cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шумер тыла
Тыл историята
Новошумерскай (2136-2000 сс. б. э. диэри) грамматическай морфемалар бары кэриэтэ график быһыытынан туттуллубуттара. Гудеа литературнай уонна дьыалабыай текстэринэн, Лагаш II династиятын салайааччытынан (Б.э. ИНН. 2136-2104 сс.) Дьыалабыай, юридическай характердаах текстэрэ Ураа (2100-1996 сс. э. э. диэри) III династияларыттан, ол иһигэр Шульга сокуоннара, ыраахтааҕылар уонна чиновниктар суруйуулара тиийдилэр. Онтон текстэр элбэхтэр да, кинилэр суруйааччыларыгар айар- тутар наадалара төрөөбүт тылынан буолбакка, оскуолаҕа үөрэммит- такайбыт дии саныыллар.
Позднешумерскай, эбэтэр старовавилонскэй шумерскай (2017-1749 сс. б. э. диэри) бары грамматическай морфемалар график быһыытынан туттуллубуттара. Итэҕэл- литературнай уонна магическай текстэринэн ордук Нипур оскуолатын, тыаһа- ууһа, лексическэй, грамматическай уонна терминологическай справочниктарынан, Липит- Иштара- Иштара, Исина ыраахтааҕытын курдук Нипур оскуолалара, тыастара- уустара көрдөрүллэллэр. Икки тыллаах ыраахтааҕы суруктара Вавилон I династиятыттан (Б.э. и. 1894-1749 сс.) Лексикаҕа уонна грамматикаҕа Аккад тылын сабыдыала биллэр.
Послешумерскай (1749 сыл Б. э. И. I үйэтэ). Религинальнай- литературнай, литургическай уонна магическай текст (копия позднешумского периода), ол иһигэр диалектка эмиэ еme-sal, шумерскай этиилэринэн уонна Аккад тиэкистэригэр туттуллар.
Сурук-бичик
силиһэ эрэ суолтатын көрдөрөр логограмма;
тыл дорҕоонун эрэ көрдөрөр силлабограмма;
сыыппаралар;
детерминативтар, саҥарыллыбат бэлиэлэр лексико- семантическай көрүҥҥэ сыһыаннаах.
Лингвистическэй характеристик
Фонетика уонна Фонология
Аһаҕас Дорҕооннор
Шумер тылын саҥарыы аккадскэй биэриигэ эрэ биллэр буолан, дорҕоон тылын ахсаана уонна хаачыстыбата дискуссия буолар. Клинопись түөрт аһаҕас дорҕоонноох [23]:
Просодия
Морфонология
Морфем саҕатыгар аһаҕас дорҕооннор контракциялара буолар: е уонна i бүтүүтүгэр аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ (периодка тиийэ сурукка тиһиллэ илик), онтон икки аһаҕас дорҕоон биир уһатыллаллара. Аһаҕас дорҕоонунан урукку морфема аһаҕас дорҕоонунан дьүөрэлэһиэн сөп, ол эбэтэр морфологическай усулуобуйаттан тутулуга суох хаалыан сөп[33].
Былыргы соҕуруу шумер тиэкистэригэр «аһаҕас дорҕоон гармонията» диэн ааттанар сири ылар этэ: аһаҕас дорҕоон i уларыйар буоллаҕына эбэтэр е [34].
Аат тыл
Аат тылы уларытыы, холобур тыллар lugal «царь» и kur «гора»: Ахсаан аат
Шумердар алта уон мүнүүтэ иһигэр суолу- ииһи хааллардылар диэн суоттаан туһаналлара. Ахсаан өттүнэн үксүгэр сыыппаралар суруллубуттарын быһыытынан, кинилэр ааҕыыларын судургута суох судургута суох судургутук суруйаллар, ол эбэтэр сорох хойутуу текстэринэн табличка көмөтүнэн буолуон сөп. Солбуйар Аат
Солбуйар ааты маннык разрядтарга араараллар[47]:
тус бэйэ;
ыйар;
ыйытар;
Сирэй солбуйар ааттар: Туохтуур.
Туохтуур сирэйдэринэн, чыыһылаларын, кылаастарын, көрүҥнэрин, киэптэрин уонна ориентацияларын арахсар.
Шумерскай туохтуур икки көрүҥэ-эҥкилэ суох уонна дьүөрэлэспэт (шумерологияҕа сыһыарыллыбыттар, Аккад пособиеларыгар туһаныллыбыт бэлиэлэр, — «түргэн» уонна maral «Медный»). Немаркировкаламмыт киһи эҥкилэ суох көрүҥэ. Сүрүн көмө үс меморы туттуннахха: суффикс -е-, редуплик, супплетивизм
Лексика
Биллэр- көстөр лиэксикэни чопчу ааттыыр уустук. Шумерскай тылдьытын биэс аҥар тыһыынча кэриҥэ тыл баар[76].
Аҕыйах ахсааннаах Аккад тылын киирии тыллара биллэр (кэнники кэмҥэ кинилэр ахсааннара элбээтэ). Гипотеза баар, субстратнай «банановтар тылларыттан " киирии тыллар. Киирии тыллар атын тыллартан булуу генетическэй сибээһи уустугурар.
Үөрэтии историята
Шумер диэн тыл баарын туһунан учуонайдар XIX үйэ ортотугар аккадскай тыл ааҕалларын саҕана  сабаҕалаабыттар.Туох баар тиэкистэр уонна бэлиэлэр расшифровкаламматахтар. Икки тылдьыт баар буолан шумер тыла дешифровкалар кыахтаммыта. Бастаан бу тылы аккадскай ( ол кэмҥэ ассиро-вавилонскай)диэн  ааттыыр этилэр, онтон lišān Akkadî - ассирийдар уонна вавилонярдар тылларын аата буолан аныгы аакка уларыппыттар.[78]
Шумер тылын бастакы грамматиката (автор аккадскай диэн ааттыыра)1873 сыллаахха [https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD,_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%B0 Ф. Ленорман] суруйбут. Бастакы научнай грамматика 1923 сыллаахха А. Пебель оҥорбут[79].
Ол кэмтэн ыла А.Фалькенштейн автор быһыытынан грамматикаҕа үлэлэрэ (1949-1950), М.-Л. Томсена (1984), П. Аттингер (1993), Д. Эдцард (2003), В. Ремер (1999) бэчээттэммиттэрэ. Шумерскай тыл грамматикатын очеркатыгар И. М. Дьяконов суруйбут, онтон 1996 сыллаахха [https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B0,_%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 И. Т. Каневой] грамматиката суруллубут[80].
Билиҥҥэ диэри шумер тылын толору тылдьыта суох[81].
Тиэкис холобура
Сахалыы тылбааһа
Инанне,
Модун кыахтаах киһи,
Ура тойоно,
Шумер и Аккада ыраахтааҕыта
Нуучча (киинэ)
Нуучча диэн Владимир Мункуев 2021 сыллааҕы драма киинэтэ. Карловы Вары омуктардааҕы киинэ фестивалын "Илин-Арҕаа" салаатын гран-притын ылбыта. Киинэ сценарийа Вацлав Серошевскай "Хайлак" диэн айымньытыгар олоҕурар. Саха Сирэ 19 үйэ бүтүүтэ. Саха тыа ыала Хабдьый уонна Кэрэмэс ыарахан дьылҕалаахтар, соторутааҕыта иккис оҕолоро өлбүтэ. Уһун кырыыс кыстыкка бэлэмнэнэллэр. Арай биир күн олохтоох кинээс кинилэргэ Костя диэн нуучча хаайыылааҕын дьукаахтата аҕалар. Костя дьиэ саҥа хаһаайына буоларга сананар. Киинэ Саха историятын аһаҕастык кэпсэммэт хараҥа өрүттэрин көрдөрөр. Саха Сиригэр билигин бобуулаах кистэнэр расизм уонна колониализм темаларын таарыйар.
Филателия
thumb|Россия марката Филателия диэн почта мааркаларын үөрэтэр билим. Үксүгэр филателист диэн маркалары хомуйар киһини ааттыллар, ол гынан баран маркалары хомуйбакка даҕаны филателиянан интириэһиргиир буоллаҕына филателист буолуон сөп.
