cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыыл, көтөр таҥаралар
Дьон өйө-санаата өссө сайдан, тупсан истэҕинэ уонна арыгыны элбэхтик иһэн итирэрэ, өйө көтөрө биллибитин кэннэ киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ арыллыбыта. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны бэйэтэ оҥороро быһаарыллыбытын кэнниттэн үчүгэй киһи таҥара, Христос үөскээн олоххо киирбитэ. Дьон үчүгэйи оҥорор, үчүгэй киһи буолар баҕа санааламмыттара, өйдөрө-санаалара тупсан үчүгэй киһи буолууну, үчүгэй киһилии быһыыланыыны ситиһэр кыахтаммыттара.
Дьон улахан кыыллартан үөскээн туспа көрүҥҥэ кубулуйбуттарын аныгы наука эмиэ билинэр. Арай дьон бары эбисийээнэттэн үөскээн Аан дойдуга барытыгар тарҕаммыттара диэни ылыммыттара ситэтэ суох. Билигин генетика науката сайдан Австралияҕа олохтоох дьон эбисийээнэлэргэ ханнык да сыһыаннара суоҕа дакаастанан эрэр.
Дьон өйдөрө-санаалара саҥа сайдан истэҕинэ бары бултаан аһыыр, таҥнар таҥастарын булунар эбиттэр. Ол иһин баҕа санааларынан кыахтаах булчут кыыллар, көтөрдөр буоланнар бастакы таҥараларыгар кубулуйбуттар.
Тыҥырахтаах, сиэмэх көтөрдөртөн улаханнара, кыахтаахтара хотой буолар. Хаҥалас таҥаратынан тойон кыыл буолар. (1,23). Сахаларга Хотой таҥаралаах хаҥаластар тойон ууһунан ааттаналлар, былыр-былыргыттан баһылыыр уус эбиттэр.
Якутские роды связывали свои родословные с неизменным культом определенных зверей и птиц. Главным тотемом древних предков якутов было небесное божество Хомпоруун Хотой. (2,163).
Хоро төрүттээхтэр ытык көтөрдөрө – суор. Былыр хоро төрдө киһи уота суох буолан быстаран өлөөрү сыттаҕына, суор кыалыктаах хататы түһэрэн биэртэ үһү. (1,24).
Бөрө кыыл таҥараҕа тэҥнэһэ сылдьыбыта эмиэ биллэр. Түүрдэр бэйэлэрин төрүттэринэн бөрөнү ааҕыналлара. Сахаларга Бөрө Бөтүҥнэр (Бөрөлөөхтөр) диэн халыҥ аймах дьон нуучча кэлиитигэр олорбуттара үһү. (3,250).
Ханнык таҥара үөскээһинэ киһиэхэ туох баҕа санаа үөскүүрүттэн, үгэс буоларыттан тутулуктанар. Киһи үгэс буолбут баҕа санаатын, таҥаратын ситиһээри дьулуһарыттан олоҕор ситиһиилэри оҥорор, уларытыылары киллэрэр. Үчүгэй киһи буолар баҕа санааланнаҕына ол баҕа санаатын ситиһэр кыахтанар.
Кыыл, көтөр таҥаралар дьон өйө-санаата саҥа сайдан кыахтаахтык бултуурга баҕа санаалары үөскэтинэллэриттэн тирэх ылан үөскээн сайдыбыттар. Билигин сайдыылаах, үлэ-хамнас, үөрэх-билии сайдыбыт үйэтигэр бу былыргы таҥаралар дьоҥҥо туох да туһалара суохтарынан хаалларыллыахтара, умнуллуохтара этэ.
Былыргы хаалбыт кыыл, көтөр таҥаралар билигин умнулла иликтэрэ дьон тус-туспа арахсыыларын күөртүүллэр, олус былыргы төрүттэрэ тус-туспаларын умуннарбаттар, өйдөтө сылдьаллар. Туһата суох буолбут, хаалбыт, былыргы таҥаралары умнуу, хаалларыы дьон эйэлээх буолууларын ордук сайыннарар, тупсарар, бииргэ түмсүүлэрин, сомоҕолоһууларын олохтуур кыахтаах. Олус уһун үйэлээх сахаларгэ эйэлээх буолуу үөскүүрүн араас элбэх кыыл, көтөр таҥаралары тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар арбааннар, була сатаан хас ый аатыгар сыбыы сатааннар мэһэйдииллэр. Итини тэҥэ эйэ-нэм диэн эйэбитин үөскэтэр, харыстыыр холбуу этиибитин туоратан “эйэ-дэм” диэн этиини киллэрэн эйэлээх буолуубут үөскүүрүн, сомоҕолоһорбутун хааччахтыы сатыыллар. (4,111).
Сайдыыны ситиһии былыргы олох хаалбыт үгэстэрин умуннахха, хааллардахха эрэ ситиһиллэрин билиэ этибит. Ыраахтааҕы баарын саҕана саха дьоно ахсаан өттүнэн 5 төгүл эбиллибиттэрэ. Биир да тыл үөрэхтээҕэ суох этэ даҕаны саха тыла сайдан испитэ, бары кэлии нууччалар сахалыы билэллэрэ.
Уһун үйэлэргэ сайдан, уларыйан, тохтоон хаалбакка иннин диэки баран иһэр олохтон хаалбыт, туһаларыттан тахсыбыт таҥаралары хаалларыы, умнуу сайдан иһэр саха дьонуттан ирдэнэр көрдөбүл буолар. Сайдан иһэр олохтон хаалбыты сөхсүтэ, хаттаан олоххо киллэрэ сатааһын омук бэйэтэ сайдыыттан хаалан хаалыытыгар тириэрдэрин үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьон билиэхтэрэ этэ.
Туһаныллыбыт литература
1. Бравина Р.И. Олох. Дьылҕа. Өлүү. – Дьокуускай: Бичик, 2006. -208 с.
2. Уткин К.Д. Сборник трудов: в 16 кн. – Якутск: Бичик, 2004. – Кн. 9: Религиозные и философские воззрения коренных народов Якутии. – 2010. – 216 с.
3. Боло С.И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену. – Якутск: Нац.кн. изд-во “Бичик”, 1994. – 352 с.
4. Каженкин И.И. “Харыстас” таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2015. – 128 с.
Кировоград уобалас
Кировоград уобалас (Кіровоградська область) — Украина субъега. Киин куората — Кропивницкай. Дьонун ахсаана 986 830 (2014).
Гоголева Ольга Ивановна
Гоголева Ольга Ивановна (1919-1993) — ырыаһыт, ырыа айааччы, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
Таллан Бүрэ тылларыгар "Марфа ырыатын" айбыта. Бу ырыата киэҥник тарҕаммыта. Кэлин Саха дырааматын тыйаатыырыгар, аарадьыйа хуоругар солистканан үлэлээбитэ.
538
538 сыл.
Girl Crush
Girl Crush (걸크러쉬) диэн Соҕуруу Кэриэйэ 4 кыттааччылаах кыыс бөлөҕө. Рекорд компанията DAM. Бөлөх 2019 сылга тэриллибитэ. Girl Crush кыттааччылара бастаан атын K-pop бөлөхтөрүн муусукаларыгар үҥкүүлүүллэрэ. Кыргыттар кэнсиэрдэргэ үҥкүүлүүр видеоларын фанаттара уһуланнар YouTube сайтыгар уганнар онно түргэнник популярнай буолбуттара. Бу маннык фанаттар уһулуулара "Fancam" дэнэр. 2019 сыл муус устар 8 күнүгэр Girl Crush《Memories》диэн бастакы сингл ырыата тахсыбыта.
Ксенофонтов Владимир Васильевич
мини|Владимир Ксенофонтов "Бэчээт тиэргэнигэр", Дьокуускай, 2022 Ксенофонтов Владимир Васильевич — композитор.
Харьков уобалас
мини Харьков уобалас (Харківська область) — Украина субъега. Киин куората — Харьков. Дьонун ахсаана 2 736 807 (2014).
Кыыс бөлөҕө
Кыыс бөлөҕө (girl group) диэн кэрэ көстүүлээх кыргыттардаах муусука бөлөҕө. Кыыс бөлөхтөрө үксүн поп муусука жанрыгар ыллыыллар.
