cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Стручков Николай Степанович
Стручков Николай Степанович — Аҕа дойду улуу сэриитигэр Япония утары сэриигэ кыттыылаах. Сэрии бэтэрээнэ.
Ылыллыбыт сирэ
В.И.Алексеев Солоҕоон: Солоҕон нэһилиэгин историятын, биллиилээх, үлэһит дьонун, спортсменнарын туһунан кэпсиир кинигэ. Дьокуускай: НИПК "Сахаполиграфинстант" 1998
Готовцев Павел Петрович
Готовцев Павел Петрович 1914с. Байаҕантай улууһугар Тандыгы диэн сиргэ 9 оҕолоох Ирина Кузьминична уонна Петр Егорович Готовцевтар дьиэ кэгэттэригэр күн сирин көрбүтэ. Дьоно төһө да үөрэҕэ суох буоллаллар,төһө кыалларынан оччотооҕу кырыымчык кэмҥэ оҕолорун үөрэттэрэргэ кыһаллаллара. Павел Танда оскуолатын 4 кылааһын бүтэрбитэ.
1934с. «Табалаах» колхоз чилиэнинэн киирбитэ. Сэриигэ ыҥырыллан барыар диэри колхозка сайынын субай сүөһү бостуугунан, хонуу үлэтигэр, кыһынын кадровай булчутунан сылгыһытынан сылдьбыта. 1936с. Таатта улууһуттан Луковцева Мария Анемподистовна уонна Уоһук Харатыанабыс кыыстарын Маайаны сүгүннэрэн аҕалбыта.
Take-Two Interactive
Take-Two Interactive диэн Америка тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир саамай бөдөҥ тэрилтэ буолар, видео оонньуу оҥорорунан. Кини бас билэр тэрилтэлэрэ элбэх, олор ахсааннарыгар RockStar Games уонна 2K.
Кыыс омук анала
Саха төрүт тылларыгар барыларыгар өй-санаа, үгэстэр иҥэн сылдьаллар. Ол иһин саха тыла иччилээх диэн ааттанар. “Кыы” диэн кычыгырыыр тыаһы үгүс киһи тулуйан истибэт. “Кыы” диэн тыаска “с” диэн ыһар, тарҕатар дорҕоон эбиллиититтэн кыыс диэн тыл үөскээбит. Бу тыл “ыы” диэн дорҕооннорун дьайыыларыттан уратылаах, сэрэхтээх тыл буолара быһаарыллар.
Кыыс диэн тылбыт өйдөбүлэ сыыйа намтаан кыра оҕолорго эрэ сыһыаннаах буолан иһэр. Чахчы ыраас кыыһы начаалынай кылаас оҕолоруттан эрэ булуохха сөп диэн этии олус  хомолтолоохтук иһиллэр. Айылҕа ыраас кыыһы анаан-минээн бэлиэтээн чараас бүрүөһүнү үөскэппит уонна эр киһи буор кутун харыстыыр аналлаабыта билигин хаалан сылдьар.
Кыыс диэн тыл элбэх ахсааҥҥа туттулларыгар кыргыттар диэҥҥэ уларыйара кыыс оҕо уратытын өссө чуолкайдаан, чиҥэтэн биэрэргэ аналлаах. “Кыр” диэн алдьаныы тыаһа, туох эрэ кыра, чараас алдьанарыгар итинник тыас тахсар. Бу тыас өссө абырахтаммат гына алдьаныыны биллэрэрэ тыл суолтатыгар ордук табыллар.
Өй-санаа туохтан да иҥнибэт, истиэнэ да кыайан хаайбат. Араас чараас эрэһиинэни туһанан эр киһи сиэмэтин тута сатааһын буор куту кыайан хаайбат. Син-биир дьахтар киэлитигэр киирэн иҥэн хаалар.
Ыал буолуу былыргы үгэстэрин тутуһан кыыс оҕо эргэ барыар диэри улаханнык харыстанара, төрөппүттэр көрө-истэ сылдьаллара эрэйиллэр. Атын аймахтар кийииттэрин ылалларыгар, эр киһилэрин утумнуур кэлэр көлүөнэлэниэхтэрин баҕарар санаалара туоларын туһугар, кыыһа алдьамматах буоларын кытаанахтык ирдииллэрэ.
Төрүт уус аймахтар хас да көлүөнэлэр усталарыгар күүскэ үлэлээн-хамсаан үөскэтинэн мунньуммут буор куттара кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэригэр баҕараллар. Бу баҕа санаа туоларын, кыыс ыраас буоллаҕына эрэ толорор кыахтанара, былыргы кэмнэртэн ыла биллэн эр дьон үлэни кыайалларын, сатабылы үөскэтэр буор куттарын кэлэр көлүөнэлэргэ тарҕатан аймахтары, омугу сайыннарарын билигин туһаныы ирдэнэр.
Кыыс ыраас кыыһынан сылдьарын араас биллэр ньымалары туһанан бэрэбиэркэлии сатыыллара:
- Кыра эрдэҕиттэн кыыстарын көрөр-истэр төрөппүттэр биэрэр эрэллээх тыллара бастакы дакаастабылынан буолара.
- Уруу кэнниттэн эдэрдэр аан бастаан хоонньоһон турдахтарына орон таҥаһын көрүү эбиискэ туоһулааһын буолара.
- Оҕо төрөөн, улаатан истэҕинэ кимиэхэ маарынныыра, ким курдук хамсанара толору ырытыллан быһаарыллара.
Кийиит саҥа аймахтарыгар уол оҕолору төрөттөҕүнэ уонна кинилэр улаатан истэхтэринэ ылар оруола улаханнык үрдээн биэрэр. Ыаллар сыаналыыллара, араас кэһиини, бэлэхтэри оҥороллоро элбиир.
Оҕолор улаатан истэхтэринэ дьон ортотугар ылар оруоллара уларыйара сахабыт тылыгар иҥмит. Өссө ыал буола илик эдэрдэр уол уонна кыыс диэн ааттаналлар. Ойох ылыы, эргэ тахсыы кэнниттэн эдэрдэр ааттара уларыйар. Уол эр киһи буолар, ыалы барынан-бары хааччыйара саҕаланар, кыыс дьахтарга кубулуйан оҕо төрөтүүнэн, иитиитинэн, үөрэтиитинэн дьарыктанар кэмэ кэлэр.
1. Уол атын аймахтартан ойох ылан бэйэтин аймахтарын элбэтэр, үлэлээн киллэрэр барыһа бэйэтигэр эбиллэр.
2. Кыыс атын аймахтарга эргэ баран саҥа аймахтар ахсааннарын элбэтэр. Ол иһин “Кыыс омук анала” диэн этиини үөскэппиттэр.
“Кыыс омук анала” диэн этии олус былыргы, ыаллар саҥа үөскүүр кэмнэриттэн баар. Олус былыргы кэмнэргэ хас биирдии нэһилиэктэр, улуустар туспа хааннаах дьоннорго киирсэннэр, атын омуктар эбиттэр. Сахалар олоҥхо кэмин саҕаттан элбэх омуктары бэйэлэригэр холбообуттар. Ол курдук олоҥхоҕо кэпсэнэр кэмҥэ 35 биис уустара бааллара, билигин да биллэр курдуктара нэһилиэктэр, аҕа уустарын ааттарыгар иҥэн сылдьаллар.
Теле диэн ааттаах Сибииргэ аатырбыт омуктар сылдьааннара төлөйдөр диэн дьон Төлөй нэһилиэгин үөскэппиттэр. Кытай сиригэр олорон тимир уустарынан аатырбыт бахсылар аймахтара билигин Бахсы нэһилиэгэр олороллор.
Урукку ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ сахалар сиртэн тутулуктара олус улахана. Бары ыаллар өлүү сирдэриттэн туһа таһаарынан айахтарын ииттэр кыахтаналлара.
От сир аайы сыл ахсын тус-туспатык үүнэр. Былыргы кэмҥэ нэһилиэктэр хас сыл аайы сирдэрэ төһө үүммүтүттэн көрөн саҥалыы үллэстэллэрэ. Бу кэмҥэ кыргыттар атын ыалга кэргэн бараллара айылҕаттан аналлара буоларын табан туһаналлара. Сири үллэстиигэ уустуктары, улахан буккуурдары киллэрэринэн кыргыттары, дьахталлары онно кыттыһыннарбаттар этэ.
Ыраахтааҕы былааһа эстэрин саҕана улахан баай төрөппүттэрдээх кыргыттарга энньэ сири биэрии үөскээн араас буккуурдары киллэрбитэ. Ханна эрэ атын нэһилиэккэ энньэ сирин быһан биэрии олохсуйбута сири үллэстиигэ уустуктары үөскэппитэ.
