cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Акимов Егор Егорович
Акимов Егор Егорович - ырыаһыт, ырыа айааччы, СӨ култууратын туйгуна.
Бииргэ торообуттэриттэн убайа ыллыыр. Хайа ба5арар ырыаьыт да, ырыа айааччы да саамай кунду чугас киьилэригэр ийэлэригэр ырыа аныыллар. Ол курдук, Егор «Ийэбэр» диэн ырыатын оскуоланы бутэрэн баран суруйбута. Дьэ онтон ылата ырыа кэрэ алыбыгар уйдаран ырыа ыллаан, айбытынан барбыта. 1993-1996 сс. Дьокуускай куорат Култуура уонна Искусство колледжыгар эстраднай отделениятыгар уорэнэр сылларыгар, «Бабочкалаах уолаттар» диэн Неустроевтарга ылласпыта. Уорэнэ сылдьан кэргэнин Надежданы корсон, ыал буолуохтарыттан уьук хоту Өлөөн улууһун Дьэлиндэ боьуолэгэр кэлэн, иккис дойду оностон, бултаан-алтаан олорбута. Биэс оҕолоохтор. Дьэлиндэҕэ тиийиэ5иттэн олохтоох кулуупка, худругунан таьаарыылаахтык улэлээбитэ. Элбэх о5ону, улахан дьону ырыа алыптаах кэрэ эйгэтигэр угуйар. Хоту дойду кэрэ айыл5атын собулээн, дойдуга тапталын инэрэн, Дьэлиндэ туьунан элбэх ырыа автора буолар. Сахалыы ырыа фестивалларыгар куруутун кыттар. Кэргэнинээн Надеждалыын уонна оҕолорун кытта бары бииргэ ыллыыллар. Сыралаах улэтин туоьулуур элбэх грамоталардаах, дипломнардаах.
Бавария (футбольнай кулууп)
thumb|200px|Бавария Мюнхен эмблемата "Бавария Мюнхен футбольнай кулууп" (FC Bayern München; ниэмэстии: ) — профессиональнай немецкэй Мюнхен куораттан төрүттээх футбольнай кулууп. 1900 сыллардаахха Германия Футбольнай сойууһун көмөтүнэн айыллыбыт. Германия уонна Аан Дойду үрдүнэн бастыҥ футбольнай куллутартан биирдэстэрэ буолар.
«Бавария» ХХ үйэҕэ ФИФА Аан дойду кулууптар рейтингыгар 3-с миэстэҕэ турар, Kicker сурунаал рейтингыгар - 4-с миэстэ. Ол курдук IFFHS Европа ХХ үйэ бастыҥ кулуптарын рейтингыгар - 5 миэстэ.
2019 сылга, "Бавария" Германия бастыҥтан бастыҥ футбольнай кулууба буолар. Кини 32 чемпионскай титулун, 20 Германия кубогын, 3 Европа чемпоннарын кубогын уонна 6 Лига чемпионов кубогын бас билээччи. 2013 сылга "Бавария" кулууптар Аан дойду чемпионатыгар кыайбыта.
Стадион
1945 сылга дылы "Бавария" Мюнхен куорат стадионугар ооньуур этэ. Аан дойду иккис сэриитин кэмигэр, стадион хаста даҕаны бомабардировкаҕа түбэспитэ.
1972 с. сайыҥҥы Олимпиада буоларыгар Мюнхенҥа 79 тыһыынча киһини батарар Олимпийский стадион туппуттара. Бу стадион 2002 с. диэри "Бавария" официальнай стадиона этэ. мини|Альянс Арена 2002 сылга «Мюнхеном 1860» кулууубу кытта кыттыһан «Альянц Арена» стадион тутуллубута. «Альянц Арена» УЕФА 4 категориятын стандартарыгар эппиэттиир.
Кулун тутар 19
Кулун тутар 19 диэн Григориан халандаарыгар сыл 78-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 79-c күнэ). Сыл бүтүө 287 күн баар.
Дельфин (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Дельфин Дельфин (латыынныы Delphinus) — хотугу халлаан кыракый сулустар бөлөхтөрө, үс сулуһа 3,7, 3,8 уонна 4,0 көстөр улаханнаахтар. Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри толору көстөр.
Интириэһиргэтэр объект
Иов Хоруоба диэн түөрт α (Суалокин), β, δ уонна γ сулустардаах ромб (астеризм).
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.
Гириэктэр номохторунан Амфитританы Посейдонҥа кэргэн тахсарыгар өҥөлөөх дельфин.
Нэтээги
thumb|250px
Нэтээги (маскалай, масхалай, масхаалай, тирии кынат, хаар ойууна, бүтэй кынат) (, Летяга) кэрбээччилэр аймахтарыгар киирэр тииҥҥэ майгынныыр харамай. Илин уонна кэлин атахтарын ыккардыгар тиирэ тардыллар түүлээх тирии кынат курдуктаах, онтукларынан тэлээрэн мастан маска көһөр. Тэҥкэ тыаҕа үөскүүр, тииҥҥэ майгынныыр олохтоох.
Саха сиригэр Азия нэтээгилэрэ уустан үөскүүр соҕотох көрүҥ. 1970-с сылларга 200 тыһыынча кэриҥэ диэн сыаналыыллар эбит
Болот Боотур
Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур (15.04.1915—24.05.1993) — саха норуодунай суруйааччыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1966).
Үөһээ Дьааҥы улууһа
Үөһээ Дьааҥы улууһа — Дьааҥы өрүс уонна кини салааларын сүнньүгэр сытар нэһилиэктэрдээх, Саха сиригэр суолталаах улуус. Киинэ - Баатаҕай бөһүөлэгэ.
Болот Боотур
Олоҕун олуктара
1915 с. муус устар 15 күнүгэр Боотур Уус улууһун (билигин Чурапчы) IV Хатылы нэһилиэгэр төрөөбүт. Кыра эрдэҕиттэн норуот уус-уран айымньытыгар убанан үөскээбит. 15 саастааҕар оройуоннааҕы сир салаатыгар бастакы артыаллары тэрийэргэ көмөлөспүт. Всеобуч учууталларын кылгас кэмнээх бэлэмниир курустарын бүтэрэн 1933 с. Мындаҕаайы бастакы сүһүөхтээх оскуолатыгар учууталынан анаммыт.
Үөһээ Дьааҥы улууһа
Географията
Улуус иэнэ — 134,1 тыһ. км². Саха сирин арктика өттүгэр киирэр. Ыксалаһар улуустара илин өттүэгэр Муома улууһа, соҕуруулуу-илин — Томпо улууһа, соҕуруулуу-арҕаа — Кэбээйи улууһа, арҕаа — Эбээн-Бытантай улууһа, хотугулуу-арҕаа — Булуҥ улууһа уонна хоту, хотугулуу-илин — Усуйаана улууһа.
Болот Боотур
Олоҕун олуктара
Үлэлии сылдьан репрессияҕа түбэспит, учуутал үлэтигэр 1939 с. биирдэ төннүбүт. Мугудай оскуолатыгар үлэлии сылдьан Дьокуускайдааҕы педагогическай институт тыл уонна литература факультетыгар кэтэхтэн үөрэммит. Сэрии саҕаланан үөрэҕэ уурайбыт.
Үөһээ Дьааҥы улууһа
Географията
Улуус соҕуруу уонна киин өттүгэр Дьааҥы дьапталҕата, хотугулуу-арҕаа өттүгэр — Кулар сис хайа, илин — Черскэй сис хайата тайаан сытар. Улуус үгүс өттүн Дьааҥы өрүс уонна кини салаалара, Адыаччы (биир сүрүнэ) уонна Туостаах үрэхтэрэ ылаллар.
Болот Боотур
Олоҕун олуктара
1942 с. сэриилэһэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Калининград, Ленинград уобаластарын, Литваны, Белоруссияны, Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт, сэриини Германияҕа түмүктээбит. Ыараханнык бааһыра сылдьыбыт. Сэрии кэнниттэн үөрэтэр үлэҕэ төннүбүт. Фольклор уонна этнография матырыйааларын хомуйууннан дьарыктаммыт, оскуола түмэлин тэрийбит. 1955 с. кэтэхтэн үөрэнэн Дьокуускайдааҕы педагогика институтун бүтэрбит.
