cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Афанасьев Алексей Никифорович
Олоҕун олуктара
1969 с. ырыа учууталынан үлэлээбитэ.
1977 сыллаахха Абаканнааҕы педагогическай институту үөрэнэн бүтэрэн биология уонна химия учууталын идэтин ылбыта.
1977-1984 сс. Сиэйэ оскуолатын химия учууталынан үлэлээбитэ.
Тыа учуутала буоларын быһыытынан сүрүн уруогун биэрэрин таһынан эбии физика, география, ырыа, уруһуй, черчение, история, үлэ уонна физкультура уруоктарын биэрэрэ. Интернат уонна күнүскү эбии дьарык иитээччитинэн, спортивнай уонна предметинэн куруһуоктар салайааччытынан үлэлээбитэ.
Алексей Никифорович нэһилиэккэ, улууска уонна республикаҕа спорт сайдарыгар улахан өҥөлөөх. Ол курдук боксаҕа общественнай тренер быһыытынан хас да республика чемпионнарын уонна призердарын бэлэмнээбитэ. Ону таһынан хамаанданан оонньуу көрүҥнэригэр, туризмҥа, «Зарница» байыаннай-патриотическай оонньууга улууска элбэхтик бастаан тураллар. Кини үөрэппит оҕолорун ортолоругар физкультура учууталлара, спорт араас көрүҥнэригэр тренердэр, маастардарга кандидаттар, Саха сирин уонна Россия үөрэҕириитин туйгуннара бааллар.
Алексей Никифорович баяҥҥа эдэр эрдэҕиттэн оонньуур, ылыыр, ону таһынан ырыа айар мелодист. Билиҥҥи туругунан отучча ырыа айан норуот биһирэбилигэр таһаарда.
Киинэ устарынан дьарыгырар буолан 2013 с. Саха сирин культуураҕа уонна духуобунаска министерствотын дипломунан наҕараадаламмыта уонна XII «Кинолетопись Якутии» өрөспүүбүлүкэтээҕи конкурс лаурета буолбута.
Таһаарыылаах общественнай үлэтин иһин хас да грамотанан уонна дипломнарынан наҕараадаламмыта. Саха сиригэр спорт сайдыытын 70 сылыгар Саха сирин үөрэҕириитин министерствотын физкультура уонна спорт Комитетын грамотатынан наҕараадаламмыта. Саха сирин профсоюзтарын 75 сылыгар республика профсоюзтарын Комитетын грамотатынан наҕараадаламмыта.
1998 сыллаахха Саха сирин үөрэҕириитин туйгуна аат иҥэриллибитэ.
2003 сыллаахха РФ үөрэҕириитин министерствотын грамотатын ылбыта.
Ону таһынан «50 лет Победы», «Дети войны» мэтээллэр хаһаайыннара. Түбэй-Дьаархан нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
Өр сыллаах таһаарыылаах үлэтин иһин РФ иитиигэ уонна үөрэҕириигэ Бочуоттаах үлэһитэ уонна Саха сирин үөрэҕириитин систематын Бочуоттаах бэтэрээнэ диэн ааттар иҥэриллибиттэрэ.
Кэнэҕэскилээхтэр
Кэнэҕэскилээхтэр (Placentalia) диэн кыыллар ордук улахан кылаастара. Eutheria кладаҕа киирэр. Metatheria кладаҕа аҕас-балыс бөлөх сыһыаннаах. Кыыллар көрүҥнэрин 94% кэнэҕэскилээхтэр буолаллар (Киһи эмиэ). Кэнэҕэскилээхтэр добоччо сайдыбыт оҕолоноллор. Үөскэх төрүөр диэри ийэтин иһигэр кэнэҕэски (плацента) нөҥүө иҥэмтэлээх сэктэри уонна антиэттиктэри ылан аһыыр.
Тымныйыы
Тымныйыы (сороҕор нозофарингит, ринофарингит диллэр) түргэнник тарҕанар тыынар сисеманы дьайар сыстыган ыарыы. Сүнньүнэн мунну иһин уонна күөмэйи сабыдыаллыыр. Сибиктэринэн сөтөл, күөмэй ыарыыта, тумууланыы уонна температура буолар. Үксүгэр ол сибикилэр сэттэ күнтэн уон күҥҥэ дылы буолааччы, уһаабыта үс нэдиэлэҕэ дылы. Икки сүүстэн тахса вирус көрүҥэ тымныйыы биричиинэтэ буолар, ол гынан баран риновирус ордук тарҕаммытынан ааҕыллар.
Taco Bell
Taco Bell, Америка уонна Мексика рестораннара, мексиканскай кухняны оҥорор. Сир шаарын үрдүнэн биир бөдөҥ тэрилтэ. 20000 ресторан 80 омук дойдуларынан ыһыллан сытар. 100% акциата Yum! Brands тэрилтэ бас билиитигэр киирэр.
Афанасьева Зинаида Михайловна
мини|Афанасьева Зинаида Михайловна Афанасьева Зинаида Михайловна (1946 c. тохсунньу 15 күнэ, Элгээйи нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР –).
Олоҕун олуктара
1946 c. тохсунньу 15 күнүгэр Сунтаар оройуонун Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1971 с.- Саха государственнай университетын бүтэрэн, Сунтаар оройуонун Хоро начальнай оскуолатын сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээбитэ.
1972-1973 сс.- Түбэй аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үөрэх чааһыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1975 с. - Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатын интернатын иитээччитэ.
1980-1981 - бу үөрэх сылыгар оскуола библиотекарынан үлэлиир.
1983-1992 сс. - Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учуутала.
1992 сылтан – Сунтаардааҕы политехническай лицей саха тылын уонна литературатын учуутала.
Көмө Армиа
Көмө Армиа (ааҥл: The Salvation Army) - АХШ бүджетыттан үбүлэнэр 164 омук сиригэр үлэлиир дьоҥҥо үчүгэйи оҥорор организациа, босхо ас уонна таҥас кыаммат уонна тиийиммэт араҥаларга биэрэр. Протестантскай итэҕэл нөҥүө үлэлиир.
Ацумаса Тотисако
— дьоппуон төрүттээх Эмиэрикэ финансиста, менеджера уонна урбаанньыта, Micromanos Corp. уонна Microfinance International Corporation (MFIC; 2012-с сылга диэри) тэрийээччитэ уонна салайааччыта.
Оҕо сааһа, эдэр сааһа, үөрэҕэ
Ацумаса Тотисако 1953 сыллаахха Хиросима префектуратыгар баар Ономичи диэн дьоппуон куоратыгар төрөөбүт. Оҕо сааһа быстар дьадаҥытык ааспыт.
Эдэр сылдьан көтөр аалы ыытааччы буолуон баҕарар этэ, ол эрээри баҕа санаата туолар кыаҕа суох буолан бастакы түбэспит үлэҕэ киирбитэ (Токио Бааныгар).
Ацумаса 1976 сыллаахха Киотоҕа (Дьоппуон сирэ) баар Досися Университетыгар (ааҥл. Doshisha University) Аан Дойду урбааныгар уонна эргиэнигэр бакалавр таһымын уонна Дьордь Вашиҥтон Университетын (АХШ) МВА таһымын ылар. Ону таһынан кини Гуанахуато Университетыгар үөрэнэ сылдьыбыта (Мексика).
Бааҥҥа үлэтэ
27 сыл устата Тотисако The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ (эрдэ Токио Баана) диэн бааҥҥа үлэлии сылдьыбыта. Ол иһинэн 12 сыл Латыын Эмиэрикэтигэр баар филиалларга (Мексикаҕа, Эквадорга, Перуга уонна Панамаҕа) араас дуоһунаска үлэлии сылдьыбыттаах.
