cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тутуу проега - саҥаны айыы
Аан маҥнай баспыт иһигэр айабыт, арыйабыт, онтон илэ оҥорон таһаардахпытына, оҥордохпутуна, туттахпытына, бу быһыыбыт дьэ биирдэ айыы буолан тахсар. Бары саҥаны оҥоруулар маннык суолунан баран истэхтэринэ сыыһа-халты буолан хаалыылара, куһаҕаҥҥа кубулуйуулара аҕыйаан үрүҥ, үчүгэй айыы буоланнар, дьоҥҥо туһаны аҕалаллара элбиир.
Үрүҥ айыыны, саҥаны оҥоруу халлаантан түһэн кэлбэт, олох таһымыттан, сайдыытыттан быһаччы тутулуктаах. Ханнык баҕарар киһи саҥаны, айыыны оҥороругар, бу саҥаны айыытыттан туох уларыйыылар, содуллар үөскээн тахсалларын эрдэттэн, айыыны оҥоруон инниттэн билэр буолара хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Сахалар үөрэхтэрэ оҕону, ситэ өйө-санаата сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билэ илигинэ «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэр. Бу этии оҕону ситэ билбэтиттэн, билиитэ, уопута тиийбэтиттэн сыыһа-халты туттунарыттан көмүскүүр, харыстыыр аналлаах. Эдэрдэрбит, уолаттарбыт сыыһа-халты туттуналлара билигин "айыы үөрэҕин" сыыһатыттан элбээтэ.
Ханнык баҕарар саҥаны айыы маннык суолунан сайдан бардаҕына сыыһа-халты буолара аҕыйаан туһата элбиир:
1. Санааҕа оҥорон, айан көрүү.
2. Саҥаны айары кумааҕыга суруйан, суоттаан, өссө ырытан көрүү.
3. Дьиҥнээхтик илэтигэр оҥоруу.
Саҥаны айыыга тириэрдэр суоллары биир-биир ыламмыт арыыйда дириҥник ырытыахпыт:
1. Санааҕа оҥоро охсон көрөн саҥаны айыылар үгүстэрэ табыллыбаккалар, сыыһа-халты буолуулара элбэҕиттэн куһаҕан быһыылары элбэтэллэр. «Санаабычча быһыылаах» диэн сахалар саныы түстэр эрэ оҥоро охсор киһини этэллэр. Санаабычча оҥоруллан иһэр быһыылар быстах быһыылар диэн ааттаналлар уонна олоххо элбэхтик куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр.
“Ким эрэ эттэ ээ” диэт даҕаны оҥоро охсуу сыыһа-халты буолара эмиэ элбэх. “Оҥоруох иннинэ толкуйдаа” диэн этии тугу эмэ оҥоруох инниттэн туох содул бу быһыыттан үөскээн тахсарын быһаарыыга аналланар.
Киһи күүһэ-кыаҕа тиийбэт араас баҕа санааларын олоххо киллэрэр кыаҕа суох. Араас элбэх фантазияһыттар, сорох философтар санаалара олохтон тутулуга суохтарыттан олоххо киирэр кыахтара суох, кыайан дьоҥҥо туһалаабаттар, ыра санаа эрэ буолан хаалаллара элбэх.
2. Киһи үгүстүк сыыһа-халты туттубатын туһугар «Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс» диэн этии баар. Тугу эмэ туһалааҕы оҥоруон баҕарар киһи субу оҥорор быһыытын санаатыгар элбэхтэ оҥорон, боруобалаан көрөн баран илэтигэр оҥордоҕуна туһата элбиир кыахтанар.
Уустук, улахан саҥаны арыйыылар бары кэриэтэ эрдэттэн кумааҕыга суруллан, суоттанан, ырытыллан баран оҥорулуннахтарына эрэ киһиэхэ, олоххо туһаны аҕалар кыахтаналлар. Киһи баһын иһигэр тутан сыаналыыра эмиэ кээмэйдээҕинэн уустугу, улаханы айарга барытын табатык сыаналыыр кыаҕа суоҕуттан, олорун кумааҕыга суруйан көрөрө, сыаналыыра быдан олохтоох, таба буолар кыаҕа улаатар.
Тутуу бырайыагын оҥоруу эмиэ кумааҕы үлэтигэр киирсэр. Бырайыагы бу оҥоруллар кэмигэр үчүгэйдик ырытан, көннөрөн, тупсаран биэрдэххэ бырайыак хаачыстыбата тупсар. Бу бырайыагынан тутуллар тутуу хаачыстыбалаах, туһалаах буолар кыаҕа улаатар.
Бары саҥаны айыылар, айыыны оҥоруулар тутуу бырайыагын оҥоруу хаамыытын курдук үктэллэри салгыы баран иһэллэрэ аныгы сайдыылаах, үөрэхтээх дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар.
Суруйуу үлэтэ диэн дьиҥнээхтик илэ оҥоруу буолбатах, оҥорууга бэлэмнэнии, санаабыт санааны кумааҕыга киллэрэн бэлиэтээһин эрэ буолар. Кумааҕыга тугу баҕарар суруйдахха төһө баҕарар уйуоҕа, туох да буолуо суоҕа. Суруйааччы саҥаны айар эрэ, айыыны оҥорбот диэн этии итинник быһаарыллар кыахтаах. Тугу да суруйбут иһин кумааҕыга таах хаалан хаалыан эмиэ сөп. Саҥаны айыыны оҥоруу диэн киһи оҥорор быһыыта буоларынан икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсар. Бу уратыны тыл үөрэхтээхтэрэ билбэттэриттэн сахаларга суох "аньыы" диэн тылы булан куһаҕаны бэлиэтии сатаан дьону албынныыллар.
3. Кумааҕыга суруллубут, суоттаммыт, туох содул үөскүүрэ быһаарыллыбыт, бары куһаҕана барыта ылан быраҕыллыбыт саҥаны айбыппытын илэтигэр оҥорон, тутан таһаардахпытына дьэ биирдэ үрүҥ, үчүгэй айыы буолан тахсар, сыыһа-халты буолара суох оҥоруллар уонна дьоҥҥо элбэх туһаны аҕалар кыахтанар.
Дьон бары саҥаны айан олоххо киллэрэллэригэр бу быһаарыылары туһаннахтарына, элбэх тутууну тутуу курдук туһалаах, саҥаны айыылары оҥороллор. (1,134).
Туһаныллыбыт литэрэтиирэ
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Дойду нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Дойду нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хапчаҕай.
Улуус кииниттэн 108 км хоту диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.
Нэһилиэнньэ ахсаана — 111 киһи (2007 сыл).
Либан
Либан Республиката диэн Арҕаа Азия дойдута, Сир ортотунааҕы байҕал илин өттүгэр баар. Кирбиилэhэр Сириялыын хоту уонна илин, Исраиллыын соҕуруу.
Оччугуй Ботуобуйа
Тардыытыгар албаас үөскээбит сирэ. Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: Харыйа Үрэх (109 км.) уонна Иирэлээх (112 км.)
Николаева Надежда Николаевна
Николаева Надежда Николаевна (14.1.1946–13.1.2010) — учуонай, музыковед, Арассыыйа уонна СӨ композитордарын сойууһун чилиэнэ, Арассыыйа ноуукатын академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
1946 с. тохсунньу 5 күнүгэр Ньурбаҕа төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы музыка училищетын 1965 сыллаахха, Москубатааҕы Гнесиннар аатынан музыка-педагогика институутун 1973 с., бу институут аспирантууратын 1989 сыллаахха бүтэрбитэ. Искусствоведение хандьыдаата (1991).
Этномузыковед-фольклорист, олохтоох омуктар музыкаҕа култуураларын чинчийээччи. Хандьыдаакка диссертацията олоҥхоҕо уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.
"Эпос олонхо и якутская опера" диэн кинигэ ааптара (Дьокуускай, 1993), "Образцы якутского песенного фольклора" диэн кинигэни Э.Алексеевтыын суруйан таһаарбыттара (1981).
2010 сыллааха өлбүтэ.
Калиновка (Броварскай оройуон)
Калиновка (Калинівка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 748 (2012).
Паданг
Паданг (Padang) - Индонезия дойдутугар баар биир улахан куорат, нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн, куорат тулатынааҕы дэриэбинэлэри уонна кыра куораттары аахтахха 23 мөллүйүөн курдук буолар. Улахан биир шопинг, үп, туризм уонна мода киинэ буолар. Улахан норуоттар икки ардыларынааҕы Аэропорт баар, 31 мөллүйүөн киһи сылга ити куоратка эргийэн ааһар.
Бу куоратка саха студеннара бааллар.
Хардырҕас
300px|thumb|right|Хардырҕас Хардырҕас (черная казарка, ) — кыра хаас. Дэҥҥэ көстөр. Хоту байҕал кытыытыгар уонна арыыларыгар уйаланар. Атыырын ыйааһына 1400—1750 г, тыһыта — 1250—1620.
Саха сиригэр икки популяциялаах. Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр ыккардыларынааҕы хардырҕастар (5 тыһ. кэриҥэ көтөр) АХШ кытылыгар кыстыыллар, Өлүөнэ популяцията Дьоппуон арыыларыгар кыстыыр.
ССРС Кыһыл кинигэтигэр III категорияҕа киирэр этэ, Саха АССР Кыһыл кинигэтигэр — II категория.
Сэмэн Руфов
Руфов Семен Титович — Сэмэн Руфов — бэйиэт, тылбаасчыт, саха норуодунай суруйааччыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
Кыра сааһыттан кинигэ ааҕыытыгар ылларбыт, ордук нуучча классиктарын — Пушкины, Лермонтовы — сахалыы тылбаастарын сөбүлээн аахпыт. Атаһа, профессор Николай Тобуроков кэпсииринэн, оннооҕор оттуу сылдьан, хотуурунунан отун охсоругар Пушкин хоһоонун ааҕар эбит: «Мой дядя самых честных правил, Когда не в шутку занемог…». Оскуолаҕа Михаил Лермонтов «Выхожу один я на дорогу» хоһоонун, атын да нуучча поэттарын хоһооннорун курдук, өйдөөн хаалбыт. Ол сыллартан сааһын тухары Лермонтов төрөөбүт сиригэр — Тарханы сэлиэнньэҕэ — бара сылдьыан, поэт уҥуоҕун аттыгар олордуллубут дуб маһы көрүөн ыраламмыт эбит. Бу баҕа санаата Сэмэн Руфов 84 сааһыгар туолбут. Дуб маһы, буурҕа суулларан, поэт уҥуоҕун таһыгар эрбэммит умнаһа эрэ өйдөбүл буолан ууруллубутун көрөн кэлбит.
Сократ
Сократ (Σωκράτης Sōkrátēs) (б.э.и. 469 — б.э.и. 399) диэн классик грек филосова. Арҕаа философия төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
Сэмэн Руфов
Айар үлэтэ
Бастакы хоһооннорун кинигэтэ «Кэл, олор, кэпсэтиэх» күн сирин 1959 сыллаахха көрбүт.
Оҕолорго анаан уонча кинигэни суруйбут.
Тылбаасчыт
Биллиилээх тылбаасчыт — төрөөбүт тылыгар атын омук биллиилээх поэттарын айымньыларын тылбаастаабыта. Тылбаастарын кинигэтэ «Сулустаах халлаан» 1998 сыллаахха бэчээттэммит.
Хапчаҕай
Хапчаҕай — хайа өрүһүн хочото таас хайалар икки өттүттэн ыга анньан киирбиттэриттэн синньиир сирэ; синонимнар: хапчаан, кыбычыын, ыпсылҕа.
Өссө көр: Дойду (нэһилиэк)
Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Слепцов Дмитрий Иванович
Слепцов Дмитрий Иванович - Бачыгыратар уола (1867-1933) - Мэҥэ улууһун кулубата, уопсастыбаннай диэйэтэл, телеграф линиятын тутааччы уонна балыгынан эргиммит атыыһыт. Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.
Мэҥэ улууһун Үһүс Мэлдьэхси нэһилиэгиттэн төрүттээх. Дьокуускайдааҕы прогимназияны бүтэрбит. Бастаан Мэҥэ улууһугар суруксуттаабыт. Мэҥэ улууһун кулубата буола сылдьыбыт. Сахалар сийиэстэрэ буолуон эрэ иннинэ иккистээн талыллыбыт. Тулагы баайа Эверстов күтүөтэ. Дьокуускай - Охуоскай телеграф линиятын тутууга бэдэрээт ылан дьону улэлэппитэ биллэр. Өлүөнэ дельтатыгар дьону балыктатан эргинэр эбит. 1906 сыллаахха Сахалар Сойуустарын тэрийсибит киһи, Мэҥэ улууһугар сойуус бэрэстэбиитэлинэн үлэлээбит-хамсаабыт, Киин кэмитиэтин чилиэнэ буола сылдьыбыт. Бэйэтин улууһугар тэрилтэ салаатын тэрийбит, нэһилиэктэргэ эмиэ оннук салаалары тэрийтэлээбит. 1906 сыл тохсунньу 19 күнүгэр сойуус атын чилиэннэрин кытта хаайылла сылдьыбыт, ол эрээри 1906 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр сууттанан "дакаастабыл суоҕунан" хас да киһини кытта көҥүл ыытыллыбыт.
1913 с. Романовтар династиялара 300 сылын туолуутугар Санкт-Петербурга бара сылдьан сахалар араас кыһалҕаларын биэдэмистибэлэргэ туруорсубут киһи.
1933 сыллаахха өлбүт.
Арчы дьиэтэ (Дьокуускай)
Арчы дьиэтэ духуобунай култуура киинэ - саха омугун духуобунай култууратын ураты суолтатын билинии көрүҥэ.
2002 с. Дьокуускай куорат салалтата өйөбүлүнэн тутуллан үлэҕэ киирбитэ. 2010 с. дириэктэринэн В.И. Бочонина үлэлиир.
Панаама (куорат)
Панаама (Panamá) диэн Панаама Өрөспүүбүлүкэтин киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 813,097, тула эргинниин 1,206,792. Чуумпу океан кытылыгар, Панаама ханаалыгар турар. Дойду политика уонна салалта киинэ.
Че Гевара
thumb|300px|3 песо, 2004 с. Сирэй өттө — Че Гевара Эрне́сто «Че» Гева́ра (Ernesto «Che» Guevara, толору аата — Эрнесто Гевара, Ernesto Guevara; (Бэс ыйын 14 1928, Росарио, Аргентина – Алтынньы 9 1967, Ла-Игера, Боливия) — Аргентина марксист революционера, политига, суруйааччыта, эмчитэ, сэрии теорияhыта уонна герилья басхана. Өлөн баран бүтүн аан дойдутааҕы контркултуура им бэлиэтэ буолбута.
Эдэр медик-студент буола сылдьан, Гевара Латин Америка устун айанныыр эбит уонна ол тухары көрбүт дьадайыыттан олус диэн сатарыйбыт. Бу айаннарын устата ылбыт билиилэриттэн-көрүүлэриттэн кини маннык санааҕа кэлбит: региоҥҥа олоҕурбут экономика тэҥэ суох буолуута капитализм, неоколониализм уонна империализм монополияларын түмүктэрэ буолар, ону аан дойдутааҕы революция эрэ суох оҥорор кыахтаах. Маннык санаалаах кини Гуатемалаҕа барбыт, онно президент Хакобо Арбенс Гусман социал реформалары ыытыытыгар кыттыыны ылбыт. Гусманы, Central Intelligence Agency көмөтүнэн, суулларбыттарын кэнниттэн Гевара радикал идеологиятыгар буукса охтубут.
Кэлин, Мексикаҕа, Фидель Кастроны кытта билсибит уонна От ыйын 26 хамсааhыныгар кыттыспыт. 1956 ахсынньытыгар, кини Кастро салайыылаах революционердары кытары Кубаҕа, АХШ өйүүр Фулхенсио Батиста диктаторы суулларар сыаллаах, күүһүлээн киириигэ кыттыспыта. Гевара сотору өрө турааччылар ортолоругар биллибитэ, команданте буолбута уонна икки сылынан герильялар Батистаны ситиhиилээхтик суулларыыларыгар бастыҥ оруолу оонньообута. Куба революциятын кэнниттэн, индустрия миниистиринэн уонна ил баан президенынан үлэлээбитэ, онтон дипломат быhыытынан аан дойдуну кэрийбитэ уонна элбэх дойдулар басханнарыныын көрсүспүтэ. Кини таhаарыылаах суруйааччы этэ, ол курдук герилья сэриитин теориятын уонна практикатын туhунан салалта уонна Соҕуруу Америка устун мотоссыыкылынан айанын туhунан мемуар суруйбута. Гевара Кубаттан 1965 с. революциялары тэрийэ барбыта, бастаан Конго-Киншасаҕа тэрийэ сатаабыта сатамматаҕа, онтон Боливияҕа тиийбитэ, онно кинини CIA көмөтүнэн туппуттара уонна өлөрбүттэрэ.
Гевара уустук уонна суолталаах история фигурата буолар. Бэйэтин санаатын туhугар өлүүтүн, кылаас охсуhуутугар харса суох кыттыытын уонна санаатыгар ойуулааммыт "үп-харчы" оннугар бастатан туран "майгынан-сигилинэн" олорор "саҥа киhини" үөскэтиэн баҕа санаатын иhин Гевара хаҥас идеологиялаах хамсааhыннар бастыҥ сүгүрүйэр мөрсүөннэрэ буолар. Ону тэҥэ, кини идеологиятыныын соhумардык уонна утарсыылаахтык, Че дьүһүнэ глобал маркетиҥ уонна популяр култуура биир тарҕаныылаах бэлиэлэрэ буолар. Кини туhунан элбэх, үксэ иэйиилээх, биографиялар, мемуардар, кинигэлэр, эсселар, ырыалар уонна киинэлэр тахсаллар. Time сурунаал кинини XX үйэ 100 ордук сабыдыаллаах дьонун ахсааныгар киллэрбитэ. Гевара Guerrillero Heroico диэн хаартыската (фотограф Альберто Корда) «аан дойду ордук биллиилээх хаартыската» дэнэр.
Тиксии
500px|thumb|right|Тиксии бөһүөлэк Булуҥ улууһун каартатыгар
Булуҥ улууһун киинэ. Лаптевтар байҕалларыгар Тиксии хомо кытылыгар турар. 1935 сыллаахха төрүттэммит.
Билигин Тиксиигэ 5 566 киһи олорор (2009 сыл).
Муора пуорда, өрүс пароходствотын филиала, байыаннай чаастар бааллар.
Тиксииттэн чугас Усть-Ленскэй заповедник сытар. 300px|thumb|left|Тиксии куйаартан көстүүтэ 300px|thumb|left|Тиксиигэ киирии суолга
Устуоруйаттан
1932 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр Афанасий Богатырев хапытааннаах икки бааржа соһуулаах «Лена» борокуот Тиксии хомоҕо метеостанция тутуохтаах эспэдииссийэни уонна манан ааһыахтаах «А.Сибиряков» диэн мууһу хайытар борокуокка анаан чох аҕалбыт. Эспэдииссийэҕэ 15 киһи киирэрэ: 9 билим үлэһитэ, үс тутааччы, 1 повар уонна икки оҕо. Олорор дьиэлэрин уонна станцияларын тутуохтаах мастарын тиэйэн кэлбиттэр.
Руаль Амундсен
Руаль Энгелбрегт Гравниҥ Амундсен (Roald Engelbregt Gravning Amundsen) (от ыйын 16, 1872 — бэс ыйын 18, 1928) диэн Норвегия айанньыта уонна полярнай чинчийээччитэ. Кини бастакы Соҕуруу полюска тиийэр соруктаах Антарктика экспедициятын 1910-1912 сс. салайбыта. Хоту уонна Соҕуруу полюстарга тиийбит аан бастакы киhи буолар. Онтон ураты кини Хотугулуу арҕаа аартыгынан бастакынан ааспыт киhи. 1928 бэс ыйыгар быыhааhын миссиятыгар кытта сылдьан мэлийбит.
1794
1794 сыл.
Myspace
MySpace (Мин Эйгэм, Май Спэйс) диэн аан-дойдуга биллэр АХШ-ка ордук киэҥник тарҕаммыт социальнай интэриниэт-бөлөхтөр ситимнэрэ.
Улахан Ботуобуйа
Өлүөнэ хаптал хайалаах сиринэн устар. Уу ороскуота сөкүүндэҕэ 40 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Тардыытыгар албаас үөскээбит сирэ. Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: Дьункун (108 км.) уонна Куруҥ Дьункн (93 км.)
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Доллу нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
Доллу нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумул.
Маайаттан 67 км хоту диэкки Төҥүлү алааска сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 664 киһи (2007 сыл).
Үөрэх уонна билии
Үөрэх уонна билии диэн киһи өйө-санаата сайдыытын икки өрүтэ ааттанар.
Сахалар элбэхтик үөрэх уонна билии диэн тыллары үөрэх-билии диэн холбуу этэн туһаналлар. Манна үөрэх диэн тыл билии диэн иннигэр турара үөрэх өссө сайыннаҕына, дириҥээтэҕинэ уонна боруобаланан көрөн туох содуллааҕа быһаарылыннаҕына эрэ билиигэ кубулуйарын быһаарар. Үөрэнииттэн билии үөскүүр.
Бу үөрэтэ, билэ сатыыр быһыыбыт кэлин боруобаланан, оҥоруллан туох быһыы үөдүйэн тахсара барыта быһаарылыннаҕына, билиннэҕинэ эрэ билиигэ кубулуйар. Үөрэх билиигэ кубулуйуор диэри хайаан даҕаны боруобаланан, оҥоруллан көрөн үчүгэйэ, туһалааҕа дуу эбэтэр куһаҕана, буортулааҕа быһаарылыннаҕына эрэ табыллар. Дьон бары киһилии, үчүгэй диир быһыыларын элбэхтик оҥорор буоллахтарына куһаҕан, буортулаах үөрэҕи букатын да хаалларан иһэллэрэ үчүгэй быһыылар элбииллэригэр тириэрдэр. Киһи сорох үөрэҕи этин-сиинин араас чаастарынан ылынара тус-туһунаннар:
1.	Истэн билии.
2.	Көрөн үөрэнии.
Windows Live Spaces
Windows Live Spaces диэн АХШ биир улахан аан-дойду масштабыгар улэлиир социальнай сайт. Бу саайтка - 11 млн. киһи регистрацияламмыт уонна аккаунт ылбыттар. Олортон 5,5 млн - АХШ буолар.
Үөрэх уонна билии
3.	Ааҕан билии.
Бу ылынар үөрэхпитин барыларын оҥорон көрөн, боруобалаан тугун-ханныгын арааран биллэхпитинэ олохпутугар быһаччы туһанар кыахтанабыт. «Элбэхтэ истибиттээҕэр биирдэ көрбүт үчүгэй» диэн этии киһиэхэ үөрэх хайдах иҥэрэ ордук туһалааҕын биллэрэр.
«Саха киһитэ тутан-хабан көрдөҕүнэ биирдэ астынар» диэн этии туох барыта боруобаланан, оҥоруллан, тутуллан-хабыллан туга-ханныга билиннэҕинэ эрэ табылларын, оччоҕо эрэ дьоҥҥо туһалааҕа дуу, буортулааҕа дуу арылларын быһаарар.
Үөрэҕи элбэхтик көрөн-истэн, ааҕан, олору хос-хос хатылаан, суруйан үөрэтии үгэс, ол аата ийэ кут, онтон тутан-хабан, оҥорон көрөн үөрэнии буор кут үөскээһинигэр тириэрдэр, умнубат гына өйдөнүллэрин тэҥэ киһи этэ-сиинэ үөрэнэн үөрүйэх буолар. Үөрэҕи ылыныы кэмигэр оҥорон көрөр кыах баар буоллаҕына үөрэх сыыһата-халтыта сонно тута биллэн, күөрэйэн таҕыстаҕына көннөрөн саҕалыы оҥоруу кыаллара үөрэнии түргэнник уонна ситиһиилээхтик барарын биллэрэр.
Үөрэх билиигэ кубулуйуутугар оҥорон көрүү сүрүн оруолу ылар. Тугу эмэни оҥордоххо, оҥоһуллан бүппүтүн кэннэ өссө өр боруобалаатахха туох сыыһалааҕа-халтылааҕа, куһаҕаннааҕа эбэтэр үчүгэйдээҕэ дьэ арыллан тахсар уратылаах. Тимир ууһа саҥа быһаҕы оҕустаҕына хос-хос хатаран, төнүннэрэн оннун биирдэ булларар. Үөрэнэр кэмҥэ боруобалаан иһии, көннөрөн, тупсаран биэрэр кыах баар буолара үөрэх сөптөөх хайысханан баран иһэрин ситиһэргэ аналланар. Учууталлар оҕо хайдах үөрэҕи ылынара ордугун билэн туһаммыттара ыраатта. Араас көрдөрөн үөрэтэр үөрэх тэриллэрин уонна боруобалаан үөрэтиини оскуолаларга куруук туһаналлар. Үөрэтиллэн уонна оҥорон көрөн боруобаламмыт, сыыһата-халтыта барыта көммүт, түмүгэ биллибит үөрэх билии диэн ааттанар. Билии диэн эрдэттэн бэлэмнэммит, биллибит быһыы буолар, билиини быһалыы ылыныллар, сол баарын курдук толордоххо хаһан да сыыһа буолбат.
Билиилээх диэн элбэҕи үөрэтэн билбит уонна олорун быһаччы туһана сылдьар киһи буолар. Үөрэхтээх киһи диэн саҥа үөрэнэ сатыы сылдьар, тугу билбитин өссө да туһаҕа таһааран туһана илик киһи ааттанар. Биһиэхэ үөрэхтээх дьон төһө эмэ элбэхтэр эрээри онтуларын туһаҕа таһааран туһанар кыахтара аҕыйаҕыттан сайдыыбыт намыһах.
Оҕону кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр бэлэм билиигэ иитиллэр, тугу барытын маннык оҥор диэн көрдөрүллэр, үтүгүннэриллэр, онтон улаатан, бэйэтин өйө-санаата сайдан истэҕинэ үөрэтиллэр. Төрөппүт аан маҥнай бэйэтэ билэр, үөрэтэн билбит, үчүгэй диир быһыыларын хайдах оҥорорго үтүгүннэрэн, батыһыннаран, бу курдук оҥор диэн көрдөрөн үөрэтэрин аата иитии диэн буолар. Бэлэм, урут оҥоруллан элбэхтэ боруобаланан билиигэ кубулуйбут үөрэххэ үөрэтии иитии диэн ааттанар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ бэлэм билиигэ иитии ийэ кута түргэнник иитиллэригэр, ону-маны оҥорууну түргэнник баһылыырыгар тириэрдэр. Оҕо төрөппүттэрин билиилэрин быһаччы, ырыта, быһаара сатаабакка ылынан иһиитэ иитии диэн буолар.
Ааспыт, урукку көлүөнэлэр үөрэппит үөрэхтэрэ дьон бары билэр билиилэригэр кубулуйбуттара кинигэлэргэ сурулланнар ууруллан уонна дьон өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэн сылдьаллар. Ол билиилэртэн ордук туһалаахтара өс хоһоонноро буолан сылдьаллар.
«Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһоонун хайдах этиллэринэн туһаннахпытына оҕо төрөппүтүнээҕэр бары өттүнэн барытынан ордук, баһыйар, өйө-санаата өссө күүстээх, тулуурдаах буола улааттаҕына омук сайдан иһэр кэмэ дьэ кэлэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр бу өс хоһоонун куһаҕан диэн ааттааннар туоратан, умуннаран, тутуспат буолууларыттан билиҥҥи көлүөнэлэр иннинээҕи көлүөнэлэрдээҕэр быдан мөлтөх өйдөөх-санаалаах буола улаатан сылдьаллар.
Оҕо улаатан иһэн барыны бары сатыырга, оҥорорго үөрэнэр. Үөрэх билиигэ кубулуйара өссө да ыраах, үөрэнии уһун кэми ылар. Үөрэх үөрэтиллэн-үөрэтиллэн, оҥорон көрөн, боруобаланан туох содул үөскээн тахсара быһаарыллан бүттэҕинэ билии диэн буолар уонна атын хос быһаарыыта суох олоххо быһаччы туттуллан барыан дьэ сөп буолар.
Айыы үөрэҕэ диир сыыһа. Айыы диэн өлбүт дьон билиилэрэ, өйдөрө-санаалара, аны уларыйбат турукка киирбит өй-санаа Үөһээ дойдуга сылдьара ааттанар. Айыылартан, урут тыыннаах эрдэхтэринэ үөрэтэн билбит бэлэм билиилэрин ылынабыт. Былыргы көлүөнэлэр үөрэтэн-үөрэтэн, элбэхтэ боруобалаан көрөн билиигэ кубулуппут өйдөрүн-санааларын биһиги быһалыы ылан олохпутугар туһанабыт.
Былыргы өбүгэлэрбит билиилэрэ өс хоһоонноругар кубулуйан сылдьалларын сахалар олохторугар туһаналлар.
«Уу чугаһа, уруу ырааҕа үчүгэй» диэн былыргы өбүгэлэрбит үөрэтэн быһааран өс хоһооно оҥорбут билиилэрэ. Уу киһи олоҕор куруук баар, чугас буоллаҕына эрэ табылларын, төһөнөн чугас даҕаны таһан туһанарга чэпчэкитин былыргы үйэлэртэн, дьон хаһан дьиэ туттан олорор буолуохтарыттан ыла үөрэтэн билбиттэр. Кинилэр ити билиилэрин биһиги саҥаттан быһаара, били этэргэ дылы «бэлэсипиэти хаттаан оҥоро сатаабакка» эрэ туһанар кыахтаахпыт.
Бу этиибит салгыыта «…, уруу ырааҕа ордук» диэнин бу саҥардыы арыйан туһанабыт. Ыраах сирдэртэн кэргэн ыллахха аймахтаһыы сабыдыалыгар оҕустарыы суох буолан, бу аймахтар доруобуйалара тупсарын сахалар былыр-былыргыттан билэннэр оҕолорун үөрэтэргэ анаан өс хоһооно оҥорон туһаналлар.
Туох барыта икки өрүттээҕин быһыытынан айыылартан ылар билиибититтэн аҥардастыы Үрүҥ айыылар билиилэрин эрэ туспа арааран ыламмыт кэлэр көлүөнэлэрбитин үөрэтиигэ туһанарбыт ирдэнэр. Эдэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара тупсарын туһугар былыргы дьон оҥорбут куһаҕан быһыыларын, Хара айыыларын туспа арааран, умнан, хаалларан истэххэ эрэ үчүгэй быһыылар элбииллэрэ ситиһиллэр. Былыргы, өй-санаа ситэ сайда илигинэ дьон оҥорор быһыылара эмиэ өйдөрүн-санааларын таһымын курдук намыһах, оҥорор быһыыларыттан куһаҕана элбэх этэ. Былыргы кыргыһыыларга кыайбыт-хоппут киһи кыаттарбыт киһитин өлөрөн, этин-сиинин кырбастаан, сүрэхтээх быарын үҥүүгэ үөлэн илдьэ барара. Билигин сайдыылаах үйэҕэ киһини өлөрүү диэн олус ыар буруй буоларынан былыргы дьон оҥорбут ыар быһыыларын кыра оҕо улаатыар, сууту, сокуону билэр буолуор диэри билбэтэ ордук.
Бэлэм, урукку көлүөнэлэр үөрэтэн билбит билиилэрин таба туһаныы эрэйиллэр. Бу быһыылар үчүгэйдэрин уонна куһаҕаннарын таба быһааран олоххо туһаныы кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруктаах буолуутугар тириэрдэр.
Урут олорон ааспыт дьон былыр үйэҕэ үөрэтэн, билэн олоххо туһаныллар гына бэлэмнээн биэрбит билиилэрэ өс хоһоонноро буолан сылдьаллар. «Кырдьаҕаһы хааһахха сүгэ сылдьан үөрэн» диэн этиини быһалыы ылынаннар сахалар кырдьаҕастары ытыктыыллар, этэр тылларын истэллэр.
Өс хоһооннорун үлэһит норуот айар, ол иһин кыайыылаах-хотуулаах үлэ, сытыы, мындыр өй үрдүктүк сыаналанар, үтүө майгы-сигили, сыһыан мэлдьи хайҕанар, ытыктанар, баттабыл-атаҕастабыл, буруй-сэмэ, содур быһыы сэмэлэнэр. Өс хоһоонноро үөрэтэр, биллэрэр, киһини үчүгэйгэ үөрэтэр күүстэрэ улахан. Итэҕэһи, алҕаһы, буруйу оҥорбокко, туттунарга, сэмэлииргэ, көннөрөргө үөрэтэрэ кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара тупсан иһэригэр тириэрдэр. (1,30).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.
Дьокуускай уокуругун улуустара
Дьокуускай уокуругун улуустара. 1896 с. каартаҕа олоҕуран оҥоһуллубут тиһилик.
Өссө маны көр
Бүлүү уокуруга
Калиновка (Васильковскай оройуон)
Калиновка (Калинівка) диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 292 (2012).
Колесова-Расторгуева Марфа Петровна
Колесова-Расторгуева Марфа Петровна — ырыаһыт, Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа.
Олоҕун олуктара
1950 сыллаахха муус устар 3 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Наахара Хочо сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1972 сыллаахха Бүтүн Россиятааҕы эстрада искусствотын творческай мастерскойун бүтэрбитэ. 1994 сылтан Сахациркаҕа оҕо студиятын директорынан үлэлиир.
Кини оҕо сааһа Куоһаҕас диэн сайылыкка ааспыта. А5ата Петр Гермогенович Колесов А5а дойду сэриитин кыттыылаа5а, «Слава» орден кавалера, «Хорсунун иhин» мэтээллээх, сэрии инбэлиитэ. Ийэтэ Фекла Андреевна Платонова герой ийэ, уон о5олоох.
1957 с. Марфа Петровна нулевой кылааска үөрэнэ киирэр. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэригэр сылдьан уус-уран көрүү көхтөөх кыттааччыта, спортсменка, пионерскай уонна комсомольскай активист.
1968 с.- Орто оскуоланы бүтэрэн библиотекарынан үлэлиир.
1969 сыл- музыкальнай театрга солист ырыаһытынан үлэлиир.
1970 с. Москваҕа эстраднай, цирковой искусстваҕа ВТМЭИ-гэ үөрэнэ киирэр. Марфаны сахалыы уонна нууччалыы ырыаны толорорго уһуйбут киһинэн буолар Ирма Петровна Яунзем, кини Марфа куолаһын туруорбута уонна нууччалыы народнай ырыаны ыллыырга үөрэппитэ.
1972 с. «Якутская эстрада 72»- диэн бөлөх тэринэллэр.
1974 сыллаахха Марфа олоҕун аргыһын  – Кыыс Амма уолун Сергей Расторгуевтыын улуу Москваҕа эстрада айар мастарыскыайыгар үөрэнэ сылдьан көрсөллөр. Сүрэхтэринэн сөбүлэһэн, харахтарынан хайҕаһан, эдэр саас тапталыгар уйдаран 1974 сыллаахха ыал буолбуттара. Онтон ыла 36 сыл ааста.
1981 с. Свердловскайга үөрэнэ баран баран цирковой жанрдарга дьоҕурдаах
эбиппин диэн соһуччу соҕус дүҥүрүнэн, тааһынан жонглируйдуурга
үөрэнэр.
Айар үлэтэ эстраднай ырыаһытынан, норуот ырыатын, сахалыы тойугу толороочунан саҕаламмыта. Марфа Колесова аан бастакынан сахалартан сахалыы тойугу аан дойдуга таhаарбыта, Парижка 1972 сыллаахха маастардар кэнсиэрдэригэр саха тойугунан кыттыыны ылбыта. Кини кэргэнинээн Сергей Расторгуевтыын Франция, Швеция, Швейцария, США, Индия, Китай, Канада курдук улахан дойдуларга Саха сирин тойугун, фольклорун дьон –сэргэ истиитигэр таhаарбыттара. Марфа Колесова «РФ», «РС» утуелээх артыыската, Саха сирин комсомолун лауреата, Узбекистан, Молдавия республикаларын бочуотунай грамоталарынан на5араадаламмыта.
Бейрут
Бейрут диэн Либан киин уонна ордук улахан куората. 2007 с. олохтоохторун ахсаана 2.1 млн тахса.
Дьахтар эмиийэ
Дьахтар эмиийэ - түөс үөһэ өттүгэр баар икки бүлтэгэр, ол иһигэр икки үүт оҥорор былчархай баар, үүт оҥорон таһаарар уонна онон кыһыл оҕону аһатар. Эмиийгэ ортотуттан аллараа соҕус, төрдүс ойоҕос уҥуоҕун икки ардыналарынаагы аһаҕаска эбэтэр бэһис ойоҕос уҥуоҕун таьымыгар, тирии ньууругар кыра пигментирэбинэй төгүрүмтэ - ареола баар. Ол ареола ортотугар түөс эммийэ баар, бу манна үүт оҥорор былчархай үүтүн таһаарар салаата баар, үүт бу салааларынан тахсар ону - лактация дииллэр, оҕо төрүүр саҕана гормон дьайыытынан сҕаланар. Эммий үксүн орусубайдыҥа-хоҥор өҥнөөх.
Үүт оҥорор былчархай сайдааһына кыыс оҕо сааһы ситиитин биир тутум чааһа буолар, сайдыбыт дьахтар түөһүн дьахтар иккис ууһатар сибикитигэр симэллэр, оттон эр киьигэ инник сайыннагына патология буолар.
Түөс ситиитэ
Буоһатыллбыт яйцеклетка хромасоматын хомуура ого уол кыыс буоларын быһаарар.
Дьахтар түөһүн былчархайдара саас ситэр кэмигэр сайдаллар, тоҕус-уон саастарыттан саҕыланар уонна икки-үс сыл салҕанар. Бу кэмҥэ кыыс оҕо этэ-хаана гормоннар дьайыыларынан репродуктивнай пуунсуйаҕа бэлэмнэнэр.. яичнигар яйцелеткалар ситэн саҕалыыллар уонна овуляция процеһа барар, өскөтүн буоһатыы буолбатаҕына бастакы ыйданыылар саҕаланаллар.
Үүт оҥорор былчархайдар сайдыыларын саҕаланыыта - телархе диэн ааттанар. Сааһа ситэрин Таннер шкалатынан сыаналыыллар, онно былчархай төһө улааппытын көрөллөр:
\ Былчархай улаатытта суох, яичниктарын кэриҥэ улаатан саҕалыыр.,
\\ Былчархай Бутон кэрдииһигэр тиийэр, ареола иэнэ улаатар, этэ-хаана сайдыыта түргэтиир.,
\\\ Былчархайдар уонна ареола кэриҥнэрэ улаата турар уонна бммр комплекс оҥороллор.,
\\\\ Ареола уонна эмиий былчархай үрдүнэн тахсаллар уонна былчархай үрдүнээҥи омооҥҥо иккистээн боллур оҥороллор.,
Тас көстүүтэ уонна тутулуга
Сиппит дьахтарга уут оҥорор былчархайдар икки тэҥ шар аҥардыы быһыылаах урдэтии оҥроллор. Хас биирдии былчархай тордун улахан аҥарынан улахан түөс былчыҥар сыстар, уонна сороҕо инники тиистээх былчыҥҥа. Тас өттүгэр үүт оҥорор былчархайдар икки ардагар хаһырыа баар, хоннох диэн ааттанар.
Түөс, ортотуттан аллараа согус, ньууругар кыра чорбох баар - түөс эмиийэ. Төрөөбүт дьахтарга эмийэ конус көрүҥнээх буолар, отто төрөөбүт дьахтарга- цилиндр.
Кини ареолунан эргиллэн сытар, ареол иэнэ үс-биэс см. Ареол уонна эмиий тириитин пичментацията атын өҥнөөх - син хараҥа соҕус. Төрөөбөтах дьахтарга оруосубай эбэтэр хараҥа-кыһыл, оттон төрөөбүттэргэ - хоҥор. Дьахтар хат буоллаҕына пигментацията күүһүрэр. Эмий таһынааҕы төгүрүмтэҕэ агыйах кыра ситэри сайдыбатах үүт оҥорор былчархайдар бааллар, Монтгомери былчархайдара диэн ааттыыллар, кыра урдэтиилэри оҥороллор. Эмиий тириитиитэ кыра мыччыстыылардаах. Эмиий төбөтө кыра дьөлөҕөстөөх - үүт тахсар дьөлөҕөстөрө. Сорох дьөлөҕөстөр холбоһоллор, ол иһин сороҕор дьөлөҕөс ахсаана салаа ахсааныттан аҕыйах быолар.
Иэнэ уонна көрүҥэ
Бэйэ киьиэхэ тус туһунан. Иэнэ уратыта тирии аннанааҕы сыа халыҥыттан тутулуктаах, Формата капсулатын бөҕөтүттэн уонна тыылыгаһыттан тутулуктаах, капсула холбуур тканьтан турар. Иэнэ да, көрүҥэ да огону эмтэрэргэ дьайыы оҥорбот. Түөс иэнэ терминнарынан этиллэр, онон бюстгальдар иэнэрэ оҥоһуллар. Дьахтар түөһэ орто иэнэ аҕыс уон см буолар. Ханас эмиий уҥатааҕар кыратык улахан.
Асимметрия
Менархе буолбутун кэннэ эстроген гормон таһыма урдээтэгинэ, кини дьайыытынан үүт оҥорор былчархайдар үүнэллэр уонна арахсыыта уларыйаллар. Дьахтар эмийэ сүүрбэ биир саастарыгар диэри сайдар. тоҕус уон бырыһыан дьахтарга үүт былчархайдара тэҥэ суохтар (несимметричние), Асимметрия уонна ареола уонна эмиий ханна баарынанан арахсыан сөп.
Эмиий птоза
Үүт оҥорор былчархай птоза диэн былчархай тканя ыйана сылдьар буолааһына. Былчархай тыылыгаһын сутэрэр уонна аллараа түһэр.
Ыйанааһына кырдьар процеьыттан тутулуктаах буолуон сөп, ити тумугунэн тириитэ түөс устатынан түһэр, онтон эмиий уонна ареола комплекса аллараа көрөр. Птоз буоларын элбэх фактор дьайар, ол быыьыгар аҕыйаҕа суох суолтаны ылар удьуордааһын, табах тардыыта, этин-хаанын мүлтүх туруга, хаста хат буола сылдьыбыта уонна эмиий иэнэ хат буолуон иннинэ
Хараакы
300px|thumb|right|Хараакы Хараакы эбэтэр караакы (нуучч. дикуша) — тас көрүҥүнэн буучугураска майгынныыр көтөр. Саха Сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Ареалын хотугу кыраныыссата Өлүөхүмэ өрүс тардыыта буолар, илин кыраныыссата — Алдан уҥа салаалара. Сэдэхтик көстөр сүтэн эрэр көтөр. ССРС уонна РСФСР Кыһыл кинигэлэригэр — II категория, Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр — I категория.
Украин тыла
thumb|350px|Украин тыла аан дойдуга Украин тыла (укр. українська мова) — илин славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Бу тыл Индо-Европа тыл ууһугар киирэр.
Украинскай атын славян тылларын кытта тэҥнээтэххэ тарҕаммытынан уонна саҥарар киһитинэн иккис буолар. Украина официальнай тыла буолар. Украина иһигэр саҥара киһи ахсаана 37 мөл киһи. Үксэ саҥарар дьон төрөөбүт тыла буолар. Аан дойду үрдүнэн саҥарар киһи ахсаана 50 мөл. киһи.
2006
2006 сыл.
Туох буолбута
АЛРОСА баайын-дуолун түҥэттиигэ быһаарыылаах сыл. 19.8 т көмүс хостоммут (былрыыҥҥытыааҕар 6 быр үрдүк) 11.6 мөл туонна таас чох хостоммут (4 быр үрдүк) "2007-2011 сылларга нэһилиэнньэлээх пууннары гаастааһын" программа ылыныллыбыт 15 алмааһы кырыылыыр собуот үлэлээбит 577 мөл. солк. ювелирнай оҥоһук оҥоруллан тахсыбыт 1,5 тыһ. турист кэлэ сылдьыбыт 354 цифровой АТС баар буолбут, спутник сибээһин сирдээҕи станциятын ахсаана 181-гэ тиийбит 326 оскуола интэриниэт ситимигэр холбоммут Суотабай сибээс абоненнарын ахсаан сыл бүтүүтгэр 450 тыһ. буолбут. Суотабай сибээс 12 улууска киирбит.
Амыр уоблаһыгар Саха сирин бас билэр сопхуоһа үлэлиир, 1500 гааҕа соя үүннэрэн Хаптаҕайдааҕы комбикорм оҥорор собуоту хааччыйар эбит.
1795
1795 сыл.
2006
Туох буолбута
Сахалииҥҥа саха сылгытын иитэн саҕалаабыттар.
285,5 тыһ. кв. м олорор дьиэ килэриллибит.
15 саҥа оскуола үлэҕэ киирбит.
СГУ 50 сыллаах үбүлүөйэ бэлиэтэммит. Университет иһинэн 8 институт, 9 факультет, 132 хаапыдыра үлэлиирэ этиллибит. Ону таһынан 2 чинчийэр институт, бибилэтиэкэ, 19 чинчийэр лаборатория бааллар эбит. 2 филиал Мииринэйгэ уонна Нүөрүҥгүрүгэ үлэлииллэр. 140 билим дуоктара. 600 хандьыдаат. 4 докторскай уонна 4 хандьыдаат диссертационнай сэбиэтэ. ыам ыйын 22 к. Москубаҕа МГУ билим кэмпириэнсийэтэ тэриллибит. Алтынньыга - үбүлүөй түмүктүүр тэрээһиннэрэ.
От ыйа
От ыйын 1—4 — Сунтаарга Өрөспүүбүлүкэ норуоттарын IV спортивнай оонньуулара уонна Олоҥхо ыһыаҕа буолбут. Уһук Илиҥҥэ полпред К. Исхаков, самбо аан дойдутааҕы федерациятын бэрэсидьиэнэ М. Тихомиров ыалдьыттаабыттар. Оонньууларга 34 улуустан уонна коруаттан 770 спортсмен кыттыбыт. Чэпчэки атлетикаҕа, көҥүл тустууга, волейболга, остуол тенниһигэр, мини-фуьболга, саха ыстаҥатыгар, хапсаҕайга уонна мас тардыһыытыгар күрэхтэһиилэр буолбуттар. 5 тыһыынчаттан тахса ыалдьыт Сунтаарга тиийэ сылдьыбыт. Мэҥэ хаҥаластан Юрий Гаврильев үс өрөспүүбүлүкэ рекордун олохтообут: кылыыга, троеборьеҕа, уонна тройной ойууга. Маны таһынан ат сүүрдүүтэ буолбут. Хамаанданан Дьокуускай куорат бастаабыт, мэҥэлэр иккис буолбуттар, Мииринэй хамаандата - үһүс. Хоту улуустарга Үөһээ Дьааҥы хамаандата бастаабыт, онтон Орто Халыма уонна Өлөөн буолбуттар.
Ахсынньы
Тохсунньу 27 к (2007) дуоһунаска киирии сиэрэ-туома ыытыллыбыт.
Нидерланд
Нидерланд (Nederland) диэн Арҕаа Эуропа дойдута. Нидерланд Хоруоллугар Кариб байҕалыгар баар Нидерланд Антиллара уонна Аруба киирэллэр. Нидерландтан хоту уонна арҕаа Хоту байҕал баар. Кирбиилэhэр Бельгиялыын cоҕуруу уонна Германиялыын илин.
Судаарыстыба былааҕа - үс өҥнөөх (кыһыл, үрүҥ, күөх кырыымпа). Герб - икки геральдическай хахайга ойоҕоһун өйүүр кыһыл көмүс тириитэ куйах. Куйахха — баппаҕайыгар болоттоох Хахай; куйах анныгар — харыалыавскай ыҥыата: Je mangirai («мин турабын»). Гимн - «Уилһелмүс» («Уиллиам туһунан ырыа»). Национальнай бырааһынньык - муус устар 27 күнэ (Хоруол күнэ).
Официал тыла — не­дер­ландскай.
Нидерланд сирэ - НАТО, ОЭСР, Европа Сэбиэтин, Европа сойууһун чилиэнэ. Шенген зонатын уонна Бөнүөлүкс чааһа.
Чуона (өрүс)
Чуона - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 802 км. Тардыытын иэнэ 40600 кв.км.
Баһа Иркутскай уобаласка Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ баар. Тардыытыгар 1300 үрэх уонна 4500 күөл баар.
Уу ороскуота сөкүүндэҕэ 120 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.
Тардыытыгар алмаас үөскээбит кимберлит туруупката баар. Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: Ичуода (144 км) уонна Вакунайка (362 км), уҥа өртүттэн - Дьэкиндэ (158 км) уонна Дьэлиҥдэ (137 км) 80-с сылларга Бүлүү өрүскэ "Чона" диэн ааттаах теплоход устар буолара.
Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Фердинанд де Соссюр
Фердина́нд де Соссю́р (,1857 с. сэтинньи 26 күнэ, Женева —1913 с. олунньу 22 күнэ) — Швейцария тыл үөрэхтээҕэ, Женева лингвистическэй оскуолатын саҕалааһыныгар семиология уонна структурнай лингвистика төрүттэрин укпут. Фердинанд де Соссюру элбэхтик XX үйэ лингвистика  "аҕатынан" ааттыыллара уонна кини идеялара улахан суолталаах сабыдыалы ууран, бүтүн XX үйэ гуманитарнай санааларыгар структурализм төрүттэниитигэр көҕүлээбиттэрэ.
Ф. де Соссюр сүрүн үлэтэ — «Курс общей лингвистики».
«Курс общей лингвистики»
«Курс общей лингвистики» Соссюр өлбүтүн кэннэ үнүбэрсиэттээҕи лекцияларын матырыйаалларын туһанан Шарль Балли уонна Альберт Сеше көмөтүнэн 1916 сылга тахсыбыта. Балли уонна Сеше сорох өттүнэн хос ааптардарынан ааҕыллыахтарын сөптөр тоҕо диэтэр Соссюр маннык кинигэни таһаарыам дии санаабата уонна бэчээттээччилэринэн тутулугар да ис хоһоонугар да элбэх киллэриллибитэ.(биһиэхэ биллэр Соссюр лекцияларын сурунуутугар сиһилии элбэҕэ суох, баҕар, биллэн турар, кини бииргэ үлэлэһэр дьонун кытта санаатын үллэстэрэ буолуо.
Киҥстаун
Киҥстаун (Kingstown) диэн Сент Винсент уонна Гренадиннар киин куората.
Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
300px|thumb|right|Дьабыл нэһилиэк Мэҥэ-Хаҥалас улууһун каартатыгар Дьабыыл нэһилиэк. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нуораҕана.
Майаттан 76 км хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана — 773 киһи (2007 сыл).
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Экзоскелет
Экзоскелет (έξω — тас уонна σκελετος — дьардьама) — киһи күүһүн төгүллүүр мотуордаах тас дьардьама.
Экзоскелет киһи хамсаныытын батыһа хатылыыр. Инньэ гынан хамсаныыны, дьайыыны оҥорорго көмө буолар. Бу ыарахан үлэни оҥорорго, халыҥ скафандрдаах сылдьан чэпчэкитик хамсанарга, күүһү-кыаҕы харыстыырга туттуллуон сөп. Өссө ортопедияҕа инбэлииттэри реабилитациялааһыҥҥа туттуллуон сөп. Бэчээт биллэрэринэн, үлэлиир экзоскелеттар Японияҕа уонна АХШ-ка оҥоһуллубуттар.
Сайдыы суола төрөөбүт тылга
Сайдыы суола – төрөөбүт төрүт тылга
Билиҥҥи сайдыылаах кэмҥэ, көмпүүтэр үйэтигэр оҕо кинигэни аахпата элбээн иһэр. Ол эрэн, детсадтан саҕалаан оҕо билиилээх-көрүүлээх буоларын туһугар иитээччилэр уонна уһуйааччылар араас хайысхалаах үлэлэри ыыталлар. Онтон төрөппүт оҕону 1-кы кылааска өр толкуйдаан, ыйааһыннаан-ыараҥнатан, сөптөөҕүн-сыыһатын билэн-көрөн эрэ баран киллэрэргэ быһаарынар буолуохтаах. Үгүстэр нууччалыы кудуххайдык саҥарыа, бары өттүнэн сайдыылаах буолуо диэн санаанан салайтаран, нууччалыы билбэт оҕону нуучча кылааһыгар үөрэттэрэллэр. Итинэн оҕо инникитин быһааран кэбиһэллэр. Оҕо барыта тылга дьоҕурдаах буолбат. Дьоҕурдаах оҕо ханнык да тылынан үөрэммитин иһин салгыы сайдыа, хас да омук тылын баһылыа. Кыра кылааска оҕо нууччалыы кыайан өйдөөбөккө, тиэмэттэн хааллар хаалан, дьиэтигэр төрөппүтэ хос быһаарыытынан үөрэнэ сатыа, ол да үрдүнэн, уруоктан кураанаҕы харбыыра элбээн иһиэ. Итинтэн сиэттэрэн, сорох оҕо нууччалыы-сахалыы булкуйа, хайа да тылынан үчүгэйдик аахпат, суруйбат, толкуйдаабат буолуон сөп. Оҕо кинигэни ааҕарыгар тыл суолтатын өйдүүр эрэ буоллаҕына айымньы ис хоһоонун өйдүө уонна интэриэһэ үрдүө. «Миигин мамам нуучча кылааһыгар киллэрэн кэбиһэн, үөрэхпин ыарырҕатабын», – диир оҕолор эмиэ бааллар. Онон, мин санаабар, оҕо дьоҕурун, кыаҕын учуоттуур наада. Протопопова Н.И. «Олох эргиирэ» диэн кинигэтигэр Дора Иннокентьевна Кобякова-Эдьиий Дора сүбэлэриттэн хас биирдии киһиэхэ тиийэр гына өйдөнүмтүө аҕыйах тылынан эппитин киллэрбит. «Саха оҕото хара маҥнайгыттан бэйэтин сүмэ тылын биһигэр иитиллэн тахсыахтаах. Төрөөбүт тылын билбэт буоллаҕына, бу оҕо омугуттан тэйэр, киһи быһыытынан сайдыы таһымыгар тиийбэт. Саха оҕото омук тылынан төһө да үчүгэйдик саҥарар, бэркэ үөрэнэр буоллун, төрүт тыл сүмэтин амсайбатах буоллаҕына, кини киһи аҥаара буолар. Ол аата өйө-санаата толору аһыллыбат, сайдыбат, кута-сүрэ муммут кус оҕотун курдук буолуон сөп». Уйулгута ыһыллыбыт киһи ис санаатын сайа эппэт. Тапталга да билинэригэр – атын омук тылынан туспа киһи аатыттан этэр курдук, хомоҕойдук кимиэхэ баҕарар этиэ. Бэйэтин төрөөбүт ийэ тылынан иэйэн туран, итинник долгутуулаах түгэҥҥэ, таптал тылын мээнэ ыһыктыбат. Дьиҥ чахчы тапталлааҕар эрэ этиэ. Ханнык баҕарар киһи төрүт өйүн-санаатын кыайан эппэтэҕинэ, дьоҥҥо тиэрдэр кыаҕа суох буоллаҕына, куутуйаланан, санаата хараастан муунтуйан барар. Төрүт саҥатынан санаатын толору этинэр эрэ буоллаҕына, билиитэ-көрүүтэ кэҥиир кыахтанар. Билигин, хата, рэп-музыка үөдүйүөҕүттэн, ыччаттар син ис санааларын туругун ырыа-хоһоон булкаастаан тиэрдэ сатыыллар. Оҕолор дууһаларын кистэлин, тапталларын кимиэхэ да эппэккэ хоһоонунан тиэрдэллэр. Киһи иэйиитин, эмоциятын, билиитин толору этэр кыахтаах, кинини киһи быһыытынан иитэр, сайыннарар тыла – төрөөбүт төрүт тыл.
Аны олоҥхо уонна оһуокай күрэҕэр сылдьан истибит дьон оҕолор хайдах курдук ис истэриттэн иэйэн туран этэллэрин көрбүт буолуохтаахтар. Онно баар – киһи тылынан тиэрдибэт ураты, туспа эйгэ. Хойукка дылы оһуокай дуораана кулгааххар иҥэн, хатанан хаалар. Дууһаҥ чэпчииргэ, санааҥ сылаанньыйарга дылы гынар. Күрэх кэннэ дойдуларыгар автобуһунан айаннаан иһэн, оҕолор сахалыы эрэ ырыаны дьиэрэтэллэр. Итинтэн көстөр – кут-сүр уһуктуута, иэйии аһыллыыта.
Төрөөбүт тылынан кинигэни ааҕарга, оҕо саҥа саҥарар буолуоҕуттан, ийэтин хоонньуттан уһуйуллуохтаах. Бастаан ийэ эбэтэр аҕа оҕотугар кинигэни арыйан көрдөрө-көрдөрө кэпсиир, ол кэннэ оҕоҕо бэйэтигэр аахтарыахха. Ааспыты аҕыннахха, биһиги ийэбит «хараҕым кыайан көрбөт» диэн ааттаан, аттыгар сытыарааран кинигэни, хаһыаты, «Хотугу сулус» сурунаал кэпсээннэрин, драмаларын аахтарара. Аны «ким саҥарарын өйдөөбөтүм» диэтэҕинэ, куоласпытын уларытан айымньы ханнык дьоруойа саҥарарын биллэрэ сатыырбыт. Итинэн ийэбит, бэйэтэ да билбэтинэн, дорҕоонноохтук ааҕарга, дикцияны тупсарарга, билиибит-көрүүбүт, өйбүт-санаабыт сайдарыгар көмөлөспүт, үөрэппит эбит. Билигин ол кыргыттарыттан учуутал идэлээхтэр үспүт. Ийэбитигэр махталбыт муҥура суох.
Онон оҕо төрөөбүт тылга уһуйуллуута дьиэ кэргэнтэн саҕаланарын, билиини, үөрүйэхтэри, сатабыллары төрөөбүт өйдүүр-билэр тылынан ылыныыта дөбөҥ, дириҥ уонна айымньылаах, көдьүүстээх буоларын умнумуоҕуҥ.
Федосия Иннокентьева
Расторгуев Николай Алексеевич
Расторгуев Николай Алексеевич — Саха Сиригэр атыы-эргиэн олохтооччута, аатырбыт 2-с гильдиялаах атыыһыт, Саха уобалаһыгар норуот үөрэҕириитин тэ.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Бүлүү куоратын Ытын олохтооҕо
Аатын үйэтитии
Николай Якутскай «Хараҥаттан» сэһэнигэр атыыһыт Разбогатеев прототибынан Николай Расторгуев буолар эбит.
Сигэлэр
Исторический, культурологический журнал «Илин», 1993—1994:Купечество
Таҥара уонна айыы
Таҥара уонна айыы диэн өй-санаа, итэҕэл үөрэҕин икки өрүттэрэ.
Сахалар олус киэҥ, дириҥ өйдөбүллээх, уһун үйэлээх, киһи өйө-санаата сайдыытыгар олус сөп түбэһэр таҥара үөрэхтээхтэрин умнан сылдьаллар. Бу таҥара үөрэҕэ олус былыргы кэмҥэ үөскээбитин оннооҕор арҕааҥҥы дойдулар үөрэхтээхтэрэ тенгрианство диэн аатынан билинэллэр. Икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр үөскээбит христианство үөрэҕэ былыргы таҥара үөрэҕиттэн сайдан, үүнэн тахсыбытын суруйааччы Мурад Аджи бэлиэтиир. (1,223).
Былыргы таҥара үөрэҕэ саха дьонун санааларын үчүгэй киһи буолуу суолунан салайан биэрэр. Аныгы сайдыылаах, демократия суолун тутуһар олох ирдэбилэ ону эмиэ ирдиир.
Таҥара диэн тыл олус былыргы кэмнэргэ саха дьонун олохторун үөрэҕин холбуу хомуйан таҥ, таҥар диэн төрүт сахалыы тыллартан үөскээбит. Таҥара диэн сахалыы өйдөбүлэ ким эрэ, биллибэт киһи тугу эмэ хомуйара, чочуйара, холбуура ааттанар. Үгэс буолбут өйдөр-санаалар тус-туспа арахсан сылдьалларын түүл үөрэҕэ дакаастыыр. Бу тус-туспа үгэстэри бииргэ холбооһун таҥ, таҥар диэн тылларынан этиллэн таҥара үөрэҕин үөскэппит.
Таҥара үөрэҕэ диэн уһун үйэлэргэ хомуллан, таҥыллан үгүс дьон олохторун үөрэхтэринэн, уопуттарынан мунньуллан үөскээбит үөрэх диэн быһаарыллар. Таҥара үөрэҕэ сахалар төрүт үөрэхтэрэ. Санаа киһини салайарын биллэрэр.
Таҥара үөрэҕэ туох барыта икки өрүттээҕин тутуһан икки тус-туспа чаастартан хомуллан үөскээбит.
Бастакытынан, оҕо кыра эрдэҕинэ үтүө быһыылары элбэхтик оҥотторон үгэс оҥорон ийэ кутугар иҥэрэн биэрии, иккиһинэн, улахан киһи бэйэтин өйүн-санаатын үөрэтиитэ, салайыыта, үтүө санааларын үгэс оҥостон ийэ кутугар иҥэриниитэ буолар.
Санаа бу курдук уларыйар кыахтааҕын дьон бары таба өйдөөн олохторугар туһаналлара эрэйиллэр. «Куһаҕаны санаама, куһаҕан майгылаах буолуоҥ» диэн этии, киһи санаата быһыытын, майгынын кытта уларытарын биллэрэр. Киһи ханнык; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу санаалардаах даҕаны соннук быһыылары оҥорор. Быһыы диэн санаабыт санааны олоххо киллэрии, тугу эмэ оҥоруу аата буолар.
Киһи баһыгар, өйүгэр-санаатыгар аан маҥнай санаа үөскүүр. «Киһини санаата салайар» диэн этии киһи аан маҥнай санаатыгар саныырын, оҥорон көрөрүн уонна онтон тугу эмэ дьиҥнээхтик, илэ оҥорорун чуолкайдаан биэрэр. «Оруо маһы ортотунан тоҕо көтөн барыма», «Оломун билбэккэ эрэ ууга кииримэ» диэн этиилэр ситэ быһаарбакка, санааҕар оҥорон көрбөккө, туох кэтэһэн турарын билбэккэ эрэ мээнэ иннин диэки барыма диэн биллэрэллэр, үөрэтэллэр. «Санаабычча быһыыланар» диэн санаатыгар туох эмэ көтөн түһэрин кытта оҥоро охсор киһини этэллэр.
Саныыр санааны сааһылаан, дьаарыстаан киһи быһыытыгар сөп түбэһиннэрэн биэрэр кыахтаныы киһи быһыылаах буолууга тириэрдэр. Киһи өйө-санаата сайдан киһилии быһыыланар киһи буолуоҕуттан ыла таҥара диэн үтүө баҕа санаалара хомуллан, таҥыллан үтүө киһи мөссүөнэ үөскээбит. Таҥара үөрэҕэр үтүө, үчүгэй киһи оҥорбут быһыыларын үтүктэн, батыһан үтүө быһыылары оҥорорго үөрэнии, үчүгэй киһи буолуу киирэр.
Санааны салайа үөрэнии, куһаҕан санаалартан ыраастаныы, умнуу, үтүө, үчүгэй киһи буолууну ситиһэ сатааһын таҥара үөрэҕэ диэн ааттанар.
Оҕону кыра эрдэҕинэ киһилии быһыыга үөрэтии олус улахан суолталаах. Таҥара үөрэҕэ оҕону иитиигэ улахан суолтата итинэн быһаарыллар.
Санаа мунньустар. Муһуннаҕына күүһүрэр. Куһаҕан санаалар киһиэхэ мунньустан, элбээн хаалыылара куһаҕан үгэһи үөскэтэн киһини куһаҕан быһыылары оҥороругар тириэрдиэхтэрин сөп диэн өй-санаа, таҥара үөрэҕэ быһаарар. Куһаҕан санаалары өр саныы сылдьыбакка, хос-хос хатылаан үгэскэ кубулуппакка умнан, хаалларан иһии дьонтон барыларыттан ирдэнэр биир тутаах көрдөбүл буолар.
«Былыргыны былыт саптын» диэн сахалар этэллэр. Бары куһаҕан быһыылары умнан, өйгө-санааҕа суох оҥорон иһии киһи өйө-санаата ыраастанарыгар, атын үтүө санааларынан туоларыгар тириэрдэр. Бу быһаарыыны тутуһар буолуу үчүгэй санаалаах дьон элбээһиннэрин үөскэтэр. Куһаҕан санаалартан ыраастаныы, умнуу диэн таҥара үөрэҕин биир сүрүн көрдөбүлэ буолар.
«Айыы этэн ыраастаныы» диэн оҥорбут сыыһаны, киһи оҥорбот быһыыларын оҥорбуту билинии аата. Киһи оҥорбут сыыһатын, бу сыыһа эбит диэн билиннэҕинэ эрэ аны ону оҥорбот буолар кыахтанар, умнар, ол иһин өйө-санаата ырааһырар, атын үчүгэй санаалар өйүгэр-санаатыгар олохсуйар, иҥэр кыахтаналлар.
Кыра оҕо саҥа улаатан истэҕинэ таҥарата, үтүктэр, үөрэнэр киһитэ төрөппүтэ буолар. Оҕо төрөппүтүн көрөн, үтүктэн кини курдук буолар баҕа санаатыттан төрөппүтүн курдук санаалаах, быһыылаах буола улаатар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ этэринэн оҕо хайаан даҕаны икки төрөппүттээх буоллаҕына эрэ өйө-санаата туруктаах буола улаатарыгар олук ууруллар.
Аҥардас дьахталлар биир эмэ атаах оҕолорунан омугу сайыннарыахтара диэн төрдүттэн сыыһа өйдөбүл. Тулаайах оҕо биир төрөппүтэ суоҕуттан баҕа санаата кэлтэйдии, аҥар өттүн диэки халыйан барарыттан өйө-санаата сайдыытыгар туспа уратылар үөскүүллэриттэн туруга суох өйдөөх-санаалаах буола улаатарын сахалар билэллэр. Былыр-былыргыттан тулаайах оҕо биир эмэ буоларыгар баҕараллара уонна иитиитигэр аймахтарын эр дьоно көмөлөһөллөрүн хайаан да ирдииллэр.