cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Габышев Иван Пантелеймонович (Уччугуй Баанньа)
Марха оскуолатын бүтэрэн баран Бүлүү учуулуссатыгар үөрэммит, онтон кылгастык Маалыкайга үлэлээн баран Марха сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыт. 1939 сыллаахха Дьокуускайга авиашколаҕа үөрэммит. Онтон 1940 сыллаахха Москуба аттыгар Коломна куоракка учуутал үнүстүүтүгэр үөрэнэ киирбит. Аҕа дойдуСэрии саҕаламмытыгар байыаннай муора авиациятын учуулуссатыгар көспүт. Фроҥҥа ыарахан турук үөскээбитигэр түргэтэтиллибит куурсу бүтэттэрэн баран сэриигэ ыыппыттар. Бастаан зенитнай ротаны хамаандалаабыт, онтон автоматчиктар роталарын. Сталинграадка сэриилэспит, иккитэ ыараханнык бааһырбыт.
Госпиталтан тахсан баран Москуба уобалаһынааҕы Н.К. Крупская аатынан пединституукка киирбит, 1946 сыллаахха бүтэрбит. Бу үөрэнэр кэмигэр Галина Маслова диэн кыыһы кытта билсэн ойох ылбыт.
Москуба аннынааҕы Монино бөһүөлэккэ үрдүкү көтөр састаабы бэлэмниир Военно-воздушнай академияҕа преподаватель быһыытынан математика хаапыдыратыгар киирбит. Кэргэнэ Галина Петровна эмиэ ол академияҕа нуучча тылын преподавателинэн киирбит. Кэргэнниилэр акадьыамыйаҕа үөрэммит космонавтары барыларын үөрэппиттэр, ону тэҥэ сүрүн үлэтэ ракета көтөр траекториятын суоттуур үлэлээх эбит. Хойукка диэри засекреченнай ученайдар ахсааннарыгар киирэр эбит. Төрөөбүт сириттэн киниэхэ ыалдьыттыы тиийбит дьон эрдэ кэпсэтии быһыытынан көрсүһүннэрэр эбиттэр. Дьиэтин иннигэр часовой караулу иҥин нөҥүөлээн киллэрэллэр эбит.
Наҕараадалара
Аҕа дойду сэриитин 1-кы уонна 2-с истиэпэннээх уордьаннара, «Хорсунун иһин» мэтээл, «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл
Айылҕа гааһа
Айылҕа гааһа — сир анныгар органика сытыйыытыттан үөскиир араас гаас булкааһа.
Айылҕа гааһа сир баайын ахсааныгар киирсэр. Айылҕа гааһа сир быыһыгар гаас быһыытынан (нуучч. — газообразное состояние) тус-туспа түмсүү курдук эбэтэр ниэп сытар сиригэр гаас бүөтүн курдук сытар. Ону аһынан айылҕа гааһа газогидрат быһыытынан дөбөҥнүк көстөр.
Булт тэрилэ
Айылҕа гаһа сиргэ 1000 м дириҥнээх (дириҥэ биллибэт дириҥнээх скважинаттан чугас скважинаттан 6000 миэтэрэ дириҥнээх) сиргэ сытар. Недрах газ микроскопическай постарга (порах) сытар. Кэм- кэрдии микроскопическай ханааллар — тачыгырас сирдэр бэйэ- бэйэлэригэр силбэһэллэр, бу ханаалларынан гаас скважинаҕа тахсыар диэри быдан намыһах баттааһыннаах порка тиийэр. Газ хамсааһына чопчу сокуоннарга олоҕурар. Газ араҥаҕа баттааһынтан, салгын баттааһыныттан хас да төгүл элбэх төгүл улаатта, онон салаа уонна хомуур систиэмэтигэр араас хамсааһыннар тахсаллар.
Газ сир анныттан хостууллар. Скважиналар тыытыллыбатах сирдэрин- уоттарын бүтүннүүтүн үрдүнэн биир тэҥник хостоон таһаарарга дьулуһаллар. Ол эбэтэр сир аннынааҕы баайдаах сирдэр икки ардыларыгар гаһы переработкалааһын, ону тэҥэ Алдан өрүстэринэн тардыы кыаллыан сөп.
2014 сылга айылҕа гаһын хостооһун 3460,6 млрд м3л. Гаһы хостооһун кээмэйэ Российскай Федерация (2005 сыллаахха 548 млрд м3) уонна АХШ (2009 сылга АХШ алмааһын кээмэйинэн эрэ буолбакка (624 млрд м3) Россияҕа аан бастаан баайын хостооһун кээмэйинэн (624 млрд м3) эрэ буолбакка, атыыга барар табаарынай гаһы хостооһун кээмэйинэн, ол эбэтэр 2010 сылга Россия хостонор гаһы хостооһун кээмэйэ үрдээн, хостонор гаһы хостооһун кээмэйэ эмиэ аччаабыта.
Айылҕа гаһын транспортировкалааһын
Скважинаттан киирбит Газ ситимнэри тиһэх туһанааччыга — химическэй собуот, хочуолунай, ТЭЦ, куорат газ ситимин тардыыга бэлэмнэниэхтээх. Онно гаһы бэлэмнээһин наадата, тус сыаллаах компоненнартан ураты (араас туһанааччыларга тус сыаллаах компоненнартан ураты), ону тэҥэ транспортировкаҕа эбэтэр туһаныыга ыарахаттары үөскэтэр холобурдар эмиэ бааллар. Ол курдук, гидратаны дуу, конденсациялаан, араас сиргэ мунньуллар (холобур, турба бүтэйдэрин), газ киириитин мэһэйдиир уу пааралара газ киириитин мэһэйдииллэр.; серодород күүскэ газ оборудованиеларын (турбалары, теплощениктары, о. д. А.) Бэйэтэ гаһы бэлэмниирин таһынан, турба эмиэ бэлэмнэниэхтээх. Манна киэҥник туһаммыттар, турба эйгэтигэр инертнэй эйгэни тэрийэргэ туһаныллар азотнай установканы булаллар.
Билигин транспорт сүрүн көрүҥүнэн турба буолар. 75 атм халыҥнаах Газ 1,42 м. диаметрдаах турбанан тардыллан, газ уонна истиэнэ- истиэнэтэ икки ардыларыгар турбалар силбэһиилэрин туораан, уматык быһыытынан тарҕанан, потенциальнай энергияны сүтэрэр. Онон тустаах быыс- арыт нөҥүө компьютернай станциялары (КС) тутуохтаахпыт, онно газ 55- тэн 120 атм- ка диэри баттатыллар уонна сойутар. Тутуу уонна турба аһынан- үөлүнэн хааччыйыы олус ыарахан, ол эрээри ити да буоллар начальнай угуу көрүүтүттэн уонна гаһы транспортировкалааһын ньыматын тэрийии саамай чэпчэки.
Маннык ньыманы транспортировкалааһын ньымата неби хачайдааһынтан саҕалаан, 2000-3000 км усталаах газ туһанааччыга тиийэ элбэх үбү ороскуоттуур, тоҕо диэтэххэ, сүрүн ороскуоту транспортировкалааһын эрэ буолбакка, инфраструктураҕа улахан суолталаах үлэлэри эрэйэр. Кини өҥөтүгэр уматыллыбыт газ уматыллыбыт гаһынан таһыыга уонна харайыыга ордук куттал суох буолуутугар сыһыаннаах.
2004 с. турба устун аан дойдутааҕы гаһы киллэрии 502 млрд м3, уматыллыбыт гаһы 178 млрд м3л. Оттон убатыллыбыт гаас уопсай кээмэйигэр түргэнник улаатар, 2018 сылга 40 %- нан (323 млрд м3) куоһарбыт уонна сылытыллыбыт сирдэринэн 60 %- тан 2040 сылга диэри улаатыа.
Гаһы транспортировкалааһын атын технологиялара эмиэ бааллар, холобур, тимир суол цистернин көмөтүнэн. Ону тэҥэ дирижабль эбэтэр газогидратнай турукка туһаныы бырайыактара оҥоһуллубуттара эрээри, ити хостооһун араас биричиинэлэрин кыайан туһамматахтара.
Ыгыллыбыт айылҕа гаһа
Айылҕа гаһын аҕалар сыалтан сир аннынааҕы газ конденсациятын температуратын тиийэ тымнытан, убаҕаһын убатарга -161,5 °С. ылар убаҕас гаас (сг) диэн ааттанар. ТХМ сүрүн баһаам — 600 төгүл кыра. СГУ- ны туһанааччы туруорсуон иннинэ регазификационнай терминалларга гаас туругар төннөллөр.
