cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арыгы дьон олоҕор ылар оруола
Туһаныллыбыт литература
1. Лазарев С.Н. Книга вторая. Чистая карма. – С.-Петербург: «Академия Парапсихологии», 1995. – 352 с.
2. "Туймаада" хаһыат. №243. 5.03.2015.
Павлов Юрий Дмитриевич
Павлов Юрий Дмитриевич – хапсаҕайдаһан тустууга САССР спордун маастара.
Арыылаах (Уус-Алдан улууһа)
Арыылаах — Уус-Алдан улууһун Өлтөх нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Wendy’s
Wendy’s (Венди'с), АХШ биир улахан фастфуд ресторана, 42 омук дойдуларыгар үлэлиир, ол эрэн 80% ресторана Хоту Америка континеныгар баар (АХШ, Канаада, Мексика).
Мемориал (тэриллии)
Мемориал (Memorial) — Норуоттар икки ардыларынааҕы киһи быраабын көмүскүүр уонна политическай репрессиалары үөрэтэр институт буолар, улахан 36 омук сиригэр үлэлиир тэриллии. Арассыыйаҕа Владимир Путин ыйааҕынан соччото суоҕунан ааҕыллар тэриллии, былааһы утары барар диэн.
Мемориал тэриллии үксэ Франция, АХШ, Улуу Британия, Соҕуруу Корея үбүлээһининэн олорор, уонна Арассыыйа оппозиционнай көрүүлээх дьонноруттан.
Сергей Лозница
Сергей Владимирович Лозница (Сяргей Уладзіміравіч Лазніца, Сергій Володимирович Лозниця) диэн Беларусьтан төрүттээх Украина киинэ режиссера.
Олоҕун олуктара
Сергей Лозница 1964 сыл балаҕан ыйын 5 күнүгэр Барановичи хотоҕо төрөөбүтэ. Дьоно кэлин Киевка көспүттэрэ. Манна орто оскуоланы бүтэрбитэ. 1981-1987 сылларга Киев политехника институтугар салалта тутумталарын факультетын туһаныылаах математика кафедратыгар үөрэммитэ. 1987-1991 сылларга Кибернетика институтугар үлэлээбитэ. 1991 сылга Арассыыйаҕа көспүтэ. 1991-1997 сылларга ВГИК оонньуу киинэтин салаатыгар үөрэммитэ (үөрэтээччитэ Нана Джорджадзе). 1997 сылга үөрэҕин туйгуннаахтык бүтэрбитэ. 2000 сылга Санкт-Петербург документал киинэ студиятыгар режиссерынан үлэлээбитэ. 2001 сылтан ыла Германияҕа олорор. 2022 сылга Нуучча-Украина сэриитэ саҕаламмытын кэннэ Эуропа киинэ академията нуучча киинэлэрин бойкоттуурга ыҥырыытын утарбыта. Бу иһин 2022 сыл кулун тутар 18 Украина киинэ академията Лозницаны туораппыта уонна мантан ыла кини бэйэтин "Украина режиссера" дэнэр көҥүлэ суох диэн биллэрбитэ. "Мин Украина режиссера буоларым курдук буолабын" диэн Лозница аһаҕас суругар хоруйдаабыта.
Дьиэ кэргэнэ
Ойохтоох, икки кыыстаах.
Abbvie
Abbvie (Эбвии), АХШ биофармацефтика тэрилтэтэ. 2013 сыллаахха Abbott Laboratories диэн тэрилтэттэн араарыллан тэриллибит.
Ситим-сирэ: abbvie.com
Мыреев Михаил Кириллович
Мыреев Михаил Кириллович (1909 ) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Лиэнскэй Бэчинчэтиттэн төрүттээх. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Ахтыытыгар өстөөх траншеяларыгар түүн киирэн ыстыыгынан киирсэрбит диэн суруйар.
Кыайыы 40 сылыгар (06.04.1985) Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.
BigCommerce
BigCommerce (Улахан Коммерция, БигКоммерц), АХШ биир тэрилтэтэ, SaaS бизнеһынан дьарыгырар.
Семенов Валерий Николаевич
Семенов Валерий Николаевич — көҥүл тустууга, хапсаҕайга спорт маастара, Украина, Саха сирин чемпиона.
1953 с. от ыйын 6 к. Далыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1976 с. Киевтээҕи Физкультурнай институту кыһыл дипломунан үөрэнэн бүтэрбитэ. Ыалдьан тустар быраабын быспатахтара буоллар, улахан тустуук тахсар чинчилээҕэ. Тренеринэн үлэлээбитэ 30-ча сыл буолла, ол устата бэрт элбэх тустуугу иитэн таһаарда. Союз, Россия көҥүл тустууга уонтан тахса маастарын, хапсаҕайга 20-чэ маастары үүннэрдэ. Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Нам нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина, СР үөрэҕириитин туйгуна.
Арыы Тиит (Уус-Алдан улууһа)
Арыы Тиит — Уус-Алдан улууһун Бороҕон нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Абдуллин, Азат Хамматович
Азат Хамматович Абдуллин(төр. 1931с. бэс ыйын 26 күнүгэр, БАССР Зианчуринскай оройуонун Ургин дэриэбинэтигэр.) - башкир суруйааччыта, драматурга уонна публициһа. Нууччалыы тылынан суруйар. 1949-1953 сс.Уфаҕа, Башкирскай педагогическай институтка үөрэммит. 1953-1956 сс. Москваҕа М.Горькай аатынан аан дойду литературатын институтугар аспирантураҕа үөрэммит. Үөрэҕин кэнниттэн Башкир судаарыстыбаннай университетыгар преподавателинэн үлэлээбит, онтон, Москваҕа көспүт, онно идэтийбит суруйааччы уонна драматург буолбут. 1963 с.суруйуунан дьарыктаммыт, "Не забывай меня солнце!"- диэн поэт Сергей Чекмарёв олоҕор анаммыт пьесаны суруйбут. Пьеса, ССРС элбэх тыйаатырдарыгар(Казахстан судаарыстыбаннай академическай тыйаатырыгар10 сыл устата) туруоруллубут, хас да төгүл Уфаҕа уонна Москваҕа башкиирдыы уонна нууччалыы тылынан хаттаан бэчээттэммит. "Тринадцатый председатель"(1979) диэн дырааматынан Бүтүн Сойууска биллибитэ. Аан бастаан колхуос олоҕун итэҕэстэрин сырдатар пьеса, Вахтангов аатынан тыйаатырга туруоруллубут. Сүрүн оруолу артыыс Василий Лановой оонньообут. Пьеса дойду уонна тас дойдулар сүүстэн тахса тыйаатырдарыгар ситиһиилээхтик туруоруллубута. 1985 с. Абдуллин, "Тринадцатый председатель" салгыытын "Последний патриарх" диэн дырааманы суруйбута. 2004 с. Рудольф Нуреев туһунан "Нездешний сад" пьесаны суруйбутунан, Роман Виктюк тыйаатырыгар испэктээх туруорбуттара. Пьесалары таһынан, Абдулин, "Табунщик", "Звучащее поле", "Сияние таланта" диэн публицистическай очеркалары суруйбута. Айымньылара: "Не забывай меня солнце!" драмат.поэма. 1973 с; "Не забывай меня солнце!" Кэпсээн.1973 с; "Онотма мине кояш". Пьеса. Башкирдыы тылынан тахсыбыта.1973 с.; "Белое молоко". Кэпсээн. 1976 с; "Красная роса". Кэпсээннэр. 1979 с.; "Тринадцатый председатель". Дыраама. 1981 с.; "Последний патриарх". Дыраама.1990 с. "Знак Почёта" уордьаннаах(16.11.1984). Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Норуодунай суруйааччыта. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD,_%D0%90%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 https://gtrk.tv/novosti/pisatel-i-dramaturg-azat-abdullin-udostoen-pochetnogo-zvaniya-narodnyy-pisatel-respubliki
Олох килиэбэ
Олох килиэбэ  — Польша үтүөнү оҥорор тэрилтэ.
