cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рожин Иннокентий Васильевич
Рожин Иннокентий Васильевич (төр. 1929) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Алексеев Артур Николаевич
Алексеев Артур Николаевич (төр. 1948) — биллиилээх политик.
Олоҕун олуктара
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин X, XI ыҥырыыларын депутата, Саха ССР Үрдүкү Сүбэтин XII ыҥырыытын депутата. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин I, II ыҥырыыларын депутата.
С.М. Киров аатынан Байыаннай мэдиссиинэ академията
С. М. Киров аатынан байыаннай-медицинскай академия
Санкт-Петербург куоракка баар Академия байыаннай биэдэмистибэ класснай чыыннарын уонна Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Сэбилэниилээх Күүстэрин байыаннай-медицинскэй сулууспалаахтарын бэлэмниир Арассыыйаҕа бастакы үрдүк медицинскэй үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
Академия төрүттэммит күнүнэн, ыраахтааҕы Павел l врачебнай училище дьиэтин туттарга ананан тахсыбыт укааска илии баттабыт күнэ - 1798 с. ахсынньыый 18(29) күнэ ааҕыллар. Ити күн Медико-хирургическай академия төрүттэммит күнүнэн ааҕыллар. Арыллыыта 1800 с.буолбут. 1808 с. император Александр l укааһынан "Импиэрийэ бастакы үөрэх тэрилтэтэ" диэн рангы иҥэрбит: онон, бэйэтин академиктарын талар көҥүлү кытта Импэрээтэр медицинскэй хирургическай академията диэн ааты ылбыт. 19 үйэҕэ академияҕа Арассыыйа импиэрийэтигэр бастакынан гинекология, психиатрия, офтальмология, опер.хирургия, педиатрия уо.д.а. кафедралара, клиникалара арыллан үлэлээбиттэр. Кэлин адьюнктура буолбут "Врачебнай институт" арыллыбыт. Академия, 1872 с."Особый медицинский курс для образования ученых акушерок" диэни тэрийбит. 1910-1911 сс. Академия устудьуоннара уонна выпускниктара Маньчжурияҕа чума эпидемиятын суох оҥорорго кыттыбыттар.
Академия өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн
1920 с. Академия иһинэн, орто уонна кыра медик специалистары бэлэмниир анал фельдшерскай куурустар төрүттэммиттэр. 1925 с. Академия байыаннай- медицинскэй үрдүк үөрэх тэрилтэтэ буолбутунан, үөрэҕин систиэмэтигэр уларыйыылар киирбиттэр. 1929 сылтан академия Кыһыл Армия биэдэмистибэтин быһаччы салайыытыгар бэриллибит. 1956 с.атырдьах ыйын 18 күнүгэр ВМАҕа Байыаннай- морской медицинскэй академияны холбооннор флот байыаннай быраастарын бэлэмниир факультет оҥорбуттар.
1941-42 сс. Самарканд куоракка эвакуацияҕа тиийэн, Куйбышевскай байыаннай медицинскэй  академия сорҕотун кытта бииргэ Самарканд медицинскэй институтун базатыгар байыаннай быраастары бэлэмнээбиттэр. 1942 с. ССРС ОГК-тын быһаарыытынан, Академияҕа кэккэ научнай-чинчийэр байыаннай-медицинскэй институттар киллэриллибиттэр уонна Леон Авгарович Орбели салайааччылаах биир кэлим байыаннай-медицинскэй сулууспалаахтары бэлэмниир Киин тэриллибит. 1943 сыл, от ыйыгар Москваҕа А. С. Георгиевскай начаалынньыктаах Киин филиала уонна командно-медицинскэй факультет арыллыбыттар. 1944 с. Академия Ленинградка төннүбүт. 1954 с.от ыйын 21 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сүбэтин Бүрүссүдьүүмүн укааһынан Академия, Ленин уордьанынан, оттон, 1968 с. ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрэ тэриллибитэ 50 сылын туоларыгар, Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт.
Академия 21 үйэҕэ
Билиҥҥи кэмҥэ Академияҕа, 13 ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаттара(хаһан?), 7 РСФСР уонна Арассыыйа Бэдэрээссиэтин Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреаттара, 2 ССРС Миниистирдэрин Сүбэтин бириэмийэтин лауреаттара, 8 Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Бырабыыталыстыбатын бириэмийэтин лауреаттара, 23 РСФСР уонна Арассыыйа Бэдэрээссийэтин наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, 100-тэн тахса ССРС уонна Арассыыйа үтүөлээх быраастара, 35 ССРС үрдүкү оскуолатын уонна Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үтүөлээх үлэһиттэрэ, АНА 5 академига уонна 8 чилиэн-корреспондена, 100-тэн тахса уопсастыбаннай академиялар академиктара уонна чилиэн-корреспонденнара үлэлииллэр. Үөрэнии кэмэ 6 сыл. Алтыс кууруһу бүтэрбиттэргэ медицинскэй сулууспа лейтенаана диэн байыаннай сыбаанньа иҥэриллэр. Онтон, 1 сыл интернатура кэннэ медицинскэй сулууспа ыстаарсай лейтенаана диэн буолар.
Факультеттара
8 факультеттаах.
1. Салайар медицинскэй састаап факультета 2. Быраастары бэлэмниир факультет(ракетнай уонна сухопутнай салааҕа) 3. Быраастары бэлэмниир факультет( Воздушно-космическай салааҕа) 4. Быраастары бэлэмниир факультет(байыаннай-морской флотка) 5. Быраастары бэлэмниир факультет(тас дойдулар аарымыйаларын байыаннай-медицинскэй испэссиэлиистэрин) 6. Быраастары бэлэмниир факультет(эбии профессиональнай үөрэхтээһин) 7. Гражданскай медицинскэй испэссиэлиистэри бэлэмниир уонна квалификацияларын үрдэтэр факультет 8.Орто профессиональнай үөрэх факультета.
Академияҕа 33 научнай специальностарга докторскай диссертацияны көмүскүүргэ, 13 диссертационнай сэбиэт үлэлиир. https://ru.m.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%9E_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_24.08.1940_%E2%84%96_0195 https://www.vmeda.org/ https://vmeda.mil.ru/ http://www.vedomstva-uniforma.ru/mundir3/ivma/index.html
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Н. Н. Бурденко аатынан Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Воронеж куоракка баар мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэтэ(ВГМУ) Арассыыйаҕа үрдүк үөрэх кырдьаҕас тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ.
Устуоруйата
1801 с.муус устар 12 күнүгэр ыраахтааҕы Александр l укааһынан Арассыыйа Хотугулуу-Арҕаа өттүгэр Дерпт(кэнники Юрьевскай, билигин Тарту)куоракка төрүттэммит уонна 1802 с.муус устар 21 күнүгэр үөрүүлээхтик арыллыбыт, ол кэннэ, 1918 с. сайыныгар Воронеж куоракка көһөрүллүбүт университет буолар. Университеты кытта ити үөрэх тэрилтэтин выпуснига уонна үлэһитэ Н.Н. Бурденко уо.д.а. көһөн кэлэннэр, 1918 сыл, сэтинньи 12 күнүгэр үөрэх саҕаланан барбыт. 1919 с.ыам ыйыгар мэдиссиинэ факультетын 75 быраас үөрэнэн бүтэрбит. 1930с. медфакультет бэйэтэ икки факультеттаах - лечебнай уонна санитарнай-гигиеническай, мэдиссиинэ института буолбут. 1994 с. мэдиссиинэ академиятын, 2015 с. - университет статуһун ылбыт. Университетка 1000-тан тахса преподаватель үөрэтэллэр уонна эмтииргэ консультативнай көмөнү оҥороллор. Ол иһигэр: 140 наука дуоктара уонна профессор, 532 наука хандьыдаата, 4 наука үтүөлээх диэйэтэлэ, 7 үрдүкү оскуола үтүөлээх үлэһитэ, 2 үтүөлээх изобретатель, 34 үтүөлээх быраас, 40-тан тахса наассыйалыы уонна норуоттар ыккардыларынааҕы уопсастыбаннай академиялар чилиэннэрэ.
