cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Оҕо кыра эрдэҕиттэн өйө-санаата олохсуйуутугар тугу эмэни оҥордоҕуна «Бу үчүгэй» диэн төрөппүттэрэ этэр уонна хайдах оҥордоххо үчүгэй буоларын быһааран биэрэн иһиэ этилэр. Ханнык баҕарар дьыаланы «Маннык оҥор», оччоҕуна үчүгэй диэн көрдөрөн биэриилэрэ, онтон атыннык оҥордоххо куһаҕан буолар диэн тохтотуулара оҕо өйүгэр-санаатыгар үчүгэй быһыылар ордук хото иҥэн иһэллэрин төрүттүүр. Оҕоҕо үчүгэй диэн туох уратылааҕын биллэриигэ уонна тугу оҥордоххо үчүгэй оҥорулларын төрөппүтэ бэйэтэ хайдах оҥорон көрдөрөрө улахан оруолу ылар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүтэ тугу оҥорорун кэтээн көрө сылдьар. Төрөппүт этиитэ уонна бэйэтэ оҥорон көрдөрөн биэриитэ сөп түбэһэр эрэ буоллахтарына, оҕото кини үөрэҕин халбаҥнаабакка эрэ ылынар.
Киһи тутулун уратылара
Тыынар-тыыннаахтарга ийэ кут сайдарын сахалар эрэ арааран би­лэллэр. Атын омуктар итэҕэллэрин үөрэхтэрэ ийэ кут өйүн-санаатын көтүтэн, быһалыы салгын куту эрэ, дууһа диэн аатынан билинэллэр. Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн ат, ыт, улахан кыыл­лар бары тыыннаах ийэ куттаахтар. Остуоруйаларга, олоҥхолорго аттар, көтөрдөр бары тыыннаах куттаах гына ойууланан көрдөрүллэллэр. Ийэ кут таһымар үөрэҕи үөрэтии олус уустук уонна уһун кэми ылар. Бары кыыллары, көтөрдөрү, оҕолору үөрэтиигэ хос-хос хатылаан, манньалаан, үөрэҕи үгэс оҥорон иҥэрии эрэ туттуллар. Ол иһин оҕо ийэ кутун эрчийиигэ үгэс­тэргэ үөрэтии, өр кэмҥэ хос-хос хатылаан, батыһыннаран үтүгүннэрии эрэ туттуллара туһалаах.
PetroChina
PetroChina — Кытай биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ ниэп уонна гаас хостооччу. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Киһи тутулун уратылара
Ийэ куту оҕо, улахан да киһи аан маҥнай оҥорбут быһыылара быһалыы үөскэтэллэр. Бу быһаарыы аныгы наука киһи мэйиитин үөрэтиитинэн дакаастаналлар. Ол курдук, саҥаны билии киһи мэйиитигэр нейроннар саҥа холбоһуктарын үөскэтэрэ, бу саҥаны билии, саҥаны айыы хаһан да умнуллубат буола өйдөнөн, мэйиигэ суруллан иһэллэрин биллэрэр. Ол иһин сахалар үөрэхтэрэ ханнык да айыыны оҥорууга олус улахан сэрэхтээх буолууну эрэйэр уонна оҕолору кыра эрдэхтэринэ “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр. Оҕо куһаҕан айыыны оҥордоҕуна, ол быһыыта ийэ кутугар иҥэн куһаҕан быһыылаах киһи буола улаатыан сөп. Сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрин биһиги итинник ааттаах үлэбититтэн булуохха сөп. (1,21).
3. Үһүс таһым - салгын кут таһыма. Өй-санаа бу таһыма дьоҥҥо эрэ сайдар, үөскүүр кыахтаах. Үөрэҕи-билиини баһылааһын, көрөн-истэн, ааҕан үөрэнии барыта бу таһымҥа киирсэллэр. Арҕааҥҥы омуктар үөрэхтэрин тутуһааччылар өй-санаа бу таһымын сайыннарыыга кырдьык кыһанан үлэлииллэр.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Оҕону кыра эрдэҕинэ улахан киһи үтүгүннэрэн, батыһыннаран үөрэтиитэ ийэ кутун иитии диэн ааттанар. Ол аата үгүстүк биир быһыыны оҥоро үөрэниититтэн үгэстэр үөскээннэр өйүгэр-санаатыгар ууруллан, иҥэн иһэллэр.
Киһи тутулун уратылара
Киһи үс куттара сүр диэн айылҕаттан, төрөппүттэртэн бэриллэр санаа күүһүнэн холбуу тутулла сылдьаллар диэн сахалар сайдан иһэр Кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарар. Итини тэҥэ, киһи этэ-сиинэ куттарын кытта ыарыы диэн санаа ситимнэринэн холбоно сылдьаллар. Эт-сиин туга эмэтэ табыллыбата даҕаны сонно ыарыы үөскээн куттарга тарҕанан өйгө-санааҕа тиийэр. Киһи субу үөскээбит ыарыыны суох оҥоро, симэлитэ сатыырга кыһаммытынан барар.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Ийэ уонна аҕа этэр тылларын оҕолоро истэр, соннук толорор буоллаҕына, кинилэр курдук, киһи быһыылаах киһи буола улаатар кыахтанар. Саҥаны оҥоруу, айыыны оҥоруу ийэ уонна аҕа эппиттэриттэн атыннык, туспатык эбэтэр тугу эппиттэрин сыыһа оҥорууттан үөскээн тахсар. Бэйэлэрэ олоххо уопуту мунньунан, киһи быһыылаах буолууну ситиспит төрөппүттэр этиилэриттэн атыннык оҥоруу айыыны, ол аата куһаҕаны, киһи быһыытыгар сөп түбэспэт быһыыны оҥоруу буоларын арааран билэр кыах баар.
Киһи тутулун уратылара
Кэлин киһи өйүн-санаатын сайдыыта биллэрдик түргэтээн билиҥҥи таһымын, урукку сайдан иһиитин кэмигэр тэҥнээн көрдөххө, олус түргэнник ситистэ. Кэнники 2 тыһыынча сыл иһигэр дьон-аймах сай­дыыларын таһыма букатын туруору өрө таҕыста. Өй-санаа, салгын кут сайдыыта хаһан да буолбатах үрдүк таһымҥа тахсан эрэр.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Оҕо төрөппүттэрэ этэллэрин толороро кинилэр өйдөрө-санаалара, тугу үчүгэй дииллэрэ оҕолоругар бэриллэн, иҥэн иһэллэрин бигэргэтэр. Улахан баай, элбэх харчылаах дьон үчүгэй диэн санаалара бэйэлэригэр, баай дьоҥҥо эрэ сөп түбэһэр. Баай дьон бэйэлэрин тэҥнээхтэригэр холобур туттар ураты бэлиэлэрдээх буолан үлэһиттэртэн, дьадаҥылартан арахсан, туспа баран иһэллэр. Билигин Россия улахан баай дьоно Испанияҕа дуу, Америкаҕа дуу коттедж атыыластахтарына, уоппускаларыгар Багамскай арыыларга сынньаннахтарына, сыаналаах омук массыынатынан айаннаатахтарына эрэ үчүгэй буоллубут диэн санаалара туолар кэмэ кэлэн турар
Киһи тутулун уратылара
Өй-санаа олус күүскэ сайдыыта, бэйэтин билиниитин үөскэтэр. Былыргы са­халар үөрэхтэринэн Үөһээ дойду диэн аҥардас өй-санаа мустубут уонна мунньуста турар сирэ баар. Бу сиргэ киирдэххэ эбэтэр сырыттахха букатын былыргы да дьон өйдөрүн-санааларын, куттарын тэҥэ, кэлэр кэмҥэ буолуохтаах быһыы­лар тустарынан билиэххэ сөп диэн былыргы ойууннар үөрэхтэрэ эмиэ баар.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Аһара баай дьон санаалара көннөрү үлэһит дьон санааларыгар былыргы, Өктөөп революциятын иннинээҕи кэмнэргэ букатын сөп түбэспэттэр этэ. Билигин даҕаны сөп түбэһэр чинчилэрэ суох. Дьон-аймах бу икки араҥаларын олохторугар көрдөбүллэрэ Сир уонна Халлаан сөп түбэспэттэрин курдук ыраахтар. Биһиги дьадаҥы государствобытыгар аһара баай дьон элбээбиттэриттэн дьадаҥылар, тиийиммэттэр, үлэһиттэр маннык балаһыанньа туохтан үөскүүрүн быһаара сатыыллара элбээтэ.