Тэрилтэ сүрүн соруктара дьэллик дьоҥҥо үлэнэн уонна дьиэнэн хааччыйыы, ону таһынан дьэллик буоларга күһэйэр сылтахтарга дьон болҕомтотун тардыы. Бастаан тэрилтэ сүрүннээн дьахталларга эрэ көмөлөһөр этэ, ол гынан баран кэлин барыларга көмөлөһөр буолбуттара.
Тэрилтэ Польшаҕа сайдыбытын кэннэ, Хмелевска ыаллыы дойдуларга да үлэни саҕалаабыта (холобур, майгынныыр тэрилтэ Белоруссияҕа үөскээбитэ). Ону таһынан кини Украинатааҕы уонна Румыниятааҕы актыбыыстарга сүбэнэн көмөлөһөр этэ.
Остуоруйата
Түмсүүнү 1990 сыллаахха Малгоржата Хмелевска диэн дьахтар манаах тэрийбитэ. 1995 сыллаахха түмсүү номнуо 4 дьиэлээх этэ. Биир дьиэҕэ быраас, медсестра уонна социальнай үлэһит күнү быһа үлэлииллэрэ уонна дьоҥҥо эминэн көмөлөһөллөрө. Иккис дьиэ хат дьахталларга уонна кыра оҕолоох дьоҥҥо анаммыта. Үһүс дьиэ сааһыттан тутулуга суох ийэлэргэ уонна оҕолорго анаммыт этэ, бу дьиэҕэ ыалынан да олоруохха сөп этэ. Саамай уһун программа төрдүс дьиэни кытта ситимнээх: бу программанан дьахталлар, ийэлэр, дьиэ кэргэннэр уонна хаамаайы эр дьон аа-дьуо бастаан бэйэлэрин онтон атын да дьиэлэри хааччыйыахтаах этилэр (холобур, бастаан аһы туора тэрилтэлэр биэрэр этилэр, онтон бу дьиэ олохтоохторо бэйэлэрэ үүннэриэхтээхтэр).
Accenture
Accenture, Ирландия саамай улахан консалтинговай тэрилтэтэ, 450 тэрилтэҕэ 86 омук дойдутугар стратегияны былааннааһыҥҥа, бизнес-процестары тупсарыыга, килийиэннэри кытта үлэҕэ, персонаалы салайыыга аутсорсиҥ быһыытынан консультациялары ыытар.
Регистрациаламмыт сирэ - Дублин (Ирландия), салалтата - Нью Йорк (АХШ) куоракка баар. Штаатыгар 506 тыһ. кэриҥэ киһи баар.
Малардыров Петр Михайлович
Малардыров Петр Михайлович — хапсаҕайга САССР спордун маастара.
Малардыров Михаил Петрович
Малардыров Михаил Петрович – хапсаҕайга САССР спордун маастара.
1927 с. Тамалакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүү педучилищетын бүтэрэн Үөһээ Бүлүү оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлээбит. Дэгиттэр талааннаах спортсмен буолан, кылгас спортивнай биографиятыгар чаҕылхай ситиһиилэммитэ. Ол курдук; штанганы көтөҕүүгэ – 3, хайыһарга, ытыыга – 2, көҥүл тустууга – 1 разрядтааҕа. Өссө гимнастиканан, акробатиканан, гиирэ спордунан утумнаахтык дьарыктаммыта. 1952 с. профсоюзтар республикатааҕы спартакиадаларыгар 25 км велосипедынан сырсыыга чемпионнаабыта уонна волейболга учууталлар  хамаандаларыгар  оонньоон  эмиэ бастаабыта. 1955 с. республикаҕа 70 кг ыйааһыҥҥа хапсаҕайга 2-с миэстэни ылбыта. 1956 с. хапсаҕайдьыт Малардыров республикаҕа 3-с миэстэлэммитэ. 1957 с. республикатааҕы профсоюзтар спартакиадаларыгар 15 киһини хотон чемпион аатын ылбыта. Үөрүү-көтүү үктэллэнэн чемпион уол Ленинградка тренердэр оскуолаларыгар үөрэнэ барбыта.
Tesla Motors
Tesla Motors диэн саҥа АХШ электромассыыналары оҥорор тэрилтэ буолар. 2003 сыллахха Мартин Эберхард (Martin Eberhard) уонна Илон Маск (ол иннинэ PayPal хампаанньаны олохтообута, уонна SpaceX космос аалларын оҥорор хампаанньа тойоно) төрүттээбит хампаанньата буолар. Эберхард хампаанньа салайыытыттан туораабыта. Билигин Элон Маск тойонноон олорор (CEO). Tesla Roadster диэн ааттаммыт бастакы массыынатын 2008 сыллаахха атыыга таһаарбыта.
Fortuna 500 холбонор 2021 сылтан ыла.
Тесла диэн хампаанньа аата чинчийээччи Никола Теслаттан тахсар.
Мин дьолум
Мин дьолум (Счастье моё) диэн Сергей Лозница киинэтэ. Алтан пальма бириэмийэҕэ таласпыт Украина бастакы киинэтэ.
Сюжета
Киинэ сүрүн дьоруойа Георгий диэн тиэйээччи көлөлөөх эдэр суоппар. Кини тыа сиринээҕи Арассыыйа суолларын устун айаннаан араас дьону көрсөр. Сэрии бэтэрээнэ, проститутка кыыс, сыгаан дьахтара, полициялар, байыаннайдар, талаанньыттар, бандьыыттар, көннөрү тыа сирин олохтоохторо. Киинэ кэпсээнэ араас кэмнэргэ буолар - сайын уонна кыһын, билигин уонна былыр.
Ылыныы
Арассыыйа үгүс медиалара "Мин дьолум" киинэ нууччалары хараардар диэн улутаабыттара. Карен Шахназаров режиссер "Лозница санаатынан, Арассыыйа олохтоохторун барыларын ытыалаан кээһиэххэ кэрэх" диэбитэ. Андрей Звягинцев режиссер буоллаҕына "Мин дьолум" уон сыл бастыҥ нуучча тыллаах киинэтэ буолар диэбитэ.
Киинэ критиктара киинэни хайҕаабыттара. Rotten Tomatoes сайт 20 көрүүтүнэн 90% хайҕабыллаах, орто рейтинга 7.10/10. Metacritic сайт 8 көрүүтүнэн 81/100 рейтиннаах.
Удьуор утума
Төрүччүнү кытта ыал биир саамай үтүө үгэһэ — удьуор утума. Ол аата үтүөнү, кэскиллээҕи көлүөнэтээн көлүөнэҕэ биэрэн, тиэрдэн иһии.
Николаев Геннадий Алексеевич
Николаев Геннадий Алексеевич — Чэпчэки атлетикаҕа САССР спордун маастара, СР үтүөлээх тренерэ, СР физическэй культураҕа туйгуна, республиканскай категориялаах судьуйа. РФ уопсай үөрэхтээһиҥҥэ Бочуоттаах үлэһитэ. Тамалакаан, Үөдүгэй нэһилиэктэрин бочуоттаах гражданина, Үөдүгэй нэһилиэгин депутата.
1956 с. бэс ыйын 12к. Тамалакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Акимов Василий Гаврильевич
Акимов Василий Гаврильевич, (1925 с. Бүлүү к. Саха АССР – 2009 с.), РСФСР уонна ССРС үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР уонна РСФСР үтүөлээх учуутала, Сунтаар улууһун, Бүлүүчээн нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
Бүлүү куоратыгар төрөөбүтэ. Орто оскуоланы, салгыы Дьокуускай куорат педагогическай институтун 1950 сыллаахха бүтэрэн, Элгээйи оскуолатыгар түөрт сыл саха тылын учууталынан үлэлээбитэ. Ити кэнниттэн үүнэн иһэр, салайар, тэрийэр үлэҕэ дьоҕурдааҕын таба көрөннөр, кинини Бүлүүчээн оскуолатыгар дириэктэринэн анаан ыыталлар. Бу оскуолаҕа Василий Гаврильевич 1958-1983 сс. тохтоло суох үлэлээбитэ. Оскуола педколлектива үөрэтии процеһын олоҕу кытары ыкса сибээстиир сыалтан, кабинетнай систиэмэни киллэрэн, оскуоланы бүтэрээччилэр суоппар, тракторист, столяр, болуотунньук, слесарь, иистэнньэҥ о.д.а. идэлээх буолан тахсалларын хааччыйыы соругун туруоран, оскуола материальнай-хаһаайыстыбаннай базатын бөҕөргөтүүгэ 20-чэ объектары педколлектив, нэһилиэк олохтоохторун күүһүнэн туппуттара. Үлэ-сынньалаҥ лааҕыра оҕолор сайынын сопхуоска быһаччы үлэлэһэр усулуобуйаларын тэрийэр кыаҕы биэрбитэ.
