cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Трофимов Степан Афанасьевич
Олоҕун олуктара
1985 с. ССКП Саха обкомун иһинэн марксизм- ленинизм университетын 3 сыллаах үөрэҕин бүтэрбитэ. Активнай общественник, "Билии" общество лектора. Үчүгэй пропагандисткай үлэтин иһин улуус "Бочуот кинигэтигэр" киллэриллибитэ.
Федорова Елена Петровна
Федорова Елена Петровна, (1951 с. ыам ыйын 30 күнэ, Абаҕа нэһилиэгэ, Өлүөхүмэ оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
Олоҕун олуктара
1951 с. ыам ыйын 30 күнүгэр Өлүөхүмэ оройуонун Абаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Ма Цзюнь
Ма Цзюнь (кит.  суд . 马军 , пиньинь : Mǎ Jūn, төр. 1968 сыл) — Кытай суруналыыһа, суруйааччы, түмэт үлэһитэ, айылҕаны көмүскээччи, түмэт урбаанньыта, Бээдьин айылҕа уонна түмэт дьыалаларын Институтун тэрийээччитэ уонна салайааччыта.
Ма Цзюнь 1968 сыллаахха Циндао куоракка төрүүр, сотору буолан баран ийэтин дойдутугар Бээдьиҥҥэ көһөллөр. Ма 1993 сыллаахха South China Morning Post  диэн Хоҥ Коҥ хаһыатыгар үлэҕэ киирэр уонна Кытай үрдүнэн айылҕа туһунан суруйар бастакы суруналыыс быһыытынан түргэнник биллэр<span style="line-height: 1.5em; background-color: rgb(254, 252, 224);">. Ма, төрөөбүт дойдутун араас сирдэринэн айаннаан, 1999 сыллаахха «Кытай уунан быстарыыта» (China's Water Crisis, Zhongguo shui weiji) диэн Кытай айылҕатын туругун туһунан бастакы улахан суолталаах кинигэтин таһааттарар (Рэйчел Карсон «Саҥата суох саас» диэн кинигэтин кытта элбэхтэ тэҥнээбиттэрэ) <span style="line-height: 1.5em; background-color: rgb(254, 252, 224);">.
Ма 2009 саллаахха улахан ааттаах Ramon Magsaysay Award диэн премияны ылар (Нобель премиятын кытта тэҥниэххэ сөп). 2010 сыллаахха Ма көҕүлээһининэн Кытайга айылҕаны киртитэр улахан технологическай хампаанньалары тутууну утары хамсааһын саҕаланар. 2011 сыллаахха Институт бэйэтин отчетугар Apple Кытайга үлэтин туһунан сырдатар. 2012 сыллаахха Ма Goldman Environmental Prize кыайыылааҕа буолар.
2015 сыллаахха түмэт урбааныгар Сколл Пуондатын премиятын ылар.
<span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">Быһаарыылар
<div class="references-small " id="cx55" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;" data-source="55" data-cx-state="source" data-cx-weight="714" contenteditable="true" data-cx-draft="true">
Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет
мини|250px|left
Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет (УИБУ) — Арассыыйаҕа Владивосток куоракка баар бэдэрээлинэй үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Япония сиригэр аккредитированнай филиаллаах Арассыыйаҕа соҕотох үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
2010 с. муус устар 10 күнүгэр Арассыыйа бырабыыталыстыбатын 503 нүөмэрдээх дьаһалынан Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет тэриллибит. Түөрт үрдүк үөрэх тэрилтэтэ(Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет, Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай техническэй университет, Тихоокеанскай судаарыстыбаннай экэнэмиичэскэй университет уонна Уссурийскайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай институт) холбоспутуттан саҥа улахан университет баар буолбут.
Урукку үс таһымнаах "институт - факультет - кафедра" диэн структураттан, икки таһымнаах "оскуола - департамент" диэн структуранан үөрэҕи ыытыыны төрүттээбиттэр. 2020 сылга кафедралары холбоон департамент оҥортоон, структура масштабнай уларыйыыта буолбут. Университет структуратын сүрүн чааһа оскуола - үөрэтиини, научнай үлэни, норуоттар ыккардыларынааҕы үлэни бэйэтэ салайан ыытар салаа.
мини|250px
Оскуолалара
1. Биомэдиссиинэ оскуолата
2. Ускуустуба уонна гуманитарнай наукалар оскуолата
3. Естественнай наукалар оскуолата
4. Педагогика оскуолата
5. Юридическэй оскуолата
6. Экэниэмикэ уонна менеджмент оскуолата
7. Цифровой экэниэмикэ оскуолата
Университет структуратыгар 32 академическай департамент, 8 оскуолаҕа уонна 1 институкка холбоспут 65 кафедра, 8 филиал бааллар.
Рейтиннэрэ
Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет
1. Владивосток куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
2. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 24-с миэстэ
3. RAEX агенство биэрсийэтинэн Арассыыйа топ-25 бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр киирбит
Threads
Threads (сахалыы американ ааҥл тыл өйдөбүлүнэн - сүүрүктэр эбэтэр сүүрээһиннэр, Улуу Британия ааҥл тылынан - сап диэн), АХШ тэрилтэтэ, Threads диэн телефоннарга аналлаах программа оҥорооччу уонна айааччы, от ыйын 6 күнүгэр 2023 сыллаахха таҕыста.
Meta конгломератка киирэр.
Бастакы тахсар күнүгэр 10 мөллүйүөн киһи регистрациаламмыта.
Мотель
Мотель (Motel, Motor Hotel) диэн көлөлөөх айанньыттарга анаммыт хонук дьиэ. Мотель уратыта диэн хоско паркинг сириттэн быһа киирэҕин. Мотель дьиэлэрэ үксүгэр 1-2 этээстээх буолаллар. Milestone Mo-Tel (кэлин Motel Inn) диэн маҥнайгы мотель 1925 сылга Калифорния Сан Луис Обиспо хототугар тутуллубута. Америкаҕа 1940-1950с сылларга түргэн сырыылаах суоллар ситимнэрэ кэҥээн уонна дьон тус массыыната элбээн мотель индустрията чэчирии сайдыбыта.
Blink Amazon
Blink Amazon - Amazon конгломерат видеокамералары оҥорор уонна уоруйахтары тутар харысхал дьону кэтиир тэрилтэтэ.
Официал саайта: https://blinkforhome.com/
Metro-Goldwyn-Mayer
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Sony империаҕа киирэр уонна юридическай киинэ мультик бырааптара эмиэ Sony бас билэр.
Тимофеева Екатерина Федоровна
Тимофеева Екатерина Федоровна
1916 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1936 с. Дьокуускайга советскай-партийнай оскуоланы бүтэрэн Уус-Майаҕа культура оройуоннааҕы дьиэтин инспектора. 1938-1940 сс. төрөөбүт оройуонугар Тыыллыма нэһилиэгин Сэбиэтин председателэ. Оройуоннааҕы УполминЗаг үлэһитэ. 1941 с. Майаҕа трактористар курстарын бүтэрэн "СХТЗ", онтон "НАТИ" трактордарынан сэриигэ барбыт дьону солбуйан үлэлээбитэ, тракторнай биригээдэ биригэдьиирэ этэ. 1944 с. Саха АССР Верховнай Советын Презиумун Ыйааҕынан "Туйгун биригэдьиир" диэн знагынан, "1941-1945 сс. Килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 1957 с. өлбүт.
Хостел
Хостел (Hostel) диэн чэпчэки төлөбүрдээх хонук дьиэ. Хостел уратыта диэн атын ыалдьыттары кытта биир хоско дьукаахтыы хоноҕун. Эбии өҥөлөртөн куукуна уонна сууйар массыына баар буолуохтарын сөп. Хостел ыалдьыттара үксэ айанньыт ыччаттар (бэкпэкердар).
Ильяна Павлова
Ильяна Семеновна Павлова (06.12.1980) - Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыската, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыската, тыйаатыр уонна киинэ артыыската.
Айар үлэтэ
Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
Олоҥхо тыйаатырыгар оруола: Аан Чаҥый – А.Сарын «Эллэй Боотур».
