cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баҕа санаа
Салгын кут баҕа санаата киһиэхэ киһилии баҕа санааны үөскэттэҕинэ эрэ киһи буолуу диэки олоҕо салаллар. Бэйэтин олоҕор элбэх үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах дьыалалары оҥорор кыахтанар. Yлэ -киһини киһи оҥорор. Киһилии киһи - үлэһит. Yлэһит дьон элбэхтэр. Баар дьонтон барыларыттан аҥардарыттан ордуктарын ылаллар. Бу дьон үлэлээн-хамсаан туох эмэ туһалааҕы оҥороннор олоҕу иннин, сайдыы диэки хамсаталлар. Yлэлиир эрэйдээх, эти-сиини хамсатыахха наада. Yлэлиир киһи тулуурдаах, ылыммыт сыалын ситиһээри дьулуурдаах уонна дьүккүөрдээх.
Киһи киһилии өйө-санаата, салгын кута кини көннөрү, быстах баҕа санааларын уодьуганнаан, киһилии майгыга тэҥнээн биэрэ сатыыр. Киһи итинник икки аҥы өйдөөх-санаалаах буолуута түүлүгэр ордук чуолкайданан көстөр. Онно икки тус-туһунан өйдөр-санаалар, куттар тус-туспа дьон буоланнар атын-атыннык быһыыланаллар. Түүлгэ көстүүлэри маннык икки тус-туспа көрүҥнэргэ араартыахха сөп:
а. Киһи түүлүгэр үгүстүк этэ-сиинэ суох, көннөрү сылдьан эрэ тугу эрэ көрөр. Ханна эмэ соҕотохто тиийэн баар буолан хаалар, этэ-сиинэ ханна да баара биллибэт. Бу сылдьан эрэ үгүстүк саныыр, ону-маны бэйэтэ быһаарар. Ити көннөрү көрө эрэ сылдьар түүл киһитэ, киһи салгын кута бэйэтэ сылдьар буолуон сөп.
б. Атын түүлгэ киһи бэйэтин көрөр, этэ-сиинэ баара биллэр, ордук илиитэ уонна атаҕа көстөр эбэтэр бэйэтэ таҥнар эҥин, бу бэйэм сылдьабын дии саныыр, бэйэтэ тугу эмэни оҥорор. Маннык түүлгэ көстөр киһи, киһи ийэ кута сылдьар.
Түүлгэ көстөр хайа эрэ биллибэт куһаҕан киһини, абааһыны кыайыы ханнык эмэ баҕа санаа туолуутугар көстөр.
Ханнык баҕарар баҕа санаа туолуута, туох эмэ үчүгэйтэн толору астыныы, дуоһуйуу санаата киһиэхэ дьолу аҕалар. (1,65). Дьол диэн киһи хайа эмэ баҕа санаатын ситиһиитэ, толоруута буолар. «Дьоллоох киһи» диэн элбэх баҕа санаалара туолбут киһи ааттанар.
Дьол икки, сор икки киһини кытта тэҥҥэ сылдьар курдуктар. Кыра, бэйэтин кыаҕар сөп түбэһэр баҕа санаалаах киһи дьоллоох буолар кэмэ элбэх буолар. Кини бэйэтин баҕа санаатын толорон санаата дуоһуйара, дьоллоох буолара элбиир.
Дьолго баҕарыы диэн баҕа санаа туолуутун ситиһэ сатааһын. Итиннэ киһи бэйэтин санаатыгар оҥорон көрөр дьолун ситиһиитэ, ол аата баҕа санаата туолуута кинини дьоллоох оҥорор. Манна хас биирдии киһи сыала, дьоло төһө ырааҕыттан уонна туох сыала-дьол буоларыттан ситиһии эмиэ уратыланан тахсар. Киһи бэйэтигэр сыал туруорунуута уонна ол сыалын ситиһиитэ кинини дьолун ситиһэригэр тириэрдэр. Сыал чугас соҕус, киһи кыаҕын иһинэн баар буолуута, дьол кэлэн иһэрин бэлиэтиир. Оскуоланы үөрэнэн бүтэрии үөрүүтэ оҕо олоҕор маҥнайгы биллэр дьолу ситиһиитэ буолар.
Киһи бэйэтэ санаатыгар оҥорон көрөн ылынар баҕа санаата кинини сирдээн иһэр сулус буолан сыалын ситиһэригэр туһалыыр. Киһи бу ылыммыт сыалын ситиһээри араас ыарахаттары да туоруон, эрэйдэри да тулуйуон сөп. Хас киһи аайы барыларыгар ыҥырар сулус буолан инники диэки сирдиир баҕа санаа хайаан да наада. Биир баҕа санаа ситиһиллэн, дьол буолбутун кэнниттэн салгыы атын баҕа санаалар киирэн иһэллэрэ, киһи бэйэтин олоҕор баҕа санааларын ситиһэн куруук өрө тахсан иһэр курдук сананарын үөскэтэр.
Киһини үчүгэй сыаллары ситиһэргэ ыҥырар баҕа санаалары үчүгэйгэ баҕарыы диэн ааттыыллар. Дьон үксэ үчүгэйи баҕара санаатахтарына үчүгэй быһыылары оҥороллоро элбэх буолан олох иннин диэки, сайдыы диэки сыҕарыйар. Үчүгэйи баҕара санааһын, үчүгэй быһыылар элбээн иһиилэригэр тириэрдэр буолан, дьоҥҥо хайаан да наада.
Киһи бэйэтин баҕа санаата, үчүгэйгэ баҕара санааһына таҥарата буолар. Таҥара диэн, хас биирдии киһиэхэ өйүгэр-санаатыгар иҥэн сылдьар үчүгэйгэ баҕара санааһына буолар. Үчүгэйгэ баҕара санааһыны киһи бэйэтин өйүгэр-санаатыгар иҥэриититтэн, иитиэхтээн улаатыннарыытыттан быһаччы тутулуктаах. Киһи өйүгэр-санаатыгар үчүгэй туһунан өйдөбүл таҥара буолан дириҥник иҥнэҕинэ, киһи өйө-санаата туруктаах буолан үчүгэйи оҥороро элбэх буолар. Оҕо киһи буолар баҕа санаата киһи, үчүгэй киһи буоларыгар тириэрдэр. Бары таҥаралар ол иһин үчүгэй көрүҥнээх киһиэхэ кубулуйбуттар.
Оҕо өйө-санаата иитиллэн тахсарыгар үөрэҕи-билиини баһылааһына олук буолар. Үөрэҕи-билиини баһылааһын баҕа санаа сайдыытыгар, киэҥ-куоҥ өйдөбүллээх буолуутугар тириэрдэр. Баҕа санаа сайдыытыгар киһи бэйэтин олоҕуттан билбитэ, үөрэхтэн эбиммитэ олук буолар. Киһи бэйэтин олоҕуттан тирэнэн баҕа санаата сайдан барар. Дьон бары билэр «Бытие - определяет сознание» диэн этиигэ биһиги үлэбит сөп түбэһэр буолан чахчы таба буолар.
Дьон олоҕор туох үчүгэй уонна куһаҕан баарын билэр буолуу куһаҕан быһыылары арааран билиигэ тириэрдэр. Киһи барыта куһаҕан быһыылары билэр буолан, бэйэтэ оҥорбот буоллаҕына, куһаҕан быһыылар аҕыйаан суох буолан бараллар.
«Баҕата барыта туолбут киһи» диэн баара биллибэт. Киһи байан-тайан кыаҕа эбиллэн истэҕинэ, араас баҕа санаата эмиэ элбээн, иннигэр ыҥыран, угуйан салгыы баран иһэр. Баҕа санааны ситиһиилэр үрдэлтэн үрдэли дабайан өрө тахсан иһиини санаталлар. Баҕа санаа олус ыраах буолбакка киһи кыаҕын иһинэн буолуута, ситиһиигэ тириэрдэр. (2,10).
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
Аллентоун
Аллентоун (Allentown) диэн Пеннсүлваниа штатыгар баар кыракый куорат. 1762 сыллааха ниэмэс колониятыттан баар буолбут куорат.
Илгэ
Илгэ — саха мифологиятын өйдөбүлүнэн уйгу-быйаҥ төрдө буолар уонна киһиэхэ (холобур олоҥхо бухатыырыгар) күүс киллэрэр, үгүс үүнээйи симэһиниттэн оҥоһуллубут таҥараҕа тиксэрэр күндү убаҕас утах.
Көспүт суолтатыгар - баай-дуол, быйаҥ, уйгу.
Христианизм
Христиан теологията быһаарарынан, илгэ диэн Таҥара киһиэхэ биэрэр бэлэҕин өйдөбүлэ. Киһи илгэни күүс уонна санаа көтөҕүллүүтэ курдук иэйэр. Илгэ Таҥара үчүгэйин уонна аһымалын көрдөрөр.
Уу күүдээҕэ
Уу күүдээҕэ (, Обыкновенная кутора) — куторалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар модьу тумустаах орто күүдээх.
Саха сирин соҕуруу өттүгэр Токко үрэх тардыытыгар, Чоруода, Торго, Тээнэ аллараа уонна Алдан өрүс үөһээ тардыыларыгар үөскүүр. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл.
Айыы уратылара
Айыы уратылара диэн саҥаны айыы киһи олоҕор киллэрэр уларыйыыларыттан биллэр.
Сахалар олохторун, таҥараларын үөрэҕэр «Туох барыта икки өрүттээх» диэн олус дириҥ суолталаах этии баар. Бу этии киһи оҥорор бары быһыыларын таба быһаарарын тэҥэ, өй-санаа икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан диэннэргэ арахсарын эмиэ быһаарар.
Киһи туох баар быһыытын барытын; үчүгэйин уонна куһаҕанын соҕотох мэйиитинэн ырытан, оҥорон таһаарарын холбуу быһаарар буолан айыы диэн тылбыт биир эрэ буолара табыллар.
Биир киһи оҥорор быһыылара икки аҥы; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах, ол аата тус-туспа хайысхалаахтарыттан, бу тыл бэйэтэ икки өрүтүн холбуу иһэринэ сылдьара табыллар. Киһи өйүн-санаатын тутулуктарын былыргы сахалар ордук билэллэриттэн бу тыл саха тыла үөскүөҕүттэн ыла соҕотох.
Саха тылыгар өйү-санааны быһаарар атын, саҥа тылы, «аньыы» диэни, нууччалары үтүктэн тылбыт үөрэхтээхтэрэ булан, туһаннара сатааһыннара саха дьонун көрдөрөн туран албыннааһын, балыйыы буолар. Хас эмэ тыһыынчанан сыллар анараа өттүлэригэр улуу ойууннар үөскэппит сахабыт тылыгар өйү-санааны быһаарар саҥа тылы булан киллэрэ сатааһын букатын табыллыбат, олус улахан сыыһаны оҥоруунан ааттанар.
Бу сэбиэскэй, өй-санаа үөрэҕин билиммэккэ эстибит дьон албыннарыгар киирэн биэрии улаатан иһэр оҕолор, ордук уолаттар өйдөрө-санаалара туруга суох буолуутугар тириэрдэр, саҥаны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥоро охсоору сыыһа-халты туттунууга киирэн биэрэллэрэ элбиир.
Олорор олоххо уларыйыылары, саҥаны киллэрии, саҥаны айыы ханнык эрэ хамсааһыннары үөскэтэриттэн дьон олохторугар уларытыылары киллэрэриттэн саҥаны айартан, айыыны оҥорортон саха дьоно сэрэнэллэр, сэрэхэчийэллэр. Бары саҥаны айыылар айылҕаны алдьаталларын, буортулуулларын сахалар былыр-былыргыттан билэллэрин “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх баара биллэрэр. Саҥаны айыы урут дьон оҥорботох, билбэтэх быһыылара буоларынан туох дьайыылааҕа, содуллааҕа ситэ биллибэтиттэн, айыыны оҥоруох инниттэн сэрэнэргэ, харыстанарга тиийиллэрин саха дьоно билэллэр.
Айыы диэн бэйэтэ да куһаҕан өттө баһыйар тыл. Бу тылы элбэхтик туттартан, улаханнык, дьыбардаахха саҥарартан сэрэнии ирдэнэр. Улуу Өктөөп өрө туруута олус улахан айыы, саҥаны олоххо киллэрии эбит буоллаҕына, куһаҕан өрүттэрэ 73 сыл буолан эрэ баран биирдэ арыллыбыттара остуоруйа үөрэҕин умнубут, билбэт, сэрэҕэ суох дьоҥҥо олох үөрэҕэ буолар. Өй-санаа, таҥара үөрэҕэ омук үйэтин тухары, хас эмэ уонунан, сүүһүнэн көлүөнэлэргэ дьайыыта салҕанан барыахтаах. Ханнык да сыыһата, халыйыыта, онтон-мантан булуута, эбиитэ суох буолара табыллар.
Саҥаны айыы киһиэхэ, кини олоҕор, Айылҕаҕа дьайыытыттан, туох уларытыылары киллэрэриттэн көрөн икки көрүҥҥэ арахсар:
1. Кыра айыы.
2. Улахан айыы.
Саҥаны айыы бу икки көрүҥнэрин уратыларын төһө кыахпыт тиийэринэн быһааран көрүөхпүт:
Маннык саҥаны айыылар төһө да элбэхтэрин, күн аайы элбээн иһэллэрин иһин олоххо биллибэт кэриэтэ уларыйыылары киллэрэллэр уонна бу уларыйыылар киһи олоҕор туох да биллэр хамсааһыннары үөскэппэттэр. Бу саҥаны айыылар үчүгэй да, куһаҕан да буоллахтарына, дьоҥҥо дьайыылара кырата бэрт буолан хайалара да аанньа биллибэттэр.
Маннык олус кыра саҥаны айыылары сахалар сөп эбэтэр сыыһа диэн туһалааҕын эбэтэр туһата суоҕун көрөн тус-туспа тылларынан арааран этэллэр. Киһи киһиэхэ сыһыаныгар уларыйыылары киллэрэр саҥаны айыылары үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн араараллар. Бу араарыы эмиэ сыһыан хайдаҕыттан тутулуктанан олус эбэтэр кыра диэн эбиискэ быһаарыылаах буолуохтарын сөп.
Билигин биһиэхэ кыра айыылары билээччилэр, олору оҥорооччулар баһылаан иһэр кэмнэрэ. Былыр-былыргыттан баар ырбаахыга сиэп, бытырыыс эҥин тигэн, саҥа тылы булан эбэтэр ырыаны ыллаан баран туох эрэ улахан суолталаах саҥаны айыыны оҥорбут курдук сананыы элбээтэ. Ол оннугар дьиҥнээх саҥаны айааччылар, үлэһиттэр, уустар, тутааччылар кэнникигэ тэбиллэннэр бааллара-суохтара аанньа биллибэт, бары балыттаран сылдьаллар.
Дьон бары үчүгэйи оҥоро сатыыллар. Киһи оҥорор быһыылара барылара кэриэтэ үчүгэйгэ киирсэллэр. Онтон киһи оҥорбот быһыылара, киһи быһыытын таһынан барар, сиэри кэһэр буоланнар куһаҕан быһыыларга киирсэллэр. Манна саҥаны айыы эмиэ киирэр. Тоҕо диэтэххэ саҥаны айыы диэн киһи билбэт, урут оҥорбот быһыыта буолар, ол иһин саҥаны айыы, айыы диэн ааттанар. Саҥаны айыылар дьон өссө билбэттэриттэн, урут туттубаттарыттан туох содуллаахтара быһаарылла илигиттэн сэрэхтээх, кутталлаах быһыыга киирсэллэр. Саха дьоно саҥаны айыы ити уратытын былыр-былыргыттан билэннэр «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн оҕолорун үөрэтэллэр.
Улаатан иһэр уолаттар саҥаны, урут суоҕу айаарылар пугач бэстилиэти туох эрэ туруупканы булан оҥостон, ытыалыы сырыттахтарына онтулара хайа баран буорахха сиэтэллэр. Туох туһа тахсарый бу саҥаны айа сатыыртан? Саҥаны, билбэтин оҥоро, айа сатаабата, айыыны оҥорбото буоллар буорахха сиэтиэ суоҕа этэ диир сахалар үөрэхтэрэ. Эбэтэр улаатан, үөрэтэн, киһи буолууну баһылаан баран бөҕө-таҕа туруупканы булунан оҥостуннаҕына ордук буолуо этэ.
Перестройка уларытыыларын кэнниттэн оҕону үөрэтии сыыһа хайысханан, сымыйа "айыы үөрэҕин" этиитинэн барыыта айыы буол, айыыны элбэхтик оҥор диэн үөрэтии эдэрдэр элбэх куһаҕан быһыылары оҥороллорун үөскэттэ.
Кыра саҥаны айыылары; үчүгэйи да, куһаҕаны да дьон бары оҥорор кыахтаахтар. «Сыыһаны оҥорбот киһи суох», «Үлэлээбэт киһи сыыспат», «Киһи диэн, киһи буоллаҕа» диэн этиилэр киһи хаһан баҕарар киһи быһыытын аһара барбат, сиэри кэспэт сыыһалары-халтылары оҥорор кыахтааҕын быһаараллар. Айыы-сиэр диэн холбуу этии айыы сиэри кэспэт, сиэр иһинэн буоллаҕына туһата улаатарын биллэрэр.
Кыра айыылар диэн дьон олоҕор ханнык да биллэр уларыйыыны киллэрбэт, кыра, быстах быһыылар буолаллар уонна маннык айыылары, бары кэриэтэ олохторун устата аҕыйахтык да буоллар, үчүгэйдэрин үөрэ-көтө, онтон куһаҕаннарын кистии-саба оҥоро сылдьаллар.
2. Улахан айыы киһи олоҕор биллэр уонна түргэнник тиийэр уларыйыылары киллэрэр. Сахалар маннык айыылары; үчүгэй буоллаҕына үтүө, үрүҥ айыылар, онтон куһаҕан буоллаҕына ыар, хара айыылар диэн арааран ааттыыллар. Улахан айыылар ордук кутталлаахтар, сэрэхтээхтэр. Саҥаны айаары, айыыны оҥороору сыыһа туттууттан эбэтэр бу айыыбыт туга эрэ табыллыбатаҕына оҕо, улахан да киһи доруобуйатыгар оҕустаран инбэлиит буолан хааллаҕына олус улахан куһаҕан, хара айыы буолан тахсар.
Бензин, онтон да атын араас күүскэ умайар убаҕастары аан маҥнай уматыы олус сэрэхтээх буолууну ирдиирин бэйэлэрэ уматан, боруобалаан көрбөтөх дьон букатын да билбэттэр. Элбэх оҕолор уоту сатаан умаппаккалар эчэйэллэр, эрэйгэ тэбиллэллэр. Оҕо айыыны оҥороро кутталлааҕын төрөппүттэр билэллэрэ, оҕолорун сэрэтэн үөрэтэллэрэ ордук буолар. (1,67).
Оҕо аан маҥнай оҥорор быһыыта кини өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыыта, айыыны оҥоруута буолар. Бу оҥорор быһыытын оҕо үксүгэр хаһан да умнубат гына өйдөөн хаалар. Саҥаны айыы кыратык дьайан, ыарытыннаран үөрэтэрин сахалар кэһэтэн үөрэтии диэн үөрэхтэригэр анаан-минээн туһаналлар. Оҕо тарбаҕын төбөтүн итиигэ хаарыттаран кэһэйдэҕинэ, аны итиини сэрэҕэ суох тыыппакка олус түргэнник үөрэнэрэ кыратык кэһэйэн үөрэнии ордук тиийимтиэтин, туһалааҕын быһаарар.
Оҕо улаатан өйө-санаата эбиллэн, этэ-сиинэ күүһүрэн истэҕинэ оҥорор быһыылара эмиэ онно сөп түбэһиэхтээхтэр. Бу сөп түбэһиннэриини бэйэлэрэ оҕо эрдэхтэринэ маннык быһыыны оҥорон, боруобалаан, билбит-көрбүт дьон, төрөппүттэр, эһэлэр, эбэлэр оҕолоругар, сиэннэригэр көрдөрөн, кэпсээн үөрэтэн биэрэн иһэллэрэ ордук этэ. Оҕо бары оҥорор быһыытын кинилэр, төрөппүттэрин курдук оҥорорго үөрэниитэ киһи буолуу, киһилии быһыыланыы диэн саха киһитэ барыта өйдүүр гына таҥара үөрэҕэр этиллэ сылдьар.
Саҥаны айыыттан элбэх дьон олоҕо хамсаатаҕына олус улахан хара айыы буолар. Холобур, атомнай буомба эстиитэ элбэх киһини биирдэ хаарыйар кыахтаах, доруобуйаларын буортулуон, олохторун огдолутуон сөп.
Кыра уол саҥаны айаары, урут оҥорботоҕун оҥороору чараас мууска киирбитин кэннэ мууһа уйбакка тимирэн хааллаҕына олоҕо төрдүттэн уларыйара олус улахан хара айыы буолар.
Үлэҕэ-хамнаска сылдьан сыыһа-халты туттунуу, массыынанан олус түргэнник айаннааһын сыыһа тутуннахха эмиэ киһи олоҕун тосту уларытыахтарын сөптөөх быһыыга, хара айыыга киирсэллэр. Билигин эдэрдэр массыына абаарыйатыгар түбэһиилэрэ элбээн иһэр.
Саҥаны арыйыы, айыы диэн тугун уонна олоххо ордук кутталлааҕын илиилэринэн тутан-хабан үлэлиир үлэһиттэр билэллэр. Манна биир сыыһа туттуу, холобур, сүгэни сатаан туттубатахха атаҕы охсунуохха сөп, киһи быһыытын аһара барыы киһи олоҕун соҕотохто уларыта тутан кэбиһиэн сөбүн билэн сэрэхтээх буолуу, сатаан туттууга үөрэнии хайаан да наада. Тутуу үлэһитэ саҥа оҥоруллубут лесаҕа, салҕанар сиргэ ыттыбытын кэннэ уйбакка сууллан дэҥнэннэҕинэ ким эппиэттиирий?
Бу боппуруоска таба эппиэт саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу содулун быһаарар кыахтаах. Бу буолбут быһыыга саҥа лесаны, саҥаны айыыны оҥорбут киһи буруйдаах буолара чахчы.
Үлэһиттэр, оҥорон-тутан таһаарааччылар саҥаны айыы, биллибэти оҥоруу олус кутталлааҕын, сэрэхтээҕин, ону тэҥэ эрэйдээҕин билэллэр. Саҥаны айыы араастарын; үчүгэйин уонна куһаҕанын арааран билэн таба туһанарга үөрэнии киһи буолуу үөрэҕин биир тутаах көрдөбүлэ буолар.
Олус улахан саҥаны айыылартан дьон бары куттаналлар, сэрэнэллэр. Үчүгэйгэ, туһалаахха эрэ анаммыт курдук атомнай электростанцияны оҥоруу син-биир атомнай буомбаны оҥоруу курдук кутталлааҕын Чернобыль быһылаана уонна сир хамсааһыныттан Фукусима-1 станция саахалланыыта толору дакаастаатылар. Ханнык баҕарар саҥаны айыы кутталлаах, куһаҕана кэлин арыллан тахсыан сөбүттэн эрдэттэн сэрэннэххэ, харыстаннахха табылларын таҥарабыт үөрэҕэ куруук санатар.
Өй-санаа маннык уларыйыыларын саха дьоно былыр-былыргыттан билэннэр, үөрэтэннэр олохторугар туһаналларыттан олус уһун үйэлэннилэр, бу билиҥҥи кэмҥэ диэри сайдан кэллилэр.
«Туох барыта икки өрүттээҕин» билэн олоххо таба туһаныы ирдэнэр. Соҕотох айыы диэн тылбытын уларыппакка, саҥа эбии "аньыы" диэн тылы туһана сатаабакка бэйэтинэн илдьэ сылдьарбыт, өйбүтүн-санаабытын буккуйбаппыт, уларыппаппыт туһалаах буолуо, омукпут үйэтэ уһууругар, атын омукка уларыйбатыгар тириэрдиэ этэ.
Киһи аан маҥнай саҥаны, билбэтин оҥоруута өйүгэр-санаатыгар хаһан да умнуллубат дириҥ өйдөбүлү хаалларар. Аан маҥнай эр киһини билбит дьахтар бу саҥаны айыытын өйдөбүлүн хаһан да умнубат. Эдэр киһи уорууга аан маҥнай кыттыһарыгар, ыксаабыт санаатыгар хаста да барытын быраҕан баран куотан хаалаары гыммытын эмиэ өйдүү сылдьар. Улахан саҥаны айыы киһи мэйиитин нейроннарыгар саҥа холбоһуктары үөскэтэр, ол иһин киһиэхэ олус күүскэ өйдөнөн хаалар уратылаах уонна хаһан да умнуллубат.
Киһи кыаҕа кыратыттан улахан, олоҕу уларытар саҥаны айыылартан эрдэттэн сэрэнэн, сэрэхтээх буолан эрэ көмүскэнэр кыахтаах. Бары үлэһиттэр «Үлэҕэ сэрэхтээх буолуу» үөрэҕин хайаан да барыахтаахтар. Онтон оҕо ситэ билэ-көрө, үчүгэйи уонна куһаҕаны билэн араара илигинэ сыыһа-халты туттарыттан харыстаан «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн үөрэҕи билэрэ хайаан да наадатын төрөппүттэр сахалыы таҥара үөрэҕин итэҕэйдэхтэринэ, оҕолорун харыстыыр санаалара күүһүрдэҕинэ, билэн туһаныахтара этэ.
Киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу, ол аата саҥаны айыы киһиттэн олус улахан сэрэхтээх буолууну, элбэҕи билиини, уопуту, үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыны эрэйэр ураты быһыы буолар. (2,11).
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Намана
Намана өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 444 км., тардыытын иэнэ 16900 км².
Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар. Төрдүттэн 35 км. сиргэ уу ороскуота сөкүүндэҕэ 30 м³ тэҥнэһэр.
Тардыытыгар 1000 тахса күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: уҥа Сарсан (84 км.), Үлэгир (90 км.); хаҥас Кэйиктэ (276 км.)
Харачаас
Харачаас (Подгрузок черный)
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ бастаан кирдээх бороҥ, кэлин күрэҥнини бороҥ, ситтэҕинэ хараҥа бороҥ, сыстаҥнас, томтоҕордуҥу лаппаҕар, кэлин ортотунан кимистигэстэнэн боруоҥка курдук буолар, кэтитэ 15 см тиийэр. Сэлээппэтин алын ѳттѳ бастаан үрүҥ, кэлин болоорхой, ыга баттаатахха хараарар, атаҕын устун кыратык аллара түhэр таҥалайдардаах. Хайа туттахха этэ тэтэркэй бороҥ, салгыҥҥа ѳҥѳ уларыйбат, симэhинэ суох, минньигэс саахар амтаннаах. Атаҕа сэлээппэтин ѳҥүн курдук эбэтэр арыый сырдык, бѳкүнүк, иhэ бүтэй, түүтэ суох, ыга туттахха хараарар. Споратын ѳҥѳ бороҥ.
Yүнэр кэмэ
Атырдьах ыйыттан күhүҥҥэ диэри баар буолар.
Yүнэр сирэ
Сүнньүнэн мутукчалаах ойуурга үүнэр, ордук бэс ойууру сѳбүлүүр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар кѳстѳр. Бѳлѳхтѳѳн соччо элбэҕэ суохтук үүнэр.
Аска туттуу
Балачча минньигэс амтаннаах тэллэй. Тууhанар эрэ. Тууhаммыт тэллэй ѳҥѳ хара буолар. Атын маарыннаhар сүлүhүннээх да, сиэммэт да тэллэйэ суох.
Сөбүлэспэттэр марштара
thumb|300px|Сөбүлэспэттэр марштара, Санкт Петербург. [[2007 кулун тутар 3]]
Сөбүлэспэттэр марштара (Марш несогласных) диэн Арассыыйа оппозициятын бырачыастара. 2006 с. ыла Москваҕа, Санкт-Петербурга уо.д.а. дойду сорох бөдөҥ куораттарыгар ыытыллаллар. Тэрийээччитэ Атын Арассыыйа (Другая Россия) диэн араас оппозиция күүстэрин холбуур коалиция. Биллиилээх бырачыастааччылар — Гарри Каспаров, Михаил Касьянов уонна Эдуард Лимонов.
Кыттааччылар
Бу активистар, партиялар уонна хамсааhыннар (сорохторо Атын Арассыыйа коалицияҕа киирсэллэр, сорохторо киирсибэттэр) араас кэмҥэ Сөбүлэспэттэр марштарыгар кыттыыны ылбыттара:
Марштар ааспыт сирдэрэ
Сөбүлэспэттэр марштарын акциялара үксүн Москва уонна Санкт-Петербург куораттарга буолаллар. Бу икки куоракка бырачыастааччылар ахсааннара ордук элбэх.
Регионнар
Москваттан уонна Санкт-Петербургтан ураты, Сөбүлэспэттэр марштара бу куораттарга ааспыттара:
Сакалар
Былыргы Гректар Cакалары "Cкиттар" диэн ааттыыллара, онуоха кинилэр бэйэлэрин "Сака" диэн ааттаналларын туhунан билэллэрэ. Романнар Сака (Sacae) да Скит (Scythae) да диэн ааттыыллара.
Орто Иран периодун бүтүүтүгэр Сакалар Сарматтары, Аланнары, Роксаланнары уонна Хуннары кытта буккуhан симэлийэн сүппүттэрэ.
Саки омук
Македонскай сэриитэ тоҕо аацнаан киирэн Ахеменидтар кёмус ньээкэ уйаларын ыhыахтарыгар диэри (ол да кэнниттэн) Сырдарья тардыытынан Бетпат (Буппэт) даланан тайаан саки диэн ааттаах омук олорбута. Кинилэр Геродот (484-431(425)гг. доНЭ) этэринэн, инньэ Дарий 1 саҕаттан Ахеменидтар союзниктара этилэр. Империя ыhыллыбытын кэннэ сакилар бэйэлэрэ бэйэлэригэр олорон эрдэхтэринэ аны, Сыма Цянь (145-87гг. до НЭ) летописьтарыгар олоҕуран история кинигэтэ кэпсииринэн, сюн- нулар саба туспуттэрэ уонна хоппуттара. (174- 165гг. доНЭ). Итинэн саки историята бутэр диэн курдук. Ол эрээри, Кытай летописьтарыгар сигэнэн суруллар эбээт: "Сыма Цянь рассказывает, что юэчжи двинулись на запад, потерпев в 70-х г. 2 в. доНЭ поражение от племен сюн- ну. Там их и застал в 128г. доНЭ китайский путешественник разведчик Чжань Цянь. Перечислены пять "домов" на кот. разделялись юэчжи и среди них "дом" гуйшуан (Кушан). Онон, Геродот саки диэн ааттаабыт омугун Кытай летописьтарыгар юэчжи диэн суруллубут эбит. Дьэ, онон, юэчжилар сюн- нулартан хотторон икки бёлёххё арахсыбыттара. Биир бёлёх, уёhээ этиллэрин курдук биэс омуктан (пять "домов") турар холбоhук, Кушан саарыстыбатын уёскэппитэ. Онтон иккис бёлёх сюн- нуларга холбоhон Кытай истиэнэтигэр тахсыбыта. (154г. доНЭ). Салгыы сюн- нулар (олор истэригэр саки омук баара) Хань империятын хардары охсууларыттан (133- 100гг. доНЭ) Байкал эцээригэр тиийэ туцкэлийбиттэрэ. Кэлин тиhэҕэр, историяҕа суруллар: "Наиболее тяжелые поражения они (сюн- ну) понесли в войнах с сяньби в 93- 94г. нашей эры. Создатель Сяньбийской племенной империи Таньшихай (Ёксёкулээххэ, Я-79г. 28стр. абааhылар испиэhэктэригэр Талыырдаах Таан таралыы тойон диэн баар) вытеснил гуннов (сюн- ну)." Дьэ, ити ыhыллыы- урэллии саҕана саха ёбугэтэ, эрдэттэн чуцнаан билэн- кёрён баран, Чаара- Токко диэкки хайысханы тутуспут буолуохтаах.
222
222 сыл.
Ойуунускайга өйдөбүнньүк (Дьокуускай)
Ойуунускайга өйдөбүнньүк (Дьокуускай)
Орто Сибиир хаптал хайалаах сирэ
Орто Сибиир хаптал хайалаах сирэ. Хотугу Азияҕа Саха сирин арҕааҥҥы өртүн бүттүүн ылар хаптал хайалаах сир.
Арҕаа өртүгэр Енисей өрүскэ тиийэр, соҕуруу Илиҥҥи Сайаан хайаларыгар, Байкаал хайаларыгар тиийэр, илин диэкки Өлүөнэ хочотугар тиийэр.
Геология өртүнэн кембрий иннинээҕи Сибиир платформата буолар. Элбэх сиринэн базальт, диабаз быһа охсуулара күн сирэйигэр тахсаллар.
Муора таһымыттан 400 - 500 м. Ордук үрдүк сирдэрэ 1701 м тиийэллэр (Путораан хайалара).
Ирбэт тоҥ киэҥник тэнийбит сирэ. Өрүстэр дьириҥ хочолоохтор, түргэн сүүрүктээхтэр, таас харгылаахтар.
Үүнээйи сүрүннээн тиит мастаах ойуур. Хоту өртө туундара.
Хостонор баайтан алмаз, көмүс, туус, слюда, айылҕа гааһа.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Starbucks
Starbucks (Старбакс) диэн кофе атыылыыр маҕаһыыннар ситимнэрэ.
1756
1756 сыл.
Starbucks
Бастаан АХШ Сиэтл куоракка 1970 сылларага арыллыбыта. Билигин аан дойду үрдүнэн 9000 кофейняттан элбэх арыллыбыт. Улахан аҥара АХШга баар. Старбакс кофейнялара түргэнник арылларынан биллэр, сороҕор кофейнялара бэйэ-бэйэлэриттэн чугас-чугастык турар буолааччы. Ону тэҥэ, араас чэйи уонна мороженайы атыылыыллар.
Күлүмнүүр (Никифоров Василий Васильевич)
200px|thumb|left|Никифоров Василий Васильевич — Күлүмнүүр Василий Васильевич Никифоров — Күлүмнүүр (18.05.1866—15.09.1928) — Саха Сирин уһулуччулаах общественнай, политическэй диэйэтэлэ, краевед-учуонай, суруйааччы, публицист, Сахалар сойуустарын салайааччыта, Саха Сиригэр земствоны киллэрии көҕүлээччитэ уонна тэрийээччитэ.
Олоҕун олуктара
Василий Васильевич Никифоров 1866 с. ыам ыйын 18 күнүгэр (с.и.) Саха уокуругун Дүпсүн улууһугар (билиҥҥи Уус-Алдан улууһугар) сэниэ дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата — Баһылай Никииппэрэп — Дьокуускайдааҕы уезднай училищаҕа үөрэммит киһи — 1840-с сыллар бүтүүлэригэр Дүпсү улууһун суруксута эбит (бэйэтин төрдө — Арҕаа Хаҥалас улууһа). 1851 с. хас да нэһилиэк «ревизские сказки» дэнэр дөкүмүөнүн сатабыллаахтык оҥорон куортугунан наҕараадаламмыт. Оҕолорун (4 уол, 4 кыыс) үөрэхтээх дьон оҥороору дьиэтигэр оскуола арыйан үөрэттэрбит. Онно көскө сылдьар аҕабыыт учууталлаабыт. Ол гынан баран уола Василий ахтарынан, арыгыннан үлүһүйэр таҥара үлэһиттэрин кытта куомуннаһан, бэйэтэ арыгыһыт буолан хаалбыт, онон уола үстээҕэр өлбүт. Василийы 1872 сыллаахха улуус суруксута Даниил Федорович Охлопков иитэ ылбыт.
Василий бастакы учууталынан политсыылынайдар Н. П. Странден, П. Д. Ермолов, Д. А. Юрасов уонна П. П. Подбельскай этилэр. 1874 сыллаахтан Охлопков уолун үөрэттэрээри Страндены бэйэтин дьиэтигэр олордор. 1875 сыллаахха Охлопков уолу Нецветова диэн Странден билэр дьахтарыгар Дьокуускайга олохтуур. Нецветова бэлэмнээбитин кэннэ 1877 сыллаахха уол Дьокуускайга эр дьон прогимназиятыгар киирбит. Онтун 1885 с. бүтэрбит. Учууталын Странден дьиэтигэр Нам улууһугар көскө сылдьар медик-устудьуон А. А. Сиповичтыын билсэр. Доҕотторун А. А. Афанасьевтыын уонна В. П. Поповтуун киниэхэ дьону эмтииригэр нэһилиэктэри кэрийэригэр көмөлөһөллөр, бу сылдьан медицинанан үлүһүйэллэр, уонна бары бэйэлэрин улуустарыгар балачча өр кэмҥэ фельдшер үлэтин толороллор.
Үөрэнэ сылдьан кэлин бииргэ үлэлэспит дьонун кытта — бырааттыы Илья, Федор, Иосиф Поповтары, П. А. уонна М. А. Афанасьевтары, П. Н. Сокольниковы, В. Я. Слепцовы, Е. Д. Николаев II, онтон биллиилээх общественнай диэйэтэл Е. Д. Николаевтыын — билсэр.
Оскуоланы бүтэрэр 1885 сылыгар ииппит аҕата дьадайан хаалан гимназия дириэктэрэ көҥүлүнэн тохсунньуга төрөөбүт улууһугар суруксуттуу тахсар. Сайын бэс ыйыгар алта кылаастаах прогимназияны бүтэрэр, уонна салгыы үлэлиир. Бу кэмҥэ көскө сылдьар Папий Павлович Подбельскайы кытта билсэр, кини көҕүлээһининэн табаарыстарын кытта Дүпсүҥҥэ уонна Мэҥэҕэ Саха сиригэр бастакы библиотекалары арыйар.
1889 с. кулун тутарыгар сыылынайдар өрө турууларын кэмигэр Подбельскай өлөрүллүбүтүн кэннэ кини архыыбын П. А. Афанасьевтыын ойуурга кистииллэр.
1890 сыллаахха Дүпсүн кулубата буолар. Бу дуоһунаска үлэлии сылдьан кини сири таҥастааһыны кэҥэтэргэ, культураны көтөҕүүгэ, дьон ыраас олоҕун туһугар, арыгылааһыны уонна хаартылааһыны утары охсуһар. Атыыһыт К. Д. Спиридоновтыын кыттыһан Дүпсүҥҥэ бастаан приход оскуолатын, онтон кини олоҕор министерскэй оскуоланы арыйтарар. Үөрэҕириигэ үлэтин иһин үрдүк наҕараадаҕа тиксэр — тохсунньу 25 күнугэр 1895 с. император Станиславскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээл биэрэр.
1894—1896 сылларга Сибиряков экспедициятын үлэтигэр кыттар.
1906 сыллаахха Сахалар сойуустарын (Союз якутов) тэрийэр. Сойуус аатыттан Миниистирдэр сэбиэттэрин бэрэстээтэлэ С. Ю. Витте аатыгар ирдэбиллэрин ыытар. Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалаҕа миниистирин Дурново П. Н. бирикээһинэн тохсунньу 19 (билиҥҥиннэн олунньу 1) күнүгэр хаайыыга угуллар. Бу сытан «Манчаары түөкүн» диэн дырааматын суруйар. От ыйын 25 күнүгэр (саҥаннан атырдьах ыйын 7) суут буолуор диэри босхолонор. Алтынньыга «үөрэххэ тардыһар сахаларга» анаан «Саха кулууба» диэни тэрийэр. Бу кулуупка сахалыы ааҕыылары ыытар, «Манчаарытын» туруорар.
1907 сыллаахха Саха сиригэр холуобунай буруйдаахтары көскө ыытары утарар ыстатыйата «Якутский край» хаһыакка тахсыбыт.
1927 с. Дьокуускайга кэлэ сылдьан конфедералиистар дьыалаларынан тыллаабатаҕын иһин тутуллар. Атырдьах ыйын 1928 с. В. В. Никифоров ытылларга ууруллубут, онтон бу бириигибэры концлааҕырга 10 сылга ыытыынан уларыппыттар. Балаҕан ыйын 15 күнүгэр 1928 сыллаахха Новосибирскай куорат түрмэтин балыыһатыгар өлбүтэ. 1992 сыл олунньутугар реабилитацияламмыта.
223
223 сыл.
Олооһун
Олооһун - Саха сирин киин өттүгэр соҕуруулуу-илинтэн түһэр хас да хонуктаах күүстээх тыал (былыты, ардаҕы аҕалар).
Хатырыктаах тэмиэрийэ
Хатырыктаах тэмиэрийэ (, Болетинус замечательный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха сирин сииктээх сэбирдэхтээх ойуурдарыгар үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 7-12 см, бастаан кыһыл өҥнөөх, онтон киппииччэ кыһыл. Салахайдаах, хоҥор хатырыктаах. Туруупкалаах араҥата: саһархай. Этэ: араҕас, алдьаттахха уларыйбат. Атаҕа: 5-9 см. Көҥдөй. Тиэрбэстэрдээх.
Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Бөөһүкэ
thumb Бөөһүкэ өрүс. Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 263 км., тардыытын иэнэ 5780 кв.км. Баһа Орулҕан сискэ баар.
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаалаах Мэйчээн (93 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саввин Егор Петрович
Саввин Егор Петрович (төр. 1959, Чурапчы, Саха АССР) — Российскай Федерация үтүөлээх худуоһунньуга (2001), муосчут. «Сардаана» фабрика маастара.
Олоҕун олуктара
1959 сыллаахха ахсынньы 30 күнүгэр Чурапчыга төрөөбүт. 1980 сыллаахха Саха уус-уран училищетын бүтэрбит (скульптор М. М. Павловка үөрэммит).
Сигэлэр
Егор Саввин
Олоҕу бэлэхтээ
Олоҕу бэлэхтээ (Подари жизнь) — онкологиялаах, хаан уо.д.а. ыарыылаах оҕолорго көмө оҥорор илтэн тутулуга суох түмэт тэрилтэ. Тэрийээчинэн Россия биллэр артыыстара Чулпан Хаматова уонна Дина Корзун.
Чараҥ
thumb|250px
Олоҕу бэлэхтээ
Cүрүн информация
Официальнайдык түмэт 2006 с. сэтинньи ый 26 Галина Чаликова төрүттээбит, кэлин пуонд бастакы директора буолбут. Ол гынан баран, өссө 2005 с. пуонд тутаах үлэһиттэрэ биирдиилээн оҕолорго анаан концертары, выставкалары уонна экскурсиялары тэрийэллэр эбит. Пуонд билиҥҥээҥҥи дылы «Подари жизнь» диэн ыарыһах оҕолорго аналлаах концертары тэрийэр, 2007 с. «Современник» театр иһигэр   , 2009 с. Москватааҕы музыка дьиэтигэр  , 2010 с. «Маленький принц».
Чараҥ
Чараҥ — түөлбэлээн үүммүт ыраас хатыҥ ойуур.
Сигэлэр
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Бүүрүк
Бүүрүк өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 267 км., тардыытын иэнэ 9700 км².
Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар.
Тардыытыгар 700 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата Миэличээн (206 км.)
Олоҕу бэлэхтээ
Cүрүн информация
Түмэт 7 балыаһа оҕолоругар көмө оҥорор: «Дмитрий Рогачев» аат. оҕо гематологиятын, онкологиятын уонна иммунологиятын чинчийэр Федеральнай киинэ (Федеральный научно-клинический центр детской гематологии, онкологии и иммунологии им. Дмитрия Рогачева (ФНКЦ ДГОИ)), Россиятааҕы оҕо клиническай балыыһатыгар (Российская детская клиническая больница (РДКБ)), Россиятааҕы рентгенорадиология научнай киинэ (Российский научный центр рентгенорадиологии (РНЦРР)), Н.Н. Бурденко аат. нейрохирургия института уонна С.П. Боткин аат. Москватааҕы куорат балыаһата.
Спрингфиелд
thumb|250px
Спрингфиелд (Springfield), куорат, Иллинойс штатын киин куората. Куорат аттыгар улахан АЭС баар. АХШ биир улахан култууратын киинэ.
Олоҕу бэлэхтээ
Cүрүн информация
Федерального научно-клинического центра детской гематологии, онкологии и иммунологии им. Дмитрия Рогачева (ФНКЦ ДГОИ), Российской детской клинической больницы (РДКБ), Российского научного центра рентгенорадиологии (РНЦРР), Московского областного клинического диспансера, НИИ нейрохирургии им. акад. Н. Н. Бурденко РАМН, Морозовской детской городской клинической больницы и Московской городской больницы им. Боткина.
2012 пуонд төрүттээччилэрэ «За гуманизм» диэн «Ника» киинэ устааччылар аналлаах премияларынан наҕараадаламмыт.
Партнердара
2011 с., кулун тутар 2 түмэккэ харчынан уонна эмтэнэр хааччыйар сыалтан Лондоҥҥа «Gift of Life» партнер түмэт тэриллибит.
«Олоҕу бэлэхтээ» түмэт «Анжи» футбол кулууп официальнай партнера. Спортсменнар кэтэр футболкаларыгар түмэт логотиба баар.
«Сбербааҥҥа» «Подари жизнь» көмө оҥорор харчы ууруута баар. Пуонд «Аэрофлот» «Мили милосердия» диэн программатын кытта үлэлиир.
Түмэт «Все вместе» диэн барыыһа суох столицатааҕы түмэт тэрилтэлэр истэригэр киирэр.
Владимир Путин өйөөһүнүнэн түмэт Дмитрий Рогачев аатынан онкологияны, гематологияны уонна иммунологияны чинчийэр оҕо киинин туттарбыттар. Рагынан ыалдьыбыт Дима Рогачев Путины кытта блины сиэтэхпинэ биирдэ эрэ эмтиэниэм диэбит; Пуонд волонтердара оҕо баҕа санаатын толорбуттар уонна иннэ гынан проблемаҕа (киин тутуутугар) былаас хараҕын тардыбыттар. 2008 с. сыллааҕы ыытыллар «Подари жизнь» концерт оннугар тутуу аһыллыытын бырааһынньыга тэриллибит.
Ону тэҥэ түмэт благотворительность туһунан сокуон суруйуутугар үлэлэһэр эбит. Иннэ гынан көмө оҥорооччуларга налог араас льготаларын олохтообут (бастакы буолбатах благотворительнай көмө оҥорор налогун боппуттар ).
Иллинойс
Иллинойс (Illinois) — АХШ биир экономически күүскэ сайдыбыт штата буолар, киин куората — Спрингфиелд. Онтон штат сиригэр дойду үһүс улахан гигант-куората Чикаго баар.
Николаева Мария Георгиевна
Мария Георгиевна Николаева — (Таатта Е. Д. Николаев 1 кыыһа). Санкт-Петербурга дьахталлар Үрдүкү куурустарын 1917 сыл иннинэ бүтэрбит. Биир дойдулааҕа учуутал Афанасий Васильевич Давыдовка кэргэн тахсыбыт. А. В. Давыдов Григорий Осмоловскай диэн политсыылынайы күрэтиигэ буруйданан 3 сыл устата Булуҥҥа сыылкаҕа атаарыллыбыт. Мария Георгиевна онно барса сылдьыбыт. М. Г. Николаева Булунтан кэлэн баран саха бастакы интеллигенциятын лидерэ В. В. Никифоров-Кулумнуур «Манчаары» диэн пьесатын сахалыы тылбаастаабыта.
Николаев Егор Дмитриевич (Улахан Дьөгүөрдээн)
Егор Дмитриевич Николаев I сахаҕа биллибит аата Улахан Дьөгүөрдээн (1856-1888) — сахалар бэйэлэрин бэйэлэрэ салайыныыларын туруорсубут, Степной Думаны сөргүтэ сатаабыт, земство институутун Саха Сиригэр киллэриини туруорсубут, Саха сиригэр холуобунай көскө ыытыы суох буоларыгар кылаатын киллэрбит киһи. Боотур Уус улууһун кулубата. Саха уһулуччулаах киһитэ Күлүмнүүр учууталынан билинэр киһитэ, саха өрөбөлүссүйэниэрэ Урсик үөлээннээҕэ.
1856 сыллаахха тохсунньу 5 күнүгэр Боотур Уус улууһун Ытык-Күөлүн Лээһэҥкэ Миитэрэйдээх дьадаҥы ыалыгар (сорох сибидиэнньэннэн баай ыалга) төрөөбут.
Дьокуускайга прогимназияҕа үөрэнэр кэмигэр политсыылынайдары кытары бодоруспут. Егор Дмитриевич 1880 сыллаахха Санкт-Петербург куоракка үрдүк үөрэҕи ылан дойдутугар эргиллэн кэлбит. Ол эрээри ханнык идэни ылбыта ыйыллыбатах. Кини маҥнай Боотур уус улууһугар суруксутунан, I Дьохсоҕон нэһилиэгэр кинээһинэн, салгыы улуус кулубатынан ананан үлэлээбит. Е.Д. Николаев I улууһун кыра, кыаммат дьонугар ыарахан туһээннэри сарбыйтаран, тэҥ быраабы биэрэр туһугар туруулаһан Саха сирин оччотооҕу үрдүкү салалтатын ааһа түһэн, ыраахтааҕыга тиийэ араас үҥсүүлэри, көрдөһүүлэри дьаныһан туран суруйбут.
Бу да кэнниттэн Е.Д. Николаев хаста да сахалар земствоҕа көһүөхтээхтэрин туһунан суруктары үрдүкү сололоох тойотторго суруйбута биллэр. Ол санаалара төһө да өйөбүлү ылбатахтарын иһин бар дьон олоҕо тупсарын туһугар үлэтин тохтоппотоҕо. Саха сиригэр кэлбит народниктары кытта билсэрэ, Сибиир областниктарын баһылыга Н.М. Ядринцев болҕомтотун бэйэтигэр тарпыта да ону туоһулуур. Ол кэмнээҕи былаас чиновниктара итини биллэн турар сөбүлээбэтэхтэрэ. Онон Е.Д.Николаев I олоҕор куттал суоһаабытын билэн, 1888 сыллаахха бэйэтэ олохтон эрдэ барар хомолтолоох быһаарыыны ылар.
Некротомия
Циркулярнай дириҥ сиэтиигэ туттуллар эпирээссийэ.
Орландо
Орландо (Orlando) диэн Флорида куората.
IPod
'iPod диэн киһи сиэпигэр ильдьэ сылдьар Apple хампаанньа оҥорор музыкальнай плеердарын арааһын аата. Компьютертан плеерга музыканы быраҕан баран наушник нөҥүө истиэххэ сөп. Саҥа iPod плеердарга араас оонньуулары уонна программалары туруоруохха, интернетынан туттуохха сөп.
Бастаан аата судургу iPod диэн этэ. 2001 сыллаахха тахсыбыта. Билигин даҕаны оннук iPod оҥоһуллар уонна iPod classic диэн ааттанар.
Apple makes a smaller iPod called the iPod nano. It is much smaller than the iPod, but does not hold as many songs. It uses flash memory, a special kind of memory for very small electronics, instead of a hard drive. It replaced a version of the iPod called the iPod mini.
Another type of iPod, called the iPod shuffle, is very small, and it uses flash memory, like the iPod nano but it has no screen. It is the least expensive iPod.
The most expensive iPod is called the iPod touch. It has a touch screen, like the iPhone. The first iPod touch was released in 2007.
iPods often contain songs downloaded from an online music store, using a program called iTunes. (The name of Apple's music and video store is the iTunes Store.) Songs are sold in AAC file format, not MP3 or WMA. These are popular formats for compressing (making smaller) music until it does not take up much space and can easily be put on a media player such as the iPod.
The App Store is an online shop that is run by Apple Inc. where people can buy software for their iPhone or iPod Touch. It opened on July 11, 2008. Over 100,000 applications (or apps for short) are available for people to buy. Some apps are available for free.
Томская Дария Андреевна
200px|thumb|right|Томская Дария Андреевна
1913 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы улууһун Эҥэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Эһэлээх эбэтигэр иитиллибит кыыс оҕо кыра эрдэҕиттэн үлэһит буола улаатар.
Оҕо эрдэҕиттэн олоҥхолуур идэҕэ уһуллубут, бэйэтин түөлбэтин талааннаах олоҥхоһуттарын толорууларын улаханнык умсугуйа истибит.
Төрөөбүт таайа Мартыын Бурцев олоҥхолорун истэн, олоҥхо кэрэ эйгэтигэр биһиктэнэн кэриэтэ улааппыта.
Онон өссө оҕо сылдьан, олоҥхо хомуһуннаах тылын күүһүгэр ылларбыт суурбэлээҕиттэн олонхо дьоро киэһэлэрин төрүттүүр биллэр-көстөр олоҥхоһуттар репертуардарыттан сөбүлээбитин үтүктэн олоҥхолуур идэлэммит.
Ол курдук Е.Горохов Ньургун Боотур, Кулун Куллустуур, А.Н.Горохов Саһыл улаан аттаах Сандалы Бэргэн, И.Н.Потапов Эрбэҕэр Эрчимнээх Элитэр Бэргэн, А.И.Томская Көмүс Мөкүлүкээн оҕонньор, Элгээн Иэйэхсит эмээхсин, таайа М.А.Бурцев Хаан илбистээн бухатыыр, ийэтэ Е.А.Бурцева Омуннаайы бухатыыр уонна Эллэй Боотур диэн олоҥхолорун сөбүлээн, бэйэтин репертуарыгар ылынан, дьон-сэргэ ортотугар олоҥхолуур буолбут.
Д.А.Томская толорууларын ТЛИ институтугар, норуот айымньытын Дьиэтигэр, радио уонна телевидение компаниятыгар хас да төгүллээн кэрэхсээн истибиттэрэ.
Кини толоруутун сиэрэ-туома, матыыбын арааһа, олоҥхотун эгэлгэтэ дьиҥ олоҥхоһуттар үгэстэригэр чугас турар.
Лорд Честерфилд
Филип Дормер Стэнхоуп, 4-с граф Честерфилд (Philip Dormer Stanhope, 4th Earl of Chesterfield, балаҕан ыйын 22 1694, Лондон — кулун тутар 24 1773, эмиэ онно) — Улуу Британия судаарыстыба дьайыксыта, дипломат уонна суруйааччы, «Уолбар суруктар» ааптардара. Аҕата 1726 сыллаахха өлүөр диэри лорд Стэнхоуп (Lord Stanhope) диэн аатынан биллэрэ.
«Уолбар суруктар»
Честерфилд Георг I туора кыыһын Мелюзина фон Шуленбург диэн дьахтары ойох ылбыта, ол эрээри киниттэн оҕото суоҕа. Филипп Стэнхоуп (иккис), кини тапталлаах ол эрээри туора дьахтартан төрөппүт уола кини өйөбүлүнэн туһанара, ол эрээри аристократия үөһээ араҥатыгар кыайан киирбэтэҕэ. Кырдьан баран Честерфилд биир уолу ииттэ ылбыта, онтуката үһүс Филипп Стэнхоуп диэн аатынан биллэрэ (1755—1815), кэлин баайын-дуолун барытын утумнаабыта.
Филипп Стэнхоуп (иккис) Юджиния Дорнвил диэн Ирландияттан төрүттээх дьахтартан икки уолламмыта, 36 сааһыгар өлбүтэ. Честерфилд сиэннэрэ баалларын туһунан уола өлбүтүн кэннэ эрэ билбитэ, кинилэргэ кыра нэһилиэстибэ хаалларбыта. Ол эрээри уолун ойоҕор тугу да хаалларбатаҕа. Онон Дорнвил Стэнхоуп уолугар суруйбут суруктарын издателлэргэ атыылыырга күһэллибитэ. Суруктар улахан айдааны таһаарбыттара, элбэх киһи аахпыта. Хаста да хос таһаарыллан, огдообо онтон байбыта.
Честерфилд суруктара Джон Локк педагогикаҕа идиэйэлэригэр майгынныыр элбэх сүбэлэрдээх. Иитии чопчу карьераҕа туһуланыытын Честерфилд элбэх үөлээннээхтэрэ сүөргүлээбиттэрэ. Ол эрээри «Суруктары» Вольтер үрдүктүк сыаналаабыта,  XVIII үйэ эпистолярнай жанрын уһулуччу көстүүтүнэн уонна ис киирбэх, киһилии докумуон быһыытынан билиммитэ. Вольтер дю Деффан маркизаҕа 1774 сыл атырдьах ыйын 12 күнүгэр суруйбут суругар маннык эппитэ: «Кинигэ сүрдээх үөрэтэр суолталаах, уонна, арааһа, иитии туһунан баччааҥҥа диэри суруллубуттан саамай үчүгэйдэрэ».
Виктор Үго
Виктор Мари-Үго (Victor-Marie Hugo; Олунньу 26, 1802 — Ыам ыйын 22, 1885) диэн Франция поэта уонна суруйааччыта.
Францияҕа, Үго бастатан туран поэмаларынан уонна драмаларынан биллэр. Ордук аатырбыт поэзия үлэлэринэн буолаллар Les Contemplations уонна La Légende des siècles. Аан дойдуга Les Misérables уонна Notre-Dame de Paris диэн романнара биллэллэр.
Пулины
Пулины (Пулини) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 472 (2011). Житомир куоратыттан 47 км. сытар.
Историята
Бастаан XII үйэҕэ Чертолесы диэн аатынан биллэрэ. Олус былыргы сэлиэннэ, ону летописьтарга олус хойуу тылартан уонна маардатыттан "Чертов лес" диэн ааттыыллар эбит. Киевтан арҕаа сытар Житомир, Каменка уонна Вильск куораттарга барар суолга сытар. XIV үйэттэн Литва княжествотын састаабыгар баара.
Дьэрбэ
Дьэрбэ өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 320 км., тардыытын иэнэ 8780 км².
Тардыытыгар 330 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара Эргэ Дьиэ (146 км.) уонна Дьүүктэ (65 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Өксүөн
Өксүөн - тыаллаах-куустаах хаар быластаах (сүнньүнэн күһүҥҥү) ардах, күһүҥҥү хаар-самыыр.
224
224 сыл.
Электросудорожнай терапия
Электрическэй тогу мэйии курдары ыытыы.
Приштина университета
Приштина университета (алб. Universiteti I Prishtinës) — судаарыстыба үрдүк үөрэх кыһата, Приштина куоракка, Косовоҕа баар. Устудьуоннарын ахсаана — 41 833 (2009—2010 үөрэх сылыгар).
Аан бастаан Приштина университета 1969-1970 үөрэх сылыгар аһыллыбыта. Бу университет 1999 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. Онтон бэлиитикэттэн сылтаан, уларыйыылар буолбуттара. Билигин 1999 сыллаахтан саҥаттан үлэлиир университет курдук ааҕыллар.
Магатырова Мария Николаевна
1950 с. муус устар 22 күнүгэр Амма улууһун Өнньүөс сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1972 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1977 с. Уһук Илиннээҕи ускуустуба инстутуутун живописнай салаатын бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
Мария Магатырова айар үлэтэ худуоһунньук бэйэтин киэҥ көрүүтүн туоһулууллар диэн суруйаллар. Бүтэһик үлэлэрэ "публицистыы" көнөтүк суруллубуттар дииллэр.
Үлэлэрэ
Бикипиэдьийэ
(Wikipedia) диэн көҥүл, элбэх тыллаах энциклопедия. Бикипиэдьийэ үлэтин Wikimedia Foundation диэн түмэт-тэрилтэ хааччыйар, үбүн салайар. Билигин ҕэ 285 тылынан 40 мөл. тахса ыстатыйа баар. Бу ыстатыйалары тус бэйэлэрин баҕаларынан бүтүн аан дойдуттан кыттааччылар киирэн суруйаллар уонна тупсараллар. ни 2001 с. Дьимми Уэйлс уонна Ларри Сэҥер 2001 сыллаахха тохсунньуга саҕалаабыттара. , Бикипиэдьийэ аан бастаан тохсунньу 10 күнүгэр үөскээбитэ, ол эрээри туспа домеҥҥа биэс хонон баран көһөрүллүбүтэ, онон үөскээбит күнүнэн тохсунньу 15 күнэ ааҕыллар.
Бикипиэдьийэ билигин саамай улахан уонна ордук элбэхтик көрүллэр ыйынньык (справочник) буолар.
Улаханынан уонна нэдэр хабар тиэмэтэ киэҥинэн Бикипиэдьийэ киһи аймах устуоруйатын тухары айыллыбыт энциклопедиялартан саамай толорулара.
Аатын устуоруйата
Бикипиэдьийэ бастаан Нупедия диэн онлайн-энциклопедия быһыытынан үөскээбитэ, кини атын энциклопедиялартан улахан уратыта суоҕа. Кэлин бырайыак вики-технологияҕа (биики ньыматыкка) көспүтэ, уонна Бикипиэдьийэ (Wikipedia) диэн ааттаммыта. Биики ньыматык уратыта дьоҥҥо бэйэлэригэр саайты уларытар, эбэр-сабар, тупсарар кыах биэрии. Биики ньыматыгы туһанар ситим-сиргэ бэйэтин иһигэр уларытар кыах "угулла" сылдьар. Бикипиэдьийэ диэн аат икки тылтан турар. «Пиэдьийэ» (pedia) диэнэ энциклопедия диэн тыл сорҕото сылдьар. Оттон «биики» (wiki) диэнэ биики ньыматыгы туһанарын көрдөрөр.
«Биики» диэн тылы көмпүүтэргэ сыһыаннаах тиэрмин быһыытынан аан бастаан Уорд Каннингем диэн киһи 1995 сыллаахха туттубута, кини WikiWikiWeb диэн ааттаах бастакы биики-тиһиги оҥорбута, онтун «Портленд холобурдары харайар ыскылаата» диэн ситим-сиргэ 1995 сыл кулун тутар 25 күнүгэр аан бастаан туһаммыта. Оннук ааттыырыгар Каннингем Гонолулу аэропордун үлэһитин өйдөөн кэлбит, ол киһи киниэхэ аэропорт биир дьиэтиттэн атын дьиэтигэр барарга «биики-биики-шаттлынан» туһанарыгар сүбэлээбит, «биики» диэн гаваай омук тылыгар «түргэн» диэн суолталаах (wiki-wiki — түргэн түргэнник). Каннингем буоллаҕына саайты төһө кыалларынан түргэнник уларытар, ыстатыйалары түргэнник айарга туһуламмыт хамсатыгы (движогу) оҥорорго санана сылдьыбыт эбит.
1758
1758 сыл.
Ыылаах мас тэмиэрийэтэ
Ыылаах мас тэмиэрийэтэ (Boletinus pictus, Болетинус пихтовый) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Саха Сиригэр кедр ойуурдарга үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 5-12 см, көппөҕөр, кыһыл өҥнөөх хатырыктардаах, олор быыстарынан араҕас этэ көстөр. Туруупкалаах араҥата: кыһыллыҥы буурай. Этэ: араҕас. Атаҕа: 5-9 см. Аллара модьуруур.
Боотур Уус улууһа
Боотур Уус улууһа эбэтэр Боотуруус улууһа (Ботурусский улус) - Саха уобалаһыгар баар буола сылдьыбыт бөдөҥ саха улууһа, Дьокуускай уокуругар киирэрэ. XIX үйэҕэ бу улуус 31 нэһилиэктээх этэ. Аан маҥнай Амма уонна Таатта улуустар арахсыбыттара, ол түмүгэр 15 нэһилиэк хаалбыта. Билигин Чурапчы улууһа диэн аатырар.
Боотуруускай улуус кулубалара:
1. Кирен Маврин - 1778-1781 2. Степан Бигэков (Мочоот) - 1781-1785 3. Иван Старостин (Кынчыытап) - 1785-1793 4. Кузьма Софронов - 1793-1796 5. Монкурдах Балунов - 1796-1800 6. Тэппэйиин Абрамов - 1800-1803 7. Василий Толстяков - 1803-1805 8. Кузьма Захаров (Тыкаарай)-1805-1812 9. Платон Башарин - 1812-1816 10. Василий Дьячковский - 1816-1818 11. Григорий Старостин - 1818-1831 12. Яков Попов (Мосунка) - 1831-1834 13. Александр Попов (Быыччык)- 1834-1838 14. Дмитрий Башарин - 1838-1841 15. Василий Попов (Быччайар) - 1841-1845 16. Василий Ефимов - 1845-1858 17. Диодор Ефимов (Доодор) - 1858-1862 18. Яков Седалищев (Хооптоор) - 1862-1865 19. Доодор кулуба (2 болдьох) - 1865-1867 20. Алексей Попов (Өксөөтөп) - 1868-1871 21. Егор Оросин (Оруоhун) - 1871-1874 22. Дмитрий Попов - 1874-1876 23. Гурий Попов (Куурэй) - 1876-1882 24. Павел Протодьяконов - 1882-1891 25. Иван Оросин (Оруоhун) - 1891-1895 26. Егор Николаев (Улахан Егор) - 1895-1900 27. Егор Николаев (Кыра Егор) - 1900-1902 28. Василий Попов I (Бочуута) - 1902-1905 29. Иларион Оросин - 1905-1907 30. Федор Новиков (Нойукуоп) - 1907-1910 31. Никита Куприянов - 1910-1912 32. Михаил Шеломов(Солуомап) - 1912-1916 33. Дмитрий Сивцев - 1916-1918
Метро
Метро — куораттарга сир аннынан тутуллар түргэн тимир суол көрүҥэ. Үксүгэр бөдөҥ куораттарга баар буолар. Метро пуойастара сотору-сотору сылдьаллар, уонна элбэх дьону таһаллар.
Историята
Бастакы метро тутуутун 1860 сыллаахха Лондоҥҥа саҕалаабыттара. Бу метро 1863 сыллаахха арыллыбыта. Бастакы пуойастар паар күүһүнэн хамсыыллар этэ.
Сойулуор
Сойулуор - күһүн хаар түһэ илигинэ сир адыгыраччы тоҥон хаамарга куһаҕан буолуута.
225
225 сыл.
Атропинокоматознай терапия
Тыыр эбэтэр былчыҥ ноҥүө атропины элбэх дозаны биэрии.
Чэриктэй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)
400px|thumb|right|Чэриктээй Өспөх нэһилиэк Уус-Алдан улууһун каартатыгар 400px|thumb|right|Чэрикээй куйаартан көстүүтэ Чэриктэй нэһилиэк. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чэриктэй.
Индиана
thumb|200px