Билиҥҥи кэмҥэ, ВГМУга 7500 устудьуон үөрэнэр, оттон, 1918 сылтан саҕалаан барыта 60000 испэссиэлиис үөрэнэн бүтэрбит. 2006 с. аҕа дойду мэдиссиинэтин уонна доруобуйа харыстабылын сайдыытыгар кылаатын иһин, академия М. Ломоносов уордьанынан наҕараадаламмыт.
Факультеттара уонна институттара
1. Лечебнай 2. Педиатрическай 3. Стоматологическай 4. Фармацевтическай 5. Медико-профилактическай 6. Сестринскэй үөрэхтээһин института 7. Үрдүк квалификациялаах каадырдары бэлэмниир факультет 8. Мэдиссиинэ үөрэҕин уонна бииргэ үлэлээһини хааччыйар норуоттар ыккардыларынааҕы факультет
Рейтиннэрэ
2010 сыллааҕы Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин үөрэххэ ылыы хаачыстыбатын рейтинигэр МФТИ, МГИМО уонна ВШЭ кэнниттэн 4-үс миэстэни ВГМУ ылбыт. 2014 с. "Эксперт РА" агенство ВГМУга выпусниктарын бэлэмин таһымыгар рейтин "Д" кылааһын биэрбит.
Ссылкалара
http://www.vrngmu.ru/ https://vgma.ru/
Тымныынан оҕону эрчийии
Оҕо этэ-сиинэ өйүттэн-санаатыттан урутаан сайдар. Биир сааһыгар киһи курдук туран хаама сылдьар буолары ситиһэр. Ол аата киһи курдук көрүҥнээх буолууну, киһитийиини этэ-сиинэ урутаан ситиһэр, онтон өйө-санаата сайдан, киһилии быһыыланан, киһи буолууну ситиһэрэ сааһын туоллаҕына эрэ кыаллар.
Төрөппүт барыта оҕото доруобай буоларыгар баҕарар. Оҕо этин-сиинин олох кыра эрдэҕиттэн тымныынан дьарыктаан, тымныыга үөрүйэх оҥоруу төрөппүттэртэн ирдэнэр. Тымныы дьайыыта оҕо иммунитета сайдарын үөскэтэрин туһаныы олох көрдөбүлэ буолар.
Оҕо өйө-санаата сайдан иһиитэ доруобуйатыттан, этин-сиинин туругуттан олус улахан тутулуктаах. Ыарыһах оҕолонуохтарын ханнык да төрөппүттэр баҕарбаттар. Бу үтүө баҕа санаа туолуутугар кыыс оҕо эргэ тахсыан инниттэн бэйэтин көрүнэрин, бэрээдэги тутуһарын, кыыһын харыстыырын сахалар таҥараларын үөрэҕэ ирдиир.
Доруобай оҕо төрүүрүгэр дьахтар ылар оруола аһара үрдүк. Былыргы сахалар кыыс эргэ тахсарыгар ыраас кыыһынан буоларын ирдииллэрэ олох уопутуттан ылыммыт олус туһалаах үгэстэрэ буолар уонна ыарыһах, кыайан хамсаммат оҕолор төрүүллэрин аҕыйатарга аналланарын билигин бары умнан сылдьаллар.
Олох көнөн, тупсан, ас-таҥас элбээн истэҕинэ биир эмэ оҕону иитии атаахтатыыга тиийэн хаалара улахан уустуктары үөскэтэр. Бары эдэр ийэлэр, аҕалар улаатан иһэннэр кыра оҕону көрүүгэ үөрэммэтэхтэрэ таайан, халлаан тымныйдар эрэ аһара халыҥнык таҥыннара сатыыллар.
Оҕолор күөмэйдэрэ, тымныйан ыалдьаллара билигин аһара элбээтэ. Куорат оҕолоро тыа сирин оҕолорунааҕар ордук элбэхтик тымныйан ыалдьалларын бары билэллэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ сүрэҕэ улахан киһитээҕэр түргэнник тэбэр. Ол иһин оҕо тоҥумтуота суоҕун төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Кыра буолан хамсанара элбэҕэ, онно эмиэ эбиллэринэн таҥнар таҥаһа улахан киһитээҕэр чараас соҕус буолуо этэ. Төрөппүттэр оҕолорун бэйэлэрин кытта илдьэ сылдьалларыгар бэйэлэрэ таҥныбыттарынааҕар арыыйда чараастык таҥыннарыа этилэр.
Кыһыҥҥы кэм кэлэн истэҕинэ төрөппүт бэйэтэ бэргэһэтэ суох сылдьан кыра оҕотун түүлээх таҥаһынан бойбоччу таҥыннаран баран сиэтэ сылдьан тэҥҥэ хаамтардаҕына, оҕо сылайан, буһан тиритэрэ улаатан хаалар.
Үлэлээн, хамсанан киһи сүрэҕэ күүскэ үлэлээн этин-сиинин температурата үрдүүрүттэн айылҕаттан харыстанар ньыматынан көлөһүн тахсара буолар. Ол аата киһи этин-сиинин сойутаары этэ, тириитэ арыллан көлөһүн тахсар.
Тириппит киһи көлөһүнэ тахсара этэ аһылларыттан диэн сахалар этэллэр. Этэ арыллыбыт киһи тымныйан ыалдьан хаалара элбиир. Ол курдук тиритэн көлөһүн тахсарын итииргииртэн диэн санаатыттан сойоору, сыгынньахтанан эҥин, аны тымныйан хаалыан сөп.
Тиритии диэн киһиттэн көлөһүн тахсыыта ааттанар. Сахалар билиилэринэн тиритии икки араастаах:
1. Куйааска үлэлээн эбэтэр итииргээн тириттэххэ киһиттэн итии көлөһүн тахсар.
Итиигэ тиритэн утаттахха сылаас ууну иһии табыллар. Куйааска тымныы ууну иһэри, утатыы уонна тиритии ордук эбиллэриттэн, сахалар сөбүлээбэттэр.
Оҕо тиритэрэ туга эрэ улаханнык табыллыбатын, туох эрэ тиийбэтин эбэтэр таҥнар таҥаһа сөп түбэспэтэҕин биллэрэр. Ыалдьаары гыммыт оҕо тиритэрэ элбиир.
Тымныыга үөрүйэх буолуу диэн кыратык тоҥноххо, тириттэххэ эт-сиин бэйэтэ регулировкаланан биэриитэ сайыннаҕына үөскүүр. Тымныы, онтон итии уунан хардары-таары куттуу эт-сиин итии, тымныы уларыйарыттан харыстанар күүһүн улаатыннарар.
Тымныы уунан куттуу, соттуу эти-сиини соһуччу тымнытарыттан температуратын тэҥнээн биэрэрин ситиһэрин үөскэтэр. Сарсыарда уонна киэһэ тымныы уунан кутта сырыттахха киһи тымныыны тулуйара биллэрдик улаатар.
Бары төрөппүттэр оҕолоро доруобайдык сылдьалларыгар, ыалдьыбаттарыгар баҕараллар. Бу үтүө, үчүгэй баҕа санаа туоларыгар бэйэ кыһанара, эбиискэ үлэлээн биэрэрэ эрэйиллэр. Оҕону кыра эрдэҕинэ тымныы уунан кутан эрчийиини туһаныахтара уонна тымныыга сырытыннарыыны ийэлэр куруук оҥоруохтара этэ.
Толору хааччыллыылаах дьиэҕэ олорор дьону тымныы уунан куттан эрчиллии эрэ тымныйан ыалдьартан быыһыыр кыахтаах. Доруобуйаларын туһугар кыһанар дьон тымныы уу куруук баарын туһанан эрчиллэ сылдьыахтара этэ.
