cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Икки өрүтү араарыы
Өй-санаа икки аҥы арахсыыта үчүгэйгэ тириэрдибэт. Омук арахсар, саҥалыы үөскүүр кэмигэр аһара күүстээх хайдыһыыны, эйэлэспэт буолууну үөскэтэн, букатын эстэригэр тиийэн хаалыахтарын сөп. Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учууталлар сахалыы өй-санаа уратыларын билбэттэриттэн быһалыы нууччалары үтүктэн «грех» диэн тыл оннугар ити «аньыы» тылы булан туһана сатыыллара сахалыы өйгө-санааҕа, «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини, айылҕа төрүт тутулугун тутуһууга сөп түбэспэт. Сахалар олус былыргы үөрэхтэрин, билиилэрин бу кэмҥэ диэри уларыппакка, бэйэтинэн илдьэ сылдьар бэлиэлэринэн айыы диэн тыл биирэ, соҕотоҕо буолар. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн бу тыл үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу ылан быһаарара хаһан да уларыйбат. Киһи баһа, мэйиитэ биир буоларынан тугу өйдөөн-санаан оҥороро биир мэйииттэн айыллан тахсарын чопчу бэлиэтээн айыы диэн тыл соҕотох эрэ буоллаҕына табыллар. Ханнык баҕарар киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор кыахтааҕын бу айыы диэн тыл быһаарара өй-санаа уратыларыгар сөп түбэһэр уонна хайа да өттүгэр аһара барыыны, халыйыыны суох оҥорор кыахтаах.
Сахаларга «аньыы» диэн тыл суох, былыр да суох этэ. Сахабыт тылын былыргы үйэлэргэ чочуйан оҥорбут, өй-санаа үөрэҕин баһылаабыт ойууннар «аньыы» диэн тылы киллэрбэтэхтэрин биир да тыл үөрэхтээҕэ булан этэ илик. «Ан» диэн тылтан өйү-санааны быһаарар, хамсааһыны биллэрэр тыл сахаларга үөскээбэт.
Айыы диэн тылбыт бэйэтэ куһаҕаны уонна үчүгэйи оҥорууну бэлиэтиирин холбуу иҥэринэ сылдьар тыл буолар. Бу тылы туһанарга үчүгэй буоллаҕына үрүҥ айыы, онтон куһаҕаны бэлиэтииргэ хара айыы диэн быһаарыылаах туһанар сахалыы өйгө-санааҕа, туох барыта икки өрүттээҕин таба туһаныыга сөп түбэһэр.
Сэбиэскэй былаас саҕана мааныламмыт учуонайдар, тыл үөрэхтээхтэрэ уонна сэбиэскэй суруйааччылар нууччалары быһаччы үтүктэллэриттэн үчүгэйи – айыы, онтон куһаҕаны – «аньыы» диэн тус-туспа тылларынан ааттаан олоххо киллэрэн туһаннара сатыыллара олус улахан сыыһата ити быһаарыынан толору дакаастанар. Тыл олус уһун кэмнэргэ уларыйбакка эрэ бэйэтин тутаах өйдөбүлүн иҥэринэн илдьэ сылдьар уратылаах. Ханнык эрэ киһи оҥорор быһыытын, бу куһаҕан быһыы эбит диэн уһун үйэлэргэ уларыйбат гына дьаралыктаан, туспа тылынан этэн, аат-суол иҥэрэн кэбиһии элбэх табыллыбат өрүттэрдээх.
Холобурга, сэбиэскэй кэмҥэ баай киһи куһаҕан буолара, билигин уларыйан үчүгэй буолан сылдьар. Ол кэмҥэ куһаҕан диэн ааттаммыт билигин үчүгэйгэ уларыйда. Биирдэ элбэхтик арыгы испит киһи куһаҕан киһи буола түһэн баран, аны испэтэҕинэ көнүөн, эмиэ үчүгэй киһи буолуон сөбүн син билэртэн үөрэтэ, көннөрө, улахан да арыгыһыттары эмтэтэ сатыыллар. Биир киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны да оҥорорун син арааран билэллэр эрээри, кини оҥорор быһыыларын тус-туспа тылларынан ааттата сатааһыҥҥа өй-санаа, таҥара үөрэҕин туһамматтан киирэн биэрэллэр.
Арыгыны аһара иһэр олус куһаҕан, арыгыһыт да, ыарыы да буолуохха сөп. Арыгыны аһара испит киһи куһаҕаннык быһыыланар. Арыгы куһаҕана элбэх буолан арыгыны испэт буолуу үчүгэйэ быһаарыллар кыахтанар. Ол иһин арыгыны испэт үчүгэй. Оччоҕо арыгыны иһэр киһи оҥорор быһыытын туспа тылынан этэн дьаралыктыыбыт дуу? Арыгыһыт диэнтэн ураты? Арыгыны куруук испэттэр, быраҕан да кэбиһээччилэр бааллар. Арыгы испит кэмнэригэр куһаҕан буола түһэн баран, испэтэхтэринэ үчүгэй киһи буолар дьон элбэхтэр. Олору хайдах гынабыт, туохтар диэн ааттыыбыт? «Аньыы» буолан ылла диибит дуу?
Арыгыны кыратык, кэмнээн иһэр үчүгэй. Элбэҕи истэххэ итирии, куһаҕан буолар. Ол эбэтэр арыгыны аһара иһэн кэбиспэт, итирбэт эбитэ буоллар, бука бары арыгы үчүгэй дииллэрэ сөптөөх буолан тахсыа этэ.
Киһи үчүгэй уонна куһаҕан быһыылары оҥорор кыаҕын, уратыларын быһаарыы үчүгэй киһи таҥара, Христос таҥара үөскээһинигэр тириэрдибитэ икки тыһыынча сыллартан орто эрээри тыл үөрэхтээхтэрэ, сорох суруйааччылар, учууталлар, учуонайдар ону арааран билэ иликтэрэ хомолтону эрэ үөскэтэр.
Yчүгэйи уонна куһаҕаны, ол аата икки өрүтү араарыы барыта киһи ханнык үөрэҕи-билиини кыра эрдэҕиттэн иҥэриммитинэн, баһылаабытыттан, кини иитээччилэриттэн, үөрэтээччилэриттэн, ол аата төрөппүттэриттэн быһаччы тутулуктаах. Бу тутулугу «Төрүт уус ыал», «Яблоко от яблони недалеко падает» диэн өс хоһоонноро олус чуолкайдык быһаараллар.
Суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учууталлар уонна учуонайдар сэбиэскэй былаас ииппит, үөрэппит дьонноро туохтара да уларыйбакка ордон сылдьаллар, өссө оҕолору, студеннары үөрэтэллэр. Кинилэр сэбиэскэй былаас “айыыны оҥорор үчүгэй” диэн сыыһа үөрэҕи тарҕаппытын билигин даҕаны салҕаан иһээччилэр буолаллар. Бу ырыынак кэмигэр кинилэр үөрэхтэрэ улаханнык уларыйыа, көнүө этэ.
Өй-санаа аҥардастыы биир өттүн диэки барыыта халыйыыны, олох икки өрүттээҕин умнууну үөскэтэр, олоххо аҥардастыы үчүгэй быһыы эрэ баарын курдук өйдөбүлгэ тириэрдэр. Аҥардастыы олох үчүгэй өттүн эрэ билии, куһаҕан диэн тугун билбэт буолууга тириэрдэн, аны киһи ол куһаҕаны бэйэтэ билбэтиттэн оҥорон кэбиһэригэр тириэрдэрэ ордук кутталлаах, улахан куһаҕаны оҥорууга тириэрдиэн сөп.
Сахалар киһи өйө-санаата уларыйан биэрэр кэмнэрдээҕин былыр үйэҕэ быһааран билэннэр «Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр» диэн этэллэр. Арай киһи бэйэтэ өйдөөх-санаалаах буоларынан, бу солбуйсан биэрэр кэм кэлбитин билэн өйүн-санаатын уларытан, онно сөп түбэһиннэрэн биэрэрэ эрэйиллэр.
Ким эрэ булан-талан «бу үчүгэй», «бу куһаҕан» диэн быһааран биэрэрэ субу кэмҥэ эрэ туһалыыр, кэмэ аастаҕына кыайан уларыйбакка, сайдыбакка хаалан хаалыан сөп, ол иһин үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа тылларынан ааттааһын өй-санаа үөрэҕэр букатын сөп түбэспэт. Тыл үөрэхтээхтэрэ субу тирээн турар кэмҥэ эрэ үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араартаан дьоҥҥо быһааран биэрэр оннугар атын, «аньыы» диэн тылы булан куһаҕаны барытын туспа арааран уһун кэмҥэ ааты иҥэриини олохтуу сатыыллара, бу дьон өйдөрө-санаалара татымын, арыыйда тэйиччини, ырааҕы, кэлиэхтээҕи кыайан ырыҥалаан быһаарбаттарын биллэрэр.
