлантик Үлэҕинэн тэриллибит. Салалтата Брюссель (Бельгия) куоракка баар. Тэрилтэ холбоhуктаах көмүскэнии систематын тутуhар, ол аата бары кыттааччы иллэр тастан саба түһүүгэ бииргэ сомоҕолоон хардараллар.
2060-с
2060-с сыллар.
Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ
240px|left|thumb|NATO 2002 с. саммита, [[Прага.]]
Кураҕаччы
thumb|250px|Кураҕаччы
Кураҕаччы (большой веретенник, )
Эмпэрэ
Эмпэрэ — өрүс, үрэх, улахан уу кытыла тубус-туруорутук быстан түспүтэ.
Тэҥнии көр: эмкэр (эбэҥк.) — үрдүк туруору кытыл, кыбычыын; эмкэр (эбээн.) — сыыр быстыбыта, туруору үрдүк эниэ.
2070-с
2070-с сыллар.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2009-12
Ахсынньы 1—31 күннэрэ 150px|thumb|right|Кульбертинов сэриигэ thumb|150px|left|Кыайыы чыпчаала Өрөбөлүүссүйэ буолбутун иһин Токио куоракка биир ый сылдьан баран дойдутугар төннүбүтэ.
Үрүйэ
Үрүйэ — кыра сүүрүктээх уу, үрэх саҕаланыыта, салаата.
Амин Хавизулла
мини Амин Хавизулла — Афганистаан иккис президена.
Үрүйэ
Көмүстээх үрүйэ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Амин Хавизулла
1979 сыллаахха ССРС спецнааһа Афганистааҥҥа президент дыбарыаһыгар саба түһүүтүгэр өлбүт. Амин кэннэ олорбут икки президены аан дойду элбэх судаарыстыбалара ССРС марионеткаларынан ааҕаллар этэ.
Нууччалыы-сахалыы тылбааска толоруу дьүөрэлэһиитэ
1.       Нуучча да, саха да тылыгар дополнение-толоруу падеж ыйытыытыгар хоруйдуур уонна кэпсиирэҕэ сыстар. Ханнык саҥа чааһа толоруу буолара эмиэ маарыннаһар:
1)       ИС: Я взял (что?) книгу. Я взялся (за что?) за работу.
Аат тыл: Мин кинигэни ыллым (тугу». Мин (туохха?) туруннум
2)       Местоимение: Не забывай (кого?) меня. Вспоминай (о ком?) обо мне.
Солбуйар аат: Эн миигин умнума (кими?). Мин туспунан санаа (ким туһунан?).
3)       Имя числительное: Десять не делится (на что?) на три.
Ахсаан аат: Коля сэттиһи бутэрдэ (тугу?). Миэхэ иккитэ (туохта) аҕал
4)       Неопред. форма глагола: Прошу (о чём?) помочь.
Аат туохтуур: Кемелеперге (тугу?) кердеобун.
5)       Аат суолталаах наречие: Завтра не будет похоже (на что?) на сегодня.
Ааттыйбыт сыһыат: Сарсыҥҥы кун бүгүҥҥүттэн (туохтан?) атын буолуо.
6)       Аат суолталаах прилагательнай: Не вспоминай (0 чём? О прошлом)
Аат туохтуур: Ааспыты (тугу?) ахтыма.
7)       Словосочетание: Спроси (кого?) у отца с матерью.
Тыл ситимэ: Ийэлээх аҕабыттан (кимтэн?) ыйыт.
2.       Ол эрээри нуучча тылыгар. дополнениены сахалыы тылбаастыырга араас уларыйыы тахсар:
1) Кэпсиирэ кэннигэр турар дополнение кэпсиирэ иннигэр кэлэр: Не забывай меня./ Миигин умнума.
2)       Үксүгэр тыл падеһа сөп түбэспэт: смеётся надо мной/миигин элэктиир.
3)       Тиэкис истиилиттэн көрөн толоруу араас сана чааһынан тылбаастанар:
а) сана туохтуурун кытта (сказал, сообщил, объявил): спросил о здоровье —
•          КС аттарыы халыып+диэн (буол, наада) доруобуйата хайдаҕый диэн ыйытта:
•          СС аттарыы халыыбынан: доруобуйата хайдаҕын ыйытта;
•          ДЬС аат тылынан: доруобуйатын ыйытта:
•          ДьСс дьөһүөл ситиминэн: доруобуйатын туһунан ыйытта;
ДЬС аттарыы халыып+дьөһүөл: доруобуйата хайдаҕын туһунан ыйытта;
6)       предмет суолталаах толоруу: уделяет внимание проведению —
СС аттарыы халыып: хайдах ыытарга болҕомтотун уурар;
СС аат туохтуур: ыытарга болҕомтотун уурар;
•          ДьС атынтан туһаайыыттан үөскээбит аат тыл: ыытыллыытыгар болҕомтотун уурар;
•          Дьс, НС үөскээбит аат тыл: ыытыыга болҕомтотун уурар.
Билиҥҥи саха тылыгар нуучча тылын сабыдыалынан сыһыарыынан үөскүүр халыып оннугар дьөһүөл ситимнээх толоруу киэнник тарҕанар, онон этии истиилэ сурук-бичик, официальнай истиил курдук дэгэт суолталанар: Рассказал о своей поездке.- /Хайдах сылдьыбытын (тугу?) кэпсээтэ. Хайдах сылдьыбытын туһунан кэпсээтэ. Закупили семена для посева./ Ыһыыга анаан сиэмэ атыыластылар (ыһыы сиэмэтин онн.). Встретился с братом./Быраатын көрүстэ. Быраатын кытта көрүстэ. Очищает с помощью ножа./Быһах көмөтүнэн ыраастыыр.
Бытархай ахсаан аат (тыл)
Бытархай ахсаан аат барамай эбэтэр чыыһыла сороҕун бэлиэтиир уонна хас гыммыт хаһа? диэн ыйытыыга хоруйдуур.
Бытархай ахсаан ааттар судургу уонна хас да тылтан аттарыллыбыт уустук тутуллаах буолаллар.
Судургу бытархай ахсаан ааттар: аҥаар, чиэппэр, суотай, балтараа, оһумуоха.
Уустук бытархай ахсаан аат: үс гыммыт биирэ, уон гыммыт иккитэ, сүүрбэ түөрт алта гыммыт иккитэ.
Уустук бытархай ахсаан аат икки ньыманан үөскүүр: 1) көнө бытарытыынан; 2) уоннуулаах бытарытыынан.