Оскуолаҕа сөптөөх үөрэх базатын тэрийии түмүгэр, 1962 үөрэх сылыгар оҕону үөрэммит кылааһыгар иккис сыл хаалыытын муҥутуурдук кыччатыыга педколлектив оройуон оскуолаларыгар ыҥырыы таһаарбыта, киэҥ өйөбүлү ылбыта. Педколлектив аҕыйах сыллар истэригэр оскуолаҕа үөрэҕи билии хаачыстыбатын 90 бырыһыаҥҥа тиэрдибитэ. Оскуола үлэтин уопутун үөрэх министерствота Өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник тарҕаппыта. Оччолорго тэриллибит базаҕа тирэҕирэн, билигин Бүлүүчээн лицейэ ситиһиилээхтик үлэлии турар. 1983 с. А.П.Павлов аатын сүгэр Сунтаар 1 №-дээх дээх орто оскуолатыгар директорынан ананар. 1983-1990 сс. оскуола саҥа таас дьиэтэ тутуллар, 15 араас варианнаах үөрэх былаана ылыллар, производственнай үөрэхтээһин күүһүрэр, оскуола материально-техническай базата бөҕөргүүр. 1990 сылтан Бүлүчээҥҥэ нэһилиэк сэбиэтигэр, оскуолаҕа үлэлиир.
Кини туһунан
- Акимова Н., Учуутал Династията. [учуутал, кэлэр үйэҕэ сирдээччи Василий Гаврильевич Акимов 70 сааһыгар анаан] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Ахсынньы 12 күнэ-С. 5;
- Далааһыннаах салайааччы,ирдэбиллээх тэрийээччи : [Василий Гаврильевич Акимов, Бүлүүчээн] /[хомуйан оҥордо В. В. Акимов]. – Дьокуускай : Бичик, 2007. – 160 с.
- Самойлова С. , Учууталым туһунан үчүгэй өйдөбүл. [РСФСР, Саха АССР үтүөлээх учуутала, "Үлэ Кыһыл знамята" орденнар кавалердара, улуус бочуоттаах гражданина Василий Гаврильевич Акимов 70 сааһа] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Бэс ыйын 29 күнэ-С. 3
Altria Group
Altria Group (Альтриа Групп), АХШ биир улахан табах уонна пиибэ оҥорор тэрилтэтэ, 200 тахса табах уонна пиибэ, арыгы мааркаларын бас билэр.
Акциалара наар улаата турар, 45% акциялара көҥүл эргийэр. ВТБ уонна Тинькофф нөҥүө Саха Сиригэр олорон атыылаһыахха сөп.
2G
2G — иккис көлүөнэ сибээһэ. 90 сылларга үөскээбит. Е диэн символынан бэлиэтэнэр телефоҥҥа.
TELE2
Tele2 — Швеция телекоммуникационнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Швецияҕа, Эстонияҕа, Латвияҕа, Литваҕа, Норвегияҕа, Арассыыйаҕа (Tele2 Россия курдук), Финляндияҕа, Германияҕа, Кытайга биир сүрүн 4G тарҕатааччы буолар. Арассыыйаҕа ВТБ уонна Ростелеком тэрилтэлэри кытта совместнай өлүүлээх.
Tinkoff Mobile
Tinkoff Mobile (Тинькофф Мобайл), Арассыыйа телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 2G, 3G, 4G сибээс өҥөтүн тарҕатар. Бэйэтин вышкалара Москваҕа эрэ баар, ол эрэн Билайн, Мегафон уонна TELE2 вышкаларын арендалаан Арассыыйа үрдүнэн үлэлиир. Саха Сиригэр официально 2021 сылтан.
Тинькофф Мобайл тэрилтэ 100% акциятын Тинькофф Баан бас билэр.
История
«Тинкофф мобиль " Москваҕа уонна Санкт- Петербурга ахсынньы 13 күнүгэр 2017 с. үлэлээтэ. Оператор 2018 сыл от ыйыгар регионнарга экспансия туһунан иһитиннэрбитэ. Түөрт регион Волгоград уобалаһа, Краснодарскай кыраай, Адыгея уонна Марий Эл бастаатылар. Бу регионнарга Эдьигээҥҥэ сим- каартаны тиэрдии уонна ону оператор атыылааһын 200 салоҥҥа быһа холоон 2018 сыл муус устарыгар бииргэ үлэлээһин саҕаламмыта. Оператор сыл бүтүүтэ 47 региоҥҥа, оттон 2019 сыл сааһыгар өссө алта региоҥҥа көрдөрүлүннэ.
Информационнай- аналитическай агентство чахчыларынан, "Тинкофф Мобиль" регионнар ахсааннарынан саҥа бырайыактары олоххо киллэрэр. Ол курдук, Сбербаан виртуальнай оператора ааспыт сыл күһүнүгэр 18 региоҥҥа, оттон Мындаҕаайыга 14 региоҥҥа үлэлээтэ.
29 сентября 2022 года, 12:45 по МСК, оператор үлэтигэр- хамнаһыгар бары кэриэтэ суотабай сибээс сүтэн эрэр. Теходдержкаларга: «билигин сибээс куһаҕаннык үлэлиир. Биһиги итини ситиһэн үлэлиибит уонна барытын хайдах баарынан сыаналыырга кыһаллабыт». К 20:30 по МСК работа "Тинкофф Мобиль".
Оператор үлэтин принцибэ
Ханнык баҕарар бырайыак үлэтин принциптэрэ компания бэйэтин бренд аннынан өҥөнү атыылыыр, онуоха аны атын оператор бэлэмнээх инфраструктуратын туһанар. Киинэ ураты дьоҕурдаах, Linguns, Lingus, Munsu уонна Рулево уратылаахтар. Ханна да таһаарбатах, сүрүн оператор сүрүн көрдөрүүтүнэн буолар. Базовай оператор бары инфраструктуратын толору туһаналлар. Почталар би- инфраструктураларга, БСС (билинг) киллэрэн туран, туһаналлар. Ол иһигэр бэйэлэрин сетевой элеменнэрин, ол иһигэр бэйэлэрин коммутатордарын уонна билингэлэрин олохтууллар. Ол курдук, «Тинкофф Мобайл» иин «Т2к холдинг» ситимнэригэр (били22и схеманан) үлэлиир. 2019 сылга, били22и инфраструктураҕа 18 МӨЛ. оператор үлэлиир (2019 сыл ыам ыйыгар компания аан дойдутааҕы хостор- операторынан билиниллибитэ). Аан дойдуга суотабай сибээс абоненнарын уопсай ахсаанын 10 %- нын эбэр, оттон Россияҕа телек- рынок 2 %- нын(Европаҕа-40 %- ҥа диэри) ылаллар.
Sber Mobile
TELE2 вышкаларын арендалыыр.
Чирэпчи (Уус-Алдан улууһа)
Чирэпчи — Уус-Алдан улууһун Бэрт-Уус нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Rogers Communications
Rogers Communications (Роджерс Коммуникейшн), Канаада телекоммуникационнай тэрилтэтэ, улахан конгломерат. IPTV, 4G, 5G, GPON сибээс өҥөтүн тарҕатар.
Салалтата — Торонто.
Аргунов Иннокентий Корнилович
Олоҕун олуктара
1911 сыллаахха Таатта оройуонугар төрөөбүтэ. Кыра кылаастарга үөрэнэ сырыттаҕына биир бириэмэҕэ суруйааччы Николай Денисович Неустроев кинини үөрэппит түгэннээх эбит. Чөркөөххө, 5 кылааска Суорун Омоллооҥҥо үөрэммит. Иннокентий Корнилович бэйэтэ ахтарынан, 1930 сыллаахха үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһиҥҥэ ликбезкэ учууталлаабыт, 7 кылааһы бүтэрбит эдэр киһини 2 ыйдаах учуутал куурсугар ыытан үөрэттэрбиттэр, ол кэннэ Даркылаахха иккис кылааска 30 оҕону үөрэппит.