Киһи тутулун уратылара
Киһи сирдээҕи олоҕо олус уустук. Этэ-сиинэ Айылҕа бэйэтин усу­луобуйатыгар баар эттиктэртэн хомуллан үөскүүр уонна төрөппүттэ­риттэн быһаччы бэриллэр буор кутунан тутулуктанар, онтон өйө-санаата; ийэ уонна салгын куттара улаатан истэҕинэ саҥалыы сайдан иһэллэр. Өй-санаа бу уратыта көлүөнэлэр өйдөспөттөрүн үөскэтэрэ олоххо сайдыы киириитин түргэтэтиэн сөп.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Дьадаҥы, үлэһит дьон үчүгэй диэн өйдөбүллэрэ бэйэлэрин олохторуттан үөскээн тахсар. Туох баары барытын сөбүлээн көрөн, кээмэйдээн, аһара барбат гына туттуу, бу дьон сүрүн уратылара буолар. Айылҕаҕа бары барыта олус күүстээх тэҥнэһии сокуонугар олоҕуран тутуллан туралларын үлэһит дьон билэллэр уонна олохторугар туһаналлар. Бу тэҥнэһии сокуона хайа да өттүгэр аһара барыма диэни дьоҥҥо өйдөтө сатыыр. Айылҕаҕа былыр-былыргыттан үөскээн турар тэҥнэһии балаһыанньата хайа да өрүт, үчүгэй да, куһаҕан да, үтүө да, мөкү да хайалара даҕаны аһара барбаттарыттан тутулуктаах. Дьадаҥы, үлэһит дьон олохторун сиэрэ, ханнык да балаһыанньаҕа аһара барбаттара Айылҕа сүрүн көр¬дөбүлүгэр сөп түбэһэр. Ол иһин үлэһит дьон уһун үйэлээхтэр, кинилэр аймахтара хаһан да эстэн, симэлийэн, быстан хаалбаттар. Оҕолорун иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ эмиэ аһара туттума, аһара барыма диэн өйдөбүлгэ олоҕурарыттан, бэрээдэктээх, үлэни-хамнаһы, олоҕу сыаналыыр, тулуурдаах, дьулуурдаах көлүөнэлэри улаатыннараллар, эдэр көлүөнэлэрэ элбээн, байан-тайан иһэллэрин ситиһэллэриттэн аймахтара тэнийэн, кэҥээн, киэҥ сирдэри баһылыыллар.
Киһи тутулун уратылара
Олох кыра эрдэҕиттэн оҕо төрүт өйө-санаата, ийэ кута иитиллэн улаатар. Бу өй-санаа үгэстэртэн, биир быһыыны олус элбэхтэ хос-хос хатылааһыннартан үөскүүр ийэ кут төрүт өй-санаа буолар. Бы­лыргыттан үгэс буолбут өйдөбүллэр мунньусталларыттан киһи, бу күннээҕи өйүгэр, салгын кутугар кыайан өйдөммөттөр. Ийэ кут өйө-санаата атын мээрэйдээх сиргэ сылдьар, түһээтэхпитинэ ийэ кут өйүгэр-санаатыгар киирэн ылабыт. Ол курдук, түүллэр үгэстэри быһаарыыларынан табатык тойонноноллоро элбэх.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Баай дьон туох баары барытын дэлэччи, ыһа-тоҕо, тэпсэ сылдьан туттарга кыра эрдэхтэриттэн үөрэнэллэр. Баайдар ахсааннара аҕыйаҕыттан өйдөрө-санаалара буорту буолан эстэн-быстан да хаалыылара элбэх ахсааннаах үлэһит дьону соччо санаарҕаппат. Баай киһи олохтон туораан биэрэн, хата иллэҥ миэстэ көстөн таҕыстаҕына, алларааттан, ортоку баайыылаах дьонтон үөһээ, байыы диэки тахсан биэрэн иһии салҕанан баран иһэр.
Киһи тутулун уратылара
Оҕо кыра эрдэҕинэ өйө-санаата тугу саҥа билбититтэн сонно үгэһи үөскэтэн ийэ кутугар уурунан иһэр. Тугу саҥа билбитэ соҕотохто үгэс буолан ийэ кутун үөскэтэн иһэр. Ийэ кут умнуллубат уратылаах.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Баай уонна дьадаҥы дьону биир өйгө-санааҕа киллэрии кинилэр баайдарын тэҥнээтэххэ эрэ ситиһиллиэн сөп курдук этэ да, дьон бары кыайан тэҥнэспэттэриттэн кыаллыбата билиннэ. Сайдыылаах государство-ларга үлэһит дьон ылар хамнастара үрдүгүттэн элбэх ахсааннаах орто баайдары үөскэтэллэр. Элбэх ахсааннаах орто баай дьон бааллара, аһара баай уонна дьадаҥы, бу икки утарыта турааччылары тэҥнээн биэрэр өрүтүнэн кырдьык да буолуохтарын сөп. Арай биһиги олус хаалыылаах дойдубутугар, бу саҥа араҥа, орто баай дьон үөскээн, биллэр-көстөр миэстэни ылыылара олус уһун кэми ылыан сөп.
Киһи тутулун уратылара
Салгын кут өйө-санаата диэн оҕо улаатан иһэн 5 эбэтэр 6 сааһыттан ыла билиитин-көрүүтүн, бэйэтэ өйүгэр-санаатыгар тутан, ум­нубат буолбут кэмиттэн ыла биһиги ааттыыбыт. Салгын кут билиитэ олус элбэхтэ хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйдаҕына эмиэ ийэ кут өйүгэр-санаатыгар уларыйан ууруллар уонна киһи майгынын тупсарыан, уларытыан сөп.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Үчүгэй буолуу өйө-санаата элбэх дьоҥҥо маарыннаатаҕына бу дьон биир санааланыылара үөскүүр. Элбэх ахсааннаах үлэһит дьон санаалара биир буолуута, холбоһуута Улуу Өктөөп революциятын оҥорорго тириэрдибитэ. Үлэһит дьон бэйэлэрин партияларын салайыытынан уһун үйэлэр тухары баттаабыт-атаҕастаабыт аһара баай дьону барыларын туораппыттара. Ол алдьархайдаах революция саҕаланыытыгар ыраахтааҕы курдук аһара байбыт дьон элбэх ахсааннаах үлэһиттэр сөптөөх көрдөбүллэрин ылымматтара, киһинэн да аахпаттара, үлэлэригэр сөптөөх чэпчэтиилэри оҥорботторо тириэрдибитин остуоруйа үөрэҕэ бигэргэтэрин билигин кэлэн умуннара сатааһынтан Россияҕа дьон олоҕо туруга суох буолла.
Киһи тутулун уратылара
Психолог Г.Миллер киһи өйө-санаата уонна этэ-сиинэ үчүгэй эбэ­тэр куһаҕан буолууну тус-туспатык ылыналларын бэлиэтиир. Киһи эти­гэр-сиинигэр үчүгэй буолуута өйүгэр-санаатыгар санаарҕабылы үгүс­түк үөскэтэллэрин быһаарар. (2,205). Ол аата, киһи өйүгэр-санаа­тыгар үчүгэй буолуута, этигэр-сиинигэр үчүгэйи оҥорбот эбит. Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата, куттара тус-туспаларын үчүгэйи уонна куһаҕаны хайдах арааралларыттан быһааран билиэххэ сөп. Холо­бурга арыгыны ылыахпытына:
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Киһи барыта үчүгэй буолууга, баҕа санаата туолуутугар дьулуһар. Ситиһэ сатыыр үчүгэйгэ ыҥырар сыаллара чугас, кыаҕын иһинэн баар буоллахтарына, олору ситиһэн иһэриттэн киһи дьулуура өссө эбиллэр, сыалын сиппититтэн дьоллонор.
Киһи тутулун уратылара
- Арыгы иһиитэ киһи өйүгэр-санаатыгар түргэнник дьайарыттан үөрүүнү, чаллайыыны, дэбдэйиини үөскэтэр. Өй-санаа арыгы иһиэҕин баҕарар. Эл­бэхтик арыгылааһын, арыгыһыт буолуу кэнниттэн киһи этэ-сиинэ, до­руобуйата мөлтөөн ыарыһах буолан хаалар. Ол аата, өйгө-санааҕа үчүгэй буо­луута кэлин эт-сиин эрэйдэнэригэр тириэрдэр.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Элбэх дьон өйдөрүгэр-санааларыгар үчүгэй буолуу өйүн-санаатын киллэрэн биэрии баһылаан иһээччилэртэн ирдэнэр биир сүрүн көрдөбүл буо¬лар. Бу үчүгэй буолуу өйдөбүлэ дьон элбэх араҥаларын хаптаҕына, өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэстэҕинэ итэҕэл буолан тарҕанан барыыта үөскүөхтээх. Төһө элбэх киһи итэҕэйэр даҕаны соччонон итэҕэл күүһэ улаатан биэрэр.
