cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тэфкилев, Кутлы-Муһаммад Батыргэрэй уола
Олоҕо
1907 сыл алтынньы 16 күнүгэр Арассыыйа империятын Үһүс ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Думаҕа Уфа губерниятыттан дьокутаатынан талаллыбыта. Мусульманскай бөлөх (фракция) салайааччыта буолбут.
Андросов Николай Егорович
Олоҕун олуктара
1936 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр Саха АССР Анаабыр улууһун Уудьа с. көс олохтоох дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан эбэҥки. 1964 с. Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит. Учуутал уонна зоотехник идэлээх.
Тэфкилев, Кутлы-Муһаммад Батыргэрэй уола
Олоҕо
1912 сыл алтынньы 20 күнүгэр Арассыыйа империятын Төрдүс ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Думаҕа бааһынайдартан дьокутаатынан талаллыбыта. Дума кырдьаҕастарын сүбэлэригэр киирбитэ.
1914 сыл бэс ыйыгар Санкт-Петербуркка буолбут Мусульманнар съезтарын сүрүн тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ буолбута. 1914 сыл ахсынньытыгар Петрогракка мусульманнар общественнай тэрилтэлэрин бэрэстэбиитэллэрин Бүтүн Россиятааҕы съеһин делегата буолбута. Онно буойуннарга уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр көмөлөһөр комитет чилиэнинэн талыллыбыта.
1916 сыллаахха Лозанна куоракка (Швейцария) Россия норуоттарын конгреһыгар кыттыбыта. 1916 сыллаахха Орто Азия омуктарын, чуолаан каһаахтар, кыргыстар өрө туруулара буолбутугар Дуума аатыттан ол өрө туруу төрүөтүн быһаарар комиссиятыгар киирбитэ. 1916 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Ташкеҥҥа тиийбитэ. Ол айан кэмигэр Самарканд, Дьизак, Андижан уонна Коканд куораттарга сылдьыбыт.
1917 сыл Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн кулун тутар ыйга Россия быстах кэмнээҕи киин бюротун чилиэнинэн талыллыбыта. Сотору активнай общественнай уонна политическай үлэттэн тэйбитэ.
Ол кэнниттэн дьылҕата уонна өлбүт күнэ биллибэт.
Заха Хадид
Заха Хадид — Ираактан төрүттээх араб омуктаах Улуу Британия улуу архитектора, толору аата Дама Заха Мохаммад Хадид (Zaha Mohammad Hadid), 1950 сыллаахха Алтынньы 31 күнүгэр Багдадка төрөөбүтэ, кулун тутар 31 күнүгэр 2016 сыллаахха Майами куоратка сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ.
Амстердам Аирпорт Схипхол
Амстердам Интернешнл Аирпорт Схипхол (Luchthaven Schiphol, Amsterdam International Airport Schiphol), эбэтэр судургутук Схипхол — Амстердам куорат аэропорда, сир шаарын үрдүнэн биир саамай улахан уонна планета дьоно миграциалыырыгар биир улахан глобальнай узловой значениялаах. Онон сибээстээн JFK, Һитроу, LAX, Шоуду Аирпорт, Дасин Аирпорт, Истамбул Аирпорт тэҥэ киннэри кытта планета дьонун обороттуур значениялаах. Сир шаар хабтарыгар киирсэр.
2019 сыллаахха 70 мөл киһи көппүт, 110 мөл көтөн кэлбит, 80 мөл пересадкалаабыт. Олор иһигэр уопсай көрдөрүүнэн 4225 сахалар сылдьыбыттар, үксэ JFK уонна Шоуду Аирпорт көппүттэр Схипхол нөҥүө.
Схипхол нөҥүө 264 авиахампаанньа көтөр, 200 омук сиригэр 900 аэропорт холбонор.
Сүрүн дьиэлээхтэр — KLM уонна Delta Airlines.
SARS-CoV-2 Дельта вариант
Дельта вариант эбэтэр Дельта штамм диэн SARS-Cov-2 саҥа көрүҥэ, билиҥҥи вакциналары тулуйар буолбут биир көрүҥэ. Учуонайдар этэллэринэн саҥа вакцина оҥорботохторуна катастрофаҕа Аан Дойду тиийиэн сөп, сүүһүнэн мөллүйүөн киһи өлүктээх. Коронавирус биир агрессивнай көрүҥэ. COVID-19 көбүтэр.
Сиинэ оскуолата
Сиинэ оскуолата
Устуоруйата
Сиинэ оскуолата арыллыыта Сиинэ нэЋилиэгин кытары ыкса сибээстээх. Профессор Ф.Г.Софронов этэринэн сиинэ оскуолтата 1743 арыллыбыта. Таңара улэhитэ Захар Баишев оскуола олохтонуутугар улахан ѳнѳлѳѳх. Сиинэ оскуолата 20 Иркутскай танара оскуолаларыгар киирсэр. Бастакы учууталынан буолар Кесарий Сокольников — Дьокуускай уезднай училищатын выпускнига. Аан маңнай 9 оҕо уѳрэнэрэ. Дэриэбинэ олохтоохторо бары кѳмѳлѳѳн оскуоланы ѳрѳмуѳннээбиттэрэ.
Өктөөп өрөбүлүүссүйэтин кэнниттэн Сиинэ оскуолата таҥара дьиэтиттэн араарыллыбыта. Ыам ыйын 9 күнүгэр 1920 сыллаахха Кыьыл арымыйа ыйаагынан таңара уөрэгин салгыылларын булгуччу боппута. Оскуола РСФСР программатын ылыммыта.
1933 сыллаахха саңа тутуллубут зданияга 7 сыллаах оскуола төруттэнэр. Бастакы дириэктэринэн олорбута Власьев Николай Пантелеймонович. Кини Иркутскайдаагы педагогическай училищетын бүтэрбитэ. Сиинэ бочуоттаах олохтоо5о. Раисполком бэрэсэдээтэлэ Орджоникидзевскай ороуонна.
1934 сыллаахха Луначарскай А.В. аатын сүкпүтэ.
Пудун (Аирпорт)
Пудун интернешнл аирпорт (上海浦东国际机场, Shanghai Pudong International Airport) — Шанхай саамай улахан аэропорда, сир шаарыгар биир саамай улахан аэропорт. Схипхол тэҥэ глобальнай миграция оҥорор аэропорт. Сылга 80-135 мөллүйүөн сылдьар, былааҥҥа сылга 200 мөл дылы үрдэтии.
2019 сыллаахха 337 сахалар көппүттэр 31 дойдуга Пудун нөҥүө, сүрүннээн Аустралиаҕа.
Кучу
мини| Үүнэн турар сибэккилэр уопсай көрүҥнэрэ
Кучу (латыынныы Chamerion angustifolium) (нууччалыы Иван-Чай) Өр сыллаах оттуҥу үүнээйи. Уһун дьылыгырас умнастаах, уһунун кээмэйэ 50-150 (200) дылы тиийиэҕин сөп, уһун синньигэс туурааҕа олорор ланцетка маарынныыр сэбирдэхтээх, умнаһа көнө, судургу, төгурук, тарҕай, уонна сэбирдэхтэрэ хойуутук уунэр. Тэтэркэй сибэккилэрэ умнас төбөтүгэр үүнэллэр. Сибэккитэ сыттаах, онон киниэхэ ыҥырыалар сөбүлээн мусталлар.
Үүнэр сирэ
Кучу үксүн хоту сытар сирдэргэ үүнэр. Өрүс кытыытыгар, мас кэрдиллибит сиригэр, эбэтэр кырса алдьаммыт томтордорго, оҥоһуулаах суол кытыытынан сөбүлээн үүнэр. От сиэмэтин хомуйан олбуор иһигэр ыьыахха сөп.
Литература
Саха Сирин от үүнээйилэрэ, Лопатина Галина Владимировна хомуйбут материалларыттан
Эр дьон сирэ
Эр дьон сирэ — Арассыыйа эр дьонун хамсааһына, сүрүннээн дьахталлары баттааһыҥҥа ананар, ону таһынан гейдэри уонна лесбиянкалары утары барар. Сороҕор азиаттары утары үлэлиир, сүрүннээн миграннары утары.
Билиҥҥитэ экстремисткэй курдук ааҕыллар, һокуон этэринэн гейдэр, лесбилэр уонна дьахталлар бырааптарын кэһэр диэн. Ол иһин Владимир Поздняков хаайыыга барымаары Балаҕан ыйын 3 күнүгэр 2021 сыллаахха Арассыыйаттан куоппута.
