cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күл-күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки олоҥхо
Санааҕын уурайаҥҥын,
Былыргы киһи
Орто туой
Дьэҥкир мууһунан
Кэллилэр да
Элбэҥ-сэлбэҥ сиэлэ,
Хотуойа!
Уунуутун көрүй эрэ!
Билэннэр истилэр.
Эмиэ субугурдук
Өттүгэр тийиэхпит,
Мичик кынааччы,
Күндүлүү тураммын -
Суругун тэлгии барахта,
Сиэлэн кэллэ.
Үөрүү бөҕөнү
Тус соҕуруу икки
Тэһэ ытан кэбистэ.
Алаһа дьиэҕэр
Сүрдээх Сүгэ-тойон
Көрсөр
Мин этэр тылым ирчитин,
Таар муҥурдарыгар
Сырыыта сырыылаах,
Баһымньы-баатыр иккини.
Көрдөр хараҕым
Олороллор эбит.
Холуста курун
Айахтаах муус суорунун
Айхаллаан таҕыс!
Киһи туохха төрүүр?
дьүһүлэнэн барда;
Эһэтэ эбэтэ кыыстарын
Бороҥ дойдуга
Көҕүрүөн бардылар,
Атыҥнатан,
Чиккэйэн турар
Дьэ, бу истэхтэринэ -
Төнүннүлэр дьиэлэригэр.
Этэр тылым
Эгэлгэтин
Истэн иһий!
Эн өҥҥүн
Өҥнөөн иһэммин
Үөҥҥэ сиэтиэм,
Олохтоон этэн эрэллэр;
Дьонноругар,
Күөх далай уутунан
Халлаан сындыыһа
Дьэ, ол кэлбит тыаһы
Бэримньитин,
Сол курдук
Тойоно ыһыктан кэбиһэн баран
Дьэ алтахтаа,
Көрдүлэр да
Иччитэ буолбут,
Көрүөх бэтэрээ өттө
Эргийбитинэн барда.
Тас өттүгэр бырахта,
Бу тиийэн көрдөхтөрүнэ -
Ахтар хаам
Обуо курдук оҥордулар,
Орчоҕо тугу да
Эпси тоҥон баран -
Эн ыыргын
Дьэ, баар хорсун дьахтар
Махтааттаах мааныны
Аҕамсыйа барбыт
Аймахтара:
Үрдүгэр дьороччу
Турдулар.
Саҥара турар :
Муҥнана сытан
Курус кынааччы,
Саҥарар саҥатын
Өрө күүрдэн бараннар,
Ирдьиттээтэ:
Аналлаатылар,
Хатыҥ арыы курдук
Хара сүүрүктэринэн
Хатаҕалаатылар.
Антах көрөн
Көрдөстүлэр:
Тобурахтыы турар дойду
Ыччаттаах,
Тэллэх кэбиһэн,
Өрүкүйэр үрүҥ көмүс
Обургу
Сытыгар сыламнаа,
Килбиэннээх чигдитигэр,
Онтон бэйэтэ буоллаҕына-
Хараҕын саба туттубутунан
Ирдиэн сырдьаммын
Дабайбытынан барда.
Миинэн иһэр аттарын
Таҥнары утааран
Уохтаах санаалара
буолбут куо
Кэлэн дьахтары
Икки хонноҕун анныттан
Көҥү анньан
Бар дьонноругар
Дьэ, онно тиийэннэр,
"Аралдьыйбат аналлааҕыҥ
Ардын устун көрдөххө -
Уоттаах чолбон
Үөһэҕиркээн өттүктээх,
-"Уруй, айхалыкпын,
Көтүрдэр тииһим
Дьорҕоно сотолооҕу кытары
Ол анарааҥы өттүгэр
Ааһа баттаан
Кымырар диэн
Көҥүлүнэн көрчүйэн,
Эбэм,
Айыыһыт хотуон,
Этигэр элиэлээ!
Кыналлара суох!"- диэтэ да
Тус соҕуруу диэкки
Күйгүөн хара холоругу
Сиргэ умса түстэ,
Добугуордаах хонук
Дабайарын кытта
Төттөрү дойдуларыгар
Төбөлөрүн оройунан
Олорон кэбиспит
Дьэллик кымньыытынан
Күөс эти
Көҥү охсон кэбистэ,
Хаарбах эти
Кудурҕаннаах луо хаан
Дьэ, бу туран баран
Буоллун!" диэннэр
-"Чиэ, күбэй хотун
Түһэн хаалан турдулар.
Кытара уста турар
-"Хайата да буоллар
Биэс кэбиһэ былас
Бээгэҕиркээн бииллээх,
Алта кэбиһэ былас
Эдьэҥ-ходьоҥ
Бачыамнаттылар.
Көтүүтүгэр
Олохсуйан олороҥҥун
Диэрэ дэпсэ үрдүгэр
Кунан оҕус хабарҕатын
Бу буоллаҕа!
Көмүстээх күөмэйин
Хайдыан,
Өлөн көҕүрүүр киһилээх
Төрүөн үөскээн төннөр
Обуннаах уот байаҕал
Таптаабыт сиригэр
Дьалыннаах,
Олохтотон баран
Хотой кыыл
Кэлин борбууйугар
Ойуурга тийэннэр
Болуо таас сүрэҕиҥ
Ол кэннэ субугурдук диэн
Түһэн баран
Саҥардыы эттээх аты
Уҕарыйан бардылар,
"Түк" кынаат,
Хайа охсон кэбистэ,
Эттээх уҥуоҕун
Бу иһэн көрдөҕүнэ -
Алааһын киэнин
Толоонун киэнин
Халтарыйбат хатан,
Дьэ, маны Айталыын-куо
Эрэһэтэ,
Үктүү турда.
Көҕүллээх,
Дараҕыркаан сарыннаах,
Дьэ, түүннэри түккүрээн
Тэрийэннэр оҥороннор
Көлөттөр диэн
Тиэрэ быспыт курдук
Үөһээ отут тоҕус
Түһэрэн киллэр!"
Таас халарыыт
Иҥнибэт санаата
Хохудал бэс саҕа
Туналҕаннаах туһаҕатыгар.
Күгүнээн хаалла.
Хабычаҕар халаннаах,
Кэлэн истилэр.
От хотуула,
Хааттаран хаалан турдулар.
Уйадыйдын,
Бу турдахтарына -
Ыкка ытык
Аай-аайбыан!
Сир курдук симээтилэр,
Кэмнээх кэрдии
Туналыйар ньургунугар
Сүүрүүтэ сүүрүүлээх,
Ийэкэйиэм,
Хатыҥ чараҥ курдук
Мин үтүөнү
Батан кэбиһэн бара турда.
Эккириэн-эккириэн
Кыыстарын биэрэргэ
Туох да иннигэр
Кыһыл уот байаҕал
Аан дойдум,
Аартык баар буолуоҕа.
Аһа баттаан истэххэ -
Сырдьаары,
Санаатынан дьалкыйан,
Күлэр хоҥурууҥ
Дьэ, Баһымньы-баатыр
Түү түүлэрин
Саҥара турар үһү:
Доҕордоспутунан барда,
Обун-томтой-уот-купсуйуку обургу,
Истэ сэргэҥнээн,
Атыттан түһүмүнэ туран
Кубучаҕар куланнаах,
Иҥэһэ тэбэринэн -
Унуохкун ыстатыам!
Эргичийэн ааһар
Ситэн барда,
Бастыҥ күнэ
Көрбүтүнэн
Онтон улаан кулун
Дьэ, онтон түүннэри
Тах курдук таҥыннардылар,
Мүлчүрүйбэт бүтүннээх
Бэтэрээ өттүгэр үөскээбит
Кылыйан иһэн
Атырдьах ыйыгар
Тылбын этэбин.
Кэлэн кэпсэтии
Обургу өлөрөн кэбиһэн баран
Талбыт суолун батыһаары.
Амтаннаах аһыҥ баһын
Холбоһо тардыах!
Төрөтөр оҕобут
Имэҥнээх санаалара
Эҥэрдэспитинэн барда,
Тордохтоох хоҥуруулааҕы кытары
Хайыыр таас быарыҥ
Холборуспутунан барда,
Түһэ эккириэтэ да
"Бу кэпсэтиини
Санааҕын көлбөрүт!
Иэдэттэ.
Субугурдук саҥара турар,-
Дьэ, бу саҥарара
Кубулҕаттаах хойноох,
Хаар сиҥэлээх
Талыытын
Баһымньы-баатыр,
Аппа сиргэ киирдилэр.
Хатын эдьиийдэрэ
Улуу ыал
Бу куотар кубаҕайы
Элиэбэр
Эппитим иһин
Тоҕоһото буолбут,
Истэр кулгааҕым
Тириитигэр эриэн
Түөрт түргэн
Хара былыт
Олбохтоох,
Үс үргүк
Үрүҥ былыт
Икки мэкээрсин
Түлүгүрээн
Биһиги айыыбыт инньэ!"
Үрүйэ үрэх курдук
Эйигин илдьэ бараары
Бэрийдилэр,
-"Чиэ, дуоҕаар,
Оҥорон киллэрдэ.
Бу киирбиттэрин кэннэ
Дьэҥкир таас
Үтүө ат
Мас чаппата
Муҥур харыйаны
Үтүө киһи
Биир тыллаах диэн -
Халлааннаан көтүөхтэрин
Көхсүттэн Кимээн-имээн
Үрэх киилэ кииллээх,
Өс хоһооно,
Дьэ, бу баран тиийдэ
Баай ыал оҕотун
Дьэ, субу
Кийииттэрэ
Дьуххардын,
Тэһииннээх,
Бакаайытын курдук
Бас быалаах,
Үтүө ыал
Өтүүтүн курдук
Үрүҥ Уолан,
Урбачытан киирэн
Үөрсэн эйэҥнэстилэр:
"Кыыспыт итэҕэллээх
Иһирэх тылын
Эттэҕэ" диэннэр,
Хойуу ойуур курдук
Хотун саҥастара:
"Кыыспыт кырдьыктаах
Ураһатын маһын
Кытыылыыр кытыт биэ
Мин үгүс тылы этэрим
Кыммытыгар мийигин ыытта
Өлүүлээтилэр,
Дьахтар эристин
Абыранара суох.
Сарсыарда аайы
Аҕыс адаар
Мүһэлээх ;
Элийэн бардылар,
Бар дьонум,
Үрэх хатыҥа хатыҥнаах,
Кынаттара суох,
Көтөрүмэ!" диэннэр,
Өҥүрүөҕэ,
Кыыллыйда,
-"Дьэ эрэ,
Манньыйдын,
Оҥороннор
Дьэ, бу киирэн тураннар
Аһыма,
Ардахтаах сырайдаах
Бардам санаата
Биис ууһун үөрэҕэр
Майгыламмыппын
Барытын хааллар!
Ол кэннэ биһиги
Аргыстаспытынан барда,
Кэскилбитин,
Эргитэн аҕалан
Үүннээх,
Айталыын-куо буоланнар
Көрө бүдүлээн
Тииһин кылаана
Кыбыгырыы хабыгырыы
Аалса туралларын курдук
Адырҕай таас дойду
Таҥалайын туруору
Үсүһүн субугурдук
Саҥара иһэр:
Барарга барҕалаатылар,
Ойон турда.
Хата сүбэлэһиэх:
Сиэр ат
Дьиэҕэ көтөн түстэ.
Чараҥ курдук чаастаатылар,
Кынан кэбистилэр да
Буолан бардахкына -
Күбэй хотун ийэкэйим,
Диэммин көрдөһө турабын.
Хааллахкыт ини?"
Догдоон хара тыа курдук
Көбүөхтэтэн эрэр:
Төрөл бэйэбит
Күлүгүрсүөхпүт!
Аар тойон аҕакайым
Айыылаах тылы этэрэ
Майгытынан бардамнаан,
Быһа охсубут курдук
буолуо этэ!"- диэтэ.
Дьэ, бу кэлбит киһи
Кылыытыгар
Баай Харахаан оҕонньор,
Үөрэттэрбэккин дуо?"
Саха буолар
Тоҥ диэн дьулайбата,
Куудьуһабын диэммин
Иҥиннэрэргэ
дылы кынным,
Хаамтара сырдьаннар
Халлаан сарыыта
Хомо суох хоһоонун
Алтаннааҕынан аҥаарыччы,
Олорбутунан бардылар.
Аһынааччы
Айана айаннаах,
Сах сук буолан
Арыы тыа саҕаны
Түҥнэритэ аспыт курдук
Түөрт чарчыма
Таас туйахтаах,
Балдьыат ыал
Уот омуллуутунан
Эмиэ айаннаан
Сэмэлээн истэхтэринэ -
Эмиэ күтүр болбукталаах
Көҕүс көҕүстэринэн
Сытан турар
Ол үрүт өттүнэн
-"Дьэ, бу
Төлөннөөх
Сыаналаах тылынан
Ыарахана бэт буолсу...
Тылбын ардьата
Томоон-имээн
Модун моойноох,
Тот ыал оҕотун
Бэс чэппэтэ,
Дьэ бил,
Босхо былыт курдук
Тоҥуубар
Аттаннылар,
Хабарҕатын бысталаатылар.
Тахсыы баар буолуоҕа.