Тыл этимологията
Поронсуус Жорж Херпин 1864 сыллаахха тарҕаппыт тыла буолар. Херпин алта-сэттэ сыл маркалары хомуйааһын уонна үөрэтии тимбромания диэн ааттыылларын сөбүлээбэт эбит Ол иһин грек тылын фил, филия диэн тугу эрэ сөбүлүүр диэн тылы ылан ателейа диэн нолуоктан уонна сбортартан босхоломмут диэн суолталаах тыллары холбообут. Ол аата хомуйар уонна үөрэтэр мааркалара номнуо почтанан ыытыллыннаҕына ол суругу тутааччы ол иһин харчы төлөөбөт диэн быһаарбыт.
Тэрилтэлэр
Филателияны өйүүр элбэх тэрилтэлэр баллар. Сорох тэрилтэлэр ханнык эмит сиргэ эрэ үлэлииллэр, онтон сороҕо дойдуларынан уонна аан дойдуга үлэлиир тэрилтэлэр бааллар.
GAP
GAP Factory — АХШ таҥас оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ.
Кофеин
Кофеин (өссө биллэринэн матеин, теин уонна гуаранин), органическай төрүөттээх тутул, сүрүннээн кофе үүнээйитигэр баар. Үүнэйи бэйэтин харыстанан айар тутула буолар. Кофеин кыра дозаҕа киһиэхэ туһалааҕынан биллэр, элбэх дозаҕа психозка тиэрдиэн сөп. Кофеин ханнык баҕарар дозаҕа адреналин быраҕар.
Билиҥҥи үйэҕэ кофеин араас маҕаһыыҥҥа атыыланар кофеҕа баар, энергетикка уонна Кока Кола утахха.
Python
Python (Пайтон, сахалыы Питон, ол эбэтэр эриэн үөн тыла), программированийа тыла, үрдүк таһымнаах тыл, ол эрэн синтаксис системата минималистичнай. Пайтон тыл библиотеката биир халыҥ буолар. Пайтон туттар интерпретатора CPython, ол иһин практически бары платформаларга барар.
Python императивнай, процедурнай, структурнай, объект-ориентированное программирование и функциональное программирование. Программалары түмэр соруктар динамическай типография суотугар быһаарыллаллар. Аспект-ориентированнай программаны сорҕотун декоратор нөҥүө өйүүр, ордук толору өйөбүлү эбии фреймворынан хааччыйаллар. Контракт уонна логическай программа быһыытынан методиканы бибилэтиэкэ эбэтэр кэҥэтии көмөтүнэн олоххо киллэриэххэ сөп. Сүрүн архитектурнай көстүүлэр-динамическай типизация, автоматическай управление, толору интростекция, оһорунуу, араас хабааннаах ааҕыылары өйөөһүн, глобальнай блокировканан (ГИЛ), үрдүк таһымнаах структуралар. Программалары ырытыы, бастатан туран, бакыаттарга холбоһуон сөп.
Этии — саҥаны олоххо киллэриинэн, үксүн Саха тылын стандарта буоларын өйүүр, көмө буолар. Кини ханнык баҕарар сыһыаҥҥа туох да хааччаҕа суох көҥүл лицензияланан барар. Үөһэ ааттаммыт байт- код текстэри стекция виртуальнай массыынаҕа толорор. Тыл атын үс сүрүн реализацията дьоппуон (ДЖVМ), Iropyhon (CLR/.NT) уонна о.Д. А. Pyhon (Rpyhon) тылларынан суруллубута уонна программа түргэнник толоруллуутун түргэтэтэр сыаллаах альтернатива быһыытынан оҥоһуллубута. 2020 с.тахсыбыт. Билиҥҥи кэмҥэ тыл версията күүскэ сайдар. Тылы оҥоруу рэп (англ. Саҥа былааннар суруллаллар, олору төттөрү сибээскэ сөп түбэһиннэрэн көннөрүүлэр оҥоһуллаллар уонна түмүк быһаарыылар оҥоһуллаллар.
Оҥоһуллуута
Пайтон тылынан оҥоһуллубут программалар Linux, Unix, Android, Windows системаларга барар, тоҕо диэтэххэ универсальнай тыл буолар. Оннооҕор Java тылынан оҥоһуллубут программалары кытта үлэлиэн сөп - Jython диэн Java виртуал эйгэтин нөҥүө.
Адреналин
Адреналин — органическай тутул, ол эрэн синтетическай төрүттээх эмиэ буолар тутул. Сүрүннээн киһиэхэ агрессия (кыыһырыы), күүһүмсүйүү, охсуһуу уонна бучча турааһыныгар эппиэттиир тутул буолар.
Адреналин киһи сүрэҕин күүскэ тэптэрэн эрдэ элэтэн кэбиһэр, ол сүрүн биричиинэ буолар. Адреналин эр дьоҥҥо 7 төгүл дьахтартан элбэх, ол иһин эр киһи сүрэҕинэн дьахтартан эрдэ өлөр. Кыылларга (куоскаҕа, ыттарга) адреналин эмиэ атыырдарга үксүн үөскүүр.
Адреналин хос аата — "эр дьон күүһэ".
Ол эрэн адреналины медицинаҕа эмиэ тутталлар, сэрэнэн.
Адреналины көбүтэр таурин, кофеин уонна арыгы буолар. Ону таһынан спорт эмиэ.
Посельская Аксения Васильевна
200px|thumb|right|Посельская Аксения Васильевна Посельская Аксения Васильевна (24.12.1924—1983) — саха бастакы балерината.
Олоҕун олуктара
1924 сыллаахха ахсынньы 24 күнүгэр Саха АССР Чурапчы оройуонугар Мэлдьэхси с. төрөөбүт.
1940 сыллаахха Саха драматическай театрын иһинэн тэриллибит үҥкүү салаатыгар үөрэнэ киирбит.
Айар үлэтэ
Үҥкүүгэ бастакы хардыыларын «Ньургун Боотур» уонна «Сайсары» музыкальнай драмаларга оҥорбут.
Сигэлэр
Якутский хореографический колледжи имени Аксении и Натальи Посельских:Посельская Аксения Васильевна (1924—1983)
Потапов Виктор Филиппович
Олоҕун олуктара
1950 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. ССРС Норуодунай учуутала М. А. Алексеев тэрийбит физика-математика кылааһын бастакы бүтэрбиттэртэн биирдэстэрэ.
Үлэтэ
Потапов В. Ф. — физикаҕа өрөспүүбүлүкэ оскуолатын оҕолорун хамаандатын тириэнньэрэ, өрөспүүбүлүкэтээҕи олимпиадалар тиэкистэрин суруйааччы.
Ыйааһын мээрэйдэрэ
Саха ыала былыр төһө да алаас-алаас аайы, үрүйэ-харыйа быыстарыгар тус-туспа бүгэн олордор, бэйэ-бэйэлэрин кытта ылсар-бэрсэр, уларсар, кыра да буоллар, иэс-күүс киирсэр идэлээхтэрэ. Онно өйдөһөр мээрэйдээх этилэр. Чабычах, саар ыаҕас, холлоҕос, хоппо, тымтай, бэрэмэдэй, хааһах, о. д. а. иһит-хомуос бары мээрэй буоллара. Холлоҕос диэн 10-20 ыаҕас киирэр истээх туос иһит. Онно үксүн тары куталлара. Сири иһит тирииттэн тигиллэрэ, кымыска аналлаах, быһа холуйдахха, 6-7 буут истээх буолара. Улахан ыһыахтарга кымыһы хас да сири иһиккэ буолара. Муҥхаҕа балыгы хоппо мээрэйинэн холууллара. Эбэбит 5-6 хоппону сиэттэ диэн буолара. Ытыс, уоп, кырбас, үтэһэ диэн мээрэй баара. Ытыс буор, ытыс бурдук дииллэрэ. Ытыһынан мээрэй бурдугу суорунаҕа тардар кэмҥэ үгүстүк туттуллара. Биир уоп - ол аата киьи сеп соҕутсук биирдэ айахха угар куһуога. Кырбас - төһө да чуолкай киилэ, грамм этиллибэтэҕин иһин, саха киһитэ толору өйдөбүлү ылар. Холобур, икки үчүгэй кырбас эти буһардылар. Үтэһэ мунду, үтэһэ эт. Ыһыахха биирдии үтэһэ эти сиэттилэр. Билигин да ыһахха эти утэһэлиир үгэс уурайа илик. Саамй кыра мээрэйдэргэ кымаах уонна сыҥсыыр киириэхтэрин сеп. Кутуу чэй, хамса табах: икки-ус кутуу чэй хаалла. Итини тэҥэ кыыннаах быһах саҕа, тыҥырах харатын, чыычаах тумсун саҕа уо. д. а. өйдөбүллэр бааллара. Чуолакай ыйааһыннаах мээрэйдэр кэлин нууччаттан киирбиттэрэ:
Android
thumb|Samsung Galaxy Z thumb|Samsung Galaxy Z Android (Андроид), араас телефоннарга, смартфоннарга, фаблеттарга уонна планшеттарга баар операционнай система буолар. 2013 сыл тумугунэн сир шаарын 80% операционнай систематын рыногын ылбыт. Сүрүн туттар хампаанньалар HTC, Samsung, Sony уонна Google Nexus смартфоннара уонна планшеттара.
Android программалара
Андроид программалара, атыннык "приложение" диэн буолар Google Play маҕаһыынтан хачайдыахха сөп. Ол программалары C, C++, эбэтэр Java программа тылларынан суруллаллар. Билигин 900 тыһ. приложенияттан элбэх.
Android версиялара уонна ааттара
Операционнай системаларын бастаан десерттар ааттарынан ааттаналлара. Ол гынан баран 2014 сыллахха ол быһаарыыттан тахсыбыттара.
Эбэҥки суруга
Эбэҥки суруга — письменность эвенкийского языка. Основана на кириллической графике (Россия, официальный статус). В Китае и Монголии используется старомонгольское письмо (не имеет официального статуса) и другие системы записи.
Сурук иннинээҕи кэм
Сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар диэри эбэҥки тыла суруга-бичигэ суох этэ, ол эрээри тылын матырыйаала XVIII- XIX үйэлэргэ араас графическай тиһиктэри туһанан чинчийээччилэр хас да төгүл бэчээттээбиттэрэ. Ол курдук эбэҥки тылынан бастакы тиэкистэр 1705 сыллаахха Н. Витсен «Noord en Oost Tartarye» диэн кинигэтин иккис таһаарыытыгар бэчээттэммиттэрэ, онно «Отче наш» мэлииппэ тылбааһа латыын алпабыытынан суруллубута киирэр. Кэлин эбэҥки тыллара Страленберг, Паллас, Мессершмитт уонна да атын чинчийээччилэринэн суруллубуттара. Кинилэр суруйалларыгар латыынныы даҕаны, кириллическэй даҕаны алпабыыты туһаммыттар. 1856 сыллаахха эбэҥки тылын бастакы научнай грамматиката М. А. Кастрен суруйан бэчээттээбитэ.
Эбэҥки суругун-бичигин үөскээтиигэ бастакынан  Россия библиятын миссионердара холонон көрбүттэр. Бэчээттэммэтэх тылбаастарга кириллическэй алпабыыт туһаныллыбыт. Сорох таһаарыыларга эбэҥки тылынан «Тунгуус букубаара» 1858 сыллаахха суруллубутун, ону таһынан, тылдьыт уонна Евангелие от Матфея кинигэ тылбаастаммыта бигэргэнэр. Ол эрээри, дьиҥэр, бу кинигэлэр эбэҥки тылын ольскай диалегынан суруллубуттар.
Эбэҥки суругун төрүөтэ
Эбэҥкилэр суруктара Эбэҥки суруга 20 үйэ 30-с сылларыгар үөскээбит. Ол иннинэ эбэҥкилэр пиктограмманы туһана сылдьыбыттар. Ол кэннэ латыын алпабыытыгар тирэҕирэн тутта сылдьыбыттар, ол гынан баран сыыйа нуучча графиката кэлбит.
Кириллица
1937 сыллаахха ССРС атын норуоттарын курдук, эбэҥки алпабыыта кириллическэй төрүккэ көһөрүллүбүтэ. Бастаан нуучча алпабыытын 33 буукубатын уонна Нг нг  диграфын  киллэрбитэ. 1950- с сылларга бу диграф Ҥ ҥ буукубанан солбуллубута. Литературнай тыл олоҕо биир кэмҥэ полигусовскай говорга көһөрүллүбүтэ. Аныгы эбэҥки кириллическэй алпабыыта 34 буукубалаах уонна маннык көстүүлээх: Билигин үөрэх тиэкистэригэр эмиэ уһун аһаҕас дорҕооннору бэлиэтиир диакритическай бэлиэлэр — макро туттуллаллар, ол гынан баран, туттуллаллара булгу буолбатах. Саха эбэҥкилэрэ илин саҥаннан кэпсэтэллэр, илиҥ саҥа литэрэтиирнэй тылга олоҕурар буолан соҕуруу кэпсэтии саҥатыттан олох ураты. Иннэ гынан 1990-с сылтан саҕалаан Саха сиригэр эбэҥки литэрэтиирнэй тылыгар иккис стандарт оҥоһуллар. Алпабыыт сыһыаныгар Һһ буукубалары туттарынан ураты буолар, онтон литэрэтииринэй тылга Хх туттуллар. Ону таһынан, сороҕор, Ҥҥ буукуба оннугар Ӈ ӈ буукубаны тутталлар. “Эбэҥки олоҕо” хаһыат эрэдээксийэтэ эбэҥки тылынан баһы суруйарыгар 1937 сыллааҕы алпабыыт көрүҥүн туһаналлар эбит, уонна Ӈ ӈ оннугар Нг нг диграфы тутталлар эбит.
Кытайга
Кытайга эбэҥки суруга хылыыбын арааһа суох. Эбэҥкилии тиэкиһи суруйарга араас сурук тиһигин тутталлар: латыын алпабыытын, былыргы монгуол суругун, ону таһынан, кытай иерогливынан суругун. Латинизированнай сурук хас да вариациянан туһаныллар. Холобур, эбэҥкилии-кытай тыл «Ewengki nihang bilehu biteg» диэн 1998 сыллаахха тахсыбыт тылдьытыгар маннык сурулла сылдьар: A a, B b, C c, D d, E e, Ē ē, F f, G g, Ḡ ḡ, H h, I i, J j, K k, L l, M m, N n, Ng ng, Ɵ ō, O o, P p, Q q, R r, S s, T t, U u, V v, W w, X x, Y y, Z z.
Эбэҥки тылын атын учуобунньугар Өө буукуба эбиилээх латыын алпабыытынан суруллар.
Түмүккэ академик В.П.Казначеев этэринэн, аҕыйах ахсааннаах норуот улахан историческэй мозаика  уонна бүттүүн норуот сайдыытын элеменнэрэ буолаллар.
Ворожба
Ворожба (Ворожба) диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 7 582 (2011).
Black Lives Matter
Black Lives Matter (Харалар олохторо даҕаны сыаналаах), АХШ, Канаада, Улуу Британия уонна да атын сайдыылаах дойдуларга бара турар общественнай хамсааһын, сүрүннээн хара тириилээх дьону үрүҥнэр уонна азиаттар туораталларыттан.
Сүрүннээн Расизм уонна полициа наһаалааһынын утары Америкаҕа протестар кэмнэриттэн үөскээбитэ.
Stop AAPI Hate
Stop AAPI Hate - улахан түмсүү, АХШ сиригэр олорор азиаттары туораталларыттан уонна атаҕастыылларыттан көмүскэнэр тэрилтэ. COVID-19 пандемиятыттан үөскээбит.
Олоххо уларыйыылар киириилэрэ
Уһун үйэлээх саха дьонун олохторугар кэмиттэн кэмигэр киирэр уларыйыылар умнуллубакка иҥэн сылдьаллара остуоруйаларга, олоҥхолорго улаханнык тупсарыллан кэпсэнэллэр. Олоҥхо кэмигэр буолар сэриилэр, охсуһуулар омуктар икки ардыларыгар саҥа, үһүс омук үөскээн тахсан атыттары, икки кырдьаҕастары олохтоох сирдэриттэн үтүрүйэриттэн, үүрэриттэн, туоратарыттан хамсааһыннар тахсалларыттан үөскүүллэрэ бэлиэтэнэр. Ол иһин үс саха үөскүүр кэмигэр элбэх сэриилэр үөдүйэллэрэ олоҥхолорго уустаан-ураннаан кэпсэнэллэриттэн кэлэр көлүөнэлэр улаханнык тупсарыллыбыты билэллэр. (2,173).
Weta Digital
Weta Digital — Саҥа Зеландия киинэҕэ анаан эффектары оҥорор тэрилтэтэ. 2022 сыллаахха Аватар 2 киинэҕэ кыттан спецэффектары оҥорор биллибитэ.
Олоххо уларыйыылар киириилэрэ
Ол ааспыт кэмнэри, бу курдук тус-туспа арааран ааттаатахха бэйэ-бэйэлэригэр булкуллан хаалбаттара ситиһиллэр:
- Былыргы дьыллар быдан мындааларыгар диэн ааттанан олоҥхо кэмигэр буолан ааспыт уларыйыылар олоҥхолорго бэйэлэригэр ахтыллаллар.
- Олус былыргы кэмнэр диэн олоҥхо кэмин кэнниттэн кэлэр олус уһун кэми, нууччалар өссө кэлэ илик кэмнэрин этэбит. Бу олус уһун кэм сурукка киирбэтэҕинэн былыргы үһүйээннэртэн, остуоруйалартан, кэпсээннэртэн уонна атын омуктар быстах-быстах суруйууларыттан онон-манан билэргэ тиийиллэр.
- Былыргы кэм диэн туспа арааран нууччалар кэлбиттэрин кэннинээҕи, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэми ахтабыт. Бу кэм кыра-кыратык да буоллар сурукка киирбитинэн сахалар олохторугар киирбит уларыйыылар син биллэллэр. Ыал буолуу үгэстэрэ олус былыргы кэмтэн үөскээн баран, бу кэмҥэ биллэрдик уларыйбатахтара. Арай эр киһи биир ойохтоох буоларын православнай таҥара үөрэҕэ ыган киллэрбитэ. Ыраахтааҕы былааһа сахалар олохторугар улаханнык орооспотоҕуттан ыал буолуу үгэстэрэ уруккуларынан хаалбыттара. Арай салайар былаас уонна православнай таҥара үөрэҕэ, үөрэхтээһини сыыйа киллэрэн, саха дьонун өйдөрүн-санааларын кыралаан сайыннаран испиттэрэ. (3,25).
- Урукку кэм диэн сэбиэскэй былаас кэмин эттэхпитинэ, баай-мал барыта салайааччылар, биир партия бас билиилэригэр киирбитинэн, ыал буолуу үгэстэрэ олус улаханнык уларыйбыт кэмнэрэ этилэр. Дьахталлар былыргы кэмҥэ олус баттана сылдьыбыт аатыраннар саҥа былаас көмөтүнэн олохторугар элбэх чэпчэтиилэри оҥотторору ситиспиттэрэ. Бэйэлэрэ көҥүллэринэн, талан ылыыларынан ыал буолуулара, эргэ тахсыылара олоххо киирбититтэн эр дьон удьуордара, утумнара, буор куттара кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллиитэ быстан хаалбыта. (1,64).
- Билиҥҥи кэм диэн дьон олоҕо сэбиэскэй былаас эстибитин кэнниттэн тосту уларыйбытын, былыргы ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ төннөн эрэрин билинэммит, туспа арааран ааттыыбыт. Бу кэмҥэ ырыынак сыһыаннаһыылара олоххо киирэннэр дьон байыыны-тайыыны ситиһэ сатыыр баҕа санаалара туолан үлэ-хамнас көнөн, олох тупсан эрэр кэмэ буолар.
Омук олоҕор уларыйыылар киириилэрэ ыал олохсуйбут үгэстэрин уларытар, туох эрэ саҥаны, тупсууну киллэрэр. Бу киирэр уларыйыылар олоххо туһаны аҕаллахтарына омук олоҕо уһуур, ахсааннара эбиллэр кыахтанар, онтон туһата суох эбэтэр буортулаах буолан хааллахтарына, омук кэхтэр, мөлтүүр. Сэбиэскэй былаас оҥорбут уларытыылара дьон олоҕор туһата суохтарынан уонна улахан буортуну оҥорбуттарынан, билигин Россия дьонун ахсааннара аҕыйаан иһэрэ, үлэ-хамнас олус бытааннык көнөрө бэлиэтэнэр.
Олоҥхо кэмин саҕанааҕы сахалар олохторо олоҥхолорго, остуоруйаларга уонна былыргы кэпсээннэргэ кэпсэнэллэр. Оччотооҕу кэмнэрдээҕи суругу-бичиги сахалар сүтэрэн кэбиспиттэринэн, олус былыргы билиилэрин уус-уран айымньылартан, өс хоһоонноруттан уонна тылбытыттан эрэ билэргэ тиийэбит. Олоҥхолорго уонна остуоруйаларга кэпсэнэр кэмнэргэ тус-туспа ыаллар баар эбиттэрэ кэргэн кэпсэтэллэриттэн арыллар.
Аҕа оруолун туһунан Уткин К.Д. маннык суруйар:
- Аҕа ыал, дьиэ кэргэн олоҕор баһылык буолара мөккүһүллүбэт кырдьык. Былыр-былыргыттан олохсуйбут үгэс. Аҕа – баһылык буолар айылҕаттан анала. (4,117). Биһиги аҕа айылҕаттан ыалы баһылыыр аналын сайдыылаах буор кутун кэлэр көлүөнэлэригэр биэрэн иһэринэн быһаарабыт.
Иитии диэн оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиини, онтон үөрэтии диэн салгын кута үөрэтиллэрин сахалар тус-туспа арааран этэллэр. Биһиги ыаллар тустарынан үлэбитин саха омук үйэтин кэлэр үйэлэргэ уһатар санааттан суруйдубут.
Суругу-бичиги баһылаабыт нууччалар кэлиилэриттэн ыла кэмнэри онон-манан да буоллар сурукка киллэрбиттэринэн туһанан сахалар олохторун, араас үгэстэрин билиэххэ сөп. В.Серошевскай “Якуты” диэн улахан үлэтиттэн сахалар былыргы кэмнээҕи олохторун туһунан толору кэриэтэ билиэххэ сөп.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр сахалар олохторун үөрэҕин А.Е.Кулаковскай, П.А.Ойуунускай, Алампа элбэхтик суруйбуттара. Бу сахалар олохторугар улахан уларыйыылары киллэрбит кэм этэ. Ыалы тэрийии былыргы үгэстэрэ барылара төрдүттэн уларыйбыттара, үгүстэрэ быраҕыллыбыттара, хаалбыттара, дьахталлар көҥүллэринэн барыыларыттан ханна эрэ суолга көрсө түспүт, ханнык эрэ эр киһини көрө түһээт да сөбүлүү охсон, ыал буолар саҥа үгэстэрэ үөскээн олоххо киирбитэ.
Билигин Россияҕа ырыынак сыһыаннаһыыларын олоххо киллэрэ сатааһын, баайы-малы үллэстии бара турар. Салайар былаастар экономика барыһы биэрэр тэрилтэлэрин бас билиини үллэстэннэр аһара байан олороллоро үлэһиттэри туоратан батталы үөскэтэр. Үлэһиттэр хантан да көмө ылаллара аҕыйаан, уурайан бэйэлэрэ эрэ кыайалларынан үлэлии сатыыллара олохсуйда.
Экономика мөлтөөбүтүгэр эбии өй-санаа үөрэҕэ эмиэ мөлтөөн сылдьар. Эйэлээх олох уһаабытыттан эр дьон мөлтөөһүннэрэ өссө улаатта. Ыаллар уол оҕолорун ордук атаахтык иитэллэриттэн, үлэҕэ үөрэнэллэрэ хаалан хаалбытыттан төрөппүттэр бэлэмнэригэр улааталлар, ол иһин бэлэмҥэ үөрэнэн хааланнар дьахталлар баһылааһыннарыгар түбэһэллэр.