Киһи тутулун уратылара
- Киһи минньигэс аһылыгы элбэҕи сиэн баҕарар. Иһэ тотуор диэри. Топпут киһи санаата көнөр дииллэр. Олус элбэҕи аһыыр буолуу кэнниттэн эт-сиин эбиллэн, уойан барар. Уойбут киһи көрүҥэ мөлтөөн, хамсанара аҕыйаан барыытыттан өй-санаа санааргыыр, хайдах эрэ аһыыр аһылыгы аҕыйатан, эти-сиини диетаҕа, кээмэйдээн аһааһыҥҥа киллэриэн баҕара саныыра улаатар. Бу утарыта турсууга хайа­лара кыайара өссө биллибэт, киһи өйө-санаата, салгын кута бөҕө, өһөс буоллаҕына, тулуура уонна дьулуура күүһүрдэҕинэ эрэ этин-сиинин баҕатын кыайыан сөбө быһаарыллар.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Үлэ-хамнас сайдыыта уонна олохторо тупсуута дьон өйдөрүн-санааларын салгыы сайыннаран 2,5 тыһыынча сыллаахтан ыла дьон үчүгэй киһи буолар баҕа санааны өйдөрүгэр-санааларыгар үөскэтинэр, кинини үтүктэр буолуохтарыттан ыла үчүгэй киһи таҥараҕа кубулуйбут. Аан маҥнай улахан киһи буолуу баҕа санаатыттан улахан киһи, Будда, онтон үчүгэй киһи буолар санааттан Христос таҥара үөскээбиттэр.
Санаатыгар оҥорон көрөр эбэтэр кими эмэ үтүктэн үчүгэй буолуутун ситиһиигэ хас киһи барыта кыһанар. Ол иһин киһи бэйэтин олоҕор тугу ситистэҕинэ үчүгэй буоларын эрдэттэн билэрэ наада. Киһиэхэ бу билиитэ олохсуйан баҕа санаатыгар кубулуйдаҕына, ол сыалын ситиһэригэр дьу-луура түмүллэр. Ким ол сыалын хайдах гынан ситиһэрэ бэйэтин дьыа¬лата. Ол эрээри кини ити сыалын хайдах ситиһэригэр ыйан, үөрэтэн, көмөлөһөн биэрии эрэйиллэр. Сыалын билэр киһи, ону ситиһэригэр толору кыахтаах буолан тахсара быһаарыллар.
Хас киһи барыта бэйэтин олоҕун таһымыттан көрөн ханнык сыаллары ситиһэрэ улахан уратылардаах. Быстар дьадаҥы киһи үчүгэй буоларын туһугар тото аһыаҕын уонна ханна эрэ сытыаҕын наада. Дьадаҥы соҕус киһи көрдөбүлэ итинтэн арыыччанан элбээн, улаатан биэрэн иһэр. Бэйэтин кыанар орто баайдаах киһи өссө үрдүк, элбэх көрдөбүллэрдээх. Орто баай киһиэхэ бары барыта наада. Элбэҕи ситиһиэн, булуон-талыан баҕата муҥура суоҕун баайа ситэ тиийбэтэ эрэ мэһэйдиир. Аһара баай дьон баҕалара ханан да муҥурдаммат, санаала¬ра төһө тиийэринэн киэҥник хабарыттан билигин космоска күүлэйдээн киирэр буоллулар.
Киһи тутулун уратылара
Онон, киһи бэйэтин уһун олоҕун устатын тухары ис санааларын кы­тары охсуһан, туруулаһан тахсар. Этин-сиинин быстах баҕа санаала­рын кыайан, сабырыйа тутан салайдаҕына эрэ, этэ-сиинэ доруобай, күүстээх буолан өй-санаа салгыы сайдыытын ситиһэр, үлэни-хамнаһы кыайар кыахтанар.
Сахалар кыылтан уратыларын, киһи буолан өй-санаа үрдүкү таһымын ситиһэр кыахтаахтарын бэйэлэрин тылларыгар кытта арааран этэллэр. Ол курдук, киһиэхэ сыһыаннаан тугу эмэни этэллэригэр: “Ким”, “Kини” дииллэр, “Кимий?” диэн ыҥыраллар, онтон кыылларга эбэтэр туохха эмэ атыҥҥа сыһыаннаатахтарына, туспа арааран: “Ол”, “Бу”, “Туох” диэн этэллэр, “Тугуй?” диэн ыҥыраллар.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
«Үчүгэй уонна куһаҕан аргыстаһан сылдьаллар» уонна «Үчүгэй куһаҕана суох буолбат» диэн этиилэр үчүгэй уонна куһаҕан чахчы биир¬гэ сылдьалларын, бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктаахтарын, кэмэ кэллэҕинэ эргийэн, уларыйан биэрэллэрин туоһулууллар. Ити этиилэр үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар киһи оҥорор дьыалаларыттан хаһан да арахсыспаттарын, үөскээн тахсар төрүттэрэ биирдэрин, киһи өйө-санаата буоларын бигэргэтэллэр. Киһи хаһан баҕарар үчүгэйи оҥоробун диэн аһара туттан кэбистэҕинэ, хайа эрэ өттүнэн куһаҕан буолан тахсар уонна «аһара барыы» диэн сахалыы ааттанар. Ол иһин киһи ханнык баҕарар быһыыта, тугу оҥороро хаһан да ханнык эрэ кээмэйи, сиэри, аһара барыа суохтаахтар.
Киһи тутулун уратылара
Тылбыт бу курдук уратыланыыта саха дьоно былыр-былыргыттан, саха тыла үөскүөн инниттэн киһи өйүн-санаатын сайдыыларын кэрдиистэрин, үс тус-туспа куттарын арааран билбиттэрин бэлиэтиир. Атын, саҥа үөскээбит омуктар тылларыгар маннык уратылар туттуллубаттар. Холобурга, нууччалар бары тыынар-тыыннаахтары; кыыллары, көтөрдөру барыларын “кто”, “кому” диэн киһи курдук ыҥыраллар, киһиэхэ өйдөрүн-санааларын тэҥнээн кэбиһэллэр. Бу холобур нууччалар өйдөрө-санаалара сахалартан улаханнык хаалан иһэрин биллэрэр.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Үчүгэйи оҥоруу куһаҕаҥҥа тириэрдэр биир холобурун арыгы иһиититтэн булуохха сөп. Сылдьыбатаҕа өр буолбут ыалдьыты арыгынан үөрэ-көтө күндүлээһин саҕаланан баран, бары бүттүүн итириилэринэн түмүктэнэн хаалыыта, үчүгэй куһаҕаҥҥа кубулуйуутугар биллэр холобур буолуон сөп. Манна арыгылааһын саҕаланан куһаҕан быһыы үөскээһинигэр үчүгэй ыалдьыт кэлиитэ төрүөт буолара ордук хомолтолоох. Бу холобур салгыытынан арыгы испэт киһиэхэ үчүгэй, үөрүүлээх бырааһынньыгынан сылтанан арыгыны сыҥалааһын, үрүүмкэлэри толоро-толоро охсуһуннаран иһии үчүгэйи куһаҕаҥҥа кубулутуу холобурунан эмиэ буолуон сөп.
Киһи тутулун уратылара
Онон сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ киһи өйүн-санаатын олус табатык быһаарарын туһанаммыт сайдыыны ситиһэр кыахтанабыт.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Саха дьоно былыр-былыргыттан үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэр бэйэ-бэйэлэриттэн олус чугас сылдьалларын, сорох кэмҥэ бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан биэрэллэрин билэннэр «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этэллэр. Ол билиилэрэ барыта «Ай» диэн өйү-санааны быһаарар тылбыт икки өрүттээҕэр, үчүгэйдээҕэр уонна куһаҕаннааҕар иҥэн сылдьар. Ол иһин үтүө санаалаах төрөппүттэр улаатан иһэр оҕолоро киһи оҥорор куһаҕан дуу, үчүгэй дуу быһыыларын барытын арааран билэллэрин ирдииллэр.
Киһи тутулун уратылара
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Оҕолорун үөрэтэллэригэр ити билиилэрин өс хоһооно оҥорон туһаналлар. Субу туһааннаах кэмҥэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билии уонна олоххо таба туһаныы диэн хас киһи барыта билэр хайаан да тутуһуохтаах көрдөбүлэ буолар.
Киһи тутулун уратылара
Туһаныллыбыт литература.
2. Г.Миллер. Сонник: Толкования 10000 снов. Москва: ООО Фирма “Издательство АСТ”, 1999.- 400 с.
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
«Ытыыр уонна күлэр аҕас балыстыылар», «Аһары күлэн алларастаама, аны ытыырыҥ кэлиэҕэ», «Сырдык уонна хараҥа сиэттиспитинэн сылдьаллар» диэн өс хоһоонноро аһара барыы кэнниттэн эбэтэр үчүгэй буолуу кэмэ аастаҕына куһаҕан тиийэн кэлэрин эбэтэр куһаҕан буолуу кэнниттэн үчүгэй эмиэ кэлэрин чопчу бэлиэтииллэр.
Хара куһаҕан, дьон-аймах өйдөрүгэр-санааларыгар хара дьүһүн куһаҕан өйдөбүллээх. Ол курдук түүн хараҥарыыта киһи санаатын баттатыытын, туох да көстүбэт буолуутун үөскэтэр. Түүн хараҥа, куһаҕан, кутталлаах. Түүн хараҥатын, кутталлааҕын Айылҕаҕа бэйэти¬гэр сылдьар киһи ордук арааран өйдүүр. Хара тыа быыһыгар ыас хараҥаҕа түүн дьайыыта киһиэхэ ордук биллэр, бу кэмҥэ Айылҕа киһиэхэ дьайыыта күүһүрэр.
