cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айыы уонна абааһы
Былыргы “язычниктар” өйдөрө-санаалара туох уратылааҕын аныгы сайдыылаах, үөрэхтээх дьон билиэхтэрэ этэ. Ол кэмҥэ дьон икки аҥы; айыы уонна абааһы диэннэргэ эрэ арахсаллара. Ахсааннара аҕыйаҕа, бэйэ-бэйэлэрин көрсүһэ түстэхтэринэ сэриилэһэллэрэ, кыайбыт кыаттарбыты тутан ылан сиирэ көҥүлэ этэ. Бу ыар быһыылар барылара олоҥхолорго кэпсэнэллэр. Дьон өйдөрүнэн-санааларынан икки аҥы эрэ арахсыыларын билинэр дьон “язычниктар” эбиттэр.
Дьон ахсааннара эбиллэн, өйдөрө-санаалара сайдан бэйэ дьоно элбээн истэхтэринэ икки аҥы хайдыһыы аны бэйэ дьонун икки аҥы араарбыта, үчүгэй уонна куһаҕан дьон баар буолбуттара, үчүгэй киһи Христос таҥара үөскээн тарҕаммыта. Онтон абааһылар бэйэлэринэн хаалан хаалбыттар, аҕыйаабыттар. Дьон үс аҥы арахсыылара, үс дойду үөскээбитэ.
Өй-санаа сайдыытын, тупсуутун, киһи быһыылаах дьон үөскээбиттэрин бэлиэтинэн бэйэ дьоно икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан диэн дьоннорго арахсыылара, “Туох барыта үһүстээх” диэн этии үөскээбитэ буолар. Үчүгэй киһи Христос таҥара үөскээн аан дойдуга тарҕаммыта икки тыһыынча сыллартан ордон эрэр эрээри, сорох үөрэхтээхтэрбит дэнэр дьон, бэйэлэрин “үчүгэйбит” диэн санаалара улаханыттан ону билигин да билэ иликтэр.
Бэйэ дьоно икки аҥы арахсыылара олоҥхо таһымыттан сайдан, тупсан иһэр олоххо маннык дьону үөскэппитэ:
1. Үчүгэй дьон, үчүгэй киһи.
Үчүгэй киһи үчүгэйи элбэхтик оҥорор буоллаҕына, куһаҕан киһи төһө даҕаны өлөрсүбэтэҕин иһин, куһаҕаны оҥороро элбэҕиттэн итинник арахсыы үөскээбитэ. Өй-санаа бу арахсыыта ордук чуолкайдык арыгы иһиитинэн дакаастанар. Өйдөөҕөр үчүгэй баҕайы киһи итирдэҕинэ куһаҕаннык быһыыланара киирэн кэлэрэ биир киһи үчүгэй эбэтэр куһаҕан майгыланарын арыйбыта.
Дьон үчүгэйдэр уонна куһаҕаннар диэн икки аҥы арахсыылара үһүс, тэҥнэһии өрүтэ баарын арыйан таһаарбыта. Бу үһүс өрүт икки, тус-туспа хайысхалаах өрүттэр икки ардыларыгар баарын сахалар былыр үйэҕэ быһаарбыттара уонна икки ардыларыгар баарын иһин Орто дойду диэн ааттаабыттара. Саха дьоно бэйэлэрэ ортоку өрүтү тутуһалларын биллэрэн онно, Орто дойдуга олоробут диэн этиммиттэрэ.
Дьон айыы уонна абааһы диэн икки аҥы арахсыылара олус былыргы кэмнэргэ, олоҥхо кэмин саҕана, дьон өйө-санаата ситэ сайда, тупса, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ иликтэринэ буолан ааспыта. Ити хаалбыт өйү-санааны аныгы, сайдыылаах дьоҥҥо тарҕата сатааһын олус улахан сыыһаны оҥоруу буолар. Улахан таҥара үөрэхтэрэ өй-санаа ити арахсыытын билэллэр, олоххо туһаналлар. Итинник хаалбыт өйү-санааны тарҕатааччылары “язычниктар” диэн ааттыыллар, туораталлар.
Туһаныллыбыт литература
1. Оконешников, Иосиф Дмитриевич. Тамаллаайы Бэргэн. – Дьокуускай: “Медиа-Холдинг “Якутия”, 2012. – 320 с.
Үгэстэр уратылара
Санаа диэн олох кыра, дуона суох курдук саныыбыт. Ону-маны, буолары-буолбаты санаабыта буола, онон аралдьытына, албыннана, ыра санааҕа ыллара сатыы сылдьарбыт элбэх. Ол араас элбэх олоххо туһата суох, быстах санаалары умнуталаан, хаалларан истэххэ олоххо туһаны аҕалар санаалар элбиэхтэрин сөп.
Коммунарка (өлөрөр сир)
1937 сыллаахха диэри бу сир ОГПУ (кэлин НКВД) бэрэстээтэлэ Генрих Ягода даачата (сайылыга) этэ. 1937 сыл балаҕан ыйын 2 күнүттэн ытан өлөрөр полигоҥҥа кубулуйбута. 1993 с. Куттал суох буолуутун министиэристибэтэ бэчээттээбитинэн бу полигоҥҥа 10-тан 11,4 тыһыынчаҕа диэри киһи ытыллыбыта уонна көмүллүбүтэ.
Үгэстэр уратылара
Араас санаалары төһө да умуннарбыт биир эмэ туһалаах дии санаабыт санааны хос-хос хатылаан саныы сырыттахха хаһан эрэ умнуллубат турукка тиийэр, онтон баҕа санааҕа кубулуйар. Ол баҕа санаа биир санааҕа кубулуйдаҕына, үгэһи үөскэтэн киһини бэйэтин хамсатар, салайар кыахтанар, ону тэҥэ бэйэтэ ол санаатын толорон кэбиһэр кэмэ кэлэн хаалыан сөп.
Коммунарка (өлөрөр сир)
Билигин бу анал эбийиэк мемориальнай кылабыыһа буолан турар. 2002 сыллаахха балаҕан ыйын 27 күнүгэр СӨ бэрэсидьиэнин уурааҕынан Саха сирин аатыттан мэҥэ бэлиэ туруоруллубута.
Үгэстэр уратылара
Санаа бу уларыйан хаалыытын сахалар арааран билэннэр, таҥара үөрэҕэр киллэрэн үчүгэйи эрэ саныы сылдьарга, онтон куһаҕаны санаабат буолууга, умнарга уонна сиэри тутуһууга үөрэтэллэр. Куһаҕаны элбэхтик саныы сырыттахха, ол санаа эмиэ үгэскэ кубулуйан хааллаҕына, киһи бэйэтэ ол куһаҕаны оҥорон кэбиһиэн сөбө үөскүөн, сыыһа туттунуон сөп.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун быһаарар этии үгэстэргэ эмиэ дьайыыта тиийэн үгэстэр икки өрүттэнэллэр:
1. Үчүгэй, туһалаах, киһилии үгэстэр.
2. Куһаҕан, буортулаах үгэстэр.
Оҕону кыра эрдэҕинэ Кут-сүр үөрэҕин туһанан ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн иитиллэр, онтон улаатан истэҕинэ “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн үөрэтиини туһанан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарыыны сахалыы таҥара үөрэҕэ оҥорор.
Оҕо улаатан иһэн туох эмэ уратыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун, саҥаны айыыны оҥорор санаата аһара улаатарын таҥара үөрэҕэ хааччахтаан киһи быһыытыгар киллэрэн биэриини туһанар. Бу оҕону иитии, үөрэтии уратыларын “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн таҥара үөрэхтэрэ бааллара биллэрэр. Бу үөрэхтэр оҕо өйө-санаата сайдыыта уонна саҥаны айыыны оҥоруу оҕоҕо дьайар уратыларыттан тутулуктанан, сыыһа-халты туттубатын диэн харыстыыр аналлаахтарын билэн төрөппүттэр туһана сылдьаллара эрэйиллэр.
Оҕо туох эмэ уратыны, айыыны, киһи оҥорботун, куһаҕаны оҥордоҕуна үгэс сонно үөскээн хааларыттан, куһаҕан майгыланан хаалара төрөппүттэр уһун кэмҥэ үчүгэйгэ үөрэтэ сатаабыттарын буортулаан кэбиһиэн сөп. Ол иһин оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр куһаҕан быһыылары оҥотторбокко хааччахтаан, үчүгэйи эрэ оҥотторон, ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллэрин сахалар ситиһэллэр.
К.Д.Уткин билинэринэн үгэстэр икки өрүттээхтэр, үтүө уонна мөкү өйдөбүлү үөскэтэллэр. (1,41). Сахалар “Киһи киһи буоларыгар” сыччах үлэ эрэ халбаҥнаабат сүдү суолталааҕын быһааран үөрэтэллэр. Үлэ араас хамсаныылара эрэ киһи буор кутун сайыннаран сыыһа-халты туттунарын биллэрдик аҕыйатан, нэмин билэн туттунарга үөрэтэллэр.
