cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Васильев Георгий Митрофанович
Олоҕун олуктара
Чурапчы улууһугар төрөөбүт. 1938 сыллаахха Москубатааҕы устуоруйа, бөлүһүһүөпүйэ уонна литэрэтиирэ институтун бүтэрбитэ. 1928 сылтан литэрэтиирэҕэ үлэлээн барбыта. М. Горькай "Песня о Буревестнике", М. Лермонтов "Демон", А. Грибоедов "Горе от ума", А. Пушкин "Памятник", Н. Гоголев "Ревизор", В. Шекспир "Отелло", В. Маяковскай "Хорошо" айымньыларын, Межелайтис хоһооннорун, "Слово о полку Игореве", эбээн поэта Н. Тарабукин "Күнү таптыыбын", о.д.а. айымньылары сахалыы тылбаастаабыта.
Уус-уран тылбаастан ураты Г. Васильев норуот тылынан уус-уран айымньытын хомуйуутунан уонна норуот ырыаһыттарын, талааннаахтарын айымньыларын бэчээттииргэ эмиэ үлэлээбитэ. 1957 сыллаахха С.А. Зверевтиин "айхал эйиэхэ, аар тайҕа" олоҥхо-поэманы суруйан, айан өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэскэ бастакы бириэмийэни ылбыттара.
Г. Васильев кириитик быһыытынан эмиэ биллэр. Кини "Очерки истории якутской советской литературы" уонна "История многонациональной советской литературы" диэн улахан үлэлэргэ кыттыбыта.
Куһаҕан үгэс, үөрүйэх
Куһаҕан үгэс, үөрүйэх диэн киһи оҥорор куһаҕан быһыыларыттан өй-санаа үөскээн ийэ уонна буор куттары үөскэтэрэ ааттанар.
Дьон бары кэриэтэ үчүгэйи, туһалааҕы оҥоруохтарын баҕараллар, ол эрээри куһаҕаны оҥоруу син-биир суох буолбат. Ол барыта киһи сыыһа-халты туттунарыттан куһаҕаны оҥорууну элбэтэн кэбиһэриттэн тутулуктаах. Биир эмэ куһаҕан быһыыны оҥордоххо куһаҕан үгэс түргэнник үөскүүрэ, куһаҕан быһыы суох буолбатын үөскэтэр. Киһи биирдэ уорбута табылыннаҕына, туһаннаҕына, барыстаннаҕына салгыы уора барыан сөбө куһаҕан быһыы угуйар, ыҥырар күүһэ улаханыттан тутулуктаах.
Бука бары үчүгэйи элбэхтик оҥорон үчүгэй үгэстэниэхпитин баҕарар буоллахпытына, куһаҕан быһыыны оҥорон куһаҕан үгэстэнэн хаалааччылар эмиэ бааллар. Ол барыта куһаҕаны оҥоруу тардар, угуйар күүһэ элбэҕиттэн урутаан оҥорулларыттан үчүгэйдээҕэр элбээн хааларыттан тутулуктаах. Ону тэҥэ үчүгэйи оҥороору тиэтэйэн, ыксаан сыыһа-халты туттунан куһаҕаны оҥорууну киһи бэйэтэ элбэтэр.
Үчүгэйи, туһалааҕы айыы, оҥоруу олус эрэйдээх, элбэх үлэттэн туох эмэ туһалаах оҥоруллан тахсар. Дьон билбэттэрин, туһалаах саҥаны айыыны оҥорбут патеннаахтар уонна учуонайдар олус аҕыйахтар. Буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥорооччулар саппыкыны тиэрээччилэр, бэргэһэни тиэрэ кэтээччилэр, чараас мууска киирэн ууга түһээччилэр олус элбэхтэр.
Сэбиэскэй былаас албыныгар өр кэмҥэ олорбуппутуттан төрөппүттэр сахалыы үөрэҕи тутуспаттарыттан оҕо өйө-санаата сайдыытын, ийэ кута үөскээһинин кэмин билбэттэриттэн оҕолоро үчүгэй үгэстэри иҥэринэригэр суолта биэрбэттэр, кыра эрдэҕинэ оонньото эрэ сырытыннараллар. Билигин ырыынак үйэтигэр төрөппүттэр оҕолорун өйө-санаата сайдыытыгар бэйэлэрэ кыһаналларын билинэннэр сахалыы кут-сүр үөрэҕин ылынан, оҕону үлэнэн-хамнаһынан үөрэтэри биһирээн эрэллэр.
Оҕону иитиигэ ордук улахан куһаҕаны элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” оҥорор. Кинилэр “оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр” диэн таһы-быһа сымыйанан этиилэрин төрөппүттэр итэҕэйэннэр оҕолорун кыра эрдэҕинэ ийэ кутун ииппэт, үлэҕэ-хамнаска үөрэппэт, үчүгэй быһыылары үгэс оҥорон иҥэрбэт буола сылдьаллар. “Айыы үчүгэй” диэн ыҥырыыны туһаналларыттан эдэрдэр айыы буола сатаан бэйэлэригэр тиийинэн эдэр олохторун кылгаталларыгар тириэрдэллэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ үгэстэр эмиэ сөп түбэһэллэр. Үчүгэй үгэстэр дьон олоҕор элбэх миэстэни ылар буоллахтарына, куһаҕан үгэстэр суох буолар кыахтара суох. Дьон уһун үйэлэр тухары уоруйахтары кытта охсуһан тахсаллар эрээри уоруйахтар билигин даҕаны бааллар. Олох уларыйыытыттан тутулуктанан хата элбээн биэрэр кэмнээхтэр. Уорар майгы үгэс буолан хааллаҕына хаһан да көммөт уоруйахха кубулуйуохха сөбүн сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ биллэрэр.
Куһаҕан быһыы үгэс буолан иҥмэтин туһугар хос хатыланан оҥоруллара суох буолара эрэйиллэр. Кыра оҕо куһаҕан быһыыны оҥорор буоллаҕына сонно тохтотуллан иһэрэ, бу быһыыта элбэхтэ хатыланан үгэс буоларын суох оҥорор. Оройугар буору кутар оҕону ханнык баҕарар төрөппүт тохтотор “Бу куһаҕан быһыы, манныгы оҥорума” диэн этэр. Оҕо бу быһыы куһаҕан буоларын билэр буолар, аны ону оҥорбот кыахтанар. Оҕо барыта улаатан иһэн маннык үөрэҕи билиэ этэ. Сахалар таҥараларын “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕэ оҕо аан маҥнай аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары билэрэ олох үөрэҕин түргэнник баһылыырыгар, үчүгэйи уонна куһаҕаны араарар буоларыгар тириэрдэр.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ куһаҕан санаалартан ыраастаныы диэн сиэри-туому ыытар. Бу сиэр-туом куһаҕан санаалар элбэхтик хатыланан үгэскэ кубулуйан хаалалларын суох оҥорорго аналланар. Киһи барыта куһаҕан санааларыттан ыраастана сырыттахтарына үчүгэй санаалара элбиир кыахтаналлар. Элбэх үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй үгэстэнэн үчүгэй быһыылары оҥороро элбиирин сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар.
Киһи билбэт, оҥорбот быһыытын оҥоруу айыыны оҥоруу буолар. Айыыны оҥоруу сиэри, киһи быһыытын кэһэр быһыы буоларын билэн сахалар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрин оҕону иитиигэ тутуһаллар. Бука бары үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах айыыны оҥоруохпутун баҕарар буоллахпытына, сатаан, кыайан табыллыбатах, сыыһа-халты буолбут саҥаны айыылар бары кэриэтэ куһаҕаҥҥа кубулуйар уратылаахтар. Үчүгэйи айыы биир эмэ буолан тахсар буоллаҕына, куһаҕаны айыы, оҥоруу элбээн тахсар.
Киһи биир мэйиилээх, бастаах буоларынан үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥоруу соҕотох айыы диэн тылынан этиллэрэ эрэ табыллар, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр буолар. Киһи үчүгэйи тэҥэ, куһаҕаны эмиэ оҥорон кэбиһэр кыахтааҕын айыы диэн тыл соҕотох буоллаҕына эрэ табатык быһаарар. Айыы оҥорору кытта аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан биллибэт уратылаах, үчүгэйи айдыбыт диэһин кэлин, төһө эрэ кэминэн куһаҕана биллэн тахсар. Аан маҥнай айыы диэнинэн үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллиэр диэри сылдьарыгар тиийэрэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны кыайан араарбат дьоҥҥо буккууру үөскэтэр. Үлэһиттэр салайар былааһы сэриилэһэн ылан сэбиэскэй былааһы олохтооһуннара дьон олоҕор олус улахан саҥаны айыы буоллаҕына, 74 сыллар кэннилэриттэн биирдэ куһаҕана биллэн тахсан бу былаас эстибитэ. Саҥаны айыы ханнык айыы буолара төһө эмэ кэминэн билиннэҕинэ үчүгэйи, туһалааҕы оҥоруу үрүҥ айыы диэн ааттанар, онтон куһаҕаны айыы – хара айыы диэн буолар.
