cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыыс оҕолору харыстааһын
Дьахталлары харыстааһын диэн ыарахан, күн аайы үлэлэнэр үлэни үлэлэппэт буолуу уонна кыыс оҕолору харыстааһын, ол аата оҕо төрөтөр кыахтарын харыстааһын буолар. Бу быһаарыыны ахсааннара аҕыйаан иһэр омуктар аан бастаан туһаннахтарына, омук ахсаана эбиллиитин, төрүүр оҕолор хаачыстыбалара тупсуутун, үлэни-хамнаһы кыайалларын ситиһэллэр. (1,91).
Daikin
Daikin (Дайкин), Дьоппуон элбэх профильга бастаан иһэр промышленнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга лидер промышленнай отопления, кондиционирования, турбина оҥорорунан, ону таһынан топ-10 электроника оҥорооччуларга киирэр Аан Дойдуга, топ-10 аудио система эйгэтигэр киирэр.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, онно сүрүн оруолу оонньуур.
Mitsui Group промышленнай доминированиятыгар салаатыгар сыһыаннаах.
2022 сылга роботтору оҥорор былааннаах.
Казино
thumb|The [[Лас Вегас куорат киэҥник элбэх казионалардааҕынан биллэр]] Казино — араас сүүйүүлээх оонньуулары оонньотор тэрилтэ. Казиноҕа рулетка, сүүйүлээх хаарты оонньуулара, уҥуох быраҕыыта, оонньуур аппарааттар баар буолаллар. Бу оонньууларга кыайыыны эбэтэр хотторууну үксүн табыллыы быһаарар. Оонньууну аналлаах киһи — крупье ыытар.
Хаарты оонньууларыттан казиноҕа блэкджек, покер, баккара, пунто-банко, крэпс баар буолаллар.
Зур казино корылмалары төрле кибет уеннарына кунакларны җәлеп итеп, категорияләргә бүленгән кибеткә охшаган. Фойе урнаштыру белән беррәттән, кайбер казиноларда VIP бүлмәләр дә, уен заллары дип тә атала, зур роликлы роликлар өчен.
Интернет- казинолар сайттара араас азартнай оонньууларга: оонньуур автоматтарга, рулеткаҕа, лотереяларга, викториналарга, покерга эбэтэр атын карточнай уонна остуол оонньууларыгар идэтийиэхтэрин сөп.
Интернет- казинолар бэйэлэрэ сайттарыгар компьютер эбэтэр планшет көмөтүнэн киириэхтэрин сөп эрээри, Арассыыйаҕа интернет- казинолары регистрациялааһын бобуллар.
Гильом де Рубрук
Гильом де Рубрук, ону таһынан маннык ааттарынан литэрэтиирэҕэ биллэр: Виллем (Вильгельм) Рубрук (Guillaume de Rubrouck, туруору тылб. «Рубруктан сылдьар Гильом»; 1220 с. эргин — 1293 сыл эргин) — Фламандия францисканец манааҕа, айанньыт.
Ушницкай Иван Петрович
Ушницкай Иван Петрович (1961–) — биллиилээх суруналыыс, публицист, "Киин куорат" хаһыат тутаах эрэдээктэрэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, РФ суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Акалай Бирдже
Биографията
Бирдже Акалай 1984 сыллаахха бэс ыйын 19 күнүгэр Стамбул куоракка Ясемин уонна Серджана Акалай дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэрэ суох, кини соҕотох оҕо. Бирдже үс сааһыттан балетынан утумнаахтык дьарыктанан саҕалаабыта. Онно анаан балек куруһуогар сылдьара. 2004 сыллаахха Бирдже Стамбуллааҕы тыйаатыр университетыгар драма ускуустубатын уонна тыйаатыр кириитикэтин факультетыгар туттарсан үөрэххэ киирбитэ. Ол үөрэнэр сылларыгар 2004 сыллаахха Бирдже «Мисс Турция» куонкуруска 3 миэстэ буолары ситиспитэ. 2004 сылтан 2007 сыллаахха диэри кыыс тэлэбиидэнньэҕэ эфир ыытаачытынан үлэлээбитэ. Онтон 2006 сыллаахха «Судьба» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ аан бастакы оруолун ылбыта. Ол гынан баран кини "Между небом и землёй» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ Хавва оруолун оонньоон дьэ дьиҥнээхтик аатырбыта, бар дьон, норуот сэҥээриитин уонна тапталын ылбыта.
Тус олоҕо
2001 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Бирдже Мурат Юналмыш диэн киинэ артыыһыгар ойох тахсыбыта, кинилэр иккиэн «Между небом и землёй» диэн киинэ сэрийээлигэр бииргэ оонньообуттара. Ол гынан баран ыаллыылар 2012 сыллаахха сэтинньигэ арахсыбыттара. 2014 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр Бирдже иккиһин Сарп Левендоглу диэн артыыска эргэ тахсыбыта. Ол гынан баран, ыаллар бииргэ буолар олохторо уһаабатаҕа. 2017 сыллаахха тохсунньу ыйга арахсыбыттара. Бирдже ханнык даҕаны олоҕор оҕоломмотоҕо, биирдэ да төрөөбөтөҕө.
Сигэлэр
https://www.kinopoisk.ru/name/1595329/
Шадринова Ангелина Николаевна
Шадринова Ангелина Николаевна — Суоһааны — араадьыйа суруналыыһа, саха устуоруйатын чинчийээччи, бэйиэт.
1963 сыллаахха ыам ыйын 2 күнүгэр Сунтаар оройуонун Толоонугар төрөөбүтэ. Бүлүү педагогическай училищетын бүтэрбитэ. СГУ үөрэнэн 1996 сыллаахха педагог-психолог идэтин ылбыта. Толоон бастакы сүһүөхтээх оскуолатыгар уонна Сунтаар улуустааҕы бибилэтиэктигэр үлэлээбитэ, 1999 сылтан 2005 сылга диэри улуус киин бибилэтиэкэтин кыраайы үөрэтэр "Ситим" сиэктэрин сэбиэдиссэйэ.
Билигин "Саха" НКИХ араадьыйа эрэдээксийэтигэр үлэлиир. Субуота аайы тахсар "Санаа сэргэтэ" диэн устуоруйаҕа аналлаах биэриини оҥорон таһаарар, ыытар.
Айар уонна чинчийэр үлэтэ
Хоһоону 1996 сыллаахтан суруйар. «Сунтаар сонуннара» хаһыакка ол сылтан бэчээттэнэр буолбута. 2001 сыллаахха хоһооннорун «Саха сирэ» хаһыат бэчээттээбитэ. 2002 с. "Ситтэрбэт мин бэйэм..." диэн аудиокассета таһаарбыта, онно бэйэтин хоһооннорун аахпыта, кини хоһоонноругар суруллубут ырыалары киллэрбитэ. Бибилэтиэкэҕэ үлэлиир кэмигэр НКИХ "Саха" Сунтаардааҕы салаатын иһинэн олохтоох тэлэбиидэнньэҕэ "Ситим" диэн суруйааччылар тустарынан биэрии таһаарар этэ. «Мин биллибэт мунчаарыым» хомуурнньуга 2004 сыллаахха тахсыбыта.
2005 сыллаахха "Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат" кинигэ иккис туомугар Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Сунтаарга буолбут хоргуйуу туһунан матырыйааллары хомуйар уонна суруйар бөлөх салайааччыта этэ. Алексеева Н.Н. кытта кыттыһан 2006 сыллаахха норуодунай бэйиэт Леонид Попов туһунан уонна 2008 сыллаахха бэйиэт Альберт Бүлүүйүскэй туһунан кинигэлэри таһаарбыта.
Хоһооннорун хомуурунньуктара «Санаа хараҕа» 2007 с., “Дорҕоон кута” 2011 с., «Сэттис аан» 2014 сыллаахха тахсыбыттара.
2013 сыллаахха “Айыы санаа оһуора” диэн ааттаах оҕолорго аналлаах остуоруйалары таһаарбыта.
Туһа киһитэ
Туһа киһитэ диэн кыра көмөлөһөөччү, ону-маны аҕалан биэрээччи, үлэҕэ үөрэнээччи ааттанар.
Оҕо оонньуура аналлаах сыаллаах-соруктаах буолара ирдэнэр. Былыргы оҕолор мас ынаҕынан, оҕуһунан, атынан оонньууллара, бу кыыллары сөбүлүүргэ, көрүүгэ-истиигэ үөрэтэр, оннук үгэһи иҥэрэр аналлаах эбитин умнан кэбиспиппититтэн, аныгы оҕолорбут тыа сиригэр үлэлииллэрин, олороллорун сөбүлээбэт буола улааталларыттан тыа сириттэн бараллара элбэх.
Мас ынахтары кэккэлэччи туруортаан, ыам кэмэ кэллэҕинэ ыан, ньирэйдэрин эмнэрэргэ, тардарга оҕо оонньуу үөрэммитэ үгэс буолан ийэ кутугар уурулуннаҕына сүөһүнү сөбүлүүр, көрөр-истэр кыаҕа улаатар. Хонууттан хомуйан ыам кэмигэр сайылыкка аҕалыы бэйэтэ туспа үлэ көрүҥэ буолан ынаҕы хомуйарга, көрдүүргэ үөрэтэр.
Ыаллаах буола оонньооһун, улахан дьон олохторун үтүктүү, кыра оҕону көрүүгэ-истиигэ үөрэнии, сааратыы олус улахан оруоллааҕын туһаммат буолууттан аныгы оҕолор ыал буолаат да арахса охсоллор, сорохтор букатын да ыал буолбаттар, кыра оҕону көрүү-истии туһунан ханнык да билиилэрэ суох буола улааталлар.
Оҕо улаатан бэйэтэ туспа ыалы тэринэригэр кыра эрдэҕинэ ыаллаах буола оонньоон оннук үгэһи ийэ кутугар үөскэтинэрэ наада. Манна араас таҥас сыыстарынан кыра оҕолору, кокууккалары оҥостон, олору көрө-истэ, саарата, утута оонньуура үгэс буолан кэлин ыал буолан олох олороругар олус улаханнык көмөлөһөр.
Туох эмэ араас маһынан уһана, дьиэ тута оонньооһун оҕо улааттаҕына үлэһит, тутааччы, уус киһи буоларыгар көмөлөһөр. Кыра эрдэҕинэ оонньооһунтан оннук үгэстэр үөскээннэр оҕо ийэ кута иитиллэригэр тириэрдэллэр. Сааланыы, булчут буола оонньооһун бултуур ньымаларга кыра эрдэхтэн үөрэниини, соннук үгэс үөскээнинин саҕалыыр.
Оҕо аралдьыйдын, мэниктээбэтин, оонньоотун эрэ диэн ханнык эрэ биллибэт, туох да туһата суох кылапачыйар оонньуурдарынан, араас биллибэт кыылларынан, бэйэҕэ суох араас массыыналарынан оонньотуу элбээһиниттэн оҕолор олоххо сыһыана суох дьон буола улааталлар. Киһи барыта летчик, космонавт кыайан буолбаттарын бары билэллэринэн оҕону кыра эрдэҕиттэн букатын албыннаабакка эрэ үөрэтии эрэйиллэр.
Куһаҕан үгэстэргэ үөрэнии оҕо кыра эрдэҕиттэн саҕаланар. Кыра оҕо ийэ кута иитиллэр кэмигэр дьиэ иһигэр арыгылыыр дьону үтүктэр күүһэ олус улахан. Итирбит дьон ырыалара, үөрэллэрэ-көтөллөрө сүрүн төрүөт буолан умнуллубат гына өйдөнөн хаалар кыахтанар.
Курустаал таас үрүүмкэлэр лыҥкынас тыастара, сампааныскай арыгы тоҕо тэбэн эстэрэ, кураанах бытыылка муостаҕа төкүнүйүүтэ бары холбоон кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар хаһан да умнуллубат гына иҥэн хаалар кыахтаахтар.
Оҕо улаатан истэҕинэ өйө-санаата сайдан иһэринэн оонньуура эмиэ уларыйан биэрэн иһэрэ эрэйиллэр. Манна оҕо өйө-санаата сайдыытыгар оонньуура уларыйан биэриитэ арыыйда эрдэлээн истэҕинэ өйө-санаата сайдыыта түргэтиир кыахтанар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ иитии, үөрэтии бу кэмҥэ ийэ кута иитиллэринэн ордук улахан суолталаах. Бу үөрэххэ оҕоҕо ийэ кут үөскээһинин кэмин таба быһааран, аһаран кэбиспэккэ олоххо кут-сүр үөрэҕин туһаныы ирдэнэр.
Кыра киһи «туһалааҕын» билэн, туһаны оҥороруттан астынар, дьонун үөрдэ-көтүтэ барыга-бары саппай уопсан илин-кэлин түсүһэн иһэр. Бу кэмҥэ оҕо дьиҥнээхтик туһалыырынааҕар мэһэй-таһай буолара үгүс, ону тулуйан, хаҥыннарбакка, тэйиппэккэ тэҥҥэ илдьэ сылдьыы – саха оҕону үлэҕэ уһуйар сүрүн үгэһэ. (1,53).
Оҕо туһалааҕы оҥоро сатааһына үчүгэйи оҥорорго үөрэнии буолар. Туһа киһитэ буолуу оҕо олох кыра, тугу эмэни кыайан соһор буолуутуттан ыла саҕаланар. Кыайарынан туһалаах дьыалалары оҥоро үөрэниитэ үлэлииргэ, ону-маны сатыырга, үгэстэри үөскэтинэргэ туһалыыр.
Аан маҥнай туһа киһитэ буолуу туох эмэ дьиэтээҕи үлэҕэ-хамнаска көмөлөһүүттэн, көмө буолууттан, ылан-аҕалан биэрииттэн саҕаланар. Эбэтэ, эһэтэ, ийэтэ эбэтэр аҕата тугу эмэ оҥороллорун көрөн туран, кыра да буоллар туһаны оҥорууттан саҕаланар. Эбэтэ быа хатарыгар биир быатын тутан биэрдэҕинэ улахан көмө буолар. Ийэтэ иһит хомуйдаҕына тирээпкэ да аҕалан биэрдэҕинэ, остуолу да сотон көмөлөстөҕүнэ улахан кыайыыны оҥорор, үлэлииргэ үөрэнэриттэн сыыйа-баайа үгэс үөскээн олохсуйар.
Эһэтигэр торуоскатын дуу, бэргэһэтин дуу аҕала охсон биэриитэ көмөлөһүү элбээн иһэрин биллэрэр. Тугу эмэ уһанар аҕатыгар туттар тэриллэрин ыла охсон биэрдэҕинэ улахан туһа, көмө киһитэ, үлэһит буолан иһэр кыахтанар. Улахан киһи тугу оҥороруттан матарбакка, туораппакка кыаҕа тиийэринэн аан маҥнай көмөлөһүннэрэн, онтон салгыы аны бэйэтигэр сөптөөх туттар тэриллэри биэрэн үлэлэтэ, бэйэтэ оҥорорун курдук тугу эмэ оҥотторо үөрэттэҕинэ бэйэтин курдук үлэһит буоларыгар олук ууран биэрэр.
Оҕо туох эмэ туһалааҕы оҥорбутуттан хайҕанар, өссө манньаланар буоллаҕына өссө элбэх туһаны оҥорон иһэр кыаҕа улаатар. Туһа киһитэ буолан тугу эмэ көмөлөһө үөрэниититтэн оҕо үлэлииргэ үгэһэ, онтон кэлин үөрүйэҕэ үөскээн олохсуйар.
Dragon Ball
Дракон чөмчүүгэ (ドラゴンボール) — Торияма Акира айбыт мангата уонна аниме сериала. Shonen Jump диэн дьоппуон сурунаалыгар түһүмэхтэринэн 1984 сылтан 1995 сыллаахха диэри тахсыбыта, кэлин Shueisha кыһа 42 туомунан таһаарбыта. Арассыыйаҕа «Комикс-Арт» хампаанньа лиссиэнсийэлээх. Мангаҕа олоҕуран үс аниме-сериал, уон сэттэ анимация киинэтэ, элбэх видео оонньуу уонна коллекцияланар хаарты оонньуута тахсыбыттара. 2002 сыллаахха 20th Century Fox хампаанньа «Дракон чөмчүүгэ: Эволюция» диэн киинэни устан саҕалаабыта, онтуктара 2009 сыл муус устарыгар тахсыбыта. Кытайга 1989 сыллаахха «Дракон чөмчүүгэ: Хомуһун саҕаланар» диэн киинэ устубуттара.
Vice Media
Vice Media Group LLC диэн Америка-Канада медиа-биэрии компанията. Бас салалтата Нью Йорк хотоҕо баар. 2021 сыл бэс ыйын туругунан Vice Media Group биэс сүрүн бизнес эйгэлээҕэ: Vice.com (сыыппара контент), Vice Studios (киинэ уонна ТВ оҥоруута), Vice TV (иккис аата Viceland, телеканал), Vice News (сонуннар уонна документал видеолар), Virtue (айар өҥөлөрү атыылыыр агенсия). Компания таһаарар сыыппара медиата сүрүннээн эдэр көрөөччүлэргэ аналлаах.
Dragon Ball
«Дракон чөмчүүгэ» Японияҕа уонна АХШ-ка саамай биллэр айымньылартан биирдэстэрин быһыытынан ааҕыллар.
Туһа киһитэ
Элбэхтик ыаллаах буола оонньуу үөрэммит оҕо элбэх оҕолонон, урууланан төрүт ыал ийэтэ, аҕата буолар кыаҕа олус улахан. Кыра эрдэҕинэ тугу оонньообутуттан үөскээбит үгэстэрэ, ийэ кута киһини үйэтин тухары салайаллар. Аҥардас ийэ ииппит оҕото соҕотоҕун улаатан баран, ыал буолан элбэх оҕолоноро-урууланара саарбах соҕус. Эмиэ ийэтин курдук аҥардас ийэ буолар кыаҕа ордук улахан буолан хаалара кэлин хомотуон сөп.