Саха киһитэ олоҕун устатыгар суолдьут сулус оҥостон, өбүгэлэрин үгэстэринэн салаллан сылдьыбыта. Сурук-бичик суох кэмигэр үгэс суолтата улахан этэ. Дьону олохсуйбут үгэстэр салайаллара, ол иһин аналлаах сиэр уонна киһи быһыыта диэн өй-санаа хааччахтарын үөскэппиттэрэ билигин да тутуһулла сылдьаллар.
Дьон өйө-санаата уларыйыыта уһун кэми, кырата үс көлүөнэ дьон уларыйыыларын кэнниттэн ситиһиллэр кыахтаах. Сэбиэскэй былаас албына үс көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэнниттэн биирдэ биллэн тахсан, бу былаас эстибитин таба сыаналааһын эрэйиллэр. Аныгы демократия үөрэҕин олоххо киллэрэ сатааччылар олус тиэтэйэн ылынар сокуоннарын үгүстэр сөбүлээбэттэриттэн, 2021 сыллаах быыбартан Россияҕа урукку сэбиэскэй былаас кэмигэр төннүөхтэрин баҕалаахтар бааллара билиннэ.
Саҥа демократия үөрэҕин Россия дьоно үгэс оҥостон билигин да иҥэринэ иликтэрин 2020 сыллаахха конституцияны бары куоластаан диктатура өттүгэр уларыппыттара биллэрэр. Итини тэҥэ Европа олохтоохторо аһара баран ыал буолууга киллэрэр сыыһа уларытыыларын ылымматтара, ыал омук олоҕор ылар улахан оруолун билэллэриттэн тутулуктанар.
Ыал буолуу үгэстэрэ олус былыргы кэмнэргэ үөскээн олоххо киирбиттэр уонна аймахтар, омук уһун үйэлэргэ сайдан, өссө тупсан иһэллэрин үөскэтэллэр. Киһи тупсан иһиитин тас көрүҥэ уларыйыытыттан быһааран билэ сатааһын олохсуйан сылдьар. Араас подиумнар үчүгэй диэн ааттанар тас көрүҥү көрдөөн буларга аналлаахтар.
Сахалар үөрэхтэринэн киһи сайдан иһиитэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:
1. Киһитийии. Киһи курдук көрүҥнээх буолууну ситиһии.
2. Киһи буолуу. Киһилии өй-санаа сайдыыта уонна тупсан иһиитэ.
Киһи курдук көрүҥнээх буолууну дьон олус былыргы кэмнэргэ ситиспиттэр. Киһитийии аһара барыыта оҕону төрөөтөр эрэ киһи диэн ааттааһынтан үөскээн тахсар тиэтэйии буолар. Өй-санаа сайдыыта бытаан, оҕо өр кэмҥэ иитиллэн, үөрэнэн киһи буолууну сааһын туолуутугар эрэ ситиһэр кыахтанар.
Оҕо өйө-санаата сайдан киһи буолууну ситистэҕинэ, үгэс оҥостуннаҕына үйэтин тухары киһи быһыылаахтык олоҕун олороро кыаллар кыахтанарын сахалар тутуһаллар. Киһи буолуу өйө-санаата, үгэһэ үөскээһинэ, сайдыыта уһун үйэлэргэ Киһи таҥараны үөскэтэн дьон ити баҕа санаалара үгэс буолуута ситиһиллибит.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн быһаарыы киһи бары оҥорор дьыалаларыгар барыларыгар дьайыыта тиийэр. Ыал иһигэр икки өрүттээх буолуу эмиэ дьайар. Дьахтар эр киһиэхэ көмөлөһөөччү буоларын дьиэ иһигэр уҥа уонна хаҥас диэн арахсыы баара биллэрэр. Былыргы кэмнэргэ дьахтар дьиэ хаҥас өттүгэр сылдьара көҥүллэнэрэ дьиэ иһинээҕи үлэлэринэн дьарыктанара ыал олоҕор ордук улахан туһаны оҥорорун биллэрэр.
Өй-санаа үгэскэ кубулуйан киһини, дьону салайара хаһан да уларыйбат. Киһи тугу элбэхтэ хатылаабытын, үчүгэйи оҥорбутун үгэс оҥостунан өссө хатылаан оҥороро, олоххо сайдыыны киллэрэр. (2,90).
Туһаныллыбыт литература
1. Уткин К.Д. Хомуурунньук. 16 кинигэ. 2-һэ: Төрүт культура: утумнар, ситимнэр. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 272 с.
2. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Spin Master
Spin Master — Канаада, Франция, Недерланд уонна Португалия саамай улахан оонньуур, аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара.
Буор куту эрчийии
Буор куту эрчийии диэн хамсаныылары оҥорууга үөрэнии ааттанар.
Билигин аныгы үөрэх быһааран эрэринэн эбэтэр сахалар былыргы ойууннара билиилэринэн-көрүүлэринэн өй-санаа диэн эттэн-сиинтэн бэйэтэ туспа сылдьар ханнык эрэ биологическай көрүҥ, эньиэргийэ түмсүүтэ буолар. Бу өй-санаа көстүүтэ ханнык эрэ сабардамы ылар уонна киһи хараҕар көстүбэтэҕин иһин аныгы прибордар быһаарыахтарын сөп.
Эти-сиини быһаччы хамсатарга сыһыаннаах, аналлаах өй-санаа түмүллүүтүн сахалар кут диэн ааттыыллар уонна үс таһымҥа; буор, ийэ уонна салгын кут таһыма диэннэргэ араараллар.
Бары күөх үүнээйилэр, мастар органическай, биологическай көрүҥнэргэ киирсэллэр. Сахалар быһааралларынан бу көрүҥнэргэ барыларыгар буор куттаахтар. Бу үүнээйилэргэ эттэрин-сииннэрин тас өттүнэн өй-санаа кыра таһыма - буор кут баар.
Үүнээйилэргэ буор кут баарын быһаарар бэлиэнэн үүнээйи бытааннык да буоллар хамсыыра буолар, этигэр-сиинигэр ыарыы, алдьаныы буоллаҕына сыҕарыйар, бааһын-үүтүн оһорунар, кыаҕа баарынан куота сатаан көрөр. Күн уота, сырдык хантан кэлэрин батыһан үүнээйи сэбирдэҕэ ол диэки хамсаан, эргийэн биэрэн иһэр. Үүнээйи сырдык кэлэр өттүн диэки тардыһан үүнэр. Туох эмэ мэһэй баар буолан күлүктээтэҕинэ, үүнээйи тумнан, эргийэн үүнэн барар. Сорох сыһыллан үүнэр үүнээйилэр өссө тутуһаллар, аналлаах тардыһар лабааларынан тутуһан, тардыһан үүнэллэр. Үүнээйи этигэр алдьаныы, дьуккуруйуу таҕыстаҕына, сүмэһинин сүүрдэн бааһын ыраастыыр, этин-сиинин абырахтанар, бааһын бүөлүү оһорунар.
Киһи этэ-сиинэ өйүн-санаатын, куттарын кытта холбонор тутулугунан этигэр-сиинигэр үөскүүр ыарыылар буолаллар. Этин-сиинин ханан эмэ дэҥнээтэҕинэ эбэтэр туох эмэ буоллаҕына, онно ыарыы үөскээн өйүгэр-санаатыгар тиийэ тарҕанар. Бу ыарыы төһө күүстээҕэ, дэҥнэнии, оһоллонуу төһө улаханыттан быһаччы тутулуктанар.
Киһи этигэр эмискэ, бэйэтэ билбэтинэн, кыратык ыарытыннардахха, кини буор кута ити ыарыыга хайдах эппиэттиирэ биллэн тахсар. Бу кэмҥэ киһи барыта тус-туспатык хамнанар. Үгүстэр ыарыыны тулуйумтуо буоллахтарына, биир эмэ киһи кыра да ыарыыттан тымтан, быстан-ойдон, олус улаханнык соһуйан сыыһа-халты хамсаныан, сиэрэ суох быһыыланан туруон сөп. Өй-санаа туруктаах буолуута диэн араас ыарыылары, өй-санаа хамнааһыннарын тулуйан киһи сыыһа-халты хамсаммата сүрүн оруолу ыларын сахалар үөрэхтэрэ быһаарар.
Улахан киһи укуол ыарыылааҕын биллэр даҕаны, тулуйар күүһэ улаханыттан көҥүл укуоллатар. Оҕо ыарыыны тулуйа үөрүйэҕэ суоҕуттан укуолтан куруук куттанар. Кини салгын кута сайда илигиттэн укуол туһалааҕын билбэтэ, ыарыыны ситэ тулуйбата биллэн тахсар.
Кыра мэниктиир оҕолору укуолунан куттааһын эмиэ баар буолааччы. Бэрээдэги тутуһуннарарга син барсыан сөп курдук эрээри, оҕону үөрэтэргэ төрдүттэн сөп түбэспэт быһыы буолар. Эмтиир, киһи доруобуйатын тупсарар аналлаах тэрили, оҕону ыарыынан куттааһыҥҥа тириэрдии өйүгэр-санаатыгар төттөрү өйдөбүлү оҥорор. Оҕо эмтэниэн баҕарбатыгар, ыарыыны тулуйбат, куттанар буоларыгар тириэрдиэн сөп.
Буор кут эккэ-сииҥҥэ үөскүүр кыра ыарыылары тулуйар буолуута киһиттэн хайаан да көрдөнөр сүрүн көрдөбүл буолар. Ыарыыны тулуйбат, мөхсөр, араастаан хамсанар киһи - мөлтөх киһи. Этэ-сиинэ ыарыыттан оҥорор хамсаныыларын өйө-санаата кыайан салайбатын көрдөрөр. Ыарыыны тулуйар буоларга эрчиллии киһиэхэ хайаан да көрдөнөр ирдэбил буолуохтаах. Кыра оҕо ыарыылары тулуйар буоларга олус өр кэмҥэ, эрэйдэнэн да буоллар син үөрэнэр.
Өр кэмҥэ эрчиллэн ыарыыны тулуйар буоларга киһи үөрэнэр кыахтаах. Киһи буор кутун эрчийиигэ Айылҕа эмиэ кыттыһар, көмөлөһөр. Айылҕа хааны сиир үөннэрэ, ордук бырдахтара уонна күлүмэннэрэ ыарыылаахтык кэйиэлээннэр, ыарыы сүүрээннэрин киһи этин-сиинин устун тарҕатаннар, буор кутун тулуурдаах буолууга эрчийэллэр. Саас маҥнайгы бырдахтарга сиэтии олус ыарыылаах, куһаҕан буоларын тыа сирин олохтоохторо бары билэллэр. Халлаан сылыйан бырдах элбээн, сииллэрэ үксээн истэҕинэ, киһи этэ-сиинэ эмиэ үөрэнэн, кыра ыарыыларга кыһаммат буолан барар.
Сайын куйааска күлүмэн түһүүтэ Айылҕа ыарыынан буор куту эмтээһинин, эрчийиитин чыпчаала буолар. Бу үөннэр сииллэриттэн үөрэммэтэх киһи ойуоххалыы түһэр ыарыыта үөскүүр. Элбэхтик күлүмэҥҥэ сиэттэххэ, олус өр кэмҥэ нэһиилэ, эрэйдэнэн-эрэйдэнэн күүстээх ыарыыны син тулуйарга үөрэнэр. Тулуурдаах буолуута лаппа бөҕөргөөтөҕүнэ, үөрүйэҕэ эбилиннэҕинэ эрэ күлүмэннэр сииллэрин холкутук тулуйар буола эрчиллэр.
Айылҕа ити өйү-санааны тулуурдаах оҥорор үөрэхтэрэ куорат дьонугар тиийбэт буолан хааллылар. Куорат дьоно тыа олохтоохторунааҕар майгылара татыма, көхсүлэрэ кыараҕаһа, ыгыллан, кыыһыран, ыксаан иһэллэрэ Айылҕа ити кыра ыарыылары тулуйар буоларга үөрэҕин ылымматтарынан быһаарыллар. Аныгы оҕолор эттэрэ ханнык да ыарыыны тулуйбат буола үөрэниитэ, кинилэр өйдөрө-санаалара туруга суох буолуутун үөскэтэр. Куорат дьоно кыра аайы олус быстар-ойдор татым майгыланаллар. Бу дьон соһуччу буолар ыарыыларга эппиэттээн хайдах хамсаналларын бэйэлэрэ да билбэттэр, эмискэ ыарыыттан соһуйдахтарына олус аһара баран сыыһа-халты хамсаналлара элбиир.
Уруккуну суруйааччылар киһи олус кыыһырдаҕына, абардаҕына, этэ ыарыйдаҕына тугу оҥорорун быһааран толкуйдаабакка эрэ хамсанарын таба көрөн бэлиэтииллэр этэ. Дмитрий Таас «Кыһыл көмүс хоруоп» диэн сэһэнигэр эдэр киһиэхэ эмискэ саба түһүүттэн ыарыы буолбутугар хайдах соһуччу хамнанан эппиэттээбитин арыйар: «Кириһээн ыарыытыттан, абатыттан ытыы түстэ уонна тутан турар кымньыытынан, маҕыйа түһэн баран, Дьарааһыны сирэйин хаба ортотунан охсон кууһуннарда». (1,15). Ити курдук соһуччу буолар ыарыыларга киһи ханнык хамсаныылары оҥорон эппиэттиирин бэйэтэ отой да билбэт. Бу быһаарыылаах кэмҥэ киһи өйө баайыллан, толкуйдаан тугу эмэ быһаарар өйө, салгын кута арахсан хаалан, ийэ кутун салайыытыгар быһаччы киирэн ылар кэмэ кэлэр.
Киһи этэ ыалдьарыттан өйө баайыллан ыллаҕына буор, ийэ кутун быһаччы салайар кэмигэр киирэр. Киһи бэйэтин этин-сиинин харыстанар хамсаныыларын олус түргэнник, тугу да толкуйдуу турбакка эрэ оҥоро охсор. Бу хамсаныылары барыларын киһи буор кутун өйүттэн-санаатыттан быһаччы ылан оҥорор. Буор кут өйүн-санаатын урукку кэмҥэ оҥоруллубут холобурдар, үгэстэр хомуллан үөскэтэллэр. Урут итинник ыарыы буолбутугар оҥоруллубут хамсаныы ыарыы суох буоларыгар көмөлөспүт буоллаҕына, билигин эмиэ соннук хамсаныыны киһи оҥорон кэбиһиэн сөп.
Киһи быстах ыарыылары тулуйар буолуута бэйэтэ ылынан туран эрчиллиитин түмүгэр эбиллэн иһэр. Ол эбиллиитин түмүгэр киһи өйө-санаата бөҕөргөөн, туруктаах буолар. Кыра ыарыы аайы тымтан, алдьанан, ойуоххалыы сылдьыбат киһи буолар. Ити курдук Айылҕалыын көмөлөөн киһи бэйэтин буор кутун эрчийдэҕинэ, өйө-санаата туруктаах буолан салгыы сайдыыны ситиһэригэр бөҕө тирэх оҥоруллар.
Хас сыл кэмэ уларыйдаҕын аайы Айылҕа уларыйан биэрэн иһэр усулуобуйалара киһи буор кутун эрчийэ сылдьаллар. Буор куту эрчийиигэ итиини да, тымныыны да тулуйар буолуу ордук улахан суолталаах. Киһи этэ-сиинэ тымныыны төһө тулуйар буолуута доруобуйата бөҕөргөөн иһэригэр тириэрдэр. Элбэхтик эрчиллибит бөҕө доруобуйалаах киһи ханнык баҕарар ыарыыга ылларбат дьоҕурданар. Бары медицинэ үлэһиттэрэ уруккуттан этэ сатаан, өйдөтөн биэрбиттэрэ эрээри, элбэх киһи доруобуйаларын үлэлээн-хамнаан, эрчиллэн бөҕөргөтөллөрүн ыарыргыыллар, кыра эрдэхтэриттэн төрөппүттэрэ дьарыктаннара үөрэппэтэх буоланнар, бэйэлэрэ ылсыһыахтарын сүрэҕэлдьииллэр, бэлэм эмтэри ылан сии сылдьыахтарын баҕараллар. Улахан да дьону саҥаҕа, туохха эмэ үөрэтэргэ бэйэни батыһыннаран, үтүгүннэрэн үөрэтии син-биир туһалаах буоларын билигин реклама аһара элбээбитэ быһаарар.
Тымныыны тулуйар буолууга эрчиллиигэ Айылҕа көрдөбүллэригэр аныгы медицина үөрэҕэ эмиэ сөп түбэһэр. Манна өр эрчиллэн тымныы ууга харбыы үөрэнэр дьону уонна П.Иванов «Оокком» үөрэҕин киллэриэххэ сөп. Утумнаахтык, турунан туран дьарыктаннахха киһи бэйэтин этин-сиинин тымныыны тулуйар буоларга үөрэтэригэр толору кыахтаах. Тымныыны тулуйар буоларга эрчиллии киһи доруобуйатын тупсаран уонна бөҕөргөтөн иһэрин тэҥинэн өйү-санааны тулуурдаах, өһөс оҥорор. Бу үөрэҕи баһылыырга киһиттэн бэйэтиттэн сөбүгэр соҕус тулуурдаах буолуута уонна доруобуйатын тупсарарга баҕа санаа эрэ баара эрэйиллэр. Тымныы уунан эрчиллиини быраҕан кэбиспэккэ куруук дьарыктана сырыттахха туһалааҕа сыыйа биллэн, тымныйан ыарыылар аҕыйаан бараллар. Бэйэтин доруобуйатын, этин-сиинин бэйэтэ көрөн-истэн, харыстыы үөрэммит киһи итинник эрчиллиилэринэн дьарыктанар толору кыахтанар.
