cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
Сигэлэр
Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Олунньу 26
Өлбүттэр
1969 — Карл Ясперс (1883 төр.), ньиэмэс бөлөһүөгэ, психолог уонна психиатр, экзистенциализм бэрэстэбиитэлэ.
Васильева Маргарита Владимировна
300px|thumb|right|Васильева Маргарита Владимировна Маргарита Владимировна Васильева — Опера уонна балет театрын солбуйааччы дириэктэрэ.
Аан дойдуга оҕо кинигэтин күнэ
thumb|250px|Оҕо уонна кинигэ Аан дойдуга оҕо кинигэтин күнэ (Международный день детской книги) муус устар 2 күнүгэр, Х. К. Андерсен төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. 1967 сыллаахха Оҕо уонна ыччат литэрэтиирэтин аан дойдутааҕы Сүбэтэ (IBBY) төрүттээбит. Бу күн IBBY икки сылга биирдэ Х. К. Андерсена аатынан бириэмиэйэни оҕо суруйааччытыгар уонна оҕоҕо аналлаах кинигэ иллюстраторыгар аныыр.
Бу күн бэлиэтэнэрин аатырбыт ниэмэс суруйааччыта Лепман Йелла көҕүлээбитэ.
Сылын ахсын бу күн спонсорынан IBBY чилиэнэ - дойду - буолар. Кини ханнык эмит суруйааччыта уонна худуоһунньуга оҕолорго туһаайыы уонна былакаат ааптара буолаллар.
Сарыы хаппар
Сарыы хаппар — араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах курга баана эбэтэр сүгэ сылдьыллар олус кэрэ ойуулаах-дьарҕаалаах дьоҕус, кыра хаппар.
Итэҕэл икки өрүтэ
"Туох барыта икки өрүттээх" диэн сахалар этиилэрэ өй-санаа тутулугун быһаарар. Итэҕэл икки өрүтэ тэҥҥэ сайдан истэхтэринэ омук олоҕо туруктаах буолар.
Сибиир, Алтай олохтоохторо түүрдэр былыр-былыргыттан, Христос таҥара үөскүөҕүн быдан инниттэн халлаан таҥаратыгар үҥэллэрин уонна таҥаралаахтарын бэлиэтин тэҥ салаалаах кириэстээхтэрин түүр омуктар былыргыларын үөрэтээччи Мурат Аджи бэлиэтиир. (1,17).
Христос таҥара үөрэҕэ Сибиир олохтоохторун итэҕэллэриттэн элбэх өрүттэрин холбуу иҥэринэн сылдьарын үөрэтиини Г.В.Ксенофонтов саҕалаабыта. Маҥнайгы Христос таҥараны итэҕэйээччилэр түмсүүлэрин өлбүт дьоннорун ахта-саныыр кэмнэригэр түбэһиннэрэн оҥороллорун былыргы историктар бэлиэтииллэр эбит. Ол кэмнэргэ Италияҕа похороннай ассоциациялар диэн ааттаах элбэх дьон түмсүүлэрэ бааллара историктарынан бэлиэтэммит. Арай бу кимнээх холбоһор, мустар тэрилтэлэрэ эрэ буолалларын биһиги быһаарыахпытын наада. (2,132,133).
Айыы, айыылаах уонна таҥара, таҥаралаах диэн тыллары сахалар былыр-былыргыттан, нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн куруук тутталлар. Бу итэҕэл тыллара. Бу тыллар сахалар былыр-былыргыттан итэҕэллээхтэрин, таҥаралаахтарын биллэрэллэр. Омук тутта сылдьар тылыгар быдан үйэтээҕитэ киирбит уонна туттулла сылдьар өйдөбүл кини өйүгэр-санаатыгар баар буолар, дириҥник иҥэр. Урукку сэбиэскэй былаас саҕана саха дьонун олохторун үөрэҕэ суох, онон үөрэтии да наадата суох диэн этэллэрэ. Үгүс арҕааҥҥы үөрэҕи тутуһааччылар билигин билэ-билэ соруйан буккуйаллар, сыыһа суолунан салайаллар. Ол иһин биһиги итэҕэлбит өссө да оннун була илик курдук эрээри дьон өйүгэр-санаатыгар, ийэ куттарыгар олус дириҥник иҥэн сылдьар.
Сахалар итэҕэллэрэ оннун булан, сурукка киирэн кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ туттуллар.
Саха дьоно куруук кэриэтэ итэҕэл икки өрүтүн холбуу этэн: «Айыылаах-таҥаралаах», «Айыым-таҥарам»,- диэн туһаналлар. Бу тыллар төһө да бииргэ этиллэн туттулунналлар өйдөбүллэрэ уонна тутулуктара тус-туспалар.
Итэҕэл өй-санаа төрүтэ буолар. Киһи баҕа санаата, тугу эмэ итэҕэйэрэ итэҕэли үөскэтэр. Өй-санаа барыта икки өрүттээҕин курдук итэҕэл эмиэ икки өрүттээх, икки өттүттэн кытаанах тутулуктаах:
1.	Үрүҥ айыы итэҕэлэ.
2.	Таҥара итэҕэлэ.
Шипраге
Шипраге (Šiprage), Босния уонна Херцеговина уонна. Олохтоохторун ахсаана 788 (2013).
Итэҕэл икки өрүтэ
Итэҕэл бу икки өрүттэрэ киһи өйө-санаата сайдыытын тутулуктарын быһаараллар. Ол курдук таҥараҕа итэҕэл, киһилии баҕа санаа, киһилии, сиэрдээх саҥаны арыйыылары оҥорон олох иннин диэки сайдарын хааччыйар буоллаҕына, Үрүҥ айыыларга итэҕэйии киһи урукку олох уоппуттарын туһалаах өрүттэрин бэйэтин олоҕор туһаныахтааҕын быһаарар.
Итэҕэл бу икки өрүттэрин төһө кыайарбытынан дириҥник быһаардахпытына:
1. Үрүҥ айыы итэҕэлэ. Айыылар Үөһээ дойдуга олороллор диэн былыргы саха ойууннара этэллэр. Онтон түүл үөрэҕэ уонна сайдан иһэр «Кут-сүр үөрэҕэ» былыр үйэҕэ дуу эбэтэр соторутааҕыта өлбүт дьон куттара, өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга бэйэлэрэ туспа айыы буолан сылдьаллар диэн быһаараллар. Түүлбүтүгэр өлбүт дьону курук кэриэтэ көрөбүт. Үрүҥ айыылары итэҕэйии диэн бу олорон ааспыт дьон оҥорбут улуу дьыалаларын ахтыыга, бэйэ олоҕор туһаныыга олоҕурар. Урукку дьон үөрэхтэрэ кэлэр көлүөнэлэр олохторугар туһалаах, өссө да туттуллар буоллаҕына умнуллубакка, хаалан хаалбакка куруук туһалыы сылдьар дьылҕаланар. Манных үөрэх үйэлэргэ сүтэн симэлийэн хаалбакка салгыы туһанылла сылдьыыта Үрүҥ айыыларга итэҕэйии диэн ааттанар.
Күүстээх куттаах-сүрдээх киһи кута аймах-билэ дьонугар көмөлөһө, көрө-истэ сылдьара айыы итэҕэлэ үөскүүрүгэр тирэх, олук буолбут. Айыылар диэн былыргылар, өлбүттэр билиилэрэ ааттанар. Өлбүттэр өйдөрүгэр-санааларыгар итэҕэйии, кинилэр үөрэхтэрин, этиилэрин тутуһуу Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөппүтүн үтүктэн кини курдук буолар, олоҕу олорор баҕа санааны үөскэтинэригэр үөрэтэр. Оҕо киһи быһыылаах, туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатарыгар төрөппүттэрэ иккиэн кыһанан-мүһэнэн, батыһыннаран, үтүгүннэрэн, өйө-санаата аһара барарын хааччахтаан үөрэтэллэрэ саха дьонун олохторун үөрэҕэр сөп түбэһэр. «Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарыаҕа» диэн өс хоһооно уол оҕо аҕатын суолун, олоҕун үтүктүөхтээҕин быһаарар. Бу таҥара үөрэҕэ биир эрэ көлүөнэ дьоҥҥо буолбакка хас да кэлэн иһэр көлүөнэлэргэ салгыы дьайар. Ол курдук киһи оҕото бэйэтинээҕэр тулуурдаах, дьулуурдаах, үлэһит буола улааттаҕына оҕолорун бэйэтин курдук иитиэн-үөрэтиэн сөптөөх. Олох үөрэҕэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ уларыйбакка салгыы бэриллэн иһиитэ итинник төрөппүттэриттэн оҕолоругар бэриллэр. (3,24).
