cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тенишев Эдхям Рахимович
Олоҕо
Төһө да Тенишев олоҕун тухары тыллары уонна этнографияны чинчийбитин иһин, бастакы киирбит үрдүк үөрэҕэ Москватааҕы тимир суол инженердэрин института (нууччалыы Московский институт инженеров железнодорожного транспорта) этэ. Аҕа дойду сэриитин кэннэ '''Эдхям Рахимович Тенишев Ленинград үнүбүрсүөтүгэр Илиҥҥи факультеккэ үөрэххэ киирбит. 1953 сыллаахха былыргы уйгуурдуу суруллубут "Алтан күлүм суутратын" үөрэтэн кандидатскай диссертациятын көмүскээбит уонна ССРС НА Тыл салаатыгар үлэҕэ киирбит. Ол кэннэ Кытайга тыл экспедициятыгар сылдьыбыт уонна түүр тыллаах омуктары чинчийбит. 1959 сыллаахх Кытайтан төннөн баран былыргы уйгуур, салар, сарыг йоҕыр тылларын туһунан үлэлэрин суруйбут.'''
1969 сыл Э. Р. Теншев салар тылын тутулун туһунан докторскай диссертациятын көмүскээбит. Ону таһынан ол кэмҥэ былыргы түүр тылын уонна литературатын үөрэппит. Кэлин "Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков" диэн түөрт томнаах улахан үлэни суруйан саҕалаабыт.
Силиго
right|250px|thumb|Силиго панораамата Силиго (Siligo) диэн Сассари провинция (provincia di Sassari), Сардиния (Sardegna), Италия. Дьонун ахсаана 962 киһи.
Ykt
Ykt (Yakutsk, ол онно холбонор табаарнай знак Ykt.Ru) — Саха Сирин интернет тэрилтэтэ, улахан медия конгломерат уонна итинник же ааттаах сайт. Синет конгломератка киирэр. 1995–2022 сыллаахха дылы үлэлээбитэ. Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар политическай репрессиалар уонна дьон көҥүлүн хааччахтыыр фонугар үлэтин тохтоппута, үлэһиттэрэ үгүстэрэ Арассыыйаттан эмиграция барбыттара.
Ykt.Ru форумнарынан биллэр этэ "психологический», «кому за», «кэпсээ» уонна да атыттар.
Арсен Томский саха биир бизнесменыгар уонна филантропугар сыһыаннаах буолар.
Урукку саайта https://ykt.ru/ Фан группа Instagramҥа https://instagram.com/ykt.ru
Q4OS
Q4OS (ол эбэтэр Кьү түөт), Linux төрүттээх операционнай система, Аргентина дойдутугар айыллыбыт. Тринити үлэлиир остуол хаҕын туттар эбэтэр KDE. Тас көрүҥэ Windows 98 уонна Windows XP курдук классическай тутуллаах.
Компьютер уонна ноутбук систематыгар ирдэбилэ отой кыра, ол иһин кинини Linux Lite курдук тэҥниэххэ сөп.
Debian базатыгар айыллыбыт уонна пакеттарын дааннайдара киниэхэ сөп түбэһэр.
Өй араастара
Киһи диэн тылбыт өй-санаа сайдыытын, тупсуутун, киһилии быһыыланар буолууну биллэрэн туттуллар буолбута олус ырааппыт. Ол иһин оҕо улаатан өйө-санаата сайдан, оҥорор быһыылара тупсан иһиитин бэлиэтээн киһи буолууну ситиһэр диэн этиллэр. Ол аата оҕо улахан киһи оҥорор бары быһыыларын табатык оҥорор буолбутун билинии буолар. (1,56).
Киһи өйө суох кыайан киһи буолбат. Өй баар буоллаҕына эрэ киһи буолуу, киһилии быһыылары оҥоруу кыаллар. Өйө суох киһи “Киһи курдук көрүҥнээх” эрэ буолуон сөп, “киһи буолбатах” диэн ааттанар уонна киһилии быһыылары кыайан оҥорбото быһаарыллар.
Дьон бары үчүгэйи, бэйэлэригэр туһалааҕы оҥоро сатыыллар. Өй үчүгэйи оҥорууга элбэхтик үлэлиир буоллаҕына, олох сайдыы суолугар киириэн сөп. Үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥоруу диэн киһи өйө-санаата хайа диэки хайысхалааҕын быһаарарынан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Ол иһин киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын туспа арааран билии уонна олору тупсара, үчүгэй быһыыга уларыта сатааһын олоххо тупсууну оҥорор, куһаҕан быһыылар аҕыйыыларын үөскэтэр.
Өй таһыма, араастара киһи оҥорор быһыыларын хайдах оҥороруттан араарыллан биллэллэрин сахабыт тыла биллэрэр:
1. Тобуллаҕас. Түргэнник толкуйдаан, ырытан таба быһаарыыны ылынар кыахтаах. Сытыы өй диэн араастаныан сөп.
2. Өйдөөх. Билиини түргэнник ылынар, умнугана суох, олоххо таба быһаарыыны ылынар киһи өйдөөх диэн ааттанар.
3. Өй дириҥ буолуон сөп. Ырааҕы дириҥник ырытан, табатык быһааран олоххо туһанар киһи дириҥ өйдөөххө киирсэр.
Киһи оҥорор быһыылара хаһан баҕарар үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥоруу диэн икки аҥы арахсалларыттан өй тугу оҥороро эмиэ икки аҥы арахсар. Ол курдук өй үчүгэйи, туһалааҕы оҥоруу диэки салалыннаҕына элбэх саҥаны арыйыылары оҥорон, уларытыылары киллэрэн олоххо сайдыыны, тупсууну ситиһиигэ тириэрдэр кыахтаах. Онтон өйдөөх киһи куһаҕаны оҥоруу диэки салаллан хааллаҕына элбэх куһаҕаны оҥоруон, оҥорор содула улаатыан сөп. Ол курдук өйдөөх уоруйаҕы тутан хаайыы олус уустугун, ыараханын полиция үлэһиттэрэ ордук билэллэр.
Оҕуруктаах өй – кэтэх санаа, албастаах, үктэтиилээх өй. Баай киһи эһиилигэр эмиэ хамначчыт оҥостоору оҕуруктаах өйө киирэн, дэлэмсийэрин быһаарыахха сөп.
Киһилии өйө-санаата суох киһи сүөһү диэн ааттанарын бары билэбит, куруук тутта сылдьабыт. Ол аата өй араастара киһилии өй уонна сүөһү өйүн икки ардыгар халбаҥныыллар уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэллэр.
Хас киһи барыта өйдөрө-санаалара тус-туспалар. Аныгы наука быһаарыытынан 5-тэн 10 бырыһыаҥҥа тиийэ дьон өйдөрө атыттардааҕар арыыйда аҕыйах. Бу дьон олохторун олороллоругар атыттары үтүктэ, батыһа сатыыр күүстэрэ ордук улахан, ханнык баҕарар таҥараны итэҕэйиэхтэрин сөп. Баҕа санааларын аһара улаатыннаран тугу барытын таҥара айбытын курдук санааҕа киириэхтэрин уонна онтон көрдөһө сатыахтарын сөп.
Уһун үйэлэргэ үгүс дьон оҥорор бары киһилии быһыылара киһи быһыыта диэн олохсуйбут өйдөбүлү үөскэппиттэр. Сахалар өй арааһын киһи оҥорор быһыыларыттан сыаналаан холобурга ылынар киһилии быһыылаах киһи өйүгэр, оҥорор быһыыларыгар тэҥнээн көрөн быһаараллар.
Киһи быһыытыгар тиийбэт өй араастара манныктар:
2. Аҥала. Олоххо көрсүллэр туох эмэ уустук соҕус быһаарыыны кыайан ылыммат буолууну эбэтэр олус бытааннык ылыныыны аҥала киһи оҥорор. (2,43).
3. Акаары. Биирдэ эмэтэ киһи быһыытыгар сөп түбэспэт, сиэри таһынан, аһара барар быһыыны оҥорууну акаары киһи оҥоруон сөп. Акаары киһи атын киһи сымыйанан да этэрин итэҕэйээччи буолар.
4. Өй аҥардаах. Үгүстүк сыыһа-халты туттунар, киһи быһыытын, сиэри аһара барар быһыылары оҥорор, биирдэ эмэтэ эрэ киһилии быһыыны оҥоруон сөп.
Киһи өйө-санаата үс; буор, ийэ уонна салгын куттарга арахсар. Бу куттартан буор кут диэн киһи этин-сиинин быһаччы хамсатарга аналлаах өй-санаа буоллаҕына, сайдыыны ситиһэр өйүн-санаатын ийэ уонна салгын куттара үөскэтэллэр. Ийэ кут өйө киһиттэн суох буолан, баран хаалбат, онтон салгын кут өйө биир эмэ уустук бириэмэҕэ көтөн хаалар, суох буолан ылар уратылаах.
Киһи өйө икки тус-туспа куттарга мунньустар уонна тус-туспа өйдөөх-санаалаах буолууларыттан өйө-санаата уларыйыыта сахабыт тылыгар киирэн иҥмит. Киһи салгын кута быстах кэмҥэ көтөн ылыытыттан өйө уруккутуттан уларыйан ыларын, ийэ кута салайарын маннык этэн бэлиэтээбиттэр:
1. Өй баайыллар. Киһи быстах кэмҥэ салгын кута көтөн хаалыытыттан ийэ кутун салайыытыгар киирэн ылыыта баайыллар диэн ааттанар. Өй баайыллан ылыыта киһини сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөп. (3,46).
2. Өй бырахтарар. Салгын кут көтөн ылыытыттан биирдэ эмэтэ киһи быһыытын таһынан барар куһаҕан быһыыны оҥоруу бырахтарыы баарын биллэрэр.
3. Өй буккуллар. Сотору-сотору салгын кута көтөрүттэн сыыһа-халты быһыылары оҥорор киһи өйө буккуллан ылар диэн быһаарыыга сөп түбэһэр.
Хаһан даҕаны ыалдьыам суоҕа диэн киһи быһа этинэр кыаҕа суох. Ыарыы киһи мэйиитигэр дьайыыта сыыйа-баайа эбэтэр соһуччу киирэн кэлиэн сөп. Өй уһун кэмҥэ ыарыыга ылларыыта саха тылынан маннык этиллэр:
1. Мэйиитэ эргийэр. Киһи сүһүөҕүн сүтэриитэ, сыыһа-халты хамсаныыта мэйии үлэтэ кэһиллиититтэн үөскүүр.
2. Тиийиммэт. Ыарыыттан өйө-санаата мөлтүүрүттэн оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар кыранан тиийбэт буоллахтарына тиийиммэт диэн этэллэр.
3. Төбөтүнэн ыалдьар. Ыарыыта киирбит кэмигэр ханнык баҕарар быһыылары оҥоруон сөптөөх киһи буолар.
4. Иирбит. Киһи быһыытын букатын кыайан оҥорбот буолууга тиийэ буккуллубут, туспа көрүүгэ-истиигэ наадыйар кэмҥэ тиийбит киһи иирбит диэн ааттанар.
Эккэ-сииҥҥэ ыарыы үөскээһинэ киһи өйө-санаата айылҕаттан этин-сиинин харыстыырыгар күһэйэр аналлаах. Айылҕа киһи өйүн харыстаан мэйиини төбөнөн хаххалаабыт. Өй мэйиини араас доргуйуулартан, эмискэ хамсааһыннартан харыстыыра ирдэнэр.
Өй уонна ай диэн өй-санаа баспыт иһигэр, мэйиибитигэр үөскүүрүн быһаарар тылларбыт. Бу тыллар санааны быһаарар буоланнар куһаҕан өрүттэрэ араарыллан биллэрэ уустук. Ол эрээри хайа баҕарар киһи араас, ол-бу санаалары саныыра баа буолан бобуллар, тугу саныыра биллэр кыаҕа билигин суох. Ол иһин сахалар «Киһи эриэнэ иһигэр, ынах эриэнэ таһыгар» диэн киһи ханнык өйдөөҕө-санаалардааҕа биллибэтин быһааран этэллэр. Араас элбэх куһаҕан да санаалардаах, дьону албынныы да сылдьар киһи олорун атыттарга биллэрбэккэ эрэ, бэйэм үчүгэйбин диэн этинэ сылдьар кыахтаах.
Өй киһи төбөтүн иһигэр мэйиигэ үөскүүр, ол иһин төһө баара киһини таһыттан көрүүгэ аан маҥнай биллимиэн сөп. “Харах - өй-санаа сиэркилэтэ” диэн этии өй баарын быһаарыыга харах көрүүтүн суолтата улаханын биллэрэр.
Сахалар олус былыргы кэмнэргэ өй араастарын барыларын быһаараннар тылбытыгар киллэрбиттэрин туһаныахпыт этэ.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
III Аан дойдутааҕы "Азия оҕолоро" оонньуулар
III Аан дойдутааҕы "Азия оҕолоро" оонньуулар — 2004 сыллаахха Дьокуускайга буолбут оҕо спордун оонньуулара.
Оонньуулар от ыйын 24 күнүгэр саҕаланан баран 30 күнүгэр түмүктэммиттэрэ.
Борщ
Аатын этимологията уонна историята
Славян тыллар этимологияларын словардарын көрдөххө, ол курдук Макс Фасмер борщ диэн тыл борщевик диэн ааттаах үүнээйиттэн тахсыбыт диэн быһаараллар, ол сэбирдэхтэрэ аска туттуллуллара. Украин тылыгар свекла - буряк диэн буолар, ол иһин борщ диэн тылы кытта улахан сибээһэ суох.
Былыр борщ диэн борщевиктан оҥоһуллубут миини ааттыыллара. Кэлин борщу свекольнай кваһынан оҥорор буолбуттара, уунан убаҕас оҥорон туой оҥоһукка ууран оргуталларар, онно сибиэкилэни, хаппыыстаны, моркуобу уонна да атын оҕуруот аһын уурар буолбуттар. Буһарыллыбыт борщу тууһуллара. (Ковалев, Могильный|1990|с=120)
Кыһыл борщ
Кыһыл борщу хортуоппуйтан (XIX үйэ иккис аҥарыттан)​​, хаппыыстаттан, моркуоптан, луук, петрушка, укроп уонна булгуччулаах сибиэкилэ буолар, оччоҕуна борщ кыһыл буолар. Эттээх бульоҥҥа буһарыллааччылар, ол гынан баран урут бырааһынньыктарга эрэ эттээх сииллэрэ, мээнэ күҥҥэ сыалаах луугу эбэллэрэ
Борщу остуолга биэриэн иннинэ сүөгэйдэнэр. Хара килиэби, пампушкалары уонна чесноктаах соус биэриллээччи
Пост бириэмэтигэр сыаны уонна эти туттуллубат буолар, уонна мас арыытыгар буһарыллар, уонна тэллэйдэри уонна сороҕор балыгы эбээччилэр. . Украинаҕа Ороһуоспаҕа үгэс быһыытынан «ушкалаах» тэллэйдээх борщ буһарыллар. Ушкалар диэн кыракый варениктары ааттыыллар.
Тымныы борщ
Тымныы борщу саас эбэтэр сайын оҥороллор. Төрүтүнэн кефир эбэтэр майгынныыр аһыы үрүҥ ас уонна буһарыллыбыт сибиэкилэ туттуллар. Атын аһын - укробу, луугу, петрушканы, чесногу уонна буһарыллыбыт сымыыты эбэллэр уонна буһарыллыбыт хортуоппуйу килиэп оннугар тутан баран сииллэр.
Синет
Саха Интернет (кыччатан Синет) — Саха Сирин IT быһаарылары оҥорор уонна айар конгломерат тэрилтэтэ, конгломератка 30 тэрилтэ киирэр, олортон арыый биллэллэрэ Ykt, InDrive, Sinet Spark Foundation, Smart Sakha Education, Sakha Marathon.
2022 сыллаахха Украина Арассыыйа сэриитинэн сибээстээн үлэһиттэрин Казпхстаҥҥа, Сингапурга, Саҥа Зеландияҕа, АХШ, Канаада курдук дойдуларга күрэттэрэр, сыыйа толору Арассыыйаттан куотар сыаллаах соруктаах.
Синет Арсен Томский сыһыаннаах.
Саайта https://sinet.team/ru/
Сүтүөр
Сүтүөр — урууга-аймахха сыһыаннаах тиэрмин. Икки суолталаах:
Marvel Entertainment
Marvel Entertainment (Мэрвел Энтертеймент), АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, араас комикстатыра, киинэлэри, мультиктары оҥорор, Аан Дойдуга биир улахан медия империя. Fortuna 500 компоненыгар киирэр. 100% акциятын Walt Disney конгломерата бас билэр, ол иһин туспа тэрилтэ эрээри, Уолт Дисней тэрилтэтэ бас билэр курдук.
Салалтата — Нью Йорк (АХШ)
Мягков Николай Иванович
Мягков Николай Иванович — Саха тойотторун кытта өйдөһөн күүскэ үлэлээбит, Саха сирин сайдыытыгар сүдү кылааты киллэрбит Саха уобалаһын начаалынньыга, Псков губерниятын Порхов уеһыттан төрүттээх дворянин, муора аппыһыара. Дуоһунаска 1826 сыллаахтан 1831 сыл ахсынньы 11 күнүгэр диэри олорбут. Петербуурга көспүт, онно 1848 сыллаахха өлбүт
Олоҕун олуктара
Псков губерниятын, Порхов уеһыттан төрүттээх дворянин.
1799 cыллаахха Морской кадетскай корпуска гардемаринынан киирбит.
1801 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн мичман аатын сүкпүт, саҥа ыраахтааҕыга - Александр I андаҕар эппит. Балтика муоратыгар "Гавриил" уо д.а. хараабылларынан устубут.
1803 с. тохсунньу 30 күнүгэр байыаннай сулууспаттан бэйэтин баҕатынан уурайбыт, статскай чиҥҥа көһөттөрбүт.
Тылгыны (Бүлүү улууһа)
Тылгыны — Бүлүү улууһун Тылгыны нэһилиэгин киинэ.
Мягков Николай Иванович
Олоҕун олуктара
1803 с. ыам ыйын 27 күнүгэр кэнсилээрийэ үлэһитинэн Сенат 2-с департаменыгар үлэҕэ киирэр.
1804 с. балаҕан ыйын 20 күнүгэр аҕыйах кэмҥэ тэриллибит Сенат казеннай департаменыгар үлэҕэ киирэр.
1805-1825 сс. Адмиралтействоҕа үлэлиир.
1827 сыл кулун тутар 11 күнүгэр Саха Степной думатын арыттарбыт.
1831 сыл ахсынньы 11 күнүгэр уурайан Петербуурга көспүт.
1848 сыл cэтинньи 27 күнүгэр өлбүт, Санкт-Петербурга Митрофаньевскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Суолтата
Кэлээт да уоруйах чунуобуньуктары уодьуганнаабыта. Бу салайааччы атын салайааччылартан ойуччу турар, саха тойотторун кытта өйдөһөн күүскэ үлэлээбитэ, Саха сирин сайдыытыгар сүдү кылааты киллэрбит киһиннэн ааҕыллар. Сибиир генерал-губернатора Михаил Сперанскай ыраахтааҕыттан көрдөһөн, анаан-минээн муораҕа сыһыаннаах киһини анаттарбыта — ол саҕана Саха сиригэр киирэр Чуумпу далайга турар Охуоскай пуорт сайдыытыгар Арассыыйаҕа улахан суолтаны биэрэллэрэ. Афанасий Убаарыскай "Ахтыыларыгар" кини туһунан маннык суруйар: Кини салайбыт сылларын саха дьолунан ааҕар.
InDrive
InDrive (ИнДрайв) — Синет бөлөҕөр сыһыаннаах американскай IT быһаарылары оҥорор тэрилтэ. InDrive тэрилтэ иһигэр InDriver такси өҥөтө киирэр.
Атаах оҕо
Ийэ кутун иитиитэ табыллыбатах, хайа эрэ өттүгэр халыйбыт иитиилээх оҕону сахалар атаах диэн туспа арааран ааттыыллар. Оҕону кыра эрдэҕинэ, бэйэтэ өйдөөбөт кэмигэр аһара маанылыыр, бэлэмҥэ үөрэтэр, атаахтатар куһаҕан, бэлэмҥэ үөрэммит майгылаах, тулуура суох буола улаатарыгар тириэрдэр диэн сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарар уонна оҕону атаах буолуутугар тириэрдии төрөппүттэриттэн быһаччы тутулуктанан тус-туспа арахсалларын быһаарар:
А/. Ыал биир оҕолоох буоллаҕына бэлэмҥэ үөрэтэллэрэ элбэҕинэн атаах буола улаатыан сөп.
Б/. Аҥардас дьахтар оҕотун иитиитэ аҥар, дьахтар диэки өттүгэр халыйарынан атаах буолуон сөп.
В/. Элбэх оҕолоох ыалтан кыра оҕолоро бары көрөн-истэн бэлэмҥэ үөрэтэллэриттэн атаах соҕус буола улаатыан сөп.
Билигин олохпут сайдыылаах диэн ааттанар буолбутун кэннэ ыаллар бары биир эмэ оҕолонор буолуулара уонна аҥардас дьахталлар оҕолонон хаалыылара элбээһинэ оҕолор атаах буола иитиллэллэрин үөскэтэрэ элбээтэ. Аныгы оҕолор кыра да тулуурдара суох, бэйэлэрин тохтотунар кыахтара олус аҕыйаҕыттан, араас быстах быһыыга киирэн биэриилэрэ, аһара туттунуулары оҥороллоро элбээбитэ кыра эрдэхтэринэ атаах буола иитиллибиттэринэн быһаарыллар.
Атаах оҕо сүрүн уратытынан куруук бэлэмҥэ үөрэммитэ, элбэхтик минньигэһи сиэбитэ, киһиргээбитэ, мааныламмыта үгэс буолан олохсуйан, иҥэн хаалыыта буолар. Атаах буола иитиллии киһи улаатан баран олоҕу олороругар улахан уустуктары үөскэтэрин иһин куһаҕаҥҥа үөрэниигэ, куһаҕан майгыга киирсэр. Биир оҕо атаах буола улаатан хааллаҕына олоҕун кыайан олорбокко аймахтары эһиэн сөп. (1,27).
Оҕо улаатан истэҕинэ улаатарыгар туһалаах астарынан аһатыы төрөппүттэртэн ирдэнэр көрдөбүл буолар. Араас амтана минньигэс астары оҕо кыра эрдэҕинэ сиэбэтэҕинэ даҕаны туга да итэҕэстийбэккэ эрэ улаатыан сөп. Хата минньигэһи, саахардааҕы букатын да сиэбэтэҕинэ тиистэрэ ыарыы буолбаккалар бэйэтэ ордук абыраныан, доруобуйата бөҕө буоларыгар олук буолуон сөп. Кыра оҕону минньигэһинэн, саахардааҕынан аһаппакка, сөбүлээн көрөн хааччахтааһын бэйэтигэр улахан туһалаах буолар. Олох сайдыыта диэни сыыһа саныырбытыттан, минньигэс ас элбээбитинэн туһанан оҕону хатаҕалааһын куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ тииһэ ыалдьара олус ыараханнык эмтэнэр, өйүгэр-санаатыгар буортуну, халыйыыны үөскэтиэн сөп.
Урукку, ыраахтааҕы саҕанааҕы кэмҥэ олох кытаанаҕа, ыарахана оҕо иитиитигэр быһаччы дьайан, дьадаҥылар, үлэһиттэр оҕолоро кыра эрдэхтэриттэн үлэлии үөрэнэннэр оҕолор атаах буола иитиллэллэрэ төрдүттэн суох этэ. Арай аһара байбыт аҕыйах баайдар эрэ оҕолорун аһара атаахтатан кэбиһэллэриттэн тугу да үлэлээбэттэрэ, арыгыһыт, хаартыһыт буолаллара, олохторо кылгыыра былыргыны суруйуулартан биллэллэр.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр үлэһиттэр олохторо көнөн, тупсан иһиититтэн, дьон бары үлэлииллэриттэн, сөп буолар хамнастаммыттарыттан оҕолорун иитэллэрэ кэлин, “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн ыҥырыынан доҕуһуолланан, барыларын кэриэтэ атаахтатыыга кубулуйбута. Өй-санаа үөрэҕин суох оҥорбуттарынан туһанан уонна туох барыта үчүгэй буолла, оҕо төрөөтөр эрэ киһи буолар диэн албыҥҥа киллэрэннэр, барыны-бары оҕо туһугар диэн ааттааннар аһара бэлэмҥэ үөрэппиттэрэ, аҥардастыы үөрэхтээх эрэ дьон оҥороору үлэҕэ-хамнаска үөрэтэллэрин бырахпыттара.
Билигин үөрэх-билии сайдыбытынан төрөппүттэр оҕону сахалыы кут-сүр үөрэҕин туһанан аһара атаахтаппакка көрөллөрө-истэллэрэ, иитэллэрэ-үөрэтэллэрэ эрэйиллэр кэмэ кэлэн турар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ араастаан атаахтыыра, ону-маны көрдүүрэ, иллэҥ, оҕотун көрүүнэн эрэ дьарыктанар төрөппүккэ үчүгэй курдук. Биир эмэ оҕолоох буолуу, бу санааны аһара күүһүрдэн кэбиһэриттэн оҕо бары баҕатын тук курдук толорон иһии олохсуйан хаалыан сөп. Арай оҕо улаатан истэҕинэ итинник майгына иҥэн, олохсуйан хааллаҕына, куруук бэлэмҥэ үөрэнэн, ону-маны көрдүүрэ улаатан, элбээн хааллаҕына, төрөппүт санааҕа ылларара дьэ киириэн сөп.
Оҕо улаатан ону-маны көрдүүрэ киирэн истэҕинэ тугу эмэ көрдүүрүн кытта тута ылан биэрэ охсубатахха, бэлэм барыта олус түргэнник кэлэригэр үөрэнэн хаалара суох буолан, атаах киһиэхэ кубулуйара тохтуо этэ. Аан маҥнай бу ылан биэрииттэн туох туһа тахсарын ырытан көрөн баран, кэнники биирдэ биэриэххэ эбэтэр бэйэтигэр ыларга үөрэттэххэ, аан маҥнай бэйэтэ ону-маны оҥорорго үөрэниэ этэ. Ону тэҥэ бэйэтигэр ону-маны булууга ыҥырар баҕа санааны үөскэтинэрэ кэлин бэйэтэ ситиһиини оҥороругар тириэрдиэн сөп.
Барыны бары үтүктэ, батыһа үөрэнии аһара баран атыттартан кыратык да хаалсымаары оҕолору атаахтатан иитэллэр. Ол ыал оҕолоругар ылбыттар, биһиги туох итэҕэстээхпитий диэн санаа баһыйарынан, аны хаалсымаары оҕо бары баҕатын ханнара, толоро сатааһын, бэлэмҥэ үөрэниитигэр тириэрдэр.
«Атаах оҕо арыгыһыт буолар» диэн этиини дириҥник сыаналаан олоххо туһаныы эрэйиллэр. Атаах оҕо бэйэтин этин-сиинин баҕатын кыаммат, туттуммат буола улаатарынан арыгы иһэр, чаллайар, киһиргиир баҕатын кыаммакка арыгыһыт буолар кыахтанар.
Киһиэхэ эт-сиин баҕата диэн эмиэ баар. Уол оҕо улаатан этэ-сиинэ ситтэҕинэ ол баҕата улаатан, атын аҥарын көрдүүрэ күүһүрэр. Уол тулуурдаах, өһөс буоллаҕына, этин-сиинин баҕатын кыана туттунан киһи быһыылаахтык, аһара туттубакка эрэ сылдьыан сөп. Билигин кыра кыргыттарга саба түһэр эр дьон элбээтилэр диэн этэллэр. Кинилэр атаах буола улаатаннар эттэрин-сииннэрин баҕатын чахчы кыамматтарын ити оҥорор ыар быһыылара биллэрэр.
Кыыс оҕо олус эрдэ дьахтарга кубулуйуута баҕа санаата аһара баран сайдарыгар, элбэх эр дьону боруобалыырыгар тириэрдиэн сөбө куһаҕаны, кэргэн тахсыбатын элбэтиэн сөп. Эр дьон кэргэн ылалларыгар биир талан ылар ньымаларынан атын эр киһилиин сылдьыспатаҕын ордук сыаналыыллар.
Билигин өй-санаа сэбиэскэй былаас токурутууларыттан арахсан, босхолонон урукку ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы, туруктаах кэмигэр, төттөрү төннө сатыыр, таҥара үөрэхтэрэ олоххо киирэн эрэллэр. Сахалар бэйэлэрин таҥараларын үөрэҕин олоххо киллэрэллэр. Ол кэм саҕана дьон өйө-санаата быдан олохтоох, сиэри-туому бары тутуһар этилэр, сахалар ахсааннара биллэрдик эбиллэн испитэ, ыар буруйу оҥоруу диэн букатын да суоҕа.
Ол кэмҥэ ыал буолуу сиэрэ-туома былыргылыытынан, энньэлээх уонна халыымнаах ыытыллара, ол аата тапталлаахтар холбоһон ыал буолуулара баайынан-малынан хааччыллан, кэргэнниилэр арахсыылара диэн отой аҕыйаҕа. Кыыс оҕо аан маҥнайгы баҕа санаатынан тэҥнээҕин булунан эргэ тахсыы буоларын таба сыаналыыллара, эдэр сааһыгар эргэ тахсарын ситиһэллэрэ.
Урукку кэмҥэ кыыс оҕо эр киһиэхэ баҕата эргэ тахсыбытын кэнниттэн сайдан, күүһүрэр этэ. Дьахталлар оҕоломмуттарын кэнниттэн баҕалара ордук улаатан иһэр. Дьахтар этин-сиинин баҕа санаатын оҕо баһа эрэ ыган, тэнитэн толору ханнарар кыахтаах.
Билигин, сайдыылаах олох кэлэн кыыс оҕо диэн тыл хаалар кутталлаах. Бобуу, хаайыы аҕыйаан, сиэри-туому тутуспат буолуу элбээн уонна «айыы үчүгэй» диэн сыыһа үөрэх дьайыытыттан аныгы оҕолор аан маҥнайгы боруобалаһыыны кыахтара тиийэр эрэ буоллар оҥорор кыахтаннылар. Ол иһин кыргыттары эдэр дьахталлар солбуйдулар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ аһара атаахтатыы өйүн-санаатын туруга суох оҥорон этин-сиинин баҕатын кыайан кыана туттубат оҥорор. Бу баҕа санаа сайдыыта эдэрдэр боруобалаһыыларын олус эрдэ оҥороллоругар тириэрдэр буолла, саастарын ситэ илик эдэр ийэлэр элбээн иһэллэр.
“Айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн үөрэх ити куһаҕан майгы урутаан сайдыытыгар тириэрдэрин билигин да үгүстэр табан өйдүү иликтэр. Оҕо саҥаны айа, айыыны оҥоро сатыыр санаатыгар аан маҥнайгы боруобалаһыыны кыахтаннар эрэ оҥоро сатыыра куһаҕан быһыыны элбэтэр.
Оҕо уонна улахан киһи өйдөрө-санаалара уратыларын таба өйдөөн туһамматтан, оҕоҕо куттара хаһан уонна хайдах үөскүүлэрин билбэттэн оҕону иитии таҥнары өттүттэн, улахан дьону үтүктүүттэн кэлэн иһэр. Ийэ кут сайдыытын үөрэтии бу таҥнары барбыт үөрэҕи көннөрүүгэ туһалыыр. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун киһи быһыытыгар, бэрээдэктээх буолууга иитии аан бастаан иһиэ этэ.
Өй-санаа сайдыыта хойутаан иһэр. Киһи оҥорбут быһыытыттан өй ылан, өйө-санаата сайдар. Сэбиэскэй былаас өйү-санааны токуруппута билигин да батыһан иһээччилэр баалларыттан уонна оччотооҕу учууталлар, учуонайдар уларыйа иликтэринэн кыайан хаалбакка, өссө да көммөккө сылдьар.
1.	Бэлэмҥэ үөрэнэр. Төрөппүттэрэ кыра эрдэҕиттэн бары баҕатын тук курдук толорон иһэллэриттэн аһара бэлэмҥэ үөрэнэн, онно өйөнөн хаалан, бэйэтэ оҥороро-тутара аҕыйыыр.
2.	Бэйэмсэх. Барыны-бары булан талан оҕоҕо анаан аҕалан иһэллэриттэн аһара бэйэмсэх, барыта миэнэ эрэ диэн өйгө-санааҕа иитиллэр.
4.	Атаах оҕо өйө-санаата туруга суох буолар. Барыта-бары көрдөөтөҕүн аайы баар буолан иһэригэр үөрэнэн тулуура, дьулуура суох буола улаатар.
5.	Атаах оҕо өйө-санаата түктэри диэн сахалар этэллэр. Баҕа санаата туолбатаҕына, туга эмэ табыллыбатаҕына атынынан ситиһэр, иэстэһэр санаата киһи быһыытын аһара барар, куһаҕаны оҥоруута сиэргэ баппат кыахтанар. Атаах кыыс оннооҕор иитэн, үөрэтэн улаатыннарбыт төрөппүт аҕатын ол-бу куһаҕан суолга барытыгар күтүрээн интернеккэ суруйара итини дакаастыыр.
Атаах диэн ийэ кута киһилии быһыыга, бэрээдэктээх, тулуурдаах буолууга иитиллибэтэх оҕо, киһи ааттанар. Өй-санаа бу уратытын сахалар олус былыргы кэмнэртэн ыла билэн олохторугар, оҕону иитэллэригэр туһаналлар. (2,95).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Украина вышивката
Украина вышивката — Араас таҥаска эбэтэр тириигэ украин орнаменынан уруһуй, норуот декоративнай искусствоттан биирдэстэрэ. Сүнньүнэн дьахтар эбэтэр эр киһи ырбаахатыгар, ыскаатырга, сотторго уонна да атын тэриллэргэ оҥоһуллар.
Кэрэни оҥорорун уратынан өссө араас куһаҕан дьайыылартан хаххалыыр диэн итэҕэйэллэр, ол курдук чаҕылхантан, оҕото суох буолуута суохтан, сууттан уонна да атын.
Киһи тириитин таарыйбат курдук тигиллэр, саҕахха, былаачыйа подуолугар. . Уруһуй өҥө уонна тигиллиитин фигурата эмиэ улахан суолталаах.
Cox Enterprises
Cox Enterprises (Кокс Энтерпрайс), АХШ 12 улахан тэрилтэтэ, улахан инновационнай двигательлары, ракеталары уонна ырыа, киинэ устааччы. Онон улахан промышленнай уонна медия империя буолар.
Ас-үөл куттала суох буолуутун күнэ
Бу хамсааһын иһинэн эгэлгэ тэрээһиннэр ыытыллаллар. Холобур, "Ас-үөл куттала суох буолуутун биэс тосхолун" тарҕаталлар:
DigitalGlobe
DigitalGlobe — АХШ тэрилтэтэ, араас спутниктарынан сири үрдүк хаачыстыбалаахтык хаартыскаҕа түһэрэр, Maxar Technologies спутниктарв бас билэр конгломератка киирэр. Сүрүн һакааһы Google каартатыгар туттар.
Караханидтар
thumb|300px|right|Сутук Абдукерим Бограхан [[Кашгария|Кашгарияҕа баар мавзолейа, Артуш к.]] Хара хааннар, караханидтар, ханидтар, хаканидтар (Qoraxoniylar, xoqoniylar, Қарақандар) (942—1212) — Хара хааннар иллэрин салайбыт түүр династията.
Устуоруйа
О. Прицак этэринэн (кэлин С. Г. Кляшторнай уонна Б. Д. Кочнев өйөөбүттэрэ) «бастакы Хара хаан» аатын 840 ыраахтааҕы буолбут Билгэ Күл Кадыр-хаан сүкпүт.
Күл Билгэ хаҕан икки уоллааҕа: Базир уонна Огулчак. Базир уола Абдалкарим.
Ол кэннэ биир үйэ кэриҥэ туох да биллибэт.
960 сыллаахха 200 тыһыынча ураһалаах Харахааннар ислаамы ылыммыттар.
Бу кэмҥэ Сатук Бограхан баһылыктаан олорбут, ислаамы ыларыгар «Харахаан» титуллаах Абдалкаримдиэн ааты ылбыт.
Харахааннар кэмнэригэр улуу түүр суруйааччыта Юсуф Баласагун олорбута.
Урукку кэмҥэ ыалы тэрийии
Олус былыргы кэмнэртэн киһи өйө-санаата кыыллар өйдөрүттэн-санааларыттан өссө сайдан, туспа арахсан, бэйэтин киһи диэн ааттаммыт кэмиттэн киһилии өйө-санаата үөскээн оҥорор быһыылара тупсан, киһилии быһыыларга кубулуйан барбыттар. Дьон өйүгэр-санаатыгар киирбит бу уларыйыы киһи буолар баҕа санааны киллэрэн Киһи таҥараны үөскэппитэ Аан дойдуга тарҕаммыт.
Киһи араас хамсаныылары оҥорор кыахтааҕыттан, күүһэ-уоҕа элбэҕиттэн сыыһа-халты туттунан куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ хаһан да суох буолбат. Онно эбии тиэтэйэриттэн, ыксыырыттан, киһиргиириттэн сыыһа-халты туттунара өссө эбиллэриттэн куһаҕаны оҥороро эмиэ үксүүр. Ол иһин өйү-санааны, оҥорор быһыыны быһаарар айыы диэн сахалыы тыл икки өрүттээх өйдөбүллээх, киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин холбуу ылан быһаарар. Ол аата киһи оҥорбут быһыыта кыайан үчүгэй буолбатаҕына, куһаҕаҥҥа кубулуйуон сөбүн бу тыл биллэрэр.
Киһи өйүн-санаатын уонна оҥорор быһыыларын бу уларыйбат уратытын тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар билэллэрэ уонна тутуһаллара ирдэнэр.
Киһи уонна кыыл, сүөһү өйө-санаата олус чугас сылдьарынан, кыратык сыыһа-халты туттуннахха киһи быһыытын аһара барыы үөскээн кэлэринэн сахаларга “Киһи диэн, киһи буоллаҕа” диэн киһини аһара арбаабат, киһиргэс буолууга тириэрдибэт аналлаах өс хоһооно туттулла сылдьар.
Ханнык баҕарар киһини аһара киһиргэтэн, арбаан абааһыга кубулутуохха сөп. Ол иһин сахалар киһи көрсүө, сэмэй буоллаҕына эрэ сыыһа-халты туттунара аҕыйыырын олохторугар туһаналлар, оҕолорун үөрэтэллэр. Киһиэхэ киһилии сыһыаннастахха эрэ киһи буолан сылдьара, олоҕун олороро кыалларыттан сахалар киһи буолуу уонна Киһи таҥара үөрэҕин үөскэтэн сайыннарбыттар.
Тыһыынча сыллартан ордук кэмҥэ сайдыбыт православнай таҥара дьиэтэ аһара байан уонна диктатураны үөскэтэн аҥардастыы баайдар диэки буолан, халыйан хаалбытыттан үлэһиттэр, саллааттар өрө турууларыгар баайдар өттүлэрин тутуспута. Бу сыыһа суолу тутуһуу содулуттан саҥа үөскээбит дьадаҥылар сэбиэскэй былаастара бары таҥара дьиэлэрин үлтү сыстарбыта, үлэһиттэрин барыларын репрессийэлээбитэ.
Маҥнайгы пятилетка сылларыгар баайдар батталларыттан чахчы босхоломмут үлэһиттэр аһара күүскэ үлэлээннэр дойду сайдыыны ситиһэрин үөскэппиттэрэ. Промышленность сайдыытын урутаан тутуһуу түмүгэр ССРС Аан дойду иккис сэриитигэр кыайыыны ситиһэрэ кыаллыбыта.
Дьон бары тэҥнэр диэн сымыйа этиини тутуһан сэбиэскэй былаас үлэһиттэри, дьадаҥылары барыларын ыган туран үлэлэппитин таһынан, үөрэхтээһини саҕалаан баран эстиэҕэр диэри салгыы ыыппыта. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун тутуспакка аһара баран “Бука бары үрдүк үөрэххэ” диэн ыҥырыыны туһанан үөрэҕи аһара ыыппытын түмүгэр, үлэни мөлтөтөн, хаалыыга тириэрдибитэ. Бары үөрэҕи, чэпчэки үлэни эккирэппиттэриттэн үлэ кыаттарбата үөскээбитэ, ас-таҥас быста аҕыйаабыта.
Сэбиэскэй былаас саҥа олоҕу саҕалаабыта, дьон бары “тэҥнэр” диэн сымыйа этиини сайыннарбыта уонна олох урукку үгэстэрин суох оҥорон умуннарбыта. Саҥа үгэстэри оҥорон туһаҕа киллэрэ сатаабыттара эрээри, өй-санаа сайдыыта бытааныттан олор туһалыы охсубатахтара. “Моральный кодекс строителей коммунизма” диэн саҥа үөрэҕи оҥорон киллэрбиттэрэ эрээри, бириэмэлэрэ кылгаан биэрэн таах хаалбыта.
Сүрэҕэ суох, дьадаҥы дьону үлэлэтэ сатаан үчүгэй үлэһиттэри таҥнары тардыыны үөскэппиттэрэ. Ол курдук үлэлиэн баҕарбат киһи таах үлэлээбитэ буолан саллаҥныырыттан үлэ оҥорон таһаарыыта олус аллараа түспүтэ.
Дьахталлар көҥүл иһин охсуһууну аһара ыытаннар бэйэлэрэ көҥүллэринэн барыыларыгар туһаммыттара, онно эбии араас элбэх туһалаах чэпчэтиилэри оҥотторбуттарын таһынан, эр дьонтон төһө эмэ уһун үйэлээх эрээри, пиэнсийэҕэ эрдэлээн тахсары кытта ситиспиттэрэ.
Дойдуга бас билиини барытын уопсайдаан, чааһынай бас билиини суох оҥорбуттарынан туһанан, эргэ тахсар кыыс энньэтин уонна уол кыттыһар халыымын, урукку ыарахан олох хаалынньаҥынан, батталлааҕынан ааттаан тохтоппуттара. Ыал буолааччылар бары быстар дьадаҥылар курдук, ханна эмэ көрсүһэ түстэхтэринэ, туга да суох холбоһон иһиилэрэ олоххо киирбитэ.
Ыал буолуу былыргы үгэстэрин уларытыы туох содуллаах буолан тахсарын суруйааччы Сиэн Чолбодук маннык арыйар:
- Сөҕөрө диэн – аны урукку курдук суорумньунан эҥин кэпсэтэр, кыыһы, уолу дьоно орооһон холботолууллара бобуллар курдук этэллэр. Онон аны сыһыыттан-хонууттан булсуһан тутуһан, ойохтуу-эрдии буолуохтаахтар. “Хайдах ол, сүөһү курдук”, - диэн Даайа ону ылыммат. “Соҕотох кыыспын ол сыһыыга-хонууга көрсө түспүт мээнэ киһиэхэ биэрбэппин, доҕор, туох аатай, хайа билбэт киһитигэр”. (1,28).
Эдэрдэргэ эттэрин-сииннэрин баҕа санаата элбэҕиттэн уонна туттунар күүстэрэ аҕыйаҕыттан ханна көрсүһэ түстэллэр, таптаабыт курдук санаатылар даҕаны ыал буола оонньуу охсуулара олоххо киирбитэ. Бу аҥардастыы эт-сиин баҕатынан, имэҥ салайыытынан ыал буолуу сайдыыта дьон үлэҕэ-хамнаска мөлтөх, ол оннугар элбэх уу-хаар саҥалаах, сайдыыта суох буор куттаах дьадаҥылар бастаан иһиилэрин үөскэппитэ. (2,56).
Былыргы кэмнэргэ кыыс оҕолору төрөппүттэрэ тэрийэн ыал оҥороллорун, кинилэр баҕа санааларын ситиһэ сатааһыннарын курдук сыаналаан баттабыл, атаҕастабыл курдук ааҕан туораппыттара. Сэбиэскэй былааска үөрэҕи аһара баран өрө тутууларыттан дьахталлар ыал олоҕунан, оҕону иитиинэн, үөрэтиинэн дьиэҕэ олорон эрэ дьарыктаналларын баттабылынан аахпыттара, бырахпыттара, бэйэлэрэ аралдьыйалларын ордорон кыра хамнастаах, бытархай үлэлэргэ үлэлии сылдьалларын сөбүлээбиттэрэ.
Сэбиэскэй былаас дьахталлары былыргы үйэҕэ аһара баттанан олорбуттара диэн туоһулааһыныттан саҥа былаас олортон босхолоон, көҥүллэринэн ыыппыттара, бэйэлэрэ талбыттарынан эр киһини талан ылан эргэ тахсаллара олоххо киирбитэ.
Үлэһиттэр, дьадаҥылар былааһы былдьаан ылбыттарын кэнниттэн ыал олоҕун туһунан ханнык да үөрэхтэрэ, билиилэрэ суоҕа. Былыргыны үрэйиэххэ, алдьатыахха диэн санаалара аһара барбыта, оннооҕор уопсай, кэргэннии олорууну киллэрэн боруобалыы сылдьыбыттара да, хата тохтоппуттара.
Эдэрдэр ханна эмэ көрсүһэ түстэхтэринэ, эттэрин-сииннэрин баҕа санаата элбэҕиттэн сөбүлэһэ оҕустахтарына, ыал буолан иһэллэрин олохтообуттара. Элбэх саҥалаах, ыһа-тоҕо уу-хаар кэпсээннээх, барыны-бары кыайар курдук туттунааччылар, араас сүрэҕэ суохтар, дьахтарга урутаан түһээччилэр бастакы оруолга тахсыбыттара.
Дьадаҥылар бары салайар былааска тииһиммиттэриттэн, үөрэҕи элбэхтик ылбыттарыттан үлэни-хамнаһы кыайбат сайдыыта суох буор куттара дьоҥҥо барыларыгар киэҥник тарҕанар кыахтаммыта.
Көрсүө, сэмэй майгылаах, үлэни-хамнаһы кыайааччылар үрдүктүк сыаналанар кэмнэрэ кэлбитэ эрээри, ахсааннара аҕыйах этэ, элбэхтик саҥарааччыларга, мөлтөх үлэһиттэргэ улаханнык баһыттараннар, кинилэр быыстарыгар биллибэт буолан барбыттара.
Төһө эрэ кэминэн үлэни мөлтөх үлэһиттэр баһылааннар былааннар туолбаттара үөскээбитэ. Ону тупсара сатааннар бары былааннары кыччатыы үлэтин салайааччылар куруук ыыталлара.
74 сыллар ааспыттарын кэннэ сыаналаатахха Россия дьоно барылара дьадаҥылар сайдыыта суох буор куттарынан сутуллан үлэни-хамнаһы кыайааччылар быста аҕыйаабыттара быһаарыллар. Үлэ-хамнас атын омуктартан хаалыыта саҕаланан сэбиэскэй былаас эстибитэ, дьону аҥардастыы үөрэхтии сатааһын мөлтөх өрүтэ арыллан биллибитэ. Олоххо үөскээбит бу халыйыыны тупсарар, көннөрөр сыалтан дойдуну салайар былаас уларыйан ырыынак сыһыаннаһыылара олоххо киирэр кэмнэрэ син кэлбитэ.
Үөрэҕи аһара өрө тутууттан, “үчүгэй” диэн ааттаан арбааһынтан үлэ куһаҕан өйдөбүллэммитэ, дьон күүскэ үлэлиир санаалара быста аҕыйаабыта. Ханнык эрэ кыаммат, итэҕэстээх дьон үлэһит буолалларын курдук этиилэр көр-күлүү курдук тарҕаммыттара.
Дьон бары оҕолорбутун үөрэттэрэбит диэн санааларыттан үөрэх баар сирдэригэр мунньусталлара үксээбитэ. Дьахталлар ордук кыһанан үрдүк үөрэҕи ситиһэр кыахтаммыттара, эр дьон үксүлэрэ дэриэбинэлэргэ үлэлии хаалбыттара.
Үрдүк үөрэхтээх дьахталлар үөрэҕэ суох эр киһиэхэ эргэ тахсаллара быста аҕыйаабыта, арыычча кыанар эр дьон нуучча дьахтарын кэргэн ылаллара олоххо киирбитэ, олохтоох омук дьахталлара аҥардас хаалыылара элбээбитэ. Сэбиэскэй былаас үтүөтүнэн омукка аҥардас дьахталлар, тулаайах оҕолор үксээбиттэрэ, дьон олохторо көммүтүттэн оҕолору иитии сымнаан, букатын да хаала сыһан, атаахтатыы диэки халыйбыта.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьоҥҥо үчүгэйдик иһиллэр ыҥырыылары элбэхтик туһаналлара. “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн үчүгэйдик иһиллэр, оҕо иитиитигэр быһаччы сыһыаннаах ыҥырыыны киэҥник туһананнар, оҕолору барыларын атаахтык, маанылаан иитиини тарҕаппыттара.
Өй-санаа, таҥара үөрэхтэрин суох оҥоруу түмүгүнэн дьон аһара барар санаалара элбээбитэ. Араас сыыһа-халты туттунааччылар элбээбиттэрин тэҥэ, арыгыһыттар, наркоманнар үксээбиттэрэ. Бу өй-санаа үөрэҕэр оҥоруллубут халыйыылар түмүктэринэн Россия дьоно үлэни-хамнаһы кыайбаттара улаатан, майгылара куһаҕан өттүгэр уларыйбытын тэҥэ, ахсааннара аҕыйаан иһиитэ үөскээбитэ.
Сэбиэскэй былаас тобохторо; суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ уонна учуонайдар “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэннэр, “айыы үөрэҕэ” диэн албын итэҕэли оҥороннор өй-санаа үөрэҕин билбэт буолбут, атеистыы санааланан хаалбыт дьону албыннарыгар киллэрэ сылдьаллар. “Айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этии оҕо өйүн-санаатын ордук күүскэ буккуйар, ону-маны, буолары-буолбаты оҥоро сатыырын үксэтэн, сыыһа-халты туттунарын элбэтэр.
Эдэрдэр айыыны оҥорор санаалара элбээбитэ ыал олоҕо туруктаах буолуутун суох оҥорбута. Ону тэҥэ тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн тылы “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйаннар солумсах буолуулара улаатан саҥаттан саҥаны боруобалыыр санаалара улаатан саҥа ыаллар арахсыылара үксээбитэ.
Билигин ырыынак кэмигэр төрөппүттэр оҕолорун өйө-санаата киһи буолуу, киһилии быһыыланыы диэки хайысхаланан сайдарын баҕардахтарына, бу сыыһа, албын үөрэҕи тохтотторуо этилэр.
Онон сэбиэскэй былаас ыал буолуу былыргы үгэстэрин суох оҥорон дьадаҥылар сайдыыта суох, үлэлиэхтэрин, хамсаныахтарын баҕарбат буор куттарын дьоҥҥо барыларыгар тарҕатан үлэһит дьону аҕыйаппыта уонна эр дьону быста мөлтөтөн үлэ-хамнас кыаллыбатын үөскэппититтэн бу былаас бэйэтэ эстибитэ. (3,27).
Туһаныллыбыт литература
9. Сиэн Чолбодук. Күнүскү күн аннын диэки. - Дьокуускай: Бичик, 2004. – 144 с.
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. – 156 с.
Navy Federal Credit Union
Navy Federal Credit Union (сахалыы Америка байҕал боотурдарын Федерал Кредитнай түмсүгэ) - АХШ саамай бөдөҥ кредитнай түмсүүтэ уонна 13 мөллүйүөн кыттааччылаах.
VEKA
VEKA — Германия түннүк оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир саамай улахан түннүк оҥорор тэрилтэ, 40 омук сиригэр (олор иһигэр Саха Сиригэр) үлэлиир. Asahi Glass конгломератка киирэр.
Бэйэтэ Fortuna 500 састаабар холбонор.
Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета(УСМУ) - Арассыыйаҕа Екатеринбург куоракка баар, Свердловскай уобаласка соҕотох, быраастары уонна провизордары бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
250px
Устуоруйата
1930 с.от ыйын 10 күнүгэр РСФСР НКС таһаарбыт анал уурааҕар олоҕуран 1931с. кулун тутар 1 күнүгэр 1 лечебнай-профилактическай факультеттаах Свердловскайдааҕы мэдиссиинэ института арыллыбыт.
Компьютер буортута
Компьютер буортута диэн кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар куһаҕан дьайыыта ааттанар.
Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Устуоруйата
1979 с.институт Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт.
Компьютер буортута
Аан дойдуга аҥардастыы үчүгэй диэн туох да суох, куһаҕан син-биир ханна эрэ баар, сырдык, чаҕыл күммүт кэнниттэн хараҥа, тымныы түүн халыйан тиийэн кэлэр. Сылааһынан угуттуур самаан сайыммыт кэнниттэн кырыалаах, тымныы кыһыммыт эргийэн кэлэн иһэр. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этии чахчы сир үрдүгэр баар туохха барытыгар сөп түбэһэр уонна бу өрүттэр солбуйсан биэрэллэрин быһаарар.
Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Устуоруйата
1995 с. Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут. 2013 с.акадьыамыйа Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета статуһу ылбыт. Ректор - Ковтун Ольга Петровна.
Компьютер буортута
Бары улахан дьон үлэҕэ, үөрэххэ туһанар, онто суох табыллыбат буолбут компьютердара араас уустук оонньуулары оонньуурунан оҕолор ордук сөбүлүүллэр. Билигин оҕолор оонньуулларыгар аналлаах туспа, ураты кыахтаах компьютердары анаан-минээн оҥорор буоллулар.
Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Структурата
-7 факультеттаах 1. Лечебнай-профилактическай факультет 2. Педиатрическай факультет 3. Стоматологическай факультет 4. Медико-профилактическай факультет 5. Фармацевтическай факультет 6. Психолого-социальнай үлэ факультета 7. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмнээһин факультета -Үрдүк үөрэх иннинээҕи бэлэмнэнии киинэ -каадырдары бэлэмнээһин салалтата -инновационнай-информационнай технологиялар салалтата -АХР салалтата -экэниэмикэ, бух.учуот уонна отчуот салалтата -быраабы хааччыйыы салалтата -научнай-чинчийии салалтата -иитии уонна үөрэх кэнниттэн үлэ салалтата -методическай үөрэх салалтата научнай-чинчийэр киин лаборатория -научнай бибилэтиэкэ -түмэл
Сыганчар
Сыганчар - эһэлэрэ эбэтэр эбэлэрэ бииргэ төрөөбүт дьоннор.
Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета
Рейтиннэрэ
2019 сылга. 1. RAEX 100 Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 85-с миэстэ. 2. Екатеринбург үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2-с миэстэ. 3."Три миссии университета" 2020 норуоттар ыккардыларынааҕы рейтиҥҥа: 1401-1500-с миэстэ. 4. "Рейтинг влиятельности вузов России"2020: 69-с миэстэ. 5. "Рейтинг лучших вузов России RAEX 100"2020: 89-с миэстэ 6. "Три миссии университета" 2020 Арассыыйа университеттарыгар: 87-101-с миэстэ. 7. Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинэ RAEX2019 "медицина и здравоохранение" предметка 29-с миэстэ. 8. 2019 с. Уопсай рейтиҥҥэ "Выше среднего по стране" бөлөххө киирбит уонна 230-с миэстэ.
Ссылкалара
https://vuzopedia.ru/vuz/1862 http://www.uralucheba.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=640&Itemid=56 https://usma.ru/news/uralskij-gosudarstvennyj-medicinskij-universitet-vpervye-voshel-v-rejting-rossijskix-vuzov-nacionalnoe-priznanie-2019/ https://www.provuz.ru/vuz/usma/rating/
Компьютер буортута
Компьютер улахан дьон үлэлэригэр, үөрэхтэригэр чахчы көмөлөһөр буолан бары үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыы курдук сананыллар. Олох сайдан иннин диэки баран сыҕарыйан истэҕинэ, компьютер олус улахан куһаҕаннааҕа, оҕону иитиигэ улахан буортулааҕа арыллан тахсан иһэр. Ол барыта саҥаны айыы кэнниттэн куһаҕана, буортулааҕа кэлин биллэн тахсарынан быһаарыллар. Сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэхтэрэ айыы өссө оҥоруллуон инниттэн сэрэтэрин куруук, тугу барытын оҥорорго туһаныллар.
Компьютер оҕо өйүн-санаатын буорту оҥорорун, куһаҕан үгэстэри иҥэрэн кэбиһэрин арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр арыйан туһана иликтэр.
Компьютер оонньууларыттан оҕолор ыарыы буолаллар диэн этиини Кытайга уонна Кореяҕа туһаналлар. Оҕо өйө-санаата куһаҕан өттүгэр уларыйыытыгар компьютер оҥорор дьайыытын арыйан 2001 сыллаахха суруйуу “Туймаада саҥата” уонна “Кыым” хаһыакка бэчээттэммиттэрэ.
Компьютер куһаҕанын быһаарыыта сахалыы кут-сүр үөрэҕэр тирэҕирэрэ оруннаах. Оҕо ийэ кута үөскээһинин үөрэтии ити быһаарыыны ылынарга тириэртэ.
Оҕо ийэ кута кыра эрдэҕинэ 1 сааһыттан 5 сааһыгар диэри түргэнник үөскээн, өйгө-санааҕа иҥэр диэн сахалыы кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Бу ийэ кута үөскүүр кэмигэр оҕо элбэхтик дьону ытыалыыр оонньуурунан оонньоон соннук ытыалыыр өйү-санааны үгэс оҥостон иҥэринэн кэбистэҕинэ, кэлин өйө-санаата баайыллан ийэ кута салайар кэмигэр киирэн хааллаҕына, бэйэтэ дьону ытыалаан кэбиһиэн сөп.
Сахалар «Киһиэхэ куһаҕаны санаама, бэйэҕэр тиийиэҕэ» диэн этиилэрэ кут-сүр үөрэҕинэн табатык дакаастанар. Куһаҕан санааны элбэхтик санаан үгэс оҥостон кэбистэҕинэ, киһи бэйэтэ ол санаатын толорон кэбиһэр куттала үөскүүр.
Компьютер оонньуута ыарахан ыарыыга кубулуйбутун бэлиэтинэн «Оонньоомо» диэн бобо сатаабыт ийэтин оҕото сүгэнэн кэрдэн кэбиспитэ буолар.
Дьахталлар олорон эрэ кыра оҕолорун көрбөккө, үлэлии эҥин сылдьалларыттан оҕолор аныгы үйэҕэ бары дьиэлэригэр олорон эрэ компьютерынан оонньууларга ыллараннар ыарыы буолан эрэллэр. 2012 сыллаахха алтынньыга НТВ-га «Дети матрицы» диэн передачаҕа оҕолор өйдөрүн-санааларын компьютер оонньуута буккуйарын туһунан кэпсээтилэр. Кинилэр сахалар кут-сүр үөрэхтэрин билэллэрэ эбитэ буоллар передачалара ордук туһалаах, тиийимтиэ буолуо этэ.
Өй-санаа сайдыыта үрдүкү таһымҥа тахсан, чыпчаалын ситиһэн, аны төннүү суолугар киирэн сылдьар. Саҥа үүммүт үһүс тыһыынча сыллар, бэстилиэнэй тыһыынча сыллара буолаллар уонна дьон өйө-санаата таҥнары түһэр, урукку кыыллар өйдөрүгэр-санааларыгар төннөн барарын биллэрэр.
Компьютер сайдыыта дьон өйө-санаата сайдыытын, суоттуур, толкуйдуур дьоҕура сайдарын суох оҥорон эрэр. Аҥардас калькулятор тарҕаныыта дьон ахсааны өйдөрүнэн ааҕан-суоттаан таһааралларын букатын суох оҥорбута. Билигин дьон кыра да ахсааны суоттаары калькулятор үрдүгэр түһэн иһэллэр.
Интернет сайдыыта дьон бары ситиспит ситиһиилэрин түмэн, мунньан тарҕатыыта бары олору түргэнник туһаналларын үөскэтэр. Дьон уһуну-киэҥи толкуйдуу, анаара сатаан өйдөрүн-санааларын эрчийэллэрин, сайыннаралларын оннугар, бэлэми ылан туһаналлара элбээтэ. Бу бэлэм өй-санаа элбэҕэ киһи бэйэтин өйүн-санаатын сайыннарарын, өйдүү сатаан эрчийэрин суох оҥорор, бэлэми эрэ туһанарын үөскэтэр.
Кэрэ кэнниттэн кэрэх диэн тылбыт үөскүүрүн уонна уларыйбат турукка киириини бэлиэтиирин билигин аахайбакка сылдьабыт эрээри, бу кэрэхтэр баар буолан иһэллэр.
Улахан дьоҥҥо олус улахан туһаны оҥорор компьютер оҕо иитиитигэр оҥорор буортута ордук улахан. Оҕо кыра эрдэҕинэ куһаҕан, охсуһар, дьону ытыалыыр үгэс иҥэн хаалбатын туһугар маннык оонньууларынан оонньотумуохха наадатын оҕолорун өйө-санаата туруктаах буола улаатарыгар кыһанар төрөппүттэр билэн, тутуһаллар. (1,19).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Apollo Global Management
Apollo Global Management, АХШ уонна Дьоппуон биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ инвестиционнай холдиҥ, Дьоппуоҥҥа, Америкаҕа, Канаадаҕа, Мексикаҕа, Кытайга, Арассыыйаҕа, Германияҕа, Англияҕа, Францияҕа, Бразилияҕа элбэх тимир оҥорор, ас таҥас оҥорор тэрилтэлэр акцияларын 10-30% бас билээччи. Улахан финансовай конгломерат.
Салалтата — Токио уонна Нью Йорк, сүрүн офиһа Нью Йорк.
Кыыс башнята (Стамбул)
мини|Кыыс башнята мини|Кыыс башнята мини|Кыыс башнята Серальр тумсата мини| Константинополь картата (1420s-1430s)) флорентийскай картограф Кристофор Бондельмонт тас дьүһүннээх Пери хоту Көмүс Муоһа Константинополь соҕуруу уонна кыыс башнятыгар, байҕал ортотугар, муора кытыытыгар Ускюдара Азия өттүгэр Босфор. мини| Босфорга Соҕуруу киирии аттыгар баар кыыс башня Серальо тумсата кэнники былааҥҥа.  мини| 10 лира банкнотатын реверса (1966-1981)) Кыыс башнята (Леандрова башнята, Kız Kulesi)- Стамбул Босфор силбэһиитигэр Азия чааһыгар Үшкүдар оройуонугар баар. Башня куорат биир бэлиэтэ буолар. Ол курдук Айвазовскай «Ландров башнялара Константинополька»болуотунатыгар (1848) баар.
Остуоруйата
411 сыллаахха башня кытта бастакы сибээстээх историческай сведениялэр кини тутуллубут таас хайалаах сир туһунан соччо эрэ буолбакка, историческай сибидиэтэлистибэлэр кэпсииллэр. ., Афиналар уонна Спарта икки ардыларыгар кыргыһыы кэмигэр, Византия Спарта өттүгэр барбыта. Ол курдук европейскай чаас Спартаҕа, Азиатскай Афиныга көспүтэ. Тиһэҕэр, Афина кыайбыта эрээри, Византия сыһыаннарыгар кинилэр ханнык да дьайыылары оҥорботохторо. Кыайыылаахтар Босфор хонтуруолун ылан, ааһан иһэр хараабылтан нолуогу ылаллара.
Башнялары тутуу туһунан хас да версия баар. Кыыс башнятын биир быһаарыытынан Персия хараабылларын Босфорскай силбэһиитин ааһалларын хонтуруоллуурга Алкивиад афинскай полководец туппут. Кини хайалаах кытылга нолуок хонтуоратын туттарбыт. Ол да буоллар ол бириэмэҕэ башня баарын туһунан ханна да ахтыы суох.
Иккис быһаарыынан — башняны Улуу Константин император бырабылыанньатын кэмигэр тутуллубут харабыл вышка быһыытынан.
Кэлин Константинополь ылыыта (билигин Стамбул) 1453 сыл туроктар ылбыттарын кэннэ бу кыра форт туох да буолбатах бөҕөргөтүү сыалыгар туһаныллыбыта. Кэлин ол сиргэ Мрамор муоратыгар туһаайыллыбыт мастан тутуллубут маяк туроурбуттара.
Осмаан империйэтин бириэмэтигэр башня сүрүннээн хараабылга түүннэри- күнүстэри, оннооҕор, туманнаах күҥҥэ маяк быһыытынан сулууспалаабыт. Шторм бириэмэтигэр кыра оҥочолор куттала суох башняҕа баайталыыллара. Официальнай бырааһынньыктарга башняттан пушкаттан ыталлара. Ону таһынан араас бириэмэҕэ араас сыалга туһаныллара. Ссылкаҕа ыытыллыбыт эбэтэр өлөргө уураахтаммыттары өлүүгэ ытыан иннинэ башняҕа туталлара
Хаста даҕаны сир хамсааһыныттан, баһаартан, эмсэҕэлээбэтэ. 1720 сыллаахха барыта кэриэтэ умайбыт. Улуу Визир Дамат Ибрахим-паша башняны саҥаттан таастан хаттаан сөргүтэн, сибиниэс хоруобуйалаах, элбэх түннүктээх башняны саҥаттан туппута. 1829 сыллаахха кыыс башня холера тарҕаныытын бириэмэтигэр изолятор-балыыһа быһыытынан үлэлээбитэ. Сотору буолан баран 1832 сыллаахха, II Махмудбылааһын бириэмэтигэр башня бүтэһик капитальнай өрөмүөнэ ыытыллыбыта. 1857 сыллаахха маяк салалтатын кэмитиэтин дьаһалыгар киирбитэ уонна французскай компаниялартан биирдэстэригэр башняны маякка уларытарга сорудахтаммыта, ол 1920 сыллаахха толору автоматизацияламмыта. Башня маяк быһыытынан сүүс сыл кэриҥэ туһаммыт.