cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бэттиэмэ ох
Бэттиэмэ ох — сытыы уһуктаах, ньолбуһах, хаптаҕай тимир төбөлөөх ох.
Балык тириитэ хаппаах
Балык тириитэ хаппаах - төбө хаххата, сүлүллэр тириилээх өрүс улахан балыгын тириититтэн тигиллэр бэргэһэ.
1624
1624 сыл.
Олунньу 17
Олунньу 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 48-с күнэ. Сыл бүтүө 317 күн (ордук хонуктаах сылга 318 күн) баар.
Таҥаһы таҥныы
Таҥаһы таҥныы диэн дьон өйдөрө-санаалара сайдан истэҕинэ айылҕа тымныытыттан көмүскэнэр ньымалара ааттанар.
Олус былыргы кэмнэргэ дьон таҥаһа суох, кыыл курдук сылдьар буолуохтарын сөп. Оччотооҕу кэмҥэ дьон бары түүнэн бүрүллэн сылдьыбыттарыгар сөп. Былыргы кэпсээннэргэ ахтыллар чучунаалар түүлээхтэр диэн кэпсэнэллэр.
Күстэх
Күстэх (, елец) — уһун эттээх-сииннээх кыра балык. Тас көрүҥүнэн кыһыл харахха майгынныыр гынан баран этин-сиинин үрдүгэ арыый намыһах уонна дьылыгыр. Көхсө хараҥа от күөхтүҥү, ойоҕосторо үрүҥ көмүстүҥү, өрөҕөтө кылабачыгас үрүҥ. Хараҕа араҕас. Түөһүн, өрөҕөтүн уонна кэлин лаапчааннара сырдык оранж өҥнөөхтөр, ыыр кэмигэр ордук чаҕылхай буолаллар. Көхсүн уонна кутуругун лаапчааннара сиэрэй.
Таҥаһы таҥныы
Дьон аан маҥнай итии дойдуттан, Африкаттан саҕалаан сайдыыны ситиһэн испиттэрэ диэн быһаарыы билигин олохсуйан сылдьар. Бу быһаарыы аһыыр ас булунуута чэпчэкититтэн уонна таҥнар таҥастан ордук улахан тутулуктаах.
Билигин наукаҕа саха сиригэр 3 мөлүйүөнтэн тахса сыллардаахха таастан туттар сэби оҥостор дьон олоро сылдьыбыттар диэн быһаарыы баар буолла.
Күстэх
Саха сиригэр 28 см дылы улаатар, ыйааһына 410 г тиийэр.
Саха сирин бары өрүстэригэр кэриэтэ баар, Хрома өрүскэ көстүбэт.
Тура
400px|thumb|right|Тура халлаан куйаартан көстүүтэ Тура. Бөһүөлэк, Красноярскай кыраайга оройуон киинэ. 2007 сылга дылы Эбэҥкилэр автономиялаах уокуруктарын киинэ этэ.
Күстэх
11 сааһыгар дылы олорор.
Таҥаһы таҥныы
Киһи таҥастаах сылдьар буолуута сайдыыны ситиһиитин, өйө-санаата тупсубутун, киһи буолуу таһымыгар тиийбитин бэлиэтэ. Оҕо кыра эрдэҕинэ таҥаһа да суох сылдьар кыахтаах. (1,56). Киһи өйө-санаата кыыл өйүттэн-санаатыттан сайдыбытын, тупсубутун бэлиэтинэн таҥаһы таҥнара буолар.
Тура
Нэһилиэнньэтин ахсаана 5,5 тыһ. киһи (2008 сыл), нууччалар, эбэҥкилэр уонна сахалар.
Күстэх
2 сааһыгар ууһуур кыахтанар. Сааскы муус хамсыан иннинэ кыстаабыт сирдэриттэн өрүһү өксөйөллөр. Муус барбытын кэннэ өрүһүттэн уонна кэтирээһинтэн тутулуктанан ыам ыйын бүтэһик декаадатыттан бэс ыйын бүтүөр дылы ыыллар. Биир кэмҥэ 2-14 тыһ. искэҕи таһаараллар. Искэҕин диаметра 0,2-1,6 мм. Искэх үүнээйигэ хатанар.
Таҥаһы таҥныы
Дьон өр кэмҥэ, уһун үйэлэргэ үлэлээн-хамсаан таҥаһы оҥостор буолууну ситиспиттэрэ. Чараас, кэтэргэ сөп түбэһэр таҥастары оҥостор буолуу промышленность сайдыбытын кэннэ кыаллыбыта.
Тура
1938 сыллаахха төрүттэммитэ. Быларгыттан бу сиргэ эбэҥкилэр олохсуйбут сирдэрэ ол иһин манна XX үйэ саҥатыгар фактория тэриллибитэ.
Таҥаһы таҥныы
Дьон өйө-санаата биир кэмҥэ туран хаалбатын, тохтооботун бэлиэтинэн таҥнар таҥастара уларыйан биэрэн иһэллэрэ биллэрэр. Бу хамсааһыны айылҕа бэйэтэ аҕалар. Тымныы кыһыны аҕалан таҥыннарар буоллаҕына, куйаас сайын сыгынньаҕын да сылдьыахха сөп.
Күстэх
Өссө маны көр
Тэҥэли
Ылыллыбыт сирэ
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Таҥаһы таҥныы
2011 сыллаахха православнай таҥара дьиэтэ итэҕэйэр дьахталларга төбөҕө кэтиллэр аналлаах капюшону тигэн кэтэрдэр санааланна. Таҥара үөрэҕэ өй-санаа үөрэҕэ. Олус былыргы кэмнэртэн аһара барар өйү-санааны төбөҕө хаайа сылдьарга баттах, бэргэһэ, былаат аналлаахтар. Дьахталлар олоҕу билэн истэхтэринэ аһара барар санаалара эр дьоннору быдан баһыйарын билэн өйдөрүн-санааларын анаан-минээн хааччахтыы, аҕыйата, көҕүрэтэ сатаан айылҕа хойуу баттаҕы биэрбит. Онно эбэн өйү-санааны үөрэппит таҥара үөрэҕэ бэргэһэни кэтэллэрин, былааты бааналларын хайаан да тутуһалларын ирдиир.
Православнай таҥара дьиэтэ аныгы муодаттан хаалсыбат. Аналлаах таҥараҕа үҥэргэ кэтиллэр капюшоннаах куурка курдугу таҥараҕа үҥэр дьахталларга кэтэрдэр санааланнылар. Үҥэргэ кэтэр таҥас сыаната 800-тэн 3 тыһыынча солкуобай буолуо уонна тус-туспа дьүһүннээҕэ ордук үчүгэй диэн этэллэр. Бу таҥастарын бэйэлэрэ тигэн атыылыахтарын баҕараллар. Дева Мария кэтэн олорорун курдук таҥаһы араас дьүһүннээх гына тигэн кэтэллэригэр бары итэҕэйээччилэрин ыҥырдылар. Урукку кэмнэргэ дьахталлары аһара ыыппат православнай таҥара үөрэҕэ дьахталлар хайаан да уһун, сиэхтээх ырбаахылаах, төбөлөрүгэр былааттаах буолалларын ирдиирэ.
Тура
Турар сирэ Алларааҥҥы Тунгускаҕа Кочечум үрэх түһэр сирэ. Аэропорт. Кыраайы үөрэтэр музей. 300px|thumb|left|Тура бөһүөлэк көстүүтэ
Таҥаһы таҥныы
Аныгы үөрэҕи-билиини баһылаабыт, көҥүллэринэн барбыт дьахталлар итинник хааччахха, баттабылга үтүө көҥүллэринэн киирэн биэрэллэрэ саарбах. «Пусси Райот» дьахталлара таҥара дьиэтигэр үҥкүүлээһиннэрэ итини бигэргэтэр.
Омук сайдыыта, ахсааннара эбиллиитэ, өйдөрө-санаалара туруктаах буолуута дьахталларыттан ордук тутулуктааҕын ким да саарбахтаабат. Бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр, аһара үчүгэйбит диэн сананар дьахталлар аан маҥнай оҕоломмот буолаллар, оҕолоннохторуна даҕаны биир эмэ буолар. Дьахталлар биир эмэ оҕолоох буолуулара омук дьонун ахсааннарын аҕыйатан омугу эстиигэ тириэрдэр кыахтаах.
Дьахталлар өйдөрө-санаалара аһара барбатын мусульманнар хайаан да былааты бааннаран хааччахтыыллар. Билигин Аан дойдуга дьахталлары көҥүллэринэн ыыппат мусульманнар сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэллэрэ атын, сайдыылаах дэнэр омуктарга баттааһыны, ыгыыны оҥороллоро элбээтэ. Православнай таҥара дьиэтэ дьахталлары көҥүллэринэн ыытыы сыыһатын билинэн дьахталлары оннуларыгар киллэрэн биэрэргэ кыһана сатыыр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ дьахталлар былааттаах, эттэрин-сииннэрин сабар таҥастаах сылдьалларын кытаанахтык ирдиир. Дьахталлар эттэрэ-сииннэрэ сайдыытыттан, дьарыктаныытыттан өйдөрө-санаалара аһара барыыта үөскүүрэ хайаан да хааччахтаах, кыйалаах буоларын билэ сылдьыахтара этэ.