Киһи тутулун уратылара
Туһаныллыбыт литература.
Категорияларынан көрдөөһүн. Үөрэх
Өй-санаа уратылара
Өй-санаа уратылара
Үгүс дьон олоҕун сиэригэр сөп түбэспэт быһыылары куһаҕан быһыылар диэн ааттыыллар. Үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэр хас киһи аайы тус-туспаларын тэҥэ хас биирдии омуктарга эмиэ тус-туспа өйдөбүллээхтэр. Үөрэх-билии тарҕаныыта дьон өйдөрө-санаалара, тугу үчүгэй эбэтэр куһаҕан дииллэрэ биир буолан барыытыгар тириэрдэр. Европаттан тарҕаммыт үөрэх-билии, онно оҥоруллубут арыгыны кытта тэҥҥэ тарҕанан барбыта. Арыгыны былыргы кэмнэртэн ыла оҥорон туһанарга үөрэммит омуктарга билигин кэлэн чахчы мааныга, үчүгэйгэ туттуллар ас буолбута ыраатта. Онтон хаалыылаах, бэйэлэрэ арыгыны оҥостубат омуктарга арыгы өссө да куһаҕан өйдөбүлүн кыайан быраҕа илик. Ол аата арыгыны бэйэлэрэ оҥостон, уһун үйэлэргэ сөбүлээн көрөн иһэргэ үөрэнэ илик омуктарга арыгыһыттар аҕыйыыллара өссө да ыраах.
Аһара баай уонна быстар дьадаҥы дьон үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэрэ тус-туспаларын ааһан үгүс утарыта турар өрүттэрдээхтэр. Аһара баайдар харчылара элбэҕиттэн ханнык баҕарар баҕа санааларын толорор кыахтаахтар. Бу дьон бары баҕаларын толо¬рор кыахтаахтара, оҕолорун, эдэр көлүөнэлэрин иитэн-үөрэтэн улаатын¬нарыыларыгар улахан уустуктары оҥороллор. Оҕолоро улаатан иһэннэр ханнык баҕарар баҕаларын, ол иһигэр аан бастаан быстах баҕа санааларын толо-рорго үөрэниилэрэ, өйдөрө-санаалара үлэһит дьон оҕолоруттан букатын уратыланарыгар тириэрдэр. Баай дьон оҕолорун өйдөрө-санаалара быс¬тах баҕа санааларын, бэйэлэрин эттэрин-сииннэрин баҕаларын урут-бастаан толоруу диэки салаллар. Ити быһыы тэнийэн иһэрин бэлиэтинэн билигин сайдыылаах дэнэр дойдуларбытыгар баай дьон эдэр ыччаттара наркотиктары элбэхтик туһаналларыгар уонна секскэ убаныыларыгар тириэрдэн эрэр. Баай эдэр дьон туһалааҕынан дьарыктамматтарыттан иллэҥ кэмнэрэ, харчылара элбэҕиттэн, наркотиктары элбэхтик булан туһанар уонна быстах баҕаларын ханнарар кыахтаахтар. Ол иһин сотору үөрэнэн, ылларан хаалан наркоман буолан бараллара элбээтэ. Итини тэҥэ элбэх харчылаах дьон наркотиктары туһаналларыттан атыыланар сыаналара куруук үрдээн иһэллэр.
Дьадаҥы дьон баҕа санаалара эмиэ туспа. Кинилэргэ аһы-таҥаһы булуу үлэтэ бастакы миэстэҕэ турар. Кыра хамнастаах өттүлэрэ ол иннигэр эрэ сылдьар курдуктар. Тугу барытын экономиялаан, харыстаан, кэмнээн тутта үөрүйэхтэриттэн, ыарахан сыаналаах наркотиктары ылан туһаналлара быдан сэдэх, аҕыйах. «Куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх» диэн этиини бигэргэтэн наркотиктар сыаналара ыарахана дьадаҥы дьон олус элбэхтик туһаналларын биллэрдик хааччахтыыр.
Дьадаҥы дьон оҕолоро кыра эрдэхтэриттэн үлэлии үөрэннэхтэринэ, айылҕа итиитигэр буһан, тымныытыгар тоҥон эрчилиннэхтэринэ бэйэлэрин быстах баҕаларын кыана туттар тулуурдаах уонна дьулуурдаах, өһөс майгылаах, бөҕө доруобуйалаах дьон буола улааталлар. Бэйэлэрин быстах баҕаларын кыана туттар кыахтаах, ту¬луурдаах дьон арыгыга да ылларбаттар, наркоман да буолумуохтарын сөп.
Дьон үчүгэйи уонна куһаҕаны биирдик өйдөөн араарыылара, биир санааланыыларыгар тириэрдэр. Биир санаалаах дьон биир сыалы ситиһэргэ туруналларыгар, бары кыахтарын ууран түмсэллэригэр толору кыахтаахтар. Кинилэр бары бииргэ түмсэннэр куһаҕан быһыылары оҥорбокко, үчүгэйи элбэхтик оҥорон бардахтарына Сир үрдүгэр үтүө, үрүҥ, үчүгэй санаа баһыйан, баһылаан барыан сөп.
Киһини санаата салайар. Киһи тугу оҥоруохтааҕын аан маҥнай санаатыгар оҥорон көрөр, сыаналыыр. Аан маҥнай саныыр, быһаарынар, өйүгэр боруобалаан көрөр, онтон оҥорор. Куһаҕан санаалары элбэхтик санаан үгэс оҥоһуннаҕына, куһаҕан быһыылар иҥэн, олохсуйан хаалыахтарын сөп. Куһаҕан санаа, хара санаа олохсуйан, иҥэн хаалыыта киһи куһаҕан быһыылары өйө-санаата уларыйар кэмигэр оҥорон кэбиһэригэр тириэрдиэн сөп.
Киһи өйүттэн куһаҕан санааларын ылан бырахтаҕына эрэ үчүгэй са-наалары саныыр кыахтанар. Ол иһин ханнык баҕарар таҥара үөрэхтэрэ итэҕэйэр дьону куһаҕан санааларыттан ыраастана, олору умнан, хааллара сылдьалларын ирдииллэр. Куһаҕан санаалартан ыраастаныы куһаҕан быһыылары аҕыйатар кыаҕын дьон бары туһаналлара хайаан да наада.
«Ыар санааҕа баттатыы» диэн кыайан ыраастаммат, мунньуллубут куһаҕан санаалары этэллэр. Киһи үчүгэй санаалары элбэхтик санаатаҕына, үгэс гынан иҥэриннэҕинэ эрэ куһаҕан санааларыттан ыраастанан үчүгэйи оҥорор кыахтанар. Ол иһин үчүгэй дьыалалары, быһыылары оҥорорун наадатыгар санаата үчүгэй буолуохтааҕа быһаарыллар. Оҕону кыра эрдэҕинэ куһаҕаны оҥорботугар үөрэтэн, үчүгэй санаалары өйүгэр-санаатыгар иҥэрэн, киллэрэн биэрии бары үөрэтээччилэртэн ирдэниллэр сүрүн көрдөбүлгэ кубулуйдаҕына эрэ оҕо киһилии майгылаах буола улаатыан сөп. Ол аата оҕо ханнык үгэстэри иҥэринэр даҕаны майгына соннук буола улаатар.
Төрөппүттэр, үөрэтээччилэр бэйэлэрэ тугу үчүгэй, тугу куһаҕан дииллэригэр батыһааччыларын үөрэтэ сылдьаллар. Ол иһин ордук суолталааҕынан оҕону, киһини үөрэтээччи майгына улахан оруолу ылара быһаарыллар.
Эдэр киһини олоххо уопуттаах, бу баар киһи холобурунан көрдөрөн үөрэтии ордук тиийимтиэ, өйдөнүмтүө. Бу үөрэҕи быһаччы быһаардахха, оҕоҕо мин курдук киһи буол, миигин үтүгүн диэн үөрэтии буолар. Арай холо¬бур оҥостор киһи олус улахан үтүөлээҕэ, аата-суола улахана ордук тиийимтиэ буолара эмиэ аахсыллар. Ол иһин бары таҥара үөрэхтэрэ оҕону үтүгүннэрэн, батыһыннаран үөрэтэргэ аналлаахтар.
Төрөппүтүн оҕото хаһан баҕарар үтүктэр, батыһар. «Яблоко от яблони надалеко падает» диэн этии итини быһаарар. Төрөппүтэ түһэн биэрбэтэҕинэ оҕото бэйэтэ да батыһа сылдьар, кини курдук буолар баҕа санааны үөскэтинэр. Төрөппүтэ үтүө, үлэһит киһи буоллаҕына, оҕото кинини батыһар, үтүктэр таҥаратыгар кубулутар, кини курдук буолуон баҕаран, баҕа санаатын ситиһэр кыаҕа улаатар. Ол кини баҕара саныыр санаата кинини сирдиир, ыҥырар. Оҕо улаатан иһэн ити сыалын ситиһэн төрөппүтүн курдук өйдөөх-санаалаах буола улаатар.
Ол аата оҕону үөрэтии аан маҥнай төрөппүт өйүттэн-санаатыттан, кини туохха уонна хайдах үөрэммититтэн быһаччы тутулуктаах. Оҕотун киһилии майгыга, үлэни-хамнаһы кыайарга-хоторго үөрэтиэн баҕарар киһи, аан маҥнай бэйэтэ үлэлээн-хамсаан көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэрэн иһэрэ хайаан да ирдэнэр тутаах көрдөбүл буоларын таба сыаналаан туһаныахха наада.
Баай уонна дьадаҥы, үлэһит дьон өйдөрө-санаалара олохторо тус-туспаларын курдук тус-туспалар. Аһара баай уонна быстар дьадаҥы дьон өйдөрө-санаалара букатын да утарыта турар өйдөбүллэрэ элбэхтэр. Yлэһиттэр аһара баай дьон этиилэрин, үөрэхтэрин лаппа үчүгэйдик сиидэлээн, ырытан баран бэйэлэригэр туһалаах өрүттэрин эрэ ылыналларыгар сүбэлиибит. (1,76).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Xiaomi MIX Fold 2
Xiaomi MIX Fold 2 - Xiaomi тэрилтэ 2022 сыллаах флагмана, Аан Дойдуга саамай популярнай төлөпүөнэ буолар. Аан бастакытын iPhone-нары сиппит атын телефон маркаларыттан.
Sumitomo Rubber Industries
Sumitomo Rubber Industries, Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ массыына шиналарын оҥорор тэрилтэ. Кини бас билиитигэр аатырбыт американскай, финскай бреннар киирэллэр. Холобура Dunlop Tires, Goodyear Tire & Rubber Company, Michelin.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Sumitomo Group бөлөҕөр киирэр.
Бүлүү өрөгөйүн ырыата
Бүлүү өрөгөйүн ырыата.
Куһаҕан үөрүйэх
Куһаҕан үөрүйэх киһи куһаҕан быһыыны оҥороругар тириэрдиэн сөп.
Бүлүү өрөгөйүн ырыата
Ырыа ааптардара
Ырыа тылын Н. И. Иванов суруйбут, мелодиятын — А. И. Васильев. Васильев Алексей Иннокентьевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна, М. Н. Жирков аатынан Бүлүүтээҕи искусство оскуолатын преподавателэ. «Кэрэчээнэ» ырыа ансаамбылын салайааччыта. А. Васильев айбыт ырыалара — «Киэһээҥҥи Бүлүү» уонна «Сахам Сирин таптыыбын» — XX үйэ сүүс бастыҥ умнуллубат сахалыы ырыаларын ахсааныгар киирбиттэрэ.
Куһаҕан үөрүйэх
Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн киһи үс куттаах:
1. Үөрүйэх буолуу буор куту үөскэтэр. (1,24).
Dunlop Tires
Dunlop Tires — Германия массыына уонна мото шиналарын оҥорор тэрилтэтэ, Европаҕа биир улахан буолар. Sumitomo Rubber Industries тэрилтэҕэ подчиняйся кынар.
Куһаҕан үөрүйэх
2. Үгэстэр ийэ куту оҕо саҥаны билэн иһэриттэн үөскэтэллэр.
3. Үөрэх билиигэ кубулуйан салгын куту сайыннарар.
Сахалар олохторун уонна өй-санаа, таҥараларын үөрэхтэрэ хас да көлүөнэ дьон олохторун холбуу хабар. Бу үөрэххэ киһи оҥорор куһаҕан быһыыта кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэр диэн этии баар. Бу бэриллэн иһии киһи хас да көлүөнэ устата үөскэтинэн сайыннарар буор кутунан быһаарыллар. Киһи хамсаныылары оҥорор өйө-санаата, буор кута оҕотугар, сиэннэригэр бэриллэн иһэрин быһааран сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ дьоҥҥо тириэрдэр. Бу үөрэх уоруйах оҕото - уоруйах, үлэһит киһи оҕото - үлэһит буолар диэн этииттэн тирэх ылан сайдыбытыттан табата быһаарыллар.
Куһаҕан үөрүйэхтэр мунньустуулара таҥара накааһын үөскэтэр. Ол аата сыыһа туттунууга тириэрдиэхтэрин сөп. Киһи куруук куһаҕан санааларыттан ыраастана сылдьара эрэйиллэр. (2,47).
Киһи сыыһа-халты туттунан куһаҕан быһыылары оҥороро элбэх. Көрсүө, сэмэй буолуу таҥара накааһын үөскэппэт аналлаах. Көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттубат, сиэри аһара барбат, оҥорор быһыытын дириҥник толкуйдаан, ырытан баран биирдэ оҥорор. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэр, таһынан барар, ол иһин сахалар айыыны оҥорууттан улаханнык сэрэнэллэр. Оҕо улаатан истэҕинэ "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума" диэн этэн үөрэтэллэр.
Таҥара накааһа оҕону хайдах иитэртэн үөскээн тахсарынан, көлүөнэлэр уларыйыыларыттан баар буолбута, дьайыыта тиийбитэ биллэр. Көлүөнэлэр уларыйыыларыгар, солбуйсууларыгар өй-санаа куһаҕан өттүгэр уларыйыыта үөскээһинэ таҥара накааһа кэлбитин биллэрэр. Куһаҕан быһыыны оҥоро охсон баран дьон бары тоҕо таҥара накааһа кэлбэтин муодарҕыыллар, таҥара суох эбит дии санааҕа оҕустараллар уонна өссө бу быһыыларын хатылаан оҥоруохтарын сөп. Олоххо сыыһа суолу тутуһууттан, куһаҕан быһыылары оҥоруу диэки халыйан хаалыыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ дьону сэрэтэр, харыстыыр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. – 156 с.
Сандаарыы (киинэ, 1980)
Сандаарыы (The Shining) - Стивен Кинг кэпсээнинэн уһуллубут һоррор киинэ. Билиҥҥи бириэмэ биир үчүгэй абааһылаах киинэнэн биллэр.
Sumitomo Forestry
Sumitomo Forestry — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ тыа маһын кэрдэр конгломерат (конгломератка 97 туспа тэрилтэ 174 омук сиригэр киирэр). Канаадаҕа, Саха Сиригэр, Финляндияҕа, Швецияҕа, Аляскаҕа (АХШ), Бразилияҕа бастыҥ буолар араас дочерняй тэрилтэлэр нөҥүө.
Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Sumitomo Group бизнес салаатыгар холбонор.
Бабушкин Иван Васильевич
Бабушкин Иван Васильевич — нуучча идэтийбит өрөбөлүссүйүнүөрэ.
Сүрүн үлэтэ
1900 с. сайынытан Бабушкин Смоленскай, Полоцкай, Покров, Орехово-Зуево курдук улахан промышленнай куораттарга кистэлэҥ революционнай үлэни ыытар уонна Кыым «Искра» хаһыаты тарҕатыынан дьарыктанар.
Үйэлээх аата
thumb|[[Почта марката ССРС, 1973 сыл]] Бүрээтийэҕэ И. В. Бабушкин ытыллыбыт куоратыгар 1941 сыллаахха кини аатын иҥэрбиттэрэ. 1973 сыллаахха Дьокуускайга И. В. Бабушкин аатынан уулусса ааттаммыта.
Тэйэр Хайа
Тэйэр Хайа (былыргы сахалыы аата Tejer khaia) - Таатта улууһа сиригэр баар хас даҕаны хайалар, Амма үрэх аттыгар уонна Даайа Аммата диэн сиргэ баар. Улахан айылҕа сирэ буолар.
Tejer khaia
Kugelpanzer
мини|248x248пкс|Кубинкаҕа баар бронетанковай музейга турар "Kugelpanzer" Көрөр киһи (наблюдатель) массыыната «Kugelpanzer» (Kugelpanzer, шар-тааҥка) — 1930-с сс. (1940-с.?) Үһүс Рейхэҕэ оҥоһуллубут чэпчэки бронеавтомобиль. Кубинкаҕа баар бронетанковай музей үлэһиттэрин этэллэринэн, массыына артиллерия уотун көннөрөргө аналлаах, ону кэтээн көрөр киһигэ хамсыыр бронированнай пууҥ быһыытынан оҥоһуллубута.
Билигиҥҥигэ бу массыына олох сөп анала биллибэт.
Остуоруйата уонна ойуулаһына
Сэрии бүтүүтүгэр РККК араас трофейнай коллекцията биир саамай уһулуччулаах бронемассыыната эбиллибитэ. Кыһыл Аармыйа байыастара "Maus" тааҥкаттан уонна да атын интэриэһинэй тиэхиникэни кытта Куммерсдорфскэй полигоҥҥа булуллубута. Ону "Kugelpanzer" диэн ааттаах эбит (нууччаллы "шаротанк" диэн бөрөбүөттэнэр). Бу массыынанан туох да докумуон суох эбит. Баҕар даҕына, көҕүлээһин бэрээдэгинэн тутуллубута буолуо диэн санаа этиллибитэ. Тас омуктарга саамай көстүүлээх разработчик быһыытынан "Krupp" фирма ыйыллар.
Бронемассыына 5 мм халыҥнаах, ойоҕоһунан кыра буорта наклоннаах икки бытархай буортулаах сфера аҥаралара бааллар, массыынаны хамсаматарга аналлаах сири хабар зацептар бааллар. Иһигэр суоппарга уонна прибордарга миэстэ баар. Корпус инники өттүн хараҕынан көрүү-истии эрэ таһымынан оҥоһуллубута. Кэлин өттүгэр 25 л.с. кыамталаах мотоцикллаах двигатель баар. Тас ньууругар кыра диаметрдаах тимир кутуруктаах кронштейн монтажтаммыт, үрдүнэн олордуу люк баар. Бу Kugelpanzer сэбилээһин уонна кэтээн көрөр оборудование суох эрээри, ардыгар биир пехотнай бүлэмиэти MG 34 эбэтэр MG 42 тиэйиэхтэрин сөп диэниллибитэ. Массыына маассата 1800 кг буолла, саамай түргэнэ — 8 км диэри.
Үөһэ этиллибит суруктартан сиэттэрэн, Kugelpanzer полигоннарга бронированнай кэтээн көрөр пуун быһыытынан эрэ туһаныллыан сөп диэн түмүк тахсар. Маннык массыынаны фроҥҥа ыытарга улаханнык табыллыбат этэ — мөлтөх бронялааһын оннооҕор бинтиэпкэлээх калибрдаах буулдьалар ыталлар. Баҕар, тааҥкалары эбэтэр бронемассыыналары кинилэр огневой боруобаланалларыгар батыспыта буолуо.
Аны сэрии бүтүүтүгэр Японияҕа ыытыллыбыт диэччилэр, уонна онно Манчжурияҕа сэбиэскэй саллааттарынан саллаттарынан былдьаммыта. Итинник экспериментальнай массыына туттуута ис хоһооно суох буоларын даҕына. Билигин хайа баҕарар түбэлтэҕэ бу массыына Москватааҕы Кубинкаҕа БТСТ (броневой уонна тааҥкавай сэбиилээһин уонна тиэхиникэ) музейын экспозициятыгар туруоруллан турар.
Michelin
Michelin (толору аата Compagnie Générale des Établissements Michelin), Франция массыына уонна мото шиналарын оҥорор тэрилтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар. Sumitomo Rubber Industries бас билиитигэр киирэр.
IPhone 11 Pro
iPhone 11 Pro уонна улахан варианын iPhone 11 Pro Max дииллэр — Apple 2019 сыллаах флагмана, Apple A13 чиптаах уонна iOS 13 операционнай системалаах.
Xiaomi Mi 11 Ultra
Xiaomi Mi 11 Ultra - Xiaomi тэрилтэ 2021 сыллаахха таһаарбыт флагман төлөпүөнэ.
Goodyear Tire and Rubber Company
Goodyear Tire and Rubber Company — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ шина оҥорооччу массыыналарга, мотоциклларга уонна трактордарга. Sumitomo Rubber Industries бизнеска киирэр.
Бричаны
Бричаны (Briceni) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 9 300.
Huawei P50
Huawei P50 уонна улахан вариана Huawei P50 Pro диэн Huawei 2021 сыллаах флагман төлөпүөнэ.
Геморрой
Геморрой (сахалыы тылынан hemorroj биитэр hеморрой), аныгы үйэ ыарыыта (оhуоба 80 сыллардаах кэнниттэн элбээтэ), билиҥҥи кэмҥэ тарҕаммытынан 4 миэстэни ылар (грипп, тымныйыы, гиподинамия кэнниттэн) уонна дьон өлөрүттэн 7 миэстэ (ол эбэтэр 10 бастакы ыарыыга киирэр). Оhуоба киэнник сайдыылаах дойдуларга тарҕаммыт (АХШ, Дьоппуон, Германия, Франция, Корея, Швеция) уонна сайдыылаан дойду эр дьонун 80% ылар, 75% кэрэ аҥардарын. АХШ хас 4-үс олохтооҕо геморойунан ыалдьара биллэр. Кэнники кэмҥэ ити ыарыы Арассыыйаҕа эмиэ тарҕанна. Ол курдук билинни туругунан эр дьон 54%, кэрэ анар 38% ыалдьар. UN этэринэн Аан Дойдуга геморройдаах дьон элбээн эрэллэр, олор ортолоругар эдэр саастаах ыччаттар баар буолаллара элбиир.
Атагюль Неслихан
Неслиха́н Атагю́ль Догулу́ (Neslihan Atagül Doğulu; 1992 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр төрөөбүт, Турция, Стамбул) — турок биир саамай биллиилээх модела уонна киинэ, киинэ сэрийээлин артыыһа
Биографията уонна карьерата
Ол гынан баран кини аан дойдуга биллэр артыыс быһыытынан үүнэн сайдан тахсарыгар «Всё, что мне осталось от тебя» (2015) диэн киинэ төһүү буолбута. Кини бу киинэҕэ Элим диэн биир саамай сүрүн оруолу толорбута.
Төһө даҕаны артыыс олус эдэр саастааҕын иһин, кини норуоттар икки ардыларынааҕы билиниини ситиспитэ. Олортон саамай элбэх бирииһин 2012 сыллаахха «Чистилище» киинэҕэ оонньоон ылбыта.
Тус олоҕо
Артыыс туохтааҕар даҕаны чуумпу киэһэлэргэ, иллэҥ кэмигэр кинигэни ааҕарын сөбүлүүр. Ол курдук. кини саамай сөбүлүүр суруйааччылара буолаллар: Франц Кафка, Карлос Кастанеда, Урсула Ле Гуин, ону таһынан кини Тим Бертон уонна Дэвид Линч киинэлэрин сэҥээрэр.
Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтоохторо
200px|thumb|right|«Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтооҕо» Бэлиэ Ньурба улууһун Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтоохторо.
Ытык аат иҥэриллиитин Балаһыанньата
Ытык аат Чаппаҥда нэһилиэгин сайдыытыгар, туругуруутугар улахан өҥө иһин иҥэриллэр. Ытык аат туһунан Балаһыанньа «Чаппаҥда нэһилиэгэ» олохтоох тэриллии 2010 сыл сэтинньи ХХ күнүнээҕи быһаарыытынан бигэргэтиллибит. Ытык аат Чаппаҥда нэһилиэгин олохтооҕор эбэтэр Чаппаҥда нэһилиэгиттэн төрүттээх киһиэхэ иҥэриллэр.
Ытык ааттаммыт киһиэхэ нэһилиэк баһылыга өрөгөйдөөх түгэҥҥэ «Ытык Киһи» Бэлиэ туттарар. Бэлиэни сэргэ «Өйдөбүнньүк лента», туоһу докумуон туттарыллар. Үрдүк аакка тиксибиттэр ааттара «Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтоохтоҕо» Кинигэҕэ суруллар.
Huawei P40
Huawei P40 уонна тупсубут вариана Huawei P40 Pro - 2020 сыллаах Huawei флагман төлөпүөнэ.
Хемчик өрүс
Хемчик өрүс
Хемчик (тув. Хемчик) - Енисей өрүс бассейыныгар киирэр, Тыва Өрөспүүбүлүкэтигэр баар өрүс. Өрүс уһуна - 320 км. Алтай Өрөспүүбүлүкэтин кытта кыраныыссаҕа турар Шапшальскай кэлимсэ хайа ситимигэр киирэр Козер хайа илин сирэйигэр баар чыпчаалтан, 3122 м.үрдүктэн саҕаланар. Өрүс барыта Тыва сиригэр сытар. Икки хайа икки ардынан устар - Арҕааҥҥы Саян хотугу өттүнэн уонна Арҕааҥҥы Танну-Ола хайа соҕуруу өттүнэн, кинилэртэн түһэр уулары барытын хомуйан ааһар. Аллараа диэки өттүгэр, Хемчик хотоолугар сөҥүү түспэтиттэн, киирэр уу олох аҕыйах. Бары саҕаланар сирдэрэ уонна салаалара, ууну үрдүк хайалартан ылаллар. Онон, өрүс ситимэ, Хемчик котловинатыгар нүөлсүтүүгэ киэҥник туттуллар. Өрүс элбэх сиринэн үөһээттэн түһэр уулардаах уонна таас харгыстардаах буолан, ууга устар тэриллэр айанныыр кыахтара суох. Хотоол синньигэс эрээри, туруору кытыллардаах, сүнньүгэр элбэх улахан таастардаах. Хемчик хотоолугар көнө сиринэн устар майгылаах өрүс буолар. Сүүрүгэ бытаарар. Былыргы Ийме кэнниттэн эмиэ, хайа өрүһүн майгытын ылынар уонна Хемчик кэлимсэ ситимин хайаларыгар тиийэр. Манна хотоол синньигэс, туруору ойоҕостордоох. Бүтэһик кэрчигэ - Хемчик каньона. Каньон, Үөһээ Енисей, Саяно-Шушенскай водохранилищетынан тимирдиллибит Саян каньоныгар сыстар. Өрүскэ киирэр салаалара: Малый Хемчик, Чон-Хем(уҥа), Чинге-Хем(уҥа), Чиндозын(хаҥас), улахан, уҥа Барлык, үксүн сири нүөлсүтүүгэ туттуллар, улахан, хаҥас Алаш, Чыркагы(уҥа), сүрүн, хаҥас Ак-Суг, Кара-Суг уонна улахан Чадан(уҥа), уонна Алды-Ишкин(хаҥас). Өрүс бассейыныгар ойуур, үөһээ дьаарыска, үксүн бассейн хотугулуу-арҕаа өттүгэр үүнэр. Хемчик хотоолугар үүнээйи, өрүс саҕаланыытыгар эрэ баар. Салгыы өрүс сүнньүн бата эрэ, синньигэс балаһанан тополь чараҥнара бааллар. Ойуурдарыгар үксүн тиит мас уонна тополь үүнэллэр. Өрүс кытылын бата элбэх талахтар үүнэллэр. Хемчик котловинатыгар өрүс, үүнээйитэ да, ойуура да суох, кураанах кэриэтэ сиринэн устан ааһар. Хемчик, атыттарга холоотоххо дьоҕус үрэх. Өрүс тайыыр сиригэр сылга ортотунан, 125 мм.сөҥүү түһэр. Онон, өрүс аллараа бассейыныгар Хемчик хотоолугар уу аҕыйах буолар. Өрүс сир аннынааҕы уулартан, эмиэ, эбинэр. Сайын бэс ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри халаанныыр. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D1%87%D0%B8%D0%BA http://svyato.info/respublika-tyva/ak-dovurak-respublika-tyva/4534-reka-khemchik.html
Sumitomo Chemical
Америкаҕа, Кытайга, Кореяҕа, Аргентинаҕа лидер.
Sumitomo Group империатыгар киирэр.
Сюдюрланд
Сюдюрланд (исл. Suðurland) —  Исландия 8 эрэгийиэннэриттэн биирдэстэрэ, дойду соҕуруу өттүгэр сытар. Иэнэ — 24 526 км². Олохтоохторун ахсаана — 23 972 киһи (2008 сыллаахха). Олохтоохторун плотноһа 0,98 киһ./км². Киинэ — Сельфосс куорат, Аурборг муниципалитетыгар баар.
Тыырыллыыта
Сюдюрланд эрэгийиэн 3 сислаҕа уонна 2 «көҥүл общинаҕа» арахсар. Муниципалитеттара 14:
Кыһалҕаны билии
Оҕо улаатан өйө-санаата сайдан, үчүгэйи уонна куһаҕаны араарар кыахтанан, киһи буолууну ситиһэн элбэхтик үчүгэйи оҥорор буола үөрэнэрэ олус уустук, уһун кэми ылар. Атаахтатар, маанылыыр, барыга-бары бэлэмҥэ үөрэтиллэр оҕолор бэйэлэрин өйдөрүнэн-санааларынан салайтаран үлэлиир-хамсыыр кэмнэрэ кэлэригэр элбэх үчүгэйи, туһалааҕы оҥороллоро аҕыйаан иһэрэ улааппыттарын кэннэ дьэ биллэр. Кыһалҕата суох олох киһи туохха да кыһаммат, үлэлии-хамсыы сатаабат буолуутун үөскэтэрэ кэлин өйө-санаата мөлтүүрүгэр тириэрдэр.
Ханнык эмэ үлэни кыайыы-хотуу, үөрэҕи ситиһии туох эмэ кыһалҕа кыһайар буоллаҕына ордук ситиһиилээх буолар. Уһун үйэлээх саха дьонун олохторун үөрэҕэр «Кыһалҕа кыһайар» диэн этии баар. Бу олус туһалаах олох үөрэҕэ буолар. Олох киһини кыһайара кытаанах, тыыннаах буолуу иһин киһи оҥорботун да оҥотторор, кыайбатын да кыайарыгар тириэрдэр кыахтаах.
Дьон олоҕо сайдан иһиитин сокуонунан өй-санаа сайдыыта дьадаҥыттан байыы диэки хайысхаланан сайдарыттан кэмэ кэллэҕинэ баайдар дьадаҥыларынан солбуллан, уларыйан биэрэн иһэллэр. Баайдар кыһалҕата суох олохторуттан өйдөрө-санаалара туруга суох буолан мөлтүүрүттэн кэлэр көлүөнэлэрэ быстах быһыыга түбэһэллэрэ элбээн, эстэн симэлийэн иһэллэрин дьадаҥылар байан-тайан иһиилэрэ солбуйан биэрэллэр.
Ыарахан олохтоох дьадаҥы киһи оҕото үөрэҕи кыһанан, баарын-суоҕун барытын түмүнэн ситиһэр. Үөрэҕи ылыы, ситиһии кини санаатыгар ыарахан, элбэх үлэлээх дьадаҥы олоҕуттан куотуу, байыыны-тайыыны ситиһиигэ олук буоларын иһин, бары кыаҕын барытын түмэн үөрэнэриттэн үөрэххэ ситиһиитэ эбиллэрэ, өйө-санаата түргэнник сайдар кыахтанар.
Былыргы кэмҥэ үлэһит, дьадаҥы киһи оҕото үөрэҕи ыларга олус кыһанара, үлэни-хамнаһы сатыыра, кыайара «Кыһалҕа кыһыл кымньыылаах» диэн этиигэ сөп түбэһэр буоллаҕына, баай киһи оҕото үөрэҕи аанньа ахтыбат, мөлтөхтүк, кыһаммакка эрэ дьаалатынан үөрэнэр, үлэни аанньа ахтыбат.
«Кыра киһи кыһалҕаны билэр» диэн этии үлэһит, дьадаҥы киһиэхэ куруук туга эмэтэ тиийбэтиттэн ону-маны туһалааҕы, олоҕу тупсарары оҥороро элбиирин, өйө-санаата сайдыыта киһилии, киһи быһыытын таһынан барбатын быһаарар.
Кыһалҕа кыһайан олоххо үөрэнии туһатын сүрүн дакаастабылынан Аҕа дойду улуу сэриитин ыарахан кэмин оҕолоро кыра эрдэхтэриттэн үлэлии-хамсыы үөрэнэннэр бары кэриэтэ кырдьар саастарыгар диэри киһи быһыылаахтык үлэлииллэр, олохторун сиэри-туому тутуһан олороллор, бэрээдэги кэспэттэр, буруйу-сэмэни оҥороллоро отой сэдэх, биир эмэ эрэ. Бу ыарахан, ас-үөл аҕыйах кэмигэр аччыктыыры, ыарахан олоҕу билэн улааппыт дьон билигин даҕаны килиэп хаҕын да бырахпаттар, барытын туһаҕа таһааран иһэллэр, кыаммат-тиийиммэт дьону ордук аһынымтыалар, сымнаҕас, көрсүө майгылаахтар.
Кыһалҕаны билэн улааппыт дьон өйдөрө-санаалара киһи быһыылаах, харыстыыр, көмүскүүр санаалара элбэх, бэйэлэрэ бары үлэни-хамнаһы сатыыр, кыайар буолууга кыра эрдэхтэриттэн үөрэнэллэр. Үлэһит дьон оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ-хамнаска үөрэттэхтэринэ оҕолоро бэйэтэ үлэлээн-хамсаан баайы-малы булунар кыаҕа улаатар. Үлэлии-хамныы үөрэнии, барыны-бары сатыыр буолуу бэйэтэ муҥура биллибэт баай буолар. Үлэлии-хамсыы үөрэммит киһи хаһан баҕарар, ханнык баҕарар үлэҕэ ситиһиилэри оҥорор кыаҕа хаһан да хаалан хаалбат.
Манньаны кыра оҕону үөрэтиигэ, ийэ кутун иитиигэ эмиэ киэҥник туһаныллар. Манна араас кэмпиэттэр, «үчүгэй оҕо» диэн хайҕааһыннар туттуллаллар. Оҕо улааппытын кэннэ үөрэх ситиһиилээх буоллаҕына араас грамоталарынан, благодарностарынан наҕараадалааһын элбэхтик туттуллар. Үлэһит киһи аахсар хамнаһыгар эбии ылар бириэмийэтэ манньалааһын биир көрүҥэр эмиэ киирсэр.
Оҕо улаатыар диэри төрөппүттэрин кыра эрдэҕинээҕилэрин курдук көрүллэн уонна үлэлээн-хамсаан улааттаҕына кинилэр курдук үлэһит, сүрэхтээх, соннук өйдөөх-санаалаах киһи буолар. Төһө да бары үөрэхтэнэн ахсааны, буукубаны билэр буолбуппут иһин үөрэҕи хайдах ылыныы былыр-былыргыттан уларыйара, тупсара уустук. Киһи үчүгэйи куһаҕаннааҕар ордук дөбөҥнүк умнара хаһан да уларыйбат. Куһаҕан ыар дьайыыта киһи этигэр-сиинигэр тиийэ дьайан ыарыыны үөскэттэҕинэ хаһан да умнуллубат гына өйдөнөн ppбуор кут]]угар иҥэр.
Эрэйдээх, туга эмэ тиийиммэт олох оҕо өйүгэр-санаатыгар ордук дириҥник иҥэн хааларынан үөскэтэр баҕа санаата ордук күүстээх баҕа санаа буолар уратылаах. Дьадаҥы оҕо улааттаҕына байыыны-тайыыны ситиһэргэ баҕа санаатын толорор кыаҕа төһө эмэ улаатар, күүһүрэр.
Оҕо улаатан баҕа санаата үөскүүр кэмигэр туга эмэ олус баҕара саныыра тиийбэт буолара ордук. Арай бу баҕара саныырбыт олоххо туһалааҕы аҕалар, өйү-санааны тупсарарга туһуланар буолара наада. Туох эмэ тиийбэтиттэн, суоҕуттан оҕо ону булаары-талаары бэйэтигэр баҕа санааны үөскэтинэр, онто улаатан истэҕинэ сыыйа-баайа күүһүрэн иһэр. Байар-тайар баҕа санаатын ситиһэригэр үлэни-хамнаһы туһана үөрэннэҕинэ үлэһит киһи буола улаатар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн үлэҕэ-хамнаска үөрэтии өйө-санаата киһилии суолунан сайдарын хааччыйар. Баҕа санаатын ким эрэ толорон биэрэр буоллаҕына, онно үөрэнэн ким эрэ оҥорон биэрэрин кэтэһэргэ, бэлэмҥэ үөрэммит киһиэхэ кубулуйар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ баҕа санаалар үөскээн иҥэллэр. Сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ бу баҕа санаалары ийэ кут өйө-санаата диэн быһаарар. Дьиэлэригэр арыгы иһэн үөрэр-көтөр, ыллыыр-туойар төрөппүттэр оҕолоругар арыгы иһэргэ баҕа санааны үөскэтэллэр. Бу баҕа санаа оҕо өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан ууруллан оҕо улааттаҕына арыгыһыт буолан хааларыгар тириэрдэр.
Huawei P30
Huawei P30 уонна тупсарыллыбыт вариана Huawei P30 Pro - Huawei 2019 сыллааҕы оҥорон таһаарбыт флагман төлөпүөнэ. Huawei P20 салҕыыта буолар.
Кыһалҕаны билии
Дьон бэйэлэрин үтүө санааларынан салаллан бэрээдэктээх буолаллара олус уустугун, уһуннук кыаллыбатын Россияҕа суол быраабылаларын кэһии иһин ыстыраап улаатыыта бигэргэтэр. Тоталитарнай сэбиэскэй былаас уурайбытын кэнниттэн демократия үөрэҕин киллэрэ сатааһын сүүрбэччэ сыл устата барда эрээри көҥүлү ылбыт дьон бэрээдэги, сокуоннары бэйэлэрэ өйдөрүнэн-санааларынан салаллан тутуһаллара букатын эбиллибэтэ. Кэһэтэн биэрии эрэ дьон бэрээдэги, сокуоннары тутуһалларын хааччыйар кыахтааҕа чахчы дакаастанна.
Кыһалҕа кыһайыытынан бэрээдэктээх буолуу кыаллар кыахтааҕа дьон өйдөрө-санаалара төһө да сайыннаҕына, үөрэҕи-билиини баһылаатахтарына олохторо көнөн, байан-тайан бардахтарына оҕолорун иитиилэрэ баайдардыы, ол аата атаахтатан, маанылаан иитиигэ кубулуйарыттан, бу олохторо тупсубут баайдар, омуктар эмиэ эстиигэ тиийиэхтэрин сөп.
Олох көнөн, баай-талым эбиллэн иһиититтэн өй-санаа сайдыыта уратыланара, сыыйа мөлтөөһүҥҥэ тиийэрэ дьон-аймах салгыы олохторугар улахан уустуктар баалларын биллэрэр. Дьон-аймах сайдыыны ситиһэн, оҥорор тиэхиникэлэрэ күүһүрэн, кыаҕыран истэхтэринэ «Туох барыта икки өрүттээх» буолуута эмиэ күүһүрэн, куһаҕаны оҥоруу эмиэ сатайан барара быһаарыллар.
Олоххо сайдыыны ситиһэн истэххэ дьон өйө-санаата аһара барарын тохтотуу, сиэр-майгы үөрэҕэ кытаатан биэриитэ хайаан да толоруллуохтаах ирдэбилгэ кубулуйдаҕына табыллар. Оҕо улаатан иһэн дьон олохторугар көрсөр кыһалҕаларын этинэн-сиининэн билэн улааттаҕына атыттар кыһалҕаларын таба өйдүүр киһи буола улаатар.
Яковлев Семен Семенович
Оҕо сааһа
Оҕо эрдэҕиттэн барыны бары сэргээн көрө, мындырдык толкуйдуу, айа улааппыта. 1930с. сэттис кылааһы бүтэрэн баран салгыы Дьокуускайдааҕы фельдшерскэй-акушерскай оскуолаҕа үөрэнэ киирэр уонна 1932с. ситиһиилээхтик бүтэрэр. Оскуолаҕа талбыт идэтин сөбүлээн, интэриэһиргээн үөрэммитэ. Диагноз туруорарыгар оскуолаттан ылбыт билиитэ, онтон кэлин саҥа тахсар периодиканы ааҕан, тус бэйэтин опытынан мындырдык толкуйдаан айымньылаахтык үлэлиирэ.
Кыһалҕаны билии
Кыһалҕа кыһайыыта олох үөрэҕэр киирсэр. Былыргы кырыымчык кэмҥэ үлэһит дьону кыһалҕа кыһайан үтүө, үчүгэй майгыланаллара кыаллар эбит буоллаҕына, аныгы, үөрэҕи-билиини баһылаабыт кэмҥэ төрөппүт эрэ кыһайыыта оҕолор үтүө, үчүгэй майгыланалларын, үлэҕэ-хамнаска үөрэнэллэрин ситиһэргэ туһалыыр кыахтаах. (1,94).
Вадул-луй-Водэ
Вадул-луй-Водэ (Vadul lui Vodă) диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 5 000 (2013).
Кыһалҕаны билии
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Яковлев Семен Семенович
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Кэргэнэ Александра Спиридоновна Рупова(1917-79) - начальнай кылаастарга учууталынан үлэлээбитэ. Кинилэр биир кыыс, түөрт уол оҕоломмуттара. Улахан уоллара Кларус Семенович Яковлев - ювелир-маастар, кыыстара Клара Семеновна Саввина - терапевт уонна иглорефлексотерапевт быраас, Станислав Семенович Яковлев - ветеринарнай быраас, Валерий Семенович Яковлев - Элгээйигэ леснигинэн, Антон Федорович Яковлев - Бүлүү куоратыгар киномеханигынан үлэлээбиттэрэ.
Huawei P20
Huawei P20 уонна тупсарыллыбыт вариана Huawei P20 Pro, 2018 сыллаах флагман, Huawei тэрилтэ бастакы фотофлагмана уонна бастакы Leica тэрилтэни кытта линза интеграциялаабыт телефоннара, 2018-2020 сыллаахха дылы DxOMark һурунаал этэринэн саамай бастыҥ фотокамералаах телефон буола сылдьыбыта.
Шарль Бодлер
мини|Шарль Бодлер Шарль Бодлер (Charles Pierre Baudelaire ; муус устар 9, 1821 — атырдьах ыйын 31, 1867, Париж) — поэт уонна критик, Франция уонна аан дойду литэрэтиирэтин клаассига.
Мария Такэути
Дьоппуон биир биллэр ырыһыта уонна композитора. Карьератын тухары Дьоппуоҥҥа 16 мөллүйүөн пластинка атыылаабыта. Бастакы 70-ус уонна 80-ус сыллааҕы үлэлэрин сити-поп диэн жанрга сыһыаннаах. мини|Мария Такэути илии баттааһына
Бастакы сыллара
Мария Тайсяҕа, Хикава оройуонугар, Симанэ префектуратыгар төрөөбүт. Кини дьиэ кэргэнин Такеноя диэн рёкаҥҥа улааппыта. Үһүс кылааска Мария пианиноҕа уонна гитараҕа сатаан оонньуур буолбута.
1972 сылга кини Рок-Фолс куоратыгар (Иллинойс, АХШ) үһүс курска AFS межкультурнай программатынан, аан дойдутааҕы атастаһыытынан үөрэммитэ. Үөрэҕэр Мако диэн хос ааттыылара. 1974 сылга Кейо Университетыгар ааҥыл литературатын специальноһыгар киирбитэ.