27 саастааҕар Мексикаҕа үлэлии сылдьан дойду хайдах курдук дьадаҥытын көрөн кэлэйбит этэ. Бу көрбүтэ кини инники сайдыытыгар күүскэ дьайыаҕа.
Ол кэмҥэ Ацумаса баан биэрэр араас үлэтин (дьоппуон улахан хампаанньаларын уларытыы да буоллун, валюта дьайыылара да буоллун) барытын бастакынан ылан көхтөөхтүк үлэлии сылдьыбыта.
Тотисако баан бас представителин дуоһунастаах бааҥҥа үлэтин бүтэрбитэ.
Түмэт урбаана
2003 сыллаахха Ацумаса Тотисако дьадаҥытыйыыны утары охсуһар баҕалаах баан үлэтин быраҕар. Ол сыл кини Microfinance International Corporation уонна Micromanos Corp. диэн тэрилтэлэри тэрийэр уонна салайааччылара буолар.
Microfinance International Corporation
Вашиҥтон куоракка баар Microfinance International Corporation (MFIC) тэрилтэ сүрүн соруга Латыын Эмиэрикэтиттэн үлэлии сылдьар кэлиилэргэ дойдуларыгар аҕыйах ороскуоттаахтык харчы ыытар кыаҕы биэрии буолбута. Кэлин хампаанньа интириэстэрэ Европаҕа уонна Аасыйаҕа тарҕаммыттара.
2007 сыллаахха Тотисако Microfinance International Corporation хампаанньаҕа үлэтэ Ашока Пуондатынан бэлиэтэммитэ.
2008 сыллахха Nikkei диэн дьоппуон премиятын ылбыта.
2009 сыллаахха Тотисако АRIAS систематын Федеральнай резервнай бааны кытта ситимнээбитэ.
2009 сыл от ыйын 8 күнүгэр Newsweek диэн дьоппуон хаһыата Тотисаконы Microfinance International Corporation-ҥа үлэтин иһин «Аан Дойду ытыктабылын ылбыт 100 дьоппуон» ахсааныгар кииллэрбитэ.
Ацумаса Тотисако 2012 сыллаахха MFIC инники сайдыытын боппуруостарыгар менеджменты кытта биир санааҕа кэлбэккэ хампаанньаттан барар уонна иккис тэрилтэтигэр болҕомтотун уурар.
Micromanos Corp.
Роквиллга (Мэриленд) кииннээх Micromanos Corp. кэлиилэргэ үлэни биэриинэн дьарыктаммыта.
Холобур, хампаанньа гостиница бизнеһын, тутуу, атыы, аһыыр сир, бэчээт уо.д.а. дьыалалары сайыннарар.
Ону таһынан хампаанньа туоһу суруктаах медицина үлэһиттэрин бэлэмниир
Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет (ПСАУ) — Арассыыйа Пенза куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Ацумаса Тотисако
Micromanos Corp.
Хампаанньа үлэни биэрии өттүнэн аутсорсинговай көмө оҥорор: үлэҕэ ылыыны, хонтуруолу, хамнаһы биэриини уонна налогу төлөөһүнү тэрийэр; үлэһиттэри үөрэтии уо.д.а.
Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
Устуоруйата
1950 с. балаҕан ыйын 21 күнүгэр ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтэ үрдүк үөрэх Министиэристибэтигэр Пенза куоракка лесотехническай техникум базатыгар Пензатааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун арыйарын көҥүллээбит. 1995 с. сэтинньи 16 күнүгэр институт Пензатааҕы тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйата буолбут. 2016 с. ахсынньы 1 күнүгэр Арссыыйа Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин 536 нүөмрдээх бирикээһинэн Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университета буолбут.
Ацумаса Тотисако
Micromanos Corp.
Ацумаса Тотисако 2012 сыллаахха MFICттан барбытын кэннэ бизнеһын сороҕун Micromanos-ка көһөрөр, холобур: харчыны ыытыы, чектары харчыга көһөрүү, кредит остуоруйатын сыаналааһын уо.д.а
Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
Факультеттара
1. Агрономическай факультет
Ацумаса Тотисако
Micromanos Corp.
Micromanos Corp. үлэтэ ситиһиилээх түмэт урбаанын быһыытынан Шваб Пуондатынан бэлиэтэммитэ.
Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
Факультеттара
-почвоведение, агрохимия, химия
Ацумаса Тотисако
Эбии
Ацумаса Тотисако дьоппуонну, английскайдыы уонна испанскайдыы холкутук саҥарар.
Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
Факультеттара
-уопсай сири оҥоруу уонна сири үллэрии
-растениеводство уонна ойуур хаһаайыстыбата
2. Инженернай факультет
-физика, математика
-трактордар, массыыналар уонна теплоэнергетика
-АПК технологическай процесстары механизациялааһын
-механизмнары уонна массыыналары оҥоруу төрүөттэрэ
-массыына техническай сервиһа
3. Технологическай факультет
-биология, биологическай технологиялар уонна ветеринарнай-санитарнай экспертиза
-тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын переработкалааын
-бух.учуот, анаалис уонна аудит
-салайыы, экэниэмикэ уонна быраап
-финанстар
-оҥорон таһаарыыны тэрийии уонна информатизациялааһын.
Рейтиннэрэ
Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет
1. Пенза куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ
2. Пензенскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 444-с миэстэ
4. 2019 с. "Востребованность вузов" рейтиҥҥэ 4-с миэстэ
Сигэлэр
https://pgau.ru/ https://na.ria.ru/20161108/1480831777.html https://vuzopedia.ru/vuz/3721 https://pgau.ru/ob-univer/%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3-%D0%B2%D1%83%D0%B7%D0%B0
Капитонов Владимир Еремеевич
Капитонов Владимир Еремеевич — РСФСР норуотун хаһаайыстыбатын туйгуна.
1937 с. төрөөбүт. 1958 с. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрэн механик идэтин ылбыта. Ленин аатынан колхозка кэлин совхозка механигынан, управляющайынан ордук таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. 1980 с. Республикатааҕы «Госплем» холбоһукка кылаабынай инженеринэн үлэлээбитэ. РСФСР норуотун хаһаайыстыбатын туйгуна. «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл, «Бочуот Знага» орден кавалера. 2006 с. өлбүт.
Eutheria
Eutheria (дьиҥ кыыллар) диэн Theria кыыллар биир кладата. Бу кладаҕа кэнэҕэскилээхтэр уонна кинилэргэ чугас кылаастар киирэллэр. Eutheriaттан атын Metatheria клада баар.
Васильева Юлия Николаевна
мини|Васильева Юлия Николаевна Васильева Юлия Николаевна, (1941 с. сэтинньи 9 күнэ Тойбохой нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, үлэ бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара
1941 с. сэтинньи 9 күнүгэр Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1960 с. Сунтаар орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1969 с. Магаданнааҕы государственнай пединститутугар үөрэнэн "математика учуутала" идэтин ылбыта.
Педагогическай үлэтин Юлия Николаевна Арыылаах орто оскуолатыгар саҕалаабыта, онтон Хатаска 6 сыл, Тойбохой орто оскуолаларыгар 4 сыл үлэлээбитэ. 1981-2010 сс. - Сунтаар орто оскуолатыгар математика учуутала.
Хамидуллин Асгадулла Гибадуллович
Асгадулла Гибадуллович Хамидуллин - суруйааччы, суруналыыс, ССРС уонна Казахстан Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Асгадулла Гибадуллович Хамидуллин 1923 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр Хотугу Казахстаҥҥа Петропавловскай куоракка рабочай кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1941-1945 сс Владивосток муоратааҕы пограничнай этэрээккэ сулууспалаабыта. Сэрии кэнниттэн Алма – Атаҕа үрдүкү партийнай оскуола суруналыыстыкаҕа салаатын бүтэрбитэ. 1945 – 1968 сс «Казахстанская правда» уонна «Сельская жизнь» хаһыаттар корреспонденнарынан, 1969 – 1975 сс Караганда телевидениетин кылаабынай редакторынан, 1975 – 1984 сс «Казахстан» издательство кылаабынай редакторынан үлэлээбитэ.
А.Г. Хамидуллин бастакы айымньыта 1940 с бэчээттэммитэ. Кини нууччалыы, татардыы, казахтыы суруйбут айымньылара Алма-Атаҕа, Москваҕа, Казаҥҥа, Дьокуускайга бэчээттэммиттэрэ. 1988 с Алма-Атаҕа А.Г. Хамидуллин “Номоххо киирбит Максим” («Легендарный Максим») диэн кинигэтэ 10 тыһыынча ахсаанынан бэчээттэммитэ. Бу нууччалыы тылынан тахсыбыт бастакы кинигэ. Максим Кирович чаҕылхай олоҕун көрдөрөн А.Г. Хамидуллин саха омук аатын үрдэппитэ, сахаларга бэйэтин ытыктабылын, тапталын көрдөрбүтэ. Кини М.К.Аммосов улахан кыыһа Аэлитаны кытта оскуолаҕа бииргэ үөрэммитэ, хаста да Максим Аммосовтаахха дьиэлэригэр сылдьыбыта.
Москваҕа 2002 сыллаахха Максим Аммосов көмүллүбүт  сиригэр өйдөбүнньүк туруоруллубута. Сахабыт сирин устуоруйатыгар умнуллубат өйдөбүнньүк турбута. Үтүө аата үйэлэргэ өлбөөдүйбэт саха саарына Максим Аммосов, кинини кытта биир кэмҥэ өһүөннээх политическай сойуолааһыҥҥа түбэһэн суорума суолламмыт биэс чулуу дьоммут кырамталара кистэммит буоругар – НКВД тыһыынчанан киһини көмпүт анал полигонугар ити алтынньы 27 күнүгэр туруорулунна. Максим Аммосов, Исидор Барахов, Кузьма Гаврилов, Семен Донской, Гавриил Ксенофонтов, Христофор Шараборин ааттара хара мраморга көмүс буукубанан сурулунна.
М.К.Аммосов төрөөбүтэ 100 сыла туолбутунан сибээстээн, С.Н.Назаров баһылыктаах Аммосов үлэлээбит сирдэринэн Саха бырабыыталыстыбатын делегацията бара сылдьыбыта. Уральскай куоракка Асгадулла Гибадулловичка саха делегацията ыалдьыттаабыта. Дьиэтигэр «М.К.Аммосов муннуга» диэҥҥэ биһиги республикабытыгар кэлэ сылдьан бэлэхтэппит сувенирдара, кинигэлэрэ, ыстатыйалара, значоктара, саха быһаҕа эҥин бааллара. Максим Аммосов бюһа ууруллан турара. Делегация баһылыга уонна чилиэннэрэ тыл эппиттэрэ,  ааттаан-суоллаан илдьибит сувенирдарын туттарбыттара.
Асгадулла Гибадуллович М.К.Аммосов туһунан кинигэтин эбэн-сабан иккиһин бэчээккэ бэлэмнии сылдьарын, «Татаардар Казахстаҥҥа» диэн улахан кинигэни суруйбутун  кэпсээбитэ, спонсор буллаҕына бэчээттэтиэм диэбитэ.
Талааннаах суруйааччы Асгадулла Гибадуллович Хамидуллин 2001 сыллаахха сэтинньи ый 13 күнүгэр ыараханнык ыалдьан 79 сааһыгар олохтон барбыта.
Туһаныллыбыт литература:
2.      Владимир Степанов. Сырдык ааттара үйэлэри уҥуордуоҕа. “Саха сирэ” хаһыат. 2002.
Субэдэй
Сүбэдэй
Сүбэдэй(Субеетай, Субеетай-Баатур, Субээтэй, Субэтай, Субэдай, Субэдай-бахадур, Субудай-Маадыр, Субудай, Супатай; 1176-1248 - монгуол биллиилээх полководеһа, Чингисхан(Тэмуджин) соратнига. 1175 с.Монголияҕа, Бурхан-Халдуҥҥа төрөөбүт - 1248 с.Монголияҕа Тувеҕа өлбүт. Урянхайдар пилиэмэлэрин тимир ууһа Чжарчиудай уола. Тэмуджиҥҥа, убайын Джэлмэни батыһан кэлбит. 13 үйэ бастакы аҥаарыгар монгуоллар туох баар улахан похуоттарыгар барытыгар кыттыбыт - Хотугу Кытайга(Цзинь импиэрийэтэ), меркиттэргэ, Хорезмшахтар судаарыстыбаларыгар. Капкааска уонна Илиҥҥи Европаҕа похуот кэмигэр, Джэбэни кытта бииргэ, Калкатааҕы кыргыһыыга монгуоллары салайбыт(1223). 1224 с. Джэбэ уонна Субэдэй монгуоллара илин диэки волжскай булгардары утары тиийбиттэр. Хотторон бараннар, монгуоллар илин диэки Казахстан истиэптэринэн барбыттар. 1236 с.Субудай салайар корпуһа, иккистээн, Волжскай Булгарияны сэриилээн кыайбыт уонна Монгуол импиэрийэтин састаабыгар киллэрбит. Бату арҕааҥҥы похуодугар(1236-1242), Субэдэй полководеһынан сылдьыбыт. Ол похуотка монгуоллар нуучча кинээстэрин сирдэрин сэриилээбиттэр уонна Адриатическай муораҕа тиийэ барбыттар. Субэдэй хорсун уонна күүстээх стратег уонна полководец буолан, монгуоллар баһылыктара импиэрийэлэрин кэҥэтэллэригэр эрэллээх киһилэрэ этэ. Кини чаҕылхай дьоҕура, Чингисхан сэрииһит ыттарыттан биирдэстэринэн буоларыгар тиэрпит. 1241 с.муус устарга Мохига венгрдары кытта кыргыһыыга чаҕылхай кыайыыны ситиспит. Монгуол аарымыйата Субэдэй салалтатынан Илин уонна Киин Европа улахан аҥаарын кураанахтаабыт. 1241 сыл бүтүүтүгэр, Субэдэй Рим Священнай Импиэрийэтин сэриилиир былааннаах этэ даҕаны, ол кэмҥэ, Үгэдэй хан өлбүтүнэн монгуоллар дойдуларыгар саҥа ханы талаары төннүбүттэр. Саҥа ханынан Үгэдэй уолун Гуюк талыллыбыт. 1246 с. Субэдэй кытай Цзинь династиятын утары похуоту салайбыт. Ол кэмҥэ кини 70 саастаах этэ. Ол похуот 1247 сылга диэри буолбут. Ол кэннэ Субэдэй төрөөбүт дойдутугар төннүбүт уонна 75 саастааҕар, 1248 с. өлбүт. Үс уоллаах:Тимур Бука, Кукуджу, Урянхатай(Урянкатай, Урянгутай). Кукуджу, аарымыйа уҥа кынатын тысячнига, аҕата өлбүтүн кэннэ, кини оннугар салайбыт. Урянхатай(1201-1272) толору биографията "Юань ши" кинигэҕэ баар. Маҥнай эдэр Мункэ манабылын тэрийээччинэн сылдьыбыт. Онтон, Гуюк ханы кытта Кытай Цзинь импиэрийэтин бас бэриннэрбиттэр (1233-1234). Субэдэйи уонна Бату ханы кытта Арҕааҥҥы похуотка сылдьыбыт. Кэлин, хан бөрөстүөлүгэр Мункэни өйөөбүт(1250-1251). Соҕуруу Кытайга уонна Соҕуруулуу-Илин Азияҕа ситиһиилээх похуоттарга сылдьыбыт. https://zen.yandex.ru/media/id/5c472307ab245300afff713f/subutai-zabytaia-mongolskaia-sila-kotoraia-razgromila-rus-i-pokorila-polovinu-evropy-5c472388a70d1c00aecda13d https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%B1%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D0%B9
Саҕайдар
Саҕайдар (хак.: сағай, э.а. сағайлар) — хакас омугун биир бөлөҕө. Саҕайдар үксүлэрэ Абакан өрүс хочотугар олороллор, тыллара хакас тылын саҕай диалега буолар.
Билиҥҥи кэмҥэ саҕайдар хакас омугун саамай улахан бөлөҕө буолаллар (хакастар 70%-на).
Аан маҥнай саҕайдары Рашид-ад-дин моҕол сэриилэрин туһунан кэпсииригэр ахтар. Нууччалар саҕайдар тустарынан аан маҥнай 1620 сыллаахха "дьаһаах төлөөбөттөр" диэн суруйбуттар.
"Саҕай" диэн аат төрдө былыргы Киин Азияҕа олорбут сакалары кытта ситимнээх буолуон сөп. Ону тэҥэ үгүс чинчийээччи "саҕай" уонна "саха" ааттары тэҥнээбитэ уонна ситимнээхтэрин бэлиэтээбитэ. Этнологтар этэллэринэн саха уонна саҕай култууратыгар элбэх майгыннаһар элеменнэр бааллар. "Саҕай" диэҥҥэ майгынныыр ааттаах биистэр казахтарга (сакаи диэн найман бииһин аҕа ууһа) уонна кыргыстарга (сайак) бааллар.
XVII үйэҕэ икки саҕай буолаһа баар этэ: Үс-Саҕай уонна Том-Саҕай. Саҕайдар 1703 сыллаахха диэри нууччалартан тутулуга суох этилэр. 1703 сыллаахха Енисей кыргыстарын Киин Азияҕа көһөрбүттэрин кэннэ саҕайдар туспа Саҕай сирин (нууч.: Сагайская землица) тэрийбиттэрэ. Бу кэмҥэ саҕайдарга чугастыы олорор биистэр холбоспуттар.
Номоххо этиллибитинэн саҕайдар Енисей кыргыстарыттан төрүттээхтэр. Бу этиини В.В. Радлов, Н.Ф. Катанов, И.П. Кузнецов-Красноярскай уо.д.а. чинчийээччилэр бигэргэппиттэр.
С.Д. Майнагашев диэн хакас чинчийээччитэ этэринэн саҕайдар кэлии биис буолбакка, олохтоох биистэри (сөөктөр) кытта ситимнээхтэр. Л.П. Потапов саныырынан саҕайдар биир сомоҕо биис буолбатахтар уонна хантан эрэ көһөн кэлбиттэр.
П.С. Паллас бэлиэтээбит : «Саҕайдар сирэйдэринэн уонна олохторунан-дьаһахтарынан кашиннартан уратылар уонна ордук Кузнецкай уездка олорор бэлтирдэргэ чугастар: сирэйдэрэ дьиҥнээх татаардыы, сорох ардыгар калмыктыы...» Г.И. Спасский саҕайдар тустарынан маннык суруйбут: «Кинилэр төһө да качиннары кытта биир төрүттээх буолбуттарын иһин, ордук татаардарга майгынныыллар» XIX үйэҕэ саҕайдарга бэлтирдэр холбоспуттар уонна саҕай биир аҕа ууһа буолбуттар.
Molina Healthcare
Molina Healthcare - АХШ медицина харысхал систематыгар үлэлиир тэрилтэтэ, сүрүннээн Калифорния, Нью Джерси, Орегон, Уашингтон штаттары хааччыйар. Сүрүннээн Medicaid систематынан үлэлиир.
Марк Шагал
Марк Заха́рович (Моисе́й Ха́цкелевич) Шага́л (מאַרק שאַגאַל Marc Chagall, 1887, от ыйын 6 эбэтэр 7, Лиозно, Витебскай күбүөрүнэ, Арассыыйа импиэрийэтэ — 1985,  кулун тутар 28, Сен-Поль-де-Ванс, Прованс, Франция) — Арассыыйа, Беларусь, уонна Франция худуоһунньуга, омугунан дьэбириэй. графиканнан уонна живопиһинэн дьарыктанарын сэргэ сценографтыыр, идиш тылынан хоһоон суруйар этэ. XX үйэ авангардизмын биир саамай биллэр бэрэстэбиитэлэ. .
Кыра эрдэҕинэ былыргы дьэбириэй үгэһинэн дьиэтигэр үөрэммит, былыргы дьэбириэй тылын, Тораны уонна Талмуду үөрэппит. 1898 сылтан 1905 сыфллаахха диэри Шагал 1-кы Витебскэй түөрт кылаастаах училищетыгар үөрэммит. 1906 сыллаахха Витебскэйгэ Юдель Пэн диэн живописец оскуолатыгар үөрэммит, онтон Петербурга барбыт.
Петербурга Шагал икки сезон Н. К. Рерих салайар Рисовальнай оскуолатыгар үөрэммит (эксээмэнэ суох үһүс кууруска ылбыттар). 1909—1911 сылларга Званцева чааһынай уруһуйдуур оскуолатыгар Лев Бакст диэн худуоһунньукка салгыы үөрэммит. . Өссө Витебскэйтэн доҕордоһор Виктор Меклер диэн уолун уонна эмиэ Петербурга үөрэнэ сылдтар Тея Брахман диэн Витебскэй бырааһын кыыһын өҥөлөрүнэн ускуустубанан уонна поэзиянан үлүһүйэр эдэр интеллигенция эргимтэтигэр киирбит.
1911 сыл ыам ыйыгар Максим Винавертан ылбыт истипиэндьийэтинэн Шагал Парижка барбыт, онно авангардист худуоһунньуктары уонна бэйиэттэри кытта билсибит (кэргэннии Соня уонна Робер Делонердар, А. Лот, Г. Аполлинер, М. Жакоб, Р. Канудо уо.д.а.). Манна бэйэтин аан бастаан Марк диэн ааттаммыт. Бу кэмҥэ нууччалыы билэр бэйиэт Блезом Сандрары кытта доҕордоспут (хойут худуоһунньуктан ордук суолталаах олоҕун түгэннэрин ааттыырыгар көрдөспүттэригэр кини маннык хоруйдаабыта: «Сандрардыын көрсүһүүм уонна нуучча өрөбөлүүссүйэтэ»).
ICICI Bank
ICICI Bank, Индия баана, Азияҕа уонна уопсайынан сир шаарын үрдүнэн биир улахан хапытааллаах баан. 17 дойдуга үлэлиир, сүрүннээн Америкаҕа уонна Индияҕа.
Боливиано
300px|thumb|right|100 боливиано, 1911 сыл Боливиано — Боливия харчыта. 100 сентавоҕа тэҥнэһэр. Дойду харчытын эргииригэр 10, 20 уонна 50 сентаво, 1, 2, 5 боливиано манньыаттар, ону тэҥэ 5, 10, 20, 50, 100 уонна 200 боливиано банкноталар  туһаныллаллар.
UnitedHealth Group
UnitedHealth Group - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ медицина харысхал тэрилтэтэ, АХШ, Бразилия, Аргентина, Мексика, Канаада рыногар үлэлиир. АХШ иһигэр 100 мөллүйүөн клиеннардаах, өссө 120 мөллүйүөн атын дойдуларга. Medicaid линийатынан эмиэ үлэлиир.
Боливиано
Бастакы боливиано (1864—1963)
Бастакы боливиано эргииргэ 1864 сыллаахха киирбитэ. Бу боливиано 100 сентесимоҕа тэҥнэһэрэ, кэлин, 1870 сылтан, сентаво диэн ааттаммыта. Валюта аата Симон Боливар чиэһигэр бэриллибитэ.
1940 сыллаахха боливиано АХШ долларыгар тэҥнэһэр курса: 40 эбэтэр 55 боливиано = 1 доллар АХШ. Ол эрэн инфляцияҕа оҕустаран сыаната түһэн испитэ. 1963 сыллаахха боливиано Боливия песотынан эбэтэр песо боливиано валютанан солбуллубута: (ISO 4217: BOP), 1000 эргэ боливиано 1 саҥа песо боливианоҕа тэҥнэспитэ.
UnitedHealth Group
Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Боливиано
Бастакы боливиано (1864—1963)
1928 сыллаахха Боливияҕа харчы реформата буолбута, харчылар 1:1 солбуллубуттара.
Манньыаттар
1988 сыллаахха дьэбинирбэт ыстаалтан оҥоһуллубут саҥа манньыаттар — 2, 5, 10, 20 уонна 50 сентаво уонна 1 боливиано (1987 сыллаах таһаарыы) — эргииргэ киирбиттэрэ, ити кэнниттэн 1 боливиано (1987 с.), 2 боливиано (1991 с.). 1997 сыллаахха алтантан оҥоһуллубут 10 сентаво уонна би-металлтан 5 боливиано (2001 с.). 2 уонна 5 сентаволаах манньыаттар эргииртэн уһуллубуттара. 2 боливианолаах манньыат икки кээмэйдээх (улахан уонна кыра), иккиэннэрэ тэҥҥэ туһаныллаллар. Кыра кээмэйдээх 2 боливиано кэнниттэн ити курдук кээмэйдээх 1 боливианоны эргииргэ таһаараллара күүтүллэр.
Afrotheria
Afrotheria (Африка кыыллара) диэн Африкаттан төрүттээх кыыл кладата. Afrotheria клада аймахтара Африка уонна Арабия туспа континент эрдэхтэринэ үөскээбиттэрэ, ол эбэтэр миоцен иннинэ.
Классификацията
Afrotheria аймахтара:
Oxford Health Plans
Oxford Health Plans - АХШ медицина харысхал систематынан үлэлиир тэрилтэ. Medicare систематынан үлэлиир.
Тугай-бей
Тугай бей
IPO
IPO (Ай Пи О, Initial Public Offering), ол эбэтэр бастакы угуу дэниллэр. Ханнык эмит тэрилтэ акциатын публичнай көрдөрүүгэ угар буоллаҕына АйПиО буолла дииллэр.
Корякина Тамара Васильевна
Корякина Тамара Васильевна — СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
1941с I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1965 с. СГУ бүтэрэн, учуутал идэлээх. Идэтинэн 10 сыл үлэлээбитэ. 1975 с. ыла журналист быһыытынан Томпо оройуонугар «Кыһыл Знамя» хаһыат редакторын солбуйааччынан, республикатааҕы «Кыым», кэлин «Саха сирэ» хаһыаттарга идеологическай, общественно-политическай отделларга редакторынан үлэлээтэ. 1983 с. ССРС, РФ, СӨ журналистарын союһун чилиэнэ. Республикаҕа ыытыллар «Көмүс бөрүө», «Сыл бастыҥ журналиһа» конкурстар лауреата. 1996 с. СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
Blue Shield of California
Blue Shield of California (сахалыы - Калифорниа халлаан күөх хаххата) - Калифорния штатын профиттаах чааһынай PPO систематынан үлэлиир медицинскай харысхал тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ харчыны урбатарынан.
Humana
Humana (Һумана) - АХШ биир бөдөҥ медицинскай харысхал эйгэтигэр үлэлиир тэрилтэ, дойду үрдүнэн 24 мөллүйүөн клиеннардаах, ол эрэн сүрүн рынога Флорида штатыгар буолар. Medicare эйгэтинэн үлэлиир.
Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Humana
Совкомфлот
Совкомфлот (Sovkomflot), Арассыыйа биир саамай улахан тэрилтэтэ, сүрүннээн ниэп уонна гаас таһар. 130 араас омук дойдуларыгар таһааччы уонна сир шаарын үрдүнэн 10 иһигэр уунан таһаҕас тиэйээччилэр ахсааннарыгар киирсэр. 150 пароходтаах уонна 40000 араас контейнердааз, танкердар эмиэ бааллар.
100% акцията Арассыыйа бас билиитигэр киирэр, ол эрэн 49% акциятын IPO 2020 сыллаахха таһаарыахтаах.
Салалтата — Санкт-Петербург.
Өй-санаа икки өрүттэрэ
Олус былыргы кэмнэргэ сахалар ойууннара түүллэри үөрэтэннэр өй-санаа, кут-сүр үөрэҕин сайыннарбыттара сотору кэминэн дакаастанар кыахтанан иһэр. Ол курдук киһи түүлүгэр былыр үйэлэргэ өлөн хаалбыт дьону көрсөрө, кэпсэтэрэ өлбүт дьон өйдөрө-санаалара ханна да сүтэн хаалбакка чугас сылдьалларын, кэлэр көлүөнэлэрин көрөллөрүн-истэллэрин биллэрэр уонна үгэскэ кубулуйбут өйдөр-санаалар тус-туспа сылдьалларын, олус уһун үйэлээхтэрин, сүтэн, симэлийэн хаалбаттарын быһаарар.
Өй-санаа бу уратытын сахалар арааран билэн “Өлбүт киһи өйө-санаата айыы буолан сылдьаллар” диэн этэллэр. Айыылар диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара ааттаналлар.
Өлбүт киһи өйө-санаата тыыннаах дьоҥҥо дьайыыта өй-санаа үөрэҕэ бастаан, инники иһэрин уонна оҕо өйө-санаата кыра эрдэҕиттэн туруктаах буола сайыннаҕына, ийэ кута үчүгэй үгэстэргэ, киһилии быһыылары оҥорууга иитилиннэҕинэ эрэ, олоҕун киһи быһыылаахтык, уһуннук олорор кыахтанарын быһаарар.
Сахалар киһи өйүн-санаатын олус дириҥник үөрэтэн баһылаабыт-тарын былыргы кэмнэргэ үөрэтэн билбит, билигин туһана сылдьар кут-сүр үөрэхтэрэ, өй-санаа ордук сайдан истэҕинэ, туһата өссө улаатан биэрэрин быһаарар. Түүлү таба тойонноон инники туох быһыы буоларын быһааран билиэххэ сөбө хаһан баҕарар туһалаах.
Үгэстэр киһи олоҕор ылар оруоллара олус үрдүгүн, оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй үгэстэргэ үөрэннэҕинэ, ол үгэстэри иҥэриннэҕинэ, ийэ кута иитилиннэҕинэ эрэ үчүгэй майгылаах, киһи быһыылаах буола улаатарын сахалар таҥараларын үөрэҕэ дьоҥҥо тириэрдэр. Ол аата оҕо кыра эрдэҕинэ үөскээбит үгэстэрэ, ийэ кута үйэтин тухары салайа сылдьалларын быһаарар. Ол иһин оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр төрөппүттэрэ үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрэргэ кыһаналлара эрэйиллэр.
Өй-санаа төрүттэрин үөрэтии оҕо кыра эрдэҕинэ олохсуйбут үгэстэрэ бэйэтин салайалларын быһаарар. Элбэхтик биир санааны санааһын, бу санаа, үгэс буолан уурулларын уонна сол курдук толоруллар кыахтанарын үөскэтэрэ киһи саныыр санааларын эмиэ киһилии санааларга киллэрэн биэрэрэ эрэ туһалыырын биллэрэллэр. Ол аата үчүгэй, үтүө санаалардаах киһи үчүгэй быһыылары, онтон куһаҕан санаалара элбээтэҕинэ, мунньулуннаҕына куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин биллэххэ, киһи санаалара эмиэ икки өрүттээхтэрин туһана сырыттахха табыллар.
Саныыр санаалара куһаҕан үгэскэ кубулуйан хаалбытын, куһаҕан быһыы оҥоруллубутун кэнниттэн, бу оҥоруллубут быһыыны уларыта, көннөрө сатааһын ордук уустугурар, элбэх эбии үлэни эрэйэр. Өйү-санааны ыраастаан, бу олохсуйбут куһаҕан үгэһи суох оҥордоххо, атынынан, үчүгэй санааларынан үөскээбит үгэстэргэ солбуйдахха эрэ куһаҕан санаалартан үөскээбит үгэстэр үчүгэйгэ уларыйар кыахтаахтар.
Киһи ханнык өйдөөх-санаалаах эбитин оҥорбут быһыытыттан көрөн, арааран билии кыаллара, көннөрөн үөрэтии хойутаан кэлэрин быһаарар. Ол иһин оҕону үчүгэй быһыылары оҥорорго кыра эрдэҕинэ, өйө-санаата саҥа сайдан иһиитигэр, ийэ кута иитиллэр кэмигэр, өссө кыратык эрдэлээн иитии, үөрэтии ордук туһалааҕа быһаарыллар. Сахалар өй-санаа бу уратытын билэн оҕо кыра эрдэҕинэ үөскүүр, бэйэтин салайар кутун, ийэ кут диэн ийэтин аатынан, кини ылар оруола улаханын быһааран ааттаабыттар.
Куһаҕан быһыыны оҥоро үөрэнэн хаалбыт оҕону көннөрүү ол үөскээбит куһаҕан үгэһин көннөрдөххө, тупсардахха, суох оҥордоххо эрэ кыаллар кыахтаах. Билигин “Трудные подростки”, маргиналлар диэн ааттаах эдэрдэрбит элбээн хаалыылара кыра эрдэхтэриттэн олус атаахтык иитэн бэйэмсэх санааны, куһаҕан үгэстэри иҥэрэн кэбиспиттэринэн быһаарыллар.
Киһи субу оҥоруохтаах быһыытын аан маҥнай санаатыгар хос-хос оҥорон көрөн, дириҥник сыаналаан баран оҥордоҕуна туһалаах, үчүгэй быһыы буолан тахсыан сөп. Киһи баһын иһигэр, ол аата санаатыгар оҥорон, айан көрүүтэ ай диэн тылынан бэриллэр, онтон ол санаатын илэтигэр оҥорон таһаардаҕына, “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн айыы диэн туспа тылынан бэриллэр. “Ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн куһаҕан өрүтэ элбээбитин биллэрэр.
Бу саҥаны айыыбыт хайдах көрүҥнэнэн тахсыыта оҥоруутуттан ордук улахан тутулуктанан хайдах айыы; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолара оҥорулуннаҕына биирдэ быһаарыллар кыахтаах. Олус өр кэмнэр усталарыгар айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэккэ эрэ сылдьара таба быһаарарга уустуктары үөскэтэр. Бу кэмҥэ көннөрү айыы диэн ааттаатахха табыллар.
Улуу Өктөөп өрө туруута үлэһиттэр, дьадаҥылар саҥаны айыылара 74 сыллар кэннилэриттэн куһаҕана, олоххо сайдыыны аҕалбата биллэн хаалан сэбиэскэй былаас эстибитэ. Аныгы үөрэхтээх, билиилээх дьон, бу былаас эстиитэ туохтан сылтанан үөскээбитин таба сыаналыыр кыахтаахтар.
Субу оҥоруллубут саҥаны айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана оҥорору кытта кыайан арааран биллибэтэ уустуктары үөскэтэрин таба сыаналааһын эрэйиллэр. Үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан биллиэр диэри саҥаны айыы, айыы диэн ааттанар уонна хайа баҕарар өттүгэр уларыйан хаалыан сөбүттэн улахан сэрэниини эрэйэр.
Оҥоруллубут саҥаны айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана билиннэҕинэ үрүҥ эбэтэр хара диэн эбии быһаарыылаах этиллэн, оннук туттулуннаҕына эрэ өйгө-санааҕа сөп түбэһэр, үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллар кыахтанарын таба өйдөөһүн, оннук туһаныы ирдэнэр. Айыы диэн тылга быһаарыыны биэрэр; үрүҥ эбэтэр хара диэн тыллар эбиллэн биэриилэрэ киһи өйө-санаата сайдан, тупсан иһиититтэн, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны арааран, олоҕор туһанарыттан тутулуктанан кэлин, 2 тыһыынча сыллартан, Христос таҥара үөскүөҕүттэн ыла олоххо киирбит өйдөбүл буолар.
Олус былыргы, олоҥхо кэмигэр дьон бэйэлэрин, олорор сирдэрин икки эрэ дойдуларга араараллара, бэйэлэрэ айыы уонна абааһы диэн икки аҥы арахсаллара. Бу кэмҥэ абааһы диэн куһаҕаннык ааттаһан, үөхсэн арахсыы аһара күүстээх утарыта турууну, охсуһууну, сэриини үөскэтэрэ. Бу икки өрүттэр эйэлэспэт буола утарыта тураллара, көрсүстэхтэринэ өлөрсөллөрө, өссө сиэһэллэрэ.
Кэлин өй-санаа сайдан, тупсан, айыы дьоно элбээн бэйэ, айыы дьоно эмиэ икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсыылара баара быһаарыллыбыта, үһүс өрүт үөскээн олоххо киирбитин бэлиэтинэн үчүгэй киһи таҥара, Христос таҥара икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр үөскээн норуоттарга киэҥник тарҕаммыта.
“Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс” диэн этии тугу эмэ оҥоруох иннинэ өйгө-санааҕа элбэхтик ырытар, оҥорон көрөр туһалааҕын, ол эрэ кэнниттэн оҥоруллар быһыы табылларын биллэрэр. Бу быһаарыыны тутуһуу, айыыны оҥоруу суолтатын, куһаҕаҥҥа кубулуйара элбэҕин билии, сайдыбыт өйдөөх-санаалаах дьонтон хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Киһи өй-санаа үөрэҕин билэрэ уонна олоҕор туһана сылдьара хаһан баҕарар туһалааҕын билигин да ситэ өйдүү, олохпутугар туһана иликпит. Ол иһин оҕолорбут өйдөрө-санаалара туруктаах, тулуурдаах буола улааталларыгар соччо кыһаммаппыт, аҥардастыы аһатар, харыстыыр, көрөр-истэр уонна айыыны “үчүгэй” диэн этэн, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥотторо сатыыр өйгө-санааҕа иитэн эстибит сэбиэскэй былаас сыыһа сабыдыалыттан билигин да кыайан тахсыбакка сылдьабыт.
Өй-санаа үөрэхтэрин аанньа ахтыбакка сэбиэскэй былаас уһун кэмҥэ ииппитэ, үөрэппитэ билигин да дьайа сылдьарыттан, киһи санаата элбэхтэ хатыланнаҕына, ол аата биири хос-хос санаатахха үгэскэ кубулуйан хааларын, онтон киһини бэйэтин салайарын таба өйдөөн олохпутугар туһаныахпыт этэ.
Түүлбүтүгэр бары үчүгэйи, дьолу, баайы-малы биэрэр түүллэри көрүөхпүтүн баҕара саныыбыт да, куһаҕан санаабыт элбэҕиттэн үксүгэр кыаллыбат. Түүллэригэр араас куһаҕаннары, ынырыгы дьон элбэхтик көрөллөр да улахан суолта биэрбэттэр, түүлгэ араас барыта буоларын курдук саныыллар. Билигин даҕаны киһи түүлүгэр үгүстүк бэйэтин үгэс буолбут санааларын көрөр диэни соччо итэҕэйэн туһана иликтэр. Ол курдук түһээн араас куһаҕаннары, олоххо сөп түбэспэттэри көрүү куһаҕан санаа элбээбитин биллэрэр.
Түүлгэ киһи бэйэтин санаата атын биллибэт, бэйэтигэр тугунан эмэ маарынныыр киһиэхэ бэриллэн көс­төрүттэн киһи аттыгар сылдьар бэйэтигэр маарынныыр киһини элбэхтик көрөр. Биллибэт куһаҕан киһини көрдөххө, ол бэйэбит куһаҕан санаабыт туспа арахсан көстөрүн көрөбүт уонна ол киһилиин үгүстүк сөбүлэһимиэхпитин, тапсымыахпытын сөп. Ол курдук түүлгэ көрөр билбэт дьоммут тас көрүҥнэрэ, бэйэбит ис санаабыт хайдаҕын арааран көрдөрөллөр.
Куһаҕан дьону, абааһылары, араас кыыллары кытта охсуһуу, өлөртөөһүн, киһи бэйэ­тин куһаҕан санаалара мунньуллубуттарын кытта быһаарсарын, олортон ыраастана сатыырын биллэрэллэр. Түүлгэ итинник куһаҕаннары кыайыы киһи санаата ырааһыран, бөҕөргөөн, бэйэтэ кыайыыны оҥороругар көмөлөһөллөр. Онтон ити кутталлартан куотуу, быһаарыыны өссө даҕаны кыайан ылына илиги көрдөрөллөр. Түүлгэ туста сылдьар дьону көрдөххө, өйгүт-санааҕыт сөп түбэспэт, толкуйдаргыт тус-туспа ки­һитиниин сотору кэминэн көрсүһүөххэ сөбүн биллэрэр.
Эн тускунан куһаҕаннык санаатахтарына, эттэхтэринэ түһээн тааһынан, мууһунан эбэтэр онон-манан бэйэҕин быраҕаттыыр киһини көрүөххүн сөп. Онтон бэйэҥ куһаҕаны санаатаххына, атыттары кытта тапсыбатаххына, атын дьону тугунан эмэ быраҕаттыаххын сөп.
Ити курдук куһаҕан санаалардаах, ол санаалара мунньуллубут киһи куһаҕан түүллэри үгүстүк көрөр. Испитигэр иҥэн сылдьар, үгэс буолбут куһаҕан санааларбыт түүлбүтүгэр киирэн илэ курдук көстөллөр. Ол курдук киһи түһээн араас ынырыктары, ыар көстүүлэри хос-хос хатылаан көрүүтэ куһаҕан санаалара мунньустубуттарын биллэрэрин таба өйдөөн, мунньуллан, эбиллэн эрэр куһаҕан санааларбытын ыраастаан, умнан, хаалларан истэхпитинэ эрэ, куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэр кыахпыт аҕыйыан, суох буолуон сөбүн туһана сылдьыахпыт этэ.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ киһи куһаҕан санааларын ыраастана, умнан, суох оҥороро сылдьарын ирдиирэ, өй-санаа тупсуутугар тириэрдэр соҕотох суол буолар. Киһи ханнык быһыылары оҥоруон сөбүн сыаналыырыттан бэйэтэ санааларын салайан, сорохторун күүһүрдэн, атыттарын умнан, симэлитэн, суох оҥорор кыахтаах. Куһаҕан санаалары умнуу, суох оҥоруу хас биирдии киһиттэн ирдэнэр тутаах көрдөбүл буоларын сэбиэскэй былаас кэмигэр хаалларан сылдьыбыппытыттан кэнники кэмҥэ куһаҕан быһыылары, буруйдары оҥоруу биллэрдик элбээбитэ бэлиэтэнэр.
Арыгы бэйэтэ киһиэхэ оҥорор куһаҕана эмискэ дьайбат, арай аһара иһэн кэбиһэн өй көтөн хаалыытыгар тириэрдэрэ, куһаҕан санаалара мунньустубут киһи, ол куһаҕан санааларын бэйэтэ толорон кэбиһиититтэн араас буруйу-сэмэни оҥорооччулар, сыыһа-халты туттааччылар билигин элбээтилэр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр киһи санааларыгар суолта биэрбэккэ, өй-санаа, таҥара үөрэхтэрин суох оҥорууттан дьон куһаҕан санааларыттан ыраастамматтарыттан, ол санаалара мунньулланнар үгэс буоланнар, куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээтэ.
Билигин Россия дьонугар куһаҕан санаалара мунньуллан сылдьар кэмнэрэ кэлэн турар. Киһи арыгы иһэн итирэн хаалан баран куһаҕан быһыылары оҥороро куһаҕан санаалара элбээбитин, мунньуллубутун, үгэскэ кубулуйбутун биллэрэрин таба өйдөөн дьон санаалара тупсарын туһугар аналлаах ыраастыыр үлэлэри ыытар туһалаах буолуо этэ. Киһи куһаҕан санааларын умнан, суох оҥорон ыраастанарын тэҥэ, элбэхтик үчүгэй санаалары санаатаҕына, ол үчүгэй санаалара куһаҕан санааларын солбуйалларыттан санаата тупсар, үчүгэйгэ уларыйар кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ быһааран дьоҥҥо тириэрдэр.
Куһаҕан санаалары умнан, хаалларан өй-санаа ыраастаныытын, тупсуутун үөскэтэр сахалар таҥараларын үөрэҕэ өй-санаа сайдыытын таба суолунан салайан иһэрин итэҕэйэн, олоххо туһаныы бары дьонтон барыларыттан ирдэнэр олох тутаах көрдөбүлэ буолар.
Киһи олоҕо үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарыылар икки ардыларынан, ортотунан баран истэҕинэ табыллара элбиирин быһааран сахалар Орто дойдуну олохтообуттар. (2,7).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Түүлү тойоннооһун. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 112 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Корякин Климент Кириллович
Корякин Климент Кириллович — СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай Бириэмийэ Лауреата, Нам улууһун Ытык киһитэ.
1937 с. төрөөбүт. Учуутал, комсомольскай, партийнай үлэһит. Нам оройуонугар комсомол райкомун, комсомол уобаластааҕы комитетыгар секретарынан, Дьокуускайдааҕы госудаственнай университетка, Томпо оройуонугар ССКП райкомун секретарынан, СӨ Правительствотын председателин солбуйааччынан, 2002 с. Респблика президенин сүбэһитинэн үлэлээбитэ. 1993 с. сэрии сылларыгар Саха сириттэн ыҥырыллыбыттар уонна тыылга үлэлээбиттэр тустарынан «Өйдөбүнньүк» кинигэ тахсарын салайсыбыта. СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай Бириэмийэ Лауреата, Нам улууһун Бочуоттаах гржданина.
Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет
мини|250px|left
Сабвуфер
Сабву́фер (subwoofer) — акустическая система, воспроизводящая звуки очень низких частот (примерно от 20 до 350 Гц). Сабвуфер является самым мощным громкоговорителем в комплекте акустики. Считается, что его мощность в идеале должна быть равна общей мощности сателлитов.
Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет
Устуоруйата
мини|250px|
Сабвуфер
thumb|Сабвуфер
Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет
Факультеттара
1. Биологическай факультет
3. Геологическай факультет
4. Историко-политологическай факультет
5. Механико-математическай факультет
6. Аныгы омуктар тыллара уонна литературалара
7. Физическай факультет
9. Филологическай факультет
10. Химическай факультет
11. Экэнэмиичэскэй факультет
12. Юридическай факультет
Университет уопсай кафедралара
-педагогика кафедрата
-физическэй култуура уонна успуорт кафедрата.
Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии
1. ПСНЧУ информационнай технологиялар академическай оскуолата
2. Көмпүүтэр оскуолата
4. Профессиональнай үөрэх кэллиэһэ
Үрдүк үөрэх кэннэ үөрэхтээһин
1. Профессорскай-преподавательскай састаап квалификациятын үрдэтии факультета
2. "Littera" эбии үөрэх киинэ
3. Психологическай үөрэхтээһин киинэ
Рейтиннэрэ
Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет
1. Пермь куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
2. Пермскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 61-с миэстэ.
Орангутан
мини|[[Берлин зоопаркатын орангутана]] Орангутан — киһитиҥи эбисийээнэлэр, Индонезия Калимантан уонна Суматра арыыларыгар тарҕанан олорор кыыл. Үс көрүҥҥэ арахсаллар: Pongo abelii — Суматра арыы хоту өртүгэр баар кыыл, Pongo pygmaeus — Калимантан арыыга баар кыыл уонна бу соторутааҕыта саҥа арыллыбыт биис — Pongo tapanuliensis — Суматра арыы хотугу-арҕаа Тоба диэн күөл тула тыаларыгар тарҕанан олорор. Аан дойду үрдүнэн маска ыттар эбисийээнэлэртэн ордук улаханнара. Сорох чинчийээччилэр кинилэри киһи кэнниттэн иккис өйдөөх кыылынан ааҕаллар.
Тумсуктаахтар
Классификацията
Тумсуктаахтар аймахтарын 2019 сыллааҕы классификацията.
Орангутан
Тас көрүҥэ
Орангутаннар улахан кыыллар, саастаах атыыр уһуна 1,5 м тиийэр, ыйааһына — 50-90 киилэҕэ дылы. Тыһылара быдан кыралар, уһуннара 1 м дылы, ыйааһыннара 30 50 киилэҕэ дылы. Калимантан орангутана Суматра киэниттэн улахан. Эттэрэ бөдөҥ, былчыҥнара сайдыылаах. Кэлин лабаалара кылгастар, илиҥҥэлэрэ уһуттар, бэрбээкэйигэр тиийэллэр. Түүлэрэ уһун, сэдэх, кыһыллыҥы-кугас өҥнөөх, санныгар уһун баттахтаах. Төбөтө улахан, кэтит сэбэрэлээх, уһун сүүстээх уонна өтө анньа сылдьар сирэйдээх. Саастаах атыырдар иэдэстэригэр сыа урдаах, уос уонна сэҥийэ бытыктаах.
Олоҕо, быһыыта-майгыта
thumb|200px|Тыһы орангутана хаартыскаҕа түһээри кыйманар ([[Москва зоопарката).]] Орангутаннар билигин Калимантан уонна Суматра ардах тыаларыгар эрэ олохсуйар кыыл. Олохторун барытын маска олорон атаараллар (илиилэрин далааһына 2 м тиийэр, уҥуохтарынааҕа уһун илиилээх). Маска олорорго аһары үөрэнэннэр ууну сэбирдэхтэртэн, көҥкөлөйтөн иһэллэр, эбэтэр түүлэриттэн салаан ылаллар. Сиргэ түһэр кэмнэригэр түөрт лабааларынан хаамаллар. Утуйалларыгар маска уйа оҥостоллор, сырыы ахсын саҥа уйаны. Сүрүннээн соҕотохтуу олороллор, оҕолор эрэ ийэлэрин кытта сылдьаллар, биирдэ эмэ икки тыһы сылдьара бэлиэтэнэр. Тыһылар бэйэ-бэйэлэрин көрсүһүүлэригэр холкутук сыһыаннаһаллар. Атыырдар биирдиилээн территорияларыгар олороллор, туора кыыллары сөбүлээбэттэр. Атын орангутан кэллэҕинэ хаһытыыллар-ыһытыыллар, мас мутуктарын алдьаталлар, ол көмөлөспөтөҕүнэ охсуһуу тахсар. Ол да үрдүнэн кинилэр эйэлээх кыыллар буолаллар. Орангутаннар сүрүннээн мас сэбирдэхтэрин уонна астарын сииллэр. Гориллалартан уратылара диэн үөнү-көйүүрү, сымыыты, сорох ардыгар чыычаах оҕотун да сиэхтэрин сөп. Суматра орангутаннарын бытаан лориларга бултууллара бэлиэтэммит. Ону таһынан мүөтү, эриэхэлэри уонна мас хатырыктарынан аһыыллар. Орангутаннар харбаабаттар уонна ууттан куттаналлар. Орангутаннар сүрдээх өйдөөх кыыллар, ас булуналларыгар араас сэби-сэбиргэллэри тутталлар. Киһи таһыгар хаайыллан сылдьаннар киһи хасаныытыгар үөрэнэллэр, сорохтор оннооҕор ууттан куттаммат буолаллар, төһө да сатаан харбаабаттарын үрдүнэн.
Сүтэр куттала
Орангутаннар сүтэр кутталга сылдьаллар. Сүрүннээн олорор сиригэр киһи мас кэрдиититтэн уонна айылҕаны алдьатыыттан сылтаан. Төһө да национальнай айылҕа парктарын арыйбыттарын тухары браконьердыы мас кэрдиититэ тахса турар. Атын кутталынан орангутааннар оҕолорун тутуу уонна көҥүлэ суох атыыга таһаарыы буолар. Ол кэмигэр орангутан ийэлэрин өлөрөллөр, оҕотун бэйэтиттэн араарбатын иһин. Суматра уонна Тапанул орангутаннар туруктара олус кутталлааҕынан ааҕыллар, Калимантан орангутана кутталга сылдьар.
Классификация
Чинчийээччилэр орангутаннары үс көрүҥҥэ араараллар, ол быыһыгар биир көрүҥ өссө үс биис-ууска араараллар. Калимантан орангутана (Pongo pygmaeus) Суматра орангутана (Pongo abelii) Тапанул орангутана ((Pongo tapanuliensis) 1997 булуллубут, туспа көрүҥүнэн 2017 билинниллибит) )
Аксаков С. Т. аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ
Сергей Тимофеевич Аксаков аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ
Үчүгэй эмиэ куһаҕаннаах
Үчүгэй эмиэ куһаҕаннаах диэн этии үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэрин биллэрэр.
Сырдык үтүө, мааны күн киирдэҕинэ хараҥа түүн халыйан кэлэн аан дойдуну сабардыы бүрүйэр. Араас элбэх биллибэт кистэлэҥнэрдээх хараҥа, тымныы түүн аастаҕына, сырдык, сылаас күммүт эмиэ сандаарыччы тыган тахсар. Сир үрдүгэр Күн таҥараттан тутулуктанан үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр.