cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сэмэй буолуу
Сахаларга киһи оҥорор быһыытын быһаарарга аналлаах «Быстах быһыы» диэн этии баар. Ситэ быһаарыллыбатах, ырытыллыбатах, туох уларыйыы, содул үөскээн тахсара биллибэт быһыытын аата быстах быһыы диэн буолар. Араас саҥаны арыйыылар, айыылар табыллыбатахтарына бары быстах быһыыга, куһаҕаҥҥа кубулуйаллар. Аһара бара сылдьар, саҥаны айа сатыыр оҕо быстах быһыыны оҥороро элбиир.
Олоххо сэмэй киһи утарытынан киһиргэс, дэбдэҥ киһи буолар. «Дэ» диэн дорҕоон киһини дэбдэҥнэтэн киһиргэтэр, бэйэм эрэ бэрпин диэн санааны киллэрэн өйүн-санаатын үрэйэр, ыһыллаҕас оҥорор дорҕоон. Бу тыл эйэ диэн тылбытын кытта холбуу “эйэ-дэм” диэн букатын туттуллуо суохтаах. Киһиргэс буолуу киһини «Титаник» диэн уһулуччу улахан, мааны, баай хараабыл барбыт суолунан илдьэр. «Титаник» хараабыл аһара киһиргээн, акыйааны киэптээн, хаһан да тимирбэт аатырбытыттан өссө улахан муус хайаҕа кэтиллэн тимирбитэ.
Билигин «Титаник» хараабыл ханна муора түгэҕэр сытарын киһи барыта билэр буолла. Киһиргээһин, киэптээһин, «Мин эрэ үчүгэйбин, бэрпин» диэн бэрдимсийии, аһара барыы суола ол онно тириэрдэр.
«Күүстээххэ күүстээх көрсүөҕэ» диэн этии киһиргээн аһара барыы хаһан эмэ син-биир түмүктээх буоларын уонна күүстээҕи күүстээх хайаан да баһыйарын быһаарар.
Билигин биһиэхэ тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар була сатаан "айыы үөрэҕин" айбыттара саха дьонун өйдөрүн-санааларын буккуйар, сыыһа суолунан салайар. Итэҕэл, таҥара үөрэҕэ сыыһа хайысханан барыыта аһара бара сылдьар, араас айыыны оҥорор эдэрдэр элбээһиннэригэр тириэртэ, ол иһин быстах быһыылар үксээтилэр.
Биирдиилээн эмэ аһара барар, айыыны оҥорон саҥаны арыйар дьон төһө даҕаны дьоҥҥо туһалааҕы оҥорон өйү-санааны сайыннарбыттарын иһин биир эмэ оҕолорунан уонна биллиилээх дьон майгыларын уратытынан оҕолорун киһи быһыылаахтык ииппэккэлэр, омук уопсай сайдыытыгар ханнык да туһалаах хамсааһыны киллэрбэттэр.
Олох сүнньэ диэн өйдөбүл хайа да диэки халбаҥнаабакка, аһара барбакка, олох икки өрүтүттэн ортотунан тутуһан баран иһэри быһаарар. Бу быһаарыы сүрүн өйдөбүлэ сахалар Орто дойду диэн дьон-аймах олорор уонна үлэлиир сирдэрин ааттыылларынан ордук чуолкайданар.
Тугу барытын наллаан, нэмин билэн туһанар, ыспат-тохпот, алдьаппат, хаһан да аһара барбат, аһара туттубат бэрээдэктээх киһи көрсүө, сэмэй киһи диэн ааттанар уонна таҥара үөрэҕин тутуһар киһи буолар.
Төрөппүттэр бука бары оҕолорун харыстыыр санаалаахтар. Биһиги аныгы төрөппүттэрбит оҕолорун хайдах харыстыыры билбэттэр. Оҕону харыстааһын диэн көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии, оҕо өйө-санаата аһара барарын хааччахтааһын, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буолууга үөрэтии ааттанар. Киһи быһыытын аһара барыма, айыыны оҥорума, сыыһа-халты туттан эдэр олоххун алдьатыма, харыстаа диэн үөрэх буолар.
Олох сайдыыта элбэх саҥаны айан туһаҕа таһаарыыттан улахан тутулуктаах. Бары саҥаны айыахтарын баҕараллар. Бары саҥаны айыылар дьоҥҥо туһалаах, үчүгэйи оҥорууга аналламмыт үрүҥ айыылар буолуохтаахтар. Үчүгэй, туһалаах, үрүҥ айыылары сиэри, киһи быһыытын тутуһарга үөрэммит дьон ордук элбэхтик оҥорор кыахтаахтар. Оҕо аан маҥнай киһи буолуу, киһилии быһыыланыы өйүн-санаатын баһылыырын сахалар таҥараларын үөрэҕэ ирдиир.
Нил Сорскай
Нил Сорскай  (Майков Николай) — (1433 сыллар эргин - 1508) Россияҕа сэмэй буолуу хамсааһыны тэрийбитэ уонна салайбыта. Сиэри-майгыны тупсарыы, аскетизм идеятын тарҕаппыта. Таҥара дьиэтэ сири бас билиитин утарбыта, манастыырдарга реформаны ыытыыны, манаахтар үлэлээн айахтарын ииттэллэрин туруорсубута.
Сэмэй буолуу
Саха омугун уһун үйэлээх олоҕун өй-санаа туһунан үөрэхтэрэ олус баай тылбытыгар иҥэн сылдьар. Сэмэй диэн өй-санаа туругун быһаарыы кэнниттэн мункук соҕус, муҥкук, муҥутах, килбик, бүтэҥи диэн киһи өйүн санаатын туругун быһаарар тыллар салгыы кэлэн иһэллэр. Бу тыллар өйдөбүллэрэ манныктар:
Муҥкук. Кыһалҕатын, кырдьыгын да чобуотук эппэт, дьорҕоото суох, килбик, муҥутах.
Муҥутах. Кэнэтэн көрүүнү кыайбат, тобулугаһа, сайаҕаһа суох өйдөөх.
Бүтэҥи. Сайаҕаһа суох, түҥкэтэх.
Доллу (Сивцев Степан Николаевич)
Степан Николаевич Сивцев — Доллу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын уонна суруналыыстарын Сойуустарын чилиэнэ.
Сэмэй буолуу
Киһи өйүн-санаатын уратыларын саха дьоно былыр-былыргыттан билэн, туспа уратыларынан араартаан ааттыылларын табатык өйдөөн туһаныллар. Үгүстэр сэмэй киһини арааран билбэттэриттэн муҥкук, муҥутах, бүтэҥи киһиэхэ ханыылыы сатыыллара сыыһа.
Сэмэй буолууну «Муннугу кэйэ сылдьар» муҥкук эбэтэр «Умса түһэ сылдьар» киһиэхэ холуур улахан алҕас. Сэмэй киһи диэн аан маҥнай аһара барбат, аһара, сыыһа-халты туттубат, алдьаппат, нэмин билэн туттунар киһи буоларын табатык өйдүөххэ уонна олоххо, оҕону иитиигэ туһаныахха.
Доллу (Сивцев Степан Николаевич)
Олоҕун олуктара
1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Малай театр иhинэн Yрдүкү театральнай училищены туйгуннук бүтэрэн киинэ, драма артыыһа идэлээх кыһыл диплому ылар.
Сэмэй буолуу
Дьиэҕэ киирээт уҥуоргу истиэнэттэн нэһиилэ иҥнэр, айаҕын атан алларастаан күлэр, «оруо маһы ортотунан барар» киһини саха дьоно сөбүлээбэттэр.
Доллу (Сивцев Степан Николаевич)
Олоҕун олуктара
1974—1976 сс. Ньурбатааҕы көһө сылдьар Судаарыстыбаннай тыйаатырыгар үлэлиир.
Сэмэй буолуу
Сэмэй киһи ханнык да киһиттэн өйүнэн-санаатынан хаалсыбат, бары оҥорор быһыыларын аһара барбакка, сыыһа-халты туттубакка оҥороруттан уонна сылыктаан, дириҥник ырытан быһаарарынан элбэхтэртэн ордор киһи буолар. Сэмэй киһини тиийиммэт өйдөөх-санаалаах муҥкук, муҥутах, бүтэҥи дьону кытта буккуйбаттар. Баар дьонтон барыларыттан сэмэй, үлэһит дьон аҥардарыттан лаппа ордуктарын ылаллар уонна оҕолорун киһи быһыылаах буолууга иитэр, үөрэтэр буоланнар омук ахсаанын кинилэр элбэтэллэр.