Былыргы, хаалыылаах диэн ааттыыр кэммитигэр таҥас-сап быдан аҕыйах эрдэҕинэ сахалар ахсааннара биллэрдик эбиллэр этэ. Ол барыта оҕо кыра эрдэҕиттэн тымныы дьиэҕэ сылдьан эрчиллэриттэн доруобуйата бөҕөргүүрүттэн эрэ тутулуктааҕа. Тымныынан эрчиллии киһи тулуура улаатарыгар тириэрдэрэ ордук туһалаах.
Тымныынан оҕо этин-сиинин эрчийиини олох кыра эрдэҕиттэн кыра кыралаан саҕалаан оҥорон иһии доруобуйата бөҕөргүүрүн, тупсарын үөскэтэр. (1,9).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета(ДГМУ)
Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Махачкала куоракка баар, мэдиссиинэ уонна фармацевтика уобаластарыгар испэссэлиистэри бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1932 с.тэриллибит Арассыыйа кырдьаҕас үөрэх тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. Төрүттэннэҕин утаата соҕотох медицинскэй факультеттаах этэ. 1964 с. лечебнэй факультетка киэһээҥҥи салаа арыллыбыта. 1965 с. - стоматологическай факультет, 1969 с. - педиатрическай факультет, 1974 с.- бэлэмнэнии салаата, 1983 с.- быраастар квалификацияларын үрдэтэргэ бэлэмниир факультет, 1986 с.- тас дойдуттан кэлэр гражданнары бэлэмниир факультет, 1987 с. - тас дойдуттан киирбит гражданнары кытта үлэлиир факультет, 1991 с. - научнай-чинчийэр киин лаборатория төрҥттэммиттэр. 1994 с. докторскай уонна кандидатскай диссертациялары көмүскүүргэ Анал испэссэлиистэр сэбиэттэрэ тэриллибит. 1976 с. институт 1 категориялаах үрдүк үөрэх тэрилтэтэ буолбут. 1982 с. Норуоттар доҕордоһууларын уордьанынан наҕараадаламмыт.
1995 с.Академия статуһун ылбыт. 2016 сылга Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета(ДСМУ) буолбут. ДСМУ арыллыаҕыттан барыта 27000 бырааһы үөрэтэн таһаарбыт.
Университетка 700-тэн тахса преподаватель үлэлиир. Ол иһигэр: Норуоттар ыккардыларынааҕы Мэдиссиинэ Академиятын уонна ДӨ Наукатын Наассыйалыы Академиятын академиктара бырааттыы Гаджимурад уонна Гаджимирза(2011 с.өлбүт) Гаджимирзаевтар, ДӨ ННА академига Шамиль Омаров, 116 наука дуоктара уонна 66 профессор, 418 наука хандьыдаата уонна 179 дассыана.
Факультеттара
1. Лечебнай факультет 2. Педриатическай факультет 3. Стоматологическай факультет 4. Медико-профилактическай факультет 5. Фармацевтическай факультет Ол кэннэ, Университетка 75 кафедра баар. Онно эбии, Хайалаах сир дьонун экологиятын Научнай-чинчийэр института. Консультативнай, диагностическай поликлиника Мэдиссиинэ кэллиэһэ Университеты бүтэрбиттэри үлэнэн хааччыйар Киин Информационнай-ааҕар-суоттуур салаа Техническай хааччыллыы Киинэ Аналитическай салаа Интернет Киин Мэдиссиинэ научнай бибилэтиэкэтэ Успуорт комплекса Таҥан таһаарар-бэчээттиир Киин.
Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Дальнай Востоктааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Дальнай Востоктааҕы Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннаах судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа, Хабаровскай куоракка баар мэдиссиинискэй үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. ДВСМУ 1929 с.төрүттэммит.
Устуоруйата
Дальнай Востоктааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института 1929 с. ыам ыйын 24 күнүгэр тахсыбыт РСФСР НКС 65 нүөмэрдээх уурааҕыгар олоҕуран төрүттэммитэ. Ити сыл ахсынньы 7 күнүгэр Хабаровскай кыраай ситэриилээх кэмитиэтин бүрүссүдьүүмэ институт дьиэтин Хабаровскай куоракка тутар туһунан уонна институту орто оскуола дьиэтигэр арыйыы туһунан быһаарыы ылыммыт. 1930 с.алтынньы 2 күнүгэр 106 бастакы куурус устудьуоннара үөрэхтэрин саҕалаабыттар. 1931 с.рабфак арыллан, орто үөрэҕэ суох комсомолецтары үрдүк үөрэххэ бэлэмниир буолбут. 1932 с.кэлин киэһээҥҥи үөрэххэ кубулуйбут кэтэхтэн үөрэнии салаата арыллыбыта. 1935 сылга институтка 23 кафедра үлэлиирэ, устудьуоннар ахсааннара 500-тэн тахсыбыт. Ити сыл институттан бастакы быраастар(70 киһи) тахсыбыттар. Өссө 1930 с.киирбит 36 киһи 3 кууруһу бүтэрэн орто үөрэхтээх мэдиссиинэ үлэһитин дьупулуомун ылбыттар. 2010 с. Дальнай Востоктааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета биирдии факультетка 200 кэриҥэ киһини үөрэххэ ылар.
Факультеттара
1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Стоматологическай факультет 4. Медико-гуманитарнай факультет 5. Фармацевтическай факультет 6. Орто үөрэх салаалаах сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета 7. Квалификацияны үрдэтии уонна атын специальноска бэлэмнэнии үөрэҕин факультета 8. Университетка киириэх иннинээҕи үөрэх факультета 9. Мэдиссинискэй-фармацевтическэй кэллиэс.
Титов Нестер Яковлевич
Титов Нестер Яковлевич - Сунтаар улууһун Л.А. Попов аатынан Арыылаах орто оскуолатын устуоруйа уонна уопсастыба үөрэҕин үрдүк категориялаах учууталынан 45 сыл үлэлээбитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх үлэһитэ. '''
Олоҕун олуктара
мини|суох|116x116пкс ''' 1938 сыл атырдьах ыйын 5 күнүгэр Сунтаар улууһун Уһун Күөл сэлиэнньэтигэр холкуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.1977-1982, 1990-1993 сс. Арыылаах сельсоветын бэрэссэдээтэлинэн, нэһилиэк сходун бэрэссэдээтэлинэн, нэһилиэк бастакы баһылыгынан, 1986-1990 сс. Арыылаах орто оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ. 1965 сылтан "Знание" уопсастыба лиэктэрэ. 2005 сыллаахха "Знание" уопсастыба Сүрүннүүр лиэктэрэ бэлиэнэн наҕараадаламмыта. 1980 сыллаахха "Ильич уоттара" хаһыат бастыҥ харыспандьыанын аатын ылбыта. 1992 с. саха норуотун бастакы Кэнгириэһин делегата. Билигин Дьокуускай куоракка бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор, өрөспүүбүлүкэ, төрөөбүт улууһун хаһыаттарыгар элбэхтик бэчээттэнэр, "Арыылаах 100 сыла" кинигэ тахсарыгар улахан көмөнү оҥорбута, төрөөбүт кыраайын үөрэтиинэн дьарыктанар.
Кинигэлэрэ:
Арыылаах нэһилиэгин историята (2015) Арыылааҕым - мин суруйууларбар (2018)
Томтосов Алексей Александрович
Томтосов Алексей Александрович (төр. 1942, Ааллаах Үүн, Уус-Маайа улууһа) — биллиилээх политик.
Олоҕун олуктара
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыт (1972—1989). ЫБСЛКС КК чилиэнэ (1974—1982).
