cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Александров Василий Тимофеевич - Баһаатай
Олоҕун олуктара
Амма — Наахара нэhилиэгин Таас-Өттү Көрдүгэн диэн сиригэр Харитонова Татьяна Петровна уонна Александров Тимофей Александрович дьиэ кэргэттэригэр 1930 сыллаахха кулун тутар ый 10 кунугэр төрөөбүтэ. 1940 с. Амма-Наахара оскуолатыгар уерэнэн иhэн, трахома уонна былчархай ыарыыта буулаан, сыл аҥарынан үөрэҕин тохтоторго күhэллибитэ. Эһиилигэр Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии буолан, дойду үрдүнэн сут-кураан дьыллар саҕаламмытара. Аҕата ыарахан ыарыыттан ыалдьан өлөн, оҕо сааска оонньууру — көрүлүүрү билбэккэ, оччотооҕу кэм оҕолорун сиэринэн, күүһэ кыайар үлэтигэр, сааскы ыhыы кэмигэр сир хорутуутугар оҕуhу сиэтэн, аты хаамтаран, үктэтэр миэлинсэҕэ, малатыылкаҕа күнү быhа оҕус, ат үүрэн Улуу Кыайыыга бэйэтин сэмэй кылаатын киллэрсибитэ. Кыайыы кэнниттэн кыра колхозтары бөдөҥсүтүү үлэтэ дойду үрдүнэн ыытыллыбыта. Болугур сиригэр-уотугар бытархай колхозтар холбоhон «Правда» колхоз тэриллибитэ. Колхоз сүөһүтүн ахсаана элбээн биир улахан хаһаайыстыбаҕа кубулуйбута. Бу сыллартан саҕалаан Василий Тимофеевич сайынын оту бэлэмнээһиҥҥэ көлө-илии биригээдэтин тэрийэн, бэйэтэ звеноводтаан улэлээн-хамсаан барбыта. 1950 сылтан бугулламмыт оту утары кэбиhэн иhэр суолу (методы) биир бастакынан саҕалаан бэриллибит былааны аhара куоhаран, бастыҥнар кэккэлэригэр куруук инники куеҥҥэ сылдьыбыта. Хас сыл ахсын үлэ түмүгэ тахсыылаах буолан республика, оройуон салайааччылара, хаhыат үлэhиттэрэ элбэхтик кэлэн билсэн бараллара. Бу барыта үрдүк тэрээһиннээх, дьулуурдаах үлэнэн ситиһиллэрэ. Ол курдук оттуур ходуһа күрүөлэнэн, сүөһү тэпсиититтэн быыһаммыта. Сыл аайы оттуур сир ыраастанара. Үлэ режимэ кытаанахтык тутуһуллара. Ол иһин сыллата үлэ түмүгэ тупсан иһэрэ. Звено кирбииттэн кирбиилэргэ дабайан испитэ. Оройуоҥҥа, республикаҕа чемпион үрдүк аатын ылбыта. Сайынын от ыарахан үлэтигэр үлэлээн баран, аны кыһынын тыаҕа уокка оттор мас бэлэмнээhинигэр эбэтэр хаалыылаах ыччат-комсомольскай ферматыгар старшайынан аныыллара. Ыччат дьону кытта тэҥҥэ үлэлээн, салайан Василий Тимофеевич бу ферматын хайаан да инники кэккэҕэ таһаарара. Маны таһынан хас сыл аайы оскуола оттук маһын бэлэмнээһинигэр көхтөөхтүк кыттара. Эрдэ тахсан бэлэмнэниллиэхтээх маһы суулларара. Кини сыһыарыллыбыт кылааһа сууллубут маһы эрбээн, хайытан сааһылааһыҥҥа хайаан да бастыыра.
Элбэх оҕону үлэҕэ уһуйбута
1961 сылтан Василий Тимофеевич биригээдэтигэр оҕолору үлэҕэ сыһыаран, кыра да күүс үөрэттэххэ-такайдахха эбилик буоларын билбитэ. Ол курдук биир бастакынан Константинов Гоша уонна Павлов Афоня диэн оҕолор улахан дьон биригээдэтигэр киирбиттэрэ. Онтон ыла Баhылай салалтатынан элбэх оскуола о5ото сайыҥҥы сынньаланнарын кэмигэр биригээдэҕэ үлэлээн ааспыттара. Биригээдэ үс-түөрт киhититтэн атыттара оҕолор буолан ыччат-комсомольскай звенота диэн аатырара. Социалистическай куоталаhыы да ыччат комсомольскай звенолар истэринэн ыытыллара. Звеновод быһыытынан барыта 35 сыл үлэлээбитэ. Ол тухары Василий Тимофеевич салайбыт звенотугар сүүсчэҕэ чугаhыыр оҕо үлэлээн ааспыт. Звено састааба мээнэ уларыйбата, үлэлии кэлбит оҕолор кырата 3-4 сыл, сорохторо уонунан сылларга үлэлииллэрэ. Үлэлэтэр оҕолоро үгүстэрэ аҥардас ийэ оҕолоро этилэр, кинилэри үлэ үөрүйэхтэригэр, дьону-сэргэни кытта алтыһыыга үөрэтэрэ. Оҕолор сайыҥҥы сынньалаҥнарын кэмигэр от оттоон сүөһүлэрин сыл таһаарар оттоноллоро, онон Василий Тимофеевич элбэх ийэ махталын ылбыта. Василий Тимофеевич оҕону иитэр ньымалара: о5о кыаҕын-дьоҕурун таба көрөн үлэҕэ сөптүк аттаран туруорара. Кыра уолаттары көрө-истэ сылдьалларыгар улахан уолаттары соруйара. Үлэ режима булгуччу тутуһуллара. Барыларыгар биир тэҥник аҕалыы сыһыаннаһар буолан, үлэһиттэрин ытыктабылынан туһанара. Звено чилиэннэрэ бары биир санаанан үлэ былаанын аһары толорорго дьулуһан биир киһи курдук дьулурҕатык үлэлииллэрэ. Сынньалаҥ кэмҥэ көр-күлүү, ырыа-тойук дуорайара. Оҕону үлэнэн иитии теориятын үлэтигэр таба туhанан, билигин Болугурга да, республика да иhигэр Василий Тимофеевич үлэҕэ угуйбут оҕолоро ыал аҕалара, эhэлэрэ буоланнар, үлэhит үтүөлэрэ буоллулар.
Сыралаах үлэ түмүктэрэ
Василий Тимофеевич үлэтин ситииһиилэрин Республика, оройуон салалталарыттан ылбыт ахсаана биллибэт грамоталара, махтал суруктара, хас да социалистическай курэхтэhиилэр кыайыылаҕа знактара, мэтээллэрэ туоһулууллар. Олортон сорохторо:
Пуэрто-Рико
Пуэ́рто-Ри́ко (Puerto Rico — «баай порт»), толору аата — Көҥүл холбоспут судаарыстыба Пуэ́рто-Ри́ко (Estado Libre Asociado de Puerto Rico), эбэтэр Пуэ́рто-Ри́ко Холбоһуга (Commonwealth of Puerto Rico) — Америка Холбоһуктаах Штааттарыттан тутулуктаах сир, «холбонуллубатах тэрээһиннээх сир» ыстаатыстаах (ол аата АХШ салайар, ол гынан баран арахсыбат сорҕото буолбатах); АХШ Конституцията бу сиргэ хааччахтаах; үрдүкү былаас АХШ Кэнгириэһигэр, ол гынан баран туспа бэйэни салайынар уорганнардаах.
Кариб байҕалын Бөдөҥ Антил арыыларын Пуэрто-Рико арыытыгар уонна кэккэ кыра арыыларга тайаан сытар.
Синоним
Синонимия — тыл биирдэмнэрин биир таһымнаах көрүҥнэрин (тыл, морфема, тыл ситимэ) суолтата толору биитэр толрута суохтук сөп түбэһиитэ.
Синоним – (synonymia – одноименный) греческай тыл. Суолтатынан биир эбэтэр. Чугасыһар өйдөбүллээх, оттон дорҕооннорун састаабынан тус-туспа бэриллэр тыллар бөлөхтөрүн синонимнар диэн ааттанар [Ааллааҕыскай 1957: 4 66].
Абхаас тыла
Абхаас тыла (аԥсуа бызшәа, аԥсшәа ) —Абхазияҕа, Турцияҕа уонна да атын Ближнэй Восток дойдуларыгар тарҕаммыт абхаастар тыллара. абхазо-адыгскай тылларыттан биирдэстэрэ. Майгынныыр тыллар абазинскай тыл, адыгскай тыл, карачай-черкесстар тыллара, убыхтар тыллара.
