cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күл-күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки олоҥхо
Туора баайан биэрэр
Киһи суох буолуоҕа -
Хастаабыт тиит
Кылбаччы диэн
Хаба ортото
Чууркатын курдук
Хатыллаҕас харылаах,
Хайыһар мас
Холборустахпыт,
Аҥар харахтаах
Үрүҥ чыллырыыт түүлээх;
Им-ньим барыахпыт!" диэтилэр.
Бу тийэн туран
Этиҥ маска түһэрин курдук
Иһирэхтээх...
Кэдьиэрдиин кэбиһиллэммин
Эрчийэн туран
Мээлэ сырыстылар.
Хардарыта охсубутунан барда,
Бэйэлэри мэлитиэҕим!"
Буллардахпына -
Кыаммата,
Тоҕоноҕор иилэн туран
Алларааҥы айдааннаах
Сотуун тириитэ
Сонноох,
Халбарытаарай диэммин
Доҕолоҥ атахтаммыт
Ону бэйэҥ бил!
Алгыс алгыы сырдьар;
Ол алгыһын хоһооно маннык:
Маныга Эрэйдээх-Буруйдаах-Эр-Соҕотох
Онтон иннин диэки
Икки уолаттара
-"Дьэ эрэ, сэгэртэйиэм!
Үс түүннээх
Тэҥнээхтэр көрсөммүт
Алтахтаан истэ.
Кырдьык этэр
Алып Хандалыы обургу,
Айталыын-куо обургу
Түҥүрдэрэ баран хаалла.
Аалыытын курдук
Субу тоҕус тоҕойдоох
Кэриэн киһи
Кэлкэтиттэн тэйэн хаалбыт
Тийиэх тустаах.
Тиийэн кэллим!"
Онуга эмээхсин эттэ :
Икки иҥэччэтин тыаһа
Сэттэ ампаар үбүттэн
Көмүс уҥуоҕун
Дьоммутугар тийэн
Айдаарыкы-сиэр барахсаны
Билиги күр үбүн,
Көрдүү сырытта.
Аартык хотун ирчитэ,
Бу сырыттаҕына -
Тоҕус тоҕойдоох
Тус арҕаа диэкиттэн
Суол хотун ирчитэ буолбут
Сиэр дьоруо аттаах,
Обургу субугурдук дии кэллэ:
Айдааннаах айахпын
Дьэ, Субугурдук
Соҕотох харахтаах
Суол хотун ирчитэ буолбут,
Абабын тугунан
Дьэ, күтүөттэрэ
Хас да барбат
Түҥүр ходоҕой
Барсыах тустаах,
Быстар кырча тыыннарынан
-" Уой, нойоон,
Субугурдук дии турар үһү:
-"Чиэ, доҕоор,
Түбэстим,
Дьэ, маныга дьахтар
Ойохкун аҕаламмын
Көтөҕүөх кэриҥнээхпин,
Кыыһар санаата
Ийэтэ ойон тура
Ытыс таһыйар
Сиэгэн кыыл тириитэ
Көтөн түстэххэ -
-"Уой, доҕорчуок!
Дьэ,эн буруйуҥ
Төһө сүөһү сиэниллэрин
Бары дьон
Баҕанатын саҕа
Биһиги түөрт киһи
-" Хайа дуоҕаар!
Ситиэм баарай?" -
Өрө матарыйан тахсыытын
Мин эйиэхэ кэллим...
Айдаарыкы-сиэр үрдүттэн
Бэйэм эрэйдээх
Түһэ охсон баран,
Кэлиэҕим!" -диэтэ да
Кутуругуттан
Үс сүүмэх кылы
Сөблүөтэрбин
Угарыйаннар,
Күн тохору
Тойон аар сэргэҕэр
Кыаһаата,
Аартаһан эрэбин!
Эккириэн
Ыыс быдаан
Иккиэн:
Буолан хаалла.
-"Дьэ, тиэрдэрбит
Дьэ, бу сырсан киирэннэр
Балтахай мас
Тугунан толоруоҥуй,
Кырамтатын кыбытыах
Мин булларыам этэ!"
Бу арҕаа
Диэтэ да,
Илин кырыытыгар
Аһары көрдөххө -
Тас дьон көрүүтүгэр
Сүрэҕим быата
Ити эн
-" Сүрдээх-Сүгэ-тойон,
Ытык тириитэ
Сыыйа тардан ылан баран,
Кыдьыктаахха
Иэгэлдьитэн истилэр.
Аймах билэ дьонун
Айаннаан-сэмэлээн
Сытаатар онтукайбын баҕас
Өрө сатарыы түстэ.
Ол сөптөөх киһи
Кэтэтэн кулу,
Бэлиэ бэлэстээхтэрэ,
Сырдьаллар :
Мин таллан таас
Быһыннын,
Дьэ, аал уоккун
Икки тимир
Ыйаахтаахпын!" - диэтэ.
Толлубакка
Иннэ диэн баран дьиэтигэр
диэки олорор
Кыыһын эҥэриттэн
Буору сөҕөн истэҕинэ,
Күтүөттүү хаалла,-
Буолар эбээт!
Ханнык ыалга
Түгэх түөһүн
Көстөллөр,
Соҕуруу кыыһа
Күрүөх билэ дьонун
Буору сөҕөннөр,
Кэбиһэн кулуҥутуй,
Тойон сүрэҕиҥ
Сүһүөҕүн дьүүлүн
Тэмтэстэхпит,
биэрээри кынаҕын?"
Маанылааннар,
Туох кэскил
Кудулу куолайдаахтара,
Айталыын-куону" - диэтэ.
-"Уой, доҕоруом,
Ыаҕайа оҕотугар
Экчи диэн
Ойон тура эккирээтэ.
Тэлэкэчийэн киирэн
Таҥастаах киһи
Туох баарыгар уордайыамый?
Баай Харахаҥҥа
Иҥнибэккэ
Киһини кытта
Бэйэ бэйэлэрин
Кэриимэр үөрэттэр.
Баҕалаах санааларын
Тустаах түҥүрдэрэ
Кыттыстым,
Бараммыт
Бу баран түстүлэр
Чопчу бастаах
Билиги тимир
Дьэ, бу хаалбыт
Тимир иһирик ойууру
Орчоҕо мин
Оройбун
Мин биэс тарбаҕым
Буолуо этэ!"
Уу баара буолуоҕа,
Кэлээр миэхэ
Үрүҥ Уолан сөблүөтэ.
Сүүрдэн тийэн кэллэ,
Тахсар дабааммытын
Кулан дьаһыйыыны
Намтатан кулу,
Киирэр кирбиибитин
Ол кини
Суон сулууну
Кутаҥҥын,
Өттө кэллим,
Талбытын таптаабытын
Аартык хатын
Тэниччи ыйаабыт курдук
Уньулуйа ууланнар,
Хара көлөһүммүт тахсан,
Сор-бөҕөнү
Аһыылаахтара
Үс хара маҥаас
Аартаах дайдыттан
Иһирик ойуурдара
Мин барсарым
Үгүс дьон
Таҕааран биэриэҕим!" - диэтэ.
Ииппит эбэтэ кытта
Онтон аан дойдулара
Түптээх уубутун
Утутумаары кыннылар,
Түрбүөннээх олохпутугар
Суордаах Куохтуйа обургу!
Олордумаары кыннылар...
Таба саҥардыҥ...
Баар буолуой?" - диэтэ.
Аан ийэ дойдуларыгар.
Иччитин истэн туруй!
Тугу да кыныах
Дьэ, онтон иккиэн
Тутан туран
Ылгын уола баар,-
Уһун үрбэни үүрэн,
Сүүс киһи сүбэтинэн
Халыҥ халыымы
Ылан туран
Арай тус илин диэккиттэн
Алаһа дьиэҕин
Күр үпкүн
Икки ардыгар
Биллэр миэхэ!" - диэтэ.
Булуу-тэлии тутан
Эмиэ урукку
Кыһыл уот байаҕалым,
Биэриэххэ сөп.
Эрэйдэммэккэ иһит
Кимиэхэ барыамый?
Нэлим көмүс сиэллээх ;
Хата, чэй эрэ,
Доҕордоһон туран
Баратаннар
Атылыылар көрсөммүт
Ытарҕата буолбут,
Хара быарыҥ
Тулаайаҕа,
Нохтолоох
Ол буоллаҕына - мин, дьэ,
Эн хайҕах
Дьэһин Тураахай обургу!
Тус арҕаа диэки сырсан
- "Чиэ, дуоҕаар!
Кыыс оҕо икки
Ханна барыай,
Ону иккиэннэрин
Оноотуттан
Кэтит сэтиини
Сүбэлэһэн эрэллэр үһү.
Өр да өтөр да
Аҥаачыккы- муҥаачыккы
Тутаары кэллим,
Субу хаалбыт сирбэр!"
Биир матаҕачаан
Оноҕоһун сулбу тардан
Кыыспытыгар дылы
Мин эйигин
Мин киһи эрэһэлээх
Намтаан кулу эрэ!" - диэтэ.