Ийэ оҕото
Саастарын сиппит эр киһи уонна эдэр кыыс холбоһоннор кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр үтүө, кэскиллээх санааларыттан ыал буолаллар, туспа хаһаайыстыба тэринэллэр. Ол аата бэйэлэрэ улаатан, өйдөрө-санаалара сайдан киһи буолууну ситиспиттэрин бэлиэтинэн аны саҥа ыалы тэрийэр, баһылыыр, салайар кэмнэрэ тиийэн кэлэр.
Оҕоҕо бу бэлиэ, ураты кэм улахан киһи буолуу, киһи буолууну ситиһии диэн сахалыы ааттанар уонна оҕо улаатан иһэн хайаан да ситиһиэхтээх бэлиэ үктэлинэн ааҕыллар. Ол курдук хас биирдии оҕо ситиһэ сатыыр олоҕун сыалынан киһи буолуу, ыалы тэрийии уонна сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһуу буолар.
Бу быһаарыыны сахалар өссө чопчулаан “Аҥардас киһи” диэн этиини оҥорбуттар. Ол курдук ыал буолбатах, соҕотоҕун сылдьар киһи киһи аҥара эрэ буолара анаан-минээн бэлиэтэнэр, ыйыллар. Ол аата аҥардас киһи өйө-санаата аҥар өттүгэр улахан халыйыылааҕа бэлиэтэнэр. Бу халыйыы ордук улаханнык оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ куһаҕан өттүгэр дьайыыта улаханын сахалар бэлиэтээн “Тулаайах оҕо”, “Аҥардас дьахтар оҕото” диэн этиилэри оҥорон туһаналлар.
Ыал омук олоҕор тутаах, ураты суолтаны ылар. Оҕону төрөтөн, иитэн, улаатыннарарга, туруктаах өйдөнөрүн-санааланарын ситиһэргэ ыал эрэ, дьахтардаах эр киһи холбоһуулара туһалыыр.
Туруктаах өйдөнүү-санааланыы диэн олоххо “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини халбаҥнаабакка эрэ тутуһуу, олох аҥар, чэпчэки өттүн диэки халыйыыны суох оҥоруу буолар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн олоххо таба туһаныы туох барыта икки өрүттээҕин билииттэн тирэх ылан сайдар. Ол иһин сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕо аан маҥнай аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары билэрин ирдиирэ, үөрэх тиийимтиэ уонна буккууру таһаарбатын быһаарар.
Дьахтар уонна эр киһи, дьон икки өрүттэрэ, оҕоҕо бэйэлэрин үчүгэй өрүттэрин өйүн-санаатын икки өттүттэн иҥэрэннэр, оҕо икки өрүтү билэн таба туһанарга, үрүҥү, хараны арааран оҥорор быһыытын тупсарарга иитиллэр, үөрэнэр кыахтанар.
Хас биирдии ыал олоҕуттан, хаста оҕолоноллоруттан, оҕолорун  хайдах иитэн улаатыннаралларыттан омук олоҕо, сайдыыта быһаччы тутулуктанар. Ол аата ыал олоҕо туруктааҕыттан омук сайдыыта быһаччы тутуллар. Сэбиэскэй былаас үөрэҕи аһара өрө туппутуттан, кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ атаахтатыы, чэпчэки үлэни көрдөөһүн өттүгэр салаллан хаалбытыттан, үлэни-хамнаһы кыайбат буолуу үөскээн тэнийбититтэн иэстэбил үөскээн, бу былаас бэйэтэ эстибитэ.
Оҕо өйө-санаата туруктаахтык сайдарыгар, ол аата олох икки өрүттээҕин таба өйдөөн улаатарыгар ыал олоҕо туруктаах, икки; ийэ уонна аҕа, төрөппүттэрэ бааллара хайаан да ирдэнэр. Ыалга оҕо кэтэһиилээх оҕо буолара төрөппүттэр оҕоҕо сыһыаннарын аһара тупсарарын таһынан, атаахтатыыга тириэрдэн кэбиһиэн сөп.
Оҕо төрүөн инниттэн ийэтин иһигэр улаатан иһэн, ийэтэ төһө сөбүлүүрүн, таптыырын билэн улаатар кыахтаах. Киһи ытыһыттан эньиэргийэ тахсар. Ийэ улаатан иһэр иһин имэрийэн, таптаан, улаатан иһэр оҕотугар бэйэтин санаатын тириэрдэр кыаҕа улахан. Ийэтэ сып-сылаас илиитинэн иһин имэриннэҕинэ, таптайдаҕына оҕото билэн, сөбүлээн улаатар.
Ийэ кут омуктар “подсознание” диэн ааттыыр өйдөрүгэр-санааларыгар биир эмэ өрүтүнэн маарынныыр эрээри, үөскээһинэ, оҥорор дьайыыта кут-сүр үөрэҕэр эрэ табатык быһаарыллар.
Оҕо ийэ кутун ийэтэ эрэ олохтуур, үөскэтэр. Ол аата оҕо ийэтэ көрөр-истэр кэмигэр, киһини таба көрөр кэмиттэн ыла ийэ кута сайдан, өйө-санаата эбиллэн барар. Үөрэри көрдөрөн биэрдэххэ оҕо үөрэргэ түргэнник үөрэнэр. Элбэхтик үөрэр оҕо майгына сымнаҕас, эйэҕэс буола улаатар кыахтанар.
Ийэ кут иитиллэр кэмигэр үгэстэр түргэнник үөскээн олохсуйаллар, оҕо тугу саҥаны, уратыны көрбүтүн, билбитин сонно үгэс оҥостуон сөп уонна бу үгэстэрэ үйэтин тухары дьайа, салайа сылдьаллар. Бу үгэстэр дьайыылара сахалыы үчүгэй, киһилии эбэтэр куһаҕан, атаах иитиилээх диэн этиилэринэн бэриллэр.
Сахалар киһи төрүт өйүн-санаатын ийэ кут диэн ааттаабыттара халлаантан ылыы буолбатах. Оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ ийэтин көмөтүнэн үөскүүр үгэстэрэ, ийэ кута үйэтин тухары бэйэтин салайыыга, бэйэтигэр биллибэтинэн кыттыһар төрүт өйө-санаата буолар. Ол курдук “Куһаҕан иитиилээх”, “Киһилии быһыыта суох” диэн эттэхтэринэ, ийэ кута куһаҕан үгэстэргэ иитиллэн, кыайан көммөт өйдөнөн-санааланан хааларын быһаарар. “Итэҕэстээҕи иинин буора эрэ көннөрөр” диэн этии киһи үйэтин тухары уларыйбат ийэ кутун иитиитигэр быһаччы сыһыаннаах.
РАМН профессора С.Иллариошкин үөрэтэн, чинчийэн оҕо 3 сааһыгар диэри тугу өйдөөбүтэ барыта мэйиитигэр иҥэн сылдьар сирин булбут. Ол аата аныгы наука сахалар былыргы билиилэрин, Кут-сүр үөрэхтэрин дакаастаан биэрэр кыахтаммыт.
Дьахтар оҕотунан сыаналанар. Оҕото хайдах киһи буола улаатарыгар дьахтар, ийэ ылар оруола олус үрдүк. Ийэ оҕотугар кыра эрдэҕинэ иитэн биэрбит үгэстэрэ ийэ кутун үөскэтэллэр уонна бу кута үйэтин тухары салайа сылдьар. Оҕо саҥа саҥаран эрдэҕиттэн ханнык тылынан саҥарда үөрэтэр даҕаны хайа омук буола улаатара быһаарыллар. Ол иһин оҕо ийэтин ийэ диэн, онтон аҕатын аҕа диэн ааттыыра, аан маҥнай ийэтиттэн тутулуктаах. Саха буолуу саха дьахталларыттан быһаччы тутулугунан оҕото саҥа саҥаран эрдэҕинэ сахалыы тыллары саҥарда үөрэтэллэрэ буолар.
Ийэ оҕотугар үтүктэр, батыһар, эппит тылын толорор, кини курдук буолар баҕа санаатын киһитигэр кубулуйдаҕына таҥараҕа, ийэ таҥараҕа кубулуйар кыахтанар. Бу быһаарыы ийэ, аҕа таҥаралар үөскээбит төрүттэрин арыйар. Бары ийэлэр мөлтөхтөрүн көрдөрөн сымыйалаан, албыннаан кэбиспэтэхтэринэ, оҕолорун баҕа санаатын киһитигэр ийэ таҥараҕа кубулуйуохтарын сөп. Оҕолоро кини этэрин истэр, баҕа санаатын толорор кыахтаналлар.
Дьахтар уонна эр киһи дьон икки өрүттэрин үөскэтэллэриттэн бэйэ-бэйэлэриттэн арахсыспат тутулуктаахтар. Бу тутулугу оҕо үөскэтэр. Оҕо улаатан иһэн бу икки өрүттэр тус-туспа көрдөбүллэрин билэ үөрэнэрэ үчүгэйи уонна куһаҕаны саҥа улаатан иһэн арааран билэригэр улахан көмөнү оҥорор.
Ыал олоҕо туруктаныытыттан, ийэтэ уонна аҕата оҕону иитиигэ быһаччы кыттыһалларыттан, оҕо өйө-санаата сайдыыта, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһа үөрэнэрэ тутулуктанар.
Оҕо барыта аҕалаах буолуо этэ диэн баҕа санаалаахпыт. Эр киһи өйө-санаата уратылардааҕынан, дьон иккис өрүттэрин үөскэтэринэн оҕо улаатан истэҕинэ аҕата баара өйө-санаата туруктанарыгар, тулуура улаатарыгар, үлэни-хамнаһы баһылыырыгар улахан көмөнү оҥорон туһалыыр. Саха эр киһитэ иккис ойоҕун ылан да кэбистэҕинэ бастакы ойоҕуттан арахсыбакка оҕо иитиитигэр, үөрэтиитигэр көмөлөһөр.
Оҕо иитиитигэр ийэ ылар оруола олус улахан, өйүн-санаатын ийэтэ иитэн биэрэр ийэ кута үйэтин тухары салайар. (2,6).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
2. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Дмитриева евдокия николаевна
Олоҕун олуктара
Магадааннааҕы бэдэгиэгикэ үнүстүтүүтүн 1973 с бүтэрэн баран Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Төхтүрдээҕи орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан анаммыта. 1977-1980 сс АССБӨ национальнай оскуолаларын чинчийэр билим үнүстүтүүтүгэр (Москуба к.) очнай аспирантураҕа үөрэммитэ. 1981 с. ббд бэрэпиэссэр Бойцова А.Ф. салалтатынан «Тиэхникэ тэриллэрин көмөтүнэн саха оскуолатын 4-6 кылааһын үөрэнээччилэрин тылларын байытыы” диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссэртээсийэтин көмүскээбитэ. 1980 -1985 сс. АССБӨ ҮМ национальнай оскуолаларын чинчийэр билим үнүстүтүүтүн Саха сиринээҕи салаатыгар алын билим үлэһитинэн (сотруднигынан) үлэлээбитэ. 1985 с. нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин үөрэтии хаабыдыратыгар үлэлиир. 2002 с. И.Н. Ульянов аатынан Чебоксары куоракка Чуваштааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрситиэккэ тыл үөрэҕин дуоктарын диссэртээсийэтин көмүскээбитэ.
Григорьев Иван Константинович
Григорьев Иван Константинович — Моочой — хапсаҕай тустууга Саха АССР спордун маастара, спортивнай самбоҕа маастарга кандидат. Тустуу алта көрүҥэр чемпион уонна призер. "Динамо" общество иһинэн буолбут спортивнай самбоҕа 5 сыл субуруччу бастаабыта. 1927 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Оҥхойугар төрөөбүтэ.
Соломов Николай Иванович
Соломов Николай Иванович (төр. 1941, Мугурдаах нэһилиэгэ, Абый оройуона) — биллиилээх политик.
Олоҕун олуктара
2016 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.
Аммосова Елена Еремеевна
Олоҕун олуктара
1915 с. Алтан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Учуутал, норуот маастара. Кини 6 сааһыттан таҥас тигэргэ, иискэ үөрэммитэ. 5 кылаас үөрэхтэнэн 15 сааһыгар улахан дьону ааҕарга, суруйарга үөрэппитэ. Елена Еремеевна 25 сыл араас улуус оскуолаларыгар учууталлаабыта. Елена Еремеевна оҥоһуктара Аан дойдутааҕы быыстапкаларга кыттыбыта.
Наҕараадалара
Елена Еремеевна - Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ. Саха АССР ускуустубатын Үтүөлээх үлэһитэ.
Павлов Николай Васильевич
Павлов Николай Васильевич - Сунтаар улууһун Арыылаах нэһилиэгин олохтооҕо, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии, үлэ бэтэрээнэ
Оло5ун олуктара
1941 с. бастакы ыҥырыыга Арыылаах нэһилиэгиттэн 20 киһи ыҥырыллыбыт, Николай Васильевич Ленинграды көмүскүүр кыргыһыыларга кыттыбыта. 1943 сыллаахха уҥа илиитигэр бааһыран армияттан демобилизацияламмыта. Өр кэмҥэ Тойбохой сопхуос Арыылахтааҕы отделениетыгар үлэлээбитэ. Аҕа дойду сэриитин бастакы истиэпэннээх уордьанынан, германияны кыайыы иһин уонна бары дьүбүлүөйдээх, ону тэҥэ Үлэ бэтэрээнэ мэтээллэринэн наҕараадаламмыта, Коммунистическэй үлэ ударнига этэ.
Васильев Иннокентий Тихонович
1930 с. Хара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Хайыһарга Саха АССР успуордун маастара, дуобат успуордун хандьытаата.
Олоҕун кэрчиктэрэ
10 сыл физкультура учуутала, Майатааҕы "Үлэ Албан аат" музей дириэктэрэ, оройуон уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарын кэриспэндиэнэ, худуоһунньук, фотограф. 1971 с. успуорт уонна физкультура музейын тэрийбитэ.
Аатын үйэтитии
Успуорт уонна физкульутар музейа кини аатын сүгэр.
Наҕараадалара
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үөрэҕириитин туйгуна. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын Үтүөлээх үлэһитэ. Улуус Бочуоттаах олохтооҕо.
Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията
Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията (ИСМА) — Арассыыйаҕа, Удмуртияҕа, Ижевскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
РСФСР НКС 1933 с.муус устар 15 күнүгэр таһаарбыт уурааҕынан Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института төрүттэммит. Атырдьах ыйыгар институт соҕотох лечебнай факультетыгар 171 устудьуон ылыллыбыт. 1938 с. бастакы быраастар үөрэнэн бүтэрбиттэр.
1975 с. педиатрическай факультет арыллыбыт. 1980 с. стоматологическай факультет арыллыбыт 1991 с. быраастар квалификацияларын үрдэтэр факультет үлэлээбит. 1995 с. институтка Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията диэн статус бэриллибит (ИСМА)
1997 с.сиэстэрэлэр үрдүкү куурустарын факультета тэриллибит.
Факультеттара
1. Лечебное дело факультета 2. Педиатрическай факультет 3. Стоматологическай факультет 4. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин, квалификацияны үрдэтии уонна атын эбии хайысхаҕа бэлэмнээһин факультета
Аакадемияҕа 2952 устудьуон үөрэнэр. 390 преподаватель үлэлиир.
