cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Киhи этин-сиинин көрдөрөр тыллар саха өһүн хоһоонугар
Саха өһүн хоһооно
Ханнык баҕарар норуот олох муудараhын, үтүѳ ѳйүн-санаатын мунньан, түмэн сылдьар, үйэттэн үйэҕэ умнуллубакка, хата, ордк чочуллан, ситэн-буhан иhэр тыллаах-ѳстѳѳх буолар. Сахаҕа эмиэ оннук ѳс хоhоонноро бааллар. Саха, былыр тѳhѳ да суруга-бичигэ суох буоллар, бэйэтин санаатын, баҕарар баҕатын уус-уран, күүстээх тыл куорматынан эппэт буолуон сатаммат этэ. Ол курдук ырыалары-хоhооннору, таабырыннары-чабырҕахтары, ѳс хоhооннорун, олоҥхолору-остуоруйалары бэрт үгүhү айбыта. Ол барыта норуот тылынан уус-уран айымньыта фольклор дтэн ааттанар. («фольклор» - диэн английскай тыл, «норуот муудараhа», «ѳйѳ» диэн суолталаах)
"Өс хоһооно" тыл этимологията
Бу ѳйдѳбүл икки тылтан турар: ѳс уонна хоhоон. Ѳс диэн түүр омуктар сѳс, сүз диэн тыллара инники дорҕооно түhэн биhиэхэ билиҥҥэ диэри тиийэн кэлбит.
Саха билиҥҥи тылыгар үксүгэр атын тыллара: тыл-ѳс, ѳс киирбэх үѳскэтэр, эбэтэр фольклор айымньыларыгар туттуллар (холобур, ѳс эт, ѳскүн кэпсээ). Ѳс диэн тыл итини таhынан үгэс, абыычай диэн тыл суолтатыгар туттуллар. Холобур: «бу дойду дьонун ѳhѳ маннык» диэн этиллэр.
Онтон хоhоон – саха билиҥҥи тылыгар литературнай тиэрмин: атын тыллары кытта холбостоҕуна, араас суолталаах сомоҕо ѳйдѳбүллэр үѳскүүллэр (тыл хоhооно, ис хоhооно). Ѳс хоhооно дириҥ суолталаах, элбэх санааны аҕыйах бэргэн тылы дьүѳрэлээн биирдэ этэн кэбиhэр.
Холобур: «Албын тыла сыатааҕар минньигэс» диэн ѳс хоhооно албын түѳкэй быhыылаах киhини этэр, эбэтэр «Үтүѳ ат биир кымньыылаах, үчүгэй киhи биир тыллаах» диэн, эрэннэрбитин булгуччу толорор үтүѳ, үчүгэй майгылаах, иитиллиилээх киhини этэр.
Өс хоһоонун үөрэтии, туттуу туһата
1)	Билиҥҥи саха тыла сүтэр, симэлийэр, сыыс тылланар диир кутталлаах кэмигэр мындыр ѳбүгэлэрбит айан хаалларбыт фольклор биир кѳрүҥүн – эккэ-сииҥҥэ сыhыаннаах тыллары ѳс хоhооннорун күннээҕи саҥарар саҥаҕа уонна сурукка-бичиккэ киэҥник туттуу 2)	Саха норуотун ѳhүн хоhоонун аныгы үйэ киhитэ сиэр-майгы ѳттүнэн иитиилээх буоларыгар тѳhүү ѳйѳбүл, сүбэ-ама быhыытынан кѳрүѳххэ сѳп.
1)	Араас автордар кинигэлэриттэн эти-сиини кѳрдѳрѳр тыллардаах ѳс хоhоонун булуу 2)	Эти-хааны үѳрэтэр науканы кытта билсиhии 3)	Ѳс хоhоонун наардааhын 4)	Ѳс хоhоонноругар дорҕоон дьүѳрэлэhиитин чинчийэргэ холонуу
Саха ѳhүн хоhоонун хомуурунньуктара.
Хомуурнньукка баар киhи этин-хаанын хоhуйар тыллардаах ѳс хоhоонноро
Саха киhитэ былыр-былыргыттан тобуллаҕас толкуйдааҕын кѳрдѳрѳр фольклор биир этигэн кѳрүҥэ ѳс хоhооно буолар. Кини сатабыллаах эт-хаан араас уорганнарын бэргэнник туhанан маннык ѳс хоhооннорун айбыта. Мин киhи этин-хаанын 4 чааска араардым: тѳбѳ, түѳс, ис уонна илии-атах. Ити уорганнарга сыhыаннаах ѳс хоhооннорун наардаатым Ѳс хоhоонноругар киирбит тѳбѳ чааhын уорганнара – айах, бас, кэтэх, кулгаах, мурун, мэйии, сирэй, сүүс, сыҥаах, тиис, тыл, уос, харах.
«Киhи этин-хаанын кѳрдѳрѳр тыллар саха ѳhүн хоhоонугар» диэн тиэмэбэр 4 автор кинигэтин кытта үлэлээн, 151 ѳс хоhоонун булан, «Эккэ-хаанна сыhыаннаах тыллардаах ѳс хоhооннорун хомуйан, олору наардаан, тэҥнээн кѳрүү» диэн сыал туруоран үлэлээн, маннык түмүккэ кэллим: 1)	Түѳрт кинигэ ааптардара тыhыынчанан сыллар тыалларыгар бэриммэттии үтүмэн үйэлэр ѳксүѳннэригэр ѳлбѳѳрбѳттүү үтүѳ үгэстэрин умнубакка кѳлүѳнэттэн кѳлүѳнэҕэ аныгы үйэҕэ сахабыт тылын сайыннара тураллар. 2)	Фольклор араас кѳрүҥүн чэчирэтэр, билиннэрэр, үйэтитэр кинигэлэринэн киэҥ туттабын, тѳhѳ кыалларынан үүрэтэбит 3)	Лена Николаевна Попова аныгы үйэ тэтиминэн сиэттэрэн кыра оҕоҕо ѳйдѳнүмтүѳ гына уруhуйдаах, үс тылынан тылбаастаммыт кинигэтэ, саха норуота сайдар кэскилин суола буолар. Бу кинигэни араас омук бары кѳрѳн, бэйэлэрин тѳрүт тылларынан ааҕан саха норуота хайдах курдук баай, мындыр толкуйдааҕын, тыллааҕын-ѳстѳѳҕүн сѳҕѳ-махтайа кѳрѳллѳрѳ биир эмиэ улахан ситиhии буолар. 4)	Ѳс хоhоонун дорҕоон дьүѳрэлэhиитэ киэргэтэр. Ол истэргэ да кэрэ, ѳйдүүргэ да кэбэҕэс. Дорҕоон дьүѳрэлэhиитин туттуу этиллэр саҥаны киэргэтэр, биир кэлимсэ оҥорор.
Кимаактар
Кимаактар — былыргы омук.
IX-XI үйэлэргэ билиҥҥи Казахстаан сиригэр Кимаактар каганааттара баар буола сылдьыбыта. Кинилэр токуз-огузтары уонна кыргызтары утары сэриилэспиттэрэ. XII үйэҕэ кинилэр 16 куораттаах этилэр. Баһылыктара каган дэнэрэ. Кини Иртыш өрүс биэрэгэр турар Кимакия кириэппэскэ кэлэн олороро. Кимактар үрдүкү таҥаралара — Тэнгри, суруктара — былыргы түүрдүү этэ. Кэнники кимаактар каганааттара кипчаактар киэннэригэр кубулуйбута.
1379
1379 сыл.
Докалова Надежда Петровна
250px|thumb|right|Докалова Надежда Петровна Докалова Надежда Петровна (16.12.1957—02.06.2010), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.
Ырыалара
40-н тахса ырыаны айбыт.
Күн туруута
Күн туруута — Күн киинэ эклиптика экватортан ордук ыраах туочукатын таарыйар момена. Ол аата Хотугу полюс эбэтэр Соҕуруу полюс Күҥҥэ ордук чугаһыыр түгэннэрэ.
Универсальнай (аан дойду орто кэмэ) кэм курдааһынын көрдөрүүтүгэр Дьокуускай кэминэн олорооччулар 9 чааһы эбэллэр. Ол эбэтэр, холобур 2021 сыллаахха сайыҥҥы күн туруута бэс ыйын 20 күнүн 3 чаас 32 мүнүүтэтигэр буоллаҕына, онно 9 чааһы эптэххэ Күн туруута күнүс 12 чаас 32 мүнүүтэҕэ сөп түбэһэр, бу кэмҥэ Хотугу полюс Күҥҥэ муҥутуурдук чугаһыыр.
