cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сиинэ
Тардыытыгар 1098 үрэх уонна 3300 күөл баар. Төрдүттэн 38 км. уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 40,6 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Бөдөҥ салаалар: уҥа Чына (240 км.), Хаҥдарыма (175 км.), хаҥас Матта (195 км.), Чыыра (181 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Алпабыыт
Алпабыыт (αλφάβητο, abecedarium) диэн суруйуу системата, суруйуу символларын тиһигэ. Боростуой символлар "буукуба" диэн аатыналлар, хас биир буукуба биир тыаска сибээстэнэр. Алпабыыты үчүгэйдик үлэлээтин диэн ааҕар киһиэхэ көмөнү эбэллэр, ол курдук пунктуация бэлиэлэрин, пробеллары, ааҕар туһаайыытын стандартын уонна да атын.
Алпабыыт диэн Алеф уонна Бет, Финикия алпабыытын бастакы икки буукубаларыттан үөскээбитэ.
Алпабыыт кылгас историята
Алпабыыттар тиһиктэрэ уонна ханнык тылларга туттулларын холобурдара:
Аризона
мини| АРИЗОНА (Arizona) диэн Улахан каньон сиригэр баар АХШ биир штата буолар. Аризона - урут уруккаттан айылхалаах уонна кыһыл көмүстээх сиринэн биллэр. Аризона иһигэр АХШ биир улахан сайдыылаах куората баар - Финикс. Сирин иэнэ - 294,1 тыс км2.
Киин куората - Финикс, оттон арыый улахан куораттара - Тусон.
Ыаллыы сытар сирдэрэ
Аризона штата маннык сирдэри кытта ыаллыы сытар: Хоту диэкинэн - Юта, оттон со5уруунан - Мексика(дойду сирэ бүтэр, атын дойду кэлэр), онтон илин диэки - Калифорния уонна Невада штаттара. Ар5аа диэкинэн - Нью-Мексико
Буутбал
Футбол (football — атах мээчигэ) диэн бөлөх оонньуута. Аан дойдуга саамай киэҥник тарҕаммыт уонна оонньонор спорт көрүҥэ. Икки 11-дии киhилээх бөлөх ыккардыгар оонньуу. Уhун түөрт көнө муннуктаах оттоох (дьиҥнээх эбэтэр оҥоhуу) хонууга футболлууллар. Оонньуу бастыҥ сыалынан буолар утары бөлөх ааныгар мээчиги киллэрии. Ооньуу буола турар кэмигэр, мээчиги илиитинэн голкипер эрэ таарыйыан сөп. Атын футболлааччылар атахтарынан, түөстэринэн уонна төбөлөрүнэн оонньууллар. Футбол матча икки 45 мүнүүтэлээх таймнаах. Ол икки ардыларыгар 15 мүнүүтэ тохтобул буолар. Матч устата элбэх голу киллэрбит бөлөх кыайар. Арай сүрүн кэмҥэ кыайыылаах тахсыбатаҕына эбии кэм уонна, сороҕор, пенальти тэбиитэ эбиллэр.
Футбол, билиҥҥи барыла Англияҕа 1863 с. баар буолбута. Ол сылга тэриллибит Футбол Ассоциацията (The Football Association), бүгүҥҥү күҥҥэ дылы баар, оонньуу сиэрдэрин айбыта. Билигин футболу аан дойду үрдүнэн Футбол ассоциациятын омуктар икки ардыларынааҕы Федерацията (FIFA - Fédération Internationale de Football Association) салайар. Кини ыытар күрэҕэ, 4 сылга биирдэ ыытыллар, FIFA Аан Дойду Кууба (FIFA World Cup) планетабыт саамай суолталаах футбол күрэҕинэн буолар.
Футбол кулууба-спортивнай тэрилтэ (спортивнай кулууп, спортивнай общество) футбол күрэҕэр кыттар. Дьиҥинэн, футболистар (футбол хамаандата), кулууп састаабыгар тренердэр уонна кини көмөлөһөөччүлэрэ, кулууп менеджердэрэ, быраастар уонна да атын персоналлар. Быһаччы сүрүн хамаанда сүүрбэттэн тахса оонньооччулартан турар.
Биир кулууп араас дивизиоҥҥа киирсэр хас да хамаанда, ыччат хамаандата, спортивнай оскуолалар, стадион уонна эрчиллэр базалар киириэхтэрин сөп.
Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Суотту нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Оҕуруоттаах.
Улуус кииниттэн 72 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 2 010 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Оҕуруоттаах — 1 123, Хоноҕор — 770 уонна Саһылыкаан — 117 киһи.
Лиибийэ
Лиибийэ (араб. ليبيا ‎ Lībiyā) диэн Хоту Африка дойдута. Сир ортотунааҕы байҕал хоту баар, Эгипет илин, Судан соҕуруулуу-илин, Чад уонна Нигер соҕуруу, Алжир уонна Тунис арҕаа. Лиибийэ иэнинэн Африка ордук улахан дойдута. Иэнэ 1.8 млн км2, онтон 90% кумах куйаар. Олохтоохторун ахсаана 5.7 млн, олортон 1.7 млн киин куоракка Триполига олороллор. Дойду төрүкү үс чааска арахсар: Триполитания, Феззан уонна Киренаика.
"Лиибийэ" диэн бербер тыла, Былыргы Эгипет текстарыгар маннык көрдөрүллэр, Libu. Бу Нилтан арҕаа олорор биир бербер бииhин аата эбит.
Лиибийэ Африкаҕа үрдүгүнэн бэhис БИО'таах (АКП), Ботсуана, Экуатор Гуинеята, Габон уонна Сейшеллар кэннилэриттэн. Бу сүрүннээн элбэх нефть хаhаастарыттан уонна аҕыйах олохтоохтор ахсааннарыттан сылтаан.
Кыракый күүдээх
Кыракый күүдээх (, Крошечная бурозубка) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар кылгас тумустаах кыра күүдээх. Аччыгый күүдээхтэн арыый кылгас муннунан, кылгас кутуругунан уонна тииһин оҥоһуутунан уратылаах уонна арыый кыра. Атын күүдээхтэртэн кыра.
Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Сууккаҕа аһыыр аһылыгын ыйааһына бэйэтин ыйааһынын 2-4 төгүл куоһарар.
Саха АССР Кыһыл кинигэтигэр киллэриллибитэ. 3-с хаттыгас.
Хатыҥ чэриитэ киһи доруобуйатыгар суолтата
Хатыҥ чэриитин морфологията
Хатыҥ чэриитэ. Чага (березовый гриб). Кунаахтаҥылар уруулуу бэлэхтэрэ. Чэрии – хатыҥҥа ур курдук үѳскуур тэллэй. Хара, иһэ кугас дьүһүннээх болчуох.Быллырыыт курдук хайыта барбыт тас көруҥнээх тэллэй,соро5ор мае умнаһын устун 0,5 м тиийэр усталаах буола тарҕанар, 2 кг диэри улаатар,споранан ууһуур. Хатыҥ туоһа алдьаммыт хайаҕаһыгар споралар киирэннэр үүнэллэр уонна онно тэллэй саптарын үөскэтэллэр, кинилэр хатыҥ уутунан аһылыктаналлар. Тэллэйдэр саптара улам – улаатан чэрии буолаллар. Чэрии хатыҥҥа 10–15 сыл спораны үөскэппэккэ олоруон сөп. Чэрии сылы быһа хомуллуон сѳп. Ол эрээри күһүн уонна саас ордук биологическай дьайыыта күүһүрэр кэмэ. Тэллэйи сүгэнэн мае умнаһыттан туура охсон кыра гына хайыталаан, кугас дьүһүннээ5ин, кэпсэркэйүн ылыллар уонна 50–60 °С үрдүгэ суох итиигэ, салгын оонньуур сиригэр куурдуллар.
Химическэй састааба
Кэккэ литература5а сурулларынан, хатыҥ чэриитэ сүрүн биологическай дьайар веществоларынан ууга суураллымтыа, уустук тутуллаах пигменнээх веществолар буолаллар (липидтэр,тритерпеноидтар, кумарин пеуцеданиннар, полисахаридтар, стериннэр, агарициновай кислота уо. д. а.). Эбиитин микроэлеменнэр, балачча элбэх калий, органическай кислоталар (щавелевай, муравьинай, арыылаах ) уо. д. а. веществолар булуллубуттар. Чэриигэ а5ыйах флановоид, алкалоид, сымала, лигниннэр көстүбүттэр.
Туһаныллыбыт литература
1.Басыгысова А.П. Саха сирин эмтээх уунээйилэрэ. Якутск, 2004. С. 124. 2.Довженко В.Р., Довженко А.В. Секреты лечебных растений. Якутск, 1992. С. 78. 3.Макаров А.А. Лекарственные растения Якутии. Якутск, 1989. С. 190. 4.Сало В.М. Здоровье. М., 1988. 5.Федотов Г.Я. Дерево. Москва, 2002. С. 189
Можайскай
left|thumb|Куораттар Сибэтиэй Николай собуор thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Можайскай (Можайск) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Можайскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 110 км сиргэ, Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 210 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 30 480 киһи этэ, иэнэ — 15 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2032 киһи.
Бастакы ахтыы — 1231 сыл.
Куорат баһылыга — Игорь Сунгуров (2009 сылтан).
Босния уонна Герцеговина
thumb|250px|right Босния уонна Херцеговина диэн Балканнарга баар дойду. Иэнэ 51,129 км2. Кирбиилэhэр Хорватиялыын хоту, арҕаа уонна соҕуруу, Сербиялыын илин уонна Монтенегролыын соҕуруу.
1744
1744 сыл.
Босния уонна Герцеговина
Дойду икки дьаhалталаах: Босния уонна Герцеговина Федерацията уонна Серб Республиката.
Можайскай
Почтатын индэксэ — 143200, төлөппүөнүн куода — +7 49638, ОКАТО куода — 46 233 501.
208
208 сыл.
1974 сыл
1974 сыл.
209
209 сыл.
1745
1745 сыл.
Буолкалах
Хотугу Сибиир намтал илин өртүнээҕи маардарга бастаах.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн Хаастаах диэн бөдөҥ салаалаах (123 км.)
Kugelhandgranate 13
Kugelhandgranate 13 – Германия былыргы илии гранаатата. Вооруженияҕа 1913-үс сылга ылыммыт, крепостэрии көмүскүүр сэррии сэбин курдук.
Быһыыта төгүрүк. Куорпуһа чугуун, таһыгар дириҥ кэрдиистэрдээх, диаметра 8 сантиметр. Үрдүгэр тёрочнай запаал угуллар хайаҕастаах. Толоруута хара буорах, барий нитраата уонна калий перхлораата. Запаалын умайар тохтобула 5-7 сөкүүндэ.
Силигир
Силигир өрүс. Өлөөн өрүс уҥа салаата. Уһуна 344 км., тардыытын иэнэ 13400 кв.км.
Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиригэр баар. Төрдүгэр уутун ороскуота сөкүүндэҕэ 70 куб.м. алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: Өнньүө Силигир (169 км.) уонна Силигиркээн (128 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Захарьин Григорий Антонович
Захарьин Григорий Антонович (1829-1897) медецинага улахан кылаат онорбута:кини уһулуччулаах терапевт уонна гигиенист этэ, нууччалы клиническэй оскуола тэрийээччитэ, дьиҥнээх классическай ыарыһагы көрөр ньыма төрүттээччитэ. Захарьин Григорий Антонович уонна кини медецинага кылаата
Клиницист-новатор курдук Захарьин Григорий Антонович ыарыһагы бары өттүнэн уөрэтиини көрдүүр эбит, ыарыыны дириҥник кэтээн көрөн, терапия араас ньымаларын туттуу, эмтэһиннэ ураты сыһыан. Диагноз туруорутугар кини туспа суолтаны сиһилии ыйытаһыҥҥа уурар эбит. Мед осмотр Захарьина
Захарьин-ыарыьагы көрөһүн ньыматын төрүттэччитэ, хас биирди бырааска кыаллар, билиҥҥи да бириэмэгэ киэҥник туттуллар Захарьин Григорий Антонович көрүү ньыматын холбуурга ирдиир,
Захарьин Григорий Антонович и Гигиена Захарьин Григорий Антонович атын бастыҥ отечественнай учуонайдар курдук, ыарыны буолбакка эрэ ыарыһаҕы эмтиир ирдэбил кордүүр этэ. Ыарыһаҕы эмтээһини кини бүтүн комплекс дьаһылларын курдук көрөр этэ, онно киирэр гигиеническай уус уран олох, климат усулуобуйаларын туттуу, физиотерапия, медикаментознай көмө уо. да. а
Гигиена суолтатын быһааран, Захарьин өйдөтөр, бу медецинэ биир сүрүн үллэһигэ буолар. Бэйэтин үлэтигэр уонна тыл этиилэригэр кини биирдэ эрэ буолбакка бэлиэтиир этэ гигиена суолтатын уонна олох уус уран обраһын:обстановканы улларыт, уус уранҥын уларыт, кини этэр-доруобай буолуоххун баҕарар буоллаххына.
Захарьин Григорий Антонович биир бастыҥ отечественнай учуонайа, кинилэр дириҥник гигиена туьунан вопуростары ураллар этэ, быраас эбиһиннэһин кытта тэҥнииллэр.
Улахан практичэскай үлэни оҥорбут быррас буолан туран, Захарьин улахан толкуй уонна өйдөтүү ньыматынан наадалаах гигиеническай дьаһыллары ыытар.
Кини лекцияларыгар биирдэ эрэ буолбакка бэлиэтиир этэ, терапия ситиһилэрэ гигиена бырабылаларын тутуьутугар эрэ кыаллар диир этэ.
Улахан суолтаны быраас сүбэтигэр ууран, Захарьин Григорий Антонович клиническай лекциятын түмүктүүр чаһыгар ол сүбэлэри өссө төгүл хатылаан ылар.
Захарьин Григорий Антонович лекцияларыгар аныгыскы быраастарга ыйыы биэрэр, хайдах быраас ыарыьах баарыгар бэйэтин тутта сылдьыахтаагын ыарыта куьаган түмүккэ тиэрдэр буоллагына.
Захарьин улахан сыыьаннан ааҕар этэ ыарыһахха аһаҕас майгылаах буолуу.Кини этэринэн быраас ыарыһагы сэҥээрдиэхтээх, кини доруобуйатыгар үчүгэй өттүлээх саҕырыйылары ыйан биэриэхтээх.
Гематит
Гематит эбэтэр сангвин - бөлөхсүйбүт хаан курдук өҥнөөх былыр былыргыттан биллэр таас. Тимир оксидтара элбэх буоланнар маннык өҥнөнөр.
Гематиты Туркестааҥҥа, Бразилияҕа, Италияҕа, Швейцарияҕа уонна АХШ сирдэригэр хостууллар. Украинаҕа Кривой Рог таһыгар хостонор. Арассыыйаҕа Курскайга уонна Ураалга.
Аба-хомуһуна
Индияҕа былыргыттан хорсун буолуу уонна мындыр буолуу бэлиэтэ этэ. Европаҕа аптаах дьон таастарынан биллэрэ, бу тааһынан аптаах курууктары уонна аналлаах бэлиэлэри уруһуйдууллара.
Астрология
Араактар уонна Скорпионнар таастара. Кыыс, Балык уонна Ыйааһын бэлиэлэрин анныгар төрөөбүт дьоҥҥо бу тааһы илдьэ сылдьыбаттарыгар сүбэлииллэр эбит.
Эмтээх уунээйилэр химическэй састааптара
Саха сирин эмтээх үүнээйилэрин химическэй састааптарын чинчийии туруга эми оҥорорго билигин да ситэтэ суоҕа бэйэбит олотоох эмтээх үүнээйилэрбитин киэҥник туһаныахпытын хааччахтыыр. Ол иһин республика таһымыгар таһааран үп көрөн, Саха сирин эмтээх үүнээйилэрин химическэй састаабын дириҥник, киэҥник үөрэтэн эмкэ туттуллар кэмэ кэллэ да миэстэтиттэн хамсыы илик. Олохтоох эмтээх үүнээйилэр химическэй састааптара үөрэтиллэллэрэ буоллар, биһиги киэҥ далааһыннаахтык эмп оҥорон, бэйэбит дьоммутун-сэргэбитин хааччыйыахпытын сөп этэ.