Доллу (Сивцев Степан Николаевич)
Олоҕун олуктара
1976 сылтан Саха Академическай тыйаатырыгар артыыһынан киирэр.
Сэмэй буолуу
Сэмэй киһи диэн аһара барбат, аһара туттубат киһи буолар. Сэмэй киһи олоххо сыыһа-халты туттунара аҕыйах буолан олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыаҕа улахан, оҕолорун сэмэй буолууга, аһара барбакка үөрэтэринэн, бу аймахтар сайдан, элбээн иһэр кыахтаналлар.
Доллу (Сивцев Степан Николаевич)
Олоҕун олуктара
1991 сыллаахха Марксизм-Ленинизм университетын хаhаайыстыбаннай салайааччылар факультетын бүтэрэр.
Сэмэй буолуу
Саха дьонун олохторун үөрэҕэ сэмэй дьон омугу сайыннаралларын, элбэтэллэрин быһаарар. Сэмэй буолуу диэни испитигэр аанньа ахтыбат курдукпут эрээри үлэһит, туохха да аһара туттубат, аһара барбат көрсүө сэмэй бэрээдэктээх дьон уһун олохторун киһи быһыылаахтык олороннор, элбэх оҕолорун аһара барбат, киһи быһыылаах дьон буола улаатыннараннар омук ахсаанын элбэтэн омугу сайыннараллар.
V үйэ
V үйэ
Сэмэй буолуу
Саха дьонун олохторун үөрэҕэ көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтэр, ыҥырар. Элбэх өс хоһоонноро, өйдөтөр, харыстыыр этиилэр сэмэй буолууга, барыны бары сатыырга, оҥорорго, үлэҕэ-хамнаска сэрэхтээхтик сыһыаннаһарга үөрэтэллэр.
Доллу (Сивцев Степан Николаевич)
Олоҕун олуктара
1994 сылтан 1998 сыллаахха диэри Президент Ыйааҕынан Саха Судаарыстыбаннай циркэтин дириэктэринэн, 1998 сылтан Саха өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын уурааҕынан “Сахафильм” Судаарыстыбаннай национальнай кинокомпаниятыгар генеральнай дириэктэринэн ананар.
Сэмэй буолуу
«Оломун билбэккэ эрэ ууга кииримэ» диэн этии урут түһүмэ, аһара барыма, тиэтэйимэ, ыксаама диэн үлэ киһитин үөрэтэр. Көрсүө, сэмэй буолуу сэрэхтээх буолууга тириэрдэр. Сэрэхтээх киһи тугу эмэ оҥороору гыннаҕына эрдэттэн бэлэмнэнэн, туох сабыдыал үөскээн тахсарын быһааран баран биирдэ оҥорор, ол иһин сыыһа-халты туттунуулартан көмүскэллээх буолар. Кини тугу эмэ оҥоруон иннинэ, бу быһыытыттан туох содул үөскээн тахсарын быһаарарга, сыаналыырга үөрэммитэ сыыһаны-халтыны оҥороруттан харыстыыр.
Доллу (Сивцев Степан Николаевич)
Оонньообут сүрүн оруоллара:
Барыта 60-тан тахса оруоллары айда.
Сэмэй буолуу
«Сатаабат аата сата баһын тардыма» диэн этии билбэт дьыалаҕын ылсыма, кыайбат аата киһиргээмэ диэн барыны бары сыаналаан көрөргө, бэйэ кыаҕын-күүһүн, үөрүйэҕин, ситэ билэ-көрө, үөрэнэ илиги табатык сыаналаан билинэргэ үөрэтэр. Тугу эмэ оҥоруон иннинэ бу быһыыттан туох содул үөскээн тахсарын таба сыаналыыр, «һуу-һаа» буолан, тиэтэйэн оҥоро охсубат, ырытар, тугу эмэ оҥороору гыннаҕына сэрэнэн, нэмин билэн оҥорор киһи сэмэй буолар. Сахалар кырдьаҕас, уһуннук олорбут, үлэлээбит киһини уһун олоҕун көрсүөтүк, сэмэйдик, киһи быһыылаахтык олордо диэн этэллэр, хайгыыллар, оҕолоругар кини курдук олоҕу олороллоругар баҕараллар. Көрсүө, сэмэй киһи оҕолоро барылара киһи быһыылаахтарынан, көрсүөлэринэн, сэмэйдэринэн, ону тэҥэ элбэх сиэннээҕинэн киэн туттара, элбэхтэр махталларын ылара олох сиэрэ буолар.
Доллу (Сивцев Степан Николаевич)
Оонньообут сүрүн оруоллара:
«Суол тоҕойугар» кэпсээннэр хомуурунньуктарын ааптардарыттан биирдэстэрэ. «Хатыламмат түгэннэр, умнуллубат айаннар» диэн Саха тыйаатырын туһунан кинигэ ааптара. Ыстатыйалара, очеркалара «Чолбон» сурунаалга, «Кыым», «Саха Сирэ», «Сахаада» хаhыаттарга тахсаллар. Кини хоhоонноругар ырыалар айыллаллар. Олортон «Төрөөбүт дойдум Төҥүлүм» (В. Никаноров) уонна «Туруйалар» (С. Игнатьев) мелодиялара киэҥник дьоҥҥо ылланаллар.
Сэмэй буолуу
Көрсүө, сэмэй киһи туох сыаналааҕы, туһалааҕы оҥорон ханнык чиэскэ, бочуокка тиксэр эбит диэн ырытан көрүү:
Доллу (Сивцев Степан Николаевич)
Оонньообут сүрүн оруоллара:
Театр диэйэтэллэрин Сойууһун чилиэнэ. Дьокуускай куоратын дьокутааттарын сэбиэтин дьокутаатынан (XXI-c ыҥырыы) быыбардана сылдьыбыта.
Сэмэй буолуу
1. Олоҕу уһуннук олоруу бэйэтэ улахан кыайыыга тэҥнэнэр, өй-санаа туруктаах, көрсүө, сэмэй буолуутун быһаарар. Сааһыран этэ-сиинэ мөлтөөн иһэр киһи өйө-санаата өссө бөҕөрҕөөн, күүһүрэн биэрэн истэҕинэ эрэ уһуннук олорууну кыайар кыахтанар.
2. Тугу эмэ оҥороору гыннаҕына урут түспэт, аһара барбат, маҥнай сэрэхэдийэн, сылыктаан көрөр, бу быһыыттан туох содул үөскээн тахсарын үөрэтэр, бэрэбиэркэлиир, көрсүө, сэмэй майгылаах киһи уһуннук олорууну кыайар кыахтанар. Киһи олоххо биирдэ эмэтэ да буоллар түбэһэр ыксаллаах кэмҥэ сыыһа-халты туттубакка олоҕун киһи быһыылаахтык олордоҕуна эрэ уһун үйэлэнэр. Биирдэ эмэ арыгы да истэҕинэ кыыһырса, этиһэ-охсуһа сылдьыбат, хата үөрэрэ-көтөрө киирэрин иһин дьон сымнаҕас майгылаах, көрсүө, сэмэй диэн билинэр киһилэрэ уһуннук олорууну ситиһэр.
Доллу (Сивцев Степан Николаевич)
Оонньообут сүрүн оруоллара:
1995 сыллааха Президент Ыйааҕынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһын бочуоттаах аата иҥэриллибитэ.
Сэмэй буолуу
3. Тиэтэйэр, ким эрэ иннинэ уруттаан түһэн оҥоро охсорго дьулуһар киһи сыыһа-халты туттунара элбиир. Сыыһа-халты буолбут быһыы быстах быһыыга кубулуйар уратылааҕынан куһаҕаҥҥа тэҥнэнэр. Уһун олоҕун устата сыыһа-халты туттубакка, сиэри кэспэккэ, киһи быһыытын аһара барбакка олоҕу олорууну көрсүө, сэмэй киһи кыайар кыахтаах.
4. Киһи этин-сиинин туругун уонна өйүн-санаатын кыаҕын тэҥнээн, сөбүн көрөн туохха барытыгар табан туһаныыны сэмэй киһи ситиһэр.