Сэбиэскэй былаас дьахталлары аһара көҥүллүк ыытан, бас-баттах өйгө-санааҕа киллэрбитин дьайыытын билигин билэн Россия дьонун ахсааннара аҕыйаан, үлэни-хамнаһы кыайбат буолбуттарын кэнниттэн дьэ билэн көннөрөөрү туруналлар. Бу үтүө баҕа санааны олоххо киллэрээри сыыһа хайысханы тутуһуу үөскээтэ. Аныгы, сайдыылаах олохтон хаалбыт православнай таҥараны өрө тутуу нуучча омук атыттартан ордук улаханнык хаалыытын үөскэтэр кыахтаах.
Билигин сайдыы төттөрү эргийэн, кыыл өйүн-санаатын таһымыгар киирэн эрэрин бэлиэтинэн таҥаһа суох сылдьыы сайдан эрэрэ буолла. Сайдыылаах диэн ааттыыр Европа дойдуларыгар дьон таҥаһа суох сылдьар үгэстэрэ үөскээн эрэрэ өй-санаа сайдыыта эргийэн, төннөн эрэрин биллэрэр. Олох, өй-санаа сыыйа-баайа да буоллар эргийэн, урукку кыыл өйүн-санаатын таһымыгар төннөн, түһэн иһэрэ биллэр бэлиэлэринэн быһаарыллар кыахтанна. Дьон өйүн-санаатын сайдыыта муҥурун булбута бэлиэтэнэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Кустук ох
Кустук ох — тимир төбөлөөх уһун ох.
Капрынов Альберт Гаврильевич
Капрынов Альберт Гаврильевич - сахалыы суруйар суруналыыс, 2016 сыл түмүгүнэн Өрөспүүбүлүкэ суруналыыстарын "Көмүс бөрүө" бириэмийэтин ылбыта. "Кыым" хаһыат эппиэттиир сэкиритээрэ. мини|Альберт Капрынов, 2017 сыл 1988 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2005 сыллаахха С.А. Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолатын бүтэрэн, СГУ Саха тылын уонна култууратын бакылтыатыгар, Саха-туурок салаатыгар үөрэммитэ. Дьупулуомунай үлэтин "Саха тиэрмин тылларын үөскэтиигэ түүр тылларын оруола" диэн тиэмэҕэ ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. 2010 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн, билигин "Кыым" хаһыат кэрэспэдьиэнинэн, "Саха" НКИК "Саҥа күн" биэриитин ыытааччытынан, Саха араадьыйатын дииктэринэн үлэлиир.
Руджеро Пертиле
Руджеро Пертиле (итал. Ruggero Pertile; 1974 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр төрөөбүт) — Италия чэпчэки атлетикаҕа спортсмена, марафоҥҥа идэтийэр. 2008 сыллааҕы Олимпиадаҕа 2:13.39 чааһынан сүүрэн, 15-с миэстэ буолбута. 2012 сыллааҕы Олимпиадаҕа сүүрүүтүн 2:12.45 чааһынан түмүктээн, 10-с миэстэ буолбута.
2004 сыллааҕы Римнааҕы мрафон кыайыылааҕа. 2011 сыллааҕы Миланнааҕы марафон үрүҥ көмүс призера. Бириэмэтэ -- 2:11.23.
2011 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтигэр 11-с миэстэ буолбута.
Эстония
мини|Эстония 2021 Эстония (Ээсти) диэн Хоту Эуропа дойдута. Кирбиилэhэр сиринэн Латвиялыын соҕуруу уонна Россиялыын илин. Байҕал нөҥүө Финляндиялыын хоту уонна Швециялыын арҕаа. Иэнэ 45,227 км².
Руджеро Пертиле
2015 сыллааҕы Аан дойду чөмпүйэнээтигэр 2:14.23 чааһынан кэлэн, 4-с миэстэ буолбута.
Эстония
Географията
Эстония састаабыгар 2355 арыы киирэллэр. Олортон саамай улаханнара - Сааремаа, Хийумаа, Муху, Вормси уонна Кихну араалара. Күөллэртэн саамай улаханнара - Пейпси (Чудское), Пиһква (Псковское) Вырстярв.
Климата сымнаһыардыҥы континентальнай, тэҥис салгынын сабдыалынан. Тохсунньу орто температурата -3,2°C. От ыйын орто температурата +17,8°C.
Мэҥ
мини|Мэҥ Мэҥ (темная родинка мед. - невус) — төрүөхтэн эбэтэр олорор бириэмэҕэ үөскээбит тириигэ пигменнаах үөскээһин. Араас өҥнөөх буолуон сөп: коричневай, хара, кыһыл, фиолетовай уонна да атын. Тирии таһымыгар эбэтэр тирии таһымыттан үрдэтиллибит буолуон сөп.
Саҥа төрөөбүт оҕолорго суох буолааччы, ол гынан баран бастакы сыл устата үөскүүллэр. Быраастар ону чахчыта мэҥнэрэ олус кыра буоланнар көстүбэттэр дииллэр. Гормон үлэтин быһыытынан ордук половой сайдыы бириэмэтигэр тахсаллар. Көстөр-көстүбэт мэҥнэр хараараллар, кээмэйэ улааталлар. Мэҥнэр бэриэмэннэй дьахталларга тахсаллар, уонна урукку мэҥнэрэ улааталлар уонна өҥүн уларыталлар.
Мэҥ үөскүүр биричиинэлэрэ
Тириигэ пигменнай клеткалар дерма уонна эпидермис икки ардытыгар үөскүүллэр. Биричиинэтэ араас буолуон сөп:
• Удьуордааһын. Киһи ДНКтыгар суруллубут буолуон сөп.
• Күн уота уонна ультрафиолетовай сыралыйыы. Күн аннытыгар наһаа уһуннук сырыттахха тириигэ меланин үөскүүр, онтон мэҥ тахсар.
• Гормон уларыйыылара. Гормоннар сыыһа бардахтарына (стресс, ыарыы, төрөөһүн уонна да атын) урукку мэҥ сүтүөн сөп, эбэтэр саҥа баар буолуон сөп.
• Радиация, рентген сыралыйыылара, вирустар эбэтэр араас бааһырыы. Барытыттан пигментированнай килиэккэлэр эпидермиска хамсыахтарын сөп.
Мэҥ арааһа
Мэҥ икки улахан арааска бытарытыахха сөп:
1. Сосудистай мэҥнэр. Маннык уларыйыылар хаан каппилярдарын уларыйдахтарына тахсар.
2. Пигмент мэҥнэр. Меланин аһары элбэх буоллаҕына тахсар.
1625
1625 сыл.
Мэҥ
Мэҥ арааһа
Ону тэҥэ мэҥи төрөүҕүттэн баарга уонна үөскээбит мэҥҥэ араарыахха сөп.
Мэҥ куттала
Араас дьайыы кэнниттэн (ол курдук ультрафиолет, механическай бааһырыы уонна да атын) пигменнаах мэҥ меланомаҕа кубулуйуон сөп. Меланома - биир ордук ыарахан ыраак көрүҥэ буолар.
Наар травмаланыан сөптөөх сиргэ баар буоллаҕына (ол курдук, атах уллуҥар, талияҕа эбэтэр саҕахха) бырааһы кытта кэпсэтэн мэҥи суох оҥорор сүбэ баар.
Мэҥи суох оҥоруу ньымалара
- лазер көмөтүнэн;
- убаҕас азот көмөтүнэн;
- электрическай туок көмөтүнэн;
К
К - Саха алпабыытын 14-с буукубата.
Мэҥ
Мэҥи суох оҥоруу ньымалара
- радиохирургия эбэтэр хирургия ньымаларынан.
Наадалаах ньыманы уопуттаах быраас мэҥи үөрэтэн баран быһаарыан сөп.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-08
Атырдьах ыйын 1—31 күннэрэ thumb|IMF сүрүн дьиэтэ
Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ
Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ (тиһилик ситэтэ суох). thumb|right|150px|
.ke
.ke диэн Кения үрдүк таhымнаах ил домена.
Киренскай (куорат)
400px|thumb|right|Киренскай куорат халлаан куйаартан көстүүтэ Киренскай. (Нууччалыы: Киренск) Куорат, Иркутскай уобалас Киренскай оройуонун киинэ. Куорат статуһа 1775 сыллаахха иҥэриллибитэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 12,6 тыһ. киһи (2008 сыл).
Куорат Өлүөнэ өрүскэ Киренга өрүс түһэр сиригэр арыыга төрүттэммитэ, Иркутскайтан 710 км. Билигин куорат улаатан Өлүөнэ хаҥас кытылыгар тутуу барбыта. Куорат аата эбэҥкилии "киренга" диэн тылтан, ол аата "хотой уйата" диэн.
