cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бендеры
1992 сыллаахха бэс ыйын 19-22 күннэригэр Молдавияҕа Бендеры куорат иһин кыргыһыы саҕаламмыт. Биир өттүттэн Приднестровьены тутулуга суох гына сатыыр күүстэр, иккис өттүттэн Молдавия бүтүн буоларын туруулаһааччылар кыргыспыттар. Приднестровье өттүттэн генерал Лебедь салайааччылаах ССРС 14-с аармыйатын чаастара кыттыбыттара. Бу баччааҥҥа диэри сүгүн чинчиллибэтэх кыргыһыы кэмигэр Лебедь өстөөҕө Костенко диэн, кинини кытта Афганистааҥҥа сулууспалаабыт эппиһиэр, биллибэт быһыыга-майгыга өлбүтэ (Лебедь Афганистааҥҥа "договорной" кишлак дьонун ытыалаабытын иһин Костенко кинини кырбаабыта биллэр).
ChatGPT
ChatGPT - OpenAI айбыт чат бот программата, 2023 сыллаахха саамай биир популярнай программа буолбута, дьону кытта кэпсэтэринэн.
Акбузат ипподром
Акбузат ипподром
Акбузат - Уфа куоракка баар ипподром. Башкир мифологиятын дьоруойа Урал-Батыр кынаттаах атын Акбузат аатын сүгэр. 1883 с. Коннозаводство уонна коневодство сүрүн управлениета Уфаҕа ипподромнаах көнньүүһүнэни тутар бырайыагы ылыммыта. 1892 с. ипподром Арассыыйаҕа баар 36 ипподромнар ортолоругар сурунаалга ахтыллар. 1924 с.Башкир АССР Наркомземын дьаһалынан, рысь көрүҥүнэн сүүрэр аттары тургутар Уфаатааҕы өрөспүбүлүкээнскэй ипподром тутуута бүппүтэ. 1970 с. аттары тургутуу Дуваҥҥа көһөрүллүбүтэ. 1968 с. Башкир АССР бырабыыталыстыбата саҥа ипподрому тутарга быһаарыммыта. Кини, 1982 с., Башкирия Арассыыйаҕа көҥүл өттүнэн холбоспута 425 сылын көрсө арыллыбыта. Ити сылга, от ыйын 26 күнүгэр бастакы, ат сүүрдүүтэ буолбута. Онтон ыла, "Акбузат" ипподром, маҥнай ССРС, онтон, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бастыҥ ипподромнарыттан биирдэстэрэ буолар. Киниэхэ улахан күрэстэр буолаллар: Бүтүн Сойуустааҕы колхуостар, сопхуостар уонна аты ууһатар собуоттар куонньуктарын куоталаһыыта(1983), "Зона Урала" куоталаһыылар(1985, 1987, 1989, 1992, 1993 сс.), Куонньуктар Бүтүн сойуустааҕы куоталаһыылара(2001 уонна 2004 сс.), ат сүүрдээччилэр кыра чемпионаттара(1995 с.), "Башкортостан - Италия" ат сүүрдээччилэр норуоттар икки ардыларынааҕы көрсүһүүлэрэ(2003 с.), "Башкортостан - Финляндия" ат сүүрдээччилэр чемпионаттара - доҕордуу көрсүһүү(2004 с.). "Акбузат" сэттэ төгүл Арассыыйа бастыҥ ипподромунан буолбута:1984, 1986, 1990, 2001, 2002, 2003, 2004 сс. 2005 с.сэтинньи ыйыттан, 2007 с. алтынньы ыйыгар диэри ипподром, "RAUM Arthitekts" японскай фирма бырайыагынан, "Башкортостаннефтезаводстрой" фирма үлэтинэн хаппытаалынай реконструкцияны барбыта. Реконструкция, Башкортостан Арассыыйа састаабыгар көҥүл өттүнэн киирбитэ 450 сыла буоларын көрсө ыытыллыбыта. Ипподром арыллыытыгар, куонньуктар Бүтүн Арассыыйатааҕы куоталаһыылара ыытыллыбыта(2007 сыл алтыннь ый 11-14 күннэригэр). Ипподром дьиэтигэр, ипподром ситиһиилэрин кэпсиир түмэл баар. Түмэлгэ башкир боруода аттарыгар анаммыт экспозиция, ат успуордун салаата, рекорд истиэнэтэ - Уфа ипподромугар рекорды олохтообут 12 саамай биллиилээх аттар, ону кытта, башкир хамаандата араас куоталаһыыларга ылбыт кубоктара бааллар. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D1%82_(%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC) https://akbuzat-ufa.ru/about_us/
D-Link
D-Link - Тайвань тэрилтэтэ, Аан Дойдуга киэҥник биллэр коммуникация тэрилтэтэ. Роутер оҥорорунан биллэр.
Maxell
Maxell - Дьоппуон тэрилтэтэ, араас кыра тэриллэри оҥорунан биллэр Аан Дойдуга. Саха Сиригэр литиевай АА уонна ААА форматтаах батарейкалара тарҕанар.
TP-Link
TP-Link - Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ телекоммуникационнай тэрилтэ. Аан Дойдуга роутердары оҥорорунан биллэр.
Овруч
Овруч (Овруч) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 16 681 (2011).
Upvel
Upvel (Upvel. Level Up диэн толору аата) - Арассыыйа уонна АХШ 2010 сыллаахха бииргэ төрүттээбит телекоммуникационнай тэрилтэтэ, роутердары оҥорорунан биллэр. Урут ADSL маршрутизатордара Саха Сиригэр киэҥник атыыламмыттара.
Баланов Сергей Романович
Баланов Сергей Романович — саха тыйаатырын уонна киинэтин артыыһа.
1972 сыллаахха ахсынньы 23 күнүгэр Кириэс Халдьаайыга (Томпо улууһа) төрөөбүт эбит.
1996 сыллаахха Өрөспүүбүлүкэ култуура уонна ускуустуба кэллиэһигэр тыйаатыр устуудьуйатын бүтэрбит. 2007 сыллаахха Илин Сибиирдээҕи Култуура уонна ускуустуба академиятыгар "тыйаатыр артыыһа" диэн идэни ылбыт.
1996 сылтан 2010 сыллаахха диэри Нүөрүҥгүрүтээҕи Актер уонна куукула тыйаатырыгар үлэлээбит.
2010-11 сс. Саха тыйаатырыгар сценомашинист быһыытынан үлэлээбит.
2011 сылтан Саха тыйаатырыгар артыыс.
Иванов Афанасий Герасимович
Иванов Афанасий Герасимович — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1919 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Аһыыкай оскуолатыгар 4 кылааһы бүтэрбит. Бухгалтердар курстарыгар үөрэнэн Молотов аатынан колхозка идэтинэн үлэлээбитэ. 1943 с. сэриигэ ыҥырыллан барбыта. 1943 с. младшай лейтенаннары бэлэмниири үөрэҕи бүтэрэн II Белорусскай фронто састаабыгар киирэр 927-с СП 251-с СД 1-кы стрелковай рота командирынан сулууспалабыта. 1945 с. муус устарга дойдутугар кэлбитэ. Үөһээ Бүлүүнэн, Кэбээйинэн, Сангаарынан коммунальнай хонтуора бухгалтерынан үлэлээбитэ.
Аҕа дойду сэриитин I степенэ орденынан, «Германияны Кыайыы иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
1979 с. өлбүт.
Тимофеева Клара Николаевна
Тимофеева Клара Николаевна — Дьоруой ийэ.
1931 с. I Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. I Хаптаҕай оскуолатыгар 7 кылааһы бүтэрэн оҕуруот биригээдэтигэр үлэлээбит, үрдүк көрдөрүүлэрин иһин ВДНХ медалиһа буолбута.
1956—1985 сс. 26 сыл Ленин аатынан колхозка кэлин совхозка бастыҥ ыанньыксыт.
10 оҕо ийэтэ, 1974 сылтан Герой Ийэ үрдүк аатын сүгэр, сиэннэрдээх.
Яковлев Николай Захарович
Яковлев Николай Захарович
I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1930 с. Аһыыкай орто оскуолатыгар үөрэнэр, 1934 с. 4 кылааһы бүтэрэн 1936 с. Майа оскуолатыгар үөрэнэр. 1937-1943 сс. Майаҕа сибээс хонтуоратыгар, сир салаатыгар, райстат управлениеҕа инспекторынан үлэлээбитэ. 1943 с. бэс ыйын 4 күнүгэр Аҕа дойду сэриитигэр ыҥырыллан барбыта. Улан-Удэ куоракка Зайонтуй диэн сиргэ 7-с ат депотугар сулууспалаабыта. 1944 с. 386-с стрелковай полкаҕа стрелок быһыытынан, онтон 1945 с. от ыйыгар дылы 982-с стрелковай полкаҕа автоматчигынан сулууспалаабыта. 1945 с. 982-с стрелковай полк састаабыгар сылдьан япон самурайдарын кыта кыргыһыыга кыттыбыта. 428-с конвойнай полкаҕа МВД чааһыгар сулууспалаабыта. 1946 с. ахсынньы 29 күнүгэр дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. ССКП чилиэнэ.