Былыргы гириэк тыла
Сайдыыта хас да кэрчиктэрдээх: протогириэк (б.э.и. XX үйэ-б.э.и. XVII үйэ), микиэн (б.э.и. XVI үйэ-б.э.и. XII үйэ), постмикиэн (б.э.и. XI үйэ-б.э.и. IX үйэ), архаика (б.э.и. VIII үйэ-б.э.и. VI үйэ), классика (б.э.и. V үйэ-б.э.и. IV үйэ), эллин (б.э.и. III үйэ — IV үйэ); хас кэрчик аайы бэйэ бэйэлэриттэн уратылаах түөлбэ тыллар бааллара биллэр.
Өймөкөөн үрдэлэ
Өймөкөөн үрдэлэ. Сунтаар Хайата сис уонна Таас Кыстаабыт сис икки ардыларынан сытар үрдэл. Иэнэ 30000 км².
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Пегаас (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах
Ландау (Бавария)
Дьонун ахсаана 13 тыс.
Винокуров Артур Ильич
Винокуров Артур Ильич — кыраайы үөрэтэр худуоһунньук-фотограф.
Айар олоҕо
Хаартысканан үлүһүйүүтэ 1952 сылтан саҕаламмыт. Аҕата, Илья Чаҕылҕан, өлбүтүн кэннэ аҕатын хаартыскаларын хомуйбут. Библиотекаҕа үлэлиир сылларыгар фоторепродукциянан дьарыктаммыт. Ол сыллартан элбэх историяҕа сыһыаннаах хаартыскалары, матырыйааллары муспут. Билиҥҥи кэмҥэ аҕатын архыыба, бэйэтэ түһэрбит хаартыскалара, репродукциялара мунньуллан — историяҕа улахан суолталаах, өрөспүүбүлүкэ Госархивын баһыйар кэриэтэ, сүҥкэн мунньуу буолбут. Кэлин Госархивка саха суруйааччыларыгар аналлаах «Винокуров фондата» тэриллибит.
90-с сыллар саҕаланыыларыгар «Илин» сурунаал бастакы нүөмэрдэригэр Артур Ильич саха биллиилээх суруйааччыта Иван Арбита уруһуйдарын репродукцияларын, Лепчиковтар аҕа уустарын хаартыскаларын бэчээттэппитэ. Бу сурунаалы кытта ыкса үлэлэһэн, кини көмөтүнэн Саха Сирин XX үйэтин уһулуччулаах дьонугар анаммыт халандаар оҥоһуллубута.
Өссө маны көр
Винокуров Илья Дорофеевич (Чаҕылҕан)
Марк Твен
Cэмюэл Лэҥһорн Клеменс (Samuel Langhorne Clemens) (Сэтинньи 30, 1835 – Муус устар 21, 1910), Марк Твен (Mark Twain) диэн псевдонимынан биллэр, Америка суруйааччыта. Твен Adventures of Huckleberry Finn уонна The Adventures of Tom Sawyer диэн романнара ордук биллиилээхтэр.
Калмыкия
thumb|250px|right Калмыкия Өрөспүүбүлүкэтэ (Нууччалыы: Республика Калмыкия; Калмыктыы: Хальмг Таңһч) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Элиста.
Сэтинньи 4 1920 тэриллибитэ.
Сир баайдара
Чох, ниэп уонна айылҕа гааhа.
Климата
Калмыкия континентал климаттаах, олус куйаас уонна кураанах сайыннаах уонна аҕыйах хаардаах тымныы кыhыннаах.
Администрациянан араарыыта
thumb|300px|Калмыкия администрациянан араарыыта Республика састаабыгар 13 административнай оройуон, 102 сельсовет уонна 3 куорат баар.
Экономиката
Республика брутто ис оҥоhуга — 9,7 млрд сол. (2005).
Брутто ис оҥоhук per capita — 33,6 тыh. сол./к. (2005).
1860-с
1860-с cыллар — 1860 сылтан 1869 сылга дылы. Уларыта тутуулар: Арассыыйаҕа крепостной быраап суох оҕоһуллубут, АХШ-ка кулуттааһыны суох гыммыттар, гражданскай сэрии буолбут.
2080-с
2080-с сыллар.
Абалаах, күөл
Абалах Абалах
Химия элэмиэнэ
Химия элемена- диэн атом нар холбоһуктара биир тэҥ аатамнай ядроларын иитии лэрэ. Аатам ядрота протонтан турар, протон нүөмэрэ элемен аатамнай нүөмэригэр тэннэһэр, уонна нейтронтан, ол нүөмэрэ араас буолуон сөп. Хас биирдии химическай элемен бэйэтэ латыынскай ааттаах уонна химическай бэлиэлээх буолар, онтуката биир эбэтэр пааралаах латыынскай букубалартан турар, ИЮПАК регламеннаабытынан уонна Менделеев Периодическай систематын элимиэннэринэн.
Химическай элемен баар буолар быһыытын босхо сылдьар корүҥэ судургу(боростуой) һэк(вещество) (биир элеменнаах) буолар. Химическай элемены араарыахха наада (абстрактнай объект, бэйэтин характеристикатынан дьүһүннүүр) уонна бэйэтигэр сөп түбэһэр материальнай объега- судургу һэктэр (боростуой веществолар) (чахчы физика-химическай свойствалааҕа).
2016 сыл туругунан 118-с химическэй элэмиэн биллэр. Интэн 94-дэ айылҕаҕа көстөр (сороҕо микроколичествоҕа эрэ баар), онтон 24-т элэмиэни киьи синтезируйдаабыт.
= 1.      Өйдөбүл оноһуллуутун историята = «Элемен» (лат. Elementum) - диэн тыл античнай бириэмэҕэ өссө туттуллар этэ (Цицерон унан, Овидием ынан, Гораци ейанан) туох эмэтэ чааһын курдук (тыл элемена, оноһуллуу элемена уо.д.а). Былыргыга этэн таһаары тарҕаныыта баар этэ «Тыл буукубаттан турарын курдук элемен эттиктэн турар». Интэн буолуон сөп ити тыл төрүтэ: бүтэй буукуба ааттарын эрээтэ латыын алпаабытыгар: I, m, n, t (“el”-“em”-“en”-“tum”).
Аныгылыы өйдүүр чугас химия элеменын өйдөбүлэ саҥа химическай философия систиэмэтэ, Роберт Бойлем кинигэтигэр «Химик-скептик» (1661с.) суруллубута. Ол онно Бойль түөрт да Аристотель стихията, үс да алхимик принципа элемен быһыытынан сатаан сөптөөх буолбат диэн ыйбыта. Бойль этэринэн элемен- олох араарыллыбат эттик (вещество), майгыннаһар биир өрүттэн турар (бастакы материяттан турар) корпускул, туох баар уустук эттик итинтэн тутуллубута уонна кинилэргэ арахсыахтарын сөп. Корпускуллар араас быһыыларынан, кээмэйдэринэн, массаларынан арахсыахтарын сөп. Корпускуллар эттиктэн оноһуллубуттара, бэһилиэннэй кубулуйууга уларыйбакка хаалаллар.