Үүнээйилэр ыалдьар киһи этигэр-хааныгар киирэн дьайан, ыарыыларын сайдыытын тохтотор, ыалдьыбыт органнарын үлэтин кэһиитин чөлүгэр түһэрэр дьоҕурдаахтарын иһин эмтээхтэр диэн аатыраллар. Итинник үтүө дьайыылара, итилэргэ араас микроорганическай холбоһуктар, атыннык эттэххэ, физиологическай активнай эттиктээхтэриттэн буолар. Ити эттиктэр киһиэхэ-сүөһүгэ араастык дьайалларын быһыытынан эмтээх үүнээйилэр араас бөлөхтөргө арахсаллар: антисептическэйдэр (ыарыынан сутуллууну буойар), иһиини (отек), кытарыыны, сүһүрүүнү утарсааччылар, ыарыыны намыратааччылар, хатарааччылар, куурдааччылар, үөс, илиистик таһаараачылар, иик кэлэрин элбэтээччилэр, сөтөлүннэрэн ыраастааччылар (хаахтатан сүһүрүүнү таһаарааччылар), хаан барыытын тохтооччулар, хаан баттааьынын намтатааччылар, матка, куртах, оһогос ыарыытыгар туттуллаачылар, сүрэххэ, тымырга дьайааччылар, сымнатааччылар, хойуунуубатааччылар, уоскутааччылар ул.да.а. Үүнээйилэр ити биологическай активнай эттиктэрэ балачча ураты дьайар куустэрэ киьиэхэ-сүөһүгэ араас дьайыылара сороҕор бэрт кыраны да тутуннахха туһалааҕа биллэр. Онтон элбэҕи тутуннахха сүлүһүннээх дьаакка кубулуйаллар. Итинник эттиктэринэн буолаллар: алкалоидтар, сапониннар, гликозидтар, кумариннар, флавоноидтар, битэмииннэр, сымалалар, дубильнай веществолар, эфирдаах уонна хойуу арыылар, микроэлеменнар.
Алкалоидтар диэн солохтуҥу майгыннаах, күүстээх фармакологическай дьайыылаах азоттаах үүнээйи веществота буолар. Маҥнайгы алкалоид-морфин ХIX үйэ саҥатыгар арыллыбт. Сэбиэскэй былаас кэмигэр учуонайдар 1000-ҕа чугаһыыр алкалоидтар (майгынныырдары) баалларын быһаарбыттара. Итилэртэн ордук үчүгэйдик 200-чэлэрэ үөрэтиллибиттэр. Холобур, стрихнин, атропин, хинин, кокаин, уо.да.а. Алкалоид үүнээйилэргэ мунньуллуута элбэҕэ суох. 0,01-2% диэри уонна үүнээйи араас органнарыгар мунньуллар элит. Холобур, чүмэчи отторго (аконит), чэмкиниэрдэргэ (василистник) силистэригэр уонна силиргэхтэригэр, табах окко-сэбирдэҕэр, маакка-хоруопкачааныгар. Биир үүнээйигэ хас даҕаны алкалоид көрүҥэ баара быһаарыллыбыт. Эбэтэр биир алкалоид хас даҕаны үүнээйигэ баар буолуон сөп элит. Холобур мака опийыгар 25 араас алкалоидтарга маарынныыр эттиктэрдээх элит, оттон эфедрин биэс араас уруулуу уустар бөлөхтөрүгэр киирэр үүнээйилэртэн булуллубут. Алкалоидтар тарҕаныылара үүнээйилэр тус-туһунан урулуу устар бөлөхтөрүгэр икки ардыларыгар арааһынай буолар эбит. Ол курдук, сорох үүнээйилэр уруулуу уустарын бөлөхтөрүгэр алкалоидтар олох суохтар (үкэрдиҥэлэргэ, бурдуктуҥуларга, дьөлүһүөннүҥүлэргэ, үөттүҥүлэргэ уо.да.а.), онтон атыттар алкалоидтарынан баайдар (лютиктыҥылар, маактыҥылар, хаабаҕатыҥылар (пасленовые), бобтаах уо.да.а.).
Алкалоид хаачыстыбата уонна төһө элбэҕэ үүнээйи географическай усулуобуйатыттан, ханнык, хайдах сиргэ үүнэриттэн, хайдах күннээх-дьыллаах кэмҥэ, ону таһынан үүнээйи бэйэтин сайдыытын туругуттан олус уларыйар эбит. Ол гынан 495 ыраас алкалоид араас корүҥэ араарыллан ылыллыбыт үүнээйилэригэр кини үүнээйи сибэккилэнэр эбэтэр сиэмэ кутар кэмигэр элбиир эбит. Саха сирин үүнээйитин бары көрүҥүттэн А.А. Макаров (1959) 36 уруулуу уустар бөлөхтөрүттэн 346 көрүҥү чинчийбититтэн 157-тин алкалоидтаахтарга сыһыаннаахтар диэн быһаарбыт. Ордук кэскиллээхтэринэн дьабара отоно (эфедра), өлөтөк (чемерица), дьэрэкээн от (василистник), термопсис, маак, хараҥаччы ото (чистотел) уо.да.а. Алкалоид элбэх көрүҥэ ньиэрбэ систематын, ис органнары уо.д.а. эмтииргэ туттуллаллар (морфин, папаверин, кофеин, эфедрин, атропин уо.д.а.) фармакологическай дьайыылара, сүнньүнэн киин ньиэрбэ систематын уоскутар.
Гликозидтар сүүрэр атахтаахтарга уонна ордук үүнээйилэр органнарыгар киэҥник тарҕаммыт веществолар буолаллар, итилэр молекулалара саахартан уонна аглюконтан тураллар. Үксүгэр аьыы амтаннаах эбэтэр ураты үчүгэй сыттаахтар. Бу биологическай активнай эттиктэр ууга үчүгэйдик, онтон испииргэ бытааннык суураллаллар. Гликозид үүнээйигэ төһө баарыттан кини амтана, сыта тутулуктаах. Гликозидтар физиологической активностарын уонна характердарын сүнньүнэн аглюкон молкулалара төһө элбэҕэ быһаарар. Орду чаастатык гликозидтар сүрэх ыарыытын эмтииргэ туттуллар. Өссө гликозидтар тыынар органнарга, бүөрү, хабаҕы эмтииргэ бэркэ дьайаллар, сымнатар уонна ииктэтэр дьоҕурдаахтар. Олор, холобур, уҥуохтаах отон, алоэ сэбирдэхтэригэр, о.д.а. бааллар.
Сапониннар азоттара суох, үүнээйиттэн ылыллар веществолар гликозидтыҥы (латынныы «сапо» тылбааһа «мыыла» диэн) гликозидтар бөлөхтөрүгэр киирэллэр. Мыыла курдук ууга дьалкыттахха күүгэннирэр. Сапониннарга баар аглюкон-сапогенин төһө баарынан гликозидтар организма дьайыылара быһаарыллар.
Медицинаҕа бу биологическай активнай эттиктэр сөтөлүннэрэн ыраастыыр дьайыылаахтара туһаныллар. Сорохторо ииктэтэр дьайыылаахтар. Кэлиҥҥи сылларга сорох сапониннар уоскутар, сүһүрэн бааһырыыны уонна умнуган буолары утары дьайыылара биллибит. Элбэх сапониннаах үүнээйилэри медицинаҕа араас ыарыыны эмтииргэ: сүһүөх (ревматизм), солотуоха, экзема ыарыыларыгар, өссө ииктэтэр уонна сымнатар эмп быһыытынан тутталлар. Иһэргэ эмтэнэр кээмэйи тутустахха сапониннар дьааттара суох. Кээмэйи таһынан элбэҕи иһэр буоллахха, өлүөххэ диэри сүһүрдэр. Үүнээйи эйгэтигэр сапониннар тарҕаныылара киэҥ. Ордук гвоздикатыҥылар, сардаанатыҥылар, хаппыыстатыҥылар, астралыы сибэккилээхтэр, примулатыҥылар уруулуу уустар бөлөхтөрүн представителлэрэ баайдар.
