cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өй-санаа уларыйыыта
Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата этиттэн-сииниттэн арахсан, туспа баран Үөһээ дойдуга көтөр. Хас биирдии киһи өйө-санаата тус-туспа, атын кимиэнигэр да маарыннаабат, ол иһин туспа айыы буолан Үөһээ дойдуга сылдьар кыахтаах. Үөһээ дойдуга сылдьар, өлбүт дьон өйдөрүттэн-санааларыттан үчүгэйи, туһалааҕы оҥорор билиилэрин ылыныы Үрүҥ айыыттан кэлэр билиилэр диэн ааттаналлар уонна өс хоһооннорунан этиллэ сылдьаллар.
Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга айыы буолан сылдьалларын сахалар бэйэлэрин айыы аймахтарынан ааттаналлара биллэрэр. Кинилэр бэйэлэрэ айыы буолбатахтарын билинэн айыы аймахтарынан ааттаналлара хайа эрэ аймахтара өлөн, өйө-санаата айыы буолан сылдьалларын биллэрэр.
Айыы диэн тылбыт үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну арааран быһаарарын тэҥэ, өлбүт киһи өйө-санаата туспа сылдьарын эмиэ биллэрэр аналлаах. Бу өйү-санааны быһаарар соҕотох тылбытын харыстыахпыт, уларыта сатыахпыт суоҕа этэ. (7,55).
Туһаныллыбыт литература
4. Сэһэн Боло. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. Дьо­куускай: “Бичик” нац. кинигэ кыһата, 1994.- 352 с.
12. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта.- Дьокуускай: “Бичик” нац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
19. И.К.Данилов. Саха сирин туһунан номох: Кэпсээннэр. Якутс­кай: Кинигэ изд-вота, 1986.- 232 с.
20. Николай Якутскай. Алмаас уонна таптал. Сэһэннэр. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1983.- 344 с.
21. Дмитрий Таас. Сэһэннэр. Хос таһаарыы. Якутскай: Кинигэ изд-­вота, 1990.- 336 с.
7. Каженкин И.И. Орто дойду олоҕо. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2019. - 158 с.
Билир
Билир - 1. Икки үрэх холбоһор сирэ. Пек. 2. Киһи ситэригэр тиһэх үүнэр балтата.
Туһаныллыбыт сирдэр
"Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт" Попов И.К. Бичик, 2004 с.
Инфекционнай ыарыыннан
Инфекционнай ыарыы — микроскоба суох көстүбэт наһаа кыра харамай организмнарынан ыҥырыллар ыарыы.
Чондоон
Чондоон өрүс. Лаптевтар байҕалларын Чондоон тамаҕар түһэр. Уһуна 606 км., тардыытын иэнэ 18900 км². Баһа Силээннээх сис хотугу эниэтигэр баар.
Дьааҥы - Индигир намталынан устар. Тардыытыгар 6600 күөл баар, уопсай иэннэрэ 497 км². Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.
Хаҥас өртүттэн Буор Үрэх (170 км.), уҥа өрүттэн Ыганньа (142 км.), Додомо (114 км.) уонна Нуучча (243 км.) диэн салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Fox Broadcasting Company
FOX (Fox Broadcasting Company) — АХШ национальнай телевизионнай тэрилтэтэ, салалтата — Лос Анджелес.
Кононов Конон Евсеевич
Кононов Конон Евсеевич (1933-87) - ботаник-географ, биология билимин дуоктара, ССРС үрдүкү оскуолатын туйгуна.
Үөһээ Бүлүү улууһун Тойоку сэлиэнньэтигэр 1933 сыллаахха төрөөбүт. Ленинградтааҕы үнүбэрсиэт география факультетын 1958 сыллаахха бүтэрбит. СГУ Биология-география факультетын география кафедратын сэбиэдиссэйэ, СГУ геоботаника лабораториятын тэрийээччитэ, сэбиэдиссэйэ. 1982 сыллаахха МГУ-га "Өлүөнэ өрүс тардыытын хонууту үүнээйитин экологията" диэн тиэмэҕэ дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
Чинчийэр үлэтин сүрүн хайысхалара: геоботаника, үүнээйи экологията, үүнээйи экофизиологията, үүнээйи картографированиета. Өлүөнэ-Амма ыккардын алаастарын уунан толорууга, айгыраабыт куйаары (степь) булкаас сиэмэни ыһыы ньыматынан барҕардыыга, сир баайын хостооһун кэнниттэн сири сөргүтүүгэ үлэлээбитэ.
Дьугдьуур
Дьугдьуур — киэҥ сир-дойду саҕатыгар өрүстэр тардыыларын араарар кирбии үрдүк хайа.
Дюгдир, дюгдюр (эбэҥк.) — өрүстэр тардыыларын кирбиитэ.
Таһыччы киһи
Таһыччы киһи диэн тугу эмэни киһи үөйбэтэҕин-ахтыбатаҕын, билбэтин, оҥорботун, уратыны оҥорор киһини бэлиэтээн оонньуу-күлүү курдук биирдэ эмэтэ туттабыт эрээри, бу тылларбыт омук тылыгар тылбаастаатахха «сверхчеловек» диэн буолан тахсаллар.
Таһыччы диэн тыл быһаарыытын тылдьыттан буларбыт ордук итэҕэтиилээх. Онно бу курдук этиллэр. Тугу эмэ быдан баһыйа, таһынан барардыы; быдан, таһынан. Билиитэ дириҥэ, культурата үрдүгэ дьонтон таһыччы. (1,488). Көннөрү киһи курдук киһини туохха барытыгар, үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорууга быдан ырааҕынан баһыйар киһи таһыччы киһи буолар.
Дьон тугу оҥорорун барытын аһара баран иһэр киһи өйө-санаата сиэри таһынан эбэтэр киһи быһыытын таһынан барар быһыылаах, киһиттэн таһынан, таһыччы киһиэхэ тиэрдэрэ былыргыттан биллэр. Таһыччы киһи киһи быһыытын олус аһара барар буоллаҕына «киһи буолбатах», «абааһы курдук» диэн сахалыы быһаарыыга тиийэн хаалара ордук кутталлаах.
Ниэмэс үөрэхтээҕэ философ Фридрих Ницше үлэтигэр киһиттэн таһынан эбэтэр таһыччы киһи туһунан суруйбутун тумус туттан А.Гитлер националистическай партияны тэрийэн кылгас кэмҥэ күүрээннээхтик салайбыта. Ф.Ницше баҕа санаатын киһитэ атын, көннөрү дьонтон ураты сайдыылаах, күүстээх-уохтаах тугу барытын оҥорор кыахтаах– таһыччы киһи. Киниэхэ христианство дьону барыларын тэҥнии сатыыра, мөлтөхтөрү аһынара сөп түбэспэт. (2,427).
Тугу барытын аһара барар өй-санаа сайдыыта киһиттэн таһыччы киһи өйүгэр-санаатыгар тириэрдэр. Бу киһи үчүгэйи оҥордоҕуна таһыччы, олус үчүгэй буоллаҕына эрэ табылларын тэҥэ, куһаҕаны оҥордоҕуна олус куһаҕан буолан тахсыан сөп. Аҥардастыы үчүгэй өттүн тутуһарыттан дьүһүнэ үчүгэйэ киһи киһиэхэ кэпсээбэт үчүгэйэ буолар.
Киһиттэн таһыччы киһи оҥорор куһаҕан быһыылара ордук сиэри таһынан, киһи хаһан да оҥорбот, үөйбэтэх-ахтыбатах куһаҕан быһыылара буолан тахсалларыттан «киһи буолбатах» киһи быһыытыгар киирсэн хаалалларыттан, дьон олоҕор оҥорор куһаҕан сабыдыаллара улаатан биэрэр.
Өй-санаа үчүгэй өттүгэр сайдыытын биһиги куһаҕан диэбэппит. Олоххо туһалаах хамсааһыннар хаһан баҕарар наадалар. Арай «Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарыыга сөп түбэспэккэ аһара барар өй-санаа халыйан хаалыыта аһара барар куһаҕан быһыылары оҥорууга тириэрдэрэ дьон олохторугар ордук ыардык дьайар. Аан дойду дьоно таһыччы дьон – фашистар атын мөлтөх дьоҥҥо оҥорбут ыар быһыыларыттан, буруйдарыттан саллыбыттарын билигин да умна иликтэр.