Олортон сүрүннэрэ:
Оперативнай хирургия кафедрата. Салайааччы В. М. Сигал
Уопсай хирургия кафедрата. Салайааччы Э. В. Халилов
Уопсай уонна клиническай фармокология кафедрата. Салайааччы А. Л. Ураков
Акушерство уонна гинекология кафедрата. Салайааччы М. В. Семенова
Кардиология уонна функциональнай диагностика куурустаах госпитальнай терапия кафедрата. Салайааччы Н. И. Максимов
Лучевой миэтэдинэн диагностикалыыр уонна эмтиир куурустаах ис ыарыылар кафедралара. Салайааччы И. А. Казакова
Инфекционнай ыарыылар уонна эпидемиология кафедрата. Салайааччы О. В. Малинин
Оҕо инфекционнай ыарыыларын кафедрата. Салайааччы О. С. Поздеева
Оторинолорингология кафедрата. Салайааччы А. П. Кравчук
Ссылкалар
https://web.archive.org/web/20130412234511/http://igma-students.ru/ https://www.igma.ru/ https://www.igma.ru/kaf
Л.А. Попов аатынан Арыылаах орто оскуолата
Л.А. Попов аатынан Арыылаах орто оскуолата Сунтаар улууһун Уһун Күөл сэлиэнньэтигэр баар орто оскуола
Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета ол эбэтэр ИСМУ — Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин "Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета" бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөтэн үбүлэнэр профессиональнай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Факультеттара
Университетка 63 кафедра баар.
Иваново судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията
Ивановскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин "Ивановскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията" бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ - Ивановскай уобалас Иванов куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
РСФСР НКС 1930 с.бэс ыйын 16 күнүгэр ылыммыт "О реорганизации системы подготовки врачебных кадров" уурааҕынан Ивановатааҕы мэдиссиинэ института төрүттэммит. 1930 с.алтынньы бастакы күнүгэр институтка үөрэх саҕаламмыт.
1934 с.сааһыгар институт дьиэтин тутуу саҕаламмыт.
Бастакы түөрт сылга институт 100 устудьуону үөрэххэ ылар икки салаалаах(терапевтическай уонна хирургическай) биир факультеттаах эбит. Үөрэнии болдьоҕо 4 сыл. Ол кэннэ 1 сыл врачебнай практика онтон, экзамен туттаран баран бырааһынан үлэлииргэ көҥүл биэрэр дастабырыанньа ылаллар эбит.
1934 с.тохсунньу 3 күнүгэр БСКСК оҕо быраастарын бэлэмниир туһунан уураах ылыммыт. Онон, куораттарга ол иһигэр Иванова институтугар эмиэ педиатрическай факультет арыллыбыт. 1936 с.бастакы быраастар үөрэнэн бүппүтэр, бэс ыйын 23-24 күннэригэр куорат мэдиссиинэ института тэриллибитэ 5 сылын уонна бастакы выпуск тахсыбытын бэлиэтээбит. Доруобуйа харыстабылыгар 80 саҥа, үчүгэй бэлэмнээх быраастар баар буолбуттар. 1937 с.бастакы педиатр-быраастар, 97 киһи тахсыбыт. Институт сэрии кэмигэр үлэтин тохтоппотох, ол курдук 1941 сыл атырдьах ыйыттан 1945 сыл атырдьах ыйыгар диэри 11 выпуһу - 2000 бырааһы, 5000 мэдиссиинэ сиэстэрэлэрин уонна санитарнай дружинницалары таһаарбыт.
2981 с.институтка үөрэҕирии наркомун А.С. Бубнов аата иҥэриллибит. 1984 с. кэлин эбии үөрэх уонна үрдүк үөрэх кэннэ профессиональнай бэлэмнэнии факультета, онтон, диплом кэннэ үөрэнии института буолбут быраастар квалификацияларын үрдэтэр факультет арыллыбыт. 1993 с.институтка өссө 3 саҥа - сиэстэрэ үөрэҕин, үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии уонна тас дойдуттан кэлэн үөрэнэр устудьуоннары кытта үлэ факультеттара арыллыбыттар. 1994 с. Судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академиятын статуһа бэриллибит. 1997 с.академия бэйэтин клиниката төрүттэммит. 2007 с.академияҕа стоматологическай факультет арыллыбыт.
Факультеттара
1. Лечебнай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Стоматологическай факультет 4. Эбии профессиональнай үөрэхтээһин факультета 5. Үрдүк квалификациялаах миэдиктэри бэлэмниир факультет. 6. Үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета 7. Тас дойдуттан кэлэн үөрэнэр устудьуоннары кытта үлэ факультета.
Ссылкалар
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB:%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE https://www.isma.ivanovo.ru/
Категориялар:Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ алпабыытынан
Кочнев Михаил Пантелеймонович
Кочнев Михаил Пантелеймонович (27.01.1928, Александровка, Ньурба улууһа — 20.08.2002) — Саха АССР олоххо-дьаһахха миниистирэ (1983—1987), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Олоҕун олуктара
1987 сыллаахха пенсияҕа тахсыбыт. Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин түөрт ыҥырыыларын депутатынан талылла сылдьыбыта. «Нерюнгри. Дневник первого председателя», «Славные пятидесятые годы комсомола Якутии» кинигэлэри суруйбут.
1995 сылтан Москва уобалаһыгар олорбут. 2002 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр ыалдьан өлбүт.
Үйэлээх аата
М. П. Кочнев аата Нүөрүҥгүрү 1 №-дээх орто оскуолатыгар иҥэриллибит (Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын 04.11.2010 339 №-дээх Ыйааҕа)
Көбүөрдээх лэппиэскэ
Көбүөрдээх лэппиэскэ – саха төрүт аһа.
Туттуллар:
Саха лэппиэскэтин илиибитинэн бытарытабыт. Үүтү сылытабыт. Арыыны сылааска уура түһэн баран кыра-кыра гына быһабыт. Онтон сылыйбыт үүтү көстүрүүлэҕэ кутан ытыгынан эргитэ туран арыыбытын ылан угаттыыбыт. 3 игин мүнүүтэ курдугунан ытыйа туран тымныы үүт кутабыт. Ол кэнниттэн лэппиэскэбитин кытта холбуубут.
Үгэстэргэ үөрэтии
Саха дьонун олохторун үөрэҕэр оҕону иитии, үөрэтии диэн этиилэр бааллар. Оҕо өйө-санаата, ийэ кута кыра эрдэҕинэ аан маҥнай бэлэм үгэстэринэн иитиллэр, онтон улаатан истэҕинэ, 6 сааһыттан салгын кута үөрэҕи, билиини иҥэринэн сайдар. Биһиги үгэстэргэ иитиини, үөрэтиини саҕалааһыммыт бу быһаарыыга олоҕурар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ, киһини таба көрөр кэмиттэн ыла ийэ кута иитиллэр. Ийэ куту иитии диэн аан бастаан бэлэм билиилэри, үгэстэри иитэн, иҥэрэн биэриллиэхтээх. Төрөппүт тугу барытын бэйэтэ хайдах оҥорорун көрдөрөн биэрэн, үтүгэннэрэн үөрэтиитэ, “Маннык оҥор” диэн этиитэ бэлэм билиилэри иитэн, иҥэрэн биэрии диэн ааттанар уонна оҕоҕо үгэстэри, ийэ кутун үөскэтэр.
Оҕо аан маҥнайгы саҥаны билиилэрин үгэс оҥостон иҥэринэн иһэрэ түргэн. Биирдэ көрбүтүн умнубакка өйдөөн хаалара, кэлин онтун хатылыыра олус элбэх. Бу быһаарыы оҕоҕо үгэстэр аан маҥнайгы саҥаны билиилэриттэн түргэнник үөскүүллэрин биллэрэр. Үөрэргэ үөрэтэргэ аан маҥнай үөрбүт сирэйи көрдөрөн, үөрүү хайдаҕын биллэрэн биэрдэххэ, үтүктэн үөрэргэ үөрэнэр.