Инбэлииттэр бырааптарын туруулаһыы күнэ
Инбэлииттэр бырааптарын туруулаһыы күнэ — аан дойду үрдүнэн инбэлииттэр бырааптарын туруулаһар дьон сыл ахсын ыам ыйын 5 күнүгэр араас хабааннаах тэрээһиннэри ыыталлар.
Суолтата
ВОЗ сыанабылынан 1 миллиартан тахса киһииэхэ, ол аата аан дойду олохтоохторуттан 15% кэриҥэ киһиэхэ бодоҥуруу ханнык эрэ көрүҥэ баар. Ол дьонтон 100 мөлүйүөнтэн тахсата – оҕолор.
Устуоруйата
1992 сыллаахха Европа 17 дойдутугар инбэлииттэр атын дьону кытта тэҥ бырааптаах буорлууларын туруулаһар дьон мустан аахсыйа тэрийбиттэр. Мантан ылата сылын ахсын бэлиэтэнэр буолбут.
2006 сыллаахха ахсынньы 13 күнүгэр ХНТ Инбэлииттэр бырааптарын конвенциятын ылыммыта. 2008 сыллаахха ыам ыйын 3 күнүгэр, 50 дойду ратификациялаабытын кэнниттэн, бу докумуон олоххо киирбитэ. Арассыыйа Конвенцияны 2008 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр баттаабыта. 2012 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр РФ бэрэсидьиэнэ Медеведев ратификациялыыр туһунан сокуону ылыммыта.
Rivian
Rivian (Ривиан), АХШ тэрилтэтэ, сотору кэминэн Аан Дойдуга биир биллэр электрокардары оҥорор буолуохтаах. Балаҕан ыйын 4 күнүгэр 2021 сыллаахха Ривиан массыыналара үчүгэй аатырдылар: https://3dnews.ru/1048335/zapas-hoda-elektromobiley-rivian-r1t-i-r1s-podtvergdyon-ofitsialno
Салалтата - Ирвайн (АХШ).
Аан Айылгы "Сиинэ"
Аан Айылгы «Сиинэ» — Саха сирин ураты ытык харыстанар сирэ. Аан Айылгы «Сиинэ» атырдьах ыйын 12 күнүгэр 1996 сыллаахха Саха сирин Бырабыытылыстыбатын уурааҕынан төрүттэммитэ. Соҕурулуу-илиңңи Орто Сибирь хаптал хайатыгар Горнай улууьугар 1.4 мөлүйүөн гектар иэннээх сири ылан турар (Горнай улууhун уопсай иэниттэн 32,3%). Сиинэ өрүс тардыытыгар 3300 кэриӊэ кыра уонна улахан күөл баар.
Географията
Аан Айылгы үгүс өттө Өлүөнэ арҕаа эҥэринээҕи орто сүүрүгүн эргин түһэр былыр-былыргыттан ырыаҕа ылламмыт, хоһооҥҥо холбоммут тыытыллыбатах үтүө-кэрэ оттоох-мастаах, үргүбэтэх көтөрдөөх-сүүрэрдээх Сиинэ салаа үрэх ыраахха диэри тардыытыгар тайаан сытар. Арҕаа өттүнэн Саха сиринээҕи Киин дэхси сири быысаһар итиэннэ Өлүөнэ-Бүлүү тардыыларын соҕуруу өттүн сорҕотун хабар. Бу сир-уот харыстанар уонна туһаныллар анала айылҕатын, историческай-культурнай итиэннэ социальнай уратыларыттан көрөн араастаһар.
Аан Айылгы "Сиинэ" зоналара
Айылҕа пааркатыгар маннык зоналар олохтонон тураллар:
Бастакытынан, 238,5 гектар иэннээх Чына үрэх ортолуу – үөһээ өттүн, Кэйбэлэ, Атырдьах уо.д.а. үрүйэлэр тардыыларын хабар тыытыллыбат сирдэр. Баларга харыстыыр дьаһаллартан уонна научнай чинчийиилэртэн ураты ханнык даҕаны үлэ ыытыллара көҥүллэммэт.
Иккиһинэн, сөбүгэр хааччахтаммыт кээмэйдээх сынньанар зона. Иэнэ – 46,0 тыһ. гектар. Онно киһитин ахсаана биллэр буоллаҕына сырытыннараллар. Чына, Чыыра, Матта үрэхтэр уонна уонча үрүйэлэр эҥэр хас да учаастакка сынньаныахха сөп.
Үсүһүнэн, айылҕаны үгэс буолбут көрүҥүнэн туһаныыга анаммыт сир-уот. Бу 1176 гектардаах иэҥҥэ икки быысаһар учаастак баар: а) хаһаайыстыбаҕа уонна актыыбынай сынньалаҥҥа туһаныллар сир; б) айылҕаны сөбүн көрөн туһанар сир.
Хамсыыр-харамай
Сиинэ паарката Саха сирин ордук элбэх дэҥҥэ көстөр хамсыыр хармайдарынан биллэр, ол курдук тайах, кыталык, бүүчээн, туртас, бөрө, эһэ, мас көтөрө, балык бааллар.
Жизнь замечательных людей (кинигэ сиэрийэтэ)
Дьоһуннаах дьон олоҕо (Жизнь замечательных людей) — Арассыыйа импиэрийэтигэр, Сэбиэскэй Сойууска тахсыбыт, билигин Арассыыйа Федерациятыгар тахса турар дьон олоҕун ойуулуур кинигэлэр сиэрийэлэрэ.
Сиэрийэҕэ тахсыбыт сахаларга сыһыаннаах кинигэлэр испииһэктэрэ:
Үрүҥ
thumb|250px|[[Инь уонна янь (☯).]] Үрүҥ — хаар курдук дьүһүннээх, маҥан, өҥ.
Үрүҥ өҥ саха культуратыгар
Олоҥхоҕо, остуоруйаларга уонна үһүйээннэргэ: Үрүҥ Элкэнэй, Үрүҥ Уолан, Үрүҥ Үкэйдээн, Үрүҥ Айыы тойон.
Үрүҥ тыын, хара тыын олох диэн суолтаҕа саха норуотун уус-уран айымньытыгар киэҥник туттуллаллар.
Үрүҥ ас — үүттэн, сүөгэйтэн оҥоһуллар ас (арыы, быырпах, иэдьэгэй, күөрчэх, суорат, тар уо. д. а.).
Ырыаларга
Үрүҥ туллук эрэ мөлбөстүүр (Анемподист Софронов тыллара) — саха норуотун ырыата.
Grammarly
Grammarly - Америка былыкка тиэкис хомууругар көмөлөһөөччү. Онно орфографическай, грамматическай, пунктуационнай сыыһа-халты, английскай тиэкистэргэ кыттыы уонна изложение көрүллэн, сыыһалара-халтылара көстөллөр.[4] Бу эмиэ быһаччы контекстан тутулуга суох туһанааччыларга стиль, тон уонна тыл-өс туттар кыаҕы биэрэр.
Grammarly 2009 сыллахха Алексом Шевченко, Максом Литвиным уонна Дмитрием Лидером буолан саҕалаабыттара. Grammarly араас программалары кытта үлэлииргэ, ону тэҥэ бразузеп сыһыарыга быһыытынан, уонна смартфоннарга клавиатура быһыытанан тарҕанар.[1][2]
Grammarly Калифорнияҕа баар Сан-Франциско куораакка баар Grammarly Inc. хампаанньа оҥорор, атын офистара Киевка, Нью Йоркка, Ванкуверга уонна Берлиҥҥа бааллар.
Дьон сыанабыла
Рецензеннар Grammarlyны туттуута судургутун иһин уонна көмө буолар этиитин иһин хайҕаабыттар, сыаната ыарахана да буоллар. Форбс сурунаал журналица Джош Стеймилович 2013 сыллаахха "онлайн сервиһэ, тексин түргэнник уонна чэпчэкитик тупсарар, олус сыанабыллаах профессионал курдук көстөр диэн суруйбута..[2] Ол гынан баран сорох туттааччылар Grammarly сыыһа этиилэрин иһин, этии контексын уонна тонун сатаан билбэт диэн суруйбуттара.