1937-1938 сс. -учууталлыыр үлэтин салҕыырын быыһыгар, учительскай институту үөрэнэн бүтэрбитэ.
1946-1953 сылларга - Сунтаар орто оскуолатын завуһа.
1953 сыл - Сунтаардаа5ы районо сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1954-1957 сс. - Сунтаар бастакы нүөмэрдээх оскуолатын дириэктэринэн ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Бэ кэмҥэ оскуолаҕа сибэкки уонна оҕуруот аһын үүннэрэр учаастак олус үчүгэйдик үлэлээбитэ (учуутал Павлов Н.Е.). Кыраайы үөрэтэр музей үлэтэ саҕаламмыта. Музейга анаан сэдэх, сыаналаах экспонаттар хомуллубуттара, ол иһигэр сайыҥҥы ат толору көмүс сэбиргэлэ. Кини үлэлээн ааспытын туһунан бу оскуолаҕа харалла сытар музейнай матырыйааллар толорутук кэпсииллэр. Сунтаар 1 №-дээх оскуолаҕа үлэлээбит аҕа көлүөнэ педагогтар ортолоругар Аргунов И.К. уһулуччу уонна ураты миэстэни сокуоннайдык ылар
1958 с. - госинтернакка иитээччи.
1966-1987 сс - Сунтаардааҕы санаторно-лесной оскуолаҕа иитээччи.
Наҕараадалара, ытык ааттара
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
- «Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл
- Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо
Кини туһунан
- Аргунова С., Кини олоҕо - Саха сиригэр үөрэҕирии сайдыытын кэрэһитэ. 100 сыллаах үбүлүөйүгэр. [СӨ үтүөлээх учуутала Аргунов Иннокентий Корнилович туһунан] - :, //Кыым. . - 2011. - Алтынньы 6 күнэ-С. 14;
- Бэлиэ Бичик, Саха саарыннарыттан кынаттанан. [өр сылларга үөрэх эйгэтигэр үлэлээбит Иннокентий Корнилович Аргунов туһунан, Сунтаар улууһа] - :, //Саха сирэ. . - 2020. - Тохсунньу 16 күнэ (N 2)-С. 42;
Bell Canada
Bell Canada (дьоҥҥо - Bell диэнинэн биллэр), Канаада телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 4G, 5G сибээс өҥөтүн тарҕатааччы.
Александров Андрей Прокопьевич
Александров Андрей Прокопьевич — көҥүл тустууга ССРС, РСФСР, хуреш тустууга РФ, хапсаҕайдаһан тустууга СӨ спордун маастара.
1929 сыллааҕы Фонда рынога сууллуута
1929 сыллааҕы Фонда рынога сууллуута, АХШ уонна Аан Дойду остуоруйатыгар кэмигэр саамай улахан фондовай сууллуу буолар. Сууллубут биричиинэтэ - мыыла үллүүтэ, акциялар уонна облигациалар аһары сыаналара үрдээн дьиҥнээх экономика секторыгар эппиэттээбэт буолан хаалан, дьиҥ экономика секторыттан тэйэн хаалыылара.
1929 сыллааҕы Фонда рынога сууллуута устунан Улуу депрессия кэмин саҕаланыытын саҕалаабыта. Сүүһүнэн мөлүйүөн дьон үлэтэ суох хаалан дьадайыыны билбиттэрэ. Кэнники экономическай кризискэ кубулуйан 1939 сыллаахха дылы барбыта уонна 100 тахса омук дойдуларыгар биллибитэ.
Александров Петр Прокопьевич
Александров Петр Прокопьевич – көҥүл тустууга ССРС, РСФСР спордун маастара (1990), самбоҕа РФ спордун маастара (1993с.), хапсаҕайдаһан тустууга СР маастара.
Telus
Telus — Канаада телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 4G, 5G сибээс өҥөтүн тарҕатааччы.
Трофимова Сардана Александровна
Трофимова Сардана Александровна — чэпчэки атлетикаҕа (марафоҥҥа) РФ спордун маастара (2011).
Сардаана Үөһээ Бүлүү Тамалакааныттан төрүттээх. 5-с кылаастан сүүрүүнэн дьарыктанар. Тохсус кылаастан күрэхтэһиилэргэ кыттар. Бастакы тренерэ Геннадий Алексеевич Николаев. Онус кылааска Дьокуускайга ДЮСШ-5 үөрэммит. Физкультура уонна спорт институутугар чэпчэки атлетика салаатыгар үөрэммит. Бэһис куурустан уурайбыт. Үөрэҕин Чурапчы институутугар бүтэрбит.
2014 сыллаахха Тулуза куоракка (Франция) буолбут аан дойдутааҕы марафоҥҥа үчүгэй түмүгү көрдөрбүтэ: 2 чаас, 28 мүнүүтэ, 18 сөкүүндэ.
Тренерэ Татьяна Жиркова.
Дьиэ кэргэнэ
Саргылаана диэн игирэ балтылаах, Сахамин диэн 4 сыл балыс бырааттаах.
Есин Энгин
Эсин Энгин (Esin Engin 1945 сыл ыам ыйын 17 күнэ - 1997 сыл ыам ыйын 4 күнэ) — туурак хампаһыытара, аранжировщик, ырыаһыт, дирижер и муусука айааччы.
Олоҕун кэпсээнэ
1945 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Кырыым татаарын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ырыанан-муусуканан биэс сааһыттан дьарыгырар. Есин Энгин оҕо эрдэҕиттэн классическай муусуканы айар хампаһыытардар айымньыларын уонна туурак норуодунай муусукатын анаан үөрэппит. Кини биир саамай сһбүлээн туттар муусукатын үнүстүрүмүөнэ Уд диэн ааттанар. АХШ үөрэнэр кэмигэр фортепианоҕа оонньуу үөрэммит, итиэннэ арҕааҥы муусука бастыҥ холобурдарын кытта аан бастаан билсибит. Эмиэ бу сылларга дорҕоону таҥан оҥоруу уонна дьүөрэлэһиннэрии уустук маастырыстыбатын баһылаабыт. Онтон салгыы Стамбул үнүбэрсиэтин суруналыыстыка орто оскуолатын уонна Стамбул муниципалитетын консерватория вокал салаатын бүтэрбит.
Айар үлэтин саҥатыгар музыкант, сольнай ырыаһыт быһыытынан оччотооҕу биллэр оркестрдар кэккэлэригэр сылдьыбыт. Ону таһынан киинэҕэ анаан муусука, ырыа толоруутунан дьарыктаммыт. Маҥнайгы грампластинкатын 1968 сыллаахха таһаарбыт. Аан бастаан кини аатын ордук дарбааннаахтык дьон-сэргэ 1972 сыллаахха «Приходи на кастинг Зульфия» уонна «Танго» диэн альбомнарын таһаарбытын истибитэ. «Приходи на кастинг Зульфия» диэн альбомугар ырыаһыт туурак классическай муусукатын тыаһын-ууһун олус улаатыннаран уонна күүһүрдэн, ол эрэн ийэ көрүҥүттэн уларыппакка эрэ киллэрбитэ. «Танго» айымньытыгар сүүрбэһис үйэ 30-с сыллардааҕы биллэр-көстөр танголарын киллэрбитэ, уратыта диэн, аранжировкатын тупсаран, иһиллэр хаачыстыбатыгар болҕомтотун уурбута. 1973 сыллаахха «Дай мне руки / Море глаз», «Аныгы пьесалар» айымньылара күн сирин көрөр. Бу инструментальнай альбомҥа киирбит норуот муусуката саҥалыы тыыннаммыта дьон-сэргэ улахан биһирэбилин ылбыта уонна муҥутуур элбэх ахсаанынан тарҕаммыта биллэр. Бу көстүү туурак норуотун төрүт муусуката тас дойдуларга тарҕанарыгар улахан төһүү буолбут. Есин Энгин бу соһуччу ситиһиитин кэннэ араас сылларга «Anadolu» (1974), «Modern Fasıl» (1978), «Modern Oyun Havaları» альбомнары устан таһаарар. Араас сылларга кини биирдиилээн альбомнара биһирэнэ сылдьыбыттар, холобур, 1974 сыллаахха «Төннүбэтэх сылларым / Анкара тааһын көр», «Танголар», «Ааспыттан билиҥҥигэ», «Мин таптаатым, мин эйиэхэ кэллим» 1976 сыллаахха.