Сэбиэскэй былаас ыал олоҕун улаханнык уларыппыта. Дьахталлары көҥүллэринэн ыытан, аны ыалы дьахтар бэйэтин мээрэйинэн талан ылан тэрийэр кэмэ кэлэн хаалбыта өйгө-санааҕа улахан халыйыыны үөскэттэ. Аҥардас дьахталлар элбээннэр оҕолор бас-баттах, атаахтык иитиллэллэрэ үксээн, араас хамсааһыннарга кыттыһаллара элбээтэ. Бу оҕону иитии, үөрэтии халыйыыта үйэлэргэ баһылаабыт нуучча омук эстиитигэр, симэлийиитигэр тириэрдэр кыахтанна.
Билигин Россияҕа үйэлэргэ баһылаан сылдьыбыт нуучча омук мөлтөөн, ахсааннара аҕыйаан иһэринэн саҥа омук үөскүүр кэмэ кэлэн турар. Россия арҕаа өттүгэр Украина республиката демократия үөрэҕин тутуһан сайдыыны ситиһии таһымыгар тахсан иһэрэ таһыттан баттааһыны оҥорор. Кавказ омуктарын эр дьоно күүстээхтэрэ, үлэни кыайаллара биллэн, атыттар үтүктэр санааларын улаатыннаран Россия иһигэр баттааһыны улаатыннарар.
Мусульманнар ыал буолууга сахалар былыргы үгэстэрин, кыыс ыраас кыыһынан эргэ барарын тутуһа сылдьалларыттан, эр дьон сайдыылаах буор куттара кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэриттэн, бу омуктар сайдыыны ситиһэллэрэ салҕанан иһэр.
Нууччалар уонна олохтоохтор үлэни кыайбаттарыттан Орто Азия омуктара, кытайдар үлэлии кэлэн элбээһиннэрэ нуучча дьахталлара кинилэргэ эргэ тахсыыларын үксэттэ. Саҥа үөскээбит бааһынайдар хайа омук диэн ааттанан улааталларыттан Россияҕа нуучча омук солбуллуута тутулуктанар.
Саха сиригэр нууччалар кэлиилэриттэн сыыйа үөскээн иһэр якут омук үчүгэй аата элбэҕиттэн, сахалартан ылыммыт сайдыылаах буор куттанан үлэни кыайалларыттан тутулуктанан ахсааннара үксүүр кэмэ кэлэн иһэр. Олохтоох нууччалар бэйэлэринэн якут буолары сөбүлүүллэрэ элбээтэ. Якут олохтоох омукка киирсэринэн айылҕа уларыйыыларын тулуйа үөрэммитэ элбэҕиттэн этэ-сиинэ бөҕөргүүрэ онно туһалыыр.
Билигин Саха сиригэр икки омук сайдан иһиитэ биллибэтинэн баран иһэр. Сайдан иһэр саха омугу кытта нууччалар эбиллэн биэрэр якут омуктара күөнтэһии суолугар киирэн эрэллэр. Бу күөнтэһиигэ сахалыы таҥара уонна Кут-сүр үөрэҕин тутуһар сахалар ыал буолуу үгэстэрин олоххо киллэрдэхтэринэ сайдыыны баһылыахтарын сөп.
Сахаларга ыал олоҕо сэбиэскэй былаас кэмигэр былыргы кэмнэртэн улаханнык уларыйан, төрдө-ууһа биллибэт, сайдыыта суох дьадаҥы буор куттаах, үлэни-хамнаһы кыайбат, үлэлиэхтэрин баҕарбат оҕолору төрөтүүгэ тиийбитин уонна онно эбии кыра эрдэхтэринэ атаахтык иитии диэки халыйан сылдьарын билигин көннөрүү эрэйиллэр. (5,12).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. – 156 с.
2. Ойунский П.А. Көҥүл ырыата. – Якутск: Якуткнигоиздат, 1968. – 440 с.
3. Национальная культура коренных народов Республики Саха (Якутия). – Якутск: Нац. кн. изд-во “Бичик”, 1994. – 104 с.
4. Уткин К.Д. Сах саҕаттан. Ытык санаа ыйар ыллыгынан. – Дьокуускай: Бичик, 2000. – 288 с.
5. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Андрей Владимирович Тарасенко
мини|429x429пкс|Андрей Владимирович Тарасенко Андрей Владимирович Тарасенко — Арассыыйа политига. 2020 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыытылыстыбатын бэрэсэдээтэлэ. Психология билимин доктора.
Приморскай кыраай баһылыгын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорор (Альтынны 4 күнэ 2017 сыл – балаҕан ыйын 26 күнэ 2018 сыл). Муора уонна өрүс федеральнай ааҕыныстыбатын салайааччытын солбуйааччы (2018 – 2020)
Олоҕун олуктара
Атырдьах ыйын 9 күнүгэр 1963 сылга Владивосток куоракка күн сирин көрөр.
1985 сыл Ленинград куоратын Ленин комсомолун аатынан подводнай хараабыл үрдүкү байыаннай морской училищетын үөрэнэн бүтэрэр. 1994 сылга диэри СССР уонна Российска федерация сэбилэниилээх күүстэригэр сулууспалыыр.
1997 сыл балаҕан ыйыттан 2000 сыл тохсунньутугар диэри «Вестморепродукт» диэн сабыылаах акционернай уопсустубаны салайар.
2000 сыл тохсунньутуттан 2003 сыл сэтинньитигэр диэри «Национальные ресурсы» федеральнай государственнай унитарнай тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ.
2002 сылга Российскай Федерация Президенин иһинэн үлэлиир «государственнай уонна муниципальнай салайыы» диэн идэҕэ үөрэнэн «менеджер» исписээлнэһин ылар.
2004 сыл тохсунньутуттан 2005 сыл бэс ыйыгар диэри «Мурманскай муора балыгын порда» федеральнай государственнай унитарнай тэрилтэ директорын эбээһинэһин толорор.
2005 сыл от ыйыттан 2007 сыл бэс ыйыгар диэри — бултааһыҥҥа,  айылҕа ресурсаларыгар уонна агропромышленнай комплекс федеральнай бюджет оросхуотун хонтуруоллуур инспекция Россиятааҕы счетнай палаата департаменын салайааччытын солбуйааччы.
2006 сылга Россиятааҕы государственнай социальнай университ «бухгалтерскай учуот, анализ уонна аудит» диэн идэтигэр үөрэнэн «экономист» исписээлнэһин ылар.
2008 сыл муус устар ыйыттан 2010 сылга диэри «Росатом» атомнай энергияны харыстыыр государственнай корпорация баайга-дуолга департаменын салайааччытын солбуйааччы.
2010 сылга психологическай билим дуоктара буолбута. «Диссернет» сетевой бөлөх экспертиза А.В. Тарасенко «Байыаннай салайааччы социальнай-психологическай сокуонун кээмэйэ уонна кини оптимальнай үлэтин механизмнара» диэн докторскай диссертацията улахан чааһа плагиат буоларын быһаарбыта.
2010 сыл ахсынньы ыйыттан 2012 сыл тохсунньутугар диэри «Россельхозбаан» бырабылыанньатыгар кылаабынай экэнэмиистэн саҕалаан баан бэрэсэдээтэлин сүбэһитигэр тиийэ үлэлиир
2012 сыл кулун тутар ыйыттан 2013 сыл бэс ыйыгар диэри уу ресурсаларын федеральнай агентствотын салайааччытын солбуйааччынан, кэлин Невскэй Лаадыс бассейн управлениетын салайааччытынан утумнаахтык үлэлиир.
2013 сыл от ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри «Росморпорт» ФГУП генеральнай директорын солбуйааччынан үлэлээбитэ. Балаҕан ыйын 11 күнүгэр 2013 сыллаахха «Росморпорт» ФГУП генеральнай директорын дуоһунаһыгар ананар.
2017 сыл альтынньы ый 4 күнүгэр Россия Президенэ Владимир Путин Приморскай кыраай губернаторын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччунан А.В. Тарасенканы аныыр.
2018 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр Приморскай кыраай салайааччытын быыбарын бастакы туругар 46,57% куолаһы ылбыта уонна Андрей Ищенко диэн депутаты кытары иккис турга тахсар.
Иккис туур балаҕан ыйын 16 күнүгэр буолбута. 96% бюллетени аахпыттарын кэннэ Андрей Тарасенко 5% куолаһынан утарсааччытыттан хаалан иһэрэ биллибитэ, онтон бүтэһик кэмҥэ лидердэргэ соһуччу тахсар. Быыбар иккис туура сыыһалаах, үҥсүүлээх уонна элбэх киһи утарыылаах буолан балаҕан ыйын 19 күнүгэр Центризбирком бэрэсэдээтэлэ Элла Памфилова быыбар сөбө суохтук барбытын биллэрбитэ. Сотору Тарасенко Владимир Путиҥҥа Приморскай кыраай губернаторын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччу дуоһунаһыттан босхолуур туһунан сайабылыанньа суруйбута, ол кэннэ Приморскай кыраай губернаторын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччу Олег Кожемяко анаммыта.
2018 сыл балаҕан ый 27 күнүгэр Россия бырабыытылыстыбатын ыйааҕынан муора уонна өрүс федеральнай ааҕыныстыбатын салайааччытын солбуйаачытынан ананар.
2020 сыл от ыйын 31 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Сергеевич Николаев ыйааҕынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыытылыстыбатын бэрэсэдээтэлин эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччутунан ананар.
2020 сыл сэтинньи ый 10 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин депутаттара Андрей Тарасенко кандидатуратын өйөөннөр Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыытылыстыбатын бэрэсэдээтэлинэн талаллар.
Эллэй (аат)
Эллэй — сахалыы аат.
Суолтата — или төрүттээччи.
Дьаһыыкка
Дьаһыыкка - саха тылын сорох түөлбэ тылларыгар хос ойох. Манна майгынныыр дьаһыырка диэн тыл сорох улуустарга көрсүү дьахтар, эдэр ойох диэн суолтаҕа туттуллар эбит. Былыр хаһаахтар Сибиири сэриилииллэригэр бэргэһэлэммэккэ эрэ күүстэринэн ойох ылар олохтоох омук дьахталларын ясырь, ясырка дииллэр этэ.
Accor
Accor — Франция тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ хоноһо дьиэлэри бас билэр, уопсайа 20000 хоноһо дьиэлэр 300 тахса араас брендынан 120 омук сиригэр үлэлиир.
Салалтата — Эври (Évry, Париж кытыыта).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Ультракаин
Ультракаин (Артикаин), анестетик, биир улахан наркотиктан турар гидрохлорид буккаастаах эмп буолар. Лидокаиннааҕар күүстээх. Операциаларга уонна стоматологияҕа туттуллар. Сороҕор ультракаины эпинефрины (адреналин) кытта буккуйаллар — эффегын икки төгүл күүһүрдэргэ.
Каженкин Рустам Николаевич
Олоҕун олуктара
1985 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр Үөһээ Дьааҥы улууһугар Адыаччыга төрөөбүтэ.
2007 сыллаахха Адыаччы орто оскуолатыгар саха тылын уонна дитэрэтиирэтин учууталынан үлэтин саҕалаабыта. Билигин Дьокуускайга “Айыы Кыhата” оскуола учуутала. Үрдүк категориялаах педагог.
Уопсастыбаннай үлэтэ: Саха сирин суруйааччыларын сойууһун эдэр литератордарын сүбэтин салайааччыта, "Сайдыы" төрөөбүт тыл уонна литэрэтиирэ учууталларын ассоциациятын хос бэрэстээтэлэ, СӨ Норуот педагогигатын ассоциациятын бырабылыанньатын чилиэнэ.
Бэйиэт, 2013 сыллаахтан Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Хоһооннорун “Олук тыл” диэн бастакы хомуурунньуга 2007 сыллаахха, иккис “Таас тойуга” диэн хомуурунньуга 2015 сыллаахха, үсүһэ "Үс кустук" 2018 сыллаахха тахсыталаабыттара. Саха сирин элбэх сурунаалларыгар уонна хаһыаттарыгар айымньылара бэчээттэнэллэр.
Levi Strauss & Co.
Levi Strauss & Co. (Леви Штраусс энд Компани) — Америка джинсы соннору уонна таҥастары тигэр тэрилтэ, Аан Дойдуга саамай аатырбыт.
Gentoo Linux
Gentoo Linux — операциялыыр система, Linux көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ. 1999 сыллаахха Дэниел Роббинс программист айбытынан историята саҕаланар.
Gentoo атын линукс системалартан быһаччы атын буолар, кини аһаҕас программалары тестыырга аналлаах.
Расизм уонна полициа наһаалааһынын утары Америкаҕа протестар
2020 с. ыам ыйын 25 күнүттэн расизмы утарар дьон протестара уонна полицияны кытта утарыһыылара буолбут. Миннеаполис куоракка Джордж Флойд (George Floyd) диэн афро-американеһы полицейскай (американец) тутарыгар алхас өлөрөн кэбиспиттэн саҕаламмыт. Ол кэнниттэн Америкаҕа 180 куоракка хас да күннээх миитиннэр уонна протестар буолбуттар.
АХШ бэлиитиктэрэ этэллэринэн, ити протестары Арассыыйа тэрийэр диэн ааттаабыт. Онтон Арассыыйа бэлиитиктэрэ, Дональд Джон Трамп утарылаһар политиктар, политтехнологтар үлэлэрэ - диэн сабаҕалаабыттар.
2020 с. бэс ыйын 2 күнүгэр протест өссө улаатан, Лос Андьелес уонна Нью Йорк куораттарга киһи өлүүлээх күргүөмнээх охсуһуулар тахсыталаабыттар.
Дэниел Роббинс
Дэниел Роббинс (Daniel Robbins) — Канаадаканадскай уонна американскай программист, Gentoo Linux олохтооччу, билиҥҥитэ Funtoo айар уонна сайыннарар.
Rocawear
Rocawear — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ таҥас тигэр уонна мода саҥа курсун айааччы. Iconix Brand Group конгломератка киирэр.
Rocawear ырыаһыттары үбүлүүрүнэн биллэр, ол курдук тэрилтэ баарын тухары 500 тахса араас кыра уонна улахан ырыаһыттары үбүлүүр (ырыаһыттар ол оннугар Rocawear таҥаһын кэтиэхтээхтэр реклама курдук).
Iconix Brand Group
Iconix Brand Group — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай элбэх брендовай таҥастары бас билэр тэрилтэ уонна лицензиа биэртэлиир брендовай таҥастары атыылыырга, тигэргэ. Кини мааркалара 150 омук сиригэр атыыланар.
Rocawear
2022 сыллаахха саха уолаттарын тестовай өйөөһүнэ буолбута, Rocawear уонна Лука Үчүгээйэп, Ayastaan Suol тестовай пробалара: https://www.youtube.com/2GNRwk4YeYM
Iconix Brand Group
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Ирина Никифорова
Ирина Афанасьевна Никифорова — Саха сирин үтүөлээх артыыската, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыската, тыйаатыр уонна киинэ артыыската.
Олоҕун олуктара
Ирина Никифорова төрөөбүт көмүс биһигэ Амма улууһун кытыы алааһа Эмис диэн, сахаҕа үтүө үһүйээн буолбут ырыаһыт Катя Захарованы,
норуодунай бэйиэт Күннүк Уурастыырабы биэрбит ытык сир.