Киренскай оройуон кулубата — Неупокоев Петр Николаевич.
.kg
.kg диэн Кыргызстан үрдүк таhымнаах ил домена.
Киренскай (куорат)
Экономика
Өрүс флотун өрөмүөннүүр уонна эксплуатациялыыр базата.
М
М - Саха алпабыытын 16-с буукубата.
Быыра ох
Быыра ох  — быыраҕа туттуллар тимир төбөлөөх ох.
Торҕо бэргэһэ
Торҕо бэргэһэ — таҥас бэргэһэ. Былыр торҕо диэн тылы таҥас (үксүн солкону буолуо) диэн суолтаҕа тутталлар эбит.
Бурцев Данил Тарасович
200px|thumb|right|Бурцев Данил Тарасович Бурцев Данил Тарасович — филология билимнэрин кандидата.
Н
Н - Саха алпабыытын 17-с буукубата.
Бурцев Данил Тарасович
Сигэлэр
Биобиблиографический справочник
1626
1626 сыл.
.kh
.kh диэн Камбодьа үрдүк таhымнаах ил домена.
Кыһыл харах
thumb|250px
Кыһыл харах эбэтэр Кыһыыдай (, Плотва) — кыра балык. Төбөтө кылгас, этэ-сиинэ үрдүк, икки өттүттэн ньаппаҕар соҕус.
Өҥө үрүҥ көмүс, үрүҥ. Көхсө хараҥа от күөхтүҥү. Хараҕа оранжевай, үөһээ өттүгэр кыһыл бээтинэлээх. Түөһүн, өрөҕөтүн уонна эмэһэтин лаапчааннара оранжевай кыһыллар. Көхсүн лаапчаана уонна кутуруга хараҥа сиэрэйдэр. Салахай, уу үөнэ аһылыктаах.
Чумикаан
Үт,Чумикаан. (Нууччалыы: Чумикан) Сэлиэнньэ, Хабаровскай кыраай Тугур-Чумикаан оройуонун киинэ, Лаамы байҕал Үт тамаҕар муора пуорда.
Үт өрүс төрдүгэр турар. 1890 сыллаахха төрүттэммитэ. Үт сахалара олорор сирдэрэ.
Сэлиэнньэ Амурдааҕы Комсомольскайтан 1110 км хоту диэкки сытар.
Чумикааҥҥа көмүс хостооччулар артыаллара кииннэнэн үлэлиир, олохтоохтор дьарыктара балыктааһын уонна булт.
Симона Байлз
Симона Байлз (англ.  Simone Biles ; 1997 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр АХШ Огайо штатын Колумбус куоратыгар төрөөбүт) — Эмиэрикэ гимнаһа, 2016 сыллааҕы Олимпиада түөрт төгүллээх кыайыылааҕа уонна бревноҕа эрчиллиигэ боруонса призера, аан дойду 10 төгүллээх чөмпүйүөнэ, ол иһигэр үс төгүл субуруччу биирдиилээн бастыыр иһин күрэскэ (2013, 2014 уонна 2015). Байлз 1994 сылтан бэттэх биирдиилээн бастыыр иһин күрэххэ Аан дойду чөмпүйүөнүн титулун хас да сыл субуруччу көмүскээбит АХШ суос-соҕотох гимнаһа (1993 уонна 1994 сыллардаахха Шэннон Миллер көмүскээбитэ).
Мама (Иркутскай уобалас)
Мама — Иркутскай уобаласка баар бөһүөлэк, Мама - Чүүйэ оройуонун администрациялаах киинэ.
Витим өрүскэ Мама үрэх төрдүгэр бириистэн.
Олохтоохторун ахсаана 3537 киһи (2007 сыл).
Устуоруйата
1928 сыллаахха төрүттэммитэ. Бөһүөлэк статуһун 1932 сыллаахха ылбыта.
Анаабыр (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах
.ki
.ki диэн Кирибати үрдүк таhымнаах ил домена.
Тыс бэргэһэ
Тыс бэргэһэ - куобах, бэдэр, бөрө, о.д.а. кыыл тыһыттан тигиллэр кыһыҥҥы мааны бэргэһэ. Саамай күндүлэрэ саһыл тыһа бэргэһэ буолара үһү.
1629
1629 сыл.
.km
.km диэн Комордар үрдүк таhымнаах ил домена.
Куобах мэнээктиир
Куобах мэнээктиир диэн кэмэ кэллэҕинэ куобах аһара элбэхтик үөскээн хааларын этэллэр.
Айылҕа айан оҥортообут араас элбэх көрүҥнээх ото-маһа, үөнэ-көйүүрэ уонна көтөрө-сүүрэрэ барылара бэйэ-бэйэлэрин кытта олус ыксары сибээстээхтэр, тутулуктаахтар. Маннык элбэх араас көрүҥнэртэн биир эмэ көрүҥ суох буолан хааллаҕына эбэтэр аһара үөскээн атыттары үтүрүйдэҕинэ, Айылҕаҕа былыргыттан үөскээн турар тэҥнэһии балаһыанньата уларыйан, хамнаан барар.
1. Куобах сайыҥҥы кэмҥэ тыаҕа саамай дэлэйдик үүнэр от уонна талах төбөтө аһылыктаах тыа обургу кыыла буолар.
2. Кураан сайыҥҥа төрүөҕэ тахсыбыт кэмигэр тыһы куобах сайын устата иккитэ, 8 эбэтэр 12 оҕону төрөтөр. Оҕолоро сайыҥҥы ыйдар усталарыгар, саамай ас-үөл дэлэй кэмигэр, улаата охсоллор уонна төлөһүйэллэр. Биһиги дойдубут курас үүнээйитигэр, Айылҕаҕа көҥүлүнэн үөскүүр куобах курдук, эти элбэхтик оҥорон таһаарар кыыл да, сүөһү да суох. Ити эт үүнүүтүн биһиги билэр бырыһыаммытынан ааҕан таһаардахха кырата 800 бырыһыаҥҥа тиийэр диэн үөрэхтээхтэр ааҕаллар.
3. Куобах тириитэ чап-чараас, сымнаҕас, ураты кэбирэх, түүтэ бурҕайа сылдьар, оннооҕор былыр даҕаны тэллэхтэн, суорҕантан ураты быстах кэтиллэр таҥаһы эрэ тигэргэ туттуллара, онтон билигин улахан туһаҕа турбат буолла. Тоҕо бу Айылҕа обургу кыыла буолан баран аһара кэбирэх, чараас тириилээҕий диэтэххэ, Айылҕа сиэмэх кыыла куобаҕы туттаҕына түргэнник тырыта-хайыта тыыта охсон, куобах этин сии охсоругар аналлаах эбит, ол иһин тириитэ итинник кэбирэх оҥоһуулааҕа быһаарыллар.
4. Куобах чуор кулгаахтаах, сытыы харахтаах, быһый атахтаах, араас сиэмэх кыыллартан, көтөрдөртөн уонна дьонтон ойуурга саһан эбэтэр атаҕынан куотан эрэ быыһанар. Арай Айылҕа бэйэтин кыра кыылын куобаҕын, наадыйар кэмигэр харыстыыр уонна көмүскэһэр. Куобах сылга иккитэ дьүһүнэ уларыйар. Саамай үөскүүр улаатар кэмигэр, сайын бороҥ дьүһүннэнэр уонна хараҥа ойуур быыһыгар саһан сылдьар, онтон кыһын устата, эһиилги төрүөҕэр бэлэмнэнэр кэмигэр, муус маҕан хаар курдук дьүһүннэнэр, онон бары сиэмэхтэртэн хаарга саһан куотунар.
Куобах күһүн эрдэ, улаатан ситтэҕинэ, ойуурга сэбирдэх, көмнөх ситэри түһэ илигинэ, ойуур саҥа сырдаан эрдэҕинэ, маҥхайбытынан барар, ол кэмҥэ хара тыаҕа кылбаҥнаан, ыраахтан көстө сылдьар буолан хаалар. Бу быһыы сүрүн уратытынан аан маҥнай атыыр куобахтар маҥхайаллар, тыһылар хойутаан хаар түһүүтүгэр биирдэ маҕан дьүһүннэнэллэр.
Айылҕа бары сиэмэх көтөрдөрүгэр уонна кыылларыгар, ким төһө кыайарынан, ким төһө кыахтааҕынан куобах курдук минньигэс, иҥэмтэлээх аһылыгы кыайа-хото аһааҥ, эти элбэҕи сиэҥҥит күүстэ-күдэхтэ мунньунуҥ, тымныы кыһыны туоруурга бэлэмнэниҥ уонна быһый куобаҕы күүскэ эккирэтэҥҥит эккитин-хааҥҥытын эрчийэн, доруобуйаҕытын бөҕөргөтүҥ диир бэлиэтэ буолар. Ити кэмҥэ куобах этинэн аһылыктанар көтөрдөр уонна кыыллар бары хара тыаҕа кылбаҥныы сылдьар куобахтары тутан сиэри сүүрүү-көтүү, эккирэтии бөҕө буолаллар. Сиэмэх кыыллар чэгиэн-чэбдик доруобуйалаах, куобахтааҕар күүстээх, быһый, сылбырҕа буолуохтаахтара быһаарыллан тахсар.