Үчүгэйи, үрүҥү, туһалааҕы олоххо туһанар буоллахха, хара айыыны умнан, хаалларыллар, кыра оҕолорго биллэриллибэт. Кыра оҕо куһаҕан быһыыны биирдэ эмэ да оҥордоҕуна куһаҕан үгэстэнэн хааларыттан харыстанар.
Хара айыыны оҥоруу киһи өйүгэр-санаатыгар ордук күүскэ иҥэн хааларынан киһиэхэ оннук куһаҕан үгэс үөскээн хаалара түргэтиир, олус куһаҕан быһыы киһи этигэр-сиинигэр дьайарынан биирдэ оҥордоҕуна даҕаны умнубат, өссө оҥоруон баҕата элбиир, улаатар. Куһаҕан быһыы үгэстэн үөрүйэххэ кубулуйар кэмэ кэлэр.
Сахалар хайа эрэ көлүөнэлэригэр хара айыыны оҥорбут, ол аата киһини өлөрбүт киһини кытта ыал буолан холбоспоттор. Төрөтөр оҕолоругар эмиэ итинник хара айыыны оҥорон кэбиһэр дьон баар буолуохтарын сөбүттэн сэрэнэллэр, кэлэр көлүөнэлэрин харыстыыллар.
Куһаҕан үгэс үөрүйэххэ кубулуйдаҕына хаһан да умнуллубат, киһи кыайан көммөт киһиэхэ кубулуйуон сөп. Хас да киһини өлөрбүт киһини “маньяк” диэн ааттыыллар, тутан хаайа сатыыллар.
Киһини өлөрүү диэн олус ыар сабыдыаллаах куһаҕан, ыар айыы буоларынан киһи бу быһыыны оҥордоҕуна үгэстэн үөрүйэххэ кубулутан кэбиһиэн сөп. Олус ыар быһыы биирдэ оҥорору кытта үөрүйэҕи үөскэтэн кэбиһэр кыахтаах. Оччоҕуна бу киһи киһини өлөрөрүн салгыан сөп. Куһаҕан үгэс киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйдаҕына куһаҕан үөрүйэҕи үөскэтэн буор кукка уларыйар. Үөрүйэх диэн буор кут үөрэҕэ ааттанар уонна кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэрин быһаарар. Куһаҕан быһыылары оҥорон куһаҕан үөрүйэхтэммит киһи оҕолонноҕуна куһаҕан үөрүйэҕэ оҕолоругар салгыы бэриллиэн сөбүттэн сахалар сэрэнэннэр хаайыылаахтары кытта ыал буолан холбоспоттор.
Сорох үөрэхтээхтэр индиялар “карма” диэн үөрэхтээхтэр диэн этэллэр, ону үтүктэ сатыыллар. Сахалар куһаҕан үөрүйэх диэн үөрэхтэрин билбэтэҕэ буолаллар. Индиялар “карма” диэн ааттыыр үөрэхтэрин сахалар бэйэлэрэ да билэллэр, куһаҕан үөрүйэх умнуллубат, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр диэн этэллэр, куһаҕан үөрүйэхтэри иҥэриммэт, өйдөрүн-санааларын харыстыыр туһугар кыһаналлар.
Былыргы сахалар “Өлөрсүбүтү өлөрөн кэбиһэллэр” диэн этиилэрэ куһаҕан үөрүйэхтэр аҕыйыылларыгар тириэрдэр туһалаах быһыы буолан туттулла сылдьыбыт. Дьон өйө-санаата сайдарыгар, тупсарыгар бу быһыы улахан үчүгэйи оҥорбут. Куһаҕан үөрүйэхтээхтэр олохтон эрдэ туораан биэриилэрэ дьон киһилии быһыылара элбииригэр тириэрдибитэ чахчы. Билигин өй-санаа сатарыйан, алдьатыы өттүгэр халыйбыт кэмигэр бу туһалаах үгэспитин оннугар киллэрэн туһаныа, куһаҕан үөрүйэхтээхтэр элбээбиттэрин аҕыйатыа этибит. Бу быһыы дьон туттунар күүстэрин улаатыннарыыга туһата улахан буолар.
Сахалыы таҥара үөрэҕин ылыныы куһаҕан санаалартан куруук ыраастана сылдьыыга тириэрдэн куһаҕан санаалар үгэс буолан өйгө-санааҕа иҥэллэрин суох оҥорорго туһалыыр кыаҕа улахан.
Киһи киһи быһыылаахтык олоҕун олорорун туһугар куһаҕан үгэстэри үөскэтинэн үөрүйэххэ кубулуппата, өйүн-санаатын харыстыыра, куһаҕан санааларыттан ыраастыы сылдьара ирдэнэр. Үөрүйэххэ кубулуйбут куһаҕан быһыы кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэриттэн сэрэнии, харыстаныы эрэйиллэр. (1,14).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №340. 26.01.2017.
Электрон
Электрон (Чаҕылык) диэн мэлдьэх иитиктээх өлүүскэ.
Атом үөскэҕин тула ии устун эргийэр. Электрон иитигэ −1,6021766208(98)⋅10−19 Кл.
Бэргэн Бэрдэ
Бэргэн Бэрдэ — алаас Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар. Хотун Бөтүн хочотугар баар.
Ефремова Лидия Ефремовна
Лидия Ефремовна Ефремова-Маркова (02.01.1939-03.01.2017) — ССРС доруобуйатын харыстабылын туйгуна, РСФСР үтүөлээх бырааһа.
Тохсунньу 2 күнүгэр 1939 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тараҕай нэһилиэгэр Марковтар дьиэ кэргэннэригэр иккис оҕонон төрөөбүтэ. Ийэтэ - Анастасия Николаевна Слепцова-Маркова, а5ата - Марков Ефрем Николаевич, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттыылааҕа. Наахара олохтооҕун, агроном идэлээх, Ефремов Василий Семеновичтыын ус о5оломмуттар.
Хааһырҕас, сүөһү ыарыыта
ХААҺЫРҔАС (ЭМФИЗАМАТОЗНАй КАРБУНКУЛ, ЭМКАР) — ынах сүөһү, сэдэхтик бараан уонна тайах, сытыытык киирэн ыалдьар, сыстыганнаах ыарыылара.
Көбүтээччи — анаэробнай (ол аата салгына суох эйгэҕэ сайдар) хамсыы сылдьар микроб-палочка, сүөһү организмыгар сайдарыгар бэйэтиттэн сүлүһүннээх веществоны таһаарааччы, онтуката ыарытыннарар дьайыыны биэрэр. Микроб сир кырсыгар уонна ноһуомҥа хастыы эмэ сылга өлбөт. Уон сылы быһа да хатарыыны тулуйар, ыарыыны көбүтэр дьоҕурун сүтэрбэт. Күн сардаҥата тэһэ көр-дөҕүнэ 24 чаас иһинэн өлөр. Сытыйа сытар өлүктэргэ спора (хаҕырбыт микроб) алта ыйга диэри туох да буолбат. Оргутууга микробтар 30—40 мүнүүтэнэн өлөллөр, тоҥорууга кэнсиэрбэлэнэллэр.
Ыарыы олохсуйуута уонна тарҕаныыта
Микроб сүрүниээн олохсуйар эйгэтинэн эмкартан өлбүт сүөһү өлүгэ буолар, онно көбүтээччи спора буола кубулуйан хаалар (олорсир кырсын, ууну, сүөһү аһылы-гын уонна да атын тулалыыр эйгэни тунуйан кэбиһэллэр).
Ынах сүөһү эмкар ыарыыга 3—4 сааһыгар диэри хаптарар. Сыстыһыы эмкар микробунан тунуйуллубут аһылыктан, ууттан ону тэҥэ сүөһү тириитэ бааһырбыт сиринэн киирэриттэн салҕанан барар. Ыарыыга суол аһан биэрэр түгэнинэн сүөһү айаҕын, иһин уонна куртахтаах оһоҕос устатынан салыҥнаах бүрүөҕэ баас үөскээһинэ буолар. Эмкар үгэс курдук кураан, итии сайыҥҥа, үксүн мэччирэҥҥэ көбөн, кэлээччи, дэҥ курдук ыарыы хотоҥҥо да, микробунан тунуйуллубут аһылыктан өрө туруон сөп.