I Тыыллыма нэһилиэгин кулуубун сэбидиссэйэ, Молотов аатынан колзоз маҥнайгы сүһүөх партийнай тэрилтэтин секретара.
1953-1964 сс. I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтин секретэрэ, исполком председателин солбуйааччы.
1964-1971 сс. I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтин исполкомун председателэ.
I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтигэр 9 төгүл депутат.
"Германияны Кыайыы иһин", "Японияны Кыайыы иһин", "1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин", В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан "Үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээллэринэн наҕраадаламмыта.
Тэйлор Суифт
Тэйлор Суифт (өссө биллэринэн Тэйлор Свифт, оригинал аата - Taylor Swift) - АХШ биллэр ырыаһыта, Аан Дойдуга биир киэҥник биллэр ырыаһыт, ахсынньы 13 күнүгэр 1989 сыллаахха төрөөбүтэ, Пенсильванияҕа кыра куоратка. Сүрүннээн кантри ырыанан ыллыыр.
Семенова Марфа Ивановна
Семенова Марфа Ивановна — 1897 с. II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт.
Кэргэнэ Семенов Н.И. 1944 с. сэриигэ сураҕа суох сүппүт. 11 оҕолоох ийэ огдообо хаалан оҕолорун атахтарыгар туруорбут. 1965 с. диэри Социалистическай Үлэ Геройа Г.С.Самсонов салайар оҕуруот биригээдэтигэр үлэлээбит. 1946 с. оройуоҥҥа бастакынан Герой Ийэ чиэстээх аатын сүкпүтэ, сиэннэр, хос-хос сиэннэр бааллар.
Тиһуана
Тиһуана (Тихуана, Tijuana) — Мексика арҕаа хоту өттүгэр, АХШ границатын таһыгар баар улахан куорат. 2022–2023 сыл иһигэр бу куорат нөҥүө 300 тахса саха ыала АХШ политическай куотуу көрдөөн киирбиттэрэ. Уопсай миграннар нөҥүө 1 мөллүйүөн киһи Тихуана нөҥүө Арассыыйаттан куоппут 2022 сыл иһигэр Америкаҕа куотуу.
Лүдмила Нарусова
Лүдмила Нарусова (нучч: Людмила Нарусова), Арассыыйа биир өйдөөх дьахтара, демократия уонна либерализм идеятын иһин охсуһар. Ксения Собчак ийэтэ. Украинаҕа буола турар сэриини утарар.
Афанасьева Варвара Романовна
Афанасьева Варвара Романовна - Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, Дьоруой ийэ.
1935 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1952 с. I Тыыллыма 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн Дьокуускай медицинскай училищеҕа киирбит, үөрэҕин бүтэрэн баран, 1954-1957 сс. Дьокуускай куоракка балыыһаҕа үлэлээбит. 1957-1993 сс. төрөөбүт нэһилиэгэр ыанньыксытынан үлэлээн совхоз, оройуон чемпион үлэһитэ ааты хас да төгүл ылбыта.
1972 сылтан Герой Ийэ чиэстээх аатын сүгэр, 10 оҕолоох, сиэннэрдээх.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина.
Discord
Остуол көмпүүтэрдэригэр Windows, macOS уонна Linux систиэмэлэргэ, төлөпүөннэргэ — Android уонна iOS систиэмэлэргэ анаммыт версиялардаах, ону таһынан веб-клиент баар.
Айааччы тэрилтэтэ Hammer & Chisel (Discord Inc) буолан турар. Приложение компүүтэрдэргэ уонна төлупуоннэргэ аналлаах. Сервердара уон биир араас сиргэ аан дойду быҺыгар тураллар. Ыам ыйын 13 күнүнээҕи туругунан, 2019 сыл мессендергэ ортотунан 250 мөл. тахса кыттааччы регистрацияламмыта. Приложение саҥа конференциялары тэрийиэхин сөп. Суруйсар чат оноруон сөп. Браузердарга холбонуон сөп. Тыаhыгар Opus кодэк холбонон турар, оол атын тыаһы кыччатар, үтүктэр кыахтаах, бэйэтэ усилиэниэты тупсаран биэрэр. Видиотугар V8 кодэк турар.
2016 сыл саҥатыгар регистрацияламмыт туһанааччылар ахсааннара 11 мөл. тахса киһиэхэ тиийдэ, онуоха ый аайы 2 мөл. 2017 сыл алтынньытыгар видеочат эбиллибитэ, ону тэҥэ 2018 сыллааҕы туругунан, видео- ресурсаҕа саамай элбэх киһи үлэлээбит. 11 марта 2020 года хампаанньа видео- кэпсэтиигэ саамай элбэх киһини видео- кэпсэтиигэ 50- ча киһини улаатыннарда. 2020 сылга сыһыарыы босхо тарҕанар.
Айааччы Джейсон Цитрон discord ону туран барыларга аналлаах буолуо, уорэнээччилэргэ эрэ буотах диэн иһитиннэрбитэ.
Санаа уонна айыы
Хас биирдии сахабыт тылыгар өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьалларыттан тыл суолтата үөскүүр. Тыл үөрэхтээхтэрэ диэн ааттанар дьон тыл суолтатын билбэттэриттэн саха тылын харыстаабат буоллулар. Тылы суолтатынан туһамматтара элбээн иһэр. Ол курдук “айыы санаа” диэн сыыһа этиини оҥорон туһана сатыыллар.
Айыы диэн тылбыт киһи биирдэ эмэтэ оҥорор ураты быһыытын, саҥаны айыытын, бу быһыы киһи быһыытын, сиэри таһынан баран ыларын биллэрэр. Ол иһин айыы диэн тыл куһаҕан өрүтэ элбэх буолан тахсарынан, улахан сэрэхтээх, элбэхтик туттуллубат, дьыбардаахха саҥарыллыбат тыл буолар. (1,20).
Санаа киһи баһын иһигэр сылдьарынан, ол аата оҥорор быһыыга өссө кубулуйа илигиттэн кыайан айыы буолбат. Айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыытын быһаарар. Тыл үөрэхтээхтэрэ булан туһана сатыыр “айыы санаа” диэн өйдөбүллэрэ сахалыы өй-санаа үөрэҕэр, киһи оҥорор быһыытыгар сөп түбэспэт.
Санаа диэн киһи баһын иһигэр сылдьар, ол иһин куһаҕана кыра, биллибэккэ да сылдьыан сөп. Биирдэ эмэтэ киирэн кэлэр ураты, атыттарга маарыннаабат, сиэри кэһэр, таһынан барар санаа син-биир санаа диэн ааттанар. Арай ураты санаа диэн атыттартан туспатын арааран бэлиэтиэххэ сөп. Санаабыт санааны илэтигэр оҥорон таһаардахха эрэ киһи быһыытыгар кубулуйар, үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллар айыы буолар кыахтанар.
“Айыы санаа” диэн этэн тыл үөрэхтээхтэрэ туһана сатыыллара өй-санаа үөрэҕэр сөп түбэспэт этии буолар, киһи өйүн-санаатын букатын билбэттэрин биллэрэр. Киһи араас санаалара киһи быһыытын аһара баралларыттан, хаһан да туолбат ыра санааҕа кубулуйаллара элбэх. Ол курдук киһи бэйэтин кыаҕынан, сатабылынан санаабыт санаатын оҥорон таһааран олоххо киллэрэрэ, туох эмэ туһалаахха кубулутара олох сайдыытыттан улахан тутулуктаах. Ол иһин былыргыттан остуоруйаҕа кэпсэнэр ыра санааларыгар баар көҥүлүнэн көтөр көбүөрү дьон оҥороллоро өссө биллибэт.
Тыл үөрэхтээхтэрэ элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” айаннар уонна айыы диэн тыл ураты өйдөбүллэрин билбэттэригэр тэптэрэннэр “айыы санаа”, “айыы киһитэ” диэн сыыһа, өй-санаа өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт этиилэри туһана сатыыллар. Ол курдук киһиэхэ араас санаалар куруук баалларыттан, биирдэ эмэтэ кылам гынан киирэн кэлэр саҥаны айыыны оҥоро сатыыр санаа, быстах санаа диэн ааттанар уонна үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсара биллибэт уратылааҕыттан сэрэнэри син-биир ирдиир.
Айыы диэн тыл саҥаны айа сатыыр санаа киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйбутун биллэрэр. Ол иһин “ыы” диэн ытааһын бүтүүлээх, бу оҥоруллубут быһыы куһаҕан өрүтэ элбээн тахсарын быһаарар. Онтон санаа өссө оҥорулла илик буоллаҕына санаа диэн ааттанар. Бу икки тыллар кыайан бииргэ холбоспот өйдөбүллээхтэр.
Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу киһи олоҕор биирдэ эмэтэ эрэ кыаллар, туһаны оҥорор быһыы буолар. Олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥорбут аҕыйах дьон биир эмэ патент, сертификат ылаллар, учуонай буолаллар. Атыттар бары оҥоро сатыыр саҥаны айыылара табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕан быһыылары элбэтэллэр. (2,23).
Дьон айыыны оҥорор санааларын күөртээһин сыыһа-халты туттуналларын элбэтэн куһаҕаны үксэтиигэ тириэрдэр. Айыы диэн тыл элбэх дьоҥҥо анаан этиллэр алгыска туттуллубатаҕына табыллар.
Суруйааччы эбэтэр кумааҕы үлэһитэ тугу эмэ булан суруйбута саҥаны айыы буолбатах, онно бэлэмнэнии эрэ буолар, айар, айымньы диэн тылларынан этиллэрэ эрэ табыллар. Арай ким эмэ бу суруллубут курдук быһыыны үтүктэн куһаҕаҥҥа тириэрдэр саҥаны айыыны оҥордоҕуна суруйааччы бэйэтэ кигэн биэрээччигэ кубулуйан бииргэ сууттаныан сөп. (3,132).
Оҕо өйө-санаата саҥаны билиилэриттэн мунньуллар, сайдар. Саҥаны айыыны оҥоруон баҕалаахтар элбэхтэр. Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу биирдэ эмэтэ эрэ табыллан туһалаах буолар, онтон атыттара бары сыыһа-халты буолан тахсалларыттан куһаҕан быһыылары элбэтэллэр.
Бука бары дьон оҥорор куһаҕан быһыылара аҕыйыахтарын баҕарабыт. Бу баҕа санаабыт туоларын туһугар оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илигинэ сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн бобуутун туһаннахпытына эрэ табыллар. (7,28).
Төрөппүттэр элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” албыннарыгар киирэн биэрбэккитигэр ыҥырабыт. Бу сыыһа “үөрэх” оҕону иитиигэ ордук улахан куһаҕаны оҥорор. Сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны диэн үөрэхтэрин туһаныы эрэ оҕону сыыһа-халты туттунарыттан харыстааһын буолар. Ол курдук оҕо улаатан иһэн ону-маны, буолары-буолбаты, айыыны оҥоро үөрэммитэ үгэс буолан иҥнэҕинэ куһаҕан майгыланан хааларын тэҥэ, сыыһа-халты туттунуулары оҥоруон сөбүттэн сэрэтэбит.
Киһиэхэ ханнык санаа киирэрэ кыайан бобуллар кыаҕа суох. Ону-маны айа сатыыр санаа диэн биирдэ эмэтэ киирэн кэлэр, табыллара табыллыбата биллибэт саҥа санаа ааттанар. Киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан арааран, улаханнык этэн айдаарбакка эрэ, бу санааларын хааччахтыы сылдьара эрэйиллэр.
Айыы диэн киһи оҥорор быһыылара ааттаналлар. Санааны этэргэ айыы диэн тылы туттуллубат, айар диэн тыл туттуллар. Үчүгэй дии санаан айыыны оҥоруу биирдэ эмэ табылларын таһынан сыыһа-халты буолара элбэҕинэн куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэх.
Алгыска киһи буол, үчүгэй майгылаах буол, үөрэ-көтө сырыт, киһилии быһыылан, сыыһа-халты туттума диэн алҕааһын табыллар. Ол курдук киһини сыыһа-халты туттунума диэн харыстаан алҕааһын ордук табыллар. Үрүҥ Күн саҕаламмытыгар, тахсыбытыгар үөрүөххэ, үчүгэйи, үрүҥү элбэтиэххэ диэн баҕа санааны тириэрдиэххэ.
“Айыы санаа” диэн тыл үөрэхтээхтэрэ булан туһаннара сатыыр тыллара сымыйа өйдөбүлү үөскэтэр, киһини албынныыр тыллар. Ол иһин туттубаккытыгар сүбэлиибит. (4,30).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.
2. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.
3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
4. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Васильева Сусанна Семеновна
Васильева Сусанна Семеновна — Дьоруой ийэ.
1955 с. Орджоникидзевскай оройуонугар Тиит Арыы нэһилиэгэр төрөөбүт. Дьокуусай куорат 20 №-дээх оскуолатын бүтэрэн баран комсомольскай путевканан Уус-Алдан оройуонугар ыанньыксытынан үлэлээбит.
1974 с. кэргэн тахсыбыт, 12 оҕолоох Герой Ийэ, сиэннэрдээх. Оҕолор бары үөрэнэн идэлээх үлэһит буолан республика араас оройуоннарыгар үлэлииллэр.
Кашлык
Кашлык (Сибир, Сибиир, Сибер, Ибер, Искер, сахалыы Кыстык, кыстыыр сир) — куорат, Сибиир ханствотын киин куората. Иртыш өрүс уҥа кытылыгар Сибииркэ диэн кыракый үрэх түһэр сиригэр баара, билиҥҥи Тобольскай куораттан 17 км үөһэ. Билигин "Кучумово городище» диэн археология мэҥэтэ.
TON 618
TON 618 — квазар Сонордьут Ыттар сулустар бөлөхтөрүгэр, билиҥҥи билимньи этэринэн саамай улахан хара дьөлөҕөс буолар.
Кашлык
Куорат монгол ааҥныан инниттэн баар этэ. Куорат сиригэр, Сибиир бүтүүнүгэр курдук, чаҥ үйэтиттэн (биһиги эрабыт иннинээҕи I тыһыынча сыл) араас кэмҥэ араас омук, норуот олорбуттара. симэлийэн, боруонса үйэттэн саҕалаан хаста да тутуллубут. Урут бу сир «Кашлык» диэн, ону сэргэ «Сибиир» диэн ааттанара — былыр манна олоро сылдьыбыт сабирдар диэн омуктар ааттарынан.
XIII үйэ саҕаланыытыгар хайыы-үйэ бөдөҥ суолталаах сэлиэнньэ буолбута. . Источниктар иһитиннэрэллэринэн, 1224 с. атын сирдэр ахсааннарыгар Чингисхан Джучи улууска «Ибиир-Сибиири» эмиэ биэрбитэ. .
Искер XV үйэ бүтүүтүгэр - XVI үйэ саҕаланыытыгар Сибиир ханствотын киин куората буолбута.
Куораты каартаҕа аан бастаан 1367 сыллаахха ини-бии Франциск уонна Доминика Пицигани Sebir диэн ааттаан киллэрбиттэрэ. 8 сыл буолан баран эмиэ ол аатынан Каталон атлаһыгар киирбитэ.
Цифра Банк
Цифра Банк - Арассыыйа баана, 2022 сыллаахха төрүттэммит сэриинэн сибээстээн (точнее Казахстаҥҥа баар Freedom Holding тобоҕо буолар, Арассыыйа бизнеһын бырахпыт тобоҕо буолар санкциаттан куотан).
Официал саайта: https://cifra-bank.ru/
интириэһинэйэ
Санкциалар кэмнэригэр Казахстаҥҥа баар бааннарга бу банк нөҥүө харчы ыытыахха сөп.
Федорова Марфа Дмитриевна
Федорова Марфа Дмитриевна — Мэҥэ Хаҥалас улууһугар олорбут Дьоруой ийэ.
1929 с. I Наахара нэһилиэгэр төрөөбүт. 3 кылааһы үөрэнэн бүтэрэн баран колхоз үлэһитэ. 1949 с. II Хаптаҕайга Федоров Н. Н. кэргэн тахсан кэлбитэ уонна 23 сыл колхоз, совхоз бастыҥ ыанньыксыта. 11 оҕо тапталлаах ийэтэ, Герой Ийэ аатын сүгэр.
Ыйынньык
ЫЙЫННЬЫК; Һаха ыйынньыга.
Һаха омуга бэйэтин олоҕор сөб түбэсиһэр; атын омуктар ыйынньыктарыгар холоотоххо: айылҕаҕа ордук чугас; ый  хаамыытыгар олоҕурбут ыйынньыктааҕа. Ыйынньык  маннык оҥоруулааҕа көстөр:
1. Эбэ мууһа устуута саҕаланар. Ити кэмнэргэ халлааҥҥа көстөр ыйы ("саҥата" да, "ортото" да буоллун) муус устар ыйа диэн ааттыыллара. Эбэ мууһа хаһан устарый... май ыйга. Оччотугар, һаха дьиҥ "муус устар" ыйа "май" ыйга (сөб түбэһэр дьыл кэмигэр) сөб түбэһэр.
2. (Халлааҥҥа көстөр) муус устар ыйа туолан- эргэрэн- бүтэн халлааҥҥа өссө саҥа ый саҥата үөскээтэҕинэ һаха, Айыы үөскээбит- төрүөбүт бастааҥы күнүн= ыһыах ыһан көрсөрө. Һаха Саҥа Дьылы ааҕыыта  саҕаланара. Дьэ, мэйиибитин кыратык (дуу; улаханнык дуу) үлэлэтэ түһүөҕүҥ, эрэ: ыһыаҕыҥ кымыһа суох буолбат. Ол туһуттан "кулуну тутар КЭМ” кэлэрэ; кулуну иэҕии бүтэй күрүө иһигэр хаайдаххына эрэ= биэни ыыгын. От көбүүрэ ситэрин, биэни биир күн тоҕуста ыыр кэм буоларын кытта баай һаха уонча хонукка кымыһы мунньара. Итини таһынан, ыам саҕаланан  үүт- сүөгэй үрүлүйэр кэмэ уонна балык бастааҥы "ыыр" кэмэ кэлэрин эбэн кэбис. Онон, ол (халлааҥҥа үөскээбит) саҥа ый "ыам ыйа" диэн ааттанара туох да мөккүөрэ суох. (Май ый кэнниттэн июнь ый кэлэр. Онон, ыам ыйа,- диэн ый июнь ыйга (сөб түбэһэр  дьыл кэмигэр) сөб түбэһэр.
3.  Ыһыахтыыр (халлааҥҥа көстөр) ыам ыйын кэнниттэн от (оттонор) ыйа (июль) кэлэр. Ити ыйы “месяц травы” диэн тылбаастыыллар буолан баран; һаха: ол, от үүнэн силигилиирин көрөн көһүн сымнатар- астынар, окко таалалыыр эрэ буолбатах этэ, эбээт; онон, “месяц покоса”,- диэн тылбаастаныахтааҕа эбитэ.
4.  Атырдьах ыйыгар (август) атырдьаҕынан тугу гынаҕын. От бугуллуугун, кээһэҕин; онтукаҕын күрүөлүүгүн.
5. Кыстык балаҕаныгар көһүү кэмэ балаҕан ыйа (сентябрь)  диэн ааттанар.
6. Халлааҥҥа үөскээбит саҥа алтыс ый алтынньы ый (октябрь) дэнэр.
7.  Сэтинньи ый (ноябрь).
8.  Ахсынньы ый (декабрь).
9.  Тохсунньу ый (январь).
10. Он(л)унньу ый (февраль).
11.  Март ыйга сөб түбэсиһэр дьыл кэмэ һаха быстарык кэмэ: аһа- үөлэ бүтэн; бэс- тиит субатын ууга (баар буоллаҕына, тар уутугар) кыһыйан
сиир кэмэ этэ. Ол иһин ити дьыл кэмэ= "бэс субатын сиир ый" ("бэс ыйа"),-  диэн ааттанара. Ити кэмнэргэ хотоҥҥо ынаҕыҥ уолан турар, оту мэтийэригэр эрэ бэрт (суох да буоллар). Лааппыттан ас ылыаххын= "аһылла" илик. Субуйааҥкы сааҥ= “кэлэ илик”. Онон, халыҥ мууһу алларан  балык күөйэргэ уонна балбаах тардарын  хат-хат кикирийэргэ эрэ тиийэллэрэ.
*Билим этэринэн: халлааҥҥа ый үүнэн, туолан, эргэрэн, бүтэн халлааҥҥа өссө саҥа ый үүнүөр диэри 29,5 хонук буолар (синодическай ый). Онон, һаха ыйа 29,5 хонуктаах. Биһиэхэ, өскөтө, ыйынньыгы сөргүтэр өй киирдэҕинэ, ити күн аҥаардарын холбоон биир хонук гыныллыахтаах. Оччоҕуна, ситэри  ыйдарбыт 30-туу хонуктаах. Оттон кылгас  ыйдарбыт 29- туу хонуктаах буолаллар.
*Сорох дьылга һаха:  ыйынньыкка "аата суох ый" диэни киллэрэн ылара. (Мантан салгыы суруллары өйдүүр туһугар халандаар уонна ыйынньык киэбтэрин усталыы тэлгэтэ сытан, тэҥнии тутан көрөр курдук санаа). а). Күн халандаара 365 хонуктаах. Оттон ыйынньык 354 хонуктаах. Ол аата, ыйынньык 11 хонук кылгас; соччо хонук (халандаарга тэҥнээтэххэ) сыҕарыйар идэлээх. Оттон икки сылга 22 хонук
сыҕарыйар. б). Биһиги, соннук, 22 хонук кылгас хонуктаах  дьыл бүтэр түгэнин көрүөҕүҥ. в). Этиллибитин курдук, һаха ыйынньыгын  Саҥа Дьыла саҕаланыытыттан (кэрискэ аахсаан быһыытынан) халлааҥҥа үөскүөхтээх  саҥа 13-с ыйын саҥата (өссө кэлиэхтээх Саҥа Дьыла) 22 хонук кэннин диэки сыҕарыйар уонна күн халандаарын апрель ыйын ортотугар сөб түбэсиһэр буолан хаалар. г). Ол түмүгэр, һаха ааҕыытынан: Дьыл бастакы ыйа= (халлааҥҥа көстөр) муус устар ыйа саҕаланар кэмэ кэлэр; ол эрээри, эбэ мууһа (апрель ый ортотугар сөб түбэһэр дьыл кэмэ кэлэн турарын эрэ быһыытынан) устар санаата олох да суох. Дьэ, оннук түгэҥҥэ, һаха: “бу, муус устар ыйбыт буолбатах эбит; “аата суох ыйбыт ” кэлэн турар эбит”,- диирэ; уонна, ол халлааҥҥа көстөр ыйы (ый саҥатын):“аата суох ый”,- диэн аат биэрэн баран, ыйынньыкка киллэрэн кээһэрэ. Салгыы, ол, “аата суох ” ый туолар- бүтэр; халлааҥҥа, өссө, саҥа ый= муус устар ыйа, дьэ, үөскүүр. Дьыл- дьыл хас ыйдаммытын ааҕа- көрө сылдьар буолан, һаха ”аата суох ыйдаах дьыл” кэлбитин эрдэттэн билэрэ. (Халандаар уонна ыйынньык киэбтэрин оҥор уонна алтыһыннаран көр, оччоҕо эрэ өйдөнүөҕэ).
Быһаарыылар.
Бастааҥы. Былыргы, өбүгэ олорбут кэмин саҕанааҕы; илин бас,- диэн өйдөбүллэрдээҕэ. Байанай итинник ааттааҕа (эпитеттааҕа) буолуохтаах.
Саҥа Дьылы ааҕыы. (Худяковка маннык тиһии баар: “Биир татаар биэлээх Эллэй, Айыы үөскээбит- төрүөбүт маҥнайгы күнүгэр; бу татаар биэтин кымыһын мунньан ыһыах оҥорбута”. Мантан көрдөххө: Саҥа Дьылы, өссө, Айыы үөскээбит- төрүөбүт бастааҥы күнэ,- диэн этэллэр, эбитэ).
*Билиҥҥи кэмҥэ 06.21 (эбэтэр, 06.27к) “Ыһыах күнэ” буолар,- дииллэр. Санаан көрдөххө, тоҕо, хантан ылан: “21” (эбэтэр “27”) чыыһылаҕа буолуохтааҕай, туох барыта “1” (бастааҥы) күнтэн саҕаланар, буолбаат. Һаха халлааҥҥа үөскүүр- төрүүр ый хаамыытыгар олоҕурбут ыйынньыктааҕа; онон, муус устаатын халлааҥҥа үөскүүр ый бастааҥы күннэригэр Саҥа Дьыла саҕаланара- саҕаланыахтаах.
Кулун тутар кэм. Ыһыаҕыҥ кымыһа суох буолбат. Биэни ыыр туһуттан: "кулуну тутар кэм” кэлэрэ (кулуну иэҕии бүтэй күрүө иһигэр хаайаллара).
Бетлиҥҥэ: эПкэй, эПкэйэбин, убираться прочь; эргэ дьыл эПкэйдэ” (“старый год ушел”),- диэн баар. Ити тыл епакта, грек, около одиннадцати дней, которыми солнечный год бывает долее лунного,- диэнтэн үөскэтиллибитэ көстөр. Епакта диэн пасхалияҕа баар өйдөбүл; ол өйдөбүлү һаха тылыгар мээнэҕэ киллэрэ сатаабатах буолуохтаахтар. Һаха ыйынньыгын оҥоруутун өйдүүр  киһи киллэрэ сатаабыта көстөр. /Таарыйа эттэххэ: ити тыл эҥкэйдэ; эҥкэрэн,- диэн салгыылаах.
Иэҕии бүтэй күрүө. Күрүө баҕаналарын  үс күрүө мастарыгар (сиэрдийэлэригэр), субу кэрдиллибит талах- тиит ураҕастары иэҕэ кэтэрдитэлээн, сиргэ батары анньан туруору туруортаабыт хахха тутуу. /Нууччаҕа: изгородь, плетневый тынъ
Олимпиада күнэ
250px|right|thumb|[[Олимпиада аан дойдутааҕы кэмитиэтэ|МОК эмбилиэмэтэ]]
Олимпиада аан дойдутааҕы күнэ (Междунаро́дный Олимпи́йский день) — МОК быһаарыытанн аан дойдуга бэс ыйын 23 күнүгэр бэлиэтэнэр күн.
Устуоруйата
1948 сыл тохсунньутугар Аан дойдутааҕы олимпиада кэмитиэтэ (МОК) бэйэтин 42 сиэссийэтигэр Санкт-Морицка бу күнү сылын ахсын бэс ыйын 23 күнүгэр бэлиэтиир туһунан быһаарыы ылыммыт. Төрүөтэ: бу күн 1894 сыллаахха, Олимпиада хамсааһынын сөргүтээччи барон Пьер де Кубертен Парижка атлетика кэнгириэһигэр устуоруйаҕа киирбит дакылаатын аахпыта. Ол кэнниттэн кэнгириэс 1896 сылллаахха Грецияҕа аныгы кэм бастакы Олимпиадатын тэрийэр туһунан быһаарбыта, оттон Кубертен бэйэтэ онно тэриллибит МОК тэрилтэни баһылаабыта.
Үнистрим
Үнистрим (нучч: Юнистрим, ааҥл: Unistream) - Арассыыйа төлөбүр системата уонна баана, биир улахан СНГ дойдуларыгар.
2023 сыл от ыйын 24 күнүгэр санкцияҕа түбэспитэ. Онон омук сиригэр харчы ыытар үлэтэ тохтуур.
Сугулаан
Тиэрмин устуоруйатыттан
Кэнники кэмҥэ саха норуота сайдан-үүнэн иһэр. Сүүрбэһис үйэҕэ сахалар сайдыы хас даҕаны үрдүк таһымнарыгар өрө тахсары ситистилэр. Сайдыы бу таһымнарын биир-биир ааҕыталаатахпытына манныктар:
1. В.И.Ленин салалтатынан Улуу Октябрьскай революция Арассыыйа импиэрийэтин суулларан ыраахтааҕы былааһын батталыттан уонна православнай таҥара дьиэтэ албынныырыттан саха дьонун босхолообута.
2. Гражданскай сэрии кэнниттэн Саха сиригэр Автономнай республика тэриллэн сахалар бэйэлэрэ республикалаах буолбуттара.
3. Перестройка кэмигэр ССРС үрэллиитигэр Автономнай республикалар статустарын өссө үрдэтэннэр Сувереннай диэн ааттаммыттара уонна туһанар бырааптара балачча кэҥээбитэ.
Урукку кэмҥэ саха норуота улахан государствота суох этэ. Ол иһин республика сокуоннары таһаартыыр Государственнай мунньаҕын сахалыы аатын аан маҥнай ылыныы буолбута. Бу икки биллэр-көстөр тус-туһунан тыллары холбуу туттан саха тылын үрдэтэн атын омуктар билиилэригэр таhаарылынна.
Ити гынан баран төһө эмэ бириэмэ ааспытын кэннэ толкуйдаан көрдөххө, Ил Түмэн диэн тыллар республика улахан мунньаҕын кыайан атын дьоҥҥо өйдөппөт эбиттэр. Ордук атын омук тылыгар сыhыаран холбуу саҥарыллыылара уонна сөпкө өйдөнөллөрө табыллыбат. Бу тыллар хос быһаарыылара суох буоллаҕына, ханнык да демократияҕа сыһыаннаах улахан мунньаҕы кыайан өйдөппөттөр эбит.
Бу икки тыллары тус-туhунан ыллахха биирдии бэйэлэрэ ураты биллэр ытыктанар тыллар. Чугастааҕы омуктар бары ити тыллары бэйэлэрин дьиҥнээх суолталарынан билинэллэр, ол иhин ити тыллары бииргэ холбоотоххо даҕаны бэйэлэрин суолталара кыайан уларыйбат эбиттэр. Итини тэҥэ туспа суолталаах тыллары холбоон саҥа атын өйдөбүлү иҥэрэн туhаныы, бу аһара биллиилээх тылларга кыайан табыллыа суох. Ханнык да кумааҕыга суруйдахха эбэтэр сүүстэ да хатылаатахха тыл өр кэмнэргэ олохсуйбут суолтата кыайан уларыйбат. Ити иhин бу икки тыл, саха дьонугар уонна атын да омуктарга мунньаҕы буолбакка, атын түмсүүнү өйдөтөллөр.
Кэнники бириэмэҕэ умнулла сыспыт да буоллар улахан дьон мунньахтарын көрдөрөр тыл сахаларга былыр-былыргыттан баар. Бу тыл «СУГУЛААН»,- диэн тыл буолар. Ол курдук «Саха тылын быhаарыылаах кылгас тылдьытыгар»: - СУГУЛААН - аат.(эргэр.) Аҕа ууhа, нэhилиэк түмсэр мунньаҕа; оннук мунньах дьиэтэ,- диэн быhаарыылаах киллэриллэ сылдьар. Бу тыл саха дьоно былыр-былыргыттан бары түмсэн, мунньахтаан уопсай быһаарыныыны ылыналларын билигин даҕаны дьоҥҥо өйдөтө сылдьар.
Итини тэҥэ тыа дьоно бу соторутааҕы кэмҥэ диэри сугулаан диэн тылы, мунньах диэни кытта бииргэ тутта сылдьыбыттара киэҥник биллэр.
Эскудо (Кабо-Верде)
Эску́до Кабо-Верде (Cabo Verde Escudo, португал уонна кабовердиан тылларынан «ишку́ду» диэн саҥарыллар) — Кабо-Верде харчыта, эргииргэ 1977 сыл от ыйын 1 күнүттэн туттуллар.
Биир эскудо 100 сентавоҕа тэҥнэһэр. Аан дойдуга бэлиэтэ — CVE.
Харчы эргииригэр 200, 500, 1000, 2000 уонна 5000 номиналлаах эскудо банкноталара, итини таһынан 1, 5, 10, 20, 50 уонна 100 сыаналаах эскудо манньыаттара  туттуллаллар.
Сүрүн эргииргэ туттуллар 1999—2007 сыллардааҕы банкноталар
Эргииргэ 200, 500, 1000, 2000 уонна 5000 номиналлаах, араас сылларга бэчээттэммит эскудо банкноталара бааллар. 1999 сыллаахха 1992 сыллааҕы серияҕа 2000-лаах уонна 5000-лаах эскудо купюралара эбиллибиттэрэ. 2005 сыллаахха 200-тээх эскудо банкнотата хат оҥоһуллубута, ити кэннэ 2007 сыллаахха 500-тээх уонна 1000-лаах эскудо банкноталара тупсарыллыбыттара. Урукку сылларга тахсыбыт банкноталар эргииртэн уһуллубуттара, Кабо-Верде баана 2016 сыл муус устар 24 күнүгэр дылы уларытар.
Киһилии киһи
Киһилии киһи диэн этии киһи өйө-санаата көннөрү киһиттэн өссө тупсубутун, көммүтүн биллэрэр.
Олус былыргы дьон өйдөрө-санаалара улахан кыыл өйүттэн-санаатыттан сайдан иһиитэ улахан үктэллэри өрө тахсан иһиигэ маарыннаан бииртэн-биир кэлэн, үрдээн биэрэллэр. Билигин сиэри таһынан куһаҕан, ыар быһыылары оҥорууттан ураты киһи өйө-санаата сайдан лаппа үрдүк таһымҥа таҕыста. Былыргы дьон өйдөрө-санаалара сайдан киһи буолууну ситиспиттэрин кэнниттэн ол таһымтан өссө сайдан тупсууну ситиһэр кыахтаммыт. Дьон тугу барытын сөпкө, таба оҥорууну кыайар буолан бараннар өссө тупсаҕайдык оҥоро сатыырга дьулуспуттар. Өссө тупсубуту, үчүгэй буолбуту бэлиэтээн хос этэн чиҥэтэн биэрии саха тылыгар элбэхтик туттуллар. Киһилии киһи диэн этии элбэхтик туһанылар. Киһиттэн өссө тупсубут, өйө-санаата сайдыбыт киһи буоларын бэлиэтээн итинник этиллэр.