"Первый учитель" (сэһэн)
«Маҥнайгы учуутал» — кыргыыс биллэр уонна ытыктанар биир бөдөҥ суруйааччыта Чингиз Айтматов 1962 сыллаахха суруйбут сэһэнэ. Сэһэҥҥэ Кыргыстаан суола ииһэ суох, ыраах, түгэх сытар аилларыгар үөрэх уонна оскуола диэн өйдөбүл кэлиитин, урукку хаалынньах олох көстүүлэрин, үгэстэрин кытта охсуһуу ойууланар.
Ис хоһооно
уҥа|250x250пкс Чингиз Айтматов сэһэнэ Худуоһунньук кэпсээниттэн, кини аатыттан саҕаланар. Худуоһунньугу Куркуреу диэн кини бэйэтэ төрөөбүт аилыгар оскуола аһыллыытыгар ыҥыраллар. Тэрээһиҥҥэ олус элбэх биир дойдулаахтара ыҥырыллаллар, олор ортолоругар Сулайманова диэн академик дьахтар баар буолар.
Кэлин Москубаҕа кини аатыгар Сулаймановаттан сурук кэлэр. Кини ол суругу Алтынай аатыттан сэһэргии сэһэргии бэчээккэ таһаартарар.
Дюйшен (Болот Бейшеналиев) диэн хомсомуол, улахан үөрэҕэ суох эдэр уол аилга көһөн кэлэр уонна эргэ, быраҕыллыбыт сылгы тутар хотону сөргүтэн, ону оскуола оҥостон, оҕолору үөрэтэн киирэн барар. Кини биир үөрэнээччитэ -- Алтынай диэн аҕатын аймаҕар олорор тулаайах кыыс. Алтынай дьоно кыыс күн аҥаарын быһа оскуолаҕа сылдьарын, дьиэҕэ уокка көмөтө аҕыйаабытын иһин сөбүлээбэттэр, абааһы көрөллөр. Сотору буолан баран Алтынайы аймахтара ойох гына аттынааҕы аил киһитигэр атыылыыллар. Ол кини Алтынайы оскуола дьиэтиттэн кэлэн илдьэ барар. Дюйшен утарылаһан көрбүтүн кырбыыр. Хас да хонон барана Дюйшен кыыһы тиийэн күрэтэн ылар, милииссийэлэр били киһини туталлар. Алтынайы Ташкеннааҕы оҕо дьиэтигэр биэрэллэр. Кини онно киирэн үөрэҕин салгыыр уонна кэлин тиһэҕэр академик буолар.
Ол гынан баран, академик Сулайманова төрөөбүт аилыгар оскуола арыллыытын бырааһынньыгар кэлэн баран, аил бастакы учуутала Дюйшены бырааһынньыкка ыҥырбатахтарын истэн билэн баран, кыбыстан, бырааһынньыкка сылдьыбакка барар.
Экранизацията
Андрей Кончаловский режиссер бу сэһэн сюжетынан толору метрдаах "Первый учитель" диэн киинэни устубута.
Мира (киинэ, 2022)
Мира (Mira) — Арассыыйа киинэтэ, 2022 сыллаахха тахсыбыт, Amedia платформаҕа уонна Mars Media Entertainment оҥоруутунан тахсыбыта, үбүлээһинин Арассыыйа киинэ фондата уйуммута, бүджета 540 мөллүйүөн солкуобай.
Закарпатье уобалас
Закарпатье уобалас (Закарпатська область) — Украина субъега. Киин куората — Ужгород. Дьонун ахсаана 1 256 958 (2014).
Mars Media Entertainment
Mars Media Entertainment — Арассыыйа киинэ уһулар уонна айар тэрилтэтэ, биир бөдөҥ продүссерскай тэрилтэ.
Amedia
Amedia (Амедиа, Амедиа) — Арассыыйа биир бөдөҥ киинэ устар уонна сериаллары устар тэрилтэтэ, Амедиа ТВ диэн хас даҕаны телеканаллары бас билэр тэрилтэ.
Citroen
Citroën диэн Stellantis оҥорор аутомобил брэнда. Groupe PSA атыытынан бастыҥ маарката.
Антонивка (куорат тииптээх бөһүөлэк)
Антонивка (Антонівка) диэн Украина Херсон уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 12812 (2018).
Ол дойду
Ол дойду диэн өлбүт киһи өйө-санаата тиийэр сирэ былыргы кэмҥэ ааттанара. Дьон үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэллэрэ араарыллан биллибитин кэннэ өлбүт киһи өйө-санаата айыы буолан Үөһээ дойдуга тахсар диэн этэллэр.
Олус былыргы кэмнэртэн дьон өйө-санаата сыыйа-баайа сайдан испитэ олус уһун үйэлээх саха тылыгар киирэн иҥмит. Дьон өйө-санаата ситэ сайда, биир киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор кыаҕын өссө арааран билэ иликтэринэ, өй-санаа арахсыытын икки аҥы; бу уонна ол эбэтэр анараа дойдулар диэн эрэ араараллар эбит:
- Былыргы сахалар бу дойду диэн дьон бэйэлэрэ, эттээх-сииннээх уонна атын тыынар-тыыннаахтар сылдьар, олорор, үөскүүр сирдэрин ааттаабыттар.
- Ол эбэтэр анараа дойду диэн ааттанар сиргэ тыыннаах, эттээх-сииннээх киһи кыайан сылдьыбат. Бу аҥардастыы өй-санаа эрэ сылдьар сирин сахалар олус былыргы кэмнэргэ үөрэтэн билэннэр тыыннаах, эттээх-сииннээх дьон сылдьар сирдэриттэн туспа араараннар, ол эбэтэр анараа дойду диэн киһи, бэйэлэрэ сылдьар сирдэриттэн туспатын, уратытын быһааран аат иҥэрбиттэр.
Сири-дойдуну маннык икки аҥы араарыы олус былыргы кэмнэргэ дьон өйө-санаата ситэ сайда илигинэ, үчүгэй уонна куһаҕан дьон араарыллан биллэ иликтэринэ туһана сылдьыбыттара олус уһун үйэлээх саха тылыгар иҥэн сылдьар. Икки тыһыынча сыллар быдан анараа өттүлэригэр туттулла сылдьыбыт, өй-санаа икки аҥытын, туспа уратылаахтарын быһаарар өйдөбүл саха тылыгар билигин даҕаны иҥэн сылдьар.
Эт-сиин тыынар тыыннаах. Айылҕаны кытта киһи быһаччы тутулуктаах чааһа этэ-сиинэ буолар. Киһи өллөҕүнэ этэ-сиинэ Орто дойдутугар хаалар. Эт-сиин биллэр уратыта саха тылыгар эмиэ киирэн иҥмит.
Тыы былыргы кэмнэргэ дьон өссө сатаан харбаабат кэмнэригэр уонна дүлүҥ тыыны туһанар эрдэхтэринэ олус кутталлаах тэрил буолара аатыгар киирэн иҥмит. Бу тыл “ыы” диэн ытааһын дорҕоонунан бүтэрэ чахчы кутталлааҕын, сэрэхтээҕин биллэрэр.
Тыый диэн сэрэн, кутталлаах диэн өйдөбүллээх, сэрэтэр тыл.
Тыыннаах киһи диэн Орто дойдуга, ол аата Сиргэ эрэ олорор, эттээх-сииннээх киһи ааттанар. Тыыннаах диэн салгыны тыынар, эт-сиин тыыннаах буоларын быһаарар тыл буолар.
Өй-санаа киһи өлбүтүн кэннэ эттэн-сиинтэн арахсан туспа барарын уонна төһө эмэ өр кэмҥэ туспа сылдьар кыахтааҕын сахалар былыр-былыргыттан билэннэр атын, ураты дойду баарын быһааран тылларыгар киллэрбиттэр. Саха дьоно тыыннаах киһи сылдьыбат дойдутун, өйө-санаата өллөҕүнэ эбэтэр түһээтэҕинэ эрэ онно тиийэрин билэннэр, ол дойду эбэтэр анараа дойду диэн ааттаабыттар.
“Ол дойдуга тугу да илдьэ барбаккын” диэн быһаарыыны киһи барыта, баайдар ордук билиэхтэрэ этэ. Олохторун тухары араас элбэх баайы-малы мунньунааччылар бу этиини билбэттэр, таһы-быһа умнан кэбиһэллэр. Киһи үйэтэ баайга-малга, тутууларга, сиргэ холоотоххо олус кылгас. Улахан баай киһи өллөҕүнэ хаалларбыт нэһилиэстибэтин үллэстиитэ диэн ааттаах улахан айдааннар тахсаллар.