Ыарыы көстүүтэ
Кистэлэҥ кэмигэр ыарыы 5 хонукка диэри биллибэккэ сылдьар. Сүөһү температурата үрдүүр, дөйүөрэн хаалар, аһаабат буолар. Ыарыы микроба өтөн киирбит сиринэн түргэнник улаатан иһэр искэн үөскүүр, ону баттыалаан көрдөххө хааһырҕас тыастаах буолар. Бастаан утаа искэҥ итии уонна ыарытыннарар, кэлин улам сойор уонна ыарыыта биллибэт буолан барар. Искэни хайа быстахха хараҥатыҥы хардаҥ убаҕас тахсар. Ыарыы ити көстүүлэрэ сорох ыалдьыбыт сүөһүгэ олох суох буолаллар.
Диагноһа
Клиническэй көстүүлэриттэн уонна бактериологическай чинчийииттэн олоҕуран эмкар турбута быһаарыллар. Маны ситиһэр сыалтан лабораторияҕа (сөптөөх иһиккэ, суулаан-кэлгийэн) өлүктүйбүт куҥ этиттэн предметнэй өстүөкүлэҕэ сыбаммытын, искэннээх миэстэттэн ойо быһыллыбыт тооромоһу уонна иекэни хайытыыга тахсыбыт убаҕаһы ыытыллар. Сүөһү өлүгүн аһан көрүү сүбэлэммэт.
Эмтээһин
Искэнигэр мууһу тутуллар, ол кэннэ тулатыгар 3—5%-наах карболовай кислота суурадаһынынан укуолланар. Уопсай эмтээһин быһыытынан антибиотиктары олохтоммут дозаларынан туһаныллар.
Ыарыыны утары охсуһар уонна сэрэтэр дьаһаллар
Үрдүк температуралаах уонна клиническэй көстүүлэринэн ыалдьыбыт сүөһүлэри эмтэниллэр, атыттары хойуннарыллыбыт эмкары утары гидратокисьалюминиевай формолвакцинанан прививкаланар.
Ыарыы көбүтээччинэн тунуйуллубут мэччирэҥҥэ прививкаламмыт зрэ сүөһүнү мэччитиллэр, ону даҕаны вакцинацияны оҥоруохтан икки ый ааспытын кэннэ көҥүллэнэр.
Ыарыыны көбүтээччинэн тунуйуллубут мэччирэҥҥэ тахсыан 14 хонук иннинэ оҥоһуллар. Сүөһүлэри үс ыйдарыттан 4 саастарыгар диэри хабан вакцинацияланар. Эмкар турдар эрэ сүөһүнү барытын прививкаланар. Бу түбэлтэҕэ алта ыйдарын туола иликтэри-нэ прививкаламмыт ньирэйдэри, иккистээн алта ый буолан баран вакцинацияланар.
Вакцина 2 мл дозанан сүөһү буутугар укуолланар. Иммунитет 14 хонугунан үөскүүр уонна алта ый устата салҕанан барар. Сүөһү турар тутууларын дезинфекциялыырга 5%-наах активнай хлордаах хлорнай испиэскэ суурадаһынын эбзтэр 10%-наах натрий гидроокиһын (итиитигэр) туттуллар.
Рутуллар
Рутуллар — Myhabyr. Бэйэлэрин — мыхабыр дэнэллэр. Ахсааннара 90 000, олортон 35 240 Россияҕа олорор.
Борисполь
Борисполь (Бориспіль) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 60 672 (2014).
Үрдүкү тэллэйдэр
Үрдүкү тэллэйдэр (Dikarya) — Тэллэйдэр диэн хоруоллук үөдүҥэр киирэр Аскомицеталар уонна Базидиомицеталар. Көннөрү олоххо тэллэй диэн үрдүкү тэллэйдэри ааттыыллар. Латыынныы аата ууһуулларыгар икки дьаадыралаах сааныктар (килиэккэлэр) - дикарионнар - үөскүүллэриттэн тахсыбыт 500px|thumb|left|Схематическое изображение [[гифа|гифы, клетки которой имеют по два различных гаплоидных ядра.]]
Үөрэ ото
300px|thumb|right|Үөрэ ото Үөрэ ото эбэтэр Кыа уга (лат. Artemísia) (полынь, чернобыльник) - түүлээх кубаҕай сарадахтыҥы сэбирдэхтээх, кыһыллыҥы сибэккилээх кураайы сиргэ (үксүн бааһына кытыытыгар, өтөххө) үүнэр эрбэһиннини от үүнээйи.
Солуур
Солуур (аакайдыыр сахалар салыыр дииллэр этэ) — тимир (алтан) иһит.
Үөрэ ото
Былыр-былыргыттан билиҥҥээҥҥэ диэри, үөрэ ото саха дьонун ас оҥостон аһыыр, олус сөбүлүүр отторунан буолар. Ол курдук, улаханнык ыалдьан мөлтөөбүт дьон, бу отунан уһуннук эмтэннэҕинэ, үөрэни ас оҥостон иһэ сырыттаҕына, үтүөрүөн сөп. Ордук киһи утуйарыгар, уоскуйарыгар, аһы буһарар уорган үлэтэ тупсарыгар, сэниэ киллэринэргэ, чэбдигирэргэ туһалаах.
Үөрэ отун үгүс норуот эмчитэ ньиэрбэ ыарыытыгар, тартарарга, аменореяҕа, дисменореяҕа, төрүүр дьахтар талыытын күүһүрдэргэ туттар уонна ыалдьар миэстэҕэ түөн уурар, ону тэҥэ дьиэни ыраастыырга туһанар.
Солуур
Кээмэйинэн син ыаҕас саҕа, убаҕас аһы тутарга аналлаах.
Үөрэ ото
Дьарҕаҕа, куртах, оһоҕос ыарыытыгар, сахарнай диабекка, бронхиальнай астмаҕа, хойуу хаайтарыытыгар биир улахан ньуоска оту биир ыстакаан оргуйбут ууга көөнньөрөн, сиидэлээн, чэй курдук иһиллэр. С.Р.Попов, А.С.Попова суруйалларынан, үөрэ отун атахха баанан сылааны таһаарыналлар эбит.
Ыалдьар сүһүөххэ үөрэ отун суоракка булкуйан, лэппиэскэ оҥорон уурунан хоноллор. Оттон тирии ыарыыларын (псориаз, нейродермит) эмтииргэ улахан иһиккэ көөнньөрөн, ванна уутугар кутан сытаҕын. Туран баран, баастаах миэстэни соттубаккын. Хаста да хатылаатахха тирии ырааһырар, кыһыйара ааһар.
Арыгы дьаатыттан айгыраабыт дьон туруга тупсарыгар, дьүһүнэ, кыаҕа чөллөнөрүгэр көмө буолар от — үөрэ ото. Бу отунан аһылык оҥостон аһаатахха итиэннэ кыра ньуоска бытарытыллыбыт оту оргуйбут ууга көөнньөрөн, сиидэлээн аһыах иннинэ истэххэ, сүрэх ыалдьара, күүскэ тэбэрэ, утуйбат буолуу, аныы, куртах, оһоҕос ыалдьара ааһар.
Сэбирдэҕэ кыа оҥосторго туттуллар эбит
Берингия
thumb|250px
Берингия — урут сиринэн холбоһо сыппыттара диэн ааҕыллар Сибиир хотугулуу-илин өттүн, Чукотканы уонна Алясканы бу тиэрмининэн ааттыыллар. Беринг силбэһиитин аатынан ааттаммыт.
Бу сир нөҥүө Американы индеецтар өбүгэлэрэ иччилээбиттэр.
Ахсынньы 6
Ахсынньы 6 диэн Григориан халандаарыгар сыл 340-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 341-c күнэ). Сыл бүтүө 25 күн баар.
Борооску
Борооску - кыһыҥҥыга тиийбит (сааһын туола илик) ынах-сүөһү. Оҕус борооску - атыыра.
Туохтуур
Туохтуур (глагол) диэн дьайыыны эбэтэр туругу бэлиэтиир өстөрү холбуур саҥа ирээтэ уонна "тугу гынар?" диэн ыйытыыга хоруйдуур. Этиигэ кэпсиирэ эбэтэр туhаан буолар.
Борооску
Быһаарыылар
.