Айыы диэн былыр-былыргыттан бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх тылы буккуйан аҥардастыы үчүгэй эрэ өрүттээн туһаҕа киллэрэ сатааһын саха тылын өйтөн-санааттан тутулуктарын букатын билбэт буолууттан тахсар олус улахан сыыһа быһыы буолар. Айыы аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан биллибэт уратылааҕа уустуктары үөскэтэр. Улуу Өктөөп өрө туруута кыайыыта, былааһы үлэһиттэр, саллааттар ылыылара олус улахан саҥаны айыы эбит буоллаҕына, куһаҕана, олоххо халыйыыны үөскэппитэ 74 сыл кэнниттэн биллэн тахсан, бу былаас эстибитэ үөрэх буолар.
Бу айыы диэн тылы буккуйуу, аҥардастыы үчүгэй эрэ өйдөбүлүнэн туһана сатааһын, айыыны элбэхтик оҥор диэн оҕолору үөрэтиини киэҥник тарҕатыытыттан эдэрдэр элбэх быстах быһыылары оҥоруулара, сыыһа-халты туттунуулара, ол иһигэр бэйэлэригэр тиийиниилэрэ элбииригэр тириэртэ. Үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан араарбат буолуулара үөскүүрүттэн үгүстүк сыыһа-халты туттунууга киирэн биэрэллэригэр тиийэллэр.
Айыы үөрэҕин алҕастара кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ олус улахан буортуну оҥорор куттала үөскээтэ. Эдэрдэр, өйдөрө-санаалара ситэ, киһи буолууну баһылыы иликтэринэ, элбэхтик айыыны оҥордохторуна, үгүс быстах быһыылары, ситэ толкуйдамматах, быһаарыллыбатах дьыалалары оҥоруохтарын сөп. Өй-санаа үөрэҕэ эдэрдэри сыыһа-халты туттуналларыттан харыстаан, «Айыыны оҥорума» диэн сахалар таҥараларын үөрэҕин тутуһара эрэ табыллар.
Саха дьонун өйдөрө-санаалара билигин ыһыллан сылдьар, чөл оннугар түһэ илик. Ол барыта анаан-минээн сэбиэскэй былаас саҕаттан буккуйар дьон баалларыттан, сахалары үрэйэ, ыһа сатааччылар элбэхтэриттэн, бу быһыы салҕанан баран иһэр. Киһи кэһэйдэҕинэ, кыһалҕаҕа ыллардаҕына эрэ түргэнник уонна умнубат буола үөрэнэр. Өссө биир, коммунистар кэһэппиттэрин курдук улахан кэһэйии Россия олохтоохторун күүтэр курдуга сабаҕаланар.
Өйө-санаата тутулуктаах, бэйэтэ үчүгэйи, куһаҕаны араара үөрүйэҕэ суох буола, бэлэми кэтэһэ, ким эрэ эппитин аҥардастыы үтүктэн толоро үөрэммит киһи атын дьон баһылааһыннарыгар киирэр. Өй-санаа маннык олус күүстээх тутулуктаах сайдыыта бэйэтэ диктатура көрүҥүн үөскэтэн олох сайдыыта уларыйар эбэтэр омук саҥалыы үөскүүр кэмигэр олус күүстээх охсууну оҥорон омук ахсаана лаппа аҕыйыырыгар тириэрдиэн сөп. Чечня сэриитигэр ваххабиттар «джихад» өйүн-санаатын киллэрэннэр олус күүскэ утарсыбыттара. Ваххабиттар итэҕэллэрэ баара олус күүстээх утарсыыны оҥорорго көмөлөспүтүн иһин, бу сэрии түмүгүнэн, ол аата кыаттарыы кэнниттэн ваххабиттар итэҕэллэрэ букатыннаахтык туоратылларыгар тириэрдибитэ.
Билигин Россияҕа ваххабиттар олус куһаҕаннар диэн өйдөбүлү дьоҥҥо киллэрэн кинилэри туората, саа-сэп күүһүнэн суох оҥоро сатыыллар. Саудовскай Аравия диэн ваххабиттар салайар государстволара атыттары кытта син тапсан ыаллыы олороллор. Дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта эйэлээх буолуулара итэҕэл хайдаҕыттан тутулуга суоҕун ити быһаарыы бигэргэтэр.
Өйү-санааны үчүгэйгэ уонна куһаҕаҥҥа эрдэттэн тус-туспа арааран бэлэмнээһин, аналлаах үөрэхтэри айан тутуһар буолуу быстах, күннээҕи эрэ дьыалаларга үчүгэйи оҥорбут курдугун иһин, өр кэмнээх, уһун үйэлээх дьайыылаах дьыаларга өй-санаа халыйыытын, аҥардастыы биир эрэ өттүн диэки барыыны үөскэтэн олоххо ордук улахан куһаҕаны, эйэлэспэт буола хайдыһыыны оҥорор.
Холобурга, арыгыны аҥардастыы куһаҕан, адьас иһимэ диир дьон арыгы эмиэ туһалаах өрүттээҕин, элбэх эньиэргийэни киһиэхэ биэрэрин аахсыбаттарыгар тириэрдэр. Икки өрүттээх боппуруоска икки өрүтүн тэҥнээн, икки ардыларынан түбэһиннэрэн сыһыаннаһар сөптөөҕүн аҥардастыы куһаҕан диэччилэр өйдөөбөттөрүгэр тэптэрэн билиммэттэр.
Айылҕа тутулуктара барылара тэҥнэһии балаһыанньатыгар тутуллан турар гына уһун үйэлэргэ үөскээбиттэр. Дьон-аймах өйдөрө-санаалара сайдан күүстээх тиэхиникэлэри оҥостоннор, ол аата аһара сайданнар, бу үөскээн турар тэҥнэһии балаһыанньатын хамсатан кэбиһэр кыахтаннылар. Билигин, сайдыылаах үйэҕэ барыга-бары, саҥаны айыыларга олус сэрэхтээхтик сыһыаннаһар сөп.
Айылҕаҕа туох барыта уларыйан, эргийэн биэрэн иһэринэн өй-санаа эмиэ уларыйан, эргийэн биэрэр кэмнэрдээх. Өй-санаа уларыйбакка биир көрүҥүнэн хаалан хаалыыта олоххо хойутаан хаалыы, «застой» кэмэ кэлиитигэр тириэрдэр. Маннык “застой” кэмэ кэлиитэ Сэбиэскэй Сойууска үлэ-хамнас сатарахсыйыытын үгүс дьон сөбүлэспэт буолууларын, араас хамсааһыннары үөскэтэн сэбиэскэй былаас эстиитигэр тириэрдибитэ.
Туох барыта икки өрүттээҕин быһаарыы олох субу тирээн турар кэмигэр сөп түбэһиэхтээх. Сахалар «Yчүгэй уонна куһаҕан сэргэстэһэ сылдьаллар» диэн этиилэрэ икки өрүт солбуйсан биэриилэрин ордук табатык быһаараллар. Олох уларыйан истэҕин аайы өй-санаа, үчүгэй уонна куһаҕан уларыйан биэриилэрэ олох тутаах көрдөбүлүгэр киирсэр. Олох сайдан иһиитигэр өй-санаа сөп буола-буола уларыйан биэриитэ олох уустуктарын үөскэтэр. Улуу Өктөөп революциятын кыайыытын кэнниттэн баай дьон куһаҕан дьонунан ааттанан туоратыыга түбэспит эбит буоллахтарына, билигин ырыынак кэмигэр өй-санаа төттөрү өттүгэр уларыйан баай дьон эмиэ үчүгэйгэ кубулуйдулар, атыттар бары байа-тайа сатааһыннара сайынна.
