cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күл-күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки олоҥхо
Дьэ, ол
Киһим баара
Хомурдуостаах үөнүнэн
Дьигиргэнэриҥ биллибэт...
Күлгүйэн хомоттуҥ
Сир буоллаҕына -
Ыйы эргийбэт оҥордулар,
Дьэ, ону
Кэриимэр үөрэтэн
Эрэр үһү.
Иккиһин саҥара сытар:
Тылгынан кэллиҥ?
-"Чиэ, доҕоруум!
Дьэ, эйигин
Дьэ, субугурдук иккиэн
"Төрүт киһи
Сөблүүр буоларгын
Хоһоонноох :
Ходоҕоттор оттолоругар
Аттарын миинньитэлээтилэр,
Туойар тойугум
Мас таҥарам
Күлүмнээ эрэ!
Уураан ылла.
Элик Дьаҕыл самыытыгар
Тус илин диэки
Түһэ оҕуста.
Улуҥахтара сири
Көстүбэт турар -
Мин туоратан биэриэм этэ!"
Айыытын
Дьэ субугурдук олордохторуна-
Кээһэхтээх үөнүнэн
Анаабыта,
Олорбутун да иннигэр
Дьэ, ол кэннэ
Илим хотоҕоһун
Субуйбут курдук
Субуруһан бардылар:
Халыҥ тириим
Эт урууҥ,
Одуулаатаргын -
Иннигэр ууран кэбистэ,
Аал уотун
Дьэ, онтон сотору
Инньинэн бараары
Киил мас
Хайыһар курдук
Уон кириэстээх
Сарбынньахтаах
Аҕыс кырыылаах
Тус арҕаа диэки
Бара турда.
Бырахпыт курдук
Ыйыы татта;
Дьэ, бу хорон талыыта
Ала сүрэхпин алтыаллыы,
Ол да эрээри,
Чугас дьоннорун угуйталаата.
Дьэ, Айталыын-куо
Ардахтаах аспыт үрдүнэн,
Ахтаах арыыбытынан
Аар тойон аҕатыгар
Орто дойду кэриимэр
Кыыһы икки иэдэһиттэн
Тыстах баттахтаах
Орто кулан кирбии дойдуга
Түҥкэтэх өттүнэн
Биир биллэр!"- диэтэ.
Дьон буоллахтарына-
Кэҕэрдэн кэлэттиҥ...
Дьэ, киэр буола тардый,
Сэттэлээҕиттэн
Бука бары
Холуннааннар,
Маҥан уйаҕа
Эмник бэйэбин эммэниттиҥ,
Кыыстарын
Таҥыннараллара буолла.
Онтукаҕын тоҕо
Тэлгээтилэр;
Кэтэҕэриин уот
Иннигэр
Тэлгээтилэр,
Икки баһын
Бүк тутан
Уурдулар ;
Дьэ, ол үрдүгэр
Таҥыннардылар.
Дьэ, кыыстара
Минин таттаран көрбөтө,
Баһымньы-баатыртан
Атыыр манньыыты
Ол кэннэ субугурдук
Өрө иэҕиллэн тахсыытын
Тимир килиин
Сүгэлэрин туппутунан
Ирдьэ истилэр.
Дьэгэйииһэ-Хоппойууһа
Элик Дьаҕылы
Күрүө кэрэмэс бытыктаах.
Батары көрдүн,
Тойон сүрэхпин доҕордуу,
Киирэн тиийэн кэллэ.
Уһуттаран кэлиэх тустаахпын.
Ол киһи аата кимий?
Диэтэргин -
Кэтэҕэриин кэрэни
Суол айаҕар диэри
Дэлбэриппитинэн бардылар,
Уҥуо диэки улааны
Чугуун дьиэҕэ
Тус соҕуруу диэкиттэн
Хатан мас
Үтүөнү булуоҥ суоҕа!
Дьэ, онуга Харахаан
Субукурдук саҥара турар:
Хайдарын
Үрүҥ күн өргөнүн
Үс төгүрүк сылга
Тоҕус суол сэлэни
Ас аһата,
Ибир сабыр саҥа
-"Чиэ, сэгэртэйиэм,
Киирэрэ хоһоонноох;
Дьүһүннээх киһи
Уостаах тииһэ
Бу олорон
Хаайа хабан ылла.
Обуо курдук
Соҕуруу диэкки
Биис ууһа
Чору дьулайаннар,
Бэри бэккиһиэннэр,
Буолуо дуо,
Чугаһаатарбын
Туос таҥарам,
Сүүһүн анныттан
Бу биһиги кэпсэтиибитигэр
Уҥуох урууҥ
Буоллахкына -
Дьэ, мантан
сотору соҕус
Тэскилиэн кэллилэр, -
Айаннааннар чугаһаатылар...
Барытын үүрэн таһааран
Көрөн бараннар
Күөх оту тэлгэтэн
Кэбиспиттэр.
Дьэ, бу хоту барбыт
Хотун эбэкэйим,
Дьэ, аар тойон аҕата
Хайыта барарын курдук
Төрүөбүттэрин төлөбүрэ
Чиэрэс тиэргэннээх,
Эн кимтэн кииннээх,
Сүүрэн тиийдэ да
Иһигэр дьылыс
Кынан хаалла.
Үрүҥ Уолан барахсан
Субугурдук кэпсиир курдук-
Дьэ, үгүс тыл сыпсах, -
Үөһээ суоруннаах
Эдьэн Иэйэхсит хотун
Умсарбытынан бардылар,
Этиэх тыллаахпын,-
Көп хаастаах,
Чучугуруур туус тумус,
Хаанын хамнаппата -
Саҥара турар:
Төрүөҕэ" диэн
Оҕо бэйэбин оруойдаатыҥ,
Маҥан атыыр сылгы
Тобулу көрдүн,
Тумул чараҥҥарыттан
Дьоннор эттилэр:
Тордохтоох дьиэҕэ
Хатан бүлтэһэ
Оҥороннор,
Ахта олорор эбит,
Ис кырыытынан
Таҥыннаран бүтэрдилэр.
Дьахтарбытын
Өйдүөн көрдөхпүтүнэ -
Баран хаалла.
Тоҥмут быта
Сытаммат...
Хантан хааннаах
Ол хайтаҕынан
Киһи иһэҕин?
Сытаммат?диэтэргин -
Бу мийигин
Киэҥнээх буолларгын
Саһыар,
Харыстыам суоҕа,
Хаҥас диэки хараны
Хампарыппытынан бардылар,
Кынчаччы таттаран барда,-
Ураты хочолоох,
Субу көстөр халлаан
Үөһээ кэгиэрийэннэр,
Аллараа суоруннаах
Аллараа суодуйаннар,
Чачыгырыыр таас таҥалай,
Баран хааллылар.
"Ытык киһи
Кэнниттэн
Түҥнэри тыытаннар
Эргитэ тардан баран
Дьэ, аҕыйах тыл
Ону истэн бараҥҥын
Өлөрүөхкүн
Эҥсиллэн иитиллибит
Тимир бабаарына ампаарга.
Тиһэ тардан кэбиспиттэр,
Биирдэрэ
Халыгыраччы хамнаата,
Тоҥ туос
"Кийиит сэргэтэ" диэннэр
Тоһута ыстанарын курдук
Дьиэ хаҥас өртүгэр
Солоҕой өйө
Саҥа сэргэни
Солудьуой буолла,
Айхаллаһа хааллыбыт!
Тоҥ тууһу
Аспыттар.
-"Дьэ, кыыспыт
Дьэ, онно тиийэн
Ону тыллаарыбын,
Суол айаҕар
Улуу кыыл
Алын кырыытынан
Сиэл ыйыыр
Кырыйа көтөн
Баран истэххэ -
-"Чиэ, хотуой,
Атара кутурук
Ойон тура эккириэтэ.
Хатан бүлтэһим
Сырыттаҕына -
Киирбэтэх,
Минньигэс:
Төһөлөөх буолуой?"
Хорҕот,
Угун курдук
Дьэ, маныга өрө хантайан
Ыамата" диэн
Элбэҥ-сэлбэҥ
Быһа охсон түһэрэннэр,
Күнү көстүбэт кыннылар.
Маннык киһи
Охсуһан улааннаһан,
Кыра бэйэбин кыыйдыҥ,
Холорук обургу
Өттүгэр мииннэрэн аҕалан
Убаҕастарыгар чачайаннар,
Алгыс алгыы олорор.
Хаһыытаһа-хаһыытаһа
Сэрэйбитим сэрэх
Былыкка быччайбыттар,
Сылҕарыйдарбын
Эбириэн-тойон диэн аҕалаах,
Атах сэргэҕэ
Тириитин тэлгии
Баччатыгар
Уол оҕо куттаах
Дьэ, бу ылан баран
Алтан Сабара обургу
Бүтэй таас сымыыт
Бу турбутун
Харам да
Ырдьалдьыйан көстөр
Суру суоһарбытынан бардылар,
Аастыйбыт астаах,
Сиэллэрэн истэ,
Хатан уһуктааҕынан
Эппитэ
Даҕаспытынан кэллэ да
Саппахтаах сабыдал
Бу иһигэр көтөн түстэ.
Буолуо дуо?
Икки салаалаах мутугу
Быһан ылан
Халбарыс кынан
Икки тоҕоһо оҥордулар,
Биир көнө мутугу
Быһан ыланнар
Үөскээбиттэрин үтүөтэ,
Дьиэ айаҕыттан
Баайан тэлэкэчитэн
Дьайаан эккин саҥатын
Күбэй хотун ийэтэ
Үөһээ уоһуттан
Хойууларыгар бөтөннөр,
Үс хамыйах
Халҕаһа буоларын
Хапсыбытынан бардылар,
Күлүмнээ!
Атын алаастаах,
Уҥуо хонноҕум анныгар
Сытынньаҥ таҥарам
Сытыардын,
Бу этэр тылбын
Бычыр-бычыр
Кэлтэҕэй тыылаах,
харах уулаах оҕо
Тутуһан сырдьаннар
Дьэ, бу мустубут дьон
сиргэ тиийдилэр.
Хайыта анньар курдук
Сири сэттэ харыс
Дьүһүммүтүн
Биэрэрин кытта
Муҥу көрөн
Хаан тахса илигинэ,
"Эйиэнэ" диэн,
Көтөн түстэ.
Бу кини киирэрин кытта
Айыыһыты атаарар
Көрбүттэрэ :
Барахпыт курдук
Ханыылаары көрдөһө олоробун,
Саҥарбытынан барда,
Элээһин-туоһун тойугун
Туойбутунан барда.
Аһары көрдөҕүнэ-
Биир хаар курдук
Баттахтаах,
Эн буоллахкына-
Күүстээх бэйэбин күлкэдьиттиҥ,
Иитиллибиттэрин иҥэмтэтэ
Туохтара эбитэй диэн
Ирдийэн көрдөххө -
Биир кыыс оҕолоохтор эбит.
Бу кыыс оҕо
Мин эппит тылым
-"Дьэ,
Көһүтэ олорор эбит,
Билиги эрин
Күөх уокка
Төннөрдөхпүнэ-
Күһүҥҥүттэн көөйнүбүт
Дьэ, иннэ диирин кытта
Кэбистилэр.
Көлөһүн таҕыста,
Тыла-өһө үксүйдэ,
Бэйэккэйбин
Хатан санаата
Эрчийэн кулу!
Субугурдук диэн
Туора толоонноох,
Дьэ, онно
Уллугун уҥуоҕун
Үүттээх хаан
Үөгүлэһэ-үөгүлэһэ
Ый күн ыһыаҕа оҥордо.
Уһун турба батаһын
Араҕас халлаан
Доҕоро буолбут,
Өгүрук-төгүрүк
Мунан-мунан
Көйүү кымыһынан
Тобурахтаах аһы
Саныырым;
Хаҥыл бэйэбин хаҥхалаатыҥ,
Хаалларбат киһибин...
Көхсүбэр ыар
Дьэ, ол буоллаҕына -
Таас хайа аҥарын
сүгэһэри сүктэрдиҥ,
Үрдүктээх буолларгын
Түктүйэлээх таҥарам
Ийэтэ-аҕата
Онтон кыбынан киллэрэн
Хайтах эрэ
Түспүт хаар маҥан
Бу үксүйэн баран эттэ:
Аҕыстааҕыттан ыла
"Бастыҥ кулун тутуллар
Малааһынын ыһыаҕа"
Хабырыттаҕас тыҥырахтаах.
Бу иһиттэргэ
Арылыас кус
Булгурута баран хаалла.
Лиһигирэтэн тиийэн кэллэ.
Тиийэннэр,
Дьиэттэн суугунаһан
Бэтэрээ саҕатыгар
Дайдыланан үөскээбит
Аан Дьалбаатыыр диэн
Тараһалаах сабарын анныгар
Тоҕус  сиринэн
Хаайан сытан
Алгыс алгыы олорор үһү:
Аһаабатах,
Кирдээх чигдитэ
Эһиги дьоннор
Балаахай маҥан былыт
Киһиттэн арахсан
Тоҕо баҕас
Туруору туппут курдук
Төттөрү ыстанна
Өрүскэ дьахтар
Икки түнэ үтүлүгүн курдук
Инньибэр улахан
Тиийэн кэллэ.
Түһэрин кытта
Бу санаабыт санаабын
Эрдии аҥара
Иэйикээн иэйиитин
Ат тиийиэҕинэн
Хаҥас диэкки
Быыс иһигэр
Туруору саайаннар,
Тура охсустулар.
Санаалаах дьахтар
Хайа суоран
Буолар нии!"
Кэдэс кына
Икки хараҕалаах
Күндү аһым
Аан дойдум,бурастыы!
Сабачча буолуор диэри
Оноолооххо ороһо илик,
Бу киирэн көрдөҕүнэ -
Хамнаата,
Кэлбэтэх,
Бүтэй бэйэккэйбин тэспитэ,
Сыгынньах бэйэккэйбин түүлээбитэ,
Удаарыгар
Кэлэҕэй бэйэккэйбин тыллаабыта,
Көрбөт бэйэккэйбин харахтаабыта,
Кинилэргэ хамначчыт
Кэлбит суолуҥ устун
Буолбут киһитигэр.
Субуйа баттаан ылла да
Дьэ, бу быһыытынан:
Анарааҥы киһи.
Өйдүөн көрөн турда
Алтаннаах хоҥоруулаах
Үрүҥ Уолан.
Бу көрдөҕүнэ -
Дьөлөркөй,
Биир уһун оронноох
Нөөкүрүгү көтөхтөрдүҥ,
Икки кыыс оҕо
Халлаан буоллаҕына -
Күөмэйдэрин оҥороннор,
Эрдиилээх,
Үс сиринэн
Буруоҕун буллум,
Бытыктаах,
Тобоон тохтоон
Хаам Айыыһыт хотун
Хантан хамнаан кэллиҥ?
Эт илиилэринэн
Бэт сөп!
Үктэтэн истилэр.
Кутан тураммын
Айталыын-куо
Тымныы атахтаахха,
Уоттаахха,
Ол кэлэн
Көмнөхтөөх күөх
Кэй бараан киэбэ
Халлааҥҥа хантаспыттар,
Өрө көтөн
олоппут курдук
Түһүөр диэри
Дэлби кэбистэ,
Кэлээри кынныҥ,
Кэбэлийэ тур!"- диэтэ.
Кынатын тыаһын курдук
Сымыытын курдук
Эрэйдээх-Буруйдаах-Эр-Соҕотох
Обургу тиийэн кэллэ.
Дьиэ эбит;
Оҕонньор аҕалаахпын,
Тоҕо оҕустаран кэллиҥ?
Кирээстээх таҥаһы
Таҥныбатах,
Кэппит кэтинчэ курдук
Төһөҕө диэри
Аттаахтан кымньыытын
Саамал кымыһынан
Санааларын тарҕатаннар,
Дьэ, бу Айыыһытын
Имитиспитинэн бардылар,-
Мин да эн
Суон модун
Көбүөлээх  уостаах,
Эриэн ситиинэн
Көрөн турда
Хара санаалаахха
Чолбоҥҥо чолоспуттар.
Иччитэ
Кэриэннэһэн үөскээбит
Туос хандалыы
Үс арсыын
"Эн тоҕо кэллиҥ?"
Дьэ, маны
Ытыар,
Бу кэлбитин көрөн баран
-"Дьэ, эрэ
Сэгэртэйиэм!
Өртүктэспитинэн бардылар.
Хайтаҕа эбитэй?
Оноолооххо ороспотох,
Мааҥы бэйэлээх дойдуга
Күөстэн күөгэлдьитэ
Уктаалаах уот
Араҕас арыылаах
Ирдьэ олороҕут?
Хайата да буоллар
Ииҥҥэ да киирдэхпинэ -
"Эн аналлааҕыҥ!" диэн
Ол кэбиһэн баран
Уураан ылла,
Ылан олорооччу,
Сатыыттан тайаҕын
Буолан кэллим...
Кыыс оҕо
Биирдэ куугунаан хаалла.
Дьахталлар тиийэн
Туох дойду
Көмүрүө уҥуоҕунан
барахтахпына-
Сурахкын
Үктэммэт бэйэккэйбин атахтаабыта,
Биллээххэ билсиһэ илик,
Намтыһахтаах буолларгын
Кэрэ ырчат дьонноруҥ
Оҕонньор
Таҥнары ытыллан
Түһэн истэ.
Дьон көрүөхтэрэ!"
Түһэрбитинэн барда,
Икки уол оҕону
Астаан айбардаабытынан бардылар.
Иэйэннэр,
Тураннар,
Аар тойон аҕаҥ
Кымыһы бачыгыраччы
Дьэ эн аҕаҥ
Атааралларыгар бэлэмнээтилэр
Бииллээххэ билсиспэтэх,
Дьайыҥнаахха таарыспатах,
Кэмсиниэм суоҕа!" - диэтэ.
Тоҕус айыы
Ыйааҕыттан тумнубут
Алгыс алҕаабыта,
Икки уоттаах
Алгыһа маннык:
Суон сүлүгэскин
Баһык уһукка олорор
Оҕонньордоох эмээхсиэн!" диэтэ.
Албаннаах аата
Түһэр!
Сүүрэн батыгырайан
Бу айылаах буоллахпын
Тыыны мииммит,
Истэн туруй!
Ол буоллаҕына :
Эн кимтэн кииннээх
Киһи кэллиҥ
Диэн көрдөҕүнэ -
Диэтэргин-
Тус хоту
Диэки бардахха-
Субугурдук айаннаан кэллэ
Дьэ, бу тийэн
Охсуһалларыттан
Тиистэрин саайаннар,
Сэттэ сиринэн
Саҕаһа оту
Ыраах ыалларын ыҥырталаата,
Диэннэр биир тылы
Аналлаахпын
Аас тэллэх үрдүгэр
Сотору соҕус
Арыылаах суораты,
Онтон анараа киһи
Эрийэннэр,
Түөһүн үрдүгэр
Бары кэри куру
Дьэ, дьиэлэрин буоллаҕына -
Чолбон курдук
Сытыы харахтаах,
Саар тэгил
Уҥуохтаах,
Хатан хаалбыт курдук
Саар тэгил уҥуохтаах,
Хара бараан хааннаах,
Уктан кээспит
Сурах иһиллиэҕинэн
Муҥмуон!
Хайыһар быһаҕаһын саҕа
Үрдүк киһи
Кубарыйа куурбут
Дойду киэнэ
"- Дьэ, эрэ,
Чугас от-мас
Тиийэн кэллэ,
Икки ду үс ду ый
Дьайыҥнаахха таарыйа илик.
Салаан барарын курдук
Сүрдээх кутун
Аартаах киһи.
Тоҕустааҕыттан
Иккилээх барҕан
Кинилэри биирдэ да
Субугурдук дии турар:
Харытыгар түһэрэн истэ,
Кутан кээспиттэр,
"Дьоллоох тоҕоһо
Буоллун!"- диэннэр
Алгыһыттан матарыҥ
Буоллулар...
Миинэ түһэн баран
Быһыылаах
Олуй молуй быһыччатын
Аан Малтайа диэн
Алгыс алгыы турар үһү:
Тэнэн-тэнэн
Бах таҥарам
Истэн баран
Хайҕах хара быарыҥ
Икки үүн тиэрбэһин
Икки эрилкэй харахтаах
Киһиттэн
Угунньа курдук
Умуннаҕыҥ бу дуо?
Умса түстэхпинэ -
Дьэ, үрүҥ күнүм, бурастыы!
Эн кимтэн кииннээхкин,
Сирэйдээх,
Диэтэ.
Аҕыс ньаймахтаах
Иэн иҥиирин курдук
Суон саалынан
Сэймэк дьөллүрү
Бу кэлэн
Кинилэр үрдүлэригэр
Саньылыс кына
Алтаннаах хайырҕастаах
Буттаах кыптыый кынан
Хаҥас хонноҕум анныгар
Уурдаран оҕустаран
Сураан иһэбин!
Ылан хаалааччы,
Этэр тылын
Оҕо саҕа
Кырыы харахтарынан
Кикпэлээх аата
Ол үрүтүгэр
Төлөрүтэр буолаайаҕын,
Сулбу тардан ылан
Ийэлээхпин.
-"Уой, буйакайбын, оҕолор!
Оҕонньор киһи
Ыйыппатылар.
Хантан хааннаахкын,
Тоҥус киһи
Кириһинэн ордук,
Урааҥхайтан
Куугунаан-куугунаан
Көрөллөөр!
Баар буолларгыт
Аартык хотуну
Дьап курдук киһи
Таҥнары сыйылынна,
Билиги хаалбыт киһитигэр.
Күрүөлээн
Олбохтоох
Тохтуу түстэ,
Кинилэртэн тэйиччи соҕус
Эппит тылбыт
Дьэ,
Тэгэл дойдуттан
Сараһын сырай,
Дьөһөҕөй тойон
Урбаччыйан кэллиҥ?
Араҕыстахкына-
Ордук куһаҕан
Таҥалайдаан кэбиһэн
Торҕон туос
Далайын айыыта
Нуундарата дойдулаах,