Туохтуур
Барамай араас көстүүтүн, тыаһын, саҥатын, дүьүһүнүн-бодотун, быһыытын-таһаатын, дьайыытын хайааһын, хамсааһын, турук гынан бэлиэтиир тыллары туохтуур дэнэр. Туохтуур тугу гынар? Хайыыр? Хайдах буолар? Диэн ыйытыыга хоруйдуур. Хайааһын, хамсаһын кырамаатыкалыы суолтата олус киэҥ ис хоһоонноох. Тулалыыр эйгэҕэ тахсар араас дьайыыны, уларыйыыны-тэлэрийиини барытын көрдөрөр кыахтаах. Бу суолта уларыйар, сайдар көстүү (процесс) курдук өйдөнөр. Онон туохтуур саҥа чааһын быһыытынан ан дойду, олох сайдыытын (диалектиктын) көрдөрөр сүдү аналлаах.
Көрүҥнэрэ
биир күрүс уһуннук иһиллэр тыас туохтуура, дьүһүннүүр туохтуур, Тыаһы үтүктэр туохтуур, уһуннук иһиллэр тыас туохтуура, хатыланар тыас туохтуура,
Аммосов Федот
Аммосов Федот - "якутский сын боярский", 1745 сыл ыам ыйын 19 күнүттэн 1747 сыл ыам ыйын 26 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. 1749 сыллаахха Дьокуускайга өлбүт.
Кини иннинэ бойобуоданан Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович) олорбут. Аммосов кэнниттэн бойобуоданан полковник Жеребятников Иван Петрович анаммыт.
Тохсунньу 3
Тохсунньу 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 3-с күнэ. Сыл бүтүө 362 күн (ордук хонуктаах сылга 363 күн) баар.
Эргийэр ии
thumb|200px|Two bodies with a slight difference in [[mass orbiting around a common barycenter. The sizes, and this particular type of orbit are similar to the Pluto-Charon system.]] Эргийэр ии диэн халлаан эттигэ атын эттик тардар сиригэр айанын суола.
Аммосова Матрена Ивановна
Аммосова Матрена Ивановна — кыыл иитээччи, Социалистическай Үлэ Геройа.
Олоҕун олуктара
1930 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр төрөөбүт.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Сурук
мини|Сурук Сурук диэн тылы бэлиэлэр нөҥүө тиэкис курдук көрдөрүү.
Үc сүрүн сурук тиһигэ (систиэмэтэ) баар:
Арыгыттан туттунуу
Арыгыттан туттунуу диэн киһи өйүн-санаатын күүһүнэн, өсөһүнэн туттунан арыгыны аһара истэт буолуута ааттанар.
Киһи уһун үйэтин тухары киһи быһыылаахтык, олохсуйбут бэрээдэги, сокуоннары тутуһан сылдьарын, олоҕу олорорун туһугар өйүгэр-санаатыгар киирэн ааһар быстах санааларын туттунар, тохтотунар күүстээх буоллаҕына эрэ, аһара, сыыһа-халты туттубат кыахтанарын сахалар таҥараларын үөрэҕэ быһааран итэҕэйэр дьоҥҥо тириэрдэр.
Туттунар күүс оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута сайдар кэмигэр “Кэтэс”, “Тохтуу түс”, “Мэниктээмэ”, “Тулуй” диэн үөрэхтэртэн саҕаланан үөскээн олохсуйар уонна оҕоҕо өйө-санаата сайдыытыттан, билиитэ кэҥээһиниттэн күүһүрэн иһэр. Сахалар үөрэхтэрэ киһи туттунар күүһүн санаа күүһэ диэн быһаарар уонна өһөс диэн ааттыыр. Өһөс киһи диэн күүстээх санаалаах уонна ол санаатын толорор кыахтаах киһи ааттанар. (1,93).
Олох ханнык баҕарар кэмигэр туттунар күүстээх, тулуурдаах киһи олоҕун сүрүн сыалын, киһи буолуу үөрэҕин ситиспитин бэлиэтэ буолар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн этин-сиинин, өйүн-санаатын эрчийдэҕинэ, дьарыктаатаҕына эрэ тулуурдаах буолууну улаатан иһэн ситиһэр. Оҕону анаан-минээн дьарыктаатахха эрэ тулуурдаах, өһөс буолууну ситиһэр кыахтаах.
Аныгы сайдыбыт, сымнаабыт диэн ааттыыр олоххо олох бу тутаах көрдөбүлэ хаалан сылдьар. Эдэрдэр бары тулуура, тохтотунар күүһэ суох буола улааталларыттан араас буруйу-сэмэни оҥороллоро элбээбитин тэҥэ, сыыһа-халты туттунууларга киирэн биэрэллэр.
Этигэр-сиинигэр эмискэ ыарыы үөскээтэҕинэ быстан-ойдон, тымтан турбакка, ханнык эрэ сөптөөх быһаарыыны булунуу киһиттэн хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. «Аҥар иэдэскин оҕустахтарына, атыҥҥын тоһуйан биэр» диэн православнай таҥара үөрэҕин этиитэ аныгы, сайдыылаах дьоҥҥо таба өйдөммөтөҕүн да иһин, улахан тулуурдаах буолууну бэлиэтиир. Киһи киһини сирэйгэ охсуутун тулуйуу ураты тулуурдаах буоллахха эрэ кыаллар кыахтааҕын быһааран ити этии үөскээбит.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ эмиэ киһи киһини оҕустаҕына маҥнайгы охсууну хайаан да тулуйар наадатын, ол кэнниттэн быһаарсыы дьэ саҕаланыахтааҕын биллэрэр.
Сиэрдээх быһаарсыы диэн икки өрүт сөбүлэһэр, ол аата ханнык эрэ өттүнэн иккиэннэригэр сөп түбэһэр көрдөбүлү туруоруу уонна ылыныы буолар. Икки өрүт көрдөбүллэрэ хаһан баҕарар икки аҥы барар хайысхалаахтарынан, бу икки өрүттэр сөбүлүүр быһаарыылара ханан эрэ ортотунан, икки ардыларынан буолара эрэ табыллар. Бу икки өрүттэр бэйэ-бэйэлэригэр хайаан да көмөлөсүһэн, көрдөбүллэрин аҕыйатан биэрдэхтэринэ эрэ, сөбүлэһии табыллар кыахтанар.
Туттунар күүс, тулуурдаах буолуу киһи субу оҥороору бэлэмнэнэр быһыытын өссө төгүл ырытан, бу быһыыттан туох содул үөскээн тахсарын олохтоохтук быһаарыыга тириэрдэринэн олус туһалаах уонна киһиэхэ хайаан да баар буолуохтаах көрдөбүл. Туттунар күүһэ суох эбэтэр бу күүс олус кыра буоллаҕына, киһи тиэтэйэриттэн, ыксыырыттан элбэх сыыһа-халты туттунуулары оҥорор кыаҕа улаатан хааларыттан, араас оһолго түбэһэрэ элбиирэ уопсай түмүккэ куһаҕаҥҥа тириэрдэр.
Оҕо атаах, бэйэмсэх, барыга бары бэлэмҥэ үөрэннэҕинэ өйө-санаата туттунар күүһэ суох буола улаатар. Туга эмэ тиийбэтэҕинэ, суох буоллаҕына төрөппүттэриттэн субу көрдөөн, булларан иһэр майгына тулуура суох буолуутугар тириэрдэрэ быстах быһыыга киирэн биэриитин үөскэтиэн сөп.
Оҕо улаатан иһэн үчүгэй уонна куһаҕан быһыылары араартаан билэр буола үөрэнэрэ хайаан да ирдэнэр. Бу куһаҕан быһыы, маннык быһыыны оҥорбоппун диэн чуолкайдык билэр буолуу эрэ оҕо оҥорор быһыытын хонтуруолланар кыаҕын үөскэтэр. Куһаҕан быһыылары арааран билэргэ үөрэнии оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр ордук дириҥник уонна түргэнник иҥэрин төрөппүттэр билэллэрэ ордук этэ. Ону тэҥэ оҕону кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥорбот, бэрээдэктээх, тулуурдаах буолууга үөрэтэр кыах ордук улахан.
Туттунар күүһэ аҕыйаҕыттан, суоҕуттан киһи ордук саныыра эбиллэр, кыыһырара, өһүөннүүрэ киһиттэн таһынан барар, тугу барытын оҥороругар аһара туттунар кыаҕа улаатар.
