cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сарыкамыш күөл
Сарыкамыш күөл(Сарыкамыш;туркм.Sarygamys koli, узб. Sariqamish koli, Сарикамиш кули) - Туркменияҕа уонна Узбекистаҥҥа, быһа холоон, Каспискай уонна урукку Аральскай муоралар икки ардыларыгар, Сарыкамышскай котловина киин өттүгэр сытар аһыы туустаах уулаах күөл. Күөл, хотугулуу-арҕаа өттө Узбекистан киэнэ, онтон атын өттө Туркмения киэнэ. Сарыкамыш күөл аата түүрдүү тылтан, "саһархай хомус, тростник" диэн тылбаастанар. Күөл, Сарыкамыштааҕы улахан оҥхой киинигэр сытар. Кини иэнэ куруутун уларыйа турар уонна Хорезмскай оазистан коллекторнай уу төһө киирэриттэн тутулуктаах. 1977 с. күөл ньуурун иэнэ - 1500 км.кэриҥэ этэ. Уутун тууһа, быһа холоон, 7%. Сыл аҕайы күөлгэ 4 кб.км.тиийэ уу киирэр.1985 с.уу үрдүн иэнэ 3200 кб.км.тиийэ улааппыта. Күөлгэ уу таһыма уларыйара арыый тохтообутун кэннэ, уу тууһа үрдээбитэ, 15-20% буолбута. "Узбекистан национальнай энциклопедията" кинигэҕэ сурулларынан, күөл уһуна - 30-40 км. Күөл хотуттан соҕуруулуу-илин диэки уһаты хайысхалаах уһаты тардыылаах. "Словарь современных географических названий"(2006) кинигэҕэ, күөл дириҥэ ортотунан - 8,2 м.тэҥнэһэр диэн суруллубут. Илин кытылын диэки ордук дириҥиир. Саракамыш котловинатын түгэҕэ саамай намтыыр сиринэн - муора таһымыттан 40,5 м.аллараа сытар. Саракамыш күөл, арҕаа өттүгэр туруору кытыллаах. Илинтэн, күөлгэ, коллектор-канал түһэр. Ол коллекторынан Сүрүн Дарьялыкскай уонна Озёрнай коллектордар уулара күөлгэ киирэллэр. Илин кытылыгар, сир аннынааҕы сылаас(+20°диэри) минеральнай уулар тахсар сирдэрэ баар. Күөл хас да төгүл, Амударья уута киирбэтиттэн сүтэн баран,төттөрү баар буолбута. Амударья өрүс сүнньүн уларытан Араал муоратыгар түһэр буоллаҕына, күөл куурар. Амударья уута, бүтэһик төгүлүн 1878 с.уу ылыытын кэмигэр котловинаҕа киирбитэ. 1960-ус сыллар саҥаларыгар Сарыкамыш күөл коллекторнай, дренажнай ууларынан туолбут. Ол уулар Дарьялык коллекторынан кэлбиттэр. Сарыкамыш күөлгэ араас балыктар, ол иһигэр, сазан, сом, змееголов бааллар. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE https://meros.uz/ru/object/sariqamish-koli
Сахалар айыы аймахтара
Аймах диэн тылы сахалыы кылгас тылдьыкка: “Биллэр биир төрүттээх дьон, оннук дьон уруулуу сыһыаннара”,- диэн быһаараллар. Айыы аймахтарабыт диэн этинии сахалар былыргы төрүттэрин үөрэхтэрин, үлэлэрин-хамнастарын, дьон-норуот туһугар тугу оҥорбуттарын умнубаттарын, кинилэр оҥорбут дьыалаларын салҕааччыларын билинэллэрин илэ бааччы биллэрэр.
Тыыннаах киһи айыы буолбат. Айыы аймаҕа эрэ буолар. Айыы аймахтарынан ааттанар саха дьоно бэйэлэрэ айыы буолбатахтарын билинэллэр. Ол иһин бэйэлэрин айыы аймахтарынан ааттаналлар. Ол аата былыргы төрүттэрэ, сорохтор эһэлэрэ, эбэлэрэ эбэтэр төрөппүттэрэ өлөн өйдөрө-санаалара үрүҥ айыы буолан Үөһээ дойдуга сылдьаллар, онтон тыыннаахтар былыргы төрүттэрин, төрөппүттэрин үөрэхтэрин, өйдөрүн-санааларын салҕаан илдьэн иһэллэрин билинэллэр.
Айыы хаан аймахтара, айыы аймахтара диэн этиниилэр саха дьону­гар элбэхтик иһиллэллэр. Бу этиниилэр саха дьоно өбүгэлэрин саҥаны арыйар, тупсарар, сайыннарар дьыалаларын салҕаан иһээччилэрин биллэрэр. Саха дьоно айыы аймахтара диэн ааттаныылара аан маҥнай тимири уһаарыыны уонна уһаныыны баһылааннар элбэх саҥаны арыйыылары, айыыны оҥорбуттарыттан төрүөттээх буолуон сөп. Бу саҥаны айыылар дьон олохторугар улахан хамсааһыннары таһаарбыттарын, тимир сэрии сэбин туһанан хууннар Европаны барытын кэриэтэ сэриилээн баһылаабыттарын остуоруйа чахчылара бигэргэтэллэр.
Тыыннаах, бэйэтэ Орто дойдуга олорор киһини “айыы буол” диэн этии, онно ыҥыра сатааһын олус улахан сыыһа. Тыл үөрэхтээхтэрэ сахалыы өй-санаа үөрэҕин букатын билбэттэрин биллэрэр. “Өйүҥ көтөн Үөһээ дойдуга таҕыстын, бэйэҥ өл” диэн кыраабыкка тэҥнэһэр олус куһаҕан быһыы буолар. Саха тыла олус былыргы тутулуктарын сүтэрбэккэ эрэ сылдьар соҕотох тыл буолар. Ол иһин саха тылын уларыта сатаабакка бэйэтинэн туттар ордук буолара быһаарыллар.
Төрөппүт өйө-санаата, кута өлбүтүн да кэннэ оҕолорун көрө-истэ, харыстыы сылдьарын кут-сүр уонна түүл үөрэхтэрэ дакаастыыллар. Төрөппүт түүлгэ көстөр көрүҥэ ханнык быһыы-майгы оҕотун иннигэр кэтэһэрин биллэрэр. Күүстээх куттаах-сүрдээх аймах киһи кута үрүҥ айыы буолан бары аймахтарын көрө-истэ сылдьарын сахалар билэннэр туһаналлар, көмө көрдөөн санааларын бөҕөргөтөллөр.
Айыылар Yөһээ дойдуга олороллор. Yөһээ дойду диэн тугун биһиги “Түүл - Үөһээ дойду өйө-санаата” диэн үлэбититтэн булуохха сөп. (1,29). Бу боппуруоска ханнык да мөккүөр тахсыбат. Былыр үйэтинээҕитэ өлөн да хаалбыт дьону киһи түүлүгэр хаһан баҕарар, өссө тупсаран эттэххэ, халлаан уларыйаары гыннар эрэ көрөр. Өлбүт дьон куттара, ол аата айыылар Yөһээ дойдуга сылдьалларын сахалар былыр-былыргыттан билэллэр.
Орто дойдуга киһи, дьон олороллор, онтон айыылар олох туспа Yөһээ дойдуга сылдьаллар. Тыыннаах киһи айыы буолара ол иһин хайдах да табыллыбат. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата Yөһээ дойдуга көттөҕүнэ туспа баран, бэйэтин уратытынан араарыллан айыы буолар. Бу айыы буолбут өй-санаа, куттар Орто дойду дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар түүллэригэр киирэн көстөн араас көрүҥнээхтик дьайыахтарын сөп.
Сахалар бэйэлэрин айыы аймахтарынан ааҕыналлар. Бары олоҥхолоругар, былыргы кэпсээннэригэр үөһээ айыылартан төрүттээхтэрин, тутулуктаахтарын куруук ахталлар. Сахалар айыылар аймахтара буолалларынан олус киэн тутталлар. Ол аата саха дьоно өлбүт дьоннорун кэриэстэрин, баҕа санааларын толороллорунан киэн тутталлар, кинилэри ытыктыылларын биллэрэллэр, үөрэхтэрин, үгэстэрин, тылларын салҕаан илдьэ иһэллэр.
Былыргы кэпсээннэргэ айыылар Орто дойду дьонугар өй-санаа уган көмөлөспүттэрин туһунан элбэхтик ахтыллар. Биллэр көмөнү ылбыт дьон бары түүллэригэр Аан дойду иччитин кырдьаҕас эмээхсини эбэтэр оҕонньору, Байанайы көрсөн сүбэ-ама ылбыттарын уонна ол сүбэлэрэ көмөлөспүттэрин, олохторугар туһалаабыттарын кэпсииллэр. Киһи түүлүгэр төрөппүтүн көрдөҕүнэ, кини көстөр көрүҥүттэн ханнык быһыылар буолаары туралларын эндэппэккэ эрэ билэр.
Киһи өйө-санаата Yөһээ дойду өйүн-санаатын кытта куруук сибээстэһэ, тутулла сылдьар. Саха дьоно ити тутулугу былыргыттан билэннэр айыылартан тутулуктаахпыт дииллэр. Өлбүт аҕаҥ түүлгэр киирэн кыыһырар, сөбүлээбэт буоллаҕына, ханнык эрэ санааҕын уурбут дьыалаҥ табыллыа суоҕа, үлэҕэр мэһэйдэр үөскүөхтэрэ диэн түүл үөрэҕэ этэр. Онтон өлбүт ийэҥ көрө-харайа сылдьара доруобуйаны көрүнэ сылдьарга ыҥырар. Айыылары кытта сибээс диэн түүлүнэн сибээстэһиини, тутулугу этиллэр.
“Үөһээттэн көнтөстөөхпүт” диэн этинии киһи Үөһээ дойду өйүттэн-санаатыттан олус улахан тутулуктааҕын биллэрэр. Көнтөс диэн аты тутан, хам баайан сылдьарга аналлаах бөҕө быа ааттанар. Ол иһин сахалар үөһээттэн тутулуктара кытаанаҕын билинэллэр.
Кэлин кэмҥэ Россия дьонун өйдөрө-са­наалара мөлтөөһүнэ оҕо кыра эрдэҕинэ, бэйэтэ өйдөөбөт кэмигэр ийэ кутун өйүн-санаатын ииппэт, үөрэппэт буолууттан тутулуктаах. Оонньото эрэ сырытыннараннар ийэ кутун ииппэккэ аһаран кэбиһэллэр. Былыр­гылар этэллэринэн омук эстээри гыннаҕына, мөлтөөтөҕүнэ эбэтэр уларыйан саҥалыы үөскүүр кэмэ кэллэҕинэ, оҕолорун атаахтык иитэн итинник ыарахан балаһыанньаҕа киирэрин “Эстэн эрэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах” диэн өс хоһооно оҥорон сэрэтэллэр.
Саха ойууннара киһи түһээн инникини өтө көрөн билэрин былыргыт­тан билэллэрэ уонна олору таба тойонноон сөптөөхтүк туһаналла­ра. Ойуунтан ханнык баҕарар киһи кэлэн: “Миэхэ инникибин төлкөлөөн кулу”,- диэн көрдөстөҕүнэ утуйан туран баран тугу түһээбитин тойон­ноон, киниэхэ бэйэтигэр кэпсээн биэрэр эбит. Маннык түһээн билбитин ойуун түстэтэр киһиэхэ кэпсээтэҕинэ атын дьоҥҥо биллэримээр диэн сэрэтэрэ үһү.
Өй үлэтинэн үлэлии сылдьар дьон кыайан арыйбакка өр муҥнана сылдьар үлэлэригэр түһээн бэлэм эппиэти ылбыттара биллэр. Маннык бэлэм эппиэти ылан Д.Менделеев оҥоро сылдьар периодическай табли­цатын бүппүт көрүҥүн көрөн үтүгүннэрэн оҥорбут. Археолог Генрих Шлиман улахан арыйыыны оҥоруон иннинэ хас да төгүллээн хатыланар түүллэри көрбүт уонна ол түүллэрин көстүүлэрин саҥаны арыйыытыгар туһаммыт. Эмиэ итинник арыйыыны Г.Гилпрехт түһээн көрөн оҥорбута чуолкайдык суруллубут. Кини түһээн көрөн былыргы суруктаах туой таблица сороҕун булбут уонна өссө түүлүгэр көстүбүт жрец киһи ки­ниэхэ, бу таблица суругун ааҕан биэрбит. (2,32).
Түүлгэ сүдү көрүҥнээх маҕан баттахтаах оҕонньор саҥа атаҕар турбут оҕону саҥарарга үөрэтэр. Оҕото уоһун төгүрүччү тута-тута: “Yү”,- диэн саҥара сатыыр. Оҕонньор: “Оҕону саҥа саҥаран эрдэҕинэ сахалыы үөрэтиллэр”,- диэн этэр. Ийэлэр хайдах саҥарда үөрэтэллэр да оҕо оннук саҥарар. Саха тыла дьахталлартан тутулуга улахан.
Ити курдук өйүн-санаатын, билиитин барытын түмэн дьоннорго туһалаах үлэни оҥорор киһиэхэ түүл илэ аҕалан көрдөрөн көмөлөспүт уонна сорох алдьархайга түбэһээри гыммыт киһини сэрэппит түбэлтэлэрэ элбэхтэр.
Билигин түүлү үөрэтээччилэр билинэллэринэн элбэх саҥаны арыйыы­ларга түүллэр көрдөрөн биэрэн туһалаабыттар. Түүллэригэр көрөн ба­ран саҥаны арыйыыларыгар туһаммыт дьон сурукка киллэрэннэр, ити көстүүлэр дьиҥнээхтик дакаастаммыттарынан ааҕыллыахтарын сөп курдуктар. Ити барыта түүл илэ көрдөрөн биэриитэ диэн ааттанар уонна сахалыы Үөһээ дойду өйө-санаата киириитэ диэн ааттаныан сөп.
Тыыннаах киһи айыы буолбат, өллөҕүнэ өйө-санаата Үөһээ дойдуга көттөҕүнэ биирдэ айыы буолар. Тыл үөрэхтээхтэрэ тыыннаах киһини айыы буолууга ыҥыра сатыыллара олус улахан сыыһа. (3,103).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Түүл – Үөһээ дойду өйө-санаата. – Дьокуускай: Бичик, 2014. – 160 с.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Roshen
Roshen (Рошен) — Украина шоколадтары уонна араас минньигэс астары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ кондитерскай тэрилтэ. 131 омук сиригэр астара атыыланар. Петр Порошенко олохтообут тэрилтэтэ.
Эстония кроната
Эстония кроната (kroon, ) диэн Эстония валютатын биирдигэ (1992-2010).
Берцы
Берцы эбэтэр байыаннай атах таҥаһа диэн биллэллэр. Сүрүннээн эр дьон атаҕын таҥаһа буолар,охсуһууга уонна экстрим спортка туттуллар. Сүрүннээн фетишизм биир сүрүн көрүҥэ буолар.
Hofstra University
Hofstra University (Һофстра Үниверситета) — Лоҥ Айленд саамай бөдөҥ чааһынай (приватнай) үниверситета, Аан Дойдуга биир улахан көрдөрүүлээх үөрэх кыһамтата үрдүк хаачыстыбалааҕынан.
2022 сыл түмүгүнэн 42 саха ыччата үөрэнэр.
Константинова Татьяна Ивановна
Константинова Татьяна Ивановна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. Үөһээ Бүлүү улууһун Г. Н. Чиряев аатынан Хоро орто оскуолатын үөрэх өттүгэр саабыһа.
Айдар күөл
Айдар күөл
Айдаркуль(узб. Aydar koli, Айдар кули; Haydar koli, Хайдар кули) - Узбекистан хотугулуу-илин өттүгэр сытар улахан күөл. Күөллэр Арнасайскай систиэмэлэригэр, ууну мунньар улахан ускуустубаннай күөл. 1960-ус сылларга Сырдарьяны быһыттаабыттар. Ону кытта тэҥҥэ,Шардаринскай ГЭС туттуллубут. Уу таһымын хонтуруоллуурга шлюзтар оҥоһуллубуттар. Ол эрээри, 1969 с. хайаҕа хаар ууллубутуттан, күүстээх ардахтартан уу элбээбитигэр шлюзтары арыйбыттар. 1969 с олунньутуттан, 1970 сыл олунньутугар диэри Сырдарья сыл аҕайы таһаарар уутун 60%(21 куб.км.)Шардаринскай ууну мунньар сиртэн, Арсанайскмй налыыга киирбит. Ол түмүгэр күөл үөскээбит. 1969 сылтан куруук, Айдар күөлгэ, өскөтүн, Шардаринскай уу мунньар сир уута быһыты нөҥүө түстэҕинэ Сырдарьяттан уу кэлэр буолбут. Ол курдук, Арсанайскай налыы, сыыйа-баайа уунан туолан, эрэгийиэҥҥэ иккис улахан күөл баар буолбут. Бастакы - уолан эрэр Араал муората. 2005 сылга, Айдар күөлгэ, 44,3 куб.км.уу баар эбит. 2006 с. күөл иэнэ - 3478 кыб.км.буолбут, уһуна - 160 км., кэтитэ - 34,8 км. Айдар күөл уутун минерализацията - литрга 2 грамм. Муора таһыммыттан саамай үрдүгэ - 247 м. Күөлгэ, балыктар элбэх көрүҥнэрин аҕалан ыыппыттар, ол иһигэр: сазан, судак, лещ, сом, жерех, чехонь, змееголов бааллар. Ити балыктар, күөлгэ балыктааһын сайдарыгар тирэх буолбуттар. Билигин, сылга, 760-2000 тоннаҕа диэри балыктыыллар. Күөлгэ, ууга устар көтөрдөр Араал муоратыттан көтөн кэлэллэр. Айдар күөл элбэх дьон олорор сириттэн ыраах сытарынан, кытылларыгар 1760 кэриҥэ киһи олорор. Айдар күөл оройуона балыктыырга, көһө сылдьан сүөһүнү иитэргэ, туризмы тэрийэргэ табыгастаах уонна кэскиллээх сир. Күөл, кыһын тоҥмот. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C https://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/places/aydarkul
Абааһыны көрүү
Абааһыны көрүү диэн киһи соһуччу урут көрбөтөҕүн, уратыны көрө түһүүтэ ааттанар.
Сахалар «Аһаҕас эттээх» киһи араас элбэх абааһылары, былыр үйэҕэ өлбүт дьону көрөр дииллэр. «Аһаҕас эттээх» киһи абааһылары, былыр үйэҕэ өлбүт дьону күн сырдыгар кытта көрөрүнэн уратыланар эбэтэр элбэх киһиттэн кини эрэ итилэри булан көрөрө билиҥҥи да кэмҥэ бэлиэтэнэр.
«Бүтэй эттээх» киһи үйэтин тухары ханнык да абааһы, сибиэн диэни билбэккэ, түүлү элбэхтэ көрбөккө эрэ уһун олоҕун холкутук олорор. Дьон-аймах лаппа элбэх өттүлэрин бүтэй эттээх дьонунан ааҕыахха сөп. Үөрэхтээхтэр ааҕан таһаарыыларынан дьон-аймах уонча бырыһыаннара үйэлэригэр биирдэ эмэ галлюцинациялары, араас көстүүлэри көрөллөр. Араас көстүүлэр «Аһаҕас эттээх» киһиэхэ бэйэтигэр эрэ анаан-минээн кэлэллэрэ быһаарыллар. Элбэх киһи бииргэ сырыттахтарына биир эмэ киһи, «Аһаҕас эттээх» киһилэрэ, абааһылары булан көрөрө бэлиэтэнэр.
Түүллэри үөрэтии түмүгүнэн киһи куттара тус-туспа сылдьалларын быһаарыы кэнниттэн иччилэр хайа эрэ киһи буор эбэтэр ийэ кута буолалларын итэҕэйиэххэ сөп.
Абааһыны дьон үгүстүк киэһэ борук-сорукка утуйаары сытан эбэтэр уһуктан иһэн көрөллөр. Бу кэмҥэ киһи саҥардыы утуйан эрдэҕинэ бэйэтэ утуйбутун дуу, уһуктаҕаһын дуу ситэ араарбат кэмигэр түбэһиннэрэн араас көстүүлэри көрөр. Абааһыны көрөр киһи бу кэмҥэ түһээбитин эбэтэр илэ көрбүтүн өйдөөбөккө хаалар буолуон сөп.
Маннык кэмҥэ киһи утуйа охсон баран түһээн көрбүтүн илэ курдук санаатыгар оҕустарыан сөп. Сорох түүл көстүүтэ илэни кытта ситимнэспит курдук эмиэ көстөр түбэлтэлэрэ биллэллэр. Маннык кэм тирээн кэллэҕинэ сахалар: «Көм эккиттэн кымаахтаан көрөр буол»,- диэн сүбэлииллэр. Киһи этэ ыарыыны биллэҕинэ эрэ илэ көрөрө чахчы буолара быһаарыллар.
Абааһылар биллибит түбэлтэлэриттэн араас тыастары истиини элбэх киһи бииргэ истэллэр. Биир дьиэҕэ хоно сыттахтарына истиэнэни охсуолуур тыас чугаһаан иһэр үһү. Дьиэ иччитэ сүгүн хоннорумаары гынна диэннэр түүннэри хомунан атын сиргэ көспүттэр. (1,7).
Балааккаҕа утуйа сытар отчуттар арай аттаах дьон тула сүүрдэ сылдьар тыастарыттан соһуйан уһуктубуттар. Күнүс бу дьон эргэ киһи уҥуохтарын көрө сылдьаннар кынчаал булан ылбыттар. Аттаах дьон бу кынчаалы көрдүү кэллэхтэрэ буолуо диэннэр таһырдьа быраҕан биэрбиттэригэр туйахтар тыастара дьэ сүппүт.
Айылҕаҕа, эргэ дьиэлэргэ, дьон мустан ааһар сирдэригэр киһи истэн соһуйар араас тыастара хаһан баҕарар бааллар. Киһи соһуйан хаалан ханнык тыас буоларын кыайан араарбатаҕына үгүстэрин абааһыга да балыйыан сөп.
Курууппа ойуун үөрдэри абааһы буолаллар диир. (2,48). Быстах өлүүгэ түбэһэн өлбүт дьон куттара үөр буолаллар диэн өйдөбүл эмиэ баар. Абааһылар диэн үөрдэри эмиэ ааттыыллар.
Дьон сөбүлээбэтэхтэрин, билбэттэрин, урут көрбөтөхтөрүн соһуччу көрдөхтөрүнэ хаһан баҕарар абааһыга балыйаллара билигин да хаала илик. Киһини тиһэх суолугар атаарарга сиэри-туому кытаанахтык тутуһуу ирдэнэр. Олус былыргы өтөхтөргө биллэр араас көстүүлэр, абааһылар барылара кэриэтэ кыайан сиэр-туом быһыытынан көмүллүбэтэх, хараллыбатах дьон өлүктэриттэн үөскээбиттэрэ билэр дьон кэпсээннэринэн быһаарыллар.
Өлбүт киһи малын-салын, оронун туспа киһи туһанара куһаҕан, сэрэхтээх. Балары туһанар киһиэхэ киһи кута түүлүгэр киирэн көстүөн сөп.
Бэйэлэригэр тиийиммит дьон өйдөрө-санаалара, куттара үөр буолаллар диэни сахалар былыргыттан билэллэр. (3,17-41).
Өлүөн иннинэ айыытын-харатын этэн ыраастамматах киһи өйө-санаата, кута үөр буолара кини туолбатах санаата тардыһыытыттан кыайан ыраах, дьабыныгар барбакка аймах дьонун аттыларыгар сылдьарынан уонна тугунан эмэ биллэринэн үөр буолар.
Былыргы кэмнэргэ олорон ааспыт дьон куттарын, араас иччилэр быыстарыгар киһи олоҕун олорор. Ол иһин сыыһа-халты туттубат туһугар ордук сэрэхтээх, харыстанньаҥ, былыргы олох үөрэҕин билэр, үгэстэри олоҕор тутуһар буолара ирдэнэр.
Туһаныллыбыт литература.
1. Арай биирдэ. Кэпсээннэр. – Дьокуускай: Кэскил, 2007. – 48 с.
3. «Эдэр саас» хаһыат. 03.10.2001.
Кипр фунта
Кипр фунта (Λίρα Κύπρου, Cypriot pound, Kıbrıs Lirası, ) диэн Кипр валютатын биирдигэ (1879-2007).
Седнев
Седнев (Седнів) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 175 (2011).
Recon
Recon (Рекон), Германия социальной ситимэ, фетишистар мустан кэпсэтэр сирдэрэ. 2020 сыл түмүгүнэн Аан Дойду үрдүнэн 22 мөллүйүөн эр дьон регистрациаламмыт (олор истэригэр Арассыыйаттан 1 мөл, Саха Сириттэн 2 тыһ эр дьон). Рекон үксүн фетишизм уонна БДСМ тематыгар эр дьону түмэр.
Рекон сүрүн сирэйэ https://www.recon.com/
Попов Степан Федотович
Попов Степан Федотович 1905 сыллаахха Дойду нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1919 с. Дойду оскуолатыгар биир бастакынан киирэн, алта сыл үөрэммитэ. 1930 с. Иркутскай педагогическай үнүстүүтүгэр устудьуоннуур. Педагогическай билим хандьыдаата, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, үрдүкү оскуола уонна РФ норуот үөрэхтээһинин туйгуна, Дьокуускай уобаластааҕы комсомол тэрилтэтин Бочуот кинигэтигэр киирбитэ. 2019 с. Дойду нэһилиэк оскуолатыгар Степан Федотович аата иҥэриллибитэ. 1935 с. сахалартан бастакы педагогическай билим хандьыдаата буолар. 1935-1975 сс. үрдүк үөрэхтээһин тэрилтэлэригэр үлэлиир: бастаан педагогическай үнүстүүккэ, ол кэннэ үнүбүрсүөккэ. 1948-1953 сс. педагогическай үнүстүүт дириэктэрэ. 1942-1975 сс. педагогика хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ. Кини Саха сирин үрдүнэн бастакы үрдүк үөрэхтээһин туһунан үлэ ааптара.
Болгария лэва
Болгария лэва (български лев, ) диэн Болгария валютатын биирдигэ.
Кэтэх
Кэтэх (элб. суолт.) (бас билии) — Барлам Айтал
Лабаан
Лабаан (לָבָן‎‎) диэн Бөтүөл уола. Ысхаак ойоҕун Ребекка суруһа. Дьаакып таайа. Лиэйэ уонна Рахил аҕалара. Дьаакып киниэхэ сэттэ сыл хамначчыттаан Лиэйэни ойох ылбыта, онтон эбии сэттэ сыл хамначчыттаан Рахилы ойох ылбыта.
Кэтэх хаһаайыстыба
Кэтэх хаһаайыстыба — бэйэ туһаныытыгар эрэ туттарга анаан ыал иитэр сүөһүтэ, бородууксуйа ылар сирэ-уота. Колхуостар, сопхуостар эстибиттэрин кэннэ тыа сиригэр кэтэх хаһаайыстыбалаах ыал ахсаана элбээбитэ. Российскай Федерацияҕа от ыйын 7 күнүгэр 2003 сыллаахха 112№-дээх «О личном подсобном хозяйстве» федеральнай сокуон ылыныллыбыта. (http://www.flexa.ru/law/zak/zak041.shtml)
Лоҥ Айленд
Лоҥ Айленд (өссө биир сахалыы вариана Лоҥ Айлэнд эбэтэр Лонг Айленд, Long Island) — Атлантика океан кытылыгар, Нью Йорк штатын сиригэр киирэр улахан арыы буолар. Аан Дойдуга биир саамай симпиччэ дьон ахсааннаах арыы буолар, тоҕо диэтэххэ Нью Йорк куорат Бруклин уонна Куинс макрокварталлара хапсаллар. Ону таһынан арыыга элбэх куораттар бааллар.
Түүлэһии
Түүлэһии — сири-уоту арендаҕа ылан туһаныы.
Олох уустуга
Аан дойдуга туох барыта кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, саҥанан солбуллан иһэллэрин туох да кыайан тохтоппот. Сайын кэнниттэн кыһын син-биир кэлэр. Итии уонна тымныы хардары-таары дьайан эти-сиини дьарыктыыр, эрчийэр аналлаахтар.
Сахаларга “Эт киһи элэйэр, сыа киһи сылайар” диэн өс хоһооно баар. Бу өс хоһооно эт-сиин мөлтүүрүн, сылайарын, кэмигэр сынньанара, онтон солбуллара тиийэн кэлэрин биллэрэр.
Биир киһи олоҕун уһуна биир үйэнэн ааҕыллар. Биир үйэ диэн сүүс сыл ааттанар. Киһи олоҕо биир үйэнэн бүтэр, онтон кэлэр көлүөнэлэрэ хаалан сир үрдүгэр олох салҕанара ситиһиллэн иһэр.
Аҥардас дьон холбоһон, ыалы үөскэтэн оҕолору төрөтөн иитэн, үөрэтэн улаатыннараллар. Ахсааннара элбээн истэҕинэ аҕа, ийэ уустарыгар арахсаннар үгүс аймахтары үөскэтэллэр.
Элбэх араас аймахтар холбоһууларыттан биир омук үөскүүр. Олох сайдан истэҕинэ омук дьоно атын омуктардыын эйэлээхтик бииргэ олорор кэмнэрэ кэлиэн сөп. Бииргэ олорор омуктар хардары-таары ыал буолууларыттан бааһынайдара үксээн көрүҥнүүн маарыннаан, икки омук тылын, өйүн-санаатын үөрэтэн билэн, баһылаан саҥарар тыллара холбоһон, буккуллан иһэллэр.
Кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар саҥа омук үөскээн, сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэриттэн икки аҥы ыгыталаан бардаҕына хамсааһыннар үөскүүллэр. Бу хамсааһын эмиэ айылҕа кэмэ кэллэҕинэ уларыйарын курдук омуктарга уларыйыыны киллэрэр.
Сахалар омук үйэтин уһунун быһаарар этиилэринэн “Омук 9 үйэнэн уларыйар” диэн баара биллэр. Бу быһаарыыны тутуһан биһиги сайдыыны үс түһүмэххэ араарыахпыт:
1. Омук саҥалыы үөскээһинэ. Атын омуктуун бииргэ олоруу, холбоһуу кэмэ. 300 сыл курдук кэми ылар.
2. Сайдыы, күүһүрүү кэмэ. 300 сыллар усталарыгар омук бэйэтин билинэр, кыайыылары ситиһэр, атыттартан уратытын билинэр.
3. Омук мөлтөөһүнүн кэмэ. Атыттарга баһыттаран барыы, үрэллии кэмэ. 300 сыл устата сыыйа кэлэн иһиэн сөп.
1237 сыллаахтан монголларга кыаттаран саҥалыы үөскээһиннэрэ саҕаламмыт нууччалар 1537 сыллаахтан сайдан, күүһүрэн, бэйэлэрин билинэн, кыайыылары ситиһэн бараннар, 1900 сыллаахтан мөлтөөн, араас уларыйыыларга түбэһэн 22-с үйэҕэ уларыйар, симэлийэр кэмнэригэр киирэн олороллор. Бу кэмҥэ өй-санаа буккуллуута бара турар, араас уларыйыылар киирэн иһэллэр. Бу быһаарыы табатын кэнники үйэлэргэ нуучча омук олоҕор, үлэтигэр маннык уларыйыылар киирбиттэрэ дакаастыыр:
Назаров Дмитрий Федорович
Олоҕун олуктара
Назаров Д.Ф. 1919 с.. Алтан нэһилиэгэр Кыталыктаах алааска төрөөбүтэ. Учуутал, история салаатыгар үлэлээбит. Табаҕа, Бүтэйдээх, Лоомтука, Алтан оскуолаларыгар дириэктэрдээбитэ. Байкалов «Октябрь» холкуос парткомун сэкирэтээрэ, пропагандист, рационализатор, «Иин - Аан» бырайыак автора, ССКП чилиэнэ.
Рахил
Рахил (רָחֵל) диэн Дьаакып биир ойоҕо, Лабан кыра кыыһа, Лиэйэ балта, Дьуоһуп уонна Биньямин ийэлэрэ. Биньямины төрөтөн баран өлбүтэ. Бэтлэһэм хото чугаһыгар көмүллүбүтэ. Рахил уонна Лиэйэ дьэбэриэй омугун төрүттээччи ийэлэрэ быһыытынан ытыктаналлар.
Назаров Дмитрий Федорович
Наҕараадалара
«Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр килбэннээх үлэтин иһин» «Үлэҕэ уһулуччутун иһин» «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээллэр хаһаайыннара.
Сребное
Сребное (Срібне) диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 14 563 (2011).
Олох уустуга
1. Омук дьонун ахсааннара аҕыйаан барыыта.
3. Омук дьонугар биир тылы булуу кыаллыбат кэмэ кэлиитэ, тус-туспа барыы өйө-санаата сайдыыта.
Бу уларыйыылары дириҥник ырыттахпытына:
1. Кырдьыбыт омук ахсаана эбиллибэт буолар. Эт-сиин мөлтөөн иһиитэ кырдьыбыт омук дьонун оҕолоро үгүстүк кыыс оҕолор буолалларын үөскэтэн дьахталлара элбээн хаалыыларыгар тириэрдэр. Онно эбии дьахталларын атын тула олорор омуктар кэргэн ылаллара элбээһиниттэн омук дьоно өссө аҕыйыыллар.
Омук мөлтүүр, ахсаана аҕыйыыр, ол иһин эстэр, симэлийэр куттала улааттаҕына бэйэтин көмүскэнэ сатаан “Улуу омук” буоларга дьулуһар санаата улаатар. Бу дьулуһуу аан маҥнай атыттартан тугунан эмэ “үчүгэй” буола сатааһынтан саҕаланар. “Үчүгэй” буолуу өйө-санаата аһара барыыта атыттар куһаҕаннарын үөскэттэҕинэ, утарыта туруу улаатан барар. Манна өйдөһүү кыайан тахсыбатаҕына улахан сэрии күөдьүйэн тахсара кэлиэн сөп.
Нууччалар ахсааннара хас сыл аайы аҕыйаан иһэрэ биллибитэ ыраатта. Кэккэлэһэ олорор кыра омуктар дьоннорун эбинэннэр аҕыйаабыттарын өссө толорунар курдуктара, билигин олохтоохтор сайдыылара түргэтээн кыаллыбат кэмэ кэллэ.
Омук бэйэтин улуутук, атыттартан үрдүктүк сананыыта улаатыыта атын омуктардыын холбоһон, хааннарын тупсарыыларын суох оҥорон эттэрин-сииннэрин мөлтөтөрүттэн ахсааннара аҕыйыыр.
Буор кут диэн диэн эт-сиин хамсаныылары оҥорор кыаҕа, күүһэ ааттанар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьахталлар көҥүллэринэн эргэ барыылара олохсуйан дьон буор куттара дьадаҥылар буор куттарынан буккуллан үлэни-хамнаһы кыайбат буолуу сайдыбыта.
Нуучча омук спортсменнара тустуу курдук күүстээх спорт көрүҥэр мөлтөөһүннэрэ буор кут буккуллуутуттан быһаччы тутулуктаах. Тиийбэт буолбут күүһү-уоҕу допины туһанан үрдэтэ сатааһыннара тутуллан 2020 сыллаах олимпиадаҕа былаахтаах киирэллэрин тохтоппуттара, ити мөлтөөһүнтэн тутулуктаах.
3. Биир тылы булуммат буолуу үөскээһинин саба тута сатааһын биир киһи салайар былааһа сайдыытын үөскэтэр. Россия билигин конституцияны уларытан диктатураҕа киирэн эрэр, арай салайар былааһы ким ылара биллибэт.
Быстах дьыалалары тэрийэн дьон санаатын бэйэ диэки тарда сатааһын оҥорулла турар. Кырыымы Украинаттан былдьаан ылыы быстах үөрүүтэ ааспыта ыраатта. Сиирийэттэн кыайыыны-хотууну  аҕалыахпыт диэн санаа улахан сыыһалардааҕа билиннэ.
Өй-санаа биллибэт курдук тутулуктардаах. Үс сүүстэн тахса сыллар усталарыгар Россияны салайбыт Романовтар династиялара арыгыны бобууттан эстиитэ түргэтээбитэ, онтон сэбиэскэй былаас эмиэ ону бобууттан эстибитэ, билигин даҕаны арыгыны бобуу оҥорулла турар.
“Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ этэр. Дьон санаата хайа диэки салаллар даҕаны дойду олоҕо ол диэки халыйан барар.
Айылҕаҕа туох барыта ханнык эрэ кээмэйин аһара бардаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйан хааларын сахалар билэн “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этэллэр. Аһара үөрүү, алларастааһын сотору кэминэн ытааһыҥҥа кубулуйан хаалара элбэх. “Аһара үөрүмэ, аны ытыырыҥ кэлээрэй” диэн сэрэтэр этии үөскээбитэ икки өрүттээх буолуу хаһан баҕарар туттулла сылдьарын биллэрэр.
Олоххо уустугу, кэмэ кэллэҕинэ саҥа омук үөскээн, ахсааннара эбиллэн иһэрэ үөскэтэр. Омуктар уһун кэмҥэ, үйэлэргэ эйэлээхтик бииргэ олордохторуна, икки ардыларыгар бааһынайдар үөскээн, ахсааннара биллэрдик элбээн, кырдьаҕас омуктары икки аҥы үтүрүйтэлээн, сирдэриттэн үүрэн, сыҕарытан бараллар. Саҥа омук үөскээн кырдьаҕастары үтүрүйэн барарын сахаларга сиртэн тутулуктанан үөскээбит үөхсэр тыллар бааллара биллэрэр:
- Сиргидэх диэн атын омук киһитигэр эргэ тахсыбыт дьахтары үөҕэр тыл. Бу тыл олорор сири былдьаһыыттан атааннаһыы, үтүрүссүү тахсарыттан үөскээбит.
- Сирэҕэс диэн дьахтары үөхсэр тыл. Бу тыл хайаҕас диэн тылы кытта бииргэ туттулуннаҕына табатык өйдөнөрө үөскүүр.
Сирэр диэн тыл сир ирэр диэн тыллартан үөскээбит. Хоту сиргэ олохтоох дьоҥҥо ирбэт тоҥноох сирдэрэ ириитэ, бадараан, бырыы буолан сиҥнэн түһүүтэ саамай куһаҕаны, улахан эрэйи, көһүүнү үөскэтэриттэн сирэр диэн тыл быһаччы тутулуктаах.
Саха омуга олус уһун үйэлээх. Омук үйэтин устата үөскээбит сайдыы уонна мөлтөөһүн кэмнэрин биллэрэр өс хоһоонноро элбэхтэр.
“Уол оҕо биир күн ат уорҕатыгар, онтон атын күн ат өрөҕөтүгэр буолан ылар” диэн өс хоһооно куһаҕан кэмнэр аастахтарына, үчүгэй кэмнэр тиийэн кэлэллэрин биллэрэр.
“Олох олоруу ыраас хонууну туорааһын буолбатах” диэн өс хоһооно олох ыараханын, элбэх очурдааҕын-чочурдааҕын биллэрэн киһи тулуурун, өсөһүн улаатыннарар аналлаах. (2,149).
Олох сайдыыта, экономика күүһүрүүтэ дьон өйдөрүн-санааларын, тулуурдарын сымнатан, оҕону атаахтатан, маанылаан иитиигэ тириэрдэринэн өй-санаа төннүүтүн үөскэтэрэ, атын үлэни-хамнаһы кыайар, оҕолорун атаахтаппат омуктарга баһыттаран, үтүрүттэрэн барыыларыгар тириэрдэр.
Соҕуруу, сылаас дойдулар дьонноро өйдөрө-санаалара мөлтүүрэ, тулуурдара аҕыйыыра хоту сир ыарахан олохтоох дьонунааҕар эрдэлээн кэлэр. Аҕыйах көлүөнэлэринэн мөлтөөн-ахсаан барыылара саҕаланан эстиигэ, симэлийиигэ тиийэллэр.
Хотуттан, Саха сириттэн эрэ кэлбит дьон сайдыыны илдьэ кэлэр кыахтаналлар. Дьулуурдаах, тулуурдаах хоту дойду дьоно соҕуруу дойдулары сайыннараллара итинэн саҕаланар уонна Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ баарынан бигэргэтиллэр.
Омуктар икки ардыларыгар хамсааһын үөскээн иһэр. Олох уустуга диэн кэмэ кэллэҕинэ кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар саҥа омук үөскээн тахсан, ахсааннара эбиллэн, сир былдьаһан араас хамсааһыннары үөскэтэн иһэрэ ааттанар.
Омук сайдыытыгар тулуурдаах, өһөс, үлэни-хамнаһы кыайар көрсүө, сэмэй дьон ордук улахан туһаны оҥороллор. Көрсүө, сэмэй, бары үлэни кыайар дьон саҥа омук үөскээһинигэр бастаан иһэр оруолу ылар кыахтаналлар. (3,108).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Түүлү тойоннооһун. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 112 с.
2. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Уопсастыбаҕа сиэрдээх сыһыан аан дойдутааҕы күнэ
Уопсастыбаҕа сиэрдээх сыһыан аан дойдутааҕы күнэ ХНТ Генеральнай Ассамблета № A/RES/62/10 нүөмэрдээх 2007 сыл ахсынньы 18 тахсыбыт резолюциятынан бэлиэтэнэр. Сыл ахсын олунньу 20 күнүгэр 2009 сылтан ыла бэлиэтэнэр.
Резолюцияҕа аан дойду бүттүүнэ быстар дьадаҥы буолууну суох гыныыга, дьон үлэлээх буолууларын ситиһиигэ, дьахтар уонна эр киһи тэҥ буолуутун ситиһиигэ, уопсастыба баай-тот буолуутун уонна сиэрдээх буолуутун ситиһиигэ салгыы күүскэ үлэлиэхтээҕин туһунан этиллэр.
Аан бастаан маннык күнү олохтуур туһунан Кыргыстаан  бэрэсидьиэнэ Курманбек Бакиев эппитэ. Кэлин бу этиини Кыргыстаан тас дьыалаҕа миниистирэ Эднан Карабаев Генеральнай Ассамблея 62-с сиэссийэтигэр көтөхпүтэ.
Петропавловскай бибилэтиэкэтэ (Уус-Маайа)
Петропавловскай бибилэтиэкэтэ — Уус-Маайа улууһун кырдьаҕас бибилэтикэтэ.
1920 сыллаахха ахсынньы 1 күнүгэр Петропавловскай сэлиэнньэтигэр ааҕар балаҕан аһыллыбыт. Бастакы сэбиэдиссэйинэн Политпросвет бирикээһинэн Мирушниченко Илья Васильевич анаммыт. Кини саха тылын үөрэппит буолан, сатаан аахпат олохтоохторго кинигэлэри тылбаастаан кэпсиирэ.
Гей
thumb|right|Гей эркектер үчүн желек.
Петропавловскай бибилэтиэкэтэ (Уус-Маайа)
Кини кэнниттэн бибилэтиэкэ сайдыытыгар уһулуччу кылааты килллэрбит киһинэн Татарченко Анастасия Николаевна буолар. Кини үлэлиир сылларыгар тэритэ "Өрөспүүбүлүкэ бастыҥ тыа бибилэтиэкэтэ" диэн ааты сүкпүтэ. Биэнсийэҕэ да тахсан баран Анастасия Николаевна дьиэтигэр кинигэ уларсар пуун арыйан үлэлээбитэ.
Каменскай-Длужик Адам
Каменскай-Длужик Адам — XVII үйэ ортотугар Саха сирин аан бастакыннан ойуулаабыт европеец.
Петропавловскай бибилэтиэкэтэ (Уус-Маайа)
2020 сыл туругунан бибилэтиэкэ пуондатыгар 9809 экз. кинигэ харалла сытар. Сылын ахсын 5 тыһыынчаттан тахса ааҕааччы кэлэн барар.
Каменскай-Длужик Адам
Белоруссия Орша куоратыттан төрүттээх поляк, бытархай шляхтич. Сэрии кэмигэр нууччаларга билиэн түбэспит уонна Сибииргэ көскө ыытыллыбыт. Саха сиригэр 1662 сыллаахха кэлбит. Эдьигээн остуруогар, Алдан өрүс баһыгар, Охуоскай кытылыгар сылдьыбыт. Семен Дежневы, М. Стадухины кытта билсэр эбит. Поляк тылынан Саха сирин айылҕатын туһунан, саххалар олохторун-дьаһахтарын уонна сиэрдэрин-туомнарын суруйбут. Дьокуускайга 1665-1667 сыллаахха олорбут, хаайыыга надзирателлээбит.
Гей
Гей диэн уол оҕо, сексуальнай ортентациата сүрүннээн эр киһиэхэ охтор. Эр киһини таптыан баҕарар, кинини кытта сылдьыан баҕарар. Учуонайдар ырытыыларын 23% эр дьон гей буолуохтарын сөп, ол эрэн үксүлэрэ кыбыстан аһаҕастык эппэт.
Америка, Европа, Корея, Япония, Бразилия курдук демократия сирдэригэр гейдэр көҥүллүк сылдьаллар, онтон Арассыыйаҕа саһан бобуулаахтык сылдьаллар. Ол иһин Арассыыйаттан элбэх гей омук сирдэригэр кэнники көһөн барар, эбэтэр хаһан Да ыал буолбакка олоруон сөп, эбэтэр дьахтары кытта сымыйанан ыал буолан баран сим биир дьоло суохтук сылдьар, арыгыһыт буолар.
Каменскай-Длужик Адам
Кини ойуулааһыныгар үлүннэрии уонна үһүйээн элбэх, ол эрээри кини суруйуулара Сибиир уонна Саха сирин туһунан бастакы биллэр суруйуулар буолбуттара.
Ийэ тыл аан дойдутааҕы күнэ
Ийэ тыл аан дойдутааҕы күнэ  — сылын ахсын олунньу 21 күнүгэр бэлиэтэнэр, ЮНЕСКО Генеральнай ассамблеята 1999 сыллаахха олохтообут күнэ. 2000 сыллаахтан бэлиэтэнэр.
Хаһаас
Хаһаас (элб. суолт.) — сүөһүнү арендаҕа биэрии. Пекарскай Э.К. тылдьытыгар маннык быһаарыылар бааллар: особая форма эксплуатации дойного скота, причем единицею расчета служит пуд масла и 10 пудов тара; вид обязательств, состоящий в том, что богач одну или несколько коров отдает бедняку с 9 мая по 1 октября с тем, чтобы он осенью доставил ему с каждой коровы определенное количество топленого масла и скопленного за лето кислого молока. Хаһаас ынах - корова, предназначенная для сдачи в аренду (обыкновенно корова средних лет и среднего достоинства).
Курашов Ефим Иванович
Ефим Иванович Курашов (1892 – 1946) — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл хамандыыр, кэлин НКВД эпиһиэрэ.
Тверь күбүөрүнэтин Борисовскай уйуоһун Вараксино дэриэбинэтигэр төрөөбүт. 14 сааһыттан болуотунньуктаабыт, онтон Петроградка оробуочайдаабыт.
1913 с. аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Фроҥҥа Сибиир 1-гы стрелковай полкатыгар отделение хамандыыра буолбут. Бобуулаах маевкаҕа кыттыбытын иһин рядовойга түһэриллибит, икки ый хаайыыга сытан баран штрафбаакка ыытыллыбыт.
Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Выборг эҥээрин бойобуой дружинатыгар баҕа өттүнэн сулууспалаабыт, "Барановскай" собуокка РСДРП(б) ячейкатын салайбыт. Зимнэй уораҕайын ылыыга кыттыбыт. 1918 с. саҥатыгар Петроградтааҕы 1-кы стрелковай полкаҕа баҕа өттүнэн киирбит. 1919 с. олунньутуттан Курашов Илиҥҥи фроҥҥа сылдьыбыт, Петроградтааҕы 226-с полка састаабыгар Колчавгы утары сэриилэспит, Алтаайга уонна Иркутскай күбүөрүнэтигэр үрүҥнэри урусхалласпыт.
Дьокуускайга Курашов 1922 с. бэс ыйын 14 күнүгэр полка хамандыырынан ананан тиийбит.
Дьокуускай уокуругун илин эҥээригэр Кыһыл аармыйа эпэрээһийэлэрин салайбыта, Уус Маайа уонна Петропавловскай буоластарыгар сэбиэскэй былааһы сөргүппүтэ.
Пепеляевы утары турсуу кэмигэр Нуотара үрэххэ икки ситиһиилээх бохуоту тэрийбитэ, Аалаах Үүнтэн 230-с полка чугуйуутун тэрийбитэ. Билистээх кыргыһыытыгар Илиҥҥи бойобуой участагы салайбыта, онон Саһыл Сыһыыга төгүрүктээһиҥҥэ сытар кыһыллары босхолообута. Пепеляев урусхалламмыт сэриилэрин сырсыыны салайбыта.
И.Я.Строд суруйуутуттан: "Ефиму Ивановичу не больше тридцати пяти лет; среднего роста, темная борода и брови оттеняли его глаза, перед которыми нельзя было лгать.
Красноармейцы прозвали его "дедом" за его медлительность, основательность, простодушное обращение. Даже провинивше гося бойца он урезонивал без повышения голоса... И "дед" всегда достигал своего. Любили его красноармейцы и сами поддерживали в отряде сознательную, товарищескую дисциплину".
Амманы ылар кыргыһыы, Саһыл Сыһыы уонна Билистээх кыргыһыыларын иһин ЯЦИК бөрөсүүдьүмэ 1923 с. ыам ыйын 1 күнүнээҕи уурааҕынан Кыһыл аармыйа уонна Якнарревдот 5 хамандыырын, ол иһигэр Курашову кыһыл көмүс "ЯЦИК" диэн суруктаах үрүҥ көмүс ааттаах (именной) бэлиэннэн наҕараадалаабыта. Ону таһынан Пепеляев генерал сэриилэрин урусхаллааһын иһин Кыһыл Знамя уордьанын ылбыта.
1925–1927 сс. Охуоскай-Саха ураты байыаннай эспэдииссийэтин (Особая Охотско-Якутская военная экспедиция) хамандыырын көмөлөһөөччүтүнэн уонна ОГПУ хотугу опертивнай бөлөҕүн хамандыырын көмөлөһөөччүтүнэн сулууспалаабыт, үрүҥнэр тобохторун суох гыныыга кыттыспыт.
1929 с. муус устарыгар Курашов Москубаҕа ыҥырыллан барбыт, ОГПУ ис сэриилэригэр сулууспалаабыт, 1934 сыллаахтан – Саха АССР НКВД-тын управлениетын сэриилэрин инспекциятын начаалынньыга. 1937 сыллаахтан Курашов ССРС Минздравыгар байыаннай мэдиссиинэ үөрэҕин тэрилтэлэрин инспекторынан үлэлээбит. Ньэмэстэри кытта сэрии саҕаланыытыгар саппааска полковник сыбаанньалаах олорбут Курашов Москуба ополчениетыгар киирэн чаастары үөрэтиигэ сылдьыбыт. Сэрии кэнниттэн Москубаҕа олорбут.
Москубаҕа 1946 сыллаахха алтынньы 21 күнүгэр уһуннук ыалдьан өлбүт.
1948 сыллаахха САССР Миниистирдэрин сэбиэтин ыйыытынан Москуба Преображенскай кылабыыһатыгар уҥуоҕар мрамор мэҥэ туруоруллубута, онно маннык суруктаах: "Командиру Воинской части Якутии полковнику Курашову Ефиму Ивановичу от Совета Министров Якутской АССР. Апрель 1892 – октябрь 1946". Дьокуускай биир киин уулуссата (урукку Громовскай уулусса, ол иннинэ Парниковскай переулок) кини аатынан өссө 1923 сыллаахха ааттаммыт.
Поликарпова Евдокия Михайловна
Поликарпова Евдокия Михайловна — саха литэрэтиирэтин орто оскуолаҕа үөрэтиигэ мэтэдиис учуонай, педагогика билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ.
1950 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Ньурба улууһун Акана нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
СГУ устуоруйа-филология факультетын саха салаатын 1976 сыллаахха бүтэрбитэ. 1980 сыллаахтан балыс билим үлэһитинэн РСФСР олохтоох оскуолаларын НИИ-тин Саха сиринээҕи филиалыгар үлэлээбитэ.
2000 сыллаахха Москубатааҕы педагогика университетын анал сэбиэтигэр дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
Саха литэрэтиирэтин орто оскуолаҕа үөрэтии программаларын, учуобунньуктары суруйбута уонна хрестоматиялары бэлэмнээбитэ, үрдүк үөрэххэ саха литэрэтиирэтин учуобунньуктарын ааптара.
Кини салалтатынан саха литэрэтиирэтин үөрэтиигэ хандьыдаат диссэртээссийэлэрэ көмүскэнэллэр. ХИФУ-га Саха тылын, литэрэтиирэтин уонна саха култууратын үөрэтии мэтиэдикэтин үөрэтии хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ
Биньямин
Биньямин (בִּנְיָמִין‏‎) диэн Дьаакып уонна Рахил кыра уоллара. Биньямин бииһин төрүттээччитэ. Рахил Биньямины Бэтлэһэмныыр айан суолугар төрөтөн баран ыалдьан сотору бараахтаабыта. Биньямин уон уоллааҕа - Бела, Бехер, Ашбел, Гера, Нааман, Эхи, Рош, Муппим, Хуппим, Ард. Ойоҕун аата биллибэт.
Абдуллах Фарах
Фара́х Зейне́п Аблулла́х (Farah Zeynep Abdullah; 1989 сыллаахха атырдьах ыйын 17 күнүгэр төрөөбүт, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул) — турок омугун биллиилээх артыыһа.
Биографията
Фарах 1989 сыллаахха атырдьах ыйын 17 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар төрөөбүтэ. Кини аата арааб тылыттан «дьол» диэн тылбаастанар. Фарах аҕата Оман Абдуллах, ирак туркменэ, ийэтэ Гюлай Абдуллах турок, дьиэ хаһаайката. Фарах Станбул куоракка "Сен-Мишель" диэн француз лиссиэйигэр үөрэммитэ, оттон орто оскуоланы Улуу Британияҕа. Кини француз уонна ааҥыл тылынан холкутук кэпсэтэр. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр араас таүымнаах тыйаатыр туруорууларыгар кытта. Биир оннук туруорууга кытта "Оскуола бастыҥ артыыһа" ааты ылбыта.
Карьерата
Фарах киинэҕэ 2010 сыллаахтан ыла уһуллан барбыта. Кини аан бастакы кыттыбыт бырайыага «Бесценное время» диэн ааттаах киинэ сэрийээлэ этэ. Онно Фарах үс сыл усталаах туоратыгар Айлин Акарсу диэн кыыс дьахтар оруолун толорбута. Ити кэнниттэн Фарах «Сон бабочки» киинэҕэ Медиха улахан оруолун оонньообута. 2014 сыллаахха Фарах «Курт Сеит и Александра» диэн улахан киинэҕэ Шура диэн ааттаах нуучча аристократа кыыһы оонньообута. Ол кииниэҕэ киниэхэ партнер быһыытынан эмиэ биллиилээх артыыс, улахан сулус Кыванч Татлытуг уһуллубута. Александр оруолун оонньуоҕуттан Фарах Арассыыйаҕа биллэр көстөр буолбута. Ити кэннэ «Шепни, если забуду» сэрийээлгэ уонна «Маленькая проблема Эйлюль» киинэлэргэ уһуллубута. .
Фарах «Бесценное время», «Сон бабочки», «Шепни, если забуду» диэн киинэлэргэ уһуллан барыта 14 улахан наҕарааданы ылбыта.
Киинэҕэ уһуллубат кэмигэр Фарах ырыанан дьарыктанар.
Тус олоҕо
2013 сыл ортотуттан Гёкхан Тирьяк диэн артыыһы кытта доҕордоспута. 2016 сыллаахха кинилэр арахсыбыттара. 2017 сылтан «Великолепный век: империя Кёсем» киинэҕэ бииргэ оонньообут артыыһа Джанер Джиндоругу кытта билсибитэ уонна ол сыл эмиэ арахсыбыта.
Лавернова Айталина Яковлевна
Лавернова Айталина Яковлевна — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.
1990 с. алтынньы 25 күнүгэр Амма улууһун Амма сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
BDSM
BDSM эбэтэр садомазохизм диэн психологическай уонна эротическай ситимнээх ролевой оонньуу, сексуальнай көҕүтүүлээх, охсуһуулаах, охсуһардаах, саайсыылардаах, тустааһыннаах, ыарыы оҥорооһуннаах, дьаһайааччы уонна толорооччу оруоллаах. Бастакы БДСМ хамсааһына 1980 сыллардаахха Америкаҕа тарҕаммыта, билиҥҥи кэмҥэ барытыгар баар, Саха Сиригэр эмиэ киэҥник эмиэ туттуллар.
БДСМ оонньуу дьахтар уонна эр киһи икки ардыгар да буолуон сөп, эбэтэр гейдэр уонна лесбилар икки ардыгар буолуон сөп.
Recon диэн ситим фетишизм уонна БДСМ темалаах дьон мустар сирэ.
ФИЗИОЛОГИЧЕСКАЙ- сексуальнай өттүнэн кэһии түмүгэр ол эбэтэр атын социальнай- детерминнээх усулуобуйаны эбэтэр табаҕы, ону тэҥэ (өрүү да буолбатах) өй-санаа өттүнэн сабыдыаллааһын, охсуу, кычыгылааһын уо. д. А. Онуоха сэргэх киһи быһаччы половой контактан тутулуга суох, сексуальнай дьайыылар сорҕолоро да буолуон сөп.
СОЦИАЛЬНАЙ- патриотическай эбэтэр буруйу оҥоруу уратыта, бастатан туран, СССК (аббевиатура) английскай тылтан са2а, sansensensual)-куттал суох буолуутун принциптэрэ, өй-санаа уонна көҥүл өттүнэн көрүү принциптэрэ быһаарыллаллар. Сэргэх буолуу үксүгэр моральнай уонна физическэй өттүнэн сабыдыаллааҕын, киһи естественнэй психоторнай реакцияларын уратылааҕын уонна сэргэх баҕатыттан сэрэхтээх буолуу анал механизмнары туһанарын көрдөрөр. Чуолаан, сессия кыттыылаахтара ханнык баҕарар кэмҥэ эрдэттэн быһаарыллыбыт стоп (Стп-тыл, тыйыс эбэтэр хамсаныы), ити дьайыылары тохтоторго бүтүн кэмҥэ тохтуур кэм ирдэбилэ буоларын көрдөрөр кыахтаахтар. Сорох паараларга сигнализация уустук системата туһаныллар, ону тэҥэ туһааннаах партнерга сыһыаннаах сабыдыаллааһын эбэтэр сабыдыаллааһын кыаҕын биллэрэргэ кыах биэрэр.
Кыттааччылар атриутиката уонна сүһүөхтэрэ
Сэргэх кыттыылаахтара бэйэлэрин практикаларыгар (оттон сорохтор күннээҕи олоххо да) фетиш- атриутиканы уонна фетиш- моду туһаналлар.
Классическай атрибутунан ыстаалтан тигиллибит сиэри- туому (оннук суох), латекснай көстүүмнэри, моойторук, иистэнньэҥнэри, масканы о. Д. А.
Сэргэх - атрибуттарга сыһыаннаах ювелирнай оҥоһуктар бааллар. Үксүн «трискэл» уруһуйдаах ырыаһыт эбэтэр КУЛОНА-сэргэх култуура символа.
Бу партнердарга («эшен», английскай « — дьайыы) быһаччы сыһыаннаах предметтэр, ол гынан баран, туттулла сылдьар кэмнэригэр — плети, хлыстары, өстүөкүлэни уо. д. А, Россия сэргэх иһитиннэриитигэр, үксүн» девайс («ааҥлтан» девайс « — оҥоһук, оҥоһук) диэн ааттанар. Оттон бу тиэрмин формирование элеменнэрин — наручников, ошейников уо. д. А сыһыаныгар (декоратив элеменнэрин сыһыаныгар, быраабыла курдук, туһаныллыбат) туттуллуон сөп.
Үөһээ Бүлүүгэ маастар, хаһаайын, Тойон (М), Хотун (Ж) ааттыыллар.
Сексуальнай оонньуулар арҕааҥы дойдуларга ГЕЙ- кулууптарга, свингердэргэ уонна сэргэх кулууптарга сытар «хараҥа хостор» үгүстүк ыытыллаллар.
Александер Игоревич Мациевскай
Александер Игоревич Мациевскай (нучч: Александр Игоревич Мациевский, укр: Олександр Ігорович Мацієвський , мол. Alexandru Mațievschi), Арассыыйа Украина сэриитэ кыттыылааҕа, Украина геройа. Ыам ыйын 10 күнүгэр 1980 сыллаахха төрөөбүтэ - 22-29 Ахсынньы 2022 өлбүтэ.
Афшардар
мини|100x100пкс|Гөк доҕан (күөх мохсоҕол) диэн афшардар бэлиэлэрэ Афшардар (Əfşarlar, туркм. owşar) — түүр тыллаах омук, былыргы 24 оҕус биистэриттэн биирдэстэрэ.
Афшардар былыргы туркменнарга (туркоманнарга) сыһыаннаахтар; билиҥҥи афшардар туркмен уонна азербайдьан омук биир бөлөҕө буолаллар.
Ааттара
Афшар диэн аат аан маҥнай XII үйэтээҕи Маһмуд ал-Кашгари диэн тыл үөрэхтээҕэ суруйбут "Диван лугат ат-турк" кинигэҕэ ахтыллар. XIV үйэтээҕи перс энциклопедиһа Рашид ад-Дин "Дьами ат-Таварих" диэн үлэтигэр оҕустар номохторун суруйбут. Ол номохторго этиллэринэн афшар бииһин төрүччүтэ Афшар-хаан, Оҕус-хаан сиэнэ буолар. "Афшар" диэн "бэрэниилээх", "истигэн" диэн суолталаах. Рашид ад-Дин суруйбут "Оҕус-намэ" диэн кинигэҕэ этиллибитинэн "афшар" аат "сымса булчут" диэн суолталаах. Абу-л-Гази этэринэн "афшар" диэн "үлэҕэ сыыдам" киһини ааттыыллар.
Афшардар XIII—XIV үйэлэргэ Орто Азияттан Арҕааҥҥы Азияҕа көһөн барбыттар.
Тыллара
Афшар тыла ханнык бөлөххө киирэрин туһунан биир кэлим санаа суох. Сорох чинчийээччилэр афшар тылын түүр тыллар оҕус бөлөҕөр туспа тыл быһыытынан кииллэрэллэр. Атын тыл үөрэхтээхтэрэ афшар тыл буолбакка азербайдьан тылын диалега дииллэр. Афшардар бэйэлэрэ тылларынан азери диэн ааттыыллар. Бу тыл (диалект) Ирааҥҥа уонна Афганистааҥҥа тарҕаммыт.
Олорор сирдэрэ
Афшардар Туркменистааҥҥа, Ираан Азербайдьаныгар, Ираан хоту өттүгэр, Турцияҕа Азербайдьаҥҥа (Агдьэбэд оройуонугар), Афганистааҥҥа (Кабул куорат таһыгар) олороллор. 1960-с сылларга афшардар ахсааннара 350 тыһ. тахса киһи этэ.
Итэҕэллэрэ
Афшардар ислам итэҕэллээхтэр, сүрүннээн шииттэр. Туркмен афшардара ислам итэҕэлин суннит салаатын ылыммыттар.
Олохторо-дьаһахтара
Ирааҥҥа баар Кэрман куорат таһыгар олоро афшардар көс олохтоохтор. Сүрүннээн хой иитэллэр
Аҕа уустар
Афшар улахан аҕа уустара: алплу, арашлу, бекешлу, гүндүзлү, имирлү, көсэ ахмедлу, папалу, касемлу, кэрэклү уонна кирклу.
Афшардартан төрүттээх ыраахтааҕылар аҕа уустара
Афшардартан шах, хаан уонна бэк буолбут аҕа уустар бааллар. Ол курдук холобут маннык:
Tayanna
Tayanna — ырыаһыта.
Чикачев Алексей Гаврилович
Алексей Гаврилович Чикачёв – сурналыыс, суруйааччы, кыраайы үөрэтээччи, баартыйа үлэһитэ.
1930 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Русскай Устье сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ. 2007 сыллаахха от ыйын 11 күнүгэр өлбүтэ.
Сидоров Егор Сидорович
Бастаан Ташкент университетыгар үөрэнэ сылдьан тюркологиянан, кытай, перс уонна араб тылларынан үлүһүйбүтэ, онтон икки сыл буолан баран Ленинград судаарыстыбаннай университетыгар көспүтэ. Онно үөрэнэ сылдьан дьоппуон, ааҥыл, ньиэмэс тылларын үөрэппитэ, 1962 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.
Өксөкүлээх «Ойуун түүлүн» нууччалыы тылбаастаабыта, устуоруйа уонна тыл өттүттэн ырытыы оҥорбута, Кындыл Уйбаан айымньыларын, олоҥхолору тылбаастаабыта.
Байыаннай куорат (Ботлихскай оройуон)
мини Байыаннай куорат (биитэр олохтоох диэн ааттыылларый Куорат) — байыаннай куорат в Дагестан Республиката Ботлихскай оройуон. Куорат көмүскэллээх диэн ааттаах байыаннай араас сиртэн ыыппыт Арассыыйа.
География
Куорат сиргэ турар Арҕаа Дагестан Ботлих оройуона. Ботлихскай оройуон киинигэр турар.
Омугум
Байыаннай куоракка икки сүрүн баар омугум: нууччалар и аварецтар. Билигин в. Н. пуун нууччалар аварецтартан ордуктар эрээри, аварецтар да аҕыйахтар.
Марс 2020
Марс 2020 (ол эбэтэр Mars 2020) диэн Марс планетаны үөрэтэр NASA биир сүрүн программата. Ол программанан сылтаан Персеверанс диэн кыһыл чолбону үөрэтэр тэрил айыллыбыта.
Татлытуг Кыванч
Кыва́нч Татлыту́г (Kıvanç Tatlıtuğ; 1983 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Адана куорат) — турок норуотун биллиилээх артыыһа, Golden Butterfly Awards норуоттар икки ардыларынааҕы күрэххэ бастын эр киһи оруолун иһин икки төгүллээх бириис ылбыт артыыс (2009 уонна 2012 сыллар). Турция бастыҥ модела уонна 2002 сыллаахха ыытыллыбыт Аан дойду бастыҥ модела куонкурустар кыттыылаахтара.
Биографията
1983 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр Турцияҕа Адана куоракка Эодем уонна нуртен Татлытугтар диэн элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүт. Түөрт бырааттаах уонна биир балыстаах.
Кванч чааһынай колледжка үөрэммитэ. 187 см үрдүктээх буолан, баскетболунан дьарыктаммыта. Ити кэмнэргэ аҕата сүрэҕинэн ыалдьан, Стамбул куоракка көһөн кэлбиттэрэ, үөрэҕин онно салҕаабыта. Онно "Бешикташ" диэн баскетбол хамаандатыгар оонньообута, ол гынан баран, атаҕын эчэтэн успуортан барарага күһэллибитэ. Судаарыстыбаннай тыйаатыр иһинэн үлэлиир драма устуудьуйатыгар артыыс маастарыстыбатын үөрэппитэ. Стамбул куоракка олорор.
2001 сылаахха карьератын модель быһыытынан саҕалаабыта. Кини 2002 сыллаахха Best Model of Turkey  уонна Best Model of The World  диэн аааттаах норуоттар икки ардыларынааҕы куонкурустарга кыттан кыайбыта.
Турция СМИ-лэри Татлытуганы турок Брэд Питтэ диэн ааттыыллар.