Өй-санаа аһара барбакка, сыыйа-баайа сайдан, ханнык куһаҕан быһыылар үөдүйэн тахсалларын арааран билэн, олору суох оҥоро-оҥоро, тупсара-тупсара, саҥаны айан олоххо киллэрэн иһэрэ туруктаах сайдыыны үөскэтэр. Сайдыыны ситиһэ охсууга тиэтэйии улахан содуллаах буолар. Дьон аймах икки аҥы хайдыһан атомнай буомбаны оҥостон, олору боруобалыы охсоору элбэхтик сир үрдүгэр тоҕо тэптэриилэри оҥороннор элбэх сири, ууну өссө да биллэ илик радиациянан сутуйбуттара.
Атомнай эньиэргийэни туһанарга аан маҥнай ураны хостооһунтан саҕалаан араас радиациятыттан барыларыттан көмүскэллээх буолуу таһынан алҕас дэлби тэбэриттэн, саахал тахсарыттан, Айылҕаны киртитэриттэн эмиэ харысхаллаах буолар. Ханнык баҕарар саҥаны айыы икки өрүттээх хамсааһыны үөскэтэрин дьон-аймах өйдөөх-санаалаах буолан таба быһааран олоххо сөптөөхтүк туһаналлара ирдэнэр.
Таһыччы үчүгэй киһи «Мин олус үчүгэй киһибин» диэн бэйэтин билиннэҕинэ, атыттар бары куһаҕаннар, мөлтөхтөр, олоххо мэһэйи эрэ оҥорооччулар курдук өйдөбүл киирэн иҥэн хааллаҕына, олору, куһаҕаннары хайдах эмэ суох оҥорон кэбиһэргэ турунар кыахтаныан сөп. Бэйэтэ таһыччы үчүгэйин билинэр киһиэхэ атыттар куһаҕан, мөлтөх, сыылба буолан хаалан мэһэйдээччилэргэ кубулуйар кыахтаналлар.
Атыттартан таһыччы үчүгэй омук дьоно бэйэлэрин олус үрдүктүк сананан Сир үрдүгэр биһиги эрэ баһылыахпытын сөп диэн санааҕа киирдэхтэринэ, атын, кыра омуктары туоратан, суох оҥортоон барыахтарын сөп. 20-с үйэҕэ аһара, таһыччы үчүгэйдэринэн, үөрэхтээхтэринэн, өйдөөхтөрүнэн, үчүгэй көрүҥнээхтэринэн ааҕыммыт ньиэмэстэр Аан дойду икки сэриитин саҕалаабыттара, элбэх атын, мөлтөх дьону концлагердарга хаайан сылдьан суох оҥортуу сатаабыттара.
Олус уһун үйэлээх сахалар өй-санаа сайдыытын дириҥник үөрэппиттэр. Таһыччы киһи өйө-санаата сахалар таҥараларын үөрэҕэр сөп түбэспэт. Аһара барар өй-санаа аһара барар куһаҕан быһыылар эмиэ үөскүүллэригэр тириэрдэрэ дьон олоҕор ордук куһаҕан дьайыылааҕын иһин таҥара үөрэҕэ өй-санаа аһара барарын хааччахтыы, киһи быһыытыгар киллэрэ сатыыр. Өй-санаа икки өрүтэ бэйэ-бэйэриттэн тутулуктара арахсыбакка эрэ кэлимник сайдан иһиилэрин, туруктаах өйү-санааны үөскэтэллэрин таҥара үөрэҕэ ирдиир.
«Айыыны элбэхтик оҥор» диэн Тэрис уонна "айыы үөрэҕин" айааччылар этиилэрэ аһара барар өйү-санааны сайыннарар, эдэрдэри киһиргэтэр, тэптэрэн биэрэр. Маннык өй-санаа сайдан иһиитэ эдэрдэр ситэ билбэттэриттэн, уопута суохтарыттан, үөрэнэ-баһылыы иликтэриттэн саҥаны, айыыны оҥоро охсоорулар сыыһа-халты туттунуулара элбээһинигэр, куһаҕан быһыылар үксүүллэригэр тириэрдэр.
Киһи киһини баһыйара бэрт кыра буолуон сөп. Туох эмэ көрүҥҥэ баһыйдаҕына атыныгар сабырыттарыан сөп. Тустуук киһи атын күрэхтэһиилэргэ мөлтөһүөр буолуон сөп. Быйыл бастакы миэстэни ылан чемпионнаабыт тустуук эһиил эмиэ чемпионнуура улахан уустуктардаах. Эдэрдэр үүнэн-сайдан, эбиллэн иһиилэрэ чемпион уларыйан биэриитин үөскэтэр. Улахан уҥуохтаах дьон өй-санаа өттүнэн сөбүгэр соҕус буолан хаалыылара элбэхтик бэлиэтэнэрэ эт-сиин уонна өй-санаа эмиэ бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктанан, хардарыта ситэрсэн, толорсон биэрэллэрэ эрэйиллэр.
Өй-санаа икки өрүттээх буоларынан аһара сайдыбыт курдук сананар, халыйыыны үөскэппит өй-санаа тиэтэйэриттэн, ыксыырыттан куһаҕаны оҥоруу өттүгэр халыйан хааллаҕына олус, сиэри таһынан быһыылары оҥорор кыахтааҕа дьон олохторугар олус ыарахан дьайыыланар. Аһара үчүгэйбит диэн ааттаммыт нацистар Аан дойду иккис сэриитин саҕалааннар дьон олоҕор олус улахан алдьатыылары оҥорбуттарын, элбэх дьону өлөртөөбүттэрин, сыалай норуоттары суох оҥоро сатаабыттарын бары билэллэр.
Омук олоҕун бүтүүтүгэр, мөлтөөн, ахсааннара аҕыйаан барыытыгар, саҥалыы үөскээн тэнийэн тарҕаныытын иннинэ кырдьыбыт омугу ис күүстэрин уһугуннаран, күүһүрдэ сатааһын үөскээтэҕинэ, атыттартан ордукпут эрээри, бэйэлэрэ туораталлар диэн өйдөбүл үөскээһинэ таһыччы киһи өйүн-санаатын тутуһууга тириэрдэн, сирдьитинэн таһыччы киһиэхэ тириэрдиэн сөп.
Дьон-аймах олохторугар таһыччы киһи хайдах дьайара эмиэ быһаарыллан, биллэн турар. Таһыччы киһини үөскэтии куһаҕан өттүгэр эргийэн хаалыан сөбүттэн уонна өссө ыар куһаҕаннары оҥорор кыахтааҕыттан дьон олоҕор сөп түбэспэт майгы буолар. Олох биир тэҥник сайдан иһиитигэр таһыччы киһи ылар оруола соччо үрдээбэтин туһугар демократия үөрэҕин тутуһуу, элбэх киһи салайар оруолун үрдэтии, салайар былаас уларыйан биэрэрин ситиһии эрэйиллэр. (3,12).
Туһаныллыбыт литература
2.	Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона.- М.: Эксмо; Форум, 2007.- 960 с.
3. "Туймаада уоттара" №18. 10.09.2010.
Ыарыы источниктарынан
Ыарыы источнига — ыарыыны ыҥырар хамсыыр харамайдар (киһи), үүнэр үүнээйилэр.
Саха живописецтара
Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылнна. Аркуша Иоаким Дмитриевич. 1869-1919 Александров Семен Лаврентьевич. 1918-1986 Васильев Артур Дмитриевич. Төр.1953 Васильев Эдуард Иосифович. Төр.1943 Габышев Лев Михайлович. 1923-1975 Гаврильев Кирилл Петрович. Төр.1955 Жегусов Федор Степанович. Төр.1948 Засимов Наум Матвеевич. 1928-1991 Избеков Иннокентий Георгиевич. 1917-1986 Иннокентьев Николай Николаевич. Төр.1944 Иннокентьева Александра Самсоновна. Төр.1953 Капитонов Исай Ефимович. Төр.1943 Ким Леонид Александрович. 1916-1994 Лукин Михаил Васильевич. 1929-1966 Лукина Марианна Михайловна. Род.1961 Корякин Иннокентий Дмитриевич. 1931-1999 Крылов Евграф Михайлович. 1915-1974 Курчатова Зинаида Капитоновна. 1948-1983 Ласс Петр Альбертович. Төр.1936 Магатырова Мария Николаевна. 1950-1992 Николаева Наталья Васильевна. Төр.1964 Носов Михаил Михайлович. 1887-1960 Окоемова Галина Егоровна. Төр.1963 Осипов Афанасий Николаевич. Төр.1928 Павлов Николай Афанасьевич. Төр.1941 Петров Виктор Григорьевич. Төр.1928 Попов Иван Васильевич. 1874-1945 Попова Лилия Леонидовна. Төр.1960 Романов Петр Петрович. (1902-1952) Романова Евдокия Петровна 1960 с. төр. Слепцова Людмила Даниловна 1942 с. төр. Собакин Афанасий Петрович. 1928-1996 Спиридонов Юрий Васильевич. 1952 с. төр. Старостин Михаил Гаврильевич. 1959 с. төр. Степанов Тимофей Андреевич. 1943- Чикачев Андрей Васильевич. 1967 с. төр.
Якутия (хаһыат)
Ситим-сирин скриншота|thumb|350pxЯкутия — күн аайы нууччалыы тахсар өрөспүүбүлүкэ уопсастыбыннай бэлитиичэскэй хаһыата. Тэрийээччитэ (учредитель) - Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата.
1917 сыллаахха төрүттэммитэ. Хаһыат бастакы эрэдээктэринэн сыылынай Емельян Ярославскай үлэлээбитэ. Бастакы аата "Социал-демократ" диэн этэ. Ол кэнниттэн аата хаста да уларыйбыта: «Якутская правда», «Красный Север», «Ленский коммунар», «Автономная Якутия». 1990-с сылларга аата "Якутия" диэҥҥэ уларыйан күн бүгүҥҥүгэ дылы тахсар.
1967 сыллахха хаһыат «Бочуот знаага» уордьанынан наҕараадаламмыта.
Ситим-сирэ - http://www.gazetayakutia.ru/
Бэстээх (Эдьигээн улууһа)
Бэстээх нэһилиэк. Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэстээх.
Улуус кииниттэн 150 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 228 киһи (2007 сыл).
Өлүгүмсэхтэр (хомурдуостар)
Өлүгүмсэхтэр (Silphidae gen. et spp., Мертвоеды) диэн хомурдуостар кэргэннэрэ. Саха Сиригэр уонтан тахса көрүҥ баар. Ордук элбэхтик адаар ойоҕос (ребристый М.), чинчиэ-өлүгүмсэх (могильщик-изыскатель), өлбөөркөй өлүгүмсэх (матовый М.) көстөллөр.
Ороһу нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Ороһу нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ороһу.
Улуус кииниттэн 25 км илин диэкки Бүлүү федерал суолунан.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 675 киһи (2007 сыл).
Орхан Памук
Фери́т Орха́н Паму́к (Ferit Orhan Pamuk; от ыйын 7 күнэ, 1952, Стамбул, Турция) — туурак билиҥҥи кэмнээх суруйааччыта, дойду иһинэн, ону таһынан аан дойду таһымынан литературнай бириэмийэлэр лауреттара. 2006 сыллаахха литератураҕа Нобелевскай бириэмийэ лауреата буолбута. Орхан Памук айымньылара биэс уонтан тахса араас омук тылыгар тылбаастаммыта.
Олоҕун кэпсээнэ
Орхан Памук 1952 сыллаахха от ыйын 7 күнүгэр Стамбулга төрөөбүтэ. Стамбул куоракка баар Robert College диэн эмиэрикэ коледжыгар үөрэммитэ. Бүтэрбитин кэннэ төрөппүттэрин санааларынан техническэй университекка үөрэммитэ. Үс сыл үөрэнэн баран суруйааччы буолар баҕаттан үөрэҕин бырахпыта.
1977 сыллаахха Стамбул университетын журналистика институтун бүтэрбитэ. 1985-1988 сылларга АХШ-ка Колумбийскай университекка үлэлээбитэ. 1982-2001 сылларга кэргэннэнэ сылдьыбыта, биир кыыстаах. Билигин Орхан Памук Гоаҕа Киран Десаи диэн индия суруйааччы дьахтарыныын бииргэ олорор.
Хонуу боруута
Ойуулаан көрдөрүү
мини Элбэх сыллаах оттоох үүнээйи, үрдүгүнэн 50 см дылы буолар. Силиһэ салаалардаах, буорга дириҥник киирэр, бытархай силис умнаһынан уонна мээчик курдук аһынан бүрүллэр. Спораны илдьэ сылдьар умнастар эрдэ саас баар буолаллар. Кинилэр үрдүлэригэр спораны илдьэ сылдьар куоластар уонна уларыйбыт көрүҥнээх сэбирдэхтэр кытта сайдан бараллар, аллара өттүгэр спорангийдаах споралар баар буолаллар. Споралар ыһыллыбыттарын кэннэ умнастар түргэнник өлөллөр. Ол силистэртэн сотору сайыҥҥы, көнөтүк турар, от күөх куолаһа суох, синньигэс, сэбирдэҕэ суох, элбэх лабаалаах салаалар үүнэллэр. Үүнээйи элбэх кремниевай кислоталаах буолан хатыылаах курдук буолар. Боруу споранан ууһуур.
Хонуу боруута Россия сиригэр барытыгар тарҕаммыт, ол эрээри уһук хоту уонна кумах куйаарга суох. Ходуһаҕа, өрүс уонна суол кытыытыгар, аппа эниэтигэр, ханааба аттыгар, кумах уонна туой карьердарга үүнэр.
Аска туттуу
Спораны илдьэ сылдьар куоластар уонна эдэр сүмэлээх умнастар аска туһаналлар. Кинилэртэн миин, запеканка, бэрэски начыыҥкатын оҥороллор. Хаһааска бэлэмнииргэ борууну туустууллар.
Эмтээх уратыта
Боруу сүһүрүү утары, дезинфикционнай, мочегоннай, хааны тохтотор, кардиотоническай, бүтүн организмы бөҕөргөтэр, бааһы оһорор уонна хабархай дьайыылаах. Боруу уу-туус балансы бэрээдэктииргэ, холестерины, токсичнай веществолары, шлактары таһаарарга көмөлөһөр.
Үүнээйини гипертоническай ыарыыны, атеросклероз, подаграны уонна куһаҕаннык оһор баастары эмтииргэ сборга киллэрэллэр. Боруу народнай уонна научнай медицинаҕа мочегоннай уонна сүһүрүү утары бүөр уонна хабах ыарыытыргар, араас этиологиялаах иһиилэргэ уонна эссудативнай плевритка эмп курдук ордук биллэр.
Феофанов Артур Егорович
Артур Егорович Феофанов Чурапчы улууһуттан төрүттээх. 1983—87 сс. СГУ педагогическай факультетын үөрэнэн бүтэрэн, Дьокуускайдааҕы 5 №-дээх оскуолаҕа физкультура учууталынан үлэлээбитэ.
Хонуу боруута
Эмтээх уратыта
Боруу ото ревматизмҥа, үөс уонна бүөр тааһыгар, куртахха уонна оһоҕоско саҥа үөскээһиннэргэ, харах ыарыыларыга, үчүгэйдик хааны тохтотор араас иһинээҥҥи уонна таһынааҥҥы хаан барыытыгар эмп курдук туттуллар.
Феофанов Артур Егорович
1990—92 сс. СГУ физкультураҕа кафедратын ассистена, 1992—95 сс. ЯПУ-1 тренерэ, 1995 с. чэпчэки атлетикаҕа ШВСМ тренерэ, СӨ чэпчэки атлетикаҕа федерациятын толорооччу дириэктэрэ.
Хонуу боруута
Эмтээх уратыта
Үүнээйиттэн препараттар хроническай бааһырыыга, уонна свищтарга, баастарга, белляр спринцеваниялыырга, атах ваннатыгар уонна себореянан ыалдьа сылдьарга төбө сууйуутугар таһынааҕы эмп курдук аныыллар. Боруу мочегоннай чэй састаабыгар киирэр.
Феофанов Артур Егорович
Ураалга, Сибииргэ, Уһук Илиҥҥэ, Орто Азияҕа, Казахстаҥҥа ыытыллыбыт студеннар Универсиадаларын, 1986 с. Пермҥэ 3000 м, 1987 с. Кемеровоҕа 5000 м, 1999 с. Алма-Атаҕа 10000 м сүүрүүлэргэ чөмпүйүөн буолбута.
Хонуу боруута
Туттуллубут литература:
1.	Домашняя аптечка из якутских трав / [сост. Р. Е. Винокурова]. – 2-е изд. – Якутск: Якут. край,2008. – 36 с.: ил.
Феофанов Артур Егорович
1991 с. муус устар 21-с күнүгэр сахалартан бастакынан Калининградка ыытыллыбыт марафоҥҥа ССРС спордун маастарын нуорматын толорбута. 1992 с. Хабаровскайга, 1993 с. Владивостокка ыытыллыбыт 10000 м сүүрүүгэ Сибиир, Уһук Илин зоналарын чөмпүйүөнэ. 1992 с. Иркутскайга буолбут Бүтүн сойуустааҕы тыа сирин оонньууларыгар 5000 м сүүрүүгэ чөмпүйүөн, 1999 с. Москуба уобалаһыгар 50 км Арассыыйа чемпионатын үһүс призера буолбута.
Хонуу боруута
Туттуллубут литература:
2.	Пастушенков Л. В., Пастушенков А. Л., Пастушенков В. Л. Лекарственные растения: Использование в народной медицине и быту. – Л.: Лениздат, 1990. – 384 с., ил.
3.	Лотова Л. И. Ботаника. Морфология и анатомия высших растений: учебник для студентов вузов, обучающихся по биологическим специальностям/ Л. И. Лотова. - 4-е изд., доп. - Москва : URSS, 2010.
Быйыт
Быйыт (, Ленок) — кыһыл лаапчааннаах орто балык.
Саха Cиригэр хотугу байҕалларга түһэр улахан өрүстэргэ барыларыгар үөскүүр, туустаах ууга киирбэт. Хайа күөллэригэр эмиэ көстөр. Анаабыр, Хрома уонна Алаһыай өрүстэргэ суох.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
1202
1202 сыл.
Туох буолбута
Хотугу Африкаҕа үөскээбит Леонардо Пизанскай — Фибоначчи Азияттан Европаҕа нуулу «аҕалбыт»: «Liber Abaci» диэн кинигэтигэр бу бэлиэни туһаныы туһунан кэпсээбит.
Дьааҥы - Индигир намтала
Дьааҥы - Индигир намтала. Омолой өрүстэн арҕаа Индигир өрүскэ илин Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларын кытылларынан киэҥ намтал сир.
Блюментрост Лаврентий Лаврентьевич
thumb|Лаврентий Блюментрост Блюментрост Лаврентий Лаврентьевич — Арассыыйа билимин Академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ (1725 сылтан 1733 сылга дылы).
Цивилизация
"Цивилизация" өйдөбүл сороҕор "култуура" синонима курдук туттуллар.
Полярнай авиалиниялар
Полярнай авиалиниялар (Полярные авиалинии) Дьокуускайга базалаах авиакомпания. Пассажирдары уонна таһаҕаһы таһар.
Остуоруйата
1988 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта. Састаабар киирбиттэрэ Аэрофлот компания Баатаҕайдааҕы, Халыма-Индигир, Чокуурдаахтааҕы уонна Тиксиитээҕи салаалара киирбиттэрэ.
Сылдьар пууннара
400px|thumb|right|Полярнай авиалиниялар Ан-3 көтөр аала 2009 сыл от ыйынааҕы туругунан Дьокуускай уонна Маҕан аэропордаттан маннык пууннарга сылдьар:
Баатаҕай, Баатаҕай Алыыта, Бүлүү, Депутатскай, Зырянка, Муома, Ньурба, Орто Халыма, Өлөөн, Өлүөхүмэ, Сангаар, Сааскылаах, Сунтаар, Тиксии, Уус Куйга, Уус Ньара, Уус Маайа, Үрүҥ Хайа, Үөһээ Бүлүү, Черскэй, Чокуурдаах.
Нүөрүҥгүрү куорат Чульман аэропордуттан Хабаровскай, Благовещенскай уонна Иркутскай.
Ону таһынын улуус иһинээҕи линиялары хааччыйар
Code Share сөбүлэһиилэр
Полярнай авиалиниялар Якутия авиакомпанияны кытта Code Share сөбүлэһиилээх
Көтөр ааллар
2007 сыл ыам ыйынааҕы туругунан маннык көтөр ааллар бааллар:
Кутуйах
thumb|250px|Кутуйах
Кутуйах - кутуйахтар семействолара (лат. Muridae) — үүтүнэн иитиллээччи, кирээччилэр этэрээттэригэр киирэр. Түөрт подсемействоҕа арахсар. Онтон биирдэстэрэ - эмиэ кутуйахтар диэн ааттанар. Ол подсемействоҕа 519 кутуйах көрүҥэ киирэр.
Этин уһуна 5 см (кырачаан кутуйах) 50 см диэри тиийэр, кутуруга 45 см дылы. Онно манна барытыгар бааллар, көрүҥнэрин үксэ — тропик уонна субтропик ойуурдарыгар баар.
Кутуйах халлаан хараҥарыыта уонна түүн сылдьар. Үүнээйи туораахтарынан, уонна сорохтор кыылынан аһылыктаналлар. Сорох көрүҥнэрэ киһи аттыгар олороллор (синтропнайдар) — дьиэ кутуйаҕа, сорох күтэрдэр. Сыл сылаас кэмигэр ууһууллар, киһи дьиэтигэр олорооччулар төгүрүк сыл ууһууллар.
Киhи таhыгар былыр-былыргыттан олорор кыыл.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа
Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ил бэлиэтэ. Ил Түмэн алтынньы 14 1992 с. ылыммыта. Арассыыйа геральдическай регистрыгар 183 нүөмэринэн бэлиэтэммитэ.
Уруһуйданара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа көнө муннуктаах иэн буолар, түөрт тэҥ сытыары дьураа ойуулаалардаах, сырдык халлаан күөх, маҥан, кыһыл уонна от күөх. Халлаан күөх өттө 3/4 киэҥин ылар, маҥан - 1/16, кыһыла 1/16, от күөҕэ 1/8. Халлаан күөх дьураа ойуутун ортотугар маҥан төгүрүмтэ баар. Төгүрүмтэ кээмэйэ былаах киэҥиттэн 2/5 буолар. Киэҥин уһатыгар сыһыана 1:2.
Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга
Сигэлэр
Саха Республикатын ил былааҕа
Чүөчээски (Суорун Омоллоон)
«Чүөчээски» — Суорун Омоллоон (Д. К. Сивцев) суруйбут айымньыта.
Айымньы кылгас ис хоһооно
Чүөчээски обургу уол.
Айымньы суолтата
Бу айымньы Саха сиригэр колхуостааһын саҕанааҕы кэмҥэ тыа сирин дьонун олоҕун ойуулаан көрдөрөр. Сүрүн биһирэмнээх образ — Чүөчээски. Кэпсээн сүрүн сюжетыгар Чүөчээски колхуос сылгытын уоран өлөрбүт аҕатын утары барара ойууланар. Саха оҕото былыргы сиэри-туому тутуһар буоллаҕына улахан дьону быһа эппэккэ, төрөппүт дьонун ытыктыы улаатар. Төһө да сахалыы сиэргэ-туомна иитиллибитин үрдүнэн, бу оҕо саҥа былаас көрүүтүн түргэнник ылыммыт буолан, төрөппүт аҕатын утары барар. Бу Чүөчээски төрөппүтү утары туруута ити кэмнээҕи оҕо быЬыытыгар-таһаатыгар улахан хорсун быһыы.
Афанасьев Алексей Петрович
Афанасьев Алексей Петрович — Дьокуускай уокуругун Дүпсүн улууһун Өспөх нэһилиэгин баайа.
Алексей Петрович С.В. Ястремскайы кытта бииргэ алтыспыт, "Саха тылын грамматикатын" оҥорсууга быһаччы кыттыспыт киһинэн билиниллэр.
Кини туһунан С.В. Ястремскай маннык суруйбуттаах: "Интеллигентный родович, пользующийся среди сородичей громадным авторитетом и уважением", - диэн.
Ястремскай хаатырҕаҕа 5 сыл сылдьан баран Саха сиригэр сыылкаҕа ыытыллар, онно Дүпсүн улууһугар А.П Афанасьевка олохсуйбут эбит. 1886 сылтан 1896 сылга дылы кини дьиэтигэр олорбут курдук. Афанасьев нууччалыы бэркэ билэр эбит. Олоҥхолуура үһү. Инньэ гынан Ястремскай саха тылын сэргииригэр олук буолбут ("сформировал его интерес к изучению языка и фольклора якутов") диэн суруйаллар.
Быһаарыылар
‎
1201
1201 сыл.
Борисов Спартак Степанович
Борисов Спартак Степанович — Саха Сирин политига.
Өссө маны көр
Дьокуускай ытык дьоно
Саҥа дьыл (төрүт өйдөбүл)
Саҥа Дьыл үөскээһинэ. Эбэ "ирэн-илийэн, хаатын толорон" өрө анньан Саҥа Дьыл үөскүүрэ.
Эбэ мууhа устуутуттан чугастааҕы сайыҥҥы кэм "Саҥа Дьыл" дэнэрэ. Былыргы саха (И.Худяков суруйарынан) "дьыл ыпсыытыгар, ый саҥатыгар" айыыларга анаан үрүҥ тунаҕынан ыhыах ыhара. (ый саҥатыгар диэн саха дьиҥ иккис ыйын саҥатын туhунан этиллэр). Ыһыахха жрец орто толору кымыстаах айаҕы (үрүҥ илгэни) тутан ураhа иhигэр уот иннигэр аҥар тобугар сүгүрүйэн туран Аал Уокка илиитин иһинэн кута-кута алгыыра.
Өссө маны көр
Ыһыах Дьыл
98
98 сыл.
Өлбүттэр
90er
Баай (география)
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
От ыйын 17
От ыйын 17 диэн Григориан халандаарыгар сыл 198-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 199-c күнэ). Сыл бүтүө 167 күн баар.
Луҥха
Луҥха өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 538 км., тардыытын иэнэ 10300 кв.км.
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир хотугу уһугар баар. Сүүрээнэ бүттүүн Саха сирин ортоку намталга сытар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн Хатыҥ Үрэх (315 км.) бөдөҥ салаалаах.
1950 - 60 сыллардаахха сааскы халаан уутугар аал сырыыта Кэбээйиттэн чугас устар Саадах диэн үрэххэ дылы баар этэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саха графиктара
Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылнна.
Васильев Валериан Романович. 1938-1970 Вотяков Юрий Иннокентьевич. 1944-1980 Евстафьев Алексей Егорович. 1955 төр. Иванов Владимир Давыдович. 1936-1982 Карамзин Владимир Семенович. 1930 төр. Ковалевскай Олег Михеевич. 1928-1996 Курилов Николай Николаевич. 1949 төр. Парников Сэксэй Сэмэн. 1935 - 2000 Рахлеева Мария Афанасьевна. 1945 төр. Малышев Владимир Саввич. 1946 төр. Маччасынов Иван Алексеевич. 1934 төр. Мунхалов Афанасий Петрович. 1935 төр. Неофитов Лаврентий Михайлович. 1930-1964 Сивцев Элляй Семенович. 1928-1994 Скорикова Ольга Афанасьевна, 1963 төр. Соргоева Азалия Львовна. Род.1946 төр. Старостин Михаил Гаврильевич. 1959 төр. Филиппов Макар Егорович. 1929-1973 Шапошников Ефим Михайлович. 1926-1971
XX үйэ
Сүрүн түгэннэрэ, түбэлтэлэрэ уонна тыллара:
Орхан Кемаль
Мехме́т Раши́т Огютчю́ (тур. Mehmet Raşit Öğütçü), Орха́н Кема́ль диэн аатынан суруйар (тур. Orhan Kemal; 15.9.1914, Джейхан, Османскай империя — 2.6.1970, София, Болгария Народнай Республиката ) — туурак суруйааччыта.
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрэ
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрэ (, Семейство Бекасовые) Чуускуннуҥулар аймахтарыгар (Charadriiformes) киирэр көтөрдөр бөдөҥ бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 14 уус бэрэстэбиитэллэрэ бааллар:
Өссө маны көр
Чуускуннуҥулар кэргэннэрэ
1203
1203 сыл.
97
97 сыл.
Өлбүттэр
90er
Апросимов Василий Васильевич
Апросимов Василий Васильевич — Тускун (13.12.1952—2007) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Айымньылара
«Алгыстаах айаҥҥа», «Куоһанар кустук көҥүл көстүүтэ» кинигэлэри суруйбута. Кини эрдээксийэтинэн «Начиная с Якова Кычкина» (саха артыыстарын туһунан көрдөөх кэпсээннэр хомуурунньуктара) уонна «Эдэр саас үөрүүтүн күлүмэ» диэн ааттаах хоһоон хомуурунньуга тахсыбыттара.
Кинигэлэрэ
Быыс кэннинээҕи бэтиэхэлэр. — Дь.: «Бичик», 2010. — 112 с.
Сургулуук нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү)
250px|thumb|right|Сургуулук нэһилиэк Үөһээ Бүлүү улууһун каартатыгар Сургулуук нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Баҕадьа.
Улуус кииниттэн 150 км. хоту диэкки.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 467 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутия, М., 2000 г.
Куһаҕан тыллар
Куһаҕан тыллар диэн куһаҕан өйдөбүлү иҥэринэ сылдьар тыллар ааттаналлар.
Дьон олоҕо үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар уонна өйдөбүллэр икки ардыларынан баран иһэрин сахалар былыргыттан билэн оҕолорун үөрэтэллэригэр туһаналларын кынаттаах этиилэр бааллара бигэргэтэллэр. «Үчүгэй куһаҕана суох буолбат» диэн этии үчүгэйи оҥороору аһара баран хаалыы куһаҕаҥҥа кубулуйан хааларын арааран бэлиэтиирин таһынан аһара үчүгэй кэнниттэн олус куһаҕан кэлэрин эмиэ быһаарар. «Ытыыр уонна күлэр аҕас-балыстыылар» диэн этии олус улахан үөрүү кэнниттэн хомолто хайаан да кэлэрин эмиэ бигэргэтэр.
Оҕо улаатан өйө-санаата сайдан истэҕинэ үөрэҕи-билиини ылыныыны, үчүгэйи уонна куһаҕаны араарар буолууну бэйэтин билэр-көрөр уорганнарын көмөлөрүнэн араартаан билэргэ үөрэнэн иһэр:
1. Хараҕынан көрөн үчүгэйи, куһаҕаны арааран билии.
3. Айаҕынан амсайан араас амтаннары араарыы.
4. Кулгааҕынан үчүгэй эбэтэр куһаҕан тыллары истэн араарыы.
Дулҕалаах (өрүc)
Дулҕалаах өрүс. Сартаҥ өрүһү кытта холбоһон Дьааҥы өрүһү үөскэтэр. Уһуна 507 км., тардыытын иэнэ 27300 км². Баһа Верхоянскай сис хотугу эниэтигэр баар.
Куһаҕан тыллар
5. Үтүө эбэтэр куһаҕан санаалары арааран билии.
Оҕо аан маҥнай хараҕынан көрөн үчүгэйи уонна куһаҕаны араарар буоларга үөрэнэр. Онтон өйө-санаата лаппа сайыннаҕына кулгааҕынан истэн үөрэнэрэ эбиллэр. Олус үгүс билиини, үчүгэйи уонна куһаҕаны араартааһыны киһи кулгааҕынан истэн үөрэтэр. Кулгааҕынан истии үөрэҕэр киирсэр, бэйэ саҥарар саҥата өй-санаа сайдыытыгар ылар суолтата улахан. Киһи бэйэтэ саҥарар куһаҕан тыллара кини өйүгэр-санаатыгар ордук күүскэ дьайаллар.
Дулҕалаах (өрүc)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Куһаҕан тыллар
Үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар уонна өйдөбүллэр бары омуктар тылларыгар үгүстүк үчүгэй уонна куһаҕан тылларынан бэриллэннэр оҕолорун, дьоннорун өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэриллэллэр. Хас биирдии киһи өйүгэр-санаатыгар кыра эрдэҕиттэн төрөппүттэрэ иҥэрэн үөрэппит үчүгэй уонна куһаҕан быһыылара диэн өйдөбүллэр иҥэн сылдьаллар. Бу өйдөбүллэр оҕо өйүгэр-санаатыгар ордук дириҥник иҥэн, үгэс буолбут буоллахтарына, киһи өйүттэн-санаатыттан хаһан да, олоҕун ханнык да кэмнэригэр умнуллан хаалбаттар. Олох ыарахан кэмнэригэр үтүө, аһыныгас майгыга үөрэммит оҕолор кырыйдахтарына ордук аһыныгас, харыстас майгылара күүһүрэр. Билигин баар кырдьаҕастар, кыра эрдэхтэринэ ыарахан олоххо эрэйдэнэн улааппыт буоланнар, майгылара эдэр көлүөнэ дьон майгыларыттан итинэн уратыланаллар.
Дьон үгүс өттүлэрэ бэйэлэрин олохторугар оҥорор, тутар, сайдыыны ситиһэр туһугар өйдөрүн-санааларын уураллар уонна үлэлииллэр. Кинилэр оҥорор-тутар буоланнар дьон олохторо инники, сайдыы диэки тохтоло суох баран иһэр. Бу үлэһит дьон оҕолорун туһалаах, үчүгэй быһыылары оҥоруу өттүгэр үгүстүк үөрэтэллэр, такайаллар. Бэйэлэрэ үлэһит дьон оҕолоро үксүгэр үтүө, үлэһит майгылаах буола улааталларын саха киһитэ барыта билэр суола.
«Сыа быыһыгар быччархай кыбылларын курдук» үчүгэй дьон быыстарыгар куһаҕан, тугу эмэ бэйэлэрэ оҥорон туһаҕа таһаарар туһунан толкуйдаабат, атын дьон оҥорбут баайдарыттан-малларыттан босхо туһаныахтарын баҕалаахтар эмиэ бааллар.
Куһаҕан өйдөөх-санаалаах дьон баар буолууларыгар оҕону иитии-үөрэтии ылар оруола ордук улаханын «Яблоко от яблони недалеко падает» диэн өс хоһооно бигэргэтэр. Кэлин кэмҥэ төрөппүттэр иитэр-үөрэтэр оруолларын намтатан, атын дьоҥҥо сыҕарытан өйдүүр буолуу саха дьонугар тарҕаныах курдук буолан эрэр. Оҕону иитии-үөрэтии сүрүн өттө аҥардастыы учууталлар диэки сыҕарытыллан, кинилэр эрэ оҕо иитиитигэр эппиэтинэстээх буолалларын курдук өйдөөһүн олохсуйа быһыытыйда.
Үөрэҕирии
Үөрэҕирии диэн үөрэтээччи үөрэнээччигэ билиини биэриитэ. Үөрэҕирии үөрэҕэ педагогика диэн. Үөрэҕириигэ быраап киhи бырааптарын бастыҥнарыгар киирсэр. Ол быраабы Холбоhуктаах нациялар омуктар икки ардыларынааҕы экономика, социал уонна култуура бырааптарын пактын 13 Ыстатыйата мэктиэлиир.
Куһаҕан тыллар
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ эдэр киһи өйө-санаата сайдыытыгар, киһилии майгына үөскээһинигэр кыра эрдэҕинэ, оскуолаҕа киириэн иннинэ үөрэппит, иҥэриммит өйдөбүллэрэ ордук, урутаан дьайаллар. Оҕо өйүгэр-санаатыгар биир суолу хос-хос хатылааһын, төһө элбэхтэ хатыланар даҕаны соччонон кытаанахтык иҥэн иһэр диэн өйдөбүлгэ олоҕурар, киһи үйэтин тухары ханнык баҕарар үөрэҕи ылыныыта барыта хос-хос хатылааһыҥҥа, үгэс оҥостон иҥэриниигэ олоҕурар.
Киһи бэйэтин саҥатын истэн эмиэ үөрэнэр, үгэс оҥостор дьоҕурдааҕын «Куһаҕан тыллары тыллаһыма» диэн үөрэтэр этии баара бигэргэтэр. Өлөрүү, алдьатыы, охсуһар, этиһэр туһунан тыллар бары куһаҕаны оҥорууга ыҥырар буоланнар куһаҕан тылларга киирсэллэр. Саха дьоно былыр-былыргыттан оҕолорун «Куһаҕан тыллары тыллаһыма» диэн үөрэтэ сатыыллар. Куһаҕан тыллары тыллаһар буолуу элбэхтэ хатыланнаҕына үгэскэ кубулуйан оҕо ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар ууруллан иһэллэрин былыргылар ордук билэллэр эбиттэрин ити этии бигэргэтэр.
Үөрэҕирии
Үөрэҕириини туһанан, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ уопсастыба, дойду уонна аан дойду туһунан билии бэриллэр.
Куһаҕан тыллар
Кыра оҕо «Өлөрүөм, быһыам» дии-дии сүүрэкэлии сылдьар буоллаҕына, ити этэр тыла өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар үгэс буолан иҥэн ууруллан иһэр. Бу ууруллубут өй-санаа хаһан баҕарар, киһи олоҕун ыарахан, соһуччу кэмнэригэр, бу киһи ийэ кутун баһылыыр кэмигэр киирэн хааллаҕына, өйүгэр эмискэ түһэн, өйдөнөн кэлэн толоруллан хаалыан сөп.
Киһи бэйэтэ саҥарар тылларын кулгааҕынан истэн ылынара ордук күүстээх, өйгө-санааҕа олус түргэнник тиийимтиэ. Ити барыта үөрэҕи ылыныы бэйэтэ хос хатылааһыннаах буоларынан быһаарыллар. Холобур, үөрэнээччи лекцияны истэ олорон сурунан иһэр буоллаҕына ордук дириҥник өйдүүрүгэр ити быһаарыы олоҕурар.
Былыргы дьон киһи өйүн-санаатын итинник уратыларын билэр буоланнар оҕолорун куһаҕаннык саҥара, тыллаһа сылдьалларын кытаанахтык боболлор, "Айыы диэмэ" диэн үөрэтэллэр. Ол бобуу барыта оҕолорун өйүн-санаатын, ийэ кутун харыстыылларыттан, кини туһугар дьиҥнээхтик, ис сүрэхтэриттэн кыһаналларыттан, улаатан киһилии киһи буоларын ситиһэ сатыылларыттан буолар. Куһаҕан тыллары тылласпат буолуу оҕо өйүн-санаатын харыстыыр, куһаҕан үгэс үөскээн өйүгэр-санаатыгар олохсуйбатын хааччыйар аналлаах.
Төрөппүттэр бэйэлэрэ оҕолоро истэригэр куһаҕан, алдьатар, өлөрөр тыллары саҥарартан туттунар буолуулара оҕолорун өйүн-санаатын, ийэ кутун ордук харыстыылларыгар олоҕурар. Кыра оҕону, бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ охсуһарга, этиһэргэ, алдьатарга, былдьаһарга, куһаҕан тыллары тыллаһарга үөрэппэт буолуу, кини киһилии майгылаах буола улаатарын хааччыйар биир сүрүн көрдөбүл буолар.
Оҕо улаатан, өйө-санаата эбиллэн истэҕинэ, саҥарар тылларыттан үөрэҕи иҥэринэн иһэргэ үөрэнэр. Үөрэҕи ылыныы кинигэттэн доргуччу аахтахха ордук эбиллэрин начаалынай кылаас учууталлара куруук туһаналлар. Оҕо улаатан иһэн куһаҕан тыллары тылласпат буолуута өйө-санаата үчүгэйи оҥоруу диэки хайысхалаахтык сайдарын хааччыйар. «Киһи тыла тиийимтиэ» диэн сахалар этэллэр. Бу этии тыл суолтата өйгө-санааҕа дириҥник иҥэн өйү-санааны төрүттүүрүн, киһи майгынын олохсутарын эмиэ бигэргэтэр.
Бэйэ саҥарар тыла киһиэхэ олус күүскэ дьайарын сахалыы андаҕар этиитэ баара быһаарар. Киһи олус күүркэйэн, тыл-өһө сытыыланан андаҕар тылларын этиитэ өйүгэр-санаатыгар ордук дириҥник хатанан этиллибитин курдук быһыылары оҥорорго тириэрдэр.
Тылы элбэхтик, хос-хос хатылаатахха кэлин үгэскэ кубулуйан хаалар. Соһуйдаҕына ханнык эмэ тылы саҥара үөрэнэн хаалбыт киһи ол үгэһин хаһан да быраҕа охсон кэбиспэт. Эмээхсин «Бачах», эҥин диэн соһуйдаҕына тутта үөрэммит тылларын хас соһуйдаҕын аайы саҥаран иһэр. «Өлөрүөм, алдьатыам»,- диэн тыллаһар киһи, ити тылларыттан үөскээбит баҕа санаатын хаһан эмэ толорон кэбиһэр кыахтаныан сөптөөҕүн сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Үгэскэ кубулуйбут өйдөбүл киһи өйүттэн-санаатыттан хаһан да сүтэн, симэлийэн хаалбат, киһи ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар ууруллан сылдьар уратылаах.
Олох ханнык баҕарар кэмигэр киһи ийэ кута баһылаан салайар быһыытыгар киирэн хаалар. Куһаҕан тыллартан үөскээбит үгэс киһи өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар уурулла сылдьан баран, хаһан баҕарар өйдөнөн кэлэн толоруллар кыахтанар. Быстахтык быһыыланан куһаҕан быһыылары оҥоро охсон кэбиһэр эдэр дьон элбээн иһиилэрэ ити быһаарыы чахчытын бигэргэтэллэр. Атаахтык иитиллэн, бас баттахтык тыллаһа үөрэммит дьон олохторугар элбэх эрэйдэри көрсүүлэрэ барылара кэриэтэ биир эмэ түгэҥҥэ бэйэлэрин сыыһа туттууларын кытта сибээстээхтэр. Биирдэ арыгыны аһара иһэн кэбиһэн итирии кэнниттэн сыыһа туттунуу эдэрдэргэ олус элбэхтик көстөр быһыы буолла.
Төрөппүттэр, кэлэр көлүөнэ дьонноро киһилии быһыылаах буолан уһун, дьоллоох олоҕу олоруохтарын, баҕа санааларын курдук төрүттэрэ-уустара тэнийэн-сайдан иһиэҕин дьиҥнээхтик баҕараллар, оҕолорун өйдөрүн-санааларын, ийэ куттарын харыстаан, куһаҕан быһыыланарга, куһаҕаннык тыллаһарга үөрэппэттэр. Оҕолор хайдах киһи буола улааталлара барыта төрөппүттэртэн тутулуктаах. Оҕону үөрэтэргэ сымнаан биэрэн, атаахтатан-тараҥнатан, киһиргэтэн улаатыннардахтарына майгына сымнаҕас буола улаатан, олох ыарахаттарын кыайан уйбакка, олох чэпчэки өттүн диэки салаллан элбэх эрэйи көрсүөн, олус элбэх баҕа санааларын кыайан толорумуон сөп. (1,27).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга
thumb|right|Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ил бэлиэтэ. Ил Түмэн 1992 с. ахсынньы 26 ылыммыта. Дьаралык айааччылара: А. Н. Осипов, В. С. Парников, В. Н. Игнатьев уонна И. А. Потапов.
Марба (Күндэ)
"Марба" диэн Күндэ сурурйбут трагедия кэпсээнэ.
Алексей Андреевич Иванов - Күндэ саха литературатыгар кэпсээн жанра сайдыытыгар маҥнайгы акылааты уурсубута. Кини 1920 сыллаахха суруйталаабыт 4 кэпсээнэ: «Марба», «Доромоонноох», «Хаартыһыттар», «Иэдээннээх баҕа» оччотооҕу тыа дьадаҥытын олоҕун уустаан-ураннаан ойуулууллар.
Суруйааччы саамай толору «Талыллыбыт айымньылара» 1960 сыллаахха тахсыбыттара. Кини хоһооннорун 1945 сыллаахха Ана­толий Ольхон, 1947 сыллаахха Владимир Державин нууччалыы тылбаастаан бэчээттэппиттэрэ.
Айымньы кылгас ис хоһооно
Марба - 18 саастаах тулаайах хамначчыт кыыс.
Айымньы суолтата
Киһи олоҕун биир, арыт хас да быстах түгэнэ ойуччу ылан көрдөрүллэр, онно суруйааччы айымньы тематын, персонаж характерын толору арыйар.
Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир
Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир. Киэҥ намыһах хайалаах уонна намталлаах сир.
Арҕаа Аллараа Тунгускаттан саҕаланар уонна илин диэкки Өлүөнэ ортоку сүүрээнин батыһан Амма өрүскэ дылы тиийэр.
Геология өртүнэн былыр үйэтээҕи көнөтүйбүт сир. Арҕааттан илиҥҥэ диэри 1200 км.
Ордук үрдүк сирдэр муора таһымыттан 626 м. тиийэллэр. Хоту диэкки Саха сирин ортоку намталыгар кубулуйар. Соҕуруу диэкки хайаларга кубулуйар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1204
1204 сыл.
Разумовскай Кирилл Григорьевич
Разумовскай Кирилл Григорьевич (кулун тутар 18 (29) күнэ, 1728, Лемеши сэл. (билигин Украина Черниговскай уобалаһа) — тохсунньу 9 (21) күнэ, 1803, Батурин к.) — Арассыыйа билимин академиятын бэһис, бастакы нуучча бэрэсидьиэнэ, фельдмаршал.
Арыы (география)
Арыы диэн күөлгэ, өрүскэ, байҕалга уу ортотугар баар кураанах сир. Атын суолтата: аһаҕас сир ортотугар баар ойуур (арыы хатын, арыы тиит, арыы талах). Саҥа кыра арыы диэн ойоос ааттанар.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Ыал
Ыал эбэтэр дьиэ кэргэн диэн бииргэ олорор дьон бөлөҕө. Ол аата хаан уруу (төрөппүттэр оҕолорунаан, бииргэ төрөөбүттэр) уонна кэргэннии буолан бииргэ олоруу.
Бил (балык)
thumb|250px
Саха сирин киин уонна арҕаа өрүстэригэр уонна ардыгар бөдөҥ тымныы уулаах күөллэригэр үөскүүр. Искэҕин ыам ыйыгар дьара уулаах билиилэргэ ыыр.
Аһылыга
Сиэмэх балык. Ордук өрүс харгыларыгар, чычаас сүүрүктээх сирдэргэ көстөр. 2 миэтэрэҕэ дылы, усуннаах буолуон сөп. Ыйааһына 100 киилэҕэ дылы. Саха сиригэр КыҺыл кинигэҕэ киирбэтэх.
Билиэйэх, дьойуо - бил оҕото, кырата.
Эбии маны көр
Саха сирин балыктара
Күҥкү
Күҥкү - XVII үйэҕэ Үөдүгэй дьонун баһылыга. Үһүйээннэр уонна сурукка тиһиллибит ахтыылар кэпсииллэринэн үөдүгэйдэр билиҥҥи Үөһээ Бүлүү улууһун сирдэригэр кини саҕана кэлбиттэр.
Күҥкү ураһатын олоҕо Күүлэҕэ турбут. Кини Күүлэнэн, Боруу Көлүйэнэн олорбут. Чочу, Быйакы, Бакы олохсуйбут алаастара билигин кинилэр ааттарынан ааттанан сыталлар.
Күҥкү төрүччүтэ
Лазарь Николаев архыыбыгар олоҕуран.
Венди Копп
Венди Сью Копп (Wendy Sue Kopp, төр. бэс ыйын 29 күнэ 1967) — кэммиэрсийэтэ суох кыра хааччыллыылаах дьиэ кэргэннэр үөрэх ылыыларын тоҕоостоох оҥоруунан дьарыктанар Teach For America тэрилтэ тэрийээччитэ уонна сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. Ону кэккэ Teach For All, АХШ-тан атын дойдуларга Teach For America  моделын туһанар  глобаальнай кэммиэрсийэтэ суох тэрилтэлэр ситимнэрин, генераальнай дириэктэрэ уонна олохтоһооччута
2014 сыллаахха Копп Fortune сурунаал версиятынан 50 аан дойдуу улуу лиидердарын ахсааныгар 25-с миэстэ буолбута.
Биографията
Венди Копп Далласка (Техас) Highland Park High School оскуоланы бүтэрбитэ, ол кэннэ Принстон үнүбүрсүтүөтүн иһинэн баар Вудро Вильсон аатынан уопсастыбаннай уонна аан доудй сыһыаннарын оскуолатыгар үөрэммитэ. 1989 сыллаахха принстоҥҥа бакалаавр истиэпэнин ылбыта. Үнүбүрсүтүөккэ үөрэнэр сылларыгар Принстон Business Today сурунаалын чилиэнэ этэ уонна University Press Club састаабыгар киирэрэ.
Хордалыктар
мини|Хордалыктар Хордалыктар (Chordata) диэн тоноҕостоох харамайдар бөлөхтөрө.
Венди Копп
Teach For America
1989 сыллаахха Венди Копп бэйэтин диссертациятыгар Teach For America тэрилтэни тэрийэргэ этии киллэрбитэ, диссертациятын суруйарга кини социология ыстаарсай профессорын  Марвин Бресслеры кытта сүбэлэспитэ. Бырайыагын ис дьиҥэ - эмиэрикэ дьадаҥы дьиэ кэргэннэрин оҕолорун сылларынан үөрэтэргэ эдэр үөрэҕи бүтэрбит учууталлары тардыы. Сотору кэминэн Копп, Принстоны бүтэрээт, Teach For America тэрийбитэ. 1990 сыллаахха кэллиэстэри 500 бүтэрээччи эдэр дьон  Teach For America-ҕа учууталлаары кыттыспыттар. 1991 сыллаахха Копп Echoing Green-н TFA сайдыытыгар граан ылбыта. 2012 сыллаахха хампаанньа ыраас ахтыыба сылга $419,098,314 кырата суох буолбута.
2007 сыллаахха Копп Teach For All тэрийбитэ (Teach For America моделын туһанар  глобаальнай кэммиэрсийэтэ суох тэрилтэлэр ситимнэрин). 2013 сыллаахха Венди Teach For America генераальнай дириэктэрин дуоһунаһыттан уурайбыта уонна тэрилтэ бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин оруолун сүкпүтэ.
Тус олоҕо
Кэпп кэргэннээх, кэргэнэ - Ричард Барт, Knowledge Is Power Program пуонда бэрэсидьиэнэ,   Нью-Йорка олороллор, түөрт оҕолоохтор.
99
99 сыл.
Өлбүттэр
90er
Сартаҥ (өрүc)
Сартаҥ өрүс. Дулҕалаах өрүһү кытта холбоһон Дьааҥы өрүһү үөскэтэр. Уһуна 620 км, тардыытын иэнэ 17800 км².
Баһа Үөһээ Дьааҥы сиһигэр сытар, Сис Күөлгэ баар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 50 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри муустаах.
Тардыытыгар 500 күөл, 28 км² уопсай иэннээх 14 тарыҥ баар. Хаҥастан Хоспохтоох (112 км.), Ааллаах (135 км.), уҥаттан Таҥкалаах (86 км.) диэн салаалардаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Соҕуруу Кэриэйэ воната
Соҕуруу Кэриэйэ воната (원, ) диэн Соҕуруу Кэриэйэ валютатын биирдигэ. Биир вона 100 чоҥҥа арахсар, ол гынан баран билигин туттуллубат. Вона Соҕуруу Кэриэйэ киин куоратыгар Сеулга бэчээттэнэр. Өссө атын вона — Хоту Кэриэйэ воната баар.
Аатын устуоруйата
Урукку вона диэн тыл Кытай юаньын уонна Дьоппуон иенатыгар сыстыганнаах. Хандьаҕа баар иенаттан 元 (원), бэйэтэ кытай тылыгар баар иероглифтан тахсыбыт. төкүнүк формалаах диэн тылбаастанара. Билиҥҥи вонаны кэриэйэ буукубалаларынан эрэ суруллааччылар.
Эргиигэ 1962 сыл бэс ыйын 9 күнүгэр тахсыбыта. Онно биир вонаны уон Соҕуруу Кэриэйэ хваныгар уларыталлара. 1975 сыл кулун тутар 22 күнүгэ хваннаах харчы бүппүтүн кэннэ соҕотох төлөбүр ньымата буолбута. ISO 4217 куодугар KRW диэн буукубалаах куод биэриллибитэ.1962 сыллаахха сэрии буолар бириэмэтигэр вона АХШ дуолларыгар баайыллыбыта.
1980 сыл олунньу 27 күнүттэн бэйэтин курсугар тахсарыгар хардыылар оҥоһуллубуттара. Толору бэйэтин курсугар 1997 сыл ахсынньы 24 күнүгэр Аан дойду үп пуондатын кытта сөбүлэһии илии баттаммытын кэннэ тахсыбыта. Сотору буолан баран Азия үп кризиһын түмүгэр икки төгүл чэпчээбитэ.
Саха скульптордара
Саха скульптордара.
Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылынна. Абрамов Маяк Герасимович. 1937 төр. Бочкарев Василий Васильевич. 1944 төр. Бурцева Раиса Николаевна. 1947 төр. Винокурова Евгения Николаевна. Род.1934 Добрынин Прокопий Иванович. 1909-1966 Егоров Семен Афанасьевич. 1931-1974 Захаров Петр Алексеевич. Род.1933 Огонеров Николай Дмитриевич. Род.1964 Оготоев Егор Петрович. Род.1953 Павлов Максим Максимович. Род.1942 Пахомов Эдуард Иннокентьевич. Род.1951 Прокопьев Семен Кириллович. Род.1949 Пшенников Ксенофонт Николаевич. Род.1926 Романов Афанасий Афанасьевич. Род.1953 Слепцов Прокопий Гаврильевич. Род.1951 Соргоев Яков Игнатьевич. 1945-1993
Эдьигээн (улуус киинэ)
400px|thumb|right|Эдьигээн куйаартан көстүүтэ 400px|thumb|left|Эдьигээн көстүүтэ
Нэһилиэнньэтин ахсаана 3 349 киһи (2007 сыл).
CBS
CBS Broadcasting Inc. (CBS) — АХШ көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньата. Аата урукку аатыттан Columbia Broadcasting System диэнтэн тахсар. 1928 сыллаахха Уильям Пейли 16 араадьыйа станцияларын атыыласпытын кэннэ үөскүүр. Кини салайыытынан АХШ биир обургу араадьыйа ситимэ буолар, ол кэнниттэн АХШга көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаааньалартан бөдөҥ 3кэ киирэр.
Чөкчөҥөөлөр уустара
Чөкчөҥөөлөр уустара (, Род Улиты) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 5 көрүҥ баар: Күүс чөкчөҥөө, Чөкчөҥөө, Лоокуут, Хара чөкчөҥөө, Хонуу чөкчөҥөөтө
Белянка
Белянка өрүс — Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 217 км, тардыытын иэнэ 4560 кв.км. Баһа Верхоянскай сискэ сытар. Хас да сиһи быһа охсон ааһар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн Мунньи (103 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Гренландия
Гренландия (Grønland; Kalaallit Nunaat) диэн Дания Хоруоллугар киирсэр автономиялаах арыы дойду. Хоту уонна Атлантик океаннар икки ардыларыгар баар. Дания бас билиитигэр XVIII үйэттэн киирэр. Географиятынан Хоту Америкаҕа сыhыаннаах.
Гренландия аан дойду ордук улахан арыыта. Иэнэ 2 166 086 км². Олохтоохторун ахсаана 63 000 киhи (2009). 1979 с. ыла бэйэ салалталаах. 2008 с. референдумугар Гренландия дьоно олохтоох дьаhалта быдан киэҥ компетенцияланарын туhугар куоластаабыттара.
Винокуров Захар Порфирьевич
200px|thumb|right|Винокуров Захар Порфирьевич Винокуров Захар Порфирьевич (12.03.1922 —17.01.1957) — сахалартан биир бастакы композитор.
Олоҕун олуктара
Захар Порфирьевич айан хаалларбыт бастыҥ ырыаларын күн бүгүнүгэр диэри саха дьоно сөбүлээн ыллыыр.
Дьиэ кэргэнэ
Оҕолоро (икки кыыс):
«Эҕэрдэ ырыата»
1955 сыл сайыныгар Варшаваҕа буолар ыччаттар уонна студеннар Аан дойдутааҕы фестивальларыгар бэлэмнэнии саҕаланар. Саха Сириттэн ырыаһыт Анастасия Лыткина делегатынан талыллыбыт. Бу фестивальга анаан композитор Захар Винокуров, поэт Сэмэн Данилов «Эҕэрдэ ырыатын» суруйбуттар. Ырыа табыллан Саха Сирин биир бастыҥ ырыата буолар, өр сылларга республика радиотын сарсыардааҥҥы биэриилэригэр ылламмыта.
Бу ырыаны sakhaopenworld.org ситим-сиргэ Н. П. Осипов аатынан народнай инструменнар Россия Национальнай академическай оркестрынан доҕуһуоллаах Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһын Мария Николаева толоруутугар истиэххэ сөп.
1205
1205 сыл.
Куличкин Петр Семенович
Олоҕо
Петр Семенович Чурапчы Көһөрүллүүтүн кыттыылааҕа бэлиэлээх, тыыл, кэлин Аҕа дойду сэриитин ветеранын дастабырыанньатын ылан үөрбүтэ-көппүтэ. Улуу Кыайыы юбилейдарынан хас да мэтээл, 2009 с-ха тэрилтэтин 50 сыллаах юбилейынан Анал бэлиэ хаһаайына. Тэрилтэтин 50 сылыгар анаан тахсыбыт кинигэни, онно кини аата бастыҥ үлэһиттэр, ветераннар ааттарыгар киллэриллибитин көрөн бараахтаабыта...