Бурцева Жанна Валерьевна
Бурцева Жанна Валерьевна — нууччалыы тыллаах саха литэрэтиирэтин чинчийэр учуонай, филология билимин кандидата.
Куобах мэнээктиир
Билэр дьон кэпсээннэринэн, Айылҕаҕа куобах элбэхтик үөскээн кэлэр кэмэ, куобах мэнээгэ диэн ааттанар уонна ортотунан 11 сыл буола-буола эргийэн кэлэр. Урукку кэмҥэ куобах мэнээгэ 2 эбэтэр 3 сыл устата барара уонна эстэн, куобах суох буолан хаалара. Онтон 60-с сыллаахха буолбут куобах мэнээгэ киин улуустарга 6 сыл устата барбыта. Бу бириэмэҕэ тыа сиригэр бултуур саа-сэп күүскэ атыыламмыта уонна куобаҕы бултааһын тэрээһиннээхтик ыытыллара. Бу мэнээк кэмигэр бултуу сылдьан биир күҥҥэ уонтан тахсалыы куобаҕы өлөрөн үллэһиннэхтэринэ, бэйэ, ол аата улахан куобаҕа биир эбэтэр икки эрэ, онтон ордуга барылара эрдэ эбэтэр хойутуу төрөөбүт оҕо куобахтар буолаллара. Маннык быһаарыы мэнээк кэмигэр куобахтар төрүөхтэрэ ордук тахсарын көрдөрөр.
Мантан салгыы 60-с сыллаахха буолбут куобах мэнээгэ урукку буолан ааспыт мэнээктэртэн уһулуччу ордон тоҕо бачча уһуннук барбытын быһаарыыга маннык бэлиэтээһиннэри ылыаҕыҥ:
2. Оччотооҕу кэмҥэ куобаҕы бултааһыны улаханнык буойуу-хаайыы аҕыйаҕыттан бултааһыны уһуннук, ойуурга сэбирдэх түһэн, тыа иһэ сырдыаҕыттан саҕалаан баран, хаар түһүөр диэри хаста да хатылаан ыытаннар, кыһыҥҥы кэмҥэ ойуурга аҕыйах куобаҕы ордорон хаалларар эбиттэр.
Кэнники кэлэн ааспыт куобах мэнээктэрэ бу 60-с сыллардааҕы мэнээк курдук уһуннук кыайан барбатахтара. Ол уһаабатахтарын биричиинэлэринэн манныктары ааҕыахха сөп:
1. Куобахтар кыһыҥҥы кэмҥэ аһыыр аһылыктарын бүтүүтэ. Куобах аһылыгын саппааһа дойдубут курас үүнээйилээҕиттэн улахан тутулуктаах. Куобах улаатар кэмигэр, сайын устата, аһылык буолар от, талах сэбирдэхтэрэ уонна үнүгэстэрэ дэлэйдик үүнэллэр. Сайын устата куобахтар ойуур иһигэр тото-хана аһаан күһүөрү бастакы оҕолоро улаатан ситэллэр. Күһүҥҥү кэмҥэ аан бастаан хара мастаах тыалартан куобахтар түүн хонууга киирэннэр күөх кэнчээрини сииллэр, ити кэмҥэ тыа иһигэр үүнэр аһылыктара хайы-үйэҕэ баранар, ол иһин куобахтар хонууга киирэн аһыылларыттан сыҕарыйан хаамыылара саҕаланар.
Хаар түспүтүн кэнниттэн куобахтар аһыыр аһылыктара лаппа аҕыйыыр, сүрүн аһылыктарыгар талахтар сымнаҕас төбөлөрө, лабаалара уонна үнүгэстэрэ эрэ киирсэллэр. Куобахтар олохторугар кыһыҥҥы кэми этэҥҥэ туорааһын диэн, саамай ыарахан кэминэн ааҕыллар. Бу кэми хайдах аһааннар-сиэннэр, чэгиэнник-чэбдиктик туоруулларыттан, аны сайын куобахтар төрүөхтэрэ төһө тахсара быһаччы тутулуктанар.
Күһүн хаар түһүүтүгэр кыайан бултаммакка ойуурга элбэх куобахтар ордон хааллахтарына, бу куобахтар аһылыктарын саппааһын сотору сиэн бүтэрэллэр, ыраллар-бысталлар, хоргуйарга бараллар уонна атын сиргэ көһөн хаамыылара саҕаланар. Бу кэмҥэ хоргуйан, олус ыксаан оннооҕор сонос титириктэр хатырыктарын кылбаччы кэбийээхтииллэр.
2. Мэнээк бүтүүтэ куобахтар аһыыр аһылыктара тиийбэккэ уонна хаачыстыбата куһаҕаныттан бары көтөхтөрөллөр, араас ыарыыларга ыллараллар. Мэнээк бүтүүтүгэр бары куобахтар муннуларыгар обургу хара мэҥнээх буолаллар.
3. Куобахтар олус элбээтэхтэринэ сылдьар сирдэрин, ойуурдарын киртитэллэр. Тыа иһэ барыта куобахтар саахтарынан ыһыллар, ону кытта көтөрдөр уонна кыыллар тутан сиэбит куобахтарын сэмнэхтэрэ маҥхайар, маҕан түүлэрэ ыһыллан тыа иһигэр хаар курдук бурҕайар, сааскы кэмҥэ тыа иһэ сытыйбыт сытынан туолар. Маннык буолбут тыалартан куобахтар букатыннаахтык бараллар, күһүнүгэр хаамыылара саҕаланар. Куобахтар хаамыылара саҕаланнаҕына өрүстэр тумулларыгар киирэн мунньусталлар, оннооҕор ситэ тоҥо илик өрүс мууһугар киирэннэр ууга кытта түһэллэр. Куобах мэнээгэ бүтүүтүгэр атын сирдэртэн кэлэр куобахтары сахалар туспа арааран «хаамыы куобаҕа» диэн ааттыыллар. Бу куобахтар ыраах сирдэртэн ас көрдөөн, киртиппит тыаларыттан куотан кэлэллэр уонна ураты көтөхтөрүнэн биллэллэр.
Куобах аһара үөскээн хаалан, аһылыгын бүтэрэн уонна айылҕатын киртитэн, эстэргэ, барарга тиийэр. Бу куобахтар хаамыылара мунньустан, элбээн истэхтэрин аайы улахан алдьархайтан куотууга тэҥнээхтик күүһүрэн барар уонна куобах мэнээгэ бүппүтүн көрдөрөр.
Куобах тоҕо мэнээктээн суох буоларын чуолкайдаатахпытына, куобах аһары элбэхтик үөскээн хаалан суох буолар дьылҕаланар. Куобаҕы элбэхтик биир тэҥник үөскэтэн туһаныахпытын баҕардахпытына, куобах аһара үөскээн хааларын күһүн эрдэттэн күүскэ бултаан аҕыйатыахпытын наада. Оччоҕуна кыһыҥҥы хаардаах ас-үөл аҕыйыыр кэмигэр, ойуурга аҕыйах ахсааннаах куобахтары ордорон хааллардахха, олор кыһын устата тото-хана аһаатахтарына, чэгиэн-чэбдик кыһыны туораатахтарына эһиилгитигэр төрүөхтэрэ эбиллэрин ситиһиэхпитин сөп.
Үөһэ ааҕыллыбыт биричиинэлэртэн куобахха саамай күүстээхтик дьайааччыларынан үһүс биричиинэни ааҕабыт. Бу биричиинэ быһаарыыта оннооҕор былыргы үйэлэргэ үөскээн баран өлүктэрэ биир сиргэ муннустан сытар араас улахан кыыллар тоҕо өлбүттэрин быһаарарга кытта сөп түбэһэр. Айылҕа сорох биологическай көрүҥнэрин эстиилэрэ бу куобах мэнээгин бүтүүтүгэр маарынныыллара чуолкайданар уонна итилэр бары тулалыыр Айылҕаны киртитииттэн тахсаллара быһаарыллар.
Хаар түһүөн эрэ иннинэ аҕыйах хонукка көҥүллээн, куобаҕы ситэ бултаппакка, аһары үөскэтэн кэбиһэн түргэнник суох буола эстэригэр тириэрдэбит. Мэнээк бүппүтүн кэнниттэн куобах аҕыйаан, бултаабыкка эрэйи боруостаабатаҕына, бобуута да суох, дьон бэйэлэрэ, таах-сибиэ бултаабыта буолан эрэйдэммэттэр. Булка сылдьыы, бултааһын эрэйи боруостуур эрэ буоллаҕына дьон уһуннук бултууллар. Аһара бобуулар-хаайыылар Саха сирин киэҥ тайҕатыгар тарҕанан үөскүүр куобах элбииригэр туһалара олох кыра.