Таҥара, өй-санаа үлэһиттэрин сыаллара диэн дьоҥҥо үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааралларыгар, олору үчүгэйдик билэн олохторугар туһаналларыгар көмөнү оҥоруу, үтүө санаа баһыйарыгар үөрэтии буолар. «Yрүҥү уонна хараны», «Yчүгэйи уонна куһаҕаны» хас биирдии киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан субу кэмҥэ сөп түбэһэринэн арааран билэрин ситиһии өй-санаа үөрэҕэ сайдыбытын, дьоҥҥо туһалыырын биллэрэр. Онтон өйү-санааны икки аҥы тылынан; үчүгэйин уонна куһаҕанын тус-туспа тылларынан арааран ааттааһын, уһун кэмҥэ дьаралык иҥэрии, өй-санаа уларыйарын суох оҥоруу, өйгө-санааҕа «застой» үөскээһинэ буолар.
Олох устан, иннин диэки баран истэҕинэ, күнүс кэнниттэн түүн, сырдык кэнниттэн хараҥа кэлэрин курдук үчүгэй кэнниттэн куһаҕан тиийэн кэлэр. Бу кэм тиийэн кэллэҕинэ өй-санаа эмиэ уларыйан биэрдэҕинэ эрэ табыллар. Таҥара, өй-санаа үлэһиттэрэ омукка маннык кэм кэлбитин быһааран билэн, киһи бэйэтин өйүн-санаатын уларытыыга үлэлииллэрэ ирдэнэр. Биһиги сэбиэскэй кэм өйүн-санаатын дьайыыларын умнар, уларытар кэммит кэлэн, онно үлэлэһиэ, саҥалыы диэн ааттаах өйү-санааны сайыннарыы, урукку ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмтэн тирэх ылар. Олоххо үчүгэй уонна куһаҕан эргийэн биэриитэ кэлэн ааспытыгар өй-санаа уларыйбакка хаалбытын көннөрүү ирдэнэр.
Билигин 21-с үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа, Саха сиригэр өй-санаа уларыйар, нуучча омук саҥалыы үөскүүр быһаарыылаах кэмэ кэлиитигэр бэлэмнэнии баран иһэр. Бу кэм улахан хамсааһыннарынан саҕаланан баран, омук олоҕун үс гыммыттан биирин үс сүүс сылтан итэҕэһэ суох кэми ылыан сөп.
Омукка өй-санаа маннык уларыйар кэмэ сайдыыны ситиһии кэнниттэн мөлтөөһүн кэмэ кэлиитигэр үөскүүр. Омук бэйэтин аһара көмүскэнэн, арбанан атыттартан ордуктук сананыыга киирдэҕинэ национализм, онтон фашизм өйө-санаата үөскээн сайдан тахсыан сөбүн 20-с үйэҕэ ньиэмэстэр дакаастаан тураллар. Омукка өй-санаа уларыйыыта кэлиитин тохтото, туормастыы сатааһынтан омук ордук күүстээх хамсааһыҥҥа, өйө-санаата түргэнник уларыйыытыгар тиийиэн сөп.
Туох барыта икки өрүттээҕин таба быһааран олоххо туһаныы хаһан баҕарар ирдэнэр. ВСТО ньиэби хачайдыыр уһун турбатын Саха сиринэн ыытарга, бу турба үлэҕэ киирдэҕинэ биэриэхтээх бары барыһын уонна турбаттан тахсар бары ньочооту ааҕан-суоттаан тэҥнээн көрөн быһаарыы ылыналлара эрэйиллэр. Манна турба үчүгэйэ уонна куһаҕана барыта ааҕыллан, суоттанан сахалар итэҕэллэринэн ыйааһын хараҕынан тэҥнэнэн көрөн быһаарыллара ордук таба буолар.
Турбаны үрдүк хаачыстыбалаахтык, тиэтэйбэккэ эрэ оҥорон туһаҕа таһаардахха элбэх барыс киирэн бары ночооту барытын баһыйдаҕына турбалаах дьон олохторо тупсуу диэки сыҕарыйыан сөп.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыы, олоххо туһаныы барыта сахалар итэҕэллэринэн, тэҥнэһиини үөскэтэринэн, ыйааһын хараҕынан тэҥнээн көрүүнэн ааҕан оҥоруллара өй-санаа көрдөбүллэригэр сөп түбэһэр. (1,29).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Иннокентий Иннокентьевич Корякин
Саха биллэр худуоhунньуктарыттан биирдэстэрэ - Корякин Иннокентий Иннокентьевич (эдэрэ). Кини улэлэрэ норуокка киэнник биллэр. Холобура, «Алаас хотуна» (эдэркээн кыыс ынахтар, о5устар мэччийэ сылдьар алаастарыгар кымыс ытыйа олорор) уонна «Атаах боотур» (сайынны хонууга улахан, куустээх бухатыыр киhини ийэтэ хамыйа5ынан аhата олорор). Кини а5ата эмиэ Иннокентий Корякин диэн биллэр живописец - художник. Иннокентий Корякин (эдэрэ) а5атын курдук улахан талааннаах, дьо5урдаах. Кини бэйэтин улэлэригэр саха остуоруйаларын, номохторун, керудьуес кэпсээннэрин туhанар. Кини тыа5а, киэн - куон дьиэ5э, улахан дьиэ кэргэннэ улааппыт. О5о эрдэ5иттэн Сахабыт сирин кэрэ айыл5атын кытта алтыспыт. Онон кини хартыыналара наhаа кэрэлэр, ча5ылхайдар, аптаах курдуктар. Худуоhунньук аптаах тууллэргэ майгынныыр, сахалыы матыыптаах, кестуулээх киhини абылыыр хартыыналары суруйар. Иннокентий Корякин Дьокуускайдаа5ы художественнай училищены бутэрэн баран, Красноярскайдаа5ы художественнай институтка уерэммитэ.
Источники: картины художника; статья Кюннэй Еремеевой «Иннокентий Корякин: диалог мифа и реализма», газета Якутия от 4 декабря 2020 г.
Уулусса хаһыата
right|thumb|359x359px|[[Сан Франсиско|Сан-Францискоҕа Street Sheet диэн уулусса хаһыатын атыылааччыта]] Уулусса хаһыата ( эбэтэр ; сороҕор «уулусса кумааҕыта») — дьиэтэ суох эбэтэр дьадаҥы дьон тарҕатар уонна кинилэри өйүүр уонна дьон-сэргэ дьадаҥыларга сыһыанын уларытар иһин тахсар хаһыат, сурунаал эбэтэр атын куруутун тахсар таһаарык.
Үгэс быһыытынан уулусса хаһыатыгар дьиэтэ суох уонна дьадаҥы дьон сорох ыстатыйалары бэйэлэрэ суруйаллар.
Уулусса хаһыаттарын үлэлиир ньымата биир: дьадаҥы эбэтэр дьиэтэ суох киһи тарҕатааччы буолар, кини хаһыаты сыанатын аҥарынан атыылаһар уонна этиллибит сыананан атыылыр (сыананы уларытар кыаҕа суох). right|thumb|343x343px|[[:en:Hobo News|Hobo News хаһыат таһа]] Уулусса хаһыаттарын бастакы көрүҥнэрэ XIX-с үйэ бүтүүтүгэр — XX-с үйэ саҕаланыытыгар үөскээбиттэрэ. Холобур, 1915 сылтан 1920—1930 сылларга дылы Цинциннати (Огайо, АХШ) куоракка дьиэтэ суох кэлиилэргэ Hobo News диэн хаһыат тахса сылдьыбыта.
Ол да буоллар билиҥҥи көрүҥнээх уулусса хаһыаттара 1990-с сыллар бүтүүлэригэр киэҥник тарҕаммыттара (Нью-Йорк ка 1989 сыллаахха Street News тахсар буолбутун кэннэ).
1991 сыллаахха Лондоҥҥа The Big Issue диэн саамай ситиһиилээх уулусса хаһыата үөскээбитэ (тэрийээччилэр Джон Бёрд уонна Анита Роддик).
1994 сыллаахха Глазго куоракка (Шотландия, Великобритания) 40 дойду 120 уулусса хаһыатын сомоҕолуур Аан Дойдутаҕы уулусса хаһыаттарын ситимэ  үөскээбитэ. 2008 сыллаахха Аан Дойдутааҕы уулусса хаһыаттарын ситимэ бэйэтин премиятын тэрийэр.