Джон Дальтон 19 үйэ саҕаланыытыгар химияҕа атомно-молекулярнай сэрэйиитэ баһылаабыта, химическай элемены туспа атом көрүҥүн курдук көрүүтэ уонна айылҕа судургу уонна уустук веществоларын ыйара, ол курдук биир эбэтэр араас көрүҥнээх атомнартан турар. Дальтон бастакы атомнай ыйааһыны саамай наадалаах элеменнар састаабтарын курдук ыйбыта, кини айылҕатын химиятын быһарыыта. Йенса Берцелиуса кыһаллыытынан уонна кини сүгүрүйээччилэринэн биллиилээх элеменнар атомнай ыйааһыннара (атомнай массалара) букатын сөп этилэр. 1860 с. Карлсруэ диэн куоракка “норуот ардынааҥҥы химиктар съездтарыгар” молекула уонна атом өйдөбүлүн өйдөбүлэ ылыллыбыта.
Д.И.Менделеев Периодическай закона аһыллыытын саҕана (1869) 63 элемен биллэр этэ. Чуолаан аатамнай ыйааһын, аатамнар састаабтарын курдук кинилэринэн бэлиэтэммитэ, химическкай элемен периодическай характерын уларыйар субуойстубата быһаарара, ол курдук судургу уонна уустук веществолары онороро. Менделеев химическай элемены “судургу эбэтэр уустук эттиктэр материальнай чааһа бүтүннүү физическай уонна химическай субуойстубалары биллиилээх онороро” диэн быһаарара. Менделеев арыйыыта баар буоларын өтө көрөргө биэрбитэ, ол курдук ити бириэмэҕэ биллибэт элеменнар субуйойстубатын эрээтэ уонна кылааһынан наардаһыныгар научнай төрүтүнэн буолбута.
Ол да кэриэтэ, Менделеев хас эмэ уларыйыы киллэриэн наадата эбит элеменнар утумун-ситимигэр, аатамнай ыйааһынын улаатан иһэригэр тарҕатыллыбыты, химическай субуойстубаларын периодичнаһын тутуһаары, ол курдук туолбатах килиэткэлэри толороору, сабыллыбыт элеменнарга сөп тубэһэрин курдук. Хойутуу (сүүурбэһис үйэ бастакы аҥаарыгар) биллибитэ, химичсекай субуойстуба периодичнаһа аатамнай нүөмэртэн (аатамнай ядро иитиититтэн) тутулуктаах эбит, элемен аатамнай массатыттан буолбакка. Бэһилиэннэйэ элемен стабильнай изотопун ахсааныттан быһаарыллар эбит уонна кинилэр айылҕаҕа тарҕаныылара. Ол да эбэтэр, элемен туруктаах изотоптара аатамнай маассалаах, сорох бэлиэҕэ тарҕанар, тоҕо диэтэр дэлэйиилээх эбэтэр итэҕэстээх нейтроннар изотоптара ядроҕа бигэтэ суох буолаллар, ол үрдүнэн протоннар чыһылалара улааталларыгар (атыннык эттэххэ аатам нүөмэрин) нейтроннар чыыһылалара, бигэт ядро холбоһугун оҥорор, ону кытта улаатар. Ол иһин периодическай сокуон чопчуланыан сөп уонна хайдах химическай субуойстубалара аатамнай массаттан тутулуктааҕын, ол буолан баран ити тутулуга хас эмэ түбэлтэҕэ кэһиллэр.
Изотоп аһыллыытынан араас аатамнар холбоһуктарын биир тэҥ элемена атын атын аатамнай маассалаах буолуон сөп диэн чуолкайдаабыттара; оннук, радиогеннай гелий(чэпчэки газ), урановай минераллартан тахсыбыт, изотоп баһылаабытыттан сылтаан. Гелий космическай лучтарыттан (өссө чэпчэки изотоп 3Не баарын сиригэр) быдан элбэх аатамнай массаламмат сатаан.
Билиҥҥи үйэ химическай элемен өйдөбүлэ аатамнар холбоһуктарын курдук, биир тэҥ положительнай ядро зарядынан характеристикаланар, Периодическай таблицаҕа элемен нүөмэригэр тэннэһиэхтээх, Генри Мозли (1915) уонна Джеймс Чедвик (1920) фундаментальнай үлэлэрин көмөтүнэн бу өйдөбүл баар буолбута.
= 2.       Биллиилээх химия элеменнара = Ахсынньы ый 2016 сылыгар 118 химическай элемен биллэр этэ, интэн 94 айылҕаҕа көстөр, онтон 24 хаалбыты ядернай реакциянан киһи бэйэтэ ылбыта. Аһары ыарахан трансурановай элеменнары синтезтыырга сорунуулар ылыллаллар, ол иһигэр унбиквадий(124) элемены синтезтыырга эмиэ сайабылыанньа баара уонна унбинилий(120), унбигексий(126) элеменнар ойоҕос туоһулара баара, олор өссө да бигэргитиллэ иликтэр. Ону кытта экатория-унбибия(122) айылҕа ториятын образецтарыгар булуллубутун дьэбэлэйдээбиттэрэ, ол эрээри кэнники сорунууларга быдан туочунай ньымаларынан ити сайабылыанньаны аккаастаабыттара. Ол таһынан, метеоритнай веществоҕа 105-тэн 130-ка диэри аатамнаах чыыһылалар частицата харсыһыытын суолун арыллыытын туһунан иһитиннэриилэр бааллар, бигэттээх аһары ыарахан ядролар баалларын ойоҕос дакаастабыла буолуон сөп. Аһары ыарахан трансурановай элемен айылҕаҕа көрдөөһүнэ, бигэтэр арыы теориятынан буолуон сөп, ол гынан баран чахчылаах ситиһиинэн түмүктэнэ илик, оттон саҥа трансурановай элеменнар синтезированиета российскай, американскай, немецкай уонна японскай учуонайдар түмсүүлэрин норуот икки ардыннааҥҥы күүстэрин ядернай исследованиетын центрдарыгар салҕана турар.
Саҥа (айылҕаҕа булулла илик) элеменнар синтез тара, аатамнай нүөмэрэ урантааҕар(трансурановай элеменнар) быдан үрдүктээх, бастаан нейтроннары уран ядроларынан элбэх хабыынан оҥоһуллар этэ, ядернай реактор нейтроннай халҕаһа быдан интенсивнай усулуобуйаҕа уонна өссө быдан интенсивнай- ядернай(термоядернай) эстиитин усулуобуйатыгар барар. Салҕыы барар дэлэйбит нейтроннар ядролара бета-распад сыабынан баран аатамнай нүөмэр улаатарыгар уонна Z>92 аатамнай нүөмэрдээх дочерняй ядролар үөскүүллэригэр аҕалар. Иннэ гынан Нептуний(Z=93), плутоний(94), америций (95), берклий(97), энштейний(99) уонна фермий(100) аһыллыбыттара. Кюрий(96) уонна калифорний(98) ити көмөтүнэн эмиэ синтезтаныахтарын сөп(чопчу табыллаллар), ол гынан баран плутоний уонна кюрий альфа-частицаларын түргэтиигэ(ускорениянан) облучения көмөтүнэн бастаан аһыллыбыта. Быдан ыарахан элеменнар, менделевийтан(101) саҕалаан, түргэтэтиигэ эрэ табыллаллар, актиноиднай мишеннары чэпчэки ионнарынан облучениялыыллар.