Усманов, Хайрулла Абдрахманович
мини|Хайрулла Абдрахманович Усманов Хайрулла Абдрахманович Усманов (татаардыы: Хәйрулла Абдурахма́н улы Госманов; 1866 сыл ахсынньы 16 күнэ, Оренбург губернията — 1915 сыл бэс ыйын 14 күнэ, Оренбург) — татаар муллата, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Оренбург губерниятыттан дьокутаата (1907 сыл).
Олоҕо
Хайрулла Абдрахманович Усманов 1866 сыл ахсынньы 16 күнүгэр татаар атыыһытын ыалыгар төрөөбүтэ. Хайрулла Казан губерниятын Малмыж уеһыгар мэдрэсэҕэ классическай мусульманскай үөрэҕи ылбыта (алын духовнай үөрэх). Кини ити кэнниттэн хаһ да сыл үөрэммит мэдрэсэтигэр хальфа (мударрис көмөлөһөөччүтэ) буолан үлэлээбитэ.
Хайрулла Абдрахманович Усманов 1893 сыл алтынньы 10 күнүгэр Сеитов посадыгар мэчиэккэ иккис мулланан талыллыбыта, ол кэнниттэн Оренбург губерниятын баһылыга киниэхэ 1893 сыл сэтинньи 13 күнүгэр имам-хатыб уонна мударрис солотун биэрбитэ.
XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX үйэ саҕаланыытыгар '''Хайрулла Абдрахманович Усманов салайбыт мэдрэсэтэ биир саамай күүстээх уонна үчүгэй мэдрэсэ быһыытынан биллэр буолбута. Кини үөрэхтээһиҥҥэ саҥа ньымалары туттар этэ .'''
Хайрулла Абдрахманович Усманов 1895 сыл атырдьах ыйын 26 күнүгэр саҥа мэдрэсэни арыйбыта. Ону тэҥэ кини атыынан-эргиэнинэн дьарыктанара.
Хайрулла Абдрахманович Усманов 1907 сыллаахтан ылата Оренбургдааҕы учуонай архыып комиссиятын чилиэнэ буолбута (Оренбургдааҕы академия, 1887-1918).
1907. Иккис Дуума дьокутаата
1907 сыл олунньу 7 күнүгэр '''Хайрулла Абдрахманович Усманов Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Оренбург губерниятыттан дьокутаатынан талыллыбыта. Ол кэмҥэ мусульманнар "Иттифак ал-Муслимин" диэн баартыйаҕа киирбитэ .''' хаҥас|мини|350x350пкс|Арассыыйа империятын II ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дума мусульман дьокутааттара. Тураллар: [[Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу|Маһмудов М., Тевкелев К., Зейналов З., Бадамшин Г.; олороллор: Кощегулов Ш., Хасанов М., Усманов Х., Атласов Х., Мусин Г.]]
Бүтэһик сыллара
Судаарыстыбаннай Дума ыһыллыбытын кэнниттэн Сеитовскай посадка төннүбүтэ. уҥа|мини|233x233пкс|Х. Усманов (1907) Хайрулла Абдрахманович Усманов 1915 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр Оренбуркка өлбүтэ.
Айылҕаҕа эттиктэр эргиирдэрэ
Дьон-аймах     бэйэлэрин  уһун  олохторугар  Айылҕаҕа улахан хоромньу­ну   оҥороллоро эбиллэн   иһэр. Сир аннынааҕы баайы тоҕо хаһан хостоорулар сир күөх кырсын суох оҥороннор хара буорунан тибэллэр, кумах куйаардары үөскэтэллэр. Бэйэлэрин үлэлэринэн-хамнастарынан   оҥорор  буор­туларыттан  ураты эттэринэн-сииннэринэн уонна таһаарар  тобохторунан  ордук улахан  хоромньуну оҥороллор.
Сахалар киһи этин-сиинин хаһан баҕарар өйүттэн-санаатыттан тус­па буоларын бэлиэтээн этэллэр. Киһи этэ-сиинэ дьиҥнээх биологичес­кай төрүтэ буолар. Бу этин-сиинин киһи төрөппүттэриттэн, аймахта­рыттан быһаччы утумнуур. Эт-сиин утумнаан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ салгыы бэриллэн иһэр уонна барылара Айылҕа эттиктэриттэн хомуллан үөскүүллэр. Ол иһин эт-сиин бары чаастара Айылҕаҕа уларыйан, эргийэн биэ­рэн иһэллэрэ эрэйиллэр. Ол аата, киһи өллөҕүнэ этэ-сиинэ ийэ буо­ругар, Айылҕаҕа төннөн салгыы атын көрүҥҥэ кубулуйан биэрэн иһиэх­тээҕэ быһаарыллар.
Дьон-аймах аһаабыт-сиэбит тобохторун барытын туһаҕа таһаарбакка бөххө кутан, тимирдэн суох оҥорон, ууга ыытан иһэллэр. Сир үрдүгэр дьон-аймах элбээн истэхтэринэ хонуу сир айылҕата дьадайан, туһалаах эттиктэрэ көҕүрээн, быстан иһэллэр, олору уу суурайан муораҕа, байҕалга киллэрэн иһэринэн, итилэр туһалаах эттиктэринэн байаллар.
Айылҕаҕа туох барыта эргийэн иһэр аналлаах. Ол курдук түүн кэн­ниттэн күнүс, кыһын кэнниттэн сайын эргийэн кэлэн иһэллэр. Айылҕаҕа уу эргийиитэ хаһан да тохтообокко бара турар. Акыйааннартан, муо­ралартан, сиртэн-хонууттан, тыалартан паар буолан көппүт уу атын сирдэргэ тиийэн ардах, хаар буолан түһэн иһэр.
Уу сир-хонуу устун өрүс буолан сүүрүгүрэн муораҕа киирэригэр сиртэн араас элбэх туһалаах минеральнай туустары суурайан киллэрэр. Өрүстэр араас элбэх туустары суурайан киллэрэннэр муора уулара бары тустаах буолбуттар.
Уһун үйэлэр тухары өрүстэр сир-хонуу туһалаах туустарын суура­йан муораларга киллэрэннэр сир-хонуу ууга суураллар туустарынан дьадайан, аҕы­йаан иһэр. Итини тэҥэ дьон үксүлэрэ аһаабыт астарын тобохторун - саах­тарын канализацияҕа кутаннар эмиэ муораларга ыытаннар муоралары байыталлар. Ол иһин соҕуруу муораларга ууга үүнэр үүнээйилэр олус хойуутук үүнэн элбэх мэһэйдэри оҥорор буоллулар.
Сиртэн-хонууттан туһалаах туустар суураллан киирэ туралларыттан океан, муора уулара араас састааптарынан байан, эбиллэн иһэл­лэр, элбэх туустар сөҥөн муоралар түгэхтэригэр мунньуллаллар.
Айылҕаҕа аҥардастыы аҥар өттүн диэки барыы хаһан да көрүллүбэт, кыайан табыллыбат. Кэмэ кэллэҕинэ барыта төттөрү эргийэн урукку оннугар кэлиэхтээх. Күнүс кэнниттэн түүн кэлэрин курдук эргийэн биэрэн иһиэхтээх. Ол кур­дук уу муҥура суох суурайан киллэрэ турар туустара хонуу сирдэргэ суохтар. Хонуу сир үүнээйитэ дьадайан, аҕыйаан иһэр. Со­рох туһалаах мастары дьон кэрдэн, уматан аҕыйаттылар, атыттара курааннаан, хатан-кууран аҕыйаан эрэллэр. Хонуу сирдэргэ кураан кэмэ кэлэр. Итини тэҥэ дьон-аймах ахсааннара эбиллэн иһиитэ аһылык буолар үүнээйилэри элбэхтик үүннэрэри эрэ­йэр. Кэлин кэмҥэ айылҕа уларыйан олус күүстээх ардахтар, хаардар түһэр буолуулара бу туустар эргиирдэрин өссө түргэтэтэр.
Айылҕаҕа туох барыта эргийэн кэлэн иһэр аналларынан бу муораларга мунньуллар эттиктэр, туустар аны сиргэ-хонууга төн­нүүлэрэ күүтүллэр.
Айылҕаҕа бу туһалаах эттиктэр, туустар эргиирдэрэ хайдах көрүҥнээхтэк барыахтааҕа өссө биллибэт. Арай муора уута элбэх хонуу сирдэри ыллаҕына, ол ылбыт сирдэригэр элбэх туустар сөҥөн хааллахтарына уонна муора кыра харамайдара эттэрин-сииннэрин бу хонуу сиргэ хааллар­дахтарына эрэ кыаллар кыахтанар.