Тыа сиригэр олорор булдунан дьарыктанар дьоҥҥо булчут суобаһа диэн баар, ол аата тыа көтөрдөрүн-кыылларын харса суох, бириэмэтэ кэлэ илигинэ, мөлтөөбүт-ахсаабыт кэмнэринэн туһанан өлөрөн сиэһини сэмэлээһин буолар. Саас саҥа тахсан эрэр күөх оту сиэри бары сэрэҕин барытын сүтэрэн, халдьаайыга киирэр куобахтары уонна күһүҥҥү булт кэмигэр сайын хойут төрөөбүт, ситэ улаата илик куобах оҕолорун сэрэниэххэ уонна харыстыахха наада. Сааскы соҕотох тыһы куобахтан күһүҥҥэ диэри сүүрбэччэ куобах төрөөн улаатарын уонна күһүн бу куобахтарын бэйэлэрэ бултуулларын ким да боппотун чуолкай билэллэрэ эбитэ буоллар, ампаардаах астарын курдук санааннар өссө харыстыа, көмүскүө этилэр.
Куобах булдун хайдах бултаан туһанары, куобахтары көрөн-истэн харыстыыры нэһилиэктэр бэйэлэрин көрүүлэригэр ылаллара эбитэ буоллар, көрөн-истэн харыстаан, ампаардаах астарын курдук санаан бэйэлэригэр улахан туһаны таһаарыныа этилэр.
Сир-дойду кылгас үйэлээх кыра кыыла куобах, аһары үөскээн хааларыттан сотору эстэр, аҕыйыыр суолга киирэр. Куобах эстиитэ атын тыынар-тыыннаахтар аһара үөскээн хаалан сылдьар сирдэрин киртиттэхтэринэ, туохха тиксиэхтээхтэрин чуолкайдык быһаарар. Былыргы кэмҥэ элбэхтик үөскүү сылдьыбыт мамоннор суох буола эстиилэрэ сирдэрин-дойдуларын киртитиилэриттэн тахсыбыт уларыйыылартан буолбут.
Билиҥҥи кэмҥэ дьон эмиэ ахсааннара элбээн Айылҕаны киртитэллэрэ, салгын састаабын уларыталлара, радиациянан сутуйаллара кэҥээн иһэр. Айылҕаны буортулааһын, киртитии муҥур уһугунан мутукчалаах мастары кэрдэн уонна уокка сиэтэн суох оҥоруу буолар.
Айылҕаҕа хонуу сиртэн ууну кэмнээн паар буолан көтүүтүн үөскэтэринэн уу эргиирин тэҥнээн биэрээччинэн мутукчалаах мастар буолаллар. Мутукчалаах мастар суох буолуулара Сир үрдүгэр олус күүстээх ардахтар, хаардар уонна тыаллар түһүүлэрэ эбиллэн иһэллэригэр тириэрдэр. Айылҕа уларыйан барыытын күүһүн дьон-аймах кыайан тохтотор, көннөрөр кыахтара суох. Кинилэр Айылҕа уораана хаһан бэйэтэ ааһарын, намырыырын кэтэһэллэрэ эбиллэн иһэр. Ураганнар, тайфуннар уонна муора анныгар сир хамнааһыныттан үөскүүр улахан долгуннары утарар күүс дьоҥҥо суох. (1,11).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.
Ыыраахтаах туйахтаахтар
Ыыраахтаах туйахтаахтар (Artiodactyla) диэн кэнэҕэскилээх үүттэнээччилэр аймахтара. Билигин 220 кэриҥэ тыыннаах көрүҥтэн турар. Сорохторо киһиэхэ улахан суолталаахтар.
Ватикаан
Ватикаан, официаллык Ватикаан куорат илэ (Status Civitatis Vaticanæ, Stato della Città del Vaticano) диэн Ром куорат иhигэр киирэр, суверенитеттаах куорат-дойду. Иэнэ 44 хектар уонна олохтоохторун ахсаана 800 к. кэриэтэ. Ватикаан Ром католик Таҥара дьиэтин киинэ. Дойду баhылыга Папа.
Ньиэмэс тыла
Ньиэмэс тыла, Герман тылларыттан биирдэстэрэ. Ити тылынан — австриецтар, ньиэмэстэр, швейцарецтар төрүт тыллара. Ити тыл күүскэ АХШ-ка уонна Канаадаҕа тарҕаммыт. Уопсай ити тылынан 160 миллион дьон тутталлар уонна санараллар.
Индоевропейскай дьиэ кэргэн арҕаа бөлөххө киирэр. Латинскай алфавит олоҕуран сурук- Бичик Өймөкөөнтөн эбии үс графигынан (иккиһинэн, исбо, ньиэбэй, уонна эцет (өрөбөлүүссүйэ) бэлиэтэнэр. Былыргы пааматынньыктар XIII үйэҕэ сыһыаннаахтар.
Немец тыла, бастатан туран, приндоевропейскайтан эппиэтинэһэ буолар. Фонетическай уонна морфологическай систиэмэ уларыйыыта иккис барыытын түмүгэр Герман тылларыттан сиэттэрэн ааҕыллар. Орто үйэлэргэ фонетика уонна морфология, лексическэй тутул уонна орто дойду синтаксиһын оҥоруу, онтон кэннигэр нуучча тылын тэҥнээһин буолар. Билиҥҥи немец тыла, историята XVII үйэ иккис аҥарыттан саҕаланар, атыннык, омуктуу тылынан ааттанар. Кини туруорсуутугар Библия Мартин Лютер, иоганна Вольфганга фонда Гете, Фридиха Готлиба Клопштога уонна Иоганна Криста готтшта, лингвистика үлэлэрэ Иоганна Криста Аделунга, бырааттыы Гримм уонна Конград Дуден тылбаастаммыттара улахан оруоллаах.
Туохтуур грамматическай категорията, бириэмэ хайа эмэ бириэмэҕэ, холобур, этиллэр түгэнигэр эбэтэр атын дьайыы түгэн буоларын көрдөрөр. Үс бириэмэ баар: билигин (die Gegent), ааспыт (die Venheit) уонна кэлэр кэм (diie Zukunft). Немец тылын алта көрүҥнэрэ-Prolisens, Perfectum, perfect, Putур I уонна Futур II — отражают хас биирдиилэрин бэлиэтиир. По образованию временные формы может классификаться на боростуой и уустук. Судургутук (биир уустук) конструкцияны, уустук — сүрүн уонна көмө туохтуурдартан турар.
Ҥ
Ҥ - Саха алпабыытын 18-с буукубата.
Лапу-Лапу
thumb|Лапу-Лапу мэҥэтэ, Мактан арыы, Себу провинция, Филиппииннэр Лапу-Лапу (Lapu-Lapu, 1491—1542) — испаан колонизатордарын утары охсуспут Мактан арыы баһылыга (Филиппин арыылара), сэриигэ Магеллааны өлөрбүтүнэн биллэр киһи, Филиппин национальнай дьоруойа.
Ҥ
Саха тылын уратыттан мари уонна алтаай тылларыгар туттуллар. [] курдук ааҕыллар.
Лапу-Лапу
Мактан арыыга сэрии
Португаалец Магеллаан баһылыктаах Испания эспэдииссийэтэ Себу арыы баһылыгын кытта эйэ дуогабара түһэрсэр. Бу дуогабар быһыытынан тулалыы биистэр баһылыктара бары Испания хоруолугар түһээн төлүөхтээхтэрэ. Мактаан арыы баһылыга Лапу-Лапу онтон батынар. Магеллаан Мактааҥҥа баран бу биистэри күүһүнэн күһэйэн түһээн төлөтөргө сананар. Муус устар 27 күнүгэр 1521 сыллаахха испааннар Мактааҥҥа устан тиийэллэр уонна хас да дьиэни уматаллар. Лапу-Лапу испааннарга саба түһэр уонна Фернан Магеллааны хапсыһыыга өлөрөр.
Ҥ
Икки кириллица буукубатын: Н уонна Г холбоһуута буолар.
Кириллицаҕа көһүөн иннэринэ саха уонна чукча тылларыгар латынныы Ŋ, ааспытын кэннэ— Ӈ туттуллар этэ. Атын алпабыыттаарга (башкиир уонна казаах) бу дорҕоону 'Ң|Ң буукубанан суруйаллар'.
Компьютер системаларыгар кодировката
Атын кодировкаларга бу буукуба суох.
Вальди
Вальди — 1972 сыллаахха Германия Мюнхен куоратыгар Олимпия сайыҥҥы ХХ оонньуулара ыытыллыбыттара. Бу оонньуу ымыытынан Вальди диэн ааттаах таакса буолбута. Кини хара маҥнайгыттан олус киэҥник биллэн киирэн барбыт. Кини бэйэтин быһыытын-таһаатын оонньуу курдук оҥорбуттарын кэннэ, өссө таҥаска, араас иһиккэ, былакааттарга эмиэ баар буолбут. Дьиктитэ диэн, бу ымыы – Олимпия оонньууларын ымыыларыттан соҕотох дьиэ кыыла буолар.