2000 сыллар ортолоруттан саҕалаан уулусса хаһыаттарын ааҕар дьон ахсаана аҕыйыыр. Холобур, Big Issue тираһа 167 000-ттан (2007 с.) 125 000-ҕа (2012 с.) түһэр. Ол гынан баран 2013 сыллаахха DW бэлиэтииринэн ниэмэс уулусса хаһыаттара киэҥник тарҕанан эрэллэрэ, холобур быһыытынан Biss диэн Германия биир саамай кырдьаҕас уулусса хаһыатын тираһа 6 мөл тиийэ улаппыт. right|thumb|333x333px|Чикаготааҕы [[:en:StreetWise|StreetWise диэн хаһыаты атыылааччы]] Үгүс уулусса хаһыата эргиэнинэн дьарыктаммат буолан араас граннар эрэ көмөлөрүнэн үлэлии турар. Ол эрээри, сорох хаһыаттар түмэт урбаанынан дьарыктанар буоланнар бэйэлэрин хааччыйаллар, ол иһин тирэхтээхтэр.
Түмэт урбаанынан дьарыктанар хаһыат холобура - 1991 сыллаахха Великобританияҕа тэриллибит   The Big Issue диэн хаһыат, Ньуучча сирин ылар буолахха - 1994-с сылтан тахсар  « Дьиэҕэ айан » хаһыат.
Уулусса хаһыаттара аҥардас дьадаҥы дьону хааччыйыынан буолбакка өссө атын дьыаланан дьарыктаналлар. Холобур, дьадаҥы уонна дьиэтэ суох дьон кыһалҕаларын дьоҥҥо-сэргэҕэ тириэрдэллэр. Ону таһынан, уулусса хаһыаттарын иһинэн дьиэтэ суохтарга арт-терапия бырайыактара бааллар: кинилэр үлэлэринэн көрүлтэлэри тэрийэллэр уонна ол бу араас тэрээһиннэри ыыталлар.
Сорох дьон уулусса хаһыатын бизнес-моделын сиилиир: дьиэтэ суох киһи сувенир курдук буолан хаалар дииллэр.
Григорьев Семен Никонович
Григорьев Семен Никонович — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1930 с. төрөөбүт. Омскай куоракка икки сыллаах үөрэх кэнниттэн үүтү астыыр производство I кылаастаах специалиһа буолан оройуон бу салаа үлэтигэр үйэтин анаабыта. Төҥүлү, Балыктаах, Ороссолуода, Төхтүр маслозаводтарыгар маастарынан үрдүк таһаарыылахтык үлэлээбитэ. Төхтүргэ кини салайар маслозаводун коллектива «Коммунистическай үлэ биригээдэтин» аатын ылбыта. Ыччат наставнига.
«Бочуот Знага» орден кавалера. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Вьетнам инвестициятын уонна сайыннарыытын баана
Вьетнамы инвестициялааһыны уонна сайыннарыытын баана (Ngân hàng Thương mại Cổ phần Đầu tư và Phát triển Việt Nam), кылгатыллан BIDV (Bank for Investment and Development of Vietnam) диэн ааттанар. Вьетнам бааннарыттан активтарын кээмэйдэринэн дойду саамай улахан баана ( 2021 сыл от ыйын аа5ыытынан 72 млрд АХШ долл)  ХНТ сайдар бырагырааматын 100 бөдөҥ тэрилтэлэрин туһунан отчуотугар олоҕуран, БИДВ 4- с миэстэни ылла, ВНП уонна ЭБЭЭН- Бытантай кэннилэриттэн.[2]
Дойду экономическай сайдыытын инники күөҥҥэ сылдьар, энергетическэй дериватизациялааһын курдук саҥа үп- харчы бородуукталарын модернизациялаан, "сыл дьиэтэ" Гранын ылла.
Историята
BIDV 1957 сыл муус устар 26 кунугэр Вьетнам Тутуу Баана(Ngân hàng Kiến thiết Việt Nam)  1981 сыл сэтинньи 24 күнүгэр диэри  диэри үлэлээбит, ол кэнниттэн бэйэтин аатын- суолун Вьетнамы  Инвестициятын уонна тутуутун баана диэннэ уларыппыта (Ngân hàng Đầu tư và Xây dựng Việt Nam). Билиҥҥи аата сэтинньи 14 күнүгэр 1990 сыллаахха ылыммыта.
2019 сыл сэтинньитигэр Кэриэйэ Hana баанын кытта стратегическай бииргэ үлэлээһин туһунан сөбүлэһиигэ илии баттаабыта уонна омук дойдуларын бааннарын 15 %- на бас билэр стратегическай акционерын кэпсээбитэ. Бу Вьетнамна бөдөҥ холбоһуктар уонна атыыла9ыы биир ордук улахан с8б9лэ9ии этэ.
Шваб түмэт урбаанын пуондата
Шваб түмэт урбаанын пуондата  — түмэт урбаанынан дьарыктанар дьону уонна тэрилтэлэри өйүүргэ уонна үбүлүүргэ тэриллибит Швейцариятааҕы Аан Дойду эргиэнэ суох пуонда. left|thumb|320x320px|Клаус Шваб «Шваб түмэт урбаанын пуондатын» 1998 сыллаахха Швейцария экономиһа, Давос Аан Дойду экономикаҕа форумун тэрийээччитэ уонна уларыйбат салайааччыта Клаус Шваб уонна кини кэргэнэ Хильда Шваб «Аан Дойду кэскиллээх түмэт урбаанньыттарын» өйүүр иһин тэрийбиттэрэ. Пуонда үлэтин сыаллара-соруктара - «түмэт урбаанын сайыннарыы уонна түмэт сайдарын туһугар үлэлиир түмэт урбаанньыттарыгар көмө».
«Шваб түмэт урбаанын пуондатын» киинэ Женеваҕа баар (Швейцария).
2015 сыл муус устарыгар Пуонда салалтатыгар киирэллэр: Хильда Шваб, Клаус Шваб, Рик Аубри, Пауло Коэльо, Дэвид Герген (АХШ президеннарын сүбэһитэ), Бельгия Хотуна Матильда, Зенель Мбеки (САӨ президенын ойоҕо), Мухаммад Йунус.
2000—2010 сылларга «Шваб Пуондата» түмэт урбаанын өйүүр Аан Дойду саамай улахан тэрилтэтэ этэ.
2007 сыллаах көрдөрүүлэринэн «Шваб Пуондата» Аан Дойду 72 түмэт урбаанньытыгар көмө оҥорбут.
Пуонда сыл аайы Аан Дойдутааҕы "Сыл түмэт урбаанньыта" диэн күрэскэ 20-25 түмэт урбаанньытын талар.
«Шваб Пуондата» сыл аайы Женеваҕа түмэт урбаанньыттарын көрсүһүүлэрин, экономикаҕа конференциялары тэрийэр, ону тэҥҥэ Пуонда үлэһиттэрэ Давос Аан Дойду экономикаҕа форумугар кытталларын үбүлүүр. right|thumb|250x250px|Джеру Биллимория «Шваб Пуондата» тэрийэр түмэт урбаанньыттар уонна Аан Дойду улахан тэрилтэлэрин салайааччыларын көрсүһүүлэрэ сомоҕо бырайыактар үөскүүллэригэр тириэрдэллэр. Холобур, 2003 сыллааҕы Аан Дойду экономикаҕа форумугар Джеру Биллимория Аан Дойду электроситим сомоҕолоһуутун тойонун солбуйааччытын Роберто Блуаяны кытта билсибитэ. Бу көрсүһүү Аан Дойдутааҕы оҕолор эрэллээх төлөпүөннэрин ассоциацията үөскүүрүгэр улахан сабыдыаллаах этэ.
«Шваб Пуондатын» биһирэбилин «Секем» (Ибрагим Абулиш) диэн тэрилтэ ылбыта.
Лимон
мини|Икки лимону ойуулааһын: биир кэлим, биир кэлим гына кырбаммыт. Лимон - бу кыра мас (Citrus limon) сыл устата күөх өҥнөөх оннооҕор кыһын. Кини Азияттан кэлбит. "Лимон" - аата ньолбуһах формалаах араҕас отон. Фрукта ас астыырга уонна атын сыалга туһаныллар, өссө суок оҥорорго туттуллар. Лимоннар элбэх фитохимическэй веществолары, ол иһигэр полифенолары, тулуурдаах уонна дубильнай веществолары тутар.
Дьон лимон хантан кэлбитин билбэттэр. Ол эрээри, дьон үксэ Лимоннар Индияҕа, хотугу Бирмаҕа уонна Кытайга аан бастаан улааппыттара дии саныыллар.Лимон уопсай аата цитрусовай лимон.Апельсины кытта сибээстээх. Лимоннай Сок 5% цитрусовай кислоталаах уонна 2-тэн 3-кэ диэри рНтаах. Лимон үүнээйилэрэ кээмэйинэн араастаһаллар эрээри, үксүгэр кыралар. Ордук муҥутуур үрдүгэ 6 миэтэрэ кэриҥэ буолар.
