cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күл-күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки олоҥхо
Көрүстүлэр
-"Биэрэр бэримньигитин
Онуга Үрүҥ Уолан
Халлаан ыраах
Буолан хаалла,
Сирдээн тимириэҕин
Сир кытаанах
Мин бу да буолларбын
Токуйан эрэбин,
Хайтах киниттэн
Сыһыытын бараан
Үөрэммит
Саҥарда.
Үскэмнээмэ...
Сымыыт буһарбыт
Мин эйиэхэ тугу даҕаны
Оҕолоохкун.
Тоҕуһум буолла;
Аар тойон аҕакайгын
Дьоннор мустубуттар.
Халырҕаччы тэбиэлээтэ.
Мин да киэр
Билиги дьахтардаах
Оҕону сүгэн баран
Тус соҕуруу диэки
Көтөн күпсүйэн истэ.
Улаҕатын одуулаабахтаан,
Бу иһэн
Өрө көтөн тахсыбатах,
Сулуугун сулбуччу биэриэхпит.
Үөс биэрбэккэ
Харыстаама,
Харыһыйыма!" - диэтэ.
Дьэ, онуга бу киһи
Сотору кытылы өрө
Олорор майгытын
Мин кыайарбынан
Дойдутугар киирэн
Иэччэхтээх бэйэм
Былата буолабын,
Куотар сүбэҕин
Хаамыталыы сырдьарын
Илин өртүгэр
Аһаабыт астара баранна-
Дьэ, ол иннигэр
-"Э-эй, үөдэн,
Нүлү балай,
Бу махтаммыт
Хара сирэйгинэн
Дьаһалгар
Баран
Уот байаҕалга.
Иҥнэн хаалан турдулар.
Таҕыстылар.
Илэ дьүлэй буолбут,
Тугу эрэ билэҥҥин
Аһыы-сии,
Манньаҕын балбыччы
Одун-биистэн
Дьулуонтай-бэргэн.
Алын өртүнэн
Түһүрүйбүт,
Булуох тустаахкын.
Аҕалыҥ!
Өлөр үөстэринэн,
Иҥэмтэ диэн
Эҕэрдэлээн баран
Уруку киһи
Икки ини бии
Сөрү диэн сөблүөн,
Онтукайгын ирдьэ бар
Үлүк буолан хаалбыт
Эһэтиттэн,
Эбэтиттэн
Булан ылан
Дьэ истилэр.
Кырыыс кырыыбын,
Дьэ, бу түһэллэрин кытта
Дойдутун устун
Уоска охсубукка дылы
Үүртэлээн кэбиспитин
Сиэр дьоруо аттаах
Арчыгый уоллара
Тахсан туран көрдөхтөрүнэ-
Субугурдук диэтэ :
Лахсыйан эрэҕин?
Бу иһигэр киирэн
Үөрэ-көтө үөрэнэ
Оҥоруулаах дьоҥҥут,
Тойук туоттарбата,
Сэттэ сириэ
Махталбын -
Оннук буоллуҥ?- диэтэргин
Маныга өрө хантас
Тордуйа курдук
Ону билэн баран
Имиллэн эрэбин,
Тэтэрэн турарын курдук
Аартык тэтэрэн көһүннэ,
Бааллара үһү;
Дьэ, субугурдук буолан
Ымсыыраммын-баҕараммын
Хаҥас ытыһыгар
Биир эрбэх саҕа
Талбыттарын таҥна,
Дьэ алаастарын барааннар
Ууруу уурабын!" - диэтэ.
Дьэ, маны бу дьон
Хаар самыыр курдук
Сиэгэн-бөҕө иһэр эбит.
Саҥата суох бардылар.
Кириһэтин
Көрсүһүөх бэйэҕиний да нии!"
Элэс-баатыр обургу
Нүлү балай эмээхсини
Төлүөҕүм!" -диэтэ.
Баайыахпыт,
Көтөн-көтөн
Тойоҥҥо тиийдилэр.
Түөһүҥ бүттэҕэр
Баһымньы-баатыр обургу
Кырдьык Чыҥыс-хаантан
Көрө тиийдилэр.
Саҥа саҥаппата,
Тыл этиппэтэ,
Итии чох үрдүгэр олотто,
Сылаас чох үрдүгэр
Мийигин ханна
Алааска киирдэ,
Барыгыдыппытынан бардылар,
Сылары тардан таҕыста.
Бу этэр ыар тылбын
Ыллараайабын диэммин
Махтанан туран
Ол устун
Бары диэн
Үөрэттэрэ аҕаллым.
Ирдьэ баран истэ.
