cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хакас тыллара
Тыллар
Хакас тылларын ахсааныгар киирэллэр: сарыг йоҕыр, фуйуй кыргыс, хакас уонна шор тыллара. Бу тыллаах омуктар бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөр кыахтаахтар. Балартан саамай ураты тыл Кытай Ганьсу провинциятыгар тарҕаммыт сарыг йоҕыр тыла буолар.
Сарыг йоҕыр тыла
Бу тылы атыннык йуйгу (кытайды уйгуурдар ааттарыттан), сары йугур тыла диэн ааттыыллар. Сарыг йоҕырдары кытта ыаллыы олорор моҕол тыллаах шира йугурдар кинилэри хара-йоҕур диэн ааттыыллар.
Сарыг йоҕыр тыллаахтар Ганьсу провинциятыгар Сунань-Югур автономнай уеһыгар олороллор. Билиҥҥи кэмҥэ суруга суох тыллар ахсааннарыгар киирэр, ол эрээри сорох дааннайдарынан кытай суруга туттуллар. Былыргы кэмҥэ сарыг йоҕырдар былыргы уйгуур суругун туттар этилэр.
Сарыг йоҕыр тылын аныгы көрүҥэ XI–XIX үйэлэргэ кыпчак (ноҕай тылыгар курдук š > s, č > š дорҕоон уларыйыыта көстөр), моҕол, кытай уонна тибиэт дьайыытыттан үөскээбит. š > s, č > š дорҕоон уларыйыыта көстөр буолан сарыг йоҕыр тыла хакас тылын орто чулым диалегар чугас.
Тыл саҕаланыытыгар j- эбэтэр d'- дорҕоон баар.
Фуйуй кыргыс тыла
Бэйэлэрин ааттанар ааттара: кыргыз. Фуйуй кыргыс тыллаахтар Кытайга Хэйлунцзян провинциятын Фуйуй уеһыгар уонна Хайларга бааллар. Фуйуй кыргыстара Енисей кыргыстарын сыдьааннара буолаллар. Кинилэри 1703–1706 сылларга Хакас сириттэн Дьуҥҕаар сиригэр көһөрбүттэр. Онтон Дьуҥҕаар дойдута суох буолбутун кэннэ мандьулар 1755–1757 сылларга кыргыстары Мандьу сиригэр көһөрбүттэр.
Фуйуй кыргыс тыла суруга суох. 2000 сыллар бүтүүлэригэр Кытай тыл үөрэхтээхтэрэ латыын алпабыытыгар олоҕуран (эбии Č č, Ğ ğ, Ï ï, Ö ö, Š š, Ü ü буукубалардаах) фуйуй кыргыс тылын суругун айбыттара. Ол эрээри бу сурук киэҥник тарҕана илик. Тыл саҕаланыытыгар баар j- дорҕоон нь- дорҕооҥҥо кубулуйуон сөп. Бу тыл хакас тылыгар, чуолаан качин эбэтэр саҕай диалектарыгар чугас. Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн фуйуй кыргыс тыла хакас тылыгар буолбакка, сарыг йоҕыр тылыгар быдан майгынныыр.
Хакас-алтайдар диалектара
Иһиирэр уонна сыыгыныыр диалектар бааллар.
Иһиирэр диалектар:
Саҕай-бэлтир диалегар š > s/z, č > š > s/z дорҕоон уларыйыыта көстөр (икки аһаҕас дорҕоон ыккардыгар j > č дорҕоон уларыйыыта баар).
Сыыгыныыр диалектар:
Хакас литературнай тыла саҕай-бэлтир уонна качин диалектарыгар олоҕуран оҥоһуллубут. Шор литературнай тыла Хотугу Алтаай шор диалегар олоҕурар. Хакас тылын суруга 1924 сыллаахха уонна шор тылын суруга 1927 сыллаахха оҥоһуллубут.
Чулым тыла суруга уонна литературнай нормата суох.
Хакас тыллара туспа бөлөх буоларга төрүт
Хакас (кыргыс) тыллара маннык уратылаахтар:
Дымер
Дымер (Димер) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 786 (2012).
Алла Пугачёва
Алла Борисовна Пугачёва (урукку фамилията - Орбакене) - СССР уонна Арассыыйа норуот ырыаһыта уонна артыыһа.
Гринвуд Сээмэтри
Гринвуд Сээмэтри эбэтэр Гринвуд көмүргэнэ (Green-Wood Cemetery) — 478 акр (193 га) сиргэ тайаан сытар Бруклин арҕаа өттүгэр баар (Саҥа Йорк) биир улахан үлэлии турар көмүргэн. Көмүргэн Саут-Слоуп/Гринвуд-Хайтс, Парк-Слоуп, Виндзор-Террас, Боро-парк, Кенсингтон уонн Сансет-парк ыккардыларыгар баар, Проспект-пааркаттан соҕуруулуу-арҕаа аҕыйах квартал.
1838 сыллаахха олохтоммут; 2006 сылтан дойду мэҥэ бэлиэ сирэ (национальнай памятник) статустаах.
thumb|left|250px|Киирэр аана Көмүргэҥҥэ аатырбыт бэлиитиктэр, култуура дьайыксыттара, байыаннайдар масон ложаларын чилиэннэрэ уо.д.а. көмүллэ сыталлар. Көмүү ахсаана кэриҥэ.
Craigslist
Craigslist (Крейг каталога), АХШ уонна Арҕааҥҥы дойдуларга киэнник биллэр биллэрии сайта буолар. Аан Дойдуга биир саамай посещаемай сайт буолар.
Григорьев Афанасий Ефимович
Григорьев Афанасий Ефимович — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1913 с. II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. Ликпууҥҥа үөрэнэн ааҕр, суруйар буолбут. 1930 с. "Хаһаа" диэн артыалга киирэн, илиитин араарбакка үлэлээбитэ. 1942 с. бэс ыйын 24 күнүгэр сэриигэ ыҥырыллан барбыта, 1943 с. доруобуйата мөлтөҕүнэн эргиллэн кэлбитэ. 1960-1974 сс. Майаҕа тутуу учаастагар болуотунньугунан үлэлээбитэ. Афанасий Ефимович хорсун саллаат, Албан Аат III степенэ орден кавалера.
Максим Галкин
Максим Александрович Галкин - Арассыыйа үмориһа, эстрада артыыһа, пародист, шоумен, стендап-комик, актер, Бастакы ханаал ыытааччыта (2000—2008, 2015—2022), «Россия-1» (2008—2015). Алла Пугачёва оҕонньоро. 2022 сыллаахха Путин өлөрөөрү кыммытыттан куоппуттара Израильга. Сэриини утарарынан биллэр.
Егоров Павел Афанасьевич
Егоров Павел Афанасьевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1904с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Павел Афанасьевич олус сэмэй, салайар үлэҕэ дьоҕурдаах буолан колхозка биригэдьииринэн, ферма сэбиэдиссэйинэн, правление чилиэнинэн сэриигэ барыар дылы үлэлээбитэ. 1941 с. маҥнайгы ыҥырыыга түбэһэн сэриигэ барбыта. Хотугулуу-Арҕаа фроҥҥа хайыһар батальонугар сылдьан ыараханнык бааһыран 1942 с. эргиллэн кэлбитэ. Албан Аат III степенэ орден кавалера. Германияны Кыайыы иһин мэтээллээх. 1964 с. өлбүт.
Захаров Егор Евсеевич
Захаров Егор Евсеевич - Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СР Бочуоттаах землеустроителэ, Мирнэй куорат Бочуоттаах гражданина.
= Олоҕун олуктара = Егор Евсеевич 1936 сыллаахха Чурапчы оройуонун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кытаанах сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. 1959-1965сс. «Якуталмаз» тресткэ маннай рабочайынан, сантехник монтажнигынан, слесарынан, сварщигынан үлэлээбитэ. Онтон КИП уонна автоматика сыаҕын старшай маастарынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Автоматика инженерэ идэлээх. Эдэр талааннаах ыччаты таба көрөн Мирнэй куорат КПСС горкомугар үлэҕэ ыҥырбыттара. Кини манна инструкторынан, отдел сэбиэдиссэйинэн, партийнай комиссия председателинэн, араас омук үлэлиир улахан оройуонугар ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Саха республикатын алмааһын промышленноһын сайдыытыгар кырата суох кылаатын киллэрсибитэ. Мирнэй оройуона, Мирнэй  куорат сайдыыларыгар дьаныһан үлэлэспитэ. 1991с. уларыйыы-тэлэрийии саҕаланар ыарахан кэмигэр, сир реформата саҕаланыытыгар, эппиэтинэстээх, чиэһинэй үлэһити  Егор Евсеевиһи Мирнэй оройуонун сирин комитетын председателинэн ананан чахчы да суолу – ииһи хаалларар улахан үлэни ыыппыта. Егор Евсеевич элбэх төгүл Мирнэй куорат куораттааҕы сэбиэтин депутатынан, ССКП куораттааҕы комитетын чилиэнинэн талыллан араас хайысхалаах үлэлэргэ сыралаһан үлэлэспитэ. Егор Евсеевич Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СР Бочуоттаах землеустроителэ, Мирнэй куорат Бочуоттаах гражданина, “Октябрьскай революция» уонна «Бочуот знага» уордьаннар кавалердара.
Саҥаны айыы
Оҕо өйө-санаата саҥаны айыылартан хомуллан үөскээн, үгэстэри үөскэтэн ийэ кутугар мунньуллан иһэр. Оҕо саҥа улаатан иһэн тугу көрбүтэ, билбитэ барыта кини өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыы курдук дьайыыны оҥорон умнуллубат буолан, мунньуллан ийэ кутун үөскэтэн иһэр.
Куһаҕан быһыы хаһан баҕарар баар. Киһи хаһан баҕарар куһаҕан айыыны оҥорон кэбиһиэн сөп. Үчүгэй буолуо диэн быстах санааттан оҥорон кэбиспит быһыы табыллыбакка, сатаммакка хаалан куһаҕаны элбэтэрэ ордук үгүс. Манныкка эдэрдэр элбэхтик түбэһэн эрэйгэ тэбиллэллэр. Арыгыны төһөнү иһэрин билбэт эдэр оҕо биирдэ айыыны оҥорор санаата киирбититтэн элбэҕи иһэн кэбиһэн итирэн хаалан эрэйгэ тэбиллэрэ баар суол. Ол иһин саҥаны айыыны оҥорууга улахан сэрэхтээх буолууну тэҥэ, элбэх билии-көрүү, экономика таһыма сайдыыта баара туһалыыр.
Ай диэн тыл киһи санаатын, салгын кута сайдыытын быһаарар. Санааҕа ону-маны, буолары-буолбаты санааһын ай диэн тылынан этиллэр. Санаа киһи баһын иһигэр сылдьарынан үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан араарыллыбакка сылдьыан сөп. Куһаҕан да санаалардаах киһи олорун кимиэхэ да биллэрбэккэ эрэ этэҥҥэ сылдьар кыахтаах.
Саныыр санаатын киһи илэтигэр оҥорон таһаардаҕына киһи быһыытыгар дьэ кубулуйар, уларыйар. Бу оҥоруллубут быһыы урут дьон билбэт, оҥорбот быһыылара буоллаҕына, айыы, саҥаны айыы диэн ааттанар. Ай диэн санааны эрэ быһаарар тылга “ыы” диэн ытааһыны биллэрэр сыһыарыы эбиллэн куһаҕана элбээбитэ былыргыттан биллэриллэр. (1,20).
Айыы диэн киһи оҥорор быһыытын аһара, сиэри таһынан бардахха үөскээн тахсар ураты быһыы буолар. Ол барыта айыы диэн киһи билэ илик, ол иһин оҥорбот быһыыта буоларын, үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллэ илигин быһааран куһаҕана элбиэн сөбүттэн сэрэтиллэр.
Киһи үчүгэй санааларданнаҕына, үчүгэй быһыылары оҥорор, онтон куһаҕан санаата киирдэҕинэ, куһаҕан быһыыны оҥоруон сөбө хаһан да уларыйбат. Ол иһин айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах. Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи үчүгэй санааларданарын ирдиир, оҕоҕо үчүгэй санаалары үгэс оҥосторугар иитэр, үөрэтэр, ол иһин киһи үчүгэй быһыылары оҥорорун элбэтэр.
Кумааҕыга ону-маны, буолары-буолбаты була сатаан суруйуу айыыны оҥоруу буолбатах. Айыыны оҥорууга бэлэмнэнии эрэ буолар, сахалыы айар, айымньы диэн тылларынан этиллэрэ ордук табыллар.
“Киһини кырбыам, уоттуом” - диэн сааннахха куһаҕан быһыыны оҥорууга бэлэмнэнии үөскүүр эрээри, өссө даҕаны куһаҕан быһыыга, айыыга кубулуйа илигиттэн сууттуур өссө кыаллыбат. Ол иһигэр араас саҥа, тыл эмиэ бэлэмнэниигэ эрэ киирсэр. Ону-маны, ол-буну, “айыыны оҥор” диэн этээччи киксэрэн биэрээччигэ киирсэр.
Сааныы куһаҕан быһыыны оҥорууга бэлэмнэнии буолар. Онтон куһаҕан быһыыны оҥордоххо, дьон урут оҥорон көрө илик быһыылара буоллаҕына, саҥаны оҥоруу, айыы буолан тахсар. Киһи санаата  оҥорор быһыытыгар кубулуйан куһаҕаны, ночооту үөскэттэҕинэ суукка биэриэххэ сөп буолар.
Олоххо ким эрэ кими эрэ баһыйа, сабырыйа сатыыра хаһан баҕарар баар. Кырата ким да билэр дьонуттан аһара хаалан хаалыан баҕарбат. Атын киһиэхэ туох эмэ баарын эмиэ булуна сатааһын дьоҥҥо барыларыгар баар, сайдыыга тириэрдэр баҕа санаа буоларын иһин туһана сылдьаллар.
Атыттартан “үчүгэй” буола сатааһын араас саҥаны айыылары оҥоро сатааһыннар элбииллэрин үөскэтэр. Бука бары саҥаны, урут суоҕу, атыттар билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатыыр санаабыт, “үчүгэй” буола, атыттары баһыйа сатыырбыт сайдыы кэлэн истэҕинэ эмиэ улаатан биэрэн иһэр.
Лаппааки угун токурутан, эбии ырычаахтаан биэрэн, тупсаран оҥорон туһанааччылар бааллар. Бу саҥаны айыыны С.Малоземов хамаандата боруобалаан, төһө туһалааҕын бэрэбиэркэлээн баран, туһалыырынааҕар буору хаһары уустугурдарын быһаарда. (2).
Саҥаны айан, олоххо киллэрэн, ол аата айыыны оҥорон сайдыыны ситиһэрбитин бары билэбит, саҥаны айыыны оҥоро сатыыбыт. Бу үтүө диир санаабыт аһара бардаҕына, бары буолар-буолбат, ол-бу саҥаны айыылары оҥоро сатаатахтарына, олоро бары кэриэтэ табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэллэр. Ону тэҥэ бары ыксыылларыгар, тиэтэйэллэригэр оҕустаран сыыһа-халты туттуналлара үксээн табыллыаҕы да куһаҕаҥҥа кубулуталлар.
Дьон өйө-санаата аҥар өттүгэр, айыыны оҥоруу диэки халыйан хааллаҕына туох эмэ саҥаны, атыттар оҥорботторун оҥорон иһии, барыга-бары солумсаҕырыы санаата бары хабыллар ыарыыларыгар кубулуйар. Россия дьоно сайдыыны, тупсууну түргэнник ситиһэ сатыыр санааларыттан, билигин итинник ыарыыга ылларан сылдьаллар эрээри, онтон үлэ оҥорон таһаарыыта эбиллибэт.
Була сатаан айыыны оҥоруу уонна ону олоххо киллэрии төрүттэрэ тус-туспалар. Ол курдук дьадаҥы да киһи саҥаны айыыны оҥорбутун иһин, туһаны, барыһы аҕалар айыы туһаҕа тахсарыгар, төһө туһалааҕа быһаарыллар, онтон олоххо киирэригэр элбэх харчы, баай ирдэнэр. Саппаас баайа суох киһи саҥаны айыыны оҥорбутун олоххо киллэрэрэ кыаллыбата элбиир.
Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар саҥаны айыы ыарыытыгар эмиэ хаптарбыттарын бэлиэтинэн элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” айан саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллара буолар уонна саҥа тыллары булбута, оҥорбута буолан, саҥа үгэстэри үөскэтэ сатааннар сайдыы киирэрин атахтыыллара, бытаардаллара эбилиннэ. Саха дьоно онно кыттыһан бары буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатыылларыттан тутаах, сүрүн үлэбитин, сүөһү көрүүтүн быраҕан эрэллэр.
Сахалар айыыны оҥоро сатааһын ыарыыта үөскээн дьон олоҕун алдьаппатын туһугар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн, аналлаах үөрэҕи олохтоон солумсаҕырыыттан көмүскэнэ, харыстана сатыыллар. Бу ыарыы ордук улаатан иһэр оҕолору хабарыттан харыстаан кыра эрдэхтэриттэн “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн хайаан да үөрэтэллэр, оҕо өйө-санаата сайдыытын киһи буолуу суолунан салайаллар.
“Айыылаах айыыта таайар” диэн өс хоһооно киһи оҥорбут айыыта хаһан да сүтэн, суола-ииһэ суох хаалан хаалбатын биллэрэр. Бу өс хоһооно оҥоруллубут айыы ханан эрэ дьайан куһаҕан өрүтэ биллэрин бэлиэтиир. (3,56).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.
2. “НТВ” передачата “Чудо техники”. 22.07.2018.
Партизан орто оскуолата
Нэһилиэккэ оскуола диэн суоҕа. Аан бастаан 1930 сыллаахха 1 кылаас аһаллыбыта. Оскуола “Хаҥас уола” диэн киһи саха балаҕаннаах нууччатын дьиэтэ этэ. Ыксатыгар эмиэ саҥа тэриллибит “Чомоорко” коммуна чилиэннэрэ, Сэкиирэп баай улахан саха балаҕаннаах нууччатын дьиэтигэр бэрт элбэх дьукаах буолан, ыга симсэн олороллоро.
Бастакы учуутал Василий Авксентьев этэ, кинини кулаак уола диэн ууратан кэбиспиттэр. “Хара былыт” диэн сиргэ олороллоро. 1931-32 үөрэх дьылыгар оҕолору Лазарь учуутал үөрэппитэ, кини кэнниттэн Сивцев И.Н. учууталлыы кэлбит. 1932-33 үөрэх дьылыгар 3 кылааска учууталынан Анна Яковлевна Туласынова кэлбит, бу кэмҥэ саҥа улахан оскуола тутуута саҕаламмыт.
Соб
Соб (Соб) диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 125 км, тардыытын иэнэ 2840 км². Соҕуруу Буг өрүскэ түһэр.
Арассыыйа нууччаларга
Арассыыйа нууччаларга - диэн Владимир Путин үбүлээһининэн үөскээбит нууччалар националистическай хамсааһыннара буолар. Сүрүннээн нууччалартан ураты атын омуктары үүрүөххэ диэн эбэтэр кыргыахха диэн.
Ямал-Ненец автономиялаах уокуруга
300 px|right|thumb|Ямал-Ненец автономнай уокурук административнай каартата Ямал-Ненец автономиялаах уокуруга — Арассыыйа уһук илин өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Арҕаа Сибиир федеральнай уокурукка киирэр.
Киинэ аппараттаах киһи
Киинэ аппараттаах киһи (Человек с киноаппаратом) диэн ССРХ 1929 сыллааҕы саҥата суох документал киинэтэ. Режиссер Дзига Вертов, оператор Михаил Кауфман, редактор Елизавета Свилова.
Сүжета
Киинэ устуутун саҥа ньымалара албастара туһаныллыбыттара - элбэхтээх экспозиция, бытаардыллыбыт устуу (таймлапс), дьамп кат, холланд муннуга, чугаһатыы уо.д.а.
Оскуола туһунан хоһоон
КЫРДЬАҔАС ОСКУОЛА
Хайдах да күннэр-дьыллар
Хотоҕостуу субуллан Аалыҥнаан, айаатаан
Ааһан да истэллэр Оҕо сааспыт биһигэ
Нэһилиэкпит ортотугар
Эрэнэ, долгуйа тураахтыыр
Бу элбэх оҕо-дьон үөрэнэн
Билиини-көрүүнү иҥэринэн
Үтүө дьоҕуру баһылаан
Үлэ араас хайысхатын
Үлүһүйэн туран ылынан
Үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
Бу сылаас, истиҥ уйаҕа
Былыргы дьыллар мындааларыгар
Үгүс оҕону үөрэтэ-такайан
Үтүөҕэ-кэрэҕэ угуйан
Ксения Собчак
Ксения Собчак — Арассыыйа биир биллэр дьахтара, блогер, влогер, телевиденияҕа араас көрдөрүүлэри ыытааччы, Арассыыйаҕа президент талааһыныгар кыттыылааҕа, уһун кэмҥэ Дом-2 көрдөрүүнү ТНТ канаалга ыыппыта.
Оскуола туһунан хоһоон
Үлэлээн ааспыт үтүөлээх учууталлар
Үтүө кэрэ кэмнэрин
Истиҥ сылаас тылынан
Иһирэхтик ахталлар
Эргэни саҥанан солбуйан
Элбэҕи, үйэлээҕи эрэннэрэр
Саҥа үйэ ирдэбилинэн
Саҥа оскуола сандаарда
Бу сылаас, сырдык кыһаҕа
Биһиги кэлэр кэскиллэрбит
Кэрэхсэнэр кэрэ ыччаттарбыт
Үрдүккэ, сырдыкка талаһан
Үүнэн, үрдээн иһиэхтэрэ
Үгүһү айа туруохтара
Үтүө дьон аатырыахтара
Төрөөбүт түөлбэлэригэр
Төрүт олоҕу төлкөлөөн
Ол ааспыт ыарахан сылларга
Албаннар (казах ууһа)
мини|190x190пкс|Албаннар тамҕалара Албаны (каз. alban البان) — түүр омуктарын биис ууһа уонна Улахан жус биир аҕа ууһа. Албаннар Алматы куораттан илин диэки олороллоро, билигин Алматы уобалаһын Райымбекскай, Талгарскай, Енбекшиказахскай, Уйгурскай, Панфиловскай районах Алматинской уобаластарыгар, Алтын эмель сис хайа соҕуруулуу илин өттүгэр. Жаркент куоракка, Чунджа сэлиэнньэҕэ олороллор. Албаан биис ууһун бэрэстэбиитэллэрин улахан аҥаара КНР Или Казахскай автономнай уокуругун уездтарыгар (Текес, Кюнес), ону таһынан Кыргыстаан өрөспүүбүлкэтин Иссык Куль уобалаһын Түп оройуонугар олороллор. Кличтара — «Райымбек» диэн буолар.
Оскуола туһунан хоһоон
Олорон, үлэлээн күргүөмнээх олоҕу тутуспут
Албаннар (казах ууһа)
1911 сыллааҕы тыа хаһаайыстыбатын биэрэпиһинэн, Семиреченской уобаласка 81,1 тыһ албан киһитэ баара суруллубут. Ону таһынан Джаркентскай уездка — 65,6 тыһ. киһи, Верненскай уездка — 15,5 тыһ. киһи. Билигин албаннар ахсааннара 750 тыһыынча киһи диэн буолар.
Оскуола туһунан хоһоон
Үтүөкэн дьоммутун санатан
Албаннар (казах ууһа)
Устуоруйата
Ч. Ч. Валихановым уонна Н. А. Аристовым учуонай аан бастаан дьон тылыттан суруйбуттарынан, албаннары төрүттээбит киһинэн аатырбыт, номоххо киирбит Байдебек уола Жарыкшак буолар.
Оскуола туһунан хоһоон
Үйэлэрин уһатан
Кырдьары билиммэт
Албаннар (казах ууһа)
Устуоруйата
Тамҕаларын ойуутуттан көрөн сылыктаатахх, албаннар дулаттары кытта ыкса уруулуу буолуохтарын сөп. Онтон сиэттэрэн аныгы учуонайдар албаннар этническай сүрүннэрин чигил бииһин ууһа ылар диэн сылыктыыллар (карлуктар биис уустарын биир салаата буолаллар). Кинилэр Семиречьеҕа, Талас үрэх тардыытыгар Караханидов (VIII—XII үү.) судаарыстыбаларын саҕана олорбуттар. Кэлин ол сир Кара кытайдарга, найманнарга (XIII ү.) уонна монголларга (1218 сылтан) киирбит.
Оскуола туһунан хоһоон
Кырдьаҕас кыһабыт
Албаннар (казах ууһа)
Устуоруйата
Нуучча источниктарыгар албаннар 1748 сылаахтан ыла биллэллэр. Онно сурулларынан, кинилэр Казахтар Улахан жустарыгар киирсэллэр. Албаннартан түүрдэр атын омуктара эмиэ үөскээбиттэр. Ол курдук, кыргыыстар ортолоругар албаннар эмиэ бааллар — жолболды, кангельды, чибыл, о.д.а.
Оскуола туһунан хоһоон
Музей дьиэ аатын сүгэн
Албаннар (казах ууһа)
Уйсуннар уонна ушиннар
Албаннар уйсун холбоһугун биир биир ууһа буолаллар. Б. Б. Ирмуханов уйсуннары дарлекин монгол ушин биис ууһун сыдьааннара диирэ. Уйсуннар монголлар сорҕолоро буолалларын туһунан санааны Ж. М. Сабитов учуонай эмиэ этэр.
Албан биис ууһун аймаҕа
Албаннар барыта 15 кэриҥэ аҕа уустаахтар. Олор бэйэлэрин истэригэр эмиэ тус туспа суолларга арахсаллар.
Оскуола туһунан хоһоон
Махтал, таптал тылларын иҥэринэн
Уһун үйэлэргэ туруохтун!
Галина Михайловна Соловьева
Нам улууһун Партизан орто оскуолатын учуутала
Саха өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
Үөрэҕирии ситимин бочуоттаах ветерана
Тульчынка
Тульчынка (Тульчинка) диэн Украина (Винница уобалаһын) үрэҕэ. Уһуна 18 км, тардыытын иэнэ 52 км². Сильныця салаата.
Шор тыла
Шор тыла (шор. шор тили, тадар тили) – Кемерово уобалаһыгар (Таштагол оройуона, Мыски, Междуреченск), сүрүннээн Хотугу Алтаайга, Кузнецкай Алатауҕа олорор шор омук тыла.
2002 сыллаах биэрэпиһинэн шор тылын 6 000 тахса киһи билэр этэ.
Шор тыла түүр тыллар хакас бөлөҕөр киирэр.
Диалектара
Шор тыла икки диалекка арахсар: мрас эбэтэр "зекающай" (шор тылын литературнай нормата буолбута) уонна кондомскай эбэтэр "й-диалект". Мрас диалега хакас тылларыгар киирсэр, оттон кондомскай диалект – хотугу алтаай тылларыгар.
Шор суруга-бичигэ
Шор суруга-бичигэ 1927 сыллаахха нуучча суругар олоҕуран оҥоһуллубут, ол кэннэ 1929–1938 сылларга латыын суруга туттулла сылдьыбыт. 1938 сыллаахха эмиэ нуучча суругар көһөрүллүбүт. XIX үйэҕэ нуучча таҥараһыттара шор тылын суругун айа сылдьыбыттара.
Аныгы шор алпабыыта:
Дорҕоонноро
Шор тылыгар 16 аһаҕас дорҕоон уонна 25 бүтэй дорҕоон баар. Аһаҕас дорҕооннор кылгас (а, э/е, ы, и, ö, ÿ, о, у) уонна уһун (аа, ээ/ее, ыы, ии, öö, ÿÿ, оо, уу) дорҕооннорго арахсаллар.
Морфология
Шор тылыгар маннык грамматическай категориялар бааллар: ааттар (ол иһигэр аат тыл, даҕааһын аат, туохтуур, ахсаан аат, солбуйар аат, саҥа аллайыы), туохтуурдар (ол иһигэр аат туохтуур уонна сыһыат туохтуур), көмө тыллар (эбиискэ, сыһыан тыл, дьөһүөл уонна ситим тыл).
Шор тылыгар сэттэ түһүк баар, холобур туохтуу түһүк, сыһыарыы түһүк, холбуу түһүк.
Үөрэтии
Шор тылын Кемерево үнүбүрсүөтүгэр Сибиир тылларын уонна култуураларын киинигэр үөрэтэллэр.
Ханты уонна Манси автономиялаах уокуруга
300 px|right|thumb|Ямал-Ненец автономнай уокурук административнай каартата
Эскудо
thumb|250px|right|Билиҥҥи эскудо (Кабо-Верде)
Эскудо  — XV—XVIII үйэтээҕи испанскай уонна португальскай кыһыл көмүс манньыаттар; XIX—XX үйэлэргэ сорох дойдулар харчылара. Билиҥҥи кэмҥэ Кабо-Верде омук валютата — эскудо (Кабо-Верде).
Тыл үөскээбит төрдө
Escudo испанскай уонна португальскай тыллартан тылбааһа «щит» (куйах), «герб», «гербовый щит» (гербэ куйаҕа) диэн суолталаах, эскудо диэн ааттаммыт манньыаттар үксүлэрин үгэс буолбут дьүһүннэрэ.
Escudo-ҕа чугас (тыл төрүтүнэн уонна суолтатынан) ааттаах манньыаттар: итальянскай скудо (scudo) уонна французскай экю (ecu былыргы француз escu диэн тылыттан, төрүттэрэ scutum
XV—XVIII үйэлэр манньыаттара
Кыһыл көмүс эскудоны Испания уонна Португалия оҥороллоро :
XIX—XX үйэлэр валюталара
300px|thumb|right|[[Португалия гиэрбэтэ, колонияларын гиэрбэлэринэн тулааһыннаах, Португалия Banco Nacional Ultramarino дьиэтин эркинигэр]]
XIX—XX үйэлэргэ «эскудо» диэн ааттаах валюталар:
Итини таһынан, эскудо атын көрүҥнэрэ баар этилэр: Бу валюталар курстара Португалия эскудотыгар 1:1 тэҥнэһэр.
Аракуун
Аракуун эбэтэр Ханат (Procyon), тыа кыыла, сүрүннээн Хоту Америка континеныгар тарҕаммыт кыыл. Саха Сиригэр сүрүннээн дьон дьиэтигэр иитэр көрүҥэ Илиитин сууйар Аракуун.
Сайдыы суола
Сайдыы суола диэн олоххо тутуһар хайысха сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэрэ ааттанар.
Өй-санаа, таҥара үөрэҕин тутуспакка эрэ омук сайдыыны ситиһиитэ, кэлэр көлүөнэлэри киһилии быһыыга иитиитэ, үөрэтиитэ кыаллыбатын сэбиэскэй былаас эстиитэ биллэрэр. Аны ырыынак үйэтигэр аҥардастыы баайы-малы эккирэтии, баай-мал үчүгэйи, бэлэми үөскэтиитин батыһа сатааһын диэки дьон өйө-санаата салалыннаҕына “Бил баһыттан сытыйар” диэн өс хоһооно олоххо киирэр кэмэ кэлэр. Кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруга суох буолуутуттан, киһи быһыытын аһара барыылара, сыыһа-халты туттунуулара элбээн эстиигэ, симэлийиигэ тиийиэхтэрин сөп.
Оҕону сыыһа иитии, атаахтатыы содулугар баай дьон урутаан, кэлэр көлүөнэлэриттэн саҕалаан түбэһэн бараллар. Кинилэр баайдара, харчылара аһара элбэҕинэн оҕолорун дэлэччи хааччыйалларынан, баҕа санааларын барытын толорон иһэллэринэн атаахтатан, бэйэмсэх оҥорон кэбиһэллэрэ элбиир. Сахалыы таҥара үөрэҕин тарҕатыыга, оҕону тулуурдаах, көрсүө, сэмэй буолууга иитиигэ, үөрэтиигэ баайдар аан бастаан ылсыһыахтара, кыһаныахтара этэ. Үйэлэрин тухары күүскэ үлэлээн-хамсаан булуммут баайдарын-малларын эрэллээх, ыспат-тохпот, ыскайдаабат, элбэтэр, өссө хаҥатар кыахтаах кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарарга ордук улаханнык кыһаныахтара этэ. Омук сайдарыгар, ахсааннара элбииригэр дьахталлар ылар оруоллара эмиэ улахан. Ыал олоҕо туруктаах буолуутуттан кинилэр элбэхтик төрүүллэрэ уонна оҕолорун киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга, көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэрэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэллэрэ аймахтарга, омукка сайдыыны аҕалар. Сахалар кут-сүр үөрэхтэринэн оҕо тутаах кута, ийэ кута ийэтин иитиитинэн, көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэриитинэн кыра эрдэҕиттэн үгэс буолан иҥэн өйө-санаата сайдыыта төрүттэнэр.
Олус былыргы кэмҥэ туттулла сылдьыбыт үгэстэри тутуһуу аныгы сайдыыны ситиһэн түргэнник уларыйан иһэр олоххо хаалан хаалыыны үөскэтэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ 2 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр баар буолбут олоҥхолору үөрэтэннэр өйдөрө-санаалара хаалыы диэки салалынна уонна ол хаалыыларын сахаларга барыларыгар тарҕата сатыыллар.
Сайдыыны, үөрэҕи нууччалартан ылынан, нуучча тылын үөрэтиллэр. Нууччалыы билбэт буоллахха сайдан иһэр олохтон хаалан хаалыы үөскүүр. Сайдыыны ситиһии бэлиэтинэн саха тылыгар нуучча тыллара, онтон кэлин арҕаа омук тыллара киирэн эбиллэн иһэллэр. Омук тылыгар саҥа тыллар эбии киириилэрэ сайдыыны ситиһиини дьон өйүгэр-санаатыгар тириэрдэллэр.
Нуучча тылын суох оҥоруу, бары тыллары сахалыы тылбаастааһын сахалары сайдыыны ситиһэллэрин бытаардар, олохтон, атын омуктар сайдыыларыттан хаалан хаалыыны үөскэтэр. Бу ситиспит таһымтан, ол аата нууччалартан ылынар билиини туһанан салгыы сайдары атахтыыр. Сайдыыны ситиһиини түргэтэтээри билигин оҕолорго английскай тылы үөрэтии туһата олус улахана биллэн иһэр.
Сахатыйыы, төһө да истэргэ үчүгэйин иһин олоххо халыйыыны үөскэтэн субу ситиспит таһымтан хаалан хаалыыны үөскэтэр кыахтанар. Туох баар киирии тыллары сахатыта сатааһын дорҕоонноро сөп түбэспэттэриттэн саҥа тыллары үөскэтэргэ тириэрдэрэ туһата суох, таах хаалар үлэни элбэтэр. Киирии тыллары хос тылбаастааһын үөскүүрэ сайдыы киириитин биллэрдик бытаардан түргэнник сайдан иһэр олохтон хаалан хаалыыга олук буолар.
Сахалар сайдыахтарын баҕараллар, олох бары көрүҥнэригэр сайдыыны ситиһэ сатыыллар. Өй-санаа сайдыытын ситиһэн иһии бэлиэтинэн саҥарар тылга сайдыылаах омуктар билиилэрэ, саҥа тыллар буолан киирэн эбиллэн иһэллэр. Үлэ-хамнас, үөрэх тылларын барыларын сахатытыы хайдах да кыаллыбат, ону тэҥэ үгүс саҥа тыллар дорҕоонноро сахалыыга сөп түбэспэттэр. Саха омук сайдарыгар аналлаах барылы туһаныы ирдэнэр. (1,48).
Төһө эмэ кэминэн дьон саҥаралларыгар тутталларынан киирии тыллар уларыйан сахалыы дорҕоонноох буолан бараллар. Тыл уларыйыытын ыксатымыахха, ыгымыахха. Бэйэлэрэ кэмигэр сыыйа уларыйыахтара. Билигин баар көлүөнэлэр өлөн, өйдөрө-санаалара айыы буолбутун кэнниттэн да сахалар баар буолуохтара. Оҕолорун, сиэннэрин сахалыы өйгө-санааҕа, үгэстэргэ, саҥарарга үөрэппит төрөппүттэр саха тыла сүтүө диэн санаарҕаабакка сылдьыахтарын сөп.
Саха омуга сайдыыны ситиһэр кыаҕа улахан. Сахалар атын омук тылынан саҥаралларыгар ханнык да хос акцена суох саҥарар кыахтаахтар. Саха дьонун күөмэйдэрин оҥоһуута аһара сайдыыны ситиһэр, хас да омук тылларынан ыраастык саҥарар кыаҕы биэрэр. Атын омуктарга холоотоххо айылҕа бу биэриитин толору туһанар кыахтаахтар.
Икки омук тылын баһылааһын сахалары сайдыыга тириэрдэр кыаҕа улахан. Икки омук тылын саппааһын эптэххэ өй-санаа элбииринэн саха дьонун өйдөрүн-санааларын сайыннарар, мэйии үлэтин күүһүрдэр, толкуйдуур кыаҕын улаатыннарар. Икки омук тылын билэр, холбуу туһана сылдьар дьон сайдыыны урутаан ситиһэр кыахтаналлар. (1,46).
Билигин сахалар сайдан иһиилэрэ биллэрдик түргэтээтэ. Биир тылы эрэ билэр нууччалары лаппа баһыйа сайдан Аан дойдуга биллэн эрэллэр. Былыргы төрүттэрбититтэн илдьэ кэлбит араас спорт көрүҥнэрин эбиннэххэ Россияҕа баһылыыр оруолу ылар кыахтаныахпытын сөп.
Сайдыыны ситиһиини таба туһаныллар. Эт-сиин 4 үйэ тухары нууччалардыын холбоһон билигин нууччалыы хааннаах дьон ордук элбэхтэр. Нууччалардыын холбоһон саха дьоно көрүҥнүүн тубустулар, ону бааһынайдар баһылаан иһэллэр. Өбүгэлэрбит билиилэриттэн туһанан ыал буолуу былыргы үгэстэрин олоххо киллэрдэххэ ахсаан лаппа эбиллэр, кэлэр көлүөнэлэр киһилии хаачыстыбалара тупсар.
Эт-сиин холбоһуута биир хааннаах дьону үөскэтэр буоллаҕына, өй-санаа холбоһуута бааһынайдары үөскэтэр. Икки омук тылын билэр бааһынайдар өйдөрүн, сатабылларын туһунан кэпсээннэр сахаларга элбэхтэр. Омугу бааһынайдар, эттэрэ-сииннэрэ хаан тупсарыытын барбыт, икки омук тылын, үөрэҕин холбуу туһанааччылар түргэнник сайыннараллар.
Өйү-санааны куруук дьарыктыахха, эрчийиэххэ. Өй-санаа сайдыытыгар икки омук тылын билии туһата олус улахан. Икки омук тылын, олоҕун үөрэҕин билии өйү-санааны, билиини сайыннарар, мэйиини дьарыктыыр.
Айаҕы ииттинии
Айаҕы ииттинии (Making a Living) диэн Keystone Studios кылгас саҥата суох киинэтэ. Чарли Чаплин бастакы сүрүн оруоллаах киинэтэ. Режиссер Хенри Лерман. Лерман бу киинэҕэ эбиитин сценарист уонна иккис сүрүн оруолу оонньооччу. Премьерата 1914 сыл олунньу 2 күнэ.
Сайдыы суола
Өй-санаа инники барыы диэки хайысхалаах, сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр баҕа санаалары дьоҥҥо үөскэтэн биэрдэҕинэ омук сайдыыны ситиһэр кыахтанар. Омук ахсаана эбиллиитин көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон үөскэтэлэриттэн сахалыы таҥара үөрэҕин туһата сыыйа-баайа биллэн иһэр.
Айаҕы ииттинии
Сүжета
Джонни биир кыыска бэлэх ылаары репортер доҕоруттан харчы иэстиир. Доҕоро ол кыыһы эмиэ сөбүлүүр эбит. Джонни хаһыат редакциятыгар репортер үлэлэниэн баҕарар. Репортер доҕоро массыына саахалга түбэһэрин көрөн ону хаартыскаҕа түһэрэр. Джонни доҕорун фотокамератын уоран ылан саахал хаартыскаларын редакцияҕа атыылыы сатыыр. Мантан сылтаан айдаан бөҕө тахсар.
Сайдыы суола
Сэбиэскэй былааска государство бары үлэттэн-хамнастан, сир баайын атыылааһынтан киирбит баайын тэҥнээн, аналлаах хамнас сиэткэтигэр сөп түбэһиннэрэн үллэстэр этилэр. Билигин бэлэми үллэстии, түҥэттии кэмэ ааһан, ким бэйэтэ үлэлээн-хамсаан, мунньунан олоҕун оҥостор ырыынак кэмэ кэлбитинэн көрсүө, сэмэй, сыыһа-халты туттубат, үлэни кыайа-хото үлэлиир дьон инники күөҥҥэ сыыйа-баайа тахсан иһиэхтэрэ. Көрсүө диэн бэрээдэктээх, боччумнаах, болҕомтолоох, аһара барыылары оҥорботуттан сыыһа-халты туттубат киһи ааттанар.
Сэмэй киһи оҕотун бэрээдэккэ, сыыһа-халты туттубат, аһара барбат буолууга үөрэттэҕинэ, сиэннэрэ кини курдук туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улааттаҕына, олоҕун устата быстах быһыыга киирэн биэрбэккэ, бу аймахтар ахсааннара эбиллэн, элбээн атыттары сабырыйан иһиилэрэ ситиһиллэр.
Сэмэй киһи диэн сэрэхтээх, сыыһа-халты туттубат, аһара барбат, сиэри тутуһар киһи ааттанар. Көрсүө, сэмэй киһи үлэни-хамнаһы кыайар кыахтанар. Саха дьоно бары көрсүө, сэмэй буолуохтарын баҕараллар, сэмэй дьону хайгыыллар, оҕолорун көрсүө, сэмэй буолуҥ диэн этэн үөрэтэллэр.
Дьон бары атын-атын таҥараларынан тус-туспа арахсыспакка эйэлээх буолууларын Аан дойду үрдүнэн биир улахан таҥара баар буолара хааччыйар кыахтаах. Сахалар Күн таҥаралара бары атын киһи таҥаралартан үрдүктүк турарынан, Айылҕа сүрүн тутулуга буоларынан дьоҥҥо барыларыгар биир санааланыыны үөскэтэр кыахтаах.
Олоххо сайдыыны ситиһэргэ сайдыыны аҕалар баҕа санаалары иҥэринии, оннук үгэстэри үөскэтинии туһалыырын тэҥэ, көрсүө, сэмэй, үлэһит буолуу омук ахсаанын элбэтэр, үлэнэн кыайыылары ситиһэргэ тириэрдэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Тыл санааны салайар. – Дьокуускай: Триада, 2003. – 76 с.
Леонтьев Василий Петрович
1918 с. II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. Майа оскуолатыгар 5 кылааһы үөрэммит. 1935 с. колхуос үлэһитэ буолбут. Ааллаах Үүн бириискэтигэр таһаҕас таһыытыгр сылдьыбыт. 1937—1942 сс. «Тельман» колхуос суотчута.
1942 с. бэс ыйын 24 күнүттэн 1946 с. бэс ыйын 24 күнүгэр диэри 4 сыл Аҕа дойду сэриитигэр кыттыбыта. Сэриилэспит чааһа — Киин фронт састааба 31 ЗСП, 3 батальон, 11 рота. «Кыһыл Сулус» уордьан, Аҕа дойду Улуу сэриитин I степеннээх уордьаннар, «Берлини ылыы» уонна да атын бойобуой мэтээллэр кавалердара.
1985 с. өлбүт.
Заболоцкай Климент Дмитриевич
Заболоцкай Климент Дмитриевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1908 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1916 с. Аһыыкайга үөрэнэн баран 1920 с. 4 кылааһы бүтэрэн салгыы Ороссолуодаҕа оскуоланы бүтэрбит. Алданнаҕы Горнай техникумҥа үөрэнэн геолог идэтин ылан хоту оройуоннарга үлэлээбитэ. 1937 с. Дьокуускайга Геологическай управлениеҕа уонна идэлээх союзтар уобаластааҕы комитеттарыгар үлэлээбитэ. 1941 с. сэриигэ барбыт, батальон политругунан сылдьыбыт. 1943-1944 сс. В.И.Ленин аатынан Москватааҕы байыаннай полтическай училищены үөрэнэн бүтэрбит уонна 118-с Мелитопольскай СД 463-с СП партийнай тэрилтэтин секретарынан сулууспалаабыт. 1945 с. ыраханнык бааһыран төннөн кэлбитэ. Кыһыл Сулус, Аҕа дойду сэриитэ I степенэ орденынан наҕраадаламмыта. 1970 с. өлбүт.
Ошактылар
мини|189x189пкс|Ошакты ууһун тамҕата Ошактылар (ошақты) — казахтар Улахан жустарын биир биис уустара. Кинилэр Талас өрүс аллараа тардыытынан, Каратау хайа соҕуруулуу арҕаа өттүгэр көһө сылдьан олорбуттара. XIX үйэ бүтүүтүгэр ахсааннара 20 тыһ. киһиэхэ тиийэ сылдьыбыта. М. Т. Тынышпаева учуонай этэринэн, ошактылар ахсааннара 1917 сыллаахха 70 тыһ. киһиэхэ тиийбитэ Ураннара: «Бахтияр» диэн.
Шежире
Г. Н. Потанин шежиретин быһыытынан, Уйсун икки уоллаах этэ — Абак уонна Тарак. Тарактан жалаирдар үөскээбиттэр, Абактан — Дулаттан, Албаннар, Суаннар (сорох сибидиэнньэлэринэн онно өссө Сары Уйсуну эбэллэр), Токалтан (иккис ойоҕуттан) — Шапыраштылар, Ошакттар, Ыстылар, Сыргелар, оттон Канлылар уонна Шанышкылылар кэлии дьон, кирме буолаллар.
З. Садибеков шежиретинэн: Майк Бахтияр диэн уоллааҕа, кини икки уоллааҕа — Ойсыл уонна Уйсил. Ойсыл үс уллааҕа: Жалмамбет (Ошакты аҕата), Жарымбет (Шапырашты аҕата), Жарас (Ысты аҕата). Уйсил Абак диэн уоллааҕа (Аксакал), кини уола Караш-би. Кини Байдибек уонна Байдуыл диэн уолаттардааҕа. Байдуыла — уола Шакшам, Байдибек — уола Сары Уйсун (Байбишеттэн — улахан ойоҕо) уонна Жарыкшак (Домалак анаттан). Жарыкшака — уолаттара Албан, Суан, Дулат.
Иһинээҕи арахсыылара
Ошакты биис уустара казахтар төрүччүлэрин быһыытынан 4 сүрүн салааҕа арахсаллар. Олор бэйэ бэйэлэрин истэригэр эмиэ арахсаллар.
Ларионов Николай Николаевич
Ларионов Николай Николаевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1907 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Аһыыкай оскуолатыгар 3 кылааһы бүтэрбит. 1941 с. сэриигэ ыҥырыллыбыта. Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы, Хотугу Кавказтааҕы, I Белорусскай фроннар састааптарыгар сылдьан стрелогунан, связиһынан сулууспалаабыта. Белоруссияны, Польшаны босхолоһон, өстөөх арҕарҕар Берлиҥҥэ 182 №-дээх гвардейскай танковай экипаһы кытары хорсуннук сэриилэһэн кыайыыны түмүктэспитэ. Алтынньы 5 күнүгэр 1945 с. дойдутугар кэлбитэ. Аҕа дойду сэриитин II степенэ орден, "Хорсунун иһин", "Германияны Кыайыы иһин" уонна "Варшаваны босхолооһун иһин" мэтээллэр кавалера. 1964 с. өлбүт.
Алёна Ананьева
Алёна Ананьева - саха эдэркээн кыыһа, кулун тутар 18 күнүгэр 2020 сыллаахха Айсен Конобулов 19 сааһыгар ыараханнык өлөрбүтэ. Ити айдаан резонанскай буолбута, Америка телевидениялара кытта кэпсээбиттэрэ. Дьыала дириҥиирэ диэн Николай Охлопков тустуук свидетель буолбут, кыыс дьоно кинини эмиэ соучастник курдук оҥоро сатыыллар.
Суаннар
Суаннар (суан) — казаххтар Улахан жустарыгар киирсэр биир биис уустара. Сауннар Алтын Эмель хайа тэллэҕинэн, Семиречьенан, Джунгардааҕы Алатау хайа соҕуруулуу илиҥҥи өттүнэн, Коктелек өрүс кытылыгар турар Коргаска сиринэн көһө сылдьыбыттара биллрэ. Кинилэхр кыргыһыыга киирэр хаһыылара, уруйдара айхаллара --  «Райымбек, Байсуан» диэн буолара. 15 үйэ саҕаланыытыгар суаннар бэйэлэригэр уруулуу, аймахтыы казах дулат уонна ысты диэн биис уустарыгар холбоспуттара.
Ахсааннара
XIX уонна ХX үйэлэр кирбиилэригэр Н Аристов учуонай аахпытынан, суаннар уопсай ахсааннара 4000 ыа диэнр этэ. Оттон учуонай М. Тынышпаева ааҕарынан – около 40 тыһ. кэриҥэ киһи.
Ис арахсыылара
Казах норуотун төрүччүтүгэр суаннар алта сүрүн салааҕа арахсаллара бэлиэтэнэр. Олор истэригэр тоқарыстан, байтөгей, бағыс, сатай, нартай, ақша диэн аҕа уустара бааллара биллэр.
Үөскээһиннэрэ
Казахстан устуоруйатыгар уонна историографиятыгар суаннар (суваннар) дулу диэн омуктара холбоһуктарыгар киирэ сылдьыбыттар диэн санаа баара. Оттон сорох үөрэхтээхтэр суаннары нирун монголлар сукан диэн биис уустарын кытта ханыылыы туталлар. Ч. Ч. Валиханов этэринэн, дулаттар  монгол омуктарыттан төрүттээх буолуохтарын сөп.
В. В. Востров уонна М. С. Муканов суаннары албаннар уонна дулаттар ыкса аймахтара диэн суруйаллара. Шежире быһыытынан, Албан, Дулат уонна Суван Улахан жуһу төрүттээбит Уйсун сыдьааннара буолаллар. Аны туран, Б. Б. Ирмуханов уйсуннар дарлекин монголлар ушин диэн биис уустара диирэ.
Гаплогруппалара
Уйсуннарга, сүрүннээн, С2-M217 диэн гаплогруппа бэлиэтэнэр. Буолаары буолан, суан, албан, сарыуйсун, шапырашты биис уустарыгар С2*-М217 (хМ48, xM407) гаплогруппа хас даҕаны барыйаана баара бэлиэтэнэр.
Литэрэтиирэ
Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX – начало XX в.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.
Red Velvet
Red Velveт (кор. 21 сен), яп. Belbet) - 2014 с. хампаанньа тэриллибитэ хас да төгүллээх бөлөҕө Ыллаан- туойан иһиллибэт биэс кыттааччы баар: Айрин, Сыьги, Вэнди, Дьой уонна Йери. Атырдьах ыйын 1 күнүгэр 2014 сыллаахха бөлөх бастакы сингл таһаарбыта "Happiness". Бэйэтин дебюта Ред Veлvт кэнниттэн икки студия альбомун таһаарбыта, биирэ хаттаан оноһуллубута уонна Корея тылыгар аҕыс мини альбому таһаарбыта. кинилэртэн тоҕуһа Соҕуруу Кореяҕа альбомнай чартын салайар. Кинилэри "Hapanes", "Ice Cream Cake», «Dumb Dumb", «нуучча тыла " бөлөхтөрө.", "Rooka, «Pekec- а- Boо» «Bad Boy» бөлөх бастыҥ цифровой чартыгар киирдилэр, оттон кинилэри «Redaor" диэн ааттыыр кэмигэр.» кинилэр релизияларын кэнниттэн чарталары салайбыттара. Ону таһынан Японияҕа 2018 сыл от ыйыгар "Cookice" диэн мини- альбому кытта туһаммыттара. Ред Veлveт ааҕыллар аан дойдуга биир саамай биллэр К- РР бөлөхтөрүнэн биллэр бөлөхтөр ааттарынан муусукаҕа, хореографияҕа хас да наҕарааданы ыллылар. албан аат, ол иһигэр Кыһыл көмүс бириэмийэни уонна 2015 сыллаахха " Россия musia Musia Musian musian musian musia «бириэмийэтин 2017 сыллаахха туттарбыта. Ред Veлveт бэйэлэрин стиллэригэр уонна музыкаларыгар сабыдыаллыыр» икки хос концепция» уонна "барархатнай" диэн ааттаммыт икки өрүттээх концепцияларынан биллэр. таһаараллар. » Кыһыл " бөлөх аҥаара бэйэтин чаҕылхай уонна ордук эдэр айылҕа жанрыттан ордук пог- жанрдары таһаарар. Кинилэр сингллар «Ice Cream Cake», «Dumb Dumb» уонна «Reedor " сингллар маннык холобурдарынан буолаллар. Кинилэр «бархатнай» концепция жанрга үстэ үөскэттэ R&Б. их сингллар «Automatic» уонна «Bada-концепция сорҕото «Veлveт»диэн. Үгүстүк атын жанрдары дэнэллэр икки өттүттэн, электро- поп, хип- хоп уонна диско курдук жанрдары булкуйан, булкуйан. Бу икки концепция бөлөх аан дойдутааҕы хайҕалыгар тигистэ кинилэр универсальностарын уонна араас музыкаларын иһин.
Норуот муудараһа, бэйэни салайыныыта .] Бөлөх уобараһа группа аата баар. «Red» күүстээх, чаҕылхай уонна иэйиилээх концепцияны, «Happine Cream Cake», «Dumb Думб», «о. Д. А.- а- во время «Veлveт» (194), «Бесплатка», «Automatic», «7973) курдук ырыалардаах (194), «Б. Иккиһинэн, икки концептарга суруллубут "нуучча тыла" уонна "Лоокль" ырыалары туспа көрүөхтээхпит. Бөлөх стилэ эмиэ кыттааччы стилигэр эмиэ дьайар. Олор истэригэр "концепция" үксэ кэрэ, кыыс таҥастаах, кыыс таҥастаах, маныыһыт свитерэ уонна юбкиз» Ice Cream Cake " эбэтэр «Думбаттан" куукулалар таҥастара [59259] кинилэр "бархатнай" куукулалар, бастатан туран, кыргыттар "Beaturl»диэн көстүүмнэрин таҥастаабыттар. Имидж, харчы көрүллүөхтээх | Red Veлvet прототибы алдьатыыны үксүгэр соҕурууҥҥу Корея дьахталларын бөлөхтөрүгэр икки эрэ көстүүлээхтэр: Dazdilayly" Ред Veлvет фанбазата дьахталлар бөлөхтөрүгэр мэлдьи эр дьон буоларын бэлиэтээн туран, дойдуга эдэр кыргыттартан турар.
Кинилэр дискографиялара Россия Veлveт биир бастыҥ киьи-пол бөлөх 1001 буоларын сурунаалтан билиигэ тиэрдибитэ. 2019 сыл сэтинньитигэр балысхан талыллыбыта. "Бастыҥ айдол-билигин" диэн veлveт "Redaor" диэн иккис к- поп- 2010- с сыллартан ордук к- поп- ырыаларынан ааттаан, 2018 С. сэттис сылын этиитэ дьон биһирэбилин оҥорбута ол сүнньүнэн Кореяҕа тахсар бөлөх, 2003 сылтан бастакы-Соҕуруу Корея уонна Хотугу Корея икки ардыларыгар дипломатическай көҕүлээһин сорҕото этэ!!!!!! Министерство Соҕуруу Корея культурата, спорка уонна туризмҥа Корея культуралара соҕурууҥҥу култуураны тарҕатыыга кылааттарын иһин бөлөхтөргө махтанна (102). 2018 с. Корея долгунун дьүүллэһэн, Корея фондатын дириэктэрэ аан дойдутааҕы култуура атастаһыыта аан дойду үрдүнэн " Дьулуруйар Ньургун Боотур "аан дойду үрдүнэн" к- ри " көҕүлүүр бөлөҕө ааттанна.
Ефремов Алексей Афанасьевич
Ефремов Алексей Афанасьевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1919 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1938 с. Арҕаа Табаҕа оскуолатыгар онтон Дьокуускайдааҕы байыаннай оскуолаҕа үөрэммит.
Айсен Конобулов
Айсен Конобулов - Алёна Ананьева уола этэ, 14 сылга хаайыыга барбыта Сунтаар прокуратуратын уурааҕынан 2020 сыллаахха кыыһын өлөрбүтүн иһин.
Ефремов Алексей Афанасьевич
1939 сыл атырдьах ыйын 27 күнүгэр армияҕа ыҥырыллыбыт. Сэрии саҕаланаатын кытта Москва аттыгар 6820 №-дээх байыаннай чаас 32-с стрелковай полкатыгар расчет хамандыыра буолар.
Айсен Конобулов
14 ахсынньы 2022 сыллаахха хаайыыттан тахсаары Wagner Group тэрилтэни кытта контракт баттаспыта, 21 ахсынньы 2022 сыллаахха Бахмутка быраҕыллыбыта.
Ефремов Алексей Афанасьевич
Алексей Афанасьевич алтынньы 14 күнүгэр Бородинотааҕы кыргыһыыга охтубут. Бу кыргыһыыга Алексей хамаандалыыр расчета өстөөх аҕыс тааҥкатын умаппыт.
Айсен Конобулов
Кулун тутар 13 күнүгэр 2023 сыллаахха Угледар таһыгар өлбүт диэн билиннэ.
Илиитин сууйар Аракуун
Илиитин сууйар Аракуун Ол эбэтэр Илиитин сууйар Ханат, аракуун көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ, сүрүннээн американскай Аракуун быһыытынан биллэр. Бу көрүҥ сүрүннээн антропогеннай дьайыыга түргэнник адаптацийа барар, дьоҥҥо сыстыгас, ыт уонна куоска курдук дьону кытта тэҥҥэ алтыһар, дьиэ кыылын курдук иитэ ылыахха сөп.
Ареала
Бары атын аракууннар аймахтарын курдук, Бу көрүҥ "илиитин сууйар Аракуун" Америка Холбоһуктаах Штаттарыттан тыатыттан төрүттээх, сүрүннээн Оһайо, Мичиган, Орегон, Иллинойс уонна Британия Колумбията уонна Онтарио (Канаада).
Урут учуонайдар уонна экологтар боруобаҕа аҕыйах аракууннары Азербайджаҥҥа, Беларуссияҕа, Арассыыйаҕа, Францияҕа, Германияҕа, Дьоппуон дойдуларыгар тарҕаппыттар. Билигин сүрүннээн ити дойдулар тыаларыгар активно төрүүр ууһуур, тэнийэр. Кэнники Саха Сирин тыатыгар ыһар былаан баар.
Оҕо автосырсыылара
Оҕо автосырсыылара эбэтэр Вениска оҕо автомобиль сырсыылара (Kid Auto Races at Venice) диэн Keystone Studios кылгас саҥата суох киинэтэ. Сүрүн оруолга Чарли Чаплин. Режиссер Хенри Лерман. Кэридэхчээн персонаж көстүбүт бастакы киинэтэ. Премьерата 1914 сыл олунньу 7 күнэ.
Киинэ Лос Андьелес хото Венис түөлбэтигэр дьиҥнээхтии бара турар Junior Vanderbilt Cup оҕо автомобиль сырсыыларыгар уһуллубута. Чаплин уонна Лерман сырсыы көрөөччүлэрин иннилэригэр тахсан оруолларын оонньообуттара.
Сүжета
Кэридэхчээн оҕо автомобиль сырсыыларын көрө кэлэр. Күрэхтэһиини киинэ камераҕа уһула сылдьаллар. Кэридэхчээн камера иннигэр киирэн кадрга көстө сатыыр. Режиссер уонна оператор кыыһыраннар кинини кыйдыыллар. Ону өсөһөн кадрга син биир киирэ турар.
Николай Охлопков
Николай Охлопков - Саха Сирин уонна Румыния биир биллэр тустууга буолар.
Максимов Василий Герасимович
Максимов Василий Герасимович — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.
1912 с. төрөөбүт.
202-с СД 682-с СП пулеметнай ротатыгар отделение командира. Аҕа дойду сэриитигэр 1941 с. от ыйын 29 күнүттэн кыттыыны ылар. Биир төгүл араанньылаах. 1943 с. от ыйын 19 күнүгэр Курскай уобаласка Лаврово дэриэбинэ таһыгар буолбут кимэн киирэр кыргыһыыга өстөөх икки пулеметнай точкатын уонна немец хас да саллааттарын суох оҥорбут уонна ол кыргыһыыга хорсуннук өлбүт. Курскай уобалас Тристянскай оройуонугар Лаврово дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.
Mattel
Mattel (Маттель эбэтэр Мэттель) - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ оҕолорго аналлаах оонньуур араас көрүҥүн оҥорор тэрилтэ. Элбэх салаалаах оонньуур оҥорорунан, холобура Barbie. Бэйэтэ киинэ оҥорор тэрилтэлээх бас билэр Mattel Films диэн уонна устар оонньуурдар тустарынан - биир улахан айымньыта 2023 тахсыбыт Барби киинэтэ.
Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Сүрүн Mattel харчытын эргитээччилэр:
Башарин Илья Никифорович
Башарин Илья Никифорович (1873—1928) — суруксут, нэһилиэк кинээһэ. Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар» диэн улахан үлэтигэр сирэй аадырыстаабыт биэс киһититтэн биирдэстэрэ буолар.
= Олоҕун олуктара =
Башарин Илья Никифорович 1873 с. от ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ эрдэ өлөннөр, кыра эрлэҕиттэн тулаайах оҕо кыһалҕатын билэн улааппыт. Үөрэхтээх таайдара Лысковтар кинини ааҕарга, суруйарга үөрэппиттэр. Онтон Баайка Баһылай пансиоҥҥа олордон Чурапчы народнай оскуолатыгар үөрэттэрбит. Үөрэнэн үчүгэйдик ааҕар, суруйар буолбут, онон бастаан Сылаҥ, Кытаанах нэһилиэктэригэр суруксуттаабыт. 1903 с. быыбарынай кинээһинэн, 1908 с. дьоно итэҕэйэн быыбардаан 1912 с. диэри кинээстээбит. 1912 с. Романовтар династиялара 300 с. юбилейыгар аналлаах саха аймах съеһигэр Ылдьаа Баһаарын ыҥырыылаах ыалдьыт быһыытынан кыттыыны ылбыт. 1913 с. бу үбүлүөй чиэһигэр оҥоһуллубут мэтээлинэн наҕараадаламмыт. 1917 сылга диэри нэһилиэгэр суруксутунан үлэлиир. Бу сыл олунньутааҕы революция кэнниттэн тута Чурапчы иһигэр «Уопсастыбаҕа куттал суох буолуутун» комитета диэн тэрилтэни Чурапчы үөрэхтээхтэрэ мунньахтаан тэрийбиттэрэ, председателинэн И. Н. Башарин талыллыбыта. Саха сиригэр повстанчество (бандьыыттааһын) саҕаламмыта, Ылдьаа Баһаарын дойдутугар Кытаанахха көһөн тахсыбыта. Дьон өйө-санаата буккуллар, бэйэ-бэйэни үҥсүгэр, кыа хаан тоҕуллар кэмнэрэ буолбута. Башарин И. Н. Айыы киһитэ Ылдьаа Баһаарын буолара бу кэмнэргэ ырылыччы көстүбүтэ. Ол курдук элбэх киһини өлөр өлүүттэн мүччү туттаран быһаан ылбыта. 1922 с. бандьыыттар Чурапчыттан бараллар, Ылдьаа Баһаарын аны потребкооперациянан күүскэ дьарыктанар.
А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар» диэн улахан үлэтигэр сирэй аадырыстаабыт биэс киһититтэн иккитэ Кытаанах дьоно Ылдьаа Баһаарын уонна Савва Собакин буолаллар.
Макконахи Мэттью
мини|Макконахи 2011 сыллаахха Оскар бириэмийэтин туттарыы кэмигэр Мэттью Дэвид Макконахи (Matthew David McConaughey; төр. Сэтинньи 4 күнэ 1969, Ювалд, Техас, АХШ)  — Америка артыыһа уонна продюсер. Бастаан кэмиэдьийэ артыыһын быһыытынан биллэн баран, кэлин XXI үйэ иккис уон сылыгар Макконахи бөдөҥ драматическай оруоллары толорор буолбута, киинэ наҕараадаларынан бу киинэлэрин иһин наҕараадаламмыта: «Линкольн для адвоката», «Мад», «Киллер Джо», «Далласский клуб покупателей», «Супер Майк», «Интерстеллар» уонна «Джентльменнар».
Оппенһеймер (киинэ)
Оппенһеймер - АХШ киинэтэ, атомнай буомбаны оҥорбут уонна айбыт киһи биографиатынан олоҕурар. От ыйын 21 күнүгэр 2023 сыллаахха таҕыста, Universal Pictures устуута.
Эт тардыыта (сериал)
Эт Тардыыта - Канаада сериала, Fox Kids телеканал устуута уонна бырайыага. Саха Сиригэр урут киэҥник биллибитэ уонна көстүбүтэ.
Ыстылар
Ыстылар (ысты, ону былыргылыы аата усут, исут) — Казах норуотун Улахан жус биис ууһун иһигэр киирсэр биир биис ууһа.
Устуоруйата
Ыстылар тустарынан аан бастакы ахтыы Фахраддин Мубаракшах (XIII ү.) "История" диэн айымньытыгар ахтыллар. Онтон ыстылар тустарынан иккис сибидиэнньэ 1748 сыллаахха (Улахан жус төрүччүтүн испииһэгэ) суруллубут. Онно кинилэр "сты оуйсун" диэн 10 биис ууһун иһигэр баара ахтыллар. Итини таһынан ыстылар казахтар Улахан жузтарын султааннарын, бийдэрин уонна ытыктанар дьоннорун 1845 сыллардааҕы испииһэгэр киирэ сылдьаллар. Онно аан бастаан кинилэр икки салаалаахатара ыйыллар: ойык уонна тлик. Оттон ыстылар түҥ былыргы олохторун туһунан норуот уус уран кэпсээннэригэр, номохторугар уонна үһүйээннэригэр этиллэр. Олорго кэпсэнэринэн, Ысты Байдибек сиэнэ буолар. Оттон Байдибек аатырбыт Уйсун хос сиэнэ буолар. Кини Казахтар Улахан жустарын төрүттээбит киһи.
Ссылки
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B
Бурнашева Александра Григорьевна
Бурнашева Александра Григорьевна — сүүс харахтаах дуобакка саха дьахталларыттан бастакы гроссмейстер.
Mila Nitich
Mila Nitich — ырыаһыта.
Бендеры
Бендеры — Приднестровье куората.