«Оокком» үөрэх өссө биир сүрүн көрдөбүлэ, тымныы уунан куттууга киһи бэйэтин куһаҕан санааларын ыраастыыра буолар. Бу көрдөбүл сахалар куһаҕан санааттан ыраастаныы диэн өйдөбүллэригэр эмиэ сөп түбэһэр. Ол курдук үөһээттэн кутуллар тымныы уу киһи куһаҕан санааларын ыраастаан түһэрэр, суох оҥорорго көмөлөһөр. Тымныы уунан куттан өй-санаа ыраастаныытын кэнниттэн киһи элбэх үчүгэйи баҕарар санаалары санаатаҕына, өйө-санаата биллэрдик тупсуон сөп.
Улахан хара оҕуһу кыра чыпчархайдаах оҕо көҥүл таһыйар, үүрэр, түргэнник хааман иһэригэр күһэйэр кыахтаах. Чыпчархай кыра ыарыыны сүөһү этигэр оҥороруттан, этигэр ыарыы буоллаҕына, сүөһү буор кута, ол ыарыы суох буоларыгар кыһанар. Түргэнник хаамтаҕына ыарыы суох буолар буоллаҕына, сүөһү тиэтэйэн биэрэр буолууга үөрэнэн хаалар.
Чыпчархай кыра да буоллар оҕуска ыарыыны үөскэтэринэн куотан биэрии хамсаныыларын оҥорууга тириэрдэр. Оҕус кыра эрдэҕиттэн саллар, чаҕыйар тэрилэ - чыпчархай эрэ буолар. Чыпчархай оҕуһу бэрээдэккэ үөрэтэр. Оҕус өйө-санаата ийэ кутунан бүтэр буолан, хаһан баҕарар чыпчархайтан салларын үйэтин тухары кыайан бырахпат.
Үөрүйэх диэн тылы умнан, оҕо буор кутун эрчийэн үөрэтии хаалла. Минньигэс аһынан аһата – аһата, маанытык таҥыннаран баран, өссө «Эн аһара үчүгэйгин»,- диэн оҕолору атаахтатан уонна киһиргэтэн кэбиһии олоҕурда. Аһыахтарын-сиэхтэрин баҕаларын кыайан туттунан тохтообот, кыра да ыарыылары, итиини, тымныыны букатын тулуйбат эдэр көлүөнэлэр улааталлар.
Буор куту эрчийии, үөрэтии сахалыы үөрүйэх диэн тылынан толору бэриллэр. Кэлин кэмҥэ умнулла сыспыт да буоллар, бу тыл оҕо кыра эрдэҕинэ үөрэҕи хайдах быһыылаахтык ылынарын бэлиэтиир. Олус элбэхтэ хос-хос хатылаатахха эрэ үөрүйэх буолуу ситиһиллэр.
«Тымныыны тулуйа үөрүйэх» диэн куруук тымныыга сылдьар буолан тулуйа үөрэммит киһини этэллэр. Элбэхтик Айылҕаҕа сылдьыы, ордук күһүҥҥү халлаан тымныйан эрэр кэмигэр, киһи тымныыны тулуйар буолуутун күүһүрдэр. Тымныы уунан куттан утумнаахтык эрчиллии ордук тиийимтиэ буолан үөрүйэх буолууну эмиэ үөскэтэр.
Эти-сиини элбэхтик хамсатыы, үлэни үлэлээһин, спордунан дьарыктаныы киһи буор кутун эрчийэр, үөрүйэх оҥорор. Улахан спортсменнар, үҥкүүһүттэр эттэрин-сииннэрин утумнаахтык эрчийэннэр биллэр ситиһиилэри оҥороллор. Хамсаныы төһөнөн уустук даҕаны соччонон буор кут үөрэҕэ, өйө-санаата улаатан, эбиллэн иһэр. Киһи тарбахтарын хамсатар буолуута ордук элбэх өйү-санааны эрэйэр. Өй-санаа бу уратытын роботтары оҥорооччулар дакаастаан сылдьаллар. Робот тарбаҕын кыратык хамсатарыгар улахан компьютер өйө наада буолар эбит. Итини тэҥэ норуот билэр уустара, маастардара, иистэнньэҥнэрэ киэҥник биллэр, олохтоох өйдөөх-санаалаах дьон буолалларын илиилэринэн, тарбахтарынан уустук үлэлэри оҥороллоро дакаастыыр.
Арыгы испит дьон элбэх буруйу оҥороллор диэн статистика дааннайдара көрдөрөллөр. Итирэн «Өйө көтөн» сырыттаҕына киһи этигэр-сиинигэр ыарыы буоллаҕына, буор кутун өйө-санаата быһаччы эппиэттиир кэмэ кэлэр. Бу эппиэт хайдах көрүҥнээх буолуохтааҕа урут маннык балаһыанньаҕа бу киһи тугу оҥорбутуттан тутулуктаах. Хаһан эмэ кини манныкка маарынныыр түбэлтэҕэ хайдах гынан, бу ыарыы курдук буолбутуттан быыһаммыт эбитэ быһаарар. Бу сырыыга эмиэ оннук курдук хамнаныылары оҥоруон сөп. Буор кут өйө-санаата мунньуллан эбиллэн иһэр, кэлин, маарынныыр түбэлтэлэргэ киһи урукку үөрүйэҕин ылан туһанар кыахтанар. (2,16).
Кыра эрдэҕиттэн кыра ыарыылары кыайан тулуйбат буола үөрэммит киһи этэ-сиинэ ыарыйдаҕына, хайдах хамсанан эппиэттиирэ букатын биллибэт. Бу курдук тулуура суох буола үөрэммит атаах киһи итирэн өйө көтөн сырыттаҕына, этигэр ыарыы буолуута кинини букатын да, өйө суох оҥорон кэбиһиэн сөп. Маннык түбэлтэҕэ атаах киһи тугу оҥорорун букатын да билбэт буолан хаалыан сөп. Билигин эдэр дьон оҥорор ыарахан, ыар буруйдара үксүлэрэ итинник саҕаланаллар.
Итирэн баран охсуһа үөрэммит киһи аныгыскы итириитигэр эмиэ охсуһуон сөп диэн бу быһаарыы этэр. Киһи бэйэтэ итинник санааларын өр кэмҥэ дьарыктанан туоратыан, суох оҥоруон сөп. Кини бэйэтин охсуһар-этиһэр санааларын атын үчүгэй санааларынан солбуйдаҕына уонна өр кэмҥэ, ол саҥа санааларын иҥэриннэҕинэ, үгэс оҥоруннаҕына ити кыаллар суол буолар.
Үчүгэй, үрүҥ санаа куһаҕан, хара санааны баһыйар буолуута киһи үчүгэйи элбэхтик оҥороругар тириэрдэр. Элбэх үчүгэйи, туһалааҕы оҥордоххо эрэ олох иннин диэки, сайдыы, үүнүү диэки сыҕарыйан барар кыахтанар.
“Хамсаныы олох төрүтэ”, “Үлэ – олох үөрэҕэ” диэн этиилэр хаһан да уларыйбаттар. Үлэлии-хамсыы үөрэнии, эти-сиини эрчийии, үөрүйэх оҥоруу буор куту эрчийэринэн киһиэхэ туһата олус улахан. (3,39).
Туһаныллыбыт литература
2. "Туймаада уоттара" хаһыат. №89. 23.02.2012.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Disney General Entertainment Content
Disney General Entertainment Content (Дисней Женераль Энтертеймент Контент) - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ телевидение активтарын салайааччы. Walt Disney конгломератка холбонор уонна 114 омук сиригэр көрдөрөр уонна иһитиннэрэр телеканаллары, радиостанциалары бас билэр.
Disney General Entertainment Content
Саара
Саара (שָׂרָה‎) диэн Биибилийэҕэ ахтыллар хатын ийэ. Абыраам аҕатынан балыһа уонна ойоҕо. Ысхаак ийэтэ. Абыраам итэҕэллэрин биир сүрүн ытыктанар киһитэ.
Сүрэҕэ суох буолуу
Сэбиэскэй былаас үлэһит дьоҥҥо оҥорбут бары үтүөлэрин, көмөлөрүн билигин ырыынак кэмигэр умнан кэбиһии суобаһа суох буолууга тириэрдэр. Үлэһиттэргэ кыахтара баарынан көмөлөспүттэрэ, үлэһиттэри өрө тута сатаабыттара. Бука барыларыгар үлэ булан биэрэллэрэ, ыган туран үлэлэтэ сатыыллара, хамнастара, пиэнсийэлэрэ эмиэ сөп түбэһэрэ. Дьон элбэх ахсааннаах өттүлэрэ үлэһиттэр буолалларынан ол эстибит былааһы үгүс киһи сирбэт, хата сөбүлүүллэр этэ.