Лимон амтанна аһыы. Сога, цедрата уонна иһэ ас астыырга туттуллар, балык уонна да атын эт аһылыгар туһаналлар. Иһэр утахтаргэ, ол курдук лимонадка дуу, арыгыта суох утахтарга амтаһытар аналлаах.
Cellcom
Cellcom — Висконсин уонна Мичиган штатыгар үлэлиир сотовай сибээс, 5G өҥөнү тарҕатар.
Үчүгэй уларыйар
Үчүгэй уларыйар диэн этии олоххо сайдыы кэлэн уларыйыылар киирэн иһэллэрин биллэрэр.
Олох сайдан, тупсан иһиитэ дьон ситиһэ сатыыр баҕа санаалара, таҥаралара кэмэ кэллэҕинэ саҥа таҥаранан уларыйарыгар тириэрдэр. Олус былыргы кэмнэргэ дьон бултаан эрэ аһыыр эрдэхтэринэ, булду кыайа-хото бултуур араас улахан кыыллар курдук бултаары, ол кыыллар курдук буолар баҕа санааны иҥэринэн, улахан кыыллар, көтөрдөр таҥаралардаах этилэр. Өй-санаа сайдыыта таҥаралар уларыйан, тупсан иһэллэрин үөскэтэриттэн былыргы таҥаралар хааланнар, аны киһи, үчүгэй киһи таҥара туттуллар кэмэ кэлбитэ.
Билигин дьон бары үчүгэй киһи буолууну ситиһэр кыахтаммыттарынан уонна айылҕаны харыстааһын инники күөҥҥэ тахсыбытынан дьон айылҕаны харыстыыр санаалара улаатарын ситиһиигэ аналлаах сахалар Күн таҥаралара сайдар кыахтанна.
Былыргы кэмнэргэ дьон үчүгэй диэн сыаналаабыттара билигин кэлэн уларыйан хаалбыта элбэх. Урут сэбиэскэй кэмҥэ үчүгэй диэн ааттанар дьадаҥылар, бу ырыынак олоҕор, капитализмҥа киирэр кэмҥэ аанньа ахтыллыбат буоллулар, ким да эппэтэҕин иһин, куһаҕаннарын билинэн эрэллэр. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн баайдар үчүгэй буолуулара дьадаҥылар куһаҕаннарын биллэрэн дьоҥҥо тириэрдэр. Дьахталлар биһиги эрэ баарбыт диэн аһара арбаныылара эр дьон мөлтөтөн үлэ-хамнас кыаллыбат буолла.
Урукку ыраахтааҕылаах Россияҕа ырыынак сокуоннара туттуллаллара. Билигин ол кэмҥэ төннүү кэмэ кэллэ. Былыргылар билбит билиилэрин, ураты өйдөрүн-санааларын биһиги айыы диэн ааттыыбыт, айыылар Үөһээ дойдуга бааллар. Үрүҥ айыылартан ылынар, олоххо туһанар билиилэрбитигэр өс хоһоонноро киирсэллэр.
Саҥаны айыы эмиэ икки өрүттээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах буолан тахсар уратыларын таба быһааран олоххо туһаныы ирдэнэр. Былыргылар билиилэрин хаттаан сыаналаан, үчүгэйин, үрүҥүн эрэ талан ылан, аныгы олоххо сөп түбэһэр тупсарыыны хайаан да барбытын кэнниттэн, үрүҥ айыы диэн ааттаан, оҕолорго үөрэтиллэрэ табыллар. Ырыынак сыһыаннаһыыларыгар төннүү билигин үрүҥ айыылартан кэлэр билии буолан оҕолорго үөрэтиллэр.
Өссө былыргы кэм олус элбэх охсуһуулаах, өлөрсүүлээх эбит. Ол ыарахан, сайдыыта суох кэмнэргэ күрэхтэһии курдугу тэрийэн киһини өлөрүү кыайыыны ситиһиинэн ааҕыллар кэмнэрэ кытта бааллара. Билигин киһини өлөрбүт киһи, өлөрүөхсүт буолан хаайыыга, туоратыыга барар кэмэ кэлэн турар. Былыргылар оҥорбут куһаҕан, хара быһыыларын оҕолорго быһааран тириэрдии, өйдөтүү ирдэнэр, өлөрсүүлэр чахчы аҕыйыа этилэр.
Үчүгэй куһаҕаҥҥа эбэтэр куһаҕан үчүгэйгэ уларыйан эрэр кэмэ кэлиитэ саха тылыгар араарыллан сылдьарын дьон-аймах сайдыылаах, инникини өтө көрөн билээччилэрэ маҥнайгынан арааран билэн үгүстэргэ тириэрдэллэрэ ордук. Туох барыта үчүгэйтэн үчүгэйи ааһа баран, кэрэттэн кэрэҕэ кубулуйуута, кэрэтэ, кыйыата, уларыйыытын кэмэ тиийэн кэлбитин сахабыт тыла биллэрэр.
Дьону барыларын сэбиэскэй былаас кэмигэр үлэлэтэллэр этэ. Былаас үлэһиттэри чахчы өйүүрэ, элбэх көмөнү оҥороро. Үгүстэр кырдьык сөбүлээн үлэлиир эбит буоллахтарына, сорохтор ыгыы-хаайыы күүһүнэн иппэй-туппай үлэни үлэлээбитэ эрэ буолаллара. Перестройка кэнниттэн ырыынак кэмэ кэлиитигэр элбэхтэр, күүһүлэнэн үлэлии сатаабыттар баһыйаннар үлэ-хамнас сатарыйбыта. Бу быһаарыы нууччалар тыһы ыты ааттыыр уонна хаайыылаахтар үөхсэр “сука” диэн тыллара “девочка” диэҥҥэ уларыйан эрэринэн дакаастанар.
Дьон ханнык баҕарар араҥаларын күүһүлээһин, ыгыы-хаайыы үчүгэйгэ тириэрдибэт. Төһө эмэ кэминэн бу үчүгэй уларыйан куһаҕаҥҥа кубулуйан биэриитигэр тириэрдэр.
Сэбиэскэй былаас көрөн-истэн, үлэ булан биэрэн, хамнастаан, бэлэмҥэ үөрэтэн үлэһиттэри атаахтатан кэбиһиитэ уонна киһи барыта үрдүк үөрэхтээх эрэ буолуохтаах диэн этиини аһара тарҕатан өйдөрүн-санааларын чэпчэки үлэни көрдөөһүҥҥэ тириэрдэн буорту оҥоруута үлэни-хамнаһы аанньа ахтыбаттарын үөскэппитэ. Дьону барыларын үлэлэтэ сатаан буолар-буолбат үлэҕэ хамнас төлүүллэрэ. Билигин сэбиэскэй былаас кэнниттэн төрдүс көлүөнэ дьон олох даҕаны үлэлиэхтэрин баҕарбат буола улааттылар. Эдэрдэр үлэлиир санаалара аҕыйаҕыттан кэлии үлэһиттэр элбээн иһэллэр.
Киһиэхэ үчүгэйи оҥоруу диэн кини ханнык эрэ баҕа санаатын толоруу буоларынан үчүгэйи оҥотторууга киһи түргэнник үөрэнэр. Баҕа санаа туолуута киһиэхэ астыныыны, дуоһуйууну, дьоллонууну аҕалар. Дьол диэн баҕа санаа туолуутуттан астыныы, дуоһуйуу кэлиитэ буолар.
Киһиэхэ атыттар үчүгэйи оҥоруулара хаһан баҕарар үчүгэй. Үчүгэйи оҥорторбутуттан киһи санаата көтөҕүллэрин тэҥэ, үчүгэй санаата элбиир. Арай бу тиийэн кэлэр үчүгэйгэ, бэлэм кэлэн биэриитигэр үөрэнэн хаалыыта, өссө элбэх бэйэтэ кэлэн биэрэр үчүгэйи көрдүүрүгэр тириэрдэрэ аһара баран куһаҕан буолан тахсыан сөбө “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии хаһан баҕарар дьайарын биллэрэр.
Киһи хаһан даҕаны биир баҕа санаатынан сөп буолан тохтообот. Барыта баҕа санаа хайдах туоларыттан эрэ тутулуктаах. Түргэнник саныыры кытта эбэтэр “Этэн баран эҕирийиэх иннинэ” туолан иһэр баҕа санаата эмиэ итинник, түргэнник улаатар, уларыйар кыахтанар. Уһуннук эрэйдэнэн туолар баҕа санаа аҕыйах буолар уратылаах. Баҕа санаата туоллаҕына киһи дьоллонор, онтон баҕата өссө улаатар, эбиллэн биэрэр.