Саха сирин үүнээйилэрин сапониннарын чинчийбит дьонунан В.П. Самарин (1966) уонна Л.В. Слепцова (1971) буолаллар. Кинилэр 287 олохтоох флора 61 уруулуу уустар бөлөхтөрүн көрүҥүттэн 116 үүнээйи сапониннаахтарга киирсэллэр диэн быһаарбыттара. Сапониннаахтарынан ордук баай уруулуу уустар бөлөхтөрүттэн: боруутуҥулартан 6 көрүҥ, сардаанатыҥылартан-10, гвоздикатыҥылартан-8, бобтаахтартан-7, лютиктыҥылартан-6, примулатыҥылартан-8, норичниктыҥылартан-11, астралыы сибэккилээх-15, күөх төбөлөр (синюховайдар) уруулуу уустар бөлөхтөрүттэн-3. Саха сирин үүнээйилэригэр сапониннар үүнээйи бары органеарыгар мунньуллаллар эбит. Ол гынан баран, ордук сэбирдэхтэригэр, кыратык сир аннынааҕы органнарыгар уонна дэҥҥэ умнастарыгар баар буолаллар. Сапониннар үүнээйи үүнэн саҕаланыаҕыттан сиэмэлэниэр диэри элбээн иһэллэр. Гвоздикатыҥылартан силиргэхтээх холлугуруорга (смолевка), лютиктыҥылартан кулун туйаҕар уонна примулатыҥылартан саптыҥы тыҥкырайга (проломник) соҕурууттан хоту диэки баран истэх аайы сапониннара элбиир эбит. Салгын температурата нуорматыттан намтыырыттан эбэтэр үрдүүрүттэн сапонин мунньуллуута ордук күүһүрэрэ биллэр. Оттон салгын уонна почва сиигэ тиийбэтэ, куурбута сапонин мунньуллуутугар мэһэйдээбэт. Флавоноидтар-сапониннар курдук азота суох, глюкозидтардыҥы веществолар, ууга куһаҕаннык суураллар гетероциклическэй холбоһуктар, араҕас өҥнөөхтөр. Сорох флавоноидтар микробу өлөрөр Р-витаминнай дьайыылаах активностаахтар (полифенолы).
Саха сирин үүнээйилэриттэн 121 көрүҥ үөрэтиллибититтэн 93 үүнээйигэ флавоноид баар диэн химическэй реакция көрдөрбүт. Ол курдук кыабакыга (горец), кииһилэҕэ, гвоздикаҕа, ымыйах окко(кровохлебка), турантайга(лабазник), кондайыкыга (шлемник), тураах тарбаҕар силистэригэр (сир аннынааҕы органнарыгар) флавоноидтар булуллубуттар. Флавоноидтары быһаарыыга ордук тэтимнээх раекцияны биэрбит үүнээйилэр: оҕолоох кыабакы (горец живородящий ), хонуу кииһилэтэ (щавель пирамидальный ), татаар гречихата, хонуу тураах тарбаҕа, эмтээх ымыйах ото, чулбугур куруҥ ото, эмтээх валериана, Лангсдорф чуораан ото. Бу эттиктэр укропка, луукка, петрушкаҕа, кориандрга, чэйгэ, мятаҕа, хаппыыстаҕа эмир бааллар. Флавоноидтар үүнээйи бары органнарыгар мунньуллаллар эбит, ортотунан 0,5-8%. Саамай элбэх үүнээйи сэбирдэхтэригэр эбэтэр сибэккилэнэр кэмнэригэр мунньуллаллар. Флавоноидтарынан дөлүһүөннүҥүлэр, бобтаахтар, гречихатыҥылар, уостуҥу сибэккилээхтэр, лютиктыҥылар, хаппыыстатыҥылар, астралыы сибэккилээхтэр, сардаанатыҥылар уруулуу уустар бөлөхтөрүн көрүҥнэрэ ордук баайдар.
Флавоноидтар диатеһы, нефриты, хаан баттааһына үрдээһинин (гипертонияны), үөс, быар ыарыыларын, пневмонияны, глаукоманы эмтииргэ туттуллаллар, сорохторо искэн тахсарын утары дьайар активностаахтар. Флавоноидтар дьааттара суох.
Кумариннар үүнээйилэргэ булкааһа суох ыраастык эбэтэр Гликозид көрүҥүнэн көстөллөр. Билиҥҥи кэмҥэ 150 кумариннаах холбоһуктар булуллан үөрэтиллибиттэр. Итилэртэн медицинаҕа орду суолталаахтарыан фурокумариннар буолаллар. Олор үүнээйилэр төрдүлэригэр, хатырыктарыгар, отонноругар (0,2-10%) баар буолаллар.
Саха сиригэр 52 үүнээйи көрүҥэр кумарины чинчийиллибититтэн 46-тыгар баара бэлиэтэммитэ үүнээйилэр сибэккилэригэр уонна сир аннынааҕы органнарыгар мунньуллаллар эбит. Балачча кумарин астраларга, лупинныҥы клевергэ, сиэрпэтиҥи люцернаҕа, Сибиир эспарцетыгар, Яков лэбиэн дьүөрэтигэр (крестовник), эстрагон эрбэһиҥҥэ (полынь), Сибиир үүтүгэр (молокан) булуллубуттар.
Кумариннар бопторууну утары дьайыыны оҥорор кутталаах искэн улаатыытын тохтотор уонна наркотическай, уонна  утутар ыарыыны уталытар, хаан тохтотор дьайыылаахтар.
Эфирдээх арыылар. Мутукчалаах ойуурдар үүнээйилэрин сымалаларын, хонуу сибэккилэрин үтүөкэн дыргыл сыттарын эфирдээх арыылардаахтара бэлиэтэ. Ботаниктар бигэргэтэллэринэн 2500 диэри сыттаах үүнээйилэр бааллара биллэр. Эфирдээх арыылар диэн ураты сыттаах араас көрүҥнээх көтө сылдьар азота суох эттиктэр, сүнньүнэн терпеновай углеводтар уонна олортон үөскээбит холбоһуктар эфирдээх арыылары ууга суураллыбат. Ол эрээри хойуу арыыларга уонна органическай суурайааччыларга (испииргэ, эфиргэ, хлороформҥа) үчүгэйдик суураллаллар. Эфирдээх арыылар үүнээйи органнарыгар тарҕаныылара тэҥэ суох. Итилэртэн ордук үүнээйи сибэккилэрэ, отонноро уонна сиэмэлэрэ баайдар. Сороҕор үүнээйилэргэ сир аннынааҕы органнарыгар, силистэригэр (манчаарыга (аир), валериана, гравилат, уо.д.а) эмиэ баар буолар. Эфирдээх арыыларынан мутукчалаахтар (бэстиҥилэр), сельдерейдиҥилэр (зонтичнайдар), уостуҥу (яснотковые-губоцветные) уонна астралыы сибэккилээхтэр ордук баайдар. Эфиирдээх арыылар биологическай суолталара олус улахан. Итилэр көтө сылдьан буоланнар үүнээйини күнүс наһаа итийэртэн, түүнүн наука тымныйыыттан харыстыыллар.
Мөлүөкүлэ
Мөлүөкүлэ (саҥа латыынныы molecula,  лат. кылгатыллыбыта moles маасса) – уотунан барар өлүүскэ, икки эбэтэр иккиттэн элбэх кэбэлиэтинэй атомнары кытта сибээстээх. Пиизикэҕэ мөлүөкүлэни биир атомнаах мөлүөкүлэҕэ киллэрэллэр, ол эбэтэр көҥүл (химияны кытта сибээһэ суох) атомнар (холобура, гааһы, уртууту быһыы о.д.а.). мөлүөкүлэҕэ биир атомнаах мөлүөкүлэни киллэрии, ол эбэтэр көҥүл атом, холобура биир атомнаах газтары,  “мөлүөкүлэ” уонна  “атом” диэн өйдөбүлгэ киирэр. Мөлүөкүлэни туохха да киллэрбэттэр (электириическэйдик иитиллибэт) уонна хоһуласпатах электроннарга ( бары бэлиэнтинэстэр  толорулар) диэн холбуу өйдөбүл баар;  иитиллибит мөлүөкүлэни ион диэн ааттыыллар, мультипилиэтинэстээх мөлүөкулэ, единицаттан атын (ол эбэтэр хоһуласпатах электроннар уонна туолбатах бэлиэнтинэстэр) – арадикааллар.
Мөлүөкүлэ -  үрдүк мөлүөкүлээх маасса,  хас да хатыланар намыһах мөлүөкүлэттэн турар, маркомөлүөкүлэ диэн ааттанар. Квантовай механика көрөрүнэн, мөлүөкүлэ атомтан турбат,  бэйэ бэйэлэрин холбуур электронтан уонна атомнай ядертан турар. Мөлүөкүлэ тутулун мөлүөкүлэлэртэн турар пизическэй уратылаах вещество диэн быһаараллар.