Сири үллэстэр кэмтэн саҕалаан “Кыыс омук анала” диэн этии үөскээн тарҕаммыта сөп. Бу этии сахаларга былыргыттан баар. Кыыс атын ыалларга, омуктарга кэргэн баран кинилэр кэлэр көлүөнэлэрин үөскэтэрин, кинилэри элбэтэрин биллэрэр.
Былыргы кэмнэргэ кыыһы эргэ биэрии омуктар икки ардыларыгар эйэни олохтуурун, саҥа аймахтары үөскэтэрин эмиэ туһаналлар эбит.
Ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ сахалар кыыс оҕолору сири, атын баайы-малы үллэстиигэ кыттыһыннарбаттар эбит. Кыыс оҕо кыра эрдэҕиттэн атын аймахтарга кэргэн барарын билэрэ, улаатан иһэн кыыһын харыстанара аналлаах ирдэнэр көрдөбүлгэ киирсэрэ. Аймахтары утумнааһыны буор кут үөскэтэрин сахалар билэн эргэ тахсар кыыс ырааһынан сылдьарын төрөппүттэрэ ситиһэллэрэ.
Эргэ тахсыыга ыраас кыыс сыаната үрдүүрэ, эргэ барар кыаҕа биллэрдик улаатара. Оччотооҕу кэмҥэ эр дьон удьуордарын, утумнарын, буор куттара салҕанан иһэрин баҕаралларын ыраас кыыһы ойох ыллахтарына ситиһэллэрин билэллэрэ. Күүстээхтэн күүстээх, кыахтаахтан кыахтаах төрүүр диэн быһаарыыны кытаанахтык тутуһаллара, эр киһи сайдыылаах буор кутун харыстыыллара, ыраас кыыһы ойох ылан кэлэр көлүөнэлэригэр үчүгэй хаачыстыбаларын, буор куттарын биэрэ сатыыллара.
Оҕо төрөөтөҕүнэ ким курдуга, кимиэхэ маарынныыра быһаарыллара, онтон улаатан истэҕинэ саҥата-иҥэтэ, хамсаныылары хайдах оҥороро кэтээн көрүүгэ түбэһэллэрэ, сыана быһаллара, билгэлии сатыыллара. Үлэҕэ үөрэтиигэ хайдах хамсанара, туохха дьоҕурдааҕа, талаана быһаарыллан иһэрэ.
Кыыс эргэ барарыгар анал баайдаах энньэлээх буолара ирдэнэрэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр быстар дьадаҥылар баһылааннар энньэтэ, халыыма суох ыал буолууну олоххо киллэрбиттэрэ. Дьадаҥылар төрөтөр оҕолорун син-биир хамначчыт буолуо диэн туһалаах хаачыстыбалаах, сайдыылаах буор куттаах төрүүрүгэр кыһамматтара, суолта биэрбэттэрэ.
Бэйэлэрин киһилии майгылаах, төрүт уус ыал курдук сананар ыаллар кыыс оҕолоро хайаан да энньэлээх, онно сөп түбэһэр халыымы уол дьоно төлөөтөхтөрүнэ эрэ ыал буолууга сөбүлэһэрэ. Дьадаҥылар дьадаҥылары, үлэһиттэр үлэһиттэри, баайдар баайдары кытта холбоһон ыалы үөскэтэллэрэ былыргыттан олохсуйбута.
“Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн өс хоһооно ити өй-санаа арахсыытыттан үөскээбит. Баай уонна дьадаҥы өйдөрө-санаалара сөп түбэспэттэр, утарыта хайысхалаахтар. Баай дьон дьадаҥылары туһанар, үлэлэтэр өйдөрө-санаалара улаханыттан дьадаҥы аймахтарын да бэйэлэригэр хаһан да тэҥнээбэттэр.
Билигин биһиэхэ ырыынак олоҕо киирэн дьон байа-тайа сатыыр санаалара улаатыытыттан уонна олохторугар ситиспит ситиһиилэрин, баайдарын-малларын ыһан-тоҕон кэбиспэт, туруктаах өйдөөх-санаалаах кэлэр көлүөнэлэниэхтэрин бары баҕараллара улаатта. Бу улахан баҕа санаа туоларын туһугар ойох ылааччылар эрдэттэн кыһанан, ыраас кыыһы булан ойох ылыа этилэр.
Айылҕа кыыс оҕоҕо аналлаах бүрүөһүнү айан бүөлээбитэ эр дьон сайдыыны ситиһэллэрин, буор куттара кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэрин үөскэтэр. Кыахтаах, күүстээх эр киһи удьуора, утума, ол аата буор кута салҕанарын, бу бүрүөһүн хааччыйар аналлаах.
Омугу үлэ эрэ сайыннарар. Эр дьон күүскэ, кыахтаахтык үлэлээн, сатабыллаахтык оҥорон, тутан баайы-малы элбэтэллэр. Аныгы сайдыылаах үйэҕэ харчыны эргитии барыстаах үлэтэ эбиллибититтэн мөлтөхтөр да элбэх барыһы ылыахтарын сөбө улаатта эрээри, сахалар ыча диэн өй-санаа туругун быһаарар билиилэрэ уларыйа охсубат, байыыны ситиһии уустуктарын, элбэх үлэни, тулууру эрэйэрин биллэрэр.
Омук сайдан иһэр кэмигэр эр дьон баһылаан салайаллар. Билигин саха омуга сайдыыны ситиһии таһымыгар тахсыбытынан, кинилэр кут-сүр үөрэҕин тутуһан, үйэлэрин тухары сайдан иһэр буор куттарын кэлэр көлүөнэлэригэр биэрэргэ улаханнык кыһаныа этилэр.
Кыыс оҕо аналынан эргэ тахсан кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии буоларын кытаанахтык тутуһуу сайдыыны ситиһэн иһэр омуктан ирдэнэр. Кыахтаах, күүстээх эр дьоно суох буолуу омугу атыттарга баһыттарыыга, эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэрэ хаһан да уларыйбат. Күүстээх тустууктарбыт, кыахтаах үлэһиттэрбит аҕыйааннар сахалар симэлийэр кутталлара бу кэмҥэ өссө улаатан иһэр.
Уол уонна кыыс олохторун сыаллара тус-туспалар. Уол кыайа-хото үлэлиир, булар-талар кыаҕа улахан, ыалы хааччыйыыга туһуланар буоллаҕына, кыыс эргэ тахсан сайдыылаах буор куттаах кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр анала бастаан иһэр. Ол аата кыыс аан маҥнай этэ-сиинэ ситэрин кытта оҕолору төрөтөн баран, ол кэнниттэн араас үөрэҕинэн, үлэнэн дьарыктанара ыал олоҕо табылларын үөскэтэрин туһаныы эрэйиллэр.
Билигин биһиэхэ, саҥа үөскээһин кэмин ааспыт, сайдан иһэр саха омукка элбэх үлэни-хамнаһы кыайар уолаттар, эр дьон ордук туһалаахтар. Ол иһин эр дьону бөҕөргөтүү, аҕа оруолун үрдэтии, ыал аҕаларыгар көмөлөһүү эрэйиллэр кэмэ кэллэ.
Ити үтүө сыалы ситиһэргэ туһуламмыт биһиги баҕа санаабыт уолаттары кыыс оҕолортон туспа арааран детсадтарга, оскуолаҕа иитиэ, үөрэтиэ этибит диэҥҥэ тирэҕирэр. Бу санаабытын “Эдэр саас” хаһыакка бэчээттэппиппит. (1).
Итини тэҥэ кыыс оҕолору уһуннук үөрэтэ сатаабакка сааһын ситтэр эрэ эргэ барарын ситиһии кыргыттар ыраас кыыстарынан эргэ тахсалларын оннугар түһэриэ этэ диэн баҕа санаалаахпыт. Ол барыта оҕо улаатан иһэн айыыны, дьон билбэттэрин, уратыны оҥорор санаата элбиириттэн уонна атыттары үтүктэриттэн кыыс оҕолору харыстаан, анаан-минээн оҥоруллуо этэ.
Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэллэрэ оҕолор айыыны оҥорор санааларын аһара күөртүүрүттэн уһуннук үөрэнэр оскуоланы күүлэйдии үөрэммит эдэр дьахталлар үөрэнэн бүтэрэллэрин үөскэттэ. Төрөппүттэр бу элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” оскуолаҕа үөрэтиини тохтоттороллоро ирдэнэр кэмэ кэллэ. Ол курдук ыаллар баар-суох оҕолорун өйүн-санаатын сымыйа үөрэҕинэн буккуйан, айыыны оҥотторо сатаан, сыыһа-халты туттунарын үөскэтии тохтотуллара хайаан да ирдэнэр.
