cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саха поэттарын хараҕынан
Сурун чааьа
-Курскай тоҕойга кыайыы туох суолталаах этэй? (Тылынан эппиэт)
Быьаччы сэриигэ кыттан, Т.Сметанин онно тугу кербутун, сэрии-хара дьай буоларын 1943с. суруйбут «Хааннаах хара баттах» хоьоонугар арыйар.
Волков Иван Васильевич
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саха поэттарын хараҕынан
Сурун чааьа
Долгуйар суьуохтуун хаалбыта…
Оо, укчутун бу хара баттах,
Онтон сурэҕим ытаата.)
Елууну-елуунэн иэстэьии кырдьыгын туьунан поэт этиитигэр санааҕытын атастаьын. (Дьиргийэн ааста охсуьуу.
Немец урдугэр немец сытар,
Барылас
400px|thumb|right|Үөһээ Дьааҥы улууһун картатыгар Барылас нэһилиэгэ Барылас нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Барылас.
Улуус кииниттэн 502 км. соҕуруу диэкки Сартаҥ өрүс баһын диэкки сытар.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саха поэттарын хараҕынан
Сурун чааьа
Хааннаах,кугас фашист баттаҕын Хаҕыс тыал хамсатар.
Барылас
Нэһилиэнньэтин ахсаана 98 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саха поэттарын хараҕынан
Сурун чааьа
Сана халлааныгар кун керер.)
Курскай-Орловскай тоҕойго буойун-поэт улаханнык бааьырбыта, 1944 дойдутугар эргиллибитэ уонна кэлин «Учугэйиэн, тыыннаах буолар» диэн хоьоонун суруйбута.
- Билигин, бу хоьоонно поэт олох кундутун ханнык строкаларынан эппитин булан керуеъун уонна бэйэъит санааъытын атастаьын.
-Тимофей Егорович Сметанин «Хорсунун иьин», «Бойобуой утуелэрин иьин» мэтээллэринэн наьараадаламмыта.
Гавриил Иванович Макаров – Дьуон Дьанылы (1914-1956сс)
- Дьиэҕэ эрдэ бэриллибит сорудаҕынан, Гавриил Иванович Макаров – Дьуон Дьанылы уерэнээччи туьунан кылгас иьитиннэриитэ.
-1943 сыл атырдьах ыйыгар Чурапчы Диринэр учууталлыы олорон сэриигэ ынырыллыбыта.
-Сэриигэ баран иьэ саха саллаата теьелеех ыар санааны илдьэ испитэ буолуй? Бу ынырык сэрии хаьан бутэн, дойдуларыгар бу борохуотунан тенен иьэллэрин санаабыттара буолуой? Бу туьунан Дьуон Дьанылы хас да айымньытыгар суруйбута. Угус хоьоонно Дойдулара Елуенэ ерус уобараьынан кестер.Ханнык айымньылар этэй? («Лена тигинии устар», «Тууйас»)
-«Тууйас» айымньыга эйэлээх олох уонна сэрии алдьархайа туох атыннаахтарын, символ обраьынан хайдах этэрий? (Аны кун тахсыыта хотуурдаах,
Эн иччин хочоъо киирбэтин,
Атырдьах, кыраабыл тутуурдаах
Ол ахсын эйигин сукпэтин.
Эн дьоннор: «Мин оччут иччим,-диэ-
Саа, ыстыык диэн «оттуур» сэптэнэр,
Туос иьит тулуйбат уьубун.)
История учууталын улэтэ:Сэрии саҕалан Илинни фронугар сурдээх элбэх саха саллааттара сулууспалаабыттара. Кыраныыссалыы сытар Германия союзтааҕа - Япония хаьан баҕарар саба туьуен себе. Забайкальскай фронт айылҕатын уратыта (истиэп) аттаах сэриини эрэйэрэ. Ол иьин Саха сирэ сууьунэн сылгыны фронна атаарара. Бу сылгылары саха саллааттара бастаан борохуотунан, онтон сууьунэн километры уурэн фронна тириэрдэллэрэ.
-Керуеҕун эрэ бу айымньыны…(«Айан ырыата» хоьоону уерэнээччи ырытар. (С.Тумат «Дьуон Дьанылы» Дь., «Бичик» 1994 – 17 стр.)
1945 сыл Ыам ыйын 9 кунэ-Улуу Кыайыы кунэ!...
- Тоҕо сэрии салҕана турара диибитий?
(Иккис Аан дойду сэриитэ Балаҕан ыйын 2 кунугэр буппутэ)
-Советскай союз Японияны кытары сэриилэьэбин диэн быьаарыныытын хаьан ылыммытай? (Крымскай конференцияҕа-Олунньу ый 1945с)
Илинни фронна Кыьыл Армия байыастарыныын кинилэр кэтит уу мэьэйдэри — Аргунь, Амур, Уссури ерустэри, Хинган хайаларын туораан, Монголия уута суох истиэптэрин ааспыттара .Кытай сиригэр Балаҕан ыйын 2 кунугэр Япония Квантунскай армиятын улту сынньыбыттара.Картанан улэ). (слайд)
Атырдьах ыйын 15 кунугэр кехсугэр уонна сирэйигэр ыараханнык бааьырбыт…Бу туьунан саха буойуна П.К.Данилов бу курдук ахтар …. (С.Тумат «Дьуон Дьанылы» Дь., «Бичик» 1994 – 29-30 стр.)
- Саха литературатын учууталын улэтэ:
Госпитальга сытан, «Елееру сытан» хоьоонун суруйар. Бу хоьоонно поэт патриот буоларын ордук ханнык строкалар кердереллеруй? ( Хаарыан тимир кэккэбиттэн
Хаалбыт аанай абабын!
Аны биирэ кынат уунэн,
Булуоъум дуо полкабын?)
-Поэттар бырыларын айымньыларын «хаЬан сэрии буттэҕинэ» диэн санаа тумэр. Кыайыыны бары советскай дьон кур­дук кинилэр эмиэ олус куутэллрэ. Ханнык айымньыларга керебутуй? (С.С.Васильев-Борогонскай «Кылбаннаа эрэ кылыьым», Т.Е. Сметанин «Кырдьык иьин кыргыс», «Бырастыылаьыы», Г. И. Макаров-Дьуон-Данылы «Хаьан сэрии буттэъинэ» диэн хоьоонноругар.………………
Сандалъаннаах санныгар
Саргыгын кетеъен,
Сайылыгын хочотугар
Салаллан кэлээр! 1941с
Т.Е. Сметанин «Бырастыылаьыы»
Кэтэьин, доъоттоор, кэлиэхпит,
Эрэнин, биьиги эргийиэхпит…
Оо, онно кэрэ да буолуоъа.
Сиппэтэх тойуктары биьиги
Оччоъо ситэ туойуохпут,
Итии эркиннээх кэрэ олоъу
Оччоъо дьэ олоруохпут. 1942с………..)
Бу буойун поэттар баъа санааларын, дойдуга тыыннаах эргиллии уеруутун, дьолун тумэрхоьоонунан Г. И. Макаров-Дьуон-Данылы «Биьиги иьэбит» буолар.
Тереебут дойдубут туьугар
Ессее утуену онороору,
Туптээх олоъу олороору
Ийэ сир иьигэр, таьыгар
Илинтэн, аръааттан иннэммит,
Элбэъи кереммут, билэммит,
«Эргийбит киьи!»- диир бэйэбит
Эьиэхэ дьэ кэлэн иьэбит,
Иьэбит, биьиги иьэбит! 1946с
(С.Тумат «Дьуон Дьаналы» Дь., «Бичик» 1994 – 32 стр..)