Нацизм
НАЦИЗМ, ол эбэтэр Нацизм идеологията, Нацыыстар. Нацыыстар - сиэрэ суох дьоннор! Билиҥҥи кэмнэ НАЦИЗМ бобуллар, ол да буоллар син элбэх дойдуларга бааллар. Холобура: Арассыыйа - ДПНИ, Германия - ННП, Австрия - АВстрийская национальная партия - белых, Дания - Улуу Даан омуктарын партията, АХШ - Наша Америка, Кытай - Мао Цзэдунская организация.
НАЦИЗМ САХА СИРИГЭР
Саха Сиригэр маннык нацизм тэриллиитэ - СНХ - Саха националистическай хамсааhына
Леонардо ДиКаприо
Леонардо Уилхельм ДиКаприо (Leonardo Wilhelm DiCaprio) 1974 сыл сэтинньи 11 күнүгэр төрөөбүт Америка актера. Кини биллэр киинэлэрэр Ромео и Джульетта, Титаник киинэтэ, Тимир мааскалаах киһи, Пляж, Поймай меня, если сможешь, Банды Нью Йорка, уонна Авиатор.
Күн туруута
Сайыҥҥы Күн туруутун кэмигэр эбэтэр бу эргин сахалар ыһыах ыһаллар.
Кыһыҥҥы туруу уонна сиэр-туом
Кыһыҥҥы Күн туруута араас култуураларга неолит кэмиттэн улахан суолталаах этэ. Стоунхендж Англияҕа, Ньюгрейндж Ирландияҕа археология объектара итини дакаастыыллар. Бу объектар иилэрэ Күн туруутугар Күн тахсар туочукны ыйаллар.
Леонардо ДиКаприо
Golden Globe Award
! colspan="3" style="background: #DAA520;" | Golden Globe Award
Күн туруута
Кыһыҥҥы туруу уонна сиэр-туом
Сахаларга Таҥха кэмэ.
1380
1380 сыл.
Күн тэҥнэһиитэ
Күн тэҥнэһиитэ — Күн киинэ эклиптиканан баран иһэн халлаан экваторын таарыйар момена.
Сааскы тэҥнэһии кулун тутар 20 эбэтэр 21 күнүгэр буолар, манна Күн хотугу полушариеттан соҕуруу барар.
Онтон күһүҥҥү тэҥнэһии балаҕан ыйын 22 эбэтэр 23 күнүгэр буолар, Күн соҕуруу полушариеттан хоту барар. Бу күннэргэ Сиргэ бүттүүн күн түүҥҥэ тэҥнэһэр.
Икки биир ааттаах тэҥнэһии ыккардыларынааҕы кэм тропик сыла диэн ааттаах, который и принят для измерения времени. Тропик сыла 365,2422 күн суткатыгар тэҥ. Юлий халандаара 365,25 күн суткатыгар тэҥ. Эбии күннээх сыл күн тэҥнэһиитин миэстэтигэр төннөрөр. Григорий халандаара 365,2425 күн суткатыгар тэҥ.
Баай күөл
Баай күөл (Байкал) диэн Соҕуруу Сибиир күөлэ. Иркутскай уобаласка уонна Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр баар.
Норуот тыйаатыра
Устуоруйата
РСФСР Миниистирдэрин сэбиэтин 1959 с. олунньу 28 к. уурааҕынан, РСФСР үрдүнэн 100 саҥа «Баҕа өттүнэн оонньооччулар драматическай народнай театрдарын» тэрийии буолбута. Өрөспүүбулүкэҕэ балаҕан ыйыгар Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтэ аан бастаан Тааттаҕа народнай театры аһарга быһаарбыта.
Саха сиригэр
Аан бастааҥҥы народнай театры 1959 с. ахсынньы 26 к. Ытык Күөлгэ үөрүүлээхтик миитиннээн оройуон үлэһиттэрэ аспыттара. Оттон народнай театры аһар туһунан уураах күһүн тахсыбыта.
.fo
.fo диэн Фарер арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
Ыам ыйын 10
Ыам ыйын 10 диэн Григориан халандаарыгар сыл 130-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 131-c күнэ). Сыл бүтүө 235 күн баар.
1381
1381 сыл.
Күрэҥ
Күрэҥ (бурая масть) — сылгы кылаан түүтэ кытарымтыйан көстөр, түүтүн төрдө хараҥа кугас. Сиэлин, кутуругун уонна атахтарын өҥө уопсай өҥтөн харааран көстөр. Күрэҥ дьүһүн — хара уонна хараҥа кугас түүлэр булкуһа үүммүттэриттэн үөскүүр. Хараҥа, сырдык күрэҥ диэҥҥэ арахсаллар.
Балаҕан ыйын 2
Балаҕан ыйын 2 диэн Григориан халандаарыгар сыл 245-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 246-c күнэ). Сыл бүтүө 120 күн баар.
.fr
.fr диэн Франция үрдүк таhымнаах ил домена.
Кугас
thumb|right|Икки кугас сылгы ([[Франция).]] Кугас (рыжая масть) — сылгы туох баар миэстэтэ, сиэллиин-кутуруктуун, атахтыын барыта биир кытархай өҥнөөх. Хараҥа, сырдык кугас диэнҥэ арахсар.
.ga
.ga диэн Габон үрдүк таhымнаах ил домена.
Шанхай
Шанхай (кыт. 上海) диэн Кытай ордук улахан куората. Тула эргининиин (24 млн) аан дойду ордук улахан метрополитен сирдэрин ахсааннарыгар киирсэр. Кытай илин кытылын ортотугар, Янцзы өрүс төрдүгэр турар. Провинция суолталаах муниципалитет.
Бу куоракка аныгы кытай литератууратын төрүттээччи Лу Синь мавзолейа кини аатынан пааркаҕа баар.
Бэдэр (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Бэдэр Бэдэр (Lynx, Lyn) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 545,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 92 харахха көстөр сулустардаах. Чаҕылхай сулустара суох.
Арассыыйа территориятыттан кыһын ордук уонна толору көстөр.
СНХ
СНХ (Саха националистическай хамсааhына), Якутская националистическая движение диэн буолар. Бу улахан организация Сунтаар, Мэнэ-Ханалас уонна Томпо Сахалара тэрийбиттэрэ. Билинни кэмнэ СНХ Дьокуускай куораты тутан олорор уонна Арассыыйа 71 улахан куораттарыгар баар. Билигин 37 омук дойдуларыгар отделениялаах, олор ахсааннарыгар - АХШ, Канада, Германия, Бельгия, Эстония уонна Кытай. Дьонун ахсаана бастаан тэриллиитигэр (2001) - 1 тыс, онтон билигин - 20-30 тыс. дьон. Салалтата - Мэнэ-Ханалас улууhа. Сыл аайы улуустар уларытан иhэллэр. Эhиил (2010) СНХ-ны салайыахтаах Нюрба.
Бэдэр (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха киллэрбитэ. "Өлбөөркөй сулустары көрөргө бэдэр курдук сытыы харахтаах буолуохха наада" диир этэ.
СНХ
СЫАЛА
Саха омугун атын омуктартан көмүскүүр уонна Саха студеннарын улахан ВУЗ-тарга киллэрии. Дискриминацияны тулутуу. Билигин уонна Саха Республикатын Арассыыйаттан араара сатыыра.
СНХ биллэр чилиэннэрэ
Саха элбэх народнай артыыстара уонна ырыаhыттара.
СНХ тойоно
СНХ тойоно элбэх, олортон биир биллэр Саха бастын националииhэ Уххан - uhhan.ru
Кэндзиро Хайтани
Кэндзиро Хайтани (1934–2006) - Дьоппуон суруйааччыта уонна учуутала, оҕо быраабын көмүскээччитэ. "Күн оҕолоро" диэн оҕо киинин төрүттээччи.
1974 сыллаахха тахсыбыт "Кролик көрүүтэ" диэн маҥнайгы кылаас оҕолорун уонна кинилэр эдэр учууталларын туһунан ромаана Японияҕа сүрдээҕин биһирэммитэ. Бу кинигэтэ Арассыыйаҕа нууччалыы тылынан 2010 сыллаахха тахсыбыта.
Эбир Таас
Хоту өртүттэн Сүүрүктээх үрэх чэрчилиир, соҕуруу уонна илин өртүлэртэн Муома - Силээннээх намтал чэрчилиир.
Муора таһымыттан 1118 м үрдүктээх.