Vice Media
Vice Media 1994 сыллаахха Монреалга төрүттэммитэ. Төрүттээччилэрэ Суруш Алви (Suroosh Alvi), Шейн Смит (Shane Smith) уонна Гэвин Макиннес (Gavin McInnes). Компанияны төрүттүүр санаа Vice сурунаалтан силистэнэр. Бас билээччилэрэ: Шейн Смит, The Walt Disney Company, A&E Networks, TPG Capital, Soros Fund Management, Джеймс Мердок (James Murdoch).
Тектурмас
Тектурмаз мавзолейа (кумбез) (Тектұрмас күмбезі) — XIV–XV үйэлэрдээҕи архитектура пааматынньыга, Тараз куорат соҕуруулуу-илиҥҥи кытыытыгар, Талас үрэх үрдүгэр, Тектурмас томторго турар. Мавзолейы ким туппута биллибэт. Олохтоохтор мавзолейга Султан-Махмуд-хан сибэтиэй (аулие) көмүллэн сытар дииллэр.
Vice Media
Vice Media 2023 сыл саҥатыгар барыс кэлиитэ моһуогуран атыыланыан сөптөөҕүн туһунан биллэрбитэ. 2023 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр The New York Times хаһыат Vice Media банкроттанарга бэлэмнэнэ сылдьар диэн суруйбута.
Тектурмас
Архитектурата
Мавзолей дьиэтэ биллэр эргэрбит, алдьаммыт этэ. 1890-с сыллардааҕы хаартыскаттан көрдөххө, оччолорго мавзолей умайбит кирпииччэттэн оҥоһуллубут, түөрт кырыылаах, купаллаах дьиэ. Мавхолей муннуктара пилястраларынан түмүктэнэллэр, эркиннэригэр штукатурка тобоҕо көстөр. Мавзолей декоротивнай оҥоһуутуттан аҥаардас оһуордаах-дьарҕаалаах терракотавоай эрэ билиитэ көстөр. Онтон сэдиптээн Михаил Массон архитектор бу мавзолей XV үйэҕэ тутуллубут диэн сылыктаабыт.
Туһа киһитэ
Оҕо кыра эрдэҕинэ өйө-санаата сайдан иһэринэн тугу саҥаны оҥорбута, билбитэ, көрбүтэ өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыы, урут билбэтин, оҥорботун оҥоруу буолан ууруллан, иҥэн, ийэ кутун үөскэтэн иһэр. Оҕо саҥаны айан, киһи оҥорботун оҥорон иһэрэ хаһан баҕарар элбэх. Хос ааныгар ыйанан биэтэҥнии оонньоотоҕуна тохтотон, бу куһаҕан быһыы, үчүгэй оҕо манныгы оҥорбот диэн этэргэ тиийиллэр. Холодильник эбэтэр ыскаап аанын аһан-сабан лабырҕаттаҕына эмиэ үчүгэй оҕо маннык быһыылары оҥорбот диэн тохтоттоххо эрэ табыллар. Оҕону үчүгэй быһыылары оҥорорго үчүгэй киһи оҥорор быһыыларын үтүгүннэрэн үөрэтии үчүгэй киһи – таҥара үөскээһинигэр тириэрдибит.
Тектурмас
Архитектурата
Киирэр аана -- арката арҕаа диэки Тараз куоракка хайыһан турар.
Туһа киһитэ
Оҕо кыра, бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ оонньоон, көмөлөһө сылдьан, туһа киһитэ буола үөрэммит үгэстэрэ ийэ кутун үөскэтэллэр уонна үйэтин тухары дьайа сылдьаллар. Оҕону кыра эрдэҕинэ туһа киһитэ буолууга, үлэҕэ-хамнаска, үчүгэй киһи оҥорор быһыыларын оҥорорго үөрэтии, улаатан үчүгэй майгылаах, кыайыылаах үлэһит буоларыгар олук буолар. (2,50).
Тектурмас
Устуоруйата
XIX үйэ бүтүүтүгэр мавзолейы Василий Каллаур үөрэппитэ, в 1939-1940 сыллардаахха Г.И. Пацевичем чинчийбитэ. Мавзолейы тулалыыр некрополлортан зароастриецтар киһи дьардьаматын харайар оссуарнай көмүүлэрэ көстүбүтэ. Онно орто үйэлэрдээҕи христианнар уонна мусульманнар кырамталара баара. Номохторго кэпсэнэринэн, мавзолей Махмуд-хан Султан (Тектурмас-ата) уҥуоҕун үрдүгэр тутуллубут. Кини эрэгийиэҥҥэ ислам итэҕэлин сайыннарыыга улахан өҥөлөөҕө, олохтоохтор кинини сибэтиэйдэр ахсааннарыгар киллэрэр.
Туһа киһитэ
Туһаныллыбыт литература
1. Бравина Р.И. Киһи уонна дьылҕа. – Дьокуускай: Бичик, 2002. – 160 с.
Тектурмас
Устуоруйата
1935 сыллаахха мавзолей кирпииччэтин тутуу ыытаары барытын көтүрбүттэрэ. Ол кэннэ олохтоохтор мавзолей турбут сирин таһыгар, сибэтиэй уҥуоҕун аттыгар, үҥэр сүктэр дьоҕус сири -- зияраты -- оҥорбуттара.
Туһа киһитэ
Туһаныллыбыт литература
2. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Тектурмас
Устуоруйата
2001 сыллаахха Тараз 2000 сылын көрсө, А.Итенев бырайыагынан урукку мавзолейы үтүгүннэрэн саҥа тутууну туппуттара.
Оҕо көҥүлүнэн барара куһаҕан
Уһун үйэлээх саха дьонун олохторун үөрэҕэр “Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн биллэр этии баар. Бу этии дириҥ суолтатын быһаарыы уонна олоххо хайаан да тутуһуу эдэрдэр көрсүө, сэмэй, киһилии быһыылаах буола иитиллэн, улаатан, бэрээдэктэрэ тупсан, үлэни-хамнаһы кыайалларыттан омук сайдарыгар тириэрдэллэрин табан өйдүөхпүт этэ.
Бу этии оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэйи уонна куһаҕаны билэн араарарга үөрэниититтэн тирэх ылан сайдар. “Көҥүлүнэн барыы” диэн оҕо хайа таптаабыт, сөбүлээбит быһыытын оҥоро турара, ол аата бэйэтэ тугу талбытын оҥоруута буолар. Улаатан иһэр оҕо сүрүн уратытынан аан бастаан бэйэтигэр туһалааҕы оҥоруу диэки халыйар. Ол бэйэтигэр туһалааҕа үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолара биллибэтэ уустуктары үөскэтэр.
Оҕо өйө-санаата ситэ сайда илигинэ үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билбэтиттэн, куһаҕаны оҥоруу, алдьатыы ордук боростуойунан, таттарыылааҕынан, олору урутаан оҥороруттан  куһаҕан үгэстэнэн хааларыттан харыстаан, бу этиини оҥорбуттар. Итини тэҥэ оҕо киһи билбэт, оҥорбот быһыыларын оҥороро хайаан да хааччахтаныахтааҕын бу этии быһаарар.
571 сыл
571 сыл.
Оҕо көҥүлүнэн барара куһаҕан
Сахалар оҕону иитэргэ, үөрэтэргэ туттар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн таҥараларын үөрэҕэ оҕо көҥүлүнэн барарын суох оҥорор, өйө-санаата аһара барарын, сиэри кэһэрин хааччахтыыр аналлаах. Айыыны оҥоруу диэн сиэри, олохсуйбут үгэстэри кэһиигэ, олору хаалларыыга тириэрдэринэн, киһи быһыытын тутуспаты үөскэтэрин арааран билии ирдэнэр.
Афанасий Петрович Илларионов – тылбаасчыт быһыытынан
Афанасий Петрович Илларионов - тылбаасчыт быһыытынан
Оҕо көҥүлүнэн барара куһаҕан
Оҕо кыра, өйө-санаата ситэ сайда илигинэ үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан араарбакка, бу кэмҥэ хайата ордук туһалааҕын, интэриэһи тардарын оҥорон иһэр кыахтаах. Төрөппүттэр көрө-истэ сылдьан оҕолоро куһаҕаны, киһи оҥорботун оҥорон истэҕинэ тохтотон, атыҥҥа, үчүгэйи оҥорууга аралдьытан иһиэхтэрэ этэ. Оройугар буору куттар, киһи оҥорбот быһыытын, ол аата айыыны оҥорор уолу хайа баҕарар төрөппүт тохтотор, “Бу куһаҕан, маннык оҥорума”, - диэн буойар. Оҕото буору оройго куттар кырдьык куһаҕан эбит диэн билэр буолар, ол иһин аны оҥорбот кыахтанар.
