cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иччи
Сахалар былыр-былыргыттан олорор сирдэрин Орто дойду диэн ааттыыллар. Орто дойдуга күнүс сырдаан, онтон түүн хараҥа сабардаан сырдык уонна хараҥа бэйэ-бэйэлэрин хардары-таары солбуйсан биэрэн иһэллэр. Бу дойдуга айыы аймахтара олороллор уонна олус үгүс эҥин элбэх иччилэр бааллар. Саха дьоно айыы аймахтарынан ааттаныылара хайа эрэ, ыраах, чугас аймахтара өлөн, өйө-санаата айыы буолан Үөһээ дойдуга сылдьарын билинэллэрин, кинилэри ытыктыылларын, үөрэхтэрин-билиилэрин тутуһалларын биллэрэр.
Айылҕа бары ото-маһа, үөннэрэ-көйүүрдэрэ, көтөрдөрө, кыыллара уонна дьоно-сэргэтэ барылара биир көстүбэт ситиминэн холбуу баайылла сылдьалларын киһи-аймах ситэ үөрэтэ илик. Арай былыргы сахалар «Аан дойдуну санаа тутан турар», "Киһини санаата салайар" диэн этиилэрэ бу туга-ханныга биллэ илик боппуруоска быһаарыыны биэрэр. Аан дойду санаа ситиминэн быыһа суох бүрүллэн турар. Дьон санаалара хайа диэки халыйар да, олох ол диэки салаллан барар.
Саха итэҕэлинэн туохха барытыгар иччи баар. Быһаарыылаах кылгас тылдьыкка иччини маннык диэн быһаараллар: Киһиэхэ үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥоруон сөптөөх тыын. Уот иччитэ. Уу иччитэ, Тыа иччитэ. Аал уот оттон иччилэри аһаталлара. (1,82). Kиһи хараҕа эмиэ иччилээх: «Иччитэ суоҕунан көрүү» диэн этии өйө суох киһи мээнэнэн, мэндээриччи көрөрүн бэлиэтиир. Бу этии иччи суох буоллаҕына, өй суох буоларын чуолкайдаан биэрэр уонна иччи диэн ханнык эрэ өй-санаа буоларын бигэргэтэр. Сахалар өй-санаа мунньустуутун кут диэн ааттыыллар. Оччоҕо иччи диэн ханнык эрэ кут сылдьара быһаарыллар.
Психолог Карл Юнг (Carl Jung) быһаарбыт «Коллективное бессознательное» диэн өйдөбүлүгэр былыргы олорон ааспыт дьон өйдөрө-санаалара мунньуллан сылдьаллар. (2,84). Бу өй-санаа мустубут сирэ сахалар ойууннарын Үөһээ дойдуларыгар сөп түбэһэрэ оруннаах. Ойуун кыыран өйө көппүт кэмигэр киирдэҕинэ өйө-санаата Үөһээ дойдуга тахсар. Ойуун Үөһээ дойдуга таҕыстаҕына эбэтэр тиийдэҕинэ онно баар айыылартан ыйыталаһан инники туох буоларын билэр. Ол дойдуга былыргы дьон куттара баалларыттан ойуун туох быһыы буоларын ыйыталаһар. Ойуун араас манньалары биэрэн куттар санааларын көннөрдөҕүнэ, инники туох буолаары турарын этэн биэрэллэрин истэн дьоҥҥо тириэрдэр.
Былыргы сахалар итэҕэллэринэн туох баар барыта; от, мас, сир-дойду, тыынар-тыыннаахтар иччилээхтэр. Саха дьоно иччилэр баалларын билигин да итэҕэйэллэр уонна ыксаатахтарына олортон күүс-көмө, тирэх көрдүүллэр. Кинилэр санааларыгар Аан дойду иччитэ Аан Алахчын хотун туох баар тыынар-тыыннааҕы барыларын көрөр-истэр уонна харыстыыр, кэмэ кэллэҕинэ көмүскүүр кыахтаах.
Иччилэр тустарынан өйдөбүллэр сахалар кут-сүр үөрэхтэрин кытта сибээстээхтэр. Кут-сүр үөрэҕин быһаарыытынан бары тыынар-тыыннаахтар буор уонна ийэ куттаахтар. Дьоҥҥо эбии өссө салгын кут үөскээн сайдар.
Кыыллар бэйэлэрин олохторун устатыгар ийэ куттара сайдан иһэр. Бу кыыллар өллөхтөрүнэ ийэ куттара арахсан тыыннаах эрдэҕинэ сылдьыбыт сирдэринэн сылдьыан сөп. Кыыллар куттарын уонна дьон киэннэрин эмиэ илэ көрсүтэлиир дьон элбэхтэр. Былыргы дьон уонна кыыллар куттара иччилэр диэн өйдөбүлү үөскэтэллэр. Иччи диэн хаһан эрэ өлбүт киһи дуу, кыыл дуу буор эбэтэр ийэ кута буолар. Бу кут туох эмэ малга, эҥиҥҥэ иҥэн хаалыан эмиэ сөп.
Урут олоро сылдьыбыт киһи кута уһуннук олорбут дьиэтигэр-уотугар иҥэн хаалан бу дьиэ иччитэ буолар. Дэҥҥэ, оһолго түбэһэн хайаҕа, тыаҕа өлбүт киһи кута хайа иччитигэр, тыа иччитигэр кубулуйар. Быстах өлүүгэ түбэһэн өлбүт дьон куттара Үөһээ дойдуга кыайан тахсыбаккалар, оннуларын булбакка эрэйи көрөллөр. Быстах өлүүгэ түбэһэн өлбүт дьон кыахтаах, күүстээх куттара, атын дьоҥҥо билиннэхтэринэ эрэ иччи диэн ааттаналлар. Сэһэн Боло суруйбутунан аатырбыт-суолурбут иччилэри кэлин айыы диэн ааттыыр буолбуттар. Иччилэри айыы диэн ааттыылларын Курууппа ойуун эмиэ бэлиэтиир. Өлбүт дьон куттара айыы диэн ааттанара бигэргэтиллэр.
Сахалар итэҕэллэрэ иччилэри итэҕэйииттэн үөскээн-сайдан тахсар. Ханнык баҕарар иччи диэн бу урут тыыннаах сылдьыбыт харамай кута сылдьар дии саныыллар. Киһи салгын кута көтөн, этиттэн-сииниттэн арахсан «Өйө көтөн» хааларын сахалар былыргыттан билэллэр. Өй көтүүтэ киһи салгын кутун кытта сибээстээҕин эмиэ быһаарбыттар. Былыргы ойууннар киһи өйө көтөн, этиттэн-сииниттэн араҕыстаҕына атын сиргэ, өлбүт дьон куттара сылдьар сирдэригэр тиийэн хааларын билбиттэр. Ити сири кинилэр былыргы кэмҥэ Анараа дойду, онтон кэлин Үөһээ дойду диэн ааттаабыттар.
Сахалар билигин даҕаны Сир дойду иччилэригэр итэҕэйэллэр, иччилэри харыстыыллар. Кинилэр санааларыгар иччилэри тыыппатахха дьону эмиэ тыыппаттар. Биирдэ эмэ баалларын бэйэлэрэ да биллэрэллэр. Элбэх киһи быыһыгар «аһаҕас эттээх» дьон бааллара иччилэр чугас, тулабытыгар сылдьалларын туоһулууллар. Бу дьон ханнык баҕарар кэмҥэ бэйэлэрин санааларын түмнэхтэринэ иччилэри кытта илэ көрсөн сибээстэһиэхтэрин сөп.
Улахан кыахтаах, күүстээх иччилэр сөбүлээтэхтэринэ киһиэхэ көмөлөһөллөр. Көрөр сүөһүлэрэ ыалдьан барбыттарыгар Сир-дойду отун-маһын иччитин уонна Аал уот иччитин Бырдьа Бытыгы ааттаан-суоллаан туран аһатан көрдөспүттэригэр сүөһүлэрэ ыалдьаллара тохтообут, этэҥҥэ дьылы туораабыттар. (3,85). Иччилэргэ анаан бэлэх-туһах биэрии, уоту аһатыы кинилэр харысхалларыгар киирии бэлиэтэ. Сир дойду иччитэ дьахтар, Ахтар Айыы Алам Дахсым хотун. Кини олорор сирэ биллибэт буолан баран, кини сир үрдүгэр, сир кырсыгар олорор буолар. (4,15).
Уу иччитэ уу саамай дириҥэр олорор. Кини таҥастааҕа-саптааҕа биллибэт. Илим, муҥха, ардьа, туу симэхтээх. Барыта уу булдун сэбэ симэхтээх. Бэйэтэ сүдү улахан дьахтар буолар. Куруутун хотунунан аатырар. «Эбэ хотун» диэн буолан иһэр. Кини оҕустаах. Оҕуһа улахан, мыылай маҥан. Ууга уһуктааҕы түһэрбэттэр уонна туох сэптэрин барытын күөл диэки айахтаабаттар. Айахтаатахха ороһуйа көрөр. Ол быһаҕы эҥини ууга түһэрдэххинэ, уһугунан хайа миэстэтигэр түһэр да, онон эн ыалдьыах тустааххын. Уу иччитин ахтарга чугас турар тииккэ бэлэх ыйанар уонна тиит анныгар уот оттон ас биэрэллэр. (4,27).