Синоним
Синонимнар – дор5ооннорун састаабынан тус-туһунан саҥарыллар, ол гынан баран, биир эбэтэр маарыннаһар суолталаах тыллар ааттаналлар. Нуучча синонимистара синоним уопсай өйдөбүлүн быһаарыылара биирдик олосхуйа илик. Ол эрээри үгүс өттүлэрэ бу үгэс курдук туттуллар быһаарыынан салайтараллар.
Синонимнаһар кэккэ тыллар бүттүүн синонимическай бөлөҕү (кэккэни) оҥороллор. Ол бөлөххө биир сүрүн, баһылыыр-көһүлүүр суолталаах тыл баар буолар. Ол тыл «доминанта» диэн ааттанар. Тылларга доминанта синонимическай бөлөх иннигэр турааччы. Холобур, сылайбыт диэн тыл – доминанта, кинииэхэ синонимнаһар тыллар: илистибит, мөлтөөбүт, ахсаабыт, хараабыт, уҕараабыт, саллыбыт диэн тыллар, бары холбоһон, биир тустаах синонимическай бөлөҕү үөскэтэллэр.
Синонимическай бөлөх тылларын ахсаана биир тэҥ буолбатах. Соро бөлөх синонимнаһар тыллара элбэх, оттон сороҕо аҕыйах буолар. Холобур, үөһэ бэриллибит сылайбыт диэн тыл алта синонимнаһар тыллаах эбит буоллаҕына, ыйытыы диэн тыл боппуруос эрэ диэн тылы кытта сирэй синонимнаһар кыахтаах. Ол курдук, аҕыйах (икки, үс) тыллаах синонимическай бөлөх үөскүүр. Синоним бөлөҕүн үөскэтиигэ синонимнаһар тыллар суолталарын бэйэ-бэйэлэригэр маарынната сатаабакка, доминанта тылга сөп түбэһиннэрэн оҥоһуллуохтаах [Луковцев 1982: 136 142].
Синоним туһунан
Бэйэтин кэмигэр дьоһуннаах үлэнэн сыаналаммыт Ф.И. Фонвизин суруйбут нуучча тылын синонимнарын бастакы тылдьыта 1783 сыллаахха тахсыбыта. Синоним бэйэтин туһугар үгүс уустук өрүттэрдээх, сорох суоллара билигин да ситэ-хото быһаарылла илик, тыл биир баай араҥатынан буолар быһыылаах.
А.Б. Шапиро синоним диэн тугун, кини суолтатын биирдиилээн ученайдар XVII үйэттэн ыла бадахтаабыт аттарыыларын, чинчийбит үлэлэрин анализтаан туран, бэйэтин киэҥ ис хоһоонноох ыстатыйатыгар бу курудк суруйбуттаах : «Между тем словарь синонимов - пособие первой небходимости, наряду с грамматикой и толковым словарем».¹
¹  А.Б. Шапиро. “Некоторые вопросы теории синонимов” (на материале русского языка). Доклады и сообщения Института языкознания АН СССР №8. 1955, с. 69.
А.Б. Шапиро синоним диэн туох өйдөбүллээх буолуохтааҕын туһунан бу курдук түмэр суолтлаах сабаҕалааһыны оҥорбута: «Синонимами являются различные по своему звуковому составу слова, обозночающие одни и те же понятия, в выражение которых вносятся дополнительные оттенки значения».
Профессор Л.Н. Харитонов «Современный якутский язык»² диэн дьоһуннаах үлэтигэр, ким-хайа иннинэ, төрөөбүт тыл синонимын туһунан суруйбута: «Синонимами называют слова одинаковые или близкие по значению, но различные по звуковому составу ( от греч. – одноименный). Синонимы могут заменять друг друга при выражении одного и того же понятия или основной идеия, не нарушая (не искажая) их сущности». Холобур: эһэ, кыыл, тыатааҕы, кырдьаҕас, оҕонньор; самыыр, ардах; модьу, баабый, күүстээх, тэтиэнэх; абыраа, быыһаа, өрүһүй; адьас, ончу, отой, ыыра, букатын, төрүт...
Н. К. Антонов суруйар: «Синонимнары үөрэтии төрөөбүт тыл баайын билэргэ, онон хомоҕойдук тутта үөрэнэргэ улахан туһалаах. Саха тылыгар синонимнар эмиэ балай да киэҥник сайдыбыттар... Синоним буолар тыллар үксүн элбэх суолталаах буоланнар, араас тыллары кытта синоним буоласар түбэлтэлэрэ үгүс буолааччы. Биир тыл хас суолталаах да, соччонон элбэх атын-атын синонимныы кэккэлэри үөскэтэр кыахтаах». Кини тиһэҕэр маннык түмүккэ кэлэр: «Онон үгүс өттүгэр синонимнаһар тыллар бөлөхтөрө олус киэҥ буолааччы. Ол саха тыла эҥин-эгэлгэ тылларынан, ньымаларынан баайын, туһааннаах өйдөбүлү араастык эгэлгэлээн, эҕэлээн, өрүттээн, чуолкайдык уонна хомоҕойдук этэр улахан кыахтааҕын көрдөрөр... Саха тылын синонимнарын баайа араас жанрдар, стиллэр, сыһыаннар бары көрүҥнэрин, араҥаларынан толору хааччыйар курдук, өрүү үксүү, хаҥыы, сайда турар».³
Синонимнар Г.М. Васильев суруйарынан: «Суолталарынан төһө да атылыы курдуктарын иһин, бары үүт-үкчү буолбаттар, бэрт намчы семантическай уратылардаахтар, биллэ биллибэт арахсар дэгэттэрдээх (оттенки, нюансы) буолаллар. Онон синонимнары сатаан, бэйэ стилигэр сөп түюэһиннэрэн, бэргэнник туһаныы – тыл маастарын биир боччумнаах соруга».¹
² Л.Н. Харитонов. Современный якутский язык. Якутск. 1947.
³ Н.К. Антонов. Саха билиҥҥи тылын лексиката. Якутскай. 1967. 33-34 с.
¹  Г.М. Васильев. Нууччалыы-сахалыы поэтическай тылдьыт. 1976.
«Дьукку билэҕин
Чуубурҕаама,
Ыыра билэҕин
Ыллаҥнаама!»
Бу чуо5а-муо5а суох булгуччу билиннэрэр хабааннаах модьуйуу. Итиннэ туттуллар синоним тыллар дэгэт өйдөбүллэрэ: дьукку туппут, ыыра тарпыт курдук дьуккурхай модьуйуулаахтар. Өскө ити оннугар адьас билэҕин чуубурҕаама... ыллаҥнаама дэммитэ буоллар, саараҥныҥы соҕус, оччо-бачча булгуччута суох модьуйууну өйдөтүө этэ. Адьас – синонимическай бөлөҕү баһылыыр тыл. Кини бэйэтин бөлөҕүн иһинээҕи атын тыллар араас өрүттээх дэгэттэригэр ханнык да кытыга суох уопсай сыһыаннаһыыны тутуһар. Бу бөлөххө киирсэр сорох тылар дэгэт өйдөбүллэрин аттарыыга хас биирдии тыл төрүт, олох суолтатыгар олоҕуран быһаарыы, ордук төрүт олох суолтатыгар олоҕуран быһаарыы, ордук тоҕоостоох курдук. Холобур, ыыра, туура, булгу, отой, түөрэ диэн тыллары дьуккуччу ылыннарар эбэтэр ылыннарбат санааны туруору этэргэ туттуохха сөп. Ол аата маһы дуу, ханнык эрэ атын предметы ыыра, туура, түөрэ тарппыкка, булгу туппукка, отойбукка холоонноох модьуйуу буолуохтаах.
Эллэй хоһоонугар этиллэринэн: «Булгу барбыт кынаты ким хайаан да көтүтүөй?!» Кырдьык, ыыра тардыллыбыт, булгу тутуллубут самсана охсуллубута дьэҥкэ.
Саха синонимикатын үөрэтии билиҥҥи туруга
Саха тылыгар синонимы үөрэтии туругун туһунан кылгастык билиһиннэрэр буоллахха, саха тылын синонимиятын туһунан методическай суолталаах үлэ суоҕун кэриэтэ (1982 сыл туругунан). Ол курдук саха тылынүөрэхтээхтэрин сорох үлэлэригэр, тылдьыттарга кыратык, хам-түм туттуллан, таарыллан ааһаллар.
А.Е. Кулаковскай «Статьи и материалы по якутскому языку» диэн кинигэтигэр харамайдар уонна үүнээйилэр (диалектальнай тыллар) синомнаһыылара хабыллар. Холобур эһэ диэн тыл, сорҕото төһө да архаичнай суолталааҕын иһин, 22 синонимнаһар тыллардаах эбиттэр. Эһэ – талкы, аабый, хохтуула, эбэ, оҕонньор, тойон, улуу кыыл, тыатааҕы, ойуурдааҕы, арбаҕастаах, хоох, кини, мэлбэр, моҕус, сырҕан, хардаҕас, хадаччы, маппыйар, таптыыгын, накыта, накыйбах.
А.Е. Кулаковскай эһэ итиччэ элбэхаатааҕын икки суолунан быһаарар: маҥнайгытынан, эһэ саха сиригэр киэҥ сиринэн тэнийбитинэн, ол иһин араас сирдэргэ араастык ааттамытынан, иккиһинэн, итэҕэл, иччи өйдөбүллэрэ баалларынан куттанан, сэрэнэ, тардына ааттабыттарыттан тахсыбыт.
Маҥнайгы синонимы үөрэтиигэ анаммыт үлэнэн П.П. Барашков 1938 с. Илиинэн суруллубут үлэтэ «Словарь синонимов и омонимов на русском шрифте» диэн үлэтэ буолар. Бу тылдьыкка тыллар алфавит бэрээдэгинэн суруллаллар. Доминанта буоалр тыл бастатыллар. Ол кэнниттэн синонимическай бөлөх бэриллэр. Синонимнары быһаарар холобурдар этиилэринэн доҕуһуолланаллар.
Итилэри таһынан проф. Л.Н. Харитонов «Современный якутский язык» диэн үлэтигэр «Лексика» диэн разделга синонимнарга биир туспа параграф анаммыта. Проф. Е.И. Убрятова «По синонимике синтаксических конструкций» (сб. «Языки народов Сибири»), И.П. Винокуров «Синонимика падежных конструкций в якутском языке», А.Г. Нелунов «Глагольная фразеология якутского языка» - диэн үлэлэр бааллар. [Луковцев 1982: 136-138 142].
байытыллар суоллара
Саха синонимнаһар тыллара, араас кэмнэргэ үгүс ураты ньымаларга олоҕуран, сыыйа үөскээбиттэрэ.
1.    Атын омуктартан кирбит тыллартан: ''боростуой, киитэрэй, чыын, оонньууска (нуучч.); судургу, соло (монг.); уктас (тув.); ньымаат (эвенк) уо. д. а.''
2.    Саха диалектнай тыллара уопсай тылы кытта булкуһууларыттан: ''ыйыт – сураа; ыарытыган – араҥ; дьабарааскы – өргүө; лааҥкы – алыҥах; долбуур – холорук; тоҥсоҕой – тоноҕос; кукаакы –ньокоокуй; тэмэлдьигэн- тоноҕос уо. д. а.''
3.    Харыс тыллары (эвфемизмнары) туттууга куһэлититтэн: хотой – тойон кыыл, эһэ – кырдьаҕас, тыатааҕы; абаһы хараҕа – көрөр, анаарар уо.д.а.
Алдын-Булак
мини|400x400пкс|"Алдын-Булак" уопсай көстүүтэ мини|400x400пкс|Енисей өрүс көстүүтэ Алдын-Булак (тыва тылыттан тылбаастаатахха, "Көмүс источник" (уу тахсар сирэ) дэнэр -- Тыва Өрөспүүбүлүкэтигэр Тандинскай оройуоҥҥа оройуоҥҥа баар этно-култуурунай комплекс.
Турар сирэ
Алдын-Булак комплекс Енисей өрүс кытылыгар, Тыва киин куората, Кызыл куораттан 45 килэмиэтирдээх сиргэ, турар.
Комплекс бырайыага олус улахан ис хоһооноох. Ол курдук, кини Аан Куйаар макыатын уонна планеталар галактикаҕа эргиирдэрин санатар. Күнү уонна планетаны юрталар солбуйаллар. Юрталар түһүлгэ иһигэр «Фэншуй» үөрэҕин ыйыытынан тураллар.
Архипова Зинаида Архиповна
Архипова Зинаида Архиповна — бэйиэт, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (2014), суруналыыс.
Алдын-Булак
Устуоруйата
Этно-култуурунай комплекс 2011 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр арыллыбыта. Бу туристыыр, сынньанар комлекс кэлии дьоҥҥо Тыва национальнай колоритын көрдөрүөхтээх.
Архипова Зинаида Архиповна
“Далбар хотун” сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ.
Алдын-Булак
Инфраструктурата
альт=Чумы в Алдын-Булаке|мини|400x400пкс|Алдын-Булак чумнара Комплекс сиригэр-уотугар сиэр-туом толоруллар сирдэрэ бааллар:
Синоним
Нуурайар чуумпу күөл дьиримнии истэрэ,
Архипова Зинаида Архиповна
Амма оройуонугар 1980 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр күн сирин көрбүтэ.
Синоним
Нусхайар чугас тыа мичиҥнии күлэрэ (П.О.).
Архипова Зинаида Архиповна
Кинигэлэрэ
“Түлүк уум түүллэрэ”, 2018.
Синоним
(күл, мичилий, күлүм аллай, ымай, ырбай, мырбай – синоним бөлөҕө)
Алдын-Булак
Инфраструктурата
«Ойуун сирэ», «Халлаан аартыга», будда аркатын санатар, икки хайа икки ардыгар өрүс диэки көрөн турар миэстэ; «Сульде» дьаралыктара – эр дьон сүгүрүйэр сирэ, «Хоомэй Оваата» , эрэстэрээн-юрта, олорор юрталар, кулуһуннаах тоджа чумнара, конференц-зал, дьаһалта дьиэлэрэ, успуорт түһүлгэлэрэ, көрөр бэсиэккэлэр, баанньык, сауна, сувенир лааппылара, массыына тохтобула.
Синоним
Ымай-ырбай ырыанан ырбай (П.О.).
Алдын-Булак
Инфраструктурата
Юрталары оҥорууга сүрүн болҕомто ис барааныгар ууруллубут -- өрөспүүбүлүкэ устуоруйатыгар уонна култууратыгар. Онно тывалар олохторун төрүт укулаата уонна скифтэр кэмнэринээҕи баай-дуол – «Аржаан-1» уонна «Аржаан-2» кургааннаах көмүүлэр маллара-саллара көстөр.
Синоним
Көрсүө дьүһүннээх, номоҕон ньуурдаах, сэрэммит сирэйдээх... Тоҕус сүөм холобурдаах норуллар ноолур солко суһуохтаах эбит. (А.К.).
(дьүһүн, сирэй, ньуур; баттах, суһуох). [Луковцев 1982: 138-139 142].
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:
1.      Ааллааҕыскай Н.А. Саха тылын синонимнарын, омонимнарын уонна антонимнарын тылдьыт. Якутскай 1957. Якутская республиканская типография. 66 с. Синонимия
2.      Ааллааҕыскай Н.А. Саха тылын антонимнарын тылдьыта. Якутскай 1976. Якутское книжное издательство. 53 с.
3.      Аалааҕыскай Н.А., Х.Х. Луковцев. Саха тылын синонимнарын кылгас тылдьыта. Якутскай 1982. 142 с. Синонимия
Сибэтиэй уу
"Сибэтиэй" уу диэн этии уу ыраастыыр кыаҕын билинииттэн үөскээбит.
Православнай таҥара дьиэтэ “сибэтиэй” уу диэни барыга бары туһана сатыыр. Сиппииринэн ымньаан ылан дьону сирэйгэ ыһан таҥараҕа тиксэрэбит, ыраастыыбыт диэн этэллэр.
Тохсунньу 19 күнүгэр космостан эньиэргийэ түһэн ууну сибэтиэй оҥорор диэн этии таһы-быһа сымыйа, ким да кыайан мээрэйдии илик албыннааһына буолар. Бу элбэх дьону албыннааһын эт-сиин эмискэ тымныйан ылыыта киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор дьайыытын таба туһаныыттан үөскээбит.