Киһи баҕа санаата муҥура суох, кыаҕа эбиллэн истэҕинэ элбээн, үллэн иһэр. Таҥара диэн киһи баҕа санаатыттан үөскүүр үгэс ааттанар. Таҥара үөрэҕэ диэн өй-санаа үөрэҕэ, сайдан иһэр өйү-санааны үөрэтэр. Бу үөрэх өй-санаа аһара барарын хааччахтаан киһи буолуу, киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу суолугар киллэрии үөрэҕэ буолар.
Сахалар олохторун үөрэхтэринэн өй-санаа хааччахтара манныктар уонна оҕо улаатан өйө-санаата сайдан истэҕинэ уларыйан биэрэн иһэллэр:
2.	Өссө улаатан бэйэтин өйө киирэн истэҕинэ "Айыы диэмэ", «Айыыны оҥорума» диэн дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорор кутталлаах, куһаҕан диэн бобуу оҥоруллар.
3.	Оҕо улаатан улахан киһи буолан баран «Киһи быһыытын кэһимэ», «Сиэри тутус» диэн хааччахтары хайаан да тутуһа сылдьара көрдөнүллэр. Киһи быһыылаах киһи тугу барытын дьон оҥороллорун курдук оҥорор.
Бу бобуулар, хааччахтар киһи өйө-санаата, баҕата хаһан да аһара барбатын хааччыйаллар. Өйүн-санаатын аһара ыыппат, хааччахтыыр киһи таҥара үөрэҕин тутуһар, үтүө санаалаах, таҥаралаах киһи буолар. Ол аата таҥара диэн киһи бэйэтэ үтүөҕэ, үчүгэйгэ ыҥырар дьон олоҕун сиэриттэн аһара барбат баҕа санааны үөскэтиниитэ уонна онтун толорорго дьулуһуута ааттанар. Таҥаралаах буолуу баҕа санаа аһара барыытын суох оҥорон, «Көҥүлүнэн барбыт» киһи үөскүүрүн аҕыйатан дьон бииргэ олорууларыгар, бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннаһыыларыгар олус улахан туһаны оҥорор.
Таҥаралаах буолуу, таҥараҕа үҥүү диэн дьон оҥороруттан атыннык, тиэрэни, куһаҕаны, айыыны оҥорбоппун диэн билинии уонна ону мэктиэлээһин буолар.
Баҕа санаа олус күүстээҕин, киһини араас кыайыылары ситиһэригэр сирдиирин уонна тириэрдэрин сахалар «Баҕалаах маска ыттар» диэн өстөрүн хоһооно бигэргэтэр. Ол курдук ханнык эрэ олус улахан сыалы, баҕа санааны ситиһээри эрэ киһи турар маска ыттан тахсыы ыарахан үлэтин оҥорор кыахтанар. Бу этии киһиэхэ баҕа санаа баара хайаан да наадатын быһаарар.
Сахалар оҕолорун «Киһи буол», «Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥор», «Улахан киһи курдук буол» диэн үөрэхтэрэ төрөппүтүн курдук буолууга ыҥырар, оннук, киһи буолар баҕа санааны иҥэрэр. Киһилии баҕа санаалары иҥэринэн киһилии быһыылары оҥорор буоллахха «Киһи буолуу» ситиһиллэр.
Сахалар таҥараларын үөрэҕин өйү-санааны хааччахтааһына атын таҥаралар курдук олус тоталитарнайа, диктатурата суох, оҕо өйө-санаата сайдыытын, улаатан истэҕинэ уларыйыытын табатык быһаарар. «Сиэр» уонна «Киһи быһыыта» диэн сахалар өйдөрүн-санааларын хааччахтара сыыйа-баайа, дьон өйө-санаата сайдыытыттан, элбэхтэр быһаарыыларыттан тутулуктанан уларыйан биэрэр кыахтаахтар. Өй-санаа бу хааччахтара уларыйан биэрэр кыахтаахтара киһи өйө-санаата аһара барбакка, этин-сиинин эрчийэн, үөрүйэх оҥорон сайдыыны ситиһэр кыаҕа муҥура суоҕун быһаарар.
Үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санааны киһиэхэ үөскэтии уустугунан, уһунунан уонна өйгө-санааҕа куруук хатылаан, өйдөтөн, көннөрөн биэрэн иһии эрэйдээҕинэн таҥара үөрэҕэ диэн өйү-санааны үөрэтии дьоҥҥо олус наадалаах. Өй-санаа үөрэҕэ – таҥара үөрэҕэ диэн ааттанар.
Үрүҥ айыылартан кэлэр билиилэргэ урукку олоххо буолан ааспыт быһыылар, оччотооҕу үөрэхтэр, үлэ-хамнас ситиһиилэрэ, тутуллубут тутуулар киирэллэр. Оччотооҕу кэмнэргэ оҥоруллубут саҥаны арыйыылар билиҥҥи кэмҥэ эргэрэннэр дьон бары билэр билиилэригэр кубулуйаннар сыаналара түһэн, суолталара намтаан иһэр. Ол курдук олус былыргы охсуһуулаах-этиһиилээх, суут-сокуон диэн суох кэмигэр дьон олохторун таһыма, өйдөрө-санаалара эмиэ олорор олохторун курдук намыһах этэ. Билигин сайдыы, демократия, киһи киһиэхэ сыһыана ордук тупсан иһэр кэмигэр оччотооҕу билии-көрүү туһата кыччаан, омуктар олохторун үөрэҕэ, үгэстэрэ, саҥарар тыллара эрэ хаалан турар.
Айыы туһунан өйдөбүл кэнники сахалар итэҕэллэрин үлэһиттэрэ нууччаларынан туоратыллан суох буолбуттарын кэннэ ордук эбилиннэ. Айыы ойууна диэн ааттааһын дьиҥнээх, кыахтаах, хомуһуннаах ойууннар суох буолбуттарын, өлбүттэрин кэннэ, өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга тахсыбытын билинэн билигин тарҕанан сылдьар.
Бары таҥара үөрэхтэрин төрүттэринэн сахалар билэр кут-сүр үөрэхтэрэ буолар. Ол курдук күүстээх куттаах ойуун киһи бэйэтин аймахтарыгар көмөлөһөр кистэлэҥ күүстээҕин сахалар билэллэр.
Саха дьоно кут-сүр үөрэх төрүттэрин былыр-былыргыттан бэйэлэрин олохторугар туһаналлар. Үөрдэри, иччилэри билигин да итэҕэйэллэр, харыстыыллар, аймаабаттар, олор куттартан үөскүүллэрин билэллэр. Ол куттар барылара араас көрүҥнэри ылынаннар былыргы таҥара үөрэҕин төрүттэрэ буолбуттар.
Норуот өр кэмҥэ мунньуммут олоҕун үөрэхтэрэ таҥара үөрэхтэригэр кубулуйан сылдьаллар. Дьиэ кэргэн олоҕун төрүттэрэ, оҕону иитии-үөрэтии үгэстэрэ, киһи киһиэхэ сыһыанын уратылара барылара таҥара үөрэхтэригэр кубулуйбуттар. Олох үөрэхтэригэр сыһыаннаах сиэри-туому толоруулары таҥара үлэһиттэрэ баһылаан дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдэллэрэ эрэйиллэр.
Сир үрдүгэр уһуннук олорбут омуктар бэйэлэрин уһун, ыарахан олохторугар мунньуммут туһалаах уоппуттара, үгэстэрэ элбэҕэ ханан да саарбахтаммат.
Комордар
Комордар (جزر القمر‎, Juzur al-Qumur) диэн Индия океаныгар баар арыы дойду. Мадагаскар уонна Мозамбик икки ардыларыгар сытар. Иэнэ 2,235 км², олохтоохторун ахсаана 798,000.
Итэҕэл икки өрүтэ
Итэҕэл, таҥара үөрэҕэ оҕо өйө-санаата сайдыытыгар, киһи олоҕун сыалыгар сөп түбэһиэхтээх. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ киһи олоҕун устата өйүн-санаатын сайдыытын маннык кэрискэ кэмнэргэ араарар:
1. Киһи буолуу. Бу кэмҥэ оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан киһи буолуу таһымын ситиһэр. Олоҕор «Куһаҕаны, айыыны, дьон билбэтин, туттубаттарын оҥорума»,- диэн өй-санаа хааччаҕын тутуһан өйө-санаата сайдар, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн олоҕор туһанар. Бэйэтэ киһилии быһыылаах киһи киһитэ буола улаатар.
2. Киһи быһыыта. Өйө-санаата сайдыбыт киһи олоҕун «Киһи быһыыта», «Сиэр»,- диэн өй-санаа хааччахтарын тутуһан киһи быһыылаахтык, сиэрдээхтик олорор. Дьиэ туттан, оҕо төрөтөн, мас олордон олоҕун сыалын толорор. Сайдыыны ситиспит өйө-санаата этин-сиинин утумнаахтык эрчийэн, барыга бары үөрүйэх оҥорон үйэтин уһатыыны ситиһэр, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор. Киһи Орто дойдутааҕы олоҕун сыала итинник.
Биһиги сахалар итэҕэлбит үөрэҕэ, бары тутуһуллар хааччахтара барылара былыр-былыргыттан бааллар. Бу үөрэх киһи олоҕун бары кэмнэрин хабар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн улаатан өйө-санаата сайыннаҕына, күүһүрдэҕинэ этин-сиинин эрчийэн, үйэтин уһатыахтааҕын табатык быһаарар. Биһиги итэҕэлбит киһи өйүн-санаатын атын өй-санаа үөрэхтэринээҕэр ордук дириҥник, киэҥник быһаарар, сайдан, эбиллэн истэҕинэ уларыйан биэрэн иһэрин кытта аахсан толору арыйар. Сахалар итэҕэл икки өрүтүн билэллэр уонна олохторугар туһаналлар.
Туһаныллыбыт литература
1. Мурат Аджи. Тюрки и мир: Сокровенная история.- Москва: ООО «Издательство АСТ», 2004.- 649 с.
2. Г.В.Ксенофонтов. Шаманизм. Избранные труды. (Публикации 1928 -1929 гг.) Якутск: Творческо-производственная фирма «Север-Юг», 1992.- 318 с.
3. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Конституция
Конституция (Төрүт сокуон) диэн дойду дьаhалтатын тутулун, үлэтин уонна кыахтарын быhаарар сиэрдэр хомуурдара. Конституция үксүн сурук докумуон курдук кодификацияланар. Үгүс конституциялар киhи бырааптарын мэктиэлииллэр. Федерация тутуллаах дойдулар кыттааччы иллэрэ (субъектара) бэйэлэрэ конституциялаахтар.
Политика партиялара, кэрэхcэбил бөлөхтөрө, үлэ холбоhуктара, омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр (холобур, Эуропа Холбоhуга) эмиэ конституциялаахтар. Сорох политикаҕа сыhыана суох тэрилтэлэр (холобур, корпорациялар уонна ассоциациялар) конституция курдук тутуллаах, кинилэр үлэлэрин салайар сиэрдэр хомуурдарын ылыналлар.
Хабах хаппар
Хабах хаппар — хабаҕы имитэн, таҥаһынан, сарыынан бүүрүктэммит, айахтаммыт, араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах курга баана эбэтэр сүгэ сылдьыллар хаппар.
Үрдүк таhымнаах бүтүн домен
Үрдүк таhымнаах бүтүн домен (Generic top-level domain, gTLD) диэн тустаах тэрилтэлэргэ аналлаах үрдүк таhымнаах домен категорията. Билигин .com, .net, .org, .info уонна .biz доменнар көҥүл регистрациялаахтар.
Домен аат
Домен аат диэн көмпүүтэр Интернекка туоhулуур аата. Уэбсайт URL'лун ирээтэ. Итинник уобаластартан хас биирдии киһи домен диэн ааттанар. Интернет аатыттан бэриги ылыы уонна дьиэлэр ааттарын ситимин иһинэн үлэлиир. Дьиэлэр ааттарын интернет- узллар уонна кинилэргэ сетевой ресурсаларга (вэб- сайтка, электроннай почтаҕа сервердэригэр, атын сулууспаларга) киһиэхэ табыгастаах түгэҥҥэ бэриллэр кыахтары биэрэллэр.
Дьиэ зоната
Дьиэ зоната — чопчу дьиэҕэ киирэр чопчу таһымнаах дьиэлэр ааттарын холбооһун. Холобур, зона wikipedia.org бу домеҥҥа үһүс таһымнаах дьиэлэр ааттара барыта киирэр. «Доменная зона» диэн Термин сүрүннээн техническэй эйгэҕэ, дьыссааты тутуу (зонаны көрүү, зонаны делегациялааһын, трансферы зона) оҥоһуллуутугар туһаныллар.
Техническэй аспект
Кини аатын IP- аадырыска уларытарга уонна төттөрүтүн Бүлүү системата үлэлиир.
Варламова Мария Ивановна
200px|thumb|right|Варламова Мария Ивановна Варламова Мария (Марфа) Ивановна (25.10.1930 — 28.10.2020) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыската, Саха АССР үтүөлээх артыыската, “Гражданскай килбиэн” Бочуот знагын лауреата, тыыл бэтэрээнэ.
Домен аат
Техническэй аспект
Бу система иерархия структуратыттан турар, хас биирдии киһи биир эбэтэр хас да дьиэ зонатын тутааччы уонна ити зоналарга сыһыаннаах ыйытыыларга, ону тэҥэ, ханнык баҕарар зонаҕа сыһыаннаах ыйытыыларга эппиэттиир. Зона державата уонна резолев функциялара биир программаҕа киирсэллэр; холобур, DEND (Berkelyntet Neme Domant Neme Domant Nemes).
Варламова Мария Ивановна
Айар үлэтэ
"Мария Ивановна Варламова 1956 сыллаахха Мусоргскай аатынан Урааллааҕы консерваторияны бүтэрэн баран, тыйаатырга тардыһыытын күүһүнэн, саха бастакы травести-артыыската Парасковья Семеновна Петрова ыллыктаах сүбэтин ылынан, таптыыр артыыһын солбуйан уолаттар, оҕолор оруолларын оонньообутуттан саҕалаан, кэрэ бэйэлээх саха да, омук да араас дьылҕалаах кыргыттарын, эмэхсийэ барбыт эмээхситтэргэ тиийэ оонньоон, үйэ аҥара айымньылаах суол киэҥ аартыгын тутуста".
Домен аат
Техническэй аспект
Хаһаайыттарга ураты сокуоннаах уонна бырааптарын көмүскүүр туһугар 1- кы уонна 2- с (сорох түгэннэргэ уонна 3- с) таһымнаах дьиэлэр ааттарын кинилэр регистрацияламмыттарын эрэ кэннэ туһаныахха сөп,ону регистратордарга боломуочунайдар оҥоһуллар. Ол эбэтэр атын регистрацияламмыт дьиэни бас билээччи (администратор) туһунан сведениелэр бааллар. Бэйэлэрин сулууспаларын туһанан, билиэххэ сөп. Ол эрээри, сорох регистратордар бу информацияны кистиир кыах бэриллэр.
Юридическай аспект
Урукку кэмнэргэ аадырыһынан киирбит ааттар тиһиктэрэ ордук табыгастаах, өйдөммөт быһыы- майгы буолара өйдөнөр. Саңа система сайдыытыттан ыла сетевой бизнескэ олорор дьиэлэр ааттара улахан сыаналаах сыананы ылбыттара. Ханнык баҕарар үп- харчы курдук, быраап салаатыгар наадыйар буоллулар.
Варламова Мария Ивановна
Киинэҕэ оонньообут оруоллара
Бабушка («Спасите наши души», режиссер К.Белевич, кинокомпания «Стармедиа»)
Кинигэтэ
«Айар талаан кистэлэҥэ» ааптара
Домен аат
Юридическай аспект
Билигин «дьиэ кэргэн аата» диэн термин үчүгэйдик биллэр уонна өйдөнөр. П. П.5 П. 2. РФ ГК 1484 ыст. 15- с пуунунан «информацияны, информационнай технологиялары уонна информацияны харыстааһын туһунан» ФЗ 149- с ыстатыйатын быһыытынан (28.07.2012 с. ред.) олорор дьиэ-«Интернет» ситимҥэ саайтары уларытарга аналлаах бэлиэлэринэн бэлиэтээһин. Дьиэ кэргэн аата тэрилтэ материальнай активтарын састаабыгар киириэн сөп.
Туһааннаах дуогабар түмүгэр дьиэ регистрацията оҥоһуллар. Үксүгэр электроннай көрүҥҥэ оҥоһуллар. Онно дьиэ- уот, программанан хааччыйыы хайаан да ыйыллар. Хас биирдии өттүттэн эппиэтинэскэ сыһыаннаах мөккүөрдээх боппуруостары Россия сокуонун чэрчитинэн олоххо киллэрэллэр.
В соответствии с Правилами регистрации доменных имен в доменах.RU и`. РФ, утвержденных решением Координационного центра национального домена сети Интернет 05 `.10 `.2011 № 2011 `-18 /81 (далее — Правила), введено понятие - администратор домена (пользователь на имя которого зарегистрировано доменное имя) как лицо, заключившее договор о регистрации доменного имени, осуществляет администрирование домена, то есть определяет порядок использования домена.
Үгүс дойдуларга үлэ процеһа буолбута, онно дьиэ аата номнуо кубулуйбута. Сорох дьиэлэр зоналарыгар дьиэни- уоту суут бэрээдэгинэн эрэ буолбакка, процедуратынан эмиэ быһаарыллар кыахтаахтар.
Кэккэ специалистар дьиэ кэргэн аата индивидуализация саҥа ньымата буоларын туһунан мөккүһэллэр. Чуолаан, Арассыыйаҕа дьиэ аата чааһынай бас билиигэ сокуонунан киирэ илик. ПП. 5 П. 2 П. 1484 с.РФ ГК табаар бэлиэтин туһаныы, оттон пп.4 П. 2 П. 1519 с.РФ ГК «Интернет» ситимигэр табаар үөскээбит миэстэтин, ол иһигэр дьиэҕэ- уокка уонна да атын аадырыстарга олоҕуран, табаар үөскүүрүн бэрээдэктиир эйгэҕэ киирбитэ. Ол эрээри, РФ ГРК төрдүс чааһын ылыныар диэри Россия правоведтара тус бэйэлэрин үптэрин быһыытынан дьиэлэрин көрбүттэрэ. М. с.Азаров билигин да «РФ ГК көрүллүбэтэх индивидуализация үөскээһинин сокуонунан туруорсар»диир. Дьиэлэригэр- уоттарыгар бэйэлэрин миэстэлэригэр сөптөөх ааттарын ылбат буолан, утарыта да өрүттэр бааллар.
Эуропа суута- сокуона бэйэтин быһаарыытынан дьиэ хаһаайына бэйэтин аатын- суолун бэйэтэ быһаарар бырааптааҕын (рекламаны, өҥөнү туһаныы туһунан сайты, эбэтэр төлөбүрдээх босхо оҥорору, дьиэ куортамыгар туттарыан сөп, о. д. А.). Онон дьиэ кэргэн аатын экономическай сыаннастары туһаныыга ураты бырааптаах, онно сөп түбэһиннэрэн киһи быраабын уонна сүрүн көҥүлүн көмүскүүр Конвенция 1 боротокуолун 1 №- дээх ыстатыйатыгар бас билии буолар.
Айылҕа үөрэхтэрэ
Айылҕа үөрэҕэ диэн аан дойдуну үөрэтии, айылҕа сиэрдэрин үөскээhинин уонна ис хоhооннорун билии.
.aero
.aero диэн көтөр аал транспорт тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
Холобур, Саха сирин авиакомпанията "Якутия" маннык саайтаах: www.yakutia.aero/
Балык тириитэ хаппар
Балык тириитэ хаппар — сүлүллэр тириилээх өрүс улахан балыгын тириитин таҥастаан тигэллибит араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах хаппар.
"Мэҥэдьэк" холкуоска хоргуйуу
Сэрии сылларыгар куһаҕан аргыһа суох, буолбат дииллэригэр дылы, улахан уот курааннар бүрүүкээбиттэрэ, ону тэҥэ ойуур, тыа уот сириттэн күл-көмөр буолбуттара.
Мэҥэдьэккэ өссө да өлүү-сүтүү буолуоҕун дьоннор бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэр этилэр, оттон холкуос үүт аннын туох баарынан нэрээттээн тыыннарыгар тыын эбэрэ. Айда, Хатыы икки ардыгар ыалы кэрийэн хонуктуур дьоннор суолга охтон өлө сыталларын көрөр этибит.
Билигин даҕаны дьон өйдүүр-саныыр. Мэҥэдьэккэ үтүө ыаллар Ньаахтар, Былатыаннар элбэх киһини хоннорон, аһатан өлүүттэн быыһаабыттара. 1945 сыл сайыныгар бурдук бөҕө үүнэн холкуостаахтар лэппиэскэлэнэн тото-хана аһаабыттара. Ити кэмҥэ холкуос бэрэссэдээтэлинэн Платонов Василий Григорьевич үлэлээбитэ.
Саҥа таҥара
Билигин үөрэх-билии, наука сайдан иһэринэн былыргы үйэлэргэ хас да сыл устата эргийэ устар сирбит саара ракетанан чаас аҥара эрэ эргийэ көтүллэр кыра төгүрүккэ кубулуйда. Дьон-аймах саҥаттан саҥаны айан, айыыны оҥорон олоххо киллэрэн истэхтэрин аайы айылҕаны буорту оҥороллоро улаатан, кэҥээн иһэрин таба өйдөөн, аһара барар өйдөрүн-санааларын хааччахтыыллар, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи оҕону кыра эрдэҕиттэн иитиигэ туһаналлар.
Айылҕа сирин баайын саппааһа, күөх үүнээйилэрэ, тииттэрэ уонна тыынар-тыыннаахтара аҕыйаан иһэллэр. Ол иһин харыстыыр санаа ордук элбээтэҕинэ, сир баайын хостуу охсоору күөх үүнээйилэри алдьатыы, суох оҥоруу тохтоотоҕуна, чөлүгэр түһэрии үлэлэрэ ыытылыннахтарына эрэ, айылҕа уларыйыыта бытаарарыттан, уһуннук биир тэҥник турарын ситиһии кыаллар.
Сахалар “Киһи - Айылҕа оҕото” диэн билиниилэрэ, бэйэлэрин айылҕа оҕотунан ааттаныылара киһи айылҕаттан тутулугун таба сыаналыыр, кыратын, оҕотун билинэн айылҕаны харыстыыр, көмүскүүр санаатын улаатыннарар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн айылҕаны, тугу барытын харыстыыр, көмүскүүр өйгө-санааҕа иитиигэ аналлаах “Харыстас” таҥара үөрэҕэ туһата улаатар, сахалары биир санааланыыга тириэрдэр.
Билигин айылҕаны харыстыыр санаабытын бары түмэн «Харыстас» таҥараны үөскэтэбит. Биһиги айылҕаны харыстыыр “Харыстас” таҥарабытыгар дьон-аймах барылара кыттыһаллар, айылҕаны, кыыллары, көтөрдөрү харыстааһыҥҥа биир санааланыыларыттан “Харыстас” таҥара сир үрдүгэр тэнийэн, тарҕанан барар. Үөрэх-билии, аныгы тиэхиникэ сайдан дьон бары айылҕа уларыйан иһиитин куруук кэтээн көрөр кыахтаахтар. Айылҕа уларыйыылара күүһүрэн иһэллэриттэн харыстыыр санаа Аан дойду дьонугар барыларыгар тарҕанар кыаҕа улаатан иһэр.
“Кэриэстэс” диэн сахалар өлбүт киһини ахтар, саныыр, кини кэриэс этиитин толорор итэҕэллэриттэн үөскээн, тэнийэн тахсыбыт Христос таҥара билигин киэҥник тарҕанна. Ол да буоллар христианскай итэҕэл туох сабыдыалтан, хамсааһынтан үөскээбитин өссө билинэ илик. “Кэриэстээ” диэн сахалыы тылга «с» диэн тарҕаныы, ыһыы дорҕооно эбиллиитэ “Кэриэстэс” диэн элбэх киһиэхэ аналлаах ыҥырыыны үөскэтэрэ киэҥ сирдэргэ хунн омуктар көмөлөрүнэн тарҕанан Христос таҥара аатыгар кубулуйбута чахчы.
Саҥа үөскүүр айылҕаны көмүскүүргэ, харыстыырга аналлаах таҥара аатын талан ылыы улахан оруоллаах. Билигин айылҕа алдьанан, үрэллэн, кыыллара, көтөрдөрө, үүнээйитэ аҕыйаан эрдэҕинэ айылҕаны харыстааһын маҥнайгы күөҥҥэ тахсан иһэринэн «Харыстас» таҥара үөрэҕэ сайдар.
Киһиэхэ үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаата олус элбэхтэ хатыланан үгэс буола кубулуйдаҕына таҥараны үөскэтэр. Санаа, үгэскэ кубулуйан дьону инники диэки, сайдыы диэки ыҥырар, угуйар кыаҕа таҥараҕа кубулуйдаҕына ордук улаатар.
Олох сайдан, улахан тиэхиникэлэр оҥоруллан истэхтэринэ айылҕаҕа уларыйыылар үөскүүллэрэ эбиллэр. Билигин айылҕаҕа үөскээн, тэнийэн иһэр сылыйыы сыыйа-баайа улахан уларыйыылары киллэрэн эрэрэ дьоҥҥо барыларыгар биллэр буолла. Хоту уонна Соҕуруу полюстарга мунньуллубут муустар ириилэриттэн сир үрдүгэр уу элбээһинэ бэлиэтэнэр. (1,43).
Былыргы дьыллар мындааларыттан дьон-аймах ууһаан олорбут сирдэрэ билигин улахан кумах куйаардарга кубулуйан сыталлар. Ол курдук дьон сир баайын тоҕо хаһан хостоорулар үүнээйи үүнэр кырыһын суох оҥороллоруттан олорор сирдэрин хас эмэ үйэлэринэн туох да үүммэт кумах куйаардарыгар кубулуталлар.
Биһиги, сахалар хас биирдии аан дойду киһитигэр «Харыстас» таҥараҕа кыттыс диэн ыҥырыы оҥорор толору кыахтаахпыт. Биһиги айылҕаны харыстыырбытыгар кыттыс, «Кэл, биһигини кытта харыстас», -диэн ыҥырыы, киһиэхэ харыстыыр үтүө санааны уһугуннарыы, ону иитиэхтээһин, үгэскэ кубулутуу буолар. Бу тыл бүтүүтүн «с» дорҕооно харыстыыры ыһар, киэҥ сирдэргэ тарҕатар үтүө өйдөбүллээх. Таҥара итэҕэлэ үөскээһинигэр бу тылбыт сүрүн оруолу ылар кыахтаах.
Айылҕаны, кыыллары-сүөллэри барыларын аны харыстааһын эрэ тэнийдэҕинэ, сиргэ олох уһууругар тириэрдэр кыахтааҕын дьон билэн эрэллэр. Дьон айылҕаны харыстаатахтарына эрэ уһуннук уларыйбакка эрэ туруон сөбүн билигин билэн, харыстыыр санаалара уһугунна уонна сайдан, тарҕанан эрэр. 450 төбө эрэ хаалбыт уссурийскай тиигири, кыталыгы хайдах харыстыыр туһунан үөрэппиттэрэ син ыраатта.
Аан дойду дьонун барыларын түмэр “Харыстас” таҥараны биһиги сахалар үөскэтэбит, сирбитин-дойдубутун харыстыырбыт күүһүрэр. Харыстыыр санаабыт күүһүрүүтэ өйбүт-санаабыт сайдыыта инники диэки барарын үөскэтэр. Билигин айылҕа уларыйыылара дириҥээн иһэллэрин аан дойду хас биирдии олохтооҕо билэр буолбута “Харыстас” таҥара үөрэҕэ киэҥник тарҕаныытыгар тириэрдэр.
Таҥара диэн элбэх дьоҥҥо туһалаах, инники диэки ыҥырар үтүө баҕа санаа үгэс буоллаҕына, оннук өйү-санааны дьоҥҥо тарҕатар таҥара үөрэҕэ сайдар, чэчириир, тарҕанар.
Айылҕаны харыстас диэн ыҥырыы, «Харыстас» таҥараны үөскэтэр. Аан дойду үрдүнэн айылҕаны харыстыыр тэрилтэлэр элбэхтэр. Олор бары сахалар кут-сүр үөрэхтэрин, алгыстарын туһанан дьарыктаныылара биһиги итэҕэлбит киэҥник тарҕанарыгар тириэрдэр.
Кут-сүр үөрэҕэ «Туох барыта иччилээх» диэн быһаарар. От-мас, кыыллар, көтөрдөр, дьон иччилэрэ бары көннөрү киһиэхэ көстүбэккэ эрэ сиргэ-дойдуга эмиэ сылдьаллар. Бу сахалар үөрэхтэрин айылҕаҕа сыһыаҥҥа хайаан да тутуһуллара ирдэнэрин бар дьоҥҥо тириэрдии айылҕаны харыстааһыҥҥа төрүт буолар. Иччилэри харыстааһын диэн олору ыспакка, аймаабакка этэҥҥэ сылдьалларын хааччыйыы буолар.
Таҥара үөскүүрүгэр ханнык эрэ төрүт, дьон биир санааланыылара, бары онно дьулуһуулара наада буолар. Айылҕаҕа баар иччилэр дьоҥҥо ханнык эрэ көрүҥүнэн биллиилэрэ, “Харыстас” таҥара тэнийэн сайдыытыгар хайаан да көмө буолар кыахтаахтар.
Айыыны оҥорон иһэр киһи айылҕаны харыстаабат, алдьатар киһи буолар. Туой аайы саҥаттан саҥаны, айыыны оҥороругар уруккуттан айылҕаҕа олохсуйбут тэҥнэһии балаһыанньатын уларытарыгар, алдьатарыгар, олохсуйбут үгэстэри, сиэри кэһэригэр тиийэр. Саҥаттан саҥаны айыы диэн сиэри кэһии, урукку олохсуйбут үгэстэртэн туорааһын, тумнуу, хаалларыы буолар.
Айылҕаны харыстааһын сахалыы өйү-санааны, кут-сүр үөрэҕин тутуһан салаллар уонна дьоҥҥо барыларыгар тиийэр “Харыстас” таҥараны үөскэтэр. (1,8).
.arpa
.arpa диэн булгуччу Интернет инфраструктуратыгар эрэ туттуллар үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
Эйкен Говард
Го́вард Ха́тауэй Э́йкен (англ. Howard Hathaway Aiken; 9.03.1900, Хобокен, штат Нью-Джерси, США - 14.03.1973, Сент-Луис, штат Миссури, США) - көмпүүтэр оҥорор Америка пионера. Бастакы Америка көмпүүтэрин «Марк I» оҥоһуутугар көмөлөспут киһи.
Медисон Висконскай университетыгар үөрэммит (англ. University of Wisconsin–Madison).
Биографията
Философ бырааһын степенэ физика өттүнэн Гарвард университетыгар 1939 с. ылбыт. Кини үлэтигэр дифференциальнай уравнениялары көрсөн, суоттуур массыынаны оҥорорго санаа киирбит. Оннук массыынаны Эйкен сатаан оҥорбут. Бастакы аата «Automatic Sequence Controlled Calculator» (ASCC), ол гынан баран «вычислительное устройство, управляемое автоматическими последовательностями», бастакы Америка көмпүүтэрэ «Гарвардский Марк I» биллэр буолбута. Грейс Хоппер көмөтүнэн (англ. Grace Murray Hopper) уонна IBM компаниятынан харчы көмөтүнэн суоттуур массыына 1944с. оҥоһуллубута.
IBM хампааньыйаны кытта этиспитин утары, Эйкен көмпүүтэр оҥорорун салҕаабыта. 1947 сылга кини «Гарвардский Марк II» бүтэрэр  ол кэннэ  «Гарвардский Марк III» (англ.) (1949) уонна «Гарвардский Марк IV» (1952) кэлэллэр. «Марк III» көмпүүтэргэ туспа электроннай компоненнар туттуллар этилэр, оттон «Марк IV» барыта электроннай устройство этэ. Ити уонна атын масыынаҕа магнинай барабаннаах памяттах этилэр, өссө «Марк IV» атын көмпүүтэр памята туттуллар этэ, ол магнитнай сердечник туттулуутугар оҥоһуллубут этэ.
Көмпүүтэр оҥоһуутугар Эйкены разностнай Чарльз Бэббидж көҕүлээбит этэ. Говард Эйкенҥа «Алта электроннай цифровой көмпүүтэр Холбоһуктаах Штат кыһалҕатыгар барытыгар тиийиэхтээх» диэн этиини суруйбуттара. Атыттар итини «IBM» урукку президиэнин киэнэ диэн саныыллар, маҥнайгы «Маркы» хаччыннан көмөлөспүт киһи.
Эйкен улуу дьоннортон биирдэстэрэ - кини суоттуур массыынаны программанан эрэ онорон таьаарыахха себун дакаастаабыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона эбэтэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституцията — Саха Өрөспүүбүлүкэтин сүрүн сокуона. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сүбэтэ 1992 c. муус устар 4 ылыммыта.
Көскө ыытыы
Көскө ыытыы — административнай эбэтэр холуобунай накаастабыл, буруйу оҥорбут киһини суутунан кырыы сиргэ (дойду иһигэр) олохсута ыытыы.
Арассыыйа импиэрийэтин уонна Сэбиэскэй Сойуус холуобунай кодексаларыгар маннык накаастабыл баар этэ, Арассыыйа Федерациятын холуобунай кодексыгар маннык нуорма суох.
Петрова Татьяна Михайловна - Мойуу кыыha
1964 сыллаахха Ханалас улууьун I-Дьеппен нэьилиэгигэр тереебутэ. I-Дьеппен орто оскуолатыгар уерэммитэ. 1985 сыллаахха тыа хаьаайстыбатын техникумук уерэнэн бутэрбитэ. Билигин «Сардаана» о5о саадын бухгалтера. «Олуенэ долгуннара», «Айар кут» литературнай тумсуулэр чилиэнэ.
2015 сыллаахха «Дьеппенум оьуордаах ыллыгынан» (хоьооннор хомуурунньуктара) диэн кинигэтэ тахсыбыта. Хоьоонноро «Чолбон», «Чолбон» сурунаал «Сэмсэ»сыьыарыытыгар, «Курулгэн», «Ханыл» сурунаалларга, «Орто дойду поэттарын куен курэьин айымньылара» (2015с), «Олуенэ долгуннара» (2016с.) бэчээттэммитэ.
«Иэйиим илгэтэ - тылбааска» (тылбаастар - переводы) Кинигэ5э автор Федор Тютчев, Сергей Есенин, Дагестан народнай поэта Расул Газматов, Константин Симонов, Николай Добронравов, Светлана Кунакулова, Лариса Рубальская, Ирина Самарина, Евгений Евтушенко уонна да атыттар суруйааччыларга тылбааьын холонуута киирдэ. Кинигэ аа5ааччы киэн эйгэтигэр ананар. 3 кыыс о5олоох, сиэннэрдээх.
Өҥө
Уратылара
Өҥө хас даҕаны уратылаах:
Өҥө иһигэр маркетинг
Эйгэҕэ өҥөнү оҥоруу- Бу эйгэ аныгы олох эриэн баҕаларыгар олоҕуран, саамай сөптөөх көрүҥэ буолар.
1. Маркетинг - тэрилтэ үлэтин инникитин былаанныыр, биир сыаллаах, атылаһааччылар ирдэбиллэрин баҕаларын ханнарар сыаллаах, уонна тэрилтэ бэйэтэ үп киллэрэр сыаллаах былаанын оҥоруу.
2. Маркетинг- Оҥорон таhарааччылар уонна атыылаhааччылар уопсай өйдөhүүлэригэр сөп түбэhиэхтээх.
Сүрүн миэстэни маркетинговай хаамыылар, тэрилтэ үрдүк көрдөрүүлээх буоларыгар, өҥөтө тупсаҕай, атыыга дөбөҥнүк барарыгар туһаайаллар.
Сиэрбис иһигэр маркетинг үс сүрүн хайысхата :
2. Көстүбэт өҥөнү олоххо киллэриэхтээх.
3. Суохтан, өҥөнү баар оҥоро сатыахтаах.
Маркетинг үрдүкү салааларын ырытыы :
1. Оҥорон таһаарыы, бородуксуйаны саҥардыы уонна сөптөөх сыанаҕа атыылаһыы.
2. Оҥорон таһаарыы бородуксуйатын улахан эйгэҕэ таһаарыы уонна батарыы.
3. Атыылаһааччыларга сөп түбэһэр ньыманы булуу уонна рынок эйгэтигэр орто сыанаҕа батарыы.
4. Тэрилтэ рынок эйгэтигэр таһаарбыт бородуксуйатын хайдах батарарын толкуйдуохтаах.
5. Улахан уларыйыылары, сир, айылҕа уларыйыыларын, нэһилиэнньэ улаатарын барытын таба көрөн сөптөөх кээмэйи ылыныы.
6. Тэрилтэҕэ маркетинг биир саамай тутаах хайысха буолар.
8. Тэрилтэ туох баар күүһүн рынок эйгэтигэр салайыахтаах.
9. Маркетинг улахан сыала-соруга уһун боодьохтоох атыы эриэн эйгэтигэр уонна биирдиилээн атыылаһааччылары булуу.
10. Маркетинг сыала биирдиилээн оҥоһууктары саҥаттан саҥа атыылаһааччыларга батарыы.
11. Оҥорон таһаарбыт бородууксуйатын биир сыаллаах, оннукка наадыйар тэрилтэҕэ атыылааһын.
12. Тэрилтэ сыала-соруга бэйэтигэр барыс киллэрээри үлэлиир. Ол сыалтан атыы эйгэтигэр кыайан күрэхтэһэр буолуохтаах.
13. Макромаркетинг уопсай судаарыстыба уонна олох-дьаһах, дьон эйгэтигэр элбэх өҥөнү оҥорор сыаллаах-соруктаах.
14. Глобальнай маркетинг диэн улахан транснациональнай тэрилтэлэри биир рынок эйгэтин курдук көрүү.
15. Мегамаркетинг диэн экономическэй, психологическэй уонна общественнэй сүүрээннэргэ, политическэй партиялар салааларыгар эмиэ улахан хамсатыыны киллэрэр.
Улахан эйгэҕэ өҥөнү оҥорууну Аҕа дойду сэриитин кэннэ, ол эбэтэр 20 үйэ бүтүүтүгэр улаханнык сайдыбыта.
Өҥөнү оҥоруу сайдыылаах сирдэргэ 75% ВВП-та тиийэ үрдээбитэ, бу өҥөнү оҥоруу оннооҕор атын эргиэн рыногын куоһарбыта. Ол курдук өҥөнү оҥоруу билигин даҕаны үрдүк таһымҥа турар.
.asia
.asia диэн Азия тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
Пестряков Петр Петрович
200px|thumb|right|Пестряков Петр Петрович Пестряков Петр Петрович - Саха үтүөлээх артыыһа, Уус-Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
1944 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Кэбээйи оройоуонун Кэбээйи сэлиэнньэҕэ сулууспалаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Илин Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай культуура институутун (Улан-Үдэ) театральнай режиссерскай салаатын 1972 с. бүтэрбит.
1974 с. Москубаҕа ГИТИС иһининэн Үрдүкү режиссердар куурустарын бүтэрбит 1972-1974 сс. - "Чороон" бөлөх дириэктэрэ, художественнай салайааччыта. 1974 с. - V Бүтүн сойуустааҕы эстраада артыыстарын куоҥкурсун дипломаана. 1974-1976 сс. - Саха сиринээҕи концертыыр-эстрада бюротун художественнай салайааччыта. 1976-1979 сс. Саха сиринээҕи концертыыр-эстрада бюротун артыыһа. 1977 с. - VI Бүтүн сойуустааҕы эстраада артыыстарын куоҥкурсун лауреаата, бастакы бириэмийэ. 1978 с. - Саха хомсомуолун "Лучший дебют" бириэмийэтин лауреаата. 1979-1981 сс. – Саха судаарыстыбаннай филармониятын дириэктэрэ. 1981-83 сс. - Саха сирин судаарыстыбаннай үнкүү ансаамбылын дириэктэрэ. 1981 с. Судаарыстыбаннай эстрада-цииркэ искусствотын училищатыгар саха студиятын тэрийэр. о 1981 с. кыраныысса таһыгар улахан тирааһынан афишалары уонна буклеттары бэчээттэппит. 1976 с. Германия Демократическай республикатыгар ССРС култууратын уонна искуствотын күннэригэр кыттыбыт. 1977-1982 сс. Монголияҕа ССРС уонна Саха сирин култууратын уонна искуствотын күннэригэр кыттыбыт. 1981 с. Канаадаҕа уонна 1984 с. Румынияҕа "Человек и его мир" быыстапкаҕа. 1991 с. Японияҕа култуура үлэһиттэрин делегациятын баһылаан илдьэ сылдьыбыт. 1991-1993 сс. – "Сахаконцерт" солбуйааччы дириэктэрэ. 1993-1996 сс. - "Сахаконцерт" артыыһа. 1996-1997 сс. - "Наара суохтар" театр художественнай салайааччыта. 1997 сылтан - "Наара суохтар" театр артыыһа. Петр Пестряков элбэхтик Москваҕа, Ленинграадка буолбут улахан концентарга, Киин телевидение уонна Бүтүн сойуустааҕы радио биэриилэригэр элбэхтэ кыттыбыта.
Ылыллыбыт сирэ
Ырыа кырдала
Хааһах
Хааһах — тирииттэн тигиллэр дьиэҕэ-уокка, айаҥҥа мал хаалыыр.
Сиэннэрбитин сахалыы үөрэтиэххэ
Сиэннэрбитин сахалыы үөрэтиэххэ диэн саха тылын сайдыытын тускула, сайдар суола буолар.
Хас эмэ үйэлэр усталарыгар нуучча ыраахтааҕытын батталыгар да олордоллор сахалар нуучча тылын үөрэтэннэр үөрэҕи-билиини баһылааннар ааспыт үйэ саҥатыгар Улуу Өктөөп өрө туруутун көмөтүнэн бэйэлэрин автономнай республикаларын тэрийэр кыахтаммыттара.
Улуу Өктөөп революциятын кэнниттэн бары бүттүүн үөрэхтээһин ыытыллан сахалар нуучча тылын, үөрэхтэрин баһылааннар нууччалары үөрэх-билии таһымынан сиппиттэрэ, билигин икки омук тылын уонна үөрэҕин баһылаабыттара өйдөрүн-санааларын ордук күүскэ сайыннаран аны өй-санаа аһара сайдыытын ситиһэллэр.
Перестройка кэнниттэн Россия Федеративнай государствота үөскээбитэ эрээри, ахсаан өттүнэн улаханнык баһыйар нууччалар үөрэхтэрин аҥардастыы сайыннаран саха оҕолорун сахалыы үөрэтиини өссө аҕыйатыахтарын баҕара саныыллара улааппыт курдук буолла. Россия государствота саҥалыы үөскүөҕүттэн кыра омуктары симэлитэн нууччаларга холбуу сатаабыта, билигин бу санаата өссө күүһүрдэ. Пааспарга омук аатын суруйууну суох оҥоруу кэлин, лаппа баһыйар ахсааннаахтар эрэ Россияҕа, ордон хаалалларыгар кыах биэрэр.
Киһи уһун олоҕу олордоҕуна, сиэннэнэр сааһыгар тиийдэҕинэ, олох араас уустуктарыгар өйө-санаата эриллэн, эрчиллэн билиитэ-көрүүтэ дириҥээн биэрэр. Дьон сиэннэрин ордук кыһанан көрүөхтэрин, үөрэтиэхтэрин баҕараллар, хайдах өйдөөх-санаалаах киһи буола улаатарыгар кыһаналлара эбиллэр. Лаппа сааһырбыт киһини көрүү-истии, көмөлөһүү сиэннэргэ сүктэриллэрэ эмиэ элбэх.
Саха билиҥҥи тыла лиэксикэтэ
Тыл биирдииилээн тылларынан баайын словарнай састаабын, лексиката дэнэр. Лексиканы тыл үөрэҕин салаата-лексикология дэнэр. Лексиканы тыл үөрэҕин салаата лексиката олус киэҥ уонна уларыйымтыа, общественнай олоххо, производствоҕа, наукаҕа тахсар уларыйыылары тута ылынымтыа. Ол иһин тыл атын салааларынааҕар лексиканы үөрэтэр ордук уустук. Көннөрү олохтон даҕаны көстөр: тыл фонетикатын уонна грамматикатын оҕо тылланар кэмигэр хайыы-үйэ сүнньүнэн толору баһылыыр, оттон төрөөбүт тылын баайын киһи үйэтин тухары үөрэтэн сиппэт. Ол быһыытынан лексикологияҕа оҕо даҕаны тыл лексическай тиһилин толору арыйан көрдөрөр кыаллыбата өйдөнөр.
Сиэннэрбитин сахалыы үөрэтиэххэ
Урукку кэмҥэ сиэннэр эбэлэрин, эһэлэрин эбэ, эһэ диэн тыллар кэлин э дорҕооннорун уһаппакка эрэ саҥаран ыҥыраллара. Билигин ол уларыйан эбээ, эһээ диэн кэлин э дорҕоону уһатан ыҥырар, ааттыыр буоллулар.
Саха билиҥҥи тыла лиэксикэтэ
Лексикология тыл лексическэй тиһилин сүрүн боппуруостарын үөрэтэр соруктаах. Ол иһиттэн үрдүк үөрэххэ маннык боппуруостар көрүллэллэр: Лексикология наука быһыытынан тус-туһунан салааларга хайдар. Тус лексикология сүнньүнэн тылга тыл айылгытын уонна тыл словарнай састаабын араҥаларын, уларыйыытын үөрэтэр. Сомоҕо тыллары туттуларынан, суолталарынан туттуллууларынан уратыларын үөрэтэр салаа фразеология дэнэр. Тыл суолтатын семасиология салаата үөрэтэр. Оттон тыл словарнай састаабын түмэн көрдөрөргө тылдьыттары оҥоруу теориятын уонна ньымаларын туһунан үөрэх лексикография диэн ааттанар. Бу түөрт салааттан семасиология үрдүк үөрэххэ тустаан үөрэтиллибэт, тус лексикологияҕа туттуллар суолталарын көрүүгэ киирсэр. Оттон фразеологияны нуучча тылыгар 70-с сыллартан тыл үөрэҕин лексика таһынан туспа салаатын курдук көрөн үөрэтэллэр. Саха тылыгар оннук үөрэтии олоҕура илик, олоҕурар төрүтэ суох курдук. Ол иһин сомоҕо тыллар тус лексикология иһинэн көрүллэллэр. Инньэ гынан бу кинигэҕэ тус лексикология уонна лексикография салаалара бэриллэллэр.
Туһаныллыбыт литирэтиирэ
1 Н.К Антонов Саха билиҥҥи тылын лиэксикэтэ 1976
2 П.С Афанасьев. Саха билиҥҥи тыла.Лексикология
Лиэксикэ биирдэмэ
Антонимия, антонимнар – утарыта өйдөбүллэри, тыллары тэҥнҥэ туруоран туттуу. Араас көстүү ис утарсыыларын арыйаары, холобур, үрүҥ-хара, аһыы-ньулуун, үтүө-мөкү курдук өйдөбүллэри утарыта туруоран тутталлар:
Ахсааннаах даҕаны сылга Аан ийэ дайдым Аһыытыны-ньулуунун, Айыылааҕын-алгыстааҕын, Алдьархайдааҕын-абыраллааҕын Амсайбахтаан баран, Аан дайдыттан арахсбыппыт Аҥарынан астылаҥнаах. (А. Кулаковскай «Өй, сүрэх икки мөккүөрэ»)
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ: 1.	Васильев Г.М. Нууччалыы-сахалыы поэтическай тылдьыт. – Дьокуускай: Саха Сиринээҕи кинигэ издательствота, 1976. – 25 с.
Сиэннэрбитин сахалыы үөрэтиэххэ
«Э» дорҕоон уһаан «ээ» диэҥҥэ кубулуйдаҕына кыһыл оҕо ытаан эймэнэригэр уларыйар. Кыра оҕо «ээ» диэн саҥарыыта, ытааһына көмүскэл, харысхал көрдүүрүн биллэрэр. Бу дорҕоону элбэхтик саҥаран сиэннэр эбэлэриттэн, эһэлэриттэн көмө көрдүүллэр, бэйэҕит үөрэммиккит курдук киһи буолуу үөрэҕэр сахалыы үөрэтиҥ диэн көрдөһөллөр. Бу тыллар уруккута биир «э» дорҕоонноро, аны уһатыллан «ээ» диэн саҥарыыга кубулуйуута көмө көрдөөһүнэ ытааһыҥҥа тиийбитин биллэрэр.
50-с, 60-с сыллар анараа өттүлэригэр оҕону сахалыы үөрэтии ордук дириҥ уонна тиийимтиэ, урукку үөрэхтэн уратыта суох этэ. Бу кэмҥэ улааппыт дьон сахалыы үөрэх сүнньүн билэллэр. Бу үөрэх сүрүн төрүтэ «Айыы диэмэ», «Аһара барыма», «Айыыны оҥорума», «Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥор», «Киһи буол» диэн үөрэх буолара.
Бу үөрэх оҕо өйүгэр-санаатыгар дириҥник үгэс буолан иҥнэҕинэ оҕо киһилии быһыылаах, көрсүө, сэмэй оҕо буола улаатара, олоххо сыыһа-халты туттунара аҕыйыыра, төрөппүттэрин тылларын, этэллэрин истэн баҕа санааларын үөскэтинэрэ уонна олорун толорор кыахтанара. Өй-санаа үөрэҕэ хайа да диэки халыйыыта, аһара барыыта суох буоллаҕына эрэ, сайдан иһэр оҕо өйө-санаата туруктаах буолара ситиһиллэр кыахтанар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ киһи быһыытыгар, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэтэххэ, кини ийэ кутугар ол оҥорор быһыылара умнуллубат үгэс буолан уурулланнар үйэтин тухары салайа сылдьалларын кут-сүр үөрэҕэ быһаарар.
Өй-санаа үөрэҕин дьайыыта элбэх киһиэхэ хойутаан тиийэр. Өй-санаа үөрэҕэ суох буолбута куһаҕанын, эдэр оҕолор өйдөрө-санаалара туруга суох буолуутуттан, үлэни-хамнаһы сөбүлээбэттэриттэн, бэрээдэги кэһиилэрэ муҥура суох эбиллэн иһэриттэн, сэбиэскэй былаас эстибитин, үс көлүөнэ дьон олорон ааспытын кэнниттэн биирдэ билиннэ. Олох тубуста, барыта “үчүгэй” буолла диэн салайар былаас дьону албыҥҥа киллэрбититтэн, төрөппүттэр оҕолорун маанылаан, атаахтатан иитиилэрин үөскэтииттэн сыыйа сайдан испитэ быһаарыллар.
Саха киһитэ мин оҕобун сахалыы үөрэппитим диэн киэн туттар буоллаҕына, оҕото, бэйэтин оҕотун сахалыы үөрэтэр кыахтанар. Бу киһи сиэнэ сахалыы билэр, ааҕар, суруйар, кэпсэтэр киһи буола улаатан хос сиэннэрин сахалыы үөрэтиэн сөптөөх балаһыанньата үөскүүр.
Сиэннэр саха тылын биллэхтэринэ, үөрэттэхтэринэ уонна оҕолорун салгыы сахалыы үөрэттэхтэринэ саха тыла хаһан да сүтүө суоҕа, сахалар баар буола туруохтара. Омук тыла омук дьонуттан быһаччы тутулуктаах. Ханнык да былаас, салайыы төрөппүттэр оҕолорун төрөөбүт тылларынан үөрэтэллэрин кыайан боппот. Yөрэҕи-билиини баһылаабыт төрөппүттэр оҕолорун саҥа саҥаран эрдэхтэриттэн ыла саҕалаан сахалыы үөрэтэр кыахтара барыларыгар баар. Оҕо ийэтэ, эбэтэ саҥа саҥаран эрэр оҕону, бу тыллары маннык сахалыы саҥар диэн үөрэтэр кыахтара хаһан баҕарар баар.
Билигин үөрэх-билии сайдан былыргыны чинчийээччилэр саха тыла дьон өйө-санаата саҥа сайдан эрдэҕинэ үөскээбитин быһааран, билинэн эрэллэр. Саха омуга олус уһун үйэлэммитэ тимири уһаарыыны, уһаныыны баһылаабыттарыгар уонна оҕолорун иитиигэ-үөрэтиигэ туттар ньымалара атын омуктардааҕар уһун, дириҥ дьайыылааҕар саһан сылдьар.
Мин сахабын, мин туспа омукпун диэн киэн туттар, атыттартан араарынар санаа баар буолуута омук ис күүстээҕин, симэлийбэт кыахтааҕын биллэрэр.
Төрөппүттэр оҕолоругар саха тыла, саха омуга олус былыргы төрүттээхтэрин, былыр, дьон өйө-санаата саҥа сайдан эрдэхтэринэ үөскээбиттэрин билиһиннэрэн үөрэттэхтэринэ саха тыла симэлийбэт, эстэн хаалбат.
Ханнык баҕарар төрөппүт оҕото киниэхэ тугунан эмэтинэн маарынныыр, кини курдук буолуон баҕарар. Оҕо төрөппүтүгэр тас көрүҥүн таһынан өйө-санаата, билиитэ эмиэ маарынныыр буоларын туһугар олоҕун төрөппүтүн курдук олордоҕуна, үлэлээтэҕинэ-хамсаатаҕына эрэ табыллар.
Төрөппүттэри ытыктыахха диэн бары этэллэр. Оҕо төрөппүтүн ким диэн ааттаан ыҥырарыттан ытыктыыр, тылын истэр өйө-санаата олохсуйар. Бу өй-санаа үөскээһинигэр дорҕоон дьайыыта ордук улахан суолталаах.
Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьар. Куһаҕан дорҕоон өйгө-санааҕа куһаҕаннык дьайар. «Па» диэн дорҕоон хаһан баҕарар па, куһаҕан. Оҕолор аҕаларын ытыктаабат, аанньа ахтыбат, тылларын истибэт буолуулара, бу дорҕоонтон саҕаланар уонна улаатан истэхтэринэ эбиллэн барар. Бу куһаҕан дьайыылаах дорҕоон былыргы түүрдэртэн төрүттээх нууччаларга уруттаан дьайан, бу омуктар эр дьонноро ордук мөлтөөтүлэр, ахсааннара аҕыйаан иһэр.
Оҕо ийэтин ыҥырар «ма» дорҕооно «па» диэн дорҕооннооҕор оннук куһаҕан суолтата суоҕунан ийэ сабыдыала аҕа курдук баттабылга түспэтэҕин да иһин оҕолор ийэлэрин ас таһан аһатар киһиттэн атыннык санаабаттар, үлэлэрин сыаналаабаттар, этэр тылларын син-биир анньа ахтыбаттар.
Икки омук уһун кэмҥэ биир сиргэ кыттыһан олорууларыгар өйдөрө-санаалара, тыллара уонна биирдиилээн да буоллар ыал буолууларыттан эттэрэ-сииннэрэ холбоһон бииргэ булкуллан саҥа омук үөскээн тахсар. Маннык балаһыанньаҕа ким биллэр төрүттээх-уустаах, тугунан эмэнэн, ордук үлэнэн-хамнаһынан баһыйар омук ордук сайдан баһылаан тахсар кыахтанар. Остуоруйаҕа биллэринэн кыаттарбыт, баһыттарбыт омук хоту диэки эбэтэр хайалаах сирдэр диэки үтүрүллэн барар эбэтэр сахалар олохторун үөрэҕинэн “Тыал буолбуттарга” кубулуйар.
Бары төрөппүттэр, бастатан туран уол оҕолор төрөппүттэрэ сахалыы таҥара үөрэҕин ылыннахтарына, тарҕаттахтарна, эдэр көлүөнэлэри үөрэтии оннун булан саха омуга сайдан, элбээн иһэрэ төрүттэнэр. (1,4).
Туһаныллыбыт литература
1. "Ил Түмэн" хаһыат. 9.10.2007.
1841
1841 сыл.
.biz
.biz диэн бизнес тэрилтэлэргэ аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
1842
1842 сыл.
Физика
Физика (φύσις «айылҕа») диэн энергия, күүс уонна куйаар-кэм курдук төрүт суолталаах өйдөбүллэри чинчийэр айылҕа үөрэҕэ, уонна кинилэртэн үөскээбиттэри, ол эбэтэр ыйааһын кээмэйэ, ититии күүһэ, материя уонна хамсааhын. Быдан киэҥник быhаардахха, физика диэн айылҕа сокуоннарын чинчийиитэ.
Сметанин Тимофей Тимофеевич
200px|thumb|right|Сметанин Тимофей Тимофеевич Сметанин Тимофей Тимофеевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, драма уонна киинэ артыыһа.
Кырдьык
Кырдьык өйдөбүлэ билигин биир бүтүн быhаарыыта суох. Биир тарҕаммыт быhаарыыта маннык: кырдьык диэн дьиҥнээхтии баар мал, дьиҥнээхтии буолбут түбэлтэ, баар чахчы. Кырдьык туhунан элбэх теориялар бааллар. Кинилэр тула философия мөккүөрдэрэ буолаллар.
Тьюринг Алан Матисон
Тьюринг Алан Матисон (Alan Mathison Turing, Лондонҥа, 1912 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр төрөөбүт – Вильмслоу, Чешир, 1954 сыл бэс ыйын 7 күнүгэр өлбүт) Англия математига уонна компьютер учуонайа.
Кини компьютерга үлэлиир бастакы дьон быһыыгар баар этэ. Бастакынан компьютеры дьон ыарырҕатар садаачаларга туттуохха сөп эбит диэн идиэйэҕэ кэлбит. Тьюринг Машинатын 1936 сыллахха айбыт, ол массыната олоҕор оҥоһуллубатах этэ, ол гынан баран компьютернай программированиены туттуллар идеялаах этэ.
Искусственнай интелегы интириэһиргиир этэ. Компьютер хаһан толкуйдаах буолары быһаарар "Тьюринг тестын" киллэрэгэ ыйытыыны турурбут. Компьютер этэрин дьиҥ киһи сатаан киһиттэн араарбат буоллаҕына биирдэ толкуйдуур буолар диэн идеялаах этэ.
Аан дойду II сэриитигэр ниэмэс секретыыр массынатын расшифровкатыгар үлэлэээн, "Энигма" массыынатын хайдах үлэлиирин быһаарбыта. Ол кэнниттэн фашистар сигналларын барытын билэ олорбуттар.
1945 сылтан 1947 сылга дылы Национальнай физика лабораториятыгар ACE  ол эбэтэр Аптамаатынан суоттуур массыынаҕа үлэлээбитэ.1946 сыл олуннньу 19 күнүгэр  бастакы  дизайнын көрдөрбүтэ. .
Марлен Дитрих
Марлен Дитрих (Marlene Dietrich) (Ахсынньы 27, 1901 – Ыам ыйын 6, 1992) диэн Германияттан төрүттээх Америка актрисата уонна ырыаhыта.
Олунньу 27
Олунньу 27 диэн Григориан халандаарыгар сыл 58-с күнэ. Сыл бүтүө 307 күн (ордук хонуктаах сылга 308 күн) баар.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-08
Атырдьах ыйын 1—31 күннэрэ 120px|thumb|right|Чыс кутуйах