Иччилэр биирдэ эмэ туох баҕарар көрүҥүн ылынаннар киһиэхэ көстүөхтэрин сөп:
- Биир киэһэ эбэм уҥуоргу өттүгэр тыылана сылдьан хомус быыһыгар күөлүм иччитэ хара ыт буолан тахсан олорорун көрбүтүм. Күөл иччитэ сүдү оҕус буолан, муоһунан күөл мууһун хайа солуур дииллэрэ былыргы дьон, ол этэллэрэ кырдьык эбит буоллаҕа. Эмээхсиним өлөр кыһыныгар эбэм мууһа туоратынан күөрэлэммит этэ. Нэһилиэктэн киһи өллөөрү гыннаҕына, ол курдук гынар. (5,17).
Саха дьоно былыр-былыргыттан дьиэ туттан олорор сирдэрин олус кыһанан талаллар этэ. Дьиэ туттар сири талыыга туттуллар араас билгэлээһиннэрэ, алгыстара-туомнара туспа үөрэх буолар этэ. Дьиэ турар сирин иҥнэритэ илин эбэтэр соҕуруу диэки буоларын ордороллор. Балаҕан дьиэ тутталларыгар арҕаалыы-соҕуруу баҕанатын төрдүгэр сылгы сиэлин уураллар. Сиэл уурдахха бу баҕана төрдүгэр дьиэ иччитэ олохсуйар дии саныыллар. (6,22).
Оттуу киириэхтэрин иннинээҕи күн уот оттон, ас биэрэн сирдэрин-дойдуларын аһаталлар. (6,55). Сир-дойду иччитин аһаттахха ханнык баҕарар үлэ-хамнас табылларыгар олук ууруллар. Бэйэ кэлбитин биллэрбэккэ, уот оттон иччилэри ахтан аһаппатахха, бэрт боростуой да дьыала табыллыбакка үлэ-хамнас атахтанар түбэлтэлэрэ биллэллэр. Алааска от оҕустара кэлээт, тиэтэйбит санаатыгар, биирдэ эмэтэ эргийэ түһэн баран эбиэттиэххэ диэбит киһи төҥүргэһи көрбөккө тракторын хотуурун тосту тартаран кэбиспитэ эмиэ биллэр.
Киһи ханна да сырыттаҕына иччилэр көрө-истэ сылдьаллар, сөбүлээтэхтэринэ кыахтара баарынан көмөлөһөллөрө эмиэ сэрэйиллэр. Уһуннук айаннаан иһэн массыынатын уруулун тутан олорон утуйан хаалбыт киһи хата, суол муостатын кытыытыгар туруоруллубут остоолбону тосту көтүтэн, ол тостор тыаһыттан уһукта биэрэн, өрүһүнэн, уруулун эрийэ тута охсон, массыынатын суолга киллэрэн көҥүскэ түһэриттэн быыһаммыта эмиэ баар.
Киһи иччилэргэ сыһыанын В.Тарабукин «Элэмэс кулунчук» диэн кэпсээнэ быһаарар. Биллибэт кулунчукка үтүө сыһыанын көрдөрөн, аһатан-сиэтэн сынньаппытыгар махтанан иччилэр көмөлөрүнэн Ньукулай сылгыларын туруктара көнөн, бэйэтин үлэтэ-хамнаһа тупсубута бу кэпсээҥҥэ суруллар. (7,7).
Дьиэ иччитэ сөбүлээбэтэх киһитин сүгүн хоннорботун, оннооҕор таһырдьа ылан быраҕарын туһунан кэпсээннэр эмиэ элбэхтэр. (8,7).
Иччилэр тустарынан бары быһаарыылары түмнэххэ, иччи диэн киһи дуу, кыыл дуу буор эбэтэр ийэ кута эбит. Бу кут киһи дуу, кыыл дуу өлбүтүн кэннэ этиттэн-сииниттэн арахсан туспа баран хааллаҕына иччи диэн буолар. Иччи урут олорбут, сылдьыбыт сириттэн ханна да ыраах баран хаалбат, чугаһынан көрө-истэ сылдьар. Буор кут иччитэ киһи уҥуоҕун аттыгар сылдьара бэлиэтэнэр. Иччи Айылҕаҕа үөскүүр араас эттиктэргэ иҥэн сылдьара эмиэ элбэх. Сахалар туох барыта иччилээх диэн этэллэрэ итинник дакаастанар. (9,16).
Саха дьонун итэҕэллэрэ иччилэргэ итэҕэйии, олору харыстааһын буолар. Кыахтаах, дьоҥҥо көмөлөһөр, үчүгэйи оҥорор иччилэри таҥара оҥостон үҥүү саха дьонугар тарҕаммыт.
Айылҕа бары көрүҥнэригэр баар иччилэри итэҕэйии, Айылҕаҕа харысхаллаахтык, сиэрдээхтик сыһыаннаһары үөскэтэр. Айылҕа уларыйбакка, алдьаммакка-кээһэммэккэ уруккутун курдук турдаҕына дьон-сэргэ олоҕо туруктаах буолуо диэн этиини сахалар былыргыттан билэннэр олохторугар билигин даҕаны туһана сылдьаллар. (10,71).
Туһаныллыбыт литература
1. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта.- Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 264 с.
2. Г.В.Врублевская. 5 уроков по толкованию снов. Санкт-Петербург: «СМИО Пресс», 1998.- 320 с.
4. Н.Н.Яковлев. Курууппа ойуун көрүүлэрэ. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1993.- 56 с.
5. Сүүрбэһис үйэ кэпсээнньиттэрэ: Саха прозаиктарын айымньыларын антологията. Дьокуускай: «Бичик», 2000.- 352 с.
6. В.Ф.Трощанскай. Наброски о якутах Якутского округа. Под ред. и прим-ми Э.К.Пекарского. Казань: Типография Императорского Университета, 1911.- 144 с.
8. «Эдэр саас» хаһыат. 7.3.2001.
10. Каженкин И.И. Орто дойду олоҕо. - Дьокуускай: 2019. - 158 с.
DeWalt
DeWalt — Америка тутууга туттар маллары оҥорор тэрилтэтэ.
Тойота Чайзер
Toyota Chaser — массыына маарката, Toyota тэрилтэтэ 1977–2001 сыллардаахха оҥорон таһаарбыт массыыналара. Toyota былаанынан Дьоппуон дойдутун эрэ иһигэр атыыланыахтаах массыына, ол эрэн тас көрүҥэ үчүгэйин иһин уонна мотора күүстээҕин иһин АХШ, Канаада, Кытай, Арассыыйа, Мексика, Вьетнам, Саха Сирэ курдук дойдуларга билигин даҕаны тарҕаммыт буолар.
Тулаайах
Тулаайах - ийэтэ эбэтэр аҕата, эбэтэр иккиэннэрэ өлбүт оҕо. Былыр арааһа бу тыл соҕотох диэн өйдөбүллээх быһыылаах, кэргэнин сүтэрбит киһини сорох сиргэ эмиэ итинник ааттыыллар.
Stanley Black & Decker
Stanley Black & Decker — Америка тутууга сыһыаннаах маллары уонна таҥастары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр. Аатырбыт тутууга сыһыаннаах маллар бреннара DeWalt киниэхэ киирэр.
Мариуполь
Мариуполь (Маріуполь) диэн Украина куората. Дьонун ахсаана 461 810 (2013).
Aldi
Aldi (толору аата Albrecht Discount - Альбрехт Дискаунт, Олди), Германия улахан ас атыылыыр ретейла, Аан Дойдуга биир улахан тэрилтэ буолар.
Сүрүн маҕаһыыннара Германияҕа эрэ буолбакка, Японияттан саҕалаан Америкаҕа тиийэ баар.
Epic Games
Epic Games (Эпическай оонньуулар), АХШ саҥа инновационнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ 3D графикалаах видео оонньуулары оҥорооччу Unreal Engine технологиянан туттар. Fortnite оонньуу ааптара буолар.
Aldi
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Тэрилтэни бас билээччилэр:
Unreal Engine
Unreal Engine (Анреал Эндьайн), Epic Games оҥорор уонна өйүүр видео оонньуулары оҥорор хамсыга.
Топ Ган: Мэверик
Топ Ган: Мэверик (Top Gun: Maverick) — АХШ патриотическай киинэтэ, сүрүннээн Air Force рекламатыгар олоҕурар. Сүрүн оруолга — Том Круз. 2022 сыллаахха саамай кассовай киинэ.