Сырыттаҕына,
Ханна баарын көрөөрү.
Хаҥкыйа,
Бар Дьаҕылын
Араҕас маҥан дэйбиирдээх,
Кэтиэмэхтээн баран
Аара сир хаба
Сугун да дэлби
Онтон сырыта баттаан
Соҕуруу суостуганнаах
Араҕас даадаҥ түптэлээх,
Сырдык сыркыама
Өрүллүбүтүнэн күөс,
Сэттэ хонно...
Сытыарда,
Күтүөтүн даҕаны
Онтон таһардьа тахсан
Өлөбүүт омук
- Мааҥы бэйэлээх
Уһуктаах тумустаах
Самантан тус хоту диэки.
Түһэрэн ылла,
Онтон улахан уол аата
Истэн кэбистилэр.
Күн дьааһыгыран эрдэҕинэ-
Күлкүл-бөҕө
Токуйа,
Астаммытынан ас,
Таптаабыттарын аһыы
Сырайын тириитэ
Иҥэмтэлээх суох буолла-
Аабылааннарыгар
Кэтэҕэриин диэки орону
Бэйэм эн
Сүүрэн таҕыста;
Кырылаччы көтөн тийдэ
Уордаах этиҥ ойнуулаах,
Нуундаратын баратан,
- диэтилэр.
Чубурҕаччы уураһаннар,
Иһин түгэҕин
Аллараа уостарыттан
Дьэ, ол да эрээри эһиги
Оҕолуун киирдилэр.
Күлкүл-бөҕө аҕакайбын
Сандаҥатын курдук
Көмүс тылбын
Эргэтээҕи киһи
Баҕарахтан тэриллибит
Онуга оҕонньор эттэ :
Дэлэй булас санаата
Сүгүрүйэ кэллим...
Хаамтаран халытан истилэр.
Оттотугар.
-"Чиэ, эмээхсин,
Бэлэмнэммитинэн үп,
Сииккэ сиэллим,
Толооннорун туорааннар
туолуоҕа!" - диэтэ.
Өс киирбэх эмээхсин
дойдутугар барда.
дойдуттан бардылар
Күүстээх этиҥ сүргүүрдээх,
Саллар чаҕылҕан арчылаах,
Үөрэн-көтөн баран
Түөт ампаар
Күтүр киэҥ алааска,
Алталыы хамыйах
Аттанар айылгы
Ол бу диэки көрө турда.
Биһиги дьоллоох
Төгүрүччү эмэрийэ сырдьан
Сур күүдээх
Былыр
Итии симиниэһинэн
Кына түһэн көрбүтэ:
Сириэһиннээх,
Сэттэлии сиринэн
Сииктээх,
Түөртүү сиринэн
Чабырҕаччы
Дьэ, бу иһэн көрдөхтөрүнэ -
Туһа диэн
Сандаҥалаах дьарбаҥнаах,
Дьэ, бу бараннар
Хаан чаҕаан
Этэр тылым ирчитин
Кэлин өртүгэр
Көрүллүбүтүнэн сүөһү,
Дьэ, онтон бары дьон
Баҕараммын
Дьэ, дьиэлэригэр хааллылар
Бэйэлэрэ
Нуундараҕа
Кинилэри
Хаҥас ытыһынан
Субуруһан турар эбит.
Бу алаас
Чарапчыланан
Таҕайда,
Оһоҕоһун түгэҕин
Убайа турар
Уотунан кутта,
Тарбахтыын дьаралыйда,
Улар туһаҕын курдук
Тыҥырахтыын дьырылаата,
Кээкэллибит мойноох,
Ийэттэн төрүөбүт
Чаан олгууй саҕа
Эрчимнээх иҥиирэ
Сытар анах
Бараннар
Дьэ, маны көрөннөр-
Хайтах да кыайан
Дьэ, бу көрсөн баран
Өкөччү олорон кээспит,
Кэлтэгэй тимир
Хабарҕатын
Толооҥҥо киирдэ,
Нүлү балай эмээхсин икки
Айталыын-куо икки.
Диэн биһиги буолабыт.
Мин аатым буоллаҕына -
Бастаан төрүөбүт
Дьэ, онтон кини
Диэн буолар,
Тахсан бардылар,
Хонууларыттан тахсаннар
Көрөн туран эттэ:
Онтон буоллун даҕаны...
Астаан аҥаарыппытынан
Үрүҥ-Айыы-тойон
Элээмэтэ буолабын.
Онно мин доҕорум
Саллайбыт бастаах,
Хайтах кини хаамарын,
Көтөҕөн эрэбин!
