cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыым (хаһыат)
Хаһыат муниципальнай тэриллиилэри кытары ыкса үлэлэһэр, ол курдук информациянан хааччыйыы өттүн ыытарга 12 улуус салалтатын кытта дуогабар түһэрсилиннэ.
Үөрэҕирии министиэристибэтин кытары иитии, үөрэхтээһин уонна чөл олоҕу өрө тутуу Судаарыстыбаннай бэлиитикэни сырдатыыга медиа бырайыактар оҥоһулуннулар.
Историята
Бастаан хаһыат «Манчаары» диэн ааттанан 1921 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр тахсыбыта. Бастакы тэрийээччилэринэн Платон Ойуунускай, Максим Аммосов, Анемподист Софронов буолбуттара.
Икки сыл буолан баран үс киһилээх хамыыһыйа — ис дьыала наркома С. Аржаков, үөрэх наркома И. Винокурова уонна «Холбос» правлениетын чилиэнэ М. Попов — хаһыаты саҥа ааттыырга быһаарбыт — «Кыым». Сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар кинигэ уонна учуутал да тиийбэт кэмнэригэр «Кыым» хаһыат саха омугар уһулуччу оруолу ооннььообута. Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр хаһыаты саха саллааттарыгар фроҥҥа ыыталлара, ийэ дойдуларын сахалыы тыына өйөбүл буолара, өстөөҕү үлтүрүтэргэ көмөлөспүтэ.
Хаһыат Сойуус ыһыллар кэмигэр 1993 сыллаахха сабылла сылдьыбыта. Ол гынан баран сотору кэминэн 1994 сыллаахха Саха Сирин бастакы профессиональнай журналистката Федора Петровна Егорова бэйэтэ таһааран барбыта. Ил Түмэн депутаттара көмөлөспүттэрэ. 2004 сыллаахха Федора Петровна суох буолбутун кэннэ эмиэ ыарахан кэм саҕаламмыта — хаһыат сыл курдук кэмҥэ тахсыбакка турбута.
Ол кэнниттэн «Ситим» медиа-группа эстафетаны туппута. Билигин «Кыым» сахалыы тахсар хаһыаттартан саамай элбэх тиражтаах хаһыат буола үүннэ, интэриниэккэ бэйэтэ саайтаах.
«Манчаары» хаһыаккка
Софронов Анемподист Иванович	(1921)
«Кыым» хаһыакка
1956—1962; 1967—1984)
Чапчархай уонна манньа
Оҕону иитии уонна үөрэтии оҕо майгынын уратыларын учуоттаан тус-туспатык ыытылларын сахалар чыпчархайы уонна манньаны туһаналлара быһаарар. Итини тэҥэ бу быһаарыы сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэригэр сөп түбэһэн майгы эмиэ икки өрүттээҕин арыйар.
Сахалар мэник, дьалбаа, истигэнэ суох, элбэх эньиэргийэлээх оҕону киһи этэр тылын истэргэ үөрэтэргэ чыпчархайы кэмиттэн кэмигэр туһаналлара биллэр. Онтон сымнаҕас майгылаах, истигэн, ол аата улахан киһи этэрин истэр, толорор оҕону үөрэтиигэ кыра эмэ манньа сыыһа да сөп буолар. Оҕону табатык иитиигэ майгынын уратыларын, таҥхатын быһаарыы туһата улахан. Оҕо таҥхатын быһаарыыга Пифагор гороскобун туһаныы оруннаах.
Былыргы да кэмнэргэ уонна билигин даҕаны төрүүр оҕолор ахсааннарыттан сымнаҕас майгылаахтара элбээн мэник-тэник соҕус оҕолор суох буолбаттар. Оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ бу икки, тус-туспа ньымалар иккиэн тэҥҥэ туттулла сылдьар кыахтаахтар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан кыра оҕону иитии-үөрэтии хайдах көрүҥнээхтик баран иһиэхтээҕин быһаарар этиилэринэн «Чыпчархай уонна манньа» диэн этии баар. Бу этии нууччалыыта «Kымньыы уонна бирээнньик» диэн буолара сахалыытыттан өйдөбүлэ улаханнык уларыйбакка эрэ сылдьар. Арай дьон бирээнньиги бэрт соторутааҕы кэмтэн ыла буһарар буолбуттарынан уонна кымньыы чыпчархайтан быдан хойут оҥоруллубутунан, бу этии сахалыы этиитээҕэр лаппа хойутаан үөскээбит эбит диэн чуолкайдык быһаарыллар.
Kыра оҕо буруйу эбэтэр куһаҕан быһыыны оҥордоҕуна аан маҥнай тохтотон, бу буруй салгыы оҥорулла турарын суох гыннахха эрэ табыллар. Оҕо оҥоро турар буруйун эбэтэр куһаҕан быһыытын тохтоппотоххо, онтун элбэхтик хатылаан оҥоро үөрэннэҕинэ, бу куһаҕан быһыыта үгэс буолан ийэ кутугар умнуллубат гына ууруллар диэн сахалар сайдан иһэр кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарар. Оҕо оҥоро турар куһаҕан быһыытын аан маҥнай тохтотуу «Бу куһаҕан, маны оҥорума» диэн этии кэнниттэн атыҥҥа, үчүгэйи оҥорууга аралдьытыы туһалыыр.
Оҕо оҥоро турар буруйун, куһаҕан быһыытын тохтотууну араас ньымаларынан оҥоруохха сөп, барыта бу быһыы хайдах толорулларыттан эрэ тутулуктанар:
— Сымнаҕас майгылаах оҕо куһаҕаны оҥорорун иитээччи куһаҕаннык көрүүтэ да тохтотор.
— Тылынан этэн тохтотуу, атыҥҥа аралдьытыы оҕону иитиигэ ордук элбэхтик туттуллар, онтон истибэт буоллаҕына күүскэ соҕус саҥаран мөҥүөххэ эмиэ сөп. Саҥа дорҕоонноро уларыйыыта оҕоҕо дьайар күүһэ улаханын туһаныллар.
— Аһара барар майгылаах оҕо тохтотууну истибэккэ куһаҕаны салгыы оҥоро турар буоллаҕына куттаан, тохтото түһээри чыпчархайы санатыахха, сымнаҕас сирин таарыйыахха да син, табыталыттан тардан араарыы элбэхтик туттуллар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ этигэр-сиинигэр дьайыылартан, ыарыылартан сэрэнэр, харыстанар күүһэ ордук улахан. Кыра чыпчархай дьайан үөрэтиитэ эккэ-сииҥҥэ быһаччы иҥэн буор куту үөскэтэриттэн хаһан да умнуллубат гына өйдөнөн хаалар уратылаах.
Оҕо оҥорбут куһаҕан быһыытын бэйэтэ сөбүлээбит буоллаҕына хос оҥоруон баҕата улаатар. Ол барыта куһаҕан быһыы оҥорорго ордук интэриэһинэй, таттарыылаах, урут оҥорботох буолан баҕа санаатын түмэр, саҥаны арыйыы, айыы буолар уратылардааҕар саһан сылдьар.
Холобур, оҕо оройугар буору кутан, сүүрэн бурҕаттаҕына эбэтэр илиитинэн ыһыахтыы оонньоотоҕуна олус сөбүлээн онтун өссө оҥороору гынар. Бу быһыытын улахан киһи тохтоттоҕуна, аны сөбүлээбэккэ улахан айдаан дьэ тахсар. Оччоҕуна оҕону табыталыттан тутан ылан, бу буортан араардахха, «Буору бурҕатар куһаҕан» диэн эттэххэ эрэ табылларын бары төрөппүттэр билэллэр уонна оҕону иитиигэ туһаналлар. Төрөппүттэр бэйэлэрэ да билбэттэринэн «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи бары туһана сылдьаллар.
Кыра оҕоҕо куһаҕан быһыылары оҥороро ордук таттарыылаах, угуйар күүстээх. Оҕо арахсыбакка бу быһыытын өссө оҥоруон баҕарар санаата улаатан хаалар. Оҥорулла турар куһаҕан быһыыны тохтоторго ханнык эрэ күүс наада. Ыгааһын күүһэ. Тохтотор күүс. Kыра оҕону куһаҕан быһыыны оҥороруттан аралдьытан, атыҥҥа көһөрөн биэрдэххэ улахан ыгааһын тахсыбат да буоллар син биир оҕо баҕатын хааччахтааһын, күөмчүлээһин буоларыгар тиийэр. Ханнык баҕарар үөрэтии оҕо өйүгэр-санаатыгар син-биир уларыйыыны, ыгааһыны, хааччахтааһыны оҥорор. Оҕо куһаҕан айыыны, ол аата киһи билбэтин, оҥорботун оҥорорун иитээччи көрөн хайаан да тохтоттоҕуна эрэ табыллар. Дьэ бу буолар оҕо өйүн-санаатын хааччахтааһын диэн. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ маннык хааччах хайаан да оҥорулларын ирдиир уонна «Айыыны оҥорума» диэн этиинэн ону бигэргэтэр. Эдэр, сайдан иһэр өй-санаа саҥаны элбэҕи билиэн-көрүөн баҕарар. Оҕо өйүн-санаатын таба суолунан салайан биэрэн иһии бары иитээччилэртэн ирдэнэр. Бэйэни батыһыннаран, үтүгүннэрэн үөрэтии оҕоҕо баҕа санааны үөскэтэринэн ханнык да тас ыгааһыҥҥа наадыйбат эрээри, оҕо бэйэтин баҕатын өйүн-санаатын күүһүнэн салайан, туормастаан эбэтэр күүһүрдэн биэрэр буолара эрэйиллэр. Оҕо улахан киһи оҥорор быһыыларын бэйэтэ баҕаран туран үтүктэрэ, бэйэтигэр улахан киһи буолар баҕа санаатын үөскэтиниитигэр тириэрдэр. Оҕону бэйэни батыһыннаран, үтүгүннэрэн үөрэтии ордук ситиһиилээх буолара оҕо хайаан да икки төрөппүтэ иитиигэ тэҥҥэ кыттыстахтарына эрэ ситиһиллэр кыахтанар.
Оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ манньа оруола олус үрдүк. Оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр, бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илигинэ үчүгэйи оҥордоҕуна кыра да манньа олус туһалыыр. Манньа үчүгэйи оҥоруу үгэскэ кубулуйан өйгө-санааҕа иҥэригэр көмөлөһөр. Оҕо кэмпиэт сиэри бары үчүгэйин барытын хос-хос хатылаан көрдөрөрүттэн үөрэх иҥэрэ түргэтиирэ биллэр. Араас манньаны сатаатахха оҕо улаатан бэйэтэ үлэһит буолуор диэри туһаныллар.
Аҥардастыы манньалаан үөрэтии оҕо улаатан бэйэтин өйө-санаата сайдан истэҕинэ манньа кээмэйэ эмиэ улаатан иһэр уратытынан, улахан баай дьон санаарҕаабакка эрэ туттар ньымаларыгар киирсэр. Дьадаҥы киһи биэрэр манньатын кээмэйэ кыратынан оҕо кыра эрдэҕинэ эрэ кыайа туттан туһаныан сөп.
Yөрэххэ ситиһиини бэлиэтээн дьон иннигэр туттарыллар араас грамоталар, благодарностар, премиялэр, бэлэхтэр, мэтээллэр эмиэ манньа ахсааныгар киирсэллэр.
Сахаларга «Кыһалҕа кыһайар» диэн оҕону үөрэтиигэ сыһыаннаах олус туһалаах этии баар. Дьадаҥы дьон оҕолоро олохторун кыһалҕатыттан эрдэ өйдөрө-санаалара ситэн, киһи буолууну баһылааннар бэйэлэрин үтүө баҕаларынан үлэни-хамнаһы сатыы-кыайа үөрэнэннэр улааттахтарына элбэх ситиһиини оҥорор кыахтаналлар.
Оҕону киһилии, киһи быһыылаах буолууга кыра эрдэҕиттэн кыһанан үөрэппэт буоллахха таах сибиэ төрөтөн, иитэн, улаатыннаран да эрэйдэнимиэххэ, элбэх дьону да эрэйдээмиэххэ сөп. Кыра эрдэҕинэ киһи быһыытыгар үөрэппэтэххэ оҕо улаатан баран оҥорор куһаҕан быһыыта эмиэ улаатарыгар тиийэрэ үгүс дьону кутталга киллэриэн сөп. Куһаҕаннык иитиллибит оҕоттон араас «Төннүбүт төрүөхтэр», «Түктэри майгылаахтар» улаатан тахсаннар элбэх иэдээни оҥороллорун сахалар олохторун үөрэҕэ быһаарар. Маннык ыарахан кэм тиийэн кэллэҕинэ демократия сокуоннарын тутуһар государство дьарыйар күүһэ, суута-сокуона эрэ көмөлөһөр, аһара барбыт киһини көннөрөр кыахтанналлар.
Иитиитэ ситэтэ суоҕуттан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билбэт оҕо «Yрүҥү, хараны араарбат» диэн ааттанар. Yчүгэйи оҥоробун диэн санаатыттан куһаҕаны оҥорон кэбиһиэн сөптөөх киһиэхэ кубулуйара дьонун элбэх эрэйгэ тэбиэн сөп.
Оҕо улаатан истэҕинэ кыракый чыпчархай сыыһа салгыы сайдан, күүһүрэн суут-сокуон көрдөбүллэрин тутуһуннарар, бэрээдэги араҥаччылыыр государство күүстэригэр кубулуйар. Өй-санаа биллибэт курдук хааччахтара салгыы сайдан суут-сокуон көрдөбүллэригэр уларыйаллар. Мэник-тэник майгылаах уол оҕото кыра эрдэҕинэ бэрээдэккэ үөрэтиллэригэр чыпчархай амтанын билбэккэ эрэ улааттаҕына, аһара барар майгыланнаҕына, улаатан баран сыыһа-халты туттан суут-сокуон дьайыытыгар киирэн хаалара төрөппүттэргэ ордук хомолтолоох.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн өй-санаа хааччахтарын «Аһара барыма», «Айыыны оҥорума» диэн үөрэхтэрин тутуһар буола улаатара хайаан да көрдөнөр ирдэбилгэ киирсэр. Оҕо көрсүө, сэмэй буола улааттаҕына, өйө-санаата туруктаах буоларыттан, кэлин улаатан баран төрөппүттэригэр махтала улаатар. (1,12).
Туһаныллыбыт литература
1. «Туймаада уоттара» хаһыат № 20. 8.10.2010.
Ойуулааһын
Ойуулааһын — туох эмэ предмет ураты бэлиэтин сиһилээн, дьүһүннээн кэпсиир тиэкиһи ойуулааһын диэн ааттанар. Ханнык баҕарар предмети, сири-дойдуну, айылҕаны, үлэни-хамнаһы, хамсыыр харамайы, кыылы-көтөрү, киһини-сүөһүнү ойуулуохха сөп. Ойуулааһын үксүгэр сэһэргиир тиэкис иһигэр көстөр. Туспа ойуулааһын тиэкис сэдэх буолар.
Ойуулааһын ханнык баҕарар стильгэ киириэн сөп. Дьыала кумааҕытыгар, наука кинигэтигэр судургу ойуулааһын баар буолар. Кэпсэтии стилигэр, суруйааччы айымньытыгар уус-уран ойуулааһын киэҥник туттуллар. Саха тыла ойуулуурга, хоһуйарга олус дьүөрэ тыл.
Ойуулааһын үксүгэр маннык тутуллаах буолар:
Менингитка
Менингитка — мэйии, спинной мозг сүһүрдүүтэ.
Meningitis
Өрөспүүбүлүкэ
Өрөспүүбүлүкэ (сэбиэскэй кэм саҕана республика диэн барыл туттуллар этэ, res publica - "дьон тэрилэ") судаарыстыбаны салайар дьаhалта көрүҥэ. Өрөспүүбүлүкэни чопчу болдьоххо дьон-сэргэ талбыт уорганнара (бэрэсидьиэн, ил түмэн, сууттар) салайаллар.
180-с
180-c сыллар.
Көрдүгэн
Көрдүгэн - 1) көбдүргэни (торфаны), уолба күөл куурбут былыыгын эбэтэр элбэх от-мас тобохтоох кырыһы умуллубакка өр, сороҕор кыһыннары дириҥник сии сытар уот; 2) оннук өрт сиэбититтэн уларыйан хаалбыт сир.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Үрүҥ балык
Үрүҥ балык  (, Малоротая корюшка) — кыра балык.
Саха Сиригэр Хрома, Алаһыай, Чукочья уонна Халыма (өрүс) өрүстэргэ үөскүүр. Бу өрүстэр тардыыларыгар баар күөллэргэ эмиэ баар буолар.
Аһылыга
Уу түгэҕэр баар беспозвоночнайдар.
Саха сирин балыктара
Александр Невскэй уордьана
thumbАлександр Невскэй уордьана - Бу уордьаны кыргыһыы кэмигэр үчүгэй түмүктээх соһуччу саба түһүүнү тэрийбит, хорсуннук саба түһэн үгүс өстөөҕү сууһаран бэйэтэ аҕыйах сүтүктээх тахсыбыт; бойобуой сорудахха, бэйэҕиттэн хас эмэ төгүл күүстээх өстөөх сэриитин имири эспит, эбэтэр бэйэтэ аҕыйах сүгүктээх өстөөх үгүс күүһүн үлтүрүппүт; өстөөҕү улаханнык эмсэҕэлэппит артылыарыйа, тааҥка эбэтэр авиация подразделениетын салайбыт Кыһыл аармыйа эписиэригэр (дивизия хамандыырыттан взвод хамандыырыгар диэри) биэрэллэрэ.
1228
1228 сыл.
Чэлик Өйкүү
Чэлик Өйкүү (Öykü Çelik Çakan) — туурак киинэ артыыската.
От ыйын 13 күнүгэр 1987 сыллаахха Стамбулга төрөөбүтэ. Аан бастаан экрааҥҥа 2006 сыллаахха тахсыбыта, «Селена» сериалга Эда оруолун оонньообута. «Великолепный век» сериалга Хюррем Султан оруолугар кастины ааспатаҕа. 2014 сыллаахха эргиэмсик Ахмет Мурат Чакаҥҥа кэргэн тахсыбыта, 2015 сыллаахха арахсыбыта.
Чыбаҕалаах (өрүс)
Чыбаҕалаах өрүс. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 197 км., тардыытын иэнэ 9100 км².
Черскэй хайаларын систематыгар баар Чыбаҕалаах сис соҕуруу эниэтиттэн саҕаланар. Тардыытыгар 360 күөл баар.
Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн Улахан Үрүнньэ (60 км.) уонна Мүрүлэ (114 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сылгы Күөлүн
Сылгы Күөлүн нэһилиэгэ. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Мурья.
Улуус кииниттэн 23 км. илин диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 354 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Мурья - 187, Батамай - 167 киһи.
Арассыыйа
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин эбэтэр Арассыыйа Федерацията (Российская Федерация) диэн Эуропа илин өттүгэр уонна Азия хоту өттүгэр сытар ил. Арассыыйа иэнинэн аан дойдуга ордук улахан ил (17 мөл 75 тыһ. 400 км² эбэтэр сир иэниттэн 11,46 % (1/9) ылар, иккис миэстэни ылар (Канада барыллаан икки төгүл кыра сири ылар).
Сылгы Күөлүн
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Арассыыйа
Арассыыйа олохтоохторун ахсаана — 142 026,3 тыһ. киһи (2007 атырдьах ыйын 1 күнүнээҕи Росстат дааннайынан туох баар Сир нэһилиэнньэтиттэн 2,15 %), нэһилэнньэтин 4/5 Эуропа өттүгэр олорор. Киһи ахсаанынан аан дойдуга 8-с миэстэни ылар. Дьонун улахан аҥаара куораттарга олорор — 73,0 %. Арассыыйаҕа элбэх омук олорор: нууччалартан ураты (79,83 %) дойдуга 180-тан тахса атын омуктар олороллор. Арассыыйа ил тыла — нуучча тыла.
Географията
Арассыйа Бэдэрээссийэтин - 17.1 мөл. ''кв. км''-тан ордук.
Арассыйа Бэдэрээссийэтэ Балтика тэҥис кытылларатан Чуумпу далай кытылларыгар диэри уонна Хотугу Муустаах далай кытылларытан Казахстан, Монголия уонна Кытай кыранныыссаҕа тиийэ тайыыр. Өрөспүүбүлүкэ хотулуу-арҕаа Норвегияны, Финляндияны кытта, арҕаа Латвияны, Эстонияны, Беларусьны кытта быысаһар. Литваны уонна Польшаны киирэр Калининградскай уоблас кыраныыссалаһар. Арассыйа Бэдэрээссийэтэ соҕуруулуу-арҕаа Украинаны кытта быысаһар; Кавказка Грузияны, Азербайджанны кытта кыраныыссалаһар. Сибииргэ кыраныысса бастаан Казахстанны, онтон илин Монголияны уонна Кытайны судаарстыбанай кураныысса устун ааһар. Кураанах сиринэн барар кыраныысса тиһэх учаастага илин КНДР-ын ыпсыытынан барар.
Арассыйа сүрүн киэҥ сирэ, биллэн турар, араас айылҕалаах; өрөспүүбүлүкэ тус-туспа чаастарыгар хаһаайыстаба атын атыннык сайдар. Онуохха сөп түбэһинэрэн, Арассыйаны Европатааҕы чаас Хотугу Кавказ, Урал, Арҕаа Сибиир, Илин Сибиир, Уһук Илин диэн оройуоннарга араараллар.
Арассыйа территориятын Хотугу Муустаах уонна Чумпуу далайдар тэҥистэрэ тулалыыллар; ону тэҥэ Атлантик далай Балктика, Хара, Азовскай тэҥистэрэ. Арассыыйа материктаабы саамай хотугу туочката — Челюскин тумуha; саамай соҕурууҥу туочката — Дагестан уонна Азербайджан кыраныыссаҕа; Арассыыйа саамай арҕааҥы туочката Балтика тэҥиһэ кытылыгар Калининград чугаһыгар сытар, оттон саамай илиҥҥи туочката Чукотка тумул-арыытынааҕы Дежнев тумуһа буолар.
Рельеф
Биһиги дойдубут уһук соҕуруу итиэннэ илин өттүлэрин үрдүк хаттык уонна сис хайалар тиһигин быспакка кэриэтэ иилииллэр. Илин Европа дэхси сириттэн соҕуруу Кавказ хайалара сыталлар. Арҕаа Сибиир намталыттан соҕуруулуу-илин Алтай, оттон Орто Сибиир хаптал хайатыттан соҕуруу диэки Саян-Тыва хаттык хайата (нагорьета) уонна ''Байкал эргинин хайалара бааллар. Арассыйа илин өттүнэн Чуумпу далай кытылын устун кэтит балаһанан Уһук Илин хайалара субуһаллар. Илмн Европа дэхси сирин уонна Арҕаа Сибиир нвмталын икки аржыларынан хотуттан соҕуруу 2500 км кэриҥэ сиргэ Урал хайалара субуһаллар.
Арассыйа Азиятааҕы чааһыгар территория бүтүннүүтэ Хотугу Муустаах далай кытылын диэки уопсайынан намтаан барар. Ити иҥнэл устун соҕурууттан самай бөдөҥ өрүстэр: Обь, Енисей, Өлүөнэ — усталлар.
Өрүстэр
Арассыыйа ис уутунан бэрт баай: өрүстэрэ уонна күөллэрэ үгүс. Өлүөнэ, Обь, Енисей, Амур, Волга өрүстэр уһуннарынан итиэннэ тардыларын (бассейннарын) иэнэ киэҥинэн аат дойду үрдүнэн бөдөҥтөн бөдөҥ өрүстэр ахсааннарыгар киирэллэр.
Арассыыйа сирин иэнин өрүстэр бөдөҥ чааһа Хотугу Муустаах далай сыһыаннас тырдытыгар. Өрүстэр аччыгыйдык чааһа Атлантика, Каспий уонна Чуумпу далай сыһыаннас тардытыгар. Хотугу Муустаах далай тардыытын сүрүн өрүстэрэ — Обь, Енисей, Өлүөнэ. Чуумпу далай тардыытын сүрүн өрүһэ — Амур. Атлантика далай тардыытын Арассыыйа территориятыгар баар сүрүн өрүстэрэ — Дон, Арҕаа Двина — уонна Каспий тэҥис тардыытын өрүһэ - Волга.
Күөллэр
Арассыыйа территориятыгар сүүһүнэн тыһынча күөл баар. Европатааҕы чааһын хотулуу-арҕаа уонна соҕуруулуу-илин өттүлэригэр, Арҕаа Сибииргэ, хотугу намталарга (Хатанга, Халыма намталлыгар) күөллэр ордук элбэхтэр. Хотулуу-арҕааҥы күөллэр үгүстэрэ мууһуруу үйэтигэр үөскээбиттэрэ уонна оччо дириҥнэрэ суох, уһун сининньигэс быһыылаахтар, быһыттаҕас кытыллаахтар.
Европатааҕы чаас соҕуруулуу-илин күөллэрин оннулара хаар уонна сааскы уу толорбут кэдээллэрэ буолаллар. Күөллэр сүүрүгүрдүбэттэр, сайын уолан хаалаллар.
Арҕаа Сибиир намталыгар күөллэр олус элбэхтэр. Олор оччо дириҥэ суохтар, төгүрүк хотоллору хаар уута толорбутуттан үөскээбиттэр.
Сибиир тууһа суох күөллэриттэн саамай бөдөҥнөрө — Байкал. Бу күөл оҥхойо сир хаҕа суоллуутуттан үөскээбитэ. Байкал — сир шарыгар саамай дириҥ күөл. Муҥутуур дириҥэ 1642 м.
Климат
Дойду климата ханнык географическай кэтирээһиҥҥэ сытарыттан, далайтан төһө ырааҕыттан, сирин рельебэ хайдаҕыттан, сис хайалар хайдах сыталларыттан, онтон да атын үгүс биричиинэлэртэн тутулутаах. Арассыыйагар маннык нөҥүө климат курдааһына бааллар: арктика, субарктика, сымнаһыар уонна субтропика климат курдааһыннара. Арассыыйа бүтүүннүтэ кэриэтэ хотугу, сымнаһыар курдаыһыҥҥа сытар, бэрт өттө эрэ тымныы курдааһыҥҥа киирэр.
Кэтирээһин зоналааһына дэхси сиригэр олус хоһооннох көрдөр. Арассыыйа сирдэригэр муустаах эбэтэр полярнай зона, туундара уонна тыа быыстаах туундара, тыа зоната (тайҕа, булкаастаах уонна кэтит сэрбирдэхтэрдээх тыалар), тыа быыстаах стептэр, стептэр, кумах куйаар аҥардаах стептэр.
Арассыыйа сирин климата улахан өттүгэр континентальнай. Регионтан көрөн тохсунньу орто температурата +6°-тан -50°C диэки; от ыйын орто температурата +1°-тэн +25°C диэки. Арассыыйа территориятыгар сөҥүү адьас тэҥэ суохтук түһэр: сылга 150-тан 2000 диэки мм. Температура амплитудата Арассыыйа климата илин диэки ыраахтах аайы улам континентальнай буолан иһэрин көрдөрөр.
Устуоруйата
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Сэбиэскэй Социалистическай Республикалар Сойуустарын официальнай утумнааччыта.
Экэниэмикэтэ
Россия экономиката аан дойду экономиката уонна ППС дойдуларын ортотугар 6- с миэстэни ылар, ол 2021 сылга 4,494 трлн долларга (РФ ИДьМ дааннайынан) сыаналанар. Номинальнай ВВП (1,779 трлн доллар 2021 с.) Россия аан дойдуга 11- с уонна Европаҕа 5- с миэстэни баһылаабыт (РФ ИДьМ дааннайынан). Нэһилиэнньэ дууһатыгар (ППС) 2021 сыллаахха Россия аан дойдуга 55- с миэстэҕэ (ИДьМ уонна ВБ дааннайынан) сылдьыбыта. Россия экономиката булкаас уонна көс тииптэргэ сыһыаннаах.
Россия нэһилиэнньэтэ аан дойду экономикатыгар дойду кылаата 1,9% кэриҥэ; аан дойду экономикатыгар 3,12 %- нан 2018 сылга тиийэр. Россия киһи кыаҕын сайыннарыы индексэ олус үрдүк таһымнаах дойдулар бөлөхтөрүгэр сыһыаннаах, ВТО- ЕЭС чилиэнэ буолар. Россия ВВП- гар судаарыстыба уонна судаарыстыбаннай хампаанньалар икки төгүл кэриҥэ дискуссионнай боппуруос буолар; кини сыанабыла федеральнай антимонопольнай сулууспа сыанатынан, анонимнай экспертэргэ сигэнэн, 70%, ИДьМ дааннайынан-33 %. Аан дойду көмүс саппаас резервэлэригэр Россия аан дойдуга 5- с миэстэни ылар, доллар миллиардердарын ахсаанынан Россия эмиэ аан дойдуга 5- с миэстэни ылар.
Арассыыйа киин куората — Москва. Арассыыйаҕа 12 куорат 1 мөл. тахса киһилээх: Москва, Санкт-Петербург, Новосибирскай, Екатеринбург, Нижнэй Новгород, Самара, Омскай, Казань, Челябинскэй, Ростов-на-Дону, Уфа, Волгоград.
Арассыыйа киэҥ айылҕалаах дойду, ол эрэн тойотторо уоруйахтарынан сибээстээн уонна милитаризм политикатын тутуһарынан сибээстээн дьоно адьас дьадаҥытык олороллор. Арассыыйа дьоно дьадаҥытык олороллорунан - 147 миэстэ 250 дойдуттан Аан Дойдуга.
2014 сыллаахха 1$ - 33,00 солк. этэ.
2021 сыллаахха 1$ - 74,00 солк.
Ити 2014-2021 сыл иһигэр дьон хамнаһа долларынан аахтахха улааппыта, төттөрүтүн кыччаан биэрдэ. Билигин Арассыыйа 80% нэһилиэнньэтэ 500$ кыра ыйга хамнаска олороллор.
Омуктара
Арассыыйа элбэх омук олорор дойдута.
Тойоннооһун
Тойоннооһун — туох эмит санаа сөбүн-сыыһатын дакаастыыр тиэкис тойоннооһун диэн ааттанар. Тойоннооһун ханнык баҕарар кэпсэтиигэ, суруйууга киириэн сөп.
Тойоннооһун маннык тутуллаах буолар:
Сороҕор тойоннооһун кылгас, 1—2 этиилээх буолуон эмиэ сөп. Саныыр санааны сатаан сааһылаан этэр, дакаастыыр сатабыл киһиэхэ куруук наада буолар.
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тутааччыта
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тутааччыта (урут Саха АССР үтүөлээх тутааччыта) - Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан 1961 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр олохтоммута.
Тутууга өр кэмҥэ үлэлээбит, уһулуччулаах ситиһиилээх оробуочайдарга, инженер-техника үлэһиттэригэр, билим-педагогика үлэһиттэригэр иҥэриллэр.
А битэмиин туһата
А битэмиин - оҕо улаатар клеткатыгар, доруобай тирии лэнэригэр, уҥуох кытаатарыгар, харахтарыгар сүҥкэн туһалаах.
А битэмиининэн баай ас
Хаппыт абрикос, араҕас персик, манго, папайа, күөх үүнээйилэр, араҕас өҥнөөх оҕуруот аһыттан: дыня, моркуоп, сүбүөкүлэ ото, цикорий, салат от буолаллар.
Көтөҕө
Көтөҕө - саһарбыт, хагдарыйан түспүт тиит уонна бэс мутукчата.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
От ыйын 23
От ыйын 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 204-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 205-c күнэ). Сыл бүтүө 161 күн баар.
Бойлохов Иван Федотович
Бойлохов Иван Федотович — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
1896 сыллаахха Бодойбоҕо төрөөбүтэ. Революция кэнниттэн дьонунаан дойдуларыгар кэлбиттэрэ. Кырыкыйынан, Үгүлээтинэн сылдьан сэриилэспитэ. Егор Евдокимов этэрээтигэр сылдьыһан Прокопий Васильев (Бэдьэкэ) баандатын тутуспута. III Үөдүгэй Сэбиэтин бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ. «Арбаҥда» колхуоһу тэрийэн бэрэстээтэллээбитэ. 1928 сылтан ССКП чилиэнэ. Персональнай пенсионер.
Кыайыы уордьана
thumbКыайыы уордьана - 1943 с. сэтинньи 8 күнүттэн бэриллэр. Уордьанынан быһыы-майгы (обстановка) Кыһыл аармыйа туһугар эргийэригэр хас эмэ, эбэтэр биир фроҥҥа ситиһиилээх кыргыһыыны ыыппыт үрдүкү хамаандынай састаап эписиэрдэрэ наҕараадаланаллара.
Бретт Уигдорц
Уигдорц билиҥҥи кэмҥэ оскуолаларга бастыҥ дириэктэрдэри бэлэмниир «National College for Digital Skills» уонна «Future Leaders» итэҕэллээх киһилэрэ. Ону кытта кини Венди Коппы кытта «Teach For All» тэрийсээччитэ уонна итэҕэллээх киһитэ
Биографията
Уигдорц АХШ-ка Оушен Тауншип куоракка (Нью-Джерси) төрөөбүтэ.
1995 сыллаахха Ричмонд үнүбүрсүтүөтүгэр экэниэмикэ уонна аан дойду чинчийиилэрин уобалаһыгар бакалавр истиэпэннээх уонна Гавай үнүбүрсүтүөтүгэр экэнимэмикэ уобалаһыгар магистр истиэпэннээх үрдүкү үөрэҕи ылбыта.
Гавай үнүбүрсүтүөтүгэр үөрэнэр сылларыгар Гонолулуга «Илиҥҥи-Арҕаа кииҥҥэ» чинчийээччинэн үлэлээбитэ, Соҕуруу-Илин Азия уонна Чуумпу акыйаан Арыыларын энергетикалара уонна экэнимиэкэлэрэ сайдыытын кыһалҕаларыгар болҕомтотун уурбута. Азия энергетикатын потоктарын инникитин туһунан ыстатыйаны (China and Central Asia's Volatile Mix : Energy, Trade, and Ethnic Relations) суруйсубута.
1998 сыллаахха Индонезияҕа уонна Гонконга суруналыыһынан үлэлээбитэ. 2000 сыллаахха Уигдорц «McKinsey & Company» хампаанньаҕа консультаанынан киирбитэ.
2002 сыл от ыйыгар 11 үлэһиттээх «Teach First» тэрилтэ тэриллибитэ. Тэрилтэни генеральнай дириэктэр дуоһунаһыгар Уигдорц баһылаабыта.
«Teach First» тэриллиэҕиттэн 6000 сирэйгэ көмө оҥорбута. Үтүөнү оҥорор тэрилтэ кэҥээн Англия уонна Уэльс тоҕус регионнарыгар тарҕаммыта, 500-н тахса үлэһиттэммитэ.
2007 сыллаахха Бретт үрбааҥҥа үлэтин уонна үөрэхтээһини өйүүрүн иһин «UK Ernst & Young Social Entrepreneur of the Year» наҕараадатыгар тиксибитэ и «CASE European Leadership Award».
«The Evening Standard» кинини 1 000 саамай кыахтаах Лондон олохтоохторун ахсааныгар киллэрбитэ. 2013 сыллаахха Бретт Британия импиэрийэтин уордьанынан наҕараадаламмыта. 2015 сыллаахха Бретт Улуу Британия саамай кыахтаах киһитэ буолан «Debrett's 500» испииһэккэ киллэриллибитэ.
101
101 сыл.
Биэс (ахсаан)
300px|thumb|right|Биэс ахсаан глифа 5 (биэс) — дьиҥ ахсаан, 4 уонна 6 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Актөбе
Актөбе (казах. Ақтөбе) диэн Казахстан куората. Актөбе улууhун киин куората. Олохтоохторун ахсаана 387,945 (01.01.2015).
Биллэр уруулар
Аврамкин, Олег Егорович
Адилов, Асет Серикович
Азимов, Алишер Муратович
Акимов, Федор Филиппович
Алтынбекова, Сабина Абаевна
Муора үрүҥ балыга
Муора үрүҥ балыга  (, Азиатская зубатая корюшка) — улахана суох балык.
Актөбе
Железко Олег Викторович
Муора үрүҥ балыга
Саха сиригэр Лаптевтар байҕаллара уонна Илин Сибиир байҕала байҕалларын кытылларыгар үөскүүр. Ыырыгар өрүстэргэ киирэр, ол гынан баран наһаа үөһэ тахсыбат.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Куду
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Нью Йорк, штат
мини| Нью Йорк New York
Тимири уһаарыы
Тимири уһаарыы (металлургия) — металы промышленноска ылыы ньымаларын туһунан наука. Аан дойду үрдүнэн билиҥҥи кэмҥэ металлары хара уонна өҥнөөх металлар диэн араараллар.
Хара металлар
Тимир уонна кини уһаарбаларын киллэрэллэр. Тимир сүрүн уһаарбалара чугуун уонна ыстаал.
Чугуун — 1,7% углеродтаах, кремнийи, марганеһы таһынан дуона суох сиэрэлээх уонна фосфордаах тимир уһаарбата.
Ыстаал — 0,1-2% углеродтаах, дуона суох кремний, марганец, фосфор уонна сиэрэ булкаастаах тимир уһаарбата.
Өҥнөөх металлар
Тимир уонна кини уһаарбаларыттан ураты металлар уонна ол металлар уһаарбалара киирэллэр. Өҥнөөх металлартан оҥоһуллуутунан, туттуллуутунан бастакы миэстэҕэ алюминий уонна кини уһаарбалара, иккискэ алтан турар. Алтан электричествоны аһарымтыата үрдүгүнэн, коррозияҕа бэриммэтинэн, үчүгэйдик уулларан кутуу ньымата туттулларынан электропровод, электротехника уонна химия араас аппаратуратын оҥорорго туһаныллар. Өҥнөөх металлар: алтан, свинец, цинк, хорҕолдьун, никель, алюминий, титан, магний.
Металлолом
Металлолом (тимир лом) - араас тимир бөҕү түмэр уопсай аата (тимир оҥоһук туһатыгар кэлбит) иккис металлургическай циклгэ утилизацияламмакка турар. Үксүн металл көмүһэ аналлаах сиригэр оҥоһуллубут тимир бөҕү утилизациялыыр эбэтэр утилизациялыыр анал концентрацияланар.
Металлому переработкалааһын олус экономическай уонна экологическай суолталаах. Тоҕо диэтэххэ, аан дойду индустриальнай сайдыыта уонна металл промышленность эйгэтигэр тардыллыбыт металл кээмэйин учуоттаатахха, металл кээмэйэ сыыһа- халты элбээбитэ ырылыччы көстөр. Бу балаһыанньаттан сиэттэрэн үгүс дойдуларга металы переработкалыыр кыамталар бааллар.
Металлолому барытын туһаҕа таһаарыы сүрүн стимула уонна барыһа:
Саха сирин комсомолун рескомун (обкомун) Бастакы сэкэрэтээрдэрэ
Саха сирин комсомолун рескомун (обкомун) Бастакы сэкэрэтээрдэринэн үлэлээбит дьон.
Дьиэрэҥнэр уустара
Дьиэрэҥнэр уустара (, Род Кроншнепы) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха Сиригэр бу ууска 3 көрүҥ баар: Куруҥ дьиэрэҥэ, Дьиэрэҥ, Хонуу дьиэрэҥэ.
Араабтыы сурук-бичик
Араабтыы сурук-бичик диэн Арааб тылыгар туттуллар алпабыыт. Атын тыллар ол курдук Перс тыла уонна Урду майгынныыр бичиктэри тутталлар.
28 тутаах буукуба баар. Бары илииттэн курдук суруллаллар, илииттэн да буоллар, бэчээттэммит да буоллар. Ол аата буукубалар бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһон сылдьаллар. Араабтыы сурук-бичик уҥаттан хаҥас суруллар. Хас буукуба 4 формалаах буолуон сөп. Ханнык формата туттуллара аттыгар турар буукубалартан тутулуктаах. Улахан уонна кыра буукуба диэн суох.
Алпабыыты өссө сыыппаралары суруйарга тутталлар, ол гынан баран аныгы бириэмэҕэ ол аччаата. Сүнньүнэн, араабтыы сыыппаралары суруйаллар.
Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэрбиир
Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэрбиир (кэймиир, быһар) — сомоҕо домох.
Сомоҕо домох суолтата
Биллибэтинэн-көстүбэтинэн сэмээр сылдьан ол-бу дьээбэни, куһаҕаны оҥорор.
Туттуллуута
«Саха саҥата» сурунаалга «Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэбийээччи» диэн аатынан суруйар ааптар үлэлэрэ бэчээттэммиттэрэ.
Өссө маны көр
Сомоҕо домох
Сигэлэр
Сомоҕо домохтор: кылгас тылдьыт/ [хомуйан оҥордо И. К. Попов]. — Дь.:«Бичик», 2010. — 96 с. — ISBN 978-5-7696-3409-3
1229
1229 сыл.
102
102 сыл.
Толоон (Ленскэй)
Толоон нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Толоон.
Улуус кииниттэн 306 км. арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 397 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Толоон - 233, Инньэли - 136, Алыһардаах - 28 киһи.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Кураҕаччылар уустара
Кураҕаччылар уустара (, Род Веретенники) Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Кураҕаччы, Кыра кураҕаччы.
Айова
мини| Айова Iowa
Васильев Валерий Егорович
200px|thumb|right|Васильев Валерий Егорович Васильев Валерий Егорович — история билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара
В. Е. Васильев — этнограф, саха мифологиятын, итэҕэлин (ойууннааһыны) чинчийэр.
Бэрыслав
Бэрыслав (Берислав) диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 720 (2017).
Сордоҥ
thumb|250px
Сордоҥ (, обыкновенная щука) — уһун суптугур эттээх, үксүгэр күөхтүҥү көҕөччөр өҥнөөх, элбэх салыҥнаах бөдөҥ балык.
Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт балык. Өрүстэргэ уонна күөллэргэ үөскүүр, Хотугу муустаах байҕал чугаһыгар киирбэт. Сүүрбэччэ сыл олорор. Искэҕин 3-5 сааһыттан ыыр.
Аһылыга
Сиэмэх. Искэхтэн саҥа тахсыбыт ыамалара араактыҥыларынан аһыдыктаналлар. 2-3 см улаатан баран сордоҥ оҕото балык ыамаларын туппутунан барар. Улахан сордоҥнор ардыгар кутуйахтары, кус уонна бадараан көтөрдөрүн оҕолорун бултаһаллар.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Саҥарар саҥа истииллэрэ
Саҥарар саҥа истииллэрэ. Киһи араас сиргэ, араас дьону кытта кэпсэтэр тыла-өһө куруук биир буолбат. Ону саҥарар саҥа истиилэ (стилэ) диэн ааттыыллар. Аныгы сайдыылаах киһи  хаһан, ханна, хайдах тылы-өһү (стили) туттарын хайаан да билэрэ, сатыыра наада.
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа - ытык сыбаанньа, эмтиир-профилактикалыыр уонна санитарнай тэрилтэлэр, медиктэри бэлэмниир үөрэх кыһаларын, мэдиссиинэ билимин тэрилтэлэрин быраастарыгар ураты көдьүүстээх үлэлэрин иһин, 15 сылтан итэҕэ суох үлэлээбит буоллахтарына, иҥэриллэр.
Саҥарар саҥа истииллэрэ
Саҥарар саҥаны 5 араас стильгэ араараллар: кэпсэтии тыла-өһө (стилэ), уус-уран айымньы тыла-өһө, публицистика, дьыала уонна наука стилэ. Хас биирдии стиль бэйэтэ аналлаах, тыла-өһө, этиитэ, тиэкиһэ уратылаах, туспа ирдэбиллээх.
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа
Эбии көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ
Pokémon
Pokémon (Pokemon, Покемон) — Дьоппуон дойдута оҥорон таһаарбыт аан дойдуга биллэр мультига. Улахан бүджедтаах (200-890 млрд доллар АХШ). Уонна биир саамай айдааннаах буолар. Гылаабынай оруолларга Пикачу уонна Эш буолар. Ону таһынан Брок уонна Мисти. Өссө хас даҕаны элбэх покемоннар бааллар, холобура Эш киэнэ бульпасавыр. Уопсай DVD копията 200 мөллүйүөнтэн тахса.
Наарва
Наарва (Narva, Narwa, эрг. Ругодив) — Эстония олохтоохторун ахсаанынан үһүс куората, Ида-Вирумаа уезд бөдөҥ куората. Былыргыттан Арассыыйа уонна Эстония ыккардыларыгар улахан суолтаны ылар куорат.
Pokémon
Айдааннаах Покемон (Дьоппуон)
Дьоппуон дойдутугар бэйэтигэр уопсайа ити Покемон мультига 703 оҕо өлөрүгэр суудка дьыалалаах, 378 тыһ оҕо эпилепсия ыарыытыгар ылларан, өйүн сүтэрбит. Уопсай суумма ыстарааба 678 мөллүйүөн дьоппуон иенатынан.
Айдааннаах Покемон (АХШ уонна Канаада)
Ити дойдуларга 602 оҕо олохтон туораабыт, аһары мультигынан иирэннэр. 1 мөллүйүөн оҕо эпилэпсик буолбуттар.
Наарва
Олохтоохторун ахсаана — 61 076 киһи (2012).
Билиҥҥи ааҕылларынан датчааннар Наарва заамогун 1223 сыллаахха туппут кэмнэриттэн олохтоммут дэнэр.
Pokémon
Покемон Саха Сиригэр
Саха Сиригэр бастаан ОРТ саха народнай канаалыгар 1 маай ыйыгар 2000 сыллаахха тахсыбыта. Ити мультигы саха национальнай НВК Саха канаалыгар эмиэ көрдөрбүттэрэ, ону таһынан араас улуус региональнай ТВ эмиэ көрдөрбүттэрэ, холобура Сунтаар ТВ уонна Ньурба ТВ. Оттон 2001 сыллаахха Мэҥэ TV канаала боппута, улуус тойонун өттүттэн.
frame|Покемон мультигын каадырдарыттан, именно бу өттүттэн оҕолор ункпуттар
thumb|250px|Эпилэпсия диаграммата
Покемон аан дойдуга модата
200px|right|thumb|Покемон Дьоппуон көтөр аалыгар[[All Nippon Airways]]
Винокуров Иван Николаевич
200px|thumb|right|Винокуров Иван Николаевич Винокуров Иван Николаевич (25.03.1893—15.01.1935) — саха политика диэйэтэлэ.
1230
1230 сыл.
Винокуров Иван Николаевич
Олоҕун олуктара
1893 сыл кулун тутар 25 күнүгэр Боотур Уус улууһун Бастакы Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияны бүтэрэн баран Казаннааҕы духуобунай академияҕа үөрэххэ киирбитэ.
1917 сыллаахха атеист буолан, академияттан үүрүллэн, Казаннааҕы университет үһүс курсугар киирэр.
1919—1922 сыллардаахха Самара губерниятыгар үлэлиир. 1923 сыллаахха КК быһаарыытынан Саха Сиригэр кэлэр.
1923 сыл атырдьах ыйыттан 1924 сыл ахсынньытыгар диэри Саха АССР үөрэҕирии уонна доруобуйуны харыстыыр а.
1925 сыл от ыйыттан 1928 сыл балаҕан ыйыттан Саха АССР ВЦИКка бэрэстэбиитэл.
1928 сыл балаҕан ыйыттан 1930 сылга диэри Саха АССР эргиэнин уонна промышленноһын наркома.
Москваҕа эргиэн академиятын бүтэрэн баран Саха АССР хааччыйыы наркома.
1934 сыл сэтинньиттэн иккистээн Саха АССР ка бэрэстэбиитэлинэн ананар.
1935 сыл тохсунньу 15 күнүгэр Москваҕа өлбүт.
Сигэлэр
Якутия, хроника, факты, события. — Якутск, 2004.
Махаров Дмитрий Дмитриевич
200px|thumb|right|Махаров Дмитрий Дмитриевич
Махаров Дмитрий Дмитриевич — Бүлүү улууһун баһылыга (02.12.2007—02.12.2012).
Ярославскай (нэһилиэк)
Ярославскай нэһилиэк. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Ярославскай.
Улуус кииниттэн 103 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.
Арҕаа Вирдьиния
мини| Арҕаа Вирдьиния West Virginia
Тимофеев Михаил Елисеевич
200px|thumb|right|Тимофеев Михаил Елисеевич Тимофеев Михаил Елисеевич (15.03.1932—22.01.2013) — саха норуодунай бэйиэтэ, тылбаасчыт, ССРС уонна Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыатын биир ааптара.
Олоҕун олуктара
Үлэлээх олоҕун Бүлүү оройуонун радиотыгар дикторынан саҕалаабыт. Олоҕун устатыгар дьаамсыгынан, Уус-Алдан улууһугар история учууталынан, Дьокуускайдааҕы радиокомитет литературнай-драматическай биэриилэрин редакторынан, Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар уус-уран уонна оҕо литературатын салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 60-с сс. ортолоруттан Саха суруйааччыларын сойууһун бэрэстээтэлин Сэмэн Даниловы кытта чугаһыспыт, кини сорудаҕынан эдэр бэйиэттэр дьылҕаларынан дьарыктанар буолбут, кинилэр суруйсууларын аахпыт Наталья Харлампьева этэринэн 1960-с сыллар бүтүүлэриттэн саҕалаан 1970-с сылларга тахсыбыт саха бэйиэттэрэ бары Михаил Тимофеев "эрэдээктэрдээбит илиитинэн" ааспыттара.
Айар үлэтэ
Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Маҥнайгы хаар» 1960 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Үс сылынан, Саха Сириттэн талыллан, ССРС эдэр суруйааччыларын IV сүбэ мунньахтарыгар кыттыыны ылбыта. Ол кэмҥэ Москваҕа «Советский писатель» уонна «Современник» кинигэ кыһаларыгар нууччалыы тылынан тылбаастаммыт түөрт хоһооннорун кинигэлэрэ күн сирин көрбүттэрэ: «Ледоход», «Березы-фонтаны», «Тень сосны», «Ледостав». Айымньылаах олоҕун түмүгэр барыта 30-н тахса сахалыы уонна нууччалыы тыллаах кинигэлэри бэчээттэппитэ.
Ырыа буолан ылламмыт хоһоонноро
М. Е. Тимофеев ырыа тылларын суруйбут аатырбыт хоһоонньут. Кини тылларынан Саха Сирин аатырбыт композитордара — Г. Комраков, В. Кац, Н. Берестов, П. Иванова, А. Самойлов, В. Ксенофонтов, К. Герасимов, Т. Стручков, З. Степанов уо. д. а. — элбэх ырыаны айбыттара.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата
Саха норуотугар хаалларбыт биир сүҥкэн айымньытынан Саха Сирин өрөгөйүн ырыатынан аатырбыт «Саргы ырыата» буолар. Бу ырыа тылларын Михаил Тимофеев саха биир бастыҥ хоһоонньутун Савва Тарасовы кытта кыттыһан 200X сыллаахха суруйбуттар.
Тылбаасчыт
Саха тылыгар А. Пушкин, М. Лермонтов, Е. Евтушенко, о. д. а. поэттар хоһооннорун тылбаастаабыта. Ону таһынан, Абай, Токтогул Сатылганов, Муса Джалиль, Тарас Шевченко, П. Тычина, Степан Руданскай, Владимир Сосюра, Леся Украинка хоһооннорун тылбаастаабыта. Индия, Алтай, Хотугу омуктар: эбээннэр, эбэҥкилэр, дьүкээгирдэр, мансилар айымньыларын тылбаастаабыт.
Кыһыл Знамя уордьана
thumbКыһыл Знамя уордьан — 1924 с. олохтоммута.
Уордьанынан Аҕа дойду сэриитин сылларыгар сүүһүнэн тыһыынча дьоруойдуу быһыыны оҥорбут буойун, көннөрү киһи (гражданские лица), бартыһаан наҕараадаламмыта.
Караҕанды улууhа
Караҕанды (казах. Қарағанды облысы) диэн Казахстан улууhа. Олохтоохторун ахсаана 1,375,000, онтон куорат олохтоохторо 437,000. Иэнэ 428,000 км2. Киин куорат Караҕанды.
Сүүрбэ (ахсаан)
20 (сүүрбэ) — дьиҥ ахсаан, 19 уонна 21 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара
Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара (, Род Бекасовидные веретенники) - Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.
Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа
Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа — сомоҕо домох.
Сомоҕо домох суолтата
Буһан биэрбэт аһы этэллэр. Итини тэҥэ, ону-маны уһатар-кэҥэтэр түбэлтэҕэ «Аата, Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа» диэн этэллэр.
Өссө маны көр
Сомоҕо домох
Кэпсэтии тыла-өһө
Кэпсэтии истиилэ Бэйэ-бэйэтин чугастык билсэр дьон күннээҕи олоххо кэпсэтэр тыла-өһө кэпсэтии истиилэ диэн ааттанар. Кэпсэтии куолутунан эрдэттэн бэлэмэ, былаана суох, хайдах тахсарынан барар. Онон кэпсэтии стилэ маннык ураты бэлиэлээх:
Шадрин Роман Иванович
Роман Иванович Шадрин (1893 — 1934), эбээн, общественнай диэйэтэл уонна тэрийээччи.
1893 сыллаахха Саккырыыр оройуонун Түһэгиир нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
1929 сыллаахха Сэрии Кыһал Знамятын орденынан наҕараадаламмыта. ЯЦИК чилиэнэ, ЯЦИК иһинэн Хотугу омуктарга көмө Комитетын бэрэсэдээтэлэ.
ЯЦИК бэрэсэдээтэлин Ойуунускай Платон Алексеевич солбуйааччыта этэ. Бүтүн Союзтааҕы Сэбиэттэр VI Съездка ВЦИК чилиэнинэн талыллыбыта.
1934 сыл кулун тутар 31 күнүгэр, 40 саастаах сылдьан Москваҕа сэлликтэн өлөр.
Кини аатын билигин Баатаҕай-Алыытын оскуолата сүгэр.
Ылыллыбыт сирэ
"Илин", 2001 сыл № 2.
Коростышев
Коростышев (Коростишів) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 25 783 (2012).
Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ - ытык сыбаанньа, эмтиир-профилактикалыыр уонна санитарнай тэрилтэлэр, медиктэри бэлэмниир үөрэх кыһаларын, мэдиссиинэ билимин тэрилтэлэрин үлэһиттэригэр ураты көдьүүстээх үлэлэрин иһин, 15 сылтан итэҕэ суох үлэлээбит буоллахтарына, иҥэриллэр.
Эбии көр
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа
Вермонт
мини| Вермонт Vermont
1231
1231 сыл.
Гүнсүр Мехмет
Мехмет Гүнсүр (Mehmet Günsür) — туурак киинэтин артыыһа.
Ыам ыйын 8 күнүгэр 1975 сыллаахха Стамбулга төрөөбүтэ. Италияҕа оскуоланы бүтэрэн баран Стамбулга үрдүк үөрэҕи ылбыта.
Аан бастаан 14 саастааҕар «Мимоза расцвела весной» диэн киинэҕэ уһуллубута. 2006 сыллаахха Катерина Монджио диэн режиссер дьахтары кэргэн ылбыта. Икки уол, биир кыыс оҕолоохтор.
Geely
Geely (Geely Motors), Кытай уонна Аан Дойду биир (Тойота курдук) улахан массыына онорор тэрилтэтэ.
Сазаан
thumb|250px
Саха сиригэр алҕас аҕалыллыбыт балык. 1997 сыллаахха Нүөрүҥгүрү ГРЭС-ин уу харайар сириттэн уу түһэрии кэмигэр Төмтөөн үрэххэ киирбит. Онтон 1500 км сиринэн тарҕанан, Алдаҥҥа, Аммаҕа, Сангаар таһыгар Өлүөнэ өрүскэ көстүбүттэрэ биллэр.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
104
104 сыл.
Туох буолбута
Хотугу хуннулар эйэ уонна аймах буолуу сыһыанын төннөрө сатааһыннара. Хань бырабыыталыстыбата посоллары чугаһаппатах.
Вирдьиния
мини| Вирдьиния Virginia
Уус-уран айымньы тыла-өһө
Уус-уран айымньы тыла-өһө — бу истиилгэ литератуура нуорматын толору туттан саҥарыллар-суруйуллар.
Амыдай
Амыдай — кими эмэ кытта биир ааттаах киһи.
От ыйын 24
От ыйын 24 диэн Григориан халандаарыгар сыл 205-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 206-c күнэ). Сыл бүтүө 160 күн баар.
Степанова (Ефимова) Марфа Афанасьевна
Олоҕун олуктара
Ийэтэ Варвара Петровна, аҕата Афанасий Петрович колхуоска үлэлээбиттэрэ. Кинилэр төрдүлэрэ Мэӊэ-Хаӊалас этэ.
Аҕа дойду улуу сэриитэ ааӊнаабытыгар сут дьыл турбута. Ол дьыл аны курааннаан от да үүммэтэҕэ. Инньэ гынан эбэм ийэлээх аҕата оҕолорун кыбыммытынан ыраах Усть-Майа улууһугар көһөн барбыттара. Ити курдук эбэм ыарахан да буоллар дьоллоох оҕо сааһа элбэх балыктааҕынан аатырар Алдан өрүс кытылыгар ааспыта.
Бииргэ төрөөбүттэр сэттэлэр этэ. Икки улахан убайдара Афанасий уонна Николай эбэм ийэтин бастакы оҕонньоруттан этилэр. Эдьийэ Мария Афанасьевна нуучча тылын учуутала этэ. Иккис эдьийэ Татьяна Афанасьевна бухгалтер идэлээх этэ. Кини Петропавловскайга олорбута. Улахан быраата Петр Афанасьевич байыаннай үөрэхтээх киьи этэ. Кыра быраата Иван Афанасьевич Усть-Майаҕа олорор.
Оскуолаҕа 9 сааһыгар үөрэнэ киирбитэ. Усть –Майа интернатыгар олорон үөрэх киэӊ аартыгын атыллаан, билии эйгэтигэр умсугуйан туран үөрэммитэ. Үөрэҕэр кыһамньылаах, эппиэтинэстээх  буолан  куруук инники күөӊӊэ сылдьыбыта.
Интернакка олорон үөрэнэр кэмигэр нуучча дьахтара Валентина Михайловна повардыыра. Эбэм киниэхэ көмөлөһөр эбит уонна билигин  наһаа истиӊник саныыр. Киниттэн ас арааһын астыырга үөрэммитэ.
Оскуолатын бүтэрэн баран оччотооҕу кэм ирдэбилинэн ытык иэһин толоро дойдутугар  Петропавловскайга ыанньыксыттыы тахсар. Онно үлэлиир кэмнэригэр эмчит идэтин баһылыан баҕарар санаата күүһүттэн үөрэххэ туттарсаары түүннэри –күнүстэри бэлэмнэнэр. Ол кэннэ 1962 сыллаахха сайын дьоллоох Дьокуускай куоракка эмчит идэтигэр туттарса барар уонна Саха Государственнай университетыгар медицинскэй институтка «Лечебное дело» идэтигэр киирэр. Студенныыр сылларыгар сүрэҕин аӊарын, мин эһэбин, Степанов Виктор Семёновиһы көрсөн ыал буолаллар.
Туһаммыт литература
Чугас дьон ахтыытыттан.
Саахымат
Саахымат диэн аатырбыт логическэй оонньуу. Искусство, наука уонна спорт ыккардыларыгар сытар. Аан дойдуга былыр былыргаттан үөдүйбүт оонньуулартан биирдэстэрэ. Икки оонньооччу анал быраабыланы тутуһан уочаратынан фигууралары хаамтаран оонньууллар. Саахымат өйү сайыннарар оонньуу быһыытынан биллэр.
Саахымакка биир- икки оонньооччулар киирэллэр. Также возможно играют одной группы шахматистов против одного игра, такие партии часто консультационные. Маны таһынан, биир күүстээх утарылаһааччыны утары хас да утарылаһааччыны, туспа дуоскаҕа оонньуур бириэмэлээх оонньуу практиката баар.
Оонньуу быраабылата сүрүннээн XV үйэлэргэ үөскээбитэ; аныгы официальнай турнирдарга фигураны көһүү эрэ буолбакка, судьуйа бырааба, оонньооччулар сиэр- майгы быраабылалара уонна бириэмэ быраабылалара туттуллаллар. Дистанционнай дьайыылаах оонньуу, холобур, биэрэпиһинэн, телефонунан эбэтэр Интернет нөҥүө туспа быраабылалардаах. Саахымат үгүс варианнара, классиктартан уратылаахтар: нестандартнай быраабылалары, фигуралары, дуоскалары уо. д. А. Сорох аспекты саахымат оонньуутун ньымаларын математикаҕа үөрэтэллэр (холобур, классик «Задача о хаамыытын туһунан» уонна «Задача о аҕыс ферзях»), ол иһигэр компьютернай моделирование көмөтүнэн.
История
Саахымат историята балтараа тыһыынчаттан итэҕэһэ суох ааҕыллар. Аан дойдуга саахымат сайдыытын уонна тарҕаныытын быһаарар версиялар элбэхтэр — «индийская», «византская» уо. д. А. Чугастааҕы кэмҥэ Чурапчыга кэккэ уларыйыылар таҕыстылар. Унинг Араб Илин өттүгэр шатрандж, оттон Соҕуруулуу- Илин Азия-сянци (Кытай), макрук (Таиланд) уонна сегия (Япония) буоллулар. Шатрандж ИХ- Х үйэлэргэ арабтартан Европаҕа уонна Африкаҕа түбэстэ. Европа оонньуулара модификацияларын салҕаабыттара, XV үйэлэргэ «классик»диэн быраабылалар үөскээбиттэрэ. Аан дойдутааҕы турнирдар тиһигин быспакка ыытыллалларыгар бүтэһиктээхтик быраабыла ХІХ үйэҕэ оҥоһуллубута. 1886 сылтан саахымакка аан дойду чемпиона буолар. 1924 сыллаахтан аан дойдутааҕы саахымат федерацията — ФИДЕ, кини эгидатынан ХХ үйэ ортотуттан саҕалаан аан дойдутааҕы күрэхтэһиилэр үксүлэрэ ыытыллаллар.
Фигуралар бастакы балаһыанньалара
Оонньуу дуоскаҕа, тэҥ квадратнай клеткаларга, эбэтэр хонууга үллэриллибит дуоскаҕа буолар. Суол дуоската-8 клетка. Хонуу кэккэтэ (вертикали) Латинскай буукубаларынан бэлиэтэнэр, оттон хаҥас диэки хаҥас диэки, сытыары кэккэлэр (саҕизаллар) — 1- тэн 8- кэ диэри сыыппаралар; хонуу аайы туһааннаах буукубалар уонна сыыппаралар дьүөрэлэһиилэрэ бэлиэтэнэр. Хонуулар хараҥа уонна сырдык өҥнөөх (онно сөп түбэһиннэрэн, хара уонна үрүҥ) кырааскаламмыттар, ыаллыы сир устун туруору уонна сытыары араас өҥнөөх кырааскаламмыттар диэн ааттаналлар. Хаптаһын уңа уҥа өттүгэр маҥан баттахтаах (бу хонууга Х1, хара хонууга а8).
Саахымат дизайна араас. Стандарт де- факто 1849 сыллаахха оҥоһуллубут стунтоновскай комплект (бу комплект иллюстрациятыгар көрдөрүллүбүт), ол гынан баран официальнай саахымат турнирдарыгар (бу комплект иллюстрациятыгар көрдөрүллүбүт), ол гынан баран олус уһулуччу уратылардаах, холобур, чопчу армиялар саллааттарын, сүөһүлэрин, персонажтарын, о. д. А.
Хаамыы
Бары фигуралар хаамыылара намыһах диаграммаҕа көһүннэ. «Х» бэлиэлэринэн билигин баар хонууттан хамсыыр толуу бэлиэтэннэ.
Хонуу алын сүһүөх эбэтэр битэмииннэр диэн ааттанар, фигура кэмигэр утарылаһааччытын фигуратын (ол хонууга баар фигуратыттан тутулуга суох) ылыан сөп. Хонуу битэмиин, оннооҕор фигураны дьиҥнээхтик хаамыы кыаллыбат буоллаҕына, бэйэтин королун анныгар туруорар курдук.