Доллу (Сивцев Степан Николаевич)
Сигэлэр
[http://www.nlib.sakha.ru/resoures/data/bibl_assist/Calendar/2000/index_3.htm Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):50 лет со дня рождения С. Н. Сивцева — Доллу]
Сэмэй буолуу
5. Оҕолоро, сиэннэрэ кинини үтүктэннэр көрсүө, сэмэй, бэрээдэктээх, үлэни-хамнаһы кыайар, аҕаларын, эһэлэрин туйаҕын хатарар дьон буола улааталлар. Бэйэтэ көрсүө, сэмэй майгылаах киһи оҕолорун бэйэтин курдук көрсүө, сэмэй майгылаах, киһилии быһыылаах буолалларыгар үөрэтэр кыаҕа улахан. Төрөппүт бэйэтэ көрсүө, сэмэй буоллаҕына эрэ оҕото кинини үтүктэн көрсүө, сэмэй буола улаатар кыахтанар.
Көрсүө, сэмэй буолууга үөрэнии диэн тугу эмэ оҥоруох иннинэ сыаналааһын, өйгө-санааҕа ырытан көрүү аата. Ханнык баҕарар быһыыны оҕо оҥоруон иннинэ бу быһыыбыттан туох уларыйыы тахсыаҕай диэн сыаналаан, ырытан көрдөҕүнэ сэмэй киһи буола улаатар кыахтанар.
Өр сылларга олорбут, элбэхтик үлэлээбит, оҕолорун киһилии быһыыга үөрэппит дьон тустарынан сөбүлээн, хайҕаан элбэхтик суруйабыт. Кэлин кэмҥэ "айыы үөрэҕин" айааччылар улахан сыыһалардаах үөрэхтэрин тутуһан быстах быһыылаах, ону-маны саҥаны айыылары оҥоро сатаары сыыһа-халты туттунар дьону өрө тутуу, эккирэтэ сылдьан хайҕааһын олоҕураары гынна. Бу улахан сыыһалардаах үөрэх сабыдыалынан бэйэҥ «сэмэй буол» диэтэххэ өһүргэниэх курдук дьон элбээн эрэллэр.
Өрөбүлгэ да өрөөбөккө, күн тура-тура үлэлии-хамсыы, оҥоро-тута сылдьар үлэһит, көрсүө, сэмэй дьон аанньа ахтыллыбат курдук буоллулар. Олоҕу үлэ-хамнас оҥорон таһаарыыта, барыс киллэриитэ эрэ сайыннарарын, тупсарарын билигин умнубут, аҥардастыы тугу эрэ үллэстии, туохха эрэ тииһинии ордугун курдук санааҕа киирбиппит.
Эдэр сэнэх эрдэххэ «Муора тобугунан, халлаан хабаҕатынан» буола киэптии сылдьыбыт киһи «Муоһа, туйаҕа тулуннаҕына», ол аата кэһэйдэҕинэ көрсүө, сэмэй, уруттаан түһэн испэт, аһара барбат киһиэхэ дьэ кубулуйар. «Муос, туйах туллуута» киһи доруобуйатыгар, этигэр-сиинигэр туох да сабыдыала суох ааспатынан бу киһи мөлтөөтөҕүнэ, бытаардаҕына, кыаҕа-күүһэ аҕыйаатаҕына эрэ көрсүөтүгэр, сэмэйигэр түһэр диэн быһаарыы олохсуйан эрэрэ куһаҕан.
Эдэр киһи кыанар эрдэҕинэ аһара бара сылдьыбатын туһугар кыра эрдэҕиттэн сахалар үөрэхтэрин тутуһан көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтиллэрэ эбитэ буоллар сыыһа-халты туттубакка элбэх туһалаах дьыалалары оҥоруо, үйэтэ да уһуо этэ.
Таҥара үөрэҕин олоҕор тутуһар, толорор киһи сэмэй киһи буолар уонна олоҕор сыыһа-халты туттунуулары оҥороро аҕыйыырыттан уһун үйэлэниини ситиһэр кыахтанар. (1,94).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Need for Speed: Underground 2
Need for Speed: Underground 2 — видеоʼоонньуу, Need for Speed серияттан аркада сырсыы симулятор. 2004 сыллаахха тахсыбыта; таһаарааччы: EA Games; оҥорооччу: EA Black Box. Need for Speed: Underground оонньуу салҕыыта. PC, Playstation 2, Xbox, Game Boy Advance уонна Nintendo DS платформаларга тахсыбыта.
Оонньуу бас суолтата тюнинг буолар. Need for Speed: Underground 2 оонньууга хас даҕына саҥа фиичалар киирэллэр: аутомобил кузовʼын уларытыыта, босхо сүүрүү режимʼа, сырсыыга сылдьар дьииптэр. Рэйчэл Тээллэр оруолун америка актрисаʼта уонна фотомодельʼа Бруук Бөрк оонньообута.
Переяслав
Переяслав (Переяслав) диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 27 848 (2014).
Need for Speed: Underground 2
Оонньуу PSP версияʼта Need for Speed: Underground Rivals диэн ааттаах.
Геймплей
Оонньооччу босхотук Бэйвйү диэн сымыйа куорат устун айанныаҕын сөп. Бу куорат уулуссатынан борустуой массыналартан ордук өссө атын уулусса гонщикʼтара сылдьаллар. Атын гонщикʼтары кытта дуэль оҥоруохха син. Ол дуэль суолтата -- ол гонщикʼтан 300 миэтирэҕэ куотар. Дуэльʼга кыайан баран оонньооччу $100, $250 эбэтэр $400 сүүйүөҕүн син, хоттордоҕуна - оонньооччуттан бэйэтиттэн ол харчы былдьанар. Ол ордугар, куоракка сырсыы буолар сирин булуохха син (пиктограммаʼлаах төгүрүк).
Оонньуу сыала — туох баар сырсыытын кыайар. Ол кэнниттэн туох баар запчааһа, сурунаал уонна DVD таһа баар буолар.
Куорат
Бэйвйү (англ. Bayview) -- Лос-Аандьэлэһи уонна Лас-Виэгаһы санатар сымыйа куорат. Олимпик-Ситигэ (NFS Underground куората) курдук полиция манна суох. Куорат суолунан араас биэс оройуоннаах, ол иһинэн түргэн магистрааллар бааллар. Хаһан баҕар халлаан уларыйыаҕын сөп: холобур ардах түһүөҕүн син. Куорат устун иһэн каартаҕа суох сырсыылары эбэтэр саҥа, өссө биллэ илик автомастерскойʼдары булуохха син.
Фотосессияʼлар
Оонньооччу кыайан истэҕинэ кэм кэмтэн кини фотосессияʼҕа (сурунаал эбэтэр DVD таһыгар түһэрээри) ыҥырыллыаҕын син. Онно каартаҕа кэлиэхтээх сир бэлиэтэнэр. Сороҕор оонньооччу хартыскаланар ракурсун иҥин бэйэтэ туруоруоҕун сөп.
Чаппараах
Чаппараах — ыҥыыр кэннинэн ат самыытыгар уурар ойуулаах-оһуордаах киэргэл таҥас. .
Сылгы өҥүгэр-дьүһүнүгэр чаппараахтаах элэмэс диэн баар — самыытыттан икки буутун устун түһэр үрүҥнээх элэмэс сылгы ..
Ахсынньы 13
Ахсынньы 13 диэн Григориан халандаарыгар сыл 347-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 348-c күнэ). Сыл бүтүө 18 күн баар.
Эр киһи сарыы этэрбэһэ
Эр киһи сарыы этэрбэһэ Кинээс атаҕын туһунан суулаан уурбуттар. Тобугар тиийэ үрдүктээх. Этэрбэс төбөтүн, онтон салгыытын ohугар диэри кылгас гына хара уонна apaҕac сабынан оһуордаабыттар, төгүрүк быһыылаах дьөлүтэ быһыылары оҥорон, ол анныгар күөх таҥаһы саба тутан ойуу-дьарҕаа түһэрэн киэргэппиттэр. Маннык этэрбэһи араастаан киэргэтэллэр. Кэтит coҕyc сарыылыыллар.
Эбии маны көр
Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Конников Гаврил Иннокентьевич
Конников Гаврил Иннокентьевич - Аҕа дойду улуу сэриитин кытыылааҕа, Тиихэй акыйааннааҕы флокка сулууспалаабыт, Үтүөлээх железнодоржник.
Аҕата Алдан сахата, 9 ыйдааҕар ийэтэ өлөн эдьиийдэригэр иитиллибит. Скрябиннар диэн бэрт сэниэ ыаллартан төрүттээҕин билэр эбит. Уолу кыра эрдэҕинэ Охуоскайга илдьибиттэр. Сэриигэ 1942 сыллаахха, уон аҕыстааҕар ыҥырыллыбыт. Кэргэнин Нина Борисовналыын үс сыл Биробиджааҥҥа олорбуттар, онтон Литовко диэн ыстаансыйаҕа олохсуйбуттар.