Аҕа Дойду Улуу сэриитин кэнниттэн буойун поэттар салгыы айбыттара, туппуттара.
Дьоллоох олоҕу тутуспуттара.
Тумуктуур чаас
Билигин биьиги уруокпут тематын сунньунэн сэрии алдьархайын бэйэҕит санааҕытын кылгас айар улэъэ кердерун. Темалар:
Уопсай тумук:
Ада дойду Улуу сэриитигэр 25 саха суруйааччыта кыттыбыта. Кинилэр теье да елер-тиллэр тынааьыннаах быЬыыга-майгыга сырытталлар, тереебут Ийэ дойдуларын кытта сибээстэрин быспатахтара. Сэрии тыйыс тугэннэрин, хабыр охсуЬууларын республика хаЬыаттарыгар таьаартараллара, сэрии туьунан дьин кырдьыгы кэпсииллэрэ, дьоннорун-сэргэлэрин санаатын эре кетеьеллере. Кинилэр саамай куустээх, саамай сытыы батастарынан уус-уран тыл этэ. Бу куурээннээх куннэргэ буойун-суруйааччылар бойобуой сурэхтэниини эрдээхтик ааьан, бэйэлэрин хорсун патриот быьыытынан кердербуттэрэ.
Туттуллубут литература
Уерэнэр пособиялар;
1. Н.И.Филиппова М.М.Попова Саха литературата 11 кыл. Хрестоматия. Дь., «Бичик» 2000.
2. У.М.Флегонтова Литература кэрэьиттэрэ. 10-11 кыл. Хрестоматия. Дь., «Бичик» 2006.
3. П.В.Максимова Н.Н.Тобуруокап Н.И.Филиппова Саха литературата 11 кыл. Дь., «Бичик» 2006.
4. Данылы Хоьооннор поэмалар. Дь., 1985
5. С.Тумат «Дьуон Дьаналы» Дь., «Бичик» 1994
6. С. А.Попов – Сэмэн Тумат «Уот сэрии кэпсэтэр тылынан» Дь., «Бичик» 2005
7. А.А.Данилов История России М., Изд-во «Просвещение» 2000
8. Кредер Новейшая история М., Изд-во «Дрофа» 1999
9. Сороко-Цюпа Новейшая история М., Изд-во «Дрофа» 2000
10. Документальнай «Начало Великой отечественной войны» уонна «Ильмень урдунэн туруйалар» художественнай киинэлэртэн быьа тардыы.
Бүлүүдэ макароник
Макаронник – мокоруонтан оҥоһуллубут бүлүүдэ. Ууга буспут мокоруонтан оҥоһуллубут запеканка, үксүн сыырдах, сибиэhэй сымыыттаах буолар. Эбии араас бородуукталар кутуллуохтарын сөп: тэллэй, томат, эриллибит эт, иэдьэгэй уо.д.а. Макаронник гарнир, сүрүн ас буолуон сөп (эттээх, балыктаах, кууруссалаах эбэтэр оҕуруот астаах) эбэтэр минньигэс бүлүүдэ (иэдьэгэйдэх уонна барыанньалах).
Кэтэһии
Кэтэһии диэн күүтүү, манааһын, тулуурдаах буолуу ааттанар.
Кэтэһии — киһи олоҕун биир кэрдиис кэмэ. Киһи куруук тугу эмэ кэтэһэр. Кырата хаһан үлэ чааһа бүтэрин эбэтэр бээтиҥсэҕэ нэдиэлэ бүтүүтүн киһи үксэ кэтэһэр. Ыксаабакка, ыгылыйбакка эрэ холкутук кэтэһэргэ киһиэхэ улахан тулуур наада. Кэтэһии төһө да эрэйдээҕин киһи туох эмэ кэтэһэрдэннэҕинэ, күүтэрдэннэҕинэ олоҕун олороро сыаллаах, соруктаах буолара ордук туһалаах.
«Кэтэһэр эрэйдээх» дииллэр сахалар. Кэтэһии диэн эрэйи тулуйуу, ол аата эмиэ тулуурдаах буолуу үөрэҕэ.
Төрөппүт оҕото тулуурдаах буолуон баҕарарыттан кыра эрдэҕиттэн кыратык эмэ кэтэһэ, күүтэ үөрэнэрин ситиһэрэ ордук. Оҕо тугу эмэ көрдөөтөҕүнэ, ыла, була охсон биэрбэккэ, өссө кэтэһиннэрэн, толкуйдуу сатааһынын үөскэттэҕинэ эбэтэр бэйэтин кыаҕынан кыайарын ситистэҕинэ оҕотун өйө-санаата сайдыытыгар элбэх туһаны оҥорор.
Оҕо улаатарын, улахан киһи буола охсорун олуһун кэтэһэр. Бу кэтэһэр санаатыттан улахан дьон оҥорор быһыыларын оҥоро сатааһыҥҥа дьулуһуута күүһүрэр. Оҕо кыайа-хото үтүктэр улахан киһи быһыытыттан табаах тардыыта буолар. Харандааһы эбэтэр тугу эмэ сигарета курдук тутан умата сатыыр оҕону табаахсыт төрөппүттэр бары билэллэр.
Оҕо улаатан иһэн хас биирдии кылааһы, оскуоланы хаһан бүтэрэрин, улаатарын олус кэтэһэр. Оҕо эрдэххэ күн да олус уһун, баранан быстыбат. Хаһан каникул кэлэрин, үөрэх сыла бүтэрин кэтэһии, кыһын кэнниттэн саас, сайын кэлэрин кэтэһэр курдук сыл аайы хатыланан иһэр.
Киһи куруук тугу эрэ кэтэһэрдээх, күүтэрдээх сырыттаҕына олоххо интэриэһэ улаатар. Бииртэн биири; аччыктаатахха хаһан аһыыры, сылайдахха утуйары кэтэһии кэлэн истэҕинэ табыллар. Оҕо улаатан, этэ-сиинэ ситэн истэҕинэ аһыыр кэм хаһан кэлэрин ордук кэтэһэр, оҕону аһатыы улахан үөрүүнү аҕалар.
Кэтэһии тулууру үөскэтэр. «Туох барыта кэмнээх, кэрдиилээх» диэн этии кэмин иннинэ туох да кэлбэтин биллэрэр. Туох эмэ туһалааҕы оҥоруоххун санаатаххына, кэмэ кэлэрин кэтэһэргэр тиийэҕин, тулуйуохха, тулуурдаах буоллахха эрэ кэтэһии кыаллар, табыллар, сыыһа-халты туттунуу аҕыйыыр кыахтанар. Оҕо улаата охсон улахан киһи оҥорор дьыалаларын барытын оҥоро охсоору, киһи буолаары ыксыыр, тиэтэйэр. Этэ-сиинэ ситэн, сатаан хамсанары, оҥорору, тутары баһылыы илигинэ өйө-санаата сайдыбыта туһата суох хаалыан, улахан киһи оҥорорун барытын кыайан оҥорумуон, оҥордоҕуна даҕаны сыыһа-халты буолара элбиир. Оҕо аан бастаан киһи буолууну ситиһэрэ өйө-санаата сайдыытыгар сөп түбэһэр.
Булчут ураты тулуурдаах буолара биллэр. Оҕо сылдьан куска үөмэн иһэн тулуйбакка, өндөҥнүү истэххэ кус көрө охсон көтөн хаалан хомоторо. Булду кэтэһии тулуурдаах буоллахха эрэ кыаллар.
Киһи кыаҕа кыратыттан айылҕа уларыйыыларын кэтэһэрэ ордук элбэх. Саас өрүс уҥуор массыынанан бара сылдьыан баҕарар киһи өрүс мууһа хаһан устарын, ыраастанарын, паром сылдьарын кэтэһэригэр, күүтэригэр эрэ тиийэр. Онтон күһүн муус тоҥорун, халыҥыырын кэтэһии, уйуо дуу, уйумуо дуу диэн быһаарыыны тутуһартан тутулуктааҕынан уустуктары үөскэтэр.
Тиэтэйии алдьатыыга тириэрдэрэ элбэх. Сахалар үөрэхтэрэ «Тиэтэйимэ, ыксаама» диэн үөрэтэр. Үөрэҕи-билиини баһылаабыт, өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьон бары Сир үрдүгэр туох барыта тэҥнэһии балаһыанньатыгар тутуллан турарын билэннэр, саҥаны айа, айыыны оҥоро сатааһыҥҥа тиэтэйбэт, ыксаабат буолууга үөрэх оҥостоллор. Аһара саҥаны айыыны оҥоро сатааһын үөскээн турар тэҥнэһиини аҥар өттүгэр түргэнник хамсатар. Дьон бары айыыны оҥоро сатаатахтарына сир тутуллан турар тэҥнэһии балаһыанньата хайа да өттүгэр хамсааһына сиргэ алдьархайдары оҥоруон сөп. (1,75).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.
Силээннээх
400px|thumb|right|Силээннээх нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар Силээннээх - Силээннээх үрэҕин үөһээ тардыытыгар тайаан сытар нэһилиэк (Усуйаана улууһа).
Оройуон кииниттэн Депутатскай бөһүөлэгиттэн 110 км. ыраах сытар. Киинэ Сайылык бөһүөлэгэ Силээннээх үрэх үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэтэ 921 кэриҥэ киһи (2007 сыл). Омугунан үксэ сахалар уонна эбээннэр. Оскуола, 2 оҕо саада, почта, ДЭС, квартальнай котельнай бааллар. Урукку курдук оҥорон таһаарар тыа хаһаайыстыбатын производствата суох.
Нэһилиэк сиригэр 2 дьиэ табатын ыстаадата баар, 200-чэ сылгы, 100-чэ ынах сүөһү, аҕыйах сибиинньэ баар.Бу нэһилиэк холугар кыра. Дьон аһара бара сатаан балыктыы сатыыр. Ол иһин сайын өттүгэр хорҕолдьун хостооһунугар ыччат үлэлиир.
Баһылык Горохов Василий Алексеевич, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. Нэһилиэк киэн туттар дьоно - Аммосова Матрена Ивановна, Соц. Үлэ геройа, кыыл иитээччи, Слепцов Михаил Спиридонович- уордьаннаах табаһыт уо.д.а.
Шарин Павел Петрович
Шарин Павел Петрович (24.06.1955) — XX үйэ рекордсмен ыанньыксыта.
1972 с. — Төхтүр орто оскуолатын бүтэрээт «Оскуола — производство — үрдүк үөрэх» диэн ыҥырыынын «Герой Попов» совхозка ыанньыксыттыы тахсар. 1973-1975 сс. — Советскай Армия кэккэтигэр службалаан кэлбитэ.
1972-1992 сс. — Төхтүр отделениетын дояра. Наставниктара: республика биллиилээх доярдара Ленин орденын кавалера П. С. Винокуров, «Октябрьскай революция» орденын кавалера А. З. Колмакова, «Үлэ Кыһыл Знамятын», «Октябрьскай революция» орденнар кавалердара Е. Н. Попов этилэр.
1983 с. — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэн зооинженер специальностаах.
«Герой Попов» совхоз 1976 с. Төхтүргэ сүөһүнү кииннэн иитиини саҕалаабыта. Племенной сүөһүнү үөскэтиини Амвросьева С. А. салайан ыыппыта. Искусственнай сиэмэлээһин инструкторынан Макарова А. Ф. үлэлээбитэ. Племенной үлэ түмүктээх буолуутун искусственнай сиэмэлээһин хааччыйбыта. Амвросьева С. А. сыралаах үлэтин түмүгэр «Герой Попов» совхоз 1973 с., 1974 с. племенной үлэҕэ Россияҕа II, III миэстэлэммитэ. Ити сылларга Павел Шарин үүт ыаһыныгар чаҕылхай ситиһиилэммитэ.
Сыллар 1 ынахтан ыата кг. Валовай үүт тн. 1980 1981 1982 1983 1984 1985 3320 3654 4853 5344 5711 6071 62,4 65,1 72,5 72,6 69,0 109,2
1985 с. ахсынньы 26 күнүгэр хас биирдии сыһыарыллыбыт 18 ынаҕыттан 6071 кг. үүтү ыабыта, XX үйэ чаҕылхай рекордун олохтообута. 4 ынаҕа элита — рекорд, 8 ынаҕа — элита, 1 ынаҕа — бастакы кылаастаах.
Үүттээх ынахтара
Песня — 6335 кг, Нуоралдьын — 5998 кг. Уһулуччу үүтү Надежда — 7827 кг биэрбитэ, госплем кинигэҕэ киирбит 4-с поколениета этэ. Зональнай выставкаларга 2-тэ кыһыл көмүс медалы ылбыта. «Биирдии ынахтан ортотунан 6000 кг. үүтү ыан республикаҕа да, Союзка да сүөһү иитиитигэр Саха сирин тымныы кыһыннаах, куйаас сайыннаах усулуобуйатыгар наука дакаастаабыт ирдэбилин дьиҥнээх олоххо көрдөрүү — Павел Шарин үлэтин түмүгэ буолар»,- Т/х министерствотын департаменын специалистара А. И. Никифорова, Н. Н. Неустроева. «Становление племенной работы в РС(Я)», 2001 с., стр. 38-39. 1992-1995 сс. — «Төхтүр» КП племенной хаһаайыстыбатын селекционер-зоотехнига.
1995-2002 сс. — «Төхтүр» ТХПК директора.
Овчинников Яков Захарович
Овчинников Яков Захарович — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа.
Шарин Павел Петрович
Үүттээх ынахтара
2002-2006 сс. — СР Тыатын хаһаайыстыбатын министерствотын племенной дьыалатын Департаменын специалиһа. 2006 с. СР Агропромышленнай комплексын «Консультационно — методологическай центрын» главнай специалиһа.
Овчинников Яков Захарович
Тверскэй күбүөрүнэ дьадаҥы бааһынайын уола. 1906 сыллаахха Саха уобалаһыгар хаатыргаҕа ыытыллыбыта. 1914 сыллаахха Ньурбаҕа, онтон 1918 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар Кэнтиккэ кэлбитэ. Овчинников Я.З. кыһыл дружинаны тэрийсибитэ, милиция начальнигынан үлэлээбитэ. 1937 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ өлбүтэ.
Шарин Павел Петрович
Литература
1. «Ленинскэй знамя» 1985 с. ахсынньы 28 күнэ. 2. Становление племенной работы В РС(Я). г. Якутск 2001г. 3. Автономное учреждение "Консультационно — методологический центр агропромышленного комплекса РС(Я)». 4. Плакат «XX-с үйэ чулуу көрдөрүүлэрэ».
Аhыыкай
Аhыыкай (Горькушка)
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ кыhыл хоҥор, 3-11 см кэтиттээх, бастаан хаптаҕайдыҥы томтоҕор, кэлин боруоҥка курдук, ортотугар уhуктаах чорбохтоох, салыҥа суох, солко курдук сымнаҕас. Сэлээппэтин алын ѳҥѳ сырдык кытархай араҕас, кытархай хоҥор таҥалайдардаах. Хайа туттахха этэ бороҥнуну, салгыҥҥа сотору буолан баран кытархай хоҥор ѳҥнѳнѳр. Симэhинэ үрүҥ, ап-аhыы. Атаҕа сэлээппэтин ѳҥүнүү буолан баран арыый сырдык, бѳкүнүк, бастаан бүтэр, кэлин ортото кѳҥдѳйдѳнѳр. Споратын ѳҥѳ тэтэркэй маҥан.
Yүнэр кэмэ
От ыйыттан күhүн хоукка диэри кѳстѳр, кыра тоҥорууга кыhаммат.
Аска туттуу
Yгэс курдук тууhууллар. Тууhуох иннинэ оргутар ордук, инньэ гымматахха аhыы амтана сүппэт. Сорохтор маринуйдууллар. Маринуйдаммыт аhыыкай бэйэтэ туспа хатан, аhыы амтаннаах, сииргэ бэрт буолар. Атын маарыннаhар, сиэммэт тэллэйэ суох.
Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ
Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ (Съезд инородцев Якутского округа) - Арамаанаптар динаастиялара ыраахтааылаабытын 300 сылыгар түбэһиннэрэн саха бас-көс дьонноро 1912 сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүттэн (аныгы истиилинэн балаҕан ыйын 7 күнүттэн) балаҕан ыйын 2 күнүгэр (балаҕан ыйын 15 күнүгэр) дылы сахалар сийиэстэрин ыҥыран ыыппыттара.
Саха сирин күбүрүнээтэригэр сийиэс ыытар туһунан анал сайабылыанньаны 14 киһи оҥорбут :
Илин Хаҥалас улууһуттан
Кинилэргэ эбии Улуус кулубата Ларионов Кирилл Николаевич уонна суруксут Лепчиков Федор Прокопьевич.
Арҕаа Хаҥалас улууһуттан
Эбии Улуус кулубата Кириллов Геннадий Иванович.
Боотуруус улууһа
Ону таһынан Улуус кулубата Киприянов Никита Константинович.
Линус Торвальдс
200px|thumb|right|Линус Торвальдс Линус Торвальдс (Linus Benedict Torvalds, 28.12.1969–) — аатырбыт Линукс (Linux) систиэмэ иччитин суруйбут киһи. Омуга финн, билигин АХШ-ка олорор.
Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ
Байаҕантай улууһа
Ону тэҥэ Улуус кулубата Готовцев Иван Иванович
Линус Торвальдс
Линус Торвальдс 1969 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Финляндия киин куоратыгар Хельсинкига төрөөбүт. Төрөппүттэрэ идэтийбит суруналыыстар, хомуньуустар. Уолу Линус Пойлиҥ (Linus Carl Pauling) аатынан ааттаабыттар - аатырбыт америка химига, Нобель бириэмийэтин лауреаата, ядернай сэрии сэбин утары охсуспут киһи, С битэмиин суолтатын арыйбыт учуонай.
Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ
Бүлүү уокуруга
Сийиэс үлэтигэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ
Линус Торвальдс
Кыра эрдэҕиттэн көрсүө уонна оҕолору кытта бодоруспат үгэстээх эбит.
Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ
Бастакы күн
Сийиэс күнүс биир чааска саҕаламмыт. Дьокуускай уокуругун ыспыраабынньыга Н.Л. Ходалевич баарын боротокуолга киллэрбиттэр. 6 хандьыдааттан сабыылаах куоластааһынан бэрэстээтэлинэн В.В. Никифоровы, кини солбуйааччыларынан (табаарыстарынан) А.Е. Капитоновы уонна П.Н. Сокольниковы талбыттар. Аһаҕас куоластааһынан сэкиритээрдэринэн А.Е. Кулаковскай, Р.И. Оросин уонна П.И. Слепцов талыллыбыттар.
Линус Торвальдс
Точнай ноууканан уонна техниканан сэргиирин көрөн эһэтэ уол 11 саастааҕар бэйэтин көмпүүтэрин (Commodore VIC-20) кытта билиһиннэрбит. Эһэтэ - ийэтин аҕата Лео Вальдемар Тернквист (Leo Valdemar Toerngvist) - ол саҕана Хельсинки университетын статистикаҕа профессора эбит. Эһэтин салалтатынан Basic тылы үөрэппит.
Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ
Бастакы күн
Ыраахтааҕыга эҕэрдэ телеграмма тиэкиһэ оҥоһуллубут. Көрүллэр боппуруостар бигэргэтиллибиттэр. Сийиэс үлэтигэр ыҥырыллыбыт уонна кыттыан баҕалаахтар тиһиктэрэ оҥоһуллубут.
Онтон аныгы мунньах сарсыныгар 3 чааска анаммыт.
Иккис күнэ
Сийиэс быһаарыныыларыгар ким куоластыыр бырааптааҕын - талыллан кэлбит дэлэгээттэр эрэ дуу, ыҥырыллыбыт ыалдьыттар уонна бэйэлэрин баҕаларынан кэлбит дьон эмиэ дуу - туһунан мөккүһүү тахсыбыт. Эбии дьону ыҥырар туһунан быһаарыныы ылбыттар. рэнээччилэр стипендияларын тула кэпсэтии барбыт. Мунньах үгүс дьокутааттар Аҕа дойду сэриитин 100 сылыгар аналлаах тэрээһиннэргэ кытталларынан сибээстээн эрдэ 5 чааска сабыллыбыт.
Атырдьах ыйын 27 уонна 28 күннэрэ (үһүс-төрдүс күннэр, аныгы истиилинэн балаҕан ыйын 9 уонна 10 күннэрэ)
Пааматынньык тутуутун туһунан кэпсэтии барбыт. Сорохтор утараннар, ол оннугар үөрэнээччилэргэ стипендия анааһын, балыыһа арыйыы, сахалар устуоруйаларын бэчээккэ таһаарыы ордук буолуо диэбиттэр. Устуоруйаны семинария учуутала В.В. Попов суруйуон сөбүн туһунан Г.В. Слепцов эппит.
1913 сыл олунньутугар өссө сийиэс ыҥырар туһунан быһаарыныы ылыммыттар.
Санкт-Петербуурга барар дэлэгээссийэ чилиэннэрин туһунан кэпсэппиттэр.
Атырдьах ыйын 29 (бэһис күн, аныгы ааҕыынан балаҕан ыйын 11 күнэ)
Мунньах сарсыардааҥы чааһыгар аччыктааһын содулун туһунан кэпсэппиттэр, хайдах гынан үүнүү мөлтөҕүттэн нолуок кыайан төлөммөккө үөскээбит иэһи суох гынары ырытыспыттар. Оросин учуутал семинарията аһыллыытын туһунан боппуруоһу көтөхпүт.
Киэһээҥи өттүгэр мунньахха күбүрүнээтэр И.И. Крафт, вице-күбүрүнээтэр А.П. Нарышкин, Уобаластааҕы управление советнига Н.М. Березкин кыттыбыттар. Күбүрүнээтэр сири саҥаттан тыырыы туһунан сымыйа сурах тарҕаммытын туһунан кэпсээбит. Ол гынан баран кэлин хаһан эрэ син биир кыраай колонизацията буолуон сөбүн ыйбыт.
Онтарио
thumb|250px 250px|мини|Ontario- Niagara Falls ОНТАРИО (Ontario) улууhа, Канаада саамай улахан административнай сирэ. Дьонун ахсаана - 12 миллион, олортон 4-8 миллион ТОРОНТО куоратка олороллор. Киин куората - Торонто.
Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ
Атырдьах ыйын 30 уонна 31 күннэрэ (алтыс, сэттис күннэр, балаҕан ыйын 12-13 күннэрэ)
С-Петербуурга барарга үп туһунан уонна соҕурууттан дьон кэлэр түгэннэригэр сири сахалартан былдьаабаттарын курдук дьаһанар, таҥнарытын нуорматын элбэтэр туһунан кэпсэппиттэр. Онтон сэлии муоһуттан оҥоһуктары оҥорон атыылыыр мастарыскыайдары арыйыы туһунан кэпсэппиттэр.