Сэрии кэнниттэн олох тупсан истэҕинэ үлэһиттэргэ үчүгэйи оҥоруу улаатан, эбиллэн испитэ үлэ оҥорон таһаарыытын аҕыйатан, былааны кыччатан биэрэн испиттэрэ. Оҥоруллуохтаах былааны кыччатан биэрии үлэһиттэргэ үчүгэйи оҥоруунан ааҕыллар этэ. Үлэ оҥорон таһаарыыта олус кыччаан ас-үөл биллэрдик аҕыйаабыта, дьоҥҥо тиийбэт буолбута, маҕаһыыннар кураанахтаммыттара, ол түмүгэр сэбиэскэй былаас эстибитэ.
Салайар былаас дьоҥҥо үчүгэйи оҥоруута аһара барыыта бэйэлэрэ үлэлээн-хамсаан туһалааҕы оҥорууларын аҕыйаппыта, бары кэриэтэ сүрэҕэ суохтарга, бэлэм хамнаһы ылааччыларга кубулуйбуттара. Үлэ оҥорон таһаарыытыгар сөбө суох элбэх хамнаһы төлөөһүн дьону түргэнник, аҕыйах уон сылынан бэлэми эрэйээччилэргэ, кэтэһээччилэргэ кубулуппута.
Үрдүк үөрэхтэммит киһи илиитинэн үлэлээбэтэ чахчы. Дьону барыларын үрдүк үөрэхтээһин тэнийиитэ илиилэринэн үлэлээччилэр аҕыйыыларын үөскэппитэ. Үрдүк таһымнаах сайдыыны ситиһэ илик, үгүстүк илиинэн үлэлэнэр үлэлээх дойдуга элбэх үрдүк үөрэхтээхтэр бааллара туһата суоҕа дакаастаммыта, кэлии үлэһиттэр элбээн барбыттара.
Дьону толору хааччыллыыллаах таас дьиэлэргэ олордуу олох тупсуута буолар. Сотору кэминэн сылааска, сымнаҕаска сыта үөрэнэн хаалыы, тымныыны тулуйуу мөлтүүрүттэн араас ыарыыларга ылларыы элбиир. Оҕо кыра эрдэҕиттэн элбэхтик сыта, сынньана үөрэннэҕинэ сүрэҕэ суох буола улаатарын төрөппүттэр билэн кыра эрдэҕиттэн үлэҕэ үөрэтиэ этилэр. “Сүрэҕэ суох киһи оҕото, өссө сүрэҕэ суох буолар” диэн үлэһит сахалар этэллэр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорууттан дьадаҥы диэн тылы аҥардастыы баай-мал аҕыйаҕын быһаарар курдук санааҕа киирбиттэрэ, бу тыл өйтөн-санааттан ордук улахан тутулуктааҕын умуннарбыттара. Билигин өй-санаа үөрэхтэрэ сайдан иһэллэриттэн дьадаҥы буолуу диэн өйтөн-санааттан ордук улахан тутулуктааҕын уонна өр кэмнэргэ дьайар өй-санаа, буор кут итэҕэһэ буолар.
Сүрэх хаһан да тохтообокко эрэ үлэлиир, хааны хачайдыыр, киһи тыыннаах буоларын хааччыйар. Сүрэх үлэни, хаһан да тохтообот үлэни бэлиэтиигэ анаан саха тылыгар туттуллар. Үлэһитэ суох буолуу – сүрэҕэ суох буолууну биллэрэр. Сүрэҕэ суох буолуу – дьадайыы бэлиэтэ. Буор кут дьадайар, эти-сиини хамсатар дьоҕурун сүтэрэр. Хамсанарга баҕа санаата суох буолуутуттан эт-сиин хамсаныан баҕарбат эбэтэр сатаан хамсаммат турукка тиийэр. Манна кыратык хамсыы түһээт даҕаны сылайа охсон хаалар дьон эмиэ киирсэллэр.
Былыргы, ыраахтааҕы кэмин саҕана дьадаҥылар элбэх эбиттэр. Үгүс суруйааччылар дьадаҥы киһи элбэхтик сытарын, утуйарын туһунан суруйан хаалларбыттар. Тугу эмэ үлэлээтэхтэринэ даҕаны онтулара табыллыбатын, оҥорбут күрүөлэрэ суулла сылдьарын, дьаарыстаабыт саһааннара охторун туһунан элбэхтик суруйбуттар. (1,7).
Сатаан хамсаммат буолуу үлэни кыайа-хото үлэлээбэти үөскэтэн дьадайыыга тириэрдэр. Бу быһаарыыны тутуһан кыанар, үлэһит дьон дьадаҥылары кытта уруурҕаспаттар.
Үөрэх буор куту эрчийбэт. Үөрэхтэммит, үгүстүк олорор үлэлээх төрөппүттэр оҕолоро сайдыыта суох буор куттаах буолан төрүүллэр. Итини тэҥэ улаатан иһэннэр элбэхтик олорор, сытар төрөппүттэрин көрөн үтүктэннэр, оннук үгэстэнэннэр үлэлиир-хамсыыр кыахтара улаханнык аҕыйыыр. Бу оҕолор оҕолорун буор куттара өссө сайдыыта суох, дьадаҥы буолар кутталланаллар. Ханнык да үлэни-хамнаһы кыайбат буолуохтарын сөп. Үөрэх киһини дьадатар, үлэлииргэ сүрэҕэ суох оҥорор. Элбэх үрдүк үөрэхтэри баһылаабыт дьонноох Саха Сиригэр хара үлэни кыайа-хото үлэлиир үөрэҕэ суох кэлиилэр элбээн иһэллэр. Үлэни-хамнаһы кыайар сайдыылаах буор куттаах кэлиилэр олохтоохтору сабырыйан барыылара саҕаланна.
Үөрэхтэммит киһи илиитинэн үлэлээбэт, көтөхпөт, сүкпэт, быччыҥнарын хамсаппат, эрчийбэт, үгүстүк олорор, өйүнэн-санаатынан үлэлиир, кумааҕыны бэрийэр, компьютери мышканы хамсатан салайар. Хамсаныылартан тутулуктаах буор кута сайдыыта суох хаалар. Олоро үөрэнэн хаалан хамсыан-имсиэн бэйэтэ баҕарбат турукка тиийэр. Оҕото өссө хамсаабат, элбэхтик олорор, сытар буола улаатар. Куоракка киирэн олохсуйбуттара ырааппыт, үөрэхтэммит сахалар кэлэр көлүөнэлэрэ биллэрдик мөлтөөтө.
Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата, куттара тус туспалар:
1. Киһи сүрүн, тутаах чааһа этэ-сиинэ.
2. Өйө-санаата; буор, ийэ уонна салгын куттара.
Эт-сиин уонна ону хамсатарга аналлаах буор кута бииргэ сылдьаллар, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэллэр. Буор кут дьадайыыта диэн быччыҥнар сатаан хамсаммат буолуулара ааттанар.
Буор уонна ийэ куттара оҕо кыра эрдэҕиттэн үөскээн мунньуллан иһэр буоллахтарына, салгын кута биэс эбэтэр алта сааһыттан сайдан, биллэн, умнубат буолуута сайдан барар.
Эт-сиин уонна ону хамсатарга аналлаах өй-санаа, буор кут кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэллэр. Уус оҕото уус буолуо диэн этии олус таба. Улаатан истэҕинэ төрөппүтүттэн бэриллибит буор кутун дьайыытыттан бары уустук хамсаныылары баһылыыр кыаҕа улаатар, уус буолууну түргэнник ситиһэр кыахтанар.
Үлэ эрэ киһи этин-сиинин сайыннарар, араас хамсаныыларынан буор кутун эрчийэр. Онтон эт-сиин диэн киһи сүрүн, тутаах чааһа буолар. Эти-сиини элбэхтик эрчийии, дьарыктааһын киһи уһун үйэни ситиһэригэр кыах биэрэр. (2,56).
Туһаныллыбыт литература
1. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 28.11.2012.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Макс Барских
Макс Барских (толору дьиҥнээх аата - Никола́й Никола́евич Бо́ртник) (Микола Миколайович Бортник), Украина ырыаһыта, кулун тутар 8 күнүгэр 1990 төрөөбүтэ, Херсон куоратка.
Guru Studio
Guru Studio – Канаада, Франция, Италия уонна Недерланд саамай улахан аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара, Аан Дойдуга сүрүннээн сахарнай диабет утары эмнэри оҥорор, ону таһынан сүрэх эмтэрин.
Ребекка
Ребекка (רִבְקָה) диэн Биибилийэҕэ ахтыллар биир хатын ийэ. Ысхаак ойоҕо. Ысаап уонна Дьаакып игирэ уолаттар ийэлэрэ.
Түмэн (шаньюй)
Түмэн (былыргы кыт.: 頭曼 ,   头曼  , пиньинь:  Tóumàn; "Тумань"  , "Томань" , "Тэумань" эбэтэр "Тумынь") — б.к.и 220-с сылтан 209-с сылга диэри хуннар шаньюйдара.
Олоҕо
Түмэн бастакы биллэр шаньюй буолар. Кини кэмигэр хуннар үөдьүлэргэ (юэчжи), дунхуларга уонна Цинь дойдутугар хоттороннор баттабылга түбэһэллэр. Цинь мөлтөөбүтүгэр Түмэн Ордос сирин төнүннэрэр. Номоххо киирбитинэн Түмэн иккис, тапталлаах кэргэниттэн оҕолонор, ол иһин бастакы, көйгө уолун үөдьүлэргэ аманаакка ыытан өлөттөрүөн баҕарар. Ол уол Модун этэ. Модун аҕатын былаанын билэн үөдьүлэртэн куотар уонна кэлин күүһүрэн, аҕатын уонна быраатын өлөрөн шаньюй буолар.
Түмэн шаньюй уонна Хара-хаан
Ираан былыргы историга Хондемир уонна Абу-л-Гази Хара-хаан туһунан номох суруйан хаалларбыттар. Былыр Каракум уонна Сырдарья сирдэринэн Хара-хаан диэн олоро сылдьыбыт эбит. Бу Хара-хаан уола Оҕус аҕатыттан кистээн ислам итэҕэлин ылыммыт, онтон сылтаан Хара-хаан булт кэмигэр уолун өлөрөргө сананар, ол эрээри бэйэтэ өлөн хаалар.
Иакинф (Бичурин) сабаҕалыырынан Хара-хаан–Оҕус номоҕо Түмэн–Модун киэнигэр чугас уонна биир төрүттээх буолуохтаах. Иакинф сабаҕалааһынын М. Соегов диэн чинчийээччи өйүүр. Кини этэринэн Хара-хаан уонна Түмэн ааттара эмиэ биир төрүттээх буолуохтарын сөп: Түмэн аатын төрдө түн "түүн", оттон Хара-хаан аатын төрдө хара.
Хоторн (Калифорния)
Хоторн (Hawthorne) диэн Калифорния штатын Лос Андьелес аймаҕын соҕуруулуу-арҕаатыгар баар хото. 2020 сыллааҕы сурутуунан олохтоохторун ахсаана 88,083 киһи.
Pegas Touristik
Pegas Touristik - улахан туристары күүлэйдэтэр уонна сынньатар конгломерат, 1994 сыллаахха Москуба куоратка төрүттэммит. Сүрүннээн Казахстан, Арассыыйа, Америка, Египет, Украина, Беларусь дьонун төттөрү таары таһар, ону таһынан Кытайга, Вьетнамҥа, Малайзияҕа сынньатар.
Pegas Touristik бас билиитигэр ынырык элбэх автобустар (633 шт) 19 омук сиригэр, элбэх хостеллар уонна гостиницалар, ону таһынан 100% акциялары Nordwind Airlines уонна Pegas Fly киэннэрин бас билэр.
Бубка Сергей Назарович
Бубка алта сыл устата Аан дойду чемпионаттары кыайбыта, Олимпиадаҕа кыһыл көмүс мэтээли ылбыта уонна ураҕаһынан ыстаныыга 35 аан дойду рекордун олохтообута. (17 outdoor and 18 indoor records). 6.0 миэтирэни уонна 6.10 миэтирэни ураҕаһынан ыстаныыга бастакы киһи этэ.
Кини рекорда - 6.15 миэтирэни,1993 сыллаахха Донецкайга олохтоммута 21 сыл устата турбута уонна Франция спорсмена Рено Лавеллинне ол же аренаҕа саҥа рекорду олохтообута.
Биографията
Ворошиловград (билиҥҥи Луганск) куоракка төрөөбүтэ. Бастаан преградалаах сүүрүүгэ кыттара, ол гынан баран билиниитин ураҕаһынан ыстаныыга булбута. 1983 сыллаахха биллибэт спорстмен Хельсинкига кэлэн баран аан дойду чемпионатын кыайбыта. Аныгыскы сылга бастакы рекордун олохтообута - 5 м 75 см ССРС арахсыан дылы ССРС аатыттан кыттыбыта Сэбиэскэй спортка рекорду олохтообут спортсменнарга улахан премия төлөнөр эбит, ол иһин Бубка кыра-кыралаан улаатыннарар буолбут. Ол аата биир саниметрынан үрдүгү ыстанан саҥа рекорд олохтуур буолбут.
Уоллаах - эмиэ Сергей диэн ааттаах - профессиональнай теннис оонньооччута.
Олимпиада кырааһына
Ураҕаһынан ыстаныыга наар кыайар да буоллар Олимпиадаларга аҕыйахта кыттыбыта. Аан дойду спордыгар кыттар бириэмэтэ саҕаламмытын кэннэ бастакы Олимпиаданы көтүппүтэ тоҕо диэн ССРС 1984 сыллаах Олимпиаданы бойкоттаабыта. Оонньуулар буолуон иннинэ Олимпиада кыһыл көмүс кыайыылааҕа Сергей Бубка Аан дойду чемпионатыгар ыстаныытыттан 12 сантиметр намыһах ыстаммыта. 1988 сыллахха Сеул Олимпиадатыгар 5 метр 90 см ыстанан соҕотох Олимпиада кыһыл көмус мэтээлин ылбыта.1992 Барселона Олимпиадатыгар сыллаахха квалификациятын сатаан ааспатаҕа уонна кыаттарбыта. Онтон 1996 сыл Атланта Олимпиадатыгар эмсэҕирии ылан ыстанартан аккаастаммыта, биир даҕаны ыстаныыны оҥорбокко. 2000 сыллаахха Сидней Олимпиадатыгар эмиэ квалификацияны сатаан ааспатаҕа.
Аан дойду чемпионаттара
Бубка 6 сыл устата Аан дойду чемпионаттарын кыайбыта 1983 сыллаахтан 1997 сылга дылы:
Илья Варламов
Илья Варламов (толору аата Илья́ Алекса́ндрович Варла́мов), блогер уонна журналист. Тохсунньу 7 күнүгэр 1984 төрөөбүтэ, Москубаҕа.
Покровка (Амма улууһа)
Покровка — Амма улууһун Маай нэһилиэгин киинэ.
Аирпорт Истамбул
Аирпорт Истамбул (İstanbul Havalimanı, Аэропорт Стамбул, Istanbul Airport), Истамбул саамай улахан аирпорда, сир шаарыгар 2021 сыллаахха саамай улахан аирпорт буолар. Сылга 150-270 мөллүйүөн дьону эргитэр, 220 омук сирин кытта сибээстиир. Аирпортка сүрүн дьиэлээнээччи Turkish Airlines.
2018 сыллаахха саҥа тутуллан киирбитэ.
2020-2021 бу аирпорт нөҥүө USCIS этэринэн 4 мөллүйүөн Арассыыйа дьоно 173 омук сиригэр көппүттэр, олор ахсааннарыгар 17496 сахалар.
уонна төттөрү.
Сэнгийн Эрдэнэ
Профессордар Н.К.Антонов, Н.Е.Петров, Г.Г.Филиппов, түүр академиятын академига Ю.И.Васильев –Дьаргыстай, ону тэҥэ омук учуонайдара Мурад Аджи, Джамбалсурен, Чабо Мэсарош уо.д.а., ону тэҥэ «Түүр эйгэтэ» кэмпириэнсийэ аан дойду эйгэтигэр тахсан, Дьокуускайга, Монголияҕа, Венгрияҕа, Туркестаҥҥа о.д.а   ыытыллыбыта. Бу барыта Николай Иванович Васильев быһаччы кыттыытынан, тэрийиитинэн буолара. Николай Иванович түүр омуктар ситимнэрин ыччакка тириэрдэр сүдү доҕордуу үлэтин үрдүктүк сыаналаан, Монголия Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ Цеденбал аатынан мэтээлинэн наҕараадалаабыт. Николай Иванович  оҕону киэҥ билиилээх буоларга туһулаан, төрөөбүт дойдунан киэн туттууну уонна уруулуу омуктарбыт тустарынан «История Якутии (с древнейших времен до 1917 г)», «Введение в историю  и культуру народов Азии» факультатав курсун программатын оҥорбут үлэлэрэ үрдүктүк сыаналаммыт. Ону тэҥэ үөрэтэр оҕолоругар «ыраах-чугас аймахтарбыт» тустарынан кэпсээн, киэҥ  киэлилээх омук буоларбытынан, саха омукпут аатынан киэн туттууну үөскэтэргэ ииппит-үөрэппит. Бу туһунан Иннокентий Степанов – Лэгэнтэй 2015 сыллаахха «Олох салҕанар» ыстатыйатыгар суруйбут.