Барар суолуҥ төрдө
Маныга байаҕал уута
Дьэ, ойоҕун кытта
Утуйарын умнубут
Киһи түбэстэ.
Дьоннорбут буоллахтарына-
Хам күүспүт
Таҥнан кэбистэ.
Сотобунан кэстим,
От үрэх саҕа кына
Алтыалластахпыт!" - диэтэ.
Ханна барыай!
Ахталыйан
Барарым кырдьык сөп...
Барсыаҥ буоллаҕына -
Уол оҕо икки
Дьэ, бу кэннэ
Үрдүгэр
Биэрэн ылбыт
Ол сүбэлэрэ маннык.
Эрэйдээх-Буруйдаах-Эр-Соҕотох обургу
Барбыттарын
Бэйэлэрэ билбэтилэр.
Субугурдук иһэн
Уот байаҕал көһүннэ.
Субугурдук саҥара-иҥэрэ
Күдэн сүөһүгүн
Күрүөлээри кэллим!"
Бэримньитин көрөҥҥүн
Биэрэҥҥин,
Син халы маалы
Ат аттанан,
Билиги эбэтин
Ол илин өттүгэр
Эппит тылыҥ быһыытынан
Эйиигин тулутуохтара суоҕа,-
Быстан тураммыт
Алаас сыһыы саҕа
Аҕаллыбыт.
Көрдөр хараҕыҥ
Буолар буолла...
Муҥ-бөҕөнү
-"Дьэ, доҕорчуок!
Муннубунан тыырдым,
Сүһүөхтээх бэйэм
Дьэ, ойоҕун оронун
Хайлыктаах бэйэм
Хаҥкыйа тоһуйдум,
Кэпсэппэт киһи
Хотукабыат!" - дэһистилэр.
Туһалаах суох буолла-
Үҥкүрүйэн-күөлэһийэн
Сиэгэн-бөҕө диэн
Саатын тардан кэбистэ.
Эппит тылбытын
Бу манна сырсан кэлэн,
Туох туһугар кэллиҥ?
Кийииккин мин
Иччитин
Элик Дьаҕыл үрдүгэр
Турар үһү :
Олорон баран
Айталыын-куо иннигэр
Курдуктар.
Оҕус оҕустанан,
Онтон Айталыын-куо
Истэн туруҥуй эрэ
Сол эппиттэрин курдук
Киһи соҕотохто
Былтас кына түстэ,
Ирдьэ баран хаалла.
Өрө үллэн баран
Халыан санаам
Аркыыбатын
Тохтоото,
Кыһыл уот байаҕал-хотун
Тоҕо солоон кулу!"
Эрэй-бөҕөнү
Айыыта буолбут,
Этэр тылым иччитин!
Тоноҕостоох бэйэм
Хаарылла-мохсоҕол
Хайтах хаалларыахпытый,
Сынньалаҥ олоххо олор,
Бэйэм өрүһүйүөм этэ!
Бу таппыт тыаһа
Бэйэм куоттарбыт
Ылаары кэллим
От үрэх саҕа
Хаалла,
Эмньик этим
Эммэнийдэ,
Оҥорон кэбистэ.
-"Чиэ, хотукабыат!
Бу кэлэн туран
Диэтэргин - субу самантан
Бэтэр аллаах
Бу кэннэ илиитинэн
Тылым ирчитин!
Эйиэхэ аны биирдэ
Таҥнары суодуйан
Арыйа баттаата.
Түстэҕинэ -
Дьүккэтэ,
Ханна баарый -
Ханнык буолла?"
Эҥэрбинэн тэллим.
Оҥорон бараннар
Ол иннэ кынан
Кэриэн айах
Көрүлээн истилэр.
Хаарга хаамтым.
Субугурдук саҥара турар үһү :
Бара турда,
Сахсайа үллэн таҕыста,
Сылаас уот
Арай бу дойду
-"Барсарым
Илбиритэ сытыйаннар,
Буруйдаах буолбаппын дуо?"
Намыл имил хаама турда.
Төһө хоромдьугун
Маны истэн баран
Иҥнэ түстүлэр.
Барыах тустаахкын.
Мичик аллай эрэ,
Бу иһэр эбит.
Кистэспитинэн.
Эргийэр
Атахтаах буоламмын
Хас да хоннулар.
Сото кэбиһэн дьороллон,
Бастаан бара туруй!" -
Үтүө киһи буолларбын
Аҕыс ардай
Ирчитэ буолбут
Түһэ эккириэн
Түһүүтүгэр
Быһа ыстанан
Дохсун санаам
көрбүттэрэ:
Кэккэлээбит,
Арай бу бэйэм
Эн үөлээннээх
Соҕотох булаа
Хара илиилээх,
Самаҕыҥ туорайыгар
Тоҕо охсуллан түспүт.
Эн ат тиийиэҕинэн
Тоҕо өһүлүөхпүтүй?
Уу диэки ыйа-ыйа
Ийэтэ буолбут!
Бу баралларын кытта
Ону барбат Буоллахкына-
Маны көрөн баран
Дьахтар субугурдук
Эйигин булугас
Күннээх буоллахпына-
Халбарыйда,
Баран истилэр.
Үөһэ уоһуттан
Ортотунан быһа
Тойон айах
Иэдэйэн бараннар,
Субугурдук утара
Ол буоллаҕына,
Бэйэлэрэ сөбүлөһөн
Эн бар киниэхэ -
Дьахтар эргиллэ түһэн баран
Соҕотох күҥ
Дьэ, ол устун айаннатан
Ааттаан тийэн кэллим...
Сиэгэн-бөҕө
Кырса кыыл буолан
Дии тоһуйда:
Биһиги эн үс күлүккүн
Муус хайа
Аркыыбатын арыйбытынан
Сүрдээх-Сүгэ-тойон
Атахпынан булбуппар
Тахсаҥҥын дьиэл аһан,
Сүгүнүнэн сүктүөм суоҕа,
Оҕотук санаам
Онтон эмээхсин эттэ :
Кыһыл кумах буола түстэ.
Ол сүбэтин булан баран
Тимир иһирик ойуур
Маны истээт
Үтүө доҕоруҥ,
Күүстээх бэйэм
Дьэ, манан сөблөһөннөр
Мээлэ атахтаах,
Соҕуруу киэнэ
Айаннаан айдалдьыйан
Тоҕус токур ойоҕоһун
Дугуйданан үөскээбит
Тойон болуо сүрэҕэ
Бачча буолуохпар диэри
Аан ийэ дойдутугар киирэн
Бу истэҕинэ -
Айбыт айыыбытыгар
Муннуктаах
Быһа хаамыа суох
Ууруутунан көтүрдүм...
Будулуйа уста турар
Биир булаа хара
Кыыс тэриирэ
Аанньанан аттаныам суоҕа,-
Ону эппэтэҕэ диэйэҕит!"
Кэлэҥҥин өйдөппүккэр
Чуоҕуспут
Санаам суох;
Хата эн оннук
Санаалаах
Үөрүү үтүөтүн
Өртүк баттанан
Туора эрчийдим.
Көтөннөр,
Халлаан уола
Эмиэ ыйан-кэрдэн
Атын тус арҕаа диэки
Күлкэдьийдим,
Сөблүөн-сүбэлээн
Эр киһини хам кууһан ылан
Кыһыл кумах
Толугураччы мөҥүстэ,
Төбөтүн оройун диэкиттэн
Астылаҥнаах тылбытынан
Андаҕаһыах,
Хаҥыл санаам
Кэлтэҕэй эрдиилээх,
Бу устун тахсаннар
Диэбэт киһибин...
Таҥнары көрдөхтөрүнэ -
Иҥниэх толлуох
Дьэ, сүһүөхтээх бэйэм
саҥара турар :
Буоламмыт
Өрбөллөн ,
Ылсыһаллара сөп
Илдьэ бар!" - диэтэ.
Ааҥнаан үөскээбит
Ыыппыта" - диэтэ.
Этэр тылыҥ
Уон тарбаҕым
Бу курдук айаннаан
Кытыытын баһын бил!
Чачыр анньыллыбыт,
Дьэ буллулар
Алааһыттан тахсан
Сытыы кынат тыаһа
Иитиллибит
Ол кэннэ эттэ:
Иккиттэн биирдэспит
Уурайда,
Кыыс оҕо буолбатах,
Матан бардаҥый да нии,
Сүгүрүйэн эрэбин,
-"Чиэ, ытык тылгын
Аҕыс ахтар айыыбытыгар
Ырыарыма,
Андаҕайан кэлсибиппит,
Ахсыылаах хонукка
Тоҕус сөҥнөр
Дьөһөгөйбүтүгэр
Үҥэн холбоспуппут...
Сиртэн халлааҥҥа диэри
Чиэ эрэ,
Таҥныбыт таҥастара
Өрүкүйэ уста турар
Эттэригэр сыстаччы
Былыргы
Уунуутун өйдүөн көрөҥҥүн
Чубурҕаччы уураан ылла,
Онтон ордук
Хаххаланан үөскээбит
Өйүөлэммит өйүөлэрэ баранна,
Көрө мээлэ буолбут,
Хаҥыл хара сүүрүгүн
Аабылааныгар тиийдэ,
Тойон айаҕын
Тоҕоһото
Айталыын-куону!" - диэтэ.
Ыытар күҥҥэр
Бэтэрээ эҥэригэр
Былыргы ыал
Өтүрү батыры
Хааман киирдэ дьиэҕэ.
Дьиэ иһэ баппат
Үөмэс аамас курдук
Халдьыктаах бэйэм
Ийэбитигэр эмиэ
Быакаллан туран
Сэгэттэйбиэт оҕокото!
Тугу сананан кэлбитиҥий?
Биир төбөтүнэн
Тоҕоһото,
Бастаан көр!" -
диэтэ анарааҥы киһи.
-"Дьэ, тойон эһэкэйиэм,
Туттум...
Саҥатын хоһооно маннык:
Хайтах кини
Сэмэлээн өр да өтөр да
Билигин кыһайыма:
Сынньалаҥ олох
Дьэ, бу устун
Мииммит аттара ырда,
Үһүөн аттарын
Күлүм аллай эрэ!"
Далан халарык
Айаннааннар
Бу биир уоллаахпын.
Солбоннооҕо буолбут,
Дьэ, маныга эттэ:
Эккирэтэн аҕалан
-"Мин оннук
Хаҥкыйан эрэбин,
Аһаан сиэн бараннар
-"Чиэ, күрэҥсийбит астаах
Уһун санаам кылгаата,
Киһи буолан
Бэйэҥ хайыыгын:
Көтүрдэр тииһиҥ
Бастыҥ тылгын
Кэриэс тылларынан
Билиэх тустаахпыт,
Көрбүтүнэн көрө
Аныгы басхолоон
Кинилэргэ утары
Дьэ, хайата да буоллар
Сабырҕаччы оборон ылла да
Эйигин эрэйдиэхпит суоҕа,
Барбытын бэйэтэ
Билиминэ истэ.
Таҥалайдаан
Хатан хаалла,
Махтанабын.
Халлааҥҥа тиийэр
Сымнаатын!" - диэтэ.
Хамчаакы баһын аайы
Кына түстэ да
Маны эн үтүө
Хаҥынайан эрэр:
Хаппачытын
Быар куустан
Тимир Кулгуйуоха оҕонньор!
Киһигиний? диэтэргин -
Далбар тардыллыбыт,
Эн өйдүүргүнэн,
Кыннын-аахха бардылар.
Эҥэрдэһэн иитиллибит
Киэҥ көхсүм кыараата...
Астаныллыбытынан ас,
Олордохпуна -
Билиги үс сүүмэх кыла
-"Чиэ, сэгэрдэриэм,
Кэпсэтэн бараннар
Барҕамнаама,
Нуундаратыгар таҕыста,
Тыаһаата,
Хаан тураҕас
Атыыр сылгылар буоланнар
Мээлэ киһи
Дьэ, маныга бары дьон
Кыйдаан кэбистэ,
Икки хос бастаах
Онтон тоҕус иилээх-саҕалаах
Даллан өксөкү
Толомон туруу дьаҕыл
Уҥуоргу дойду
Быһа сырсан
Таҥнары
Чөмөрүйэн түстэ.
Хайаҕа тиийэн кэллилэр.
Махтал үтүөтүн
Чөҥөрө чүөппэ саҕа
Үрүҥ көмүс талаһаҕын
Дьэ барар
Бу баран иһэн
Тиэрдэҕин?" - диэтэ.
Итэҕэллээх тылбытын бэрсиэх.
Билиги үс сүүмэх кылын
Ол туохтан
Оҥоһуллубутунан орон.
Таас булгунньахха
Дьэ, манна киирэннэр
Үөһээ уостарыттан
Үстүү хамыйах
Үтүө тылгын
Биир уол
Быйылгы дьыл
Кистэспитинэн түстүлэр
Сүүрбэ ордуга
кэбиспит уолун
Аабылаанын баратан
Суорба таас
Хайхах хара быара
Эргитэ тардан бараннар
Буола түстэ да
Уурдаран оҕустаран истилэр,-
Дьэ өгүлүк төгүлүк
Үктэтэн,
Үөп-чүөп
-"Дьэ, бу эһиги икки
Истибитинэн
Бу нудулу
Дьэ, ол устун
Сабыйа-баай-тойон сиэнэ,
Үөһээ өртүнэн
Ууран кулу эрэ!
Малааһыны астаан
Майгы буолла-