Бастакы аһааччылар эрэ саҥа химическай элемен аатын айарга бырааптаахтар. Ол гынан баран тустаах быраабыланан эрэ ааттаныахтаах. Саҥа аһыллыытын иһитиннэриитэ хас эмиэ сыл устата тутулуга суох лабораториянан бэрэбиэркэлэнэр, уонна бигэргэтиллиннэҕинэ, Международнай союһун теоретическай уонна прикладной химията(ИЮПАК; англ. International Union for Pure and Applied Chemistry, IUPAC) саҥа элемен аатын дьоһуннук олохтуур.
Ахсынньы 2016 сылыгар туох баар биллэр 118 элеменнар олохтоммут ИЮПАК уларыйбат аатын сүгэллэр. Аһыллыытыгар сайаапка биэриэхтэриттэн саҕалаан ИЮПАК аатын олохтуор диэри элемен быстах кэмнээх систематическай ааттаах сылдьар, латыынскай ахсаанннарыттан тахсыбыт, элемен аатамнай нүөмэрин үөскэтэр чыһылалара, уонна үс буукубалаах быстах бириэмэлээх бэлиэнэн ыйыллар, ити ахсааннар бастакы буукубаларынан үөскүүр. Холобур, 118-сыс элемен, оганесон, дьоһуннаах олохтонуутун куруук аатын иннинэ унуноктий уонна Uuo диэн бэлиэлээх быстах кэмнээх ааттаах этэ.
Аһылла илик эбэтэр олохтоно илик элеменнар элбэхтэ система көмөтүнэн ааттаналлара, Менделеевынан өссө туттуллар этэ,- периодическай таблицаҕа үөһээ турар аатынан, префикстары “эка-“ эбэтэр “дви-“ диэни эбиитинэн, “биир” уонна “икки” санкритскай ахсаанынан бэлиэтэнэрэ( гомолог бииринэн эбэтэр иккинэн периодка үрдүк турарынан). Холобур, германий аһыллыан иннинэ( периодическай таблицаҕа кремний анныгар турара уонна Менделеев билгэлээбитинэн) эка-кремний диэн ааттаммыта, оганесон( унуноктий, 118) эка-радон диэн эмиэ ааттанара, онтон флеровий( унунквадий, 114)- эка-свинец.
= 3.      Химия элеменын бэлиэтэ = Химическай элемен бэлиэтэ элеменнар ааттарын кылгатыытын курдук туттуллар. Бэлиэ буоларын быһыытынан үксүн аат маҥнайгы буукубатын ылаллар уонна салгыы кэлэр эбэтэр салгыы кэлэртэн биирин наада буоллаҕына эбэн биэрэллэр. Үксүн элеменнар латыыснкай ааттарын маҥнайгы буукубата: Cu-медь (cuprum), Ag-серебро (argentum), Fe-железо (ferrum), Au-золото (aurum), Hg-ртуть (hydrargirum). Инник химическай бэлиэ системата 1814 сыллаахха шведскай химигынан Я. Берцелиуһунан киллэриллибитэ. Элеменнар быстах кэмнээх бэлиэлэрэ, уларыйбат ааттара уонна бэлиэлэрэ олохтоно илигинэ туттуллара, үс буукубаттан тураллар, латыынскай үс чыыһылатын ааттара уоннаах бэлиэтэниигэ кини аатамнай нүөмэригэр сөп түбэһэрин көрдөрөр(холобур, унуноктий-118-сыс элемен- кыра бириэмэҕэ Uuo диэн бэлиэлээх этэ). Үөһээ турар гомологтар систематын бэлиэтээһинэ эмиэ туттуллар, үөһээ ыйыллыбыт (Eka-Rn, Eka-Pb уо.д.а).
Элемен бэлиэтин аттыгар турар кыра соҕус чыыьылата бэлиэтиир:  үөһээ хаҥас- аатамнай маасса, аллараа хаҥас- бэрээдэк нүөмэрэ, үөһээ уҥа- ион заряда, аллараа уҥа- молекулаҕа аатамнар чыыһылалара:
Аатамнай маасса                                                          ион заряда
Элемен
Бэлиэтэ
Бэрээдэгин нүөмэрэ                                                      молекулаҕа аатамын чыыһылата
Холобурдар:
·        Н2 –водород молекулата, икки водород аатамыттан турар
·        Cu2+ - алтан иона  2+ зарядтаах
·        126С – углерод аатама ядротын зарядын кытары, алтаҕа тэҥнэнэр эбэтэр аатамнай массатын тэҥнээһинигэр-12
Периодическай таблицаҕа химическай элемен карточкатыгар үксүн салгыы характеристикалары киллэрээччилэр:
·        1- химичсекай элемен бэлиэтээһинэ
·        2-нууччалыы аата
·        3-химическай элемен бэрээдэгин нүөмэрэ, аатамнай ядроҕа баар протоннарын ахсааныгар тэҥнээх
·        4-аатамнай маасса: аатамнай маасса ортотун суолтата туруктаах изотоптар сир хаҕыҕар эбэтэр аатамнай маасса быдан өр олорор изотопа (радиоактивнай элеменнарга)
·        5- электрон тарҕатыыта энергетичсекай таһымынан
·        6-электроннай конфигурацията
= 4.      Айылҕаҕа химия элеменнара тарҕаныыта = Химическай элеменнартан сир хаҕыҕар саамай быдан элбэх тарҕаммыт кислород уонна кремний буолар. Ити элеменнар алюминий, тимир, кальций, натрий, калий, магний, водород уонна титан элеменнарын кытта 99%-тан тахса сир хаҕын массатын ылар, иннэ гынан сорох хаалбыт элеменнарга 1%-тан кыра тиийэр. Муора уутугар, кислород уонна водород таһынан – уу бэйэтин составной чаастарын, үрдүк элеменнар: хлор, натрий, магний, сера, калий, бром уонна углерод. Сир хаҕыҕар элбэх массовай содержаниелаах элемен кларковай чыыһыла эбэтэр кларковай элемен диэн ааттанар.
