cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Майкл Янг
Биографията
1961-1966 сыллардаахха Кембриджкэ үлэлээбитэ, 1961-1963 сыллардаахха эмиэ онно социология тиэмэтигэр лиэксийэ аахпыта. 1989-1992 сыллардаахха Лондоннааҕы үнүбэрсиэт Биркбегын бэрэсидьиэнинэн талыллан үлэлээбитэ.
Майкл Янг 2002 сыллаахха 86 сааһыгар олорон уһун ыарахан ыарыыттан ыалдьан өлбүт.
Үс төгүл ойохтоно сылдьыбыта, биэс оҕолоох.
Вячеслав Владимирович Рюрикович
Вячеслав Владимирович Рюрикович - Русь 22-с салайааччыта. 1139 сыллаахха бөрөстүөлгэ 10 эрэ хонук олорбут. Убайа Ярополк II Владимирович Рюрикович өлбүтүн кэннэ кинээс буолбут. Чернигов кинээһэ Всеволод II Ольгович Киевы осаадалаабытыгар, куораттан тахсан биэрбит.
Онон кини кэнниттэн тастыҥ быраата Всеволод II Ольгович ыраахтааҕы буолбут.
Муора ханайа
300px|thumb|right|Муора ханайа
Гидра (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Гидра Гидра (ύδρα, Hydra, — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө.
Муора ханайа
Муора ханайа (морская чернеть, Aythya marila L.) — толору эттээх бөдөҥ соҕус кус.
Гидра (сулустар бөлөхтөрө)
Кэтээн көрүү
Арассыыйа территориятыттан саас ордук көстөр.
«Гидра баһа» астеризм
Арҕаа өттүгэр элбэх муннуктаах Гидра баһа диэн астеризм баар. Гидра ζ-та, ε-та, δ-та, σ-та уонна η-та киирэллэр. Араабтар Чөмчүүк оҕуруо диэн ааттыыллар.
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар «Уу Үөнэ» диэн ааттаах киирбит. Былыргы гириэктэр Геракл иккис хорсун быһыытыгар Лерней гидратын кыттаа сибээстииллэр.
Сардаҥа
Сырдык сардаҥата геометрия оптикатыгар - линия, ол устугар сырдык энергията ааһар. Чуолкайдаатахха, туора размера кыараҕас сырдык пучога буолар. Геометрическай оптика тутуллаах өйдөбүлэ буолар. Ол өйдөбүлүгэр туора сытар размерыттан тутулуга суох диэн быһаарыллар.
Дьокуускай театрдара
Дьокуускайга хас даҕаны тыйаатыр баар.
1932 сыл
1932 сыл.
Тэрилтэ
Тэрилтэ диэн дьон-сэргэ тэриллиитэ, биир сыалы ситиhэр, биир бас билиилээх уонна тула эйгэттэн туспа арахсар лоп курдук чэрчилэрдээх.
Тэрилтэ өйдөбүлүн чинчийэллэр социология, экономика, политика үөрэҕэ, психология, мэнэдьмэнт уонна тэрилтэ коммуникацията.
Хатылаева Клавдия Филипповна
Хатылаева Клавдия Филипповна — саха ырыаһыта, мусукаана, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
Суон тумустар уустара
Суон тумустар уустара (Род Дубоносы, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 1 көрүҥ баар: Суон тумус.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Samsung Everland
Samsung Everland (Самсунг Эверлэнд), Samsung тэрилтэ биир сүрүн салаата, күүлэй уонна сынньалаҥ индустриятыгар үлэлиир. Аан дойдуга элбэх тематическай пааркалардаах, зоопааркалаах уонна аквапааркалаах.
Захарова Тамара Викторовна
200px|thumb|right|Захарова Тамара Викторовна Захарова Тамара Викторовна — история билимин кандидата.
Олоҕун олуктара
Т.В. Захарова культура историятын, Саха Сиригэр гражданскай сэрии кэмнэрин чинчийэр.
Балаҕан ыйын 22
Балаҕан ыйын 22 диэн Григориан халандаарыгар сыл 265-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 266-c күнэ). Сыл бүтүө 100 күн баар.
Сир Чааһа
Кулун тутар 28, 2022, күнүгэр планета олохтоохторо бары «Сир Чааһа» (Earth Hour) диэн улахан аһымал акцияны ыыталлар. Бу акция соруга сүрүннээн «глобальнай итийиини» утары охсуһуу.
2008 сыллаахха акцияҕа 50 мөлүйүөн киһи кыттыбыта.
Бабаранова Евдокия Николаевна
Бабаранова Евдокия Николаевна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үөрэҕириитин туйгуна, «Барҕарыы» пуонда стипендиата, Учууталлар учууталлара, СӨ Бэрэсидьиэнин Граанын хаһаайката, СӨ Учууталларын XI сийиэстэрин дэлэгээтэ, Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо,Үөһээ Бүлүү улууһун Бочуоттаах учуутала, «За вклад в развитие физической культуры РС (Я)» бэлиэ знагынан наҕараадаламмыта.
Everland
Everland (Эвэрлэнд), күүлэй паарката, хас да филиаллардаах 19 омук сиригэр (Корея, Кытай, Аустралиа, АХШ, Франция у.д.а.). Сүрүн салалтата уонна головной улахан паарката Сеулга баар. Walt Disney Company кытта сотрудничайдаан Аан Дойду биир улахан пааркатын үөскэтэр. Сыл ахсын 19 филиалларын холбоон 100 миллион киhи сылдьар, головнай парка5а Корея5а 18 миллион. Эвэрлэнд паарката Samsung Everland диэн тэрилтэ собственнаhа буолар.
Бабаранова Евдокия Николаевна
Олоҕун олуктара
обрамить|справа
Everland
Головной паарката Аан Дойдуга 2 миэстэ буолар дьон сылдьарынан, Парижтааҕы Диснейлэнд кэнниттэн. Эвэрлэнгэ Аан Дойдуга саамай улахан американскай горкалар бааллар, сорохторо 1-3 км тиийэ уhуннаахтар.
Бабаранова Евдокия Николаевна
Үлэтэ-хамнаһа
1978 сылтан Хоро орто оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир. Бэйэтин профессиональнай таһымын үрдэтээри, үлэлии-үлэлии, 1982 с. СГУ-ну кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ.
Төрөөбүт тылга тапталы иҥэрбит бастакы учуутала Калинник Титович Николаев, Бүлүүгэ саха тылын үөрэппит Василий Иванович Санников курдук уһулуччулаах учууталларга үөрэммит буолан, туох баар билиитин-көрүүтүн, сатабылын үөрэтэр оҕолоругар тиэрдэргэ кыһанар.
Евдокия Николаевна уруоктарыгар норуот тылынан уус-уран айымньытын бастыҥ холобур быһыытынан туттар. Ити сыллартан саҕалаан олоҥхону киэҥник уонна дириҥник үөрэтиини саҕалаабыта. Ол түмүгэр «Оскуолаҕа олоҥхону үөрэтии» диэн 5-11 кылаастарга анал куурус программатын оҥостон үлэлиир. Араас таһымнаах конференцияларга, ааҕыыларга олоҥхо туһунан бэйэтин санаатын үллэстэр. Ол курдук «Олоҥхоҕо ханыы тыллар», «Олоҥхоҕо дьиэни-уоту ойуулааһын», «Олоҥхоҕо өҥ бэриллиитэ» о.д.а. сонун өрүттээх дакылааттары үөрэтэр оҕолоругар суруйтарбыта.
Улууска, өрүс хаҥас биэрэгэр сытар оскуолаларга, үлэлиир саха тылын уонна литературатын учууталларын үлэтин сүрүннүүр, кинилэргэ анаан семинардары, аһаҕас уруоктары тэрийэн ыытар.
Уруогу таһынан үлэҕэ ааспыт үйэ 80-с сылларыттан саҕалаан кыраайы үөрэтиигэ оҕолору көҕүлээн чинчийэр үлэнэн дьарыктыыр. Оскуолаҕа аан бастакынан саҕаламмыт хамсааһын билигин дириҥ силистэннэ-мутуктанна, бэйэтэ туспа научнай-методическай базаланна. 2005 с. «Ыллык» научнай-чинчийэр лааҕыры тэрийэн ситиһиилээхтик үлэлиир. Евдокия Николаевна бэлэмнээбит оҕолоро улууска, региоҥҥа, республикаҕа ыытыллар научнай конференцияларга ситиһиилээхтик кытталлар. Монголияҕа тиийэ тахса сылдьыбыттара.Үрэнээччилэр анаарар, ырытар, тэҥниир үөрүйэхтэрин сайыннарар, түмүктэри оҥостон наукаҕа бастакы хардыыларын оҥороллоругар ахсаабат кыһамньытын уурар.
Оскуолаҕа «Алаас симэҕэ» ансаамбыл хайа күн тэриллиэҕиттэн ыла (1991) оҕолору фольклорга уһуйар. Улуус уһуйааннарын кытта ыкса ситимнээхтик үлэлиир. «Саха оҕото буоларбынан киэн туттабын» диэн принциби уһуйар оҕолоругар күнү-түүнү аахсыбакка иҥэрэр.
Училищеҕа үөрэнэр кэмнэриттэн спорду өрө тутар. Кэргэннии Абрамовтар тус холобурдарын суолдьут сулус оҥостон билигин да спордунан утумнаахтык дьарыктанар.Үөрэммит училищетын, үлэлээбит улуустарын чиэһин көмүскээн республикаҕа, Дальнай Восток зонатыгар тиийэ күрэхтэспитэ. Билигин спорт ветерана, ахсаабат пропагандиһа.
Евдокия Николаевна үтүө холобурун батыһан отуттан тахса оҕо саха тылын уонна литературатын учуууталын идэтин баһылаан республика араас муннуктарыгар айымньылаахтык үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
Бердичев
Бердичев (Бердичів) диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 78 547 (2012).
Ford Motor Company
Ford Motor Company (nyse: F) диэн Америка мультинационал корпорацията уонна аан дойдуга төрдүс улахан аутомобил оҥорооччу Toyota, General Motors уонна Volkswagen кэннилэриттэн. Салалтата Детройт, Мичиган. Корпорацияны Генри Форд бэс ыйын 16, 1903 тэрийбитэ. Lincoln уонна Mercury брэннарыттан ураты, Ford өссө Швеция Volvo Cars, Дьоппуон Mazda уонна Ааҥл Сирин Aston Martin компанияларын бас билэр. Ford Британиятааҕы Jaguar уонна Land Rover салааларын кулун тутар 2008 Индия Tata Motors компаниятыгар атыылаабыта.
История
Компания 1903 сыллаахха тэриллэн, кини тэрийбит Генри Фордугар биэс инвестортан $28 000 ылар. Компания "Ford" классическай автобуһу ылынан, атырдьах ыйын 16 күнүгэр 1913 с. үлэҕэ киирбит конвейер быһыытынан биллибитэ.
Генри Форд 1914 сыллаахха
Компания таһаарбыт бастакы улахан биһирэбилин ылбыт, кэлин 1908-1927 сс.
1920- с сыллар бүтүүлэригэр ССРС салалтатын кытта Аллараа Новгород автозаводын тутууга көмө туһунан дуогабар түһэрсиллибитэ. Саҥа сэбиэскэй автозаправод- А уонна ГАЗ- А массыына бастакы массыыналара «Форд»компания массыыналарын лицензиялаах копияларынан буолбуттара.
1930- с сыллар бүтүүлэригэр хампаанньа американскай байыаннайдары сөргүтүүттэн туора туттубатаҕа. 1930- с сылларга Форд нация Германиятын сиригэр оҥорон, 12 тыһ. гусеничнай уонна 48 тыһ. колеснай техника наадатын туруорбут. Компания салайааччыта үһүс рейх үрдүк наҕараадатынан наҕараадаланна. Ол да буоллар, АХШ иккис аан дойду сэриитигэр хампаанньа американскай сэриилэргэ армейскай грузовиктары уонна джиптэри таһаарыыны саҕалаабыта (конструкцияларын — Ford GPW mb), АХШ танкостроительнай бырагырааматыгар сибээстээх версияны буолбута.
2000- с сыллар ортолоругар аан дойду автомобильнай ырыынагар кытаанах конкуренция буолан компания улахан үп кризиһин боруобалаабыта. 2006 сыллаахха компания Президенэ Алан Малли «биир ньыгыл Россия» стратегиятын уларытан, ол быһыытынан, сыыйа автомобильнай массыыналары таһааран, компанияны барыстаахтык киллэриини саҕалаабыта.
1922 сыллаахтан "Lincoln" брендин бас билээччи, кини анныгар олус сиэдэрэй массыыналар киирэллэр. 1939 С. форумңа, кини аннынан Орто сыана категориятыгар автомобильнай массыыналар оҥоһуллубуттара, ол эрээри киниттэн аккаастанарга уонна 2010 сылга тохтоон хааларга быһаарыы ылыллыбыта.
1986 сыллаахха английскай марка атыылаһыллыбыта. 2007 сыл II кварталыгар $925 мөл.дуоллар инвестордар түмсүүлэрэ 1990 сыллаахха ылыллыбыт 2,5 млрд уонна 2000 сылга 2,73 млрд долларга тэҥнэһэр. 2008 с. Индия Тааттатыгар хотторбута. Икки бренд 2,3 млрд долларга тэҥнэстэ.
Итини 1999 сыллаахха атыылаабыттара. Кулун тутар 29 күнүгэр Кытай хампаанньата 2010 сылга 1,8 млрд долларга атыылаһан ыларга дуогабары ситиһэргэ эттэ. Бары интеллектуальнай быраап, былааннаммытын курдук, бииргэ үлэлээһиҥҥэ хаалбыта, онтон сылтаан кинилэргэ толору бырааптаммыта. 2010 сыл атырдьах ыйын саҥатыгар сабыллыбыта.
Ону сэргэ атын компаниялар акциялара биһиэхэ, ол эбэтэр, Mazda Motoration Mazda Motorationation Mazda Motorationation компаниялар эмиэ бааллар. 2019 сыл муус устар ыйыгар концерн Америка хампаанньатын (англ.) Америка стартапыгар 500 мөл. доллар кэриҥэ электрическэй пикаптары оҥоруунан уонна уларытыынан дьарыктанар.
Деятельность
Компания «Форд»мааркалаах чэпчэки уонна коммерческай массыыналары оҥорор. Компания географическай бэлиэлэринэн үс структураҕа арахсар: Ford Nord Northic, Ford Aacia Pacicic уонна Ford of Europop. Урут бу подразделениелартан хас биирдии киһи бэйэтин модельнай рядтаах этэ, ол эрээри 2006 сыллаахха компания салайааччыта глобальнай массыыналары, баар рыноктарга уопсай массыыналары таһаарыыны саҕалыахтаах «биир ньыгыл Россия» саҥа стратегиятын туһунан иһитиннэрдэ уонна олортон бастакытын форум буолла. Предприятиелар (2010 сылга-барыта 80) АХШ, РФ, Канадаҕа, Мексикаҕа, Бразилияҕа, Аргентинаҕа, Испанияҕа, Кытайга уонна да атын дойдуларга бааллар.
Халба
300px|thumb|right|Халба
Халба (широконоска, Anas clypeata L.) — кэтит тумустаах орто кус.
Бордоҥ (Сунтаар нэһилиэгэ)
400px|thumb|right|Бордоон нэһилиэк Сунтаар улууһун каартатыгар
Бордоҥ нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сардаҥа.
Улуус кииниттэн 40 км. арҕаа диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1020 киһи (2007 сыл).
Дьокуускай
Дьокуускай (eng. Yakútsk) портовай куорат, Туймаада хочотугар баар, Саха Сирэ киин куората. г.о город Якутск киинэ.
Бордоҥ (Сунтаар нэһилиэгэ)
Ылыллыбыт сирэ
400px|thumb|left|Бордоҥ куйаартан көстүүтэ
Дьокуускай
Тордус куорат Ыраах-Илинни Федеральнай округка нэhилиэнньэнэн улахан куораттардан. hаамай улахан куораттардан, элбэх сыллаах тонууга турар куорат.