Үксэ дьүүлэ биллибэт
Үгүс өйүөнү оҥостубуттар.
Ириэнэх диэн иҥнибэтэ.
Сыпсах буолуоҕа,
Ыытарга ыйдылар.
Ситиинэн хончоччу
Дьэ, субугурдук кынаннар
Ким баар буолуой,
Куһаҕаны эппитим иннигэр
Бу киирэн туран
Ким баар буолуой?
Турар буоллулар,
Икки хараҕын уутугар
Эн умнарыҥ саҕына
Уурайа бардылар,
Күөс быстыҥынан
Аҕыс сырҕан эһэ
Күлкэдьийэн бардылар,
Киэһэ уотунан
Кэҥиэн бардылар,
Түүн үөһүнэн
Түгүһүлээн бардылар.
Бу турдаҕына -
Оҕото буолан
Киирэ диэн
Дьиэрэҥкэйдээтэ,
Тахса диэн
Сырбаҥнаата,
Дьэ тэһийбэтэ,
Биһиги ыһыктыһан бараммыт
Сыҥалаатылар:
Дьэ, бу кэлэн иһэннэр
Дьөрбөлүү туппут курдук
Үрэх туоһа туостаах,
Бастатан
Киирэн туран
Салааһыммытын,
Сүлүйдүн!
Кибириис маһы
Бу кэлэн көрөн турда.
Ботолоох,
Төрдө буол!"
Дьэ, икки киһини
Мин күһүлгэннээх
Били ырбыы икки
Мийигин ким
Кэлэн барда диигин?
Түөрт бадьыр мас
Иһин түгэҕэр
Оҕо ибирдээн
Хамныырын билиннэ.
Маны билэн баран
Көҥүлүҥ,
Хара тыа саҕа
Баарыма дьиэ бахсыта,
Ороһу оҕо ийэтэ,
Кулан сүөһү
Алтаннаах хоҥоруулаах,
Онтон сылаалара тахсан
Мин өйдөтүөм, -
Онуга диэри
Көҥүл сырыт!"
Тэһииргээтэ,
Арай халлаан
Сиргэ тиийдэ.
Бу тиийэн
Көрө истэҕинэ -
Иккиэн эт атахпытынан
Дьон буоллулар.
Сырыта дойдугар
Быһыытынан дохсуннаан
Оҥочо көмүс
Алдьахайы туруорааччы,
Субугурдук саҥара турар
Дибдигирэтэн тиийэн
Сүөмэх былыт курдук
Хобугунайдаҕа" диэннэр
- диэтэ да
Кэлтэччи охсон
Торутарга
Этэбин:
Кытыл икки ардынан
Ыга анньан кээспит.
Өлүү уута үөһүҥ
Хотуттан соҕурууттан
Аҕыйах тылы этэрим
Көр:
Баҕанатын
Бүлтэстээх;
Сүрдээх Сүгэ-тойоҥҥо
Тилиннэрдэргин -
Өҥөс кына түстүлэр.
Санаатынан дьалкыйан
Күөх уу буолан
Сытан сыламнаатылар,
Силбиктээх дьип
Хайдарга дылы,
Аймах билэ дьонноро
Муна-муна
Үрүҥ хомурах диэбитэ
Сырдьар суох.
Үөскээтэ.
Дьэ, бу быһыытыттан
Буур тайах муоһа
Көмүстээҕинэн күөгэлдьиччи
Олохтоох сирбитин
Толбонноох доҕорчугуом!
Билиги доҕоругар:
Өһүк номоҕо дииллэр.
Бастыкы
Түөрт өттүн
Тоҕус ат
Тойон сэргэҕэ түстэ.
Ый күн ыһыаҕа диэн
Аһара баттаан истэххэ-
Күрүҥ оҕус
Ыҥыыр сиппэт
Үрэх ортотугар киирдилэр.
Охсуллар
Уот байаҕал
Мин ойохпун
Эн илдьэ сырдьарыҥ
Аҥаархай алааһын
Дьэ, бу сырдьарын
Үөһээҥи уолуйар
Отут тоҕус
Түүнүгэр буоллаҕына -
Акырсыйбыт быһыылаах,
Тууллайда,
Дьиэлээх дьоҥҥо
Сир сиҥнэстэргэ дылы
Тыас тыаһаата.
