cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үчүгэй эмиэ куһаҕаннаах
Сырдык үчүгэй, онтон хараҥа куһаҕан диэн утарыта өйдөбүллээх икки өрүттэр хардары-таары солбуйсан биэрэн иһэллэринэн доҕуһуоллатан, икки өттүттэн тутулуктанан олох иннин диэки сайдан, тупсан баран иһэр. Аан дойду бу курдук икки өрүттээх тутулуктааҕыттан дьон оҥорор быһыылара үчүгэй уонна куһаҕан диэҥҥэ икки аҥы арахсалларын саха дьоно былыр үйэҕэ быһаараннар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини үөскэппиттэр.
Олох эмиэ икки өрүттээҕин үчүгэй уонна куһаҕан буолан ылар кэмнэрдээх. Ону ыча кыра, күннээҕинэн эрэ олорортон уонна сэбиэскэй былаас бары-барыта “үчүгэй” буолла диэн сыыһа үөрэҕин билигин да тарҕата сатааччылар баалларыттан умнуллубат. Төһө эмэ кэминэн билигин баар үчүгэй эмиэ солбуллан куһаҕаҥҥа кубулуйан биэриэхтээҕин тыл үөрэхтээхтэрэ аахсыбакка сылдьаллара кэлэр көлүөнэлэри иитиини куһаҕан өттүгэр халытар.
Саха дьоно «Yчүгэй уонна куһаҕан аргыстаһан сылдьаллар», «Ытыыр уонна күлэр аҕас-балыстыылар», «Үрүҥү уонна хараны араарыы» диэн этиилэрэ былыр-былыргыттан үчүгэй уонна куһаҕан диэннэри таба өйдөөн арааралларын уонна кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан, уларыйан биэрэллэрин билэллэрин, олохторугар туһаналларын биллэрэр. (1,76).
Дьон баҕа санааларынан үчүгэйгэ, үтүөҕэ, ол аата бэйэлэрэ тугу үчүгэй дии саныылларыгар дьулуһаллар, ол баҕа санааларын олохторугар ситиһэ сатыыллар. Бу баҕа санаа туоларын туһугар үчүгэй уонна куһаҕан диэннэри субу кэмигэр, чуолкайдык арааран билии уонна олоххо таба туһаныы эрэйиллэр. Yчүгэй диэн тугу эмэни быһаара сатыыр буоллахха, аҥар өттүгэр куһаҕан диэн хайаан да баар буолуохтааҕын умнубатахха, хаалларан кэбиспэтэххэ сатанар. Элбэх ахсааннаах үчүгэй диэни туспа арааран билиэххин баҕардахха, аан маҥнай аҕыйах ахсааннаах куһаҕанын биллэххэ эрэ, үчүгэйин туспа арааран билии кыаллар. Олох уустуга итиннэ саһан сылдьар.
Хас киһи бэйэтэ үчүгэй диэн санаатын сайдан иһэр өйүн-санаатын күүһүнэн салайан, бэйэтин кыаҕынан, олоҕун таһымыттан көрөн тэҥнээн биэрэн иһиэ этэ. «Бытие определяет сознание» диэн этии олус таба, дьоҥҥо барыларыгар сөп түбэһэр уонна сахалыы «Өй-санаа олохтон тутулуктаах» диэн өйдөбүллээх. Киһи баҕа санаата олоҕун таһымыттан тирэх ылан үрдүккэ, сайдыыга дьулуһар, ситиһэ сатыыр санаалаах буоллаҕына, бу киһи саҥаны оҥорор, арыйар, олоҕун тупсарар күүһэ улаатар
Хас киһи барыта байыан-тайыан, кыахтаахтык олоруон, араас баҕа санааларын толоруон баҕарар. Дьон үгүстэрин үчүгэй диэн санаалара олорор олохторун тупсаран иһии диэки салаллар. Хамнаска үлэлиир киһи, хамнаһа үрдүк, үлэтэ сымнаҕас буолуон баҕара саныыр.
Манна кэлэн икки өрүт арахсыытын эмиэ таба туһаныы эрэйиллэр. Сымнаҕас, кылгас кэмнээх, сылаас сиргэ үлэлэнэр үлэ үрдүк хамнастаах буолара аҕыйах, арай биир эмэ салайааччылар эппиэтинэстэрэ үрдүгүнэн эрэ хамнастара үрдүүр кыахтаах. Yгүс эдэрдэр ханнык эмэ соччо туһата суох үөрэҕи бүтэрэн бараннар, бу икки өрүт арахсыытын табан сыаналаабаккалар чэпчэки, кылгастык үлэлэнэр үлэни көрдүү сатыыллар уонна хамнаһа аҕыйаҕын мыыналлар.
Элбэхтик ыарахан, барыы-кэлии үлэтин үлэлиир киһи элбэх туһалааҕы оҥорон хамнаһа үрдүүрэ биллэр. Маннык ыарахан, барыылаах-кэлиилээх, уһуннук үлэлэнэр үлэлэргэ эр дьон ордук сыһыамахтар, кыайаллара-хотоллоро элбэх
Билигин саха дьонун биир баҕа санааларынан куоракка таас, барыта бары бэлэм хааччыллыылаах дьиэ ылан сынньалаҥнык олоруу буолла. Тыа сирин олохтоохторо баар-суох баайдарын барытын мунньан, атыылаан куоракка дьиэ атыылаһан көһөн киирэллэрэ элбээтэ. Бу баҕа санаа тыа сирин олоҕо ыараханыттан, үөрэхтээх дьон үгүстэрэ куоракка мунньустубуттарыттан үөскээтэ эрээри, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини таба туһаныыга сөп түбэспэт, халыйыыны үөскэтэн эрэр.
Кырдьык, биһиги ыарахан, уһун тымныылаах усулуобуйабытыгар толору хааччыллыылаах сылаас дьиэҕэ олоруу олус улаханнык сынньатар, сылааска, сымнаҕаска үөрэтэр. Бу быһаарыыга кэлэн киһи сылааска сытар, сынньанар өйө-санаата айылҕа тутулуктарын кытта харсыһар, сөп түбэспэт өрүттээҕэ биллэн тахсар.
Тымныыттан киһи этэ-сиинэ күүһүрэр, ыарыыларга ылларбат кыахтанар, өйө-санаата тымныыны хайдах тулуйары, кыайары ырытан, быһааран, сайдыыны иҥэринэрэ түргэтиир. Киһи куруук тымныыга сырыттаҕына этэ-сиинэ үөрэнэн улахан да тымныыга кыһаммат, быстах ыарыыларга ылларбат буола эрчиллэр, тулуура, өсөһө күүһүрэр.
Айылҕаҕа, космоска олус улахан тымныы сабардыыр. Маннык улахан абсолютнай тымныыга биологическэй эттик олус уһун кэмҥэ харайыллар кыахтааҕа арыллыбыта ыраатта. Айылҕа бэйэтэ улахан тымныытынан тыынар-тыыннаахтары харыстыыр аналлааҕа итинэн быһаарыллар.
Сайын халлаан куйаас кэмигэр киһи этэ-сиинэ итиини тулуйарга үөрэнэр, эрчиллэр, тымныы дьайыытын умнар. Тымныынан дьарыктаныы халлаан күһүн тымныйан барыытыттан ыла саҥалыы саҕаланар. Киһи этэ-сиинэ бу кэмтэн сыыйа-баайа халлаан тымныытын тулуйарга үөрэннэҕинэ табыллар.
Тыаттан маҥнай куоракка киирбит киһи куорат дьиэтэ сылааһын тулуйбакка өр кэмҥэ эрэйдэнэр. Аҕыйах ыйынан этэ-сиинэ онно үөрэнэн хаалан аны, тыаҕа таҕыстаҕына дьиэ иһигэр тоҥо сылдьар киһиэхэ кубулуйар. Биэс-алта сыл кэнниттэн бу киһи, аналлаах эрчиллиилэринэн дьарыктамматаҕына, тымныйан ыалдьара элбээн, эмтэнэ мээрик киһиэхэ сыыйа кубулуйан барар. Куорат сылаас дьиэтэ киһи тымныыны тулуйар күүһүн аҕыйах сылынан мөлтөтөр, ыалдьан иһэр киһиэхэ кубулутар.
Элбэх үөрэхтээх дьон бары чэпчэки, сылаас дьиэҕэ олорор үлэни көрдүү сатыыллар. Эт-сиин сынньалаҥнык сылдьары, сытары сөбүлүүрүттэн итинник баҕа санаа дьоҥҥо барыларыгар баар. Куруук олорон эрэ үлэлииртэн сис тоноҕосторо ситэ хамнаабаттарыттан ыалдьар буолан баралларын дьон сааһыран, ыарыылара олохсуйбутун кэннэ билэн эмтэнэллэриттэн ордубат кэмнэрэ кэлэрэ ордук эрэйдээх.
Арыгыны элбэхтик иһэ сылдьыы иһэр киһи санаатыгар олус үчүгэй. Санаата көнөр, бэйэтэ киһиргэс соҕус киһи киһиргиирэ, дэбдэйэрэ ордук табыллар. Онтон арыгыны куруук иһэ сылдьыы арыгыһыт буолууга тириэрдэрин киһи барыта билэр эрээри, кыратык иһэ сылдьабын диэн санаатын кыайан бырахпакка эрэйдэнэр. Арыгыны элбэхтик иһэ сылдьар киһи эрдэ арыгыһыт буолар, кыралаан да иһэр киһи, арыый хойутаан син-биир ылларан барыан сөп.
Минньигэс аһы элбэхтик аһааһын, сыаны-арыыны сиэһин эмиэ үчүгэй курдук. Эт-сиин тото аһыаҕын, куруук минньигэһи сиэҕин чахчы баҕарар. Иҥэмтэлээх аһы элбэхтик аһыыр доруобай киһи уойан-тотон барар. Аһара уойбут киһи аһыыра өссө эбиллэн иһэриттэн уойара түргэтиир. Аһааһын бэйэтэ үчүгэй, туһалаах буоллаҕына, аһара аһааһын эмиэ куһаҕаҥҥа, эт-сиин уойуутугар, ыарыы буолуутугар тириэрдэрин өй-санаа билэн тохтото, араас диеталары тутуһуннара сатыыр. Yгүс үчүгэй диэн баҕа санаалар кэлин тиһэҕэр куһаҕаҥҥа, буортулаахха кубулуйан хаалалларын табан сыаналаан сөптөөхтүк туһаныы өйдөөх-санаалаах дьонтон эрэйиллэр көрдөбүл буолар.
Бу үчүгэй диэбиппитин, хаһан да уларыйбата буолуо диэн санааҕа биһигини сэбиэскэй былаас үөрэтэн кэбиспитэ билигин да умнулла илигэ ордук санаарҕатар. Кинилэр дьон бары “үчүгэйдэр” диэн санааҕа, киһини барытын үөрэппиттэрэ билигин да хаала илик. Дьон бары тус-туһунан өйдөөхтөр уонна санаалаахтар диэҥҥэ кэлин, перестройка кэмин кэнниттэн син үөрэннилэр.
Сахалар үөрэхтэрэ «Сүөһү эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр» диэн этэрин олоххо, киһи киһиэхэ сыһыаныгар туһаныы хайаан да ирдэнэр. Үлэһит, дьадаҥы уонна баай киһи өйдөрө-санаалара уратыларын, сөп түбэспэт өрүттэрин билии уонна олоххо таба туһаныы аныгы ырыынак кэмигэр дьоҥҥо туһата ордук улаатар.
Киһиэхэ аһаабакка сылдьара ордук эрэйдээх, куһаҕан курдук. Сааһырбыт киһи аһаабакка сылдьарыттан этэ-сиинэ ыраастанан өссө үчүгэйдик үлэлиир буолара, тупсара билигин дакаастанан эрэр.
Сахалар былыр-былыргыттан олоххо туох барыта икки өрүттээҕин билэн, олору олохторугар таба туһанан, туохха эмэ суолталаах быһаарыыны ылыналларыгар ханан эрэ ортотунан, ол аата, икки өрүтү тэҥнээн, үчүгэйи кыччатан, куһаҕаны тупсаран, хайа да диэки аһара барбат быһаарыыны ылынан олохторугар туһаналлар.
Олоххо туох барыта икки өрүттээҕэ таба, икки өрүккэ сөп түбэһэр быһаарыы ханна эрэ ортотунан, икки ардыларынан буолуохтааҕын чуолкайдыыр. Сахалар дьон-аймах олорор сирдэрин Орто дойду диэн ааттаабыттара ити быһаарыыга сөп түбэһэр. Хайа да диэки аһара барбакка, халыйбакка эрэ, бары быһаарыыны ортотун көрөн ылыннахха ордук табыллар кыахтанарын олоххо хаһан баҕарар туһана сылдьыы эрэйиллэр. (2,60).
Туһаныллыбыт литература
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. - Дьокуускай: Бичик, 2006. - 112 с.
2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Кливленд балыыһата
Кливленд Балыыһата (оригинальнай аата - Cleveland Clinic, атыннык сахалыыга - Кливленд Клиниката) - Кливленд куоратка баар улахан чааһынай балыыһа, Америкаҕа биир бөдөҥ медцентр буолар. Балыыһа омук дойду клиеннарын харчыга эмтииринэн биллэр, араас баай тойоттор, ырыаһыттар, артыыстар эмтэнэллэр.
Ол эрэн Medicaid уонна Medicare линиатынан көрдөрөр дьоҥҥо төлөбүрэ босхо буолар.
Төлөбүрэ
Medicaid эбэтэр Medicare линиатынан үбүлэнэр харысхал (инщуренс) суох буоллаҕына, 2023 сыллааҕы прайс маннык:
Григорьева Екатерина Степановна
мини|Григорьева Екатерина Степановна Григорьева Екатерина Степановна (1939 с., муус устар 28 күнэ, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, үлэ бэтэрээнэ.
Олоҕун олуктара
1939 с. муус устар 28 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1969 с. Хо Ши Мин аатынан Иркутскайдааҕы государственнай педагогическай институту бүтэрэн Нам оройуонун I Хомустаах орто оскуолатын француз тылын учууталынан ананар. Икки сылынан төрөөбүт оройуонугар көһөн кэлэн, Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар, онтон Сунтаар 1 №- дээх орто оскуолатыгар 35 сыл үлэлээбитэ.
1986-1989 сс. Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуола директоры иитэр-үөрэтэр чааһыгар солбуйааччытынан үлэлээбитэ.
Екатерина Степановна Григорьева тыа сирин общественнай олоҕор актыыбынай кыттыыны ылара, Сунтаардааҕы нэһилиэк Сэбиэтин XVIII-XIX ыҥырыылаах мунньаҕын депутатынан, тыа хаһаайыстыбатын бастайааннай комиссиятын үлэтин салайсыбыта. Үөрэнээччилэр V үлэ чиэппэрдэригэр үлэ уонна сынньалаҥ лааҕырдарыгар иитээччинэн үлэлээбитэ.
Көрсүө, сэмэй буолуу
Сахалар көрсүө, сэмэй буолууну ордук сыаналыыллар. “Көрсүө киһи өйө байҕал дириҥин, халлаан үрдүгүн курдук” диэн өс хоһооно көрсүө, сэмэй киһи өйө-санаата сайдыытын таһымын биллэрэр. (1,79).
“Саҥата суох киһи көрсүө аатырар” диэн өс хоһооно элбэхтик саҥарар киһи сыыһа-халты саҥаран кэбиһэрэ элбэҕиттэн сахалар сыаналаабаттар. Элбэхтик саҥарыы элбэх сыыһаны үөскэтэрин “Элбэх тылтан элбэх сыыһа тахсар” диэн өс хоһооно чуолкайдыыр.
“Баардаах баарын биллэрбэт” диэн өс хоһооно көрсүө, сэмэй киһи майгынын, урутаан түһэн испэтин биллэрэр. Бэйэтин кыаҕын билинэр, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанар киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйыырыттан көрсүө, сэмэй буолуу диэн үөрэх сайдан олоххо киирбит.
Саха киһитэ бэйэтин өйүн-санаатын ордук сыаналыыр. Ол иһин үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэлэрэ арааран туһаналларын ордороллор, атын киһи тугу да этэн биэриитигэр киирэн биэрбэттэр. Айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕин үлэһиттэр үчүгэйдик билэннэр олохторугар икки өрүттээҕинэн туһаналлар, тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыгар киирэн биэрэн "аньыы" диэн сахаларга суох тылы туһана сатаабаттар.
“Үрүҥү, хараны араарыы” диэн сахалар төрүт үөрэхтэрэ. Оҕону улаатан истэҕинэ үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ арааран билэн олоҕор таба туһанарыгар иитии, үөрэтии итинник ааттанар. Сахалар бары бу үөрэҕи туһана сылдьалларыттын өйдөрө-санаалара айылҕаттан тутулуга улаатар.
Көрсүө диэн киһи быһыытын тутуһар, киһилии быһыылаах, майгылаах киһи ааттанар. Үөрэҕи, билиини көрөн ылынара элбэҕиттэн сыыһа-халты туттунууга киирэн биэрбэт уратылаах киһи буолар.
Сэмэй диэн сыыһа-халты туттубат, сиэри аһара барбат киһи буолар. Сэмэйдик, ол аата сэрэхтээхтик туттуу ааттанар.
Саха дьоно үлэһиттэр, уустар. Омук уопсай ахсааныттан аҥарыттан лаппа ордуктарын үлэһиттэр ылаллар. Ол иһин омук сайдыытыгар үлэһиттэр ылар оруоллара үрдүгүн аахсан кинилэр олохторун үөрэхтэрэ бастаан иһэрэ ситиһиллэрэ ирдэнэр.
Таҥара үөрэҕэ диэн үлэһиттэр үөскэппит көрсүө, сэмэй киһи буолуу үөрэхтэрэ ааттанар. Бу үөрэҕи билигин улахан таҥара үөрэхтэрэ бас билэр салайааччыларын көмөлөрүнэн уларытаннар бэйэлэригэр, ол аата салайааччыларга туһалаах оҥостунан сылдьаллар.
Үлэһит киһи олоҕор сыыһа-халты туттунан кэбиһии диэн куһаҕаны оҥорууга, элбэтиигэ бастакы оруолу ыларыттан сэрэхтээх буолуу үөрэҕин үлэһиттэр үөскэтэн сайыннарбыттар.
Кумааҕыны эрэ бэрийэр суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар киһи сыыһа-халты туттунар быһыыта элбэҕин билбэттэриттэн уонна бэйэлэрин “үчүгэй” курдук сананыылара улааппытыттан итэҕэл үөрэҕэр ханнык да сыһыаннара суохтар.
Бу дьон элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” айаннар саха үлэһит дьонун өйдөрүн-санааларын сымыйаларынан, албыннарынан буккуйа сылдьаллар. Ол курдук оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн этиилэрэ таһы-быһа сымыйалааһын, дьон оҕолорун иитиилэригэр албыннааһыны киллэрэр, ол иһин бу кэмҥэ оҕо иитиитэ мөлтөөтө, атаахтатыы өттүгэр халыйда, эдэрдэр куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээтэ.
Тыл үөрэхтээхтэрэ айыыны оҥорууну өрө тутан көрсүө, сэмэй киһини сирэллэр, туората сатыыллар. Өй-санаа сайдыыта икки өрүттээҕин билбэттэриттэн уонна кумааҕыны эрэ туталларыттан аҥардастыы айыыны оҥоруу үчүгэйи эрэ оҥорорун курдук сыыһа санааҕа киирэн сылдьалларынан дьону барыларын буккуйаллар, киһи куһаҕаны оҥороро эмиэ айыы диэн буоларын билбэттэр.
Айыы диэн киһи оҥорор быһыыта атыттарга маарыннаабата, уратыта билиннэҕинэ биирдэ итинник ааттанар. Киһи саныыр санаатын илэтигэр оҥорон таһааран атын дьоҥҥо биллэрдэҕинэ, көрдөрдөҕүнэ, атыттар билбэт буолан оҥорботторуттан саҥаны айыы диэн ааттанар. Ол аата ким да оҥорон көрө илик, ураты быһыыта буоллаҕына биирдэ айыы буолар.
Кумааҕыга ону-маны, буолары-буолбаты суруйуу, ол-буну этии айыыны оҥоруу буолбатах. Айыыны оҥорууга бэлэмнэнии эрэ буолар, айар, айымньы диэн тылларынан этиллэрэ табыллар. Ол курдук бу суруллубут кумааҕыны хайа тардан, быраҕан кэбиһиэххэ хаһан баҕарар сөп, туох да куһаҕан үөскээбэккэ хаалар.
Оҥоруллубут быһыы, айыы буоллаҕына үгэскэ кубулуйан умнулубат турукка тиийэр. Киһи оҥорбут ураты быһыыта, айыыта киһи өллөҕүнэ айыы буолууга уларыйара итинник быһаарыллар.
Көрсүө, сэмэй дьон эрэ омугу сайыннараллар. Кинилэр оҕолорун киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга иитэннэр, үөрэтэннэр, үлэһит дьону улаатыннараннар омук ахсаанын элбэтэллэр.
Көрсүө, сэмэй киһи элбэхтик, ырытан, толкуйдаан баран сэмэйдик оҥорбут айыыта ордук табыллан тахсара, туһаны аҕалара биллэр.
“Элбэх оҕолоох буолуу - дьол” диэн этиини тыа үлэһит дьоно тутуһаллар, элбэх оҕолоохтор. Омук көрсүө, сэмэй, үлэһит дьонунан ахсаана эбиллиитин тыа дьоно оҥороллор.
Көрсүө, сэмэй дьон омугу сайыннаралларын билэн, оҕолору көрсүө, сэмэй буолууга кыра эрдэхтэриттэн иитиини, үөрэтиини олоххо киллэрии эрэйиллэр. (2,14).
Туһаныллыбыт литература
1. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа сайдыыта. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Ларионов Петр Васильевич
Ларионов Петр Васильевич - СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
1925 с. төрөөбүт. 1944 с. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрэн баран, Хаптаҕай оскуолатыгар учууталынан үлэтин саҕалаабыта. 1947-1952 сс. Комсомол Мэҥэ-Хаҥаластааҕы райкомун пионерскай отделын салайбыта. 1952-1989 сс. Партия Мэҥэ-Хаҥаластааҕы райкомун отделын сэбиэдиссэйэ. СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, тыыл, үлэ, хомсомуол, партия ветерана, персональнай пенсионер.
Егорова Любовь Софроновна
мини|Егорова Любовь Софроновна Егорова Любовь Софроновна, (1942 с., сэтинньи 19 күнэ, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.
Олоҕун олуктара
1942 с. сэтинньи 19 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Майо Клиник
Майо Клиник (сахалыы - Мейо Балыыһата эбэтэр Майо балыыһата, оригинал аата -    Mayo Clinic) - Аан Дойдуга биир бөдөҥ чааһынай балыыһа, Рочестер куоратка баар, Миннесота штатыгар. 60 тыыһынча үлэһиттэрдээх.
Прайстара
Medicare уонна Medicaid линиатыгар хапсыбат буоллаххына, 2023 сыаната маннык:
Пянда
Пянда Пантелей Демидович — землепроходец, первооткрыватель р. Лены, первым установившим контакт с якутами.
Помор с р. Пянды. Путешествие Пянды продолжалось 4 или 5 лет и имело место в первой половине 1620-х годов. Промышленники впервые в истории открытии Восточной Сибири прошли огромный путь через неизведанные земли, делая большие открытия.
Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ
Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ
Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ - суруйааччы түмэлэ, Башкортостан норуодунай поэта Мажит Гафури(1880-1934) Уфаҕа олорбут дьиэтэ. Арассыыйа култуурунай баайын эрэгийиэнээлинэй суолталаах эбийиэгэ. М.Гафури түмэл-дьиэтэ Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтигэр баар литэрэтиирэ түмэллэриттэн биир бастакылара. 1948 с.тохсунньу ыйыгар арыллыбыта. Гиневскайдар урукку уһаайбаларыгар турар 1880 сылларга тутуллубут мас дьиэ. Архитектура пааматынньыга. Дьиэни, Мажит Гафурига Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин салалтата 1923 с. суруйааччы үбүлүөйүгэр бэлэхтээбит. Эмиэ ити сылга кини, Башкортостан норуодунай поэта буолбут. Бу дьиэҕэ, Гафури 11 сыл олорбут. Биллиилээх суруйааччылар, поэттар элбэхтик сылдьар дьиэлэрэ эбит. Габдельмажит Нурганиевич литэрэтиирэ эйгэтигэр үлэлээбитэ 20 сылын туолбутугар пианино бэлэхтээбиттэр. Дьиэ, өрөспүүбүлүкэ айар интеллигенцията сөбүлээн мустар сирэ буолбут. М.Гафури 60 сааһын туолбутугар, кини аатын Башкортостан биир оройуонугар иҥэрэр туһунан бирикээс тахсыбыт. Ол гынан, Красноульскай оройуон, Гафурийскай буолбут. Түмэл-дьиэ алта саалалаах. Хостор бары, суруйааччы олоро сылдьыбыт кэминээҕи укулааттаахтар. Экспозицияҕа киин миэстэни Башкортостан сүрүн поэтын олоҕун уонна айар үлэтин туһунан кэпсээн ылар. Түмэл үлэһиттэрэ, норуодунай поэт суруктарын, дөкүмүөннэрин харайан аҕалбыттарын таһынан, түмэлгэ 20 үйэ 30-ус сылларын уобараһын итэҕэтиилэхтик тилиннэрбиттэр. Манна,  суруйааччы биллиилээх айымньыларын: "Черноликие", "Ступени жизни", "Красная звезда", "Труженик" опера либреттотын суруйбута. Түмэл, Сэбиэскэй Сойуус маннык хабааннаах түмэллэриттэн биир бастакылара. Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ - Башкир Өрөспүүбүлүкэтин национальнай литэрэтииринэй түмэлин филиала. https://rb7.ru/m/interest/194265 https://russia.travel/objects/296524/
Иванов Петр Николаевич
мини|Иванов Петр Николаевич Иванов Петр Николаевич (1942 с., муус устар 23 күнэ, Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1999 с. от ыйын 20 күнэ), дуобакка ССРС спордун маастара, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1942 с. муус устар 23 күнүгэр Сунтаар оройуонун II Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1968-1972 сс. Магаданнааҕы пединституту кэтэхтэн үөрэнэн начальнай кылаас учууталын идэтин ылбыта.
Күндэйэ оскуолатыгар, Сунтаар начальнай оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ.
1984 с. пионердар дьиэлэрин дуобакка тренеринэн анаммыта уонна олоҕун тиһэх күннэригэр диэри үлэлээбитэ.
Кини туһунан
Петр Николаевич Иванов, Үтүө аатын умнуллубатын! / Доброе имя не забудется /[cост. Иванов И.Н.] - Якутск : изд-во “Бичик”. - 2003
Киһи киһитэ
Киһи киһитэ диэн этии өй-санаа өссө сайдыбытын, тупсубутун биллэрэр аналлаах.
Оҕо улаатан иһэн тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран оҥорор быһыыларыгар туһанарга үөрэннэҕинэ киһи буолууну ситиһэр. (1,56).
Олоххо сайдыыны ситиһии тохтообокко кэлэн иһэринэн киһи былыргы курдук тайҕаҕа соҕотоҕун сылдьара суох буолбута быданнаата. Киһи дьон ортотугар олоҕун олорор, үлэлиир-хамсыыр, оҥорор-тутар.
Киһи майгыныгар, дьоҥҥо сыһыаныгар, оҥорор быһыыларыгар, тугу оҥорбутугар сөп түбэһэр сыананы атыттар биэрэн иҥэрэллэр. Тулалыыр дьон санаалара дьайыытыттан киһи ханна да кыайан куоппат. Санаа киһи тугу саҥарарын, этэрин, майгынын үөскэтэр. Сахалар ону былыргыттан билэн дьон тугу этэллэригэр, саҥаралларыгар улахан суолтаны биэрэллэр. (2,102).
Саха тылыгар тугу эмэ өссө күүһүрдэн, улаатыннаран биэриигэ хос, хатылаан этэн биэрии туттуллар. Ол курдук улахан да улахан, улахантан улахан диэтэххэ көннөрү улаханнааҕар өссө, икки төгүл курдук улахана быһаарыллан тахсар.
Дьоҥҥо үчүгэйи, туһалааҕы оҥороро көннөрү киһитээҕэр өссө элбэх, тупсубут сыһыаннаах киһини киһи киһитэ диэн өссө тупсубутун бэлиэтээн ааттыыллар.
Киһи киһитэ диэн көннөрү киһиттэн саныыр санаата, майгына, оҥорор быһыылара, дьоҥҥо сыһыана өссө тупсубут буоллаҕына дьон хайҕаан иҥэрэр ааттара буолар.
Тупсуу диэн өйдөбүл киһи оҥорор быһыылара, майгына сөп буолууттан уларыйбытын тупсубутун биллэрэр өй-санаа бэлиэтэ буолан былыргыттан туттуллар. Тупсуу диэн өйдөбүл киһи оҥорор быһыылара үчүгэй диэн быһаарыллар буолуохтарын иннинэ үөскээбит өйдөбүл буолар.
Бу быһаарыы сахалар өй-санаа үөрэҕин нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн баһылаабыттарын дакаастыыр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.
DHgate.com
DHgate.com - кыра бизнес сайдарыгар көмөлөһөр уонна В2В системанан үлэлиир интернет маҕаһыын, сүрүннээн Америкаҕа уонна Кытайга үлэлиир.
Aetna
Aetna (Этна) - АХШ биир бөдөҥ медицина өттүгэр харысхал систематыгар үлэлиир тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Medicaid нөҥүө 64% барыһа уонна клиеннара киирэр.
Д. Н. Прянишников аатынан Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет
Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет — Арассыыйаҕа Пермь куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1918 с. от ыйын 1 күнүгэр Пермнааҕы судаарыстыбаннай университетка тыа хаһаайыстыбатын факультетын быһыытынан арыллыбыт. Онон, тыа хаһаайыстыбатын наукаларын үөрэтии ити факультеттан саҕаламмыт. 1922 с. факультет аата уларыйан агрономическай факультет буолбут. 1930 с. факультет туспа үрдүк үөрэх тэрилтэтэ буолбут - Ураллааҕы тыа хаһаайыстыбатын института. Бастакы дириэктэрэ - Бынов Ф. А. 1933 с. Пермнааҕы тыа хаһаайыстыбатын института диэн ааттанар буолбут. Киниттэн Ирбиккэ рабфак арыллыбыт. 1941 с. Молотовтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун ССРС Наркомзём салайар этэ.
1948 с. институкка учуонай-агрохимик Д. Н. Прянишников аата иҥэриллибит. 1995 с. Пермнааҕы тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйата. 2017 с. Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет статуһун ылбыт.
Билигин университекка 7 факультет, 39 кафедра баар, онно, 6000 устудьуон дьарыктанар. Үөрэх 56 бакалавриат, специалитет уонна магистр программатынан ыытыллар. Университет 25 араас испэссээлинэскэ үөрэтэр.
Факультеттара
1. Агротехнология уонна ойуур хаһаайыстыбатын факультета
3. Архитектурнай-строительнай факультет
4. Ветеринарнай мэдиссиинэ уонна зоотехния факультета
5. Инженернай факультет
6. Землеустройство уонна кадастр факультета
7. Прикладной информатика факультета
8. Экэниэмикэ, финанса уонна кэммиэрсийэ факультета
9. Кэтэхтэн үөрэнии факультета.
Рейтиннэрэ
Д. Н. Прянишников аатынан Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 508-с миэстэ
Сигэлэр
https://pgsha.ru/today/
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%9F%D0%93%D0%90%D0%A2%D0%A3/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8
Ларионов Степан Павлович
Ларионов Степан Павлович - ударник үлэһит, учуутал, оскуола сэбиэдиссэйэ.
1915 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1929 с. «Холбоһук» табаарыстыба чилиэнэ.
1932 с. Молотов аатынан холкуос чилиэнэ. 1934 с. «Молотов» колхоз ударник үлэһитэ. 1937 -1976 сс. Тыыллыма оскуолатыгар учууталынан ол иһигэр 16 сыл оскуола сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1967 с. нэһилиэк Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Үчүгэйи оҥоруу
Үчүгэйи оҥоруу диэн киһи үтүө, үчүгэй баҕа санаатын толоруута ааттанар.
«Олох ыарахан» диэн этиини билигин, сэбиэскэй былаас эстибитин кэннэ, син таба сыаналанар. Олох ыарахана үчүгэйи уонна куһаҕаны икки аҥы арааран билииттэн, олоххо туһаныыттан ыла саҕаланар. Сахалар үөрэхтэринэн «Киһини санаата салайар» диэни билэн, кытаанахтык тутуһан, оҕо аан бастаан элбэх үтүө санаалары санаан, олору үгэс оҥостон иҥэринэн, кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун үөскэтинэн эрэ баран, атын араас санаалары санаталаатаҕына даҕаны, өйө-санаата уларыйа-тэлэрийэ сылдьара суох, туруктаах буолар, оҥорор быһыыларыттан үчүгэйдэрэ элбиир.
Бука бары араас элбэх баҕа санааларын, санааларыгар оҥорон көрүүлэрин кимиэхэ да эппэккэ илдьэ сылдьаллар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билбэт оҕо, үгүс куһаҕан да санаалары санаталыы сылдьарыттан, сахалыы таҥара үөрэҕин тутуспаппытыттан кыайан ыраастаммакка үгэскэ кубулутан кэбиһэргэ тиийэриттэн куһаҕан быһыылары оҥорооччулар элбииллэр.
Баҕа санаата киһиэхэ баар буоллаҕына уонна ол баҕа санаата үгэскэ кубулуйан киһини бэйэтин салайар. Ону таҥара үөрэҕин хаалларан сылдьартан таба өйдөөн туһаныы кыаллыбат. Кыра оҕоҕо төрөппүтэ туох баҕарбытын, көрдөөбүтүн барытын «тук» курдук толорон, була охсон биэрэн истэҕинэ, бу оҕо төрөппүтүн бэлэмигэр, куруук үчүгэйи оҥороругар үөрэнэн хаалан тугу барытын төрөппүтүттэн көрдүүргэ уонна ыларга үөрэнэн, тугу эмэ оҥороругар букатын өйөнөн хаалар.
Үчүгэйи, туһалааҕы куруук оҥорторо сылдьарга бары баҕара саныыллар. Үчүгэйи оҥорторуу олоҕу чэпчэтэр курдук санааһын сыыһа. Биирдэ эмэтэ туһалаабытын да иһин киһи үчүгэйи оҥорторо сылдьарга үөрэнэн хаалыыта бэйэтэ үчүгэйи оҥорор кыаҕын кыччатара кэлин куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Киһиэхэ үтүөнү оҥоруу диэн олус киэҥ, туох барытын курдук икки өрүттээх өйдөбүлү аҥардастыы киниэхэ туһалааҕы, үчүгэйи, санаатын тупсарары оҥоруу курдук өйдөөһүн сыыһа.
Ас көрдүүр киһиэхэ ”Күөгүтэ биэр” диэн этии бэйэтэ үлэлээн-хамсаан аһылыгын булуннун диэн быһаччы өйдөбүллээх. Ас биэрэн истэххэ бэлэмҥэ үөрэнэн хаалыы үөскүүрүттэн бу этии сэрэтэр. Туора киһи оҥорор быһыыларыгар бары кыахтарынан, өйгө-санааҕа сөп түбэһэринэн сыана быһан, үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буоларын быһаараллар. Үчүгэй буоллаҕына хайганар, үтүктэ сатыыллар, куһаҕан буоллаҕына умнуллар, хаалларыллар, “Бу сыыһа” диэн этиллэр.
Олоххо сыыһаны оҥорооччулар билигин да элбэхтэр. Сыыһаны оҥорбуту көннөрөн биэрэр туһунан эттэххэ ким да сөбүлээбэт курдук. Бу быһаарыы кириитикэни, куһаҕаны булан этэри сөбүлээбэттэр, бэйэлэрин аһара үчүгэйдэр курдук сананааччылар сэбиэскэй былаас кэмиттэн элбэхтэринэн быһаарыллар.
Сыыһаны оҥорбот киһи диэн суох. Киһи оҥорор сыыһаларын булан, олору көннөрөргө кыһаныы, көмөлөһүү, этэн биэрии ордук улахан туһаны аҕалар кыаҕын олоххо куруук туһаныллар. Сахалар “Кырдьаҕаһы хааһахха сүгэ сылдьан сүбэлэт” диэн этиилэрэ итини биһиэхэ тириэрдэр.
Киһиэхэ үчүгэйи этии диэн аҥардастыы арбааһын, хайҕааһын буолбатах. Сахалыы үөрэҕинэн киһини хайҕааһын, арбааһын диэн “Быһа этии” буолар. Бу быһыы эмиэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн быһаарыыга сөп түбэстэҕинэ эрэ табыллар. Үчүгэйи этиини сыыһа саныы сылдьарбытыттан, тойоттор, баайдар өйдөрүнэн-санааларынан барбыппытыттан, билигин аҥардастыы арбааһын, хайҕааһын курдук өйдөнөр уонна барыны-бары була-була хайҕааһын олохсуйда. Хайҕааһынтан, арбааһынтан киһи өйө-санаата уларыйан мин эрэ ордукпун, ураты үчүгэйбин диэн санааҕа киирэрэ түргэтиирэ куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.
Улахан салайааччылар уһуннук салайар үлэҕэ олордохторуна атыттар аһара арбыылларыттан, хайҕыылларыттан сотору кэминэн бэйэлэрин «күн» курдук сананаллара үөскээн олохсуйар кыахтанар. Сайдыылаах дойдулар киһи өйө-санаата ити курдук уларыйарын билэн сокуоннарыгар киллэрэн, улахан салайааччы быыбарга икки төгүлтэн ордук талыллыбатын ситиһэллэр. Бу быһаарыы салайар былаас эйэлээхтик, кэмиттэн-кэмигэр уларыйан биэриитин ситиһэринэн уларыйан, түргэнник сайдан иһэр олоххо ордук сөп түбэһэр.
Аныгы сайдыылаах олоххо үөскүүр уустуктары таба быһаарарга толору кыах баар буолла. «Ытаабат оҕону эмсэхтээбэттэр» диэн этиини таба өйдөөн туох эмэ ыарахан, бэйэ кыаҕынан кыаттарбат баар буоллаҕына, атын дьоҥҥо этэн, билиһиннэрэн биэриллэр.
Тыл киһиэхэ өйү-санааны тириэрдэр күүһэ улахан. Сатаан саҥарыы, араастаан дэгэттээн этии сахаларга элбэх. Үчүгэй да суолталаах тылы хайдах эрэ саҥаран, куһаҕан өйдөбүллээн кэбиһиэххэ сөп. Тыл киһиэхэ дьайыыта хайдах этэртэн, ол аата дорҕооннорун дьайыытыттан ордук күүһүрэр, тиийимтиэ буолар.
Киһиэхэ үчүгэйи, туһалааҕы оҥоруу санаата көнөрүн, тупсарын үөскэтэр кыаҕа элбэх. Бары бэйэ-бэйэлэригэр үчүгэйи эрэ оҥоруохтарын баҕараллар, үчүгэй дии санаабыттарын оҥороллор.
Үчүгэйгэ киһи олус түргэнник үөрэнэр. Ордук атын дьон оҥорон биэрэр үчүгэйдэригэр. Көрдөөтөххө үчүгэйтэн үчүгэй куруук кэлэ туруох курдук. Санаа ханнык да муҥура суох аһара бара туруон баҕарар. Киһи кыахтааҕа буоллар, бары баҕа санаатын толоруо этэ. Ону баара эт-сиин кыаҕа суоҕа эрэ киһи араас элбэх баҕа санаата туоларын хааччахтыыр. Кыайан толорбот баҕа санаалар ыра санааҕа кубулуйалларын, олоххо туох да туһаны аҕалбаттарын сахалар былыр-былыргыттан билэн, тылларыгар киллэрэн олус табатык ааттаабыттар.
Дьоҥҥо үчүгэйи оҥордоххо, үгүстэр өссө үчүгэйи оҥотторор санаалара биллэрдик улаатар. «Урут ону оҥорбута, билигин маны кэлэн хайдах оҥорбот буолуой?» диэн санаалара, көрдүүллэрэ аһара барара баар суол.
Ийэлэр оҕолоругар үчүгэйи оҥорор санаалара аһара баран тугу баҕарбытын барытын ылан, тук курдук толорон истэхтэринэ, оҕолоро онно үөрэнэн хаалан, улаатан да баран бары баҕа санааларын толотторо сатыыллара баар суол. Оҕо туох баҕарбытын кэтэһиннэрэ түһэн баран толордоххо тулуурдаах буолуута үөскүүрүн таһынан баҕа санаата үөскээн кэлин бэйэтэ оҥорор буолуутугар туһалыыр.
Оҕо улаатан истэҕинэ иитии ньымата уларыйан, бэйэтэ үөрэниитигэр кубулуйан биэриэхтээх, ону аныгы, аһара иллэҥ ийэлэр таба өйдүүллэрэ ирдэнэр. Оҕо сатаабат, сыыһа-халты туттар диэн туораппакка барыга-бары көмөлөһүннэрэ, оҥотторо үөрэтии оннук үгэстэри үөскэтэн бэйэтин кыаҕын улаатыннарар. Сахалар бу үөрэҕи “Туһа киһитэ буолуу” диэн ааттаан оҕо кыра эрдэҕиттэн саҕалаан туһаммытынан бараллара үлэҕэ-хамнаска туһалаах үгэстэр үөскээн олохсуйалларыгар, ийэ кута иитиллэригэр тириэрдэр.
Оҕо барыны бары бэйэтэ оҥоро үөрэниитэ, онтун үгэс оҥостуута өйө-санаата сайдыытын төрүттүүр, ийэ кута иитиллэр. “Үлэ киһини айбыта” диэн этии хаһан да уларыйбат. Эт-сиин араас хамсаныылартан үөрэнэн үөрүйэх буолуута буор кута сайдыытыгар тириэрдэрэ үлэни-хамнаһы кыайарыгар олук буолар.
Дьон өйө-санаата сайдыыта олох тупсуутун үөскэтэрэ үчүгэй элбииригэр тириэрдэр. Үчүгэй куһаҕаннааҕар лаппа элбэх. Үчүгэй төһө да элбээһинэ куһаҕаны суох гынар, букатын симэлитэр кыаҕа суох. Сир уонна Күн икки өттүлэриттэн хардарыта тутулуктаахтара хайдах да уларыйбат. Үчүгэй диэммит хаһан даҕаны куһаҕаны суох оҥорбот, арай кыччатыан эрэ сөп. Киһи үчүгэйи мэлдьи кэмчилиэхтээх, оччоҕо эрэ үчүгэй аатырар. Үчүгэй аһара элбээбэтэ ордук. Үчүгэй аһара элбээтэҕинэ куһаҕаҥҥа уларыйар кэмэ тиийэн кэлэр.
Олох сайдыыта, тупсуута аҥардастыы үчүгэйи эрэ аҕалар буолбатах, куһаҕаны эмиэ илдьэ кэлэр, тэҥҥэ улаатыннарар. Дьон өйдөрө-санаалара сайдыбытынан үчүгэйи куһаҕантан арааран олоххо таба туһаналлара олох көрдөбүлэ буолар. Сахаларга нууччалар кэлиилэрэ сайдыыны, үөрэҕи, сокуоннары аҕалбыт буоллаҕына, куһаҕаны эмиэ элбэҕи аҕалбыта. Араас урут суох ыарыылар, уоруулар, халааһыннар, бэрик ылааччылар, арыгыһыттар элбээһиннэрэ сайдыы кэлиититтэн ыла элбээбиттэрэ.
Олоххо сайдыы, тупсуу кэлиитэ элбэх уларыйыылары киллэрэриттэн үчүгэйдэрин, үрүҥүн, олоххо туһалаахтарын эрэ талан ылан туһаныы сайдан иһэр омуктан көрдөнөр ирдэбил буолар. (1,65).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Гречиха
Гречиха (Fagopyrum esculentum) диэн үүнээйи. Курууппа быһыытынан туттуллар.
Араастара уонна сорттара
Гречиха икки тутаах араастардаах — судургу уонна татарскай. Татарскай гречиха быдан кыра уонна хаата халыҥ. Судургу гречиха крылатай уонна бескрылайга арахсар.
Судургу гречиха
Судургу гречиха, гре́ча, гре́чка, гречуха, гре́ческай сэлиэһинэй  — килиэп уонна мүөт тахсар үүнээйитэ, тураҕын киһи аска туттуллар уонна кыыллары аһатарга туһанар.
Урожайноһа
Россияҕа хомуйуута гектартан быһа холоон 8—10 центнер буолар, ол аата сэлиэһинэйи кытта тэҥнээтэххэ икки төгүл кыра курдук буолар. :
Аһы туттуу
Гречиха отонноро-астыыр- таҥастыыр бородуукта. Куруппа хас да көрүҥэ биллэр: ядрица-цельнэй бурдук, бөдөҥ уонна бытархай ас-үөл — көмүлүөк бурдуга, Смоленскай куруппа — бытарытыллыбыт ядрица. Гидро-уонна термоабработкалыыр куруппа (хара өҥнөөх сырдыгар тиийэ) гречневай хааһы, пудинг, котлет, суоппары, ону тэҥэ Илин өттүгэр гречневай чэй буһарар. Гречка бурдуга бурдукка мелтуен эрээри, килиэп суоҕуттан көннөрү бурдук бурдуга эбиллибэт. Ону блинов, алаадьы, лэппиэскэ, галочкаҕа туһаналлар.
Гречка уонна сэлиэһинэй булкааһыттан (эбэтэр атын) бурдугу лапшаны, макарон оҥоһуктары, Япония (собону) уонна альпал итальянскай (пицкери) атыылыыллар. Францияҕа традиционные бретонские блинчики делаются из гречиха бурдук. Ол иьин курэхтэьэр еврейдэр вернмишели кытта булкуллубут гречневай хааһы «варнавшес» буолар. Греция урукку ССРС дойдуларыгар (каши курдук) гарнир быһыытынан киэҥник туһаныллар уонна үөһэ ахтыллыбыт холобурдартан ураты арҕаа Европа дойдуларыгар олус аҕыйах. Кэнники сылларга гечка куруппатыттан бородуукта кээмэйэ диетическэй сыалга туһаныллыбытын кытары сибээстээх.
«Зеленая гречка» курдук биллэр, «зеленая гречка» диэн аатырар диетическэй уонна "доруобай" бородууктанан ааҕыллар, ону таһынан көннөрү гречкалааҕар икки төгүл ыарахан. Ол иһиттэн хааһы уонна да атын ас- үөл оҥороллор. Кытайга гречка куруппа бурдуга чэйи бэлэмнээһиҥҥэ, ааҕарга курдук, урукку өттүгэр үчүгэйи- куһаҕаны намтатарга туһаныллар.
Гречка куруппата, бурдук олус өр хараллан, армейскай ыскылааттарга харайарга табыгастаах.
Aurora Siberica
Официальнай саайта: https://aurorasiberica.ru/
Иргит
Иргит, иркит (іpгіт, эрхүд, эрхид, бүр. ирхид ) – хакас омук саҕай бииһин биир аҕа ууһа (сөөк). Иргит диэн биис алтайдарга, тываларга, дархаттарга, бүрээттэргэ уонна сойотторго эмиэ баар.
Aат туһунан
Сорох чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан "иркыт" эбэтэр "эрхүд" диэн аат былыргы түүрдүү ирки уонна -д сыһыарыы холбоһуутуттан үөскээбит. Ирки(н) былыргы түүр тылыгар "дьон, омук" диэн суолталааҕа. Моҕол тылыгар бу тыл "иргэн" диэн уонна эмиэ "дьон, омук" суолталаах. Ону таһынан "иргэн" тыл тоҥус төрүттээҕин туһунан сабаҕалааһын баар.
Төрдө
Хакастар саныылларынан иргиттэр Енисей кыргыстарыттан үөскээбиттэр уонна Маҥан Ийүс, Уйбат өрүстэринэн олорбуттар. Б.З. Нанзатов сабаҕалыырынан иркиттэр Сайаан самадьыларыттан төрүттээхтэр. А. Очир этэринэн иркиттэр өбүгэлэрэ тэлэ биистэрэ буолаллар. А.С. Шабалов сабаҕалыырынан тэлэ биистэрэ моҕол тыллаах этилэр.
История
Былыр-былыргыттан Танну-ула уонна Сайаан хайаларыгар иркит (иргид) диэн биистэр олорор этилэр. А. Очир этэринэн иркиттэр VIII–XIII үйэлэргэ тэлэ биистэриттэн биирдэстэрэ этилэр уонна олору кытта Уйгуур хаҕанатын сүрүн омуга буолбуттара. Кинилэр уруккуттан түүрдэри, Сайаан самадьыларын уонна моҕоллору кытта ыкса сыһыаннаах этилэр. Моҕоллор кинилэри эрхид эбэтэр эрхүд диэн ааттыыллара. Иркиттэр Моҕол сириттэн ураты Россияҕа бүрээттэр, алтайдар, тывалар уонна хакастар быыстарыгар бааллар. "Иркит" диэн аат киэҥник тарҕаммыта бу биис былыр улахан уонна күүстээх буоларын туоһулуур.
Моҕол уонна Кытай иркиттэрэ
Моҕол сиригэр иркит биистэрэ манныктар: эрхид (иргит) дархаттар быыстарыгар; эрхит (иркид), хасахан иркид Алтаай урааҥхайдарын быыстарыгар. Иркиттэр сорҕолоро Хубсугул урааҥхайдара үөскүүллэригэр кыттыбыттар. Хубсугул хаасут улууһугар (хошуунугар) ирхыт (иркит) аҕа ууһа баар.
Кытайга эмиэ иркиттэр бааллар. Маннааҕы иркиттэр икки улахан бөлөххө арахсаллар: улуг иргит уонна бичии иргит.
Etsy
Etsy (Итси, Этси) - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ сэдэх тэриллэри атыылыыр маркетплейс буолар.
Лив уонна Мадди
«Лив уонна Мадди» (Liv and Maddie) диэн Америкаҕа оҥоһуллубут орто саастаах оҕолорго анаммыт ситком, 2013 сылын от ыйын 19 күнүттэн Дисней ханаалга көстөр. Түмүктүүр төрдүс сезон «Лив уонна Мадди: Калифорния» (Liv and Maddie: California) курдук биллэр.
Сүжета
Лив (Оли́вия) уонна Мадди (Ма́дисон) игирэлэр, ол эрээри бэйэ бэйэлэригэр отой майгыннаспаттар, ону ааһан киһи быһыытынан отой атын дьон. Руни диэн ыал тапталлаах кыыстара Лив кыратыттан голливуд сулуһа, оттон игирэтин аҥаара Мадди баскетболунан үлүйэр, Ridgewood лицей хамаандатыгар оонньуур. Аҕата хамаанда тренерэ. «Sing It Loud!» диэн ааттаах киинэҕэ уһуллан баран Лив дьиэтигэр төннөр. Бастаан Мадди онтон үөрэр, ол эрээри сотору кэминэн бу уларыйар...
Сүрүн оруоллар
Хос быһаарыы: Камерон дублёрдарын оонньообуттар: Эмми Бакнер (Лив) уонна Шэлби Вулферт (Мадди).
Revel Transit
Revel Transit - АХШ стартап тэрилтэтэ, Нью Йорк куоратка уонна Калифорнияҕа үлэлиир. Сүрүннээн эко мотордаах мотоцикл уонна массыыналары туттар такси өҥөтүн оҥорор.
Официал саайта: https://gorevel.com/
Кинигэ – сайдыы тосхоло (Быыстапка)
«Кинигэ – сайдыы уонна кыттыһан үлэлээһин тосхоло» диэн аан дойдутааҕы кинигэ быыстапката, 2014 сыллаахха Туркмения бэрэсидьиэнэ Гурбангулы Бердымухамедов көҕүлээһининэн Ашхабад куоракка буолбута.
Итирдии
Итирдии диэн элбэх арыгыны иһэрдэн өй-санаа уларыйар туругар тириэрдии ааттанар.
Кинигэ – сайдыы тосхоло (Быыстапка)
Саха сириттэн норуодунай поэт И.В.Мигалкин ыҥырыллан кыттыыны ылбыт.
Ол туһунан поэт маннык ахтар: «1975 сыллаахха Амма улууһугар практикалана сылдьан Курбанназар Эзизов диэн туркмен поэтын кинигэтиттэн икки сонеты тылбаастаабытым. Ол сыл Ашхабад куоракка Москубаҕа үөрэнэ сылдьан, эдэр поэттар ахсыс бэстибээллэригэр кыттар чиэскэ тиксибитим. Дьэ ол бэстибээлгэ Курбанназар Эзизов тэрийээччи, салайааччы буолан сылдьар эбит. Кинини көрсөн баран били Амма хаһыатыгар  кини сонеттарын тылбаастаабыппын көрдөрдүм. Киһим туох да наһаа үөрдэ. Ол литэрэтиирэ бэстибээлигэр кини поэзия сэминээрин салайан ыыппыта.»
Итирдии
Арыгы өйгө-санааҕа дьайар уратытын дьон киһи өйүн-санаатын билэргэ былыргыттан туһаналлар. Киһи өйүн-санаатын уратылара арыгыны аһара истэҕинэ биллэн тахсалларын туһанан өй-санаа туругун итирбитин кэннэ быһаараллар этэ.
Кинигэ – сайдыы тосхоло (Быыстапка)
Курбанназар Эзизов – (1940 – 1975 сс) Туркмения сэбиэскэй кэминээҕи бэйээтэ. Бу баара суоҕа отут биэс сааһыгар олохтон эмискэ барбыт эдэр талааннаах суруйааччы «Гёроглы» диэн опера либреттотын ааптара,  элбэх киинэҕэ анаан сценарийдары суруйбута. Ону тэҥэ  «Мальчик и море»  (1969 с), «Уверенность» (1971 с), «Меж землёй и небом» (1973 с)  о.д.а. кинигэлэрэ күн сирин көрбүттэрэ.
Итирдии
Арыгыны аһара иһэн кэбиһии киһи салгын кута көтөрүгэр, итирэригэр тириэрдэрэ ийэ кутун өйүн-санаатын, кыра эрдэҕинэ хайдах иитиллибитин быһаарарга туһалыыр. Итирии диэн киһи өйө, салгын кута көппүт, ийэ кутун салайыытыгар киирбит буоллаҕына этиллэр. Итирии кэнниттэн киһи ийэ кутугар ханнык үгэстэр иҥэн сылдьаллара оҥорор быһыыларыттан, тугу саҥарарыттан быһаарыллан тахсар кыахтанар.
Кинигэ – сайдыы тосхоло (Быыстапка)
Хомойуох иһин, бу эдэр суруйааччыны ол күн кинини уонна доҕотторун  байыаннай чааһыттан күрээн сылдьар саллаат аптамаатынан ытыалаан өлөртөөн кэбиспит. Туркмения бэрэсидьиэнинэн талыллыбыт  Гурбангулы Бердымухамедов ол өлбүт Кубанназар Эзизовка олус улахан болҕомтотун  уурбут. Ашхабад куоратыгар кини улахан пааматынньыга туруоруллубут. Итини таһынан, Иван Васильевич хас да туркмен доҕоттордоох эбит.
Итирдии
Итирии эмиэ араастаах. Арыгы иһиитэ киһи оҥорор быһыыта буоларынан «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн икки аҥы арахсар:
Кинигэ – сайдыы тосхоло (Быыстапка)
Туркмен дьиҥнээх бэйээтэ Агагельды Алланазаров Тахта-Базарскай оройуон Марчак диэн сэлиэнньэҕэ 1948 сыллаахха төрөөбүтэ. Оскуоланы бүтэрэн баран Марыйскайдааҕы педучилищеҕа үөрээн учууталлаабыта. «Жаркое лето Хазара» кинигэтэ туркменскай литература бастыҥ кинигэтэ буолан, ааҕааччылар улахан билиниилэрин ылбыта. Өссө кини хоһооннорун аахпыт, хаһан да Туркмения дойдутугар сылдьыбатах, бу дойду эр санаалаах үлэлээн иитиллээччи норуотун билбэтэх киһи бу дойдуну илэ көрөн таптаан барыан сөп үһү. Оннук дьиҥнээхтик, чаҕылхайдык, итэҕэтиилээхтик айыллыбыт айымньылар бу Амагельды хоһоонноро.
Итирдии
1. Бэйэ көҥүлүнэн арыгыны элбэхтик иһэн итирдэҕинэ итирбит диэн этэллэр.
2. Атыттар тугунан эмэ дьайан арыгыны элбэхтик иһэртэхтэринэ итирдии үөскээн тахсар.
Кинигэ – сайдыы тосхоло (Быыстапка)
Туркменияҕа И.В.Мигалкины кинини ол доҕотторо Агагельды Алланазаров уонна Касым Нурбадов илдьэ сылдьыбыттар. Били урут бодоруспут Курбанназар Эзизов пааматынньыгын анныгар «Гузель» диэн хоһоонун аахпыт. Иван Васильевич бу ыраах аймах дьоммутугар сырыытын туһунан маннык санаатынан түмүктээбит:
Итирдии
Дьон бары биир тэҥ, үчүгэйи эрэ баҕарар буолбатахтар. Итирдиини туһанан араас сыалы ситиһэ сатыахтарын сөп:
Кинигэ – сайдыы тосхоло (Быыстапка)
«Уопсайынан, урут ССРС саҕана сэбиэскэй суруйааччылар икки ардыларыгар олус чугас доҕордуу сыһыан баар буолара. Сааһырбыт поэттар ону бары наһаа күндүтүк саныыр эбиппит биһиги да, туркменнар да... »
Итирдии
А /. Өйүн-санаатын уратыларын билии.
Назаров Илья Иванович
Назаров Илья Иванович - уус.
Итирдии
Б /. Баай-мал өттүнэн туһаны таһаарыныы.
Кинигэ – сайдыы тосхоло (Быыстапка)
СӨ Суруйааччыларын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ, СӨ норуодунай бэйээтэ И.В.Мигалкин :
Хан улахан мэчиэтэ
Хан улахан мэчиэтэ(крымско-тат.Buyuk Han Cami) биитэр, Дыбарыас улахан мэчиэтэ - Бахчисарайга баар хан дыбарыаһын мэчиэтэ. Хан улахан мэчиэтэ, дыбарыас болуоссатын хоту боруотатыттан илин диэки баар. Кырыым саамай улахан мэчиэтэ уонна хаан дыбарыаһын бастакы тутуута. Иккис тутуу - Сары-Гюзель диэн баанньык. Мэчиэти 1532 с.Сахиб l Герай туттарбыт, 17 үйэҕэ мэчиэт кини аатын сүгэрэ. Мэчиэт дьиэтэ бөҕө-таҕа көрүҥнээх, аллараа өттүнэн стрельчатай аркадалаах, истиэнэтэ майоликовай киллэҕэстэрдээх. Сарайа кыһыл черепицанан бүрүллүбүт түөрт скаттаах. Бастаан, сарайа куупаллардаах эбитэ үһү. Сүрүн киирэр аан, Чурук-Су диэн өрүс диэки. Дьиэ иннинээҕи истиэнэтэ, урут, мраморынан киэргэллээх эбит. Илин истиэнэтин аттыгар абдестхане(абдест диэн ритуалы толорон суунар сир) шадирваны(фонтан) кытта бааллар. Истиэнэлэригэр, 18 үйэҕэ баар буолбут араб тылынан каллиграфическай суруктар(Корантан ылыллыбыт сытааталар) бааллар. Суруктар хара өҥүнэн от күөҕэ картуштарга суруллубуттар. Биир сурук, мэчиэти өрөмүөннээбит Кырыым Герайга анаммыт. Мэчиэт, уон кырыылаах, уһуктаах сарайдарын төбөтө алемнарынан бүтэр икки минареттаах. Минареттар үрдүктэрэ - 28 миэтирэ. Минареттар истэригэр үөһэ тахсарга таас винтовой кирилиэстэр бааллар. Башнялара, сибиньиэс киллэһиктэринэн холбоммут, суоруллубут таас билиитэлэртэн оҥоһуллубуттар. 1736 с. мэчиэт баһаартан эмсэҕэлээбитэ. Ону, хан Селямет ll Герай кэмигэр, маастар Омер чөлүгэр түһэрбитэ. 1750 с.Арслан Герай, мэчиэт тиэргэнигэр медресе туппута биһиги кэммитигэр тиийбэтэх. Сэбиэскэй кэмҥэ мэчиэт сабыылаах турбута. Үөһээ өттүгэр археология салаатын түмэлин экспозицията турбута, онтон аллараа өттө лапидарий(архитектура бытархай чаастара, үлтүркэйдэр, суруктаах уонна уруһуйдаах таастар)хараллар сирдэрэ буолан турбута. Бүгүҥҥү күҥҥэ мэчиэт үлэлии турар. Арассыыйа бэдэрээссийэтин норуоттарын култууратын бэдэрээлинэй суолталаах баайа. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C http://turizm.sputnik.ru/items/bolshaya-hanskaya-mechet-v-bahchisarae
Максимова Татьяна Ивановна
Максимова Татьяна Ивановна (1935 с., Кириэстээх нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), үлэ, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.
Кинигэ – сайдыы тосхоло (Быыстапка)
“Салгыы кинигэҕэ сыһыаннаах сонуннартан Арассыыйа норуоттарын ассамблеятын VII сийиэһигэр уонна Евразия Норуоттарын Ассамблеятын бастакы сийиэһигэр «Бичик» кинигэ кыһатын сүрүн эрэдээктэрэ В.Л.Луковцевтыын кытынныбыт. Арассыыйа норуоттарын поэзияларын «Тыыннаах антологиятын» сүрэхтэниитигэр Кыһыл болуоссакка норуодунай бэйээтэ Наталия Харлампьева, Сайа буолан сырыттыбыт. Татаар биллиилээх бэйээтэ Рафис Курбан Арассыыйа хоһооннорун бэйэтин төрөөбүт тылынан тылбаастаабыт кинигэтин  уонна татаар классига Габдулла Тукай туһунан энциклопедия сүрэхтэниилэригэр саха литературатын туһунан Казань куоракка буолбут тэрээһиннэргэ кэпсээтим, Чуона Мэхээлэ Габдулла Тукайтан тылбаастарын сахалыы аахтым. ”
Итирдии
В /. Киһи араас кистэлэҥнэрин билии.
Максимова Татьяна Ивановна
Олоҕун олуктара
1935 с. Кириэстээххэ төрөөбүтэ. Оскуолаҕа сэрии кэнниттэн интернакка олорон үөрэммитэ. Манна 7-с кылааһы бүтэрэн баран Тойбохой оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Тойбохой оскуолатын 1956 с. бүтэрбитэ. Комсомольскай путевка тутан фермаҕа 2 сыл тахсан үлэлээбитэ. Онтон 2 сыл Бүлүү училищетыгар үөрэнэн начальнай кылаас учууталын идэтин ылбыта.
Назаров Илья Иванович
1889 с. төрөөбүт. Нэһилиэккэ, оройуоҥҥа биллибит улахан уус. Техника тохтоло суох үлэлииригэр колхозка өр сылларга үрдүк таһаарыылаах үлэтинэн Бүтүн Союзтааҕы Тыа Хаһаайыстыбатын Быыстапкатын үс төгүллээх кыттыылааҕа, медалиһа буолбута. 1947 с. «Бочуот Знага» орденынан наҕараадаламмыта. 1958 с. өлбүт.
Кинигэ – сайдыы тосхоло (Быыстапка)
Туһаныллыбыт литература:
1.     Иван Гаврильев. Ыраах Туркменияттан. Кыым. 2014.
Максимова Татьяна Ивановна
Олоҕун олуктара
1960-1964 сс. - училищены бүтэрэн баран Өлөөн оройуонугар Харыйалаах бөһүөлэгэр 4 сыл үлэлээбитэ.
Итирдии
Арыгы иһэргэ уопута суох эдэр киһи итирдиигэ бэйэтэ, арыгы киһиэхэ хайдах дьайарын билбэтиттэн киирэн биэрэн элбэҕи иһэн кэбиһиэн сөп.