Сир хаҕыҕар баар элеменнар содержаниета сиргэ баар элеменнар содержаняитыттан уратылаах, биир сыалай курдук ылыллыбыта, сир хаҕа, мантията уонна ядрота химсостаабыанан уратылаах. Иннэ гынан, ядро тимиртэн уонна никельтан уопсайынан турар. Бэйэтин уочаратыгар, Солнечнай системаҕа элеменнар содержаниялара уонна Вселеннай бүтүннүү, уонна гынан баран сиртэн уратылаах. Вселеннайга саамай тарҕаммыт элемен водород буолар, кини кэнниттэн гелий кэлэр. Химическай элеменнар тарҕаныытын холоонноох исследованиета уонна кинилэр изотоптарын куосмаска саамай суолталаах төрүтүн информацията нуклеосинтез процеһа уонна солнечнай система эволюцията уонна халлаан эттиктэрэ буоллар.
94 химическай элеменнар быыстарыгар, сир хаҕыҕар буллулубут, улахан аҥаара первичнай эбэтэр примордиальнай буолар; кинилэр Галактикаҕа нуклеосинтезка Солнечнай система оҥоһулла илигинэ үөскээбиттэрэ, уонна ити элеменнар изотоптаахатар, бигэтэр эбэтэр балачча өр олороллоро, арахсан хаалбат туһугар бэһилиэннэй ааспыт бу кэмтэн 4,567 млрд. сыл. Уонна сорох 11 айылҕа элеменнара (технеций, прометий, полоний, астат, радон, франций, радий, актиний, протактиний, нептуний уонна плутоний) радиогеннай буолаллар- кинилэр өр олорор изотоптара суох, ол иһин туох баар сир хаҕыҕар баар айылҕа атомнара атын элеменнар радиоактивнай үрэллитигэр ити элеменнар  баар буолбуттара.
Туох баар элеменнар бары, плутоний кэнниттэн салҕыы периодическай системаҕа,сир коратыгар бүтүннүү суохтар, ол гынан баран сороҕо илэртэн куосмаска үөскүөн сөп серхновай эстиигэ. Биллиилээх изотоптар бары полураспадын хатыла, сир олохтонуутун саҕаланыытыттанити элеменнар тэҥнээн көрдөххө олус кыралар. Хас да сыллаах көрдөөһүннэр айылҕа сверхтяжелай элеменнарын гипотезата өссө да түмүк биэрэ илик.
Вселеннайга баар аһары ыарахан элеменнар биир сүрүнүн төрүтэ, расчет быһыытынан, нейтроннай сулустар холбоһуулара, ити аһары элбэх элеменнар тохтууларынан, сулустар уонна кинилэр планеталарын оҥоһуллуутугар кыттыһар.
= Химия элеменнара химическай һэк (вещество) судургу чааһа буолара = Химия веществолара биир химическай элементан (судургу вещество) туруон да сөп уонна да араастартан (уустук вещество).
Химия элеменнэрэ 500 судургу веществону үөскэтиэн һэп. Биир элемен араас судургу веществонан, субуойстубатынан да уратылаах, олорор дьоҕурдааҕа аллотропия диэн ааттанар. Судургу веществолар ааттара сөп түбэһэр элемен аатыгар сөпсүһэр (холобур, цинк, алюминий, хлор), ол гынан баранараас аллотропнай модификациялар баар буолууларыгар судургу вещество уонна элемен ааттара уратылаах буолуон сөп, холобур кислород (дикислород, О2) уонна озон (О3); алмаас, графит уонна атыттары кытта кэккэлэспит углерод аллотропнай модификацията углерод аморфнай быһыытын кытта баар буолуон сөп.
Боростуой усулуобуйаҕа 11 элеменнар газ быһыылаах судургу веществонан баар буолар (H, He, N, O, F, Ne, Cl, Ar, Kr, Xe, Rn), 2- уу быһыылаах ( Br, Hg), атыттар кытаанах эттиги оҥороллор.
Көмө туохтуур
Көмө туохтуур (служебный глагол) - саҥа ирээтэ, туохтуур көрүҥэ.
Черкассы
Черкассы (Черкаси) диэн Украина куората. Черкассы уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 286 452 (2013).
1870-с
1870-с cыллар — 1870 сылтан 1879 сылга диэри
Үгүрүө
thumb|250px thumb|Gallinago gallinago
Үгүрүө (, бекас) — Үгүрүөлэр уустарыгар киирэр болоорхойдуҥу кугас дьүһүннээх, уһун тумустаах кырачаан бадараан көтөрө.
Арҕаа
thumb|200px
Арҕаа (запад) — хайысха, сир-халлаан күн киирэр диэки өттө. Каарталарга каарта хаҥас өттө.
Утарыта — илин.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Чопчута суох ахсаан аат (тыл)
Ахсааны чыыһылата суох үрдүттэн бөлөҕүнэн ылан ааҕар ахсаан тылы чопчута суох (чопчуламматах) ахсаан аат дэнэр. Холобур: элбэх, үгүс, сорох, аҕыйах, бары, төһө эмэ, хас даҕаны, о.д.а. Чопчуламматах ахсаан аат этиигэ быһаарыы, туһаан, кэпсиирэ буолар. Чопчута суох ахсаан ааттан –ТА, -ТЫК, -ТЫЫ сыһыарыыларынан сыһыат үөскүүр: элбэхтэ, элбэхтик, аҕыйахта, аҕыйахтык, о.д.а. Чопчута суох ахсааны бэлиэтиир тыллар бу бөлөхтөрө ахсаан аат буолаллара мөккүөрдээх. Сороҕо даҕааһын, сороҕо солбуйар аат, сороҕо сыһыар курдук ылыныллар.
Көспүт суолта
Көспүт суолта (переносное значение) - саҥа ирээтэ, тыл сүрүн суолтатыттан атын суолтаҕа туттуллуута.
Күһүн
Күһүн — сыл кэмэ, сайын уонна кыһын ыккарда, быыһа.
Дьыл утумун туёрт тэттик кэмнэриттэн биирдэстэрэ. Саха ёйдёбулунэн: Ньалыар уу тоцор буолуо5уттан кыстык хаара туhуёр дылы кэм.Ёссё кёр: кэм.
Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
400px|thumb|right|Бастакы Дьөппөн куйаартан көстүүтэ Бастакы Дьөппөн нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тиит-Эбэ.
Улуус кииниттэн 10 км Өлүөнэ өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 067 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Тиит-Эбэ — 806, Хоточчу — 261 киһи.
Нэһилиэк территорията, родовой тутула уонна нэһилиэнньэтэ
I Дьөппөн нэһилиэгэ 1930 с. ыытыллыбыт оруйуоннааһын иннигэр Илин Хаҥалас улууһугар киирсэрэ. Улуус киинэ – управа Рассолода этэ. 1930 с. ылата икки Дьөппөн уонна Хачыкаат нэһилиэктэрэ Арҕаа Хаҥалас оройуонугар холбоспуттара.