Киинэ муусукатын сайдыытыгар ырыаһыт Осман Седан, Атыф Йылмаз курдук аатырбыт режиссердары кытта үлэлээбит. 1986 сыллаахха кини муусуката «Çalıkuşu» сериалга киирэр, онно сүрүн оруолу Айдан Шенер толорбута. Маны таһынан, «Цюбюк», «Мои мечты, моя любовь и ты», «Женщина не имеет имени», «Король путешественников» киинэлэр; «Убийство Йола Паласа», «Две женщины», «Татл Бетюш», «Гюль дикен», «Две сестры», «Цюре» сериалларга кини айбыт дорҕоонноро киирбиттэрэ.
Евсеев Захар Васильевич
Евсеев Захар Васильевич – хапсаҕайга САССР спордун маастара.
Есин Энгин
Олоҕун кэпсээнэ
1994 сыллаахха Эсин Энгин хаан араага буолбута биллэн, үгүс айымньытын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан баран айбыта.
Кэлиҥҥи альбомнара «Ностальгический российский цыган», «Цыганский огонь», «Саундтреки». Эсин Энгин араак ыарыыттан 1997 сыл ыам ыйын 4 күнүгэр өлбүт.
Зелимхан Закаев
Зелимхан Бакаев, Чечня ырыаһыта, 2017 сыллаахха сүппүт Рамзан Кадыров гейдары уонна лесбиянкалары утары репрессия ыытар кэмигэр.
Сиһилии Зелимхан Бакаев сүтүүтэ.
Нөрүөн Нөргүй, Чечня
Нөрүөн Нөргүй, Чечня (Welcome to Chechnya), документальнай киинэ ЛГБТ уолаттары уонна кыргыттары Чечняҕа Рамзан Кадыров ыйааҕынан репрссиалыылларын туһунан, Владимир Путин көҥүл биэриитинэн.
2013-2018 сыллардаахха Чечняҕа уопсайа биллэринэн 1876 гейдары уонна 1239 лесбиянкалары сүтэрбиттэр, сабаҕалааһын быһыытынан өлөрбүт буолуохтарын сөп. Олор ахсааннарыгар Зелимхан Бакаев диэн Чечня биллэр ырыаһыта уонна "Аня" диэн биир биллэр тойон кыыһа.
Чечен гейдэрин уонна лесбиянкаларын Ольга Баранова диэн ыраас дууһалаах дьахтар быыһыыр, быһалыы Канаада уонна Испания тойотторун кытта билсэн. Ол эрэн Чечняттан Кадыров ыйааҕынан Оляны эмиэ сүтэрэргэ уураах тахсыбытын билэн, Улуу Британияҕа куотар.
Киинэни оҥорбут HBO киинэ устар бөлөҕө уонна араас активистар.
Ольга Баранова көмөтүнэн Канаадаҕа 151 лесбиянкалар уонна гейдар куоппуттара.
Ильинцы
Ильинцы (Іллінці) диэн Украина Винница уобалаһын куората, Ильинецкай оройуон киинэ. Дьонун ахсаана 11 366 (2013).
Оҕуруоттаах (Уус-Алдан улууһа)
Оҕуруоттаах — Уус-Алдан улууһун Суотту нэһилиэгин киинэ.
Росбанк
Росбанк (урукку аата Независимость, билиҥҥи аан дойдутааҕы аата Rosbank Societe Generale Internationale), Арассыыйа 11 улахан баана, 100% акциата уонна бас билинэр активтара французскай финансовай конгломератка киирэр Societe Generale.
Тартакынов Петр Федотович
Тартакынов Петр Федотович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Аан дойдутааҕы Түмэт урбаанын күнэ
Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанын күнэ 2010 сылтан саҕалаан бэс ыйын 28 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күҥҥэ анаммыт тэрээһиннэр түмэт урбаанньыттарын, былааһы, общественнай тэрилтэлэри уонна түмэт сайдыытын туһугар долгуйар дьону сомоҕолуур.
Тартакынов Петр Федотович
Ньурба Чаппандатыгар 1921 сыллаахха төрөөбүт. Фермаҕа сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьан аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Балаҕан ыйын 30 күнүгэр Купороснай дэриэбинэ иһин кыргыһыыга хаҥас илиитигэр бааһырбыт. Бу кыргыһыыга ротаттан 4 эрэ буолан хаалбыттар. 1967 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар Остосов Егор, Хокуров Николай, Хараланов Семен диэн дьону кытта сылдьыбытым, сэриигэ өлбүттэрэ диэн суруйар.
Аан дойдутааҕы Түмэт урбаанын күнэ
Арассыыйаҕа Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанын күнүн аан бастаан 2013 сыллаахха РФ Эргиэн-бырамыысыланнас палаататын (РФ ТПП) Сүрүннүүр сүбэтин көҕүлээһининэн бэлиэтээбиттэрэ. Бэс ыйын 28 күнүгэр дойду 20 регионнарыгар ааспыт тэрээһиннэргэ 2 тыһынчаттан тахса киһи кыттыбыта.
Фомин Гаврил Петрович
Фомин Гаврил Петрович (1905-1973) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, холкуостаах.
Оло5ун олуктара
1905 сыллаахха Боотур Уус улууһугар төрөөбүт. 1934 сыллаахха холкуоска киирбит. Сэрии иннинэ Ааллаахха бириискэҕэ таһаҕас таһыытыгар үлэлээбит. 1942 сыллахха сайын сэриигэ барар. Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куоракка 252-с стрелковай дивизия кэккэтигэр сэриилэспит, онно хамандыыры быыһыы сылдьан атаҕар бааһырбыт.
Ол тубэлтэ маннык буолбут:
Сталинград куорат улууссаларарыгар кытаанах киирсии буола турбут. Кыргыhыы кэмигэр остоохтор позицияларын таhыгар политрук бааhыран охтор. Политрук суду суолталаах докумоннардаах эбит. Ол докумуоннар остооххо тиийдэхтэринэ, улахан иэдээн буолуохтаахтаах эбит. Политругу быыhыы Саха уолун Фомины ыыталлар. Икки отттуттэн кытаанах ытыалаhыы кэмигэр, нэьиилэ политругу бэйэтин дьонугар тиэрдэр, ол эрэн бааьыран госпитальга угуллар. Госпитальга сытан, быыhабыт политругун корсор, политрук бу Саха уолун на5араадалаан диэн уоhээ сурук ыытар. Бу курдук рядовой Фомин уордьанна анаммыта.
Икки ый эмтэнэн баран фроҥҥа төннүбүт. Курскайдааҕы кыргыһыыга кыттыбыт. Хаҥас илиитигэр, санныгар бааһырбыт. Биир ый эмтэнэн баран эмиэ сэрии хонуутугар киирбит. Украинаҕа үсүһүн бааһырбыт, эмтэнэн баран 1944 сыллаахха дойдутугар эргиллибит. Дойдутугар Фрунзе колхозка сылгыhыттыыр.
1969 сыллаахха суруйбут суругар: «Сэрииттэн кэлэн баран сүөһүгэ үлэлээбитим. Билигин иккис группалаах инбэлииппин, үс оҕолоохпун» диэн суруйбут.
На5араадалара
Мэтээллэр: хаҥас|мини|312x312пкс|альт=| мини|238x238пкс|альт=|Документы Фомина Г.П,
О5олоро, Сиэннэрэ
Фомина Екатерина Гаврильевна - Гаврил Петрович кыыьа. Кини тохсунньу 24 кунугэр 1952 сыллаахха Чурапчы улууьун Мында5аайы (Болугур) сэлиэнньэтигэр кун сирин корбутэ. Идэтэ - ветеринар.
Ус о5олоох :
Дьиэҕэ айан (уулусса хаһыата)
Дьиэҕэ айан (2003 сылга диэри — «Түгэххэ») — 1994 сылтан тахсар Санкт-Петербургтааҕы уулусса хаһыата; 2003 сылтан саҕалаан ыйга иккитэ тахсар сурунаал ; 2008 сылтан төттөрү хаһыат буолбута.
Хаһыат сүрүн соруктара дьиэтэ суох дьоҥҥо сокуонунан харчы өлөрөргө кыах биэрии уонна дьон хаамаайыларга сыһыанын уларытыы.
Редактор — Аркадий Тюрин.
Бизнес-модель
Бизнес модель уулусса хаһыаттарын принциптарыгар олоҕурар :
<span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">Остуоруйата
А3 форматтаах «Түгэххэ» диэн хаһыаты 1993 сыллаахха Санкт-Петербургтааҕы «Ночлежка» диэн көмө пуондата тэрийбитэ уонна 1994 сыл балаҕан ыйын 5 к. бастакы нүөмэрин таһаарбыта.
Сорох дьон санаатынан хаһыат аата XX үйэ саҕаланыытыгар Москваҕа тахса сылдьыбыт П. Максимов хаһыатыгар таайтарар.
Сүрүннээн бу хаһыат куорат түбэлтэлэрин, публицистика, аныгы кэм искусствотын, ырыатын, киинэтин, Санкт-Петербург уонна Москва афишаларын туһунан этэ. «Түгэххэ» хаһыакка дьиэтэ суох дьон суруйбут кэпсээннэрэ уонна хоһоонноро тахсаллара.
Хаһыаты оҥорор суруналыыстар, литератордар, ырытааччылар — Лариса Петрова, Андрей Кудряшов, Дмитрий Пиликин, Олег Юрченко, Нина Захарова, Алексей Варсопко, Анна Комарец, Евгений Майзель, Александр Покровский, Владимир Нахимов, Эмилия Кундышева уонна да атыттар, хаартыскаҕа түһэрээччилэр — Андрей Чежин, Игорь Лебедев, Андрей (Вилли) Усов, Дмитрий Виленский уо.д.а., уруһуйдьут — Александр Менус. Марина Дмитриева редактор этэ, таһаарааччы — Валерий Соколов.
Хаһыат араас бырайыактарга «АХЕ» тайаатыр бөлөҕүн, «Галерея-21» уонна «Борей» көрүлтэлэри (галереялары), «Пушкинская 10» култуура киинин уонна «Кибер-феминклубу» кытта тэҥҥэ үлэлээбиттэрэ.
1995 сыллаахха хаһыат Аан Дойдутааҕы уулуусса хаһыаттарын ситимин чилиэнэ буолбута .
1999 сыллаах туругунан хаһыат ньочооттоох этэ, оросхуоттары атын бырайыактар сабаллара. Биир нүөмэри бэчээттииргэ 12 500 доллар наада этэ. Төһө да суруйааччылар төлөбүрэ суох үлэлээтиллэр, бу хаһыакка үлэлиир моднай этэ.
2000—2001 сылларга хаһыат тирааһа 23-25 тыһынча экземпляр этэ.
2000 сыллаахха хаһыат иһинэн дьиэтэ суох дьоҥҥо анаммыт арт-студия тэриллибитэ.
2003 сыллаахха ыам ыйын 27 к. идэлээх маркетологтары кытта сүбэ кэнниттэн «Түгэххэ» хаһыат сиэп форматтаах «Дьиэҕэ айан» сурунаалга кубулуйар.
2004 сыллаахха «Ночлежка» көмө пуондатын салайааччыта Валерий Соколов эбии хаһыат түөрт нүөмэрин таһаарар; уопсайа «Түгэххэ» диэн ааттаах хаһыат 168 нүөмэрдээх буолар.
2003 сылтан саҕалаан «Дьиэҕэ айан» сурунаал үлэһиттэрэ дьиэтэ суох дьоҥҥо футболга чемпионаттары тэрийэллэр.
2003—2004 сылларга, редактор Аркадий Тюрин этэринэн, сурунаал тирааһа аччыыр, ол гынан баран 2007 сыллаахха  «үчүгэй таһымҥа тахсаллар: куорат иһинэн 5 тыһынча экземпляр».
2004 сыллаахха арт-студия үлэлэрин бастакы көрүлтэтэ (выставката) буолар.
2008 сыллаахха ыам ыйын 27 күнүгэр сурунаал төттөрү хыһыат буолар. Ол кэмҥэ тахсар 5 000 экземпляры 12 куруутун үлэлиир тарҕатааччы атыылыыра.
Паронимия
Паронимия —(греч. παρά — таһыгар уонна ὄνυμα — аат) — тыллар семантическай уратыларынан туспалар эрээри, этиллиилэринэн сөп түбэһиилэрэ буолар. Лингвистикэҕэ иһиллиилэринэн уонна морфематын састаабынан тэҥ эрээри суолталарынан ураты тыллар. Атын суолталаах тыл оннугар туспа суолталаах тылы туттуу тахсар түгэнэ паронимияны туттуу буолар. Лингвистикэҕэ иһиллиилэринэн уонна морфематын састаабынан тэҥ эрээри суолталарынан ураты тыллар. Атын суолталаах тыл оннугар туспа суолталаах тылы туттуу тахсар түгэнэ паронимияны туттуу буолар. Сүрүн суолтаны уурулар артикуляционнай базаларынан сүп түбэспэт паронимнарга, холобур: кыл – кыыл, бил – биил, ыт- ыыт уо.д.а. бу тыллар аһаҕас дорҕоонноро уһунунан, кылгаһынан эрэ уратылаһаллар – оппозиция. Паронимия тыл ханнык араҥаҕа сөптөөхтүк туттулларын билбэккэ биир эбэтэр хас да тыл суолтатын тирэҕэ суохтук билии буолар. Сорох паронимнар тылга киэҥник тарҕанан баран, тылдьыкка майгыннаһаллара көстөр.Ону таһынан паронимы паонимазия диэни кытта бутуйаллар. Паронимазия – паронимы билэн туттууну ааттыыллар.
Литература
1. Антонов Н. К. Саха тылын лексиката./ Дьокуускай. 1984
2. Бельчиков Ю. А., Панюшева М. С. Словарь паронимов современного русского языка. — М.; Рус.яз., 1994.-455 с.
3. Фомина М. И. Современный русский язык. Лексикология — Москва 1978г.
4. Шанский Н. М. Лексикология современного русского языка. -М.: 1960г.
Societe Generale
2011 сылтан ыла сир шаарын үрдүнэн глобальнай системнай бааннарга киирэр.
Салалтата — Париж (Франция).
Уһуннук эдэр буолар туһугар
Киһи барыта биирдэ бэриллэр олоҕун уһуннук, туһалаахтык, дьоллоохтук олоруон баҕарар. «Акаары киһиэхэ кырдьыы - ыар баттык, ньүдьү-балайга – кыһын, онтон наука киһитигэр – кыһыл көмүс күһүн».- диэн Вольтер олох туһунан этиитэ биллэр. Бу этии тус-туспа өйдөөх-санаалаах дьон олоххо хайдах сыһыаннаһалларын чуолкайдаан биэрэр.
Библияҕа суруллубут үһүйээннэр этэллэринэн, «таҥара маҥнай айбыт дьонноро» бэрт уһун үйэлэээхтэрэ. Холобур, Адам 930 сыл, Енох -905, Ной-950 сыл олорбуттара дэнэр. Итилэри киһи итэҕэйиэн табыллыбат. Наука чахчылара итинник этиилэр оруннара суоҕун дакаастыыллар. Палеоантропологар көрдөрүүлэринэн, былыргы дьоннор олохторун уһуна бэрт кыра - ортотунан 18-20 сылга эрэ тэҥнэһэрэ. (1,68).