Оҕо аан маҥнай тугу көрбүтэ, билбитэ, соһуйбута үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар иҥэн ийэ кутун үөскэтэн иһэр. Бу быһаарыы дакаастабылынан көөчүк баара уонна сахалар “Оҕону соһутума” диэн үөрэхтэрэ буолар. Соһумтаҕай буолан хаалбыт оҕо үйэтин тухары соһуйа сылдьара хаалан хаалбат.
“Маннык тут”, “маннык оҥор” диэн көрдөрөн биэрэн үөрэтиилэри  оҕо үтүктэн, бэйэтэ быччыҥнарын хамсатан оҥороруттан үгэс буолан иҥэн иһэллэрэ түргэн. Үтүгүннэрэн үөрэтиини бары төрөппүттэр, иитээччилэр туһаналлар.
Бары туһалаах, үчүгэйгэ тириэрдэр билиилэри оҕо итэҕэйэр киһититтэн аан маҥнай билэн, ылынан иһэрэ үчүгэй үгэстэнэн, үчүгэй быһыыланарын үөскэтэр. Оннук үгэстэр оҕо ийэ кутугар ууруллан иһэллэриттэн үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатар кыахтанар. Киһи оҥорор бары быһыыларын оҕо сатаан, табатык оҥоро үөрэннэҕинэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаннаҕына киһи буолууну ситиһэр, киһилии быһыыланар кыахтанар.
1. Үчүгэй үгэстэргэ үтүгүннэрэн үөрэтии.
2. Куһаҕан үгэстэргэ үөрэнэн хаалыы.
Үгэстэр бу икки, утарыта өрүттэрин кыахпыт баарынан дириҥник ырытан көрдөхпүтүнэ:
Бэйэтэ көрсүө, сэмэй майгылаах, үчүгэй үгэстэргэ үөрэммит киһи оҕотун батыһыннара сылдьан, бэйэтин үтүгүннэрэн үчүгэй үгэстэргэ үөрэтэр кыаҕа улаатар. Оҕо улахан киһини үтүктэр майгынынан кини курдук буола улаатар кыахтанар.
2. Оҕо куһаҕан үгэстэнэн хааларыттан араҥаччылааһын төрөппүт ытык эбээһинэһэ буолар. Куһаҕан быһыыны оҥорор оҕо куһаҕан үгэстэнэн хааларыттан сэрэнии, харыстаныы ирдэнэр. Ол иһин кыра оҕо оҥорор куһаҕан быһыыта сонно тохтотуллара, хаалларыллара, атыҥҥа, үчүгэйи оҥорууга салаллара, аралдьы-тыллара эрэ табыллар.
“Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн этиини дириҥник ырытыахпыт, туһатын быһаарыахпыт этэ. Оҕо өйө-санаата саҥаны билиилэриттэн сайдан иһэр. Оҕо саҥаны, биллибэти, дьон оҥорботторун оҥорор санаата аһара элбэх. Чааскыны муостаҕа быраҕан алдьанарын көрөн үөрүөн, өссө быраҕыан сөп. Маннык быһыылар тохтотулуннахтарына, маннык оҥорума диэн эттэххэ эрэ табыллар, оҕо куһаҕан үгэстэнэн хаалара тохтотуллар.
Куһаҕан быһыылары оҥоруу оҕоҕо ордук улахан интэриэһи үөскэтэринэн төрөппүт оҕо оҥорор быһыыларын көрөрө, кэтиирэ ирдэнэр көрдөбүл буолар. Оҕо куһаҕан быһыылары элбэхтэ хатылаан оҥороро куһаҕан үгэстэнэн хааларыгар тириэрдиэн сөп. Буору ыһан бурҕата оонньооһуну оҕо ордук таттаран оҥорорунан кытаанах соҕус тохтотуу эрэ туһалыыр кэмэ кэлэр. Бу быһаарыыны тутуһан сахалар “Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн оҕону үөрэтиигэ туттуллар этиини оҥорбуттар.
Оҕо улаатан иһэн ситиһэ сатыыр баҕа санаата төрөппүтүн курдук буолууга туһуланнаҕына ситиһэр кыаҕа түргэтиир. Бары таҥара үөрэхтэрэ үчүгэй киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга ыҥыраллар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны билэн, таба арааран олоҕор туһана үөрэннэҕинэ оҕо киһи буолууну ситиһэр.
Сахалар үгэстэринэн оҕо кыра, ийэ кута иитиллэр эрдэҕинэ “Хара харахтаахха көрдөрбөккө” эрэ улаатыннарыллар. Ол барыта оҕо кыра эрдэҕинэ үгэстэргэ түргэнник үөрэнэриттэн, куһаҕаны оҥорон куһаҕан үгэстэнэн хааларыттан харыстаан оҥоруллар быһыы буолар. Элбэх оҕолоох ыаллар оҕолоро киһилии майгылара элбэҕин дьиэлэригэр олорор дьахталлар үөскэтэллэр.
Оҕону кыра эрдэҕинэ иитиигэ, үөрэтиигэ хайҕаан, манньалаан биэрии, хос-хос хатылаан оҥотторуу улахан туһалааҕын бары билэллэр, туһаналлар. Тугу барытын хос-хос хатылаан оҥоруу үгэстэри үөскэтэр. Кыра оҕо оҥорбут ураты быһыыта, үгэстэри быһалыы үөскэтэринэн ийэ кута сайдара түргэтиир.
Оҕону кыра эрдэҕинэ иитии ийэ кута үөскүүрүнэн уонна улааппытын да кэннэ салайа сылдьарынан суолтата олус улахан. Аныгы сокуон быһыытынан дьахталлар оҕо көрүүтүгэр үс сааһыгар диэри олорон эрэ көрүүлэрэ арыыйда итэҕэс. Оҕо ийэ кута 5 сааһыгар диэри үөскүүрүнэн ийэ оҕону көрөр кэмэ уһатыллыа этэ.
Төрөппүттэр оҕо ийэ кутун иитиигэ ордук улахан оруолу биэрэллэрэ, кут-сүр үөрэҕин туһаналлара эрэйиллэр. (1,20).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта / И.И.Каженкин- Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.
Сукуев Семён Павлович
Сукуев Семён Павлович — Муома улууһун урукку баһылыга. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
Vivendi
Vivendi — Франция биир саамай улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн медиаконгломерат буолар. Аан Дойдуга биир сүрүн интернет, телевидение, радио, ырыа, тойук, аудио уонна видео студия, гейминг студия, стриминг лидера буолар. Сир шаарын 25% аудио, 32% видео рыногын тутар. 207 омук сиригэр, 5 континеҥҥа үлэлиир.
Конгломерат буоларын быһыытынан аатырбыт баай элитнай тэрилтэлэр Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Салалтата Парижка баар.
90% акциятын бэйэтэ тутар, 6% көҥүл эргийэр, 2% акциятын BlackRock, 2% акциятын финансовай империя Mitsui Group тутар.
Саха кэскилэ
«Саха кэскилэ» («Будущее якутов») — научнай-чинчийэр суолталаах уопсастыба Ураалы, Сибиири, уонна Уһук Илини чинчийэн үөрэтэр уопсастыба филиалын быһыытынан 1925 сыллаахха тэриллибитэ. Уопсастыба сүрүн соругунан ССРС Наукаларын Академиятын 1925-1930 сс. ыытар экспедициятыгар көмөлөһүү этэ.
«Саха кэскилэ» уопсастыба 3 сиэксийэнэн үлэлиирэ: устуоруйа, этнография уонна экономика. "Саха кэскилэ" уопсастыба барыта 5 хомуурунньугу бэчээттэн таһаарбыта.
1927-1928 сылларга "Саха кэскилэ" уопсастыба уонна ССРС Наукаларын Академията үс экспедицияны тэрийбиттэрэ: Бүлүүгэ зоолого-ботаническай (салайааччылар Воробьева К.Е., Тарабунин А.Я.); Хаатанга-Анаабыр (салайааччы Слепцов П.П.); Дүпсүн улууһугар этнографическай хабааннаах экспедициялар айаннаабыттара.