Өй-санаа ханнык эрэ кэмҥэ босхо баран хааллаҕына киһи буруйу, куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһиэн сөп диэн этиигэ бары сөбүлэһэллэр. Эдэр киһи биирдэ эмэ арыгыны ааһа иһэн кэбиһэн өйө көтөн хааллаҕына туох эмэ куһаҕан быһыыны, ыар буруйу оҥоро охсон кэбиһэр түбэлтэтэ олус элбээтэ. Ол барыта арыгы дьайыытыттан туттунар күүс аҕыйааһына, суох буолуута кэлэрин таһынан, киһибит кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ үөрэтиллибэтэҕин, ийэ кута иитиллибэтэҕин биллэрэр.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ этэринэн киһи өйө көппүт эбэтэр өйө баайыллыбыт кэмигэр ийэ кута, ол аата кыра эрдэҕинэ үөрэммит үгэстэрэ салайаллар. Кыра эрдэҕинэ атаахтык иитиллибит оҕо, бу кэмҥэ атаахтыан, көрүллүөн-истиллиэн, тугу эмэ минньигэһи сиэн баҕарар санаата эбиллэр. Ону тэҥэ кэлин үөскээбит, олохсуйбут ис санааларын эмиэ толорон кэбиһэр кыахтанар.
Кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибит киһи итирдэҕинэ, өйө көттөҕүнэ даҕаны куһаҕан, сиэри таһынан быһыылары оҥорбот, үгэс буолан иҥэриллибит бэрээдэгин кэспэт, туттунан тохтуур кыаҕа улаханыттан сыыһа-халты быһыылары оҥороро аҕыйах буолар.
Аһылыктан туттунар буолуу оҕо улаатан, этэ-сиинэ ситэн, киһи буолууну баһылаабытын кэнниттэн кэлэр, дьон үгүстэрэ эрэйдэнэр үөрэхтэрэ буолар. Сымнаҕас, аҕыйахтык хамсанар олохтоохтор кэлин, сааһыран истэхтэринэ, аһылык тупсубутун табан сыаналаабаттарыттан эттэрэ-сииннэрэ эбиллэрэ элбээтэ. Аһылыктан туттунуу күүһүрдэҕинэ, киһи аһара элбэҕи аһаабакка, бэйэтин, этин-сиинин аһыыр-сиир баҕатын туттунан уойан барыыттан көмүскэллээх буолар кыахтанар. Бу аһылыктан туттунар күүс киһини арыгыны элбэхтик иһэн арыгыһыт буолууттан эмиэ харыстыыр кыахтаах. Киһи туттунар күүһүн күүһүрдэн биэрэ сылдьара эрэйиллэр.
Бу тутулугу былыр үйэҕэ быһаараннар бары улахан, христианскай, православнай, мусульманскай таҥара үөрэхтэрэ араас постары тутуһуннаран дьон аһара аһыылларын аҕыйата сатыыллар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ араас постарынан дьону албыннаабакка эрэ, киһи санаатын күүһүрдэн, өсөһүн улаатыннаран аһара аһаабат, арыгыны аһара испэт буолары ситиһэргэ ыҥырар.
Арыгыны аһара истэххэ үөскүүр төбө ыарыытын абырахтанан кэбиһии суох оҥороро, дөбөҥө туттунар, ыарыыны тулуйар күүһэ суох киһини арыгыһыт буолууга тириэрдэрэ элбэх. Наркотиктарга үөрэнииттэн үөскүүр «ломка» диэн күүстээх ыарыыны бэйэлэрэ тулуйан, хайдах эмэ аһарынар кыахтаахтар наркотиктан эмтэнэр, быраҕар кыахтара улаатар.
Тулуурдаах киһи өйө-санаата бөҕө, ыһылла сылдьыбат. Өһөс диэн өй-санаа күүстээх, тулуурдаах буолуутун быһаарар тыл. Өһөс киһи тулуура улахан буолар. Сэбиэскэй былаас сымнаҕас олоҕор оҕолорбутун атаахтык, маанылаан үөрэтэммит эдэрдэрбит бары тулуура, өсөһө суох буола улааталларыттан бэрээдэги кэһэллэрэ, сыыһа-халты туттуналлара, арыгыга ыллараллара биллэрдик үксээтэ. Төрөппүттэр биир эмэ оҕолорун аһара бэлэмҥэ үөрэтэллэриттэн, этин-сиинин эрчийбэттэриттэн үлэни-хамнаһы кыайбаттар эмиэ элбээтилэр.
Сахалар оҕону үөрэтэр үөрэхтэригэр «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһооно баар. Бу өс хоһооно оҕо төрөппүттэринээҕэр хайаан да ордук тулуурдаах, дьулуурдаах, өссө ыарахан үлэлэри кыайар, ол аата өһөс, күүстээх санаалаах буоллаҕына эрэ, аймахтар элбээннэр омук сайдан иһэр кыахтанарын арыйар. Оҕону иитии төрдүттэн кытаатан биэрэрэ омук сайдыытыгар улахан туһаны аҕалар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
Бурнашов Роберт Андреевич
200px|thumb|right|Бурнашов Роберт Андреевич Бурнашов Роберт Андреевич (20.01.1947-29.01.2003), экэнэмиис, бэлиитикэ уонна Ил дьайыксыта (диэйэтэлэ), өрөспүүбүлүкэҕэ айылҕа рентата төлөнүөхтээҕин олохтоохтук көрдөрбүт, туруорсубут уонна олоххо киллэрбит киһи.
Олоҕун олуктара
Тохсунньу 20 күнүгэр, 1947 с. Саха АССӨ Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Табаҕа нэһилиэгэр төрөөбүт. Табаҕа аҕыс кылаастаах оскуолатын бастакы выпускниктарыттан биирдэстэрэ.
1969 с. Саха Судаарыстыбаннай университетын физико-математическай факультетын, 1980 с. Новосибирскайдааҕы норуот хаһаайыстыбатын институтун бүтэрбитэ. Экэниэмикэ наукатын хандьыдаата, Арассыыйа Федерациятын Үтүөлээх экэнэмииһэ (АФ 1999 с.кулун тутар ый 7-ис күнүнээҕи 319 нүөмэрдээх ыйааҕынан); СӨ норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ.
1974 с. Саха АССӨ Ыстатыыстыкатын салалтатыгар үлэлии кэлбитэ, отдел салайааччытыгар тиийэ үүммүтэ. 1984 с. Саха АССӨ сыана быһар Судаарыстыбаннай кэмитиэтин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, 1990 с., Саха АССӨ Госпланын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччытынан анаммыт. 1991 сылтан СӨ судаарыстыба бас билиитин салайар уонна приватизацияны, монополияны утары бэлиитикэтин Судаарыстыбаннай кэмитиэтин, 1993 с. СӨ экэниэмикэҕэ уонна сабаҕалааһыҥҥа Судаарыстыбаннай кэмитиэтин салайбыт. Бу сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун суруйар хамыыһыйа чилиэнинэн үлэлээбитэ, Арассыыйа Федерациятын уонна СӨ ыккардыларыгар судаарыстыба бас билиитин тыырыы сөбүлэҥэр илии батааһыҥҥа кыттыбыта, 1990 сыллаахха устуоруйаҕа бастакыннан хостонор баайдары туһаныы иһин төлөбүр олохтонуохтааҕын олохтоохтук көрдөрбүтэ. Онон айылҕа рентатыттан өрөспүүбүлүкэ 1,5 млрд солкуобай эбии үп ылбыта (оччотооҕу өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүн үс гыммыт кээмэйэ). Р. А. Бурнашов Сойуус инстанцияларыгар бигэргэттэрбит АК «АЛРОСА» өрөспүүбүлүкэҕэ куортамын төлөбүрдэрэ өрөспүүбүлүкэ сайдыытын элбэх сыллаах кэскилин кэрэһилээбиттэрэ. 1995 с. - СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта буолбут.
1997 с. СӨ пенсионнай сулууспатын Департаменын дириэктэринэн анаммыт, 2000 сылтан АФ Пенсионнай пуондатын отделын - СӨ Биир кэлим пенсионнай сулууспатын салайбыт. 2001-2003 с.с. Пенсионнай пуонда Дойдулар икки ардыларынааҕы Ассоциациятын Бэрэсидьиэнин шсүбэһитинэн үлэлээбит.
СӨ II уонна III ыҥырыылаах Ил Түмэн(Судаарыстыбаннай Мунньаҕын) норуодунай дьокутаата. Бүддьүөт, үп-харчы, нолуок, сыана быһыллыытын бэлиитикэтин кэмитиэтигэр уонна Хонтуруоллуур кэмитиэккэ үлэлээбит. 2002с. тохсунньу 28 күнүгэр Федерация Сэбиэтигэр Ил Түмэн бэрэстэбиитэлинэн талыллыбыт.
2002 сыл олунньутуттан Федерация Сэбиэтин Хоту сир уонна аҕыйах ахсааннаах норуоттар дьыалаларын кэмитиэтигэр үлэлээбит.