Сент Винсент уонна Гренадиннар
Сент Винсент уонна Гренадиннар (Saint Vincent and the Grenadines) диэн Кариб байҕалын илин өттүгэр баар арыы дойду. Иэнэ 389 км², олохтоохторун ахсаана 120,000. Киин куората Киҥстаун.
Томпо
thumb Томпо өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 570 км., тардыытын иэнэ 42700 км².
Колумб Христофор
Христофор Колумб (Christophorus Columbus, Cristoforo Colombo, Cristóbal Colón; 1451 сыл күһүнэ Генуя (барыллартан бииринэн) —, Вальядолид, ) — испаан муора устааччыта уонна саҥа сирдэри арыйааччыта. Американы арыйбытынан ордук биллэр (1492).
Томпо
Баһа Сунтаар Хайата диэн сискэ баар. Тардыытыгар 1000 күөл уонна 78 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 169 км²) баар.
Порядин Еремей Никитович
Порядин Еремей Никитович (1925 - ?) - "Кыым" хаһыат фотокорреспондена, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, РСФСР уонна Саха АССР култуураларын үтүөлээх үлэһитэ, Бойобуой үтүөлэрин иһин уонна Германияны кыайыы иһин мэтээллэр кавалердара.
VI үйэ
VI үйэ
Науру
Науру (Nauru) диэн Чуумпу океан биир арыыта буолар. Аан дойду ордук кыра дойдуларыттан биирдэстэрэ. 21 км туоралаах. 15 тыһ. киһи олохсуйан олорор. Дойду дьаhалтата Ярен оройуоҥҥа баар (де факто - дойду киинэ).
Иҥэһэ
Иҥэһэ
Науру
Экономиката
Науру биир ордук сайдыылаах дойду буолар, дьон орто хамнаһа 30 000 долларга тэҥнэһэр, онтон науру инвестицията АХШ курдук дойдуга улахан барыс аҕалар. Кэнники кэмҥэ тайфуннартан ынырык элбэх ночоот буолар, дойду бүддьүөтэ сытарыйар кыахтанна. Эбиитин кризис кэлэн дойду үрдүнэн үлэтэ суохтар ахсааннара 12% элбээтэ.
Дьоно
Науру элбэх омук олорор дойдута. Манна элбэх кытайдар, индонезиялар, аустралиялар олороллор. Төрүт олохтоох омук — наурулар буолаллар.
Иҥэһэ
Тыл суолтата
Аты миинэргэ үктэнэн тахсарга аналлаах дугалыы быһыылаах быалаах тэрил.
Томпо
Уу орто ороскуоту сөкүүндэҕэ 254 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас өртүттэн Томпорук (186 км.) уонна Маҥкүлэ (225 км.), уҥа өртүттэн Дэлинньэ (357 км.) уонна Хунхада (189 км.) диэн салаалардаах
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
IPhone
thumb|[[iPhone 4S компьютернай рендера]] iPhone — Apple хампаанньа оҥорор мультимедийнай смартфон линейката. Apple iOS операционнай системаҕа үлэлиир.
2009 сыл тохсунньу 9 күнүгэр МакУорлд Экспо конференциятыгар бастаан хампаанньа тойоно Стив Джобс көрдөрбтэ. Атыыга 2007сыл бэс ыйын 29 күнүгэр тахсыбыта, 2008 сылга WWDC конференциятыгар быдан үчүгэй модель представляйдаммыта - iPhone 3G. Онтон 2009 сыл от ыйын 8 күнүгэр үһүс модела тахсыбыта - iPhone 3Gs. 2010 сыл от ыйыгар саҥа iPhone 4 тахсыбыта.
2010 сыл кулун тутарга 50 мөл iPhone атыыламмыта. .
Бэс ыйын 8 күнэ 2009 с. маннык, үһүс по счетунан, төлөпүөн модела — ippone 3 Мыс, кини ipone 3Г. ippone 3 мысли оперативнай өй- санаа элбээтэ, үлэ- хамнас тэтимэ күүһүрэн, 32 Гб кытта конфигурацияҕа кииристэ уонна эбии функциялары биэрдибит: копирование уонна завка, speak Notes, Speak Notes ыытарга, телешоу, музыкальнай видео, киинэлэри уонна аудиокнигы судургутук ippone, сервиһи биэрэргэ. смс уо. д. А.
2010 с.бэс ыйын 7 күнүгэр ippone OSTONE 4 саҥа аата (isopone OS) буолан, инники кирбиилэр иннилэригэр улахан суолталаах, аан дойду А4, Одькх- матрицейскай IPS — 960 пиксели, 5-мегапикснай камераны, ону тэҥэ видео- фактическай (0,3 Мп).
4 октября 2011 года была представлен is операционной системы is 5. Саҥардыллыбыт телефон 2 ИПКРО 2 процеһа, 8-мегапикснай камерата уонна GSM/CDAM сибээс гибриднай системата хардарыта көмөлөспүттэрэ. Эмиэ 2012 сыл саҥатыгар диэри, Voponentone оннугар кэлбит Siri куоластыыр көмөлөһөөччүтэ ipopone 4С эрэ баар.
2012 сыл от ыйыгар барыта 250 мөл. тахса үп көрүллүбүтэ.
Балаҕан ыйын 19 күнүгэр 2012 сыллаахха компания уочараттаах сөргүтүүнү — ippone 5 оҥордо. Бу модель экран «үрдүк» экрана (уруккуттан 3,5- тэн тахса үстүрүмүөн утары), ол эбэтэр кини тас көрүҥүн ордук суолталаахтык уларытан, тупсаран оңорбут ситимэ буолар. Ону тэҥэ is 6 бэрэстэбиитэл баар.
Балаҕан ыйын 10 күнүгэр 2013 сыллаахха ipone 5s. Телефон 64- с разрядтаах процесс А7/М7, дактилоскопическай датчик бэриллибитэ. Ону таһынан ipone 5к корпустаах уонна дактилоскопическай датаачата суох чэпчэки сыаналаах.
Балаҕан ыйын 9 күнүгэр 2014 сыллаахха ippone 6 уонна ippone 6 Plus сүрүн экранынан, А8/М8 процессорынан, фокусировкалыыр системалаах камераларынан, анал пикселлэр суотугар икки төгүл түргэтэтиллибит.
Балаҕан ыйын 9 күнүгэр 2015 сыллаахха ippone 6s уонна ippone 6s Аа9/M9, К3д Touch уонна программнай технологиялары К3рд3рүбүттэрэ.
21 марта 2016 года представлен ipone SE с процессором А9/М9 И экраном 4 дюйм. Саҥа смартфон техническэй дааннайдара Ipone 6s уонна ippone 6s Palus, функциялары өйүүртэн ураты, толору сөп түбэһэллэр. Iponone 5S. ippone 5s саҥа моделын тас көрүҥүнэн " SE» диэн суруйуу буолар. Корпус саҥа өҥүн эбэн биэрэр суотугар модельнай кэккэтэ кэҥээбитэ.
2016 сыл балаҕан ыйыгар ipone 7 уонна ippone 7 A10/М10 биллэриллибитэ.
2018 сыл балаҕан ыйыгар inpone XS, ippone XS Max уонна ippone XR с процесстаах А12 Bionic биллэрбиттэрэ.
10 сентября 2019 года представлены inpone 11, iprone 11 Pro Max с процессорами А13 Bionic.
Быһаарыылар
4. Кантип жана кайдан iphone оңдосо болот
Байтаһын
Байтаһын – быйыл төрөөбөтөх, уойбут ынах, биэ уонна кыыл (тайах) тыһыта.
Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Илин Хандыга
Илин Хандыга өрүс - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 290 км., тардыытын иэнэ 9950 км².
Баһа Сунтаар Хайата сис соҕурууҥҥу эниэтигэр. Скалистай уонна Сэттэ-Дабаан систэри быһа охсор. Тардыытыгар 300 күөл уонна 30 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 42 км²) баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн Өнньөлө (113 км.) уонна Саккырыыр (94 км.) диэн салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саары этэрбэс
Саары этэрбэс. Бу биһиги кэммитигэр тиийэ кэтэ сылдьыбыт таҥастара. Ынах тириититтэн хара гына дьүһүннээн оҥороллор. Умнастыыллар, тумустууллар, хара таҥас кыбытыылаан, кэтит күөх өҥнөөх баархатынан билэлииллэр, бирээскэлииллэр. Урукку түнэ, сарыы этэрбэстэрдээҕэр oһo кыараҕас, сайын кэтэргэ аналлаах. Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Лабарай
Лабарай эбэтэр лабырык — ынах бастааҥы уоһаҕар кыра бурдук эбэн буһарыллыбыт улахан алаадьы.
Бурцева Мария Гаврильевна
Бурцева Мария Гавриловна — саха бастакы идэтийбит суруналыыс дьахтара, «Кыым» хаһыакка үлэлээбитэ.
Олоҕун олуктара
Мария Гавриловна 1910 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр Бороҕон улууһун (билиҥҥи Уус Алдан) Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Хабырылла 13 оҕолоох Сулукус Баһылайа диэн киһи 13 оҕотуттан төрдүһэ эбит. Сулукус Баһылайа Мүрү куулатыгар алар Чараҥ быыһынан икки биэрэстэ илин үрүйэ устун бардахха баар Буочара диэн тыымпыга олорбут. Хабырылла мас ууһа идэлээх эбит, эдэригэр бэдэрээккэ дьиэ тутуутугар сылдьыбыт. Уһана сылдьан оһоллонон, онтон сылтаан эдэригэр өлбүт. Мария кыра быраата кини өлбүтүн кэннэ төрөөбүт. Мария ийэтэ Өлтөх Говоровтарыттан төрүттээх эбит. Кэргэнэ өлбүтүн кэннэ аймахтырагар көспүт.
1946 сыллаахха 36 сааһыгар төрөөрү өлбүтэ.
Кэргэнэ Ковлеков Семен Петрович 1939-46 сылларга «Кыым» хаһыат эрэдээктэрэ этэ.
Попов Андрей Александрович
Попов Андрей Александрович (1902—1960) — история билимнэрин кандидата, этнограф.
Олоҕун олуктара
Бу киһи 11 ойуун 30 кыырыытын сурукка киллэрбит уһулуччулаах өҥөлөөх. Ол рукопиһа Этнография институтун Санкт-Петербуурдааҕы салаатын архыыбыгар харалла сытар.
Сигэлэр
[http://nlib.sakha.ru/Resoures/Data/Bibl_Assist/Calendar/2002/11_8.html Национальная библиотека Республики Саха (Якутия): 100 лет со дня рождения А. А. Попова, кандидата исторических наук, этнографа, фольклориста]
Степаненко Ион Лукич
Степаненко Ион Лукич, 1939 - 1943 сыллардаахха ВКП(б) Саха АССР обкуомун сэкиритээрэ, биир өттүнэн Ежов саҕанааҕы 1937-38 сылларга репрессияҕа түбэспит дьону босхолооһуҥҥа болҕомтотун уурбут, сымыйа холуобунай дьыалалары (холобур "ыччат дьыалатын") тохтоппут өҥөлөөх, иккис өттүнэн уот кураан сылларыгар кини өрөспүүбүлүкэни мөлтөхтүк салайбытын, эбээһинэһигэр дьалаҕайдык сыһыаннаспытын түмүгэр уонунан тыһыынчанан киһи хоргуйан өлбүтэ.
1895 сыллаахха билиҥҥи Краснодар кыраайын Ейскай куоратыгар төрөөбүтэ. 1932 сыллаахха Свердлов аатынан Коммунист уониверситетыгар аспирантураны бүтэрбитэ. 1918 сылтан РКП(б) чилиэнэ. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
Олоҕун олуктара
1940-1943 сс. сут дьыллар кэмнэригэр сатаан салайбакка элбэх киһи сүтүгэ тахсыбытынан (баартыйа КК "Об ошибках в руководстве сельским хозяйством Якутского обкома ВКП;Б) и общем состоянии сельского хозяйства Якутской республики" уурааҕа) Совнарком бэрэстээтэлэ В.А. Муратовтыын үлэлэриттэн ууратыллан Москубаҕа ыҥырыллыбыттара.
Ылыллыбыт сирэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай Архыыбын ситим-сирэ
Куһаҕан үгэс үөскээһинэ
Куһаҕан үгэс үөскээһинэ куһаҕан быһыылары оҥорууттан ордук түргэтиир.
Саха сирин нуучча государствотыгар холбооһуҥҥа арыгы олус улахан оруолу ылбытын билигин ким да ахтыбат. Ол кэмҥэ саха дьоно кытаанах арыгыны, водканы, испиири букатын билбэттэрэ, кинилэри арыгынан төһө баҕарар албынныырга, көөчүктүүргэ олус улахан кыаҕы биэрбит. Kэлии дьону кытта маҥнайгы көрсүһүүлэр улаханнык арыгылааһыннарынан түмүктэммиттэрин кэннилэриттэн олохтоохтор кэлии нууччалары ордук сөбүлээбиттэр. Күндүлүүр, маанылыыр ыалдьыттарга ытыктабыллаахтык сыһыаннаһа үөрэммит саха дьоно арыгыны иһии, итирии кэнниттэн туох баар бары сыаналаахтарын туран биэрбиттэрэ ити быһаарыыга ордук сөп түбэһэр.
Арыгыны оҥорон таһаарыыны аҥардастыы государство бас билиитэ арыгы атыыта аҕыйыырыгар, арыгыны испэт дьон элбээн барыыларыгар көмөлөспөт. Арыгы эргиэниттэн киирэр барыстан тииһинэр буолан государство бэйэтэ арыгы иһэр дьон аҕыйаабаттарыгар уонна арыгы куруук баарыгар интэриэһэ улаатар. Салайааччылар араас көрсүһүүлэрэ, презентациялара барылара арыгы иһиитинэн доҕуһуолланаллар. Салайар былаас, государство дьонун итинник быһыылара биһигини үтүктэн, биһиги курдук, бары көрсүһүүлэргитигэр, үөрүүгүтүгэр арыгыта иһэр буолуҥ диэн илэ көрдөрөн дьону барыларын үөрэтэ сылдьаллар.
Үлэһит дьон арыгыны аһара испэккэ үөрэнэллэр. Бэйэ быһаарынар өйө-санаата суоҕуттан, үөһээ диэки көрө, тойоттортон, Москваттан туох ыйыы кэлэрин кэтэһэ олорорго үөрэммиттэр. Онтубут баара анараа дьон арыгыны иһээччилэр аҕыйыахтарын баҕарбаттар. Хата арыгыттан киирэр барыс элбиирин үөскэтэ сатыыллар, арыгыны кытта олохтоох дьон табан, сөптөөхтүк охсуһууну ыыталларын сөбүлээбэттэр, анаан-минээн буккууру киллэрэллэр. Кинилэр ыйыыларынан ыытыллар арыгыны бобон кэбиһэр быһыы, эдэрдэр бастаан иһэр, саҥаны элбэхтик оҥоро сатыыр өттүлэригэр арыгыны булууга-талыыга интэриэстэрин үөскэтэн, күүркэтэн биэрэринэн, төттөрү хамсааһыны биэрэн, үүнэн иһэр эрчимнэрин, кыайар-хотор баҕа санааларын арыгыны булуу уонна иһии диэки салайар. Онтон салгыы бу быһыы эдэрдэр бастаан иһэр өттүлэрин аны бары үтүктэн, арыгыны була-тала, иһэ сылдьалларын көҕүлүүр, элбэтэр.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ оҕо ийэ кутугар ордук үөрбүт-көппүт майгы иҥэн, өйдөнөн хааларын бэлиэтиир. Дьиэҕэ арыгы иһэн үөрүүнү-көтүүнү тэрийии кыра оҕону арыгылыыр үгэскэ үөрэтэрэ ордук күүстээх. Араас үөрбүт-көппүт сирэйдэр, ырыа-тойук, хурустаал үрүүмкэлэр лыҥкынас тыастара, кураанах бытыылкалар муостаҕа төкүнүйүүлэрэ барылара кыра оҕо ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар хаһан да умнуллубат гына өйдөнөн хаалаллар. Бу оҕо атын доҕотторун кытта оонньууругар үрүүмкэлэри охсуһуннара оонньооһун, бытыылкалары төкүнүтүү сүрүн бэлиэ буолан иҥэн хаалар кыахтанар.
Дьахталлар үгүстэрэ арыгыны иһиини утараллар. Дьиэҕэ-уокка арыгыны испэт буолуу кыра оҕолорго арыгы иһиитэ үгэс буолан ийэ куттарыгар иҥэн, олохсуйан хаалыытын суох оҥоруо этэ. Кыра эрдэҕиттэн арыгы иһэр үгэскэ үөрэммэтэх оҕо, улаатан баран арыгы иһиитин бэйэтин толкуйдуур өйүнэн-санаатынан, салгын кутунан салайдаҕына аһара испэт, кэмнээн иһэр, бэйэтин арыгы иһэр баҕатын туттунан тулуйарыгар олук ууруллар. Оҕо улаатан тугу оҥорорун барытын бэйэтэ быһаарар кыахтаммытын кэнниттэн арыгы иһэригэр, сөбүн көрөн, мээрэйин билэн туттунарыгар кыра эрдэҕинэ үөскээбит үгэһэ олук буолар кыахтаах.
Дьон олорор дьиэлэриттэн туспа турар аналлаах аһыыр, арыгы иһэр дьиэлэри тэрийии эр дьон дьиэҕэ хааттаран олорон кыра оҕолоругар көрдөрө-көрдөрө арыгы иһэллэрин тохтотуон сөп. Биир интэриэстээх, сөбүлүүр дьарыктаах эр дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта көрсүһэр, кэпсэтэр, санааларын атастаһар дьиэлэннэхтэринэ олох таһымыттан хаалан хаалбакка, тэҥҥэ барсан иһэллэригэр, аҥардастыы арыгы иһиитин диэки салаллыбаттарыгар көмөлөһүө этэ. Аныгы, кыра оҕолоох ийэлэр оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн арыгы иһэр үгэскэ үөрэппэт сыалтан, арыгылыыр киһини туспа турар арыгы иһэр дьиэҕэ баран арыгылыырын ситиһэллэр.
Аһыыр, арыгы иһэр дьиэлэр аан маҥнай аһыллалларыгар, билсибэт дьон бииргэ түмсэн аһыылларыгар, арыгы иһиитигэр ситэ үөрэнэ илик биһиги дьоммут сүгүн буолбаттара биллэр. Дьону бэрээдэккэ үөрэтии төһө эмэ уһун кэми ылар. Саҥа көлүөнэлэр улаатан, инникилэри солбуйан иһиилэриттэн өй-санаа уларыйыыта үөскүүрүн уонна олоххо киирэрэ ситиһиллэрин «Кут-сүр үөрэҕэ» быһаарарын тутуһан, бу дьыалаҕа аһара тиэтэйэн, ыгааһыны тохтотуллар.
Билиҥҥи телефон, массыына үйэтигэр аһыыр дьиэ иһигэр бэрээдэги олохтуур аһара улахан уустугу оҥоруомуон сөп. Сотору кэминэн сылдьар дьон үксүлэрэ үчүгэй бэрээдэктээх, үчүгэй астаах дьиэлэр диэки барар буола үөрэниэхтэрэ этэ.
Арыгы иһэр дьиэлэргэ итириктэр айдааннара, охсуһуулара бу дьиэлэр куһаҕан сурахтара тарҕаныытын таһаарар. Бу дьиэлэр куһаҕан сурахтара төһө киэҥник тарҕаныыта арыгы куһаҕанын эмиэ дакаастыыр. Арыгы туһунан куһаҕан сурахтар тарҕаныылара арыгыны испэт буолууга туһаны аҕалыахтаахтар. Арыгы иһэр дьиэлэргэ үөскээн тахсар куһаҕан сурахтар төрөппүттэр истиилэригэр тиийдэхтэринэ, кинилэр кыра оҕолорун арыгы иһэр куһаҕан диэн үөрэтэннэр, оҕолоро бу дьиэлэри тумна сылдьалларын үөскэтэр. Оҕо хаһан баҕарар төрөппүтүн ылыннарыылаах этиитин сэҥээрэр, үгүстүк толорор. Бу арыгы иһэр дьиэлэр куһаҕан сурахтара кыра оҕолору арыгы иһэр үгэскэ үөрэтиини тохтоторго улаханнык туһалыыр.
Арыгы иһэр дьиэлэр дьон өйдөрүгэр-санааларыгар икки өрүттээхтик дьайаллар:
Бастакытынан, эр дьон мустаннар арыгы иһэллэр, кэпсэтэллэр, араас оонньуулары оонньууллар, сынньаналлар, араас санааларын атастаһаллар. Бу дьиэлэр кинилэргэ өйдөрүн-санааларын сынньаталларыгар олус наадалар. Эдэр дьоҥҥо ордук туһалыахтарын сөп. Элбэх арыгыны испэт киһи биир эмэ үрүүмкэни иһэригэр маннык дьиэлэр өссө улахан туһалаахтар. Биир эмэ үрүүмкэни иһээри сыалай бытыылканы атыылаһан баран, бу киһи барытын иһэн итирэригэр эрэ тиийэр эбэтэр кыттыгастары булунан атыттары эмиэ арыгылатар. Дьоно, кыттыгастара кэлбэккэ хааланнар бэйэтэ эрэ биир бытыылканы барытын иһэ охсон итирэн хаалбыт киһини хата, анекдот оҥостон күлэ сылдьарбыт эмиэ баар. Арай бу дьиэлэр арыгыны отой испэт дьон санааларыгар арыгыны иһэргэ агитациялыыр кииннэр курдук көстөннөр, маннык дьиэлэри тэрийиини олус күүскэ утарсаллар. Бу дьон арыгы эдэр дьоҥҥо дьайыытын ситэ өйдөөбөттөрүттэн, тиэтэйэн, бары Россия дьонун курдук быһалыы бара сатаан, дөбөҥсүтэн, арыгыны бобон кэбиһии иһин туруналлар.
Иккиһинэн, бу дьиэлэртэн тарҕанар куһаҕан сурахтар кыра оҕолору арыгыттан тэйитэллэр. Бу дьиэҕэ үөскүүр куһаҕан сурахтарынан төрөппүттэр кыра оҕолорун сэрэттэхтэринэ, куттаатахтарына, оҕолор бу дьиэлэри сөбүлээбэт, абааһы көрүүлэрин үөскэтиэхтэрин сөп. Кыра эрдэҕиттэн арыгыны сөбүлээбэт буолууга ийэ кута иитиллибит оҕо улааттаҕына даҕаны, өйө-санаата улаханнык уларыйбат. Итини тэҥэ эр киһи арыгытын ол дьиэҕэ эрэ иһэр буоллаҕына, кыра оҕо арыгы иһэн үөрэри-көтөрү көрбөтөҕүнэ, арыгы иһиитэ өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥэн хаалбат. Кини улаатан баран, бэйэтин толкуйдуур өйө, салгын кута сайдыбытын кэннэ, арыгыны истэҕинэ даҕаны арыгыга баһыттаран, арыгыһыт буолан хаалымыан сөп.
Бу кэмҥэ арыгыны утары охсуһууга сөптөөх быһаарыныы ылынылла илик. Арыгыны аһара испэт буолууга дьон өйүн-санаатын уһун кэмҥэ дьаныардаахтык үөрэтиини саҕалыахха, оҕолорго кыра эрдэхтэриттэн арыгыны иһии үгэс буолан иҥэрин суох оҥоруохха наада. Бу кэмҥэ диэри «улахан убай» сүбэтинэн, ыйыытынан наар бобон уонна арыгыны суох оҥорон охсуһа сатыыллар. Инньэ гынан хайа сахха арыгыһыт буолан бүппүт дуу эбэтэр улаханнык ылларбыт дьону ордук харыһыйан көрөн-истэн, бүөбэйдээн тахсыллар. Арыгыга улаханнык ылларан соччо туһаны да аҕалбат буолбут дьону олус аһына, өссө харыстыы, уһун кэмҥэ көрө-истэ, үйэлэрин уһатыллар.
Көмүскүү, харыстыы сатыыр арыгыһыт буолбут дьону кыра уонна улаатан иһэр оҕолордооҕор ордук саныыр курдуктар. Арыгыһыттары үчүгэйдик көрөрү-истэри, харыстыыры оҕолор өйдөрүн-санааларын харыстыырдааҕар урутаан тутуллар. Оҕолор өйдөрүн-санааларын арыгыттан, арыгы иһэр үгэстэн аан бастакынан харыстааһын, эдэр көлүөнэлэр арыгыттан ыраас, тэйиччи өйдөөх-санаалаах дьон буола улааталларын үөскэтэр.
Арыгыһыт киһи бэйэтэ кыра оҕолорго холобур буолан көстө сылдьар. Кини итирэн баран үөрэрэ-көтөрө, мөҕөрө-этэрэ барыта кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар ордук хатанар. Арыгыһыт буолбут дьону аһара харыстаан оҕолору арыгы иһэр «үчүгэй» диэн өйдөбүл киириитигэр үөрэтиллэр. Бу арыгыны иһэр үгэс кыра оҕоҕо иҥэн хааллаҕына, кини улаатан баран эмиэ арыгыга кыаттаран, арыгыһыт буоларыгар олук ууран биэриллэр.
