cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Санаа уонна илэ оҥоруу уратылара
Өй-санаа үөрэҕин бассабыыктар, коммунистар суох оҥоруулара киһи өйө-санаата сайдыытын сыыһа сыаналыырга тириэрдэн кэбистэ. Оҕо тугу барытын үчүгэй киһи оҥорорун курдук оҥорор буолууга, үчүгэй майгыга аан бастаан иитиллиэхтээҕин, үөрэниэхтээҕин, аан маҥнай үчүгэй майгылаах, үчүгэй киһи буола улаатыахтааҕын умнан, хаалларын кэбиһэр, үөрэҕи эрэ эккирэтиннэрэ сатыыр буоллубут. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорууну, киһи буолууну ситиспит эдэр киһи өйө-санаата өссө сайдан, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарар буолан баран биирдэ саҥаны айыылары оҥордоҕуна элбэх киһи быһыылаах саҥаны айыылар үөскээннэр үгүс туһаны аҕалыахтарын сөп. Киһи быһыытын аһара барбат, сиэр иһинэн саҥаны айыылар айыы-сиэр диэн ааттаналлар.
Омук сайдыыны ситиһиитэ элбэх саҥаны айыылары олоххо туһаннаҕына эрэ кыаллыан сөбүн бары билэбит. Сайдыыны ситиһээри элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатыыбыт. Сэбиэскэй былаас үөскээһинэ омук олоҕор олус улахан саҥаны айыыны оҥоруу буоллаҕына, 74 сыл кэнниттэн куһаҕана биллэн тахсан бэйэтэ эстибитэ.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии өйгө-санааҕа быһаччы сыһыаннаах. Ол иһин сир-дойду үрдүгэр аҥардастыы үчүгэй диэн букатын суох. Үчүгэй аһара үчүгэйгэ кубулуйан, алдьархай эбэтэр ынырык үчүгэй диэҥҥэ уларыйдаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйара тиийэн кэлэр. Элбэх буолар-буолбат саҥаны айыылар сыыһа-халты буолуулара элбээһиниттэн куһаҕан быһыыга кубулуйаллара үксүүр. Ол иһин айыыны оҥоруу кэмнээх-кэрдиилээх, туспа араарыылаах буолуохтааҕа үрүҥ айыы диэн быһааран этиинэн бигэргэнэр. Дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыы үрүҥ айыы диэн ааттанар. Онтон куһаҕаны айыы хара айыы диэн туспа араарылларын хайаан да туһаннахпытына эрэ өй-санаа сайдыыта оннугар түһэн, үчүгэйи оҥоруу элбээһинэ үөскүүр.
Сахалар нууччалар буолбатахпыт. Биһиги сахалыы өйбүт-санаабыт «Туох барыта икки өрүттээх» уонна “Киһи - Айылҕа оҕото” диэн этиилэри тутуһууттан, айылҕа төрүт тутулугун билинииттэн үөскээбит. Ол иһин айыы диэн тылбыт бэйэтэ икки өрүтү, үчүгэйи уонна куһаҕаны, иккиэннэрин холбуу иҥэринэн сылдьар тыл буоларын тыл үөрэхтээхтэрэ буккуйа сатыылларыттан харыстыахпыт этэ. (1,57).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Билибино
Билибино. (Нууччалыы: Билибино). Куорат (1993 сылтан) Чукотка автономиялаах уокурук Билибино оройуонун киинэ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 5,6 тыһ. киһи (2008 сыл). 1989 сылга 15,6 тыһ. тиийэ сылдьыбыта.
Куорат Анадыртан 653 км арҕаа диэкки Кепервеем өрүскэ турар.
Көмүс хостооһуна. Хайаны байытар комбинат баар.
Аэропорда 30 км соҕуруу Кепервеем диэн бөһүөлэккэ баар.
1665
1665 сыл.
Дьаархан (Өлүөхүмэ)
500px|thumb|right|Дьаархан нэһилиэгэ Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Токко. Өлүөхүмэ улууһун Дьаархан нэһилиэгин киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1068 киһи (2007 сылга).
Үгүстэрэ сахалар, ону таһынан эбэҥкилэр уонна нууччалар бааллар. Олохтоохтор сүрүн дьарыктарынан буолаллар ынах-сүөһү уонна булт.
Нэһилиэк иһигэр өссө икки бөһүөлэк баар — Уолбут (289 киһи) уонна Дьаархан (1 киһи). 1938—1954 сылларга Токко оройуонун киинэ этэ.
Оройуон киинин курдук былааннаммыт тутуу элбэх. Улуус киинигэр дылы кыһыҥҥы суолунан 70 км, өрустэринэн (Чаара, Өлүөхүмэ уонна Өлүөнэ) — 120 км.
Дьоннор сырыылара кыһын массыына, сайын мотуордаах оҥочо уонна көтөр аал. 400px|thumb|left|Токко бөһүөлэк кыһын
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ көҥүлүн күнэ
справа Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ көҥүлүн күнэ (ХНТ тылларынан ) — сыл ахсын 1994 сылтан саҕалаан ыам ыйын 3 күнүгэр бэлиэтэнэр. ХНТ Генеральнай Ассамблеята Провозглашен Генеральной Ассамблеей ООН в специальной резолюции от 1993 сыллаахха Ахсынньы 20 күнүгэр анал резолюцияннан олоххо киллэрбитэ (Резолюция № A/DEC/48/432).
Аан дойду күнүн быһыытынан бу күнү аныыры Экономиҕа уонна Түмэккэ Сэбиэт (ЭКОСОС) сүбэлээбитэ — 1993/54 нүөмэрдээх резолюциятыгар. Оттон ЭКОСОС бэйэтэ ЮНЕСКО Генеральнай конференцията 26-с сиэссийэтигэр1991 сыл сэтинньи 6 күнүгэр таһаарбыт резолюциятынан салайтарбыта. Ол кэмпириэнсийэҕэ ЮНЕСКО ыам ыйын 3 күнүн Виндхуктааҕы Декларация ылыныллыытыгар сөп түбэһиннэрбитэ, бу декларация ылыныллыбыт сэминээрэ 1991 с. Виндхукка буолбута, Африка тутулуга суох прессата сайдарыгар анаммыта.
1997 сыллаахтан ыам ыйын 3 күнүгэр бэчээт көҥүлүгэр кылаатын иһин диэн ЮНЕСКО бириэмийэтэ туттарыллар.
Наугольник (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Наугольник Наугольник (лат. Norma) — соҕуруу халлаан бөлөҕө, Скорпионтан соҕуруу-илин диэкки баар. 42 көстөр сулустардаах, халлааҥҥа 165,3 квадрат кыраадыс иэннээх. Арассыыйа 48° кэтирээһинтэн соҕуруу өттүгэр бэс ыйыгар ордук көстрө.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха киллэрбитэ. 1756 сыллаахха Лакайль Нормаль уонна Таһым (l'Equerre et la Regle) — архитектор инструменнарын ааттарын ааттаабыта. Латыын тылыгар тылбаас кэнниттэн Norma диэн кылгаабыта, итини нуучча тылыгар Наугольник диэн тылбаастыыр буолбуттара. Сахалыы аат нууччалыы ааттан тахсар.
Бродников Алексей Спиридонович
Алексей Спиридонович Бродников (26.02.1917 – 25.06.1998) – поэт, прозаик. СӨ оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттыылааҕа. 1965 сылтан ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
1955 с. Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрбитэ. Оройуон хаһыатын редакторын солбучааччынан уонна киэһээҥи оскуола учууталынан үлэлээбитэ.
