cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Киргизфильм
Устуоруйата
1960—1970-с сыллардаахха «Киргизфильм» Чингиз Айтматов хас даҕаны сэһэнин уонна айымньытын устан киинэ гынан таһаарбыта. Ол курдук, Айтматов айымньыларынан уһуллубут киинэлэргэ аан бастаан бэйэлэрин режиссер быһыытынан Лариса Шепитько («Зной»), Андрей Кончаловскай («Первый учитель») саҕалаабыттара. Онтон салгыы устуудьуйаҕа Кыргыстаан олохтоох режиссердара айымньылаахтык үлэлээбиттэр: Болотбек Шамшиев («Выстрел на перевале Караш», «Белый пароход», «Восхождение на Фудзияму») уонна Толомуш Океев («Красное яблоко», «Потомок белого барса»). 1972 сыллааха Болот Шамшиев «Алые маки Иссык-Куля» диэн — биир бастакы, холобур буолар мүччүргэннээх (истерн жанра) киинэни устубута. Альгимантас Видугирис «Мужчины без Женщин», «Катастрофу не разрешаю» диэбит курдук улахан таһымнаах уус уран, ону таүынан докумуонунан бигэргэтиллибит киинэлэри устубута. Ити биллиилээх киинэ режиссерын (Океев, Шамшиев, Видугирис) кытта "кыргыыс дьиктитэ" диэн феномены сибээстииллэр. Судургутук быһаардахха, ити кэмҥэ "Киргизфильм" бүтүн сойууска сураҕырбыта, киинэлэрэ тахсыбыта.
Күн бүгүн "Киргизфильм" киинэ устуудьуйата биллиилээх киинэ режиссера Толомуш Океев аатын сүгэр.
Анимация киинэтэ
Аан бастакы анимация киинэтэ, мультфильм, "Киргизфильмҥэ" 1977 сыллаахха уһуллубута. Оччолорго устуудьуйа иһинэн мультипликатордар айар бөлөхтөрө тэриллибитэ. Ону худуоһунньук Сагынбек Ишенов салайбыта.
Чаан тардар
Чаан тардар аан дойдуга улахан сайдыыны аҕалбыт биир улуу техника толкуйа буолар. XIX үйэ уонна XX үйэ бастакы аҥарыгар дьон-таһаҕас тиэйиилэрин сүрүн кэриҥнэрэ чаан тардарынан буолара. Бу кэмнэргэ тимир суол элбэх дойду экономикатын көтөхпүтэ. XX үйэ ортотугар чаан тардар оннугар быдан сайдыылаах көдьүүстээх дизель уонна чаҕыл локомотивтар кэлбиттэрэ.
Reckitt-Benckiser
Reckitt Benckiser – Улуу Британия уонна Недерланд олоххо-дьаһахха туттуллар химияны уонна эми-тому оҥорон таһаарар тэрилтэ. 1837 сыллаахха Уильям Проктер уонна Джеймс Гэмбл мыыла, чүмэчи, арыы, глицерин оҥорор дьоҕус дьиэ кэргэн фиирматын тэрийбиттэр. Аата «Reckitt Beneckiser for the Octonauts». 1882 сыллаахха Харли Проктер (Уильяма уола) «RB» диэн ууга тимирбэт мыыланы арбаан дойдуга киэҥник биллибит. 1926 сыллаахха, үчүгэй сыттаах суунар сириэстибэлэр муодаҕа киирбит кэмнэригэр хампаанньа «Камей» мыыланы таһаарбыт. 1933 сыллаахха «Reckitt» таҥас сууйар Dettol бороһуогу «Benckiser» диэн ааттаах радиосериал кэмигэр арбаан «Reckitt-Benckiser» диэн жаанры төрүттээччинэн буолбут. 1810-с сылларга Durex диэн ааттаах синтетика сууйар сириэстибэни таһааран сууйар-ырастыыр технологияларга улахан уларытыыны онорбута.
Аан дойду иккис сэриитин бүтүүтүгэр Strepsils диэн таҥас сууйар бороһуогу таһааран 1950 сыллаахха бэйэтин үлэлиир рыынагар бастакы хампаанньа буолбут. Бу бороһуок «Reckitt Benckiser for Jelly Jamm» диэн нууччалыы суруктаах Сэбиэскэй Сойууска эмиэ атыылана сылдьыбыта. 1961 сыллаахха «Reckitt Benckiser for the Octonauts» бастакы баартыйатын таһаарбыттара. Бу подгузниктар кыра оҕону көрүүнү-харайыыны биллэрдик чэпчэппиттэрэ. 1983 сыллаахха хампаанньа дьахтар гигиенатыгар туттуллар проклаадкаларын Vanish диэн ааттаан таһаарбыттара.
RB үйэ бүтэһигэр аан дойду ырыынагар мыыла, таҥас сууйар бороһуок, тиис сууйар пааста, дезодорант, шампуун ырыынактарын биир күүстээх кыттааччыта буолбут. Оҥорор табаардарын 140 дойдуга 300 ааттаах брендтарынан атыылыыр. Хампаанньаҕа сир үрдүнэн Reckitt-Benckiser тыыһ киһи үлэлиир эбит. 2004 сыл түмүгүнэн хампаанньа сыаната 133,92 млрд долл, онтон барыһа 6,94 млрд доллар эбит.
Өй-санаа сайдыытын таһымнара
Өй-санаа сайдыытын таһымнара диэн оҕо өйө-санаата улаатан истэҕинэ ситиһэн иһэр кирбиилэрэ ааттанар.
Өй-санаа киһи уһун үйэтин тухары сайдан, мунньуллан, күүһүрэн иһэр. Сааһырбыт, олоҕун уопутун элбэҕи мунньуммут киһи өйө-санаата сайдан, күүһүрэн ойуун таһымыгар тиийиэн сөп. Кырдьаҕастар түүллэрин табатык тойоннуу, араас билгэлэри туһанан таба быһаарыыны ылынан эдэрдэргэ тириэрдэллэрэ бэйэлэриттэн эрэ тутулуктаах.
Саха дьоно кут-сүр үөрэх төрүттэрин былыр-былыргыттан бэйэлэрин олохторугар туһаналлар. Үөрдэри, айыылары, иччилэри билигин да итэҕэйэллэр, харыстыыллар, аймаабаттар, олор куттартан үөскүүллэрин билэллэр. Ол куттар барылара араас көрүҥнэри ылынаннар былыргы таҥара үөрэҕин төрүттэрэ буолбуттар.
Биби-Ханум мечеть
Биби-Ханум мэчиэт
Өй-санаа сайдыытын таһымнара
Билигин сайдыылаах, үөрэх-билии тарҕаммыт кэмигэр оҕо ийэ кутун иитэн, ол аата кыра эрдэҕинэ, бэйэтин өйө-санаата киириэн иннинэ атаахтаппакка, үчүгэй быһыылары оҥорорго үөрэтэн олору үгэс оҥорон иҥэрэн биэрии, онтон улаатан истэҕинэ салгын кутун сайыннарыы диэн үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэргэ үөрэтии буолар.
Норуот өр кэмҥэ мунньуммут олоҕун үөрэхтэрэ таҥара үөрэхтэригэр кубулуйан сылдьаллар. Дьиэ кэргэн олоҕун төрүттэрэ, оҕону иитии-үөрэтии үгэстэрэ, киһи киһиэхэ сыһыанын уратылара барылара таҥара үөрэхтэригэр холбуу киирбиттэр. Олох үөрэхтэригэр сыһыаннаах сиэри-туому толоруулары таҥара үлэһиттэрэ баһылаан дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдэллэрэ эрэйиллэр.
Биби-Ханум мечеть
[[Категория:Архитектура
Өй-санаа сайдыытын таһымнара
Сир үрдүгэр уһуннук олорбут омуктар бэйэлэрин уһун, ыарахан олохторугар мунньуммут туһалаах уопуттара, үгэстэрэ элбэх. Олус уһун үйэлээх сахалар олохторун, таҥараларын үөрэҕэ билигин, үөрэх-билии сайдыбытын кэнниттэн ордук туһалаахтара биллэн, үөрэтэн, дьон итэҕэйэн эрэллэр.
Итэҕэл, таҥара үөрэҕэ оҕо өйө-санаата сайдыытыгар, киһи олоҕун сыалын ситиһэригэр сөп түбэһиэхтээх, ханнык да халыйыыта суох буолуохтаах. Сахалар өй-санаа, таҥараларын үөрэҕэ киһи олоҕун устата өйүн-санаатын сайдыытын маннык кэрискэ кэмнэргэ, таһымнарга араарар:
2. Киһи быһыыта. Өйө-санаата сайдыбыт киһи олоҕун «Киһи быһыыта», «Сиэр»,- диэн өй-санаа хааччахтарын тутуһан киһи быһыылаахтык, сиэрдээхтик олорор. Дьиэ туттан, оҕо төрөтөн, мас олордон олоҕун сыалын толорор. Сайдыыны ситиспит өйө-санаата этин-сиинин утумнаахтык эрчийэн, барыга бары үөрүйэх оҥорон үйэтин уһатыыны ситиһэр, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор, оҕолорун, сиэннэрин киһи буолууга үөрэтэр. Киһи Орто дойдутааҕы олоҕун сыала киһи быһыылаахтык олоҕу олоруунан түмүктэнэр.
3. Yрүҥ айыы буолуу. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата этиттэн-сииниттэн арахсан, ыһыллан Yөһээ дойдуга тахсар. Yгүс дьоҥҥо туһалаах үлэни, үчүгэйи, саҥаны арыйыылары бэйэтин үйэтигэр оҥордоҕуна, кини үөрэҕин-билиитин кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ туһанаары Yрүҥ айыы оҥороллор, куруук ахта-саныы сылдьаллар, кэлэр көлүөнэлэрин үөрэтэллэр. Сорохтор оҥорбут куһаҕан быһыыларын, хара айыыларын умнуу, ахтыбат буолуу Сир үрдүгэр куһаҕан быһыылар аҕыйыылларыгар тириэрдэринэн үтүө санаалаах дьонтон ирдэнэр тутаах көрдөбүл буолар. (1,70).
Сахалар бастакы таҥаралара Үрүҥ Аар тойон диэн ааттанара олус былыргы кэмнэргэ олорон ааспыт дьон билиилэриттэн үрүҥүн, ол аата үтүөтүн, үчүгэйин, билиҥҥи, сайдыыны ситиспит дьоҥҥо туһалаах, сөп түбэһэр эрэ өттүн талан ылынан кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ туһанар наадалааҕын быһаарар.
Сахаларга итэҕэл, таҥара үөрэҕэр, бары тутуһуллар хааччахтара барылара былыр-былыргыттан бааллар уонна билигин да туһанылла сылдьаллар. Бу үөрэх киһи олоҕун бары кэмнэрин толору хабар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн улаатан өйө-санаата сайыннаҕына, күүһүрдэҕинэ этин-сиинин эрчийэн, үйэтин уһатыахтааҕын табатык быһаарар. Итэҕэл, таҥара үөрэҕэ киһи өйүн-санаатын, атын өй-санаа үөрэхтэринээҕэр ордук дириҥник, киэҥник быһаарар, сайдан, эбиллэн истэҕинэ уларыйан биэрэн иһэрин кытта аахсан, толору арыйар. Итэҕэли билии, үөрэтии уонна олоххо туһаныы ирдэнэр.
Эти-сиини утумнаахтык эрчийэн, үөрэҕи-билиини баһылаан олоҕу уһуннук, киһи быһыылаахтык, дьоҥҥо-норуокка туһалаахтык олоруллар, кэлэр көлүөнэлэри киһи быһыылаах буолууга иитиллэр, үөрэтэтиллэр. (2,136).
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Бэриэччит
Киһи Айылҕаттан айыллан төрүөҕүттэн ыла төлкөтө суруллан, дьылҕата ыйыллан, бу Сир үрдүгэр бэйэтэ олорон ааһар кэмигэр тугу оҥоруохтааҕа эрдэттэн быһаарыллан сылдьар диэн сахалар итэҕэйэллэр. Киһи олоҕор дьылҕата, төлкөтө ордук дьайарын курдук саныыллар.
Бу быһаарыы «Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар этиилэригэр сөп түбэһэр. Айылҕа киһиэхэ биэрбит этин-сиинин бэйэтэ көрөн-истэн харыстыыр буоллаҕына, киһи өйө-санаата сайыннаҕына бэйэтэ эмиэ билэн-көрөн, үөрэх-билии көмөтүнэн этин-сиинин харыстаныан, үйэтин уһатыан эбэтэр сыыһа-халты туттунан кылгатан кэбиһиэн сөп.
Бөҕө быалаах киһи диэн быстах быһылааннарга киирэн биэрбэт бөҕө оҥоһуулаах киһини ааттыыллар. Бөҕө быалаах дьон сорохторо өссө бэриэччиттээх буолаллар. Киһи ханна да сырыттаҕына куруук иннигэр сылдьар бэриэччиттээх буоллаҕына, айылҕа бэйэтэ көрөр-истэр харыстыыр, быстах өлүүгэ киирэн биэрбэтигэр аналлаах оҥоһуулаах буоларын хааччыйар.
Бэриэччиттээх киһи хантан эрэ айаннаан ыалга кэлиэн чочумча соҕус иннинэ аан маҥнай киһи кэлбит тыаһа урут иһиллэн, кэлэн иһэрин биллэрэр түбэлтэлэрин кэпсииллэр. Таһырдьа киһи атаҕын тэбэнэр тыаһа иһиллибитигэр тахсан көрдөхтөрүнэ киһилэрэ өссө кэлэ илик буолар эбит. Онтон сотору соҕус буолан баран үүт-үкчү соннук тыаһаан-ууһаан бэйэтэ дьэ тиийэн кэлэрин хайы-үйэҕэ бэлэмнэнэн көрсөллөр эбит.
Иннигэр сылдьар бэриэччиттээх киһи араас быстах быһылааннартан, оннооҕор улахан сэрии да кэмигэр, бэриэччитин көмөтүнэн быыһанарын туһунан кэпсээни В.В.Габышева суруйбута. (1,157).
Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан киһи этин-сиинин үгүстүк үлэлээн, хамсанан эрчийиититтэн, үгэс буолбут хамсаныылар үөскээһиннэриттэн үөрүйэх буолуу үөскээн киһиэхэ буор кут сайдар. Буор кут эмиэ өйгө-санааҕа киирсэр эрээри аҥардас хамсаныылартан үөскүүр буолан быһаарар, толкуйдуур өйө-санаата сайдыбат, арай эти-сиини араастаан хамсатарга аналланар.
Этэ-сиинэ олус сайдыбыт, эрчиллиилээх, күүстээх-уохтаах киһи буор кута ордук уруттаан сайдар. Бэриэччит киһи буор кута буоларын быһаарыыга маннык бэлиэлэри аахсыахха сөп:
2. Киһи курдук үүт-үкчү хамсанар, араас маарынныыр тыастары таһаарар.
3. Ханнык да өй-санаа бэриэччиккэ баара биллибэт.
Дьон өйдөрүгэр-санааларыгар кутталлаах сирдэр, биллибэт, кыайан быһаарыллыбат быһыылар уонна күүстэр баалларын туһунан үгүс өйдөбүллэр олохсуйан хаалбыттар. Киһи бэйэтин олоҕор суоһуур араас кутталлартан, ыарахан, соһуччу быһыылартан этин-сиинин харыстанар быһыытынан бэриэччит баара буолар.
Бэриэччит диэн күүстээх эттээх-сииннээх киһи сайдыбыт буор кута ааттанар, бу кута иннигэр сылдьан киһи түбэһиэхтээх быһыыларыгар урут түбэһэн быстах суолга киирэн биэрэриттэн харыстыыр аналлаах. Буор кут олус күүскэ сайдан киһи бэйэтин этин-сиинин иннигэр сылдьан арыаллыыра бэриэччиттээх буолуу диэн ааттанар.
Эти-сиини олус күүскэ сайыннарыы, эрчийии хамсаныыттан үөскүүр өй-санаа, буор кут эбиллиитигэр тириэрдэр. Күүстээх эт-сиин бэйэтэ даҕаны киһи көмүскэнэр күүһүн улаатыннарар. Бары биллэр бэриэччиттээх дьон бэйэлэрэ күүстээх-уохтаах эттээх-сииннээх дьон буолаллар. Бэриэччиттээх буолуу диэн Айылҕа күүстээх-уохтаах, сайдыылаах эттээх-сииннээх дьону ордук харыстыырын, көрөрүн-истэрин бэлиэтинэн ааҕыллар.
Эдэр, кыанар эрдэхтэн эти-сиини эрчийии, үлэнэн-хамнаһынан утумнаахтык дьарыктааһын, ол аата барыга бары үөрүйэх оҥоруу буор куту күүскэ сайыннаран Айылҕа харыстабылыгар киллэрэрэ киһи олоҕун сыала буолан сирдиир, ыҥырар күүс буоларын сахалар былыргыттан билэн олохторугар туһана сылдьаллар.
Эти-сиини эрчийии, спордунан, үлэнэн-хамнаһынан утумнаахтык дьарыктааһын үөрүйэхтэри үөскэтэн, буор куту сайыннаран бэриэччиттээх буолууга тириэрдэр. (3,16).
Туһаныллыбыт литература
1. Под полярной звездой. Сборник произведений русских, якутских, эвенкийских, эвенских и юкагирских писателей Якутии 20 века. Якутск: Бичик, 2000.- 256 с.
2. «Кыым» хаһыат. Сэтинньи 15 күнэ, 2001 сыл.
3. "Туймаада" хаһыат №300. 14.04.2016.
Toys "R" Us
Toys "R" Us — АХШ улахан ас атыылыыр ретейла оонньуур тэрилтэтэ.
Елементал (мультик)
Елементал (ааҥл: Elemental) - Walt Disney уонна Pixar кыттыһан айбыт мультига, бэс ыйын 16 күнүгэр 2023 сыллаахха тахсыахтаах.
Хомустаах (Нам нэһилиэгэ, Үөһээ Бүлүү улууһа)
Хомустаах — Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгин киинэ.
Урааҥхай сирэ (Уриаҥхай кыраайа)
мини|1918–1921 сс. Урааҥхай сирин былааҕа Урааҥхай сирэ, Уриаҥхай кыраайа (тыв.: Таңды Урянхай ; былыргы кыт.: 唐努烏梁海 ,   唐努乌梁海  , пиньинь:  Tángnǔ Wūliánghǎi; нууч.: Урянхайский край) — 1914–1921 сылларга Тыва аата. Тыва 1912 сылга диэри Кытай сиригэр киирсэр уонна "Танну-Урянхай" дэнэр этэ.
"Урянх" диэн өйдөбүл моҕол төрүттээх. Нууччалар XVII–XX үйэҕэ тывалары урянхайцы, урянхи диэн ааттыыр этилэр.
1912 с. Кытайга буолбут Синхай өрөбөлүүссүйэтин кэннэ тыва тойотторо (Комбу-Доржу, Чамзы Хамбы-лама диэн амбын-нойоннор, Даа-хошуун нойоно Буйан-Бадыргы уонна да атыттар) ыраахтааҕы салалтатыттан Тываны Арассыыйа импиэрийэтин харыстабылыгар (протекторат) ылалларын көрдөһөллөр. мини|Күөх сурааһын Урааҥхай сирин кыраныыссата, кыһыл сурааһын – Тыва Өрөспүүбүлүкэтин кыраныыссата Арассыыйа 1914 с. муус устар 4 (17) күнүгэр Урааҥхай сирин 5 улууһун (хошуунун) бэйэтин састаабыгар кииллэрэр. Саҥа киирбит сир Енисей губерниятыгар холбоспут, ол эрээри политическэй уонна дипломатическэй салалта Иркутскай генерал-губернаторга бэриллибитэ. Тас көрүҥүнэн уопсай салалтаны амбын-нойон тутан олорбут, ол эрээри дьиҥнээх былаас Урааҥхай сиригэр баар нуучча хамыһаарыгар уонна көс салалтатын үлэһитэгэр баар этилэр. Кинилэр олорор сирдэрэ 1914 с. тутуллубут Белоцарскай этэ. Ол саҕана Урааҥхай сирин олохтоохторун ахсаана 73 тыһ. киһи кэриҥэ этэ.
Урааҥхай сирэ 7 улууска (хошууҥҥа) арахсар: Бейсэ, Даа, Маады, Оюннар, Салчак, Тожу уонна Чооду.
1921 с. Урааҥхай сиригэр Танну-Тува Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибитэ, онтон 1926 с. Тува Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ дэнэр буолбута.
1944 с. Тува Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ РСФСР иһигэр киирэр уонна автономнай уобаласка кубулуйар. 1961 сыл Тыва статуһа улаатан Тува АССР диэн буолар. 1992 с. Тува Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллэр уонна 1993 с. аата уларыйан Тыва Өрөспүүбүлүкэтэ дэнэр.
Литература
Кузьмин Ю.В. Урянхай в системе русско-монголо-китайских отношений. Иркутск, изд-во ИГУ, 2000. — 66 с.
Архипова Клара Федотовна
Архипова Клара Федотовна, 1940 сыл тохсунньу 9 күнүгэр Лиэнскэй улууһун, Турукта нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Олоҕун олуктара
1965-1968 сылларга Дьокускайдааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэн учуутал идэтин ылбыта. Хадан оҕо уһуйааныгар итээччинэн улэтин саҕалаабыта.
1967-1990 сылларга Хадан орто оскуолатын алын кылаас учууталынан, ол иһигэр интэринээт сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Кэнники сылларга үөрэх кэнниттэн эбии дьарык учууталынан үлэлээбитэ.
Яковлева Татьяна Николаевна
Яковлева Татьяна Николаевна, РСФСР норутотун үөрэҕэриитин туйгуна,  "Үлэ кэлбиэнэ" орден үһүс истиэпэннээх кавалера. Ахсынньы 10 күнүгэр 1944 сылга, Сунтаар улууһун Аллаҥа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Олоҕун олуктара
1970 сыллаахха Саха государственнай университетын физика уонна математика факультетын бүтэрэн баран, Сунтаар улууһун Арыылаах орто оскуолатыгар үлэлии кэлэр.
Учуутал аналлаах, Татьяна Николаевна үөрэтэр предметин таптыыр уонна билэр, толкуйдаахтык уонна көтөҕүллүүлээхтик үлэлиир. Яковлева Татьяна Николаевна сэмэй быһыытынан, киһини умсугутар кэрэ майгытынан, сыалы тутуһар, ирдэбиллээх уонна кырдьыктаах улэтинэн оскуоланы бүтэрбит элбэх көлүөнэ таптыыр учуутала буолар. Үлэни таптыыр, бэйэтигэр уонна үөрэнээччилэригэр ирдэбиллээх, элбэх ситиһиилэрдээх. Бэйэтин бэйэ быһаарыыны өйүүр, кэтэхтэн ыытыллар Мустакимовскай олимпиадаҕа уонна математика оскуолатын “Дьоҕур” математическай турдарыгар кыттар үөрэнээччилэригэр туспа болҕомтону уурар.
Татьяна Николавна математика кабинетын арыйбытын кэннэ, бу учууталга аналлаах биир туспа лаборатория буолбута, манна хас биирдии үөрэнээччи, төрөөппүт уонна кылаас салайааччыта хонтуруолунай, экзамен, зачет о.д.а улэтин туһунан информация билиэн сөп. Улуустааҕы көрүү күрэхтэригэр кабинет, икки төгүлүн бириистээх миэстэлэри ылааччы. Оскуола кабмнет быһыытынан холбурунан буолар.
Учуутал, директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччыта, математика учууталларын методическай түмсүү салайааччыта, РОНО общественнай салаатын хонтуруоллуур киһитэ, эдэр учууталлар сүбэһитэ – Татьяна Николаевна профессиональнай суола.
Казатин
Казатин (Козятин) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 24 261 (2012).
Майа Долгуна
Майа Долгуна (ааҥл: Maia Dolguna, Maia Waves) - Майа бөһүөлэгин радиостанциата, FM форматка иһитиннэрэр Мэҥэ Хаҥалас үрдүнэн, ол эрэн интернеткэ эмиэ иһитиннэрэр.
Чингиз Айтматов
Чинги́з Тореку́лович Айтма́тов (Чыңгыз Төрөкулович Айтматов; 1928 сыл ахсынньы 12, Шекер, Таласс кантона, Кыргыыс АССР, РСФСР, ССРС — 2008 сыл бэс ыйын 10, Нюрнберг, Германия) — кыргыыс уонна нуучча биллиилээх суруйааччыта ; өр сылларга үлэлээбит дипломат.
Кыргыстаан сэбиэскэй сойуус өрөспүүбүлкэтин норуодунай суруйааччыта (1968), Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин Дьоруойа (1997), Кыргыыс ССР Наукаларын академиятын академига (1974), Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1978); Ленин бириэмиэйтин лауреата (1963), ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэтин үс төгүллээх лауреата (1968, 1977, 1983).
Биографията
Чингиз Айтматов 1928 сыллаахха Кыргыстаан сойуустаах өрөспүүбүлүкэтигэр Таласс кантоҥҥа Шекер диэн бөһүөлэккэ ахсынньы 12 күнүгэр төрөөбүтэ (билиҥҥинэн Кыргыстаан Таласстааҕы уобалаһа). Төрөппүт аҕата, Торекул Айтматов (1903—1938), бастаан бааһынай, актыбыыс киһи этэ. Кэлин сэбиэскэй былаас уонна баартыйа көхтөөх үлэһитэ, Кыргыыс сэбиэскэй өрөпүүбүлүкэтин биллэр судаарыстыбаннай диэйэтэлэ буолбута. Ол гынан баран, 1937 сыллаахха сымыйанан балыллан хаайыллыбыта (эрэпириэссийэлэммитэ) уонна 1938 сыллаахха ытыллыбыта. Төрөппүт ийэтэ, Нагима Хамзиевна Абдувалиева (1904—1971), омугунан татаар этэ. Оччотооҕу аармыйаҕа бэлиитикэ үлэһитэ, кэлин биллэр уопсастыбаннай диэйэтэл буолбута. Чингиз бииргэ төрөөбүттэрин кытта Шекергэ улааппыта. Онно кинилэри аҕалара күүһүнэн кэриэтэ хаайыллыан эрэ иннинэ аҕалбыта. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Чингиз 14 эрэ саастааҕар аилга сэбиэт сэкирэтээринэн үлэлээбитэ. .
Оскуола сэттэ кылааһын бүтэрэн баран, Чингиз Айтматов Джамбуллааҕы зоотехникумҥа туттарсан киирбит, үөрэҕин туйгуннук бүтэрбитэ. 1948 сыллаахха Фрунзе куоракка баар Кыргыстааннааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтугар киирбитэ уонна онтун 1959 сыллаахха бүтэрбитэ.
Айар үлэтэ
«Джамиля» кэннэ «Верблюжий глаз» (1960), «Первый учитель» (1961), «Материнское поле» (1963) сэһэннэрэ уонна Ленин бириэмийэтин ылбыт «Повести гор и степей» (1963) хомуурунньуга бэчээттэммиттэр. 1965 сыллаахха "Первый учитель" киинэни Андрей Кончаловскай киинэ оҥорон экраҥҥа таһаарбыта. уҥа|мини|Чингиз Айтматов уонна профессор Абдылдажан Акматалиев, Париж. 26.03.1999.
Судаарыстыбаннай үлэтэ
1990 сылтан саҕалаан (1992 сылтан Арассыыйа Федерациятын Посольствота) Люксембург Улуу Герцогствотыгар ССРС Посольствотын салайбыта. 1994 сылтан 2006 сыллаахха диэри Кыргыстаан Бенилюк дойдуларыгар посала — Бельгияҕа, Люксембурга уонна Нидерланнарга, Франциҕа, Хотугу Атлантик Үлэх Тэрилэтигэр уонна ЮНЕСКОҕа.
Чингиз Айтматов диабетынан ыалдьара. 2008 сыллаахха бэс ыйын 10 күнүгэр ньиэмэс Нюрнберг куоратын балыыһатыгар эмтэнэ сытан өлбүтэ. Чигиз Айтматов өлбүтүгэр Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтигэр кутурҕан күнүн биллэрбиттэрэ.
Бэс ыйын 14 күнүгэр "Ата-Бейит" мемориал комплексыгар, Бишкек куорат кытыытыгар, көмүллүбүтэ.
Өйдөбүл
мини|250x250пкс|Кыргыыс почтатын марката, 2009 сыл
Кутригурдар
Кутригуры (ону сэргэ котригурдар, кутургурдар) — көс олохтоох омуктар, утигурдары (эбэтэр утургурдар) кытта былыргы булҕардары төрүттээбит түүр омуктар.
500 сыллар саҕаланыыларыттан бүтүүлэригэр диэри олорон ааспыт Византия суруйааччыта Прокопий Кесарийскай кэпсээнигэр, гуннар ыраахтааҕылара Утигур уонна Кутригур диэн икки уоллааҕа эбитэ үһү. Ити икки уола аҕалара өлбүтүн кэннэ, былаас былдьаһыытыгар норуот икки тус туспа биис ууһугар арахсыбыттар. Хас биирдии уол бэйэтин норуотугар бэйэтин аатын биэрбит. Суруйааччы Кесарийскай этэринэн, ити икки биис уустара аан баастаан "куталаах сир анараа өттүгэр" (биллиҥинэн, Азов байҕала) уонна ол сир төрдүгэр (билиҥҥинэн, Керч силбэһиитэ) олохсуйан олорбуттар уонна ону туораан баран, тетракист готтарга саба түспүттэр. Прокопий Кесарийскай кэпсээниттэн сылыктаатахх, кутригурдар Истра өрүс (билиҥҥинэн Дунай) хаҥас кытылыгар олорбуттар. Кинилэр сотору сотору Илиҥҥи Рим империятыгар саба түһэллэрэ. Оттон утигурдар дойдуларын диэки төттөрү төннөргө санаммыттар.
Кинилэр тустарынан аан бастакы ахтыыллар 469-488 сыллардаахха суруллубуттар. Ону, арааһа, V үйэҕэ Дон өрүс арҕааҥҥы биэрэгэр олорор илиҥҥи готтарга саба түһүүлэрин уонна ол эргиннээҕи сирдэри баһылааһыннарын кытта сибээстиэххэ сөбө буолуо. Хас да төгүл Византияны уонна кинилэр сойуустаахтарын кытта киирсибиттэр. 558 сыллаахха Заберган хаан булгар-славяннар сэриилэрин кытта Константинополи утары киирсибит. Ханнык эрэ кэмҥэ кутригурдар Авар хаҕанатын састаабыгар киирэ сылдьыбыттар, быһа холоон 562 сыллаахха. Кэлин бу бии ууүугар аатырбыт Кубрат төрөөбүт. Кубрат, биллэринэн, Булҕаордар Улуу судаарыстыбаларын төрүттээбитэ. 631 сыллаахха кутригурдар Альцек хаан (Кубрат уола) салайааччылааз авардар гегемонияларын сууллара сатаабыта эрээри, кыайбатаҕа, ол түмүгэр Рейн диэки франктарга көспүтэ. Дагоберт I ыраахтааҕы кутригурдары Баварияҕа олохсуппута. Ол гынан баран, биир түүн кинилэри кыргарга сорудахтаабыта. Ордубут кутригурдар Италияҕа, Сепин, Бовиан уонна Инзерия сэлиэнньэлэргэ хорҕойбуттара. Кутригурдар сорохторо Македонияҕа тиийбиттэрэ. Онно кинилэри "үрүҥ көмүс булгардар! диэн ааттаабыттара. Кинилэри кэлин Волгатааҕы Болгарияны төрүттээбиттэрэ.
Дабаан Радио
Дабаан Радио (ааҥл: Dabaan Radio) - FM уонна интернет нөҥүө иһитиннэрэр Бэрдьигэстээх радиостанциата.
А. Г. уонна Н. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университетт
А. Г. уоннаН. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университет
1958 с.атырдьах ыйын 1 күнүгэр РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин уурааҕынан Москватааҕы киэһээҥҥи машиностроительнай институт икки факультеттаах: механико-технологическай уонна приборостроительнай филиала арыллыбыт. 1962 с. Москватааҕы институт суох буолбутунан сибээстээн, филиал Москватааҕы электроннай машиностроение институтугар бэриллибит. 1964 с.олунньуга Владимирдааҕы киэһээҥҥи политехническай институт буолбут. 1969 с. Владимирдааҕы политехническай институт. 1978 сылтан институтка омук сирин устудьуоннарын үөрэтии саҕаламмыт. 1993 с. Владимирдааҕы судаарыстыбаннай техническай университет буолбут. 1996 с.ахсынньы 30 күнүгэр Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университет статуһун ылбыт. 2002 с.классическай университеттар Евразийскай ассоциациятын чилиэнэ буолбут. 2011 с.кулун тутар 31 күнүгэр үөрэхтээһин уонна наука миниистирэ А. А. Фурсенко бирикээһинэн Владимирдааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай университет салаа быһыытынан холбоспут.
Структурата
1. Юридическай институт 2. Машиностроение уонна автомобильнай тырааныспар института 3. Биология уонна экология института 4. Информ.технология уонна радиоэлектроника института 5. Архитектура, тутуу уонна энергетика института 6. Педагогическай институт 7. Гуманитарнай институт 8. Экэниэмикэ уонна менеджмент института 9. Кыра уонна орто бизнес института 10. Ускуустуба уонна художественнай үөрэх института 11. Норуоттар ыккардыларынааҕы үөрэхтээһин киинэ 12. Муромнааҕы филиал 13. Гусь-Хрустальнайдааҕы филиал 14. Заочнай үөрэх факультета 15. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета 16. Корпоративнай институт 17. Квалификацияны үрдэтэр факультет.
Рейтиннэрэ
А. Г. уонна Н. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университет.
1. Арассыыйа университеттарын наассыйалыы рейтинигэр 2020 с. а) 83-84-с миэстэ. б)"Образование" 56-57-с миэстэ в) "Бренд" 84-87-с миэстэ г) "Инновации" 55-с миэстэ
2. Владимир куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ.
3.Владимирскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 1 миэстэ.
4. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 90-с миэстэ.
Иванова Изабелла Николаевна
Иванова Изабелла Николаевна, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. 1949 сыл, бэс ыйын 1 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Бордоҥ нэһилиэгэр, Нээлбиктэ диэн сиргэ төрөөбүтэ.
А. Г. уонна Н. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университетт
Ссылкалара
http://www.vlsu.ru/ https://web.archive.org/web/20080403062331/http://new.vpti.vladimir.ru/cgi-bin/repl-file.cgi?Main=shablon.html&Repl1=title.inc https://vladimir.ucheba.ru/uz/6250
Иванова Изабелла Николаевна
Олоҕун олуктара
1974 с. Магаданнааҕы педагогическай институту бүтэрэн алын кылаас учууталын идэтин ылбыта. Бордон орто оскуолатын алын кылааһын учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта.Олоҕун алын сүһүөх оҕолорун үөрэтиигэ-иитиигэ анаабыта, ону таһынан, 11 сыл нуучча тылын учууталынан үлэлээбитэ. 1991 с. оройуоҥҥа аан бастаан алын сүһүөх учууталларыгар ыытыллыбыт «Сыл бастыҥ учуутала» конкурска ситиһиилээхтик кыттыбыта. Ырыаҕа, уруһуйга айылҕаттан бэриллибит талааннаах учуутал этэ, элбэх оҕону бу эйгэҕэ уһуйбута. Оскуола профсоюһун салайааччытынан өр сылларга үлэлээбитэ, нэһилиэк бастыҥ общественнига, үлэ бэтэрээнэ.
Хомустаах (Хомустаах нэһилиэгэ, Үөһээ Бүлүү улууһа)
Хомустаах — Үөһээ Бүлүү улууһун Хомустаах нэһилиэгин киинэ.
Бах таҥара үөскээһинэ
Бах таҥараны олус былыргы кэмнэргэ сахалар үөскэппиттэр.
Уһун үйэлэргэ киһи өйө-санаата сайдан, билиитэ кэҥээн истэҕинэ, баҕа санаата, таҥарата эмиэ уларыйан биэрдэҕинэ эрэ табыллар, саҥалыы сайдыы суолугар киирэр кыахтанар. Олус уһун үйэлээх сахалар былыргы билиилэрин умнубакка, хаалларан кэбиспэккэ билигин даҕаны илдьэ сылдьалларын таҥаралара элбэхтэрэ биллэрэр. Киһи өйө-санаата саҥа сайдан истэҕинэ, булду эрэ бултаан аһыыр-таҥнар эрдэхтэринэ үөскээн сайдыбыт таҥаралар ааттара саха тылыгар киирэн иҥэн, билигин да умнуллубакка сылдьаллар.
Саха тыла олус былыргы кэмҥэ, киһи өйө-санаата саҥа сайдан истэҕинэ үөскээбит тыл. Бу тыл олус былыргытын киһи оҥорор быһыыларын биллэрэр биирдии сүһүөхтээх тыллара элбэҕэ быһаарар. Ол курдук ый, ай, ыл, оҥ, ой, ыс, ык, тут, хап, быс, уун диэн тыллар киһи өйдөөн-санаан оҥорор, бу оҥорбутуттан туох эмэ туһалаах быһыы үөскүүрүн биллэрэр маҥнайгы тыллар буолаллар. Сахалар киһи өйө-санаата саҥа сайдан, тугу эмэ туһалааҕы оҥорор буолан истэҕинэ үөскээбиттэрэ итинник быһаарыллар.
Киһи кыылтан уратыта диэн оҥорор быһыыларын өйдөөн-санаан, бу быһыытыттан туох содул, куһаҕан үөскүүрүн эрдэттэн быһааран баран оҥорорунан уратыланар. Киһи оҥорор быһыылара киһи быһыыта диэн сахалыы ааттаналлар.
- “Сах” таҥара аата “сах билэр”, “сах сиэтин” диэн этиилэргэ иҥэн сылдьар уонна “Сах” таҥара уот буоларын чуолкайдаан биллэрэр. Аан дойду үрдүнэн аан бастаан тимири уһаарыыны баһылаабыт, тимир оҥоһуктары оҥорон тарҕаппыт тимир уустарын “Сах” таҥараларын аатынан саха омуга ааттаммыт. (1,22).
- “Син” диэн былыргы таҥара баарын “синим биир”, “син билэр”, “синигэр түспүт” диэн этиилэр бааллара биллэрэр. Билигин кытайдар “чина” диэн ааттаналлара “Син” таҥараттан сибээстээх. - Өссө былыргы төрүппүт нууччалары кытта биирин сахаларга “Бах” таҥара баар буола сылдьыбыта биллэрэр. Тимири аан бастаан уһааран туһаҕа таһаарбыт бахсы уустара, тимир уустарын айыылара Кытай-Бахсы сахаларга бааллар. Среди самых деятельных покровителей людей племени айыы постоянным вниманием сказителей пользуется третий сын Үрүҥ Айыы Тойона – Кытай Бахсыылай или Кыдай Бахсы. Он является духом-создателем великих кузнецов и шаманов. (2,136).“Бах” таҥара баара баҕа санаа таҥара буоларын чуолкайдык быһааран дьоҥҥо тириэрдэр уонна сахалыы өй-санаа, үөрэх бу таҥараны үөскэппитин биллэрэр. Билигин “бог” диэн нууччалар таҥараларын ааттыыллар.
Соҕуруу Америка футболга чөмпүйэнээтэ 1916
Соҕуруу Америка футболга 1916 сыллааҕы чөмпүйэнээтэ — Америка куубагын бастакы күрэхтэһиитэ, Аргентина киин куоратыгар Буэнос-Айреска буолбута. 1916 сыл от ыйын 2 Уругвай уонна Чили сүүмэрдэммит хамаандаларын ыккардыгар оонньууннан саҕаламмыта, от ыйын 17 күнүгэр Аргентина уонна Уругвай ыккардыларыгар оонньууннан түмүктэммитэ.
Бах таҥара үөскээһинэ
Баҕа диэн баҕа санаа ааттанарын тэҥэ, кыра уу үөнэ баҕа диэн ааттаах. Баҕа эмиэ “бах” диэн саҥарар. “Бах-бах” диэн саҥатыттан баҕа диэн ааттаммыт уонна таҥараҕа сыһыана аата эрэ буолар. Баҕа санаа сарыабыната диэн өйдөбүл нууччаларга баар. Баҕа диэн тыл хас да суолталааҕын нууччалар билбэттэриттэн бу сахалыы баҕа диэн өйдөбүл тыыннаах баҕаҕа көспүт. Ол иһин нууччаларга Принцесса Лягушка диэн баар буолбут.
Соҕуруу Америка футболга чөмпүйэнээтэ 1916
Бары түөрт хамаанда бэйэ бэйэлэрин кытта биирдиитэ оонньообуттара. Кыайыы иһин икки харах, тэҥнэһии иһин биир харах уонна кыайтарыы иһин нуул ааҕыллара.
Бах таҥара үөскээһинэ
Баҕарар диэн тугу эмэ баҕара саныыр диэн өйдөбүллээх. Киһи баҕа санаата үгэс буола уларыйдаҕына уһун кэмҥэ уларыйбат үгэһи, таҥараны үөскэтэр. Уһун кэмҥэ уларыйбат үгэскэ кубулуйбут баҕа санаа таҥараҕа кубулуйар.
Соҕуруу Америка футболга чөмпүйэнээтэ 1916
Чөмпүйэнээт бары оонньуулара ХЭБА стадиоҥҥа Буэнос-Айреска буолуохтаах этилэр, ол эрээри Уругвай уонна Аргентина оонньуулара саҕаланаат биэс мүнүүтэ буолан баран тохтотуллубута — охсуһуу саҕаланан стадион мас трибуналара алдьаммыттара. Оонньуу сарсыныгар «Расинга» стадиоҥҥа Авельянедаҕа салҕаммыта. Тэҥнэһии буолбута (0:0), онон Соҕуруу Америка бастакы чөмпүйүөнүнэн Уругвай сүүмэрдэммит хамаандата буолбута.
Бах таҥара үөскээһинэ
Сахаларга “Бах” диэн таҥара баар буола сылдьыбыта бахсы уустарыттан биллэр. Бахсы тимир уустара сахалар төрүттэринэн буолбуттар. Олус былыргы кэмнэргэ кытайдары кытта бииргэ олоро сылдьыбыт, тимири уһаарыынан, уһаныынан дьарыктаммыт бахсы уустара “Бах” таҥара аатынан ааттаммыттар. Онтон сахалартан салгыы үөскээбит былыргы түүрдэргэ бахсы диэн итэҕэли тарҕатааччы ааттанара итэҕэл салгыы бэриллэн иһэрин биллэрэр.
Соҕуруу Америка футболга чөмпүйэнээтэ 1916
Хамаандалар састааптара
23 оонньооччулаах сайаапканы (ол иһигэр үс вратарь) Аргентина эрэ хамаандата биэрбитэ. Чили саамай аҕыйах киһилээҕи биэрбитэ (биир вратарь уонна 12 оонньооччу).
Оонньуулар
thumb|400px|center|Уругвай хамаандата — Соҕуруу Америка 1916 сыллааҕы чөмпүйүөнэ
Бах таҥара үөскээһинэ
Бахсы тимир уустара хаҥаластар кэлиэхтэрин иннинэ элбэх тимирдээх сирдэргэ олохсуйан тимири уһаарыынан, уһаныынан дьарыктаммыттар. Соҕуруу дойдуларга уһун үйэлэргэ сылдьан тимири уһаарыыга, уһаныыга үрдүк сайдыыны ситиһэн баран төннөн кэлбит хаҥаластарга үтүрүттэрэн хочоттон үрэхтэргэ тахсыбыттар. Сахаларга бахсы уустарын билигин да суолтатын сүтэрэ илик Бахсы айыыта харыстыыр, умуннарбат.
Билигин “Бах” таҥара нууччаларга “бог” диэн ааттанан киэҥник тарҕанан сылдьар. Мурад Аджи ол туһунан маннык суруйар. Обращение “Бог”, “Бох”, “Боже”, встречаются только у народов, чья история связана с тюрской. (3,259).
Баҕа санаа олохсуйбута, үгэскэ кубулуйбута таҥара буоларын сахалар былыр-былыргыттан билэллэр. Сахаларга олус былыргы кэмнэргэ “Бах” таҥара баар буола сылдьыбыт бэлиэлэрэ тылга иҥэн сылдьаллар.
Бахтайбыт диэн тыл өлбүт диэн суолталаах. Өлүү кэнниттэн киһи өйө-санаата этиттэн-сииниттэн туспа, арахсан барарыттан таҥараҕа тиийбит, таҥаралаабыт, айыы буолбут, барбыт диэн өйдөбүллэр үөскээн туттулла сылдьаллар. “Бах” диэн таҥара аата. Олус былыргы таҥара. Киһи оҥорор быһыылара баҕа санааттан тутулуктаахтарын биллэрэн таҥараҕа кубулуйбут. Баҕа санаа суолтата арыллан, киһини баҕа санаата салайара биллибитин кэннэ “Бах” таҥара үөскээн тарҕаммыт.
Хас биирдии эр киһиэхэ баҕа санаатын дьахтара өйүгэр-санаатыгар олохсуйан сылдьар. Үгүс уолаттарга бу баҕа санааларын дьахтара ийэлэрин курдук буолара саарбахтаммат. Саха эр дьонун баҕа санааларын дьахтара маҕан дьүһүннээх, хара харахтаах уонна көнө атахтаах. Саха дьоно бу баҕа санааларын толорон иһэллэриттэн кэнники үйэлэргэ сахалар эттэрэ-сииннэрэ тупсан, уҥуохтара улаатан, атахтара көнөн иһэллэр.
Былыргы кэмнэргэ сахаларга баҕа санаа үгэскэ кубулуйбута таҥара буоларын биллэрэр “Бах” таҥара баар буола сылдьыбыта итинник дакаастанар. Нууччалар сахалартан арахсан туспа омук буолууларын билиниилэригэр илдьэ барбыттарыттан билигин сахалар тылларыгар өйдөбүлэ эрэ хаалан хаалбыт.
Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
2. Уткин К.Д. Сборник трудов: в 16 кн. – Якутск: Бичик, 2004. – Кн. 9: Религиозные и философские воззрения коренных народов Якутии. – 2010. – 216 с.
3. Аджи М. Европа, тюрки, Великая степь. – М.: АСТ, 2007. – 473 с.
HP
Hewlett-Packard Inc. диэн мультинационал технология корпорацията. Тус көмпүүтэрдэри оҥорор, атыылыыр уонна хааччыйар. Салалтата Калифорния. Үлэhиттэрин ахсаана 87 000.
Осипов Анатолий Павлович
Осипов Анатолий Павлович (30.06.1954-2021). Төрөөбүт сирэ - Наахара, Сунтаар оройуона, Саха АССР.. Саха тѳрүт ыстаҥа кѳрүҥэр спорт I категориялаах судьуйата, «Саха тѳрүт ыстаҥа кѳрүҥэр бастыҥ тренер» номинацияҕа «Сахаада спорт» лауреата. III уонна V «Азия оҕолоро» Аан дойдутааҕы спорт оонньууларын чѳмпүйүѳннэрин иитэн таһаарбыт тренер.
Daniel Hertz S.A.
Daniel Hertz S.A. - Швейцария массыыналарга сабвуфердары оҥорор тэрилтэтэ, SPL Show диэн бреннарынан биллэр Аан Дойдуга. Сабвуфердара Bass тыастааҕынан биллэр Dolby технологианан тыаһатар, Арассыыйаҕа девиһа "Колонки SPL Show. Долбят нормально!"
Daniel Hertz S.A. тэрилтэ толору LG Group конгломератка бас бэринэр уонна тэрилтэ акциаларын 80% кини тутар.
Салалтата - Цүрих (Швейцария). Глобальнай атыы эргиэн уонна колонканы оҥоруута.
Салалтата - Сеул (Корея). Глобальнай технологийа сайыннарыыта, контракт баттааһыта KIA уонна Jaguar массыына һобуоттарын кытта (итиннэ сорох марка массыыналарга "базовай" комплектацияҕа SPL Show холбоно сылдьар)
Калиновка (куорат)
Калиновка (Калинівка) диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 20 078 (2011).
Walt Disney Studios Motion Pictures
Walt Disney Studios Motion Pictures - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ дистрибьүтор тэрилтэтэ аудио уонна видео форматка киинэлэрэ мультиктары тарҕатарга. Walt Disney конгломератка холбонор.
Өй-санаа сайдыыта
Өй-санаа сайдыыта аһара баран айылҕа сүрүн тутулуктарын хамсаппата эрэйиллэр.
Итэҕэл, өй-санаа үөрэҕинэн дьарыктанааччылар дьон өйө-санаата уһун үйэлэргэ сайдан кэлбит суолун билэллэрэ, уларыйыылар киирбиттэрин таба өйдүүллэрэ эрэйиллэр. Өр сылларга сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥоро сатаабыта Россия олохтоохторун өйдөрүн-санааларын үлтү буккуйан, билигин саҥалыы урукку, умнулла сыспыт өй-санаа, сахалыы таҥара үөрэҕэр үөрэнии саҕаланна. Киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны билигин, саҥа баһылаан үөрэниллэр, киһи таҥараны өссө итэҕэйэн, олоххо улахан туһалааҕын билинэн оҕолору иитиигэ туһаналлар.
Олус былыргы кэмнэргэ киһи өйө-санаата ситэ сайда илигинэ сири-дойдуну икки аҥы, бу дойду, ол дойду диэн араараллара саха тылыгар иҥэн сылдьар. Дьон бэйэлэрэ олорор сирдэрин бу дойду, онтон түүлгэ көстөр эбэтэр өй-санаа уларыйар кэмигэр көрөр дойдуларын, ол эбэтэр анараа дойду диэн ааттыыллара. Бу икки аҥы, тус-туспа дойдуларга арахсыы былыргы христианнар икки тарбахтарын холбуу тутан үҥэ сылдьыбыттарынан бигэргэтиллэр.
Ол хаалыылаах кэмҥэ дьон бэйэлэрэ эмиэ икки аҥы арахсыылара айыы уонна абааһы диэн боростуойдук быһаарыллара. Оччолорго айыы дьоно диэн бэйэ дьонун, онтон атын дьону барыларын абааһылар, адьарайдар диэн үөҕэн ааттыыллара. Олус былыргы кэмнэргэ дьон ахсааннара аҕыйах эрдэҕинэ бэйэ-бэйэлэрин бултаһаллара, тутан ылан сиэһэллэрэ, хас биирдии атын киһи абааһы көрүүгэ киирсэрэ, көрсүстэххэ өлөрсүү, өһөрсүү буолара. Ол иһин атын киһини итинник куһаҕаннык этэллэрэ.
Оччотооҕу, олоҥхо кэмигэр бэйэлэрин айыы дьоно диэн ааттанар эрдэхтэринэ куһаҕан, атын дьону туспа, үөхсэр тылынан ааттааһын, үөҕүү, өстөөхтөрү быһаарыы, булуу судургу буолара. Бары атын дьон абааһыларга, адьарайдарга киирсэллэрэ, өлөрүүгэ-өһөрүүгэ аналланаллара. Бу дьон өйдөрө-санаалара ситэ сайдан, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран «Туох барыта үһүстээх» диэн өйдөбүлгэ өссө тиийэ иликтэринэ итинник, дьону икки аҥы эрэ араараллара.
Дьон өйө-санаата салгыы сайдан истэҕинэ үчүгэй уонна куһаҕан дьон диэн арахсыы бэйэ, айыы дьонун истэригэр баалларын быһаараннар дьон өссө икки аҥы арахсыбыттара; үчүгэй уонна куһаҕан дьон диэн баар буолбуттара. Маннык арахсыы үөскээн кэлэрин оччотооҕу, хаалыылаах кэмҥэ өссө да билбэттэр этэ. Айыы уонна абааһы диэн дьон арахсыылара өй-санаа ситэ сайда илигинэ баара.
Өй-санаа үөрэҕэ сайдыыта икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр киһи өйө-санаата оҥорор быһыыларыттан көрөн үчүгэй уонна куһаҕан диэн тус-туспа арахсарын быһааран үчүгэй киһи таҥараны Христоһу үөскэппиттэрэ. Үчүгэй киһи, Христос таҥараны үтүктэн дьон үчүгэй быһыылары оҥороллоро элбээбитэ.
Уһун үйэлэргэ дьон өйө-санаата сайдан иһиитэ киһи ханнык санаалааҕыттан тутулуктанан үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорорун, санаа киһиэхэ оҥорор дьайыылара икки аҥы арахсалларын быһаарыы кыаллыбыта. Киһи бэйэтин өйө-санаата тус-туспалара, икки аҥы араарыллыыта арыллыбыта, санаа киһини салайар кыаҕа быһаарыллан тахсыбыта, үчүгэйи оҥоруу элбээтэҕинэ олох иннин, сайдыы диэки салаллара биллибитэ, дьон үчүгэй санаалара мунньустубут таҥарата – Христос таҥара үөскээн үгүс дьоҥҥо тарҕаммыта.
Билигин “айыы үчүгэй” диэн этээччилэр олус былыргы олоҥхо кэмин саҕанааҕы хаалбыт, ситэ сайда илик өйү-санааны тарҕатааччылар буолаллар. Кинилэр дьону олус былыргылыы икки аҥы; айыы уонна абааһы диэн араараллара сайдан иһэр өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ ситиспит ситиһиилэригэр сөп түбэспэт, онно сайдыытын таһымынан тиийбэт. Айыы диэн тыл бэйэтэ икки аҥы, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥоруу диэн арахсарын, икки тус-туспа, утарыта өйдөбүллээҕин, бу дьоммут өссө да арааран быһаара иликтэр.
Сайдан иһэр олохтон хаалбыт, олус былыргы өйү-санааны тутуһуу өй-санаа халыйыытын, хаалыытын үөскэтэр. Аһара баран былыргы диэки халыйыы сайдыы буолбатах, олохтон хаалан хаалыы, кэннигэ тэбиллии буолар.
Дьон өйө-санаата өссө сайдыыта «Туох барыта үһүстээх» диэн этии чахчы табатын дакаастыыр. Бу быһаарыыга олоҕуран олорор сири-дойдуну үс аҥы араарыы киһи өйө-санаата арахсыытыгар билигин даҕаны сөп түбэһэр. Үчүгэй киһи таҥара, Христос баар буолбута икки тыһыынча сыллартан ордон эрэр эрээри, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар өй-санаа ити уларыйыыларын билигин да арааран билэ иликтэр.
Сахалар өй-санаа тус-туспа арахсыыларын быһаарар дойдулары Үөһээ, Аллараа уонна Орто дойдулар диэн хаһан ааттаабыттара өссө биллибэт ыраах, бу дойдулар ааттара олоҥхоҕо баалларыттан олус былыргы кэмнэргэ буолбутугар сөп. Үөһээ дойдуга үчүгэй санаалар мунньустар буоллахтарына, куһаҕан санаалары туспа арааран Аллараа дойдуга мунньа сатааһын куһаҕан быһыылар аҕыйыылларыгар, ол аата үчүгэй быһыылар элбииллэригэр тириэрдиигэ аналлаах. Дьон бэйэлэрэ айыы да, абааһы да буолбатахтарын билинэн, Үөһээ уонна Аллараа дойдулар икки ардыларыгар, Орто дойдуга олохсуйан олоробут диэн этинэллэрэ өй-санаа үөрэҕин билэллэрин, олохторугар туһаналларын биллэрэр.
Сир уонна Күн төрүт тутулуктара олус күүстээх тэҥнэһиигэ олоҕуран тутуллан тураллар уонна «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэллэр. Айылҕа маннык икки өттүттэн тутулуктааҕа хайа да өттүгэр аһара барыы халыйыыны үөскэтэринэн, олоххо табыллыбат, саҥаны айыыны оҥоро сатааһыны туһата суох оҥорор. Хаһан эрэ үчүгэй куһаҕаҥҥа кубулуйан биэриитэ син-биир кэлиэхтээх эбэтэр төттөрү буолан, куһаҕан үчүгэйгэ уларыйыахтаах. Элбэх уларыйыылартан тэҥнэһиини тутуспут өрүт ордон тахсан сайдыыны ситиһэр кыахтанарын сахалар былыр үйэҕэ быһаараннар “Туох барыта ортотунан буолуохтаах” диэн этэллэр. (1,16).
Дьон өйдөөх-санаалаах буоланнар үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйарын уһатан, хойутатан биэрэр эрэ кыахтаахтарын билиниэхтэрэ этэ. Хайа да өттүгэр аһара барыылары, айыыны оҥорбокко олороллоро эбитэ буоллар үйэлэрэ балачча уһуо этэ диэн быһаарыы таба буолар. Сахалар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ Сир уонна Күн тэҥнэһиигэ тутуллан туралларын хамсаппакка, оннугар туруорарга туһалыыр аналлаах, олус улахан суолталаах этии буолар. Бу этиини хас киһи барыта тутуһа сылдьара буоллар Сиргэ олох уларыйбакка эрэ уһуннук туруо этэ.
Сайдыыны аһара түргэнник ситиһии эстиини, быстыыны эрдэлээн аҕалар кыахтааҕын “айыыны оҥорон ис” диир дьон өссө да билэ иликтэр. Саҥаттан саҥаны арыйан, айыыны оҥоро охсон, сир баайын булан, тоҕо хаһан хостооһунтан, сотору ол саппаастар бүтэллэрин ахсааны үөрэппит дьон билэллэр.
Туһаныллыбыт литература
1. "Туймаада" хаһыат. №131. 13.12.2012.
2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2017. - 156 с.
Chefs Warehouse
Chef’s Warehouse - АХШ биир бөдөҥ астары дистрибьүтор быһыытынан таһар тэрилтэ.