Үөһээ Дьааҥы улууһа
Географията
Дьааҥы өрүс орто сүнньүгэр (х.к.68°) 47 тыһ. сыллааҕынан биллэр верхнепалеолитическай стоянка баар (Бунге-Толля, 1885).
Болот Боотур
Олоҕун олуктара
1993 с. ыам ыйын 24 күнүгэр өлбүт.
Айар үлэтэ
1957 с. кимиэхэ да биллибэт ааптар «Ол күн» диэн поэматынан Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 40 сылыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэ таһымнаах куоҥкуруска кыттан иккис бириэмийэни ылбыт. Поэма 1958 с. туспа кинигэнэн тахсыбыта. «Сааскы дьыбардар» романа 1967 сыллаахха буолбут куонкуруска эмиэ иккис миэстэни ылан суруйааччы прозаик быһыытынан сиппитин-хоппутун көрдөрбүт. Айымньы 1971 с. бэчээттэммит. Роман саха литературатыгар көс эбээннэр олохторун-дьаһахтарын көрдөрбүт бастакы айымньыннан буолбут.
Үөһээ Дьааҥы улууһа
Географията
Салгын саамай тымныйа сылдьыыта (−67,8 °C) 1892 сыл олунньу ыйыгар Верхоянскай куоракка бэлиэтэммитэ. Верхоянскай куораты ол иһин Сир Саарын Хотугу өттүн Тымныы чыпчаала диэн ааттыыллар.
Нэһилиэнньэтэ
Верхоянскай куоракка, Баатаҕайга уонна Эһэ-Хайаҕа улуус дьонун 43,67% олорор.
2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн: саха — 9599 киһи (70,24 %), нуучча — 2756 киһи (20,17 %), украинец — 403 киһи (2,95 %), эбээн — 376 киһи (2,75 %), атын омук — 532 киһи (3,89 %).
Экономика
Улууска сир баайа хорҕолдьун, сурьма, кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, вольфрам, алтан, о.д.а. хостонор. Сэбиэскэй кэмҥэ манна Баатаҕай уонна Эһэ Хайа чугаһыгар хорҕолдьуну хостооһун күүскэ ыытыллыбыта (ол иһигэр Көстөргө эмиэ), Лазоҕа кыһыл көмүс хостоно сылдьыбыта. 1990-с сылларга годы сир баайын хостооһун барыта кэриэтэ тохтообута. 2001 сыллаахха Лазо дэриэбинэ сабыллыбыта, в 2003 сыллаахха Эһэ Хайа бөһүөлэги сабар туһунан былаан көрүллүбүтэ эрээри, олоххо киирбэтэҕэ.
Кэлиҥҥи сылларга сир баайын хостооһун саҥа биэтэгэ саҕаланна, билигин улууска:
Улуус билиҥҥи сайдыытын уонна уратытын кытта быһаччы ситимнээх. Тыа хаһаайыстыбата сүнньүнэн ынах сүөһүнү, сылгыны, табаны уонна күндү түүлээҕи иитии.
Гаврильев Дмитрий Николаевич
Гаврильев Дмитрий Николаевич - Саха республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ, документалист-суруйааччы, Российскай Федерация журналистарын союһун чилиэнэ, Таатта улууһун Баайаҕа, итиэннэ Амма улууһун Абаҕа нэһилиэктэрин уонна Амма улууһун бочуоттаах гражданина уонна Бүтүн Россиятааҕы "России верные сыны" диэн конкурс лауреата мэтээллээх.
"Амматааҕы потребительскай общество: 1918-2003 ыллыр" диэн кинигэ "Ааспыт ахтыахха, билиҥҥини билиэххэ" диэн атыы түһүмэҕэр автор Гаврильев Дмитрий Николаевич суруйбут документальнай очеркалара киирдилэр: "Садыков Федор Шакирович (1897-1985)", "Буойун-бухгалтер И.В.Слепцов", "Федоров Михаил Павлович (1907-1993)", "Атыыһыт А.Е,Аргунова", "Никитин Михаил Семенович", "Кылаабынай бухгалтер В.А,Нестеров", "Кооператор Н.А.Ксенофонтов", "Үтүөлээх эргиэн үлэһитэ".
Тус олоҕо
Улахан кыыстара Сардаана Дмитриевна – филологическай наука кандидата, кыра кыыс Мария Дмитриевна – историк уонна юрист. Уоллара Дмитрий – орто үөрэхтээх рабочай. Сиэннэрэ Айаал – студент, Дима – үөрэнээччи. Киһи орто туруу дойдуга үөрэҕи, итиэннэ үлэни эрэ үрдүктүк туттаҕына, кини олоҕун илгэтин таһыма үрдүүр.
Чүүйэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Чүүйэ — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ходоро нэһилиэгин киинэ.
Мохотчунова Александра Николаевна
Александра Николаевна Мохотчунова — саха биллэр хореограба, «Сарыал» үҥкүү бөлөҕүн тэрийээччитэ.
1933 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Сунтаар улууһун баар Илимнииргэ төрөөбүтэ. 1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкальнай-художественнай училищены, 1962 сыллаахха ГИТИС режиссерскай отделениетын бүтэрбитэ. Ойуунускай аатынан музыкальнай-драматическай театрга, Пионердар дыбарыастарыгар, Улан-Удэтааҕы культурнай-сырдатар училищеҕа преподователинэн үлэлээбитэ. Бүтүн Союзтааҕы уонна Арассыыйа уус-уран самодеятельность көрүүлэрин лауреаттарынан буолбут «Сарыал», «Дьулуур», «Дьээ-буо» народнай ансамблары тэрийбитэ.
1962 сыллаахха Москваҕа үөрэҕин бүтэрэн баран Саха музыкальнай театрыгар кылаабынай балетмейстерынан анаммыта. Ол саҕана биир балетмейстер хамнаһыгар үлэтэ элбэҕэ — балет спектаклын, концертнай нүөмэрдэри, опера, драма үҥкүүлэрин туруоруу.
1973 сыллаахха Александра Николаевна университет студеннарын мунньан саҥа коллективы үөскэппиппитэ. Саха үҥкүүтүн оркестр, ырыа доҕуһуоллаах туруоруохха сөбүн көрдөрбүтэ. Николай Кисленко, Виктор Птицын буоланнар идеяларын олоххо киллэрбиппиттэрэ. Сарыал туһунан республикаҕа эрэ буолбакка, киэҥ сирдэргэ билэн барбыттара. Бүтүн Союзка уус-уран самодеятельность көрүүтүгэр түөрт төгүл лауреат үрдүк аатын ылбыппыттара. Кремльгэ Съезтэр Дыбарыастарыгар концертаабыппыттара. Киин телевидение биэриилэригэр уһуллубуппуттара. Румынияҕа, Польшаҕа, Венгрияҕа, Турцияҕа, Испанияҕа, Кытайга, Латинскай Америкаҕа, Болгарияҕа, Чехословакияҕа, Польшаҕа, Югославияҕа, о.д.а. дойдуларга гастроллаабыппыттара. «Сарыалы» сэргэ профтехучилище базатыгар 1979 сыллаахха «Дьээ-буо» ансамблы тэрийбитэ.
1984 сыллаахха Александра Николаевна Мохотчуноваҕа хореографическай искусство Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сайдарын иhин туйгун үлэтигэр үрдук аата иҥэриллибитэ. Александра Николаевна Мохотчунова саха үнкүүтүн дьин бэйэтинэн, тугун да уларыппакка профессиональнай сайдыы таһымын таһаарбыта, үҥкүү тематикатын, сюжетын, тэтимин хаалларан, үрдүк техникатын тутуһар буолан кини салайбыт ансаамбыллара өрүү үрдүкү күөҥҥэ сылдьаллар
Матта (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Матта — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мөҥүрүөн нэһилиэгин киинэ.
Кулун тутар 20
Кулун тутар 20 диэн Григориан халандаарыгар сыл 79-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 80-c күнэ). Сыл бүтүө 286 күн баар.
Эдьигээн улууһа
Эдьигээн улууһа — Саха Сирин улууһа. Улуус киинэ — Эдьигээн.
Демография
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 4273 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1445 киһи (33,51 %), эбэҥкилэр — 2046 киһи (47,45 %), нууччалар — 619 киһи (14,36 %), эбээннэр — 63 киһи (1,46 %), украйыыннар — 52 киһи (1,21 %) уонна атын омуктар — 87 киһи (2,02 %).