Дьол төһө улахана киһи баҕа санаата төһө улаханыттан, хайдах туолбутуттан тутулуктаах. Уһуннук ситиһиллэр баҕа санаа туолуута дьол улаатыытыгар тириэрдэр. Быстах дьол диэн туох эмэ быстах, кыра, суолтата суох дьыалаттан санаа туолуута ааттанар.
Оҕо бары баҕа санаатын толорууга төрөппүттэр “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһуо этилэр. Улаатан иһэр оҕо бэйэтин баҕа санаатын бэйэтэ толорорун ситиһэ сатааһын уонна төрөппүт көмөтө холбостохторуна оҕо бары баҕа санаалара туолаллара кыаллар. Оҕо ону-маны көрдүүрэ элбээн, улаатан иһэринэн, ол көрдөөбүтүн төһө уһун кэминэн төрөппүттэрэ толоруулара баҕа санаата улаатан биэрэригэр тириэрдэр. Кэтэһии баҕа санааны улаатыннарарынан хаһан туоллаҕына дьолу улаатыннанар.
Аҥардастыы үчүгэйи эрэ баҕарар, үчүгэйи эрэ этэр дьону үчүгэйдэр дии сананар. Туох эмэ сыыһаны оҥорорбутун булан этэр киһини сөбүлээбэттэр. Ханнык баҕарар сыыһаны көннөрдөххө, тупсардахха эрэ үчүгэй буоларын таба сыаналаатахха, куһаҕаны этэр киһи ордук туһалаах эбитин билиниллэр.
Эн биэрбит харчыгынан бу уол арыгы ылан истэҕинэ бүгүн үөрүө, итириэ. Эйигин үчүгэй киһи диэҕэ, хайҕыаҕа. Сарсын эмиэ харчы көрдүү кэлиэн сөп. Үгүстүк дьонтон көрдөөн ылан арыгы иһэргэ үөрэнэн хаалара ордук улахан куһаҕаҥҥа тириэрдэр кыахтаах. Элбэхтик арыгы иһэн арыгыһыт буолан хаалыа. Сөбүлүүр киһини харчы көрдөөн ылан арыгы иһэргэ үөрэтимиэххэ, харчыны биэрэ турумуохха. Субу бүгүн харчы ылан арыгы испэтэҕинэ, бу уол эйигин сөбүлүө суоҕа, баҕар сылдьыбат да буолуон сөбүн иһин арыгы иһэргэ үөрэммэтэ ордук туһалаах буолар.
Харчы биэрбэтэххэ билигин баҕар мөхпүтүн, сөбүлээбэтэҕин да иһин кэнники арыгыһыт буолбатаҕына, үчүгэйдик саныаҕа, арыгыга үөрэппэтэх эбит диэн сыаналыыра хойутаан да буоллар кэлиэ. Эн биэрбит харчыгынан, бу уол бүгүн аһара элбэх пиибэни, арыгыны иһэн итирэн хааллаҕына, сыыһа-халты туттунуулары оҥорон араас дьыалаҕа түбэһиэн эмиэ сөп. Итирик киһиэхэ арыгы истин диэн харчы биэрбэт буолуу кинини харыстааһын буолар.
Арыгы иһэр киһиттэн туох эмэ үлэни үлэлэтэн туһаны таһаарынаары арыгынан күндүлүүр дьон билигин да элбэхтэр.
Сөбүлээн көрөн арыгы иһиитэ киһиэхэ үчүгэйи аҕалар курдук буоллаҕына, элбэхтик иһэн арыгыһыт буолан хаалыы, куһаҕан тиийэн кэлбитин биллэрэр. Бары улахан арыгыһыттар, ыарыһахтар бэйэлэрин арыгыга ылларбыттарынан хаһан да ааҕымматтар. Кинилэргэ атын дьон көмөлөрө хайаан да наада буолар. Бэйэлэрэ эрэйи, кыһалҕаны билэн туораабыт дьон көмөлөрө улахан туһалаах буолуон сөп. Эрэйи, кыһалҕаны билбэтэх киһи атыттар туохтан эрэйдэнэллэрин табан өйдөөбөт, өйүгэр-санаатыгар ылыммат, ханнык эрэ ыраах кинини таарыйбат курдук саныыр. Оннук көмө биллэр туһата аҕыйах.
Үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйара хаһан баҕарар тиийэн кэлэр. Арай үгүстэрин кэлэр кэмнэрэ эрэ биллибэт буолан уустуктары үөскэтэр. Киһи өйдөөх-санаалаах, тугу барытын тэҥнээн көрөн сыаналыыр кыахтаах буоларынан үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйар кэмин билэн олоҕор таба туһанара эрэйиллэр. Саха дьоно үчүгэй куһаҕаҥҥа хаһан эрэ уларыйарын билэн айыы диэн өйү-санааны быһаарар тыл соҕотох эрэ уонна киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорорун холбуу ылан биллэрэр. (1,56).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет
мини
Устуоруйата
1943 с. Пензаҕа эвакуацияламмыт Одессатааҕы индустриальнай институт базатыгар тэриллибит. 1943 с.от ыйын 3 күнүгэр ССРС НКС үрдүкү оскуола Бүттүүн Сойуустааҕы Кэмитиэтин таһаарбыт бирикээһигэр олоҕуран арыллыбыт уонна Пензатааҕы индустриальнай институт диэн ааттаммыт. 1959 с.үрдүк үөрэх миниистирин бирикээһинэн Пензатааҕы политехническай институт буолбут. 1993 с.от ыйын 5 күнүгэр АБ үрдүк үөрэҕин Судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин бирикээһинэн - Пензатааҕы судаарыстыбаннай техническай университет. 1998 с.тохсунньу 22 күнүгэр АБ уопсай уонна профессиональнай үөрэх миниистирин бирикээһинэн, ПензатааН университет диэн ааттаммыт.
мини
Институттара
1. Байыаннай үөрэх института
3. Мэдиссиинэ института
4. Тохтоло суох үөрэх института
6. Политехническай институт
7. Экэниэмикэ уонна салайыы института
8. Юридическай институт
Факультеттара
-устуоруйа уонна филология факультета
-лечебнай факультет
-промышленнай технология, электроэнергетика уонна транспорт факультета
-педагогика, психология уонна социальнай наукалар факультета
-информационнай технология уонна электроника факультета
-стоматология факультета
-физика, математика уонна естественнай наука факультета
Филиаллара
1. Кузнецкайдааҕы информация уонна салайыы технологиятын института
2. Нижнеломовскайдааҕы филиал
3. Сердобскай филиал.
Рейтиннэрэ
Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет
2. Пензенскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
5. Аан дойдутааҕы рейтиҥҥэ 2949-с миэстэ
Сигэлэр
https://www.pnzgu.ru/ https://presscentr.pnzgu.ru/univ_gazeta https://www.pnzgu.ru/news/2020/02/18/15421696 https://www.pnzgu.ru/news/2020/08/3/14442995
Акын Азра
Азра́ Акы́н (дьиҥэр кинии аата Азра́ Аки́н диэн буолуохаатаҕын сыыһа транскрипциялаан суруйаллар; 1981 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр төрөөбүт, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Алмело куорат) — турок биллиилээх артыыһа, аан дойду таһымнаа модела уонна үҥкүүһүтэ. 2002 сыллаахха аан дойду үрдүнэн ыытыллар «Мисс мира» кэрэ дьахталлар куонкурустарын муҥутуур кыайыылааҕа.
Биографията
Азра Акын 1981 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Алмело диэн дьоҕус куоракка турок ыалын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кини төрөппүттэрэ, Назым уонна Айда, 1971 сыллаахха Турцияттан куотан, эмиграциялаан барбыт дьон. Азра Акын бииргэ төрөөбүт балтылаах. Кини аата Дорук диэн. 1998 сыллаахха 17 саастааҕар Азра Акын Турцияҕа элитнэй дэнэр модель аатын сүкпүтэ. Европа араас куораттарыгар ыытыллар элитнэй моделлар күрэхтэригэр кыттыбыта. Ницца куоракка ыытыллыбыт кэрэ дьахталлар куонкурустарыгар уон биэс бастыҥ кыыс иһигэр киирэн, финалга тахсыбыта. Ити кэннэ кини молель быһыытынан Германияҕа «Otto GmbH» диэн аатырбыт, биллэр улахан хампаанньаҕа эмиэ модель быһыытынан үлэлээбитэ.