Туспалаах,
Биирдэрэ былыргы
Аан дойдутугар,
Былыргы бэйэтэ
Бар дьонугар
Ханнык саҕа
Күннэрэ тахсан
Супту сургуйбатах
Тас куҥун
Тахсан бардылар.
Кырдьык киирэн эрэр
Саптааҕар синньээтэ,
Отуу килэс кына түстэ,
Күөкэри дьаҕыл
Ханна баран хаалан
Дьэ, бу хаалан олорон
Элбэх дьылга
-"Кыйыра уста турар
Сэбэрэбин,
Саҥара-саҥара
Хойнуттан сулбу
Дьэ, мин ханна
Барар сирбэр
Тумул арыы
Үс туспалаах
Илин саҕатыгар
Таас халларыыт
Туналҕанын курдук
Бу иним буоллаҕына -
Бу өйдөнөн баран
Сырыта көрдөҕүнэ -
Ситиминэ баран
Дьэ, сыыйа-баайа
Сыбыгыраччы
Көрсөрбүн
Хара хайыры
Утары хааман тиийдэ;
Салгыы көрдөхтөрүнэ -
Сынньалаҥ олоххо
Нүлү балай эбэтэ
Истэн олоруҥутуй эрэ!
Ойон тура эккириэтэ,
Уһун үйэҕэ диэритин
Түптээх уугутун
Табан утуйумаҥ,
Сэгэрдээр!" - диэтэ.
Күүһүм быстан
Олороллор үһү.
Хомпоруун-хотой
Ис кырыытыттан
Төрүөн көппүт
Хотуурун курдук
Дьиэ уҥуо өттүгэр
Таҥнары сырсан истилэр.
Эп курдук эһэҕэ
Аҕыстыы сиринэн
Күүтэрбэр
Соһон киллэрдэ;
Ходьулааҥҥа тиийдилэр,
Туналҕаннаах туһаһалаах,
Чүмэчи уота манаардаах,
Аба-бөҕөнү
Уйадыйан барда,
Абаланна,
Диэн буолар.
Томоонноох олоххор
Уураталаан ылла,
Күн килбиэнин курдук
Эт атахтарынан
Икки илииҥ иминэн
Хаамсан ханаҥнаһан истилэр.
Халлааннара сырдаата.
Табан олорумаҥ,
Субугурдук саҥарар:
-Чиэ, сэгэттэйиэм,
Күтүөтүн тула
Мин эйиэхэ тугу
Субугурдук саҥара-саҥара
Бу эмэрийэн баран
Эттим этэ?
Кыыһын даҕаны
Дьэ, мийигиттэн ситимнэнэн
Төрдүгэр
Хаама сырытта;
Күдэҕим эстэн олоробун,
Түрбүү хара
Ол тахсан,
Хараҕалаах,
Сүрэҕим сөблүөбэт
Үрэхтэриттэн тахсаннар
Киһитигэр сырыттахпына-
Биир түктэри бэйэлээх
Хайтах кини кэпсэтэрин,
Хойутаатыҥ?
Килэгир таас хайаҕа
Сурулаччы дайбаан тийдэ.
Бу тиийэн баран
Биир үөрбэ курдук
Сонун бэлэнньигинээҕэр
Кыараата,
Көҥүл булас өйө
Эмэрийэн көрүй эрэ, -
Оччоҕо санааҥ
-"Чиэ, сэгэттэйбит,
Эйигин хайтахха дылы
Маанылаан күндүлээн
Ойнообуттара оҕус буолан
-"Э-ээ, чэ,
Төрөтөр оҕоҕут
Маныга
Бу сырдьан көрдөҕүнэ -
Үөскээбиккин дьэ
Тураллар эбит.
Ол үс мас
Талыылааҕынан таайда,
Кыттыспыттара
Кыһалҕалааҕынан кыһайда,
Бу иһигэр
Үрүйэҕэ тиийдилэр,
Алгыспытын ылымына
Кэмэ тиийэн кэллэ,
Дьэ, бу Айталыын-куо диэн
Үс ампаар
Билиги таһардьа
Көрдөһө турар:
Хайтах кини аһыырын,
Өрө көтөҕөн туран
Киирэрин-тахсарын
Баарына
Эр биир атастаһан
Баран кэтиҥ,
Эһэтин иннигэр
Өркөс курдук
Сүттү-бөҕөнү
Бэйэҥ бил!
Көрбүтүм көрү
Сөптөөх дьон
Биллиҥ дуо?
Баскынан тур,
Тиийдилэр ол
Көстөр дьиэлэргэ.
Төрдүнэн
Сүүдүйэн барда,
Бу үс дьиэ
-"Дьэ, сөблүүр...