Бордоҥ (Сунтаар нэһилиэгэ)
Ылыллыбыт сирэ
==БОРДОҤНОРУ ТӨРҮТТЭЭБИТ БОРДОҤ=
Дьокуускай
Устуоруйата
1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара Өлүөнэ кытылыгар, билиҥҥи Уус-Алдан сиригэр бастаан остуруок туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно Иван Галкин Өлүөнэ остуруогун халаан уута ылара бэрдин иһин, Өйүк баай хонуутугар (эбэтэр лог диэни луг диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ.
Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар киин остуруок буолбута.
1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка Приклонскай бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу от ыйын 24 күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 саһаан кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан Семен Иванович Епишев диэн киһи ананар.
Тохсунньу 10 күнүгэр 1696 сыллаахха Сибиирдээҕи бирикээс Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар тохсунньу 31 күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр.
Килиимэтэ
Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл).
Демография
500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007 сылга олохтоох ахсаана]]
Дьокуускай куоракка — 355000 киьи(2021 сыл) олорор.
Бу куоракка элбэх норуот олорор. Сахалар, нууччалар уонна да атыттар.
Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат.
Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)
Испииhэккэ 10-тан тахса тыhыынча ахсааннаах омуктар.
Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон
Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар
Сигэлэр
Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ
Сочетание
Комбинаторикаҕа n k-ҕа сочетанията. k элеменнаах набор буолар, сити множествоттан талыллыбыт n араас элеменнаах буолар.
Туругунан уратылаах набордар, составынан буолбакка, бэйэ-бэйэлэриттэн уратыта суох буолаллар. Бу манан сочетание размещениеттан уратылаах.
Холобур, набор (k = 3 подмножествоттан, 3 элеменнаах сочетаниялар) {2, 1, 3} уонна {3, 2, 1} 6-элеменнаах множествоттан {1, 2, 3, 4, 5, 6}(n=6) тэн буолаллар (сити бириэмэҕэ размещениелар араас буолуохтаах этилэр) уонна биир же элеменнарынан толорулар{1,2,3}.
Уопсайынан n араас элеменнаах уонна k-элеменнаах множествоттан хас араас способынан көрдөрөр чыыhыла, Паскаль треугольнигыгар k-тай диагоналльаах уонна n строкалаах көрсүүтүгэр турар буолар.
Сочетание ахсаана
n k-та сочетаниятын ахсаана биноминальнай коэффициенна тэн буолар.  Фиксируйдаммыт n производящай функцията маннык последовательнай чыыhылардаахха, … маннык буолар:  Сочетания ахсаанын двумернай производнай функцията маннык буолар:
Хатылааhыннаах сочетания
Хатылааhыннаах сочетания хатылааhыннаах элеменнардаах набор буолар. множества неубывающай монотоннай функция бу множествоҕа баар ахсаана, n k-ҕа баар хатылыылаах сочетания ахсааныгар тэн буолар.
n k-та хатылааhыннаах сочетаниятын ахсаана биноминальнай коэффициенна тэн буолар.
Холобура n араас обьектар баар буоллуннар. Уонна бутуллубэт (эбэтэр элбэх k-ҕа дылы) араас обьект ахсаана. Бу ассортиментан k обьектары талыахха; талыыга биир обьектар баар буолуохтарын сөп, талыы туруга тугу да быhаарбат. J арааhыттан талыллыбыт обьектары -нан бэлиэтиэххэ,, Ол иhин. Бу уравнение гынааhынын ахсаана «шар уонна перегородка» көмөтүнэн чэпчэкитик гыныллар: хас баар гынааhын k уонна n-1 эрээтигэр сөп түбэhэр перегородкаҕа, j уонна (j-1) перегородкаларын ыккардыларыгар  шар баар буоллун.
Хатыланар сочетания ахсаанын двумернай производнай функцията маннык буолар:
Христофоров Иннокентий Дмитриевич
Христофоров Иннокентий Дмитриевич — саха бастакы балетмейстера, артыыс, саха балетын төрүттээччи.
Сигэлэр
Арктический государственный институт искусств и культурыГИКИ:«История любит правду» Газета «Якутия» 02.12.2009:Немеркнущий свет
Wells Fargo
Wells Fargo диэн Америка биир бөдөҥ финансовай конгломерата буолар. Бу финансовай структураҕа араас холдиҥнар киирэллэр, холобур араас страхованийа, кредитной системалар, бааннар.
Америкаҕа улаханынан 4 миэстэ, сир шаарын үрдүнэн 12 миэстэ.
Сибиирдэр
Сибиирдэр (Сибиряктар, сибиряки) - Сибиир олохтоохторун барыларын ааттыылар. Сибиир дьоно сэргэтэ интернациол соҕус буолар, ол курдук нууччалар 74% ылаллар, ол кынан баран сибиир нууччалара, киин Арассыыйа нууччаларыттан менталитеттара, тылларын диалега уратылаах диэн ааттыыллар. Сорох чинчийээччилэр туспа саҥа үөскээн эрэр омук дииллэр.
Land Rover
Land Rover диэн куадросыыкыллары уонна минивэннары оҥорор Ааҥл компанията. Tata Motors салаата.
От күөҕэ чыычаах
thumb|250px
От күөҕэ чыычаах (, Чиж) — чиижтар уустарыгар киирэр кыра көтөр. Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохсуйар. Сэдэх көрүҥ. Ыам ыйыгар кэлэр, балаҕан ыйыгар барар. Мас сыатынан, үөннэринэн аһылыктанар.
Кутана нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Кутана нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кутана.
Улуус кииниттэн 75 км хоту диэкки Бүлүү суолга сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 011 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Кутана — 1 007, Тумул — 4 киһи.
Сигэлэр
400px|thumb|left|Кутана куйаартан көстүүтэ
Үҥкүү театра
Сергей Афанасьевич Зверев - Кыыл Уола аатынан Үҥкүү театра
Сергей Афанасьевич Зверев - Кыыл Уола аатынан Үҥкүү театра саха норуотун үҥкүүгэ фольклор традициятын харыстыыр уонна сайдатар санаалаах 1985 сыллаахха арыллыбыт.
Театр репертуара маннык:
Бэс ыйын 7
Бэс ыйын 7 диэн Григориан халандаарыгар сыл 158-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 159-c күнэ). Сыл бүтүө 207 күн баар.
Мирнэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Мирнэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Моонньоҕон (кус)
300px|thumb|right|Моонньоҕон Моонньоҕон эбэтэр кунньалгы, чандыба (шилохвость, Anas acuta L.) — уһун моойдоох, атыыра уһун синньигэс кутурукаах орто кус.
Амма улууһун өрөгөйүн ырыата
«Амма улууһун гимнэ» — Амма улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.
Ырыа ааптардара
Ырыа тылын И. Стручков — Боотур Уус суруйбут, музыкатын — Е. Неустроев — Тулуйхан.
Дьон кырыга улаатта
Дьон кырыга улаатта диэн этии өй-санаа алдьатыы өттүгэр халыйбытын биллэрэр.
Улахан кырыктаах Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн дьоҥҥо барыларыгар сэриини утарар санаа киирбититтэн, дьон өйө-санаата сайдыбытыттан кэлин кэмҥэ улахан сэрии буола илик. Сайдыылаах дойдулар улахан алдьатыылаах атомнай буомбалары оҥостубуттара дойдулар икки ардыларыгар тэҥнэһиини олохтуурунан улахан сэрии буоларыттан бары тардыналлар, сэрэнэллэр.
Эйэлээх кэмҥэ үөскээбит эдэрдэр сэрии ыар кэмин билбэттэр, кыайбыттар кэпсээннэриттэн кыайыыны, хотууну эрэ истэллэрэ, аны баҕа санаалара туолуутугар итэҕэстийиини, кыайыыга кыттыспаттарын үөскэтэр буолла. Кырдьаҕас сэрии бэтэрээннэрэ ытыктабылга, бочуокка сылдьыылара эдэрдэр баҕа санаалара биир өрүтүнэн туолбатыгар, кыайан бэтэрээн буолбаттарыгар тириэрдэр. Дойдуларга араас былыргы сэриилэри үтүктэн оонньооһуннар сайдыылара уонна олорго эдэрдэр кыттыһыылара итини бигэргэтэр.