Маннык дириҥ өйдөөх, киэҥ билиилээх, «Түүр эйгэтин» ыырын кэҥэтэн саҕалаабыт  Н.И.Васильев төһө да биһиги ортобутугар билигин суоҕун иһин кини сырдык аатын бу билигин ыытыллар «Түүр марафон - 2020» күрэххэ ахтан-санаан аастыбыт.
“Саха народнай суруйааччыта Семен Данилов «Норуоттар доҕордоһуулара – литературалар доҕордоһуулара» диэн кынаттаах тылынан аан бастаан олук ууран суруйааччылар литератураларын Күннэрэ хардарыта былаан быһыытынан ыытллан испиттэрэ. 1985 сыллаахха, алтынньыга, Монголия Народнай Республикатын Саха АССР коммунистическай тутууга ситиһиилэрин холобуругар ССРС күннэрэ үрдүк таһымнаахтык ыытыллыбыттара. Быйыл от ыйын 25 күнүттэн 31 күнүгэр диэри Саха сиригэр МНР Күннэрэ тулхадыйбат доҕордоһуу, социалистическай интернационализм өрөгөйдөөһүнүн чаҕылхай бырааһынньыгынан буолан аастылар.
МНР официальнай делегациятын  МНРП КК секретара, МСДО Киин Советын председателин бастакы солбуйааччы Ц. Балхажав салайан аҕала сырытта.
От ыйын 25 күнүгэр саха суруйааччылара биир идэлээхтэрин – МНР – суруйааччыларын – прозаик Сэнгийн Эрдэнэни, поэт Пунцагийн Бадарчы кытта истиҥник көрүстүлэр. Саха сирин суруйааччыларын сойууһун правлениетын председателэ, Максим Горькай уонна Платон Ойуунускай ааттарынан уонна РСФСР уонна Саха АССР Государственнай бириэмийэлэрин лауреаттара, саха народнай суруйааччыта Софрон Данилов күндү ыалдьыттарга саха уус-уран литературатын, онтон МНР Государственнай бириэмийэтин лауреата Сэнгийн Эрдэнэ  саха доҕотторугар монгол литературатын тустарынан кэпсээтилэр, санааларын атастастылар.
От ыйын 31 күнүгэр Якутскайга «Спартак» стадиоҥҥа МНР Күннэрин үөрүүлээхтик сабыыга МНР уонна Саха АССР искусстволарын маастардара доҕордоһуу концерыгар кытыннылар. М.Ф.Габышев аатынан ойуулуур-дьүһүннүүр искусство республикатааҕы музейыгар аһыллыбыт МНР художниктарын быыстапката элбэх көрөөччүлэри түмэ тарта. Якутскайга Культура онна техника дыбарыаһыгар «Социалистическая Монголия» диэн быыстапка ситиһиилээхтик үлэлээтэ. Ол быыстапка норуот былааһын сылларыгар МНР үлэһиттэрэ норуот хаһаайыстыбатын бары салааларыгар сөҕүмэр кыайыыны ситиспиттэрин итэҕэтиилээхтик көрдөрөр. «Лена» кинотеатрга монгольскай кинофильмнар фестиваллара ыытылынна.” Бу курдук, киэҥ  хабааннаахтык Монголия  Күннэрэ Саха сиригэр ыытылыннылар.
Сэнгийн Эрдэнэ  1929 сыллаахха Хэнтэйскэй аймакка Биндэр сомонугар сүөһү көрөөччү кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1954 сыллаахха Монгол Государственнай университетын медицинскэй факультетын бүтэрбитэ.
Сэнгийн Эрдэнэ айар үлэтин поэт быһыытынан саҕалаабыта, онтон биллиилээх прозаик буолбута. Бэрт элбэх кинигэлэрин таһаартарбыта. Кини 1986 сыллаахха от ыйыгар Саха сиригэр ыытыллыбыт МНР Күннэригэр кыттыбыта, Дьокуускай куоракка, Эдьигээн, Булуҥ улуустарыгар сылдьыбыта. Ол саҕанааҕы бэйэтин санаатын үллэстиититтэн:
-Мин өртөн баҕарбыт баҕа санаам, дьэ туолла, - диир Сэнгийн Эрдэнэ. – Мин Аан дойду үгүс судаарыстыбаларыгар сылдьыбытым, элбэх сири-дойдуну көрбүтүм. Ол гынан баран Хотугу Муустаах байҕал чэбдик салгынынан эрэ тыына, туундара күөх кырсыгар эрэ үктэнэ илигим. Хотугу Муустаах байҕалы да, туундараны да, кини үтүөкэн үлэһит дьонун-сэргэтин да  көрдүм, биллим. Ити – мин олохпор хаһан да умнуллубат түгэн.
Туһаныллыбыт литература
1.      Саха сиригэр МНР күннэрэ.Хотугу сулус 1986. № 10
2.      Сэнгийн Эрдэнэ. Хотугу сулус 1986. № 10
3.      Иннокентий Степанов – Лэгэнтэй. Олох салҕанар. Кыым. 2015.
Meta Platforms
Meta Platforms (Мета куйаара дэнэр), АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн IT тэрилтэ буолар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Meta Platforms бас билиитигэр Facebook, WhatsApp, Instagram, Oculus курдук туспа тэрилтэлэр киирэллэр. Ол иһин Meta Platforms конгломерат курдук буолар.
Meta Platforms тэрилтэни бас билээччилэр:
Goldman Sachs
Goldman Sachs (Голдман Сакс) — АХШ биир бөдөҥ баана, Аан Дойдуга биир биллэр бизнес империя оҥорооччу, улахан инвестиционнай холдиҥ.
Ийэ кут 1
Ийэ кут (былыргылар билиилэрэ)
Хас эмэ үйэ тухары саха дьонун өйдөрүттэн-санааларыттан ылан быраҕа, умуннара сатаабыттарын да иһин кут-сүр үөрэҕэ сыыйа сай¬дан оннун булан эрэр. Россияҕа аатыгар да буоллар демократия үөскээһинэ бу үөрэх сайдыытыгар, чөлүгэр түһэн барыытыгар туһалаата. Манна ордук бэчээт үлэтин сэргэхсийиитэ улахан туһаны аҕалар. Былыргы кэмҥэ саха дьоно кут-сүр үөрэхтэрин ойууннарын нөҥүө билэр эбит буоллахтарына билигин бэчээт бары өҥөтүнэн туһананнар билиилэрэ-көрүүлэрэ түргэнник дириҥээн иһэр.
Саха дьоно былыр-былыргыттан кут-сүр үөрэҕин итэҕэйэллэр, киһи куттара тус-туспа буолалларын билэллэр. Бу үөрэх этэринэн киһи үс куттаах. Сахалар кут-сүр үөрэхтэригэр ийэ кут туһунан маннык өйдөбүллэр мунньуллубуттар:
Ийэ куту Үрүҥ Айыы үөскэтэр. Ийэ кут киһи этин-сиинин сороҕо буолар. Ол иһин ийэ куту төрүт кут дииллэр. Ийэ кут киһи сүрэҕэр олорор. (2,119). Киһи ийэ кута буор кутуттан арахсан туспа сылдьара эмиэ бэлиэтэнэр. Үөр буолбут ийэ кут дьоҥҥо киириэн, дьон олоҕун буортулуон сөп. (2,127).
Курууппа ойуун ийэ куту киһи этэ-хаана диир. Ыарыйдахха, киһи этэ-хаана ыалдьар, ол аата ийэ кут ыалдьара буолар. (3,35).
Андрей Кривошапкин «Солнце и небо - мир светлых творцов» диэн үлэтигэр ийэ кут туһунан маннык суруйар: «Ийэ кут определяла нас-ледственность и передавалась от предков к потомкам через детей и родстенников и оставалась в серединном мире». «Ийэ кут, по поверьям саха, у родстенников был один и в силу этого за грехи отдельного человека отвечал весь род». «Якуты считали, что ийэ кут передается от предков и остается после человека в его потомках в серединном мире, и жизнь и судьба этого потомства, насколько долго сохранится его род напрямую зависят не только от действий самого человека во время всей его жизни, но и поступков его предков». (5,48-50).
Саха дьонун ийэ кут туһунан өйдөбүллэрин түмнэхпитинэ киһи өйүн-санаатын төрүтэ буолара быһаарыллар. Ийэ кут буор куту кытта бииргэ сылдьар диэн этэллэр. Ийэ кут көттөҕүнэ буор кут үрэллэр. (2,127).
Саха дьоно айылҕа кыылларын буор уонна ийэ куттаахтар диэн би-линэллэр. (6,67). Айылҕа лаппа өйдөөх кыыла ыт буолар. Сахалар ыт өйүн биэстээх оҕо, онтон ат өйүн үстээх оҕо өйүгэр тэҥнииллэр. Бу тэҥнээһин ыт өйө-санаата төһө да сайыннаҕына биэстээх оҕо өйүттэн ордук сайдыбатын бэлиэтээн көрдөрөр. Итини тэҥэ ыты үөрэтэр араас ньымалар барылара элбэхтик хос-хос хатылааһыннаах уонна манньанан бигэргэтэн биэриилээх буолуохтаахтарын дьон бары билэллэр.