Кыыс оҕо ханна эрэ сыыһа туттунан кыыһын былдьаттаҕына былыргы кэмҥэ сууттааһын, “Саат куттарыыта” диэн буолара. Бу төлөбүр кыыс оҕо баайыттан тутулуктанан элбэх буолара биллэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйа үөрэхтэринэн кыыс оҕо айыыны оҥорор санаатын күөртүүллэриттэн саха омук сайдарын мэһэйдииллэр.
Кыыс оҕоттон омук кыаҕа, күүһэ быһаччы тутуллар. Кыргыттары харыстааһын диэн үөрэх аан бастаан омугу, эр дьон утумнарын, буор куттарын харыстааһын буолар. Эр дьоно мөлтөөбүт омук өр барбат, атыттар ыгыыларыттан, үлэлиир үлэлэрин былдьааһыннарыттан симэлийэр, уларыйар дьылҕаланар.
Омук күүһэ мөлтөөһүнүн спордунан дьарыктаныыттан булан ылыахха сөп. Тустуу киһи күүһүн уонна хамсаныыларга дьоҕурун быһааран билиигэ туһата олус улахан. Россия улахан тустууктара барылара кэриэтэ Кавказ омуктарын уолаттара буоллулар. Улахан, күүстээх тустууктара суох буолбут нуучча омук билигин мөлтөөһүн, уларыйыы кэмигэр киирэн сылдьар. Сахалар бу халыйыыга эмиэ киирэн биэрэн сылдьалларыттан анаан-минээн харыстаныы ирдэнэр кэмэ тиийэн кэллэ.
Саха омук ыал буолууга туһанар былыргы үгэһинэн кыыс оҕо эргэ барыар диэри кыыһын, ырааһын харыстааһына буолар. (2,37).
Туһаныллыбыт литература.
1. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 06.01.99.
2. Каженкин И.И. Ыал буолуу үгэстэрэ. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2022. - 136 с.
OTP Group
OTP Group (ОТП Групп), Венгрия харчы конгломерата, саамай улахан коммерческай тэрилтэтэ.
Салалтата — Будапешт.
42 омук дойдуларыгар үлэлиир, олор ахсааннарыгар Саха Сиригэр (ОТП Банк диэн буолар).
Бахчесарай
Бахчесарай (Bahçesaray) — куорат уонна билиҥҥи Турция Мокс өрүһүн үрдүгэр турар Ван провинция оройуона.
Этимологията
Мокс — куорат уонна оройуон былыргы, устуоруйаҕа киирбит аата. Мокс эбэтэр Могк диэн тыллар арҕааҥҥы эрмээннэр диалектарыгар "аптаах-алыптаах сир" диэн тылбаастанар. Тоҕа аптаах диир буоллахха, куорат билиҥҥи турар сириттэн чугас соҕус хайа үрдүгэр Сурб Аменапркич (Сибэтиэй Быыһааччы) диэн эрмээн манастыыра баара. Онно, номох быһыытынан, Гаспар диэн араас дьиктини оҥорбут, аптаах-алыптаах киһи олорон ааспыта диэн буолар. Норуот фольклоругар кинини мэлдьи абы-алыбы, магияны кытта сибээстииллэр. Ол гынан баран, урарта кэминэ саҕана, Мокси провинция "Хубушкия" диэн ааттана сылдьыбыта эмиэ биллэр. Онно прото-эрмээннэр биис-уустара Москсеннар олорбуттар.
1915-1923 сыллардааҕы эрмээннэр геноцидтарын кэннэ Москсы Мюкюс (эрмээн тылын туркотыы таттаран саҥарыы), ол кэннэ Бахчесарай ("Саат дыбарыаһа", куораты саат тулалыыр эбит) диэн уларытан ааттаабыттар.
Устуоруйата
Мокс куорат кэлин Персия уонна Византия аҥаардаһыахтарыгар диэри, былыргы Армения эмиэ ити курдук ааттаах провинциятын киинэ эбит. Мокс Моск провинциятын Могк-Арандзняк диэн гаварын саамай киинигэр, хабыллар хаба ортотугар баара. Мокс куорат эмрээн нахарардарын резиденцията буола сылдьыбыта. 9 үйэттэн 11 үйэҕэ диэри Арцруни диэн эрмээннэр Васпураканскай княжестволарын састаабыгар киирсэ сылдьыбыта. Ол гынан баран, кэлиҥҥи сылларга куорат кэрэ көстүүтүн сүтэрэн, алдьанан кээһэнэн, эргэрэн, ону ким даҕаны өрө тардыбакка, бэрт мөлтөх көстүүлээх бөһүөлэккэ кубулуйбут.
1880 сыллааххха Мокска барыта холбоон 18 575 эрмээн олоро сылдьыбыта биллрэ (олохтоон нэһилиэнньэ 86 %-на буолар).
Бу эрмээннэр уутуйан олохсуйбут, төрүт түөлбэлэрэ, эрэгийиэннэрэ этэ. Онон 1915 сыллаахха буолбут улахан геноцидка диэри этнографическай састааба улаханнык халбаҥнаабакка, уларыйбакка турбута. 1915 сыллаахха буолбут геноцид кэмигэр туроктар эрмээн дьонун 95 %-нарын (дьиэлэригэр, Сирия кумах куйаарыгар айаннаан иһэн) кыдыйбыттара.
Максимова Анна Николаевна
Максимова Анна Николаевна — тыыл, үлэ бэтэрээнэ, улууска библиотечнай дьыала сайдыытыгар ураты кылааттаах, культура эйгэтигэр 30 сыл үлэлээбит.
Ылыллыбыт сирэ
Үлэни өрө тутан / А.Н. Максимова ; Горнайдааҕы кииннэммит библ. ситим, П. Д. Аввакумов аатынан киин б-ка ; [бэчээккэ бэлэмнээтэ, редакциялаата А. И. Заровняева ; худож. Е. Е. Дьячковская ; фот.: В.В. Семенов, Л.Р. Охлопкова]. - Бэрдьигэстээх, 2020. - 152 с.
Алексеева Ульяна Ивановна
Алексеева Ульяна Ивановна - тыыл, үлэ бэтэрээнэ, коммунистическай үлэ ударнига
Ылыллыбыт сирэ
Улуу Кыайыыны уһансыбыттара / А.Тарасов [Солоҕон нэһилиэгин дьоно-сэргэтэ Аҕа дойду Улуу сэриитигэр, тыылга үлэлэрин туһунан] - .Дьокуускай. - 2005.
Дьон алпаабытынанКатегория: Тыылга үлэлээбиттэрКатегория:
Бедюров Бронтой Янгович
Бронтой Янгович Бедюров — Хайалаах Алтаай уһулуччулаах суруйааччыта.
Бронтой Бедюров – Хайалаах Алтаай Республикатын суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, алтаай литературатыгар саҥа суолу киллэрбит уһулуччулаах суруйааччы, бэйээт, тылбаасчыт. Кини публицистиканан дьарыктанар уонна алтаай норуотун тылынан уус-уран литературатын, үһүйээннэрин, номохторун хомуйар.
Бронтой Бедюров Онгудай сэлиэнньэтигэр 1947 с Янги Бедюров диэн бэйиэт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оскуоланы  Хайалаах Алтаайга бүтэрбит. Москубаҕа Горькай аатынан литературнай институкка үөрэммит. 1977-1981 сс ССРС  Илиҥҥитээҕи билим академиятыгар аспирантураҕа үөрэммит. 1982 – 1985 сс уобаластааҕы хаһыакка, 1990 сылларга Хайалаах Алтаай  Үрдүкү Сэбиэтигэр үлэлээбит.
Хайалаах Алтаай Республиката Сибиир соҕуруулуу-арҕаа эҥээригэр сытар. Алтаай кыраайын, Кемерово уобалаһын, Хакасия, Тыва сирдэрин, Казахстаны, Кытайы, Монголияны кытары кыраныыссалаһар. Алтаайга былыр түүр омуктар бастакы судаарыстыбалара – Түүр Каганата – тэриллибитэ. Алтаайга алтаайдар, казахтар, теленгиттэр, кумандинецтэр, нууччалар олороллор. Хайалаах Алтаай сирэ хас биирдии киһи кутун-сүрүн тутар кэрэ айылҕалаах. Өрөспүүбүлүкэ сирин иэнин 25 %-нын ураты харыстанар суолталаах сирдэр ылаллар. Алтай экэниэмикэтин биир сүрүн салаата – туризм. Туризм сайдан, сыл устатыгар мөлүйүөн турист кэлэн барар буолбут.
Алтаайдар үс үйэ тухары бэйэлэрин ааттарын үгүстэ уларытан кэлбиттэр: өбүгэлэрин сурукка киирбитинэн ойроттар, калмыктар, татаардар, телеуттар диэн ааттыыллар. Джунгария судаарыстыбата суох буолуоҕуттан ыла «алтаайдар» диэн ааты ылыммыттар. Алтаайдар төһө да аҕыйах ахсааннаахтарын иһин сүтэн, симэлийэн хаалбакка тылларын, итэҕэллэрин, култуураларын илдьэ сылдьар күүстээх санаалаах омук. Оскуолаларга алтаай тылын үөрэтии сүрүн биридимиэт быһыытынан киирбит.
Алтаайдар бэйэлэрин сахалары кытта түҥ былыргы биир төрүттээх биис уустарынан ааҕыналлар, ол туһунан суругунан, тылынан элбэх источниктар бааллар. Онон саха дьонун, учуонайдары, суруйааччылары үөрэ-көтө көрсөллөр. Биһигини кытта культурнай-социальнай ситими олохтуохтарын баҕараллар. Оннооҕор саха уус-уран литературатын классига Н.Д.Неустроев өссө Октябрьскай революция иннинэ маннык суруйан турар: «Алтаай мин сүрэхпин өрүүтүн угуйа тардар. Кини хочолоругар сахалар төрүттэрэ олохсуйа сылдьыбыттарын иһин эбитэ дуу?.. Биһиги тыйыс Сибиирбит бу дьикти үчүгэй муннугар хаһан эмэ таҥара көмөтүнэн тиийэ сылдьыбыт киһи»...
Алтаай норуотун духуобунай салайааччыта Элбакшы, суруйааччы Бронтой Бедюров “Сахалар  - улуу убайдарбыт” диэн тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ. Алтаай республиката нуучча судаарыстыбатыгар холбоспута  255 сылын 2011 сылга туолбутунан сибээстээн саха суруйааччыта, тылбаасчыта Семен Горохов алтаай суруйааччытын «Амырсана» диэн айымньытын сахалыы тылбаастаабыта.
Туһаныллыбыт литература:
1.      Дмитрий Иванов. Алтаайдар. Хатан. 2012. № 10.
2.      Семен Горохов. Амырсана. 2011 №10.
3.      Ю.И.Васильев-Дьаргыстай. Хайалаах Алтайга. Эдэр саас. 2004. 11.08.
Андреев Касьян Касьянович
Андреев Касьян Касьянович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.Албан Аат III степенэ, Аҕа дойду Улуу сэриитэ I степенэ орденнар кавалердара. Касьян Касьянович Андреев 1919 с. Арҕаа Хаҥалас улууһугар (Горнай оройуона) Маалтааны нэhилиэгэр тереебутэ.
Ылыллыбыт сирэ
Л.Г.Саввинова. Хатан Хаһыйаан - Касьян Касьянович Андреев/ [хомуйан бэчээккэ бэлэмнээтэ Л.Г.Саввинова; ред. Р.Н.Платонов]. - Дьокуускай : Дани-Алмас, 2020. - 256 с.
Баҥладеш таката
Така — Баҥладеш харчыта.
100 пойшаттан (пайша, пайс) турар. Аан дойдутааҕы бэлиэтээһинэ — BDT. Символа — Tk.
Баҥладеш баана 1972 сыл тохсунньу 1 күнүттэн таһаарар. Бастаан индия рупиятын кытта тэҥнээбиттэрэ, онтон 1983 сыл тохсунньу 11 күнүттэн Америка долларыгар тэҥнээбиттэрэ.1, 2, 5, 10, 20, 50 уонна 100 така, 1976 сылтан 500 така,  2008 сылтан — 1000 така кумааҕы харчылар оҥоһуллаллар.
Беовульф
Беовульф (Beowulf) диэн Англосаксон эпос поэмата. Герман омуктар баатыр номохторун үгэстэринэн айыллыбыт. 3182 аллитератив хоһоонтон турар. Былыргы аангыл литературатын биир тутаах уонна элбэхтик тылбаастанар үлэтэ буолар. Айымньыһытын аата биллибэт. 975-1025 сылларга суруллубут буолуон сөп диэн литература үөрэхтээхтэрэ сабаҕалыыллар. Номох буолар сирэ 6 үйэтээҕи Скандинавия. Гөт баатыра Беовульф даан хоруолугар Хротгарга көмөҕө кэлэр. Хротгар Хеорокка баар бал саалатын Грендель диэн абааһы буулаабыт. Беовульф Гренделы өлөрөр. Онтон Грендель ийэтэ охсуһа кэлбитин кинини эмиэ өлөрөр. Кыайыылаах Беовульф дойдутугар Гөтлаҥҥа төннөр уонна Гөт хоруола буолар. Биэс уон сылынан Беовульф Луону кытта кыргыһан кыайар, ол эрэн оһоллонон бэйэтэ эмиэ өлөр. Беовульф өлүгүн чаҕардара уматан баран биир тумулга кини аатын мэҥэтитэр тала туталлар.
Беовульф номоҕо ис хоһоонунан атын омуктар араас номохторун кытта онон-манан маарыннаһыылаахтарын бэлиэтииллэр, олор ахсааннарыгар: Исландия Греттис сагата, Норвегия Хрольф Краки уонна Бөдвар Бьярки номохторо, Эһэ уолун сэһэнэ, Ирландия Илии уонна Оҕо сэһэнэ, Хомер Одиссеята, Вергилиус Энеидата. Христиан матыыптарыттан Биибилийэ Үөскээһин, Барыы, Даниэль битиктэрин кытта маарыннааһыылар бааллар.
Түрк лирата
Түрк лирата — бастаан Осман империятын, онтон Түркийэ харчыта. Абдул-Меджид султаан 1844 сыллаах реформатыгар киллэриллибитэ. 1 лира =100 куруш. 5, 10, 20, 50, 100, 200 лира кумааҕы харчы баар. Манныатынан 1, 5, 10, 25, 50 куруш уонна 1 лира харчы баар. Манньыаттар кэннилэригэр Мустафа Кемал Ататюрк мэтириэтэ уруһуйдаммыт. Харчы куурса — устугас.
Бал саалата
Бал саалата (Mead hall) диэн былыргы герман омуктарга баар биир хостоох улахан дьиэ. Уһун дьиэ биир көрүҥэ. Бал саалатыгар тойдууллар ыалдьыттары көрсөллөр. Былыргы германнар тойдорго балтан оҥоруллубут бал утахтарын иһэллэрэ, ол иһин дьиэ Бал саалата дэнэр. 5 үйэттэн Орто үйэлэр саҕаланыыларыгар дылы бал саалата хоруоллар уонна лордтар олорор дьиэлэрэ этэ.
Сергеев Иван Матвеевич
Сергеев Иван Матвеевич - Солоҕон нэһилиэгиттэн төрүттээх Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, аатырбыт снайпер.
Ылыллыбыт сирэ
Тарасов А.А. Солоҕон снайпердара./ Бэрдьигэстээх: "Үлэ күүһэ" хаһыат редакцията" АУ, бэчээккэ бэлэмнээтэ В.И.Алексеев, хомуйан оҥордо А.А.Тарасов/ Бэрдьигэстээх, 2015, 68стр.
Англосаксоннар
Хоруоллуктара
Англосаксон кыра хоруоллуктара уонна көҥүл биистэр сирдэрэ:
Тунах
Төрүт суолтата:
Айылҕа хайа эрэ көстүүтэ тэйиччиттэн көрүүгэ тунаҥыран (биир кэлимсэ холбоhон) көстүүтэ.
Ордук туттуллар суолтата:
Үрүҥ (тунах) ас дэлэйэр кэмэ саҕаланыыта уонна үрүҥ Айыылары айхаллааhын, көрдөhүү алгыhа, ыhыаҕа.
Үһүс хонугар атаарыы
Сахалар кут-сүр үөрэхтэринэн бары тыынар-тыыннаахтартан киһиэхэ эрэ салгын кута сайдар. Салгын кут үөрэҕи түргэнник ылынарынан киһи өйө-санаата түргэнник сайдар, билиини ылынар, саҥаны айыылары оҥорор кыахтанар.
Ай диэн тыл салгын кут саҥаны айыыны оҥорор үлэтин быһаарар. Санаа элбэх үлэтэ, ырытара, сыымайдыыра айар, арыйар, айымньы диэн тылларынан этиллэр. Бары тыынар-тыыннаахтартан киһиэхэ эрэ салгын кута сайдарыттан саҥаны, урут суоҕу, биллибэти, саҥаны айыыны оҥорон олоҕун тупсаран, үлэни сайыннаран иһэр. Ол иһин аан маҥнай саныыбыт, санаабытыгар ырытан көрөбүт, тылбытынан этэн, кумааҕыга суруйан өссө тупсарабыт, онтон илэтигэр оҥорон таһаардахпытына үчүгэй, киһилии быһыы буолар кыахтанар.
Ай диэн өй-санаа үлэтин быһаарар тылга “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн айыы диэн киһи оҥорор быһыытын биллэрэр тыл үөскүүр. Киһи оҥорор быһыыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларынан, бу айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээх.
Үөрэх, билии диэн тыллар өй-санаа, салгын кут сайдыыны ситиһиитин биллэрэллэр. Үөрэҕи хос-хос хатылаатахха билии үөскүүр, умнуллара биллэрдик аҕыйыыр, туһаны аҕалар кэмэ кэлэр. Кинигэттэн ааҕан үөрэҕи ылыныы билиини иҥэринии буолар.
Киһи кыаҕа араас. Санаата эмиэ элбэх өрүттээх. Олоро кыайан  толороруттан көрөн икки аҥы арахсаллар:
1. Баҕа санаа.
2. Ыра санаа.
Баҕа санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан, күүһүнэн кыайан толорор, оҥорон таһаарар санаалара ааттаналлар. Бу санаалар быстах уонна киһилии санаалар диэн икки аҥы арахсаллар.
Ыра санаа диэн сахалар киһи хаһан да толорбот, санаатын аралдьытынар эрэ араас санааларын ааттыыллар. Араас буолар-буолбат ыра санааларга ыллара сылдьар киһи туһалааҕы, олоххо туттуллары оҥорор кыаҕа аҕыйыыр. Ол иһин аһара элбэх ыра санааларга ыллара сылдьыы киһи быһыыта буолбатах.
“Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хоһооно кыаҕа аҕыйаҕыттан, олоҕор тугу эмэ туһалааҕы ситиһэрэ кыаллыбат киһи ыра санаатыгар ону-маны оҥорон көрө сатыыра элбэҕин биллэрэр. Дьадаҥы киһи бэйэтин албыннанар, сымыйа, оҥорон көрөр ыра санаалара аһара элбиир уратыларын өс хоһооно арыйан биһиэхэ тириэрдэр.
Христианскай таҥара дьиэтэ элбэх дьадаҥы дьону албыннаары Ырай диэн ыра санаа дойдутун анаан-минээн олохтообут. Дьадаҥы дьон, ол дойдуга өллөхтөрүнэ тиийэн, баҕа санааларын дьэ толорон көҥүллүк олороллор диэн быһаччы албынныыллар. Сахалар ыра санаа диэн үөрэхтэриттэн ылан Ырай диэни үөскэтэн дьадаҥылары, үлэһиттэри албыҥҥа киллэрэллэр.
Салгын кут түүллэрэ киһиэхэ хантан эрэ туораттан көрүү курдук көстөллөр. Ханна эрэ соһуччу тиийэн хаалбыт курдук сананар, ону-маны көрөр, бэйэтэ туга да баара биллибэт. Маннык түүллэр хас киһи араас, ураты баҕа санааларыттан тутулуктара улаханыттан таба тойонноноллоро үксүгэр кыаллыбат.
Киһи санаатыгар оҥорон көрбүтүн, айбытын илэтигэр оҥорон таһаардаҕына, ханнык эрэ быһыыга кубулуттаҕына, ким да оҥорон көрө илик быһыыта буоллаҕына биирдэ айыы буолан тахсар. Ай диэн тылбытыгар “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиитэ, бу тыл быһыыга кубулуйарыттан куһаҕан өрүтэ элбиирин биллэрэр.
Олоххо, дьоҥҥо туһалаах айыыны оҥоруу биир эмэ табыллар. Киһи олоххо туһаны аҕалар, үлэни сайыннарар биир эмэ саҥаны айыыны оҥорон олоҕу иннин, сайдыы диэки хамсатар, сыҕарытар.
Оҕо улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билэ, олоҕор таба туһана үөрэнэ илигинэн саҥаны айыыны оҥороро ордук элбэхтик сыыһа-халты буолан тахсаллар. Сахалар ол иһин оҕону онно-манна түбэһиэ, сыыһа-халты туттунуо диэн харыстааннар, сэрэтэннэр “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэллэр.
Киһи уратыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун, ол аата айыыны оҥороругар олус улаханнык сэрэниэхтээҕин, элбэҕи билиэхтээҕин сахалар ирдииллэр. Бу ирдэбиллэрин “Кэс тыл” диэн айыыны оҥорууга аналлаах үөрэхтэригэр киллэрбиттэр. (1,110).
Салгын кут өйө-санаата диэн өссө үгэскэ кубулуйа илик үөрэхтэр, билиилэр ааттаналлар. Ол иһин өлбүт киһи салгын кута бастакынан, үс хонугунан ыһыллар, үрэллэр.
Өлбүт киһи өйө-санаата куттара ыһылланнар, айыы буолан Үөһээ дойдуга баралларын сахалар билэллэр. Үөһээ дойду өйө-санаата ыраас, куһаҕан санаалар онно тиийбэттэрин туһугар, өлөөччү киһи өйө-санаата куһаҕан санааларыттан ыраастанара эрэйиллэр. Ол иһин сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыы этиитэ” диэн үгэһи толорору ирдиир.
Өлөөрү сытар киһи оҥорбут хара айыыларын этэн, куһаҕан санааларыттан ыраастанан баран өйө-санаата анараа дойдуга барарын өй-санаа, таҥара үөрэҕэ ирдиир. Киһи куһаҕан санаалардаах өлөн хааллаҕына, өйө-санаата куһаҕан санааларын тардыһыыларынан кыайан ыһыллан хаалбакка, үөр буолан аймахтарын эрэйдиэн сөп.
Өлбүт киһини үс хоннорон баран көмүү олус былыргы кэмнэртэн олохсуйбут. Үс хонукка өлбүт курдук буолан баран өйдөнөн кэлбит дьон бааллар. Ол иһин үс хонук кэтэһиннэрии диэн ааттанар уонна куруук туттулла сылдьар. Үс хонук иһинэн өйдөнөн кэлбит дьон өйдөрө-санаалара ханан да уларыйан хаалбакка үтүөрэллэрэ, олоххо төннөллөрө биллэр.
Эт-сиин үс хонуктан уһаатаҕына сытыйар, сыт тахсан барар. Ол иһин үс хонуктан уһаппакка эрэ көмөллөр. Ону тэҥэ үс хонукка киһи салгын кута көтөр, өйө-санаата ыһыллар. Үс хонук иһинэн өлбөккө өйдөнөн кэлбит дьон бааллара, онтон атыттар толору өйдөммөттөрө, өй-санаа, салгын кут үс хонук кэнниттэн ыһыллалларын биллэрэр.
Үс хонук кэнниттэн өлбүт киһи көмүллэр уонна салгын кута үрэллэн ыһылларыттан атаарыы, ахтыы оҥоруллар. (3,93).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.
2. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Дьаарбайа сылдьар Сир
Дьаарбайа сылдьар Сир — Кытай фантастика киинэтэ, Аан Дойдуга 10 иһигэр үрдүк барыһы киллэрбит киинэлэргэ киирэр. 2019 сыллаахха уһуллубута.
2023 сыллаахха Дьаарбайа сылдьар Сир 2 тахсыахтаах.
Нед Тозун
Нед Тозун (Ned Tozun, ; төр. от ыйын 28 күнэ 1978 сыл) — Эмиэрикэ түмэт урбаанньыта уоннаи менеджерэ, D.light Design (CEO, 2011) хампаанньа тэрийээччилэриттэн биирдэстэр уонна хампаанньа салайааччыта. Хампаанньа соруга - аан дойду дьадаҥы араҥата күн энергиятынан туһаналларыгар кыах биэрии.
Биографията
2005 сыллаахха кулун тутарга Тозун Namewaves, Inc. хампаанньаны тэрийсибит уонна 2006 сыл ахсынньыга дылы онно кылаабынай техниическэй дириэктэринэн (СТО) үлэлээбит.
2003 сыл тохсунньуттан 2007 сыл тохсунньутугар дылы - оҕолорго аналлаах музыкаальнай албуомнары оҥорор уонна атыылыыр Made For You Music, Inc. хампаанньа тэрийсээччитэ уонна салайааччыта.
Стэнфордкэ үөрэнэр кэмигэр Нед Сэм Голдманы кытта чугастаспыт, Голдман Аафрика олоҕун туһунан бэйэтин кэтээн көрүүлэрин кэпсээбит уонна дьадаҥы дойдуларга нэһилиэнньэҕэ аналлаах сырдыгы биэрэр прибуордары оҥорор уонна тарҕатар былааннааҕын үллэстибит.
2007 сыллаахха Нед Тозун Сэм Голдманныын D.light Design хампаанньаны тэрийбит уонна бэрэсидьиэн буолбут. 2011 сыллаахха кулун тутарга хампаанньаны салайыыттан тэйэн, стратегиическэй менеджмэҥҥэ түмүллүбүт.
Наградалара уонна премиялара
2013 сыллаахха Нед Тозуну уонна Сэм Голдманы Forbes отут тутаах суолталаах түмэт урбаанньыттар ахсааннарыгар киллэрбитэ.
2014 сыллаахха Нед Тозун, Донн Тайс уонна Сэм Голдман , D.light Design үлэлэрин иһин, названы Шваб түмэт урбаанын пуондатынан сыл түмэт урбаанньыттарынан биллэриллибиттэрэ.
Кызласов Леонид Романович
«Древнейшая Хакасия», «История Хакасии с древнейших времен до 1917 года» диэн академическай монографиялара,  “Древняя и средневековая история Южной Сибири”,  маны таһынан оскуола, үрдүк үөрэх преподавателлэригэр аналлаах методическай разработкаларын, үөрэтэр босуобуйаларын о.д.а үгүс научнай үлэлэр ааптардара. Оччолортон Хакасия сири оҥоруунан дьарыктанара, билигин Хотугу Азияҕа сири оҥоруу култууратын үгэһин сайыннарыы үрдүк кэрдиискэ турар.
1976 сыллаахха Саха университетын саха тылыгар уонна литературатыгар салаатын устудьуоннара үөрэхтэрин практикатыгар эмиэ араас сирдэринэн : Алданынан, Бурятиянан, Иркутскайынан, Хакассиянан, Туванан эргийэн, арааһы көрөн, киинэҕэ түһэрэн, астынан, үөрэн-көтөн кэлбиттэрэ.
Абакан музейыгар тиэргэҥҥэ гранит таастан суоруллубут араас ойуулаах-бичиктээх остуолбалары, обелистары,  киһилэри, иэйэхситтэри, киһигэ маарынныыр  үс харахтаах туох эрэ харамайдары, быһыыта, түҥ былыргы таҥаралары, күн таҥаралары көрбүттэр, киинэҕэ түһэрбиттэр.
Олортон үксүлэрин хакастар өбүгэлэрин уонна да атын түүрдүү норуоттар үҥэр-сүктэр күн таҥараларын, ытыктыыр өбүгэлэрин ойуулаан, руническай суруктаан, суоран туруорбуттар. Сорохторун, аан маҥнайгы түҥ былыргыларын, ким хаһан суоран туруорбута өссө биллибэт. Музей иһигэр боруонса үйэтинээҕи үгүс сэптэр – кэрэ оҥоһуулаах кынчааллар, үҥүүлэр, күөстэр, көһүйэлэр элбэхтэр. Кынчааллар уктарын төбөтүгэр кыра баҕайы барааннар, козеллар туралларын оҥорбуттара көрүөххэ үчүгэйэ бэрт. Абакан аттыгар Уйбат диэн үрэх кытылыгар  Москва университетын профессора Л.Р.Кызласов 50-ча студеннаах кэлэн, икки булгунньаҕы хаһа сылдьарын көрбүттэр. Ол хакастар өбүгэлэрэ IX – X үйэлэргэ кирпииччэнэн туппут дыбарыастара сууллан, көмүллэн булгунньах буолбут эбит. Хаһааччылар дыбарыас иһигэр араас иһит-хомуос, мал үлтүркэйдэрин булбуттар. Профессор Л.Р.Кызласов кэпсииринэн, былыргы хакаастар дыбарыас тулатынааҕы бааһыналарга сэлиэһинэй бурдугу Хара-Хорум куоракка тиэйэн атыылыыллара үһү.
Ити курдук сахалар Л.Р.Кызласов бэрт эйэҕэс, толору кэпсээнин дуоһуйа истибиттэр, элбэҕи билэн-көрөн төннүбүттэр.
Томтор (Өймөкөөн улууһа)
Томтор — Өймөкөөн улууһун Иккис Бороҕон нэһилиэгин киинэ. Байҕал таһымыттан 740 м үрдүккэ Өймөкөөн оҥхойун ортотугар турар.
Ижор тыла
Ижор тыла (иж. ižorin keeli эбэтэр inkeroin keeli) — ижорлар тыллара, фин-угор тылларын балтия-финн салаатыгар киирэр.
Сурук-бичик
===Alphabet (1932-1936) ===
Билиҥҥи алпаабыттара
Билиҥҥи сурук-бичик официаллык суоҕа. Бастакы версия ижор сурук-бичик финнээх суругэ-бичигэ төрдүнэн.
Тэҥнээр таблица
Тыл туһунан
Ижор тылыгар маннык нөҥүө саҥа чаастара бааллар: аат тыл, даҕааһын аат, ахсаан аат, солбуйар аат, туохтуур, сыһыат, саҥа аллайыы, дьөһүөл, предлог, ситим тыл.
Ижор тылыгар 12 түһүк (номинатив, генитив, партитив, иллатив, инессив, элатив, аллатив, адессив, аблатив, транслатив, эссив, абессив).
Кьят
Кьят — Мьянмар (1989 сылга диэри - Бирма) харчыта. Олохтоохтор бэйэлэрэ — ча эбэтэр джа (дьа?) дииллэр. Биир кьят 100 пья5а тэн. 1952 сылтан Бирма кьята, 1989 сылтан Мьянма кьята аатырар.
Туттууга 5000, 1000, 500, 200, 100, 50, 20, 10, 5 уонна 1 кьят кумаа5ы харчы,100, 50, 10, 5 уонна 1 кьят тимир харчы (манньыат) сылдьар. Символа — K.
Мьянма Киин Баана онорон таhаарар.
Central African CFA franc
thumb|
Киин Африка судаарыстыбаларын фраанката (Franc CFA BEAC, Franc de la Coopération Financière en Afrique centrale, Киин Африка Үпкэ кооперациятын фраанката) — Киин Африка алта судаарыстыбатын валютата.
Бэлиэтэ - ₣ • CFA • BEAC • FCFA.
Устуоруйата
Франция правительствотын декретынан 1945 сыл ахсынньы 26 кунугэр Ар5аа уонна Киин Африка5а Франция бас билэр  сирдэригэр КФА франката диэн харчы киллэриллибитэ. Бу харчыны Муора Унуордааны Франция Киин Кассата бэчээттиирэ. Кэнники, 1973 сылтан, ол уларыйан Экваториальнай Африка уонна Камерун бааныгар уларыйбыта.
Эндрю Мосон
Моусон Манчестер үнүбүрсүтүөтүгэр теология бакалавырын истиэпэнин ылбыта. Ол кэннэ 1984 сылтан ОРК-га капеллаанынан сулууспалаабыта.
Мосон урбааны кытта социальнай кыһалҕалары быһаарар атын хас да тэрилтэлэри, хампаанньаларф уонна бырайыактары тэрийсибитэ уонна салайбыта; кини уопутун тарҕатар «Эндрю Мосон и партнёры» хампаанньа дьаһайааччыта (Andrew Mawson Partnerships).
Дьон олоҕор сыһыаннаах эйгэҕэ өҥөлөрүн иһин Эндрю Мосон Британия импиэрийэтин уордьанын (2000) хабалыара буолбута, баруон титуллаах олоҕун тухары пэрствонан бэлиэтэммит (29 кулун тутар 2007 сыл), луордар Палааталарын чилиэнэ (30 муус устар 2007 сыл).
2008 сыллаахха «Түмэт урбаан» (The Social Entrepreneur: Making Communities Work) диэн түмэт урбааҥҥа аналлаах ыйар-кэрдэр кинигэтэ, бесселлер буолбута.
Стрижавка
Стрижавка (Стрижавка) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 8 869 (2011).
Дьаарбайа сылдьар Сир 2
Дьаарбайа сылдьар Сир 2 — приквел киинэ, 2023 сыллаахха тахсыбыт Дьаарбайа сылдьар Сир приквела буолар. China Film Group Corporation тэрилтэ уһулбут проега буолар.
Өлөксөй Навальнайы өйөөһүн протестара
Өлөксөй Навальнайы өйөөһүн протестара 2021 сылтан Тохсунньу 23 күнүттэн саҕаланнылар. Арассыыйа үрдүнэн 700 тыыһынча киһи кыттар, сүрүннээн Путины тохтоторго, Навальнайы босхолуурга. Улахан күүс миитиннэрэ Москваҕа уонна Питерга буолар, ол эрэн Дьокуускайга номнуо 50 киһи тутуллубут, олор ахсааннарыгар Сулустаана Мыраан уонна Ойуун Һааска. Ойуун Һаасканы Путин ыйааҕынан Котенкаҕа психыарыылаахтар балыыһаларыгар укпуттара, Сулустаана Мырааны 90 тыһ солкуобайга штрафтаабыттара.
Арассыыйа үрдүнэн 10000 киһини туттулар, олор ахсааннарыгар 100 блогер уонна журналистар. Өлөксөй Навальнай бэйэтигэр Путин ыйааҕынан дьыала тэриллэр хаайыыга барда, ол иннинэ ФХС үлэһиттэрэ "новичок" көмөтүнэн өлөрө сатаабыттара.
Полициалар уонна Росгвардиалар миитиҥнээччилэри үнтү кырбыы-кырбыы туталлар, сорохторго наркотик быраҕан сымыйа дьыала тэрийэллэр. Политическай репрессиалар саҕаланнылар Арассыыйаҕа.
Күөх мэчиэт
Күөх мэчиэт (Төрдүс соборнай, Zэngэr mэcet, Зэҥгэр мэчет) — Казаҥҥа Старо-Татарскай солобуодаҕа баар мэчиэт. Татаар храмовай архитектуратын пааматынньыга. Истиэнэлэрин өҥүттэн итинник ааттаммыта. 1815-1819 сс. Казань атыыһыта Ахмет Аитов-Заманов үбүгэр, классицизм истиилинэн тутуллубута. Архитектора биллибэт.Икки этээстээх, икки саалалаах, сарайыгар үс ярустаах минареттаах джами(соборнай)-мэчиэт.
1864 с. Г.Б.Мустакимов атыыһыт бас билэр сирин биэрэн туран, мэчиэт фасадыгар үс түннүгү эбэн кэҥэппитэ уонна архитектор П.И.Романов бырайыагынан эргиччи аҕыраадалаабыта. 1907 с.Г.А.Ишмуратов атыыһыт мэчиэт михрабнай(Меккаҕа тиийэр суолу ыйар киэргэтиилээх ниша) өттүн уларыта тутан уонна мэчиэт кыладыапкатын кэҥэппитэ. 1932 с.кулун тутар ый 10 күнүгэр ТатЦИК сэкэритэрийээтин уурааҕынан мэчиэт сабыллыбыта. 1930 с. минарета көтүрүллүбүтэ. Сэбиэскэй кэмҥэ олорор дьиэ курдук туттуллубута. 1993 сылтан үлэлии турар эрээри, минарета 2009 сылга эрэ чөлүгэр түһэриллибитэ.
Мэчиэккэ таҥара үлэһиттэрин икки династията үлэлээбиттэрэ. Бастакы(1825 с.) хатыб(бээтинсэтээҕи үҥүүнү ыытар)-имам уонна мударрис(таҥара үөрэҕин учуутала)Каргалыга медресены бүтэрбит Абденнасир Рахманкулов этэ. Мэчиэккэ медресены арыйан үлэлэппитэ. Атыыһыт Арсаевтар медресеҕа анаан туспа дьиэни туттарбыттара. Медреме "Халидия" диэн ааттаах. Иккис династия бэрэстэбиитэлэ Хаммад Халитов 1850 с. Бухара медресетын бүтэрэн, убайа Абденнасир өлбүтүн кэннэ имам буолбут Хабибулланы солбуйбута. Халитов өлбүтүн кэннэ, эмиэ, Рахманкулов Гиясетдин буолбута. 1870 с.өлбүтүн кэннэ, имам дуоһунаһыгар Мухамметзакир Халитов анаммыта. 1894 с.кини уола Ибрагим Халитов буолбута. 19 үйэ ортотугар - 20-ис үйэ саҕаланыытыгар мэчиэт махаллятыгар(биир мэчиэккэ сылдьар дьон)улахан атыыһыттар уонна меценаттар баар буолбуттара. Мустакимовтар династияларын саҕалааччы Г.Б.Мустакимов мэчиэт попечитэлэ этэ. 19 үйэ бүтүүтэ мэчиэти көрөрү-истэри Айтугановтар ылбыттара. Мэчиэккэ саҥа медресе дьиэтин туппуттара. Ол кэнниттэн ити үтүө дьыаланы атыыһыт уонна промышленник Абдрахман Ахметович Ишмуратов бэйэтин илиитигэр ылбыта.
Сулустаана Мыраан
Сулустаана Мыраан, Ол эбэтэр толору аата Сулустаана Мыраан Байанайдаах кыыһа, урукку аата Елизавета Николаевна Дмитриева-Антонова, Саха Сирин биир сүрүн активистката, Саха Сирин урукку Ил Түмэн депутата, төрөөбүт күнэ ??????.
Биллэринэн 1982 сыллаахха Нөмүгү орто оскуолатыгар үөрэммит, Амма улууһугар Абаҕа сиригэр төрөөбүт, Өлүөхүмэҕэ учууталынан үлэлээбит, Майаҕа олоро сылдьыбыт, билигин Дьокуускай куоратка олорор.
Сомоҕо күүс тэриллии кыттыылааҕа.
Сүрүннээн популярноһа Нью Йорк куоратка ООН трибунатыттан саха тылынан тыл эппитинэн, уонна Өлөксөй Навальнай диэн киһини өйөөһүнүнэн. Конституцияны Путин уларытарын эмиэ утарбыта. Биллэр оппозиционер.
Тубалар
Тубала́р (бэйэлэрин туба дэнэллэр, былыргыта тувинецтар) — Арассыыйа Алтаай Өрөспүүбүлүкэтин хотугу өттүгэр олорор, аҕыйах ахсааннаах, түүр тыллаах омуга. Бэйэлэрин туба (тува) кижи, тубалар, ону тэҥэ йыш кижи («тыа дьоно») дэнэллэр. Тубалар Катунь өрүс илин өттүгэр, Бий өрүс уонна Телец күөлүн кытылыгар олороллор. Нууччалар Сибиири баһылыыр кэмнэригэр, кинилэри «черневые татары» диэн ааттаабыттара.
Тубалар хотугу алтаайдар ахсааннарыгар киирэллэр, ол гынан баран, соҕурууҥҥу алтаайдары кытта ыкса ыаллаһа олороллор, кинилэр тылларыттан, култуураларыттан, олохторун укулаатыттан элбэҕи бэриһиннэрбиттэр. Онно өссө кинилэр кумандылары уонна чалканнары кытта хардарыта эй-ойох ылсыбыттара төһүү буолбут.
Тубалар, сүрүннээн, европалыы дьүһүннээхтэр, монгуоллуу дьүһүн арыый мөлтөх соҕустук көстөр. Тубалар ортолоругар сырдык харахтаах уонна сырдык баттаахтаах дьон элбэхтэр. Сүрүн Y-хромосомалаах гаплогруппа тубаларга R1a1 быһыытынан бэриллэр — быһа холоон, 50 %.
Үөскээһиннэрэ
Тубалар хантан үөскээбиттэрэ, кимтэн кииннээхтэрэ билигин даҕаны мөккүөрдээ боппуруос. Ол курдук, В.И. Вербицкай кинилэри калмыктары кытта, ол эбэтэр монгуол тыллаах омуктары кытта ситимниир. В.В. Радлов "алтаайдар "черневой татардары" тубалар дииллэр" диир. Ону таһынан, сойоттар, ол эбэтэр билиҥҥи тывалар уонна койбаллар бэйэлэрин эмиэ "тубаларбыт" дэнэллэрин ыйар. Ол быыһыгар, тубалары сомодийскай омуктары кытта эмиэ ситимнииллэр.
Тарҕанан олоруулара
19 үйэ 80-с сылларыгар тубалар маннык тарҕанан олорбуттара биллэр:
1. Юд буолаһыгар олорбут сэлиэнньэлэрэ: Улала, Сайдыс, Чемал, Ынырга уонна Учак-Иша, Ынырга үрэхтэр
2. Комляжскай (эбэтэр Кондожской) буоластарга сэлиэнньэлэр: Кебезень, Ынырга, Паспаул, Чепош, Ильинское, Ерехалка уонна Ише, Кузя, Тулон үрэхтэр.
3. Кергежскай буоласка олорбут сэлиэнньэлэрэ: Ынырга, Кебезень, Балыкса, уонна үрэхтэргэ тарҕанан: Тулой, Пыжа, Сары-Кокша, Эдеган.
4. Кузенскай буоласка баар сэлиэнньэлэрэ: Ынырга, Паспаул уонна Иша, Сары-Кокша үрэхтэр.
Биэрэпис
Сэбиэскэй кэмнээҕи биэрэпискэ тубалары алтаайдар истэригэр киллэрэллэрэ (1926 сыллаахтан ураты). 2000 сыллахха тубалары Арассыыйа Федерациятын аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарыгар киллэрбиттэрэ (Арассыыйа Федерациятын Бырабыыталыстыбатын 2000 с. кулун тутар 24 күнүнээҕи 255 №-дээх урааҕа). 2002 сыллааҕы биэрэпискэ кинилэр туспа тыллаах, туспа омук, ол гынан баран, алтаайдар сорохторун быһыытынан (субэтнос) учуоттаабыттара.
Ахсааннара, ханна олороллоро
2002 сыллаах биэрэпис түмүгүнэн, РФ 1565 туба олорор. Ол иһигэр Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр 1533 -- сүрүннээн, Чой оройуонугар. 2010 сыллаах биэрэпискэ -- 1965 киһи, ол иһигэр Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр -- 1891 киһи.
Нэһилиэнньэлээх пууннарга ахсааннара (2002 с.).:
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ:
Кебезень: 198 киһи;
Тулой: 135 киһи;
Горно-Алтайскай: 117 киһи;
Старый Кебезень: 111 киһи;
Артыбаш: 108 киһи.
Тыллара
Тубалар тыллара ханнык бөлөххө киирэрэ бэрт мөккүөрдээх. Ол эрээри икки сүрүн санаа баар: хотугу алтаайдар тылларын бөлөҕө эбэтэр кыргыыс-кыпчаак (хакаас) бөлөҕүн кыпчаак салаатыгар (түүр тылларын бөлөҕө).
Ойуун Һааска
Ойуун Һааска, толору сүрүн аата Габышев Александр Прокопьевич, Саха Сирин активиһа, общественнай хамсааһыны тэрийээччи, 2018 сылтан Владимир Путины кириитикэлээһининэн дьарыгырар. Путины үүрэргэ хамсааһын тэрийэн марш оҥоро сылдьыбыттааҕа 2019 сылга.
2019 сыллаахха Владимир Путин бэйэтинэн ыйаах таһааран, Ойуун Һаасканы псих ыарыһахтар балыыһаларыгар Котенкаҕа укпуттара. 2020 сыллаахха Америка, Улуу Британия, Германия уонна Мемориал политическай хаайыылаах диэнинэн билиммиттэрэ.
2021 сыл Балаҕан ыйын 26 күнүттэн күүс өттүнэн эмтээһиҥҥэ түбэһэн, Новосибирскай уобаласка псих ыарыһахтар күүстээхтик эмтэнэр балыыһаларыгар хаайыллан сытар.
Шорай, Тюркан
Шорай, Тюркан
Тюркан Шорай(тур. Turkan Soray; төр. бэс ыйын 25 күнүгэр 1945 с.) - Турция киинэактырыысата, сценарист уонна режиссёр. Кинини кыраныысса таһыгар "Илин дойду Элизабет Тейлора" диэн ааттыыллар. Тюркан Шорай, 1945 с.бэс ыйын 25 күнүгэр Турцияҕа Стамбул Эюп диэн оройуонугар төрөөбүт. Аҕата Халит Шорай - чунуобунньук, ийэтэ Мелиха Шорай, дьиэ көрөөччү. Дьиэ кэргэн үс кыыс оҕолооҕо. Тюркантан ураты, Назан уонна Фиген. Кыра кыыс төрөөбүтүн кэннэ, Тюркан ийэлээх аҕата арахсыбыттар. Оҕолор ийэлэригэр хаалбыттар. Мелиха, Карагюмрюкка дьиэ куортамнаан олорбут. Онно олорон Тюркан, Кыргыттар Фатихскай лицейдарын үөрэнэн бүтэрбит. Куортамнаан олорор дьиэлэрин бас билээччи, Турция бастакы киинэактырыысаларыттан биирдэстэрэ Эмель Йылдыз эбит. Кини, Тюрканы Ешилчам студияҕа аҕалбыт. 1960 с. Тюркан 15 саастааҕар, режиссёр Невзат Песен "Ветер любви" диэн киинэҕэ сүрүн оруолга уһулбут. Киинэ олус ситиһиилээх буолан кириитиктэр өйөбүллэрин ылбыт, Тюркан Шорай Ешилчам киностудияны кытта хантараах түһэрсибит. Онон, 1960 сылтан Тюркан кинокарьерата саҕаламмыт. 1960-1965 сс., биэс сыл устата 60 кэриҥэ киинэҕэ, араас оруолларга уһуллубут. Балта Назан эмиэ, киинэ артыыһа эрээри, Тюркан курдук ситиһиитэ суох эбит. 1965-1970 сс. киинэактырыыса, өссө, 48 киинэҕэ уһуллан карьерата ситиһиилээх буолбут. 10 сыл устата 100 тахса киинэҕэ уһуллубут. Онон, 20 саастааҕар, Турция биллиилээх уонна чаҕылхай (4) киинэактырыысаларын ахсааныгар киирбит. Арассыыйаҕа, Назым Хикмет "Любовь моя, печаль моя" арамаанынан уһуллубут киинэҕэ Мехмет Бану оруолун, Чингиз Айтматов "Мой тополёк в красной косынке"диэн арамаанынан уһуллубут киинэҕэ сүрүн оруолу ситиһиилээхтик оонньообут. Барыта холбоон 200 кэриҥэ киинэҕэ уһуллубут. 1972 с. бастакы режиссёрскай үлэтигэр, "Возвращение" диэн киинэҕэ сүрүн оруолу толорбут. 1974 с. "Страдание", 1976 с."Асла и Даима" уо.д.а.режиссёрскай үлэлэрэ көрүүгэ тахсыбыттар. Наҕараадалара: Судаарыстыбаннай артыыс - сыбаанньа; "Золотой апельсин" бириэмийэ, бастыҥ дьахтар оруолун иһин(1964, 1968, 1987, 1994); "Золотой апельсин" бириэмийэ, ситиһиилэрин иһин; 4 төгүл "Лучшая киноактриса" бириэмийэ Анталияҕа буолар киинэ бэстибээлигэр; "Большой приз" бириэмийэ, Москваҕа буолбут киинэ бэстибээлигэр режиссёрскай дебютун иһин; "Лучшая актриса" бириэмийэ. Ташкеннааҕы киинэ бэстибээлигэр. Стамбул уонна Рим киинэ бэстибээллэригэр бочуотунай наҕараадалар. 2016 сылтан Евразия Академиятын чилиэнэ. 2010 с. кулун тутар 12 күнүгэр ЮНЕСКО Үтүө Санаа Посола. 1983 с. Актёр Джихан Унали кытта ыал буолбуттар. 1984 с.алтынньы 21 күнүгэр Ягмур диэн кыыс оҕо төрөөбүт. Ыал, 1987 с.арахсыбыт. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9,_%D0%A2%D1%8E%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BD http://beauty-around.com/memory-pages/item/30-turkan-shorai
Көмүс глобус (бириэмийэ)
«Көмүс глобус» (Golden Globe Award, Золото́й гло́бус) — АХШ-ка Омук прессатын Голливудтааҕы ассоциацията 1944 сыллаахтан киинэҕэ үлэ иһин туттарар бириэмийэтэ. «Көмүс глобус» бириэмийэни сылын ахсын тохсунньуга 90-ча аан дойду суруналыыстарыттан турар хамыыһыйа туттарар. Киинэ эйгэтигэр Оскар кэнниттэн иккис турар дииллэр.
Вануату ватута
Вату — Вануату Республикатын харчыта (бислам тылыттан тылбаастаатаахха — таас). Атын харчылар курдук, бытархай харчыга бытарыйбат. Символа — Vt. Туттууга 1, 2, 5, 10, 20, 50 уонна 100 вату тимир харчы, 200, 500, 1000, 5000 уонна 10000 вату кумаа5ы харчы сылдьар.
1982 сылга Вануату Киин баана 100, 500, уонна 1000 ватуну бэчээттээбитэ. 1989 сылга 5000 вату харчы баар буолбута. 1993 сылтан харчыны Резервэ баана таhаарар буолта: 500 уонна 1000 вату сана харчы бэчээттэммитэ. 200 ватулаах харчы 1995 сылтан тахсар буолбута.
Семёновка
Семёновка (Семенівка) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 450 (2011).
Тохсус хонугар атаарыы
Оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ, ийэ кута тугу саҥаны билбититтэн, көрөн соһуйбутуттан үөскээн үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар мунньуллан иһэр. Ийэ кут маннык үөскээһинин сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ эрэ табатык быһаарар.
Киһи үйэтин тухары билбит үөрэҕэ, билиитэ өссө дириҥээтэҕинэ, хатыланнаҕына үгэскэ кубулуйан иһэр. Дириҥ билии диэн үгэскэ кубулуйбут билиилэр ааттаналлар. Үгэстэр өссө үөрэх, билии хос-хос хатыланыытыттан эмиэ үөскээн эбии мунньуллаллар. Ол иһин киһи сааһыран истэҕинэ үгэстэрэ эбиллэн иһэллэр.