Сардаана
200px|thumb|right|Сардаана Сардаана (Lilium pensylvanicum) — таас үрэх кытылыгар үүнэр төрдүгэр үрүҥ астаах көстүүлээх араҕастыҥы кыһыл сибэкки (нуучч. лилия даурская)
Тураҕас
Тураҕас — сылгы төбөтө уонна бары сүрүн миэстэлэрин өҥө сакалаат эбэтэр сырдык өһөх курдук; сиэлэ, кутуруга, тыстара харалар. Сырдык, хараҥа тураҕас диэҥнэ арахсар. Сырдык тураҕас хараҥа тураҕастан уратыта диэн өрөҕөтө, быттыга, хонноҕо, тумса сырдаан (туртайан) көстөллөр, атын миэстэтэ кытарымтыйан көстөр.
.gd
.gd диэн Гренада үрдүк таhымнаах ил домена.
Дьячковскай Константин Николаевич - Туйаарыскай
200px|thumb|left|Дьячковскай Константин Николаевич — Туйаарыскай Дьячковскай Константин Николаевич — Туйаарыскай (03.06.1915—20.03.1976) — оҕолорго анаан суруйбут бэйиэт, суруналыыс, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1957 сыллаахтан ССРС СС чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
Амма улууһугар 1915 сыл бэс ыйын 3 (бэс ыйын 5?) күнүгэр Чурапчы улууһугар Хоптоҕоҕо Феофановтар диэн дьадаҥы ыалга төрөөбүт. Аҕата Лааһар, ийэтэ Устинья элбэх оҕолоохторо үһү, ол иһин 3 эрэ ыйдааҕар Амма5а баар аймахтарыгар иитиэххэ биэрбиттэр. 5 сааһыгар диэри бэрт маанытык улаатан истэҕинэ, ийэтэ эмискэ өлөн хаалар. Онтон аҕата өлөн, 3 ийэҕэ, 3 аҕаҕа иитиллэн сүһүөҕэр турар. Олоҕун үгүс өттүн Мэҥэ улууһун 1 Мэлдьэхси нэһилиэгэр Хорообукка олорбута. Ол иһин бу сири төрөөбүт дойдутунан ааҕара.
1950 сыллаахтан ССКП чилиэнэ.
Төрөппүт Виссарион диэн уоллаах, Туйаара, Минадора, Виса, Костя диэн сиэннэрдээх.
1976 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр өлбүтэ. Майа кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ.
Айар үлэтэ
К. Дьячковскай литератураҕа 30-с сыллар бүтүүлэригэр киирбит. Оҕолорго аналлаах бастакы хоһоонноро 1936 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыакка бэчээттэммиттэрэ уонна тута биһирэбили ылбыттар. "«Бэлэм буолга» бэчээттэммит хоһооннорбор бэйэм ньирэйбин суруйбутум истиҥник тахсыбыт эбит буолла5а… Кыра сылдьаммын саҥа төрөөбүт ньирэйи кытта харса оонньуурум…хоһооннорум бары да бэйэм олохпун хоһуйбут хоһооннорум этилэр. Ол гынан баран, оҕо хараҕынан, сүрэҕинэн суруллубут буоланнар, табыллыбыт, биһирэммит буолуохтаахтар", — диэн бэйиэт бэйэтин бастакы хоһооннорун туһунан Г. Куриловы кытта кэпсэтиитигэр ахтар.
Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга 1953 «Мутукча» диэн ааттанан с. тахсыбыт. Мантан утуу-субуу оҕолорго аналлаах 16 кинигэ тахсар.
Кини нуучча биллиилээх суруйааччыларын  С.Михалкову,  С. Маршак, К. Чуковскай, А. Барто сахалыы саҥардан кырачаан ааҕааччыларга үчүгэй бэлэҕи оҥорбута. Нууччалыы ааҕар оҕолорго анаан 60-с сылларга «Неумеха», «Походная деревня» диэн кинигэрлэрэ тахсыбыттара. Константин Туйаарыскай хотугу ноуоттар суруйааччыларын П.Ламутскайы, Г.Куриловы, В.Лебедевы уо.д.а. саха ааҕааччыларыгар билиһиннэрбит улахан өҥөлөөх. Тылбааһа манан эрэ бүппэт, өссө монгол, бурят, Тува, Горнай Алтай, башкир, киргиз, казах, калмык поэттарын айымньыларыттан сахалыы тылбаастары булуохха сөп.
Мэтээллэринэн уонна Бочуот грамотатынан наҕараадаламмыт.
Аатын үйэтитии
Константин Дьячковскай — Туйаарыскай аатынан оҕолорго уонна эдэр ыччакка аналлаах сыллааҕы республиканскай литературнай бириэмийэ олохтоммут.
Эвенскай
400px|thumb|right|Эвенскай куйаартан көстүүтэ Эвенскай. (Нууччалыы: Эвенск), бөһүөлэк, Магадаан уобалаһын Хотугу Эвенскай оройуонун киинэ.
2002 сылга нэһилиэнньэтин ахсаана 2,2 тыһ. киһи этэ.
Саахар диабетын үөскүүр төрүөттэрэ
Аан дойду үрдүнэн доруобуйа харыстабылын национальнай систиэмэлэрэ саахар диабетыгар улахан болҕомтону уураллар. Билиҥҥи көрдүрүүнэн Аан дойду үрдүнэн 371 мөл. о.э 7% бырыһыан саахар диабетынан ыалдьара биллэр. Арассыыйаҕа билиҥҥи туругунан 9,6мөл. киһи “саахар диабета” диэн диагнозтаах. Бу сыыппара күнтэн күн аайы улаата турар. Дьэ тоҕо?
Саахар диабета диэн тугуй?
Саахар диабета диэн хааҥҥа саахар таһыма үрдүүр ыарыыта. Доруобай киһи хааныгар саахарын таһыма (гликемия) 3,3-5,5 мм/л уонна итинтэн улахан буоллаҕына, ол аата саахар диабета баар эбит диэн этиэххэ сөп.
Бу ыарыы төрдүгэр эккэ-сииҥҥэ инсулин гормона тиийбэтэ сытар. Инсулины ноорго бета- килиэккэлэр оҥорон таһаараллар. Киһи вируска хаптаран ыарыйдаҕына, килиэккэлэр иммунитеттара кэһилиннэҕинэ, ноорго эпэрээссийэ оҥоһулуннаҕына, ноор эчэйдэҕинэ эбэтэр удьуордуур атеросклероз ыарыылаах буоллаххына – бета-килиэккэлэр өлөллөр, оччоҕо эккэ-сииҥҥэ инсулин тиийбэт буолар.
Биллэрин курдук, инсулин суох буоллаҕына глюкоза килиэккэлэргэ кыайан тиийбэт, эниэргийэҕэ кубулуйбат, ол түмүгэр глюкоза хааҥҥа эргийэ сылдьар, нуорматтан таһынан барар.
Саахар диабетын содула
Саахар диабета латыынтан тылбаастаатахха “сахарное мочеизнурение” диэн. Хааҥҥа саахар элбээтэҕинэ эт-сиин ииктэтэн таһаара сатыырга дьулуһар. Ииккэ саахар элбээтэҕинэ киһи күүскэ утатар уонна өссө элбэхтик ииктиир. Маннык дигнозтаах дьон түүннэри-күнүстэри элбэх ууну иһэллэр, элбэхтик ииктиллэр. Глюкоза эккэ-сииҥҥэ тиийбэт буолан, киһи эниэргийэтэ тиийбэтин белогун уонна сыатын “уматан” эбинэ сатыыр. Оччоҕо ыарыһах түргэнник сылайан ыйааһына түһэр, дьүдьэйэр.
Хааҥҥа саахар элбээһинэ тугунан кутталлааҕый?
Бу олус уустук ыарыы. Тымыр эрэ буолбакка, ойоҕос ньиэрбэлэр ыалдьаннар атах ыарыытыгар кубулуйар- атах хаптаҕайа бааһырар, устунан гангреналыыр, атах быһылларыгар тиийэр.
Ол эрээри саамай кутталлааҕа — мэйии, сүрэх тымырдара олус түргэнник атеросклероз буолаллара. Ол содулугар саахар диабеттаахтар инфаркт, инсульт буолаллара диабета суох киһитээҕэр 4 төгүл улаатар.
хаанҥа саахар нуорматын тутуу саахар диабетын содулуттан араҥаччылыыр, улахан ыарыыга тиэрпэт. Оттон олоҕун уобараһын уларытыы, аһы-үөлү көрүнүү, элбэхтик хамсаныы, бэйэ доруобуйатыгар сыһыаны уларытыы – ситиһии төрдө!
Чурукова Айыы-Сиэнэ ЛД 104/2
Ненец автономиялаах уокуруга
Ненец автономиялаах уокуруга — Арассыыйа арҕаа өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Арҕаа Сибиир федеральнай уокурукка киирэр. Архангельск уобалаһын устаабыгар Архангельскай уобалас иһигэр киирэр, уонна Архангельск уобалаһын чааһа буолар. Арассыыйа ордук аҕыйах киһилээх субъега буолар.
Киин куората — Нарьян-Мар.
Уокурук 1929 сыл от ыйын 15 күнүгэр үөскээбитэ. Арҕаа өттүттэн Архангельскай уобалаһы кытта, соҕуруу өттүттэн Коми Республикатын кытта, илин өттүттэн Ямал-Ненец автономиялаах уокуругун кытары кырбаастаһар. Хотугу өттүгэр Үрүҥ, Баренцев уонна Карскай байҕаллар сыталлар.
Ыам ыйын 11
Ыам ыйын 11 диэн Григориан халандаарыгар сыл 131-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 132-c күнэ). Сыл бүтүө 234 күн баар.
Саалыр
Саалыр — сылгы уопсай өҥө соломо эбэтэр кумах курдук араҕас уонна олор икки ардыларынан араас эгэлгэлэрэ (сырдык тураҕастыҥыттан үүт кэрэни майгынныырга диэри); сиэлэ, кутуруга, тыстара харааран көстөллөр. Орохтоох систээх буолуон син. Сырдык, хараҥа саалыр диэҥҥэ арахсар.
Көҕөн
Көҕөн Саха сиригэр
Саха сиригэр ойуур зонатын соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Саха сирин арҕаа өттүгэр ареаалын хотугу кыраныыссата Хотугу эргимтэҕэ тиийэр, илин өттүгэр — Верхоянскай кэтирээһинигэр тиийэр. Өрөспүүбулүкэ таһыгар киэҥник тарҕаммыт көтөр. Ареаала Европа, азия уонна Хотугу Америка хоту өттүлэрин хабар. Хотугу уонна киин Индияҕа, Кытай муора таһынааҕы сирдэригэр, Япония арыыларыгар кыстыыр.
Саха сирин киин өттүгэр атын кустардааҕар эрдэ кэлэр (үксүн муус устар бүтэһигэр - ыам ыйын саҕатыгар).
Тыһыта ыам ыйын бастакы күннэриттэн сымыыттаан барар. Ол гынан баран маннык түбэлтэлэр саас эрдэ кэллэҕинэ эрэ буоллаллар. Үксүн ыам ыйын ортотуттан эбэтэр бүтэһигэр сымыыттыыр. Сороҕор өссө хойут да сымыыттыан сөп. Уйата сиргэ баар буолар, талахха, кыра мастарга, окко саһыарар. Хоптолор сымыыттыыр сирдэригэр таптаан сымыыттыыр. Уйата хаппыт отунан, сэбирдэҕинэн, муоҕунан тэлгэтиллибит буолар, түү валигынан төгүрүтүллэр. Ортотунан 7-12 от күөхтүҥү өҥнөөх сымыыттаах. Бэс ыйын бүтүүтэ оҕолоро күөлгэ киирэллэр. Кынаттарыгар от ыйын иккис аҥаарыттан, атырдьах ыйын саҥатыгар дылы тураллар. Күһүҥҥү көтүүтэ атырдьах ыйын ортотуттан саҕаланар, балаҕан ыйын бүтүүтүгэр түмүктэнэр. Дьокуускай таһыгар сорох көтөрдөр алтынньы ортотугар дылы баар буолаллар.
Аһылыга
Аһылыгар үүнээйилэр уонна үөннэр-көйүүрдэр тэҥ оруоллаахтар. Үүнээйи аһылыгы ордук саас эрдэ уонна уонна күһүн хойут элбэхтик сиир. Үүнээйилэртэн сугуну, тиит туорааҕын сиир, уу үүнээйилэрин сиэмэтин, силистэрин, сымнаҕас үнүгэстэрин кэбийэр. Үөнтэн-көйүүртэн чиэрбэлэри, моллюскалары, уу хомурдуостарын уонна уу үөннэрин ыамалырын элбэхтик сиир.
.gf
.gf диэн Франция Гуианата үрдүк таhымнаах ил домена.
1384
1384 сыл.
Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ
Кытай (кытайдыы 中國, судургу кытайдыы 中国, пиньинь Zhōngguó, Джуоҥгуо, «орто дойду», официаллык Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ (кытайдыы 中華人民共和國, судургу кытайдыы 中华人民共和国, пиньинь Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó, Джуоҥхуа Жэнмин Гуоҥхэгуо) диэн Илин Азия дойдута. Сүүрбэ икки провинциялаах, биэс аутоном регионнаах, түөрт муниципалитеттаах уонна икки анал административнай регионнаах. Кытайга 1.3 миллиард киhи олорор (аан дойду дьонун 1/5). Сирин иининэн Кытай үһүс миэстэҕэ турар (Россия уонна Канада кэннилэриттэн).
Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ 1949 с. төрүттэммититтэн ыла салайар партиянан Кытай Коммунист партията буолар. Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ конституциятынан, КДР - норуот демократ диктатуралаах социалист дойду буолар.
Аата
Кытайдар бэйэлэрин дойдуларын Джуоҥгуо (中國/中国, пиньинь: Zhōngguó), ол эбэтэр, «орто дойду» дойду диэн аатыыллар. Маны тэҥэ Кытай хас да атын ааттардаах: Джуоҥ-Хуа (中華/中华, zhōnghuá), Тыанся (天下, tiānxià, ол эбэтэр «халлаан анна»), Хуа-Ся (華夏/华夏, huáxià, Кытай былыргы аата), Шэнджоу (神州, shénzhōu) уо.д.а.
Историята
Былыргы Кытай цивилизацията түөртэн тахса тыhыынча сыллааҕыта үөскээбитэ. Онон, Кытай цивизилизацията - аан дойдуга баар саамай былыргыт цивилизациялартан биирдэстэрэ.
Кытай историятын периодизацията
Кытай историческай наукатыгар ылыллыбыт кылгас хронологическай таблица
Дьоно
Кытай - саамай элбэх ахсааннаах дьонноох сир шарын урдунэн. Кытайга 50-150 араас кыра уонна улахан омуктар олороллор. Уопсай ахсааннарын барыларын холбоон - 1,3 миллиард, онтон 1,2 миллиарда Кытай омугар тиксэр. Ону таhынан - Уйгуурдар, Даурдар, Кэриэйдэр, Маньчжурдар, Эбээннэр, Эбэнкилэр, Монгуоллар олороллор.
Ону таhынан элбэх кытай омуга тас дойдуларга олороллор. Саамай элбэх кытай - Канаада, АХШ, Тайбаан, Дьоппуон, Германия уонна Арассыыйа дойдутугар олороллор. Олору Хуацяо дииллэр.
Кытай саамай улахан ахсааннаах (нэһилиэнньэ ахсаанын 92%) омугунан хань (кыт. 汉族, ханьцзу) буолар. Нуучча уонна саха тылыгар хань уонна кытайдар (китайцы) диэн биир өйдөбүллээхтэр. Маны таһынан Кытайга 56 атын омук олорор, олору "кыра ахсааннаах омуктар" (кыт. 少数民族, шаошу миньцзу) диэн ааттыыллар.
Тыла
Кытай тыла аан дойдуга баар саамай былыргы тыллартан биирдэстэрэ. Уһун историялаах буолан бу тыл кэнники хас да бэйэ бэйэлэриттэн ураты диалектарга арахсыбыта. Холобур, кантон уонна мандарин (путунхуа) диалектар бэйэ бэйэлэриттэн ааҥл уонна немец тылын курдук уратылаахтар, ол иһин хоту олохтооҕо соҕуруу Кытай провинцияларыттан сылдьар киһи саҥатын өйдүө суоҕун сөп. Сорох лингвистар кытай тылын диалектарын биир тыл группатыгар киирсэр араас тылларын курдук көрөллөр. Кытай диалектара бары биир былыргыттан туһаныллар иероглифтарынан суруллар суруктаахтар.
Экономиката
Кэнники 30 сылларга КДР экономиката үрдээн иһэр, 2009 с. Кытай экономиката аан дойдуга брутто ис оҥоһугунан (БИО) АХШ уонна Дьоппуон кэнниттэн 3-с миэстэҕэ турар. КДР БИО-та 2009 с. $5,02 трлн тэҥнэсбитэ. 2009 сыл муус устар - бэс ыйын кэмигэр бу көрдөрүүгэ Кытай Дьоппуону сиппитэ.
