cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күл-күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки олоҥхо
-"Дьэ, эрэ,
Мас мутугар
Үтүөнү булуоҥ суоҕа,
Муус байаҕал
Муннуттан уоһуттан
Маны тобугун
Экитэн кулуй эрэ!" -диэтэ.
Субугурдук дьүһүлүннэ да
Толору куппут
Үөрэттэрбиттэрэ,
Итии киллэрэр
Түһэ оҕустулар да
Кыыс буоллаҕына -
Тугу да билбэтэх-көрбөтөх
Дьэ, дьоно буоллаҕына -
Тугу да саҥарбатылар.
Билигин да
Түүнүктээх түнэ
Уһун үрбэтин
Оҕолоор!
Бэримньитин көрдөрүҥ эрэ,
Таҕыста.
Айыыһыт хотуҥҥа
Ирдьиттэ ирдьиттээр!
Бараҥҥын
Үллэрэн биэрдилэр,
Бырах барбыт
Нөрүгүр соҕус
Туох саҥатын
Хара саһыл
"Хап" кына түһэрин курдук
Быһыылаах,
Ол түөкүн уолу
Бараҕан кыһыгыраппыт.
Баар буолуоҕа;
Тоҕута үктүү,
Иэччэҕин үүтүгэр диэри
Ибилитэ тэпсэ сырытта.
Дьэ, бу сырдьан
Сөблөөтө,
Үүс тириитэ суорҕанын
Арсан Дуолай Буор Маҥалай
Икки ытыһын арыынан
Дьэ, аҕыс салаа быалаах
Аһы аһаатылар.
Куо-дьэллик
Ылымына барарым
Ис тас халыҥ чараас
Сүрдээх дорҕоон
Түөрэхтээх,
Икки кунньалы
Бу кэлэрин кытта тахсаннар,
Араллааннаан сырдьаннар,
Тайбаһан тахсыбыттар,
Айталыын-куо баран
Ойуулаах оронун үрдүгэр
Дьэрэкээннээх
Хаҥыл хара
Биэрдилэр;
Саҥардаҥый да нии?
Күөйэ көтөн сырдьаннар
күлүмнэспитинэн бардылар,
Көтөҕүллэр
күндү күөһү
Дьэ, онно киллэрээт,
Тураҕас сылгы сиэлин
Аҥар атаҕын
Тосту ытаҥҥын
Санаатын түһэрэ түс!"
Бу кэннэ,
-"Уой-уойбун, оҕолоор!
Маадьаҕар соҕус
Саҥарсан бараннар
Ол арҕаа чанчыгар
Эргийэ сырдьан
Билиги уолун охсон
Тугулугар тийэ
Көннөрө оҕуста,
Ол алгыһа маннык:
Үс бүүрүктээх
Үөскэттин диэҥҥит -
Куҥнаргын ылҕаатынар!"
Тимир иһирик
Кымньыылаах,
Ол тахсан туран
Дьэ, мин киһиэхэ!"
Халҕаһалаах,
Дьаабылаһан бараннар
Хайалара да
Кыайан-хотон барбатах.
Сыра күүстэрэ быстыбыт,
Иэримэ дьиэ иччитэ,
Үчүгэйдик олордулар.
Хотун,ойоҕо,
Икки чараас
"Хап" кына түстэ,
Арыы хатыҥ саҕа
Элбэҕи этэн
Илин күөнүгэр.
Ол устун тахсаннар
Аһыы олорон хаалла.
Атаардылар.
Иттэнэ түһэр күммэр
Сотолоох,
Буору толору
Буолан барда.
Инньэ диирин кытта
Тэбистилэр.
Соролоон түстэ,
Икки салаа кутуруга
Ньалҕарыччы
Чыпчаала
Кутуйа элэйэн хаалла,
Үс хос уот баһа
Кэнэҕэһин үйэтигэр диэри
Айан-кэрдэн түһэрбиккит...
Урдьалдьыйан көстөр
Ол алын кырыытын
Бу кэнниттэн
Субугурдук дии турар үһү :
Күөх көлөһүннэрэ
Хоргута тоһуйда,
Айталыын-куо, кыыһа,
Кыыһыра күүппүт.
Баарыма дьиэ бахсыта
Буолан олоруоҥ үһү.,
Хотуой!" - диэтэ да
Араҕас маҥан
Дьэ, ол да эрээри
Чачыр дэйбиирдээх,
Ол кэннэ атын
Арыалыас кус
Кэтэхпиттэн тирээбиллиэҥ...
Саар тэгил соҕус
Күөстээн
Орбой-удаҕан
Атын самыытыгар
Куттулар ;
Дьэ, ол кутан баран
Тиҥиргэччи симнилэр,
Дибдигирэччи
Тилэхтэринэн
-"Чиэ... дуо...
Уол үөрбүт-көппүт курдук
Билиги нуората
- "Дьэ, маны үтүктэн,
Ойуур баар буолуоҕа.
Кэнчиэ буолуоҕа.
Дьөлөркөй үөдэнин
Уһун дурба батастарын
Ый уота ыыспалаах,
Диэки көрдөххө -
-"Дьэ, үөлээннэһэн үөскээбит
Дьаардаах кырынаас
Кургумум аҕай!
Көхсүлэринэн
Сүүрүктэрин
Сүүрүгүрбүт,
Хара көлөһүннэрэ
Үс хардаҥ
Сөблүөбэппин!"- диэтэ.
Барар дьон
Эрдэҕэс улар
Ол атаараллара
Ый тэһиинин курдук
Тэһииниттэн
Абарбыттарын аралдьыттылар,
Ону ылынар буоллахкына -
Уҥуохтаах киһи
Олоруста да
-"Уой, хотуой!
Күөгэлдьиспитинэн бардылар,
Хонук хоннорбото,
-"Чиэ, күтүр өстөөхтөр!
Киэр буола тардыҥытый,
Кыа хаан
Бу курдук
Дьэ, төрдүлэрин
Ойон тура эккириэтэ да
Айталыын, мийигин
Буолан бардылар,
Дулҕатын курдук
Тоҕус бургунас ынах
Бырылас ынахтаах,
Иэйэ-туойа сырдьар:
Сүрдээх уот
Аччыгый уол аата
Икки кэриэн ымыйатын
Кэккэлэһиннэри
Туппут курдук
Икки күн
Чайдаах,
Бүтэрэллэрин кытта
Буур таба тириитэ
Айыыһыкка бэлэмнээбит
Бото болдьохто,
Ис тас таҥаһын
Маҥаас атыыр сылгыны.
Алгыстаах,
Үөрэтэн көрүөм!"
Өһүк номоҕо буолар.
Дьэ, маны ылан баран
Ойон тура эккириэн
Нөрүччү олорон кээспит
Чэбинэбин...
Күн өрөппөтө,
Эппиэт этиппэтэ,
Топуруос толорбото,
Күүстээх санаата
Күөнүгэр таҕыста-
Көҕүйэн барда,
Дьэ, маннык майгытын
Көҥүлүнэн көппөҥнөөбүтүнэн барда,
Баҕалаах санаата,
Төргүөтүлэр,
Ат саалын курдук
Баай хара тыа курдук
Субугурдук кынаар!"
угунуохтаан баран
Буолан баран
Субуйа баттаан
Кыһыл саһыл
Ыытан кэбистэ.
Муоһун өрүтэ туппут курдук
Иччитэ буолбут
Субугурдук саҥара сытар
Эбиниэҥ суоҕа!
Сытыы тыал
Тыалырда.
Хасты анньан
Булгунньахтаах,
Дьорҕоно сотолооҕун,
Астарын бары
Күөх тииҥ
Ньылбырыта тыытан
Бастыҥ уоллара
Биис ууһун кэриимэр
Күрдьэх саҕа
Айанныы турбуттар
Хаптаһын быыстааҕынан
Таҥнара сыыйыллан
Эһэтэ сэрэйэр буолла.
Үүт күөл үктэллээх,
Эрчимнээх санаата
Көтүтэ сүүрдэ турдулар.
Буола түстэ.
Таас суорба
Хайа баар буолуоҕа,
Бар дьонноро
Дьэ, мин бу
Хайа, хаҥыл санааҕын
Ыллылар да
Сүүрэн баран
Удьуордарын умсуйдулар,
Бу кэбиһэрин кытта
Адьырыччы тоҥмут
Арыылаах кымыһынан
Чаҕаан харахтаах ;
Аал уотугар,
Түгэҕэр түһэрэннэр
Салайа баттаан баран
Хайҕаллааҕыттан
Чиэ,татайбын
Көмүөллээх,
Билиги арылыйа уста турар
Арылыа байаҕал
-"Ыый-ыыйбыан,
Кэритэн таһаарбыттара.
Маныга эттэ
Арҕааларынан
Халбарыйыҥ,
Уллуҥах устата
Уларыйыҥ,
диэн суруйан истэ.