Олох тупсан бары-барыта баар, дэлэй буолуута оҕону иитиигэ уратыны, атаахтатыыны, бэлэмҥэ үөрэтиини киллэрэр. Аныгы төрөппүттэр сэбиэскэй былаас саҕанааҕы “Барыта оҕо туһугар” диэн сыыһа хайысхалаах ыҥырыыны тутуһалларыттан оҕону аһара маанылыылларыттан, бэлэмҥэ үөрэтэллэриттэн атаахтык иитэллэрэ элбээтэ.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэр «Оҕону атаахтатыма», “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этиилэр бааллар. Бу этиилэр дириҥ суолталарын кут-сүр үөрэҕэ дакаастаан, оҕо ийэ кута кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт кэмиттэн иитиллэрин дьоҥҥо тириэрдэр. Атаах буола улааппыт оҕо өйө-санаата туруга, тулуура суох буола улаатара оҥорор быһыыларын кыайан хонтуруолламматын үөскэтэрэ сыыһа-халты, аһара туттунуулары элбэҕи оҥороругар тириэрдиэн сөп. Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этиини тутуһарга ыҥырар. Маннык иитиилээх киһи кыыһырдаҕына, абардаҕына, итирдэҕинэ букатын даҕаны киһи быһыытын умнуон сөбө төрөппүттэр оҕону кыра эрдэҕинэ иитиигэ сэрэхтээх, кут-сүр үөрэҕэ этэрин тутуһар буолууларын үөскэтэр.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун ииппэттэн, бэрээдэккэ үөрэппэттэн аһара бара сылдьар, бас-баттах иитиилээх эдэрдэр билигин элбээтилэр. Урут Л.Н.Гумилев суруйбут «пассионарнай» диэн ааттаабыт, бас-баттах иитиилээх дьон биһиэхэ эмиэ баар буоллулар. Бу дьону билигин мамбеттар, маргиналлар, “трудные подростки” диэн туората сатыыллар эрээри, элбээн иһэллэр.
Оҕолор охсусталлар эрэ, кыайбыт кырбыырын ааһан, хам тэпсэр. Бэйэлэрин туттунан, тохтотунар күүстэрэ суох эдэрдэр кыра аайыттан сылтахтанан охсуһа-этиһэ сатыыллара элбээтэ. Былыргы сахалар «Эстээри гыммыт ыал сүөһүтэ харсыык буолар» диэн этиилэрэ быһаччы дакаастанар кэмэ биһиэхэ тиийэн кэлбит.
Дьону кырбааһын, хаан-сиин оҥоруу, араастаан ыйааһын, өлөрүү бары тэлэбиисэр каналларынан харыыта суох көрдөрүллэ тураллар. Төйөн түһүү кэнниттэн туох да буолбакка, бастарын хамсатан кэбиһэн баран ойон туран салгыы охсуһан бара турар киинэ «супер» геройдара олус элбээтилэр. Кинилэри үтүктэн киһини төйүөр, хамсаабат буолуор диэри кырбааһыны эдэрдэр оҥороллоро элбээтэ.
Кыыһырбыт, абарбыт киһи туттунар күүһэ суоҕуттан киһиттэн таһынан быһыыланара массыына кыра да абаарыйатын кэнниттэн биллэр буолла. Охсуһааччылар манна ордук элбээтилэр. Массыынаҕа охсуһарга аналлаах тэриллээх, биталаах, бэстилиэттээх сылдьар буолуу олоҕурда.
Эдэрдэр бэрээдэги кэһиилэрэ элбээһиниттэн дьон бэрээдэги олохтоорулар армияны ордук саныыр буолуулара улаатан иһэр. Армияҕа бэрээдэк баара дьону угуйар, тардар күүскэ кубулуйда. Дьахталлар мөлтөхтөр, арыгыһыттар диэн туоратар эр дьонноро армияҕа бииргэ мунньустан күүстэрин көрдөрөллөрө ордук табыллара армияны күүһүрдэр.
Армия оруола Аан дойду үрдүнэн барытынан үрдээн иһэр. Гражданскай дьон бэрээдэги кэһиилэрэ, охсуһаллара, этиһэллэрэ элбээн истэҕин аайы армия оруола үрдээн биэрэр.
Бары дойдулар армияларыгар бэрээдэк кытаанах. Өссө аналлаах, бастаан иһэр бэрээдэктээх чаастарга ордук кытаанах, командир эппитэ ханнык да буоллар толоруллар эрэ аналлааҕын армияҕа тутуһаллар. Армияҕа кытаанах бэрээдэк баара эрэ армия олоҕо туруктаах буолуутун үөскэтэрэ биллэр. Сааны-сэби, улахан алдьатыылаах сэрии сэбин илдьэ сылдьар киһи туруктаах өйдөөх-санаалаах буолуохтааҕа, сыыһа-халты туттубата кытаанахтык ирдэнэр көрдөбүл буолар.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ дьон бэрээдэги тутуһуулара эмиэ сөп түбэһэр. Гражданскай дьон демократия үөрэҕин бэрээдэги тутуһууга эмиэ туһаналларыттан сокуоннары тутуһуу мөлтөөтөҕүнэ эбэтэр мөлтөх сокуоннар буоллахтарына дьон олоҕо туруга суох буолар. Сорохтор аһара байыыларын үөскэтии үгүстэр бииргэ олорууларыгар сөп түбэспэт. Сорох кэмҥэ аһара байбыттар бэрээдэги, сокуоннары соччо тутуспакка эрэ сылдьыыларыгар тириэрдэриттэн государство олоҕо туруга суох буолууга киирэр.
Армияҕа оннук буолбатах. Командир этиитэ хайаан да туолуохтаах эрэ буолуута эппиэтинэһи икки өттүгэр иккиэннэригэр үөскэтэр. Командир туолуон сөптөөх, кыаллар кыахтаах бирикээһи эрэ биэрэрэ ирдэнэр буоллаҕына, онтон толорооччу этиллибитин курдук толорор эбээһинэстээҕэ хаһан да уларыйбат.
Билигин Россияҕа армия, сулууспалаахтар оруоллара үрдээн иһэр, хамнастара да биллэрдик улаатта. Байыаннай аҥардаах тэрилтэлэр элбээтилэр. Бу быһыы дьон армияҕа сулууспалыы тиийиилэрин элбэтэрин таһынан армия оруола аһара үрдээһинин үөскэтэр кыахтанна.
Дойдуга армия баһылыыр буолуута эр дьон салайар былааһы ылыыларыгар тириэрдэр. Дьахталлар оруоллара намтыыр, эр дьон курдук буолууну армияҕа сулууспалыы да сылдьан ситиһэр кыахтара суоҕа биллэр. Аһынар, харыстыыр санаалара элбэҕиттэн эр дьон курдук аһара кырыктанар кыахтара суох.
Билигин Россияҕа эр дьон мөлтөөн-ахсаан, туоратыллар, арыгыһыттар диэн үөҕүллэр кэмҥэ киирэн сылдьаллар. Армия күүһүрүүтэ уонна ханнык эмэ кыайыылары ситиһиитэ кинилэри, ити куһаҕан ааттан босхолуур кыахтаах. Эр дьон бары кэриэтэ бэрээдэги тутуһары сөбүлүүллэриттэн армия күүһүрэригэр бэйэлэрэ да баҕараллар.
Олоххо сайдыы кэлиитэ икки өрүттэр; эр дьон уонна дьахталлар бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктанан хардары-таары хамсааһыннары үөскэтэллэриттэн кэлэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьахталлар өрө тутуллан, элбэх үрдүк үөрэхтэнэн баһыйбыт кэмнэрэ ааһан, сэбиэскэй былаас эстэн, аны эр дьон баһылыыр кэмнэрэ эргийэн кэлэн иһэр. Эр дьон баһылаатахтарына оҥорон таһаарар үлэ-хамнас сайдыыта саҕаланар, өй-санаа үөрэҕэ, сахалыы таҥара үөрэҕэ олоххо киирдэҕинэ бэрээдэк тупсар. Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ-хамнаска, бэрээдэккэ үөрэтиини эр дьон эрэ кыайа-хото оҥорор кыахтаахтар. Туруктаах өйдөөх-санаалаах, туруурдаах, киһи быһыылаах, көрсүө, сэмэй эдэрдэр эрэ сайдыыны аҕалар кыахтаналларын билинэн оҕону кыра эрдэҕиттэн атаахтаппакка эрэ улаатыннарыллар.
