cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пикачу
ПИКАЧУ (ピカチュウ, Пикачу) — Pokémon мультигын биир сүрүн героя. Ордук Өймөкөөҥҥө баар биир ураты көстүүнү — покемонунан буолар Япония оонньууларын кэнниттэн дизайнер Перон Сюмори утарсааччыларын хамаандатын кытта аан бастаан компьютернай оонньууларга, онтон кэлин кэлин сиквеллэргэ көстүбүт. Пикачаны ордук биллэр уонна популярнай покемоннартан биирдэстэрэ франшиза официальнай талисмана буолар, кэнники сылларга Япония поп- култууратын икона буолбут.
Пикачаны атын покемонтан, Пичка, онтон Пикачаны кэлин Райчекка эволюционнай буолуон сөп. Чымынаайыга пикачаны аан дойду үрдүнэн быраҕыллыбыт электростанцияларга, тыаларга, дэхсилэргэ, арыт хайаларга уонна арыыларга, ону тэҥэ аан дойду үрдүнэн быраҕыллыбыт электростанцияларга үгүстүк олороллор. Электрическэй тииптээх буолан, Пикачаны бэйэтин суочкаларыгар мунньунар уонна ону көмөтүнэн атаакалыыр наадатыгар эмиэ мунньунуон сөп. Аан дойду иһигэр Пикачка покемон- кутуйах буолар диэн бигэргэтэр.
Detective Pikachu (яп. Саха сиригэр тайҕатыгар тайҕатыгар: саҥа хамаанда төрөөн- үөскээн) — Н. Кини 2013 сыл алтынньытыгар анаммыта. 2016 сыл олунньутугар Япония ырыынагар оонньуур бастакы эпизода тахсыбыта, оттон толору (икки эпизод) оонньуу кулун тутар 23 күнүгэр 2018 с. тахсыбыта. 2019 сыл ыам ыйыгар "Покемон: Детектив Пикачу" диэн ааттаах оонньуу экранизациятыгар таһаарыллыбыта.
Быһаарыылар
Línia evolutiva de Pichu Seznam pokémonů (21-40)
1232
1232 сыл.
Саввин Виктор Афанасьевич
Виктор Афанасьевич Саввин (14.03.1908—1978) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха АССР народнай артыыһа, РСФСР үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара
В. А. Саввин 42 сыл устата Саха тыйаатырыгар 250 оруолу оонньообут.
''«Болтоҥо ытык кырдьаҕаһа Дмитрий Васильевич Кривошапкин, 1961 с. Дьокуускай куоракка киирэ сылдьан Саха театрыгар С. П. Данилов «Сахалар ааттарыттан» диэн пьесатын көрөн тахсан баран: «Бииктэр Саабын булчут оруолун оонньоото. Тор курдук бытыктаах, сүүһүн мыччыһыннары туттан кэбиспит, хараҕын уота чаҕылыҥнас, саҕынньахтаах, хара киэпкэлээх, үрүҥ моойторуктуу килиэккэ былааттаах киирэн кэлбитигэр көрөөччүлэр дохсуннук таһыннылар, артыыспыт оруолугар киириитин өр мэһэйдээтилэр. Онтон саҥаран-иҥэрэн барбытыгар, аны, сахсырҕа кынатын тыаһа иһиллэр уу чуумпута буолла. Виктор Афанасьевиһы дьон ытыктыыр да эбит»''
''«Виктор Афанасьевич ханнык баҕарар оруоллары толордоҕуна, Болот Боотур эппитинии «киһини үмүрү тардар» алыптааҕа. Ол курдук, оруолугар киирдэҕинэ ончу уларыйан, саҥалыын-иҥэлиин, туттардыын-хаптардыын бэйэтигэр букатын маарыннаабат буола түһэрэ. Ойуунускай олоҥхотуттан Уот Уһутаакыны оонньоон икки эриллэҕэс муостанан, хараҕын өҥүргэһинэн көрөн, бүтүннүү түү таҥастанан, тимир симэх иилинэн, дьигиһийэн-дьаҕыһыйан, иһин түгэҕиттэн эҥсэн, күүгүнэччи-көҥкүнэччи ыллаан ыһыахтаан, илбиргэһэ-салбырҕаһа салыбыраан, көрөөччүлэр куттарын көтүтүөх айылаах ыстаҥалаан, дьиҥ илиэһэй илэ бэйэтинэн этэ. Онтон мин кини хайдах бэлэмнэнэрин, ити оруолларын билэр эрээри, сырыы ахсын уйулҕам хамсыыра.»''
Павлов Семён Павлович
Павлов Семён Павлович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, разведчик.
Олоҕун олуктара
1923 с. Бэрдьигэстээххэ төрөөбүтэ. 1942 с. армияҕа ыҥырыллыбыта. Семён Павлов 1943 с. саҥатыттан саҕалаан сэриини 1945 с. Прага куоракка түмүктүөр диэри 22-с Фастовскай мотострелковай биригээдэ иккис батальонун бастакы ротатыгар автоматчигынан, разведчигынан сэриилэспитэ. Биэс төгүл бааһырбыта да госпиталларга эмтэнэн үтүөрэ-үтүөрэ бэйэтин чааһын булан, салгыы кыргыһыы хонуутугар төннөн испитэ.
Биригээдэ чулуу разведчига үс уордьанынан, элбэх бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Бу наҕараадалар хас биирдиилэрэ хорсун буойуҥҥа ханнык сыананан тиксибиттэрин командование наҕараадалыыр лиистэриттэн көрүөххэ сөп. Холобурга маннык быһа тардыыны ааҕыаҕыҥ: «Фастов к. иһин кыргыһыыларга т. Павлов хорсун буойун буоларын көрдөрдө. Куорат анныгар өстөөх 32 саллаатын, эппсисиэрин кыдыйда, фельдфебелы билиэн ылла. Фастов-2 станция иһин охсуһууга, өстөөх тыылыгар киирэн 2 миномет расчетун, 5 фашиһы суох гынна. Ручной пулемётунан өстөөх танковай десанын, 18 саллаатын, 2 эпписиэри өлөрдө». Докумуон бу аҕыйах тылларыгар хайдахтаах геройство көрдөрүллэрий?! Соҕотох бу түбэлтэ Семён Павлович куттанары билбэт эр санаалаах герой буоларын туоһулуур.
Оттон сэрии бүтүөр диэри өссө элбэх бойобуой холобурдары көрдөрбүтэ. Аҥардас докумуоннарга киирбитинэн 130-ча фашиһы суох оҥорбута. Павлов бэйэтээтэринии, командирдар бэйэлэрэ харахтарынан көрбүттэрин эрэ билинэллэрэ, оттон разведчик түүн-күнүс сырыыларын, өстөөх тыылыгар хапсыһыыларынкомандирдар барытын ааҕар кыахтара суоҕа. «Туйгун разведчик» бэлиэлээх буойун бэйэтэ этэринэн, кини инники кирбиини баһаам элбэхтэ туораабыта. Семён Павлов — сулуһа суох герой. Кырдьаҕас буойун 2011 с. олохтон туораабыта.
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмэ
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмэ - 1937 сылааахтан 1990 сыллаахха диэри Үрдүкү Сэбиэт куруук үлэлиир уоргана, хас ыҥырыы аайы (сэбиэт талылыннаҕын аайы) бастакы сиэссийэҕэ талыллара.
Бөрөсүүдьүмҥэ бэрэстээтэл, икки солбуйааччы, сэкирэтээр уонна 11 чилиэн киирэллэрэ.
Эбилгэ дацаана
Эбилгэ дацаана «Хамбыын Сүмээ» (དགའ་ལྡན་བཀྲ་ཤིས་ཆོས་འཁོར་དགའ་ལྡན་བཀྲ་ཤིས་ཆོས་འཁོར་ Гандан Даши Чойнхорлин; бур. Түгэс Баясгалантай Үлзы Номой Хүрдын Хийд — «Дьолу аҕалар уонна үөрүүнэн туолбут үөрэх эргиирин уйата») — буддизм манастыыр-дацаана, Арассыыйа буддизмын Саҥхатын киинэ.
Устуоруйа уонна архитектура мэҥэтэ. Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр Эбилгэ оройуонун Үөһээ Эбилгэ диэн Улан-Удэ ттэн 36 килэмиэтирдээх сэлиэнньэҕэ баар.
Устуоруйата
Буддизмы ССРС-ка 1930-с сылларга отой суох гыммыттара. Аҕа дойду Улуу сэриитин бүтүүтүгэр дойду үрдүнэн сыаркаптары, мэчиэттэри, дацааннары сөргүтүү саҕаламмыта. Бүрээт-Монгол АССР-ын Совнаркома ыам ыйын 2 күнүгэр 1945 сыллаахха  тахсыбыт № 186-ж «Об открытии буддийского храма „Хамбинское Сумэ“ в улусе Средняя Иволга» уурааҕынан саҥа дацааны арыйарга көҥүл биэрбитэ. Өрөспүүбүлүкэ буддиистара харчы уонна итэҕэл малын-салын хомуйан барбыттара. Хомуллубут харчыннан Ошор-Булаг диэн сиргэ мас дьиэ туппуттара, дуҕан көрүҥүн биэрбиттэрэ. Сураҕы истэн итэҕэллээх дьон кэлэн тутууга көмөлөһөр буолбуттара.
Оннук 1945 сыл ахсынньы 12 күнүгэр  гэбшэ Галсан Хайдуб диэн киһи салалтатынан бастакы аһаҕас «Сахюусан хурал» диэн сиэр-туом оҥоһуллубута. 1946 сыл олунньутугар саҥа дьыллааҕы сиэрдэр-туомнар  — «Сагаалганай хурал» — туох баар каноннары тутуһан ыытыллыбыттара. Бастакы Цогчен-дуҕан 1948 сыллаахха тутуллубута, кэлин иккис цогчен тутуллубутун кэннэ бу дьиэ бөлөһүөпүйэ факультетын Чойра-дуҕана буолбута.
1951 сыллаахха былаас дацааҥҥа сирин тыыран биэрбитэ. Ол кэннэ ламаалар олорор дьиэлэрэ, хаһаайыстыбаннай тутуулар баар буолбуттара. 1970-с сылларга манастыыр билигин баар үгүс дьиэтэ тутуллубута. 1970 сыллаахха иккис аҕыс эркиннээх Цогчен-дуҕан тутуллубута, 1976 сыллаахха үһүс собуор хыраама тутуллубута, ол кэлин Деважин Сумэ буолбута.
1991 сыллаахха дацаан иһинэн Дамба Даржа Заяев аатынан «Даши Чойнхорлин» Буддизм университета аһыллыбыта. Билигин онно сүүсчэкэ усутудьуон - хувараак - үөрэнэр. Университет 4 факультеттаах: бөлөһүөпүйэ, тантра, иконография уонна мэдиссиинэ.
2002 күһүнүгэр Эбилгэ дацааныгар Этигэлов Хамбо-ламааны аҕалбыттара. 2003 сыл тохсунньутугар кинини харайар хыраам тутуутун туһунан быһаарыныы ылыныллыбыта. Бу дьиэни Янганжин дацаанын билигин суох Дэважин-дуганын бырайыагынан туппуттара. Ол дьиэ бырайыагын Этигэлов бэйэтэ оҥорбут уонна дьиэтин 1906 сыллаахха туттарбыт эбит. Хыраам 2008 сыл алтынньы 31 күнүгэр үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыбыта.
Билигин дацааҥҥа күн аайы хурааллар ыытыллаллар, үөрэх көмүскээччилэригэр сахюусааннарга аналлаах сиэр-туом уонна атын сиэр-туом ыытыллар. Дацааҥҥа элбэх паломник уонна араас дойдуттан туриистар сылдьаллар.
Дацаан дуҕаннара
Маны таһынан манастыыр сиригэр Хамбо-ламаа олорор дьиэтэ, бибилитиэкэ, «Даши Чойнхорлин» Буддизм университетын үөрэтэр дьиэлэрэ, сайыҥҥы гостиница, буддизм ускуустубатын түмэлэ, ытык субурганнар, араас тутуулар, таба иитэр вольер бааллар.
Дацааҥҥа ыалдьыты көрсөр киин баар, онно хурааллар хаһан буолалларын, ханна хонуохха сөбүн уонна да атыны билиэххэ сөп. Дацаан хаҥас киирэр аанын аттыгар атыылыыр лааппылар бааллар, онтон буддизмҥа сыһыаннаах табаардары ылыахха сөп.
Манастыыр тас өттүгэр кыра стадион баар, онно бүрээттии күрэхтэһиилэр ыытыллар — тустуу, оҕунан ытыы. Дацаан илин өттүгэр ипподром баар.
Көлө
Манастыыртан соҕуруу 5 килэмиэтирдээх сиргэ  Улан-Удэ — Кяхта  А340  автомагистраль ааһар. Улаан-Үдэттэн оптуобустар Эбилгэҕэ (Иволгинскайга) диэри, онтон эмиэ оптуобустар сылдьаллар.
Ииннээх
Ииннээх, Өлүөхүмэ улууһун Дэльгэй нэһилиэгэр баар бөһүөлэк. Улуус кииниттэн 141 км. Нэһилиэнньэтин ахсаана 200 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ уонна хортуоппуй үүннэрии.
Кузьминнар дойдулара.
Mitsubishi Motors
Mitsubishi Motors, Дьоппуон дойдутун иккис улахан массыына онорор тэрилтэтэ (Toyota кэнниттэн) уонна аан дойду биир улахан автомобильнай собуота буолар. Бу тэрилтэни Mitsubishi бас билэр.
Кэтэһэн-кэтэһэн кэлтэгэй буоллум
Кэтэһэн-кэтэһэн кэлтэгэй буоллум (кэтэһэрбэр кэлтэгэй хамыйах буоллум) — сомоҕо домох.
Сомоҕо домох суолтата
Олус өр күүттүм (элэйиэхпэр диэри өр күүттүм).
105
105 сыл.
Делауэр
мини| Делауэр Delaware
Дьойгуо
Дьойгуо  (, Пескарь Солдатова) — хоччоххой балык.
Саха сиригэр Бүлүү өрүскэ уонна Өлүөнэ орто уонна үөһээ сүүрүгэр үөскүүр. Сэдэх көрүҥ.
Аһылыга
Уу үөннэринэн уонна уу салахайынан аһылыктанар.
Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Кытайдар
Кытайдар Саха сиригэр
Кытайдар Саха сиригэр олороллорун туһунан быстах сурахтар 19-с үйэ диэки баар буолбутттара. Ол кэмҥэ кинилэр тыа хаһаайыстыбаҕа, көмүс хостооһуҥҥа, уо.д.а. араас хайысхаҕа үлэлиир этилэр. Архыып докумуоннара көрдөрөллөрүнэн Кытай уонна Саха сирин икки ардынан күргүөмнээх эргиэн бара турара.
Кытай дьонун күргүөмнээх кэлиилэрэ 1914 сыллаахтан Ленскэй табаарыстыба Маньчжурия рудниктарыгар кытай үлэһиттэрин хомуйааһынын кэннэ саҕаламмыта. Саха сиригэр Сэбиэйскй былаас туруоруллубутун кэннэ кытай үлэһиттэрэ промышленность араас тэримньитигэр үлэлииллэр этэ, да буоллар көмүс хостооһуна сүрүн дьарыктара этэ. Алдаҥҥа көмүс көстүбүтүн кэннэ (1923 с.) маҥнай олорор дьон көмүсчүттэр этилэр, олортон улаханнара кытайдар уонна кэриэйдэр. 1928 с. кытайдар көмүс хостооччулартан уонна үлэһиттэр ахсааннарыттан 60% этилэр.
Кытайдар атын дьарыктарынан сир оҥоруута, чуолаан эттэххэ, оҕуруот аһын үүннэрээһинэ этэ.
Ол кэмҥэ кытайдар бэйэлэрин бэйэлэрэ салайан үксүн туспа олоро сатыыллар этэ. Олохтоохтору кытта ситим суоҕа. Олохтоох аһы, таҥаһы соччо ылбакка эрэн барытын бэйэлэрин маҕаһыыннартан ылан олороллор этэ. Улахан аҥара нуучча тылын билбэтэ. Кытайдар барылартан саамай куһаҕан усулуобуйаҕа үлэлиир этилэр. Ол да буоллар Алдан партията кытайдар иитилэригэр болҕомто уурар, пропагандалыыр үлэни тарҕата сылдьыбыта.
Саха сиригэр үлэлии кэлбит кытайдар улахан ахсааннара — үлэлиир кыахтаах, сулумах эр дьон этилэр. Сорохтор кэлин саха дьахталларын, үксүн Хатыҥ Үрэх диэн сэлиэнньэттэн, ойох ылаллара. Маннык кэргэнниилэр оҕолоро үксүн ийэлэрин араспаанньаларын ыланнар, кэлин олохтоох нэһилиэнньэни кытта букатын булкуһан хаалаллара.
Ахсааннара
Хань омук улахан ахсаана — 1,2 млр. тахса киһи - Кытай Дьон Республикатыгар олорор (92%). Маны таһынан, хань омук ахсаана Гонкоҥҥа (95%), Макаога (96%) уонна Тайбааҥҥа (98%), эбэтэр Кытай Республикатыгар баһылыыр.
Атын омук дойдуларыгар кытайдар эмиэ элбэхтэр. Кытайтан төрүттээх дьону хуацяо (华侨, Huáqiáo), эбэтэр хайвайхуажэнь (海外华人 hǎiwàihuàrén - "муора нөҥүө баар кытай дьоно") диэн ааттыыллар. Ол курдук тас кытайдар ахсааннара аан дойдуга 40 мөл., олортон 30 мөл. киһи Соҕурууҥу-Илин Азия дойдуларыгар олороллор. Маны таһынан элбэх кытай эмиграннара Америкаҕа, Канадаҕа, Перуга, Арассыыйаҕа, Дьоппуоҥҥа, Аустралияҕа, Соҕуруу Африкаҕа, Улуу Британияҕа уо.д.а. дойдуларга олороллор.
Тыллара
Хань омук улахан аҥарын төрөөбүт тыла — кытай тыла буолар. Кытай тыла хас да араас диалектардаах. Бу диалектар бэйэ бэйэлэриттэн туспа араас Түрк эбэтэр Славян тылларын курдук уратылаахтаар, ол иһин араас кытай диалектарынан саҥарар дьон бэйэ бэйэлэрин өйдөһөллөрө уустук буолааччы. Кытай диалектарыттан саамай киэҥник тарҕаммыт, кэлин хал буолбут диалект - Путуҥхуа. Кытайга олорор үгүс дьон бары бу тылы билэллэр. Путуҥхуа Кытайга, Тайбааҥҥа, Гонкоҥҥа, Макаога уонна Сингапурга официал тыл буолар. Кантон (Гуаҥдуҥ) тыла - өссө биир киэҥник тарҕаммыт кытай диалега буолар.
Кытай диалектара төһө да дорҕооннорунан араас буоллаллар (холобур, путуҥхуа 4 фонетическай тоннардаах, Кантон тыла - 6), суруктара биир. Кытай суругар былыргыттан ыла кытай иероглифтара туттуллаллар. Онон кытай иероглифтара араас диалектарынан саҥарар дьоҥҥо өйдөнүөн сөп. Холобур, путуҥхуалыы "дорообо" 「你好」 диэн "ни хао" (nǐ hǎo), кантоннуу — "нэй хоу" (néih hóu).
Итэҕэллэрэ
Кытай нэһилиэнньэтин улахан ахсаана - атеистар (таҥараны билиммэт дьон), итэҕэйэр дьон быраһыана 31. Кытай үс сүрүн итэҕэллэрдээх - конфуцианство, даосизм уонна буддизм. Бу үс итэҕэли элбэх дьон уратыта суох курдук көрөллөр. Атын итэҕэллэртэн киэҥик тарҕаммыт - ислам буолар. Билиҥҥи кэмҥэ Кытайга 18 мөл. мусульман олорор. Олортон үгүс өттө - аҕыйах ахсааннаах Кытай омуктара (уйгурдар, татардар, казахтар, салардар, кыргызтар уо д.а.) Маны таһынан кытай мусульманнара (хуэй) ураты омук курдук ааҕыллаллар. Исламтан ураты сорох сирдэргэ христианизм тарҕанан турар (Кытай нэһилиэнньэтин 7%)
Билимнээх ыра
Билимнээх ыра (БЫ) — сурулга, киинэҕэ уонна ускуустуба атын көрүҥнэригэр баар ыра биир арааһа. Билимнээх ыра билим өттүттэн быһаарыллыан сөптөөх түгэннэри хабар. Манна чопчу, айылҕа уонна киһи билимнэрэ киирсиэхтэрин сөп. Билимнээх ыра өйтөн булуллубут арыйыылары, атын өйдүүн алтыһыыны, буолуон сөптөөх кэлэр кэми уонна устуоруйа атыннык барбыт суолун ойуулуур.
Хотугу сулус (суолталара)
Бу аат хас да суолталаах
Оглезнева Татьяна Николаевна
200px|thumb|right|Оглезнева Татьяна Николаевна Оглезнева Татьяна Николаевна — история билимин кандидата.
Олоҕун олуктара
Т.Н. Оглезнева — 30-н тахса научнай үлэ ааптардара.
Сүрүн үлэлэрэ
Ыстатыйалара
1233
1233 сыл.
Хоро нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Хоро нэһилиэк. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хоро.
Улуус кииниттэн 15 км хотугулуу-арҕаа диэки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана:
Тэрилтэлэр
Нэһилиэккэ үлэлиир киһи ахсаана — 369.
Үөрэҕирии
Сүрүн ыстатыйа: Хоро Г.Н. Чиряев аатынан орто оскуолата
Нэһилиэк бастакы оскуолатын Георгий Чиряев бэйэтин сэттэ хостоох саҥа дьиэтин биэрэн туран астарбыта. Оскуола Тыымпы диэн I Хоро нэһилиэгин киинигэр (Дүллүкүлүүр суолунан бардахха билиҥҥи бөһүөлэктэн 8 км сиргэ баар сир) 1919 сыллаахха алтынньыга аһыллыбыта. Бастакы учууталынан Г.Н. Чиряев Бодойботтон аҕалбыт киһитэ Тимофей Павлович Асфер үлэлээбитэ.
Хоро оскуолатыгар Дягилев Андрей Алексеевич диэн Гражданскай сэрии кыттыылааҕа учууталлыы сылдьыбыта.
Хороҕо атын нэһилиэктэртэн кэлэн үөрэнэр оҕолор интэринээккэ олороллор. Интернат 13 үлэһиттээх, 2012—13 үөрэх сылыгар 53 оҕо олорор.
Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара
Аҕа дойду Улуу сэриитин 1941-1945сс.Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалаан кэлбиттэрэ, саппаас чааска сылдьыбыттар
Аҕа дойду Улуу сэриититтэн кыайыы кынаттанан эргиллибиттэр
Алта (ахсаан)
300px|thumb|right|Алта ахсаан глифа 6 (алта) — дьиҥ ахсаан, 5 уонна 7 икки ардыларыгар турар ахсаан.
Арбыйа
Арбыйа — дүлүҥү хаһан, тыыны, атыйаҕы оҥорорго саха былыргы туттар сэбэ. Улахана сүгэ саҕа, уга эмиэ сүгэ киэнин курдук, тимирин биитэ угар туора хайысхалаах.
Туһаныллыбыт сирдэр
"Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт". Попов И. К. — Дьокуускай: Бичик, 2004 — с. 9.
Дьилиндэ нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
500px|thumb|right|Дьилиндэ нэһилиэк Өлөөн улууһун каартатыгар Дьилиндэ национальнай нэһилиэк. Өлөөн улууһун нэһилиэгэ. Киинэ Дьилиндэ.
Географията
Улуус кииниттэн 320 км. хоту диэкки сытар.
Олохтоох дьоно
Нэһилиэнньэтин ахсаана 664 киһи (2010 сыл).
Өссө маны көр
Өлөөн улууһа
Кентаки
мини| Кентаки Kentucky
Мирнинский рабочий
1960 сыл тохсунньу 1 күнүттэн тахсар, формата А3, түөрт балаһалаах.
Мирнэй куоракка нуучча тылынан нэдиэлэҕэ түөрттэ тахсар. Тахсар ахсаана 13000.
Хаккы Бурак
Бурак Хаккы (Burak Hakki) — туурак киинэтин артыыһа.
Олоҕо
1972 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр Мугла куоракка төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран Стамбул университетыгар экономика факультетыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин салгыы Швейцарияҕа Монтре университетыгар барбыта. Университет баскетбольнай хамаандатыгар оонньообута.
106
106 сыл.
Хаккы Бурак
Олоҕо
2001 сыллаахха Сема диэн дьахтардыын ыал буолбута, биир уол оҕолоохтор.
Албан аат уордьана
thumb Албан Аат уордьана - Албан Аат уордьана 1943 с. сэтинньи 8 күнүттэн бэриллэр. 3 истиэпэннээх. 1 истиэпэн — кыһыл көмүс, оттон 2 уонна 3 — үрүҥ көмүстэр. Уордьан сэрии толоонугар тус бэйэлэрэ хорсун быһыыны көрдөрбүт дьоҥҥо бэриллэрэ.
Тэҥэли
thumb|250px
Тэҥэли биитэр тэҥили (, Язь) — орто балык. Күстэхтэр уустарыгар киирэр. Собоҕо майгынныыр, ол гынан баран сырдык өҥнөөх.
Саха сиригэр Өлүөнэ орто сүүрүгэр үөскүүр. Сэдэхтик көстөр.
Богдан Хмельницкэй уордьана
thumb Богдан Хмельницкэй уордьана - ССРС байыаннай уордьана. Алтынньы 10 күнүгэр 1943 с. олохтоммута. Уордьанынан Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Сэбиэскэй Сойууһу босхолоһорго көмөлөспүт, онно сыраларын уурбут байыастар, хамандыырдар уонна бартыһааннар наҕараадаланаллара.
Уордьан — Аҕа дойду сэриитин кэмигэр олохтоммут бүтэһик полководческай уордьан. Бу уордьан үһүс истиэпэнинэн хамандыырдар эрэ буолбакка, рядовойдар уонна бартыһааннар наҕараадаланыахтарын эмиэ сөп этэ - атын оннук сэбиэскэй уордьан суох. Бу уордьан ССРС уордьаннарыттан өссө биир уратылаах - суруга нууччалыы буолбакка, украинныы (укр. Богдан Хмельницький).
1234
1234 сыл.
Mitsubishi
Mitsubishi эбэтэр Mitsubishi Group (三菱グループ, Мицубиси Групп), Дьоппуон биир бөдөҥ финансово-промышленнай конгломерата, Аан Дойдуга биир финансово влиятельнай баай харчылаах тэрилтэ, 700 тахса бизнес салааҕа үлэлиир, олортон сразу 42 салаата (туспа аатынан сылдьар бас бэринэн тэрилтэлэр) Fortuna 500 киирэр. Биир бөдөн уонна биллэр салаата — Mitsubishi Motors.
Салалтата — Токио.
Култук
Култук - өрүскэ, күөлгэ, муораҕа чычаас уулаах, кыра, кылгас муҥур булуҥ.
Тэҥнээ: холтик (был. түүр., казах.) — хоннох анна; колтык (кумык., ногай.) — хомо, өрүс тоҕойо, элгээн; култик (узб.) — хомо, булун; голтуг (азерб.) — синньигэс чычаас хомо, элгээн, от кута сабан эрэр күөлэ; голтуг (туркм.) — булуҥ кыра хомочоон.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Арсыын
Арсыын (аршин, arşın) — эргэрбит, былыргы уста кээмэйэ. Түөрт сүөмҥэ тэҥ (71 см).
Куйаас
Куйаас — сайын салгын олус күүскэ итийиитэ.
Куйаастан көмүскэнии
Медицина эйгэтин үлэһиттэрэ куйаастан ордук сүрэх-тымыр ыарыһахтары, соҕуолаах дьону, оҕо күүтэр ийэлэри, кыра оҕолоохтору, саастаах дьону  сэрэхтээх буолалларыгар сүбэлииллэр.
Күн саамай үгэннээн көрөр кэмигэр, ордук 10.00 чаастан 16.00 чааска диэри, куйааска уулуссаҕа тахса сатаабат ордук диэн сэрэтэллэр. Бу кэмҥэ таҕыстаххытына, күлүктээх сирдэринэн сылдьа сатааҥ диэн сүбэлииллэр.
Куйааска күнү супту олорон эрэ үлэлээтэххэ, хаан баттааһына үрдүүрүн, сүрэх-тымыр ыарыыта көбөрүн бэлиэтииллэр. Ол иһин, сарсыарда эрдэ эбэтэр киэһэ салгын сөрүүдүйбүтүн кэннэ, бэйэни билинэн хамсанар ордугун бэлиэтииллэр.
Тымныы ууга тута хаһан да кииримэҥ. Күлүккэ сөрүүкээҥ, уоскуйуҥ. Ол кэнниттэн, илиигитин, атаххытын, сирэйгитин, моойгутун, онтон көхсүгүтүн илитэн, эккитин-хааҥҥытын бастаан үөрэтиҥ.
Сөрүүн уонна арыый сылаас соҕус ууну үрдүгүтүгэр хардарыта куттуҥ, душтаныҥ.
Сирэйгитин, моойгутун, илиигитин, атаххытын сөрүүн уунан сөп-сөп сууна, сөрүүкэтинэ сылдьыҥ. Кыра соттору эбэтэр платогу сөрүүн уунан (тымныынан буолбатах!) илитэн баран, сүнньүгүтүгэр уурунуҥ.
Төһө да куйаастан ыксаабыккыт иһин, кондиционертан сэрэниҥ! Кондиционер тымныынан үрэ турар кэмигэр, утары чугас турумаҥ. Үрдэрэн түргэнник сыыстарыаххытын, ыалдьыаххытын сөп.
Утаттыбыт диэн тыбыс-тымныы уу, мороженай үрдүгэр түһүмэҥ. Ол оннугар сөрүүн ууну, компоту иһэ сылдьыҥ. Ханна эмэ бардаххытына, кыра иһиттээх ууну кыбына сылдьыҥ.
Бэйэҕит оҕуруоккутуттан оҕурсуну, салааттары тото-хана сиэҥ.
Күлүккэ күөх окко атах сыгынньах хаамыҥ. Сиртэн күүс-сэниэ ылыаххыт.
Nadin (тэрилтэ, Арассыыйа)
«Nadin» — Арассыыйаҕа бастакы, истибэт уонна мөлтөхтүк истэр үлэһиттэрдээх, баттах кыргар сир. 2012 сыллаахха Москубаҕа аһыллыбыта.
Куйаас
Куйаастан көмүскэнии
Дьиэҕит түннүктэрин күн көрөр кэмигэр аһымаҥ. Сылааһы киллэриэххит. Халыҥ сабыынан, жалюзинан сабыҥ. Фольгата сыһыарыҥ.
Nadin (тэрилтэ, Арассыыйа)
Остуоруйата
2012 сыллаахха мөлтөхтүк истэр Кирилл Васильев уонна кини ойоҕо, баттах кыргааччы Надежда Шарапова тэрийбиттэрэ. Надежда куһаҕаннык истэр буолан, үлэҕэ моһоллору көрсөрө, клиеннар истэр маастардары ордороллоро, онон киниэхэ судургу уонна кыра төлөбүрдээх закаазтары биэрэллэрэ. Сарбыйыллыыны утаран кэргэнниилэр истибэт дьоҥҥо анаан баттах кыргар сир бырайыагын оҥорбуттара. Бырайыактара «Биһиги кэскилбит» пуонда тэрийбит «Түмэт урбаан-2011» куонкурус биир кыайыылааҕынан буолбута уонна заайым ылбыта, үлэ сирин буларга Москуба бырабыыталыстыбата көмөлөспүтэ. Салон аһыллыытын прессаҕа киэҥник сырдаппыттара.
Фирма үлэҕэ сүнньүнэн истибэт уонна мөлтөхтүк истэр маастардары ылар, клиеннар ахсааннарыгар истэбэт да истэр да дьон бааллар, истибэт дьоҥҥо өҥөнү оҥорууга чэпчэтии көрүллэр.
Куйаас
Куйаастан көмүскэнии
Бэйэҕитигэр, чугас дьоҥҥутугар болҕомтоҕутун уура сылдьыҥ.
Тэҥнээх тылбаас
ТЭҤНЭЭХ ТЫЛБААС (Эквивалентный перевод)
1. Тиэкси араас өттүнэн ырытыахха сөп:
а) анала (функцията): иһитиннэрэр, билиини кэҥэтэр; итэҕэтэр, ылыннарар; долгутар, үөрдэр-хомотор о.д.а.;
б) ис хоһооно (денотативное содержание) - туох туһунан кэпсиирэ;
г) тыла-өһө, формата (структура): хоһоон строката, сүһүөҕэ, рифмата ("ЕО" онегинская строфа: 14 строка, кириэстии+кэккэлэһэ+куустарыы+кэлимсэ рифма; Шота Руставели: 15 сүһүөхтээх кэлимсэ рифма);
ҕ) дорҕоону үтүктүү (звукозапись): М. Горькай "Барабыай оҕото", ар-ар, чик-чик; С. Омоллоон "Чычып-чаап", чы-ча, чып-чап чап-чараас кынаттаах, үчүгэй да чыычаах; П. Тобуруокап "Кырдал кыыһа", рд-рд кырдал-кырдал, бардым ыраах-ыраах, үөрдэ-көттө сүрэх; В. Маяковскай, ст-сп кымньыы тыаһа молоткастый, серпастый советский паспорт).
2. Тылбаас оригиналын кытта тэҥэ:
а) муҥутуур тэҥ тылбаас (максимальный эквивалент) - үс өттүнэн тэҥ;
б) сөбүгэр тэҥ тылбаас (оптимальный эквивалент) - сорох өттүнэн тэҥ;
г) барбах тэҥ (минимальный эквивалент) - биир эмэ өттүнэн тэҥ.
Нуучча тылыгар: буквальный, точный, равный, соответствующий, тождественный, полноценный П;
Саха тылыгар: туруору, үүт-үкчү, толору, сөптөөх, дьүөрэ, тэҥнээх Т.
4. Тылбаас сайдан истэҕин ахсын көрүгэ эмиэ уларыйан испит:
г) ис хоһооно+туттар ньымата тэҥ тылбаас;
Арбын нэһилиэгэ (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Арбын нэһилиэк куйаартан көстүүтэ Арбын нэһилиэк. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыгыннаах.
Улуус кииниттэн 75 км хоту диэкки Алдан өрүс Өлүөнэҕэ түһэр сирэгэр сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 288 киһи (2007 сыл).
Коммунизм
thumb|Холбоспут [[өтүйэ уонна сиэрпэ коммунизм бэлиэлэрэ]] Коммунизм диэн кылаастара уонна тус бэйэ билиитэ суох дьон-сэргэ тэриллиитин ситиhэр политика идеологията. Карл Маркс санаатынан, коммунизм дьон-сэргэ сайдыытын тиhэх кэрдииhэ буолуохтаах, ол аата түмүгэр кэлэн бары кылаастар уонна ил суох буолуохтаахтар ("ыраас коммунизм").
Терминологията
Политика үөрэҕигэр, "коммунизм" диэн сороҕор марксизм-ленинизм идеологиятын тутаах ылыммыт, биир партиялаах системанан салайыллар или ааттыыллар.
Ленин уордьана
мини|Ленин уордьана Ленин уордьана — 1930 с. муус устар 6 күнүгэр олохтоммут.
Аҕа дойду сэриитин сылларыгар 36 тыһыынча кэриҥэ киһи бу уордьанынан наҕараадаламмыт.
Мэн
мини| Мэн Maine
Черных-Якутскай Петр Никодимович
200px|thumb|right|Черных-Якутскай Петр Никодимович Черных-Якутскай Петр Никодимович (1882 - 1933), Саха сиригэр үөскээбит нууччалыы суруйбут саха бэйиэтэ.
1882 сыл кулун тутар 26 күүгэр Лаамы байҕал кытылыгар Иня диэн сэлиэнньэҕэ төрөөбүт. Аҕата грузин, татаар уонна нуучча хааннааҕа, ийэтэ саха этэ. 1894 сыллаахха Дьокуускайга олохсуйар онно бэйэтэ кэнники суруйбутунан "ийэтинээн наһа дьадаҥытык олорбуттара".
1899 - 1912 сыллардаахха суруксутунан үлэлээбит. 1907 сылтан ыла бэчээттэнэр буолбута.
1921 сыллаахха Дьокуускайга олохтоох нуучча поэттарын "Огни Севера" диэн хомуурунньк тахсыбыт. Онно кини аҕыс хоһооно киирбит.
1926 - 1933 сыллардаахха ыарытыйар поэт Москва таһыгар Загорскай диэн куоракка (билигин Сергиев Посад) эмтэнэр соруктаах олорбута. Онно олорон "Родная Якутия" диэн улахан поэманы суруйар. Ойуунускай "Кыһыл Ойуун" поэматын нууччалыы тылбаастаабыта. Кириитиктэр билинэллэринэн кини нууччалыы суруйбут айар үлэтэ дьиҥ сахалыы тыыннаах.
1933 сыл ахсынньы 22 күнүгэр дойдутугар төннөн кэлэн баран өлбүтэ.
Ылыллыбыт сирэ
"Илин" 2001 сыл №2.
Кыһыл Хонуу
thumb|right|200px|Ski slope in Krasnaya Polyana
Кыһыл Хонуу (нучч. Красная Поляна) - Краснодарскай кыраай сиригэр баар кыракый курорт бөһүөлэк, 32 км Сочи куораттан ыраах уонна муораттан (Хара муора).
Киренскай
Киренскай — хас да өйдөбүллээх тыл.
Киренскай (Киренск) — куорат, Иркутскай уобалас Киренскай оройуонун киинэ.
Оҕуруот аhа
Оҕуруот аhа диэн сиэниллэр үүнээйи эбэтэр үүнээйи сиэниллэр чааhа.
1235
1235 сыл.
Мэрилэнд
мини| Мэрилэнд Maryland
От ыйын 25
От ыйын 25 диэн Григориан халандаарыгар сыл 206-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 207-c күнэ). Сыл бүтүө 159 күн баар.
1236
1236 сыл.
Сака дуу, саха дуу
Саха омуга хантан хааннааҕа, кимтэн кииннээҕэ билигин да биллэ илик. Саха дьоно хаһан хоту сиргэ көһөн кэлэн олохсуйбуттара эмиэ быһаарылла илик. Арай кэнники кэмҥэ, перестройка кэнниттэн былыргы остуоруйалары үөрэтиигэ биллэр хамсааһыннар таҕыстылар, сахалар тустарынан киэҥ, научнай үлэлэр сурулуннулар.
Омук тылын үөрэтии бу омук былыргы төрүттэрин булууга улахан кылааты киллэриэн сөп. Омук тыла омук олоҕун кытта быһаччы тутулуктаах сайдар. Саҥа үөскээбит тыллар бэйэлэрин анал бириэмэлэригэр эрэ омук тылыгар киирэн иҥэллэр. Омук тыла саҥа тылларынан хайдах эбиллэн, сайдан иһэрин А.И.Эверстов үлэтиттэн булуохха сөп. (1,41).
Сакалар букатын былыргы омуктар. Остуоруйа үөрэҕэр ааттара-суоллара дириҥник иҥмит. Биһиги эрабыт биир тыһыынча сыл иннинэ Чернай муора хоту өттүнээҕи истиэптэригэр олохтоох дьону былыргы гректэр скифтэр диэн ааттаабыттар. Ол кэмҥэ Волгаттан илин билиҥҥи Казахстаан, Сибиир истиэптэригэр олорбут скифтэри былыргы грек, перс суруктарыгар сака диэн ааттыыллар. Кинилэри эмиэ иранныы тыллаах биистэр хотугу бөлөхтөрүгэр киллэрэллэр. Сака биистэрэ скифтэр курдук көс олохтоох сүөһү иитээччилэр эбиттэр. (2,16).
Былыргы Кушанскай империяны сакалартан төрүттээх юэчжилэр-кушаннар олохтообуттар эбит. Бу империя баһылаан олорбут кэмэ Индийэҕэ сака (шака) эрата диэн ааттаммыт. (1,28). Сакалар (сактар) тэнийбит сирдэрэ наһаа киэҥ, олорбут кэмнэрэ олус өрдөөҥү, биистэрин ааттара сүрдээх уустуктар, ол иһин кыайан ситэ үөрэтиллэ, чуолкайдана иликтэр.
Г.В.Попов элбэх үлэлэри дириҥник ырытан баран сакалар Семиречьеҕэ олорбут өттүлэрэ түүрдүү саҥарар буолуохтарын сөбүн быһаарар. Итини тэҥэ сака диэн тыл саха диэҥҥэ саҥарыллыытын уратытынан кыайан уларыйбатах буолуон сөбүн бэлиэтиир. (2,17-21).
Сахалар олус былыргы төрүттээхтэрин бэлиэтиир «Таҥара табата» диэн табаны таҥараҕа тэҥнии туруорар суолталаах этии баар. Кэлин сахалар олохторугар табаны туһанартан тэйэ быһыытыйбыттар, салгыы сайдан ат көлөнү баһылаабыттар. Былыр табаны таҥараҕа тэҥнии сылдьыбыттарын, таба олохторугар олус туһалаах кэмэ баар буолан ааспытын ити «Таҥара табата» диэн этии баара бигэргэтэр. Бу этии сакалары кытта сахалар биир ситимнээхтэрин эбии чуолкайдаан биэриигэ эмиэ туһалыыр.
Таймырга олорор долганнар бэйэлэрин сакаларынан ааттаналлар. Бэйэлэрэ сахалыы саҥараллар. Көрүҥнэрэ былыргы түүрдэргэ ордук маарынныыллар. Нууччалар тоҕо эрэ бу омуктары бэйэлэрэ ааттаналларынан сака диэн сурукка киллэрбэккэлэр долган диэнинэн суруйбуттар. (4,3). Олус былыргы төрүттээх омуктарын билэр буоланнар, бэйэлэрин "улууларын" баһыттаран кэбиһимээрилэр, анаан-минээн уларытарга санаммыттар. Олус былыргы омук буолалларын Муустаах муора биэрэгэр тиийэ үтүрүллүбүттэрэ эмиэ туоһулуур. Олус кырдьаҕас сака омуктар олохторун кэнники суолугар биллэр сайдыыны кыайан ситиспэккэлэр, ордук күүскэ үтүрүллэннэр хоту муора биэрэгэр тиийэн хаалбыттар.
Бу үлэҕэ хаһан сака омук дьоно саха буола уларыйыылара быһаарыллар. Остуоруйа науката кэлин кэмҥэ лаппа сайынна. Быдан былыргыны өҥөйөн көрөр буоллулар, кытайдар суруйууларын кытта булан туһаналлар. Бу үлэҕэ омуктар саҥарар тылларын үөрэтии эмиэ көмөлөһөр. Сака да, саха да диэн тыллар төһө да маарыннаспыттарын иһин төрүттэрэ тус-туспалар. Сака диэн иранныы «Таба» диэн тыл буоллаҕына, саха диэн төрүт сахалыы тыл омук аата буолар.
Бу тылы быһаарыыга Г.В.Ксенофонтов саҕалааһына олук буолар. Сахаларга «Сах» диэн тыл «Уоту умат» диэн суолтаҕа туттуллар. Г.В.Ксенофонтов быһаарыытынан урукку кэмҥэ «Сах» диэн тыл тугу барытын билэр таҥара суолтатыгар туттулла сылдьыбыт. Ол ону сахалар «Сах билэр» диэн этиилэрэ туоһулуур. (5,245). Итинтэн салгыы кини «Саха» диэн тылы Күҥҥэ сүгүрүйэр киhи диэн быhаарар. Өссө элбэхтик туттулла сылдьыбыт «Сах сиэтин» диэн этии баар. Бу этии «Сах» уот буолан тугу барытын уматан, сиэн ыраастыырын быһаарар. Эмиэ таҥараҕа тэҥниир этии. «Сах», «Саҕар» диэн тыллар урукку кэмҥэ, ордук уоту чокуурунан саҕан уматар кэм саҕана ордук киэҥник туттуллар эбиттэр.
Сака омуктар ордук сайдыылаах биистэрэ тимири уһаарыыны уонна уһаныыны баһылаан бараннар, уоту ордук сөбүлүүр буолбуттар. Саҥа идэни баһылааһынтан кинилэр олохторо барыта уоттан быһаччы тутулуктаах буолуута үөскээбит, кыымынан ыһыахтанар кыһа уота таҥараларыгар кубулуйбут.
Омуктар сака эрдэхтэринэ көлүнэр көлөлөрө, астара, таҥастара табаттан тутуллар буолан таба таҥаралаах эбиттэр. Бэйэлэрин үйэлэригэр улуу саҥаны арыйыыны оҥороннор, таастан тимири уһааран таһаарар буолуохтарыттан ыла сака омук дьонун сорохторо таба көлөлөрүн бырахпыттар. Бу дьон үлэлиир, тутаах дьарыктара уларыйан таҥаралара эмиэ уларыйбыт «Сах» диэн ааттаммыт. Омуктарын аатын саҥа таҥараларын аатынан саха диэн ааттыыр буолбуттар.
Сахалар итэҕэллэринэн умайа турар кыhа уотун ханнык да абааhы кыайбат-хоппот, сандаарыччы умайар кыhа уота саха дьонун абааhы аймаҕыттан барыларыттан араҥаччылыыр, ол иhин кыhа уотугар сүгүрүйэллэр. Итини тэҥэ бу кыhа уотуттан сахалар төрүт дьарыктара, тимирдэрин уhаарыыта тутулуктанар. Саха дьоло кыhа уотугар, бу уот хайдах умайарыттан, сардаҥатыттан, үөрүү-дьол, кыайыы-хотуу, ситиhии тахсар. Ити курдук кыhа уота умайан сандааран, аламай маҥан Күн таҥараҕа кубулуйан билигин даҕаны саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэн сылдьар. (6,67).
Бу быhаарыы бэйэтэ былыргы сахалар төрүттэрин сүрүн дьарыктарынан тимири уhаарыы уонна тимиринэн уhаныы буоларын халбаннаабат гына дакаастыыр. Оччотооҕу кэмҥэ таастан убаҕас тимири уулларан таhаарыы, атын билбэт, үөрэҕэ суох дьон өйдөрүгэр-санааларыгар ураты күүhүнэн, ойуун абылааһынынан оҥоhулларын курдук өйдөбүлү хаалларара чуолкай. Тимир уһаарааччы уус улахан аптаах, хомуһуннаах ойууҥҥа тэҥнэнэр. (7,49).
Ойуун кыырарыгар кэтэр таҥаһа ураты оҥоруулаах тирии таҥас буолар. Бу таҥас сүрүн киэргэллэринэн анаан-минээн оҥоруллубут тимир тэриллэр, чуорааннар буолаллар. Улахан ойуун толору таҥаһа үс буут ыйааһыннаах тимир оҥоһуктардаах. (8,312). Ити таҥас оҥоһуута былыргы ойуун бэйэтэ тимир ууһа буоларын кэрэһилээн көрдөрөр. Ойуун дүҥүрэ быарык диэн тутарга аналлаах улахан тимир кириэстээх. Ойуун бу кириэстэн тута сылдьан дүҥүрүн эргитэн иһигэр туох баарын көрөөччүлэргэ үгүстүк көрдөрөр.
Былыргы сахалар атын омуктартан уратыларын туоһулуур бэлиэлэрдээхтэр. Бухатыырдара түөстэригэр иилинэр төгүрүк тимир куйахтара, ойууннарын таҥаһыгар тигиллэр төгүрүк тимирдэрэ күн диэн ааттаналлар. Дьахталлар түүлээх бэргэһэлэрин иннигэр күн диэн ааттаах үрүҥ көмүстэн оҥоруллубут төгүрүгү иилинэллэрэ. (4,111). Дьахталлар түөстэригэр кэтэр симэхтэрин үрүҥ көмүстэн оҥоруллубут төгүрүгэ эмиэ күн диэн ааттанар. Ити бэлиэлэр барылара сахалар Күн дьоно буолалларын бигэргэтэллэр.
Саха дьахталлара былыргы кэмнэргэ эр дьону кытта тэҥҥэ сэриилэһэ сылдьыбыттара сөп. Бу быһаарыыны туоһулуур көстүүнэн саха дьахталларын түөскэ кэтэр илин кэбиһэр уонна көхсүгэ кэтиллэр кэлин кэбиһэр симэхтэрэ буолар. Бу симэхтэр оҥоруулара былыргы бухатыырдар тириигэ тигиллибит кэтэн кэбиһиллэр чыллырыыт куйахтарыгар маарынныыр. Дьахталлар симэхтэригэр баар күннэрэ уонна бухатыырдар куйахтарын күнэ биир суолталаахтара бу быһаарыы таба буоларын чуолкайдыыллар. Билиҥҥи саха дьахталларын кэтэр киэргэллэрэ былыргы сэрииһит тимир куйаҕа тупсарыллан, кыччатыллан, киэргэтиллэн оҥоруллубута буолар.
Саха дьоно уоттан ордук улахан тутулуктаахтарын бэлиэтинэн кинилэр ханна да сырыттахтарына уокка ас бэрсэн аhаталлара буолар, уот иччититтэн көмө-тирэх көрдүүллэрэ, бу бэлиэ сахалар уоту ураты ытыктыылларын бэлиэтинэн ааҕыллар.
Саха сиригэр олохтоох омуктар тимири уһааран туһанар буолбуттара биһиги эрабыт иннинэ бэһис эбэтэр үһүс үйэлэртэн саҕаламмыт буолуон сөп диэн учуонайдар быһаараллар. (9,79). Тааһы уулларан тимири уһааран уонна тимиринэн уһанан араас сэби-сэбиргэли оҥостон туһаныы, аан маҥнай бу сүҥкэн арыйыыны оҥорбут омуктар олохторугар, кинилэр сайдыыны-үүнүүнү ситиһиилэригэр олус улахан оруолу ылбыта биллэр. Сахалар кэлин 2,5 тыһыынча сыллааҕыта улуу арыйыылары оҥороннор тимири уһаарыыны уонна уһаныыны баһылааннар сайдыылара салҕанан барбыт. Саҥа арыйыыларын туһананнар киэҥ сирдэри баһылаабыттар.
Сака омуктар сорохторун саҥарар тыллара сахалыы эрэ буолуон сөп. Сакалар бэйэлэрэ былыргы түүрдэр хос төрүттэрэ буоллалларын наука үлэһиттэрэ билиннэллэрэ чугаһаан иһэр. Саха тыла былыргы түүр тыла буолара дакаастанан турар курдук. Сакалар сахалар төрүттэрэ буолалларын быһаарарга сака диэн тыл саха диэҥҥэ хайдах уларыйбытын быһаарыы сүрүн оруолу ылар.
Былыргы кэмнэргэ таба таҥаралаах сака омуктар тимири уһаарар буоланнар үлэлиир үлэлэрэ, олохторун оҥкула уларыйан уот таҥаралаах саха омукка уларыйбыттар. Бэйэлэрин үйэлэригэр сайдыыны ситиһиилэрэ, тимири уһаараллара уонна уһаналлара итэҕэллэрин эмиэ уларытан, уот, «Сах» таҥаралаах саха омук буолбуттар. (10,35).
Туһаныллыбыт литература
1. А.И.Эверстов. Айыы аймахтара. Күн улуустара: Иккис түһүмэҕэ. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1998.- 184 с.
2. Г.В.Попов. Хантан хааннаахпытый?: Саха народнай суруйааччыларын төрүттэрэ.- Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.- 144 с.
3. А.И.Гоголев. Якуты. Якутск: Изд-во ЯГУ, 1993.- 200 с.
4. М.Н.Борисов. Малочисленные этносы Севера: вчера, сегодня, завтра. (социологические очерки): В 2-х частях / РГАТА.- Рыбинск, 1995.- 155 с.
5. Г.В.Ксенофонтов. Шаманизм. Избранные труды. ( Публи-кации 1928 - 1929 гг.) Якутск: Творческо-производственная фирма «Север- Юг», 1992.- 318 с.
6. К.Д.Уткин. Черная металлургия якутов второй половины 19-го -начала 20-го вв. Якутск: Кн. изд-во, 1992.- 88 с.
7. Курууппа ойуун көрүүлэрэ. Дьокуускай: «Бичик»  нац. кн. кыһата, 1993.- 56 с.
8. И.А.Худяков. Краткое описание Верхоянского округа. Ленинград: Изд-во «Наука», 1969.- 440 с.
9. Н.Д.Архипов. Древние культуры Якутии. Якутск: Кн. Изд-во, 1989. -192 с.
10. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Чекановскай мундута
Чекановскай мундута  (, Гольян Чекановского) — хоччоххой балык.
Саха сиригэр Халыма алын сүүрүгэр, Дьааҥыга, Бүлүү, Индигиир уонна Муома өрүстэр чычаас салааларыгар уонна күөллэригэр үөскүүр.
107
107 сыл.
Туох буолбута
Хунну:
Kompüter
Компьютер: элэктроникая вычистилиэнийе машина. Операциялыр системэтэ, процессор
---Computer---
Куоллаҕай
Куоллаҕай - кыараҕас хапчаан, дьиэллэҕэс, тугу эмэ курдары ааһыахха сөп кыараҕас хайаҕас;
Синонимнар: холлороон, куоллараан, куолларай.
Тэҥнээ: хол, гол (был. түүр.) — хочо, өрүс тардыыта; кол (карач., балк.) — хочо, оспут, кэҥээбит аппа, өрүс төбүлэҕэ; кол (кумык., ногай) — хоруу, аппа, хочо.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Куонда
Куонда (нууч. конда), 1) ханнык эмэ сир олох аан бастакыттан, төрүкүттэн баар өттө; 2) ойуур уһулуччу бөдөҥ мастаах үрдүк өттө.
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Санников Яков Федорович
Олоҕун олуктара
Яков Федорович Санников 1844 сыллаахха атырдьах ыйын 6 күнүгэр (саҥа истиилинэн) Усуйаанаҕа төрөөбүт. Аар-саарга аатырбыт айанньыт, Арассыыйа наукатын сайдыытыгар кырата суох кылааты киллэрсибит Новосибирскай арыылартан түөрдүн булбут/арыйбыт Яков Санников төрөппүт сиэнэ. Эһэтин курдук айанньыт ааттааҕа, атыыһыт бэрдэ буолбут, иккис гильдияламмыт. Кини суон сураҕа Муустаах байҕал кытыытынан эрэ буолбакка, бүтүн Арассыыйа үрдүнэн биллибит. Булуҥҥа былыр «халлааҥҥа таҥара, биһиэхэ Яков Санников» дииллэр эбит. 1886 сыллаахха доктор Бунге экспедициятыгар көмөлөспүт. 1894 сыллаахха барон де Толль Ф. Нансеҥҥа депо тутарыгар көмөлөспүт. Кини Ф. Нансеҥҥа анаан Ляхов арыытыгар аһылык ыскылааттарын тутууга тус бэйэтин харчытынан, кредит быһыытынан туох да төлөбүрэ суох бары ороскуоту уйуммута. Ону таһынан кини арыыларга араас малы-салы, туттар тэриллэри тиэрдиигэ уонна 36 көлүүр ытын, үс сыарҕалаан, онно сөп буолар ыт аһылыгынан хааччыйбыта. Арыыларга бэйэтэ тиийэн көрөн-истэн тутууну ыыппыта.
Ол үтүөтүн үрдүктүк сыаналаан, Швеция хоруола Оскар туруорсуутунан Наукалар Академияларын икки кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 1886 сыллаахха Швеция правительствотын кыһыл көмүс мэтээлин ылар чиэскэ тиксибитэ.
Сэтинньи 10 күнүгэр (саҥа истиилинэн) 1908 сыллаахха Хаһаачыйаҕа өлбүт. Булуҥҥа Өлүөнэ кытылыгар көмүллэ сытар. Өлбүтүн кэннэ Дьокуускайга, Күһүүргэ, Хаһаачыйаҕа уонна Булуҥҥа хаалбыт баайа оҕолоругар Яковка, Иринаҕа уонна Капиталинаҕа түҥэтиллибит.
Дьиэ кэргэнэ
Биир уоллаах, икки кыыстаах. Кэргэнэ нуучча кырасаабысса дьахтара Анастасия Расторгуева диэн этэ. Кыра кыыһа Ирина Яковлевна Хаһааччыйаҕа төрөөбүт. Кини кэргэнэ саха атыыһыта, Хаҥаластан төрүттээх И. Т. Павлов этэ. Павловтар улахан кыыстара Татьяна Ивановна Крылова саха дьахталларыттан бастакыннан медицина билимин доктора буолбута.
Өйдөбүнньүк
Билигин Кружало диэн Дьокуускай куорат историческай киинигэр атыыһыт Санников дьиэтин саҥаттан тутан көрдөрүүгэ туруораллар. 2006 сыллаахха Яков Федорович Санников мэтириэтин «Кружалоҕа» баар XIX үйэ чулуу меценаттарын галереятыгар ыйаабыттара.
Аан дойду иллэрин тиһигэ
2008 сыл атырдьах ыйынааҕы туругунан ХНТга 192 ил киирэр. Ону таһынан Ватикан норуоттар ыккардылырынааҕы субъегынан ааҕыллар.
Ону таһынан икки ил Палестина уонна Сахара Араб Демократиялаах Республика элбэх ил билиммитин да үрдүнэн тутулага суох буолбатахтар
Аан дойду араас өттүлэригэр сорох территориялар тутулуга суох буолуу иһин охсуһаллар.
1237
1237 сыл.
Тылбаас итэҕэһэ
Тылбаас итэҕэһэ хас да көрүҥнээх, араас төрүөттээх.
1. Тылбааска тиэкис ис хоһоонун итэҕэһэ маннык араастаах:
б) халбаҥ тылбаас (неточность, двусмысленность): П.А. Слепцов АЕК, АИС, НДН айымньыларын тылын-өһүн ырыппыта. ПАС, АЕК, АИС, НДН - б.у.ч. курдук өйдөнөр, бастакы суруйааччылар диэн кыбытыахха сөп; Государственный театр оперы и балета / государственнай опера уонна балет театра ( государственнай опера диэн суох, государственнай театр баар);
г) мунаах, өйдөммөт тылбаас (неясность): Бырайыак оҕо тэрилтэлэрин, ситимнэрин эбэтэр уопсайынан секторын эргимтэтигэр ордук көдьүүстээх (Конкурс балаһыанньата);
ҕ) информацияны көтүтүү (потеря информации) икки араастаах:
- сөптөөх көтүтүү (''закономерные потери);
- сөбө суох көтүтүү (нежелательные потери).
Тылбаас ис хоһоонугар тахсар алҕас маннык төрүөттээх:
- тылбаасыт предмет ис хоһоонун билбэт (ол иһин специализация баар);
- тыл суолтатын, кыаҕын араарбат (х-р, заточенье);
-санаатын сатаан эппэт.
Тылбаас ордук өйдөнөр буоларыгар сороҕор тиэкискэ тылы, информацияны эбэн биэрэр эбэтэр тылы көҕүрэтэр наада буолар:
- киһи дуоһунаһыгар, сир, тэрилтэ аатыгар: х-р, фирма, штат аата;
- уус-уран айымньы тылбааһыгар.
Феминизм
Феминизм диэн дьахталлар эр дьону кытта политика, дьон-сэргэ, үөрэҕирии уонна экономика эйгэлэригэр тэҥ бырааптаныыларын ситиhэр араас хамсааhыннар, теориялар уонна философиялар бүтүн ааттара.
Феминизм Арассыыйаҕа
XIX үйэ ортотугар Александр II былааска кэлбитин кэннэ Арассыыйаҕа реформалар саҕаламмыттара, уопсастыба арыый көҥүллүк тыынар кыахтаммыта, ол эрээри дьахтар бырааба кэҥээбэтэҕэ. Холобур, 1863 сыллаахха бэс ыйын 30 күнүгэр (урукку халандаарынан бэс ыйын 18 күнүгэр) тахсыбыт саҥа ыйааҕынан Арассыыйа импиэрийэтигэр дьахталлар үрдүк үөрэххэ киирэллэрэ бобуллубута (ол иннинэ да көҥүллэммэт этэ, ол эрээри быһаччы бобуллубат буолан, аҕыйах дьахтар көҥүл истээччи быһыытынан университет лиэксийэлэрин истэллэрэ, төһө да дьупулуом ылар бырааптара суоҕун үрдүнэн). Бу кэми дьахталлар санаалара уһуктуутун, Арассыыйаҕа сыыйа-баайа феминизм үөскээһинин кытта ситимнииллэр.
Фемнизм Арассыыйаҕа үөскээһинигэр улахан кылааты суруйааччы Николай Чернышевскай, бэйиэт уонна публицист Михаил Михайлов (1829-1865) киллэрбиттэрэ. Ону таһынан фемнизм сайдыытыгар көмөлөспүт дьонунан суруйааччы Достоевскайы уонна учуонай Менделеевы ааттыыллар.
Арассыыйаҕа үрдүк университет билиитин ылбыт бастакы дьахталларынан Наталья Корсини (1841-1913) уонна Надежда Суслова (1843-1918) буолаллар. Корсини (ойох тахсан баран Утина) С-Петербурдааҕы университет юридическэй факультетыгар лиэксийэ истибитэ, оттон Суслова — С-Петербург мэдиссиинэ факультетыгар.
ДПНИ
Движение против нелегальной иммиграции (ДПНИ), Сиэрэ суох иммиграция утары хамсааhын диэн нуучча националист хамсааhына. Кыттар дьоно - Александр Белов (Поткин). "Россия для Русских" ("Арассыыйа нууччаларга") диэн лозуҥнаахтар. Единая Россия партияҕа бааллар. Владимир Путин өйөөһүнүнэн тахсыбыт тэрилтэ.
108
108 сыл.
ДПНИ
Сыаллара уонна соруктара
ДПНИ сыала соруга нуучча омугун таhаарыы уонна атын омуктар статустарын түhэрии. Саха Республикатын суверенитетын суох оҥорорго. Сепаратизм дииллэр.
ДПНИ Татарстан Республикатын суох оноруон ба5арар
http://news.km.ru/tatarskij_separatizm_dostig_vyss
Лаговскай мундута
thumb|250px
ДПНИ
ДПНИ Татарстан Республикатын суох оноруон ба5арар
Татарстан, Башкортостан, Коми, Саха, Красноярский край, Хакасия, Тыва, Свердловскай область, Карелия, Ингушетия, Дагестан, Чечня, Чукча, Приморский край - Россияттан туспа арахсан барыахха диэн 2008 сыллаахха ООН унсубуттэрэ. ООН ити ыйытыыны - 2012-2014 сыллаахха куруэппут диэбитэ.
ДПНИ чилиэннэрэ
Билигин ДПНИ куускэ сайдан эрэр, онон сибээстээн Саха Республикатын суверинетета "под угрозой" киирэн эрэр! ДПНИ дьоннорун ахсаана - 20 000. ДПНИ улахан чилиэннэрэ - Владимир Путин, Жириновскай, Геннадий Зюганов, Аркадий Дворкович уонна элбэх биллэр ырыаhыттар - Алла Пугачева, Филипп Киркоров, Герман Греф.
Лаговскай мундута
Лаговскай мундута  (, Гольян Лаговского, Амурский гольян) — хоччоххой балык. Мундулартан саамай улаханнара.
Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ үөскүүр.
ДПНИ
Филиаллара
Москва (Арассыыйа), Нью Йорк (АХШ), Токио (Дьоппуон), Таллинн (Эстония), Дьокуускай (Саха Сирэ).
Сигэлэр
http://www.dpni.org
Бөтүҥ нэһилиэгэ (Нам улууһа)
400px|thumb|right|Бөтүҥ куйаартан көстүүтэ Бөтүҥ нэһилиэгэ. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бүтэй Үрдэ.
Улуус кииниттэн 11 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 549 киһи (2007 сыл).
Эйэ-нэм
Эйэ-нэм диэн холбуу этии эйэни олохтуурга, харыстыырга аналланар.
Тыл киһиэхэ дьайар күүһэ бу тыл ис суолтатыгар уонна иһиллэр дорҕооннорун дьүөрэлэһиилэригэр саһан сылдьарын суруйааччылар таба туһанан истиэхтэн кэрэ айымньылары айаллар. Дьүөрэлэһэр тыллар суолталара кытта сөп түбэһэллэрин таһынан хайдах холбуу иһиллэллэрэ улахан суолтаны ылаллар. Эйэни харыстыырга аналлаах «Эйэ-нэм» диэн этиини сахалар тыл үөрэхтээхтэрэ буккуйуохтарын иннинэ тутталлар этэ.
Бу холбуу этии бастакы тыла ханнык да хос быһаарыыны үөскэппэт киэҥник биллэр тыл. Киһи киһиэхэ, омук омукка сыһыаннаһыыларыгар ордук киэҥник туттуллар буолан, бу тылы таба туһаныы дьонтон барыларыттан эрэйиллэр. Холбуу этии иккис тыла эбиллэн бу бастакы тылы эбии быһааран, күүһүрдэн, тупсаран биэриэхтээх. Эйэ-дьол диэни элбэхтик туттабыт. Биир суолталаах тыллар буоланнар бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн, толорсон биэрэллэрэ ураты үчүгэйдик иһиллэр. Эйэ улааттаҕына дьолго тириэрдэрин бэлиэтиир этиигэ кубулуйан ордук тупсан, киэркэйэн биэрэр.
Саха дьонун кырдьаҕас өттүлэрэ «Эйэ-нэмнээх» диэн этиини элбэхтик тутталлар этэ уонна билигин да итинник этэллэр. Киһи киһиэхэ сыһыана хайдах сайдан барыытын быһаарарга аналлаах бу тыллары суруйааччылар эмиэ киэҥник тутталлара. (1,15).
Сахалар куруук туттар тыллара «Нэмин» билии диэн оҥорор быһыыны таба сыаналаан, сөптөөҕүн көрөн туттуу аата буолар. Нэмин билэн тутун диэн этии кыратык да аһара барбакка, алдьаппакка, сэрэхтээхтик туттуу аата. Тугу барытын оҥорорго сылыктаан, сыыһа туттубакка аналлаах сэрэтэр этии буолар. Бу тыл олоҕо «Нэм» диэн. Нэм диэн сэрэхтээхтик, харыстаан тутун диэн өйдөбүллээх.
Нэмнэрин билсибит диэн бэйэ-бэйэлэрин дириҥник билсибит дьон ааттара. «Нэмий» - Тугу эмэ улам кыах ылан, улам иһигэр киирэн оҥор диэн өйдөбүллээх. (2,123).
Эйэ-нэмнээх диэн икки тылтан үөскээбит холбуу этии. Иккиэн биир суолталаах тыллар холбуу этилиннэхтэринэ иккис тыл суолтата эбиллэн биэрэриттэн бу этии өссө күүһүрэр, суолтата улаатар.
Холбуу этиигэ киирсэр тыллар суолталара бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэспэт түбэлтэлэригэр бастакы тыл суолтата түһэр, намтыыр. Эйэ-дэҥ диэн хаһан да эппэппит. Сатаммат. Өйдөбүллэрэ сөп түбэспэттэр. Бэйэ-бэйэлэрин суолталарын утарса сылдьаллар. Эйэ холбуур оҥорор, онтон дэҥ – бааһырдар, алдьатар. Иһиллэр дорҕоонноро эмиэ кыайан дьүөрэлэспэттэр.