Батак (Никита Коркин)
Батак (Никита Коркин диэн сүрэхтэммит), 1745 сыллааҕы төрүөх, Күлүмнүүр хос эһэтэ. Тумус (Игнатий Никитин) диэн уоллаах эбит.
Түннүк оҕото
Түннүк оҕото - туора дьоҥҥо аҕалан быраҕыллыбыт оҕо, быраҕыы оҕо. Баҕар былыр "абааһыттан куоттаран" туора ыалга иитийэх бэриллибит оҕону ааттыыр буолуохтарын сөп, маннык оҕону төрөөтүн кытта абааһыны муннараары аанынан буолбакка түннүгүнэн таһаараллар эбит.
Сатаҕай (Бүлүү улууһа)
Сатаҕай — Бүлүү улууһун Кыргыдай нэһилиэгин киинэ.
Авраам Линкольн
мини|Авраам Линкольн 1863 сыл сэтинньи ыйыгар
Авраам Линкольн  (1809 Олунньу 12 – 1865 муус устар 15) АХШ 16-с президена этэ. Президент быһыытынан 1861 сыллаахтан 1865 сыллаахха дылы үлэлээбитэ, кини бириэмэтигэр АХШ Гражданскай сэриитэ буолбута. Конфедераттар улахан аҥара хотторбуттарын кэнниттэн кинини өлөрбүттэрэ. Линкольн АХШ-га кулут суох буолуутун иһин үлэлээбитэ, ол иһин "Улуу босхолооччу" дииллэр. АХШ-га бастакы өлөрүллүбүт президент буолар.
Олоҕо
Авраам Линкольн 1809 сыл олунньу 12 күнүгэр АХШ Кентаки штатыгар Ходгенвилль диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата Томас Линкольн фермер этэ, ийэтэ Нэнси Хэнкс. Дьиэ кэргэнэ олус дьадьаҥы этэ. Авраам биир бырааттаах уонна биир балтылаах этэ. Быраата кыра эрдэҕинэ өлбүтэ. Кинилэр кыра тыаҕа баар дьиэҕэ улааппыттара. Ол бириэмэҕэ кулут тутуу сокуоннаах этэ да, аҕата Баптист итэҕэйээччи кулуту тутары аккаастаммыта. Линкольн сэттэ саастааҕар дьиэ кэргэнэ Индиана штатыгар көспүттэрэ, онтон кэлин Иллинойс куоракка.
Кэлин, оскуолаҕа биир эрэ сыл сылдьыбытын туһунан кэпсиирэ, ол гынан баран ол сыл иһигэр ааҕарга, суруйарга уонна арифметика эпирэссийэлэрин оҥорорго үөрэммитэ.1842 сыллааъъа Мэри Тодд Линкольны кэргэн ылбыта. Түөрт оҕоломмуттара, ол гынан баран үһэ кыра эрдэхтэринэ өлбүттэрэ. Авраам Линкольн сороҕор Эйб Линкольн эбэтэр "Чиэһинэй Эйб"диэн ааттанара, тоҕо диэн сөп харчы ордугун биэрээри 2 километр кэриҥэ сүүрэн биэрбит туһунан кэпсээн биллэр. Кыра уурбаны арыйбыта, ол гынан баран эстибитэ. Атын дьон эстэн баран куотар буоллахтарына кини хаалан иэстэрин барытын төлөөбүтэ.
Политика карьератыгар бастакы хардыылар
Линкольн политика карьератын 1832 сыллаахха саҕалаабыта, ол сыллаахха Иллинойс уопсай ассамблеятыгар кытта сатаабыта, даҕаны хотторбута. Армияҕа баран Америка индеецтарын кытта сэриигэ капитаанынан сулууспалаабыта. 1837 сыллахха Иллинойс штатын Спрингфилд куоратыгар көспүтэ уонна юристаабата. Сотору буолан баран Иллинойс штатын биир көстөр юриһынан ааҕыллара. 1837 сыллаахха Иллинойс Ассамблеятыгар чилиэн буола сылдьан Вашингтоҥҥа кулут тутуу суох буолара табыллыбатын туһунан резолюциятыгар протест суруйбута. 1841 сыллаахха Бэйли Кромуэлл дьыалатын сүүйбүтэ. Кини хара дьахтары көрдөрөр этэ, онно кини номнуо босхолонон кулут буола атыыланана табыллыбатын дакаастаабыта. 1847 сыллаахха Мэтсон Рутерфорд утары дьыалатыгар хотторбута, онно кини кулут хаһаайынын Роберт Мэтсоны көрдөрөр этэ, куоппут кулуттары төнүннэрэрин диэн. Иллинойска көспүтүн кэнниттэн маҕаһыыннаах этэ уонна почтаны тутар этэ. Кэлин Республиканскай партия чилиэнэ буолбута. АХШ Сенатыгар Стивен Дуглаһы кытта куоталаспыта даҕаны хотторбута.
1846 сыллахха Уиг партиятыгар холбоспута уонна Бэрэстэбиитэллэр палаататыгар биир срок устата үлэлээбитэ. Ол кынниттэн политика карьератын быраҕан тимир суол юриһа буолбута. 1854 сыллаахха Канзас-Небраска укааһыгар кыттар политикаҕа иккистээн киирбитэ. Республиканскай партияҕа холбоһон кулуттааһын утарыы хамсааһын олохтообута. 1858 сыллаахха Сенатор буола сатаабыта даҕаны табыллыбатаҕа, ол гынан баран дойду болҕомтотун кулуттааһын боппуруоһугар тардыбыта. . 1960 сыллаахха АХШ Президенын быыбарыгар Республиканскай партияттан ыытыллыбыта.
Президент буолар бириэмэтэ
thumb|left|upright|Авраам Линкольн хандьыдаат буолар бириэмэтигэр Араас биричиинэнэн Республиканскай паартияттан хандьыдаатынан талыллыбыта. Кулуттааһын боппуруоһугар санаалара атын хандьыдааттары кытта тэҥнээтэххэ сымнаҕас этэ. Линкольн арҕаа штаттарга сыһыаннааҕыттан онно өйөөһүнү хомуйо, уонна атын хандьыдаттар номнуо кырдбаҕас этилэр. Линкольн дьиэ кэргэнэ дьадаҥы этэ, ол иһин Республиканскай паартия босхолооһун позициятыгар туруорар этэ. 1860 сыллаах быыбары хотон АХШ 16-с Президенынан талыллыбыта. Кини соҕуруу штаттарга ап-аҕыйах куолаһы хомуйбута. Президент сорох штаттарга толору өйөөһүн баарыттан кыайбыта бастакыта буолара. . Наар үрдүк шляпаны кэтэринэн биллэрэ. Айанныырыгар шляпатын иһигэр докумуоннары угара.
Линкольн уонна АХШ Гражданскай сэриитэ
thumb|250px|Саҥа президент буоларыгар оҥоһуллубут хаартыска Линкольн быыбары кыайбытын кэнниттэн сэттэ штат (Соҕуруу Каролина, Миссиссиппи, Алабама, Флорида, Джорджия, Техас уонна Луизиана) Конфедерацияны олохтообуттара. АХШ Соҕуруу Каролинаҕа баар Форт Сумтеры биэрэри аккаастаабыттарын кэнниттэн Конфедераттар ону саба түспүттэрэ. Онон АХШ Гражданскай сэриитэ саҕаламмыта. Сотору буолан баран өссө түөрт штат (Арканзас, Вирджиния, Теннеси уонна Хоту Каролина Конфедерацияҕа холбоспуттара.Инньэ гынан Конфедерацияҕа 11 штат баар буолбута.Президент буолар бириэмэтигэр Хоту штаттары холбоон Сойууһу олохтоон сэриигэ бэлэмнээбитэ. Ону тэҥэ "кыраныыссалыыр штаттар" (Кентуки, Миссури уонна Мэрилэнд) Сойуустан тахсыбаттарын уонна Конфедерацияҕа холбоспотторун үрдүгэр үлэлээбитэ.
Линкольн генерал буолбатах этэ, кини индеецтары кытта сэриигэ икки сыл сулууспалаабыта.. Ол гынан баран сотору буолан баран сэриигэ сүрүн оруолу ооннььур буолбута, сэрии департамынагар күннэринэн үлэлиирэ. Кини Соҕуруу штаттары төгүрүтэн баран Миссиссиппи өрүһү хонтуруоллууру, уона Ричмонд - Конфедераттар киин куораттарын ыларга былааннааҕа. Атын генераллары кытта утарсара, ол курдук Джордж МакКеллан, сорох генераллары уурайтарар, тоҕо диэн кыргыһыыга хотторбуттарын иһин. Сотору буолан баран армия үрдүкү генералынан Улисс Гранты туруорбута.
Кулуттары босхолооһүн прокламацията
Кулуттары босхолооһүн прокламацията 1863 сыл тохсунньу 1 күнүгэр илии баттаабыта, онно утарсар штаттар кулуттара босхолоноллорун туһунан этиллэрэ. Бастаан аҕыйах кулут босхоломмута, тоҕо диэн Сойууска кулут ахсаана аҕыйах этэ. Онтон Сойуус армията кыайан истэҕин аайы босхолонор кулут ахсаана улаатара. Конфедераттар штаттарыгар баар кулуттар босхолоноллорор ыарахан этэ, тоҕо диэн Сойуус сокуоннарын билиммэттэр этэ.. АХШ Конституциятатын 13-с көннөрүү киириэҕэр дылы кулут боппуруоһунан штат дьарыктанара. Ол аата ити прокламациятын сэриигэ туттара.
Инньэ гынан Прокламация баар буолбутун кэнниттэн сэрии сыала уларыйан кулуттары босхолооһун буолбута. Онно атын дойдулар, ол курдук Британия уонн Франция Конфедерация өйөбүллэрин суох оҥорбута. Линкольн кэлин Конституция уларытыыны этии киллэрбитэ, инньэ гынан АХШ-га кулуттааһын бобуллубута, 1865 сыллаахха иллии баттаммыта.
Геттисбург тыла
Биир биллэр тылынан Линкольн Геттисбургка эппитэ. 1863 сыллаахха Геттисбург аттыгар улахан кыргыһыыга икки өттүттэн элбэх киһи өлбүтэ, онно киһи уҥуоҕа тутуллар сиригэр тыл эппитэ. Ол тыл билиҥҥигэ дылы АХШ историятыгар биир сүдү миэстэни тутар.
Иккис срога уонна өлөрүүтэ
Линкольн иккистээн президеҥҥа 1864 сыллаахха талыллыбыта уонна кулун тутар 4 күнүгэр инаугурацияламмыта. Ол бириэмэҕэ Сойуус Гражданскай сэриигэ кыайара чугас этэ. Линкольн сэриини тохтотор уонна былааһы олохтуур этиилэри киллэрбитэ. 1865 сыл муус устар 9 күнүгэр Конфедераттар генерала Роберт Ли армиятын кытары бэлиммиттэрэ. 1865 сыл муус устар 11 күнүгэр хара тириилээх дьоҥҥо быыбарга талар быраабы биэрэр тылы эппитэ.
thumb|200px|right| [[Муус устар 14: Линкольн ытыллыбыт.]]
Муус устар 14 күнүгэр Линкольн Вашингтоҥҥа баар Форд театрын кэргэнин ооннььуутугар көрө барбыта. Үһүс акта бириэмэтигэр артыыс уонна Конфедераттар өспүйүөнэ Джон Вилкес Бус президент балконугар тахсан кэнниттэн төбөтүгэр пистэлиэттэн ыппыта, уонна тута өлөрбүтэ. Линкольну утары турар балыыһаҕа укпуттара, Линкольн секретаара Джон Хэй өлөрүгэр аттыгар баара. Бус куоппута, ол гынан баран муус устар 26 күнүгэр тутуллар эпирэссийэҕэ ытыллыбыта.
Линкольн АХШ Президеннарыттан өлөрүллүбүт бастакы Президент этэ.
Десна (Соҕуруу Буг түһэр)
Десна (Десна) диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 80 км, тардыытын иэнэ 1400 км². Соҕуруу Буг түһэр.
Билиҥҥи кэмҥэ ыалы тэрийии
Дьон өйүгэр-санаатыгар биллэр уларыйыылар киириилэрэ саҥа көлүөнэлэр солбуйсан иһиилэрин кэнниттэн кэлэр. Эдэрдэр олох саҥа үгэстэригэр үөрэннэхтэринэ олохторугар уларыйыылары киллэрэр кыахтаналлар.
Дьон өйүгэр-санаатыгар куһаҕан, бэлэмҥэ үөрэтэр дьайыылаах сэбиэскэй былаас үс көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэнниттэн сыыһата, өйгө-санааҕа халыйыыны үөскэппитэ, үлэни куһаҕан диэҥҥэ түһэрбитэ биллэн тахсан эйэлээхтик уларыйбыта.
Салайар былаас эйэлээхтик уларыйыыта араас репрессийэлэри үөскэппэтэҕинэн, урукку салайар былааһы арбаан мааныламмыт суруйааччылар, учуонайдар бэйэлэринэн үлэлии, оҕолору үөрэтэ сылдьалларыттан, өй-санаа улаханнык уларыйыыта билигин да биллэ илик. Сэбиэскэй былаас аһара ыыппыт үөрэхтээһинэ аҕыйаан ырыынак көрдөбүллэригэр сөп түбэһэрэ, үөрэнии сыаната быһыллан харчыга үөрэтиигэ көһөрүллүөн сөп этэ эрээри, билигин да кыаллыбакка, олоххо киирбэккэ сылдьар.
Сэбиэскэй былаас “коммунизм” кэмигэр бары-барыта босхо буолуоҕа диэн албына дьон үлэлээбэттэрин, ким эрэ бэлэмин кэтэһэлэрин үөскэтэн сайыннарбыта. Дьон баҕарбыттарын барытын үөрэхтээх буолуу аҕаларын курдук сыыһа санааҕа оҕустараннар, солумсахтара улаатан араас үөрэхтэри ситиһэ сатаабыттара уонна баҕа санаалара хаһан туоларын кэтэһэ сылдьаллара өссө да хаала илик, хата салҕанан иһэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун умнан үөрэх “үчүгэй” диэн аһара арбааһын үлэни куһаҕаҥҥа түһэрбитэ, ким да үлэлиэн баҕарбата үөскээбитэ. Үөрэҕи кыайбатах куһаҕан оҕо үлэһит буолан кыра хамнаска үйэтин тухары эрэйдэнэрин курдук сыыһа өйдөбүл олоҕуран хаалбыта.
Сэбиэскэй былаас саҕана үөрэххэ үтүрүттэрэн куһаҕан диэн ааттаммыт үлэ, билигин даҕаны үчүгэй диэҥҥэ уларыйа илик. Ол барыта тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ ханнык да нуормата суох, уһуннук, элбэхтик үлэлээбиттэрин иһин хамнастара намыһаҕынан быһаарыллар. Төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн үөрэх эрэ “үчүгэй” диэн этэн иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ, бары үөрэҕи эрэ эккирэтэ, ситиһэ сатыылларын хааллара, уларыта илик.
Ол да буоллар ырыынак көрдөбүллэрэ олоххо киириилэриттэн кыайыылаах үлэһиттэр сыыйа байан иһиилэрэ үөрэҕи эрэ “үчүгэй” диэн аһара арбааһын үөскээбитин тохтотон иһэр. Үлэһит дьоҥҥо баай-мал мунньуллуута үлэ хаачыстыбатын тупсарыыны, чэпчэтэн иһиини үөскэтэн үлэни үчүгэйгэ таһаарар.
Сэбиэскэй былаас дьон олоҕор оҥорбут олус улахан куһаҕанынан дьахталларга аһара баран көмөлөһөн эргэ барыыларын көҥүллэринэн ыыппыта буолар. Дьахтар талбытынан, сөбүлээбитинэн эргэ тахсара эр дьон утумнара, сайдыылаах буор куттара кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн салгыы сайдарын, тупсарын суох оҥорон кэбиспитэ. Бу былаас эстибитин да иһин, ити көҥүлүнэн барыы салҕанан иһэр.
Биһиги детсадка уонна оскуолаҕа кыыс оҕолору уолаттартан туспа уонна быдан кылгастык үөрэтиини олоххо киллэриини тутуһабыт. Ол аата кыыс оҕо этэ-сиинэ ситиитигэр ыраас кыыһынан эргэ тахсан кыахтаах, күүстээх эр дьон буор куттарын оҕо төрөтөн тарҕатарыгар ыҥырабыт. Билигин кыахтаах, күүстээх эр дьон элбээннэр эдэр ойохторун хааччыйарга толору кыахтаннылар.
Кыыс оҕо ыраас кыыһынан эргэ барарыгар ордук улахан буортуну элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” оҥорор буолла. Бу сымыйа үөрэх “айыы үчүгэй” диэн этэрэ эдэр кыргыттар бары бэйэ-бэйэлэрин үтүктэр күүстэриттэн уонна айыыны оҥорор санаалара улаатан кыыстарын харыстаабаттара эбиллэн иһэр. Уһуннук үөрэтэр оскуоланы эдэр дьахталлар үөрэнэн бүтэрэр буоллулар. Ол иһин бу сымыйа “айыы үөрэҕин” тохтотор кэм буолла.
Салайар былаас дьадаҥылары “үчүгэйдэр” диэн арбаабыта дьайыытыттан дьадаҥылар ыал буолуулара элбээн Россия дьоно барылара дьадаҥылар аанньа үлэлээбэт, сүрэҕэ суох буор куттарынан буккуллан хааланнар, үлэһиттэр чахчы аҕыйаатылар уонна хаһан элбииллэрэ өссө да ыраах, арай саҥа көлүөнэлэр улаатан солбуллан истэхтэринэ кыаллыан сөп.
Ханнык да үлэ көрүҥэ кыаттарбат кэмэ кэлбититтэн ССРС-ка ас, таҥас тиийбэтэ үөскээбититтэн, бу былаас бэйэтэ эстибитин умнуо суоҕа этибит. Бу дьадаҥылар аанньа үлэлээбэт буолууларын ыарыыта билигин да дьайа сылдьарыттан, дьон чэпчэки үлэни көрдүүллэрэ улаатан үлэ-хамнас кыайан сайда илик. Элбэх сирдээх Россияҕа тыа хаһаайыстыбатын үлэлэрэ балысханнык сайдыахтарын сөп этэ эрээри, ханнык да улахан хамсааһын баара биллибэт, арай кыратык тупсан эрэрэ биллэр.
2019 сыллаахха Россияҕа үлэтэ суохтар элбэхтэр диэн суруйаллар. Урукку специальностарынан туһанан бары чэпчэки, элбэх хамнастаах үлэни көрдүү сатыыллара, билигин кыаллыбат кэмэ кэлбититтэн, үлэлээбэккэ сылдьааччылар аҕыйаабаттар.
Үлэҕэ ыҥыра сатааччылар үлэтэ суохтардааҕар элбэх эбиттэр. Бу үлэлэри сатаан үлэлииргэ саҥалыы үөрэнии ирдэнэриттэн үлэҕэ кэлээччилэр аҕыйахтар эбит. Үлэҕэ ыҥырааччылар элбэхтэриттэн кэлии үлэһиттэр ахсааннара сыл аайы эбиллэн иһэр.
Сэбиэскэй былаас оҥорбут сыыһаларыттан тутулуктанан үөрэҕи ылыныы Россияҕа өссө да сайда илик. 1991 сыллаахха былаас уларыйан ырыынак сыһыаннаһыылара син киирбиттэрэ эрээри, ыал буолуу үгэстэрин 2020 сылга диэри таарыйа, кыратык да уларыта иликтэр. Ол барыта сэбиэскэй былаас араас үөрэхтээхтэрэ билигин да салайар үлэҕэ уларыйбакка олороллоруттан тутулуктанар.
Араас ыарыһах оҕолор төрүүллэрэ элбээбитин туһунан кыралаан кэпсэтиилэр тахсаллар эрээри, ватсааптан аһара бара иликтэр. Россияҕа баһылыыр нуучча омук ахсаана аҕыйаан иһэрин кистии сатааннар, бэчээт үлэтигэр хааччахтары киллэрэннэр, бу боппуруоһу таарыйбакка кыһана сатыыллар.
Нууччаларга холоотоххо олохтоох кыра омуктар ахсааннара биллэрдик эбиллэр. Манна ыал буолуу былыргы үгэстэрин тутуһар Кавказ омуктара, мусульманнар баһылаан иһэллэр. Ахсааннара биллэрдик эбиллэрин тэҥэ, ыал буолуу туһалаах былыргы үгэстэрин кытаанахтык тутуһа сылдьалларыттан эр дьоннорун күүстэрэ-уохтара эмиэ элбэх, ол иһин уолаттара араас күрэхтэһиилэргэ бастакы миэстэлэри ылаллар.
Ыал буолууну тэрийиини аҥардастыы күөдьүйэн кэлэ-кэлэ мөлтөөн хаалар имэҥҥэ эрэ олоҕурдан кэбиһии олус улахан сыыһаҕа киллэрэр. Имэҥ хаһан баҕарар күөдьүйэн кэлиэн сөбүттэн ыал буолууга талан ылыыны быстах кэмнээх оҥорор. Бу сыыһаны сэбиэскэй былаас дьахталлары көҥүллэринэн ыытан олоххо киллэрэн кэбиспитэ билигин да салҕанан иһэрэ хомолтону эрэ үөскэтэр.
Ыал буолуу диэн кыыс уонна уол икки ардыларыгар сөбүлэһии уонна сөбүлэһиини түһэрсии буолар. Ыал буолуу кэнниттэн үөскээбит имэҥ туһата улахан буолар. Ону тэҥэ имэҥэ да суох кэпсэтиинэн ыал буолааччылар кытта бааллар, элбэхтэр уонна бэрт эйэлээхтик, уһуннук олороллор, элбэх оҕолорун киһи быһыылаахтык иитэллэр, үлэҕэ үөрэтэллэр.
Билигин ырыынак, баай-мал ордук суолталаммыт кэмигэр ыал буолууга баай-мал эдэрдэри холбооттуур көмөтүн туһаныы эрэйиллэр буолла. Ыал баайыгар-малыгар кыыс энньэтэ уонна уол халыыма киирсэннэр ыал баайын төрүтүн үөскэтэллэр.
Аныгы, сайдыылаах диэн ааттыыр үйэбитигэр ыал олоҕун төрдүттэн уларытыылар тахсан эрэллэр эрээри, куһаҕан өттүгэр халыйыыны үөскэтэллэр. Арҕааҥҥы дойдулар атыттартан элбэх сайдыыны ситиспит аатыраарылар ыал олоҕун төрдүттэн алдьатан эрэллэр. Дьахтар дьахтары, эр киһи эр киһини кытта ыал буолалларын сокуон ылынан көҥүллээбиттэрин таһынан, өссө аһара баран, бу сымыйа ыаллар оҕо иитэллэрин эмиэ көҥүллээн эрэллэр.
Арҕааҥҥы омуктар уларыйар кэмнэригэр киирэн олороллоруттан итинник, дьон сайдыыларыгар сөп түбэспэт, төттөрү дьайыылаах сокуоннары ылынан иһэллэр. Саҥа омук үөскээһинэ дьахталлар баһылаан салайыыларынан барарынан итинник, быстах кэмнээх уларыйыылар киириэхтэрин сөп.
Биһиги, былыргы төрүттэрбитин билинэр сахалар ыал олоҕор итинник тосту уларыйыылар киирэллэрин сөбүлээбэппит. Маннык уларыйыылар аһара бараннар омугу уларытан кэбиһиэхтэрин сөп.
Ыал буолуу сүрүн сыалынан төрөппүттэр удьуордарын, утумнарын, буор куттарын салгыыр оҕолору төрөтүү уонна иитэн, үөрэтэн киһи буолууну ситиһиннэрдэххэ табылларын хаһан баҕарар тутуһа сырыттахха эрэ омук уһун үйэлэнэр кыахтанар.
Эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруга суох буолара кыра эрдэхтэринэ атаахтык иитиллэллэриттэн улаатан иһэр. Эдэр, саҥа холбоспут ыаллар солумсахтара улаатан тапталлара солуйа, сойо охсоруттан арахсыылара эбиллэн иһэр. Бу арахсыылар элбээннэр сотору холбоһооччулар аҥардарыгар тиийэрэ саарбаҕа суох буолла.
Эр уонна ойох арахсыылара оҕо иитиитигэр, үөрэтиитигэр улахан куһаҕан охсууну оҥорор. Оҕо өйө-санаата тосту уларыйарыттан куһаҕан өттүгэр халыйан хаалыан сөбө улаатар. Аҥардас дьахталлар уол оҕону кыайан ииппэттэрэ былыргыттан биллэриттэн “Тулаайах оҕо” диэн этии баар. Ийэ куттара үчүгэй үгэстэринэн иитиитэ суох, туруга суох өйдөөх-санаалаах, бас-баттах майгылаах эдэрдэр элбээннэр араас хамсааһыннар үөскүүллэригэр тириэрдэннэр омук эстиитин үөскэтиэхтэрин сөп.
Далай аан дойдутааҕы күнэ
Далай аан дойдутааҕы күнэ  — ХНТ бэлиэтиир күнэ. ХНТ Генеральнай Ассамблеята 2009 сыл олунньу 12 күнүгэр олохтообута (№ A/RES/63/111 резолюция ). Сыл ахсын бэс ыйын 8 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Билиҥҥи кэмҥэ ыалы тэрийии
Ыал буолуу сүрүн сыалынан төрөппүттэр бэйэлэрин эттэрин-сииннэрин удьуордуур уонна буор куттарын утумнуур оҕолору төрөтөллөрө буолар. Кыыс оҕо ыраас кыыһынан эргэ таҕыстаҕына ыал олоҕо туруктанар, инники сыалланар, күтүөтү таба талан ылыыттан төрөтөр оҕолоро сайдыылаах буор куттаах буолара уонна олоҕор ситиһиилэри оҥороро кыаллар кыахтанар.
Аныгы, ырыынак үйэтигэр аймахтары уонна омук сайдыытын, ахсаана эбиллиитин, үлэни кыайарын үөскэтэргэ аналлаах ыал буолуу былыргы үгэстэрин оннуларыгар түһэрии эрэйиллэр. (1,33).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.
Тумус (Игнатий Никитин)
Тумус (Игнатий Никитин диэн сүрэхтэммит), 1777 сыллааҕы төрүөх, Күлүмнүүр эһэтэ.
Тумус Батак (Никита Коркин) уола, бэйэтэ Никифоров Василий Игнатьевич диэн уоллаах эбит.
Алексей Михайлович (ыраахтааҕы)
Алексей Михайлович Нуурал ( , Москва —, Москуба) — Нуучча ыраахтааҕыта, Романовтар династияларын иккис ыраахтааҕыта ( — ), Михаил Фёдорович уонна кини иккис ойоҕун Евдокия уоллара.
Һантер Дуэн
Һантер Дуэн (Hunter Doohan) — АХШ актёра, саҥа тахсан эрэр сулус, 1994 сыллаахха Арканзас штатка төрөөбүтэ. Уэнсдей диэн сериалга биир сүрүн оруолга оонньуур. Личнай олоҕор араас хоп сип тарҕанар, кэнники биллэн көстөн иһиэ.
BNP Paribas
BNP Paribas — Франция тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ харчы үп конгломерата, 5 миэстэ Аан Дойдуга бизнес империя тутарынан. 11 миэстэ глобальнай планета бааннарыттан.
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Кунанбаев Абай
Абай (Ибраги́м) Кунанба́ев — хаһаах бэйиэтэ, композитора, сырдатааччыта, бөлүһүөгэ, уопсастыба диэйэтэлэ, хаһаах литэрэтиирэтин төрүттээччи, кини бастакы классига.
ХIХ үйэ бастакы аҥаарыгар 1845 сыллаахха оччолорго киэҥник биллэр Кунанбай Оскенбаев диэн баай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕатыттан эр киһиэхэ бэриллэр бары үтүө хаачыстыбаларын : сыалы-соругу ситиһэр кытаанах санаалаах, киһилии киһи буолууну уонна туохха барытыгар кырдьыктаахтык, сиэрдээхтик сыһыаннаһыы холобурун иҥэриммитэ. Саха сиригэр курдук олус ыарахан, хас да хос батталга олорор баттыгастаах хараҥа кэмҥэ олорбута. Ол да буоллар, сытыы-хотуу барыны бары билиэн баҕалаах Абай оҕо сааһыттан төрөөбүт төрүт тыл кэрэтин, кини ойуулуур-дьүһүннүүр кыаҕын биһирээн, умсугуйан улааппыта. А.Кунанбаев Казах литературатын устуоруйатыгар хатыламмат ураты талааннаах хоһоонньут буоларын таһынан, норуотун баай тылын, фольклорун, ырыатын-хоһоонун, этнографиятын үөрэтэн норуотун сырдыкка сирдээбит-салайбыт улуу бөлүһүөк буолар.
1980 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Казахскай ССР-га Саха литературатын Күннэрэ аһыллыытыгар саха народнай суруйааччыта С.П.Данилов үөрүүлээх быһыыга-майгыга эппит тылыттан: «Хас биирдии норуот бэйэтэ туспа историческай суоллаах-иистээх, бэйэтэ дьылҕалаах. Ол гынан баран, ону кытары сэргэ, биһиги норуоттарбыт олохторугар сөҕүмэр да дьүөрэлии буолуу уонна маарыннаһыы бааллар. Ылан көрүөххэ сөп, холобур, биһиги литератураларбытын. Бэйэтин фольклору кытары быстыспат сибээһинэн, баайдарга уонна тойотторго эйэлэспэт өһүнэн-сааһынан, төрөөбүт норуотун дьылҕатын туһугар кыһаллар сытыырхайбыт санаатынан биһиги суругунан литературабыт бастакы саҕалааччыта Алексей Кулаковскай эһиги улуу Абайгытыгар олус чугасаһар. Кинилэргэ икиэннэригэр биир үрдүк холобур итиэннэ биир улуу таптал баара – ол нуучча классическай литературата. Абай Кунанбаев Пушкин «Евгений Онегиныттан» быһа тардыыны уонна Лермонтов хоһооннорун казах тылыгар аан бастакынан тылбаастаабыта, биһиги Кулаковскайбыт бэйэтин литературнай айымньытын «Пушкин поэзиятын сүрүн ситиһиилэрэ» диэн ыстатыйаттан уонна Лермонтов «Демоныттан» сахалыы тылбаастааһынтан саҕалаабыта».
Казахскай ССР суруйааччыларын сойууһун ыҥырыытынан Казахстаҥҥа Саха литературатын күннэригэр Саха суруйааччыларыттан эдэриттэн кырдьаҕаһыгар тиийэ 28 кыттааччы ыалдьыттаатылар. Бырааттыы республикаҕа бу Күннэри ыытыы – биһиги Сахабыт сиригэр улахан культурнай событиенан буолбута. Барыах иннигэр биһиги икки хаһыаппыт буолаары турар Күннэри киэҥник сырдаппыттара, казах прозаиктарын, поэттарын айымньыларын тылбаастаан ситимин быспакка бэчээттээбиттэрэ. Балаҕан ыйын 15 күнүгэр сарсыарда биһиги делегациябытын аан бастаан Казахстан Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын бастакы сэкирэтээрэ Джубан Мулдагалиев приемнаабыт. Ол кэнниттэн В.И.Ленин пааматынньыгар уонна 28 гвардеец-панфиловец ааттарынан пааркаҕа, Албан Аат мемориалыгар сибэккилэри ууруу буолбут. Онтон делегация Казахстан Коммунистическай партиятын Киин Комитетын сэкирэтээрэ Камалиденов З.К. приемугар сылдьыбыттар. Таб Камалиденов Казахскай ССР экономикатын уонна культуратын туһунан сиһилии кэпсээтэ, оттон Саха сирин туһунан билиһиннэриини биһиги делегациябыт салайааччыта Софрон Данилов оҥорбут. Куорат киинигэр улахан кинигэ баһаара тэриллибит, саха поэттара тыл эппиттэр, хоһооннорун аахпыттар, мустубут дьон саха прозаиктарын итиэннэ поэттарын казахтыы тылбаастанан сабыс-саҥа тахсыбыт «Өлүөнэ долгуннара» уонна «Тыа суугуна» диэн ааттаммыт бэртээхэй кинигэлэри хамаҕатык атыыласпыттар. Киэһэтигэр толору дьонноох Опера уонна балет Абай аатынан государственнай академическай театрыгар Казахстаҥҥа Саха литературатын күннэрин аһыллыытын үөрүүлээх мунньаҕа буолбут.
Казах норуота билигин улуу Абай Кунанбаев сырдык аатын үрдүктүк тутар, литературнай нэһилиэстибэтигэр харыстабыллаахтык сыһыаннаһар,кэнчээри ыччатын кини курдук бэриниилээх, бигэ эрэллээх үлэһит дьон буолуҥ диэн иитэр,  үтүө аатын үйэлэр тухары үйэтитэр.
Туһаныллыбыт литература:
1.      С.П.Данилов. Сүгүрүйэбит эйиэхэ, Казах сирэ! Хотугу сулус. 1981.
2.      Кынаттаах Тулпар дойдутугар. Хотугу сулус 1981.
Көрдөбүл
Көрдөбүл диэн киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан салайтаран толоруохтаах быһыылара ааттаналлар.
Олох сайдан, өй-санаа тупсан, уларыйан, дьон-аймах үксээн иһиитэ киһиэхэ араас көрдөбүллэр элбээн, кэҥээн иһиилэригэр тириэрдэр. Киһи тыа быыһыгар биир эмэ буолан сылдьар эрдэхтэринэ, ханнык да эбии көрдөбүллэр суох этилэр. Билигин киһиэхэ, дьону кытта бииргэ олорууга, үлэҕэ-хамнаска, үөрэххэ аналлаах, хайаан да тутуһуллуохтаах көрдөбүллэр элбээн иһэллэр. Бу көрдөбүллэри халбаҥнаабакка толорор оҕо киһи буолууну ситиһэр уонна киһи быһыылаахтык биирдэ бэриллэр олоҕун олорор кыахтанар.
Көр диэн хараххынан көр, үөрэҕи, билиини көрөн иҥэрин диэн баҕа санааны тириэрдии буолар. Бу тыл кими, тугу эмэ харай, дьаһай, бэрий диэн эмиэ өйдөбүллэрдээҕин тэҥэ, көрү-нары, оонньуулары көрүүнү эмиэ биллэрэр.
Көрдөө диэн кими-тугу эмэ булаары ирдээ, эккирэт уонна кимтэн эмэ тугу эмэ ирдээ, модьуй диэн өйдөбүллээх. (1,231).
Көрдөө диэн тугу эмэ булуу-талыы, ыйыталаһыы аата. Оҕо улаатан иһэн ону-маны барытын көрдөөн иһэрэ эбиллэн иһэр. Оҕо көрдөөбүтүн барытын төрөппүтэ тук курдук толорон иһэр буолуута, оҕото онно үөрэнэн хаалыытыгар, көрдөөһүнэ ордук эбиллэригэр тириэрдэрэ, бэлэмҥэ үөрэнэн хаалыытын үөскэтиэн сөп. Төрөппүт оҕо көрдөөтөҕүн аайы тутатына толорон испэккэ, кэтэһиннэрэн, баҕа санаатын үөскэтэн баран биэрдэҕинэ, соннук үгэс үөскээһиниттэн, кэлин бэйэтэ ону оҥороругар олук ууран биэрэн туһалыыр.
“Көрдөөбүт көмүһү булар” диэн өс хоһооно булууга-талыыга баҕа санаа баар буоллаҕына эрэ туоларын быһаарар. Аан маҥнай баҕа санааны үөскэтинии киһиттэн ирдэнэр. Үтүөнү, үчүгэйи оҥорор баҕа санаалардаах киһи таҥаралаах киһи диэн буолар. Көрдөөһүн кыһаныыны, хамсааһыны, ханнык эрэ үлэни оҥорууну биллэрэринэн туһалаах үлэни үөскэтэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн көрдөөһүн аһара барыыта “Көрдөөбүккүн ылыаҥ” диэҥҥэ тиийэн хааллаҕына, кэһэйии, онно-манна түбэһии кэлэр. Этиһэ-охсуһа сатыыр киһи хаһан эрэ бэйэтэ оннукка түбэһэрэ ити этиинэн бигэргэнэр. Бу уларыйыы көрдөөһүн аһара барыыта күүс дьайыыта, ирдэбил үөскээһинин биллэрэр.
Тугу эмэ булууга-талыыга, көмөҕө наадыйар бэйэ баҕа санаатын атыттарга биллэрии көрдөһүү диэн ааттанар. Көрдөһүү ким, хайдах көрдөһөрүттэн быһаччы тутулуктаах, күүһэ кыратынан туолбакка хаалыан эмиэ сөп. Тылынан этиллэр көрдөһүү хайдах этиллэриттэн, дорҕоонноруттан ордук улахан тутулуктааҕын көрдөһө үөрэммиттэр билэн ордук таба туһаналлар.
Суолга туруоруллубут знактар суоппардарга аналлаах көрдөбүллэри биллэрэллэр. Олору суоппар хайаан да толороро ирдэнэр. Көрдөбүл өйгө-санааҕа олоҕурарыттан суол быраабылаларын толорбот суоппардарга ирдэбил, күүс дьайыыта үөскүүр.
Киһи элбэх араас быһыылары оҥорор. Киһи оҥорор быһыылара туһата суохтарынан уонна туһалаахтарынан көрөн икки аҥы арахсар буоллахтарына, субу кэмҥэ оҥоруллумуохтарын сөбүттэн уонна хайаан да оҥоруллуохтаахтарынан көрөн эмиэ икки аҥы арахсаллар.
Киһи хайаан да оҥоруохтаах быһыыларыттан көрдөбүл үөскээн тахсар. Киһи буолуу бэйэтэ араас элбэх көрдөбүллэрдээх, киһи быһыытын, сиэри тутуһууну, аһара барбаты, бэйэни туттунууну, кыанары эрэйэр. Оҕо улаатан иһэн олору барыларын тутуһар, толорор буоллаҕына эрэ киһи буолууну ситиһэр, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыахтанар.
Өй-санаа көрдөбүллэрэ субу кэмҥэ сымнаҕастар, толорумуохха эмиэ сөп курдуктар. Бу көрдөбүллэр киһиэхэ элбэхтик, хос-хос дьайыыларыттан үгэс буола кубулуйдахтарына эрэ, киһи олору бэйэтэ, таһыттан ыгыыта, этэн биэриитэ суох толоро, олоҕор тутуһа үөрэнэринэн аан маҥнай оҥоро үөрэниигэ сымнаҕас курдуктар.
“Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн өй-санаа көрдөбүллэрин толорбот буолууттан ирдэбил үөскээн тахсара төрөппүттэр оҕолорун өйдөрүн-санааларын харыстаабаттарыттан, аһара туттунуулары оҥорон эдэр олохторун кылгаталларыгар тириэрдэр. (2,124).
Өй-санаа көрдөбүллэрин толорбот буолуу холобурдарын массыынанан айаннааһынтан булуу ордук итэҕэтиилээх. Суол быраабылаларын көрдөбүллэрэ массыынанан айаннаан иһэр киһиэхэ суол знактарын, ойууларын көрүүттэн үөскээн, олор көрдөбүллэрин толорорун ирдииллэр. Айыыны оҥоро сатыыр киһи атыттардааҕар түргэнник, суол быраабылаларын тутуспакка, ураты киһитин билинэн айанныыра араас абаарыйалар элбииллэрин үөскэтэр. Билигин Россия суоппардара айыыны оҥоруу ыарыытыгар ыллараннар суол знактарын, ойууларын көрөн, тутуһан айаннаабаттарын, өй-санаа көрдөбүллэрэ субу кэмҥэ сымнаҕастарын иһин толорботторун киһи өлүүлээх абаарыйалар элбээн иһэллэрэ биллэрэллэр.
“Сытар полицейскай” диэн массыына сылдьар суолугар анаан-минээн оҥоруллар сэттэ сантиметр үрдүктээх мэһэй, массыынанан түргэнник кэллэххэ, көлүөһэттэн охсон айаннаан иһэр түргэни кыччатары модьуйар. “Сытар полицейскай” диэн күүс дьайыыта буолан, ордук туһалаахтык дьайара бигэргэтиллэн, куорат суолларыгар эмиэ элбээн эрэллэр. Бу, күүс дьайыылара элбээн иһиилэрэ, дьон төһө да үрдүк үөрэхтэммиттэрин иһин өй-санаа оҥорор көрдөбүллэрин толорботторо дьайыыта мөлтөҕүттэн тутулуктааҕын, күүскэ билигин да кыаттарарын биллэрэр.
Билигин суоппардарга суол быраабылаларын тутуспат иһин ыстараап улаатыыта өй-санаа көрдөбүллэрин толорбот буолууну аҕыйатар сыаллаах. Ирдэбил, ыстараап ыараабытын кэнниттэн бэрээдэги кэһээччилэр, суол быраабылатын тутуспаттар биллэрдик аҕыйаатылар диэн этэллэр. Бу этии өй-санаа күүскэ чахчы кыаттарарын биллэрэрин тэҥэ, өйү-санааны туһалаах, сайдыыны, тупсууну аҕалар өттүгэр күүс эрэ илдьэрин, ол диэки хамсатарын быһаарар. Төһө да өй-санаа баарын иһин күүһэ суох, сайдыы, тупсуу суох буолар. Өй-санаа ханнык да күүһэ суоҕа хаһан баҕарар биллэриттэн, аҥардастыы өй-санаа дьон олоҕор туһата кыра. Сайдыы, үөрэх олоххо чэпчэкини, сымнаҕаһы батыһыыга ыҥырарыттан, оннук өй-санаа дьону мөлтөтөр, күүһэ-кыаҕа суох буолууларыгар тириэрдэр, сайдыыны, тупсарыыны аҕалбат. Аҥардастыы өй-санаа, үөрэх дьоҥҥо халыйыыны, мөлтөөһүнү үөскэтэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр аҥардастыы үөрэҕи эрэ өрө тутуу аһара барбытынан үлэ-хамнас хаалыыта үөскээбититтэн бу былаас бэйэтэ эстибитэ.
Туһаныллыбыт литература
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
Саха төрдүлээх американнар
Саха төрдүлээх американнар (ааҥл: Americans of Sakha origin эбэтэр Sakha American, Саха Амэрикен) - АХШ биир кыра ахсааннаах дьоно сэргэтэ, сахалартан төрүттээх американнар буолаллар. Дойду 0,003% нэһилиэннэтэ буолаллар.
Сиһилии: АХШ сахалара уонна сахалар.
2022 сылтан ыла АХШ дойдутугар элбэх саха CBP One нөҥүө көһөллөр.
Bowers & Wilkins
Bowers & Wilkins - Улуу Британия үрдүк таһымнаах ырыа истэр уонна ырыа оҥоророр / буккуйар күүстээх аудиосистема оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Mitsui Group конгломератка холбонор американскай бизнес эйгэни салайар Калифорнияҕа баар Masimo үрдүк технология тэрилтэлэри салайар уонна айар структура нөҥүө.
Bowers & Wilkins сүрүн аудиосистема туруорааччы Aurus, Lexus, Infiniti, Jaguar, Toyota (Crown уонна RAV4 модельга) уонна Maserati массыыналарга
Studio Ghibli
Studio Ghibli - 1985 сыллаахха төрүттэммит Дьоппуон анимациа оҥорор тэрилтэтэ, 2023 сыл туругунан Аан Дойдуга биир бөдөҥ.
Тэһэҕэс уола
Тэһэҕэс уола - булумньу уол, көрсүү уола.
G1 Therapeutics
G1 Therapeutics (G1 Терапьүтикс), АХШ биир сүрүн тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан искэн ыарыытын эмтиир эмптэри оҥорор.
Maserati
Maserati (сахалыы Мазератти) - Италия спорткардары уонна элитнай лүкс массыыналары оҥорор тэрилтэтэ. Stellantis конгломератка холбонор.
Unilever
Unilever (Үнилевер) — Улуу Британия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс ас оҥорооччу уонна үһүс кыра дьиэ химиятын Аан Дойдуга оҥорооччу. Улахан конгломерат, 73 тэрилтэни бас билэр 107 омук сиригэр.
Салалтата - Лондон
Unilever тэрилтэни бас билээччилэр:
Jaguar
Jaguar (сахалыы Йагуар) - Улуу Британия массыына оҥорор тэрилтэтэ. 2008 сылтан ыла Tata Motors бас билэр.
Хоп сип
Хоп Сип (ол эбэтэр хобу сиби тарҕатааһын, нууччалыы өйдөбүлэ сплетня, Gossip) - икки атахтаахтар, дьоннор тылларынан оонньоон атын дьон олоҕун ырытыылара буолар. Сүрүннээн дакаастаммат факталара суох дьону холуннарыы буолар.
Билиҥҥи аныгы үйэҕэ интернет ситим (Instagram, WhatsApp, Twitter) хобу сири түргэнник тарҕаталлар. Сонун планета биир муннугвттан биир муннугар аҕыйах мүнүүтэнэн тиийэр кыахтаах.
Эр дьон дьахталлары хобу сиби тарҕаталлар диэн буруйдууллар, ол эрэн эр дьон учуонайдар үөрэтиилэринэн өссө күүскэ хобу сиби тарҕаталлар эбит.
Сүрүннээн хобу сиби тарҕатыы эбэтэр онно олоҕуран дьон олоҕун ырытыыта:
Doogee
Doogee Technology — Кытай бүджетнай телефоннары уонна смартфоннары оҥорор тэрилтэтэ. Саха Сиригэр сүрүннээн AliExpress нөҥүө дьон ылар.
Ирдэбил
Ирдэбил диэн өй-санаа көрдөбүллэрин толорботоххо үөскүүр эппиэтинэс, модьуйуу ааттанар.
Ирдээ диэн кими, тугу эмэ суолунан батыһан көрдөө, эккирэт, кимтэн эмэ тугу эмэни иэстээ эбэтэр төлөбүрдэ көрдөө диэн киэҥ өйдөбүллээх. (1,200). Бу тыл ир диэн тылтан саҕаланыыта суола сойо илигинэ, өссө ириэнэх эрдэҕинэ, куһаҕан быһыы оҥорулларын кытта ирдээһин ордук табылларын көрдөрөр.
Ирдэбил диэн эт-сиин, күүс дьайыыта. Ким да сыыһа-халты туттунуом суоҕа диэн эрдэттэн этинэр кыаҕа суох. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ көрдөбүл уонна ирдэбил сөп түбэһэллэриттэн көрдөбүл туолбатаҕына ирдэбил тиийэн кэлэр. Киһи сыыһа-халты туттунуутун кэнниттэн туохтан эмэ кэһэйэрэ, туга эрэ табыллыбата ирдэбил тиийэн кэлбитин биллэрэр. Бу кэмҥэ ирдэбил ыстарааптан саҕаланан баран киһини уһуннук хаайыыга угууга тиийиэн сөп.
Ирдэбиллээх диэн салайааччыны, тойону эттэхтэринэ эппитин, соруйбутун толотторор кыахтаах киһини этэллэр. Ирдэбиллээх салайааччы үлэ-хамнас тэрилтэтин сайыннарыан сөп, онтон ирдэбиллээх төрөппүттэр оҕолоро бэрээдэктээх, үлэни-хамнаһы кыайар буола улаатар кыахтаналлар.
Өй-санаа уонна күүс кэмэ кэллэҕинэ бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан биэрэллэр. Өй-санаа мөлтөх. Өй-санаа бэйэтэ күүһэ суоҕуттан, кыайбатыттан күүһү көмөлөһүннэрдэҕинэ эрэ табыллар, туох эмэ оҥоруллар кыахтанар, күүс көмөтүнэн хамсааһыны үөскэтэн сайдыыны ситиһии кыаллар.
Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” төрөппүттэри албыннаан оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн сымыйанан этэрэ сэти үөскэтэр. Оҕолор кыра эрдэхтэриттэн ийэ куттара үчүгэй үгэстэргэ иитиллибэккэлэр улаатан иһэн бэрээдэги кэһэллэрэ, буруйу-сэмэни оҥороллоро эбиллэн иһэр. (2,12).
Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үөрэҕэ” диэн эрбэхтэн эмэн оҥоруллубут сымыйа үөрэхтэрэ “айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн этэрэ улаатан иһэр оҕолор ханнык эрэ айыыны оҥоро охсоору ыксыылларыттан, тиэтэйэллэриттэн сыыһа-халты туттуналлара элбээн куһаҕан быһыыны үксэтэллэр, айыы буолаары бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбиир. (3,18).
Сахалар оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ билигин үөрэх министерствота “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэххэ халыйбытыттан хаалан сылдьар. Албын үөрэх сабыдыалынан айыыны оҥоро сатаан быстах быһыыга, былаҕайга биир эмэ оҕолорун былдьаппыт төрөппүттэр ирдэбиллэрэ албынныы сылдьааччылары хайаан да ситиһэн кэһэтэр.
Дьоҥҥо куһаҕаннык сыһыаннаһар, үөхсэр, охсуһар киһини туоратан, ыстарааптаан баран хаайыахтарын сөп. Өссө улахан куһаҕаны оҥоруу ирдэбил кытаатан, хаайыы уһаан биэриитигэр тириэрдэн иһэр. Киһини өлөрүү саамай кытаанах ирдэбилгэ түбэһэрэ “Өлөрсүбүтү өлөрөн кэбиһиллэр” диэн өбүгэ үгэһинэн этиллэр.
Киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан салаллан олох тутаах көрдөбүллэрин, дьон бииргэ, эйэлээхтик олорууларын үгэстэрин толорбот, киһи быһыытын аһара барар, сиэри тутуспат буоллаҕына общество, дьон бөлөҕүн аатыттан ирдэбил үөскээн тахсар. Билигин аныгы сайдыылаах олоххо ирдэбил көрдөбүллэрэ бары административнай, уголовнай сокуоннарга киирэн суруллан сылдьаллар. Олоххо көрдөбүлү толорбот киһи сокуон этиитинэн онно сөптөөх ирдэбилгэ түбэһэр.
Государство диэн күүһүнэн тутуллан олорор общество — дьон улахан бөлөҕө ааттанар. Государство сокуоннары, көрдөбүллэри олохтуур. Сымнаҕас курдук ааттанар өй-санаа көрдөбүлүн толорбот, тутуспат буолуу ирдэбили үөскэтэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
2. Баппаҕай Д.М. Киһитийии. – Дьокуускай: Бичик, 2012. – 160 с.
3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Жегусов Дмитрий Степанович
Жегусов Дмитрий Степанович — саха тылын уонна литэрэтиирэтин мэтэдиис учуутала, Кириэс Халдьаайыга уонна Чөркөөххө оүөрэнээччилэргэ литэрэтиирэ куруһуогун тэрийээччи.
Южне
Южне (Южне) диэн Украина куората. Дьонун ахсаана 31 533 (2013).
Жегусов Дмитрий Степанович
Олоҕун олуктара
Дмитрий Степанович Жегусов 1931 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр Таатта улууһун урукку Дьиэбэгэнэ нэһилиэгэр үөрэҕэ суох холкуостаахтар Степан, Гликерия Жегусовтар дьиэ кэргэттэригэр иккис оҕонон төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт сэттиэлэр этэ. Оҕо сааһа Аҕа дойду улуу сэриитин, сут кураан сылларыгар ааспыта. Элбэх эрэйи, кыһалҕаны билбитэ, эҥэринэн тэлбитэ. 1940-1941 үөрэх дьылыгар Сиэллээх начальнай оскуолатыгар, бастакы, иккис кылааска, онтон салгыы Чөркөөх сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. Үөрэҕэр үчүгэй, кыһамньылаах буолан 1953 сыллаахха Ытык Күөл интэринээтигэр олорон орто оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ.
Туттуллубут сирдэр
edersaas.ru сайтан
Oukitel
Oukitel — Кытай чэпчэки сыаналаах бүджетнай телефоннары уонна смартфоннара оҥорор тэрилтэтэ.