500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сылларга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Эдьигээн улууһун каартата
Саха уобалаһын фотографтара
1875-1917 сылларга Саха уобалаһыгар үлэлии сылдьыбыт фотографтар уонна фотоательелар испииһэктэрэ
1909–1911 — Дьокуускай, Соборнай уулусса
1908–1911 — Дьокуускай, Прав­ленскай уул.
1875 — Дьокуускай
1908 — Дьокуускай, Прав­ленскай улу. 1909–1911 — Дьокуускай, Прав­ленскай уул.
1899 — Дьокуускай
1882–1883 — Дьокуускай
1908–1911 — Дьокуускай, Полицейскай уул. 1913 — Дьокуускай, Большой уул.
1913 — Дьокуускай, Большой уул.
1909–1911 — Дьокуускай, Полицейскай уул.
Өлүөхүмэ уокуруга
Успенский прииск / Бодойботооҕу резиденция
Успенскай бириискэ / Бодойботооҕу резиденция
Атыттар
Маны таһынан хаартыскаҕа атын соруктаах эмиэ түһэрэллэрэ, холобур этнографияҕа анаан.
Кембрий
Кембрий (Кембрий үйэтэ, Кембрий системата) — геология периода, мантан Палеозой саҕаланар. 542±1 млн сыл нөҥүө саҕаламмыта, 488±2 млн сыл нөҥүө бүппүтэ, устата 51-57 млн сыл кэриҥэ.
Кембрий системата аан маҥнай 1835 сыллахха аҥгл чинчийээччи Седжвик А. киллэрбитэ уонна Уэльс латыын тылынан Cambria ааттаммыта.
Кини кембрий 3 отделга араарбыта. Аан дойдутааҕы стратиграфияҕа хамыыһыйата төрдүс отделы киллэриэххэ диэбитэ.
Бранли музейа
Бранли музейа, эбэтэр Аан дойду норуоттарын музея (фр. Le musée du quai Branly) — Африка, Азия, Океания уонна Америка төрүт норуоттарын оҥоһуктара мунньуллубут сирэ.
Франция президена Ширак этиитинэн 2006 сыл бэс ыйыгар аһыллыбыта. Музей французтуу аата турар сиринэн — Сена кытылыгар Бранли диэн набережнай аатынан. Сена өрүс хаҥас кытылыгар Эйфель башнятын анныгар турар. Музей таһыгар хас да аатырбыт музей комплекстара бааллар: Лувр, Орси музейа (Musée d’Orsay), Улахан уонна Кыра диэн ааттанар дыбарыастар (Grand et Petit Palais), Токио дыбарыаһа уонна современнай искусство музейа (Musée d’art moderne de la Ville de Paris). Дьиэтин аатырбыт француз архитектор Жан Нувель бырайыактаабыт.
Музей саайтыгар киирэн виртуальнай экскурсия оҥоруохха сөп.
Музей саҥалыы үлэлиир: музей да курдук, үөрэтэр-иитэр уонна научнай киин быһыытынан да, уонна өссө кулууп курдук үлэлиир. Музейга араас хабааннаах тэрээһиннэр ыытыллаллар.
Музей фондатыгар 300 тыһыынча искусство оҥоһуктара уурулла сыталлар, ол гынан баран сүрүн дьиэтигэр 3500 экспонат көрдөрүүгэ турар. Экспонаттар география принцибинэн наардаммыттар: Африка, Азия, Океания уонна Америка.
Боотур ууһун төрүттэрэ
Дьуон Дьаҥылы (Дьаабы) Эллэй Боотур биир уола, киниттэн Боотур Уус диэн төрүөн билиҥҥи Ботуруускай улууһун (Чурапчы, Таатта, Амма оройуоннарын сирэ) нэһилиэктэрин ууһаппыт.
Холобур, сэһэҥҥэ ол Боотур уус диэнтэн: Бологур Буххаат, Чакы Боотур, Уот Айах Куудаҥса диэн бырааттыы ини-бии дьон баар эбиттэр. Бу дьонтон бары Боотуруускай улууһун нэһилиэктэрэ хайдан үөскээн олорбуттар.
Бологур Буххаат уола Боло Күүлэкээн диэн төрүөбүт, онтон: Омоллоон Бөҕө, Хомуос, Тимир кутурук диэн уолаттар төрүөбүттэр. Онтон салҕаан Омоллоонтон Сэһэн, Быркына, Сүпсүк, Долуччу, Курда Мээри диэн уолаттарыттан Хомуос Бологур, Сэһэн Бологур, Долуччу Бологур, Сүпсүк Бологур, Курда Бологур диэн биэс сүрүн Бологур нэһилиэктэрэ ууһаан тахсаллар. Сэһэнньиттэр кэпсээннэринэн Боло Күүлэкээн диэн сылгы-ынах баайдаах, Амма үрэххэ Лөнкуудэй, Таатта үрэххэ Сутуруолаах диэн сирдэринэн дойдулаах эбит. История докумуонугар Боло Күүлэкээн «Гуликан» диэн 1638 сылга Хатылы ууһун кинээһинэн, Омоллоон – «Омолдонко-Гуликанов», кини бырааттара Хомуос – «Хамоско-Гуликанов» диэн аатынан Боотуруускай ууһун дьонунан 1639-1665 сс. киирбиттэр. Онон Боло Күүлэкээн кэмигэр билиҥҥи Бологур, Хатылы, Чакыр, Хадаар, Хайахсыт нэһилиэктэрэ биир Боотур ууһа диэн эбиттэр. Бу Боло Күүлэкээн «хоролуу ааттааҕа» диэн этии олус интириэһинэй. Бологур диэн тылга маарынныыр, түүр-монгол омуктарыгар хас да биис ууһа баар буола сылдьыбыта биллэр. Холобур, ыраах Илин Европаҕа болгардар, кыргызтарга булгачиннар, буряттарга булагаттар. Бу ааттары «булгад» - ол аата буккааһык диэн түүр тылыттан таһаараллар.
Уот Айах Куудаҥса диэнтэн Аан Өрүөчэй төрүөбүт, оттон Батас Мөндүкээн (Көччөх Төрөлөй) диэн төрүөн биэс Хатылы төрдүн, биэс уолу төрөтөр. Уолаттар ааттара: Кытаанах Баллы, Уока Тэбэнэ, Yрүҥ Бас Болтоҥо, Аччагар Ньамнах диэннэр. Балартан кэлин Кытаанах, Болтоҥо, Аччаҕар, Уокаа, Чэппиэдэй, Одьолуун, Төлөй (Хатылылар) нэһилиэктэрэ үөскээбиттэр.
Боло Күүлэкээн саҕана Хатылы төрүттэрэ – Аччаҕар Ньамнах, Кытаанах Баллы, Yрүҥ Бас Болтоҥо, Уокаа Тэбэнэ, Ильгэн Боотур диэн биэс ини-бии дьон Аан Өрүөчэй диэнтэн үөскээн ууһаабыттар. Аан Өрүөчэй Батас Мөндүүкээн соҕотох уолунан аатырар. Архыып докумуоннарыгар Аан Өрүөчэй Очей Тобутаев диэн кинээс, уола Аччаҕар-Ньамнах – кинээс Немняк Очиев диэн ааттарынан киирбиттэр диэн сабаҕаланар.
Боотур ууһа урут Хатылы ууһа диэн ааттанара биллэр. Хатылылары наар хоту сахаларга уонна тоҥустарга баар хатыгын аҕатын ууһун аатын кытта сэргэстэһэ туруораллар. Манна Хатылы буолаһын дьоно архыып докумуонугар, «бырааскай уонна тоҥус дьоно» диэн бэлиэтэммиттэрэ интириэһи үөскэтэр. Бу хатыгыннары бүрээттэргэ, монголларга баар хатагин диэн биис ууһун аатын кытары тэҥнииллэр. Хатагиннар төрүт былыргы монгол бииһэ, Чингисхан чугас аймахтара этилэр, ол эрээри кини утарылыһааччытын Джамуханы өйөөн, кинини утары сэриилэспиттэрэ биллэр. Ол түмүгэр, хоттороннор дэлби ыһыллыбыттар, сорохторо Байкаал таһыгар күрээбиттэрэ бэлиэтэнэр, оттон хоту түспүт буолуохтарын сөп.