1946 сылтан ыла бэчээттэммитэ. А.Бродников «Күөх чараҥҥа» диэн бастакы поэтическай хомуурунньуга 1959 с. бэчээттэммитэ. Тиһэх сылларыгар кини фроҥҥа уонна тыылга сылдьыбыт саха буойуттарын дьылҕаларын туһунан романнары суруйан хаалларбыта.
А.Бродников айымньыларын сүрүн тиэмэтэ – бэйэтин кэминээҕи Саха сирин дьоно уонна айылҕатын хатыламмат кэрэтэ.
А.Бродников – Албан аат, Улуу сэрии I степеннээх уордьаннарын, бойобуой уонна үлэ мэтээллэрин кавалердара.
1666
1666 сыл.
1667
1667 сыл.
1668
1668 сыл.
Оhоҕос
thumb|right|Оhоҕос баар сирэ.
Оhоҕос диэн ас буhарар система сороҕо. Куртахтан ануска дылы баар. Кыыллар оһоҕосторо икки ирээттээх: кыра оhоҕос уонна улахан оhоҕос. Бүтүннүүтэ 4 м уhуннаах.
1669
1669 сыл.
Булуҥ нэһилиэгэ (Булуҥ улууһа)
400px|thumb|right|Булуҥ нэһилиэк Булуҥ улууһун каартатыгар400px|thumb|right|Күһүүр куйаартан көстүүтэ Булуҥ нэһилиэгэ — Булуҥ улууһун нэһилиэгэ. Нэһилиэк киинэ — Күһүүр.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1421 киһи (2007 сыл). Тиксииттэн 150 км. сиргэ Өлүөнэ кытылыгар турар. Олохтоохтор дьарыктара таба иитиитэ уонна балыктааһын. уруккута Тиксии төрүттэнэ илигинэн улуус киинэ этэ. Транспорт сайын ууннан, кыһын массыына.
Ылыллыбыт сирэ
Республика Саха (Якутия), Административно-территориальное устройство. 2007 г.
Быар
Быар диэн тоноҕостоохторго уонна сорох атын харамайдарга баар орган. Быар элбэх үлэлэрдээх, олор ахсааннарыгар киирэллэр детоксификация, протеин синтеhа уонна ас буhарыыга наадалаах биохимикаллары оҥоруу. Быар үлэтэ суох олох сатаммат.
Быар метаболизмҥа сүрүн оруоллаах, онтон ураты гликогены тутуу уонна кыhыл хаан сааныктарын декомпозицията. Быар киhи этин ордук улахан былчархайа.
1670
1670 сыл.
Үрүҥ Күөл (Чурапчы улууһа)
Үрүҥ Күөл — Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгин киинэ.
Атеизм
Атеизм (грек. άθεος, Таҥарата суох) диэн Таҥара уо.д.а. аар көстүүлэр баалларыгар эрэммэт буолуу эбэтэр утарыы.
Евсеев Михаил Евсеевич
Евсеев Михаил Евсеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1911 сыллаахха II Дьаархан нэһилиэгэр Сунтаар оройуонугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйын 26 күнүгэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр өлбүт.
1943 сыл олунньутугар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.
Малааһын
Малааһын — туох эрэ үөрүүнү, ситиһиини ас-үөл тэрийэн бэлиэтээһин.
Дьиэ тутуллан бүттэҕинэ, саҥа дьиэҕэ киирии малааһына тэриллэр. Дьиэ малааһына үксүн алтынньы, сэтинньи ыйдарга — идэһэлэнэр кэмҥэ оҥоһуллара.
Итэҕэлбитин таба өйдүөххэ
Итэҕэл диэн итэҕэллээх буолууну быһаарар уопсай өйдөбүл буоллаҕына, таҥара хас биирдии олох сыалыгар ыҥырар аналлааҕынан элбэх буолуон сөп. Таҥара биир буолуута элбэх дьону биир санааланыыга тириэрдиэн сөбүн былыргыттан туһаналлар. Саҥа үөскүүр “Харыстас” таҥара итэҕэлэ улаатан омук дьоно бары тутуһар итэҕэллэригэр кубулуйуон, саха дьонун бииргэ түмүөн сөп. Омук араас элбэх дьонун бииргэ холбуур итэҕэл, таҥара баара омук өйө-санаата күүстээх, биир ситимнээх, тутулуктаах, биир баҕа санаалаах буолууларын үөскэтэр кыахтаах.
Таһыттан омукка дьайар күүстэр, омугу суох оҥоро, симэлитэ сатааһын омук биир санааланыытын, биир итэҕэлгэ түмсүүтүн үөскэтиэхтэрин, “Олох ыараатаҕына омук күүһүрэр” диэн этиигэ тириэрдиэхтэрин сөп. Ол иһин бу күүстэри арааран билэн дьон билиитигэр таһаарыы бастаан иһээччилэртэн, өйү-санааны үөрэтээччилэртэн ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Бары-барыта “үчүгэй” буолуута омук санаата сымнаан, бэринэн иһэрин, най барыыны үөскэтэр. Сэбиэскэй былаас «үчүгэй» олоҕор уһуннук олорон омукпутун харыстыыр, көмүскүүр санаабыт олус аҕыйаабыт, аҥардастыы былаас күүһүгэр бас бэринэн, кинилэр эппиттэринэн салаллан, хайдах да буоллун диэн аахайбат турукка тиийбиппит.
Омук дьоно икки аҥы: тус-туспа санаалаах баайдарга уонна дьадаҥыларга, үлэһиттэргэ хаһан баҕарар арахсаллар. Баай киһи дьадаҥыны кытта биир санааланыыта дойдутун, омугун туһунан үтүө санааттан эрэ үөскүүр кыахтаах. Атын кэмҥэ баай киһи дьадаҥыттан туһанар, чэпчэкитик үлэлэтэн барыс киллэринэр санаата хаһан баҕарар баһыйар.
Омук иһигэр арахсыылар төһө күүстээхтэрэ омук дьонун олохторуттан, үлэлэриттэн-хамнастарыттан, тугунан ииттинэн олороллоруттан, ас-таҥас булуналларыттан улахан тутулуктаах. Сахалар бииргэ холбоһууларын утарсааччылар тус-туспа өйү-санааны киллэрэннэр арахсыылары үөскэтэллэр:
- нууччалары, арҕааҥҥы омуктары үчүгэй диэччилэр, үтүктэ, батыһа сатааччылар сахаларга сэбиэскэй кэмтэн ордук элбэхтэр.
- илиҥҥи омуктары, кытайдары, кэриэйдэри, дьоппуоннары үчүгэй диэччилэр эмиэ элбээн эрэллэр.
Омук дьонугар төһө элбэх тус-туспа хайысхалаах арахсыылар үөскүүллэр даҕаны, омук мөлтөөн, ыһыллан барар, биир санааланыы, сомоҕолоһуу кыайан ситиһиллибэт кыахтанар. “Раздели и властвуй” диэн баһылыыр омук туһанар өйө-санаата кыра омуктарга дьайыыта олус күүстээҕиттэн, биһиги билигин даҕаны сомоҕолоһо, түмсүүлээх буолууну ситиһэ иликпит.
Былыргы өй-санаа үөрэҕин айааччылар «Бытие – определяет сознание» диэн этиилэрэ, хаһан да хаалан хаалбат. Оҕо кыра эрдэҕиттэн олорор олоҕо үгэс буолан ийэ кутун үөскэтэн өйүгэр-санаатыгар иҥэн хаалыытыттан өйө-санаата төрүттэнэрэ хаһан да уларыйбат. Бу төрүккэ тирэҕирэн сахалыы таҥара үөрэҕэ салгыы сайдар.
Дьон олохторун бу кэмҥэ тиийбит таһыма өй-санаа ситиспит ситиһиитин, кыйыата, кэрэтэ буолар. Инники, бастаан иһэр өй-санаа, баҕа санаа сайдыытыттан тирэх ылан дьон олоҕо ону батыһан, салгыы сайдан иһэр. Киһи баҕа санаата олоҕу иннин диэки хамсатыы өттүгэр хайысхалаах буоллаҕына, сайдыыны ситиһэргэ кыах үөскүүр.
Итэҕэл, итэҕэйии, таҥара, баҕа санаа үгэс буола кубулуйуутуттан үөскээн өйгө-санааҕа иҥэр, олохсуйар. Итэҕэл, таҥара киһи баҕа санаатын иннин диэки, сайдыы, тупсуу диэки ыҥырар буоллаҕына, сайдыыны аҕаларга көмөлөһөр кыаҕа улаатар. Дьон бастаан иһээччини, үчүгэй киһини үтүктэр күүстэриттэн сайдыы, тупсуу диэки дьулуһаллара улаатар.
Биһиги сахалар таҥарабыт үөрэҕэ «таҥ», «таҥар», «таҥара» диэн төрүт сахалыы өйү-санааны иҥэринэн сылдьар тылынан ааттаммыт бэйэлээх бэйэбит таҥарабыт, былыр-былыргыттан, нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн баар, «тенгрианство» диэн аатынан киэҥник биллибит өйбүт-санаабыт үөрэҕэ буолар. Бу үөрэх хас биирдии өй-санаа үгэс буолан мунньуллан, таҥыллан, хомуллан үөскүүрүн быһаарарынан өй-санаа тутулуктарыгар, сайдан иһиитигэр сөп түбэһэр.
Билигин демократия олоҕун тутуу биһиэхэ сыыйа сайдан иһэр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ киһи буолуу, киһилии быһыылаах буолууга ыҥырарынан уонна «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини халбаҥнаабакка тутуһарынан, аныгы демократия сайдыылаах олоҕор бары баар итэҕэллэртэн ордук сөп түбэһэр.
Таҥара үөрэҕин сүрүн өйдөбүлэ “Спаси и сохрани” диэн нууччалыы этиллэр. Бу этии сахалыыта “Көмүскээ уонна харыстаа” диэн таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо сабыдыалын, туһатын ордук табатык быһаарар уонна хас биирдии киһиэхэ сыһыаннааҕын арыйар.
Дьон ахсааннара эбиллэн, өйдөрө-санаалара сайдан, күүһүрэн бэйэлэрин билинэн иһэллэр. Ол эрээри айылҕа киртийиитэ, күөх үүнээйилэрэ аҕыйааһыннара “Көмүскээ уонна харыстаа” диэн этиигэ аан маҥнай наадыйар буолбутун билигин биллэрэн эрэр. Сиргэ олох салгыы сайдыыта, бу этиигэ олоҕурдаҕына эрэ салҕанар кыахтааҕын өйдөөх-санаалаах, үөрэхтээх дьон билиэхтэрэ этэ.
Сахалыы “Харыстас” таҥара үөрэҕэ айылҕаны көмүскүүр, харыстыыр өйдөбүлэ билигин бары дьон баҕара саныыр, олохторугар ситиһэ сатыыр баҕа санааларыгар сөп түбэһэринэн сайдар, тэнийэр, бары дьон итэҕэйэр итэҕэллэригэр, таҥараларыгар кубулуйар кыаҕа улахан. (1,64).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Черняк Инна Николаевна
Инна Николаевна Черняк (Черняк Інна Миколаївна, 26 Кулун тутар 1988) диэн Украина дзюдо Паралимпия оонньууларын чэмпиона.
Нахот
300px|thumb|right|Нахот дьүүктэҕэ сынньалаҥ баазатын бассейна Нахот, Саха сирин соҕуруу өттүгэр Нүөрүҥгүрү улууһугар Чульман өрүс уҥа салаата Горбыллаах үрэх тардыытыгар Чульман бөһүөлэктэн тыа суолунан 23 км соҕуруу-илин диэкки баар дьүүктэ.
Минерал уонна геотермал уулаах. 7Гн скважинаттан минерал ууну иһиккэ куталлар. Дьүүктэ аттыгар Нахот диэн сынньанар бааза тутуллубута. База икки бассейнаах. Уу температурата сайыннары — кыһыннары +34 °C.
Уутун састааба
Томскай куорат курортология уонна физиотерапия наука чинчийэр институтун аналиһынан уута термал, алкалин, барбах минерализациялаах, сульфат-натрий-цинк буккаастаах.
Элеменнэр буккаастара 13273-88 №-дээх ГОСТка сөп түбэһэр уонна көҥүллэнэр таһымтан тахсыбат. 32,2 мг/л. Ууну быар, урология уонна бүөр ыарыыларын эмтииргэ сөптөөх.
Бу ууга маарыҥныыр уулаах курордунан буолар Трускавец.
Политеизм
Политеизм (πολύς, «элбэх» + θεός, «таҥара») элбэх таҥара баарыгар итэҕэйии уонна сүгүрүйүү. Үксүн ол таҥаралар уонна атын аардар пантеоҥҥа хомуллаллар. Политеист итэҕэллэринэн буолаллар индуизм, синто уо.д.а. Политеизм монотеизм утарыта.
Монотеизм
Монотеизм (μόνος "соҕотох, биир эрэ" уонна θεός "таҥара") диэн биир эрэ Таҥара баарыгар итэҕэл. Сүрүн монотеист итэҕэллэринэн буолаллар иудаизм, ислам уонна христианизм. Монотеизм политеизм уонна пантеизм утарылара.
Болугур нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Улуус кииниттэн 53 км соҕуруулуу-арҕаа диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 491 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии.
Татаар тыла
Татаар тыла (татар теле) түүр тылларыттан биирдэстэрэ.
Географията
Татаардыы саҥарааччылар Арассыыйаҕа, Орто Азияҕа, Украинаҕа, Польшаҕа, Кытайга, Финляндияҕа уонна Түркийэҕэ бааллар.
Ил статуhа
Татаар тыла Татарстан Республикатыгар ил статустаах.
Диалектара
Татаар тыла үс сүрүн диалектаах: Бу диалектар бары субдиалектарга арахсаллар.
Арассыыйаҕа
Арассыыйаҕа татаар тылынан 5,300,000 киhи саҥарар. Татаар тыла хас да тыhыынча башкорттарга, мариларга уонна мордваларга (каратайдар) төрөөбүт тыллара буолар.
Эриэн Көтөр (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Эриэн Көтөр Эриэн Көтөр (латыынныы Apus), Соҕуруу полюс аттынааҕы сулустар бөлөхтөрө. Иэнэ — 206 квадрат кыраадыс, 20 көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
Кытайдар былыргыттан Кыра Аптаах Көтөр диэн ааттыыллара.
Ону таһынан латыыннныы аата (Apus) билиҥҥи систематизация быһыытынан хайа хараҥаччыта.
Интириэһиргэтэр факттар
Бөлөх биир сулуһа Алиса диэн ааттаах. Кир Булычёв фантастика кэпсээннэрин Алиса Селезнева диэн ааттаах геройун аатынан ааттаммыт. .
Сафронов Михаил Григорьевич
Сафронов Михаил Григорьевич (24.11.1916, Малдьаҕар нэһилиэгэ, Ньурба улууһа, Саха уобалаһа — 16.04.1993)— ветеринария билимин дуоктара, профессор. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институт дириэктэрэ (1960—1988).
Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Ньурба улууһун Малдьаҕар нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. 1934 сыллаахха Малдьаҕар оскуолатыгар 6 кылааһы бүтэрбит.
Үөрэҕин ситэрэ илигинэ, 1941 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллан, Байыаннай-ветеринарнай Академия үһүс куурсугар үөрэххэ ыытыллыбыт. 1942 сыллаахха ветеринарнай сулууспа солотун ылан Уһук Илиҥҥи фроҥҥа 1950 сыллаахха дылы сулууспалаабыт. 1949 сыллаахха сулууспатын кэмигэр кэтэхтэн үөрэнэн Новосибирскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрбит.
1950 сылтан — Дьокуускайдааҕы ветеринарнай станция директора.
1955 с. — ветеринария билимнэрин кандидата.
1960 сылтан — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институтун директора, Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччыта, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Президиумун чилиэнэ.
1988—1993 сс. — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институт сүрүн научнай үлэһитэ.
1993 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр өлбүт.
Дьон олоҕун эйгэтэ
Дьон олоҕун эйгэтэ (общөство) – киэҥ өрүккэ туттуллар өйдөбүл. Дьон олоҕун эйгэтэ диэн өйдөбүл дьон араас хайысхаларга олоҕуран тэриллибит түмсүүтэ эмиэ ааттаныан сөп. Ол курдук, биир эйгэҕэ үөскээн-төрөөн олоруу түмүгэр, үлэ–хамнас ситиһиитигэр, биир санаалаахтар эбэтэр соруктаахтар эйгэлэригэр аттарыллан туран түмсүөххэ сөп.
Киэҥ өйдөбүлгэ «дьон олоҕун эйгэтэ» диэн айылҕаттан туһунан суолланан-иистэнэн арахсыбыт көстөн турар олох эйгэтин биир өрутэ. Ол эбэтэр дьон олоҕун тухары бииргэ олорон кэлии тутулун ситиһии көстүүтэ – дьон олоҕун эйгэтэ.
Судургу өйдөбүлгэ туттар буоллахха «дьон олоҕун эйгэтэ» диэн тиһигин быспакка киэҥ араҥаны хабар эйгэҕэ дьон олоҕун араас өрүттээх ситигин быспат ситимэ буолар. Ол ситим дьон бэйэ икки ардыгар аттарыллан тыырыллыбыт алсыһыыларыттан, сыһыаннарыттан турар.
Уорҕа (Чурапчы улууһа)
Уорҕа — Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Маай нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Маай нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Покровка. Улуус кииниттэн 25 км соҕуруу диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 696 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Покровка — 694, Булуҥ — 2 киһи.
Олохтоохтор дьарыктара бурдук үүннэрии.
Репрессияламмыт суруйааччылар
Репрессияҕа түбэспит саха суруйааччылара
1. Баишев Гавриил Васильевич-Алтан Сарын (1898-22.06.1931).
2. Борисов Георгий Иванович (04.03.1918-31.12.2000).
4. Винокуров Федор Григорьевич-Даадар (19.02.1911-12.06.1949).
5. Габышев Лев Львович (10.11.1920-11.11.1994).
6. Гаврилов Кузьма Осипович (01.12.1890-15.09.1938).
7. Доҕордуурап Михаил Федосеевич (25.09.1906-06.06.1961).
9. Заболоцкай Николай Максимович-Чысхаан (21.11.1908-01.04.1987).
10. Иванов Петр ?
12. Никифоров Василий Васильевич-Күлүмнүүр (18.05.1866-15.09.1928).
13. Ойуунускай Платон Алексеевич (11.11.1893-31.10.1939).
14. Оросин Петр Иванович-Хайыкы (19.11.1895-1954).
15. Павлов Николай Николаевич-Тыаһыт (11.06.1904-07.04.1974).
16. Петров Николай Герасимович (1882-?).
17. Поскачин Григорий Илларионович (02.03.1914-10.02.1943).
18. Саввин Степан Афанасьевич-Күн Дьирибинэ (24.12.1903-22.04.1970).
20. Сивцев Ефрем Степанович-Таллан Бүрэ (25.01.1909-01.03.1984).
21. Слепцов Иван Егорович-Арбита (29.12.1913-13.07.1943).
22. Соловьев Василий Сергеевич-Болот Боотур (15.04.1915-24.05.1993).
23. Софронов Анемподист Иванович-Алампа (14.11.1886-24.10.1935).
24. Спиридонов Николай Иванович-Тэки Одулок (22.05.1906-14.04.1938).
25. Тарабукин Николай Саввич (24.10.1910-14.12.1950).
26. Тарскай Григорий Семенович (30.01.1908-08.09.1982).
27. Федоров Афанасий Игнатьевич	(30.07.1926-19.04.1959).
28. Федосеев Иван Егорович-Доосо (20.12.1927-03.11.2003).
29. Чепалов Илья Ильич (1882-?).
30. Чиряев Валерий Георгиевич (19.12.1911-01.02.1989).
31. Яковлев Василий Семенович-Далан (01.04.1928-27.11.1996).
Литэрэтиирэ
1. Николай Уус. Толук ууруллубут олох, Дьокуускай, 2010.
2. Протодьяконов В.Н. Тоҕус этиҥ тойуга, Дьокуускай, 1998.
3. Никифоров В.В.-Күлүмнүүр. Альбом, Якутск, Бичик, 2006.
4. Слепцова Е.В.-Куорсуннаах. Биэрэ Дабыыдап, Бүөтүр Оруоһун-Хайыкы. Ахтыылар, ыстатыйалар, очеркалар, хоһооннор, кэпсээннэр, Дьокуускай, 2011.
5. Писатели Земли Олонхо. Якутск, Бичик, 2000.
Соморсун нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Соморсун нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Михайловка.
Улуус кииниттэн 59 км хоту диэкки сытар Амма өрүс хаҥас кытылыгар.
Нэһилиэнньэ ахсаана 855 киһи (2007 сыл).
Егоров Иннокентий Дмитриевич
Егоров Иннокентий Дмитриевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Кугда сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Чурапчы педучилищетын бүтэрбит. 1940—42 сылларга Хайахсыт оскуолатыгар история учууталынан үлэлээбит.
Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйын 19 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сылтан сэриилэспит. Арҕаа Белоруссия фронугар 44-с воинскай чааска сулууспалаабыт. Рядовой. Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт (18.07.1944).
1979 сыллаахха өлбүт.
Кривошапкин Андрей Васильевич
200px|thumb|right|Кривошапкин Андрей Васильевич Кривошапкин Андрей Васильевич — эбээн бастаан-көстөөн иһэр суруйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай суруйааччыта, эбээн омук, өрөспүүбүлүкэ биллиилээх уопсастыбаннай уонна государственнэй үлэһитэ, народнай депутата.
Олоҕун олуктара
Сэбээн Күөл оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, саха тылын бэйэтин тылын курдук баһылаабыта. Бу оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, оччотооҕу кэмҥэ эдэр суруйааччы, начальнай кылаас учууталын Платон Ламутскайы кытта билсибитэ. Ити кэмтэн литература эйгэтигэр тардыһар буолбут. Саккырыыр оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, бастакы хоһооннорун, кыра кэпсээннэри суруйарга холоммута. Доҕорун Вася Кейметиновтыын суругунан Василий Дмитриевич Лебедевы кытта билсибиттэр. Суруктарыгар суруйааччы идэтин баһылыылларыгар сүбэ-ама көрдөөбүттэр. В. Д. Лебедев оҕолорго төрөөбүт тылларын, эбээн фольклорун таһыччы билиэхтээхтэрин, үөрэтиэхтээхтэрин, бары өттүттэн дэгиттэр билиилээх дьон буолуохтаахтарын туһунан ыйбыт-алҕаабыт. Учуонай суруга, сүбэлэрэ, уолаттар инники дьылҕаларыгар улахан сабыдыалланан, сирдьит буолан, кинилэри биллиилээх суруйааччы буолалларыгар түстээбит. ''«На первом съезде народных депутатов РСФСР в мае 1990 года избран членом Верховного Совета РСФСР на постоянной основе, был утвержден председателем подкомиссии по вопросам коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РСФСР также на постоянной основе. 21 сентября 1993 года Б. Ельцин издал Указ N1400 о роспуске Верховного Совета Российской Федерации. В ответ экстренно собрался X чрезвычайный съезд народных депутатов Российской Федерации, который принял постановление об импичменте Президента РФ Б. Н. Ельцина.
''3—4 октября 1993 года по приказу Б. Ельцина всенародно избранный Верховный Совет РФ был расстрелян из танковых орудий, сторонники законной конституционной власти были потоплены в крови. Я, как народный депутат, защищающий Конституцию страны, был свидетелем и участником тех драматических событий. Находился в ряду тех, по кому стреляли. Остался жив, благодаря командиру подразделения "Альфа", который помог народным депутатам России выйти из горящего здания».
Айар үлэтэ
А. Кривошапкин, салайааччы буолан, олох үөһүгэр киирэн истэҕин аайы кини айымньыларыгар туруорар соруктара эмиэ уустугуран испиттэрэ. Ол курдук кини сэһэҥҥэ ылсыспыта: «Оҕо сааһым табалара», «Чубукулар хоту түһэллэр» (1985). Олоҕун омурҕаныгар киирэригэр романист быһыытынан билиннэ. «Дьылҕам кытыла» (1988) ромаҥҥа норуотун былыргы ыар олоҕун ойуулуур. «Көмүс таба» (1990) романыгар эбээннэр билиҥҥи олохторун, кыһалҕаларын арыйар.
Поэт быһыытынан норуотун кэрэ ис эйгэтинэн, үйэлэргэ муспут баайынан ырыатынан-үҥкүүтүнэн, сиэринэн-туомунан, майгытынан-сигилитинэн киэн туттан хоһоонноругар туойбута.
Мээндиги нэһилиэгэ (Амма улууһа)
Мээндиги нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мээндиги.
Улуус кииниттэн 48 км хоту диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар турар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 477 киһи (2007 сыл).
Олохтоохтор дьарыктара бурдук үүннэрии.
Ох (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Ох Ох (Sagitta, Sge) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 79,9 квадрат кыраадыс, 28 харах көрөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан от ыйыгар ордук көстөр.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Бу ааты Чугас Илин дьонноро, былыргы гириэктэр уонна ромнар билэр этилэр.
Халанников Василий Васильевич
Халанников Василий Васильевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1916 сыллаахха Ньурба улууһугар Бэстээх нэһилиэгэр төрөөбүт. Кыһыл Аармыйаҕа 1943 сыл от ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.
«Кыым» хаһыат эрэдээксийэтигэр алтынньы 10 күнүгэр 1944 с. сурук суруйбут 4 саха саллааттарыттан биирдэстэрэ. Сурукка в/ч пп 18132 мл.л-т Егоров С. (Депутат Верховного Совета), П. Д. Попов, Эляков Афанасий Филиппович уонна Халанников Василий диэн илии баттаабыттар.
1945 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр Латвия сиригэр 84.5 оройуоҥҥа кыргыһыыга 6-с стрелковай рота ытааччыта красноармеец Халанников икки ниэмэс саллаатын билиэҥҥэ ылбыт. «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
Покровскай
thumb|200px|Покровскай гиэрбэтэ.
Покровскай — Саха Республикатын куората, Хаҥалас улууhун киинэ. Өлүөнэ хаҥас кытылыгар, Дьокуускайтан 78 км соҕуруулуу-арҕаа турар. Олохтоохторун ахсаана 10,1 тыh. к. (2008).
1682 c. тутуллубут.
Покровскай куорат Покровка үрэх үрдүгэр турар, былыргы (дьиҥнээх) аата Сиэллээх Үрэх диэн. 1678 сыл куhун Хоруол Тумуhа диэн бу үрэх Өлүөнэҕэ түhэр тумуhугар сахалар хаhаахтар утары бүтэhик түмсүүлээх утарсыылара буолбута, тэрийээччилэр Эргис Ойуун, Нөмүгү Тойон уонна Дьэник. Өрө турааччылары Покров таҥара күнүгэр хам баттаан баран кыргыhыы буолбут сиригэр аарыма кириэс туруорбуттар уонна бу сири Покровскай диэн ааттаабыттар.
Покровскайтан төрүттээхтэр
400px|thumb|left|Покровскай уулуссатыгар
Мырыла (Чурапчы улууһа)
Мырыла — Чурапчы улууһун Соловьёв нэһилиэгин киинэ.
Биллиилээх дьоно
Николаев Михаил Данилович
Синньигэс оhоҕос
thumb|right|250px|[[Киhи синньигэс оhоҕоhо.]]
Синньигэс оhоҕос диэн тоноҕостоох харамайдарга баар ас буhарар система иирээтэ, куртах уонна халыҥ оhоҕос икки ардыларыгар баар. Ас буhарыыга сүрүн суолталаах.
Хотугу Корона (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Хотугу Корона Хотугу Корона (Corona Borealis, CrB) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Арабтар аль-Факка диэн ааттыллар, ол аата силбиспэтэх төгүрүк. Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыгар ордук көстөр.
Сулус
Ордук чаҕылхай сулус Гемма, эбэтэр Альфекка, CrB α-та.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Аан бастаан Соҕуруу Корона бөлөх араарылла илигинэн көннөрү Корона эбэтэр Венец диэн ааттанара. Гириэктэр номохторугар Корона — Гефест оҥорбут Ариадна короната. Ариадна Крит арыыга Тесей лабиринтан тахсарыгар көмөлөспүтэ.
Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.
Халыҥ оhоҕос
thumb|200px|Халыҥ оhоҕос
Халыҥ оhоҕос (Эмис оhоҕос) диэн тоноҕостоох харамайдар ас буhарар системаларын аллараа өттө. Ылыллыбыт иҥэмтэлээх субстанциялартан ууну оборон баран эттэн таhаарар. Халыҥ оhоҕос икки ирээттээх: муҥур оһоҕос уонна көнө оhоҕос.
Сахалыы өйү-санааны харыстааһын
Сахалыы өйү-санааны харыстааһын диэн тылбытыгар иҥэн сылдьар өйдөбүллэри уларыта сатаабат буолуу ааттанар.
Олус былыргы төрүттээх саха омук буоларбытынан өйбүт-санаабыт уратылара атын омуктартан туспа араарыллан биллэр кыахтаахтар. Ол уратылар бары холбоһон сахалыы өйү-санааны үөскэтэллэр. Сахалыы өйү-санааны харыстааһын сахалары харыстааһын буолар.
Сахалыы өй-санаа үөрэҕин уратыларын атын омук тылыгар, нууччалыы эмиэ тылбаастаабат буолуу сахалыы өйү-санааны харыстыан, уһун үйэлиэн сөп. Элбэх уратылардаах сахалыы өйү-санааны атыттар баһылаарылар сахалыы тылы үөрэтэр буолуулара сахалар элбээн иһэрбитигэр илэ тириэрдэр.
Өйбүтүн-санаабытын былдьатымыахха. Бары уһун үйэлээх кистэлэҥ билиилэрбитин атын омук тылыгар тылбаастаатахпытына, ол омук билиитэ-көрүүтэ буолан хаалара биһигини, аҕыйах ахсааннаахтары кураанах хаалларар, улаханнык ночоотурдар кыахтаах. Аҕыйах ахсааннаахпытыттан билиибит-көрүүбүт элбэх ахсааннаахтарга тарҕанан, ыһыллан түргэнник симэлийэр кыахтанар.
Саха омук уһун үйэлээх буолан кистэлэҥ билиитэ элбэх. Биһиги сахалар эрэ билэр, олохпутугар туһанар ураты билиилэрбит манныктар:
1. Киһини үс куттаах диэн быһаарыы. Киһи куттарын үс аҥы араартаан; буор, ийэ уонна салгын куттар диэн тус-туспа ааттааһын.
2. Салгын кут киһиэхэ эрэ сайдарын быһаарыы. Киһини эрэ киһи диэн ааттааһын.
3. Оҕо улаатыар диэри ситиһэр киһи буолуутун үөрэҕэ.
4. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн үөрэҕи тутуһуу. Бу үөрэх айылҕа тутулуктарынан дакаастанар уонна олоххо, туохха барытыгар дьайыыта тиийэрин быһаарыы, өй-санаа икки өрүттээҕин арыйан сахалар олоххо туһаныылара.
5. Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар, туруктаах буолуутугар туһалаах икки таҥараны үөскэтэн туһаныы.
Биһиги бу билиилэрбитин олохпутугар быһаччы туһанар кыахпыт баар. Бу билиилэри сурукка да киллэрии биһиги олохпут сыала буолан хомуйа, дьон билиитигэр таһаарабыт. Олус уһун үйэлээх саха омук буолуубутун, салгыы сайдар кыахпытын өйбүтүн-санаабытын харыстыырбыт, ыскайдаабаппыт быһаарар.
Сахабыт тылын төрүт тутулуктарын ситэ билбэттэриттэн сорох тылларбытын уларытаары, атын сөп түбэспэт өйдөбүллээх тылларынан солбуйа сатыыр дьон, сэбиэскэй былаас тобохторо билигин да бааллар. Сэбиэскэй былаас саха дьонун өйүн-санаатын буккуйууга оҥорбут олус улахан буортутунан сэбиэскэй норуоту үөскэтэ сатаан сахалары уонна да атын кыра омуктары симэлитии, суох оҥоруу политиката күүскэ ыытыллыбыта буолар. Бу сахалары эһэр политиканы уһун сылларга анаан-минээн ыытарга анаан сахалыы өйү-санааны буккуйууну ыыппыттара. Саха тылын сыыйа-баайа уларытан онно иҥэн сылдьар өйү-санааны буккуйууну, атын алдьатар өйдөбүллээх тыллары туһаннара сатааһыны тыл үөрэхтээхтэрин, учуонайдарын, нуучча тылын учууталларын уонна элбэхтик мааныланар суруйааччылар көмөлөрүнэн өй-санаа төрүттэрэ иҥэн сылдьар тылларын уларытыынан ситиһэ сатаабыттара. Ол киллэрбит, уларыппыт тыллара манныктар:
1. Сахалар эйэлээх буолууларын алдьатыыга аналлаах “эйэ-дэм” диэн холбуу этиини киллэрэн туһаннарыы, былыргыттан баар, туттулла сылдьар, эйэлээх буолууну төрүттүүр уонна харыстыыр аналлаах эйэ-нэм диэн этиини хаалларыы, умуннарыы буолар. Саха дьоно түмсүүлээх, эйэлээх буолууларын утаран, суох оҥороору эйэ-нэм диэн эйэни харыстыыр, көмүскүүр былыргыттан туттулла сылдьыбыт этиибитин уларытан «эйэ-дэм» диэн дэбдэтэр, сахсатар, киһиргэтэр этиини туттуҥ диэн этэллэр. Бу куһаҕан «дэ» диэн киһиргэтэр, дэбдэтэр дорҕоонноох тыл дьайыытыттан биһиэхэ эйэлээх буолуубут кыайан олохсуйа илик, үрэллэ, алдьана сылдьар.
2. Туһалаах, уһуннук үлэлэнэр үлэттэн-хамнастан аралдьытар сыалтан солун диэн ону-маны саҥаны билиини биллэрэр, аһара бардаҕына солумсах диэн куһаҕан өйдөбүллээх тылы үөскэтэр тылбытын суох оҥоро сатаан “сонун” диэн саҥа тылы булан туһаннарыыларыттан дьон бытархайдьыт, саҥаттан саҥаҕа көтүөккэлээн, аралдьыйан иһэр буолуулара үөскээтэ. Солун диэн тылбытын “сонун” диэҥҥэ уларытыы дьоммутун барыларын “сонумсах” оҥордо, бииртэн-бииргэ көтүөккэлии сылдьар санаалара улаатыытыттан үлэни-хамнаһы кыайбат буолууларыгар тириэртэ.
3. Айыы диэн куһаҕан өйдөбүлэ элбэх тылы аҥардастыы үчүгэй эрэ оҥоро сатааһын, куһаҕан айыыны туспа арааран “аньыы” диэн ааттааһын, өй-санаа икки өрүттээх тутулугун суох оҥороруттан туруга суох өйдөөх-санаалаах дьону үөскэтэрин саха дьонугар тарҕата сатыыллар.
Өйдөрө-санаалара буккуллубут, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну икки аҥы араарбыт, «Туох барыта икки өрүттээх» диэн үөрэҕи тутуспат буолбут омуктар үөрэхтэрин быһалыы үтүктэ сатааһын сыыһа, сахалыы өйү-санааны буккуйар.
«Аньыы» диэн саха тылыгар төрүт суох тылы булан киллэрээччилэр сахалыы өйү-санааны, айыы диэн тыл бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээҕин буккуйаллар, суох оҥороору оҥостоллор. Айыы диэн бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх; киһи куһаҕаны эбэтэр үчүгэйи оҥорор майгынын быһаарар соҕотох тылбытын икки аҥы араараары, икки тус-туспа тыл оҥороору кыһаналлар.
4. Киһи диэн өй-санаа иҥмит баар-суох өйдөөх-санаалаах киһини эрэ быһаарар тылбытын атын кыыллары холбуу ааттаан, ону-маны барытын киһититэ сатаан буккуйууну оҥороллор. Сахалар киһини эрэ туспа арааран «Ким», «Кини», «Кимий?» диэн ааттаан ыҥырыыларыгар өй-санаа үөскээһинин, сайдыытын билэллэрэ иҥэн сылдьар. Киһиэхэ өйдөрө-санаалара тиийбэт бары кыыллар, көтөрдөр «Ол», «Бу», «Тугуй?» диэн ааттаналлар, оннук ыҥырыллаллар.
Ыты, араас кыыллары «кини», «уол», «кыыс» диэн киһи курдук, өйүнэн-санаатынан киһиэхэ тэҥнээн ыҥырыыны киллэрэн өйө-санаата сайдар, сайдыылаах киһини ыкка-куска тэҥнэбили нууччалары үтүктээччилэр киллэрэ сатыыллэр.
5. Остуоруйа диэн тылбытын «устуоруйа» диэн тылга уларыта сатааһын саҥа, ыраас “устуоруйалаах” саҥа омугу оҥоро сатааһын, сахалары үрэйэ, ыһа сатааһын бэлиэтэ буолар.
6. Салалта диэн салайар диэн тылтан үөскээбит салайыыны биллэрэр тылбытын “саламта” диэҥҥэ уларыта сатыыллар, тылга иҥэн сылдьар өйдөбүл уларыйарын аахсыбаттар.
Сахалыы былыр-былыргыттан баар тылы уларыта сатааһын, бу тылга иҥэн сылдьар өйү-санааны буккуйар, уларытар. Тылбыт үөрэхтээхтэрэ олус кыһанан харыстыахтаах тылларын бэйэлэрэ уларыта сатыыллара кыайан таба өйдөммөт. Бу тылбытын уларытан өйбүтүн-санаабытын буккуйар, буортулуур дьону тохтотор кэм кэллэ.
Сахабыт тыла олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит тыл буолан, онно иҥэн сылдьар өйдөбүллэр өйү-санааны кытта тутулуктаахтар, дорҕооннорун дьайыытыгар сөп түбэһэллэр. Тылы уларытыы аҥардастыы буукубаларын эрэ уларытыы буолбатах, бу тылларбытыгар иҥэн сылдьар сахалыы өйбүтүн-санаабытын буккуйуу, дорҕооннорун дьайыытын уларытыы буолар. Омукпут уларыйбатын туһугар төрүт тылларбытыгар иҥэн сылдьар өйдөбүллэри букатын уларыппакка эрэ туһаныахпыт этэ. Ол иһин сахалыы өй-санаа аан маҥнай харыстанара ирдэнэр.
7. Саха дьоно, кэлэр көлүөнэлэрэ тулуурдаах, өһөс, олох бары ыарахаттарын тулуйар кыахтарын улаатыннарар “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун умуннаран, хаалларан сылдьыбыттара. Билигин, ырыынак ыарахан олоҕун тулуйар кыахтаах кэлэр көлүөнэлэри иитэн, үөрэтэн улаатыннарыы ирдэнэр, ол иһин бу өс хоһоонун бары төрөппүттэр оҕону иитиигэ туһаныахтара этэ.
70-тан тахса сыллар усталарыгар Россия норуоттарыгар дьадаҥылар, үлэһиттэр былаастара диэн ааттанар сэбиэскэй былаас уһун кэмнээх эксперимени боруобалыы сатаан баран кыайан табыллыбакка, сайдыбакка хаалан билигин бэйэтэ быраҕылынна, хаалла. Былаас уларыйан аны баайдар баһылыыр былаастара олоҕурда. Былаас уларыйыыта эйэлээхтик барбытынан урукку сэбиэскэй былаас үөрэхтээхтэрэ, үлэһиттэрэ бэйэлэринэн билигин да олороллор, өссө оҕолору үөрэтэллэр, ол сылдьан эрэ сахалыы өйбүтүн-санаабытын буккуйалларын тохтоппоттор. Сэбиэскэй былааһы төнүннэрэ сатыыр күүстэр, бу ордубут тобохтору туһанаары харыстыыллар, сыыһа хайысхалаах үлэни ыыталларыгар хата кыһамматтар.
Сэбиэскэй былаас дьон өйдөрүгэр-санааларыгар, оҕону иитиигэ оҥорбут халыйыылара саха дьонун олохторугар туох куһаҕаҥҥа тириэрдибитин ырытан быһаарыахпыт:
1. Оҕолору атаахтатыы.
2. Үөрэҕи эрэ эккирэтии.
3. Дьахталлары кыра хамнастаах үлэһит оҥостуу.
Бу халыйыылар түмүктэринэн билигин кэлэн Россия дьоно эстэн, ахсааннара аҕыйаан, ханнык да туһалаах үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлээбэт, чэпчэки үлэни, үөрэҕи эрэ эккирэтэр дьоҥҥо кубулуйдулар. Манна ордук оҕолору атаахтатыы, маанылааһын аһара барыыта быстах быһыылаах буола улааталларын сайыннаран, бэйэлэрэ оҥорор сыыһа-халты туттунууларыттан олохтон эдэр эрдэхтэринэ туоруулларын элбэтэр.
Дьахталлары кыра хамнастаах, эппит хоту сылдьар үлэһиттэргэ кубулутууну сэбиэскэй былаас үлэлииргэ көҥүлү биэрэбит, эр дьону кытта тэҥниибит диэн албыннаан олоххо киллэрбитэ. Бу көҥүл ыытыы аныгы дьахталлар үлэлээн абыраары оҕоломмот буолууларыгар тириэрдэн Россия дьоно сыл аайы аҕыйаан иһэллэрин үөскэппитин тэҥэ, ханнык да үлэни үлэлээһин кыаттарбат буолла.
Дьахталлар төрөөн абыраатахтарына босхо харчы биэрии бу халыйыы өссө улаатан, букатын аһара барбытын биллэрэр. Оҕо бэлэмҥэ иитиллэн улааттаҕына, бэлэми туһанар өйө-санаата урутаан сайдарыттан ханнык да үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлээбэт киһи буола улаатарын сэбиэскэй былаас босхоҕо үөрэтэн кэбиспититтэн ыла аахайбат буола сылдьабыт. Итини тэҥэ, аҥардас дьахталлар оҕолоноллоро элбээбитэ өйдөрө-санаалара туруга суох эдэрдэр элбээһиннэригэр тириэртэ.
Аныгы дьон үлэни кыайа-хото үлэлээбэт буолууларыттан билигин төһө эмэ көҥүл, сир бэриллэн, чааһынайга үлэлииргэ төһө эмэ кыах баарын үрдүнэн үлэлии-хамсыы сатыыр дьон аҕыйаан иһэллэр. Ол түмүгэр тыа сириттэн куоракка көһөн киирээччилэр элбээтилэр.
Олоххо сахалыы өйү-санааны тутуһуу омук сайдыытыгар, өйдөөх, үлэни-хамнаһы кыайар кэлэр көлүөнэлэнэригэр аналлаах. Сахалары харыстааһын диэн сахалыы өйү-санааны, тылы харыстааһынтан саҕаланарын умнумуохха. “Харыстас” таҥара үөрэҕин сайыннарыы сахалары харыстааһыны күүһүрдүө. (1,111).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. "Харыстас" таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2015. - 128 с.
Алдан (куорат)
Алдан диэн Саха Республикатын куората, Алдан улууһун киинэ. Амур-Саха магистралын тимир суол станцията. Олохтоохторун ахсаана 23 486 (2009).
1923 с. тутуллубута. Куорат суолтатын 1932 с. ылбыта.
Степанов Алексей Васильевич
Алексей Васильевич Степанов — Бастакы Күүлэккэ аан бастаан оскуола арыттарбыт киһи.
1 Күүлэт төрүт олохтооҕо. 1909 сыллаахха Эприсиэй уонна Баһылай Степановтарга бастакы оҕонон күн сирин көрбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэр иккиэлэр. Быраата Петр Васильевич — үлэ, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, методист учуутал этэ.
Алексей Васильевич эдэр сааһа Сэбиэскэй былаас нэһилиэк олоҕор үөрэх, сайдыы суолугар күүскэ ылсыбыт кэмигэр ааспыта. Үөрэҕэ суох эрээри, олус дириҥ өйдөөх-санаалаах эдэр киһи, бар-дьон олоҕун тупсарарга олоҕун бүүс-бүтүннүү анаабыт киһи. Салайар үлэтин 25 сааһыттан, 1964 сылтан, нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыттан саҕалаабыт. Нэһилиэккэ саамай активнай үлэһит ыччаты комсомол райкомунан комсомолга ылыы 1932 сыллаахтан саҕаламмыт. Бастакы комсомолларынан Андреев Павел Николаевич (Марбыкы), Иванов Егор Егорович, Семенов Иван Федорович, Спиридонов Прокопий Егорович, Софронов Гаврил Николаевич уонна Степанов Алексей Васильевич буолаллар. Ол эрээри, бастыҥ комсомолецтары араас эппиэттээх үлэлэргэ ыыталааннар, 1937 сыллаахха диэри комсомольскай тэрилтэ суох эбит. Эдэр Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ, активнай комсомолец Степанов Алексей Васильевич, 1935 сыл Көтөх күөлгэ Уһун тумуһаҕар ыччаты көҕүлээн, Уһун Байбал балаҕаныгар сыһыары ампаар дьиэни туттаран, нэһилиэккэ бастакы начаалынай оскуоланы астарбыт. Бу оскуолаҕа барыта тоҕус оҕо үөрэммит. Алексей Васильевич 1937 сыллаахха сэбиэскэй тутуу курсугар кэлэн, Сэбиэккэ салгыы бэрэссэдээтэллээбит уонна Сууртаахха саҥа тутуллан эрэр оскуоланы ситэртэрэн Өктөөп бырааһынньыгын кэннэ үлэҕэ киллэрбит. Оскуола — ыччат мустар, үлэлиир, олохтоохтор бырааһынньыктыыр культурнай кииннэрэ буолбут. Бу сылларга Алексей Васильевич саҥа тэриллибит комсомольскай тэрилтэҕэ сэкирэтээринэн үлэлээбит. Нэһилиэк бары агитационнай иитэр-үөрэтэр үлэтигэр активнай кыттыыны ылаттаабыт. 1939 сыллаахха комсомольскай тэрилтэ 36 чилиэннэммит уонна бэйэтэ улахан тэрилтэ буолбут. Туох баар нэһилиэккэ ыытыллар үлэлэр олохтоох комсомоллар көҕүлээһиннэринэн, сатабыллаах салалталарынан ыытыллалара. Ити бириэмэҕэ кинилэр иннилэригэр чэпчэкитэ суох соруктар тураллара:
Бу түбүктээх үлэлэри Алексей Васильевич сэкэритээрдээх комсомольскай тэрилтэ уонна оччотооҕу ыччат сурдээх көхтөөхтүк толороллорун туһунан кырдьаҕас көлүөнэ ахтыыта уонна архивнай комсомольскай боротокуоллар кэрэһэлииллэр.
Түүр омуктар доҕордоһуулара
thumb|300px thumb|300px|Түүр омуктар доҕордоһуулара байрагы Түүр омуктар доҕордоһуулара эбэтэр Түүрк сүбэтэ, (Türk Şurası, Түрік кеңесі, Түрк кеңеш, Türk Keneşi, Turkic Council) Аан Дойдутааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы организациа, түүрк омуктары холбуур. Салалтата - Истанбул. Инициатор дойду - Казахстаан. Билиҥҥи кэмҥэ маннык түүрк дойдулара киирэллэр - Казахстаан, Түркийэ, Азербайдьан, Кыргызстан. Сотору кэминэн - Узбекистан, Түркменистаан уонна атын түүрк дьонноох дойдулар киириэхтээхтэр. Баҕар Арассыыйа киириэхтээх, тоҕо диэтэххэ Ароассыыйаҕа 30 субъект баар, түүрк дьонноох. Арассыыйаҕа билигин уопсайа 38 мөллүйүөн түүрдэр олороллор (сахалар, татаардар, башкорттар, уонна да атыттар).
Хахыйах (Чурапчы улууһа)
Хахыйах — Чурапчы улууһун Соловьёв нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Ижендей Николай Петрович
Ижендей Николай Петрович — Чувааш суруйааччыта, «Төрөөбөтөх оҕо саҥата» диэн бэйиэмэтэ Чувашияҕа оскуолаҕа үөрэтиллэр.
Түбэ
Түбэ - намыһах, ыраах, уһук, үксүгэр түҥкэтэх, бэрт эрэйинэн тиийиллэр, атын сирдэртэн уратыланар түөлбэ сир. Т.к.: депе, добо, топпа, тепа, тобе, төпө (был. уонна билиҥҥи түүр.); тибба, тибби, тиба (хинди) — орой, бүтэр уһук, чыпчаал, томтор, уһуктаах хайа, бас; добо (бур., халха-монг.) — томтор, булгунньах, чыпчаал (көр: "төбө").
Өссө маны көр
Түбэ нэһ.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Былчыҥ
right|300px|thumbnail|Дьардьама былчыҥа
Былчыҥ диэн эт кылгыыр сиинэ. Үөскэх араҥа сааныктарыттан турар. Былчыҥ сааныктара кылгыыр утаhыннаахтар, кинилэр бэйэ бэйэлэрин солбуйаллар уонна саанык кээмэйин уларыталлар. Дьардьама уонна сүрэх гиэннэригэр арахсаллар. Былчыҥнар күүһү уонна хамсааhыны оҥороллор.
Томмот
400px|thumb|right|Томмот Алдан улууһун каартатыгар Томмот диэн Алдан улууhун куората. Олохтоохторун ахсаана 8 684 киһи (2009 сыл). Алдан өрүскэ турар, Дьокуускайтан 390 км, Алдантан 65 км. Тимир суол станцията (Беркакит — Томмот — Дьокуускай).
Бразилианнар
Бразилианнар (Braziliannar, Brazilians), омук, Бразилия төрүт олохтоохторо, ол эрэн араас омук холбоһуутуттан эмиэ тарҕаммыт үөскээбит омук буолар. Бразилиан омук үөскүүрүгэр 700 тахса араас омук кыттыбыт, сахалар эмиэ. Ол иһин билиҥҥи Бразилия олохтоохторо ынырык гетерогеннай хааннаахтар. Официал тыллара - Португал тыла.
Евсеев Матвей Николаевич
200px|thumb|right|Евсеев Матвей Николаевич Евсеев Матвей Николаевич, «Анаабыр алмаастара» алмаас хостуур тэрилтэ салайааччыта.
Олоҕун олуктара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот хаһаайыстыбатын Үтүөлээх Үлэһитэ, Өлүөхүмэ, Сунтаар, Анаабыр уонна Хаҥалас улуустарын ытык киһитэ. «Хотугу Сулус» уордьан кавалера.
Ылыллыбыт сирэ
Золотые кадры России
Туора Күөл (Чурапчы улууһа)
Туора Күөл — Чурапчы улууһун Хайахсыт нэһилиэгин киинэ.
Таатта нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Таатта нэһилиэгэ. Киинэ — Ытык-Күөл, Таатта улууһун киинэ. Таатта урэххэ турар. Дьонун ахсаана 6 267 (2002 с.).
Беркакит
400px|thumb|right|Беркакит куйаартан көстүүтэ Беркакит диэн Саха Республикатыгар, Нүөрүҥгүрү улууhугар баар бөһүөлэк. Дьокуускайтан 740 км соҕуруу баар. Олохтоохторун ахсаана 4770 киһи (2009 сыл). Нүөрүҥгүрү — Алдан — Томмот линия тимир суол станцията. Амур-Саха аутомагистрала ааhар. Нүөрүҥгүрү куорат салалтатыгар киирэр.
Тыл
Көр:
Тымтык күүгүнэй
Тымтык күүгүнэй - 2—3 мм халыҥнаах, 20-чэ мм кэтиттээх, 70—80 мм уһуннаах тымтыгы ортотунан туора, икки кытыытынан курдаттыы үүттүүллэр. Үүттэринэн сөбүгэр суон 50-ча см уһуннаах сабы угаллар. Сап төбөтүн холбуу баайаллар. Быа аҥаар төбөтүн хаҥас илии эрбэҕэр иилэн, иккис төбөтүн уҥа илии ортоку тарбаҕар кэтэрдэн баран, быаны мөлтөтө-мөлтөтө ууннары тардыалыыллар. Оччоҕо сап төттөрү-таары хатыллан тымтыгы эргитэр, араас дорҕоонноох тыас тахсар.
Күүгүнэйи дэбигис эргиппит уонна киһи сэргиир, араас дорҕоонун таһаарбыт оҕо хайҕанар.
Ефимов Алексей Иннокентьевич
Ефимов Алексей Иннокентьевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.