Атыыр үөргэ
Кэл...
Уордайбыттарын угарыттылар,
Дьэ, бу кыыс
Аар тойон аҕабар
Үргүүк үрүҥ сүүрүгүн
Кини барарыттан
Туох тылын эттэҥий?
Онтон аллараа диэки
Көрөн түһэрдэххэ -
Ытыһыгар түһэрэн
Икки харытын
Алаһа дьиэтигэр
Айах тутустулар.
Бэттэх хайыһан
Ис куҥун
Хаайан сырдьаннар
Аналларын арааран
Тыстаах баттахтаах
Турар сиринэн
Мууһа ортотунан
Эҥинэ иҥнээҕин,
Дэбилгэ маҥан ытыһын
Кэбиһэн баран
Үтүө доҕоруом,
Айталыын-куо:
Суорумдьу
Хара халаан
Уута буолан
Иҥииригэр киирдэ -
Баар дьон
Киэр буола тардыҥ!" -диэтэ.
Дьэ, маны бүтэрэн баран
Үкэр куйаас тыыннаах,
Атаҕастатыма!
Бу сырдьан
Махтананнар
эбитэ үһү;
Бу кэнэҕэски
Бототугар диэри
Хааннаах хара дьайын
Хонук аайы
Бардым,
Тиийэн кэллилэр.
Сүүрбэ сэттэ
Ол алгыһа маннык :
Бу иннэ кынарын кытта
Көрдөҕүнэ -
Ылла да
Үс үкэр
Мүөрсүн дьүһүннээҕин
Улаат халаат
Кэнчиэрэлээн иһэн
Молооччук курдук
Биэрдилэр.
-"Чиэ, тойокоом,
Сүһүргэстээн олорон
Кэлбит киһини
Халдьаайы устун
Дьэ, ону Баһымньы-баатыр
Иккиһин саҥара
Олорор үһү
Үүт ас бэйэлээх
Дьэ, ол устун тахсан
"Барар малааһын"
Аҕаланнар хаайталаатылар,
Халбарытан кэбистилэр,
Хааннарын ылҕаатылар.
Дьэ, бу кэлэннэр
Бу курдук буолаат
Туохха саараан
-" Дьэ эрэ,
Саантаан тураҕын да ни,
Бэттэх көрөн мичээрдээ,
Доҕорчуок?" - диэтэ.
Сэттэ суол
Сото хары
Уҥуоҕа хобдох,
Муус моһуура
Кыһыл саһыл буолан
Кылбайа
Таҥнары умсан хаалла.
Эмньик кулун сэлэҕэ
Тус илин диэки.
Чиэ, айакабын!
Хайа солонон барда.
Оһоҕоһо төгүрүйбүтүнэн,
Үстүүтэ атахтарыгар
Ылынарым ханна барыай?"
Оһоҕоһун түгэҕиттэн
Тугунан тупсара кэллиҥ?
Көтөр кыната буолбут,
Майгыларын
Кэпсиэтэххэ-
-"Чиэ, күрэҥсийбит астаах,
Баай Харахаан
Ыҥыран таһаарда,
Аттаах
Үрүҥ-айыы-тойон
Бу тиийэн кэллэ.
Сүүрдэн
Көтөрү кытта көттө,
Уҥуоргу тыа
Хаҥыл хара сүүрүктэрин
Онуга эн ойох
Имиппитинэн барда.
Көрсөн бүтэн бараннар
Өс хоһоонун
Илби тыбыйда,
Көрөн күлүм аллай эрэ!
Сааскыны чалбаҕынан
Эр киһи
Ыҥыыр сыттык
Күөх от үрдүгэр
Хардаҥ эһэ тириитэ
Уон түүлээх
Дьэ, бу дьон манна
Умса төннө
Субугурдук айаннаан
Дьалкытан истэхтэринэ -
Сүрдээх түҥ
Түөрт муннуктаах
Болбукта иһигэр
Кэс тылгын кэпсиэ эрэ!"
Тэлэкэччийэ
Ханан кэлбитиҥии
Хааллараҥҥын,
Күнүн аайы
Сүүрэр атаҕа буолбут,
Көбүөлээх уостаах,
Таҥнары сүүрүгүрэн түстэ.
Таһардьа.
Лиһигирэтэн тиийдилэр
Дьэ, маны көрөн баран
Хамыйан аҕалан
Субугурдук дии
Иһэр үһү :
Сүүрэри кытта сүүрдэ,
Күлсэн күлүмнэспитинэн бардылар,
Быһыйы кытта сырыста,
Кууспутунан барда;
Дьэ, дьиэҕэ
Нэлбэгэлдьин Айыыһыт!
Киирэллэрэ буолла.
Дьэ, онно кийииттэрин
Сайыны самыырынан
"Халлааҥҥа тийэр
Сырыта хааман барда да
Ыарыылаах,
Титирик орон
Дьирискэннээх,
Уҥуоргу арыытыгар
Эмэрийэ олордо.
Хомолтолоохтук санаһар
Сүүрэн быысаһар
Диэтэ Харахаан.
Бу барарын кытта
Киирэллэрин кытта
Тардан кэбистэ,
Икки иэччэҕим
Икки сис балык
Бара тур!
Халлаан Халбас Хаҥыла
Кэриэс кэпсэппэккэ,
Ойоҕоһум төрүттэрэ
Икки тарбалдьыгас
Дьэ, оттоох оронуҥ
Истэрин түгэҕиттэн
Тардыытын кыайбатах
Оҕус курдук
Өрүтэ мэҥилдьистилэр,
Киирэн эрэр күн
Илии илиилэрин
Ыйбыт ыйааҕын,
Хаардаахтан хахсыйбыт
Оҥороору кыннаҕыҥ дуо?
Кэриэһин кэбиринэ,
Бара турдулар.
Анарааттан кэлбит киһи:
Тойонун аҥар хараҕын
Хаҥас илиититтэн сиэттэ,
Муус суорун
Кырынаас курдук
Арыый алын кырыытынан
Үүнэн турар
Төттөрү хатыллаҕас оттоох,
Таҥнары бэһиргэй мастаах,
Тиҥэһэ оҕус саҕа
Дэриэспэ таас тибиилээх,
Бургунас ынах саха
Болуо муус буурҕалаах,
Байтаһын биэ саҕа
Быыдаттан истэ,
Бөҕөһү кытта туһунна,
Саҥа саҥаппакка,
Аҕай даа!"
Хайа баар буолуоҕа;
Диэн аты
Ирдьэ кэллим.
диэн ааттаах
Дохсун өйгүн
Тубун дьэ бул,
Таныылаах,
Үҥүтэлээтэ.
Орбой-удаҕан дьиэтигэр.
Ааттаах киһи
Урбачытан аҕаланнар
Дьэ, онно туран
Төрдүн төргүү,
Аал уотунан
-"Мин төрүөбүт
Күөх...
Дьэ, бу баран истэхтэринэ -
Дьаптал орон
Сыыйа-баайа
Тахсаннар хоннулар.
Үтүөтүн
Бабыа дьобуо
Түүлээх суон
Дьэ субугурдук
Тоҕус торҕон бөрө
Ойуһар кыыл буолан
Ойуохалаан истэ.
Ыыталыыр
Сыҥаланан сырдьар сыпсах,
Этим аҕай даа!
Тыл этиппэккэ
Хаҥылы хамнаппата,
Дохсуну тулуппата,
Ол арҕаа тэллэҕэр
Тоҕус көс туоралаах,
Уон көс усталаах,
Суорба таас суорҕаннаах,
Дьэ, бу үрдүк
Дьэ, дьахтар хорон
Икки ыал буоланнар
Өрө мөҥтөрбүтунэн
Ыһыктыһан кэбистилэр,
Көйгөрүйбүт быһыылаах
Дьэ, онно олорон
Ардахтаах арыым
Биир бастыҥ аттарын
Өһүк номоҕун
Охсон улааннаабытынан
Далларыгар хаайталаатылар.
Диэммин,
Астаан-үөллээн
Сыынньахтаамахтаан баран
Дьэ, бу ындыылара
Дьарылҕаннаах,
Өрүһүйэн өрө көтөн
Чэлгиэннээх
Араҥа туос курдук
Диэн өс хоһооно,
Уута аҕай даа!
Далбы тилэхтиэтэ,
Күнэ буолла,
Кулан дойду
Чиэ, дьокобун!
Баҕаланан сырдьар
Холбооттоон
Мантан бэри диэн
Тохтотонҥун,
Аһы астаан
Маҥан хаар хомурахтаах,
Тэллэх баттаһа
Чороон айаҕын
Мэкээрсин курдук
Мындаатыгар олор, -
Кэлгийэн кэбистилэр.
Сүнньүн анньан кэбистэ,
Сытыы анньыы
Оҥордоҥуй?" -диэтэ.
Кэбэлийэр диэн
Сүүс сүүстэриттэн
Айахтаан алыастаан
Айбардаабытынан бардылар.
Күөс күгэнин курдук
Өрө улуһа
Баран сырыттахкына -
Уот өртүттэн
Килбиэннээх кирилиэстээх,
Үргүтэ сырдьаннар
Араҕас маҥан аркыыбаны
Биир сиргэ тиийдилэр.
Дьэллиги тэһиппэтэ,
Анарааттан кэлбит
Барбах буолуо.
Дэриэспэ таас тэллэхтээх,
Дойду баар буолуоҕа.
Быһа баттаан,
Туруорда, -
Бэккиһиэн,
Дьулайан,
Субугурдук саҥара иһэр:
Түһэҕин
Барылаппытынан бардылар.
Күл-күл Бөҕө
Сириэдийэн олордулар.
Билэннэр,
Оронун улаҕатыгар
- дии дии энэлийэ
Күөлэһитэн сырдьан
Уҥуорун умсуйа
Оҥорбут оҥоруутун
Эрэ буолааччы
Уой-уойбун, оҕолоор!
Ыҥыттарда
Өйөнсөн баран
Бу буоллаҕа,
Аттарын уһулталаан кэбистилэр.
Атаарабыт!
Өрө оргуйа турар
Айхаллаан тураммын
Тахсан эрэр күн
Үөстээтилэр,
Сардаҥатын курдук
Үөрэ-көтө олордулар.
Дьоннору кытта
Эр киһи эппит тыла биир,
Санаабыт санаата
соҕотох буолар!"
Дьүһүлэнэн баран
Тэлэ тэлэкэчитэн
Үөскээбит
Лабырҕаччы оҕуста,
Ол кэннэ күлэн
Чачыгырыы-чачыгырыы
Барара буолла.
Талыыта киирэн
-"Ылаата, алаата,
Күһүнү үксүөнүнэн
Дьэ, мин
Кэнчиэрэлээн кэхтэр
Туойа сытта.
Көмнөхтөөх күөх дьайын
Дии турар:
Кыыс иккиһин
Биһиги дьон
Күһүлгэннээх күндүнү
Сөблүөбэтэҕин иһин
Мустан олорон
Дьэ, саһыыныр дьон
Тэпсэн баран турдулар.
Киэһэ аайы
Аартастым.
Кийиитин көрдүү кэллэ.
Сардаҥалаах дьаарбаҥнаах,
Бэтэрээттэн тоһуйбут
Бу күҥҥэ
Өрө ньолоччу
Кыанаҥҥын,
Туттан бараннар,
Тиистэрин
Дьахтары икки илиититтэн
Тууга хааттарбыт
Санаалаах,
Субугурдук диэн эрэр:
Улуу куруҥ курдук
Улахан дьонноро:
билэннэр истилэр.
"Уларыйбат олоххор олор"
Диэннэр,
Үрдүнэн
Уой-уойбун,
Саманы истээт дьонноро
Тас куҥугар
Кэтит тэһээтигэр
Олоруом, -
Дьэ, көрүөх бэтэрээ
Сытар үһү.
Дьулуонтай-бэргэн
Баран сытта да
Сылаас уотуҥ
Турар майгытынан
Аһаатылар.
Көтөн иһэн
Дьа, онтон
Хаҥыл хара сүүрүгүттэн
Төлөккөй сүөһүлээх,
Бардылар да
Айыы өттүгүнэн
Түөрт түүлээх
Дулҕам ирчитэ!
Имэҥнээх,
Ойор маҥан күн
Ытыгыратан бараннар
Обуннаах оҕо
Ылан төбөтүнэн
Үрүҥ Уолан икки
Баҕа курдук
Чобуо көмүс бастаах,
Арыйа баттаан кэбистэ,
Дьэ, бу иһэн тиийдилэр
Күүстээҕи күлкэдиттэ,
Алтаннаах айаҕын
Сул туос курдук
Кэрэ кэрэмэс
Күүстээх санаалара
Уруйдаан тураннар
Уон тарбахпыт
Дьиибэлээх истээх,
Субугурдук диэн турар:
Көрдөрдүлэр
Тэһиин тутан,
Дьэ сыламнаа,
Тус арҕаа икки
Тыас чыбырҕаччы
Тыын киллэрэн кэллэ.
Дьиэлээхтэр буоллаҕына-
Дьэ тиийдилэр
Кэри курутук
Субу буоллаҕына -
Сытыы сындыыс
Маныга анарааттан кэлбит
-"Дьэ, дуоҕаар!