Сирдээн тимириэхтэрин
Уохтара хараан
Хотун ийэм
Хомолтото бэт буолсу,
Кутуруктаах,
Илин диэки
Баһыгар таҕыста,
Бэтиннэриилээх,
Кэй кыыл иэнин
Иҥиирэ таспалаах,
Чэй, кэл,
Орто дойдуга
Биир сымыыт
Үрүҥ сүүрүк буолан барда,
Ханна сытыйбатай?
Ыыргын батыһан иһэн
Ыкка сиэтиэҕим,
Суолгун батыһан иһэн
Суорга сиэтиэҕим...
Көтөлүн оҥостоннор,
Хата туох сүбэ баарый?
Көхсүн тириитин
Төгүрүччү көрдөхтөрүнэ -
Халыҥ алгыстарынан
Ыллам систээх,
Дылы кынным,
Арҕаа саҕатыгар,
Биллибэт,
Ол урут өттүнэн
Минньигэс буолуоҕа...
Көрдөһүүбүн көтөҕүй,
Көҕөрө устан турарыгар
Торумтуйбут уорсуннаах,
Хаан дьиэлин
Барда,
Киирэн сиэлэн
Дэгэйэн истэ,
Бу тылынан барда.
-"Уой, уойбун, оҕолоор!
Одуулаан турдаҕына -
Эһэтэ бэккэ диэн
Утуйан уҕарыйан бардылар.
Оччоҕо мин син
Үрүҥ күн
Көдьүгэтин курдук
Чаппараактаах,
- дьэ, саманнык
Көрөн туран хаалла.
Өлүү тимир
Бу Айталыын-куону-
Сырсан көрүөх,
Дьэ, айаннаатылар.
Самантан тус арҕаа
Бу киирэн бараннар
Үөмэр-түөмэр
Бэркэ холкутуйдулар.
Көҥүлүҥ!"
Ыһан оҥорон
Көй салгын өйдөөх
Туймааххай толоонун
Бу түһэн иһэр
Хас да эн
Илдьэ кэлэр
Хантан көрсөн,
Күннээх буоллахкына -
Эмиэ үөрэ-көтө айаннаан
Сөрүө сиппэт
Хааман дьалкыйан истэ,
-"Чиэ, доҕорчуок!
Эрэһэлээх тылым
Кинилэргэ түһэн кэллилэр.
Оҥостуох тустаахпыт.
Хол этиттэн
Сэптээх-сэбиргэллээх ат
Онтон өр утуйбуттара дуу,
Онтон аҕыс иилээх-саҕалаах
Күүстээх силлиэ буолан
Аппытынан барда.
Өлбүт өлбүтүнэн
Хааллаҕа.
Мин барыаҕым
Хара сыҥынахтар диэбитэ
Диэки баран истэххэ-
Дьирибинэ балык
Түһэрбит курдук
Бурайан-сарайан кэбистэ.
Хотугу тумулун үрдүгэр
Эҥсиллэр
Сай күдүө санаалаах,
Хааннаах,
Аҕыс салаа быалаах,
Чахча таайан кэллэ -
Уҥуохтаах
Мийигиттэн тугу
Тэлэйэ баттаан
Дьэ, өр илии
Иин эркинин курдук
Ирчитин истэн
Мин Үрүҥ-айыы
Кыбыстар саатар
Бу барар маҥаны
Барарын барыам,
Бу кэлэллэрин кытта
Дорҕоонноох куоластаах
Уһуктаах тумустара суох
Уурдаран оҕустаран хаалла.
Субурус кынан хаалла.
Күдэн сүөһүтүн,
Ол баран
Эмиэ били
Аһаабыт ыалыгар
Тийэн субугурдук
Алаата-алаата!
Мин да киһи
Биис ууһун
Эн кэннигиттэн...
Хара сүүрүктэр буоллулар,
Хара ыарҕа диэбитэ
Хара сэрии буолан барда.
Өрө иэгэллиитин
Ис кырыытыгар,
Тусаһаларыгар киирдэ,
Икки хонукка
Сүүс киһи
Үүс киис
Өрүһүйэн көрдөххө -
Сөрүөлээх,
Эдэр соҕус киһи
Кинини көрөн баран
Дьэ, дибдигирэтэн истилэр.
Ахтылҕаннаах
Кэлин өртүттэн
Хоргутуохкутуй?"- диэтэ да
Мин айах үрдүн
Иһирдьэ киирдэ.
Барбытын
Ханан да
Саҥара сытар үһү :
Тахсар ыллыга суох
Адьы-Будьу диэн
Аартаах киһи буолабын.
Хаалларар күннээх
Сүүрэн тэбигирээн истэ.
Үрдүк мындаалаах,
Араат-Байаҕал мууһа