2003 с.тохсунньу 29 күнүгэр, Федерация Сэбиэтин тохсунньу 23 күнүнээҕи №2-СФ ыйааҕынан, СӨ ll ыҥырыылаах Ил Түмэн боломуочуйатын болдьоҕо бүппүтүнэн, Федерация Сэбиэтин чилиэнин Р. А. Бурнашов боломуочуйата тохтотуллубут.
Роберт Андреевич Бурнашов 2003 с. тохсунньу 29 күнүгэр өлбүт.
Кэргэнэ Клавдия Михайловна Бурнашова.
Хабаровскай кыраай
300 px|right|thumb|Хабаровскай кыраай административнай каартата Хабаровскай кыраай — Арассыыйа уһук илин өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Уһук Илин федеральнай уокурукка киирэр.
Хабаровскай кырай төрүттэниитэ алтынньы 20 1938 сыллаахха ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Ыйааҕынан Уһук Илин кыраайын икки кыраайга араарыы түмүгэр (уонна Приморскай кыраай).
Иэнэ 788 600 км² — Арассыыйа субъектарыттан 4-с миэстэҕэ турар.
Олохтоохторун ахсаана — 1401,9 тыһ. киһи (01.01.2009 туругунан).
Киин куората — Хабаровскай, олохтоохторо 578,6 тыһ. киһи (01.01.2009 туругунан).
Хотун Бөтүн
Хотун Бөтүн — кыракый хочо баар, Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар. Ортотун диэки баар.
Тыһаҕас
Тыһаҕас - кыстаабыт, биирин туолбут сүөһү.
Петер Паул Рубенс
thumb|right|Рубенс бэйэ мэтириэтэ.
Петер Паул Рубенс (Peter Paul Rubens, 1577 бэс ыйын 28 – 1640 ыам ыйын 4), Барокко истиилин биир биллиилээх уруhуйдьута. Фламандияттан төрүттээх дьиэ кэргэҥҥэ Германияҕа төрөөбүтэ, Антверпеҥҥа өлбүтэ.
3000-тан тахса билигин баар хартыынаны кинини кытта ситимнииллэр. Онтон үксүн үөрэнээччилэрин кытта суруйбут дииллэр. М. Джаффе каталогар 1403 хартыына чопчу киниэхэ сыһыаннааҕа ыйыллар.
Рубенс айымньыларын Брейгель реализмын кытта Венециятааҕы уруһуйдьуттар оскуолаларын үгэстэрэ холбоспута диэн сыаналыыллар. Рубенс итэҕэлгэ сыһыаннаах хартыыналары суруйара, мэтириэттэри (кэлин онтон батыммыта), пейзажтары уонна устуоруйа сюжеттарын ойуулуура. Ону таһынан шпалера эскиистэрин уонна кинигэ иллюстрацияларын оҥороро.
Үөһээ Бытантай
400px|thumb|right|Үөһээ Бытантай нэһилиэк Эбээн-Бытантай улууһун каартатыгар Үөһээ Бытантай нэһилиэк. Эбээн-Бытантай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьарҕаалаах.
Улуус кииниттэн 75 км. соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 280 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Талах
Мастартан сүрүн уратылара — улааттахтарына да биир умнастамматтар, хас да эбэтэр элбэх умнастаах буолаллар; олохторун уһуна 10—20 сыл.
Үксүн тыа саҕатыгар, талахтаах куйаардарга, ойуурдаах туундараҕа баар буолаллар.
Иоанн Липперсгей
Иоанн Липперсгей (Hans Lipperhey эбэтэр Johann Lippershey, 1570–1619) — ниэмэс төрүттээх Голландияҕа олорбут ачыкы маастара. Телескобу айбыт киһиннэн биллэр.
Талах
Холобур: биэ эмиийэ, долохуна, харастыҥы үөт.
Иоанн Липперсгей
Кини Везель (Wesel) диэн куоракка 1570 сыллаахха төрөөбүтэ уонна 1619 сыллаахха Мидделбург (Middelburg) диэн куоракка тыына быстыбыта.
Дунаев Александр Григорьевич
Дунаев Александр Григорьевич — бэйиэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, тыа литературнай тумсуулэрин уонна айар үлэҕэ холонор ааптардарын кытта үлэҕэ хамыыьыйа бэрэстээтэлэ, Хамаҕатта нэһилиэгин баһылыга.
1953 с. Хамаҕатта нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Александр Дунаев "Эйэ, дьол туһугар", "Хамаҕатта - мин дойдум", "Суруйда комус куорсун", "Иккиэн ыллыыбыт", "Кун сиригэр уол о5о тороон","Уу уонна тиит" уо.д.а поэтическай хомуурунньуктар, ырыанньыктар ааптардара.
Александр Григорьевич Нам педагогическай училищетын бутэрэн баран Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта. Кэлин Хабаровскайдаагы государственнай педагогическай институт художественнай-графическай отделениетын бутэрбитэ. Хама5атта орто оскуолатын дириэктэринэн, торообут нэьилиэгин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн, ороспуублукэтээ5и норуот Айар дьиэтин фольклорга отделын сэбиэдиссэйинэн, Ил Тумэн Государственнай Мунньа5ын хонтуруоллуур кэмитиэтин сурун специалиьынан улэлээбитэ.
Билигин Хама5атта нэьилиэгин баьылыгынан талыллан, нэьилиэнньэни араас уопсастыбаннай үлэҕэ-хамнаска сатаан ко5улуур,тэриэйэр,олохтоохторго оруу субэ-ама буоларынан ытыктанар салайааччынан биллэр. «Эҥсиэли» хаьыат общественнай корреспондена.
Оҕуур
Оҕуур — сүөһүнү тэйиччиттэн иилэ быраҕан тутарга аналлаах, ураҕаска баайыллыбыт уһун быа.
Жеребятников Иван Петрович
Жеребятников Иван Петрович - "якутский сын боярский", 1745 сыл ыам ыйын 26 күнүттэн 1752 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. 1754 сыллаахха атырдьах ыйын 19 күнүгэр Дьокуускайга силиэстийэ кэмигэр өлбүт.
Кини иннинэ бойобуоданан Аммосов Федот олорбут. Жеребятников кэнниттэн бойобуоданан Дьокуускай полкатын порутчига Замощиков Иван Иванович анаммыт.
Амма улууһун Ытык олохтоохторо
Амма улууһун Ытык гражданнара
Тиһилик
Александрова Зоя Семеновна Артемьев Николай Афанасьевич Давыдов Алексей Хрисанфович Емельянов Семен Иванович Захаров Ким Никитич Захаров Ким Петрович Калашников Константин Ильич Кириллин Петр Ильич Кириллин Роман Евстафьевич Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич Кузнецова Полина Львовна Куприянов Василий Васильевич Макаров Иван Аммосович Наумов Дмитрий Федосеевич Неустроев Егор Ильич Никитин Михаил Семенович Никитина Екатерина Семеновна Никитина Мария Михайловна Николаева Светлана Ефимовна Осипов Петр Петрович Пахомов Василий Алексеевич Петров Александр Александрович Расторгуев Сергей Васильевич Сидоров Константин Егорович Скрябин Михаил Степанович Софронова Мария Васильевна Стручков Филипп Алексеевич Уваров Михаил Прокопьевич Устинов Самсон Федорович Федоров Василий Васильевич Харитонова Елизавета Ильинична Чигирёва Нина Николаевна Широких Мария Алексеевна Ядрихинскай Христофор Васильевич Яковлев Илья Алексеевич Ярцев Евгений Арсентьевич Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар ), эбэн биэриҥ.
Өссө маны көр
Амма улууһун Ытык олохтоохторо
Ромодан
Ромодан (Ромодан) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 794 (2017).
Айсен
Айсен эбэтэр Айсиэн — киһи аата. Сүрүннээн уолаттарга бэриллэр, кыргыттарга үксүн Айсена диэн көрүҥүнэн бэриллэр.
Суолтата — Айыы сиэнэ. Сүрүннээн Саха Сиригэр уонна АХШ-ка олорор сахаларга тарҕаммыт. Киэҥник тарҕаммыт сирдэрэ — Мэнэ-Ханалас, Нам, Сунтаар улуустара уонна Дьокуускай куорат.
Окумал
Окумал — киһи тоҕоноҕуттан бүлгүнүгэр (санныгар) диэритэ. Сорох көтөр, харамай дьардьаматыттан тахсар кынатын (атаҕын) бастакы сүһүөх уҥуоҕа.
Быраас күнэ
Аан дойду быраастарын күнэ ВОЗ быһаарыытынан алтынньы бастакы бэнидиэнньигэр бэлиэтэнэр. Бу күн аан дойду быраастара көхтөөхтүк уонна сомоҕолоһон үлэлииллэригэр болҕомто ууруллар.
Ингуштар
ИНГУШТАР (бэйэлэрин - Галгай дэнэллэр), Арассыыйа биир улахан норуота буолар
Аллараа Бытантай
Улуус кииниттэн 100 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 752 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Бүлүү (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах
Петрашевскай дьыалата
Петраше́вецтар — М. В. Буташевич-Петрашевскай дьиэтигэр мустан мунньахтааччылар, бу дьону 1849 с. Николай I ыраахтааҕы бырабыыталыстыбата былааһы утарбыттарын иһин сууттаабыта уонна хаатырҕаҕа ыыталаабыта. Бары да көҥүл санаалаах дьон этилэр эрээри бэйэлэрин көрүүлэринэн араас дьон эбиттэр. Сорохторо өрөбөлүүссүйэ оҥоруохтарын баҕараллара, сорохторо олоҕу эйэ-дэмнээхтик тупсарыы туһунан идиэйэлэри тарҕаталлар этэ. Сууттаммыт дьонтон үгүстэрэ Белинскэй Гогольга суруйбут суругун тарҕаппыттарын иһин уонна мунньахха сылдьан баран тыллаабатах буруйдарыгар эппиэккэ тардыллыбыттара.
Петрашевскай куруһуога киэҥник биллибит биир төрүөтүнэн онно эдэр Достоевскай кыттыбыта буолар. Иккис биллибит төрүөтэ - ытарга уураахтаан, ону дьиҥнээхтии ытаары гыммыт курдук көрдөрөн баран, бүтэһигэр өлүүнү хаатырҕанан солбуйар туһунан уураах аахпыттара буолар. Биир сууттанааччы маны тулуйбакка иирэн хаалбыта.
Олдьот
Олдьот - улаатан ситэн эрэр уол. Олдьохоно - улаатан үлэҕэ-хамнаска сыстан эрэр уол.
Бохсурҕан
300px|thumb|right|Бохсурҕан Бохсурҕан (лат. Plantágo) (подорожник) — аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт Бохсурҕаннар кэргэннэригэр киирэр (семейство Подорожниковые, Plantaginaceae) биир эбэтэр элбэх сыллаах оттор уустара. 153 көрүҥү ааҕаллар
Тарҕаныыта
Бохсурҕан бэрэстэбиитэллэрэ Европа, Азия, Африка уонна Америка сымнаһыар уонна субтропик курданыыларыгар үүнэллэр. Урукку ССРС-ка 30-ча көрүҥү араараллар этэ. Ордук биллибиттэрэ: Орто бохсурҕан (Plantago media), Бөдөҥ бохсурҕан (Plantago major) уонна Ланцеттыҥы бохсурҕан (Plantago lanceolata) — элбэх сыллаах оттор. Закавказьеҕа уонна Орто Азияҕа Кумах бохсурҕана (Plantago arenaria) үүнэр — лабаалардаах 40 см үрдүккэ тиийэ улаатар оттуҥу үүнээйи.
Бохсурҕаннар суол кытыытыгар, кураанах сирдэргэ, истиэпкэ, хонууга, кумахха үүнэллэр.
Суол кытыытыгар үүнэр төрүөтэ - дьон атахтарын таҥаһынан сиэмэтин тарҕатыыларыттан. Америкаҕа оннук тарҕаммыта, олохтоох омуктар ол иһин «үрүҥ киһи суола» диэн ааттаабыттар.
10—12 см уһуннаах, лаппаҕар, кэтит сэбирдэҕэр биэс тымыр чуолкайдык көстөр, ол иһин сороҕор «биэс тымыр» диэн ааттыыллар. Үксүн суол, ыллык кытыытынан, дьиэ тэлгэһэтигэр, сииктээх сиргэ үүнэр.
Итии ууга көөнньөрөн, сөтөлгө, сили хоҥуннарыыга, күөмэй ыарыйдаҕына туттабыт. Итини таһынан куртах, оһоҕос ыарыытыгар (гастрит, колиэнтерит, энтероколит), куртах бааһырыытыгар, сэлликкэ сэбирдэҕин оргутан туттуохха сөп. Сэбирдэҕин бэйэтинэн сии сырыттахха, чэй да курдук оҥостон истэххэ, куртах ыалдьара ааһар. Ол гынан баран, куртах аһыыта үрдүк буоллаҕына, бохсурҕаны туттубат ордук.
Сахарнай диабекка, куртах бааһыгар, хойуу хаайтарыытыгар сиэмэтин туттуллар. Биилээххэ быһыннахха, хаан барыытыгар бохсурҕан бороһуогун кутан ыга баайыллар.
Улун
Улун эбэтэр өрүс улуна (длинноносый крохаль, ) — уһун синньигэс тумустаах орто кустарга киирэр сэдэх көтөр.
Атыыра саас дьэрэкээн өҥнөөх буолар. Төбөтө, кынаттара, кутуруга хара, моонньун иннэ хара бээтинэлэрдээх кытархайдыҥы-хоҥор. Иһэ үрүҥ, кынатыгар үрүҥ сиэркилэлээх. Төбөтүгэр көҕүллээх. Тумса кыһыл, хара үрдүнэн кырыылаах уонна төбөлөөх, атахтара оранжевай.
Саха сиригэр улун ойуур зонатыга барытыга уйаланар. Өлүөнэ, Дьааҥы уонна Халыма хочолорунан муораҕа тиийэ тарҕанар. Ахсаана ханна да аҕыйах. Өрөспүүбүлүкэ таһыгар хотугу уонна киин ойуур уонна ойуурдаах туундара зоналарыгар Европаҕа, Азияҕа уонна Хотугу Америкаҕа баар. Кыстыыр сирдэрэ: Курил арыылара, Дьоппуон арыылара уонна Корея. Аҕыйах ахсааннаах кустар Илин Камчааткаҕа, Командор арыыларын таһыгар, Илин Кытайга кыстыыллар. Хотугу Америкаҕа Чуумпу байҕал кытылыгар кыстыыллар.
Саас Туймаада хочотунан ыам ыйын иккис декадатыгар көтөн ааһаллара саҕаланар. Маассабай кэлиитэ ыам ыйын үһүс декадатыгар, бэс ыйын саҥатыгар буолар. Саха сирин киинигэр бэс ыйын бастакы аҥаарыгар сымыыттыыр. Үксүн бу кустар балыктаах улахан күөллэр кытылларыгар, хапталга устар өрүстэргэ уйаланар. Уйаларын сиргэ, ойуур саҕата ууга ыган кэлэр сиригэр, күөл кытыытынааҕы хонууларга, таастар быыстарыгар туттар. Онто уҥкучахха оту уонна ньуолах түүнү ууран оҥоһуллубут буолар. Толору уйаҕа 7-9 от күөхтүҥү саһархай сымыыт баар буолар. Оҕолоро от ыйын иккис декадатыгаh тахсан бараллар. Күһүҥҥү көтүүтэ орто Өлүөнэҕэ балаҕан ыйын ортотуттан алтынньы бастакы декадатыгар дылы буолар. Биирдиилээн көтөрдөр өрүскэ кыдьымах тахсыар дылы баар буолаллар.
Аһылыга балык. Өрүскэ күстэх, кыһыл харах, алыһар оҕотун, күөллэргэ кыра быччыкылары уонна мундуну сиир. Арыт уу үөннэрин сиир: тоноҕосчуттар ыамаларын, уу хомурдуостарын, атын үөннэрин сиир.
Коллизия
Коллизия, хабырыhыы — уус-уран литератураҕа дьон утарыта турар интэриэстэрэ, дьулуурдара хабырыыhытын, охсуhуутун көрдөрүү.
Нөруктээйи
Нөруктээйи, хаптал эбэтэр хочо сир баар Мэнэ-Ханалас улууhугар.
Штефан-Водэ
Штефан-Водэ (Ştefan Vodă) диэн Молдова куората, Штефан-Водскай оройуон киинэ.
Историята
1964 сыллаахха дылы бу куорат оннугар Кизил диэн хутор турбут.
1964 сылтан 1990 сылга дылы — куораттыҥы типтээх Суворово диэн ааттаах бөһүөлэк. Хойут аата уларыйбыт — Штефан-Водэ, ону кытта куорат статуһын ылбыт.
Экономиката
Куоракка арыгы оҥорор завод, экспортка үлэлиир таҥаһы тигэр фабрика бааллар.
Замощиков Иван Иванович
Замощиков Иван Иванович - Дьокуускай полкатын порутчига, 1745 сыл ыам ыйын 26 күнүттэн 1752 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. 1754 сыллаахха атырдьах ыйын 19 күнүгэр Дьокуускайга силиэстийэ кэмигэр өлбүт.