Ол дойду ханна баарын быһаарыыга сахалар былыр-былыргыттан үөһээ баарын билинэннэр араас айыылары, үөрдэри үөһээ, халлааҥҥа олохтообуттар. Туспа сылдьар өй-санаа тыыннаах дьоҥҥо түүллэригэр киирэн биллэрин тэҥэ, ханнык эрэ ураты кэмҥэ биир эмэ киһиэхэ илэ курдук көстөн кэлиэхтэрин эмиэ сөп.
Олох сорох түгэннэригэр киһи хайа дойдуга сылдьарын арааран билбэт түгэннэрэ тиийэн кэллэхтэринэ «Көм эккиттэн кымаахтаан көрөр буол», -диэн этэллэр. Онно ыарыыны биллэххинэ, бу дойдуга сылдьар буолар эбиккин, онтон анараа дойдуга ыарыы диэни билбэккин. Ол, анараа дойдуга киһи ыарыы диэни билбэт, этэ-сиинэ суох өйө-санаата көҥүл көтө сылдьар дойдута буолара дакаастанар.
Икки тарбаҕы холбуу тутан үҥүү тупсубут Христос таҥара үөскүөн иннинээҕи былыргы христианнар туттар бэлиэ быһыылара эбит. «Двуперстие» диэн эрдэтээҕи православнай итэҕэллээхтэр икки тарбахтарын холбуу тутан, ол аата икки дойдуну бииргэ холбоон кириэстэнэллэрин этэллэр. Өй-санаа бу курдук икки аҥы эрэ арахсыыта тупсубут христианскай итэҕэл өссө үөскүү илигинэ туттуллар буолбута сахабыт тылыгар киирэн иҥэн сылдьар. Бу уонна ол, анараа дойдулар диэн араарыы өй-санаа икки аҥы арахсыытын, эт-сиин туспатын быһаарар.
Икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр сайдан тарҕаммыт тупсубут христианскай итэҕэл аллараа дойду диэн өйдөбүлэ сахалар ол, анараа уонна бу дойду диэн этиилэригэр эбии киллэрэн биэрииттэн оннун булуммут. Ол быһаарыытынан сахалар аан маҥнай аллараа дойдуну көнөтүнэн өйдөөбүттэр, буору хаһан тимир рудатын хостуур тимир уустарын аллараа дойдуга олохтуу сатаабыттар.
Кэлин тимир уустара үчүгэйдэрэ, дьоҥҥо туһалаахтара чахчы биллибитин, дьон итэҕэйбиттэрин кэнниттэн үөһээ дойдуга таһаарбыттар. Билигин үөһээ уонна орто дойдуларга “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһиннэрэн үчүгэй уонна куһаҕан холбуу сылдьар буоллахтарына, аллараа дойдуга аҥардастыы куһаҕаны, дьоҥҥо буортулааҕы эрэ мунньар дойду курдук саныыллар. Бу быһаарыы аллараа дойду диэн кэлин христианскай, православнай итэҕэлтэн киирбитин уонна өй-санаа өйдөбүллэригэр, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэспэтин, уларытыылары, эбиилэри киллэрбитин чуолкайдыыр.
Киһи өйө-санаата өссө сайдан, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарар кыахтаммытын, сири-дойдуну үс аҥы араарыы үөскээбитин кэнниттэн үчүгэй киһи, Христос таҥара үөскээн тарҕаммыт. Үөһээ, Орто, Аллараа дойдулар диэн киһи өйө-санаата сайдан, киһилии быһыыланар, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарар буолбутун кэнниттэн үөскээбит, икки тыһыынча сыллардаахтан олоххо киирбит өйдөбүллэр буолаллар.
«Троеперстие» диэн саҥа православнай итэҕэллээхтэр үс тарбахтарын холбуу тутан кириэстэнэллэрин ааттыыллар. «Троеперстие» саҥа, тупсубут Христос таҥара үөскээбитин, дьон өйө-санаата сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран, туох барыта ортотунан буолара үчүгэй, табата элбиир диэн үөрэҕи баһылаабыттарын, үс дойдуну үөскэтэн олоххо туһанар буолбуттарын кэнниттэн үөскээбит. Дьон бары «Туох барыта икки өрүттээх» диэн өй-санаа тутулугун туһанан оҥорор быһыыларын барыларын онно сөп түбэһиннэрэргэ үөрэммиттэр.
Өй-санаа сайдыытын, уларыйыытын таһымнара барылара олус былыргы кэмнэртэн ыла саха тылыгар киирэн, иҥэн сылдьаллар. (1,118). Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ Христос таҥара үөрэҕиттэн олус дириҥ, ыраах төрүттээҕин ол дойду диэн этии баара биллэрэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Куду (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Куду — Үөһээ Бүлүү улууһун Үөдүгэй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Башкир судаарыстыбаннай физическэй култуура института
Башкир физическай култуура института
Башкир физическай култуура института - Арассыыйаҕа Башкортостан Уфа куоратыгар баар физическэй култуура, успуорт уонна туризм испэссээлиистэрин бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
Бастакы аата: Челябинскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура институтун Уфатааҕы үөрэтэр-консультациялыыр пууна. 2000 с.кулун тутар ый 6 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин успуорт Министиэристибэтин бирикээһинэн, Ураллааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйатын ректора бэрэпиэссэр Л.М. Куликов мэктиэтинэн Ураллааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйатын Уфатааҕы филиала арыллыбыт.
2005 с.аттестацияны уонна аккредитацияны ситиһиилээхтик ааһан БСҮөТ ҮПҮө "Ураллааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура университета" филиала Башкир физическэй култуура института диэн буолбут.
Структурата
Институкка 4 факультет уонна 15 кафедра баар.
-илиҥҥи единоборство уонна успуорт зрелищнай көрүҥнэрин түөрүйэтэ уонна методиката
-фехтование, ыарахан атлетика уонна спортивнай единоборство түөрүйэтэ уонна методиката
Семенова Валентина Григорьевна
Семенова Валентина Григорьевна — саха литэрэтиирэтин устуоруйатын, Алампа айар үлэтин, саха дырааматын уонна тыйаатырын чинчийэр учуонай.
Башкир судаарыстыбаннай физическэй култуура института
Структурата
-эрдинии, хайыһар уонна чэпчэки атлетика түөрүйэтэ уонна методиката
Семенова Валентина Григорьевна
1963 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүтэ. 1980 с. Чернышевскай орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1980-1982 сс. Степан Аржаков аатынан сопхуоска үлэлээбитэ. 1982-87 сс. СГУ саха салаатыгар үөрэммитэ. Үөһээ Бүлүү уонна Бүлүү оскуолаларыгар учууталлаабыта. 1993 сыллаахтан СГУ-га (кэлин ХИФУ) үлэлиир. 1999 с. «Анемподист Софронов бэйиэсийэтин эйгэтэ» хандбыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбитэ. Университекка саха литэрэтиирэтин устуоруйатын уонна түөрүйэтин куурустарын ааҕар. 2009 сылтан саха литэрэтиирэтин хаапыдыратын сэбиэдиссэйинэн талыллыбыта. 2019 сыллаахха "А.И. Софронов-Алампаны саха литэрэтиирэтэ үөскүүрүн уонна атаҕар туруутун өттүттэн көрүү" диэн тиэмэҕэ дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ. Наҕараадалара:
Башкир судаарыстыбаннай физическэй култуура института
Структурата
-спортивнай оонньуулар түөрүйэ уонна методика -профессиональнай хайысхалыыр үөрэх
Семенова Валентина Григорьевна
СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ (2011), СӨ култууратын туйгуна. СӨ вице-бэрэсидьиэнин, СӨ наукатын уонна идэлээх үөрэхтээһинин министиэристибэтин, Дьокуускай куорат дьаһалтатын бочуоттаах кырааматаларынан наҕараадаламмыта.
Башкир судаарыстыбаннай физическэй култуура института
Структурата
2. Сервис уонна туризм факультета
3. Чөл турук технологияларын факультета
-реабилитация физическэй көрүҥнэрэ
-спортивнай мэдиссиинэ
4. Магистратура факультета
Рейтиннэрэ
Башкир физическэй култуура института
1. Уфа куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 10-с миэстэ.
3.Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 731-с миэстэ.