Чакы Боотур диэн уолтан Ат Күһэҥэй, Аттыыр Өнөк, Сарала Дьадьай диэн уолаттар төрөтөлөөн, кинилэр удьуордара: Чакыр, Хадаар, Хайахсыт, Хоптоҕо нэһилиэктэрэ олохтоноллор. Дьон сэһэнинэн Күһэҥэйдэр – Ат Күһэҥэй, Тый Күһэҥэй диэн билиҥҥи Чакыр нэһилиэктэрин төрүттэрин ааттыыллар. Ат Күһэҥэй (Ат-Кушенейко) диэн эмиэ Боотуруускай буолаһыгар суруллубут.
Боотулуулар
Сэһэн Боло этэринэн, Боотуруускай улууһугар, 5 бологур уонна 7 хатылы нэһилиэгиттэн ураты, уруккута туспа Боотулуу буолаһыгар киирсэр өссө 6 нэһилиэк баара. Бу Хадаар, икки Чакыр, Хоптоҕо, Одьулуун, Хайахсыт нэһилиэктэрэ. Б.О.Долгих архыып докумуонугар тирэҕирэн, XVII үйэҕэ Хатылы уонна Боотулу буоластарыттан туспа бэлиэтэммит Боотур ууһугар бологурдар, дьохсоҕоннор, төлөйдөр, тыараһалар, дьүлэйдэр, хайахсыттар киирэллэрэ диэн суруйар.
XVII үйэ докумуонугар, кэлин сүппүт Боотулу буолаһа баара бэлиэтэнэр. Б.О.Долгих суруйарынан, бу буолас кэлин Боотур ууһугар киирбит хоптоҕолор, чакырдар, хадаардар, сулҕаччылар уонна кугдалар сирдэригэр баара. Ол аата бу уустар бары боотулулар салаалара этилэр. Боотулу буолаһын XVII үйэҕэ, сорохтор Хаҥалас сириттэн көһөн тиийбит дьохсоҕоннор (таатталар) сылдьаллар дииллэр, ол эрээри кинилэр туспа Таттинская биитэр Ексогонская диэн бэлиэтэммиттэрэ эмиэ баар.
XVII үйэҕэ буряттар саамай улахан хори бииһин дьоно биһиги былыргы төрүттэрбит «хоринецтар уонна батулинецтар» диэн буолаллар диэн сурукка киллэрбиттэр. Байкал тас өттүгэр туспа батулинецтар диэн улахан бөлөх дьоно баара бэлиэтэммит. Бу батулинецтары бурят учуонайдара түүр төрүттээхтэр диэн суруйаллар. Чингисхан кыргыбыт туматтарын дуу, меркииттэр дуу удьуордара буоллахтара диэн сабаҕаланар. Батулинцы диэни атыннык батуринцы диэн суруллубутунан сабаҕалаатахха, бу биис ууһун аата батур, боотур диэн тылтан тахсыбыт.
Г.Ф.Миллер, Я.И.Линденау эҥин курдук чинчийээччилэр суруйан хаалларбыт саха номохторунан, саха былыргы соҕурууҥҥу төрүттэрэ батулинецтар диэн ааттаах буолуохтарын сөп эбит. Наар бу батулинецтар Енисей дуу, Барабинскай истиэп дуу диэкиттэн Байкал таһыгар көһөн кэлэн, буряттары кытта биир омук буолан иһэн, атааннаһан кэлбиттэрэ сэһэргэнэр. В.С.Николаев диэн Иркутскай археолага, Ангараа өрүс төрдүгэр XII-XIV үйэлэргэ олорон ааспыт, аттаах көмүүлээх усть-талькинецтар диэн бүтүн археологическай культураны арыйан таһаарда. Усть-талькинецтары кини саха уонна бурят өбүгэлэрэ диэн быһаччы суруйар уонна туматтары кытта сибээстиир. Кырдьык, бары монгол кэминээҕи докумуоннары көрдөххө, бу кэмҥэ бу сиргэ хори-туматтар холбоһуктара олорбут. Онон батулинецтар диэн туматтар удьуордара сылдьар буолуохтарын сөп курдук. Туматтар диэн, эмиэ меркииттэр курдук Чингисхан армиятыгар саамай күүстээх утарсыыны оҥорбут улахан, сэрииһит биис.
Аммаҕа дьаһаах төлөөччүлэр испииһэктэригэр, хоролор, боотулулар уонна туматтар бэлиэтэммиттэрэ биллэр. XVII үйэҕэ, архыып докумуонунан, Амма улууһун сиригэр Скороульскай биитэр Короускай буолас диэн баар буола сылдьыбыт. Кинилэр аттыларыгар Батулинскай буолас бэлиэтэнэр. Маны сэргии туматтар бөлөхтөрө баарын чорботуохха сөп. Г.В.Ксенофонтов ол иһин, бу буоласка туматтар олорбуттара диэн бэлиэтээбит. Б.О.Долгих уонна А.П.Окладников Аммаҕа Скороульскай буолаһы хаҥаластартан арахсыбыт Хара ууһун дьоно төрүттээбиттэрэ диэн суруйаллар. Бу скороулецтар былыргы ааттара Өргүөт аҕатын ууһа диэн буолуон сөп эбит. Хаҥаластарга эмиэ оннук ааттаах уус баара биллэр. Ол эрээри кэлин бу Хара ууһа Аммаҕа тоҕо биллибэтий диэн ыйытыы үөскүөн сөп. Онон хоро диэнтэн таһаарар эмиэ оруннаах курдук. Бөтүҥнэри хоролору кытта сибээстиир эмиэ олус интириэһинэй. Тоҕо диэтэргин, бөтүҥнэр Аммаҕа төрүт былыргыттан бааллар. Уонна монгол омук номоҕунан, кинилэр өбүгэлэрэ бөрө таҥаралаах Буртэ-Чино (чино-бөрө) хорилары, ол аата хоролору кытта уруурҕаһан, биир омугу төрүттээбит.
Онон сорох номохторго Амма хоролоро бөтүҥнэр, боотулулар уонна бороҕоннор диэн ааттаналлар, диэн санаа интириэһи үөскэтэр. Урут эппитим курдук, бүрээттэргэ батулинецтары хоринецтары кытта бииргэ холбууллар. Барҕа Боотуртан төрүттээх бороҕоннор өбүгэлэрэ буолуон сөп, баргуттары эмиэ хоринецтары кытта мэлдьи буккуйаллар. Бу баргуттар Буртэ-Чиноттан төрүттээх Чингисхан ууһугар борджигиннарга эмиэ олус чугас аймах этилэр. Онон краевед М.Алексеев бөтүҥнэр, боотулулар уонна бороҕоннор уопсай ааттара хоролор диэн этиитин чорботуохха син.
Хабаров Ерофей Павлович
Хабаров Ерофей Павлович — Дьокуускай хаһааҕа, нуучча айанньыта уонна урбаанньыта. Амуур өрүскэ баар сирдэри арыйбыт киһиннэн биллэр.
Баһылай Поярков дьыалатын салҕаабыт киһи. Амуурга остуруок туттарбыта, олохтоохторго суостаах-суодаллаах тойонунан биллэр этэ.
1632 сыллаахтан Өлүөнэ үөһээ тардыытыгар олохсуйан олорон түүлээҕинэн эргинэр этэ. 1939 сыллаахха Кута өрүскэ туустаах уу тахсар сирин булан туус эргиэнин олохтообута. Билигин ол сиргэ Иркутскай уобаласка киирэр Усть-Кут диэн бөһүөлэк турар.
1641 сыллаахха Киренга өрүскэ миэлиҥсэ туттарбыта. Сотору кэминэн Дьокуускай бойобуодата Головин Петр Хабаровы сойуолаһан буруйдаан баран баайын-дуолун былдьаан Дьокуускайга хаайыыга бырахпыта. Хаайыыттан 1645 сыллаахха эрэ тахсыбыта.
1648 сыллаахха Головины Дмитрий Андреевич Францбеков солбуйбута. Хабаров киниэхэ көрдөһүүлээх киирэр - даурдар сирдэригэр сэриинэн барарын көҥүллүүргэ. Францбеков сөбүлэһэр уонна экспедиция тэрийэр.
1649—1653 сс. Хабаров этэрээтин илдьэ Дьокуускайтан Амуурга Урка дылы сылдьар.
Попов Игнатий Николаевич
Попов Игнатий Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1899 сыллаахха II Дьаархан нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт. 1915 с. Иркутскайдааҕы хайа-техническэй училищетыгар үөрэммит. Дьонун ыҥырыытынан төннөн кэлбит. Сэрии иннинэ милиисийэлээбитэ, сэбиэт сэкиритээрэ этэ, счетовод, Папанин аатынан колхуос ревизкомун чилиэнинэн, улуустааҕы исполком чилиэнинэн буола сылдьыбыт.
Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйын 26 күнүгэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 277-с хайыһар стрелковай полкатыгар бастаан отделение, онтон рота хамандыырынан сылдьыбыт. 1943 сыллаахха алтынньыга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ биллибэт.
Кэргэнигэр Натальяҕа уонна оҕолоругар Александрга уонна Зинаидаҕа суруктарыгар Сунтаартан Сергеев Федот Егорович, Потапов Петр Михайлович, Федоров Савва, Сантаев, Кэмпэндээйиттэн Потапов Никифор, Аллыҥа нэһилиэгиттэн Кырбасов Василий бааллар диэбит. 12 Сунтаар дьоно өллүлэр эбэтэр бааһырдылар диэбит, Аллыҥаттан Васильев Александр уонна кини быраата.
Өлбүт күнэ, көмүллүбүт сирэ биллибэт, сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Ороссолуода (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Ороссолуода — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ороссолуода нэһилиэгин киинэ. Өлүөнэ өрүс уңа биэрэгэр, Мэҥэ-Хаҥалас административнай кииниттэн Аллараа Бэстээх (рус. Нижний Бестях) нэһилиэгиттэн 40 км арҕаа сытар. Эрдэ "Россолода" диэн аттанара.
Уруһуйдьут (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Уруһуйдьут Уруһуйдьут (Pictor) — кыракый соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 247.7 квадрат кыраадыс иэннээх, 49 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1756 сыллаахха "Уруһуйдьут остуола" эбэтэр "Мольберт" диэн ааттаах киллэрбитэ, 1763 сыллаахха латыынныы ааттаммыта.
Бууктаах сон
Бууктаах сон - кылааннаах түү кытыылаах сон. Киис, бэдэр, бөрө түүтүн сон тэллэҕэр, эҥэригэр, сиэҕэр, оноотугар (тыыраҕаһыгар) тигэллэрэ. Былыргы сон дьогдьуурдаах, кэннигэр биилин аллара өттүнэн тыыраҕастаах буолара. Бу ат миинэргэ табыгастаах эбит. Иннин-кэннин өҥнөөх сукунанан сирийэллэрэ. Биир соҥҥо дьүөрэлэнэр өҥнөр - кыһыл от күөҕү кытта эбэтэр хара кыһылы кытта.
Сону үрүҥ көмүһүнэн, оҕуруонан киэргэтэллэрэ. Сүрүн сииктэрин синньигэс үрүҥ көмүс пластинкаларынан саба баттатан киэргэтэ, сороҕор ойуу гына тигэллэрэ. Сон түү истээх буолар. Былыр баай дьахтар таҥаһа.
Нууччалыыта: шуба с буерами.
Захарова Евдокия Гаврильевна
Захарова Евдокия Гаврильевна - СӨ үөрэҕириитин туйгуна, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.
1935 с. балаҕан ыйын 19 күнүгэр Ыҥаа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1957 с. Дьокуускайдааҕы мед. училищены бүтэрэн дойдутугар 7 сыл биэлсэрдээбитэ. 1971 с. СГУ история салаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ уонна 1964 с. Ыҥаа оскуолатыгар 37 сыл учууталлабыта уонна дириэктэрдээбитэ.
Ыҥаа сиригэр-уотугар дьон олохсуйуутун туһунан маннык үһүйээни кэпсиир этилэр. Үс үйэ анараа өттүгэр Уус-Маайаттан Захаров диэн эбээн киһитэ бу сиргэ маҥнай кэлэн олохсуйбут. Кини үс ойохтоох эбит. Ойохторун сир-чир аайы туспа балаҕан сылдьан бултаан-алтаан астарын булан, мастарын мастаан дьаһайан олорбут. Ол киһиттэн билигин Захаровтар диэн халыҥ аймах үөскээбиттэр. Олорбут сирэ Соболоох күөл тура буолуон сөп, онно чугас-чугас үс балаҕан баара үһү. Онтон сыыйа атын сирдэртэн Уус-Амматтан, Саһылтан, Кириэстэн, Өймөкөөнтөн дьон кэлэн олохсуйан барбыттар.
Күүстэх Сөдүөт аҕата Мэрэкээс диэн хос ааттаах киһи «Мэндэкэҕэ» олорбут. Бу Мэрэкээс Биридьээл диэн чугас аймахтаах (ини-биилэр?) эбит. Биридьээл уолуттан Микиитэттэн элбэх ыччат Ыҥааҕа тарҕанар – Бочукулар, Кыра Сөдүөттээх (Мэҥэ-Алдан) Неймоховтар ийэлэрэ Даарыйа (Мэҥэ-Алдан), Тааттаҕа Рахлеевтар уо.л.а. Күүстээх Сөдүөт төһө күүстэҕэ биллибэт, ол эрээри кини ыччаттара уксулэрэ төрөлкөй, күүстээх дьон буолаллара кини да мээнэҕэ Күүстээх диэн ааттамматаҕа буолуо. Иккиһинэн, кини кэргэнэ нуучча дьахтара эбит, кинилэртэн ыраас хааннаах, толуу ыччаттар үөскүүллэр. Кинилэр тоҕус оҕолоноллор, аҕалара өлөн ийэлээрэ кыайан иитиминэ кинилэри борохуокка олордон ыыталаан кэбиспит. Биир кыыс Саһыл нэһилиэгэр олохсуйбут, Чокуурап диэн киһиэхэ кэргэн тахсыбыт, биир кыыс Кириэс-Халдьаайыга Ичигэскэ Киргиэлэй Саввиҥҥа-Нохойоҕо эргэ тахсыбыт, киниттэн элбэх ыччат хаалар, оҕолоро – учуонай-зоотехник Мария, Пантейлемон, Вера, Иван, Пелагея диэн кыыс Дабаччымаҕа Хабырылла Лыглаевка эргэ тахсар, киниттэн республикаҕа киэҥник биллибит советскай-партийнай үлэһит В.Г. Лыгаев төрүүр, кини уола А.В. Лыглаев техническэй наука доктора, профессор, Дьокуускайга олорорбута, үлэлээбитэ.
Ага (киинэ)
Режиссер Милко Лазаров (Болгария). Продюсердар (сопродюсердар): Веселка Кирякова, Эйке Горечка, Кристоф Кукула, Гийом де Сей, Любовь Борисова (II), Сардана Саввина
Сүдьүөтэ
Хоту олорор ыал туһунан. Булчут Нанук уонна кини ойоҕо Седна туундараҕа олороллор. Седна өлөр охтуутугар сытар уонна барбыта ырааппыт кыыһын тиһэҕин көрүөн баҕарар. Кыыстара Аага дьонун быраҕан алмааһы хостуур сиргэ үлэлии барбыта быданнаабыт. Нанук буоллаҕына кыыһыгар өһүрбүтэ ааспакка кини туһунан биир да тылы быктарбат.
Киинэ туһунан этиилэр
Михаил Апросимов: "Бэйэбитигэр көстүбэтэ хомолтолоох. Үлэм иһин ботуччу төлөөбүттэрэ, киһи мыыммат. 'Под ключ' даача туттубутум."
Туруйа (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Туруйа Туруйа (Grus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 365,5 квадрат кыраадыс иэннээх, 53 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан +53° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.
Чаҕылхай сулуһа Альнаир 1,7 көстөр улаханнаах, Сиртэн 100 сырдык сыл ыраах сытар.
Устуоруйата
Саҥа сулус. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. "Фламинго" диэн аат эмиэ туттуллар этэ.
Өлөчөй (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Өлөчөй — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Алтан нэһилиэгин киинэ.
Кэрэх (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Кэрэх Кэрэх (Ara) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 237,0 кв. кыраадыс иэннээх, 60 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Европа традициятыгар Евдокс киллэрбитэ. Шумердар «Былыргы Кэрэх Уота» диэн ааттыыллара, Клавдий Птолемей — «Кэрэх Уот».
Былыргы гириэктэр номохторунан «Кентавр Кэрэҕэ» диэн Хирон таҥараны кытта сибээстээх.
Эратосфен быһаарыытынан бу кэрэх тааска Кроноска сэриинэн бараары Зевс, Посейдон уонна Гадес кэрэх сиэрин-туомун толорбуттар.
Барахов Исидор Никифорович
Исидор Никифорович Барахов (Иванов) (12.02.1898–15.09.1938) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, XIX үйэ саҕаланыытыгар биллибит судаарыстыбаннай уонна партийнай үлэһит.
Төрдө-ууһа
1898 сыллаахха урукку ааҕыынан тохсунньу 31, аныгынан олунньу 12, күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Харбалаах нэһилиэгэр сүөһү иитиитинэн дьарыктанар сэниэ ыалга төрөөбүт. Аҕата Бараах уола Ньалбаахаан Микииппэр (Иванов Никифор Иванович) — дьадаҥы уола, бэйэтин хара күүһүнэн уонна үлэтинэн байбыт-тайбыт киһи. Саха биллиилээх устуоруга Е. Е. Алексеев суруйарынан, байарыгар үс суолу тутуспут — хаарты, сир оҥорон бурдук үүннэрии уонна сүөһү иитиитэ. Ийэтэ Өлөөнө Өргүөт нэһилиэгин Арбаҕастаах аҕатын ууһуттан төрүттээҕэ. Бу ыал, оҕо өлүүлээх буолан, Исидор төрөөбүтүгэр, оччотооҕу сиэринэн абааһыттан куоттаран, үс сыл ийэтин аймахтарыгар Баһылай Наҕабыыһыннаахха (Чэччэйдээххэ) Өргүөккэ ииттэрбиттэрэ. Онтон ыалга иккис уол Дьуона төрөөбүтэ, оҕолоругар ханыы гынаары элбэх оҕолоох аймахтарыттан өссө биир уолу Анньыыһыны ииттэ ылбыттара.
Үөрэх
Куорамыкыга Монастырев учууталга аан бастаан үөрэммитэ. Бу үөрэнэр сылларыгар убайынаан Аньыыһынныын атыыһыт Дьөгүөр (Георгий) Батаакапка олорбуттара. Батаакаптар кыыстара Мусялыын, уоллара Серафимныын улааппыттара.
12 саастаах Исидор 1910 с. Бүлүү куорат начальнай училищетыгар киирбитэ. Училище 1913 сыллаахха үрдүкү училище статуһун ылбыт. 1914 с. бүтэрбитэ. Бу сылларга аҕата уруккуттан билсэр атыыһыта Николай Расторгуев дьиэтигэр олорбута. Исидоры кытта оччоҕо Степан Аржаков, Степан Гоголев, Николай Бубякин, Дора Жиркова, Муся Потапова, Дмитрий Очуров, Георгий Павлов, Г. А. Шадрин, А. П. Егоров, Степан Иванов о. д. а. үөрэммиттэрэ. Училище дириэктэринэн Попов Иван Васильевич, оттон 1912 сыллаахтан математика уонна физика учууталынан А. Е. Кулаковскай (Өксөкүлээх) үлэлээбитэ. П. Х. Староватов, эдэркээн Марк Жирков учууталлыыллара. 1912 с. кылгас кэмҥэ нуучча тылын Сэмэн Новгородов үөрэтэ сылдьыбыта.
1914 с. ахсынньытыгар, үөрэҕин бүтэрэн баран, Расторгуевка үлэлээбит. Бу сылдьан тохсунньуга Дьокуускайдааҕы учууталлары бэлэмниир сэминээрийэ дириэктэригэр үөрэххэ киирэр туһунан көрдөһүү түһэрбит. Күһүн Үөһээ Бүлүү быраабатыгар дьыаланы устааччынан үлэлээбит, онтон сыылынай Т. П. Алфер сүбэтинэн земскэй сэтээтэл Г. Ф. Корякиҥҥа суруксутунан киирбит. Бу киһи дьиэтигэр олорбут, онтон кинини кытта 1915 с. күһүн Дьокуускайга барсыбыт уонна семинариятыгар киирбит.
Сэминээрийэҕэ Максим Аммосовы, Степан Аржаковы уо. д. а. кытта, барыта 17 буолан киирбиттэрэ. Биир сыл аҕа Платон Слепцов (Ойуунускай) үөрэнэрэ. Үөрэнэ сылдьан литература куруһуогар сылдьар, кэлин салайар эбит, 1917 сыл саҥатыгар Степан Аржаковтыын Бүлүү түмсүүтүн тэрийбиттэрэ биллэр. Оттон «Е. М. Ярославскай революционнай куруһуогар дьарыктаммыта» диэн этии билиҥҥи кэмҥэ саарбахтанар. Исидор кэлин бэйэтэ суруйбутунан, «1917 сыл олунньуга дылы политическай боппуруостарга биһиктээх кыһыл оҕо» эбит. Баартыйа дөкүмүөннэригэр Барахов бассабыык баартыйа чилиэнинэн 1917 сыл балаҕан ыйыттан буолбута туоһуланар.
Уустук кэм кэлэн Бараховтаах сэминээрийэни бүтэрэр сылларыгар үөрэхтэрэ быста-быста салҕаммыта. Үс сыллаах үөрэхтэрин 1918 с. муус устарга түмүктээбиттэрэ. Бу сыл, биллэрин курдук, Арассыыйаҕа Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ буолан, саҥа былаас дойдуга кимиилээхтик хааман испитэ. Саха Сирэ саҥа былааһы билиммэтэҕэ. Онон уларытыы күүрээнигэр киирбит эдэр дьон, Бараховтаах, бастаанньаҕа бэлэмнэнэн барбыттара, кистэлэҥ хаһыаты таһаараллара, сэп-сэбиргэл хомуйаллара.
Тылга сыһыаннаах үлэтэ
1920-с сыллардаахха саха алпабыытын, суругун сокуонун чуолкайдааһыҥҥа, саха тылын үөрэтиигэ, сайыннарыыга, үрдүк таһымҥа таһаарыыга, киниэхэ государственнай тыл анал туругун иҥэриини ситиһиигэ боччумнаах үлэни оҥорбута. Холобур, биир «Сахатытыы уонна нуучча тыла» диэн ыстатыйатыгар маннык салаалар бааллар:
Оттон «Тыллар тэҥ бырааптаах буолуулара» диэн ыстатыйаҕа Исидор Никифорович тыллар бырааптарын, сахатытыы туһунан сиһилии суруйар, сахатытыы — нуучча тылын үтүрүйүү буолбатаҕын бэлиэтиир.
1926 с. Алампаны уонна Күндэни кытта Азербайджан киин куоратыгар Бакуга буолбут Бүтүн Сойуустааҕы Түүр I сийиэһигэр кыттыбыта. Манна анаан «Саха алпаабытын туһунан» диэн тезистэри суруйбута.
Экономикаҕа сыһыаннаах үлэтэ
1923 с. оҥорбут дакылаатыгар тыа хаһаайыстыбатын өрө көтөҕүү, кустарнай уонна ремесленнэй производствоны сайыннарыы, кыһыл көмүһү уонна күндү таастары хостооһун туһунан, Саха Сирин бордууксуйатын оҥорон таһаарыыны улаатыннарыыга хаһаайыстыбаннай бэлиитикэ сүрүн хайысхаларын быһаарбыта.
«Саха өрөспүүбүлүкэтин промышленноһа, суола-ииһэ уонна инникитэ» диэн ыстатыйатыгар сиртэн хостонор баайдары суолу-ииһи тупсардахха толору көдьүүстээхтик туһаныахха сөп диэбитэ. Иркутскайтан Уус-Кукка диэри тимир суол салаатын, Дьокуускайтан Амуурдааҕы тимир суол Рухолово (Большой Невер) станциятыгар диэри массыына суолун бырайыактааһын уонна тутуу, Дьокуускай — Охотскай суолун чөлүгэр түһэрии, Өлүөхүмэ өрүһү, күрбэ таастартан босхолоон, онон Могоча тимир суол станциятыгар тахсар туһунан боппуруостары туруорбута. 1923 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр Үлэ уонна Оборона Сэбиэтигэр ыыппыт суругар Өлүөнэ өрүс пароходствотын тэрийиини туруорсубута.
Бэлиитикэ
1921 сыллаахха хомуньуус баартыйа X сийиэһигэр Саха Сириттэн куоластыыр бырааптаах соҕотох дэлэгээт быһыытынан кыттыбыта (иккис дэлэгээт Былатыан Ойуунускай сүбэ куоластаах этэ). Бу сийиэс Москубаҕа Кириэмилгэ кулун тутарга буолбута. Киин хонтуруоллуур хамыыһыйа дакылаатын, профсоюзтар үлэлэрин, разверстканы унан уларытыыны, омуктар ыккардыларынааҕы сыһыаны, баартыйа сомоҕо буолуутун, анархо-синдикалисткай халыйыы туһунан боппуруостары дьүүллээбитэ. Бу сийиэскэ Владимир Ленин кыттыбыта. 1921—1924 сс. партия тун секретарынан, Саха АССР ун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ, партия X, XII, XV сийиэстэрин делегата, ССРС уонна Саха Сирин Киин ситэриилээх комитеттарын чилиэнэ этэ.
1922 сыллааҕы өрө туруу, былааһы "триумвирааттан" былдьааһын, эйэлээх бэлиитикэ
1922 сыллаахха Саха сиригэр кыһыл террору уонна Саха сирэ Иркутскай уобаласка оройуон эрэ статустаах сыһыарыллыбытын сөбүлээбэккэ өрө туруу буолбута. Саас Саха уобалаһын сэриилэрин хамандыырынан анаммыт Нестор Каландаришвили улахан обуоһунан бастаанньаны хам баттыыр соруктаах кэлэн испитэ. Кулун тутар 6 күнүгэр ону бастаанньыстар Табаҕа аттыгар тоһуурга түбэһиннэрэн өлөрбүттэрэ. Устуоруктар уонна кыраайы үөрэтээччилэр бу түгэни сэбиэскэй былаас Саха сиригэр ыытар бэлиитикэтэ уларыйбыт түгэнинэн ааҕаллар. Онно бастыҥ оруолу Исидор Бараахап ылбыта. Кулун тутар 10-11 түүнүгэр РКП (б) губбюротун мунньаҕар Губбюро урукку салалтатын туоратыы түмүгэр Саха сирин салалтата уларыйбыта. Лебедевтээх "триумвираттарын" оннугар Бараахаптаах буолбуттара. Ойууунускай ахтарынан, Строд хамаандалаах красноармеецтар хоско көтөн түһэн тройканы арестыыллар. Строд икки илиитигэр наганнаах.
Аныгы устуоруктар бу кэнниттэн Саха сиригэр ыытыллыбыт бэлиитикэни "Гуманная политика Барахова" диэн ааттыыллар.
Саҥа анаммыт командующай К. Байкалов Широких-Полянскай өҥөтүнэн Бараахабы кытта чугасаһар, уонна Бараахап быһаарыытын өйүүр. Бу кэмтэн ыла сэбиэскэй былаас олохтоохтор өрө турууларын утары хааннаах репрессияны уҕарытар, кэккэ эйэлээх миэрэлэри ылынар. Ол курдук, бастаанньыстарга амнистия биллэриллибитэ. Ол түмүгэр бастаанньыстар хамсааһыннара мөлтүүр. Өрө турууга кыттыбыттар сааларын-саадахтарын көҥүл өттүлэринэн ууран, суута-түүрэйдээһинэ суох эйэлээх олоххо төннөллөр.
1926—1928 сс. партия Саха Сиринээҕи тэрилтэтин салайбыта.
1928—1933 сс. Кыһыл профессура Институтугар үөрэммитэ. Ону ситиһиилээхтик бүтэрэн баран, Киин комитет аппараатыгар тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар Илин Сибиир уонна Уһук Илин сиэктэрин сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
Репрессия
1938 с. олунньу 3 күнүгэр дьэҥдьийэргэ уонна хаайарга -лар ордер ылбыттара. Архыыпка баар дьыалаҕа ол кэнниттэн 146 хонук иһигэр туох буолбута биллибэт. Бу тухары хаайыытыгар сытан «буруйун» билиммэтэх буолан, доппуруос боротокуола суох диэн Е. Алексеев суруйар. Доппуруос боротокуола бэс ыйын 29 күнүттэн саҕаланар. 1938 с. балаҕан ыйын 15 күнүгэр диверсийэҕэ, национализмҥа, үспүйүөннээһиҥҥэ, куорҕаллааһыҥҥа буруйдаан ССРС оһуобай боломуочуйалаах үрдүкү байыаннай суута ытарга уурбута. Ол күн суут уурааҕа олоххо киирдэ диэн Барахов дьыалатыгар тигиллэн сылдьар, ол аата 40 саастааҕар ытыллыбыт.
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ Черепанова Александра Андреевна 1901 с. төрүөх, Екатеринбургтан төрүттээх. Исидордыын өлүөр диэри 14 сыл олорбуттар. Исидор Никифорович өлбүтүн кэнниттэн Александра Андреевна кэргэнин аймахтарын, доҕотторун, биир дойдулаахтарын кытта ситимин быспатаҕа. Ол курдук В.С. Петровы, Д.С. Спиридоновы, Н.Е. Васильевы, И. С. Васильевы, В.И. Сергееваны, В.Г. Чиряеваны, Д.С. Поскачинаны уо.д.а. кытта өр сыллар усталарыгар суруйсубута
Ииппит уола Ким Черепанов (кэлин Аҕа дойду Улуу сэриитигэр өлбүтэ) уонна төрөппүт уола Ярослав (1929 с. төрүөх).
Ярослав Исидорович Андрей уонна Людмила диэн оҕолордоох. Людмила Ярославовна математик, программист.
Чокуурдаах
400px|thumb|right|Чокуурдаах Аллайыаха улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Чокуурдаах куйаартан көстүүтэ 400px|thumb|left|Чокуурдаах бөһүөлэк көстүүтэ
Чокуурдаах. Бөһүөлэк, Аллайыаха улууһун киинэ. Индигир хаҥас кытылыгар Дьокуускайтан 1360 км. сиргэ турар. Нэһилиэнньэ ахсаана 2 147 киһи (2009 с.) Бириистэн, балыгы таҥастыыр завод. Орто уонна музыкальнай оскуола, кулууп, балыыһа. Котенко В.Д. пааматынньыга.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Сахсырҕа (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Сахсырга Сахсырга (Musca, Mus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлаан Сиигиттэн чугас сытар. Халлааҥҥа 138,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 60 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. Маҥнайгы аата «Тигээйи» - Apis.
Юдокус Хондиус (Jodocus Hondius) глобуһугар Хамелеон тылынан Сахсырганы туту сатыыр.
Кулун тутар 21
Кулун тутар 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 80-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 81-c күнэ). Сыл бүтүө 285 күн баар.
Гоголев Василий Иннокентьевич
Гоголев Василий Иннокентьевич, айар аата Уйулҕан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Дьокуускай куорат 33 № орто оскуолатыгар уруһуй, технология учууталынан үлэлиир.
Олоҕун олуктара
Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Балыктааҕар 1956 с. алтынньы 8-гар төрөөбүтэ.
1975 с. Балыктаахха оскуоланы бүтэрбитэ. 1979 с. Намнааҕы художественнай педучилищены, 1985 с. Хабаровскайдааҕы култуура институтун бүтэртээбитэ. 1985—1987 сс. Үөһээ Бүлүү култууратын систематыгар ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. 1987—1990 сс. Үөһээ Бүлүүтээҕи 2 ньүөмэрдээх оскуолаҕа, М. А. Алексеев аатынан республиканскай гимназияҕа үлэлээбитэ. 1990—1999 сс. Ускуустуба оскуолатын художественнай кылааһыгар тахсыылаахтык үлэлээбитэ. 1998—2000 сс. «Суор тиһэх кыланыыта» диэн видеодетектив сценарийын суруйан уус уран киинэ устубута. М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университетын РФ Илиҥҥи олохтоох омуктарын тылларын уонна культуураларын институтун Саха литературатын магистрана.
Хоһоон суруйуута
Хоһоону 1990 сыллартан суруйар.
1996 с. Үөһээ Бүлүүгэ маҥнайгы хоһооннорун хомуурунньуга бэчээттэммитэ.
2013 с. Көһөрүллүү, — диэн сэһэнин «Бичик» кинигэ кыһата,
2013 с. Хоһуун таас, -диэн сэһэнин «Сайдам» кинигэ кыһатао бэчээттээбиттэрэ.
2013 с. Герой Ийэ — Далбар Хотун ахтыылар брошюраларын бэчээттэппитэ.
2014 с. «Көһөрүллүү», «Хоһуун таас» сэһэннэри Хараҕа суохтар республикатааҕы библиотекалара аудио кинигэлэр гынан таһаарбыттара.
Ийэкээм диэн хоһоонугар айыллыбыт ырыа: Үрдэл национальнай музыкальнай бириэмийэ кыайыылааҕа,
Этигэн Хомус «Бастыҥ ырыа», «Көрөөччүлэр биһирэбиллэрэ» номинациялары ылбыта. Ил Дархан «Норуот сөбүлүүр ырыата» диэн граанын хаһаайына буолбута.
«Ийэкээм» хоһоонугар видеоклип устубута, клииптэр күрэстэрин бастыҥ клиибинэн ааттаммыта. Дьон сэргэ биһирэбилин ылбыта.
Тус олоҕо
Кэргэннээх, үс оҕолоох, сэттэ сиэннээх.
Наҕараадалара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна,
Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна,
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ИДьМ Түөскэ кэтиллэр «ЗНАК ПОЧЕТА» бэлиэ кавалера.
200 лет МВД России юбилейнай мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Дмитрий Медведев
Дмитрий Анатольевич Медведев (14 балаҕан ыйа 1965) диэн Россия президенэ, 7 ыам ыйыгар 2008 с. инаугурацияламмыта. 2 кулун тутарга 2008 с. буолбут президент талыытыгар 70% тахса куолаhы ылан кыайбыта.
Колесов Семён Егорович
Колесов Семён Егорович (1930—2003) — учуутал, спортсмен, тириэньэр.
1930 сыллаахха алтынньы 14 күнүгэр Акулина Прокопьевна уонна Егор Дмитриевич Охлопковтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Кини орто уонна үрдүкү кылаастарга үөрэнэригэр ийэтин бииргэ төрөөбүт убайыгар Колесов Василий Прокопьевичка иитиллибитэ уонна үөрэммитэ, ол иһин Колесов диэн буолбута. Хас да сыл Өлүөхүмэҕэ үөрэммитэ, орто оскуоланы Таатта оройуонугар Ытык-күөлгэ 1949 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Онтон 1950 с. Дьоккуускайга педагогическай институт нуучча тылын салаатыгар ситиһиилээхтик туттарсан киирбитэ. Эргиччи талааннаах уолу спорт хас да көрүҥэр институт сүүмэрдэммит хамаандатыгар чилиэнинэн ылбыттара. Онтон ыалдьан хаалан салгыы үөрэммэтэҕэ. 1951 с. Красноярскайдааҕы политехническай институкка киирбитэ. Төннөн кэлээт, Ытык-Күөлгэ физкультура уонна спорт оройуоннааҕы комитетын бэрэссэдээтэлинэн ананан икки сыл үлэлээбитэ.
1953 сыллаахха Алдан эҥэринээҕи нэһилиэктэр Таатта оройуонуттан арааарыллан Томпо оройуонугар бэриллибиттэр. Ол кэмҥэ Кириэс-Халдьаайы Томпо оройуонун киинэ этэ. Семен Егорович төрөөбүт түөлбэтигэр төннөн библиотека сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Онтон 1954 сыллаахтан педагогическай үлэтин саҕалыыр. Сыл тохтоло суох физкультура учууталынан үлэлиир. Кини үлэлиэҕиттэн үөрэнээччилэр спордунан дьарыктаналлара олус күүһүрбүт. Семен Егорович тус бэйэтэ араас күрэхтэһиилэргэ, кэнсиэрдэргэ көхтөөхтүк кыттара. 1958 с. Дьокуускайга Саха АССР норуоттарын иккис спартакыйаадатыгар үөрэнээчитиниин Толбонов Мишалыын хапсаҕайга республика чемпионнара буолбуттара. Онтон 1961, 1962 сыллардаахха чэпчэки аҥаардаах уонна орто ыйааһыҥҥа тустан эмиэ чемпионнаабыта. Спордунан эрэ муҥурдаммакка нэһилиэктээҕи, оройуоннааҕы ыытыллар тэрээһиннэри үрдүк таһымнаах тэрийэрэ. Семен Егорович үөрэнээччилэрэ кини туйаҕын хатаран үгүстэрэ спорт эйгэтигэр республика араас улуустарыгар учууталлаабыттара, тренердаабыттара. Кини үөрэппит оҕолоруттан бастыҥ спортсменнарынан В.Г Саввина, А.Д Харитонова, В.Г Кутяркина, М.С Толбонов, Г.А Степанова, атах оонньуутугар спорт маастара Н.Д Аргунов, маастарга кандидаттар В.В Габышев, Н.А Ючюгаев, В.П Карбаканов, Е.С. Мекюрдянов уо.д.а.
1955 с. Сахасталина Гаврильевналыын ыал буолан үс кыыс, биир уол оҕолоноллор. Оҕолоро эмиэ республика туйгуннара буоллаллар. Сахасталина Гаврильевна педагогическай үлэ, тыыл ветерана, Саха Республикатын үөрэҕэриитин туйгуна, РФ уопсай үөрэҕэриитин бочуоттаах үлэһитэ. Колесовтар дьиэ кэргэннэрэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын династияларын ахсааныгар киирсэр.
Семен Егорович ыарахан ыарыыттан 2003 c. сэтинньи 21 күнүгэр 73 сааһыгар өлбүтэ.
Кулун тутар 23
Кулун тутар 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 82-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 83-c күнэ). Сыл бүтүө 283 күн баар.
Олоххо туох барыта икки өрүттээх
Туох барыта икки өрүттээх диэн олус дириҥ, эт-сиин, өй-санаа, айылҕа, Күн уонна Сир төрүт тутулуктарын арыйар этиини арҕаа дойдулар үөрэхтэрин өрө тутартан туһамматтар. Билигин Күн уонна Сир бэйэ-бэйэлэрин кытта тутулуктара науканан арыллыбыттарын кэнниттэн, бу этии дьиҥнээх дакаастабыла арылынна. Күнтэн Сир бу билигин сылдьарын курдук тэйэн сырыттаҕына эрэ, күнтэн кэлэр итии уонна космос тымныытын охсуһуулара тэҥнэһэр сиригэр тыыннаах күөх айылҕа, тыынар-тыыннаахтар Сиргэ үөскүүллэр, дьон үөскээн сайдыыны ситиһэр кыахтаналлар.
Уһун үйэлэр, мөлүйүөнүнэн сыллар усталарыгар Сир Күнтэн тэйэн, ыраатан иһэр. Бу кэмҥэ Сир сылдьар балаһыанньатыгар Венера планета чугаһаан кэллэҕинэ, онно эмиэ айылҕа үөскээн чэчирии сайдар кыахтанар. Күн систиэмэтигэр олох быстан хаалбакка салгыы сайдар.
Айылҕа төрүт тутулуктарынан аҥардастыы биир өттүн диэки барыы табыллыбат, туох барыта эргийэн кэлэн иһэр. Аҥардастыы биир өттүн диэки барыы халыйыы диэн ааттанар уонна хайа да өттүгэр аһара бардаҕына үчүгэйгэ тириэрдибэт, кэлин куһаҕаҥҥа кубулуйар уратылаах. Аҥар өттүн диэки барыы эргийэн биэрэр уратылааҕыттан аһара үчүгэй буоллаҕына, кэрэ диэҥҥэ тиийдэҕинэ куһаҕаҥҥа кубулуйара чугаһаабыта быһаарыллар. Олоххо ханнык эрэ кээмэйи аһара барыы уларыйыы кэлэрин түргэтэтэн биэрэр уратылааҕын сахалар туһана сылдьалларын икки өрүттээх өйдөбүллээх алдьархай, ынырык диэн тыллары туһаныы биллэрэр.