cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алтан (этимология)
Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх, Алаҕаркаан-тэтэгэркээн Аан-ийэ дайдым Аналлаах иччитэ, Айаарыҥса-куйаарыҥса, Алтан далбар тайахтаах Аан-Алахчын, Маҥан Маҥхалыын... (ДьНьБ, 51 с.).
Таймс Сквер
Таймс Сквер метро станциалара Аан Дойдуга биир загруженнай буолаллар, күҥҥэ 15-24 мөллүйүөн киһини эргитэллэр.
Алтан (этимология)
Бэлиэлээх тиһик бэлиэтэ Аламай күн аалыытын курдук Алта былас алтан амаҕаччылаах (Дьулусхан субуйа сүүрүк, ДьНьБ, 170 с.).
Дьиҥинэн, алтан диэн түүр тылларыгар кыһыл көмүс диэн суолталаах. Тас көрүҥүн майгыннатан “маннааҕы” кыһыл көмүһү алтан диэхпитин сөп эбит. Холобур, ол туһунан маннык быһаарыы оруннаах: “У монголов “в широком народном употреблении эпитет altan очень близок семасиологически с таковым же русским “красный”, предлагает переводить тувинское имя Алдын дангына “красна девица”, “красавица” (Сравнит... 637 с.). Оттон суолтатан дириҥэтэн эттэххэ “метафоризация значения: “золото”, “золотой” – “очень хороший, “драгоценный”, “благородный” диэн буолан тахсар.
Тофалар-нуучча тылдьытыгар: аълтан – золото, золотой.
“... в древности у якутов имело место довольно развитое металлургическое производство. Об этом же и говорит и якутская терминология по данной отрасли. (...) Алтан – медь (тюрк. Алтын, алтун, монг. алтан – золото). (здесь мы считаем, что значение якутского алтан (медь) является исконным и архаичным, поскольку в древнетюркско-монгольских языках алтун, по-видимому, свое значение сместило с “меди” на “золото” в связи с вытеснением медных денег золотыми в эпоху интенсивного развития денежного обращения)” (Антонов, О якут. металлургическом...)
Дорофеев Иван Андрианович
Дорофеев Иван Андрианович — Саха АССР НКВД-тын наркома, кини ис дьыала уорганнарын салайан олорбут кэмигэр Саха сиригэр репрессия чыпчаала буола сылдьыбыта.
1895 сыллаахха тохсунньу 18 күнүгэр оробуочай дьиэ кэргэнигэр Нижегородскай күбүөрүнэҕэ Кулебяки куоракка төрөөбүтэ. 1915 сылтан Хара байҕал флотугар мотуруоһунан сулууспалаабыта, онно сэриини утары аҕытаассыйаны ыыппытын иһин икки ый хаайыыга сыппыта, онтон миннай оскуоланы бүтэрэн "Счастливый" диэн миноносецка слууспалаабыта. 1917 сыл бэс ыйыгар хараабыл кэмитиэтин бэрэстээтэлинэн уонна Севастополь реввоенсоветын чилиэнинэн талыллыбыт. Бу кэмҥэ бассабыык тар баартыйаларыгар киирбит. Гражданскай сэрии кэмигэр румыннары уонна Щербаков генерал сэриилэрин утары сэриилэспит кыһыл чаастарга сулууспалаабыта. Одесса куоратын өрөпкүөмүн чилиэнэ буола сылдьыбыт. Наарва анныгар кыргыһыыларга батальону хамаандалаабыт. 1919 сыллаахха төрөөбүт куоратыгар Кулебякига ыытыллыбыт, онно полка тэрийэн хамыһаар буолбут. Колчак утары сэриилэспит. 1920 сыллаахха Тургай истиэптэригэр ыытыллыбыт, онно өстөөх тыылыгар бартыһааннар этэрээтэрин баһылыгынан сэриилэспит.
1921 сыллаахтан ис дьыала уорганнарыгар үлэлээбит. 1922 сыл сэтинньитигэр Орто Азия ОГПУ-тун политотделын начаалынньыгынан анаммыт. Ибрагим-бек этэрээттэрин урусхаллааһыҥҥа кыттыбыт, 1928 сыллаахха Туркмен ССР Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанынан, онтон 1930 сыллаахха Узбек ССР Кыһыл Знамятын уордьанынан наҕараадаламмыт.
1933 сыллаахха эмискэ үлэтиттэн ууратыллан Алдаҥҥа ыытыллыбыт. Ол төрүөтүнэн кини эппиэттиир кыраныыссатын учаастагынан Сталин көмөлөһөөччүтэ Н. Бажанов кыраныысса таһыгар күрээбитэ буолбут. Алдаҥҥа оперативнай сектор начаалынньыга буолбут, кэлин 1937 с. НКВД управлениета Саха АССР НКВД-та (ис дьыала наркомаата) буолбутугар онно нарком Андрей Коростин бастакы солбуйааччытынан анаммыт.
Мидтаун
Мидтаун (Midtown Manhattan) — Манһэттан макрокварталга баар микрокварталы ааттыыллар, сүрүннээн Нью Йорк куорат саамай киин сирин.
Мидтауҥҥа аатырбыт үрдүк небоскрёбтар, улахан финансовай институттар, аатырбыт Корея, Япония, Америка, Швейцария, Германия, Кытай тэрилтэлэрин офистара уонна филиаллара, аатырбыт биржалар, конгломераттар баар сирдэрэ. Онон Мидтаун густонаселённай буолар.
Мидтауҥҥа аатырбыт Таймс Сквер баар, Нью Йорк куорат центральнай уулусата уонна болуоссата. Мидтауҥҥа Penn Station баар, Аан Дойдуга иккис улахан вокзал. Мидтауҥҥа ону таһынан Гранд Централ баар, планета саамай улахан вокзала.
Мидтауҥҥа бары метро станциялара харбыһар сирдэрэ.
Мидтауҥҥа Отель Плаза баар (Один Дома киинэ уһуллубут сирэ).
Дмитриев Иннокентий Петрович
Дмитриев Иннокентий Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Үөһээ Бүлүү Өргүөтүгэр 1919 сыллаахха төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар 1942 сыллаахха сэриилэспит. Балаҕан ыйын 23 күнүгэр бааһырбыт. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «Сахалартан биэс этибит. Куорат таһыгар истиэпкэ сэриилэспиппит».
Ахмад ибн Асад
Ахмад ибн Асад — 819-864 сыллардаахха Фергана эмирэ, 842-864 сыллардаахха Самарканд эмирэ. 864 сыллаахха өлбүтэ. Кини Асад ибн Саман уола уонна Саман-худата династияны төрүттээччи сиэнэ этэ.
Биографията
Кэлин Ахмад ибн Асад быраата Яхья былааһын биллэ сарбыйбыт. Ол гынан баран, аатыгар эрэ, 855 сыллаахха хара өлүөр диэри, Самарканд куораты салайтарбыт. Яхья ибн Асад өлбүтүн кэннэ Шаш уобалас Амхад салайыытыгар уонна бас билиитигэр киирбит. Кэлин Ахмад Шаш уонна Устрашану уобаластары уола Якубка биэрбит..
Ахмад салайар кэмигэр судаарыстыба халифаттан уонна Тахиридтартан босхолонон, автономияны ситиспит. Өлүөҕэр диэри Ахмад Мавераннахра, Бухара и Хорез улахан аҥаардарын баһылаабыт. 864 сыллаахха Ахмад ибн Асад өлөр. Уола Наср I Самарканд уонна Фергана эмирэ буолар, оттон Якуб ибн Ахмад -- Чача.
Көмүлүүтэ
Ахмад ибн Асад Бухара куоракка Саманидтар түмэллэригэр көмүллэн сытар.
Карпат хайалара
Карпат хайалара (өссө тарҕаммыт аата Харпаат хайалара), хайа буолар, улахан хайа хас да учуостаах, Украина Арҕаа өттүн, Чехия, Румыния, Венгрия, Польша, Словакия, кыратык Аустрия уонна Сербия сирдэригэр баар. Аан Дойдуга биир улахан хайа системата буолар. Ынырык айылҕалаах сир буолар.
Эһэлээх (Уус-Алдан улууһа)
Эһэлээх — Уус-Алдан улууһун Өнөр нэһилиэгин киинэ.
Арассыыйа Украинаҕа буруйу оҥорбут түгэннэрэ
Арассыыйа Украинаҕа буруйу оҥорбут түгэннэрэ — Арассыыйа Украинаҕа сэриитинэн киирэһинигэр уопсайа 600 тыыһынча олохтоох дьон өллө, 140 тыыһынча Украина саллааттара, 175 тыыһынча Арассыыйа саллааттара өлбүттэрэ. Уопчайа 7 мөллүйүөн украин омуга дьиэтэ уота суох хаалла, ханна олорор кыахтара суох.
Гостомель
Гостомель куоратка өтөн киирээһиҥҥэ 1000 курдук киһи өлбүтэ, олортон 173 оҕолор.
Буча
Бучаҕа Арассыыйа саллааттара 700 олохтооҕу өлөрбүттэр, олортон 74 оҕолор. 3000 курдук дьону пыткалаабыттар Арассыыйа диэки буолбатахтарын иһин.
Мариуполь
700 тыыһынчалаах куорат Арассыыйа атакатын кэнниттэн 170 тыыһынча киһитэ өлбүт, 47 тыыһынча оҕо. 500 тыыһынча куорат олохтооҕо дьиэтин уотун быраҕан күрэҥ дьоно буолаллар.
Уопсайынан
Украина омугун геноцид диэн айдаан тахсан эрэр. Гаага трибунала Путины утары дьыала тэрийиэн сөп.
Гаага
Гаага (Den Haag, La Haye, The Hague) — Недерланд куоратка баар куорат, 551 тыыһынча киһи олорор. Гаагаҕа Гаага трибунала базаланан олорор.
Visible Mobile
Visible Mobile (Визибл Мобайл), АХШ сэттис улахан сотовай оператора, сүрүннээн Илиҥҥи Штаттарга үлэлиир (Флорида, Нью Йорк, Хоту Каролина, Соҕуруу Каролина, Мэриленд, Пеннсүлваниа). Ити штаттарга бэйэтэ бас билэр 4G уонна 5G билэр вышкалардаах.
Онтон атын штаттарга Verizon вышкаларын арендалыыр.
Speedtest этэринэн, 5G интернета биир түргэн көрдөрүүлээх. Тарифтара безлимиттарынан биллэр.
Ultra Mobile
Ultra Mobile — АХШ тохсус улахан сотовай оператора, сүрүннээн Калифорния штатыгар вышкалардаах. Атын штаттарга сүрүннээн Sprint вышкаларын туттар.
Куоска күнэ
Куоска күнэ — куоскаҕа аналлаах аан дойдуга атырдьах ыйын 8 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. Бу күн дьон куосканы өрө туталлар, кинини таптыылларын, ытыктыылларын көрдөрөллөр.
Аан дойдуга бу күнү бэлиэтиири 2002 сыллаахха Animal Welfare пуонда көҕүлээбитэ. Сорох дойдуларга атын күҥҥэ эмиэ бэлиэтииллэр. Холоубр, Арассыыйаҕа кулун тутар 1 күнүгэр бэлиэтииллэр.
Арассыыйаҕа куоска саас биир бэлиэтэ, кулун тутар ый "куоска ыйын" быһыытынан ааҕыллар. Бу бырааһынньыгы 2004 сыллаахха Куоска Москубатааҕы түмэлэ уонна «Кот и пёс» диэн сурунаал эрэдээксийэтэ бэлиэтиир буолбуттара.
АХШ-ка куоска күнүн алтынньы 29 бэлиэтииллэр. Куоска күнүн саайта кэпсииринэн, бу бырааһынньык 2005 сыллаахтан Америка кыылы эрэйдиири утарар уопсастыбатын көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр.
Японияҕа Куоска күнэ олунньу 22 бэлиэтэнэр. Дьоппуон тылыгар куоска саҥата «нян-нян-нян» диэнинэн бэриллэр, оттон «нян» дьоппуон тылыгар «икки» сыыппара, ол иһин «икки-икки-икки» диэни иккис ый 22-с күнэ диэн көрүөххэ сөп. Бу күн Токио куоракка куоска бэстибээлэ ыытыллар, ураты дьоҕурдаах куоскаларга бириис биэрэллэр. Бырааһынньык 1987 сылтан ыытыллар.
Польшаҕа Куоска күнэ олунньу 17 бэлиэтэнэр. Бырааһынньык кыттыылаахтарын сабынан оонньотоллор, араас өҥнөөх сапка сууламмыт куоскалары хаартыскаҕа түһэрэллэр. .
Италияҕа сэтинньи 17 күнүгэр хара куоска күнүн бэлиэтииллэр. орто үйэлэргэ дьон хара куосканы абааһы кыыла дии саныыра. Билигин итальянецтар ол буруйдарын боруостаан, атын дьоҥҥо куоска туох да буруйа суоҕун санаталлар.
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
Устуоруйата
1971 с. Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института диэн төрүттэммит. 1998 с.үөрэх тэрилтэтэ - Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба акадьыамыйата диэн буолбут. 2015 с.урукку аата төннөн, Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института диэн ааттаммыт.
Григорьев Василий Гаврильевич
Григорьев Василий Гаврильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, пулеметчик.
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
Үөрэх
Институт үс факультеттаах.
Максимова Рея Павловна
Максимова Рея Павловна, (1928, Мочууһун нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) — Саха АССР үтүөлээх учуутала.
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
Үөрэх
1. Музыкальнай факультет
Максимова Рея Павловна
Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун урукку Мочууһун нэһилиэгэр 1928 с.төрөөбүтэ.
Григорьев Василий Гаврильевич
Ньурба Хаҥалаһыгар 1915 сыллаахха төрөөбүт.
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
Үөрэх
2. Театральнай факультет
Максимова Рея Павловна
Олоҕун олуктара
1939 с. Хаҥалас начаалынай, онтон Элгээйи оскуолатыгар 7 кылааһы бүтэрэр.
Григорьев Василий Гаврильевич
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар 1942 сыллаахха 924-с стрелковай полка кэккэтигэр сэриилэспит. Сэтинньи 27 күнүгэр Чаппандаттан сылдьар Елизаров Павеллыын биир күн бааһырбыт, дойдуларыгар иккиэн бииргэ айаннаан кэлбиттэр. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «Отуттан тахса саха баара. Бэйэм нэһилиэкпиттэн Алексеев Егор Самсонович, Григорьев Павел, Егоров Иннокентий баар этилэр да, кыргыһыы хонуутугар бары өлбүттэрэ».
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
Үөрэх
3. Живопись факультета
Максимова Рея Павловна
Олоҕун олуктара
1946-1948 сс. Элгээйи ситэтэ суох орто оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
Үөрэх
Бу үөрэх тэрилтэтигэр 400 кэриҥэ устудьуон үөрэнэр. Биэс испэссээлинэскэ: 1. Концертнай толоруу ускуустубата -фортепиано -концертнай үнүстүрүмүөннэр: скрипка, альт, виолончель, контрабас; -концертнай духово уонна ударнай үнүстүрүмүөннэр: флейта, кларнет, гобой, фагот, труба, валторна, тромбон; -концертнай норуодунай үнүстүрүмүөннэр: балалайка, домра, баян, аккордеон, гитара; 2. Академическай хору уонна опернай-симфоническай оркестры художественнай салайыы. 3. Музыковедение 4. Живопись -станковой живопись 5. Актерскай ускуустуба -дыраамтыйаатыр уонна киинэ артыыһа 6. Музыкальнай-инструментальнай ускуустуба.г
Бакалавриат үс хайысхата:
1. Музыкальнай-инструментальнай ускуустуба -фортепиано; -оркестровай струнаалаах үнүстүрүмүөннэр -оркестровай духовой уонна ударнай үнүстүрүмүөннэр; -баян, аккордеон уонна струнаалаах үнүстүрүмүөннэр; 2. Вокальнай ускуустуба академическай ырыа 3. Музыкознание уонна музыкальнай-прикладной ускуустуба -этномузыкология. Институт үлэлиир кэмигэр, 3000 кэриҥэ актёр, музыкант уонна худуоһунньук бу үрдүк үөрэҕи бүтэрэн үлэһит буолбуттар.
Максимова Рея Павловна
Олоҕун олуктара
1948-50 сс. Дьокуускайга учительскай институтка үөрэммитэ, салгыы Элгээйи орто оскуолатыгар завуһунан уонна учууталынан үлэлээбитэ.
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
Рейтиннэрэ
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
1. Воронеж куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 11-с миэстэ
Максимова Рея Павловна
Олоҕун олуктара
1951-53 сс. педагогическай институту бүтэрбитэ уонна Элгээйи оскуолатыгар завучтаабыта.
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института
Рейтиннэрэ
2. Воронежскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 11-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрх тэрилтэлэрин рейтинигэр 496-с миэстэ.
Максимова Рея Павловна
Олоҕун олуктара
1954-56 сс. пединститут саха тылыгар уонна литературатын кафедратыгар преподавателлиир.
1956 сыллаахха - кэргэннэнэн  Уус Алдан оройунугар көспүтэ. Найахы уонна Дупсун оскуолаларыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир.
1960-61 сс. Кутана орто оскуолатын учуутала.
1961-64 сс. Элгээйи интэринээт-оскуолатыгар иитээччи
Dish Network
Dish Network — Колорадо штатын сотовай оператора, АХШ ахсыс улахан оператора. 19 штат территориятыгар бэйэтэ 5G вышкаларын туруорар.
U.S. Cellular
U.S. Cellular — АХШ бэһис улахан сотовай оператора, 28 штат территориятыгар 4G/5G ситими тарҕатар.
Dish Network
2025 сыллаахха Америка 50 штаттарын барытын 5G ситиминэн сабыахтаах.
U.S. Cellular
Америкаҕа олорор сахалар сүрүннээн бу операторы тутталлар.
Dish Network
Boost Mobile операторы кытта доҕордоһор.
Speedtest этэринэн Америкаҕа 5G ситимэ саамай түргэн, 2Гбит/сек саайар.
Канаадаҕа, Мексикаҕа, Кытайга эмиэ вышкалары туруорар 5G ситимин.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Хомустаах (Баатаҕай нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа)
Хомустаах — Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин киинэ.
Иллэрдээҕи буруй дьүүлэ
Иллэрдээҕи буруй дьүүлэ (Сour pénale internationale; International Criminal Court, ) диэн Гаага хотоҕо баар иллэрдээҕи таһымнаах үрдүкү дьүүл уонна тэрилтэ. 1998 сылга ылыллыбыт Рим статутунан тэриллибитэ. Үлэтин 2002 сыл от ыйын 1 күнүттэн саҕалаабыта. Геноцид, сэрии уонна сэриилээһин буруйдарын, киһинээт утары буруйдары чинчийэр уонна онно буруйдаахтары хоруйга тардар. Иллэрдээҕи буруй дьүүлэ 123 кыттааччы дойдулаах. 18 дьүүлдьүттээх. Кинилэри кыттааччы дойдулар ассамблеята 9 сылга талар.
Иллэрдээҕи буруй дьүүлүн ордук аатырбыт дьыалалара Югославия сэриилэрин уонна Руанда геноцидын буруйдаахтарын хоруйга тардан дьүүллээһин буолар. 2023 сыл кулун тутар 17 күнүгэр Иллэрдээҕи буруй дьүүлэ Нуучча-Украина сэриитигэр украин оҕолорун уоран ылан Арассыыйаҕа депортациялааһын сэрии уонна геноцид буруйдарын иһин Владимир Путины тутарга ордер таһаарбыта.
Петров Василий Спиридонович (Дьөкөйө уола)
Петров Василий Спиридонович (Дьөкөйө уола) — устуорук учуонай, СГУ преподавателэ, Исидор Барахов туһунан бастакы нууччалыы кинигэни 1961 сыллаахха таһаарбыт киһи.
Verizon
Verizon (Верайзон) — АХШ саамай бөдөҥ телекоммуникационнай тэрилтэтэ, интернет тарҕатыы, спутниковай телевидение уонна медия конгломерат буолар. Бу тэрилтэ бас билиитигэр Америка саамай бастыҥ сотовай оператора киирэр — Verizon Wireless.
Попов Алексей Леонтьевич (1923-2005)
Попов Алексей Леонтьевич (1923-2005) — биллиилээх режиссер, артыыс, ырыаһыт, мелодист, тойуксут, саха фольклорун ырытааччы, тарҕаатааччы.
Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Дойдуунускай нэһилиэгэр 1923 сыллаахха төрөөбүтэ. Өр кэмҥэ Саха музыкальнай-драматическай тыйаатырыгар артыыстаабыта, Майатааҕы норуот тыйаатырыгар режиссердаабыта, муусука, ырыа учууталынан үлэлээбитэ.
1957 с. Москубаҕа ыытыллыбыт "Саха литэрэтиирэтин уонна ускуустубатын күннэрин" кыттыылааҕа.
1946 с. И. Дорофеев тылларыгар "Табакам, айанаа", И. Чаҕылҕан тылларыгар "Герой туһунан ырыа", Бэрт Хара тылларыгар "Майа сайына" о.д.а. биллэр ырыалары айбыта.
Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Ефремов Дмитрий Иннокентьевич
Ефремов Дмитрий Иннокентьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, станковай бүлүмүөккэ наводчик.
1919 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар 1942 сыллаахха сэриилэспит. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «1942 с. балаҕан ыйыгар биллиилээх суруйааччы, норуодунай поэт Тобуруокап Петр Николаевич, бүлүмүөт наводчига, Строев Лев, Семен буолан сэриигэ киирбиппит. Мин станковай бүлүмүөт наводчигынан сылдьан ахсынньы 5 күнүгэр дылы сэриилэспитим».
«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (06.11.1947).
Verizon Wireless
Verizon Wireless (Верайзон Уаерлис) — АХШ саамай бөдөҥ сотовай оператора уонна бастыҥ федеральнай 5G ситиминэн 50 штаты, бары куораттары, дэриэбинэлэри, федеральнай суоллары сабар. 200 мөллүйүөн абненнардаах, ол эбэтэр Америка 70% дьоно туттар.
Verizon конгломератка киирэр.
Миронов Александр Степанович
Миронов Александр Степанович 1970 сыл алтынньы 24 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүт. Ыал улахан оҕото.
1993-1997 сс. “Сир” АБ, инвестиция салаатын тутаах үлэһитэ, 1-кы категориялаах түргэн өҥө салаатын, 2-с категориялаах валюта хамсааһынын бырабалыанньатын чилиэнэ, бырабылыанньа сүрүн үлэһитэ, маны таһынан валюта хамсааһынын бырабылыанньатын тойонун солбуйааччынан үлэлээбит.
1997-1998 сс. “Билиибан”АБ бэрэсидьиэнин көмөлөһөөччүтэ, бастакы бииссэ-бэрэсидьиэнэ.
2002-2003 сс. “Сахакредитбаан” РИКБ  ХЭУо бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ.
2003-2004 сс. “Алмаасэргиэн баан” АКБ ААУо бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы.
2004-2005 сс. “Алмаасэргиэн баан” АКБ ААУо бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччу.
2005-2014 сс. ААУо “Алмаасэргиэн баан” АКБ бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ.
“Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйа кыттыылааҕа.
2014с. Кулун тутар 2 өлбүт.
Петров Михаил Николаевич
Петров Михаил Николаевич, (1905 с  Кутана с., Сунтаар оройуона, Саха АССР] – 1974с.), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Сиэйэ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
Олоҕун олуктара
1925 с. Ленскэй уокуругар үс кылаастаах Захаровскай оскуолаҕа учууталлаабыта. Ленскэйтэн доруобуйатынан төрөөбүт дойдутугар эргиллэр уонна Мочууһун нэһилиэгин бэрэссэдээтэлинэн быыбарданар, 1927 с. улуус исполкомун чилиэнинэн уонна үп дьыалатын сэбиэдиссэйинэн ананар.1928 сыллаахха учууталлыырын көҥүллүүллэр. Бастаан Кутанаҕа, онтон олоҕун устата Сиэйэ оскуолатыгар үлэлиир, 5 сыл дириэктэрдиир, 18 сыл нуучча тылын уонна литературатын биэрэр, физиканы, географияны үөрэтэр.
1934 с. Петров М.Н. үөрэхтээһин ударнига буолар, ударник-учууталлар өрөспүүбүлүкэтээҕи слеттарыгар кыттыыны ылар. 1937 сыллаахха ыытыллыбыт аттестация түмүгүнэн Михаил Николаевичка начаалынай оскуола учууталын аатын иҥэрэллэр
Ярославллааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института
Устуоруйата
1930 с. Ярославль куоракка тыйаатыр техникума төрүттэммит. 1945 с. Ф. Г. Волков аатынан Академическай тыйаатырга студия арыллыбыт. 1962 с. В. Г. Волков аатынан тыйаатыр кылаабынай режиссерун Ф. Е. Шишигин тыл көтөҕөн Ярославлааҕы тыйаатыр учуулуссата тэриллибит. 1980 с.учуулусса Ярославлааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр институтун статуһун ылбыт. Преподавтеллэр 37 киһи. Ол иһигэр 2 наука дуоктара, 8 наука хандьыдаата, 7 бэрэпиэссэр, 11 дассыан.
Факультеттара
1. Актёр ускуустубата (очнай форма уонна очнай-заочнай форма)
3. Тыйаатыр режиссурата (заочнай форма)
4. Тыйаатырдыы тэрээһин уонна быраһынньык программаларын режиссурата(заочнай форма)
Арыллыаҕыттан 20 сыл устата үлэлээн 350 дыраам тыйаатыр уонна куукула тыйаатырын актердарын үөрэтэн таһаарбыт. Ону таһынан, кэлиҥҥи сылларга, актёр испэссээлинэһиттэн атын, дыраам тыйаатырга уонна куукула тыйаатырыгар анаан режиссер уонна худуоһунньук(постановщик уонна технолог)идэтигэр уонна театроведтары, тыйаатыр кириитиктэрин бэлэмнээһини саҕалаабыт.
2000 с. Ярославлааҕы тыйаатыр института Ф. Г. Волков аатынан Арассыыйа академическай дыраама тыйаатырын кытта бииргэ Арассыыйаҕа баар тыйаатыр оскуолаларын дипломнай испэктээхтэрин бэстибээлин иилээн-саҕалаан ыыппыттар, ону кытта, бэстибээл чэрчитинэн, "Будущее театральной России" диэн эдэр ыччат театральнай биржатын тэрийбиттэр. 2001 с. Институт, Культура хаһыат тэрийэр "Окно в Россию" диэн Бүттүүн Арассыыйатаҕы куонкурус лауреата буолбут. Ярославлааҕы тыйаатыр институтун кэллэктиибигэр ситиһиитин бэлиэтээн нуучча интэллигиэнсийэтин Кэнгириэһэ Д. С. Лихачев аатынан мэдээли биэрбит.
Рейтиннэрэ
Ярославлааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института
1. Ярославль куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэхГ тэрилтэлэрин рейтинигэр 572-с миэстэ.
Генрих Навигатор
Генрих каравелла диэн саҥа аалланан баран Арҕаа Африканы, Атлантика далайын арыыларын уонна саҥа суоллары тобулааһыны наардаан, ырытан, эрдэтээҥи португалиятааҕы чинчийиилэри уонна байҕал устун эргиэн суолларын сайыннарар киһиннэн буолбута. Кини аҕатын Пиреней тумул арыытыттан Гибралтар силбэһиитин нөҥүө Хоту Африка кытылыгар баар Сеута (1415) диэн мусулмааннар портарын сэриилээн ыларга ыҥырбыта. Кини Сахара устун субуллар, онно бүтэр атыы-эргиэн суоллара төһө тоҕоостоохторун билбитэ, Африканы олус сөбүлээбитэ уонна пресвитер Иоанн туһунан христианнар үһүйээннэрин сэргии истибитэ. Кини Португалия чинчийиилэрин араҥаччылааччы быһыытынан биллэр.
Олоҕо
мини|308x308пкс|Зурара "Гинея кистэлэҥэ" кинигэтигэр баар уруhуй (Париж кодекса), онно суруллубут тыллара talent de Bien Faire ("үтүөнү оҥоруу дьоҕура" эбэтэр "Үчүгэйгэ тардыһыы ") уонна пирамидалара - Генрих Принц девизтара буолаллар. Кыбытыллыбыт уруһуй Генриҕы буолбакка кини убайа Дуартены көрдөрөр. Аллараа өттүгэр баар эмпреса эбэтэр дивиса диэн Генрих девизтара. Биир кэмҥэ олоро сылдьан сурук хаалларбыт Гомес Эанес де Зурара уонна атын 15-с үйэ докумуоннарыгар олоҕуран, Луис де Суза манаах суруйбутунан,   Генрих пирамидалара Египет Гизаҕа баар пирамидалара эбиттэр, кыһыл көмүс күн үөһэ чыпчаалыгар баар эбит. Генрих Иоанн хоруол уонна кини кэргэнэ Филиппа, Англия хоруолун Генрих IV эдьиийин, үһүс тыыннаах ордубут оҕолоро этэ. Кини Португа сүрэхтэммитэ уонна, арааһа, онно төрөөбүтэ, хоруол дьиэ кэргэнэ билигин Каса-ду-Инфанте (Принц дьиэтэ) диэн ааттанар эргэ куораттааҕы манньыат тиэргэнигэр уонна аттынааҕы сирдэргэ олоро сырыттахтарына. Атын төрүөн сөптөөх сиринэн Леса да Палмейраҕа баар Леса ду Балиу диэн манастыыр буолар, эмиэ хоруол дьиэ кэргэнэ Португа олорор кэмигэр.
Генрих 21 саастааҕар кини аҕатынаан уонна убайдарынаан Марокко хоту өттүгэр баар Сеута диэн порду маврдартан сэриилээн ылан былдьаабыттара.
Сеута өр кэмҥэ португалиятааҕы кытылга саба түһэр, дэриэбинэлэрин халыыр, олохтоохторун кулут оҥостоору африкатааҕы эргиэмсиктэргэ атыылыыр бербер пирааттарын ордуулара этэ. Ити ситиһии кэнниттэн Генрих Африка кытылын чинчийэн киирэн барбыта, оччотооҕуга ити сирдэр тустарынан Европа олохтоохторо тугу да билбэттэр этэ. Кини Арҕаа Африкатааҕы эргиэн кыһыл көмүhэ хантан хостонорун уонна үһүйээҥҥэ кэпсэнэр  Пресвитер Иоанн баһылыы сылдьыбыт христианнар дойдуларын булуон баҕарара, ону таһынан португалиятааҕы кытылга пирааттар саба түһүүлэрин тохтотоору гынара.
Оччотооҕу кэмҥэ Сир ортотунааҕы байҕал устун айанныыр таһаҕаһы тиэммит ааллар итинник айаны айанныахтарын олус ыарахан уонна бытаан этилэр. Генрих дьаһайан, саҥа уонна быдан чэпчэки аалы - каравелланы айбыттара, онтукайдара ыраах айаны айанныыра уонна түргэн сырыылаах этэ. Бастатан туран, сүрдээх түргэнник туора-маара хамсаныан сөбө уонна тыалы утары устуон сөбө, онон баһыйар тыалтан тутулуга суох буолбута. Каравеллаҕа хойукку античнай кэм саҕаттан христианнар Сир ортотуганааҕы байҕалга усталларыгар баһыйар өттүлэринэн туттуллубут латиннар парустара туттуллубута. Ити аалларынан Португалия байҕал устун айанныыр айанньыттара өрүстэртэн уонна чычаас ууларыттан саҕалаан далайы нөҥүөлүүр айаннарга диэри Атлантика тулатынааҕы урут үөрэтиллибэтэх ууларын көҥүл чинчийбиттэрэ.
1419 сыллаахха аҕата Генриҕы Алгарве провинция салайааччытынан анаабыта.
Баайа уонна дохуота
1420 сыллаахха ыам ыйын 25 күнүгэр Португалия киин сиригэр баар Томарга штаб-квартиралаах Тамплиердар орденнарын салҕааччыта буолар Христос Байыаннай Орденнарыгар улуу магистрынан Генриҕы талаллар. Олоҕун тухары ити ордеҥҥа улуу магистрынан сылдьыбыта, уонна орден кини киэҥ далааһыннаах хорсун санааларын олоххо киллэрэрин үбүлүүр тэрилтэнэн буолбута, ордук Португалия дьоно 1346 сыл иннинэ арыйбыппыт диир Канаар арыыларын ньоҕойдоһон туран сэриилии сатыырыгар.
1425 сыллаахха кини иккис убайа Бүөтүр инфант, Коимбра герцога, Генрихтан сири-дойдуну билсиһиннэрэргэ, эбии харчы бэрсиһиннэрэн баран, Европа устун илдьит быһыытынан айаннаабыта. Бүөтүр Венецияттан ол кэмҥэ сөп түбэһэр Аан дойду каартатын кыбынан дойдутугар эргиллибитэ.
1431 сыллаахха билим бары салааларын - грамматиканы, логиканы, риториканы, арифметиканы, музыканы уонна астрономияны үөрэттиннэр диэн Генрих Estudo Geral дьиэлэри бэлэхтээбитэ, кэлин онтуката Лиссабон университета буолбута. Атын, медицина эбэтэр философия, курдук хайысхалары ылан көрдөххө, кини хас биирдии хосторо үөрэтэр эттиктэринэн киэргэтиллэрин гына дьаһайбыта.
Генрих атын баайдаах этэ. Жуан I 1433 сыллаахха өлбүтүгэр хоруолунан Генрих убайа Португалиятааҕы Эдуард буолбута. Кини Генрих бэйэтэ арыйталаабыт сирдэригэр эргинэр харчытын барытын бэйэтэ дьаһанар курдук дьаһайбыта, ону таһынан Бохадор тумулун нөҥүө айанныыр айанньыттарга тус бэйэтэ көҥүлү биэрэр кыаҕын көҥүллээбитэ. Генрих ону таһынан Алгарве куоракка тунец балыгын балыктааһыҥҥа монополиялаах этэ. Эдуард аҕыс сылынан өлбүтүн кэннэ Генрих убайын, Коимбра герцогын, Бүөтүрү, Эдуард уола Афонсу V улаатыар диэри регент буоларыгар өйөөбүтэ, ол оннугар ити хомуурдарын салгыы хомуйарын бигэргэппитэ.
Генрих 1437 сыллаахха Танжерга Чала Бен Чаланы утары кимэн киирэн хотторбут сэрии сүрүн тэрийээччитинэн буолбута, ол хотторуу түмүгэр Португалия дьоно кэлиҥҥи өттүгэр эйэлээх буолалларын мэктиэлииргэ Генрих инитин Фердинанды өстөөхтөрө тутан ылан хаайаллар. Португалия кортестара Сеутаны Фердинаҥҥа атастаһан төннөрөрү ылымматтар, онтон кэлин кини алта сылынан хааллан олорон өлбүтэ. Регент-принц Бүөтүр Португалия дьоно байҕал устун Атлантика далайыгар уонна Африкаҕа тэнийэллэрин өйүүр, онтон Генрих Бүөтүр регенныыр кэмигэр (1439-1448 сыллардаахха) дьону Азор арыыларыгар олохсуйалларыгар көмөлөһөр. Олоҕун кэлиҥҥи өттүгэр үксүгэр байҕал тула үлэҕэ уонна баһылык салайар үлэтигэр аныыр.
Вила-ду-Инфанте уонна Португалия чинчийиилэрэ
Урут уруккаттан сабаҕалыылларынан, Генрих Сагреш диэн тумул арыыга баар бэйэтин дьиэтигэр байҕал айанньыттарын уонна картографтар оскуолаларын тэрийбитэ диэн. Ол эрээри ону аныгы историктар оннук буолбатах дэһэллэр. Кини кырдьык хас даҕаны картографтары  Мавритания кытылын чинчийэргэ үбүлээн бэйэтигэр үлэлэппитэ, ол эрээри  навигация билимин киинэ да, аныгылыы өйдөбүлүнэн обсерваторията да, наарданыллыбыт навигациятын киинэ да суохтара.
Сагрешка сигэнэн, уон алтыс үйэтээҕи Португалия математига уонна космограба Педро Нуньес "Итинтэн биһиги байҕал устунан сылдьар дьоммут үчүгэй билиилээх, тэриллэринэн хааччыллыбыт, картографтар уонна байҕал айанньыттара бары билиэхтээх ньымаларын, тугу гыналларын өйдүүр-сатыыр буолан тахсыбыттара" диэбиттээҕэ.
Генрих дьоно уунан устар аалларга аналлаах сэрии сэптээх-сэбиргэллээх, обсерваториялаах уонна да атын чинчийиилэри олоххо киллэрэр технологиялаах төһүүнэ буолбуттара диэн өйдөбүл дьоҥҥо элбэхтик тарҕата сатаабыттара, хатылаабыттара да бигэргэтиллибэтэҕэ. Генрих сири-дойдуну билиэн- көрүөн баҕарара уонна картографтары наймылаһара. Дьон кэпсиириттэн өйдөөтөххө, Джехуда Крескес диэн биллиилээх картограф Португалияҕа кэлэн инфаҥҥа каарталары оҥор диэн ыҥырыыны истээт, сонно тута хомунан, ойон тиийбит. Престадж этэринэн, кини принц тиэргэнигэр кэлбитэ "арааhа Сагреш оскуолатын туһунан үһүйээҥҥэ төрүөт буолбут буолуон сөп, кэлин онтуката олуна суох диэн буолбута".
Генрих чинчийиилэрэ
мини|Баталья манастыырга Генрих уҥуоҕа Генрих айаннары үбүлүүрэ, кэлин барыстарыттан 20%-наах түһээн (o quinto) хомуйара, ол онтуката оччотооҕу ибериятааҕы сирдэргэ тарҕаммыт үлэ этэ. Чугастааҕы Лагуш диэн порт ити айанньыттарга табыгастаах сиргэ баара. Олус кыра аалларга, үксүгэр каравеллаларга латиннар парустара парустаах, чэпчэки уонна сыыдам устар тэриллэринэн айанныыллара. Генрих ыыталаабыт үгүс айаннара биир эбэтэр икки аалларынан оҥоһуллара, олор кытыл аттынан усталлара, түүнүн ханнык эмит кытылга сыстаары тохтууллара.
Принц Генрих саҕана уонна кэлин Португалия айанньыттара Хоту Атлантикатааҕы volta do mar вольта до маар ("байҕалга эргийии эбэтэр байҕалтан эргиллии") сүрүннээн экватор чугаһынан илинтэн үрэр эрэллээх пассааттар көрүҥнэрин уонна Атлантика ортотугар төннүбүт арҕааҥы тыаллары диэннэри арыйбыттара уонна сайыннарбыттара. Ити байҕал устун устуу историятыгар улахан хардыы этэ, далайга баар тыаллар көрүҥнэрин өйдөөһүн Атлантика далайын устун устууга быһаарыылаах суолталааҕа, Африкаттан уонна аһаҕас далайтан Европаҕа диэри, уонна кэлин Саҥа Сиртэн Европаҕа диэри сүрүн айан суолун тобуларга, саҥа дойдулары арыйталыыр айаннарга кыаҕы биэрбитэ. Латиннар парустара тыалы утары айанныыр кыахтааҕын үрдүнэн, суолларын устатын үгүс өттүгэр айанныыр түргэн уонна эриэ-дэхси айан тыалын хабарга төһө эмит хайысхаларын кэҥэтэллэрэ тоҕоостоох этэ. Соҕуруу уонна соҕуруулуу-арҕаа Канаар арыыларыгар уонна Арҕаа Африкаҕа диэки устар Португалия байҕаллааҕы айанньыттара кэлин хотугулуу-арҕаа диэки, ол эбэтэр континеннааҕы Португалияттан тэйэн, уонна, көстөрүнэн, сыыһа хайысханан хотугулуу арҕаа Азор арыыларын чугаһынан эргийэллэрэ уонна бүтэр уһугар илин Европа диэки айаннарын тухары айан тыала үрэрин курдук усталлара. Христофор Колумб итини Атлантика далайын нөҥүө айанныырыгар туһаммыта
Maдейра
1418 сыллаахха Зарко уонна Тейшейру Португалияҕа төннөөрү шторм буолбутуттан суолларыттан тэйбиттэрэ, ол түмүгэр вольта до маар арҕаа диэки эргийбитэ. Кинилэр биир Порту-Санту диэн ааттаабыт арыыларыгар саспыттара. Генрих Порту-Сантуга дьон тиийэн олохсуйдун диэн дьаһайбыт. Мадейра арыыларын бас билэ сатаабыттара арааһа Кастилия Канаар арыыларын бас билэ сатаабытыгар хоруйдааһын буолуон сөп. 1420 сыллаахха көһөн барбыт дьон чугастыы Мадейра арыытыгар тиийэн олохсуйбуттара.
Азордар
Майоркаттан төрүттээх Габриэль де Вальсека диэн Каталония картограба уруһуйдаабыт каартатыттан сигэннэххэ, Азор арыыларын 1427 сыллаахха аан маҥнай Диего де Сильвеш арыйбыт. 1431 сыллаахха  Гонсалу Велью де Сильвеш арыйталаабыт "арыылара" ханан баалларын быһаартарар сорудахтаах айаннаабыт. Велью, арааһа, архипелаг илин өттүгэр баар Формигаска тиийэн баран Сагрешка төннүбүт, сабаҕалаатахха, куһаҕан погодаттан сылтаан.
Ити кэмҥэ Португалия айанньыттара Саргасс байҕалыгар Хоту Атлантика арҕаа өттүгэр эмиэ тиийбиттэрэ, ол аатын онно үүнэр саргасс салахайдарын аатынан ааттаабыттара (sargaço / sargasso португааллар тылларыгар).
Арҕаа Африка кытыла
мини|Леон-Жозеф Шавальо оҥорбут (1899) Генрих Байҕал Айанньыта боруонса өйдөбүнньүгэ, Сефтон пааркатыгар Пальма дьиэтин таһыгар, Ливерпуль (тас көрүҥүнэн Ливерпульга Жеронимуш манастыырга баар XVI үйэ саҥатынааҕы скульптураҕа майгынныыр, баҕар, Генрих принц дьиҥ тас көрүҥэр чугаһыыр буолуон сөп) Генрих кэмигэр диэри Африка кумах куйаарынааҕы кытылыгар баар Бохадор тумул арыы Европа дьонугар биллэр муҥутуур соҕуруу кытыы сиринэн биллэрэ. Абааһыны-таҥараны, араас бити итэҕэйээччи байҕал айанньыттара Бохадору аастахха байҕал дьулаан улахан харамайдара кистэнэ сылдьар сирдэрэ кэлэр уонна Сир-Дойду кырыыта дииллэрэ. 1434 сыллаахха Генрих тэрийэн ыыппыт айанньыттарын бөлөҕүттэн биирдэстэрин Гил Эанес диэн салайааччыта Европа дьонуттан Бохадор тумул арыытын ааспыт маҥнайгы биллэр киһинэн буолбута.
Аал саҥа көрүҥүн туһанан экспедициялар салгыы айаннаабыттара. 1441 сыллаахха Нуну Тристао уонна Антау Гонсалвеш Бланко тумул арыытыгар тиийбиттэрэ. Аргуин хомотун Португалия дьоно 1443 сыллаахха көрбүттэрэ уонна 1448 сыллаахха "форте-фейторио" (атыы-эргиэн поһун араҥаччылыыр форт) Аргуин арыытыгар туппуттара. Сотору соҕус буолан баран, 1444 сыллаахха Диниш Диас Сенегал диэн өрүһү туораабыта уонна Кап-Вер тумул арыыны тула эргийбитэ. Ити кэмҥэ чинчийээччилэр кумах куйаар соҕуруу кырыытын ааспыттара, онон Генрих биир баҕа санаата туолбута: Португалия дьоно мусулмааннар сирдэрин уонна Сахара арҕаа өттүнэн ааһар эргиэмсиктэр суолларын ааспыттара, ол кэнниттэн Португалияҕа кулуттарынан уонна кыһыл көмүһүнэн байааһын саҕаламмыта. Ити атыы-эргиэн суола уларыйааһына Алжиры уонна Туниһы дьадаппыта, онтон Португалияны байыппыта. 1452 сыллаахха кыһыл көмүс кутуллааһына Португалияҕа крузадо диэн маҥнайгы кыһыл көмүс манньыаттарын оҥорор кыаҕы биэрбитэ. Оччолорго крузадо 400 рейска тэҥ этэ. 1444 сылтан 1446 сыллаахха диэри Генрих аатынан Лагуштан түөрт уоҥҥа диэри аал айаҥҥа туруммута, уонна бастакы биирдиилээн дьон эргинэр айаннара саҕаламмыта.
1453 сылтан 1456 сылга диэри Альдизе Кадамосто Африка атлантикатааҕы кытылын чинчийбитэ уонна Күөх Тумус архипелагын хас даҕаны арыыларын арыйбыта. Кэлин Антонио Ноли мин маҥнай сылдьыбытым диэн мөккүспүтэ. 1462 сыллаахха Португалия дьоно билиҥҥи Сьерра-Леонеҕа диэри Африка кытылын чинчийбиттэрэ. Сүүрбэ аҕыс сыл ааспытын кэннэ, Үчүгэй Эрэмньи тумсугар диэри континент соҕуруу кытыытыгар тиийэн баран, Бартоломиу Диаш Африканы эргийиэххэ сөп эбит диэн туоһулаабыта. 1498 сыллаахха Васко де Гама байҕалынан Индияҕа тиийбит Европа байҕал устун айанныыр айанньыттарыттан бастакы буолбута.
"Навигатор" диэн  хос аата үөскээһинэ
Генрих Байҕал Айанньыта диэн ааты кини тыыннааҕар уонна кэлин үс үйэ тухары ким да туттубат этэ. Ааты уон тохсус үйэҕэ икки ньиэмэс историктара, Генрих Шифер уонна Гюстав де Веер, айбыттара. Кэлин ити ааты икки британиятааҕы автордар, Генри Мейджор 1868 сыллаахха уонна  Раймонд Бизли 1895 сыллаахха, олоҕун ойуулаан, киэҥник дьоҥҥо биллэр гына тарҕаппыттара. Португааллар тылларынан оннооҕор билиҥҥи кэмҥэ диэри ити аатынан бэрт сэдэхтик ааттыыллар "Инфанте Д. Энрике" дииллэрэ ордук табыгастаах.
Бииргэ төрөөбүт убайдарыттан, инилэриттэн ураты, Генриҕы кытта биир кэмҥэ олоро сылдьыбыт дьон кини өй өттүгэр дьоҕурун хайҕаабаттара. Кэлин хойутаан эрэ баран, Жоао де Баррос уонна Дамиан де Гойс курдук, уруккуну хасыһар дьон кини үөрэххэ охторун, Аан Дойдуну билиэн-көрүөн баҕарарын туһунан суруйбуттара. "Сагреш оскуолатын" туһунан үһүйээн сүрүннээн Самуэль Пурчаһынан  уонна Антуан Превонан XVII үйэҕэ айыллыбыта. Уон тохсус үйэтээҕи Португалияҕа, сабаҕалыылларынан, чинчийии уонна билим пионера буоларын быһыытынан кинини идеал курдук көрүү муҥутуур чыпчаалга тасхыбыта.
1824 сыллаахха дьон ааҕарыгар анаан тахсыбытаҮрдүк Аттаах Бавария хоруола ыйааҕынан Дж. Б. Спикс луохтуурунан уонна К.Ф.П. Мартиус луохтуурунан оҥоһуллубут1817-1820 сыллардаахха Бразилия устун айан "Инфант Дон Энрике" саахар тростнигын Бразилияҕа илдьиитин кэмигэр буолбута.
Никифоров Алексей Александрович
Никифоров Алексей Александрович (1991—2015 сс.) хапсаҕайга Саха сирин спордун маастара, көҥүл тустууга маастарга кандидат, Саха сиригэр бойобуой самбо, ушу саньда уонна грепплиҥ хас да төгүллээх кыайыылааҕа, Уьуктуу-илин федеральнай уокуруг бойубуой охсуһуу курэх миэстэлээҕэ (ММА). 2015 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр ууга түспүт оҕону быыһаабыта, бэйэтэ өлбүтэ.
Олоҕун туһунан
Алексей 1991 сыллаахха тохсунньу 18 күнүгэр төрөөбүтэ, Саха сиригэр Кэбээйи улууһугар Мастаах нэһилиэгэр улааппыта. Гитараҕа, хомуска, фортепианаҕа оонньуурун сөбүлүүрэ, ол таһынан ырыа айара, пластилинынан хартыына уруһуйдуура. Бастакыттан иккис кылааска диэри Танараскай оскуолаҕа үөрэммитэ (1997—1999)
Үһүстэн алтыс кылааска диэри Мастаах оскуолатыгар үөрэммитэ (1999—2002)
Сэттистэн тохсуска диэри Ой оскуолатыгар үөрэммитэ (2002—2005)
Онустан уон биирискэ диэри Дьокуускай куорат иккис нүөмэрдээх оскуолатыгар үөрэнэн ситиһиилээхтик бүтэрбитэ (2005—2008)
Нөмүгү нэһилиэгэр Хаҥалас филиалын оҕо спортивнай оскуолатын иитиллээччитэ, ону таһынан Дьокуускай куорат үһүс нүөмэрдээх оҕо спортивнай оскуолатыгар иитиллибитэ. 2008 сыллаахха Дьокуускай (Саха) филиалыгар милиция үрдүк оскуолатыгар туртарсан киирбитэ, М. К. Аммосов аатыгар Хотугулуу-илиҥҥи федеральнай университетыгар юрист идэтигэр көспүтэ. 2011-2012 сыллаахха Россия танковай войскатын ньыматыгар сулууспалаабыта. Ситиһиилээхтик сулууспалаан младшай сержант аатын ылбыта. 2014 сыллаахха хапсаҕайга Саха сирин спордун маастарын толорбута. 2015 сыллаахха юрист идэдин баһылаабыта. 2015 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр оҕону ууттан быыһаан тыынын биэрбитэ.
Эбии этии
"Алексей Никифоров спортивнай-мемориальнай комплекса" диэн бырайыак "Народнай бюджет" куонкурска тахсыбыта. Бырайыак туьунан сиьилии манна көр "Спортивно-мемориальный комплекс Алексея Никифорова". Элбэх өрөспуубулукэтээҕи хаьыаттарга, россия таһымнаах интернет ситимнэригэр кини туһунан булуохха сөп.
Сигэлэр
Официальный сайт НТВ, Видео в память Алексею Никифорову , Официальный сайт ЯСИА , Официальный сайт ЯКТ , Сайт ЧЕМПИОНАТ , Официальный сайт САХАПРЕСС
Антоним
Антонимия — лингвистикаҕа лиэксикэ биирдэмнэрэ суолталарынан утарыта туруулара.
Антонимнар – утарыта өйдөбүллэри, тыллары тэҥҥэ туруоран туттуу. Араас көстүү ис утарсыыларын арыйаары, холобур, үрүҥ-хара, аһыы-ньулуун, үтүө-мөкү курдук өйдөбүллэри утарыта туруоран тутталлар:
Ханнык баҕарар омук тылыгар антоним баара саарбаҕалааһыны үөскэппэт. Ол гынан баран антоним тула ситэ быһаарылла илик утарсыылаах суоллар бааллар. Холобур, антоним утары суолталаныыга олоҕоруута диэн хайдаҕын, туоҕун арыйыыга мөккүөр тахсар. Итиниэхэ сорохтор антонимнары туттуллар өйдөбүллэригэр логическай өттүнэн эрэ туспатыйыылаах тыллар курдук көрөллөр. Холобур, М.Д. Лесник этэринэн, антонимнар диэн тосту утарыта өйдөбүллээх тыллар эрэ буолар кыахтаахтар: үрүҥ уонна хара, хоту полюс уонна соҕуруу полюс курдуктар.
Антонимнар аат тылынан уонна даҕааһын аатынан, ахсаан уонна солбуйар ааттарынан, туохтуурунан, сыһыатынан уонна дьүһүннүүр тылынан бэриллэллэр. Дэлэйдик даҕааһын уонна сыһыат туттуллар.
Антоним буолар тыллартан биирдэстэрэ сүрүн, тутаах антонимнаһыытыттан ураты, атын тылы кытта ойоҕос антонимнаһыыта баар. Холобур, чычаас уу – дириҥ уу диэн сүрүн антонимнаһыытыттан тэйэн, ойоҕос антонимнастаҕына, чычаас сылгы – тэһии сылгы дэнэр (чычаас – дирин – тэһии).
Антоним тыллар бииргэ туттуллар буола олохсуйуулара – антоним кэккэтэ хайдах оҥоһуллуутун таба билэргэ көмөлөөх. Ол курдук, антоним тыллар этиигэ биир уустаах чилиэн быһыытынан киэҥник туттуллаллар. Холобур: бүгүн итии дуу, тымныы дуу? Антонимнаһар тыллартан сорохторо солталарын кыаратыныылара эбэтэр кэҥэтиниилэрэ баар буолааччы. Оччоҕо сорох тыл тустаах кэккэттэн туоруур. Холобур, итии – куйаас – тымныы, куйаас – итии – тымныы диэннэртэн сорох тыллара антонимнаһар кыахтаахтарын сүтэрэн, кэккэттэн кэминэн, кээмэйинэн хааччахтанан, туорууллар. Биһиги дойдубут сайына куйаас, кыһына тымныы диэтэххэ, антонимнаһыы чахчы оҥоһуллар. Оттон бүгүн куйаас дуу, тымныы дуу диир табылыбат, онон куйаас диэн тыл миэстэтин итии диэн тылынан солбуйдахха, антонимнаһыы оҥоһуллар.
Үөһээ этиллэрин курдук, тыллар тус бэйэлэригэр «иҥэ» сылдьар суолталарынан антонимнаһаллар. Атын омуктар тылларыгар буоларын курдук, саха тылыгар эмиэ антоним кэккэтинээҕи тыллартан биирдэрэ, «иҥэ» сылдьар суолтатын кэҥэтинэн, атын тыллары кыттатуспа антонимнаһыы кэккэтин дэлэйдик үөскэтэр кыахтаах. Холобур, Сымнаҕас (кытаанах) түү. Сымнаҕас (хоччорхой) тирии. Сымнаҕас (хабараан) ат... Хойут (билигин) этиэм. Хойут (эрдэ) турааччы. Хойут (сотору) кэлиэхтээх.
Мантан көрдөххө, антоим тыллар кэккэлэрэ сүрүн уонна ойоос суолталах кэккэлэргэ хайдыһан ылыылара баар эбит.
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:
1.    Ааллааҕыскай Н.А. Саха тылын антонимнарын тылдьыта. - Дьокуускай: Саха Сиринээ5и кинигэ издательствота, 1976. - 54 с. 2.  Антонов Н.К. Саха билиҥҥи тылын лексиката. Якутск, 1976. 3.	Васильев Г.М. Нууччалыы-сахалыы поэтическай тылдьыт. – Дьокуускай: Саха Сиринээҕи кинигэ издательствота, 1976. – 25 с. 4.Веденская Л.А. Словарь антонимов русского языка. – Ростов-на-Дону 1971.
Касьянов Василий Гаврильевич
Касьянов Василий Гаврильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1911 сыллаахха Үөһээ Бүлүү өргүөт с. төрөөбүт. Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
1942 сыл алтынньытыттан ахсынньыга дылы Сталинградскай фроҥҥа 95-с СП кэккэтигэр сэриилэспит. Ньурба Сүлэтиттэн сылдьар Филиппов Константин Семеновичтыын бииргэ сылдьыбыттар. 1942 сыл ахсынньы 21 күнүгэр ыараханнык бааһырбыт.
Дойдутугар эргиллэн кэлэн Хороҕо кооперация систиэмэтигэр өр сылларга үлэлээбит, уон оҕолоох.
Уулук
Плазма туругар хара саарыл өҥүнэн умайар.
Уулук айылҕаҕа
Ыраас уулук Сиргэ гаас быһыытынан тарҕаммыт. Уу молекулатыгар икки аатома уулук буолар. Уулук Күн уонна атын сулустар оттуга буолар. Уулук космос 75% тарҕаммыт. Период таабылыгар символа - H буолар.
Ыраас уулук сүнньүнэн икки холбоммут атомнартан турар. Чинчийээччилэр оннук туругу диатомнай молекулалардаах диэн ааттыыллар. Атын элеменнары кытта улахан аҥаардарын кытта химия реакцияларыгар кыттыһар. Уулук өҥө уонна сыта суох.
Сир атмосфератыгар ыраас уулук тарҕамматах. Айылҕаҕа уу иhилигэр баар. Олорор бары харамайдарга баар, органическай холбоһуктар быһыытынан баар. Уулук хоруолугу кытта холбоһон уу-хоруолук буолаллар. Оттуктар улахан өттө уу-хоруолуктан тураллар уонна киһи энергия ыларыгар киэҥник тутталлар.
Уулук икки изотоптардаах: дейтрий уонна тритий. Уулук курдук биир протоннардаахтар, уонна биир электроннардаахтар, ол дейтрий биир нейтроннаах, онтон трийтийга икки баар. Аатом энергиятыгар туттуутагар олус улахан суолталаах буолар.
Уулук туһунан атын чахчылар:
Уулук историята
"Уулук" диэн гириэк тылыттан уу диэн тылтан тахсыбыт, 'υδορ (ааҕыллыыта /HEEW-dor/). мини|Уулук спектр теста 1671 сыллаахха Роберт Бойл арыйбыт, ол гынан баран дьон Генри Кавендиш 1776 сыллахха арыйбыт диэн толкуйдууллар.
Оттук быһыытынан
Атом синтеһа энергияны ылыытыгар олус күүстээх буолар. Күҥҥэ буоларын курдук атомнар уларыйан гелий буолалларын курдук холбоһуллаллар.Ону оҥорорго улахан энергия наада, уонна чэпчэки буолбатах. Биир улахан ордуга диэн туох даҕаны кири халларбат уонна ураан курдук токсическай оттугу туттубат.
Хас сөкүүндэ аайы Күҥҥэ 600 мөл. тонна уулук гелийга кубулуйар.
Уулугу уматыы
1. Ууттан уулугу таһаарыахха сөп, ол гынан баран туттарга элбэх чаҕылыма уоту барыахха наада. 2. Уулугу уматыы абалыгы кытта булкуйсар уонна уу чааныгар кубулуйар. 3. Оттук элемеена уулугу абалык молекулатын холбуур уонна электрону уот быһыытынан таһаарар.
Уулуктаах уот системата
Ол иһин чинчийээччилэр уулук уота атын технологиялар, ол курдук дизелы уонна атын оттуктан ылыныллар уоту солбуйуо диэн итэҕэйэллэр.
Тулуна (Уус-Алдан улууһа)
Тулуна — Уус-Алдан улууһун Иккис Лөгөй нэһилиэгин киинэ.
Speedtest
Speedtest — программа, интернет скороһын бэрэбиэркэлиир.
Попов Владислав Гаврилович
Попов Владислав Гаврилович, (1927 с. Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1971 с.). РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала.
Оло5ун олуктара
Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ньурба орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэн, Дьокуускайга педагогическай институкка киирбитэ. Физико-математическай факультеты бүтэрэн, физик-математик идэтин ылбыта. Бастаан Бүлүүчээн сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, онтон Сунтаар бастакы нүөмэрдээх оскуолатыгар физика, математика учууталынан үлэлээбитэ. Владислав Гаврильевич уруоктара наука төрүттэригэр олоҕурбут, программалаах матырыйаалы дириҥэтэн үөрэтиигэ, үөрэнээччилэр теоретическай, практическай билиилэрин ситимнээн, эргиччи сайдыыларыгар туһуланар буолан, оҕо толкуйдуур, арааран өйдүүр дьоҕурдарын сайыннарара, үөрэтии  учебник араамкатынан хаайтарарын учуутал төрүт ылыммата.
Владислав Гаврильевиһы райОНО систиэмэтигэр ылан, методист-инспекторынан анаабыттара. Владислав Гаврильевич инициативатын Сунтаарга, Тойбохойго, Бүлүүчээҥҥэ математиканы үөрэтии тирэх пууннара тэриллэн үлэлээбиттэрэ.
Дьозеф Бродский
Дьозеф Бродский (урукку аата Иосиф Александрович Бродский, 1940–1996), урукку Сэбиэскэй кэмнээҕи суруйааччы, Америкаҕа бүтэһигин олорор өлбүтэ. Политическай хаайыылаах уонна ссылнай.
Александров Василий Тимофеевич - Баһаатай
Александров Василий Тимофеевич — Баһаатай — Болугур нэһилиэгин, Амма улууһун бочуоттаах гражданина. thumb|Александров Василий Тимофеевич — Баһаатай