I Дьөппөн нэһилиэгэ Лена өрүс сүнньүгэр Хоточчу, Туһумах хочолорун, тыаҕа Мэндэ үрэх сүнньүн уонна кини салааларын хабар. Ол аата – Дьаҥылы, Боотулуну, Бүүтэҥэ үрэҕин тардыытыттан – Харыйалааҕы, Туоһалааны, Нуочаханы, Тамма үрэҕиттэн Өһөнтүөнү, Таланы, Бэрэгэни, Өттөөҕү, Мыандаланы о.д.а. сирдэри хабыталыыр. Онон кини киэҥ территориялаах улахан нэһилиэктэр ахсааннарыгар киирсэрэ. Арыллаан аахтахха кини территорията 3800-э в. км. буолуо. Ол аата, 20 көс уһуннаах, 2 көс кэриҥэ туоралаах.
Нэһилиэк 5 аҕа уустааҕа:
1. Солдьороху – кини дьонноро дойдуга да, тыаҕа да олороллоро. Холобур, Григорьевтар (Хаардар), Ефимовтар.
2. Ньэлбэкэ – эмиэ тыаннан, дойдунан тарҕанан олороллоро. Холобур, Туоһалаан Скрябиннар, дойдуга Скрябин Захар, Софрон аймахтара.
3. Күскээн – дойдунан, тыанан тарҕанан олороллоро. Холобур, Дьаҥыл Скрябиннар, дойдуга Федоровтар, Максимовтар, Филипповтар, Марковтар о.д.а.
4. Тыһаҥа – бары Тыһаҥа үрэҕэр уонна Мыандалаҕа, Бэрэгэҕэ, Сыырдаахха олороллоро.
5. Өктөм – кини дьонноро барыта Хоточчуга олороллоро.
Аҕа уустарын аны ийэ уустарыгар арахсаллара. Ол ийэ ууһун дьоно үксэ аймахтыы буолаллара. Холобур, Тыһаҥа аҕатын ууһугар маннык ийэ уустара бааллара:
1. Күрүлэйдэр – Садах үрэҕин баһыгар олорор Дьячковскайдар.
2. Ырыалар – Кыстык эргин олорор Марков аймах.
3. Бурдуктар – Николаев аймах.
4. Ньууччаакаастар – Лебедевтэр о.д.а.
5. Ньэлбэкэлэр – Прокопьевтар, Гаврильевтар, Устиновтар.
6.  Солдаттар – Солдатов аймах.
7. Чомугурдар – Мыандала, Өһөнтүкэн, Томтоку Скрябиннар, Петровтар (куймайдар), Пахомовтар (көмөрдөр).
Былыргы сэһэнинэн Тыһаҥаҕа Тыһанай диэн эмээхсин кэлэн олорбут. Кини сэттэ уоллааҕа үһү: Күрүлэй, Бурдук, Ньууча, Ньэлбэкэ, Солдат уонна Чомугур диэн. Итинтэн сэттэ ийэ уустара үөскээбиттэр. Атын аҕа уустара эмиэ итинник ийэ уустарыгар арахсаллар.
Былыр да нэһилиэнньэ учуотун ыраахтааҕы былааһа таҥара дьиэтин үлэһиттэрнэн – аҕабыыттарынан ыыттарар эбит.
Икки Поповтар диэн аҕабыыттар ол кинигэһэ ыалы кэрийэ сылдьан дьону барытын ааттарын, саастарын суруйан испиттэр. Бүтүүтүгэр нэһилиэктэринэн, аҕа уустарынан арааран своднай оҥорбуттар. Ону мин устан ылаттаабытым.
Билигин II Дьөппөҥҥө турар таҥара дьиэтэ Хачыкат таҥаратын дьиэтэ диэн ааттанар. Онно 1902 с. Поповтар үлэлээбиттэр.
Хачыкат таҥаратын дьиэтин 1902 с. ыытыллыбыт I Дьөппөн нэһилиэгин нэһилиэнньэтин перепиһын түмүгэ маннык:
Нэһилиэнньэтэ
Бу таблицаҕа көстөрүнэн Өктөм аҕатын ууһун (билиҥҥитэ Хоточчу) нэһилиэнньэтин ахсаана суох. Ити Хоточчулар Өктөм таҥаратын дьиэтин обслуживаниетыгар киирэллэрин быһыытынан Өктөм таҥаратын дьиэтэ учеттаабыт буолуохтаах. Өктөм таҥара дьиэтинэн оҥоһуллубут перепиһы мин булан көрбөтөҕүм.
Мантан көстөрүнэн ити бириэмэҕэ I Дьөппөн нэһилиэгэ Хоточчуга суох билиҥҥи I Дьөппөн  нэһилиэгин саҕа эбит. 201 хаһаайыстыба, 1367 дууһа. Ити кэмҥэ Хоточчуга быһа тарыйан 50-60 хаһаайыстыба, 300-400 дууһа баара буолуо. Оччоҕо I Дьөппөн нэһилиэгэ барыта 1902 с. 260-ча хаһаайыстыбалаах, 1760-ча нэһилиэнньэлээх эбитэ буолуо. Ити перепись түмүгүнэн Хачыкат, II Дьөппөн нэһилиэктэрин нэһилиэнньэтин ахсаанын эмиэ устан ылбытым.
1902 с. нэһилиэктэринэн нэһилэнньэ ахсаана:
Мин саныырбынан, нэһилиэнньэ ахсаана ити 1902 с. советскай былаас буолбутун бастакы сылларыгар дөксө элбэх буолта буолуо. Тыа сирдэргэр хас толоон, ходуһа, үрүйэ ахсын дьон олохсуйан олоро сылдьыбыт өтөхтөрө элбэҕинэн сэрэйдэххэ киһи олус элбии сылдьыбыт. Сүөһү ахсаана да билиҥҥитээҕэр быдан элбэх эбит, сир-дойду бары оттонор эбит. Араас туора кыараҕас үрүйэлэр, үрэхтэр эмиэ оттонор эбиттэр. Билигин ол үрэхтэр, алаастар оттоммокко, бүтүннүү сэтирэзн, талах-ыарҕа бүөлүү үүнэн тураллар.
I Дьөппөн нэһилиэгэр улахан баай киһи үөскээбэтэх. Чугастааҕы нэһилиэктэригэр, 1-2 Тыыллымаларга Лепчиковтар, Соловьевтар, Никифоровтар (Тордуо), Нөөрүктээйгэ – Мушников (ылар), Старостин (Урдус), Хачыкаатка – Барашов, II Дьөппөҥҥө – Павлов курдук баайдар суохтар эбит. Кыра, 100-чэкэ сүөһүгэ дылы иитэр сүөһүлэнэ сылдьыбыт баайдар баар буола сылдьыбыттар.