Халлаан күөҕэ сырдыга өҥнөөх, дьэрэкээн ойуулаах маайкалаах. Төһө да өрө көтөҕүллүүлээх, наар үөрүү эрэ аргыстаах көрүҥнээҕин иһин, кини Олимпия оонньууларын кыттааччыларыттан туох да итэҕэһэ суох дьаныардаах, дьүккүөрдээх, сымса. Германияҕа бу 1972 сыллааҕы оонньуулар эрэ иннинэ күрэхтэһиилэри сырдатар, сэһэргиир кинигэ оҥорон таһаарбыттар. Биллэн турар, Вальди ол кинигэ сүрүн уобараһа буолбута.
Торҕо күөх
Торҕо күөх - буруо, мутукча өҥүн ааттыыллар.
Дьирбии
Дьирбии - өрүстэр, үрэхтэр тардыыларын ыкардынааҕы үрдэл.
.kn
.kn диэн Сент Киттс уонна Невис үрдүк таhымнаах ил домена.
Нызы
Нызы (Низи) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 849 (2016).
1628
1628 сыл.
О
О - Саха алпабыытын 20-с буукубата.
.kr
.kr диэн Соҕуруу Кэриэйэ үрдүк таhымнаах ил домена.
Өрүс тардыыта
Өрүс тардыыта — хас биирдии өрүс уу ылынар анал сирдээх буолар. Өрүстэр тардыыларын кирбиитэ өрүс дьирбиитэ диэн ааттанар.
Дьиэл
Дьиэл - дьиэ, ураһа, хаппахчы о.д.а. ааннарын үөһэттэн түһэр тирии, туос сабыылара, тирии халҕан.
Муостаах бэргэһэ
Муостаах бэргэһэ - күндү түүлээх кутуругун кылаанын оҕуруонан куустаран, муос курдук тура сылдьар гына тигэн, киһи төһө ытыктанарын бэлиэтиир бэргэһэ.
.kp
.kp диэн Хоту Кэриэйэ үрдүк таhымнаах ил домена.
Кондрашова Галина Андреевна
thumb|right|px300|Кондрашова-Доброскок Галина Андреевна Кондрашова-Доброскок Галина Андреевна — А. С. Пушкин аатынан Государственнай Нуучча драматическай театрын артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
1627
1627 сыл.
.ky
.ky диэн Кайман арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
Сир эргийэр
Сир эргийэр диэн этии айылҕаҕа туох барыта кэмэ кэллэҕинэ уларыйарын биллэрэр.
Үөрэх-билии тарҕана илигинэ дьон Сири хаптаҕай дии саныыллара уонна Күн Сири тула эргийэр диэн быһаараллара. Наука сайдыыта төһө эмэ уһун кэмнэр усталарыгар таҥара үөрэҕин кытта туруулаһан Сир Күнү тула эргийэрин дакаастаан билигин дьон бары билэр билиилэригэр кубулуйан сылдьар.
Сир бэйэтин киинин тула хаһан да тохтообокко эрэ эргийэр. Киинин тула эргийбитинэн Күнү тула эргийэ көтөр. Бэйэтин киинин тула эргийиитэ суукканы; күнү уонна түүнү үөскэтэр. Күнү тула биир сылы быһа эргийэриттэн сыл кэмнэрэ; саас, сайын, күһүн уонна кыһын бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан бииртэн-биир кэлэн иһэллэр.
Дьон Сиргэ олороллор эрээри сирдэрэ эргийэ турарыгар улахан суолтаны биэрбэттэр, аанньа ахтан сыаналаабаттар. Арай түүн кэнниттэн күнүс, кыһын кэнниттэн сайын кэлиитин хайаан да кэлэллэрин быһыытынан буолуохтаах буоларын курдук саныыллар.
Олох сайдан иһиитэ сыыһа сыаналанар, аҥардастыы биир өттүн, үчүгэй эрэ диэки барыахтарын баҕараллар. Аҥардастыы биир өттүн диэки барыы Сир уонна Күн төрүт тутулуктарынан табыллыбатын, сөп түбэспэтин үөрэҕи билиини баһылаабыт дьон билиэхтэрин сөп этэ да тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрэ билбэттэринэн атын дьону албынныыллар. Сир Күнтэн бу билиҥҥитин курдук ыраах тэйэн сылдьара Сиргэ Айылҕа сайдарын үөскэтэр. Сир Күҥҥэ чугаһаан хааллаҕына уотунан умайыан, онтон тэйэн хааллаҕына космос тымныыта хаарыйыан сөп.
Киһи биир эмэ үчүгэйи, туһалааҕы оҥорор, ону таһынан буолары буолбаты, араас туһата суоҕу, куһаҕаны даҕаны айа, оҥоро сатыыра, сыыһа-халты туттунара аһара элбэх. Арай өйө-санаата киһи буолууну ситиһиитэ, ол аата кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ үөрэниитэ уонна кыаҕа тиийбэтэ ону-маны, араас туһалааҕы да, туһата да суоҕу оҥорорун тохтотор, туормастыыр.
Киһи оҥорор быһыытын быһаарыыга нууччалар «Нельзя, если очень хочется, то можно» диэн этиини туһаналлар. Бу этиигэ «Нельзя» диэн бобуу, киһи быһыытын, сиэри аһара барыма, тохтоо диэн сэрэтэ, өйдөтө сатааһын этиллэр. Киһи оҥорор быһыытын баҕа санаата эрэ быһаарарын «… если очень хочется, …» диэн этии биллэрэр, онтон «…, то можно» диэн этии бүтүүтэ киһи ханнык да баҕа санаатын толорорун туох да тохтоппотун билинэр. Олох уустуга итиннэ саһан сылдьар. Сир Күнү тула уонна бэйэтин киинин тула эргийэрэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн халбаҥнаабат тутулугу үөскэтэр. Дьон «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини умнуулара, аҥар өттүн диэки халыйан барыылара, Сир уонна Күн тутулуктарын аахсыбаттара сайдыы аҥардастыы биир өттүн диэки барыа диэн өйдөбүлү дьоҥҥо тарҕатан баран уларыйан, урукку оннугар түһэриттэн олоххо хамсааһыннары үөскэтэр.
Саха дьонугар олус уһун үйэлээх өйдөбүллэри иҥэриммит иккилии өрүттээх өйдөбүлү биэрэр тыллар бааллар. Бу тыллар киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны арааран ханнык кэмҥэ таба туһанары быһаарарыгар аналлаахтар. Айыы диэн саҥаны айыыны, оҥорууну биллэрэр тыл икки өрүттээх өйдөбүллээх; киһи үчүгэйи даҕаны, куһаҕаны да оҥорор кыахтааҕын билинэр, онтон алдьархай, ынырык диэн тыллар үчүгэй эргийэн биэрэрэ кэлбитин биллэрэллэр.
Сир эргийэрин билинии саха тылыгар икки өрүттээх тылларынан этиллэн бэриллэр. Үчүгэй аһара баран үчүгэйтэн үчүгэй, онтон алдьархай, эбэтэр ынырык үчүгэй диэн буоллаҕына, кэрэ диэни аһара бардаҕына, бу үчүгэй бүтэрэ, эргийэн биэрэрэ кэлбитин биллэрэр. Үчүгэй эргийэн биэрэн алдьархайга кубулуйара кэлэн иһэрин тыл бэйэтэ, сахаларга этэн биэрэр. (2,49).
Бу быһаарыы саха тыла олус былыргы тыл буоларын, сахалыы өй-санаа аһара дириҥин, инники олорон ааспыт цивилизация туһунан сахалар билэллэрин биллэрэр. «Өлөн иһэн өйдөммүт», «Буолар буолбутун кэннэ» диэн этиилэр сахаларга бааллара киһи оҥорбут быһыытыттан бэйэтэ кэһэйэрин, өлүүгэ да тиийэн хаалыан сөбүн биллэрэллэр. (3,68).
Сир Күнү тула эргийэ сылдьара миллиардынан сылларынан кэмнэнэр. Күн үйэтэ 5 миллиард сыл буолуо диэн этэллэр. Онтон дьон тимири уһанары баһылыахтарыттан ыла 2 тыһыынча сыллар эрэ аастылар. Дьон сайдыыны ситиһэннэр өйдөрө-санаалара муҥутуурдук сайынна. Ол түмүгэр аһара элбэх сэрии сэптэрин, атомнай, водороднай буомбалары оҥостоннор мунньунан сытыараллар.
1991 сыллаахха ССРС тоҕо эстибитин таба сыаналыахха. Сэрии сэбин оҥосто сатаан баран экономика хаалан хаалыытыттан, дьон аһара дьадайыыларыттан, аһыыр астара бүтүүтүттэн, элбэх харчыны илдьэ сылдьан тугу да туһалааҕы булан ылбат буолууларыттан эйэлээхтик эстибитин умнумуохха.