Афанасий Петрович Илларионов – тылбаасчыт быһыытынан
Моисей Ефимов, Семен Руфов кинини үтүө тылбаасчыт быһыытынан элбэхтик ахталлара. Бэчээттэнэн тахсыбыт «Тылбаастар» диэн кинигэтэ эдэр сааһыгар оҥорбут тылбаастарыттан талыллыбыттар. Мантан көрдөххө, кини эдэр эрдэҕиттэн литератураны киэҥник ырытан билэр буолан, тоҕо эрэ киһи дууһатыгар, сүрэҕэр-быарыгар дириҥник иҥэр, өлбөт-сүппэт үйэлээх айымньылары болҕомтоҕо ылан тылбаастаабыта кэрэхсэбиллээх.
Оҕо көҥүлүнэн барара куһаҕан
Кыра хаптаһыны эндирдии уура-уура үктүөлээн буору бурҕатар оҕону буойан тохтоттоххо эрэ табыллар. Таҥаһын барытын буор оҥорорун тэҥэ, атын дьону эмиэ буорунан ыһыан сөп. Оҕо бу бэйэтэ булан айан таһаарбыта, айыыны оҥоруута куһаҕан айыы буолан хааларынан тохтотулуннаҕына эрэ сатанар. “Маннык оҥорор куһаҕан”,- диэн этэн, оҕо куһаҕаны оҥорорун тохтотуу куһаҕан үгэстэнэн хааларын суох оҥорорунан туһаны эрэ оҥорор.
Афанасий Петрович Илларионов – тылбаасчыт быһыытынан
Сергей Есенин «Персия матыыптара» диэн хоһооннорун бөлөҕө чахчы кыайа тутуллан тылбаастаммыттар. Тылбаастанар төрүт тиэкис устуруокаларын тутула, сүһүөҕэ, рифмата үксүгэр чуолкайдык тутуһуллубутун таһынан, этии тутулун ааптар оҥорбут истиилиттэн туораабата тылбаасчыт үтүө суобастаахтык үлэлээбитин көрдөрөр. Сергей Есенин хоһооннорун уратыта бары ымпыгар-чымпыгар тиийэ толору уу сахалыы билиҥҥи тылынан бэриллибитэ – тылбаасчыт профессиональнай таһыма үрдүгүн көрдөрөр. Холобур, бэйиэт аатырбыт «Шаганэм, сэгэрим Шаганэ!» диэн хоһоонун урут киэҥник биллибит тылбаасчыттар Валерий Чиряев, Феоктист Софронов эмиэ сахалыы саҥардан тураллар.
Оҕо көҥүлүнэн барара куһаҕан
Куһаҕан диэн тугун оҕо билэрэ куһаҕаны оҥорорун суох оҥорор, аҕыйатар. Ол иһин сахалар таҥараларын үөрэҕэ аан маҥнай аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары оҕо билэн, оҥорботоҕуна, үчүгэйи оҥорор кыаҕа элбиирин быһаарар. Ол иһин оҕону үөрэтиигэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи сахалар туһаналлар. (2,56).
Афанасий Петрович Илларионов – тылбаасчыт быһыытынан
«Тылбаастарга» киирии тылы Семен Руфов, ааптар тыыннаах эрдэҕинэ суруйбута олус истиҥ, үрдүк сыанабыллаах, сөптөөх быһаарыылардаах. Киһи үөрүөҕэ – кинигэни хомуйан оҥорооччулар бары даҕаны полиграфическай өттүнэн олус тупсаҕай, халын тастаах, үчүгэй кумааҕыга бэчээттээн саха ааҕааччытыгар бэртээхэй бэлэҕэ утары ууммуттар. Бу тылбаастар саҥа күн сирин көрөллөрүгэр саха норуотун үтүөкэннээх бэйиэтэ Күннүк Уурастыырап бэргэнник өтө көрөн эппитэ билигин биһиги ааҕарбытыгар ордук тоҕоостоох курдук иһиллэр.
Оҕо көҥүлүнэн барара куһаҕан
Көҥүлүнэн барыы диэн оҕо тугу санаабытын, өйүгэр туох көтөн түспүтүн, тугу баҕарбытын барытын оҥорон иһэрин аата. Төрөппүт оҕотун ситэ көрбөккө-истибэккэ куһаҕан быһыылары оҥорорун тохтоппотоҕуна, соннук оҥорон иһэрэ эбиллэн, үгэскэ кубулуйан хааллаҕына, куһаҕан, бас-баттах майгылаах киһи буола улаатар кыахтанар. Ол аата көҥүлүнэн барыы куһаҕан майгыланыыга тириэрдэрэ быһаарыллар.
Афанасий Петрович Илларионов – тылбаасчыт быһыытынан
Афанасий Петрович Илларионов «Тылбаастарын» биһиги култуурабыт, духовнай сайдыыбыт улахан ситиһиитин курдук үрдүктүк сыаналыыбыт. Кэлэр өттүгэр тылбаасчыт бэйэтэ айбыт хоһооннорун эмиэ маннык тупсаҕайдык оҥорон бэчээттиэхтэрэ диэн күүтэбит, эрэнэбит.
Оҕо көҥүлүнэн барара куһаҕан
Оҕо өйө-санаата саҥа сайдан истэҕинэ 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри, ийэ кута иитиллэр кэмигэр өйүгэр-санаатыгар үгэстэр үөскээн ууруллан иһэллэр. Бу үөскээбит үгэстэр киһини үйэтин тухары улаханнык уларыйбакка эрэ салайа сылдьаллар. Кыра эрдэҕинэ көҥүлүнэн бара үөрэммитэ үгэс буолан иҥнэҕинэ куруук көҥүлүнэн барар майгыланан хаалара олоҕор уустуктары үөскэтэрэ элбииригэр, сыыһа-халты туттунарыгар тириэрдиэн сөп. Куһаҕан үгэс киһи сыыһа туттаран итирэн хаалан, өйө көтөн ийэ кутун салайыытыгар киирэн хааллаҕына дьайыыта биллэн тахсан куһаҕаны оҥорторон кэбиһиэн сөп.
Афанасий Петрович Илларионов – тылбаасчыт быһыытынан
«Персия матыыптарын» Афанасий Илларионов тылбаастаабыта тылбаас ускуустубатын дьоһуннаах ситиһиитинэн ааҕыллар. Ону биһиги өҥҥө сыһыаран, тылбаасчыт цикл ис хоһоонун (денотат), хос өйдөбүлүн (коннотат) тириэрдибититтэн итэҕэйдибит, ааптар туттар ньыматын тутуспутун көрдүбүт.
Оҕо көҥүлүнэн барара куһаҕан
Оҕону кыра эрдэҕиттэн киһиргэтэн, тугу талбытын, баҕарбытын, өйүгэр туох көтөн түспүтүн оҥорон иһэригэр ыҥырыы, ол аата “Айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн этии олус улахан сыыһа. “Көҥүлүнэн барыыга үөрэтии” атын дьону кытта бииргэ олорууну аахсыбат баай дьон оҕону иитэр үөрэхтэрэ сэбиэскэй былаас кэмигэр умнулла сылдьыбыта. Бу кэмҥэ дьон олохторо тупсубут курдук санааларыттан уонна “Барыта оҕолор тустарыгар”, “Оҕом үөрэхтээх буол” диэн ыҥырыыны тутуһаннар оҕолорун атаахтык ииппиттэриттэн үлэни-хамнаһы кыайар дьон аҕыйахтарын тэҥэ, бэлэми туһаныахтарын, үллэстиэхтэрин баҕалаахтар элбээн хааллылар.
Афанасий Петрович Илларионов – тылбаасчыт быһыытынан
Нуучча бэйиэтэ персидскэй айылгылаах хоһооннору суруйуута, ол бүтүннүү сахалыы бэриллиитэ - бу литэрэтиирэлэр ситимнэрин, сабыдыаллаһыыларын, байытыһыыларын арылхай холобура. Маныаха бу үс ситим үһүөн үрдүк таһымнаах буоланнар «Персия матыыптара» цикл суолтата улахан.
Оҕо көҥүлүнэн барара куһаҕан
Билигин биһиги олохпутугар ырыынак үйэтэ кэлэн дьон баайдарга уонна үлэһиттэргэ арахсыылара уруккуттан дириҥээтэ. Бу арахсыы оҕону иитиигэ дьайыыта олус улахан. Ол курдук үлэһит дьон оҕолорун тугу барытын харыстыырга, көрсүө, сэмэй, үлэһит буолууга иитэллэр, үөрэтэллэр, онтон баайдар оҕолорун атаахтаталлара, көҥүллэринэн ыыталлара, бэлэмҥэ үөрэтэллэрэ элбэх.
“Баай дьон уһун үйэлэрэ суохтар” диир сахалар үөрэхтэрэ. Бу үөрэх этиитэ оҕону иитиигэ быһаччы сыһыаннааҕын “Кут-сүр үөрэҕэ” быһаарар. Баай дьон оҕолорун иитиигэ кыра эрдэхтэринэ туохха да хааччахтаабакка, аһара маанылаан, атаахтатан, “көҥүлүнэн ыытан”, бары баҕарбыттарын оҥороллорун хааччыйаллара, улаатан баран өйдөрө-санаалара туруга суоҕуттан сыыһа-халты туттунууга түбэһэллэрин элбэтэрэ, олохторо кылгыырыгар тириэрдэр.
Дьонтон ураты буола сатааһын, дьон оҥорботторун оҥоруу, ол аата саҥаны айыыны оҥоруу, “Көҥүлүнэн барыыны” үөскэтэринэн хаһан да үчүгэйгэ тириэрдибэт.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэ “Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн этиитэ олус киэҥ, өй-санаа сайдыытын табатык быһаарар уонна былыргыттан дириҥ силистээҕин билэн олохпутугар, оҕолору иитиигэ туһаныахпыт этэ. (1,109).
Эр дьону харыстааһын
Эр дьону харыстааһын диэн уол оҕолору аһара туттубат, көрсүө, сэмэй буолууга иитии, үөрэтии ааттанар.
Киһи сааһыран истэҕинэ өйө-санаата сайдарынан, үөрэҕэ, билиитэ эбиллэринэн этин-сиинин харыстыыр, көрөр-истэр күүһэ улаатан иһэр. Эт-сиин харыстаннаҕына эрэ киһи тыыннаах буолан олоҕу олорор. Харыстаныы диэн өй-санаа үөрэҕин оҕо кыра эрдэҕиттэн билэн таба туһанарга үөрэннэҕинэ уһун үйэни ситиһэр кыахтанар.
Уол оҕото, эр киһи үгүстүк аһара барарыттан, сыыһа-халты туттунарыттан араас оһоллорго, быстах быһыыга түбэһэрэ элбэх. Онтон харыстаан сахалар үөрэхтэрэ көрсүө-сэмэй буол, сыыһа-халты туттума, аһара барыма, “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”, киһи быһыытын, сиэри тутус диэн үөрэтэр, «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини билинэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанарын ирдиир.
Сахалар «Киһини санаата салайар» диэн этэллэр. Бу этии сүрүн тутулугунан «Аан дойдуну санаа тутан турар» диэн этии буолар. Элбэхтэр баҕа санаалара хайа диэки салаллар даҕаны дьон өйө-санаата сыыйа-баайа, ол диэки салаллан, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ уларыйан барар.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн өй-санаа эмиэ икки өрүттээх:
1. Үчүгэйи, олоххо туһалааҕы санааһын.
2. Куһаҕаны, туһата суоҕу, буолары-буолбаты, кыаллары-кыаллыбаты, буортулааҕы санааһын.
Киһи өйө-санаата икки аҥы арахсар уратылааҕын сахалар былыр-былыргыттан билэн өс хоһооно оҥорон туһаналлар. Бу арахсыы “Өйдөөх үтүөнү, акаары алдьархайы саныыр” диэн өс хоһоонунан толору бэриллэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, нууччалары үтүктэр учуонайдар өй-санаа бу арахсыытын билигин да билбэттэр уонна бу билбэттэринэн саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар.
Сахалыы ай диэн тылга иҥэн сылдьар өйдөбүл икки өрүттээх суолталааҕын арааран билбэт киһи "үрүҥү, хараны кыайан араарбат" диэн ааттанар. Өйдөрө-санаалара тиийбэт диэҕи эмиэ үрдүк үөрэхтээхтэр, учуонайдар, ахсааны төһөнү эмэни билэр курдуктар. Киһи хаһан баҕарар үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор кыаҕа суох буолан хаалбатын арааран билбэт буолуу сэбиэскэй былаас кэмигэр дьону барыларын “үчүгэйдэр”, ордук салайааччылар «үчүгэйдэр» диэн сымыйанан этэ сылдьыбыттарыттан үөскээн, олохсуйан сылдьар. Киһи биир мэйиитинэн толкуйдаан үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыыны оҥорор кыахтааҕын билиммэт буолуу айыы диэн бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорууну холбуу иҥэринэн сылдьар тылы үчүгэй эрэ курдук саныылларыгар тириэрдэр. Онтон киһи оҥорор быһыыларын быһаара сатаан сахаларга суох “аньыы” диэн саҥа тылы булан сыыһаларын саптынаары оҥостоллор.
Өй-санаа үөрэҕин билбэт киһи бэйэтин аһара үчүгэйдик сананарыттан, улаханнык туттарыттан ханнык да куһаҕан санааларым суохтар диэн кистиириттэн итинник, үчүгэйи эрэ оҥоробун диэн сымыйалыан эмиэ сөп. Өй-санаа үөрэҕин салайааччылар, бэйэлэрин «үчүгэйбит» диэн сананааччылар баһылаатахтарына өй-санаа аҥар өттүгэр аһара барыытын, халыйыыны үөскэтэллэр.
Саха тыла өйү-санааны кытта дорҕооннорунан тутулугун кыайан арааран билбэт араас сымыйа ойууннар, тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, нуучча тылын учууталлара, учуонайдар итэҕэли буккуйаллар, атын сыыһа, нууччалары үтүктүү суолунан ыыта, салайа сатыыллар. “Ыы” диэн ытааһыны биллэрэр дорҕоон сахаларга хаһан даҕаны үчүгэйи биллэриигэ кыайан кубулуйуо, айыы диэн тыл хаһан даҕаны аҥардастыы үчүгэй эрэ буолуо суоҕа, куһаҕанын син-биир холбуу илдьэ сылдьар. Айыы диэн тыл куһаҕаны айыыны, оҥорууну биллэрэрэ хаһан да уларыйбат. Үчүгэй уонна куһаҕан айыылар биир төрүттээхтэр, иккиэннэрин киһи өйө-санаата айан таһааран үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыыга кубулутар.
Итэҕэл, таҥара хас да тыһыынча сыллардаахтан баарын, дьон билэллэрин үрдүнэн өссө саҥа таҥара оҥордубут дэнээччи тыл үөрэхтээхтэрэ бааллар, үлэһит дьону, “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи бэйэлэрэ билэр дьону көрдөрөн туран албынныы сатыыллар.
Сэбиэскэй былаас истигэннэрин, барыны-бары “тук” курдук толороллорун иһин аҥардастыы дьахталлары эрэ өрө туппута, маанылаабыта дьайан эр дьон билигин мөлтөөн сылдьаллар, үлэҕэ-хамнаска дьулуурдара аҕыйаата, арыгыһыттарынан эрэ ааттанар буолбуттарыттан өссө да кыайан көнө иликтэр. Үлэ эрэ, кыайыылаах үлэ кинилэри көннөрөр.
Омук сайдыыта, үлэни-хамнаһы ситиһиитэ, кыайыыта эр дьонтон ордук улахан тутулуктаах. Үлэни-хамнаһы тупсарыыны эр дьон эрэ ситиһэр кыахтаахтар. Эр дьону харыстааһын диэн үлэһит эр дьон утумнарын, кэлэр көлүөнэлэригэр, оҕолоругар бэриллэр буор куттарын харыстааһын ааттанар. Сайдыылаах буор куттаах оҕо диэн төрөппүтүттэн үлэлиир-хамсыыр үөрүйэҕи ылыммыт оҕо буоларын кут-сүр үөрэҕэ дакаастыыр.
Оҕону иитиигэ эр киһи бэйэтин курдук оҥоро-тута үөрэтэ сатыырынан, өйүн-санаатын, тулуурун улаатыннарар кыаҕа улаханынан дьахталлары баһыйар оруолу ылар. Сахалар “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн тулуурдаах буолууну улаатыннарар өс хоһоонун эр дьон эрэ таба өйдөөн, бэйэлэрин холобурдарынан, көрдөрөн үөрэтэллэринэн оҕоҕо тириэрдэллэр. Кинилэр кыайа-хото үлэлииллэриттэн, оҥороллоруттан, туталларыттан сайдыыны ситиһии быһаччы тутуллар. Сайдыыны ситиһиэн баҕарар омук эр дьонун күүһүрдэр туһугар үлэ-хамнас оҥорор-тутар өттүн урутаан сайыннарыы ирдэнэр. Үлэ-хамнас сайдыыта, күүһүрүүтэ эр дьону инники диэки ыҥырар баҕа санааны үөскэтэн биэриигэ туһата улахан буолар.
Эр дьон үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлиир, дьиэ кэргэҥҥэ барыһы аҕалар аналлаахтар. Бу аналы умнан, хаалларыы түмүгэр үлэ-хамнас кыаллыбат. Кэлии омук дьоно баһыйа таһаарыылаахтык үлэлииллэриттэн, оҥороллоруттан, туталларыттан баһыйан эрэллэр. Баһылаабыт диир тыабыт хаһаайыстыбатын үлэтигэр элбэх кытайдар кэлэн үлэлээтэхтэринэ үлэтэ суох хаалыахпытын сөптөөх балаһыанньа үөскүөн сөп.
Киһи баҕа санаата муҥурданан хаалбакка иннин диэки, сайдыы, уларыйыы диэки тардыһар күүстээх буоллаҕына, олоҕу олорууга интэриэһэ түспэккэ, улаатан иһэр кыахтанар. Арай бу инники, сайдыы диэки ыҥырар баҕа санаа «Туох барыта икки өрүттээх» диэн өйдөбүлү суох оҥорбокко, харыстааһын, көмүскээһин эмиэ баар буолара туһалаах буолар.
Эр дьон бары биир сэниэлээх буолбатахтар. Син-биир дьон өйө-санаата, этэ-сиинэ арахсалларын курдук кыахтарынан көрөн тус-туспа арахсаллар. Чахчы күүстээх эттээх-сииннээх, дьахталларга сөбүлэтэр эр дьон элбэхтэрэ суохтар. Алта уоннарын ааһан баран, кыайа-хото үлэлии сылдьар эр дьон чахчы аҕыйахтар эрээри, бааллар.
Билигин эр дьон сааһыран истэхтэринэ олоххо, үчүгэйгэ тардыһар күүстэрэ аҕыйаан, арыгыһыт буолаллара элбээтэ диэн бары этэллэр. Оҕо иитиитэ, үөрэтиитэ төрөппүттэргэ эппиэтинэһи, үчүгэйгэ тардыһыыны үөскэтэр кыаҕа олус улахан. Оҕо улаатыыта, бэйэтэ киһи буолууну ситиһиитэ сүүрбэттэн тахса сылы ылар. Сүүрбэ биэһигэр оҕоломмут эр киһи түөрт уон биэс сааһыгар оҕото улаатан туспа ыал буолан барбытын кэннэ, бэйэтэ букатын иллэҥсийэн, ким да наадыйбат киһитигэр кубулуйара элбээтэ.
Эр дьоҥҥо барыларыгар баар, айылҕа биэрбит күүһэ, кинилэр олоххо тардыһыыларыгар көмө буолар кыахтааҕын билигин, быстах санаалаах нуучча омугу, сыыһа үөрэтэр православнай таҥара үөрэҕин үтүктэрбититтэн, хаалларыы үөскээтэ. Ол күүс эр киһи оҕо оҥорор кыаҕа үйэтин тухары хаалан хаалбатыгар саһан сылдьар. Өй-санаа киһи сааһыран истэҕинэ эбиллэн иһэр диэни бары билэллэр. Эр киһиэхэ күнтэн-күн аайы сайдан иһэр, хамсаныылартан үөскүүр буор кута сааһыран истэҕинэ эмиэ эбиллэн, мунньуллан, оҥорор хамсаныылара тупсан иһэллэр. Сатаан, табан хамсанарыттан үлэни-хамнаһы кыайара улаатар.
Төрөппүт буор кутун кэлэр көлүөнэлэригэр биэрэн иһэрин сахалар билэллэр уонна утумнааһын диэн ааттыыллар. Биир хаан аймах дьон биир буор куттаах буолаллар. Сааһырбыт эр киһи төрөтөр оҕото өйдөөх, үлэҕэ-хамнаска үөрүйэҕэ элбэх, ол аата сайдыылаах буор куттаах буоларын былыргы сахалар билэллэрин олоххо киллэрэн туһаныахпыт этэ. (1,16).
Эр киһи сааһыран истэҕинэ олоххо, баайга-малга тардыһарыгар ыҥырар, угуйар күүһүнэн иккис, эдэр кэргэни ылар кыаҕа баара буолар кыахтаах. Эдэр кэргэннээх эр киһи олоҕун саҥалыы саҕалыыр кыахтанара, олоххо тардыһыыта лаппа улаатара эмиэ биллэр, эдэр кэргэннэннэхтэринэ эдэрдэригэр түһэллэр.
Сэбиэскэй былаас дьахтар уонна эр киһи тэҥнэр диэн үөрэҕэ аһара баран дьон эттэрин-сииннэрин уратыларын аахсыбат буолууга тириэрпитэ билигин ырыынак кэмигэр урукку оннугар уларыйыа этэ. Дьахтар уонна эр киһи эттэрин-сииннэрин уратылара өй-санаа, баҕа санаа араастаһыыларын, олоххо тардыһыыга уратылары үөскэтэрин билиннэххэ табыллар.
Православнай таҥара үөрэҕэ эр киһи биир кэргэннээх буолуохтаах диэн этиитэ дьон айылҕаларыгар, эттэрин-сииннэрин уратытыгар сөп түбэспэт, омуктары эстиигэ тириэрдэр кыахтааҕа билиннэ. Бу үөрэх дьайыыта бэйэлэригэр урут тиийэн, нууччалар билигин ахсааннара аҕыйаан иһэллэрин тэҥэ, буор куттара мөлтөөһүнүттэн үлэни-хамнаһы кыайбат буоллулар. Россия дьонун буор куттарын мөлтөтүүнү сэбиэскэй былаас дьадаҥылары өрө тутан, арбаан киэҥник тарҕатан кэбистэ.
Сахалар олус былыргы үйэлэртэн, олоҥхо кэмин саҕаттан эр дьон хас да кэргэннээх буолууларын олохторугар туһанар этилэр.
Бэйэлэрэ эстиигэ тиийэн эрэр омуктары үтүктүбэккэ, былыргы, туһалаах үгэһи олоххо киллэриэхпит этэ. Бу быһаарыыны олоххо киллэриигэ Үрүҥ айыылартан кэлэр билиилэри өрө тутааччылар ордук кыһанан ылсыахтара этэ.
Мусульманнар сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэллэр. Кинилэргэ эр киһи хас да кэргэни ыларын итэҕэллэрэ көҥүллүүрүттэн ахсааннара эбиллэн иһэрэ, үлэни-хамнаһы кыайаллара быһаччы тутулуктаах. Биһиэхэ былыргыны, олоҥхо кэмин саҕанааҕыны үөрэтээччилэрбит, батыһааччыларбыт элбээн иһэллэр. Олоҥхо кэмин саҕана саха эр дьоно хас да кэргэннээх буолуулара көҥүллэнэр этэ.
Билигин биһиэхэ олоҥхо кэмин үөрэтээччилэр, үчүгэй диэччилэр элбээбиттэринэн, үрүҥ айыы итэҕэлин тутуһааччылар үгүстэринэн былыргыттан туттуллар, омук сайдыытыгар туһалаах үгэспитин олоххо киллэриэхпитин сөп буолла.
Эр киһи утумун салҕааһыны эдэр, ыраас кыыс оҕону кэргэн ыллаҕына олоххо киллэрэр кыахтанар. Эр дьон кыыс оҕону харыстааһыннара олоххо киирдэҕинэ бу быһыы кыаллыа этэ. Билигин “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн тыл үөрэхтээхтэрэ этиилэрэ уол оҕолорго айыыны оҥорор санааларын күөртээн, бииртэн биир кыыс оҕолору буорту оҥоро сатыылларын үөскэттэ.
Эр дьону харыстааһын диэн эмиэ икки өрүттээх; биир өрүтүнэн олоххо инники диэки тардыһыылаах баҕа санааны, дьулууру, тулууру, өһөс буолууну үөскэтэн биэрии буоллаҕына, иккиһинэн, аһара барар, сыыһа-халты туттунар майгыларын хааччахтааһын, ол аата көрсүө-сэмэй буолууларын ситиһии буолар. Кыахтаах эр дьон иккис, үһүс кэргэннэрин ылалларын хааччыйыы кэлэр көлүөнэлэр сайдыылаах буор куту төрөппүттэриттэн ылыналларын үөскэтэн, үлэҕэ-хамнаска кыахтаах буола улааталларын ситиһиэхпит этэ. (2,87).
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада уоттара" хаһыат. №93. 15.12.2011.
Иэйии
Иэйии диэн киһи кинини тулалыыр эйгэ барамайдарыгар (дьиҥ уонна абстракт) хайдах сыһыаннаһарын быһаарар психология өйдөбүлэ. Иэйии киһи тус төй үөрүйэхтэриттэн үөскүүр. Иэйиилэр үчүгэй (таптал, убаныы) да куһаҕан (өһүөн, сэнэбил) да буолаллар. Иэйии үөскээһинигэр түмэт күндүлүктэрэ уонна идеаллара эмиэ дьайыылаахтар. Иэйии эмоцияттан уратыта диэн иэйии хайаан да ханнык эмэ барамайга сыһыаннаах буолар: "мин ол киһиттэн куттанабын" - иэйии, "мин куттанабын" - эмоция.
SinoOil
Sinooil (SinoOil, Sino OIL) — Казахстан биир улахан ниэп уонна газ хостуур тэрилтэтэ, ону таһынан Казахстаҥҥа элбэх АЗС точкалардаах.
Интернеткэ ситимэ https://sinooil.kz/
Omron
Omron (Омурон Кабусики гайся), Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ промышленнай, медицинскай, автоматизация уонна банкоматтары оҥорор конгломерат (53 тэрилтэ холбонор Omron иһигэр, 32 омук сиригэр).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Mitsui Group промышленнай салаатыгар холбонор.
Төй
Төй диэн киһи дьиҥ чахчыга бэйэ баарын өйдөөһүнэ уонна билээһинэ. Философтар, теологтар, психологтар биир бигэ быһаарыылара суох. Сороҕор төй өй синонима курдук туттуллар (өйдөөх-төйдөөх), сороҕор төй өй биир өрүтэ буолар дииллэр. Төй иһигэр киирэр өйдөбүллэр - билээһин, үөрүйэх, иэйии, иҥэрээһин. Төй сүтүүтүн туруга дөй.
Киэҥ көҕүстэнии
Киэҥ көҕүстэнии диэн эйэлэһиини үөскэтэр тулуурдаах майгы ааттанар.
Наҕыл, холку киһи ыксаабат, тиэтэйбэт, ыгылыйбат, сыыһа-халты туттубат майгынын быһааран «Киэҥ көҕүстээх» диэн этэллэр.
Сүрэҕэ ыалдьар киһи кыайан киэҥ көҕүстэммэт. Ыксаатар эрэ ыарыыта ыга тутан көхсүтэ кыарыыр, ыгыллан барара түргэн. Киһи бу уларыйар майгынын арааран билэн сахалар “Киэҥ көҕүстээх” диэн этиини үөскэппиттэр. (1,62).
Былыргы кэмнэргэ сахалар элбэх кыайыылары ситиспиттэрин “Кыайбыт киэҥ көҕүстэнэр” диэн этиилэрэ биллэрэр. «Кыайбыт киэҥ көҕүстэнэр» диэн этиини таба сыаналаан, кыаттарбыттары аһара кыйахалаабакка, кыынньаабакка эрэ чугуйар, халбарыйар сири хайаан да хааллардахха, эйэлэһии кэлэрэ түргэтиир кыахтанарын кыайбыттар туһаналлар.
Кыаттарыы хаһан баҕарар кыһыылаах. Элбэх киһи биир санааламмытын уларытыы ордук уустуктары үөскэтэр. Манна бу дьон бөлөҕүн барыларын суох оҥорон кэбиһии биир саамай боростуой быһаарыы буоларын былыргы кэмнэргэ элбэхтик туһаналлара. Олус былыргы кэмнэргэ кыайбыттар кыаттарбыттары имири кыргаллара, суох оҥороллоро «Нет человека — нет проблем» диэн этиигэ сөп түбэһэр. Билигин да бу этиини туһана сатааччы государстволары салайааччылар бааллар. Кинилэр дьон улахан бөлөҕүн террористарынан ааттаан баран барыларын суох оҥоруохтарын саныыллара уларыйа илик.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини таба сыаналаан кыаттарбыттар санааларыгар сөп соҕус түбэһэр быһаарыыны булан эйэлэһиини үөскэтиини кыайбыттар сыал-сорук оҥоһуннахтарына ситиһиэхтэрин сөп. Кыаттарбыттар санааларын уларыталларын ситиһии эйэлээх буолууну төрүттүүр соҕотох суол буолар. Кыайбыттар аһара ыгар быһаарыыларын уларытан сахалыы үөрэҕинэн «Киэҥ көҕүстэнии» диэн этиини тутустахтарына эрэ эйэлэһиини үөскэтэр кыахтаналлар.
Туһаныллыбыт литература
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. - Дьокуускай: Бичик, 2006. - 112 с.
Fujikura
Fujikura (Фудзикура Индастриз Глобал), Дьоппуон уотка уонна энергетикаҕа сыһыаннаах тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ боробулуоха, лампа, диоднай лампа, оптическай кабель, араас трансформатордары уонна да атын тэриллэри оҥорооччу, планета 75% хааччыйар уонна конгломерат буолар (Фудзикура иһинэн 53 туспа тэрилтэ 32 омук сиригэр киирэр, Арассыыйа уонна Америка энергосистемаларын бас билэр).
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Sumitomo Group бизнес империяҕа холбонор.
Сүрэл
Сүрэл диэн киһи сөбү уонна сыыһаны, үчүгэйи уонна куһаҕаны гынарын туһунан толкуйданарыгар ыраланарыгар кигэр төй биир бырассыаһа. Киһи сүрэлин хайдаҕа кини иитиититтэн уонна күндүлүгүттэн тутулуктаах. Сүрэл буруй, хомолто, кыбыстыы, кэмсинии курдук иэйиилэри үөскэтэр.
Затока
Затока (Затока) диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1637 (2011).
Doosan
Doosan Group — Соҕуруу Кэриэйэ биир улахан тэрилтэтэ, харчы уонна индустрия эйгэтигэр биир бастыҥ бизнес империя тутааччы, улахан конгломерат (конгломератыгар 53 тэрилтэ киирэр, сүрүннээн Кореяҕа, Америкаҕа, Швецияҕа, Испанияҕа, Бразилияҕа).
Fortuna 500 уонна Nasdaq компонеҥҥа холбонор.
Doosan Group бэйэтэ 53 тэрилтэни бас билэр эрээри, кинини бэйэтин атын юридическай сирэйдэр эмиэ бас билэллэр:
Casio
Casio (толору аата Касио Кэйсанки кабусики гайся), Дьоппуон микроэлектроника оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга лидер бэйэтин спецификатыгар. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Mitsui Group бизнеска холбонор. Калькуляторсен, аудиооборудованисен, КПК, фотокамерӑсен, музыка инструменчӗсен, планшетсен тата алла вӗренмелли сехетсен производителӗсем пурте паллӑ. 1957 ҫулта Casio фирми тӗнчери пӗрремӗш электричество калькуляторне (14-Мӗш Модель) кӑларнӑ.
Истори
Компание 1946 ҫулхи апрель уйӑхӗнче тӑватӑ тӑван Касио йӗркеленӗ: Рио, Кадзуо, Тадао тата Юкио; вӗсен хушамачӗ йӑлана кӗнӗ пек Латиницӑна Карashio тесе куҫарнӑ, анчах та райтсем ӑна компани ячӗпе Casio таран ҫӑмӑллатма йышӑннӑ.
1949 ҫулта Тадаопа унӑн кӗҫӗн пиччӗшӗсем Ginza (Токио) пӗрремӗш бизнес-выставкӑри электричество калькуляторне курнӑ хыҫҫӑн, вӗсем пӳрне ҫине тӑхӑнтартнӑ тата сигарета вӗҫне ҫитиех туртма май паракан "Юбив" чӗлӗм-ункисенчен усӑ курма шут тытнӑ. Вӑл вӑхӑтра калькуляторсенчен нумайӑшӗ моторпа е дрометрпа усӑ курнӑ. Касио тӑванӗсем электроникӑра хӑш-пӗр пӗлӳсемпе усӑ курса соленоидсем пулӑшнипе ӗҫлекен калькулятор тума шут тытнӑ. Пӗрремӗш ӗҫ тӗслӗхне 1954 ҫул тӗлне туса пӗтернӗ. Ку японин электромеханика калькуляторӗ пулнӑ. 1957 ҫулта "14—Мӗш Модель" калькуляторпа паллаштарнӑ — тӗнчери пӗрремӗш электричество компактлӑ калькулятор, рель технологийӗпе никӗсленсе, 485 000 иена сутаканскер. Ҫав ҫулах Casio Computer Co компанине йӗркелерӗмӗр., Ltd.
1965 ҫул — электронлӑ калькуляторӑн Casio 001 сӗтелӗ кӑлармалли ҫул. Кун умӗн пысӑках мар кризис пулнӑ. унта компани транзисторсенче ӗҫлекен калькуляторсен рынокне улӑштарма ӗлкӗреймен хыҫҫӑн реле ҫинчи модельсене улӑштарнӑ, Анчах Casio моделӗ тӗнчери чи пирвайхи электронлӑ калькулятор пулса тӑнӑ. Малтан калькуляторсене Японире сутнӑ, анчах 1970 ҫултанпа Casio тата япони производителӗсем америка рынокне хӑвӑрт ӳсекен экспансипе активлӑ ӗҫлеме пуҫланӑ. 1980 ҫул тӗлне Япони электроникӑн чи пысӑк экспортерӗ, АПШ-унӑн чи пысӑк импортерӗ пулса тӑнӑ, калькуляторсен енӗпе Casio тата Sharp лиди тунӑ. 1972 ҫулта-Casio Mini калькулятора тӑратнӑ, ӑна 12 800 ин хакӗпе сутнӑ; ҫак моделӗн 10 миллион экземплярне сутнӑ. 1970 ҫултанпа компанин акцийӗсем Токи фонд биржинче котланма пуҫланӑ.
Альцгеймер ыарыыта
Альцгеймер ыарыыта диэн мэйии клеткаларын алдьатар мэйии ыарыыта. Билигин эмтээһин суох. Бириэмэ ааһарынан сибикилэрэ өссө улаханнык көстөр буолар. Дьон Альцгеймер ыарыытыттан өлөр. Ыарыы мэйии араас районнарын саайар, ол гынан баран ордук улаханнык өйгө тутуута мөлтүүр, тылынан саҥарара уонна толкуйдуура ыарырҕыыр.
Альцгеймер ыарыытын сибикилэрэ 65 саас кэнниттэн тахсааччы, ол гынан баран көстүүтэ суох эрдэ саҕаланар. Кырдьаҕас дьонҥо эрэ тахсар эрээри, бу ыарыы кырдьыы процеһа буолбатах.
Билигин ыарыы эмтээһинэ суох эрээри, сибикилэрин дьайыытын мөлтөтөллөр. Ону тэҥэ түргэнник дьайыытын бытаардар ньымалар бааллар. Дьон ыарыыны мөлтөтөргө олохторугар араас үгэстэри киллэриэхтэрин сөпю
Ыарыы туохтан үөскүүрэ биллибэт да буоллар, ыарыы үөскүүрүгэр хас да фактор баар. Сорохторо генетическай буолаллар.
Альцгеймер ыарыыта 'Алоис Альцгеймер аатынан ааттаммыта, тоҕо диэн кини 1906 сыллаахха Франкфуртка баар балыыһаҕа баар дьахтар ыалдьарын көрөн бастаан ойуулаабыта.
Sumitomo Metal Industries
Sumitomo Metal Industries (Сумитомо Тимир Индустрийата), Дьоппуон биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга тимири уһаарар конгломерат (64 тэрилтэ 86 омук сиригэр кини иһигэр холбонор) уонна тимири уһаарарынан планета 32% тимирин бас билэр, аатырбыт атын конгломерат кэнниттэн — ArcelorMittal.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. Sumitomo Group промышленнай салаатыгар холбонор.
ЭПЛ Даймонд
ЭПЛ Даймонд — Саха сиригэр биллэр алмааһы кырыылыыр, ювелирнай оҥоһуктары оҥорор уонна атыылыыр тэрилтэ.
Историята
1994 сыллаахха Петр Степанович Федоров эксперимент быһыытынан олус уустук алмаастары чочуйар лабораториятын арыйбытыттан саҕаланар. 1997 сыллаахха Россия хампаанньаларыттын Израиль аан дойдутааҕы алмаас бииржатыгар бастакы хампаанньа буолар. Бриллианнар бастакы паартията 50 тыһ долларга сыаналаммыт буоллаҕына билигин сыл аайы 80 мөл долларга бриллианнары батарар. 2006 сыллаахтан бэйэтин атыылыыр хампаанньатый арыйбыта уонна сайыннарар.
Үлэ - икки араастаах
Үлэ - икки араастаах диэн этии үлэ икки тус-туспа араастарын арыйар.
ЭПЛ Даймонд
Хампаанньа структурата
«ЭПЛ Даймонд» бөлөх үс сүрүн тэрилтэттэн турар:
Үлэ - икки араастаах
Саха дьоно «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этэллэр уонна былыр-былыргыттан үлэ икки араастааҕын арааран билэллэр. Салайааччы, дьаһайааччы, тойон киһи элбэхтик өйүн үлэлэтэрин, кэтэх тардыстан сытан эбэтэр оһох иннигэр оллоонноон олорон эрэ санаатыгар оҥорон, тэҥнээн көрөн, сыаналаан быһаарарын, илии үлэтинэн, отунан-маһынан дьарыктанааччыттан букатын атынын «Тойону отунан-маһынан оҥорбоккун» диэн этии баара быһаарар.
ЭПЛ Даймонд
Хампаанньа структурата
Ювелирнай уонна кырыылыыр собуоттара Дьокуускайга бааллар. Ювелирнай оҥоһуктары атыылыыр тэрилтэлэр Саха сиригэр эрэ буолбакка, Арассыыйаҕа уонна кыраныысса таһыгар бааллар.
Үлэ - икки араастаах
Олох сайдан, экономика күүһүрэн истэҕинэ үлэ икки арааска арахсара ордук биллэр буолла. Yлэ икки араастара манныктар:
ЭПЛ Даймонд
Хампаанньа структурата
Кыраныысса таһыгар «ЭПЛ Даймонд» бөлөҕөр «Mercury Ltd» (Рамат-Ган к., Израиль), «ЭПЛ Америка» (Сан-Франциско к., АХШ) уонна «ЭПЛ Шанхай» (КНР) киирэллэр.
Алмааһы кырылыыта
Алмааһы кырыылырыгар «MEGASCOPE», «OGI», «SARIN» диэн технологиялар тутталлар. Россия уонна Аан дойду кэнники чинчийиилэринэн бастакынан тутталлар.
Үлэ - икки араастаах
1. Илии үлэтэ. Эти-сиини күүскэ хамсатан бэйэ күүһүнэн, сүгэн-көтөҕөн үлэлээһин.
2. Өй үлэтэ. Бу үлэҕэ сымнаҕас, элбэх хамсаныыта суох үгүстүк олорон эрэ өйүнэн-санаанан үлэлэнэр сурук, үөрэх, салалта үлэлэрэ бары киирсэллэр.
Элгээйи (Сунтаар улууһа)
Элгээйи — Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгин киинэ.
Олохтоох дьоно
Элгээйи нэһилиэгин социально-экономическай пааспарын 2016 сыл тохсунньу ый 1 күнүнээҕи көрдөрүүтүнэн 1948 киһи олорор.
Историята
Элгээйи нэһилиэгэ 1771 сыллаахха төрүттэммитэ. Икки үйэ тухары нэһилиэк араас экономическай уонна социальнай уларыйыылары тулуйан, сайдыы суолун тутуһан билигин даҕаны Республика уонна Улуус сүдү суолталаах улахан нэһилиэгэ буолар.
Үлэ - икки араастаах
Урукку кэмҥэ тиэхиникэ сайда илигинэ дойдуга үлэ барыта кэриэтэ илии үлэтин күүһүнэн барара. Сарсыарда эрдэлээн, киэһэ хойутаан туран, үгүстүк көтөҕөн, сүгэн араас үлэни үлэлииллэрэ. Бу үлэҕэ ким кыахтаах, күүстээх, элбэхтик үлэлээн тугу эмэ ситиһэрэ көстө биллэрэ. Үлэ оҥорумтуота биир киһи күүһүнэн-кыаҕынан кэмнэнэрэ уонна норуокка «Бери побольше, кидай подальше» диэн этиинэн сыаналанара.
ЭПЛ Даймонд
Батарар ситим
«ЭПЛ Даймонд» компаниятыгар чочуйуллубут бриллианнар араас дойдуларга, ол курдук Израильга, Бельгияҕа, АХШга уонна Кытайга атыыланаллар.
Элгээйи (Сунтаар улууһа)
Историята
Нэһилиэкпитигэр 30-ча араас көрүҥнээх, киһи олоҕун араас эйгэтин хааччыйар тэрилтэлэр бааллар. Олортон улахан суолталаах уонна элбэх нэһилиэнньэни хабар тэрилтэлэрбит: П.Х. Староватов аатынан орто оскуола, С.С. Яковлев аатынан Элгээйитээҕи участковай балыыһа, үс детсадтар: Чуораанчык, Елочка, Кэнчээри, Оҕо искусствотын оскуолата, “Оһуор” култуура киинэ,  Олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбатын филиала уо.д.а.
Үлэ - икки араастаах
Кэнники кэмҥэ үгүс саха дьонун оҥорон таһаарар үлэлэринэн сүөһү; таба, сылгы уонна ынах көрүүтэ буолла. Сайыҥҥы кэмҥэ от өлгөмнүк үүннэҕинэ, кыайа-хото оттоон элбэх сылгыны, ынаҕы сыл таһаарыы кыаллар. Уһун кыһыннаах, бытарҕан тымныылаах дойдубутугар тыа хаһаайыстыбатын үлэлэрэ билигин даҕаны олус ыараханнык илии үлэтин күүһүнэн үлэлэнэллэр. Ходуһаларга от үүнүүтэ уонна оту оттооһун айылҕаттан аһара улахан тутулуктааҕа кыратык даҕаны уларыйа илик.
Былыргы кэмнэргэ бэрэбинэ дьиэни уонна кирпииччэ оһоҕу оҥосто үөрэниэххэ диэри унньуктаах уһун кыһыны быһа тоҥон хаалымаары көмүлүөк оһоҕу оттууга үгүс кыах-күүс барара. Кыһыҥҥы бытарҕан тымныыга саха ыалыгар уокка оттунар маһы бэлэмнээһин биир сүрүн үлэлэринэн буолара, күҥҥэ биирдии сыарҕа оттук маһы сиэн кэбиһэр көмүлүөк оһоҕу куруук оттон биэрэ турдахха эрэ, дьиэ иһэ чоҥкуйа тоҥмот этэ.
Элгээйи (Сунтаар улууһа)
Биллиилээх дьоно
Журавлев Семен Максимович