cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төҥүлү нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Маайаттан 64 км хоту диэкки сытар Төҥүлү алааска.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 2 516 киһи (2007 сыл).
Халандаар
right|250px|thumb|[[Хинди халандаара|Хинди халандаарын сирэйэ, 1871–1872.]]
Халандаар диэн күннэри социал, итэҕэл, эргиэн эбэтэр салалта сыаллаах тэрийии системата. Бу тэрилтэ кэм периодтарын (күннэр, нэдиэлэлэр, ыйдар уонна сыллар) ааттатылааhынынан оҥоhуллар. Хас биирдии күҥҥэ бэриллэр аат даата дэнэр. Халандаар периодтара (ыйдар уонна сыллар) үксүн (ол гынан баран куруук буолбатах) хайа эмэ астрономия көстүүтүн сыыкылларын кытта хатаналлар, холобур Күн эбэтэр Ый сыыкылларыныын. Элбэх цивилизациялар уонна омуктар бэйэлэрин халандаардарын айбыттара, үксүн атын халандаардартан араас араас, хас биирдии омук бэйэтин тус наадаларыгар туhалаах.
«Халандаар» диэн латин тыла буолар — kalendae (хас биирдии ый бастакы күнүн аата).
Күн халандаардара
Күн халандаарын дааталара Сир Күн тула эргиирин позициятыттан быhаарыллаллар (эбэтэр Күн халлаан сфератыгар хамсааhынын позициятыттан).
Тропик күн халандаардара:
Саха ыйынньыга
Өрүс мууhа устуутуттан аныгыскы сылга эмиэ өрүс мууhа устуор дылы кэми былыргы саха дьыл диэн ааттыра. Эбэ мууha устуута саҕаланыар диэри чугастааҕы кэми «эргэ дьыл», онтон эбэ мууhа устуутуттан сайынны етте «Сана Дьыл» дэнэрэ. Ессе «дьыл ыпсыыта» диэн ейдебул баара. Итини чопчулуур буоллахха; эбэ мууhа устуохча устубакка турар туругун туhунан этиллэр диэххэ сеп. Онтон куннээҕи олоххо-дьаhахха эргэ дьыл эстиитин, сана дьыл салаллыытын эргинэ кэм диэн ейденере. Онон, ити тугэннэртэн кердеххе; Саха дьин бастакы ыйа — муус устар ыйа («месяц ледохода») (май ыйга сеп тубэhэр дьыл кэмэ). Ити саха ыйынньыгын суоруллубат сокуона. Иккис дьин ый — «Ыам ыйа» (июнь ыйга сеп тубэhэр дьыл кэмэ). Тоҕо? Ити ыйга от-мас угуерутук уунэн уут-суегэй, кымыс уксуур кэмэ. Былыр бу кэмнэ кулуну туталлара. Ол «кулуну тутар кэм» диэн ааттанара. Кулун аччыктаан ийэтин эмээри куруену охторбот эрэ айдаанын тардарын истэн, биэ суурээн кэлээхтиир буоллаҕа дии. Ону тутан ылан ыыллара. Былыр мэлдьи ыанар биэ ынах курдук туран биэрэн ыатара буолуохтаах. Онон «кулуну тутан» биэни ыыр кэм — Ыам ыйа дэнэрэ. Санаан да кердеххе: Былыр куутуулээх, уут-суегэй урулуйэр кэмэ «Ыам ыйа» дэммэккэ тоҕо «бэс ыйа» дэниэхтээҕэй? Салгыы кэлэр ыйдар 3. От ыйа — июль ыйга сеп тубэhэр дьыл кэмэ. Ити ыйы тоҕо эрэ «месяц травы» диэн талбастыыллар, сөпкө «месяц покоса» дэниэхтээх. 4. Атырдьах ыйа (август) 5. Балаҕан ыйа (сентябрь). 6. Алтынньы ый (октябрь). 7. Сэтинньи ый (ноябрь). 8. Ахсынньы ый (декабрь). 9. Тохсунньу ый (январь). 10. Олунньу ый (февраль).
Саха дьин 11-с ыйа — бэс ыйа (март ыйга сеп тубэhэр дьыл кэмэ) диэн ааттанара. Уваровскай тугу суруйарын ааҕыаҕын; Аhыыр астар; сылгы этэ, кетер, балык, сылгы уутуттэн кымыс, ынах уутэ. Ынах уутуттэн онороллор; уут урдун, суегэйи, арыыны, хайаҕы, урумэни, куерчэҕи, суораты, беленеҕу, ымдааны, кымыhы. Сайын туохтааҕар да таптыыллар сылгы кымыhын. Бу астартан кыс уhугар хаалара арай тар, ону кытта ынахтарыттан ыыр ыыр ууттэрэ. Балара бараннаҕына ууга кыhыллыбыт бэс (сутукатын) кинилэри аhыырга тиэрдэрэ. Былыр нуучча кэлиэн иннинэ даҕаны сахалар суруннээн сааскы быстарыкка суеhу туттубат туhуттан эрдэ бэлэмнэммит бэс сутукатын тарга бутуйан бутугас оностон сииллэрэ. Ол кэм бэс сутукатын сиир ый (бэс ыйа) диэн ааттанара. Салгыы олох отуора уларыйан уурууттэн-утуруйууттэн, кыыллааhынтан сылтаан кыргыс уйэтэ саҕаламмытын кэннэ, биллэн турар, омук кыаммат-кемускэммэт еттугэр бэс сутуката биир сурун аhылык буолбута чахчы. «Бэс ыйа» хайдах сайынны кэмнэ сыҕарыйан хаалбытай? Былыр туоhу уонна тиит хатырыгын сайынны кэмнэ от улэтэ саҕаланыан аҕай иннинэ хастыыллара. Онно таарыйа, биллэн туран, бэс сутукалыыллара. Дьэ, ол улэни-хамнаhы кербут нууччалар бу — бэс сутукалыыр кэмнэрэ — бэс ыйдара буоллаҕа диэн ейдеебут буолуохтаахтар. Уонна кырдьыга саха омугун тылын-еhyн билбэттэн да сылтаан, олоҕун-дьаhаҕын токурутан, бутуйа кэпсээччи да баара. Дьин 12-с ыйбыт аата — Сааскы ый. Оттон, сааскы кэм ыйа «сааскы ый» дэммэккэ туох дэниэхтээҕэй? Саха кэмиттэн кэмигэр 13-с ыйы ыйынньыка киллэрэн ылар этэ. (кырдьыга, ону айылҕа бэйэтэ тэрийэр, ирдиир). Хайдах? Итини биhиги эмиэ кун халандаарыгар эрэ сигэнэн керер-билэр кыахтаахпыт. Дьэ, билим этэринэн ый 29,5 хонуктаах. Ону 12-гэ тегуллуубут. 354 хонук буолар. Онтон кун халандаара 365 хонуктааҕын быhыытынан ыйынньык дьыл бутуутугэр кун халандаарыгар тэннээтэххэ 11 хонук кылгас, онон оччо тегул сыҕарыйар идэлээх. Ити биир сылга. Икки сылга 22 хонук. Онтон уеhээ этэллибитин курдук, дьин бастакы ый — муус устар ыйа (май ыйга сеп тубэhэр дьыл кэмэ) еруутун биир кэмнэ буолар, оннуттан отой олох хамсаабат. Ол иhин ыйынньык бутэhик, 12-с ыйын уонна дьин муус устар ыйын икки ардыларыгар улахан аhаҕас уескуур. Дьэ, онно 13-с ыйы киллэрэн ылаллара. Саха ыйынньыга хас хонуктааҕый? Билим этэринэн ый фазаларга (саната, толору ый, эргэтэ, бутуутэ) солбуллан ессе халлаанна сана ый уунуер дылы 29,5 хонук буолар. (синодическай ый). Биhиги ескуерутун, ыйынньыгы сергутэн итэҕэлгэ туhaныахпытын саныыр буоллахпытына ити кун анаардарын холбоон биир хонук оноруохпутун сеп. Оччоҕуна, нечетнай ыйдар 29 хонуктаах, онтон четнай ыйдар 30 хонуктаах буоллаллар.