Дьон өйдөөх-санаалаах буоллахтарына сиргэ суоһаан турар кутталы таба өйдүөхтэрэ этэ. ССРС эстибитин кэнниттэн өйдөрө-санаалара тупсан төһө эмэ алдьатыылаах сэрии сэптэрин көҕүрэтэ сатаабыттара. 2014 сыллаахха Путин В.В. президеннээх Россия Украинаны сэриилээн сирин-дойдутун былдьыаҕыттан аныгы утарыта туруу саҕаланна. Россия саҥа сэрии сэптэрин оҥостууну саҕалаата. 2015 сыллаахха ыам ыйын 9 күнүгэр сэриилэр парадтарыгар саҥа Т-14 «Армата» танканы көрдөрөн Американы уонна НАТО-ны киэптээтэ. Олоххо сайдыыны ситиһэр кыахтара кыччааһыныттан коммунистар былаастара эстибитэ. Билигин Россия сэриитин сэбиттэн куттанар дойдулар холбоһоннор Россия кыаҕын кыччатар санааланнылар. Арҕааҥҥы сайдыылаах дойдулар араас санкциялары киллэрэннэр Россия сайдарын хааччахтыы сатыыллар.
Кэмэ кэллэҕинэ империялар эстэр, үрэллэр аналлаахтар. Россия империята сыыйа-баайа эстэр суолга киирэн эрэр. Кавказ, Урал, Сибиир омуктара бэйэлэрэ сайдыы үрдүкү таһымыгар тахсан эрэллэрин билинэр буоллулар. Омуктар олохторугар эмиэ уларыйыылар киирэллэр, үйэлэр аайы саҥа омуктар үөскээн тахсан иһэллэр. Омук үйэтэ 900 сылга тиийэр кыахтаах. Онтон омук уларыйар, саҥалыы үөскээн сайдар кэмэ тиийэн кэлэр.
Сир эргийэр. Сир үрдүгэр туох барыта эргийэн кэлэн иһэр, ол курдук омуктар уларыйыылара саҥа үйэ саҕаланнаҕын ахсын биллэн иһэр. Улахан, киэҥ сирдэри баһылаабыт элбэх ахсааннаах омуктар уларыйыылара улахан сэриитэ суох кыайан ааспаттар.
Дьон олохторугар кэмиттэн-кэмигэр кэлэр уларыйыыларга бэлэм буоллахтарына эрэ олохторо табыллар. Аныгы демократия үйэтигэр быыбардар көмөлөрүнэн дьоҥҥо уларыйыылары кэмиттэн кэмигэр киллэрэн биэрэн иһии олохтон хаалан хаалбакка сайдыыны ситиһэн иһэригэр кыах биэрэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
2. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.
3. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008 с.
Арассыыйа сэриитэ Сирияҕа киириитэ 2015
Арассыыйа сэриитэ Сирияҕа киириитэ, диэн Арассыыйа дойдутун аармыйата уонна көтөр куйаардааҕы сэриитин сэбэ Сирия территориятыгар киириилэрэ. Киирии Балаҕан ыйын 30 күнүгэр саҕаламмыта.
Геополитика өттүттэн
Сирияҕа Арассыыйа сэриитэ киириитэ
.kw
.kw диэн Кувейт үрдүк таhымнаах ил домена.
Олунньу 18
Олунньу 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 49-с күнэ. Сыл бүтүө 316 күн (ордук хонуктаах сылга 317 күн) баар.
1630
1630 сыл.
Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ - олус ытыктанар дьоҥҥо тигиллэр бэргэһэ. Нуоҕайын дьахталларга көтөр куорсунуттан, эр дьоҥҥо күндү түүлээх кутуругун кылааныттан анньаллара үһү.
.la
.la диэн Лаос үрдүк таhымнаах ил домена.
Дьорооппо
Дьорооппо (жерушник, Rorippa spp.) — өрүстэр кытылларыгар, хойуу талахтар быыстарыгар, бадарааннаах ходуһаларга үүнэр уһун ньолбуһах хахтаах астаах, умнаһын төрдүнээҕи сэбидэхтэрэ куорсуннуҥу көрүҥнээх, умнаһын сэбирдэхтэрэ төрдүлэринэн эминньэхтэртээх, сибэккитин эминньэхтэрэ саһархай дьүһүннээх от үүнээйи.
1631
1631 сыл.
Бах таҥара
Киһи өйө-санаата сайдан, билиитэ кэҥээн истэҕинэ, баҕа санаата, таҥарата эмиэ уларыйан биэрэр кэмнэрдээх. Олус былыргы билиилэр, таҥаралар ааттара сахабыт тылыгар киирэн иҥэн сылдьаллар.
Саха тыла олус былыргы тыл. Киһи өйө-санаата сайдыытын кытта тэҥҥэ сайдыбыт тыл буолар. Баҕа санааттан таҥара үөскүүрүн билинэн "Бах" таҥара үөскээбит. Баҕа диэн баҕа санаа ааттанарын тэҥэ, кыра уу үөнэ баҕа диэн ааттаах. Баҕа эмиэ «бах» диэн саҥарар. «Бах-бах» диэн саҥатыттан баҕа диэн ааттаммыт.
Баҕарар диэн тугу эмэ баҕара саныыр диэн буолар. Баҕа санаа үгэс буола уларыйдаҕына уһун кэмҥэ уларыйбат үгэһи, таҥараны үөскэтэр.
Олус былыргы кэмнэргэ бииргэ олорбут, биир төрүттээх омуктар таҥаралара биир буолар. Саха тылыгар таҥаралар тустарынан билиилэр киирэн сылдьалларын булуталаан ылыахпытын сөп.
“Сах” таҥара аата “сах билэр”, “сах сиэтин” диэн этиилэргэ иҥэн сылдьар уонна “Сах” таҥара уот буоларын чуолкайдаан биллэрэр. (1,22).
“Син” диэн былыргы таҥара баарын “синим биир”, “син билэр” диэн этиилэр бааллара биллэрэр. Билигин кытайдар “чина” диэн ааттаналлара “Син” таҥараттан сибээстээх.
Өссө былыргы төрүппүт нууччалары кытта биирин сахаларга “Бах” таҥара баара биллэрэр. “Бах” таҥара баара баҕа санаа таҥара буоларын быһаарар.
Сахаларга «Бах» диэн таҥара баара бахсы уустарыттан биллэр. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит бахсы уустара бах таҥара аатынан ааттаммыттар. Онтон былыргы түүрдэргэ бахсы диэн итэҕэли тарҕатааччы ааттанар.
Билигин Бах таҥара нууччаларга «бог» диэн ааттанан киэҥник тарҕанан сылдьар. Мурад Аджи ол туһунан маннык суруйар. Обращение «Бог», «Бох», «Боже», встречаются только у народов, чья история связана с тюрской. (2,259).
Баҕа санаа олохсуйбута, үгэскэ кубулуйбута таҥара буоларын сахалар былыр-былыргыттан билэллэр. Сахаларга олус былыргы кэмнэргэ Бах таҥара баар буола сылдьыбыт бэлиэлэрэ тылбытыгар иҥэн сылдьаллар.
Хас биирдии эр киһиэхэ баҕа санаатын дьахтара өйүгэр-санаатыгар олохсуйан сылдьар. Үгүс уолаттарга бу баҕа санааларын дьахтара ийэтин курдук буолара саарбахтаммат. Баҕа санаа сарыабыната диэн өйдөбүл нууччаларга баар. Баҕа диэн тыл суолтатын нууччалар билбэттэриттэн бу сахалыы баҕа диэн өйдөбүл тыыннаах баҕаҕа көспүт. Ол иһин нууччаларга Принцесса Лягушка диэн баар буолбут.
Туһаныллыбыт литература
2.	Аджи М. Европа, тюрки, Великая степь. – М.: АСТ, 2007. – 473 с.
.lb
.lb диэн Либан үрдүк таhымнаах ил домена.
Тууччах
Саха сиригэр уһуна 162 см, ыйааһына 49 киилэҕэ тиийэр. Орто кээмэйэ — 50-100 см, ыйааһына 2-9 кг.
Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларыгар түһэр өрүстэргэ барыларыгар уонна тууһа суох байҕал кытылын ууларыгар үөскүүр. Үксүн аллараа өттүгэр баар эрээри үөһэ тахсар. Холобур, Анаабыр өрүскэ Дьаакып үрэҕэр диэри, Өлөөҥҥө Бур үрэххэ дылы, Дьааҥыга ортотугар тиийэр. Өлүөнэҕэ сүрүннээн аллараа, орто сүүрээнигэр үөскүүр, ол эрээри Битиимҥэ дылы тиийэ көстөр.
Аһылыга
Майаҕастартан соҕотох аҥардастыы сиэмэх балык.