Былыргы сахалар үөрэхтэрэ ийэ кут туһунан итинник өйдөбүллэрдээх буоллаҕына, сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ ийэ кут үгүс киһиэхэ иитии-үөрэтии түмүгэр үөскээн олохсуйар диэн быһаарар. Оҕоҕо ийэ кута үөскүүрүгэр ийэтэ ылар оруола олус үрдүк буоларын бу кут сахалыы аата даҕаны биллэрэр.
Оҕо ийэтин көрөн, кинини үтүктэн билэр-көрөр өйө-санаата ийэ куту үөскэтэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун өйө-санаата олохсуйан, сайдан иһэр. Үтүктэн үөрэнии элбэхтэ хатыланан үгэс буолан оҕо өйүгэр-санаатыгар умнуллубат гына өйдөнөн, мунньуллан иһиитэ ийэ кут өйө-санаата сайдан, үүнэн иһэрин бэлиэтиир. Ийэтэ оҕотун сөбүлүүр, таптыыр, киниэхэ эрэнэр өйө-санаата оҕотугар бэриллэн, оҕото олох иһин тардыһар күүһэ улахан, бөҕө тирэхтээх, дьулуурдаах буола улаатар. Ийэтин туох баар санаата, оҕотун туһунан тугу саныыра бэйэтин көрүҥүттэн оҕотугар бэриллэн иһэр. Оҕо ийэтин санаатын кыра эрдэҕиттэн билэр. Ол курдук ийэ туохтан эмэ мунчааран санаарҕаатаҕына оҕото сирэйиттэн-хараҕыттан көрөн, билэ охсон кыҥкыйдаабытынан барар, эмиэ туга эрэ табыллыбат сөп түбэспэт буола охсор.
Киһи өйүн-санаатын төрүттүүр өйдөбүллэр оҕо кыра эрдэҕинэ, бэйэтин толкуйдуур өйө-санаата ситэ сайда, салгын кута үөскээн салайар буола илигинэ, оҕо өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар быһа киирэн мунньуллан иһэллэр. Бу өйдөбүллэр оҕо ийэтэ үөрэрин көрөн үтүктэн үөрэр буолуоҕуттан, илиитинэн бастакы хамсаныылары оҥороруттан саҕалаан үөскүүллэр. Бу быһаччы оҕо ийэ кутугар киирэн мунньуллар өйдөбүллэр киһи өйүн-санаатын төрүтүнэн буолалларын бэлиэтинэн оҕо аан маҥнайгыттан ылынан, үөрэнэн иһэр үөрэҕэ барыта үтүгүннэрэн үөрэтиинэн ситиһиллэллэрэ буолар. Ол курдук оҕо ийэтэ оҕотун көрөн үөрбэт буоллаҕына, оҕо хантан да ылан үөрэргэ үөрэнэрэ суох буолар. Итиннэ эбии оҕо бэйэтэ атын улахан дьону эбэтэр оҕолору көрөн үтүктэн, үөрэнэн иһиитэ ураты күүстээх. Ордук бэйэтин бараллаата оҕолору көрөн үтүктэн, түргэнник үөрэнэр. Сахалар ол иһин кыра оҕону үөрэтиини иитии диэн ордук чуолкайдаан ааттыыллар. Оҕо бытыылкатын бэйэтэ илиитигэр тутан сөбүн көрөн иҥнэрэн үүтүн иһэр буолуута олус улахан кыайыытыгар тэҥнэнэр. Бу быһыы оҕо хамнанар кыаҕа улаатан ийэ кута үөскээн олохсуйан иһэрин бэлиэтиир. Kини илиитин бэйэтэ салайан, сөптөөх хамсаныылары оҥорор кыахтанан иһэр.
Оҕо өйдөөн-санаан, кыһанан этин-сиинин эрчийэн барыыта аан маҥнай тарбахтарын хамсаныытыттан, тугу эрэ, оонньууру, ийэтин тутан көрөн, тардыалаан маҥнайгы үөрэҕин саҕалыыр. Олус кыһанан, уһун күнү быһа тарбахтарын эрчийэр, тугу барытын тутан көрө сатыыр. Таба тутан ылар буолуута маҥнайгы кыайыыта буолар. Оҕо маҥнайгы үөрэҕин олус элбэхтэ хос-хос хатылаан үгэс оҥостон уурунан иһэр буолан олус дириҥник иҥэллэр.
Оҕо ийэ кута үөрэҕи ылынан сайдан иһэрин бэлиэтинэн таҥаһын ин-чэппэт буолуутугар үөрэниитэ буолар. Бу үөрэххэ оҕо олус өр кэмҥэ ийэтин көмөтүнэн үөрэнэр. Кыра сылдьан баһылаабыт ити үөрэҕэ үйэ¬тин тухары умнуллубакка туһалыы сылдьар. Ити үөрэх умнуллан хаал¬бакка сылдьара, ийэ кут өйө-санаата киһини бэйэтин хаһан баҕарар салайа сылдьарын бэлиэтиир.
Төрөппүттэр бэйэлэрин өйдөрө-санаалара, тугу үчүгэй эбэтэр куһаҕан дииллэрэ оҕолоругар бэриллэн иһэр. Биһиги санаабытыгар бу өй-санаа төрөппүтүттэн оҕотугар үгэс буолан быһаччы бэриллэр. Ол курдук төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕиттэн бэйэлэрэ тугу үчүгэй дииллэрин элбэхтик оҥорорго үөрэттэхтэринэ, ол быһыы элбэхтэ хатыланан үгэс буолан оҕо өйүгэр-санаатыгар ууруллан, мунньуллан иһэр. Маннык үгэс буолбут өйдөбүллэртэн оҕо ийэ кута үөскүүрэ итинник быһаарыллар.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн куһаҕан быһыыны оҥорбот буоларга чуолкайдык арааран үөрэтии, кинини үчүгэйи эрэ оҥороругар салайан биэрэр. Оҕо үчүгэйи оҥорбутуттан ийэтэ үөрэр буоллаҕына, хайҕаатаҕына оҕото элбэхтик үчүгэйи оҥоро сатыыр. Бу оҥорбут үчүгэй быһыытын хос-хос салгыаҕар диэри хатылыыр. Хас киһи аайы тиийэн көрдөрөн иһэр. Ол иһин бу быһыыта кэлин үгэскэ кубулуйан кини өйүгэр-са-наатыгар, ийэ кутугар ууруллан умнуллубат гына иҥэн хаалар. Оҕо улаатан иһэн үчүгэйи оҥороро элбээн иһэр. Кырдьаҕас эбэлэр оҕону үчүгэйи оҥорорго үөрэтиилэрин бэйэтэ хамсанан ону-маны оҥорор буо-луоҕуттан ыла саҕалаабытынан бараллар. Бу үөрэххэ аан маҥнай киһини хайыта тарпат, охсуолаабат, бытыылканы уонна оонньуурдары бырахпат буолуутун киллэриэххэ сөп. Үчүгэй үгэстэргэ үөрэммит оҕону үчүгэй иитиилээх диэн этэллэр.
Оҕо хааман бардар эрэ ону-маны оҥорорун үгэскэ кубулутара олус элбиир. Бу кэмҥэ тугу эмэ тыытаары гыннаҕына аан маҥнай улахан дьону ыйытардыы көрүтэлиир. Тэптэрэн биэрии, хайҕааһын буоллаҕына оҕо кэмэ суох үөрэр уонна бу быһыытын хос-хос салгыаҕар диэри хатылаан оҥорор. Үчүгэй быһыы кини өйүгэр-санаатыгар ити курдук хос-хос хатыланан үгэс буолан олохсуйан хаалан иһэр. Онтон улахан дьон сөбүлээбэккэ куһаҕаннык көрөн эбэтэр буойан тохтотон, оҥорон эрэр куһаҕан быһыытын аралдьытан кэбистэхтэринэ, бу быһыы кыайан элбэхтэ хатыламмакка үгэс буолбакка хаалар. Ол иһин оҕо ийэ кутугар салгыы өйдөммөккө суох буола сүтэн, умнуллан иһэр. Оччоҕуна оҕо куһаҕан быһыыны оҥоруута кини өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар иҥэн хаалбакка, умнуллар. Ити курдук үгэс оҥорон өйгө-санааҕа иҥэринии түмүгэр оҕо өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар үчүгэйи оҥоруу өттө элбэхтик иҥэн хаалар.
Ийэтэ үлэһит буолан, туох баар үлэни кыайа хото оҥорон иһэр буоллаҕына уонна оҕотун батыһыннара сылдьан үөрэттэҕинэ оҕото ийэ-тин үтүктэн барыны-бары сатыырга, оҥорорго үөрэнэн иһэр.