Промышленнай сыалга бастакы СПГ 1917 с. АХШ- ка ылыллыбыта. Технология наадата суох буолан ХХ үйэ ортотугар диэри тупсубута, арай 1941 с. маннык холонуу оҥоһуллубута. ТХМ производствота 1960- с сыллар ортолоругар промышленнай кээмэйдэргэ тиийбитэ.
ССРС айылҕа гаһын намтатыы бастакы установкалара 1946 сылтан биллэр.[8] ол гынан баран, ССРС спордун промышленнай туһаныы биллибэтэ. Россияҕа бастакы улахан бөдөҥ собуот 2009 сылга «Сахалин- 2»бырайыак чэрчитинэн үлэҕэ киирбитэ.
Комримированнай айылҕа гаһа
Комримированнай (сжатый) айылҕа гаһа-айылҕа гаһа, компрессорнай станцияҕа 200-245 кг/см2 уматык- оҕунуох уматыгын быһыытынан туһанарга. Газ турбатын тардыы магистральнай газопроводтан аҕалыллар автомобильнай станцияларга оҥоһуллар. Комимированнай айылҕа гаһа чэпчэки массыыналарга, пассажирдарга уонна чэпчэки таһаҕаһы тиэйиигэ, коммунальнай техникаҕа туһаныллар
Дьабала
Дьабала - сутуруолуун үргүлдьү этэрбэс.
Экватор Гвинеята
Экватор Гвинеята (República de Guinea Ecuatorial) диэн Орто Африка дойдута. Иэнэ 28,000 км2. Киин куорат Малабо.
Камеруну уонна Габону кытта быысаһар. Гвинея хомотугар тахсар.
Атырдьах ыйын 3 күнүгэр дойду Сэбилэниилээх күүстэр күннэрин бэлиэтиир.
Алексеев Яков Алексеевич
Алексеев Иван Петрович - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1916 с. төрүөх, 1942 с. ыҥырыллыбыт, 1946 с эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, фрона, чааһа биллибэт, 1970 с өлбүт.
Быһаарыылар
Хоро нэһилиэгэ, 2005с.
1612
1612 сыл.
Гусиноозёрскай
Гусиноозёрск (Галуутнуур) — Бүрээтийэ Республикатыгар баар кыра куорат буолар, 1939 сыллаахха саҥа дэриэбинэ буолан тутуллубута. 1953 сылтан ыла куорат буолар. Бастаан шахта уонна оннук маннык сир баайын хостуулларыгар тутуллубут куорат буолар. Дьонун уопсай ахсаанынан - 32 тыс. Эргинниин 150 тыс.
Омуга
Куорат эргимтэтинэн аахтаххына 150 тыс - 41% Бүрээттэр, 45% Нууччалар, онтон ордубута Монголлар, Эрмээннэр, Сахалар, Украиннар, Кытайдар уонна сэрии кэмигэр хаалан хаалбыт ниэмэстэр бааллар.
Пинигина Мария Джумабаевна
thumb|300px|right|Пинигина Мария Джумабаевна thumb|170px Пинигина Мария Джумабаевна — XXIV Олимпийскай оонньуулар чемпионнара(4×400 м эстафета), спорт үтүөлээх маастара.
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Кэргэнэ — Пинигин Павел Павлович, Аан дойду үс төгүллээх (1975, 1977, 1978), XXI Монреаллааҕы Олимпия оонньууларын чемпиона.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ - Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын сайыннарыыга дьон үлэлэрин судаарыстыба уонна бар дьон билиниилэрин көрдөрөр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоммут бочуоттаах сыбаанньа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ диэн сыбаанньа иҥэриллибит дьонугар аналлаах түөскэ кэтиллэр бэлиэ туттарыллар, түөс уҥа өттүгэр кэтиллэр.
Львова Прасковья Михайловна
Львова Прасковья Михайловна - учуонай агроном, биология билимин хандьыдаата, профессор. Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институутугар уонна ССРС билимин академиятын Сибиирдээҕи салаатын биология институутугар 37 сыл устата үлэлээбитэ. 1992 сылтан Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар үлэлиир. Агрономия кафедратын профессора. ССРС билимин академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, "Бочуот знаага" уордьан кавалера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
"Оҕуруоччукка туһалаах сүбэлэр" диэн сиэрийэҕэ тахсыбыт "Силис астаахтар. Луук араас көрүҥнэрээ" диэн кинигэ ааптара. Бу ааҕааччы киэҥ араҥатыгар туһаайыллыбыт кинигэҕэ силис астаах үүнээйилэр уонна луук араас көрүҥнэрин хантан төрүттээхтэрэ, суортар кылгас характеристикалара, үүннэрии агротехниката, буортулаах үөннэри кытта охсуһуу уонна аска туһаныы туһунан сүбэлэр киирбиттэр.
Сэргэлээх уоттара (айар түмсүү)
«Сэргэлээх уоттара» айар түмсүү — Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлиир, айар дьоҕурдаах устудьуоннары иилиир-саҕалыыр тэрилтэ.
Моисей Ефимов ол туһунан маннык суруйар: «Сэргэлээхпит уоттарын» училищеларга, техникумнарга, оскуолаларга үөрэнэр, хоһоон суруйар оҕолор сэргээн барбыттара. Тыа хаһаайыстыбатын техникумуттан Рафаэль Ермолаев, художественнай училищеттан Егор Шестаков, медучилищеттан Степан Дадаскинов эҥин кэлитэлээбиттэрэ. «Сэргэлээх уоттарыттан» Николай Босиков, Николай Рыкунов, Варвара Потапова, Василий Дедюкин, Иван Нуолур, Егор Неймохов, Василий Босяк курдук үгүс биллиилээх суруйааччылар үүнэн тахсыбыттара
Илин Африка
right|thumb|350px|Илин Африка
Илин Африка диэн Африка илин региона. Холбоһуктаах Нациялар быhаарыыларынан Илин Африкаҕа 19 сир баар:
Дьабаараскы
Дьабаараскы эбэтэр дьабара (Длиннохвостый суслик) — кэрбээччилэр этэрээттэригэр киирэр үксүн киһи үүннэрэр үүнээйилэринэн аһылыктанар Саха сирин киинигэр үөскүүр кыра соҕус кыыл.
Эбии көр
Өргө
Андреев Николай Лазаревич
Андреев Николай Лазаревич - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1908 с. төрүөх, 1944 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, фрона, чааһа биллибэт.
Быһаарыылар
Хоро нэһилиэгэ, 2005 с.
Уефа евро 2012
UEFA Euro 2012 диэн футболга күрэх. Толору аата 2012 UEFA European Football Championship. Бэс ыйын 8 күнүттэн от ыйын 1 күнүгэр дылы ыытыллар. Европа футбол ассоциациятыгар баар футбол хамаандалара кыттыахтарын сөп. Сүнньүнэн аан дойду чемпионатыттан быдан интириэһинэй буолаччы. Урукку УЕФА чемпиона - Испания чиэһин көмүскүүр. Бу күрэх Польшаҕа уонна Украинаҕа ыытыллар. Финалга 16 хамаанда кыттар чиэһи ылбыта.
Ыытыллар сирдэрэ
8 хаһаайын куораттарга 8 стадиоҥҥа күрэх ыытыллар. Буолар куораттара: Варшава, Гданьск, Вроцлав, Познань, Киев, Львов, Донецк уонна Харьков. 6 куоракка саҥа стадионнар тутуллубуттара, ол эбэтэр капитальнай ремон ыытыллыбыта. Алларраа таблицаҕа ханнык куораттарга ыытыллара баар:
Протерозой
Протерозой. (πρότερος — бастакы, уонна ζωή — олох) — геология периода 2500 мөл. сыл нөҥүө саҕаламмыта уонна 542,0 ± 1,0 мөл. сыл нөҥүө бүппүтэ.
Протерозой үс эраҕа архсар:
Ордук бэлиэ түгэннэр:
1613
1613 сыл.
Закаменск
ЗАКАМЕНСК - Бүрээтийэ Республикатыгар баар кыра куорат буолар, 1931 сыллаахха саҥа дэриэбинэ буолан тутуллубута. 1944 сылтан ыла куорат буолар. Монголия дойдутуттан 11 км эрэ тэйиччи, онон Байыаннай значениялаах куорат быһыытынан тутуллубут. Билигин ити куоратка улахан "сверхсекретнай" байыаннай участоктор бааллар, 148 улахан армия чаастара бааллар.
Эрмээнийэ
Эрмээнийэ, Айастаан (Հայաստան), официаллык Эрмээн Өрөспүүбүлүкэтэ диэн Соҕуруу Хапхаас дойдута, Хара уонна Каспий байҕаллар икки ардыларыгар баар. Кирбиилэhэр Туурсуйалыын арҕаа, Грузиялыын хоту, Азербайдьанныын илин (Азербайдьан Нахчыван диэн эксклавыныын соҕуруу) уонна Ираанныын соҕуруу.
Закаменск
Омуга
Бүрээттэр - 80%,Нууччалар - 10%, онтон ордубута Монголлар, Эрмээннэр, Сахалар, Украиннар, Кытайдар уонна сэрии кэмигэр хаалан хаалбыт ниэмэстэр бааллар.
Эрмээнийэ
Административнай түҥэтии
Армения 10 марзы түҥэтиллибит.Соторутааҥҥа диэри Азербайджан территориятыгар хонтуруолунай Армения баар буолбута. Сэрии кэмигэр Азербайджан 2020 сыл күһүнүгэр бэйэлэрин сирдэрин төттөрү ылбыттара.
Хороох бэргэһэ
Хороох бэргэһэ - кэтэх сабыылаах, аатын курдук үрдүк, иннэ, сүүһэ буодьулаах бэргэһэ
Туох барыта икки өрүттээх
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии Аан дойду үрдүнэн туох барыта икки өттүттэн халбаҥнаабат гына тутулуктааҕын быһаарар. Сир үрдүгэр олох бу икки тутулуктар икки ардыларынан, хайа да диэки халыйбакка эрэ сайдар. Аҥардастыы биир өттүн диэки барыы халыйыы диэн ааттанар уонна үчүгэйгэ тириэрдибэт, сэти үөскэтэр.
Туох барыта икки өрүттээҕэ олоҕу ордук таттарыылаах, туох быһыы күүтэн турара иннэ-кэннэ биллибэт оҥорор. Кэлэр үйэлэргэ туох буолара, олох ханнык хайысханан сайдан, үүнэн барара ситэ биллибэтэ олоҕу олорорго интэриэһи үөскэтэр. Биир тэҥник иннин, «коммунизм» диэки баран иһэр олох кыайан уһаабатын Сэбиэскэй Сойуус кыайан сайдыбат буола муомуруута уонна үрэллиитэ бары дьоҥҥо дакаастаата. Былыргы сахалар этэллэрин курдук олох суола долгуннардаах, өрүтэ мөхсөн ылар кэмнэрдээх. (1).
Хас биирдии киһи санаата, тугу оҥороро барыта иккилии өрүттээхтэр, үчүгэй уонна куһаҕан диэннэргэ арахсан тахсаллар. Хас киһи барыта үчүгэй санаалара элбээтэхтэринэ – үчүгэйи, онтон куһаҕан санаалара баһыйдахтарына – куһаҕаны оҥоруон сөп, оҥорор кыахтаах даҕаны. Киһи оҥорор быһыыларын үчүгэй уонна куһаҕан диэн арааран быһаарыы барыта киһи бэйэтэ бу быһыыны хайдах диэн саныырыттан, өйдүүрүттэн уонна атыттар туох диэн саныылларыттан уонна өйдүүллэриттэн тутулуктаах.
Киһи өйө-санаата икки өрүттээх, икки аҥы арахсар. Киһи оҥорор дьыалалара барылара үчүгэйи оҥоруу эбэтэр куһаҕаны оҥоруу диэннэргэ арахсаллар. Үчүгэй айыыны оҥоруу - үрүҥ айыыны оҥоруу буолар, онтон куһаҕан айыыны оҥоруу - хара айыыны оҥоруу диэн сахалыы араарыллан ааттанар.
Киһи оҥорор туох баар быһыылара барылара эмиэ санааларын курдук иккилии өрүттээхтэр. Үгүс киһи өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр өйдөбүл, кинилэр сөбүлүүр быһыылара – үчүгэй диэн буолар, онтон ханнык эрэ өйдөбүл эбэтэр быһыы дьон үгүстэрин санааларыгар сөп түбэспэтэҕинэ куһаҕанынан ааҕыллар.
Айыы диэн тыл икки, утарыта турар өйдөбүллэрин куруук бииргэ илдьэ сылдьар, икки өрүттээх өйдөбүллээх тыл. Сахалар былыргыттан "Туох барыта икки өрүттээх" диэн айылҕа тутулугун быһаарар этиини тутуһалларын биллэрэр.. Бу тыл үчүгэйи оҥорууну тэҥэ куһаҕаны оҥорууну эмиэ бэлиэтиир. Тоҕо диэтэххэ ханнык баҕарар саҥаны айыы дьоҥҥо үчүгэйи дуу эбэтэр куһаҕаны дуу оҥороро аан маҥнай биллибэт, кыайан быһаарыллыбат. В.И.Ленин салайан ыыппыт Улуу Октябрьскай революцията дьон олоҕор туһаны аҕалыаҕынааҕар төттөрү охсууну оҥорбута билигин кэлэн дакаастана сылдьар. Бу «Айыы» диэн тыл суолтатын арыыйда дириҥник быһаарыыны «Саҥаны арыйыы», «Айыыны оҥорума» диэн үлэлэрбитигэр киллэрдибит. (2,28).
Киһи өйүн-санаатын быһаарар икки утарыта өйдөбүллээх тылы аҥардастыы биир өйдөбүлүнэн, үчүгэйи эрэ бэлиэтииргэ анаан туттуллуутун холбурдарын «Айыы санаалаах», «Айыы дьоно», «Айыы бухатыыра» диэн этиилэргэ буолуохха сөп. Бу этиилэр саха хас да өйдөбүллээх тылын биирдэ эмэ аҥардастыы биир эрэ өйдөбүлүнэн бэлиэтээн туһаныы урукку, хаалбыт кэмҥэ баарын көрдөрөр.
«Айыыта киирбит» диэн этии киһи үчүгэй майгыта киирбитин бэлиэтиир эрээри, бу майгы биирдэ эмэтэ эрэ киирэрин биллэрэр.
Хас да өйдөбүллээх тылы туһаныыга үксүгэр холбуу этиллэр тылларынан быһааран биэрии туттуллар. Холобур, Айыы-сиэр диэн холбуу этии айыы эмиэ сиэри тутуһар, сиэри таһынан барбатын быһаарар. Айыы сиэргэ бас бэриниэхтээх, сиэр иһинэн буолуохтаах.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини быһаарар уустук. Бу этии ордук «Мэтээл икки өрүттээх» диэн маарынныыр этиинэн өссө чуолкайданар уонна биир, сирэй өттө көстө, биллэ сылдьар буоллаҕына, анараа өттө көстүбэтинэн, биллибэтинэн, кэтэх өттө буолан табан быһаарыллыбатынан уратыланар. Мэтээл аҥар өттө эрэ көстө сылдьарын курдук туох баар барыта биир өттө дьоҥҥо биллэр, көстө сылдьар, онтон атына баара соччо биллибэт, ол иһин үгүстүк табан быһаардахха эрэ булуллар. Өй-санаа уратыта итинник саһан сылдьар. Ити уратыны кыайан быһааран өйдөөбөккөлөр сорохтор, бэйэлэрин "үчүгэй" эрэ курдук сананар тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн тылы үчүгэйи эрэ бэлиэтээн туһана сатыыллар.
Холобур, билигин дьон үксэ өй үлэтинэн, үөрэҕинэн дьарыктаныы үчүгэй диэн өйдөбүлгэ киирэн сылдьаллар. Бу үлэ кырдьык үчүгэй, үгүстүк сылаас сиргэ сынньалаҥнык, олорон эрэ үлэлэнэр, салайар үлэһит буоллахха хамнаһа да ботуччу курдук. Ол эрээри бу кэмҥэ ситэ сыаналана илик олус куһаҕан өрүттэрдээх. Куруук сылааска олорор, дьиэҕэ кэллэҕинэ сытар киһи доруобуйата, этэ-сиинэ мөлтүүр, үйэтэ кылгыыр. Кинини көрө-көрө оҕолоро өссө мөлтөх үлэһит буола улааталлар. Бу аймах дьон үһүс көлүөнэлэриттэн эстэр кутталлаахтар.
«Үчүгэй эмиэ куһаҕаннаах» диэн этиини быһаарыыга дьон барыта билэр холобурдарын туһаныахха сөп. Олус минньигэс, сыалаах, арыылаах астары аһыы сылдьар киһи сотору олус уойан, доруобуйата мөлтөөн барыан сөп эбэтэр куруук арыгыны элбэҕи иһэр киһи арыгыһыт буолан хаалыыта үчүгэй олус элбэҕэ киһиэхэ буортулааҕын быһаараллар. Өссө бу этиини быһаарыыга куруук сылааска сылдьарга үөрэнэн хаалбыт киһи доруобуйата мөлтөөн, тымныйан ыалдьан иһэрэ элбиирэ олук буолуон сөп.
Yгүс дьон бурдугу, хортуоппуйу үүннэрэллэр, араас элбэх собуоттар арыгыны оҥороллор, элбэх барыһы киллэрэллэр. Бу элбэх барыстан биһиги государствобыт эмиэ тииһинэр. Арыгыттан барыс киллэринээччилэр төһө да элбэх киһи арыгыһыт буолан эрэйдэннэхтэринэ син биир арыгы куһаҕан диэбэттэр.
Кэмнээн, төһөнү иһэрин билэр киһини куһаҕан киһи диир сыыһа. Бэйэтин билинэн аһы ас курдук аһыыр киһи дииллэр. Хас бырааһынньык кэллэҕин аайы толору астаах, бытыылкалардаах остуоллары бары дьахталлар үөрэ-көтө тарданнар мааны ыалдьыттары аһаталлар, күндүлүүллэр. Арыгы-үчүгэй, күндүгэ-мааныга туттуллар ас.
Аһара иһэн кэбиһэр, кыайан арыгыны испэт киһини куһаҕан киһи диэххэ сөп. Бары дьоно барылара эрэйи көрөллөр. Аһара испэтин диэн хааччахтыы сатыыллар. Бу дьон арыгы суох буоларыгар кырдьык, ис сүрэхтэриттэн баҕараллар. Аһара иһэн кэбиһэр өйдөрө-санаалара мөлтөх дьоммут элбэхтэриттэн арыгы куһаҕан диэн этээччилэр эмиэ элбэхтэр.
Аһара көрүү-истии, киһини бэйэтин мөлтөтөр, атыттар көрүөхтэрэ-истиэхтэрэ диэн санааҕа киллэрэр. Бу санаа олохсуйан, үгэс буоллаҕына куһаҕан быһыыга киирсэр. Көрүүгэ-истиигэ үөрэммит киһи аһара иһэн кэбиһэрэ хаһан да аҕыйаабат, хаалбат.
Арыгыны суох оҥорон дьон арыгыны испэттэрин үөскэтэ сатааһын киһи быраабын кэһии буолара сөп. Бырааһынньыктар сотору-сотору син-биир кэлэн иһэллэр. Киһи биирдэ-эмэтэ да буоллар кыратык иһиэн баҕарара баар буоллаҕа дии. Ону хааччахтааһын бу киһини хаайбыкка, көҥүлүн быспыкка тэҥнэнэр.
«Арыгыны утары охсуһуу» диэн дьон бэйэлэрин өйдөрүн-санааларын сайыннаран, тулуурдарын элбэтэн арыгыны аһара испэттэригэр тириэрдии буолар. Арыгы биир өттүттэн элбэх барыһы киллэрэр, ол иһин бобон кэбиһэр кыаллыбат. Онтон аҥар өттүттэн арыгы дьон өйүн-санаатын, доруобуйатын буорту оҥорор. Бу арыгы туһунан икки өрүттээх боппуруоһу быһаарыыга арыгы баарын утарбакка эрэ дьон өйүн-санаатын сайыннаран, тулуурдарын элбэтэн арыгыны аһара испэттэрин ситиһии, оҕолору кыра эрдэхтэриттэн атаахтаппакка, тулуурдаах буолууга иитии буолуо этэ.
Ханнык баҕарар быһыы аһара баран хааллаҕына төттөрү өттүгэр кубулуйан хаалар. «Хотели как лучше, а получилось как всегда» диэн быһаарыы үчүгэйи оҥороору санаммыттара кыаттарбакка, табыллыбакка хаалбытын бэлиэтиир.
«Kуһаҕан эмиэ үчүгэйдээх» диэн этии киһи үчүгэйтэн да, куһаҕантан да кыайан арахсан быыһамматын быһаарар. Үгүс дьон куһаҕан диэн ааттыыллара аҕыйах киһиэхэ үчүгэй буолан тахсыан эмиэ сөп. Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыга, оҕону үөрэтиигэ кимиэхэ үчүгэй буоларын таба быһаарыахха наада. Олус баай киһи күн аайы тутта үөрэммитин үчүгэй диирэ үлэһит киһиэхэ хаһан да ситиһиллибэт ыра санаа буолан хаалара элбэх. Баай уонна дьадаҥы дьон тугу үчүгэй, тугу куһаҕан диэн быһаараллара элбэх сөп түбэспэт өрүттэрдээхтэр.
Туох барыта икки өрүттээх уонна олор куруук бииргэ сылдьалларын киһи барыта билэр. «Мэтээл икки өрүттээх», «Yчүгэй уонна куһаҕан аргыстаһан сылдьаллар», «Палка с двумя концами» диэн этиилэр икки өрүт хаһан да арахсыбакка бииргэ сылдьалларын быһаараллар. Арай иккис көстүбэт, биллибэт өрүтү булан, таба быһаарыы, табан туһаныы дьонтон ирдэнэр тутаах көрдөбүл буолар.
Бу этиилэр барылара киһи оҥорор быһыылара, үчүгэй уонна куһаҕан диэҥҥэ арахсалларын уонна куруук бииргэ сылдьаларын, хаһан да арахсыспаттарын быһаараллар.
«Ытыыр уонна күлэр аҕас балыстыылар» диэн этии куһаҕан кэнниттэн үчүгэй эмиэ кэлэрин бигэргэтэр. Эбэтэр аһара үөрүү кэнниттэн хомолто, ытааһын кэлэрин бу этии эмиэ биллэрэр.
«Куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх» диэн этии быһаарыытын киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата сөп түбэспэттэриттэн булуохха сөп.
«Аһара үөрдэххэ сотору хомолто кэлиэҕэ», «Наһаа алларастаама, ытыырын кэлиэҕэ» диэн сахалар этиилэрэ икки өрүт ордук өйгө-санааҕа сыһыаннаахтарын быһаараллар уонна хардары-таары солбуйсан биэрэн иһэллэрин чуолкайдыыллар.
Туох барыта икки өрүттээх буолуута сөптөөх, таба быһаарыы ханна эрэ икки ардыларынан, ортотугар буоларын биллэрэр.
«Истина как всегда где-то на середине» диэн этии баара ханнык баҕарар быһыылартан табалара, кырдьыктаахтара ортотунан буолуохтааҕын быһаарар. Бу быһаарыы сахалар Орто дойду диэн өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр. Былыргы дьон кырдьыктаах олоҕу тутуһан олорбуттарын Орто дойду диэн олорор сирдэрин ааттаабыттара эмиэ быһаарар. Бу өйдөбүл дьон олохторо хаһан баҕарар ортотунан эрэ баран иһиэхтээҕин чуолкайдыыр. Дьон быһыылара хайа да диэки, үчүгэй да, куһаҕан да өттүн диэки халыйан барыыта аһара барыы, сыыһа суол буолар. Ол иһин олох суола бу икки быһаарыы икки ардыларынан, ортотунан баран иһэрэ эрэ табыллар.
Быарык
Быарык – дүҥүр тутааҕа (кириэстии тимир).
Туох барыта икки өрүттээх
Сахалар Орто дойдуну быһаарыылара дьон өйдөрө-санаалара сайдан иһиитин суолун чуолкайдыыр. Дьон-аймах ханнык баҕарар быһыылартан ортотун талан ылыахтаахтарын биллэрэр.
Дьон бары туттар «Истина где-то на середине» диэн этиилэрэ таба, сөптөөх быһаарыы икки өрүттэн ханан эрэ ортолорунан, икки ардыларынан баран иһэрин быһаарар. Бу быһаарыылар бары сахалар билэр Үөһээ, Орто уонна Аллараа дойду диэн этиилэрэ өйгө-санааҕа сыһыаннаахтарын уонна дьон олорор, үлэлиир, сайдар сирдэрэ Орто эрэ дойду буоларын чуолкайдыыр. Дьон оҥорор быһыылара хайаан даҕаны икки өрүт, үчүгэй уонна куһаҕан икки ардыларынан барара быһаарыллар.
Ханнык баҕарар быһыы аһара бардаҕына аҥар, куһаҕан өттүн диэки уларыйан хааларын киһи түүллэрэ чуолкайдаан көрдөрөллөр. Түүлгэ аһара баран күүскэ ытаатахха үөрүү буолар, онтон аһара үөрдэххэ, күллэххэ – хомойуу, ытааһын тиийэн кэлиэн сөп.
Сахалар киһилии иитиитэ суох киһини: «Yчүгэйи, куһаҕаны араарбат»,- диэн этэллэр. Ол аата бу тугу оҥорорун соччо быһааран билбэт киһи буолар. Тугу барытын оҥоруон сөп. Киһи барыта тугу оҥордоххо атын дьоҥҥо, айылҕаҕа туох сабыдыаллааҕын, үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын арааран билэр буола үөрэниэхтээх уонна олоҕун устата сайыннаран тупсаран биэрэн иһиэхтээх. Киһи буолуу үөрэҕэ дьон оҥорорун курдук оҥорорго улаатан иһэр оҕону үөрэтэр үөрэх буолар.
Туох барыта икки өрүттээҕин курдук киһи бэйэтэ эмиэ икки өрүттээх: дьахтар уонна эр киһи диэн икки аҥы арахсаллар. Кэргэнэ суох киһи «Аҥардас киһи» диэн ааттанар, ол аата киһи аҥара эрэ буолар. Ол барыта эт-сиин баҕа санаата туолбатыттан өй-санаа халыйыытын үөскэтэр Бу икки өрүт биир тылы булунан холбостохторуна, биир тылы булуннахтарына эрэ саҥа киһи үөскүүр, олох сайдар кыахтанар.
Өй-санаа үөрэҕин төрүтэ итэҕэл буолар. Өй-санаа барыта икки өрүттээҕин курдук итэҕэл эмиэ икки өрүттээх. Бу икки өрүттэр айыылаах уонна таҥаралаах диэн ааттаналлар. Айыылаах диэн олорон ааспыт дьон билиилэрин тутуһуу, онтон таҥаралаах диэн оҕолору, кэлэр көлүөнэни иитии, үөрэтии ааттанар. Айылҕаҕа туох барыта итинник иккилии өрүттээхтэр. Бу икки өрүттэр бииргэ холбостохторуна, биир санааланнахтарына олох иннин диэки сайдар кыахтанар. Ол иһин олох кэлимник, икки өрүттээхтик сайдар диэн этэллэр.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии ордук чуолкайдык Айылҕа тутулуктарынан дакаастанар. Айылҕаҕа уу эргиирэ икки өрүттээхтик дьайар. Сорох дойдуларга уһуннук курааннаан уу тиийбэккэ улахан баһаардар туран эрэйдээтэхтэринэ, атыттарга уу дэлэйэн аны ууга барыы куттала үөскүүр. Уһун кэм устата Сир полюстарыгар муустар мунньуллуулара Айылҕа сылыйан барыытын тэҥнээн, оннугар түһэрэн биэриигэ аналланар.
Айылҕаҕа үөскүүр аҕыйах да кээмэйдээх гаастар уонна эттиктэр Айылҕа уларыйыытыгар олус улахан дьайыыны оҥороллор. Чаҕылҕан чаҕылыйыытыттан үөскүүр озон Сири үөһээнэн бүрүйэн Күн уотун тыынар-тыннаахтарга буортулаах уонна итиийиини үөскэтэр сардаҥаларыттан харыстыыр аналлаах.
Айылҕаҕа озон аҕыйааһына хотугу уонна соҕуруу полюстар үрдүлэринэн озон бүрүөһүнэ чарааһааһыныгар тириэрдэн онно мунньуллар муустар ириилэрин үөскэтэн Сир үгүс өттө ууга барыыларыгар тириэрдиэн сөп.
Аан дойдуга, Айылҕаҕа туох баар барыта икки өттүттэн тутулуктана сылдьар. Бу тутулугу Күн систиэмэтигэр таһааран көрдөхпүтүнэ Күнү тула эргийэ сылдьар планеталар, ол иһигэр Сир эмиэ иккилии өттүлэриттэн халбаҥнаабат тутулуктаахтар. Бастакытынан, улахан ыйааһыннаах Күн бэйэтин диэки тардар күүһэ барыларын ыраах ыыппакка тута, бэйэтин диэки тарда сылдьар. Иккиһинэн, планеталар, Сир эмиэ тас диэки быраҕар күүс дьайыытыттан Күнтэн тэйэ, ыраата сатыыллар. Бу икки утарыта дьайар күүстэр тэҥнэһиилэрин түмүгэр планеталар, Сир эмиэ Күнтэн ырааппакка биир тэҥник эргийэ сылдьаллар. Бу тулхадыйбат тутулуктартан хайалара эмэ баһыйан барыыта улахан алдьархайдар үөскээһиннэригэр тириэрдэрин ким да саарбахтаабат.
2006 сылга киириигэ кэнники 13 сыллар усталарыгар мунньуллубут Сир эргиирин бытаарыыта 1 сөкүүндэ буолбутун олус туочунай атомнай чаһыыларга эбэн биэрии оҥорулунна. Олус кыра да буоллар бу бытаарыылар мөлүйүөнүнэн сылларга эбиллэн иһиэхтэрин, Сир төрүт тутулуга сыыйа-баайа хамсаан барыан сөп.
Сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэрэ Аан дойду сүрүн тутулуктарын барыларын арыйар олус дириҥ уонна киэҥ өйдөбүллээх. Маннык дириҥ, киэҥ өйдөбүллээх этиини нууччалыы тупсаран «Палка с двумя концами» диэн кылгас, бытархай дьиэ таһынааҕы өйдөбүлгэ кубулутуу сыыһа. (2,16).
Туһаныллыбыт литература
1. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 16.09.98.
2. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
1614
1614 сыл.
Олунньу 15
Олунньу 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 46-с күнэ. Сыл бүтүө 319 күн (ордук хонуктаах сылга 320 күн) баар.
Үөрэ
Үөрэ — эти, сүөһү иһин кыра гына кырбастаан оҥорбут миин эбэтэр оту, мас субатын үүккэ, тарга былаан буһарбыт ас.
Ксенофонтов Гавриил Васильевич
Гавриил Васильевич Ксенофонтов (15.01.1888—28.08.1938) — саха учуонайа, биллиилээх историк, этнограф, политическай, общественнай диэйэтэл.
Олоҕун олуктара
1938 с. муус устар 22 к. кинини Москва чугаһынааҕы Дмитров куоракка үлэлии олордоҕуна «сахалар дьыалаларыгар» П. А. Ойуунускайы кытта тутан ылан хаайбыттара. 1938 с. атырдьах ыйын 28 к. ССРС Үрдүкү Суута үспүйүөннээһин иһин буруйдаан ытарга уураахтаабыта уонна ити күн ытыллыбыта. Көмүллүбүт сирэ — «Коммунарка» диэн полигона. 1957 с. атырдьах ыйын 22 к. ССРС Үрдүкү Суутунан сырдык аата тиллибитэ.
Үлэлэрэ
200px|thumb|right|[[Никифоров Василий Васильевич, Ксенофонтов Гаврил Васильевич уонна Никифоров Гаврил Васильевич (Манньыаттаах уола)]]
Аатын үйэтитии
Хаҥалас улууһугар кини аатын кыраайы үөрэтэр музей уонна Тиит Аpыы орто оскуолата сүгэллэр.
SAMTRON
SAMTRON, АХШ хампаанньата. Аан-дойдуга биир киэҥник биллэр хампаанньа. Салалтата - Уашингтон, Остин (АХШ), Осака (Дьоппуон), Париж (Франция). Компания урут уруккаттан компьютердарга аналлаах монитордары оҥорор. Билиҥҥи кэмҥэ улахан банкротка баран эрэр! - то5о диэтэххэ ACER диэн монитордары оҥорор Тайвань хампаанньатыгар хоттордо. Ол да буоллар 2008 сыллаахха Аан Дойду үрдүнэн - 39 мөлүйүөн монитор атыылаабыт (олох үрдүк көрдөрүү).
Corporación Multi Inversiones Malher
1615
1615 сыл.
Быдараах
Быдараах — кыра туос иһит, мэһэмээн.
Аржаков Афанасий Григорьевич
1924 с. төрүөх. 1942 с. ыҥырыллыбыт, 1949 с.эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, фрона биллибэт, 82 гв. танковай полка.
Быһаарыылар
Хоро нэһилиэгэ, 2005с.
Бэргэһэ
Бэргэһэ - төбөҕө кэтиллэр, күнтэн, тыалтан, тымныыттан, хаартан-ардахтан көмүскүүр таҥас.
Былыргы саха бэргэһэлэрин араас кыыл тириититтэн, хабахтан кытта тигэллэрэ.
Ниэп
thumb|250px
Ниэп (гректыы ναφθα, турецкайдыы neft, персийалыы нефт; аккад тылыгар баар напатум — умайыы, умайан күлүбүрээ) — умайар арыылаах убаҕас, араас углеводород холбоһуута буолар, кыһыллыҥы-кугас өҥнөөх, сорох ардыгар харатыҥы, сорох ардыгар араҕастыҥы от күөҕэ өҥнөөх уонна дьэҥкир да өҥнөөх, бэйэтэ анал сыттаах, хайа сөҥүү боруодаларыгар тарҕанар. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойду биир ордук наадалаах сиртэн хостонор баайа буолар.
Нафтен углеводороду, циклопентан, циклогексан жана алардын гомологдору түзөт. Ошол казылып алынган жерлер петролиттер жалпы аталышы менен бириктирилет. Петролиты кирет карата дагы көп обширной тобу дегенди каустобиолитов — күйүүчү минералдар биогенного чыгарылган, алар төмөнкүлөрдү камтыйт, ошондой эле башка кендер отундун (чым көңдү, күрөң жана таш көмүр, антрацит, сланецтер).
Мунайдын кендеринин басымдуу бөлүгү чөкмө породаларга арналган. Нефть обнаруживается менен бирге газообразными углеводородами карата тереңдикте жылдын ондогон метрге чейин 5-6 км. Бирок, тереңдикте ашык 4,5—5 км басымдуулук кылат газ жана газоконденсатные кысыр аңыздар менен анча олуттуу эмес болсо сандагы өпкөнүн фракциялардын. Максималдуу саны залежей мунай жайгашат тереңдикте 1-3 км чакан тереңдикте жана табигый выходах карата земную бети нефть преобразуется нарын густую мальту, полутвердый асфальт жана башка билим берүү — мисалы, битуминозные кумдар жана битум.
Нефтини кайра иштетүү
Уматыгы эбэтэр арыыны ылар туһугар сыл аайы араас ньыманан үп- харчы көрүллэр.
Неби переработкалааһын бастакы процесстара химическэй уларыйыыны сэрэйбэттэр уонна фракцияҕа биирдиилээн араараллар. Аан бастаан нефть- газтан, ууну уонна механическай примесстартан хостооһуҥҥа бастакы технологическай процесс ыытыллар — бу процесс нефть бастакы сепарациятынан ааттанар.
Иккис процесстар соруктарынан мотуор уматыгын ахсаанын элбэтии, молекулеводородтар химическэй модификацияларын кытта сибээстээхтэр, быраабыла курдук, кинилэр формаларын ордук табыгастаахтык аһарарга табыгастаах буолууларын кытары сибээстээхтэр.
Бэйэлэрин хайысхаларынан, иккис процесстар бары үс көрүҥҥэ араарыахха сөп:
Нефть сыаната
Нефть сыаната атын да табаар сыанатыгар тэҥнээтэххэ, ирдэбил уонна этиилэр быһаарыллаллар. Этии киирдэҕинэ, сыана үрдүү илигинэ, ирдэбил этиигэ тэҥнэспэт кэмигэр диэри улаатар.
Нефтэн уратыта, ол эрээри, кылгас болдьохтоох кэмҥэ ирдэбил кыра: сыана үрдээһинэ кыра. Онон ньиэп этиитэ да намыһах охтуута сыана үрдээһинигэр тириэрдэр.
Орто Ботуобуйаҕа (5-10 сыл) уонна уһун болдьохтоох (уон сыл) ирдэбил, ол гынан баран, массыына ахсаанын элбэтии суотугар тохтоло суох улаатар. Хас да төгүл кэтээн көрүүнэн, аан дойду нефть сыаната доллары инфляцияны үрэйэр уонна бу АХШ — аан дойдуга саамай улахан туһанааччы буоларын кытта сибээстээх. Ол гынан баран, ити өттүттэн чуолкай төрүтү билбэппит. Эбиитин соторутааҕыта Кытай уонна Индия аан дойду бөдөҥ потребительстволарын ахсааннарыгар сыһыаннаан киирдэ.
ХХ үйэҕэ нефть хостонор баайдаах сирдэри баһылааһыны, неби хостооһуну кыччатар кыахтаахпыт. Ол эрээри, XXI үйэҕэ нефть баайдаах сирдэр бүтэн эрэллэр, онон нефть уонна кини этиитин кытта мөккүһүү, сыана үрдээһинэ — нефть кризиһэ буолара сабаҕаланар.
Нефть сыаната эмиэ аан дойду экономикатын политическай инструменнарыттан биирдэстэрэ буолар.
Абхазия
thumb|left|200px|Abkhazia Абхазия (Аҧсны, აფხაზეთი, Абха́зия) диэн Хара байҕал илин кытылыгар уонна Хапхаас соҕуруулуу арҕаа өттүгэр баар мөккүөрдээх статустаах регион. Абхазия бэйэтэ (Абхазия Республиката), Арассыыйа, Никарагуа, Венесуэла, уонна маарынныыр статустаах Соҕуруу Осетия уонна Приднестровье, тутулуга суох ил быhыытынан билинэллэр.
Грузия Абхазияны бэйэтин бас билэр сиринэн билинэр. Сир аата Абхазия Автоном Республиката (აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, Абхазтыы: ). Кини дьаhалтата Тбилисига үүрүүгэ сылдьар. 2008 с. атырдьах ыйын 28 к. Грузия парламена Абхазия статуhун "Арассыыйа былдьаан ылбыт сирэ" диэн быhаарар уурааҕы ылыммыта.
Абхазия статуhа грузин-абхаз иирсээнин сүрүн төрүөтэ буолар. Абхазия 1991 диэри Сэбиэт Холбоhугар киирэр Грузия ССРын чааhа этэ. 1980-стар бүтүүлэригэр Сэбиэт Холбоhуга эстиитэ саҕаламмытын уонна Грузия тутулуга суох буолуу суолугар туруммутун кэннэ абхазтар уонна грузиннар утарсыылара күүһүрэр. 1992-1993 сс. Абхазия сэриитэ буолар, онно Грузия сэбилэниилээх күүстэрэ хоттороллор. Ол түмүгүнэн Абхазия де факто тутулуга суох буолар. Олохтоох грузиннары өлөрөллөр уонна кыйдыыллар.
1994 тупсуу сөбүлэhиитэ буолар. Холбоhуктаах Нациялар уонна Тутулуга суох иллэр доҕордоһуулара (Арассыыйа салайыытынан) эйэни олохтооhун миссиятын тэрийэллэр. 2008 атырдьах ыйыгар 2008 Соҕуруу Осетия сэриитэ саҕаламмытыгар, Абхазия Грузиялыын эмиэ сэриилэhэр. Ол кэнниттэн Арассыыйа Абхазияны тутулуга суох ил быhыытынан билинэр, 1994 сыллааҕы тупсуу сөбүлэhиитэ көтүрүллэр, ХН уонна ТИД миссиялара сабыллаллар.
Борисов Гаврил Гаврильевич
Борисов Гаврил Гаврильевич- Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.
ACER
ACER тэрилтэ (ACER Inc.), (Эйсер диэн ааҕыллар) аан дойду бөдөҥ тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. Планета 5-7 % экономикатын хонтуруоллуур. Оборотун ылбын хампаанньа. Ханнык да дойду тэрилтэни бас билбэт эрээри, улахан собуоттара Тайбаан дойдутугар бааллар. Өссө 240 араас дойдуларга эмиэ үлэлиир. Салалтата — Сингапурга олохтоох. Саха Сиригэр — Нерюнгри уонна Удачнай куораттарга баар. Улахан «Эйсер» фирмата Дьокуускайга бааллар.
Борисов Гаврил Гаврильевич
1906 с. төрүөх, 1944 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, чааһа, фрона биллибэт.
Быһаарыылар
Хоро нэһилиэгэ, 2005 с.
Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ - кулгаахтаах, халтаҥ тирииттэн тигиллэр, үлэ-хамнас бэргэһэтэ
Былах
Былах — сүөһү сииригэр анаан кэрдиллибит иирэ талах, хатыҥ лабаата. Саас от тиийбэтэҕинэ быһыллар.
Алдан үрдэлэ
Алдан үрдэлэ. Саха сирин соҕуруу өртүгэр Өлүөхүмэ уонна Учур өрүстэр икки ардыларынан сытар хайалаах дойду.
Муора таһымыттан 1000 м., систэрин (Кэт-Кап, Алдан - Учур, Арҕааҥҥы Дьааҥы, Суннаҕын) үрдүктэрэ 2000 м. тиийэр.
Хайа боруодатынан буолаллар архей уонна протерозой гнейстара уонна кристаал буолбут сланецтар.
Өрүстэр дириҥ хочолоро быһа охсоллор (Амма, Алдан, Төмтөөн уо.д.а.).
1300 м үрдүккэ диэри бэстээх уонна тииттээх ойуурдар, онтон үрдүк болбукта уонна хайа туундарата. Тимир, таас чох, көмүс уонна араас метааллар үөскээбит сирэ.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ереван
Ереван (Երևան) диэн Эрмээн Сирин киин уонна ордук улахан куората. Храздан өрүскэ турар.
Дьааҥы (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах
Саҥаны арыйыы
Саҥаны айыы диэн дьон билбэт, оҥорбот, сиэри таһынан барар быһыыны оҥоруу ааттанар.
Киһи биир мэйиилээх буолан «Мэйии» диэн тыл хос өйдөбүлэ суох. Өй мэйииттэн үөскээн тахсар. Мэйиибитигэр үөскээбит өйбүт санаа буолан эппитигэр-сииммитигэр, тулабытыгар тарҕанар, санаабыт санаабытын тылбытынан этэн дьоҥҥо тириэрдэбит.
Оҕоҕо кыра эрдэҕинэ ханнык өй-санаа иҥэриллибититтэн өйө-санаата туспа уратылардаах буоларын саха дьоно былыргыттан бэлиэтииллэр. Аһара көрүллэн, мааныланан иитиллибит киһини «Атаахтык иитиллибит киһи» диэн туспа арааран ааттыыллар. Оҕону атаахтык иитии куһаҕаны уонна үчүгэйи араарбатыгар тириэрдэрэ үлэһит дьон өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэттиттэн атын өйү-санааны бэлиэтиирин иһин итинник туспа арааран этэллэр. Атаах оҕо өйө-санаата үлэһит дьон өйдөрүгэр-санааларыгар, олохторун сиэригэр, үлэлэригэр-хамнастарыгар, тугунан дьарыктаналларыгар уонна үчүгэй киһини үтүктэн «Киһи буолуу» үөрэҕин ситиһэллэригэр эмиэ сөп түбэспэт.
Олох сайдан истэҕинэ саҥаны арыйыылар кырдьык элбээн иһэллэр. Оҕо улаатан истэҕинэ күүскэ сайдан иһэр өйө-санаата саҥаны арыйыылары ордук элбэхтик оҥоруон баҕарар. Саха дьоно оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан киһи билбэтин, өссө туттулла илик быһыылары оҥороро туох сабыдыаллааҕын быһааран билэр эрэ буоллаҕына саҥаны айыылары оҥороругар баҕараллар. Оҕо улаатан киһи буолуу үөрэҕин баһылаан, киһи быһыылаах буолан эрэ баран араас саҥаны айбыта дьоҥҥо ордук туһаны аҕалара быһаарыллар.
Айыы диэн тыл сэрэхтээх, элбэхтик туттуллубат. Бу тыл икки өрүтэ, үчүгэйэ уонна куһаҕана холбуу бииргэ оҕо, киһи өйүгэр-санаатыгар дьайаллар. Сайдан, улаатан иһэр оҕо өйүн-санаатын сүрүн уратытынан ханнык баҕарар дьыалаттан аан бастаан оҥорорго дөбөҥүн, боростуойун, эрэйэ суоҕун, түргэнин оҥоруу буолар. Куһаҕаны оҥоруу, алдьатыы, ыһыы хаһан баҕарар үчүгэйи, туһалааҕы оҥорордооҕор төһөнөн эмэнэн судургу, улахан толкуйу, быһаарыыны, үлэни-хамнаһы эрэйбэт. Оҕо аан маҥнайгы айыыны оҥоруута куһаҕаны оҥоруу диэки хайысхаланар кыахтааҕын саха дьоно былыргыттан билэн оҕо өйө-санаата саҥаны, билбэтин оҥорорун хааччахтыыллар: «Айыыны оҥорума»,- диэн этэн үөрэтэллэр, тугу барытын киһи оҥорорун курдук, киһи быһыылаахтык оҥороругар ыҥыраллар, үөрэтэллэр.
Сахалар оҕолорун үөрэтэллэригэр ытык сирдэргэ мэниктээбэт, айдаарбат куолу уонна киһи уҥуоҕар ону-маны тыытар улахан айыы диэн этэллэр. Былыргыттан үөскээбит үгэстэри кэһиини саха дьоно ордук сөбүлээбэттэр. Өлбүт киһи кута иҥмит малын-салын ыстахха, алдьаттахха кута айманыан, хамсыан, ол иһин дьоҥҥо биллэ сылдьыан сөп дии саныыллар. Куһаҕаны оҥоруу киһи быһыытыгар сөп түбэспэт, урут дьон оҥорбот быһыыларыгар киирсэллэр, ол иһин саҥаны арыйыы, эмиэ айыы буолаллар.
Айылҕаҕа аһара улахан алдьатыылары оҥоруу, сири-уоту, мастары алдьатыы, дьон оҥорбот быһыыларын оҥорууга киирсэллэр, ол иһин айыыны оҥоруунан ааҕыллаллар. Сахалар Айылҕа бары тыыннаах мастара куттаахтарын билэллэр. Улахан, көстүүлээх мастарга араас куттар, иччилэр олохсуйаллар. Алдьатар, буортулуур дьон бэйэлэрэ эмиэ куттаахтарын билэллэрэ буоллар Айылҕаҕа сыһыаннара үчүгэй өттүгэр уларыйыан сөп этэ.
Киһи оҥорор куһаҕан быһыылара, буруйдара барылара айыы буолаллар. Үгүс дьон оҥорботторун, билбэттэрин оҥорууга киирсэллэр. Сахалар былыр-былыргыттан дьон олоҕор, сиэригэр, майгыныгар сөп түбэспэт куһаҕан быһыылары «Айыыны» оҥоруунан ааҕаннар киһи быһыылаах дьон оҥорботторугар ыҥыраллар.
Дьон өйдөрө-санаалара тугу үчүгэй уонна тугу куһаҕан диэн тус-туспа араартааһыннара сөп түбэспэттэр, тус-туспалар. Үгүс дьон үлэлээн-хамнаан, тоҥон-хатан үчүгэйи, баайы-малы оҥороллор, сорохтор ол баайтан-малтан босхо, талбыттарынан ылан туһаныахтарын баҕараллар. Бу дьон тугу үчүгэй, тугу куһаҕан быһыы диэн этэллэрэ букатын да утарыта турар өйдөбүллээхтэр. Дьон бары ханнык баҕарар оҥорор быһыыларын бэйэлэрин өйдөрүнэн-санааларынан төһө эмэ өр кэмҥэ санаан, толкуйдаан баран оҥороллор.
Элбэх өйдөөх киһи оҥорор куһаҕан быһыылара ордук ыар, улахан содуллаахтар. Улахан уоппуттаах буруйу оҥорооччуну булан тутуу, хаайыы улахан уустуктары үөскэтэрин полиция үлэһиттэрэ үчүгэйдик билэллэр. Yлэлээн-хамсаан булуммут баайдарын-малларын, харчыларын үлэһиттэр саҥаттан саҥа хатыырдары, күлүүстэри оҥорон, хатаан, манаан харыстыы сатыыллар. Ону баара куһаҕан дьон ылан туһанаары эмиэ саҥаны арыйан күлүүстэрин кистэлэҥнэрин билэн, уора сатыыллар. Бу курдук дьон олоҕор утарыта турар өйдөбүллэр, айыыны оҥоруулар элбэхтэр.
Араас сэрии сэптэрин улахан өйдөөх дьон элбэх саҥаны арыйыылары, атыттара, утарылаһааччылара билбэттэрин туһанан оҥороллор. Капитализм уонна социализм диэн арахсан утарыта туруу кэмин саҕана олус күүстээх элбэх дьааттары, бактериялары оҥорон баран үгүс государстволар хаһаанан сытыараллар. Бу сэрии сэптэрэ туттулуннахтарына дьон-аймах араас ыарыыларынан сутулланнар олус эрэйдэнэн өлүөхтэрин сөп. Дьон-аймах туһугар олус куһаҕан, хара быһыы буолар. Балар барылара урут дьон билбэттэрин оҥорууга, саҥаны арыйыыларга киирсэллэр. Yгүс элбэх өйдөөх дьон өйдөрүн-санааларын түмэннэр хара айыыны, үгүс дьоҥҥо куһаҕаны оҥорорго бэлэмнэммиттэр.
Саха дьоно ханнык баҕарар саҥаны арыйыыны, дьоҥҥо урут биллибэти оҥорууну айыыны оҥоруунан ааҕаллар. Былыр-былыргыттан киһи бэйэтин өйүнэн туох саҥаны арыйбытын барытын дьону утары, кинилэри баһылыырга анаан туттар этэ. Билигин даҕаны араас наукалар саҥаны арыйыылара бары быһаччы киһини бэйэтин утарбатахтарына, Айылҕаны утары хайысхалаахтар. Дьон бары саҥаны арыйыыларын үгүс өттүн сэрии сэбин оҥостуутугар, дьону хайдах элбэхтик өлөртүүргэ аныыллар. Саха дьоно былыргыттан ханнык баҕарар саҥаны арыйыыларга аан маҥнайгыттан сэрэхтээхтик сыһыаннаһаллар, «Айыы буолуо» диэн этэллэр. Онтон кэлин ити саҥаны арыйыы дьоҥҥо үчүгэйэ чахчы биллэр буола дакаастаннаҕына эрэ үчүгэйи оҥоруу, «Үрүҥ айыы» диэн ааттыыллар.
Саҥаны айыыны ханнык да кыыллар уонна көтөрдөр оҥорботтор, киһи эрэ оҥорор. Киһи өйдөөх-санаалаах буолан, бэйэтэ санаан, толкуйдаан, быһааран саҥаны арыйыыны булан, «Айыыны» оҥорор. Сахалар киһи бу саҥаны арыйыытын хайдах көрүҥнээхтик туһанарыттан, дьоҥҥо үчүгэйи дуу, куһаҕаны дуу оҥороруттан көрөн икки аҥы, ханна да халбаҥнаабат чуолкайдык тус-туспа арааран ааттыыллар:
- Үчүгэйи айыы – үрүҥ айыы буолар.
- Куһаҕаны айыы – хара айыы диэн ааттанар.
Киһи тугу оҥорорун толкуйдаан, үгүстүк санаан, ырытан оҥорор, туох оҥорбута барыта атын дьоҥҥо хайдах өйдөнөрүттэн көрөн, куһаҕан эбэтэр үчүгэй диэннэргэ арахсаллар. Куһаҕан уонна үчүгэй диэн өйдөбүллэр үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар уһун кэм устата олохсуйан хаалбыт, үгэскэ кубулуйбут, түргэнник уларыйа охсубат өйдөбүллэринэн ааҕыллаллар.
Былыргы эбэтэр олус да былыргыта суох кэмнэргэ ханнык баҕарар саҥаны арыйыылары дьон үйэлэригэр биирдэ эмэтэ оҥороллоро биллэр. Киһи – аймах өйдөрө-санаалара сайдан истэхтэрин аайы саҥаны арыйаллара, айыыны оҥороллоро эбиллэн иһэр. Саҥаны арыйыылар билигин  элбээбит  курдуктар.
Дьон бары бэйэлэрэ тутан-хабан туох саҥаны арыйбыттарын барытын бэйэлэрин туһаларыгар туһана сатыыллар. Экономикаҕа саҥаны арыйдахтарына элбэх барыһы киллэринэллэр. Динамиты айан элбэх дэлби тэптэриилэри оҥорууга тириэрдибит Новель олус элбэх барыһы мунньуммута билигин саҥаны айааччыларга бириэмийэ буолан тарҕатыллар.
Былыргы кэмҥэ экономикаҕа саҥаны арыйдахтарына онтуларын сайыннаран атын омуктары, кинилэр сирдэрин сэриилээн ыларга туһаналлар этэ. Туох саҥаны оҥорбуттарын барытын дьону утарарга анаан туһаналлар. Оннооҕор академик А.Д. Сахаров саҥаны арыйыытын водороднай буомбаны оҥорууга аан маҥнай туһаммыта.
Дьон саамай өйдөөхтөрө айан оҥорбут атомнай буомбаларын чахчы саҥаны арыйыынан аахтахпытына бу буомбаны дэлби тэптэрэн 200 тыһыынча киһини биирдэ өлөрүү бэйэтин туһугар эмиэ саҥаны арыйыы буолар. Ол эрээри бу саҥаны арыйыыбыт хара айыы, дьоҥҥо олус улахан куһаҕаны оҥоруунан ааҕыллар. Бу хара айыыттан дьон билигин даҕаны олус саллаллар, аны хатыламматыгар баҕараллар.
Маҥнайгы гааһынан үлэлиир тимири быһары айбыт киһи харчылаах сиэйпэни дьөлө быспыт. Уорууну, куһаҕаны оҥорбут. Киһи итинник быһыытын, бэйэлэрин үйэлэригэр элбэх саҥаны арыйыылары оҥорон туһананнар сахалар билэллэр эбит. Былыргы сахалар ханнык баҕарар саҥаны арыйыыттан сэрэнэн «Айыы буолуо» диэн ааттыыллар. Ханнык баҕарар «Айыыны оҥоруу» дьоҥҥо куһаҕаны оҥорор, кинилэр олохторугар уларыйыылары киллэрэр, үгэстэрин уларытарга тириэрдэр, олохторун оҥкулун уларытар.
Дьон олоҕун уларытар буолан ханнык баҕарар саҥаны арыйыы дьоҥҥо куһаҕаны оҥорууга тэҥнэнэр. Ордук саҥа улаатан, тугу барытын билиэн-көрүөн баҕара саныыр эдэр киһи үгүс дьон билбэтин, саҥаны, айыыны оҥорор кыахтаах. Эдэр оҕо «Киһи буолууну» ситэ баһылыы илигинэ «Айыыны» оҥороро куһаҕан содуллаах буолара элбэх. Сахалар оҕолорун «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтиилэрэ итиннэ олоҕурар.
Киһи билбэтин, урут туттуллубатаҕы оҥоруу син-биир айыыны оҥоруу буолар. Айыы диэн тыл мээлэ туттуллубат сэрэхтээх тыл. «Айыы буолуо» диэн сибигинэйэн этиллэр. Бэйэлэрин олохторун соһуччу уларытыахтарын баҕарбат үчүгэй дьон санааларыгар хаһан да сөп түбэспэт, ыарахан тыл.
Киһи өйүттэн-санаатыттан быһаччы тутулуктаах «Айыы» диэн тыл икки утарыта өйдөбүллээх. Бу тыл киһи оҥорор быһыыларын барыларын өйүнэн-санаатынан толкуйдаан, быһааран таһаарбытын биллэрэр. Киһи биллэр үчүгэйи оҥордоҕуна - Үрүҥ айыы, онтон оҥорбута куһаҕана билиннэҕинэ – Хара айыы буолар. Былыр-былыргыттан өй-санаа хайдах туруктааҕын быһаарар тылбытын харыстыырбыт наада. Хайа да киһи бэйэтэ таҥара биэрбит үчүгэй кэһиитэ, бадаарага буолбатах. Кинини олус өр кэмҥэ үчүгэй быһыылары оҥорорго ииттэххэ уонна үөрэттэххэ эрэ киһилии киһи өйө-санаата иҥэн, үчүгэй киһи буолар. Оҕо аан маҥнай дьоҥҥо куһаҕаны, «Хара айыыны» оҥорбот буола үөрэннэҕинэ эрэ, үчүгэйи, «Үрүҥ айыыны» оҥорор буолара быһаарыллар.
Киһи өйө-санаата саҥаны айыыта маннык икки өрүттээх буолан тахсалларын тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна сорох учуонайдар, ойууннар диэн ааттанааччылар билбэттэр уонна ол билбэттэринэн саха дьонун өйдөрүн-санааларын буккуйаллар.
Киһи хаһан баҕарар саҥаны арыйыыны — айыыны оҥорор кыаҕа тыыннааҕын тухары хаһан да хаалбат. Yчүгэйи да, куһаҕаны да хаһан баҕарар оҥоруон сөп.
Өлүү-сүтүү кэнниттэн өй-санаа эбиллибэт, хамсаабат, уларыйбат буолар. Киһиттэн, мэйииттэн ылар эньиэргийэтэ быстар. Өй-санаа мастыйар. Дьэ дьиҥнээх, аны уларыйар кыаҕа суох айыыга кубулуйар. Kиһи өлөн, куттара үөр буолан ыһылланнар, Үөһээ дойдуга бараллар. Кытаанах үгэс буолбут өйдөр-санаалар, ол иһигэр саҥаны арыйыылар — айыы буолан туспа бараннар Үөһээ дойдуга сылдьар кыахтаналлар. Билиҥҥи эньиэргийэ мунньуллуутун сокуонугар өй-санаа, кут бу курдук уларыйан тус-туспа сылдьыыта сөп түбэһэр. Тус-туспа санаалар, куттар эньиэргийэлэрэ эмиэ тус-туспалар, ол иһин тус-туспа сылдьаллар, киһи түүлүгэр эмиэ тус-туспа көстөллөр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Ахатиин
мини|Ахатин улитката Чоху хаата саамай бытаан хамсыыр харамай. Кини түргэнэ 7 см/мүн.
Гигантскай ахатиин - иһин (дьигинэн атаҕа) көмөтүнэн сыыллар хонуу харамайа, моллюск, чоху хаатын (улитка) биир көрүҥэ.