Саайта: https://www.chefswarehouse.com/
Дүллүкү (Үөһээ Бүлүү улууһа)
Дүллүкү — Үөһээ Бүлүү улууһун Дүллүкү нэһилиэгин киинэ.
Essity
Essity - Швеция биир бөдөҥ тэрилтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ дьахталларга прокладка оҥорооччу (Librex, Tampax у.д.а) уонна Аан Дойдуга саамай элбэх ахсааннаах уонна популярнай туалет кумааҕыларын (Lilly, Zewa, Zewa+) оҥорон тэрилтэ.
Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Scandinavian Airlines System
Scandinavian Airlines System (Скандинавиа мультинациональнай авиакомпаниялар ситимнэрэ), (SAS) диэн Швеция, Норвегия уонна Дания тутаах авиахампаанньата. Хампааньа 1964 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр олоъхтоммута. Бастакы сырыытын 1946 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр оҥорбута.
Нэлэкэ
Нэлэкэ күөл — Бүлүү уокуругун фондатыгар Нэлэкэ күөлүн былдьаһыы дьыалата харалла сытар (СӨ НА. Ф.И-22. Оп.4. Д.1.). Дьыала төрүөтэ диэн маннык. Чаччыына Софрон Ильин 1844 с. Нөөрүктээйиттэн Наахараҕа көһөөрү Арбаҥда, Булгунньахтаах, Нэлэкэ күөллэри бэйэтин туһатыгар көрдөөбүт. Сунтаар инороднай управата ону сөбүлэҥ биэрбит. 1846 с. Бордоҥ нэһилиэгин старостата Степан Егоров Сунтаар улууһун дьаһалтата Нэлэкэ күөлү сыыһа бэрдэрбит диэн утары сурук суруйан оспуордаспыт. Сунтар дьаһалтата кыккыраччы аккаастыырын иһин бордоҥнор үөһээ тойоҥҥо Бүлүү исправнигар үҥсүбүттэр. Исправник силиэстийэлээн «чахчы Бордоҥнор гиэннэрэ» диэн быһаарбыт. 1851 с. бэс ыйын 16 күнүнээҕи Иркутскайдааҕы казеннай палата ыйааҕынан (№ 6325) 2-с Бордоҥ нэһилиэгэр Нэлэкэ күөлү сокуоннайдык биэрбиттэр. Сэрии ыарахан сылларыгар бордоҥнор Нэлэкэ күөлтэн балыкка түһэр былааны биригээдэлэринэн баран балыктыыллара докумуоннартан көстөр.
АБ ИДьМ Краснодардааҕы университета
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин ИДьМ Краснодардааҕы университета
АБ ИДьМ Краснодардааҕы университета(Арассыыйа ИДьМ КрУ) - Арассыыйаҕа Краснодар куоракка баар бэдэрээлинэй, судаарыстыбаннай хааһынаттан үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Устуоруйата
1977 с.кулун тутар 11 күнүгэр ССРС ИДь миниистирэ Щелоков Краснодарга милииссийэ салайар аппаратын үлэһиттэригэр квалификацияларын үрдэтэр оскуоланы олохтуурга бирикээс таһаарбыт. 1978 с. атырдьах ыйыттан үөрэх саҕаламмыт. 1979 сылтан оскуолаҕа ГАИ үлэһиттэрэ үөрэммиттэр. 1980 с. Куба өрөспүүбүлүкэтин ИДьМ ГАИ, 1983 с. Вьетнам өрөспүүбүлүкэтин ИДьМ үлэһиттэрэ квалификацияларын үрдэппиттэр. 1983 с.кулун тутар 25 күнүгэр ИДьМ бирикээһинэн Краснодардааҕы милииссийэ анал орто оскуолата буолбут. 1984 сылтан бастакы куурус устудьуоннарыгар дойду эрэгийиэннэрин ис дьыала уорганнарыгар практика ыытыллар буолбут. 1985 с.атырдьах ыйыгар бастакы выпуск буолбут. 260 милииссийэ лейтенана "юрист" диэн квалификациялаах буолбуттар. Эмиэ ити сылга, оскуолаҕа заочнай салаа арыллыбыт. 1994 с.ыам ыйын 3 күнүгэр АБ бырабыыталыстыбатын уурааҕынан Арассыыйа ИДьМ Краснодардааҕы юридическай института тэриллибит. 1997 с. Новороссийскайга, 2001 с. Ставропольга филиаллар, институкка бюджет таһынан бэлэмнэнии факультета уонна адъюнктура арыллыбыттар. 2003 с.атырдьах ыйын 25 күнүгэр институт базатыгар Арассыыйа ИДьМ Краснодардааҕы акадьыамыйата олохтоммут. Акадьыамыйаҕа Арассыыйа ИДьМ Ростовтааҕы юридическай институтун Нальчиктааҕы филиала Грознайга акадьыамыйа филиала арылларыгар ананан бэриллибит. Армавирга, Сочига уонна Черкесскэйгэ акадьыамыйа бюджеты таһынан филиаллара тэриллибиттэр. 2006 с.олунньу 1 күнүгэр АБ бырабыыталыстыбатын уурааҕынан акадьыамыйа базатыгар Астраханнааҕы, Махачкалатааҕы милииссийэ анал орто оскуолаларын киллэрэн туран АБ ИДьМ Краснодардааҕы университета тэриллибит. 2006 с.муус устарга университекка Земля Северный Рейн-Вестфалия делегацията кэлэ сылдьыбыт. 2008-2011 с.университекка анал бэлэми араас быраабы көмүскүүр уорганнар Хотугу Хапкааска командировкаҕа барар үлэһиттэрэ ааспыттар. 2011 с. Нальчиктааҕы филиал Хотугу-Хапкаастааҕы квалификацияны үрдэтэр институт буолбут. 2014 с.ыам ыйын 5 күнүгэр университет Крымнааҕы филиала төрүттэммит.
Филиаллара
-Хотугу-Капкаастааҕы квалификацияны үрдэтэр институт -Новороссийскайдааҕы филиал -Ставрпольлааҕы филиал -Крымнааҕы филиал
Факультеттара
3. Уопсастыба бэрээдэгин көрөр уонна уопсастыбаҕа куттал суох буолуутунн хааччыйар испэссээлиистэри бэлэмниир факультет
4. Квалификацияны үрдэтэр уонна эбии бэлэмниир факультет
5. Заочнай үөрэх факультета
6. Профессиональнай бэлэмнэнии факультета
Рейтиннэрэ
АБ ИДьМ Краснодардааҕы университета
1. Краснодар куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 22-с миэстэ
2. Краснодарскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 62-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1626-с миэстэ.
Ссылкалара
https://xn--d1alsn.xn--b1aew.xn--p1ai/Universitet/Informacija_ob_universitete https://vuzopedia.ru/spec/region/city/40/229 https://eduscan.net/colleges/krdumvd
Ариана Гранде
Ариана Гранде Бутера - АХШ актрисата уонна ырыаһыта.
Korean Air
Korean Air (Кореан Эйр, Кэриэйэ авиа хампаанньата) — Соҕуруу Кэриэйэ уонна аан дойду бөдөҥ авиа хампаанньаларыттан биирдэстэрэ.
Korean Air аан дойду саамай бөдөҥ 20 авиа хампаанньаларыттан биирдэстэрэ. 45 дойду 128 куоратыгар көтөр. Дойду иһинэн 12 сиргэ көтөр. Сүрүн хаабтара Сеул икки аэропорда — Инчхон уонна Кимпхо. Korean Air штаб-квартирата Сеулга Кансогу оройуонугар баар бөдөҥ филиаллара Чеджу аоэропорка уонна Пусааннааҕы Кимхэ аэропорка бааллар.
SkyTeam альянс төрүттээччи хампаанньалартан биирдэстэрэ. 2018 сыллаахха Кэриэйэҕэ буолар XXIII Пхенчан Олимпия оонньууларын официальнай спонсора буолбута.
Устуоруйата
thumb|220px|right|Korean Air Lines [[Boeing 747|Boeing 747SP сөмүлүөтэ Базель-Мюлуз-Фрайбург аэропордугар, Франция, 1985 сыл]] thumb|220px|right|[[Boeing 747-400]] thumb|220px|right|[[Boeing 737 Тэгу аэропорка]] thumb|220px|right|[[Airbus A380 — Korean Air Lines бастакы A380 сөмүлүөтү тутар, 2011 с., ыам ыйа]]