Халандаар уонна ыйынньык алтыhыылара
Былыргы саха дьылы кэтии- кёрё, ааҕа сылдьар буолан бу олорор сылын эбэтэр кэлэр сыл хас ыйдаахтарын билэрэ. Онтон бутуллуу таҕыстаҕына дьыл бастакы ыйыттан- (дьиц) муус устар ыйынан сирдэтэн дьылы ааҕыыны сёргутэрэ, (Дьиц) муус устар ыйа туох ирдэбиллээҕэй?. Эбэ мууhа устар кэмигэр халлаацца кёстёр ый хайдах туруктааҕыттан (сацата, эргэтэ) кёрён, ол кёстёр ый 13-с (аата суох) ый эбэтэр муус устар ыйа буоларын чопчуланара. Эбии быhаарыы: 1/ Ыйынньык 1-7 куннэрэ — ый сацата; 8-16 куннэрэ — ый ортото; 17-22 куннэрэ — ый эргэтэ; 23-30 куннэрэ — ый бутуутэ дэнэр. 2/ Май ый 20 —25 чыыhылаларыгар (сёп тубэhэр дьыл кэмигэр) — эбэ мууhа устар кэмэ. (Саха сиригэр ортотунан).
Юлианскай халандаар
Юлия календарьа-Александр астроновтыын бөлөҕү тэрийбит уонна тохсунньу 1 күнүттэн 45 күнүгэр диэри Юлия Цезарема Н.
Юлиан халандаарын Рим халандаарын солбуйбута уонна электрическэй Египет астрономическай культуратыгар олоҕурбута.
Юлиан халандаарынан тохсунньу 1 күнүгэр саҕаланар, тоҕо диэтэххэ, бу күн 153 сылтан б. э. талыллыбыт хамыыһыйалар дуоһунаска киирбиттэрэ. Юлиан халандаарыгар быһыы- майгы 365 күнтэн турар уонна 12 ыйга түҥэтиллэр. 4 сылга биирдэ ыйааһыннаах дьыл биллэриллэн, бу дьыл олунньу 29 күнүгэр буолар. Юлианскай сыл ортотунан 365,25 хонуктаах, ол аата эһиил 11 мүнүүтэттэн ордук.
Былыргы нууччалар халандаардара «аан дойду эргимтэтэ», «церковнай эргимтэ», индикеттэр уонна «Улуу индикион»диэн ааттанан биллэр этэ.
Григорианскай халандаар
Күн эргиирин циклическэй хайысхатыгар олоҕурбут Григориан халандаарыгар 365,2425 сууккаҕа тэҥнэһэр; 97 ыйааһыннаах, 400 сылгылаах.
Юлиан халандаарын ылыыга төрүөтүнэн саас куннээҕи куннэрин Юлиан халандаарыгар сыһыанынан сыыйа сырдатыы уонна пасха астрономиялаах пасхальнай полициялары астрономиялары кытта сөпсөһүү буолла.
Григориан халандаарын алтынньы 4 күнүгэр 1582 сыллаахха католическай дойдуларга паапа Григорийынан киллэриллибитэ: эһиил алтынньы 4 күнүгэр төрдүс күнүн кэнниттэн алтынньы 15 күнүгэр буолбута.
1582 сыллаахха Григориан халандаарыгар Испания, Италия, Португалия, Тыла- өһө ситэриилээх (Литовскай уонна Польша), Франция, Лотарингия, лотарингия аастылар.
Кукаакы
300px|thumb|right|Кукаакы Кукаакы (, кукша) - тайҕа көтөрө. Атыыра уонна тыһыта өҥнөрө майгыннаһар. Өҥө бороҥ, кыната, кутугруга кугас, баһа күрэҥ. Атыырын кынатын уһуна 132-152 мм, ыйааһына - 81-97 г. Тыһыта: 133-150, 73-89.
Саха сиригэр кыстыыр. Үрдүк мастардаах ойуурга олохсуйар. Соҕотох, пааранан, эбэтэр 3-5 буолан сылдьаллар. Араас аһылыктаах, аһын хаһаанар. Уйатын маска 2-3 м үрдүккэ синньигэс лабаалартан, оттон, кыыл түүтүттэн, куорсуннартан туттар. Кулун тутар бүтэһигэр, муус устар саҥатыгар сымыыттыыр, 2-5 бороҥ эбирдээх сырдык от күөҕэ сымыыттаах буолар.
Португалия
Португалия (Portugal, официаллык Португал Республиката (República Portuguesa) диэн Иберия тумул арыытыгар, Атлантик океан кытылыгар баар дойду. Испаниялыын кирбиилэhэр. Португалияҕа Атлантикаҕа баар Азор уонна Мадейра арыылара киирэллэр.
Таастыган
Таастыган - муҥха уонна илим эркинэ ууга туруору турарын хааччыйар ыарык (ыйааһын). Былыр тааһы туоска эрийэн, эбэтэр ынах туйаҕынан оҥороллор эбит. Билигин тимир борубулуоханнан төгүрүк гына баайаллар, эбэтэр керамика цилиндрдары баайаллар.
Өссө маны көр
Хотоҕос
Саратов уобалаһа
Саратов уобалаhа эбэтэр Саратовскай уобалас (Нууччалыы: Саратовская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Волга киирэр. 1936 сыл ахсынньы 5 күнүгэр төрүттэммитэ.
Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 503 305  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 24,73 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74.8% (2013).
Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 369,6 млрд. солк этэ.
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,8% эбит, ол эбэтэр 77 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саратов уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 22 миэстэни ылан олорбут.
2011 сыл
2011 сыл.
Харыйа чыычааҕа
300px|thumb|right|Харыйа чыычааҕа
Харыйа чыычааҕа (нуучч. вьюрок)
Дыраама
Дыраама (литэрэтиирэ көрүҥэ)
Дыраама — олоҕу буола турар көстүү быһыытынан ойуулуур, дьоруойдар саҥаларынан, дьайыыларынан, утарыта киирсиилэринэн көрдөрөр литэрэтиирэ көрүҥэ.
Литература
1. Окорокова В. Б. Литература теорията. Дьокуускай, 2004.
Таҥас
thumb|Кыhыҥҥы таҥастаах [[оҕо.]] Таҥас диэн араас материаллартан оҥоһуллубут (үксэ тигии эбэтэр баайыы) оҥоһуу. Киhи этин сабар уонна харыстыыр. Онтон таhынан таҥас культураҕа, итэҕэлгэ уонна дьон-сэргэ сыhыаннарыгар суолталаах. Атахха кэтиллэр таҥас атах таҥаhа дэнэр, онтон төбөҕө кэтиллэр таҥас бэргэhэ.
Базовай гардероб – гардероб сүрүн маллар, ол эбэтэр, дьиэ- уот фасонунан, стилинэн уонна сибэккинэн дьүөрэлэһэллэр.
Этимология
Аныгы нуучча тыла» таҥаһа- саба " церковнославянскай тылтан киирии уонна эти- хааны иҥэрии буолар. Оно развивалось из православского языка *oddжива (В старославянском языке *dj переход В жд, в отличнославянских, где *djan Ж: рус. таҥас- сап, укр. таҥас). Православянское *oddживаются об- и суффикс -ж- А силиһа *de- d-) силиһэ суох (d- d-) глагола *de- d-) арыпаабыттарын туһунан өтө көрөн орус. оҕо.
Таҥас көрүҥнэрэ
Саннын хаптаҕайын Үөһээ өттүнэн тирээн турар таҥаһа, моонньун уонна Үөһээ тарбахтарын төбөтүгэр кэтиллэр линиятынан муҥурданар, алларааттан уһун синньигэс сурааһын: сон, полуфаль, плащ, накладка (пелерина), куртка, пинсак, жакетка, жакет, жигер, олорор, свитер, комбинезон, полукомбинезон, сыылар, халат, блузка, кофета, Үөһээ өттө сорочка, алын сыарҕа, түүҥҥү болдьох, фартук, комбинация, распашка, ырбаахы, фуфайка, майка, купальник.
Кур таҥаһа-этин үөһэттэн Аллараа өттүнэн тирээн турар, алларааттан-бедер: бүрүүкэп, шорт, рейтуза, юбка, Аллараа дьууппа, трубка, плавка, кальсон, панталон.
Экипировка
Спортивнай экипировка-спорт ханнык эрэ көрүҥүнэн дьарыктанар анал таҥас. Онуоха спорт хас биирдии көрүҥэр чааһынай киһи үлэлиир.
Байыаннай сулууспалаахтары байыаннай кэмҥэ уонна эйэлээх кэмҥэ бойобуой бэлэмнээһин хаамыытыгар туттуллар предметтэри холбооһун. Тэрили уонна көннөрүүнү олохтоо-байыаннай сулууспалаахтар бастакы эбээһинэстэриттэн биирдэстэрэ. Байыаннай сулууспаҕа Сэбилэниилээх күүстэр устааптарын уонна тэриллэрин хомуйуу бэрээдэгэ. Бойобуой экипировкаҕа саамай улахан көдьүүһэ бары састааптар тактико- техническэй характеристикаларын ситиһиэххэ сөп.
Мотоэкипировка-травматизмы муҥутуур намтатарга, оттон мотоцикл эстиитигэр эчэйиитэ суох барарга ананар.
Водолаз тэрилэ — олох- дьаһах уонна уу анныгар үлэтин хааччыйар техническэй средстволар комплектара. Үксүн водолаз тэрилэ икки тииптээх: ыарахан (улахан дириҥҥэ угарга) уонна чэпчэки (кыра дириҥҥэ угарга, ону тэҥэ спортивнай сыалга туһаныллар чэпчэки). Ону тэҥэ водолазнай оборудованиелар салгын туттар ньымаларынан араараллар: шланговай уонна автономнай. Ол да буоллар водолаз оборудованиетын справочнай классификацията конструктивнай уратытынан араарылларын уонна бу систиэмэлэргэ туттуллар салгын уонна тыын смесларын састаабынан туһанылларын сабаҕалыыр.
1576
1576 сыл.
Кофе
250px|thumb|Кофелаах чааскы
Кофе, Куоппуй диэн аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт сэргэхситэр утах. Кофе үүнээйитин буспут сиэмэлэриттэн оҥоhуллар. Кофены бастаан IX үйэҕэ Этиопияҕа иhэр буолбуттара. Этиопияттан кофе салҕыы Хоту Африка уонна Чугас Илин дойдуларыгар тарҕаммыта. Мусулмааннартан Эуропаҕа кэлбитэ. Онтон Америка дойдуларыгар. Бүгүн кофе аан дойдуга саамай иhиллэр утахтартан биирдэстэрэ буолар.
Кофе үүнээйитэ хас да көрүҥнээх (бары Coffea бииhигэр киирэллэр). Икки саамай тарҕаммыт көрүҥэ: Coffea canephora (атын аата Coffea robusta) уонна Coffea arabica. Соҕуруу Америкаҕа, Соҕуруулуу-Илин Азияҕа уонна Африкаҕа үүннэрэллэр.
Утах оҥоруон иннинэ кофе сиэмэлэрин аналлаахтык буһарыахха наада. Хомуллубутун кэнниттэн кылгас буолан баран буһарыллар. Оччоҕуна сиэмэлэр куурар, уһуннук храни гыныахха сөп буолар уонна араас пакеттарга угулларга бэлэм буолар. Утах оҥоһуллуон иннинэ кофе сиэмэтэ бытарыталлар (үксүнэн кофемолкаҕа). Оргуйа турар ууга уруллуннуаҕына амтана уонна хараҥа өҥө утах буолар. Итинник кофены оҥоруу кофены буһарыы диэн ааттанар. Оннук араас ньыманан буһарыахха сөп.
Кофе араастара
"Робуста" "Арабикаттааҕар" быдан чэпчэки уонна кафеинынан баай. Араас кофе бородуукталарыгар туттуллар. Ол гынан баран Робуста амтана быдан аһыы уонна горькай буолар, ол иһин атын бородуукталары кытта эрэ иһиллэр. "Робуста" үчүгэй суордара сорох эспрессо сместарыгар туттуллалар.
Урут дьон саҥа Арабика кофе аатын ханнык портан кэлбитинэн ааттыылара. Ордук эргэ ааттара "Мокка" уонна "Дьава". Билигин ааттара быдан специфичнайдар. Ханнык регионтан, дойдуттан, сороҕор даже ханнык плантацияттан кэлбитин кэпсиир.
Кофены бэлэмнээһин
Кофе сорох суорда уһуннук сыттаҕына амтана уларыйар. Ону туһанан кофе аһыытын суох гынаары хомуллубутун кэннэ үстэн аҕыс сылга дылы сытыарыллар. Онук кофены кофе атын суортарын кытта булкуйан эгэлгэ амтаннаах кофе көрүҥнэрин ылаллар.
Буһарыы
Кофе хайдах амтаннаах утах буолара хайдах буһараргыттан улахан тутулуктаах. Кофе туорааҕа бустаҕына кээмэйэ икки төгүл улаатар, уонна өҥө күөхтэн араҕас эбэтэр коричневай буолар.
Бытарытыы
Утах оҥоһуллуон иннинэ кофены бытарытыахха наада. Онно кофемолка диэн тэрил туттуллааччы. Кофе араас ньымаларынан утахха кубулуйар. Сорох ньымаларга, холобур, эспрессоҕа төһөнөн бытархай да, соччонон кофе амтаннаах буолар, онтон сиидэлэммит кофе оҥорор буоллахха фильтр тохтоторугар наһаа бытархай буолуо суохтаах.
Буһарыы
Кофены ууну кытары оргуйбут ууга угаллар. Оччоҕуна оргутуллубут кофе буолар. Кофены оҥорор ньыма элбэх. Саамай туттуллар түөрт:
Дьон кофены хайдах иһэрэ
thumb|Кофены аһы кытта иһэллэр thumb|Үүтү кытты бэриллэр кофе киэргэтиллээччи Кофены сүнньүнэн аһы кытары иһэллэр.
Түргэнник суураллар кофе
Түргэнник суураллар кофе - олус түргэнник бэлэмнэнэр фабрикаҕа оҥоһуллар утах. Фабрика үлэһиттэрэ бытарытыллыбыт кофе туораахтарын ууга оргуталлар. Ол кэнниттэн сиидэлииллэр уонна хатараллар. Хаалбыт маассаны биир кэлимсэ бороһуок оҥорон баран аналлаах бааҥкаларга эбэтэр пакеттарга хаалыыллар уонна атыыга ыыталлар. Ол кофены итии ууга суурайан, саахар, үүт, өссө туох эмэ тума эбэн утах оҥостон иһэллэр. Бу утах мэлиллибит туораахтан буһарыллыбыт утахтааҕар амтана атын буолуон сөп, тоҕо диэтэххэ түргэнник суураллар кофе сүнньүнэн чэпчэки сыаналаах кофе көрүҥнэриттэн оҥоһуллар.
Доруобуйаҕа дьайыыта
Кофеҕа кофеин диэн ааттаах эттик баар. Кофеин дьон уутун көтүтэргэ, бэйэлэрин сэниэлээхтик, сэргэхтик сананалларыгар көмөлөһөр. Сорох чинчийээччилэр ол иһин бу эттиги наркотиктар ахсааннарыгар киллэрэрэллэр. Кырдьык, бу утаҕы наһаа элбэхтик истэххэ онтон сылтаан киһи доруобуйата эмсэҕэлиэн сөп, ону ааһан организмҥа үөрүйэх үөскүөн сөп.
Кофены сөбүлүүр, ол гынан баран киһиэхэ куһаҕаннык дьайар дии саныыр дьоҥҥо анаан билигин ас-үөл промышленноһа кофены солбуйар утахтары оҥорор.
Муҥха
Муҥха эбэтэр баҕадьы — элбэх буолан балыгы бултуурга аналлаах тэрил, ийэлээх, уһун, эркинэ кэтит илим. Былыр кылынан өрөн таҥаллар эбит. Былыр таастыганын ынах туйаҕыттан оҥороллор эбит, оттон хотоҕоһун бэс мас хаптаһынтан оҥороллор эбит.
Муҥха ийэлээх — ол аата кынаттарын ыккардынан балык хааланарыгар аналлаах хааһахтаах. Тыа кыната кылгас, үөс кыната уһун буолар. Кынаттарын баһыгар үтүмэх диэн 10-20 м уһуннаах ураҕас мас баайыылар, кини муҥханы муус аннынан соһорго аналлаах. Үтүмэхтэри атырдьах диэн маһынан ойбонтон ойбоҥҥо сыҕарыталлар. Көхө диэн тордуоктаах мас онно көмө буолар, үтүмэх төбөтө ойбоҥҥо быгарын көхөлөөх киһи (көхө тоһуйааччы) кэтэһэр. Көхө эрбэх - муҥха быатын элбэх буолан тардарга аналлаах тэрил. Мууһу алларарга анньыы туттуллар. Лиэкэр - туорайдаах мас, килиэс, ситим мууска иҥнибэтин диэн кыратык туорай мас балтыһаҕынан баттыалаан биэрэллэр. Чардаат мууһун ыраастыырга сүүр диэн сиидэ күрдьэҕи (сиидэлээх улахан хамыйах курдук) тутталлар. Маны таһынан хаары күрдьэргэ туора күрдьэх туттуллар.
Балыгы үүрэргэ нырыы диэн маһы тутталлар, мутуга соломмут хахыйах буолар. Нырыыны ойбоҥҥо уган, кыһарыйа анньыалаан, тыаһатан, былыыгы булкуйан балыгы үргүтүллэр. Маны таһынан нырыы ураҕастара диэн баар буолаллар, арыый бөдөҥ эдэр хатыҥынан 2,5-3,5 м уһуннаах гына оҥостоллор, маны муус аннынан тыас үөскэтэргэ тутталлар.
Балыгы баһан ыларга, үллэрэргэ кыл хамыйах туттуллар. Муҥха кыната тахсан истэҕинэ буорун-ссһһын, отун-маһын ыраастыырга кыллыыр мас диэн туттуллар (кыллааччы ыраастыыр).
Тыл номохторо
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийбит баҕайы (обургу
Курскай уобалас
Куурскай уобалас, (Нууччалыы: Курская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Куурскай.
География
Уобалас кирбиилэһэр: хотугулуу-арҕааҕа Брянскай уобалаһы кытта, хоту Орёл уобалаһын кыттта, хотугулуу-илиҥҥэ Липецкайы кытта, илиҥҥэ Воронеж уонна соҕуруу Белгород уобаластарын кытта. Соҕуруулуу-арҕаа уоннаа арҕаа өттүлэригэр, Курскай уобалас Украина Сумскуой уобалаһын кытта кирбиилэспит.
Пиибэ
Пиибэ аан дойдуга ордук элбэхтик иhиллэр арыгылаах утах. Бары утахтартан тарҕаныытынан уу уонна чэй кэннилэриттэн турар. Пиибэни аан бастаан Былыргы Эгипекка уонна Месопотамияҕа астыыр буолбуттар.
Курскай уобалас
География
Уобалас, орто-россия үрдэлин соҕуруулуу-арҕаа халдьыатыгар сытар.
История
Билиҥҥи уобалас тэриллибитэ 1934 сылга, бэс ыйын 14 күнүгэр.
Сигэлэр
{Российскай Федерация субъектара}}
Варламова-Матвеева Анна Егоровна
Айысхаана-- Варламова (Матвеева ) Анна Егоровна – прозаик, публицист.
Россия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1997)
Россия Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ (1999)
Олоҕун олуктара
Хаҥалас (уруккута Орджоникидзевскай) оройуонун II Нөөрүктээйи нэһилиэгэр 1952 с. төрөөбүтэ.
1970 с. – Хаҥалас улууһун Хачыкаат орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1981 с.-- СГУ историко-филологическай факультетын саха салаатын бүтэрбитэ.
1978—1982 сс. Хаҥалас улууһун I Дьөппөн санаторнай интернат-оскуолатыгар иитээччи, саха тылын учуутала.
1983 -- 1991 сс. Горнай улууһун Ма5арас орто оскуолатыгар учуутал,      иитэр үлэ5э дириэктэри солбуйааччы.
1996—1999 сс. Учууталлар идэлэрин үрдэтэр институт редакционнай-издательскай отделыгар “Учуутал аргыһа” хаһыат методист-редактора.
Дьээ (тыл)
Дьээ - киһи өй-санаа буларыгар туһаныллар тыл. Тугу эрэ быһаарыан баҕарар киһи онтун санаан баран бу тылы этэр. Инньэ гынан бэйэтигэр быһаарар өй-санаа үөскүүрүн хааччыйар. "Дьээ" диэтэххэ сүр этиллибит санааҕа туһаайыллар. Бэйэни маннык туруоран (бэлэмнээн) баран атынынан төһө баҕарар дьарыктаныахха сөп.
Варламова-Матвеева Анна Егоровна
Олоҕун олуктара
2000—2018 сс. “Чолбон” уус-уран литературнай, общественнай-политическай  сурунаал эппиэттиир сэкирэтээрэ.
Айар үлэтэ
диэн сэһэнинэн кыттан,  I миэстэни ылбыта. Сэһэн  туспа кинигэнэн 1992 с.,  ол кэнниттэн 1995 с. «Күн бэлэ5э» оҕолорго аналлаах кэпсээннэрин кинигэтэ тахсыбыта. Ити кэнниттэн үлэҕэ үтүрүйтэрэн, суруйар үлэттэн тэйэ быһыытыйбыта эрээри, сүрэҕэ-дууһата айар эйгэҕэ тардыһара.
“Учуутал аргыһа” хаһыакка үлэлии сылдьан, быраап кэрдиитин кэһэр оҕолору кытта үлэҕэ хайысхалаах “Оҕолор буруйу оҥороллор” диэн рубриканы олохтообута. Прокуратура, милиция, сааһын ситэ илик оҕолору кытта үлэлиир инспекция үлэһиттэрин ол рубрикатыгар кытыннарара.
Пединститукка  ылбыт  социальнай педагог диэн идэтэ “Сүлүһүннээх иннэ” диэн сэһэн суруллуутугар олук уурбута. Сууттартан ылбыт матырыйаалын сэһэн киэбэр киллэрэн, 2004 с. 94 ааптар кыттыылаах сабыылаах литературнай куонкуруска 2-с миэстэ 6уолбута. (1-кы миэстэ кимҥэ да бэриллибэтэҕэ). 2005 с. туспа кинигэнэн тахсыбыта.
Суруйааччы бэйэтэ этэринэн, куонкурустарга миэстэлэһиилэртэн күүс ылан, салгыы утум-ситим уус-уран саҥа кинигэлэри күн сирин көрдөртөөн барбыт.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Үөрэх министиэристибэтиттэн “Старшай учуутал” аатын иҥэрии 19 № -дээх дастабырыанньата. (1989).
СӨ үөрэҕириигэ туйгуна (1998).
Хаҥалас улууһун 1 Дьөппөн нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. (2005).
СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ. (2006).
СӨ бэчээтин туйгуна. (2012).
Хаҥалас улууһун социальнай-экономическай сайдыытыгар өҥөлөрүн иһин (2012).
Суруналыыстыкаҕа кылаатын иһин. (2016).
Быһаарыылар
Трудовая Слава Якутии. Том III. Якутск.—2010.—442 с.
Трудовая Слава Земли Хангаласской. Якутск.—2014.—664 с.
Сигэлэр
Писатели земли Олонхо.(Биобиблиографический справочник). --2000.—440
Күн дьиэлэниитэ
мини|справа|Күн дьиэлэниитэ, Амма сэл., сайын, 2012 с. Күн дьиэлэниитэ — күн көстүүтэ. Тымныыга, күн тула салгын сиигэ мууһурбут кыырпахтарыттан күн уота токуруйарыттан сылтаан үөскүүр көстүү.
Варламова-Матвеева Анна Егоровна
Сигэлэр
Айысхаана—Варламова Анна Егоровна  Биобиблиографическай ыйынньык. 2-с таһаарыы. Хаҥалас улууһун Кииннэммит библиотечнай ситимэ. Покровскай.—2017.—60 с.
Хотоҕос
Өссө маны көр
Таастыган
1577
1577 сыл.
Мелитополь
Мелитополь (Мелітополь) диэн Украина Запорожье уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 156 402 (2014).
Өксөкү Булгунньаҕа
Өксөкү Булгунньаҕа - Котельнай арыыга, Бунге сирэ диэн ааттанар өртүгэр кыра томтор. Үрдүгэ 45 м.
Аҥардам
Биологическай анардам — организм бутунну генетически уонна гормонально-детерминированнай, гонадно-гистологическай, анатомическай и морфофункциональнай характеристиката, кини специфическай репродукциятын, уратытын холбуур, араарар биир коруну биологическай анардамна уонна быьаарар кини оруолун ууьааьын кэмигэр.
Өксөкү Булгунньаҕа
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Аҥардам
Тыынар тыыннаах анардама
Билинни олоххо дьон барыта 2 биологическай анардам баар диир : эр киьи уонна дьахтар, ол да буоллар ойдуоххэ наада половой ууьааьын 3 коруннээ5ин: изогамия, анизогамия, и оогамия. Бу ус тубэлтэ5э барытыгар уоскууллэр половой клеткалар, араас генетичсекай информациялаах, клеткалар холбоьуохтаахтар, сана олох са5аланарын туьугар. Сорох чинчийээччи оогамия, гетерогамия кытыы корунугэр угаллар.
Аан бастакыттан, «анардам» ойдобул бэлиэтиир контрастирующай, генеративнай уонна холбоспут чинчитин тумсуутун. Половой чинчиилэр араас корун харамайдарыгар тэннэспэттэр, репродуктивнай свойстваны эрэ буолбака диморфизм спекрын барытын бэйэтигэр киллэрэр, ол эбэтэр анатомическай, физиологическай, психическай уонна туттуу-хаптыы оттунэн уратылары кордорор анардамын кытта сибээстээн. Ол д абуоллар сорох арссатара бэйэ бэйэтин таьыгар барсыбат корунээх буолар, эбэтэр ахсааннаах вариациялаах.
Кыыл эйгэтигэр, анардам онороллугар ойдуохха наада: улахан суолтаны киллэрбит буолар ген, эйгэтин факторыттан тутулук уонна анардам оло5ун тахары уларыйыан собун.
Половой диморфизм
Половой диморфизм— биир биологическай корун тыьытын уонна атыырын ыккардынан анатомическай уратылар, половой органнарын эрэ аахпакка. Половой диморфизм :
-Кэринэ. Улахан анаар котооччулэргэ, млекопитающайдарга атыыр ордук улахан уонна ыйааьыннаах буолар. У земноводнайдарга уонна членистоногайдарга тыьы, сиэр быьыытан тыьы ордук улахан буолар.
-Туу сабыы. Бытык эр киьиэхэ, сиэл хахайга уонна бабуинна.
-Дьуьун. Туу дьуьунэ котордорго.
-Тирии: Ураты ур эбэтэр эбии ускэннэр, холобур, табаларга муос, ботууктэргэ тараах.
-Тиис: Индийскай слон атыыра аьыылаара, ордук улахан ана5ас моржтар уонна кабаннар атыырдарыгар.
Половой диморфизм — общебиологическай костуу, улаханнык тар5аммыт раздельнополай кыыллар уонна уунээйилэр истэригэр. Сорох тубэлтэ5э половой диморфизм бэлиэтэ хаьаайын доруобуйатыгар буортулаах буолуон соп. Холобур: киэргэл уонна ча5ылхай дьуьун котордор атыырдарыгар, уьун кутурук туутэ райскай котор, лира-котор атыырдарыгар. Ньиргиэрдээх хаьыылара ыьыылара уонна ырыалара, хатан сыттаара атыыры уонаа тыьыны, сиэмэх кыылга биилэриэхтэрин соп.
Интерсексуальность
Интерсексуальность — биир корун хаамаайытыгар атыыр уонна тыьы уратылара бааллара.
хромосома уонна ген набора сыыьа сылдьарыттан тахсар костуу. Биллэллэр билинни кэмнэ: триплоиднаай эбэтэр ураты — анеуплоиднай интерсекуальность. Диплоиднай интерсексуальность костор араас лыах рассатын холбоотоххо - непарный шелкопряд.
Сорох тубэлтэ5э бу буолар хромосома соп наборун уларытыытыгар.
Кыылларга половой былчархай атыыр эбэтэр тыьы гормоннара быьаараллар, иккис половой уратыларыры, ол аата кинлиэргэ костор гормоноальнай интерсексуальность.
Маннык кыылы аттаатахха уонна атын анардам половой былчархайы олортоххо организма интерсексуальнай буолар.
Анардам
Биологическай анардам —сексуальность 5 компоненнарын биирдэстэрэ. Сексуальность 4 атын компоненнарыгар киирсэллэр: сексуальнай ориентация, гендернай идентичность, гендернай идентификация и социально-гендернай оруол.
Гермафродитизм
Гермафродитизм — дьахтар эбэтэр эр киьи анардам бэлиэ костуулэрин биир кэм эбэтэр утум-ситим баара.
Араараллар: айыл5аттан гермафродитизм,араас кыылга, уунээйигэ баар (однодомность) уонна аномальнай (патологическай) гермафродитизм араас анардамнаах кыылларга.
Гермафродитизм айылга5а киэнник тара5аммыт костуу — уунээйи уонна кыыл эйгэлэригэр. Уунээйи улахан анаара гермафродит буолар ,кыылларга корсор басткы уочарат беспозвоночнайдрга — кишечнополостнойдарга, баьыйар анаарга плоскайдарга, сорох кольчатайдарга уонна круглай чиэрбэлэргэ, моллюсктарга, ракообразнайдарга уонна уон-койуургэ.
Гермафродитизм половой ууьатыы биир корунэ буолар: организмы-гермафродиты онороллор мужской уонна женскай гаметалары, холбоспуттарыттан тахсар зигота половой процесска. Поскольку основным эволюционным преимуществом полового размножения является рекомбинация генетического материала родительских особей при перекрёстном оплодотворении (экзогамии), в ходе эволюции у большинства видов выработались различные формы гермафродитизма, предотвращающие самооплодотворение (автогамию), однако у многих водорослей, грибов и цветковых растений, а в животном мире — среди гельминтов (паразитических червей) самооплодотворение достаточно распространено.
Существуют также следующие виды гермафродитизма:
Туттуллубут литература
Статья: Организм полов бикипиэдьийэттэн
Божедонова Анастасия Николаевна
200px|thumb|right|Божедонова Анастасия Николаевна Божедонова Анастасия Николаевна — CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна, социология билимнэрин кандидата.
СӨ бэрэсидьиэнин Ыал уонна оҕо дьыалаларын Кэмитиэтин салайааччыта буола сылдьыбыт, билигин Канаадаҕа олорор.
Уус-Алдан улууһун Чэриктэй нэһилиэгэр 1948 сыл кулун тутар 18 күнүгэр төрөөбүт. Оскуоланы туйгуннук бүтэрбит. Саха судаарыстыбаннай университетын "омук тылын учуутала" диэн идэҕэ үөрэнэн бүтэрбит. Дьокуускай 20 уонна 14 оскуолаларыгар учууталлаабыт, завучтаабыт. ГУНО инспектор-методииһынан үлэлээбит. ЮНЕСКО СӨ национальнай кэмитиэтин бэрэстээтэллэриттэн биирдэстэринэн үлэлээбит.
1993 сыллаахха Саха өрөспүүбулүкэтин бэрэсидьиэнин иһинэн үлэлиир Ыал, дьахтар,оҕо кыһалҕаларын уонна демография политикатын Кэмитиэтин салайааччыта буолбут «Дети Саха-Азия» пуонданы салайбыт.
Билигин Анкориджка (Аляска, АХШ) Хотугу форум секретариатыгар СӨ бэрэстэбиитэлэ.
Чукча тыла
Чукча тыла (чук.ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ) -
Говоров Иннокентий Иннокентьевич
Говоров Иннокентий Иннокентьевич - Чурапчы көhүүтүн кыттыылааҕа, Арассыыйа тыатын хаhаайыстыбатын туйгуна, Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Бочуоттаах гражданина, "Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иhин" II истиэпэннээх уордьан мэтээлин кавалера, үлэ, тыыл ветерана.
Олоҕун олуктара
Говоров Иннокентий Иннокентьевич, 1933 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Чурапчы оройуонун Алаҕар нэhилиэгин Ворошилов аатынан колхоз сиригэр Дьоху диэн эбэ арҕаа баhыгар Варвара Александровна уонна Иннокентий Федорович Говоровтар диэн колхозтаах дьиэ кэргэнигэр иккис оҕонон төрөөбүтэ.
Төрөппүт ийэтэ Варвара Александровна 1936 сыллаахха, 26 саастааҕар, кини 3 саастааҕар, сэллик ыарыыттан өлбүтэ. Аҕата иккис кэргэниттэн 2 быраат, 4 балыстары бэлэхтээбитэ.Сэрии сылларыгар, кини 9 саастааҕар, Чурапчы оройуонун көhөрүүтүгэр түбэhэн, Кэбээйи оройуонугар Кыыл Бастаах диэн сиргэ олорбуттара, сут, сэрии, кураан сылларыгар аччыктааhын, хоргуйуу кыhалҕатын этинэн-хаанынан билбитэ. Кини 10 саастааҕар, аччыктыыр кыhалҕаттан, сайынын Кэбээйи кумаарын ортотунан, окко оҕус сиэтэн үлэтин саҕалаабыта. Убайа Семен 15 сааhыгар кыhын улахан дьону кытта, тоҥорун-хатарын кэрэйбэккэ, кыhыны быhа муҥхаҕа муус анньара. Онтон тымныйан ыалдьан, 28 сааhыгар күн сириттэн барбыта.
Көhөрүүттэн төннөн кэлэн баран, Төҥүлү орто оскуолатын 1954 сыллаахха үөрэнэн бутэрбитэ. Ити сыл Советскай Армияҕа ыҥырыллан Приморьеҕа, Туркестаҥҥа танковай чааска взвод командирын солбуйааччытынан үс сыл сулууспалаабыта. 1947 сыллаахха кинилэр уон буоланнар комсомолга киирбиттэрэ, онон 13 комсомолецтаах сэрии кэнниттэн бастакы оскуола үөрэнээччилэрин комсомольскай тэрилтэтэ тэриллибитэ, онно кинини, 6 кылаас үөрэнээччитин, секретарынан талбыттара. Советскай Армияҕа сулууспалаан кэлбитин кэнниттэн, комсомол райкома кинини "Октябрь" колхозка босхоломмут комсомольскай тэрилтэ секретарынан быыбарданан үс сыл үлэлээбитэ.
1959 сыллаахха комсомол райкомун рекомендациятынан "Октябрь" колхоз правленията кинини Иркутскайдааҕы тыа хаhаайыстыбатын институтугар үөрэххэ ыыппыта.
1964 сыллаахха, Иркутскайдааҕы тыа хаhаайыстыбатын институтун бүтэрэн, инженер-механик идэтин ылан, дойдутугар Төҥүлүгэ бөдөҥсүйбүт "М.Горькай" колхозка главнай инженер-механигинэн үлэлии кэлбитэ. Оччотооҕуга "Октябрь" уонна "М.Горькай" колхозтар холбоhон Төҥүлү эҥэрэ бүтүннүү биир улахан колхоз буолбута.
1965 сыллаахха бу холбоhуу сыыhатын өйдөөннөр, икки колхозка арахсан "М.Горькай" уонна "Октябрь" колхозтар буолбуттара. Кинини онно "Октябрь" колхозка главнай инженеринэн, солбуйааччы бэрэссэдээтэлинэн ыыппыттара, барыта 9 сыл устата үлэлээбитэ.
1973 сыллаахха партия райкомун бюрота кинини Майаҕа оройуоннааҕы «Сельхозтехникаҕа» бастаан управляющайы солбуйааччынан, кэлин управляющайынан анаан улэлэппиттэрэ. Иннокентий Иннокентьевич үлэлээбит биэс сылын устатыгар «Сельхозтехника» оройуоҥҥа биир бөдөҥ, куустээх тэрилтэ быһыытынан оройуон тыатын хаһаайыстыбатын сайдыытыгар улахан оруоллаах этэ. Совхозтарга ходуһа, бааһына сирин оҥорууга; ходуһаҕа, бааһынаҕа агрономическай, минеральнай уоҕурдууну киллэриигэ, таһаҕас таһыытыгар, техниканы өрөмүөннээһиҥҥэ, ыарахан үлэлэри механизациялааһыҥҥа үгүс өрүттээх үлэни ыыппыта. Сельхозтехника 200-тэн тахса үлэһиттээх коллектива сыл ахсын социалистическай куоталаһыыга Саха Республикатыгар, Россияҕа бастакы күөҥҥэ сылдьара.
1978 сыллаахха кинини Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун тыатын хаһаайыстыбатын управлениетын начальнигынан, райсовет исполкомун председателинан бастакы солбуйааччытынан анаабыттара. Бу үлэҕэ уонча сыл улэлээбит кэмигэр оройуон тыатын хаһаайыстыбатын сайдыытыгар үгүс өрүттээх үлэлэр ыытыллыбыттара. Оройуон тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорууга урукку сыллардааҕар үрдүк көрдөрүүлэр ситиһиллибиттэрэ, совхозтар материальнай базалара бөҕөргөөбүтэ. Оройуон, республика оҥорор тыатын хаһаайыстыбатын бородууксуйатын 10-16 % оҥороро ситиһиллибитэ. Оройуон совхозтара Республикаҕа, Россияҕа, Союзка социалистическай куоталаһыыларга кыайыылааҕынан тахсаннар, кыһыл знамянан, знактарынан наҕараадаланаллара. Үгүс ахсааннаах бастыҥ маяк үлэһиттэр, үрдүк көрдөрүүлэрин иһин правительство уордьаннарынан, мэтээлэринэн наҕараадаламмыттара.
Кэлин доруобуйата мөлтөөн бу үлэттэн тохтоон, 1987 сылтан оройуоннааҕы государственнай техническай надзор начальнигынан 1995 сылга дылы үлэлээбитэ. 1994 сыллаахха иһигэр ыарахан операцияны баран, 2 группалаах инвалид буолан үлэттэн тохтообута. Ити курдук отуттан тахса сыл устата Мэҥэ-Хаҥалас тыатын хаһаайыстыбата сайдыытыгар специалиһынан, салайааччынан үлэлээбитэ. Иннокентий Иннокентьевич үлэлээбит сылларыгар 1975-87 сс. 12 сыл устата райсовет депутатынан, 9 сыл райисполком чилиэнинэн, председатели бастакы солбуйааччынан үлэлээбитэ.
Дьиэ кэргэнэ
1959 сыллаахха олоҕун аргыһын Тарабукина Тамара Егоровнаны көрсөн ыал буолан 4 оҕо аҕата, 9 сиэн эһэтэ, 3 хос сиэн эһэтэ буолан олорор.
Наҕараадалара
Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар отуттан тахса сыл устата тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар үлэлээбитин иһин:
Буора күөлэ
Буора күөлэ — Эбээн Бытантай улууһугар баар күөл. Бу күөл эмтээх уулаах бадарааннаах.
Хоту полюс
275px|right thumb|275px|Хоту Полюс көстүүтэ
Хоту полюс диэн Сир хоту өттүн киинэ. Хоту океан ортотугар сытар.
Кодыма
Кодыма (Кодима) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 932 (2011).
Григориан халандаара
Григорий халандаара (Григорий халандаара) диэн омуктар ыккардыларынааҕы олохтоох халандаар. Аан бастаан Калабрия доктора Алоизиус Лилиус туттууга ылынар санааны эппитэ, онтон алтынньы 15 күнүгэр 1582 сыллаахха Папа Григорий XIII уурааҕынан (Inter gravissimas булла) ылыныллыбыта уонна кини аатынан ааттаммыта.
Григорий халандаара Юлий халандаарын реформата буолар уонна кини сыллар нүөмэрдэниилэрин систиэмэтин салҕыыр, ол эбэтэр Исус төрүөҕүттэн ыла. Бу даата кэннинээҕи сыллар "anno Domini" эбэтэр "Биhиги эрабыт" диэн бэлиэтэнэллэр, онтон бу даата иннинээҕи сыллар "Христос иннинэ" эбэтэр "Биhиги эрабыт иннинэ" диэн бэлиэтэнэллэр.
Григорий халандаара Юлий халандаарынаааҕар тропик сылыгар быдан чугас буолан ордук чопчу. Сир Күнү тула эргийэригэр олоҕурар, онон биир эргиирэ (цикл), ол аата Күнү тула биирдэ эргийэрин уһуна 365,2425 сууккаҕа тэҥнэһэр. Григор халандаара 400 сылга 97 ордук сыллаах (97/400 = 0.2425).
Арассыыйаҕа Григорий халандаара 1918 сыллаахха тохсунньу 24 күнүгэр тахсыбыт РСФСР совнаркомун дэкириэтинэн киллэриллибитэ — 13 суукка эбиллибитэ. Онон, бу дэкириэтинэн 1918 сыл тохсунньу 31 күнүн кэнниттэн 1918 сыл олунньу 14 күнэ буолбута. Докумуон толору аата — «Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтигэр арҕаа европа халандаарын киллэрии туһунан дэкириэт» (Декрет о введении в Российской республике западноевропейского календаря).
Хаптаҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Хаптаҕай нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хаптаҕай.
Майаттан 36 км арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 983 киһи (2007 сыл).
200px|thumb|left|Хаптаҕай куйаартан көстүүтэ
Соҕуруу полюс
275px|thumb|right|
Соҕуруу полюс диэн Сир соҕуруу өттүн киинэ. Антарктика ортотугар баар.
Дом (тыл)
Дом - киһини айыы туругар төннөрөр харысхал тыл. Туохтан эрэ долгуйдахха, санаа алдьаннаҕына, турук уларыйдаҕына этиллэр. Бу тыл этилиннэҕинэ киһи айыылары кытта ситимнһэр, тыына уһуур, хараҕа сырдыыр. Киһи туруга уларыйдаҕына күрүөтэ алдьаныан сөп. "Дом" диэн тыл күрүөнү бөҕөргөтөр.
1578
1578 сыл.
Харитонов Лука Никифорович
200px|thumb|right|Харитонов Лука Никифорович Харитонов Лука Никифорович (04.10.1901—13.01.1972), филология доктора, профессор, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх наука диэйэтэлэ.
Киинэ
right|thumb|133px|A [[16 mm film|16 mm spring-wound Bolex H16 Reflex camera, a popular introductory camera in film schools]] Киинэ диэн бииргэ холбоммут хамсыыр ойуулар (ааҥл. motion picture). Дьоҕур туспа көрүҥэ. Киинэни ойуулары камеранан суруйан, эбэтэр анимацияны уонна анал эффектары туттан ойуулары айан оҥороллор. Киинэ уhулуу киинэ индустрията дэнэр. Хас биирдии монтажтыыр кадр хас биирдии монтажтыыр хамсааһыннар бэлиэтэммит хаартыскалары эбэтэр цифровой ойуулары (кадрдары) утумнааһынтан турар. Киинэ, быраабыла курдук, саҥата- иҥэтэ дорҕоонноох.
ХХ үйэ саҕаланыытыгар Арассыыйаҕа «киинэ» (дьахтар көлүөнэтигэр) этиллэр этэ уонна, үгэс буолбут суолтаттан ураты, бу тыл киинэҕэ сыһыаннаах.
Одьуогун
Одьуогун өрүс. Халыма хаҥас салаата. Уһуна 523 км., тардыытын иэнэ 24300 км². Муома сискэ бастаах Сулуккан уонна Дөлькү үрэхтэр холбоһууларыттан саҕаланар.
Киинэ
Уобалас кинематография диэн ааттанар киинэлэри, уларыппакка, сатабылы кытта сибээстээх. Киинэ кинематографията искусство биир хайысхатынан (киинэ), (кинотехника), ону тэҥэ киноиндустрия буолар. Киинэлэри киинэҕэ уһуллар аппараттар эбэтэр цифровой киинэлэр көмөлөрүнэн тулалыыр эйгэ хамсааһыннарын суруйуу, ону тэҥэ мультипликация эбэтэр спецффицектары туһаныы көмөтүнэн ойууннааһын оҥоһуллаллар.
Одьуогун
Тардыытыгар 908 км² уопсай иэннээх 2800 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Киинэ
Киинэни көрүү билиҥҥи култуура сорҕото буолар. Биллиилээх геройдар, артыыстар, кинилэр үҥкүүлэрэ үксүгэр аатырбыт, уобарастара буолаллар. Маассабай көрүүлэргэ анаан кинотеатры туталлар. Киинэ уһуна 90-120 мүнүүтэ (1,5- 2 чаас). Дьиэтээҕи усулуобуйаҕа киинэни көрөргө үгэс курдук телевизор киниэхэ холбоммут видеоприигрыватели кытта туһаныллар, кэнники кэмҥэ бу сыалларга персональнай компьютер, смартфон уонна да атын электроннай тэриллиилэр үлэлииллэр.
Одьуогун
Сүрүн салаалара: уҥаттан Дойду, Хуоска; хаҥастан Бургалыы, Арҕаа Кыҥырайдаах, Чөчөлүгүн уонна Силэп.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Эпос
Эпос (литература көрүҥэ)
Эпос — түбэлтэлэри, быһыыны-майгыны эридьиэстээн, характеры арыйар, ойуулуур-көрдөрөр, тэнийбит сюжеттаах, үксүгэр сэһэргиир тылынан суруллубут айымньылары ааттыыллар. Эпос ойуулуур түбэлтэлэрэ олоххо муҥутуурдук чугаһыыллар (олох курдуктар). Кини сүрүн формалара: роман, сэһэн, кэпсээн.
2012 сыл
2012 сыл.
Тиит ымыыта
300px|thumb|right|Тиит ымыыта
Тиит ымыыта (клест белокрылый, ) - ымыылар кэргэннэригэр киирэр чыычаах. 14 сантиметртан 16-ҕа дылы улаханнаах буолар. Тумса тиит туорааҕын хайытарга аналлаах. Тыһыта уонна атыыра атын-атыттар: тыһыта араҕас өҥнөөх буоллаҕына атыыра сырдык эбэтэр хараҥа кыһыл. Кынаттара хара. Сиппит-хоппут чыычаах кынатыгар икки үрүҥ дьураалаах буолар. Атыыра атыырҕыыр кэмигэр уһун-уһуннук синньигэстик иһиирэр үгэстээх. thumb|Тиит ымыытын сымыыта
1579
1579 сыл.
Мьянма
Мьянма (атын аата Бирма, မြန်မာ, ) диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Индокытай тумул арыытыгар баар. Кирбиилэhэр Кытайдыын хотугулуу-илин, Лаостуун илин, Тайлаанныын соҕуруулуу-илин, Баҥладештыын арҕаа уонна Индиялыын хотугулуу-арҕаа.
Тойон ымыы
300px|thumb|right|Тойон ымыы Тойон ымыы (Pinicola enucleator, обыкновенный щур).
Куорсуннаах
Слепцова Елена Васильевна – Куорсуннаах (14.06.1964) – поэт, прозаик, саха бастакы идэтийбит дрессировщиктарыттан биирдэстэрэ, СӨ үтүөлээх артыыһа, П.А.Ойуунускай аатынан СӨ Государственнай бириэмийэтин, Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа аатынан СӨ Ил Дарханын бириэмийэтин лауреата, Намжил Нимбуев аатынан Норуоттар икки ардыларынааҕы поэтическай турнир Гран-При хаһаайына, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун кэпсээнэ
Таатта улууһун Чөркөөх сиригэр күн сирин көрбүтэ.
1983 с. Дьокуускайдааҕы культпросветучилищены (ЯРКПУ) бүтэрбит.
1983 сылга Якутскай государственнай филармонияҕа үлэлээбит.
1985 сылга Свердловскайдааҕы эстрада уонна цирк искусствотын айар мастерскойун (СТМЭИ) бүтэрбит.
2002 сыллахха М.К.Аммосов аатынан Саха государственнай университетын Филологическай факультетын бүтэрбит.
1985 сылтан Саха государственнай циркатыгар үлэлиир.
1995 сылтан 2007 сылга дылы Государственнай эстрада театрыгар режиссёрунан үлэлээбитэ.
Айар үлэтэ
Елена Слепцова-Куорсуннаах поэт уонна прозаик быһыытынан 1997 сыллаахтан, «Түүл» диэн айымньыттан саҕалаан биллэн барбыта.
Хоһооннорун маҥнайгы хомуурунньуга «Оо, олох» 2000 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.
Хоһоонноро республика, Россия уонна тас дойдулар хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар, хомуурунньуктарыгар, альманахтарыгар, антологияларыгар бэчээттэммитэ. 2009 сыллаахха поэт Н.В. Переяслов сүрүн тылбаастарынан „Оставлен наш след среди камня и мха“ нууччалыы тыллаах хомуурунньук бэчээттэммитэ. Хомуурунньукка А.Е.Шапошникова уонна М.Е.Алексеева тылбаастара эмиэ киирбиттэрэ.
Куорсуннаах уонтан тахса кэпсээн уонна хоһоон кинигэлэрдээх.
Суруйааччы биир саамай дьоһун үлэтинэн П.А.Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхотун кэпсээн майгытынан оҥорбута буолар.
Куорсуннаах тылбаасчыт быһыытынан эмиэ хас да хомуурунньук тахсыытыгар өҥөлөөх.
2011 с. репрессияҕа түбэспит В.Д Давыдова уонна П.И Оросин-Хайыкы туһунан «Биэрэ Дабыыдап, Бүөтүр Оруоһун» кинигэни хомуйан оҥорбута.
2014 сыллаахха Софокл „Антигона“ пьесатын тылбаастаабыта - П.А.Ойуунускай аатынан Саха театрыгар туруоруллубута.
2014 сыллаахха саха бастакы интеллигенциятыгар анаммыт, суруйааччы олоҕун 12 сылын анаабыт "Аан Талҕа" историческай романа бэчээттэммитэ. Бу роман иһин Куорсуннаах П.А.Ойуунускай аатынан СӨ Государственнай бириэмийэтин лауреата буолбута.
2015 с. А.-С.Экзюпери „Маленький принц“ айымньытын "Кыра Тыгын" диэн тылбаастаабыта 2019 с. туспа кинигэ быһыытынан күн сирин көрбүтэ. Бу кинигэ уонна "Бичик" кинигэ кыһатыгар тахсыбыт остуоруйа хомуурунньугун иһин Куорсуннаах оҕо литературатын сайыннаарыыга аналлаах Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа аатынан СӨ Ил Дарханын бириэмийэтин лауреата буолбута.
Туһаныллыбыт сирдэр
http://sakhalit.com/writer/sleptsova-e-v-kuorsunnaah/ https://www.sakha.gov.ru/laureat-gosudarstvennoy-premii-respubliki-saha-kutiya-im-pa-oyunskogo-sleptsova-elena-vasilyevna
Плов
thumb|260px|Плов
Плов — — polov, «पुलाव» [pulāu | palāu], «पुलाक» [pulāka] — диэн суолтата "буспут ириис".
Нуучча тылыгар түүр тылларыттан киирбит. Холобур, азерб. plov, aş; болг. пилаф; каз. палау; кирг. палоо, аш; тадж. ош, палов; тат. pılav, пылав; тур. pilav; туркм. palow; узб. палов, ош; уйг. полу/ﭘﻮﻟﯘ) — сүрүннээн ириистэн (ол гынан баран атын курууппалартан буолуон сөп) уонна үксүн эттэн, балыктан уонна араас тума булкаһыктаах оҥоһуллар ас.
Этимология
Ас- үөл аата санскр- тан тахсар. Үгэскэ үктэнии үгэскэ кубулуйда («уруһуй шарик»), салгыы виндикка түбэстэ, ол эрээри дорооболоруҥ диэн этэллэр. Женя pololon (»бэлэмнэммит рис") тур. pillov (»бэлэмнэммит рис"), нуучча. плов.
История
Урууйдар биистэрин орто үйэтээҕи араб уонна Персия литературатын пааматынньыктарыгар, ону тэҥэ эмтиир средство курдук, үлэ тиэмэтигэр уруучуттарын былааннара (980-1037).
XVII үйэҕэ Францияҕа Стамбултан кэлбит французскай дипломнар кэпсииллэригэр үөрүү- көтүү, көрүү- истии туһунан санааларын үллэстибиттэрэ. Дьиҥнээх былаан Францияҕа 1870- с сыллардаахха эрэ бэлэмнэнэн барбыттара, Османскай империяҕа олорор Суцкай канал тутааччыларын кытта хас да сыл бииргэ олорбут Суцкай канал тутааччыларын кытта кэлбиттэрэ.
Хара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Хара нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Петровка.
Маайаттан 2 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 186 киһи (2007 сыл).
Зырянка (өрүс)
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥаттан Сибик.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1580
1580 сыл.
Таҥара
thumb|right|200px|Тэҥри тыл [[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигинэн суруллуута.]] Таҥара диэн итэҕэллэр бастыҥ эбэтэр соҕотох сүгүрүйүү тыыннара. Монотеист итэҕэллэргэ биир Таҥара баар, политеист итэҕэллэргэ бииртэн элбэх. Таҥара бүтүн аан дойдуну уонна тыынар тыннааҕы айбыта дэнэр.
Этимологията
"Таҥара" тыл "Тэҥри" диэн түүр тылыттан төрүттээх. Тэҥри диэн былыргы түүрдэргэ Күөх халлаан аата.
Таҥара диэн саха тыла. Таҥ, хомуй диэн суолталаах. Өй-санаа тус-туспа үгэстэртэн хомуллан куттарга мунньулларын биллэрэр.
Таҥара — бу түүрдэргэ киирии тыл. Былыргы Индияҕа танраа — переплетение, проявленный мир. Хотугу буддизмҥа тантризм дэнэр. Таҥара сүрүн канона дууһа.
Байҕал
Байҕал эбэтэр Тэҥис (море; урукку муора) диэн аан дойду далайын (океан) сорҕото. Далайтан кураанах сиринэн эбэтэр уу аннынааҕы үрдүк сиһинэн арахсар.
"Байҕал" диэн өссө улахан күөллэри ааттыыллар (холобур, Каспий байҕала). Байкаал күөлү былыргы сахалар байҕал диэн ааттыыллар этэ, аныгы нууччалыы уонна бүрээттии аата онтон тахсыбыт диэн сабаҕалааһын баар.
Маны таһынан байҕал диэн Сиртэн ураты планеталарга баар эттиктэри ааттыыллар, олобур Ыйга, Хатааһын чолбонугар.
Муус Хайа
Муус Хайа - Сунтаар хайата сиһин саамай үрдүк хайата. Өлүөнэ уонна Индигир өрүстэр бассейнарын араарар. Үрдүгэ 2959 м. Саха сиригэр иккис үрдүк хайа. Мууһунан бүрүллэн сытар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Тыллаах чыычаах
300px|thumb|right|Тыллаах чыычаах
Тыллаах чыычаах (нуучч. чечевица)
Олгуйдаах арыы
Иэнэ 11665 кв.км. Үгүс томтордоох. Ордук үрдүк чыпчаала Малакатын таас 374 м тиийэр. 10 км ордук уһуннаах 130 үрэх уонна үрүйэ баар.
Саамай уһуннара Балыктаах үрэх 205 км 1773 сыллаахха саха прмышленнига Уйбаан Ляхов арыйбыта.
1775 сыллаахха сири кээмэйдээччи С. И. Хвойнов арыыга У. Ляхов хаалларбыт алтан хочуолу булбута.
Ол кэнниттэн арыы Котельнай диэн ааттаммыта. Хотугу уһуга — Анисий тумус (76°12N, 139°E)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
Велижанина Александра Степановна
Велижанина Александра Степановна — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, «Хотугу Сулус» уордьан кавалера.