Сахалар эр дьону күүһүрдэр, бэрээдэги тутуһарга үөрэтэр Улуу Тойон таҥараларын үөрэҕин оннугар түһэрэн, эдэрдэри, уол оҕолору иитиигэ, үөрэтиигэ туһаналлар. (1,16).
Туһаныллыбыт литература.
1. "Туймаада" хаһыат. №327. 20.10.2016.
Муома улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ
Муома улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.
Балаҕан ыйын 23
Балаҕан ыйын 23 диэн Григориан халандаарыгар сыл 266-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 267-c күнэ). Сыл бүтүө 99 күн баар.
Чардырҕас чөркөй
300px|thumb|right|Чардырҕас чөркөй
Захаров Вячеслав Платонович
200px|thumb|right|Захаров Вячеслав Платонович Захаров Вячеслав Платонович — история билимнэрин кандидата, РСФСР профтех үөрэхтээһинин туйгуна, ССРС кинематографиятын туйгуна.
Олоҕун олуктара
В. П. Захаров Саха Сиригэр революция иннинээҕи кэмнэргэ түүлээх бултааһынын, эргиэн эйгэтин, рынок үөскээһинин уонна инфраструктуратын, рынок сыһыаннарын, урбааны, ХХ үйэ 90-с сылларыгар социальнай-экономическай сыһыаннары чинчийбит.
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалар
Венесуэла
Венесуэла (Venezuela, лит. «кыра Венеция») диэн Соҕуруу Америка хотутугар, Кариб байҕалын кытылыгар баар дойду. Иэнэ 916,445 км², олохтоохторун ахсаана 26,414,816. Киин куорат Каракас.
Испанияттан 1811 сыллаахха тутулуга суох буолбут. Тутулуга суох буолуу күнүн от ыйын 5 күнүгэр бэлиэтииллэр.
Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна
Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна — П. А. Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын артыыһа.
Олоҕун олуктара
Үлэлиир амплуата - трагедия дьоруойа, лирика дьоруойа.
Сүрүн оруоллара
Маны таһынан тэлэбиидэнньэҕэ балет туһунан биэриилэргэ кыттыбыта, "Ыаллыылар" (реж. Л.М. Васильева) телесэрийээлгэ уһуллубута, "Бэйэ дьоно" (реж. А. Васильев) киинэҕэ уһуллубута, постановщиктаабыта, продюсердаабыта.
Максимов Николай Иванович
Максимов Николай Иванович — Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, биллиилээх араадьыйа суруналыыһа, СӨ Суруналыыстыкаҕа судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2009).
Олоҕун олуктара
«Олорбут олохпут туһунан санаа» диэн ыстатыйатыттан: Сахалар улахан омук сабыдыалыгар олорон тускулбутун бэйэбит быһаарыммакка, үйэлэргэ муспут баай мындырбытын ыһыктан, сүрэхпит сөбүлүүрүнэн, өйбүт салайарынан дьаһаммакка кэлбит дьоммут. Россия хайа диэки хайыһар да ол хоту саппай уопсан, хайдах даллах гынар да ону тугу бэрсэринэн онон сеп буолан олордохпут. Ол оччоттон баччааҥҥа дылы кэтэһэ-манаһа, көрдөһ үҥэ-сүктэ үөрэммиппит. Тойоттор билиэхтэрэ, дьаһайыахтара, мин кыра киһибин, өйүм хоппот номоҕо биһиэхэ иҥмит. Бэйэбит, көҥүл дьон сиэринэн дьаһаныы суоҕа. Сүгүрүйэ, махтана үөрэммиппит эккэ-хааҥҥа иҥмит, оттон бэйэтин суолун соломмот норуот ыыра кыра татым, кылгас.
1933
1933 сыл.
Хичкок Альфред
Хичкок Альфред (1899 сыл атырдьах ыйын 13 — 1980 сыл муус устар 29 ) — Британия киинэ режиссера, кэнники АХШ гражданина буолбута, ол гынан баран син биир Британия подданствотын хаалларбатаҕа. Кини сүнньүнэн мистика уонна халбаҥа киинэлэри оҥорбутунан биллэр. Ситиһиилээх карьералаах эрээри Академия бириэмийэтин хаһан даҕаны ылбатаҕа.
Үлэтэ
Хитчкок үлэтин Англияҕа саҕалаабыта, бастаан саҥата суох киинэлэри 1920-1930 сыллардаахха ситиһиилээхтик таһаарбыта, ол курдук Наһаа элбэҕи билбит киһи (1934), 39 хардыы (1935) уонна Лэди сүтэр (1938). Ол кэнниттэн АХШга көспүтэ, уонна Голливудка үлэтин салҕаабыта. Бастакы Америкаҕа оҥоһуллубут киинэтинэн Ребекка буолар, ол киинэ Оскары ылбыта.
Сорох биллэр киинэлэринэн буолаллар:
Бастакы өҥнөөх киинэлэринэн уонна да атыттар.
Киинэлэрин үксүгэр кыра да оруолга кыттан ааһара.
Чааһынай олоҕо
Хитчкок Лейтонстоун куоракка төрөөбүтэ, католик этэ. Альма Ревиль диэн дьахтары кэргэн ылбыта, Патриша диэн оҕолоох этэ. Бел Эр - Лос Анжелес аттыгар баар куоракка өлбүтэ.
Семей
Семей диэн Казахстан куората, Илин Казахстан улууhугар баар. Иртис өрүс кытылыгар турар.
Николай Уус
Айар үлэтэ
Бастакы кэпсээнэ «Өймөкөөн тыатыгар» 1979 сыллаахха «Хотугу сулус» сурунаалга тахсыбыт. Онтон ыла 20-чэ кинигэлэри айан бэчээттэппит.
Көрдөһүү
Көрдөһүү диэн баҕа санааны биллэрии ааттанар.
Хас киһи барыта баҕа санаалаах. Элбэх кыахтаах, билиилээх-көрүүлээх дьон баҕа санаалара эмиэ киэҥ, букатын муҥура суох бара турар. Кыра ычалаах киһи баҕа санаата эмиэ ычатын курдук дьиэтин таһыгар ырааппакка эрэ сылдьар. Киһи баҕа санааларын таһыгар таһааран биллэрбэккэ иһигэр тута сырыттаҕына ис санаата диэн ааттаналлар. Хас киһи ис санаата барыта кистэлэҥ, бэйэтэ этэн биэрбэтэҕинэ эбэтэр хайдах эрэ хамнанан эҥин биллэрбэтэҕинэ, атын дьон кыайан билэр кыахтара суох.
Самыров Афанасий Васильевич
Самыров Афанасий Васильевич (14.03.1935—16.09.2001) — идэлээх сойуустар диэйэтэллэрэ.
Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Сиэйэ нэһилиэк. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сиэйэ.
Самыров Афанасий Васильевич
Аатын үйэтитии
Олорбут дьиэтин эркинигэр, Дьокуускай куорат Октябрьскай уулуссатын 18 №-гэр, мемориальнай доска туруоруллубут (2002)
Көрдөһүү
Хайдах эмэ хамсанан эҥин эбэтэр сирэйгэ биллэн хаалар ис санаалар киһи быстах санаалара, буор эбэтэр ийэ кутун санаалара буолаллар. Эккэ-сииҥҥэ сыһыаннаах баҕа санаалар киһи тас көрүҥэр аан маҥнай биллэллэр. Чугасаһыан баҕарбыт дьону кинилэр харахтара уонна сирэйдэрэ хаһан баҕарар биллэрэ сылдьаллар.
Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Улуус кииниттэн 97 км хоту диэкки Бүлүү суолга сытар. Урукку аата Бутукаай нэһилиэк.
Көрдөһүү
Быстах баҕа санааларга холоотоххо салгын кут баҕата ыл да биллибэт. Бу баҕа санаалар киһи мэйиитин сарыытыгар үөскүүллэр, этигэр-сиинигэр быһаччы сыһыаннара кыра. Салгын кут баҕа санаатын биллэрэр бэлиэлэринэн киһи саҥарара, суруйара уонна оҥороро буолар.
Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Нэһилиэнньэтин ахсаана 880 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сиэйэ — 865, Комсомол — 15 киһи.
Көрдөһүү
Ис баҕа санааны киһи таһыгар таһааран биллэрэрин биир бэлиэтэ - көрдөһүү буолар. Киһи туох эмэ көрдөһөрдөөх буолуута, ис баҕа санаатын таһыгар таһааран биллэрэрин бэлиэтиир. Олус күүскэ, иэйэн-туойан көрдөһүү - баҕа санаа күүстээҕин бэлиэтиир көстүү буолара саарбаҕа суох.
Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
Сигэлэр
400px|thumb|left|Сиэйэ куйаартан көстүүтэ
Көрдөһүү
Тугу эмэ көрдөөһүн аһара барбатын наадатыгар «Көрдөөбүтү ылыы» диэн баҕа санаа син туолбутун бэлиэтиир этии баар. Бу этии сахалыы быһаарыытынан кэһэйбити биллэрэр. Ханнык эмэ дьыалаҕа аһара барыы кэнниттэн кэлэр иэстэбил аата. Төһө эмэ сэрэтэн, тохтоо, аһара барыма диэн этиллибитин кэннэ аһара баран мэниктиир оҕону кыратык чыпчархайдаан биэрии бу этии табатын бэлиэтиир. Бэйэтэ билэ-билэ куһаҕаны оҥорор киһи хаһан баҕарар ылыахтаах иэһэ буолар, ол иһин көрдөөбүтү ылыы диэн ааттанар.
Эриэн кынат
thumb|250px
Көрдөһүү
«Көрдөс киһи» диэн атын дьоҥҥо туох баарыгар олус ымсыырарын, баҕара саныырын биллэрэ сылдьар киһи аата. Кини ымсыырарын биллэрэн элбэхтик көрдүүрүн сөбүлүүр, элбэхтик көрдөөтөххө эмиэ туох эмэ туһа тахсарын билэр киһини итинник этэллэр.
Эриэн кынат
Эриэн кынат (, Зяблик) — Зябликтар уустарыгар киирэр чыычаах. Саха сиригэр биирдэ эрэ Бүлүү өрүс төрдүгэр көрбүттэр.
Көрдөһүү
Грузиннарга олохсуйбут үгэс баара биллэр. Ким эмэ туоҕу эмэ ымсыыран хайҕаатаҕына эбэтэр көрдөөтөҕүнэ, ол ону киниэхэ бэлэхтээн биэрэн кэбиһиэххэ наада диэн бу үгэс этэр эбит. Киһи аһара баҕаран көрдөөбүтэ бу малга иҥэн хаалан мал майгынын алдьатар диэн этэллэр.
Эриэн кынат
Өссө маны көр
Харыйа чыычааҕа
Көрдөһүү
«Ким көрдүүр, ол булар» диэн этии баара, лаппа кыһанан көрдөөтөххө киһи туох баҕарбытын барытын булуон сөбүн бигэргэтэр. Бу этии олус күүстээх баҕа санаа хаһан баҕарар туолуон сөбүн бигэргэтэр.
Сипович Александр Александрович
Сипович Александр Александрович - XIX үйэ бүтүүтүгэр ыраахтааҕы былааһын утарбытын иһин Саха Сиригэр көскө кэлэ сылдьыбыт быраас идэлээх народоволец, омугунан белорус.
Көрдөһүү
Бу этиигэ сөп түбэһэринэн «Ытаабат оҕону эмсэхтээбэттэр» диэн баара буолар. Бэйэҥ кыһанан көрдөөтөххүнэ, туох наадатын биллэрдэххинэ эрэ ким эмэ көмөлөһүө диэни өйдөтөр. Киһи киһиэхэ сыһыаныгар ити курдук өйдөбүллэр бааллара хантан баҕарар, кимтэн эмэ көрдөөбүт эрэ киһи баҕа санаата туолуон сөп диэн өйдөбүлү үөскэтэн кэбиспит.
Дьон өйүгэр-санаатыгар көрдөһүү өйдөбүлэ ити курдук уларыйыыта эстибит-быстыбыт, кыаҕа суох дьон хантан баҕарар көрдөһөр санааларын үөскэппит. Дьон бэйэлэрин үтүө, үчүгэй баҕа санааларыттан, таҥараларыттан көрдөһө үөрэммиттэр. Таҥараттан көрдөһүү диэн баҕа санаа туоларыгар бэйэ кыаҕа букатын тиийбэтин билинии буолар. Дьадаҥы, бэйэлэрэ кыаммат, түгэммэт дьон, олохторугар баҕа санааларын кыайан толорбокколор, таҥараҕа итэҕэллэрэ, көрдөһөллөрө элбиир.
Сипович Александр Александрович
Харьковтааҕы медицина институутугар үөрэммит. Ол сырыттаҕына "Народная воля" баартыйаҕа киирэрин иһин 1882 сыл тохсунньу 31 күнүгэр Харьков уокуругун байыаннай суута Сибииргэ көскө ыытарга уурбут. Саха сиригэр 1883 сыллаахха аҕалыллыбыт. Нам улууһугар олохсутуллубут. Бу кэмҥэ кинини кытта Никифоров-Күлүмнүүр өссө гимназист сылдьан билсэ сылдьыбыт. Ол туһунан ыстатыйа суруйбута биллэр.
Көрдөһүү
Дьон кыахтара суох өттүлэрэ атын кыахтаах дьонтон эмиэ көрдөһөллөр. Күүстээх куттаах-сүрдээх бэйэ аймах киһититтэн көрө-истэ, араҥаччылыы сылдьарыгар көрдөһүү ордук тиийимтиэтин былыргы сахалар билэллэр этэ. Ойуун чугас, аймах-билэ дьонун ханна да сырыттахтарына көрөрүн-истэрин, харыстыырын билэр дьон кэпсииллэр. Санаалара түһэн, кыахтара кыччаабыт дьон санааларын көтөҕөн, эрэллэрин элбэтэн биэрэр кыах күүстээх куттаах-сүрдээх дьоҥҥо чахчы баар суол. «Санаата көтөҕүллүбүт» диэн этии киһи санаата күүһүрэн, көтөҕүлүннэҕинэ барыны-бары кыайар күүстэнэрин бэлиэтиир. (1,24).
Сипович Александр Александрович
Күлүмнүүр суруйарынан Сипович кэлэригэр отой оҕо курдук көрүҥнээҕэ үһү. Үрдүкү куурус устудьуона буолан медицинаны баһылаабыт киһи буоллаҕа, кэлээт дьон олоҕун-дьаһаҕын кытта билсэн баран ыарыһахтары эмтээбитинэн барар. Ойууннарга, аҕабыыттарга төлүү үөрэммит дьон өҥөтүн иһин харчы, ас биэрэ сатыылларын ылбат эбит. Бу кэмҥэ Күлүмнүүр бэйэтэ суруйарынан 80 биэрэстэлээх сиргэ да олордор элбэхтик алтыһар, ыарыһахтарга тылбаасчыт быһыытынан сылдьыһар эбит. Онтон Сипович хас да бэйэтин доҕотторуттан олохтоох "биэксэллэри" (Күлүмнүүр тыла) бэлэмнээн таһаарбыт. Холобур Дүпсүн улууһугар оннук "биэксэллэринэн" Күлүмнүүр, А.А. Афанасьев уонна В.П. Попов буолбуттар. В.В. Попов диэн саха киһитэ, сэниэ ыал, Сипович дьайыытынан медициинэҕэ наһаа убанан медициинискэй кинигэлэри эрэ буолбакка, аналлаах хаһыаттары ("Врач") кытта сурутан ааҕар буолбут. Дьиэтигэр улахан дьиэтээҕи аптека тэриммит уонна таһынааҕы ыаллары эминэн хааччыйар буолбут.
Сипович эмчит албан аата тарҕаммытын түмүгэр кинини оннооҕор Дьокуускайга ыҥыран ыарыһахтары көрдөрөр буолбуттар (куоракка хас да быраас баарын үрдүнэн).
Көрдөһүү
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Кривошапкин Николай Иосифович
Кривошапкин Николай Иосифович (Кырбаһааҥкын атыыһыт) — Өймөкөөн улууһуттан төрүттээх XIX үйэ иккис аҥарыгар, XX үйэ саҕаланыытыгар биллибит саха атыыһыта, мэссэнээт.
1837 сыллаахха (урукку чахчынан 1832 сыл) Байаҕантай улууһун илиҥҥи уһугар сытар Өймөкөөн-Бороҕон нэһилиэгэр Тарыҥ Үрэх диэн сиргэ Осип Николаевич Кривошапкиннаах диэн сэниэ ыалга төрөөбүт. Бу ыаллар үс уол, түөрт кыыс оҕолоохторуттан Ньукулай – улахан уол.
Үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн эдэр уол дьоно өлүүлээбит баайдарын матайдаан-ыһан кэбиспит. Онтон кэлин өйүн тутан баран маҥнай бэдэрээччиттээбит. Ол өлөрбүт харчытынан табаар атыылаһан, ону түүлээххэ эргитэн кылгас кэм иһигэр сытыйа байбыт. Кини билиҥҥи Өймөкөөн улууһун уонна Магадаан уобалаһын арҕаа эҥээринэн, Дьааҥыга, Муомаҕа, Халымаҕа атыыһыттаабыт. Күндү түүлээҕи Дьокуускай атыыһыттарыгар Г.В.Никифоров-Манньыаттаах Уолугар, А.И.Громоваҕа, П.А.Кушнаревка туттарара. Суруйааччы Баһылай Харысхал ахтарынан, Чурин диэн нуучча бөдөҥ атыыһытын кытта Халымаҕа бииргэ эргиммит. Оччотооҕуга сыллааҕы эргиирэ биир мөлүйүөҥҥэ тэҥнэспит атыыһыкка I гильдияны иҥэрэллэрэ. Маннык атыыһыт тас дойдуну кытта эргинэр быраабы ылара.
1860 сыллаахха халыҥ хаар уонна уһулуччу тымныы дьыл туран, быстарбыт дьоҥҥо, 23 саастаах эдэр киһи сүөһү түҥэппит. Онон эдэр сааһыттан амарах сыһыанынан биллибит. 1880 сыллаахха Мэмээл эбээннэрэ быстарбыттарыгар аһынан-таҥаһынан көмөлөспүт, таба атыылаһан биэртэлээбит. Чугас ыалларын сааһын тухары да салҕыы олорбут...
Дьону тэрийэн, хамнастаан Өймөкөөнтөн Алдан өрүскэ диэри суол-иис солоппут, муосталары туттарбыт. Ол курдук, 1920 сыллаахха Байаҕантай улууһугар суол тутуутугар анаан 10 тыһыынча солкуобайы биэрбитэ эмиэ биллэр. Өймөкөөн Томторугар таҥара дьиэтин, оскуоланы астарбыт. Дьокуускай куоракка оскуола туттарбыта, кыаммат ыал оҕолор олорон үөрэнэллэригэр анаан мөссүйүөн тэрийбитэ. Байаҕантай уонна хоту улуустар ыччаттара үөрэнэллэригэр улаханнык көмөлөспүтэ.
Наука, культура сайдыытыгар атыыһыт улахан болҕомтотун уурара. Холобур, Индигир уонна Халыма өрүстэр тардыыларын чинчийэр И.Д.Черскэй экспедициятыгар 1891 с. улахан көмөнү оҥорбута. 1917 сыллаахха тэриллибит «Саха аймах» культурнай-сырдатар обществоҕа 10 тыһыынча солкуобайы уу харчынан биэрбиттээх. 1912 сыллаах Туспа урдус-сахалар сийиэстэригэр Н.О.Кривошапкин биир тыһыынча солкуобайдаах сиэртибэни «императорскай стипендия» аныырга уонна Романовтар династияларын 300 сылын бэлиэтиир тэрээһиҥҥэ кытта барар депутация чилиэннэригэр анаан биэрбитэ.
Дапсы (тэрил)
Дапсы — кирис охсоруттан киһи харытын, эрбэҕин харыстыыр тэрил. Үксүн муостан оҥоһуллар. Эрбэххэ уонна харыга бааллан туттарыллар.
Кривошапкин Николай Иосифович
Араас кэмҥэ атыыһыкка суруксутунан суруйааччы уонна чинчийээччи Өксөкүлээх Өлөксөй, кулубалар Романовтар династияларын 300 сылын бэлиэтиир депутация чилиэнэ Д.И.Слепцов-Бачыгыратар Уола, Сибиряковскай экспедиция кыттыылааҕа Н.С.Слепцов үлэлээбиттэрэ. Оттон кини сүүмэрдээн үөрэххэ ыыппыт уолаттарыттан П.А.Винокуров-Куоҕас Өймөкөөн улууһун тэрийээччи, М.Н.Винокуров-Индигирскэй нэһилиэнньэни хоргуйууттан быыһаабыт салайааччы, И.С.Слепцов маҥнайгы учуутал, Н.М.Заболоцкай-Чысхаан суруйааччы, Д.П.Винокуров атыыһыт тиһэх суруксута буолуталаабыттара.
1926 сыллаахха 95 сааһыгар өлбүтэ.
Атыыһыт туһунан кинигэ суруллубута: С.М.Егоров «Өймөкөөн аатырбыт баайа»
Иччилэр
Буор иччитэ
Буор иччитин сороҕор Сир иччитэ, Кэс Тортугэн диэн ааттыыллар. Кинини киһини, сүөһүнү да маарыннаабат буор онноох улуу кутур курдук бодолууллар. Сороҕор кини оҕонньор буолан костор, сороҕор оҕус буолар. Буор иччитэ бу дойдуну онорбут куус. Кини одунтан торуттээх. . Буор уоскуур куустээх, буорга ийэ кут туьуон эрэ кэрэх, буор тиллэр. Киьи эмиэ кини дьоҕурун ылан уоскуур – ууьуур дьоҕурданар. Буор иччитэ киьиэхэ буор кут буолан киирэр уонна бу дойдуга тыыннаах сылдьарга дьулуьууну уоскэтэр. Киниэхэ анаан алгыс от ыйыгар оноьуллар. Ити алгыс от – масс толоруйарыгар, сиртэн ону ыларыгар аналлаах. Буор ыарахан буолар. Ким да котохпото, хоппото диэн буору ааттыыллар. Буор киьини бэйэтигэр тардар куустээх. Тардар буор Ийэ буор дэнэр. Ити буор киьи буор кутун кытта ыкса сибээстээх.
Саша
Саша — Нуучча тылыттан Саха тылыгар киирбит уол эбэтэр кыыс аата буолар. «Саша» диэн сахалыы тылбааһа — «Өлөксөөндүр». Кыра уол оҕону (Саша диэн ааттааҕы) — Таатыкка диэн ааттыыллар. Киэнник — Сашуля диэн эмиэ туттуллар.
Иччилэр
Иэйэхсит
Иэйэхсит үһүс халлаанна олорор. Онон айыыьыттааҕар урдук олохтоох. Бу дойду эмиэ сырдыгынан кулумнээбит, мэлдьи куох, мэльди сылаас. Иэйэхсит уунэр айылҕа айыыта. Оттор – мастар, кыыллар – котордор бары кини быйана буолаллар. Иэйэхсит куол эттээх сииннээх кэрэ дьахтар дьуьуннээх буолар. Салгын кутугар Иэйэхсит туспут киьитэ олус утуо санаалаах буолар. Итинник киьи утуо санаатынан дьону эмтиир., утуону урдэтэр, оту – маьы тупсарар. Буор кукка тустэҕинэ, ол киьи этэ – сиинэ ураты утуо сабыдыалы биэрэр дьоҕурданар. Итинник куустээх дьон ытыстарынан тутуан, харахтарынан корон, силлээн эмтиир дьоҕурданаллар. Иэйэхсит ыам ыйыгар туьэр, кини сабыдыалынан от – масс коҕорор, дьоннор майгылара тупсар. иовлева маша САО - 09 Тэрис, Айыы уорэҕэ, с23 уонна 86
Саха тылын буккуйуу
Саха тылын, өйүн-санаатын буккуйуу диэн сахаларга суох "аньыы" диэн саҥа тылы булан киллэрэ сатааһын буолар.