Кэлин, советскай былаас буолуутун саҕана «Улуу Сыһыыга» олохтоох атыыһыт Ньукулай (Иванов Николай Гаврильевич) диэн аныгылыы баай киһи үөскээн сылдьыбыт. Кини хамначчыт эҥин туппатах, кими да атаҕастаабат-баттаабат киһи эбитэ үһү. Хата төттөрүтүн үөрэх, сайдыы тарҕанарыгар баҕалаах эбит. Ол курдук бэйэтин үбүнэн оскуола туттаран, учуутал наймылаһан, оҕолору хомуйан үөрэттэрэ сылдьыбыт. Ол оскуола дьиэтин кэнники нэһилиэк 1934 с. дойдуга көһөрөн киллэрэн туттарбыта (билигин интернат таһыгар турар.)
Нөөрүктээйи баайа Урдус (Старостин) эмиэ советскай былаас буолуон иннинэ үөскээн, улууска кулубалыы сылдьыбыт. Улахан баайа, баттыгаһа суох эбитэ үһү. Бэйэтэ урут быстар дьадаҥы киһи хаартынан сүүйэн, эргинэн байбыт.
Нэһилиэнньэ хаһаайыстыбаннай дьарыга
I Дьөппөн нэһилиэгин дьоно сүнньүнэн сүөһү иитиитинэн дьарыгыраллара. Бурдугу бэрт кыраны сорох ыаллар ыһаллара, онтукаларыттан бэрт дуона суох үүнүүнү ылаллара. Онон сиир бурдуктарын үксүн Амматтан, кэлин Мэҥэ-Хаҥаластан чугастааҕы нэһилиэктэринэн булуналлара. Хортуоппуйу, оҕуруот аһын олох да ыспат этилэр.
Тыаҕа олохтоох дьон үксүлэрэ аһыырдарын бултаан булуналлара. Сайын балыктаан, кыһын куобахтаан о.д.а. булду бултаан. Сорох дьоннор кыттыһан тимир уһааран, болгуо диэн уһааран ылбыт тимирдэрин Дьокуускайга, Аммаҕа тиэйэн бурдукка, таҥаска, чэйгэ-табахха эргитиһэр эбиттэр. Сорох тимир уһааран ылбыт болгуоларынан уһанан араас туттар сэби-сэбиргэли: сүгэни, быһаҕы, суханы, барананы, баһымньыны, хотууру, өтүйэни, кыстыгы о.д.а. дьиэҕэ-уокка туттуллар сэптэри оҥорон атыылыыллара.
Оннук уус Маачах Өндөрөй диэн баара (Афанасьев Андрей), кини Күбүнүгэ олороро. Кэнники колхозтар тэриллибиттэрн кэннэ нэһиилэ советын дьаһалынан колхозтары кэрийэ сылдьан уһанара, араас тыа хаһаайыстыбатын массыыналарын өрөмүөннүүрэ. Колхозтарга киниттэн үөрэнэн уустар баар буолбуттара. Тимири кини көҕүлээһининэн Бүүтэҥэ үрэҕэр Быта диэн сиргэ уһааран ылаллара. Онон Сала, Кубуну дьонноро дьарыгыраллара: Михайловтар – Матвей, Кыһыллаан, Кузьма, Филипп, Василий о.д.а. дьоннор. Сорох дьон таас уматан испиэскэ тааһын Дьокуускайга тиэйэн киллэрэн атыылыыр идэлээхтэрэ. Онон үрэх хаҥас өттүн дьоно (Төҥүргэстэр) уонна Хоточчулар ордук дьарыгырбыттара. Тааһы Хоточчу анныттан өрүстэн таһааран оһох оҥорон уматаллара. Сорохтор, Мэндэ үрэххэ саһаан кэрдэн, үрэх устун уһааран киллэрэн баран, болуотунан Дьокуускайга киллэрэн атыылыыллара үһү.
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
1)	Скрябин Иван Николаевич – сахалартан бастакы байыаннай хирург, 1 Мировой, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, ЯАССР доруобуйа харыстабылын бастакы наркома.
3)	Варламова Анна Егоровна-Айысхаана – суруйааччы, публицист, «Чолбон» сурунаал эппиэттээх редактора, Россия суруйааччыларын Союһун чилиэнэ, Саха Республикатын үөрэҕириитин туйгуна.
4)	Скрябин Петр Алексеевич – Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ, кавалер Ордена Славы и Ордена «Знак Почета», «Жданов» уонна «Тимошенко» колхозтар бэрэссэдээтэлэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин III уонна IV ыҥырыыларын депутата.
6)	Алексеев Иван Николаевич- Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, РСФСР үтүөлээх экономиһа, республика норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ,Саха АССР үп-харчы миниистирэ.
7)	Михайлов Федор Матвеевич – Саха АССР юстициятын министирэ, РСФСР үтүөлээх юриһа (1982 г.), ис дьыала полковнига, «В. И. Ленин 100 сааһыгар анаан үтүө үлэтин иһин», Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай Грамотатынан наҕараадаламмыта, уонна ааттаах бэлиэ-мэдээллэринэн «Россия ис дьыалатын министерствотын 200 сылыгар», «Россия юстициятын министерствота тэриллибитэ 200 сылыгар», ытыктабыллаах бэлиэнэн «СССР ис дьыалатын минситерствотыгар туйгун үлэтин иһин».
8)	Кириллин Дмитрий Васильевич –переводчик, критик. Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
9)	Скрябин Анатолий Петрович – Россия үтүөлээх фермера, «Гражданскай килбиэн» Бэлиэ кавалера, Саха республикатын тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна, үлэ ветерана, «Самартай» ТХПК тэрийбит директора, 1 Дьөппөн бочуоттаах олохтооҕо.
Үөскэм
Үөскэм — мат. произведение.
1880-с
1880-с cыллар — 1880 сылтан 1889 сылга диэри
Белоруус тыла
Белоруус тыла (беларуская мова) — үс илин славян тылларыттан биирдэстэрэ, белоруустар национальнай тыллара, сүнньүнэн Беларусь Өрөспүүбүлүкэтигэр тарҕаммыт. Беларусь судаарыстыбаннай тыла (нуучча тылын кытта тэҥҥэ). Бу тылынан барыллаан 7 мөлүйүөн кэриҥэ киһи саҥарар.
Дьиэрэҥ
Дьиэрэҥ (дальневосточный кроншнеп, Numenius madagascariensis) — үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр (Scolopacidae) киирэр бадараан көтөрө.
Ойуулааһын
Дьиэрэҥ — уһун атахтаах, кынатын кээмэйэ 1 миэтэрэҕэ тиийэр Арассыыйаҕа саамай бөдөҥ үгүрүө.
Иккис Дьөппөн нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
400px|thumb|right|Күөрдэм куйаартан көстүүтэ Иккис Дьөппөн нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күөрдэм.