Сири-хонууну хаһан эрэ улахан уу ылыахтааҕа итинник эмиэ быһаарыллыан сөп. Айылҕаҕа уу эбиллиитэ бу кэмҥэ саҕаланан, тэнийэн, дириҥээн иһэр. Бу быһыы дьон үлэлэринэн-хамнастарынан түргэтэтиллэн биэрэрэ ханан даҕаны саарбахтаммат. Киһи-аймах салгыы сайдан, наука өссө үрдүк ситиһиилэри оҥордоҕуна дьон муораны баһылааһыннара ордук тэнийиэн сөп.
Айылҕаны киртитии уонна уларытыы туох содуллаах буоларын дьон сабаҕалаан билэллэр эрээри бука бары биһиги үйэбитигэр буолбата буолуо дии саныыллар. Билигин дьон бары Айылҕа уларыйан, сылыйан эрэрин кэтээн көрө сылдьаллар. Айылҕаны көмүскүүргэ биирдиилээн государстволар кыахтара кыра. Бу дьыалаҕа Аан дойду дьоно барылара биир санааланнахтарына эрэ тугу эмэ ситиһиэххэ сөп. (1,50).
Саат Берен
Бере́н Саа́т (Beren Saat; 1984 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр төрөөбүтэ, Анкара, Турция) — турок омугун биллиилээх киинэ артыыһа.
2013 GQ Turkey кинини "Сыл бастыҥ дьахатара" диэн тутулунан наҕараадалаабыта.
Биографията
Берен Саат 1984 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр Анкараҕа төрөөбүтэ: аҕата — Хюсейн — футболист, ийэтэ — Айла — учуутал. Джем диэн аатаах бииргэ төрөөбүт убайдаах (1979 г.р). Берен Анкара куорат TED Үрдүкү колледжыгар үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Анкара Bilkent университетыгар менеджмент идэтин баһылаабыта. .
Алтаайдааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета
Алтаайдааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета — Барнаул куоракка баар доруобуйа харыстабылын уонна мэдиссиинэ эйгэлэригэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Саат Берен
Биографията
Берен ырыанан тойугунан үлүһүйэр, испан уонна ааҥыл тылларына холкутук кэпсэтэр. Берен «Турция Алмааһа» диэн бочуоттаах титулу сүгүөн сүгэр.
Алтаайдааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета
1954 с. атырдьах ыйын 7 күнүгэр төрүттэммит. Арҕаа Сибииргэ бастыҥ медицинскэй университеттартан уонна академиялартан биирдэстэрэ. Университетка Арассыыйаттан уонна тас дойдулартан 5000 устудьуоннар, ординатордар уонна аспираннар үөрэнэллэр. Ону кытта, университет эбии профессиональнай уонна тиһигэ быстыбат медицинскэй үөрэхтээһини, медицина уонна фармация үлэһиттэрин бэлэмнииргэ, хос бэлэмнииргэ ыытар.
Саат Берен
Карьерата
Берен өссө устудьуоннуу сылдьан саҥа саҕалыыр артыыстар куонкурустарыгар кыттан барбытта. Tomris Giritlioğlu’nun brother диэн ааттаах биир оннук куонкуруска кыттан кыайан баран, Берен турок тэлэбиидэнньэтигэр аан бастакы оруолун ылбыта. Ол кэнниттэн тэлэбиидэнньэ араас сэрийээллэригэр араас таһымнаах оруоллар кэлэн барбыттара. Ол гынан баран Берен саамай улахан ситиһиитэ киниэ «Запретная любовь» сэрийээлгэ Бихтер оруолун толорубутун кэннэ кэлбитэ. Сэрийээл Бихтер уона Бехлюл диэн эдэр дьон кистэлэҥ тапталларын туһунан кэпсиир. Ити оруолу оонньоон кини Турции биир саамай бастыҥ наҕараадатын «Золотая бабочка» бириэмийэни ылбыта. Буолаары буолан 2009 уонна 2010 сыллардаахха.
Алтаайдааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета
Толору аата: Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бюджетнай үрдүк үөрэхтээһин тэрилтэтэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин "Алтаайдааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета". Ректор эбээһинэһин толорооччунан, билиҥҥи кэмҥэ, профессор Шереметьева Ирина Игоревна үлэлиир.
Устуоруйата
1954 с. атырдьах ыйын 7 күнүгэр тахсыбыт РФ Миниистирдэрин Сэбиэтин 8651 нүөмэрдээх уурааҕынан университет, Алтаайдааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй институт (АГМИ) диэн аатынан төрүттэммитэ. Ол эрээри, төрөөбүт күнүнэн, 1954 сыл алтынньы ый 1 күнэ, оччотооҕу соҕотох факультет бастакы 250 устудьуона үөрэхтэрин саҕалаабыт күнэ ааҕыллар. 1960 с. бастакы быраастар үөрэхтэрин бүтэрбиттэрэ.
Саат Берен
Тус олоҕо
Берен бэйэтэ этэринэн кини Эфе диэн таптыыр уоллаах эбит. Ол эрээри кини үгүс сыл бииргэ сылдьыбыттарын кэннэ өлбүт. Ол и;ини онтон курутуйан өр кими да таптаабат. Арай 2007 сыллаахха Бюлент Иналлыын (артыыс) ыал буолан олоро сылдьыбыттара. Ол эрээри арахсыбыттара.
Алтаайдааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета
Устуоруйата
1978 с. институтка Ленинскай комсомол аата иҥэриллибитэ. Институт 1994 с. университет статуһун ылбыта.
Саат Берен
Тус олоҕо
Берен 2014 сыллааха Кенан Догулу диэн турок ырыаһытыгар ойох тахсыбыта. Уруулара Лос-Анджелес куоракка буолбута.
Алтаайдааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета
Лечебнай факультет
1954 с.төрүттэммит кырдьаҕас факультет, Алтайскай кыраайга баар үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр саамай улахан факультет. Оттон, Арассыыйа бэдэрээссийэтигэр бар үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр биир улаханнара буолар. 1966 сылга диэри соҕотох факультет этэ. 6 кууруска, холбоон 2,7 устудьуон үөрэнэр. Устудьуоннар 75 дисциплинаҕа университет корпустарыгар уонна эмтиир тэрилтэлэр базаларыгар быраас идэтин ыларга үөрэнэллэр. Билиҥҥи кэмҥэ, сыл аайы 600 киһи үөрэххэ ылыллар.
Саат Берен
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B0%D1%82,_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD
Алтаайдааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета
Педиатрия факультета
1966 с.арыллыбыт. Билиҥҥи кэмҥэ, сыл аайы 150 киһи үөрэххэ ылыллар. Факультетка 700 устудьуон педиатр идэтигэр үөрэнэллэр.
Саат Берен
Сигэлэр
https://www.kinopoisk.ru/name/802321/
IrAero
Базата уонна салалтата — Иркутск.
Алтаайдааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета
Стоматология факультета
1990 с.арыллыбыт, оттон 2002 с.факультет базатыгар университет стоматологическай поликлиниката арыллан үлэлээбит. АГМУ стоматологическай факультета арыллыаҕыттан, 1000 стоматолог бырааһы бэлэмнээн таһаарбыт. Билиҥҥи кэмҥэ факультетка 550 устудьуон стоматолог быраас идэтигэр үөрэнэллэр. Сыл аайы, 150 киһи үөрэххэ ылыллар.
Фармацевтика факультета
1975 с.арыллыбыт. Сыл аайы 50 киһи үөрэххэ ылыллар. Фарм.факультет арыллыаҕыттан, Алтаайскай кыраайга уонна кини тас өттүгэр үлэлии сылдьар 4000 провизоры бэлэмнээн таһаарбыт.
Тас дойдулартан үөрэнэр устудьуоннар факультеттара
Факультет, 2016 с. АГМУ Учуонай сэбиэтин быһаарыытынан арыллыбыт. Устудьуоннар үгүстэрэ(320 киһи)икки тыллаах программаларынан "Лечебное дело", "Стоматология", "Фармация" диэн идэлэргэ үөрэнэллэр.
Ординатура программатынан үрдүк квалификациялаах үлэһиттэри бэлэмнээһин уонна выпусниктары үлэнэн хааччыйыы салайар салаа
1958 с.ординатураҕа үөрэтии саҕаламмыт. 1972 с. саҥа структура-интернатура төрүттэммит. 2016 с.интернатура салаата сабыллыбыт. 2017 с. тохсунньуттан үрдүк квалификациялаах үлэһиттэри ординатура программатынан бэлэмниири уонна выпусниктары үлэнэн хааччыйары салайар салаа диэн буолбут.
Үөрэх
Университетка билигин 450-тан тахса преподаватель үлэлиир. Кинилэртэн 80% учуонай истиэпэннээхтэр. Хас 5-ис киһи - наука дуоктара. 2 киһи АНА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, 2 киһи Арассыыйа үтүөлээх диэйэтэлэ бэлиэлээхтэр, 121 наука дуоктардара, 330 наука кандидаттара, 31 Арассыыйа үтүөлээх быраастара, 12 Арассыыйа үрдүкү оскуолатын үтүөлээх үлэһиттэрэ.
Smartavia
Smartavia — Архангельск куорат муниципалитетын авиахампаанньата, Арассыыйаҕа биир бөдөҥ буолар.
Дом-2
Дом-2 (Дьиэ-2) - ТНТ телеканалга уһун кэмнэргэ көстө сылдьыбыт (2004-2021) реалити шоу буолар. Саха Сиригэр 2004-2008 сыллардаахха популярнай буола сылдьыбыта, онтон популярноһа намтаан барбыта. Дом диэн реалити шоу салҕыыта буолар.
Azur Air
Azur Air (Азур Аир), Арассыыйа биир улахан авихампаанньата, Anex Tour стратегическай доҕоро. Арассыыйаҕа биир сүрүн Внуково аэропордуттан Канкун көтүтээччи.
Ольга Бузова
Ольга Бузова (толору аата - Ольга Игоревна Бузова, сахалыы вариана - Бузов кыыһа Ольга) - Арассыыйа биир биллэр ырыаһыта, шоумена, араас проект ыытааччыта, уһун сылларга Дом-2 кыттыылааҕа уонна ыытааччыта, Instagram уонна TikTok ситимнэргэ 20 мөллүйүөн сурутааччылаах. Тохсунньу 20 күнүгэр 1986 сыллаахха төрөөбүт.
Ксения Бородина
Ксения Бородина (төрөөбүтүнэн - Ксения Амоева, бүтэһик оҕонньорунан - Ксения Омарова) - Арассыыйа биир биллэр киһитэ, ТНТ телеканалга араас проектары ыытааччы, Дом-2 уһун кэмнэргэ ыыта сылдьыбытынан биллэр. Кулун тутар 8 күнүгэр 1983 сыллаахха Москваҕа төрөөбүтэ.
Дмитрий Нагиев
Дмитрий Нагиев - Арассыыйа биир биллэр артыыһа уонна шоумена, 1967 сыллаахха муус устар 4 күнүгэр төрөөбүт. Азербайджанец, ниэмэс, нуучча, литовец хаан буккаастаах.
Игнатьев Кирилл Афанасьевич
Игнатьев К. А. — бэрт кыра сааhыттан көс дьон ортотугар улааппыт буолан, таба иитиитин ымпыгын-чымпыгын билэр эдэр киhини, биригэдьииринэн аныыллар. Кини колхознай-совхознай тутуу саҕана таба иитиитигэр биир бастыҥ үлэлээх биригэдьииринэн буолар. Ол курдук кини 1961 сылтан, «Өлөөн» совхоз тэриллиэҕиттэн, Дьэлиҥдэ отделениетын 1-кы нүөмэрдээх табаны иитер ыстаада биригэдьииринэн пенсияҕа тахсыар диэри, бастыҥ үлэлээх коммунист биригэдьииринэн буолара.
Кирилл Афанасьевич биригээдэтэ IX пятилетка сылларыгар улахан табаны иитиини 96 %, тугуту тыыннаахтыы иитиини 83 % туһэрбэтэҕэ, государствоҕа эти 98-99 % орто уонна ортону үрдүнэн уойуулааҕа туттарара. Итинник таһаарыылаах үлэтин бэлиэтээн 1975 с. кини «Үлэҕэ Албан аат» III степеннээх орденынан наҕараадаламмыта, социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕынан хас да төгүл буолбута, БСТХБ хас да төгүл кыттыылааҕа, элбэх юбилейнай медалларынан, бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.
Төһө да тыаҕа-табаҕа улэлээбитин иһин, нэһилиэгэр биир бастыҥ активист-общественник быһыытынан биллэрэ, нэһилиэкэ, оройуоҥҥа депутатынан талыллара. Эдэр ыччаты иитиигэ, үлэҕэ угуйууга ахсаабат кыһамньытын уурара, элбэх оҕолоох амарах аҕа этэ.
Кини бииргэ үлэлээбит, угуйбут эдэр ыччаттара Спиридонов А. Х., Сергеев И. С. Николаев И. Н. Лганов В. Е., онтон да атыттар опыттаах табаһыт, биригэдьиир буолан оройуоҥҥа, республикаҕа тиийэ биллэр чемпион табаһыт аатын ылбыттара, орденнарынан, медалларынан, Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыттара.
В. А. Христофоров ыстатыйатыттан.
Мусин, Гумер Мусич
мини|Гумер Мусин Гумер Мусин (татаардыы: Гомәр Муса улы Мусин; 1854 сыллаахха төрөөбүт — өлбүт сыла биллибэт) – татаар муллата, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Казан губерниятыттан дьокутаата (1907 сыл).
Олоҕо
Омугунан татаар, итэҕэлинэн мусульманин, Казан губерниятыгар Тетюшскай уезд Болын-Балыкчы дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ (билиҥҥитэ Татарстаан Булым-Булыхчи диэн дэриэбинэтэ). Тыа мэдрэсэтин бүтэрэн, мусульман үөрэҕин ылбыта. Армияҕа сулууспалаабыта, фельдфебель буолан демобилизацияламмыта. Мулла буолан бэйэтин дэриэбинэтигэр сулууспалаабыта, үгүс сылларга старшинанан сылдьыбыта. Тоҕус сыл устата волостной суут чилиэнэ этэ, олортон үс сыл бэрэссэдээтэллээбитэ. Сири бас билээччи, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаммыта. Дуумаҕа быыбар кэмигэр баартыйата суох хаалбыта. хаҥас|мини|320x320пкс|Арассыыйа империятын Иккис ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дума мусульман дьокутааттара. Тураллар: [[Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу|Маһмудов М., Тевкелев К., Зейналов З., Бадамшин Г.; олороллор: Кощегулов Ш., Хасанов М., Усманов Х., Атласов Х., Мусин Г.]] хаҥас|мини|320x320пкс|Арассыыйа империятын Иккис ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Думаҕа Казан губерниятын дьокутааттара. Тураллар: Г. И. Петрухин, А. Ф. Фёдоров, С. Н. Максудов, Г. М. Мусин; олороллор: З. М. Таланцев, М. В. Батуров, М. Я. Капустин, Д. А. Кушников, С. Т. Максютов. 1907 сыл Олунньу 6 күнүгэр Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Казан губерниятыттан дьокутаатынан талыллыбыта. Мусульманнар бөлөхтөрүгэр (фракцияларыгар) киирбитэ. Духуобунай комиссия чилиэнэ буолбута.
Судаарыстыбаннай Дуума ыһыллыбытын кэнниттэн дойдутугар төннүбүт. Гумер Мусин 1909 сыллаахха Столыпин реформатын кэмигэр общинаттан тахсыбыта, ол иһин наделын бэйэтигэр суруттараары заявление суруйбут. Мусин наделын быһаарыытыгар общинаны кытта утарсыбыт. Түмүгэр Гумер Мусин сириттэн аккаастаммыта.
1912 сыл күһүнүгэр Төрдүс ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дуумаҕа быыбарга Мусин аата мунньах кыттыылаахтарын санааларын утары баллотировка лииһигэр киирбитэ, ол эрээри наадалаах куолас хомуллубатаҕа
Ол кэнниттэн дьылҕата уонна өлбүт күнэ биллибэт.
Сам Шевваль
Шевваль Сам  (Şevval Sam; 1973 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэрэ төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — турок норуотун биллэр артыыһа уонна эстрадатын сулустаах ырыаһыта
Биографията
Шевваль Сам 1973 сыллаахха Турция Стамбул куоратыгар сэтинньи 11 күнүгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ Леман Сам диэн эмиэ Турция биллиилээх ырыаһыта дьахтар, Аҕата — Селим Сам. Дьиэ кэргэнигэр Шевваль сааиай кыра кыыс этэ. Эдьиийэ — Шехназ Сам киниттэн икки сыл аҕа. Ийэлээх аҕата кыыс 6 саастааҕар сатаспакка арахсыбыттара.
Шевваль Сам алын уонна орто сүһүө үөрэҕи «Hasan Ali Yücel İlköğretim Okulu» диэн ааттаах оскуолаҕа ылбыта. Ол кэнниттэн «Zincirlikuyu İnşaat Teknik ve Yapı Meslek Lisesi» лиссиэй реставрация факультетын бүтэрбитэ уонна ол кэнниттэн Мармара изящнай ускуустубалар университеттарыгар графика кафедратыгар үөрэнэн үрдүк үөрэҕи ылбыта.
1993 сыллаахха «Бешикташ» футбол хамаандатын кыттыылааҕа Метин Текиҥҥа ойох тахсыбыта. 1997 сыллахха ыаллар Тарык Эмир диэн уол оҕоломмутара. Ол гынан баран, 1999 сыллаахха Шевваль Сам оҕонньоруттан арахсыбыта. Төрүөтэ -- сатаспатахтара.
Шевваль Сам аан бастаан тэлэбиисэр экраныгар 1993 сыллаахха «Süper Baba» — (Супер Папа) диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ көстүбүтэ. Киинэни 1998 сыллаахха диэри таһаарбыттара. Оттон ырыаһыт быһыытынан оччолорго эдэр кыыс аан бастаан 2006 сыллаахха тахсыбыта уонна өтөр «Sek» диэн ырыаларын альбомун сүрэхтээбитэ.
Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BC,_%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C
https://www.kinopoisk.ru/name/1543576/
Маҥан Ордуу
Маҥан Ордуу, эбэтэр Ак Орда (ноҕайдыы Ак Орда, Ақ-Орда) – XIII үйэттэн XV үйэҕэ диэри Алтан Ордуу (Дьүчи Улууһун) арҕааҥа аҥара буолуон сөп.
Өйдөбүл
Сорох чинчийээччилэр Маҥан Ордуу Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара буолбакка, илиҥҥи аҥара дииллэр. 1840 сыллаахха Австрия чинчийээччитэ Й. Хаммер-Пургшталь Алтан Ордуу историятын суруйбут уонна ол үлэтигэр бу версияны эппит. Кини XV үйэҕэ суруллубут «Мунтахаб ат-таварих-и Му‛ини» Му‛ин ад-Дина Натанзи диэн киһи үлэтигэр олоҕурар.
Каһаах чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн арахсыы Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарыгар эрэ сыһыаннаах. Бу сабаҕалааһынынан Күөх Ордуу (Көк Орда) Шибан улууһа буолар.
Сирэ
Түүр тылларыгар "ак" диэн тыл "маҥан", "үрүҥ" диэн суолталаах. Кытайдар аан дойдуну өҥүнэн көрөн араараллар этэ, ол курдук хоту – хара, илин – күөх, арҕаа – маҥан, соҕуруу – кыһыл.
Маҥан Ордуу (Ак Орда) икки аҥы арахсар этэ: арҕааҥы – Хара муораттан хоту диэки сытар сирдэр, Кырыым; илиҥҥи – Поволжье уонна Хотугу Кавказ.
Шенер Айдан
Айдан Шенер (Aydan Şener) (1963 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция) -- турок омугун биллиилээх модела уонна киинэ артыыһа. Кини «Королёк&nbsp;— птичка певчая» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ Фериде оруолун толорубутунан аан дойдуга биллибитэ.
Биографията
Айдан аҕатынан төрүттэрэ Арассыыйа Казан куоратыттан төрүттээх силистээх дьоннор. Кинилэр ийэлэрэ 1877 сыллаахха, киристиэс таҥараҕа сүрэхтэнимээри дьиэ кэргэннэрин кытта Турцияҕа куотан кэлбиттэр. Уопсайынан, оччолорго үгүс ахсааннаах мусульман омуктара эмиэ христианствоны ылынымаары Турцияҕа көһөн киирэн барбыттара.
Айдан Шенер өссө олох кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ Бурса куоракка көһөн кэлбиттэрэ. Кыыс оскуоланы онно олорон бүтэрбитэ.
Айдан Шенер уона аҕыс саастааҕар «Мисс Турция» куонкуруска кыттан бастаабыта уонна 1981 сыллаахха дойду аатын «Мисс Мира» куонкуруска тиийэн чэистээхтик көмүскээбитэ. Ол гынан баран 1981 сыллаахха аан дойду саамай кэрэ дьахтарын аатын Венесуала кыыһа Пилин Леон ылбыта. ити куонкурус кэннэ Айдан бэйэтин мода эйгэтигэр холонон саҕалаабыта. Элбэхтик араас таһымнаах эрэкилээмэлэргэ уһуллара.
Сотору буолан баран кини Фериде оруолугар «Королёк&nbsp;— птичка певчая» элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ уһуллубута. Кини ити оруола кыыһы аан дойдуга аатырдыбыта.
Одорусов Пётр Поликарпович
Айар үлэтэ
Петр Поликарпович Одорусов суруйуунан 1967с дьарыктанар. Айар үлэҕэ абылаабыт-умсугуппут, үгүс өттүгэр  өссө күһэйбит киһинэн Николай Иванович Бойлоховы ааттыыр, үксүгэр кини этиитинэн, сүбэтинэн чаастатык хоһоон суруйар буолбутун туһунан ахтар. Автор хоһоонноро ырыа мелодиятыгар сөп түбэһэр буоланнар, элбэх композитор мелодия айан Саха сирин муннуктарыгар тиийэ ылланаллар. Кини норуокка киэҥник биллибит «Тыыннаахтар умнубат сыллара» ырыа тылын автора. Бу ырыа грампластинкаҕа уһуллубута уонна ССРС композитордарынСоюһун дипломунан наҕараадаламмыта. «Ыччат ырыата», «Кырачааннар ыллыыллар», «Ырыа - олох аргыһа», «О Якутии пою» диэн ырыа буолбут хоһоонноро хомуурунньуктарга бэчээттэммиттэрэ. Мантан ураты кини хоһоонноругар айыллыбыт ырыалары кырачааннар оҕо саадтарыгар ыллыыллар. Оҕолорго аналлаах уус-уран айымньы сабыылаах конкурсугар 1977 уонна 1980 сс. кини оҕоҕо анаабыт айымнньылара Республикаҕа II-III бириэмийэлэри ылбыта. Араас сылларга суруйбут хоһоонноро түмүллэн, 1991 сыллаахха «Олоҕу туойабын» диэн бастакы кинигэтэ тахсыбыта. Онтон утуу-субуу: «Чэйиҥ эрэ, ыллыаҕыҥ» (1992 с.), «Сахалыы саҥарабыт»(1994 с.), «Саха сирин кыыллара» (таабырын-хоһооннор,1994 с.) «Саха сайдар биһигэ» (1996 с.) айымнньылара, «Үйэ үөскэппит геройа» (2000 с.) поэма тахсыталаабыттара.
Петр Одорусов оҕо эрдэҕиттэн көрдөөх-нардаах, дьээбэлээх ырыалары истибит буолан ис сүрэҕиттэн ырыаны-хоһоону таптыы үөрэммитэ. Автор маҥнайгы икки хоһооно «Сибэкки», «Үнүгэс» 1967сыллаахха «Коммунизм сардаҥата» хаһыакка тахсыбыттара. Онтон ыла барыта 437 айымньы бэчээттэммитэ: 433 хоһоон, 4 поэма. Хоһоонноро 19 араас ааттаах хомуурунньуктарга, 11 хоһооно үөрэх кинигэлэригэр, пособиеларыгар, программаҕа киирбиттэрэ, «Хотугу сулус» №1 (1980, 1983 сс.), «Чуораанчык» №3 (1988 с.), «Чолбон» №1 (1996 с.) сурунаалга бэчээттэммиттэрэ. Ону тэҥэ «Коммунизм сардаҥата», «Үөһээ - Бүлүү», «Индигир уоттара», «Кыым», «Эдэр коммунист», «Кэскил», «Саха сирэ» «Учуутал аргыһа», «Хоһуун», «Бэлэм буол» хаһыаттарга тахсыбыттара.
Ырыа буолбут хоһоонноро
П.П. Одорусов хоһоонноругар мелодия айбыт композитордар уонна мелодистар: Алексеев А. М.; Андросов А.; Афанасьев А.Н.; Бойлохов Н.И.; Васильев А. И.; Васильев С. И.; Донской В. М.; Дудуков А. И.; Егоров В. Е.; Ефимов В. В.; Жирков В. П.; Кобельянов П.Ф.; Колодезников К. П.; Ксенофонтов В.В.; Кысылбаиков Г. Д.; Макарова Н. С.; Николаев В. Г.; Николаева А. И.; Новгородов А. П.; Петров В. Г.; Саввинов А.Б.; Саввинов Н.С.; Саввинова М. И.; Семенов А.Н.; Семенов В.И.; Слепцов Г.Г.; Степанов З.К.; Филиппов А.Д.; Чуручанов Н. Д.; Гуляева М. М.
Автор биһирэммит ырыалара:
Казахстаан бааннарын тиһилигэ
Казахстан Республикатыгар икки таһымнаах баан тиһигэ үлэлиир.
Бастакы таһымнаах баан
Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай баана Казахстан киин баана уонна Казахстан баан бастакы таһыма буолар. Национальнай баан бэйэтин боломуочуйатын иһинэн, Казахстан Республикатын киин бааннарын, атын дойдулар бааннарын кытта хардарыта сыһыаннаһыыларыгар, аан дойдутааҕы бааннарга уонна да атын финансовай- кредитнэй тэрилтэлэргэ интэриэстэрин көмүскүүр.
Иккис таһымнаах бааннар
Бары бааннар, Казахстан национальнай баана ураты иккис таһымҥа киирэллэр. Иккис таһымынан үлэлиир бааннар "Казахстан Республикатыгар баан уонна баан үлэтин туһунан» сокуон 1995 с. атырдьах ыйын 31 күнүттэн  2443 №- дээх. сокуон быһыытынан үлэлииллэр. Казахстаҥҥа иккис таһымнаах баан, бас билии көрүҥүттэн тутулуга суох, предприниматель сүрүн сыалын-соругун - барыһы ыларын ситиһэр юридическай сирэйдээх. Иккис таһымнаах бааннар Казахстан сиригэр- уотугар да, дойду тас өттүгэр да бэйэлэрин кыыстарын, филиалларын, представителлэрин арыйар бырааптаахтар.[1] [2]
Казахстан сайдыытын баана
"Казахстан сайдыытын Баана" АК Казахстан Өрөспүүбүлүкэтигэр сайдар национальнай институтун быһыытынан үлэлиир. Компания өҥөлөрө инвестиционнай бырайыактары үбүлээһини, экспортнай операциялары үбүлээһини, межбанк кредити, клиеннэри операциялааһыны уонна лизинговай үбү- харчыны операциялааһыны киллэрэллэр. Кини ону сэргэ араас үп- харчы, синдикациялаах, арендалыыр, арендалыыр уонна бырайыактыыр үп- харчы; бу дьыаланы кредиттээһин; итиэннэ мэктиэлэри биэрии, ону тэҥэ капиталга туһаныы.[1]
Кылааттары мэктиэлээһин системата
Казахстан страховкалааһын фондата (КФГД)) бырабылыанньа Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай баанын 1999 сыл сэтинньи 15 күнүттэн уурааҕынан тэрилллибитэ
Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин иккис таһымнаах бааннарга туруоруллубут физическэй сирэйдэр депозиттара бырыһыана суох ислам бааннартан ураты бары киирэллэр.
Көбүөр от
мини|Уопсай тас көрүҥэ мини|Ботаническай описанията Көбүөр от (льнянка обыкновенная, Linaria vulgaris) - өр сыллаах оттуҥу үүнээйи. Кини киирэр род Льянка, семейство Подорожниковые.
Ботаническай описанията
Сырдык саһархай өҥнөөх, ис өттө кытархай араҕас, бытырыыс курдук сибэккилээх, синньигэс сэбирдэхтээх. Тас көрүҥэ: үрдүгэ 30-60 (90) см дылы тиийиэҕин сөп, уһун синньигэс туурааҕа олорор ланцетка маарынныыр сэбирдэхтээх, умнаһа көнө, судургу, төгурук, тарҕай, уонна сэбирдэхтэрэ хойуутук уунэр.
Тарҕаныыта
Томтор сиргэ, кырдалга, халдьаайы быарыгар хойуутук уунэр.
Европа: Дания, Финляндия, Ирландия, Норвегия, Швеция, Великобритания, Австрия, Бельгия, Чехословакия, Германия, Венгрия, Нидерланды, Польша, Швейцария, Албания, Болгария, Югославия, Греция, Италия, Румыния, Франция, Испания; СССР: Белоруссия, Молдавия, Европейская часть России, Украина, Западная и Восточная Сибирь, Дальний Восток; Азия: Турция, Китай.
Химическэй састааба
Көбүөр от химическэй састаабыгар киирэллэр: алкалоид пеганин, флавоноиднай гликозидтары (ацетилпектолинарин и линарин, линаризин, неолинарин, пектолинарин). Өссө көбүөр оттон ылаллар: фитостерины, триакантин, органическай кислоталары (лимоннай, муравьинай, фолиевай, яблочнай и уксуснаяй, сапонины, пектиновай и дубильнай веществалары, витамин С, каротин. Көбүөр от сиэмэлэрэ 32-35 % жирнай маслаттан тураллар.
Харлампьев Василий Пудович
Харла́мпьев Васи́лий Пу́дович — Хара Лааҥкы (04.03.1947-18.01.2022) — поэт. Саха сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Айар үлэтэ
Айар үлэҕэ оҕо сааһыттан тардыспыта. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьар кэмнэригэр 5-с кылаастан саҕалаан хоһоон суруйарга холонон көрөр, корреспондент курдук интэриэһинэй дьарыгынан дьарыктаммыта. Бастакы хоһооно 1964 с. ыам ыйыгар «Коммунизм суола» хаһыакка бэчээттэммитэ. 70-с сыллартан айар идэнэн дьарыктанар.
Ол түмүгэр күҥҥэ көрбүт үс кинигэлээх:
Василий Харлампьев айар үлэтигэр Хара Лааҥкы диэн биир дьикти псевдонимынан киирбитэ. Кини хоһоон суруйарын таһынан айылҕаҕа баар араас көстүүнү: силиһи-мутугу көрөн араас уус-уран фигуралары, көстүүлэри оҥорон таһаарар, лааҥкыны кытта өрө тустар. Бу сэдэх дьарыктан сиэттэрэн айар үлэҕэ сыһыаран Харлампьев олоҕун Хараны ылан, Лааҥкыны эбэн Хара Лааҥкы диэн ураты ааты иҥэриммитэ.
Хара Лааҥкы айар үлэтин туһунан
"«Василий Харлампьев — Хара Лааҥкы хоһооннорун аахпытым ыраатта, маҥнайгы холонууларыттан ыла диэхпин сөп. Кини хоһоонноро бука бары бэрт кылгастар, чопчу образтаахтар, чөмчөтүллүбүт, нарыламмыт санаалар. Биир да хоһоон страницаттан орпот! Оттон бу үлэттэн, поэзияҕа ураты санаалаахтан тахсар. Кини ойуур маһын одуулаан, туохха эрэ маарынныыр мутуктары, эбэтэр түөрүллэ сытар чөҥөчөк дьикти силистэрин булан, кыылы-сүөлү, көтөрү-сүүрэри бэркэ кыһан кэбиһэр маастарын кэриэтэ туох эмэ сонуну булбутун чопчу тутан чочуйан, сып-сап кыра хоһоон оҥорон кэбиһэр, олох сонун кырыыларын айар» диэбитэ саха народнай поэта, Хара Лааҥкы такайааччыта, айар үлэҕэ умсугуппут учуутала П. Н. Тобуруокап." "«Кырдьык да тропическай Шри-Ланкаттан төрүттээх курдук сирэйдээх Хара Лааҥкы хоһооннорун үгүс ааҕааччылар сөбүлүүллэр — кини поэзията Арктика хаарын курдук сырдык, ыраас сыдьаайдаах. Онно, бука, төрөөбүт-үөскээбит, иитиллибит эйгэтэ улаханнык сабыдыаллаабыта, олоҕо-силэҕэ, үлэтэ-дьарыга да сөп түбэспитэ буолуо дии саныыбын» — диэн эппиттээх суруйааччы Сэмэн Руфов."
Сигэлэр
В Верхневилюйске прошел Ысыах писателей // 5.7.2012
Данилов Василий Дмитриевич
Сулҕаччы нэһилиэгэр төрөөбүт. И.П. Михайлов-Харачаан аатынан холкуоска хонуу теьуу улэьитэ, тулаайах, оонньооботох о5о сааьа А5а дойду Улуу сэриитин сылларыгар тубэьэн, улахан дьону сэргэ хонуу араас улэтин толлубакка улэлээбитэ. Оччотоо5у уус-уран самодеятельность курэхтэрин актыыбынай кыттыылаа5а.
Сэрии кэнниттэн дойдутуттан харыс да халбарыйбакка, уйэтин тухары Ленин аатынан колхоз, кэнники Строд аатынан совхоз Сул5аччытаа5ы отделениятыгар бастын улэлээх ыччат суеьу керееччутэ, сылгыьыт буолбута. Бэйэтин нэьилиэгэр тыа хаьаайыстыбата сайдыытыгар кырата суох кылааты киллэрбит ыччат наставнига. Утуе суобастаах улэтэ угус Бочуотунай грамотанан, хас да "Коммунистическай улэ ударнига" знагынан, атын да урдук на5араадаларынан бэлиэтэммит.
"1941-1945 сс. А5а дойду Улуу сэриитин кэмигэр килбиэннээх улэтин иьин" мэтээлинэн 1948 с. на5араадаламмыт.
Туhаныллыбыт литература
Сул5аччы нэьилиэгин ейдебунньук кинигэтэ: Кыайыы 65 сылыгар / хомуйан онрдулар Е.В. Попова, П.М. Павлов; А.В. Кульбертинов уруьуйа. - Дьокуускай: ООО РИЦ "ОФСЕТ", 2010. - 128 с.
Вьетнам донг
Донг (đồng, тьы-ном 銅) — Вьетнам национальнай валютата.
Вьетнам Государственнай Баана таһаарар.Бэлиэтэнэр символа: ₫ эбэтэр VND. 1 донг 10 хао-ҕа тэҥнэһэр (вьетн. hào, тьы-ном 毫) эбэтэр 100 су-га (вьетн. xu, тьы-ном 樞). Вьетнам Республиката холуонньа эрдэҕинэ бу дойдуга французтар пиастр-дара туттуллара.
Холуонньаттан босхолонон баран Хотугу Вьетнам уонна Соҕуруу Вьетнам бэйэлэрэ туһунан "донг" диэн харчыны киллэрбиттэрэ.«Донг» диэн вьетнам тылыттан "алтан" диэн тылбаастанар.
Сигэлэр
http://art-hanoi.com/collection
Ыстаппаан Алексеев
Ыстаппаан Алексеев
Бу – урут аатын эрэ истэр киһим. Ытык кырдьаҕас Ыстаппаан Алексеев – Сунтаар улууһун Бүлүүчээн нэһилиэгин киһитэ. Мииринэй куорат сытар сирэ – Иирэлээх үрэх сүнньэ – былыр бүлүүчээннэр тайахтыыр, эһэҕэ сохсо охсор ыырдара. Кинилэр Киэҥ Дойду, Чочуоран, Сэтиэнэх, Аппайа үрэхтэрин бастарын Садын (Мииринэй) дьоно эмиэ бэркэ билэллэр. Олус бултаах-алтаах сирдэр. Улар, куртуйах, ыалыкы, тайах дэлэйэ, үрэхтэрин хоһолоругар-эйимнэригэр быйытын, майаҕаһын, соботун, алыһарын хойуута, эмиһэ. Хоой хостуурдаах, төргүү сүөрэрдээх нүөл-мааны дойду. Улуу хайалардаах, дохсун сүүрүктээх Бүлүү Эбэ ырааһын саҕана, бу диэки дьон туут балык миининэн, хатыыһын искэҕинэн «эмсэхтэнэ» олорбуттара. Ол иһин да бүлүүчээннэр үгүстэрэ ып-ыраас хааннаах, кырасыабай дьүһүннээх, күүстээх, киппэ-чэгиэн, бэйэлэрин олус кыанар дьон буолааччылар. Ылан да көрүөххэйиҥ: Алдан аатырбыт көмүсчүтэ, Социалистическай Yлэ Дьоруойа П.Гуляевы, эспэдииссийэ кэмигэр Дальстрой «хара маастарынан» көөчүктэнэр «блатнойдарын» кытта үгүстүк киирсибит, кэлин ССРС үрдүнэн биллиилээх педагог буолбут В.Акимовы, Саха сирин биир биллиилээх салайааччыта В.Павловы... Бары да анды сымыытын курдук арылхай, ыһыы дьон этилэр.
Оттон мин кэпсэтэр кырдьаҕаһым, 87 саастаах Ыстаппаан Алексеев лыппычах курдук, эдэригэр чиэппэр күүстээх киһи эбит. Кини онтун кистии сатаабатах. Бүлүүчээн Наахаратыгар 130 киилэлээх сымара тааһы кини курдук ыраах илдьибит киһи суох. Кини туһунан кэпсииллэр ээ: икки бууттаах гиирэни ампаар дьиэ нөҥүө быраҕаттанар дьээбэлээх этэ диэн. Аны оччугуй уҥуохтааҕын сэнээн, хас киһи тос мааскатын ылбыта буолуой. «Эдэрбэр тутуһары кытта тутуһар этим», – диир оҕонньор.
Сэрии кыттыылааҕа
Дьоппуону кытта сэрии түргэнник бүппүтэ. 1945 сыллаахтан Ыстаппаан Даурия ыстаансыйаҕа салгыы сулууспалаан барбыта. 6 сылтан ордук сулууспалаан баран, Саха сиригэр эргиллибитэ. Дойдутугар эргиллибит дьолун уоҕар Мухтуйаттан (Ленскэй) Тэҥкэ дэриэбинэтигэр (Сунтаар) диэри 20-чэ көс сири сатыы хааман тахсыбыта.
Эспэдииссийэ
хара үлэтигэр
1950 сыл алтынньытыгар, муус туруон аҕай иннинэ, Ыстаппаан Кириэстээххэ кэлээт, улахан уларыйыы барбытын тута бэлиэтии көрбүтэ. Алмаас эспэдииссийэтэ олохсуйан, урут быыкаа, 400-кэ эрэ киһилээх дэриэбинэ 4 тыһыынча киһилээх оробуочай бөһүөлэккэ кубулуйбут этэ. Дойдутугар кэлэн таах таалалыы сытыа дуо – үлэ тосхотор Амакинка эспэдииссийэтин хонтуоратыгар ОТиЗ аанын тэлэппитэ. Саллаат куормалаах уолу каадыры бэрийэр нуучча дьахталлара начаалынньык Файнштейн хоһугар утаарбыттара.
Григорий Хаимович Файнштейн (араспаанньатын дьэбириэйдииттэн тылбаастаатахха, «кэрэ таас» диэн тылбаастанар эбит) саллаат докумуонун хос-хос ааҕаат, «ылабыт!» диэн илии баттаан адаарыппыта. Бирикээс таһааран, хас да былааҥканы толортоон баран, Ыстаппааны дойдутугар – Бүлүүчээн сиригэр – Аанньаахха турар 131-с баартыйаҕа (кумах сууйтарар баабырыка) анаабыта.
Аанньаах Бүлүүчээнтэн Бүлүү Эбэ уҥуор баар. Сулууспа кытаанах тургутуутун ааспыт уол 131-с баартыйа начаалынньыга Николай Алексеевич Лисицын хаһаайыстыбатыгар кэлбитэ. Туох кэлээхтиэй. Yлэһиттэр олус тыйыс усулуобуйаҕа, бараактарга, землянкаларга дьиэлэнэн олорбуттара. Сорох дьон Бүлүү сыырын сирэйинэн землянкалары хаһан, титиригинэн ыпсаран, муосталаан, улахан тимир оһох булан «быр» курдук сылаас дьиэ гынан олороллоро. Тэйиччи кумах-таас сууйтарар баабырыка, хайа боруодатын ыскылаата, урут оттонор Күбэйиҥдэ диэн сыһыыга аэропорт бааллара. 1950-56 сылларга Степан Алексеев боруодаттан тустаах боруоба ыларга анаммыт хаһыы-сүргэйии үлэтигэр сылдьыбыта. Ханнык да күн-дьыл буоллун, отуччалыы миэтэрэ дириҥнээх омуһахтары – «шурфалары» хаһаллар. Тоҥуу-хатыы, эстии да баара.