Хара_сылгылаахтар
Монголлар сэриилэрэ бары өттүттэн киирэн барбыттара. Боотурдар арҕыый аҕайдык Өлүөнэ өрүскэ чугуйбуттара. Эр санаалаах боотурдары сиэрэ суох күүстэрэ уонна сытыы болот кылыстара абыраабыта. Кылыс биир дайбааһынынан тута иккилии-үстүү монголу тыла суох ыыталлара. Модун боотурдар мастарга мииннэн олорон баран, өрүс устун аллараа устубуттара. Монголлар биэрэктэн ох саанан ытыалаан геройдары хайдах да кыайан таппатахтара, боотурдар охтортон бэрэбинэ үрдүгэр олорон эрэ аһаран биэрэллэрэ уонна көтөн иһэр охтору илиилэринэн хабан ылан тоһуталаан испиттэрэ. Өлүөнэ өрүс боротуокатыгар олорор эхириттар биистэрэ утуйа сытар буолан ол туһунан билбэтэҕэ уонна бэйэтин сирдьиттэригэр кыайан көмөлөспөтөҕө. Икки эр санаалаах боотур өстөөхтөрүн охторуттан Усть-Тальма аттыгар өлөрдүү бааһырбыттара. Ажирай-Бухэ уҥуоҕа Өлүөнэ өрүс сүүрүгүнэн Шишкино дэриэбинэтин таһыгар быраҕыллыбыта (Окладников, Шишкино суруктара, с. 184-185). Хара сылгылаахтар Аджарай-Бухэ, Харамсай-мэргэн уонна Алма-түргэн билиҥҥи бүрээттэринэн Үөһээ Өлүөнэ ытык иччилэринэн билинэллэр, сороҕор кинилэр олорор сирдэринэн Ольхон арыыта ааҕыллар. Сүрүннээн бу кырыктаах таҥараларга итэҕэйии Үөһээ Өлүөнэҕэ эхириттар ортолоругар көстөр. Аджарай уонна Харамсай историческай геройдар быһыытынан ааҕыллаллар, эхирит  шоно уонна абзай биистэрин байыаннай сирдьиттэрин быһыытынан сыаналаналлар. Аджарайы итэҕэйиигэ сыһыаннаах барыта кистэлэҥинэн бүрүллэрэ, киниэхэ анаан хара туом түүн буолара, хара таҥастаах ойууттар сирэйдэрин кистэнэллэрэ уонна тиэрэ эргитиллибит хочуол үрдүгэр тахсан туран кыыраллара. Аджарай бэйэтэ күөн көрсүү улуу маастара буолар, кини атаҕынан олус күүстээх охсуулары оҥорор, бэйэтэ көстүбэт буолан хаалыан сөп, көрүҥүн уларытан кэбиһиэн эмиэ сөп. Аджарай уонна Харамсай көтөн иһэр охтортон аһаран биэрэллэр, бэртээхэй ууһуттар уонна ууга киирсиэхтэрин сөп. Хара сылгылаахтар биир сүрүн дьоҕурдарынан охсуһар сылгыны үтүктүү буолар (Цыбикдоржиев). Былыргы сахалар Адьарайы ытыктыылларын туһунан матырыйааллар бааллар. Я.И.Линденау суруйуутунан, Ыһыах кэмигэр сахалар  Adsjarai диэн ааттаах таҥараҕа  кымыс иһиитин сиэрин-туомун ыыталлара. Линденау бу таҥараҕа сахалыы үҥүүнү суруйан ылбыта. «Аҕыс атахтаах Адьарай Бөҕө үөһээ дойдуга кыайан баппатыҥ, Үөдэн түгэҕэр түстүҥ», ону таһынан саха аан дойду айыллыытын туһунан үһүйээнигэр Адьарай маҥнай Үөһээ дойду олохтооҕо буоларын туһунан, онтон бырааттыы таҥаралары кытта тэҥнэһиэн баҕарбытыгар  Үөдэн түгэҕэр утаарыллыбытын туһунан кэпсэнэр. Хара сылгылаахтар сахалар тиһэҕэр диэри хаалан монголларга утарылыспыт, онтон аллараа Өлүөнэ устун көспүт Качугтарын кытта сибээстэнэллэрэ олус элбэҕи этэр. Онон Өлүөнэ устун бэрэбинэни мииннэн баран куоппут Ажирай-Бүхэ уонна Харамсай-Мэрген уобарастарыгар, саха өбүгэлэрэ дойдуларын көмүскээбит дьиҥнээх историческай баһылааннарын көрүөххэ сөп. Саха итэҕэлигэр Улуу Тойону дьиҥнээх аатынан Адьарай диэн ааттыыллар. Улуу Тойон саха тойотторун араҥаччылааччынан буолар. Аджарайы бүрээт үһүйээннэрэ Ухэр (оҕус) уолунан ааттыыллар, кини уолунан хара суор буолар. Саха итэҕэлигэр Хара Суорун таҥара (хара суор), Улуу Тойон уолунан ааҕыллар. Хара Суорун хара сылгылаахтары айааччы буолар. Е.В.Павлов этэринэн, Ольхон хаһаайына Хан-Хото баабай кини уола хотой уонна хара сылгылаахтар баһылыктара Ажарай-бухэ  курыкан ол аата Саха силистээх-мутуктаах буолуохтарын сөп. Ажарай-бухэны оннооҕор кудинскай бүрээттэр хара, ол аата туора таҥараларга киллэрэллэрэ.