Веществоҕа, кытаанах туруктаах мөлүөкүлэ тутулугар,  киирэр: холобура, ууга, оксид углерокка (IV), элбэх органическэй вещество. Кинилэр намыһах температуралаахтык ууллаллар уонна оргуйаллар. Улахан аҥара кытаанах (киристэллээх) органическайа суох веществолар мөлүөкүлэттэн турбаттар. Атын частицаттан (ионтан, атомтан), макротел көрүҥэр бааллар (киристээл хлорид нартийга, миэд  тооромойугар уо.д.а.). 79 Квантовай механика оҥоhуллуор диэри химическэй сибээс айылҕата мөлүөкүлэгэ биллибэт этэ - Классическай пиизикэ бэлиэнтинэй сибээстэр хайысхаларын сатаан быһаарбат этэ. Химическэй сибээс теориятын сүрүнэ 1927 сылга Гайтлер уонна Лондом боростуой мөлүөкүлэ H2 көрдөрүүтүнэн биллибитэ.
Устуоруйата
1860 сыллаахха Карлсруэҕэ ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы химиктэр сийиэстэригэр мөлүөкүлэ уонна атом өйдөбүллэрэ үөскээбитэ. Туох баар химическэй уратылаах мөлүөкүлэни химическэй вещество саамай кыра чааьынан быһааобыттара.
Химическэй тутулун классическай теорията
Химическэй тутул классическэй теориятыгар мөлүөкүлэ тутулун вещество кыра чааьын курдук көрөллөр. Маннык мөлүөкүлэ бэйэтэ састааптаах буолар, ол эбэтэр химическэй сибээьэ холбоммут тэҥ ахсааннаах атомнаах. ол гынан баран мөлүөкүлэ бэйэтэ химическэй сибээһэ холбоһуктаах уонна конфигурациялаах буолар, ол эбэтэр атом састаабыгар киирэр бэлиэнтинэй сибээстээх буолар. Тас усулуобуйаҕа киэҥи хабар сүрүн уратылаах уонна бигэтин хааччыйар. Бэлиэнтинэйэ суох хардарыта дьайыы (холобура, уунан сибээстээх), мөлүөкүлэҕэ уонна веществоҕа дьайар, кинилэринэн үөскүүр, тус мөлүөкүлэ хаачыстыба киритиэрийигэр ааҕыллыбат.
1746
1746 сыл.
Чороон от
Чороон от (Горечавка крупнолистная) — хараҥа күөх сибэккилээх, уһун синньигэс сэбирдэхтээх үрдүк сиргэ, томторго үүнэр эмтээх от.
От үрэх сүнньүгэр, үрдүк сиргэ, алааска, халдьаайы тэллэҕэр, томторго үүнэр. От ыйын бүтүүтэ сибэккитэ тыллар. Эмтэнэргэ сүнньүнэн күһүн, ото хаппытын кэннэ, силиһин түөрэн ылан, ыраастаан сылаас сиргэ эбэтэр духуопкаҕа 50-60 кыраадыс хатараллар.
Испииргэ көөнньөрөн, аппетит көтөҕөргө, ас буһарар уорган үлэтин тупсарарга 10-15 таммаҕы күҥҥэ иккитэ иһиллэр. Гастрикка, үөһүрүүгэ эмиэ туттуллар. Итини таһынан сибэккитэ тыллыбыт кэмигэр хомуйан, хатарыахха сөп. Сибиэһэйдии эбэтэр хаппыт сэбирдэҕи кыра иһиккэ оргуйбут ууга уган ылан, кутургуйаны, ириҥэлээх бааһы, биилээххэ өлөрүүнү эмтииллэр. Ордук сибиэһэй сэбирдэҕэ абааһы хараҕа (панариций) диэн тарбах бааһыгар күүстээх дьайыыны оҥорор. Биирдэ баайдахха ириҥэни кубарыччы оборон ылар. Онон баас түргэнник оһор. Саҥаттан-саҥа сэбирдэҕи баайан иһиэххэ наада. Тибиэт эмчиттэрэ бу үүнээйини ньиэрбэ ыарыытыгар ыарыһаҕы уоскутар, утутар сыаллаах тутталлар эбит. Сибиэһэй отун сүмэтинэн микрофлоралаах диатеһы, экзиэмэни эмтиилэр. Тыынар уорган ыарыытыгар, хаан тохтоторго, намыһах аһыылаах атрофическай гастрикка силиһин тутталлар.
210
210 сыл.
Дипломатия
Дипломатия диэн бөлөхтөр уонна иллэр икки ардыларынааҕы кэпсэтиилэр дьоҕура уонна практиката. Омуктар икки ардыларынааҕы дипломатия омуктар икки ардыларынааҕы сыhыаннар майгылара, эйэни тутуу, эргиэн, сэрии, экономика уонна култуура эйгэлэринэн дьарыктанар. Омуктар икки ардыларынааҕы сөбүлэhиилэр тустарынан дипломаттар болдьоhоллор, ил баhылыктара ону сөбүлээhиннэригэр дылы.
Дипломатия диэн дьон сыhыаныгар бэйэни туттуу сиэрэ, бүтүн проблеманы бииргэ сөбүлэhэн быhаарыы, бэйэ санааны атын киhиэхэ иирсээнэ суох этии.
Тиит Арыы нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
Тиит Арыы нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тиит Арыы.
Улуус кииниттэн 60 км илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 308 киһи (2007 сыл).
Устуоруйатыттан:
Урукку аата Байа5антай улууһун 2-с Байаҕантай нэһилиэгэ.
Буур
Буур өрүс. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 501 км., тардыытын иэнэ 13900 кв.км.
Баһа Хотугу Сибиир намтал сир илин өртүгэр сытар. Тардыытыгар 1627 өрүс уонна үрэх баар. алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Бөдөҥ салаалара: хаҥас өртүттэн Арыы Оҥорбут (191 км.), Кыра Хос Төрүттээх (137 км.), уҥа өртүттэн Күнтүкэлээх (93 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сиэп төлөппүөнэ
200px|thumb|Сиэп төлөппүөнүн араастара 200px|thumb|[[Siemens AX72.]] thumb|150px|[[Galaxy Nexus, смартфон холобура]]
Сиэп төлөппүөнэ (өссө мобильнай телефон, сотовай телефон диэн ааттанар) — диэн кыра радио нөҥүө үлэлиир төлөпүөн.
Сиэп төлөппүөнүнэн ыраахха дылы провода суох эрийиэххэ сөп. Чугас турар базовай станция (сота) нөҥүө телефон ситимигэр холбонон үлэлиир. Мобильнай телефон буолан сотаттан наһаа ыраттаҕына атын сотаҕа сигнал ыытан ол сотаҕа холбонор. Киһи сотаттан сотаҕа уларыта сылдьан кэпсэтиэн сөп, уонна сота уларыйарын киһи билбэккэ хаалан.
Сиэп төлөппүөнэ тарҕаммытын кэннэ сыаната чэпчээн киһи барыта атыылаһар кыахтаммыта.
Сорох телефоннар «смартфон» диэн аттаналлар. Куолаһынан кэпсэтии таһынан атын функциялардаахтар:
Олох үөскээһинэ
Олох үөскээһинэ - тыыммат айылҕаттан тыынар тыыннаах үөскээһинэ.
Аныгы билим көрүүтүнэн Сиргэ олох 4,1—3,8 млрд сыл ынараа өттүгэр үөскээбит
Олох бэйэтэ үөскээһинин түөрүйэтэ
Былыргы Кытайга, Вавилоҥҥа, Былыргы Егиипэккэ маннык санааны тутуһаллара. Былыргы Греция бөдөҥ бөлөһүөгэ Аристотель этэринэн, эттик кыра сорҕолоро ханнык эрэ көҕү илдьэ сылдьаллар эбит. Ол көх табыгастаах усулуобуйаҕа олоҕу бэйэтэ үөскэтэр кыахтаах диир эбит. Бу санаа XVII-XVIII үйэлэргэ харамайдары, кинилэр куоппаһырыыларын сиһилии үөрэтии түмүгэр улахан охсууну ылбыта.
Фридрих Людвиг Готлоб Фреге үс муннуга
Фридрих Людвиг Готлоб Фреге (Friedrich Ludwig Gottlob Frege) үс муннуга.
Олох үөскээһинэ
Биохимия эволюциятын түөрүйэтэ
1924 с. биохимик А.И. Опарин, 1929 с. учуонай Дж. Холдейн углерод холбоһуктарын уһун кэмҥэ буолбут эволюцияларын түмүгэр олох үөскээбит буолуон сөп диэн сабаҕалааһыны бэчээттээбиттэрэ. Опарин этэринэн органика эттиктэрэ аммиактан, метантан, водородтан уонна ууттан үөскээбиттэр.
Фридрих Людвиг Готлоб Фреге үс муннуга
Семиотикаҕа, лингвистикаҕа уонна коммуникация теориятыгар бэлиэлэр сыһыаннарын чинчийиигэ «Фреге үс муннуга» диэн өйдөбүлүнэн туһаналлар.
Бэлиэ туһунан ниэмэстии ахсаан логикатын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, ниэмэс учуонайа Фреге суруйбута: «Биһиги бэлиэни туһанан бэлиэ бэйэтин туһунан буолбакка, сүрүн быраабыла быһыытынан, кини суолтатын туһунан этиэхпитин баҕарабыт». Тэрил көрүҥүн, предметы, билигин буолар түгэни бэлиэ денотатынан ааттыыллар. Чопчу биир тэрил бэлиэ референдума диэн суолталаах. Киһи араас тэриллэри бэйэтин ис өйдөбүлүнэн ылынан өйдүүрүттэн сиэттэрэн бу үс муннук оройугар, бэлиэ сигнификата диэн өйдөбүлү туруораллар.
Бу өйдөбүлү өссө атыннык бэлиэ кэнсиэбэ уонна десигната дииллэр.
Бэлиитикэ баартыйата
Бэлиитикэ баартыйата диэн бэлиитикэ тэрилтэтэ, талыы нөҥүө дьаhалтаҕа былааhы ылар уонна тутар соруктаах. Баартыйалар үксүн хайа эмэ идеологияны эбэтэр көрүүнү тутуhаллар, ол платформаларыгар суруллар уонна туох эмэ соруктардаах. Биир кэрэхсэбиллээх баартыйалар коалиция тэрийиэхтэрин сөп.
Сокуоҥҥа
Бэлиитикэ баартыйалара араас сиргэ тутулуга араас буолар. Ханнык эмит баартыйа күүһэ наһаа улахан буоллаҕына атын баартыйалары бобор кыахтаах буолар. Ол курдук Германияҕа Нацисткай баартыйа уонна сорох дойдуларга коммунистическай баартыйа оннук гыммыттара.
Араас дойдуларга, ол курдук Кытайга, Хоту Кэриэйэҕэ уонна Кубаҕа соҕотох баартыйа күүһэ тарҕаммыт. Атын диктатураларга, ол курдук Саудовскай Аравияҕа бэлиитикэ баартыйаларын үлэлэрэ бобуллубут, уонна ханнык даҕаны парламент суох.
Демократияҕа суолтата
Улахан демократия дойдуларыгар бэлиитикэ баартыйаларын суолталара олус улахан.
Дойдуларга үксүгэр иккиттэн элбэхн баартыйа баар буолар, ол курдук АХШга Демократическай уонна Республиканскай баартыйалар бааллар. Атын баартыйалар баалларын да иһин Конгресска миэстэлэрэ суох. Германия Бундестагыгар алта партиялар миэстэлээхтэр, онтон Великобританияҕа икки улахан, биир орто кээмэйдээх уонна элбэх кыра баартыйалар бааллар.
Неустроева Анна Денисовна
200px|thumb|right|Неустроева Анна Денисовна Неустроева Анна Денисовна (03.03.1903—30.11.1947) — оҕо суруйааччыта, сахаттан бастакы дьахтар суруйааччы, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, фольклору хомуйааччы, тылбаасчыт, общественнай диэйэтэл.
Олоҕун олуктара
Оскуоланы бүтэрэн баран, 1923 сыллаахха Дьокуускайга педтехникумҥа киирбитэ.1924-1927 сс. үлэһиттэр дьокутааттарын Дьокуускай куораттааҕы Сэбиэтин женотделыгар дэлэгээт этэ, Саха сирин дьахталларын маҥнайгы сийиэһигэр кыттыыны ылбыта.1927-1933 сс. ликпууҥҥа, начаалынай оскуола учууталынан, Дьокуускайга оҕо саадын салайааччытынан, 1933 - 1943 сс. Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун "Хотугу Сулус" сурунаалын эппиэттиир сэкиритээринэн, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатын уус-уран литэрэтиирэҕэ редакторынан үлэлээбитэ. 1934 с. саха суруйааччыларын бастакы кэмпириэнсийэлэригэр, 1939 с. Саха сирин суруйааччыларын бастакы сийиэһигэр кыттыыны ылбыта.
Элбэх өрүттээх сыралаах үлэтин иһин "1941-1945 сс. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Саха дьахталларыттан бастакынан ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнинэн талыллыбыта.
Дьиэ кэргэнэ
Анна Денисовна кэргэнэ Иван Дмитриевич Баланов бастакы ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэт дьокутаатынан, Горздрав президиумун чилиэнинэн, Гороно сэбиэдиссэйинэн, Дьокуускайга государственнай Национальнай библиотека директорынан үлэлээбитэ. Москваҕа Саха представительствотыгар үлэлии бараары сылдьан тымныйан, эдэр сааһыгар 1934 с. ыалдьан өлбүтэ. Кинилэр 1930 с. Акулинаны, Анна Денисовна бииргэ төрөөбүт эдьиийин Федора оҕотун, иитэ ылбыттара. Акулина Михайловна Неустроева дьонун аатын үйэтитиигэ улахан кылааты киллэрсибитэ.
Анна Денисовна Неустроева уһун уонна ыарахан ыарыы кэнниттэн Дьокуускайга 1947 с. сэтинньи 30 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
Айар үлэтэ
«Тиргэһиттэр» диэн бастакы бэчээттэммит кэпсээнэ (1938) биһирэбили ылбыта, хрестоматияларга киирбитэ. Кэпсээннэрин хомуурунньуктара 1939, 1945, 1962 уонна 1994 сыллардаахха тахсыбыттара.
1945 с. «Кырдьык кыайар» диэн кинигэтин таһаартарбыта. Онно М. Т. Шараборин-Кумаров, Н. И. Степанов, И. И. Бурнашов — Тоҥ Суорун, П. П. Ядрихинскай — Бэдьээлэ уонна да атын норуот ырыаһыттарын айымньыларын киллэрбитэ.
Кыымчаан Кучу
Кыымчаан Кучу (Ефремов Климент Спиридонович) — география билимин хандьыдаата, Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, саха экстремал-сүүрүүгэ.
Аатын үйэтитии
СГУ геолого-географическай уонна омук тылын факультеттарын устудьуоннарыгар кини аатынан стипендия анаммыта. Сыл аайы кини аатынан чэпчэки атлетикаҕа уонна саахымакка турнирдар ыытыллаллар.
Хризоберилл
Кыһыл көмүс өҥнөөх таастартан ураты өссө хоҥор, кыһыл уонна фиолет өҥнөөх хризобериллар баар буолаллар.
Бразилияҕа, Мадагаскаарга уонна Цейлоҥҥа хостоноллор.
Аба-хомуһуна
Былыргы индустар бу таас көмөтүнэн аптаах дьон көтөрдөр уонна кыыллар тылларын өйдүүргэ туһаналлар диэн итэҕэйэллэр эбит. Оттон коннөрү дьоҥҥо хризобериллар нус-хас сыһыаны уонна эмтэниини аҕалаллар. Саахалтан комүскүүр диэн эмиэ итэҕэйэллэр
Өлүөхүмэ (өрүс)
Өлүөхүмэ өрүс - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 1436 км., тардыытын иэнэ 210 тыһ. км³. Баһа Чита уобалаһыгар Мурой сискэ баар.
Үөһээ сүүрээнигэр хайалар икки ардыларынан киэҥ хочолоох. Амуур уобалаһыгар хоту диэкки Удокаан уонна Становой сис хайаларын быыстарынан устар.
Уута сүрүннээн хаар ууллуутуттан. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 1950 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сорох сиринэн олунньу уонна кулун тутар ыйдарга түгэҕэр диэри тоҥор.