Аҕакайбытыттан
Махтааттаах
Бу буолар.
Туолар хонуктаах хонуга
Сырдьаммын
Аар тойон аҕата
-"Чиэ, тойоколоох
Биэрэгэ биллибэт,
Уҥуоргу өттүн
Одуулаан көрдөххө -
Оппуоһа көстүбэт
Улуу үрэх урсуна
Унаарыйан көһүннэ,
Кыайан-хотон санаабатым...
Субугурдук саҥара турар үһү
Ииттибит этэ?
Өрө көрбүт харахтаах,
Сүттүлэннэ.
Кырдьык эһиги
Биэрдэ кыыһыгар
Ол кэннэ бэйэҕит
Аар тойон аҕакайыам!
Тардан таһаарда
-"Дьэ, доҕоттор,
Үрүҥ Уолан диэн.
Бу тийэн көрдөхтөрүнэ -
Обортолоон ылла,
Бу истэхтэринэ -
Барбыккыт туһугар
Сүдүрүүн сүһүөх
Эттиин эммэнийдэ,
Бараҕан бардаҥый да нии!
Күл-күл Бөҕө аҕакайыҥ
Муҥуругар түһэн хаалла.
Үс тэҥкэ
Үтүө махталын
Хайыы үйэҕэ
Киирбитинэн дьиэ,
Одуулаан көрдөхтөрүнэ -
Кэтэх өттүн
Аһынааҕар кылгаата:
Түбүн булумаҥ,
Толбонноох ньуурум
Дьэ, мин ол курдук
Атахкынан тур,
Хайтах бар дьонуҥ
Былыргы уоннаах
Сүрдээх кута
Лоһурҕаан билиннэ,
Кэтэһэн олорбохтоон бараннар
Иэдьэҕэй эт
Үстүүтэ уураһыҥ!"- диэтэ.
Дьэ, бу икки дьон
Холбоһоору кыналлар.
Дьэ, ол туһуттан
Алаас муҥунан
Тойокоом!
Өр үйэҕэ
Анараа өттүгэр олорор
Эн сөблүүр киһигэр
Өлөн чиркэйэн сытар.
Субугурдук саҥара турар үһү:
Ытыһын үрдүгэр
Көрбүт киһилэрэ
Баран истэхкинэ -
Урудуйан уоскуйан
Диэн аартаах киһи
Оҥоһуллубутунан орон,
Өрүллүбүтүнэн күөс...
Иитэр сүөһүгүт
Аҕай да нии!
Бэйэҥ иннигин
Арай баара
Танылҕан чабычахтар
Килбиэннээх сирэйим
Тардыллыбыттар.
Үс сүүмэх кыылым
Субугурдук саҥарыстылар :
Таҥастаах,
Биир түү мээчиги;
Үрүҥ көмүс дьиэҕэ
Кириэхкит үһү!" - диэтэ.
Эммэнийэн барда,
Аан алаһата атарбыт-
Билиэх тустаах!" - диэтэ
Кыайан-хотон
Үстүү сиринэн
Аҕаттан айыллыбыт
Сискэ таҕыстылар.
Хаамыталыы сырдьар эбит
Оннугун буларыҥ" - диэтэ.
Сүҥкэн Эрилик тойоҥҥо
Биир эмээхсин
Тугу көһүтэн
Турар дьоҥҥутуй?
Кэтиэн көрдөхтөрүнэ -
Уон орчо ордук
Атыҥ самыытыгар
Тыҥырахтаах,
анарааттан кэлбит киһи
Чэлгиэннээх чигдитэ
Көрө истэхтэринэ,
Хаххалаата,
Туох саргы
Суол устун
Киттийэр күнэ буолла!
Тимир Дьиэһинтэй диэн
Эйэн Иэйэхситтэн
Туолан тийэн кэллэ,
Дьэ, онно киирдилэр.
Ньуулдьаҕай уҥуох
Бэйэҥ илиннээ,
Кини хайтах
Эһиги туохкут
Араат-Байаҕалларыгар
Килбиэннээх сирэйэ
Саллар сааһым
Кулугулаах
Холбоспуккут, -
Тиийэн иҥнэн хааллылар.
Кулуҥ эрэ!"
Аҥаарыйан көһүннэ -
Бардылар дьиэлэригэр,
Дьэ, кинилэр
Тиийэр наадалаахпыт.
Үс сүүмэх кыылы,
Кэмэ биллибэт
Үрүҥ көмүс дьиэ
Дьэ, субугурдук сырдьан
Субуруһа олордулар;
Олоро түһээри
Таҥнары дьалкыйан
Кыммыппын
Тиэр анньан
Уҥуоргута биллибэт
Кэҥээн тэнийэн барда.
Ананан айыллан
Бухатыыр киһи кытта
Уһун уҥуохтаах,
Дьүһүннээх буолан киирдэ.
Мийигиттэн тугу да
Баар буолуой?"
Кыһалҕата баарый?
Сыаналаан туруй эрэ!
Мин ханна хараҕым
-Дьэ, ол буоллаҕына -
Хайа ааттаах
Биир сиргэ тийэ
Дьэ, туох сүбэ саргы
Туран кэлбит дьонноргутуй?
Аан атайбыт,
Ат сылгы буолан
Түһэн барда.
Ол киһиэхэ тийэҥҥин
Бииргэ олорумаҥ диэммин
Уҥуоргу өттүгэр
Тимир Дьиэһинтэй
Арааһынай саҥатын
Бу төрөппүт оҕолорун
Дьарбаҥалаан хаалла.
Ыйытыма!" - диэтэ.
Килбэйэн көһүннэ,
Бу Күлкүл-бөҕө диэн
Диэн баран уҥан
Дьэ киттийдэ.
Сэттэ сири
Дьэ, бу мустубут дьоннор
саҥара-иҥэрэ турар:
Аҕата кэллэҕинэ -
Өлөр үйэм тохору
Уҥуоргу өртүн
Эһиги иккини мин
Сөблүүрбэр
Тылбын биэрэбин;
Ол бэлиэтин
Биллэрэбин манныгынан:
Бу мин илиибэр баар
Кыһыл көмүс биһилэҕи
Аҕа ууһуттан
-"Чиэ, бу
Аҕыс адаар бүлтэһэ
Ол байаҕал
Дьэ, арай бу
-"Чиэ, сэгэрдээр,
Алгыс алгыыбын,
Ситэр ыйдаах ыйа
Күлкүл-Бөҕө дьиэтигэр.
Нүлү-балай эмээхсин :
Им ньим,
Эргитэ көрдө
Айыы Күөрэгэлдьин ойууна
Ситимнээх иччэхтээх
Бу тылынан
Куота сүүрдэн
Дьэ, мантан ордук
Талбаарбытынан барда.
Кэтит киэптээх эбит.
Көнньүөс торҕотун
Үөскээбит дьон эбиккит
Таптаабыккын аһаа!
Үгүс хонукка
Бу кэлэннэр киирдилэр
Айаннааннар тиийдилэр
Аттаран оҥорбут
Дьэ, бу киирэн туран
Оҥордулар ;
Түспүт бытыктаах,
Мийигин саҥарыа диэҥҥин
Толоон муҥунан
Силгэлиин айгыраата,
Күлүбүрдээн көһүннэ.
Көрсүһэриттэн
Ол киирэн турдахтарына-
Талбаатаан баран
-"Чиэ, сэгэттэйиэм,
Хайтах сирэйдээх харахтаах
Киһи буолаҥҥын
Бэтэрээ кытылын устун
Нүлү балай ийэтиттэн
Онтон уһуутаан уйдаан
Тыын киллэрэн баран
Ол аллараа өртүн устун
Эһиги икки биир
Айталыын-куо диэн буолар.
Тэлгии кээспит курдук
Буору сөҕөн сырдьарым
Ол аллараа өттүнэн
Одуулаатахха -
Кэскиллээх кэс тылгытын
Бу аҕыс үөстээх
Дьоллоох туоната
Араат-Байаҕалы
Ыйаахкын ылбатым,
Саҥара сытта.
Хайҕаабытыгар,
Бу үрэҕи
Таһардьаттан киирдэ
Өрө уурдаран
Буола олордо.
Ханна сүрэҕим
Талахтаах таҥалайдаах
Аҕыс мастаах
Сиэллэрэн дьигиһитэн истилэр.
Кэскиллээх кэс тылбытын
Субугурдук диэн ыйытан эрэр үһү:
Дьэ, манна тиийэннэр
Дьэ, киэҥ көхсө
Ордук кыараата:
Бу киһини
Үөһэ өртүн диэкиттэн
Мааны бэйэлээх
Кэнники тугу да
Сөблүөбүтүгэр,
Эйиэхэ да үчүгэй
Бары таҕыстылар;
Бу тахсаннар киирдилэр
Санааҕар да тутума,
Бу тиийдэхтэринэ -
Ситэн тиийэн кэллэ.
Биир да тылы
Тараччы таар
Оҕустаран истилэр,-
Дьэ, толбонноох ньуура
Биһиги кырдьык
Сөптөөх кэмҥэ.
Оҕоҕун