Айар үлэтэ
Саха тыйаатырыгар айар үлэтин Шекспир "Илиир Хоруолугар" Кэридиэлийэни, Мустай Карим "Ый өлүүтүн түүнүгэр" Забуржат курдук уустук оруоллары оонньоон саҕалаабытыттан, бу күннэргэ дылы таһымын тутан сылдьар. Магдалена Ф. Гарсиа Лорка "Иччитэх дьиэтигэр", Ача Хотун Николай Лугинов "Чыҥыс Хаанын ыйааҕар", Алиман Чингиз Айтматов "Ийэ сиригэр", Анжелика Карл Гоцци "Таба хоруолугар", Антигуона Софокл "Антигуонатыгар". Ордук табыллан саха драматургиятыгар Алампа "Олох дьэбэритигэр" Маайаны, Тимофей Сметанин "Лоокуут уонна Ньургуһун" драматыгар Ньургуһуну, Ойуунускай "Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куотугар" Туйаарыманы, Иван Гоголев - Кындыл "Дыгын Дарханыгар" Аан Далбары уонна "Наара Суоҕар" Күндү Күлүүгү уо.д. атын оруоллары оонньуур.
Кулун тойтоҕо
Кулун тойтоҕо - эрдээх дьахтар.
Meduza
Meduza (Медуза) — интернет ситим нөҥүө ааҕыллар хаһыат. Сүрүннээн цензура утары охсуһар оппозиционнай көрүүлээх хаһыат буолар.
Лидокаин
Лидокаин (Ледокаин), анестетик, синтетическай төрүттээх эмп, күүскэ ниэрбэни утутарынан биллэр. Наркотиктан уонна гидрохлорид убатыллыбыт састаабыттан оҥоһуллар, ультракаин аймаҕа буолар, ол эрэн киниттэн күүһүнэн 4 төгүл мөлтөх. Стоматологияҕа туттуллар. Новокаиннааҕар кини күүстээх буолар. Стоматологияттан ураты өссө сүрэх ыарыыларыгар туттуллар.
Metrojet
Metrojet (Метродьэт, Метродьэт Аирлайнс, юридическай аата - Когалымавиа), Арассыыйа биир авиакомпанията. Хас да рейсы оҥорор. Базата — Домодедово аэропорт.
Lee
Lee — Америка биллэр джинсовай бренда.
Metrojet
Историята
«Когалымавиа» авиакомпания 1993, ыам ыйын 17 төрүттэммит. Регуярнай уонна чартернай рейстэри оҥорорго, ону таһынан ниэп, гаас хостооччуларга бөртөлүөт өҥөтүн оҥорорго анаммыт.
2012, ыам ыйын 1 авиакомпания ребрендинг оҥорбут уонна аатын Metrojet диэҥҥэ уларыппыт.
Саахаллыы
Когалымавиа көтөр ааллара хаста даҕаны суулла сылдьыбыттара.
Бирюза
Бирюза — киэргэлгэ туттуллар күндү таас.
Бирюза диэн күндү таас 8–9 тыһыынча сыллар анараа өттүлэриттэн ыла киэргэлгэ туттуллар буолбут. Бирюза илиҥҥи дойдуларга таптал уонна дьол тааһынан ааҕыллар. Бу тааһы былыргы Персияҕа, билиҥҥи Ирааҥҥа эдэрдэр холбоһон ыал буолууларыгар бэлэхтииллэрэ билигин даҕаны туттулла сылдьар.
Азербайджан улуу ырыаһыта уонна өтө көрөөччүтэ Низами Гянджеви (1141—1209), күндү таастар тустарынан элбэхтик суруйбута. Ол иһигэр бирюза туһунан бу курдук эппитэ биллэр: «Таҥара миэхэ бирюзаны бэлэхтээн ордук санааччылартан харыстыы сатыыр».
Перстэр табыллыбатах тапталтан өлбүт дьон уҥуохтара бирюзаҕа кубулуйаллар диэн итэҕэйэллэр эбит. Билигин даҕаны Ираҥҥа таптыы көрбүт дьахталларыгар бэйэлэрин сөбүлэтээри бирюзалаах киэргэли бэлэхтииллэр.
Дьахтар тапталлааҕын таҥнарбыт буоллаҕына киэргэл тааһа дьүһүнүн уларытара, өлбөөдүйэн хаалара таптал төһө күүстээҕин билэргэ туһалыыр. Күндү таастарынан дьарыктанар академик А. Е. Ферсман «Персидскай бирюза курдук араас итэҕэллэргэ улахан оруолу ылбыт таас суох» диэн эппит.
Мапуто боротокуола
Мапуту боротокуола диэн ордук биллэр Киһи уонна омуктар Африкатааҕы хартияларын иһинэн Африка дьахталларын быраабын боротокуола, дьахтар толору быраабын, ол иһигэр бэлиитикэҕэ кыттар быраабын, эр дьону кытта тэҥин мэктиэлиир, оҕо төрөтөрү бэйэтэ быһаарарын уонна дьахтар уорганнарыгар эппэрээһийэни бобору хааччыйар. Боротокуолу Африка сойууһа Мапуту куоракка (Мозамбик) мунньаҕар ылыммыта.
Бирюза
Англия посола Горсей 16-с үйэҕэ Москубаҕа кэлэн баран Уордаах Уйбаан баайын коллекциятын көрөн сөхпүт. Күндү таастары көрдөрө туран нуучча ыраахтааҕыта эппит: «Бу дьиктилээх бирюзаны ылан көр эрэ, айылҕаттан ылыммыт дьүһүнүн уларыппакка эрэ сылдьар, онтон мин ыалдьа сылдьар киһи, илиибэр ыллахпына тута өлбөөдүйбүтүнэн барар. Ити мин сотору өлүөхтээҕим бэлиэтэ буолар». (1).
Мапуто боротокуола
Төрүөтэ
1995 кулун тутарыгар Ломе куоракка (Того) «Дьахтар Африкаҕа бырааба уонна сайдыыта» (WiLDAF) диэн мунньахха боротокуол суруйар туһунан быһаарыныы ылыммыттара. ОАЕ ассамблеята 1995 с. Аддис-Абебаҕа буолбут 31-с сиэссийэтигэр боротокуолу Киһи уонна омуктар быраабтарын Африкатааҕы хамыыһыйатыгар (ACHPR) соруйбута. <!-- Первый проект, подготовленный группой экспертов из ACHPR, представителями африканских НПО и международных наблюдателей, организованный ACHPR в сотрудничестве с Международной комиссией юристов, был представлен ACHPR на его 22-й сессии в октябре 1997 года и распространен Для комментариев другим НПО. [3] Пересмотр в сотрудничестве с вовлеченными НПО проходил на разных сессиях с октября по январь, а в апреле 1998 года 23-я сессия АКПЧП одобрила назначение конголезского адвоката Жюльена Ондзеля Гнеленги в качестве первого Специального докладчика по Права женщин в Африке, поручив ей работать над принятием проекта протокола о правах женщин. [3] Секретариат ОАЕ получил завершенный проект в 1999 году, а в 2000 году в Аддис-Абебе он был объединен с проектом конвенции о традиционной практике на совместной сессии Межафриканского комитета и АКПЧП. [3] После дальнейшей работы на совещаниях экспертов и конференциях в течение 2001 года процесс застопорился, и протокол не был представлен на первом саммите АС в 2002 году.
В начале 2003 года Equality Now провела конференцию женских групп, организовала кампанию по лоббированию Африканского союза для принятия протокола, а текст протокола был доведен до международных стандартов. Лоббирование прошло успешно, Африканский союз возобновил этот процесс, и законченный документ был официально принят на главном саммите Африканского союза 11 июля 2003 года. [3]
Бирюза
Бирюза бары күндү таастартан уратытынан кистэлэҥнээх, иччилээх таас буолар. Араас, чаҕылхай дьүһүннээҕэ бу таас дьиктилээҕин быһаарар. Тыыннаах курдук чаҕылыйар кыахтааҕа уонна өлбөөдүйэн дьүһүнэ атыҥҥа кубулуйара бу тааһы кырдьар, мөлтүүр диэн өйдөбүлү дьоҥҥо иҥэрбит.
