cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рашизм
Рашизм символа — георгиевскай лента (атын дойдуларга националисткай диэн бобуллубута) уонна Z буукуба.
Рашизм дьиҥнээх сирэйин Украина Арассыыйа сэриитэ кэмигэр көрдөрбүтэ. Ол да иннинэ көстөр этэ, сүрүннээн интернет ситимигэр.
XIX Дыгын оонньуулара
Кыайыылаахтар
Бастыҥ боотурдарга туттарыллыбыт наҕараадалар:
Күрэхтэһии хаамыыта
Үс төгүл үс: 3 кылыы (аҥар атаҕынан үстэ ойуу), 3 ыстаҥа (икки атахха олбу-солбу түһүөлээн үстэ ойуу), 3 куобах (икки атаҕынан тэҥҥэ тирэнэн үстэ ойуу). Кылыы сүүрэн кэлэн ойууттан саҕаланар. Күрэс түмүгүн үс холонууттан биир ордук көрдөрүүтэ быһаарар.
Хапсаҕай: Бөҕөс ыйааһыныттан тутулуга суох, иккитэ хотторбуттар туораан, бастыҥнар сүүмэрдэнэн салгыы тусталлар.
Потребительскай кооперация
Потребительскай кооперация — уопсастыбаннай-хаһаайыстыбаннай тэриллии. Олохтоох нэһилиэнньэ наадыйыытын хааччыйар соруктаах. Тыа сирдэригэр, кыра куораттарга тэриллибит потребительскай обществолар биир кэлим тэрилтэтэ. Потребительскай обществолар улуус иһинэн, уокурук, уобалас, республика таһымынан биир кииннэммит потребительскай сойууска түмсэллэр. Саха Республикатыгар "Холбос" РПС бу потребительскай обществолар үлэлэрин сүрүннүүр. Россия таһымыгар Центросоюз (Центральный союз потребительских обществ Российской Федерации) диэн тэрилтэ ситимигэр киирэллэр. Биһиги республикабытыгар Дьокуускайдааҕы потребительскай кооперация эргиэн уонна экономика колледжа, эргиэн үлэһиттэрин бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ бааллар.
XIX Дыгын оонньуулара
Күрэхтэһии хаамыыта
Тааһы көтөҕүү: 116 кг сымара тааһы саба харбаан төһө кыалларынан ыраахха илдьии; тааһы санныга «быраҕар» көҥүллэммэт; бэлэмнэниигэ, тааһы көтөҕүүгэ 2 мүнүүтэ бэриллэр.
Оҕунан ытыы: 35 м ыраахтан оҕунан кегль ытыы сиэринэн ыытыллар; биир холонуу ытыы бэриллэр. Түмүк алтата субуруччу ытыы кэнниттэн, квадраттан уһулу ытыллыбыт кегль нүөмэрдэрин ахсаанынан тахсар (кегль нүөмэрдэрэ: 1—10).
Мас тардыһыыта: Кыттааччы ыйааһыныттан тутулуга суох, иккитэ хотторбут туоруур.
Кыыһы эккирэтии: 400 м сүүрүү, түмүк биэтэккэ тиийии туругунан быһаарыллар.
Күрэхтэһиигэ 13 боотур кыттыбыт.
Майкл Наки
Майкл Наки (толору аата Michael Sidney Nacke), блогер, ютубер, журналист, политическай уонна уопсастыбаннай активист, биллэр стример. Ахсынньы 25 күнүгэр 1993 сыллаахха Москваҕа төрөөбүтэ.
Аҕата — американ омук, АХШ олохтооҕо, ийэтэ — нуучча дьахтара.
Майкл утары Владимир Путин уурааҕынан уголовнай дьыала тэрийбиттэрэ, Украина Арассыыйа сэриитэ кэпсиирин иһин YouTube канаалыгар.
2022 сыллаахха сэрии саҕаламмытын кэнниттэн Грузияҕа куоппута,онтон устунан Америкаҕа.
Таһити
Таһити (Tahiti, таит: Tahiti, Таити), саамай улахан арыы Французскай полинезиаҕа Чуумпу океанҥа.
Мэчиэт
Тыл үөскээһинэ
Иккис суолтата "бээтинсэҕэ мустан үҥүү" диэн буолуон сөп.
Историята
уҥа|мини|399x399пкс|Палестинатааҕы мэчиэт (1487) Мусулмааннар мэчиэккэ элбэх буолан мустан үҥэллэр. Ону таһынан мунньахтар, ислам үөрэҕэ ыытыллыан сөп.
Бастакы мэчиэт Кааба этэ. Таҥара илдьитэ Муhаммед этэринэн Кааба кэнниттэн Иерусалимнааҕы аль-Акса мэчиэтэ тутуллубут. Бу икки мэчиэти сэргэ Мединатааҕы мэчиэт аан дойду мусулмааннарын ытык сирдэрэ буолаллар.
Мэчиэт дьиэтин тутула
хаҥас|мини|220x220пкс|Күөх мэчиэт (Султанахмет), [[Туурсуйа (Истанбул)]] Мэчиэт булгуччу Меккаҕа баар Кааба диэки хайыһан туруохтаах (хибла).
Бастакы дьаһаах хамыыһыйата
1766 сыл сэтинньи 23 күнүгэр Бастакы дьаһаах хамыыһыйата диэн ааттаммыт хамыыһыйа оттонор ходуһалар сахаларга хаалыахтаахтарын туһунан ыйааҕа тахсыбыт.
Вапнярка
Вапнярка (Вапнярка) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 891 (2011).
Рупия
Индия рупиятын билиҥҥи бэлиэтэ — 8px, Индонезия рупиятын бэлиэтэ — Rp, атын рупиялар — Rs.
Рупия үөскээһинэ
thumb|350px|Сури Шер-шахын рупията thumb|350px|Георг V король рупията, Индия, 1918 с.
Бастаан рупия Индия баһылыга Шер-Шах салайар кэмигэр (1539–1545) тахсыбыт.
Улуу Акбар салайар кэмигэр (1556–1605) тэнийбит.
Манньыаты 970-с пробалаах үрүҥ көмүстэн быһаллара, манньыат ыйааһына — 11,534 г. Рупия хаачыстыбата Англия колониялаан баһылааһыныгар дылы уларыйбатаҕа.
Рупияттан ураты киниэхэ үллэһик манньыаттар бааллара: 1/2, 1/4, 1/8, 1/16 уонна 1/20 рупиялар, ону кытары сыаналаах манньыаттар — 5, 10, 20, 50 уонна 100 рупиялар.
Манньыат быһыытынан рупия көрүҥүнэн төгүрүк буолара. Көнө муннуктардаах рупия, алгыс тыллардаах, үксэ Акбар баһылыктааһынын кэмигэр быһыллыбыта, ойууларынан кыһыл көмүс мухрга маарынныыллара.
Рупияҕа номинала үксүгэр быһыллыбат этэ. Улуу Моголлар кэмнэригэр рупия элбэх ахсааннаах көрүҥнэрэ быһыллаллара, манньыаттарга оҥорбут сеньор аата иҥэриллэрэ.
Билиҥҥи рупия
Билиҥҥи кэмҥэ рупия элбэх дойду харчыта буолар: Индия, Пакистан, Непал, Индонезия, Маврикий, Сейшель арыылара, Шри-Ланка.
2010 сыл от ыйын 15 күнүгэр Индия былаастара рупия графическай бэлиэтин бигэрпиттэрэ. Рупия бэлиэтэ 8px — Деванагари алпабыытын, санскрит уонна хинди тылларыгар туттуллар, Ра бичигэ. Ра үөһээ өттө сытыары сурааһынынан сотуллубут. Бу бэлиэ латыын R бичигэр (туруору сурааһына суох) маарынныыр.
TCL
TCL Technology (TCL科技) диэн улахан элбэх профильлаах тэрилтэ, таҥас сууйар массыыналартан телевизордарга тиийэ оҥорор.
Салалтата — Гуандун (Кытай).
Ростех
Ростех (Дойду корпорациата Ростех, State Corporation Rostec) — 2007 сыллаахха төрүттэммит Арассыыйа государственнай конгломерат тэрилтэтэ, Арассыыйаҕа уонна Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Конгломератка 600 тахса араас кыра уонна улахан бизнес сектор тэрилтэлэрэ холбоноллор. Ростех портфелыгар байыаннай уонна гражданскай тэрилтэлэр холбоноллор, холобура КАМАЗ.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Михаил Ходорковский
Михаил Ходорковский (толору аата Михаи́л Бори́сович Ходорко́вский), Арассыыйа уонна Аан Дойду биллэр политическай активиһа, Владимир Путин күтүр өстөөҕө, харчы уорарын барытын билэн дьоҥҥо тарҕаппыт киһи буолар. Урукку ЮКОС үлэлээбитэ.
Ийэтэ - украинка, аҕата - нуучча.
Билигин Лондон куоратка олорор дииллэр, ол эрэн Латвияҕа эмиэ политическай куотуу ылбыта.
2022 сылтан ыла Украина Арассыыйа сэриитэ тохтуурун туһугар антивоеннай комитет айбыта, Youtube Ходорковский LIVE диэн канааллаах.
Милкий
Милкий - уһуннук илитэн суурай, аалан таҕыс
Эдуард Новиков
Эдуард Новиков - "Сахафильм" киинэхампаанньа режиссёра. Режиссер уhулбут "Тойон-кыыл" киинэтэ 2018 сылга Москва киинэбэстибээлигэр Гран-при ылбыта.
Мара
Мара — үчүгэйэ, мааныта суох көстүүлээх, киэргэлэ, тупсарыыта суох, барбах, бүрэ.
Дьадаҥы диэн буор кут ыарыыта
Дьадаҥы диэн урукку ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ куһаҕан өйдөбүллээх тыл этэ, мөлтөх, кыаммат, өйө-санаата тиийбэт, аанньа ахтыллыбат дьону бэлиэтиирэ. Үлэни-хамнаһы кыайбаттар, сүрэҕэ суохтар, ыарыһахтар, бодоҥнор оччотооҕу, ырыынак олоҕун кэмигэр бары дьадаҥы буолар эбиттэр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр баайа-мала суохтар баһылаан салайбыттарыттан дьадаҥы диэн тыл “үчүгэй” диэн сыыһа өйдөбүллэнэ сылдьыбыта. Бары салайааччылар, улаханныын кыралыын уонна суруйааччылар дьадаҥы өбүгэлэринэн киэн тутталлара, онон өҥнөллөрө, улахан уратыларын, “үчүгэйдэрин” курдук этинэллэрэ, дьадаҥы буолууга ыҥыраллара. Билигин да бу хаалбыт өй-санаа тарҕанан сылдьарын тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар була сатаан "айыы үөрэҕин" айбыттара уонна үлэһит сахалары барыларын албынныы сылдьаллара биллэрэр.
Өй-санаа, кут-сүр үөрэҕин сайыннарыы бу тыл дириҥ, буор куттан тутулуктаах, өйгө-санааҕа дьайыылаах суолтатын булууга туһалаата. Үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлээбэт, сатаан-табан хамсаммат, сүрэҕэ суох киһи дьадаҥы буолара билигин биллэн таҕыста. Государство өттүттэн сиэрэ суох элбэх көмө баарын үрдүнэн үлэни-хамнаһы кыайан үлэлээбэттэн, ас-таҥас тиийбэтиттэн сэбиэскэй былаас эстибитин табатык өйдөөһүн эрэйиллэр. (1,50).
Дьон бары кэриэтэ үөрэҕи-билиини баһылыыр кыахтаахтарын иһин, үгүстэрэ күүстээх үлэни-хамнаһы кыайбаттар, доруобуйалара да мөлтөх. Үлэни-хамнаһы кыайбат, кыайа-хото хамсаммат, сүрэҕэ суох киһи дьадаҥы буолара билигин ырыынак кэмигэр билиннэ.
Дьадаҥы буолуохпутун бары баҕарбаппыт эрээри, үлэни-хамнаһы баһылыы сатаабаппыт. Бу баар биһиги сыыһабыт. Буор кут киһи хамсанарыттан сайдан үөрүйэххэ кубулуйдаҕына эрэ, киһи сатаан, табан хамсана, сатаан үлэлии үөрэнэр. Былыргы кэпсээннэргэ ахтылларынан уус буолууга киһи олус өр кэмҥэ үөрэнэрин таһынан өбүгэлэрэ эмиэ уустан төрүттээхтэрэ ирдэнэр көрдөбүлүнэн ааҕыллара. Өбүгэлэртэн бэриллэр буор кут көмөлөстөҕүнэ эрэ улахан уус буолууну ситиһии кыаллара быһаарыллар.
Үлэҕэ-хамнаска оҕолорун үөрэппэт, үөрэҕи эрэ эккирэтиннэрэ сатыыр төрөппүттэр оҕолоро дьадаҥы буолар дьылҕаланаллар. Кыра эрдэхтэн үлэлии үөрэнии эрэ дьадаҥыттан үлэһиккэ, онтон баайга киһини кубулутар кыахтааҕын, билигин да арааран билбэккэ, туһаммакка сылдьабыт. Үрдүк да хамнас сорохтору баайга кыайан кубулуппат, төрүттэрин дьадаҥылара тардарынан ыһан, тоҕон, аһаан-сиэн, матайдаан туох эмэ баарын суох оҥорон иһэллэр.
Билигин баай уонна дьадаҥы диэн арахсыы баарыттан, бу дьон өйдөрүн-санааларын уратыларын арааран билии уонна олоххо быһаччы туһаныы ирдэнэр. Улахан баай дьон үчүгэй диэн санаалара дьадаҥылар үчүгэй санааларыттан букатын уратыланалларыттан, баайдар элбэх этиилэриттэн үлэһиттэр, дьадаҥылар бэйэлэригэр туһалааҕын эрэ булан ылыныа этилэр. Бу быһаарыы билигин улаханнык байбыт депутаттары, салайааччылары талыыга киэҥник туһаныллыа этэ.
Баай уонна дьадаҥы дьон икки ардыларыгар үлэһиттэр сылдьаллар. Арай үлэһит, үлэни-хамнаһы кыайыы эрэ дьадаҥы буолартан быыһыыр кыахтааҕын туһаныы эрэйиллэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн истэр сымыйа, албын, аптаах остуоруйаларын дьайыыларыттан дьадаҥыттан соҕотохто байа-тайа охсорго баҕа санаа үөскүүр, бэлэми, ким эрэ аҕалан биэрэрин кэтэһэ сылдьарга үөрэнэр. “Умнаһыт бурдугун тыал көтүтэр” диэн сахалар дьадаҥы киһи өйүн-санаатын, оҥорор быһыытын дириҥник быһааран эппиттэрин таба өйдөөн тутуспаттан уонна баар баайы-малы харыстаабаттан, ыскайдаан суох оҥоруу элбээтэ.
Буор кут диэн эти-сиини хамсатарга аналлаах, хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьар өй-санаа мунньуллуута ааттанар. Буор кут мөлтөөтөҕүнэ киһи боростуой да хамсаныылары кыайан оҥорбот турукка киириэн сөп. Эт-сиин үгүс ыарыылара быччыҥнар кыайан хамсаабаттарыттан тутулуктаахтар. Бу өй-санаа, буор кут ыарыыларын сахалар кыахтаах ойууннара эмтиир этилэр.
Дьадаҥы диэн өй-санаа, буор кут ыарыыта, хамсаныыларга дьоҕурун сүтэриитэ ааттанар. Бу ыарыы ситэ сайдыбатах буор куту кытта көҥүлүнэн барбыт дьахталлар көмөлөрүнэн тарҕанан баран, тэнийэн кэлэр көлүөнэлэргэ барыларыгар бэриллэн иһэр, хас да көлүөнэлэр усталара күүстээх үлэттэн-хамнастан эрэ нэһиилэ көннөҕүнэ эрэ тупсуон сөп. Бу быһаарыы сахалар “Төрүт уус” диэн этиилэрэ хас да көлүөнэ уустары быһаарарынан бигэргэтиллэр.
Сэбиэскэй былаас дьадаҥылары өрө тутан, арбаан, хайҕаан, киэҥник тарҕатан, билигин Россия дьоно бары, бу дьадаҥы диэн өй-санаа, буор кут ыарыытынан ыалдьалларыттан, хамсаныахтарын, үлэлиэхтэрин баҕарбаттарыттан Россияҕа үлэ-хамнас оҥорон таһаарыыта букатын таҥнары түстэ. Бу, дьадаҥы буолуу ыарыыта Россия дьонугар тарҕаммыта маннык уларыйыылартан биллэр:
1. Ханнык да үлэни үлэлээһин кыаттарбат буолуута.
2. Баар баайы-малы ыһыы-тоҕуу дэлэйиитэ.
Аҥардастыы үөрэҕи эрэ эккирэтии, ону “үчүгэй” диэн өрө тутуу, хас да көлүөнэлэр усталара үөрэхтээх дьон буола сатааһын, буор куту дьадаҥы буолуу ыарыытыгар тириэрдэн кэбистэ. Үлэттэн кэлээт дьыбааҥҥа сытар киһи оҕото сытара өссө эбиллэринэн хамсаныылары оҥорорго аналлаах буор кута мөлтөөн, ыарыы буолан барар. Буор куттара мөлтөөбүт аймахтар кэлэр көлүөнэлэрэ дьадаҥы буолар дьылҕаланаллар. Куорат мааны үөрэхтээхтэрин оҕолоро илии үлэтигэр чахчы мөлтөхтөр.
Дьадаҥыттан дьадаҥылар төрүүллэр. Былыргы ыал буолуу үгэстэрин туһаммакка хаалларан кэбиһииттэн Россия дьоно барылара дьадаҥылар буор куттарынан сутуллан хааллылар.
“Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн өс хоһоонун хас биирдии үлэһит, кэлэр көлүөнэлэрэ сайдыахтарын баҕарар киһи билэн олоҕор туһаныа этэ. Бу өс хоһооно сайдыылаах, үлэһит буор кут дьадаҥыны кытта холбостоҕуна күүһүн сүтэрэрин, хааларын биллэрэр.
Баар баайы-малы ыскайдаан бүтэрии дьадаҥы буолуу сүрүн бэлиэтэ буолар. “Умнаһыт бурдугун тыал көтүппүт” диэн этии умнаһыкка төһөнү да биэрдэххэ син-биир суох оҥоруо, күдэҥҥэ кубулутан тыалга көтүтүө диэн өйдөтөрүн таба өйдүөхпүт этэ. Умнаһыты аан маҥнай үлэлэтэн, харыстыырга үөрэтэн баран ону-маны биэриэххэ сөп буолар.
“Олох ыараатаҕына омук күүһүрэр” диэн этии буор кут сайдыытыттан быһаччы тутулуктаах. Олох ыараатаҕына киһи элбэхтик хамсанара, үлэлиирэ эбиллэринэн буор кутун эрчийэрэ улаатарыттан сайдыыны ситиһэрэ эбиллэр.
“Сүрэҕэ суох буолума, дьадаҥы буолуоҥ” диэн этии оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ быһаччы сыһыаннаах. Оҕо кыра эрдэҕиттэн элбэхтик хамсанан, туһа киһитэ буолан үлэлии үөрэннэҕинэ, буор кутун эрчийдэҕинэ, дьарыктаатаҕына үчүгэй үөрүйэхтэри үөскэтинэн буор кута сайдар кыахтанар.
Үлэни үлэлээһин хамсаныылара барылара нэмин билэн, сэрэхтээхтик оҥоруллалларынан күрэхтэһии хамсаныыларыттан быдан атыннар. Аҥардастыы күрэхтэһиилэр, спорт буор куту эрчийиилэрэ кэлтэйдии баран хаалыахтарын сөп. Күүһүн элбэхтик дьарыктаабыт спортсмен тарбаҕын төбөтүнэн тутан тугу эмэ оҥороро улахан эрэйи үөскэтиэн, букатын да кыаллымыан сөп.
Үлэ, үлэлии үөрэнии эрэ киһи буор кутун нэмин билэн дьарыктаан, үөрүйэх оҥорон киһини киһи буолууга тириэрдэр кыахтааҕа быһаарыллар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн үлэҕэ-хамнаска сыһыаран үөрэтии эрэ дьадаҥы буолууттан харыстыыр кыахтааҕын төрөппүттэр билэн, оҕо кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ буолан үлэлиир үгэстэри ийэ кутугар иҥэринэрин ситиһиэ этилэр. (2,66).
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. -116 с.
Татыйыына
Татыйыына (ол эбэтэр Татыйыына Бөлөх, Татыйыына хампаанньата, Tatyjyyna Group, норуоттар икки ардыларынааҕы листиҥа Tatyjyyna Group LLC), Сунтаар улууһун биир түргэнник сайда турар тэрилтэтэ, 15 тэрилтэттэн турар конгломерат буолар.
Салалтата — Сунтаар.
Филиаллара — 7 улууска.
Төрүттээччи уонна салайааччы Tatyjyyna Group конгломераты — Нина Прокопьевна Герасимова.
KAMAZ
KAMAZ (Камаз) — Татарстаан араас массыыналары уонна ыйааһыны тиэйэр трактары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ.
2022 сылтан ыла АХШ, Дьоппуон, Германия уонна да атын дойдулар санкциалар холбонор Украина Арассыыйа сэриитэ фонугар.
Бас билээччилэр
20% тахса акциата биржаҕа көҥүл эргийэр.
НХЗ Group
НХЗ Group — Нөмүгү килиэн уонна араас бурдук аһы оҥорор тэрилтэтэ, Саха Сиригэр саамай улахан. Биир бөдөҥ конгломерат, 12 тэрилтэлэр бөлөххө киирэр.
Мамут, Муса
Муса Мамут (кыр-тат. Musa Mamut; 1931 с.олунньу 20 күнэ, Узунджи, ССРС - 1978с. бэс ыйын 28 күнэ, Симферополь, ССРС.) - кырыым татаара общественник. Сэбиэскэй былаас кырыым татаардара дойдуларыгар олороллорун боборун утаран бэйэтин умаппыта.
1975 с. муус устар ыйыгар, Муса Мамут дьиэ кэргэнин кытта, Донское диэн дэриэбинэҕэ дьиэ атыылаһан Кырыымҥа төннүбүт. Ол эрээри, нотариус нөҥүө дьиэ дөкүмүөнүн оҥортороору гыммытын аккастаабыттар. Онтон, кинини уонна дьиэ кэргэнин утары паспортнай эрэсиими кэстилэр диэн холуобунай дьыала оҥорбуттар. 1976 с.муус устар 26 күнүгэр Муса Мамут тутуллубут. Ыам ыйын 13 күнүгэр, Симферополь оройуоннай суута, икки сылга уопсай эрэсиимнээх хаайыыга олороругар уураахтаабыт. Суруогун Полтавщинаҕа, Кремечукка олорбут. Аҕыйах ыйынан үчүгэй үлэтин иһин болдьоҕун иннинэ босхолонон, СМУ "Нефтестрой" үлэлииргэ сыһыарыллан олорбут. 1977 с. от ыйын 18 күнүгэр, болдьоҕун иннинэ босхолонон, Донскойга дьиэ кэргэнигэр төннүбүт, ол эрээри, Кырыым былаастара, уруккуларын курдук, пропискаланарын аккаастаан, Кырыымтан баралларын модьуйбуттар. Үөһэ турар тэрилтэлэргэ, ол иһигэр, ССКП КК үҥсэн суруйбуттара туһалаабатах. 1978 с. Муса Мамуту уонна кини кэргэнин утары, паспортнай эрэсиими кэстилэр диэн, саҥа, холуобунай дьыаланы тэрийбиттэр. Ол туһунан биллэрбиттэригэр, Муса, былаас илиитигэр уонна тыыннаахтыы бэриммэтин туһунан этиммит. Бэс ыйын 23 күнүгэр, 10:30 Мусаны силиэдэбэтэлгэ илдьээри участковай инспектор кэлбитигэр, Муса, бэйэтин үрдүгэр бензини куттан баран умаппыт.
Бэс ыйын 28 күнүгэр, ылбыт баастарыттан, Симферополь куораттааҕы балыыһатыгар, Муса Мамут өлбүт. Олоҕун бүтэһик сөкүүндэтигэр диэри өйүн тута сыппыт уонна оҥорбутуттан кэмсиммэтин, кырыым татаардарын бырааптарын күөмчүлээһини утаран ити быһыыны оҥорбутун туһунан эппит. Бэс ыйын 30 күнүгэр, кинини Донской кылабыыһатыгар көмпүттэр.
Муса Мамут бэйэтин уматыыта хамсааһыны таһаарбыта. Ол курдук, Мустафа Джемилев, аан дойдуга иһитиннэрбитэ, Решат Джемилев, Саудовскай Аравия хоруолугар Халид ибн Абдул-Азиз аль Саудка уонна аан дойду биллиилээх боксера Мохммед Алига суруйан биллэрбитэ. Академик Андрей Сахаров, Леонид Брежневка уонна Николай Щелоковка Мамут огдооботугар биэнсийэ аныылларыгар уонна кырыым татаардарын кыһалҕаларыгар болҕомтолорун ууралларыгар көрдөспүтэ. Оттон, Зекия Абдуллаева, ССРС кылаабынай борокуруоругар, эрэ өлбүтүгэр буруйдаахтары булан сууттууругар көрдөһөн суруйбута. Диссидент-поэт уонна правозащитник Григорий Александров Муса Мамутка анаан  "Факел над Крымом" диэн поэманы суруйбута.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%82,_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B0
Энох
Энох (חֲנוֹךְ) диэн Улуу халаан иннинээҕи аҕа баһылык. Сет удьуора, Ной хос эһэтэ. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн Энох 365 сыл олорбут. Бэриниилээх сиэрин уонна итэҕэлин иһин Таҥара кинини сиртэн ырайга ылбыт. Битик суруйуутунан Энох "Таҥаралыын барсан суох буолбут; Таҥара кинини ылбыт" (5:21–24). Христианнар итэҕэллэринэн Энох Ылдьаа көрбүөччүлүүн Иккис кэлиигэ көстүөхтээхтэр.
Wooclap
Wooclap — Франция интернет платформа саайта, дьон анонимно ону маны куоластыыллар смартфон эбэтэр ноутбук нөҥүө.
Зимин Дмитрий Борисович
Дми́трий Бори́сович Зими́н (Москва, 1933 с. муус устар 28 төр. - 22 Ахсынньы 2021) — россиятааҕы биллэр урбаанньыт, «Вымпелком» (атыыга тахсар аата — «Билайн») компания төрүттээччитэ уонна бочуоттаах директора, радиотехник-учуонай. 2000 сыллартан саҕалаан үтүөнү оҥорооччу, «Династия» пуонда төрүттээччитэ, «Просветитель» премия тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ.
Биографията
Москва №59 оскуолатын бүтэрбит. Үрдүк кылаастарга үөрэнэ сылдьан радиотехниканан үлүһүйбүт, физика учууталын кытта «Школьная УКВ-станция» диэн кинигэ суруйбут, кэлин ол кинигэни бэчээттээбиттэр.
1962 с. Минц академик ыҥырыытынан сабыылаах «Радиотехническай институтка» үлэҕэ киирбит. 1963 кандидат диссертациятын көмүскээбит. 1965 кини коллегаларын кытта таһаарбыт «Сканирующие антенные системы СВЧ» кинигэлэрэ «А.С. Попов» аатынан ССРС Наукалар Академиятын премиятынан наҕараадаламмыт. 35 тахса сыл «Радиотехническай институтка» араас салайар үлэҕэ үлэлээбит. 1984 с. доктор диссертациятын көмүскээбит. Наука эйгэтигэр үлэлиирин тухары 100 тахса үлэтэ уонна саҥаны айыыта күн сирин көбүт.
ССРС саахылларын саҕана, 1991 с. «КБ Импульс» диэн ааттаах кыра тэрилтэ олохтообут. Бастаан спутниковай телевидение антенналарын оҥорон таһаарар эбит, онтуката улахан барыыһы аҕалбатах. Кэлин «АС 600» диэн ааттаах кабельнай телевидение тэрилин оҥорон атыылаабыт, онто дьэ барыыһы киллэрбит.
1991 институт иһигэр сотовай сибээһи чинчийэр кыра группа тэрийбит. Кини партнерунан АХШ «Plexis» фирмата буолбут. 1992 с. «Вымпел Коммуникации» диэн акционернай уопсастыба олохтообут уонна «AMPS» стандартка олоҕурбут 200 нүөмэрдээх мобильнай станция үлэҕэ киирбит. Бастаан Садовое кольцо уул. эрэ иһигэр үлэлиир эбит. Сотору кэминэн оператор «D-AMPS» уонна «GSM» стандарт сибээһи олохтообут.
2001 с. ыам ыйыгар, «Вымпелком» абоненнара мөлүйүөнү аһарбытын уонна компания барыстаах буолбутун кэннэ акционердарга «Альфа группа» холбоспут. Дмитрий Зимин гендиректортан уурайбыт уонна бочуоттаах директор аатын сүкпүт.
Түмэн үлэтэ
2000 сыллар саҕаланыыларыттан үтүөнү оҥоруунан дьарыктаммыт. 2002 с. «Династия» пуонда тэрийбит. Пуонд сүрүн сыалынан-соругунан россиятааҕы фундаментальнай науканы өйөөһүн уонна киэҥник тарҕатыы буолар. 2015 ыам ыйыгар Россия Юстиция министиэристибэтэ кини пуондун иностраннай агеннар ахсааннарыгар киллэрбитин кэннэ үбүлүүрүн тохтоторун туһунан тыл эппит. Бэс ыйыгар дойду таһыгар тахсыбыт, төһө өр олорорун туһунан эппэтэх.
Араас биллэр дьон ол туһунан санааларын этэн турардаахтар. Ол быыһыгар дойду биллэр суруналыыһа Михаил Таратута: Многие заметные и не очень заметные, а просто порядочные люди уже высказали своё мнение об этом ошибочном, несправедливом, подлом решении Минюста, которое нанесёт стране огромный вред.
2000 с. алтынньы ыйыттан Россия правительствотын иһигэр урбаан сэбиэтин чилиэнэ. Ол сыл сэтинньи ыйыгар Россиятааҕы промышленниктар уонна урбаанньыттар союзтарын (Российский Союз Промышленников и Предпринимателей — РСПП) бюро правлениятын чилиэнэ. 2001 бэс ыйыттан саҕалаан РСПП ВТО-ҕа уонна таможеннай политиканы реформалыыр группа чилиэнэ буолар.
Наҕараадалара
Д.Б. Зимин аатынан 315493 Zimin (2008 AE2) астероид ааттаммыт.
Дьиэ кэргэнэ
Аҕата — Борис Николаевич Зимин (1904—1935), инженер-механик уонна метролог, репрессияламмыт. Ийэтэ — Зимина Берта Борисовна, кыыс аата Докшицкая (1903—1994), машинистканан үлэлээбит.
Кэргэнэ — Зимина (Шахматова) Майя Павловна (1936 төрөөбүт), археолог. Уола — Зимин Борис Дмитриевич (1968 с. төрүөх), «BMT Management» инвестиционнай компания президена, түөрт сиэннээх.
Аргыс Кредит
Аргыс Кредит (листиҥ аата Argys Credit), харчы эргитэр уонна үлүннэрэр тэрилтэ. 2014 сыллаахха төрүттэммитэ.
Любовь Борисова
Любовь Борисова  — "Сахафильм" киинэхампаанньа режиссера. "Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт" — (Надо мною солнце не садится) Николай Лугинов "Таас Тумус" айымньытыгар олоҕуран Любовь Борисова туруоруутугар сахалыы уус-уран киинэ. Премьерата 2019 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр буолбута. Киинэҕэ сүрүн оруоллары "Тойон кыыл" киинэнэн киэҥ биллиини ылбыт Степан Петров уонна эдэр, саҥа тахсан эрэр артыыс Иван Константинов оонньообуттар. .Москубатааҕы киинэ бэстибээлигэр икки бирииһи ылбыта.
Ноуруус
Ноуруус ( — Саҥа күн) диэн иран уонна түүрк омуктар саас кэлиитин тойдоро. Былыргы зороастризм итэҕэлиттэн төрүттээх. Ноуруус сааскы күн тэҥнэһиитин кытта сөп түбэһэр. Иран күн халандаарынан кулун тутар 20 күнүгэр Саҥа дьыл кэлэр. Омуктардааҕы Ноуруус күнэ кулун тутар 21 бэлиэтэнэр.
Сугомак күөл
Сугомак - Арассыыйа Челябинскай уобалаһыгар Кыштым куорат аттыгар баар Сугомак хайа тэллэҕэр сытар күөл. Екатеринбургтан 150 км.,  Челябинскайтан 90 км тэйиччи. Күөл иэнэ 3,72 кб.км. Дириҥэ 3 м. Кытылын линиятын уһуна 15 км. Сугомак күөл, Сугомак комплекска киирэр. Сугомак - Сугомак күөл, Сугомак хайа, Сугомак хайа хаспаҕа. Күөл, Кыштым куораты иһэр уунан хааччыйар. Муора таһымыттан 258 м.үрдүк.
Күөл биэс арыылаах - Рыбачай, Малиновай, Охотничай, Утинай уонна Березовай диэн ааттаахтар. Бары, ордук Березовай арыы, кыштым куорат олохтоохторо уонна туристар сынньанар сирдэрэ буолаллар.
Үүнээйитэ:
Ольха, үөт, козья бередина, калужница, бэс уонна атыттар.
Сугомак күөл хоту кытылыгар Голая сопка диэн, күөл таһымыттан 50 м. үрдүккэ турар кыра хайа баар. Араас үүнээйинэн саба үүммүт туруору таас ойоҕостордоох.
Сугомак күөл айылҕа судаарыстыбаннай пааматынньыга. Кини кытыллырыгар сүөһүнү мэччитэр, тутууну ыытар, сири хорутар, ойууру кэрдэр көҥүллэммэт. Күөлгэ синица, зарянка, трясогузка, чечётка, дрозд, суор, тоҥсоҕой, иволга уонна кэҕэ саҥаларын, ырыаларын истиэххэ сөп.
Күөлтэн аттыгар ойуурунан бүрүллүбүт хайалар тураллар, ол, Сугомак уонна Егоза диэн хайалар. Күөлү кытта кэккэлэһэ, айылҕа пааматынньыга, Сугомак диэн ааттаах хайа хаспаҕа баар.
Олоо
Олоо (inclement weather) — 1) хаар анныттан булан аһаа, хаһан аһаа (сылгы кыһын, дьиэҕэ киирбэккэ сиргэ хаһан аһаан кыстыырын этэллэр. Сылгы кыһыны олоон туоруур. 2) Ардаары эрдэттэн хас да хонук инниттэн тыалырар. Ардаары олообута хас да хонно.
Богота
Богота диэн Колумбия киин куората. 2009 сыллаахха Боготаҕа 7 мөл тахса киһи олорор этэ. Муора таһымыттан 2640 миэтирэ үрдүгэр сытар, онон аан дойдуга үһүc үрдүк куорат буолар. Куоракка элбэх университет уонна библиотекалар бааллар, ол иһин Боготаны Соҕуруу Америка Афината диэн ааттааччылар.
Той
Той (дьоро күн) диэн халандаарга анаан бэлиэтэнэр кэм кэрчигэ. Той үксүгэр итэҕэл, култуура, политика, история төрүттээх буолар. Той күнэ дойдуга сорумдьу статустаах буоллаҕына бүтүн сынньалаҥ биллэриллэр.
Саҥ
Саҥ диэн барымта мэлдьи баар уратыта. Холобур, хаан саҥа кини кыһыл буолуута. Саҥ бэйэтэ эмиэ саҥнардаах барымта буолуон сөп. Холобур, кыһыл саҥа кини өҥ буолуута.
Мамай
Мамай (быһа холоон 1335 сыллаахха Солхат (Эргэ Кырыым) диэн сиргэ төрөөбүтэ  — 1380 сыллаахха Кафа куоракка өлбүтэ) — Кырыымтан төрүттээх Алтан Ордуу бэклэрбэгэ.
Мамай 1361 сылтан 1380 сылга диэри Алтан Ордууга Улуу Кэхтии кэмигэр (былаас былдьаһыытыттан саҕаламмыт ис сэриилэр) Бату сыдьааннарын (нууч.: Батуиды) хаан буоларга анаан Алтан Ордуу арҕааҥы аҥарын дьаһайан олорбута.
Төрдө
Мамай быһа холоноон 1320–1330 сылларга төрөөбүтэ уонна чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан оҕо сылдьан 1357–1359 сылларга баһылыктаабыт Бэрдибэк хаан доҕоро этэ. Бэрдибэк өлбүтүгэр Бату сыдьааннарын ууһа быстан хаалбыта уонна Алтан Ордууга 1380 сылга диэри Улуу Кэхтии (нууч.: Великая Замятня) кэмэ саҕаламмыта. Мамай мусульманныы аата Кичиг-Муһаммад диэн этэ. Мамай ойоҕо Бэрдибэк кыыһа Тулунбэк-ханум буолбута. Мамай Улуу Кэхтии кэмигэр Алтан Ордуу үрдүнэн сокуоннай Бату сыдьааннарын былааһын төнүннэрэ сатаабыта уонна бэйэтэ баһылаабыт Алтан Ордуу арҕааҥы аҥарыгар Бату сыдьааннарын хаан гыммыта.
Бэклэрбэк
1350-с сыллар иккис аҥарыттан ылата Мамай Кырыым уонна Хара муораттан хоту сытар сирдэр баһылыга буолбута. 1357 сыллаахха Бэрдибэк хаан Мамайы Алтан Ордуу бэклэрбэгинэн анаабыта (хаан кэнниттэн иккис улахан киһи). Бэклэрбэк Ордуу сэриитин, тас сыһыаннары уонна сууд дьыалатын тутан олороро.
Улуус баһылыга
1359 сыллаахха Кульпа Бэрдибэк хааны өлөрбүтүгэр Мамай киниэхэ сэриини биллэрбитэ. Бу курдук Ордууга Улуу Кэхтии саҕаламмыта. Мамай Чыҥыс Хаан сыдьаана буолбатах буолан, хаан буолар кыаҕа суох этэ. 1361 сыллаахха Мамай Маҥан Ордуу хаанынан Бату сыдьаанын Абдуллаһ диэн киһини анаабыта, ол эрээри хаан буолуон баҕалаах атын дьон ону утарбыттара. 1359 сылтан 1370 сылга диэри Мамай уопсайа тоҕус хаан буолуон баҕалаах киһини кытта сэриилэспитэ. 1366 сыллаахха Мамай Алтан Ордуу арҕааҥы өттүн, ол аата Кырыымтан Волга өрүс арҕааҥы кытылыгар диэри баһылаабыта.
Мамай Улуу Кэхтии кэмигэр сорох ардыгар (1363, 1367–1368, 1372–1373) Волга өрүстэн илин диэки баар Алтан Ордуу киин куоратын Сарайы сэриилээн ылбыта, ол эрээри Мамай бэйэтин киин куората Днепр өрүс кытылыгар турар Замык куорат этэ. Мамай илиҥҥи дойдулары кытта үчүгэй сыһыана суох буолан, ордук Генуяҕа, Венецияҕа уонна Улуу Литва княжествотугар чугаһаабыта.
1370 сыл бэс ыйыгар Абдуллаһ хаан өлбүтэ, саҥа хаан аҕыс саастаах Бату сыдьаана Муһаммад Булак буолбута. Кини 1380 сыллаахха Куликов кыргыһыытыгар өлүөр диэри Маҥан Ордуу хаана этэ.
Москваны кытта сыһыан
Мамай Москваны кытта сыһыана бутуурдаах этэ. Кини аан маҥнай Москва кинээһин өйүүр уонна киниэхэ көмөлөһөр этэ. Холобур, 1363 сыллаахха Мамай Москва төлүөхтээх төлөбүрүн кыччаппыта. Ону таһынан Мамай 1358–1359 сылларга Литваҕа хаайыллан сыппыт Москва митрополитын Алексийи босхолообута.
1363 сыллаахха Мамай кыра саастаах Дмитрийгэ улуу кинээс дьаралыгын биэрбитэ. Бу курдук Дмитрий чуолаан Абдуллаһ хаантан уонна Мамайтан тутулуктаах буоларын бигэргэппитэ. Ол эрээри 1370 сыллаахха Мамай улуу кинээс дьаралыгын Дмитрийтэн ылан, Твердээҕи Михаилга биэрбитэ. 1371 сыллаахха Дмитрий бэйэтинэн Ордууга баран Мамайы көрсүбүтэ уонна Муһаммад Булак саҥа хаан аатыттан дьаралыгы төнүннэрбитэ.
Тохтамыһы утары сэрии
1377 сыллаахха Чыҥыс хаан сыдьаана Тохтамыш Тимур (Тамерлан) көмөтүнэн Алтан Ордууга былааһы былдьаһа кэлбитэ. Тохтамыш аан маҥнай Ордуу илиҥҥи өттүн (Күөх Ордуу) баһылаабыта, онтон Мамай баһылыктаах Ордуу арҕааҥы өттүгэр (Маҥан Ордуу) сэриинэн кэлбитэ. 1380 сыллаахха Тохтамыш бүтүн Алтан Ордууну баһылаабыта. Мамай төрөөбүт дойдутун Кырыымы эрэ тутан хаалбыта.
1380 сыл алтынньытыгар эбэтэр сэтинньитигэр Мамай уонна Тохтамыш сэриилэрин кыргыһыыта буолбута. Чинчийээччилэр этэллэринэн бу кыргыһыы Калка кыргыһыыта буолуон сөп. Мамай бу кыргыһыыга хотторон Кырыымҥа куоппут.
Өлүүтэ
Мамай Тохтамышка хотторон баран Кафа куоракка куоппута. Бу куоракка кини Генуя дьонун кытта сибээстээх этэ, ол эрээри кинилэр Мамайы куоракка киллэрбэтэхтэрэ. Ол кэннэ Мамай Солхат куоракка бара сатаабыта да айаннаан иһэн Тохтамыш дьонугар түбэһэн хаалан өлбүтэ.
Натали Дениз
Натали Дениз (, Наталі Деніз; Котловина киинэ, Рени оройуон Одесса уобалаһа) — диэн Украина гагаузскай ырыаһыт.
Ной
Ной (נח) диэн Улуу халаан иннинээҕи онус бүтэһик аҕа баһылык. Адам уолун Сет удьуора. Энох хос сиэнэ, Матыһаал сиэнэ, Ламех уола. Ной кырдьыксыт олоҕун иһин Таҥара кинини уонна дьиэ кэргэнин халаантан быыһаабыт. Таҥара Нойга Хоппо тут диэн дьаһаллаабыт. Бу хоппоҕо Ной дьонун уонна хас биирдии харамай атыырыттан-тыhытыттан ылбыт. Халаан бүппүтүн кэннэ хоппо Арарат хайатыгар иҥнибит. Манна Ной Таҥараҕа кэрэх бэлэхтэрин биэрбит. Таҥара Ной ууһун алҕаабыт уонна Ыйааҕын биэрбит. Бу курдук Ной дьон-аймах ууһун салҕааччыта буолар.
Солуй
Солуй — тапталыҥ, иэйииҥ ааһан, туохтан эмэ тэй, арах.
Ньалака
Ньалака -Чап-чараас, сымнаҕас
Толоос
Толоос — дьон өйдүү үөрэммитигэр, сиэргэ-майгыга сөп түбэспэт, сүөргү, куһаҕан.
Физика саҥа
Физикаҕа саҥ диэн барымта химия тутулун уларытыыта суох кээмэйдэнэр саҥнара. Ол эбэтэр сэк атомнарын молекулаларын тутуллара биир кэминэн хаалар. Физика саҥнарын холобурдара - ууллуу, оргуйуу, кумуктуйуу кыахтара.
Atomic Cartoons
Atomic Cartoons — Канаада саамай улахан аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара.
DreamWorks Animation Television
Dreamworks Animation Television — АХШ аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара,
Ангелла Попова
Ангелла Попова - поэт. "Тыыннаахтарга", "Сиэркилэ.Мааска.Харах" хоһоон хомурунньуктарын ааптара. Саха тыйаатырын литературнай салаатын сэбиэдиссэйэ, тылбаасчыт.
Саха тыйаатырыгар
П.А. Ойуунускай кэпсээннэринэн "Сүрэх" (режиссер Сергей Потапов) испиктээк инсценировкатын ааптара.
Н.Лугинов "Хуннские повести" испиктээк инсценировкатын ааптара.
"Мой друг Гамлет" (режиссер Сергей Потапов) испиктээк инсценировкатын ааптара
"Туйаара" (режиссер Сергей Потапов) кылгас киинэ сценарийын ааптара
Павел Морозов "Ассоль"пьесатын "Таптал долгунугар уйдаран" (Сергей Потапов) инсценировкаҕа кубулутан тылбаас ааптара
"Үс түүннээх кэпсэтии" (режиссер Роман Дорофеев)  испиктээк инсценировкатын тылбаасчыта
"Мария - кыайыы саллаата" (режиссер Алгыс Макаров, Ньурба тыйаатыра) пьеса Софья Баранова- Сергучевалыын соавтора
"Чудный костюм" Р.Брэдбери испиктээк идеятын уонна инсценировкатын, ырыаларын хоһооннорун ааптара
Уратык
Уратык диэн барымта быһыыланар ойууланар уратыларын саҥнарын бииргэ түмэр философия категорията.
Дьанибэк
мини|Ытык Алексий Тайдула хотуну эмтиир, Яков Капков (1816–1854). Дьанибэк (эргэрбитэ Чанибэк ; өлбүт сыра 1357) — 1342–1357 сылларга Алтан Ордуу хаана, Узбек хаан үһүс уола. Дьанибэк Ирааны кытта ситиһиилээхтик сэриилэһэн Алтан Ордууга Азербайдьааны холбообута, ол түмүгэр Алтан Ордуу муҥутуур күүһүгэр тиийбитэ уонна Арҕааҥы Сибиири, Булҕар Улууһун (уруккута Волгатааҕы Булҕар сирэ), Маҥан Ордууну (билиҥҥи Казахстаан, Хорезм), Күөх Ордууну (Кубань, Дон, Кырыым), Кавказ улууһун (Азербайдьааны кытта холбуу) баһылаабыта. Ону таһынан Алтан Ордууттан нууччалар сирдэрэ эмиэ тутулуктаах этэ.
Олоҕо
Дьанибэк убайдарын Тинибэк хааны уонна Хызыры өлөрөн былааска тиийбитэ. Кини киин былааһы күүһүрдүү уонна ону тэҥэ тутулуктаах дойдулар дьыалаларыгар кыттыһыы политикатын ыыппыта. Ол да буоллар нуучча суруктарыгар Дьанибэги "Добрый" диэн ааттаабыттар. 1347 сыллаахха Дьанибэк нууччалар сэриилэригэр сэриинэн барбыта, онтон атын нууччалары кытта сэрии Дьанибэк кэмигэр буолбатаҕа.
Дьанибэк хаан буолуутугар Алтан Ордуу атын дойдулары кытта сыһыана мөлтөх этэ. 1343 сыллаахха Дьанибэк Кырыымҥа баар Италия дьонун утары сэриинэн барбыта. 1345 сыллаахха Венеция уонна Генуя дьоно Риим папатын Төрдүс Климент көҥүлүн ылан Дьанибэги утары "Крестовый поход" тэрийбиттэрэ. Ол эрээри Ордуу утары сэрии бастатан туран Венеция уонна Генуя дьонугар хорумньулаах буолан, сэрии түргэнник бүппүтэ уонна өстөөхтөр эйэлэспиттэрэ.
Дьанибэк арҕаа дойдулары утары сэриитэ ситиһиитэ суох буолбута. 1344 сыллаахха Польша ыраахтааҕыта Үһүс Казимир Галиция уонна Волынь сирин былдьаһан Ордууну утары сэриини саҕалаабыта уонна 1340-с сыллар бүтүүлэригэр сыалын ситиспитэ. Ону таһынан Алтан Ордуу соҕуруулуу арҕааҥы сирдэрин Литва кинээһэ Ольгэрд сэриилээн ылбыта.
Кытыы улуустар Алтан Ордууттан арахсар санаалара күүһүрбүтүн иһин Дьанибэк нуучча кинээстэрин кытта сыһыанын сайыннарбыта. Ол курдук 1348 сыллаахха Литва кинээһэ нуучча сирин сэриилээн ылаары Дьанибэктэн көмө көрдөөн киниэхэ илдьит ыыппытын, Дьанибэк ол илдьити нууччаларга туттарбыта.
1357 сыллаахха Дьанибэк Ираан Азербайдьааныгар баар Тэбриз куораты сэриилээн ылбыта уонна Азербайдьаан сирин Алтан Ордууга холбообута.
Нуучча суруктарыгар суруллубутунан 1357 сыллаахха Дьанибэк ийэтэ Тайдула хотун ыалдьыбытыгар кинини эмтии нуучча таҥараһыта Ытык Алекдий кэлбитэ.
Дьанибэк Кавказ сэриититтэн төннөн баран ыалдьан түргэн баҕайытык өлөн хаалбыта. Дьанибэк туохтан өлбүтүн чинчийээччилэр билиҥҥэ диэри чопчу быһаара иликтэр. Дьанибэк өлбүтүн кэннэ саҥа хаан кини уола Бэрдибэк буолбута
Эйэлээх утарылаһыы күнэ
Эйэлээх утарылаһыы аан дойдутааҕы күнэ.
Махатма Ганди төрөөбүт күнүгэр 2007 сыллаахтан ХНТ Генеральнай Ассамблеятын быһаарытынан (ХНТ № A/RES/61/271 резолюцията, 27.06.2007) аан дойду үрдүнэн алтынньы 2 күнүгэр бэлиэтэнэр. Олоҕу уонна былааһы уларытыыны хайаан да өлөрөн-өһөрөн буолбакка, күүһүнэн өттөйбөккө, аҥардас эйэлээх дьайыыларынан ситиһиэхэ сөп диэн бөлүһүөпүйэлээх хамсааһын күнэ.
ХНТ ситим-сиригэр сурулларынан, күүһүнэн өттөйбөккө утарылаһыы диэн утарыласпакка олорон биэрииттэн атын. Бу хамсааһын сүрүн түөрүйэтэ ханнык баҕарар былаас дьон көхтөөх эбэтэр көҕө суох өйөбүлүгэр олоҕурар, онон өскөтө былаас дьон санаатыгар-баҕатыгар сөп түбэспэт буоллаҕына, ол өйөбүлү суох оҥоруохха сөп, оччоҕо былаас хаан тохтуута да суох уларыйыахтаах диэн.
Бу хамсааһын сүрүн дьайыылара үстэр:
Химия саҥа
Химияҕа саҥ диэн химия хардатынан эрэ көстөр сэк өрүтэ. Сэк ууһук, көннөрү, холбоһук буолар. Харда сэк ис тутулун уларыттаҕына сэк саҥнара көстөн кэлэллэр. Химия саҥнарын холобурдара - чаҕыл мэлдьэхтээһин, үрэллэр харда, диссоциация, атын сэктэрдиин хардалаһар кыах.
Манат
thumb|300px|Сэбиэскэй биир [[солкуобай, «солкуобай» диэн тыл ССРС өрөспүүбүлүкэлэрин араас 15 тылларынан суруллубут]] Манат  — ССРС кэминээҕи сылларга сэбиэскэй солкуобай азербайджан уонна туркмен тылларыгар официальнай аата. Билиҥҥи кэмҥэ — Азербайджан уонна Туркмения омук валюталара, азербайджан маната уонна туркмен маната, сөп түбэһиннэрииннэн.
Туркменистан 1 маната 100 тенгеҕэ тэҥнээх. Туркменистаҥҥа сэбиэскэй кэм кэннэ манаты туттуу 1993 сыллаахха сэтинньы ыйтан киирбитэ. Азербайджан Республикатын маната 1992 сыллаахха атырдьах ыйыгар туттууга киирбитэ. Биир азербайджан маната 100 гяпикка тэҥнээх (qəpik).
Тыл үөскээһинэ
«Манат» диэн тыл нуучча «монета» диэн тылыттан төрүттээх, онтон нуучча «монета» диэн тыла латыын тылыттан төрүттээх , нуучча тылыгар тылбааһа «Предостерегающая» эбэтэр «Советница» (сэрэтэр, сүбэлиир). Маннык соло Рим таҥаратыгар Юнонаҕа, Юпитер кэргэнигэр, баара. Үһүйээн быһыытынан, Юнона Рим олохтоохторун сир хамсааһынын, өстөөх саба түһүөхтээҕин туһунан хаста да сэрэппит. Рим Капитолийыгар Юнона Монета храмын аттыгар металлтан быһыллар уонна кутуллар манньыаттар мастерскойдара баара. Онон, аат ити сиртэн төрүттэммит.
Асанбаев Нажиб
Асанбаев Нажиб (Нэжиб Асанбаев, Нэжип Асанбаев; Дьиҥнээх аата Николай Васильевич Асанбаев; 1921 с.сэтинньи 7 күнүгэр РСФСР, Уфимскай күбүөрүнэ, Белебеевскай уезд, Бакалинскай волоһын Ахманово дэриэбинэтэ - 2013 с. кулун тутар 28 күнүгэр, Уфа куоракка.) — башкир поэта, прозаига уонна драматурга.
Омугунан - татаар.1939 с. Уфатааҕы финансовай техникуму бүтэрэн, Башкир судаарыстыбаннай педагогическай үнүстүүтүгэр киирбитэ.
Ермекеевскай орто оскуолатыгар учууталлаабыта.
1940 с.Кыһыл Армияҕа сулууспалаабыта, Рязаннааҕы артиллеристар училищеларын бүтэрэн, Аҕа дойду улуу сэриитигэр, артиллеристар батареяларыгар хамандыырдаабыта.
1949-1959 сс."Кызыл тан" хаһыакка үлэлээбитэ.
1961-1963 сс.Москваҕа, Үрдүкү литературнай курстар истээччилэрэ этэ.1963-1965 сс. Башкир академическай дырамтыйаатырын дириэктэрэ этэ.
2013 сылга кулун тутар ый 28 күнүгэр өлбүтэ. Уфаҕа, Соҕуруу кылабыыһаҕа көмүллүбүтэ.
Айар үлэтэ:
Карим. Кэпсээннэр хомуурунньуктара. Уфа. 1947 с.
Валима. Кэпсээннэр хомуурунньуктара. Уфа. 1953 с.
К нам приехали парни. Кэмиэдьийэ. Уфа. 1955 с.
Файзи. Пьесалар. Уфа. 1964 с.
Когда расправлялись крылья. Драма. Уфа. 1969 с.
Золотая колыбель. Пьесалар. Уфа. 1971с.
Родник. Кэмиэдьийэ. Уфа. 1972 с.
Утренняя звезда. Пьесалар. Уфа. 1976 с.
Широкие улицы были узкими(Ф.Асямовы кытта). Кэмиэдьийэ.
Зайтунгуль. Пьесалар. Уфа. 1975 с.
Красный паша. Пьеса. Уфа. 1982 с, сэбиэскэй дипломат Карим Хакимов туһунан.
Башкир из Кузяна. Пьеса. Уфа.2004 с, Заки Валида туһунан.
Наҕараадалара:
Аҕа дойду сэриитин l истиэпэннээх уордьана(15.04.1945)
Аҕа дойду сэриитин ll истиэпэннээх уордьана(06.04.1985)
Норуоттар доҕордоһууларын уордьана.
"Хорсунун иһин" мэтээл(18.11.1943)
Бойобуой мэтээллэр.
Салават Юлаев уордьан(2005).
Салават Юлаев аатынан өрөспүүбүлүкэ бириэмийэтин лауреата(1983).
Башкирскай АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ(1976).
РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BF_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2.jpg
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%9D%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%B1
Signature Bank
Signature Bank — АХШ биир бөдөҥ баана этэ, 2023 сыллаахха эстибитэ, дьоҥҥо наһаа элбэх ипотека (мортгейчт) биэрэн.
IHI Corporation
IHI Corporation (толору аата 株式会社) — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ турбированнай двигатель, ракеталары, авиационнай техникалары оҥорор тэрилтэ.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Commonwealth Bank of Australia
Commonwealth Bank of Australia (Сомоҕолоһуу Аустралиа баана) — Аустралиа саамай бөдөҥ баана уонна Аан Дойдуга биир түргэнник капитализацията үрдүүр тэрилтэ. Саҥа Зеландияҕа уонна АХШ дойдутугар эмиэ үлэлиир.
630
Биһиги эрабыт 630-с сыла.
Japan Marine United
Japan Marine United — Дьоппуон иккис улахан хараабыл оҥорор тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга иккис буолар улаханынан (Imabari Shipbuilding кэнниттэн). Планета 38% рыногын тутар, ол эрэн Америкаҕа уонна Кытайга 60% рыногы бас билэр.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Kodak
Kodak (Кодак) — АХШ фотоаппараттары уонна араас химическай эттиктэри оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Вергиз Куриен
Вергиз Куриен (Verghese Kurien; сэтинньи 26 күнэ 1921 сыл, Кожикоде, Британская Индия — балаҕан ыйын 9 күнэ 2012 сыл,, Индия) — индия социаль урбаанньыта, менеджер уонна чунуобунньук, биллэр аата «үрүҥ өрөбөлүүссүйэ аҕата» (Father of the White Revolution) уонна «Индия үүт атыылааччыта» (Milkman of India) ,  «миллиард-литр өйүгүн иһин» — «Угут эпэрээссийэ» (Operation Flood) — аан дойдуга тыа хаһаайыстыбатын уонна үүт оҥорон таһаарыы сайдыытын биир бөдөҥ барагыраамматын иһин.
Биографията
Кини өҥөтүнэн Индия үүтү оҥорор биир бөдөҥ таһаарыыччынан биллибит (2010-2010 сылларга аан дойду үрдүнэн 17 %), отут сыл иһигэр үүт хас биирдии киһиэхэ икки төгүл сыаната тоҕоостоох буолбут. Ол кэннэ кини Индия сүөһү сыатынан-арыытынан бэйэтин сөптүк хааччынарын ситиспит. Үүтһ оҥорон таһаарыыга, боросуок үүтү бууйвол үүтүттэн оҥорууну саҕалаан, өрөбөлүүссүйэ оҥорбут.
Вергиз Куриен отучча бэйэтэ тэрийбит тэрилтэлэрин салайбыта - Amul үүт кооперативын, Гуджарат (GCMMF) үүт маркетингын кооперативын, Ананд куорат тыа хаһаайыстыбатын үнстүтүүтүн (IRMA) уо. д. а.
Үтүө өҥөлөрүн иһинИндия премьер-миниистирэ Лал Бахадур Шастри Куриены, Amul  кооператив уопытын дойдутугартарҕатарыгар, National Dairy Development Board бэрэссэдээтэлинэн анаабыта ..
Итэҕэлинэн - атеист.
Куриан 2012 сыллаахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр надияд куорат госпиталыгар бүөр ыарыытыттан өлбүт ..
Ойоҕо - Молли, биир кыыс оҕолоох Нирмала уонна сиэннээх Сиддхартх.
Молли Вергиз кэнниттэн сыл аҥара буолан баран 2012 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Мумбаига өлбүт.
Бэлэхтэрэ уонна бириэмийэлэрэ
Куриен Индия уонна аан дойду 15 бочуоттаах истиэпэннэрдээх.
Дьордь Оруэлл
Дьордь Оруэлл (George Orwell) — Улуу Британия биллэр суруйааччыта, Аан Дойдуга биир биллэр киһи буолар. Биллэринэн тоталитаризм уонна диктатура утары үлэлээбит киһи, элбэх политическай көрүүлээх романнары суруйбут киһи, холобура Улахан убай 1984.
Westpac
Westpac — Аустралияҕа уонна Саҥа Зеландияҕа биир бөдөҥ коммерческай баан буолар. Элбэх саха итиннэ счеттаах, холобура MyTona игин международнай транзакциялара итинэн ааһар.
Улахан убай 1984
Улахан убай 1984 (сороҕор боростуойдук 1984), роман, үһүйээн, кэпсээн, антиутопическай көрүүлээх, инники ыччакка көлүөнэҕэ ананар, улахан айымньы. Сүрүн айааччыта Дьордь Оруэлл.
Айымньы ис хоһоонугар сүрүннээн дьон сэргэ улахан убай кэтэбилигэр олорор, фашизм форматыгар маарынныыр кэм.
ANZ (баан)
ANZ — Саҥа Зеландия саамай бөдөҥ баана уонна Аустралия иккис улахан капиталлаах баана буолар.
Барбадос доллара
Барбадос доллара — Барбадос официальнай харчыта. 100 центка тэҥнэһэр. Аан дойдутааҕы бэлиэтэниитэ — BBD. Америка долларыгар баайыылаах - 2:1.
Кумааҕы харчынан 100, 50, 20, 10, 5 уонна 2 доллар купюралардаах,1, 25, 10, 5 уонна 1 цент манньыаттардаах.
Бастаан 1882 сылга кэтэх дьон харчытын быһыытынан бэчээттэммитэ. Онтон 1972 сылга Барбадос Киин Баанынан оҥоһуллан барбыта.
Стурлусон Снорри
Стурлусон Снорри (1178, Хваммур, — 23.9.1241, Рейкхольт) — былыргы исландия суруйааччыта, бэйиэтэ,политига. Үстэ "ыйаах этээччинэн" талылла сылдьыбыта. "Ыйаах этээччи" - былыргы Исландияҕа үрдүкү соло. Ордук биллибит айымньыта — "Сир эргимтэтэ" диэн. Бу айымньыны былыргы жрецтар кэпсээннэриттэн суруйбут үһү. Былыргы викиннар үһүйээннэрин, ол быыһыгар Сибииргэ  сырыыларын туһунан эмиэ киирбит бу кинигэҕэ. Исландия
Уоҕурдуу
Уоҕурдуу  — үүнээйини аһатар, кунуһу байытар эттиктэр. Дьайыылара үүнээйигэ биир эбэтэр хас да тиийбэт эттиги биэрэн, сөпкө үүнэллэригэр-сайдалларыгар көмөлөһүүлэригэр сытар.
Уоҕурдуу көрүҥнэрэ
Маннык наардыахха сөп:
Башкортостан бырааһынньыктара
Башкортостан бырааһынньыктара — Башкортостааҥҥа сокуонунан олохтоммут өрөбүл уонна бэлиэ күннэр.
«Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин бырааһынньыктарын, өйдөбүнньүк күннэрин, идэлээхтэр бырааһынньыктарын уонна атын бэлиэ күннэрин туһунан» сокуон 1992 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыта.
Атын бырааһынньыктар
Сабантуй диэн норуот бырааһынньыга Башкортостааҥҥа официальнай статустаах. Сааскы ыһыы бүппүтүн бэлиэтээн ыытыллар. Буолар күнүн сыл ахсын Башкортостан баһылыга быһаарар.
Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах Салауат йыйыны диэн болкулуор бырааһынньыга сылын ахсын Башкортостан араас куораттарыгар уонна оройуоннарыгар көһө сылдьан буолар.
Маны таһынан атын бырааһынньыктар бэлиэтэнэллэр.
Тайдула
мини|300x300пкс|Ытык Алексий Тайдула хотуну эмтиир, Яков Капков (1816–1854). Тайдула, Тайдулу, Тайтуглы-хатун (1361 сыл сааһыгар өлбүтэ ) – Алтан Ордуу хаанын Узбек ойоҕо, Танибэк уонна Дьанибэк уонна Хорезм баһылыгын Кутлуг-Тимур уолун Харунбэк ойоҕун ийэтэ.
Олоҕо
Узбек хаан бастакы уола, саҥа хаан буолуохтаах Тимур 1330 сыллаахха аҕатын иннинэ өлөн хаалбыта. Тайдула Узбектэн оҕолоро былааһы былдьаспыттара. Узбек улахан уола Тинибэк саҥа хаан буолуох курдук этэ, аҕата киниэхэ суолталаах дьыалалары биэрэрэ. Ол курдук Тинибэк Хорезм баһылыга буолбута, гынан баран 1339–1340 сылларга туох эрэ буолан Узбек саҥа хаан буоларга атын уолун, Дьанибэги ордорбута.
Узбек хаан өлбүтүн кэннэ
1341 сыллаахха Узбек хаан өлбүтүгэр киин куоракка Дьанибэк былааска кэлбитэ. Тайдула Дьанибэк хаан буоларын өйөөбүтэ. Ол да буоллар Алтан Ордуу тойотторо сокуону кэспэккэ Хорезмҥа баар Узбек хаан улахан уолун Тинибэги хаанынан талбыттара. Тинибэк Хорезмтан Сарайга айанныыр кэмигэр Дьанибэк Узбек хаан атын уолун Хызырбэги өлөрөн кэбиспит. Дьанибэктээх Тайдула Тинибэк Хызырбэк өлбүтүн мээнэ хаалларбатын өйдөөн бэйэлэрин өйөөччүлэрин хомуйан саҕалаабыттара. 1342 сыллаахха Тинибэк өлбүтүгэр саҥа хаан Дьанибэк буолбута. Тайдула Дьанибэги өйөөбүт буолан Тула куораты бас билиигэ ылбыта, ол аата кини баскактара Тула дьонуттан төлөбүр хомуйар буолбуттара.
1357 сыллаахха Дьанибэк Кавказ сэриититтэн төннөн иһэн ыалдьыбыта уонна түргэн баҕайытык өлбүтэ. Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан Тайдула ыалдьыбыт хааны эмтэтээри нуучча таҥараһытын Ытык Алексийи ыҥырбыта. Тайдула Дьанибэк ыалдьыбытын кистээри бэйэтэ ыалдьан ыҥыттарбыт курдук быһыыламмыта. 1365 сыллаахха Алексий Тайдуланы эмтээбит буолан Москва Кремилигэр Чудов манастыырын туттарбыт.
1357 сыллаахха Дьанибэк өлбүтүн кэннэ кини уола, Тайдула сиэнэ Бэрдибэк саҥа хаан буолбута. Тайдула Бэрдибэк да саҕана дойду политикатын быһаарар этэ.
1359 сыллаахха Кульпа Бэрдибэги өлөрбүтэ уонна хаан буола сатаабыта, онуоха Тайдула кинини утары турбута.
1360 сыллаахха Тайдула политическэй интрига түмүгэр өлөрүллүбүтэ.
Бахмач
Бахмач (Бахмач) диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 18 798 (2011).
Хаяо Миядзаки
Мийэдьээки Хайао (宮崎 駿, Miyazaki Hayao, [mijaꜜzaki hajao]; 1941 сылга тохсунньу 5 күнүгэр төрөөбүтэ) дьоппуон омук аниматор, режиссёр, продюсер, сценарист, айымньыт уонна маҥгака. Исао Такахатаны кытта «Studio Ghibli» төрүттэччитэ буолар, уһулуччулаах сэһэнньит, дьоппуон уруһуйудаммыт уус-уран киинэтин айааччы диэн аан дойдунан бүттүүн биһирэнэр уонна анимация остуоруйатыгар киинэ айааччылар ордуктарыттан биирдэстэрэ диэн ааҕыллар.
Экстремизм
Экстремизм (латыын тылыттан - атын көрүүлээх киһи), дьигинэн экстремизм диэн өйдөбүл суох. Ханнык эмит тоталитаризм эбэтэр диктатура былааһа былааһын тутаары киннэри утары барбыт дьону экстремистэр диэн ааттыан сөп. Дьон көрүүтүн уларытар, ол эбэтэр салайар былааһы уларытар санаалаах литературалар киинэлэр ырыалар эмиэ экстремистическай материаллар буолуохтарын сөп салайар былаас өйдөбүлүнэн (сүөһүлэр былааска уһуннук олорор туһугар ону маны толкуйдууллар).