Былыргы Римҥэ киһи олоҕун ортоку уһуна 25 сыл эбит. Ол иһин оччолорго сенсация буолбут түбэлтэ үйэтитиллибитэ биллэр. Ю.Цезарь сенатор П.Румлей 100 сааһын туолбут үөрүүтүгэр сылдьан, дьиктиргээн ыйыппыт: «Хайдах ньыманан маннык уһулуччулаах уһун үйэни ситистиҥ?» Онуоха Румлей хоруйдаабыт: «Эппин-хааммын уонна дууһам күүһүн өйөөрүбүн аспар мүөтү элбэхтик туттарым».
Аан дойдуга уһуннук олорбуттартан Англияҕа Т.Парр - 152, Норвегияҕа И.Сурингтон - 160, Венгрияҕа П.Зортай - 185, Ираҥҥа С.А.Мусави - 191, Азербайджаҥҥа Ш.Муслимов - 168 сыл олорбуттара биллэр.
Былыр-былыргыттан киһи аймах уһун үйэлэнэр туһугар «эдэргэ түһэр эликсири» көрдөөһүнэ, ол иһигэр сахалар «өлбөт мэҥэ уутун» булар туһугар ыра санаалара үһүйээннэргэ, номохторго кубулуйаллара, олоҥхоҕо хоһуйуллара.
Киһи бэйэтин олоҕун сатаан көрүнэн, олоҕун сиэрин, бэйэтин быһыытын-майгытын, үлэтин, сынньалаҥын, иһэрин-аһыырын сөптөөхтүк кэмнээн, режимнээн олорор уонна гиподинамияттан харыстанарга физическэй култууранан, үлэнэн дьарыктаннаҕына, син уһуннук олоруон сөп.
Үгүс учуонайдар этэллэринэн, киһи ыалдьыбакка эрэ аҥардас кырдьыыттан өлбөт. Кырдьыбыт дьоннор өлөллөрө син-биир ханнык эрэ ыарыыттан төрүттээх буолар. 85-тэн 100-кэ диэри саастаах дьон сүүһүнэн ахсааннаах ыарыылартан үксүгэр баара эрэ аҕыс ыарыыттан бысталлар, ол иһигэр бастатан тымыр-сүрэх, тыынар органнар уонна искэн ыарыыларыттан өлөллөр. Америка ученайа, Нобелевскай бириэмийэ икки төгүллээх лауреата Л.Поллинг «Витамин С уонна доруобуйа» диэн кинигэтигэр аскорбиновай кислота улахан дозата дьаҥтан-дьаһахтан көмүскүүр абыраллаах суолталааҕын ыйбыта.
Поллинг грипптэн харыстаныыга сүбэлиир дозата күннэтэ 3,0- 10,0 г биһиги специалистарбыт этэллэринэн булгуччута суох. 1,0 г үс-биэс күн устата эбэтэр 0,5 г уон хонук устата сэрэтэр көмөнү үчүгэйдик оҥорор. Хотугу сир олохтоохторугар С витамиҥҥа күннээҕи наадыйыы ордук үрдүк - 70-120 мг буолуохтаах.
Геронтолог В.В.Фроланис кырдьыы ыган кэлиитигэр икки утарыта дьайыылаах процестар баралларын араарар. Маҥнайгытыгар - уларыйа турар тас эйгэҕэ үөрэнии-убаныы кыахтара аччыыллар, ис кистэлэҥ күүстэри туһаныы, бэйэни салайыныы, эттиктэр атастаһыылара уонна организм функциональнай таһымнара намтыыллар. Иккиһигэр - адаптацияланыы механизмнарын түмэ тардыы, кырдьыы маҥнайгы процестарын тохтотор дьаһаллары ылыныы, ити процесстары сайыннарыы күүһүрэр. Итинник соругу «эдэргэ түһэрэр эликсири» булууга геронтологтар туруорунан үлэлииллэр.
Улахан Биологическай Чаһы тохтууруттан, сүтэриллиититтэн айылҕаҕа киһи өлүүтэ тутулуктаах. Бу чаһы механизмнара мэйии түгэҕин киинигэр - гипоталамуска сыталлар. Бары гормоннар, нейромедиатордар, нейропептидтэр синтезтэнэр уонна вегетативнай нервнэй система мэйии хаҕын аннынааҕы органнара киниэхэ киирсэллэр. Манна киһи этин температуратын, араас эттиктэр атастаһыыларын - уу, туус, сыа, углевод уларыйыыларын сааһылыыр, регулируйдуур ядролар бааллар. Манна тастан уонна истэн мунньуллар информациялар сүрэх-тымыр уонна эндокриннай быччархайдар үлэлэрин кытта силбэһиилэрэ олохтонор. Ону сэргэ манна араас эмискэ күүдэпчилэнэн тахсар эмоциональнай реакциялар үөскүүллэр - улахан үөрүүгэ, биһирэлгэ, дуоһуйууга эбэтэр төттөрүтүн - хомойууга, кутталга, кыһыйыыга-абарыыга о.д.а. Гипоталамус киин нервнэй система суолталаах уонна тутаах чааһынан буолар.
Гипоталамус чугастааҕы ыалынан, кини үмүрүгэр ыйана сылдьар гипофиз - хааҥҥа быһаччы таһаарыллар гормоннаах эбэтэр эндокриннай быччархайдар баһылыктара буолар. Кини таһаарар гормона АКТГ, адре-нокортикотропнай гормон, үөһэ ахтыллыбытын курдук кини бэйэтин аналлаах функциятын тас өттүнэн улахан суолталаах нейропептидтары үөскэтэр төрүт холбоһукка киирсэр.
Киһи организмын эрдэ кырдьыыттан харыстыыр суолталаах витаминынан Е эбэтэр альфа-токоферол ааҕыллар. Бу витамины кыра лабораторнай харамайдарга биэрдэххэ, кинилэр олохторун уһуна 30 бырыһыан эбиллэр. Е витамин тиийбэт түбэлтэтигэр эрдэ кырдьыы бэлиэлэрэ үөскүүллэр.
Кэнники кэмҥэ геронтологтар болҕомтолорун иммунология тардар буолла. Иммуннай эттиктэр сүрүннээн ыарыылары көбүтэр вирустары, бактериялары, түүнүктэри о.д.а. кытта охсуһууга, эти-хааны итилэр алдьатыылаах дьайыыларыттан харыстыырга аналлаахтар.
«Өлбөт мэҥэ уутун» көрдөөччүлэр лаборатория усулуобуйатыгар харамайдар олохторун уһатыыга булбут ньымаларынан аһылыгы ахсаанын аҕыйатан туран, хаачыстыбатын тупсарыы буолар. Ол аата – аһатар астара «биологическай сыанабыла максимальнай, калорийнаһа минимальнай» буоларын тутуһуу. Ити принцибинэн аһатыллыбыт кыыллар олохторун уһуна 40 бырыһыаҥҥа диэри эбиллэр.
Зелимхан Бакаев сүтүүтэ
Чечняҕа гейдары уонна лесбиянкалары утары репрессиялар ыытыллар кэмигэр сүппүт.
Уһуннук эдэр буолар туһугар
Аһыырга-сииргэ наһаа үлүмнэһии табыллыбат, ырыахтарын баҕарааччылар диетаҕа олус түһүнүүлэрэ эмиэ сатаммат. Этиллэрин курдук, хайа да өттүгэр наһаалааһын, аһара барыы көмөлөспөт. (1,68-72).
П.Брэгг этэринэн киһи үйэтин уһуна 120 сылга холкутук тиийиэхтээх. Ону баара киһи бэйэтэ, олоҕун сатаан олорбокко, ууну, аһылыгы табан аһаабакка кылгатар. Эти-сиини бөҕөргөтүү, эрчийии киһи өйө-санаата олус бөҕө, тулуура, өсөһө эбилиннэҕинэ эрэ ситиһиллэр кыахтаах.
Өй-санаа аҥардастыы бэйэтэ эрэ олоҕу кыайан олорбот. Сахалар этэллэринэн Орто дойдуга, ол аата сиргэ, киһи эттээх-сииннээх эрэ буоллаҕына, олоҕу олорор. Киһи үйэтин тухары, хас күн аайы тулуурдаахтык этин-сиинин өйүн-санаатын күүһүнэн эрчийдэҕинэ эрэ табыллар. Эт-сиин уонна өй-санаа биир сыалга, олохторун уһатыыга турунан туран дьарыктаннахтарына, эрчилиннэхтэринэ уһун үйэлэниини көмөлөөн эрэ ситиһиэхтэрин сөп.