Улуус кииниттэн 7 км илин диэкки Өлүөнэ өрүс уҥуор сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 944 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Күөрдэм — 939, Нуочаха — 5 киһи.
Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
Скрябин Михаил Архипович (28.12.1946 —06.05.2011) — театр уонна киинэ артыыһа
Көстө түһүү формата
Көстө түһүү формата (моментально-однократная форма) — саҥаҕа туттуллар форма.
Холобур, малас гын, ходьох гын, мичик гын, чугурус гын.
Куйдуһун
Куйдуһун өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 247 км., тардыытын иэнэ 20400 км².
Сунтаар Хайата сис хотугулуу-илин эниэтигэр бастаах. Тардыытыгар 81 км² уопсай иэннээх 20000 күөл баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн Маннык Үрэх (94 км.), хаҥас өртүттэн Буор Үрэх (68 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ду Фу
Ду Фу (кытайдыы 杜甫, пиньин Dù Fǔ), 712–770) диэн Кытай Таҥ династия кэминээҕи поэта. Доҕорунуун Ли Байдыын Кытай ордук улуу поэттара буолаллар. Ду Фу үлэлэрэ Кытай уонна Дьоппуон литератураларын култуураларыгар баhаам дьайыылаах.
left|frame|Ду Фу "Лаоцзы ытык сиригэр сылдьыы" диэн поэматын ирээтэ, XVI үйэтээҕи [[каллиграфия.]]
Элэмиэн атомун нүөмэрэ
Элэмиэн атомун нүөмэрэ (синонимнара: атом зарядын чыыһылата, атом чыыһылата, химия элэмиэнин нүөмэрэ) — атом ядротун протоннарын ахсаана. Элэмиэн атомун нүөмэрэ ядро зарядыгар тэҥ уонна элэмиэн Менделеев табылыыссатыгар нүөмэрин кытта сөп түбэһэр.
Күүһүрдэр эбиискэ
Күүһүрдэр эбиискэ (усилительная частица) - саҥа ирээтэ, эбиискэ.
Сайын
Сайын — сыл сылаас кэмэ, саас уонна күһүн ыккарда. мини|Рулоннаах от Дьыл утумун туёрт тэттик кэмнэриттэн биирдэстэрэ. Саха ёйдёбулунэн: Эбэ мууhа устуутуттан туун лаппа тымныйан, ньалыар уу тоцор буолуор дылы кэм. Ёссё кёр: кэм.
NanoHealth
NanoHealth — Индия түмэт медицинскай хампаанньата, саахар диабета, боруоҥха аастмата уонна артериаальнай гипертензия курдук дьарҕа ыарыылардаах трущобаҕа олорор дьону эмтииргэ идэтийэр. Хампаанньа 2014 сыллаахха Hult Prize диэн устудьуоннар түмэт бырайыактарын куонкурустарыгар хотуу көмөтүнэн тэриллибитэ.
Уораан
Уораан — үрэххэ таастаах, түргэн сүүрүктээх чычаас сир, харгы, таас быһыт.
NanoHealth
остуоруйатая
Хампаанньаны аһыы туһунан өссө 2013 сыллаахха Индия Хайдарабад куоратыгар Индия биизинэс оскуолатын биэс бүтэрээччилэрэ толкуйдаабыттара. 2014 сыллаахха кулун тутарыгар Hult Prize эрэгэнээльнэй финаалыгар ыкайаннар,  эдэр дьон ол сыл муус устарга NanoHealth бырайыак тургутар версиятын таһаарбыттара. От ыйыгар хампаанньаҕа партнерунан Индия конгломераата GVK кыттыспыта.
Уораан
Майгынныыр: оран (эбэҥк.) — харгы, түргэн сүүрүк, күрүлгэн.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
NanoHealth
остуоруйатая
NanoHealth сүрүн болҕомтотун олохтоох медүлэһиттэргэ анаан медицина ситимин тэрийиигэ уурбута, «Doc-in-a-Bag» аппараат көмөтүнэн пациеннар дьарҕа ыарыыларын булан диагнох туруоралларыгар.
2014 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр хампаанньа Нью-Йоркка буолбут Hult Prize финаалыгар кыайбыта. наҕарааданы АХШ урукку бэрэсидьиэнэ Билл Клинтон туттарбыта. NanoHealth бу куонкуруска Индияттан кыайбыт бастакы хампаанньа буолбута.
2015 сыллаахха олунньуга хампаанньа Хайдабарад трущобаларыгар биэс медицина пуунун тэрийбитэ.
Мэлдьэхтээх чыыһылалар
Мэлдьэхтээх чыыһылалар (отрицательные числа) — айылҕа чыыһылатыттан уонна нуултан ураты чыыһылалар. Көҕүрэтиини эбиигэ тэҥнээри бастаан толкуйдаабыттар. Айылҕа чыыһылатыгар элбэхтэн аҕыйаҕы эбэтэр тэҥи эрэ көҕүрэтэр кыах баар, аҕыйахтан элбэҕи кыайан көҕүрэппэккин.
Дьэр нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
400px|thumb|right|Уулаах-Аан куйаартан көстүүтэ Дьэр нэһилиэк. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уулаах-Аан.
Мэлдьэхтээх чыыһылалар
715px|мини|орто|Мэлдьэхтээх чыыһылалар (кыһылынан) чыыһыла үөһүгэр
Дьэр нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)
Улуус кииниттэн 16 км хоту диэкки Дьокуускайдыыр суолга турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 938 киһи (2007 сыл).
Кыһын
мини|Кыһын Кыһын — сыл 4 сүрүн кэмнэриттэн биирдэстэрэ, күһүн уонна саас ыккарда, быыһа.
Дьыл утумун түорт тэттик кэмнэриттэн биирдэстэрэ. Саха өйдөбулунэн: Кыстык хаара түһүөҕүттэн саас илдьитэ туллуктар кэлиэхтэригэр, ылаацы (сылаас, угуттуур) куннэр буолуохтарыгар дылы кэм. Өссө көр: кэм.
1890-с
1890-с cыллар.
Сүрүн түбэлтэлэрэ
thumb|250px|Америка саллааттара [[Сантьягоҕа. Куба, 1898]]
1801
1801 сыл.
Кыбытык сыһыан холбоһук
Кыбытык сыһыан холбоһук (вводно-модальное словосочетание) - саҥа ирээтэ.
Аартык
thumb|200px
Аартык - 1) хайаны уҥуордуур суол; 2) хапчаанынан курдары барар суол; 3) киэҥ айан суолун төрдө.
Өссө маны көр
Аартык бөһүөлэк
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Үрэх
thumb|250px
Уопсай сведениелэр
Уруучука түргэнэ, быраабыла курдук, сөкүүндэҕэ хас да метр) элбэх.