Азра Акын турок тылын, нидерланд тылын уонна англия тылын толору билэр.
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D1%8B%D0%BD,_%D0%90%D0%B7%D1%80%D0%B0
Новикова Галина Васильевна
Новикова Галина Васильевна (1959, Агдаары с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, СӨ Учууталларын учуутала.
Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Агдары нэһилиэгэр 1959 с. алтынньы ый 17 к. төрөөбүтэ. Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүү педагогическай училищетын, Магаданнааҕы педагогическай институту (1982 с.) бүтэрбитэ, алын кылаас учуутала.
1982 сылтан А.П.Павлов аатынан Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатын, онтон В.Г.Павлов аатынан Сунтаар алын сүһүөх оскуолатын үрдүк категориялаах учуутала. Улууска уонна республикаҕа, федеральнай таһымҥа опыта киэҥник тарҕаммыт экспериментатор – учуутал. Учуутал үөрэнээччилэрэ бары ситиһиилээх дьон буола улааталлар, кинилэр ортолоругар элбэх кыһыл уонна үрүҥ көмүс медалистар, аррас НПК-лар, ааҕыылар кыайыылаахтара, олохторугар миэстэлэрин булбут дьон тахсаллар.
«Школьный дневник начальной школы Сунтарского района» үөрэнээччи дневнигын ааптардарыттан биирдэстэрэ.”Саха оҕото”, “Тобул” иитэр үлэ бырайыактарын ааптара. Улуус аттестационнай комиссиятын чилиэнэ, общественнай методист, улуус алын кылаастарын методическай холбоһугун салайааччыта. 2010 сылтан «Первое сентября» педагогическай кулууб чилиэнэ. “Кенгуру” аан дойдутааҕы математическай олимпиада тэрийээччитэ.
Сүрүн үлэтин таһынан Новикова Г.В. – “Көлүкэчээн” ырыа ансамбль тутаах ырыаһыта, общественнай үлэ лидера, Сунтаар нэһилиэгин дьавхталларын сэбиэтигэр үлэлиир, 2012 сылтан «Биир ньыгыл Россия»  партии Сунтаар оройуонунааҕы политсоветын чилиэнэ.
Кини туһунан
''“Педагогическая энциклопедия”. /М-во образования Респ. Саха (Якутия). Том 6. / редакционная коллегия : И.П.Любимова, М.Ю.Присяжный, В.И.Тихонов [и др]; составитель и ответственный за выпуск В.С.Иванова (Зверева). – Якутск: Смик-Мастер.Полиграфия, 2022.- 234.''
Егорова Татьяна Константиновна
Егорова Татьяна Константиновна (1929 сыл, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2019 с.), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, тыыл уонна улэ ветерана.
Олоҕун олуктара
1929 с. – тохсунньу ый 5 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1942 сылга, 6-с кылаас үөрэнээччитэ кыыска улахан дьону ликбез оскуолатыгар үөрэтэри итэҕэйбиттэрэ. Оскуола бүтэрэн баран, 1949 сылтан үөрэммит оскуолатыгар алын кылаас оҕолорун үөрэппитэ.
1955 с. – Саха государственнай университетын физико-математическай салаатын бүтэрбитэ. Ол сыл Кутана оскуолатыгар математика учууталынан үлэтин саҕалаабыта. Уруок таһынан эдэр учуутал нэһилиэк сэбиэтин дьокутаата, дьахталлар сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ, совхоз агитатора этэ. Кэргэнэ Семенов А.Т. – Кутана орто оскуолатын директора буолбута.
1961-1964 сс.- кэргэнинээн Шея, Тойбохой оскуолаларыгар математика учууталынан һлэллир.
1965 с.- А.П.Павлов аатынан Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатыгар математика учууталынан ананар. Бу оскуолаҕа бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан Дьокуускай куоракка көһүөр дылы айымньылаахтык үлэлээбитэ. Сүрүн үлэтин таһынан, кыраайы үөрэтиинэн дьарыктанара. Кэккэ сылларга оскуола музейын салайбыта, кыраайы үөрэтэргэ чинчийии үлэлэрин сэргэхтик тэрийэн ыытара. Кылаас таһынааҕы үлэнэн иитиигэ улахан болҕомтотун ууран үлэлээбитэ.
1974 с. – оройуоҥҥа бастакынан сайыҥҥы сынньалаҥ кэмигэр оҕуруот аһын үүннэрэр биригээдэни салайан үлэлэппитэ. Үөрэнээччилэр учууталларын кытта кыра астаах культуралары – редисканы, моркуобу, сүбүөкүлэни, укробу үүннэриинэн дьарыктаммыттара. Бу үлэҕэ ситиһиилэрин иһин «Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа» бэлиэнэн наҕараадаламмыта.
Кини туһунан
“Педагогическая энциклопедия”. Т3/ М-во образования Респ. Саха (Якутия).[редкол.:Габышева Ф.В. и др;сост.Иванова В.С.].- Якутск: Офсет, 2005 -119с.
Во имя жизни.Сунтарский район в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг./МР «Сунтарский улус (р-н)» РС(Я), Поисковая экспедиция «Наследники Победы»; [авт. сост.: А. В. Антонова, И. Н. Сивцева, С. Н. Лидочен, Е. Б. Мурзабаев и др; отв. ред. А. В. Антонова, В.С. Сивцев]-Якутск: Компания Дани-Алмас, 2015 – 251 с.
Первая улусная школа Якутии документы, фотографии, воспоминания о ССОШ №1 имени А.П.Павлова (1862-2012)/ МБОУ «Сунтарская СОШ №1 имени А.П.Павлова»; [сост. А.С.Матвеев и др; гл.ред.З.И.Игнатьева]. – Якутск: Компания «Дани Алмас», 2012. – 137-138 с.
Petco
Petco — АХШ саамай бөдөҥ ыттарга уонна куоскаларга аналлаах сетевой ретейла буолар. Дойду үрдүнэн 1500 курдук маҕаһыыннаах.
Fortuna 1000 компонеҥҥа холбонор, 2021 сыллаахтан Fortuna 500 испииһэгиттэн тахсыбыта конкуренция улаатан.
Салалтата — Сан Диего (Калифорния, АХШ).
Алиев Энвер Алиевич
Алиев Энвер Алиевич (төр.05.08.1927-өлб.23.05.2017) - крымскотатарскай сэбиэскэй механизатор, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин үс созывын депутата. Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1973).
1927 с. атырдьах ыйын 5 күнүгэр Симферопольга (Сейит-Сеттар диэн былыргы мечеть оройуонугар)төрөөбүтэ. Аҕата - Али Абдулганиев(1899-1944)оспуоччук этэ. 1935 с.баайын Сэбиэскэй былааска биэрэн баран, фаэтонщиктар артыалларын салайааччынан, кэлин, "Маляркисть" диэн кырааскалыыр артыалга үлэлээбитэ. 1944 с.муус устарга трудовой аарымыйаҕа ыҥырыллан, Казахсаҥҥа, Гурьев куоракка, ниэби переработкалыыр собуот тутуутугар үлэлээбитэ. Ийэтэ - Муневер Тагаева типография үлэһитэ этэ.
Дьиэ кэргэҥҥэ түөрт оҕо баара. 1944 с. Алиевтар дьиэ кэргэннэрин Узбекистаҥҥа депортациялаабыттара. 1955 с. диэри, Энвер Алиев "Пятилетие Узбекистана" сопхуоска боростуой тракториһынан үлэлээбитэ. Онтон, биэс бастыҥ тракториһы кытта, Ташкеҥҥа, "Трудовые резервы" техникумҥа, "механизатор широкого профиля" диэн идэҕэ үөрэхэ ыытыллыбыта. 1958 с. Энверы звено биригэдьииринэн, онтон, механизированнай комплекснай биригээдэ биригэдьииринэн анаабыттара. Биригээдэ хозрасчетка көһөрүллүбүтэ. 1960-ус сыллартан саҕалаан Энвер Алиев, КП КК бастакы сэкирэтээрэ Шараф Рашидовтыын хаста даҕаны көрсүбүтэ уонна кини ытыктабылын ылбыта. Партия Ташкеннааҕы обкомун хамыыһыйатын састаабыгар баара. Кини үлэлиир сопхуоһа үчүгэй үлэлээх буолан, бородууксуйалара ВДНХ-ҕа кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс уонна икки боруонса мэтээли ылбыта.
ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 8-10 созывын(1970-1984) Национальностар Сэбиэтин Узбекскай ССР Янгиюльскай 131 нүөмэрдээх быыбардыыр уокуругуттан дьокутаата. Национальностар сэбиэттэрин сибээскэ уонна тырааныспарга хамыыһыйатын чилиэнэ. Докутаат быһыытынан бырабыыталыстыба араас көрсүһүүлэригэр сылдьыбыта. ССКП КК генеральнай сэкирэтээрин Горбачеву, Индияҕа барыан иннинэ Ташкеҥҥа кэлбитин көрсүбүтэ. 1973 с. татаардар бөлөхтөрө бэйэ омугун быраабын чөлүгэр түһэрэргэ модьуйар суруктарын Москубаҕа ыыппыттарын, ССКП КК сэкирэтирийээтигэр тириэрдибитэ. Кэлин, кырыым татаардара дойдуларыгар төннөр бырааптарын Узбекистан КП салалтатын иннигэр көмүскээбитэ.
ССКП КК генеральнай сэкирэтээрэ Л.И.Брежневы уонна кубинскай лидер Фидель Кастроны кытта тус көрсүтэлээбитэ. Узбекскай ССР Үрдүкү Сэбиэтин докутаата, Узбекскай ССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун чилиэнэ, 1966 с. ССКП чилиэнэ.ССКП XXVI сийиэһин делегаата, ССРС профсоюһун XVIII сийиэһин делегаата(24-28.02.1987). 1987 с.пенсияҕа тахсан, республиканскай суолталаах пенсионер буолбута. 1990 с. дьиэ кэргэнин кытта, дойдутугар Кырыымҥа көспүтэ. Симферопольскай оройуон Первомайскай бөһүөлэгэр олохсуйбута. 1991с. буолбут Кырыым татаардарын Иккис Курултайын делегаата буолбута.
Наҕараадалара уонна сыбаанньалара.
Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1973); икки Ленин уордьана (1972, 1973); Мэтээл "Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сылын көрсө. Туйгун үлэтин иһин."(1970); атын мэтээллэр; Узбекскай ССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бочуотунай грамотата (1965); Ыччат үтүөлээх наставнига.
Таптал сүүрбэ мүнүүтэтэ
Таптал сүүрбэ мүнүүтэтэ (Twenty Minutes of Love) диэн Keystone Studios кылгас саҥата суох киинэтэ. Режиссердара Чарли Чаплин уонна Джозеф Мэддерн. Чарли Чаплин режиссер быһыытынан бастакы үлэтэ. Премьерата 1914 сыл муус устар 20 күнэ.
Сюжета
Кэридэхчээн (Сиэпчит) пааркаҕа сылдьан онно-манна таптаһааччылары көрөр. Ымсыыран кыргыттары былдьаһа сатыыр. Биир кыыска бэрт буолаары кини уолуттан чаһытын уоран ылан кыыска бэлэхтиир. Чаһыны бу иннинэ ол уол биир ыскамыайкаҕа утуйа олорор джентльментан уорар. Чаһыны былдьаһан уоруйахтар охсуһаллар. Кэридэхчээн куотар уонна билбэккэ чаһылаах джентльмеҥҥа уоруллубут чаһытын атыылыы сатыыр. Кини чаһытын билэн полицияны ыҥырар. Сүүрүү-көтүү бөҕөтө буолар. Бары бэйэ бэйэлэрин кытта охсуһаннар күөлгэ охтоллор. Кэридэхчээн эрэ охтубакка кыыһын илдьэ барар.
Аһыкай нэһилиэгэ
Аһыкай нэһилиэгэ (1824-1951) - Марха уонна кэлин Үөһээ Бүлүү улуустарыгар киирэ сылдьыбыт суох буолбут нэһилиэк.
Уруккута
Үөһээ Бүлүү улууһа 1808 сыллаахха 13 нэһилиэктээҕэ: I, II Дьаарханнар, I, I Бордоҥнор, I, II Үөдүгэйдэр, Чочу, Нам, Өргүөт, Боотулуу, Мэйик, Үөдэй уонна Хаҥалас. 1824 сыллаахха олохтоохтор туруорсууларынан туспа Марха улууһа тэриллибитэ. Сүрүннээн Марха өрүс устун сытар нэһилиэктэр киирбиттэрэ. Ону таһынан тоҥустар Солоҕоон, Үгүлээт уустара эмиэ киирэллэрэ. Билиҥҥи Үөһээ Бүлүү сиригэр киирэр сирдээх Аһыкай нэһилиэгэ эмиэ бу улууска хабыллара. 1835-1836 сыллардаахха Марха улууһа 10 нэһилиэктээҕэ: I, II Бордоҥ, I, II Дьаархан, Акана, Аһыкай, Бэстээх, Хаҥалас, Таркаайы уонна Тыалыкы.
1859 сыллаахха Аһыкайга 168 балаҕаҥҥа 164 эр киһи, 187 дьахтар, барыта 351 киһи тарҕанан олорбут. кинилэр 1114 сылгыны, 229 көлүүр оҕуһу, 1009 ыанар ынах сүөһүнү, барыта 3101 сүөһүнү иитэн олорбуттар. Ол аата биир улахан киһиэхэ тиксэринэн 12,3 сүөһүнү иитэр эбиттэр. Ону сэргэ 147 буут ньэчимиэн бурдугу үүннэрбиттэр, 80 сүөһүнү атыылаабыттар, 90 сүөһүнү айахтарыгар сиэбиттэр. Маны таһынан олохтоохтор тимири уһаарыынан кыайа хото дьарыктаналларын туһунан Р. Маак суруйар. Ол курдук 1860 сыллаахха Аһыкайдар 100 буут тимири уһаарбыттара ыйыллыбыт.
Григорьева Варвара Егоровна
Григорьева Варвара Егоровна - Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Атырдьах салаатыныы арахсыы
Атырдьах салаатыныы арахсыы диэн өйдөспөт буолууттан тус-туспа барыы ааттанар.
Аһыкай нэһилиэгэ
Сэбиэскэй кэмҥэ
Сэбиэскэй былаас кэмигэр 1926 с. биэрэпис түмүгүнэн 347 киһи, о.и. 172 эр киһи, 175 дьахтар баар эбит. Холбоһуктааһын кэмигэр бастаан Аллараа Аһыкайга Сээҥээбигэ "Трактор", оттон Үөһээ Аһыкайга Үҥкүр Күөлгэ "Кыһыл үүнүү" колхозтар утуу-субуу 1931, 1937 сылларга тэриллибиттэр. Аҕа дойду сэриитин иннинэ "Тракторга" Никодимов С.И., "Кыһыл үүнүүгэ" Павлов А.П. председателлээбиттэр. "Трактор" колхоз Үөһээ Бүлүү улууһугар бастакынан тэриллибит колхоз буолар. Бу колхозка барыта 30-тан тахса хаһаайыстыба холбоспута.
Григорьева Варвара Егоровна
1937 с. төрөөбүтэ. 1953 с. колхоз чилиэнэ. 1956-1980 сс. холкуоска, сопхуоска ыанньыксыт, "Туора" уонна "Кустук" ыччат-комсомольскай фермаларыгар ыччат наставнига. 1980-1997 сс. "Ленин" уонна "Хаҥалас" совхозтарга техник-осеменатор. Совхоз, оройуон чулуу осеменатора.
Атырдьах салаатыныы арахсыы
Олох сайдыытыгар, биир кэмҥэ туран, тохтоон хаалбатыгар аналлаах хамсааһын дьон бииргэ олорууларыттан, оҕолонон-урууланан, саҥа үһүс киһини үөскэтиилэриттэн үөскээн тарҕанар. Дьон холбоһуулара, саҥа, кэлэр көлүөнэни, үһүс киһини үөскэтиилэрэ уонна улааппыт оҕолор арахсыылара хамсааһыны үөскэтиилэрэ сайдан иһэр олох сокуона буолар.
Григорьева Варвара Егоровна
Наҕараадалара
1998 с. СӨ тыа хаһаайыстыбатын министерствотын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. 1987 с. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун тыа хаһаайыстыбатын управлениетын Бочуотунай грамотатынан бэлиэтэммитэ. 1989 с. "Үлэ ветерана". 1982 с. "Ийэ мэтээлэ" II степеннээх мэтээллээх. 1997 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
AARP
AARP (Америка пенсионердарын ассоциациата American Association of Retired Persons) — АХШ биир бастыҥ кырдьаҕастары уонна араас кыаммат араҥаларга көмө буолар фондата, Америкаҕа уонна Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациатынан.