cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Талибан
Талибан (Taliban эбэтэр طالبان‎ - ол эбэтэр пушту тылыттан медрес үөрэнээччилэрэ), 1994 сыллаахха үөскээбит Афганистан дойдутугар террористическай бөлөх, Пакистантан үбүлэнэр уонна идеологическай көмө сүбэ ылар.
Сүрүн идеологийата - ашаризм, ол эбэтэр радикальнай ислам биир көрүҥэ. Ол аата дьахталлары баттыыр, интернеты, ырыаны бобуу, былыргына төҥнүү модата. Утары барбыттары өлөрүү.
Талибаннар Атырдьах ыйын 15 күнүттэн, 2021 сыллаахтан Кабул куораты былдьаатылар, урукку демократия президена куоппута. Афганистан 16 чыыһылаттан Талибаннар былаастарыгар киирдэ.
Technics
Technics — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай биллэр үрдүк хаачыстыбалаах аудиосистемалары уонна Hi-Fi системалары оҥорооччу.
Салалтата — Кадома.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор этэ, 2021 сылтан ыла Tesla кини оннугар киирбитэ (билигин 501 миэстэ, топовай 500 иһигэр киирбэт).
Technics тэрилтэни бас билээччилэр:
Ола
Ола диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын хото типтээх бөһүөлэгэ. Ола оройуонун киинэ уонна ордук улахан олохтоох оруна. Дьонун ахсаана 5704 (2021). 1716 сылга тэриллибитэ. Магадантан 33 км илин баар. Лаамы байҕал Тауй хомотун кытылыгар Ола өрүс тамаҕар баар.
Кабул
Кабул (کابل) диэн Афганистаан киин куората уонна саамай бөдөҥ куората. Нэһилиэнньэтэ 5 мөллүйүөн.
Васильев Александр Васильевич — Көрдүгэн
Сигэлэр
Күндэйэ нэһилиэгин биллиилээх дьоно
China Construction Bank
China Construction Bank (иһиллиитинэн Чайна Констракшын Банк, тылбааһынан Кытай тутуу баана) - Кытай төрдүс бөдөҥ баана капитализациатынан уонна Аан Дойду ахсыс бөдөҥ баана, 2015 сылтан ыла ХНТ сир шаар харчы элбииригэр уонна системнай бааннар испиэһэктэригэр киллэрбитэ. Салайар актива - 4 триллион доллар бэйэтин кэш (наличка) харчыта, кини атын активтары салайар активтарын аахтахха - 37 триллион доллар.
185 омук сиригэр үлэлиир уонна 9544 бизнес процестарга кыттар.
Доруобуйа харыстабылын өҥөтүн дьоҥҥо барытыгар тиэрдии аан дойдутааҕы күнэ
2012 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Холбоһуктаах Наассыйалар Тэрилтэлэрин Генеральнай ассамблеята туох баар дьону-сэргэни мэдиссиинэ өҥөтүнэн хабарга резолюция ылыммыта, дойдулары барытын маны ситиһэр туһугар тиэтэйэргэ ыҥырбыта. Ханнык баҕарар киһи, ханна да сырыттын таһымнаах уонна чэпчэки сыаналаах мэдиссиинэ өҥөтүнэн туһанар бырааптаах, бу аан дойду сайдыытын сүрүн мэктиэтэ буолар диэн этиллибитэ.
Psiphon
Psiphon (Псифон, өссө биллэринэн "Сифон"), интернетка цензура барарын утары охсуһар инструмент. IT былыттар нөҥүө туннелирования оҥорор географическай координатата суох.
Ямск
Ямск диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1739 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 111 (2021).
Лаамы байҕал Переволочнай хомотун кытылыттан чугас Дьааҥы өрүс тамаҕар турар.
С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
'''С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория''' — Арассыыйаҕа Ростов-на-Дону куоракка баар судаарыстыбаннай муусукаалынай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1967 с. Ростовтааҕы судаарыстыбаннай муусука-педагогика институтун быһыытынан төрүттэммит. 1992 с. С. В. Рахманинов аатынан судаарыстыбаннай консерватория буолбут. 2004 с.консерваторияҕа акадьыамыйа статуһа иҥэриллибит.
Ростовтааҕы консерватория Хотугу Хапкаас уонна Арассыыйа Соҕуруу өттүнээҕи муусукаалынай култуура уонна ускуустуба үөрэҕин тэрилтэтэ.
Кафедралара
1. Специальнай фортепиано кафедрата
2. Струннай үнстүрүмүөннэр кафедралара
3. Духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр кафедралара
4. Оркестровай уонна опернай дирижирование кафедрата
6. Опернай бэлэмнэнии кафедрата
7. Хоровой дирижирование кафедрата
Кириллин Андрей Дмитриевич
Кириллин Андрей Дмитриевич - Саха Республикатын государственнай, общественнай деятелэ, Россия естественнэй наукаларга академиятын академига, Российский Федерация үтүөлээх экономиһа, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, техническэй наука доктора, экономическай наука кандидата Кириллин Андрей Дмитриевич 1935 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгин Улахан Күөл сэлиэнньэтигэр колхозтаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.
С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Кафедралара
8. Муусука устуоруйвтын кафедрата
9. Муусука түөрүйэтин уонна композиция кафедрата
Кириллин Андрей Дмитриевич
Андрей Дмитриевич 1943—1958 сылларга бастаан Улахан Күөлгэ, онтон Маалыкайга, кэлин Ньурбаҕа үөрэнэн орто оскуоланы бүтэрбитэ уонна Калинин аатынан өҥнөөх металлар уонна көмүс Москватааҕы институтун геолого-разведочнай факультетын инженерно-экономическай отделениетыгар үөрэнэ киирбитэ. 1958 сыллаахха үерэҕин ситиһиилээхтик бүтэрэн, «Металлургическай промышленность экономиката уонна тэрилтэтэ» диэн оччолорго бэрт сэдэх, олус кэскиллээх, наадалаах идэни ылан дойдутугар эргиллибитэ.
С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Кафедралара
10. Норуодунай үнстүрүмүөннэр кафедралара
11. Эстраднай-джазовай муусука кафедрата
Кириллин Андрей Дмитриевич
1966 сыллаахха А. Д. Кириллин научнай үлэҕэ сыҕарыйбыта, кини научнай үлэтэ эмиэ саамай алын кэрдиистэн саҕаламмыта, ССРС Наукатын Академиятын Сибиирдээҕи отделениетын Саха Сиринээҕи филиалын младшай научнай сотруднигынан анаммыта. Кини эмиэ үүнэн 1977—1986 сылларга 90-ча үлэһиттээх филиал экономика отделын салайааччытынан тахсыылаахтык үлэлээбитэ Бу отделга А. Д. Кириллин салалтатынан кэлин республикаҕа киэҥник биллибит З. А. Корнилова, А. А. Кугаевскай, А. Я. Яковлев, В. Е. Софронов, Р. Р. Ноговицын, Т. Ю. Пахомова курдук үлэһиттэр үүнэн тахсыбыттара.
С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Кафедралара
12. Камернай ансаамбыл уонна концертмейстерга бэлэмнэнии кафедрата
Кириллин Андрей Дмитриевич
А. Д. Кириллин научнай үлэлэрэ республика оҥоруулаах күүстэрин, газ, нефть, алмаз курдук республика промышленноһын сүрүн салааларын тэрийии, сайыннарыы проблемаларын быһаарыыны кытта сибээстээхтэр уонна практическай улахан суолталаахтар, республика экономиката сайдыытыгар үрдүк көдьүүстээхтэр. Итинник сыаналааһын наука эйгэтигэр эрэ буолбат, производство араас салааларын улэһиттэрин ортолоругар киэҥник биллэр.
Бары өттүнэн бэлэмнээх А. Д. Кириллин 1990 сыл муус устар ыйыгар Саха республикатын народнай депутатынан быыбарданар уонна Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин председателин солбуйааччытынан талыллар.
С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Кафедралара
13. Социальнай-гуманитарнай биридимиэттэр кафедралара
14. Уопсай фортепиано кафедрата
Кириллин Андрей Дмитриевич
Онтон 1992 сыл от ыйыгар алмаас тэрилтэтин уларытан тэрийэр бастакы мунньахха «Алмазы России-Саха» акционернай компания бастакы вице-президэнинэн, ҥөҥүө сылыгар - 1993 сыл атырдьах ыйыгар акционердар уопсай мунньахтарынан «АЛРОСА» акционернай компания Президенинэн талыллыбыта уонна икки сыл улэлээбитэ. 1995 сыл атырдьах ыйыгар «АЛРОСА» компания кэтээн көрөр сэбиэтин — директордар сэбиэттэрин председателинэн талыллан үлэлээбитэ.
С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Кафедралара
15. Информационнай уонна үөрэхтээһин технологиятын кафедрата
16. Инновационнай педагогика кафедрата
Кириллин Андрей Дмитриевич
Биллэрин курдук, дойду үрдүнэн ити кэмҥэ общественнай олоххо, экономикаҕа тосту уларыйыылар буолбуттара, улахан хоромньулаах приватизация ыытыллан уопсай баай, үп-ас олус ыскайдаммыта, сиэммитэ. Итинник уопсай ыһылыы-тоҕуллуу кэмигэр «АЛРОСА» компания чөллөөх хаалбыта уонна билигин республика бюджетын сүрүн источиигынан буолар.
С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Кафедралара
17. Муусука менеджменын кафедрата
18. Муусука звукорежиссуратын кафедрата
Кириллин Андрей Дмитриевич
Республика дьоно-сэргэтэ олус уустук уларыйыылаах кэмнэ «АЛРОСА» компания салалтата, ол иһигэр А. Д. Кириллин компания туруктаах хааларыгар киллэрбит кылааттарын астынан туран билинэллэр уонна кэнэҕэс даҕаны билинэ, үрдүктүк сыаналыы туруохтара диэн эрэниэххэ сөп.
С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
Рейтиннэрэ
С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория
1. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 439-с миэстэ.
3. Ростов-на-Дону куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 7-с миэстэ.
4. "Социальный навигатор" уонна НСА "Россия сегодня" бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр киирбит.
Сигэлэр
https://eduscan.net/colleges/rostcons https://rostcons.ru/ https://rostcons.ru/history/about.html
Аутсорсинг
Аутсо́рсинг (outsourcing: (outer-source-using) тас күүһү/өҥөнү туһаныы) — дуогабар быһыытынан тэрилтэ атын тэрилтэттэн туох эмэ өҥөнү оҥотторууга идэтийбит үлэһиттэри наймылаһыыта. Манна быстах кэмнээх өҥөнү оҥорууттан атына диэн уһун болдьоххо дуогабар түһэрсиллэр.
Тэрилтэ көдьүүһүн үрдэтэргэ уонна босхоломмут тэрээһиннээх, үп- харчы уонна дьон ресурсаларын туһанарга эбэтэр улаханнык болҕомтону эрэйбэт күүһү түмэргэ кыаҕы биэрэр.
Россия предпринимательствотыгар уотунан хааччыйыы, офиһы үлэлэтиини (холобур, дьиэни- уоту ыраастааһын), тылбаас өҥөтүн, транспорт өҥөтүн оҥоруу, компьютернай инфраструктураны сайыннарыы, реклама өҥөтүн хааччыйыы, куттал суох буолуутун хааччыйыы курдук функциялара үгүстүк оҥоһуллаллар.
Институт иэһэ (Чочума, АХШ) көрдөрүүтүнэн предприятиелар үлэлэрин оптимизациялааһын көрүҥүнэн, ордук үп уонна бухгалтерскай учуот эйгэтигэр кэтээн көрөр. 1997 сыллаахха Америка управлениятын Ассоциацията тэриллибит Статистика көрдөрбүтүнэн, оччолорго ыйытыллыбыт фирмалар ахсааннарыттан 20 %- на аҕыйах харчы уонна бухгалтерскай операцияларга, оттон 80 %- на административнай функциялар сорҕолорун көрдөрбүтэ.
Сокуон күүһүгэр ыспыраапкалар
Кэккэ түгэннэргэ тэрилтэ туһааннаах тэрилтэлэри толорууга функцияны биэрэргэ эбээһинэстиир. Холобур, паевой инвестиционнай фонда бэйэтин активтарынан учуоту, хонтуруолу уонна салайыы бэйэтэ оҥорор кыаҕа суох. Ол туһугар салайар компаниялар өҥөлөрүгэр, аудиторыгар уонна салайар компанияларыгар кэлиэхтээх.
Саамай тарҕаммыт көрүҥэ
Бүгүҥҥү күҥҥэ аан дойдуга бизнес- процесстар барылларын араас көрүҥэ баар, олортон үгүстэрэ Россия тэрилтэлэригэр эмиэ ситиһиилээхтик туттуллаллар. Хас биирдии тэрилтэҕэ бэриллиэхтээх процесстар уратыларыттан, тус сыаллаах соруктарыттан уонна соруктарыттан көрөн, атын- атын уратылаһыахтарын сөп. Ол да буоллар, предприятиелар үгүс кээмэйдэриттэн тутулуга суох хас да характер холобурдара баар.
VPN
VPN (virtual private network - виртуальнай кистэлэҥ сибээс), араас цензура утары охсуһар инструмент. VPN араас көрүҥэ баар, арыый биллэллэрэ Psiphon.
Өссө атын биллэр VPN көрүҥнэрэ:
Иван Жданов
Иван Жданов (толору аата Иван Юрьевич Жданов), Атырдьах ыйын 17 күнүгэр 1988 сыллаахха Москуба куоратка төрөөбүтэ. ФБК үлэһитэ. Владимир Путин ыйааҕынан кинини былааһы утары барбытын иһин уголовнай дьыала тэриллибитэ, ол иһин омук сиригэр куоппута. Ол иһин силовиктар аҕатын өлөрүөхпүт диэн шантажтыыллар.
Харитонов Федор Иванович
Харитонов Федор Иванович - Атамай нэһилиэгин киһитэ, орто баай, инитинээн Дайылалыын Улуу Сыһыыга таҥара дьиэтин тутууга Аргунов диэн киһиэхэ төһүү буолбут дьон, ол кэнниттэн аккыырайга киирэн туруорсан сыаркап приходун оскуолатын арыттарбыт.
Соҕурууҥҥу Хартиновтартан утум тардар. Элбэх оҕолоох. Оҕолорун барыларын арыттарбыт оскуолатыгар үөрэттэрбит. Улахан уола Баһылай Дьокуускайга реальнай училищеҕа үөрэммит, VI кылааска үөрэнэ сырыттаҕына нэһилиэккэ суруксут оҥостоору ыҥыран ылбыттар, онон бүтэрбэтэх. Федор Иванович биир уолун уола сахалартан филологияҕа бастакы билим дуоктара Лука Никифорович Харитонов, оттон кыра кыыһа Мария Федоровна - Хатырыкка Охлопков диэн ыалга кийиитинэн баран Максим Аммосовтыын алтыспыт дьахтар. Кэлин уопсастыбаннай үлэҕэ кыттан бэйэтин дьиэтигэр ликбез арыйбыта, улахан дьону сурукка-бичиккэ үөрэппитэ. Мария Федоровна иккис кэргэниттэн кыыһа Мария Кузьминична Гаврилова - биллиилээх климатолог-учуонай.
ФБК
ФБК (Фонд борьбы с коррупцией эбэтэр Бэриги утары үлэлиир фонд), Алексей Навальный 2011 сыллаахха төрүттээбит коммерческай буолбатах фонда, сүрүннээн үөһээҥҥи тойоттор уонна силовиктар харчы уоралларын норуотка кэпсиир тэрилтэ. Сүрүн активистара Иван Жданов, Любовь Соболь, Кира Йармыш, Леонид Волков.
Яна (Ола оройуона)
Яна диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Дьонун ахсаана 56 (2021). Лаамы байҕал Амахтон хомотун кытылыгар Дьааҥы уонна Устьевая өрүстэр тамахтарын аттыгар баар. Олаттан ырааҕа 109 км, Магадантан 82 км.
Тахтоямск
Тахтоямск диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1739 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 201 (2021). Эбээннэр уонна нууччалар олороллор.
Тахтоямск сэлиэнньэ Ола оройуонун хотугулуу-илинигэр, Лаамы байҕал Шелихов хомотун кытылыгар, Тахтояма өрүс тамаҕыттан 5 км соҕуруулуу-арҕаа баар.
Иккис Кытай-Дьоппуон сэриитэ
Дьоппуон-кытай сэриитэ (1937, от ыйын 7 – 1945), балаҕан ыйын 9 — Кытай Өрөспүүбүлүкэтин уонна Дьоппуон импиэрийэтин ыккардыларыгар буолбут сэрии, Аан дойду Иккис сэриитин иннинэ саҕаланан баран, кини бүтүөр дылы буолбута.
Икки дойду 1931 сыллаахтан төһө да субу-субу кыргысталлар, толору сэрии 1937 сыллаахха саҕаламмыта, уонна Япония 1945 сыллаахха капитуляциялаабытынан түмүктэммитэ.
Кириллин Петр Дмитриевич II
Кириллин Петр Дмитриевич II — Саха АССР уон биирис ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.
Маалыкай сэттэ кылаастаах, Ньурба орто оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, үрдүк үөрэххэ киирэн хайа инженерин-маркшейдерин идэтин баһылаабыта. 1961 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн кэлэн, бастаан старшай, онтон кылаабынай маркшейдерынан, сотору буолаат алмаастаах «Айхал» трубкатын карьерыгар производственнай-техническэй отдел начальнигынан ананан үлэлээбитэ.
Онтон кинини 1975 сыллаахха партия уобаластааҕы комитетын промышленнай отделын инструкторынан сыҕарыппыттара. 1980 сыллаахха П.Д. Кириллини партия Алдан оройуонунааҕы комитетын иккис секретарынан, сотору буолаат ССКП Мирнэй куораттааҕы комитетын иккис секретарынан, онтон салгыы үлэһиттэр депутаттарын Мирнэй куораттааҕы Советын ситэриилээх комитетын председателинэн талан үлэлэппиттэрэ. 1997 сыллаахха «АЛРОСА-Нюрба» ААО директордарын Советын председателинэн талбыттара, кини бу үлэҕэ пенсияҕа тахсыар диэри үлэлээбитэ. Үөһэ ааттаммыт улахан эппиэттээх үлэлэргэ Петр Дмитриевич Кириллин билиитин-көрүүтүн толору биэрэн, олус бэриниилээхтик, тахсыылаахтык үлэлээбитэ.
Кини Саха АССР уон биирис ыҥырыылаах үрдүкү Советын депутатынан талыллыбыта, 1994 сыл сэтинньитигэр Информатизация Аан дойдутааҕы академиятын дьиҥнээх чилиэнинэн буолбута. Кини ситиһиилээх үлэтэ «Килбиэннээх үлэтин иһин», «Защитнику свободной России» диэн медалларынан, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун Бочуотунай грамоталарынан бэлиэтэммитэ. Кириллин Петр Дмитриевич Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мирнэй куорат уонна Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Згуровка
Згуровка (Згурівка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 365 (2012).
Радужный (Магадаан уобалаһа)
Радужный диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар бөһүөлэк. Армань бөһүөлэктэн 3,5 км хоту, Магадантан 40 км арҕаа баар. Дьонун ахсаана 96 (2021).
Кира Йармыш
мини Кира Йармыш (Кира Ярмыш, толору аата Кира Александровна Ярмыш), Алтынньы 11 күнүгэр 1989 сыллаахха Ростов куоратка төрөөбүтэ. Суруйааччы, поэтасса уонна политическай активист (Москуба мэрыгар анньыспыта, ФБК пресс секретаря).
Владимир Путин уонна кини табаарыһын Михаил Ковальчук ыйааҕынан Кираны утары уголовнай дьыала тэриллибитэ 2021 сылтан ыла. Политическай хаайыылаах аатырар.
Мухаммад Йунус
Мухаммад Йунус (бенг. মুহাম্মদ ইউনুস ; төр. 1940 бэс ыйа 28 к., Бенгалия, Британия Индията, билигин Бангладеш) — бангладеш банкира, экономика профессора, экономика уонна түмэт алларааттан сайдыытыгар Нобель эйэ бэриэмийэтин 2006 сыллаах лауреата. обрамить|Мухаммад Йунус. 2009 сыллааҕы Аан Дойду экономикатын форумугар.
Ыарыһах оҕо
Ыарыһах оҕо диэн эмтэммэт ыарыылаах эбэтэр элбэхтик ыалдьан иһэр оҕо ааттанар.
Сахаларга “ы” дорҕоон – ыарахан дорҕоон. Бу дорҕоонтон ыар, ынчык, ыарыы, ыарыһах, ыарахан диэн тыллар үөскүүллэр. “Ы” дорҕоон хатыланан “ыы” диэҥҥэ кубулуйдаҕына өссө куһаҕаҥҥа тириэрдэр кыахтанар. Ас диэн үтүө тылбыт аһыы буолан быраҕыллар, ай диэн саҥаны айа сатыырбыт айыы диэҥҥэ уларыйан куһаҕана элбэх өйдөбүллэнэр. (1,17).
Доруобай оҕону төрөтүү төрөппүттэртэн ирдэнэр олох кытаанах көрдөбүлэ буолар. Ким да ыарыһах оҕолоох буолуон баҕарбат. Сэбиэскэй былаас дьахталлары аһара көҥүллэринэн ыыппыта эдэр эрдэхтэринэ уһуннук үөрэнэллэриттэн элбэх араас дьону кытта сиэксинэн аһара дьарыктананнар доруобай оҕолору төрөппөт буоллулар. Биир эмэ оҕону төрөппүттэрэ ыарыһах буолара элбээтэ. Ыалларга ыарыһах оҕо төрүүрэ таҥара накааһынан ааҕыллар. Таҥара накааһа хантан да атын сиртэн кэлбэт, киһи оҥорбут быһыыларыгар эппиэтэ буолан кэлэр.
Куһаҕан айыыны оҥорбут киһи сэккэ түбэһэр диэн сахалар үөрэхтэрэ этэр. (2,13). Дьахталлар эдэр эрдэхтэринэ эргэ тахсыбакка элбэхтик күүлэйдии, аһыы-сии сылдьыбыттарын иэстэбилэ ыарыһах оҕо төрөөһүнэ буолар.
Киһи оҥорор быһыыларыгар эппиэтэ хайаан да кэлэр. Үчүгэйи элбэхтик оҥордоххо үчүгэйинэн эппиэттиир. Онтон куһаҕаны оҥоруу иэстэбили үөскэтэр. Туох куһаҕан оҥоруллубутуттан тутулуктанан тус-туһунан көрүҥнээх буолуохтарын сөп. Биллэр сокуоннары кэспит киһи араас суол эппитинэскэ түбэһэр. Улахан буруй буоллаҕына хаайыллар. (3,105).
Өй-санаа көрдөбүллэрин тутуспат буолуу иэстэбилэ хойутаан, көлүөнэлэр солбуйсууларын кэнниттэн кэлэринэн быстах санаалаах, айыыны оҥоро сатыыр биирдиилээн дьон билимиэхтэрин сөп. “Айыыны үчүгэй” диэн этии эдэр кыыс айыыны оҥорор санаатыттан кыыһын харыстаабакка көрсө түспүт киһитигэр биэрэн кэбиһэрин үөскэтэр. Уһун үйэлээх сахалар үөрэхтэринэн кыыс оҕо кыыһынан сылдьан эргэ тахсара хайаан да ирдэнэр. Ол барыта доруобай, эр киһи буор кутун ылыммыт оҕону төрөтүүгэ аналланар. (4,16).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013, 108 с.
2. “Илин” сурунаал. 1997. №1,2.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
4. “Туймаада уоттара” хаһыат. №88. 16.02.2012.
Янский
Янский диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар бөһүөлэк. Олаттан ырааҕа 100 км, Магадантан 73 км. Дьонун ахсаана 29 (2021).
Барышевка
Барышевка (Баришівка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 10 969 (2012).
Харитонова Мария Федоровна
Харитонова Мария Федоровна (1893) — Хатырыкка ликбез арыйбыт дьахтар, Үлэһит дьахталлар Бүтүн Саха сиринээҕи маҥнайги сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Атамай нэһилиэгэр Улуу Сыһыыга бастакы оскуоланы арыттарбыт элбэх оҕолоох Харитонов Федор Иванович кыра кыыһа. Аҕата астрабыт оскуолатыгар үөрэммит. Улахан убайа Баһылай өр оҕоломмотох буолан, сааһырбыт төрөппүттэрэ кыыһы убайыгар ииттэрэ биэрбиттэр. Маарыйа "оҕо тардыбыт", онон Баһылайдаах кэлин хас да оҕоломмуттар.
19 сааһын туолбутугар Нам улууһун Хатырык нэһилиэгэр Охлопков Игнатий Игнатьевич диэн кэргэнэ өлбүт огдообо киһиэхэ кэргэн биэрбиттэрэ. Мария бастакы кэргэнэ Максим Аммосов ийэтинэн аймаҕа, бииргэ үөскээбит атаһа эбит. Игнатий 1919 сыллаахха өлбүтүн кэннэ Мария уопсастыбаннай олоххо көхтөөхтүк кыттан барбыта. Бэйэтин дьиэтигэр ликбез арыйбыта. Үрүҥнэр быстах кэмҥэ былааһы былдьыы сылдьыбыт кэмнэригэр хаайыыга сыппыта, бииргэ сыппыт эр дьонун ытан өлөрбүттэрэ, кинини олохтоох дьон мэктиэлээн тыыннаах хаалбыта.
Гражданскай сэрии бүппүтүн кэннэ Мария нэһилиэк, улуус өрөпкүөмнэригэр талыллыбыта. Бу сылларга быраас Стрелов Павел Дмитриевич көмөтүнэн сиэстэрэ идэтин баһылаабыта.
Иккистээн Гаврилов Кузьмаҕа ойох тахсыбыт. 1928 сыл ахсынньы 7 күнүгэр кыыстаммыттар. Бастакы кэргэниттэн уолун Федору оччотооҕу сиэр быһыытынан эһэлээх эбэтэ бэйэлэригэр ылан ииттибиттэрэ. Федор 1936 сыллаахха Хатырыкка олорон муҥура тэстэн өлбүтэ.
Леонид Волков
мини|250px Леонид Волков (толору аата Леонид Михайлович Волков), сэтинньи 10 күнүгэр, 1980 сыллаахха Свердлов куоратка төрөөбүтэ. IT специалист, биллэр политическай активист, биир сүрүн Владимир Путин былааһын утарааччы.
Атырдьах ыйын 10 күнүттэн, 2021 сылтан ыла Владимир Путин ыйааҕынан кинини утары уголовнай дьыала тэриллибитэ. Кини оҕолорун уонна ойоҕун илдьэ Литваҕа куоппута.
Араас кэмнэргэ ФБКҕа үлэлээбитэ.
Хото типтээх бөһүөлэк
Хото типтээх бөһүөлэк (Посёлок городского типа, кылгатан ПГТ) диэн олохтоох орун биир көрүҥэ. Сүрүннээн Арассыыйаҕа уонна урукку СССР дойдуларыгар тарҕаммыт. Хото типтээх бөһүөлэк олохтоохторун ахсаанынан хото уонна ыал икки ардыларыгар баар.
"Азия киинэ" обелиск
Азия Киинэ - Азия географическай киинин бэлиэтиир гипотетическэй туочука. Киин ханан баара, Азия кыраныыссалара ханан ааһалларыттан уонна, сүрүнэ, ону суоттаан таһаарар ньыматтан, ону кытта, ыраах сытар арыылар, Азия саамай кытыы туочуката диэҥҥэ киирэллэриттэн дуу, киирбэттэриттэн дуу тутулуктаах. Ол гынан, Азия географическай киинэ диэн анал аакка хас даҕаны сир дураһыйар.
"Азия киинэ" обелиск дьикти устуоруйалаах. Азия киинин туһунан бастакы суругу Үөһээ Енисейи чинчийэр геологическай партия начальнига, тимир суол инженера, В.М.Родевич бэлиэтээһиннэригэр булуохха сөп. Кини, 1910 сыллаахха Санкт-Петербург куоракка "Урааҥхай кыраайын уочарката (Енисей өрүс Монгольскай бассейна)" диэн кинигэни таһаартарбыта. Ол кинигэ, туристар тустарынан салаатыгар В.М.Родевич:"90-нус с. Урянхайга, Англия айанньыта, бэйэтин анаарыытынан, Г.П.Сафьянов Енисей өрүс кытылыгар турар Салдам диэн уһаайбатыгар баар Азия киинин көрөр анал соруктаах кэлбитэ. Уһаайба саадыгар туруоруллубут өйдөбүнньүк баҕана, Азия киинэ итинэн буоларын туоһулуура. Англия киһитэ, бэйэтэ кэпсииринэн, хайа сахха, Европа, Африка уонна Австралия кииннэригэр тиийэ сылдьыбыт." Г.П.Сафьянов уһаайбата Улуг-Хема хаҥас кытылыгар, Бий-Хема уонна Каа-Хема силбэһиилэриттэн 23 биэрэстэ аллара турара.
1984 с. Сэбиэскэй Тува төрүттэммитэ 40 сылын туолуутугар, обелиск тула сирэ тупсарыллыбыта, обелиск уонна кини олбоҕо гранитынан сирэйдэммиттэрэ. Кэнники кэмҥэ, обелиска тириэрдэр аллея саҕаланыытыгар арзыланнар(хахайдар) скульптуралара туруоруллубуттара. 2014 с. Тува Россияны кытта бииргэ буолбута 100 сылын туоларыгар, бурят худуоһунньуга Даши Намдаков бырайыагынан, саҥа обелиск оҥоһуллубута - үрдүгэр үс кырыылаах шпиллээх сир шарын үс хахай сүгэн турар тас көрүҥнээх. Обелиска илиҥҥи драконнар фигуралара уонна араас кыыл-сүөл үөһэ халлааҥҥа тахсардыы таласпыт уохтарыттан биир кэлим буолбуттарыттан турар сүрдээх үрдүк, саамай чыпчаалыгар уон салаалаах муостаах табалаах стела бааллар. Ону таһынан, дьон,Н буддийскай гороскопка баар 12 космогоническай, анималистическай уобарастары көрөллөр. Маны кытта, обелиск олоҕун тула "Азия киинэ" диэн тувалыы, нууччалыы уонна ааҥыл тылынан суруллубут. Болуоссакка, обелиск таһыгар, сэргэстэһэ, эмиэ, Д. Намдаков бырайыагынан оҥоһуллубут, "Царская охота" диэн, боруонсаттан кутуллубут, ону кытта, "Мой дом"-диэн, Ибрагим Жусупов бырайыагынан мыраамартан оҥоһуллубут скульптурнай бөлөхтөр бааллар. И. Жусупов үлэтэ, Норуоттар икки ардыларынааҕы скульптурнай симпозиумҥа күрэс чэрчитинэн оҥоһуллан иккис миэстэни ылбыт эбит. "Азия киинэ" обелиск, географическай туочуканы чопчу бэлиэтиир пуун буолбатах, кини географическай Азия киинин ыйар өйдөбүнньүк бэлиэ буолар. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B8 https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%BA_%C2%AB%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B8%C2%BB https://www.culture.ru/institutes/29347/obelisk-centr-azii http://www.sholban.ru/center_asia.html
Mizuho Financial Group
Mizuho Financial Group диэн Дьоппуон иккис улахан харчы үлүннэрэр конгломерата, Аан Дойдуга 50 саамай улахан уонна бөдөҥ тэрилтэлэр иһигэр киирэр, онон сибээстээн аатырбыт элитнай Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. Бу тэрилтэ Дьоппуон сиригэр 28 мөллүйүөн дьону кредитка ыйаабыт, уонна өссө 230 мөллүйүөн киһини 196 омук дойдутугар. Уопсай харчытын балансата - 4 триллион доллар (Аан Дойдуга биир үрдүк көрдөрүү), инвестиционнай портфеля - 7 триллион доллар (Аан Дойдуга иккис улаханынан, аатырбыт BlackRock кэнниттэн), ипотечнай облигациялара - 1 триллион доллар (биир бөдөҥ Аан Дойдуга).
Салалтата — Токио.
Амма улууһун нэһилиэктэрин тиһилигэ
14 нэһилиэк, 27 нэһилиэнньэлээх пуун.
Хунну
Хунну (лат. hunni, согд. hwn, 匈奴 Hsiung-nu) – б.к.и. 220 сылтан б.к. II-с ү. диэри Кытайтан хоту сытар хонуу куйаардарыгар олоро сылдьыбыт былыргы көс омуга. Цинь Шихуаньди диэн Кытай ыраахтааҕыта хуннартан көмүскэнээри Улуу Кытай эркинин туппута. Хуннар биистэрэ Кытайдааҕы Хань дойдутун кытта сэриилэһэннэр биир сомоҕо или тэрийбиттэрэ уонна чугас эргин биистэри уонна омуктары баһылаабыттара. Кэлин хуннар Кытайы уонна сяньби бииһин кытта сэриилэһэн мөлтөөннөр дойдулара ыһыллыбыта.
Хуннар туһунан былыргы кытайдыы суруктартан ааҕан билиэххэ сөп, ону таһынан XIX-с үйэ бүтүүтүттэн ылата хуннар олорбут сирдэрэ хаһыллан элбэх материал көстөн кинилэр олохторо-дьаһахтара үөрэтиллэн барбыта. мини|Хуннар б.к.и. 1300–300 сылларга
Хуннар өбүгэлэрэ
мини|300x300пкс|Оргойтон диэн ааттаах Бүрээт сиригэр хунну көмүүтүн үөрэтии. 2011 с. атырдьах ыйа Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн хунну өбүгэлэрэ хуньюй (сюньюй), чуньвэй (шуньвэй) , гуйфан ханьюнь (сяньюнь) , жун, шань-жун, цюань-жун (цюаньи, хуньи) , ди (бэйди)  (байди, чиди) буолаллар.
Б.к.и. Х-с үйэҕэ хуннар Гоби кумах куйаарын соҕурууҥҥу кытыытыттан хоту диэки көһөн саҕалаабыттар. Л.Н. Гумилев саныырынан хуннар сүөһү иитиитин баһылааннар кумах куйаарын туоруурга үөрэммиттэр.
Хуннар хоту көспүттэрэ 300 сыл ааспытын кэннэ ахсааннара элбээн, күүһүрэн б.к.и. 822 с. Чжоу диэн ааттаах Кытай дойдутугар саба түһэллэр. Ол эрээри хуннар кытайдары кыайбакка дойдуларыгар төннөллөр уонна 500 сыл устата биллибэттэр. Бу кэмҥэ илиҥҥи Моҕол сиригэр уонна Байҕал күөл илиҥҥи өттүгэр билиитэлээх көмүүлэр култууралара (нууч.: культура плиточных могил) үөскүүр. Бу култуура дьоно тас дьүһүннэринэн монголоид арааса палеосибир салаатыгар сыһыаннаах этилэр. Чинчийээччилэр этэллэринэн бу араасаҕа сыһыаннаах омуктар хуннар, дунхулар уонна сяньбилар буолаллар. Арҕааҥҥы Моҕол сирин, Алтаай и Синдьээҥ хуннара ордук эуропалыы дьүһүннээхтэр эбит.
Хун илэ
мини|300x300пкс|Хуннар туой оҥоһуктара Кытай историятыгар хуннар б.к.и. V-c ү. киирэллэр. Бу кэмҥэ хуннар Кытайга саба түһэннэр Кытай ыраахтааҕыларын Улуу Кытай эркинин тутарга күһэйэллэр. Хуннар б.к.и. III-с ү. шаньюй баһылыктаах күүстээх или тэрийэннэр Кытайга улахан кутталы үөскэтэллэр. Хун илэ билиҥҥи Моҕол сиригэр, Соҕуруу Сибииргэ, илин Мандьу сириттэн арҕаа Памир хайаларыгар тиийэ тэнийбитэ.
Хуннар 300 тыһыынча ох саанан ытар аттаах дьонноох сэриилээх этилэр. Кытайдар бу курдук күүһү утарар кыахтара суох буолан Улуу Кытай эркинин тутан бэйэлэрин көмүскүү сатаабыттара да син биир хуннар сэриилэрин кыайан тохтоппот этилэр. Ол иһин кытайдар эргиэн уонна дипломатия көмөтүнэн хуннарга бэйэлэрин олохторун-дьаһахтарын тутулун тарҕатаннар хуннары симэлитэ сатыыллара.
Быһа холоон б.к.и. 50-с сылга Хуннар иллэрэ икки аҥы ыһыллар: илиҥҥи хуннар кытайдарга бэринэллэр, оттон арҕааҥҥы хуннар Орто Азияҕа үтүрүллэн хаалаллар.
93-с сылга кытайдар сяньби, динлин уонна чеши диэн омуктары кытта холбоһоннор хуннары Их Байаҥ (кыт.: 稽落山之战, пиньинь: jìluòshān zhī zhàn) кыргыһыытыгар үлтүрүтэллэр. Онтон 155-с сылга Таншихай баһылыктаах сяньбилэр хуннары түөрэтэ кыргыталыыллар. Ол түмүгэр хуннар түөрт аҥы арахсаллар: биир бөлөх сяньбилэргэ холбоһоллор, иккис Кытайга көһөр, үһүс соҕуруу Сибииргэ хаалаллар, төрдүс арҕаа көһөллөр.
Аатырбыт тыл үөрэхтээхтэрэ Э.Р. Тенишев уонна А.В. Дыбо сабаҕалыылларынан чуолаан бу кэмҥэ былыргы саха тыла уопсай түүр тыллыттан арахсар.
Шаньюй
24 хун бииһин баһылыга шаньюй диэн сололоох. Маҥнай шаньюйү кырдьаҕастар сүбэлэрэ талар этэ, онтон Модун саҕаттан шаньюй солото Модун аҕа ууһун дьоно ылар буолбуттара. Ол эрээри шаньюйү талыы туом үгэс быһыытынан хаалбыта.
Хуннар аҕа уустара
Шаньюй аҕа ууһун аата Си Люань-ди диэн этэ. Ону таһынан үс биллэр аҕа ууһа баар этэ: Хуянь, Лянь уонна Сюйбу. Туох баар улахан сололору бу үс аҕа уус дьоно ылаллара.
Хуннар омуктара
Густав Рамстедт сабаҕалыырынан хун тыла түүр уонна монгол тыллара арахса илик туругун көрдөрөр, ол гынан баран билигин чинчийээччилэр бу сабаҕалааһыны билиммэттэр, тоҕо диэтэр алтаай тыллара өссө эрдэ арахсыбыт буолуохтаахтар.
Моҕол түөрүйэтэ
Моҕол түөрүйэтин өйөөччүлэрэ этэллэринэн "хунну" аат моҕоллуу "хүн" (киһи) диэнтэн үөскээбит.
Түүр түөрүйэтэ
Билиҥҥи кэмҥэ түүр түөрүйэтэ саамай дакаастаммыт уонна аан дойду чинчийээччилэрэ билиммит түөрүйэ буолар. Бу түөрүйэни өйөөччүлэр: Э. Паркер, Жан-Пьер Абель-Ремюза, Ю. Клапрот, Г. Рамстедт, Аннемари фон Габайн, О. Прицак, Л.Н. Гумилев уонна да атыттар.
Импэрийээл
Импэрийээл — аат., эргэр. (imperialis — император киэнэ). Өрөбөлүүссүйэ иннинэ: уон солкуобайдаах кыһыл көмүс манньыат. Нуучча сиригэр 1755 сылтан 10 солкуобайдаах, 1897 сылтан 15 солкуобайдаах кыһыл көмүс манньыаттар (11,61 гр. көмүстэн) туттууга киирбиттэр.
1755 сыллаах харчы сыаната 10 солк уонна 10 үрүҥ көмүс солк тэҥ эбит. 900/1000 пробалаах кыһыл көмүстэн оҥоһуллар эбит, ыйааһына 12,9039 (±0,018) г, диаметра — 24,384 мм.
Тохсунньу 3 1897 с. таһаарыллыбыт «О чеканке и выпуске в обращение золотых монет» ыйаахтан (оччотооҕу Россия финанса миниистэрэ С.Ю. Витте таһаарбыт) саҥа империал уонна полуимпериал (кыһыл көмүс иһинээҕитэ уларыйыыта суох) маньыаттары быһан саҕалаабыттар. 1899 дылы быспыттар, ол кэннэ утуу-субуу харчы хаамыытын аччатан испиттэр.
1897 с. Сэтинньи 4 ыйааҕынан өссө 5 солк. быспыттар (кыһыл көмүс ыйааһына 3,87 г.), 1898 с. ахсынньы 11 — 7,74 г кыһыл көмүс ыйааһына 10 солк манньыат (червонец) манньыаттары быһан саҕалаабыттар.
Данилова Анастасия Петровна
Данилова Анастасия Петровна (1916—1993) — Саха Республикатын общественнай, государственнай деятелэ.
Урукку Марха, билигин Ньурба улууһун Кукаакы нэһилиэгэр 1916 сыллаахха ахсынньы 16 күнүгэр дьадьаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Маалыкай 4 кылаастаах оскуолатын бүтэрээтин кытта, комсомол райкома үөрэххэ анаан ыыппыта. Дьокуускайдааҕы педагогическай техникум бэлэмнэнии отделениетыгар киирбитэ, нөҥүө сылыгар студент буолбута. Техникуму 1934 сыллаахха бүтэрбитэ. 18 саастаах эдэр кыысчаан Настя Данилова Уус Алдан оройуонун Чараҥ оскуолатыгар учууталынан үлэтин саҕалаабыта. 1935 сыллаахха Танда оскуолатыгар кеһөрбүттэрэ, онно история уруогун учууталынан анаммыта. Нөҥүө үөрэх дьылыгар Мүрү сэттэ кылаастаах оскуолаын үөрэҕин чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Эдэр, чаҕылхай, олус үлэһит Анастасия Петровнаны 1937 сыллаахха үөрэх оройуонунааҕы салаатын сэбиэдиссэйинэн анаабыттара.
1938 сыллаахха бэс ыйыгар Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтигэр бастакы быыбар буолбута. Уус Алдан дьоно-сэргэтэ 22 саастаах үөрэх оройуонунааҕы салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир Данилова Анастасия Петровнаны депутатынан талан улахан итэҕэли сүктэрбиттэрэ. Бу, дьиҥэр, олоххо олус сэдэхтик көрсүллэр түбэлтэ этэ уонна Анастасия Петровна дьоҕура, билиитэ-көрүүтэ, талаана үрдүгүн туоһутунан буоларын кини кэнники олоҕо, үлэтэ, дьон-сэргэ билиниитэ көрдөрбүтэ.
1939 сыллаахха Анастасия Петровна Комсомол райкомун бастакы секретарынан быыбардаммыта уонна балтараа сыл кэринэ тахсылаахтык үлэлээбитэ, эдэр ыччат дьиҥнээх лидерэ буола үүммүтэ, кини үлэтэ киэҥ сэҥээриини ылбыта. Онтон икки сыл кэриҥэ үөрэнээччи ыччат ортотугар үлэҕэ комсомол уобаластааҕы комитетын секретарынан үлэлээбитэ. Сэрии суостаах сылларын кэмигэр, 1942—1946 сылларга партия Амма оройунунааҕы комитетын секретарынан, 1946—1947 сылларга партия обкомун инструкторынан, Саха АССР Үрдүкү сэбиэтин Президиумун секретарынан үлэлээбитэ. Ханна баҕарар үлэҕэ үрдүк дьоҕурун көрдөрбүт. чиэһинэй, принципиальнай, кэскиллээх Анастасия Петровнаны БСК(б)П Киин Комитетын Секретариатын уурааҕынан 1947 сыл алтынньы ыйыгар Москваҕа үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэххэ ыыталлар. Ити оскуоланы бүтэрэн, Аммаҕа партия оройуонунааҕы комитетын бастакы секретарынан икки сыл үлэлээбитэ.
1952 сыл балаҕан ыйыгар ССКП Киин Комитетын иһинэн үлэлиир Общественнай наукалар академияларыгар аспирант буолар уонна 1955 сыллаахха диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээн, историческай наука кандидатынан буолбута. 1955 сыл ахсынньы ыйыгар Анастасия Петровна ССКП Саха уобаластааҕы комитетын пропагандаҕа уонна агитацияҕа секретарынан быыбарданар. Бу сылларга үрдүкү уонна анал орто үөрэх заведениеларыгар, оскуолаларга, эмп-том, культура тэрилтэлэригэр эдэр ыччат ортотутар үлэ лаппа күүһүрбүтэ, араас саҥалыы үлэ керүҥнэрэ элбээбитэ. Саха советскай литературатын, искусствотын күннэрэ Москваҕа, Ленинградка ситиһиилээхтик барбыттара. Саха Сирэ Россия государствотыгар холбоспутун 325 сыллаах үбүлүөйэ үрдүк тэрээһиннээхтик норуот бүттүүнүн бырааһынньыгын быһыытынан ыытыллыбыта.
А. П. Данилова РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин депутатын уонна партия обкомун секретарын быһыытынан Российскай Федерация Правительствотыгар уонна РСФСР үрдүк уонна орто профессиональней үөрэхтээһинин министерствотыгар Дьокуускайга универститеты аһар туһунан боппуруоһу элбэхтик туруорсубута. Ити сыллардааҕы үлэ биир үтүө түмүгүнэн кадрдар хаачыстыба өттүнэн тупсааһыннара буолар. Өскө 1954 сыллаахха республика норуотун хаһаайыстыбатыгар үрдүк уонна анал орто үөрэхтээх 13741 киһи үлэлээбит буоллаҕына, 1958 сыл саҥатыгар 26666 киһиэхэ тиийбитэ, а.э. 65 бырыһыанынан үүммүтэ.
А.П.Данилова, начальнай оскуола учууталыттан үлэтин саҕалаан, партия Обкомун секретарыгар диэри үүнэн, төрөөбүт республиката, дьоно-сэргэтэ сайдалларын иһин 52 сыл үлэлээн ааспыта, итинтэн 25 сыла Дьокуускайдааҕы государственнай университекка эдэр ыччаты үөрэтиигэ, иитиигэ анаммыта. А.П.Данилова университекка старшай преподаватель, доцент быһыытынан уруккутун курдук тахсыылаахтык үлэлээн үлэһиттэр, студеннар өттүлэриттэн киэҥ билиниини ылбыта, улахан общественнай үлэни ыытара.
А. П. Данилова биллэр, билиниллэр общественнай деятель, талааннаах салайааччы, бэйэтин норуотугар бэриниилээх, принципиальнай, көнө-көрсүө, чиэстэээх уонна чиэһинэй үлэһит, дьоһуннаах киһи үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта: Үлэ Кыһыл Знамята уонна «Бочуот Знага» орденнарынан, элбэх медалларынан, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бочуотунай грамотатынан, Советскай Эйэ фондатын знагынан уо.д.а. бэлиэтэммитэ. 1976 сыллаахха «Саха АССР үтүөлээх учуугалын» аата иҥэриллибитэ. Кини РСФСР III уонна IV ыҥырыылаах Үрдукү Сэбиэтин депутатынан, Үрдүкү Сэбиэт Президиумун солбуйааччы председагелинэн (1951 — 1959 сылларга), Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин I, II, IV ыҥырыыларыгар депутатынан үс төгүл талылла сылдьыбыта. Оччотооҕу ыраах сытар Ньурба оройуонун үрэҕин баһыттан оронон, уонуттан эрэ тахсыбыт саастаах кыракый кыысчаан Дьокуускайга кэлэн студент буолааһына, 21 саастаах эдэр учуутал үөрэх оройуонунааҕы салаатын сэбиэдиссэйинэн ананааһына, 22 саастаах эдэр үлэһит Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан талыллаааһына киһи олоҕор бэрт сэдэхтик көстөр чахчынан буолар. Олоххо маннык хаардыы хардыылаабыт киһи ахсааннаах буолуохтаах.
А. П. Данилова 1993 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр 77 сааһыгар олохтон туораабыта. Саха Республикатын дьоно-сэргэтэ талааннаах государственнай, общественнай деятели, учуонайы, эдэр ыччат муударай иитээччитин, эрэллээх доҕорун кэлин да кэриэстии туруоҕа.
Саха чулуу кыыһа
А.П.Данилова оскуола учууталыттан саҕалаан тэрийэр дьоҕурунан партийнай салалтаҕа тахсан, райком секретарыттан Саха АССР уонна Российскай Федерация Үрдүкү Сэбиэттэрин депутатыгар, РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун председателин солбуйааччытыгар уонна Обком секретарыгар тиийэ эппиэттээх дуоһунастарга ситиһиилээхтик үлэлээбитэ, историческай наука кандидатын учуонай степенин көмүскээбитэ уонна Саха государственнай университетыгар, старшай преподавателинэн, онтон доценынан үйэ чиэппэрэ үлэлээбитэ, студеннарга историяны чинчийиигэ научнай куруһуоктары салайбыта.
Анастасия Петровна Амма оройуонугар 1949—1952 сс. райком бастакы секретарынан үлэлээбитэ. Оччотооҕуга мин, оскуола оҕото, Широких-Полянскай аатынан оскуолаҕа үөрэнэр этим. Бу сэрии кэннинээҕи ыарахан кэм этэ. Оскуолабыт сэрии иннинэ тутуллубут буолан материальнай өттүнэн хаачыстыбата мөлтөҕө, икки симиэнэнэн үөрэнэрбит, оскуолабыт дьиэтэ оһоҕунан оттуллара уонна мас тиийбэт буолан тымныы буолара. Бу ыарахан балаһыанньаны туоратыыга Данилова А.П. быһаччы көмөлөспүтэ. Онно сэрии сылларыгар райкомҥа секретардаабыт опыта, билиитэ улаханнык көмөлөспүтэ. Кини салалтатынан оройуонҥа үөрэхтээһини тупсарыыга, педагогическай кадрдары сүүмэрдээһиҥҥэ элбэх үлэ ыытыллыбыта.
Амма орто оскуолатыгар үөрэҕи үрдүк таһымнаахтык ыытыыны, киин уобаластартан саҥа үлэлии кэлбит эдэр учууталлары дьиэнэн-уотунан хааччыйыыны оскуола директора Колодезникова Вера Николаевнаны уонна оройуон үөрэхтээһинин отделын сэбиэдиссэйэ Емельянов Николай Ивановиһы кытта бииргэ сүбэлэһэн үлэлээн ситиспиттэрэ. Кинилэр үһүөн Дьокуускайдааҕы педагогическай техникумҥа биир кэмҥэ үөрэммит буоланнар. уопсай интэриэскэ бэйэлэрин өйдөһөн, оройуон, республика сайдыытын уонна инники кэскилин учуоттаан, оскуолаҕа иитэр-үөрэтэр үлэни тупсаран, үрдүк үөрэххэ киирэргэ билиилээх буолары ситиһэргэ үгүс үлэни ыыппыттара. Общественнай тэрилтэлэр уонна холкуостар оскуолаҕа уонна интернакка оттук маһы киллэрэллэрин, сайыныгар өрөмүөнү кэмигэр ыыталларын ситиһэн, үерэнээччилэр билиилэрэ үрдээбитэ, олохторун илгэтэ тупсубута.
1951 с. саас үөрэҕи бүтэрээри сырыттахпына, Анастасия Петровна кэлэн, онус кылаас үөрэнээччилэригэр бэсиэдэ оҥорбута, «Союз киин куораттарыгар үөрэххэ Саха сиригэр целевой миэстэлэри биэрэллэр, онно киириҥ», - диэбитэ уонна экзаменнары туттаран Москва, Ленинград араас институттарыгар киирэрбитигэр сүбэлээбитэ. Биһиги онус кылааһы 12 буолан бүтэрбиппит. Бу Амма орто оскуолатыгар бастакы маассабай выпуһунан буолбута. Онно Анастасия Петровна кэлэн истиҥник эҕэрдэлээбитэ, ситии-хотуу аттестатын туттарбыта, үрдүк үөрэххэ киирэрбитигэр, республикаҕа туһалаах специалистар буоларбытыгар баҕарбыта уонна наада буоллаҕына, көмөлөһүөхпүт диэн эрэннэрбитэ. Бу оройуон салайааччыта үөрэхтээһини өйөөһүнэ биһиэхэ, оҕолорго, улахан сабыдыалы оҥорбута уонна киин куораттарга үөрэххэ киириигэ эрэли үөскэппитэ. Кини сүбэтин истэн Москваҕа биэс, Омскайга икки уонна Дьокуускай пединститутугар түөрт оҕо киирэн экзаменнарын ситииһиилээхтик туттаран, үрдүк үөрэх аанын аспыттара.
Амма оскуолатын выпускниктара бары маннык ситиһиилээхтик үрдүк үөрэххэ киир­биттэрин иһин оскуола администрацията республика Үөрэҕин ми­нис­тер­ство­тын махтал суругун ылбыта. Москваҕа үөрэххэ киирбиттэр — М. Степанов, Т. Ларионов уонна мин К. А. Тимирязев аатынан тыа хаһаай­ыс­ты­ба­тын ака­де­ми­я­ты­гар, Э. Говорова — медицинскэй институкка, В. Сербяков пушно-меховой ин­сти­тук­ка үөрэнэр буолбуппут. Анастасия Петровна биһиги киирии экзаменнарбытын хайдах туттарбыппытын кэтээн, билэн испит эбит. Дойдубутугар тахсыбыппыт кэннэ райкомҥа ыҥыран эҕэрдэлээн, истиҥник кэпсэтэн, үчүгэйдик үөрэнэрбитигэр баҕаран атаарбыта. Кини улахан болҕомтотун 1952 с. оскуоланы 25 үөрэнээччи бүтэрэригэр уонна киин куораттарга үөрэххэ киирэллэригэр уурбута. Бүтэрбит оҕолортон Д. Ефремов Москватааҕы Плеханов аатынан норуот хаһаайыстыбатын экономикатын институтугар, В. Петров уонна Е. Нестеров — архитектурнай Т. Захарова, А. Антипина — медицинскэй, А. Кривошапкина — энергетическэй, П. Григорьев, М. Слепцов, М. Габышева — библиотечнай институттарга киирбиттэрэ. Атын оҕолор Свердловскайга, Новосибирскайга, Омскайга уонна Иркутскай институттарыгар үөрэммиттэрэ. Бу икки сыл иһигэр Анастасия Петровна кыһамньытынан Амма ыччаттара дойду киин куораттарыгар үөрэнэр кыахтаммыттара, онтон куорсун анньынан элбэх оҕо Советскай Союз киин куораттарыгар араас хайысхалаах идэҕэ үөрэнэн республикаҕа наадалаах специалистар буолан үлэлээн-хамсаан ааспыттара уонна билигин да ситиһиилээхтик үлэлии сылдьаллар. Ол курдук Д. С. Ефремов Уус Маайа райкомун бастакы секретарынан, республика олохтоох промышленноһын министринэн бэрт тахсыылаахтык үлэлээбитэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан талылла сылдьыбыта, В. С. Петров Дьокуускай куорат кылаабынай архитекторынан, республика архитектордарын союһун председателинэн, П. В. Григорьев культура министрин солбуйааччытынан, Т. Т. Ларионов тыа хаһаайыстыбатын министерствотын отделын начальнигынан, В. С. Сербяков республика пушно-меховой рассаднигын сэбиэдиссэйинэн эҥкилэ суох үлэлээбиттэрэ.
Оттон А.П.Антипина республиканскай балыыһа кардиологияҕа отделениетын кылаабынай бырааһынан, Т.В.Захаров Сэллиги чинчийэр-эмтиир институт отделын сэбиэдиссэйинэн дьоһуннаахтык үлэлээннэр республика үтүөлээх быраастара буолбуттара. Учуонайдар — экономическая наука кандидата М.Е.Степанов Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын академиятын доцена, медицинскэй наука кандидата, Э.П.Говорова Москва куорат бастакы нүөмэрлээх медицинскэй институтун доцена, техническэй наука кандидата, ирбэт тону үөрэтэр институт сүрүннүүр научнай сотруднига, И. П. Константинов докторскай диссертациятын бэлэмнии сылдьар. Итинтэн да атын ыччаттар үрдүк үөрэҕи бүтэрэн норуот хаһаайыстыбатын араас салааларыгар ситиһиилээхтик үлэлээбиттэрэ, сорохторо билигин да үлэлии сылдьаллар.
Мин сүнньүнэн Анастасия Петровна Амма оройуонун эрэ ыччаттарын үөрэххэ, сырдыкка уһуйуутун туһунан ахтан суруйдум. Итиннэ кини М.К.Аммосов аатынан Саха государственнай университетыгар үйэ чиэппэрин устата ыччаты үөрэтиигэ-иитиигэ сыралаах үлэтин эбэн кэбистэххэ, кини илиитин иһинэн ааспыт, сүрэҕин сылааһынан угутгаммыт тыһыынчанан ахсааннаах ыччаттары ааҕыстахха, чахчы да баараҕай үлэ ыытыллыбытын итэҕэйэҕин.
Анастасия Петровна дьон туһугар ис сүрэҕиттэн бэриниилээхтик үлэлээбит, ыччатгар үөрэхтээх, төрөөбүт дойдуларыгар туһалаах специалистар буолалларыгар кыһаллыбыт, бары өттүнэн көмөлөспүт үтүө-мааны киһинэн буолар. Ол иһин даҕаны кини общественнай-политическай эйгэҕэ ситиһиилээхтик үлэлээһинэ, ыччаты үрдүк үөрэх кыһатыгар үөрэтиигэ сыралаах үлэтэ Саха сирин дьонугар үтүө холобурунан буолар.
Ылыллыбыт сирэ
экономическай наука кандидата, Тыа хаһаайыстыбатын Саха сиринээҕи научнай- чинчийэр институтун старшай научнай сотруднига Ил Түмэн. — 2001. — Ахсынньы 19 к.
Соледар
Соледар — Украинаҕа, Донецкай уобаласка (якобы билиҥҥи ДНРга) баар кыракый куорат, Бахмут куораттан чугас. Дьонун ахсаана 6000 киһи. 2023 сыллаахха Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар куорат барыта алдьаммыта, олохтоохтор дьиэтэ уота суох хаалбыттара, үксүлэрэ өлбүттэрэ.
Кырыым татаардарын тыллара
thumb|Кырыым татаардарын тыллара тарҕаныыта Кырыым татаардарын тыллара эбэтэр сороҕор кырыым тыла  — кырыым татаардарын тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр. Суруга-бичигэ латыын уонна кириллица олоҕор оҥоһуллубут.
Дьыбардаахха саҥарыма
Дьыбардаахха саҥарыма диэн сахалар куһаҕан өйдөбүллээх тыллары улаханнык саҥарыма диэн үөрэхтэрэ буолар.
Былыргы өбүгэлэрбит олохторун үөрэҕин өс хоһооно оҥорбуттарын билигин быһалыы ылан туһанабыт. Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьар. (1,31).
Саха дьонугар саамай куһаҕан дорҕоонунан “ы” дорҕоон буолар. Бу дорҕоонтон ыы, ыар, ырыы, ыарыы, ынчык, ыарахан диэн куһаҕан өйдөбүллээх тыллар үөскүүллэр. Бу дорҕоон “ыы” диэн хатыланнаҕына куһаҕана өссө улаатар, ытааһын бэйэтинэн үөскээн тахсар. Куһаҕан дорҕооннордоох тыллары улаханнык саҥарбаттар, элбэхтик туттубаттар.
Кыра оҕо “ыы” диэн саҥаран, ытаабыта буола оонньоотоҕуна эбэ Лөкүө тохтото охсор этэ уонна “Бу оҕо сотору ытыыр буолбут” диэн быһаарара. Эбиэттэн киэһэ оҕо хаппырыыстаан, ытаан барара кырдьык этэ.
Айыы диэн сэрэхтээх, куһаҕан суолтата элбэх, «ыы» диэн ытааһын дорҕоонунан бүтүүлээх тылы үгүстүк туттуу, улаханнык, дьыбардаахха саҥарыы содула олус улахан, кэлэр көлүөнэлэри, эдэрдэри сыыһа-халты тутуннарарын тэҥэ, айыы буола сатаан бэйэлэригэр тиийинэллэригэр тириэрдиэн сөп. Айыы диэн тыл сэрэхтээхтик биирдэ эмэтэ туттуллар, улаханнык саҥарыллыбат тыл.
Сахалар оҕолорун өйүн-санаатын харыстыылларыттан сыыһа-халты туттунарын суох оҥороору кыра эрдэҕинэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн иитэллэр, үөрэтэллэр. (3,24).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.
2. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Seven & I Holdings
Seven & I Holdings — Дьоппуон биир бөдөҥ атыы эргиэн тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ көрдөрүүлээх атыы эргиэн конгломерата. Уопсай эргитэр урбатар харчыта — 3 триллион доллар (Арассыыйа сыллааҕы барыһа). Дьоппуоҥҥа уонна өссө 100 омук сиригэр 400 тыыһынча маҕаһыыннаах уонна АЗС станциалары бас билэр. Кини бас билиитигэр аатырбыт 7-Eleven (7 хардыы) брендовай маҕаһыыннара киирэр.
Салалтата — Токио.
Гражданскай көмүскэнии аан дойдутааҕы күнэ
Гражданскай көмүскэнии аан дойдутааҕы күнэ — Гражданскай көмүскэнии аан дойдутааҕы тэрилтэтин көҕүлээһининэн сылын ахсын кулун тутар 1 күнүгэр бэлиэтэнэр. Нэһилиэнньэни, баайы-дуолу уонна тулалыыр эйгэни дьалхаан кэмигэр көмүскүүргэ бэлэм буолууга болҕомто тардарга аналлаах.
Гражданскай көмүскэнии аан дойдутааҕы тэрилтэтин (Международная организация гражданской обороны) IX генеральнай ассамблеятын быһаарыытынан бэлиэтэнэр. Бу күн 1972 сыллаахха тэрилтэ конституцията олоххо киирбит. 2012 сыллаахха бу күн Гражданскай көүскэнии аан дойдутааҕы тэрилтэтин 40 сыллаах үбүлүөйэ киэҥник бэлиэтэммитэ.
Бахмут
Бахмут — Украинаҕа, Донецкай уобаласка баар куорат, Соледар куорат таһыгар. Дьонун ахсаана 2021 сыл түмүгүнэн 78000 киһи, 2022-2023 сыллаахха Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар куорат барыта сири кытта тэҥнэммитэ, 60% олохтоохторо өлбүттэрэ, 30% дьиэлэрин уоттарын быраҕан куоппуттара. 2022 сыллаахтан һокуоннайа суохтук Арассыыйа ДНР аатыттан оккупациялыы сатыыр.
Гуам
Гуам (Guam, Guåhan) — Чуумпу океаҥҥа баар арыы, АХШ бас билиитигэр киирэр туспа көҥүл дойду, Америка корпоративнай сиригэр холбоммот.
Хазар тыла
уҥа|мини|300x300пкс|"Киев суругар" баар рууна суруга Хазар тыла — хазар төрөөбүт тыллара, сабаҕалааһын быһыытынан түүр тыллар булгар бөлөҕөр киирэр.
Хазардыы тиэкистэр көстө иликтэр. Хазардар бэйэлэрэ суруйбут үс тиэкис баар, барыта былыргы иврит тылынан суруллубуттар (холобур, Дьэбириэй хазар суруйсуута, Киев суруга). Хазардар рууна суруктаах этилэр, ону туоһулуур араас тааска суруктар бааллар, ол эрээри кинилэр суруктарын чинчийээччилэр кыайан ааҕа иликтэр.