Ссылкалара
https://akvobr.ru/bifk_kuznica_chempionov.html http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/4270-uralskij-universitet-fizicheskoj-kultury http://ufa.uralstudent.ru/centers/vysshie-uchebnye-zavedeniya/instituty-/bashkirskiy-institut-fizicheskoy-kultury-filial-v-g-ufe-1849283/ https://i-gazeta.com/news/16794-v-bashkirskom-institute-fizicheskoy-kultury-problemy/
Ичан-Кала
Ичан Кала (Ichan Qa'la) — Узбекистааҥҥа, Хива куорат иһигэр, модьу-таҕа истиэнэлэринэн эргиччи күрүөлэммит былыргы куорат. Кини, Орто Азияттан бастакынан аан дойду баайынан ааттаммыт пааматынньык буолар.
Сүүс сыл устата тутулла турбут кириэппэһи бөҕөргөтөр тутуулар, дыбарыастар, мэчиэттэр уонна медресе(босхо мусульманскай оскуола), мавзолейдар уонна минареттар, караван-сарайдар уонна баанньыктар Ичан-Каланы хатыламмат уратылаах пааматынньык куорат гыммыттара.
Заповедник-куорат диэн ааты Кырдьаҕас Хива 1968 с. ылбыта.
Уос номоҕо кэпсииринэн, куорат иһинээҕи кириэппэс Ичан-Кала пророк Мухаммед Медина куораты туппут туойун сириттэн ылыллыбыт туойунан тутуллубут. Кэлин, онно үөскээбит күөлү сибэтиэй диэн ааттыыллар. Онтон, атын уос номоҕо этэринэн ураты дьикти амтаннаах уулаах Хейвак холуодьаһы библейскай Ной уола Сим хаспыт. Ол курдук, уос номоҕо кэпсииринэн Хорезм куорат тутуутун Сим саҕалаабыт. Түүн, Хорезмы ааһан иһэн утуйан хаалбыт. Ол кэмҥэ, билиҥҥи Хорезм турар сирэ кураанах кумах куйаар этэ. Түүлүгэр уоттарынан төгүрүтүллүбүт куораты көрбүт. Уһуктаат куораты тутан саҕалаан барбыт, ол курдук куорат бастакы акылаатын кини түһэрбит. Тутуу кэмигэр холуодьас хаспыт, ол уутун иһэ-иһэ "Хей вак! Хей вак!"-"Олус үчүгэй! Олус үчүгэй!"-диэбит. Ол кэнниттэн куорат аата Хива диэн буолбут.
Хива куорат, үгэс курдук, икки тус-туспа чаастарга арахсара. Ис куорат(цитадель, шахристан) - Ичан-Кала(ис көмүскэнэр эргиир) уонна Тас куорат(рабад) - Дишан-Кала(тас көмүскэнэр эргиир). Ичан-Кала эркиннэрэ: 8-10 миэтэрэ үрдүктээхтэр, 5-6 миэтэрэ кэтиттээхтэр уонна тас өттүнэн 6250 миэтэрэ уһуннаахтар. Көмүскэнэр ис уонна тас эргимтэ бааллар самаантан(соломо булкадаһыктаах туой кирпииччэ)оҥоһуллаллара. Ичан-Кала истиэнэтигэр, отут миэтэрэ буола-буола, истиэнэ тас өттүгэр тахсар көмүскэнэргэ аналлаах төгүрүк башнялар тутуллубуттар. Истиэнэлэр үөһээ өттүлэлэрэ тиискэ моһуоннаахтар, осада кэмигэр өстөөҕү ытыалыырга аналлаах ортотунан дьөлөҕөстөөх оҥоһуулаахтар. Толору уулаах, дириҥ хоруулар эмиэ, көмүскэнэр бөҕөргөтүүлэр ахсааннарыгар киирэллэрэ. Хоруулар оһон эрэр омоонноро кириэппэс соҕуруу өттүгэр билигин даҕаны көстөллөр, онтон арҕаа уонна хотугу өттүгэр былыргы хоруулар омооннорун асфальт бүрүйбүт.
Куорат боруоталара эмиэ көмүскэнэр бөҕөргөтүүлэр ахсааннарыгар киирэрэ. Кириэппэс боруотатынан киири арочнай холлороонун икки өттүгэр көмүскэнэр башнялар бааллара, онтон боруота үрдүнэн кэтээн көрөрн галерея баара. Боруота аркатын кэнниттэн кэлэр куорат диэки барар холлороон аркалыы моһуоннаах сарайынан (Кой Дарваза), биитэр, холлороон уһун буоллаҕына хас да куупалынан сабыллара.
1598 с.Аму-Дарья өрүс, хаһыс да төгүлүн сүнньүн уларытан, Хорезм киин куоратын Гурганджы уута суох хаалларбытын кэннэ,н судаарыстыба киинэ Хорезмскай оазис кырдьаҕас куоратыгар Хиваҕа көспүтэ. Археологическай хаһыылар түмүктэринэн V-Vl үйэлэргэ, Мерваттан Гурганджка барар былыргы суолга, Хейвак холуодьас аттыгар тохтобул биитэр, караван-сарай быһыытынан Хива хайа сахха баар эбит. Итинтэн сиэттэрэн, археологтар сабаҕалыылларынан, Ичан-Кала истиэнэлэрин олоҕунан караван-сарай көмүскэнэр бөҕөргөтүүлэрин сэмнэхтэрэ(V үйэ) буолбуттар. Хейвак холуодьас, билигин даҕаны, Ичан-Кала хотугулуу-арҕаа истиэнэтин аттыгар баар.
Холуодьаһы өрөмүөннүүргэ,олус былыргы тутуу буолара биллибитэ, ону кытта, билигин сиринэн көмүллүбүт куупаллаах былыргы тутуу көстүбүтэ. Кириэппэһи тутар туойу, куораттан икки килэмиэтирдээх Говук-куль диэн сиртэн ылаллара. Ол сир билигин, улахан күөл. Уонна бүгүн даҕаны, итиннэ олорор туой иһити оҥорооччулар, ол сиртэн олус үчүгэй хаачыстыбалаах туойу ылан тутталлар. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0 https://www.google.com/search?kgmid=/m/06qqm5&hl=ru-RU&q=%D0%98%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0&kgs=3473d00eef986ece&shndl=0&source=sh/x/kp&entrypoint=sh/x/kp https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/khiva/itchan-kala.htm
Кейси Симпсон
Кейси Уэст Симпсон (6 апреля 2004 г., Лос-Анджелес) - американский актер, известный по роли Рики Харпера в ситкоме Nickelodeon «Ники, Рики, Дикки и Дон».
он известен тем, что играет забавных персонажей, но он также снимался в драматических телешоу. Он был актером с самого раннего детства.
Черкассы уобалас
Черкассы уобалас (Черкаська область) — Украина субъега. Киин куората — Черкассы. Дьонун ахсаана 1 259 240 (2014).
Chevron
Chevron — АХШ энергия уонна ниэп тэрилтэтэ.
Арассыыйа киинэ фондата
Арассыыйа киинэ фондата — Арассыыйа пропагандисткай былааһы өйүүр уонна рекламалыыр публичнай тэриллиитэ, араас былааһы (псевдопатриотизм пропаганда) өйүүр киинэлэргэ харчы үбүлүүр. 2022 сылтан ыла Z эрэ символга сыһыаннаах киинэлэри уонна мультиктары өйүүр.
Көҥүл араадьыйа
Көҥүл радиота (нуучч. «Ра́дио „Свобо́да“» (толору аата — «Радио „Свободная Европа“/Радио „Свобода“» ааҥылычанныы Radio Liberty эбэтэр Radio Free, атын аата International liberty radio WorldWide) диэн аан дойдуга үлэлиир араадьыйа. АХШ Конгресса үбүлүүр.  Сыалынан-соругунан демократия сыаннастарын пресса көҥүлэ суох дойдуларыгар тарҕатыыны биллэрэр.
Араадьыйа биэриитэ Илин Европа, Орто Азия уонна Илин Азия 23 дойдуларыгар 25 тылынан барар, ону тэҥэ интернекка тарҕанар. Төбө офиһа Прагаҕа баар (1995 сылга дылы Мюнхен куоракка баара).
Официал сирэйэ
Алсу
Алсу
Алсу Ралифовна Абрамова(кэргэн тахсыан иннинэ - Сафина; төр. 1983 с.бэс ыйын 27 күнүгэр РСФСР, ССРС Татар АССР Бугульма куоракка.) - Арассыыйа ырыаһыта, телебиэриини ыытааччы, актриса. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үтүөлээх артыыската(2018), ТӨ үтүөлээх артыыската(2000), ТӨ норуодунай артыыската(2010), Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыската(2019). Алсу диэн аатынан биллэр. Эйэ туһугар ЮНЕСКО артыыһа. Москва куораттааҕы эстраднай ускуустуба диэйэтэллэрин Норуоттар икки ардыларынааҕы сойууһун чилиэнэ. Стокгольмҥа буолбут "Евровидение-2000" куонкуруска, Арассыыйа бэрэстэбиитэлэ, "Братья Олсен" датскай дуэт кэнниттэн иккис миэстэни ылбыта. Аҕата - Ралиф Рафилович Сафин, бэлиитик. Башкир. Ийэтэ - Разия Исхаковна Сафина, архитектор. Алсу икки убайдаах, биир бырааттаах. Алсу музыкальнай карьерата, 1998 с., 15 саастааҕар саҕаламмыта. Бастакы муз.хомуурунньуга "Алсу" 1999 с.тахсыбыта. 2000 с. Арассыыйа аатыттан "Евровидение" куонкуруска "Solo" диэн ырыаны английскайдыы толорон иккис миэстэни ылбыта. Ити сылга "Alsou" диэн (англ.тылынан) альбома тахсыбыта. Альбом Арассыыйаҕа, Германияҕа, Австрияҕа, Польшаҕа, Чехияҕа, Болгарияҕа, Малайзияҕа уонна Таилаҥҥа тарҕаммыта. 2002 с. "19" диэн альбому Арассыыйаҕа таһаарбыта. Альбомун өйөөрү, Алсу, Арассыыйаҕа, Казахстаҥҥа, Азербайджаҥҥа, Украинаҕа, Грузияҕа уонна Латвияҕа гастроллаабыта. Израилга, Тель-Авивка уонна Иерусалимҥа 2004 с.кэнсиэртээбитэ. 2007 с."Единая Россия" баартыйаҕа киирбитэ. 2008 с. "Самое главное" диэн альбому таһаарбыта. Ити сыл өссө биир диискэтин татаар уонна башкир тылынан "Туган Тел"(Родной Язык) таһаарбыта. 2009 с. Москваҕа буолбут "Евровидение" куонкурус, бүтэһик түһүмэҕин ыытааччы Иван Урганты кытта ыыппыта. 2009 с.режиссёр С.Дружинина "Виват Анна!" киинэтигэр фрейлина Мадлен оруолун оонньообута. 2010 с. Жасмины, Ирина Дубцованы, Татьяна Буланованы уонна Лера Кудрявцеваны кытта кыттыһан, Pampers и UNICEF "1упаковка=1вакцина" саҥа төрөөбүт оҕолор столбняк ыарыыга ыалдьалларын утары үтүө дьыала бырайыагар кыттан, "Спи моё солнышко" диэн биһик ырыатын устубуттара. 2012 с. "Фея добрых снов"альбому таһаарбыта. 2013-2014 сс."Останься", "Дочь отца", "Счастье ты мое" килииптэрэ, "Дневник мамы первоклассника" киинэҕэ саундтрек тахсыбыттара. 2015 с. "Разлюбить не в силах" килиип сүрэхтэммитэ, ол сылга "Там где нет тебя" килииби таһаарбыта. 2018 с.кулун тутар ыйга "Не молчи" саҥа ырыа,онтон муус устар 9 күнүгэр ырыа килиибэ сүрэхтэммиттэрэ. 2006 с.бизнесмен Ян Абрамовы кытта ыал буолбута. Ити сыл балаҕан ыйын 6 күнүгэр бастакы оҕото Сафина, 2008 с.муус устар 29 күнүгэр иккис кыыһын Микелены, 2016 с.атырдьах ыйын 10 күнүгэр уолун Рафаэли төрөппүтэ. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%81%D1%83 https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/star/3800/bio/
Хараҥаҕа кэпсэтии
Хараҥаҕа кэпсэтии (иҥл.  Dialogue in the Dark , ) — харахтаахтар уонна хараҕа суохтар икки ардыларыгар баар мэһэйи суох оҥорорго көмөлөһөр Dialogue Social Enterprise GmbH түмэлэ, көрүлтэтэ (быыстапката) уонна тренинга.
Франкфурте-на-Майне куоракка баар түмэл салайааччыта - Матиас Шефер.
Остуоруйата
«Хараҥаҕа кэпсэтии» бырайыагы тэрийэргэ санаа Андреас Хайнеке га хараҕа суох солунньуту (суруналыыһы) кытта алтыспытын уонна Франкфурт Хараҕа суохтар Ассоциацияларыгар үлэлээбитин кэннэ кэлбит. Кини санаатынан бу бырайыак харахтаахтар уонна хараҕа суохтар икки ардыларыгар баар мэһэйи суох оҥоруохтаах этэ уонна бэйэ бэйэни кытта өйдөһүүнү олохтуохтаах этэ.
Бастаан бу санаа 1988 с. Гамбург куоракка көрүлтэ (быыстапка) быһыытынан олохтоммута. Бу көрүлтэҕэ харахтаахтар хараҥа хоско киирэн күн ахсын оҥорор дьайыыларын хараҕа суохтар көмөлөрүнэн оҥоруохтаах этилэр.
2000 сыллаахха Гамбург куоракка «Хараҥаҕа кэпсэтии» көрүлтэҕэ олоҕуран Dialogue in the Dark for the Promotion of Social Creativity  диэн ассоциация тэриллибитэ, онтон 2005 сыллаахха Хайнеке Франкфурт куоракка «Кэпсэтии түмэлин» тэрийэр.
Бастаан түмэл биэс сыл үлэлиэхтээх диэн санаа баара, ол эрээри түмэл сабыллыбакка бүгүҥҥэ дылы үлэлии турар.
Франкфурт түмэлигэр 34 киһи үлэлиир, олортон 14дэ хараҕа суох эбэтэр мөлөтөхтүк көрөр. Ону таһынан кинилэргэ элбэх эдэр ыччат көмөлөһөр.
Түмэл тэриллиэҕиттэн дойду оросхуот 70%нын бэйэтигэр ылынар этэ, 2013 сыллаах көрдөрүүлэринэн дойду 30 эрэ % бэйэтигэр ылынар буолбут.
2008 сыллаахха Андреас Хайнеке уонна кини кэргэнэ Орна Коэн туох баар бырайыактарын, ол иһигэр «Хараҥаҕа кэпсэтии»ни, холбоон Dialogue Social Enterprise GmbH хампаанньаны тэрийбиттэр.
«Хараҥаҕа кэпсэтии» Ньуучча сиригэр
Ньуучча сиригэр «Хараҥаҕа кэпсэтии» бырайыак программатын 2010-с сыллар саҕаланыытыгар Siemens урукку топ-менеджера Тобиас Райзнер атыыласпыт  уонна 2012 с. кулун тутарыгар Москваҕа тэрийбит. Ньуучча сирин түмэлигэр харахтаахтар хараҕа суох салайааччылар хамаандаларынан хабыс хараҥа хоско ол бу сорудахтары толоруохтаахтар. 2014 сыллаахха Ньуучча сиригэр бу тренинга кыттыы сыаната 24 киһиэхэ 120 000 солкуобай этэ. Бырайыак салайааччытта Екатерина Виленкина этэринэн кыттааччылары булуу уустук этэ. Ол эрээри, үс сыл иһигэр бу бырайыакка 150 хампаанньа кыттыбыт.
Көрдөрүүлэр
«Хараҥаҕа кэпсэтии» бырайыак 19 дойду 130 куорат хараҕа суох олохтоохторугар үлэ уонна бэйэлэрин көрдөрөллөрүгэр кыах биэрбит. Бырайыак үлэһиттэрэ эрдэ ханнык да үлэҕэ үлэлээбэтэх эбиттэр, онтон 40%на кэлин «көннөрү» хампаанньаларга үлэҕэ киирбит.
«Хараҥаҕа кэпсэтии» бырайыак уопсайа 25 дойдуга 150 куоракка 6 мөл киһиэхэ хараҕа суох буолан ыларга кыах биэрбит. 2012 сыллаахха Франкфуркка баар түмэлгэ 86 тыһ киһи сылдьыбыт.
Оҕолор төрөппүттэрин иитэллэр
Оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн ииттэххэ киһи буолууну эрдэлээн ситиһэр кыахтанар. Кыра эрдэхтэриттэн киһи быһыылаах буолууга иитиллибит оҕолор, сиэннэр кырдьыбыт, кыаммат кэмнэригэр тиийбит төрөппүттэрин кыһанан көрөр-истэр кыахтара улаатарын сахалар олохторун үөрэҕэ туһанарга ыҥырар.
Билигин ырыынак, капитализм олоҕор сэбиэскэй былаас оҥорбут халыйыыларын, токурутууларын көннөрдөхпүтүнэ эрэ ыараабыт олоххо сайдыыны ситиһэр кыахтанабыт. Ол былаас дьахталларга көҥүлү биэрбит аатыран кыра хамнастаах үлэһиттэргэ кубулуппута, олохторун сүрүн сыалын, оҕо төрөтөллөрүн уонна иитэллэрин умналларыгар тириэрдэн кэбиспитэ, аны көннөҕүнэ эрэ табыллар.
Үлэһит дьахтар бэйэтин үйэтигэр үлэлээн дуомнаан син хамнаһы өлөрөр курдук сананар, кыра туһалааҕы оҥорор, онтон оҕото суох хаалыыта кэлэр көлүөнэҕэ үлэһит илии суох буолуутугар тириэрдэрин, аймахтар, омук эстиитэ саҕаланарын биллэхтэринэ табыллар. Билигин Россия республиката маннык ыарахан балаһыанньаҕа киирэн, олохтоох үлэһиттэр ахсааннара быста аҕыйаан, кэлии үлэһиттэр элбээн иһэр кэмнэрэ кэлэн хаалла.
Дьону барыларын бэлэмҥэ үөрэтэ сатаабыт сэбиэскэй былаас эстэн, ырыынак олоҕо кэлэн баайдар үчүгэйгэ, онтон дьадаҥылар куһаҕаннарга кубулуйбуттарын, үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэриилэрэ кэлэн ааспытын тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар ааттаахтар билбэккэ сылдьаллар. Кинилэр былыргы дьадаҥы төрүттэрин кистии сатыылларыттан үлэни сайыннарыы туһалааҕын туһунан билбэтэҕэ буолаллар.
Дьон өйүгэр-санаатыгар уһун кэмҥэ иҥмит үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэр эргийэн биэрэр, солбуйсар кэмнэрэ бэйэтинэн кэлэн ааспытын Россия дьоно бары биллилэр. Ол иһин сахалар “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһоонноро толору дакаастанна.
Ырыынак кэмэ кэлэн дьон кыахтара баарынан баайы-малы мунньуна сатыыллара кинилэр олохторугар ситиһэ сатыыр баҕа санааларыгар сөп түбэһэринэн олох сайдыытын үөскэтэр. Үйэлэрин тухары үлэлээн мунньубут баайдарын-малларын оҕолоро, сиэннэрэ, кэлэр көлүөнэлэрэ сатаан, табан салайан, ыскайдаабакка туһаналларын, өссө элбэтиэхтэрин баҕара саныыллара биллэрдик улаатан оҕолорун өйдөрө-санаалара туруктанарын, тулуурга уонна үлэҕэ үөрэнэллэрин ситиһэ сатыыллар.
Дьоҥҥо баайы-малы салайыы үлэтэ эбиллибититтэн оҕолору, кэлэр көлүөнэлэри иитии, үлэҕэ-хамнаска үөрэтии кытаатан, чиҥээн биэрэрэ эрэйиллэр. Дьон көрсүө, сэмэй, киһилии майгылаах, үлэни-хамнаһы кыайар кэлэр көлүөнэлэннэхтэринэ эрэ баайдара-маллара эбиллэн иһэрин ситиһэр кыахтаналларын билиэхтэрэ этэ.
Сахалар олохторун үөрэҕэр “Оҕолорум иитиэхтэрэ” диэн кэлэр көлүөнэлэргэ туһаайыллыбыт этии баар. Былыргы кэмнэргэ ыал олоҕо тупсарыгар, сайдарыгар дойду салайааччыларын өттүттэн ханнык да биллэр көмө суох буолара. Олоххо тупсууну, сайдыыны ситиһии барыта ыал күүһүнэн, кыаҕынан уонна аймахтар көмөлөрүнэн оҥоруллар кэмнэрэ бааллара. Ырыынак кэмигэр бу балаһыанньа урукку оннугар түһэн, төттөрү эргийэн кэлбититтэн оҕо иитиитэ кытаатан, үлэҕэ үөрэтии эбиискэ киирэн биэрэрэ эрэйиллэр.
Былыргы кэмнэргэ ыаллар оҕолорун кыра эрдэҕиттэн батыһыннара сылдьан тугу үлэлииллэригэр барытыгар үтүгүннэрэн үөрэтэллэрэ, туһа киһитэ оҥостоллоро. “Оҕо атаҕа – ыт атаҕа” диэн этии оҕо төрөппүттэригэр көмөлөһөр кыаҕа улаханын биллэрэр. Төһө кыра эрдэҕиттэн үлэлии үөрэнэр даҕаны дьонугар көмөтө улаатара, бэйэтин улахан киһилии сананара эрдэттэн үөскүүрэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран оҥорор быһыыларыгар туһанара үөскээн өйө-санаата түргэнник сайдыытыгар тирэх буолара.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэр оҕо төрөппүтүн иитиэхтээх диэн этии былыргыттан баарын сэбиэскэй былаас кэмигэр букатын да умуннарбыттара. Кырдьаҕастар кыаммат кэмнэрэ кэллэҕинэ сэбиэскэй былаас көрүө диэн санааларын түһэрбэккэ сылдьалларын үөскэппиттэрэ. Оннук санаа үөскээн олоххо киирэригэр, ол кэмҥэ пиэнсийэ кээмэйэ сөбүгэр улахана кырдьык тириэрдэрэ.
Оҕо төрөппүтүн иитиэхтээх диэн өйдөбүл билигин умнуллан сылдьар. Атаахтаан бэлэмҥэ үөрэнэн хаалбыт биир эмэ оҕолор оннооҕор үлэлээбэккэ төрөппүттэрин бэлэмнэригэр, пиэнсийэлэригэр кыттыһан олороллоро өссө элбээн иһэрэ бэлиэтэнэр.
Оҕо улаатыытыгар төрөппүттэриттэн иэс ылан улаатар. Билигин ырыынак кэмигэр оҕо аһын, таҥаһын сыаната ыараабыта улахан уустуктары оҥордо. Дойду эмиэ көмөлөһөн оскуолаҕа босхо үөрэтиини киллэрбиттэринэн үгүстэр туһана сылдьаллар.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүтүн этэрин истэ, толоро үөрэннэҕинэ бу быһыыта үгэс буолан ийэ кутугар иҥэриттэн үйэтин тухары кинилэр этэллэрин истэрэ, толороро хаалан хаалбат. Кыра эрдэҕинэ төрөппүтүгэр көмөлөһө үөрэммитэ тардарыттан кыаммат кэмэ кэллэҕинэ көмөлөһөр кыаҕа улаатарын сахалар туһаналлар.
Сахалар үөрэхтэринэн оҕо үлэҕэ үөрэниитэ көмөлөһүүттэн, тугу эмэ кыайарын аҕалан биэрэриттэн саҕаланарын туһа киһитэ буолуу диэн ааттаабыттар. Туһа киһитэ буолан үлэҕэ үөрэммит оҕо соннук үгэстэнэн хааларынан улааттаҕына үлэни кыайар кыахтанарын тэҥэ, атыттарга көмөлөһөр санаата үөскээн, үгэс буолан олохсуйар.
Бу кэмҥэ атаахтык иитиллэр, үөрэтиллэр эдэрдэр кырдьыбыт, мөлтөөбүт төрөппүттэрин быраҕан кэбиһэллэрэ элбээтэ. Ол иһин оҕо төрөппүтүн көрүөхтээх диэн сокуону Госдумаҕа ылыннылар. Аныгы сокуоннар ыгар дьайыыларын, төрөппүтүн көрөрүн-истэрин ирдиирин оҕо кыра эрдэҕинэ үлэлии үөрэммит буоллаҕына, улахан эрэйэ суох, бэйэтин баҕатынан кэриэтэ толоруон сөп.
Кыра эрдэҕиттэн атаахтаан, төрөппүттэрэ тугу оҥорбуттара барыта мин туспар оҥоруллар диэн санааҕа иитиллибит, үөрэммит оҕо бэйэмсэх санаата улаатан хааларыттан мөлтөөбүт төрөппүтүгэр көмөлөһөр, көрөр-истэр санаата суох буола улаатыан сөп.
Оҕо төрөппүтэ кыаммат буоллаҕына көрөр-истэр эбээһинэһэ, иитиллибит иэһин төлүүрэ, улаатан бэйэтин кыанар кэмиттэн үөскүүр. Бу улахан иэһи оҕо кыра эрдэҕиттэн билэ сырыттаҕына улаатан баран толоруон сөп. Ол иһин кыра оҕо көрүүтүгэр, ийэ кута иитиллэр кэмигэр кырдьаҕастар; эбэлэр, эһэлэр кыахтара баарынан кыттыһаллара, көмөлөһөллөрө эрэйиллэр.
Былыргы кэмнэргэ, ыраахтааҕы баарын саҕана сахалар дьахталлар олоххо аналларын билэн таба суолу тутуһаллар этэ. Оччотооҕу кэмнэргэ кыыс оҕо сааһа ситтэр эрэ эргэ тахсан, ыал буолан оҕо төрөтүүтүнэн уонна иитиитинэн аан бастаан дьарыктанара. Ол кэмҥэ олох төһө да ыараханын иһин сахалар ахсааннара эбиллэн, үлэ-хамнас сыыйа сайдан испитэ.
Оҕолоро ыал буолуутугар төрөппүттэр икки өттүттэн төрүччү үөрэҕин кытаанахтык тутуһан доруобуйаларын, майгыларын-сигилилэрин, үлэлэрин-хамнастарын дириҥник үөрэтэн баран быһаарыыны ылыналлара, эр киһи сайдыылаах буор куттааҕын, ычата киэҥин ырытан быһаараллара уонна кыыстарын ырааһынан, үчүгэйдик киэргэтэн, симээн эр киһиэхэ туттараллара. Саҥа ыаллар оҕолоро, кэлэр көлүөнэлэрэ доруобай, көрсүө, сэмэй, үлэни-хамнаһы кыайар уонна сайдыылаах буор куттара эр киһини утумнуур буола төрүүр кыахтаналлара. (1,16).
Сааһа ситтэр эрэ кыыс оҕо эргэ барар аналлаах. Улаатан, этэ-сиинэ ситэн иһэр кыыс оҕоҕо этин-сиинин баҕата эмиэ улахан. Ол иһин сыыһа-халты туттубатын туһугар эргэ бара охсоро табыллар. Ол барыта ыраас кыыһынан эргэ тахсан эр киһини утумнуур, сайдыылаах буор куттаах оҕону төрөтөрүгэр туһалыыр. Ону тэҥэ эдэр дьахтар оҕолонноҕуна оҕото трамбата суох төрүүрэ кыаллар. Кыыс оҕо энньэтин төрөппүттэрэ улаатан сааһа ситиэр диэри бэлэмнээн кэбиһэллэрэ улааттар эрэ эргэ барарын кыратыттан билэ сылдьарыгар тириэрдэр.
Ойох диэн ыраас кыыһынан эргэ тахсыбыт дьахтар ааттанар. Ойох эрэ эр киһини утумнуур оҕону төрөтөр. Онтон кэргэн диэн ханнык буор куттаах оҕону төрөтөрө биллибэт. Ол барыта эрдэ ханнык эр дьону кытта сылдьыспытыттан тутулуктанар.
Уол оҕо ойох ылар. Үөрэнэн, үлэлээн халыымы төлүүр кыахтанан баран ойох ылара, бу кэмҥэ буор кута сайдарынан ордук туһалаах.
Буор кут диэн хамсаныылары үөскэтэр өй-санаа төрөппүтүттэн оҕотугар утумнаан бэриллэн иһэр. Киһи араас хамсаныылары оҥорор кыаҕын буор кута сайдыыта, үөрүйэхтэргэ үөрэниитэ быһаарар. Аҕата сымса, сыыдам хамсаныылардаах этэ диэтэхтэринэ, оҕото кинини утумнаатаҕына эмиэ сыыдам хамсаныыларданарын көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр буор кута быһаарар. Күүстээх киһи оҕото эмиэ күүстээҕиттэн буор кут бэриллэн иһэрэ илэ биллэрэ.
Тустуук оҕото дьарыктаннаҕына төрөппүтүн баһыйа тустуохтааҕа дьахталлар көҥүллэринэн барбыттарыттан билигин букатын аахсыллыбат буола сылдьар. Арай З.Чукров уолаттара буор кут бэриллэн иһэрин дакаастыыллар. Атын биллэр тустууктарбытыттан кинилэри утумнуур, баһыйар тустууктар төрөөбүттэрэ биллибэт. Ол барыта аныгы дьахталлар эргэ тахса иликтэриттэн атын, тустууга суох, күүстэрэ мөлтөх эр дьону, өссө сайда илик буор куттаах эдэрдэри кытта сылдьыһаллара элбэҕиттэн төрүүр оҕолор буор куттара буккулларыттан тутулуктанар. (2,12).
Оҕо ийэ кутун иитиигэ сахалар билиилэрэ олус дириҥ уонна киэҥ, ол иһин аналлаах Кут-сүр үөрэҕин оҥорон туһаналлар. Кут-сүр үөрэҕэ оҕо өйө-санаата сайдыытын табатык быһаарара аныгы науканан сыыйа дакаастанан иһэр. Ол курдук аналлаах үөрэхтээхтэр киһи мэйиитигэр үс саастааҕар тугу билбитэ баарын булбуттара.
Оҕо улаатан иһэн киһи буолууну баһылаатаҕына, тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук табатык оҥорууну ситистэҕинэ, соннук үгэстэр үөскээннэр үйэтин тухары олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанарын сахалар тутуһаллар.
Урукку холобурдары туһаннахха түөрт оҕоломмут дьахтар 20 сылынан түөрт туруу үлэһит дьону улаатыннардаҕына, бу түөрт үлэһит киһи уонна улаатан иһэр элбэх сиэннэрэ эбэлэрин, эһэлэрин кырыйдахтарына көрөр-истэр кыахтара улаатар, ону тэҥэ бэйэлэрэ кыахтаахтык үлэлээн үлэни-хамнаһы өссө сайыннарар кыахтаналлар. Бу олох үөрэҕэ “Оҕолорум иитиэхтэрэ” диэн этиинэн көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэрин билигин ырыынак ыгыылаах кэмэ кэлбитинэн хайаан да туһаныы эрэйиллэр буолла.
Ыал олоҕун сайдыыта саха дьоно урукку кэмнэртэн ыла туһаммыт суолларынан бардаҕына оҕо төрүүрэ элбээн уонна киһи буолууга иитиллэрэ тупсан аймахтар ахсааннара эбиллэн иһиитэ үөскүүр. Эдэр дьахталлар төрүүр кыахтара улаханыттан, үгүстүк төрүөхтэрин сөбүттэн сааһырдахпытына, кырыйдахпытына оҕолорбут иитиэхтэрэ диэн санаанан салайтардахтарына элбэх оҕону төрөтөр кыахтаналлар уонна оҕону көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ тупсан үлэһит, үлэни кыайар эдэрдэри элбэттэхтэринэ аймахтар, ону тэҥэ омук сайдар кыаҕа улаатар.
Оҕолор элбээтэхтэринэ иитиилэрэ, үөрэтиилэрэ бэйэтэ табыллар, киһилии суолунан барар кыахтанар. Улахан оҕо улаата охсон төрөппүттэригэр көмөлөһөрө кыанар кэмиттэн ыла саҕаланар, үлэһит, салайааччы буола улаатар кыахтанар. Элбэх оҕолор түмсүүлээх, эйэлээх, аһыныгас, бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөр кыахтара улаатар, үлэни-хамнаһы кыра эрдэхтэриттэн баһылааннар өйдөрө-санаалара, буор куттара сайдар. Элбэх оҕолоох, сиэннээх төрөппүттэр кырдьар саастарыгар сынньалаҥнык, сылааска сытар кыахтаналлар.
Кэлэр көлүөнэлэр төрөөн, улаатан иһиилэриттэн кырдьаҕастар солбуллан, дьон уларыйан иһэллэр. Олоххо улахан уопуттаммыт кырдьаҕастар “Кэс тылы” этэн эдэрдэр олоххо уларыйыыны, саҥаны айыыны киллэрэллэрин үөскэтэллэр. Көлүөнэлэр солбуйсууларыгар өй-санаа уларыйара түргэтиир, саҥа, тупсарыы киирэн иһэринэн эргэни уларытар кэмэ кэлэр.
“Киһи күннээх, балык ыамнаах” диэн өс хоһоонун эдэрдэр билэллэрэ, туох барыта бэйэтин кэмигэр сөп түбэһэрин олохторугар туһаналлара эрэйиллэр. Эдэр, кыанар эрдэххэ кыайа-хото үлэлээн баайы-малы мунньунары, оҕолору төрөтөн, киһи быһыылаахтык иитэн улаатыннарары хойутаппат туһугар, бу өс хоһоонун айбыттар.
Оҕо төрөөн улаатыыта элбэх үлэттэн, булууттан-талыыттан кыаллар уонна уһун кэми ылар. Оҕо бэйэтэ үлэһит буолуор диэри төрөппүттэрин бэлэмнэригэр сылдьарыттан кинилэргэ элбэх иэскэ киирэрин иэстээх киһи кыра эрдэҕиттэн билэ сылдьара ордук.
Былыргы кэмнэргэ оҕо улаатан иһэн кыайар үлэтин үлэлээбитинэн, дьонугар көмөлөспүтүнэн барара. Оҕоҕо улахан киһи өйө-санаата, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанара, саҥа улаатан истэҕинэ төрөппүттэригэр көмөлөһөрүттэн, үлэлиириттэн киирэн олохсуйара ордук табыллар. Үлэлии үөрэммит оҕо улахан киһи буолууну, ол аата тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорууну эрдэлээн ситиһэр кыахтанар.
Кыра эрдэҕиттэн үлэлии үөрэммит оҕо саҥа улаатан иһэн төрөппүттэригэр көмө, туһа киһитэ буолан барар. Ыал улахан оҕото кыра бырааттарын, балыстарын көрүүгэ-истиигэ кыаҕа баарынан көмөлөһө сылдьара, кини аһыныгас буолан, кыаҕа суохтарга көмөлөһөр санаата улаатарын үөскэтэр. Кыралар улахан оҕону үтүктэн кини курдук майгыланан улааталлара, төрөппүттэрэ кыаммат кэмнэрэ кэлэригэр  көмөлөһөр кыахтарын улаатыннарар.
Аһынар санаа оҕоҕо кырдьаҕас, кыаммат төрөппүттэргэ көмөлөһөр санаа киирэриттэн үөскүүр, улааттаҕына бу санаата кинилэри көрөр-истэр кыаҕы биэрэр. Атаахтык иитиллэн төрөппүттэрин бэлэмнэригэр үөрэнэн хаалбыт оҕоҕо атыттары кыратык да аһынар санаата киирэн көрбөт, хата бэйэмсэх санаата улааппыта бэйэтин аһынар санаата улаатыытын үөскэтэрэ ыарахан диэн ааттанар үлэни үлэлээбэтигэр тириэрдэр. Төрөппүттэрин быраҕар, кырдьаҕастар дьиэлэригэр олохтуур эдэрдэргэ аһынар санаа диэн баара биллибэт.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн ыҥырыы төһө да үчүгэйдик иһиллибитин иһин, оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ сыыһаны, халыйыыны, бэлэмҥэ үөрэтиини киллэрбитэ. Бу ыҥырыыны киэҥник туһананнар оҕолор барылара атаахтык иитиллэр этилэр. Бу оҕолор улаатан баран үлэни кыайбаттарыттан, хамнас кыра диэн мыынаннар табыллан үлэлээбэттэриттэн, үлэ оҥорон таһаарыыта түспүтүттэн сэбиэскэй былаас бэйэтэ эстибитэ. (4,117).
Онон “Элбэх оҕолоох буолуу дьол” диэн сахалар үөрэхтэрэ омук сайдыытыгар, ахсаана эбиллиитигэр, үлэни-хамнаһы кыайыытыгар ылар оруола ураты улаханын билиниэхпит этэ.
Туһаныллыбыт литература.
1. “Туймаада” хаһыат. №135. 17.01.2013.
2. “Туймаада уоттара” хаһыат. №94. 29.03.2012.
3. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
4. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Хомус түмэлэ
Аан дойдутааҕы Хомус түмэлэ — араас омуктар хомустарын туһунан кэпсиир Дьокуускай куоракка баар түмэл.
Төрүттэниитэ
Норуоттар икки ардыларынааҕы VII конгресс тэрээһинин кэмигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ Егор Афанасьевич Борисов 2011 сыл бэс ыйын 27 күнүнээҕи ыйааҕынан, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сэтинньи 30 күнүн — Түмэл төрүттэммит күнүн — Хомус күнүнэн биллэрбитэ. Онтон ыла өрөспүүбүлүкэ дьоно-сэргэтэ сылын ахсын Хомус күнүн бэлиэтиир.
Түмэл пуондата
Түмэлгэ Аан дойду 47 судаарыстыбатын 200 омугун духуобунай уонна муусукатын култуураларын көрдөрөр 162 араас көрүҥнээх бамбууктан, мастан, муостан, тимиртэн, алтантан, латуунтан, үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут хомус эгэлгэтэ хараллан сытар. Экспонааттар хомус туохтан төрүттэнэн үөскээбитин сиһилии кэпсииллэр.
Түмэлгэ хараллан сытар хомустар норуот олорбут олоҕун устуоруйатын, култууратын, итэҕэлин, сиэрин-туомун толору тиэрдэр кыахтаахтар. Көрдөрүүгэ турар экспонаттартан Америка бэрэпиэссэрэ, варгановед Фредерик Крейн коллекцията, Саха Республикатын норуотун маастара Иннокентий Никитич Готовцев коллекцията, «Амынньыкы мичээрэ» диэн аатынан биллэр саха уустарын коллекцията дьоһун миэстэни ылаллар, дьон болҕомтотун тардаллар.
Түмэлгэ барыта 1613 хомус харалла сытар. Хомус норуокка тус-туһунан ааттаах: варган (Россия), трумп (Англия), маультроммель (Германия), джюс харп (Америка), коукин (Япония), коусян (Китай), о. да а. Түмэл пуондатыгар барыта 8747 араас матырыйаал хараллан сытар.
Экспозициялара
Музей хомус устуоруйатын уонна сайдан кэлбит суолун көрдөрөр 4 саалалаах:
Бастакы саала «Саха хомуһа». Манна музейы төрүттээччи — Алексеев Иван Егорович, хомус муусукатын тарҕатааччылар, аатырбыт хомусчут Турнин Лука Николаевич, саха уустара — Гоголев Семен Иннокентьевич — Амынньыкы Уус, Бурцев Николай Петрович, Захаров Иван Федорович — Кылыадьы Уус, Гоголев Егор Петрович, Мальцев Кирилл Кириллович, Федоров Михаил Дмитриевич — Ырыа Ылдьаа олохторун кэрэһэлиир истиэндэлэр ыйаммыттар. Таас битириинэлэргэ XVIII—XIX үйэтээҕи былыргы саха хомустара, билиҥҥи саха уустарын хомустара, тимир уустарын төрүттэрэ, уустар туттар тэриллэрэ, тимири уһаарыы курдук норуот материальнай култууратын туоһулара экспозицияҕа туруоллубуттар. Норуодунай ансаамбыллар, хомус ансаамбылын салайааччылара, саха төрүт дорҕоонугар уһуйааччылар тустарынан кэпсиир стендэлэр көрдөрүүгэ тураллар.
Саха ууһа Александр Данилов чочуйан оҥорбут «Алгыстаах аар хомуһа», Иван Христофоров оччугуй хомуһа, Иннокентий Готовцев, Реворий Чемчоев, Николай Потапов, Роман Готовцев, Иван Павлов, Николай Гоголев, Михаил Мальцев, Дмитрий Попов, Ньургустаан Уваров, Василий Уаров, Эдуард Тарабукин, Иван Неустроев о. да а. саха уустара оҥорбут сэдэх оҥоһуулаах хомустара дьон болҕомтотун тардаллар, сырдыкка-кэрэҕэ угуйаллар.
Иккис саала «Аан дойдутааҕы хомус конгресс-фестиваллара» — I конгресс (АХШ, Айова-Сити к., 1984), II конгресс (Саха сирэ, Дьокуускай к., 1988), III конгресс (Австрия, Мольн к., 1998), IV конгресс (Норвегия, 2002), V конгресс (Голландия, 2006), VI конгресс (Кешкемет, Венгрия, 2010), VII конгресс (Саха сирэ, Дьокуускай к., 2011) тустарынан кэпсиир стендэлэр сааланы тулалыы ыйаммыттар.