Эдэр, үүнэн иһэр көлүөнэлэр арыгыга хайдах сыһыаннаах дьон буола улааталларын хааччыйыы төрөппүттэр ытык иэстэрэ. Арыгыһыт оҕолордоох аймахтар эстэр, симэлийэр дьылҕаланаллар. Ыаллар бэйэлэрин олохторун салҕааччыларын ханнык үгэстэргэ үөрэтэллэрэ бэйэлэрин тустаах дьыалалара эрээри, общество, аймахтар, омук хас биирдии киһитигэр эппиэтинэһи эмиэ сүгэллэр. Төрөппүттэр оҕолору олох кыра эрдэхтэриттэн арыгы иһэр үгэскэ үөрэппэтэхтэринэ эрэ, киһи быһыылаах «туйах хатарааччы» улаатан тахсар. Кыра эрдэҕиттэн арыгыһыт буоларга аналламмыт «туйах хатарааччы» кимиэхэ нааданый?
«Эстэн, бүтэн эрэр аймахтарга арыгыһыт дьон үөскүүллэр»,- диэн этии баара, төрөппүттэр оҕолорун өйүн-санаатын сайдыытыгар ылар оруоллара лаппа үрдүгүн өссө чуолкайдаан биэрэр. Үгүс өттүгэр аһара көрүллэн-истиллэн атаахтык иитиллибит оҕо арыгыһыт буолан хаалара ордук хомолтолоох.
Билигин арыгы туһунан кэпсэтиигэ бу боппуруоһу чуолкайдык арааран быһаарыахха сөп буолла. Аны государство арыгыһыттар аҕыйаан барыыларыгар кыһаммата быһаарыллыбытынан, оҕолорун туһугар төрөппүттэр эрэ кыһаналлар. Төрөппүттэр оҕо ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар арыгыны испэт буолуу үгэстэрин иҥэрдэхтэринэ, арыгыга сыһыана соннук үөскээн олохсуйар уонна үйэтин тухары араҥаччылыы сылдьар.
Оҕо өйө-санаата кыра эрдэҕиттэн арыгыны испэт буолуу үгэстэригэр иитилиннэҕинэ, улаатан баран арыгыны иһэртэн туттунарыгар күүстээх буолар. Кини ийэ кутугар олохсуйан, иҥэн хаалбыт, арыгы куһаҕанын туһунан өйдөбүл, үгэс кинини тохтото, туормастыы, арыгыттан тэйитэ сылдьара арыгыһыт буолбатыгар туһалыыр.
Арыгыны утары охсуһууга аан маҥнай кыра оҕолору арыгы иһэр үгэскэ үөрэппэт буолуу туһаныллар. Төрөппүттэр элбэхтик дьиэлэригэр арыгылаан кыра оҕолору арыгыны иһэр үгэскэ үөрэппэттэрэ ирдэнэр. Оччоҕуна эрэ кэлэр көлүөнэ эдэр дьон арыгыны абааһы көрөр, эккирэтэн испэт дьон буола улааталлара ситиһиллэр.
Сахалар төрүөхтэриттэн күүстээх санаалаахтар. Ол күүһү тымныы дойду биэрэр. Хантан да халлаантан түһэр күүс курдук санаабатахха табыллар. Арай тымныы сиргэ олохтоох буолан кыра эрдэхтэн улахан тымныыны тулуйар буола үөрэнииттэн, тулуурдаах буолуу, өһөс санаа сайдан, үөскээн тахсара өйү-санааны күүһүрдэр. Кыахтаах киһиэхэ өһөс санаата киирдэҕинэ бэйэтэ да арыгыны аһара испэт буолууну ситиһиэн сөптөөх. Хас биирдии киһи санаатын күүһүртэҕинэ, туруннаҕына, биир санааны ылыннаҕына арыгыттан тутулуктаах буолууну кыайар кыахтаах. (1,16).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №252. 7.05.2015.
VII үйэ
VII үйэ
Николаевка (Сумы уобалаһа)
Николаевка (Миколаївка) диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 234 (2016).
Баҕарах (иһит)
Баҕарах (иһит) — киэҥ айахтаах намыһах күөс. Үксүгэр үүт үрүмэлииргэ туттуллар.
Өссө маны көр
Баҕарчах
Туһаныллыбыт сирдэр
И. К. Попов. «Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт». — Дьокуускай: «Бичик», 2004.
Лабыах
Лабыах — муҥха ийэтин үөһээ өттүгэр мастан эбэтэр туостан оҥоһуллубут балтархай улахан дагдатыы.
Нуотара (өрүс)
400px|thumb|right|Нуотара үрэх уонна салаалара Нуотара өрүс - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 308 км., тардыытын иэнэ 7440 км².
Төрдүттэн 37 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 7 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас өртүттэн Дьуха (67 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кычым
Кычым
Тыл суолтата
Ыҥыыр икки өттүнэн ат ойоҕоһун саба түһэр тириилэр.
Эргис Георгий Иустинович
200px|thumb|right|Эргис — Гермогенов Георгий Устинович Эргис (Гермогенов) Георгий Иустинович (03.04.1908—09.06.1968) — Саха фольклориһа, лингвист, этнограф, философ; филология билимин хандьыдаата, Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (үлэһитэ?).
Г. У. Эргис отутус сыллар ортолоруттан И. Д. Новгородов салалтатынан фольклорнай комиссия чилиэнинэн ананыаҕыттан фольклору хомуйууну уонна үөрэтиини кэрэхсээн барбыта. Аан бастаан 1934 с. аатырбыт олоҥхоһут И. И. Бурнашев-Тоҥ Суорун «Сылгы уола Дыырай Бэргэн» олоҥхотун суруйбута. Олоҥхо тиэкистэрин ийэ олоҥхоһуттартан анаан суруйууга маҥнайгы холонуулартан биирдэстэрэ. Фольклорист кэлин 1944 с. Тоҥ Суорун «Ырыа-тойук» диэн бэртээхэй кинигэтин бэлэмнээн таһаарбыта. Бу кэмтэн ыла Георгий Устинович фольклорист буоларга идэтийэн дьарыктанан барбыта.
1931 с. Казаннааҕы пединституукка киирбит, биир сыл устата икки куурсу бүтэрбит, 1932 с. ССРС Наукатын Академиятын Языкознание институутугар аспирааннары бэлэмниир кууруһугар киирбит. 1939—1941 сс. Украина наукатын академиятын Фольклор уонна этнография институутугар аспирантураҕа үөрэммит. Академик А. Е. Крымскай курдук биллэр востоковед-фольклорист киниэхэ научнай салайааччынан анаммыта. Крымскай салалтатынан эдэр ученай научнай үлэ методологиятын билсибитэ. Хомойуох иһин, Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланан, дойдутугар төннөргө күһэллибитэ, үөрэх учебниктарын оҥорууга үлэлэспитэ, пединститукка фольклорга лекциялары аахпыта.
1943 с. П. А. Ойуунускай тэрийбит института Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар сабылла сылдьан баран иккиһин аһыллыбыта. Г. У. Эргис институкка фольклору үөрэтиигэ тускуллаах научнай сотруднигынан ылыллыбыта.
1948 с. филология наукатын хандьыдаата буолбут. Сахалар олоххо сыһыаннарын үөрэппит.
Айар-чинчийэр үлэтэ
Бастакынан, Георгий Устинович институкка үлэлиэҕиттэн аан маҥнайгы күннэриттэн норуот айымньытын хомуйууга болҕомтотун туһаайбыта. «Спутник якутского фольклориста», «Памятка собирателям советского фольклора» диэн норуот айымньытын хомуйааччыларга сүбэ пособие суруйбута, улуустарынан институт корреспондентскай пууннарын тэрийтэлээбитэ. Онон С.И.Боло, А.А.Саввин, А.С.Порядин сэргэ улуустарга С.С.Бережнев, Е.И.Говоров, В.Н.Дмитриев, Д.Г.Жирков, М.Г.Наумовскай, П.Т.Степанов, Г.Е.Федоров, И.М.Николаев, Н.Т.Степанов курдук корреспонденнар норуот айымньытын хомуйууга көхтөөхтүк кыттыспыттара. Ол түмүгэр Научнай киин фольклорнай архива улаханнык байбыта.
Иккиһинэн, норуот айымньытын бастыҥ айымньыларын академическай таһаарыыны икки тылынан бэчээттээн таһаарыыга үлэни туһаайбыта. Ол курдук Г.У.Эргис 1947 с. К.Г.Оросин суруйбут «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхотун сахалыы-нууччалыы бэчээттээн таһаарбыта дьоһуннаах научнай үлэ быһыытынан сыаналаммыта. Ол да иһин Г.У.Эргис бу үлэтин иһин саха фольклористикатыгар аан маҥнай учуонай степенин көмүскээбитэ. Национальнай эпоһы икки тылынан таһаарыыга бүтүн Советскай Союзка маҥнайгы үтүө холобуру көрдөрбүтэ. Кэлин «Эпос народов СССР» диэн серия тахсарыгар биһиги учуонайбыт саҕалааһына үтүө холобур буолбута. Кэлин бу серияҕа И.Г.Теплоухов-Тимофеев «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» олоҥхотун Г.У.Эргис, А.А.Попов бэлэмнээн киллэрбиттэрин эпосовед И.В.Пухов ситэрбитэ.
Георгий Устинович «Исторические предания и рассказы якутов» икки чаастаах, «Саха остуоруйалара» икки томнаах кинигэлэрин таһаарыыларын бэчээттэппитэ. «Саха народнай ырыаларын» түөрт кинигэнэн тахсыытын торумун оҥорбутун үөрэнээччилэрэ Н.В.Емельянов, С.П.Ойунская, П.Е.Ефремов ситэрбиттэрэ.
Үсүһүнэн, Г.У.Эргис саха фольклорун жанрдарын сиһилии научнайдык үөрэтиини сүрүн сорук быһыытынан туруорбута. Бэйэтэ «Очерки по якутскому фольклору» диэн бэртээхэй үлэни суруйан хаалларбытын үөрэнээччилэрэ Н.В.Емельянов, И.Е.Ефремов ситэрэн-хоторон туспа кинигэнэн таһаарбыттара. Г.У.Эргис үлэтин салҕааччыларынан, үөрэнээччилэринэн филологическай наука доктордара Н.В.Емельянов, В.Т.Петров, филологическай наука кандидата С.П.Ойунская, фольклористар П.Е.Ефремов, П.Н.Дмитриев буолаллар. Эргис оскуолатын утумнааччыларынан үһүс сүһүөх фольклористар В.В.Илларионов, С.Д.Мухоплева, В.М.Никифоров, Ю.Н.Дьяконова ааттарын анаан ааттыахха сөп.
Иоанн Павел II
thumb|200px
Иоанн Павел II (Ioannes Paulus PP. II, Jan Paweł II, Giovanni Paolo II; Интронизация иннинэ — Ка́роль Ю́зеф Войты́ла, Karol Józef Wojtyła ;, Вадовице, Краковское воеводство,  — , ) — Риимнээҕи католиктар таҥараларын дьиэтин баһылыга (паапа) буола сылдьыбыт поляк төрүттээх киһи. Кини салайар кэмигэр таҥара дьиэтигэр элбэх уларыйыылар тахсыбыттара, атын конфессиялары кытта чугасаһыы буолбута.
Фридрих Ницше
Фридрих Вильhельм Ницше (Friedrich Wilhelm Nietzsche, 15.10.1844 — 25.08.1900) диэн ниэмэс филосова, иррационализмы уонна волюнтаризмы тутуһааччы, поэт. Кини XIX үйэ бүтүүтэ — XX саҕаланыытыгар литератураҕа симболизм сайдыытыгар биллэ дьайбыта. 1888 сыллаахха «Антихристианин» үлэтинэн христианизмҥа бэйэтин сыһыанын көрдөрбүтэ.
Сирия гражданскай сэриитэ
400px|мини Сирия гражданскай сэриитэ — 2011 сыллаахха саҕаламмыт уонна буола турар атын дойдулар кыттыылаах хас даҕаны өттүлээх гражданскай сэрии.
Сэрии кыттыылаахтара - билиҥҥи Сирия президена Башар Асады өйөөччүлэр (Сирия арааб армията), орто соҕус оппозиция чаастара (Босхо Сирия армията) уонна араас ислам террорит группалара(ИГИЛ, Фронт ан-Нусра уонна да атыттар).
Арааб сааһын кэнниттэн саҕаламмыт правительство утары туруулар уонна миитиннар Сирия араас куораттарыгар өрө турууну саҕалаабыттара. Онтон сайын номнуо толору сэрии саҕаламмыт. Оппозиция ирдэбилинэн Башар Асад отставкаҕа тахсыыта, 1962 сыллаахтан үлэлиир ЧП режимын уһалыы уонна демократия диэки эргийии буолар.
Бастаан правительство армията уонна Сирия босхолооһун армията эрэ кытталлара. Онтон кэлин оппозиция хайдыбыта - бастаан курд тэрилтэлэрэ тахсыбыттара, уонна 2013 сыллаахха ордук радикальнай группалар ИГИЛ олохтообуттара.
Хайдыы түмүгэр оппозиция мөлтөөбүт, ол иһин радикальнай ислам группалара бастакы миэстэҕэ тахсыбыттар, ол курдук«Фронт ан-Нусра» (Аль-Каида салаата) и «Исламское государство» (ИГИЛ).
ИГИЛ ордуу түргэнник тарҕаммытын кэнниттэн АХШ кыттыыны ыларын саҕалаабыта уонна 2014 сыл балаҕан ыйыттан исламистар базаларын уонна атын сыалларын буомбалыырын саҕалаабыта. (Сирия былаастарын ыйыппака эрэ). 2015 сыл балаҕан ыйыттан Россия эмиэ кыттыны ылбыта, ол гынан баран Сирия президена көрдөһүүтүнэн уонна Сирия правительствотын армиятын кытта бииргэ үлэлиир.
Сэрии араас өттүлэрэ атын дойдулартан көмөнү ылаллар - ол курдук правительство өттүн Россия уонна Иран өйүүр, онтон оппозиция өттүн арҕаа дойдулар уонна Персия хомотун дойдулара көмөлөһөллөр.
ХНТ этэринэн, бу сэриигэ 220 тыһ киһи өлбүт, дойду экономикатыгар уонна инфраструктуратыгар баараҕай улахан хоромньу оҥоһуллубут. Исламистар баар сирдэригэр кулуту бас билии тарҕаммыт, атын итэҕэллээх дьоннору сойуолааһын баар буолбут, уонна араас культурнай наследние объектарын алдьаппыттар.
Масленников Георгий Иванович
Масленников Георгий Иванович, 1943 - 1946 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын бастакы сэкрэтээрэ.
1905 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр Ставрополь квраайга төрөөбүтэ. 1933 сыллаахха Доннаҕы Ростовка индустриальнай техникуму, 1949 сыллаахха КПСС КК Үрдүкү Партия оскуолатын бүтэрбитэ. 1929 сылтан ВКП(б) чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
200px|thumb|left|Масленников Георгий Иванович уҥуоҕар турар пааматынньык
Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
VIII үйэ
VIII үйэ
Лэпсэ
Лэпсэ
Тыл суолтата
Лэпсэ
Уһун остоох этэрбэс
Уһун остоох этэрбэс. Таба тыһыттан, түнэттэн, килээҥкилэммит ынах тириититтэн тигэллэр. Таба тыһынан, түнэнэн, үгэс курдук, кыһыҥҥы этэрбэһи тигэллэр. Ол эр киһи буутун ортотугар диэри уһуннаах, тобуктарын харыстыыр буолар. Килээҥкилэммит ынах тириитэ этэрбэһи саас, күһүн ууга-хаарга кэтэргэ анаан тиктэллэр. Эмиэ уһун остоох буолар, төбөтө, тумса суох, ол оннугар төбөтүн кыратык ачаахтыы ойо быһан баран хам тигэллэр. Оччоҕо этэрбэс төбөтө атаҕы баттаабат. Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Лабыкта
thumb|250px
Лабыкта - болоорхой үрүҥ дьүһүннээх туундара үүнээйитэ, таба сүрүн аһылыга.
Птицин Виктор Яковлевич
Птицин Виктор Яковлевич (1936 с. ыам ыйын 4 күнүгэр Ленинградка төр.) — РФ, САССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Саха сирин комсомолун бириэмийэтин лауреата, үлэ бэтэрээнэ.
Уерэ5э: Н. Римскай-Корсаков аатынан Ленинградтаа5ы консерватория иьинэн музыкальнай училище (1960), «дирижер-хормейстер» специальноьынан консерватория, факультативынан: опернай-симфоническай отделениены уонна композицияны (1965).