Эбии көр
Анды балык
Ылыллыбыт сирэ
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Өлүөнэ остуруогун 1634 сыллаахха сахалар төгүрүйүүлэрэ
Бу сахалар өрө турууларын сорох историктар Мымах бастаанньата диэн ааттыыллар. Фишер диэн чинчийээччи бу өрө турууну Мымах салайбыта диэбит эбит. Иван Галкин суруйуутугар кырдьык Мымах улууһугар атын улуустартан сэрииһит дьон мустубутун этэр. Ону Фишер Мымах 600 буойуну хомуйбутун курдук сыыһа эппитэ атын историктар үлэлэригэр сыыйа көһөн хаалбыт. Итинник «Брокгауз-Эфрона» энциклопедиятыгар эмиэ Мымах 600 киһини мунньан Дьокуускай остуруогун урусхаллыан баҕарбыт диэн этиллэ сылдьар. Ол гынан баран О.В.Ионова этэринэн Мымах ханнык да архыып дөкүмүөнүгэр Мымах бастаанньаҕа кыттыбытын туһунан сибидиэнньэ суох, атын кинээстэр буоллаҕына ол дөкүмүөннэргэ хаста да ыйыллаллар диир.
1633 с. ахсынньытыгар Нам улууһугар сахалар тоҕуоруһаллар, ахсааннара 600 - 1000 киһи кэриҥэ. Сүбэлэһэн Дьокуускай остуруогун ылыыны былаанныыллар. Аттаах, сатыы батастаах, охтоох, куйахтаах дьон остуруогу төгүрүйэн баран бары өттүттэн саба түһэн ыларга сүбэлэспиттэр. Иккис былааннара төгүрүйэн баран уоттааһын. Онно анаан туос уонна от бэлэмнээбиттэр. Тохсунньу 4 күнүн киэһэтигэр Мымах кулута атамаан Галкиҥҥа кэлэн сахалар саба түһээри бэлэмнэнэллэрин эппит. Мантан арааһа Мымах Хаҥалас тойотторун сөбүлээбэккэ хайаларын да диэки буолбатах быһылаах диэн О.В.Ионова сылыктыыр.
Галкин атамаан маны истэн баран эрдэтинэ саба түһэргэ былааннанар. 47 аттаах хаһааҕы илдьэ нам буолаһыгар тиийэр. Тохсунньу 5 күнүгэр сэрии буолар. Сахалар бастаан оҕунан ытыалыыллар, онтон үҥүүлээх уонна батыйалаах аттаах дьонунан сырыһыннаран кимэн киирэллэр. Манна 40-ча киһилэрин сүтэрэллэр. бу сэриигэ Откурай диэн сахалар биир тойонноро ыараханнык бааһырар. Хаһаахтар аттарын барытын сүтэрэллэр, элбэх хаһаах ол иһигэр Иван Галкин бэйэтэ бааһыраллар. Сэрии түмүгэр хаһаахтар остуруокка куоталлар. Сахалар остуруогу төгүрүйэллэр, уонна икки ый кэриҥэ кими да киллэрбэккэ да таһаарбакка да сыталлар. Остуруокка сытар дьон аччыктааһын буолар, бэринэллэрэ эбэтэр хоргуйан өлөллөрө аҕыйах хонук хаалбытын кэннэ олунньу бүтүүтүгэр тоҕо эрэ сахалар баран хаалаллар.
Ньамыаскалаах бэргэһэ
Ньамыаскалаах бэргэһэ - буобура тириитин сыыһын аттаран тигиллибит уһун кулгаахтаах (сыҥааҕын аннынан баайыллар) бэргэһэ.
.lc
.lc диэн Сент Лусия үрдүк таhымнаах ил домена.
Александр Колчак
Александр Васильевич Колчак диэн гидрограф-учуонай, нуучча императорскай байыаннай флотун адмирала, Арассыыйа политикатын XX-с үйэ саҕаланыытын аатырбыт диэйэтэлэ.
Хаһаахтартан төрдүлээх эбит. Аҕата Кырыым сэриитин кэмигэр Малахов курган сэттэ тыыннаах хаалбыт көмүскээччилэриттэн биирдэстэрэ эбит. Александр дөкүмүөн туоһулуурунан 1874 с. сэтинньи 4 күнүгэр төрөөбүт (1920 с. доппуруос кэмигэр 1873 с. төрөөбүтүм диэн көрдөрбүтэ баар).
Ө
Ө - Саха алпабыытын 21-с буукубата.
Александр Колчак
Сулууспатын Муора кадетскай куорпуһуттан саҕалаабыт, бу үөрэҕин туйгуннук бүтэрэн адмирал П.Н. Ракорд аатынан харчыннан бириэмийэ ылбыт. Байыаннай моряк быһыытынан Чуумпу океаҥҥа бохуокка сылдьыыттан саҕаламмыт. Бу сылдьан илиҥҥи философиянан үлүһүйбүт, кытай тылын үөрэппит, ол гынан баран олоҕун сүрүн дьыалатынан океанографияны уонна гидрологияны билинэр эбит. 1898 с. бастакы үөрэх үлэтин бэчээттэппит.
Ө
Ө буукуба атын тылларга
Саха тылыттан ураты атын россия кириллическай алпабыыттарга, ол курдук, татаар, башкиир, казаах, калмыык, бурят, монгоол, тува, тофалар, долгаан уонна кыргыыс тылларыгар туттуллар. Бу бары тылларга  курдук ааҕыллар. "О" уонна "е" буукуба холбоһуута курдук буолар.
Александр Колчак
1899 с. Саанньыкап сирин көрдүүр экспэдииссийэҕэ киирбит. Петербуурга Сүрүн физика обсерваториятыгар, Павловскайдааҕы магнитнай обсерваторияҕа уонна Норвегияҕа стажировкалар кэннилэриттэн 1900 с. барон Э.Толль экспэдииссийэтин кытта гидролог уонна магнитолог быһыытынан барсар. left|thumb|«Заря» шхуна
Ө
Ө буукуба атын тылларга
Майгыннырын да буоллар грек алпабыытыгар баар Θ (тета)ҕа уонна кириллица Ѳ (фита) буукубатыгар туох да сыһыана суох.
Александр Колчак
Манна сылдьан дириҥҥэ уу туругун, муус туругун чинчийэр, харамайдар кырамталарын хомуйар, географияҕа чинчийиилэри оҥорор, Таймыыр, Олгуйдаах уонна Бельковскай арыыларын кытылларын каартатын оҥорор. Хотугу Муустаах байҕалга саҥа арыыны арыйар, ону экспэдииссийэ салайааччыт кини аатынан ааттыыр (кэлин сэбиэскэй кэмҥэ бу арыы Расторгуев аатынан ааттаммыта).
Дьоруо
Дьоруо - икки хаҥас эбэтэр икки уҥа атахтарын хардары-таары тэҥҥэ ылан айанныыр ат. Маннык ат киһини сахсыйбат, онон айанныырга сынньалаҥ. Көлүнэр оҕус кытта дьоруо буолуон сөп.
Кулун дьоруо - төрүөҕүттэн бэйэтэ дьоруо. Бадьара дьоруо - үҥкүүлээн эрэр курдук түөрт атаҕын киэҥник түөрт аҥыы түһэрэн айанныыр (кэтит түөстээх, самыылаах ат туһунан). Уу дьоруо - уу долгунун курдук айаннатар ат.
П
П - Саха, нуучча алпабыыттарын буукубата.
Дьукаах-сибэкки
Дьукаах-сибэкки (соцветие, ) — сорох үүнээйилэр сибэккилэрэ биир бөлөх буолан биир умнаска олоруулара ааттанар.
Майаҕастар
Майаҕастар (, род Сиги) — майаҕастыҥыларга киирэр бөлөх.
Саха сиригэр 7 көрүҥэ баар: уомул, майаҕас, чорбоҕор, муҥур, быраҥаатта, күндүөбэй, ньоҕор, сыа балык.
Ылыллыбыт сирэ
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Р
Р - Саха алпабыытын 23-с буукубата.
.li
.li диэн Лихтенштайн үрдүк таhымнаах ил домена.
Дьуос
Дьуос — саха ууһа охсор түөрт кырыылаах тимир тоһоҕото.
Айыы аартыга аһаҕас
Айыы аартыга аһаҕас
Айыылар диэн былыргы үйэлэргэ, соторутааҕыта даҕаны өлбүт дьон өйдөрө-санаалара, куттара эттэриттэн-сииннэриттэн арахсан Үөһээ дойдуга баран сылдьаллара ааттанар. Айыылар өйдөрүгэр-санааларыгар кыттыһа сатааһын киһини эрдэлээн өлүүгэ тириэрдиэхтэрин сөп. Эдэрдэр эрдэлээн өлүүлэрэ, бэйэлэригэр тиийиниилэрэ айыы буола сатааһынтан элбиир. (1,71).
Айыылар Үөһээ дойдуга сылдьаллар. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа баран айыы буолан сылдьалларын сахалар бары билэллэр. Тыыннаах буолан Орто дойдуга олорор киһини онно, Үөһээ дойдуга бар диэн ыҥырыы, эн өл, өйүн көттүн диэбиккэ тэҥнэһэр олус куһаҕан быһыы.