Киһи олоҕун сүрүн сыалынан өйүн-санаатын сайыннаран, тулуурун бөҕөргөтөн, ол күүһүнэн туһанан этин-сиинин утумнаахтык эрчийэн уһун үйэни ситиһиитэ буолар. (2,73).
Туһаныллыбыт литература
1. Н.А.Агаджанян, П.А.Петров. Биһиги эппит-хааммыт сорох кистэ¬лэҥ күүстэрин туһунан. - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1984. - 80 с.
2. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Данилов Иван Николаевич
Данилов Иван Николаевич, (1922 с., тохсунньу 1 күнэ, Нөөрүктээйи нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2002 с.), Саха АССР үтүөлээх учуутала, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
Сунтаар улууһун Нөөрүктээйитигэр төрөөбүтэ. 1939с. Бүлүүтээҕи педагогическай училищены, онтон Дьокуускайдааҕы педагогическай институту бүтэрбитэ. 1941 с. Кутана оскуолатыгар математика преподавателинэн үлэтин саҕалаабыта. 1942-43 сс. Элгээйи оскуолатыгар үлэлиир, биир сыл буолаат, Иван Николаевиһы комсомол оройуоннааҕы комитета Сиэйэ оскуолатыгар военругунан ыыппыта. Манна начаалынай байыаннай үөрэхтээһини сэргэ Иван Николаевич байыаннай-патриотическай иитиини ыкса сибээстээн ыыппыта. Бу оскуола үөрэнээччилэрэ оройуон киинигэр кыһыҥҥы походунан киирэн, байыаннай бэлэмнэниилэрин көрдөрбүттэрэ. Үлэ бу опыта атын оскуолаларга холобур буола тарҕатыллыбыта.
Иван Николаевич оскуола базатыгар учебнай комбинаты олохтообута, ол базатыгар Сунтаарга аан бастакы СПТУ тэриллибитэ.
Оройуон бастыҥ учууталларыттан, дириэктэрдэриттэн биирдэстэрэ, үлэ саҥаттан саҥа көрүҥнэрин ситиһиилээхтик олоххо киллэрбитэ. Иван Николаевич Данилов - Даниловтар педагогическай династияларын олохтооччута.
Наҕараадалара, ытык ааттара
- Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала
- “Туйгун үлэтин иһин” мэтээл (За трудовое отличие)
- «Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл
- Кинодокуменнары харайар государственнай национальнай хранилище Махтал суруга
- Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо
Кини туһунан
- Маччасынов Ф., Дьиҥнээх учуутал. [улуус Бочуоттаах олохтооҕо, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, үлэ, тыыл ветерана Иван Николаевич Данилов туһунан] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1997. - Ыам ыйын 20 күнэ, Ыам ыйын 22 күнэ-С.3, С.3,4;
- Маччасынов Ф., Саһарбыт грамота историята. [Сиэйэ оскуолатын комсомольскай секретара Данилов Иван Николаевич Саха АССР Осоавиахимын Киин Советын грамотатынан наҕарадааламмытын туһунан] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1998. - Ыам ыйын 9 күнэ-С.2;
- Николаев Б. П., Дойду сэбилэниилээх күүстэрин кылаабынай командующайыгар арааппардаабыт учуутал. [Саха АССР үтүөлээх учуутала, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо Иван Николаевич Данилов туһунан] - :, //Киин куорат. . - 2022. - Ыам ыйын 5 күнэ (N 17)-С. 22;
- Попов Т., Олох суолугар сирдээччилэр. [тыыл, үлэ ветерана, СР оскуолаларын үтүөлээх учуутала Иван Николаевич Данилов туһунан] - :, //Сунтаар сонуннара. . - 1995. - Атырдьах ыйын 19 күнэ-С. 3,4;
- Учуутал Иван Николаевич Данилов : [ахтыылар] / хомуйан оҥордулар: В. П. Николаев, Б. П., Николаев, Е. И. Попова [уо. д. а.]. - Дьокуускай : Дани-Алмас, 2022. - 121,
Барахова Ульяна Тимофеевна
Барахова Ульяна Тимофеевна - Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык киһитэ (2010), норуот үөрэҕириитин туйгуна, хайыһарга САССР спордун маастара (1978), ССРС спордун маастарыгар кандидат (1978), спортивнай гимнастикаҕа II разрядтаах (1959), оҕунан ытыыга II разрядтаах (1972).
Үөһээ Бүлүү оройуонун дьахталларыттан бастакынан анал физкультурнай үрдүк үөрэх дипломун ылбыта (1963). У.Т. Барахова өр сылларга Үөһээ Бүлүүтээҕи 8 кылаастаах оскуолаҕа физкультура учууталынан үлэлээбитэ, оройуоннааҕы үөрэх салаатыгар методистаабыта, билигин оҕо дьиэтигэр үлэлиир.
Саввинов Платон Егорович
Саввинов Платон Егорович — көҥүл тустууга РФ, хапсаҕайга СР спордун маастара.
Билыкы
Билыкы (Білики) диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 207 (2013).
Чечняҕа гейдары уонна лесбиянкалары утары репрессиялар
Чечняҕа гейдары уонна лесбиянкалары утары репрессиялар 2012 сыллаахтан Рамзан Кадыров уурааҕынан барар, ол эрэн 2018 сыллаахха биирдэ ити туһунан биллибитэ. 2017 сыллаахха Чечняҕа саамай улахан гейдары уонна лесбиянкалары утары бултааһын барбыта, ол түмүгэр 3 тыыһынча гей уонна 2 тыыһынча лесбиянка сураҕа суох сүппүттэрэ. Грознай куоратка уонна кини аттыларынааҕы кытыы куораттарга дьону пыыткалыыр сирдэр бааллара биллибитэ, үксэ полициа отделларыгар баара биллэр.
Ольга Баранова көмөтүнэн 151 гейдары уонна 100 лесбиянкалары Канаадаҕа куоппуттара.
Сүрүннээн Чечняҕа Судан уголовнай кодекса туттуллар, ол онно гейдар уонна лесбиянкалар өлүөхтээхтэр, киһи буолбатахтар диэн шариат һокуона көҥүллүүр.
NEXTA
NEXTA — Беларусь оппозиционнай көрүүлээх былааһы кириитикэлиир тэриллиитэ. Степан Путило төрүттээбитэ.
Никифоров Кирилл Никонович
Никифоров Кирилл Никонович – сүүрүүгэ республика 29 төгүллээх чемпиона. Кини орто, стайерскай, марафонскай дистанцияларга биир тэҥ күүстээхтик сүүрэрэ. Союз, Россия элбэх чемпионатын кыттыылааҕа.
Ильин Василий Тихонович
Ильин Василий Тихонович (Күүстээх Ильин) (1924-2005 сс.) – хапсаҕайдаһан тустууга САССР спордун маастара.
Ситиһиилэрэ
Кини 1952,1955,1959 сылларга хапсаҕайдаһан тустууга Саха сиригэр II-с миэстэлэммитэ, 1969 с. Манчаары оонньууларыгар 80 кг тустан, Василий Корякин, Егор Горохов курдук күүстээх тустууктары охтортоон, чемпион үрдүк аатын ситиспитэ. Василий Тихонович Саха сирин араас сылларга чемпионнарын: Роман Петуховы, Владимир Ефремовы, Егор Прокопьевы, Айаан Попову кытта тэҥҥэ эриспитэ, сороҕор охтон, ардыгар бэйэлэрин бүдүрүтэн, уопсайа 20-чэ сыл тустубута. В.Т. Ильин – Күүстээх Ильин кэриэһигэр хапсаҕайга үөрэнээччилэргэ республикатааҕы турнир 2007 с. олунньуга Үөһээ Бүлүүгэ ыытыллыбыта.
Sonic the Hedgehog (16-bit)
Sonic The Hedgehog- сороҕор Соник диэн ааттанар, Соник ежик туһунан видео ооньуу. Бастаан 1991 сыллаахха SEGA хампанааньа таһаарбыта. Араас элбэх кэлин тахсыылаах.