1930 сыллаахха «Саха кэскилэ» уопсастыба "Саха АССР-ы чинчийэн үөрэтэр уопсастыбаҕа" холбоспута.
Саламаат
Арыылаах саламаат
Туттуллар:
Арыыны чугуун хобордооххо уулларабыт уонна улам-улам сиидэлэммит бурдугу кутабыт. Бурдук ыһаарыламмытын кэннэ улам-улам оргуйбут ууну кутабыт. Ол кэнниттэн уоту кыччатабыт. Саламааты астыырга саламааты куруутун булкуйа сылдьыахха наада. Саламаат буспутун арыыта дагдайбытынан быһаарыахха сөп.
Сүөгэйдээх саламаат
Туттуллар:
Сүөгэйи чугуун хобордооххо оргутабыт уонна улам-улам сиидэлэммит бурдугу кутабыт. Бурдук хойдубутун кэннэ оргуйбут ууна кутабыт уонна кэм буола-буола булкуйабыт. Оргуйбутун кэннэ уоту кыччатабыт уонна булкуйабыт. Саламаат буспутун арыыта дагдайбытынан быһаарыахха сөп.
Оҕо өйүн-санаатын уратылара
Биһиги дьоммут арҕааҥҥы омуктар ситэтэ суох үөрэхтэрин тутуһалларыттан төрөппүттэрбит, учууталларбыт оҕо өйө-санаата хайдах сайдарын, улахан киһи өйүттэн-санаатыттан туох уратылаахтарын таба сыаналаабаттарыттан, кут-сүр үөрэҕин туһамматтарыттан оҕону иитиини, үөрэтиини атаахтатыы, маанылааһын диэки халытан кэбиһэллэриттэн эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруга суоҕа улаатта, олоххо сыыһа-халты, аһара туттан кэбиһэллэрэ элбээтэ. Итини тэҥэ оҕолор атаахтык, бары барыта бэлэмигэр үөрэнэн хаалыыларыттан тулуурдара сайдыбакка үлэни-хамнаһы кыайбаттар, олоххо бары чэпчэкитин көрдүү сатыылларыттан быстах быһыыга түбэһэллэрэ эмиэ элбээтэ.
Дьоҥҥо өй-санаа, ордук кут-сүр үөрэҕэ олус улахан туһалааҕын билиниэ этибит. Биһиги улахан киһи уонна оҕо өйө-санаата уратыларын ырытыыбыт сахалар кут-сүр үөрэхтэригэр, киһиэхэ үс куттаах диэн этиилэригэр тирэҕирэр.
Бу уратылары быһаарарга анаан аан бастаан улахан киһи өйүн-санаатын, куттарын уратыларын билэрбит туһалыыр:
1. Салгын кут. Үөрэҕи-билиини ылынан иһэр, өйө-санаата сайдар, эбиллэр, үчүгэйи уонна куһаҕаны кыра эрдэҕиттэн арааран билэриттэн олоҕор таба туһанар. Ону-маны көрөн-истэн, кинигэни ааҕан, бэйэтэ үөрэтэн билэн билиитэ эбиллэн, кэҥээн иһэр. Ылыммыт билиилэрэ кэлин үгэскэ кубулуйар кыахтаахтар. Улахан киһи куруук кэриэтэ салгын кутунан салаллан олоҕун олорор. Сорохтор биирдэ эмэтэ итирдэхтэринэ, өйдөрө көттөҕүнэ ийэ куттарын салайар кэмигэр киирэн ылаллар. Үөрэх-билии көмөтүнэн, сокуоннарынан туһанан олоҕу олоруу салгын кутунан салаллан олоҕу олоруу буолар.
2. Ийэ кут. Кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ иитэн биэрбит уонна бэйэтэ үөрэммит олохсуйбут үгэстэрдээх, ол үгэстэрин хаһан баҕарар тутуһар. Сиэри-туому толорор. Тугу оҥорорун урукку үгэстэригэр тэҥнээн көрөн сыаналыыр кыахтааҕыттан, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэриттэн сыыһаны-халтыны оҥороро аҕыйах, сорохтор олох да оҥорботтор диэххэ сөп. Саҥа үгэстэри үөскэтинэр кыахтаах эрээри, ол олус уһун кэми ылар. Ол курдук кини саҥаны айыыны билбитэ, соһуйбута үгэскэ кубулуйарын тэҥэ, бэйэтэ ылынан, элбэхтик дьарыктанан, хос-хос хатылаан саҥа үгэстэри иҥэринэр кыахтанар.
3. Буор кута. Кыра эрдэҕиттэн элбэхтик хамсанан, үлэлээн этэ-сиинэ үөрүйэхтэргэ үөрэммит, үлэни-хамнаһы сатыыр, табан хамсанар. Улахан киһи буор кута саҥа, туһалаах диэбит үөрүйэхтэрин үөскэтинэриттэн сайдан, эбиллэн иһэр.
Улахан киһи өйө-санаата кыра эрдэҕиттэн олохсуйбут ийэ кутунан, үгэстэринэн уонна салгын кутунан ылынар билиилэринэн салалларыттан уонна куһаҕан быһыылары арааран билэриттэн, олору оҥорбот кыаҕа улахан.
Оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын уратыларын билии хас биирдии төрөппүттэн ирдэнэр көрдөбүл буолар. Оҕону кыра эрдэҕинэ иитэр-үөрэтэр судургу, көрдөрөн, үтүгүннэрэн, маннык оҥор диэн хос-хос оҥотторон биэрдэххэ оҕо, ол оҥорбутуттан, соннук үгэс үөскээн ийэ кутугар умнуллубат гына ууруллан, иҥэн иһэр. Саҥа саҥаран эрдэҕинэ маннык саҥар диэн үтүгүннэрэн, үөрэтэн биэрэр кыах хайа баҕарар ийэҕэ баар. Бу быһаарыыга олоҕуран биһиги саха тыла баар буолара, сайдара ийэлэртэн, дьахталлартан эрэ улахан тутулуктаах диэн быһаарыы оҥорбуппут. Оҕону сахалыы саҥарарга кыра эрдэҕиттэн, саҥа саҥаран истэҕинэ үөрэтэн иһиллэр.
1. Буор кут. Сатаан хамсанарга саҥалыы үөрэнэр, улаатан иһэн хаама үөрэнэ сатыыр, онтон хаамар. Ньуосканы таба тутарга син үөрэнэр, сыыһа-халты хамсанара элбэх. Хамсаныылартан оҕо буор кута сайдан, үөрүйэхтэрэ элбээн иһэр. Кыра эрдэҕиттэн сатаан хамсана үөрэммэтэҕинэ, улаатан баран көлөөх хамсаныылардаах киһи буола улаатыан, буор кута ситэ сайдымыан сөп. Туһа киһитэ буола үөрэнэриттэн үлэлиир үгэстэр, үөрүйэхтэр үөскээннэр үлэ араас хамсаныыларын үөрүйэххэ кубулутара, иҥэринэрэ түргэтиир.
2. Ийэ кут. Оҕо киһини таба көрөр кэмиттэн саҕалаан ийэ кута сайдан барар. Үгэстэргэ саҥа үөрэнэр. Тугу соһуйа көрбүтэ, билбитэ, ымсыырбыта саҥаны айыы буолан, үгэһи соҕотохто үөскэтэн ийэ кутугар ууруллан иһэр. Тугу оҥорорун хос-хос элбэхтик хатылаан үгэстэри, үөрүйэхтэри эмиэ үөскэтинэр, иҥэринэр. Үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥордоҕуна, ийэ кута элбэх үчүгэй үгэстэринэн иитиллэн үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатыан сөп.