Омук киинэтигэр оруола: Эмили – «Сердце медведицы», режиссер Арв Ихо (Эстония, Финляндия).
Россия киинэтигэр оруола: Одьулуун – «Чыҥыс Хаан кистэлэҥэ», режиссер А.Борисов.
Сосин Константин Ильич
Сосин Константин Ильич - суруйааччы, СӨ норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1944 с. Мэҥэ-Хаҥалас Суолатыгар төрөөбүтэ. СГУ бүтэрэн саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. Маҥнайгы К.Байкаловка анаабыт хоһооно 1957 с. "Колхоз кырдьыга" хаһыакка тахсыбыта. Маҥнайгы кинигэтэ "Бойтоҥо-ыстаҥа" 1983 с. тахсыбыта. РФ суруйааччыларын союһун чилиэнэ (1994) Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. "Гражданскай килбиэн" бэлиэ хаһаайына. СӨ норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
X5 Group
X5 Group — Арассыыйа биир бөдөҥ тэрилтэтэ, хас даҕаны ретейл сетевой гипермаркеттары бас билэр.
Kanthari
Институт түмэт урбааныгар эбэтэр атын эйгэҕэ (экология уонна үөрэҕирии бырайыактара, ааҥл тылын үөрэтии уо.д.а.) үлэлиэн баҕалаах дьадаҥы дьоҥҥо сэттэ ыйдаах үөрэҕи ааһарга кыах биэрэр. Семинардары Аан Дойду таһымнаах идэлээх дьон ыытар. Сорох үөрэнээччи хараҕа суох, ким эрэ Африка уонна Аасыйа араас дойдуларыгар аччыктааһыны, сэриини, баттабылы уонна ыарыылары ааспыт. Институт бэлиэтэ - Кералаҕа үүнэр кантхари диэн ааттаах чили переһын көрүҥэ.
2003 сыллаахха Сабрийе Тенберкен уонна Пол Кроненберг бэйэлэрин үлэлэрин иһин Голландия хотунун уурааҕынан рыцарь буолбуттара. 2005 сыллаахха Сабрийе Тенберкен Нобель Эйэ премиятын ыларга бэлиэтэммитэ уонна Давос Аан Дойдутааҕы экономикаҕа форумуттан «Аан Дойду эдэр салайааччыта» диэн ааты ылбыта, 2011 сыллаахха The Innovative and Novel Computational Impact on Theory and Experiment (INCITE) түмэт урбааныгар премиятын ылбыта. Тенберкен Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанньыттарын институтун тэрийиэн иннинэ Тибетка хараҕа суохтарга оскуола арыйбыта уонна тибет тылынан Брайль суругун сайыннарбыта.
Ыалдьыттатааһын
Ыалдьыттатааһын диэн дьиэлээх хаһаайын ыалдьыты үтүө санаалаах көрсөн хоннорор, аһатар, билсэр, кэпсэтэр сиэрдэрэ. Ыалдьыттатааһын бары омуктарга хайҕанар үтүө сигили буолар. Исус "айанньыты айхаллаан көрсөөччү миигин айхаллаан көрсөр" диэбитэ.
Филиппов Пантелеймон Павлович
Филиппов Пантелеймон Павлович (Хоро нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР).
Олоҕун олуктара
Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуола кэнниттэн 3 сыл производствоҕа үлэлээбитэ. 1965 с. Иркутскайдааҕы педагогическай институту бүтэрэн физика учууталын идэтин ылбыта. Бордоҥ орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэтин саҕалаабыта. Элгээйи орто оскуолатыгар өр сылларга үлэлээбитэ. Үрдүк категориялаах учуутал.
Пантелеймон Павлович салайааччылаах Космонавтика кулууба республикаҕа эрэ буолбакка, ССРС–ка кытта биллэрэ. "Эрэл" космическай аппарат Бүтүн союзтааҕы быыстапкаҕа турбута. Космонавтика кулуубун ситиһиилэрин туһунан "Кэскил", "Саха сирэ", "Я сам", "Пионерская правда" хаһыаттарга суруллубуттара. Ньурба авиапордун, летчиктары, инженердэри, Сунтаар авиапорын техниктарын кытта ыкса үлэлэспитэ.
Петр Тимофеевич Макаров
Петр Тимофеевич Макаров (12.08.1981) - Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр дириэктэрэ, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.
Айар үлэтэ
Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
Россия киинэтигэр оруола: Дьэлмэ – «Чыҥыс Хаан кистэлэҥэ», режиссер А.Борисов.
Саха киинэтигэр оруола: Марҕа баай – «Тыгын Дархан», режиссер Н.Аржаков.
Arlo Technologies
Arlo Technologies - АХШ видеокамералары уонна уоруйахтары тутар, ону таһынан дьону иһиллиир уонна кэтиир-маныыр тэриллэри оҥорор тэрилтэтэ. 2014 сыллаахха төрүттэммитэ Сан Хосе куоратка, Калифорнияҕа. 2018 сыллаахха NYSE биржаҕа тахсыбыта.
Netgear тэрилтэ 85% акциатын бас билэр.
Александров Гаврил Егорович
Александров Гаврил Егорович — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
1934 с. төрөөбүтэ. 1948—1958 сс. Сталин аатынан колхоз оҕуруотун биригээдэтигэр үлэлээн үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэн БСТХБ кыһыл көмүс медалиһа. 1958—1985 сс. ыччат көхтөөх бачыымыгар кыттыһан ыанньыксыт уустук, ыарахан үлэтин баһылаабыта. Үрүҥ илгэни үксэтэр сыралаах үлэтэ түмүктээх буолбута, 1985 с. биир ынахтан 3800 кг үүтү ыыры ситиспитэ, IX, X пятилеткалар былааннарын аһары толорбута, куоталаһыы кыайыылааҕа буолбута. 1984 с. Үлэ кыһыл знамята орденынан бэлиэтэммитэ. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Айхан Ялчин
Ялчин Айхан (Yalçın Ayhan; 1982 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — туурсуйа биллиилээх футболиһа, түһүлгэ киин өттүгэр сылдьар көмүскэччитэ.
Кулуупка карьерата
Ялчин Айхан футболга карьерарытын бэйэтин төрөөбүт куоратын -- Стамбул футболга сүүмэрдэммит хамаандатын «Истанбулспор» кулууп састаабыттан саҕалаабыта. Кини 2001 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр турок супер лигатыгар оонньообута. Онно Аймах Ялчин күрэхтэһии 70 -с мүнүүтэтигэр киһини солбуйан тахсыбыта. Ол күн "Истанбулспор" хамаанда «Антальяспор» диэн Анталья куорат хамаандатын утары киирсибит. 2002 - 2003 сыллардааҕы футбол сезонун иккис аҥаарыгар Ялчин аренда быһыытынан Бастакы лигаҕа киирсэр «Дарданелспор» кулууп туһугар оонньообута.
2004 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр кини бэйэтин бастакы голун олус үрдүк таһымнаахтык киллэрбитэ. Ол түмүгэр 2004 - 2005 сыллардааҕы Супер Лига турнирын чэрчитинэн ыытыллар күрэххэ, кини хамаандата «Диярбакырспором» кулууп утары киирсиигэ счеты тэҥнээбитэ. 2005 сыллаахха атырдьах ыйын саҥатыгар Ялчин «Галатасараем» кулуубу кытта ботуччу харчыга хантараак түһэрсибитэ. Ол гынан баран ити хамаандаҕа кини өр буолбутаҕа. Сыл курдук оонньоон баран, Супер Лигаҕа киирсэр «Кайсери Эрджиесспор кулуупка көһөн барыбат». Онно Ялчин эмиэ бэрт ахсааннаах матчка оонньообута. Ол кэннэ «Сакарьяспор» уонна «Манисаспор» кулууптары тустарыгар оонньоон баран, кэлин тиһэҕэр бастаан оонньообут «Истанбулспор» хамаандатыгар төннүбүтэ. Ити саҕана кини хонууга аҕыйахтык тахса сылдьыбыта. Үксүгэр саппаас оонньооччу быһыытынан сылдьыбыта.
«Антальяспор» кулууп туһугар дьэ кырдьык оонньообута. Кини бу кулуупка 2008 - 2009 сыллардааҕы Суперлига стартын иннинэ көспүтэ.
Ситиһиитэ
«Галатасарай»
Данилов Иван Еримеевич
Данилов Иван Еримеевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Арҕаа Хаҥалас улууһун Мытаах нэһилиэгэр 1902 сыллаахха төрөөбүт. 1942 сыллаахха табаһыттыы сылдьан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт.
Молотов куоракка биир ый байыаннай кууруска сылдьан баран Сталинград көмүскэлигэр 1942 сыл атырдьах ыйыттан алтынньы 20 күнүгэр дылы стрелковай батальоҥҥа сэриилэспит. Уҥа илиитигэр бааһыран хас да ый госпитальга сытан баран дойдутугар төннүбүт. 1970 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар, Ньурбаттан Бокучаров Семену уонна Боччусов Анисимы кытта сылдьыбытым диэбит. Бокучаров кинини кытта тэҥҥэ бааһырбыт, атаҕар. Оттон Боччусов кыратык бааһыран Сталинградка хаалбыта диэн суруйар.
«Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (30.05.1951).
Константинов Фёдор Семёнович
Константинов Фёдор Семёнович (1898 төр.) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1998 сыллаахха төрөөбүт. Аҕата Адамов Терентий ревком чилиэнэ эбит. 1922 сыллаахха үрүҥнэр өлөрбүттэр. 1929 сыллаахтан холкуостаах.
Аҕа дойду сэриитигэр 44 сааһыгар 1942 сыллаахха ыам ыйыгар ыҥырыллыбыт. Чурапчы, Таатта, Амма оройуонун дьонун кытта Өлүөнэ өрүһүнэн илдьибиттэр. Иркутскайга тиийэн строевой пехотнай чааска үөрэппиттэр. 133 нүөмэрдээх батальон састаабыгар Сталинграадтааҕы фроҥҥа барбыт.
Фёдоров Афанасий Филиппович диэн учуутал үөрэхтээх биир дойдулааҕын алтынньы ортотун саҕана бааһырбытын плащ-балаакканан соһон истэҕинэ өлбүт. Эмиэ нэһилиэгин дьоно Анемподистов Егор Васильевич уонна Атласов Павел эмиэ онно өлбүттэрэ диэн суруйар ахтыытыгар. Иванов Сэмэн (Чэмпээйэп уола диэн тустуук, арааһа атын нэһилиэк киһитэ быһыылаах) эмиэ онно өлбүт. Ахтыытыгар бэтэрээн өссө Догдооноп Михаил (Бөҕө Догдооноп) диэн Болтоҥо киһитин уонна Попов Иван Павлович диэн Кытаанах нэһилиэгин киһитин (улахан күүстээх уол этэ диир) илиилэрэ суох төннүбүттэрэ диэн суруйар. Кыргыһыыга 4 сиринэн бааһыран батальонтан аҕыйах киһи иһигэр тыыннаах ордубут. 1969 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар Камышино госпиталыгар Васильев Дмитрий уонна Фомин Гаврил Петрович диэн бэйэтин нэһилиэгин дьонун кытта сыппыттар. Госпитальга 3,5 ый сытан баран 1943 сыллаахха саппаас полкаҕа ыытыллыбыт.
1943 сыл бэс ыйыгар саппаас полканы чаастарынан тарҕаппыттар, кини НКВД пограничнай сэриилэригэр түбэспит. Батальоҥҥа связистаабыт, Курскай тоҕойго, онтон Киин фроҥҥа сэриилэспит. Киев уобалаһынан, Белоруссиянан, Польшанан сылдьыбыт. 1944 с. Варшаваны босхолооһуҥҥа, 1945 сыллаахха Берлиини ылыыга кыттыбыт. «Ыам ыйын саҕаланыытыгар түүн 4 киһини туппутум. Ол иһин Албан Аат III истиэпэннээх уордьан ылбытым», — диэн суруйбут ахтыытыгар. 1945 сыл сайын Эльба өрүс үрдүгэр Буденбург куоракка сайылаабыт.
72 саастааҕар суруттарбыт ахтыытыгар билигин хачыгаардыыбн диэбит. Алта оҕолоох эбит. .
Каспи баан
Kaspi Bank (Каспи Банк), Казахстаан биир бөдөҥ баана.
Куһаҕан ааттаныы
Куһаҕан ааттаныы диэн уһун кэмҥэ, үйэлэргэ дьайыыта тиийэр таҥара накааһа буолар уонна омук олоҕор ордук улахан дьайыылаах.
Оҕоҕо ааты биэрэн иҥэриигэ төрөппүттэр олус улахан суолтаны биэрэллэр. (1,39). Аат өйгө-санааҕа быһаччы, дорҕооннорун дьайыыларынан тиийэринэн киһи олоххо оҥорор ситиһиилэригэр улахан суолталааҕын билэн олус кыһанан тала сатыыллар. Кыра эрдэхтэн, ийэ кута үөскүүр кэмиттэн бэриллибит ааты уларытыы өй-санаа эмиэ уларыйарыгар тириэрдэриттэн туруга суох буолууга тириэрдэн кэбиһиэн сөп.
Саха дьоно үчүгэй аат-суол туһалаах дьайыытын билэн үйэлэригэр ааттарын-суолларын харыстыы, үчүгэй ааты-суолу ситиһэ сатыыллар. Үчүгэй ааты-суолу киһи кыайыылаах үлэтинэн, оҕолорун иитиитинэн, үчүгэйи, туһалааҕы оҥорбутунан, туппутунан, үчүгэй киһилии майгынынан, дьоҥҥо-сэргэҕэ көмөтүнэн, үчүгэй сыһыанынан ситиһэр кыахтаах.
Уһун үйэлэргэ тиийэ барарынан, ыраахха диэри дьайыыта тиийэринэн үчүгэй ааты-суолу харыстааһын олус улахан суолталаах. “Ааты-суолу харыстаа, түһэн биэримэ” диэн сахалар үөрэхтэрэ этэр. Аймахтар, аҕа уустара ааттарын-суолларын харыстааһыннара ахсааннара, баайдара-дуоллара эбиллэн иһэрин быһаччы үөскэтэр.
Үтүө, үчүгэй аат-суол аймахтар ахсааннара эбиллэн иһэригэр ылар суолтата улаханын сахалар билинэллэр. Саҥа ыалы тэрийиигэ аймахтар, аҕа уустара ааттара-суоллара үчүгэйэ, үчүгэй, киһилии майгылаахтара, доруобуйалара бөҕөтө, үлэни-хамнаһы кыайаллара улахан, тутаах оруолу ыларынан бу быһаарыылары тутуһар аймахтар сайдан, чэчирээн иһэллэрэ хааччыллар. Онтон бу быһаарыылары тутуспатахтар, сыыһа-халты туттунаннар куһаҕан ааттаммыттар хааннарын тупсарыылара суох буоларыттан доруобуйалара мөлтөөн иһэрин тэҥэ, ахсааннара сыыйа аҕыйаан, кэлин симэлийиигэ бараллар. Өй-санаа үгэстэртэн хомуллар, таҥыллар, мунньуллар. Үтүө үгэстэри иҥэринии, олору олоххо туһаныы омук сайдан иһиитин үөскэтэр. Олох салгыы баран истэҕинэ элбэх үтүө үгэстэрдээх омук ахсааннара эбиллэринэн атыттары баһыйан, сабырыйан, олох бары туһалаах өрүттэриттэн үтүрүйэн барар. Манна бастакынан омук үлэни-хамнаһы кыайара, сатыыра, атын тула олорор омуктарын кытта эйэлээҕэ, аата-суола үчүгэйэ олус улахан оруолу ылар. Сахалар уһун үйэлэргэ бииргэ олорбут хоро омуктарын үлэни сатаабаттарын, кыайан үлэлээбэттэрин бэлиэтээн “хоро салаҥ”, “хоро таһар” диэн сирэн, куһаҕан ааттаабыттарын кэнниттэн кинилэр сыыйа симэлийэн, суох буолан, сахаларга холбоһон, саха буолан хаалбыттар.
Бииргэ олорор омуктарга куһаҕан ааттаныы, куһаҕанынан сураҕырыы сыыйа-баайа куһаҕан ааттаммыт омугу эһэр, симэлитэр. Атын омуктары кытта тапсыбат буолуу Аан дойду үрдүнэн куһаҕан ааттанан хаалыыга тириэрдэн сэти үөскэтиэн сөп.
Ким да куһаҕан буолуон баҕарбатыттан, оҕолорун куһаҕаҥҥа сыһыарбаттарыттан, тэйитэ, ыраатыннара сатыылларыттан куһаҕан ааттаммыттартан бары тэйэн биэриилэрэ саҕаланар. Уһун кэмҥэ бииргэ олорор омуктар оҕолоругар элбэх бааһынайдардаах буоллахтарына хайалара даҕаны куһаҕан ааттаммыт омук аатын ылыныан баҕарбат кэмэ үөскүүр. Кэлэн иһэр көлүөнэлэрэ атын үчүгэй ааттаах омук аатын сөбүлээн ылыналларыттан куһаҕан ааттаммыттар ахсааннара сыыйа аҕыйаан, атын омукка, үчүгэй ааттаахха уларыйыылара саҕаланар. Кэлин ахсааннара аҕыйыырыттан куһаҕан ааттаммыттар симэлийэн, атын омуктарга уларыйан “тыал буолбуттарга” кубулуйаллар. Бары омуктарга утары турууну өрө тутан эстибит сэбиэскэй былаас нэһилиэстибэтэ билигин да нуучча омукка баарыттан, дьайыыта улаханыттан сэрэхтээх буолуу ирдэнэр. Коммунизм сымыйа идиэйэтин атын омуктарга тарҕата сатаан утарыта туруулары үөскэтэ сатааһын хаалан, умнуллан, суох буолан хаалбакка омуктары кытта эйэлээх сыһыаны билигин да алдьата сылдьар. Оччотооҕу кэми “үчүгэй” диэччи салайааччылар билигин элбээннэр утарыта турсуулар эмиэ улааттылар.
Билигин Аан дойду үрдүнэн нууччалар куһаҕан ааттанан эрэллэр. Ханна да сырыттахтарына бэрээдэктэрэ куһаҕанынан, сыыһа-халты туттуналлара элбэҕинэн аатыраллар. Европа курортара нууччалар туристарыттан саллан сылдьаллар. Аһара баран бастакы буолар санааларыттан Сочига буолан ааспыт кыһыҥҥы олимпиадаҕа аһара элбэх допины туһаммыттара арыллан элбэхтик сууттаннылар. 2016 сыллаахха Бразилияҕа Рио-де-Жанейро куоракка буолан ааспыт олимпиадаҕа Россия спортсменнара допины элбэхтик туһаналларыттан сорохторун кытыннарбатылар, онтон инбэлииттэр хамаандаларын барыларын киллэрбэтилэр.
Демократия сокуоннарын туһанан арахса сатаабыт Чечняны үлтү сэриилээн кыайыы Россия мусульманнара нууччалары сөбүлээбэт буолууларын үөскэттэ. Нуучча мааны бэйэлээх кыыһын атын омуктар кэргэн ылан саҥа ыалы тэрийиилэрэ быста аҕыйаата. Омуктар бииргэ олорууларын, сайдыыларын сокуона “Хаан тупсарыыта” нууччаларга туттуллубат буолуута үөскээн нуучча омук ахсаана аҕыйаан иһэр балаһыанньатыгар киирдэ. Донбасс сепаратистарыгар үөһэнэн көтөр самолету суулларар “Бук” диэн ааттаах ракеталары биэрэннэр Индонезияҕа көтөн иһэр гражданскай самолету дьонноро суулларан кэбиһэннэр олус улахан айдаан буола турар. Ким буруйдааҕын булууга, эппиэккэ тардыыга Россия ол-бу араас буккуур быһаарыылары булан куотуна сатаабыта даҕаны дьиҥнээх буруйдааҕы син буллулар. Украинаны кытта иирсээн, Кырыымы, Донбаһы былдьааһын нуучча омук төрүтүн быһаарыыга улахан уустуктары киллэрдэ. Киевская Русь диэн ааттаммыт украинецтар государстволара нууччалар Москватааҕы княжестволара үөскүөҕун хас да үйэ иннинэ баар буолбутун история науката бигэргэтэр. (2,8). Нууччалар былыргы викинг төрүттэрин Украинаҕа былдьаттылар. Билигин ханнык төрүттээхтэрэ биллибэт буола буккуллан хааллылар. Уһун үйэлээх төрүтэ-ууһа суох буолуу нууччаларга суоһаабытыттан саҥа төрүтү көрдүү сатааһын баран эрэр.
Монгол-татаардар үөскэппит, сайыннарбыт Москватааҕы княжестволара сайдан кэҥээн, кэлин Россияҕа кубулуйбутун аһара улуутумсуйбут салайааччылар уонна наука үлэһиттэрэ өссө да билинэ иликтэр. Билигин империя өйүттэн-санаатыттан босхолонон, тупсан эрэр наукаҕа хууннар иннилэринэ Россия сиригэр-уотугар сахалар баһылыыр омук эбиттэрин чуолкайдааһын ыытыллар.
Саҥа сэрии сэптэрин элбэҕи оҥостон Россия дьоно Аан дойду дьонун барыларын куттуулларыттан үөрэр буолан эрэллэр. Билигин Аан дойду дьоно барылара Россия сэриититтэн саллаллар, аны улахан сэриини саҕалыахтара диэн атомнай буомбаларыттан кырдьык куттаналлар. Атомнай сэрии сэптэринэн суоһурҕанан дьону куттуур Россияны, нууччалары атын омуктар сөбүлээбэттэр, туораталлар, араас санкциялары оҥорон сайдалларын, саҥа сэрии сэбин оҥостоллорун хааччахтыылар. Тула олохтоох омуктар көмүскэл көрдөөн бары НАТО-ҕа киирэ сатыыллара олоххо киирдэ.
Россия туроктары кытта иирсээнэ нууччалар Россия иһигэр олохтоох түүр омуктар туоратыыларыгар түбэһиилэрин үөскэттэ. Ахсааннара биллэрдик эбиллэн иһэр түүр омуктар нууччалары кытта холбоһон ыал буолуулара биллэрдик аҕыйыыр туруктанна.
Россия Сиирийэҕэ буола турар гражданскай сэриигэ Асад диктаторы көмүскээн кыттыһыыта Аан дойду омуктарыгар барыларыгар утары турарын үөскэтэн эрэр. Сэрии бара турар Сирия Алеппо куоратын үрдүнэн самолеттар көппөт зоналарын олохтуохха диэн Франция государствота этиитин 2016 сыллаахха алтынньыга СБ ООН куоластааһыҥҥа бары сөбүлээбиттэрин үрдүнэн Россия ветоны туһанан тохтотон кэбистэ. Бу сэрииттэн сылтанан Россия Аан дойду эйэни көмүскүү сатыыр дьоно туоратыыларыгар, саҥаттан саҥа санкциялары олохтуулларыгар киирэн сылдьар.
Былыргы кэмнэргэ элбэх ахсааннаах, туман курдук туматтар бииргэ олорор омуктарын кытта тапсыбаккалар, сэрии, өлөрсүү дьарыктананнар билигин ааттара эрэ ордон хаалбыта остуоруйа үөрэҕиттэн биллэр. Элбэх ахсааннаах туматтар сахалыы саҥарар буолуохтарын сөп. Уһун үйэлэргэ бииргэ олорбуттарын, элбэхтик алтыспыттарын үрдүнэн ханнык да үһүйээҥҥэ тумат саҥата өйдөммөт диэн этии баара биллибэт.
Аан дойду үрдүнэн куһаҕан ааттаммыт омугунан Европаны сэриилээн кыайан үйэлэргэ баһылаабыт хууннары ааҕыахха сөп. Кэлин кэмҥэ диэри бу ааты Европаҕа уонна Россияҕа ааттаабакка умнан, хаалларан сылдьыбыттара. Билигин маннык ааттаах омук ханна да суох буола симэлийбит. Ол барыта өр сылларга Европа омуктарын сэриилээн кыайан, хам баттаан олорбуттарыттан тутулуктаах.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр Россияҕа нууччалар чахчы сайдан, ахсааннара биллэрдик эбиллэн испитэ. Россияҕа төрөөбүт бааһынайдар бары нууччаларынан суруллалларыттан ахсааннара ордук элбиирэ, онтон олохтоох атын омуктар аҕыйаан иһэллэрэ.
Билигин ырыынак кэмэ кэлэн олохтоохтор кыра да буоллар былааска тиксэннэр бу балаһыанньа тосту уларыйда. Россия үрдүнэн нууччалар ахсааннара биллэрдик аҕыйаан иһэр, онтон атын олохтоох кыра омуктар кэлиилэри кытта холбоһоннор ахсааннара эбиллэрэ бэлиэтэнэр.
Омуктар ортолоругар куһаҕан ааттаныы барыларыттан туоратыыга тириэрдэр. Куһаҕан ааттаммыт омук атыттары кытта холбоһон, ыал буолан хааннарын тупсарыыларын суох оҥорон эстиигэ, симэлийиигэ бэйэтэ тиийэр. Бу быһаарыылары түмүктээтэххэ майгыларын тосту тупсарбатахтарына, Аан дойду дьонун атомнай сэрии сэбинэн куттаан бүппэтэхтэринэ, былыргы колониялары бас билэр санааларын хаалларбатахтарына, уларыппатахтарына, саҥалыы үчүгэй ааттамматахтарына олохтоох омуктар кэлиилэри кытта холбоһууларыттан Россияҕа баһылыыр нуучча омук уларыйара, симэлийэрэ кэлэн иһэр.
Христианскай, православнай таҥара дьиэтэ саҥа төрөөбүт оҕоҕо аат биэриини былыргы “святойдар” ааттарыгар сыһыаран төрөөбүт күнүттэн тутулуктаан иҥэрэр. Олоҕун уһуннук, киһи быһыылаахтык олорбут, элбэх оҕолорун, сиэннэрин киһи буолууга ииппит киһи өйө-санаата күүһүрэн кэлэр көлүөнэлэригэр көмө буоларын сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар. Куһаҕан ааттаныы диэн уһун кэмҥэ дьайа сылдьар таҥара накааһа буолар. Бииргэ олорор омуктартан куһаҕан ааттаммыт, куһаҕан майгылаахтара биллибит омук эстэр, симэлийэр. Бары тулалыыр омуктар көмөлөөн ааттарын кытта суох оҥороллор. Хоро омуктары сирэн “хоро салаҥ”, “хоро таһар” диэн куһаҕан ааттаабыттарын кэнниттэн үлэни-хамнаһы кыайбаттара дьоҥҥо барыларыгар биллэн симэлийбиттэр, үчүгэй ааттаах, үчүгэй үлэһит сахаларга уларыйбыттар.
Киһи куһаҕан, сөбүлээбэт ааттаннаҕына өйө-санаата туруга суох, быстах быһыыга киирэн биэриэн сөптөөх буолар. Аймахтар ортолоругар куһаҕан ааттаныы тулалыыр дьон сыһыаннарын мөлтөтөн сайдыыларын, байыыларын-тайыыларын атахтыыр. Бииргэ олорор омуктар ортолоругар куһаҕан ааттаныы бу омугу эстиигэ, симэлийиигэ быһаччы тириэрдэр.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. –  128 с.
2. Валькова В.Г., Валькова О.А. – Правители России. – М.: Рольф, Айрис-пресс, 1999. – 352 с.
Икки өрүт арахсыытын туһаныы
Икки өрүт арахсыытын туһаныы диэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарарга киһи бэйэтэ үөрэниитэ ааттанар.
Баай уонна дьадаҥы дьон өйдөрүн-санааларын үөрэтииттэн дьон бу икки тус-туспа бөлөхтөрүн өйдөрө-санаалара, тугу үчүгэй, тугу куһаҕан диэн сыаналыыллара букатын тус-туспаларын таһынан, өссө утарыта турар өйдөбүллээхтэрэ быһаарыллар. Баай киһи дьадаҥыны күүскэ үлэлэттэҕинэ, аҕыйах хамнаһы биэрдэҕинэ баайа ордук эбиллэрин куруук билэ сылдьар.
Баай уонна дьадаҥы дьон бааллара сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн кынаттаах этиилэригэр эмиэ сөп түбэһэр. Баайа уонна дьадаҥыта суох олох суох буолуон сөбүн, дьону барыларын тэҥнии сатаабыт Сэбиэскэй Сойуус үйэ аҥарыттан ордук тулуктаһан баран эстиитэ бигэргэтэр.
Yчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыга дьон бу икки бөлөхтөрүттэн биирдэстэриттэн, ордук элбэхтэриттэн, үлэһиттэр, дьадаҥылар быһаарыыларыттан таҥара итэҕэлэ тирэх ылынар. Таҥара үөрэҕин сүрүн салаата, киһи буолуу үөрэҕэ үлэһиттэри, көрсүө, сэмэй дьону улаатыннарарга, иитэргэ аналланар. Таҥара итэҕэлэ диэн элбэх ахсааннаахтар, үлэһиттэр туһанар итэҕэллэрэ буолар.
Таҥара үөрэҕэ элбэх ахсааннаах үлэһиттэр олохторун үөрэхтэриттэн хомуллан үөскээбит. Киһи буолуу үөрэҕэ, олоҕу киһи быһыылаахтык олоруу аан бастаан үлэһиттэри иитэргэ, үөрэтэргэ аналланар. Аҥардастыы үөрэҕи эрэ өрө тутан тыа сирин сайыннарбаттар.
«Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини кытаанахтык тутуһан икки өрүтү иккиэннэрин үөрэтэн, боруобалаан билэн, тэҥнээн көрөн сыаналаан эрэ баран хайалара ордугун; үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын киһи быһаарар кыахтанар. Киһи бэйэтэ эмиэ икки аҥы арахсарынан эт-сиин баҕата быстах быһыылары оҥорууга тириэрдэр буоллаҕына, өй-санаа баҕа санаата үөрэххэ, үлэҕэ-хамнаска сыһыаннаахтар, олору сайыннарарга, тупсарарга аан бастаан кыһанар.
Киһи ханнык баҕарар быһыытын туохха эрэ, биллэр кээмэйгэ тэҥнээн көрөн оҥорорун ордорор. Тугу эмэ үчүгэй диэн быһаараары сананнахха, бу быһаарыы утары өттүн, ол аата туох куһаҕан буоларын аан бастаан билии ирдэнэр. Бу куһаҕан эбит диэн биллэххэ, онно тэҥнээн көрөн сыаналаатахха үчүгэй диэн туга дьэ быһаарыллар, арыллар. Бу быһаарыыны сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһан оҕону кыра эрдэҕиттэн “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр.
Холобур, оҕо кыра эрдэҕинэ баттаҕы тардыалыыр куһаҕанын билбэт, ийэтин баттаҕын имэрийэ, туппалыы оонньуу сытан бобуччу тута-тута күүһэ баарынан тардыалаан ылаттыыр кэмнэрдээх. Бу куһаҕан быһыытын ыарыыны билэр ийэтэ эрэ тохтотор. Куһаҕан, кыыһырбыт сирэйин көрдөрдөҕүнэ, сабыччы көрөн эбэтэр хамсанан сөбүлээбэтин биллэрдэҕинэ эрэ оҕото биирдэ бу куһаҕан, ыарыылаах эбит диэн дьэ билэр, бу быһыытын тохтотор, аны хаһан да тардыалаабат буолар. Онтон бу кэмҥэ өссө дэбдэтэн, үөрбүтэ буолан киһиргэтэн биэрдэххэ тардыалыыра ордук эбиллэр. Тардыалыы үөрэнэн хаалбытын кэнниттэн тохтотор күүс эмиэ соччонон улаатан биэрдэҕинэ эрэ табыллар, оҕону кыра эрдэҕинэ үчүгэй быһыыларга үөрэтэр, оннук үгэстэри иҥэрии ордук туһаныллар.
Оҕо оҥорор быһыыта уларыйыытын ийэтэ кэтэ сылдьар ытарҕатын сөбүлүүрүттэн, тардыалыы сатыырыттан эмиэ быһаарыахха сөп. Манна ытарҕаны тардыалааһын ордук ыарыылааҕа уонна кутталлааҕа быһаарыы түргэн соҕустук кэлэригэр тириэрдэр. Yгүс ийэлэр оҕолоро кыра эрдэҕинэ ымсыырар, ыла сатыыр санаатын суох оҥороору ытарҕаларын кэтэллэрин тохтотоллор.
Аныгы киинэлэргэ куруук охсуһаллар. Охсуһан төйөн хаалбыт киһи туох да буолбакка, баһын булкуйан, хамсатан кэбиһэ-кэбиһэ ойон туран баран салгыы охсуһа барара элбэхтик көстөр. Бу көстүү улаатан эрэр оҕолору төттөрүгэ үөрэтэриттэн дьону кырбааһыннар элбээтилэр.
Киһи төйөн, өйүн сүтэрэн баран өйдөнөрө олус ыарахан. Төйүүттэн элбэх киһи ыарыы буолаллар, үгүстүк эмтэнэ сатаан баран урукку оннуларыгар кыайан түһүмүөхтэрин сөп. Боксер накаут бардаҕына квалификациятын өр кэмҥэ сүтэрэр, күрэхтэһэрэ төһө эмэ кэмҥэ тохтууругар тиийэр. Оройго охсууттан төйүү кэнниттэн үгүс киһи нэһиилэ өйдөнөр, өйө-санаата буккуллар, сорохтор өлөллөр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн оройго охсуллар куһаҕанын, ыарыылааҕын биллэҕинэ эрэ бэйэтэ киһини оройго охсубат, сэрэнэр киһи буола улаатар. Аан маҥнай куһаҕан, ыарыы диэн тугун бэйэтэ биллэҕинэ эрэ, атыттарга куһаҕаны оҥорбот киһи буола улаатара кыаллар. Олоххо аан маҥнай куһаҕаны киһи арааран биллэҕинэ эрэ онтон сэрэнэрэ, оҥорбот буолара үөскүүр, онтон онно тэҥнээн көрөн үчүгэй диэн баара быһаарыллар.
Олоппостон оҕуннаҕына, кэһэйдэҕинэ оҕо олоппоско турар куһаҕанын дьэ билэр, аны сэрэнэр буолара улаатар. Аан маҥнай аналлаах, түөрэкэйэ суох кыра олоппоско ытыннара үөрэтии сүһүөҕүн булунарыгар ордук туһалаах. Кыраттан улахан саҕаланан сыыйа салгыы баран иһэрэ үөрэнии олохтоохтук, төрүттээхтик баран иһэрин бэлиэтиир.
Оҕо ыарыыны билиитэ этэ-сиинэ баарын, уратытын билэн харыстыыр өйүн-санаатын сайыннарар. Төһө кыра эрдэҕиттэн этигэр-сиинигэр үөскүүр ыарыыны билэрэ өйө-санаата сайдыытыгар туһаны оҥорор.
Оҕону киһи быһыылаах буолууга үөрэтии сүрүн төрүтэ кыра эрдэҕинэ тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэтии, ол быһыыларын элбэхтэ хатылаан үгэс оҥорон иҥэрии буолар. Кыра эрдэҕиттэн тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буоллаҕына, оҕоҕо өйүгэр-санаатыгар соннук үгэс үөскээн ийэ кутугар олохсуйар, иҥэр. Кэлин улааттаҕына даҕаны, бу үгэһэ бэйэтин салайар, ол иһин киһи быһыылаах киһи буола улаатар кыахтанар.
Дьулустаан Семенов
Олоҕун олуктара
Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:
Сир Банк
Сир Банк (Bank of Sir, Bank of Earth), Саха Сирин биир бөдөҥ баана этэ, банкротства барбыта.
Дьулустаан Семенов
Олоҕун олуктара
Үүнэр көлүөнэ тыйаатырыгар:
Икки өрүт арахсыытын туһаныы
Киһи быһыыта суох эдэрдэри төрөппүттэрэ иитэн-аһатан, көрөн-истэн атаахтатан, ол аата сыыһа иитэн улаатыннараллар. Бу уустук, сайдыылаах диир олохпутун аймаан эрэр боппуруос. Оҕону кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт кэмигэр киһи быһыытын кэспэт буоларга, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэттэххэ эрэ, соннук үгэс үөскээтэҕинэ, ол аата ийэ кута иитилиннэҕинэ улаатан баран киһи быһыылаах киһи буолар.
Сир Банк
10.06.1992 Дьокуускай куоратка төрүттэммитэ.
Дьулустаан Семенов
Олоҕун олуктара
Саха тыйаатырыгар:
Икки өрүт арахсыытын туһаныы
Кыра эрдэхтэринэ атаахтык, аһара мааныланан улааппыт оҕолорун төрөппүттэрэ эккирэтэ сылдьан бары баҕатын толоро үөрэттэхтэринэ, оҕолоро киһи быһыыта суох, бэлэмҥэ үөрэммит киһи буола улаатар. Кини баҕа санаатын тохтотор майгыга үөрэммэтэҕиттэн, тулуура тиийбэтиттэн тугу барытын, баһыгар туох көтөн түспүтүн оҥорон иһиэн сөп киһиэхэ кубулуйар. Бу майгы олус кутталлаах, сыыһа-халты туттунууга, аһара барыыга, быстах быһыыны оҥорууга тириэрдиэн сөп. Маннык майгылаах оҕо туох өйүгэр көтөн түспүтүн, саҥаны айыыны оҥоро сатыыра сыыһа-халты буолуута элбиириттэн куһаҕан быһыылары элбэтэр.
Дьулустаан Семенов
Олоҕун олуктара
Саха киинэтигэр оруоллара:  Иван - «Эргиир», М.Васильев, Ардахов – «Снайпер Саха», режиссер Н.Аржаков, Бааска – «Хаамаайы Бааска», режиссер К.Барашков, Күрүөйэх – «Күрүөйэх», режиссер С.Бурнашев уо.д.а.
Сир Банк
24.07.2014 банкротства уонна ликвидация.
Икки өрүт арахсыытын туһаныы
Билигин эдэр оҕолор туттунар, тохтотунар күүстэрэ суоҕуттан аһара туттаннар араас буруйу оҥороннор, үгүстүк хаайыыга түбэһэллэр. Охсуһан кыаттаран баран, эйэлэһэр диэни билбэккэ, араас сэптэри туһанан эбэтэр элбэх буолан көмөлөөн киһини эчэтиини оҥорон хаайыыга түбэспиттэр элбэхтэр
Оҕону куһаҕаны оҥорбокко үчүгэйи эрэ оҥорор буолуутугар, ол аата үчүгэй үгэстэр өйүгэр-санаатыгар иҥэн олохсуйалларын төрөппүттэр кыра эрдэҕинэ үөрэтэллэрэ оҕо ийэ кутун иитии диэн ааттанар. Кинилэр оҕолоро улаатан, бэйэтин өйө-санаата сайдан истэҕинэ, аны үчүгэйи оҥорор сыыһа санааларыгар дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын кинилэргэ кэпсээбэттэр, кистии сатыыллар. Маннык кистээһини, куһаҕаны букатын суох оҥоро сатааһыны оҕо улаатан иһэн син-биир билэр, төрөппүттэрин сымыйыаччылар дии саныан сөп. Оҕо улаатан иһэн, өйө-санаата сайдан истэҕинэ куһаҕан быһыыны арааран билбэтиттэн, олору бэйэтэ оҥорор кыаҕа улаатан хаалара ордук куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.
Улаатан иһэр оҕону кыра оҕо курдук саныыр куһаҕан, оҕону сэниир, намтатар, өйүн-санаатын сайыннарбат. Куруук өрө тардан, улаатан иһэҕин диэн өйү-санааны иҥэрии ирдэнэр. Оҕо өйө-санаата эрдэ сайдар, бу кэмҥэ үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ билэн, араара үөрэммитэ үгэс буолбута кэлин улааппытын да кэннэ туһалыы сылдьар.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Нихаль Атсыз
200px|thumb|Нихаль Атсыз
Олоҕун кэпсээнэ
Нихаль Атсыз 1905 сыл тохсунньу 12 күнүгэр Осман флотун майора Мехмет Наиль уонна Фатима Зехра ханума дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кини алын сүһүөх үөрэҕин Кадыкёй араас оскуолаларыгар үөрэнэн ылбыт, онтон оскуола толору үөрэҕин Стамбул орто оскуолатыгар бүтэрбит. Оскуола кэннэ байыаннай-медицинскэй академияҕа үөрэнэ киирбит уонна субу кэмтэн тюркизм ити кэминээҕи санааларын билсэн, сэҥээрэн барбыт. Во время учёбы за постоянные разногласия и драки с другими студентами, придерживающихся различных идеологии, и плюс к этому за то что не отдал воинскую честь лейтенанту арабского происхождения (из Багдада) Месуду Сурейя был исключён из училища 4 марта 1925 года, будучи на третьем курсе. После этого события в течение трех месяцев преподавал как учитель в. После небольшого перерыва поступил на педагогический факультет Стамбульского университета. Окончив университет, поступил в аспирантуру того же вуза. Его однокурсниками были такие знаменитые люди как Пертев Боратав Наили, Хасан Тахсин, Орхан Шаик, Нихат Сами. После окончании вуза был личным ассистентом Мехмет Фуат Кёпрюлю. А также он являлся старшим братом Неждет Санчара и духовным сыном знаменитого врача, историка и тюрколога Рыза Нура.
Фракийский погром
Нихаля Атсыза несколько раз обвиняли в расовой дискриминации, радикальном национализме и антисемитизме, которые привели к событию, произошедшему в 1934 году. Некоторые считают, что этому способствовал приход к власти ультраправых в Европейских странах и резкий рост антисемитизма на Европе, что повлияло также на соседнюю Турцию.
Процесс расистов-туранистов (1944)
Правительство Турции обвиняло Нихаля Атсыза в том, что он якобы тесно сотрудничал фашистскими и нацистскими политическими деятелями Европы (такими как Юлиус Штрейхер), в поддержке установления в Турции прогерманского правительства и вступлении Турции во вторую мировую войну на стороне Страны оси. После этих скандалов началось знаменитое судебное дело Процесс расистов-туранистов 1944 году. С тех пор 3 мая отмечается в тюркских странах как День тюркизма.
Творчество
В 1932 году Атсыз начал выпускать журнал «Türkcü ve Köycü», среди авторов которого был и Заки Валиди. Это было одно из первых изданий в республиканской Турции, где пропагандировался тюркизм. Нихаль Атсыз написал много книг, статей, рассказов и стихов.
Последние годы жизни
С 1952 по 1969 год Нихаль Атсыз работал сотрудником библиотеки соборной мечети Сулеймания в Стамбуле. На этот период жизни приходится создание наиболее важных его произведений в области литературы, истории и тюркизма. Нихаль Атсыз был разносторонне талантливым человеком. Он был крупным романистом, поэтом, публицистом, преподавателем, мыслителем, идеологом и пропагандистом тюркизма. Вся его деятельность в качестве преподавателя, писателя и поэта служила основной его задаче — утверждению идей тюркизма в обществе. Об этом говорят даже названия его наиболее популярных и известных романов: «Смерть серых волков» (1946), «Серые волки оживают» (1949), «Сумасшедший волк» (1958).
Смерть
Нихаль Атсыз умер от инфаркта (сердечный приступ) 11 декабря 1975 года. Он оставил после себя 7 крупных романов, 38 стихотворений, 30 научных трудов в области тюркской истории и литературы, 40 статей в Турецкой энциклопедии и около 450 статей в различных журналах.
Оҕо тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын күнэ
Оҕо тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын күнэ (International Children’s Day of Broadcasting) — оҕоҕо аналлаах биэриилэри оҥорор дьон идэлээх күннэрэ, ону таһынан бу күн уопсастыба оҕо уонна ыччат быраабыгар болҕомто уруохтаах, тэрийээччилэр суруналыыстарга тэлбиидэнньэ уонна араадьыйа нөҥүө бу тиэмэҕэ биэрии оҥороллоругар сүбэлииллэр.
Кулун тутар бастакы баскыһыанньатыгар ЮНИСЕФ Оҕо пуондатын көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр. Бу күнү бэлэтиир туһунан быһаарыы 1994 сыллааххха муус устарга ылыллыбыта. Аан дойду элбэх дойдуларыгар бу күн телеханааллар уонна араадьыйа станциялара оҕолорго аналлаах биэриилэри оҥороллор.
Raiffeisen Bank International
Raiffeisen Bank International  (Омуктар икки ардыларынааҕы Райфайзен Баан), Аустриа саамай улахан баана уонна сир шаарын үрдүнэн биир улахан капиталлаах баана буолар.
Чойнова Алевтина Николаевна
Чойнова Алевтина  Николаевна, (1961 с. кулун тутар 29 күнэ, Күндэйэ нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
Raiffeisen Bank International
Филиаллара:
Чойнова Алевтина Николаевна
Олоҕун олуктара
1961 с. кулун тутар 29 күнүгэр Сунтаар оройуонун Күндэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1983 с. И. И. Калинин аатынан Благовещенскайдааҕы педагогическай институту бүтэрэн "математика уонна физика учуутала" идэни баһылыыр.
1983 сылтан Хадан 8 кылаастаах оскуолатыгар физика уонна математика учууталынан ананыаҕыттан үлэлии сылдьар. Үрдүк категориялаах математика учуутала.
Васильева Роза Константиновна
Васильева Роза Константиновна — «Бочуот Знага» уордьан кавалера.
Хотойдорунан бултааһын
Хотойдорунан бултааһын
Васильева Роза Константиновна
1951 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Үлэҕэ бэриниилээҕинэн, дьулуурунан совхоз, оройуон чулуу ыанньыксыттарын кэккэтигэр бигэтик киирбитэ. 1974 с. биир ынахтан 2790 кг үүтү ыыры ситиспитэ. Ыччат комсомольскай ферматын старшайа, оройуон сэбиэтин депутата буолбута. 1974 с. «Бочуот Знага» орден кавалера.
Хотойдорунан бултааһын
Хотойдорунан бултааһын - Баян-Ольгига(Монголия)уонна Синьцзяҥҥа(Китай)диаспораларынан уонна билиҥҥи Казахстаҥҥа, Кыргыстаҥҥа олорор казаахтар, киргиистэр туттар, Евразийскай истиэп үрдүнэн киэҥник тарҕанан үгэс буолбут мохсоҕолунан бултааһын биир көрүҥэ.Түүр омуктарыгар ордук биллиилээхтэрэ беркутунан(боруллуонан)бултааһын эрээри, кинилэр бултуурга атын көтөрдөрү: кыыртары, сапсаннары, балобаннары уо.д.а.эмиэ тутталлар.Казахстан бырабыыталыстыбата, казаах үгэстэрин туттар булчут-казаахтары төрөөбүт дойдуларыгар, Казахстаҥҥа төннөллөрүгэр көҕүлүү сатаабытын үрдүнэн, үгүстэрэ Монголияҕа хаалалларын ордорбуттара. Б.э.936 сылтан 945 сылыгар диэри кэмҥэ кидани(биитэр китаи), былыр, Манчжурия, Монголия уонна Ис Монголия сирдэригэр тарҕанан олорбут, Манчжурия көс норуота - Хотугу Кытай сорох чааһын сэриилээн ылбыттар. 960 с.Кытайы Сун династията сэриилээн ылбыт. Хара ааныттан Сун династиялара, хайа-сахха кытай култууратын иҥэриммит киданилары кыайа туппатахтар. Ол түмүгэр, Сун династията 300 сыл кэриҥэ баһылаан олорбутун тухары, киданилар Сун династиятын сирин сэриилээбэтиннэр диэн бэрик биэрэ олорбут. Киданилар, төһө даҕаны кытай култууратын иҥэриммиттэрин иһин, бэйэлэрин төрүттэриттэн кэлбит үгүс үгэстэрин, ол иһигэр хотойдорунан бултааһыны умнубатахтар. Ол кэмнээҕи бултуур ити үгэстэрин туһунан уруһуйдар, кэпсээннэр бааллар. Чжурчжэни(Jurchen) уустара "хай-дон-кин"(hai dong qing) диэн сиэмэх көтөрүнэн бултууллара. Онтон кидани уустарын дьоно ол булчут хотойдору былдьаан ылан, күүстэринэн бэйэлэрэ салайан бултата сатыыллара да, ол табыллыбат этэ. Чжурчжэннэр, ол көтөрдөрүн туһуттан, оннооҕор киданилары утары өрө турууну саҕалаабыттарын, сэриилэспиттэрин туһунан сурахтар бааллар. Кинилэр бэйэлэрин хай-дон-кин көтөрдөрүн төннөрбүттэрэ биллэр. 1207 с.кыргыыс көс уустара, Чингисхан уола Джучи салайар сэриилэригэр бас бэриммиттэр. Монгуол баһылыктааһыныгар да олордоллор, кыргыыстар бэйэлэрин көс омуктарын үгэстэрин хотойдорунан бултааһыны умнубатахтар. Ол үгэстэрин 21 үйэҕэ диэри(1990 с.) илдьэ кэлбиттэр. Аныгы археологтар Орто Азия мохсоҕолунан бултааһын устуоруйата биһиги эрабыт саҕаланыа 2000 сыл инниттэн баар эбит дииллэр. ССРС кэмигэр, эрэгийиэни хомуньуустар салайар эрдэхтэринэ элбэх казаах ыаллыы сытар Монголияҕа куоппуттара: онно, баһыйар үгүстэрэ, Баян-Ольги диэн провинцияҕа олохсуйбуттара уонна бэйэлэрин кытта хотойдорунан бултуур үгэстэрин аҕалбыттара. Арҕаа Монголияҕа Алтай хайаларыгар баар Баян-Ольги эрэгийиэнигэр, билиҥҥэ диэри, быһа холуйан хас да сүүс ахсааннаах хотойдорунан бултуур булчуттар бааллар. Кинилэр мохсоҕолунан бултуур абыычайдарыгар, атынан сылдьан беркутунан(боруллуонан) бултуур үгэс, эмиэ, баар. Кинилэр, ордук, кыһыл саһылы уонна куобаҕы бултууллар. Ону кытта, хотойдору кыһын, саһыл кыһыл өҥө хаарга ала бэлиэ көстөр кэмигэр тутталлар. Сыл аайы, "Золотой орел" диэн бэстибээлгэ, казах омук бултуур үгэстэрин көрдөрөллөр. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%B0_%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B8 https://www.bbc.com/russian/amp/blog-photo-41645047
Credit One Bank
Credit One Bank — Невада штатын муниципальнай баана, 2018 сылтан бары 50 штаттарга үлэлиир. Сүрүннээн кредитнай карта өҥөтүн тарҕатар.
Gambro
Gambro — Швецияттан төрүттээх глобальнай тэрилтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ диализ аппараттарын оҥорор тэрилтэ. 164 омук сирин, олор иһигэр Америкаҕа, Арассыыйаҕа, Саха Сиригэр монополист.
24 олунньу 2022 күнүттэн санкцияларынан сибээстээн Арассыыйаҕа диализ аппараттарын атыылаабат, онтон атыыламмыт аппараттарга ремонт уонна компоненнарын атыылаабат. Онон Арассыыйаҕа диализтаах дьоҥҥо сыыйа аны 3-6 сылынан медицинаҕа кризис үөскүөн сөп.
Netgear
Netgear - АХШ харысхал ситимнэрин оҥорор тэрилтэтэ, дьоҕус уонна орто предприятиеларга, бытовой туһанааччыларга ситим тэриллэрин оҥорон таһаарааччы. Штаб- квартирата Сан-Хосеҕа баар, аан дойдуга 25 дойдуларыгар бэрэстэбиитэлистибэлэммит.
Бородуукта сүрүн көрүҥнэрэ-харайыы ситимэ, медиа- харайыы, сетевой адаптациялар; тэрилтэлэр адаптацияларын уонна адаптацияларын оҥороллор, коммутатордар, провод ситимин хонтуруоллааччылары, аппаратнай брандмауэрдары, аппаратнай харайыы тиһигэ. Коммутатордары буларга бэйэ анал боротокуола оҥоһулубута.
2010 сыллааҕы туругунан, $5 тыһ.2018 сылга диэри сыаналаах тэриллэри туруорууга аан дойдуга 1- кы миэстэҕэ тиксэр[1].
Ньургуйаана Шадрина
Ньургуйаана Николаевна Шадрина (13.01.1981) - Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыската, тыйаатыр уонна киинэ артыыската.
Айар үлэтэ
Саха киинэтигэр оруоллара: Туйаара - «Тыын», режиссер С.Потапов, Света - «Кыһын тымныы эрээри дьоллоох дьоҥҥо ичигэс», ыал кыыһа -«Кэскил», Киэсэ кэргэнэ - «Сибэкки», «Детсат» айар бөлөх, ыанньыксыт - «Лыах», режиссер В.Семенов, «Я люблю тебя, Якутск», режиссер М.Лукачевскай, оҕо ийэтэ - «Кини кыыһа», «Төлөрүйүү», режиссер Т.Эверстова, «Ыаллыылар» сериал, режиссер Л.Васильева, кэргэн дьахтар - «Тиэтэйбит», режиссер Р.Дорофеев, кинээс ойоҕо - «Хаайыылаах», режиссер В.Мункуев, Аня - «Холодное золото», режиссер П.Хики уо.д.а.
Саха Даймонд Банк
Саха Даймонд Банк (Sakha Diamond Bank), Саха Сирин биир улахан финансовай конгломерата этэ, сыыһа туттуунан сибээстээн банкротства процеһын барбыта.
09.10.1995 Дьокуускай куоратка төрүттэммитэ.
29.09.2010 ликвидацията
Америкаҕа уонна Канаадаҕа үлэлээбит баан буолар, NYSE фирменнай "SakhaDiamondBank", Ltd кода итинник этэ, 3272 кодунан Арассыыйаҕа уонна Америкаҕа налоговай резидент этэ.
Үҥкүр күөлэ
Үҥкүр күөлэ - Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхой нэһилиэгэр баар күөл.
Уруккута Аһыкай нэһилиэгэр киирэрэ. 1937 сыллаахха манна кииннээн "Кыһыл үүнүү" холкуос тэриллэ сылдьыбыт. Сайынын от өлгөмнөөн үүнэр. Собо, мунду сөбүлээн үөскүүр уулаах. Саас куйуурдаан, сайын илимнээн балыктанар күөл.
Саввинова Раиса Архиповна
Саввинова Раиса Архиповна, (1932 сыл, Наахара нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2020), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.
Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Наахара нэһилиэгэр 1932 с. төрөөбүтэ. Сунтаар орто оскуолатын бүтэрэн, 1952 с. Бүлүү педагогическай училищетыгар киирбитэ. 3 сыл Өлөөн оройуонугар учууталлаабыта. Дойдутугар төннөн кэлэн, 51 сыл сыл устата Сунтаар 1 №-дээх, Сунтаар 2 №-дээх орто оскуолаларыгар, В.Г.Павлов аатынан Сунтаар алын сүһүөх оскуолатыгар алын кылаас учууталынан үлэлээбитэ.
Кини туһунан
Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара. Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно/хомуйан оҥордулар Н.Н.Спиридонов, А.К.Васильев эпп.эрэд. Т.Н.Иванова уо.д.а. – Дьокуускай к.;:Чопчу, 2020.- 443 с.
Райфайзен Банк Рус
Raiffeisen Bank Russia (Райфайзен Банк Россия эбэтэр АО "Райфайзен Банк"), Австрия баана, Арассыыйаҕа баар биир сүрүн филиала. "Райфайзен Банк Россия" барыта Raiffeisen Bank International улахан омуктар икки ардыларынааҕы финансовай структураҕа киирэр.
Сүрүн саайта: https://www.raiffeisen.ru/
Ушницкай Михаил Петрович
Ушницкай Михаил Петрович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.