Спиридонов Иван Григорьевич
200px|thumb|right|Спиридонов Иван Григорьевич Спиридонов Иван Григорьевич (10.02.1930—29.03.2003) — литературовед, литератураны ырытааччы, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1994 сылтан), РФ суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.
Куонаан Бандьыыт
Куонаан Бандьыыт, дьиҥнээх аата Никифоров Конон Васильевич(?) - Өрөбөлүүссүйэ сылларыгар Бүлүү сүнньүгэр кыһыллары утары охсуспут үрүҥ хамандыыра.
Уус-Маайаҕа Айаайа диэн сиргэ төрөөбүт. Аҕата - Байаҕантай улууһун, ийэтэ - Амма улууһун Дьоҥку нэһилиэгин (кэлин Абаҕа нэһилиэгэр холбообуттара) сахалара эбит. Үрүҥнэр кини насревком абаҕатын өлөрөөрү гыммыттарын бэйэтинэн толуйан кинилэргэ холбоспут киһи. Алтан Кырыылаах.
Спиридонов Иван Григорьевич
Айар үлэтэ
7 монографиялаах, элбэх билим ыстатыйалаах, кинигэлээх:
Сигэлэр
Биобиблиографический справочник
Тохсунньу 13
Тохсунньу 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 13-с күнэ. Сыл бүтүө 352 күн (ордук хонуктаах сылга 353 күн) баар.
Маҥаас сэбирдэх
thumb|left| Маҥаас сэбирдэх (белокрыльник болотный, Calla palustris) - күөллэр кытыыларыгар, бадарааҥҥа, кутаҕа дэлэйдик үүнэр, элбэх сыллаах силиргэхтээх от үүнээйи.
Ареала — хотугу полушарие сымнаһыар курдааһыннарыттан тропикка дылы үүнэр. Арассыыйа элбэх регионнарыгар көстөр. Декоративнай үүнээйи быһыытынан туттуллар.
Үүнээйи туох баар чаастара сүлүһүннээхтэр - алкалоид эттиктэр уонна сапониҥҥа майгынныыр аһыы эттик баар. Силиргэҕэ крахмааллаах.
Михаил Александрович Слепцов
Михаил Александрович Слепцов - Үөһээ Дьааҥы улууһун Адыаччы нэһилиэгин палеонтологическай музейын төрүттээччи, кыраайы үөрэтээччи. 1927 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы улууһун Боронук нэһилиэгин Хатыыстаах сиригэр төрөөбүтэ. Верхоянскай куорат орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1947-49 сс. - Дьокуускайдааҕы Пед.институкка үөрэммитэ. 1949-53, 1954-62, 1966-70 сыллардаахха Адыаччы оскуолатын учууталынан, дириэктэринэн үлэлиир. 1956 сыллаахха оскуола иһинэн музей арылларын ситиһэр.
Мэдиссиинэ
Мэдиссиинэ - дьон олоҕун бөҕөргөтүүгэ уонна харыстааһыҥҥа, уһатыыга, ыарыыны сэрэтиигэ уонна эмтээһиҥҥэ, ыарыы эрэйин-муҥун чэпчэтиигэ анаммыт практическай көмөлөр уонна наукаҕа олоҕурбут билии тиһигэ (системата).
Куннээҕи медицинаны атын хайысхалары кытта, холобур, альтернативнай, ол эбэтэр народнай медицинаны кытта тэннээһиҥҥэ"медицина" диэн тылы-уопсай ылыныллыбыт, дакаастаммыт, наукаҕа олоҕурбут официальнай арыт конвенциональнай уратыта суох, традиционнай, уопсай ылыныллыбыт/диэн чопчуллуллар.
Өскө альтернативнай медицина чинчийиигэ олоҕурбут ньымалара/методтара/уопсай ылыныллыбыт медицинаны тэҥҥэ практикаҕа туттуллар буоллахтарына маннык медицинаны комплементарнай медицина диэн ааттыыллар.
Усулуобунай бэлиэлэр/символлар/-билиҥҥи кэмҥэ медицина усулуобунай бэлиэтэ түөт араастаах:
Медицина тас символларыттан биирдэстэрэ ХХ үйэ бүтэьигиттэн ылыныллыбыт алта кырыылаах "Олох сулуьа" буолар.
Медицина былыргы символынан,үьүйээн быьыытынын былыргы улуу эмчит Асклепий (Эскулап) илдьэ сылдьыбыт тайаҕа буолар.
Үьүс биллэр усулуобунай бэлиэтинэн кыһыл кириэс уонна кыьыл ый аҥара буолар; бу  бэлиэ аата-суола  Аан дойдутаагы кыһыл кириэһи уонна ый аҥарын кытта ыкса сибээстээх.
Төрдүс усулуобунай бэлиэнэн чашаны эргийэ сытар эриэн үөн буолар, бу бэлиэ эмтииригэр эриэн үөну туттар Авинценнаны уонна былыргы Греция доруобуйаҕа богинятын Гигиеяны кытта ыкса сибээстээх.
Устуоруйата
Аныгы промышленность сайдыыта уонна оҥорон таһаарыыта саҥа профессиональнай ыарыылары уөрэтэргэ болҕомтону эрэйбитэ. 17-18 үйэлэр алтыьыыларыгар итальянскай врач Б. Рамаццини үлэ гигиенатын/доруобуйаны харыстааһыҥҥа туспа үөрэх, дьаһал/үөрэтиини саҕалаабыта.
Медицина сайыннаҕын аайы үгүс дойдуларга медицинскай үөрэх тэрилтэлэрэ аһыллыбыттара.18 уйэҕэ Российскай империяга Наукалар Академиялара/1724/, ону тэҥэ медицинскай коллегия/1763/сс, медицина кииннэрэ уонна оскуолалара аһыллыбыттара.
18 үйэ иккис аҥарыгар 19 үйэ саҕаланыытыгар военнай морской гигиенаҕа/туспа үөрэх дьаһал/болгомто ууруллубута.
Немец учуонайа Р. Кох микробиологияга, экспериментальнай фармокологияҕа уонна токсикологияҕа саҕалааччыларынан французскай физиолог, патолог К. Бернар буолбуттара. Офтальмотология сайдарыгар инники күөннэ немец физиолога Г. Гельмгольц, чешкай биолог  Я. Пуркине испиттэрэ.
Билиҥҥи кэмҥэ медицинскай үөрэх тэрилтэлэрэ сайдаллар уонна улааталлар.
МЕДИЦИНА ХАЙЫСХАЛАРА:
Тылбаас:
ТУТТУЛЛУБУТ ЛИТЕРАТУРА
Русско-якутский словарь под редакцией  П.С.Афанасьева и Л.Н.Харитонова, издательство "Советская энциклопедия" 1968г.
Атын ыстатыйалар:
рак, Грипп, https://yandex.ru/turbo?text=https%3A%2F%2Fhealth.yandex.ru%2Fdiseases%2Finfec%2Frash&utm_source=yandex&utm_medium=search&utm_campaign=yandex-searchster&utm_content=disease&saas_webreqid=1577346361451763-1220254971932726294800123-vla1-2400
Яковлев Герасим Михайлович
Яковлев Герасим Михайлович — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа.
