cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ХНТ Оҕо пуондата
Сыала-соруга
Атын приоритеттарынан оҕо дьиэ кэргэҥҥэ улаатыыта уонна сайдыытыгар спорт.
UNICEF араас дойдуларга 60 сылтан тахса үлэлии сылдаьр. 1965 сыллаахха Нобель бириэмийэтин ылбыта. Билигин ЮНИСЕФ 190 дойдуга үлэлиир.
1371
1371 сыл.
Аһыма
Аһыма — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Кировскай нэһилиэгин киинэ.
Хакаастар Арассыыйа састаабыгар киириилэрэ
Хакаастар төрүттэрэ Нуучча судаарыстыбатыгар киириилэрэ олус уһун кэм устата уонна бэрт ыарыылаахтык салҕанан барбыта.
XVII үйэ саҕаланыытыгар нуучча казактара билиҥҥи Томскай уобалаһын сириттэн хакастар төрүттэрэ олорор Минусинскай хотооллоругар кииритэлээн барбыттара. Хакаастар оччолорго баһылыыр-көһүлүүр биис уустарын аатынан Кыргызтар диэн ааттаналлара. Дьэ, ол кыргызтар биир баһылыктара Номча диэн киһи саҥа кэлитэлээн эрэр нуучча казактарын үөрэ-көтө көрсүбүтэ. Ол гынан баран, бу Номча кэргэнин кытта Томскай куоракка ыалдьыттыы тиийэ сырыттаҕына, Ржевскай уонна Бартенев диэн воеводалар кини ойоҕуттан олус мааны киис сонун ымсыыран былдьаан ылбыттар. Мантан улаханнык кыйахаммыт Номча дойдутугар төннөн баран сэрииһит дьонноох эргиллэн кэлэн Томскай буоласка киирэр нуучча бөһүөлэктэрин халаабыт. Кини кэнниттэн уола Ишей Мерген бу дьыаланы салгыы тэрийэн ыыппыт.
Бу кэмҥэ кыргызтар уонна нууччалар икки ардыларыгар элбэх өйдөһүспэт быһыы-майгы буолара. Холобур, 1606 с. Томскай куоракка улахан дьаҥ турбута. Сыстыганнаах ыарыыга киһи бөҕө өлөн барбытыгар, олохтоох былаастар «кыргыз ойууннара араас хомуһун көм өтүнэн ыарыыны ыыталлар быһыылаах» диэн чугас олохтоох кыргызтары, татаардары дьарыйталаабыттара.
Ити кэмтэн ыла сүүсчэкэ сылы быһа салҕанан барбыт нуучча-кыргыз уһун унньуктаах сэриитэ төлө тардыллыбыта.
Кыргызтары кытта хапсыһыы уһаан-тэнийэн барбытыгар, 1616 сыллаахха Нуучча ыраахтааҕыта монголлары салайан олорор Алтын Хааны кытта дуогабар түһэрсибитэ. Монголияны барытын дьаһайан олорор Алтын Хаан Арассыыйаны кытта сүбэлэрин холбоон, аҕыйах ахсааннаах кыргызтары хам баттаан уоскуппуттара. Бу кэмҥэ соҕуруу Нуучча сириттэн көһөн кэлбит нуучча бааһынайдара Минусинскай хотоолго талбыт сирдэригэр олохсуйан, тэнийэн барбыттара.
1666  с. монголлар  джунгардарга   кыайтарбыттара (дьиҥинэн, монголлар да, джунгардар да биир тыллаах, култууралаах   уонна   итэҕэллээх   омуктар.   Джунгардары сороҕор ойраттар дииллэр). Ити кэмҥэ күүстээх джунгар сэриитин кытта союһу түһэрсибит кыргыз баһылыга Иренак (Номча сиэнэ, Ишей Мерген уола) күөрэйэн кэлбитэ. Мантан   ыла    буолбут    нуучча    казактарын    кытта   кыргызтар   улахан   кыргыһыыларын   бука   барыларын    кэриэтэ    Иренак    салайбыта. Ыксаллаах   балаһыанньа    үөскээтэҕинэ,    киниэхэ      джунгардар      көмөлөһөллөрө. Нуучча казактара олохтоох нэһилиэнньэни    түүрэйдииллэригэр,     нуучча бааһынайдара сөбүлүү көрбүт сирдэригэр көһөн кэлэн олохсуйалларыгар хоруйдаан, Иренак этэрээттэрэ Красноярскай, Кузнецкай уонна Кемерово остуруоктарыгар тохтоло суох сабыта түһүтэлииллэрэ.
1671 с. джунгардар Сенга диэн салайааччылара өлбүтүн кэннэ, Галдан хан диэн саҥа баһылык ыҥырыытынан,  Иренак   джунгардар бэйэлэрин икки ардыларынааҕы сэриилэргэ кыттыбы-та. Онон туһанан, билиҥҥи Хакасия өҥ-дуол сиригэр нуучча бааһынайдара эмиэ киирэн бэркэ тэнийэн, олох-суйан барбыттара. Оттон нуучча былаастара олохтоох нэһилиэнньэттэн дьаһаах хомуйаллара.
1682	сыллаахха Москубаттан кыргызтары бэриннэрэр анал сорудахтаах Иван Суворов диэн бойобуода тиийэн кэлбитэ. Суворов уонна Иренак сэриилэрэ хас да күнү быһа тохтообокко кыргыһыыларын түмүгэр, ким да кыайбатаҕа. Суворов сэриитэ Томскайга төннүбүтэ.
1683	с. «бу дьон кыайтарыа суохтар» диэн Нуучча ыраахтааҕыта кыргызтары кытта эйэлээх дуогабары түһэрсэргэ быһаарыммыта. Тохтообокко сабыта түһэр эйэлээх нэһилиэнньэни сүгүн олордубат өстөөх баара олоҕу-дьаһаҕы улаханнык мэһэйдиирэ. Иренак нуучча ыраахтааҕытыгар посуоллары ыыталаабыта Хакасияттан Москубаҕа диэри ыраах айаҥҥа барбыт Иренак дьоно балтараа сыл буолан баран эргиллэн кэлбиттэрэ. Нуучча ыраахтааҕыта «нуучча уонна кыргыз омуктарын эйэлээх дуогабарыгар» илии баттаабыт этэ. Ити 1684 с. этэ.
Бу курдук, аҕыйах ахсааннаах кыргыз омуга Иренак боотур көмөтүнэн Улуу Нуучча судаарыстыбатын кытта тэҥ бырааптаах эйэлээх дуогабары түһэрсибитэ. Саҥа күүһүрэн-уоҕуран эрэр Нуучча судаарыстыбата ыкса ыалларын барыларын холкутук кыайар-хотор, саҥа сирдэри баһылыыр кэмигэр, ити олус улахан ситиһии этэ. Дуогабары түһэрсэн баран, 1685 с. Иренак Телесскэй күөл таһыгар буолбут джунгардар монголлары кытта кыргыһыыларыгар өлбүтэ.
Дуогабар да кэнниттэн кыргызтар утарсаллара тохтооботоҕо. Ордук улахан кыырыктаах кыргыһыылар 1701 с. буолуталаабыттара. Ол эрээри, 1703 с. джунгардар кыргызтар улахан аҥаардарын Хакасия сириттэн көһөрөн илдьэ барбыттара. Ол тоҕотун билигин ким да быһаарар кыаҕа суох. Кыргызтар бэйэлэрэ «Нуучча судаарыстыбатын састаабыгар олорор кыахпыт суох» диэн онно сөбүлэспиттэрэ дуу, джунгардар күүс өттүнэн күһэйэн көһөрбүттэрэ дуу - биллибэт. Кыргызтар саамай сэрииһит, хорсун-хоодуот аҕа уустара төрөөбүт дойдуларын хаалларан көһөн барбыттарын кэннэ, босхоломмут Минусинскай хотоолго - кыргызтар хас эмэ сүүһүнэн, тыһыынчанан олорбут төрүт сирдэригэр — нуучча дьоно маассабайдык олохсуйан барбыттара.
Көһөн барбыт кыргызтар сорохторо билиҥҥи Кыргызстан нэһилиэнньэтэ буолан олороллор, сорохторо калмыктары кытта булкуспуттар, сорохторо Кытай сиригэр-уотугар киирэн баран суураллан сүтэн хаалбыттар. Оттон Кыргыз судаарыстыбатын ордон хаалбыт тобохторо билигин хакаас диэн аатыран өбүгэлэрин дойдуларыгар олороллор.
Чапаево (Хаҥалас улууһа)
Чапаево — Хаҥалас улууһун Өктөм нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Иванов Семен Георгиевич
Иванов Семен Георгиевич (1900-1942) - Уркуускайга өрөбөлүүссүйэ кыттыылааҕа, кавалерист, Гражданскай сэрии кэмигэр Саха сиригэр кыһыл разведчиктар этэрээттэрин хамандыыра, Дьокуускайдааҕы хомуньуус баартыйа кэмитиэтин чилиэнэ, экэнэмиис (Ленинграадтааҕы ноурот хаһаайыстыбатын үнүстүүтэ, 1924-26 сс.), Саха сиринээҕи Госбаан хонтуоратын управляющайа, Өлүөнэ өрүс пароходствотын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы, инженер-гидролог (Ленинграадтааҕы транспортнай академия, 1930-34 сс.), 1938 сыллаахха олоҕо суох репрессияламмыта, хаайыыга өлбүтэ.
Олоҕун олуктара
1900 сыллаахха Хочо улууһун Наахара нэһилиэгэр Сэрии Киирбит диэн сиргэ төрөөбүтэ. Оскуолаҕа 11 саастааҕар киирбит. Тойбохойдооҕу сыаркап приходун оскуолатын 3 үөрэнэн бүтэрбитэ. Уркуускайга учуутал сэминээрийэтигэр үөрэнэр Георгий Горбунову кытта табаарыстаһан, 1915 сыллаахха Уркуускайга үөрэххэ барбыта. "Жердовской" фермаҕа үлэлии-үлэлии тыа хаһаайыстыбатын оскуолатыгар үөрэммитэ. Онно үөрэнээччилэр кооперативтарын салайбыт, оробуочайдар " В знании сила" диэн түмсүүлэрин сэкиритээрэ эбит.
1918 сыллаахха оскуоланы бүтэрэр сылыгар бартыһаан этэрээтигэр киирбит. 5-с Зиминскэй кавалерист полка састаабыгар Уркуускай уонна Енисей күбүөрүнэлэринэн Колчак уонна Каппель сэриилэрин утары кыргыһыыларга кыттыбыта. Бу сылдьан Омскайга Сиббюро чилиэнинэн үлэлии сылдьар Максим Аммосову көрсөр. Аммосов 1920 сыл муус устар 27 күнүгэр баартыйа Уркуускайдааҕы кэмитиэтигэр сурук суруйан Иванову дойдутугар Саха сиригэр "как незаменимого партийного работника" диэн "командировкаҕа" ыыттарар. Иккис борохуотунан Дьокуускайга кэлэр уонна атырдьах ыйын 10 күнүгэр анкыата толорбута баар. Онно суруйарынан Малобазарнай уулуссаҕа Эверстов атыыһыт урукку дьиэтигэр олорбут, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын сир кэмитиэтин салайбыт. Ол үлэлии сылдьан хаомууналары, артыаллары тэрийтэлээбит. 1921 сыллаахха "Холбос" бырабылыанньатыгар киирбит, онно көлө салаатын салайбыт.
1922-24 сс. сүрүн үлэтин таһынан Карл Котрус, онтон Ефим Курашов этэрээттэригэр байыас, аттаах разведка хамандыыра этэ. Чурпачы, Амма, Таатта суолларынан разведкаҕа элбэхтэ сылдьыбыта. Аммаҕа төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн хас да ый олорбуттаах. 1923 сыллаахха Курашов илии баттааһыннаах испииһэккэ кини Кыһыл Сулус уордьаҥҥа түһэриллибиттэр ахсааннарыгар сылдьар.
1922 сыл атырдьах ыйын 11 күнүнээҕи Саха сирин баартыйатын уобластааҕы пленумун бюротугар "повстанчествоҕа" кыттыбыттарга миэрэ ылар туһунан боппуруоска этиитэ баар. Онно амнистиялыахха диэбит. Ону тэҥэ "кыһыл бандьыыттааһыҥҥҥа" буруйдаммыт дьону суукка биэрэр сыыһатын эппит, тоҕо диэтэххэ "то, что они делали, это делалось в силу объективных причин".
Архивист чинчийээччи Н.С.Степанова суруйарынан, "ханнык да да үрдүк сололоох салайааччыттан иҥнэн-толлон турбакка сирэйгэр малтаччы этэрэ, мунньахтарга тыл көрдөөн санаабытын этэн төннөрө", салгыы чинчийээччи маннык суруйар "докумуоннарга көстөрүнэн, ордук Өлүөнэ өрүс пароходствотугар уонна Госбааҥҥа үлэлиир сылларыгар нууччалардыын тапсыбакка үҥсүү-харсыы кумааҕылара элбэхтэр".
Туоратыллыы
Ксенофонтов бастаанньата хам баттаммытын кэнниттэн Саха өрөспүүбүлүкэтин салалтата икки лааҕырга хайдыбыта. Иванов туоратыллар буолбута. 1929-30 сылларга Өлүөнэ өрүс пароходствотын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччытынан үлэлээбитэ. Онтон Ленинградка транспортнай академияҕа үөрэммитэ, инженер-гидролог буолбута. 1934 сыллаахха дойдутугар төннөн ГУСМП Дьокуускайдааҕы треһин начааланньыгынан анаммыта. 1935 сыллаахтан кинини сойуолаһыы саҕаланар. Муус устарга Өлүөнэ өрүс пароходствотаын начаалынньыгын солбуйааччытынан аныыллар. 1936 сыл сэтинньитигэр "үлэтигэр итирик кэлэр" диэн матыыптаан үлэтиттэн уһулаллар, баартыйаттан таһаарыллар. Обком бюрота 1937 сыл бэс ыйынааҕы уурааҕынан баартыйа чилиэнигэр төннөрбүтэ, ол эрээри ол сыл сэтинньитигэр Аммосов хаайыллар, эһиилигэр олунньуга Бараахап хаайыллар. 1938 сыл кулун тутар 29 күнүгэр Семен Иванов эмиэ хаайыллар. Силиэстийэ икки сыл тухары барар. 1940 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр ССРС НКВД-тын оһуобай отделын быһаарыытынан 5 сылга хаайыыга ууруллар.
1942 сыллаахха ахсынньы 6 күнүгэр ГУЛАГ лааҕырыгар өлбүтэ.
1962 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү суутун быһаарыытынан дьыалата хаттаан көрүллүбүтэ, буруйа суоҕа дакаастаммыта. 2000 сыл сэтинньи 17 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин борокуратуурата реабилитациялаабыта.
Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ Жураковская Галина Семеновна. 1969 сыл олунньу 12 күнүгэр баартыйа Дьокуускайдааҕы архыыбыгар киирэ сылдьыбытын, Ньурбаҕа олоробун диэбитин туһунан архыыпка бэлиэтээһин баар. Туох оҕолооҕо-уруулааҕа уонна кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт. Хаан уруута Алексеев Гаврил Егорович 2005 сыллаахха 75 саастаах эбит, Сунтаарга олорбут, "соҕотох бэйэтэ халыҥ аймаҕы ууһатта, тоҕус оҕотуттан элбэх сиэн, хос сиэн" тэнийбитин туһунан "Кыым" суруйар.
1372
1372 сыл.
Кэрэ
Кэрэ диэн киhини, сири, сээкэйи эбэтэр санааны астына уонна сөбүлүү көрөн характеристика. Кэрэ өйдөбүлэ эстетика, социология, социал психология уонна култуура нөҥүө үөрэтиллэр.
Тойон ыҥырыа
Тойон ыҥырыалар (Bombus) — тигээйилэр кэргэннэригэр (Apidae) киирэр перепонкалаах кынаттаах үөннэр уустара. 300-чэ тойон ыҥырыа көрүҥэ Хотугу Евразияҕа, Хотугу Америкаҕа, Хотугу Африкаҕа, уонна атын сирдэргэ бааллара биллэр.
Атын тигээйилэртэн уратыта: тыһытын кэлин атаҕын сотото кылабачыгас, кырыытынан уһун баттахтардаах, атыырын тэрилин хитиинэ күүскэ сайдыбыт, хараҥа өҥнөөх.
Оҥоһуута
Перепонка кынаттаахтартан орто уонна бөдөҥ кээмэйдээххэ киирэрэ. Тыһытын кээмэйэ 13 - 28 мм, оттон атыыра — 7 - 24 мм.
1373
1373 сыл.
Ыам ыйын 8
Ыам ыйын 8 диэн Григориан халандаарыгар сыл 128-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 129-c күнэ). Сыл бүтүө 237 күн баар.
Айылҕаҕа талан ылыы
Айылҕаҕа талан ылыы бэрээдэгэ кытаанахтык тутуһуллар.
Айылҕа бары тыынар-тыыннаах харамайдарыгар, кыылларыгар уонна көтөрдөрүгэр күүстээҕи, кыахтааҕы талан ылыы кытаанах бэрээдэгэ үйэттэн-үйэҕэ уларыйбакка дьайар. Сир үрдүгэр үөскүүр бары тыынар-тыыннаах харамайдар, кыыллар уонна көтөрдөр олохторо бу бэрээдэккэ сөп түбэһэллэриттэн сылтан-сыл аайы салгыы сайдан, күүһүрэн, эттэрэ-сииннэрэ тупсан иһэллэр. Былыргы, эмп-том, үөрэх, эҥин суох кэмнэригэр дьон-аймах олохторо Айылҕа бу тулхадыйбат талан ылыытын бэрээдэгэр эмиэ сөп түбэһэн испиттэр.
1375
1375 сыл.
Айылҕаҕа талан ылыы
Айылҕаҕа саҥа үөскээн улаатар көлүөнэлэр кырдьаҕас көлүөнэлэри бары өттүлэринэн баһыйар күүстээх, кыахтаах буолан тахсаллара ирдэнэр. Саха дьоно Айылҕа бу тутаах көрдөбүлүн былыр-былыргыттан билэн олохторугар туһана сылдьыбыттарын «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһооно баара быһаарар. Бу өс хоһооно оҕо төрөппүтүнээҕэр ордук тулуурдаах, дьулуурдаах уонна үлэһит буола улаатарын хааччыйар кыахтааҕын сахалары мөлтөтөөрү сэбиэскэй былаас саҕана куһаҕан өс хоһооно диэн туората сылдьыбыттара. Билигин ырыынак үйэтигэр хас биирдии төрөппүт оҕотун иитиитигэр уонна үөрэтиитигэр бу өс хоһоонун тутуһара эрэйиллэр.
Бары тыынар-тыыннаахтарга саҥа үөскүүр көлүөнэлэр билигин баар көлүөнэтээҕэр өссө күүстээх, кыахтаах буолан тахсалларын ситиһэргэ Айылҕа талан ылыы бэрээдэгин халбаҥнаабакка эрэ тутуһуннарар.
Тыынар-тыыннаахтарга күүстээҕи, кыахтааҕы талан ылыы аан маҥнай атыырдары талан ылыыга олоҕурар. Ордук кыахтаах, күүстээх буолан атыттары баһыйа тутан кыайбыт атыыр, бэйэтэ эмиэ талан ылыы бэрээдэгин тутуһан, кэлэр көлүөнэлэри үөскэтиини бэйэтигэр ылынара сайдыы, эт-сиин күүһүрэн иһиитэ салгыы сайдан иһэрин толору хааччыйар.
Айылҕаҕа кыахтаах, күүстээх атыыры талан ылыы күрэстэһии бэрээдэгинэн барар. Кытаанах, кыра даҕаны сымнаан биэриитэ суох бу күрэстэһиигэ, харсыһыыга күүстэринэн-уохтарынан кыаттарбыттар туораан биэрэллэригэр эрэ тиийэллэр. Кыахтаахтан кыахтаах, күүстээхтэн күүстээх эттээх-сииннээх көлүөнэлэр үөскээн тэнийэн иһиилэрэ тохтообокко эрэ, сылтан сыл, салгыы баран иһэрэ хааччыллар. Бу бэрээдэк араас тыынар-тыыннаахтар Айылҕа ыарахан усулуобуйатыгар уһун үйэлэргэ мөлтөөбөккө сайдан уонна күүһүрэн биэрэн иһэллэрин хааччыйарыттан кыыллар уонна көтөрдөр үйэлэрэ хас да мөлүйүөнүнэн сылларынан ааҕыллар.
Өйдөрө-санаалара олус түргэнник сайдан иһэр дьон-аймах, Айылҕа бу халбаҥнаабат бэрээдэгин кэһэллэрэ, тутуспаттара эбиллэн иһэр. Кэнники кэмҥэ букатын да умнан, суолтатын да сүтэрэн кэбистилэр. Дьон-аймах науканы, эмп-том күүһүн күүскэ сайыннаран уонна «социализм» идеятын тутуһан, киһи барыта "тэҥ буолар" диэн өйдөбүлүнэн туһанан, күүстээҕи таба талан ылар кыахтарын сүтэрдилэр.
Айылҕа талан ылар бэрээдэгин дьон-аймах кыайан тутуспаттара киһи өйө-санаата уонна этэ-сиинэ тус-туһунан буолууларыттан үөскээн тахсар. Бу талан ылыы сахалар этэллэрин курдук икки өрүттээх, икки өттүттэн тутулуктаах. Эт-сиин өттүнэн аһара сайдыбыт киһи өйө-санаата сөбүгэр соҕус буоларынан дьон-аймах күүстээҕи уонна өйдөөҕү талан ылыылара улаханнык уустугуран турар.
Бу талан ылыыга өйдөөҕү уонна эт-хаан өттүнэн сайдыылаах дьону тус-туспа арааран талыы кыайан чуолкайдык быһаарыллар бэлиэтэ суоҕа ордук уустуктары киллэрэр. Арай билигин даҕаны дьон үлэлиир үлэлэрэ икки аҥы, өй уонна илии үлэлэрэ диэн арахсар курдуктарын да иһин талан ылыыга сөптөөх быһаарыыны син-биир биэрбэттэр. Өй уонна илии үлэлэрин дьүөрэлэһиннэрэн сайыннардахтарына, эргиччи сайдыылаах дьон үөскээн тахсыахтарын сөп.
Бу икки араас үлэлэртэн биирин аҥардастыы баһылаабыт киһини булан, талан ылыы сайдыы ситэтэ суох буолуутугар тириэрдэр. Дьон-аймах толкуйдуур өйдөрө, салгын куттара сайдыбыт буоланнар талан ылыыга бу икки сүрүн хаачыстыбалары, эт-сиин күүһүн-уоҕун уонна өй-санаа сайдыытын тэҥнээн көрөн талан ыла сатыыллар.
Дьон-аймах күүстээҕи, кыахтааҕы уонна өйдөөҕү холбуу тутан талан ылар бэрээдэктэригэр кэнники кэмҥэ арыгы эмиэ киирсэр буолуута бу дьыаланы ордук табатык быһаарарга кыаҕы биэрэр. Билиҥҥи кэмҥэ арыгы бу талан ылыыга ураты өйдөбүлү киллэрэр. Күүстээх, кыахтаах уонна өйдөөх киһини талан ылыыга арыгы эмиэ эбиллэн, эбиискэ көрдөбүлү киллэрэн биэрэн, аны арыгыһыт буолбатах, арыгыны аһара испэт, ол аата өйө-санаата тулуурдаах, туруктаах киһини талан ылыы көрдөнөр буоларын киллэрэр.
Күүстээҕи, кыахтааҕы талан ылыы бэрээдэгэр арыгы олус сөп түбэһэр. Аан маҥнай санаалара түспүт эбэтэр дьонтон ордук сананар киһиргэс уонна майгылара-сигилилэрэ мөлтөх, олоххо көрсөр ыарахаттары тулуйарга үөрэтиллибэтэх дьон арыгыга ыллараннар арыгыһыт буола охсоллор.
Күүстээх санаалаах, кыра эрдэҕиттэн тулуурдаах гына үөрэтиллибит, өһөс майгылаах, бэйэтин, оҕолорун, аймахтарын, чугас дьонун олохторун тупсарарга аналлаах араас сыаллардаах уонна соруктардаах, ол сыалларын толорорго бары кыаҕын ууран дьулуһар киһи хаһан даҕаны арыгыга кыаттарбат.
Кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ уонна үөрэтиигэ сахалар «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһооннорун кытаанахтык тутуһуу ирдэнэр кэмэ кэлэн турар. Кэлэн иһэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара уонна эттэрэ-сииннэрэ ордук бөҕөргүүрүн ситиһэр кыахтааҕынан бу өс хоһоонун хас биирдии төрөппүт хайаан да тутуһа сылдьара көрдөнөр буолла.
Арыгыһыт буолбатах киһини талан ылыы бу айылҕа талан ылыытын бэрээдэгэ аныгы үйэҕэ саҥалыы сайдыбытын биир сүрүн көрдөбүлэ буолар.
Арыгыһыт буолбат, арыгыга кыаттарбат буолуу диэн, дьон-аймах бэйэлэрэ олох иһин охсуһан, тулуурдарын улаатыннаран инники диэки сайдан иһиилэрин лаппа сымнаабыт көрүҥэ буолара быһаарыллар. Дьоҥҥо бу арыгыны кыайыы, аһы ас курдук өйдөөн-санаан киһилии аһааһын эбэтэр аһара испэт буолуу, бу аймах, бу омук уһун үйэлээх буолар кэскиллээҕин уонна олох сайдан иһэр көрдөбүллэриттэн, таһымыттан хаалсан хаалбакка инники диэки барсан иһэрин бэлиэтэ буолар.
Арыгыны аһара испэт буолуу диэн киһи бэйэтин өйө-санаата күүһүрэн, сайдан лаппа үрдүк кэрдиискэ тахсыбытын уонна дьулуурдаах, тулуурдаах, өһөс буолуута эмиэ үрдээбитин көрдөрөр бэлиэ буолар.
Сайдыыны ситиспит норуоттар бары арыгыны сөбүлээн көрөн иһэргэ үөрэммиттэр. Арай биһиги Россия дьоно атын омуктартан өй-санаа өттүнэн хаалан иһэрбит бэлиэтинэн арыгыны сатаан испэт арыгыһыттарбыт өссө да элбэхтэрэ буолар.
Билигин дьоҥҥо өссө күүстээх өйү-санааны буккуйааччы, эмиэ талан ылааччы буолар туруктаах, аны наркотик киэҥник тарҕанан кэлэн иһэр. Наркотик күүскэ тарҕанар биир биричиинэтинэн арыгы сыанатын аһара үрдэтии уонна арыгыны бобо-хаайа сатааһын аһара барыыта буолар. Бобуу аһара барбыт кэмиттэн ылата биһиэхэ наркоманнар уонна токсикоманнар үөскээннэр эбиллэн бардылар.
Айылҕа тутаах бэрэээдэктэрин дьон-аймах кыайан уларытар күүстэрэ суох. Хата ол оннугар тулуйар, тулуурдаах буолуу дьон-аймахтан ордук күүскэ эрэйиллэр. Тымныы сиргэ олоруоххун баҕарар буоллаххына, тымныыны тулуйарга үөрэниэхтээххин, эрчиллиэхтээххин, онтон итии сири сөбүлээтэххинэ итиини тулуйа үөрэн диэн Айылҕа үөрэҕэ этэр.
Айылҕа бары тыынар-тыыннаах харамайдарыгар, көтөрдөрүгэр уонна кыылларыгар дьайар, талан ылыы бэрээдэгэ дьоҥҥо эмиэ дьайа сылдьар. Дьон-аймах кыахтаах, тулуурдаах өттүлэрэ арыгыны уонна наркотиктары кыана туттунан туһанар буола үөрэннэхтэринэ эрэ салгыы сайдан, үөскээн бараллара хааччыллар кэмэ кэлэн иһэр. (1,58).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.
Кыргыстаан
Кыргыстаан диэн Орто Азия дойдута. Байҕала суох уонна хайалаах дойду. Хоту Казахстаанныын кэккэлэhэр, арҕаа Узбекистаанныын, соҕуруулуу-илин Тадьикистанныын уонна илин Кытайдыын.
Чубуку (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Чубуку Чубуку (Capricornus) — зодиак сулустарын бөлөҕө. Күрүлгэн уонна Охчут бөлөхтөр ыккардыларынан баар. Арассыыйа территориятыттан от ыйыгар ордук көстөр.
1374
1374 сыл.
Чубуку (сулустар бөлөхтөрө)
Интириэһиргэтэр объектар
Күн бу бөлөххө тохсунньу 19 күнүгэр киирэр.
Устуоруйата
Баларгылар бу бөлөҕү «балык-чубуку» диэн ааттыыллара. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Арабтар Чубуку оҕото (аль-Джади) диэн ааттыыллара. Аустралия олохтоохторо Кенгуру диэн ааттыр этилэр. Онтон Европа астрономнара Зевсы аһаппыт Амалфея чубуку диилэр. Уонна балык кутуруктаах чубукуну уруһуйдууллар.
Бу бөлөххө 1846 сыллаахха Иоганн Галле уонна Гейнрих д’Арре Нептун планетаны арыйбыттара.
Үөн (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Үөн Үөн (Serpens) — экватор сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 636,9 квадрат кыраадыс иэннээх, 106 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыгар толору көстөр. Уратыта диэн икки бөлөхтөөх, ыккардыларынан Үөнү Сүгээччи — «Үөн төбөтө» хатугулуу-арҕаа, онтон «Үөн кутуруга» — илин диэкии бааллар.
Устуоруйата
Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогка киллэрэ сылдьыбыта. Ол бөлөх билиҥҥи Үөн Төбөтө эрэ киирэр этэ. 1922 сыллаахха этэ толору киирбитэ.
Кугас кус
thumb|300px|Кугас кус Кугас кус (, огарь) — улахан кус. Атыыра саас кугастыҥы кытархай өҥнөөх. Төбөтө, моонньо уонна көхсө арыый сырдыктар. Моонньун аллараа өттугэр хара моойторуктаах. Кутугуругун анна уонна кутуруга от күөхтүҥү кылбачыйар хара өҥнөөх. Кынатын иннэ үрүҥ, кэннэ — хара, от күөхтүҥү сирдээх. Тумса уонна атахтара харатыҥылар. Улааппыт тыһы атыырга майгынныыр, ол гынан баран төбөтүн уонна моонньун өҥнөрө арыый сырдыктар, моойторуга суох.
Саха сиригэр кугас кус сэдэхтик көстөр. Өлүөхүмэҕэ, Дьокуускай таһыгар уонна Бүлүү өрүскэ бултана сылдьыбыта биллэр. Саха сириттэн саамай чугас уйаланар сирдэрэ Байкаалга баар. Европа уонна Азия истиэптэригэр уонна кумах куйаардарыгар Средиземнай муораттан Амырга тиийэ син тарҕаммыт көтөр.
Диалектика
Диалектика процеһын сыала диэн ханнык эмит өйдөөбөт буолууну кэпсээтии нөҥүө быһаарыы буолар, уонна чахчыныы булуу буолар.
Этика
Этика диэн сөбү уонна сыыhаны, сигилини үөрэтэр философия салаата.
Диалектика
Диалектика үс сүрүн идеяҕа турар:
Этика
Этика маннык курдук боппуруостарга эппиэтиир:
1376
1376 сыл.
Хоҥ Коҥ
Эргиэн порт быhыытынан үөскээбитэ. 1842 с. Холбоhуктаах Хоруоллук бас билэр территорията буолбута. 1997 с. Кытайга суверенитетыгар төннүбүтэ. Макаулуун Кытай анал административ региона суолталаах. Аутономиялаах, бэйэ салалталаах уонна күүстээх капиталист экономикалаах.
Хоҥ Коҥ аан дойду үп кииннэриттэн биирдэстэрэ, сүрүн эргинии уонна култуура түмүгэ. Арҕаа уонна Илин цивилизациялар булкаастара. Ол олохтоох аска, киинэҕэ, музыкаҕа уонна бүтүннүү дьоҥҥо-сэргэҕэ көстөр.
Филатов Алексей Алексеевич
Филатов Алексей Алексеевич (15.05.1913, Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ, Өлүөхүмэ улууһа, Саха уобалаһа — 11.08.1984, Москва) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сириттэн Александр Невскай уордьанын бастакы кавалера.
Олоҕун олуктара
1913 сыллаахха төрөөбүт Өлүөхүмэ улууһун Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүт. Иккис Нөөрүктээйи сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбит. 1930 сыллаахха Өлүөхүмэҕэ трактористар куурустарыгар үөрэммит. Карл Маркс аатынан колхоз тракторнай биригээдэтин биригэдьииринэн үлэлээбит.
1931 сыл күһүнүгэр М. В. Фрунзе аатынан Омскайдааҕы байыаннай-пехотнай училищеҕа туттарсан киирбит. 1934 сыллаахха бүтэрэн, лейтенант Филатов пулемет взводун хамандыырынан Иркутскайга, ол кэннэ Сибиирдээҕи байыаннай уокурукка рота хамандыырынан сулууспалаабыт.
1942 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сэтинньититтэн Калининскай фроҥҥа сэриилэспит.
1943 сыл сэтинньи 9—18 күннэринээҕи кыргыһыыларга майор Филатов, полк хамандыырын эбээһинэһин толорон, полкатын сатабыллаахтык салайбыт. Кимэн киирии түмүгэр полк хас да нэһилиэнньэлээх пууну ылбыт; өстөөх контратакаларын барытын, кини сэриилэригэр уонна техникатыгар улахан хоромньуну оҥорон туран, төттөрү охсубут. Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт.
Ыараханнык бааһыран, 1944 сыл алтынньытыгар үөрэммит Омскайдааҕы пехотнай училищетыгар преподавателинэн ананан барбыт.
Сэрии кэннэ ССКП Саха обкомугар инструкторынан, ол кэннэ ДОСААФ-ка үлэлээбит.
1984 сыллаахха атырдьах ыйын 11 күнүгэр Москваҕа өлбүт.
Аатын үйэтитии
А. А. Филатов аатынан Өлүөхүмэ, Иккис Нөөрүктээйи уулуссалара ааттаммыттар.
30 Seconds to Mars
30 Seconds to Mars диэн 1998 c. Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар Лос-Анжелес куоракка 1998 сыллахха тэриллибит поп уонна рок бөлөх. "Марска дылы 30 сөкүүндэ" диэн тылбаастанар. Бырааттыы Джаред уонна Шэннон Лето иккиэн тэрийбиттэр. Билигин бөлөххө Джаред Лето (вокал), Томо Милишевич (бастыыр гитара) уонна Шэннон Лето (барабаан) баллар.
Олохтонуута
Virgin Records интервьютугар итэҕэйдэххэ, бөлөх аата ;"'Урукку Гарвард Университетын профессор эппит тылларыттан быһыллыбыт. Кини үлэтин 'Марска дылы 30 сөкүүндэ' диэн ааттаабыт, онно технология сайдыыта киһи сайдыытыгар сыһыанын чинчийбит, уонна Марска дылы дьиҥэ 30 сөкүүндэ хаалбыт диэн кэпсиир. Бөлөххө ол чугас дии санаабыттар, уонна музыкаҕа тугу оҥорорбугар чугас."
30 Seconds to Mars (2002–2005) альбом
30 Seconds to Mars альбом 2002 сыл атырдьах ыйын 27 күнүгэр тахсыбыт. Иммортал уонна Вирджин Рекордз таһаарбыт. Бастакы сингл"Capricorn (A Brand New Name)", Билборд чартыгар Рок ырыалар ыккыардыгар 31 миэстэни ылбыт.
A Beautiful Lie (2005–2008)
Иккис альбом A Beautiful Lie (Кыраһыабай сымыйа), 2005 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр тахсыбыта. Бастакы сингла,"Attack", бөлөххө сир үрдүнээҕи ситиһиини уонна билиниини аҕалбыта. Ол ырыаҕа клипа Голливудка быраҕыллыбыт отельга уһуллубута.
2006 сыл Тохсунньу ыйыгар милион альбомтан тахсаны тарҕаппытын иһин Америка Звукозапись индустриятын ассоцациятыгар Платиновай диэн сертификат бэрилилибит. In March 2006 the band began their first tour from headliner, called Forever Night, Never Day. In October 2006 the band began their Welcome to the Universe Tour, sponsored by MTV2.
Альбомтан иккис сингл The Kill бастакы сингл ситиһиитин чиҥэппиттэр. Billboard хит парадыгар аныгы рок ырыалар быыстарыгар 52 нэдиэлэни быһа олохтоммут. Клипа "Сияние" киинэҕэ майгынатыллыбыт. Ырыа MTV2, MTV Music Video Awards, Kerrang! премияларыгар араас номинацияларга кыайбыт.
2007 сыллахха Техас штат Эль Пасо куоратыгар туурдуу сылдьан Джаред Лето Мэтт Уачер 30 Seconds to Mars бөлөх чилиэнин быһыытынан бүтэһик концера диэн биллэрбит. Кэнсиэр бүтэһик ырыатын "R-Evolve" Мэттка анаабыт.
EMI хампаанньаны кытта суттаһыы уонна "This Is War' альбом' (2008–билиҥҥэ дылы)
2008 сыллахха Virgin Records бөлөх контракка суруллубут үс альбому таһаарыахтааҕын оҥорботох диэн 30 мөлүҋүөн дуолларга суукка иска ыыппыт. Искаҕа бөлөх 1999 сыллааҕы контрагы толорорго аккаастаммыт диэн суруйбут. .
Ол сыл муус устар 28 күнүгэр EMI хампаанньаны кытта дуогабардыспыттарын туһунан уонна исканы быһаарбыттарын туһунан биллэрбиттэр. .
Ол биллибитин кэннэ сотору буолан баран 30 Seconds to Mars MTV Newsка саҥа альбому 2009 сыл алтынньы ыйга дылы таһааралларын туһунан эрэннэрбиттэр. .
Харчы суолтата
Харчы — туох баар табаар сыанатын быһаарар уонна атастаһарга суолталаах уопсай эквивалент.
Э. К. Пекарскай маннык быһаарар: «Харчы-хаччы, хатчы (түүрк: карчы — кириэс, кириэс оҥоһуулаах фигура)». Манна салгыы суруллубут «Квадратнай плитка — сылгы саамай эмис чааһыттан ылыллыбыт түөрт муннуктаах куһуок ааттанар». Макс Фармер «харчы» диэн тылы турок «xards» (дохуот, хаһаайыстыбаннай ороскуот) диэн тылын кытта сибээстиир. Былыр араас омуктар сорох ардыгар киһи үөйбэтэх-ахтыбатах дьикти харчыланаллара. Пржевальскай айанныырын саҕана Монголияҕа ньирэй хаана иҥэриллибит кирпииччэ чэй харчы суотугар сылдьара. Өссө ыт аһыыта, киһи-сүөһү чөмчөкөтө, табах о.д.а. харчы быһыытынан туттулла сылдьыбыттар.
Бытархай харчы формата да араас: түөрт муннуктаах, ньолбоҕор, төгүрүк, алта уонна уон икки кырыылаах. Манна даҕатан эттэххэ, монголлар харчылара «тугрик» диэн, ол эбэтэр «төгүрүк» диэн суолталаах.
А. И. Гоголев «Якуты» диэн үлэтигэр XVIII үйэтинээҕи киһи уҥуоҕуттан кытай манньыаттара булуллубуттарын туһунан суруйбут. Ол аата сахалар нуучча эрэ харчытын буолбакка, атын омук харчытын эмиэ туһаммыттарын туоһулуур.
XVI—XIX үйэлэргэ Саха сиригэр эргиэн сайдыбыта. Саха сирин түүлээҕэ аан дойду рыногар биллибитэ.
1911 с. ыам ыйыгар Дьокуускайга бастакы баан арыллыбыта. Баан суох бириэмэтигэр баайдар манньыаттарын сиргэ кистиир түгэннэрэ баара. Ол кистээбит манньыаттара (кылааттара) кэлин булуллубуттара.
1919—1921 дылы Саха сиригэр арыгы этикеткалара харчыны солбуйа сылдьыбыттааҕа биллэр. Олору Алексей Алексеевич Семенов (кэлин Республика наркомфина буолбут) таһаара сылдьыбыт.
Гражданскай сэрии бүтэрин кытта, 1921 с. бастакы советскай харчы бэчээттэнэн барбыта.
1961 с. Советскай Союзка харчы реформата буолбута: 1, 2, 3, 5 бытархай харчылар, 1 солкуобай алтаннаах никель манньыаттар тахсыбыттара.
Пётр Старостин
Пётр Старостин — саха ыстаҥаларыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара, «Дыгын оонньууларын» чулуу боотура (2014).
Олоҕун олуктара
Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр төрөөбүт.
Сэтти кылаастан чэпчэки атлетиканан (сүүрүүнэн, саха ыстаҥаларынан) дьаныардаахтык дьарыктанар. Чурапчытааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар үөрэммит.
Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университеты экономист идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
Дьокуускайга тутуу тэрилтэтигэр экономиһынан үлэлиир.
Билим
Билим (Наука) — айылҕа, уопсастыба, толкуй эйгэлэрин анаан чинчийэр, кинилэр тустарынан билии ыларга туһаайыллар киһи-аймах дьарыга. Бу дьарык олоҕунан билим фаактарын хомуйуу, ону куруук саҥардан биэрии, биир тиһиккэ киллэрии, анаалыстааһын уонна онно олоҕуран саҥа билиини айыы (синтез) буолар. Билим айылҕа уонна уопсастыба көстүүлэрин ойуулааһынынан муҥурдаммакка, биричиинэ-силиэстийэ ситимнэрин туһанан инникини анааран көрөр.
Өссө маны көр
Наука
1377
1377 сыл.
1921 сыл
1921 сыл. Бу сыл күһүнүгэр Саха сирин үрдүнэн бассабыык былааһын утары өрө туруулар саҕаламмыттара. Гражданскай сэрии саҕаламмыта. Кыһын үрүҥнэр этэрээттэрэ Саха сирин барытын кэриҥэ ылбыттара, Дьокуускайы уонна Бүлүүнү төгүрүктээбиттэрэ.
Олунньу
Олунньуга Наркомнац иһинэн Саха салаата (Якутский отдел) үлэтин саҕалаабыта.
Тааттааҕы Былатыан Ойуунускай аатынан норуот тыйаатыра
Тааттааҕы Былатыан Ойуунускай аатынан норуот тыйаатыра - Таатта улууһун киинигэр Ытык Күөлгэ баар Саха сиригэр бастакы норуот тыйаатыра.
Тэриллии иннинээҕи
1953 с. РСФСР урдунэн уус-уран самодеятельнай көрүү ыытыллыбыта. Ол түмүк көрүүтүгэр оройуон 20 талыы ыччата өрөспүүбулүкэҕэ киирэн I миэстэни ылбыттара. Саара Галимуллина, Мария Константинова, Константин Байбаллыков, Михаил Тихонов, Гаврил Неустроев о.д. а. лауреааттарынан буолбуттара.
1957 с. ахсынньыга Москваҕа буолбут саха литературатын уонна искусствотын биэчэрдэригэр оройуон уус-уран самодеятельнаһын 27 бастыҥ кыттааччылара Л. Турнин, И.Жегусов, А. Андросов, А. Егоров, Г. Неустроев, Л. Андросова, В. Чьямова о. д. а. ситиһиилээхтик кыттан кэлбиттэрэ.
1959 с. Саха сирин ыччатын иккис өрөспүүбүлүкэтээҕи фестивалыгар култуура оройуоннааҕы дьиэтин уус-уран самодеятельноһа кыттыбыта. Онно оскуола үөрэнээччитэ Нина Хоютанова, ол кэннэ В.Ким, В.Орлова, И. Слепцов, И. Жегусов о. д. а. фестиваль лауреааттарын аатын ылбыттара
Тэриллии
РСФСР Миниистирдэрин сэбиэтин 1959 с. олунньу 28 к. уурааҕынан, РСФСР үрдүнэн 100 саҥа «Баҕа өттүнэн оонньооччулар драматическай народнай театрдарын» тэрийии буолбута. Өрөспүүбулүкэҕэ балаҕан ыйыгар Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтэ аан бастаан Тааттаҕа народнай театры аһарга быһаарбыта.
Аан бастааҥҥы народнай театры 1959 с. ахсынньы 26 к. Ытык Күөлгэ үөрүүлээхтик миитиннээн оройуон үлэһиттэрэ аспыттара. Оттон народнай театры аһар туһунан уураах күһүн тахсыбыта.
Баласагун Юсуф
XI үйэҕэ Караханидтар судаарыстыбаларыгар Кашгар уонна Баласагун куораттарга олорбута. Юсуф 68 саастааҕар өлбүт. Кашгар куоракка, Синцзян-Уйгур Автономиялаах оройуонугар, Пайпап диэн сиргэ көмүллэ сытар.
Юсуф Баласагун «Кутадгу билик» («Үтүө билии») поэманы 1070 с. саҕана Кашгар куоракка суруйан бүтэрбитэ. Кини төрөөбүт сирэ Баласагун куорат, билиҥни Кыргызстан Токмок куоратын соҕуруу өттө. Билигин «Кутадгу билик» рукопиһын үс экземпляра баара биллэр. Бастакы Австрияҕа Вена куоракка, иккис Египет Каир куоратыгар, үһүс, саамай толору, Узбекистаҥҥа — Наманган куоракка 1925 с. көстүбүтэ. Бу айымньыга Юсуф Баласагун дьон олоҕор саамай сүрүн күүс быһыытынан өй-санаа сайдыытын, билиини-көрүүнү билинэр.
.fi
.fi диэн Финляндия үрдүк таhымнаах ил домена.
Надиира (поэтесса)
Надиира (Nodira, дьиҥнээх аата Махлароим эбэтэр Mohlaroyim) (1792-1842 сс) — узбек улуу поэтессата.
Андижан куоракка төрөөбүтэ. Аҕата Рахманкулибай, ийэтэ Айша-бегим оччотооҕу кэм улахан сайдыылаах, үөрэхтээх дьоно этилэр. Надиира Коканд баһылыга Умар тапталлаах кэргэнэ уонна көмөлөһөөччүтэ этэ. Аатырбыт поэтесса узбек уонна теле тылынан суруйбут хоһоонноро узбек литературатын классикатынан ааҕыллаллар. Кини айымньыларын «Камила», «Надира», «Магнуна» диэн псевдонимнарынан суруйара. Коканд куораты Бухара эмира Насрулла Надир сэриилээн ылбытын кэннэ кинини эмир бирикээһинэн өлөрбүттэрэ.
Эпистемология
Эпистемология диэн билии төрүтүн уонна эйгэтин чинчийэр философия салаата. Атыннык билии теорията дэнэр. Маннык ыйытыылары биэрэр:
Ыам ыйын 9
Ыам ыйын 9 диэн Григориан халандаарыгар сыл 129-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 130-c күнэ). Сыл бүтүө 236 күн баар.
Ханчжоу
Ханчжоу (кит. 杭州, пиньинь Hángzhōu) - Кытай Чжэцзян диэн сиригэр баар улахан, Чжэцзян киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 11 мөллүйүөн. Дойду уонна уопсайынан аан дойду биир улахан мастыарскыайа буолар, элбэх промышленнай заводтар (уопсайа 1 млн. курдук улахан тэрилтэлэр бааллар). 38 тыһ курдук тэрилтэ халлааны уонна айылҕаны киттитэр. Куорат биир бастыҥ испииһэккэ сылдьар айылҕаны киттитэринэн (Нью Йорк, Шанхай, Тэндьиин, Москва, Токио, Осака, Сеул, Берлин уонна Париж куораттарын кытта тэҥҥэ турар.
Араак (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Араак Араак (Cancer) — зодиак сулустарын бөлөҕө, Хахай уонна Игирэрэр ыккардыларынан баар.
Кэтээн көрүү
Күн бу бөлөххө от ыйын 20 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан тохсунньуга уонна олунньуга ордук көстөр.
Устуоруйата
2 тыһыынча сыл нөҥүө сайыҥҥы Күн туруута бу бөлөххө баара, ол иһин Хотугу тропик хос аата Араак тропига диэн.
Былыргы гириэктэн номохторуттан Араак Геракл иккис хорсун буһыытын кытта сибээстээх. Бары кыыллар Геракл диэкки эрдэхтэринэ Араак эрэ утары турбут уонна кинини атахха ытырбыт. Геракл атаҕынан тэпсэн өлөрбүт. Гера таҥара Гераклы абааһы көрөр буолан Араагы сулустар бөлөхтөрүгэр кубулуппут.
Араак γ-та уонна Араак δ-та, Тарбыйахтар диэн ааттаахтар, кинилэри уонна Дьааһыла диэн мустууну булт таҥарата Дионис халлааҥҥа таһаарбыт.
Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.
Шордар
Шордар — 17 тыһыынча ахсааннаах Соҕурууҥҥу Сибиир түүр омуга. Хакасияҕа уонна Алтайга тарҕанан олороллор. Бэйэлэрин мас-кижи, мондум-чон, аба-кижи, чыш-кижи дэнэллэр. Кинилэр былыргы Алтай түүрдэриттэн, Енисей кыргызтарыттан, телеуттартан ууһаан тэнийбиттэр. Академик Радлов этэринэн, кинилэр хантылары кытта эмиэ ыкса уруулуу буолуохтарын сөп. Ол курдук, музыкальнай инструменнара, киһини көмүүлэрэ, итэҕэллэрин элеменнэрэ ыкса маарыннаһар. Былыр кинилэр бэркэ дьаныһан булдунан дьарыктаналлара уонна үчүгэй тимир уустара этилэр. Бэйэлэрэ тимир рудатын булан уһаараллара, тимиртэн уһаналлара. Кинилэр уһаарар үтүо тимирдэрин, бастыҥ тимир уустарын былдьаһан кыргызтар уонна монголлар элбэхтик сэриилэһэр этилэр. Арассыыйа Кемерово уобалаһыгар түөлбэлээн олороллор. Тыллара алтаайдары уонна хакаастары кытта ыкса уруулуу. Туох да иҥнигэһэ суох өйдөһөллөр.
Шордар Саха сиригэр
Кемерово — шор омук түөлбэлээн олорор сирэ түүрдүү аата Көмөр диэн, биллэрин курдук манна таас чох халыҥ саппааһа баар.
Инна Тунекова кэпсээнинэн, шордар ахсааннара баара-суоҕа 12 тыһыынча киһи. Бу дьон үксэ Новокузнецкай, Семиреченскэй уонна Таштагол диэн куораттарга олороллор. Дьон тыа сириттэн куоракка олус тэтимнээхтик көһөр. Ыччат төрөөбүт тылын билбэт. Шор тылын үөрэтэр национальнай оскуола Таштаголга эрэ баар, оҕолор онно бэһис кылаастан интэринээккэ олорон үөрэнэллэр эбит. Ол эрээри бу оскуолаҕа талаһыы тоҕо эрэ суох. Сүнньүнэн кыаммат-түгэммэт ыал оҕолорун эрэ «симэллэр» быһыылаах.
Бу сылдьан көрдөхпүнэ, шор омук ыалга дьукаах олорор, өтөрүнэн дьиэ булунар кыаҕа суох кэрэгэй дьылҕалаах ыалы санатар… «Хакаастар курдук сэбиэскэй эрдэххэ автономияны ылбыппыт буоллар, бэйэбит туспа өрөспүүбүлүкэлэнэн баспытын билинэн олоруо этибит. Билигин шордуу тылынан биир кинигэни таһаарар туһугар хас-сүүс тойон аанын тоҥсуйуохха, ааттаһыахха наада» диэн муусука учуутала кыыс Инна норуотун дьылҕатын харааста кэпсиир. Кини төрөөбүт тылын син билбэхтэһэр буолан баран, оҕотун кытта нууччалыы кэпсэтэр… Кыра омук кыһалҕата кыйма курдук элбэх эбит… Эрэйдээх дьылҕалаах шор омук холобуругар көрдөххө, туспа өрөспүүбүлүкэбит, ол эбэтэр национальнай-территориальнай бас билиибит — тыыннаах хаалыыбыт мэктиэтэ эбит.
Олорор дьиэлэрэ - түөрт эркиннээх, туос үрүттээх бэ-рэбинэ балаҕан. Кыратык балыктыыллара, ньэчимиэн уонна сэлиэһинэй бурдугу ыһаллара. Ынах сүөһүнү ииппэттэр этэ. Сылгы этин сөбүлүүллэрэ да, сылгы баайдарга эрэ баара. VI - IX үйэлэргэ Түүр, Уйгуур, Кыргыз каганаттарын састаабыгар олоро сылдьыбыттара. Нууччалар кинилэри «уус дьоннор», оттон олорор сирдэрин «уустар сирдэрэ» — «Кузнецкая земля» дииллэр этэ. XVIII үйэ бүтүүтугэр тими-ри уһаныы сүтэн-уостан барбыта. Шордар үксүлэрэ булчут, балыксыт буолбуттара. Шордар Кемерово уобалаһыгар баар Кузбасс промыш-леннай оройуонугар олорор буолан, кэлии дьону кытта ула-ханнык булкуспуттара. Шор дьоно маассабайдык оробуо-чай, инженер, геолог, металлург идэтин талбыттара. Норуот былыргы угэстэрин умнан иһэр, бэйэлэрин тылларын би-лэр дьон эмиэ аҕыйыыллар. Маны тэҥэ, атын, улахан омук-ка сууралла турар буолан кэнники 50 сыл устата ахсаанна-ра эбиллибэт. Төттөрүтүн, аҕыйыыр. Оскуолаҕа шор тылы-нан үөрэппэттэр, шор тыллаах хаһыат тахсыбат. Хайалаах Шория национальнай оройуона 1925 - 1939 сылларга баар буола сылдьыбыта. Бастакы шор тылынан букубаар 1927 с. бэчээттэммитэ. Тылларыгар монголлартан киирии тыллар бэрт элбэхтэр. Шор тылын, култууратын үйэтитиигэ биллиилээх миссионер, этнограф, суруйааччы И.М. Штыгашев үлэлээбитэ. Ф.С.Чиспиянов, С. С. Торбоков уо.д.а. суруйааччылар бил-лэллэр. С. Торбоков 1975 с. шордар эпостарын хомуйан ки-нигэ оҥорон таһаарбыта. Шордар фольклордара баай: остуоруйалар, булчут кэпсээннэрэ, үһүйээннэрэ (пурунчу чоок, ербек), ырыа-лар, өс хоһоонноро (улгер сос, кеп сос), таабырыннар (тап-как). Телеуттартан геройдуу поэмалары ылбыттара (кай, ныбак). Ону комыс диэн икки кыллаах музыкальнай ин-струмент доҕуһуолунан толороллор. Былыргыттан Ульгень уонна Эрлик таҥараларга, хайалар, өрүстэр иччилэригэр итэҕэйэллэр. Ойууннааһын элбэх этэ. 1985 сылтан Ольгу-дек диэн өбүгэлэрин бырааһынньыга уонна сайыҥҥы Пай-рам бэлиэтэнэр буолбуттара. 1995 сылтан шордары Турция өйүүр. Шор кыыһа Надежда Курпешко уонна турок учуонайа Шуку Халук Агалын 8.000 тыллаах шор-турок тылдьытын бэчээттэппиттэрэ. Бу шордар култууралара сүппэтигэр эрэли үөскэтэр.
Эриэн кус
thumb|300px|Эриэн кус мини|Tadorna tadorna Эриэн кус (, пеганка) — бөдөҥ кус.
Сиринэн түргэнник сүүрэр. Атыыра да тыһыта да биир эриэн өҥнөөхтөр. Сүрүн өҥө үрүҥ, төбөтө от күөхтүҥү, халлаан куөхтүҥү килбэчийэр хара өҥнөөх. Тумса чаҕылхай кыһыл. Атыырын тумсугар үөһээ өттүнэн тирии кыһыл бөлтөҕөрдөөх. Түөһүн үөһээ өттүнэн, ойоҕосторунан, кынаттарын аннынан көхсүн инники өттүгэр силбэһэр кэтит соҕус хоҥор (каштан өҥө) курдаах. Кынатын илин өттө үрүҥ, кэлин өттө — хара, от куөх сирдээх. Кутуруга үрүҥ, кутуругун төбөтө хара. Атаҕа маҥанныҥы кыһыл (оруосабай).
Саха сиригэр сэдэхтик киин улуустарга көстөр. Биирдии эбэтэр аҕыйах 2-4 кустаах бөлөхтөр Өлүөнэ орто тардыытыгар, Дьокуускай таһыгар, Тамма уонна Мэндэ үрэхтэр аллараа тардыыларыгар көстөллөр, Өлүөнэ Амма ыккардыларын соҕуруу өттүгэр баар буолаллар. Саха сириттэн саамай чугас уйаланар сирэ — Селенга өрүс тардыыта, Даурия уонна Монголия.
Маршал Жуков бирикээьинэн 72 куннээх уоппуска5а барыы
Ахтыы
Степанов Семен Васильевич 1923 сыллаахха II Бордон нэьилиэгэр тереебутэ. Аҕалара Федоров Василий Степанович 1927 сыллаахха ыалдьан өлбутэ, ийэлэрэ Федорова Дария Егоровна Хадан Курсуйуттан төрүттээх. 84 сааьыгар 1963 сыллаахха дойдутугар Бордонно өлбутэ. Үс уол тѳрѳѳбутэ: улахан убайдара Авдей 1918 сыллаах тѳрүѳх, 3 кылаас үѳрэхтээҕэ, иккис уол Никита 1921 сыллаах тѳрүѳх, 7 кылаас үѳрэхтээҕэ. Аҕалара 1928 сыллаахха суох буолбута, онон ийэлэрэ оҕолорун соҕотоҕун кѳрѳн-харайан, сүһүѳхтэригэр туруортаан киһи гынаттаабыта. Ийэлэрэ ѳлбут маҥнайгы кэргэниттэн уола Докторов Петр Захарович туһунан ыал этэ. Кини эмиэ 1942 сыллаахха сэриигэ ыҥырыллан барбыта, 1945 сыллаахха тѳннүбүтэ. Ийэлэрэ маҥнайгы колхозтааһын саҕана сүѳһүнү сороҕун холбоон, колхозка чилиэнинэн киирбитэ. Колхоз аата оччотооҕуга «Туос-остуруот» диэн ааттааҕа. Тѳһѳ да кыраларын иһин уолаттар оччотооҕу колхозка хараҥаттан-хараҥаҕа дылы араас от-мас үлэтигэр үлэлээн олох кыһалҕатыгар уһаарыллан улааппыттара. Улахан убайдара Авдей 1923 с. Зинаида диэн колхозтаах кыыһы кэргэн ылан уһунан барбыта. Иккис а5а дойду сэриитэ саҕаланарыгар 1941 сыллаахха маҥнайгы хомуурга тубэһэн, балаҕан ыйыгар Сунтаартан Туруктаҕа элбэх буолан сатыы барбыттара. Онон Авдей Степанов 1942 сыл муус устар ый 2 күнүгэр ѳлбүт, кини Калининскай уобалас Ржевскай оройуонугар Двойни диэн дэриэбинэҕэ кѳмүллэ сытарын туһунан биллэрии сурук кэлбитэ. Никита Степанов кэргэннэммэтэҕэ, Киров аатынан колхозка бухгалтердаан олорон 1942 сыллаахха сайын армияҕа барбыта, барыаҕыттан сэриигэ сылдьан 1944 сыл алтынньы ыйга сураҕа суох суттэ диэн биллэрии кэлбитэ.
Степанов С.В. – сэрии сылларыгар
Семен Жданов аатынан колхозка   армияҕа барыар диэри дойдутугар биригэдьиирдээбитэ. 1944 с. армияҕа ынырыллан Иркутскай уобаласка Мальта диэн станция5а байыаннай сборнай часка тиийбитэ. Тереебут-үѳскээбит Бордонун колхозтаахтара баар-суох туру үлэһиттэрин сайыһа хаалбыттара. Мантан хас киэьэ аайы арҕаа фронна элбэх киһи барара. Кини манна биир дойдулаахтарын Петров Уоһугу, Кокорин Елисейи кѳрсүбүтэ. Уоһу кэлин ар5аа баран ѳлбүт этэ, Елисей дойдутугар эргиллибитэ. Сотору буолаат дойду илиҥҥи кыраныыссатыгар атаарбыттара, манна кэлэн 17-с Армия 62-с танковай полкатыгар икки саханы ылбыттара. Табаарыһа Сунтаар уола Анисимов Николай диэн этэ. Маннай утаа танка5а механик-водительга үѳрэппиттэрэ, ВХТ, Т-34 танкаларга, мантан сааһыары танковай полк сапернай отделениетыгар сапер идэтигэр сэриигэ киириэххэ дылы уерэппиттэрэ. Сэрии маҥнайгы күнүттэн Сэмэн танковай полкатын кытта сапер-минер быһыытынан сылдьыбыта. Манна 17-с армиябыт 2 Забайкальскай фронна киирсэн, Маршал Малиновскай хамаандалааһынынан сэриигэ киирбиттэрэ. Иннилэригэр ѳстѳѳ5у кытта сэриилэһии эрэ буолбакка улахан Хинган хайатын туорааһын этэ. Бу улахан суола суох сис хайа хапчааннарын быыһынан эриирдээх–мускуурдаах айан суолугар ѳстѳѳх араас кубулҕаттаах тоһуурдарын биһиги армиябыт күүс ѳттүнэн лапа сабырыйар буолан үгүс сүтүгэ суох ѳстѳѳх тоһуурдарын урусхаллыыллара. Манна үксүн инники кирбиигэ хайа үрэхтэрин, наада тирээтэҕинэ таанкалары туоратыһарга кѳмѳлѳһүү, таанкалар кыайан ааспат сирдэригэр хайаттан таас суулларан суол оҥороллоро. Бу бары танкистарга түүннэри-күнүстэри ыарахан үлэнэн иннилэрин диэки сыҕарыйаллара. Биирдэ түүн суол ыраастыы сырыттахтарына снарядтар эһин да эһин буолбуттара. Сэмэн үрдүгэр таас туһэн улаханнык эмсэҕэлээбитэ, госпитальга киирэн эмтэнэн тахсыбыта. Кини Японияны кытта сэриини Мукден куоракка түмүктээбитэ. Кыайыы кэнниттэн 1946-50 сылларга сержант Степанов Ураллаа5ы байыаннай уокурукка сулууспалаабыта. Полкалара Киров куоракка турбута. Сэмэн манна хас да сыл буолбута. Винтовканан, автоматынан, пулеметунан ытыыга уокурукка хаста да бастаабыта.
Төрөөбүт дойдутугар килбиэннээх үлэтэ
Семен Васильевич армияҕа сэттэ сыл сулууспалаан баран дойдутугар эргиллибитэ.Пенсияҕа тахсыар диэри Амакинскай экспедиция5а рабочайдаабыта. Кинилэр биригээдэлэрэ илиинэн шурфалары хаһаллара, автозимниктарга дьиэ-уот туталлара, сайын оттууллара. 1952 сыллаахха пенсияҕа тахсыбыта. Билигин сэрии инбэлиитэ куоракка олорор. Кэргэнинээн Лия Никандровналыын аҕыс кыыс оҕолоохтор, элбэхсиэннээхтэр. Лия Никандровна онус кылааһы бутэрэн баран лабораннаабыта, онтон училищеҕа үѳрэнэн, 30 сыл устата улуус балыыһатыгар сиэстэрэлээбитэ. Билигин эмиэ пенсия5а олорор. Семен Васильевич бырааһынньык күннэргэ бойобуой наҕараадаларын – А5а дойду 2-с степеннээх орденын, үгүс ахсааннаах мэтээлин кэтэр.
Туһаммыт литература
1.	Степанов С.В. ахтыыта, 1994 сыл 2.	Дмитриев И.С. “Байыаннай начальниктар Олонхо дойдутун буойуннарын туһунан”, Бичик, 2009 3.	“Якутск вечерний”, № 216, олунньу 27 кунэ  2015 с
1378
1378 сыл.
Кейптаун
Кейптаун (ааҥл: Cape Town, африкаанс: Kaapstad, хоса: iKapa) диэн Соҕуруу Африка олохтоохторун ахсаанынан иккис улахан куората. Арҕаа Кейп улуус киинэ, дойду сокуон таhаарар былааhа Ил Парламент уонна элбэх дьаhалта офистара бааллар. Кейптаун пордунан, айылҕатынан биллэр, биллиилээх Остуол хайа уонна Cape Point бааллар. Соҕуруу Африка биир популяр туризм маршрута буолар.
Кейптауну Недерланд Илин Индия Компанията Илин Африкаҕа, Индияҕа уонна Ыраах Илиҥҥэ устар Недерланд аалларын хааччыйар станция быhыытынан туппута. Ян ван Рибек кэлэн муус устар 6 1652 Соҕуруу Африкаҕа бастакы олохтоох Эуропа дьонун олорор сирдэрин тэрийбитэ. Кейптаун түргэнник бастакы Эуропа региоҥҥа форпоста уонна Кейп колония экономика уонна култуура киинэ буолбута. Йоханнесбург тутуллуон иннинэ Соҕуруу Африка ордук улахан куората этэ.
2007 с. туругунан куорат олохтоохторун ахсаана 3.5 млн. Иэнэ 2,455 км2.
TOEFL
TOEFL (Test of English as a Foreign Language) — АХШ уонна Канаада дойдуларыгар туттуллар тыл экзээмэнэ, английскай тылга. Бу экзамены бу дойдуларга олохсуйа уонна үөрэнэ бараргар туттараҕын, сороҕор ХНТ эмиэ тутар.
.fk
.fk диэн Фолклэнд арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
Гостомель
Гостомель (Гостомель) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 14 304 (2012).
Тымныйыыттан норуот ньыматынан эмтэнии
"Сезоннай грипп" кэмигэр хайдах харыстаныы, эмтэнии туһунан билиһиннэрии:
Тумууга
Тумуу киирэрин кытта тута хартыыһа бороһуогун сылаас ууга хойуу гына булкуйан, ититэн баран тиҥилэххэ сыһыарыллар, фланель таҥаһынан баайыллар.Итиэннэ түүлээх наскыны кэтиллэр.Маннык кэмпириэһи, тинилэги уматарын да үрдунэн, чаастан ордук устуллубат.Бириэмэтэ туолбутун кэннэ атаҕы сылаас ууннан сууйуллар, сотуллар уонна түүлээх наскыны кэтиллэр.Оннук наскылаах утуйуллар
Луугу туһанабыт
Бу курдук бэрт боростуой ньымаларынан киһи бэйэтин доруобуйатын көрунэн эмтэниэн сөп.
Новиков Анатолий Георгиевич
Новиков Анатолий Георгиевич — саха бөдөҥ учуонайа, философия билимнэрин доктора.
Үлэлэрэ
300-н тахса үлэни суруйбут.
Киhи этин-сиинин көрдөрөр тыллар саха өһүн хоһоонугар
Киhи этин-сиинин кѳрдѳрѳр тыллар саха ѳhүн хоhоонугар.