cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кулун Куллустуур, оонньуу
Кулун Куллустуур - былыргы саха оҕолорун оонньуута.
Аччыктаан баран аһыахха
Аччыктаан баран аһыахха диэн үөрэх аһылыгы иҥэмтэлээхтик иҥэриниини биллэрэр.
Кулун Куллустуур, оонньуу
Бу оонньууну саха үҥкүүтүгэр билигин үгүстүк киллэрэн үҥкүүлүүр буоллулар. Былыр өбүгэлэрбит, ыччаттара сайын сайы-лыкка көһүү саҕана эбэтэр сайылыктан кыстыктарыгар кэллэхтэринэ бу оонньууну оонньууллара, күрэхтэһэллэрэ эбитэ үһү.
Аччыктаан баран аһыахха
Аччык киһи өйө-санаата үчүгэйдик үлэлиир диэн этэр П.Брэгг. Киһи кырдьан истэҕинэ утуйара аҕыйаан, сарсыарда эрдэ уһуктар буолан иһэр. Сарсыарда эрдэ уһуктан баран бары дьыалаларын сыымайдаан ырытан көрдөҕүнэ, сөптөөх быһаарыыны ылынарыгар олук ууруллар. Сарсыардааҥы кэмҥэ киһи өйө «Сытыы буолар» дииллэр сахалар.
Кулун Куллустуур, оонньуу
Кыыстаах уол утарыта тураллар, илиилэрин тарбахтарыттан тутуһан баран, уол уҥа өттүнэн, кыыс хаҥас өттүнэн тарбахтарын ыытыспаккалар эрэ илиилэрин иһинэн эргийэн тахсыахтаахтар. Күрэхтэһэр дьон икки-үс паара буолаллар. Сирдэрэ эниэ, сырыынньа буолуохтаах. Бастаан сыыр анныттан саҕалаан үөһэ тахсыахтаахтар, онтон төттөрү түһүөхтээхтэр. Тарбахтарын ыһыктыбакка, охтубакка уруттаан кэлбит паара кыайар.
Аччыктаан баран аһыахха
«Аччыктаабыт киһиэхэ ас иҥимтиэ» диир этэ эбэбит Лөкүө. Кини уһун үйэтин тухары элбэх дьону аһатан ас хаһан ордук туһалаах буоларын былыр үйэҕэ быһаарбыт. Киһи үлэлээн-хамсаан элбэх эньиэргийэтин ороскуоттаатаҕына, эргэ аһылык тобохторуттан этэ-сиинэ ырааһырар, саҥа аһылык киирдэҕинэ иҥэмтэлээхтик иҥэринэр кыахтанар.
«Аһы сирэ-сирэ аһаама»,- диэн эбэбит Лөкүө эмиэ этээччи. Сирэ-сирэ, абааһы көрө-көрө аһаатахха ас ситэ иҥмэт, ол иһин киһиэхэ туһата аҕыйыыр. Ити барыта киһи бэйэтин санаатынан иһэ-үөһэ хайдах үлэлииригэр хамаанда биэрэрин быһаарар. Ханнык да аһы сөбүлээн, туһалааҕын билинэн аһаатахха, иҥэмтэтэ ордук эбиллэр. Аһыах иннинэ чуумпуран, олоро түһэн аһылыгы туһалаах өттүн булан хайҕаан, алҕаан баран аһаатахха киһи ас буһарар уорганнарын үлэлэрэ тупсан аһылык ордук иҥэмтэлээх буолар.
Аһылыгы алҕааһыны маннык көрүҥнээхтик оҥордоххо киһи иһэ-үөһэ эрдэттэн аһылык киирэригэр бэлэмнэнэн, ордук күүскэ үлэлээн аһылыгы иҥэмтэлээхтик иҥэринэригэр олук ууруллар:
Аһылыгы алҕааһыҥҥа кыра да буоллар бэлэмнэммит аһылыгы хайҕааһын, сөбүлүү көрүү эмиэ киирсэр. Итиннэ эбии ас-үөл көрүҥэ уонна сытын-сымарын дьайыыта киһи иһэ-үөһэ аһылыкка эрдэттэн бэлэмнэнэригэр эмиэ көмөлөһөллөр.
П.Брэгг киһи киэһэ аһаабытын түүн устата иҥэринэн элбэх эньиэргийэни мунньунан, этэ-сиинэ сынньанан уһуктар диэн ааҕар. Бэйэтэ сарсыарда утуйан туран баран аһаабакка эрэ сылдьар, элбэхтик хаамар, үлэлиир. Эбиэккэ диэри биир эмэ оҕуруот аһын эрэ сиир. Биллэрдик аччыктаан баран эбиэккэ биирдэ аһыыр. Киэһэ аһылыгын тото-хана аһыыр. Утуйарын чугаһыгар биир эмэ оҕуруот аһын сиэн кэбиһэр.
Күн устата ууну элбэхтик, сөп буоларынан иһэ сылдьар. Ууну аһылыктар икки ардыларыгар, аһылык кэнниттэн балтараа чаас буолан баран биирдэ иһэр. Кини куруук дистиллированнай ууну эрэ эбэтэр ханнык эмэ оҕуруот аһын утаҕын иһэ сылдьыбыт. Аһыы олорон эбэтэр аһаан баран ууну испэт. Киһи аһылыгы буһарарга аналлаах силин суурайан кэбиһэр диэн ууну эбэтэр убаҕаһы аһаан баран иһэри сөбүлээбэт.
Элбэх дьон үгүс эньиэргийэлэрин аһы буһарарга ыыттахтарына ыалдьаллара элбиир диир П.Брэгг. Кинилэр эттэрэ-сииннэрэ олус элбэх аһылыгы кыайан буһарбакка эрэйдэнэллэр диэн быһаарар.
Киһи сааһыран этэ-сиинэ мөлтөөн истэҕинэ күүстээхтик хамсанан этин-сиинин эрчийэн элбэхтик аһаабытын эньиэргийэ оҥорон таһааран иһэр кыаҕа аҕыйыыр. Бу кэмҥэ өйө-санаата сайдыбыт, күүһүрбүт киһи аҕыйахта, сөп буоларынан көрөн аһыыры ситистэҕинэ эрэ табыллар. (1,53).
Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Илин Сибиир
thumb|right|300px|Илин Сибиир
Илин Сибиир — Азия чааһа, Сибиир илин өттө, бүтүннүү Арассыыйа кыраныыссатын иһинэн сытар. Арҕааҥы кирбиитэ Енисей өрүһүнэн ааҕыллар, илиҥҥи кирбиитэ Чуумпу байҕалы кыйа барар сис хайаларынан сытар.
Алтынньы 30
Алтынньы 30 диэн Григориан халандаарыгар сыл 304-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 305-c күнэ). Сыл бүтүө 61 күн баар.
1442
1442 сыл.
Инженернэй-техническэй институт
Инженернэй-технический институт — тутуу (строительство) хайысхатыгар устудьуоннары үөрэтэн таһаарар М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет института. Институт билиҥҥи декана — Корнилов Терентий Афанасьевич.
Институт историята
1956 сыллаахха техническэй факультет Дьокуускайдааҕы государственнай университеты кытта бииргэ тэриллибитэ. Бастаан факультет 5 cалаалаах(отделение) этэ, 3 сылынан икки факультекка арахсыбыта, онтон биирэ инженернэй-техническэй факультет. ИТФ тутааччылары, геологтары, горняктары бэлэмнээбитэ. 1962 сыллаахха ИТФ киэhээҥи отделениета арыллыбыта уонна «Студеннар проектнай конструкторскай бюролара» (Студенческое проектно-конструкторское бюро) тэриллибитэ. 1968 сылга бастакы устудьуоннар тутар этэрээттэрин тэрийбиттэрэ. 1983 сылга инженернэй-техническэй факультекка геологическай отделение базатыгар геологическай факультет тэриллибитэ, кэнники геологоразведочнай факультет диэн уларытыллан ааттаммыта. 1995 сыллаахха геологоразведочнай факультекка ИТФ горнай салаата көспүтэ. Ити кэмтэн саҕалаан ИТФ Россия Хотугулуу Илиҥҥи регионнарыгар идэтиллибит тутуу факультеттарыттан биирдэстэрэ буолбута.
М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет ректорын бирикээһининэн 2012 с. факультет инженернэй-техническэй институт буолбута. ИТИ университекка бастакынан үөрэххэ консультациялыыр пууну Нерюнгри куоракка арыйбыта. УКП тутуу инженердэрин үөрэтэр киэhээҥи салаата кэнники Нерюнгритааҕы техническэй институт ХИФУ филиалынан буолбута.
Чурумчу
Чурумчу — оҕуһу сиэтэргэ, соһорго аналлаах тутаах тиэрбэс.
Инженернэй-техническэй институт
Деканнар
Деканнарынан Д. М. Сивцева, К. А. Баранова, И. Н. Ганелина, В. С. Андреева, Р. М. Скрябина, А. Н. Васильева улэлээбиттэрэ. Кэнники сылларга ИТФ деканнарынан доценнар В. Г. Аржаков, Н. И. Тарасов, В. В. Филиппов, Ю. Н. Буслаев, А. Т. Копылов үлэлээбиттэрэ.
ИТИ бүгүҥҥү күҥҥэ
Институт — республикаҕа тутуу индустриятын специалистарын үөрэтэн таhаарар соҕотох үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Институт иhинэн «Дьокуускай киинэ» боруобалыыр киин, «Энергоэффективные строительные материалы на Севере» инновационнай технологическай киин, аттестация уонна тохтоло суох профессиональнай техническэй үөрэхтээhин киинэ, производственнай мастарыскыайдар, аныгылыы тэриллээх компьютернай кылаастар бааллар.
Институтка киирэргэ оскуола оҕолорун БКЭ математика, русский язык уонна физика балларын көрөллөр, ону кытта орто үөрэҕи бүтэрбит устудьуоннар собеседование ааһаллар.
Институт тутула
Институт састааба: 7 үөрэтэн таhаарар уонна 2 хааччыйар кафедра, 15 үөрэх научнай лабораторията, 1 компьютернай киин; 84 штаттаах преподавателлэр, олор истэригэр 4 наука доктора уонна 36 наука кандидата. Устудьуоннар бакалавриаты бүтэрдэхтэринэ магистратураҕа Тутуу хайысхатынан үөрэхтэрин салгыахтарын сөп.
1992 сыллаахха Теплогазоснабжение и вентиляция кафедрата арыллыбыта. Кафедраҕа 1999 с. 25 миэстэлээх кэтэхтэн үөрэниигэ бастакы устудьуоннар үөрэнэ киирбиттэрэ. ТГВ кафедрата үгүс сылларга үөрэтэр-методическай кабинеты оҥорууга, үөрэтэр босуобуйалары, элбэх литератураны хомуйууга улахан болҕомтотун ууран үлэлиир. Кафедра бырайыактыыр уонна производственнай тэрилтэлэри кытта сибээстээх (ГТПИИ «Сахапроект», ОАО «Якутпроект», АО «Якутагропромпроект», ОАО «Ленагаз», Министерство ЖКХ и Э РС(Я), ГУП «Республиканский центрэнергоресурсосбережения», ОАО «ЯкутТЭЦ», МУП «Теплоэнергия» уо.д.а.). 1962 сылга Графика уонна черчение кафедрата аhыллыбыта. Сэбиэдиссэйинэн старшай преподаватель Н. С. Николаев анаммыта. 1981с уларыйыы киирбитинэн Инженернэй графика (Инженерная графика) диэн саҥа кафедра тэриллибитэ. 2015 сылтан бу кафедраны педагогическай наука кандидата, доцент А. А. Дарамаева салайбыта. Инженернэй графика кафедрата устудьуоннарга билии эрэ биэриинэн муҥурдаммакка бүтүн республика эдэр ыччатыгар графическай грамотнаhы үөрэнээччилэр республиканскай олимпиадаларын нөҥүө иҥэрэр туhугар үлэлиир.
Хатыҥаайы
right|thumb|Хатыҥаайы Хатыҥаайы (, подберёзовик) — Лекцинум ууска (лат. Leccinum) киирэр сэлээппэлээх тэллэй көрүҥэ.
1443
1443 сыл.
Эт-сиин уонна өй-санаа
Эт-сиин уонна өй-санаа диэн киһи бэйэтин икки өрүттэрэ ааттаналлар.
Былыргы кэмҥэ сахалар улахан күүстээх хомуһуннаах ойууннара кут-сүр үөрэҕинэн, киһи өйүн-санаатын үөрэтиинэн утумнаахтык дьарыктаммыт эбиттэр. Олус дириҥник хасыһан уонна гипноһу туһанан үөрэтэннэр киһи өйө-санаата, куттара уонна этэ-сиинэ тус-туспаларын арааран билбиттэр. Кинилэр киһи кутун уонна сүрүн үөрэтиилэрин салгыы сайыннараннар киһи өйүн-санаатын үс аҥы, үс кукка эмиэ араарбыттар.
Киһи тас көрүҥэ, быһыыта-таһаата кэнэҕэски көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэрин кини оҕолоро, сиэннэрэ тас көрүҥнэринэн төрөппүттэригэр ханан эмэ маарынныыллара чуолкайдык быһаарар. Ити тас көрүҥ бэриллэн иһиитэ барыта Айылҕа биэрбитинэн, эт-сиин утумнаан иһиитинэн быһаарыллар. Киһи этин-сиинин оҥоһуулара кэлэр көлүөнэ ыччаттарыгар утумнаан, быһаччы бэриллэн иһэллэр.
Эт-сиин утумнаан төрөппүттэриттэн оҕолоругар бэриллэн иһэрэ оҕо хайа эрэ төрөппүтүгэр эбэтэр чугас аймаҕар тас көрүҥэ маарынныырынан быһаарыллар. Оҕо этэ-сиинэ маарыннааһына төрөппүттэрин өйдөрө-санаалара оҕолорун өйүгэр-санаатыгар эмиэ быһаччы бэриллэрэ буолуо диэн санааны сорох дьоҥҥо олохсуппут. Кэнники кэмҥэ төһө эмэ үөрэх-билии сайдыбытын үрдүнэн ити санаа кыайан хаала илик.
Киһи киһиэхэ маарынныыра билиҥҥи, үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьон өйдөрүгэр атыннык киирэр. Өй-санаа сайдан үрдүк таһымҥа тахсыбытынан кут-сүр үөрэҕэ эмиэ сайдан киһи кэлэр көлүөнэлэригэр этин-сиинин оҥоһуутун кытта бэйэтин буор кутун сорохторун эрэ биэрэр, онтон ийэ кута иитиллэр, салгын кутун өйүн-санаатын барытын үөрэтии көмөтүнэн иҥэринэр диэн өйдөбүл бастаан иһэр. Оҕо саҥалыы өйү-санааны иитиллэн уонна үөрэтиллэн эрэ ситиһэр.
Саха дьонугар төрүт-уус ыаллар диэн өйдөбүл баар. Хас эмэ, элбэх көлүөнэ үлэһит дьон маннык төрүт ыал диэн өйдөбүлү үөскэтэллэр. Бу өйдөбүл үтүө, үлэһит ыаллар оҕолоро, ол оҕолорун оҕолоро эмиэ кинилэр курдук өйдөөх-санаалаах, үлэһит киһи буола улаатыахтааҕын быһаарар. Бу быһаарыы үлэҕэ-хамнаска, хамсаныыга быһаччы сыһыаннаах буолан, илиилэринэн үлэлээбэт баай дьоҥҥо букатын сыһыана суох. Бу этии, киһи үйэтин тухары үлэлээн-хамсаан, этин-сиинин хамсатан олус уһун кэмҥэ буор куту үөскэтэн, сайыннарарын быһаарар. Бу үөскээбит буор кут киһи мэйиитигэр дириҥник иҥнэҕинэ, мэйиигэ, эккэ-сииҥҥэ бэйэтигэр сөптөөх уларыйыылары үөскэтэн кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэр кыахтаныыта, ити төрүт ыал диэн өйдөбүлүнэн бэриллэр.
Буор кут дьайыытыттан төрүт уус киһи оҕото уһаныынан дьарыктаннаҕына этэ-сиинэ хамсаныыларга үөрүйэҕэ таайан, дьоҕура арыллан бу үлэни сотору кэминэн толору баһылыыр кыахтанар.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ киһиэхэ буор кут араас хамсаныылартан үөскүүрүн быһаарар. Олус үгүстүк хатыланар хамсаныылары элбэхтэ хатылаатахха үгэс буолбут хамсаныылар үөскүүллэр. Бу үгэс буолбут хамсаныылар киһи этигэр-сиинигэр иҥнэхтэринэ буор кут диэн ааттаналлар уонна үөрүйэх буолууну үөскэтэллэр. Буор кут олус уһун кэмҥэ, хас да көлүөнэ устата үөскүүр.
Билигин дьон үксэ үөрэх-билии олус түргэнник ситиһиллэриттэн, былыргыттан үөрэхтээх, элбэх өйдөөх киһи оҕото эмиэ өйдөөх буолуохтаах дии саныы үөрэммиттэрин кыайан хаалларбаттар. Yөрэҕинэн, салгын кутунан бэриллэр үөрэх-билии өйө-санаата кыра оҕоҕо быһаччы бэриллэрин биллэрэр холобурдар дьон олоҕор суохтар диэххэ сөп.
Өйдөөх дьон оҕолоро төрөппүттэрин курдук өйдөөх-санаалаах буола улааталлара аҕыйаҕын сахалар быһааран биэрэр этиилэринэн «Бил баһыттан сытыйар» диэн этии баар. Бу этии элбэх билиилээх бас-көс, салайааччы дьон элбэх баайы-малы мунньуннахтарына өйдөрө-санаалара куһаҕан өттүгэр уларыйарыттан оҕолорун өйдөрө-санаалара мөлтөөн, сытыйан барарын чуолкайдык быһаарар этии буолар. Быстахтык байбыт дьон бэйэлэрэ оҕо эрдэхтэринээҕилэрин таһы-быһа умнан, оҕолорун сымнаҕастык, баайдык, тоттук иитиилэрэ, атаах буола улааталларын үөскэтэн, бэйэлэригэр тиийбэт өйдөөх-санаалаах дьону иитэн улаатыннараллар.
Төрүөҕүттэн улахан киһи курдук өйдөөх оҕо баара биллибэт. Арай аҕыйах буор кут өйдөбүллэрэ эрэ иҥэн сылдьаллара улаатан дьарыктаннаҕына эрэ биллэллэр. Бу өйдөбүллэр оҕо улаатан араас хамсаныылары оҥороругар көмөлөһөн биэрэр кыахтаахтарын маннык холобур быһаарар. Уол улаатан истэҕин аайытын нүксүҥнээн хаамара аҕатыгар маарынныыр буолан иһиитэ улаатар эбэтэр уус киһи оҕото уһанан истэҕинэ тутара-хабара сыһыамаҕа биллэр. Оҕо улаатан мэйиитэ сайдан истэҕинэ буор кут дьайыыта эбиллэн биэрэн иһэр.
Кыра оҕо мэйиитэ ырытар, быһаарар кыаҕа суоҕа биллэр. Ол барыта мэйиигэ мунньуллан иһэр өй-санаа олох аҕыйаҕыттан эбэтэр суоҕуттан буолар. Итинник быһаарыы дакаастабыла кырдьаҕас киһи өйө-санаата, ырытар, сыаналыыр, быһаарар дьоҕура өй үлэтинэн дьарыктанан истэҕин аайытын эбиллэн иһэригэр олоҕурар. Төһө элбэх өй-санаа киһи мэйиитигэр киирэн мунньуллан иһэр даҕаны соччонон мэйии тэҥнээн көрөр, быһаарар күүһэ эбиллэн иһэрин киһи барыта билэр.
Киһи этэ-сиинэ өйүн-санаатын кытта биир биллэр тутулуктаах. Ол тутулугунан киһи этигэр-сиинигэр үөскүүр ыарыы буолар. Киһи этин-сиинин ханнык эмэ өттүн туохха эмэ дэҥнээтэҕинэ эбэтэр эт-сиин бэйэтэ туох эмэ буоллаҕына онно ыарыы үөскээн өйүгэр-санаатыгар тиийэр. Киһи өйө-санаата бу үөскээбит ыарыыны суох оҥорор санааҕа түһэр, хайдах эмэ хамсанан дуу, хайаан дуу бу ыарыыны суох оҥоро сатааһынынан дьарыктаммытынан барар.
Итинник туспа сибээс, тутулук баара эт-сиин уонна өй-санаа тус-туспаларын өссө төгүл бигэргэтэр бэлиэнэн буолар. Өй-санаа эттэн-сиинтэн араҕыстаҕына киһи этэ ыарыыны билбэт турукка киирэр. Ыарыылартан көмүскэнэр кыаҕа сүтэр. Итини тэҥэ киһи бэйэтин өйүн-санаатын, салгын кутун күүһүнэн ханнык баҕарар ыарыыны тулуйан, кыччатан кэбиһэр кыахтанара эмиэ биллэр. Былыргы күүстээх ойууннар эттэрин ханан баҕарар быһаҕынан дуу, анньыынан дуу анньынан баран эмтээн, оһорон кэбиһэллэр.
Киһи этэ-сиинэ өйүттэн-санаатыттан туспа көрүҥ буолар. Эт-сиин өйө-санаата суох бэйэтэ туспа сайдан барыан сөп. Бу быһаарыыны улахан да кыыллар өйдөрө-санаалара аҕыйах буолуута уонна букатын да өйдөрө суох дьон эмиэ бааллара халбаҥнаабат гына дакаастыыр.
Биир хааннаах, чугас аймах дьон эттэрэ-сииннэрэ биир оҥоһуулаахтар. Бу быһаарыыны медицина науката билэн билигин туһана сылдьаллар. Эт-хаан сөп түбэһиитин таба туһанан киһи чаастарын саппаас чаас оҥостон атастаһан биэриигэ киэҥник туттар буолан эрэллэр.
Аймах дьон эттэрэ-сииннэрэ биир тутулуктааҕын былыргы сахалар билэллэрин чопчу этиилэрэ бигэргэтэллэр. Аһара кырдьыбыт киһи бэйэтин эдэр аймахтарын доруобуйаларын баттыырын кырдьаҕастар билэллэр. Кырдьаҕас киһи өллөҕүнэ, эдэр ыарыһах аймаҕа арыычча буолан тупсан хааларын сахалар былыргыттан бэлиэтии көрбүттэр.
Саас халтараан суолга массыына абаарыйатыгар түбэһэн эдэр кыыс улаханнык оһоллонон, хаста да эппэрээсийэлэнэн мөлтөх туруктаах балыыһаҕа сыттаҕына, аҕата көрсө киирэн иһэн соһуччу, астмата көбөн өлөн хаалар. Ыарахан туруктаах кыыс сайын үтүөрэн, күһүнүгэр ыраах сиргэ кэргэн тахсан, ыал мааны ийэтигэр кубулуйар.
Кырдьаҕас эбэ ыалдьа сыттаҕына кыыһа абаарыйаҕа түбэһэн өлөн хаалар. Бэйэтэ иэдэйэ сытар эмээхсин сотору үтүөрэн сиэннэрин көрөн-харайан улаатыннартыыр кыахтанар.
Хаан аймах дьон эттэрэ-сииннэрэ биир оҥоһуулаах буолара хас да көлүөнэ дьоҥҥо тарҕанан иһэр ыарыы оҕолоругар эмиэ баар буоларынан өссө дакаастанар. Ыарыы буор кукка кубулуйан киһи мэйиитин бэйэтигэр сөп гына оҥостон уларытыытыттан итинник салгыы көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр кыахтанар.
Өйүнэн-санаанан салайтаран хас да көлүөнэ устата биир дьарыгынан дьарыктаныы дьоҥҥо буор кут буолан ууруллан кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллиитин суола итинник салҕанан иһэр. Уһана үөрүйэх буолуу буор куту үөскэтэн хас эмэ көлүөнэ дьоҥҥо барыларыгар тарҕанар кыахтаах. Саха дьоно ити иһин былыргы уус төрүттэринэн киэн тутталлар. Биир аймах дьону буор куттара холбуу ситимниир.
Эт-сиин тутаах көрдөбүлүнэн аһылык буолар. Киһи тыыннаах сылдьаары аһылыкка наадыйар. Экономика сайдан иһиититтэн киһи сиир минньигэс аһылыктара элбээбиттэрин сиэн баҕарара эмиэ эбиллэр. Аһылык тупсан иһиититтэн киһи элбэҕи аһыыра кырдьык эбиллэр.
Эт-сиин аһыырга-сииргэ көрдөбүллэрин өй-санаа утарыласпакка толорон истэҕинэ, олус элбэҕи аһааһын кэнниттэн эт-сиин эбиллэн, уойуу буолан барар. Бэйэтин улаханнык, үрдүктүк сананар өйө-санаата иһэ улаатарын тэҥэ улаатан иһэр.
Эмис киһи бэйэмсэх, бэйэтин уратытын, эмиһин харыстыыр. Этин-сиинин көрдөбүллэрэ өйүн-санаатын сыыйа баһыйан бараллар. Бары ылынар быһаарыылара этигэр-сиинигэр туһалаах эрэ буоллахтарына табыллар, санаата оччоҕуна көнөр.
Аһылыгы аһааһын диэн эмис киһиэхэ баар-суох бырааһынньыга, этин-сиинин баҕа санаатын туолуута, дьоллонуута буолар. Эмис киһи аһыан баҕата ураты күүһүрэр.
Уойбут киһи көрүҥэ мөлтөөн, кыаҕа кыччаан барыытыттан өй-санаа санааргыыр, хайдах эрэ аһыыр аһылыгы аҕыйатан, аҕыйаҕы аһааһыҥҥа, диетаҕа киллэриэн баара саныыр буолар. Эт-сиин көрдөбүлүн кытта өй-санаа сөбүлэспэт быһыыта үөскүүр. Бу утарыта турсууга хайалара кыайара өссө биллибэт, киһи өйө-санаата бөҕө, тулуурдаах буолан, эт-сиин баҕатын кыайан, сабырыйан бардаҕына киһи диетатын тутуһан, этин-сиинин көннөрөрө, тупсарара быһаарыллар. Онтон эт-сиин баҕата кыайдаҕына киһи элбэҕи аһыырыттан кыайан босхоломмокко өссө эбии уойан иһэригэр тиийэр. Эт-сиин уонна киһи киһилии өйө-санаата куруук утарыта турсар, сөп түбэспэт өйдөөхтөр-санаалаахтар.
Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата утарыта турар санаалаахтарын киһини үөрэтэр үөрэхтээхтэр эмиэ бигэргэтэн эрэллэр. Биллиилээх физиотерапевт Поль Брэгг киһи улахан тулуурданнаҕына эрэ этин-сиинин көрдөбүллэрин сатаан салайар буола үөрэнэрин быһаарар. (1,53). Киһи аҕыйаҕы аһыыры эбэтэр аһаабакка сылдьары кыайан тулуйарга үөрэниитэ өйө-санаата бөҕөтүн, тулуура элбэҕин быһаарар биир сүрүн бэлиэ буолар.
Киһи уһун олоҕун тухары бэйэтин ис, быстах санааларын кытары охсуһара элбэх. Этин-сиинин быстах баҕа санааларын тулуурдаах буолан кыайдаҕына эрэ, киһи өйө-санаата салгыы сайдыытын ситиһэр, киһи буолар, киһилии быһыыланар кыахтанар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан эт-сиин көрдөбүллэрин быстах баҕа санаанан ааттыыллар. Киһи олоҕор быстах баҕа санаалара ылар оруоллара быдан намыһахтар, кыратык сыаналанар көрдөбүллэргэ киирсэллэр. Киһи олоҕор өй-санаа көрдөбүллэрэ быдан үрдүктүк сыаналаналлар, ордук туһалаахтара, ыраахха тиийэ дьайаллара быһаарыллар. Киһи өйүн-санаатын күүһүнэн саҥаны арыйыылары, үрүҥ айыыны оҥорон олох инники диэки сайдыытын үөскэтэр. Өй-санаа сайдан, тупсан, күүһүрэн иһиитэ быстах баҕа санаалары кыайа-хото тутан салайыыга, ол аата киһи буолууну ситиһэн, киһилии быһыыланарга тириэрдэр.
Саха дьоно оҕолоро улаатан өйө-санаата эбиллэн киһи быһыылаах киһи буоларын ситиһэ сатыыллар. Бу үөрэх сүрүн, төрүт өйдөбүлэ – киһи буолуу диэн ааттанар. Киһи буолууну ситиһиигэ быстах баҕа санаалары сатаан кыана туттар буолуу эбэтэр олору салайыы быһаччы киирсэр эбиттэр. Киһи бэйэтин этин-сиинин көрдөбүллэрин кыайан салайар, өй-санаа көрдөбүллэринэн салайтаран олоҕун оҥостор буолуута сахалыы – киһи буолуу диэн ааттанар.
П.Брэгг киһи этин-сиинин көрдөбүллэрэ өйүн-санаатын быһаарыыларыгар сөп түбэспэттэрин ырытар. Кини бэйэтэ олус өр кэмҥэ дьарыктанан этин-сиинин эрчийэн, этэ-сиинэ өйүн-санаатын көрдөбүллэрин халбаҥнаабакка толороругар үөрэппит. Бу үөрэтиитин түмүгүнэн кини хас баҕарар хонукка аһаабакка эрэ сылдьар, бэйэтигэр, этигэр-сиинигэр туһалаах астары эрэ сөбүлээн көрөн аһыыр уонна араас эрчиллиилэри утумнаахтык оҥоро сылдьар кыахтаммыт.
Элбэх аһылык киһи этигэр-сиинигэр куһаҕаны эрэ аҕаларын үөрэхтээхтэр бары бэлиэтииллэр, элбэҕи аһыыр буолуу киһи үйэтин биллэрдик кылгатар диэн ааҕаллар. Былыргы кэмнэргэ саха дьоно бары кэриэтэ ас-үөл аҕыйах, татым кэмигэр олороннор элбэх аһылык буортуну оҥорорун туһунан туспа үөрэҕи кыайан сайыннарбатахтар. Аһылыктан туттунуу үөрэҕин, араас постары кэлии православнай таҥара дьиэтэ киллэрэ сатаабыта да хата кыаллыбатаҕа. Сахаларга араас постары киллэрэ сатааһын ити таҥараны букатын итэҕэйбэттэрин үөскэппитэ. Саха дьоно үйэлэрин тухары аһаан кэлбит эт, балык аһылыктарын аһаабакка ыҥырар православнай таҥараны олох сөбүлээбэтэхтэр, букатын ылымматахтар.
.pe
.pe диэн Перу үрдүк таhымнаах ил домена.
Эт-сиин уонна өй-санаа
Өй-санаа киһи этин-сиинин көрдөбүллэрин тулуйан, кыайа тутан салайдаҕына эрэ киһи аһаабакка сылдьар кыахтаах. Киһи өйүн-санаатын уонна этин-сиинин көрдөбүллэрин үөрэппит арҕааҥҥы омук үөрэхтээҕин көрүүлэрин кытта биһиги сахалар кут-сүр үөрэхпит быһаарыылара сөп түбэһиилэрэ, биһиги үөрэхпит дириҥ төрүттээҕин бигэргэтэллэр.
Киһи Айылҕаттан тутулуктаах эттээх-сииннээх буолан тыыннаах сылдьар. П.Брэгг эт-сиин өйүн-санаатын таһыма намыһах буолан аҥардастыы бэйэтигэр эрэ туһалааҕы оҥорор, ол туһугар ордук кыһанар диэн быһаарар. Сахалар киһи быстах баҕа санаалара бэйэтигэр, этигэр-сиинигэр эрэ туһалыылларын билэллэр. Аһылык аан маҥнай эккэ-сииҥҥэ туһалыыр, онтон эккэ-сииҥҥэ иҥмитин кэнниттэн биирдэ эрэ өйгө-санааҕа дьайыыта саҕаланар.
Элбэх аһылык буһуута киһи үгүс эньиэргийэтэ ороскуоттанарын таһаарар. Тото аһаабыт киһи сытан эрэ ол аһын буһара сытыан баҕата элбэх буолар. Тото аһаан баран дьэ үөрэҕинэн дьарыктанаары оҥостубут студент сотору утуйа сытар буолан хаалар. Элбэх аһылыгы буһарарыгар этэ-сиинэ сылайан утуктаабытынан барара тугу да кыайан быһаарбатыгар, аахпытын соччо өйдөөбөтүгэр тириэрдэр.
Уруогу үөрэтии киһи аччык эрдэҕинэ ордук табылларын, өйгө түһэн хатанара элбэҕин үөрэнэ сылдьыбыт дьон бары билэллэр. Сарсыарда үөрэҕи үөрэтии ордук тиийимтиэтин бэлиэтиир этии: «Сарсыарда өй сытыы буолар»,- диэн үөскээбит. Киһи иһинээҕи эньиэргийэтэ ону-маны саныырыгар, ырытарыгар мэйиитигэр мунньустара мэйии ордук күүскэ үлэлиирин хааччыйар. «Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, онтон хойутаабыт хараҕын хастар»,- диэн өс хоһооно сарсыарда эрдэ туруу үлэ-хамнас ордук табылларын, элбэх туһаны аҕаларын быһаарар.
Тугу эмэ туһалааҕы элбэҕи үлэлиэн, оҥоро, тута охсуон баҕарар киһи сарсыарда аһаабакка эрэ үлэтин саҕалыыра ордук таһаарыылаах буолар. Киһи өйө-санаата уонна этин-сиинин эньиэргийэтэ атын туохха да аралдьыйаллара суох буолан, бииргэ кыттыһан үлэ эрэ туһугар кыһаныылара үөскээн ордук туһалааҕы оҥороллор.
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ киһи тутулун быһаарыытынан киһи этэ-сиинэ өйүттэн-санаатыттан, куттарыттан туспа көрүҥ буолар, иккис өрүтүн үөскэтэр.
Эт-сиин ханнык да быһаарар өйө-санаата суох, бары баҕата бэйэтин эрэ туһатыгар, бэйэбэр эрэ үчүгэй буоллун диэнинэн бүтэр.
Аһыаҕын-сиэҕин эт-сиин олуһун баҕарар, тыыннаах буолуу аһыырга эмиэ күһэйэр. Эт-сиин араас амтаны арааран билэрэ ордук минньигэһи уонна элбэҕи сииргэ кыһаныытын үөскэтэр. Итинник баҕа санаа дьоҥҥо барыларыгар баарын ким да мэлдьэспэт, бары билэр суоллара. Аһыыр-сиир баҕа санаа аһара баран хаалыыта иҥсэ, онтон топпот, туолбат быһыы обот диэн ааттаналлар.
Киһиэхэ аһары аһаабат буолууну үөрэх-билии, өй-санаа киллэрэн, эти-сиини үөрэтэ, тутуһуннара сатыыр. Киһи уһун үйэтин тухары аһыыр-сиир баҕа санаатын кытта аҕыйахтык аһыахха диэн үөрэх-билии өйө-санаата этэрин тутуһар санаалара охсуһан, быһаарсан тахсаллар.
Үүнэн-сайдан, улаатан иһэр эт-сиин көрдөбүлэ аһылыкка ордук улахан. Бу кэмҥэ аһылыкка хааччахтыы сатааһын оҕо этэ-сиинэ улаатарыгар эмиэ сөп түбэспэт. Оҕо улаатан истэҕинэ этэ-сиинэ аһылыкка наадыйарын тулуйара, аһаабакка сылдьара ордук ыарахан. Эдэр эрдэхтэринэ аһаабакка сылдьары тулуйа үөрэммит дьон ордук тулуурдаах, дьулуурдаах буола улааталлар.
Киһи сааһыран, кырдьа баран истэҕинэ этин-сиинин аһыырга-сииргэ баҕатын кыайар кыаҕа улаатар. Бу кэмҥэ эт-сиин үүнэн, улаатан биэрэрэ суох буолан, аһылыкка быһаччы көрдөбүлэ аҕыйаан биэрэринэн киһи өйө-санаата кыайар кыаҕа улаатан биэрэр. Онуоха эбии киһи сааһыран истэҕинэ өйө-санаата, билиитэ ордук дириҥээн, чиҥээн, бөҕөргөөн биэриитэ аһылыктан туттунууга кыайыыны ситиһэригэр тириэрдэр.
Киһи олоҕун биир сыалынан этин-сиинин быстах, аһыырга-сииргэ баҕа санаатын, өйүн-санаатын сайыннаран, күүһүрдэн, баһыйа тутан салайан киһилии майгыга, киһилии быһыыга үөрэтэн биэрэри ситиһэр. Аһара аһаабаты ситиһии өй-санаа сайдыбытын, киһи буолууну ситиспитин бэлиэтэ буолар. (2,45).
Туһаныллыбыт литература.
1. Поль С.Брэгг. Формула совершенства. Санкт-Петербург: ТОО «Лейла», 1993. - 384 с.
2. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Мааччыйа
Мааччыйа (нучч. Маччия), улахан сэттэ күөлтэн турар система, тектоническай төрүттээх. Аллараа Бэстээхтэн 3 км тэйиччи хоту диэки сытар. Курорт сир. Элбэх тыа һаппааһа баар. Ол эбэтэр Мэнэ-Ханалас 40% маһа баар.
Хордоҕой (суолталара)
Хордоҕой хас да суолталаах тыл.
Лиссабон
Лиссабон (Lisboa) диэн Португалия киин уонна ордук улахан куората.
Улахан (арыы)
Улахан (бур. Ольхон, нучч. Ольхон, эбэҥ. Олхуун, эбээн.Олхуон), Бүрээтийэҕэ киирэр, Байкаалга баар бөдөҥ арыы, урукку аата "Өлүү хонуута" буолуон сөп. Кэнники кэмҥэ туризм сайдан эрэр сирэ. 8 дэриэбинэлээх.
Айылҕа
Ольхоҥҥа элбэх ландшафт баар: манна куурда-куурда дириҥник үүммүт, сайын үүммүт кумахтаах пляжтар; «дүмнэри, булгунньахтары уонна Тиит боруодаларын кытылларынан үүммүт хойуу Тиит эбирдээх хойуу Тиит эбирдээх (олох да суоҕун кэриэтэ), рейтовай харыйа; кытаанах мрамор таастара; бадараан, араас уулаах үүнээйилэрдээх.
Туризм уонна транспорт
Арыылаах сайын Россия араас регионнарыттан уонна тас дойдулартан турист сылдьар. Живописнай бухаактарга балаакканан туруохха сөп, уу атырдьах ыйыгар ордук сылыйар (+18 °C). Арҕаа кытылга, Хужир бөһүөлэгиттэн 10 километр тэйиччи сытар, айанньыттарга Хаандыга күөлүн аттыгар, биир ааттаах туристическай база турар. Арыыга кутталлаах кыыл- сүөл, энцефалит чыскылара суох. Ольхон территорията заповедность уонна манна олоро сылдьан арыы тыатыгар көҥүл ылыахха наада.
Дьону туоратыы кэмигэр «Хивус»салгынынан катерынан оҥоһуллар. Аны сайылыкка Арыыга Иркутскай — Северо- Загли «теплоход (»Комет «теплоход, Иркутскай — Уус- Баргузин (»Баргузин " теплоход, тохтобул арыыга — югу- ка пляжка) тиийиэххэ сөп.
2018 сылтан Ольхону Иркутскай-Хужир маршрутунан дьоҕус авиация рейстэрин сөргүтэн, ол эбэтэр Ан- 28 уонна Л- 410 самолеттарынан авиакомпания күүһүн толорор. Бу авиахампаанньа эмиэ арыыга олорор площадка тиксэр.
Бредшоу Бенджамин
Бенджамин Джозеф Бредшоу (Benjamin Joseph Bradshaw; 1879 сыллаахха атырдьах ыйын 15 күнүгэр төрөөбүт, 1960 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр Нью-Йорк куоракка олорон өлбүт) — Эмиэрикэ тустууга, 1904 сыллаахха ыытыллыбыт Олимпия оонньууларын кыайыылааҕа. 1903 сыллаахха ыытыллыбыт АХШ тустууну таптааччыларын чөмпүйэнээтин кыайыылааҕа.
1904 сыллаахха Сент-Луиска ыытыллыбыт Олимпиадаҕа Бредшоу 61,2 киилэҕэ диэри эрэ ыйааһыҥҥа киирсибитэ. Оннон кини финалга Теодор Мак-Лира утары тахсан, кыайан, көмүс мэтээлгэ тиксибитэ.
Бенджамин Бредшоу туһунан информация бэрт сэдэх.
Федотов Александр Иванович
Федотов Александр Иванович (1967-2012) - уопсастыбаннай, политическай деятель.
Олоҕун кэрчиктэрэ
Чурапчы улууһун Одьулуун нэhилиэгэр 1967 с. олунньу 4 күнүгэр төрөөбүтэ.
1985 - 1988 сс. Сэбиэскэй аармыйаҕа сулууспалаабыт.
1992 - 1993 сс. Чурапчытааҕы МПМК прораба.
1993 - 1995 сс. Чурапчытааҕы МПМК сүрүннүүр инженера.
1995 - 1997 сс. Чурапчы улууhун баhылыгын тутуу, ОДьКХ, промышленность боппуруостарыгар солбуйааччыта.
1997 - 1998 сс. Саха Сирин "Целевой фонд будущих поколений" сүрүннүүр специалиһа, управлениятын салайааччыта.
1998 - 2000 сс. СР экономикаҕа министерствотын управлениятын салайааччыта.
06.2000 - 04.2002 сс. СР правительствотын председателин солбуйааччытын управлениятын салайааччыта.
2002 - 2003 сс. СР экономикаҕа министерствотын департаменын салайааччыта.
2003 - 2007 сс. СР экономикага министирин солбуйааччыта.
2007 сылтан олоҕун тиhэх күнүгэр диэри Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай директора.
2005-2010 сс. Чурапчы улууhун боксаҕа федерациятын президенэ.
2012 с. ыарахан ыарыыттан күн сириттэн күрэммитэ.
Наҕараадалара
- СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ;
- РФ бочуоттаах тутааччыта;
- Чурапчы улууhун Ытык киһитэ
Аатын үйэтитии
Чурапчыга кини аатын сүгэр многофункциональнай спортивнай комплекс арыллыбыта;
Комплекс иннигэр памятник турбута;
Чурапчы нэhилиэгэр кини аатын сүгэр уулусса баар.
Ылыллыбыт сирэ
http://саханьюс.рф/55868.html
1444
1444 сыл.
Ахсынньы 29
Ахсынньы 29 диэн Григориан халандаарыгар сыл 363-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 364-c күнэ). Сыл бүтүө 2 күн баар.
Уси
Уси (кит. 無錫, пиньинь Wúxī) - Кытай Цзянсу сиригэр баар биир улахан куорат буолар. Нэһилиэнньэтэ 3 мөллүйүөн курдук, агломерациялыын 43 мөллүйүөн. Улахан промышленнай центр буолар. Тайху тула лэглэйэн сытар. Улахан курорт куорат. Шанхай куораттан 32 км тэйиччи сытар.
Аан Дойду үрдүнэн глобальнай хараҥарыы
Аан Дойду үрдүнэн глобальнай хараҥарыы — Аан Дойду үрдүнэн глобальнай хараҥарыы, киһи айылҕаны алдьатарыттан уонна һобуоттар, массыыналар, фабрикалар буруолара халлааҥҥа тахсан күн уотун кыччаталлар. Ол иһин Аан Дойдуга барытыгар 7-14% сир хараарбыт, ол эбэтэр сырдык киирбэт буолбут. Ол иһигэр Саха Сиригэр 2%, АХШ уонна Кытай 16–28%, Эуропа 18%, Африка 1%, Арассыыйа 4%. Итинник темпанан бардаҕына сир 2086 сыллаахха хабыс хараҥа буолар кутталлаах.
Уси
Экономиката
Уси - улахан индустриально-сайдыбыт куораттарга киирсэр. Элбэх тутуу бөҕөтө бара турар.
right|thumb|250px |Wuxi Modern Area
Культуурата
Уси - улахан культурнай центр
thumb|200px|[[Jichang Garden]] thumb|200px|Wuxi Painter Yu Wenshan c. 1658, landscape With Western Influenced Perspective
Туризм
thumb|Nanchan Temple and Pagoda
Хаартыскалар Уси куорат туһунан
Ойуу:Downtown_wuxi.jpg|Downtown Wuxi Ойуу:Wuxi.jpg|Downtown Wuxi at night Ойуу:Wuxi China.jpg|West part of Wuxi from temple of Mt.Qingshan Ойуу:IMG 0157market.JPG|Morning market in old town Ойуу:IMG 0126 Wu.JPG|Liyuan garden Wuxi Ойуу:Lingshan_Grand_budda.jpg|Ling Shan giant buddha, Wuxi Ойуу:The_light_of_Lihu_lake.jpg|"The Light of Lihu lake", Wuxi
Аан Дойду Глобальнай Проблемалара
Аан Дойду Глобальнай Проблемалара - Аан Дойду улахан кутурҕаннаах ыарахан "хара" проблемалара, 2003 сылтан ыла "глобальнай" статуска киирбитэ. Ол аата сир үрдүгэр баар харамайдар, үүнээйилэр, дьоннор, мастар, тыалар уонна дойдулар бары куһаҕан өттүнэн барар суолга турдулар, ол онно киллэриэххэ сөп биосфера, гидросфера.
Кылгастык сырдатыы
Аан Дойду Глобальнай Проблемалара: АХШ уонна Кытай күүскэ айылҕаны алдьатыылара, киттитиилэрэ! Кытай уонна атын дойдулар нэһилиэнньэлэрэ элбиирэ аччыктааһынна тиэрдиэн сөп! Дьоппуон уонна Германия күүскэ технологически сайдыылара киһи инники кэскилин саба баттыан сөп! Арассыыйа күүскэ айылҕа баайын хостуура Аан Дойду глобальнай Айылҕа Дисбалансатыгар охсоро, Арассыыйа күүскэ байыаннай тэриллэрин сайыннарыыта, улахан термоядернай сэриигэ аҕалыан сөп!
.pf
.pf диэн Француз Полинезията үрдүк таhымнаах ил домена.
Хордоҕой (хонуу)
Хордоҕой — уһун ньолбуһах үрдүк хонуу сир.
Метеора
Метеора Греция хоту өттүгэр Фессалия хайаларыгар Трикала номҥа баар. Каламбака куораттан 1-2 км ыраах, оттон Трикала куораттан 21 км ыраах сытар.
Климовскай Игорь Владимирович
200px|thumb|right|Климовскай Игорь Владимирович Климовскай Игорь Владимирович — ирбэт тоҥу чинчийэр учуонай, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, география наукаларын кандидата.
Олоҕун олуктара
МГУ-ну бүтэрээт Дьокуускайга академик Мельников П.И. аатынан Ирбэт тоҥу чинчийэр Институукка үлэлээбитэ. Кэнники сылларга Москва куоракка олорор уонна үлэлиир.
Panda Electronics
Panda Electronics — Кытай биир саҥа атаҕар туран эрэр тэрилтэ. Араас сотовай телефоннары оҥорон таһаарар. Дойду биир телекоммуникационнай центра. Салалтата — Нанкин.
.pg
.pg диэн Папуа Саҥа Гуинея үрдүк таhымнаах ил домена.
Абаҕа (Өлүөхүмэ)
500px|thumb|right|Абаҕа нэһилиэгэ Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар Абаҕэ нэһилиэгэ. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Абаҕа.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 577 киһи. Абаҕа киинэ диэн иккис сэлиэнньэлээх, нэһилиэнньэтин ахсаана 581 киһи (2007 сыл).
Нэһилиэк уопсай нэһилиэнньэтэ 1 158 киһи. Улуус кииниттэн 30 км. арҕаа диэкки. Мэлдьи сырыылаах суол.
Олохтоохтор дьарыктара сүрүннээн ынах-сүөһү.
Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000
Аһылыктан туттунуу үөрэҕэ
Эт-сиин биир тутаах баҕа санаатынан аһааһын буолар. Тото аһаатаҕына санаата көнөр, астынар, дуоһуйар. Астан астыныы үөскүүрэ тылбытыгар киирэн иҥэн сылдьар.
Киһи аһаабатаҕына олоҕо табыллыбат, уһуннук аһаабакка эрэ кыайан сылдьыбат. Сөптөөх аһылык хайаан да ирдэнэр.
Киһи бэйэтэ айылҕаттан аһылык саппаастаах. Былыргы кэмнэргэ ас булунуута улахан эрэйдээҕиттэн киһи этэ-сиинэ бэйэтэ аһылыгы мунньунар оҥоһуулаах. Аһаабакка сырыттаҕына ол саппааһыттан ылан туһаммытынан барар кыахтаах. Айылҕа бу олус туһалаах оҥоһуутун дьон сааһыран истэхтэринэ, эттэрэ-сииннэрэ эбиллэн бардаҕына туһана сылдьыахтара этэ.
Олох тупсан араас минньигэс аһылыктар үксээн, дэлэйэн хаалыылара киһи аһыыр санаатын аһара улаатыннаран кэбиһэрэ элбээтэ. Атаахтыы улаатан хаалбыт киһи туттунар, тулуйар күүһэ аҕыйаҕыттан аһара элбэҕи аһаан уойан хаалааччылар сайдыылаах диэн ааттанар дойдуларга элбээтилэр.
Оҕо улаатан истэҕинэ этэ-сиинэ улаатарынан аһыыр аһылыгын аҕыйатан биэрии кыаллыбат, элбэх белоктаах астары аһаатаҕына улаатар. Оҕо улаатан этэ-сиинэ сиппитин, өйө-санаата сайдыбытын, бөҕөргөөбүтүн кэннэ аһылыктан туттунууну саҕалыыра табыллар.
Аһылыгы аһара элбэҕи аһаабат буолуу киһи үлэлиир үлэтиттэн ордук улахан тутулуктаах. Кыайа-хото тутан этин-сиинин элбэхтик хамсатан тымныыга үлэлиир киһи үйэтин тухары аһылыктан туттунуу диэни билбэккэ эрэ олоҕун олоруон сөп.
Элбэхтик сылаас дьиэҕэ олорор, чэпчэки, сынньалаҥ үлэлээх киһи аһылыктан туттунуу туһунан толкуйдаатаҕына, диетаны табан туһаннаҕына эрэ табыллар.
Уойбут киһи үлэни-хамнаһы кыайара, хамсанара аҕыйыырын тэҥэ, араас ыарыылар булаллара элбиир. Аһара уойуу киһи быһыытыгар сөп түбэспэт, өйө-санаата сайдыбатаҕын, тулуура аҕыйаҕын, оботун, иҥсэтин кыамматын биллэрэр.
Киһи өйө-санаата, тулуурдаах, өһөс буолуута аһылыгы элбэҕи сииртэн туттунар күүһүн улаатыннарар кыахтааҕын туһана сылдьыы эрэйиллэр. Ол иһин киһи өйүн-санаатын бөҕөргөтүүгэ, тулуурун улаатыннарыыга “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун тутуһуу уонна аһылыктан туттунуу улахан туһалаах. Ол курдук аһылык хаһан баҕарар баарынан, куруук өйү-санааны бөҕөргөтө, күүһүрдэ сылдьыы хас биирдии киһиттэн ирдэнэр.
Аһылык киһи сүрүн дьарыга, аһылыга суох киһи олоҕо табыллыбат. Аһаан тоттоҕуна киһи үөрэр, санаата көтөҕүллэр, астынар, өр аһаабакка сылдьан баран аһаатаҕына өссө дьоллонор. Бу дьоллонуу аһаабакка сылдьыы төһө уһаан биэрэр даҕаны, улаатан иһэр.
Улахан таҥара үөрэхтэрэ киһи өйүн-санаатын тутулугун үөрэтэн билбиттэриттэн, аһылыктан туттунуу эрэйдээҕин таба сыаналааннар аһылыктан туттунарга аналлаах постары оҥорон итэҕэйээччилэр өйдөрүн-санааларын бөҕөргөтөргө, тулуурдарын улаатыннарыыга үөрэтэ сатыыллар.
Киһи өйө-санаата маннык уратылааҕын таҥара үөрэхтэрэ былыргыттан билэн, дьоҥҥо бэйэлэрин туһалара улаханын дакаастыырга табан туһаналлар. Православнай таҥара дьиэтэ маннык аһаабакка сылдьарга аналлаах постары оҥорон дьон өйүн-санаатын бэйэтигэр тарда сатыыр.
Аһаабакка сылдьар постары киһи тулуйан туораатаҕына уонна аһаан тоттоҕуна тулуура эбиллэрин тэҥэ, аһаабытыттан дьоллонор. Кини аһыырга көҥүлү биэрбит таҥараҕа махтала улаатан, итэҕэйэрэ эбиллэр. Аһаан дьолломмута өйүгэр-санаатыгар хатанан, бу таҥараны сөбүлүүрэ улаатарын таҥара дьиэлэрэ туһаналлар.
Православнай таҥара дьиэтэ оҥорбут аһаабакка сылдьыы постарын кэмнэрэ киһи этэ-сиинэ айылҕаттан тутулуктанан ханнык аһылыкка наадыйар кэмигэр сөп түбэспэттэр. Ол иһин сахалар бу постары букатын сөбүлээбэттэр, православнай таҥараны ити сымыйатын билэн ылымматтар. Саамай тымныы кэмҥэ, ахсынньыга, эт аһылыктан туттунар буолуу кэмин олохтообуттара сахалар бэйэлэрин аһылыктарын үөрэҕэр букатын сөп түбэспэт.
Айылҕа айбытынан улахан тымныы кэмҥэ киһи сыалаах, арыылаах астары аһыыра хайаан да ирдэнэр. Сыа, арыы киһи этэ-сиинэ итиини оҥорон таһааран этин-сиинин ититинэригэр, тымныыны тулуйарыгар туһалыыллара хаһан да уларыйбат.
Сахалар аһылыктан туттунарга айылҕалара бэйэтэ үөрэтэр күүһүн туһаналлар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһиннэрэн айылҕа уларыйыытыгар киһи аһыыр аһылыга эмиэ уларыйан биэрэрин ситиһэллэр. Айылҕа тымныы кыһына кэлиитигэр киһи аһыыр аһылыга сыалааҕын-арыылааҕын ситиһэн анаан-минээн уоппут идэһэлэрин сииллэр, онтон куйаас сайын кэллэҕинэ араас оттортон оҥоруллубут үөрэлэргэ, балык, бурдук, курупа аһылыктарга уонна үүттэн оҥоруллар астарга көһөн биэрэллэр. (1,24).
Кыһыҥҥы улахан тымныыны тулуйарга сыалаах-арыылаах астар туһалара улаханын аныгы медицинэ үөрэҕэ эмиэ бигэргэтэр. Онтон куйаас сайыҥҥа киһи балыгынан уонна ымдаанынан да аһаан сылдьар кыахтааҕын сахалар туһаналлар. Сайын устата эт аһылык диэни биирдэ эмэтэ сииллэр, ол иһин киһи этэ-сиинэ кыһын мунньуллубут араас кирдэриттэн, холестеринтэн ыраастанарын ситиһэллэр. Бу ыраастаныы биир эмэ күн буолбакка бүтүн сайын устата барарынан туһата, тиийимтиэтэ ордук улаатар.
Манна эт-сиин ыраастанарыгар улахан туһалааҕынан от үлэтигэр күүскэ үлэлээн тиритэллэрэ, араас кирдэрин таһаарыналлара буолар. Быччыҥнары хамсатан күүскэ үлэлээһин эбэтэр дьарыктаныы эккэ-сииҥҥэ глюкоза эргиирин тэҥнээн биэрэн улахан туһаны оҥорор. Глюкоза диэн эт-сиин саахартан оҥорон таһаарар күүһэ буоларынан күүскэ үлэлээтэххэ көҕүрээн биэрэн иһэрэ ситиһиллэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн аһаабакка сылдьыы туһата икки өрүттээх. Аһаабакка сырыттахха эт-сиин тупсан, ыраастанарын тэҥэ, өй-санаа күүһүрэн, тулуура улаатара киһиэхэ ордук улахан туһаны оҥорор.
Аһылыктан туттунууга сахалар таҥараларын үөрэҕин туһаныы хайаан да ирдэнэр. Сайыҥҥы кэмҥэ сыалаах, арыылаах астартан туттунуу эт-сиин ыраастанарыгар улаханнык туһалыыр.
Балаҕан
thumb|right|[[Монголияҕа үгэс буолбут балаҕан.]] Балаҕан эбэтэр туруорбах дьиэ — туруору мастартан өйөөн оҥоһуллубут дьиэ. Кыра, куһаҕан балаҕаны өссө ыыспа дииллэр. Саха балаҕанын ис-тас оҥоһуута. Балаҕан араамата (сүгээйитэ?) баҕаналартан, онно ууруллубут өһүөлэртэн турара. Ол өһүөлэргэ холлоҕос мастары туруору кэккэлэтэн эркиннэрин туруораллара. Балаҕан аллараа өттө саллаҕар; үрдэ томтоҕор, самыыр хоппотун диэн икки өттүгэр иҥнэри оҥороллоро. Буорунан сыбыыллара, кырыһынан хайаллара. Балаҕан иһин хотугулуу-илин өттүгэр титириктэри иҥнэри соҕус төгүрүччү кэккэлэтэн баран, сигэнэн кэлгийэн, кумахтаах туойу симэн сутуруо (көмүлүөк) оһоҕу оҥороллоро. Онтукаларын оҥо хаһан, уот оттор сирдииллэрэ уонна үөлэстииллэрэ. Мас ытыыска буор симэн холумтанныыллара, онно ас астыыллара, таҥас куурдаллара. Оһох иннин үөһээ өттүн, сүүһүн «хабаҕал», оттон үөлэс балаҕан үрдүттэн быгарын «хоро» диэн ааттыыллара. Хаҥас диэки быыс хаппахчы диэн баара, онно дьахтар, кийиит, хотун олороро. Төгүрүччү, эркини кэрийэ тоҕуска тиийэ ороннордоох буолара, ороннор тус-туспа олох диэн ааттаахтара. Киирэр аантан саҕалаан атах орон, орто орон, биллэрик орон, бастыҥ орон диэн ааттаналлара. Онтон кэтэҕириин уонна хаҥас ороннор кэлэллэрэ. Балаҕан хотон диэки эркинигэр иһит ороно турара. Оһох кэннигэр мастарын кыстыыллара. Чиэс мастар, көхөлөр бааллара. Дьадаҥы хоноһо атах ороҥҥо, мааны ыалдьыт бастыҥ эбэтэр биллэрик ороҥҥо утуйаллара. Дьиэлээхтэр оронноро кэтэҕириин уонна хаҥас ороннор буолалара.
Бапаҕан таһыгар буор сыбахтаах кыһыҥҥы ураһа баар буолара, онно отордууллара. Сайынын буоллаҕына, туспа сиргэ курдуулаах туос моҕол ураһа, ол кэннэ далла ураһа диэннэр бааллара. Моҕол иһэ олоччу бугунай (билиҥҥи хаарты мааһа) ойуутун курдук оһуордаах буолара. Ол ойууну тэһитэ баттаан халыыбынан оҥороллоро. Туоһун сүөгэйинэн илитэн баран, уокка тордоон хара кырааскалыыллара. Онон тараах эриэн ойуулаах буолара, ураһа иһэ буор модьоҕолоох холумтаннааҕа, ону төгүрүччү 9-ка, 10-ҥа тиийэ ороннооҕо, олус сиэдэрэй ойуулаах хаппахчылааҕа. Ороннор эһэ, сылгы, кыыл тириитинэн олбохтоохторо, сылгы баттахтаах тириитинэн диэрэ-дэпсэ диэн үктэли сиргэ тэлгииллэрэ. /…/ Балаҕан таһынан эргиччи тоһоҕо күрүөлээх буолара. Хаһаа, кыбыы, дал оҥостоллоро. Тэлгэһэ иһигэр хоспох, сайба, лаабыс, иин (умуһах, оҥкучах) диэннэр бааллара, балаҕан иннинэн 3-тэн 7-ҕэ тиийэ муостаах, ытарҕалаах, кулгаахтаах, үс мойбордоох тойон, кыргыс сэргэлэрэ турар буолаллара. Олору таһынан сылгы баайар, кураахтаах сааны, оҕу, сэби ыйыыр көхөлөрдөөх сэргэлэр баар буолаллара.
Кэрэхсэбиллээх чахчылар
Муро Сибииргэ, ол иһигэр Саха Сиригэр, элбэхтик сылдьан, төрүт норуоттар олохторун-дьаһахтарын, культураларын уонна тылларын үөрэппит, чинчийбит. Түмэл бастакы тутуутунан, Хакасия тутааччылара туппут юрталара буолбут. Ол кэннэ түмэлгэ буряттар баанньыктара тутуллубута. Түмэлгэ Сибиир норуоттарын культуратын үөрэтиигэ, тарҕатыыга аналлаах араас көрсүһүүлэр, быыстапкалар, конференциялар буолаллар эбит.
Бу саха балаҕана 2011 сыллаахха тутуллубут, аһыллыыта 2013 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр буолар.
Сибиир төрүт норуоттарын этнографическай түмэлин ситим сирэ: http://www.etnomuseosiberia.org/index.htm
Туһаныллыбыт сирдэр
И. Н. Тарабукин. «Хотун Төңүлү тула». — Дь.: «Сайдам», 2007
Попов Илья Алексеевич
Попов Илья Алексеевич - Ылдьаа кулуба (1867-1909) - XIX үйэ бүтүүтүнээҕи XX үйэ саҥатынааҕы сырдатааччы, Сахалар Сойуустарын бырабылыанньатын чилиэнэ, Мэҥэ улууһун кулубата.
И.А.Попов 1898 с. Мэҥэ улууһун Бүтэйдээҕэр бэйэтин үбүгэр оскуола туттарбыта. И.А.Попов Мэҥэ улууһугар кулубанан талыллан үлэлээбитэ. 1905 с. Илья Алексеевич В.В.Никифоровтыын уонна И.С.Говоровтыын “Сырдык” диэн культурнай-сырдатар обществоны тэрийэллэр. Эмиэ ити сыл кинилэр “Общество народных чтений”, “Общество попечения о народном образовании” тэрийэллэр. И.А.Попов хоһоон суруйара, нуучча суруйааччыларын айымньыларын тылбаастыыра үһү. “Сахалар сойуустарын” Киин комитетын чилиэнин быһыытынан сууттанан, хаайыыга аҕыс ый олорор. Хаайыыттан ыалдьан тахсар уонна өрүттүбэккэ, 1909 с. 44 сааһын туолбакка да сылдьан өлөр.
Аргунов Валерий Георгиевич
200px|thumb|right|Аргунов Валерий Георгиевич Аргунов Валерий Георгиевич — история билимнэрин кандидата.
Олоҕун олуктара
В. Г. Аргунов Саха государственнай университет уонна гуманитарнай чинчийии Институт иһинэн тэриллэр үгүс археологическай экспедицияларга кыттыбыта. 1985 сылтан Өлүөнэтээҕи археология экспедициятыгар начальнигы солбуйааччы. 1991—1998 сс. — Өлүөнэтээҕи археология экспедицията Дириҥнээҕи этэрээтин начальнигынан сылдьыбыта.
Сүрүн үлэлэрэ
«Каменный век Северо-Западной Якутии» (Новосибирск, 1990), монография. «''Археологические памятники Якутии. Бассейны Вилюя, Анабара и Оленека''» (М., 1991; в соавт. с Ю. А. Мочановым, С. А. Федосеевой, И. В. Константиновым и Н. В. Антипиной), монография. «Сыалахская неолитическая культура на территории Северо-Западной Якутии» (Сб.: Археологические исследования в Якутии. — Новосибирск, 1992). «К вопросу о границах ареала сыалахской неолитической культуры» (Сб.: Археология Северной Пасифики. — Владивосток, 1994). «Ранний неолит Якутии: состояние изученности и проблемы» (Сб.: Культурные традиции народов Сибири и Америки: преемственность и экология (горизонты комплексного изучения). — Чита, 1994). «Проблемы происхождения и развития сыалахской ранненеолитической культуры Северо-Восточной Азии» (Сб.: Поздний палеолит - ранний неолит Восточной Азии и Северной Америки. — Владивосток, 1996). «К вопросу о границах сыалахской неолитической культуры» (Сб.: Археология Северо?Восточной Азии. Астроархеология. Палеометрология. — Новосибирск, 1999). «Основные этапы заселения человеком западного сектора Якутской Арктики» (Сб.: Международный Северный археологический конгресс. — Ханты-Мансийск, 2002). «Новые данные об археологических памятниках бассейна Анабара» (Сб.: Древние культуры Северо?Восточной Азии. - Астроархеология. Палеоинформатика. — Новосибирск, 2003).
1441
1441 сыл.
Саһархай байҕал
Саһархай байҕал (биир тарҕаммыт аата Араҕас байҕал), улахан байҕал Кытай уонна Кэриэйэ тумул арыыта икки ардыгар баар, кыратык Тайвань уонна Дьоппуон (Рүкү, Сикоку) арыыларын таарыйар. Улахан элбэх нэһилиэнньэлээх регион байҕала, онон сибээстээн экологийатын туруга мөлтөх. Улахан курорт: Вэйхай, Циндао (Кытай), Сеул (Инчхон), Кванджу, Пусан (Соҕуруу Кэриэйэ). Саһархай байҕал ордук улахан арыыта - Чеджудо. Туризм сайдыбыт сирэ.
Хохудал
Хохудал — лабаалара, мутуктара тоһутталанан түспүт, туран эрэн хаппыт мас.
Балкаан
thumb|300px|Балкан тумул арыыта, Дунай-Сава-Купа линиянан.
Балкан дойдулара:
Балканнарга бу дойдулар сорох өттүлэрэ киирэр:
.ph
.ph диэн Пилипиннэр үрдүк таhымнаах ил домена.
Спиридонов Илья Константинович
Спиридонов Илья Константинович (10.08.1913—10.10.1975) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
Кыргыс сэргэтэ
Кыргыс сэргэтэ - кыргыс үйэтигэр боотур атын тэһиинин баайбакка эрэ иилэ быраҕар мутук төрдүнэн оҥоһуллубут муостардаах сэргэ. Ытарҕалаах, үс-түөрт муостаах, оһуордаах буолара.
Ан-24
200px|thumb|right|Ан-24 көтөр аал Ан-24 (НАТО классификациятынан: Coke — «Кока») — пассажирдары таһар турбиналаах көтөр аал. Орто уонна кыра линияларга туттуллар.
3 000 км көтөр, түргэнэ чааска 490 км, ыйааһына 21 т. Икки АИ-24 турбиналаах мотордаах. 1959 — 1979 сылларга оҥоһуллубба.
Барыта 1200 тахса аал оҥоһуллубута. Билиҥҥи туругунан өссө даҕаны 300 аал үлэҕэ баар, сүрүннээн СПГ уонна Африка дойдуларыгар.
Устуоруйата
300px|thumb|left|Ан-24 көтөр аал ис көстүүтэ 1959 сыл алтынньы 20 күнүгэр бастаан көппүтэ. 1962 сыл саҥатыгар Киев куоракка серияҕа тахсыбыта. 1962 балаҕан ыйыгар Киев — Херсон тарссаҕа пассажирдары таһар буолбута.
1979 сылга диэри оҥоһуллар этэ. Барыта 1200 тахсыбыта, Ону таһынан Кытайга Y-7 диэн ааттаах тахсар этэ.
Билиҥҥи туруга
2006 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан Арассыыйаҕа 207 көтөр аал туһаныллар этэ.
Сааххаллар
Барыта 2010 сыл атырдьах ыйын 2 күнүнээҕи туругунан барыта 144 аал сааххаллаабыта.
Векторнай төгүллээһин
Векторнай төгүллээһин икки вектордары үс өрүттээх евклидовай куйаарга, вектор утары иккиэннэрин төрүт вектордарын уонна кини уһуна параллелограмм иэнигэр тэҥ, оҥоһуллубут төрүт вектордарынан, онтон иккиэннэриттэн хайысхатын таллыллыыта үстүү бэрээдэгинэн утуу-субуу турар векторнай төгүллээһининэн уонна уҥа өттүттэн тахсар вектор буолар.