1901 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр батараак кэргэнигэр төрөөбүтэ. Холкуостары тэрийсибитэ, кулаактары эһиспитэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Манитоба
250px|thumb
МАНИТОБА (Manitoba), Канаада биир улахан экономическэй уонна тыа хаhаайыстыбатын улууhа буолар. Киин куората - Виннипег. Сирин иэнэ - 650 тыс. км2. Дьонун ахсаана - 2 миллион.
Кирилл уонна Мефодий (тэрилтэ)
«Кирилл уонна Мефодий» — электроннай ыйынньыктары, энциклопедиялары, үөрэххэ туттуллар бырагырааммалары оҥоруунан дьарыктанар Арассыыйа тэрилтэтэ. 1995 сыллаахха төрүттэммит. Штаб-квартирата Москубаҕа баар. В 1996 компания вошла в группу компаний R-Style, в 2001 — в группу компаний e-Style.
Ведущим изданием компании является универсальная «Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия» (БЭКМ), ставшая общенациональной энциклопедией (к 2007 выпущено 11 изданий). Компания также специализируется на выпуске тематических и адресных энциклопедией, среди которых наибольшей популярностью пользуются: «Детская энциклопедия», «Энциклопедия кино», «Энциклопедия ПК и Интернета», «Энциклопедия животных», «Энциклопедия здоровья», «Туристический атлас» и др. Образовательные мультимедиа-издания представлены преимущественно «Уроками Кирилла и Мефодия», охватывающие все школьные предметы и все классы. В 2005 в компании подготовлен новый продукт — электронная образовательная среда КМ-школа, разработаная на базе новейших образовательных и информационных технологий для российских школ. В этом же году была запущена серия образовательных изданий «Школа развития личности». В этой серии к 2007 вышли: «Учимся читать быстрее», «Развиваем внимание», «Улучшаем память», «Учимся эффективно распоряжаться временем», «Учимся понимать музыку», «Учимся понимать архитектуру», «Учимся понимать живопись».
К работе над проектами привлекаются ведущие российские ученые, педагоги, публицисты, специалисты мультимедиа, методисты, эксперты.
Винокуров И.Е. аатынан Намнааҕы педагогика кэллиэһэ
300px|thumb|right|Намнааҕы Винокуров И.Е. аатынан технология уонна дизайн педагогика колледжа '''Винокуров И.Е. аатынан Намнааҕы педагогика кэллиэһэ (урукку аата Намнааҕы педагогика училищета''') - үлэ уонна уруһуй учууталларын бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
1963 сыллаахха Нам улууһун Нам сэлиэнньэтигэр Намнааҕы оскуола-интэринээт оннугар аһыллыбыта. Ол туһунан РСФСР үөрэҕин миниистирин бирикээһэ 1963 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр тахсыбыта. Бастаан учуулусса начаалынай кылаас учууталларын 7 кылааһы бүтэрбит оҕолортон бэлэмниир этэ, ону тэҥэ учуутал идэлээх дьону 10 ыйдаах кууруска ылан матымаатыка учууталларын бэлэмниирэ. Бастакы сыл 60 оҕо Намҥа бэйэтигэр үөрэнэ киирбит, эбии 30 оҕо Бүлүү учуулуссатыгар эксээмэн туттаран кэлбиттэр. Физика-матымаатыка бастакы кууруһун 1964 сыллаахха 22 киһи бүтэрбит. Алын кылаастар учууталларын бэлэмниир салаа1970 сыллаахха сабыллыбыта.
2002 сыл муус устар 26 күнүгэр үөрэх кыһата СӨ бэрэсидьиэнин ыйааҕынан Нам улууһуттан төрүттээх саха уһулучулаах судаарыстыбаннай диэйэтэлэ Винокуров Илья Егорович аатын сүкпүтэ.
Училище дириэктэрдэрэ
Араас сылларга училищеҕа үлэлээбиттэрэ үтүөлээх учуутал Гаврильева Р.Н., үөрэҕирии туйгуннара Азарова В.П., Шапошникова В.П., худуоһунньуктар холбоһуктарын чилиэнэ Крылов К.К. Ону таһынан Местникова К.Ф., Бережнов Н.И., Крылова В.П., Яковлева К.П. уонна да атыттар.
Билигин Намнааҕы Винокуров И.Е. ааттынан технология уонна дизайн педагогика колледжа диэн ааттаах
Марба
Марба — тирии матаҕа. Көспүт суолтаҕа ким эрэ улахан иһэ.
Ый кыыһа
Варя Ларионова — "Ый кыыһа" диэн псевдонимнаах Чурапчы улууhун Хатылытыттан төрүттээх Саха Республикатын биир бастын ырыаһыта. Киэҥник 2004 сыллахха биллибитэ.
Тигээйи
200px|thumb|right|Тигээйи
Тигээйи —
Тигээйигэ тиктэрдэххэ
Осы
Чурапчытааҕы педагогика училищета
1934 сыллаахха үрэхтэнии боппуруоһа кытаанахтык турбут кэмигэр Чурапчы сэлиэнньэҕэ аһыллыбыта.
Дириэктэрдэрэ
Манна үөрэммиттэртэн 23 киһи үтүөлээх учуутал буолбута.
Училищены бүтэрбиттэрэ суруйааччылар Соловьев В.С., Софронов С.Ф., Федосеев-Доосо И.Е., Яковлев-Далан В.С.,
Наука үлэһиттэрэ Гермогенова М.Д., Дьячковский Н.Д., Пинигин В.В. Федоров К.Ф. уонна да атыттар.
1957 сыллаахха училище сабыллыбыта.
Оконешников Николай Егорович
Николай Егорович Оконешников — уларыта тутуу кэмигэр 90-с сылларга Саха сиригэр аатыра сылдьыбыт саха урбаанньыта.
1953 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр Ааллаах Үүн оройуонун Доҕор диэн бөһүөлэккэ төрөөбүтэ.
Аадыча приискэ дириэриэктэринэн, Үөһээ Дьааҥы райисполкомун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
2005 сылга "Золото Югры" диэн ОАО салайбыта (Ханты-Мансийскай).
Кэнники сылларга Анголаҕа тутуу бизнеҺынан дьарыктаммыта.
2009 сыл атырдьах ыйын 11 күнүгэр Ангола киинигэр Луанда куоракка өлбүтэ.
Ылыллыбыт сирэ
SakhaNews, 2009 сыл атырдьах ыйын 13
Расторгуев Пантелеймон Ильич
Расторгуев Пантелеймон Ильич — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа.
Учуутал, революционер, С.М. Аржаков соратнига.
Бровары
Бровары (Бровари) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 99 600 (2015).
Эмтээх үүнээйи
Эмтээх үүнээйи киэҥ үүнээйи бөлөҕө, органнара эбэтэр чаастара эмп буолар сырьёлара, народнай, медицинский эбэтэр ветеринарнай эмтиир эбэтэр профилактикалыыр практикага туһаналлар.
Уиннипег
thumb|250px
Эмтээх үүнээйи
Эмтээх үүнээйи 21 уйэ саҕаланыытыгар олус элбэхтэ аир, алоэ, уулаах отон, девясил, зверобой, календула, каллизия, тураах отоно, малина, мать-и-мачеха, мелисса, мята, облепиха, биэс тымырдаах от, ромашка, солодка, тысячелистник, шалфей, дөлүһүөн уонна атын араас үүнээйилэр.
Номнуо отой эрдэтээҥи киһи аймах сайдыы кэрдииһэ үүнээйи дьоҥҥо аһылык источнига эрэ буолбакка ыарыыттан быһанары көмөлөһөр этэ. Муҥутуур былыргы биһиэхэ дылы тиийбит эмп сүрүн суол- шумерскай куораты раскопкалыы сылдьан булбут табличкалара. 145 строкалаах шумерскай 15 рецепт тылбаастаммыт.
Уиннипег
Уиннипег (Winnipeg) диэн Манитоба улууhун киин куората уонна Канаада биир улахан куората буолар. Дьонун ахсаана - 990 тыс, онтон тулалыыр эргинниин 1,4 миллион буолар.
Ворона Иван Демьянович
Ворона Иван Демьянович — геолог, Социалистическай Үлэ Геройа.
Боруулаах
400px|thumb|right|Боруулаах нэһилиэк Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар Боруулаах нэһилиэк. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.
Улуус кииниттэн 43 км. соҕуруу диэкки Аадыча өрүс хаҥас салаата Боруулаах үрэххэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 692 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Томтор - 531 уонна Токума - 161 киһи.
Атланта
Атланта (Atlanta) — АХШ куората, Дьордьия штаат киинэ. Олохтоохторун ахсаана 423,9 тыһ. киһи (2004, пригородтарын кытта 3 мөл киһи). Хартсфилд-Дьексон Интернешнл Аирпорт салалтата.
Хаар эбэ
200px|thumb|Хаар эбэХаар эбэ (белая сова́, полярная сова, Nyctea scandiaca, Bubo scandiacus) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, үрүҥ мэкчиргэлэр уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр. Арктикаҕа баар көтөрдөртөн саамай улаханнара. Туундараҕа үөскүүр.
Сүрүн аһа — кутуйах, атын да кыра харамайдарынан аһылыктанар: куобаҕы, кырынааһы, куруппааскыны, кустары сиэн сөп. Атын мэкчиргэлэртэн уратыта — күнүс бултуур.
Брамс Иоганнес
thumb|225px| Иоганнес Брамс (Johannes Brahms; ыам ыйын 7 1833, Гамбург — муус устар 3 1897, Вена) — ньиэмэс композитора, дирижера уонна пианииһа, романтизм кэмин биир сүрүн бэрэстэбиитэлэ.
Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара
Тиһик Пестряков Е. П. 2005 таһаарбыт кинигэтиттэн ылылынна .Манна Саха сириттэн төрүттээх, эбэтэр Саха сириттэн аармыйаҕа ыҥырыллыбыт Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдарын тиһигэ, Аҕа дойду сэриитин кэмигэр хорсун быһыыларын иһин кэлин Дьоруой буолбут дьон уонна Дьоруойга түһэриллибит дьон тиһиктэрэ бэриллэр.
Дьэбириэйдэр
Дьэбириэйдэр (дьэб. יהודים (Yehudim)) - 12-14 мөл. ахсааннаах, Чугастааҕы илинтэн тахсыбыт, сир араас өттүгэр олорор омук. 1948 сылтан ыла Исраил диэн дьэбириэй государствота баар буолбута. Дьэбириэйдэр 40 % Америкаҕа, уонна 35 % Исраилга олороллор. Дьэбириэйдэр итэҕэллэринэн иудаизм буолар. Былыргыттан ыла "дьэбириэй" уонна "иудей" диэн өйдөбүллэр үгүс тылларга уратылара суохтар. Дьэбэриэйдэр үгүс өттүлэрэ олорор сирдэрин тылларынан саҥараллар. Исраилга государственнай тылынан XIX-c үйэҕэ иккистээн төрүттэммит иврит буолар.
Зыков Федор Михайлович
200px|thumb|right|Зыков Федор Михайлович Зыков Федор Михайлович — устуоруйа билимин хандьыдаата, историк, этнограф, сахалар материальнай култуураларыгар идэлээх.
Францбеков Дмитрий Андреевич
Дмитрий Андреевич Францбеков (Dmitri Andrejewitsch Fahrensbach) — нуучча ыраахтааҕытыгар сулууспалаабыт, православнай итэҕэли ылыммыт ньиэмэс (Фаренсбах, Франзбеков, Францбеков). 1648 сыл бүтэһигиттэн 1651 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Кэлэн баран саҥа бойобуода эрчимнээхтик үлэтин саҕалаабыт. Саҥа сирдэри уонна «балык тииһин» көрдөтө киһи бөҕөну ыыппыт.
Нуучча ыраахтааҕытыгар 1613 с. сулууспаҕа киирбит. 1627 с. православиены ылыммыт уонна Москуба дворяннарын испииһэгэр киирбит. 1633 с. Польшаны кытары сэриигэ Швецияҕа ыытыллыбыт. 1636 с. төннүбүт, кэлэн 30 солк акылаатынан наҕараадаламмыт. 1644 с Польша королевиһын Владиславы православнай буол диэн көрдөспүт. 1648 с. бүтэһигэр Францбеков Саха сирин бойобуодата буолар.
Ол гынан баран бары саха бойобуодалара ыраах бойобудустубаҕа кэлэн баран бэйэлэрин муҥур ыраахтааҕы курдук тутталлара. Москубатааҕы ыраахтааҕы дьаһаах төлүүр дьону тыытымаҥ диэбитин үрдүнэн Францбеков бүрээттэргэ сэриилэри ыытара, сорох сахалары бууннаары сылдьаҕыт диэн балыйа-балыйа сүөһүлэрин былдьыыра, бэйэтин сулууспалаахтарыгар хамнастарын төлөөбөтө, манньа ыларын сөбүлүүрэ, Москубаҕа оччуот ыыппата, элбэх промышленниктары уонна атыыһыттары халаабыта. Францбеков Дьокуускай таһыгар хас да застааваны туппута, онно Москубаҕа үҥсүү сурук илдьибэтиннэр диэн соҕуруу баран иһэр дьону нэгдьийэллэрэ («обыскивали накрепко, раздевая до нага и разрезывая шубы»).
Францбеков түүлээх атыылаһа барар дьоҥҥо көҥүл биэрбэккэ уу суола баар кэмин хойутатара, онон ыган бэрик көрдүүрэ.
Ол гынан баран Францбеков кыахтаах-күүстээх аймахтардаах дьону атаҕастаан (Хабаров экспедициятыгар анаан бурдук былдьаан) өлөр өлүүгэ киирэ сыспыт. 1651 сыл тохсунньутугар ыраахтааҕыга үҥсүү киирэр, улахан араллаан тахсар. Акинфов диэн стольнигы Москубаттан ыыталлар, бойобуодустубаны тут, халаабыт-талаабыт баайын былдьаан ыраахтааҕы суотугар киллэр диэн накаастаан («сыскать о всех его злоупотреблениях, а все его грабежные и посульные животы отписать на государя»). Иван Акинфов Дьокуускайга кэлэн 12742 солкуобай харчылаах баайы булан Францбековтан былдьыыр. Кэлин 2000 солкуобайга сыаналаммыт түүлээҕин төннөрөллөр. Онно кини быраата Иван Францбеков өҥөлөөх эбит, 1652 сыл саҥатыгар ыраахтааҕыга көрдөһүүтүгэр атыыһыттар соруйан уган биэрдилэр диэбит. Манан Францбеков Москуба ыраахтааҕытыгар 40-ча сыллаах сулууспата түмүктэммит.
Ол гынан баран Д. А. Францбеков, Саха бойобуодустубатын баһылаан олорон Байкал уонна Амур таһынааҕы сирдэри Москуба судаарыстыбатыгар холбообут киһиннэн буолар. Кини Байкаалга Алексей Бедаревы, Амуурга Ерофей Хабаровы бэйэтин харчытынан үбүлээн ыыппыт.
Ахсынньы 18
Ахсынньы 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 352-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 353-c күнэ). Сыл бүтүө 13 күн баар.
Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникума
300px|thumb|right|Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникума Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникума, тыа хаһаайыстыба специалисттары бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.
1918 сыллаахха Дьокуускайга түөрт сыллаах тыа хаһаайыстыба курсттара аһыллыбыта.
1919 сыллаахха уобаластааҕы земскай училищеҕа кубулуйбута.
1923 сыллаахха Тыа хаһаайыстыба техникума буолбута.
Техникум отделениелара
7 тыһыынчаттан тахса специалиһы бэлэмнээн таһаарда. Техникуму бүтэрбиттэрэ экономика доктора Габышев М.Ф., наука үтүөлээх диэйэтэлэ Попов С.Н., профессор Решетников И.С., филология доктора Коркина Е.И., уонна да атыттар.
Арҕаа Бүлүү улууһа
Арҕаа Бүлүү улууһа эбэтэр Үөдүгэй улууһа - 1911-12 сылларга Бүлүү өрүс хаҥас өттүнээҕи нэһилиэктэрэ Үөһээ Бүлүү улууһуттан арахсан туспа улуус буола сылдьыбыттара. Ол улуус киинэ Далыр этэ.
Маннык турук арааһа Арассыыйа импиэрийэтэ сууллуор дылы буолбут кэриҥнээх.
Бырдах
Бырдах (комар, Culicidae gen. et spp.) — икки кынаттаахтар кэргэннэригэр киирэр киһи-сүөһү хаанын уулуур дыыгынас саҥалаах кынаттаах үөн, кумаар.
Сайын ортото элбиир. Тайҕа зонатыгар 5 мүнүүтэлээх ааҕыыга 1560 экземплярга тиийэ ааҕыллар, туундара зонатыгар - 5000 тиийэ ааҕыллар ..
Паатам үрдэлэ
Паатам үрдэлэ — Иркутскай уобалас хоту өртүгэр Өлүөнэ уонна Витим уонна Чаара өрүстэр билирдэригэр сытар орто хайалар система.
Чыпчааллара 1924 м тиийэллэр. Геология өртүнэн кристаллаах сланецтар, известняктар уонна кварциттар.
Устата уонна кэтитэ 300 км кэриҥэ. Ирбэт тоҥ киэҥник тарҕаммыт.
1100 м диэри тиит уонна бэс ойуура, онтон үрдүк таас туундара уонна болбукта.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Матаарчах
Матаарчах — кымыһы уонна да атын үрүҥ аһы кутарга аналлаах, үөһээ өттүнэн үмүрүк, аллараа өттө лаппаҕар, хаһан оҥоһуллубут мас иһит, ымыйа.
Тувалу
Тувалу (Tuvalu) диэн Полинезия арыы дойдута.
Хаарбас
Хаарбас (нууччалыы карбас) – хаптаһынтан оҥоһуллубут таһаҕас таһар аал.
Устата муҥутаан 20 м, кэтитэ 4 м курдук, эркиннэрин үрдүгэ миэтэрэҕэ чугаһыыр. Уйуга – саамай улахана 50 тонна. XX үйэ 20-ис сылларыгар диэри Өлүөнэ баһыттан сүүрүгү таҥнары таһаҕаһы үксэ хаарбаһынан таһаллара.
Өлүөнэ баһыгар Качугка идэтийбит мас уустара бааллара. Качуг оройуонугар 1956 сылга тиийэ хаарбас туталлар этэ. Кэлин атын транспорт көрүҥэ сайдан, хаарбас суолтата сүппүтэ.
Качугтан Дьокуускайга диэри хаарбас 40 хонук айаннаан тиийэрэ. Уһаараар дьону "Өлүөнэ бурлактара" диэн ааттыыллара. Хаарбас таһаҕаһы тиэйэн аҕалан баран, таһаҕас миэстэтигэр хаалар этэ, үйэтэ биир сырыынан бүтэрэ. Маһа туох эмэ тутууга туһаныллара эбэтэр уокка оттуллара. Дьокуускайга сорох эргэ дьиэлэр олбуордара хаарбас хаптаһыныттан оҥоһуллубут буолар.
Удокаан
Удокаан сис. Становой үрдэл систематын сорҕото.
Чаара уонна Өлүөхүмэ өрүстэр билирдэрэ буолар. Устата 300 км., орто үрдүктэрэ 2000 м., чыпчаала 2515 м.
Граниттар быһа охсуулаах кристалл буолбут сланецтар, базальт эмиэ баар.
1200 м диэри тиит мас үүнэр. Онтон үрдүк таас туундара уонна болбукта.
Саха сирин территориятыгар хотугу уһуга киирэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саһылчай
Саhылчай (Лисичка)
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ кыратыгар бүүрүктээх кытыылаах, томтоҕор, онтон лэппиэскэ курдук хаптаҕай, ситтэҕинэ боруоҥка курдук аллара чѳҥѳрүйэн түhэр. Кытыыта элбэх ахсааннаах эминньэхтэрдээх, сымыыт уоhаҕын курдук ѳҥнѳѳх. Сэлээппэтин алын ѳҥѳ хас да салаалаах, атах устун аллара ыраахха диэри субуруйан туьэр, сэлээппэ үрдүн курдук ѳҥнѳѳх синньигэс таҥалайдардаах. Хайа туттахха иhэ сырдык араҕас. Этэ чиҥ, тардыалалаатахха уунаҥныыр, хаhан да чиэрбэлэммэт. Мүѳттээх дыргыл сыттаах. Атаҕын аллараа ѳттѳ синньигэс, үѳhээнэн улам соноон тахсар, араҕас ѳҥнѳѳх, иhэ бүтэй.
Yүнэр кэмэ
Бэс ыйыттан күhүн хойукка диэри кѳстѳр.
Yүнэр сирэ
Мутукчалаах, сэбирдэхтэрдээх уонна булкаастаах ойуур. Сүнньүнэн Саха сирин соҕуруу, киин оройуоннарыгар үүнэр.
Химическэй састааба
Саха сирин киин оройуоннарыгар үүнэр саhылчай сиэнэр чааhыгар 3,27% белоктаах, 0,72% арыылаах, 1,02% минеральнай веществолардаах.
Споратын ѳҥѳ сырдык араҕас.
Аска туттуу
Атын маарыннаhар дьааттаах да, сиэммэт да тэллэйэ суох. Кинини маарынныыр Албын саhылчай дин сиэнэр тэллэй баар. Сорох сиргэ сиэбэттэр. Бу тэллэй ѳҥѳ кыhыл, атаҕын иhэ кѳҥдѳй.
Кульбертинов Иван Николаевич
300px|thumb|right|Кульбертинов сэриигэ Иван Николаевич Кульбертинов (07.11.1917, Тээнэ, Өлүөхүмэ улууһа, Саха уобалаһа — 13.02.1993) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Аан дойдуга аатырбыт бэргэн ытааччыта, хайыһар 23-с туспа суолун бригадатын 7-с гвардейскай воздушно-десантскай стрелковай полка 2-й гвардейскай воздушно-десантскай Проскуровскай дивизиита. Бу сэрии саамай бэргэн снайпердартан бирдэстэрэ (487 өстөөҕү өлөрбүт).
Олоҕун олуктара
1917 сыл сэтинньи 7 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһугар Тээнэ сэлиэнньэҕэ булчут эбэҥки дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кыра оҕо сааһыттан «Новая жизнь» колхозка улэлээбитэ, ону тэҥэ булдунан уонна таба көрүүтүнэн дьарыктаммыта. Тоҕус саастааҕар аҕата өлбүт. Үчүгэй улэтин иһин «cтахановец» званиятын ылбыта.
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмэ
1942 сыл балаҕан ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Бойобуой бэлэмнэниини Уралга барбыт.
1943 сыл олунньутуттан Хотугу-Арҕаа, Киин, Воронежскай, 1-кы уонна 4-с Украинскай фроннарга сэриилэспит.