cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бэстилиэнэй тыһыынча
Бу «Бэстилиэнэй тыһыынча» диэн этииттэн «тыһыынча» диэн тылы туспа арааран ылан, бу тыл ахсааны, халандаар сылларын, тыһыынча сыллары көрдөрөр буолуон сөп. Икки тыһыынча сыллар усталарыгар дьон сайдыыны, тупсууну ситиһэн бараннар, бу кэмтэн ыла тыһыынча сыллар усталарыгар мөлтөөн, ахсаан барыылара бэстилиэнэй тыһыынча диэн ааттанар. Бу курдук санааларга киирэрга кэнники 2 тыһыынча сыллар усталарыгар дьон олохторугар уонна өйдөрүгэр-санааларыгар киирбит ураты уларыйыылары холбуу тутуу төрүөт буолла. Дьон өйдөрүгэр-санааларыгар Христос таҥара үөскээһинин кэмэ, тимир сэби-сэбиргэли оҥостон олохторугар туһанар буолууларын кэмигэр сөп түбэһэр. Тимири уһаарар уонна уһанар буолуу дьон-аймах олохторугар биир бэлиэ чопчулаах кэм буолар. Бу бэлиэ кэм кэлиитэ Аан дойду омуктарын барыларын сайдыыларын олус улаханнык түргэтэппитэ, олохторугар инники диэки күүстээх хамсааһыннарын таһаарбыта. Омуктар бэйэлэрэ оҥостор буолбут тимир сэрии сэптэрин көмөлөрүнэн бары олохторун саҥалыы оҥостубуттара, үгүстэр саҥа сирдэргэ үтүрүллэн, көһөргө күһэллибиттэрэ эмиэ биллэр.
Тимири уһаарыыны уонна уһаныыны баһылаан сэрии сэбин саҥалыы оҥостубут хуун омуктар, сахалар аймахтара, Азияттан саҕалаан Европа омуктарын барыларын хамсатан, саҥа сирдэргэ көһөргө, олору баһылыырга күһэйбиттэрэ. Билигин ааттара эрэ ордон хаалбыт хуун омуктар өй-санаа үөрэҕин, таҥараны баһылаабыт омуктарыгар иҥэрэн кэбиспиттэрин уонна ону Христос диэн аатынан элбэх омуктар ылыммыттарын наука саҥалыы дакаастаан дьоҥҥо-сэргэҕэ тириэрдэрэ эрэйиллэр кэмэ кэллэ. Хуун омуктар Аан дойдуну барытын хамсатар улуу арыйыыны, тимир сэрии сэбин оҥостон, киэҥ сирдэри баһылаан бараннар Сир үрдүгэр ханнык да суолу-ииһи хаалларбаккалар сүтэн, симэлийэн хаалбыттара хайдах да табыллыбат, туох эрэ итэҕэстээх курдук. Кинилэр сайдыыны ситиһэн элбэх кыайыылары ситиспит өбүгэлэрин итэҕэллэрэ, сахалыы «Кэриэстэс» эбэтэр «Кыайыы туһугар өлбүт дьоннорбут кэриэс этиилэрин толоруоҕуҥ!»- диэн ыҥырыыга кубулуйбута кэлин таҥара, итэҕэл аатыгар, «Христос» диэҥҥэ уларыйбыт.
Христианскай таҥара үөрэҕин төрүт тыллара сахалыы хос өйдөбүллээхтэр, саха тылынан табатык быһаарыылаахтар.
Бу бэлиэ кэмтэн, тимири уһааран, уһанан туһаҕа таһаарар буолууттан саҕалаан дьон-аймах олохторун сайдыыта биллэрдик түргэтээбитэ. Омуктар экономикалара олус түргэнник сайдан барбыта. Европаҕа тимири уһаарыы уонна уһаныы түмүллүбүт сирдэринэн саҥа үөскээбит государстволар буолбуттара.
Дьон-аймах олохторун устатын тухары өйдөрүн-санааларын сайыннаран, экономикаларын күүһүрдэн сайдыыны ситиһэн, олорор олохторун тупсарар иһин кыһаналлар. Бу сайдыыны ситиһиилэригэр күрэхтэһии, илин былдьаһыы ураты оруолу ылан инники диэки хамсааһыны түргэтэтэр сүрүн күүһүнэн буолар. Саҥа үөскээбит государстволар бэйэ-бэйэлэрин кытта күөнтэһэннэр, сэриилэһэннэр, Сир үрдүгэр олох сайдыытын саҥа сүрүн үктэлгэ өрө таһаарар дойдуларга кубулуйан иһэллэр.
Дьон олоҕор үөскээбит бу бэлиэ кэми Христос таҥара төрөөбүт күнүнэн ааҕан кэбиһии, саҥа итэҕэл, тимири уһаарааччылар уонна уһанааччылар итэҕэллэрэ, үчүгэй киһи таҥара үөскээһинэ диэн ураты арааран бэлиэтэнэр. Дьон өйдөрө-санаалара өссө сайдан, тупсан үчүгэй быһыылары оҥорор үчүгэй киһи буолар баҕа санааны үөскэтинэллэрэ ситиһиллибитэ.
Христос таҥара төрөөбүт күнэ диэн саҥа халандаары төрүттээһин киһи-аймах олоҕор олус наадалаах, чопчу бэлиэ кэм буолар. Бу кэмтэн ыла чуолкайдык ааҕыллан дьон-аймах олохторугар ордук суостаах кэм «Бэстилиэнэй тыһыынча» кэлиитэ быһаарыллар.
Тимири уһаарыы уонна уһаныы технологиятын баһылааһын салгыы сайдан ядернай сэрии сэбин дэлэччи оҥостор буолууга тириэрдибитэ. Сайдыыны ситиспит омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта күөнтэһэннэр, күрэхтэһэннэр олус элбэх күүстээх, ядернай сэрии сэбин мунньунан кэбиһиилэрэ эмиэ итинэн, сайдыыны ситиһэ сатааһынынан уонна омуктар бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар сыһыаннарыгар тэҥнэһии балаһыанньатын олохтуу сатааһыннарынан толору быһаарыллар.
Арыгы киһи этигэр-сиинигэр уонна өйүгэр-санаатыгар холбуу бииргэ дьайар буолан дьон тулуурдаах, дьулуурдаах буола үөрэммит өттүлэрэ быстах, арыгы иһэр санааларын кыана туттан арыгыһыт буолбаттар. Үгүс сайдыылаах омуктар олохторун үөрэттэххэ, кыра эрдэхтэриттэн арыгыны сөбүлээн көрөн иһэ үөрэммит дьон, арыгыһыт буолуулара букатын да суоҕун кэриэтэ эбитин итэҕэйиэххэ сөп. Бу этиини быһаарар холобурунан биһиэхэ, Россияҕа Kавказ омуктарын олохторо буолуон сөп. Kинилэргэ арыгыһыттар ахсааннара отой аҕыйах. Дьон-аймах 2-с тыһыынча сыллар бүтүүлэригэр өйдөрө-санаалара сайдан уонна тулуурдара улаатан арыгыны кыайыыларынан түмүктэннэ.
Аан дойду олоҕор 3-с тыһыынча сыллар наркотигы утары ньиргиэрдээх охсуһуунан саҕаланнылар. Саҥа тыһыынча сыллар саҕаланыыларыгар Афганистаҥҥа наркотигы оҥорон көҥүл атыылыы олорбут талибаннары сайдыылаах дойдулар көмөлөөн сэриилээн кыайдылар.
Наркотик киһи өйүгэр-санаатыгар арыгытааҕар ордук күүскэ, ордук уодаһыннаахтык дьайарыттан киһи куттара тус-туспа барыыларын, өйө көтүүтүн түргэтэтэр. Наркотик дьайыытыттан киһи салгын кута, үөрэх-билии көмөтүнэн билбитэ-көрбүтэ көтөн, туспа баран хаалар уонна сахалыы өйө көппүт диэн этиллэр. Kиһи куттарын бэйэ-бэйэлэрин кытта тутулуктара суох буолар, куттар тус-туспа бараллар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кута туруктаах өйгө-санааҕа иитиллэн, бэйэтэ олус тулуурдаах буолбатаҕына, наркотик дьайыытыгар олус түргэнник ылларыан сөп. Kэлин улаатан иһэн киһи бэйэтин салгын кута олус күүскэ сайдан ийэ кутугар туруктаах өйү-санааны үөскэттэҕинэ эрэ наркотик дьайыытыгар утарсар кыахтанан наркоман буолумуон сөп. Дьон өйдөрө-санаалара олус күүстээх, тулуурдаах, дьулуурдаах, өһөс буоллахтарына эрэ, өйү-санааны наркотигынан буккуйууттан босхолонор кыахтаныахтарын сөп.