21-с үйэ саҥатыттан ыла Кытай космическэй уонна ядернай держава буолар. Чох, тимир, марганец, цинк, свинец, сурьма уонна вольфрам хостооһунугар Кытай аан дойдуга бастыыр. Ону тэҥэ аан дойдуга кокс, чугун, сталь, алюминий, цинк, олово, никель, телевизор, радио, мобильнай телефон, сууйар уонна тигэр массыына, велосипед, мотоцикл, чаһыы, фотоаппарат, хлопок, шелк, цемент, атах таҥаһа, эт, пшеница, ириис, хортуоска, табах оҥоһуутугар бастыыр. Маны таһынан аан дойду массыына оҥоһуутугар Дьоппуон уонна АХШ кэнниттэн турар. Экспорт объемунан Кытай аан дойдуга 1-кы миэстэҕэ турар.
Кытай таһынааҕы табаар эргиирэ 2018 сыл түмүгүнэн 4,62 триллион долларга тиийбит, ол эбэтэр 12,6 %- нан үрдүк, 2017 сылга тэҥнээтэххэ. "Кытайга оҥоһуллубут табаар билигин аан дойду үрдүнэн көрсүөн сөп; ХХІ үйэҕэ дойду «аан дойду фабриката»буолбут. Аан дойдуга саамай улахан экспортер — Кытай экспорда бородууксуйа 100- тэн тахса көрүҥүн хабар. Кытайга фотоаппарат аан дойдуга атыыланар 50%, кондиционер 30%, массыына 25% сууйар массыына уонна быһа холодильник 20 %- на оҥоһуллар.
Ону таһынан таможня статистика көрдөрөрүнэн, Кытай номнуо элбэх сыл устата текстильнай оҥоһуктары, таҥаһы, атах таҥаһын, чаһы, велосипедтары, иистэнэр массыыналары уонна да атын үлэлээх бородууксуйаны экспорга таһаараллар.
Кэнники 20 сыл устата Кытай компаниялара үгүстэрэ бэлиэтэннилэр атыы- эргиэн дьиэтин кээмэйин улаатыннарыы рынок улаатан иһэр. Ол гынан баран, улам улахана суох производство хаһаайыттарыттан ордук инвестиция наадатын көрөллөр. дизайн уонна реклама. Сетевой агентстволар КНР- га улахан уопуттаах буолбуттар, оттон Кытай реклама компаниялара сүрүн куораттарга (Пекин), Шанхай, Гуанчжоу) конкуреннаһар бородууксуйаны биэриэхтэрин сөп. Эбиитин кинилэр дьиэ кэргэттэрэ эмиэ рынокка көхтөөхтүк үөрэтэллэр уонна кыһаллаллар. курэххэ бары событиелар баар буолуохтара. Куорат бары куораттарын уулуссаларыгар ас-үөл кэккэлэһэ эдэр дьон сылдьар "рекламнай агентство" дьоҕус маҕаһыыннары көрсүөххэ сөп люди с достаточным знанием понятой ПО 300 юаней (45$) күлүүс " баннер.
Кытай эмиэ Европа уонна Россия рыноктарыгар улахан оонньооччунан буолла.
2004 сылга тас эргиэн кээмэйэ 850 млрд доллартан куоһарда.
2008-2012 Сс. Кытай нефть бородууктатын эмискэ элбэтэн (180,4 мөл. тоннаттан 273,8 мөл. тоннаҕа диэри), чох (41 мөл. тоннаттан 289 мөл. тоннаҕа диэри), айылҕа гаһа (3,3 мөл. тоннаттан 30,3 мөл. тоннаҕа диэри), тимир рудата (444 мөл. тоннаттан 720 мөл. тоннаҕа диэри).
Үрдүк үөрэх
Кытайдар үрдүк үөрэх кыһалара Азия бастыҥнарынан ааҕыллаллар. Кинилэртэн элбэх бэриллибит дипломнар Европаҕа уонна Америкаҕа үрдүктүк сыаналаналлар. Кытай салалтата национальнай үрдүкү оскуолатын сайыннарыыга олус элбэҕи оҥорор. Билигин Кытай үрдүк үөрэҕин кыһаларын улахан өттө библиотекалары, музейдары уонна аныгылыы лабораториялаах улахан технологическай научнай комплекстар. Университекка лекциялары ааҕарга аан дойду бастыҥ профессордарын үгүстүк ыҥыраллар. Кытай үрдүк үөрэҕин кыһаларыгар омук дьонун тардыы улахан оруолламмыта. Ону тэҥэ, кыраныысса тас өттүгэр гражданнар тахсыылара улахан оруоллаах — 2011 сылга кыраныысса таһыгар 1,44 мөл. Кытай устудьуона үөрэммитэ.
Кытайдар үрдүк үөрэх кыһалара бары категорияларыгар араарыллан, үөрэх престиһыттан уонна хаачыстыбатыттан көрөн хас да категорияҕа араарылыннылар. Университекка киирэргэ бэлэмнэнэр оскуолалар биир кэлим экзамен туттараллар, түмүгүн киин оскуола устун сыаналыыллар. 2010- с сыллар саҕаланыыларыгар КНР үрдүк үөрэҕин кыһаларын устудьуоннара бары үөрэххэ киириэхтээхтэр этэ,оттон выпускниктар үллэриллиэхтээхтэр (үлэ контрагын түһэрсибит эрэ дьон, үлэ миэстэтин бэйэтэ талар кыахтара суох).
Правительство чааһынай үөрэх тэрилтэлэрин өйүүр. Бастакы «чааһынай үөрэҕи көҕүлүүр туһунан сокуон " балаҕан ыйын 1 күнүттэн 2003 с. күүһүгэр киирбитэ. 2004 сыл бүтүүтэ 70 тыһыынчаттан тахса чааһынай оскуола араас тииптээх уонна таһымнаах, уопсай контингеннаах 14,16 мөлүйүөн үөрэнээччи, ол иһигэр 1279 чааһынай үрдүк үөрэх заведениелара уопсай контингеннаах 1,81 мөлүйүөнтэн тахса устудьуон баар. Чааһынай үөрэх Кытай үөрэҕириитин секторын аҥарыттан ордуга ылар.
Кытайга саамай ирдэбиллэринэн маннык идэлэр буолаллар: компьютернай технологияларга уонна программалааһыҥҥа специалистар, менеджердэр, бухгалтердар уонна аналитиктар, уобалас специалистара, маркетологтар, юристар, адвокаттар, тылбаасчыттар, инженердэр
Саха Сирин арыгы харчыта
Саха сирин «арыгы» харчыта — арыгы этикеткалара, Саха Сиригэр Өктөөп Өрөвөлүүссүйэтин кэнниттэн харчы оннугар туттулла сылдьыбыттар. Эргиэҥҥэ 1919 — 1921 с. Семёнов Алексей Алексеевич киллэрбит, кэлин кини Республика нарокмфина буолбут.
История
«Арыгы» харчы туһунан Максим Горькай уонна Лазарь Розенберг көмөлөрүнэн биллибит. 1929 с. Максим Горькай «О единице» диэн саха чинчийээччитин уонна сырдатааччытын Алексей Семеновка анаммыт очерк суруйбут. Аллара Горькай суруйуутуттан быһа тардыы: «Из всех бумажных денег, которые пускались в оборот на безграничном пространстве Союза Советов, самые оригинальные деньги выпустил Алексей: он взял разноцветные этикетки для бутылок вина, своей рукой написал на «Мадере» — 1 р., на «Кагоре» — 3 р., «Портвейн» — 10 р., «Херес» — 25 р., приложил печать Наркомфина, и якуты, тунгусы очень хорошо принимали эти деньги, как заработную плату и как цену продуктов. Когда Советская власть погасила эти своеобразные квитанции, Семенов прислал мне образцы их» 1960 Горькай кэпсээнэ «Новый мир» журналга күн сирин көрбүт. Ону Розенберг ааҕан баран ити харчылар тустарынан 1964 с. хас да кыра ыстатыйатын таһаарбыт.
Революция иннинэ арыгыны субу-субу этикетката суох атыылыыллар эбит, онтон этикеткаларын атыылаһааччыга туспа биэрэллэр эбит, хаачыстыба знагын туоһутун курдук. Семенов биир складка баһаам элбэх этикетка сытарын булан ылбыт, ол саҕана дьон 90% үөрэҕэ суох эбит, ол иһин булуллубут араас өҥнөөх этикеткалар харчы оннугар үчүгэйдик сөп түбэспиттэр. Семенов дьиэ кэргэнигэр иитиллибит Е.П. Угловская ахтыыларынан арыгы харчылар 1918 бүтүүтүгэр — 1919 саҕаланыытыгар бэчээттэммиттэр. Дьиҥнээҕин Семенов буочара, илии баттааһына уонна бэчээтэ бигэргэтэр эбит. 1922 саха харчылара тахсыбыттарын кэннэ арыгы харчылара төлөммүттэр. Розенберг Горькай архивыгар 1, 10, 25 солкуобайдаах (7, 8 уонна 216 нүөмэрдээх) үс бонаны булбут.
1 рубль
Бэлиэ «мадера» арыгы этикеткатыттан оҥоһуллубут. Кэннигэр илиинэн суруллубут сурук «Квитанция №. Предъявитель имеет получить от Якутского т-ва розничной торговли один рубль». Уҥа муннугар номинал «1 р.». Аллараа илии баттааһына «Уполномоченный Т-ва А. Семёнов», уҥа «А. А. Семёнов» төгүрүк фиолет бэчээт уонна фиолет штемпель «Алексей Алексеевич Семёнов»
Цефей (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Цефей Цефей (Cepheus) — Хотугу халлаан сулустарын бөлөхтөрө, халыыба биэс муннуктаах фигура. Бөлөх соҕуруу өттө Халлаан Сиигэр баар. Халлааҥҥа 587,8 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 148 харахха көстөр сулустардаах.
Саха Сирин арыгы харчыта
10 рублей
Бэлиэ «кагор» арыгы этикеткатыттан оҥоһуллубут. Кэннигэр суруга номиналыттан ураты 1 солк. кумааҕыны кытта сөп түбэһэр.
25 рублей
Бэлиэ «опорто» арыгы этикеткатыттан оҥоһуллубут. Кэннигэр суруга номиналыттан ураты 1 солк. кумааҕыны кытта сөп түбэһэр.
Цефей (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Номоххо киирбит Эфиопия ыраахтааҕыта Цефей Кассиопея кэргэнэ этэ уонна Андромеда аҕата этэ.
Кэтээн көрүү
Арассыыйа территориятыттан ордук уонна толору сайын көстөр.
Нобель эйэ бириэмийэтэ
Нобель эйэ бириэмийэтэ - эйэни бөҕөргөтүү иһин сыл аайы Нобель кэмитиэтэ Осло куоракка аныыр бириэмийтэтэ.
Хандьыдааттары туруорарааччылар
Нобель пуондатын устаабынан хандьыдааттары маннык дьон туруораллар:
Гижига
Гижига. (былыр Ижигинск, Гижигинск). Магадаан уобалас Хотугу Эвенскай оройуоҥҥа баар сэлиэнньэ.
Турар сирэ - Гижига үрэх Лаамы байҕал Гижига хомотугар түһэр сиртэн 25 биэрэстэ.
Экономика
«Расцвет Севера» диэн эбээнэр национальнай совхозтара.
1385
1385 сыл.
Дмитрий Лаптев силбэһиитэ
300px|right|thumb|Дмитрий Лаптев силбэһиитэ Дмитрий Лаптев силбэһиитэ, Илин Сибиирдээҕи уонна Лаптевтар байҕалларын холбуур силбэһии.
Материк уонна Ляхов арыытын ыккардыгар сытар. Кэтитэ 60 км.
XVII үйэ 40-с сылларыгар нууччалар арыйбыттара. Улуу Хотугу экспедиция кыттыылааҕа Лаптев Д.Я. аатынан ааттаммыта.
Сур
Сур — сылгы төбөтө, уорҕата, өрөҕөтө, самыыта күл өннөөх; сиэлэ, кутуруга, тыстара харааран көстөллөр; сиһин ороҕунан хара сурааһыннаах буолар.
Хараҥа, сырдык, саһыл сур диэҥҥэ арахсаллар. Сылгы сыҥааҕын, уорҕатын, самыытын түүтүн төбөлөрө кытарымтыйар, түүтүн төрдө күл өҥнөөх буоллаҕына «саһыл сур» дэнэр.
Балаҕан ыйын 3
Балаҕан ыйын 3 диэн Григориан халандаарыгар сыл 246-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 247-c күнэ). Сыл бүтүө 119 күн баар.
Мүөт
Мүөт (сахалыы Бал) диэн убаҕас эбэтэр кытаанах тигээйи оҥорбут сүмэһинэ. Минньигэс амтаннаах буолан сорох дьон саахар оннугар тутталлар. Киһиэхэ уруккуттан биллэр, Библияҕа баар Барыы битигэр суруллубут.
Тостниковай уонна сүбүөкүлэ саахара тахсыар диэри, медүлэһиттэр нуучча, европейскай уонна да атын кухнялар сүрүн бас билиилэрэ буолбута, онон минньигэс минньигэс амтаны (холобур, пиибэни уонна варяганы) оҥорорго мэлдьи туһаммыттара.
Билиҥҥитэ медиктэр туһалаах уонна наадалаах бородууктанан хаалыахтара. Ол гынан баран, бу үрдүк хаачыстыбалаах үрдүк хаачыстыбалаах сирэйдэртэн биирдэстэрэ аллергиянан, мүөттэнэн, мүөттэнэн тахсар. Маны таһынан сымыйа (хаачыстыбата суох) куотуохха сөп, тоҕо диэтэххэ, бу бородуукта подделката киэҥник тарҕаммыт.
Сортировка
Сезон устата пааспардарга мүөт хас да суорду ылаллар, холобур, ылыы саҕаланыытыгар белоклевернай, оттон бүтэһигэр липа, гречиха, подсолнечниковай. Бу суортары булкуйбакка араас табаардарга кутуохха сөп. Мүөттээх өҥнөөх, арыт уонна консистенция ылан, сороҕор ону сэргэ, улахан соҕотуопкалыыр пууннарга мүөттээх улахан баартыйалары атыылыырга бэлэмнэнэр мүөттэри, ол эбэтэр биирдиилээн суортары булкуйуу диэн ааттыыллар.
Уус мүөттэрин атыылаһан товароведтары-билээччи мүөт. Мүөт хаачыстыбатын тупсарбакка эрэ, төттөрүтүн, ыарырҕатыахха сөп. Онон кэккэ пааспарга итинэн дьарыктанар табыллыбат. Туһанааччы үксэ Светлэй суортары ордорор. Онон мүөттэри буккуйан буолбакка, үрүҥ, сырдык уонна хараҥа суортары араарыахха наада.
Брожение (закисание) позволяется тэллэйками. Сүнньүнэн көрбөт мүөт, улахаммыт сииктээх. Алтан гигроскопичнай, ол аата тулалыыр салгынтан ууну оборор дьоҕурдаах буолан, сииктээх алтан дьиэ иһигэр дьөлө хаһан киирэн тахсыан сөп. Тымныы уораҕайдарга, ону таһынан кыһын мүөт харбаабат.
Инчэҕэй хоско сотору- сотору сүүрэр, бэчээттээх алтан хаппаҕа онуоха күрдьэҕинэн оргуйан, бытаан сүүрэн ылар. Маннык мүөттэри аһатар сатаммат. Эмсэҕэлээбит медиктэр сыаналаах хаачыстыбаларын сүтэрэллэр уонна барыллаан термическай (итиини) барыһа суох туһанарга табыгаһа суох буолар. Саҕаламмыт халаан уута 30 мүнүүтэ иһигэр температураҕа 60°үрдээбэт диэн тохтотуохха сөп. Ол эрээри, ити урукку мүөттэрин чөлүгэр түһэрбэт.
Оҥоһук бал
Искусственнай медиа сахоза кислотнай гидролиза ньыматынан ылыллыбыт инвертнэй саахар концентрацияламмыт раствортан турар. Тулаайах хаалбыт Консистенция. Баҕар, бу процесс үүнээйи кристалларыттан эбэтэр саахар дьиҥнээх мүөттэриттэн түргэтиэн сөп. Нафтолу кырааскалыырга туһаналлар. Синтетическэй эссенциянан эбэтэр ыҥырыа мүөтүнэн дыргыыллар. Искусственнай медалга уу 22 %- тан тахса буолбатах, сахафильтар 30 %- тан тахса %- на баар.
Хара көҕөн
300px|thumb|right|Хара көҕөн
Саха сиригэр соҕуруу өттүгэр көстөр. Өлүөхүмэ Кыыллааҕын олохтоохторо былыргаттан билэр көтөрдөрө, кинилэр «быры көҕөнө» диэн ааттыыллар эбит. Саха сириттэн чугас уйаланар сирдэрэ — Приморскай кыраай соҕууруута, Сахалин арыы соҕуруу өттө, Даурия.
Уххан
Николаев Иван Николаевич (Уххан) (1955 төр.) — суруйааччы, суруналыыс, түмэтчи.
Олоҕун олуктара
1955 сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр Сунтаар улууһугар Түбэй с. төрөөбүт.
Айар үлэтин 1985 сылтан саҕалаабыт. 1992 сыллаахха хоһооннорун бастакы хомуурунньуга бэчээттэммит.
1988 сылтан Дьокуускайга тахсар өрөспүүбүлүкэ таһымнаах «Эдэр коммунист» ыччат хаһыатыгар кэрэспэдьиэнинэн үлэлээбит.
1990 сыллаахха Саха государственнай университетын филология салаатын бүтэрбит.
90-с сыллартан саха омугун эгэлгэ хамсааһыннарыгар көхтөөхтүк кыттыбыта. "Саха кэскилэ" хамсааһын, "Ийэ тыл", "Кут-сүр", "Ытык Сир" уопсастыбалар, "Саха литэрээтэрэ" ассоциация уонна "Өлүөнэ сарсыардата" төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ. «Сахаада», «Туймаада саҥата», «Кыым» хаһыаттарга үлэлээбит.
Вычислиитэлнай тиэхника сайдыытын кэрдиистэрэ
Механиическай иннинэ
Суот автоматизациятта киһи сана баар буоларын саҕана саҕана саҕаланта, киьи атаҕын уонна илиитин тарбахтарын үксүн туттар этилэр. Тарбах ахсаана төрдө былыргы үйэҕэ дылы тиийэр, араас-араас норуотка көссүөххэ сөп билигин. Ол да буоллар суот олох боростуой этэ, онто абстракция таһыма намыһах. Чыыһыланы олох туруору эрэ өйдүүр этилэр тэрили кытта ыпсары сибэстэээн. Суот диапазуона кыра этэ. Суоттуур тэрили ус араас типка арарыахха сөп. Оҥоһуу тэрил: кэрдиис игин арас сээкэйгэ, Южнай Америкаҕа тумуктээх быа тарҕаммыта. Предметнай ахсааҥҥа сээкэйдэр тутуллалар холобур хаамыска, талах, туораах у.д.а. Уксун тарбах ахсаанын оннугар тутуллар этэ. Сээкэйинэн суоттааьын абакке уруута этэ. Абаке саамай сайдыбыт суот тэрилэ этэ. Абаке диэн тэрилгэ, кэрдиистэрдээх чыыһыла разрйадыгар.
Мэхэниичэскай
Механиическай суоттуур тэрил -  мэхэниичэскэй элэмиэннэртэн турар тэрил уонна намыһахтан үрдукү разрядка автоматическай биэриини хааччыйар. Оннук биир арифмометры, чуолаан “эбэр массыынаны” 1500 сыллар диэки Леонардо да Винчи (Leonardo da Vinci, 1452–1519) айбыт эбит. Дьиҥинэн, кини идиэйэтин 4 үйэ тухары ким да билбэтэх. Ол тэрил уруһуйа 1967 эрэ сыллаахха костубут уонна ол онон IBM  диэн фирма хос соргүтэн 13 разрядтаах балай да бэрткэ суоттур массыынаны оҥорбут. Онно 10 тиистээх төкунук бириинсибэ туттуллубут.
1386
1386 сыл.
Вычислиитэлнай тиэхника сайдыытын кэрдиистэрэ
Мэхэниичэскай
10 сыл анараа өттүгэр устуоруйаҕа анаан көрдөөһүннэр түмүктэригэр Германияҕа сурай көстүбүт уонна Тюбинген университетын математикаҕа профессора Вильгельм Шиккард (Wilhelm Schickard, 1592–1636) 1623 сыллааҕы арифмометры ойуулаан суруйуута көстүбүт. Ол олох “сайдыылаах” 6 разрядтаах массыына 3 узелтан турара – эбии-коҕурэтии тэрилиттэн, элбэтээччиттэн уонна быыһык түмүктэри сурунааччы блоктан. Өскөтүн эбээччи тиистэрдээх төкүнүктэртэн турар буоллаҕына элбэтээччи быдан сиэдэрэй оҥоһулаах эбит. Онно ньиэмэс профессора “решетка” миэтэдин туттубута, онно үөскэ “тиһиллэн” олорбут “төгүл табылыыссата” тиистэр көмөлөрүнэн хас биирдии бастакы тогуллэһээчини хас иккис сыппараҕа тиксиһиннэри төгүллэтэлээн, ол кэннэ сыҕарыһа мустаннар чааһынай үөскэмнэри уоскэтэллэр.
Ити мадьыал ордук таһаарыылаах буолбут, ону 1957 сыллаахха ФРГ-га хос сөргүтэн оҥорбуттара көрдөрбүт. Ол гынан баран, Шиккард ол арифмометры бэйэтэ оҥорбута суоҕа биллибэт. Ол туоһутунан кини Иоганн Кеплеры (Johannes Kepler, 1571–1630) кытта суруйсубут суругар мастарыскыайа умайбытыгар ол сиппэтэх мадьыала уокка былдьаммытын туһунан суруйбута баар. Айбыт киһи сотору буолан баран холераттан өлбүт, онон ол бэйэтин айымньытын наукаҕа олохтоон бигэргэппэккэ хаалбыт. Ол туһунан наукаҕа ХХ үйэ ортотугар эрэ биллибит.
Онон Блез Паскаль (Blaise Pascal, 1623–1662) бастакы таһаарыылаах үлэлээх арифмометры айан хомуйа тутан оҥорбут киһинэн буолар. Чаҕылхай француз учуонайа, вероятность теориятын айааччы, хас да математикаҕа суолталаах теориялар ааптардара, естествоиспытатель, салгын баттааһынын арыйбыт уонна маассатын быһаарбыт, улуукан бөлүһүөк, куннээҕи олоҕор королевскай палата бэрэсидьиэнин тапталлаах ылгын уола эбит. 19 сааһыгар сылдьан, үп отчуотун оҥорон элбэх бириэмэтин уонна сыратын барыыр аҕатыгар көмөлөһөр баҕаттан кини чыыһылалары эбэр-көҕүрэтэр массыына оҥоробут.
Бастакы образец алдьанан тахсар эбит, ол онтон 2 сыл буолан Паскаль дьэ тупсарыллыбыт мадьыалын оҥорбут. Ол олох упкэ эрэ сыһыаннаах массыына эбит – 6 уоннуулаах разрядтаах уонна 2 эбиискэлэртэн биирэ – 20 аҥыы, атына – 12 аҥыы арахса сылдьаллара оччотооҕу харчы единицатыгар сөп түбэһэр эбит (1 су=1/20 ливр, 1 денье=1/12 су). Хас биирдии разрядка чопчу ахсааннаах тиистэрдээх төкүнүк сөп түбэһэр. Бэйэтин кылгас олоҕор, 39 эрэ сыл олорон Блез Паскаль 50-ча суоттуур массыыналары оҥорбут – алтантан, араас боруодалаах мастартан, слон муоһуттан. Пьер Сегье (Pier Seguier, 1588–1672) диэн канцлерга бэлэх ууммут, ханныктары эрэ атыылаабыт, ханныктары эрэ математикаҕа наука ситиьиилэрин туһунан лекциятыгар улэлэтэн көрдөртүүр эбит. Биьиги үйэбитигэр дылы 8 экземпляр ордон кэлбит. 1649 сыллаахха француз хоруола туттарбыт “Паскаль төкүнүктэрэ” диэн бастакы патент дьэ чахчы киниэнэ буолар. Кини оҥорбут үтүөтүгэр сүгүрүйэн программирование аныгы биир тылын Паскаль диэн ааттаабыттара.
Эльзас киьитэ Шарль-Ксавье Тома де Кольмар (Charles-Xavier Thomas de Colmar, 1785–1870) суоттур массыыналары сиэрийэнэн оҥорон таһаарарга пионер буолбут. Лейбниц мадьыалларын туттарга сөптөөх аҕыйах уларытыылары киллэрэн парижтааҕы мастарыскыайыгар оҥорон 16 разрядтаах арифмометрдары таһаарбыт, олор “томас-массыыналар” диэнинэн биллибиттэрэ. Бастаан утаа чэпчэкитик тураллар эбит – 400 франк. Оннук аҕыйах ахсааннаахтык тахсыбыттар – сылга 100 экземпляр. Үйэ бүтүүтүгэр конкуренция үрдээбит, атын оҥорон таһаараачылар күөрэс гыммыттар, сыаналара түспүттэр, онтон атыылаһааччы элбээбит. Эргэ уонна Саҥа свет араас конструктордара бэйэлэрин мадьыалларын патеннаан барбыттар, Лейбниц классическай мадьыалыттан уратылара диэн эбии тутарга-хабарга туһанарга табыгастаах буоларын эбии киллэрбиттэр. Чуораанчыктаммыт, кыраттан улаханы көҕүрэтэн алҕаһы таһаардаххына тыаһаан биллэрэрин курдук. Ырычааҕынан холбуур оннугар клавишалар буолбуттар. Биир сиртэн атын сиргэ сыҕарытарга тутаах оҥорбуттар. Эргономиката үрдээбит. Дизайна тупсубут.
ХХ үйэ бүтүүтэ аан дойдутааҕы арифмометр ырыынагар эрчимнээхтик Россия тоҕо ааҥнаан киирэн кэлбит. Ол төрүөтүнэн нууччатыйбыт швед киһитэ Вильгодт Теофилович Однер (1846–1905) талааннаах айааччы, баартаах урбаанньыт буолбут. Счетнай массыыналары таһаартыан иннинэ сыаналаах кумаахыларга туттуллар автоматическайдык ньүөмэрдиир тэрил айан оҥорбут. Бөппүрүөскэни симиини, Госдумаҕа куоластыылларыгар анаан автоматическай дьааһыгы, Россия бөдөҥ ааллаах хампаанньаларыгар турникеттары туттары айаттаабыт ааптар буолар. 1875 сыллаахха Однер бэйэтин арифмометрын айбыт, оҥорон таһаарар быраабын “Людвиг Нобель” диэн массыына оҥорор собуокка биэрбит. 15 сыл ааһыыта Вильгодт Теофилович бэйэтэ мастарыскыайданан, Петербург куоракка арифмометр саҥа мадьыалларын таһааран барбыт, олор оччотооҕу ааҕар массыыналартан дьоҕустарынан, эрэбиллээхтэринэн, туттарга судургуларынан уонна оҥорон таһаараллара ордук көдьүүстээхтэринэн биллибиттэр.
3 сыл ааһыыта сылга 5 тыһыынча арифмометры оҥорон таһаарар күүстээх собуокка кубулуйар. “Механический завод В.Т. Однер, С-Петербург” диэн килиэймэлээх оҥоһуга аан дойдуга биллэн барар, Чикагоҕа, Брюссельга, Стокгольмҥа, Парижка буолбут промышленнай быыстапкаларга үрдүк наҕараадалары тутар. Однер арифмометрдара ХХ үйэ саҕаланыытыгар аан дойду ырыынагын баһылаан барар. Инньэ гынан ХIХ үйэ бүтүүтүгэр арифмометры оҥоруу киэҥник тарҕанар. Ол да гыннар, аныгы ЭВМ иннинээҕи массыынанан Чарлз Бэббидж (Charles Babbage, 1791-1871) ырытар массыынатын билинэллэр. Ол ырытар массыына барыла цифровой ааҕар-суоттуур, программанан салайыллан үлэлиир ХIХ үйэ 30-с сыллардааҕы массыыната буолар. Онтон 1843 сыллаахха бу массыынаҕа анаан бастакы уустук массыына программата оҥоһуллубут – Ада Лавлейс оҥорбут Бернулли чыыһылаларын суоттуур программа. Ити икки феноменальнай ситиһиилэр буолаллар. Бэйэлэрин кэмнэриттэн сүүс сылынан эрдэлээбиттэр. 1943 эрэ сыллаахха ол Бэббидж үлэтин туһанан эмиэрикэ киһитэ Говард Эйкен ХХ үйэ техникатын – электромэхэниичэскэй реле көмөтүнэн “Марк-1” диэн массыына оҥорбут.
Электромеханическай
Элиэктромэхэниичэскай кэрдиис саамай кылгас кэм буолта СМ (Суоттуур Массыынаҕа) 60 сыл - Герман Холлерит (Herman Hollerith, 1887 с.) бастакы табулярыттан бастакы ЭВМ ЕNIАС-ка дылы (1945г.). Бу кэрдиис проектарын онорорго сурун бричиинэтэ маассовай суот наада буолан, уонна ЭВМ онорорго прикладной элэктротэхника оттугэр сайдыы. Элэктро мэханичэскай этапка уксун "счетно-аналитический комплекс" туттллара, пэрфокарточнай карточкаларга информаацийаны обрабуоккалыырга.
Бастакы "счетно-аналитический комплекс"-сы Г.Холлерит 1887 с. США-ҕа айбыта онтуката ручнуой пэрфоратортан, сортировочнай массыына уонна табуляртан. Г.Холлерит улэтэ СМ-ҕа сайдыытын икки фактордар определяйдыыр. Бастыкытынан, кини СМ-ҕа сана направленияны олохтообута - "счетно-перфорационного". Информацияны мэханичэски обрабуокалыыр курдук ол СМ олҕугар "машинно - счетные станции" оҥоһуллаллар, билиҥҥи вычислиительнай сыантыр уруута (вс).
Иккиһинэн, Табулярыры туттан буппуттэрин да кэннэ сурун носитель информации ЭВМ-ҥа перфокарта буолар, онто переферийнай оннугар пэрфокарточнай тэрили, Холерит киэнин. Билигин даҕаны игин араас носитель информации барын үрдүнэн пэрфокарточнай тэхнологийаны солбуйа илик. Ол иһин музейга киирэ илик.
Бутэһик улахан бырайыак 1957 с. СССР-га рэлиэйнай суоттуур массыына 1964 с. дылы туттулла сылдьыбыта уксун экономичэсай соруктаах.
.gh
.gh диэн Гана үрдүк таhымнаах ил домена.
Прончищев томтороот
Прончищев томтороот - Саха сирин хотугулуу-арҕаа өттүгэр баар үрдэл.
Устата 180 км, муора таһымыттан 315 м үрдүккэ тиийэр. Лаптевтар байҕалларын Анаабыр тамахтан Өлөөн өрүс төрдүгэр диэри сытар.
Сүрүнүнэн юра уонна мел кумахтара. Чыпчааллара таастах туундара буолаллар. XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар Улуу Хотугу экспедиция кыттыылааҕа В. Прончищев аатыныан ааттаммыта. Соҕуруу эниэтигэр Үөлэ үрэх тардыыта, хоту эниэтигэ байҕалга түһэр үрэхтэр бастара.
Бөрө
thumb|250px|left|Сытар бөрө
Бөрө (лат. Canis lupus) диэн ыт бииһин ууһугар киирэр сиэмэх кыыл. Дьиэ ыта бөрөттөн төрүттээх. Бу биис ууска ордук улахан кыыл: уһуна (кутуругун кытта) 160 см буолуон сөп, арҕаһынан үрдүгэ 90 см дылы; ыйааһына 62 кг.
Тас көрүҥэ
Бөрө улахана уонна өҥө-дьүһүнэ олохсуйбут сириттэн-уотуттан улахан тутулуктаа: төһөнөн тымныы сиргэ үөскүүр да, соччонон бөрө бөдөҥ буолар. Саамай бөдөҥ бөрөлөр туундараҕа бааллар.
Уһуна (кутуруга суох) 105-160 см, кутуругун уһуна - 50 см, арҕаһынан үрдүгэ - 60-95 см, ыйааһына - 35-55 кг. Аарыма бөрө 80-90 кг тиийэ ыйааһыннаах буолуон сөп. Атыырдар тыһылартан куруук бөдөҥ буолаллар.
Бөрө кэтит сүүстээх, сытыы муруннаах улахан төбөлөөх, ыраас маҥан иэдэстэрин кытыытынан балайда уһун сулардыы түүлээх. Сирэйин араастык туттан уордайбытын, куттаммытын, үөрбүтүн-көппүтүн, о.д.а. көрдөрөр. Харахтар сырдык араҕас эбэтэр кытархайдыы араҕас өҥнөөхтөр. Эриэккэскэ сырдык халлаан күөх харахтаах кыылы көрсүөххэ сөп. Бөҕө тиистэрдээх сыҥаахтара олус күүстээхтэр, хапкааҥҥа иҥнибит кыыл ыстаал куруһуналары быһа ыстыыр кыахтаах. Уһун, суон кутуругун (ыт киэниттэн атына диэн, мэлдьи көнө) куруук аллараа диэки купчуччу тутта сылдьар. Кутуругунан бөрө быһыытын-майгытын, үөргэ балаһыанньатын быһарыахха сөп.