cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Слепцов Иннокентий Васильевич
Уоттаах сэриигэ Бүтэйдээхтэн саамай сырыыны сылдьыбыт сатыы сэрии саллаатынан буолар. Берлиҥҥэ тиийбит, Подсдамы харабыллаабыт, саамай элбэх бойобуой наҕараадалаах буойун атаҕар олус кыанара үһү. Кыанар да буолан сырыыны сырыттаҕа. Ходьоҥҥо 4-түү толору хаамыылаах остоолбону түгэҕэр тиийэ дугум үктээбэккэ кылыйара, элбэх кымыстарга кыайталыыра. "Куоллара кынаттаах кылыыһыта" дэммит. Сэрииттэн кэлэн баран 1947 с. сайын дойдутун ыһыаҕар көстүүмүн да устубакка мэтээллэрин кылыгыраппытынан биир эрэ ыстаныыга үстүү хаамыы биир тобук туоһу бэрт холкутук аһары түһэн кыайбытын хаста да боруобаланан чугаһаабатахтар. "Олус да эстибит эбиппит", — диэн баран түһүлгэттэн мүһэтин да ылбакка баран хаалбыта диэн кэпсииллэр.
Слепцов Иннокентий Васильевич — Байаҕантай улууһун кулубатын Слепцов Василий Иванович -Тыллаах Баһылай бастакы ойоҕуттан Уус-Таатта баайа Трофим Неустроев кыыһыттан уола.
Лэгэнтэй (1908-1909 сс) Баайаҕаҕа кинээстээбит. Баай, дьадаҥы диэн араарбакка, дьон-араас үҥсүүлэрин, араас олох дьиҥ кырдьыгынан быһаарарын иһин, баайдар сөбүлээминэ үҥсэннэр өр үлэлэппэтэхтэр.
Лэгэнтэй үчүгэй куоластаах олоҥхоһут, тойуксут,чабырҕахсыт, ойуун араас кыырыыларын дэгиттэр баһылаабыт айылҕаттан артыыс, наар хаартыннан сэрэбиэйдээн идэтийбит, ол иһин Сэрэбиэйдьит Лэгэнтэй диэн ааттаммыт эбит. Итини таһынан төгүрүк остуолу алгыс күүһүнэн дьиэни тула сүүрдэр идэлээҕэ дииллэр. Мычыкка кыстаан олордоҕуна, сэрии иннинэ атын сиртэн кэлии учууталлар, остуол хайдах сүүрэрин көрөөрү, анаан тиийэн хоно сытан сүүрдэртэрэн көрөллөрө үһү.
Онуоха Лэгэнтэй киэһэ аһылык кэннэ көмүлүөгү үчүгэйдик отуннаран баран, төгүрүк остуолу сирэйинэн уот сырдыгар иҥнэри тутан туран, арыыннан оҕунуохтуу, "үчүгэй остуол сүүрүө, үчүгэйин көрдөрүө" диэн алҕаан баран ыытан кэбистэҕинэ, остуол көлүөһэлии эргийэн, сыҥаһа ороннору кэриййэ дьиэни тула сүүрэрэ үһү. Остуол ол сүүрэригэр ким да таарыйыа суохтаах. ким да хамсыа суохтаах, онон баар дьон бары орон үөһэ ыттан көрөллөр. Атын дьон холонон көрөн арыыннан сото2 алҕанн ыыттахтарына кинилэргэ сүүрбэт, соҕотох Лэгэнтэйгэ эрэ сүүрэрин сымыйарҕаан көрө кэлбиттэр сөҕөллөрө үһү.
Сэрии, сут хас да сыл иннинэ Үрэх Төрдүгэр, кыыһыгар Марыынаҕа дьаарбайа бара сырыттаҕына, биэс буойун ийэтэ Феврония Николаевна Малгина-Хобороос анаан кэлэн көрдөһөн сэрэбэйдэппит. Онуоха Лэгэнтэй Хоборооһу остуол утары олордон эрэн быстарбыт. Ол кэнниттэнхаартытын илиитигэр тутан олорон, аҥаар илиитинэн биирдии ыла тиэрэ уурталаан, ол курдук барытын остуолга тэлгэтэлээн кэбиспит. Тэлгээн бүтэрэн хаартытын барытын барытын балачча кэриччи көрөн баран, сылыктаан баран "Дьэ, бука диэн өһүргэнимэ, хаарты-маатыска тугу диирин кырдьыгынан этэрбэр тиийэбин" диэн тойоннообутунан барбыт.
"Дьэ аҕыйах сылынан биэс уолгуттан мэлийэн, өтөх сэргэтин курдук суос-соҕотоҕун туран хаалыыһыгын. Туох ааттаах алдьархай эбитэ буолла, ыал аайы маннык тахсар, бары эр дьоно суох курдуктар, дьахталлар, кырдьаҕастар эрэ хаалыыһыктар, элбэх ыал, олох эстииһи. Бэйэҥ ол соҕотох сылдьаҥҥын үйэҕин моҥоон, баттаҕыҥ маҥхайан баран саһарыар диэри кырдьан, өйдүүргүн да өйдөөбөт буолан эрдэххинэ чиэс-бочуот бөҕөҕө тиксииһиккин" диэбит Хоборооско. "Онон сэрии, сут буолуон хас да сыл иннинэ Лэгэнтэй бу олорорбун адьас өтө көрөн эппитэ диирэ үһү Хобороос эмээхсин.
Ыраас дьэнкэ куоластаах ырыаьыт киhи эрээри, дьарыктанан ыллаабатах, олонхону да, ырыаны да билбэхтэһэрэ үһү. Идэтин наар хаартынан сэрэбиэйдээьиннэ анаабыт киhи, ол иьин норуокка Сэрэбиэйдьит Лэгэнтэй диэн аатынан биллэрэ. Ойуун кыырыытын тойугун дэгиттэр баһылаабыт да буоллар, биирдэ да ойууннаабатах. Биир кэмнэ Т.С.Попову ойуун тойугар Уhуйбуттаах, ол иһин таайым Лэгэнтэйи «ойуун буоларга анаан тѳрѳѳбүт киhи» диирэ.
Протестантизм
Протестантизм - христианство үс бөдөҥ салааларыттан биирдэстэрэ. XVI үйэҕэ Реформация кэмигэр Европаҕа үөскээбитэ.
Бу тиэрмининэн католицизмтан уонна православиеттан ураты христиан сыаркаптары холбоон ааттыыллар. Мартин Лютер үөрэнээччилэрэ Германияҕа уонна Скандинавияҕа евангелия сыаркапатарын үөскэппиттэрэ, Жан Кальвин уонна У. Цвингли үөрэнээччилэрэ Швейцарияҕа олохтообуттара. Кальвин үөрэннэччитэ Дь. Нокс Шотландияҕа олохтообута. Францияҕа протестааннары гугеноттар диэн ааттаабыттара. Бу дойдуга католиктары кытта былаас былдьаһыытыгар аҕыста гугенот сэриилэрэ буолбуттара.
Англикаан уонна Епископал сыаркаптар Англияҕа төрүттэммиттэрэ. Кинилэр католиктарга ордук чугастар.
XXI үйэ саҕаланыытыгар аан дойдуга 350 мөл протестаан баара.
Чыыбыс
Чыыбыс эбэтэр чиибис — Чыыбыстар уустарыгар киирэр сииктээх сирдэргэ олохсуйар дьоҕус көтөр. Саха Сиригэр 1980-с сыллартан киэҥник олохсуйар буолла.
Көхсүн түүтэ кытарымтыйар толбонноох от күөҕэ, төбөтө, моонньо көҕөрүмтүйэн көстөр хара өҥнөөх, кынатын аннынан маҕаннаах, төбөтүгэр уһун сохсоҕор көҕүллээх.
Москва уобалаһа
Москва уобалаһа, (Нууччалыы: Московская область, эмиэ Подмосковье) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Москва, эмиэ Красногорскай.
Демография
2002-ис сыл биэрэпиһинэн, биэс саамай элбэх ахсаннах омуктар:
Сурэх улэтин тэтимин кэһиллиитэ
Сүрэх былчыҥна­рын үөһээҥҥи көҥдөй ве­на, сүрэх­хэ ки­ирэр уҥа ка­мераҕа хол­боһор си­рин кэ­тэх эр­ки­нин иһигэр сы­тар ки­ин (си­нусо­вый узел) им­пуль­ста­ры ы­ытан үлэ­лэтэр. Бу ки­ин­тэн элек­три­чес­кэй им­пуль­су тарҕатар утах­тар сүрэх кур­тахта­рын үрдүгэр сы­тар түмүгү (пред­сер­дно-же­лудоч­ко­вый узел) сүрэх ба­ры былчыҥна­рыгар тарҕанан ки­нилэр ха­аны ха­чай­ды­ыр үлэ­лэрин ту­туһун­на­рал­лар. Бу элек­три­чес­кэй им­пуль­су тарҕатар си­тим ха­нан эмэ быһын­наҕына эбэ­тэр кэһилин­нэҕинэ сүрэх үлэ­тин тэ­тимэ кэһил­лэр.
Cүрэх ы­ары­ыла­рын эм­тээһин эво­люци­ята
Чес­нок «сүрэх­хэ» анал­ла­ах ту­ма быһы­ыты­нан бил­лэр.Сүрэх-т ы­мыр ы­ары­ыла­рыгар олус киэҥник ара­ас но­ру­от­тар хас эмэ үй­элэр ус­та­лары­гар тут­ту­бут­та­ра. Отут би­эс үйэ ана­раа өттүгэр су­рул­лу­бут па­пирус­ка (Эберс) чес­нок сүрэх ы­ары­ыла­рын тэҥэ ара­ас ис­кэннэ­ри, быһа ытыт­та­ры­ыла­ры эм­тээһиҥҥэ у­он­на или­ис­ти­ги түһэри­игэ тут­тулла­ра ый­ыл­лар. Грек­тэр (Гип­пократ) у­он­на рим­ляннар (Ула­хан Пли­ний) чес­но­гунан эм­тэ­нэн үтүөрүүнү олус өрө ту­тал­лар этэ. А­юр­ве­дичес­кэй ме­дици­на аҕата Ча­рака (биһиги э.и. 3000 с. ана­раа өттүгэр) чес­нок ха­ан эр­ги­ирин туп­са­рар у­он­на сүрэх үтүө ту­рук­та­ах бу­ола­рыгар көмөлөһөр ди­ирэ.
Сүрэх «дий­и­этэ­тэ» ди­эн ту­гу этэ­битий? Түҥ бы­лыр­гы кэм­нэртэн дий­и­этэ­ни ула­рытыы киһи эм­тэ­нэри­гэр да, ара­ас ы­ары­ылар үөдүйүүлэ­рин уҕары­ты­ыга да туһалааҕын туһунан этэл­лэ­рэ. Ол эрэ­эри XX үйэ ор­то­тун ди­эки эрэ сүрэх-ты­мыр ы­ары­ыла­рыгар сөп түбэһэр дий­и­этэ­лэр оҥоһул­лу­бут­та­ра. 1944 сы­ла­ах­ха Kempner рис, фрук­та арааһа у­он­на сок сас­та­ап­та­ах су­ук­каҕа 2000 ка­лорий эни­эр­гий­эни би­эрэр дий­и­этэ­ни оҥор­бу­та. Бу дий­и­этэ нат­рийы 150 мл, бе­логу — 20 г, сы­аны — 5 г ди­эри ха­ач­чахты­ыр. Нат­рий ас сас­та­абы­гар олох кы­ра бу­олан, бу дий­и­этэ ха­ан бат­тааһынын бэр­кэ түһэрэр. Ол эрэ­эри ман­нык дий­и­этэ­ни, ас ам­та­на соч­чо­то су­ох бу­олан, ту­туһар олус у­ус­тук. Онон бу нь­ыма соч­чо көдьүүһэ су­ох бу­ол­бу­та. Би­лигин сүрэх ы­ары­ытыт­тан көрөн ана­нар дий­и­этэ арааһа ба­лач­ча эл­бэх.
Ы­арыы төрүөтэ
— сүрэх ты­мыр­да­рын ы­ары­ыта, оҕо төрүөҕүттэн, эбэ­тэр кэ­лин үөскэ­эбит сүрэх бо­ру­ок­та­ра, ин­фаркт, ми­окар­дит, эн­до­кар­дит о.д.а.;
— нь­и­эр­бэ, эн­докрин­най сис­ти­эмэ­лэрэ, ис-үөс ы­ары­ыла­рын, о.д.а. кыт­та си­бэ­эс­тэ­эх ула­рый­ы­ылар;
Брүссель
Брүссель, официаллык Брүссель Киин Куорат Региона диэн Бельгия киин куората. ЭУ сүрүн органнара бааллар.
Сурэх улэтин тэтимин кэһиллиитэ
Ы­арыы төрүөтэ
— пси­хо-эмо­ци­ональ­най ноҕуру­ус­ка­лар, ары­гылааһын, та­бах­тааһын, атын да куһаҕан дь­ал­лыктар;
— күүстэ­эх эм­тэр дь­айы­ыла­ра; Би­ири өйдүөхтэ­эх­пит:сүрэх үлэ­тэ түүн бы­та­арар, сүрэх тэ­тимин би­эрэр түмүктэр­тэн аҕый­ах ах­са­ан­на­ах экс­тра­сис­то­лала­ры би­эрэ­рэ ы­ары­ынан ааҕыл­лы­бат, күүстэ­эх тре­ниров­ка­ла­ах сүрэх күнүс да ары­ый бы­та­ан­нык тэ­би­эн сөп.
Ы­арыы бас­та­кы си­бики­лэрэ
— киһи сүрэҕин тэ­би­итэ бы­та­арар, он­тон сыл­та­ан түргэн­ник сы­лай­ар, мэй­и­итэ эр­гий­тэ­ли­ир;
— киһи сүрэҕин тэ­би­итэ түргэ­ти­ир, оч­чоҕо сүрэҕэ бил­ли­гири­ир, ха­анын бат­тааһына хам­сы­ыр;
— киһи сүрэҕэ тох­туу-тох­туу тэ­бэр: бу олус кут­талла­ах ту­рук­ка үксүн сааһыр­быт дь­он түүнүн ыл­ла­рал­лар, соһумар­дык өлүөхтэ­рин сөп.
Сүрэх тэ­би­итин (бы­та­ары­ытын эбэ­тэр түргэ­тээһинин) пуль­су мэ­эрэй­дэ­эн дөбөҥнүк быһа­арыл­лар.
Ы­ары­ыт­тан ха­рыс­та­ныы
— чөл олоҕу кы­та­анах­тык ту­туһуу;
— эт-ха­ан өттүнэн үчүгэй ту­рук­та­ах бу­олуу;
— аһара күүстэ­эх дь­айы­ыла­ах эм­тэртэн тут­ту­нуу;
— сүрэх үлэ­тин тэ­тимэ кэһил­ли­итин си­бики­тэ би­лин­нэҕинэ, ту­таты­на бы­ра­ас­ка көрдөрөн, ы­ары­ыны эр­дэ­тинэ чу­ол­кай­дааһын;
— арит­мо­лог бы­ра­ас сүбэ­тинэн сөптөөх эрэ­си­ими ту­туһуу.
Сүрэх үлэ­тин тэ­тимэ тоҕо кэһил­лэ­рий?
Сүрэх — сы­ла­ата су­ох үлэ­ли­ир мас­сы­ына, эҥки­лэ су­ох ха­аны ха­чай­ды­ыр но­су­ос эрэ бу­ол­ба­тах, киһи үй­этин ту­хары тох­то­ло су­ох үлэ­ли­ир кы­ра элек­трос­танция, дь­ик­ти элек­три­чес­кэй ге­нера­тор. Ман­на элек­три­чес­кэй им­пульс күөртэ­нэн саҕыл­лар, ону сүрэх тарҕатар «сап­та­рынан»[128] быч­чыҥна­рыгар ти­эр­дэр. Элек­тро­им­пульс си­нус түмүллүүтүгэр (си­нусо­вый узел) күөртэ­нэн ба­ран, сал­гыы бу сап­та­рынан тарҕанар, ол түмүгэр сүрэх ка­мера­лара үллэҥнэһэл­лэр, ха­аны ха­чай­ды­ыл­лар. Элек­тро­им­пульс кэһил­ли­итэ у­он­на тарҕанар су­олун ула­рый­ы­ыта сүрэх үлэ­тин тэ­тимин кэһил­ли­ити­гэр (арит­мияҕа) ти­ри­эр­дэр. Арит­мия со­рох көрүҥнэ­рэ до­ру­обуйаҕа со­дула су­ох бу­олу­он сөп, от­тон ы­ара­хан кэһил­лии көрүҥнэ­рэ олус кут­талла­ах­тар. Бу ы­арыы тас дь­айы­ылар­тан эбэ­тэр киһи ис ту­ругун ту­тулут­тан үөскүүр. Тас­тан дь­айы­ылар­га ки­ир­сэллэр: аһара илис­тии, ы­ара­хан фи­зичес­кэй ноҕуру­ус­ка, эмо­ци­ональ­най стресс, та­бах­тааһын, эл­бэхтик у­уну ый­ыр­бахтааһын, ко­фе­ины­нан, ко­ка­ины­нан үлүһүйүү у­он­на ара­ас дь­айы­ыла­ах пре­парат­та­ры сыыһа туһаныы. Ма­ны таһынан, киһи­эхэ олох­суй­бут ы­ары­ылар арит­ми­яны үөскэ­ти­эх­тэ­рин сөп. Хо­лобур, ы­арыһах төрүөҕүттэн үөскэ­эбит сүрэх бо­ру­ок­та­ра, төбөттөн у­он­на көҕүс мэй­и­итит­тэн (спин­ной мозг) бэ­рил­лэр сүрэх быч­чыҥын үлэ­тин са­лай­ар элек­тро­им­пульс, ону сэр­гэ элек­тро­лит­най ба­ланс (нат­рий, маг­ний, каль­ций таһым­на­рын ула­рый­ы­ыта) кэһил­ли­илэ­рэ, сыҥах саҥ быч­чархай­ын (щи­товид­най же­леза) гор­монна­рын ула­рый­ы­ыта, сүһүрүү көрүҥнэ­рэ, кут­та­лы үөскэ­тэл­лэр. Кэ­лин үөскэ­эбит кы­ла­апан бо­ру­ок­та­ра сүрэҕи тэ­нитэн, ми­окард ин­фар­кта­ан, элек­три­чес­кай им­пуль­су аһарар сап­та­ры утах­та­ры эчэ­тэн, сүрэх үлэ­тин тэ­тимин кэһил­ли­ити­гэр ти­эр­дэллэр.
Сүрэҕи үлэ­лэтэр элек­три­чес­кэй им­пульс үөһээҥҥи киэҥ ве­на сүрэх уҥа ка­мера­тын кэ­тэх эр­ки­нигэр ба­ар си­нусо­вай түмүүлүккэ бэ­рил­лэр. Он­тон сүрэх­хэ ки­ирэр ка­мера­лары «уһугун­на­ран» ааһар у­он­на АВ (пред­сер­дно-же­лудоч­ко­вай) түмүүлүккэ сөкүүндэ би­эс гым­мыттан би­ирин иһигэр ти­ийэр.
Бу түмүллүү сүрэх­хэ ки­ирэр ка­мера­лар у­он­на сүрэх кур­тахта­рын (түөрт ка­мера) ып­сыһар си­ригэр ба­ар. Он­тон сал­гыы Гис утаҕынан (пу­чок Ги­са) Пур­кинье са­ла­ала­рынан (во­лок­на Пур­кинье) сөкүүндэ­ни кы­ай­бат би­ри­эмэ иһигэр сүрэх кур­тахта­рын быч­чыҥна­рыгар ти­ий­эн ки­нилэ­ри хам­саттаҕына (сис­то­ла) ха­ан ула­хан ты­мыр­дарга бы­раҕыл­лар. Дьэ ити су­ол үлэ­тэ кэһилин­нэҕинэ, сүрэх үлэ­тин тэ­тимин кэһил­ли­итэ (арит­мия) үөскүүр. Бу кэһил­ли­илэр көрүҥнэ­рэ ба­лай­да эл­бэх. Кут­талла­ах кэһил­ли­илэр, сүнньүнэн, кур­тахтар үрдүлэ­рит­тэн түргэ­тээһин (над­же­дудоч­ко­вые та­хикар­дии), кур­тахтар түргэ­тээһин­нэ­рэ (же­лудоч­ко­вые та­хикар­дии), сүрэх бло­када­та (бло­када сер­дца), сүрэх си­нусо­вай түмүллүүтүн мөлтөөһүнэ (син­дром сла­бос­ти си­нусо­вого уз­ла) ди­эн бөлөхтөргө арах­саллар. Бу ы­арыы көрүҥэ элек­тро­кар­ди­ог­рамма, ы­арыһах­ха би­ир су­ук­каттан итэҕэһэ су­ох би­ри­эмэҕэ анал ап­па­ра­аты кэ­тэр­дэн чин­чий­ии (хол­те­ров­ское мо­нито­риро­вание), со­рох түгэн­нэргэ сүрэх­хэ ты­мыры­нан анал­ла­ах ка­тетер­да­ры кил­лэ­рэн элек­три­чес­кэй ту­ругун чин­чий­эн көрүү (элек­тро­физи­оло­гичес­кое ис­сле­дова­ние) көмөтүнэн быһа­арыл­лар.
Сүрэх үлэ­тин тэ­тимин кэһил­ли­итэ үксүгэр эми­нэн эм­тэ­нил­лэр. Эмп көмөлөспөт түгэ­нигэр эпэ­рэ­эс­сийэ оҥоһул­лар.
Сүрэх үлэ­тин тэ­тимэ кэһил­ли­итин хи­рур­ги­чес­кай нь­ыма­нан эм­тээһин
Киһи сүрэҕин тэ­би­итин көннөрөн чөлүгэр түһэрии уһулуч­чу ула­хан су­ол­та­ла­ах. Хи­рур­гия нь­ыма­ларыт­тан би­лигин, кэһил­лии көрүҥүттэн көрөн, ор­дук кар­ди­ос­ти­муля­тор­да­ры, де­фиб­рилля­тор­да­ры ту­ру­оруу у­он­на ка­тете­рынан сүрэх иһигэр ки­ирэн кэһил­лии тах­сы­быт си­рин си­этэн көннөрүү, сүрэх­хэ аһаҕас эпэ­рэ­эс­сийэ би­ри­эмэ­тигэр оҥоһул­лар Maze IV про­цеду­рата тут­туллал­лар.
Сүрэх­хэ ха­ан сүрэх уҥа у­он­на хаҥас ка­мера­лары­нан сүүрүгүрэр. Ки­ни үс сар­быннь­ах­та­ах (трехс­твор­ча­тый), тыҥа, мит­раль­най у­он­на а­ор­таль­най кы­ла­апан­на­рынан сүүрүгүрэр. Ми­оцит­тар сүрэх быч­чыҥна­рыгар хи­мичес­кэй эни­эр­гий­эни ме­хани­чес­кэй­гэ ку­булу­тал­лар. Нат­рий, ка­лий, каль­ций у­он­на хлор и­он­на­рынан сүрэх быч­чыҥна­рыгар элек­три­чес­кэй за­ряды у­он­на им­пуль­су би­эрэл­лэр. Бу про­цеһы ба­рытын сүрэх уҥа өттүн эр­ки­нигэр ба­ар сүрэх ин­ни­нээҕи си­нусо­вай түмүллүү са­лай­ар. Ман­на элек­три­чес­кэй им­пуль­стар түмүллэн­нэр күөртэ­нэл­лэр, он­тон АВ түмүллүүнү нөҥүөлэ­эн сүрэх уҥа у­он­на хаҥас өттүнээҕи быч­чыҥна­рынан ааһал­лар. Бу ба­рыта сүрэҕи хам­са­тар сис­ти­эмэ (про­водя­щая сис­те­ма сер­дца) ди­эн а­аты­рар. Бу сис­ти­эмэ кэһил­ли­итэ элек­три­чес­кэй им­пульс дь­айы­ытын мөлтөтөр, сүрэх үлэ­ли­ир тэ­тимин кэһил­ли­ити­гэр ти­эр­дэр.
Маҥнай­гы кар­ди­ос­ти­муля­тор­дар олус ула­хан эти­лэр, чы­мада­ан саҕа бы­лыр­гы тран­зистор­най при­ем­никка май­гын­ны­ыл­ла­ра, от­тон кэ­лиҥҥилэр — кып-кы­ра ти­мир ку­ор­пуска угул­лу­бут маннь­ы­ат саҕа бы­ычы­кай­ка­ан при­бор­дар. Ман­нык при­бор­дар А­ан дой­ду­га ик­ки мөлүйүөнтэн тах­са киһи­эхэ ту­ру­ору­лун­ну­лар.
I ис­ти­эпэн­нэ­эх АВ бло­када — су­дур­гу­тук эт­тэххэ, элек­три­чес­кэй им­пуль­стар сүрэх­хэ ки­ирэр ка­мерат­тан сал­гыы бэ­рил­лэллэ­рин ха­ар­чахта­ны­ыта бу­олар. Бу бло­када ба­арын ЭКГ көмөтүнэн быһа­арыл­лар, ман­нык түгэҥҥэ эпэ­рэ­эс­сийэ оҥоһул­лу­бат, ы­арыһах анал­ла­ах пре­парат­та­рынан эм­тэ­нэр.
II ис­ти­эпэн­нэ­эх АВ бло­када үөдүй­эр түгэ­нигэр элек­три­чес­кэй им­пуль­стар бэ­рил­лэллэ­рэ ор­дук күүскэ ха­ар­чахта­нар. Бу ы­ары­ыны эмиэ ЭКГ көмөтүнэн быһа­арыл­лар, бло­када ман­нык көрүҥэ сы­ты­ыр­хай­быт ми­окард ин­фар­ктын (ос­трый ин­фаркт) кэн­ниттэн эбэ­тэр сүрэх ы­ары­ыла­рыгар анам­мыт эм­тэр дь­айы­ыла­рыт­тан сыл­та­ан үөскүөн сөп, Ман­нык ту­рук у­ус­ту­гур­даҕына кар­ди­ос­ти­муля­ция оҥоһул­лар.
III ис­ти­эпэн­нэ­эх АВ бло­када — сүрэх үлэ­тин бүттүүнүн ха­ар­чахта­ны­ыта (пол­ная АВ бло­када). Бу олус ула­хан ы­арыы: ы­арыһах мэй-тэй бу­олар, өйүн сүтэ­рэн ох­тор (Адамс-Сток син­дро­ма). Ы­арыһах үй­этин ы­арыы быһы­ытыт­тан, у­ус­ту­гут­тан көрөн, кар­ди­ос­ти­муля­тор ту­ру­оран уһаты­ах­ха сөп. Урут кар­ди­ос­ти­муля­тор­да­ры Адамс-Сток син­дро­мугар эрэ ту­ру­орал­ла­ра. Би­лиҥҥи кар­ди­ос­ти­муля­тор дь­айы­ытын, үлэ­ли­ир эрэ­си­имин прог­рамма­тор көмөтүнэн ара­ас­та­ан ула­рыты­ах­ха сөп. Ол кур­дук, сүрэх ка­мера­лара олус кэҥэ­эн, кы­ам­мат бу­ол­бут сүрэх үлэ­тин тэ­тимин туп­са­рар­га ба­лай­да си­тиһи­илэ­эх­тик туһаныл­лар бу­ол­лу­лар (ре­син­хро­низи­ру­ющая те­рапия).
Сүрэх кур­тахта­ра аһара түргэн­ник тэ­бэр бу­ол­лахта­рына, фиб­рилля­цияҕа (сүрэх үлэ­тин тэ­тимэ бул­куллан сэ­либи­ри­ир түгэ­нигэр), ы­арыһах­ха де­фиб­рилля­тор (им­план­ти­ру­емый де­фиб­рилля­тор) ту­ру­орул­лар. Бу ап­па­ра­ат сүрэх сэ­либи­рэ­этэҕинэ (фиб­рилля­ция), элек­три­чес­кэй раз­ряд би­эрэн ы­арыһаҕы өлөртөн быыһы­ыр.
Кэ­лиҥҥи сыл­ларга сүрэх үлэ­тин тэ­тимин кэһил­ли­итин у­ус­тук көрүҥнэ­рин ты­мыры­нан ки­ирэн ра­ди­очас­тотнай аб­ла­ция эбэ­тэр кри­одес­трук­ция көмөтүнэн си­этэн көннөрүү күүскэ сай­дан эрэр.
Бил­лэ­рин кур­дук, сүрэх үлэ­ли­ир тэ­тимин кэһил­ли­итин төрүөтүнэн сүрэх атын ы­ары­ыла­ра, хо­лобур, кы­ла­апан­нар эчэй­и­илэ­рэ, сүрэх ты­мыр­да­рын ы­ары­ыта, төрүөхтэн ыла үөскэ­эбит бо­ру­ок­тар, о.д.а. бу­олал­лар. Кар­ди­охи­рур­дар сүрэх үлэ­тин тэ­тимин көннөрөр эпэ­рэ­эс­сий­эни би­лигин аһаҕас сүрэх­хэ оҥорор бу­ол­лу­лар (про­цеду­ра Maze IV).
Ди­аг­ности­ка саҥа тех­но­логи­яла­ра сай­дан, эпэ­рэ­эс­сий­эни оҥору­ох ин­ни­нэ сүрэх элек­три­чес­кэй сис­ти­эмэ­тин кар­ти­рова­ние көмөтүнэн чоп­чу бу­лал­лар, эпэ­рэ­эс­сийэ кэ­мигэр хан­нык дь­айы­ыны оҥорол­ло­рун эр­дэттэн бы­ла­ан­ны­ыл­лар.
Сүрэх кы­ам­мат бу­олу­утун эм­тээһин
Хи­рур­ги­ята су­ох сүрэх ы­ары­ыла­рын уҕары­тар нь­ыма­лар эл­бэхтэр. Киһи ор­дук ый­ааһынын түһэрии, ону тэҥэ сөбүн көрөн ырыы эмиэ туһала­ах. Эмис киһи сүрэҕэ ха­аны эр­ги­тэри­гэр ы­ара­хат­та­ры көрсөр.
Сүрэҕин үлэ­тэ мөлтөөбүт ы­арыһах эл­бэх у­уну иһэр. Бы­ра­ас сүбэ­тинэн, ну­ор­ма­ны ту­туһан, у­уну иһи­эх­тэ­эх. Ту­ус­та­ах аһы си­ирин ач­ча­ты­ах­та­ах, ары­гыны иһэрин тох­то­ту­ох­та­ах. Ары­гыт­тан арит­мия үөдүйүөн сөп, от­тон ары­гыны эл­бэхтик иһэр киһи­эхэ ал­ко­голь­най кар­ди­оми­опа­тия үөскүүр. Ары­гыт­тан ак­ка­ас­таннах­ха, ити ы­ары­ылар си­мэлий­и­эх­тэ­рин сөп. Та­бах­тан рак, тыҥа ы­ары­ыла­ра бу­улу­ул­лар, олор сүрэх-ты­мыр үлэ­тин у­ус­ту­гур­даллар у­он­на күүһүрдэл­лэр. Ни­котин сүрэх ты­мыр­да­рынан ха­ан сүүрүгүрэ­рин мөлтөтөр, аҕыла­тар — бу ба­рыта сүрэх үлэ­тин мөлтөөһүнүгэр ти­ри­эр­дэ­рэ са­ар­баҕа су­ох. Ы­арыһах төһө кы­ал­ла­рынан бы­ра­ас сүбэ­тинэн си­биэһэй сал­гыҥҥа дь­а­ар­бай­ара, оҕуру­оту­гар, да­ача­тыгар көрөн дь­арык­та­нара туһала­ах.
Литэрэтиирэ
Захаров П.И. "Киһи соҕотох сүрэхтээх" Дьокуускай 2018
Арифметика
thumb|right|200px|[[Бехам, Ганс Себальд|Ганс Себальд Бехам. Арифметика. XVI-с үйэ]]
Аритметика диэн ахсаан судургу көрүҥнэрин (дьиҥ, бүтүн, табыгас) уонна кинилэр судургу операцияларын (эбии, көҕүрэтии, төгүл, түҥэтии) үөрэтэр математика салаата. Ардыгар математиктар ахсаан теориятын үрдүк аритметика диэн ааттыыллар.
Марина Ракитскайа Киинэ
Марина Ракитская Киинэ (ону тэҥҥэ Монтессори сайдыытын киинэ диэн биллэр ) — ыарыһах оҕолор сайдыыларыгар уонна социализацияҕа көмөлөһөр киин. Киин Монтессори диэн билим киһитэ арыйбыт методикатын туттар, киин 2009 сыллаахха тэриллибитэ.
Кииҥҥэ ыарыһах оҕолоох төрүппүттэргэ уонна ыарыһах оҕолорго бэйэлэригэр психологическай трениҥнар ыытыллыбыттара.
Остуоруйата
Киини Марина Ракитская 2009 сыллаахха тэрийбитэ. 2012 сыллаахха кини "Инники кэскилбит" пуонда тэрийбит  "2012 сыллааҕы түмэт урбаанньыта" күрэһи кыайбыта.
2013 сыллаахха Марина Ракитская страховой взностары улаатыннарыыны утары петицияҕа илии баттаабыта. Тэрилтэ билигин сабыллан турар.
Түгүөнэ
Түгүөнэ өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 492 км., тардыытын иэнэ 8740 кв.км.
Богомолов Александр Александрович
Богомолов Александр Александрович — Социалистическай Үлэ Геройа.
Түгүөнэ
Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир хотугулуу-илин өртүгэр баар. Сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталга баар.
Богомолов Александр Александрович
Олоҕун олуктара
"ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун1963 сыл муус устар 16 күнүнээҕи 1257—VI №-дээх Ыйааҕынан бэриниилээх үлэтин уонна Гражданскай салгын флотун авиационнай техникатын баһылааһыҥҥа уһулуччу ситиһиилэрин иһин Богомолов Александр Александровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ."
Түгүөнэ
Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥас өртүттэн Чүөлү (78 км.) уҥа өртүттэн Олом (71 км.) уонна Лампара (70 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бөдөҥ тиистээх күүдээх
Бөдөҥ тиистээх күүдээх (, Крупнозубая бурозубка) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах кырачаан кутуйах. Атын күүдээхтэртэн тииһин оҥоһуутунан уратылаах.
Осипов Николай Федотович
1926 сыл алтынньы 14 күнүгэр Ньурба улууһун Бастакы Хаҥалас нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Толорута суох орто үөрэхтээх.
1947 сылтан уус-уран самодеятельность кыттааччыта. Кылыһахтаах куоластаах.
1980 сыллаахха Москва куоракка фольклор уонна этнография концерын кыттыылааҕа.
«Мелодия» фирма кини 16 ырыатын суруйан таһаарбыта.
Кэрээктэр
Кэрээктэр (коряки, бэйэлэрин туундара кэрээктэрэ чавчыв, чавчывав - табалаах, оттон кытыл кэрээктэрэ нымылъын, нымылъу дэнэллэр) - Камчаатка тумул арыы хоту өттүгэр олорор төрүт олохтоох омуктар. Кытыл кэрээктэрин төрүт дьарыктара - байҕал кыылын бултааһын, тыллара туундара кэрээктэриттэн туһунан, билим литэрэтиирэтигэр олютордар (ардыгар нымылааннар) тыллара дэнэр.
Ахсааннара
Арассыыйаҕа кэрээктэр ахсааннара:
Кэрээктэр нэһилиэнньэлээх пууннарынан (2002 с.)
Камчаатка кыраайа:
Магадаан уобалаһа:
Кэрээктэр олорор сирдэригэр олохтоохтор ахсааннарыттан өлүүскэлэрэ (2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн)
(кэрээктэр олохтоохтор ахсааннарыттан 5 % тахсаны ылар муниципальнай тэриллиилэрэ ыйылыннылар):
Петров Василий Тимофеевич
200px|thumb|right|Петров Василий Тимофеевич Петров Василий Тимофеевич (1939—1991) — саха учуонай, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, фольклорист, литературовед.
Олоҕун олуктара
Петров Василий Тимофеевич — филологический наука доктора. Ньурба орой­уо­нун Маалыкай сэлиэнньэтигэр учуутал кэргэнигэр 1939 сыллаахха атырдьах ыйын 30 күнүгэр төрөөбүтэ. Маалыкай орто оскуолатын бүтэрэн, Саха го­су­дар­ст­вен­най университетыгар үөрэнэ киирбитэ уонна университеты ситиһиилээхтик үөрэ­нэн 1963 сыллаахха бүтэрбитэ. 1963—1967 сс. Өлүөхүмэ оройуонугар бастаан учууталынан, кэлин оройуоннааҕы комсомол комитетын секретарынан үлэлээбитэ. Кини өссө университекка үөрэнэ сылдьан литература уонна фольклор сибээс­тэ­рин проблематынан дьарыктаммыта. Ол үлэтин салҕаары 1965 сыллаахха ССРС Нау­каларын Академиятын Сибиирдээҕи отделениетын Дьокуускайдааҕы филиалын аспи­рана буолбута. 1967 сыллаахха Дьокуускайдааҕы тыл, литература институтугар бас­таан лаборанынан ылыллыбыта, кэлин младшай, старший, 1980 сылтан ведущий науч­най сотруднигынан үлэлээбитэ.
Василий Тимофеевич научнай үлэлэрин сүрүн хайысхатынан Саха бастакы суруйааччылара А. Кулаковскай, Н. Неустроев, А. Софронов айымньылара фольк­ло­ру кытта сибээстэрин, хардары-таары дьайсыыларын, фольклор саха литературата үөс­күү­рүгэр оруолун, фольклор, литература художественнай-эстетическэй си­бээс­тэ­рин, фольклорга олоҕурбут проза, поэзия, драма айымньыларын национальнай сти­лин үөскэтии, саҥа үөскээн, сайдан эрэр литературалар бэйэ бэйэлэригэр дьай­сыыларын, сибээстэрин туһунан буолаллар. Василий Тимофеевич Петров фольк­лор литератураны кытта сибээһин, дьайсыытын дириҥник үөрэппит учуонай.
Василий Тимофеевич 4 монография автора буолар: «Роль фольклора в за­рож­де­нии якутской литературы» (Дьокуускай, 1992 сыл), «Фольклорные традиции в якут­ской советской литературе» (Москва, 1978 сыл), «Традиция эпического по­вест­во­вания в якутской прозе» (Новосибирскай, 1982 сыл), «Взаимодействие традиций в младописьменных литературах» (Новосибирскай, 1987 сыл). «Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока» диэн улахан хо­муу­рунньук Саха сиригэр сыһыаннаах өттүн бэлэмнээһиҥҥэ улахан үлэни ыыппыта.
Научнай үлэтин тас өттүгэр Саха государственнай университетыгар фольктор курсугар лекция ааҕара, студеннар сэҥээриилэрин ылара, Учуонай В. Т. Петров норуот көлүөнэттэн келүөнэҕэ салҕаан айбыт, мунньуммуг айымньыта — фольклор туһунан элбэҕи аахпыт, дириҥник үөрэппит биир улахан специалист быһыытынан республикаҕа эрэ буолбакка, атын да дойдуларга тиийэ биллэн испитэ.
Слепцова Людмила Даниловна
Слепцова Людмила Даниловна — саха живописеһа, Саха норуодунай худуоһунньуга, Российскай Федерация худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
Петров Василий Тимофеевич
Олоҕун олуктара
Кини научнай үлэлэрин иһин «Россия Наукатын Академиятын Сибиирдээҕи отделениетын үтүөлээх ветерана» буолбута. В. Т. Петров наукаҕа ситэн-хотон үлэлиир кэмигэр — 52 эрэ саастааҕар олохтон туораабыта. Бэрт элбэҕи оҥоруоҕа, айыаҕа хааллаҕа диирбитигэр эрэ тиийэбит.
Слепцова Людмила Даниловна
Олоҕун олуктара
1942 с. муус устар 12 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Майа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1964 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1972 с. Ленинградтааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура  институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
Людмила Слепцова дьон ыккардыларынааҕы истиҥ сыһыаны көрдөрөр эриэккэс дьоҕурдаах диэн суруйаллар искусствоведтар. Жанровай хартыыналары уонна мэтириэттэри суруйар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕын ааптардарыттан биирдэстэрэ. Үлэлэрэ
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ
Комбинаторика
Комбинаторика диэн дискретнай объектары үөрэтэр математика салаата. Математика атын салааларыныын ситимнээх: алгебралыын, буолуон сөп теориятыныын, эргодика теориятыныын уонна геометриялыын. Онтон таhынан туттуллар субъектардыын ситимнээх, ол аата информатикалыын уонна статистика физикатыныын. Комбинаторика объектар туспа критерийдарын "ааҕан" "ордук улахан", "ордук кыра" эбэтэр "сөптөөх" объектары уонна кинилэр алгебра структураларын булан таhаарар.
Николаев Иван Егорович
Николаев Иван Егорович – биллиилээх булчут.
От ыйын 1 күнүгэр 1923 сыллаахха Бүлүү оройуонун Баппаҕаайы нэһилиэгэр төрөөбүт. Турумас диэн өтөххө олорбут.
Кини дьиэ кэргэниттэн Аҕа дойду сэриитигэр кини бэйэтэ, убайа Николай Егорович, эдьийэ Варвара Егоровна биир суос-соҕотох уола Алексеев Егор Николаевич бэс ыйын 13 күнүгэр 1943 сыллаахха ыҥырыллыбыттар. Быраата Николаев Филипп Егорович уонна Егор Николаевич сэрииттэн төннүбэтэхтэр. Кини сэрии сылларыгар 386-с саппаас чаас стрелковай полкатын иһинэн сулууспалаабыт, 202 УВСР диэн ааттаах хамаанда иһинэн рядовой-стрелок диэн байыаннай билиэтигэр сурулла сылдьар.
Кини бу баран күүстээх үлэ фронугар сылдьыбыта, Чита уобалаһыгар этэ. Атырдьах ыйын бүтүүтэ байыаннай хамыыһыйа буолбутугар кинилэри улаханнык ырбыттар диэн үлэгэ ыыппыттар. Балаҕан ыйыгар тиэйэн сэриигэ илдьиэхтээхтэр. Читаҕа илдьибиттэр. Хортуасканы землянкаҕа уктарбыттар. Кыһыныгар мас эрбиир собуокка хачыгаардаабыт, бу II-с Читаҕа. Тирии собуотугар эмиэ үлэлээбит. Подсобнай хаһаайыстыбага ноһуомҥа үлэлээбиттэр. Ыам ыйыгар эмиэ оҕуруот олордубуттар.
Онтон Оловяннай оройуон диэҥҥэ мас үлэтигэр Бурятияҕа илдьибиттэр. Поезд аҕалбыт бэрэбинэтин хаптаһын гынан таһаараллар.
Антона гора диэн хайаҕа уот барар станциятын баҕанатын туруорбуттар. Үлэгэ наар сүүрүүнэн түргэн-тарҕан туттуунан сылдьара, онтон Стахановец үлэьит аатын иҥэрбиттэр.
Дойдутугар үлэ фронуттан 1946 с. эргиллэн кэлбитэ. Эргиллэн кэлээтин кытта тутанына булка анаабыттар. Ыал буолан Николаева Федора Спиридоновналыын 10 оҕону төрөтөн үөрэхтээх дьон гына ииппиттэр. Оҕолоруттан икки наука кандидаттара, аҕыс оҕо үрдүк үөрэҕи ылбыттар. Аҕата Ленин уордьаннаах булчут Николаев Егор Егорович бултаабыт сиригэр сорсуннаах булчут аатыран оройунугар ХХ үйэ Чулуу булчута диэн аат иҥэриллибитэ. Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыта, Норуот хаһаайыстыбатын ситииһэлэрин Бүтүн Сойуустааҕы быыстапкаларын ВДНХ кыттыылааҕа, Гражданская доблесть диэн билиэлээх. Убайа Николай Егорович, бырааттара Спиридон, Афанасий Егоровичтар буолан бары Центрсоюз булдун хаһаайыстыбатын туйгуттара диэн бэлиэлээхтэр.
Иван Егорович кэс бар дьонугар тыла маннык этэ - «Сиргэ-дойдуга сылдьан булт сиэрин-туомун тутуһуллуохтаах, Байанайы кэлэппэт курдук тутта-хапта сылдьыллыахтаах, Айылҕаҕа, күндү түүлээххэ харыстабыллааххтык сыһыаннаһыллыахтаах уонна ойуур баһаартан олус сэрэхтээх буолуу күүскэ ирдэниэхтээх».
The Simpsons
Симпсоннар (The Simpsons) диэн Америка анимация ситкома. Оҥорооччу Мэтт Грөниҥ уонна Fox Broadcasting Company. Сериал Симпсоннар диэн Америка орто кылааhын дьиэ кэргэнин туhунан. Ыал аҕата Хомер, ийэлэрэ Мардь уонна оҕолоро Барт, Лиза уонна Мэгги. Сериал айааччылара Симпсоннар нөҥүө Америка орто ыалын сатиралаан көрдөрөллөр. Шоу айыллыбыт Сприҥфилд диэн куоракка буолар уонна Америка араас култуура, дьон-сэргэ уонна телевидение көстүүлэрин пародиялыыр.
Симпсоннары Грөниҥ Дьэймс Эл. Брукстуун минисериал быhыытынан оҥорбуттара. Айыллыбыт дьиэ кэргэн характердарын Грөниҥ бэйэтин урууларын ааттарынан ааттаталаабыта. Минисериал The Tracey Ullman Show ирээтин быhыытынан муус устар 19 1987 көрдөрүллүбүтэ. Үс сезон кэнниттэн скетч туспа чаас аҥардаах прайм тайм шоу буолбута.
The Simpsons элбэх бириэмийэлэри сүүйбүтэ, ол ахсааннарыгар 24 Emmy Awards, 26 Annie Awards уонна Peabody Award. Time сурунаал ахсынньы 31 1999 с. XX үйэ ордук бэрт телесериалын аатын иҥэрбитэ. Тохсунньу 14 2000 Симпсоннар дьиэ кэргэннэрэ Hollywood Walk of Fame аллеяҕа сулустаммыттара. The Simpsons Америка ордук уhун ситкома буолар. Хомер "D'oh!" диэн үөхсүүтэ ааҥл тылын лексиконугар иҥмитэ.
Оттук
Оттук диэн сылааһы, электричество уонна да атын энергияны ыларга туттуллар эттик. Үксүгэр уматыллар, онтон атомнай оттук уматыллыбат. Оттуктар икки улахан группаларга арахсаллар: сир анныттан хостнор уонна атын.
Уматык өйдөбүлэ
Уматык өйдөбүлэ сорох веществолар дьоҕурдарыттан үөскээбитэ, итиини арааран кэбиспитэ. Үксүгэр уматык көрүҥэ химическэй реакциянан буолар, онуоха холобур, мас (мас) эбэтэр бензин элбэхтик салгын кислородун оҥорор. Анал тэрилинэн (холобур, ракетнай двигателлэр) туһаныллыахтарын сөп, холобур убаҕас кислороду эмиэ туһаныахтарын сөп. Фтор олус үрдүк токсистичность быһыытынан туһаныллыбат, ол аата токсикистичность уонна буруйа суох буолуу иһин.
Үгүс тэриллиигэ тулалыыр эйгэттэн анал күүһү ("көстүбэт») туһанар буолан, ол иһигэр өйдөбүллэри, уматыгы булкуйуу (сыыһаны- халтыны) тахсар.
Киинэҕэ уматык тепловой энергиятын уларытарга тепловой двигателлэр араас көрүҥнэрин туһаналлар.
Уматык сүрүн көрдөрүүтэ — итии кыамтата (ириэрии). Тэҥнээн көрдөххө, уматык көрүҥэ усулуобунай уматык (биир киилэ «усулуобунай уматык» (у. т.) 29,3 МДж эбэтэр 7000 ккал, ол аата ыраас антрацит кыаҕар сөп түбэһэр) өйдөбүл киирдэ.
Оһох бытовой уматыга олорор дьиэлэргэ быһаччы сытар кыра кыамталаах оттугу, ону тэҥэ тыа хаһаайыстыбатыгар сүөһү аһылыгын, бурдугу, фруктаны, кэнсиэрбэлээһини уонна да атын сыалга туһаныллар орто кыамталаах теплогенератордарга уматарга анаммыта.
Хочуолунайга Стандарт - 10585-99 кини түөрт мааркатын таһаарар: Ф- 5 уонна Ф- 12, ол иһигэр чох оттугун, оттук мазуттарын быһыытынан 40-орто уонна 100-ыарахан оттук мааркатын быһыытынан сыаналанар. Сыыппаралар 50 °C. туһааннаах мааркалаах вязывкатын көрдөрөллөр.
Оһох оттугун дизельнэй фракциялартан уонна иккис төрүтүттэн — тиэрмическэй, каталитическай крекинг уонна коксания дистилляттарыттан хараҥа таҥыллар.
Фракция састаабыгар 305-82 ыалдьыттарга диэри хас да ыарахан дизельнэй уматык (360 °C- тан 90 бырыһыаҥҥа диэри, 96 бырыһыаҥҥа диэри, оһох оттугун баайыы 8,0 мм2/с 20 °С- тан 3,0- 6,0 мм2/дизельнэй уматык) буолуон сөп.
Оһох оттугун оҥорон таһаарыыга цетановай уонна йоднай чыыһылалар нуормаламматтар, санаа температурата намтыыр. Сернэй нефть турбатын переработкалаан уматыкка ылар өлүүтэ 1,1 бырыһыаҥҥа тиийэр.
Промышленноска оһох оттугун алын температуратын тупсарарга депрессивнай присадкалары, синтезтээх этилен винилацетаты кытта тутталлар.
Характеристика:
Сир анныттан хостонор оттуктар
Сиртэн хостонор оттук Сорох дьон сиртэн хостонор оттугу туттары аҕыйатыы иһин охсуһаллар, тоҕо диэн сири дойдуну, салгыны киртитэр диэн. Углеродтан оҥоһуллубут буолан уматтахха оксид углероду салгыҥҥа ыытар, онтон сир сылыйар диэн толкуйдууллар. Өссө сиртэн хостнор оттуктар саҥатыллыбаттар, ол аата бириэмэ аастаҕына оннук оттук бүтүө диэн этэллэр.
Атын оттуктар
Атын оттуктар сиртэн хостоммоттор. Сорохторугар, ол курдук атомнайга уонна водородка углерода суох, сорохторго, ол курдук маска уонна этанолга углеродтаах. Бу оттуктар саҥатыллаллар, ол аата киһи бүттэҕинэ өссө оҥоруон сөп. Ол курдук этанол бүттэҕинэ өссө кукурузаны эбэтэр туураахтаахтары үүннэрэн оҥоруохха сөп.\
Степан Васильев аатынан сопхуос, сылгы собуота
Хаһаайыстыбаны салайбыт дириэктэрдэр
Прокопьев Николай Иванович (15.04.1918с.- 23.09.1995 с.) 1959-1967 с.с. Степан Васильев аатынан холкуос бэрэссэдээтэлэ. 1967—1973 с.с. Степан Васильев аатынан сопхуос дириэктэрэ. 1980-1989 с.с. Степан Васильев аатынан сопхуос юриһа. Наҕараадалара: «Аҕа дойдуну көмүскүүр  Улуу сэриигэ 1941-1945 сс. Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл. «За трудовое отличие» мэтээл 06.12.1956 с. Почетная грамота Минпросвещения РСФСР – 27.12.1961 с. Знак «Отличник соцсоревнования сельского хозяйства РСФСР» 08.04.1965 с. Ленин уордьана 22.03.1966 с. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуотунай Грамотата 16.04.1968 с. «В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылын бэлиэтээн килбиэннээх үлэтин иһин» 16.04.1970 с. Үлэ Кыһыл Знамята уордьан 1971 с. «Кыайыы 30 сыла» мэтээл 25.04.1975 с. «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл. 31.05.1979 с. Саха АССР Ленинскэйдээҕи быыбардыыр уокуруктан сэттис ыҥырыылаах ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата 1966 с. «Кыайыы 50 сыла» мэтээл 1995 с. Таһааттарбыт кинигэлэрэ: «Уроки литературного чтения» диэн методикаҕа аналлаах пособие. «Идэтийии суолунан» 1966 с. «Олорон ааспыт олоҕум» 1999 с. Евсеев Иван Васильевич (28.04.1934-16.03.2012 сс.) 1959 с. Свердловскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын үнстүтүүтүн бүтэрбит, ветериарнай быраас. 1667 с. кэтэхтэн СГУ-ну бүтэрбит, зоотехник. 1964-1967 сс. Степан Васильев аатынан холкуоска солбуйааччы бэрэссэдээтэл, кылаабынай зоотехник. 1967-1970 с.с. Степан Васильев аатынан сопхуос кылаабынай эоотехнига, дириэктэри солбуйааччы. 1973-1989 сс. Степан Васильев аатынан сопхуос дириэктэрэ. 1989 с. пиэнсийэҕэ тахсан баран сылгы собуотугар диспетчер. Наҕараадалара: Саха АССР үтүөлээх ветвраһа Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин бочуоттаах үлэһитэ Ньурба улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Антонов Нестер Климович (15.08.1937-02.03.2001 сс.) 1967 с. СГУ-ну бүтэрбит 1967 с. Степан Васильев аатынан сопхуос ыстаарсай прораба. 1989-2001 сс. Степан Васильев аатынан сопхуос онтон сылгы собуотун дириэктэрэ. Наҕараадалара: РСФСР үөрэҕириитин туйгуна. 1993 с. Саха өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
2001-2003 с.с. Григорьев Моисей Семенович (1955-2016) 2003-2006 с.с. Дмитриев Сергей Гаврильевич 2006-2007 с.с.Степанов Николай Прокопьевич 2007-2009 с.с.Васильев Юрий Николаевич (1963) 2009-2010 с.с. Иванов Николай Васильевич (1978) 2010-2014 с.с. Иванов Егор Егорович 2014 сылтан  Казаков Иннокентий Александрович (1983) үлэлии сылдьар.
Хаһаайыстыба үлэтигэр үрдүк көрдөрүүлэри ситиспит үлэһиттэр
Егоров Афанасий Гаврильевич 1934-2002 1959-1969 с.с. сылгыһыт, 1963-1967 с.с. Саха АССР ҮС дьокутаата, 1966 с. «Бочуот знага» уордьан. Михайлов Николай Евтропьевич 1933-2002 1962-1981 с.с. сылгыһыт, 1963 с. Саха АССР ҮС Бочуотунай Грамотата., 1964 с. Саха АССР үтүөлээх сылгыһыта,1964 с. НХСБ боруонса мэтээлэ. Петров Семен Александрович 1930-1994 1958-1970 с.с. сылгыһыт 1964 с. Саха АССР ҮС Бочуотунай Грамотата, НХСБ кыһыл көмүс мэтээлэ, 1966 с. Үлэ Кыһыл Знамята уордьан. Кириллин Афанасий Васильевич 1929 с. 1960-1970 с.с. сылгыһыт.1970 с.»Бочуот Знага » уордьан, 1993 с «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл. Платонов Петр Васильевич 1922-1998 1966 с. Саха АССР үтүөлээх сылгыһыта. Афанасьев Семен Николаевич 1934-1978 1950-1978 с.с. сылгыһыт. Саха АССР ҮС Бочуотунай Грамотата, 1964 с. соцкуоталаһыы кыайыылааҕа. Николаев Александр Анатольевич 1966 с 1998 с. СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. Аржаков Семен Иннокентьевич 1932-1991 Сүөһү иитиитигэр үлэлээбит.1969 с. Саха АССР ҮС Бочуотунай Грамотата. 1977 с. «Бочуот знага» уордьан, НХСБ мэтээллэрэ: 1975 с. боруонса, 1977 үрүҥ көмүс, 1978 с. кыһыл көмүс. Ефимова Мария Дмитриевна 1938 с. Ыанньыксыт, ньирэй көрөөччү. НХСБ мэтээллэрэ: 1975 с. боруонса, 1977 үрүҥ көмүс, 1973 с. соцкуоталаһыы кыайыылааҕа. Махатырова Александра Ивановна 1931-2015 Ыанньыксыт. 1968 с. Саха АССР үтүөлээх ыанньыксыта. «Отличник соцсоревнлвания сельского хозяйства» диэн бэлиэ. Павлов Иван Николаевич 1927-1999 Ыччат сүөһүнү көрөөччү. 1958 с. НХСБ кыһыл көмүс мэтээл «Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ 1941-1945 с.с. килбиэннээх үлэтин иһин » мэтээл. Александрова Александра Николаевна 1935-2007 Ньирэй көрөөччү. 1975 с. НХСБ боруонса мэтээлэ. Такыров Иван Васильевич 1930-2013 Үүт биригээдэтин биригэдьиирэ. «Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ 1941-1945 с.с. килбиэннээх үлэтин иһин », 1973 с. «Үлэҕэ килбиэнин иһин » мэтээллэр, « Соцкуоталаһыы кыайыылааҕа» икки бэлиэтэ, «Отличник соцсоревнования » бэлиэ. Егоров Анатолий Иванович 1935-2004 Суоппар. Улуус, сопхуос чөмпүйүөн суоппара. 1986 с. «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл. Иннокентьев Спиридон Иннокентьевич 1883 – 1959 Тимир ууһа.Сопхуостан аан бастакынан 1954 с. »Үлэ Кыһыл Знамята » уордьанынан наҕараадаламмыт. Никифорова Клавдия Иннокентьевна 1940-2001 «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан -197
Сопхуоска техническай сайдыы
Бастакы техникалар кэлиилэрэ уонна кимнээх үлэлэппиттэрэ. 1954 с. ыам ыйын 1 к. ЗИС-5 мас кэбиинэлээх массыына, Титов Серафим Николаевич. 1955 с. маһынан оттуллан уот биэрэр локомобиль Петров Лука Васильевич. Бастакы монтердар Андреев Константин Николаевич, Тимофеев Никита Никитич. 1958 с. бурдук быһар комбайн Можуков Николай Семенович. 1958 с. ууга сылдьар самоходнай баржа Титов Серафим Николаевич. 1959 с. дизельнэй электростанция Титов Серафим Николаевич. 1977 с.ахсынньы 17 к. Бүлүү ГЭС уота. 1980 с. К-700 тыраахтыр Хахыров Владимир Степанович. 1985 с Т-150 Федоров Александр Владимирович. 1985 с КПКУ-70 сиилэс хаамбаайына  Федоров Александр Владимирович. 1991 с. К-701 – погрузчик Никонов Павел Денисович 1991 с. «Енисей» хамбаайын Никифоров Василий Семенович. 1996 с. көмпүүтэр Тортоусова Санда Васильевна. 1995 с. сылгы собуотугар 3 нэһилиэгинэн 85 тыраахтыр, 56 массыына баар буола сылдьыбыт.
Сорох чыпчаал көрдөрүүлэр
Үс учаастак үрдүнэн чыпчаал көрдөрүүлэр. 1980 с. сүөһү ахсаана 4490. 1985 с. ньирэй дьыалабыай тахсыыта 85,9 быр. 1988 с. биир ынахтан үүт ыаммыт 1434 кг. Биир ынахтан 2000 кг үүтү аан бастакынан Саввинова Елена ыабыт 60-ус сылларга. Кэлин Никифорова Клавдия Иннокентьевна, Степанова Татьяна Николаевна ыабыттара, Ефимова Мария Дмитриевна 1985 с. 2294 кг үүтү ыабыт. 1986 с. Мария Дмитриевна салайар «Алар » пиэрмэтэ кэллэктиибинэн 2247 кг үүтү ыабыттара. 1987 с. биир ынахтан Тимофеева Нина Константиновна 4034 кг үүтү ыабыт 1969 с. субай сүөһү сайын эбиллиитэ 100 кг. Пахомов Григорий Васильевич. Ыччат сүөһүнү төлөһүтүүгэ Ефимова Мария Дмитриевна, Александрова Александра Николаевна Яковлева Анастасия Петровна өр уонна үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ. 1992 с. туттарыллар сүөһү орто ыйааһына 305 кг тэҥнэспит. Сылгы иитиитигэр: 1965 с. холкуос үрдүнэн кулун дьыалабыа тахсыыта 82 быр. 1985 с.Сылгы этин оҥоруу 1789 ц. 1970 с. Кириллин Афанасий Васильевич звенота кур сылгыны 99,5 быр. Ииппит. 1965 с. Кириллин Афанасий Васильевич звенота кулун дьыалабыай тахсыытын 99,5 быр. тиэрдибит, 184 биэттэн 170 кулуну ылбыттар.
Хонуу үлэтигэр: 1984 с. Маалыкай учаастагар 4231 т от оттоммут. 1976 с. Кириллин Александр Семенович ДТ-75 тыраахтырынан 3032 э/га. 1977 с. Васильев Пантелеймон Григорьевич МТЗ-52 рыраахтырынан 1711 э/га 1976 с. Егоров Анатолий Иванович ЗИЛ-130 массыынан 190477 т/км. 1980 с. Саввинов Илья Семенович 118529 т/км. 1981 с. Иванов Григорий Федорович АВВ-3,5 уу баһар массыынан 61745 т/км оҥорбуттар.
Ордук элбэх түүлээх бултаммыт: 1974 с. тииҥ 22651 уст. 1989 с. кырынаас 1539 1989 с. солоҥдо 75 1989 с. киис 945 1993 с. андаатар 803 1996 с. бөрө 14 1986 с. Баланов А.М. 75 кииһи биир сыл бултаабыт.
Булт
Булт саха норуотун төрүт дьарыга. Бурдук да ыһыллар буолбутун кэннэ, сүөһү, сылгы ииттэр саха дьоно сорох аһылыктарын, таҥастарын ойууртан, ууттан бултаан айахтарын ииттэллэрэ. Сэрии сут саҕана аарыма булчуттар Иванов Г, Иванов Т, Былгаев И. дьоннорун-сэргэлэрин бултаан абырыыллара үһү. Хаһаайыстыба хаһан баҕарар идэтийбит булчуттардаах буолара.Бултааһын ордук үчүгэйдик сопхуос буолбутун кэннэ тэрээһиннээхтик ыытыллар буолбут. Булчуттары тэрийии 1968 с. охотовед миэстэтэ көрүллүбүтүгэр олохтоох ыччат Семянов Валентин Васильевич үлэлиэҕиттэн былааннаахтык тэриллэр буолбут. Сопхуос булчуттарга анаан 200 чугаһыыр табаны иитэрэ. Табаннан ыраах Ыгыатта, Ханньыйа, Моркуоку, Сугдьаар түбэлэринэн тэлэһийэн, идэтийбит булчуттар бултууллара. Ордук элбэхтик киис, андаатар, тииҥ, күөллэртэн собо бултанара. Булчуттары бултуур сааларынан, тэриллэринэн, анал таҥастарынан, балаакканан, тимир оһохторунан  сопхуос хааччыйара. Идэтийбит булчуттар Андреев Н.И, Андреев М.С, Кириллин А.Н, Никифоров Н.С, Никифоров С.Е, Холохов С.Ф,Тихонов Н.А, о.д.а. элбэх түүлээҕи бултууллара.
Астыыр-батарар салаа
1971 с. Маалыкайга улахан остулубуой дьиэтэ тутллубута. Манна олохтоохтор, ыалдьыттар аһыыллара. Кэлин ыһыллыы саҕана тохтоон хаалбыта. Манна өр Евсеева У.И, Софронова Е.Д, Васильева М.С, Лыткина Д.Г. үлэлээн ааспыттара. Холкуос саҕаттан үүтү астыыр арыы собуоттара тэриллибиттэр. Эти тутааччыларынан атын дьоннор үлэлииллэр эбит. 1959- 1976 с.с. Данилов Алексей Николаевич (1932-1998) маастарынан үлэлээбит 1976- 1993 с.с. Лазарева Дария Николаевна (1943 1992 с. Антонов Н.К. астыыр-батарар салааны тэрийбитэ Бастакы салайааччынан Васильев Револий Иннокентьевич, технологынан Макарова Галина Степановна ананан үлэни тэрийбиттэрэ. 1993 с. Ньурбаҕа «Мэҥэдьэк» диэн сылгы собуотун мҕаһыына   аһыллыбыта. 1993 с. рабкооптан дьиэ ылан астыыр усулуобуйа тупсубута. Мантан ыла ынах, сылгы иһэ туйах сууллан астанан атыыланар буолбута. 1994 с. оборудование атыылаһыллан халбаһыы оҥоһуллар буолбута. Астыыр салаа бастаан Ураһалааххаа эргэ арыы собуотун дьиэтигэр саҕалаабыта. 1996 с. Хатыыга, Маалыкайга, Малдьаҕарга собуот бэйэтин маҕаьыыннарын аһан үлэлэппитэ. 1998 с. арыы собуотун учаастагар бэкээринэ үлэҕэ киирбитэ. Собуот үлэһиттэрэ бэйэлэрин килиэптэрин сиир буолбуттара. Бастакы биэкэрдэринэн  Михайлова Е.М, Харитонов И.С, Ушканова В.А. үлэлээбиттэрэ. Урут кымыс сайын ыһыахха эрэ оҥоһуллар буоллаҕына 1998 сылтан кыһыннары оҥоһуллар буолбута. Ол инниттэн Бэтиис диэн сиргэ биэ ыырга аналлаах база тутуллубута. Кымыс оҥоһуутугар бастаан Никитина Е.И, Иванова Э.Н, кэлин Соловьева М.Е, Михайлова Е.М, биэ ыаһыныгар Аржаков И.С. үлэлээбиттэрэ. Арыы собуотугар маастардарынан үлэлээн ааспыттара Петров Ин.Ин., Никифоров А.А. 1997-1999 с.с. Матвеева Александра Егоровна. 1999 с .билиҥҥэ диэри Семенова Александра Афанасьевна. 2001 с. арыы собуота сылгы собуотуттан арахсан «Эргинэр-тутар киин» (торгово-закупочный центр) диэн ааттаммыта. Сылгы собуотун таһынан нэһилиэнньэттэн үүт тутар буолбута. 2003-2007 с. Ас оҥорор холбоһук (Пищекомбинат) диэн ааттана сылдьыбыта 2007 с. «Байар» диэн тыа хаһааыстыбатын производственнай кээпэрэтиибэ буолбуттара. Технолог Семенова С.В. кэлэн суорат, йогурт о.д. а. үүт аһылык оҥорор буолбуттар.
Иис сыаҕа
1991 с Антонов Нестер Климович иис сыаҕын тэрийбитэ. 1991-1999 с. Слепцова Марфа Николаевна сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ-19 1999-2001 с. Егорова Елизавета Петровна 1953 с. 2001-2004 с. Васильева Александра Викторовна 1961 с. Андреева Анисия Васильевна имииһитинэн үлэлээбитэ. Типянова И.П, Степанова К.А, Александрова Т.К, Алексеева С.И, Саввинова Л.С. иистэнньэҥнэринэн үлэлээбиттэрэ. Сыах араас түүлээх таҥаһы, тыс этэрбэстэри, оҕуруонан билэлэри, тирииттэн өйдөбүнньүк бэлэхтэри, паннолары тигэрэ, оҥороро. Оҥоһуктарын таҥастарын олохтооъ нэһилиэнньэ атыылаһара уонна Ньурбаҕа, Дьокуускайга батараллара. Сыах муҥутаан 2003 с. 422 тыһ солк бородууксуйаны оҥорон таһаарбыт.
Билиҥҥи туругунан сылгы собуота 20 үлэһиттээх ол иһиттэн сылгыһыта 14. Арендалаһар сирэ: ходуһа- 593,97 га, мэччирэҥ- 459,1 га, бааһына-62,7 га. Сылгы ахсаана 661,  10 ынах. Сылгы собуотун Маалыкайга баар тутуулара: Маҕаһыын 120 кв. м, арыы собуота, халбаһыы сыаҕынаан 330 кв.м, гараж 7 миэстэлээх, хонтуора 203 кв.м, бэкээринэ 64 кв.м, иис сыаҕа 112 кв.м, Сыкаабылга балыксыт дьиэтэ 60 кв.м, Дыадааҥҥа булчут үүтээнэ 18 кв.м. Арыылаах-Бэрэ электролиния 2,5 км. Тиэхиникэтэ: Урал-лесовоз-1, Камаз -1, МТЗ-82 – 5, Синтай – 2
Маалыкай учаастага
1967 с «Степан Васильев» сопхуос тэриллибитин кэннэ Бордоҥ нэһилиэгэр 2 учаастак баара: Маалыкай уонна Айда. Салайааччыларынан Николаев Николай Наумович, Ефремов Николай Николаевич үлэлээбиттэрэ. Онтон 1969 с иккиэннэрин холбоон Маалыкай учаастага диэн буолбуттара. Учаастакка муҥутаан            үлэһиттэнэ сылдьыбыта. Манна салайааччыларынан үлээн ааспыттар: 1969- 1973 с.с. Яковлев Трофим Никифорович ( 1935 с.) 1973-1978 с.с. Кириллин Петр Дмитриевич (1930-2013) 1978-1981 с.с.Пахомов Григорий Васильевич (1936 с.) 1981-1986 с.с. Яковлев Трофим Никифорович (1935 с.) 1986 -1987 с.с. Васильев Револий Иннокентьевич (1956 с.) 1987-1989 с.с.Тимофеев Николай Сергеевич (1941с) 1990-1991 Григорьев Владимир Николаевич (1944-2012) 1992-1994 с.с.Егоров Николай Кузьмич (1951 с.) 1994-1997 с.с.Чарканов Иннокентий Васильевич (1939-2009) 1997-2001 с.с.Хахыров Владимир Степанович (1944 с)