Сайдыыны ситиһии дьоҥҥо барыларыгар биир тэҥҥэ тиийэн кэлбэт. Сорохтор киһи буолууну саҥа ситиһэ сатыыр буоллахтарына, сорохтор аһара баран, өссө тупсан киһилии киһи буолары ситиспиттэрэ ырааппыт.
Сахалар киһилии киһи буолары үчүгэй киһи буолуу өссө үөскүү илигинэ ситиспиттэрэ сөп. Өй-санаа бу уларыйыыта сахалыы тылларынан этиллэрэ сахалар олус былыргы кэмнэртэн өй-санаа үөрэҕин дириҥник баһылаабыттарын биллэрэр. Сайдыыны ситиһии бииртэн биир кэлэн иһэр үктэллэри өрө тахсан иһии курдук кэлэн иһэрэ маннык бэлиэтэнэр:
1. Улахан кыыл өйүттэн-санаатыттан сайдан, тупсан киһи буолуу, киһилии быһыыланыы ситиһиллэр. Дьон киһи буолар баҕа санааларыттан киһи таҥара үөскээн сайдыбыт. Дьон тугу барытын сөптөөхтүк, табатык оҥорууну кыайар буолаллар.
Орхон-Енисей тыла
мини|Анкараҕа туруоруллубут былыргы түүр тааска суругун копията Орхон-Енисей тыла (Орхон-Енисей суруктарын тыла, былыргы түүр тыла да дииллэр) – түүр рунатынан суруллубут былыргы түүрдэр тыллара.
Киһилии киһи
2. Киһи өйүттэн-санаатыттан, оҥорор быһыыларыттан өссө тупсууну ситистэҕинэ киһилии киһи буолуу кыаллар. Киһилии киһи диэн саныыр санаата, саҥарар тыллара уонна оҥорор быһыылара киһиттэн өссө тупсубут киһи буолар. Өй-санаа бу тупсуутуттан, оҕо улахан киһи буолар баҕа санаатыттан улахан киһи таҥара Будда үөскээн сайдыбыта.
Орхон-Енисей тыла
Алтай сабаҕалааһынын өйөөччүлэр этэллэринэ 'Орхон-Енисей тыла түҥ былыргы түүр тылыттан (нууч.: пратюркский язык'') үөскээбит. Бу тыл суруга былыргы түүр бичигэ этэ. Бу суругу В. Томсен уонна В.В. Радлов диэн тыл үөрэхтээхтэрэ 1893–1894 сылларга аахпыттара.'''
Киһилии киһи
5. Дьон өйө-санаата өссө сайыннаҕына кэрэ киһи буолуу кэлиэ диэн этии өй-санаа үөрэҕин билбэт буолуу бэлиэтэ. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи оҥорор быһыылара икки өрүттээхтэрин уонна кэрэ буолуу кэнниттэн эргийэн, солбуйсан биэрэллэрэ кэлэн эрэрин билбэт дьон этиилэрэ. Кэрэ буолуу кэнниттэн кэрээнтэн тахсыы, омук эстиитэ кэлэрин сахалар билэллэр.
Орхон-Енисей тыла
Тыл туһунан
Орхон-Енисей тылын туохтуу түһүгүн сыһыарыыта: -ыг/-иг; икки аһаҕас дорҕоон ыккардыгар уонна тыл бүтүүтүгэр -д- дорҕоон баар (саха тылыгар -т- дорҕоон буолбут, холобур: adaq ~ атах); -с- уонна -ш- дорҕооннор дьүөрэлэһэр этилэр. Таһаары түһүгэ ситэритэ суох этэ; ааспыт кэм сыһыарыыта оҕус тылларыгар курдук -мыш диэн этэ (сахалыы -быт); кэлэр кэм сыһыарыыта -тачи/-тэчи.
Киһилии киһи
“Кэрэттэн кэрэ диэн, кэрэ кэрэтэ диэн киһи буолуох тустаах”,- диэн С.Омоллоон эппит. Үгүстэр этэллэринэн, кини искусство, уус-уран литература айымньыларыгар киэргэтиллэн эрэ кэрэ, оттон дьиҥнээх олохпутугар ырааҕынан оннуга суох. (1,5).
Орхон-Енисей тыла
Аһаҕас дорҕооннор
Орхон-Енисей тылын аһаҕас дорҕоонноро: /a/, /e/, /ė/, /i/, /ï/, /o/, /ö/, /u/, /ü/. Тыл саҕаланыытыгар бары тоҕус аһаҕас дорҕоон көстөр этилэр. Тыл ортото /a/, /e/, /ï/, /i/ этэ аһаҕас дорҕооннор көстөллөр.
Бүтэй дорҕооннор
Бүтэй дорҕооннор үс көрүҥнээхтэр: ньиргиэрдээх, ньиргийбэт, мурун бүтэй дорҕоонноро.
Киһилии киһи
Кэрэ киһи кэнниттэн кэрэх диэн тыл кэлэр. Бу тыл уларыйбат турукка киириини, дьон көрө сылдьар бэлиэлэрин биллэрэр. Кэрэ буолуу кэнниттэн омук эстэрэ, симэлийэрэ, атын омукка кубулуйара илэ тиийэн кэлэрин биллэрэр. (2,114).
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.
3. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. –   112 с.
Уактар
Уактар (Уақ) — казахтар Орто жус дэнэр уустарын алта биис ууһун (конырат, уак, керей, аргын, кипчак и найман) иһигэр киирэр норуот.
Уактар — Орто жус саамай аҕыйах ахсааннаах биис уустара, норуоттара буоллаллар. Кинилэр Иртыш һрүс төрдүнээҕи сиринэн көһө сылдьан олорбуттара. Уактар Джунгардар уонна Калмыктар бэйэ бэйэлэрин кытта сэриилэһэр кэмнэригэр улаханнык үтүрүллэ сылдьыбыттара. Ол кэмҥэ кинилэр норуоттарын саамай элбэх бырыһыанын сүтэрбиттэрэ. Ону уактар биис уустара элбэх баатырдаахтарынан быһаарыахха сөп диэн үөрэхтээхтэр, учуонайдар, историктар сабаҕалыыллар.
Уактар үтүө төрүттээх, дьоһун биис уус диэн аатырыллара. Уактар буойуннара казахтар ханстволарыгар бастыҥ буойун быһыытынан билиниллэллэрэ. Ол курдук, кинилэртэн тымыр сыдьаан тардан казахтар биллэр көстөр, номох буолан кэпсэнэр буойуннара Баян, Ер Кокше уонна Ер-Косай, Кошкарбай уонна Дерпсалы төрөөбүттэрэ ууһаабыттара. Аатырбыт Аблай хаан түөрт бастыҥ боотуруттан, төһө да бэйэлэрин ахсааннара аҕыйах буоллаллар, иккитэ Уактарэтэ.
Күн бүгүн Уактар Казахстан өрөспүүбүлүкэтин Павлодарскай, Илиҥҥи Казахстаннааҕы, Хотугу Казахстаннааҕы, Костанайскай уобаластарыгар, ону таһынан Алтаай кыраайыгар, Монголияҕа, Кытайга уонна Германияҕа олороллор.
Төрүттэрэ
Үөрэхтээхтэр суруйалларынан, Уактар кереялары кытта ыкса аймахтыылар. А. X. Маргулан учуонай этэринэн, кинилэр былыргы кереялартан, кэрэйииттэртэн үөскээбиттэр. Оттон кинилэр туһунан сибидиэнньэ өссө XIII үйэттэн суруллар.
Айыылар суоллара
Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар өй-санаа тутулуктарын букатын билбэттэригэр тэптэрэн “айыы суола” диэн этиини алгыстарыгар кытта туһана сатыыллара улахан сыыһа. Биһиги өй-санаа үөрэҕэр тирэҕирэн онно сөптөөх эппиэти биэрэбит.
Киһи өйө-санаата “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өттүттэн тутулуктаах:
1. Тыыннаах киһи өйө-санаата.
2. Өлбүт дьоннор өйдөрө-санаалара.
Сахалар олус былыргы кэмнэргэ өй-санаа бу икки аҥы арахсыытын арааран билэн, тус-туспа дойдуларга олохтообуттар. Ол дойдулары бу уонна ол эбэтэр анараа дойдулар диэн арааран ааттаабыттар.
Бу дойдуга тыыннаах киһи эттээх-сииннээх уонна уларыйа, эбиллэ сылдьар өйдөөх-санаалаах, араас саҥаны айыылары оҥорор кыахтаах олоҕун олорор, онтон ол эбэтэр анараа дойдуларга өлбүт дьон өйдөрө-санаалара уларыйбат турукка киирэн сылдьаллар, эт-сиин хаалар, көмүллэр, өй-санаа эньиэргийэ ылара суох буолар.
Өй-санаа бу икки өрүтэ туох уратылаахтарын төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан көрүөхпүт:
Тыыннаах киһи эттээх-сииннээх, ол эттэн-сиинтэн эньиэргийэ ыларыттан өйө-санаата сайдар, саҥа үөрэхтэри, билиилэри иҥэринэн эбиллэр, үөрүйэхтэри үөскэтинэн этин-сиинин уларытар кыахтанар.
2. Былыр үйэҕэ өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга айыы буолан сылдьалларын айыылар диэн ааттарыттан арааран саха киһитэ барыта билэр. Кинилэр тыыннаах эрдэхтэринэ оҥорбут дьыалалара, олохторун үөрэхтэрэ өлбүттэрин кэннэ, айыылар эбэтэр айыы суола  диэн ааттаналлар.
Үөһээ дойдуга үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорбут дьон өйдөрө-санаалара бары уларыйбат турукка киирэн, айыы буолан сылдьалларыттан араас үчүгэй, үрүҥ да, куһаҕан, хара да айыылар бааллар. Ол иһин айыылар билиилэриттэн үчүгэйин, үрүҥүн, аныгы сайдыылаах улаханнык уларыйбыт, тупсубут олоххо сөп түбэһэрин, табылларын эрэ талан ылан, үрүҥ айыы диэн ааттаан туһаныллара хайаан да ирдэнэр. Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ити талан ылыы улахан оруолун быһааран итэҕэл аҥар өрүтүн ааттаабыттар.
Билигин сайдыылаах олоххо аҥардастыы айыы суолун тутуһуу өссө сайдан иһэр олохтон хаалан хаалыыны үөскэтиэн сөп. Бары саҥа кэлэн иһэр билиилэри хос сахалыы тылбаастаан, саҥа тыллары үөскэтэн туһана сатааһын, саҥа үгэстэри үөскэтэргэ тириэрдэринэн сайдыыттан хаалыыга тириэрдэр. Ол иһин сайдыыны түргэнник ситиһиэн баҕарар омук айыы суолун аһара тутуспата, кэһэрэ, саҥалыы оҥороро ирдэнэр.
Саха дьоно кэс тыл диэн этиилэрэ урукку, олохтон хаалбыт үгэстэри кэс, атыннык, саҥалыы оҥор диэн өйдөбүллээх. (2,110).
Айыы суола – өлүү суола. Бу этии дакаастабыллара манныктар:
1. Дьон бары саҥаны айыыны аһара элбэҕи оҥоро сатаатахтарына сыыһа-халты буолара үксүүрүттэн алдьатыыны элбэтэллэр.
Тыыннаах, эттээх-сииннээх буолан Орто дойдуга олорор дьону айыы киһитэ буолууга, айыы суолугар, өлүүгэ-сүтүүгэ сахалар ыҥырбаттар. Айыы диэн улаханнык саҥарыллыбат, куһаҕан өрүтэ элбээн хаалар, сэрэхтээх тыл, ону таба туһаныы эрэйиллэр.
Төһө да биир эмэ туһаны аҕалар айыыны “үчүгэй” диэн санаабыппыт иһин, дьон бары саҥаны айыыны элбэҕи оҥорууга туруннахтарына куһаҕаны эмиэ элбэтэн кэбиһэллэрин билиэ этибит.
Айыы куһаҕана билигин илэ дакаастанан эрэр. Дьон бэйэлэрэ саҥаны айыыны оҥорон улахан атомнай буомбалары оҥорбуттарыттан билигин бэйэлэрэ куттананнар ханна баран саһыах сирдэрин булбакка эрэйдэнэн эрэллэр.
Айыы суола – өлүү суола. Өлбүт киһи өйө-санаата атыттартан уратытынан, маарыннаабатынан туспа айыы буолар. Айыы буолуу диэн киһи өллөҕүнэ, өйө-санаата туспа баран Үөһээ дойдуга таҕыстаҕына биирдэ кэлэр. (3,34).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Амазонка
Амазонка – (порт: Rio Amazonas; испан: Río Amazonas) диэн аан дойду Нил (6 437 км).кэнниттэн ордук уһун өрүһэ. Перуга Анды хайаларыгар саҕаланар уонна Соҕуруу Америка нөҥүө сүнньүнэн Бразилия нөҥүө ааһар уонна экватор аттыгар Атлантическай океаҥҥа түһэр. Ааһар уу кэриҥин хамсаныытынан аан дойдуга ордук улахан буолар. Амазонка ууну хомуйар бассейнын иэнэ (7 050 000 км²) аан дойдуга ордук улахан буолар. Ардахтаах дьыл-кэм бириэмэтигэр биэрэктэрэ бэйэ бэйэлэриттэн 120 километрга ыраах сытар буолаллар. Ол иһин сороҕор ‘’Амазонканы байҕал’’ өрүһэ диэн ааттыллар.
Кыпшактар
Кыпшактар (Қыпшақ) — былыргы кыпчаактартан ордон хаалбыт, билигин казахтар Орто жустарыгын састаабыгар киирсэр түүр тыллаах биис уустара. Кинилэр Алтаай хайаларыттан Дунай өрүскэ диэри тарҕанан олорбуттара.
Территориялара
Күн бүгүн кыпшактар Казахстан өрөсүүлүкэтин Костанайскай, Кызылординскай, Павлодарскай, Карагандинскай, Акмолинскай, Хотугу Казахтанскай уонна Туркестаннааҕы уобаластарыгар олороллор. Ону таһынан кыпшактар билигин Дагестан өрөспүүбүлүкэтигэр (ногайдар оройуоннарыгар), Омской уобаласка уонна Алтаай кыраайыгар Арассыыйа састаабыгар олороллор.
Ахсааннара
1899 - 1912 сыллардаахха ыытыллыбыт тыа хаһаайыстыбатын биэрэбиһигэр көстөрүнэн, кыпшактар ахсааннара 169 тыһ. киһи эбит. Ол иһигэр Кустанай уеһыгар 47 тыһ киһи (казах нэһилиэнньэтин 41 %), Омскай уеһыгар 10,7 тыһ киһи (28 %), Павлодарскай уеска — 14,8 тыһ. (10,3 %), Акмолинскайга — 10,9 тыһ. (6,6 %), Перовскайга — 32,9 тыһ. (22,5 %), Тургайскай — 42, 9 (46 %). Арассыыйа импиэрийэтигэр кыпшактар казах уопсай ахсааныгар 4,5 % ылаллара.
Шаки-Зинда
Шахи-Зинда (узб. Shohizinda, перс. "тыыннаах ыраахтааҕы") — Самарканд куоракка баар (Узбекистан) орто үйэлэр архитектураларын пааматынньыга. Караханиттар уонна Тимуриттар биллиилээх дьоннорун мавзолейдара. Билиҥҥи кэмҥэ тиийбит комплекска, 14-15 үйэлэргэ бэйэ бэйэлэригэр салгыы тутуллан испит 11 мавзолей баар.
2001 с. Шахи-Зинда мавзолейдар ансаамбыллара, Самарканд куорат былыргы тутууларын кытта, Аан дойду баайа диэн ЮНЕСКО испииһэгэр киирбитэ. Шахи Зинда ансаамбылы, Караханидтар диэн түүрдэр династиялара саҕалаабыта, 9 үйэни быһа салҕанан тутулла турбута, XI-XIV уонна XlX үйэлэрдээҕи сүүрбэттэн тахса тутуулардаах. 16 үйэҕэ диэри Шах(Кусам ибн Аббас) Мазара диэн ааттаах этэ. ХVl үйэттэн Шох-и Зинда - "тыыннаах шах" диэн аатынан биллибитэ. Номох кэпсииринэн, Кусам ибн Аббас, пророк Мухаммед тастыҥ быраата, ислам итэҕэлин Самаркаҥҥа олохтуу кэлэн баран бааһырбыт эрээри, холуодьаска(хайа хаспаҕар) саспыт уонна күн бүгүнүгэр диэри тыыннаах диэн эбит. Ансаамбыл былыргы мавзолейдарыттан, акылааттара, биитэр, суруктаах таастара эрэ ордон хаалбыттара, Караханидтар түүр династияларын саҕанааҕы(Xl-Xll) буолаллар. Тутуулар баһыйар үгүс өттүлэрэ, Тимуридтар кэмнэринээҕилэр((XlV-XVүү.), оттон XVl-ХlX үйэлэлдээҕи уларыта тутуулар комплекс композициятыгар уонна тас көстүүтүгэр сабыдыаллаабатахтар. Мавзолейдар бирюзовай өҥүнэн сирэйдэммиттэр уонна цветочнай орнаменнаах хараҥа күөх өҥнөөх плиткаларынан бүрүллүбүттэр.
Шахи-Зинда, Самарканд, Афросиаб култууратын араҥаларын киллэрэн туран, куорат 25 үйэлээх устуоруйатын кэрэһэлиир соҕотох археолого-архитектурнай пааматынньык. 1945 с.кулун тутар 27 күнүгэр, Орто Азия уонна Казахстан мусульманнарын Духуобунай салалтатыгар итэҕэллээхтэр саамай сылдьар сэттэ мазардара бэриллибитэ, ол иһигэр, Шахи-Зинда ансаамбыл эмиэ баар этэ. 1977 сылтан комплекс территориятыгар саҥа көмүүлэр буолбаттар.
Устинова Мария Дмитриевна
Устинова Мария Дмитриевна - аатырбыт ыанньыксыт, Дьоруой ийэ.
1927 с. I Наахара нэһилиэгэр төрөөбүт.
1943 с. Устинов Иван Петровичтыын ыал буолбута. 11 оҕо ийэтэ, Герой Ийэ, элбэх сиэн, хос сиэн эбэлэрэ.
I Тыыллыма нэһилиэгэр 30-тан тахса сыл ыанньыксытынан үлэлээбитэ. Биир ынахтан 4043 кг үүтү ыан үрдүк кирбиини ситиспитэ. Үлэтэ сыаналанан "Октябрьскай Революция" орденынан, "Үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Профсоюзтар Бүтүн Союзтааҕы XVII съезтэрин делегата, нэһилиэк, улуус Бочуоттаах гражданина.
Быйаҥ
Быйаҥ диэн киһи баҕатын толорор туһалаах барамай. Быйаҥ диэн үксүн таарыллар атыыланар барамай буолар, холобур, баай уонна табаар. Таарыллыбат быйаҥнар эмиэ бааллар. Холобур, информация уонна өҥө. Атыыламмат көҥүл быйаҥнар эмиэ бааллар. Холобур, салгын уонна Күн сырдыга.
Россияҕа арыгыны утары охсуһуу
Россияҕа арыгыны утары охсуһуу аҥардастыы бобууну-хаайыыны туһанан ыытыллара киһи өйө-санаата сайдыытыгар сөп түбэспэт.
Туһа
Туһа диэн быйаҥ эбэтэр табаар киһи кэрэҕин толорор кыаҕа.
Россияҕа арыгыны утары охсуһуу
Арыгыны иһии сайдыыны, үөрэҕи-билиини баһылааһыны кытта тэҥҥэ кэлбитэ. Россияҕа арыгыны иһии саҕаланыыта сайдыыга, үүнүүгэ тардыһыы курдук өйдөбүллээҕэ уонна сыыйа-баайа эбиллэн испитэ.
Төһө эмэ ыраахтааҕы правительствота арыгыны утары охсуһууга туһааннаах дьаһаллары ылбатаҕын үрдүнэн дьон, үлэһиттэр үтүө баҕаларынан уонна сырдатааччылар ыстатыйаларынан өйөнөн арыгы иһиитэ аҕыйыыр кэмнэрдээҕэ. Өскөтүн 1863-1866 сылларга ыраас испиири нэһилиэнньэ дууһатын баһыгар сыл аайы ортотунан 4,55 литри испит эбит буоллаҕына, 10 сыл буолан баран -4,18, өссө 10 сыл буолан баран -3,32, 1893 сылга -2,46 литри испит. (1,25). Төһө эмэ бобуу-хаайыы государство өттүттэн суоҕун үрдүнэн дьон өйүн-санаатын сайыннарыы, арыгы киһиэхэ оҥорор куһаҕан сабыдыалын билэр уонна олохторугар туһанар буолуулара арыгы иһиитин лаппа аҕыйатар кыахтааҕа бу сылларга биллэн тахсыбыт.
1914 сыллаахха ыраахтааҕы правительствота арыгыны букатын бобор туһунан уурааҕы ылыммыт. Бу уураах олоххо киирбитин кэннэ арыгыны иһээччилэр чахчы аҕыйаабыттар. (1,30-39).
Арыгыны государство бобуутун кэнниттэн үлэһиттэр өйдөрө-санаалара чөллөрүйэн Улуу Октябрьскай революция ситиһиилэнэр кыаҕа улааппыт. Петроградка арыгылаах бадыбааллары халааһыны сатабыллаахтык салайыыттан уонна салгыы ыытыыттан ыраахтааҕы былааһа сууллубута. Кэмэ кэлэ илигинэ хараҥа, үөрэҕэ суох дьону эмискэ сырдыкка, үчүгэйгэ, күүс өттүнэн таһаара сатаабыт ыраахтааҕы былааһа эстибитэ. Өй-санаа төрүттэрин билбэт, таба сыаналаабат буолуу араас улахан хамсааһыннарга, өрө турууларга тириэрдэр кыахтаах эбитин ыраахтааҕы билбэтэ, өрө туруу кыайыытыгар тириэрдибитэ. Бу ыраахтааҕы сыыһатын 70 сыл буолан баран Сэбиэскэй былаас эмиэ хатылаабыта, аны «перестройка» хамсааһыныгар сыыйа кубулуйан Сэбиэскэй Сойуус үрэллиитигэр тириэрдибитэ.
Россияҕа дууһа баһыгар итирдэр утахтары иһии 1906-1910 сылларга 3,41 литр этэ. 1915 сылтан 1924 сылга диэри арыгыны бобуу кэмигэр суох буола сыспыта. Арыгыттан сылтаан ыарыылар, араас оһоллор хас эмэ бүк аҕыйаабыттара.
1925 сыллаахха кураанах сокуону көтүрбүт уонна арыгыны, итиэннэ атын да итирдэр утахтары атыылааһыҥҥа государственнай монополияны киллэрбит кэннэ, олору дууһа баһыгар иһии 0,88 литр буолбута. Сэбиэскэй былаас хайыы-үйэ 1926 сыллаахха РСФСР НКС «О ближайщих мероприятиях по борьбе с алкоголизмом» диэн уураах таһаарбыта. 1927 сыллаахха кулун тутарга «О мерах ограничения продажи спиртных напитков» диэн уурааҕы ылыммыта, онуоха арыгыны аҕыйах саастаах дьоҥҥо уонна итирик туруктаах сылдьааччыларга, ону тэҥэ буфеттарга итиэннэ культурнай-сырдатар тэрилтэлэргэ атыылыыры бобор туһунан этиллэрэ.
1932 сыллаахха, арыгы монополиятын киллэрбит кэннэ 7 сыл буолан баран, дойдуга итирдэр утахтары дууһа баһыгар иһии таһыма 1,04 литргэ тэҥнэһэрэ, 1950 сыллаахха, кураанах сокуону көтүрбүт кэннэ 25 сыл буолан баран, 1,85 литр кэриҥэ буолбута, биитэр 1913 сыллааҕар икки аҥар төгүл намыһах этэ. (1,42-49).
Арыгыны утары хайдах охсуһуохха сөбүн бары автордар билэр, таба суруйар курдуктар. Өй-санаа туруктаах, тулуурдаах, өһөс буолуута арыгыны аһара испэт буолууга олус туһалаах көрдөбүл буолара былыргыттан биллэр.
Хас биирдии киһи бэйэтин олоҕун, хайдах олоруохтааҕын туһунан толкуйдаан көрүөхтээх. Хас биирдии киһи бэйэтин туһунан, бэйэтин чугас дьонун, аймахтарын туһунан кыһаныах уонна бу дьулаан алдьархайга «испэппин» диэн кытаанахтык этиниэх тустаах.
Арыгылыыр, арыгыны элбэхтик иһэр төрөппүттэр оҕолорун оҕо уонна эдэр саастарын, билииттэн итиэннэ арыйыыттан үөрүүлэрин, толору үчүгэй олохтон дьоллоох буолууларын сарбыйаллар. Оҕолору арыгыны утары олох кыра саастарыттан иитиэххэ наада. (1,132).
Киһи арыгыга тардыстыытын биричиинэтэ арыгы киһини өрө көтөҕөр курдук дьайарыгар буолар. Арыгыны испит киһи ордук хорсун буолбут курдук сананар, кини бары ыарахаттары уонна олох кыһалҕатын чэпчэкитик туоруох курдук саныыр. Итинник туругу мөлтөх уонна күүстээх санаата суох дьон ордук сөбүлүүллэр.