Сэбиэскэй былаас өр сылларга таҥара, өй-санаа үөрэхтэрин букатыннаахтык суох оҥороору өйү-санааны быһаарар тыллары өрө-таҥнары буккуйбута. Саха тылыгар өйү-санааны быһаарар ай диэн тылтан үөскээн тахсар айыы диэн тылы аҥардастыы үчүгэй оҥоро, онтон иккис, куһаҕаны айары бэлиэтиир суолтатын уларытаары, туспа тылынан ааттаары «аньыы» диэн ханна да суох тылы булан киллэрэ сатаабыттарын билигин кэлэн салҕаан иһээччилэр эмиэ бааллар. Тыл өйгө-санааҕа дьайыыта суруйааччы хайдах туһанарыттан аҕыйах сыл иһигэр өрө таҥнары буккуллан букатын да тиэрэ эргийэн хааларын Скрябин В.В. - Идэлги «Боссоойкону эһии» диэн документальнай хабааннаах сэһэнэ аҕыйах сылынан быысаһан утуу-субуу иккитэ бэчээттэниититтэн булуохха сөп.
1997 сыллаахха «Бичик» кинигэ издательствота бэчээттээн таһаарбыт «Боссоойкону эһии» диэн ааттаах үлэтигэр Идэлги киһи куһаҕаны оҥорор быһыытын «айыы-хара» диэн ааттаан сөптөөхтүк туттубут. (1,63). Бу үлэҕэ «айыы-хара» диэн саҥаны айыы, дьон оҥорботун оҥоруу, куһаҕаны оҥоруу диэн ааттанар уонна хара диэн аналлаах куһаҕанын арааран биллэрэр тылы кытта холбуу туттуллар.
Идэлги бу үлэтигэр «аньыы» диэн тылы букатын туттубат. Дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын айыы-хара диэн сөптөөхтүк, былыргытын, Э.К.Пекарскай, П.А.Ойуунускай суруйбуттарын курдук суруйар.
2003 сыллаахха бу сэһэни «Бичик» кинигэ издательствота «Оо, олох уустуккун даҕаны» диэн кинигэҕэ киллэрэн хос бэчээттээн таһаарарыгар барытын уруккутун курдук бэчээттээбиттэрин таһынан 87 страницаҕа Дайыыл Нуутчины сэмэлээри куһаҕан быһыыны «аньыы-хара» диэн эбэн бэриллибит. Бу аньыы диэн сахаларга суох тылы булан эбэн биэрии сэһэн өйү-санааны быһаарар өрүтүн буккуйан, мөлтөтөн кэбиспит. (2,87).
Идэлги 2005 сыллаахха «Бичик» кинигэ издательствотыгар бэчээттэппит «Хааннаах хапсыһыы» диэн Саха Сиригэр гражданскай сэрии саҕаланыытын биричиинэлэрин быһаарар романыгар киһи оҥорор быһыыларын икки аҥы араара сатыыр, куһаҕан быһыылары «аньыы» диэн эмиэ ааттыыр. Ол да буоллар үгүс куһаҕан быһыылары хос хара диэн быһаарыылаах суруйар. Холобур, 133 страницаҕа «…аньыыта-харата дьаһайбыт улахан тойоммутугар тиксэр ини»,- диэн суруйар. Салгыы 244 страницаҕа куһаҕан майгыны аны абааһынан ааттыыр. (3,133).
Бу «аньыы» диэн тылы туттуута элбэх сыыһалардаах, өйгө-санааҕа сөп түбэспэт «айыы үөрэҕин» сабыдыалыгар суруйааччы киирэ сылдьыбытын бэлиэтэ буолар.
«Төлкөлөөх түөрэх» диэн 2007 сыллаахха бэчээттэппит романыгар Идэлги «аньыы» диэн тылы букатын туттубат. Киһи өйүн-санаатын быһаарар түгэннэргэ айыы-хара диэн тыллары туһанар. Бу остуоруйаны кырдьыктаахтык кэпсиир үгүс дьон куһаҕан быһыылара суруллар романыгар өй-санаа уларыйыытын автор табатык арыйар. Ол курдук 325 страницаҕа «Таҥара айыыны оҥорума диирин биһиги эмиэ билэбит, …айыыны оҥорор куһаҕан» диэн суруйааччы геройа бүтэһиктээх тылын этэр. (4,325).
Автор бу улахан үлэтинэн «Айыы үөрэҕин» сыыһаларын билэн «аньыы» диэн тылы аны туттубатын бэлиэтиир.
Суруйааччы дьон өйүн-санаатын салайааччы буолбатаҕын итинник холобурунан дакаастанар. Өй-санаа үөрэҕэ үлэһит дьон өйдөрүнэн-санааларынан, үгүс көлүөнэ устата олохторун уопутунан үөскээн олохсуйбута сахабыт айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх, киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин холбуу ылан биллэрэр тылыгар иҥэн сылдьар.
Өй-санаа үөрэҕин бассабыыктар, коммунистар суох оҥоро сатааннар өрө-таҥнары буккуйаннар иннэ-кэннэ биллибэт оҥорбуттара.
Араас урут түһээччилэр, бастыы сатааччылар, мин эһиэхэ итэҕэл оҥордум диэн кэпсэнээччилэр ханнык баҕарар дьыалаҕа бааллар. Олох уһун, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ салҕанан баран иһэр. «Кырдьык үрдүгэр сымыйа тахсыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат» диэн этии сымыйа, албын хаһан баҕарар сыыйа-баайа быһаарыллан тахсарын, туоратылларын биллэрэр.
Саха тылын билэр ааттаах, көмүскүүр, харыстыыр аналлаах дьон суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ «айыы» диэн өйү-санааны быһаарар, баарын биллэрэр баар-суох тылбыт икки өрүттээҕин, үчүгэйи уонна куһаҕаны холбуу быһаарарын билинэн бары харыстыырга туруналлара эрэйиллэр. (5,69).
Туһаныллыбыт литература
1.	Идэлги. Боссоойкону эһии. – Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1997. – 64 с.
2.	Идэлги. Оо, олох уустуккун даҕаны. – Дьокуускай: Бичик, 2003. – 160 с.
3.	Идэлги. Хааннаах хапсыһыы. – Дьокуускай: Бичик, 2005. –   480 с.
5. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2013. - 108 с.
Шишигина Анна Николаевна
Шишигина Анна Николаевна — история билимнэрин кандидата.
Геркулес (сулустар бөлөхтөрө)
400px|thumb|right|Геркулес Геркулес (лат. Hercules) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 1225,1 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 235 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыгар толору көстөр.
Даан тыла
Даан тыла (dansk, dansk sprog) — Дания олохтоохторун тыла, скандинавия тылларыттан биирдэсэтэрэ. Данияга уонна хотугу Германияга тарҕаммыт. Бүттүүн 5,7 миллион киһи саҥарар.
Метеориит
thumb|[[АХШ Орегон штаатыгар көстүбүт бөдөҥ метеориит]] Метеориит - халлаан куйаарыттан ханнык эрэ улахан эттиккэ (планетаҕа) кэлэн түспүт айылҕа эттигэ. Метеориит кээмэйэ отой кыраттан сүүнэ улахаҥҥа дылы буолуон сөп. Метеорииттар үксүлэрэ кыра астрономия эттиктэриттэн (метеор эттигэ - метеорное тело) үөскүүллэр, ол эрэн сороҕор астероидтартан эмиэ үөскүөхтэрин сөп. Метеориит Сир атмосфератыгар киирэригэр аалсыы уонна химия реакциятын түмүгэр сылыйар уонна сырдаан уот шаар буолан көстөр, ону метеор эбэтэр сулус түһүүтэ дииллэр. Болид диэн тиэрмининэн ханнык эрэ Сири кытта сааллар эттиги эбэтэр наһаа улахан уот шаар буолан көстөр эттиги ааттыллар (Сиргэ тиийэриттэн тиийбэтиттэн тутулуга суох).
Геркулес (сулустар бөлөхтөрө)
Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.
Метеориит
Сүнньүнэн метеориит диэн ханнык баҕарар халлаан эттигэр атын сиртэн кэлэн түспүт айылҕа эттигэ буолар. Холобур, метеориитар Ыйга уонна Марска булуллубуттара.
Метеорииттары уруккуттан үс бөлөххө араараллар: таас метеорииттар (үксүн силикаат таастартан турар), тимир метеорииттар (тимиртэн, никельтэн турар) уонна тимир-таас метеорииттар. Билиҥҥи классификациялар метеорит структуратын, химическэй, изотоп састаабын иҥин учуоттуллар.
Абааһы
Абааһы — үрэйэр, алдьатар күүһү киһититэн сахалар абааһы дииллэр.