cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бастакы Кутлуг Билгэ Пэйло
Бастакы Кутлуг Билгэ Пэйло (олбоххо олорбут кытайдыы аата: 骨咄禄毗伽阙可汗, пиньинь: gudulupigaquekehan; кытайдыы тус аата: 骨力裴罗, пиньинь: gulupeiluo) – 744–747 сс. Уйгуур хаҕанатын баһылыга.
Салайар кэмэ
Пэйло 744 с. былааска кэлэн баран хаҕанат ордуутун Орхоҥҥо баар Хара-Балгаска көһөрбүтэ. Уйгуур хаҕаната тоҕус-оҕус диэн тоҕус аҕа уустаах этэ: Яологэ эбэтэр Яглакар (藥羅葛; хаҕан аҕа ууһа), Худугэ эбэтэр Утуркар (胡咄葛), Хулоу эбэтэр Турламвюр (кюрламвюр; 啒羅勿), Могесичи эбэтэр Бокасыкыр (боксыкыт; 貊歌息訖), Ауди эбэтэр Авучаг (阿勿嘀), Гэса эбэтэр Карсар (касар; 葛薩), Хувасу эбэтэр Хогорсув (斛嗢素), Яугэ эбэтэр Ягамвюркар (ябтукар, ябтюкар; 藥勿葛), Сияу эбэтэр Хиеймвюр (аявир; 奚牙勿). Алта тэлэ аҕа ууһа, ол эбэтэр бугу, хунь, байырку, тонгра, сыге уонна киби, уйгуурдары кытта тэҥ туруктаах этилэр. Уон биир бас бэриммит басмал уонна карлук аҕа ууһа уйгуур сэриитин сүрүн күүһэ этилэр.
Пэйло тас политикатыгар түүрдэри утары Кытайы кытта доҕордоһор этэ. 745 с. уйгуурдар Баймэй-хаан Кулун-бэг диэн ааттаах түүр хаҕанын өлөрбүттэр уонна кини төбөтүн Кытайга ыыппыттар. Кэлиҥҥи икки сыл устата Уйгуур хаҕаната күүһүрэр, сирэ кэҥиир.
747 сыллаахха Пэйло өлөр, саҥа хаҕан кини уола Мойан-чур буолбут.
Крейг Килбургер
Крейг Килбургер (төр. 1982 сыл ахсынньы 17 күнэ, Торнхилл, Онтарио, Канада) — канада түмэт урбаанньыта, менеджер, общественнай үлэһит уонна актыбыыс, оҕолор көҥүллэрин туһугар охсуһааччы, убайын Марк Килбургеры кытта «Оҕолорго көҥүлү» түмсүү (англ. Free the Children) уонна Me to We тэрийээччитэ уонна салайааччыта.
Олоҕо
Крейг Килбургер Торнхилл куоракка (Онтарио, Канада) 1982 сыл ахсынньы 17 күнүгэр төрөөбүт.
Bishop Scalabrini Catholic School католик оскуолатыгар үөрэммит.
Бу кэпсээн Крейкка сүрдээх күүстээхтик дьайбыт уонна кини киһи бырааптарын туһунан уонна ол бырааптары тутуһуу туһунан элбэҕи билэргэ соруммут. Кэлин Килбургер Алан Рахман (англ. Alam Rahman) диэн канада быраабы көмүскээччитин кытта Соҕуруулуу-Илин Аасыйаҕа баран олохтоох оҕолор хайдах үлэлииллэрин илэ хараҕынан көрбүт.
Төннөн баран Крейг бииргэ үөрэнээччилэрин кытта оҕолор түмсүүлэрин тэрийэр, кэлин бу түмсүү «Оҕолорго көҥүлү» диэн Аан Дойдуга саамай улахан түмсүү буолар (ааҥл. Free the Children).
«Оҕолорго көҥүлү» түмсүү соругун Крейг маннык диир: «Оҕолору дьадаҥытыйыыттан босхолооһун. Кулутуйууттан босхолооһун. Оҕолор бэйэлэрэ уларыйыылары ситиһиэхтэрин сөбүн быһаарыы».
Дьыалата этэҥҥэ сайдан иһэн мөлтүүр.
Убайа Марк Килбургер ол кэмҥэ Гарвардка үөрэнэ сылдьан быраатыгар көмөҕө кэлэр уонна түмсүү иккис тэрийээччитэ буолар.
1999 сыллаахха 16 саастаах Крейг «Оҕолорго көҥүлү» диэн кинигэни таһааттарар. left|thumb|250x250px|Крейг Килбургер Йорк университетыгар лекция ааҕа турар Крейг Килбургер Торонто Университетагыр үөрэммит.
Крейг 2008 сыллаахха убайын Маркы кытта Me to We диэн экология өттүнэн ыраас оҥоһуктары тарҕатар түмсүүнү тэрийэр. Me to We түмсүү дохуотун аҥара «Оҕолорго көҥүлү» түмсүүгэ барар, онтон иккис аҥара тэрилтэ сайдыыгар ыытыллар.
2009 сыллааха Крейг Йорк университетын иһинэн баар Шулих урбаан оскуолатыгар MBA таһымын (степень) ылар.
2009 сылтан 2012 сылга дылы Крейг Килбургер Scouts Canada диэн Канада скауттарын хамсааһынын салайааччыларыттан биирдэстэрэ.
Наҕараадалара уонна премиялара
2007 сыл олунньу 20 күнүгэр генерал-губернатор Крейг Килбургка Канада Орденын биэрэр.
Крейг Килбургер хас да премия лауреата, холобур: Нельсон Мандела аатынан киһи көҥүлүн туһугар премия (2006; ), Христос Түмсүүтүн Эйэ премията (2005 ), Оҕолор Эйгэлэрэ премия (2002 и 2012; ) , "Түөрт көҥүл" премия (1998 - Кутталтан көҥүл)  уонна да атыттар.
Крейг Килбургер 13 университет ытыктабыллаах доктара, ол иһинэн: Альберт, Гуэлф , Йорк, Карлтон , Ниписсин, Торонто  уонна да атын университеттар.
2012 сыллаахха алтынньы 9 к. Крейг Килбургер аатынан Милтон куоракка (Онтарио, Канада) баар Craig Kielburger Secondary School орто оскуола ааттаммыта.
Wagner Group өрө туруута
Wagner Group өрө туруута - бэс ыйын 23-25 күнүгэр 2023 сыллаахха дылы буолла, сүрүннээн Путины утары дииллэр.
Tello Mobile
Tello Mobile (Телло Мобайл) — АХШ тэрилтэтэ, телекоммуникационнай тэрилтэ. Сотовай оператор, супер бүджетнай тарифтааҕынан биллэр. 4G, 5G сибээскэ үлэлиир. T-Mobile вышкаларын арендалыыр.
Call of Duty: Advanced Warfare
Call of Duty: Advanced Warfare — өссө атыыга тахса илик 3D-шутер онньуу. Call of Duty сиэрийэ тохсус оонньуута. Sledgehammer Games студия оҥорор. Оонньуу анонса 2014 сыл ыам ыйын 4 күнүгэр буолбута, 2014 сыл ахсынньы 4 күнүгэр тахсыахтаах
Уйгуур хаҕаната
альт=|мини|320x320пкс|Уйгуур хаҕанатын сирэ Уйгуур хаҕаната, Уйгуур-Орхон хаҕаната (ол эбэтэр Тоҕус-Оҕус илэ) — VIII–IX үйэлэргэ Илиҥҥи Түүр хаҕанатын оннугар үөскүү сылдьыбыт былыргы уйгуурдар дойдулара. Ираан былыргы историга Ибн Хордадбэһ Уйгуур хаҕанатын туһунан маннык суруйбут: «кинилэр дойдулара түүр дойдуларыттан саамай улахан, кинилэр Кытайы, Тибиэти уонна карлуктары кытта ыаллыы олороллор».
Былыргы уйгуурдар Уйгуур хаҕанатын тэрийиэхтэрин иннинэ хас да дойдулана сылдьыбыттара:
140 сылынан урукку Илиҥҥи Түүр хаҕанатын сиригэр үһүс Уйгуур хаҕаната үөскээбитэ. 840 с. бу дойду сүүрбэ сыллаах кыргыс сэриитин кэнниттэн суох буолбута. Уйгуурдар кыргыстартан үтүрүллэн Илиҥҥи Түркистаҥҥа көһөспүттэрэ. Ол кэннэ уйгуурдар Ганьсуга уонна Турфаҥҥа бэйэлэрин дойдуларын тэрийбиттэр (Уйгуур Турфан дойдута диэни көр).
Онно эбии 500 кэриҥэ уйгуур киһитэ Амуурга олорор шивэй уонна татаб (хи) биистэригэр куоталлар, ол да буоллар 847 с. кыргыстар шивэйдэргэ саспып уйгуурдарга сэриинэн бараллар, ону тэҥэ кытайдар татаб (хи) бииһин утары сэриилэһэллэр. Ол кэннэ Амуурга саспыт уйгуурдар эмиэ Илиҥҥи Түркистаҥҥа куоппуттара.
Бастакы ахтыылар
Уйгуурдар (былыргы кыт.: 回鶻, аныгы кыт.: 回鹘, пиньинь: huihu) аан маҥнай Хотугу Вэй (354–386 сыллар) суруктарыгар ахтыллаллар уонна хуннартан төрүттээхтэрэ этиллэр. Кинилэр Гаоцзюй (кыт. 高車, пиньинь: gaoju), ол аата «үрдүк тэлиэгэлэр» диэн эмиэ ааттаналлара. Уйгуурдар Чилэй (кыт.: 敕勒; пиньинь: chilei) диэн ааттаах биистэр холбоһуктарыгар киирсэллэрэ. Сорохтор саныылларынан сөптөөх аат Чилэй буолбакка Тэлэ (кыт.: 鐵勒; пиньинь: tiele) диэн буолуохтаах (көр: телеуттар, тэлэҥиттэр). Суй кэмигэр уйгуурдар Уху (烏護), Ухэ (烏紇), Вейхэ (韋紇) диэн ааттаммыттар. Ол саҕана кинилэр Дьуҥҕаар сиригэр олорбуттар уонна 15 биискэ арахсар эбиттэр (онно эбии басмал уонна карлук доҕордуу биистэрэ):
1. Юаньхэ (袁紇).
2. Сюеяньто (сороҕор Сеяньто, сир дэнэллэр) (薛延陀).
3. Циюй (契羽 эбэтэр 契亦, киби) Харашартан хотугулуу арҕаа диэки олорбуттара.
5. Гулигань-Курыканнар (骨利幹) Байҕал күөлтэн (瀚海) хоту диэки олорбуттар. Улахан уонна күүстээх сылгылары иитэллэтэ, сэриилэрэ 5000 кэриҥэ киһилээх этэ. Кытайдар саныылларынан курыканнар сирдэрэ хотугу муораҕа диэри тиийэр уонна кылгас түүннээх, уһун күннэх сир буолар.
6. Доланьгэ-Тэлэҥиттэр (多覽葛) эбэтэр Долань (多濫) сюеяньтоттан илин диэки, Тунло (同羅水) өрүһүнэн олорбуттар. Сэриилэрин ахсаана 10 000 киһи кэриҥэ этэ.
7. Пугу эбэтэр Бугу (仆骨, 仆固) доланьгэттэн илин диэки олорбуттар, уйгуур биистэриттэн саамай хотугу биис этилэр. 30 000 сурттаах (юрталаах) уонна 10 000 киһилээх сэриилээх этилэр. Аан маҥнай Түүр хаҕанатыгар холбоспуттара, онтон сюеяньтоҕа бас бэриммиттэрэ.
8. Баегу-Байырку (拔野古, 拔野固, 拔曳固), Гобиттэн арҕаа, пугулартан илин уонна мохэттэн арҕаа диэки олорбуттар. 60 000 сурттаах уонна 10 000 киһилээх сэриилээх этилэр. Тимири уһанар биис. мини|350x350пкс|Уйгуур хаҕаната (751 с.) 9. Тунло-Тоҥра (同羅) сюеяньтоттан хоту уонна доланьгэттэн илин диэки олорбуттар. 30 000 киһилээх сэриилээх этилэр. 728 с. Кытайга илдьити ыыппыттара.
10. Хунь (渾) саамай соҕуруу олорбут биис.
11. Адэ-Эдиз (阿跌) эбэтэр Хэде (訶咥). 629 сыллаахха атын биистэри кытта Кытайга илдьит ыыппыттара. 713 уонна 741 сыллар ыккардыларыгар түүрдэргэ бас бэринэртэн аккаастанан Кытай былааһын ылыммыттара.
12. Байси (白霫) аан маҥнай Тунло уонна Пугу икки ардыларыгар олорбуттар, онтон сюеньтоттан куотан Аочжи өрүс (奧支水) уонна Лэнсин хайатын (冷陘山) диэки көспүттэр. Соҕуруу диэкиттэн киданнары кытта ыаллаһа олорбуттара. 10 000 киһилээх сэриилээхтэрэ.
14. Басими (拔悉蜜, Басмаллар) 649 сыллаахха Тан Кытайыгар илдьиттэрин ыыппыттара. 742 сыллаахха басими уонна уйгуурдар холбоһон Озмыш-тыгын-хааны өлөрбүттэрэ.
15. Хусюэ (斛薛) Доланьгэттэн хоту диэки олорбуттара. 10 000 кэриҥэ киһилээх сэриилээх этилэр.
17. Сицзе (奚結) Тунлоттан хоту диэки олорбуттар. Сыцзе кытта 20 000 киһилээх сэриилээх этилэр.
Былыргы түүрдэри кытта сэрии
Түүрдэр 606 сыллаахха хас да сүүс уйгуур аҕа баһылыгын өлөрбүттэрэ, онтон сылтаан уйгуурдар Түүр хаҕанатыттан тахсан Яологэ (藥羅葛) тула түмсүбүттэр. Ордуулара Селенга өрүс диэки баар этэ. Уйгуурдар 50 000 сэрииһиттээх, 100 000 ыаллаах этилэр. Хой иитээһининэн дьарыктаналлара. мини|380x380пкс|800 с. Азия Бастакы хаан Шыгянь Сыгин буолар, кини өлбүтүн кэннэ Яоша Пуса былааска тиийэр. 628 с. Кат Ил-хаан Баҕадур-шад уйгуурдары утары Толис-хаан Шибоби баһылыктаах 100 000 киһи ахсааннаах сэриини ыытар. Мацзуншань хайатын аттыгар 100 000 киһилээх түүр уонна 5 000 киһилээх уйгуур сэриитин кыргыһыыта буолар. Ол кэннэ Яоша Пуса Дуло өрүс диэки көһөр. 629 с. уйгуурдар Кытайга бэлэхтэрдээх илдьит ыытар.
629 с. уйгуур хаана Хулу Сылифа Тумиду буолар. Кини Кытайга илдьит ыытан кытайдар былаастарын билинэр.
Кытай былааһа
Тай-цзун Ли Шимин быһаарыытынан уйгуурдар Ханьхай (瀚海) улууһугар киирэллэр. Бу улууһу аҕа баһылыктар салайбыттара. Кинилэр сололоро: дуду (都督), цыши (刺史), чжанши (長史), сыма (司馬). Хотугу сирдэри Яньжань Духуфу (燕然都護府) салайбыта. Хулу Сылифа Тумиду хаан буолан хаалбыта. Кини быраата Угэ Тумидуну өлөрөн баран Ильчур Күбэ-хааҥҥа холбоһорго сананар. Угэ убайын өлөрөр, ол эрээри саҥа хаан буолаары Кытай ыраахтааҕытыгар барар уонна онно өлөн хаалар. Саҥа хаан Тумиду уола Пожунь буолар
Русал
Русал (Rusal), Арассыыйа саамай улахан уонна Аан Дойдуга биир саамай улахан алүминий тимирэ оҥорор уонна атыылыыр тэрилтэ. Атыылаһар дойдулара Хоту Америкаттан саҕалаан, Европаҕа уонна Азияҕа тиийэ.
Уйгуур хаҕаната
Кытай былааһа
Ол кэннэ уйгуурдар Халлыг Ышбара-Дьагбу хаҕаны (Ашина Хэлу) кытта сэриилэһэллэр. Пожунь үчүгэй сэрииһит буолан Кытай ыраахтааҕыта кинини Кэриэй сирин утары сэриигэ ыытар.
Пужань кэннэ кини уола Дуцзечжи (獨解支) хаан буолар. Капаҕан хаҕан былыргы түүрдэр сирдэрин төнүннэрэн саҕалыыр. Сорох уйгуурдар Ордос диэки көһөллөр.
Дуцзечжи кэнниттэн Фудифу (伏帝匐) хаан буолар. Уйгуурдар түүрдэри кытта сэриилэһэ сылдьан Ордоско көһүүлэрин салгыыллар. Фудифу кэннэ кини уола Чэньцзун (承宗) хаан буолар.
Уйгуурдар муҥутуур күүстэригэр тиийбит кэмнэрэ
755 сыллаахха Ань Лушань Кытайы утары өрө турууну саҕалаабыт. 756 сыллаахха Су-цзун ыраахтааҕы Моян-чур хаҕантан көмө көрдүүр. Уйгуурдар түүрдэри утары сэриигэ көмөлөһөллөр уонна Чанъан икки Лоян куораты баһылыыллар. Ону таһынан Моян-чур хаҕан Кытайдааҕы Нинго хотуну кэргэн ылар, Кытай принцэ буоллаҕына уйгуур хотунун кытта ыал буолар. Кэлин Моян-чур хаҕан кыыһа Пидьий (公公主) Ли Чэнцай (李李) диэн Кытай принцигэр кэргэн тахсар.
758 сыллаахха уйгуурдар Енисей кыргыстарын кытта сэриилэһэллэр. 759 сыллаахха Моян-чур хаҕан өлөр, кини уола Идигэн саҥа хаҕан буолар уонна Кутлуг Тархан сэнгүн диэҥҥэ аатын уларытар.
779 сыллаахха Дуньмага диэн ааттаах Идигэн убайа хаҕаны өлөрөр уонна бэйэтэ Алп Кутлуп Билгэ диэн ааттаай хаҕан буолар.
795 сыллаахха Кутлуг Билгэ хаҕан өлөр уонна Яглакар аҕа ууһа тиһэҕэр тиийэр. Ол кэннэ Кутлуг диэн ааттаах сэрии баһылыга саҥа хаҕан буолар уонна Ай Тэҥридэ Улуг Болмиш Алп Кутлук Күлүг Билгэ Хаҕан ааты ылынар. 803 сыллаахха уйгуурдар Хочо сирин сэриилээн ылаллар. 808 с. Кутлуг өлөр, кини уола Бо-и-хаан былааска кэлэр.
821 сыллаахха Бо-и-хаан кэннэ саҥа хаан Чин-дэ буолар. Чин-дэ Гүн Тэҥридэ Улуг Болмиш Күчлүг Билгэ Хаҕан диэн ааттанар. Кини бүтэһик улуу уйгуур хаҕана этэ. 824 сыллаахха Чин-дэ өлөр, саҥа хаҕан кини быраата Чжаоли буолар. 832 с. Чжаоли-хааны өлөрөллөр уонна саҥа хаан Чин-дэ уола Күлүг-бэг-хаан буолар.
Кэхтии
843 сыллаахха Кытай уйгуурдары сэриилиир.
A1
A1 — Беларусь тэрилтэтэ, государственнай унитарнай телекоммуникационнай тэрилтэ, 4G уонна 3G сибээс өҥөтүн тарҕатар.
Кузнецов Александр Анатольевич
Кузнецов Александр Анатольевич — мас тардыһааччы.
1996 с. СГУ физкультурнай отделениетыгар туттарсан киирэн этин-сиинин ылсан туран сайыннарбыта. Үөрэнэр кэмигэр мас тардыһыытынан дьарыктаммыта. Тренер Ф. М. Дягтерев салалтатынан бу көрүҥ ымпыгын-чымпыгын баһылаан араас күрэхтэһиилэргэ аата-суола биллэн барбыта. Саша тардыспыт 68-74 киилэ ыйааһыннарыгар «араллааны» тардыбыта. 2002 с. Дьокуускайга ыытыллыбыт көҥүл тустууга Россия чемпионатыгар Александр уонна кини чугас доҕоро Николай Дьяконов мас тардыһыытыгар Кавказ уолаттарын тургутан көрбүттэрэ. «Хотойдор» былдьаһа-былдьаһа тарда сатаан баран кыайбатахтара.
Бээди (Уус-Алдан улууһа)
Бээди — Уус-Алдан улууһун Дүпсүн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Хонгор-Биэ нэhилиэгэ
Хонгор-Биэ (Салбаҥ) нэһилиэгэ — Арассыыйыскай Бэдэрээссийэ Саха сирин Нам улууhугар турар дэриэбинэ.
Историята
1930 сыллаахха диэри Салбаҥҥа нэһилиэк суоҕа. Кини икки аҕатын ууһа Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэр киирэрэ. Ол нэһилиэк иһинэн оччотооҕу улуус ревкомун дьаһалынан 1920 сылтан 1930 сылга диэри Салбаҥҥа ревком тэриллэн улэлээбит. Председэтэлинэн Протопопов Семён Иванович, солбуйааччынан Протопопов Михаил Григорьевич, чилиэнинэн Савва Винокуров II улэлээбиттэр. Бастакы Сэбиэт иһинэн икки депутаты эрэ талбытттар, Онтон 1930 сыл олунньу ый уон күннээх СКСК ыйааҕынан Салбаҥ туспа нэһилиэк буолан, саҥа быыбар барыаҕыттан ыла Сэбиэт былааhа олохтоммута. Бастакы председателинэн Касьянов Егор Николаевич, кини кэнниттэн Колмогоров Иван Егорович, Мокрощупов Иван Петрович председателинэн, солбуйааччынан, эмиэ да суруксутунан үлэлии сылдьыбыттар. Кинилэр бастакы артыаллары тэрийиигэ, үөрэҕэ суох улахан дьону үөрэтиигэ, дьиэттэн хотону араарыыга, ис түһээннэри, араас нолуоктары хомуйууга, үрдүкү улуус, оройуон республика араас ис хоhоонноох дьаhалларын олоххо киллэриигэ, колхозтар хаhаайыстыбаннай үлэлэрин хаамыытын түмүгүн таhаарыыга, государственнай былааннар туолууларынхонтуруоллууллара.
Кулаковский Петр Васильевич
Кулаковский Петр Васильевич — Саха сирин биллэр ырыаһыта, Сахалыы Виктория араадьыйа ыытааччыта, сүрүн эрэдээктэрэ.
Алтынньы ый 11 күнүгэр 1990 сыллаахха Павловскай нэһилиэгэр, Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ - Сардаана Кулаковская, аҕата - Василий Кулаковскай, бииргэ төрөөбүт быраата- Василий Кулаковскай (1994 сыл.).
Петр кыра эрдэҕиттэн ырыа, үҥкүү куруһуократырагр утумнаахтык дьарыктанан улааппыта. Бастакы идэтэ: эколог-природопользователь (Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай универститет, Естественнай наукалар факультета), иккис идэтэ: Музыка учуутала, артист-вокалист (Дьокуускайдааҕы музыкальнай колледж, вокальнай салаата).
Бастакы альбома "Көҥүл" 2013 сыллаахха тахсыбыта. Тутатына бу сыл Петр Кулаковскай "Этигэн Хомус" музыкальнай бириэмийэҕэ сыл бастыҥ саҕалааччыта номинацияҕа киирбитэ, күрэх түмүгүнэн "Көрөөччү биһирэбилэ" анал аат хаһаайынынан ааттаммыта.
"Көҥүл" альбомҥа киирбит ырыалар "Эт эрэ", "Көҥүл", "Сүбэлэр", "Маҥнайгы тапталым" уо.д.а. ырыалар.
Ситиһиилэрэ: "Этигэн Хомус", "Саҥа Ырыа", "Үрдэл" музыкальнай конкурстар, бириэмийэлэр хас да төгүллээх кыттааччыта, лауреата.
Тиритии
Тиритии диэн итии дьайыытыттан киһиттэн көлөһүн тахсыыта ааттанар.
Саха дьоно көрсүстэхтэринэ кэпсэтиилэрин: «Туох солун баар?» «Хайдах олороҕун?»- диэн тылларынан саҕалыыллар. Итии дойдулар олохтоохторо киһи төһө элбэхтик тиритэр да, соччонон этэ-сиинэ дьиҥ-чахчы чэгиэн-чэбдик буолуутун быһыытынан сыаналыыллар. Ол иһин көрсүһэ түстэхтэринэ: «Төһө тиритэҕин?»- диэн ыйыталлар эбит.
Тиритии туһата кырдьык, олус улахан. Көлөһүнү кытта туттуллубут шлактар, токсиннаах холбоһуктар таһаарыллан, эт-сиин ыраастанар. Онуоха таһаарар органнарга: чуолаан бүөргэ, тириигэ баар тиритиннэрэр быччархайдар улахан көмөлөөхтөр. Туус киһи этигэр-сиинигэр букатын туһата суоҕун, буортулааҕын көлөһүнү кытта таска таһаарыллара, ол иһин көлөһүн туустааҕа быһаарар.
Тиритии туһалааҕын дьон сотору-сотору баанньыкка паарданан, элбэхтик тиритэ - хорута үлэлээн, сүүрэн-көтөн эттэрин-хааннарын ыраастанан туһаналлар. Бааннькка паар итиититтэн киһи тириитин капиллярдара кэҥээн, тирии поралара диэн кырачаан хайаҕастар аһылланнар, организм бары убаҕас системалара: хаан, лимфа, ткань убаҕастара активнай хамсааһыҥҥа киирэн, организмҥа баар туһаныллыбыт, быраҕыллыахтаах холбоһуктар ити убаҕастартан сиидэлэнэн, көлөһүҥҥэ кубулуйан, таска таһаарыллаллар.
Тиритии капиллярдара бүтэйбэттэрэ, олор куруук үлэлииллэрэ улахан туһалаах, ол курдук олорунан суккуллар хаан клеткалара - лейкоциттар араас ыарыылары көбүтэр микроорганизмнартан харыстыыр аналлаахтар уонна эти-сиини итилэртэн өрүһүйэллэр.
Араас тииптээх суунар сирдэр - нуучча уонна турецкай баанньыктар, финскэй сауналар, о.д.а. киһи чэбдигириитигэр уонна буһарыгар-хатарыгар улахан суолталаахтар. Көлөһүн быччархайдара туустардаах ууну эрэ буолбакка, кыайан туһаныллыбатах эбэтэр ордук киллэриллибит элбэх сыалаах эттиктэри төттөрү таһаараллар.
Тирии ньууруттан убаҕас көтүүтэ элбэх эньиэргийэни ылар, онон итииттэн көмүскэниигэ тиритии улахан суолталаах. Баанньык уонна «итии» сыахтар үлэһиттэрин тиритиннэрэр былчархайдара ордук эрчиллиилээхтэр, онон кинилэр итиини тулуйарга улахан дьоҕурдаахтар. Итинтэн көстөрүн курдук, эрчиллии түмүгэр киһи улахан да итиини тулуйар кыахтааҕа быһаарыллар. (1,52-54).
Илиинэн от охсуутугар үлэлээбит биригээдэ дьонуттан олус күүскэ тиритээччи, көлөһүнэ саккырыы сылдьааччы Мэхээлэ 70 сааһын туолан баран саҥа кэргэн ылаары тэринэ сылдьыбыта. Үлэлээтэр эрэ олус күүскэ хамсанан, тиритэн иһэр Ньукулай билигин даҕаны доруобуйата чэгиэн-чэбдик. От үлэтигэр уһуннук тиритэ-хорута, күүстэрин харыстаабакка үлэлээбит дьон ордук уһун үйэлэниини ситиһэллэрин тыа сирин олохтоохторо билэллэр.
Спордунан, күүстээх үлэнэн дьарыктанан, тиритэн эттэриттэн-сииннэриттэн араас кири-хоҕу таһаара сылдьар киһи уһун үйэлэниини ситиһэригэр олук ууруллар. (2,67).
Туһаныллыбыт литература
1. Н.А.Агаджанян, П.А.Петров. Биһиги эппит-хааммыт сорох кистэлэҥ күүстэрин туһунан. - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1984. -  80 с.
2. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Константинова Мария Игнатьевна
Константинова Мария Игнатьевна (1928 с.т.) — саха биллиилээх ырыа айааччыта, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
1928 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1957 сыллаахха Дьокуускайдааҕы муусука училищетыгар түөрүйэ-композиция кылааһыгар Грант Григоряҥҥа үөрэммитэ. Ол сылдьан бастакы "Өрүүнэлиир ыанньыксыт" ырыатын айбыта. Үөһээ Бүлүүгэ култуура салаатын сэбиэдиссэйинэн, кулууп сэбиэдиссэйинэн, Бүлүү куоратыгар оҕо муусукаҕа оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ.
Ырыаларын хомуурунньуга "Кылы-кылы кылыбырай, көмүс тимэх баяным" 2000 сыллаахха тахсыбыта.
Иванов Юрий Егорович
Иванов Юрий Егорович (1946 с., Элгээйи с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), учуутал, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара
1946 с. Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1963 с. Хадан 8 кылаастаах оскуолатын, 1967 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай училище музыка отделениетын бүтэрбитэ. Үлэтин Сиэйэ оскуолатыттан саҕалыыр. 1968 с. Бордоҥ орто оскуолатыгар музыка, үлэ, черчение учууталынан пенсияҕа тахсыар дылы үлэлиир.
Юрий Егорович нэһилиэк ыччатын уус-уран самодеятельноһа культура дьиэтигэр кииннээн сайдарыгар, культура үлэһиттэрэ ити соругу толорор үлэлэригэр элбэхтик көмөлөспүтэ. Духовой оркестр, хоровой коллектив, уолаттар уонна кыргыттар вокальнай ансамблларын, үҥкүү куруһуоктара үлэлээбиттэрэ.
С.А.Зверев-Кыыл Уолун ансаамбылын кыттыылааҕа.
Окоёмовка (Уус-Алдан улууһа)
Окоёмовка — Уус-Алдан улууһун Курбуһах нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Иске-Таш мэчиэт
Иске-Таш мэчиэт(тат. Иске Таш мэчет, Девятая соборная, Старокаменная мечеть) - Казань куоракка(Татарстан) Саҥа-Татарскай солобуодаҕа историческай, үлэлии турар мусульмааннарга аналлаах культовай тутуу. Мэчиэт, былыргы номох кэпсииринэн, 1552 с. Иван Грознайтан Казань куораты көмүскээбит буойуннар көмүүлэрин сиригэр тутуллубут. Көмүүнү, улахан, эргэ тааһынан бэлиэтээбиттэр(тат. зур иске таш), ол таас мэчиэт илин фасадын иннигэр турбут. Саҥа-Татарскай солобуода 1749с Казаҥҥа буолбут улахан баһаар кэнниттэн баар буолбут. Епископ Лука Конашевич, баһаар миэстэтигэр сүрэхтэммит татаардарга семинария туттаран барбытын мусульман татаардар сөбүлээбэккэ атын миэстэҕэ көспүттэр уонна Саҥа-Татарскай солобуоданы олохтообуттар. Екатерина ll ыраахтааҕы, татаардарга хайдыһыыны таһаарбатын диэн епископ Лука Конашевиһы атын сиргэ үлэлииригэр көһөрбүт. Иске-Таш мэчиэт, сарайыгар минареттаах, татаар классическай мэчиэтэ, 1802 сыллаахха, атыыһыт Габдулла Утямышев үбүлээһининэн тутуллубут. 1830 с. Александр Шмидт бырайыагынан уларытыллыбыт. Фасадтар көнө быһыыларын, үс дьаарыстаах минарет ордук чопчулаан көрдөрөр. Минарет моһуонун истиилэ Волжскай Булгария былыргы куораттарын уонна Касим минареттарын кытта сибээстээҕэ. Дьиэ икки этээстээх, икки саалалаах, минарет щипцовай сарай ортотугар турар. Мэчиэт, Саҥа-Татарскай солобуода уопсастыбатын киинэ этэ. 19 үйэҕэ, мэчиэт имамнарынан Амирхан дьиэ кэргэнин дьоно этилэр. Кинилэр дьиэлэрэ мэчиэти кытта сэргэстэһэ турара, онно суруйааччы Фатих Амирхан эмиэ олорбут. ТАССР КП КИК быһаарыытынан, 1930 с. бүтүүтэ мэчиэт сабыллыбыта. Сэбиэскэй кэмҥэ оскуола, онтон ыскылаат быһыытынан туттуллубута. 1994 с.мэчиэт итэҕэллээхтэргэ төнүннэриллибитэ. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%D0%98%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D0%A2%D0%B0%D1%88 https://www.kazan-guide.ru/mechet-iske-tash/
Афанасьев Петр Васильевич
П.В.Афанасьев 1893 с. Чычымахха төрөөбүтэ. Хотолдьуга, Кырынньыкыга олорбута. 1905 - 1910 сс. Чычымах оскуолатыгар үөрэммитэ. Онтон 1914 с. Дьокуускай түөрт кылаастаах училищетфгар үөрэммитэ.
П.В.Афанасьев учительскай семинарияҕа үөрэнэр сыллара Дьокуускай куорат революция буурҕатыгар олорор кэмигэр түбэспитэ. Кини манна П.А.Ойуунускайы кытта биир кылааска үөрэммитэ. Онтон биир паартаҕа олорбут истиҥ доҕоро Шергин этэ.
Петр Васильевич семинарияны 1917 с. бүтэрбитэ. Биир сыл манна учууталлаан баран көрдөһөн Чөркөөх оскуолатыга анаппыта.
Кини 1921 - 22 сс. Чычымах оскуолатыгар сэбиэдиссэйдии олордоҕуна, бииргэ үлэлиир учууталлара бандьыыт буолан күрүүллэригэр, кини Дьокуускайга киирбитэ. Онно норуот үөрэҕириитин Саха күбүөрүнэтээҕи аппараатыгар, киэһээҥҥи оскуолаҕа учууталынан үлэлээбитэ. Сотору төрөөбүт улууһугар Тааттаҕа тахсан советскай былааһы олохтоспута. Петр Васильевич 1922 сылтан 1957 сылга диэри тохтоло суох Чычымах, Чөркөөх, Баайаҕа, Ытык Күөл, Чурапчытааҕы педучилище учууталынан үлэлээбитэ. Итиэннэ өссө Дьокуускай уокурук, Бүлүү, Таатта улуустарыгар үөрэх салаатын инспекторынан сылдьыбыта. Ити иһиттэн 19 сылыгар норуот үөрэҕириитин салайар үлэтигэр сыратын, билиитин биэрбитэ.
Кини РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, "Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала" үрдүк аатын ылбыта.
Онтон 1952 с. Ленин орденынан наҕараадаламмыта. Чычымах оскуолатын үөрэнээччитэ уонна учуутала. 1958 с., 65 сааһыгар, олохтон туораабыта.
= Быһаарыылар =
Үрүҥ Аар тойон таҥара үөскээһинэ
Үрүҥ Аар тойон таҥара саха дьоно үчүгэйи, туһалааҕы оҥорого баҕа санааламмыттарыттан үөскээбит.
Үрүҥ диэн тылы сахалар үтүөнү, үчүгэйи куһаҕантан, хараттан туспа араарарга анаан куруук туһаналлар. Туох үтүө, үчүгэй, туһалаах барыта үрүҥүнэн ааҕыллар, дьон бары олору туһаналлар. Хара ааттаммыт туһата суоҕунан, куһаҕанынан ааҕыллар дьон умналлар, хааллараллар.
Үрүҥ дьүһүн үчүгэйгэ кубулуйуута күнтэн кэлэр сырдыктан, ыраастан быһаччы тутулуктаах. Сырдыгы, үрүҥү үчүгэй диэн билинии, үчүгэйинэн ааттааһын үчүгэй киһи таҥараны үөскэппитин сахалар Үрүҥ Аар тойон диэн ааттаабыттар.
Сахалыы итэҕэли үөрэтээччи Кондаков В.А. таҥара туһунан маннык суруйар: “Үрдүкү Таҥарабытын Үрүҥ Аар Тойону умнумаҥ. Умнаргыт улахан иэдээн, итэҕэлэ суох хаалаҕыт”. (1,323). Кини ордук бу таҥараны нуучча миссионердара үөскэппит Үрүҥ Айыы тойон таҥараны кытта буккуйары сөбүлээбэт этэ.
Улахан салайааччы киһи уһуннук үлэлээтэҕинэ дьон бары билэр киһилэригэр кубулуйар. Омуктар бу кэмҥэ оҥорбут ситиһиилэрэ тойон киһи аатын-суолун кытта быһаччы ситимнэнэллэр. Сахалар олохторугар сайдыыны ситиһиигэ тириэрдибит биллиилээх улахан салайааччыларын киһи таҥара оҥостон Үрүҥ Аар тойон диэн ааттаабыттара билигин да туһана сылдьыллар. Олус былыргы кэмнэргэ Аар диэн ааттаах тойон салайар кэмигэр сахалар таҥараны итэҕэйэр, киһи буолуу үөрэҕин оҕону иитиигэ туһанар буолбуттарыттан сайдыыны тупсууну ситиспиттэр. Улуу киһи аата-суола таҥара аатыгар кубулуйбут. Сахалар аардары, арийдары кытта бииргэ олоро сылдьыбыттара билигин науканан дакаастана сылдьар. Геннэри үөрэтээччилэр сахаларга арийдар геннэрэ элбэҕин бэлиэтииллэр. (2,28).
Саха дьоно ханнык баҕарар үчүгэй оҥорууларын үрүҥ, маҥан дьүһүннээн этэллэр. Омук итэҕэлэ үчүгэйи оҥорууга ыҥырар, үөрэтэр буоллаҕына, дьонугар барыларыгар үчүгэй баҕа санаа үгэс буолан олохсуйарын үөскэтэр. Үрүҥ Аар тойон таҥара сахаларга үчүгэй киһи таҥара буолар.
Үчүгэй быһыылар үгэс буолбуттара үчүгэй киһи таҥараны үөскэтэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн элбэхтик үчүгэй быһыылары оҥорон оннук үгэстэри иҥэриннэҕинэ үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатарын сахалар таҥараларын үөрэҕэ тутуһар. Киһи үчүгэй үгэстэргэ үөрэнээри үчүгэй киһини таҥара оҥостон кини туһу оҥорорун үтүктэр. Үтүктэр, батыһар, үчүгэйгэ үөрэнэр киһи Үрүҥ Аар тойон таҥара буолар. Таҥара аатын үрүҥ диэн быһаарыыта бу тойон киһи оҥорбут элбэх араас быһыыларыттан үрүҥүн, үчүгэйин эрэ талан ылан үтүгүн, кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ, үөрэтиигэ туһан диэн таҥара аата бэйэтэ биллэрэр. (3,117).
Үчүгэйи, туһалааҕы үрүҥ диэн ааттааһын олус былыргы кэмнэргэ үөскээн олоххо киирбит. Күн тахсан сырдык буолуута киһи хараҕа көрөрүн тупсарарынан уонна сылаас эккэ-сииҥҥэ дьайыыта үчүгэйинэн үчүгэйи бэлиэтиир эбиискэ өйдөбүллэммит.
Айылҕа тутулуктарын билэр хас биирдии киһи “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини куруук тутуһа сылдьара эрэйиллэр. “Үчүгэй эмиэ куһаҕаннаах” диэн сахалар этиилэрин тутуһан ханнык баҕарар куһаҕантан үчүгэйин арааран ылан туһаныы табыллар.
Олоххо үчүгэй диэн өр кэмҥэ ааттана сылдьыбыт куһаҕаҥҥа уларыйан биэрэр уратытын 1991 сыллаахха сэбиэскэй былаас эстибитин кэннэ чуолкайдык биллиннэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар “үчүгэй” диэн ааттанар, бары салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киэн туттар, өҥнөр эбит буоллахтарына, саҥа, ырыынак кэмигэр баай буолуу үчүгэй диэҥҥэ уларыйда. “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн сахалар өс хоһоонноругар сөп түбэһэн урукку үчүгэй дэммит куһаҕан диэҥҥэ уларыйда. Билигин бары байа-тайа, урукку кэмҥэ баай төрүттэрин, өбүгэлэрин билэ, чинчийэ сатыыллара элбээтэ.
Улахан салайааччы киһи оҥорбут араас элбэх; үчүгэй да, куһаҕан да быһыыларыттан үрүҥүн, үчүгэйин эрэ талан ылан кэлэр көлүөнэлэр үтүктэр буолуулара үрүҥ айыы диэн ааттанар уонна Үрүҥ Аар тойон таҥараны үөскэппит.
Икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр дьон өйө-санаата сайдан, тупсан, оҥорор быһыылара өссө тупсуохтарын баҕара саныыллара элбээбитэ. Урукку кэмнэргэ киһи оҥорор быһыылара сөп уонна сыыһа диэн сыаналанар эбит буоллахтарына, сайдыыны ситиһэн иһэр дьон сөп эрэ, сөбүгэр диэн быһыылары сөбүлээбэт, сирэр буолбуттара, үчүгэйгэ тиийбэтин быһаарбыттара.
Сөп диэн тыл сөп буолууну биллэрэр уонна сөбүгэр диэн тылынан бигэргэтиллэр. Сахалыы сөбүгэр диэн тыл сөп эрэ буолууну биллэрэринэн аанньа ахтыллыбат буолбута ыраатта. Кэтэргэ төһө да сөбүн иһин көрүҥэ үчүгэйгэ тиийбэтиттэн билигин тэлэгириэйкэни дьон үлэҕэ эрэ кэтэллэр.
Оҕо улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны олоҕор таба арааран туһанарга үөрэннэҕинэ уонна тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буоллаҕына киһи буолууну ситиһэр. Оҕо улаатан киһи буолууну ситиһиитэ ыал буолуунан эбэтэр кэргэн тахсыынан чопчуланан быһаарыллар. Киһи буолуу диэн оҕо хайаан да ситиһиэхтээх олоҕун сыала буолар.
Сахалар киһи туһунан билиилэрэ олус киэҥ уонна дириҥ. Былыргы кэмнэртэн киһитээҕэр үчүгэй дьон киһилии киһи, киһи киһитэ диэн ааттаналлар. Киһилии киһи, киһи киһитэ диэн ааты-суолу киһиэхэ барыларыгар иҥэрбэттэр. Үчүгэй ааты-суолу киһи кыайыылаах үлэтинэн, оҕолорун иитиитинэн, үчүгэйи, туһалааҕы оҥорбутунан, туппутунан, үчүгэй киһилии майгынынан, дьоҥҥо-сэргэҕэ көмөтүнэн, үчүгэй сыһыанынан ситиһэр кыахтаах.
Олох сайдан истэҕинэ дьон үчүгэйи оҥорорго, бэйэлэрэ үчүгэй буоларга баҕа санаалара үөскээбитэ. Оҕону иитиигэ “Үчүгэй киһи буол” диэн этэн үөрэтии олоххо киирбитэ. Оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй киһи буолууга дьулуһар баҕа санааланар буолбута. Үчүгэй киһи таҥаралар үөскээн киэҥник тарҕаммыттара.
Үлэ-хамнас сайдыыта, тупсуута туох баар дьыалалары үчүгэйдик, тупсаҕайдык оҥорууну саҕалаабыта. Дьон кыһанан, үчүгэйдик үлэлииргэ ылсыбыттара, тугу барытын үчүгэйдик оҥорорго кыһанар буолбуттара. Үлэ оҥорон таһаарыыта улааппыта. Уһун үйэлэргэ дьон тас көрүҥнэрэ тупсан испитэ. Быһаҕы оҥостон туһанар буолууларыттан сыҥаахтара кыччаан көрүҥнэрэ биллэрдик тупсубута. Үчүгэй көрүҥ диэн киһи тас көрүҥэ ойууланан биллибитэ. Эти-сиини тупсарыыга анаан сахалар “Хааны тупсарыы” диэн этиини туһаналлар. Бу этии ыраах сирдэргэ олохтоох туспа хааннаах дьон холбостохторуна, ыал буоллахтарына оҕолоро көрүҥэ тупсарын, доруобай буоларын мэктиэлиирэ. Урукку кэмнэргэ бу быһаарыыны ыал буолааччылар бары тутуһаллара.
Өй-санаа сайдан истэҕинэ киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ арыллан тахсыбыта. Дьон үчүгэйи оҥорор баҕа санаалара улааппыта, оҥорор быһыылара тупсубута. Дьон оҥорор быһыылара үчүгэйгэ кубулуйалларыгар ыҥырар таҥара, үчүгэй киһи таҥара Христос үөскээн олоххо киирбитэ. Дьон бары үчүгэй киһи буолар баҕа санааламмыттара.
Арыгыны иһии элбээбититтэн арыгы өйгө-санааҕа дьайыыта арыллыбыта. Итирбит киһи өйө, салгын кута көтөрүттэн куһаҕаннык быһыыланара биллибитэ. Бу быһаарыы киһи куттара тус-туспа буолалларын, сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ табатын дакаастаабыта. Арыгы испэтэҕинэ майгылаах бастыҥа, үчүгэй киһи арыгы иһэн итирдэҕинэ содуомнуура, айдаарара куһаҕан киһи буолан ыларыгар тириэрдэрэ. Биир киһи өйө-санаата икки өрүттээҕэ биллэн, чуолкайданан, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ арыллан тахсыбыта. Айыы диэн саҥаны айыыны биллэрэр тыл, киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэриттэн үрүҥ, үчүгэй уонна хара, куһаҕан диэн икки аҥы арахсыбыта. Киһи өйө-санаата икки аҥы арахсыытын арыгыны оҥорон туһаҕа таһаараннар Европаҕа аан маҥнай арыйбыттара, элбэх итириилэр кэннилэриттэн дакаастаабыттара. Дьоҥҥо үчүгэй киһи буолар баҕа санаа үөскээн үгэскэ кубулуйбута, үчүгэй киһи таҥара Христос үөскээн, олоххо киирбитэ.
Сахалар өлбүтү ахтар буоллахтарына кини үйэтигэр туох үчүгэйи оҥорбутун булан ахта, саныы сатыыллар, онтон куһаҕаны оҥорбутун ахтыбаттар, санаабаттар, умналлар. Бу үөрэх өлбүт киһи өйүн-санаатын, үөрэҕин, үлэтин үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах эрэ өрүттэрин ахтан, санаан кэлэр көлүөнэлэргэ тириэрдэр үрүҥ айыы оҥорор сыалга аналланар, куһаҕаны, хара айыыны оҥорбута умнуллар, хаалларыллар.
Сахалар үчүгэй киһи таҥаралара Үрүҥ Аар тойон арҕааҥҥы Европаҕа хууннары кытта тиийэн өссө сайдан, тупсан, киэҥник тарҕанан үчүгэй киһи таҥараҕа – Христоска уларыйбыта.
Туһаныллыбыт литература
1. Кондаков В.А. Аар Айыы итэҕэлэ / төрдүс чааһа ГИПНОЗ УОННА ИТЭҔЭЛ. – Дьокуускай: 2006. – 384 с. 2. Гоголев А.И. Якуты (проблемы этногенеза и формирования культуры). – Якутск: Издательство ЯГУ, 1993. – 200 с.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с. 4. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.
Захаров Клавдий Семенович
Захаров Клавдий Семенович — хапсаҕайдаһан тустууга САССР спордун маастара.
Үөһээ Бүлүү улууһа.
Докторов Иван Игнатьевич
Докторов Иван Игнатьевич (1906—?) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар 1941 сыллаахха сэриилэспит.
Кыайыы 40 сылыгар 1985 сыллаахха Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.
Майами Бич
Майами Бич (Miami Beach) — Флорида штатыгар баар куорат, Майами куорат пригорода. Элбэх сахалар олорор сирдэрэ. Аттыгар ыаллыы сытар куораттар — Сани Айлс, Сөрфсайд.
PS: Майами уонна Майами Бич тус туһунан куораттар, ону буккуйуман!
Сани Айлс
Сани Айлс Бич (Sunny Isles Beach) — Флорида штатыгар баар куорат, Атлантика океан кытылыгар сытар, Майами пригороднай зоната, аттыгар Сөрфсайд эмиэ баар.
Сани Айлс Бич куорат элбэх сахалар олороллорунан биллэр, сүрүннээн Саха Сирин тойотторо хотуттара норуоттан кистээн дьиэлэрэ, оҕолоро сиэттэрэ олороллор.
2022 сыл кэминэн сүрүннээн Сани Айлс сиригэр 297 саха олорор, сүрүннээн өссө элбэх саха кыргыттара оҕо төрөтөр сирдэрэ. Оҕолоро по праву рождения граждане США буолаллар.
Сани Айлс Бич ону таһынан элбэх нууччалар, узбектар, казахтар, украиннар олороллорунан биллэр.
Сани Айлс Майами пригорода буоларын быһыытынан сүрүннээн баайдар уонна элиталар олорор сирдэрэ.
Федоров Валерий Васильевич
Федоров Валерий Васильевич (Кыайыы Махсыым) — хапсаҕайга САССР спордун маастара (1976 с.)
1955 с. от ыйын 21 к. Оҥхой нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. 1973 с. 18 саастаах Валерий Федоров хапсаҕайга оройуон чемпионун аатын ылбыта. Дойду араас муннуктарыгар Валерий Федоров аата кыайыы кынаттаммыта, ол курдук Усть-Ордаҕа, Горно-Алтайскайга о.д.а. Дальнай Восток күрэхтэһиилэригэр бириистээх миэстэттэн түспэт этэ. 1982 с. Үөһээ Бүлүү оройуонун үбүлүөйдээх ыһыаҕар абсолютнай чемпионакка Валерий монгол аатырбыт бөҕөһүн Зевгийн Дубчины кыайбыта. Кыайыы Махсыым анал тренерэ суох, бэйэтин бэйэтэ дьарыктаан, итинник аакка-суолга тиксибитэ. Кини бирииһигэр нэһилиэгэр тустуу бырааһынньыктара буолара үгэскэ кубулуйда. /Убайа Федоров В. В. ахтыыта
Муса Джалиль пааматынньыга
Муса Джалиль пааматынньыга
ЧВК Вагнер
Wagner Group (Ол эбэтэр "ЧВК Вагнер", Чааһынай байыаннай тэрилтэ Вагнер), Арассыыйа чааһынай байыаннай тэрилтэтэ. 2013 сылтан ыла үлэлиир, Владимир Путин уонна былаас этиллибит ыйааҕын толорор.
2014 сылтан ыла Сирия уонна Украина сиригэр сэриигэ кыттыбыттарынан биллэр, үксэ Арассыыйа диэкки буолар байыаннай түмсүүлэри хаххалаабыттарынан биллэр. Ити же сылга ЧВК Вагнер Сирияҕа биир киһини эттээн өлөрбүттэрэ интернеткэ тахсан айдаан тахсыбыта.
2015 сыллаахха ДНР уонна ЛНР диэн Украинаттан арахса сатыыр саҥа бэйэлэрин туспа билиммит республикалар туһугар ЧВК Вагнер кыттыбыта.
2017 сыллаахха Мозамбикка кыттыбыттара.
2020 сыллаахха Беларуссияҕа тутуллубуттара.
2022-2023 сылларга ЧВК Вагнер Арассыыйа үрдүнэн хаайыылаахтары босхолоон Украинаҕа ыыппыта, сэрииттэн тыыннаах кэлбиттэр буруйдарын хаанынан сууйаннар босхоломмуттара. Арассыыйаҕа криминальнай ситуация күүһүрдэ.
Америка, Япония, Германия, Украина, Турция, Канаада, Соҕуруу Корея, Улуу Британия, Франция дойдулара ЧВК Вагнер тэрилтэни террористары өрө көтөҕөр дииллэр уонна санкция испииһэгэр киирэллэр.
ЧВК Вагнер саллааттарын бэлэмниир сирэ Ростовскай уобаласка баар.
Евгений Пригожин диэн террорист киһи ЧВК Вагнеры салайар диэн буолбута.
Балаҕаннаах (Уус-Алдан улууһа)
Балаҕаннаах — Уус-Алдан улууһун Курбуһах нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Turkcell
Turkcell (Turkcell İletişim Hizmetleri A.Ş.) диэн Түүркүйэ ордук улахан телекоммуникация компанията, 3G, 4G, 5G, Wimax, GPON ситим өҥөтүн тарҕатааччы.
Салалтата — Истанбул
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Turkcell бас билиитигэр lifecell (Украина), life:) (Беларусь) сотовай оператордар киирэллэр, ону таһынан Эуропа Холбоһугун дойдуларыгар уонна Америкаҕа, Мексикаҕа 4G / 5G талалары бас билэр.
Бас билээччилэрэ
Оператор 26,2%ын Турция баайын пуондата тутар. IMTIS холдинг 19,8% бас билэр. 2022 сыллаахха капитализацията 79 млрд турция лирата ол эбэтэр $3.3 млрд.
Андреев Николай Иванович
Андреев Николай Иванович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Үөһээ Бүлүү Иккис Үөдүгэйиттэн төрүттээх. Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калиновка куорат аттыгар 1942 сыллаахха тохсунньуга сэриилэспит. Ахтыытыгар олунньу 27 күнүгэр бааһырбытын, «сахалар элбэх этилэр да, сүппүттэрэ» диэн суруйбут.
Анастасия Нукзариевна Шевченко
Анастасия Нукзариевна Шевченко, Арассыыйа уопсастыбатын уонна политическай хамсааһынын тэрийээччи, политическай хаайыылаах, суобас сүгээччитэ. Алтынньы 23 күнүгэр 1979 сыллаахха Джида куоратка Бүрээтийэ республикатыгар төрөөбүтэ, билигин Ростов Доҥҥа куоратыгар хаайыыга сытар, политическай көрүүннэн.
Lifecell
lifecell — Украина телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 3G уонна 4G сибээс өҥөтүн тарҕатааччы.
Салалтата — Киев.
lifecell тэрилтэ Turkcell телекоммуникационнай конгломератка киирэр.
Ли-Фу Сергей Иванович
Ли-Фу Сергей Иванович — хапсаҕайдаһан тустууга САССР спордун маастара, ССРС физкультураҕа уонна спортка туйгуна, РСФСР үөрэҕин туйгуна, Бүтүн Россиятааҕы «Урожай» спортивнай общество бочуоттаах чилиэнэ.
Көҥүл тустууга, саха национальнай көрүҥнэригэр 1-кы категориялаах судьуйа, Саха сиригэр спорду сайыннарыыга уонна пропагандалааһыҥҥа үтүөлэрин иһин знактаах, педагогическай үлэ ветерана. 1950-60 сс. республика биир күүстээх хапсаҕайдьыта.
Нукуустааҕы ускуустуба түмэлэ
Нукустааҕы ускуустуба түмэлэ
Валенсия
Устуоруйата
Б.э. инн. 138 сыллаахха римляннар олохтообуттара диэн ааҕыллар. Ол эрээри ол да инниттэн гириэктэр уонна карфагеннар түөлбэлээн олорбут сирдэрэ. Б.э. инн. I үйэҕэ куораты лузитааннар ылбыттара, урусхаллаабыттара. Сотору кэминэн Рим консула Децим Юний Брут Каллаик куораты саҥаттан туппута уонна Валентия диэн ааттаабыта, ол аата Кириэппэс, диэн суолтаттан ураты Үтүө билгэ диэн суолталааҕа. Август император ыраахтааҕылыыр кэмигэр култуурата уонна экэниэмикэтэ муҥутуурдук сайдыбыта — онно Via Sucronense диэн атыы-эргиэн суола ааһара олук буолбута.
413 сыллаахха Валенсияны вестготттар былдьаабыттара, манан Рим провинцията буолан бүппүтэ.
714 сыллаахха куораты маврдар, ылбыттара, Кордовия халифатын сорҕото гыммыттара. Вестготтар саҕана буомурбут куорат салгыы чэлгийэ сайдыбыта. 718 сылга олохтоохторун ахсаана 15 тыһыынча киһи буолбута. XI үйэ саҕаланыытыгар Мавритания Валенсията муҥутуур сайдыытын ситиспитэ, халифат ыһыллыбытын кэннэ үөскээбит Мавритаан хоруоллугун киинэ буолбута. образовавшегося после развала халифата. 5 үйэ кэриҥэ маврдар куораттара буолан турбут кэмигэр нүөлсүтэр ханааллар, тутуллубуттара, куорат эркиннэрэ хос тутуллубуттара (1021—1061 сыллар), сөҕүмэр уопсастыбаннай тутуулар баар буолбуттара (аныаха диэри арааб баанньыктара бааллар), куорат эргиэн киинэ буолбута.
Кэрэ-бэлиэ сирдэрэ
Куорат кэрэ бэлиэ сирдэринэн баай — «Мигелете» диэн аатынан биллэр холокуолуналаах сүдү готическай собуордаах (онно харалла сытар былыргы иһити Папа Римскэй Ытык Грааль быһыытынан билиммитэ), былыргы ис-тас барааннара баай киэргэллээх сыаркаптар, куораты көмүскүүр тутуулар сорҕолоро, ол иһигэр хас да сүдү боруота, орто үйэлэлэргэ тутуллубут Ла Лонха дэнэр солко биржатын дьиэтэ, былыргы куорат дьиэлэрэ, 19 үйэҕэ — сүүрбэһис үйэ саҕалыныытыгар тутуллубут модерн истиилинэн тутуллубут дьиэлэр (сабыылаах баһаардар, вокзал, почтамт), түмэллэр, аныгы зоопарка уонна океанариум. Валенсия Аан дойду Утумун испииһэгэр 1996 сыллаахтан киирэр.
Арыгы дьон олоҕор ылар оруола
Саха дьонун тылларыгар-өстөтүгэр киһи өйүн-санаатын буккуйан итирдэр утахтар, арыгы тустарынан тыллар былыр-былыргыттан олохсуйан билигин да туттулла сылдьаллар. Дьон дьиэ сүөһүтүн ииттэн үрүҥ аһы аһыыр кэмнэриттэн ыла бу тыллар туһаныллыбытынан барбыттар. Тымныы, кытаанах айылҕалаах хоту сир олохтоохторо олох түргэнник сайдан иһиититтэн ыраах хаалан хаалбыттарын кытаанах арыгыны, водканы нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ оҥостубат эбиттэрэ туоһулуур.
Нууччалар кэлиилэригэр саха дьоно улаханнык сэриилэһэн утарыласпатахтарын биир биричиинэтинэн кэлии дьон кытаанах арыгынан олохтоохтору үөрэ-көтө хатаҕалаабыттара, элбэхтик иһэрдибиттэрэ, арыгыга үөрэппиттэрэ буолар.
Сахалар кытаанах арыгыны, водканы нууччалар кэлиэхтэриттэн ыла иһэргэ үөрэнэн барбыттара биллэр. Кэлии дьону, нууччалары кытта хайдах эйэлээхтик билсиспиттэрин туһунан суруйбаттар эрээри, нуучча норуотун былыргыттан олохсуйбут үгэһинэн ыалдьыты арыгынан күндүлээһин улаханнык бочуоттанар этэ. Кытаанах арыгыны үйэлэригэр испэтэх хоту дойду дьонун кэлиилэр арыгынан дэлэччи күндүлээһиннэрин, хатаҕалааһыннарын кэнниттэн түүлээхтэрин, бары сыаналаахтарын бэйэлэрэ сөбүлэһэн арыгыга атастаһыыларыттан эйэлээхтик холбоһуу саҕаламмыта сөп. Арыгы иһиитин, холуочуйуу кэнниттэн кэлиилэри чахчы сөбүлээн, этэр тылларыгар кииринэн, түүлээхтэрин, сыаналаахтарын барытын арыгыга атастаһан барбыттар. Арыгыны иһэрдии, арыгынан күндүлээһин олох сайдыытын таһымыттан ыраах хаалан хаалбыт хотугу сир олохтоохторун сайдыыны ситиспит, арыгыны бэйэлэрэ оҥорон туһанар кыахтаммыт кэлии дьон баһылыылларыгар ураты күүскэ көмөлөспүт. Оччотооҕу кэмтэн, уонунан көлүөнэ дьон үөскээн уларыйыахтарыттан ыла олохтоох дьонтон арыгыны иһэри син кыанан, тулуйар буола үөрэммит, сөптөөхтүк көрөн иһэр өттүлэрэ ордон, олох ыараханын тулуйан, баччаҕа тиийэ кэлэн, салгыы сайдар кыахтаммыттара сөп.
Арыгы, ол кэмтэн ыла кэлии тойоттор кыра, олохтоох дьону араас сыаллаах-соруктаах арыгылатар, маанылыыр күндү астарыгар кубулуйан хаалбыта. Кэлин, киһи барыта тэҥ ааттаммыт сэбиэскэй былаас кэмигэр бу өйдөбүлү ордук кэҥэтэн, дьон бары күндүгэ, мааныга, бырааһынньыкка туттар астарыгар кубулутан кэбиспиттэрэ. Билигин Россия дьонугар арыгы итинник өйдөбүлэ үгүстэр санааларыгар үгэскэ кубулуйан иҥэн хаалбыт. Ону хайдах да гынан соҕотохто, ким эрэ эппитэ диэн, дьон бары умна, быраҕа охсон кэбиһэллэрэ кыаллар кыаҕа суох. Арыгы дьон өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥмитин таба сыаналаан, төһө эмэ уһун кэм, хас эмэ көлүөнэлэр олохторун устата, үгүс дьон өйдөрүн-санааларын арыгыны бэрээдэктээхтик иһэр туһунан үөрэххэ үөрэттэххэ эрэ, арыгыны элбэҕи иһии аҕыйыыр.
Былаас күүһүн туһанан арыгыны суох оҥоруу эбэтэр бобуу кыаттарбатын «Перестройка» кэмин иннинээҕи бобуу, суох оҥоро сатааһын холобура үгүстэри итэҕэппитэ. Үгүс дьон арыгыны суох оҥорууну, элбэх киһи быраабын күөмчүлүүрүн быһыытынан, табыгаһа суоҕунан ааҕаллар.
Сылгыны уонна ынах сүөһүнү сахалар былыр-былыргыттан иитэн туһаналлар. Аһыыр астара барыта бу дьиэ сүөһүлэриттэн тахсар уонна булт аһылыктар этилэр. Урукку кэмҥэ саха дьоно аһыйбыт үрүҥ аһы ордук элбэхтик аһыыр эбиттэр. Ол эбэтэр сылы быһа суораты, ымдааны, тары, быыппаҕы уонна кымыһы куруук аһыы, иһэ сылдьаллара. Бу астартан ордук тэнийбит уонна элбэхтик аһаныллар астарынан суорат, ымдаан уонна тар эбиттэр. Уһун үйэлэр тухары саха дьонун истэрэ-үөстэрэ, эттэрэ-хааннара аһыйбыт үрүҥ аска үөрэнэн хаалбыттар, ону баара бу кэнники кэмҥэ аанньа ахтыбаттан, дьон аһыыр аһылыгын тосту уларытыы түмүгэр араас ис-үөс, язва уонна рак ыарыылара олус тэнийдилэр. Ордук бу ыарыыларга отой арыгы диэни биирдэ эмэтэ амсайар уонна аһыйбыт үрүҥ аһы аһаабат буолбут куорат эҥэр олохсуйбут үтүө дьон ыллараллар. Аһыйбыт үрүҥ аһы дьон аһаабаттарыгар сэбиэскэй кэмнээҕи суруйааччылар көмөлөрүнэн киллэриллибит өйдөбүл: бу суорат уонна тар диэн быстыбыт саха дьадаҥытын аһыыр аһа буолар диэн этии ордук күүскэ көмөлөстө. Бу этиини итэҕэйэн саха дьоно суораты уонна тары сэбиэскэй былаас кэмигэр сиэбэт буола сылдьыбыттара.
Медицина науката аһыйбыт үрүҥ аска, суоракка эмиэ, кыра кээмэйдээх арыгы баар диэн уонна киһи иһэ, куртаҕа араас суол туһалаах астары үчүгэйдик тус-туспа араартаан, аһытан туһаҕа таһаарарыгар аҕыйах кээмэйдээх арыгы хайаан даҕаны наада буолар диэн дакаастаабыта өр буолла. Кэнники кэмҥэ куоракка олорооччулар элбээннэр саха дьонун аһыыр астара биллэрдик уларыйан, аһыйбыт үрүҥ аһы соччо аһаабаттар. Кыра кээмэйдээхтик чэпчэки арыгыны иһии киһиэхэ аһыйбыт үрүҥ ас дьайыытын солбуйуон сөп диэн этиини тутуһуохха сөп.
Саха дьоно ис, куртах ыарыыларыгар ылларыыларын биир сүрүн биричиинэтинэн аһылыгы уларытыы, доруобуйаҕа туһалаах аҕыйах кээмэйдээх арыгыны көннөрү бурдук астан, аҥардас эттэн куртахтара кыайан арааран ылбаттара буолар. Саха дьонун истэрэ-үөстэрэ үчүгэйдик үлэлииригэр аһыйбыт үрүҥ ас биллэр көмөнү оҥорор. Арыгы диэни отой испэт дьон аһыйбыт үрүҥ аһы кыра эрдэхтэриттэн, быраҕан кэбиспэккэ, кыахтара баарынан аһыы сылдьыахтара этэ.
Үрдүкү салайар үлэһиттэр ыйыыларынан сирдэтиллэр арыгыны утары сыыһа хайысхалаахтык охсуһуу, ол аата куруук арыгы куһаҕан эрэ өттүн хостооһун уонна бобуу-хаайыы ыытыллар. Кинилэр арыгы дьон доруобуйаларыгар туһалаах өттүнэн эмиэ дьайарын уруккуларын курдук, кыра үлэһит дьонтон кистээн кэбиһэр санаалаахтар. Билигин бэчээт үлэтэ сэргэхсийэн арыгы куһаҕанын уонна үчүгэйин туһунан дьон бары билиилэрэ кэҥээн, ону кытта атыыга арыгы арааһа элбээн, көҥүллүк атыыланар буолан истэҕин аайы дьон арыгыга сыһыаннара сыыйа уларыйан, бэйэлэрэ сөптөөҕүн көрөн иһэргэ үөрэнэргэ кыһаналлар.
Сир үрдүгэр оҥоруллар арыгы арааһа олус элбэх. Араас сиргэ үүнэр отоннортон оҥоруллубут арыгы элбэх битэмииннээх, үгүс калорийдаах, истэххэ түргэнник киһи санаатын көтөҕөр, үөрдэр-көтүтэр, сылайбытын таһаарар көөнньөрүллүбүт, иҥэмтэлээх ас буолар. (1,244). Арыгы туохтан уонна хайдах оҥорулларын быһааран, ырытан көрдөххө: аһыыр аһылык сайдан, тупсан, күүһүрэн иһиитин түмүгэр оҥоруллар. Кыһыл арыгыны элбэхтик оҥорор отонноро - виноград, киһи этигэр-сиинигэр, доруобуйатыгар туох туһата элбэх. Биир киилэ виноград отонугар 700-800 калорий эньиэргийэ баар. Бу эньиэргийэ киһи этин-сиинин күннээҕи ороскуотун 30 бырыһыаныгар диэри ылар. Итини таһынан элбэх туһалаах эттиктэр; тимир, калий, кальций, фосфор, йод уонна да атыттар, олору тэҥэ глюкоза, фруктоза, сахароза, араас битэмииннэр бааллар. Кыһыл арыгы дьон доруобуйаларыгар туһата уонна иҥэмтэтэ эмиэ элбэх.
1. Кыра кыраадыстаах аһыыр аһылыктан оҥоруллубут кымыстар, пиибэлэр уонна араас суол кыһыл арыгылар.
2. Сиргэ үүнэр элбэх битэмииннээх отоннортон көөнньөрөн оҥоруллубут үрдүк кыраадыстаах кыһыл арыгылар.
3. Наука көмөтүнэн оҥоруллар испииртэн ылыллар үрдүк кыраадыстаах үрүҥ арыгылар.
Төһө даҕаны куһаҕаннардааҕын иһин арыгы диэн дьон аһыыр үчүгэй астарыттан оҥоруллар ордук иҥэмтэлээх ас буолар уонна бу астан ханна да куотан быыһамматы эбэтэр күрүөлэнэн хааччахтамматы билэн туран, мантан ыла бу арыгы диэн аһы хайдах сатаан таба туһанар, салгыы тапсан олорору саҥалыы быһаарыннахха сатанар. (2,16).