cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Муртаза Шерхан
Шерхан Муртазаев биһиги дьоммутун төрөөбүт дойдутун билиһиннэрэ илдьэр буолбут. Джамбул сирэ-уота... Чингис Айтматов төрөөбүт дойдута онтон чугас. Аатырбыт панфиловец, батальон, онтон кэлин дивизия командира, суруйааччы Момыш –Улы Баурджан эмиэ. Өссө икки төгүллээх Социалистическай Үлэ Геройа, саамай  ытыктабыллаах аксакал  Жазылбек Куанышбаев уобалас киэн туттар киһитэ. Бу уобаласка 246  Герой баар үһү.
Шерхан Муртазаев омос көрдөххө, тоҥкуруун көрүҥнээх. аҕыйах саҥалаах, тоҥуй, ис киирбэҕэ суох курдук билбэт киһиэхэ көстүөн сөп эбит. Саҥаран, этэн-тыынан бардаҕына, киэҥ степкэ үөскээбит киһи сиэринэн сатархайдык күллэҕинэ, ис-иһиттэн кэрэтик сырдаан кэлэр сэбэрэлээх үтүө, сайаҕас киһи. Онтон дьэ билсэн-көрсөн бардаҕына, киһи  аламаҕайа, көрдөөҕө-нардааҕа кини эбит. Эмиэ бэркэ ыллыыр.
Туһаныллыбыт литература:
1.      Иван Егоров. Сүүс тыллаах планетаҕа көрсүһүүлэр. Хотугу сулус.1981. №3
2.     Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1981.№ 2.
3.     Интернет ситимиттэн.
Kalahari Resorts
Kalahari Resorts (сахалыы Калаһари Резорт) — АХШ саҥа түргэнник сайдан эрэр Африка тематическай пааркалара.
Amazon Basics
Amazon Basics - АХШ тэрилтэтэ, 2022 сыллаахха бастыҥ дьиэ тэриллэрин оҥорооччу, 2023 бастыҥ фармацевтика бизнеһыгар тахсыбыта уонна TV оҥоруутугар (Sony, Samsung, LG тэҥэ). 2009 сыллаахха айыллыбыт тэрилтэ, Amazon үбүлээһининэн. Билигин 100% акциятын Amazon бас билэр, ол эрэн кини иһигэр киирбэт, конгломератка автономна сайдар.
Официал саайта: https://www.amazon.com/stores/AmazonBasics/AmazonBasics/page/
Назаров Гаврил Николаевич-Халыҥ Хабырыыс
Назаров Гаврил Николаевич-Халыҥ Хабырыыс — саха бастакы тырахтарыыстарыттан биирдэстэрэ.
1932—1936 сс. Мэҥэ-Хаҥаласка Доллу нэһилиэгэр «Сирдиир тэрээһин» колхозка тракторист, дизелист. 1937—1946 сс. Майаҕа МТС механик этэ. 1947 с. I Тыыллыма сэбиэтин солбуйаччы председатель.
1948 с. Лоомтукаҕа электроуот киллэрбитэ.
1947—1956 сс. электростанция машиниһа. Нэһилиэк бастакы механизатора.
Це Ка Куи
Це Ка Куи (кит. 謝家駒 ; төр. 1948 сыл балаҕан ыйын 10 к.) — Хоҥ Коҥтан төрүттээх түмэт урбаанньыта. Це 1992 сыллаахха «K K Tse & Associates» диэн бэйэтин тэрилтэтин тэрийиэн иннинэ уон сыл иһигэр араас салайааччы дуоһунугар «Shui On Group» диэн хампаанньаҕа үлэлии сылдьыбыта. 2008 сыллаахха «Хараҥаҕа кэпсэтии (Хоҥ Коҥ) Ltd.» диэн хампаанньаны тэрийсибитэ.
Олоҕо
Це социологияҕа уонна экономикаҕа икки идэлээх Хоҥ Коҥ университетын бүтэрбитэ. Манчестер университетыгар социологияҕа доктор таһымын ылбыта. Це үлэтин Хоҥ Коҥҥа «Lam Soon Group» хампаанньаҕа менеджер быһыытынан саҕалаабыта. Онтон МВА таһымын ылаары Великобританияҕа барар уонна 1981 сыллаахха бу таһымы ылар. Онно үөрэнэ сылдьан ньууччалыы уонна кытайдыы тахсыбыт «Маркс уонна Спенсер: Великобританияҕа саамай таһаарыылаах салайыылаах хампаанньалар анатомиялара» (Оксфорд: Пергамон Пресс, 1985) диэн кинигэни суруйар.
Хоҥ Коҥҥа төннөн баран Це «Shui On Group» хампаанньаҕа киирэр. «K K Tse & Associates» диэн консалтинговай фирманы тэрийэн 1992 сыллаахха үлэтин быраҕар. Кини клиеннарын ахсааннарыгар CLP Group, VTech уонна Lenovo Group киирэ сылдьыбыттара.
«Хараҥаҕа кэпсэтии (Хоҥ Коҥ)» Патрик Чунгу кытта тэриллибитэ. Түмэт урбаанын ситиһиилээхтик ыытыы Хоҥ Коҥҥа түмэт эргиэнэ сайдарыгар улахан суолталаах этэ.
Хампаанньа чааһынай үбүлээһин көмөтүнэн үлэлиир, дойду салалтата көмөлөспөт. Хампаанньа сэттис ыйыгар ночооттоох буолан бүппүтэ, онтон иккис сылыгар дохуот аҕалар буолбута. «Хараҥаҕа кэпсэтии (Хоҥ Коҥ) Limited» Хоҥ Коҥ түмэт тэрилтэлэригэр инвестиционнай капиталы үрдэтии саҥа ньыматын көрдөрбүтэ. Бастакы капитал 20 чааһынай сирэйтэн хомуллубута. Олохтоох түмэт тэрилтэлэрин курдук атын партиялартан дуу, үтүөнү оҥорор тэрилтэлэртэн дуу биир да иэс эбэтэр көмө ылбатахтара.
Хампаанньа дохуоту үллэстии туһунан чуолкай принциптардаах. Үс гыммыт биир хампаанньа сайдарыгар барар. Үс гыммыт иккиһин дивидент быһыытынан акционердар үллэстэллэр.
Дмитриев Михаил Саввич
Дмитриев Михаил Саввич — «Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл кавалера.
1928 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Кыра сааһыттан төрөппүттэрин кытары Тырканданан, Томмотунан бултууллара, шахталарга мас тийэллэрэ, таһаҕас таһаллара. 1945—1966 сс. көмүстээх Алдаҥҥа эргиэн систематыгар биригэдьииртэн саҕалаан Холбоско (Уус-Маайа) салайааччынан, 1966—1991 сс. Мэҥэ-Хаҥалс оройуонугар Аллараа Бэстээх сельпотугар бэрэссэдээтэлинэн, эргиэҥҥэ барыта 47 сыл үлэлээбитэ. 1970 с. «Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 1998 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун «Бочуотун кинигэтигэр» киллэриллибитэ. «ССРС Потребкооперациятын туйгуна» знагынан бэлиэтэммитэ.
Amazon AWS
Amazon AWS - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ былыт технологиатын бас билээччи уонна былыт нөҥүө контеннары сүүрдэргэ, интегрирования уонна стриминг ыытарга анаммыт, ону таһынан былыт нөҥүө 3D/5D видеолары, аудиолары суоттааһын, трассировка сардаҥалары сайыннарыы. 2023 сыллаахха Google ситэн Аан Дойдуга саамай бөдөҥ буолбута былыт инфраструктуратынан.
Amazon AWS аатырбыт Fortuna 500 уонна Nasdaq компоненнарга ааҕыллар.
Официал саайта: https://aws.amazon.com/
Айылҕа уларыйан иһэр
Айылҕа уларыйан иһэр диэн этиини хас киһи барыта итэҕэйэр буолла.
Дьон-аймах таһаарыылаах үлэлэрин-хамнастарын түмүгүнэн айылҕа кэлин кэмҥэ уларыйан иһэрэ дьоҥҥо эмиэ билиннэ. Бу уларыйыыны аныгы сайдыбыт устар уонна көрдөрөр тиэхиникэ көмөтүнэн дьон бары билэллэр. Үгүс дьон олоҕор хамсааһыннары киллэрэр уларыйыылары дьон кэтээн көрөллөрө элбээтэ. 2011 сыллаахха Японияҕа уонна Турцияҕа буолбут улахан алдьатыылары оҥорбут сир хамсааһыннара бары дьону барыларын хаарыйаллар, санааҕа түһэрэллэр, эчэйбиттэргэ көмөлөһө сатыыр санааларын улаатыннараллар. Билигин наука үлэһиттэрэ кэтээн көрүүлэринэн стратосфераҕа озон ахсаана 15-20 бырыһыан аҕыйаабыта бэлиэтэнэр. Хотугу уонна Соҕуруу Полюстар үрдүлэринэн озоновай бүрүөһүҥҥэ дьөлөҕөстөр үөскээһиннэрэ Күн уотун дьайыытын күүһүрдэн, бу полюстарга мунньуллубут элбэх муустар түргэнник ууллалларын үөскэтэн, айылҕаҕа уу элбээн, намыһах сирдэри уу ылыыта, бу кэмҥэ саҕаланан эрэрэ биллэр буолла.
Приморьеҕа амур тиигирин ахсаана 450 эрэ ордон хаалбытын кэнниттэн, дьон бу кыыл чахчы эстэр буолла диэн харыстыыр санаалара син киирдэ. Араас программалары оҥорон боруобалаан көрүүнү саҕалаатылар.
Сорох аҕыйах ахсааннаах көтөрдөр, кыыллар быста эстиилэригэр тиийэн эрэллэр. Хайдах гынан аҕыйах хаалбыт кыталыктары, амурскай тиигирдэри харыстыыр туһунан кэпсэтиилэр барбыттара ыраатта. Үтүө санаа дьоҥҥо киирэн иҥэрэ, соннук толоруллар буолара олус уустугун, уһун кэми ыларын хайа да дойдуга браконьердар, көҥүлэ суох бултааччылар бааллара биллэрэр.
Айылҕаҕа уларыйыылары дьон бэйэлэрэ саҥаны айыыны оҥоро сатыылларыттан киллэрэн иһэллэр. Австралияҕа куруолугу илдьэн ыытыы улахан содуллана сылдьыбыта. Киин улуустарга маттаҕа диэн былыргы кэпсээннэрбитигэр элбэхтик кэпсэнэр кыра кыыл, андаатары Америкаттан аҕалан олохсутуу кэнниттэн быста аҕыйаата.
Үүнээйини элбэҕи үүннэрээри араас удобрениелары харса суох туһаныыттан, ыһыыттан хонуу чыычаахтара быста аҕыйааһыннара тутулуктанара кэлин кэмҥэ билиннэ. Чыычаахтар ахсааннара аҕыйаан кыра үөннэри кыайа-хото сиэн, тэҥнэһиигэ кыайан туппаттара биллэн, мутукчалаах тыалары сиир үөннэр аһара баран элбээтилэр. Кэлин кэмҥэ мутукчалаах тыалары кыра үөннэр сиэһиннэрэ Саха сирин киин улуустарыгар тарҕаммыта ыраатан эрэр.
Халлаан уопсайынан сылыйан эрэриттэн урукку кэмҥэ соҕуруу дойдулаах көтөрдөр кэлэн олохсуйаллара эбиллэн иһэр. Соторутааҕыта көстүбүт чыыбыс диэн көтөр Саха сиригэр дойдулаах курдук буола элбээтэ.
Халлаан үөрэхтээхтэрэ бэлиэтииллэринэн Сир салгынын сылыйыыта ааспыт үйэ 60-с сылларынааҕар 10-ча кыраадыска тиийэ итийдэ. Хотугу сир олохтоохторугар халлаан сылыйыыта олохторугар үчүгэйи аҕаларын таһынан сир аннынааҕы ирбэт тоҥу ириэрэн, улахан таас тутуулар фундаменнарын хамсатар кыахтанара уустуктары үөскэтиэн сөп.
Дьон өйүгэр-санаатыгар иҥэн сылдьар “Атлантида ууга барыыта” сотору кэминэн хатыланыан сөп балаһыанньата сир үрдүгэр үөскээтэ. Айылҕаҕа мунньуллубут муустар ууллууларыттан уу элбээһинэ саҕаланан эрэр. Учуонайдар ааҕан таһаарыыларынан бары сир үрдүгэр баар муустар ууллуулара, уу билиҥҥи таһымын 60-ча миэтэрэ үрдэтиэн, элбэх дьон олохсуйбут хонуу сирдэрэ ууга былдьаныахтарын сөп.
2013 сыллаах күһүн Амур өрүс түһэр ардахтартан халааннаан чугастааҕы хонуу сирдэри барыларын уу ыла сырытта. Тыа сирин үлэһиттэрин, олохтоохторун дьиэлэрэ-уоттара барылара ууга былдьаннылар, ас-үөл саппааһа ууга барда. Бу сэбиэскэй былаас кэмиттэн ыла буолбатах быһыы буолар. Былыргы сахалар бу өрүһү Амыр, Амырыын диэн ааттаабыттара, аатыгар сөп түбэһэрэ билигин кэлэн билиннэ. Бүтүн Россия көмөтүнэн эрэ олохтоохтор саҥалыы оҥостоллоро кыалынна.
Мутукчалаах мастары имири кэрдэн аҕыйатыыттан Сир үрдүгэр уу паарын эргиирэ күүһүрүүтүттэн, олус күүстээх тыаллар, ардахтар уонна хаардар түһүүлэрэ эбилиннэ. Аны күүстээх тыаллар үүнэн турар мастары барыларын охтороллоруттан айылҕаҕа үөскээбит уу эргиирэ өссө улаатан, күүһүрэн иһэр чинчилээх. Айылҕа алдьархайыгар түбэспит дьону тэлэбиисэргэ көрөн, араадьыйаҕа истэн аһынан көмөлөһө сатыыллар.
Сир баайын аһаҕас ньыманан хостооһун айылҕаны алдьатыыта олус киэҥ. Кыһыл көмүһү хостоорулар үрэхтэр кумахтарын тоҕо хаһан сууйан, күөх кырыстарын барытын тиэрэ ууран кумах куйаардарга кубулуталлар. Дьон сайдыыны ситиһэн сиргэ аан маҥнай олохсуйбут, сирин-баайын тоҕо хаһан хостообут дойдулара билигин улахан кумах куйаардарга кубулуйан сыталлар.
Кэлии дьон өйдөрө-санаалара, сир баайын түргэнник хостоон туһаҕа таһаара охсууга дьулуһуулара, былыргы имперскэй, колониальнай, олохтоохтор баҕа санааларын аахсыбат сыһыаннара айылҕаны харыстыырга көмөлөспөт, сөп түбэспэт. Сэбиэскэй былаас кэмигэр кыһыл көмүһү кыайа-хото хостоору үрэхтэр кырыстарын тоҕо хаһаннар хара буорун, кумаҕын таһааран кэбиспиттэрэ билигин да оннук чохчолонон сыталлар. ВСТО трубатын тардыы үлэлэрэ айылҕаны харыстаабаты кэрэһилээн көрдөрөллөр. Труба тэстибитигэр нефть тохтубут сиригэр олохтоох дьону киллэрбэттэр, билиһиннэрбэттэр, көрдөрбөттөр, кистии сатыыллар.
Сахалар үөрэхтэринэн киһи айылҕаҕа киллэрэр уларытыылара утары хайысхалаах хамсааһыны, сэти үөскэтэллэр. Бу быһаарыы айылҕа, Сир уонна Күн тутулуктара олус күүстээх тэҥнэһии балаһыанньатыгар тутуллан туралларыттан тутулуктаах. Хайа да өттүгэр хамсааһын утары хайысхалаах хамсааһыны, сэти хайаан да үөскэтэр. Билигин дьон уһун үйэлээх үлэлэрин түмүгүнэн айылҕаҕа үөскээбит уларыйыылар утары өттүттэн хамсааһыны, сэти үөскэппиттэрин уларытар кыах дьоҥҥо суох, кэтээн көрөллөрүгэр уонна харыстана, куота сатыылларыгар эрэ тиийэллэр.
Айылҕаҕа үөскүүр уларыйыылар элбэх дьону хаарыйалларыттан кэтээн көрөөччүлэр эмиэ элбээтилэр. Билигин дьон айылҕаны кытта сыһыаннарыгар чахчы кыаттарыахтарын сөбүн, бэйэлэрэ “Айылҕа оҕолоро буолалларын” билинэн эрэллэр. Кинилэр айылҕа ити уларыйыыларын хайдах гынан кыччатар, аҕыйатар туһугар өйдөрүн-санааларын түмэ, ханнык эрэ тупсарыылары киллэрэ сатыыллар, айылҕаны харыстааһын, чөлүгэр түһэрии эрэ быыһыыр кыахтааҕын билинэн, харыстыыр, урукку туругуттан аны уларыппат санаалара күүһүрэн иһэр.
Атомнай эньиэргийэни киэҥник тарҕатыы сир үрдүн радиациянан сутуйууга тириэрдэр кыаҕа улахан. Дьон баҕарбатахтарын да үрдүнэн радиация тарҕанан иһэр. Маны Чернобыль уонна Фукусима-1 атомнай уоту биэрэр станциялар, биирдэрэ, дьон сыыһа туттууларыттан, иккиһэ сир хамсааһыныттан саахалланыыларын уонна киэҥ сирдэри радиациянан сутуйбуттарын аан дойду дьоно бары билэллэр. Радиациялаах эттиктэр тобохторун туспа сирдэргэ харайыы, ураннаах рудалары хостооһун хаһан баҕарар уустуктардаахтар уонна радиация салгыы тарҕанан иһэрин биллэрэллэр. Айылҕа радиациянан сутуллуута улахан кыыллар, динозаврдар үөскүүр үйэлэрэ тиийэн кэлиитигэр тириэрдэр кыахтааҕыттан өйдөөх-санаалаах дьон билиҥҥиттэн сэрэниэ этилэр.
Сайдыыны ситиһии сабыдыалыттан дьон өйө-санаата туруга суоҕа улаатыыта, наркотиктары туһаныы тарҕаныыта, атомнай сэрии сэптэрэ мунньуллуулара өй-санаа туруктаах буолуутун ситиһии ньымата уларыйарын, тупсарын, сахалыы кут-сүр үөрэҕин тутуһан сайдарын эрэйэр.
Былыр-былыргыттан киһи айылҕаны кытта сыһыанын дириҥник билэр, бэйэлэрин “Айылҕа оҕотунан” ааттанар сахалар айылҕаны харыстыырга аналлаах “Харыстас” таҥара үөрэҕин сайыннарар кэмнэрэ кэллэ. “Харыстас” таҥара үөрэҕэ сахалыы кут-сүр үөрэҕин тутуһан үөскээһинэ уонна сайдыыта, тарҕаныыта аныгы олох тутаах көрдөбүлэ буолар. (1,5).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Тимофеев Василий Федорович
Тимофеев Василий Федорович — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1932 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Өлүөхүмэттэн тыа хаһаайыстыбатын механизациялааһын техникумун бүтэрэн механик идэлээх. Ленин аатынан колхоз кэлин совхоз Лоомтукатыгар Г. О. Петров-Халлааскы аатынан отделениеҕа учаастак сэбиэдиссэйиттэн саҕалаан управляющайынан, I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтин исплкомун бэрэссэдээтэлинэн бүтүн олоҕун устата 51 сыл үлэлээбитэ. Нэһилиэк сэбиэтигэр 12 төгүл депутатынан талыллыбыта. «Үлэҕэ килбиэнин иһин», «Килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» мэтээлэринэн наҕараадаламмыта. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина. 1999 с. өлбүт.
Amazon Fulfillment
Amazon Fulfillment (Амазон Фулфилмент) - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ табаардары таһар уонна аадырыска тириэрдэр тэрилтэ, 2023 сыллаахха күннээҕи эргиирэ 975 мөллүйүөн доллар уонна 1 мөллүйүөн көрүҥ табаар буолбута, ити аата абсолүтнай рекорд.
Амазон Фулфилмент складтара Кытайга, Америкаҕа, Улуу Британияҕа, Францияҕа, Индияҕа, Испанияҕа, Монголияҕа бааллар. Арассыыйаҕа тутуллуохтаах былаана сэриинэн тохтообута уонна сабыллыбыта.
Амазон Фулфилмент тэрилтэ Amazon конгломератка киирэр уонна автономна үлэлиир, ол эрэн элбэх бырайыакка ийэ тэрилтэтин кытта бииргэ үлэлииллэр.
Официал саайта: https://sell.amazon.com/
Васильев Петр Иванович
Васильев Петр Иванович — «Норуоттар доҕордоһуулара» уордьан кавалера.
Amazon Studios
Amazon Studios (Амазон Студио) - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ киинэ уонна мультик устар тэрилтэ, ону таһынан күүлэй индустриатын сайыннарааччы. 2020 сыллаахха төрүттэммитэ.
Fortuna 500 компонеҥҥа 2021 сылтан ыла киирэр (ийэ Amazon тэрилтэ докапитализациатын көмөтүнэн)
Amazon конгломератка киирэр, ол эрэн мультимедияҕа автономно үлэлиир.
Amazon Music
Amazon Music (Амазон Мүзик эбэтэр Амазон Ырыа) - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ ырыа устар, тупсарар тэрилтэ уонна Аан Дойдуга биир бөдөҥ ырыаны стримиҥныыр тэрилтэ. Стриминг сервиһэ Android уонна iOS системаларга үлэлиир.
Amazon конгломератка киирэр.
Freedom Finance
Freedom Finance (сахалыы Фридом Файнэнс) — Казахстаан уонна АХШ инвестиционнай тэрилтэтэ. Сүрүннээн инвестиционнай географията АХШ, Арассыыйа, Казахстаан, Украина, Кыргызстан буолар.
Аксаков Анатолий Софронович
Аксаков Анатолий Софронович — учуутал, Норуот үөрэҕириитин туйгуна, Үөһээ Бүлүү Далыр нэһилиэгин уонна Үөһээ Бүлүү улууһуна Ытык олохтооҕо, хомсомуол бэтэрээнэ.
02.11.1942 с. Үөһээ Бүлүү оройуонун І Үөдүгэй нэһилиэгин «Коммуна ыллыга» холкуостаахтарын Аксаков Софрон Петрович уонна Петрова Федосия Петровна дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Далыр орто оскуолатын 1959 с. үөрэнэн бүтэрбитэ. «Оскуола-производство-вуз» диэн бачыымынан үс сыл холкуоска трактористаабыта. 1962-1967 cc. СГУ ФМФ үөрэммитэ, факультет профкомун ситиһиилээхтик салайбыта, университет студеннарын научнай обществоларын төрүттүүргэ бэйэтин кылаатын киллэрсибитэ. Дипломнай үлэтэ «Наука» сурунаалга бэчээттэммитэ. Физик, электротехника преподавателэ идэлэммитэ.
Үлэлээбит кэмигэр араас таһымнаах наҕараадаларынан биһирэммитэ: «Победитель соц. соревнования-1975» знак (4.12.1975. МП ЯАССР), Почетная грамота МП РСФСР (№215283 от 12.11.1981 г.), «Отличник народного просвещения» (№228.189 от 01.12.1983), «2000 добрых дел» (2000), «370 лет Якутия с Россией» (№001.370 от 20.08.2002), «Почетный гражданин Далырского наслега» (2002), «Заслуженный работник образования РС(Я)» (27.02.2004), «Гражданская доблесть» (9.11.2007), Почетная грамота МП РС(Я) (2009), «Почетный ветеран системы образования РС(Я)» (21.05.2010), «Учитель учителей РС(Я) (28.03.2014), «Далыр нэһилиэгин Ытык киһитэ» (31.03.2014), «100 лет Далырской школе» (2014), «Почетный гражданин Верхневилюйского улуса» (10.06.2014) бэлиэлэр, «9 Мая. День Победы» (2015), «70 лет Победы» (14.04.2015), «Дети войны» (2015) мэтээллэр, «Почетный ветеран PC(Я)» (2016) бэлиэ, памятная медаль «100 лет ВЛКСМ» (29.10.2018), почетный орден ЦК КПРФ «100 лет Ленинскому комсомолу».
Аралбай, Кадим Абдулгалимович
Аралбай, Кадим Абдулгалимович
Кадим Абдулгалимович Аралбай(төр.1941 с.балаҕан ыйын 1 күнүгэр, БАССР, Хайбуллинскай оройуонун, Танатар дэриэбинэтигэр) - Башкортостан норуодунай поэта. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Салават Юлаев аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата. Орто оскуола кэнниттэн, колхуоска суоппарынан үлэлээбитэ. Сэбиэскэй Аарымыйаҕа сулууспалаабыта. 1968 с.Башкир судаарыстыбаннай университетын үөрэнэн бүтэрэн, БАССР Хайбуллинскай, Баймакскай, Бурзянскай оройуоннарыгар учууталынан үлэлээбитэ. Бастакы хоһоонноро, ааспыт үйэ 60-нус сылларын ортотун диэки бэчээттэммиттэрэ. "Огненные переправы" диэн бастакы кинигэтэ 1975 с.тахсыбыта. Кадим Аралбай - уонтан тахса  хоһооннор уонна поэмалар, проза уонна башкир фольклорун чинчийиилэр хомуурунньуктарын ааптара. 70-нус сыллар саҕаланыыларыгар, Кадим Аралбай ССРС НА Башкириятааҕы филиалын аспирантуратыгар үөрэммитэ. Кэнники, "Агидель" сурунаалга, Башкортостан суруйааччыларын сойууһун эппиэнинэстээх сэкирэтээринэн, ССКП Башкириятааҕы обкомун култуура салаатын инструкторынан үлэлээбитэ. 1988 сылтан өрөспүүбүлүкэ суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, "Китап" Башкириятааҕы кинигэ кыһатын дириэктэрэ уонна сүрүн эрэдээктэрэ. БНЦ "Урал" бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ(2002-2004), Башкир Аан дойдутааҕы курултайын исполкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, Башкортостан суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан үлэлээбитэ. "Письмена духов" хоһооннорун уонна поэмаларын кинигэтин иһин судаарыстыбаннай бириэмийэни ылбыта. Сергей Чекмарев, Рами Гарипов, Зайнаб Биишева, Фатих Карим аатынан бириэмийэлэр лауреаттара. Кэнники сылларга, "Узник Каратау", "Голос Таналыка", "Последняя свадьба", "Солнечный буран", "Сказитель" уо.д.а. айымньылары суруйбут. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9 https://kulturarb.ru/ru/persony/aralbaev-kadim
Summit Entertainment
Summit Entertainment (Саммит Энтертеймент) - АХШ киинэ уһулар тэрилтэтэ, Санта Моника куоратка базаланан олорор.
Волга
Волга (нууч.Во́лга, мари.Юл, чув.Атӑл, Идел, ног.Эдил, калм.Иҗил-һол, Еділ, эрз.Рав) диэн Европа ордук уһун өрүһэ. Россия национальнай өрүһүнэн ааҕыллар. Дойду арҕаа өттүгэр сытар. Уһуна 3690 километр. Валдай хайаларыгар саҕаланар, муора уровеныттан 225 м үөһээ сытар, Москва куораттан хотугу-арҕаа саҕаланар. Улахан салаалара - Кама, Ока, Ветлуга уонна Сура өрүстэр.
Шри Ланка сэлиитэ
Шри Ланка сэлиитэ (Elephas maximus maximus) диэн Шри Ланкаҕа баар Азия сэлиитин алын көрүҥэ. Сэлиилэр Шри Ланка арыытын хоту, илин, соҕуруулуу-илин сирдэригэр тарҕанан олороллор. Үксүлэрэ Udawalawe National Park, Yala National Park, Lunugamvehera National Park, Wilpattu National Park, Minneriya National Park харааннаах сирдэргэ олороллор. Бу пааркалар тастарыгар эмиэ бааллар. 2019 сыл ахсаанынан Шри Ланкаҕа 7500 сэлии баар. Шри Ланка Азия дойдуларыттан сэлиитин чиҥинэн бастыҥ буолар. Сэлиилэр олохтоох пууннарга астаах хонууларга кэлэннэр сотору-сотору айдаан тахсар.
Романова Мария Михайловна
Романова Мария Михайловна — РФ үөрэҕириитин туйгуна, I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык киһитэ.
1930 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Орто оскуоланы Майаҕа бүтэрбитэ. 1950-52 сс. Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрбитэ уонна география, биология учууталын идэтин ылбыта. 1953—1956 с. Аллараа Халыма оройуонун Халарча оскуолатыгар биолгия, география, химия учуутала. 1953 с. Аллараа Халыма нэһилиэгин сэбиэтигэр депутатынан талыллыбыта. 1956—1957 сс. Бүтэйдээх оскуолатыгар биолгия учуутала. 1957 с. төрөөбүт нэһилиэгэр маҥнай интернат баспытааталынан үлэлээбитэ. 1958-1962 сс. Тыыллыма оскуолатыгар алын кылаас учуутала 1962—1977 сс. Тыыллыма оскуолатыгар биология, география учуутала. 1961 с. КПСС чилиэнэ. 14 сыл Тыыллыма интернатын сэбиэдиссэйэ. 1970 с. «За доблестный труд в ознаменовании 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» мэтээлинэн наҕараадаламмыта. «Килбиннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 1990 с. РФ үөрэҕириитин туйгуна. I Тыыллыма нэһилиэгин бочуоттаах гражданина. 2010 с. өлбүт.
Азия сэлиитэ
Азия сэлиитэ (Elephas maximus) диэн Elephas ууһун соҕотох тыыннаах хаалбыт көрүҥэ. Ииндийэ субконтиненыгар уонна Соҕуруулуу-илин Азияҕа тарҕанан олорор. Былыр быдан киэҥ ареаллаах этэ арҕаа Иракка, Ираҥҥа, Түүркүйэҕэ, Сирияҕа дылы тиийэ. Азия сэлиитэ сэлиилэр кэргэннэрин үс тыыннаах көрүҥүттэн биирэ буолар. Атын иккитэ Африка саванна уонна ойуур сэлиилэрэ. Улаханынан саванна сэлиитин кэнниттэн иккис. Олоҕун уһуна 60–75 сыл. Азия сэлиитэ 1986 сылтан ыла эстэр кутталлаах көрүҥ диэн Кыһыл кинигэ тиһигэр киирбитэ. 2019 сыл ахсаанынан 48,323–51,680 кэриҥэ Азия сэлиитэ баар.
Азия сэлиилэрэ Инд цивилизациятын кэмигэр иитиллибиттэрэ. Бу туһунан Инд хочотугар баар Мохендьо-даро археология түөлбэтигэр булуллубут сэлии уҥуохтара туоһулууллар. Манна эбии сэлиилэр тамҕа ойууларын уонна туой бодолорун булбуттара. Азия сэлиилэрин сэриигэ туһаналлара миинэн кимиигэ да халалааһыҥҥа да. Тойотторго сэлии статус бэлиэтэ буолара. Ордук киэҥник сэлиилэри үлэҕэ туһаналлар. Ыарахан барымталары тастараллар көтөхтөрөллөр. Бадарааннаах куһаҕан суолунан, суола суох ойуурунан дүлүҥнэри уонна да атын тутуу материалларын тиэйэргэ баһаам туһалаахтар. Азия сэлиитэ Ииндийэ субконтиненын култууратыгар улахан дьайыылаах. Сэлиилэр былыргы Панчатантра уонна Дьатака курдук номохторго ахтыллаллар. Индуизм ордук ытыктанар Ганеша таҥарата сэлии төбөлөөх. Индуистар тойдоругар мааны киэргэллээх сэлиилэри хаамтараллар. Бирма, Тайлаан, Шри Ланка астрологияларыгар сэлии эмиэ улахан оруоллаах.
Азия сэлиитин алын көрүҥнэрэ:
Ван Кортландт Парк
Ван Кортландт Парк (Van Cortlandt Park) — Саҥа Йорк үһүс улахан паарката буолар, "Кортланнар" диэн биллэр ыаллар ааттарынан ааттаммыт.
Пааркаҕа 1976–1999 сыллардаахха саха сэргэтэ тура сылдьыбыт. Эмэҕирэн охтубун ким да саҥаттан туруорсан туппатахтар. Калифорнияҕа баар бастакы сахалар сэргэлэрин кэнниттэн Америкаҕа иккис сэргэ дьигинэн Кортландт пааркатыгар баара (билигин Орегоҥҥа, Аляскаҕа дииллэрэ сыыһа өйдөбүл, историяны билбэт өттө).
Ван Кортландт Парк элбэх тыалааҕынан биллэр, ол иһин тыатыгар элбэх криминал тахсар.
Уопсайынан сыл аайы 50 дьахтары күүһүлүүллэр бу пааркаҕа, камера да туох да суох сирэ.
Эбиитин Саҥа Йорк куорат Бронкс диэн кварталыгар хапсар, ол иһин криминала үрдүк.
Түүнүн сылдьар сэрэхтээх.
Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета
мини
'''Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета''' — Арассыыйаҕа Хакасия Өрөспүүбүлүкэтигэр Абакан куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1939 с. муус устар 16 күнүгэр РСФСР Наркомпрос көҕүлээһининэн учуутал института тэриллибит. Балаҕаныйыгар 100 устудьуон 15преподаватель көмөтүнэн үөрэҕин саҕалаабыт. Институт үс факультетыгар: нуучча тыла уонна литературата; историческай; физико-математическай; үөрэх икки эрэ сыл ыытыллар эбит.
1944 с.олунньу 10 күнүгэр кини базатыгар Абаканнааҕы судаарыстыбаннай педагогическай институт арыллыбыт. Үөрэх болдьоҕо биэс сыл буолбут.
1992 с. Н. Ф. Катанов аата иҥэриллибит. 1994 с. бэс ыйын 19 күнүгэр институт судаарыстыбаннай университет статуһун ылбыт. 25 сыл үлэлээн, университет 50000 кэриҥэ испэссэлииһи үөрэтэн таһаарбыт.
Структурата
Университет структуратыгар, 30 хайысхалаах бакалавр таһымнаах уонна 13 хайысхалаах магистр таһымнаах 9 институттаах. Орто  профессиональнай үөрэхтиир 4 кэллиэстээх. 15 учуобунай куорпустаах уонна 10 общежитиелаах.
Институттара
1. Естественнай наукалар уонна математика института
2. Инженерно-технологическай институт
3. Ускуустуба института
4. Тыа хаһаайыстыбатын института
5. Устуоруйа уонна быраап института
6. Тохтоло суох педагогическай үөрэхтээһин института
7. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии бэлэмнээһин института
8. Филология уонна култууралар ыккардынааҕы коммуникация института
9. Экэниэмикэ уонна салайыы института
10. Мэдиссиинискэй-психолого-социальнай институт
11. Эбии бэлэмнэнии факультета
Кэллиэстэрэ
1. Педагогическай үөрэх, информатика уонна быраап кэллиэһэ
2. Мэдиссиинэ кэллиэһэ
3. Тыа хаһаайыстыбатын кэллиэһэ
4. Музыкальнай кэллиэс
Рейтиннэрэ
Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета
1. Арассыыйа педагогическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 427-с миэстэ
2. Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 34-с миэстэ
3. Арассыыйа естественнай уонна гуманитарнай науканы үөрэтэр үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 136-с миэстэ.
Ссылкалара
https://www.provuz.ru/vuz/khsu/ http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.7/isn.725/index.php http://www.khsu.ru/
Султан-Галиев, Мирсаид Хайдаргалиевич
1911 с. Казаннааҕы учууталлары үөрэтэр татаар оскуолатын бүтэрбит. Стерлитамакскай уезд Шарипово уонна Старо-Адзитарово дэриэбинэлэригэр учууталынан, бибилэтикэринэн үлэлээбит, татаар тыллаах хаһыаттарга сурунаалларга бэчээттэммит, "Ислах" устудьуоннар революционнай хамсааһыннарыгар актыыбынайдык кыттыбыт.1905 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэ хотторбутун кэннэ, Султан-Галиев Бакуга көспүт. Онно эмиэ, учууталынан, бибилэтиэкэринэн үлэлээбит, хаһыаттарга суруйбут. 1913 сылтан Бакуга дьахтар гимназиятыгар преподавателинэн үлэлээбит. 1917 с.ыам ыйыгар Москваҕа Бүтүн Сойуустааҕы мусульманнар сийиэстэрин уонна сийиэс талбыт Мусульманнар Сэбиэттэрин үлэлэригэр кыттыбыта. От ыйыгар Казаҥҥа кэлэн, Мулланур Вахитовтыын Мусульманскай социалистическай кэмитиэти тэрийэргэ үлэлиир. Сэтинньи ыйга РСДРП(б) киирэр. 1917 с. национальностар дьыалаларын Наркомугар мусульманскай секция салалтатыгар үлэлиир. 1918 с.ыам ыйыгар саҥа тэриллэр Татаро-Башкирскай Сэбиэскэй Өрөспүүбүлүкэ(ТБСӨ) Учредительнай сийиэһин бэлэмниир. 1918-1920 сс. РСФСР Байыаннай дьыалаларын Наркомун киин мусульманскай байыаннай кэллиэгийэтин бэрэссэдээтэлэ. Башкир аарымыйата Кыһыл аарымыйаҕа көспүтүнэн, башкир норуотун утары агитация уонна репрессия туттуллубаттарын туһунан 10 нүөмэрдээх бирикээскэ 1919 с. от ыйын 10 күнүгэр, илии баттаабыта. Кырыымҥа кыһыл террору тохтоторго, "О положении в Крыму" дьиҥ чахчылаах дакылааты суруйбута. 1919-1921 сс. РКП(б) КК илиҥҥи норуоттар коммунистарын тэрилтэлэрин Киин Бюротын бэрэссэдээтэлэ. РСФСР национальнастарын Наркомун Кэллиэгийэтин чилиэнэ (1920-1923). Арассыыйа мусульманнарын коммунистическай партиятын төрүттээччитэ уонна салайааччыта. Илиҥҥи норуоттар үлэһит дьонун коммунистическай университетыгар преподавателинэн үлэлээбитэ.
Султан-Галиев идиэйэлэрэ, Сталин национальнай сыһыаннаһыылары бэйэтэ тус көрүүтүнэн дьаһайарын кытта сөп түбэспэттэринэн, 1923 с. Султан-Галиевы уонна кинини батыһааччылары партияттан таһаарбыттара уонна хаайыыга укпуттара. "Султангалеевщина"диэн анал тылынан дьаралыктаабыттара. Суругунан үлэлэрин, эсселарын, тыл этиилэрин улахан аҥаара суох оҥоһуллубут. "Национал-уклонизмы" утары охсуһар соруктаах НКВД органнара бастакыларынан биирдэстэринэн, "Дело Султан-Галеева" "О татарской буржуазно-националистической оппозиции и контрреволюционной организации" диэн холуобунай дьыаланы албыннаан тэрийбиттэр уонна Султан-Галиевы уонна татаар, башкиир, кырыым татаардарын сорох политическай, общественнай диэйэтэллэрин репрессиялаабыттар. Султан-Галиев 1924 с. босхолонон баран, 1928 с."контрреволюционнай тэрилтэни" төрүттээбит диэн, эмиэ, хаайыллыбыт, "национал-уклонизмҥа" буруйданан ытылларга бириигэбэрдэммит, ол кэлин 10 с. лааҕырга олоруунан солбуллубут. 1934 с. босхолонон Саратов куоракка көскө олорбут. 1937 с. эмиэ тутуллан хаайыллар. 1940 с. ытыллыбыт. 1990 с. үтүө аата чөлүгэр түһэриллибит.
1992 с. Казань историческай киинигэр кини аатынан болуоссаты ааттаабыттар. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Кармаскалы дэриэбинэтигэр киниэхэ анаан стела туруорбуттар.
Ермолаев Алексей Николаевич
Ермолаев Алексей Николаевич – сахалартан бастакы Аан дойду кылаастаах спорт маастара, ССРС эдэрдэргэ чемпиона.
Олоҕун олуктара
Алексей Николаевич Ермолаев 1941 сыллаахха Чурапчы Кытаанаҕар төрөөбүтэ. Оройуон киинин оскуолатыгар үөрэнэр кэмигэр Дмитрий Петрович Коркин салайар секциятыгар сылдьан көҥүл тустуунан дьарыктаммыта. Салгыы Дьокуускайдааҕы педучилище физкультурнай отделениетыгар үөрэммитэ. Манна тренер Н.Н.Волков салалтатынан эрчиллибитэ.Алексей Ермолаев республикатааҕы типографияҕа ретушер быһыытынан үлэлиир сылларыгар Коммунистическай Үлэ ударнига буолбута.Күрэхтэһиигэ ситиһиилэрин туһунан билиһиннэрдэххэ, 1962 сыллаахха Саха сирин норуоттарын Спартакиадатыгар кыайыылааҕынан тахсыбыта. 1964 сыллаахха Дьокуускайга ыытыллыбыт РСФСР чемпионатыгар 57 киилэҕэ Петр Алексеев кэнниттэн иккис миэстэни ылбыта. 1965 сыллаахха Гомель куоракка ыытыллыбыт ССРС эдэрдэргэ күрэхтэһиитигэр финалга, кэлин олимпийскай чемпион буолбут дагестанец З.Абдулбековы сабырыйан чемпион бочуоттаах аатын ылбыта. Бу сыл Нальчикка, Спартак общество Россиятааҕы күрэхтэһиитигэр тэҥнээҕин булбатаҕа. 1966 сыл киниэхэ үрдүк көрдөрүүлэри тосхойбута. Ол курдук, төрөөбүт Сахатын сирин чемпионунан буолбута, Аан дойду аччыгый чемпионатынан аатырар Тбилиситээҕи норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга призердаабыта, Венгрияҕа буолбут турнирга кыайыылааҕынан тахсыбыта. Итиэннэ сахалартан бастакынан ССРС спордун норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастарын нуорматын толорбута. Маны таһынан А.Н.Ермолаевка спортка үрдүк ситиһиилэрин иһин Дьокуускай куорат Бочуоттаах гражданина үрдүк аат иҥэриллибитэ. Алексей Николаевич кэлин «Спартак» общество республикатааҕы салаатыгар инструкторынан, Дьокуускай 1-кы нүөмэрдээх профтехучилищетын преподавателинэн уонна тренеринэн үлэлээбитэ.Сахалартан бастакынан ССРС эдэрдэргэ чемпиона буолан уонна норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастар нуорматын толорон А.Н.Ермолаев Саха сирин спортка историятыгар чиэстээхтик киирбитэ. Алексей Николаевич 1991 сыллаахха биһиги кэккэбититтэн туораабыта. Кини ситиспит үрдүк көрдөрүүтэ эдэр ыччаты көҕүлээн, саха тустууктарын дьоһун кыайыыга сирдээбитэ диэн этиэх кэриҥнээхпит.
Ситиһиилэрэ
1962с. - Саха сирин норуоттарын Спартакиадатыгар 1 миэстэ
1964с. - Дьокуускайга ыытыллыбыт РСФСР чемпионатыгар 2 миэстэ
1965с. - Гомель куоракка ССРС эдэрдэргэ күрэхтэһиитигэр 1 миэстэ
1966с .- Саха сирин чемпиона, Тбилиси куоратка норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга призер, Венгрияҕа буолбут турнирга чемпион.
Атласова Екатерина Петровна
Атласова Екатерина Петровна - "Үлэ Кыһыл Знамята" уордьан кавалера, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо.
Ермолаев Егор Федотович
Ермолаев Егор Федотович (1932 - 30.04.2020) — Cахалартан бастакы штурман-летчик, ССРС Аэрофлотун туйгуна, СР транспорын үтүөлээх үлэһитэ.
= Олоҕун олуктара = Ермолаев Егор Федотович 1932с. Чурапчы оройуонун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ермолаев Е.Ф. ахтыытыттан: “Родители мои, якутские крестьяне-колхозники, умерли (Мама 1936 году, когда мне было четыре года, а отец сорок первом, накануне войны). Протолкался я лето сорок первого года в Якутске беспризорно, а осенью меня определилил в Якутский детский дом. Но так как я по русски не понимал ни бельмеса, то меня скоро перевели в Абагинский детский дом.7 классов окончил в Кытанахской школе Чурапчинского района. С восьмого класса стал жить и учиться в Якутске, в школе-интернате №2. Здесь закончил 10 классов…»1953с. Краснокутскайдааҕы летнай училищены бүтэрбитэ. ПО-2, АН-2, ЛИ-2, ИЛ-14, АН-12 самолеттарга штурманынан үлэлээбитэ, 18000 чаас көтүүнү оҥорбута. Аэрофлотка  1953 сылтан 2003 сылга диэри 50 сыл үлэлээбитэ, онтон 36 сылын наар көтүүгэ сылдьыбыта. Ермолаев Егор Федотович – штурман - авиатор, Тыыл ветерана, Хоту көһөрүлүү кыттыылааҕа,  СР  үтүөлээх штурмана, Саха республикатын транспортка үтүөлээх үлэһитэ, Саха республикатын бочуоттаах авиатора, Саха республикатын авиациятын ветерана, ССРС аэрофлотун туйгуна, сахалартан бастакы штурман-летчик.
Ииндийэ сэлиитэ
Ииндийэ сэлиитэ (Elephas maximus indicus) диэн Азия сэлиитин биир алын көрүҥэ. Ииндийэ сэлиилэрэ соҕуруу уонна соҕуруулуу-илин Азия элбэх дойдуларыгар тарҕанан олороллор. Көрүҥ 1986 сылтан ыла эстэр кутталлаах. Айылҕаҕа сылдьар популяциятын ахсаана 1930 сыллартан 1940 сылларга диэри 50% аччаабыта. Ииндийэ сэлиитэ баар дойдулара: Ииндийэ, Непал, Бангладеш, Бутан, Мьянма, Тайлаан, Малайзия, Лаос, Кытай, Камбодьа, Вьетнам. Үксүн хонууларга уонна ойуурдарга ууттан чугас мэччийэр.
Сентесимо
250px|right|thumb|5 сентесимо, Панама Сентесимо (Centesimo) — Уругвай уонна Панама харчылара.
Панама сентесимота
thumb|250px|Манньыат 2½ сентесимо, 1907 с. Панама сентесимота — Панама бытархай харчыта, Панама бальбоатын 1/100.
Аатын төрүтэ цент, чентезимо, сантим курдук, латыын centum (сүүс) уонна centesimus (сүүс гыммыт биирэ) тылларыттан үөскээбит.
Эргииргэ 50, 25, 10, 5 уонна 1 номиналлаах сентесимо манньыаттара бааллар, 10, 25 уонна 50 сентесимо DECIMO (1/10), CVARTO (1/4) уонна MEDIO (1/2) диэн ааттаналлар. 1966 сылтан 1/10 уонна 1/4 бальбоа манньыаттар алтан уонна никель холбоһуктарынан бүрүллүбүт алтантан. 1/2 бальбоа манньыат эмиэ итинник матырыйаалтан оҥоһуллан эргииргэ 1973 сыллаахха киирбитэ.
Самсонов Дмитрий Константинович
. Самсонов Дмитрий Константинович — Кумаар, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, үлэ бэтэрээнэ.
1912 сыллаахха уруккута Марха улууһун Оҥхой нэһилиэгэр сэтинньи 8 күнүгэр төрөөбүт. Аҕата Иванов Константин Иванович, ийэтинэн төрдө Ньурба Үөдэйэ, Самсоновтар диэн, ийэтэ Чомчоева Матрена Михайловна. Оҕолоругар өлүүлээх буолан Самсонов диэн эбэтин фамилиятын биэрбиттэр. Былыргы оҕо сиэринэн оттоһон-мастаһан улааппыт. Дьоно 9 саастааҕар от охсорго үөрэппиттэр. Сытыы-хотуу, атаҕынан кыанар оҕону «Чооруос» диэн ааттаабыттар. Оҕо сааһа «Орто Сир» алаастарыгар ааспыт. 17 сааһыгар кэргэннэммит.
1941 сыл Аҕа дойду сэриитигэр бастакы ыҥырыкка аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Бүлүү умнаһын ньургун уолаттара — 700 киһи — баржанан айаннаабыттар. Манна Иккис Хороттон Дягилев Серафим Андреевич, (Кылайа) Сэмэн уола Тиихээн, Аһыкайтан Иванов Гаврил Дмитриевич, Иванов Василий Дмитриевич (Балла), Көмдьөөкөй уолаттара Уйбаан, Дьөгүөр (Сигиллэх), Бастакы Хороттон Толбонноохоп, Мордьонноохоп, (Баалкы) Баһылай, Мэйиктэн Бочугурас, Үөдэйтэн Хабыкка о.д.а. Мальтаҕа байыаннай бэлэмнэнии курсун ааспыт уонна ахсынньы ый бүтэһигэр Арҕаа фроҥҥа 2-с Украинскай фронт маршал Тимошенко командирдаах 2-с Армия 226- дивизия 989 полка 1-кы ротатын саллаата буолбут. Суостаах сэрии бастакы уотугар киирэн өлөр-тиллэр ыккардыгар сылдьыбыт. Роталарыгар 30-ча саха баара. Үөһээ Бүлүү оройуонуттан Гаврил Дмитриевич Иванов (Аһыкай, сураҕа суох сүппүт), Данил Петрович Васильев (Нам, бааһырбыт, сэрииттэн тыыннаах эргиллибит), Роман Ойуров (Кэнтик, улаханнык бааһыран госпитальга киирэн өлбүт), Алексей Гаврилович Семенов (2-с Үөдүгэй, ити киирсиигэ өлбүт). Биир кытаанах кыргыһыы кэмигэр атаҕар бааһырбыт. Киһи тиийбэтинэн госпитальга ыыппатахтар. Бэрэбээскилээн баран салгыы сэриилэспит.
Олунньу ыйга Сажное, Сабинино, Крестовое диэн дэриэбинэлэри өстөөхтөн босхолуур аҕыс күннээх кыргыһыыга иккистээн бааһыран Астрахань куоракка госпитальга 1942 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр дылы сытан 2-с группалаах инбэлиит буолан сыыйыллан дойдутугар төннүбүт.
1943 сылга «Трактор» колхозка бэрэссэдээтэли солбуйа сылдьыбыт, онтон хонуу биригэдьииринэн, ферма сэбиэдиссэйинэн, атыыһытынан үлэлээбит. Кэнники сылларга Хоро оскуолатын уонна 2-с №-дээх оскуола үлэ лааҕырдарыгар наставнигынан 14 сыл үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ.
Эҕэрдэлэр
Үлэ киһититтэн ордук чиэстээх, ытыктабыллаах
бу күн анныгар ким баар буолуой?
Үлэ үөрүүтүттэн ордук үрдүк, ыраас үөрүү туох баарый?
Иван Гоголев-Кындыл
Бу орто туруу-бараан дойдуга төрөөн-үөскээн 65 сааскын томточчу туолбут кэрэ-бэлиэ кэрдиис кэмҥинэн, Эйиэхэ истиҥ иэйиилээх иһирэх эҕэрдэбитин, сахалыы сайаҕас алгыспытын тиэрдэрбитин көҥүллээ!
Бу үөрүүлээх үбүлүөйгүн бэлиэтиир дьоро күҥҥүнэн биһиги Эйигин мэлдьи кыһамньылаах үлэһит, олох кыһалҕаларын өйдүүр, тулуурдаах, сымнаҕас майгылаах киһи быһыытынан үрдүктүк сыаналыыбыт уонна эйиэхэ махтанабыт! Эн саха сүөһүлэрэ Горнай улууһун Улуу-Сыһыы учаастагыттан кэлиэхтэриттэн бэриниилээхтик өр сылларга дууһаҕын уураҥҥын, кыһамньылаахтык, бэриниилээхтик төрүт сахабыт сүөһүтэ үксүүрүгэр-элбииригэр үлэлээн кэллиҥ. Маҕарас нэһилиэгин дьонун-сэргэтин дириҥ ытыктабылын ыллыҥ. Горнай улууһун онхойго суеьуу барыыта оймекеенне барбыттара суеьу ахсаана элбээтэ. Тарҕатыыга улэлэстэ. .
Эн  оҕо сааскыттан үлэҕэ эриллэн олоҕу сыаналыырыҥ чаҕылхай холобура буолар. Киэҥ-холку, чиэһинэй, хайдах да ыарахантан чаҕыйбат, ыктарыылаах да кэмнэргэ ыгылыйбат майгыҥ, тулалыыр дьоҥҥор-сэргэҕэр эйэ-дэмнээх дьиҥ чахчы доҕордуу
сыһыаҥҥынсыаналыыбыт.
Биишева, Зайнаб Абдулловна
Биишева, Зайнаб Абдулловна
Эҕэрдэлэр
Эн, ханна да үлэлээтэргин мэлдьитин күүскүн-уоххун, сатабылгын барытын уураргын, үлэҥ-хамнаһыҥ ситиһиилээх буоларыгар мэлдьи туруулаһаргын үчүгэйдик билэбит!
Күндү Павел Николаевич! аймах-билэ дьонноруҥ, үгүс атастарыҥ-доҕотторуҥ махталларынан арыаллатан, бар дьонун истиҥ сыһыаннарынан кынаттанан үтүөнү-кэрэни айа, үлэлии-хамсыы сырыт. Оҕолоргор, сиэннэргэр дурда-хахха, күүс- көмө, эрэллээх эркин, тапталлаах Аҕа, эһээ буолаҕын.
Толкуйдаабыккын тобула, санаабыккын саргылыы сырыт диэн алгыс бастыҥын аныыбыт! Ыарыы ыалласпатын, дьаҥ-дьаһах халты хаамтын, үтүө ыраҥ туолан, санаабытыҥ ситэн истин диэн айхаллыыбыт уонна оҕолорун-сиэннэриҥ тапталларыгар бигэнэн өссө да уһуннук, дьоллоохтук сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьан, үлэлээ-хамсаа, үгүс дьоҥҥун үөрдэ сырыт!
Федоров Василий Семенович-Сэмээр Баһылай
Федоров Василий Семенович-Сэмээр Баһылай - I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык олохтооҕо.
1929 с. II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. Бэйэтин баҕатына, дьулуурунан үөрэнэн учуутал идэлээх. 20 сыл "Кыым" хаһыакка "Айылҕа абылаҥа", "Олох сурааһыннара" диэн рубрикаларыгар В.Федоров Сэмээр Баһылай диэн аатынан айылҕа кэрэтин дьүһүйэр суруйуулар бэчээттэнэр буолбуттара. "Килбиннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыта. I Тыыллыма нэһилиэгин бочуоттаах гражданина.
2015 с. өлбүт.
Проспект Парк (Бруклин)
Проспект Парк (Prospect Park), Саҥа Йорк куоратка, Бруклин макрокварталга баар биир улахан паарка буолар.
Куорат атын пааркаларыттан уратыта диэн криминала саамай кыра.
Чукотка автономиялаах уокуруга
300 px|right|thumb|Чукотскай автономнай уокурук административнай каартата Чукотскай автономнай уокурук — Арассыыйа уһук илин өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Уһук Илин федеральнай уокурукка киирэр.
Борнео сэлиитэ
Борнео сэлиитэ (Elephas maximus borneensis) диэн Азия сэлиитин биир алын көрүҥэ. Борнео арыытыгар баар. 1986 сылтан ыла эстэр кутталга сылдьар. Араас ахсаанынан Борнеоҕа 1184–3652 сэлии баар.
Roblox
Roblox Studio
Ордук нэһилиэнньэ баҕата-сүүйүүлээх оонньуулары тэрийэр платформа, бэйэтин оонньооччуларыгар бэйэтин хамсааһынын туһанан, сүүйсүүлээх оонньуулары тэрийэр кыаҕы биэрэр. Оонньуулар оонньуур эйгэни салайарга аналлаах программалары туһанар объектнай- ориентированнай программалар тиһиктэригэр кодияланаллар. Туһанааччылар араас атыылаһыыны, ону тэҥэ микротранзакцияны оҥорон таһаарааччы нөҥүө атыылаһар оонньуур бородуукталары оҥоруохтарын сөп. Бэйэлэрин оонньууларын араас бородуукталарыгар, дьиҥнээх валютатыгар, Deeloper Exchange уонна Premechange систиэмэтин нөҥүө хамнас атастаһаллар. Атыылаһыллар дохуот бырыһыана оҥорон таһаарааччы уонна бородууксуйа икки ардыгар үллэһиллэр. Сэтинньи 1 күнүнээҕи туругунан 2020 с. нэһилиэнньэ доруобуйатын араҥаччылааһын Х 10.10 чыыһылатыгар тэҥнэспэт.
Оонньооччулар
Нэһилиэнньэ ордук виртуальнай предметтэри атыылаһар, атыылыыр уонна оҥорон таһаарар кыахтанар. Таҥас хайа баҕарар оонньооччунан атыыланар кыахтаах, ол гынан баран, төрөппүт Толлуман суруктаах оонньооччулар эрэ атыылыахтарын сөп. Администратордар эрэ Эттэрин- сииннэрин, тэрилин уонна таҥастарын-саптарын официальнай учуокка турар чааһын хомуйуохтарын сөп. 2020 сылтан эксээмэн туттааччылар эмиэ оҥоруохтарын сөп. Хааччахтаах статустаах предметтэр каталогынан эрэ атыыланар эбэтэр аныгылыы төрөппүт) буолуохтарын сөп.
Rbux-бу араас предметтэри атыылаһар виртуальнай валюта. Оонньооччулар дьиҥнээх атыылаһааччылар, атын предметтэри атыылаһар, эбэтэр күн аайы хамнастарын төлүөхтэрин сөп.
Хостооһун
2004 с.пенсия базатын тэрийбитэ. Базаны быйыл бастакы демонстрациялар саҕалаатылар.
2011 сыл ахсынньытыгар нэһилиэнньэ Бөҕү- сыыһы бэлэмниир инновационнай идеялары оҥорооччулар инновационнай бырайыактарынан үлэлиэхтэрэ.
11 декабря 2012 года роббих игровой платформа для is.
Ыам ыйын 31 күнүгэр 2015 сылга рельеология чочуллуутун улаатыннарар уонна бүттүүн реалистическай стиллээх физическэй хамсааһыны уларытар функциялар эбилиннилэр. Сэтинньи 20 күнүгэр Чочуобуна 15 оонньууртан саҕалаан, Бас- көс дьонун сүүмэрдээн үлэҕэ киирдэ. Бу Консолга сыһыаннаах саҥа оонньуулар бигэргэтии процедуратын ааһыахтаахтар уонна аралдьытар программатын рейтинигэр сөп түбэһиэхтээхтэр.
2016 с. муус устар ыйга нэһилиэнньэ чэбдигирдэр соругу VР ыытта. Уонтан тахса мөлүйүөнтэн тахса оонньуу тахсар кэмигэр 3РД. эмиэ ол кэмҥэ холкутук чочуллан, быыс- хайаҕас тыллары хомуйан, кыра 13 саастаах, атын туһанааччыларга хара испииһэккэ олоҕурбут системанан солбуйуллубута. Бэс ыйыгар хампаанньа түннүгү кытта 10- ча мөл.солк.
Атырдьах ыйын 28 күнүттэн нэһилиэнньэ сорох араҥата 2019 сыллааҕы таһымы улаханнык өйүө суоҕа.
Эҕэрдэ сурук
Эҕэрдэ сурук
Үлэ киһититтэн ордук чиэстээх,
ытыктабыллаах бу күн анныгар ким баар буолуой?
Үлэ үөрүүтүттэн ордук үрдүк, ыраас үөрүү туох баарый?
(Иван Гоголев-Кындыл)
Убаастабыллаах Галина Николаевна!
Эйиигин үтүөкэннээх үбүлүөйгүнэн,  дьоһун – мааны күҥҥүнэн ис сүрэхпититтэн итиитик – истиҥник эҕэрдэлиибит! сахалыы сайаҕас алгыспытын тиэрдэрбит!
Талан ылбыт идэҕэр бэриниилээхтик, тыа хаьаайыстыбата сайдыытыгар үгүс кылааккын киллэрэн,  дьон-сэргэ уйгу-быйан олохтоох буоллуннар диэн күн бүгүнүгэр диэри эрчимнээхтик үлэлии-хамсыы сылдьаргыттан ис сүрэхпититтэн үөрэбит!
Эн  оҕо сааскыттан үлэҕэ эриллэн олоҕу сыаналыырыҥ чаҕылхай холобура буолар. Сахалыы-сайаҕас, чиэһинэй, хайдах да ыарахантан чаҕыйбат, ыктарыылаах да кэмнэргэ ыгылыйбат майгыгын, тулалыыр дьоҥҥор-сэргэҕэр өрүү болҕомтолоох, үтүөкэннээх  сыһыаннын сыаналыыбыт.
Эн, үлэҕэр мэлдьитин күүскүн-уоххун, сатабылгын барытын уураргын, үлэҥ-хамнаһыҥ ситиһиилээх буоларыгар мэлдьи туруулаһаргын үчүгэйдик билэбит!
Күндү Галина Николаевна! аймах-билэ дьонноруҥ, үгүс атастарыҥ-доҕотторуҥ махталларынан арыаллатан, бар дьонун истиҥ сыһыаннарынан кынаттанан үтүөнү-кэрэни айа, үлэлии-хамсыы сырыт, үлэҕэр ситиһииҥ үөлээннээххин үөртүн, алгыстаах тылын аймаххын арчылаатын, дьоһуннаах олоҕун ыччаккар салҕаннын!
Толкуйдаабыккын тобула, санаабыккын саргылыы сырыт диэн алгыс бастыҥын аныыбыт! Ыарыы ыалласпатын, дьаҥ-дьаһах халты хаамтын, үтүө ыраҥ туолан, санаабытыҥ ситэн истин диэн айхаллыыбыт уонна оҕолорун-сиэннэриҥ тапталларыгар бигэнэн өссө да уһуннук, дьоллоохтук сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьан, үлэлээ-хамсаа, үгүс дьоҥҥун үөрдэ сырыт!
Дзига Вертов
Дзига Вертов (төрөөбүт аата Давид Абелевич Кауфман) диэн ССРХ киинэ режиссера, киинэ теоретига, сценарист, документал киинэ биир төрүттээччитэ. Киинэ устуутугар элбэх ньымалары айбыта, олортон ордук биллэллэрэ саспыт камера уонна киинэ харах буолаллар. Дзига Вертов 1929 сыллааҕы Киинэ аппараттаах киһи диэн киинэтин биир улуу документал киинэ дииллэр. Инилэрэ Борис Кауфман уонна Михаил Кауфман иккиэн киинэ оператордара. Ойоҕо Елизавета Свилова киинэ режиссера.
Томашполь
Томашполь (Томашпіль) диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 557 (2011).
Васильев Константин Дмитриевич
Васильев Константин Дмитриевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, танковай взвод командира. 1922 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Аһыыкай оскуолатын бүтэрэн Майаҕа 1938 с. VII кылааһы үөрэнэн бүтэрбитэ. Нэһилиэгэр ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыт. 1939 сылтан Молотов аатынан колхозка счетоводунан үлэлии олорон 1941 с. атырдьах ыйын 3 күнүгэр Аҕа дойду сэриитигэр ыҥырыллан барбыт. Новосибирскай куоракка Белоруссияттан көһөрүллэн кэлбит байыаннай собуот станоктарын туруортааһыҥҥа күннэри-түүннэри үлэлээбиттэрэ. Онтон 53-с армия 135-с дивизиятын 801-с СП сатаабыгар киирэн Арҕааҥы-Хотугу фронт инники линиятыгар түбэһэн бойобуой сүрэхтэниитин ааспыта. Константин Дмитриевич дойдутугар кэлэригэр Аҕа дойду сэриитин I степенэ орденнаах эргиллибитэ. 1993 с. өлбүт.
Васильев Николай Герасимович I
Васильев Николай Герасимович I  — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1924 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Аһыыкай 4, Майа 7 кылаастаах оскуолаларын бүтэрбит. 1941 с. Дьокуускайга (ФЗО) фабрика-завод үөрэҕэр үөрэммит. 1942 с. "Молотов" аатынан колхозка "Туора" биригээдэтигэр биригэдьиирдээбит, ол сыл күһүн армияҕа ыҥырыллыбыт. Монголиянан, Сретенскэйинэн, Казань куоратынан байыаннай үөрэххэ үөрэнэн старшай сержант буолбута. Сэриигэ пехотаҕа отделение командирынан, взвод командирын көмөлөһөөччүтүнэн сылдьыбыт. 1945 с. ССКП чилиэнэ буолбут. Аҕа дойду сэриитин иһин I степеннээх орденнаах, "Хорсунун иһин", "Кенигсбери ылыы иһин" мэтээллэрдээх. 2000 с. өлбүт.
Хакас тыллара
Хакас (кыргыс) тыллара  — илиҥҥи түүр тылларын биир бөлөҕө, былыргы кыргыс (Енисей кыргыс) тылыттан үөскээбит буолуон сөп.