Тардыытыгар 21 тыһ. өрүс уонна үрэх баар, уонна 9,2 тыһ. күөл баар.
Сүрүн салаалара: уҥа Тунгир (502 км.), Ньүүкдьэ (583 км.); хаҥас Чаара (851 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
211
211 сыл.
Кракатау
мини|Кракатау вулкан дэлби тэбиитэ Краката́y (Krakatau) — Индонезияҕа, Малай архипелагар, Зонд силбэһиитэ, Дьааба уонна Суматра икки ардыгар билигин да эстэ турар вулкан.
1747
1747 сыл.
Кракатау
Арыылар иэннэрэ 10,5 км². Билиҥҥи вулкан үрдүгэ 813 м. 1883 Кракатау вулкан дэлби тэбиэр дылы биир улахан арыы эбит, 1883 сүүнэ улахан дэлби тэбии түмүгэр арыы уонна вулкан альдаммыттар.
История
Кракатау — үгүстүк көстөр стратовулкан, ол иһин наар күүстээх дэлби тэбиилээх уонна халлааҥҥа элбэх күлү быраҕар. Вулканы үөрэтии түмүгэр урут даҕаны күүстээх дэлби тэбиилэр буолбуттара быһаарыллыбыт. Вулканологтар быһаарбыттарынан 535 биир улахан дэлби тэбии буолан ааспыт. Ити түмүгэр сир үрдүнэн улахан уларыйыылар тахсыбыттар, ону дендрохронология көрдөрбүт. Быһа холоон ол тэбии түмүгэр Зонд силбэһиитэ үөскээбит уонна Дьааба уонна Суматра арыылар арахсыбыттар.
Кэлиҥҥи кэмҥэ биллэр дэлби тэбиилэр 1680 уонна 1883 буолбуттар.
Наиболее известные извержения Кракатау в исторический период состоялись в 1680 и 1883 годах. Последнее извержение практически уничтожило остров, на котором располагался вулкан.
1883 сыллаах дэлби тэбии
thumb|right|250px|1883 саҕалаан вулкан тула уларыйыылар
1883 соһумар күүстээх дэлби тэбии буолбут, ол түмүгэр арыы улахан аҥаара суох буолбут.
Арыы чаастара 500 км радиустаах сиргэ көппүт. Ити ыраахха дылы магма уонна хайа боруодалара үөһээ халааҥҥа 55 км дылы үрдүккэ тахсыбыт түмүгэ. Дэлби тэбии күүһэ вулканнар дэлби тэбиилэрин шкалатынан 6 баллга тэҥнэспит, ол аата Хиросимаҕа түспүт атомнай бомба күүһүттэн 10 тыһыынча төгүл күүстээх тэбии буолбут.
Арыыттан дэлби тэбии кэнниттэн үс кыра арыы хаалбыттар — Раката, Сергун, Раката-Кечил.
Анак-Кракатау
right|250px|thumb|Анак-Кракатау. Космостан түһэрии
Вербеек чинчийээччи Кракатау дэлби тэбии туһунан дакылаатыгар арыы оннугар саҥа вулкан үөскүө диэн билгэлээбит. Ол билгэтэ 1927, ахсынньы 29 уу анныгар сир хамсааһынын түмүгэр туолбут. Саҥа вулкан Анак-Кракатау («Кракатау оҕото») диэн ааттаммыт, ол күн муора таһымыттан 9 м үрдүк дэҥдэйбит. Арыы бастаан пемзаттан уонна күлтэн турар эбит. 1930 с. вулкан айаҕыттан тахсар лаава уу алдьатыытын куоһарбыт. Арыы үөскээһинэ вулканологтар болҕомтолорун тарпыт.
Вулкан бастакы конуһа 1933 с. 67 м уонна 1950 с. 138 м үрдүккэ тиийбит, ол гынан баран акыйаан дьайыытынан хаста даҕаны урусхаллана сылдьыбыт. Иккис конус кратер иһигэр баар күөлгэ үөскээбит. Улам-улам лава вулкан күлүн солбуйбут уонна эрозияҕа тулуйумтуо буолбут. 1960 саҥа конус 30 м үрдүк эбит, 1968 160 м тиийбит уонна 1977 с. 181 м.
Билиҥҥи туруга
мини|250px|Вулкан Анак-Кракатау в октябре 2013 года продолжает извергать дым
Төрүөҕүттэн ыла Анак-Кракатау 5 дэлби тэбэ сылдьыбыт. 1950 с саҕалаан вулкан нэдиэлэҕэ ортотунан 13 см улаатар эбит, сылга ортотутан 6,8 м. Вулкан билигин даҕаны активнай, 1994 с наар кэриэтэ кыра дэлби тэбиилэр тахса тураллар. Бүтэһик тэбиилэр 2008 муус устартан саҕаланан 2009 балаҕан ыйыгар дылы буолбут.
Вулкан билиҥҥи үрдүгэ 813 м, диаметра 3-4 км. Индонезия былаастара вулкан тула 3 км сиргэ дьон олохсуйарын боппут.
Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх
Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх (, Бурая бурозубка) — күүдээхтэр уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах бөдөҥ күүдээх. Атын күүдээхтэртэн бөдөҥ уонна тииһин оҥоһуута атын.
Саха сирин ойуурдаах сирдэригэр барытыгар тарҕаммыт, хотугулуу илин туундараҕа эмиэ көстөр. Туундараҕа, тайҕаҕа уонна хайалаах сирдэргэ олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Кыһын утуйбат. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Үөнүнэн-көйүүрүнэн, ооҕуйдарынан, ардах чиэрбэлэринэн аһылыктанар. Сороҕор тэллэйи сиир.
Сүрүн өстөөхтөрө кыра тыҥырахтаах көтөрдөр.
Google
Google Inc. Америка Холбоһуктаах Штааттарын транснациональнай корпорацията, софтуэр уонна Интэриниэт программаларын айар.
Google Google бэйэтин программатын нөҥүө кэккэ интернет- сервис уонна бородуукта (см.: сервис уонна Google испииһэгэ) өйүүр уонна бородууксуйаны оҥорон таһаарар. "Улахан чэппиэр» диэн технологическай компаниялартан биирдэстэринэн ааҕыллар.
Компания Ларри Пейдьем уонна Сергей Брин төрүттэммитэ. Кини аан бастаан 4 января 1996 года, оттон атырдьах ыйын 19 күнүгэр 2004 сыллаахха бэйэтин акцияларын фондовай рынокка атыылааһыны саҕалаабыта. Оччолорго Ларри Пейдж, Сергей Брин уонна Эрик Шмидт сүүрбэ сыл устата аан дойдуга бииргэ үлэлииргэ сөбүлэспиттэрэ, 2024 сылга диэри. Хампаанньа хара маҥнайгыттан " аан дойду информациятын тэрийии, киһи туһалааҕын уонна туһалааҕын хааччыйыы», официальнайа суох лозунг «Google поломогль» (англ. Don’t be evil). 2003 сыллаахха компания билиҥҥи штаб- квартиратыгар Маунтин- Вью (Калифорния штата) көһөн кэлбитэ.
Үтүө быһыы
2007 сыллаахха Google спонсор уонна хас да гей-парады Сан- Франция, Нью- Йорка, Дублинаҕа уонна Мадридка.
2008 с. Google «10-100» бырайыагы билиһиннэрдэ, онно бары баҕалаах дьон, онтон эйэ уларыйда уонна киһи ахсаанын хайдах баарынан көмөлөһүөн сөбүн сүүмэрдээтилэр. Куоластааһын саҕаланыытыгар 150 тыһыынчаттан тахса дойдуттан 170 тыһыынчаттан тахса идея киирбитэ. Куоластааһыҥҥа 16 идея кыттыбыт, олортон 5- гэр диэри талыллыбыт, ону олоххо киллэриигэ көмөлөһүүгэ 10 мөл. доллары көрдүбүт.
Энрико Ферми
Энрико Ферми (1901 сыл балаҕан ыйын 29 — 1954 сыл сэтинньи 28) диэн бастакы атомнай реакторга үлэлээбит уонна квантовай физикаҕа улахан сайдыыны оҥорбут Италия физига. Ону тэҥэ элементарнай частицалар физикатыгар уонна статистическай механикаҕа сүдү кылааты киллэрбитэ. 1938 сыллаахха индуцированнай радиацияҕа үлэтин иһин Нобель бириэмийэтин ылбыта. Аан дойдуга бастакы атомнай реакторы туппута. XX биир чаҕылхай учуонайынан ааҕыллар.
