Хатыы_(Ньурба_улууһа)
Хатыы төрүттэрэ
Билиҥҥи Мэҥэдьэк нэһилиэгэ былыр былыргыттан сиригэр уотугар уонтан тахса аҕа ууһа олорбута биллэр, олортон саамай улахана Түүлээх Дүҥүрдээх Түлүөн Ойуун утумнара. Ити Түлүөн Ойуунтан саҕалаан аахтахха билигин уон бэһис көлүөнэ оҕолор аны аҕыйах сылынан уон алтыс көлүөнэ үөскэтиэхтэрэ. Түүлээх Дүҥүрдээх Түлүөн Ойуун, сабаҕалаатахха, XVI үйэ бүтэһигин, XVII үйэ саҥатын диэки олорбут киһи быһыылаах. Дьокуускай диэкиттэн кэлии киһи. Үһүйээн этэринэн Дыгын (Тыгын) күтүөтэ эбитэ үһү. Кини биллэҕэ Кургумар Боотур кырбаабытыттан ойоҕун, икки уол оҕотун илдьэ Ньурбаҕа Оҕуруоттаах диэн сиргэ кэлэн олохсуйбут. Кэнники ол Накаас нэһилиэгэр киирбит. Кини уолаттара Кэтэҕинэн Харахатаах Хантаҕар Быгый уонна Суор Бас Боллой диэн эбиттэр. Мэҥэдьэктэр төрүттэрэ буолбут Кэтэҕинэн Харахтаах Хантаҕар Быгый диэн уол, көрбөккө турдаҕына, кэнниттэн ох саанан ыттахтарына аһаран биэрэрэ үһү. Ол иһин кинини "кэтэҕинэн харахтаах" диэбиттэр. Киниттэн икки уол төрөөбүт Сиэллээх Өһүргү уонна Кэтирэй диэннэр. Кэтирэй сэттэ уоллааҕыттан биирдэстэрэ ааттаах-суоллаах Дьааарын Ойуун, киниттэн эмиэ сэттэ уол төрөөбүт. Олортон биллэллэрэ Дьалаҕай Киилээн диэн харса-хабыра суох киһи үөскээн ааспыт. Бу Дьалаҕай Киилээн Тыгын сиэнэ Маһары Бөдьөөкөп ыраахтааҕыга бара сылдьыбыт үөрүүтүгэр тэрийбит ыһыаҕар сылдьан тустубут. Маһары ыраахтааҕыга иккитэ бара сылдьыбыт, 1676 уонна 1680 сылларга. Мэҥэдьэктэр төрдүлэринэн буолбут Сиэллээх Өһүргү үс уоллаах Дөбүкү, Күрүүк Күүгэс (утума биллибэт) уонна Сүлэ Багдарыын (кини Ньурбаҕа сүлэлэр төрүттэрэ буолбут). Дөбүкү икки уоллаах Хатыы Уһун (Ньыхаа Боотур) уонна Тэрээппэ диэн. Кинилэр ойохтонон ыал буолан билиҥҥиннэн Ньурбачаан нэһилиэгэр Дабакай сиринэн, Тоҥус Күөлүнэн, үрэхтэринэн олорбуттар уонна онно баппакка эбии сир булан Мэҥэдьэккэ тиийбиттэр. Кэлин Ньурбачааҥҥа төрүттэрин сирдэригэр Бочуот Баһылай (Василий Гоголев) диэн киһ Хатыы Быстаҕа диэн ааттаан Хатыы дьонун киллэрэн олордуталаабыт, ол курдук Болторуй уола Борокуоппай, Сыччыырдар, Тоотобуйдар, Дьэгин, Чооҥку Охонооһо, Ттоной, Тиэтэйбит, о.д.а ыллары. Хатыы Уһун (Ньыхаа Боотур) быраата Тэрэппэлиин сир булунан Мэҥэдьэк сиригэр көспүттэр. Онно аан бастаан Мэҥэдьэк күөлүн аттыгар баар Тоһоҕолоох диэн алааска кэлэн хоммуттар, манна үүнэн турар тиит маһынан икки сэргэни оҥорбуттара билирин да тураллар. Тэрээппэ Мэҥэдьэккэ хаалан ынах, сылгы ииттэн байан-тайан олорбут. Хатыы өссө өрө баран арҕаа, билиҥҥиннэн Аньыыс Боллохтооҕо диэн сир бэтэрээ өттүгэр тиийэн түптэлэнэн олордоҕуна, аһара улахан саҥалаах киһи саҥата "Бу ким кэлэн мин сирбэр сыт-сымар таһаарда!" диэбит. Онтон куттанан Боллохтоох уҥуоргу өттүгэр тахсан олохсуйбут. Бу саҥарбыт киһи Дэгэпчи Хаҥалас диэн Эмэһэлэр, Манайдар, Лэбирдэр (билигин Баачыкалар, Сиккийдэр) төрүттэрэ үһү. Үһүйээн этэринэн Дэгэпчи Хаҥалас Дыгын (Тыгын) тутаах киһитэ. Кини нууччалар кэлиилэригэр ойоҕун, уолун (Эбээри Хаҥалас) илдьэ Бүлүү сүнньүнэн айаннаан Ньурбаҕа кэлэллэр, онно Аньыыһын боллохтооҕор олохсуйаллар. Эбээри Хаҥалас уола Тэлээнэ Сүөдэр, киниттэн Баай Баһыык төрөөбүт. Баай Баһыык уола Баалдый Махсыын түөрт уоллаах Дыык Анньыыһын (Манайдар), Дээлэй Клим, Тимофей (Лэбирдэр), Тээҕэ Иннокентий (Эмэһэлэр). Кинилэр билигин Мэҥэдьэк нэһилиэгин биир улахан аҕа ууһа буолаллар. Хатыы Уһун (Ньыхаа Боотур) - кини аатынан Хатыы түбэтэ ааттаммыт. Хатыы 5 оҕолоох, олортон утумнар, биллэринэн икки уол баар: Мохсоҕол Боотур уонна Маадьаҥныыр Боотур.