cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Толбонов Михаил Семенович
Хаһыат саҥарбыт страницалара кэпсииллэр
Советскай Армия уоннна МФБ 40 сылларын чиэһигэр Кириэс Халдьаайы орто оскуолатыгар спорт сорох көрүҥнэригэр күрэхтэһиилэр буоллулар. Хапсаҕайга үс категориянан туһуннулар. М. Толбонов, В. КУтяркин, А. Колодезников, В. Саввин, К. Иванов кытыннылар. Ыарахан ыйааһыннаах тустааччылар М. Толбонов уонна В. Кутяркин көрсүһүүлэрэ олус интириэһинэйдик барда, итиниэхэ М. Толбоонов ыраастык кыайда. ''В. Охлопков''
Спортивнай куоталаһыылар
Иккис оройуоннааҕы фестиваль спортивнай программатыгар хайыһарынан сырсыы,хапсаҕайдаһан, көҥүл тустуу, ытыы, остуол тенниһэ, дуобат уонна саахымат киирбиттэрэ. Ити көрүҥнэргэ 150 спортсмен кыттыбыта. Муус устар 5 к. спортивнай саалаҕа хапсаҕай-даһан тустууга күрэхтэһии буолла. Көҥүлл тустууга уона хапсаҕайга Семен Колесов эрчийбит Кириэс Халдьаайы тустааччылара ордук үчүгэйдик бэлэмнэммиттэр. Хапсаҕайга Кириэс Халдьаайыттан Охлоп-ков, ТОлбонов чемпион аатын ыллылар. Көҥүл тустууга орто ыйааһыннарга Михаил Толбоновка тэҥнээх кыайан көстүбэтэ. В.Ян-Жин-Шин. Кыһыл Знамя. - 1959. - Муус устар 10к.
Биһиги үлэбит сорох түмүктэрэ.
...Спорт уолаттар уонна кыргыттар үгүс ахсааннаах өттүлэрин куруутун тардар. Оскуолаҕа уонна Ленин аатынан холкуоска дьоҕурдаах спортсменнар үүннүлэр. 11үөрэнээччилэр саахымакка бэһис разрядтаахтар. 9 киһи спорт атын көрүҥнэригэр разрядниктарынан буоллулар. М.Габышев, М.Толбонов, А.Апросимов, П.Кобельянов, П.Сыромятников республикатааҕы ыччатмаҥнайгы спортивнай оонньууларын бириистээхтэрэ уонна оройуон чемпионнара... С.Колесов
Оройуоннааҕы иккис
...мустубут дбон хапсаҕайтан тустууну олус кэрэхсээн көрдүлэр. ОРойуонна мантан ордук кэрэхсэбиллээх спорт көрүҥэ суох быһылаах. ол иһин ыйааһын 8 көрүҥнэригэр тусту спартакиада саамай элбэх көрөөччүлэрин тарта. Манна бастакы миэстэлэри сүрүн былдьаһааччыларынан стадион хаһаайыттара буоллулар. Ыйааһын араас категорияларыгар Кириэс Халдьаайы спортсменнара кыайдылар: чэпчэки ыйааһыҥҥа - Охлопков, орто ыйааһыҥҥа - Толбонов, ыарахаҥҥа - Стрекаловскай. Иккис миэстэни Хаандыгалар, үсүһү ДьабырыкыХайа ыллылар. ''Кыһыл Знамя. - 1960. -От ыйын 1 к.''
Новая Боровая
Новая Боровая (Нова Борова) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 603 (2012).
Йазылыкайа
справа|мини|289x289пкс|Шаррума таҥврв уонна Тудхалия ыраахтааҕы. Быһа барыллаан б.э.и. 1250—1220 сс. Йазылыкайа (тур. Yazilikaya — суруктаах хайа) — Киин Анатолияҕа (Турция) Богазея таһыгар хайаҕа баар хеттэр ытык сирдэрэ.
Чинчиллиитэ
1838 с. бороснуус учуонайа Ш. Тексье арыйбыт. 1838 — 1839 сыллардаахха чинчиллибит. Язылыкая суруктарын 1952-1969 сыллардаахха боронсуус учуонайа Э.Ларош аахпыта (расшифрофкалаабыта).
Йазылыкайа хаһыыларын түмүгэр көстүбүт матырыйааллар, комплекс эрдэтээҥи чаастара уонна саамай былыргы керамика оҥоһуктара б.э.и. XV үйэнэҕэ оҥоһуллубуттар диэн сыаналаналлар. Ол гынан баран тутуу сүрүн өттө, суруктар, скульптуралар уонна таҥаралар моһуоннара инньэ Тудхалия IV диэн б.э.и. 1250-1220 сс. олорон ааспыт Хеттэри тиһэх ыраахтааҕыларын саҕана оҥоһуллубуттар.
Йазылыкайа киин тутуулаах. Онно Хеттэр дойдуларын киин куората -- Хаттусаса храмнарыгар дьүөрэлии храм сыһыары тутуллубут. Ону сэргэ киин тутууга ойоҕолуу тутуллубут, ааттара биллибэт таҥаралар уонна демоннар мөссүөннэрэ үйэтитиллибит дьиэлээх. Ол дьиэ -- ытык сир саамай былыргы тутуута. Инньэ Тудхалия IV ыраахтааҕылыыр кэмигэр оҥоһуллубут эрээри, Хеттэр саарыстыбалара сууллуор диэри хас эмэ төгүл уларытан оҥоһуллубут. Ол түмүгэр, билигин киирии ааҥҥа хахай төбөлөөх демоннар олороллор. слева|мини|300x300пкс|Аллараа дойду 12 таҥарата ойуута. Йазылыкайа храмын киин өттүгэр, хайа сирэйигэр, Хурриттар таҥаралара ойууламмыттар: буурҕа таҥара Тешуб эмиэй бэйэтин ханыылыы таҥаралары кытары, Хурриттар Иштар — Шавушкалара, күн, ый таҥаралара, о.д.а. Хурриттар таҥараларын аата уонна сорох биирдиилээн тыллар Хеттэр (лувийдыы) иероглифтарынан суруллубуттар.
Йазылыкайа Ытык сирин (святилищетын) уонна храмын Хетт ыраахтааҕылара уонна кинилэр династиялара өлбүт киһи сиэрин-туомун ыытарга туһаналлара.
Иннокентьева Александра Самсоновна
Иннокентьева Александра Самсоновна —- саха живописеһа.
Олоҕун олуктара
1953 с. ыам ыйын 19 күнүгэр Чурапчы улууһун Мырыла сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1977 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1983 с. Уһук Илиннээҕи ускуустуба инстутутун живописнай салаатын бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
Александра Иннокентьева айар үлэтин сүнньэ — дьахтары ойуулааһын, дьахтар чуумпуга, кэрэҕэ тардыһыытын көрдөрүү.
Ньүүйэ (өрүс)
Ньүүйэ өрүс - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 798 км., тардыытын иэнэ 38100 км². Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиринэн устар.
Төрдүгэр уу ороскуота сөкүүндэҕэ 125 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара хаҥас өртүттэн: Хамаакы (181 км.), Тыымпычаан (141 км.), Чайанда, Олдоону, Хотоҕо, Улахан Мурбаайы (201 км.), Оччугуй Мурбаайы (190 км.) уонна Бэтинчэ (173 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Балыыhа клоуннара (тэрилтэ)
Балыыһа Клоуннара — уустук олоххо түбэспит оҕолорго көмөлөһөргө анаан тэриллибит автономнай киэмэрчэскэйэ суох тэрилтэ (АНО “Больничные Клоуны”).
“Балыыһа Клоуннара” тэрилтэ балыыһаҕа сытан эрэ эмтэнэр оҕолор атахтарыгар турууларыгар көмөлөһөр аналлаах тэрилтэ. Ол курдук тэрилтэ үлэһиттэрэ клоунада көмөтүнэн арт-терапия уонна игротерапия ыыталлар. Итилэри ыытарга туох даҕаны эмп-томп наадата суох. Оҕолору үтүө санаа, үөрүү-көтүү көмөтүнэн эмтииллэр.
Тэрилтэ салайар уоргана
“Балыыһа Клоуннара” автономнай кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ ити үөһэ ааттаммыт кииннэргэ уонна Москубаны таһынан Арассыыйа 5 атын эрэгийиэнигэр быраастары кытары тэҥҥэ үлэлиир.
Сирасе Нобу
Сирасе Нобу (白瀬 矗, 1861—1946) — Дьоппуон чинчийээччитэ, Соҕуруу Полюска Р. Амундсены уонна Р. Скотту кытта биир кэмҥэ кэлэн ааспыт. Төһө да, наука өттүнэн, кыра суолталааҕын иһин Дьоппуон дойдутугар биир кэмҥэ улаханнык биллэ сылдьыбыт уонна олохтоох дьон сүргэтин көтөхпүт киһинэн ааҕыллар.
Соҕуруу полюска бастакы экспедициятын 1910 с. сэтинньи ый бүтүүтүгэр холонон көрбүт. Ол сырыыга «Каинан Мару» (開南丸) диэн шхунанан Антарктидаҕа чугаһаабыт, ол гынан баран халлаан туруга мөлтөөн материкка кыайан түспэтэхтэр.
Иккис холонуута быдан ордуктук ааспыт, 1911 с. сэтинньи 19 туруммут уонна ахсынньы 21 күнүгэр полярнай эргиири ааспыт, өссө икки нэдиэлэнэн Антарктида кытылыгар кэлбит. Китовай хомоҕо тиийбитигэр Амундсен «Фрам» диэн ааттаах хараабылын көрсүбүттэр.
1912 с. тохсунньу 20 күнүгэр Сирасе Нобу, Терутаро Такеда уонна икки айн ыт көлүүрдьүттэрин кытта соҕуруу полюс диэки туһаайбытынан төһө кыалларынан ыраах бара сатаабыттар. Тохсунньу 28 күнүгэр кытылтан 250 км тэйэн баран төннүбүттэр. Муҥуутаан 80˚ соҕуруу устугар тиийбиттэр эбит. Чинчийээччилэр Дьоппуон былааҕын туруорбуттар уонна тимир баанка иһигэр бэйэлэрин ааттарын суруйан көмпүттэр. Олунньу 3 күнүгэр Антарктидаттан төннүбүттэр. 1912 с. бэс ыйыгар дойдуларыгар тиийбиттэр.
275px|thumb|right|Нобу Сирасе экспедициятын картата
Тыа сиригэр туризм сайдыыта
Саха өрөспүүбүлүкэтин 1998с. ахсынньы 29 кунугэр тахсыбыт 60 нүөмэрдээх «Саха сиригэр туризм сайдыыта» сокуоҥҥа «туризм» диэн тылы маннык быһаараллар: «туризм – это временный выезд граждан с постоянного места жительства в познавательных, оздоровительных, спортивных, профессионально-деловых и иных целях без занятия оплачиваемой деятельностью в месте временного пребывания».
Саха сирэ урут уруккуттан кэрэ айылҕатынан, ыраас салгынынан биллэр. Хас биирдии улуус ураты көстүүлээх. Үгүс улууска туристскай базалар бааллар. Оттон Уус-Алдан улууһугар туризм үчүгэйдик сайда илик.
Уус-Алдан улууһун Бээрийэ нэһилиэгэр олус үчүгэй тур ресурсалара бааллар.
География
Нэһилиэк улуус илин өттүгэр сытар. Түүлээх, II Байаҕантай, Тулуна, Өнөр нэһилиэктэрин кытта быысаһар. Нэһилиэк киинэ Бороҕонтон (улуус киинэ) 80 км тэйиччи сытар.
Сирэ-уота Саха сирин киин намталыгар сытар. Өрүстэр кирбиилэригэр рельеф араас көрүҥнэрэ: күөллэр-алаастар уобаластара, Өлүөнэ, Алдан өрүстэр эдэр хочолоро бааллар. Нэһилиэк сирэ-уота сүнньүнэн судургу, намыһах рельефтээх. Сир үрдэ ирбэт тоҥноох, нэһилиэк сирин үгүс өттүн тиит мастаах тайҕа баһылыыр, үрэхтэр, үрүйэлэр хочолоро, алаастар хонуу, бадараан үүнээйилэринэн бүрүллүбүттэр.
Тосту континентальнай климаттаах, үрдүк баттааһыннаах. Сөҥүү түһүүтэ элбэҕэ суох, кыһын, сайын климат араастаныыта үрдүк. Сыл орто температурата – 16,1°С. Сэттэ ыйдаах тымныы кыһыннаах. Намыһах температурата -55°С тиийэр. Тымныы алтынньыттан муус устар саҥатыгар диэри турар. Кыстык хаар алтынньыга түһэр. Хаар халыҥа сорох сылга 0,8 м тиийэр. Ыам ыйын бүтэһигэр хаар олоччу ууллар. Сайын кылгас, 3 ый турар. Итии, ол гынан баран бэс ыйын саҥатыгар, атырдьах ыйыгар, дэҥҥэ от ыйыгар хаһыҥ түһэр. Күһүнэ ардахтаах буолар.
Саамай улахан үрэх диэн Танда. Саас халааннаан, сороҕор бөһүөлэк анныгар анньар. Ыһыах саҕана түһэр. Күһүөрү уолан быста сыһар, быстар даҕаны.
Тоноҕос
мини Нэһилиэк кииниттэн 10 км ыраах Танда үрэх кытылыгар Тоноҕос диэн сир баар. Бу сиргэ 19-с үйэттэн Бөтүрүөбүстэр диэн улахан аймах олорбута. Сэрии кэмигэр манна «Буденнай» диэн колхоз баара. Билигин манна «Дьиэ кэргэн фермата» баар. Манна уопсайа 30 ынах, ону таһынан араас кыыллар бааллар. Ферма ыалдьыттарга ынах ыыр, кыылы-сүөлү көрөр тоҕоос биэрэр.
Таҥараһыт хайата
мини Бээрийэ нэһилиэгин биир кэрэ көстүүтүнэн буолар “Таҥараһыт хайата”. Мыраан үрдүгэ - 100 м. Урукку Хаҥалас нэһилиэгэр Прокопий Петров диэн уус олорбут. Кини политсыылынайдары кытта бодоруһан суруйар, ааҕар буолбут. Дьокуускайга Поповтар диэн маһы, тимири ууһанар ыал мастерскойдарыгар муосчутунан үлэлии киирбит. Манна Прокопий Троицкай таҥара дьиэтин уонна колокольнятын үтүгүннэрэн кыыл муоһуттан оҥорбут үлэтэ дьон биһирэбилин ылан араас быыстапкаларга кыттыбыт. Сири-дойдуну 3 сыл кэрийэн дойдутугар төннөн, Танда үрэх саамай үрдүк мырааныгар тыатын солоон немецтии муннуктаах 3 хостоох дьиэ, тэлгэһэтигэр ампаар уонна оҕус туруорар килиэбинэ туттубут. Мыраан үрдүгэр сиэмэ, хортуоппуй олордо сылдьыбыт уонна бурдугу мэлийэр миэлиҥсэ оҥостубут.
Нэһилиэк киэн туттуута
Бээрийэ биир ытыктабыллаах олохтооҕунан норуот эмчитэ Гурий Иванович Турантаев – Бороҕон оҕонньор буолар. Кини 1929 сыллаахха тохсунньу 7 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. Аан бастакытын 14 саастааҕар 1943 сыллаахха илии тостуутун эмтээбитэ. 80-с сыллартан уопсай эмтээһининэн дьарыктанар. «За доблестный труд» уонна «Гражданская доблесть» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Киниэхэ Россия үрдүнэн биллэр гимнасткалар (Виолетта Иванова, Алина Кабаева, Ляйсан Утяшева, Ирина Чащина) эмтэммиттэрэ. мини
Бээрийэ нэһилиэгэ элбэх талааннаах дьонунан биллэр. Ол курдук манна өрөспүүбүлүкэҕэ биллибит 7 норуот маастара баар. Ону таһынан Бээрийэҕэ «Арчы» туосчуттар түмсүүлэрэ баар. Бу түмсүү 1986 сыллаахха норуот маастардара Васильева В.Т. уонна Васильева Е.В. көҕүлээһиннэринэн арыллыбыта. Түмсүү кыттааччыларын туос иһиттэрэ элбэх сири-дойдуну кэрийбиттэрэ. Ону таһынан кинилэр Саха сирин биллиилээх дизайнерын Августина Филиппова сакааһынан сүктэр кыыс маллаах иһитин тикпиттэрэ.
Туһаныллыбыт литература
1. Закон «О туризме и туристской деятельности в РС(Я)» от 29.12.98г. N60
2. Федеральный закон «Об основах туристской деятельности в РФ» от 24.11.96г. N132
3. Васильев Р.Р. Ойуун ууһа Бээрийэлэр. – Дьокуускай: Бичик, 2011. – 352с.
Бадьаариха
Бадьаариха өрүс. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 545 км, тардыытын иэнэ 12200 км². Муома сис хотугулуу-илин эниэтигэр бастаах.
Тардыытыгар 460 км² уопсай иэннээх 2000 тахса күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Сүрүн салаалара уҥаттан Камчатка (239 км.), Огоруоха (167 км.) уонна Орто Тирэхтээх (120 км.).
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сытыган чэмкиниэр
мини|Василистник (лат. Thalictrum foetidum ) Сытыган чэмкиниэр (нууч. Василистник вонючий, лат. Thalictrum foetidum) – элбэх сыллаах үүнээйи.
Морфологията
60-70см үрдүктээх элбэх сыллаах үүнээйи, сытыары уһун силиргэхтээх уонна элбэх синньигэс силистэрдээх. Көнө от күөх умнастаах, аллараатыгар хара саарыл өҥнөөх. Элбэх саһархайдыҥы сибэккилэрэ умнаһын төбөтүгэр туураларга тарҕана олороллор. Бытархай сэбирдэхтэрэ үс муннуктуу быһыылаахтар. Олус сытыы куһаҕан сыттаах. Дьааттаах үүнээйилэргэ киирсэр.
Отоно
Уһун синньигэс, адыгырас, ойоҕоһо ыгыллыбыт, олорбут сиэмэ отонноох.
Үүнэр сирэ
Евроазиатскай коруҥ. Бэс ыйын, от ыйын бутэһигэр үүнээр. Мезофит, ксерофит. Алаас, тиит ойуурун кытыытыгар үүнэр.
Медицинаҕа туттуута
Сир уоһээтигэр баар чааһа хаан баттааһынын үрдээһинигэр (нууч. Гипертония), куртах ыарыыларыгар, бааһырыы, иһэттии кэмигэр туттуллар. Сэбирдэхтэрин иҥиир силбэһиитигэр тутталлар.
Туһаныллыбыт сирдэр
1. Токумова К., Токумов П. Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ(20-21 стр). - Дьокуускай : Бичик, 2008. - 128с.
2. Иллюстрированный определитель лекарственных растений Якутии / Л. Г. Кривошапкина, В. С. Кривошапкина, И. М. Кривошапкин. - Тверь: ООО "ИПК Парето-Принт", 2018. - 640с.: ил.
229
229 сыл.
Бороҕон улууһа
Бороҕон улууһа. Билиҥҥи Уус-Алдан улууһун сорҕото. 1926 сыллаахха 14 нэһилиэктээх этэ:
Икки Хоро, икки Лөгөй, Курбуһах, Өлтөх, Бэрт Ууһа, Бороҕон, Суотту, Бээрийэ, Мүрү.
Николай Якутскай
200px|thumb|right|Николай Якутскай Золотарев Николай Гаврилович — Николай Якутскай (22.11.1908—11.12.1995) — Саха норуодунай суруйааччыта. 1946 сылтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
Үөһээ Бүлүү улууһун Харбалаах нэһилиэгэр 1908 сыл сэтинньи 22 күнүгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. . 1924 с. Үөһээ Бүлүүтээҕи начаалынай оскуоланы бүтэрэн баран, Бүлүү куоратын 2-с сүһүөх оскуолатыгар үөрэммитэ. 1927 с. Владивостокка барбыта уонна онно [1930]] сыллаахха орто хамаанда састаабын оскуолатын бүтэрэн баран, 1938 сыллаахха дылы пограничниктаабыт. 1938 сыл алтынньытыттан пропагандиһынан уонна лиэктэр быһыытынан Молдавияҕа үлэлээбит. Онтон Саха Сирин обкомугар үлэлээбит. 1929 сылтан ССКП чилиэнэ.
1948—1953 сс. Н. Якутскай Саха Сирин суруйааччыларын Сойуустарын бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит. 1956 с. Горькай аатынан Литүнүстүүккэ Үрдүкү литературнай куурустары бүтэрэр. 1958—1961 сылларга эмиэ бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир. «Хотугу сулус» уонна «Полярная звезда» сурунааллар кылаабынай эрэдээктэрдэринэн үлэлээбит. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтигэр дьокутаатынан талылла сылдьыбыт.
Суруйуутун 1938 сылтан Молдавияҕа сылдьан саҕалаабыт. Уочаркалара уонна кэпсээннэрэ нууччалыы уонна молдавскай тылынан хаһыаттарга тахсыталаабыттара. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмнэригэр суруйааччы саллааттар күннээҕи олохторун көрдөрөр уочаркалары уонна кэпсээннэри бэчээттэппитэ. 1947 с. «Төлкө» арамаан бастакы кинигэтэ бэчээттэммитэ. Бу кинигэҕэ өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи Саха Сирин олоҕун ойуулаабыта. 1948 с. сэрии кэннинээҕи саха суруйааччыларын бөдөҥ айымньыларыттан биирдэстэрэ — «Көмүстээх үрүйэ» сэһэнэ тахсыбыта. Лев Габышев сценарийынан «Таджикфильм» киностудия «Көмүстээх үрүйэ» диэн Н.Якутскай  сэһэнинэн «Тайна предков» диэн ааттаах уус-уран киинэни устубута. Бу киинэ аан бастаан Саха АССР 50 сылын бэлиэтиир үөрүүлээх кэмҥэ 1972 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр аан бастаан Москубаҕа, онтон дойду бүттүүнүн үрдүнэн көрдөрүллүбүтэ. Бу киинэни кэлин СӨ киинэтин бэтэрээннэрин бэрэстээтэлэ, режиссер И.С. Жараев саха бастакы киинэтин быһыытынан сыаналаабыта (саха суруйааччытын айымньыта, сценарист — олохтоох киһи, артыыстарын улахан аҥаара — сахалар, тиэмэтэ — Саха сирин олохтоохторун олоҕо-дьаһаҕа, буолар сирэ — Саха сирэ).
Н. Якутскай бастакынан саха алмааһын булуу уонна хостооһун туһунан уус-уран айымньыны суруйбута. «Алмааһы көрдөөччүлэр», «Алмаас уонна таптал», «Маҥнайгы хамнас» сэһэннэрэ 50-с сылларга, тиэмэ «итиитинэ» суруллубуттара.
Бүтэһик сылларга суруйбут улахан айымньыларынан «Илин уонна арҕаа» автобиографическай уонна «Адаҕа», «Сүтүк» арамааннара буолаллар. Кыра ааҕааччылар уонна оскуола оҕолоро Н. Якутскай «Бастакы ытыы», «Дьүкээбил уоттара», «Сир кыыһа», «Тоҕус муора улаҕатынан», «Хотой доҕоро» уонна да атын кэпсээннэри сөбүлүүллэр.
1995 сыл ахсынньы 11 күнүгэр өлбүтэ.
Липииттэр
Липииттэр – айылҕаттан дириҥ төрүттээх холбоһук киэҥ бөлөҕө, манна киирэр сыа уонна сыаҕа маарынныыр веществолар. Тыыннах клеткаларга барытыгар баар. Биологическай мембрана сүрүн састааба (компонент) буоларын быһыытынан, липииттэр клетка хаачыстыбата уонна ферменнэрэ көхтөөх буоларыгар туһалыыр, ниэрбэ күүрүүтүн долгунун тиэрдиитигэр көмөлөһөр, былчыҥ тардыытыгар клеткалары кытта ситими үөскэтэр. Ону кытта липииттэр эккэ-хааҥҥа энергетическэй саппаас үөскэтэллэр, ууну уонна сылааһы тутар бүрүөнү тэрийиигэ кыттар, уорганы механическай дьайыыттан көмүскүүр.
Быһаарыы кээмэйэ
Липииттэри ууга суураллар (бензол, ацетон, хлороформ) уонна ууга суураллыбат дириҥ төрүттээх холбоһук бөлөҕө диэн эрдэ туттулла сылдьыбыт быһаарыы чуолкайа суох. Бастакытынан, бу быһаарыыга чуолкайдык химическэй холбоһук характеристикатын быһаарыы оннугар физическэй суолтатын туһунан этиллэр. Иккиһинэн, билиҥҥи кэмҥэ араас сөптөөх холбоһуктар бааллара биллэр.
Дьүһүннээһин (Описание)
Липииттэр стероиднай гормон, үөс кислотаатын, простогландин, фосфоинозитидка туһалыыллар. Хааҥҥа липииттэр араас компоненнара бааллар триглицеридтар, холестерин, холестерин эфирдара уонна фосфолидтар. Бу веществолар ууга суураллыбаттар ол иһин эккэ-хааҥҥа липииттэр тарҕаналлара уустук систиэмэ. Сорох липииттэр наночастицалар үөскүүллэригэр туттуллаллар, холобур, липосомҥа.
Липииттэр классификациялара (наардааһыннара)
Судургу (боростуой) липииттэр – бэйэлэрин састааптарыгар углерод (С), водород (Н), кислород (О) киирэр. Уустук липииттэр састааптарыгар углеродтан (С), водородтан (Н), кислородтан (О) ураты фосфор (Р), сиэрэ (S), азот (N) киирэр.
Оҥоһуута (строение)
Судургу (боростуой) липииттэр молекулалара испииртэн, сыалаах кислотаттын, уустук (сложные) – испииртэн, үрдүк молекулалаах сыалаах кислотаттан, фосфорнай кислота ордугуттан, углеводтан, азот төрүтүттэн уонна да атынтан турар. Липииттэр тутулуктара, бастакынан, биосинтезтан турар.
Эрчим (саппаас) үлэтэ
Тыынар тыыннаах эрчими сыа быһыытынан хаһаанар. Веществолар бу үлэни толороллоругар сөптөөх буоларыгар икки төрүөт баар. Бастакытынан, сыаҕа сыа кислотаатын ордуга хаалар, кини аһыйыыта (окисление) аһара кыра (нефть углеводородун курдук). Ол иһин сыа, уу уонна углекислай гаас буолуор диэри аһыйдаҕына оннук маассалаах углевод аһыйарынааҕар икки төгүл элбэх үлэни биэрэр. Иккиһинэн, сыа – гидрофобнай холбоһук, ол иһин тыынар тыыннаах эбии гидрацияҕа сөптөөх элбэх ууну илдьэ сылдьыа суохтаах.
Итиини харыстыыр үлэтэ
Сыа – сылааһы таһаарбат, ол иһин, холобур кыыл улахан аҥара сыатын тириитин иһинэн муһар, инник гынан сылааһы сүтэрбэт. Чуолаан халыҥ тирии иһинэн сыалаах араҥа хаалым балыктарга (кит), моржтарга баар. Ол да буоллар, итии дойдуга сылдьар кыыллар тэбиэннэр, тушкаанчиктарга сыалара тэбиэҥҥэ арҕаһыгар, тушканчикка кутуругар уу буолан муһуллар. Халыҥ сыа кыыллары араас оһолтон быыһыыр. Диатомовай салахайдартан акулаҕа тиийэ сыалара усталларыгар көмөлөһөр.
Липииттэр киһи диэтатыгар туһалара
Диэтаҕа липииттэртэн триглицерид баһыйар. Триглицерид элбэх күүс-көмө, эрчим төрүтэ уонна сыаны уулларар битэмииннэри иҥэрэр. Элбэх сыалаах астарынан: эт, үрүҥ ас, тропическай үүнээйи (кокос) буолаллар. Холестерол сүрүн төрүтүнэн эт уонна кыыл ис уоргана, сымыыт саһархайа, үрүҥ ас уонна балык буолар. Ол эрээри, 85% хааҥҥа баар холестерону быар ыраастыыр. Улахан киһи күҥҥэ 70-145 гр. Липииди туһаныахтаах.
Солбуллубат сыалаах кислотаалар
Быар сыалаах кислотаны ыраастыырга сүрүн оруолу толорбутун иһин, кини барытын ыраастыыр кыаҕа суох. Ол иһин кинилэри солбуллубат диэн ааттыыллар, кинилэр чуолаан линоленовай сыалаах кислоталар, сүрүннээн үүнээйи (тыынар тыыннаах) сыатыгар бааллар.
Оботтоох тарҕанар сыалаах кислоталар
Айылҕа сыатыгар улахан аҥарыгар оботтоох сыалаах кислоталар бааллар. Ас маннык сыанан баай цис-конфигурацияҕа иккилии сибээстээх буоллаҕына, салгыҥҥа өр сырыттахха сыа аһыҥас буолар. Үрдүк температураны тулуйумтуо буоларыгар гиддрогенизация процедуратын тутталлар. «Тарҕанар сыаны» туттуу хааҥҥа липопротеиннар намыһах чиҥин холбоһугун үрдэтэр («куһаҕан» холестерол) уонна липопротеиннар үрдүк чиҥин холбуһугун намтатар (түһэрэр) («үчүгэй» холестерол), сүрэх ыарыытын, чуолаан коронарнай тиийинимтиэни (коронарная недостаточность) үөскүүрүн үрдэтэр. Ону кытта «Тарҕанар-сыалар» тымныйыыга, искэҥҥэ  тиэрдиэхтэрин сөп.
Туризм
Туризм диэн (tourisme, от tour — прогулка, поездка) диэнтэн тахсыбыт тыл буолар. Саха Сиригэр СССР кэмигэр киирбитэ. Ол кынан баран СССР дьоно тас дойдуга мээнэ тахсыбатахтара. Билигин демократия уонна капитализм кэлэн - сокуон билигин этэр уонна көнүллүүр. Билигин планетарнай теризм систематыгар сылын ахсын 210 дойду кыттар уонна уопсайа сыл аайы 2 млрд. дьон сир араас муннуктарыгар бараллар кэлэллэр. Россия ити иһигэр олох кыратык киирэр.
Хайа туризма- спорт уонна көхтөөх сынньалаҥ көрүҥэ, Горнай мельеҕа баар линейнэй маршрут бырайыага баар. Спортивнай туризм биир көрүҥэ.
084 003 1 8 1 1 Я. нүөмэрдээх спорт көрүҥнэрин Бүтүн Россиятааҕы реестригэр горнайдар маршруттарын (Россия классификациятынан) уустуктарынан быһаарыллар, кинилэр сүрүн ирдэбиллэринэн маршрут уһуна, кини туоруур кэмигэр, мэһэйдэр (ЛП) ахсааннара уонна мэһэйдэр уустуктара быһаарыллар.
Горнай туризмыгар (Горнай туризмыгар эбэтэр туристскай многоборье) күрэхтэһии икки дисциплинанан ыытыллар: "дистанция» — күрэхтэһии (үгэс курдук).
XIX- с үйэ бүтүөр диэри Россияҕа бу актыыбынай сынньалаҥ көрүҥэ сайдыбатах, экзотиканан ааҕыллар — биирдиилээн дьон үп- харчы, атыыһыттар уонна пр. революция кэнниттэн 1917 с. революция кэнниттэн культивнайдык сайдыбыта (онуоха өйдөбүллэр уонна хайа туризмађа уустара), онон кылгас болдьоххо маассабай көстүү буолбута. Альпинизмы уонна Горнай туризмы араарыы 1930- с сылларга СССР буолбута, бу да, специалистар санааларынан, бу спорт көрүҥнэрин сайыннарыыга куһаҕан дьаллыкка ылларбыттара уонна «дьиикэй туризмы» көстүүгэ сэдиптээн, ол эбэтэр атын маршруттарга киирбэтэхтэрэ, официальнай источниктар киирбэтэхтэрэ. Арай 1989 сылтан хайа туристара бэйэлэрин маршруттарыгар альпинистар киирэллэригэр көҥүллэммитэ.
Спорт көрүҥэ Россияҕа уонна СНГ дойдуларыгар эрэ тарҕаммыт курдук.
Российскай Федерацияҕа ис туризм өссө киэҥник тарҕанар. Ол эрээри, ис туризм өҥөлөрүн ырыынагын чахчы сыаналаан көрдөххө, статистика көрүҥэ үөскээбит системата араас өттүттэн дааннайдары хомуйууну сэрэйбэт. Статистика көдьүүстээх хомуура анал тэрилтэ чааһыгар этии өттүттэн эрэ оҥоһуллар. Туристскай ороскуот кээмэйин уонна структуратын туһунан кэлим информация, туристскай табаары уонна өҥөнү туһаныы кээмэйэ суох. Туристскай сүүрээн ис хоһооно государственнай статистика федеральнай сулууспатын анал статистическай отчуота буолбатах. Олохтоох туристар бэйэлэрэ айанныылларын ордороллор, личнэй транспоры туһанан, туристическай оператордарга туттарбакка, олохтоноллорун ордороллор. Ис туристическай рынок субъектарын хаһаайыстыбаннай үлэтэ- хамнаһа статистика уонна үп- харчы өттүнэн «Тур- 1»форматыгар ыйыллыбатын үгүстүк булбат. Ис туристар тустарынан саамай сөпкө статистика көрдөрбүтүнэн санаторнай- курортнай тэрилтэлэр, сынньалаҥ уонна туристическай базалар дааннайдарыгар олоҕуран ылыахха сөп, тоҕо диэтэххэ бу тэрилтэлэр Российскай Федерация гражданнара уонна кинилэр клиеннэрэ туристар курдук сыаналаналлар.
Владимиров Леонид Николаевич
От ыйын 9 күнүгэр 1959 сыллаахха Тулаҕы-Киллэм нэһилиэгэр төрөөбүт.
1977 - 1979 сс. аармыйаҕа сулууспалаабыт.
1985 с. СГУ тыа хаһаайыстыбатын факультетын бүтэрбит.
1997 - 2016 сс. Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай тыа хаһаайыстыбатын академиятын ректора.
2000 с. биология билимин дуоктарыгар диссертациятын көмүскээбит. Ол сыл профессор сыбаанньатын ылбыт.
Ил Тумэн III-IV ыҥырыыларын дьокутаата.
2000 сыллаахха «Заслуженный деятель науки Республики Саха (Якутия)», 2003 сыллаахха – «Почетный работник высшего профессионального образования»,  2007 сыл тохсунньутугар «Заслуженный деятель науки Российской Федерации» буолбута.
СӨ тенниска федерациятын бэрэсидьиэнэ, хотугу многоборье федерациятын бэрэсидьиэнэ, ат сүүрдүүтүн федерациятын I вице-бэрэсидьиэнэ.
Денвер
Денвер (Denver) диэн Колорадо штатын киин куората. Дьонун ахсаана - 600 тыh. (2008).
Апросимов Георгий Ефимович
Апросимов Георгий Ефимович (1923 с. муус устар 18 күнэ - 2018 с. ыам ыйын 26 күнэ) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
Олоҕун олуктара
1923 сыллаахха муус устар 18 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас оройуон 1 Моорук нэһилиэгэр төрөөбүт. Сэрии саҕаланыыта учууталлаабыт.
1942 сыл от ыйыгар Кыһыл аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сэтинньитигэр дылы Иркутскай уобалас Мальта ст. байыаннай үөрэҕи барбыт. Сэтинньигэ 1310-с полк 3-с стрелковай батальонугар ыыппыттар. Харьковтааҕы операцияҕа кыттыбыт. Ст. Миллерово аттынааҕы кыргыһыыга бастакы бойобуой сүрэхтэниини ылбыт. 1943 сыл кулун тутар ыйыгар 1310-с полк Холодная гора, Новоселовка, Рубановка оройуонун көмүскүүргэ бойобуой сорудах ылбыт. Байыас Апросимов кыргыһар батальона оборонаны, биир да хардыынан чугуруйбакка, күүскэ туппут, өстөөх аҕыс кимэн киириитин тохтоппут, сэттэ автомашинатын эспит. Печенеги пуун иһин өстөөхтөр 1310-с стрелковай полканы иккитэ атаакалаабыттар. Үс суукка устун кыһыл байыастар элбэх сүтүктээх, өстөөҕү утары туруулаһан кыргыспыттар. Бу кыргыһыыга, Апросимов бааһырыы ылан, Балашов куоракка госпитальга эмтэммит.
1943 сыл от ыйыгар дойдутугар, Мэҥэ-Хаҥаласка, төннүбүт. Саха Сирин профтех үөрэхтээһинин оскуолаларыгар учууталлаабыт.
1958 с. — В. И. Ленин аатынан Москватааҕы педагогическай институту бүтэрбит.
1983 сыл от ыйыттан Саха государственнай университет педагогика факультетын старшай преподавателэ.
2018 сыллаахха ыам ыйын 26 күнүгэр 95 сааһын туолан баран өлбүт.
Марксизм
Марксизм диэн Карл Маркс уонна Фридрих Энгельс үлэлэриттэн үөскээбит политика философията уонна практиката. Марксизм теориятын туруктара: эбиилик сыана үөрэҕэ, история материализма уонна пролетариат диктатурата. Марксизм экономика теорията капитализмы критикалыыр.
Дьүөгэ Ааныстыырап
200px|thumb|right|Дьүөгэ Ааныстыырап Никифор Кирикович Седалищев — Дьүөгэ Ааныстыырап (29.01.1913—1944) — саха суруйааччыта.
Олоҕун олуктара
1913 сыллаахха тохсунньу 29 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр төрөөбүтэ. 1931 с. Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэнэ киирбит. Бу үөрэнэ сылдьар кэмигэр сир түҥэтиитигэр уонна нэһилиэгэр бастакы тыа хаһаайыстыбатын артыалын тэрийиитигэр кыттар. Доруобуйата мөлтөөн үөрэҕин бүтэрбэт. 1934—1936 сс. Бүлүү уонна Үөһээ Бүлүү оскуолаларыгар саха тылын уонна литературатын үөрэтэр. 1936 с. Нам оройуонун үөрэҕин кэмитиэтигэр пионердар отделларын сэбиэдиссэйинэн ананар. 1938—1941 сс. — «Бэлэм буол» өрөспүүбүлүкэ хаһыатын сэкэрэтээрэ, онтон эппиэттээх эрэдээктэрэ.
Сэриигэ кыттыыта
Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар 1941 с. атырдьах ыйыгар Н. К. Седалищев армияҕа барар. Радистар онтон эппиһиэрдэр комсостав куурустарын бүтэрэн баран младшай лейтенант сыбаанньалаах взвод хамандыыра буолбут. Калинин уонна Ленинград анныгар кыргыһыыларга кыттыбыт. Үстэ бааһырбыт. 1944 с. олунньутугар сураҕа суох сүппүт.
Айар үлэтэ
Дьүөгэ Ааныстыырап айдарыылаах поэт, драматург уонна очеркист быһыытынан эмиэ биллэр («В советской школе», «Счастливое детство», «Учебный день» уо. д. а.). Тылбаастара эмиэ улахан суолталаахтар: Всеволжскай И. Е. Маршал эдэр сааhа: Драма, 1939, Павленко П. А. «На Востоке» (Границатааҕы сэриилэhии: Роман 2 баһын IV чааhа), Салтыков-Щедрин М. Е. «Мавруша-Новоторка», 1939.
Үһүйээннэргэ олоҕуран айыллыбыт «Ньургуhун уонна Лоокуут», «Мойуор» диэн айымньылар суруйааччы төрөөбүт норуотугар тапталын көрдөрөллөр. Кэлин сэһэн сюжетын суруйааччы Тимофей Сметанин «Лоокуут уонна Ньургуhун» драматыгар уонна поэт Күннүк Уурастыырап уонна драматург Суорун Омоллоон опера либреттотыгар туттубуттара.
Копенһаген
Копенhаген диэн Дания киин уонна ордук улахан куората. Шелланд (Sjælland) уонна Амагер (Amager) арыыларга турар.
Шадрин Иван Петрович (Арҕаа Хаҥалас)
Шадрин Иван Петрович (1870-1952) - Арҕаа Хаҥалас Хахсыт нэһилиэгин (билиҥҥитэ Төхтүр сирэ) киһитэ, эргиэмсик, хоһоонньут, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Үөрэхтээх, икки тылынан дэгиттэр суруйар киһи эбит. Буотама тоҥустарын түүлээхтэринэн эргинэр, Дьокуускайга уунан мас уһааран аҕалан атыылыыр эбит.
Кыралаан хоһоон уонна кэпсээн суруйар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөйдүүн чугастыы буола сылдьыбыттар. 1929 сыллаахха Алампа балыырга түбэһэн көскө ыытыллыбытыгар "Алампаҕа" диэн ааттаах, үтүө тыллардаах өйөбүл хоһоон суруйбут. Күтүөтэ Адам Скрябин кини ылларыгар хас да ырыаны суруйбута.
Кулаак оҥоһуллубута биллэр, улахан репрессияҕа түбэспэтэх. Дойдутугар Хахсыкка үйэтин моҥообут.
Долгунча (тэллэй)
thumb|250px
Сэбирдэхтээх эбэтэр булкаас хатыҥнаах ойуурдарга үүнэр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 4-13 см. Бастаан көппөҕөр, улааттаҕына боруонка быһыылаах буолар. Иһирдьэ иэҕиллибит түүлээх иилээх. Розатыҥы кыһыл, чуолкай көстөр тиэрбэстэрдээх. Таҥалайдаах араҥата: араҕастыҥы роза өҥнөөх, чараас. Этэ: сырдык саһархай, убаҕаһа аһыы амтаннаах, үрүҥ, дабаххай сыттаах. Салгыҥҥа өҥүн уларыппат. Атаҕа: Кылгас. Көҥдөй. Сырдык роза өҥнөөх эбэтэр үрүҥ.
Туттуллуута
От ыйа – балаҕан ыйа. Үрдүк хаачыстыбалаах тэллэй. Ол эрээри аһыы амтаннаах буолан тууһуохтарын иннинэ бастаан уһуннук буһараллар. Сэлээппэтин эрэ хатараллар.
230
230 сыл.
Илин Хаҥалас улууһа
Илин Хаҥалас улууһа. Билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһун соҕуруу өттө, ону таһынан билиҥҥи Хаҥалас улууһун Хачыкаат, Бастакы уонна Иккис Дьөппөн нэһлиэктэр киирэр этилэр.
Олимпия (Уашингтон)
Олимпия (Olympia) диэн АХШ сиригэр баар куорат.
Уашингтон штатын киин куората буолар. Дьонун ахсаана - 49 тыс (2008).
Бурнашев Гавриил Васильевич
Ахсынньы 27 күнүгэр 1933 с. Уус-Алдан Курбуһах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1940 с. төрөөбүт дойдутун оскуолатыгар киирбитэ. 1953 с. Мүрү орто оскуолатын ситиьиилээхтик үөрэнэн бутэрбитэ. Ол күһүнүгэр Дьокуускайдааҕы педагогическай институкка үөрэххэ киирэр.
Саха государственнай университетын бүтэрэн баран 1957-1958 сс. үөрэх дьылыгар Мүрү орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан анаммыта.
Гавриил Васильевич аҥардас уруогу биэрэринэн мунурдаммакка, кылаас тас өттүгэр ыытыллар үлэҕэ активнайдык кыттара. Кини кыра оҕо эрдэҕиттэн үҥкүүгэ талааннааҕа, спордунан дьарыктанара.
Гавриил Васильевич 1961 с. ыла Курбуһах орто-интернат оскуолатыгар нучча тылын уонна литературатын учууталынан, онтон 1973 с. үөрэх чааьын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
РСФСР Верховнай Совет Президиумун 1977 с. олунньу 16 кунунээ5и уураа5ынан Курбуһах орто-интернат оскуолатын нуучча тылын учуутала Бурнашев Гавриил Васильевич норуот үөрэҕириитин салаатыгар үтүөлэрин иьин РСФСР оскуолатыгар үтүөлээх учууталын бочуоттаах аатын ылбыта.
1980 сыл
1980 сыл.
Лепчиков Афанасий Филиппович
Лепчиков Афанасий Филиппович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Илин Хаҥалас (Слепцов Арҕаа Хаҥалас диэбит).
РПГ-43
РПГ-43 — Сэбиэскэй Сойууска оҥоһуллубут тааҥканы эстэрэр илии гранаатата. 1943-с сылга, сэрии кэмигэр оҥоһуллубут, айааччыта Н.П. Беляков. ССРС бастакы кумулятивнай гранаатата.
Ыйааһына – 1,2 киилэ. Куйаҕы өтөн киириитэ – 75 мм.
231
231 сыл.
Фанерозой
Фанерозой эона. Фанерозой (гириэктии phaneros — дьиҥнээх, гириэктии zoe — олох) — геология эона. ~ 570 мөл сыл нөҥүө саҕаламмыта уонна билигин даҕаны салҕана турар, ол аата "дьиҥнээх" көстөр олох кэмэ.
Саҕаланыытынан кембрий периода ааҕыллар, Бу периодка биология көрүҥнэрэ эмискэ элбииллэр.
Фанерозой иннинээҕи кэм Криптозой диэн ааттаах, ол аата "көстүбэт" олох кэмэ.
Фанерозой үс геология эраҕа арахсар
Фанерозойга протерозойга сыһыаннаах венд периода киирэр.
Сүрүн түгэнинэн ааҕыллар: «Кембрий дьэлби тэбтэриитэ»
Code Share
Code Share сөбүлэһии. (Codeshare agreement) — Ханнык эмэ рейсы икки эбэтэр хас да авиакомпания коммерция өртүнэн бииргэ эксплуатациялыыр туһунан сөбүлэһии.
Ол аата биир авиакомпания бэйэтин көтөр аалынан рейсы толорор, онтон атыттар ити рейска бэйэлэрин ааттарыттан билиэт атыылыыллар.
Итинник рейстар иккилии нүөмэрдээх буолаллар. Холобур Дьокуускай - Новосибирскай рейс нүөмэрэ маннык S7-3262/ЯК-3262.
Монархия
Монархия диэн дьаhалта көрүҥэ, үрдүкү былаас биир сирэй киэнэ, кини, монарх, ил баhылыга буолар. Билигин, аан дойду 44 илэ монархия дьаhалталаах.
Монархия көрүҥнэрэ икки көрүҥнээх: абсолют уонна конституция.
Исаева Зоя
Зоя Исаева — боксаҕа спорт маастара, Арассыыйа чемпионката (Нижнэй Тагил) уонна Кубогын кыайыылааҕа (Стерлитамак).
Саха сирин 2009 сыллааҕы сыл бастыҥ спортсменнарын ахсааныгар киирбитэ.
Тренерэ — Кирсан Колодезников.
Пневмония
Пневмония эбэтэр ойоҕостотуу диэн тыҥа уонна тыынар систиэмэ ыарыыта. Киһи тыҥата кыракый альвеола диэн ааттаах хабахтартан турар, ол альвеолалар кислород салгынтан хааҥҥа киирэрин хааччыйаллар. Пневмонияҕа ол альвеолалар үлэлэрэ кэһиллэр, онтон сылтаан сатаан кислороду ылбат буолаллар. Сороҕор бу ыарыыны сэбиргэхтэтии диэн ааттааччылар, ол эрэн сэбиргэх диэн тыҥаны бүрүйэ сылдьар ис уонна тас субаны ааттыыллар, ол аата сэбиргэхтэтии диэн плеврит.
Пневмония бактерияттан, грибоктартан уонна араас паразиттартан сылтаан үөскүөн сөп. Ону тэҥэ ойоҕостотуу төрүөтүнэн сүһүрдэр эттик дьайыыта эбэтэр тыҥа оһолтон сылтаан (киһи саахалга түбэстэҕинэ иҥин) алдьаммыт буоллаҕына эмиэ саҕаланыан сөп. Тыҥа искэҥэ эбэтэр алкоголизм эмиэ пневмонияҕа тиэрдиэхтэрин сөп.
Пневмониялаабыт дьон үксүгэр тыыналларын ыарарҕаталлар, сөтөллөллөр уонна түөстэрэ ыалдьыан сөп. Ыарыы үөскээбит төрүөтүттэн көрөн эмтэнэр, холобур, бактерияттан сылтаан үөскээбит пневмонияны антибиотигынан эмтииллэр.
Пневмониянан киһи сааһыттан тутулуга суох ыалдьар. Ыарыы кутталлаах, киниттэн сылтаан дьон, ордук кырдьаҕастар, кыра оҕолор уонна мөлтөх иммунитеттаахтар өлөр түбэлтэлэрэ көстөр.
Колесов Гаврил Гаврильевич
мини|2017 Гаврил Колесов — дуобатчыт, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах гроссмейстер.
Олоҕун олуктара
1979 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Чурапчы оройуонун Одьулуун нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1996 сыллаахха Аан дойду чемпионунан буолбута уонна сахалартан бастакынан международнай гроссмейстер аатын ылбыта. 2001 сыллаахха Ягу-ну социальнай педагог специальностаах бутэрбитэ. Россия Европа Аан дойду 7 тегуллээх чемпиона.Кини саамай себулуурэ 64 харахтаах дуобат буолар. Кэргэнэ Колесова Екатериналыын икки кыыс оголоохтор Айта уонна Алина.
Тренерэ — Александр Азаров.
«АЛРОСА» культурнай-спортивнай комплексын дуобат-саахымат кулуубун директора.
Спорка ситиһиилэрэ
Дуобакка Аан дойду сэттэ төгүллээх чемпиона
Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Алдан нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Булуҥ.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 180 киһи (2007 сыл).
Соҕуруу полюс эргимтэтэ
400px|thumb|right|Соҕуруу полюс эргимтэтэ Соҕуруу полюс эргимтэтэ, Сир биэс сүрүн параллельлартан биирдэстэрэ
Кэтирээһинэ 66° 33′39″ (66.56083°) экватортан соҕуруу диэкки. Бу эргимтэттэн соҕуруу сытар сир Антарктида диэн ааттаах.
Соҕуруу полюс эргимтэтэ полюс күнүн уонна полюс түүнүн буолар сири хоту өттүнэн чэрчилиир.
Климата тыйыс буолан нэһилиэнньэ манна суох. Манна олохтоохтор наука станцияларын үлэһиттэрэ.
Балыыһа Клоуннара (тэрилтэ)
Балыыһа Клоуннара – уустук олоххо түбэспит оҕолорго көмөлөһөргө анаан тэриллибит автономнай киэмэрчэскэйэ суох тэритэ (нуучч. – АНО “Больничные Клоуны”).
“Балыыһа Клоуннара” тэрилтэ балыыһаҕа сытан эрэ эмтэнэр оҕолор атахтарыгар турууларыгар көмөлөһөр аналлаах тэрилтэ. Ол курдук тэрилтэ үлэһиттэрэ клоунада көмөтүнэн арт-терапия уонна игротерапия ыыталлар. Итилэри ыытарга туох даҕаны эмп-томп наадата суох. Оҕолору үтүө санаа, үөрүү-көтүү көмөтүнэн эмтииллэр.
Тэрилтэ тэрийээччилэрэ: • Анатолий Александрович Павлов; • Галина Олеговна Шатилова; • Константин Сергеевич Седов.
Тэрилтэ салайар уоргана: • Дмитрий витальевич Литвинов – мэдэссиинэ билимин хандьыдаата, ФНКЦ Оҕо Гемотологиятын киинин кылаабынай бырааһын солбуйааччы; • Татьяна Юрьевна Захарова – Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын проректорын солбуйааччы; • Константин Сергеевич Седов – Арассыыйа балыыһаҕа үлэлиир бастакы профессиональнай клоуна.
Оҕолору маннык ньыманан реабилитациялааһын аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт. Онтун ааһан клоунада ыалдьа сытар оҕо доруобуйатыгар үтүөтүн дьайарын билим чинчийиилэрэ, өр кэмнээх кэтээн көрүү дакаастаан турар. Арассыыйатааҕы оҕо мэдэссинискэй тэрилтэлэригэр “мэдэссинискэй клоуннар” баар буолуохтаахтар” диэн этиини дойду үгүс балыыһата өйүүр. Олор истэригэр бааллар: • Арассыыйатаҕы оҕо килиниичэскэй балыыһата; • Р.Рогачев аатынан Федеральнай научнай-килиниичэскэй киин; • Р.Горбачева аатынан Силии трансплантациятын киинэ.
Дьоппуоннар
Дьоппуоннар (日本人, Nihonjin, Nipponjin) диэн Дьоппуон дойдутун сүрүн омуга. Аан дойдуга 144 млн дьоппуон дьоно баар, олортон 124 млн Дьоппуоҥҥа. Атын дойдуларга олорор дьоппуоннар nikkeijin (日系人) дэнэллэр. Азия атын омуктарыттан туора-тосту сайдыбыт омук. Аан Дойду 7 бастын улуу омугуттан биирдэстэрэ. Саҥарар тыллара - дьоппуон тыла (日本語, нихонго). Итэҕэллэрэ - синтоизм (神道, синдо: - "Айыы суола) уонна буддизм (仏教, буккё:).
Балыыһа Клоуннара (тэрилтэ)
“Балыыһа Клоуннара” автономнай кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ ити үөһэ ааттаммыт кииннэргэ уонна Москубаны таһынан Арассыыйа 5 атын эрэгийиэнигэр быраастары кытары тэҥҥэ үлэлиир.
232
232 сыл.
1761
1761 сыл.
Пропаганда
Пропаганда диэн дьон санаата туох эмэ түбэлтэҕэ эбэтэр көстүүгэ сыhыаныгар анаан дьайыы. Пропаганда информацияны уонна чахчылары талан эбэтэр токурутан биэрэр, кинилэр сымыйа да буолуохтарын син. Пропагандаҕа этиилэр, ыҥырыы тыллар, дьүһүннэр, монуменнар, музыка уо.д.а. туттуллар.
Ларионов Кирилл Николаевич
Ларионов Кирилл Николаевич - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, Илин Хаҥалас улууһун кулубата.
.
Колмогоров Василий Андреевич
Колмогоров Василий Андреевич — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, Нам уонна Кэбээйи улуустарын бочуоттаах гражданина.
1922 сыллаахха тохсунньу 14 кунугэр Кэбээйи оройуонугар торообутэ. Фронна 1943 сыллаахха ынырыллыбыта.
Сэрии кэнниттэн Дьокуускайдаа5ы пединституту, онтон кэлин Урдуку партийнай оскуоланы бутэрбитэ. 1961—1977 сылларга ССКП Намнаа5ы райкомун секретарынан улэлээбитэ. 1978 сылтан — Саха АССР Министрдерин Сэбиэтин тэрийэр-инструкторскай отделын сэбиэдиссэйэ. 1984—1991 сылларга Саха АССР Министрдерин Сэбиэтин Архивнай норуотун хаьаайыстыбатын утуолээх улэьитэ, доруобуйа харыстабылын тойуга, А5а дойду сэриитин иккис степеннээх, Улэ Кыьыл Знамята, «Бочуот Знага» орденнар, угус медаллар, ол иьигэр Монголия народнай республикатын медалын кавалера.
Васильев Артур Дмитриевич
Васильев Артур Дмитриевич — саха живописеһа, саха норуодунай худуоһунньуга.
Олоҕун олуктара
1953 с. тохсунньу 5 күнүгэр Уус-Алдан улууһун Суотту сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Диссертация
Диссертация (dissertation) — учёнай степени ылар аһаҕас көмүскээһиҥҥэ анаммыт научнай чинчийии.
Васильев Артур Дмитриевич
Олоҕун олуктара
1985 с. —Российскай Федерация худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
1997 с. — Россия Уус-уран Академиятын чилиэн-корреспондена.
1994 сылтан Красноярскай гсударственнай художественнай институт Дьокуускайдааҕы филиалыгар преподаватель.
Искусство уонна культура Арктическай государственнай институтут живописька кафедратын доцена.
Айар үлэтэ
1984 сылтан араас быыстапкаларга кыттар. Саҥа үйэни саҥалыы ойуулуур ньымалары көрдөөһүн худуоһунньук үлэлэригэр өтө көстөр диэн билинэллэр. Үлэлэрэ
Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Дүпсүн улууһа
Дүпсүн улууһа. Билиҥҥи Уус-Алдан улууһун хоту өттүгэр баар этэ. Бүөтүр Бекетов докумуонугар 1633 сыллаахха ахтыллыбыт.
Устуоруйата
Сыаркап приходун оскуолата 1890 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр (аныгы халандаарынан олунньу 13) аһыллыбыт.
Монография
Монография — биир боппуруоһу, биир теманы чинчийиигэ анаммыт научной үлэ.
Уопсай сведениелэр
Монография научнай проза жанрдарыгар сыһыаннаах. Монографияҕа чинчийэр темаларынан түмүллэр уонна ырытыллар литература, быраабыла курдук, саҥа гипотезалар, теориялар, концепциялар, наука сайдыытыгар көмөлөөх саҥа гипотезалар туруоруллаллар. Монография үксэ киэҥ библиографическай испииһэктэринэн, бэлиэтээһиннэринэн арыалланар, сорох ардыгар «монография» — «биир киһи суруйар», ол эрээри тэрийээччилэринэн биир автор да, бүтүн коллектив да буолуон сөп, оттон тыл бу проблемаҕа сыһыаннаах проблемаҕа сыһыаннаах, кини кыараҕас хайысхатыгар сыһыаннаах; «суруйуулар биир сомоҕо буолуулара» диэн буолбакка, суруйааччы буолбатахтар.
Өйдөбүллэри быһаарыы
Государственнай стандарт быһыытынан издательство дьыалатыгар государственнай стандарт (ГОСТТ 7.60-2003, п. 3.2.4.3.1.1) монография «научное или научно- популярное издание, содержано полное и вокругое исследование одной проблемы или темы и принадлеждении одному эбэтэр хас да автор». Монография кээмэйэ кыайан дьаһаммат, тоҕо диэтэххэ, кини научнай айымньытын түмүгүн көрдөрөр, ол гынан баран «классическай» 120- тан тахса сирэйэ суруллубут уон төрдүс төгүлүнэн суруллубут тект кээмэйэ биэс бэчээтинэй лиистэргэ тэҥнэһэр. Кинигэ тахсыан иннинэ монография учуонай степеннээх монография идэлэринэн рецензиялааһын барыахтаах. Рецензиялар кэннилэриттэн өрөбүллэргэ ыйыллар. Рецензиялар сыаналара иккиттэн итэҕэһэ суох буолуохтаах диэн ааҕыллар. Рецензиялары өрөбүллэргэ ыйыллыбатах буоллахтарына, маннык таһаарыы научнай ааҕыллыбат.
Учуонайдар ортолоругар ханнык эрэ тустаах теманы чинчийэр үлэни ыытарга, үгэс курдук, чинчийии методикатын сиһилии суруйуу, чинчийии түмүгүн кэпсээһин, ону сэргэ уо.Д. А.
Учуонай степеннээх көмүскээһиҥҥэ монография диссертация быһыытынан бэриллиэн сөп.
Иванополь
Иванополь (Іванопіль) диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 476 (2011).
Тихо Браге
Браге Тихо (1546, Кнудструп, Скания, Дания - 1601, Прага) - Дания астронома.
Тюге Браге (Тихо - латыынныы уларытыы) 1546 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Дания үрдүкү сановнигын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Оҕото суох баай адмирал абаҕата уоран ылбыт (сорох источниктар этэллэринэн виикиннар абыычайдарынан биир уолларын ииттэрэ биэрбиттэр), бэйэтин замогар (Тоструп) ииппит.
12 саастааҕыттан Копенгаген уонна Лейпциг университеттарыгар үөрэммит. 1565-70 сс. Европаны кэрийэн математика уонна астрономия үстүрүмүөннэрин хомуйбут. Аҕатын уонна абаҕатын нэһилиэстибэлэрин тутан баран ол харчытынан кыра обсерватория туттубут. 1573 сыллаахха саҥа сулуһу арыйан (сверхновая) халлаан уларыйар эбит диэн санааны олохтообут. Дания хоруола Фредерик II көмөтүнэн өссө улахан обсерватория туттарбыт (Ураниборг). Бу обсерватория Европаҕа саҥа астрономияҕа арыйыылар кииннэрэ буолбут. Манна Браге Күн систиэмэтин үөрэппит уонна 777 сулус чопчу олохторун быһаарбыт. Кини суоттааһыннарын өлбүтүн кэннэ үөрэнээччитэ И. Кеплер туһаммыт, Исаак Ньютон үлэлэрин олоҕо эмиэ бу үлэлэргэ тирэнэр.
Макаров Айаал
Айаал Макаров — спортиҥҥа спорт маастара, Арассыыйа Кубогын (Санкт-Петербург) уонна хамаанданан (Липецк) курэхтэһиитин кыайыылааҕа, Россия чемпионатын уонна хамаанданан Кубогын үрүҥ көмүс призера. Бэйэтэ дьарыктанар.
Саха сирин 2009 с. бастыҥ 10 спортсменын ахсааныгар киирбитэ.
Дьокуускай ытык дьоно
Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Городской округ «Якутск»: Почетные граждане
Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
Амма нэһилиэк. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чычымах.
Улуус кииниттэн 60 км илин диэкки Амма өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 746 киһи (2007 сыл).
Гаврильев Кирилл Петрович
Гаврильев Кирилл Петрович — саха живописеһа, Дьокуускайдааҕы уус-уран училище дириэктэрэ, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, СӨ «Көмүс таба» бириэмийэтин лауреата.
Олоҕун олуктара
1955 с. от ыйын 18 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Лоомтука сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1979 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1985 с. Ленинградтааҕы живопись, скульптура уонна архитектура инстутуутун бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
Кирилл Гаврильев бастааҥы баары көрдөрөр реалистистыы хартыыналартан кэлин айыы үөрэҕин уустук уобарастарыгар көспүтэ.
Үлэлэрэ
233
233 сыл.
Туртаайы
Туртаайы (, Белянка, Волнушка белая) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Тунис
Тунис (араб. تونس‎Tūnis) диэн Хоту Африка дойдута, кирбиилэhэр Алжирдыын арҕаа уонна Лиибийэлиин соҕуруулуу-илин. Дойду сирин 40% Саhаара кумах куйаар. Былыр Тунис сиригэр Финикия аатырбыт куората Картаго баара, онтон Ром Империятын Африка диэн провинцията, онтон Орто үйэлэргэ араас Магриб мусулмаан иллэрэ.
Туртаайы
Сииктээх тиит эбэтэр хатыҥ ойуурдарга үүнэр. Хатыҥ чараҥ саҕатыгар ордук хойуу буолар. Саха сиригэр барытыгар көстөр.
Оҥоһуутун ойуулааһын
Сэлээппэтэ: 7 см дылы. Түүлээх иилээх. Үрүҥ, сороҕор кытархай соҕус өҥнөөх. Таҥалайдаах араҥата: розатыҥы үрүҥ. Этэ: розатыҥы, убаҕаһа аһыы амтаннаах, үүт курдук. Салгыҥҥа өҥүн уларыппат. Атаҕа: Орто. Сорох сиринэн көҥдөй. Сырдык роза өҥнөөх эбэтэр үрүҥ.
Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Хаачыстыбатынан иккис категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар эрэ.
«Халыма» (магистрал суол)
300px|thumb|right|Халыма өрүһү туоруур күргэ Федерал суолталаах М56 «Халыма» магистрал суол — Дьокуускайтан Магадаан куоракка диэри магистрал суол, уһуна 2032 км, ол иһинэн 1197 км Саха сирин территориятынан, 835 — Магадаан уобалаһынан. Суол өссө Халыма трассата (Колымская трасса) диэн хос ааттаах. Литэрэтиирэҕэ уонна дьон өйүгэр ити аатынан киирбитэ.
Устуоруйата
1931 сыл сэтинньигэ «Дальстрой» тэриллибитэ. Бу тэрилтэ сыала-соруга Магадаантан Уус Ньараҕа диэри суол тутуута. Хаайыылаахтары киэҥник туһаммыттара.
1932 сыл сайыныгар маҥнайгы 30 км суол уонна 90 кыһыҥҥы суол үлэҕэ киирбиттэрэ. Өссө 1042 км суол 1953 сылга диэри тутуллубуттара.
1941 сылга Дьокуускай хайысхатынан «Хаандыга трассата» тутуута саҕаламмыта.
2003 сыл от ыйын 11 күнүгэр суол 13 км уһаабыта. Дьокуускайга почтамт дьиэтигэр диэри уһаппыттара.