Олоҕун олуктара
Ферми Римҥа төрөөбүтэ уонна онно баар грамматика оскуолатыгар үөрэммитэ. Математикаҕа уонна атын точнай наукаларга улахан ситиһиилэри көрдөрөрө, уонна ол иһин Пиза Scuola Normale Superiore диэн бирииһин ылбыта. Пиза университетыгар киирэн физиканы үөрэппитэ. 1923 сыллахха Италия барабыытылстыбатыттан стипендия ылан Гөттинборг университетыгар салҕыы үөрэххэ ыытыллыбыта. 1924 сыллаахха Лейдеҥҥа салҕыы үөрэнэргэ Рокфеллер стипендиятын ылбыта. 1924 сыл бүтүүтэ Италияҕа төннүбүтэ уонна Флоренция университетыгар Математика, Физика уонна Механика лектора буолбута.
Италияҕа учуонай
1926 сыллаахха Ферми статистика сокуоннарын быһарбыта. Ону билигин Ферми статистиката диэн ааттыыллар. Ол сокуоннар элементарнай частицалар Паули принцибыттан атынын дакаастаабыта. 1927 сыллаахха Рим университетыгар Физика теориятыгар профессор буолбута. Кини электординамиканы үөрэтэр этэ уонна ол бириэмэҕэ атомнай ядроны үөрэтэрин саҕалаабыта. 1934 сыллаахха Волфганг Паули, Фредерик Жолио, Ирен Жолио-Кюри үлэлэригэр олохтонон ханнык баҕар элемены нейтроннарынан бомбалаатахха уларытылларын арыйбыта. Манан ситтэрэн бытаан нейтроннары, ядро хайыллыта уонна Периодическай таблицаҕа суох элеменнары айарга ньыма буолбута.
АХШ олоҕун кэмэ
1939 сыллаахха Нобель бирииһин дьиэ кэргэнин кытары Стокгольмҥа ыла баран, Италияҕа төннүбэтэҕэ, тоҕо диэн онно дьэбэриэйдэр утары сокуон ылыллыбыта. Ол кэнниттэн АХШга эммиграциялаабыта уонна Колумбия университетыгар профессор буолбута.
1940 сыллаахха атом проегынан дьарыктанар. 1942 Чикаго университетын стадионын анныгар Аан дойдуга бастакы үлэлиир атом реакторын коллегаларыгар көрдөрөр. Кэлин реакторга "Чикаготааҕы мас саһаана" диэн ааты иҥэрбиттэр. 1943 "Манхеттен проекка" кыттыыны ылар. Атом буомбатын оҥоруутугар биир сүдү кылаатын киллэрбитэ. 1946 Чикаго куоракка төннөр, Ядернай чинчийии Институтугар профессорынан үлэлиир. Кэлин институкка кини аатын иҥэрбиттэрэ.
Олоҕун тиһэх сыллара
50 сааһыгар ядернай физикаттан тэйэр уонна астрофизиканан уонна үрдүк күүрүүлээх частицалар физикатынан дьарыктанар. Манна кини арыйыылара ордук элбэх: космос сардаҥаналарын сайдыытын уонна кини иһигэр частицалар тоҕо түргэтииллэрин теориятын айар; мезоннар элбэхтик үөскүүр статистиката; изотопическай квадруплет арыйбыт, онтуката кэлин адроннай резонанс диэн теорияҕа кубулуйбут; протоннар уонна пи-мезоннар дьайыыларын үөрэппит. 1954 сыл сайынын Европаҕа атаарбыт, АХШ-ка төннөөт икки ый доруобуйатын көрдөрүммүт. 1954 Сэтинньи 28 утуйа сытан олохтон туораабыт.
От күөх өҥ
От күөх диэн өҥ. Кустук өҥнөрүттэн биирдэстэрэ. Кустукка араҥас уонна халлаан күөх өҥнөр икки ардыгар турар. От күөх өҥү араҥас уонна халлан күөх кыраасканы булкуйдахха ылыахха сөп.
От күөх долгунун уһуна быһа холооон 550 нанометр буолар.
Үүнээйилэр сэбирдэхтэрэ үксэ от күөх буолар, тоҕо диэн онно хлорофилл диэн ааттах химия элемена баар.
От күөх өҥ им бэлиэлэригэр
Эсперантоҕа (тыл) сыһыаннаах бэлиэлэр (былаах, сулус) үгэс курдук от күөх өҥнөөхтөр. Эрэл бэлиэтэ.
Сунтаар улууһун былааҕыгар от күөх өҥ — улуус кэрэ айылҕата, быйаҥ алаастара уонна хонуулара олоҕу, эрэли кытта биир ситимнээхтэрин көрдөрөр.
Аҕас
Аҕас — эдьиий, бииргэ төрөөбүттэртэн аҕа саастаах кыыс. Бу тыл чопчу суолтата, эдьиий диэн тыл бииргэ эрэ төрөөбүттэргэ туттуллубат, аҕа саастаах дьахтар аймаҕы барытын эдьиий диэххэ сөп.
Винница
Винница (Вінниця) диэн Украина куората. Винница уобалаһын дьаһалтатын киинэ. Дьонун ахсаана 369 881 (2013).
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы
400px|right|thumb|Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан араарыытын хаартата. «Дьокуускай» уонна «Жатай» куорат уокуруктарын территориялара кыhылынан бэлиэтэммит.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталаларынан уонна сирдэринэн (территорияларынан) араарыы.
1991 сыл ахсынньы 27 күнүгэр Саха ССР Саха Өрөспүүбүлүкэтэ буолбута.
1992 сыл олунньу 5 күнүгэр СӨ Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан Ленин оройуонун аата Ньурба оройуона буолбута. Алтынньыга Орджоникидзе оройуонун аата Хаҥалас оройуона буолбута. Уус-Маайа оройуонун киинэ Уус-Маайа бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.
1995 сылтан оройуоннар улуустар диэн ааттаналлар.
2004 сыл сэтинньи 30 күнүгэр СӨ «Об установлении границ территорий и о наделении статусом городского округа муниципальных образований Республики Саха (Якутия)» Сокуонунан «Жатай» муниципал тэриллии куорат уокуругун стаатуһун ылбыта.
2005 сыл алтынньы 12 күнүгэр Ил Түмэн уурааҕынан Өлөөн улууһа эбэҥки национальнай улууһун стаатуһун ылбыта.
2007 сыл сэтинньи 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун киинэ Майаттан Аллараа Бэстээх бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.
2008 сыллаахха Нүөрүҥгүрү дьаһалтатын сирэ Нүөрүҥгүрү улууһа диэн ааттаммыта.
2008 сыл сэтинньи 26 күнүгэр Ил Түмэн уурааҕынан Эдьигээн улууһа эбэҥки национальнай улууһун стаатуһун ылбыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн (территорияларынан) араарыы 2004 сыл сэтинньи 30 күнүгэр ылыллыбыт СӨ Сокуонунан маннык
Уайомиҥ
Уайомиҥ (State of Wyoming) диэн АХШ хотугулуу арҕаа штата. Улахан өттө Таастаах хайалар сирдэригэр сытар. Олохтоохторун ахсаана 522,830. Киин уонна ордук улахан куората Шайенн.
Лиитэрэ
Биир лиитэрэ диэн дециметр кубик кэриҥэ буолар. Ол кубик размера 10 х 10 х 10 сантиметр буолар. Биир лиитэрэ уу массата оруобуна биир килограмм буолар. Бу результаттары 1795 сыллахха киллэрбиттэр, онно биир граммы биир кубическай сантиметр муус ыйааһына буолар..
Лиитэрэ символа л.
Метрическай система ыйааһына буолан баран кэриҥҥэ СИ систематыгар кубическай метр туттуллар. Ол гынан баран, син биир туттуохха сөп, ол иһин олоххо киэҥник тарҕаммыт.
Зевс
мини Зевс (Ζεύς) — былыргы гириэктэр итэҕэллэригэр пантеон сүрүн таҥарата, халлаан уонна күн-дьыл иччитэ. Риимҥэ Юпиитеры кытта тэҥнэһэр.