Мапуто боротокуола
Төрүөтэ
Усыновление и ратификация [ редактировать ]
Текущая карта процесса ратификации Протокола Мапуту. Протокол был принят Африканским союзом [4] 25 ноября 2005 года, ратифицировав требуемые 15 стран-членов Африканского союза, протокол вступил в силу. [5]
Бирюза
Химическэй састаабынан бу минерал алтан уонна алюминий фосфатыттан хомуллар. Олус кураайы уонна итии дойдуларга бытархай ыһыллыы быһыытынан булаллар. Сороҕор обургу куһуоччуктар түбэһэллэр эбит. Америка Вирджиния штатыгар уонна Бельгияҕа бу тааһы билигин да булуохха сөп.
Мапуто боротокуола
Төрүөтэ
Из 54 стран-членов Африканского союза 49 подписали протокол, 37 из них ратифицировали и передали протокол. [6] Страны АС, которые не подписали и не ратифицировали Протокол, являются Ботсваной и Египтом. Государствами, подписавшими, но не ратифицированными, являются Алжир, Бурунди, Центральноафриканская Республика, Чад, Эритрея, Эфиопия, Мадагаскар, Маврикий, Нигер, Сан-Томе и Принсипи, Сахравайская Арабская Демократическая Республика, Сомали, Южный Судан, Судан и Тунис.-->
Ратификация
мини|Мапуто боротокуолун илии баттаабыт уонна ылыммыт дойдулар Боротокуолу Африка Сойууһа 2003 сыл от ыйын 11 күнүгэр Мапуту куоракка (Мозамбик) буолбут иккис саммитыгар ылыммыта.
Бирюза
Таас дьүһүнэ халлаан сырдык күөҕүттэн хараҥатыгар диэри уларыйар. Ол эрээри халлаан уонна от күөхтүҥү, дьаабылака курдук күөх, от күөхтүҥү сиэрэй дьүһүннээхтэр эмиэ көстөллөр. Сахалар күөх диэн икки дьүһүнү; халлаан күөҕүттэн от күөҕүгэр диэри холбуу биир тылынан этиилэрэ, бу таас дьүһүнүн уларыйыытыгар сөп түбэһиннэрииттэн үөскээн олохсуйбут буолуон сөбө чахчы.
Таас сыа-арыы, кислоталар, испиирдэр, эбэтэр киһи көлөһүнэ уонна араас кириэмнэр дьайыыларыттан дьүһүнэ мөлтүүр. Дьүһүнэ мөлтөөһүнүн таас кырдьыбыт эбэтэр өлбүт диэн этэллэр.
Тааһы былыр-былыргыттан Синай тумул арыытыттан, Ирантан, Казахстантан уонна да атын сирдэртэн булаллар. Таас бирюза диэн аата хайа омук тылыттан тахсыбыта билиҥҥэ диэри кыайан быһаарылла илик. Үгүстэр «пируз» эбэтэр «фируз» диэн «кыайыы» эбэтэр «табыллыы» диэн өйдөбүллээх перстэр тылларыттан тахсыбыта буолуо диэн сабаҕалыыллар.
Европаҕа бу тааһы «туроктар таастара» диэн былыргыттан ааттыыллар. Атын элбэхтик туттуллар аатынан каллаит, ол аата «кырасыабай таас» диэн буолар.
Бу таас аата сахалыы тылынан олус табатык өйдөнөр. Сахалыы «биир үйэ» диэн аат бу таас суолтатыгар, дьүһүнэ уларыйарыгар ордук сөп түбэһэр. Бу тааһы куруук илдьэ сылдьар киһи улаханнык ыарыйдаҕына эбэтэр өлөрүгэр таас эмиэ өлөрүн, дьүһүнэ мөлтүүрүн, өлбөөдүйэрин таба быһааран биэрэринэн «биир үйэ» диэн аат таас суолтатын, ол аата хаһаайынынаан, куруук илдьэ сылдьар киһитиниин биир үйэлээҕин чуолкайдаан быһаарар уратытын иҥэринэн сылдьар. Бу таас аатыгар биир үйэ диэн аат ордук сөп түбэһэр.
Россияҕа бирюзанан таҥара күлүктэрин араас киэргэллэрин киэргэтэллэрин таһынан былыргы ыраахтааҕылар кэтэр бэргэһэлэрин киэргэтэллэрэ. Мономах уонна Иван Грознай бэргэһэлэрэ сырдык халлаан күөҕэ бирюзанан уонна атын таастарынан элбэх киэргэллээхтэр. Борис Годунов Персияҕэ 1604 сыллаахха оҥотторбут трон-олоппоһун кыһыл көмүһүнэн уонна араас элбэх күндү таастарынан, ол иһигэр бирюзанан эмиэ киэргэппиттэр.
Мексикаҕа уонна Киин Америкаҕа элбэх бирюзанан киэргэтиллибит маллары булаттаабыттара былыргы ацтектар үгэстэрин арыйыыга көмөлөспүттэрэ. Ацтектар икки төбөлөөх эриэн үөннэрэ тыыннаах сиэртибэни биэриигэ туттуллар эбит. Сиэртибэ сирэйин уҥуоҕун бирюза таас мозаикатынан бүрүйэн аналлаах мааска оҥорбуттар.
Бирюзаны былыр-былыргыттан араас эмкэ эмиэ тутталлара биллэр. Ол туһунан улуу эмчит Авиценна (980–1037) «Книга указаний и наставлений» диэн киэҥник биллэр үлэтигэр суруйан хаалларбыт. Монгол ламалара бирюза киһи доруобуйатыгар туһалаах диэн эмиэ этэллэр эбит. (1).
Былыргы туроктар киэргэлгэ туһанар таастарын аатын суолтата, өйдөбүлэ сахалыы тылынан ордук табатык, сөп түбэһэрдик быһаарылларынан «биир үйэ» диэн аатынан ааттаммыта олус сөп. Кэлин кэмҥэ бу таас аата атын омуктарга көһүүтүгэр кыратык уларыйан, билигин бирюза диэн биир тылынан этиллэр буолбутун да кэнниттэн дорҕоонноро улаханнык уларыйбакка хаалбыттар. (2,94).
Туһаныллыбыт литература
1. Тайны 20 века. Еженедельная газета. № 48, декабрь 2007 г.
2. Каженкин И. И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. — Дьокуускай: ГБУ РС(Я) «Бизнес-инкубатор», 2013. — 108 с.
Новокаин
Новокаин (өссө биллэринэн Прокаин эбэтэр Procaine), анестетик, кыра наркотик буккаастаах уонна элбэх гидрохлорид С+ буккаастаах эмп, саамай мөлтөх анестетик буолар барыларыттан, ол курдук лидокаинтан 5 төгүл мөлтөх, ультракаинтан 14 төгүл. Новокаин сүрүннээн стоматологияҕа туттуллар. Операцияҕа туттулубат - тоҕо диэтэххэ ниэрбэ ситэ утуйбат, киһи сим биир ыарыыны билэр.
Сивцев Эллэй Семенович
Сивцев Эллэй Семенович (31.12.1928—15.06.1994) — саха норуодунай худуоһунньуга.
Айымньылара
Худуоһунньуктар В. С. Карамзины, И. Д. Корякины кытта Сивцев «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону ойуулаабыта.
Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктара
Куралай (уруу-аймах)
Куралай - кэргэнэ суох, сулумах, соҕотох киһи.
Ньургун (аат)
Ньургун — сахалыы аат.
Суолтата — бастыҥ, чулуу.
Дьоннор
Тимофеев Ньургун Семенович — саха политига, 2005—2008 сс. Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ.
The Timberland Company
The Timberland Company — Америка атах таҥаһын оҥорор тэрилтэтэ, 90 сыллардаахха киэҥник биллибитэ Саха Сиригэр.
Билгэ хаан
Билгэ хаан Богю (кытай. 毗伽可汗, пиньинь pijiakehan, палл. Пицзякэхань, тус аата Богю, былыргыта. Бигя-хан Могилянь; тус аата (саба5а быһыытанан) кыт. 阿史那默棘連, пиньинь ashinamojilian, палл. Ашина Моцзилянь) — 715 - 734 сыллардаахха Илин Түүр хаҕанатын хаҕана. Күл-Тэгин ставленнига. Билгэ хаан, Күл Тэгин уонна Тоньюкук салалтатынан хаҕанаат Тан импиэрийэтин кытта өр кэмнээх эйэлээх сыһыаны олохтообута.