Эмискэ тымныы ууга түһэн таҕыстахха тымныы уу киһиэхэ туһалаах дьайыыта бэйэтэ биллэр. Аан маҥнай тоҥо түһэн баран ууттан таҕыстаҕына киһи этэ-сиинэ сылыйар, санаата ыраастанар, көнөр. Ыраастаммыт санаалаах киһи элбэх үчүгэйи оҥорор кыаҕын туһаныллар, киһи тугу оҥороро барыта бэйэтин санаатыттан эрэ тутулуктааҕын билинии буолар. Олус улахан кыахтаах экстрасенс биир эмэ бааҥка ууну структуратын уларытан эмтэнэргэ туһалаах оҥоруон сөп. Хас биирдии православнай таҥара дьиэтин үлэһитэ соннук кыаҕа суоҕуттан “сибэтиэй” ууну туһаныыны албыннааһыҥҥа кубулутар.
“Сибэтиэй” уунан ыраастааһын диэн элбэх дьону православнай таҥара дьиэтэ албыннааһына буолар.
Тымныы дойдуга олохтоохторо тымныыны тулуйар буоллахтарына эрэ олохторо табыллар, олоҕу олорор кыахтаналлар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр бэлэм эмкэ, босхо эмтээһиҥҥэ өйөнөн хаалан эти-сиини тымныынан эрчийэри, утумнаахтык дьарыктыы сылдьары бырахтылар. Сылаас дьиэҕэ кыстыыр куорат олохтоохторуттан тымныйан ыалдьан иһээччилэр аһара элбэхтэр.
Билигин ырыынак кэмигэр олох ыараан эмтэнии барыта сыаналанан харчынан ааҕыллар буолбутугар дьон эттэрин-сииннэрин эрчийиинэн, тымныы уунан куттуунан дьарыктаныылара кэҥээн иһэр. Төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕиттэн тымныыга сырытыннаран, тымныы уунан куттан дьарыктанарга үөрэттэхтэринэ ыалдьааччылар өссө аҕыйаан бараллар. (1,68).
Олус былыргы кэмнэртэн дьон тымныы уу дьайар күүһүн туһанан эттэрин-сииннэрин эрчийэр буолбуттара. Бу туһалаах эрчиллиини православнай таҥара дьиэтэ ылынан бэйэтин аатынан ыытан туһанар буолбута ыраатта. Тугу барытын маассабай, дьон элбэхтик сылдьар мероприятиеларыгар кубулуттахха дьайыыта улаатарын таҥара дьиэтигэр табан туһаналлар. 2010 сыллаахха Иркутскайга кирдээх ууга киирэн умсаахтыы сылдьаннар элбэх киһи ыалдьыбыттар эбит. Быйыл кыһын Дьокуускайга “сибэтиэй” диэн сымыйанан ааттанар сөтүөлүүр ууну сотору-сотору анализтааһын ыытыллар. Аныгы наука бу анализтааһына уонна сөтүөлүүргэ сөп диэн быһаарыы биэриитэ “сибэтиэй” диэн ааттанар уу сымыйатын бигэргэтэр.
Ууну иитэр кыахтаах киһи экстрасенс, санаа күүһүнэн дьайан уу туругун уларытар киһи буолар. Ханнык эрэ православнай таҥара үлэһитэ алтан кириэһи ууга укпутуттан уу “сибэтиэй” ууга хаһан да кубулуйбат. Билигин православнай таҥара дьиэтигэр күүстээх экстрасенстар үлэҕэ киирбэттэр. Православнай таҥара дьиэтэ санаа күүһүн туһанар экстрасенстары колдуннарынан ааттаан, эккирэтэн суох оҥортообута. Православнай таҥара үөрэҕэ албын үөрэххэ кубулуйбута ыраатта, үлэһиттэри, дьадаҥылары албынныыллара, баайдарга үчүгэй буола сатыыллара аһара улааппытыттан Улуу Өктөөп өрө туруута кыайыытын кэнниттэн букатын туоратыллыбыта. Араас элбэх акаары таҥара үлэһитин туһунан кылгас кэпсээннэр ханнык да оруна суох буолбатахтар.
Былыргы кэмнэргэ, таҥара үөрэҕэ саҥа сайдан истэҕинэ, күүстээх экстрасенстар улахан оруолу ылар эбиттэрин бу “сибэтиэй” уу баара уонна кэлин таҥара үлэһиттэрэ толорор туомнарыгар кубулуйбута биллэрэр. Билигин православнай таҥара үлэһиттэрэ дьоҥҥо ханнык да санаа күүһүнэн дьайыылара суох буола мөлтөөн сылдьаллар. Арай таҥара дьиэтин улахан салайааччылара кыра оҕолору күүһүлүүллэрэ биллэн улахан айдааннары тардаллара дьоҥҥо православнай таҥара үөрэҕэ чахчы куһаҕанын биллэрэр. (2,3).
Ыраахтааҕы былааһа эстиитин саҕана бу баай дьон таҥаралара атыттары, үлэһиттэри барыларын албынныыра Улуу Өктөөп өрө туруутун кэнниттэн биллибитэ уонна үлэһиттэр, саллааттар абааһы көрүүлэриттэн эстибитэ, туоратыллыбыта. Дьоҥҥо туһата суох буолбут православнай таҥара дьиэтэ билигин урукку ыраахтааҕы саҕанааҕы баһылыыр былааһын үөскэтээри сири, баайы-малы былдьаһа сатыырын дьон сөбүлээбэттэр. (3,6).
Санаа күүһүн дьайыытыттан уу бэйэтин структуратын уларытарын дьон эмтэнэллэригэр туһаналлар. Тоҥон баран ирбит уу структурата уларыйан “сибэтиэй” ууга тэҥнэһэрин сахалар муус уутун иһэллэриттэн биллэр. Урукку кэмҥэ ыаллар бары сайыннары мууһу умуһахха хаһаанан баран ириэрэн иһэр эрдэхтэринэ олус уһун үйэлээх омуктарга киирсэр эбиттэр. (1,32).
Сайыҥҥы кэмҥэ күөл, өрүс ууларын иһиккэ кутан уурдахха сотору кэминэн сытыйан, көҕөрөн тахсаллар. Ардах уута сытыйбат. Ханнык да туустара, буккаастара суоҕунан ардах уута өр кэмҥэ сытыйбат.
Сибэтиэй уунан дьону албыннаабакка эрэ тымныы уунан куттуу, тымныы ууга киирии киһини тулуурдаах оҥорорун уонна куһаҕан санааларыттан ыраастанарын таба өйдөөн хас күн аайы дьиэҕэ дьарыктаныы туһата улахан буолар.
Атын дьоҥҥо көрдөрө сатаабакка, киһиргээбэккэ эрэ киһи бэйэтэ тулуурдаах буолууга тымныы уунан сарсыарда аайы куттан үөрэниэн сөп. Тыа сирин олохтоохторо сарсыарда тураат да чараас таҥастаах таһырдьа сүүрэн тахсаллара тымныынан эрчиллиини киһи бэйэтэ да билбэккэ эрэ оҥоро сылдьарын үөскэтэр. Элбэх дьон маассабай мунньустууларын тэрийии православнай, мусульманскай таҥаралар элбэхтик туттар ньымалара. Өлбүттээхтэр күннэрэ диэн өлбүт дьону ахтыы биир күнүн үөскэтиилэрэ уонна сылга биирдэ тымныы ууга киирэн умсаахтаан тахсыы диэн өй-санаа үөрэҕэр сөп түбэспэт. Биир эмэ дьайыыны оҥоруу киһи этигэр-сиинигэр туох да туһаны оҥорбот, хата төттөрү буолан тахсыан, ыалдьан хаалыан сөп.
Биирдэ эмэ оҥоруу уонна куруук оҥоро сылдьар буолуу киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыылара тус-туспаларын арааран билбэттэриттэн итинник хомуурдары оҥороллор, итэҕэйэр дьону албыҥҥа киллэрэллэр.
Дьону албыннаары, таҥара дьиэтигэр сырытыннараары араас албастары булан туһаныы урукку кэмҥэ олус элбэҕэ. Ол саҕана таҥара дьиэлэригэр элбэх дьону мунньаннар иһиттэн биир ньуосканан баһан ылан айахтарыгар уган минньигэс амтаннаах таҥара аһа диэнинэн элбэхтик аһаталлара. Бу таҥара аһа диэн ааттаан итэҕэйэр дьоҥҥо кагор арыгыны иһэрдэллэрэ, таҥара дьиэтигэр кэлбиттэригэр манньа курдук туһаналлара. Кэлин араас ыарыылар тарҕаналлара элбээн дьон айахтарыгар уган биир ньуосканан аһаталларын син хаалларбыттара. Бу быһыы бытааннык да буоллар таҥара дьиэтин олохсуйбут былыргы үгэстэрэ олох көрдөбүлүнэн уларыйалларын биллэрэр.
