cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таҥара аата уларыйан иһэр
Өй-санаа уларыйыыта таҥараны ханна олохтууртан быһаарыллар кыахтаах. Атын кыра таҥаралары баһыйан, үтүрүйэн барбытын иһин ”Сах” таҥара халлааҥҥа олорор таҥараларга кыайан холбоммо­тох. Олохтоох дьон саҥа үөскээбит “Сах” таҥараны аан маҥнай сөбүлээбэтэхтэрин бэлиэтинэн сири хаһалларын туора көрөн былыргы кэмнэргэ өссө сир анныгар дойдулуу сылдьыбыттар, уотунан тыынар абааһылар дойдуларыгар бииргэ олордубуттар. Ол эрээ­ри тимир уустара туһалара, үчүгэйдэрэ баһыйан, ойууннары барыларын кытта тэҥ кэккэҕэ турары ситиспиттэр. Онтон кэлин, тимир уустарын үчүгэй­дэрэ лаппа биллибиттэрин кэнниттэн уларытан сир үрдүгэр син таһаарбыттар эбит.
Г.В.Ксенофонтов нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ сахалар ойуун уон­на айыы итэҕэллээхтэр диир эбит. Элбэх чинчийээччилэр итини эмиэ билиммиттэр. (1,128). Ксенофонтов хара ойууннар итэҕэллэрэ тимир уустарын төрүттэрин Кудай Бахсыны уонна Улуу тойону кытта сибээс­тээхтэр диэбитин Т.В.Жеребина эмиэ өйөөбүт. (1,130).
Омуктар олохторун сыала уларыйдаҕына баҕа санаалара эмиэ улары­йар. Баҕа санааларын кытта таҥаралара эмиэ уларыйан саҥа ааттанар. Онон бу быһаарыыларбытын түмнэхпитинэ үгэс буолбут үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаа - таҥара буолара чуолкайданар. Баҕа санааны үгэс оҥостуу таҥараны үөскэтэр. Киһини үчүгэйгэ, киһи буолуу диэки ыҥырар баҕа санаа баар буолуута киһи, киһилии киһи буола улаатарыгар тириэрдэр. Дьон киһи буолуу диэки тардыһар үчүгэй санааларын элбэтээри кэлин христианскай таҥара мөссүөнэ үчүгэй киһи курдук көрүҥнээх буолбут уонна Христос диэн ааттаммыт. Ол иһин таҥара уруһуйдара бары үчүгэй киһини көрдөрөллөр.
1. Сахалар бэйэлэрэ туспа омуктарын билинэллэр, өйдөрө-санаалара уратытын, айыылаахтарын, таҥаралаахтарын билинэн тылларын, үгэстэрин, сиэрдэрин, туомнарын сүтэриэхтэрин баҕарбаттар.
2. Сахалар бэйэлэрин сирдэригэр бэйэлэрэ хаһаайынныахтарын  баҕаралларын хаһан да хаалларбаттар.
3. Айылҕаларын, тыаларын, хонууларын уонна ууларын харыстыыр санаалара күүстээх. Сахалар үчүгэй диэн өйдөбүллэрэ айылҕа үчүгэйиттэн, күөх сирэмтэн, сырдыктан быһаччы тутулуктанар.
4. Православнай таҥара дьиэтэ аһылыктан туттунар, эт, балык аһылыктары сиэбэт постарын саха дьоно букатын сөбүлээбэттэр.
Олох сайдыыта иннин диэки баран истэҕинэ баҕа санаа эмиэ улары­йан биэрэн истэҕинэ эрэ табыллар кэмэ кэлэр. Былыргы таҥаралар үөрэхтэрэ дьон - аймах өйдөрө-санаалара сайдыытын хааччахтыыллара, сайдыыттан хаалан иһэллэрэ история үөрэҕиттэн биллэр. Таҥара үөрэхтэрэ Сир төгүрүк эбитин эбэтэр Сир Күнү тула эргийэрин билиниилэрэ олус уһун кэмҥэ элбэх сиэртибэлэр кэннилэриттэн биирдэ эрэ ситиһиллибитэ.
Баланов Николай Егорович
Баланов Николай Егорович (төр. 1909, Саха уобалаһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Дьаархан оскуолата
Дьаархан оскуолата - Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгин оскуолата.
Таҥара аата уларыйан иһэр
Ханнык баҕарар таҥара туһунан толору өйдөбүлү “Надейся на бога, но сам не площай” диэн этии биэрэр. Бу этии таҥара диэн эрэл, баҕа санаа эрэ буоларын чуолкайдыыр, өссө дириҥэтэр. Эйиэхэ эрэл, баҕа санаа үөскээтэҕинэ уонна бэйэҥ олус кыһаннаххына, мүччү туппа­таххына ол баҕа санааҕын бэйэҥ толордоххуна ханнык эрэ ситиһиини оҥоруоххун сөп диэн өйдөтөр тутаах этии буолар.
Баланов Николай Егорович
Олоҕун олуктара
Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыл от ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Соҕуруу, 4-с Украинскай фроннарга сэриилэспит.
Дьаархан оскуолата
Устуоруйата
1936 сыллаахха Тээттиир диэн сиргэ аһыллыбыта. Оскуолаҕа Чуукаартан, Маар-Күөлтэн, Аччыгый Торбостон, куоһаантан, Оҕус Арыылааҕыттан уонна да атын сирдэртэн оҕолор кэлэн үөрэнэллэрэ. Тэрийээччи учуутал Афанасий А. Лазаревнэһилиэк онон-манан бытанан олорор ыалларын сатыы кэрийэн маҥнайгы кылааска 42 оҕону ылбыта. Бастакы выпуск 1943 с. буолбута, онно 7-с кылааһы 23 оҕо бүтэрбитэ. Бастакы учуутал уонна дириэктэр А.А. Лазарев уонна өссө 5 учуутал Аҕа дойду сэриитигэр баран өлбүттэрэ, барбыттартан соҕотох А.Е. Макаров тыыннаах эргийэн кэлбитэ.
Таҥара аата уларыйан иһэр
Манна этии саҕаланыытыгар аан маҥнай киһи тугу баҕарар оҥоруон иннинэ эрэлэ уонна баҕа санаата хайаан да баар буолуохтааҕын быһаа­рыыта ураты суолталаах. Ыҥырар, угуйар тугу эмэ оҥорорго күһэйэр баҕа санаа киһиэхэ баар буоллаҕына эрэ биирдэ таҥара көмөлөһөрүн туһунан этиллэр.
Баланов Николай Егорович
Олоҕун олуктара
Албан аат уордьанын III ст. (19.03.1945), «Хорсунун иһин» мэтээлинэн (08.05.1943) наҕараадаламмыт.
Дьаархан оскуолата
Устуоруйата
1954 с. бытархай түөлбэлэр холбоһууларыгар оскуоланы Оҕус Арыылааҕар Дьаархаҥҥа көһөрбүттэрэ.
Таҥара аата уларыйан иһэр
Бу этии итинтэн салгыыта баҕа санаа туолуута барыта киһиттэн бэйэтиттэн эрэ тутулуктааҕын быһаарар. Ол курдук “..., но сам не площай” диэн этии бүтүүтэ, баҕа санаа туолуута барыта киһи бэйэтин кыаҕын иһигэр баарын, киниттэн быһаччы тутулуктааҕын өйдөтөр.
Дьаархан оскуолата
Устуоруйата
1971-2001 сылларга оскуоланы Степанов Виктор Семенович диэн дириэктэр салайбыта. Бу саҕана икки мэндиэмэннээх оскуола, алын сүһүөх кылаастар үөрэнэр дьиэлэрэ, мастарыскыай уонна энтузиаст учуутал А.Д. Неустроев көҕүлээһининэн чэпчэки атлетика манеһа тутуллубуттара.
Таҥара аата уларыйан иһэр
Киһиэхэ үөскээбит баҕа санаата уларыйан, күүһүрэн быһаарыныыга, ылыныыга тиийдэҕинэ, ол аата биир санааҕа кубулуйдаҕына толоруллар кыаҕа улаатар. Бу быһаарыы сахалыы “Биир санааланыы”, “Биир санааны ылыныы” диэн этиилэринэн бэриллэр. Ону тэҥэ ханнык баҕарар баҕа санааны илэтигэр толорууга, дьыалатыгар таһаарыыга киһиттэн өссө элбэх билии уонна сыыһа туттубат буолуу эрэйиллэр көрдөбүл буолар.
Сахалар “Биир санааны ылыныы” диэн этиилэрэ киһи баҕа санаатын толорууга бары кыаҕын-күүһүн уурбутун биллэрэллэр. Ол эрээри ылыныы диэн тыл “ыы” диэн ытааһын дорҕоонунан бүтэрэ биир санааны ылыныы “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэрин, үчүгэйгэ тириэрдэрэ аҕыйаҕын, куһаҕаны оҥорууга эмиэ тириэрдиэн сөбүн быһаарар.
Олох сайдан истэҕинэ дьон баҕа санаалара эмиэ уларыйан биэрэл­лэр. Кинилэр баҕа санаалара олохторун сыалыттан, үлэлиир үлэлэрит­тэн тутулуктаналлар. Дьон олохторун сыала, үлэлиир үлэлэрэ улары­йыылара баҕа санаалара уларыйалларыгар тириэрдэр. Ол аата, баҕа санаалара, таҥара­лара эмиэ уларыйан биэрэр кэмэ тиийэн кэлэр.
Билигин Сир дойду киртийэн, айылҕа туруга уларыйан аны дьон-ай­мах айылҕаны харыстыырга туруналлара кэлбитин өйдөтөр. Дьоҥҥо айылҕаны харыстыыр өй-санаа улаатыыта сахалар таҥаралара саҥалыы үөскээһини­гэр, тарҕанарыгар тириэрдиэн сөп. Ол саҥа “Харыстас” таҥара айылҕаны ордук харыстыыр аналлаах. Билигин элбэх дьон айылҕаны харыстааһыҥҥа биир санааланан, түмсэн эрэллэр. Государ­стволар аайы айылҕаны харыстыыр тэрилтэлэр тэриллэн үлэлии сыл­дьаллар.
Аан дойдуга биллэр таҥаралартан арай сахалар таҥаралара эрэ си­ри-дойдуну, айылҕаны харыстыырга ордук сөп түбэһэр. Ол иһин сото­ру, дьон бары айылҕаны харыстыырга туруннахтарына, сахалар “Харыстас” таҥараларын ылыннахтарына санаалара биир буолан күүһүрдэхтэринэ, сахалар таҥаралара сайдар, күүһүрэр кыахтаныа.
Сахалар уһун үйэлэрин тухары өйдөрүн-санааларын сайыннаран испиттэринэн баҕа санаалара, таҥаралара, үлэлэрэ-хамнастара уларыйан истэҕин аайы элбэхтик уларыйбыт, бэйэлэрэ олус уһун үйэлээхтэриттэн элбэх таҥаралаах эбиттэр. Саамай былыргы итэҕэл төрүтүнэн өй-санаа түүл буолан Yөһээ дойдуттан, халлаантан түспүтүн сахалар таҥаралара билинэр. Ол аата итэҕэл бэйэтэ икки өрүттээҕин; бастакынан, оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын сайыннарыыны, киһи буолуу суолунан салайыыны таҥара үөрэҕэ оҥорор, онтон иккиһинэн, былыргылар билиилэрин, олохторун уопутун иҥэринэрин, тутуһарын Үрүҥ айыылартан ылынар билиилэрэ, үгэстэрэ үөскэтэллэр.
Туһаныллыбыт литература
1. А.Н.Дьячкова. Г.В.Ксенофонтов: ученый и обшественно-полити­ческий деятель. Якутск: Изд-во Якутского университета, 2000.- 203 с.
Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта
Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта - Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институута таһаарар элбэх туомнаах тылдьыта.
Бастакы туома 2004 сыллаахха Новосоибирскай куоракка "Наука" кинигэ кыһатыгар тахсыбыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын академиятын Гуманитарнай чинчийии институута таһаарбыта. "А" буукубаттан тахсар 4000 кэриҥэ биирдэм уонна сомоҕо тыллаах этэ. Петр Слепцов уопсай эрэдээксийэтинэн тахсыбыта.
Бастакы туомнара көннөрү "Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта" диэн ааттаах этилэр, 2007 сылтан ыла, төрдүс туомуттан (К буукубаттан тахсар тыллар аҥаардара) аатыгар улахан диэн тыл эбии суруллар буолбута.
2009 сылтан ыла институут Арассыыйа наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатыгар киирбитэ, Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын интситуутун кытта холбоспута, онон алтыс туом ити академия аннынан тахсар буолбута.
Ахсыс (билиҥҥинэн бүтэһик) "С" буукубаттан тахсар тыллардаах туома бэчээккэ 2011 сыл бүтэһигэр бэриллибитэ, атыыга 2012 сыл ортотугар 5000 экземплярынан тахсыбыта.
1689
1689 сыл.
Оҥку
Оҥку — хаарга хаалар атах суола.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата
Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата Саха Өрөспүүбүлүкэтин ил бэлиэтэ. 2004 c. от ыйын 15 Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сокуонунан ылыныллыбыта.
С. И. Тарасов уонна М. Е. Тимофеев тыллара. Композитор — Кирилл Герасимов.
1945 сыл
1945 сыл.
Архейдар
Архейдар диэн биир сааныктаах микроорганизмнар бөлөхтөрө. Прокариоттар.
Холестерин
Холестерин — органическэй сибээс. Ууга суураллыбат, арыыга уонна органическэй растворитэллэргэ учугэйдик суураллар. Холестерин 80%-на киһи организмыгар оҥоһуллар, холобура: быарга, оһоҕоско, бүөргэ.
Ираан
Ираан, официаллык Ираан Ислам Республиката ( — Джомхури́-йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н), 1935 с. дылы аата Персия) диэн Арҕаа Азия дойдута. Иранныын кирбиилэhэллэр: хоту Эрмээн Сирэ, Азербайдьан, Түркменистан уонна Каспий байҕал, илин Афганистан уонна Пакистан, соҕуруу Перс уонна Оман хомолоро, арҕаа Түркийэ уонна Ирак. Ираан киин куората Тегеран. Нефть уонна айылҕа гааhын элбэх хаhаастардаах буолан, Ираан аан дойду энергия харысхалыгар уонна экономикатыгар бөдөҥ сабыдыаллаах.
Ираан ХН, NAM, ИКТ уонна OPEC тэрилтэлэр тэрийээччи кыттааччылара. Ираан политикатын системата 1979 с. ылыллыбыт Конституцияҕа олохтонор.
1690
1690 сыл.
1924 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
I Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1924 сыллаахха Франция Шамони куоратыгар буолан ааспыттара.
Акана нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)
Акана нэһилиэк. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Акана. Улуус кииниттэн 70 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 538 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Акана — 461, Чкалов — 77 киһи.
1939 сыллаахха төрүттэммитэ.
«Саха» НКИХ
«Саха» Национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа кылгатан «Саха» НКИХ - Арассыыйа эрэгийиэннэрин саамай бөдөҥ теле- уонна араадьыйа хампаанньаларыттан биирдэстэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин 86№ ыйааҕынан 1992 сыл кулун тутар 3 күнүгэр олохтоммута. САССР тэлэбиидэнньэҕэ уонна араадьыйаҕа судаарыстыбаннай кэмитиэтин утумнаабыта.
Улуустарга, Москубаҕа, Санкт-Петербурга, Хабаровскайга уонна Пекиҥҥа 37 филиааллаах уонна корпууннаах
НВК "Саха", "Саха24" тэлэбиисэр ханаалларыгар уонна "Саха араадьыйата" ("Тэтим" араадьыйа) араадьыйа ыстаансыйаларга лиссиэнсийэлээх.
Сахалыы, нууччалыы уонна Саха сирин аҕыйах ахсааннаах омуктарын тылларынан биэриилэри таһаарар.
Киһиргээмэ-кирсиҥ быстыаҕа
Киһиргээмэ - кирсиҥ быстыаҕа диэн киһи өйө-санаата аһара барарын тохтоторго аналлаах өс хоһооно.
Сахалар киһи өйө-санаата уларыйыытын табатык быһааран олохторугар туһаналлар. Аһара барар өй-санаа куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэҕин биллэрэр өс хоһооннорун туһанан оҕолорун, кэлэр көлүөнэлэрин көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэр, үөрэтэллэр. “Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан” диэн киһиргэс киһи аһара кыахтаах, улахан, барыны-бары кыайар курдук сананыытын тэҥнээн көрөн күлүү гынан этии буолар. Олус аһара барбыт санааны күлүү гынан эмиэ оннугар түһэриэххэ сөп эрээри, өйүн-санаатын туппут, үчүгэйи уонна куһаҕаны сатаан араарар буола үөрэммит оҕону эрэ үөрэтэргэ туттуллара табыллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ күлүү гынары табан өйдөөбөккө, аны онтун хайҕабыл курдук ылынан кэбистэҕинэ, киһиргэс оҥостон өссө куһаҕаҥҥа кубулутуон сөп.
“Киһиргээмэ - кирсиҥ быстыаҕа” диэн этии киһиргиир киһи кыайа-хото туттар санаата элбээһиниттэн аһара эбэтэр сыыһа туттан тугун эмэ эчэтиэн, сүрүн быччыҥа быстыан, ыарыы буолуон сөбүн биллэрэр, онтон сэрэтэр, харыстыыр этии буолар. Киһиргээһин диэн киһи сыыһа-халты туттунарын улаатыннарар майгы уратыта буолара быһаарыллан киһилии быһыыга киирсибэт. (1,69).
“Күөскүн эрдэттэн өрүнүмэ” диэн этии тугу эмэни кыайыам, хотуом диэн аһара эрдэлээн бэлэмнэнимэ, быһа этинимэ диэн этиини дьоҥҥо өйдөтөр. Былыргы кэмҥэ миин уута оргуйуор диэри туох эмэ булду була охсон аҕалан уган биэрэн аһатыам диэн киһиргииртэн үөскээн тахсыбыт этии буолар уонна билигин даҕаны киһиргээһин суох буола илигинэн сөптөөх кэмигэр туттулла сылдьар.
Киһиргэтии диэн киһини быһа этии биир көрүҥэ буолар. Киһиргээбит, үрдүнэн-аннынан көрбүт киһи сыыһа-халты туттунар кыаҕа аһара улаатан хаалара быһа этии туолуутугар тириэрдиэн сөп. Быһа этии диэн киһиэхэ куһаҕаны баҕаран, ону ханарытан этэн тириэрдии буолар. Киһиргэтии ордук эдэр, олоххо уопута аҕыйах киһини сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөбүттэн куһаҕан быһыыга киирсэр.
“Истибитэ аҥар кулгааҕынан тахсар” диэн болҕойон истибэтиттэн туох этиллибитин таба өйдөөбөккө хаалар киһини этэллэр. Дьалбаа оҕо – киһи этэрин таба истибэт, санаата атыҥҥа аралдьыйан иһэр оҕо аата. Мэниктээһин өй-санаа туруга суох буолуутугар тириэрдэр. “Мэниктээн өйө көппүт” диэн этии мэниктииртэн оҕо өйө кытта көтөрүн бэлиэтиир.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн болҕомтолоох, боччумнаах буолууга үөрэппэтэххэ мэниктиириттэн аһара дьалбаа, өйө-санаата туруга суох, туох быстах санаа өйүгэр көтөн түһэрин кытта оҥоро охсор кыахтаах, санаабычча быһыылаах буола улаатыан сөп. Оҕо өйө-санаата киһиргээтэҕинэ киһи оҥорор быһыыларын аһара барар, куһаҕаны оҥоруу өттүгэр халыйар кыахтааҕыттан харыстаан сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Оттомо суох буолума, киһиргээмэ” диэн үөрэтэр.
Өйү-санааны бэлэмнээн, боччумуран, болҕомтотун хатаан, чуумпуран истэргэ бэлэмнэнэн олорор оҕо учуутал этэрин барытын иҥэринэн, өйүгэр тутан иһэр кыахтанар. Учуутал оҕолору үөрэтэригэр туттар саамай туһалаах ньыматынан оҕолор боччумуран олорон үөрэҕи истэллэрин ситиһиитэ буолар. “Бэлэмнэниҥ!” “Чуумпуруҥ!” - диэн тыллар өйү-санааны истэргэ, саҥа өй-санаа киирэн иҥэригэр бэлэмнииллэр. Боччумнаах, болҕомтолоох буолуу өй-санаа ыһыллан, буккуллан хаалыытын тохтотон, билии дириҥник иҥэрин хааччыйар аналлаах.
Өй-санаа бэлэмнэннэҕинэ, атын быстах санаалартан барыларыттан ыраастаннаҕына эрэ саҥа өй-санаа мэйиигэ киирэн иҥэр кыахтанар. Атыны саныы сылдьар киһи өйө-санаата иллэҥэ суоҕуттан саҥаны эбии киллэринэр кыаҕа кыччыыр, суох да буолар.
Оҕолору оскуолаҕа; кыргыттары уонна уолаттары тус-туспа үөрэтиэххэ диэн этии болҕомтолоох буолууну ситиһиигэ олоҕурар. Оҕо атыҥҥа, онно-манна аралдьыйара, киһиргиирэ суох буоллаҕына, үөрэх өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥэрин бары билэллэр. Сааһын сиппит кыыс оҕото киэргэнэн-оҥостунан баран атыны саныы, уолаттары көрүтэлии, чаҕылыҥныы, мичиҥнии олордоҕуна ханнык да үөрэх баһыгар аанньа киирбэт. Тула өттүн көрөн-истэн чаҕылыҥнатар кыыс оҕотун көрөн уолаттар эмиэ эҥин араас санааларга ылларалларыттан үөрэҕи истэллэрэ, иҥэринэллэрэ лаппа мөлтүүр.
Туохха эмэ өйү-санааны түмүү, үчүгэйдик өйдөөн истии, көрүү аата болҕомтону хатааһын диэн буолар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн болҕомтотун наадалаах быһыыга туһаайар кыахтаннаҕына, үөрэҕи-билиини ситиһэр кыаҕа улаатар. Өйө-санаата ыһылла, уларыйа сылдьыбат киһини болҕомтолоох, боччумнаах киһи диэн ааттыыллар. Болҕомтолоох киһи өйө-санаата ыһыллыбат, туруктаах буолар кыаҕа улахан. Боччум – эт-сиин майгына, тутта-хапта сылдьар быһыыта. Боччумурар диэн киһи тутта сылдьар быһыытын быһаарыы аата. Киһи барыта боччумнаахтык туттунан боччумуруон, сыыһа-халты хамсаныылары оҥорумуон, өйүн-санаатын туруктаах буолууга үөрэтиэн сөп. Оҕо боччумнаах, болҕомтолоох буолуутуттан бэрээдэктээх, көрсүө, сэмэй быһыылаах киһи буола улаатар кыахтанар.
Киһиргэс буола улааппыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат. Киһиргэс, ыһыллаҕас, дэбдэҥнэс өйдөөх-санаалаах буолуутуттан сыыһа-халты туттунара элбээн, арыгыга ылларара түргэтээн хаалыан сөп. Онтон сыыһа-халты туттунуу диэн куһаҕан быһыылары элбэтии буоларын төрөппүттэр арааран билиэ этилэр.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэ оҕо өйө-санаата сайдан иһиитин табатык быһаарар. “Оттомо суох буолума, киһиргээмэ” диэн этии өй-санаа туруктаах буолуутун үөскэтэр аналлаах. Киһиргэс буолуу сыыһа-халты туттунууну биллэрдик элбэтэринэн киһи быһыытыгар сөп түбэспэт. Көрсүө-сэмэй диэн холбуу этиини саха дьоно куруук тутталлар. Көрсүө, сэмэй диэн бэрэдэктээх, хаһан да быстахтык быһыыламмат, аһара туттубат, киһиргээбэт киһини этэллэр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону көрсүө, сэмэй буолууга, бэрээдэги тутуһууга үөрэтэрин төрөппүттэр туһаналлар. Перестройка уларыта тутуутун кэнниттэн хайдах эрэ көрсүө, сэмэй оҕону, дьону аанньа ахтыбат курдук буола сылдьыы баар эрээри, уһун үйэлэммит, элбэх сиэннэммит кырдьаҕастары ахтарга көрсүө, сэмэй олохторун, дьону кытта үчүгэй сыһыаннарын, бэрээдэктээхтэрин, үлэни-хамнаһы кыайбыттарын син-биир бэлиэтэнэр, махтал этиллэр.
Аһара барар, айыыны оҥорор, сиэри туттуспат, киһиргиир дьон олохторун ситэ олорбокко эрдэлээн өлөн, кырдьар саастарыгар тиийбэттэр. Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн харыстаан, көрсүө, сэмэй буолууга ийэ кута иитиллэр кэмиттэн ыла үөрэтиллэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар элбэх алҕастардаах “айыыларын үөрэҕэ” оҕолору дэбдэтэр, киһиргэтэр, айыыны оҥор, сиэри кэс диэн үөрэтэрин төрөппүттэр сөбүлээбэттэр.
Киһиэхэ көрсүө, сэмэй буолуу олоҕу киһи быһыылаахтык уонна уһуннук олорууну хааччыйар биир тутаах хаачыстыба буоларын билэн оҕолору кыра эрдэхтэриттэн көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтиэххэ диэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ этэрин туһаныллар.
Туһаныллыбыт литература
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. - Дьокуускай: Бичик, 2006. - 112 с.
Клин
thumb|left|Успенскай собуор thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Клин (Клин) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Клин оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 89 км сиргэ. Сестра өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 80 906 киһи этэ, иэнэ — 17 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4759,18 киһи.
Олохтоммут сыла — 1317, 1781 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Александр Постригань (2005 сылтан).
Почтатын индэксэ — 141600, төлөппүөнүн куода — +7 49624, ОКАТО куода — 46 437.
Клин иһигэр олорор нуучча композитор Петр Чайковскай.
Биллэр уруулар
Николай Ильич Стогов, ССРС боруобалааччы, Советскай Союз Геройа
Сергей Александрович Афанасьев, Социалистическай үлэ икки төгүллээх Геройа
Марк Исакович Прудкин, ССРС народнай артыыһа
Юрий Васильевич Карапаев, Россия народнай художнига
Илья Валентинович Филатов, топ- менеджер, финансист, финтх- сайдыы экспертэ
Яков Санников, промышленник
Яков Авраамович Санников (1749, Усуйаана — 1825 с. сэтинньи, Усуйаана) — Новосибирскай арыылартан түөрдүн арыйбыт булчут (кырсаһыт).
XX үйэ 20-с сылларыгар ССРС науукатын академиятын Саха экспэдиисийэтин кыттыылаахтара Саанньыкап сыдьааннарыттан ыйытан суруммут сибидиэнньэлэринэн Яков Санников аҕата Авраам Санников XVIII үйэ ортотугар Саха сиригэр Вологда куораттан кэлбит уонна Дьокуускайтан чугас Павловскай сэлиэнньэҕэ олохсуйбут. Уола Дьаакып 1749 с. (эбэтэр 1750 с.) эргин төрөөбүт. XVIII үйэ бүтүүтүгэр бастаан Л. С. Сыроватскай атыыһыт артыалыгар сылдьан онтон бэйэтэ сэлии муоһун көрдөөһүнүнэн дьарыктаммыт.
Остуолбалаах арыыны (1800) уонна Фаддеев арыытын (1805) арыйбыт. 1808—1810 сс. М. М. Геденштром экспэдииссийэтигэр кыттыбыт. 1809 с. олунньу 4 күнүгэр Матвей Геденштром Усуйаанаҕа кэлиитигэр Санников передовщик (артыал старшинаата) дуоһунаһыгар Сыроватскай атыыһыттарга сулууспалыыр эбит. Экспэдиисийэҕэ Андрей уонна Роман диэн уолаттара кыттыбыттарын Геденштром суруйар. В. М. Пасецкай этэринэн Дьаакып Санников түөрт уоллааҕа үһү: Андрей, Роман. Петр уонна аата биллибэт уол. 8-с ревизия матырыйаалларыгар Дьаакып Санников дьиэ кэргэнэ маннык суруллубут: ойоҕо Аграфена (1759 с. эргин төрөөбүт), уолаттара Андрей (1790 с. эргин төрөөбүт), Роман (1791 с.э.т.), Федор (1797 с.э.т.), Михаил (1804 с.э.т.). Бу кэмҥэ мантан үһэ ойохтоох оҕолоох дьон эбит. .
1810 с. Саҥа Сибиир арыытын туораабыт, 1811 с. Фаддеев арыытын эргийбит. Саҥа Сибиир хоту өттүгэр улахан сир баарын сабаҕалаабыт. Бу сир Саанньыкап сирэ диэн аатынан историяҕа уонна литератуураҕа киирбитэ. Сүүстэн тахса сыл — 1937-38 сыллардаахха сэбиэскэй лүөччүктэр сир суоҕун дакаастыахтарыгар дылы — бу үһүйээн дьону долгуппута. Билигин сабаҕалыылларынан бу сир муус арыы буолуон уонна кэлин ууллан хаалбыт буолуон сөп. Саанньыкап аатынан Кыра Ляхов уонна Солуурдаах (нууч. Котельнай) арыылар ыккардыларынааҕы силбэһии (пролив, 1909), Саҥа Сибииргэ баар уонна хайа (XIX в.), үрэх (1811) ааттаммыттара. .
Саанньыкап сирин кистэлэҥэ биллиилээх нуучча геологын, геограбын уонна суруйааччытын В. А. Обручевы «Земля Санникова» диэн ааттаах кинигэни 1924 с. суруйарга угуйбута (бэчээттэммит сыла — 1926). Бу кинигэннэн Мосфильм киинэ студиятыгар 1973 с. уус-уран киинэ уһуллубута.
Аатырбыт булчут (промышленник) сиэнэ Санников Яков Федорович бүтүн Саха сиригэр биллибит Булуҥ улахан атыыһыта эбит, хоту дойдуну чинчийэр хас да экспэдиисийэҕэ сүҥкэн көмөнү оҥорбута биллэр. Оттон өссө биир утума — Крылова Татьяна Ивановна — саха сириттэн бастакы медицина доктора, Саха государственнай университетын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
Иннокентий (Вениаминов)
200px|thumb|right|Иннокентий аҕабыыт Митрополит Иннокентий аҕабыыт (Иван Евсеевич Попов-Вениаминов) (1797—1879) — православнай сыаркап «Сибэтиэй» диэн ааты иҥэрбит киһитэ, Москуба митрополита, миссионер, Бииблия сорох тиэкистэрин саха уонна атын хоту норуоттар тылларыгар тылбаастааһыны тэрийбит уонна бэйэтэ тылбаастаабыт киһи.
Анга диэн Өлүөнэ өрүс тардыытыгар, Байкаалтан чугас соҕус Иркутскай губернияҕа баар дэриэбинэҕэ пономарь дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Иркутскайга духуобунай семинарияны бүтэрбит. Онно сылдьан иккис араспаанньатын ылбыт — Вениаминов диэн (ол кэмҥэ өлбүт Иркутскайдааҕы епископ Вениамин кэриэһигэр). 1817 с. ойохтонон баран диакон буолбут уонна Иркутскай куорат Благовещенскай сыаркабар үлэлээбит, онтон 1821 с. иерей аатын ылбыт.
Сэтинньи 15
Сэтинньи 15 диэн Григориан халандаарыгар сыл 319-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 320-c күнэ). Сыл бүтүө 46 күн баар.
Васильев Семён Николаевич
Васильев Семён Николаевич (төр. 1913, Саха уобалаһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, гвардия капитана.
Олоҕун олуктара
1913 сыллаахха төрөөбүт. Саха.
Кыһыл Аармыйаҕа 1940 сыл ахсынньытыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сылтан Арҕаа, Соҕуруулуу-Арҕаа, Киин, 1-кы Белорусскай фроннарга сэриилэспит.
Лазарев Афанасий А.
Лазарев Афанасий А. - Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгин оскуолатын тэрийээччи учуутал.
Оскуоланы 1936 сыллаахха Дьаархан нэһилиэгин ортотугар Тээттиир диэн сиргэ арыйбыттара. Бастакы выпуск 1943 с. буолбута, 23 оҕо бүтэрбитэ. Бастакы учуутал уонна дириэктэр А.А. Лазарев Аҕа дойду сэриитигэр 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыта. 1943 сыллаахха ыараханнык бааһырбыта, уонна ыам ыйын 23 күнүгэр госпитальга өлбүтэ.
Тайыы
Тайыы - иҥэрчэлээх (туорайдаах) уһун уктаах үҥүү, булт эбэтэр сэрии сэбэ-сэбиргэлэ.
Татаринов Владимир Семенович
Татаринов Владимир Семенович — саха эстрадатын ырыаһыта, биллиилээх мелодист.
Табатыҥылар кэргэннэрэ
250px|thumb|Тайах Табатыҥылар (Cervidae) - ыыраахтаах туйахтаахтар кэргэннэрэ.
1928 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
II Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1928 сыллаахха Швейцария Ст. Мориц куоратыгар буолан ааспыттара.
Коломна
thumb|left|Коломна Кремлэ thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Коломна (Коломна) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Коломна оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 113 км сиргэ. Москва өрүс, Ока өрүс уонна Коломенка өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 125 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 148 425 киһи этэ, иэнэ — 67,1 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2212 киһи.
Олохтоммут сыла — 1177.
Куорат баһылыга — Валерий Шувалов (1990 сылтан).
Почтатын индэксэ — 140400, төлөппүөнүн куода — +7 4966, ОКАТО куода — 46 438.
Нью Плимут
НЬЮ ПЛИМУТ (Сороҕор маннык суруллар - НЬЮ-ПЛИМУТ) (New Plymouth) диэн Саҥа Зеландия дойдутугар баар куорат. Бу куорат дойдуга улахан текстильнэй быһыытынан биллэр. Дьонун ахсаана 45-60 тыс.
Пестряков Иннокентий Юрьевич
Пестряков Иннокентий Юрьевич (19.07.1962—06.05.2004) — саха худуоһунньуга, тыйаатыр үлэһитэ, суруналыыһа.
Олоҕун олуктара
1981 сыллаахха Граф биэрэгинээҕи профтехучилищены бүтэрбит. 1982-1984 сылларга аармыйаҕа сулууспалаабыта (бу сылдьан дьонугар хоһоонунан сурук суруйар дьээбэлээх эбит ).
Уссурийскай заповедникка егердии, Сахалииҥҥа балык собуотугар үлэлии сылдьыбыт кэмнэрдээх этэ. Биробиджааннааҕы драма тыйаатырыгар сценограбынан уонна режиссерунан үлэлээбитэ. Шолом Алейхем «Фрейлехс» уонна Исаак Бабель «Одесские истории» испэктээктэрин иһин Арассыыйа тыйаатырдарын бэстибээлин лауреата буолбута.
Дойдутугар төннөн кэлэн баран уруһуй учуутала, култуура дьиэтин дириэктэрэ, Нам оройуоннааҕы култууратын салаатын мэтэдииһэ, Саха тыйаатырыгар бутафор буола сылдьыбыта.
«Эдэр саас», «Саха сирэ», «Киин куорат» хаһыаттарга худуоһунньук-иллюстратордаабыта. Саха сирин устуоруйатыгар анаан оҥорбут «Маһары Бозеков нуучча ыраахтааҕытыгар», «Лөгөй нуучча хаһаахтарын көрсүүтэ», «XX үйэ саҕаланыытынааҕы Дьокуускай. Троицкай собуор», «Эргэ куоратынан дьаарбайыы» сиэрийэтэ хрестоматия суолтатын ыллылар. РФ суруналыыстарын чилиэнэ.
Микроорганизм
thumb|250px|right|[[Escherichia coli бактерия кластера 10,000 төгүл улаатыннарыллыбыт.]] Микроорганизм диэн олус кыра организм. Микроорганизмнары микробиология үөрэтэр. Аан бастаан микроорганизмнары микроскобунан көрбүтэ Antonie van Leeuwenhoek.
Lotte
Lotte, Соҕуруу Кэриэйэ улахан ас онорор таhаарар корпорацията.
Дьоппуоҥҥа уонна Соҕуруу Кэриэйэ ырыынактарыгар киэҥник үлэлиир. Кэриэй омугунан Дьоппуоҥҥа Шин Кюк Хо диэн киһи 1948 сыллаахха арыйбыта, уонна Кэриэйэ ырыынагар 1967 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта.
Билигин Лотте группата 60-тан тахса подразделениялардаах, ол курдук кэмпиэт, утах, түргэн ас, электроника оҥоруутугар, дьиэ тутуутугар, баннарыгар уонна атын подразделенияларыгар 60-тан тахса тыыһынча киһи үлэлиир.
Давид Рикардо
Давид Рикардо (David Ricardo) диэн Британия экономиhа. Политика экономиятын классига. Классик экономика биир тутаах киhитэ буолар, Томас Малтуhу уонна Адам Смиты кытта. Тэҥнии барыс теориятын таhаарбыта. Бу теория дойдулар икки ардыларынааҕы көҥүл эргиэн сайдыытыгар улахан дьайыыны оҥорбута.
Үлэлэрэ
Рикардо суруйуулара:
Суруйууларын хомуурдара:
Конго Өрөспүүбүлүкэтэ
Конго Өрөспүүбүлүкэтэ (République du Congo; конго: Repubilika ya Kongo; лингала: Republiki ya Kongó) диэн Орто Африка дойдута. Кирбиилэhэр Габоннуун, Камеруннуун, Орто Африка Республикатыныын, Конго Демократ Республикатыныын, Кабинда диэн Ангола эксклавыныын уонна Гуинея хомотунуун.
Өрөспүүбүлүкэ уруккута Франция колонията. 1960 тутулуга суох буолбута.
Захаров Петр Илларионович
200px|thumb|right|Захаров Петр Илларионович Захаров Петр Илларионович (1847—1903) — иккис гильдия атыыһыта.
Олоҕун олуктара
1847 сыллаахха Илин-Хаҥалас улууһун Догдоҥо нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1859 сылтан Дьокуускайга олорбута. 1879 сыллаахха мещанин сословиетыгар киирбитэ.
19 сылы быһа Дьахталлар прогимназияларын попечителэ, куорат думатыгар, Таҥараһыттар миссиятын чилиэнэ. Арассыыйа География уобсастыбатын чилиэнэ, ону таһынан Франция, Германия уонна Испания география уобсастыбаларын чилиэнэ. Бөдөҥ сиэртибэлэри оҥорор этэ. 1883 сыллаахха дьахталлар прогимназияларыгар улахан дьиэни бэлэхтээбитэ. Маҥнайгы саха дьахталларын интеллигеннара манна үөрэммиттэрэ. мини|Захаров П.И. кыыһа Поротова (Захарова) А.П. уонна сиэнэ Наталья Ньукулай II ыраахтааҕыттан махтал суругу туппута.
1895 сыллаахха А. Ф. Лепчиковтыын, М. П. Ларионовтыын (Биэс уола), В. В. Никифоровтыын (Күлүмнүүр), В. Н. Ксенофонтовтыын Ньукулай II коронациятыгар Саха Сириттэн делегациятыгар киирбитэ.
1903 сыл кыһын кини дьиэтэ уокка былдьаммыта. Туох баар баайа-дуола умайбыта. Икки ый буолан баран өлбүтэ.
1932 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
III Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1932 сыллаахха АХШ Лэйк Плэсид куоратыгар буолан ааспыттара.
Никифорова Анастасия Васильевна
Никифорова Анастасия Васильевна - Нам улууһугар биллибит асчыт, кулинар-кондитер, педагог.
Намнааҕы оҕо эйгэтин Түөлбэтэ диэн 1992 сылтан үлэлээбит тэрээһиҥҥэ үлэлээбитэ. V разрядтаах уопуттаах кондитер-кулинар Түөлбэҕэ киирэн уонтан тахса сыл үлэлээн оҕо инники олоҕор сөптөөх олоҕун буларыгар улахан кылааты киллэрбитэ.
Оҕолору тэрийэн Нам телевидениетыгар "Минньигэсчээн" диэн ас астыырга үөрэтэр уруоктары ыыппыттара.
Фергана хотооло
Ферга́на хотооло (Фарғона водийси; Farg‘ona vodiysi, тадж. водии Фарғона, Фергана өрөөнү) — Тянь-Шань сис хайаларыттан соҕуруу 300 биэрэстэ усталаах, 170 биэрэстэ кэтиттээх хайалар икки ардыларынааҕы хотоол. Хоту өттүттэн Курамин уонна Чаткаль сис хайалара, илин өттүттэн Фергана уонна Атонай сис хайалара, соҕуруу өттүгэр Алай сис хайалара өтөн киирэллэр.
Бу хотоол устун Сырдарья өрүс устар. Түгэҕин хаптаҕай ньууругар кумах томтордор, такырдар түбэһэтэлииллэр. Хайалар тэллэхтэринээҕи күрүҥ почвалаах, лёсс тутуллаах дэхси сирдэргэ улахан оазистар тарҕаммыттар. Фергана хотооло Орто Азия саамай кэрэ миэстэтинэн ааҕыллар. Бу хотоол Тянь-Шаны уонна Памир-Алай хайаларын араартыыр.
Фергана хотоолун тулалаан турар хайалар үрдүктэрэ 6 тыһ м. Хотоол дэхси ньуурдаах, улахан өттүн түҥ былыргы Сырдарья өрүс сүнньэ ылар. Хотоол бэйэтин үрдүгэ арҕаа 300-400 м тиийэр, илин диэки 900-1000 м тиийэр. Хотоол кытыытынан ньиэп, гаас, таас чох, тимир, тимир булкаһыдыктаах рудалар, уртуут, сиэрэ, испиэскэ, таас туус хостонор баайдаах. Сир хамсааһына манна сэдэх көстүү буолбатах. Сырдарья өрүс Нарын уонна Карадарья өрүстэр силбэһиилэриитэн саҕаланар. Хотоол өрүстэрэ хаар уутуттан, хайа леднигиттэн ууланаллар, инньэ гынан хотоолу ньүөлсүтэллэр.
Килиимэтэ
От ыйын орто температурата арҕаа диэки +230С, киин өттүгэр +280С тиийэр. Саамай үрдүк температурата +430С тиийэр.тохсунньу орто температурата арҕаа диэки -0,90С, илин -2,50С. Сыллааҕы орто сөҥүү 150 мм тэҥ, хайа тэллэҕэр 250-300 мм тиийэр.
Нэһилиэнньэтэ
Фергана хотооло Орто Азияҕа саамай хойуу нэһилиэнньэлээх. Киин өттүгэр Узбекистан Ферганскай, Наманганскай, Андижанскай уобаластарынан дойду нэһилиэнньэтин үс гыммыт биирэ олорор, кытыытыгар Кыргыстаан Джалал-Абад, Ош, Баткен уобаластара, ону кытта Таджикистан Согдийскай уобалаһа киирэр. Нэһилиэнньэтин баһыйар үгүс өттө тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар. Ньүөлсүтүллэр сирдэргэ хлопок, ириис, бахчевай культура о.д.а. үүннэрэллэр. Хайа тэллэхтэринэн бурдук ыһыытынан дьарыктаналлар. Балтараа тыһыынча сыл устатыгар Фергана хотоолугар солко таҥаһы оҥороллоро биллэр.
Бэс ыйын 26
Бэс ыйын 26 диэн Григориан халандаарыгар сыл 177-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 178-c күнэ). Сыл бүтүө 188 күн баар.
Эр сулуута
Эр сулуута - кыргыһыыга кыайтарбыт өрүт (боотур, уус эбэтэр омук) кыайыылаахха төлүүр соболоҥо. Киһинэн (кулутунан), сүөһүнэн төлөнөр эбит.
Эр сулуутун кутуу атах соболоҥун кутууну кытта ситимнээх".
1693
1693 сыл.
1936 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
IV Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара 1936 сыллаахха Германия Гармиш-Партенкирхен куоратыгар буолан ааспыттара.
Адам Смит
200px|thumb|Адам Смит
Ишутинецтар
Ишутинецтар эбэтэр каракозовецтар - XIX үйэ ортотугар Арассыыйаҕа тэриллибит бааһынай өрөбөлүүссүйэтин бэлэмниир уопсастыба чилиэннэрэ. Салайааччылара Н.А. Ишутин. 1866 с. муус устар 4 күнүгэр Петербуурга уопсастыба чилиэнэ Д.В. Каракозов Александр II ыраахтааҕыны ытыалаабыта.
Ол гынан соругун сиппэтэҕэ эрээри ишутинецтары туппуттара. Каракозовы суутунан ыйаан өлөрбүттэрэ, уоннааҕылары Байкаал эргин хаатыргаҕа ыыппыттара, онтон Саха сиригэр көскө олорбуттара. Бу дьон бары үөрэхтээх дьон буолан Саха сирин сайдыытыгар сүҥкэн кылааты киллэрбиттэрэ.
Экономист
Экономист биитэр экэнэмиис диэн экономиканан дьарыктанар анал үөрэхтээх, идэтийбит үлэһит.
Иккис дэгэт суолтата - экономика түөрүйэтин сайыннарар учуонай.
Эмандьа
400px|thumb|right|Эмандьа күөл куйаартан көстүүтэ Эмандьа күөл. Аадыча өрүс тардыытыгар Дэрбэкэ намталыгар сытар күөл. Иэнэ 33 км², тардыытын иэнэ 179 км².
Уһуна 8 км, кэтитэ 6 км. Муора таһымыттан 689 м үрдүк. Сээн үрэх тахсар, хас да үрэх түһэр. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Кыһын күөл мууһунан Томпо — Баатаҕай кыһыҥҥы суол ааһар.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
Жадейкин Максим Степанович
Жадейкин Максим Степанович (1914, Налитово с. —09.01.1944, Украина) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).
Олоҕун олуктара
1934 сылтан Саха АССР көмүс хостуур приискаларыгар, ол кэннэ болуотунньуктар биригэдьиирдэринэн үлэлээбит.
1941 сыллаахха Алдан оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Бронебойщиктар куурустарын бүтэрбит. Уһук Илин сулууспалаабыт.
1943 сыл от ыйыттан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт. Брянск, Киин, Бастакы Украинскай фроннар кыргыһыыларыгар кыттыбыта. Курск кыргыһыытыгар кыттан, бааһырбыта.
1943 сыл балаҕан ыйыгар гвардия младшай сержана Максим Жадейкин отделение командирынан сылдьыбыта, Днепр кыргыһыытыгар хорсуна бэлиэтэммитэ.
1943 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр отделение кытары, өстөөх күүстээх уотун көрөн туран, Днепр өрүһү Великий Букрин сэлиэнньэ аттынан туораан, плацдарм былдьааһыныгар көхтөөх кыттыыны ылбыта. Ол кыргыһыыга өстеех танкатын уонна пулемётун эспитэ.
Ол плацдармы 2-с батальону кытта үс суукканы быһа көмүскэспит. Төрдүс күнүгэр бэйэтин подразделениетын, өрүһү туорааһыҥҥа сүтэрсибит, булан, салгыы кыргыһан өстөөх 2 танкатын, 3 бронетранспортёрун, 10-ча пулемёту эспитэ. Киев аттынааҕы кыргыһыыларга Жадейкин отделениетын кытта өстөөҕү утары ситиһиилээхтик сэриилэспит. Ол курдук, Попельни оройуонугар өстөөх танкатын уонна 3 бронетранспортёрун суох гыммыт.
1944 сыл тохсунньу 9 күнүгэр Украина Житомир уобалаһын Бердичевскай оройуонун Буряки сэлиэнньэтин аттынааҕы кыргыһыыга ниэмэс танкатын уонна 3 бронетранспортёру эспит, кыргыһыы хонуутугар өлбүт. Украинаҕа Буряки сэлиэнньэ кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 10 күнүнээҕи Ыйааҕынан Днепр өрүһү туорааһыҥҥа хорсун, геройдуу быһыытын, өстөөхтөр ылбыт плацдармнарын туруорсуутун иһин гвардия младшай сержаныгар Максим Жадейкиҥҥа Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.
1940 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
1940 сыллааҕы Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара Дьоппуон Саппоро куоратыгар буолуохтаах этилэр. Иккис аан дойду сэриититтэн сылтаан буолбатахтара.
1694
1694 сыл.
Ожог
мини
Суоһарыы иэнэ
Сиэтии төһө ыараханын быһаарарга дириҥэ эрэ буолбакка иэнэ эмиэ улахан оруолу оонньуур. Иэни быһаарарга хас да ньыма баар:
Инструентальнай ньымалар – анал кээмэйдээх прибордарынан эмиэ билиэххэ сөп
Эмтэнии
Эмтэнии аныырга суоһарыы иэнин, истиэпэнин, төһө ыараханын, дириҥин бастаан билиэххэ наада. Ыарыыны намтатар эмтэр (противовоспалительнай, анальгетик, наркотическай). Ол кэннэ бааһы обработкалыыллар, асептическай кэлгиэ ууруллар. Сиэтии улахан, ыарахан буоллаƽына хирургическай эмтэнии көрүллэр:
Дэрбэкэ намтала
Дэрбэкэ намтала. Дьааҥы уонна Элгэ хаптал хайаларын икки ардынан Дэрбэкэ баһыгар сытар.
Ортотугар Эмандьа күөл сытар. Муора таһымыттан 689 м. Иэнэ 700 км². Үрдүгэ 1000 м. тиийэр.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, 1980 г.
Nickelback
Nickelback (Никлбэк) - Канаада дойдутугар баар аан дойдуга биллэр рок группа. Киннэри АХШ дойдутугар Канаадаттааҕар быдан сөбүлүүллэр, тоҕо диэтэххэ киннэр ырыалара арыый американскай тииптээр, американнар менталитеттарын хатылыыр. Саха Сиригэр эдэр ыччат эмиэ сөбүлээн истэр.
Үктээтэххэ оннооҕор кутуйах чыып диир
Үктээтэххэ оннооҕор кутуйах "чыып" диир диэн өс хоһооно кыра да көмүскэнэ сатыырын биллэрэр.
Дьон бары араастар, сорох улахан, суон, сорох кыра, синньигэс. Атыттар баай буоллахтарына, үгүстэр үлэһиттэр, баайдара аҕыйах. Баайдар уонна үлэһиттэр бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар сыһыаннарыгар эрэйдээхтик быһаарыллар элбэх уустук кэмнэр кэлэллэрин урукку, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы олоҕу суруйааччылар элбэхтик суруйбуттара.
Саха дьоно уһун кэмнэргэ баайдаах уонна дьадаҥылаах олоххо олорбуттарын бэлиэтинэн кинилэр бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын быһаарар элбэх өс хоһоонноро бааллар. Үктээһин диэнинэн атаҕынан тэпсии, атаҕастааһын, баттааһын этиллэр. Кыралары, кыамматтары атаҕастааһын, баттааһын сахаларга сиэргэ баппат быһыынан ааҕыллар. Кыаммат, кыра диэн атаҕастааһын, баттааһын биллибэккэ эрэ хаалан хаалбатын, туох эрэ эппиэттээх буоларын биллэрэн “Үктээтэххэ оннооҕор кутуйах “чыып” диир” диэн өс хоһоонун үөскэппиттэр. (1,57).
Сэбиэскэй былаас үлэһиттэр, дьадаҥылар былаастарынан ааҕыллара. Үлэһиттэр ол былаастарын кырдьык сөбүлүүллэрэ, кыра, үлэһит дьон государство өттүттэн көмүскэллэрэ улахан этэ, үлэтэ суох хаалыы диэн суох буолара. Ким да кими да баттаабат, дьадаҥы диэн атаҕастаабат кэмигэр бу өс хоһооно суолтатын сүтэрэ сылдьыбыта.
Баайдар уонна үлэһиттэр өйдөрө-санаалара сөп түбэспэтэ баай эбиллэн иһиититтэн улаатан иһэр. Салайааччылар бары баай дьон буолан хаалбыттарыттан кинилэр этэр тылларын үлэһиттэр улаханнык сиидэлээн, бэйэлэригэр сөп түбэһэрин эрэ талан ылыа уонна депутаттары талыыга бэйэлэрин өйдөрүн-санааларын тутуһар дьону анаан-минээн талыа этилэр.
Дьону сэниир, атаҕастыыр киһи быһыыта буолбатаҕын, иэстэбилэ хаһан баҕарар кэлиэн сөбүн “Сэнээбиккиттэн сэттэҕин ылыаҥ”, “Атаҕастыыбын диэн атаххыттан ыллараайаҕын” диэн сэрэтэр өс хоһоонноро биллэрэллэр.
Сахалар олус уһун үйэлээх омук буолаллара билигин дакаастана сылдьар. Бу да кэмҥэ баһылаабыт киэҥ-куоҥ сирдээхтэр уонна олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит саҥарар тыллаахтарт. Ааспыт үйэлэргэ үөрэҕи-билиини нууччалартан аһара түргэнник ылынан саха тылыгар элбэх киирии, нууччалыы тыллар баар буоллулар.
Саҥарар тыл уларыйан барыытын ханнык эрэ ньыманы булунан көмүскүү, харыстыы сатыыр кыахтаныы “Үктээтэххэ оннооҕор кутуйах “чыып” диир” диэн этиигэ сөп түбэһэр буолла. Кутуйах “чыып” диэнигэр кыттыһаммыт саха тылын хайдах харыстыахха сөбүн туһунан барыл оҥорбуппутун “Чолбон” сурунаалга 2 / 2004 сыллаахха бэчээттээбиттэрэ.
Сахаларга “Ытаабат оҕону эмсэхтээбэттэр” диэн өс хоһооно баар. Бу өс хоһооно киһиэхэ туох эмэ олус наада буолбутун туһунан кимиэхэ эрэ эттэххэ, биллэрдэххэ эрэ табылларын биллэрэр. Бэйэтэ бэйэтигэр хаатыйаланан сылдьар киһиэхэ уонна ким да наадыйбыты истибэтэҕинэ, билбэтэҕинэ солото суоҕар баһыттаран кыһамматын биллэрэр. Тыл мөлтөөн эрэрин туһунан билиммэккэ, кыһаммакка атын омук тылын хайгыы, өрө тута сылдьыы омук сайдыыны ситиһэригэр сөп түбэспэт.
Саха тылын харыстыырга сахалар бары; төрөппүттэр, үлэһиттэр кыһанан, тылы хайҕаан, элбэхтик туһанан, оҕолору, сиэннэри кыра, саҥа саҥаран эрдэхтэриттэн үөрэтэн биэрии ирдэнэр кэмэ кэллэ.
Туһаныллыбыт литература
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. - Дьокуускай: Бичик, 2006. - 112 с.
Эукариот
Эукариот диэн сааныктара иччилээх организмнар. Харамайдар, үүнээйилэр, тэллэйдэр уонна протистар.
Котельники
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа
Котельники  (Котельники) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.
Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 140 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 20 364 киһи этэ, иэнэ — 3 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 6788 киһи.
1938 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 2004 сыллаахтан — куорат.
Куорат баһылыга — Алексей Седзеневскай (2000 сылтан).
ОКАТО куода — 46 231 513.
Хэйхэ
Хэйхэ(кыт.: 黑河, пиньинь: Hēihé, манчжур тылынан: Сахалыан ула; Хара үрэх) - Кытайга баар кыракый куорат, ол да буоллар инфраструктуратынан ыбылы сайдыылаах куорат. Нэһилиэнньэтэ 120 тыһ киһи, агломерациялыын 890 тыһ киһи буолар. Манна 2004 сылтан ыла Арассыыйа дьонноро пааспара уонна визата суох сылдьаллар. Билигин куоратка син мээнэ элбэх нуучча олорор, ону таһынан сахалар эмиэ бааллар. Улахан сайдыылаах куорат буолуохтаах, ол туһугар Кытай правительствота 87 миллиард евроны бырахпыта. Куорат билигин аныгы үрдүк (кыччаабыта 70 этээстээх) дьиэлэри тутан эрэр.
Бубякин Иван Афанасьевич
Бубякин Иван Афанасьевич, Чөҥөчөк — саха биллиилээх мелодиһа, ССРС култууратын туйгуна.
Олоҕун олуктара
1943 сыллаахха Намҥа Хатырык 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбит. Нам улууһун «Отуу уота» литературнай түмсүү чилиэнэ, кыраайы үөрэтиинэн дьарыктанар.
Айар үлэтэ
Бастакы ырыаларын 1957 сыллаахха айбыт: Чөҥөҥчөк диэн айар аатын аҕатын аймаҕыттан соҕотох хаалбытын туоһулаан ылыммыт. Түөрт хомуурунньуктаах, эгэлгэ жанрга суруйар.
Аита Шапошникова
200px|thumb|right|Шапошникова Аита Ефимовна Шапошникова Аита Ефимовна — суруналыыс, тылбаасчыт, литератураны ырытааччы.
Бубякин Иван Афанасьевич
Биллэр айымньылара
«Өлүөнэ эбэ», фортепьяноҕа аналлаах пьеса «Отонньуттар үҥкүүлэрэ», үҥкүү музыката
Аита Шапошникова
1974 сыллаахха, Саха сирин биллиилээх суруйааччытын Семен Данилов модьуйуутунан, А.М. Горький аатынан Литературнай үнүстүүккэ үөрэнэ киирбитэ. Үнүстүүккэ Саха сириттэн үөрэххэ талыллыбыт оҕолору кытта бөлөҕүнэнсахалыыттан нууччалыыга тылбаастыырга үөрэммиттэрэ. Ол кэмҥэ тылтан тылга тылбаас уһулуччу суолталааҕа, дьоҥҥо-сэргэҕэ наадалааҕа. Хомойуох иһин, Аита Шапошникова үөрэҕин бүтэрэригэр, суруйааччылар Союзтарын иһинэн тылбаасчыттар бөлөхтөрүн тэрийиэхтээх үлэлээһинин былааннаабыт, Семен Данилов олохтон туораабыта. Ол иһин үлэ буларыгар ыарахаттары көрсүбүтэ. Бииргэ үөрэммит тылбаасчыттартан үлэ булуутугар Аита ордук табыллыбыта. "Хотугу Сулус" эрэдээксийэтигэр үлэлии киирбитэ. 20 сыл тухары эрэдээксийэҕэ үлэлээн Далан, Николай Габышев, Софрон Данилов, Николай Заболоцкай-Чысхаан, Иван Федосеев уо. д. а. айымньыларын тылбаастаабыта. Барыларыттан ордук бөдөҥ үлэтэ - Далан "Тыгын Дархан" айымньыта буолбута. Бу айымньыыны тылбаастырга Аита элбэх ыарахаттары көрсүбүт эбит. Саха дьоно ис иһиттэн эрэ өйдүүр сомоҕо домохтору уонна да атын таба этиилэри сахалыыттан нууччалыыга тылбаастыырыгар өйдөбүлүн быһааран уонна Далан уус-уран истиилин, тылын-өһүн баайын сүтэрбэккэ тылбаастыахтаах этэ. "Тыгын Дархан" историческай арамааныттан ураты хайысхалаах Библияны саха тылыгар тылбастааһына буолар.
Бубякин Иван Афанасьевич
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
ССРС култууратын туйгуна (1987), Нам улууһун Ытык киһитэ.
Аита Шапошникова
Айар үлэтэ
Бастакы саха тылыттан тылбаастара «Полярная звезда» сурунаалга бэчээттэммитэр. Бастакы тылбааһын кинигэтэ «Спасение лебедя» (И. Егоров) 1981 сыллаахха күн сирин көрбүт.
Габышев Павел Петрович
Габышев Павел Петрович (1901, Саха уобалаһа — 1970) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, байыаннай быраас, медицина сулууспатын гвардия майора, Саха АССР кылаабынай хируура.
Аита Шапошникова
Айар үлэтэ
А. Шапошникова хомоҕой тыллаах тылбаасчытынан биллэр. Тылбаастара республика араас хаһыаттарыгар уонна сурунаалларыгар, холбоһук хомуурунньуктара, «Литературная Россия» нэдиэлэ аайы тахсар хаһыакка о. д. а. киин таһаарыыларга бэчээттэммиттэрэ.
1944 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара
1944 сыллааҕы Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара Италия Кортина д'Ампеццо куоратыгар буолуохтаах этилэр. Иккис аан дойду сэриититтэн сылтаан буолбатахтара.
Габышев Павел Петрович
Олоҕун олуктара
1941 сыллаахха от ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1941 сыл сэтинньи ыйыттан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт (Волховскай фронт). 1941-1945 сылларга 54-с медсанбат ведущай хируура. 1946-1949 сылларга –Архангельскайдааҕы уокурук №191 байыаннай госпиталын хирургия отделениетын начальнига. Ленинграды босхолооһун кыттыылааҕа, сэрии кэмигэр Норвегияҕа, Польшаҕа, Германияҕа сулууспалаабыта. Саха сиригэр төннөн баран Саха АССР кылаабынай хируурунан үлэлээбитэ.
Стэнфорд университета
Стэнфорд университета (толору аата Leland Stanford Junior University, Леланд Стэнфорд (аччыгый) аатынан университет; ол гынан баран биллэр аата Stanford University) — АХШ-ка, Калифорния штаат Пало-Альто куоратын (Сан-Францискотан 60 км соҕуруу) таһыгар Силикон хочотун ортотугар баар университет.
Стэнфорд сылга 6700 кэриҥэ устудьуону уонна 8 000 аспирааны ылар. Университет хас да салаалаах: урбаан факультета, юриспруденция факультета, медицина факультета уонна техника факультета. Университет Силикон хочотугар баар, кини выпускниктара маннык аатырбыт хампаанньалары төрүттээбиттэрэ Hewlett-Packard, Electronic Arts, Sun Microsystems, Nvidia, Yahoo!, Cisco Systems, Silicon Graphics, уонна Google.
Аита Шапошникова
Айар үлэтэ
Саха билиҥҥи прозатын уонна поэзиятын ырытааччы, саха суруйааччыларын литературнай мжтириэттэрин суруйбута.
1695
1695 сыл.
Иванов Владимир Харлампьевич
Иванов-Унаров, Владимир Харлампьевич (04.03.1937—29.12.2000) — саха искусствоведа, наука кандидата, Россия художниктарын сойууhун чилиэнэ (1977).
Олоҕун олуктара
Владимир Иванов-Унаров 1937 сыл кулун тутар 4 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт. 1959 с. Ленинградтааҕы университет геологическай факультетын бүтэрбит, 1972 с. — Ленинградтааҕы И. Е. Репин аатынан Живопись, скульптура уонна архитектура институутун Искусство теориятын уонна историятын факультетын бүтэрбит.
1959—1966 сс. Саха Сиринээҕи киин геология экспедициятыгар үлэлээбит. Искусствовед быһыытынан 1967 с. Саха республикатын изобразительнай искусстволарын музейыгар үлэттэн саҕалаабыт. 1972—1994 сс. — Тыл, литература уонна история институутугар научнай сотрудник быһыытынан үлэлиир, саха норуотун искусствотын үөрэтэр, «Якутская резьба по кости» (1980) диэн кандидатскай диссертацияны көмүскүүр. Ол кэнниттэн хотугулуу-илин олорор норуоттар декоративнай прикладной искусстволарын үөрэтииннэн дьарыктаммыта. 1994 с. бастаан научнай үлэһитинэн онтон этнокультура уонна философия салаатын (секторын) сэбиэдиссэйинэн Аҕыйах ахсааннаах норуоттар институттарыгар үлэлээбитэ. 1992—1997 сс. Нью-Йорк куоракка сылдьан Джезуп Хотугу-Тихоокеанскай экспедициятын сибиирдээҕи коллекциятын үөрэппитэ. Ол матырыйаалларын бүтэһик монографиятыгар киллэрбитэ. Бу сылларга английскай тылтан нууччалыы  В. Иохельсон «Юкагиры и юкагиризированные тунгусы» уонна Г. Хэтт «Меховая одежда арктических народов Евразии и Америки» (бэчээккэ тахса илик) диэн фундаментальнай үлэлэрин тылбаастаабыта. Элбэх научнай конференцияларга ол иһигэр кыраныысса таһыгар дакылаат аахпыта. Чинчийэр үлэтэ Россия наукаларын Академиятынан уонна Сорос, Макартур фондаларынан өйөммүтэ.