cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Убай
Убай — аҕа саастаах бииргэ төрөөбүт эр киһи. Иккис тарҕаммыт өйдөбүлэ — аҕа саастаах аймах эр киһи. Кэпсэтиигэ аҕа саастаах эр киһини ытыктаан эмиэ убай диэхтэрин сөп.
Сорох сиргэ убай диэн кииринньэҥ аҕаны ааттыыллар эбит.
Киин куорат (хаһыат)
Киин куорат — Дьокуускай куорат дьаһалтата таһаарар сахалыы хаһыата.
Бастакы нүөмэрэ 1999 сыл атырдьах ыйын 7 күнүгэр 5000 ахсаанынан тахсыбыт. 12 балаһалаах дьоҕус нүөмэри эрэдээктэр Александр Яковлев, кэрэспэдьиэннэр Андрей Аргунов, Александр Бурцев, Виталий Иванов, Андриан уонна Леонид Николаевтар бэлэмнээбиттэр. Бастакы рубрикаларынан «Биһиги ыалдьыппыт», “Экономика уонна политика”, “Былыргы дьылларга”, «Литературнай балаһа”, “Кус быһыйдар, ат бөҕөлөр”, “Сиэр-майгы”, «Дьиэ хаһаайкаларыгар сүбэлэр» буолбуттар. Хаһыаты дизайнер Василий Андросов таҥмыт
Тэбиик нэһилиэгэ
Тэбиик нэһилиэгэ — XIX үйэҕэ Дүпсүн улууһугар баар буола сылдьыбыт нэһилиэк.
Дүпсүн улууһун Өспөх буолаһыгар Тэбиик баай (Маппый Турчеков) диэн кинээс олоро сылдьыбыт, 3 ойохтоох, 6 уоллаах, 5 кыыстаах эбит. Кини биир уола Харахаан баай, туспа буолас буоларыгар аҕатын аатынан Тэбиик нэһилиэгин төрүттээбит. Өспөх буолаһыттан Бастакы, Иккис Өспөх уонна Тэбиик нэһилиэгэ үөскээбиттэр.
Mitsui Group
Mitsui Group (三井グループ, Мицуи Групп), Дьоппуон биир улахан тэрилтэтэ. Аан Дойдуга биир саамай бөдөҥ тэрилтэ, элбэх барыстаах уонна харчылаах тэрилтэлэр бөлөхтөрүгэр киирэр. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
2022 сыллаахха Аан Дойдуга саамай бөдөҥ бизнес империя тутааччы (743 тэрилтэни толору бас билиитэ, 1902 тэрилтэни совместнай салайыыга кыттар. Уопсай салайар актива - 21 триллион доллар, ол эбэтэр планета 4/1 хапытаала). Салалтата — Токио.
Mitsui Group Аан Дойдуга биир улахан финансово-индустриальнай конгломерат буолар, ону таһынан биир сүрүн планета инвестиционнай гигана буолар. Mitsui бас билиитигэр 743 тэрилтэ киирэр 132 омук сиригэр, ону таһынан Fortuna 500 иһигэр киирэр тэрилтэлэр акцияларын 10% бас билэр. Онон сибээстээн, Мицуи Групп империята Аан Дойдуга биир саамай күүстээх тэрилтэ буолар.
Мицуи Групп тэрилтэни аатырбыт самурайдар төрүттээбиттэрэ, аатырбыт Мицуи бизнес-мафията.
Билиҥҥи кэмҥэ Мицуи Групп иһигэр киирэр тэрилтэлэр планета үрдүнэн бары бизнес секторга бааллар, холобура киниэхэ киирэр 800 тэрилтэлэртэн биллэллэрэ: Panasonic, Samsung, Xiaomi, Asahi Glass, BHP Billiton, Vale SA, Toshiba, Pfizer, Swarovski, Yamaha, Coca Cola Company уонна да атыттар, ол быыһыгар икки сир шаарын үрдүнэн бастыҥ Америка медиаимпериалара WarnerMedia уонна Walt Disney. Тутуу тэрилтэлэрэ Liebherr, Sany, Bosch, Siemens, Electrolux, Makita, Штиль, CAT, микропроцессордар Intel, AMD, Nvidia, аудио система эйгэтигэр Onkyo, Pioneer, Dolby, JBL. страхования эйгэтигэр Metlife, уонна да атын эйгэлэргэ, ол быыһыгар оптическай уонна байыаннай эйгэҕэ Konica Minolta, Canon, Nikon, Leica, Olympus, Alcon, Ricoh, Tamron, Sigma Corporation, TDK, Polaroid, Cisco, Dell, Sharp, Foxconn, Raytheon, ас эйгэтигэр бизнес салаата Nestle, General Mills, KraftHeinz.
Онон сибээстээн Мицуи империатын клана бэйэтэ уонна атын тэрилтэлэр акцияларын нөҥүө планета 40-60% экономикатын тутар.
Урдус
Урдус — аҕа ууһа, аймах, удьуор.
Mitsui Group
Кинини кытта сүрүн конкуреннара бизнес империа оҥороллорунан биллэр BlackRock уонна SoftBank буолаллар.
Биир бөдөҥ бизнес империя тутааччы өссө Sumitomo Group уонна Sony буолаллар.
Балаҕаччы (Бүлүү улууһа)
Балаҕаччы — Бүлүү улууһун Тоҕус нэһилиэгин киинэ.
Alcor
Alcor (толору аата Alcor Life Extension Foundation), Аризона государственнай тэрилтэтэ, штат бүджетыттан үбүлэнэр. Сүрүннээн дьону бэйэлэрин баҕаларынан крионимация оҥорор.
Ити кини курдук дьону тоҥорор тэрилтэлэр Аан Дойдуга үс эрэ баар, Америка института крионика киэнэ уонна Арассыыйа КриоРус.
Никифоров Василий Игнатьевич
Никифоров Василий Игнатьевич (1816-1869) — Дүпсүн улууһун ыстаарыһата, Күлүмнүүр аҕата.
1816 сыллаахха Арҕаа Хаҥалас улууһун Нөмүгү нэһилиэгэр төрөөбүт.
1833 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр Саха сиринээҕи уезд училищетын 1 кылааһыгар киирбит. 1836 сыллаахха училище үс кылааһын бүтэрбит. 1844 сыллаахха Дүпсүн быраабатын суруксутунан ананан Нөмүгүттэн Дүпсүн улууһун Тэбиик нэһилиэгэр көспүт. 1846 сыллаахха Дүпсүн улууһуттан төрүттээх Елена Федоровна диэн дьахтары кытта бэргэһэлэммиттэр. 1862 сыллаахха атырдьах ыйын 26 күнүгэр бэйэтин дьиэ кэргэнинээн Тэбиик нэһилиэгэр суруйар туһунан көрдөһүү киллэрбит. Ол сыл Дүпсүн улууһун ыстаарыһата буолбут.
1866 сыллаахха ыам ыйын 6 күнүгэр (саҥа истиилинэн ыам ыйын 18 күнүгэр) кыра уоллара Баһылай (кэлин Күлүмнүүр дин аатынан биллибитэ) төрөөбүт.
Василий Игнатьевич 1869 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр 47 сааһыгар өлбүт. Дүпсүн Троицкай сыаркабын тиэргэнигэр көмүллүбүт.
284
284 сыл - III үйэ сыла.
Акчарлак
мини «Акчарлак» хаһыат -- Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин биир саамай биллэр уонна улахан тиражтаах хаһыата. 2001 сыллаахтан ыла татаар тылынан тахсар. Тэрийэн таһаарааччыта -- ТӨ норуодунай артыыһа, биллиилээх уопсастыбанньык Габдельфат Сафин. Хаһыат нэдиэлэҕэ биирдэ 32 балаһанан, А4 форматынан тахсар. 2001 сылтан тиражтара сыллата 2,5 төгүл элбиир, 2011 сыллаахха -- 42 000 экземпляр буолбуттара. Хаһыат тираһа сэртипэкээттээх (28.05.2010 с. бэриллибит 616 №-дээх сибэдиэтэлистибэ). "Национальнай тылынан тахсар саамай элбэх тиражтаах хаһыат" бириэмиэй "Тираж - рекорд 2010 года" номинациятын кыайыылааҕа.
Хаһыат информационнай-аралдьытар хайысхалаах. «Акчарлак» өрөспүүбүлүкэ, дойду уонна аан дойду бэлиитикэтин, култууратын, социальнай-экэнэмиичэскэй тутулун, итэҕэлин, онтон да атын сонуну сырдатар. Хаһыат балаһаларыгар ырытыылар, ыстатыйалар, репортажтар, ыччат кыһалҕатын, тыа сирин, куорат, о.д.а. туһунан матырыйааллар бэчээттэнэллэр. Ону таһынан татаар сирин биллэр дьонун интервьюта, анал тиэмэлээх рубрикалар тахсаллар.
Ааҕааччытын сааһа араас. «Акчарлагы» үлэлиир, үөрэнэр ыччат, орто саастаах, аҕам дьон ордук ааҕаллар.
Табык холорук
Табык холорук (Смерчь, Торнадо), сүүнэ улахан аан холорук, итии уонна тымныы охсуһуутуттан үөскүүр, сиик уонна кураан. Кэтитэ 300-400 миэтэрэ буолуон сөп, уһуна төһө баҕарар.
Элбэх табык АХШ сиригэр сыл аайы Оклахома штатыгар үөскүүр.
Табык оҕотун холорук дииллэр.
Курултай
Курултаай (Хуралдай, Хурал) -- түҥ былыр монгуол уонна түүр кинээстэрин, улахан салайааччыларын мунньаҕа, монгуол (Монголия, Бурятия, Калмыкия) уонна сорох түүр норуоттарын (ногайдар, башкирдар, казахтар, киргизтэр, Крым татаардара, татар, тувинецтар, алтайдар) бэрэстэбиитэлистибэтэ, Дьобуруоба дойдуларын парламеннарын курдук, бас-көс дьон судаарыстыба улахан суолталаах боппуруостарын быһаарарга анаммыт мунньаҕа, түмсүүтэ (холобур, Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Курултаайа).
Монгуол курултаайа
Курултаай диэн өйдөбүл норуот бүттүүн түмсүүтүн быһыытынан Чингисхан монгуол биис-уустарын биир омук гына түмпүтүн кэннэ, ХII-ХIII үйэлэртэн, туттуллар буолбута. Ити тыл аан бастаан "Сокровенное сказание монголов" суруйуу 282-с парагравар "Yeke Qurilta" диэн ахтыллар (аныгы монгуол тыл. их хуралдай; өйдөбүлэ: Улуу курултаай). Ясаҕа, ол эбэтэр Чингисхан ыйаахтарын кинигэтигэр, курултаайга олус улахан суолта ууруллар.
Ермак
Ермак Тимофеевич (1532 — 6 (16) атырдьах ыйын 1585, Сибиир ханствота) — казаактар атамааннара, Сибиири Нуучча государствотыгар сэриилээбит киһи.
Төрдө-ууһа
Ермак төрдө чопчу биллибэт. Чинчийээччилэр үксүлэрэ кинини кини орто уҥуохтаах, киппэ эттээх-сииннээх, хара будьурхай баттахтаах, хара бытыктаах, хара харахтаах киһи курдук ойуулуллар.
Үһүйээн быһыытынан Чусовой өрүс кытылыттан төрүттээх эбит (Черепан летопиһа). Атын үһүйээн этэринэн, Дон казаактарыттан, Качалинскай станицаттан төрүттээх Дону (Броневскай). Академик А. П. Окладников этэринэн Ермак нуучча хоту сирдэриттэн төрүттээх. "Летписец старых лет бэлиэтииринэн, Ермак Двинаттан төрүттээх.
Ермак араспаанньата чопчу биллибэт. Ол саҕана нууччалар үгүстэрэ араспаанньата суохтара. Үксүн аҕаларын аатынан, эбэтэр хос аатынан суруллаллара. Ермак Тимофеев, эбэтэр Ермолай Тимофеевич Токмак дииллэрэ биллэр. Погодинскай летописка туттуллубут Посольскай бирикээс биир докумуонугар эбии суруллубут: «Прозвище ему было у казаков Токмак».
Тобольскай кыраайы үөрэтээччитэ, «Историческое обозрение Сибири» ааптара (1838) П. А. Словцов, уонна Иркутскай устуоруга А. Г. Сутормин, «Есиповскай летописька» олоҕуран, Ермак аата толору Василий Тимофеевич Аленин этэ дииллэр [12][13]. Бу версияны П. П. Бажов бэйэтин «Ермаковы лебеди» айымньытыгар тутуһар.
Атаман мещеряк ыҥырыллыбыт эргимтэни кэнниттэн нуучча норуотугар тыл этэргэ сорук турар. Казактар икки сыллаах бас билиилэрин кэнниттэн, аны биир сылынан саҥа күүстэринэн төннөр туһугар Сибиир хаана Кучумаҕа чугуйбуттар. мини|220x220пкс|Василий Иванович Суриков, «Ермак Тимофеевич Сибиири сэриилээһинэ». Холуста арыы года хорошо снаряжённая дружина казаков под командованием Ермака выступила в поход за Каменный Пояс (Урал) из Строгановской резиденции Орёл-городок водным путём по Каме, Чусовой и Серебрянке. По другой версии, предложенной историком Р. Г. Скрынниковым, поход Ермака, Ивана Кольцо и Никиты Пана в Сибирь датируется следующим, 1582 годом, так как мир с Речью Посполитой был заключён в январе 1582 года, а в конце 1581 года Ермак всё ещё воевал с литовцами.
Ермак пааматынньыктара куораттарга уонна нэһилиэнньэлээх пууннарга туруоруллубуттар:
Сибиир XVII үйэтээҕи устуоруга Семен Ремезов этэринэн (аҕата Ермаагы кытта сылдьыспыт дьону көрбүт киһи) «велми мужествен и разумен, и человечен, и зрачен, и всякой мудрости доволен, плосколиц, чёрн брадою и власы прикудряв, возраст [рост] средней, и плоск, и плечист». Эмиэ кини этэринэн Ермак араспаанньата — Повольскай, дьиҥнээх аата Герман.
Ермак Ливон сэриитигэр сотня баһылыгынан сулууспалаабыт. Бойобуода Дмитрий Хворостинин 1581 сыллаахха Литваҕа ситиһиилээхтик сылдьыбыт бохуотугар кыттыбыт, кинилиин Днепр өрүһүнэн Могилев куоракка диэри тиийбит, Шклов аннынааҕы кыргыһыыга кыттыбыт. Могилев комендаанын Стравинскай 1581 с. бэс ыйын бүтүүтэ суруллубут суругар ахтыллар: «Ермак Тимофеевич — атаман казацкий». Ермак ол сыл күһүнүн Псков төгүрүктээһинин уһуларга кыттыбыт, онтон 1582 сыл олунньутугар Лялица аннынааҕы кыргыһыыга сылдьан шведтары тохтотууга кыттыбыт. Руслан Скрынников суруйарынан Ермак өссө 1571 сыллаахха Хворостинин салалтатынан Молоди кыргыһыытыгар Михаил Черкашенин атамаан этэрээтигэр баара.
1582 сыллаахха атамааннар Ермак Тимофеевич, Иван Кольцо, Яков Михайлов, Пан Никита, Матвей Мещеряк, Александров Черкас уонна Богдан Брязги салалталаах казактар дружиналарын (540-тан тахса киһи) Урал атыыһыттара Строгановтар бэйэлэригэр ыҥырбыттара. Казактар Ураалга Строгановтарга икки ый олорбуттара уонна Сибиир хаанын өттүттэн халабырдьыттар саба түһүүлэриттэн көмүскэнэллэригэр көмөлөспүттэрэ.
Ермак Тимофеевич Сибииргэ бохуота
Бу бохуокка Есиповскай уонна Ремизовскай летопистарга кэпсэнэринэн, Ермак бэйэтин санаатынан аттаммыт, ким да сорудаҕын толорботох курдук. Строгановтар көннөрү күһэллэн аһынан-таҥаһынан уонна сэрии сэбинэн хааччыйбыттар. Оттон Строгановскай летопись туоһулуурунан (устуоруктар Карамзин, Соловьев маны итэҕэйэллэр), Строгановтар бэйэлэрэ хаһаактары Волгаттан Чусовойга ыҥыран ылбыттар уонна бохуокка тэрийэн ыыппыттар (кэлбит 540 киһиэхэ эбии 300 бэйэлэрин ратниктарын эбэн биэрбиттэр). .
Шейбанидтар уустарыттан төрүттээх Кучум Хаан Бухара хаанын Абдулла аймаҕа этэ. Кини иннинэ олобут Сибиир хаана Едигер (Тайбугиннартан төрүттээх) 1555 с. Нуучча судаарыстыбата Казань уонна Астрахань ханстволарын сэриилээн ылбытын истэн, нуучча ыраахтааҕытыгар Уордаах Уйбааҥҥа баҕа өттүнэн түһээн төлүүргэ сөбүлэспитэ. Ол гынан баран, 1563 сыллаахха Кучум Едигеры уонна кини инитин Бекбулаты өлөрөн, былааһы былдьаабыта. Кашлыкка былааһы ылаат, Кучум бастаан дипломатическай оонньууну ыыппыта. Москубаҕа бас бэринэрин туһунан биллэрэ-биллэрэ, түһээни төлүүрүн уһата-кэҥэтэ сылдьыбыта. Ремезовскай Летописка сурулларынан Кучум бэйэтин былааһын Арҕаа Сибииргэ олохтууругар кырыктаахтык дьаһаммыта. Онтуката кэлин 1582 с. хаһаактар сэриилээн киириилэригэр вогуллар (манси), остяктар (хантылар) уонна атын олохтоох омуктар эрэлэ суох буолууларыгар, кинини өйөөбөттөрүгэр тиэрдибитэ.
Холбоһуктаах казактар күүстэрэ үрдээбиттэр строка өрүс Аллараа өттүнэн уонна кини холлороонунан үөһэ Үрүҥ көмүс Сибииргэ тиийэ, бассейннары үллэрэр Камы и Обий ол иһин оҕуһунан оҥочону өрүһү туораабыппыт (Жарлю). Манна казактар кыстыыр (Ремезовская летопись) хаалыахтаахтар. .
1582 с. саас Жеравля, Баранча уонна Тагил өрүстэринэн устан Туру өрүскэ түспүттэр. Туруга уонна Тавда үрэх түһүүтүгэр иккитэ Сибиир татаардарын көрсөн кыайбыттар. Кучум казактары утары Маметкулу бөдөҥ сэриилээх ыыппыт, ол эрээри Тобол кытылыгар бу дьону эмиэ кыайбыттар. Онтон Иртышка Чуваш тумулугар казактар татаардары бүтэһиктээх тиһэх кыргыһыыга үлтүрүппүттэр. Кучум ханство сүрүн куоратын Кашлыгы (Искер) көмүскүүр тоһууру хаалларан баран Ишим кэйээригэр куотан биэрбитэ.
1582 сыл алтынньы 26 (сэтинньи 5) күнүгэр Ермак татаардар бырахпыт Кашлык куораттарыгар киирбитэ. Түөрт хонон баран ханты  Демьянки үрэххэ олохтоох казаактарга түүлээх уонна ас-үөл аҕалбыттара. Ермак бу дьону үчүгэйдик көрсүбүтэ. («лаской и приветом»). Кинилэр кэннилэриттэн олохтоох татаардар кэлбиттэрэ. Олору эмиэ сөпкө көрсөн, олохторугар төннөллөрүгэр эппитэ, тыытыа суох буолбута, өстөөхтөртөн көмүскүөх буолбута. Бу кэнниттэн хаҥас кытылтан Конды уонна Тавда үрэхтэр олохтоохторо кэлэн барбыттара. Барыларын дьаһаах төлөппүтэ ясаком. Салайааччылартан («лучшие люди») «шерть» ылбыта, ол аата бирисээгэ. Нуучча ыраахтааҕытын подданайа оҥортообута.
1582 с. ахсынньыга Кучума байыаннай начальнига Маметкул, биир казаак этэрээтин Абалацкай күөл кыдыйбыта. Олунньу 23 күнүгэр казактар Вагай үрэххэ Маметкулу билиэн ылбыттара.
1583 с. сайыныгар Ермак Иртыш уонна Обь өрүстэринэн сылдьан күүстээх утарсыыны көрсө-көрсө татаардар куораттарын ылаттаабыта. Остяктар куораттарын Назымы ылбыта. Сибиир киин куоратын (Кашлык) ылан баран Ермак Строгановтарга илдьит ыыппыта уонна  ыраахтааҕыга атамаан Иван Кольцону ыыппыта.
Иван Грознай казактары олус эйэҕэстик, байылыаттык көрсүбүтэ уонна кинээстэргэ күүс- көмө ыыппыта Семен Болховскай Иван Глухов, 300 Ратник. Ермак Сибииргэ ыыппыт ыраахтааҕы бэлэх ортотугар икки колчукук, ол иһигэр колчукуга кинээстээбит Петр Иванович Шуйскай. Бу белех биирдэ кердехпутэ; Ермак, Ермак бэйэтин сырыытын утумнаан, икки кольчуканан (бииртэн биирэ) уонна түүннэри- күнүстэри куутэр. Ыраахтааҕы воеводтар Ермаковка 1583 с. күһүнүгэр кэлбиттэрэ эрээри, кинилэр этэрээттэрэ казак дружинатын битэмииннэригэр улаханнык өлбүтүнэн көмө кыайан тиэрдибэтэҕэ. Атаманнар биир- биир тоһуурга түбэстилэр Богдан Брязг онтон ылыллыбыт. Назма өлбүт этэ Никита Пан; онтон 1584 сыл сааһыгар татаардар Иван кольцону өлөрбүттэр. Яков Михайлова. Атаман Матвей Мещеряк кучуму В своей стану татарам и только с большими потерями поставить кинилэри баһылык Карачу, Визир Кучума.
Ермак өлүүтэ
6 (16) августа 1585 года погиб и сам Ермак Тимофеевич. Он шёл с небольшим отрядом в 50 человек по Иртышу. Во время ночёвки на берегу в устье реки Вагай, Кучум напал на спящих казаков и истребил почти весь отряд. Сумело спастись всего несколько казаков. Согласно воспоминаниям очевидцев событий той ночи, атаман был обременён своими доспехами, в частности, подаренными царём двумя кольчугами, и, пытаясь доплыть до стругов, утонул в Иртыше. Вполне возможно, что Ермак к тому же был ранен, ведь в него, как в военачальника, прежде всего стреляли из луков. Согласно татарским преданиям, Ермак был смертельно ранен копьём в горло татарским богатырём Кутугаем.
Быһаарыылар
Ермак сотору ирбэт тоҥ сэлиэнньэтин таһыгар көспүтэ Епанчина Ньукулай сиэнэ. Атамаан этин- сиинин көрөргө элбэх биллэр мурзалар, ону тэҥэ Кучумаан бааллар. Татаардар аҕыйах хонук этин- сиинин ытан, пиибэлээбиттэр да, харахтарынан этин- сиинин салгыҥҥа ыйаан баран, арахсыбакка сыталлара. Кэлин кини малын- салын, чуолаан нуучча ыраахтааҕытыгар бэлэхтээбит икки колчуканы ылан, билигин баар дэриэбинэҕэ көмпүттэрэ Баишево. Бочуоттаах сиргэ көмүллүбүттэрэ да, кылабыыһа таһыгар кылабыыһа суох буолан хаалбыта. мусульманин. Билиҥҥи кэмҥэ көмүү дьиҥнээх суолтатын туһунан боппуруос көрүллэ сылдьар.
Ермак көмүллэ сытар диэн версия баар. Мииринэй оройуона Республики Башкортостан.
Ермак ыраахтааҕы Иван Грознай колчуга мишенялаах (болшкалар) диэн воевода Петр Иванович Шуйскайга тиксибит, 1564 сыллаахха кинини өлөрбүт мишеняҕа бастаан кэлбит калмцкому тайдьи хараабыла, онтон 1646 сыллаахха нуучча казактарын «воровской самоеди» диэн өрө турууларын талар. селькупов. 1915 с. Сибиир столицатын хасыһан Булуугэ икки бастын орлаах куьун булуллубута, онно Ермак бэйэтэ Ермак онорбута. .
Киһи оҥорор быһыылара
Киһи тугу баҕарар санаталаан ылара кыайан бобуллубат, хаайыллыбат, онтон оҥорор быһыылара хайдахтарыттан ханнык киһи буолара быһаарыллан тахсар. Ол аата киһи оҥорор быһыыларын хайдахтарын атын дьон билэннэр, көрөннөр киһилии быһыылары оҥорор киһини киһи быһыылаах диэн быһаараллар.
Үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ арааран билэр оҕо, киһи оҥорор быһыыларын хонтуруоллаан, салайан биэрэн, киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэр кыаҕа улаханыттан бэйэтин киһи быһыылаахпын диэн ааттаныан сөп.
Киһи быһыыта диэн дьон бары оҥорор киһилии быһыылара ааттаналлар уонна киһи бэйэтин кыыллартан туспа араарынар былыргы кэмиттэн үөскээн киэҥник тарҕаммыт. Бу үөрэх киһи оҥорор быһыылара тупсан, сайдан киһилии быһыыга уларыйалларыгар тириэрдибит уонна дьоҥҥо киһилии быһыылары оҥорууга ыҥырар киһи таҥараны үөскэппит.
Киһи оҥорор быһыылара хаһан баҕарар икки өрүттэнэн тахсаллар уонна кыыллыы эбэтэр киһилии быһыылар диэн икки аҥы арахсаллар. Былыргы сахалар ону билэннэр: “Туох барыта икки өрүттээх”, “Kуһаҕан үчүгэйэ суох буолбат”, “Ытыыр уонна күлэр аҕас балыстыылар” диэн этиилэри үөскэппиттэр. Бу өйдөбүллэр киһи оҥорор быһыыларын атын дьон сыаналааһыннарыгар олоҕураллар.
Үгүс киһи үчүгэй диир быһыытын оҥордоҕуна киһи элбэх хайҕалы, махталы ылыан сөп. Дьон бары тус-туһунан өйдөөхтөрүттэн-санаалаахтарыттан киһи, бу үчүгэй дии санаан оҥорбут быһыытын куһаҕан диэн сыаналааччылар эмиэ бааллар. Куһаҕан диэччилэр аҕыйаатахтарына, киһи үчүгэйи элбэхтик оҥорбут буолар. Ол аата, дьон олохторугар тугу үчүгэй, тугу куһаҕан диэн быһаарыылара хайа өрүттэн хайалара баһыйарынан быһаарыллар уонна кэмэ кэллэҕинэ эргийэн биэрэр кыахтааҕын “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн этии биллэрэр.
Аан маҥнай киһи оҥорор быһыылара хайдахтарын атын дьон сыаналыыллар. Саха дьоно “Дьон тугу этиэхтэрэй?”- диэн аан маҥнай ыйытан, быһааран баран туох эмэ улаханы оҥороллор. Кинилэр бу оҥорор быһыыбыт атын дьон санааларыгар хайдах сыаналанарын аан маҥнай ыйыталаһан, быһаарсан билэргэ кыһаналлар.
Киһи бэйэтэ толкуйдаан, өйүгэр-санаатыгар ырытан баран ханнык баҕарар быһыыны, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор кыахтаах. Ол иһин киһи оҥорор бары быһыылара икки аҥы арахсаллар уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэллэр. Үчүгэй быһыылары оҥорууну киһи бары­та билэр, сөбүлүүр, онтон тоҕо дьон куһаҕан быһыылары оҥорол­лор диэн ыйытыы үөскүүрэ эбии быһаарыыны эрэйэр. Ону быһаарарга киһи оҥорор куһаҕан быһыы­ларын маннык көрүҥнэргэ араартыахха сөп:
Бу быһаарыыга оҕону кыра эрдэҕинэ үөрэтии эмиэ киирсэр. Ол кур­дук оҕо иитиллиитэ атаах, бэйэтин уратытын, “оһуобайын” билинэр, түктэри буолан хааллаҕына, үгүс оҕолор үчүгэй дииллэрэ киниэхэ куһаҕан диэн өйдөнөр, бу оҕо өйө-са­наата үгүстүк куһаҕаны оҥоруу диэки тардыһыыланан хаалыан сөп. “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этии бу быһаарыыны дакаастыыр.
2. Быстах санаа киирэн кэлэн, соһуччу оҥоруллар быһыылар. Киһи бэйэтэ быһаара охсон биэрбэт куһаҕан быһыыларын оҥоруутун итинник ааттыахха сөп. Олох биир эмэ түбэлтэтигэр салгын кут көтөн хааллаҕына ийэ кут өйө-санаата киирэн кэлэн киһини соһуччу куһаҕан быһыылары оҥороругар күһэйиэн сөп эбит диэн биһиги урукку үлэлэр­битигэр арыйбыппыт. Ону кыратык хатылаатахха тулуура тиийбэт киһи куһаҕан быһыылары оҥоруу диэки урутаан салаллар.
3. Куһаҕаны оҥорууга киһини куһаҕан санаалара үтүрүйэллэр диэн эмиэ этэллэр. Биһиги бу быһаарыыны тутуһабыт. Куһаҕан быһыы оҥоруллуутун бу курдук быһаарыы, куһаҕан санаа үгэскэ кубулуй-даҕына бэйэтэ туспа сылдьарын билинэр. Ол аата, бэйэтэ туруктаах, тулуурдаах өйө-санаата суох киһиэхэ хантан эрэ куһаҕан санаа кэлэн киирэн куһаҕан быһыыны оҥорторуон эмиэ сөп.
а/. Иэстэһэн, урут оҥоруллубут куһаҕан быһыыны төннөрөн оҥоруу, “Иэһи төннөрүү” диэн ааттанар.
б/. Түргэнник баайы-малы булунуу, элбэх харчыланыы туһугар оҥоруллар куһаҕан быһыылар.
в/. Ордук санаан, өһүөннээн, куһаҕан буоллун диэн оҥоруу.
Б. Киһи бэйэтин санаатыгар соһуччу оҥорон кэбиһэр куһаҕан быһыыларын манныктарга араарыахха сөп:
а. Атын киһи өй уган биэриитэ. Ол аата, сүбэлээн, этэн биэриитин ааҕыахха сөп. Бу быһыыны өй-санаа кэлэн киирэр диэн ааҕыахпытын эмиэ сөп. Бу киирбит өй киһинэн толорулларын туһугар киһи бэйэтин ийэ кутун өйүн-санаатын кытта сөп түбэстэҕинэ эрэ толоруллар кыах­таах. Ол курдук, салгын кут киһи этин-сиинин быһаччы хамсатар күүһэ суох, ол иһин буолуохтаах хамсаныыны буор уонна ийэ куту кытта сөбүлэһиннэрдэххэ эрэ табыллар. Киһи бу куттарын икки ардыларыгар сөбүлэһии баарыттан хамсаныы чуолкай уонна туох эмэ ситиһиилээх буолар.
Тугу эрэ оҥороору сананан баран тохтоон хаалар майгыны быһаа­рыыга сахаларга “Саарбахтыыр” диэн өйдөбүл баар. Ол аата ханнык эрэ быһыыны субу оҥорон иһэн киһи тохтоон хаалар майгына, сыыһа дуу, таба дуу диэн толкуйдаан ылар кэмэ итинник ааттанар. Бу кур­дук эмискэ тохтоон хаалыы, атын хамсаныыга көһө охсуу майгына киһи куттара сөбүлэспэттэрин чуолкайдык бэлиэтиир. Киһи маннык быһыытын өссө “Тээтэҥниир” диэн ордук чуолкайдык быһаарыахха сөп. Бу тыл тугу эмэ оҥороору гына-гына төттөрү түһэри эбэтэр ба­ра-бара кэлиини быһаарарынан киһи куттара сөбүлэспэттэрин, хамсаныы табыллыбатын ордук арыйар.
Киһи бу курдук буолан ылыыта ордук куһаҕан быһыыны оҥороору гыннаҕына биллэн тахсар. Аан маҥнай куһаҕан быһыыны, буруйу оҥорор киһи олус өр саарбахтыыр майгына дьоҥҥо былыргыттан биллэр. Ол курдук, аан маҥнай уорууга кыттыһа кэлбит эдэр киһи барытын быраҕан кэбиһиэн баҕара саныыра элбэх. Киһи ийэ кута бу оҥоруллар быһыыга сөбүлэспэтэҕинэ саарбахтыыр, онтон оҥорон кэбиспитин кэнниттэн киһиэхэ кэмсинэр санаата киирэр. Киһи сыыһаны оҥорбутун билинэр, сороҕор ол оҥорбут быһыытын көннөрүөн эмиэ баҕарыан сөп. Ол иһин кэнники оҥо­рор быһыыта хайа кутун өйө-санаата баһыйарыттан, кыайарыттан эмиэ тутулуктанар.
Kиһи этин-сиинин хамсатарыгар салгын кута буор кутун нөҥүө эрэ дьайар кыахтаах. Бу быһаарыы киһи үөрэммэтэх, үгэс буола илик хамсаныыларын олус бытааннык, толкуйдуу-толкуйдуу оҥороругар олоҕурар. Ол аата киһи салгын кутун быһаарыыларын чочумча тол­куйдуу түһэн баран биирдэ оҥорор, атын куттарын сөбүлэҥнэрин ылыыга төһө эмэ бириэмэ наада буолар.
Киһи ийэ кутугар ити оҥоруохтаах быһыы туһунан чиҥ өйдөбүл баар, уурулла сырыттаҕына, кэлин, салгын куттан киирбит өй­дөбүл тэҥнээн көрүү көмөтүнэн бэрэбиэркэни барар. Манна саҥа киир­бит өй эбэтэр быһыы ханнык эрэ туһалаах өттө лаппа баһыйара билин­нэҕинэ эрэ толоруллар кыахтанар.
б. Атын киһи өй уган биэриитигэр биһиги киһибитигэр ол быһыы туһунан ханнык да өйдөбүл суоҕа, саҥа киирбит өйдөбүл туохха да тэҥнээһинэ суох быһаччы ылыныллар уонна толоруллар эрэ кыахтанар. Кыра эрдэҕинэ үчүгэйи оҥорууга чиҥник үөрэтиллибэтэх оҕо куһаҕан быһыыга олус түргэнник ылларыыта итинтэн саҕаланар. Ол аата, оҕо ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар, ити куһаҕан быһыы туһунан олохсуйбут өйдөбүлэ суоҕуттан, куһаҕан быһыыны оҥорууга түргэнник киирэн биэрэр. Ман­нык быһыыны “Билбэт буолан куһаҕан быһыыны оҥорор”,- диэн этэллэрэ чахчы буолар.
Киһиэхэ бэйэтигэр урут билбит эбэтэр ким эрэ үөрэппит өйдөбүлэ баарыттан киһи саҥа киирэр өйдөбүлү ол баар өйдөбүлгэ тэҥнээн көрөн сыаналыыр. Бэйэтигэр ийэ кутугар баар өйдөбүлгэ сөп түбэстэҕинэ, түргэнник ылыныллар, онтон сөп түбэспэтэҕинэ - ылыныллыбат, туоратыллар.
Киһи өйө-санаата сай­дыытыгар үтүктэр дьоҕура олус сайдыбыта улахан көмөлөөх. Бэйэтэ атын дьон оҥорбуттарын ордук үтүктэн оҥорон үөрэнэр. Сайдыыны ситиһии үгүс өттүнэн үтүктүүнэн ситиһиллэр кыахтаах. Дьон ортоло­ругар ханнык быһыылар улаханнык сыаналаналлар даҕаны үгүстэр он­нук дьыалалары үтүктэн оҥороллор. Киһи үтүктэр дьоҕура олус улаханын сай­дыылаах омуктар рекламаны олус киэҥник туһаналлара көрдөрөр. Киһи атын дьон оҥорор быһыыларын үтүктэн оҥороро сахалыы киһи буолуу диэн өйдөбүлгэ сөп түбэһэр. Оҕо атын, улахан киһи хайдах оҥорорун үтүктэн үөрэнэн киһи буолууну ситиһэр.
Биһиги киһи өйүн-санаатын быһаарыыбыт биир сүрүн төрүккэ олоҕурар. Ол төрүтү маннык быһаарыахха сөп. Киһи ийэ кутун өйүгэр­-санаатыгар дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын туһунан олохсуйбут өйдөбүллэр баалларыттан, кэлин киһи ол өйдөбүллэринэн туһа­нан тугу оҥоруохтааҕын барытын, онно тэҥнээн көрөн быһаарар.
Оҕо аан маҥнай ылыммыт, иҥэриммит өйдөбүллэрэ үгэс буоланнар кини ийэ кутугар ууруллан сылдьаллар. Kини кэлин тугу билбитин ба­рытын ол, аан маҥнай билбитигэр тэҥнээн көрөн быһаарар. Манна үчүгэй быһыылары оҥорор туһунан өйдөбүллэр ууруллан сырыттахтарына, оҕо кэлин быһыыларын ол быһыыларга тэҥниириттэн үчүгэйи оҥороро элбиир.
Оҕону киһилии киһи буоларга үөрэтии сүрүн көрдөбүлүнэн кыра эрдэҕиттэн, оонньуу сылдьарын тэҥэ, үчүгэй майгыга, киһи буолууга, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорууга ийэ кутун иитии, үөрэтии бастаан иһиэхтээх.
Ийэ уонна аҕа үөрэхтэрэ оҕо өйүгэр-санаатыгар чиҥник ууруллан, элбэхтэ хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйан кини ийэ кутун үөскэтэллэр. Ийэ кут өйө-санаата киһини ханнык баҕарар кэмҥэ сыыһа туттан, куһаҕан быһыыны оҥороруттан харыстыыр, көрөр-истэр өй­-санаа, төрүт өй-санаа буоларын билэн, оҕону кыра эрдэҕиттэн иитиигэ, үөрэтиигэ туһаныахпыт этэ.
Киһи өйө-санаата, куттара үйэтин тухары сайдаллар, саҥалыы үөрэнэн эбиллэн иһэллэр. Өйгө-санааҕа куруук хатыланар, хос-хос буолар быһыылар үгэскэ кубулуйаннар киһи ийэ кутун өйүгэр-санааты­гар эбиискэ ууруллан, өй-санаа эмиэ сыыйа уларыйар. Кэлин үөскээ­н иһэр саҥа үгэстэр киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор сабыдыаллара эмиэ үрдүк, эргэ үгэстэри солбуйан биэрэллэр.
“Киһи киһитинэн үчүгэй” диэн Уххан этиитигэр сөбүлэстэхпитинэ киһи киһи буолбута бэйэтэ үчүгэй. Хас биирдии киһи тус-туһунаннара элбэх. Өйө-санаата, тас көрүҥэ барылара тус-туспалар. Ол иһин хас биирдии киһи үчүгэй диэн өйдөбүлүн үгүс киһи үчүгэй диэнигэр сөп түбэһэргэ тириэртэҕинэ, оннукка үөрэннэҕинэ эрэ үгүс дьону кытта тапсан бииргэ олороро быһаарыллар.
Элбэх дьон үчүгэй өрүттэрин бииргэ түмэн, атыттары оннук быһыыны оҥороллоругар ыҥырыы үчүгэйи оҥоруу элбииригэр тириэрдэр. Омуктар бары үчүгэй киһи туһунан өйдөбүллэрин барыларын түмэн, таҥараларыгар кубулутан, ол киһи курдук буола сатааһыны баҕа санаа оҥостон ситиһэллэр. Таҥара туһунан өйдөбүллэр бары итинэн быһаарыллаллар. Ол иһин омуктар таҥараларын көрүҥэ үчүгэй киһиэхэ кубулуйбут.
Былыргы дьон өйдөбүллэригэр үчүгэйи оҥорор буолуу халлаантан түспүт курдук. Былыргы ыарахан кэмнэргэ халлаан сырдааһына үчүгэй кэми аҕалар этэ. Ол иһин өй-санаа саҥа сайдан истэҕинэ үчүгэйи - таҥара, халлаан диэн ааттаабыттар. Үчүгэйи оҥорууга ыҥы­рыы, үчүгэй санааларданыы таҥаралаах диэн ааттаммыт.
Билигин олох сайдан араас абылаҥнара, арыгылар, наркотиктар дэлэйбиттэрин кэнниттэн киһи ордук өһөс, олус тулуурдаах, дьүккүөрдээх буолан иһиэхтээҕэ аналлаах көрдөбүллэргэ кубулуйдулар. Ол курдук, арыгы, наркотик дьайыыларыгар киирэн биэрбэт буолууга тириэрдэр бу көрдөбүллэр дьоҥҥо ордук туһалаахтар. Олох сайдан истэҕинэ, араас абылаҥнара өссө элбээтэхтэринэ соҕотох, бу өс хоһооно эрэ саха дьонун, атын омуктары даҕаны быыһыыр, тулуурдарын улаатыннарар кыахтанар.
Өлбүт киһи оҥортообут куһаҕан быһыыларын дьон ахтыбаттар, бу быһыылары умна сатыыллар. Онтон, бу киһи тугу эмэни үчүгэйи, үгүс дьоҥҥо туһалааҕы оҥорбута ахтыллар уонна үрүҥ айыы диэн ааттанар. Киһи оҥорбут быһыыларыттан үчүгэй эрэ өттүн ылан ахтыы, кэлэр көлүөнэлэри үчүгэйгэ үөрэтиигэ туһалыыр.
Бэйэлэрин үйэлэригэр хара айыыны эбэтэр куһаҕан быһыылары оҥорбут дьон ааттара-суоллара сотору умнулларга тиийэригэр кинилэри ахтыбат, санаабат буолуу тириэрдэр. Тоҕо диэтэххэ, тугу да туһалааҕы оҥорботох киһини ахта-­саныы сылдьарга аналлаах оҥорбута туга да суох, ол иһин бэйэтэ ахтыллыбат, онтон улахан куһаҕаны, хара айыыны оҥорбут дьону ахтары, саныыры анаан-минээн саха дьоно боболлар, ол аата, кэлэр көлүөнэ дьон аны куһаҕаны үтүктэн оҥорботуннар диэн умуннара сатыыллар. Саха дьонун олохторун сиэрэ куһаҕанынан аатырары, куһаҕаны ахтары сиэрэ суох, олоххо буортулаах быһыынан ааҕар.
Уруккуттан дьон оҥоро үөрэммит, билэр быһыыларын киһи барыта ханнык да ыйыыта, бобуута суох оҥоруон сөп. Бу быһыылар барылара сахалыы “Киһи быһыыта” диэн ааттаналлар уонна дьон бары оҥороллоругар аналлаахтар.
Киһи быһыытыгар сөп түбэспэт, урут оҥорулла илик саҥа быһыылары, саҥаны айыылары барыларын “айыыны оҥоруунан” ааттанар. Ол аата, киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан, мэйиитинэн саҥаны айыыны оҥорон “айыыны оҥорор”. Бу саҥаны айыы аан маҥнай дьоҥҥо-сэргэҕэ хайдах дьайара билли­бэт. Ол иһин хайаан да сэрэниллэр. Оҕолору, эдэр дьону: “Биллибэ­ти, саҥаны айыылары, айыыны оҥорумаҥ”,- диэн сэрэтэллэр. Саҥаны айыы үчүгэйэ, дьоҥҥо туһалааҕа дакаастаннаҕына биирдэ үрүҥ айыы, онтон куһаҕана билиннэҕинэ - хара айыы диэн ааттанар, умнуллар аналланар.
Онон айыыны оҥоруу сиэри кэһэр, олох урукку үгэстэрин уларытар, олоххо уларыйыылары киллэрэр. Эдэрдэри үөрэтиигэ сахалар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ тиэтэйэн, ыксаан сыыһа-халты туттумматтарын үөскэтэр аналлаах. (1,86).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сахаларга оҕону иитии, үөрэтии уратылара. – Дьокуускай: 2023. – 117 с.
Категорияларынан көрдөөһүн: Үөрэх.
762
762 сыл — VIII үйэ сыла
Табык (киинэ)
Табык (Twister) — киинэ, 1996 сыллаахха Оклахома штатыгар уһуллубут. Оклахома штатыгар сылын аайы элбэх киһи табыктан өлөр, ол онно олоҕурбут киинэ.
Кривеньке
Кривеньке (Кривеньке) диэн Украина Тернопиль уобалаһын Чортковскай оройуонун сэлиэнньэтэ. Дьонун ахсаана 529 (2001).
Алтаайга саха уопсастыбаннай диэйэтэллэрин 2011 сыллааҕы эспэдииссийэлэрэ
АТЛАЙГА, КУРУЛТАЙГА...
Бэс ыйын 25 күнэ. Чаҕылыйан күн да күн. Бүгүн өрдөөҕүттэн ыра санаа оҥостубут баҕабын толорон Хайалаах Алтаайга көтөбүн. Алтай биллэрин курдук түүр тыллаах омуктар биһиктэрин ыйаабыт, төрөөбүт төрүт түөлбэлэрэ. Онон хайдах эрэ өр күүппүт дойдубар баран иһэр курдук сананабын. Аэровокзалга киирбитим аргыстарым кэлэ иликтэр. Хата 80-с сылларга университетка биир кэмҥэ үөрэммит, доҕорбун Олег Сидоровы көрүстүм. «Дьон атаара сылдьабын» - диир. Сотору Ньургун Иванов көһүннэ. Кини эмиэ Алтайга биһиги рейспитинэн көтөр эбит. Соһуйдубут, үөрдүбүт. Ньургуну кытта эмиэ биир кэмҥэ студеннаан, тутар этэрээккэ үрүлүйэ-харалыйа үлэлээн сылдьыбыппыт. Республикаҕа биллэр топонимист Багдарыын Сүлбэ улахан уола. Аҕатын дьыалатын салҕаан сир-дойду аатын суолун үөрэтэр. Ол иһин Алтайга научнай практическай конференцияҕа кытта уонна Алтай республикатыгар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ тэриллибитэ 60 сыллаах үбүлүөйүн тэрээһинигэр кытта айаннаан иһэр. Кинилэр бөлөхтөрүгэр хастар да эбит: ТЛНЧИ директора А.Н.Алексеев, историческай наука доктора А.А.Борисов уо.д.а бааллар. Ньургун Андриан Борисовы кытта билиһиннэрдэ. А.А.Борисов «Якутские улусы в эпоху Тыгына» диэн кандидатскай үлэтин кинигэ оҥорон таһаарбытын ааҕан баран сүрдээҕин үөрбүппүн өйдүүбүн. Онтубун кытта дьылҕа-хаан бу бүгүн, Дьокуускай аэропордугар билиһиннэрдэ. Сотору аны Никита Деевич Архипов тиийэн кэллэ. Эмиэ Алтайга баран иһэр. Кини биһиги бөлөхпүтүгэр баар эбит. «Силикпит дьэ ситтэ» - дии санаатым Н.Д.Архипов Саха сиригэр биллэр көстөр археолог, историческай наука доктора, профессор Үөһээ-Бүлүү гимназиятын учуутала, Алтай курганнарын, хаспахтарын, Укок хаһыыларын хайа баҕарар комментарийдыыр, кэпсиир-ипсиир кыахтаах, түүр омук төрдүн-ууһун дириҥник билэр киһи. Бу турдахпытына биир дойдулааҕым, Тумул орто оскуолатын саха тылыгар учуутала Акулина Степановна Сокольникова тиийэн кэллэ. –«Павел хайалаах Алтайга бииргэ көтөр буолбуппутунан"- диэн соһутта. Алтайга түүр омуктары түмэр курултаайга научнай практическай конференцияҕа кытта дакылаат ааҕа баран иһэр эбит. Эбиитин Уус-Алдантан алтабыт диэн букатын да сөхтөрдө. Биһиги бөлөхпүт салайааччыта, республикаҕа биллэр тюрколог Юрий Иванович Васильев – Дьаргыстай бииргэ төрөөбүт быраата, педогогическай наука кандидата, Үөһээ Бүлүүтээҕи М.А.Алексеев аатынан республиканскай гимназия историяҕа учуутала Николай Иванович Васильев. Кини этэринэн биһиги уопсайа 25 эбиппит. Николай Иванович университетка олох бииргэ үөрэммит, биир хоско олорбут, этэргэ диэри «буут тууһу бииргэ сиэбит» аллар-атаһым, эн-мин дэспит уу тэстибэт доҕорум. Аны Новосибирскайга студенныыр уолум Айдаар биһиги бөлөххө «- Автобус сакаастаан киирэн көрсүөм» - диэбитэ. Онон ытыс үрдүгэр түһэбит. Дьэ ити курдук тэринэн, түмсэн, көтөр бириэмэбитигэр оруобуна көттүбүт. Самолет түннүгүнэн дьоллоох Туймаада саҥа аэропордун, таас терминала элэс гынан ааста.
«-Түҥ былыр Алтай Монголия территорията этэ» - диэн сэһэргиир суоппарбыт Сергей Зазулин. Кини Чемалга олохтоох, олус элбэх кэпсээннээх нуучча уола. Новосибирскайтан хайалаах Алтайга дьону таһан килиэптэнэр предприниматель. «-Бириэмэ буллаххытына Чемалга кэлээрин олус кыраһыабай, үтүө дойду. Кини кэрэ сирдэрин көрдөрүөм. Оннук сир Алтайга ханна да суох. Телефоннаатаххытына кэлэн ылыам»– диир. Биллэн турар төлөбүрдээх. Онтон биһиги олох атын былааннаахпыт. Бэс ыйын 27-28 күннэригэр Горно-Алтайскай куоракка буолар «Түүр эйгэтэ» - диэн норуоттар икки ардыларынааҕы ХХ НПК кыттан тюркологияҕа, түүр норуоттар историяларыгар уонна культураларыгар дакылааттары истии уонна бэйэбит ити темаҕа бэлэмнээбит дакылааттарбытын иһиннэрии. Салгыы 10 күн устата Хайалаах Алтай историческай миэстэлэринэн «Хаан Алтай» диэн аатаах туристическай маршрутунан айан. Бу маршруту Николай Иванович көрдөһүүтүнэн Алтай республикатыгар баар коллегалара историктар, кинини кытта сүбэлэһэн анаан-минээн биһиэхэ туһаайан оҥорбуттар. Онон урут саха сылдьа илик сирдэринэн сылдьыахтаахпыт. Айаммыт суола Алтай хайаларын ытык кэрэ сирдэринэн уонна Алтан күөл (Телецкое озеро) устун уу аалынан устуулаах буолар. Программаҕа: хайаҕа тахсыы, барааны астааһын, «Эл Ойын» диэн Алтай норуотун национальнай бырааһынньыгар кыттыыны ылыы, Аан дойдуга биллэр Пазырык курганнарыгар сылдьыы, Алтай республикатын үгүс ахсааннаах музейдарын көрүү-истии курдук сүрдээх интириэһинэй тэрээһиннэр бааллара сүргэни көтөҕөр.
1194
1194 — XII үйэ сыла
Тернополь уобалас
Тернополь уобалас (Тернопільська область) — Украина субъега. Киин куората — Тернополь. Дьонун ахсаана 1 073 300 (2014).
Холорук
Холорук (Пыльный вихрь, Dust devil) — итии-тымныы охсуһуутуттан үөскүүр салгын туруору эргийиитэ.
Сүүнэ улахан холоругу табык холорук дииллэр. Аааҥыл тылыгар Dust devil, ол эбэтэр кумах абааһыта.
Холорук сүрүннээн аһары тымныыга эбэтэр итиигэ үөскүүр, турба курдук турар буолар. Атмосфера биир кэрэ көстүүтэ.
Ханыы
Ханыы - сүрүн суолтатыгар кэргэн диэн, ол эрэн сорох сирдэргэ уруу диэн суолтаҕа эмиэ тутталлар эбит.
Атмосфера
Атмосфера — араас гаастартан турар (сүрүннээн салгынтан) турар сир хаҕа. Биосфера курдук биир сүрүн хах, тыынар тыыннааҕы үөскэппит эйгэ.
Cyberpunk 2077
Cyberpunk 2077 (Киберпанк 2077), Польша оҥорон таһаарбыт саҥа оонньуута, күн сирин Ахсынньы 10 чыыһылатыгар, 2020 сыллаахха көрбүт. Оонньуу сүрүннээн Xbox One, PS4, PS5, Windows, Linux системаларга оонньонор.
Сүжета
Оонньуу Найт Сити куоратка барар, Калифорния штатыгар.
Көрүҥэ
Мультиплатформеннай, Steam нөҥүө атыылаһаллар. Ол эрэн тахсар күнүгэр хакердар алдьатан Torrent нөҥүө тарҕаталлар.
Информатика сайдыытын тенденцията
Кылгас ис хоһооно
Аныгы үйэҕэ технология сайдыыта баран үөрэхтээх буолуу сытыы, сүрүн проблема буолан турар. Ону сөпкө туһанан оҕону, үөрэнээччини үөрэхтээх оҥорооһун.
Күлүүс тыллар
информатика, технология, үөрэх, сайдыы, көмпүүтэр, тенденция.
Сүрүн чааһа
Билиҥҥи кэм барыта көмпүүтэр үйэтэ буолла диэтэхпитинэ сыыспаппыт. Араас үлэҕэ туттуллар массыыналар, аппарааттар, прибордар олоххо өтөн киирэн эрэллэр. Ол гынан араас информация сүүрээнэ дьоҥҥо-сэргэҕэ быдан түргэнник тарҕанар буолла, дьон барыта туттар-туһанар, тутар-хабар, аралдьыйар диэххэ сөп. Бу глобальнай иһитиннэрии быһыытынан буолара саарбахтаммат.
Билигин Россияҕа информационнай-үөрэх эйгэтигэр киириигэ туһуламмыт үөрэх саҥа тиһигин үөскэтии бара турар. Көнөтүк эттэххинэ барыта дистанционна көһүөн сөп диэн боппуруос аһаҕас турар. Бу процесс педагогика теориятыгар уонна практикатыгар үөрэхтээһин процеһыгар аныгы техническэй кыамталарга сөп түбэһиэхтээх үөрэх технологияларыгар көннөрүүнү кытта сибээстээх уонна идэтийбит компетенцияны үөскэтиигэ үөрэнэр оҕо информационнай обществоҕа сыһыарыытын олохтооһуҥҥа боччумнаах уларыйыылар буолаллар.
Кэнники сылларга көмпүүтэринэн туттар оҕо ахсаана 10 төгүл элбээтэ диэн тута бэлиэтиэххэ наада. Ол гынан чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн, үксүлэрэ бу тенденциялар оскуолаттан тутулуга суох, оҕо бэйэтэ интириэһинэн тутта, сатыы үөрэнэр. Ол эрээри сорох чинчийиилэргэ биллэринэн, оҕолор сүрүннээн оонньуур көмпүүтэр программаларынан үчүгэйдик булгуччу тутталлар, аралдьыйарга уонна оонньуур эрэ сыаллаах туһаналлар диэн. Оҕо боростуой да программаны сатаабат, өйдөөбөт кутталлаах. Билии-көрүү, чуолаан үөрэх программалара бастакы миэстэҕэ турбаттар. Ол иһин үөрэх эйгэтигэр көмпүүтэр технологиялары киэҥник туһаныы проблемата аҕа дойду педагогическай наукатыгар үрдүк интириэһи үөскэппитэ.
Информатикаҕа билии-көрүү интириэһин хайдах үрдэтиэххэ сөбүй диэн сүрүн боппуруос туруоруллар. Информатиканы үөрэтии боппуруостарыгар сөпкө сыһыаннаһыахха уонна бу өйдөбүл ис хоһоонун быһаарыахха наада.
Информатика диэн тугуй? Бикипиэдьийэ этэринэн информатика французскай тылыттан “informatique” уонна омук тылыттан “computer science” диэнтэн тахсыбыт – дьайаан ньыматын хомуйуутун, харайыы, чочуйуу, биэрии, анализ уонна информацияны сыаналааһын билимэ, көмпүүтэр технологиятын туттуу.
19 үйэ индустриальнай олох информационнай олоххо улахан хардыы оҥорбута. Онуоха 5 информационнай өрөбөлүүссүйэҕэ араарабыт:
20 үйэҕэ электроннай суоттуур массыына үөскүүрүгэр 4 араас сайдыыны асспыта. Бастатан туран, бастакы суоттуур массыына электроннай вакуумнай лаампаларга олоҕуран оҥоһуллубута. Олор улахан буолан анал сылытар систиэмэнэ наада буолбута, тоҕо диэтэххинэ аһара итийэллэр эбит уонна үлэлиир сири ититэн кэбиһэллэр. Иккис суоттуур массыына кээмэйинэн лаппа аччаппыттара, кинилэр транзистарынан тутуллубут этилэр. Онтон үһус интегральный схемаларга олоҕуран тутуллубута. Төрдус суоттуур массыына саамай сайдыылаах буолбута, аныгы технология тупсан процессордар кыра кээмэйдээх буолбуттара. Аппаратнай чааһын сэргэ программанан хааччыйыы сайдыбыта. Уопсай уонна аналлаах прикладной программалар үөскээбиттэрэ, операционнай система тупсубута. Чуолаан прикладной программа үлэлиир эйгэтэ буолар. ОСС уонна анал программалар тас тэриллэри салайар буолбуттара.
Аны өссө тугу айыахха сөбуй? Ол эрээри олох сайдан технология сайлан, киһи өйө-санаата биир сиргэ турбат. Билигин хас биирдии киһиэхэ суотубай төлөпүөннээх, смартфон, айфон эбэтэр планшеттаах. Аны билиҥҥи үйэҕэ сайдыбыт технологияларын көмөтүнэн хайдах үөрэнээччи интириэһин тардыахха сөбүй диэн. Бастакы ньыма – көмпүүтэр технологиятын нөҥүө. Иккиһэ – оонньуур технология көмөтүнэн эбэтэр атын аныгы педагогическай технологиялары туһанан. Бу ньымаларынан билиҥҥи үйэҕэ хас биир киһи туттар. Оҕолору көрдөххүнэ бары төлөпүөннээхтэр, ол гынан сөптөөх хайысхаҕа илдьэн биэриэххэ наада.
Саҥа үөрэх стандарта практическай дьарык ньыматынан үөрэтэллэр. Практическай чаас учуутал бэйэтэ үөрэтэриттэн элбэх буолан тахсар. Оннук гынан оҕо бэйэтэ толкуйдуур дьарыга сайдар, бэйэтэ материал булар, холобура кинигэттэн, интернеттан, электроннай библиотекаттан, араас видеолары көрөн. Онтон иккиһинэн буолар оҕо бэйэтэ кэпсиир. Араас презентация, ыстатыйа оҥорон көрдөрөр бэйэтин санаатын тириэрдэргэ үөрэнэр. Билигин хас биир киһи презентация оҥорорун сатыыр буолла, оскуолаттан саҕалаан улахан ВУЗтарга тиийэ. Бу баҕас нуобас буотах, маннык технология киирбитэ син ыраатта. Ол гынан билигин да маннык ньыма актуальнай буола сылдьар. Үөрэннээччини бириэмэ бириэмэннэн салайан, көннөрөн биэриэххэ наада. Кини аныгы технологиялары сөпкө туһана үөрэнэрин курдук.
Аан дойду үрдүк уонна орто профессиальнай үөрэхтээһин түргэн тэтимнээх сайдан иһэригэр сибидиэтил буолар. Үөрэхтээһин итиннэ экономическай уонна социальнай сайдыыга кини тыын суолтатынан буолар. Онуоха аан дойду бары дойдуларыгар билии-көрүү кэмэ олох тубуста. Идэҕэ үөрэтии салаатыгар аныгылыы тенденциялар уонна кини иннигэр турар саҥа соруктар оруолларын уонна миссияларын саҥалыы көрүү-истии, саҥа ньымалары оҥорон таһаарыы уонна сайдыы саҥа приоритеттарын быһаарыы наадатын ыйыллар. Кэнники сылларга Россия үөрэҕин тиһигэр информатизация үрдүк уонна орто профессиональнай үөрэхтээһин концепциятыгар сөп түбэһиннэрэн информационнай технологиялары, мультимедиялары, электроннай үөрэтии средствоваларын тэрийии үлэтэ күүскэ сайдан барда. Аныгы информатика ньымаларын тупсаран уонна сайдыы баран үөрэх уонна научнай чинчийиилэр эйгэлэригэр эрэллээхтик киирэллэригэр кыах бөҕө биэрбитэ. Чопчу үөрэхтээһин информатизациятын көмөтүнэн биһиги бүгүн хас биирдии киһи бэйэтэ үөрэтэр тракториятын талар туһугар үөрэх тиһигин тэрийиигэ чахчы кыахтары үөскэтэрин көрөбүт.
Мухтар
Мухтар (араап омук тылыттан  المختار — «таллыллыбыт, биһирэмнээх») :
Аат
Мухтар — мусульман тыллаах омуктарыгар араап тыллаах омуктартан киирбит эр киһи аата. Дьахтар аата буолбат. Араап тылыттан тылбаастаатахха, «талыллыбыт» диэн суолталаах буолар.
Сир аата
Мечеть Шейх Мухтар Ата — Хиваҕа баар улахан мечеть.
Талыллар соло
Мухтар — Израильга уонна сорох мусульман дойдуларга тыа сирин талыллар ыстаараһата.
Муса Ташмухамедов – Айбек. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
Муса Ташмухамедов – Айбек. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
“Узбектар литературалара бэрт дириҥ төрүттээх, онон былыр-былыргыттан аан дойду үрдүнэн аатырар. Билигин Узбекистан советскай литературата эмиэ чэчирии сайдар, үгүс талааннаах суруйааччылардаах. Олор истэригэр былыргы уонна аныгы культуралары сыһыары тутан,, онтон тэбиллэн айар үгүс поэттара таһаарыылаахтык үлэлииллэр”, - диэн  саха народнай суруйааччыта Семен Руфов икки узбек поэтын хоһооннорун тылбаастаабытын туһунан “Узбекистан поэттарыттан” ыстатыйатыгар ырытан суруйбут, хоһооннорун сахалыы саҥарпыт.
Саха народнай суруйааччыта Василий Протодьяконов-Кулантай «Айан бэлэҕэ» диэн бэлиэтээһиниттэн Узбекистан ырыаҕа ылламмыт, хоһооҥҥо хоһуллубут Ташкент куоратын туһунан билиибин үллэстиэм. Биллэн турар, бу барыта ааспыт үйэ 70-нус сыллара, сахалыы тылынан налыччы суруллубут:
“Быданнааҕыта, сүүрбэ үйэлэр анараа өттүлэригэр, Сыр-Дарья эбэ уҥа салаатыгар, Чирчик өрүс хочотугар, Россияттан Индияҕа, Кытайтан Римҥэ, Ирантан Монголияҕа субуллааччы эргиэнньиттэр тэбиэннэрин караваннара быалыы субуллар суолларын тоҕойугар Ташкент куорат олохтоммут. Оччотооҕу быдан ыраах кэмнэргэ билиҥҥи Ташкент араастаан ааттана сылдьыбыт: Юни, Шаш, Бинкент эҥин диэн. Куорат Юни диэн өссө биһиги үйэбит иннинээҕи иккис үйэ бүтэһигэр ааттана сылдьыбыта үһү. Оттон ХV үйэҕэ улуу географ Абу-Рейхан Бируни суруктарыгар оччотооҕу феодальнай куорат-кириэппэс Ташкент диэн ааттанан барбыт. Ташкент онон кырдьаҕастан кырдьаҕас куорат. Оччотооҕу кэмҥэ, тимуридтар үйэлэрин саҕана Ташкеҥҥа тутуллубут кэрэ-бэлиэ сүҥкэннээх тутуулар билиҥҥэ диэри бааллар.
Билигин Ташкент Москва, Ленинград уонна Киев кэнниттэн Советскай Сойууска төрдүс бөдөҥ куорат. Кини нэһилиэнньэтэ балтараа мөлүйүөнтэн тахса. 230 квадратнай километр иэннээх сири сабардаан олорор. Киниэхэ   160 бөдөҥ промышленнай предприятиелар,   100-тэн тахса тыһыынча үөрэнээччилээх  20 үрдүк үөрэх заведениелара,  30 научнай-чинчийэр институттардаах Наукалар Академиялара,  10 театр, элбэх ахсааннаах – кинотеатрдар, музейдар, культура пааркалара бааллар. Аҥардас библиотекатын ахсаана - 500 –тэн тахса. Дьэ, куорат аххан буолан таҕыста дии!
Ташкент биһиги улуу Ийэ дойдубут бары муннуктарын кытта тимир уонна салгын суолларынан сибээстэһэр, Орто Азия баар суох экономическай уонна культурнай киинэ. Кыраныысса таһынааҕы Азия бары дойдуларын кытта салгынынан сибээстээх, ол иһин Советскай Сойуус «илиҥҥи айанын суолун аана» диэн ааттыыллар.
Кыыс атын аймахтары элбэтэр
Саха төрүт тылларыгар барыларыгар өй-санаа, үгэстэр иҥэн сылдьаллар. Ол иһин саха тыла иччилээх диэн ааттанар. “Кыы” диэн кычыгырыыр тыаһы үгүс киһи тулуйан истибэт. “Кыы” диэн тыаска “с” диэн ыһар, тарҕатар дорҕоон эбиллиититтэн кыыс диэн тыл үөскээбит. Бу тыл “ыы” диэн ытааһын дорҕооннорун дьайыыларыттан уратылаах, сэрэхтээх тыл буолара кыыс этин-сиинин уратытынан быһаарыллар.
Муса Ташмухамедов – Айбек. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)
1966 сыл, муус устар   26 күнэ Ташкеҥҥа алдьархайы аҕалбыта бүтүн аан дойду үрдүнэн биллэр. Ол күн сарсыарда эрдэ куоракка улахан күүстээх сир хамсааһына буолбута. Сэтэрэн турбут айылҕа бохсуллубат алдьатыылаах күүһэ куораты урусхал оҥорбута, үгүс элбэх дьиэлэр уонна тутуулар алдьаммыттара. Ол эрээри Ташкент дьоно тулуурдаах, эр санаалаах, хорсун-хоодуот. үрдүк тэрээһиннээх буолууну көрдөрбүттэрэ.
Элбэх национальностаах биһиги Ийэ дойдубут норуоттара Ташкены чөлүгэр түһэрэргэ, кинини дойду биир бөдөҥ итиэннэ кыраһыабай куората оҥорорго улахан көмөнү тэрийбиттэрэ. Оттон билигин Ташкены көрө-көрөҕүн манна соторутааҕыта дьулаан алдьатыылаах сир хамсааһына ама буолан ааспыта буолуо дуо дии саныыгын, ол курдук бүгүҥҥү Ташкент кэрэ бэйэлээх тутууларынан, проспектарынан, площадтарынан, пааркаларынан, национальнай архитектурнай оҥоһуулардаах, элбэх этээстээх бөдөҥ, сүҥкэнтэн сүҥкэн дьиэлэринэн, аарыма мастар хойуу лабааларын суугунунан киэркэйэр. Аны бэрт сотору Ташкент олохтоохторо метронан айанныахтара, кинини тутуу үлэтэ түргэн тэтиминэн ыытылла турар.
Кыыс атын аймахтары элбэтэр
Кыыс диэн тылбыт өйдөбүлэ сыыйа намтаан кыра оҕолорго эрэ сыһыаннаах буолан иһэр. Чахчы ыраас кыыһы начаалынай кылаас оҕолоруттан эрэ булуохха сөп диэн этии олус хомолтолоохтук иһиллэр. Айылҕа ыраас кыыһы анаан-минээн бэлиэтээн чараас бүрүөһүнү үөскэппит уонна эр киһи буор кутун харыстыыр аналлаабыта, билигин өй-санаа үөрэҕин тутуспат атеистар элбээннэр хаалан сылдьар.
Былыргы кэмнэргэ ыраас кыыс оҕо аатыгар “куо” диэн тыл эбиллэрэ. Ол аата бу кыыс ырааһа анаан-минээн бэлиэтэнэрэ. Эргэ тахсарыгар ураты кыһанан симииллэрэ, маанытык таҥыннараллара, эр киһини утумнуур оҕону төрөтөр кыаҕа улаханыттан эргэ барар кыаҕа биллэрдик үрдүүрэ.