Кини иннинэ бойобуоданан Жеребятников Иван Петрович олорбут. Замощиков кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Еропкин Уар Иванович анаммыт.
Дитмар К. экспедицията (1854 - 1856)
'''Дитмар К. экспедицията (1854 - 1856)'''.
Геолог Дитмар Камчааткаҕа ыытыллыбыта. Кини бэйэтэ турунан зоология уонна минералогия матарыйаалларын хомуйуом диэн.
Айон арыы
Айон. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Чаун тамах төрдүнээҕи арыы. Чукотка АО Чаунскай оройуонугар киирэр. Иэнэ 2000 км. кв. кэриҥэ. Сирэ намтал, муора таһымыттан 64 м. тиийэр. Арыы айылҕата арктика туундарата. Таба мэччирэҥэ баар. 1941 сылтан ыла полярнай станция үлэлиир.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедический словарь.
1901
1901 сыл.
.io
.io диэн Британия Индия океаннааҕы сирдэрэ үрдүк таhымнаах ил домена.
Пастеризация
Үүт аһылыктары, кыһыл арыгыны, пиибэни оҥорорго туһаныллар. Пастеризация туһунан XIX үйэ ортотугар француз микробиолога Луи Пастер суруйбута.
Ас-үөл, утах харайыллар болдьоун кээмэйин уһатан биэрэр. Пастеризациялыырга микроскоба суох көстүбэт наһаа кыра үүнээйи эбэтэр харамай организымнары ититэн өлөрөллөр.
Ас көрүҥүттэн уонна састаабыттан көрөн пастеризация араас көрүҥэ туттуллар. Уһуннук (63-65 кыраадыска 30-40 мүнүүтэ устата ититэллэр), кылгастык (85-90 кыраадыска 0,5-1 мүнүүтэ устата ититиллэр), тута ититии (98 кыраадыстан үөһээ). Бородууктаны аҕыйах сөкүүндэҕэ 100 кыраадыстан үөһээ ититэри ультрапастеризация дэнэр.
Пастеризация кэнсиэрбэлииргэ туттуллубат, бүтэй салгына суохха анаэробнай микрофлора (көр ботулизм) споралара үүнүөхтэрин сөп. Бэйэ оҥорон таһаарар бородууктаны холобура тэллэйи, отоннору өр кэмҥэ харайарга стерилизация туһаныллара табыгастаах уонна барыыстаах.
Литература
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F
Эчэйии
Эчэйии — хамсыыр харамай этэ-сиинэ тас дьайыы түмүгэр алдьаныыта, эмсэҕэлээһинэ.
Үлэҕэ эчэйии (производственный травматизм).
Саахалланар фактор көрүҥнэриттэн көрөн араас механическай (ушибалар, тосту уларыйыылар уонна т. п.), термическай (ожогалар, обможения), химическэй эчэйиилэр, барравмалар (действия резких атмосфералаах баттааһын дьайыытынан), электротравмалар уонна да атын, комбинированнай эчэйиилэр бааллар. Тэрилтэ олоҕор бытовой, спортивнай, производственнай, бойобуой эчэйиилэри уонна ол курдук тус- туһунан быһыыны- майгыны ылаллар.клиническэй медицинаҕа анал раздел - травматология, кинилэр биричиинэлэрин, көрүҥнэрин, сүүрүүлэри, эмтээһин ньымалара бааллар. Суут- медицинскэй экспертиза эчэйии төрүөтүн уонна алдьаныы кээмэйин чопчу олохтооһуну кытта сибээстээх атын соруктары быһаарар.
Итиэннэ араас эчэйиини, холобур, электрическэй токи уонна механическай күүс дьайыыларын араарар. Онно сөп түбэһиннэрэн биир эчэйиилээх фактор араас уобаластарга, холобур, уҥуоҕун уонна ис уорганнарын алдьатыылара тахсаллар. Маннык түгэннэргэ организмҥа эмсэҕэлээһинтэн үксүн эмсэҕэлээччи өлүүтүнэн түмүктэнэр.
Психологическай эчэйии, психическай эчэйии — бу буортулааһын, киһи доруобуйатыгар буортулааһын содулугар куһаҕан сабыдыаллааһын түмүгэр буортулааһын. Кэккэ түгэннэргэ ол-куттал суох буолуутун уйгутун аймаабыт эбэтэр киһи психикатыгар өр кэмҥэ сабыдыаллаабыт сытыы, ыарахан түгэннэр. Психологическай эчэйии физическэй эчэйиини, чөл олоҕу кытта элбэхтик сибээстэнэр, эбэтэр эмоциональнай хамсааһыннары арыаллыыр.
Ыарыы-куһаҕан эбэтэр эрэйдээх иэйии,эт- хаан, эт- хаан ыарыыта. Дьиҥнээх эбэтэр эрдэттэн сэрэйиллэр этиини «медицина өттүттэн ыарыы» эбэтэр «сүрэх ыарыыта» разделга барар; ону тэҥэ ыарыы «Нейропатическай ыарыы» салаа үлэтигэр кэһиилэр тахсыахтарын сөп. Кэккэ ыарыылар симпоттарыттан биирдэстэрэ буолар.
Амма (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах
Канаада эбэҥкилэрэ
Канаада эбэҥкилэрэ диэн эбэҥкилэр аҥаардара, эбэҥкилии саҥарар норуот, үксэ АХШ дойдутугар баран иһэн хаалбыттар тобохторо. Кэнники кэмҥэ Швецияттан эмиэ кэлэллэр. Онтон билигин үксэ Саха Сирэ диэн сиртэн кэлэллэр, үксүлэрэ үчүгэй олоҕу була. Канаадаҕа уопсайа 1890 эбэҥки олорор. Олортон Эбэҥки тылын билээтчиҥлэрэ 2 киһи, Саха Тылын билээтчилэр 789 киһи. Английскай тылы билээтчилэр бары.
Оллоон
Оллоон — отууга кутаа уотугар чэйи, күөһү иилэн оргутарга анаан сиргэ өкөччү батары анньыллыбыт эбэтэр икки атахха сытыары ууруллубут ураҕас.
.is
.is диэн Италия үрдүк таhымнаах ил домена.
Таҥара үөрэҕин туһата
Таҥара үөрэҕин туһата диэн оҕоҕо, киһиэхэ үтүөнү, үчүгэйи ситиһиигэ баҕа санаалары үөскэтэрэ буолар.
Санаа олус түргэнник уларыйар, эбиллэр-көҕүрүүр. Араас элбэх санаалар киһи баһыгар, мэйиитигэр киирэ охсон тахсаллар, ол иһин тугу барытын санаатыгар олус түргэнник оҥоро охсор кыахтаах. Таҥара үөрэҕин сүрүн сыалынан киһи түргэнник уларыйан биэрэн иһэр өйүн-санаатын үлэтин сатаан салайан биэрии буолар.
Өй-санаа уларыйан биэрэр уратытын киһи таба өйдөөн олоҕор туһанар кыахтаах буола үөрэниитигэр таҥара үөрэҕэ көмөлөһөр.
Таҥара үөрэҕэ диэн өй-санаа үөрэҕэ. «Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс» диэн этии таҥара үөрэҕин сүрүн төрүтэ буолар. Киһи ханнык баҕарар субу оҥоруохтаах быһыытын аан бастаан өйүгэр-санаатыгар хос-хос оҥорон көрөн сыаналаан, ырытан туох быһыы, содул үөскээн тахсарын сылыктаан билэн, быһааран баран дьэ дьиҥнээхтик, дьыалатыгар оҥорор буоллаҕына сыыһаны-халтыны оҥороро аҕыйыыр.
Холобурга, оҕоҕо ампаар үрдүгэр тахсар санаа киирдин. Оҕо ырыта, уһуннук быһаара сатыы барбакка эрэ ампаар муннугунан үөһээ ыттан тахса туруон уонна халты туттунан дөлбү түһүөн сөп. Оҕо ыксаабакка өссө толкуйдуу, быһаара түспүтэ буоллар чугас турар дьиэ кэнниттэн кирилиэһи аҕалан туруоран туох да эрэйэ суох үөһээ тахсыан сөп этэ. Бу курдук хас да көрүҥнээхтик оҥоруллуохтарын сөптөөх быһыылар киһи хас оҥорор быһыытын аайы бааллар. Олортон киһи өйүн-санаатын күүһүнэн тэҥнээн, сыаналаан көрөр кыаҕынан быһааран саамай судургутун, кыаҕын иһинэн эрэйэ суох, чэпчэкитик оҥорулларын талан ылыан сөп.