Наркотик дьайыытыгар киирбит киһи өйө-санаата буккуллан, быстахтык быһаарынан тугу баҕарар, куһаҕаны да, үчүгэйи да оҥорон кэбиһиэн сөбө билигин да биллэр. Арҕаа, сайдыылаах дойдулар дьонноро, байыаннайдар наркотигы туһаналларыттан олус сэрэнэр буолбуттара ыраатта. Олус элбэх сэрии сэбэ, ядернай, термоядернай буомбалар оҥоруллан бараннар, ким эрэ кэлэн тоҕо ыытарга аналлаах кунуопканы баттыырын кэтэһэн тураллар. Ядернай сэрии сэбин баһылаабыт омуктартан хайа эмэ омук бэйэтин олус күүскэ көмүскэнэр өйгө, атыттартан ордукпун, туораталлар диэн санааҕа оҕустардаҕына уонна «После нас хоть потоп» эбэтэр сахалыы «Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай, биир уол оҕо ханна төрөөн өлбөтөҕөй» диэн өлөрү эбэтэр тиллэри быһаарыыга тиийдэхтэринэ, ордук улахан куттал сиргэ, дойдуга суоһуура быһаарыллар. Маннык кэм үөскээтэҕинэ хайа эрэ наркоман, өйө-санаата Үөһээ дойдуга көтө сылдьар кэмигэр тиэрэ-маары көрө сылдьан, алдьатыылаах кунуопкатааҕар буолуох тугу баҕарар баттыан сөп кыахтанара кутталы ордук улаатыннарар.
Сайдыылаах омук дьоно итинник дьонтон уонна улахан буомбалартан олус куттаналлар, саллаллар. Бу дойдуларга олус элбэх эдэр наркоманнар бааллара, армияҕа, ядернай буомбалары көрүүгэ-истиигэ, сулууспаҕа ылыллыахтарын сөбө, ити куттал баарын бигэргэтэр уонна өссө улаатыннарар. Армия оруола мөлтөөн, киһилии өйдөөх-санаалаах эдэрдэр армияҕа сулууспалыахтарын баҕарбатахтарына, ити быһыы ордук күүһүрэр суолга киириэн сөп.
Дьон бэйэлэрин өйдөрүн-санааларын туругун, ис тутулугун ситэ билбэттэриттэн Аан дойдуга суоһуур кутталлар атын, тас эйгэттэн, Космостан тиийэн кэлиэхтэрэ диэн санааҕа ылларан сылдьаллар. Кырдьык даҕаны Космос куйаарыттан Сиргэ эмиэ кутталлар суоһуур курдуктар. Араас улахан космос куйаарыгар көҥүл көтө сылдьар эттиктэр кэлэн түһүүлэрин эрдэттэн билгэлээн билии ситэ кыаттарбат буолуон сөп. Кэлин кэмҥэ космос үөрэҕэ күүскэ сайдыытынан ыраахтан кэлэн түһэр эттиктэри ханан көтөн кэлиилэрин таба быһаарар кыах баар буолла. Арай олортон хайдах көмүскэнии эрэ кыайан биллэ илик.
Кэлин кэмҥэ, үөрэх-билии эбиллэн, дьон өйдөрө-санаалара сайдан улахан сэрии буолар куттала арыыйда мөлтөөбүт курдук буолла. Дьон илэ өйдөрүнэн, салгын куттарынан салалла сылдьан улахан сэриини хайдах даҕаны саҕалыыр, өлүүнү-сүтүүнү бэйэлэригэр эмиэ аҕалынар кыахтара суох курдук. Үөрэх-билии сайдан, дьон бэйэ-бэйэлэрин син өйдөһөллөрө уонна атомнай сэрии бэйэлэрин эмиэ хаарыйар кыахтааҕа, кыра да кээмэйдээх атомнай сэрии буоларын өр кэмҥэ тохтотон сылдьар.
Түүллэри үөрэтэн Үөһээ дойду үөрэҕин баһылааһын дьон олохторо урут, олус былыргы кэмнэргэ сайдан испит суолунан баран иһэр буолуон сөп эбит диэн быһаарыы оруннаах эбит дииргэ кыах биэрэр. Бу, тимир сэрии сэбин оҥостор буолуу кэмин Христос таҥара төрөөбүт күнүнэн ааҕан саҥа халандаары саҥалыы олохтооһун, ураты бэлиэ кэми чопчулаан бэлиэтээһин буолар. Бу кэмтэн саҕалаан дьон элбэх ядернай сэрии сэбин бэлэмнэнэр кыахтаналлара чопчу биллэр суолга киирэр.
Бу бэлиэ кэми бэлиэтээһини Үөһээ дойду үөрэҕиттэн түүл көмөтүнэн ылан былыргы дьон олохтообуттар. Манна Үөһээ дойду түүл дойдута диэн быһаарыы сөп түбэһэр. Христос төрөөбүт күнүн тимир сэрии сэбэ оҥоруллубут кэмигэр сөп түбэһиннэрии түүл ыйан биэриитинэн оҥоруллубут. Элбэх научнай да, дьоҥҥо туһалаах да арыйыылары дьон түүллэригэр көрөн оҥорбуттара элбэхтик сурукка киирэннэр син биллэллэр.
Дьон-аймах олоҕор үөскээбит маннык балаһыанньалар Сир үрдүгэр алдьархайдаах эстиини-быстыыны аҕалар «Бэстилиэнэй тыһыынча» кэлиитигэр олук буолуохтарын сөп:
1. Аан дойду үрдүнэн аһара элбэх ядернай, термоядернай сэрии сэптэрэ мунньуллуулара. Омуктар тус-туспа, эйэлэспэт бөлөхтөргө арахсыылара.
2. Сайдыылаах экономикалаах дойдуларга оҕону иитии, үөрэтии олус сымнааһына, оҕолор атаахтык иитиллиилэрэ өйдөрө-санаалара, ийэ куттара туруга суох буолуутун үөскэтэн наркотик дьайыытыгар түргэнник ылларыыларын элбэтэр.
3. Наркотиктары олус элбэхтик туһаныыттан дьон өйдөрө-санаалара уларыйыыта, өй көппүт кэмигэр дьон элбэхтик сылдьар буолуулара тэнийиитэ.
4. Космос куйаарыттан көтөн кэлэн   олус   улахан   кометалар түһүүлэрэ.
5. Айылҕа киртийиититтэн уонна уу элбээһиниттэн улахан уларыйыылар үөскээннэр дьон олохторо айгырааһына.
Бу биэс сүрүн биричиинэлэртэн «Бэстилиэнэй тыһыынча» кэлэригэр ордук улахан сабыдыалы үс бастакы биричиинэлэр көмөлөөн оҥоруохтарын сөптөөх. Онтон төрдүс уонна бэһис биричиинэлэр хаһан баҕарар төрүөт буолан «Бэстилиэнэй тыһыынча» дьэ кэллэ диэн өйдөбүлү киллэрэн, мөлтөөбүт, буккуллубут өйдөөх-санаалаах дьон сыыһа-халты хамсаныыларын, улахан сэриини тоҕо тардан кэбиһиэхтэрин сөбө быһаарыллар. Ити быһаарыылары маннык кэҥэтэн, арыйан биэриэххэ сөп:
1. Билигин элбэх сайдыылаах дойдулар олус күүстээх ядернай, термоядернай сэрии сэптэрин оҥостон бас билэллэр. Урукку кэмҥэ социализм уонна капитализм утарыта турар эрдэхтэринэ бэйэ-бэйэлэрин сабырыйаары олус элбэҕи оҥостубуттара. Итини тэҥэ саҥа сайдан, экономикалара күүһүрэн иһэр дойдулар бэйэбитин көмүскэнэрбитигэр наада диэн атомнай бомбалары эмиэ оҥосто сатыыллар. Улахан күүстээх сэрии сэбэ Сир үрдүгэр мунньулла турарын киһилии санаалаах дьон аҕыйатарга ыҥыра сатаабыттара ыраатта. Бу сэрии сэптэрин бас билээччилэр, көрөөччүлэр-истээччилэр омуктарынан, итэҕэллэринэн арахсыылара күүһүрдэҕинэ, наркотик дьайыытыгар киирэн өйдөрө-санаалара буккуллан хааллахтарына, улахан сэриини тоҕо тардан «Бэстилиэнэй тыһыынчаны» аҕалар кыахтаныахтарын сөп.
2. Атаах оҕо өйө-санаата түктэри буоларын саха дьоно бары билэллэр этэ. Кэлин сэбиэскэй былаас эстиитин саҕана оҕону иитии-үөрэтии таһыма уларыйан, «Барыта оҕо туһугар» диэн ыҥырыы тэнийэн, оҕолор бары аһара мааныланан, атаах буола иитиллэр буолбуттара. Атаах оҕо ураты майгынынан ханнык баҕарар балаһыанньаҕа аһара бара, аһара тутта сылдьар уонна «Мин эрэ», «Миэхэ эрэ» диэн өйдөбүлэ уруттаан иһэр буола улаатар. Ол иһин атаах оҕо туох эмэ уратылааҕы, бобуулааҕы булууга, олору туһаныыга, буолары-буолбаты, ол-буну, саҥаны айыыны оҥоро сатыырга өйө-санаата салаллан, тобуллан, аһара кыахтааҕын көрдөрө сатыыра элбиир. Сайдыылаах дойдуларга бобууга сылдьар наркотигы баай дьон атаах оҕолоро эбэтэр быстар дьадаҥылар хото тутталлара элбэх суруйуулартан биллэр.
Мөлтөх иитиилээх, атаах оҕо өйө-санаата туруга суох буоларыттан, урут билбэтин, оҥорботун, айыыны оҥороору боруобалыырыттан аан маҥнай наркоман буолууга ылларар. Дьулуура, тулуура суоҕуттан наркотик сабыдыалыгар олус түргэнник киирэн хаалар кыахтанар. Бу быһаарыы табатын сайдыылаах дойдулар баай дьоннорун оҕолоро урут наркоман буолуулара чуолкайдык бигэргэтэр.
Билигин сайдыылаах диир дойдуларбыт наркотиктар тэнийэн тарҕаныыларын утары табан охсуспаттар. Аһара бобуу, хаайыы өттүгэр салаллан хаалыыларыттан эдэр дьоҥҥо өссө тарҕанан барыытыгар көмө буолалларын кыайан билиммэккэ сылдьаллар. Саҥа үйэ саҕаланыытын аайы үөскүүр Аан дойдуну саҥалыы үллэстиигэ дьон наркотиктары төһө тулуйаллара ордук улахан оруолу ылара саарбаҕа суох суол буолла.
Наркотиктаах үүнээйилэр үүнэр сирдэрин олохтоохторо сайдыылаах дойдулар курдук  күүстээх сэриилэрин сэптэрэ суох. Ол эрээри дьонноро олус тулуурдаах, кыайыыга дьулуурдаах  буолуулара уонна ахсаан өттүнэн лаппа эбиллэн иһиилэрэ кинилэри кыайыыга-хотууга, сирдэрин кэҥэтиниигэ  ыҥырар. Аны саҥа сайдан иһэр дойдулар бэйэлэрин кыахтарын көрдөрөр улахан сэрии сэптэрин оҥостоллорун сайдыыны урут ситиспит дойдулар боболлоро, ол бобууну туоратар иһин охсуһалларыгар күһэйэр.
Аан дойдуну үллэстиигэ күүстээх сэриилэрин сэбэ суох омуктар хайдах кыайыыны ситиһиэхтэрин сөбүй диэн ыйытыкка таба эппиэти булуу билигин улахан суолталанан турар. Кинилэр утарылаһааччыларын наркотик күүһүнэн, көмөтүнэн мөлтөтөн кэбистэхтэринэ, улахан эрэйэ суох кыайыыны ситиһиэхтэрин сөп эбэтэр балаһыанньа тэҥнэһиинэн түмүктэниитин ситиһэллэригэр толору кыахтаналлар. Ахсааннара биллэрдик эбиллэр омуктар кыайан эбиллибэт омуктары үтүрүйэн барыылара салҕанан баран иһэр.
Саҥа, үчүгэй киһи, Христос таҥара үөскээһинин кэнниттэн 3-с тыһыынча сыллар усталарыгар дьон-аймах өйдөрө көтүүтүн, ол аата наркотигы туһаныыны кытта охсуһууга кыаттарыахтарын сөбө, бу «Бэстилиэнэй тыһыынча» диэн өйдөбүлү үөскэппит. Дьон-аймах түргэнник сайдан-үүнэн, науканы, тиэхиникэни аһара сайыннаран баран өйү-санааны буккуйар наркотиктары оҥорууга уонна туһаныыга тиийбиттэрин кэнниттэн «Бэстилиэнэй тыһыынча» сыллара дьэ саҕаланнылар диэхпитин сөп буолар. Бэстилиэнэй тыһыынча сыллара бу саҥа үйэттэн саҕаланан бардылар.
Дьон салгын куттарынан салалла сылдьан, илэ өйдөрүнэн, улахан, ядернай сэриини тоҕо тардан «Бэстилиэнэй тыһыынча» туолуутун аҕалаллара соччо биллибэт суол буолар. Аан дойду иккис сэриитэ бүтүүтүгэр Гитлер олус элбэх дьону сүһүрдэр дьааты мунньунан баран кыайан сэриигэ туттубатаҕа. Японецтар элбэх сыстыганнаах ыарыы бактерияларын үөскэтэн, бэлэмнэнэн бараннар эмиэ кыайан тарҕата ыспатахтара. Бу дойдулар салайааччылара төһө да сэриигэ хоттороннор эстэр-быстар суолга тиийбиттэрин да иһин, Аан дойдуну, Сири-уоту букатыннаахтык алдьатар дьааттары, бактериялары туттубатахтара. Оччотооҕу кэмҥэ улааппыт дьон кыра эрдэхтэринэ өйдөрө-санаалара туруктаах буолууга үөрэтиллибит эбитэ, бу быһыыны быһаарыыга сөп түбэһэр. Саҥа үйэ дьоно өйдөрүн наркотикка сүүйтэрдэхтэринэ, уһуну-киэҥи быһаара сатыы турбат, быстах санааҕа бас бэринэр буолуулара үөскүүр уонна улаатар. Ханнык эмэ кыра, олус улахан суолтата да суох суолга, аһара баран улахан сэриигэ да тиийэн хаалар кыахтаныахтарын сөп.
5. Дьон-аймах үгүс сыллаах үлэлэринэн-хамнастарынан, элбэхтик уоту, уматыыны туһаналларыттан уонна араас биллибэт гаастары оҥороллоруттан Сир атмосферата сылыйан иһэр. Ону тэҥэ сири бүрүйэн сылдьар озоновай бүрүөһүн алдьаныытыттан, онон-манан тэстиититтэн Сир эмиэ сылыйар. Ол иһин хотугу уонна соҕуруу полюстарга мунньуллубут муустар ууллууларыттан айылҕаҕа уу эбиллэн билигин намыһах хонуу сирдэри ылан эрэр. (1,43). Бу хамсааһыннар тэнийэн иһиилэрэ дьон өйдөрүгэр-санааларыгар эстии-быстыы «Бэстилиэнэй тыһыынча» дьэ кэлбитин курдук өйдөбүлү үөскэтиэхтэрин, ол иһин тулуура суох дьону сыыһа-халты туттунууга үтүрүйүөхтэрин сөп.
Сир үрдүгэр дьон-аймах эстиилэрэ, «Бэстилиэнэй тыһыынча» оҕону иитии-үөрэтии олус сымнаан, сахалар өс хоһоонноругар: «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэҥҥэ сөп түбэспэтиттэн, оҕолор мааны, атаах, тулуура суох буола улаатыыларыттан кэлиэн сөп. Оҕолор бары аһара атаах буола улаатаннар, өйдөрө-санаалара сымнаҕаһыттан, туруга суохтарыттан наркотик дьайыытыгар олус күүскэ ылларыылара үөскээн тэнийэн тахсар кыахтаах.
Бэстилиэнэй тыһыынча кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруга суоҕуттан уонна онно наркотик дьайыыта эбиллиититтэн тиийэн кэлиэн сөп. Дьон-аймах 3-с тыһыынча сылларга өйдөрүн-санааларын буккуйар, сүүйэр, көтүтэр наркотигы кытта охсуһууга кыаттарыахтарын сөбө улаатар, өй аҥардаахтар ядернай сэриини төлө тардар кутталлара сыыйа-баайа улаатан иһэр.
Габдуллаа Тукаай
мини Габдуллаа Тукаай (Габдулла Мухамедгарифович Тукаев, ) (26 муус устар, Казаан губерниятын Кушлауч дэриэбинэтэ (билигин Татарстаан Арскай оройуона) — 15 муус устар, Казаан) — уһулуччулаах татаар поэта, литератуура кириитигэ, публицист уонна тылбаасчыт.
Бэстилиэнэй тыһыынча
Олох сайдан, экономика күүһүрэн киһи саҥаны айар күүһэ улаатан истэҕин аайытын куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕа эмиэ оччонон улаатан биэрэн иһэр. Ханнык эмэ куһаҕан санаалаах дьон бөлөхтөрө бэйэлэрин хаһан да туолбат ыра санааларын толоттороорулар улахан күүстээх сэрии сэптэрин туһаныахтарын сөп. Саҥаны айыы аһара барбыта, биир киһи сүгэ сылдьар атомнай буомбата айыллыбыта, кутталы өссө улаатыннарар буолла. Манна эмиэ оҕо эрдэхтэриттэн аһара бара сылдьар майгылаах, атаах буола иитиллибит дьону кытта киһи быһыылаахтык быһаарсыы олус уустуга уонна эмиэ наркотик дьайан өйү-санааны уларытыыта улахан оруолу ылыан сөп.
Сайдан, үүнэн иһэр омуктар ахсаан өттүнэн эбиллэн иһиилэрэ кинилэри кыайыы, ситиһии диэки кынаттыыр. Былыргы сахалар: «Элбэх уол оҕолор төрөөтөхтөрүнэ, сэрии буолар» диэн этиилэрэ оруннаах буолуон сөбө быһаарыллар. Омукка элбэх уол оҕолор баар буолуулара атын омуктары сабырыйарга, бэйэ омугар дьахталларын холбооттоон, симэлитэн суох оҥорорго кыах биэрэрэ омуктар бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын уустугурдар.
Саха дьонун өйдөбүллэригэр «Конец света» диэн этиигэ маарынныыр «Күн туллуута», «Күн өлүүтэ», «Күһэҥэ быстыыта» диэн этиилэр бааллар. Сахаларга «Бэстилиэнэй тыһыынча» кэлиитэ Күн өлүүтүн кытта быһаччы сибээстээх, «Kүн хараарар» диэн этэллэр. Былыргы үһүйээн кэпсээннэргэ элбэхтик ахтыллар «Эрэйдээх-буруйдаах эр соҕотох» хантан да халлаантан түспэтэх, бэйэбит биир өбүгэбит буолара эмиэ биллэр. Kини олох дьалхааннаах, ыарахан кэмнэригэр суос-соҕотох ордон хаалан баран олус тулуурдаах, дьулуурдаах, өһөс буолан үгүс эрэйдэри, моһоллору этэҥҥэ туораан, элбэх кыһалҕаны көрсөн баран, ыал-уруу тэринэн үгүс аймахтанан, улуу улуустары үөскэтэн, саха омук саҥалыы сайдан, үүнэн тахсыытын саҕалыыр. Сахалар олохторун үөрэҕэр «Өлөн иһэн өйдөммүт», «Буолар буолан бүппүтүн кэннэ» диэн өй-санаа дьоҥҥо оҥорор быһыыларынааҕар хойутаан киирэрин биллэрэр этиилэр бааллар. Бу этиилэр дьон төһө даҕаны үөрэҕи баһылааталлар, үчүгэй уонна куһаҕан быһыылары тус-туспа араарыыга хаһан да биир тылы булумматтарын, ханнык эмэ олус куһаҕан быһыы субу буолаары да турдаҕына дьиксинэн тохтооботторун эмиэ бэлиэтииллэр. Туох да буолбутун иннигэр, дьон-аймах букатын быстан симэлийэн хаалар кутталлара суох буолуон сөп. Төһө элбэх тулуурдаах, кыайыы иһин дьүккүөрдээх, өһөс дьон баар буоллахтарына арыгы, наркотик дьайыытыгар баһыттарбаккалар, өйдөрүн-санааларын буккуйбаккалар олох иннин диэки, сайдыы диэки хамсаан биэрэн иһиитин ситиһэр кыахтаахтар. Саха дьонугар «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн биллэр өс хоһоонугар сөп түбэһэр кытаанах, өһөс майгылаах, тулуурдаах, дьулуурдаах эдэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарыы эрэйиллэр кэмэ тиийэн кэлэн турар. (2,12).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. – 78 с.
Тирии сыстыганнаах ыарыылара
тирии сыстыганнаах ыарыылара
=Тирии сыстыганнаах ыарыылара.=
Быһаарыыта:
Тирии ыарыыта араас төрүөттээх буолуон сөп: ыарыы тастан, ол эбэтэр тулалыыр эйгэ охсуутуттан тахсыан сөп, биитэр киһи иһиттэн: ис секреция былчархайдарыттан, киһи оһо5оуттан, гормоннартан тутулуктаах. Тирии сыстыганнаах ыарыыларынан үксүн о5олор ыалдьаллар.
Сүрүннээн, маннык ыарыыны балыыһа5а киирэн эмтэнэллэр:
Бу сыстыганнаах ыарыыларынан ордук тустуунан дьарыктанар оҕолор хаптараллар. Сүрүннээн, баттахтара эмсэҕэлээн, төбөлөрүгэр тараҕай тахсар. Микроспория уонна трихофития киһи баттаҕын, тириитин сүһүрдэн ыарыталлар. Ыарыыны көбүтээччи тэллэйдэр микроспорум (микроспория), трихофитон (трихофития) киһи тириитигэр киирэн тарҕанан бараллар. Оттон төбөҕө, баттахха түбэспит тэллэй баттаҕы сутуйар уонна киһи төбөтүгэр араас кыра, улахан тараҕайдары үөскэтэр уонна ардыгар ириҥэлээх бааска кубулуйар. Өскөтүн киһи өр кэмҥэ эмтэммэтэх буоллаҕына, кэлин бааһа үтүөрбүтүн да кэннэ төбөтүгэр баттах үүммэккэ хаалыан эмиэ сөп.
Оскуола мааттарыгар чаастатык дезинфекция ыытыллыахтаах!
Үгүс оскуола дезинфекцияны кистиир (укрывательство). Дезинфекция ыыппаттар. Спортивнай оскуола салайааччылара саньытаарынай ирдэбили тутуһалларыгар ирдэнэр. Бу оскуолаларга оҕолор дьарыктанар мааттара чаастатык дезинфекцияланыахтаах. Манан дьарыктанар тустаах тэрилтэлэр бохсор үлэни ыытыахтаахтар. Тирии ыарыыта ыйтан өр эмтэнэр. Ыалдьыбыт дьон уһаппакка дерматолог бырааска баран көрдөрүнэрэ сатанар.
Дьокуускай куорат Богдан Чижик аатынан уулуссатыгар баар тирии венерологическай дьыспаансырын поликлиникатыгар. Манна кэлбит киһини барытын көрөллөр.
=Харыстаныы:= Тус гигийиэнэни тутуһуохха наада. Дьиэ кэргэҥҥэ соттор, бэргэһэ, эт суунар мачаалка, таҥас-сап хас биирдии киһиэхэ тус-туспа баар буолуохтаах. Уулуссаҕа эбэтэр олорор дьиэ подъеһыгар босхо сылдьар ыты, куосканы оҕолорго тыыттарбат ордук.
Ордук тар5аммыт ыарыылар:
=Ыарыыны сүрүн тарҕатааччылар:= Микроспорияны мээнэ сылдьар куоскалар, куоска оҕолоро, ардыгар ыттар уонна ыалдьыбыт киһи тарҕатыахтарын сөп. Ыалдьыбыт киһиттэн уонна кини туттар малларын таҥаһын (тараах, таҥас, бэргэһэ, баттах кырыйар массыына, о.д.а.) сыстыахха сөп.
Трихофитияны ыарыылаах ынах сүөһү, тарбыйах, ардыгар сылгы уонна ыалдьыбыт киһи тарҕатыахтарын сөп. Микроспорияҕа эбэтэр трихофитияҕа ыалдьыбыт кыыл түүтэ, тириитэ, тэллэйдээх хоһоҕото сиргэ түстэҕинэ, 1-3 ый устата ыарыыны тарҕатар кыахтаах. Бу сыстыганнаах тирии ыарыыларыгар сыстарга киһи ыарыыны утары охсуһар күүһэ (иммунитета) мөлтөөһүнэ, оҕо тириитэ ситэри сайда илигэ, олус көлөһүннүрүү, тириигэ баар хайа тардыы эмиэ оруоллаахтар.
Төбүрүөн сибикилэрэ, көстүүлэрэ:
Ыалдьыбыт киһи тириитигэр кыһыл өҥнөөх, үксүн төгүрүк кытыылаах бөлтөйбүт кыра бээтинэ тахсар. Бээтинэ сыыйа-баайа улаатар, кытыытынан хаҕыланар, модьоҕолоох буолар. Бээтинэ ортотугар өҥө кубархай буолар, үрдүгэр хатырбыт хохтонор. Итинник бээтинэлэр үксүгэр сирэйгэ, моойго, санныга, илиигэ тахсаллар. Арыт кыратык кыһыйыан сөп.
Төбөҕө ыарыы таҕыстаҕына, баастар эбэтэр бээтинэлэр чуолаан оройго, чэчэгэйгэ баар буолаллар. Ыарыы саҕаланыытыгар бээтинэ тахсыбыт сиригэр хоһоҕолонон, хахтанан барар. Бу сыстыганнаах тэллэйдэртэн ыалдьыбыт баттах тостумтуо буолар, сырдыктыҥы бороҥ өҥнөөх хоһоҕонон бүрүллэр. Төбө тириитин үрдүгэр баттах 4 мм. үрдүккэ тоһутталанан барар, онон хайдах эрэ кырыллыбыт курдук көрүҥү биэрэр. Ол иһин “стригущий лишай” диэн ааттаабыттар. Ардыгар төбөҕө тахсыбыт баас улаатар, кытарар, иһэр, ириҥэрэр, ыалдьар. Оччоҕуна ыалдьыбыт киһи төбөтүн бааһа ыалдьар, кыраадыһа үрдүүр, уопсай туруга мөлтүүр.
Харыстанар сүбэлэр
Микроспориянан, трихофитиянан ыалдьыбыт оҕолор үтүөрүөхтэригэр диэри үөрэхтэн, араас спортивнай дьарыктартан босхолоноллор. Куорат дьиэлэрин киирэр ааннарыгар хаһаайына суох сылдьар эбэтэр тиэргэҥҥэ босхо сылдьар дьиэ кыылларын (куосканы, ыты) оҕолорго тыыттарыллыбат. Кыылы имэрийдэххэ, илиини булгуччу мыылалаан суунуллуохтаах. Бэйэ этин-сиинин, тыыттахха илиини булгуччу мыылалаан суунуллар. Бэйэ этин-сиинин, илиитин, таҥаһын-сабын ыраастык көрүнэн, чэгиэн-чэбдик сылдьар ордук.
Дьиэ кыыла кэмиттэн кэмигэр бэтэринээргэ көрдөрүллүөхтээх.
Өскөтүн дьиэ кыыла (ыт, куоска) ыалдьыбыт сибикитэ билиннэҕинэ, бэтэринээргэ көрдөрөн эмтэтиллэр. Атын киһи сотторунан, суунар тэрилинэн туттуллубат, таҥаһын, бэргэһэтин кэтиллибэт. Өскөтүн киһи тириитэ кыһыйар эбэтэр ымынах, баас таҕыстаҕына, тутатына бырааска эбэтэр дерматолог бырааска көрдөрөн эмтэнэр булгуччулаах. Микроспорияҕа уонна трихофитияҕа киһи ыалдьыбытын бигэргэтэр анаалыс тирии уонна венерическэй ыарыылар дьыспаансырыгар эрэ оҥоһуллар. Онон микроспория (төбүрүөн), трихофития (модьуун) олус сыстыганнаах ыарыылар буолалларын умнумаҥ.
=Туттуллбут сирэ:= 1.Кыым хаһыаттан информация ылан киллэрдим; 2.Интэриниэттэн тылбаас.
=Өссө көрүн:= Бу сайтка үчүгэй ба5айы киниигэлэр бааллар: 1.https://mybook.ru/tags/kozhnye-zabolevaniya/ 2.https://pda.litres.ru/tags/kozhnye-zabolevaniya/
Тобуков Павел Захарович
200px|thumb|right|Тобуков Павел Захарович Тобуков Павел Захарович — философия билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара
П. З. Тобуков — Хоту дойду аҕыйах ахсааннаах омуктарын этносоциальнай кыһалҕаларын чинчийэр.
Верея
thumb|85px|Куорат дьаралыга
Верея (Верея) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Наро-Фоминскай оройуоҥҥа киирэр.
Сааппас
Сааппас — хоту, туундараҕа, кулун тутар саҕана түһэр улахан кутталлаах, уһуннук үрэр, күүстээх арҕаа тыал.
Верея
Уобалас кииниттэн (Москва) 111 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Наро-Фоминскай) 34 км сиргэ. Протва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 4758 киһи этэ, иэнэ — 5 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 951,6 киһи.
Олохтоммут сыла — 1371.
Почтатын индэксэ — 143330, төлөппүөнүн куода — +7 49634, ОКАТО куода — 46 238 505.
Колесов Николай Саввич
Колесов Николай Саввич (02.02.1912—31.12.1977) — саха чулуу булчута, Социалистическай Үлэ Геройа.
Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
Связной
Связной — Арассыыйа тэрилтэтэ, сотовай телефоннары атыылыыр. Евросеть кэнниттэн иккис миэстэни ылар. Связной официальнай дистрибьютор GSM телефоннарга. Связной тэрилтэ аһары сытыйа байан банковскай сфераҕа эмиэ үлэлээн эрэр — Связной Банк.
Сандро Боттичелли
Сандро Боттичелли (Sandro Botticelli, 1444 сыл эргин–1510) — Италия живописеһа.
Болотуналара Барҕарыы үйэтин дьоҥҥо сыһыанын көрдөрөллөр. Биллэр үлэлэрэ «Саас» (Primavera), «Венера үөскээһинэ» (Nascita di Venere).
Чемалҕы
Чемалҕы сис. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өртүгэр сытар сис.
Индигир тардыытын Чибаҕалаах уонна Сүүрүктээх уонна Дьааҥы тардаатагар баар Догдо өрүстэр бастарыгар сытар.
Муома - Силээннээх намтал кытыыта буолар.
Устата 300 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2547 м. үрдүккэ тиийэр. 32 аныгылыы мууһуруу тарыҥнара бааллар. Уопсай иэннэрэ 14 км².
Сорох каарталарга Догдо сиһи кытары Догдо - Чемалҕы сиһэ диэн ааттаах.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
II Аан дойду сэриитин саҕанааҕы Утарсыы хамсааһына
Утарсыы хамсааһына — II Аан дойду сэриитин саҕана нацистыы Германия уонна кини союзниктара былдьаабыт сирдэригэр тэриллибит былааһы утарсар хамсааһын.
Араас көрүҥнээх этэ: былаас дьаһалын толорбот буолуу (гражданское неповиновение), пропаганда, тэрилтэлэргэ сабатаас уонна диверсия, күрээбит билиэннэйдэргэ, сууллубут лүөччүктэргэ көмө, Холокост сиэртибэлэрин быыһааһын, сэбилэниилээх утарсыы. Ордук далааһыннаах хамсааһын ССРС, Польша, Югославия уонна Греция сирдэригэр, уонна Арҕаа Европаҕа Италияҕа баар этэ. Европаҕа "үлэлиэхтээх" туһунан этэрээттэр Улуу Британияҕа тэриллибиттэрэ. Оннук этэрээт 1942 сыллаахха Богемия уонна Моравия имперскэй протекторыгар Р. Гейдрихха саба түспүтэ.
Хамсааһын күнэ муус устар 10 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Кһумба
Кһумба (Khumba), Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ оҥорон таһаарбыт мультига, технология өттүнэн АХШ уонна Дьоппуон көмө буолбуттара. Мультик 2013 сыллаахха Африка дойдуларыгар тахсар, 2014 сыллаахха Аан Дойдуга барытыгар. 150 омук тылынан тылбаастанан Аан Дойду бары кинотеатрдарыгар толору 2014 сыллаахха тахсан, АХШ мультиктарын рейтининэн тэннэһэр.
Сүжет
Зебра туһунан, төрүүрүгэр кэннин полосалара суохтар, ол иһин ийэтэ Кhумба диэн ааттыыр.
Кыһыл ягуар
мини|Чичен-Ица ягуара Кыһыл Ягуар (el Trono del Jaguar Rojo de Chichén Itzá) — 1968 сыллаахха Гренобльга уонна Мехикоҕа аан бастаан Олимпия оонньууларын ымыытын быһыытынан туһаныллыбыт ымыы. Бу уобараһы былыргы Майя (maya) омук Чичен-Ица (Chichén Itzá) куоратын хаһыы кэмигэр булуллубут кыһыл ягуар быһыылаах улахан тойон олорор күндү олбоҕор майгыннатан оҥорбуттара. Мехикоҕа Олимпия оонньууларын тэрийээччилэр Кыһыл Ягуарга аат биэрбэтэхтэр. Ол эрэн билигин мексиканецтар Майя диэн ааттаах этэ дииллэр. Хайдаҕын да иннигэр, 1968 сыллааҕы олимпиада кэмигэр ити ымыы киэҥ биһирэбили ылбатаҕа.
1400-с
1400-с сыллар.
Кристааллар
Кристааллар — айылҕаттан сөптөөх многогранник формалаах кытаанах эттиктэр. «Кристаал» диэн аат икки гириэк тылыттан оҥоһуллубут — «тымныы» уонна «хатыы/кытаатыы», ол аата Гомер саҕана «таастыйбыт муус» диэн суолталаах этэ, уонна ол саҕана хайа курустаалын кристаалларыгар эрэ сыһыаннааҕа.
Кристааллар айылҕаттан сөптөөх формалаахтара кристаал атомнара туспа анал бэрээдэгинэн бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһоллорунан быһаарыллар. Ол анал бэрээдэктээхтик холбоспуттара кристаал решетката диэн ааттанар.
Кристааллары араас геохимия науукалара үөрэтэллэр:
30-с
30-с сыллар.
40-с
40-с сыллар.
JavaScript
JavaScript диэн сүрүннээн уэб браузердар оҥорууларыгар уонна үлэлэригэр туттуллар скрипт тыла. ECMAScript тыл диалега буолар.
JavaScript'ынан үлэлиир уэб сирэй (HTML 4.01 синтакиhын туттар) холобура:
Ахсынньы 21
Ахсынньы 21 диэн Григориан халандаарыгар сыл 355-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 356-c күнэ). Сыл бүтүө 10 күн баар.
Алтынньы 18
Алтынньы 18 диэн Григориан халандаарыгар сыл 291-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 292-c күнэ). Сыл бүтүө 74 күн баар.
60-с
60-с сыллар.
Ийэ Тереза
Ийэ Тереза (дьиҥ аата Агнес Гонджа Бояджиу, Anjezë Gonxhe Bojaxhiu) (1910-1997) — Билиҥҥи Хотугу Македония Скопье диэн киин куоратыттан (ол саҕана Осмаан Импиэрийэтигэр киирэрэ) төрүттээх католик манаах дьахтар, Амарах сүрэх итэҕэл уордьанын олохтооччу, омугунан албанка.
Төрүттээбит уордьана билигин отучча дойдуга көхтөөхтүк үлэлиир. Нобель бириэмиэйтэ 1979 сыллаахха анаммыта.
Сылгы ыаҕаһа
Сылгы ыаҕаһа — саар ыаҕас курдук улахан, элбэх биэ үүтүн мунньарга аналлаах олус сиэдэрэй тигиилээх ыаҕас көрүҥэ. Быата олус сиэдэрэй буолар: кэтит гына көнтөс курдук хатыы эбэтэр халыҥ гына өрүү. Эркинэ көнө, арыт түгэҕэ дэлбиһэх буолар.
Ноговицын Андрей Тимофеевич
Ноговицын Андрей Тимофеевич (1961) — хаhаайыстыбаннай үлэhит, Чурапчы улууһун, Чурапчы уонна Мугудай нэһилиэктэрин ытык киһитэ. 2013 сылтан Чурапчы улууhун баhылыга.
Олоҕун олуктара
1980—1983 сс. Дьокуускайдааҕы тыа хаhаайыстыбатын техникумун устудьуона.
1983—1986 сс. Эрилик Эристиин аатынан сопхуос зоотехник бригадира.
1986—1990 сс. Мугудай сопхуос Төлөйдөөҕү отделениятын управляющайа.
1990 сс. Чурапчы райкомун инструктора.
1990—1994 сс. уhук илиҥҥи кадрдары бэлэмниир киин истээччитэ.
2013 с. балаҕан ыйыттан Чурапчы улууhа муниципальнай тэриллии дьаhалтатын а5а баhылыга.
Саха сирин президенэ А. С. Николаев эрэллээх киhитэ.
Наҕараадалара
— Российскай Федерация тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ;
— Саха Республикатын тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ;
— Ю. Н. Прокопьев аатынан государственнай бириэмийэ лауреата;
— Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина;
— Чурапчы нэһилиэгин бочуоттаах гражданина;
— Мугудай нэһилиэгин бочуоттаах гражданина
50-с
50-с сыллар.
Левиафан (киинэ)
Cүжет
Киинэ сурун чааьа Мурманскай уобаласка барар.
1410-с
1410-с сыллар.
Териберка
Териберка (Териберка), дэриэбинэ, Мурманскай уобаласка баар. Бу дэриэбинэҕэ Левиафан уһуллубута.
Мирнэй аэропорда
Мирнэй аэропорда Мирнэйтэн 4 км илин баар. Орто кээмэйдээх авиалайнердары ылар. 24 чаастаах режимнаах үлэлиир. Азия уонна Хоту Америка икки ардынааҕы Хоту полюс нөҥүө салгын сырыыытыгар тутаах суолталаах аэропорт.
Толль Эдуард Васильевич
thumb|right|Толль Эдуард Васильевич Барон Эдуа́рд Васи́льевич Толль (Eduard Gustav von Toll; 1858, Ревель, — 1902, сураҕа суох сүппүт) — нуучча геолога, Арктика чинчийээччитэ.
Олоҕун олуктара
Остзей ниэмэстэриттэн төрүттээх, барон титуллаах этэ. Ревель (билигин Таллинн) куоракка төрөөбүтэ. Онно оскуоланы бүтэрбитэ. Дьиэ кэргэн аҕалара өлбүтүн кэннэ 1872 сыллаахха Дерпт (билигин Тарту куоракка) көспүтэ, Эдуард онно Дерпт университетын естественно-историческай факультетыгар киирбитэ. Минералогияны, геологияны, ботаниканы, зоологияны, медицинэни үөрэппитэ.
Бастакы эспэдииссийэтигэр Хотугу Африка кытылын таһыгар сылдьыбыта. Алжиир уонна Балеар арыыларын фаунатын, флоратын, геологиятын үөрэппитэ. Төннөн баран Дерптка зоологияҕа кандидат диссертациятын көмүскээбитэ, университекка хаалларыллыбыта.
Толль үлэтин аатырбыт полярник А. А. Бунге сэргээбитэ. Саҥа Сибиир арыыларыгар эспэдииссийэҕэ ыҥырбыта. 1885 сыл кулун тутарыгар уонна муус устарыгар Дьааҥы өрүс устун 400 километры устан Толль Верхоянскайга кэлбитэ. Матырыйаал хомуйан баран Хаһаачыйаҕа төннүбүтэ онтон Саҥа Сибиир арыыларыгар тиийбитэ.
Ходулов Дмитрий Федорович
200px|thumb|right|Ходулов Дмитрий Федорович Ходулов Дмитрий Федорович (04.08.1912—03.10.1976) — ССРС народнай артыыһа, Саха АССР народнай артыыһа.
Олоҕун олуктара
Баатара нэһилиэгин (билигин Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Булгунньах диэн сиргэ 1912 сыллаахха атырдьах ыйын 4 күнүгэр төрөөбүтэ. 12 саастааҕар дьоно Төхтүргэ көспүттэрэ, онно икки кылааһы бүтэрбитэ, онтон ликбезкэ үөрэммитэ.
20 саастааҕар Д. Ф. Ходулов Дьокуускайга барар уонна музыка-драма тыйаатырын драматын устуудьуйатыгар үөрэнэ киирэр. 1934 сыллаахха бүтэрэн баран Саха сиринээҕи Ойуунускай аатынан музыка-драма тыйаатырын труппатыгар үлэлии киирэр. Д. Ф. Ходулов бастакы оруола — В. Чиряев «Саһыл Сыһыы» драматыгар кыһыл армеец. 1960-с сылларга режиссуранан дьарыктаммыта.
Дмитрий Ходулов 1962 сыллаахха туруорбут «Сыгый Кырынаастыыр» диэн спектээкилэ, дьон биһирэбилин ылбыт бастакы эпическэй туруоруу буолбута. ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 6-с ыҥырыытын дьокутаата. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин 5-с ыҥырыытын дьокутаата, Президиумун чилиэнэ.
Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Пахомов Эдуард Иннокентьевич
Пахомов Эдуард Иннокентьевич (1951-2015) — саха скульптора.
И. Е. Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура үнүстүүтүн бүтэрбит, Арассыыйа художествотын акадьыамыйатын айар мастарыскыайыгар Красноярскайга үөрэммит. 1985 сыллаахха Владивостокка буолбут «Советский Дальний Восток» быыстапка кыттыылааҕа.
2001 сыллаахха скульпторга Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ анаммыта.
Биллэр үлэлэрэ
Дьокуускайга сыырка таһыгар турар сэлиичээни, Гагарин куоракка космонавт ийэтигэр мэҥэни оҥорбута.
Хоролор (бүрээттэр)
Хоролор диэн саха омугун үс төрүттэриттэн биирдэстэрэ буолаллар диэн өссө Сэһэн Боло Улуу Хоро туһунан үһүйээннэргэ олоҕуран суруйбута.
Соторутааҕыта А.И.Эверстов саха өбүгэлэрэ Маньчжурияҕа көhөрүллэн олорбуттарын туhунан үлэтэ бэчээккэ тахсыбыт. Хори-буряттар төрүттэрэ эмиэ ити этэр сиргэ дойдулаахтара диэн суруйуулар бааллар. Бэл биир холбоhугу ыйаллар. Бу Хулунь диэн биистэр холбоhуктара, манна ехэ бииhэ баhылаан олорбута. Маньчжурдар империяларын төрүттээбит Нурхаци бу бииhи холбууругар, улахан утарсыыны көрсүбүтэ биллэр. Кырдьык ехэ диэн тоөус ууhа Байкал таhыгар эмиэ баара, кинилэри атыннык жакут, йако аҕатын ууhа диэн ааттыыллара. Аны туран бу Маньчжурияҕа баар буола сылдьыбыт ехэлэр төрүттэринэн Тумот бииhин киhитэ этэ диэн сурукка киирбитэ баар. Онон буоллагына, йаколар, ехэлэр (сахалар?) диэн чопчу тумат диэн аатынан биллибит биис дьоно ааттанар буолуохтарын сөп диэн санааҕа кэлэбит!
Онон ыллахха бурят-хоринецтар монголлары кытта сэриилэспит хори-туматтар быhаччы удьуордара буолабыт дэнэллэрэ мөккүөрдээх соҕус буолуон сөп эбит. Хори-туматтар Маньчжурияҕа көhөрүллүбүттэрин туhунан матырыйаал ханна да суох. Арай Енисей биистэрэ (кыргыстар уонна усухань) көhөрүллүбүттэрэ биллэр. Аны туран Рашид-ад-дин суруйуутугар, хори (кори) бииhэ уонна туматтар тус-туспа араарыллан ахтыллаллар. Арай XIX үйэҕэ көстүбүт монгол «Ытык сэhэнигэр» эрэ биир норуот курдук, хори-туматтар диэн ахтыллаллар. Онон бу кэлин үөскээбит өйдөбүл буолуон сөп курдук. Урут атын сиргэ олорбут биистэр бииргэ холбоhон олохсуйбуттара, монгол сэhэнигэр хаалан хаалбыт буолуон сөп. Холобур, саха өбүгэлэрэ туматтар уонна бурят сүрүн бииhэ хоринецтар. Урут туматтар туhунан кэпсииргэ эппитим курдук, хоринецтар бэйэлэрин «коринцы уонна батулинцы» диэн өбүгэ саҕаттан биллэбит диэбиттэрэ, кырдьык хори-буряттар хори-туматтар быhаччы удьуордара буолалларын дакаастабылынан буолуон сөп.
XVI үйэ бүтүүтэ хоринецтар сорохторо билинни Иhинээҕи Монголияҕа төрүт олорор сирдэриттэн, солонгостор батталларыгар түбэhэн, өрө туран, хотторон баран, Байкал диэки төрүттэрин сирдэригэр көhөргө санаммыттара. Манна айанныылларыгар, тэлиэгэлэрин оҕуска көлүйэн баран, улуу Истиэби туораан, көhөн күккүрүйэн испиттэр. Байкал таhыгар кэлэн баран, онно олохтоох хамниганнар диэн тонустар уустарын кытта көрсүбүттэрэ, атааннаhыы саҕаламмыта. Сэрииhит хамниганнар сүãүн олордубакка, Улуу Хоро дьоно арааhа саҥа сирдэри көрдүү хоту диэки барарга күhэллибиттэрэ.
Онон эппитим курдук бу хори-буряттар өбүгэлэрэ ханан чопчу олорбуттарын туhунан араас этиилэр бааллар. Бу хоринецтары үтүрүйбүт солонгостор ааттарын Маньчжурия тоөустарын солоннор ааттарын кытта тэөнии туталлар, солонгос диэн орто үйэтээҕи монголлар кореецтары ааттыылларын эмиэ ыйыахха син. Онон Саха сиригэр хоролор диэн хоринецтар салаалара XVII үйэ саҕаланыыта кэлбит буолуохтарын эмиэ сөп. Манна Саха сирин хоролоро хоринецтартан тахсыбыттарын көрдөрөр туох баарый диэн ыйытыы үөскүөн син. Бу боппуруос бурят учуонайдарын эмиэ олус интириэhиргэтэрэ биллэр. Ол курдук Б.Р.Зориктуев диэн бурят ученайа бу боппуруоhу үөрэтээри 80 сылларга Саха сиригэр кэлэн барбыт. Ол кэнниттэн кини сахаларга баар хоролор уонна хоринецтар икки ардыгар туох да быhаччы сыhыан суох диэн түмүк оҥорбут. Манна кини хоролор хори-буряттартан төрүттээхтэрэ буоллар, көстө сылдьар буолуо этэ, таҥастарыгар-саптарыгар, тылларыгар-өстөрүгэр диэн этэр. Ол эрээри XVII үйэттэн ыла уларыйыы бөҕөтө буолан, хоролор урут сахаттан уратылаах да буоллахтырына ол симэлийэн сүппүтэ ырааппыт буолуохтаах.
Сымнаҕас сыһыан
Сымнаҕас сыһыан оҕо атаах буола иитиллэрин үөскэтиэн сөп.
Оҕо өйө-санаата олус түргэнник сайдар. Оҕоҕо сымнаҕастык сыһыаннаһыы сымнаҕас майгылаах буола улаатарыгар олук, тирэх буолар кыаҕа улахан. Оҕо төрөппүтүн туохха барытыгар үтүктэрэ майгынын, дьоҥҥо сыһыанын эмиэ сүһэн ылан иҥэринэн иһэригэр тириэрдэр.
Төрөппүттэр аһара көрөн-истэн, атаахтатан кэбиһиилэрэ оҕо тугу да оҥорбутугар кыһаммат, эппиэтинэһэ суох буолуутун улаатыннарар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн көрөр-истэр ийэ куруук көмөлөһө, оҕотугар оҥорон, бэлэмнээн биэрэ үөрэнэн хаалан оҕону атаахтатар кыаҕа хаһан баҕарар улаатан хаалар. Манна эбии ийэ аһынара, харыһыйара, көмүскүү сатыыра аһара барыыта оҕо атаах буола улаатарыгар төрүт буолар. Үгүс оҕолор доруобуйалара мөлтөҕө, кинилэри көрүү-харайыы, харыстааһын аһара барыытыгар тириэрдэр кыаҕа улахан.
«Биир оҕо атаах буолар» диэн этии былыргыттан баар. Оҕо ийэ кута хаһан үөскүүрүн төрөппүттэр арааран билэ иликтэр. Билигин сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ буор, ийэ уонна салгын куттары оннун булларбытынан оҕо ийэ кутун иитиини кыра эрдэҕиттэн саҕалаан туһаныахха сөп буолла.
Уол оҕону иитиини сымнаҕас майгылаах аҥардас ийэ киһилии суолунан ыытара аһара уустугун ийэ оҕотугар сыһыанын быһаарыы дакаастыыр. Бэйэтэ аһара барар майгылаах уол оҕону иитиигэ, бэрээдэги тутуһуннара үөрэтиигэ ийэ оҕотугар сыһыана чиҥ, кытаанах буолуохтааҕын аһыныгас санаата элбэҕиттэн кыайбата кырдьык. Оҕону иитиигэ маннык уустуктар баалларын сахалар былыр-былыргыттан билэн олоххо туһаналларын бэлиэтинэн «Аҥардас ийэ», «Тулаайах оҕо» диэн этиилэр бааллар.
Улаатан иһэр оҕо өйө-санаата сайдан истэҕинэ бэйэтин туһугар үлэлиир кыаҕа улаатан биэрэр. Тугу оҥороругар барытыгар аан бастаан бэйэтигэр туһалаах, барыстаах буоларын урутаан оҥорор кыахтанара, ийэтэ булан, көмөлөһөн, оҥорон биэрэрэ элбэҕиттэн эмиэ улаатан иһиэн сөп.
Дьон бары бэйэлэрин тустарыгар сымнаҕас сыһыаҥҥа баҕараллар, ону сөбүлүүр буоллахтарына, бу сыһыан аһара барыыта эппиэтинэһэ, эбээһинэһэ суох буолууну үөскэтэрин аахсыбаттар. Оҕоҕо сыһыаҥҥа эмиэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини кытаанахтык тутустахпытына, оҕобутугар сымнаҕастык сыһыаннаһа сатаабыппыт иһин, эппиэтинэстээх, эбээһинэһи толоруу, бэрээдэги тутуһуу көрдөбүллэрин хайаан да тутуһуннара, толотторо үөрэттэхпитинэ эрэ иитиибит табыллар, туһаны аҕалар.
Буруйу, куһаҕан быһыыны оҥорбут оҕоҕо ханнык эрэ эппиэтинэс кэлэрин туһунан биллэрии кыра эрдэҕиттэн оҥоруллара ордук. Чаҕытар, салыннарар күүһүнэн бу кэмҥэ Улуу Тойон таҥара буолара олус туһалаах. Сыыһа-халты туттунууттан, куһаҕаны оҥорууттан оҕо бэйэтэ аан маҥнай эрэйдэннэҕинэ, тугун эмэ дэҥнээн, ыарыыланнаҕына, кэһэйдэҕинэ Улуу Тойон таҥара үөрэҕин дьайыыта тиийэрин син-биир билэр.
Төрөппүт оҕотугар сыһыана сымнаҕас эрээри көрдөбүлэ, ирдэбилэ үрдүк, кытаанах, халбаҥнаабат буоллаҕына, оҕото бэрээдэктээх, ол аата бэрээдэги тутуһар, кэспэт, киһи быһыылаах буола улаатар кыахтанар.
Оҕо улаатан бэйэтин өйө киирэн истэҕинэ сымнаҕас сыһыаны бэйэтин туһугар туһанар санаата элбиир. Буруйу, куһаҕаны оҥордоҕуна билбэтэҕэ буолан хаалларан кэбистэххэ эбэтэр оҥоруллубут куһаҕан быһыыга тэҥнээтэххэ, сымнаҕастык сыһыаннастахха, аны аһара барара эбиллэн хаалан куһаҕан быһыытын хатылаан оҥорор кыаҕа улаатарын тэҥэ, төрөппүтэ этэрин толорбот, аанньа ахтыбат буолар кыахтанар.
Буруйу, куһаҕан быһыыны оҥорбут оҕоҕо онно тэҥнээх сыһыан хайаан да баара ирдэнэр. Кыра эрдэҕинэ муннукка туруорууттан, тохтото, уоскута түһүүттэн саҕалаан, араас манньата көҕүрүүрүн билэ улааттаҕына, куһаҕан быһыыны оҥордоххо эппиэтинэс кэлэрин билэр буола улаатар. Улаатан эрэр оҕоҕо үчүгэй сыһыан куһаҕан өттүгэр уларыйыыта оҕо оҥорор быһыытыгар эппиэтинэстээх буолуутун үөскэтэр.
Оҕоҕо төрөппүт көрдөбүлэ кытаанах буолуута үлэҕэ-хамнаска үөрэтиигэ хайаан да наада. Элбэхтик, уһуннук хамсаныахха, көтөҕүөххэ, сүгүөххэ наадата үлэ эрэйдээҕин биллэрэр. Үлэҕэ биир сыыһа туттуу, киһи оҥороруттан атыннык, уратытык, айыыны оҥоруу киһи эчэйиитигэр тириэрдэр кыахтааҕа оҥорор быһыыны ордук кытаанахтык хонтуруоллуурга күһэйэрин тэҥэ, оҕо үлэттэн сылайара, салҕара ханнык да үлэни үлэлииргэ кыра да буоллар ыгааһын баар буоларын быһаарар.
Оҕоҕо куруук көмөлөһөн, ыйан-кэрдэн биэрэ сырыттахха, аны онно үөрэнэн хааллаҕына, атын киһи ыйыыта суох тугу да кыайан оҥорбот буолан хаалыан сөп. Оҕо бэйэтэ ону-маны оҥорорго үөрэниитин хайдах эмэ тулуйуу, кэтэһии төрөппүттэн ирдэнэр. Оҕо таҥаһын таҥна үөрэниитэ олус уһун кэми ыларынан төрөппүт бэйэтэ таҥыннара охсон баран детсадыгар илдьэрэ сыыһа. Хайдах эмэ эрдэлээн туран детсадка барыан баҕарар оҕоҕо бэйэтэ таҥнарыгар бириэмэ биэрии, кэтэһии оҕо үөрэнэрин лаппа түргэтэтиэн сөп.
«Сымнаҕас эрээри сымара таас курдук» диэн төһө да аһыммыт курдук тутуннар, сымнаҕастык сыһыаннастар даҕаны, туһааннаах көрдөбүлүн аҕыйаппат, кыратык да кыччаппат төрөппүтү, салайааччыны этэллэр. Көрдөбүл намтаан, сымнаан биэриитэ ситиһэ сатыыр киһиэхэ дьулуурун, тулуурун намтатар, ол иһин ситиһиини аҕыйатыан, үөрэх тиийимтиэтин суох оҥоруон сөп.
Бэйэлэрэ көрсүө, сэмэй, сымнаҕас майгылаах эрээри кытаанах, халбаҥнаабат көрдөбүллээх төрөппүттэр оҕону иитэр, үөрэтэр кыахтара улахан. (1,99).
70-с
70-с сыллар.
Сингапур
Сингапур (кыт. 新加坡 Xīnjiāpō, мал. Singapura, тамил. சிங்கப்பூர் Cingkappūr) диэн Малай тумул арыытын соҕуруу өттүгэр баар кыра арыы дойду. Экуатортан 137 км соҕуруу баар. Кирбиилэhэр Малайзия Дьоhор илиниин уонна Индонезия Риау арыыларыныын. Иэнэ 707.1 км2. Соҕуруулуу-илин Азия ордук кыра дойдута.
1420-с
1420-с сыллар.
Промилле
Проми́лле (pro mille — тыһыынчаҕа) — тыһыынча гыммыт биирэ, бырыһыан 1/10. бэлиэнэн бэлиэтэнэр. Туох эрэ тыһыынча гыммыт өлүүскэлэрин ааҕарга туттуллар. Бэлиэтэ судургу дробунан суруйууттан тахсыбыт: 27/1000 → 27‰; нуулун ахсаана (3 нуул) 1000 чыыһылаҕа баар нууллар ахсааннарыгар сөп түбэһэр. Windows систиэмэтигэр бэлиэни маннык суруйуохха сөп Alt-0137: NumLock холбонон турдаҕына хаҥас Alt тимэҕи баттаан туран клавиатуура аттарыытын сыыппара блогар 0137 сыыппаралары суруйуллар.
Киилэнэн ааҕыллыбыт маасса промилета граамынан ааҕыллыбыкка тэҥнэһэр. Оттон тоннанан ааҕыллыбыт маасса — киилэнэн буолар.
Туттуллуута
Холобур, уу тууһа (11 ‰ туустаах диэн буоллаҕына, уу маассатыттан 0,011 туус буолар, ол эбэтэр 1 кг ууга 11 г туус).
Киһи хааныгар алкоголь концентрацията (итирбитин кээмэйэ) эмиэ үксүн промилленан суруллар.
Видное
thumb|85px|Куорат дьаралыга thumb|85px|Куорат былааҕа Видное (Видное) — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Ленинскай оройуон киинэ.
Уобалас кииниттэн (Москва) 23 км сиргэ. Битца өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.
Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 54615 киһи этэ, иэнэ — 10,2 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 5354,41 киһи.
Олохтоммут сыла — 1949, 1965 сыллаахтан — Расторгуево куорат тииптээх бөһүөлэк.
Куорат баһылыга — Сергей Троицкай.
Почтатын индэксэ — 142700, төлөппүөнүн куода — +7 495—54, +7 498—618, ОКАТО куода — 46 228 501 000.
Серебряков Алексей Валерьевич
Алексей Валерьевич Серебряков — Арассыыйа артыыһа.
Билигин Канаада олохтооҕо. Элбэх киинэҕэ уһуллубута, бэйэтэ эмиэ устубута.
Биллэр оруоллара уонна киинэлэрэ: Левиафан уонна Груз 200.
Суйфэньхэ
Суйфэньхэ (кит.: 绥芬河市, пиньинь Suifēnhé Shì) - Кытай хотугу өттүгэр баар кыракый атыы эргиэн куората, улахан туризм киинэ, 3 км Арассыыйа күрүөтүттэн, утары Пограничный диэн дэриэбинэ. Нэһилиэнньэтэ 80 тыһ киһи, өссө 300 тыһ кэлии дьоннор. 1975 сыллаахтан куорат статуһун ылбыта.
Экономиката
Суйфэньхэ - улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар, улахан атыы уонна эргиэн киинэ. Улахан аһаҕас экономическай зона буолар. Элбэх бизнесменнэр бааллар.
Нэһилиэнньэтэ, омуктара
Суйфэньхэ - интернациональнай куорат (элбэх араас омуктар олороллор). Саамай улахан уонна төрүт олохтоох омук кытайдар буолаллар, ону таһынан куоратка элбэх сахалар, нууччалар, кэриэйдэр, узбектар, ниэмэстэр уонна сэрии кэнниттэн дьоппуоннар олороллор.
thumb|250px|Суйфэньхэ куорат понарамата thumb|250px|Суйфэньхэ куорат түүн thumb|250px|Гуаньлинь хыраама
80-с
80-с сыллар.
Стручков Кирилл Намсараевич
200px|thumb|right|Стручков Кирилл Намсараевич Стручков Кирилл Намсараевич — филологическай билим кандидата.
Олоҕун олуктара
К. Н. Стручков — социолингвистика эйгэтигэр идэтийэр.
1430-с
1430-с сыллар.