Урукку хаалыылаах кэмнэргэ хараҥа, үөрэҕэ суох дьону маассабай мунньустууларынан албынныахха сөп эбит буоллаҕына, билигин сибээс, бэчээт, үөрэх сайдыбыт кэмигэр элбэх киһини албыннааһын син-биир биллэн тахсар. Православнай таҥара үөрэҕин албыныгар "айыы үөрэҕэ" эмиэ киирэн сылдьар. Ол курдук киһи куһаҕан санаатын "аньыы" диэн сахаларга суох тылынан ааттаан нууччалар "грех" диэн тылларын үтүктэр. Өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ сыыһаларын көннөрдөхтөрүнэ эрэ салгыы сайдар, үөрэхтэммит дьон итэҕэлин ылар кыахтаныахтара. Өйү-санааны мунньуллубут араас куһаҕан санаалартан ыраастыырга тымныы уу туһата улахан. Эмискэ тымныйыыттан эт-сиин бүүрэ тартаҕына араас санаалар барылара көтөллөр, ол иһин өй-санаа ыраастанар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ өйү-санааны ыраастыырга көмө быһыытынан бу быһаарыыны туһанар. Уу киһи санаатын иҥэринэн иһэр кыаҕа улахан. Үчүгэй да, куһаҕан да санаалар ууга иҥэн мунньуллаллар. Ууну туттууга, иһиигэ улахан сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр. Сахалар үөрэхтэринэн иһэр уу диэн анаан бэлэмнэниллибит, ханнык да эбии туустара суох муус уутун эрэ иһии доруобуйаҕа туһалаах. Уу киһи этин-сиинин биир тутаах чааһа уонна ыраастыыр аналлаах. Киһи этигэр-сиинигэр араас кирдэр, туустар аһылыгы кытта киирсэн иһэллэр. Муус уутун истэххэ киһиттэн тахсыытыгар эти-сиини ыраастыыра күүһүрэриттэн туһата улаатар. Муус уута бэйэтэ “сибэтиэй” ууга тэҥнэһэр. Православнай таҥара дьиэтэ туһанар “сибэтиэй” уу диэн албыныгар аныгы, үөрэхтээх дьон киирэн биэрбэттэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. – Дьокуускай: РИМЦ, 2007. – 84 с.
3. “Кыым” хаһыат. 12.10.2017.
Березино
Березино (Березине) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 3 483 (2011).
Куһаҕан
Куһаҕан диэн үчүгэйгэ утары өйдөбүл. Куһаҕан диэн тугуй ыйытык алыс киэҥ быһаарыылаах. Киһи киһиэхэ куһаҕан сыһыана. Ил төрүнүн уонна түмэт үгэстэрин кэһии куһаҕан майгы буолар. Сэрии, айылҕа үлүгэрэ, ыарыы, өлүү эмиэ куһаҕан быһаарыытыгар киирэр. Сахалар киһи өллөҕүнэ "куһаҕан буолбут" дииллэр. Сорох итэҕэллэр куһаҕан баарын абааһы күүстэрин кытта ситимнииллэр.
Эбэ (харыс аат)
Эбэ.Уот иччитэ.Иччилэр. Аккад мифологиятыгар (Шумертан кэлэр) ЭЙЯ (миф.т.635стр. Энки) диэн баара. Кини биир сурун функциятынан ёрустэр, куёллэр божестволара этэ. Итиннэ сыhыаннаах саха ёйдёбуллэрин кёруё5уц. Ёруhу, куёлу ( уолбат ууну) "эбэ" диэн ааттыыбыт, уонна хас биирдиилэрэ "иччилээх" диэн ёйдёбул баар. Ол эрээри "эбэ, "эбэлээх", "эбэбитигэр киириэхпит", "эбэбит бэристэ" диэн билицци да тылтан -ёстён кёрёр буоллахха, "эбэ" диэн тыл -ёйдёбул бэйэтэ туц былыр уу божествота диэн ёйдёнуён сёп эбит. Онтон хойутуу "иччи" диэн тыл -ёйдёбул киирэн холбоспут буолуон сёп. Саха5а иччи диэн тыл- ёйдёбул, этэргэ дылы, хас хардыы аайы баар. Биhиги ол ёйдёбуллэри хозяин, дух уонна злой дух диэн бёлёхтёргё араарыа5ыц. Салгыы ити бёлёхтёртён хайаларыгар эрэ сёп тубэhэр иччини кёрдуубут. Холобура, дух бёлёххё сёп тубэhэр Аккад  мифологиятыгар ИШУМ диэн баар. "...брат солнечного бога шамаша (уту), советчик и посол подземного бога Нергала. Старается смягчить ярость ЭРРЫ (ыарыы?). Охраняет людей, особенно больных в ночи". Кини "ДУХ ОГНЯ" диэн суолталаах. Саха5а "уот иччитэ эттэ" диэн ёйдёбул билигин да баар. Ити "субэлээччи- амалааччы" диэн ёйдёбултэн уёскуур. Итини таhынан "кёмускэhээччи- харыстаhааччы" диэн ёйдёбул эмиэ баара. (Кырдьыга, уот иччитэ туох баарынан, кырдьыгы этэр диэн ёйдёбул баhыйар курдук). Онон, иччи ёйдёбуллэртэн  УОТ ИЧЧИТЭ  ААН  БАСТАКЫ  ДЬИЦНЭЭХ  ЁЙДЁБуЛ  буолар. Уоннаа5ы иччи ёйдёбуллэр "уот иччитэ" ёйдёбулгэ маарыннатан хойутуу уёскээбиттэрэ. Оччотугар, "эбэ иччитэ"  диэн ёйдёбул "иччи"  диэн эбилигэ хойутуу эбиллибит.
Кылаайы (Уус-Алдан улууһа)
Кылаайы — Уус-Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгин киинэ.
Адьарай
Адьарай диэн үөдэн тойоно, үрдүкү демон. Араас итэҕэллэргэ куһаҕан күүс сирэйдэниитэ (персонофикацията). Адьарай дьону аньыыны оҥорорго кигэр. Адьарай атын ааттара Дьаабал, Сатана, Люцифер, Мефистофель, Иблис.
Ноҕай тыла
Ноҕай тыла (ногай тили, ногайша) — Дагестааҥҥа, Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэтигэр, Чечняҕа, Кырыымҥа, Ставрополь кыраайыгар, Астрахан уобалаһыгар олорор ноҕай омук төрөөбүт тыла. 2010 сыллаах биэрэпиһинэн Арассыыйаҕа 87,1 тыһыынча ноҕай тыллаах баар, олортон 81851 ноҕайдар бэйэлэрэ.
Ноҕай тылынан "Шоьл тавысы" уонна "Ногай давысы" диэн хаһыаттар тахсаллар. "Турция саҥата" диэн радио татаар салаата ноҕайдыы "Nuğayça näsixätlär" ("Ноҕайдыы үөрэтии") диэн биэриилээх. Ноҕай тыла Дагестаан уонна Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэлэригэр судаарыстыбаннай тыл буолар.
Ноҕай тыла Кырыым татаардарын тылларын степной диалега буолар. Ол иһин сорох чинчийээччилэр саныылларынан татаар тылын йуртов, алабуҕа уонна кундров диалектара ноҕай тылыгар киирэллэр.
Ноҕай тылым литературнай көрүҥэ караногай диалегар олоҕуран оҥоһуллубута.
Диалектар
Ноҕай тыла түүр тыллар кыпчак-ноҕай бөлөҕөр киирэр. Арассыыйаҕа үс ноҕай диалега баар (Кырыым уонна Добрудь ноҕайдарын диалега туспа аахсыллар):
Сурук-бичик
1928 сылга диэри ноҕай тыла арааб суруктаах этэ, ол кэннэ латыын алпабыыта туттуллар буолбута: 1938 сылтан кирилл суруга туттуллар. Билиҥҥи ноҕай тылын алпабыыта 1950 сыллаахха ылыммыта:
Морфология
Ноҕай тылыгар саҥа чаастара үс бөлөххө арахсаллар: 1) ааттар (аат тыл, даҕааһыннар, сыһыаттар, ахсаан ааттар, солбуйар ааттар); 2) туохтуурдар; 3) көмө тыллар.
Солбуйар ааттар
Ноҕай тылын солбуйар ааттара:
мен (мин), сен (эн), ол (ол, кини), биз (биһиги), сиз (эһиги), олар (олор, кинилэр).
Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин дьоруой ийэлэрэ
Уус-Алдан Баатаҕай нэһилиэгиттэн Герой-Ийэлэр: 1968 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Татаринов Дмитрий Иннокентьевич ,барыта 14 о5олоохтор. 1982 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Аманатов Юрий Гаврильевич,барыта 10 о5олоохтор. 1969 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Алексеев Петр Павлович,барыта 10 о5олоохтор 1967 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Готовцев Яков Андреевич,барыта 14 о5олоохтор. 1973 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Бережнев Егор Петрович,барыта 10 о5олоохтор. 1974 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Сивцев Николай Иванович,барыта 10 о5олоохтор
Үөдэн
Үөдэн диэн аньыыһыттар өлбүттэрин кэннэ куттара кэлэр сирэ. Манна кэлэн аньыыһыттар куттара мэҥэ эрэйдээһини көрөллөр. Үөдэҥҥэ абааһылар уонна демоннар олороллор. Үөдэн баар орунун араас итэҕэллэр араастык быһаараллар. Аллараа дойду эбэтэр атын куйаар буолуон сөп. Абыраам итэҕэллэригэр Үөдэн Ырайга утарылаһыннарыллар.
Попов Гаврил Спиридонович
Попов Гаврил Спиридонович, (1989? с Хадан нэһилиэгэ Сунтаар оройуона Саха АССР- 1959 с.), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Бүлүүчээн нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1937 сылтан олоҕун тиһэх күнүгэр диэри Бүлүүчээн оскуолатыгар учууталынан, завуһунан, дириэктэринэн үлэлээбитэ. Үрдүк квалификациялаах, уһулуччу талааннаах учуутал нэһилиэнньэҕэ, үөрэнээччилэр ортолоругар үрдүк ытыктабылынан туһанара. Үлэтэ, ирдэбилэ эмиэ биир оннуга. Сэрии суостаах сылларыгар Гаврил Спиридонович тиийиммэт ыаллар оҕолорун интернакка олордууну мэлдьи сааһылыыра, быстар олохтоох ыалларга нэһилиэнньэ көмөтүн тэрийсэрэ. Тус бэйэтинэн нэһилиэнньэ уопсай мунньахтарын тэрийэн, күннээҕи кыһалҕалары дьүүллэһэрэ. Оскуолаҕа үлэ уруога киллэриллэн, оҕолор пришкольнай учаастакка, тыыннаах муннукка үлэлииллэрэ, үүнээйи олордоллоро, үүннэрбиттэрин кыһын интэринээт оҕолоругар бэриллэрэ. Гаврил Спиридонович оҕолору кытары сайын аайы төрөөбүт кыраай устун айаннаан, олорор дойдубут былыргытын, үүнээйитин, хамныыр харамайы үөрэтэллэрэ. Оскуолаҕа үөрэнээччилэр сайыҥҥы производственнай биригээдэлэрин аан бастаан Бүлүүчээҥҥэ тэрийбит үтүөлээх. Онон оҕолор сайыҥҥы өттүгэр дьарыга суох сылдьыылара суох оҥоһуллубута.
Аскиз
Аскиз — Арассыыйаҕа баар топоним:
Майаҕас (Уус-Алдан улууһа)
Майаҕас — Уус-Алдан улууһун Хоро нэһилиэгин киинэ.
Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института — Арассыыйаҕа Волгоград куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Арассыыйаҕа бастакы ускуустуба оҕо оскуолатын, учуулуссаны уонна үрдүк үөрэх тэрилтэтин бииргэ холбообут судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба үрдүк үөрэҕин тэрилтэтэ буолар.
Устуоруйата
1992 с.учуулусса базатыгар Самаратааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура институтун Волгоградтааҕы филиала тэриллибит. Кэлин онно, Самаратааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба акадьыамыйатын Волгоградтааҕы филиала диэн ааты биэрбиттэр. Ол уларыйан судаарыстыбаннай үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтиир "Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института" диэн ааттаммыт.
Факультеттара
1. Ускуустуба факультета
-хоровой уонна академическай вокальнай ускуустуба
-норуодунай хоровой уонна вокальнай ускуустуба
-музыка устуоруйата уонна түөрүйэтэ
-норуодунай үнүстүрүмүөннэр
-специальнай фортепиано
2. Художественнай айыы-тутуу факультета
-актёрскай ускуустуба
Институкка, дьарыктарга инновационнай технологиялар, көмпүүтэр программалара уонна электроннай учуобунай пособуйалар, кинигэлэр туттуллаллар. Научнай чинчийиилэр уонна айар үлэлэр сүрүн хайысхалара - "Наука, искусство, образование в культуре lll тысячелетия", "Трехступенчатая система подготовки специалистов в вузе искусств и культуры", "Современные творческие школы".
Рейтиннэрэ
Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института
1. Волгоград куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 11-с миэстэ
3. Арассыыйа үпдк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 762-с миэстэ
Хакас чири (хаһыат)
Хакас чирі (саха тыла - Хакаас сирэ, нуучч - Хакасская земля) — Хакаас өрөспүүбүлүкэтигэр хакаас тылынан тахсар өрөспүүбүклүкэтээөи уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй, соҕотох хаһыат. Хакас чири хаһыат өрөспүүбүлүкэҕэ буолара турар быһыыны майгыны, уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй олоҕу сиһилии сырдатар, ону таһынан хакаастар устуоруйаларыгар уонна төрүт култуураларыгар сыһыаннаах матырыйааллары бэчээччиир. Хаһыата Хакаас өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата уонна Үрдүкэ Сэбиэтэ, ол эбэтэр парламена тэрийэн таһаараллар, эрэдээктэрин кинилэр аныыллар.
Хаһыат нэдиэлэҕэ 2 төгүл 8-12 балаһанан тахсар. Тираһа 3,1 тыһыынча экземплярга тиийэр (дьиҥэр, 1970- с сыллар саҕаланыыларыгар муҥутаан 6 тыһыынчаҕа тиийэ сылдьыбыта). Хаһыат иһинэн ыйга 2 төгүл «Страна Хабар» диэн нууччалыы тыллаах анал сыһыарыы тахсар.
Хаһыат 1927 сыллаахтан бэс ыйын 1 күнүттэн ыла тахсар. Бу күнү билиҥҥи эрэдээксийэ хаһыат төрүттэммит уонна бастакы нүөмэрэ тахсыбыт күнүнэн билинэн бэлиэтиир. Хаһыат аан бастаан «Хызыл аал» (Красная деревня, Кыһыл аал, дэриэбинэ) диэн ааттааҕа. Ол гынан баран, 1930 сыллаахха диэри кини минусинскойдааҕы «Власть труда» диэн ааттаах нуучча тыллаах хаһыат сыһыарыытын быһыытынан эрэ тахсыбыта. 1939 сылтан — тохтуу тохтуу — 1974 сыллаахха диэн хаһыат сүрүн эрэдээктэринэн, бастакы эрэдээктэринэн  — С.&nbsp;К.&nbsp;Добров үлэлээбитэ. 1959 хаһыат аата уларыйан «Ленин чолы» (Ленинский путь, Ленин суола) диэн буола сылдьыбыта. 1991 — хаһыат төрүт аатыгар төннөн, «Хакас чирі» (Хакасская земля, Хакаас сирэ) буолбута. 2008 сыллаахха ол ааттарыттан аккаастанан, реформа ыытыллан, «Хабар» (Известия, Сонуннар) буолбуттара. Онтон 2020 сылтан, эмиэ уларыйыы тэлэрийии түмүгэр, «Хакас чирі» диэн төрүт аатын ылыммыта. 1977 сыллаахха хаһыат аан бастаан «Бочуот знага» уордьанынан наҕараадаламмыта.
Мартин Болсам
Мартин Хенри Болсам (Martin Henry Balsam) диэн АХШ киинэ, театр, телевидение актера. Оскар (1965) уонна Тони (1968) бириэмийэлэр кыайыылааҕа.
Аанньал
Иудаизм
Иудаизмҥа сэттэ үрдүкү аанньал (архаанньал) баар:
Христианизм
Христианизмҥа аанньаллар үс кэккэлээх тоҕус таһымнаахтар.
Үрдүкү кэккэ:
Орто кэккэ
Аксаков Софрон Петрович
Аксаков Софрон Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Марха улууһун Оҥхой нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Үөһээ Бүлүү улууһугар киирэр) 1908 сыллаахха төрөөбүт. Холкуоһу тэрийэр үлэҕэ сылдьыбыт.
1942 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонугар Буденнай аатынан холкуоска бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьан от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл балаҕан ыйыттан Сталинградскай, Волховскай, 2-с Прибалтийскай, Ленинаградскай фроннарга сэриилэспит.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куораты көмүскүүр сэриигэ 1942 сыллаахха 64-с стрелковай полкаҕа сэриилэспит. Балаҕан ыйын 26 күнүгэр бааһырбыт. Онтон 1945 сылга диэри 8-с байыаннай дорожнай управленияҕа сулууспалаабыт. Ахтыытыгар суолдьут оҕоҕо Егоров Егорга кэлин 1970 сыллаахха маннык суруйбут: «Миигин кытта бииргэ сылдьыбыт киһи Дүллүкү нэһилиэгэр баар Васильев Сергей диэн... Элбэх оһуобай түгэн диэн суоҕа. Арай 9-с рота политруга окуопа тас өттүгэр бааһырыы ылан охтубута. Ону мин соһон окуопаҕа киллэрбитим... Ол иһин Бойобуой үтүөлэрин иһин мэтээлинэн наҕараадалаабыттара».
Попов Лука Федотович
Попов Лука Федотович, (1920 с. Үөһээ Мэйик нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха АССР – 1989 с.), Саха АССР үтүөлээх учуутала.
Олоҕун олуктара
Сунтаар улууһугар Үөһээ Мэйиккэ төрөөбүтэ. Бүлүү педагогическай техникумун бүтэрэн, учуутал буолбута. Учительскай институт физика-математика отделениетын бүтэрбитэ. Аҥардас Бүлүүчээн оскуолатыгар дириэктэринэн 29 сыл үлэлээбитэ. Кини бириэмэтигэр оскуола иккис корпуһа тутуллубута, ол базатыгар бастаан 8-с, онтон 9 -с кылаастар аһыллыбыттара. Оскуола интэринээтин миэстэтэ 25-кэ тиэрдиллибитэ, онон чугастааҕы нэһилиэктэртэн үөрэнэ кэлэр оҕолор ахсааннара улааппыта, спортивнай площадка тутуллубута.
Оскуола материальнай-хаһаайыстыбаннай туругун тупсарыыга тус сыаллаах үлэлэр ыытыллыбыттарын түмүгэр Бүлүүчээн оскуолата үөрэтии-иитии өттүнэн оройуоҥҥа биир үчүгэй үлэлээҕинэн билиниллибитэ.
Лука Федотович сал5ыы Куокуну, Сунтаар оскуолаларыгар үлэлээбитэ
Семенов Сергей Иннокентьевич
Семенов Сергей Иннокентьевич — Саха сиригэр быар сыстыганнааах ыарыыларын чинчийэр учуонай, ХИФУ Мэдиссиинэ институтун Чинчийэр киинин үлэһитэ, СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна, мэдиссиинэ билимин дуоктара.
1960 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Эдьигээҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата Иннокентий Степанович Куонараттан төрүттээх Орбодо ойуун (Семенов Степан Семенович) уола этэ, ийэтэ Мария Афанасьевна Иван Канин диэн Иркутскайтан төрүттээх сыылынай сиэнэ.
Төрөппүттэрэ эрдэ өлөннөр икки убайын уонна эдьиийин кытта эбэтигэр Филиппова Ульяна Гаврильевнаҕа иитиллибиттэрэ. Убайа, киниттэн уон сыл аҕа Иннокентий медфакка үөрэнэ сылдьан үһүс куурустан ыараханнык ыалдьан уурайбыта, ону таһынан ыалдьа сытар ийэтин көрөр этэ. Онон оскуолаҕа үөрэнэ сылдьар быраатыгар Сергейгэ, дьонуҥ уонна эбэҥ баҕатын толорон хайаан да быраас буолуохтааххын диэн эппитэ идэтин таларыгар көмөлөспүтэ.
Өр сылларга Дьокуускай 1 нүөмэрдээх клиническэй балыыһатыгар Инфекционнай отделениеҕа үлэлээбитэ, уустук ыарыһахтары эмтээн санитарнай авиацияннан Саха сирин улуустарын барытын кэрийбитэ. Булуҥ улууһун кылаабынай бырааһынан үлэлээбитэ.
2000 сыллаахха Санкт-Петербурга Д гепатит тиэмэтигэр мэдиссиинэ билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэ көмүскээбитэ. В, С уонна дельта гепатиттар Саха сиригэр уратыларын чинчийэн, 2007 сыллаахха Москубаҕа ол үлэтин ситиһиилээхтик көмүскээн билим дуоктара буолбута.
Тас дойдулар уонна Арассыыйа учуонайдарын кытта элбэх чинчийиилэри ыытан, ол түмүгүнэн араас таһымнаах кэмпириэнсийэлэргэ дакылаат оҥортуур, аан дойду уонна Арассыыйа билим сурунаалларыгар ыстатыйалара тахсаллар.
Попов Илья Андреевич
Попов Илья Андреевич, (1910 с. бэс ыйын 20 күнэ Уһун Күөл нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1970 с.), Саха АСС үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1910 сыллаахха бэс ыйын 20 күнүгэр Сунтаар улууһун Уһун Күөл нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1919-1920 сс. - Кутана биир кылаастаах оскуолатын үөрэнээччитэ. Оскуола 7 кылааһын бүтэрэн баран, Бүлүү куоратыгар педтехникумҥа үөрэммитэ.
1929 сыллаахха - Бүлүүчээн трудовой оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ. Оҕолору үөрэтэрин таһынан, нэһилиэккэ политическай бэсиэдэлэри ыытара, драматическай куруһуогу үлэлэтэрэ.
1932 с. - Үөһээ Мэйик оскуолатын директора.
1936-1939 сс. – Тойбохой оскуолатын завуһа.
1936 с.- Г.Е. Бессоновы кытары оскуолаҕа краеведческай үлэни сүрүннэспитэ, кыраайы үөрэтэр походтарга сылдьыһара, араас былыргы сэһэннэри хомуйара.
1941 с. - Дьокуускайдааҕы педучилищены үөрэнэн бүтэрэр.
1947-1954 сс. - Тойбохойдооҕу оҕо дьиэтин үөрэх чааһын сэбиэдиссэйэ.
1959 сылтан - Сунтаардааҕы санаторно-лесной оскуолаҕа иитээччинэн, завуһунан үлэлиир.
Попов И.А. аҕатын – народнай учуутал Андрей Николаевич Попову утумнаан, дьиҥнээх мындыр, талааннаах, оҕоҕо олус чугас учуутал эрэ буолбакка, дьиҥнээх аҕа табаарыс, сүбэһит этэ.
Арыгыны аһара испэт буолууга үөрэнии
Арыгыны аһара испэт буолууга үөрэнии диэн тулуурдаах, өһөс буолууга эрчиллии ааттанар.
Урут коммунистар аҥардастыы баһылаан, салайан олорбут кэмнэригэр, кыра, үлэһит дьон бэйэлэрэ төһө арыгыны иһэллэрин букатын билбэттэр диэн ыйыынан салайтараннар, арыгыны бобон, суох оҥорон кэбистэхпитинэ, кинилэр арыгылыахтара суоҕа дии санаабыттара, хата төттөрү буолан тахсан, перестройка хамсааһыныгар кубулуйбута. Перестройка кыайыытын түмүгэр арыгыга көҥүл ырыынак кырдьык баар буолбута. Билиҥҥи бириэмэҕэ арыгыны бобуу туох да туһаны аҕалбатын билэн, аны мантан инньэ арыгыны хайдах сөбүгэр иһэргэ, ол аата аһара элбэҕи испэт буола үөрэнэргэ эрэ тиийиллэр. Өйү-санааны бөҕөргөтүү, күүһүрдүү, тулуурдаах буолууну сайыннарыы, быһалыы эттэххэ өһөс буолуу киһиэхэ арыгыны кэмнээн иһэр кыаҕы биэрэрин таба туһаныы эрэйиллэр.
Атын суол суох. Kиһи ханнык баҕарар үөрэҕи ылынар дьоҕура үрдүгүнэн арыгыны да иһэ үөрэниини кыайар кыахтаах. Үгүс арҕааҥҥы дойдулар олохтоохторо арыгыны кэмнээн иһэргэ үөрэммиттэрэ ыраатта. Арыгыны кээмэйин билэн иһэр үөрэҕи ситиһэргэ маннык сүрүннүүр ньымалары туһаныллар:
2. Испииртэн оҥоруллар үрдүк кыраадыстаах арыгылары хаачыстыбаларынан көрөн хааччахтааһыны олохтооһун.
3. Арыгы эмиэ ас буоларын билинэн, аһы ас курдук киһилии аһыырга үөрэнии.
4. Аһыыр уонна арыгы иһэр дьиэлэри тэрийии.
5. Дьону барыларын өйдөрүн-санааларын сайыннарыы, олохторун уонна үлэлэрин-хамнастарын тупсарыыга эрэллээх буолууларын хааччыйыы.
6. Аһара иһэр дьону үөрэтии уонна эмтэтии.
Мантан салгыы ити ньымалары төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан көрүллэр:
1. Урукку кэмҥэ кымыс уонна быыппах саха дьонун куруук аһыыр, төрөөбүт астара буолар этэ. Оччолорго хас дьиэ аайы баар эмээхситтэр син ону-маны булкуйан, аһытан оҥороннор дьону аһаталлар этэ. Билигин даҕаны, хас киһи бэйэтин айаҕа амтаны эмиэ билэр диэн өйдөбүлүнэн туһанан уонна үрүҥ ас биир туһалаах өрүтүн, төһөнөн аһыйан иһэр даҕаны оччонон тупсан, туһата эбиллэн иһэр диэни эмиэ билэн, бу астарынан дьарыктаныан баҕалаахтары олус хааччахтаабакка, ол оннугар өйүүр, көмөлөһөр эбитэ буоллар сотору кэминэн аһыйбыт үрүҥ аһы дэлэтиэ этилэр.
Төһө элбэх киһи дьону аһатыынан дьарыктанар даҕаны, оччонон ас хаачыстыбата тупсан иһиэхтээх диэн ырыынак тутаах сокуонунан туһанан эрэ аһыйбыт үрүҥ аспытын дэлэтиэхпитин сөп. Бу туһалаах ырыынак сокуона бэйэбит оҥорон таһаарар пиибэбитигэр эмиэ сыһыаннаах, ол курдук пиибэни үчүгэй өттүттэн кыратык эмэ рекламалыахха да син этэ. Араас суол кыһыл арыгылар куруук атыыга баар буолууларын хаччыйыы уонна итилэр сыаналара аһара үрдээбэтин ситиһии үөһээҥҥи салайааччылартан улахан тутулуктаах, маны ситиһэргэ эргиэн тэрилтэлэригэр таһаҕаһы тиэйэн аҕалыыга сөптөөх көмөнү киллэриэххэ сөп этэ.
Үрдүк кыраадыстаах үрүҥ арыгыны элбэхтик истэххэ, олус түргэнник уонна күүстээхтик киһи өйүгэр-санаатыгар дьайар, этигэр-хааныгар иҥэр. Үрүҥ арыгыны аһара испэт буола үөрэнэр олус уустук. Үчүгэй хаачыстыбата, ыраастаныыта суох арыгы састаабыгар киһи доруобуйатыгар буортулаах холбоһуктар элбэхтэр. Маннык арыгыны элбэхтик иһии киһи өйүн-санаатын олус түргэнник мөлтөтөн, арыгыттан тутулуктаах буолуутун түргэтэтиэн сөп.
Билиҥҥи ырыынак бириэмэтигэр арыгы сыаната үрдүгүнэн уонна атыыга барымтыатынан туһанан, түргэнник элбэх барыһы ыла охсоорулар араас сирдэртэн тиэйэн аҕалан соччо хаачыстыбата суох арыгыны эбэтэр доруобуйаҕа буортулаах да убаҕастары атыылыылларын бопсуохха, ону тэҥэ хаачыстыбаларын куруук бэрэбиэркэлээһини олохтуохха сөп.
3. Биһиги олохпут усулуобуйатыгар оҕолор арыгыны хайдах иһэргэ төрөппүттэрэ хайдах иһэллэрин, тутталларын-хапталларын кыра эрдэхтэриттэн көрөн дьиэлэригэр үөрэнэллэр, ол иһин кинилэр арыгыга сыһыаннара төрөппүттэрэ тугу көрдөрбүттэриттэн уонна хайдах үөрэппиттэриттэн тутулуктанан үгэс буолан олохсуйан хаалар. Бу уустук боппуруоһу, эдэр киһи арыгыга сыһыанын, төрөппүттэр эрэ быһаччы быһаарар кыахтаахтар. Кинилэр дьиэлэригэр арыгыны элбэхтик испэт, бырааһынньыкка эрэ кэмнээн иһэр буоллахтарына, оҕолоро эмиэ оннук быһыыланарга үөрэнэн хаалар. Төрөппүттэр үөрэхтэригэр эбэн оскуола үрдүкү кылаастарыгар арыгы туһунан аҕыйах чаастаах үөрэҕи предмет быһыытынан киллэрэн үөрэтии эдэр дьон арыгыга сыһыаннарын лаппа бэрээдэктиэн, үчүгэй үгэстэри үөскэтиэн сөп. Оскуолаҕа арыгы туһунан үөрэҕи маннык былааннаахтык ыытыахха сөп:
- Арыгы туохтан уонна хайдах оҥорулларын үөрэтии.
- Арыгы доруобуйаҕа уонна өйгө-санааҕа дьайыытын билсиһии.
- Арыгыны сөбүлээн көрөн, нэмин билэн иһэргэ үөрэнии.
Литератураҕа арыгы туһунан элбэхтик суруйаллар эрээри бука бары арыгыны куһаҕан эрэ өттүн кэпсээн тахсаллар уонна үгүс биллэр дьон, салайааччылар бэркэ диэн иһэ-аһыы, бэйэлэринэн холобур көрдөрө сырыттахтарына: «Эн букатын иһимэ»,- диэн эдэр киһини бобон, хаайан үөрэтэ сатыыллар. Маннык үөрэтии туһаны аҕаларынааҕар, оҕону хата төттөрүгэ үөрэтэр күүстээх. Улаатан иһэр оҕо бэйэтин санаатыгар итинник бобууну, кинини сэнээн, кыраҕын диэн атаҕастаан бобууга киллэрэр, онно холуур, ол иһин сөбүлээбэт, тутуспат. Ити бобуу дьайыытыттан улаатан иһэр оҕолор арыгыны улахан дьонтон кистээн, уоран иһэн, боруобалаан көрөн эрэ хайдах иһэргэ үөрэнэллэригэр тиийэллэр. Маннык үөрэнии олус уһун уонна «эрэйдээх» соҕус үөрэх буолар. Ханна эмэ сылдьан биирдэ арыгы иһэн боруобалаан көрөөрү аһара иһэн кэбиһэн, итирэн хаалан, онно-манна түбэспит эдэр дьон элбээн иһэллэр. Ити иһин арыгыны иһиэх иннинэ маннык туһалаах сүбэлэри билэр буолуу арыгыны иһэ үөрүйэҕэ суох эдэр киһи сыыһа туттунарыттан харыстыа, көмүскүө этэ:
а. Бэйэ ыйааһыныттан көрөн, медицинэ нуорматынан, ортотунан төһө арыгыны доруобуйаҕа уларыйыыны киллэрбэт гына иһиэххэ сөбүн суоттаан билиэххэ уонна куруук туһана сылдьыахха. Манна иһиллибит арыгы испиирэ ханна да барбакка киһи хааныгар киирэрин таба учуоттааһын туһалыыр.
б. Бэйэ туругуттан көрөн кыратык бу нуормаҕа көннөрүүлэри хас арыгыны истэх аайы киллэрэн биэрэн иһиэххэ: ол курдук аһара үөрбүт-көппүт киһи кыра арыгыттан, онтон сылайбыт, аччык киһи өссө кыраттан түргэнник холуочуйар уонна итирэн хаалыан сөп.
в. Тымныыга уулуссаҕа, онно-манна сылдьан үрдүк кыраадыстаах арыгыны элбэхтик иһитэлээн кэбистэххэ итии дьиэҕэ киирэн сотору буккуллан, итирэн барыы буолар.
г. Үчүгэй сокууската суох үрдүк кыраадыстаах арыгыны улахан иһиттэн түргэнник, элбэҕи истэххэ өй-санаа буккуллуута, итирии эмиэ эмискэ тиийэн кэлэрэ улахан охсуулаах буолуон сөп.
д. Үрдүк кыраадыстаах арыгыны кыра үрүүмкэттэн аһыы-аһыы тиэтэйбэккэ эрэ истэххэ киһи бэйэтин хонтуруолланыытын, өйүн-санаатын соһуччу сүтэрбэт.
е. Арыгыны истэххэ, бэйэни хонтуруолланан көрөргө үөрэниэххэ, онно арыгы испит киһи майгына маннык уларыйан барыытынан сирдэтиэххэ: